cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د جرمني کلتور
ژبه
ستندرده یا معیاري جرمني ژبه یوه لوېدیځه جرمنۍ ژبه ده او د انګلیسي، هالنډي او فریزي ژبو سره نږدې تړاو لري او د هغوی تر څنګ صنف بندي کېږي. تر یوې لږې کچې پورې، نوموړې ژبه له ختیځې (منقرضې شوې) او شمالي جرمني ژبو سره تړلې ده. د جرمني ژبې زیاتره لغتونه د اندو اروپایي ژبو د کورنۍ له جرمني څانګې څخه راویستل شوي دي. یو د پام وړ شمېر کلیمې له لاتیني او یوناني څخه، ورسره په څنګ کې یو کوچنی شمېر له فرانسوي او په دې نږدې وختونو کې له انګلیسي څخه (چې ډي-انګلشچ بلل کېږي) راویستل شوې دي. جرمني ژبه له لاتیني الفبا سره لیکل کېږي. د ۲۶ ستندردو تورو په څنګ کې جرمني ژبه د دوو ټکو له تفکیک کوونکو نښو سره دری واول توري لري چې له ä، ö، ü څخه عبارت دي او همدارنګه اسزت یا سچارفس S  (تېره س) توری هم لري چې د "ß" په توګه لیکل کېږي. جرمني لیکدود د اصلاحاتو له یوې لړۍ څخه تېر شوی دی چې تر ټولو نږدې اصلاحات په ۱۹۹۶ز کال کې ورباندې پلي شوي دي.
جرمني لهجې د ستندرد جرمني ژبې له بېلابېلو ژبنیو بڼو (varieties ) څخه تشخیصېږي. جرمني لهجې دودیزې سیمه ییزې ژبنۍ بڼې دي او بېلابېلو جرمني قومونو ته ورګرځېدی شي. له دغو لهجو څخه زیاتره یې په ستندرد ژبې د یوه خبرې کوونکي لپاره د پوهېدو وړ نه دي، ځکه چې نوموړې لهجې زیاتره وخت په لغت پوهنه، آواز یا فونوګرافۍ، او نحوه کې توپیر لري.
جرمنۍ ژبه په ټوله نړۍ کې د مورنۍ ژبې په توګه تقریباً ۱۰۰ میلیونه خبرې کوونکي، او همدارنګه د ۸۰ میلیونو په شاوخوا کې هغه خبرې کوونکي لري چې جرمني یې مورنۍ ژبه نه ده. جرمني ژبه د ۹۰ میلیونه په شاوخوا کې خلکو اصلي ژبه ده چې دا خلک د  اروپایي اتحادیې ٪۱۸ تشکیلوي. ٪۶۷ جرمني اتباع ادعا کوي چې لږ تر لږه په یوه بهرنۍ ژبه، او ٪۲۷ یې له خپلې لومړنۍ ژبې څخه پرته په لږ تر لږه دوو ژبو د اړیکې ټینګولو وړتیا لري
د جرمني کلتور په نړۍ کې په تیت او پرک شوو جرمنیانو (German diaspora) کې، د جرمن کلتور اړخونه په ځوانو نسلونو باندې د نوم اېښودنې د رسم او رواج او د لیکلې او ویل کېدونکې جرمنۍ ژبې  له لارې لېږد مومي. د ګوېته انستېتیوت په دې لټه کې دی چې د جرمني کلتور پوهه د نړۍ په کچه خوره کړي. اوسمهال په مجموعي ډول ۱۵.۵ میلیونه خلک د دویمې ژبې په توګه په جرمني په زده کړه بوخت دي.
ادبیات
د جرمني ژبې ادبیات په منځنیو دورو کې د سپړنې وړ دي، چې په نوموړو دورو کې یې تر ټولو د یادونې وړ لیکوالان والتر فون دېر ووګلویدې او وولفورام فون اشنباچ دي. د نيبېلونګلید حماسي کتاب هم، چې لیکوال یې نا معلوم دی، او ورسره د ثېدریکساګا اثر د ددې دورې مهم اثرونه دي. د افسانوي کیسو هغه مجموعې چې په ۱۹مه پېړۍ کې د یعقوب او ویلهیم ګریم په واسطه راټولې او چاپ شوې دي، د نړۍ په کچه شهرت وموند.
الهیات پوه مارتین لوتر ته، چا چې انجیل جرمنۍ ژبې ته وژباړه، په پراخه کچه د نوې عالي جرمنۍ ژبې د بنسټ اېښودو لپاره  اعتبار ورکول کېږي.
تر ټولو ډېر د تحسین وړ جرمني فیلسوفان او لیکوالان لاسنګ، یوهان ولفگانگ فون ګوېته، فریدریش شیلر، کلیست، هوفمن، برتولت برشت، هاینریش هاینه او شمېت دي. په ادبیاتو څانګه کې نهو جرمنیانو د نوبل جایزه ګټلې ده: چې له تهیودور مومسن، پاول فون هېسې، ګېرهارت هاپتمن، توماس من، نېلي ساشز، هېرمان هېسې، هِنریک بُول، ګونتر ګراس او هرتا مولر څخه عبارت دي.
فلسفه
د معاصرو طبیعي علومو ظهور او له هغه سره په تړاو د دین زوال د پوښتنو یوه لړۍ رابرسېره کړه، کومې چې د جرمني په فلسفه کې د علم او عقیدې، استدلال او عاطفې، او د نړۍ د علمي، اخلاقي او هنري لیدلورو تر منځ د اړیکو په تړاو په پرله پسې ډول تکرارېږي.
جرمني فیلسوفانو ان له منځنیو پېړیو څخه (البرتوس مګنوس) لوېدیځې فلسفې ته په بڼې ورکولو کې مرسته کړې ده. وروسته، لېبنیز (په ۱۷مه زېږدیزه پېړۍ کې) او له هغه څخه په ډېره مهمه بڼه امانوېل کانت د فلسفې په تاریخچه کې مرکزي رولونه لوبولي دي. د کانت فلسفې د شوپنهاور، او نیچه کار ته او همدارنګه جرمني ایدیالېزم ته چې ورنه  د فېچت او هېګل له خوا دفاع شوې ده، الهام ورکړی دی. مارکس او انګلز د ۱۹مې زېږدیزې پېړۍ په دویمه نیمایي کې کمونېستي نظریې ته پراختیا ورکړه، په داسې حال کې چې هیدېګر او ګادامر په شلمه زېږدیزه پېړۍ کې د جرمني فلسفې دود تعقیب کړ. یو شمېر جرمني روشن فکران همداراز په ټولنپوهنه کې اغېزناک ثابت شوي دي چې تر ټولو مهم یې تیودور ادورنو، الیاس، هابېرماش، مکس هورخیمر، نیکلاس لوهمان، هربرت مارکوز، جورج سمویل، فریدناند تونیز او مکس وېبر دي. د برلین پوهنتون چې په ۱۸۱۰ز کال کې د ژبې پېژندونکي او فیلسوف وېلیام فون همبولد له خوا تاسیس شو، د یو شمېر معاصرو لوېدیځو پوهنتونونو لپاره یې د یوې اغېزناکې الګو په حیث عمل کړی دی.
په ۲۱مه زېږدیزه پېړۍ کې جرمني د اروپا په قاره کې د فرانسې، اتریش، سویزرلنډ اوسکندنویایي هېوادونو (ډنمارک، سویډن، ناروې)  په څنګ کې د معاصرې تحلیلي فلسفې د پراختیا لپاره یو مهم هېواد بلل شوی دی.
موسیقي
د موسیقۍ په څانګه کې، جرمني ادعا لري چې د باچ او بیتوېن په ګډون د نړۍ په کچه ډېر زیات مشهور کلاسیک کمپوزران لري، څوک چې د لوېدیځې کلاسیکې موسیقۍ د کلاسيک او رومانتیکې دورې تر منځ په لېږد کې د یادونې وړ بلل شوي دي. جرمنیانو همدارنګه، زیات شمېر لوتري مذهبي سندرو او ترانو ته پراختیا ورکړې ده.
د اتریشي-جرمني دستور او دود نور هغه کمپوزران چې نړیوال شهرت ته ورسېدل ولفګانګ امادیوس موزارت، یوهانس براهمز، واګنر، هایدن، فرانتس شوبرت، هاندل، روبرت شومان، فلیکس مندلسون، بارتولدي، دویم یوهان شتراوس، ماهلر، جیورج فیلیپ ټیلیمن، ریچارډ شتراوس، ارنولډ شونبرګ، کار اورف، او ډېر وروستني، هانس ورنر هنتسه، هلموت لاچنمان، او کارل هاینز اشتوکهاوزن پکې شامل دي.
پروپاګانډا په نازي المان کې
په نازي المان کې د حکومت له خوا پروپاګانډا (تبلیغات) د الماني نشنلیزم او د المان د نازي ګوند د موخو او په خپله د همدې ګوند د پراختیا لپاره کارول کېده. واک ته د رسیدو په مهال او له ۱۹۳۳څخه تر ۱۹۴۵ کلونو پورې د المان د حکومت د مشر په توګه د اډولف هټلر د واکمنۍ په مهال له تبلیغاتو څخه د واک ساتنې او د نازي ګوند د تګلارو د پلي کېدو لپاره کار اخیستل کېده.
تبلیغات په زما جګړه (Mein Kampf) کې
اډولف هټلر په ۱۹۲۵ کال کې په خپل کتاب (زما جګړه) کې دوه څپرکې د تبلیغاتي چارو مطالعې ته وقف کړي و، که څه هم په خپله دا کتاب یوه تبلیغاتي وسیله وه. هټلر په خپل کتاب کې ادعا کوي چې د تبلیغاتو ارزښت یې هغه مهال زده کړ کله چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د پیاده سرتیري په توګه د بریتانیا له اغیزناکو او د المان له بې اغیزه تبلیغاتو سره مخ وو. دا استدلال چې ګواکې المان په لومړۍ نړیواله جګړه کې زیاتره د بریتانیا د تبلیغاتو له کبله جګړه وبایلله او لکه څرنګه چې هټلر دا موضوع په خپل کتاب کې هم ذکر کړې ده، د هغه وخت د الماني نشنلیستانو یوه عامه ادعا وه. که څه هم دا ادعا ناسمه وه، ځکه چې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د بریتانیا په پرتله د المان تبلیغات ډېر پرمختللي وو، خو د موضوع په نازي المان کې په حقیقت اوښتې وه.
"تبلیغات نه باید حقیقت تر کومه ځایه چې مقابل لوري ته مطلوب وي په عیني توګه سره وڅېړي یا هغه د عدالت د نظري قواعدو له مخې وړاندې کړي. بلکې باید د حقیقت یوازې هغه اړخ وړاندې کړي چې د خپل لورې لپاره یې مطلوب وي. (...) د خلکو د منلو ځواک ډېر محدود او درک یې ډېر کمزوری دی. مهمه لا دا چې هغوی هر څه ډېر ژر هیروي. په داسې حالاتو کې، ټول اغیزناک تبلیغات باید په څو اړینو موضوعګانو کې را لنډ او د امکان تر بریده پورې په کلیشه اې فورمول کې وړاندې شي. دا شعارونه باید په پر له پسې توګه سره تکرار شي تر څو وروستی کس هم وکولای شي وړاندې شوې نظریه درک کړي. (...) د تبلیغاتي پیغام په موضوع کې چې هر بدلون رامنځته کېږي، باید په ورته نتیجه ګیري باندې ټینګار ولري. اصلي شعار باید له بېلابېلو اړخونو او زاویو څخه وښودل شي، خو په پای کې باید تل بیرته د ورته فورمول ټینګار ته ور وګرځو."
د نازي ګوند لومړي کلونه (۱۹۱۹-۱۹۳۳)
هټلر دا نظریات د نازي ګوند (NSDAP) له خوا د ۱۹۲۵ کال د فبرورۍ له میاشتې رادې خوا د Völkischer Beobachter په نوم د ورځپاڼې په بیا جوړولو سره عملي کړل، چې تر ۱۹۲۹ کال پورې یې د چاپ تیراژ ۲۶۱۷۵ ته ورسید. دغه اخبار بیا په ۱۹۲۷ کال کې د جوزیف ګیبلز له ورځپاڼې، Der Angriff سره یو ځای شوه، چې دا هم یوه له تر ټولو ډېره بې پروا او بې رحمه تبلیغاتي ورځپاڼه وه.
د اپوزیسیون په موقف کې نازیان زیاتره د تبلیغاتي وسایلو له اړخه محدود پاتې و. ټولیزو رسنیو ته د لږ لاسرسي لرلو له کبله، نازي ګوند تر ۱۹۲۹ کال پورې زیاتره په عامه غونډو کې د هټلر او څو نورو کسانو خبرو باندې اکتفا کوله. د یوې څېړنې د موندنو له مخې، د وایمار حکومت د دولت پلوي راډیويي تبلیغاتو تر ډېره پورې د نازیانو د ودې مخه ډوب کړې وه. د ۱۹۳۹ کال د اپریل په میاشت کې هټلر د ګوند د تبلیغاتو د مشر په توګه ګیبلز وټاکه، چې تر دې وړاندې هغه یو ژورنالیست او په برلین کې د نازي ګوند افسر پاتې شوی و، چا چې په بېړه سره خپل مهارتونه په اثبات ورسول. د هغه له لومړیو بریاوو څخه د هغو بلواګرو لاریونونو سازماندهي وه چې و یې کولای شول په المان کې د جګړې ضد امریکايي فلم (All quiet in the western) ممنوع کړي.
د قدرت په مهال (له ۱۹۳۳ تر ۱۹۳۹)
د نازي ګوند تر ټولو ستر سیاسي او ایدیالوژيکي اصل د یوه ستر المان تر چتر لاندې د ټولو هغو اصیلو المانیانو متحد کول و چې د رایش له پولو بهر یې ژوند کاوه (د بېلګې په توګه په اطریش او چیک سلواکیا کې). هټلر په خپل کتاب، زما جګړه کې له المان څخه بهر اوسیدونکو المانیانو دړد او بدبختي غندلې او د یوه پلرني ګډ پلار د لرلو خوب یې اعلان کړ چې باید د هغه لپاره ټول المانیان مبارزه وکړي. هټلر په خپل ټول کتاب کې، د نړۍ په هر ځای کې اوسیدونکي المانیان تر دې فشار لاندې وینول تر څو د سیاسي ځواک او خپلواکۍ لپاره مبارزه په خپل اصلي تمرکز باندې بدل کړي، چې دا موضوع د هایم این رایش په تګلاره کې په ۱۹۳۸ کال کې رسمي هم شوه.
په ۱۹۳۹ کال کې د دویمې نړیوالې جګړې له پیلیدو څخه څو میاشتې وړاندې، د المان ورځپاڼو او رهبرانو د یوه ملي او نړیوال کمپاین په تر سره کولو د پولنډ چارواکي پر دې تورن کړل چې په پولنډ کې له الماني نژاد لرونکو خلکو سره ظلم کوي او د هغوی د تصفیې په لټه کې دي. د هغه کال د اګسټ په ۲۲مه اډولف هټلر خپلو جنرالانو ته وویل: "زه به یوه تبلیغاتي د جګړې بهانه (کسوس بیللي casus belli) جوړه کړم. د دې کار اعتبار مهم نه دی. له فاتح څخه هېڅکله د هغه حقیقت ویلو پوښتنه نه کېږي."د همدې تبلیغاتي کمپاین اصلي برخه د هیملر د درواغو د بیرغ عملیات و، کوم چې داسې طراحي شوی و چې خلکو ته وښايي پولنډ د المان په وړاندې تیری کړی دی، تر څو پر پولنډ باندې پوځي تیری توجیه کړي.
څېړنو موندلې چې د نازيانو له خوا د راډیويي تبلیغاتو کارول له دوی سره مرسته وکړه تر څو واک په اختیار کې ولري او د ګوند غړي یې زیات کړي.
ډيکون
په عیسویت کې ، ډیکن یو له نوکرانو څخه دی او په کلیسا کې د پادریانو د درجې نوښت کونکی دی. ډیکن ته یوازې د لمانځه او لمانځه په مراسمو کې د خطونو لوستلو اجازه ورکول کیږي ، پرته لدې چې ډیکن یو انجیل شوی وي. د ډیکون پوسټونه په دریو درجو ویشل شوي دي: د دروازې ساتونکي ډیکون، مرستندویه ډیکن، د انجیل ډیکون (یو ډیکن چې اجازه لري د مقدس کتاب (زوړ عهد او نوي عهد نامې) تلاوت کړي او د واده تړونونه او همدارنګه بپتسما ترسره کړي. یو انجیلیلیک ډیکون به په اوتومات ډول د هغه د روحاني خدمت شپږ میاشتې وروسته پادری شي.
د کلیسا مقامونه د ډیکن څخه پیل کیږي او پادري ، پادري (د کاهنانو مشر)، بشپ ، بشپ مشر، کارډینال او لوړ رتبه، پاپ ته رسیږي.
شماس له سریاک څخه دی، کوم چې په ژبو کې د یوې ګډې ریښې سره ګډ ه مانا لري، آرامي ، اسوري ، سریاني ، عبراني او عربي. څرنګه چې دا درې ژبې د یو شان ریښې څخه دي، نو په ټولو دریو ژبو کې د لږ بدلون سره ډیری کلمې شتون لري. لکه د "شمشه" کلمه چې د شمش ، شمس یا شماس څخه اخیستل شوې، چې د "لمر"، "خدمت"، "لمر" یا "دعا" معنی لري. د دې انګلیسي نوم (deacon) د یوناني کلمې dikonos (διάκονος) څخه اخیستل شوی، چې په معیاري لرغوني یونان کې د "بټلر"، "ویټر"، "وزیر" یا "پیغمبر" معنی لري.
داسې انګیرل کیږي چې د کلیسا د لومړنیو خدماتو د ترسره کولو لپاره اوه ډیکن شتون درلود، او د دوی په منځ کې ترټولو مشهور کس سینټ سټیفن و. د دوی د کړنو تفصیل د نوي عهد نامې څخه د مسیح د رسولانو اعمالو په شپږم فصل کې موندل کیږي.
د دې توضیحات چې یو ډیکن باید کوم ځانګړتیاوې ولري تیموتیس ته په لومړي لیک کې ورکړل شوی. ۱ تیموتی
سرچینې
وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:کاتوليک کليسا وېشنيزه:واتيکان
حضرت عثمان غني او حضرت علي کرم الله وجهه
علي(ک) د حضرت عثمان بن عفان (رض) له نظره :
٭ حضرت عثمان په حضرت علي  پسې راوګرځېد او ترې و يې غوښتل، چې راوګرځي.حضرت علي هم وروګرځېد. بيا حضرت عثمان علي ته په كتو شو؛حضرت علي ورته وويل:دا پر تا څه شوي؟ ولې راګورې؟ حضرت عثمان ورته وويل: د څښتن له رسوله مې اورېدلي چې:(( علي ته كتل عبادت دى. ))
وګورئ : 1 _ ابن كثير، البدايه والنهايه، 7ټوك، 358مخ. 2 _ ابن عساكر، شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق، 2ټوك، 393مخ.3 _ سيوطي ، تاريخ الخلفاء، 172مخ.
٭ درېم خليفه له حضرت علي درې ځلې د سياسي چارو لپاره مرسته وغوښته او بلنه يې وركړه. پر لومړي ځل د هجرت پر 22كال؛ يعنې پر همغه  كال چې خليفه شو،دويم ځل د هجرت پر 27كال او درېم ځل د هجرت پر 32كال؛ خو حضرت علي د خليفه يوه بلنه هم ونۀ  منله او و يې ويل: يو اړين كار چې بايد وشي د قرآن آيتونه د كتاب په بڼه راغونډول دي، چې پدې   كار كې مرستې ته چمتو يم.
وګورئ : فواد فاروقي، بيست و پنج سال سكوت علي، چې هغه هم د رودلف ژايګر له "خداوند علم و شمشير" څخه رانقل كړې دى.
هيموګلوبين
هيموګلوبين (له يوناني «» يانې وينې او لاتيني “globus” يانې توپ يا کرې او –in څخه جوړ شوی دی، چې د نوم لنډيز يې Hb يا Hgb دی) د نږدې ټولو د ملا تير لرونکو يا فقريه ژوو (د کب له چانېکتايدا نومې کورنۍ څخه پرته) د وينې په سرو حجراتو (اريتروسايتونو) او همدار راز د ملا تير نه لرونکو ځيني ژوو په نسجونو کې د اکسېجن د لېږد اوسپنه لرونکی فلز وزمه پروټين دی. هيموګلوبين په وينه کې له تنفسي غړو (لکه: سږو يا ګېلن [د سمندري ژوو د تنفس اله]) څخه د بدن نورو برخو (لکه: نسجونو) ته اکسېجن لېږدوي. هيموګلوبين په دې ځای کې اکسيجن خوشې کوي، چې په واسطه يې هوازي تنفس ته لاره هوارېږي، چې د ميتابوليزم په نوم بهير کې د يو ژوندي جسم د دندو تر سره کولو په موخه هغوی ته ځواک يا انرژي برابره کړي. يو سالم انسان په هره ۱۰۰ ملي وينه کې له ۱۲ تر ۲۰ ګرامه هيموګلوبين لري.
په تي لرونکو ژوو کې رنګ لرونکي پروټين د وزن له مخې د وينې د سرو حجرو د وچې برخې نږدې ٪۹۶ او د اوبو په ګډون د ټولې وينې نږدې ٪۳۵ جوړوي. هيموګلوبين په يو ګرام کې د ۱،۳۴ ملي اکسايد په وړتيا د اکسېجن د لېږدولو کړۍ لري، چې په وينه کې د حل شوي اکسېجن په پرتله د وينې د اکسېجن ټوله وړتيا اويا برابره زياتوي. د تي لرونکو ژوو د هيموګلوبين يو ماليکول د اکسېجن تر څلور ماليکولونو پورې لېږدولی شي.
هيموګلوبين د نورو ګازونو په لېږد کې هم ښکېل دی. لکه: د بدن د تنفسي سيستم نږدې (۲۰-۲۵ سلنه) کاربن ډای اکسايد د کابامېنوهيموګلبين په توګه لېږدوي، چې کاربن ډای اکسايد په کې له هيمي پروټين سره تړلی دی. د هيموګلوبين ماليکول د نايتريک اسيد تنظيمي ماليکول هم لېږدوي، چې په ګلوبين پورټين کې د له thiol ډلې سره تړلی دی او هغه د اکسېجن په څېر ورته موده يا وخت کې خوشې کوي.
هيموګلوبين د وينې له سرو حجراتو او د هغوی له نسبونو څخه د باندې هم موندل کېږي. نورې هغه حجرې چې هيموګلوبين لري: په “substantia nigra” کې “A9 dopaminergic” نيورونونه، مکروفاژونه، کنده لرونکې يا الويولر حجرې، سږې، د سترګو د شبکې رنګه مخاطي نسجونه، هيپاتوسايتونه، بډوډې يا ګرده کې mesangial حجرې، اندومتري حجرې، د سروکس حجرې او د مهبل مخاطي حجرې دي. په دې نسجونو کې هيموګلوبين د نه اکسيدايز کونکي په توګه د غير اکسېجني لېږد او د اوسپنې مېتابولېزم د تنظيمونکي دنده لري. د يو شخص وينه کې په زياته کچه ګلوکوز له هيموګلوبين سره يو ځای کېدلی او د “A1c” هيموګلوبين کچه لوړولی شي.
هيموګلوبين او هيموګلوبين ته ورته ماليکونه په زياتره د ملا تير نه لرونکو ژوو لکه فنجي او نباتاتو کې هم موندل کېږي. په دې ژونديو جسمونو کې، هيموګلوبين ښايي د اکسېجن د لېږد دنده ولري يا دا چې کېدای شي د کاربن ډای اکسايد، نايتريک اکسايد، هايدروجن سلفايد او سلفايد په څېر ايونونو او کوچنيو ماليکولونو د لېږد او منظم کولو دنده تر سره کړي. د ليګيموګلوبين په نوم د ماليکولونو يوه بله بڼه له غير هوازي سيستمونو (لکه: د حبوباتي نباتاتو د نايتروجن د تثبيت غوټې، داسې چې د اکسېجن زهر سيستم له فعاليته وباسي) څخه د پاتې شوني اکسېجن د لرې کولو په موخه کارول کېږي.
د څېړنې تاريخچه
په ۱۸۲۵ زکال کې جان فريدريک انګيلهارټ وموندل، چې د بېلابېلو نوعو په هيموګلوبين کې د پروټين پر وړاندې د اوسپنې نسبت ورته دی. نوموړي د اوسپنې له معلومه اتومي کتلې څخه د هيموګلوبين ماليکولي کتله n x 16000 اټکل کړه، چې “n” په يو ماليکول هيموګلوبين کې د اوسپنې د اتومونو معلومه شمېر (۴) دی او دا د پروټين د ماليکولي کتلې لومړنۍ ثابته کچه وه. «تېزې پايلې» يا “hasty conclusion” له هغو پوهانو څخه ګڼې ملنډې ته ورته پايلې تر لاسه کړې، چې باور يې نه شو کولی چې هيڅ ماليکول په هغه کچه ستر يا غټ نه شي اوسېدلی. ګېلبيرت سمېتسن اډاير “Gilbert Smithson Adair” په ۱۹۲۵ زکال کې د اينګيلهارټ پايلې د هيموګلوبين محلولونو د ازموتيک يا نفوذي فشار د اندازه کولو له مخې تاييد کړې.
که څه هم لږ تر لږه له ۱۷۹۴ز کال راهيسې د وينې په واسطه د اکسېجن لېږد پېژندل شوی دی، مګر د هيموګلوبين په واسطه د اکسېجن د لېږد ځانګړتيا په ۱۸۴۰ز کال کې د هنيفيلډ له لورې روښانه شوه. الماني فزيولوجيست اوتو فنکي “Otto Funke” په ۱۸۵۱ز کال کې يو لړ مقالې خپرې کړې، چې نوموړي په کې د سوچه اوبو، الکول يا نورو مايعاتو په څېر حل کونکو سره د وينې د سرو حجرو د بريالي اوبلنوالي (رقيق کېدلو) په واسطه، د هيموګلوبين وده وال بلورونه تشرېح کړل، چې ورڅخه وروسته د په لاس راغلي پروټين محلول څخه د حل کونکي يا محلل بطي تبخير رامنځته کېده. د هيموګلوبين بېرته اکسېجن اخېستل (اکسېجنېشن) يو څو کالونه وروسته د فلېکس هوپي سيلر “Felix Hoppe-Seyler” له لورې تشرېح شول.
د ايکسری کرېسټالوګرافي «» په رامنځته کېدنې سره، د پروټيني جوړښتونو لړۍ جوړول يا ترتيبول شوني شول. په ۱۹۵۹ ز کال کې ماکس پيرټز د هيموګلوبين ماليکولي جوړښت معلوم کړ. نوموړي د دې کار له امله د کيميا برخه کې د ۱۹۶۲ زکال نړيوال انعام له جان کيندريو سره شريک کړ، چې د پروټين کروي مايوګلوبين يې ترتيب کړي وو.
وينه کې د هيموګلوبين ونډه د فرانسوي فزيالوجيست کلاوډي بيرنارډ له لورې روښانه شوې وه. د هيموګلوبين نوم له هيمي او ګلوبين ويوکو څخه تر لاسه شوی دی، چې هغه حقيقت وړاندې کوي، چې د هيموګلوبين هره څېرمه يا فرعي برخه يو کروي پروټين دی، چې له هيمي ډلې سره يو ځای شوی دی. د هيمي هره ډله د اوسپنې يو اتوم لري، چې د هڅول شوې چارج لرونکې ذرې يا ايون د قوو له لارې يو ماليکول اکسېجن لېږدولی شي. په تي لرونکو کې د هيموګلوبين تر ټولو عام ډول دا ډول څلور فرعي واحدونه يا برخې لري.
وراثت
هيموګلوبين د پروټين له څېرمه يا فرعي واحدونو (د ګلوبين ماليکونو) څخه جوړ شوی دی، چې دا پروټينونه په خپل وار سره د پولي پيپتايدونو په نوم د پراخه شمېر بېلابېلو امينو اسيدونو سره نغښتل شوي زنځيرونه دي. د هر پولي پيپتايد د امينو اسيد لړۍ چې د يوې حجرې په واسطه جوړه شوې ده، په خپل وار د جينونو په نوم د “DNA” غځېدنو له مخې مشخص کېږي. په ټولو پروټينونو کې همدا د امينو اسيد لړۍ ده، چې د پروټين کيمياوي ځانګړتياوې او دنده مشخص کوي.
د هيموګلوبين جينونه له يو څخه زيات دي: “A” هيموګوبين (چې په ځوانانو کې د شته هيموګلوبين اصلي بڼه ده) د “HBA1”، “HBA2” او “HBB” جينونو په واسطه او د همدوی لپاره رامنځته [کود] شوی دی. د هيموګلوبين د الفا ۱ او الفا ۲ فرعي واحدونه په ترتيب سره د “HBA1” او “HBA2” په واسطه کود شوي دي، چې دواړه په ۱۶ کروموزوم کې دي او يو بل ته نږدې دي. د هيموګلوبين بيټا فرعي واحد، چې په ۱۱ کروموزوم کې دی، د “HBB” جين په واسطه رامنځته شوی دی. په هيموګلوبينونو کې د ګلوبين پروټينونو د امينو اسيد لړۍ په عمومي ډول د بېلابېلو نوعو تر منځ توپير کوي. د بېلګې په ډول: انسانانو، بونوبوسونو او چيمپانزيو [انسان ته ورته غټه افريقايي بيزو) کې د هيموګلوبين تر ټولو عامې لړۍ په بشپړ ډول سره ورته دي، او د الفا يا بيتا ګلوبين پروټين زنځېرونو کې يوازې يو امينو اسيد توپير لري. په داسې حال کې چې د انسان او ګوريلا [غټه انسان ډوله بيزو] هيموګلوبين د الفا او بيتا دواړو زنځيرونو کې يو امينو اسيد توپير سره لري، مګر دا توپيرونه يو له بل سره د لږ نږدې نوعو تر منځ يو څه پراخه وده کوي.
ان د نوعو يا ډولونو تر منځ هم د هيموګلوبين بدلېدونکي شته، که څه هم په هره نوعه کې يوازې يوه لړۍ تر نورو عامه ده. يوه نوعه کې د هيمګلوبين پروټين لپاره د جينونو بدلونونه، د هيموګلبين د بدلېدنو لامل کېږي. د هيموګلوبين زياتره دا بدلېدونکې بڼې د ناروغۍ لامل نه ګرځي. که څه هم د هيموګلوبين ځينې دا ډول بدلېدونکې بڼې، د ارثي ناروغيو لامل کېږي، چې د هيموګلوبينوپېتېز “hemoglobinopathies” اصطلاح ورته کارول کېږي. د هيموګلوبين د ارثي ناروغيتو تر ټولو عام ډول يې د لور يا داس حجرې ناروغي ده، چې لومړنۍ انساني ناروغي وه چې د کار ډول يې په ماليکولي کچه وپېژندل شو. زياتره وخت د تالاسيميا په نوم د ناروغيو يوه بله ټولګه، د ګلوبين جين په کړنلاره کې د ستونزو او ارثي بدلونونو له لارې، د عادي او ځيني وختونه د غير عادي هيموګلوبينونو ټيټ توليد رانغاړي. دا ټولې ناروغۍ د وينې کموالی يا انيميا رامنځته کوي.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
اورينتولوژي د ژوپېژندنې يوه څانګه ده، کومه چې د مارغانو د عملي مطالعې او د هغې په پايله کې د منځ ته راغلې پوهې سره سروکار لري چې د مارغانو اړوند وي. د اورينتولوژي ګڼې څانګې د اړوندو علومو څخه توپير لري، تر يو بريده يې لامل د مارغانو دا خصوصيت دی چې تر ډېره بريده د ليدو وړ دي او د ښايست لپاره کارول کېږي. دا يوه داسې برخه هم ده، په کومه کې چې د وخت، سرچينو او مالي ملاتړ ته په کتنې سره پکې شوقيانو هم د پام وړ ونډه درلودلې ده او د مارغانو مطالعې په بيالوژي کې له مهمو تصوراتو دود کولو سره يې مرسته کړې ده، په کومو کې چې ارتقاء، چلند او چاپېريال پېژندنه شامل دي، لکه د انواعو تعريف، د انواعو د منځ ته راتګ جريان، خصوصيت، زده کړه، چاپېريالي ځايونه، اصناف، د ټاپو بايوجغرافيه، فايلوجيوګرافي او خوندي کول شامل دي.
سرينوډو
Sarayinudu (پښتو: صحيح شخص) د 2016 هندي تېلوګو-ژبې تریلر فلم دی. دا فلم د بویاپتی سیرینو له خوا لیکل شوی او لارښود شوی. دا فلم د ګیتا آرټ بینر لاندې د الو اروېند له خوا تولید شوی. په فلم کې الو ارجن، آدي پنیسټي، راکول پریت سنګ، کیترین تیریسا او سری کانت لوبیدلي دي. S Thaman د فلم موسیقۍ جوړه کړې. د فلم د سینما ګرافي ریشي پنجابي په غاړه درلوده. دا فلم د 2016 د اپریل په 22 د ملیالم ډوب شوې نسخه یوداو سره خپور شو. دا فلم د 2016 کال تر ټولو ډیر عاید لرونکي تیلګو فلمونو لیست کې شامل دی. فلم وروسته په ورته سرلیک سره په هندي ژبه ډوب شو او د اپریل په 28، 2017 کې په یوټیوب کې خپور شو. د ډب کولو هنرمند سنکت مهاتري د الو ارجن غږ او منوج پانډي د آدي پاني سیتي غږ ډوب کوي. دغه فلم د ۲۰۱۷ کال په ډسمبر کې په نیپال کې هم خپور شو.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
که څه هم ابتدايي اورينتولوژي په بنسټيز ډول د انواعو د تشريح کولو او وېش په اړوند وه، اوسني اورينتولوژستان هڅه کوي چې ډېرو ټاکلو پوښتنو ته ځواب پیدا کړي، ډېر ځله الوتونکي د اندونو پر بنسټ اټکلونو يا وړاندوينو د ازموينې لپاره د نمونې په توګه کاروي. ډيری نوې بيالوژيکي نظريات د ژوند ټولو بڼو باندې پلې کېږي او په همدې بنسټ د هغو ساينسپوهانو په شمېر کې کمی راغلی، څوک چې خپل ځانونه د اورينتيولوژستانو په توګه تعريفوي. په اورينتولوژي کې د وسايلو او لارو چارو يوې پراخې لړۍ څخه کار اخيستل کېږي، هم په لابراتوار کې او هم لابراتوار څخه دباندې د کار په ساحه کې او په پرله پسې ډول نوښتونه منځ ته راځي. ډيری هغه بيالوژي پوهان چې خپل ځانونه د اورينيتولوجستانو په توګه راپېژني ځانګړې کتګورۍ تر مطالعې لاندې نيسي، لکه اناتومي، ټيکسونومي، يا ايکولوژي ژوند بڼه او چلندونه. خو بيا هم دا په ټولو بيالوژيکي فعاليتونو پلې کېدای شي.
تعريف او ار پوهنه
د ارنيتولوژي ټکی د شپاړسمې پېړۍ په وروستيو کې د لاتيني ژبې له « ornithologia» ټکي څخه اخيستل شوی دی چې معنا يې ده د مرغيو علم، په يوناني ژبه کې « ὄρνις ornis» (مرغۍ) او « λόγος logos» (تيوري، علم، اند) معنا لري.
سرينوډو
خپرونه
الو ارجن غوښتل چې دا فلم د ۲۰۱۶ کال د اپریل په ۸ مه د هغه د زوکړې په ورځ خپور شي، خو وروسته دا فلم د ۲۰۱۶ کال د اپریل په ۲۲ په ټوله نړۍ کې خپور شو.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
تاريخ
د اورينتولوژي تاريخ تر ډېره بريده د بيالوژي د تاريخ د بهير عکاسي کوي، د دې تر څنګ د نورو ډېرو علمي څانګو ښودنه کوي، په دې څانګو کې ايکولوژي، اناتومي، فيزيالوژي، پاليونټولوژي او تر ټولو وروستي يې ماليکولر بيالوژي شامل دي. په دې بهيرونو کې يواځې له تشریحاتو څخه نيولې بيا د نمونو د پېژندنې پورې اقدامات شامل دي، له دې وروسته د دې نمونو جوړونکي عمل د څرګندونو پر لور تګ کوي.
سرينوډو
خپرونه
د سرینودو هندي ډوب شوی نسخه د سویلي هندي فلم لومړۍ هندي ډوب شوې نسخه ده چې په یوټیوب کې یې له 260 ملیون څخه ډیر لیدونه او له 6 لکو څخه ډیر خوښونه ترلاسه کړي.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
ابتدايي پوهه او مطالعه
انسانانو له مارغانو سره له تاريخ مخکې راهيسې د څارنې اړيکه درلودلې ده، په داسې حال کې چې له ډبرين عصر څخه يو شمېر انځورونه په مارغانو کې د لېوالتيا تر ټولو لرغونې اشارې ښيي. شونې ده چې مارغان د خوراک د سرچينو په توګه مهم و او د ډبرين عصر د لومړيو کلو د کيندنو پر مهال له اتيا څخه د زياتو انواعو هډوکي موندل شوي دي. د سکاټلينډ له ساحلي سيمو سره نږدې د «اورونسي» په ټاپو کې په صدفي غونډیو د اوبو د مارغانو او سمندري مارغانو پاتې شوني موندل شوي دي.
پېښه (فلسفه)
پېښه يا حادثه د منطق او فلسفې له اصطلاحاتو څخه  ده او د جوهر خلاف دی. هر هغه وړاندوینه چې د موضوع له اصل او حقیقت څخه بهر وي پېښه بلل کيږي. ځینې بهرنۍ وړاندوینې د ټرانسورس وړاندوینې دي. لکه د انسانانو لپاره "تور"؛ ځکه ډېر داسې کسان شته چې تور نه وي. دا د انتقالي اوبو لپاره "مالګه" یا "ګرم" هم دی؛ ځکه چې له دې ځانګړنو پرته اوبه بهر هم شتون لري او یا هم په ذهن کې تصور کېدی شي.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
ابتدايي پوهه او مطالعه
د ټولې نړۍ په کلتورونو کې د مارغانو اړوند د کلمو بډايه زېرمې موجودې دي. د مارغانو دوديز نومونه ډېر ځله د عادتونو په تفصلي پوهه ولاړ وي، به داسې حال کې چې ډيری نومونه له غږ څخه جوړ شوي او اوس هم کارول کېږي. شونې ده چې په دوديزه پوهه کې په ولسي طب کې د مارغانو استعمال شوی وي او د دې طريقو پوهه په ژبنيو روايتونو يو بل ته لېږدول شوي وي (نسلي مارغان پېژندنه وګورئ). د ځنګلي مارغانو د ښکار تر څنګ د هغې د پاللو لپاره د هغوی د عادتونو په اړوند پوره پوهې ته اړتيا ده. د نړۍ په ډېرو سيمو کې له لومړيو وختونو راهيسې د مارغانو پالل او په بازانو سره د ښکار کول دود و. په چين کې په شا اوخوا ۲۴۶مخزېږديز کال کې او په مصر کې لږ تر لږه ۴۰۰ مخزېږديز کې د مارغانو د پاللو مصنوعي بچي زېږول تر سره کېدل. مصريانو همدا راز په خپل هيروګليفي رسم الخط (هغه رسم الخط چې د انځورولو په مټ د يو څه شودنه او تشریح کوي) کې تر سره کړي دي، که څه هم په يو منظم اسلوب برابر شوي دي، اوس هم د دې انواعو د پېژندلو وړ دي.
سرينوډو
د بکس دفتر
فلم په دریو اونیو کې ₹101 کروړه روپۍ ( 14.5 ملیون ډالر) ګټلي. فلم د کال تر پایه ₹127 کروړه روپۍ ګټلي چې (18مېلونه ډالر کيږي)
پېښه (فلسفه)
پېښه یو وجود دی چې په خپل وجود کې د بل وجود شتون ته اړتیا لري لکه رنګه کاغذ.
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
ابتدايي پوهه او مطالعه
لومړني ليکلي اثار د انواعو د ماضي د وېش په اړه اوس هم بډای معلومات وړاندې کوي. د بېلګې په ډول، زينوفون په اشوريا کې د شترمرغ زياتوالی ثبت کړی دی (Anabasis, i. 5)؛ دا فرعي نسل له کوچنۍ اسيا څخه له منځه تللی دی او د شترمرغانو ټول اوسني شته نسلونه يواځې تر افريقا پورې محدود دي. نورې لرغونې لیکنې لکه ويدي (۱۵۰۰-۸۰۰ مخزېږديز) د مارغانو اړند ژوند د تاريخ احتياطي مشاهدې ښودنه کوي او په دې اسيايي «کويل» (يو ډول مرغۍ ده) (Eudynamys scolopacea) له خوا د بچيو زېږولو «پرازيتيزم» د عادت لومړۍ حوالې شاملې دي. په ليکلې بڼه، چين، جاپان، پارس او د هندوستان ابتدايي هنر هم د دې پوهې ښودنه کوي، په داسې حال کې چې له علمي پلوه د دقيقو مارغانو د بېلګو لرونکي دي.
سرينوډو
بېرونۍ تړنې
وېشنيزه:2016 فلمونه وېشنيزه:تېلوګو سينما
اورينتولوژي (د مارغانو علمي څېړنه)
ابتدايي پوهه او مطالعه
ارستو په ۳۵۰ مخزېږديز کې په خپل «Historia Animalium» کې د مارغانو د کوچ، پوستکي اچولو، هګیو کولو او د عمر اوږدوالي ته اشاره کړې ده، همدا راز د مارغانو د ۱۷۰ بېلا بېلو ډولونو نوملړ يې جوړ کړی دی. په هر حال، هغه ډېر خرافات هم وړاندې کړي او دود کړي دي، لکه دا اند چې د ګرمۍ په موسم کې توتکۍ خوب وړي، که څه هم نوموړي د دې يادونه کړې ده چې ډينګانو (لګ لګ) د «سيتيا» له ميدانونو څخه د نيل سيند سرچينو لرې ځمکو ته کوچ کړی دی. د ګرمۍ په موسم کې د ډينګ د ويده کېدو اند دومره ښه ومنل شو چې د ۱۸۷۸ز کال تر پای پورې، «ايليټ کويس» د ډينګ د ويده کېدو اړوند زيات نه زيات ۱۸۲ نويو خپرونو يو نوملړ جوړ کړ او له دې اند سره په ټکر کې ډېر کم خپاره شوي شواهد پکې شامل کړل. همدې ته ورته ناسم تصورونه د «بانيکل» قازونو د زياتوالي (تولد او تناسل) په اړه هم موجود وو. د دوی ځالې نه دي ليدل شوي او باور دا دی چې دوی د قاز د «بارنيکلز» (يو ډول ژوندی موجود دی) له بدلونونو څخه وده کوي، دا يو داسې اند دی چې د يوولسمې پېړۍ له شا اوخوا وخت څخه دود دی او دا اند «ګيرالډس کيمبرينسس» (جيرالډ اف ويلز) د «ټوپوګرافيا هيبرنيا (۱۱۸۷) کې ياد کړی دی. د ۷۷ز کال په شا اوخوا کې «پليني دی ايلډر» په خپل «Historia Naturalis» کې د نورو مخلوقاتو تر څنګ د مارغانو تشریح کړې ده.
د باز ساتلو (باز په مټ د ښکار) تر ټولو لرغوني شواهد په اشوریا کې د «سارګن دويم» (۷۲۲-۷۰۵ مخزېږديز) له پړاو څخه تر لاسه شوي دي. باور دا دی چې د باز ساتلو دود له ۴۰۰ زېږدېز څخه وروسته اروپا ته رسېدلی دی، کوم چې د «هنوس» او «الانس» له بريدونو وروسته له ختيځ څخه رالېږدول شوی و. له اتمې پېړۍ څخه په پيل کېدو، په دې موضوع او په عام مارغان پېژندنه ګڼ عربي اثار ليکل شوي دي، په ورته توګه د يوناني او سرياني ژبو د لرغونو ليکوالانو اثار هم وژباړل شول. په دولسمې او ديارلسمې پېړيو کې د صليبي جګړو او فتوحاتو سويلي ايټاليې، منځنۍ اسپانيې او د شام اسلامي سيمې د اروپايي واکمنو تر واک لاندې راوستې او په لومړي ځل د عربي او يوناني پوهانو ستر اثار په لاتيني ژبه کې وژباړل شول، دا کار د مسلمانو او يهودي پوهانو په مرسته تر سره شو، په ځانګړي ډول په «ټوليډو» کې، کوم چې په ۱۰۸۵ز کال کې د مسيحيانو ته لاس ورغی او کتابتونونه يې له ويجاړېدو وژغورل شول. د سکاټلينډ «مايکل سکوټس» د ۱۲۱۵ په شا اوخوا کې له عربي څخه د ژويو په اړوند د ارستو اثار لاتيني ته وژباړل، کوم چې په پراخه کچه خپاره شول او په يوه زريزه کې دا لومړی ځل و چې د ژوپوهنې په اړوند دا بنسټيز متن اروپايانو ته مهيا کړای شو. د باز ساتل د «نارمن» دربار کې هم منل شوی و او په دې موضوع په «پالرمو» کې يو شمېر اثار ليکل شوي دي. د «هوهينسټافن»  سترواک «فريډريک دويم» (۱۱۹۴-۱۲۵۰) په سيسلي کې د خپلې ځوانۍ پر مهال د باز ساتنې په اړه زده کړه وکړه او وروسته يې د ځنګلي ژويو د نندارې ځايونه جوړ کړل او د عربي متونو ژباړې مالي ملاتړ يې وکړ، په کومو کې چې مشهور عربي اثر «لايبر مومينس» په نوم پېزندل کېږي، کوم چې يو نامعلوم لیکوال ژباړلی و، همدا بيا وروسته لاتيني ژبې ته له سوريانې څخه د انټيوچ تيوډور په ۱۲۴۰-۱۲۴۱ کې وژباړه چې د « De Scientia Venandi per Aves» نوم يې ورته کېښود، همدا راز «مايکل سکوټس» (چا چې پالرمو لرې کړی و) د سترواک لپاره  د ابن سينا د ۱۰۲۷ کتاب الحيوان وژباړه، دا کتاب د ارستو پر اثر يوه تبصره او علمي تازه کونه ده، کوم چې د ابن سينا د ستر کتاب الشفاء يوه برخه وه. بالاخره فريډريک دويم د باز ساتنې په اړه خپله مقاله وليکله چې د « De arte venandi cum avibus» په نوم وه، په کومه کې چې هغه د مارغانو پېژندنې پوهې خپل مشاهدات او ښکار او تجربو د پايلو يادونه کړې ده چې د هغه دربار دا چارې تر سره کړې وې.
پېښه (فلسفه)
ځانګړې پېښه
دا یو عمومیت دی چې د موضوع له جوهر څخه بهر او په خلکو کې له یو څخه ډېر حقیقت نه دی. ټاکلی پېښه د خلکو د حقایقو سره برابر دی او د خلکو قضاوت د هغه موضوع ده. ځانګړې پېښه د طبیعت قضاوت نه دی، مګر دا د طبیعت خلک له دې حقیقت پرته له نورو خلکو سره توپیر کوي چې یو له بل سره ګډ دي او له اجنبیانو څخه جلا کوي. د "تمدن" په څیر چې انسانانو ته لیږدول کیږي، مګر دا د انسانانو او حیواناتو لپاره ساتل کیږي متمدن کیدی نشي.
دا نهه برخې پراخې دي : ټيټ، صورت ، حالت ، دا ، ليه ، ميتي ، اضافه، تعامل
پخوانیو فیلسوفانو د نهو جوهرونو او نښو مجموعه بللې، کوم چې د ټولو موجوداتو ترټولو غوره جنس دی ، د لسو کټګوریو په توګه
حوالې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه
ګډو ګټو لرونکي دولتونه
د ګډو ګټو لرونکي دولتونو تاریخ د شلمې پیړۍ په لومړۍ نیمایي کې د خپلو سیمو د زیاتې خودمختاري له لارې د برتانوي امپراتورۍ استعمار له منځه وړلو سره تړاو لري. دا ټولنه په د ۱۹۲۶ز کال امپریال کنفرانس کې د بالفور اعلامیې له لارې د برتانیا د ګډو ګټو لرونکي دولتونو په توګه رامنځته شوې او په ۱۹۳۱ز کال کې د ویسټ مینسټر قانون له لارې د برتانیا له خوا رسمي شوه. دغه راز د ګډو ګټو لرونکي دولتونو اوسنۍ بڼه په رسمي ډول په ۱۹۴۹ ز کال کې د لندن د اعلامیې له مخې تاسیس شوې، چې ټولنه یې عصري کړه او غړي هېوادونه یې ازاد او برابر اعلان کړل.
ګډو ګټو لرونکي دولت اوسنۍ مشره دویمه ملکه الیزابیت ده، که څه هم دا موقف میراثي نه دی خو په ۲۰۱۸ز کال کې د ګډو ګټو لرونکي دولتونو مشرانو غونډه کې چارلس د ویلز شهزاده د هغې ځایناستی په توګه وټاکل شو. دویمه الیزابت د ۱۵ غړو هېوادونو د حکومت مشره ده چې د ګډو ګټو لرونکي سیمو په نوم پېژندل کیږي، پداسې حال کې چې نور ۳۶ جمهوریتونه دي او پاتې ۵ مختلف پاچاهان لري. دغه راز غړي هېوادونه له یو بل سره کوم قانوني مکلفیت نه لري، خو د انګلیسي ژبې د کارولو او تاریخي اړیکو له لارې سره تړلي دي. دغه راز د ګډو ګټو لرونکي دولتونو منشور د ډیموکراسۍ، بشري حقونو او د قانون حاکمیت ګډ ارزښتونه تعریفوي.
د ګډو ګټو لرونکي دولتونو تر منځ ازاده سوداګړۍ
ګډو ګټو لرونکي دولتونه څو اړخیزه سوداګریز تړون نه لري، خو د ګډو ګټو لرونکي دولتونو د شاهي ټولنې څیړنې ښیې چې د دې ټولنې غړو هېوادونو تر منځ سوادګړۍ په اوسط ډول د غیر غړو هېوادونو په پرتله ۵۰ سلنه ډېر دی، چې کوچني او لږ شتمن هېوادونه یې ګډو ګټو لرونکي دولتونو سره د سوادګړۍ ډېر تمایل لري. نو ځکه په په مالټا کې د ۲۰۰۵ز کال په سرمشریزه کې د دولتونو مشرانو د دې ټولنې غړو تر منځ په دوه اړخیزه توګه د ازادې سوداګړۍ ملاتړ وکړ.
د ۲۰۲۱ز کال د ډسمبر په ۱۷مه له اروپایی ټولنې نه د برتانیا د وتلو وروسته، استرالیا او برتانیا د استرالیا - برتانیا د ازادې سوداګړۍ تړون لاسلیک کړ، چې د دې تړون په تصویبولو سره تعرفې له منځه لارې او د دواړو هېوادونو ترمنځ د تګ راتګ فرصتونه هم زیات شو.
له تړون نه لاس اخیستل او یا لغوه کول
لکه څنګه چې غړیتوب په بشپړ ډول داوطلبانه دی، نو غړي دولتونه کولی شي هر وخت د ګډو ګټو لرونکي دولتونو نه ووځي او په دې توګه له دې پریکړې وروسته ایرلینډ لومړی هېواد و چې په ۱۹۴۸ز کال کې یې ځان د یو جلا جمهوریت په توګه اعلان کړ. دغه راز په هغه وخت کې ټولو غړو د غړیتوب د شرط په توګه د برتانیا پاچا د دولت د مشر په توګه ومنل، خو دا قانون د ایرلینډ له وتلو وروسته بدل شو ترڅو هند ته اجازه ورکړي چې غړیتوب وساتي کله چې دا جمهوریت شو، که څه هم ایرلینډ وروسته بېرته ورسره یوځای نه شو. پاکستان د ۱۹۷۲ ز کال د جنورۍ پر ۳۰مه د دې ټولنې له خوا د جلا شوي بنګله دېش په رسمیت پېژندلو په اعتراض کې جلا شو، خو د ۱۹۸۹ ز کال د اګسټ په ۲مه بېرته یوځای شو. دغه راز د زیمبابوې غړیتوب په ۲۰۰۲ز کال کې له بشري حقونو نه د سرغړونو او په قصدي ډول د حکومت د ناوړه استفادې له امله وځنډول شو. همدارنګه ګامبیا د ۲۰۱۳ز کال د اکټوبر په ۳نیټه له دې ټولنې نه ووت او د ۲۰۱۸ ز کال د فبرورۍ په ۸ مه بېرته یوځای شو.
مالدیپ د ۲۰۱۶ز کال د اکټوبر په ۱۳مه د ګډو ګټو لرونکي دولتونو نه ووت او لامل یې هم د مالدیپ د ولسمشر محمد نشید د جبري استعفا وروسته « د ۲۰۱۲ز کال راهیسې د مالدیپ پروړاندې د ګډو ګټو لرونکي دولت مجازاتۍ اقدامات» وبلل شو، خو د ۲۰۱۸ز کال په نومبر کې د ولسمشر په توګه د ابراهیم محمد صلاح له ټاکل کېدو وروسته مالدیپ خپله پریکړه اعلان کړه او د ګډو ګټو لرونکي غړیتوب لپاره یې بیا غوښتنه وکړه، چې د ۲۰۲۰ز کال د فبروري په لومړۍ نېټه سره یوځای شو. که څه هم د حکومت مشران واک لري چې غړي هېوادونه له فعال ګډون نه وځنډوي خو ګډو ګټو لرونکي دولتونو د غړو د ایستلو لپاره هېڅ شرایط نلري.
ایرلینډ په ۱۹۳۰ لسیزه کې له دې ټولنې نه ووت او په ۱۹۳۲ز کال کې یې د ګډو ګټو لرونکي دولتونو د مشرانو په وروستۍ غونډه کې ګډون وکړ. د څو کلونو لپاره، ایرلینډ ځان د ګډو ګټو لرونکي دولتونو نه بهر جمهوریت ګڼلی و، خو د ګډو ګټو لرونکي دولتونو بیا هم ایرلینډ د ګډو ګټو لرونکي غړی په توګه ګڼي. دغه راز د غړي په توګه د دې چلند د ۱۹۴۹ز کال د اپریل په ۱۸مه پای ته ورسید او دا هغه مهال و چې د ایرلینډ قانون چې ګډو ګټو لرونکي دولتونو غوره کړي و د ایرلینډ د جمهوریت کېدو لامل وګرځيد. دغه راز دا یوازینی هېواد و چې غړیتوب یې له سازمان نه د وتلو اعلان پرته لغوه شوی دی.
سویلي افریقا په ۱۹۶۱ ز کال کې د جمهوریت کېدو وروسته د ډیری غړو په ځانګړي توګه افریقایي او اسیایی هېوادونو او همدارنګه کاناډا سره د خپل نژادي توپیر تګلارې سره د دښمنۍ له امله د دوامداره غړیتوب نه منع شو. د سویلي افریقا حکومت د جمهوریت په توګه په سازمان کې د پاتې کیدو لپاره خپل غوښتنلیک ورکړ، خو د ۱۹۶۱ز کال کې د ګډو ګټو لرونکي دولتونو لومړي وزیرانو کنفرانس کې څرګنده شوه چې دا ډول غوښتنلیک به رد شي. دغه راز سویلي افریقا په ۱۹۹۴ز کال کې د لومړي څو اړخیزو ټولټاکنو وروسته د ګډو ګټو لرونکي دولتونو د غړي په توګه بېرته راستون شو.
د ګډو ګټو لرونکي دولتونو غړي هېوادونه
ګډو ګټو لرونکي دولتونه په ټولو میشتو براعظمونو کې ۵۶ غړي هېوادونو لري، چې په ټولیزه توګه د غړو شمېر ۲.۴ میلیارده وګړي دي او د نړۍ د نفوس نږدې درېیمه برخه جوړوي، چې ۱.۴ میلیارده یې په هند کې او ۹۴ سلنه یې په اسیا او افریقا کې ژوند کوي. همدارنګه له هند نه وروسته، د ګډو ګټو لرونکي دولتونه ډېر نفوس لرونکي هېوادونه پاکستان (۲۲۷ میلیونه)، نایجیریا (۲۱۳ میلیونه)، بنګله دیش (۱۶۷ میلیون) او انګلستان (۵۸ میلیونه) دي، چې تووالو هېواد یې تر ټولو کوچنی غړی دی چې شاوخوا ۱۲،۰۰۰ کسان لري.د ګډو ګټو لرونکي دولتونه مساحت شاوخوا ۳۱،۵۰۰،۰۰۰ مربع کیلومتره دی، چې یا د ټولې ځمکې شاوخوا ۲۱ سلنه مساحت جوړوي. دغه راز د مساحت له مخې دوه لوی هېوادونه کاناډا ۹،۹۸۴،۶۷۰ مربع کیلومټره او اسټرالیا د ۷،۶۱۷۹۳۰ مربع کیلومټرو دي.
«په باقیداري کې غړی» حالت د هغو غړو د ښودلو لپاره کارول کېږي چې د ګډون تادیاتو کې پاتي راغلي وي، چې دا حالت په لومړۍ کې د «ځانګړي غړیتوب» په نوم پېژندل شوی و، خو وروسته د ګډو ګټو لرونکي دولتونو کمیټې په سپارښتنې بدل شو، چې اوس مهال هېڅ غړي په بقایاو کې نه شته. دغه راز په بقایاو کې وروستی غړی ناورو و چې د ۲۰۱۱ ز کال جون کې بشپړ غړیتوب ترلاسه  کړ.
د غړو هېوادونو اقتصاد
په ۲۰۱۹ز کال کې ګډو ګټو لرونکي دولتونو غړو له ۹ ټریلیون ډالرو نه ډېر ګډ ناخالص کورني تولیدات درلود، چې ۷۸ سلنه یې له څلورو لویو اقتصادونو نه وو: انګلستان (۳.۱۲۴ ټریلیون ډالر)، هند (۳.۰۵۰ټریلیون ډالر)، کاناډا (۱.۶۵۲ ټریلیون ډالر) او استرالیا (۱.۳۷۹ ټریلیون ډالر).
له حقيقت سره د تړاو تيوري
په مابعدالطبعيات او د ژبې په فلسفه کې ، د حقیقت مقایسه تیوري يا له حقيقت سره د تړاو تيوري وايي چې د بیان حقیقت یا دروغ یوازې د دې له مخې ټاکل کیږي چې دا څنګه له نړۍ سره تړاو لري او ایا دا په سمه توګه تشریح کوي (یانې له هغې سره ورته ده).
د ارتباط تیوري ادعا کوي چې ریښتینې باورونه او ریښتینې خبرې د ریښتینې حالت سره مطابقت لري. دا ډول تیوري هڅه کوي چې له یوې خوا د افکارو یا بیاناتو او له بلې خوا د شیانو یا واقعیتونو ترمینځ اړیکه رامینځته کړي.
په غربي فلسفه کې حقایق د «حقیقت» تر عنوان لاندې تر بحث لاندې نیول شوي دي. په ډیری نظرونو کې، په اصطلاح کې حقیقت د ژبې یا فکر سره د ذهن څخه خپلواکه نړۍ سره مطابقت لري. د هغو فیلسوفانو په منځ کې چې فکر کوي چې دا ممکنه ده چې د پوهې لپاره اړین شرایط تحلیل کړي، په عمل کې ټول په دې موافق دي چې حقیقت دا ډول شرایط لري.
د حقایقو د ارتباط تیوري په اصل کې یو انټوولوژیکي تیوري ده: یو باور ریښتیا ده که چیرې یو مناسب وجود شتون ولري - یو حقیقت - کوم چې ورته ورته وي. که دا ډول موجود نه وي، باور غلط دی. نو حقایق په خپل ذات کې هغه وجودونه دي چې یا مشخص دي، یا پېچلتېاوې یا اړیکې (ګالۍ) یا عمومي دي. له همدې امله، د ارتباط تیوري یوازې په میټافزیک چوکاټ کې مانا لري چې دا ډول حقایق پکې شامل دي.
نو، د وړاندیزونو د حقیقت په معیار کې، د موافقت د تیورۍ پر بنسټ، "حقیقت" د دې مانا په توګه تشریح شوی چې "دا د حقیقت سره ورته وړاندیز دی"، د دې نظر تر شا، پوښتنه راپورته کیږي چې څنګه؟ د مختلفو وړاندیزونو حقیقت د حقیقت سره؟ د دې پوښتنې ځواب د خارجي څيزونو په قضيو كې ډېر ستونزمن نه دى، خو د رښتينو وړانديزونو او مربوطو او منحل شرطونو په باره كې دا تفسير له ستونزو سره مخ دى، كه څه هم دا مشکل د بهرني څيز په ځينو مواردو كې د پام وړ دى. د تاریخي تیورونو د حقیقت تحلیل په څیر، دوی د تیرو پیښو د داستانونو پر بنسټ د عمومي تیورونو په توګه جوړ شوي. په مختلفو قضیو کې د "مطابقې تیورۍ" په تشریح کولو کې ورته ستونزې د دې لامل شوې چې یوه ډله د "حقیقت" تعریف ننګوي، پداسې حال کې چې د سم توضیحاتو نشتوالی اصلي بڼه د "انفرادیت" ستونزه وه نه د ویل شوي ناتوانۍ. د حق او باطل تر منځ د ډولونو د اړیکو د تشریح کولو نظریه.
د هرات کلابندي (۱۸۵۶ کال)
د هرات کلابندي (په پارسي: د هرات محاصره) (د ۱۸۵۶ کال له مارچ څخه د ۱۸۵۶ کال تر اکتوبر پورې) د حسام او السطنه، سلطان مراد میرزا په مشرۍ د قاجار پوځ له خوا د هرات په شاوخوا سیمو یرغل او دغه ولایت د ارګ بریالۍ کلابندي وه. د ۱۸۵۶ کال کلابندي د قاجار د پرېکنده هڅو یوه برخه وه چې غوښتل یې د لوېدیځ افغانستان، چې له تاریخي اړخه د ایران  یوه برخه وه، په بیا نیولو سره د ۱۸۰۴ – ۱۸۱۳ او ۱۸۲۶ – ۱۸۲۸ کلونو د روس-فارس په جګړو کې د ځمکو له لاسه ورکول جبران کړي. دا کړکېچ هم د بریتانوي اوهم  روسي سترواکیو تر منځ د پراخې سترې لوبې (Great Game) یوه برخه هم وه.
د هرات په لور د فارس خوځښت د ۱۸۵۳ کال په جنوري کې د ناصرالدین شاه او انګلستان تر منځ د لاسلیک شوي تړون سره په ټکر کې و. د دې تړون پر بنسټ، د فارس حکومت هوکړه کړې وه چې د هرات په کورنیو چارو کې به لاسوهنې او یا هم پوځي یرغل نه کوي. دا کلابندي د انګلیس - پارس د اړیکو په ماتېدو د شخړو لوی ټکی و او په پایله کې د انګلیس - پارس جګړې لپاره کتلېست شو. د هرات له بريالۍ فتحې وروسته، بریتانوي استازي يا له فارس څخه وشړل شول او يا په خپل زړه ووتل. سره له دې چې فرخ خان غفاري د ډیپلوماټیک حل د خبرو اترو لپاره ولېږل شو، خو انګلیسانو له وړاندې د ۱۸۵۶ کال په جولای کې د فارس په وړاندې د پوځي اقدام د چمتووالي په درشل کې وو. د ۱۸۵۶ کال د نومبر په لومړۍ نېټه، انګلیسانو له کلکتې څخه د فارس پر ضد د جګړې اعلان وکړ. د پارس پوځ د هرات نیولو ته دوام ورکړ، خو د پاریس د تړون له مخې چې د انګلیس او پارس جګړه پای ته ورسوله، پارس خپل پرمختګ ودرو. خو مخکې له دې چې له انګلستان سره د سولې تړون لاسلیک شي، د پارس حکومت په دې وتوانېد چې سلطان احمد خان د هرات د ګوډاګي واکمن په توګه وټاکي.
تاریخچه
په ۱۸۱۸ کال کې سدوزیو په هرات نیمه خپلواکه واکمني کوله، چې په دې وخت کې کابل او قندهار په ترتیب سره د بارکزیو او محمدزیو تر واک لاندې و. هرات له ۱۸۰۱ کال راهیسې عملاً خپلواک شو. د هرات د بیا نیولو لپاره فارس څو هڅې وکړې چې لږ بریا یې درلوده. د هرات د فتحې لپاره په ۱۸۰۷، ۱۸۱۱، ۱۸۱۴ او ۱۸۱۷ کلونو کې بېلابېلې هڅې وشوې، ځکه چې په هغه وخت کې یې د خراسان د بغاوت ملاتړ کاوه. په ۱۸۳۳، ۱۸۳۷ او ۱۸۵۲ کلونو کې، په تهران کې بریتانوي وزیرانو د هرات د نیولو د پرله پسې هڅو پر ضد غږ پورته کړ. د واک په چوکۍ  د سید محمد خان  په کېناستلو سره، په هرات کې ناخوښي په زیاتېدو شوه. په ځواب کې، د کندهار خانانو د هرات پر ضد یو نوی خوځښټ پیل کړ. قندهاري لښکرو د ۱۸۵۱ کال په لومړیو کې د هرات په ۱۰۰ کیلومترۍ کې د فراه، لاش او جواین او سبزوار سیمې ونیولې. پارس د سيد محمد خان په غوښتنه د ۱۸۵۱ کال په وروستيو کې په ښار کې لاس وهنه وکړه او د قندهار کوهندل خان يې په شا وتمبو. پارس د ۱۸۳۷ کال د خوځښت پر مهال د بریتانیا له لوري د ډیپلوماتیکو اړیکو د پرې کېدو او د خارګ ټاپو په نیول کېدو، چې د ۱۸۳۷ کال د خوښت پر مهال یې هم دا کار کړی و، له پراخو تهدیونو سره مخ شو. له همدې امله، د ۱۸۵۲ کال د جنوري په میاشت کې له هرات څخه ووتل. ورپسې د ۱۸۵۳ کال د شیل نوري تړون لاسلیک شو چې موخه یې په هرات کې د پارس د نفوذ مخنیوی و.
له هوکړې وروسته، سید محمد خان خپله بهرنۍ تګلاره له تهران څخه د انګلیسانو په ګټه واړوله. خو محمد یوسف سدوزی د ۱۸۵۵ کال د سپټمبر په میاشت کې، د فارس په ملاتړ د سید محمد ځای ناستی شو او وروسته یې سید محمد اعدام کړ. په همدې کال د کوهندل خان له مړینې سره سم، د هغه ورور او د کابل امیر، دوست محمد خان د کندهار د نیولو لپاره حرکت وکړ او دا ښار یې د ۱۸۵۵ کال په نومبر کې ونیو. دوست محمد خان د خپلو هوډونه له امله تهران په پراخه کچه اندېښمن کړی و. د ختیځ هند کمپنۍ د ۱۸۵۵ کال د مارچ په میاشت کې، له دوست محمد سره د یو تړون پر بنسټ نوموړی د ټول افغانستان امیر وټاکه. دوست محمد اوس د انګریزانو په ملاتړ، د خپل زوم سید محمد د وژنې د غچ په پلمه د هرات پر لور د خوځښت پرېکړه وکړه. ناصرالدین شاه په افغانستان کې سیاسي کړکېچ ته په کتو، د ۱۸۵۵ کال په ډسمبر کې، په پنځو ولایتونو کې د ځواکونو د خوښت لپاره یو شاهي فرمان صادرکړ. د هرات د نیولو لپاره د میرزا ملکم خان مبهمه غوښتنه د شاه د هوډ لپاره پلمه شوه. همدارنګه، د هرات لپاره د ایران ستراتیژیک لیدلوري، د بهرنیو چارو وزیر میرزا سعید خان، فرخ خان غفاري او په تهران کې د فرانسې د سفیر نیکولاس بورې له لوري طرح شوی و.
حسام السلطنه
سلطان مراد میرزا د قاجار د پوځ د مشرۍ لپاره غوره نوماند و. مراد میرزا چې د عباس میرزا د ۲۶ زامنو له ډلې و، یو نامتو قاجار شهزاده و. د سلطان مراد میرزا په غوره ځانګړتیاوو کې، یوه د نوموړي بریتانوي ضد احساسات و چې د هغه د نوماندی ملاتړ یې هم وکړ او په هغه وخت کې له لندن سره د تهران ډیپلوماتیکو اړیکو د خرابېدو لامل شو. نوموړی د حسن خان سالار له پاڅون وروسته یو باتجربه قوماندان و. سلطان مراد میرزا د مشهد د بېرته نیولو د هڅو په درشل کې، د خراسان نوی والي وټاکل شو. له دوو لښکرو څخه، نوموړی د یو لښکر مشر و چې ۷۰۰۰ ځواک او څلور توپونه یې درلودل. له سالار سره په جګړه چې د نوموړي  د تره زوی هم و، ډېر ژر په فرسایشي جنګ بدل او دا قوماندان د ۱۸۵۰ کال تر مارچ پورې د مشهد د دېوالونو تر شا پاتې شو. له پاڅون وروسته ناصرالدین شاه خپل تره ته د حسام السطنه (د سلطنت توره) لقب ورکړ. په دې توګه، د قاجار شاهي دربار پرېکړه وکړه چې د حسام السطنه سلطان مراد میرزا تر مشرۍ لاندې یو لښکر په چټکۍ د هرات د امنیت لپاره وخوځېږي او د دوست محمد خان د احتمالي فتحې مخنیوی وکړي. د فارس حکومت هڅه وکړه چې د دې کړنې د توجیې لپاره د تهران په جریده کې یوه بیانیه خپره کړي. په اعلامیه کې راغلي وو چې دوست محمد هوډ لري چې هرات و نیسي او وروسته په خراسان برید وکړي. تهران په دې بیانیه کې ادعا وکړه چې دا کار یوازې د خپلو بنسټونو د دفاع او د خپلې ځمکنۍ بشپړتیا د ساتنې لپاره کوي او هرات ته استول شوی پوځ د «دوست محمد له منګولو څخه د دوی د سلطنت د ژغورلو لپاره» و.
کارتون نت‌ورک
د دې شبکې تر ټولو مشهور حرکتونه شامل دي لووني ټونز ، درې بیئرز ، بین 10 ، بټ مین (سیریل انیمیشن) ، ساہسک وخت ، او لیګو نینجاګو ، چې په ورځ کې درې ځله خپریږي.
سرچینې
وېشنيزه:کارتون نېټورک
پاپ
پاپ یا پاپا (لاتين : Papa) د روم بشپ او په ټوله نړۍ کې د کاتولیک کلیسا مشر او د واتیکان ښار حکومت یا د دولت مشر یا حاکم دی. د کاتولیکانو په وینا، د پاپ لومړیتوب په لویه برخه کې د پیټرس د رسول جانشین په توګه د هغه رول څخه اخیستل کیږي، چا ته چې عیسی د جنت کونجيانې او د "بندولو او جلا کولو" واکونه ورکړي، هغه ته یې د ډبرې په نوم یادیږي. په هغه باندې به جوړ شي. اوسنی پاپ پاپ فرانسیس دی، چې د ۲۰۱۳ کال د مارچ په ۱۳ مه وټاکل شو.
د ایپسکوپل سر د واک ساحه د مقدس سر په نوم یادیږي. دا هولي سی دی ، کوم چې د نړیوال قانون لاندې اداره کونکې اداره ده چې په واتیکان کې میشته ده ، د روم دننه یو ښاري دولت دی ، کوم چې د ایټالیا او هولي لید ترمینځ د 1929 د وروستي تړون لخوا رامینځته شوی ترڅو د دې لنډمهاله او معنوي خپلواکي تضمین کړي. هولي سی په نړیوالو سازمانونو او د ډیری خپلواکو دولتونو سره سياسي تړونونو کې په بېلابېلو کچو کې د خپل شتون له امله پېژندل شوی دی.
لرغونی تاریخ
کاتوليک او غير کاتوليک تاريخپوهان په دې موافق دي چې په اوسني شکل کې د پاپسي تاسيس په 50 م مېلادي کال کې روم ته د پېټرس تر راتګ وروسته دود شو. د مسیح د کلیسا د لومړۍ پیړۍ په جریان کې، د روم پلازمینه د عیسویت د مرکز په توګه پیژندل کیده ځکه چې دا د پیټر لخوا تاسیس شوی. مګر د لومړۍ پیړۍ او د روم څخه بهر د روم د پاپ د برتری په اړه لږې حوالې شتون لري. د ځینو تاریخ پوهانو په وینا، حقایق لکه د روم څخه کورنتیانو ته لیک او دا حقیقت چې د انټیوچ څخه سینټ ایګنټیوس روم ته په خپل لیک کې د مخکښ کلمې کارولې او د روم خلکو د حاکمیت ثبوت دی. پاپسي په هغه کلونو پوهیږي. ځینې هم په دې باور دي چې دا اسناد یوازې د روم د عزت او وقار لوړتیا په ګوته کوي.
په دوهم تمدن ( 189مېلادي) کې، د روم د کلیسا برتری په ښکاره توګه لیدل کیږي. د لیونز د سینټ ایرینیس لپاره وايي چې ټولې کلیساګانې د روم سره موافق دي او په هر ځای کې د پوپ استازي شول. په دريمه ربعه کې د روم کليسا د واکمنۍ او پرترۍ ډېر نښې شته.
د قسطنطنیې لومړۍ شورا (۳۸۱ م)په زور سره اعلان وکړ چې د روم برتري ثابته شوې ده او پاپ ليو اول په ۴۴۰ کال کې چې د پوپل اطاعت د مسیح لخوا د پادری پیټر لخوا لومړی ډالۍ شوی و. د رومن کاتولیک کلیسا د دود مذهبي عقیدې او اصول دا ښوونه کوي چې د پاپیت تاسیس د بابلیانو په لیکنو کې امر شوی دی: "متی (متی) 16: 18-19" او زه تاسو ته وایم چې تاسو پیټر یاست، او خلاف. دا ډبره زه خپله کلیسا جوړوم ، زه به یې جوړ کړم او د غږونو نړۍ دروازې به د هغې په وړاندې غالب نشي. زه به تاسو ته د آسمان د سلطنت کلیدونه درکړم، هر څه چې تاسو په ځمکه کې پلي کوئ په جنت کې به پلي شي او هر څه چې تاسو په ځمکه کې له لاسه ورکړئ په جنت کې به له لاسه ورکړي. د "پیټر" نوم دلته د ډبرې معنی لري، او د "د آسمان د سلطنت کلیدي" ته اشاره د پوپل کاتولیک سمبولونو په منځ کې موندل شوي سمبولیک کلیدي دي.
انتخاب
پاپ په روم او شاوخوا سیمو کې د کارډینالانو له خوا د پوپل په ټاکنو کې ټاکل شوی و. تر 654 میلادي کال پورې، د 15 پاپانو څخه 13 د روم له ښار څخه وټاکل شول او اکثره یې د واک او شتمنو خلکو سره ښه اړيکه نه درلوده.[6] په 1059 کې، د ټاکنو حق د روم د مقدس کلیسا کارډینالانو ته ورکړل شو، او په 1179 کې، د ټولو کارتینالانو رایه مساوي اعلان شوه. پوپ اربن شپږم چې په ۱۳۷۸ لمریز کال کې وټاکل شو، وروستی پوپ و چې د ټاکنو په وخت کې کارډینل نه و. د کليسا قانون وايي که چېرې يو عام سړی وټاکل شي ، هغه باید د کارډینالانو د ټولنې له مشر څخه د episcopal تقدس وغواړي. د کلیسا د اوسني قانون له مخې، پوپ د کارډینالانو لخوا ټاکل کیږي چې عمر یې له 80 کلونو څخه کم وي.
د لیون دوهمه شورا د می په 7، 1274 کې جوړه شوه ترڅو د پاپ د ټاکنو څارنه وکړي. دې شورا پریکړه وکړه چې رایه ورکوونکي باید د پاپ تر مړینې وروسته په لسو ورځو کې سره راټول شي، او د پاپ تر ټاکنو پورې باید د دوی دروازې تړلې وي. د شپاړسمې پیړۍ په لومړیو کې، د ټاکنو طريقه د نن ورځې څخه توپير درلود، کوم چې د پاپ د مړينې وخت او د کارډينالانو د غونډې ترمنځ د بدلون لامل شو.
په هغه وخت کې، رایې په لفظي توګه اعلان شوې، چې ترټولو اسانه لاره وه. زباني رايې د وروستي ځل لپاره په 1621 کې وکارول شوې. پاپ جان پاول II د ژبپوهنې رایه لغوه کړه، او له هغه وروسته پوپ د کارډینالانو په رایو او د رایو په واسطه ټاکل کیږي.
ټاکنې معمولا په سیستین چپل کې ترسره کیږي. درې کارډینالان د غیر حاضر کارډینالانو د رایو د راټولولو لپاره ټاکل کیږي (د ناروغۍ له امله) او درې کارتینان د رایو شمیرلو لپاره ټاکل کیږي او درې کارډینالان د رایو د شمیرنې نظارت لپاره ټاکل کیږي. رای پاڼې ویشل کیږي، او هر کارتینال د هغه چا نوم لیکي چې هغه یې غواړي او په لوړ غږ یې قسم کوي چې "هغه څوک چې د خدای د حکم لاندې فکر کوي غوره کړي" او بیا یې د رای ورکولو صندوق ته اچوي. د لوستلو دمخه، د رایو شمیر شمیرل کیږي او که چیرې د دوی شمیر د ګډون کوونکو شمیر سره یو شان نه وي، رایې سوځول کیږي او بیا رایه ورکول کیږي. بیا یو بل کارتینل شیټونه د تار او ستنې سره نښلوي ترڅو درغلۍ شتون ونلري. رایه اچونه تر هغه وخته پورې دوام کوي چې پاپ د دوه پر دریمې برخې په اکثریت سره وټاکل شي.
د پاپ د ټاکنو يو مشهور اړخ دا دی چې د رایو د بیا شمېرنې پایلې هر وخت نړۍ ته اعلانېږي. د ټاکنو نه وروسته، د رای پاڼو پاڼې سوځول کیږي او لوګی د سینټ پیټرز چوک له چمني څخه لیدل کیږي. خو که په ټاکنو کې سرغړونې وشي، رای پاڼې د کیمیاوي موادو په وسیله سوځول کیږي چې تور لوګی تولیدوي. مګر په بریالۍ ټاکنو کې، کاغذونه یوازې سوځول کیږي، سپین لوګي تولیدوي او د نوي پوپ ټاکنې اعلانوي.