خټک
د خټکو د قبيلې تاريخي شاليد زمونږ ددې بحث موضوع د خوشال خټک د ژوند په يو اړخ ((توره)) باندې خبرې کول دي. څرنګه چې ژوند په ټولنه او يو واحد ټولي او ځانګړي جغرافيوي موقعيت پورې اړه لري،نو لکه څنګه چې زمونږ د شاعر له تخلص نه دا معلومېږي چې خټک پښتون دى، اړينه بولم چې ، د خټکو په هکله يو څه لنډه تبصره وکړو چې د خوشال خټک د ژوند انګېزې او ټولنيز چاپېريال ځينې اړخونه را څرګند شي. په لومړي پلا کې خټک د جنوبي وزيرستان د شوال په غره کې چې د سليمان د غره شمال لويديځه لړۍ ده، اوسيدل د شوال وادي په بنو کې موقعيت لري. دوى تقريباً شپږ سوه کاله د مخه له هغه ځايه د اوسني صوبه سرحد د بنو ضلعې ته راغلل او هلته يې د هوني(هني) او منګلو له قبيلو سره چې د دوى په څېر کرلاڼي وو، استوګنه غوره کړه. څه موده وروسته د کرلاڼيو يوي بلې قبيلې شتيک چې اوس د بنوڅيوو په نامه ياديږي، د شوال خواته کوچ وکړ او له هغه ځايه يې د هوني او منګل قبيلې وشړلې او هلته مېشته شول. خټک هم له دوى سره استوګن شول او صدرون نهر او شاوخوا سيمې يې په ولکه کې وې. خو څه موده وروسته يې شيتکو سره د دښمنۍ په وجه دغه ځاى پرېښود او د کوهاټ شمال ختيځه سيمه کې خواره شول. ورو ورو د کوهاټ نورو خواو کې سره خواره شول. د کوهاټ دغه سيمې د چوترې، ټېرې، لاچي، کربوغه، شکردرې او نورو واديو څخه عبارت دي. کله چې خټکو پر دغه سيمو قبضه وکړه نو د اوسني کوهاټ د ضلعې شمال ختيځو ځمکو کې اورکزي پښتانه اوسېدل. په کال (١٣٩٨ع) کال د پښتنو يوې بلې قبيلې بنګښو د کُرمې د وادي له خوا نه کوهاټ ته په ليږد پيل وکړ او ددې ضلعې د لويديځو پولو نه تېر شول او کوهاټ ته يې تګت راتګ پيل کړ. خو لږه موده وروسته يې د اورکزيو سره شخړه پيښه شوه. په دې جګړه کې خټک د بنګښو ملګري ؤ. په پاى کې دوه فيصله کوونکې جګړې وشوې. اورکزيو ماتې وخوړه او د کوهاټ شمالي غرونو ته ولاړل چې تر اوسه همغلته استوګنه لري. د اورکزيو څخه د رسيۍ سيمه هم د خټکو لاسته ورغله او په شمال ختيځې برخې باندې يې خپله پراختيا جاري وساتله او د زېړه او نيلاب وادي ګانې يې خپلې کړې پدې ډول خټکو د کوهاټ په ډېرو برخو قبضه وکړه او استوګن شول. هغه خټک چې د خوړې له لارې راتلل، نو يې د شمال لوري ته پرمختګ وکړ او د کابل سيند جنوبي غاړې پورې ځايونه يې په واک کې راوستل. دوې د خوړې لويديځ لور ته هم پرمختګ وکړ او د اوسني چراټ ، څيړۍ او د اسماعيل خيلو ډاګ سيمې يې خپلې کړې. دغه سيمې اوس د نوښار يوه برخه ده. پدې سيمو سربېره په مردان او صوابۍ کې هم د خټکو څو کلي شته. خو په صوبه سرحد کې د خټکو زيات شمېر په کوهاټ او پيښور کې ميشته دي. خو هغه خټک چې د کوهاټ په جنوب ختيځه برخه کې پرمخ تللي نو هغوې د شکردرې د سيمې په جنوب کې د پنجاب ميانوالي د ضلعې د عيسى خيلو پر خوا پرمختګ وکړ چې اوس دغه سيمه د پنجاب پورې تړلې ده او خټک په کې د نورو پښتنو سره کډ اوسيږي او اوس ورته بنګي خيل وايې. دوې هلته په کهد قبضه وکړه. دغو جنوب ختيځو اوسيدونکو ته ساغري وايي. د خوشال خان لنډه پېژندنه خوشال د مغلي پاچا جهانګېر په وخت کې په (١٠١٤__١٠٣٦) هـ. ق کال د خټکو په همدغې خانۍ کې يو ماشوم نړۍ ته سترګې پرانستې. چې کله لوى شو ، ځوان شو، او خان شو ، نو يې دخپلې خانۍ د سياست په ساحه او په عام ډول د فرهنګ په ساحه کې دومره کارونه وکړل، چې اوس يې د پښتنو او سيمې په سياسي، او اجتماعي او فرهنګي تاريخ کې کارنامي ځلاندې دي او نوم يې مرګ نه مني دا شخص د خټکو د قبيلې نوميالى خان خوشال خان دى چې خپله بيوګرافي په خپله ژبه داسې بيانوي. راشه واوره دا داستان                                    نيک و بد په کې عيان زه خوشال د شهباز خان يم                         چې تورزن يم کان په کان شهباز خان د يحي خان ؤ                        چې بل نه وه هسې ځوان يحى خان د اکوړي ؤ                                     چې په توره شو سلطان هم په توره مېړنى ؤ                                          تېر انداز و سخ کمان هم يې توره وه هم يې ديګ ؤ                       هم يې خلق ؤ هم احسان همدارنګه خوشال خان د شهباز خان ځوى ؤ د يحيى خان لمسى او د ملک اکوړي کړوسى ؤ او ملک اکوړى د درويش محمد چې په (پنجو) مشهور ؤ ځوى ؤ.خوشال خان په ( ١٠٢٢ هـ.ق) کال د خټکو د اکوړي په سرأى کې زيږيدلى دى. خوشال خان دخپلې کورنۍ په غيږ کې لوبېده، خو له کوچنيوالي څخه دده ژوند له ځېنو حوادثو سره ملګړى و. مثلاً: