cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
صدام حسین
په کویټ حمله
په ۲۰ میلادي پیړۍ کې د نورې نړۍ په څیر په منځني ختیځ او ځانګړې توګه عراق په سیاست کې د پخوانۍ لوی بریتانیا لوی لاس وو، همدا یې لامل لکه د ډیورنډ لاین د هانګ کانک پرسر د چین سره تړون له عراق څخه په ۱۹۲۳م کال کې کویټ بیل کړ، د عراق او ایران له جنګ وروسته صدام چې له کویټ نه میلیاردونه قرضه ترلاسه کړې وه غوښتل چې کویټ له عراق سره د نورې قرضې ترڅنګ یاد هیواد ته خپل زاړه پورونه وروبښي آما کویټ له یادو غوښتونو کلک انکار وکړ، په کویټ د صدام د حملې دویم لوی لامل دا وو چې صدام د ایران سره د جنګ پر مهال د خپل شوی تاوان د پوره کولو لپاره غوښتل په نړیوال بازار کې د تیلو بیي لوړې کړي او یاده غوښتنه یې له کویټ هیواد څخه هم کړې وه ځکه چې د کویټ د تیلو ډیره یي برخه امریکا او نورو لویدیځو هیوادونو ته په آرزانه توګه تله. له دې ور هاخوا کویټ د امریکا په غوښتنه د عراق د پولو ترڅنګ د تیلو د راویستلو چارې پیل کړې چې لدې کار سره غوښتل د عراق د تیلو زیر مې هم راوباسي یاد کار د صدام غوسه راوپاروله او بلاخره یې په ۱۹۹۰م کال کې برید وکړ. که هم د برید په لومړی سرکې امریکا خپل بی طرفی توب اعلان وکړ آما وروسته یې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په پریکړه په کویټ کې د عراق پر ضد عملیات پیل کړل چې په پای کې یې عراقي ځواکونه د کویټ پریښودو ته اړکړل، ویل کیږي د امریکا د مداحلې لوی لامل په کویټ د صدام له حملې وروسته د تیلو د بیو لوړ والی وو.
د عراق او ایران جنګ
له دې وړاندی چې په ایران د امام خمیني په مشرې اسلامي انقلاب بریالی شي خمیني د عراق په نجف ښار کې میشت وو، چې د ایران هغه وخت شاه (محمد رضاشاه) په غوښتنه د ولسمشر صدام حسین لخوا له یاد ښار څخه ویستل شو، خمیني له نجف وروسته د لویدیځ په ملاتړ فرانسې ته لاړ او له هغه ځایه یې د ایران انقلاب بریالی کړ، له همدې پیښې وروسته د ایران او عراق اړیکې ښې نوې. د دواړو هیوادونو په سرحدي پوله کې د یو شمیر ستونزو له راپیداکیدو وروسته په ۱۹۸۰م کال کې صدام د ایران په خوزستان ولایت پوځي حمله وکړه، چې یاد جنګ ۸ کاله دوام وکړ. ویل کیږي چې په یاده جګړه کې د دواړه هیوادونو ۱،۷ میلیونه پوځي او ملکي وګړو ژوند له لاسه ورکړ، په ۱۹۸۸م کال د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۵۹۸ نمبر پریکړه لیک پر آساس دواړه هیوادونو جنګ پای ته ورسوه. ویل کیږي چې د د عراق لپاره د یاد جنګ تاوان کابو ۷۵ میلیارده ډالر وو، د صدام په وینا یاد جنګ نوموړی د لویدیځو هیوادو په لمسونې او ملاتړ په ځانګړې توګه د امریکا په پلاتړ د ایران د انقلابي حکومت پر زد شروع کړ، د امریکا لپاره د یاد جنګ د ایران له انقلاب وروسته د ایران او امریکا ترینګلې اړیکې وې.
د دوجیل پیښه
په ولسمشر حسین د عراق دوجیل سیمې ته د سفر نه د راستنیدو پرمهال وسوال برید وشو چې په ترڅ کې یې د نوموړی څو ساتونکي ووژل شول، له دې پیښې وروسته د عراق مرکزي حکومت په یاده سیمه کې درانه عملیات ترسره کړل چې د یو شمیر نړیوالو رسنیو پر باور پکې ۱۴۸ ملکیان ووژل شول، چې د لویدیځو بشري حقونو د سازمانونو لخوا یې تور د هغه وخت د په ولسمشر (صدام حسین) ولګیده.
ماشومتوب
صدام حسین د عراق د تکریب ښار په الغوجه کلی کې په ۱۹۳۷م کال کې زیږیدلی وو، د نوموړی د زوکړی وړاندی پری پلار (عبدالمجید) او مور صدام حسین نوم ویښی وو آما د زوکړې پنځه میاشتې وړاندی یې پلار او له هغې وروسته یې مشر ۱۲ کلن ورور د سرطان ناروغې له امله ومړ. د صدام مور د کور د سرپرست د نشتوالی له امله دویم واده وکړ، له نوموړی دری کاله خپل ماما ساتنه کوله له هغې وروسته د خپلې مور څنګ ته لاړ آما د خپل پلندر د کلونو ناوړه چلند وروسته په لس کلنې کې بغداد ته د خپل تره (احمد حسن البکر) کره میشت شو، د صدام په وینا چې تره یې د ښې ساتنې ترڅنک نومړی ته په ژوند کې ډیرڅه زده کړل.
زده کړې
صدام په ۱۹۵۰ لسیزه کې چې نوموړی د عراق د بعث ګوند غړی وو په عراق کې د سیاسي ناقراریو پرمهال د عراق د هغه وخت د لومړی وزیر پر وژنه تورن شو نوموړی له هغې وروسته مصر وتښتید هلته یې د حقوقو په برخه کې زده کړې وکړې.
سیاسي ژوند
حسین په ۱۹۵۷م کال کې هغه مهال چې ۲۰ کاله عمر یې درلود د خپل تره په مرسته د عراق بعث ګوند غړی شو، نوموړی د بعث ګوند په سیاسي ناستو او لاریونونو کې د خپل ښار تکریب نه ښه ونډه لرله چې لدې سره یې د خلکو ترمنځ ځان ته ځای پیداکړ. په ۱۹۵۷م کال کال کې په عراق کې د سیاسي ناقراریو په ترڅ کې د یاد هیواد د وخت لومړی وزیر جنرال عبدالکریم قاسم ووژل شو، د نوموړی د وژنې تور په هغه وخت په صدام حسین ولګید له هغې وروسته صدام مصر ته وتښتید هلته یې د حقوقو په برخه کې زده کړې وکړې د هغه وخت حکومت د صدام په نه شتون کې نوموړی ته د اعدام غیابي سزا واوروله، په ۱۹۶۳م کال کې د بعث ګوند غړو چې ده یې غړیتوب لره د یوې کودتا په ترڅ کې د عراق د حکومت چارې په لاس کې واخیستې، آما د بعث ګوند د خپلمنځي شخړو له امله د یاد ګوند حکومت له ۸ میاشتو وروسته ونړید، له دی وروسته صدام حسین عراق ته راستون شو او د بعث ګوند د سیاسي ستونزو په هوارولو یې پیل وکړ. په ورته وخت کې د حکومت چارې د بعث ګوند د محالف عبدالرحمان عارف په لاس کې وې ، نوموړی صدام حسین بند ته ولیږه چې له ۳ کلونو بند تیرولو وروسته نومړی له بنده وتښتیده، په ۱۹۶۷م کال کې د بعث ګوند د دویم ځل لپاره د یوې کودتا په ترڅ کې چې جنرال احمد حسن البکریي یې مشري کوله د حکومت جارې په لاس کېوا خیستې. نوموړی په ۱۹۷۶م کال کې د عراقي ځواکونو د عمومي قمندان په توګه وټاکل شو. حسین له څه مودې وروسته د احمد حسن البکر د حکومت چارې د یوې کودتا په ترڅ کې په خپل لاس کې واخیستې چې کابو ۳ لسیزې یې په عراق حکومت وکړ.
اعدام
صدام حسین په ۳۰ د ډسمبر د ۲۰۰۶م کال سهار ۶:۷ د بغداد په شمال کې په یوې پوځي هډه کې دده د مخالیفینو په شتون او مسولیت اعدام شو، ویل کیږي چې نوموړی د اعدام پروخت د شهادت کلمه تکراروله او مخالیفینو لکه مقتدی الصدر او محمد باقر الصدر نوموړی ته د جهنم آرزو کوله.
واکمني
نومړی په عراق کې د خپلې واکمنې پرمهال ګڼ شمیر اصلاحات را وستل چې له هغې ډلې یې د سنی شیعه کرد او نورو لګکیو ترمنځ د شخړو پای وو، د صدام د واکمنې پرمهال یو خت په عراق کې په یوه وخت کابو ۲ میلیونه اروپایي او آسیایي کارګرو کار کاوه، د اقتصاد ترڅنګ عراق په پوځي برخه کې هم زیات پرمختګ کړی وو.
کورنې
نوموړی په خپل کورني ژوند کې درې ځله وادونه کړي وو چې لومړی میرمن یې د ماما لور ساجده طلفاح وه. د نوموړی ډیره ماشومان هم له همدې میرمن وو چې له هغې ډلې یې دوه زامن عدی حسین او قصی حسین وو، د نوموړی دواړه زامن د عراق د حکومت پروړاندې د امریکا د حملې پرمهال چې د امریکا د هغه وخت ولسمشر جورج بوش لخوا پیل شوه شوه په عراق کې د امریکایي ځواکونو سره د مقاومت پرمهال ووژل شول د نوموړو جسدونه درې ورځې په بغداد کې د عامو خلکو نندارې ته ایښودل شوي وو. د عدی او قصی ترڅنګ درې لوڼې رعنا حسین، رغد حسین او حلا حسین له یادې میرمنې څخه لرلې.
اچين ولسوالۍ
اچين ولسوالۍ د ننگرهار ولايت په سوېل کې د شينوارو د لويې ولسوالۍ د سوېل لوېديځ په ۱۵ کيلومترۍ کې د ختيځ طول البلد په ۷۰ درجو ۴۱ دقيقو او ۵۷ ثانيو کې او د سهېلي عرض البلد په ۳۴ درجو ۴ دقيقو او ۵۶ ثانيو کې پرته ولسوالۍ ده.
دا ولسوالۍ د سمندر له سطحې څخه ۱۰۰۰ متره لوړوالی لري او د دغې ولسوالۍ هواره ۴۶۳ کيلومتره مربع ده. د اچين ولسوالۍ ختيځ کې د شينوارو لويه ولسوالۍ، لوېديځ کې سپين غر، سهېل کې د کوټ ولسوالۍ او لوېديځ کې يې د نازيانو ولسوالۍ پرته ده. د نومړې ولسوالۍ د کرنې مځکې لږې دي، خو ډېرې کرهڼيزې دي. د دغې ولسوالۍ په اهمو کښتونو کې جوار، غنم، اوربشې، کچالو او وريجې راځي. د ځينو سيمو هوا يې په ژمي کې سړه او په دوبي کې معتدله ده. خلک يې کچرېو آسونه، خره، غواوې، اوزې، مېږې او نور څاروي ساتي. په دغې ولسوالۍ کې يو شمېر اهم کانونه هم شته چې د ډبرو سکاره او شوکاڼې (تالک) دي. د دې ولسوالۍ اکثره غرونه په ځنگلونو پټ او د خلکو کاروبار يې د لرگيو سوداگري ده. د اچين ولسوالۍ درې روغتيايي مرکزونه، د هلکانو درې لېسې او لس لومړني ښوونځي لري چې په دغو ښوونځيو کې دوه د نجونو ښوونځي شامل دي.
د اچين کلي
دا ولسوالۍ د لاندينيو کلو نه جوړه شوې:
داهم وګوری
د امریکا د ۲۰۱۷ کال د ننگرهار هوايي برید په همدي ولسوالي کی تر سره سو امریکا په هغه برید سره خپل تر ټولو لوی میزایل وازمایه چی هغه ازموینی ته یی دداعش سره د جګړۍ نوم ورکړ.
وېشنيزه:د ننگرهار ولايت ولسوالۍ
د ماشومانو ډاکټر
د ماشومانو ډاکټره هغه ډاکټر بلل کیږي کوم د ماشومانو په برخه کې طب لوستی وي او په یاده برخه لیسانس او تجربه ولري.
حکمت ښادمن
حکمت الله ښادمن ۲۷ کاله ترمخه په کندهار ښار کي زېږېدلی دی. خپلي زده کړي يې د کندهار په ظاهرشاهي لېسه کي کړي دي. پر مورنۍ ژبه پښتو سربیره په دري، اردو او انګریزي ژبو رواني خبري کولای سي. ښادمن د «ښادمن ګام خیریه بنسټ» په نوم یوه ټولنه لري، چي د اړتیا پر وخت په بېلا بېلو برخو کي د هیوادوالو لاسنیوی کوي.له دي نه وروسته هغه چې د کندهار يو پياوړى ځوان دي او په ٢٠١۵ کال کې د افغانستان تر ټولو مالداره مرسته کوونکى وو.
نور ولولی
ښادمن ويلي، له ډېر کوچنیوالي څخه يې د ارواښاد پلار داخبره په غوږ کي ده، چي ورته ویل به يې باید خپل وس له خوارانو څخه ونه سپموې، ځکه د اړو کسانو لاسنیوي سترخدمت دی. د حکمت الله ښادمن سره بخت یاري وکړه، سوداګرۍ ته يې مخه او په دې ډګر کي يې اقتصادي زېرمه قوي سوه، له نېکمرغه د پلار خبره يې هیره نه کړه او د اړو کسانو عملي لاسنیوي ته يې لستوڼي راپورته کړل. په ښار او ولسوالیو کي يې بیلا بیل روغتیايي کتنځي، ښوونځي او مدرسې فعالي کړي دي. دغه ځوان د نورو مرستو ترڅنګ په بدخشان کي له زلزله ځپلو او په کندوز او د کندهار په غورک ولسوالۍ کي د جګړه ځپلو په لسګونو کورنیو ته خوراکي او غیري خوراکي مرستي او سرپناوي هم برابري کړي دي. د دوی په قول، مرستي يې یوازي تر یو ولایت یا یو قوم پوري محدودي دي نه دي، بلکي هر چیري چي افغانان له ستونزو سره مخامخ او د دوی په توان پوري ځان ورسوي، څو نړیوال پوه سي، چي افغانان یو وجود او بېلول يې اسان کار نه دی ښادمن د ادب او کلتور د بډایني په لار کي هم د یو شمیر کتابونو چاپ ته په ورین تندي اوږه ورکړه. همدااوس يې په کندهار کي د ښځينه ډاکټرانو د نه ستوالي ستونزي د حل له پاره ۲۸ ځوانو نجونو ته د طب په پوهنځیو کي د لوړو زده کړو زمینه چمتو کړې ده: «تقریباً ۲۸ تنې مو یوازي نجوني په بېلا بېلو شخصي پوهنتونو کي د طب پوهنځيو ته معرفي کړي دي، څو په کندهار کي د ښځینه ډاکټرانو د نشتوالي ستونزه کمه سي. په پنجوايي ولسوالۍ او کندهار ښار په ځينو برخو کي مو مسجدونه، مکاتب، مدرسې او صحي کلینکونه په وړیا ډول جوړ کړي او خلکو ته وړیا خدمتونه وړاندي کوي. همدارنګه مو د لیکولانو کتابونه هم خپاره کړي دي.» د ښادمن ګام خیریه بنسټ مشر حکمت الله ښادمن وايي، د دوی دروازې د هر افغان پرمخ پرانیستی دي. هرڅوک، چي د روغتیا، ښووني روزني، د افغان ځوانانو د ذهن جوړوني، د ادب او کلتور د بډایني له پاره ورڅخه مرسته وغواړي، نو یو ګړی هم ځان ورڅخه نه سپموي. هغه له هیوادوالو غواړي، چي په دې لارکي دوی په نیکو مشورو او لارښوونو ونازوي، چي کارونه يې نورهم د اړو کسانو په ښه ورسي: «د تعلیم، صحت، د ځوانانو د ذهني روښانتیا او ادب په برخه کي موږ هروخت حاضر یو، چي له خپلو خلکو سره په ورین تندي مرسته وکړو. زموږ دروازې د دوی پرمخ خلاصي دي، هر څوک دي په دې اړه خدای راولي.» په اوسمهال کي دغسي اتلان خورا لږ دي، چي خپله ګټلې سرمایه په وړیا ډول د خپلو خلکو او خاوري په خدمت کي مصرفوي. څوک، چي بېله غرضه د خدای له مخلوقه سره ښه کوي، داسي کسان په رښتیا سره اتلان او د خلکو په زړونو کي ځای لري.
ناټو او سي آی اې
ښادمن د امریکايې ځانګړو ځواکونو یو ډیر باوري، او اعتمادي ملګری وو، ښادمن د براین مایرز (دځانګړو ځواکونو ډلګۍ مشر)، او مایک وال (د سپيشل فورس جګړن، او له اګسټ ۲۰۱۰ څخه بیا تر اپریل ۲۰۱۱ پوري په جنوب کي د امریکایې فوځ د ځانګړو عملیاتو د کاري قوې د لوژیستک د څانګي نظارت کونکی) د دواړو نږدي ملګری پاته سوی وو. د وډال له قوله، هغه وخت چي به ځانکړي ځواکونه افغان کلیو ته ورتلل نو کلي ته د رسېدو ترمخه به د ائتلافي ځواکونو لخوا تري سامانونه لوټ، نو دي امریکايي ځواکونو به نظامي اډې په ډېر تکلیف سره جوړولې خو ښادمن کولای سوای چي دغو کلیو ته سامان الات پرخپل وخت ور ورسوي. وډال وویل چي موږ ځکه دحمکت ښادمن لوجسیتیکي کمپنۍ سره دیوزانی منبع په توګه قراردادونه کول چي یو خاص اندازه باور او متکیتوب ته ضرورت وو چي هغه یوازي ښاغلي ښادمن وړاندي کولای سوای.
امریکايې سپيشل فورس ته ښادمن یو منل سوی او باوري کس وو ، ځانګړو ځواکونو د لوژیستیک په برخه کي تر بل هر چا ډیر پر ښادمن باور کاوو، نو پر همدې اساس یې ښادمن په سیمه کي د جاسوسانو په استخدام وګماری، ښادمن د امریکا پټي ادارې سي ای اې لپاره جاسوسان هم استخدامول، هغه په سیمه کي د رهبري کونکو چيپونو (سیمکارټونو، یا غمیانو) د ویش چار هم پر غاړه لرله، امریکا وتوانیدل د نوموړي په توسط د کندهار، هلمند، او روزګان ملکان، سپين روبي، او متنفذه خلګ د سي ای اې لپاره د جاسوسانو په توګه استخدام کړي، او دا کار ډیره کامیابه نتیجه ورکړل، د نوموړي په دې کړنه په سیمو کي امریکايې چاپي ډيري او دقیقي سوی، د بمبار اهداف يې ډير او تر یوحده دقیق سول، او وتوانید چي د همدغو ملکانو په مټ په سیمه کي اربکیان جوړ کړي.
مېگ ۱۵
مېگ ۱۵ МиГ-15 د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده.
وېشنيزه:مېگ الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
ازره ولسوالۍ
ازره د لوگر ولايت يوه ولسوالۍ ده چې په ۲۰۰۶ ملادی کال کې یې ۵۵۰’۱۴ تنه وګړې لرل.
وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
ننداره
ننداره كيداي شي نغوته وي دا لاندي سرليكونو ته
د انځوریزې خبريالي تاریخ
د انځوریز ژورنالیزم اخلاقي اصول
په مسلکي لحاظ د فوټوژورنالیزم نړۍ ته داخیلیدل د د مسؤلیتونو د یوه مسلک قبلول دي. په دې برخه کې ځینې یې عادي او ورځني کارونه بلل کیږي د بیلګې په توګه صحنې ته تګ، د کمرې او کادر بندۍ ترتیب، د شرحې اړوند د اطلاعاتو تر لاسه کول او داسې نور.. ولې ددې کارونو تر څنګ داسې کارونه هم شته چې د پراخ اخلاقي ملاحظاتو درلودونکي دي. له عکاسۍ وړاندې له دې ټکو سره مخامخ کیدل مشکل خلق کوونکي دي. کله کله دا اخلاقي مسایل د عکاس مسلکي دندې د نوموړي د وجدان خلاف ځای پیدا کوي. انځور اخیستونکي ښایي د عکاسۍ پر مهال د انتخاب په دوه لارو کې قرار ولري، او هغه دا چې خپلو شخصي غوښتنو ته پام وکړي او که خپله مسلکي دنده تر سره کړي. په امریکا کې د نړیوال تجارت پر مرکز د برید پر مهال د برجونو د راغوځیدو پر وخت کله چې خلک د تیښتې د لارې له موندلو نا امیده شول ځانونه یي لاندې راوغورځول. ډیرو خپرونو ددې ډول انځورونو له خپرولو ډډه وکړه. آیا دوی سمه کړنه تر سره کړه؟ ریچاردر درو، آسوشیټډپرس دا دوه لارۍ او زړه نا زړه توب ـ د مسلکي مسؤلیت په وړاندې شخصي غوښتنې ـ قطعأ یواځې د فوټو ژورنالیزم پورې ځانګړې نه دي. د بیلګې په توګه د هغه وکیل حالت په نظر کې ونیسۍ چې ښه پوهیږي چې مؤکل یي مجرم دی خو بیا هم دفاع ترې کوي. یا هغه ډاکتر یو لا علاجه مریض یي له درده چیغي وهي او دی یي د درده د ژغورلو لپاره مرګ غوره وبولي. ذکر شوي موارد څرګند قوانین او ښکاره الزامي چارچوکاټ لري ولې د وکیل فردي حقوق او د ډاکتر وجدان په دې مسایلو کې څه ځای لري؟ اوس د هغه چا موقیعت په نظر کې ونیسۍ چې له یوه ښوونځي انځورونه اخلي. هغه په داسې حال کې چې د ښوونځي د غرمې خواړه په نظر کې لري متوجې کیږي چې درې زده کوونکي ۲۰ ډالره د هیرویینو د پوڼیو لپاره تبادله کوي. ایا انځور اخیستونکی د یوه ولسي وګړي په توګه باید دا موضوع له مدیر سره شریکه کړي او یاد زده کوونکي وروپیژني تر څو ددې معاملې مخه ونیول شي؟ او که باید له دې پیښې انځورونه واخلي او خپاره یي کړي؟ انځور اخیستونکی هره ورځ د دې ډول اخلاقي مسایلو سره سر او کار لري. د لږ وخت درلودلو له امله کله کله د تصمیم په نیولو کې پاتې راځي خو که له وړاندې دا ډول اخلاقي اوصول مطالعه کړي او په اړه یي ډیر معلومات ولري له یو شمیر تیروتنو به یي مخه نیولي وي. په دې صورت کې به انځور اخیستونکي دا سې انځورونه نه وي اخیستي چې له خپریدو وروسته پرې پښیماني څرګنده کړي. یو شمیر انځور اخیستونکي د ځینو بحث پاروونکو انځورونو د اخیستلو پر مهال استدلال کوي، که څه هم دا ستدلال منطیقي هم نه دی. دوی وایي ((دا کار مې ځکه وکړ چې نو انځو راخیستونکي یي کوي.)) دا ډول انځور اخیستونکي خپل کارونه د هغو معیارونو په تله سنجوي چې نورو قبول کړي دي. دا چې دا کار غلط دی او که سم ددې استدلال سره اړیکه نه لري.دا استدلال که څه هم ډیر مروج دی ولې نه شي کولای د یوه شخص کار توجیه کړي.
د تصمیم نیونې اخلاقي بنسټونه یو ډیر شمیر انځور اخیستونکي په تصمیم نیونه کې په اګاهانه او یا نااګاهانه ډول د رسمي اخلاقي چارچوب سره متوسل کیږي. ګټه ګټه یعني د هغو اصولو په پام کې نیول چې د اخلاقو د برخې پوهانو دا ډول تعریف کړي دي((ډیر خیر د ډیرو خلکو لپاره)) انځور اخیسونکی باید دا اصل په پام کې ونیسي او ټولنې خیر او ګټې ته پاملرنه وکړي. انځور اخیستونکی کولای شي د جګړې ناوړه عواقب، فقر، او نورې ستونزې د انځور په مټ وړاندې کړي. د همدې کورني په اړه چې ماشوم یي له لاسه ورکړی( انځور) کولای شي د دا ډول پیښو په کمولو کې مرسته وکړي. اما داسې هم کیږي چې په ورځپاڼه کې ددې انځور خپریدل دا کورنۍ دا غداره کړي ولې کیدلای شي د سلګونه ماشومانو د نجات سبب شي او کورنۍ دې ته وهڅوي چې د خپلو ماشومانو سمه ساتنه وکړي. فوټو د لس آنجلس انځور اخیستونکي مایک میدوز د کالیفرنیا په جنوب کې د اورلګیدنې له پیښې انځورونه اخیستل. دده هغه انځور چې د اوروژنې دعملې یوه کارکوونکي په حوض کې ځان یخاوه د ټایم تر څنګ په نورو نشریو کې هم چاپ شو. کله چې د نشریي مدیر دا انځور په یوې سیالۍ کې د شریکولو لپاره لیږه د همدې کارکوونکي سره یي اړیکه ونیوله، د کارکوونکي لخوا ورته وویل شول چې انځور اخیستونکي ترې غوښتي وو چې اوبو ته ښکته شي او په سر او مخ اوبه تیرې کړي. د انځور اخیستونکي له لورې همدا پشنهاد ددې لامل شو چې د عکاس دا کار دخالت وشمیرل شي او انځور یي په سیالۍ کې له شریکولو پاتې شو.
مطلق ګرایي ددې ټولو سره (( ډیر خیر)) د یو بل اخلاقي اصل (( شخص هم حقوق لري)) سره لکه د خصوصي حریم درلودلو سره تعارض لري. دې اصل ته د ډیر خیر په نظر کې نیولو سره نه پام ښایي یوه ستره او نه جبرانیدونکي غلطي وي. د هغې کورنۍ انځورونو چې ماشوم یي غرق شوی وي خپرول که څه هم نورې کورنۍ د خپلو ماشومانو د ساتنې په برخه کې هوښیاروي ولې ددوی خصوصي حریم ته داخلیدل په هیڅ صورت توجیه نه لري. د ورځپاڼو او خبري رسنيو عكاسان د يوچا دشخصي ژوندانه د انځورخپراوي حق نه لري. داسې انځورونه هم بايد خپاره نشي،چې د انسان پر طبع بدلگيږي. د ساري په ډول،د سويو كسانو، سختو ټپيانو او مړو انځور خپراوى په ټولنه كې ويره، ډار او انديښنې خپروي. د برېټانيې د شهزادگۍ ډيانا د شخصي ژوند د انځورخپراوي پر سر د عكاسانو او خبريالانو ترمنځ سيالي وه، آن تردې، چې مرگ هم د انځور اخستنې پرمهال پرې ورپېښ شو. تر دې پېښې وروسته د برېټانيې عكاسان ترسختو نيوكو لاندې راغلل او خلكو غوښتنه وكړه ،چې عكاسان دې په يوه قانوني اډانه كې خپلې چارې پرمخ بيايي او د خلكو د ځاني ژوندانه له چيړلو دې لاس واخلي.
صالح آل طالب
صالح آل طالب (عربي: صالح آل طالب) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
د دهلي اسمبلۍ ټاکنې، ۲۰۲۰
د دهلي اسمبلۍ ټاکنې د ۲۰۲۰م کال د فېبروري پر ۸مه نېټه ترسره سوې. د دهلي اسمبلۍ ۷۰ چوکۍ لري؛ د وزير اعلي د چوکۍ ګټلو ا و حکومت جوړولو لپاره بايد د اسمبلۍ ۳۶ سيټه په کار دي، معنا که يو ګوند يا شخص ۳۵ سيټه وګټي هغه د حکومت جوړلو لپاره د بل ګوند مرستې ته اړتيا لري. خو که ټوله ۳۶ چوکۍ دوي خپله وګټي، نو بيا دوي کولاي سي پرته له کومي مرستي خپل حکومت جوړ کړي. په د هلي کي د قانون جوړني لپاره هم د ۷۰ څخه بايد لږ تر لږه ۳۶ رايې ولي تر څو نوي قانون جوړ کړې.معنا د ۳۶ چوکيو په زور د حکومت چوکۍ او ټول واک ترلاسه کېږي.
برگمټال ولسوالۍ
برگمټال ولسوالۍ د افغانستان د نورستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۸،۳۹۶ وگړو ته رسېږي.
د دهلي اسمبلۍ ټاکنې، ۲۰۲۰
په دې ټاکنو کي درې مهمو ګوندونو؛ عام آدمي پارټۍ، بهارتيه جنتا پارټۍ او انډين نېشنل کانګريس د يو بل سره زورونه ووهل. د ټاکنو پايلې د ټاکنو کمیسون د ژمنې سره سم د فېبروري پر ۱۱مه باندې وښودل سوې. او د تېر وار په شان دا وار هم ارويند کېجريوال ډېر شمېر چوکۍ وګټلې او د دريم وار لپاره د دهلي د وزير اعلی پر چوکۍ پاته سو.
برگمټال ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د نورستان ولسوالۍ
مارک آنتوني
مارکوس آنتونیوس (زوکړه: له میلاد وړاندې ۸۳ کال د جنوري ۱۴مه – مړینه له میلاد وړاندې ۳۰ کال د اګست لومړۍ نېټه) چې د انګریزي ژب ویونکو ترمنځ د مارک آنتوني په نوم پېژندل کېږي؛ رومي سیاستوال او پوځي جنرال و چې له مشروطه جمهوریت څخه یې اتوکراتیکې رومي سترواکۍ ته د روم د جمهوریت په بدلون کې مهم رول درلود.
آنتوني د ژولیوس سزار له خپلوانو او ملاتړو څخه و چې د ګال د نیولو او کورنۍ جګړې پر مهال یې د جنرال په توګه خدمت وکړ. آنتوني هغه مهال د ایټالیا د چارو مسئول وګمارل شو چې سزار په یونان، شمالي افریقا او هسپانیا کې خپل سیاسي مخالفین له دندو ګوښه کړل. له میلاد وړاندې ۴۴ زکال کې، وروسته له هغه چې سزار ترور کړای شو، آنتوني د سزار له بل جنرال مارکوس آمیلیوس لپیدوس او د سزار له وارره او زوی بللي اکتاویان سره لاس یو کړ او د خپلو ځواکونو له مشرۍ څخه یې په ګټنې یو درې کسیز دیکتاتوري نظام رامنځته کړ چې د تاریخ لیکونکو له خوا د دویمې درې کسیزې واکمنۍ (Second Triumvirate) په توګه ګڼل کېږي. دوی د سزار قاتلان یا آزادي غوښتونکي (Liberatores) له میلاد وړاندې ۴۲ کال پر مهال د فیلیپي په جګړه کې مات کړل او د هغو جمهوري دولت یې په خپلو کې وویشه. آنتوني ته د روم ختیځ ولایتونه وسپارل شول چې د مصر پاچاهي هم ورته اړونده وه او د ملکې اوومې کلئوپاترا فیلوپاتور له خوا اداره کېده؛ ورته مهال د فارسیانو او رومیانو د جګړې قوماندان وټاکل شو.
د دغو دریو واکمنانو ترمنځ اړیکې له دې امله ترینګلې شوې چې هر یو ځانته د لا زیات سیاسي واک د ترلاسه کولو په هڅه کې و. د آنتوني او اکتاویان ترمنځ د کورنۍ جګړې د ترسره کېدو مخه په دې ونیول شوه چې آنتونی له میلاد وړاندې ۴۰ کال کې د اکتاویان له خور، اکتاویا سره واده وکړ. د دغه واده سربېره آنتوني له کلئوپاترا سره عاشقانه اړیکه جوړه کړه او له هغې یې درې ماشومان پیدا شول؛ دغې چارې د آنتوني او اکتاویان اړیکې لا ترینګلې کړې. لپیدوس له میلاد وړاندې ۳۶ کال کې له دغه اتحاد وویستل شو او د انتوني او اکتاویان ترمنځ اختلافات د دغو دریو متحدینو د پلویانو ترمنځ د ستونزو لامل وګرځېدل. د دوی ترمنځ دوامداره ستونزې له میلاد څخه وړاندې ۳۱ کال کې په کورنۍ جګړې واوښتې، هغه مهال چې د روم سنا د اکتاویان په لارښوونه له کلئوپاترا سره د جګړې اعلان وکړ او آنتوني یې خاین وباله. د همدغه کال په وروستیو کې آنتوني د اکتاویان د ځواکونو له خوا په اکتیوم جګړه کې ماته وخوړه. آنتوني او کلئوپاترا مصر ته وتښتېدل او د الکسندریې په جګړه کې له ماتې خوړولو وروسته داوړو ځان وژنه وکړه.
د آنتوني له مړینې وروسته اکتاویان له کوم مخالف پرته رومي واکمن وګرځېد. له میلاد وړاندې ۲۷ کال کې اکتاویان ځان ته د اګوستوس لقب وټاکه چې په سترواکۍ باندې د روم د جمهوریت د بدلېدو د وروستي پړاو څرګندونکی و او په دې سره نوموړی لومړنی رومي سترواک شو.
لومړنی ژوند
د غیربومي رومیانو، انتونیا لړۍ ته اړوند آنتوني له میلاد وړاندې ۸۳ کال د جنوري په ۱۴مه په روم ښار کې وزېږېد. د هغه پلار او همنامه مارکوس آنتونیوس کرتیکوس د مشهور مبلغ مارکوس آنتونیوس زوی و چې له میلاد څخه وړاندې ۸۶-۸۷ کال په ژمي کې د ګایوس ماریوس د تصفیې پر مهال ووژل شو. د هغه مور ژولیا د ژولیوس سزار د تره لور وه.
د رومي خطیب مارکوس تولیوس سیسرو په خبره د آنتوني پلار نالایقه او فاسد سړی و او له دې امله هغه ته واک ورکړل شوی و چې د هغو څخه د کار اخیستو وړتیا یې نه لرله او یا هم له هغو څخه یې په ښه توګه ناوړه ګټنه کولای شوه. له میلاد وړاندې ۷۴ کال کې هغه ته پوځي قومانده ورکړل شوه څو په مدیترانه کې سمندري غلو ته ماته ورکړي، خو له میلاد څخه وړاندې ۷۱ کال پر مهال په داسې حال کې په کرت کې ومړ چې چندان پام وړ پرمختګ یې نه درلود. د لوی آنتوني مړینه لامل وګرځېده آنتوني او د هغه وروڼه لوسیوس او ګایوس یوازې د خپلې مور ژولیا پالنې ته پاتې شي چې وروسته یې د پاتریسیوس د پخوانیو اشرافو له مخکښ کورنلیوس لنتولوس سورا سره واده وکړ. لنتولوس له دې سره چې له خپل سیاسي ځایګي څخه یې د مالي ګټو په موخه ناوړه ګټنه کوله خو د کټه خرچۍ له امله تل پوروړی و. نوموړی په دویمه کاتیلینیري توطئه کې یو له مخکښانو څخه و او ډېر ژر له میلاد څخه وړاندې ۶۳ کال کې د کونسل سیسرو په امر اعدام کړای شو.
د تاریخ لیکونکي پلوتارک په خبره، آنتوني د خپلې نوې ځوانۍ دوره په روم کې له خپلو وروڼو او ملګرو سره په قمار وهلو، شراب خوړلو او عاشقانه اړیکو ساتلو کې تېره کړه. د آنتوني مخالف، سیسرو نوموړی تورن کړ چې له ګایوس سکریبونیوس کوریو سره یې همجنسګرایانه اړیکه لرلې. دغه ډول تورونه هغه مهال د روم په جمهوریت کې د سیاسي مخالفینو د سپکاوي او بې اعتباره کولو په موخه دود و. د ځوانۍ پر مهال د هغه د سیاسي چارو اړوند ډېر لږ کره معلومات شتون لري، خو دا څرګنده ده چې نوموړی د پوبلیوس کلودیوس پولچر او د هغه د بدمعاشانو د ډلې ملګری و. همدارنګه کېدای شي په لوپرکال مذهبي ډله کې هم لاس ولري ځکه چې د هغه د ژوندانه په وروستیو وختو کې د دغې ډلې د کشیش په توګه هم یاد شوی. د ۲۰ کلنۍ په عمر آنتوني په پریمانه کچه پوروړی و او له همدې امله په دې هیله چې له خپلو پوروړو ځان خلاص کړي له میلاد څخه وړاندې ۵۸ کال کې یونان ته وتښتېد او په آتن کې یې د فلسفې او بلاغت په برخه کې په زده کړو پیل وکړ.
لومړنۍ چارې او دنده
آنتوني له میلاد وړاندې ۵۷ کال کې په سوریه کې د رومي پروکنسول آلوس ګابینوس په پوځ کې د سواره پوځ مشر وټاکل شو. دغه ټاکنه د هغه د پوځي خدمت پیل و. ګابینوس د آنتوني د لارښود پوبلیوس کلودیوس پولچر په لارښوونه د تېرکال د کونسل سیسرو د تبعید اړوند رضایت ورکړی و.
په یهودیه سیمه کې د رومیانو تر ملاتړ لاندې لوی حشموني کاهن اورشلیم ته وتښتېد څو ګابینوس هغه له خپل سیال او زوم الکسندر څخه وژغوري. کلونه وړاندې له میلاد څخه وړاندې ۶۳ کال کې رومي جنرال پومپیوس نوموړی او د هغه پلار پاچا دویم اریستوبولوس د سلوکي سترواکۍ د پاتې شونو پر وړاندې په جګړه کې نیولي وو. پومپیوس، اریستوبلوس له واکه ګوښه کړ او هیرکانوس یې د هغه پر ځای په یهودیه کې د رومي حاکم موکل ټاکلی و. آنتوني خپل لومړني پوځي امتیازات په سکندریه او ماخئروس کې د یو لړ مهمو بریاوو وروسته ترلاسه کړل. له میلاد څخه وړاندې ۵۶ کال کې د پاڅون له ماتېدو وروسته ګابینوس، هیرکانوس د یهودیه د لوی کاهن په توګه بېرته مقرر کړ.
راتلونکی کال، له میلاد وړاندې ۵۵ کال کې ګابینوس د بطلمیوسي مصر په سیاسي چارو کې مداخله وکړه. بطلمیوسي فرعون دوولسم اولیتس د خپلې لور څلورمې برنیس په رهبرۍ یو پاڅون له امله له میلاد وړاندې ۵۸ کال کې له واکه ګوښه کړای شو او اړ شو په روم کې پناه وغواړي. بطلمیوس کلونه وړاندې د پومپیوس د فتوحاتو پر مهال د هغه ملاتړ خپل کړی و او هغه یې د روم متحد باله. په مصر باندې د ګابینوس برید بېرته د بطلمیوس د واکمنولو په موخه و. دغه چاره د سنا جرګې له امر پرته، خو د روم د مخکښ سیاستوال پومپیوس په تائید ترسره شوه چې پومپیوس ته یې د هغه مهال ۱۰۰۰۰ واحده شتمني د بډو په توګه ورکړې وه. یوناني تاریخ لیکونکی پلوتارک څرګندوي چې دا آنتوني و چې ګابینوس یې متقاعد کړ دغه کار ترسره کړي. د مصر د پاچاهۍ د سرحدي ځواکونو له ماتولو وروسته د ګابینوس ځواکونو د پاچا د ماڼۍ په ساتونکو برید وکړ خو هغوی له جګړې کولو پرته تسلیم شول. وروسته له هغه چې دولسم بطلمیوس د روم تر ملاتړ لاندې پاچا شو، ګابینوس د بطلمیوس له واکمنۍ څخه د ډاډ لرلو په موخه ۲۰۰۰ رومي سرتېري اسکندریې ته ولېږل چې وروسته د ګابیناني په نوم پېژندل کېدل. آنتوني کلونه وروسته ادعا وکړه چې د لومړي ځل لپاره یې د دولسم بطلمیوس له ۱۴ کلنې لور کلئوپاترا سره د دغې جګړې پر مهال په مصر کې لیدلي و.
اېناتېزم
اېناتېزم (Innatism) یوه فلسفي او پوهنپوهنیزه (epistemological) نظریه ده چې وایي ذهن له نظرونو/پوهې سره یو ځای زیږېدلی، او له همدې امله ذهن د زیږون پر وخت یوه "خالي یا سپینه تخته" نه وي. دا نظریه د جان لاک په څېر پخوانیو تجربه‌پالو پوهانو له نظرونو سره په تضاد کې ده او د هغوی له لوري نیوکې پرې شوې دي. اېناتېزم ټینګار کوي چې ټوله پوهه د تجربې او حواسو له لارې نه ترلاسه کېږي. افلاطون او دیکارت د اېناتېزم او دغه تصور په پراختیا کې، چې ذهن له لومړي سره له نظرونو، پوهې او باورونو سره زیږېدلی، مشهور او مخکښ فیلسوفان وو. دواړه فیلسوفان ټینګار کوي چې تجربې د همدې پوهې د خلاصولو کیلي ګانې دي مګر په خپله د پوهې سرچینه نه ده. په دې نظریه کې اصلا هېڅ پوهه د یو چا د تجربو له لارې نه ترلاسه کېږي.
له نېټیوېزم یا فطرت‌پالنې سره یې توپیر
په عام استعمال کې د اېناتېزم (innatism) او نېټیوېزم یا فطرف‌پالنې (nativism) اصطلاحات مترادف دي ځکه دوی دواړه په ذهن کې د مخکې موجودو نظرونو او افکارو د تصور ملاتړ کوي. که څه هم، اېناتېزم په لا دقیق ډول، د افلاطون او دیکارت فلسفې ته اشاره لري، ځکه هغوی ګومان کاوه چې خدای (ج) د انسان په ذهن کې طبیعي یا فطري نظریات او اصول ځای پر ځای کړي دي.
نېټیوېزم د همدغه اقتباس یا انطباق ښودنه کوي، چې د جېنیټیک یا وراثت‌پوهنې، ادراکي ارواپوهنې، او رواني ژبپوهنې په برخو کې ریښې لري. نېټیویسټان په دې باور دي چې طبیعي یا فطري باورونه په یو ډول زموږ په ذهن کې د رامنځته کېدو لپاره په جېنیټیکي ډول پلان شوي – او دا چې فطري باورونه د مشخصو جینوټایپونو (genotypes) فینوټایپونه (phenotypes) دي چې ټول انسانان یې لري.
فطري یا ذاتي نظریات
په فلسفه او ارواپوهنه کې یوه طبیعي یا فطري مفکوره د پوهې یو مفهوم یا توکی دی چې د ټولو انسانانو لپاره عام دی – یعني هغه څه چې خلک ورسره زیږېږي، نه هغه څه چې د تجربې له لارې یې زده کړي دي.
دا مسله جنجالي ده، او ویل کېدای شي چې د طبیعت په مقابل کې د روزنې او پالنې د اوږدمهال بحث یو اړخ دی، البته د انساني ادراک د فهم پر پوښتنه متمرکز دی.
فلسفي بحث
که څه هم فردي انسانان په ښکاره ډول د کلتوري، نژادي، ژبنیو او ځانګړو دورو د اغېزو له امله توپیر لري، خو بیا هم فطري افکار او نظریات د انسان د ادراک یا فهم له خورا بنسټیزې کچې سره تړاو لري. د بېلګې په توګه، فیلسوف دیکارت دا نظریه وړاندې کړه چې د خدای (ج) پېژندنه او په اړه یې پوهه د ایمان د قوې د یوه محصول په توګه په هر چا کې طبیعي او فطري ده.
نورو فیلسوفانو، په ځانګړې توګه د تجربې پلویانو، پر دې تیورۍ انتقاد کړی او د هر ډول طبیعي یا فطري نظرونو شتون یې رد کړی. د دوی په وینا، ټوله انساني پوهه د مخکېنۍ پوهې (a priori) پر بنسټ نه، بلکې د تجربو پر بنسټ ده.
په فلسفه کې د فطري مفکورو یا ایډیاوو په اړه بحث د عقل‌پالې او تجربه‌پالې پوهنپوهنې ترمنځ د تضاد او اختلاف مرکزي بحث دی. په داسې حال کې چې عقل‌پالان باور لري چې مشخصې ایډیاوې له تجربې څخه پرته شته دي، خو تجربېزم ادعا کوي چې ټوله پوهه له تجربې څخه اخیستل کېږي.
ایمانویل کانت یو آلمانی فیلسوف و، چې په عصري فلسفه کې یې د عقل‌پالو او تجربه‌پالو ترمنځ بن‌بست پای ته رسولی، او ویل کېږي چې دا دوه لومړني عصري دودونه یې په خپل فکر کې سره ترکیب کړي دي.
افلاطون
افلاطون استدلال کوي چې که داسې مشخصې مفکورې او نظرونه وي چې موږ پوهېږو سمې دي، خو د تجربې له لارې نه دي ترلاسه شوې، نو باید وي، ځکه موږ یې په اړه فطري پوهه لرو او دا پوهه باید له زیږون مخکې ترلاسه شوي وي. افلاطون په خپل مینو (Meno) اثر کې د یوه داسې حالت یادونه کوي چې پکې د نوموړي روزونکي سقراط له یوه غلام هلک څخه د هندسې د یوې قضیې په اړه پوښتنې وکړې. که څه هم غلام هلک د هندسې په اړه پخوانۍ تجربه نه لرله، خو بیا هم هغه د دې توان درلود چې پوښتنو ته سم ځوابونه پیدا کړي. له دې کبله افلاطون استدلال وکړ چې دا ممکنه ده ځکه چې د سقراط پوښتنو د ریاضي په اړه د هلک د زیږون له وخته شته د ریاضي په اړه فطري پوهه رابرسیره کړه.
دیکارت
دیکارت وایي چې فطري پوهه یا ایډیاوې یو ذاتي څيز دی، لکه یو څوک چې ووايي، یوه ځانګړې ناروغي ښایي 'فطري' وي ترڅو وښيي چې یو څوک ممکن پر داسې ناروغۍ د اخته کېدو له ګواښ سره مخ وي. د هغه په وینا، کوم څه چې 'فطري' وي هماغه د زیږېدو له وخته وي او که څه هم ښایي هغه مهال ځان ښکاره نه کړي، مګر دا احتمال ډېر دی چې وروسته د ژوند په اوږدو کې ځان وښيي. له یوې داسې ذاتي ناروغۍ سره د دیکارت د فطري پوهې پرتلنه، چې نښې نښانې یې یوازې د ژوند په اوږدو کې راڅرګندېدای شي، مګر دا چې د عمر یا بلوغ په څېر کوم عامل یې مخه ونیسي، د دې ښودنه کوي چې که داسې پېښه رامنځته کېږي چې یو څوک د فطري چلند یا پوهې له ښودلو څخه منع کوي، په دې معنا نه ده چې دا پوهه له سره نه وه بلکې راڅرګنده شوې نه ده – یا یې د هغې پوهې د کسب وړتیا نه ده موندلې. په بل عبارت، فطري باورونه، ایډیاوې او پوهه تجربو ته اړتیا لري چې په خوځښت راشي او له دې پرته به هغه هېڅکله هم راڅرګنده نه شي. لکه څنګه چې جان لاک وایي، چې تجربې د پوهې سرچینه نه ده، بلکې د پوهې د کشف یا رابرسېره کولو لپاره د اسانوونکو یا چټکوونکو رول ادا کوي.
ګوټفرېډ وېلهلم لایبنېتس
ګوټفرېډ وېلهلم لایبنېتس وايي، چې موږ له ځینو فطري نظرونو سره زیږیدلي یو، چې تر ټولو ډېر د پېژندلو وړ هغه یې ریاضيکي حقایق دي. دا نظر چې ۱ + ۱ = ۲ کېږي، موږ ته د تجربوي شواهدو له اړتیا پرته روښانه دی. لایبنېتس استدلال کوي چې تجربېزم یوازې موږ ته دا ښودلی شي چې مفاهیم په اوسمهال کې سم دي. په یوه مثال کې د یوې مڼې مشاهده او بیا د بلې مڼې مشاهده، موږ یوازې دې پایلې ته رسوي چې یوه او بله له دوو سره مساوي کېږي. دا خبره چې یوه او بله به تل له دوو سره مساوي وي، یوې فطري ایډیا یا نظر ته اړتیا لري، ځکه دا به د ناڅرګندو او نالیدلو شیانو په اړه خبره کول وي.
لایبنېتس دا ډول مفاهیمو ته د ریاضیاتو حقایق (truisms) "اړین حقیقتونه" ویلي. د دې ډول یوه بله بېلګه ښایي دا جمله وي، "څه چې دي، هغه دي" یا "دا ناشونې ده چې همدغه شی وي او نه وي". لایبنېتس استدلال کوي چې دا ډول حقیقتونه په نړیواله کچه منل شوي (او ټولو یې سموالی تایید کړی)؛ په دې صورت کې، باید دا د فطري نظرونو په توګه د هغوی د مقام له کبله وي. ډېری وختونه داسې نظرونه یا ایډیاوې هم وي چې په لازمي توګه د سم په توګه منل شوي وي، مګر په نړیواله کچه نه وي منل شوي. لایبنېتس وایي چې دا صرف له دې کبله دي چې اړوند کس له هغې فطري مفکورې یا ایډیا څخه خبر شوی نه دی، نه له دې کبله چې هغه مفکوره یا ایډیا نه لري. لایبنېتس استدلال کوي چې تجربوي شواهد کولی شي مخ ته ځینې هغه اصول راوړي چې دمخه زموږ په ذهنونو کې ځای پر ځای شوي دي. دا د پاتې نغمې په یاد راوړلو لپاره یوازې د لومړیو څو ټکو اورېدلو ته ورته ده.
زده کړه د فطري پوهې په مقابل کې
حیوانات له دوو لارو پوهه ترلاسه کولی شي. له دغو دوو لارو څخه لومړۍ لاره یې "زده کړه" ده. دا هغه وخت دی چې یو حیوان د خپل شاوخوا چاپیریال په اړه معلومات راټولوي او بیا د دغو معلوماتو د کارولو لپاره وړاندې ځي. د مثال په توګه، که یو حیوان هغه څه وخوري چې معده یې درد پرې کوي، نو دا یې زده کړل چې بیا یې ونه خوري. دویمه لاره چې یو حیوان کولی شي پوهه پرې ترلاسه کړي د فطري یا ذاتي پوهې لاره ده. دا پوهه په جینیټیکي ډول میراثي ده. حیوان په اتوماتيک ډول پرته له کومې مخکینۍ تجربې پوهیږي. د دې پوهې مثال دا دی چې کله یو آس تولد شي سملاسي حرکت کولی شي. آس دا چلند زده کړی نه دی خو په ساده توګه پوهیږي چې څه ډول دا کار وکړي. په ځینو سناریوګانو کې، فطري پوهه د زده کړې د پوهې په پرتله خورا ګټوره ده. که څه هم، په ځینو نورو سناریوګانو کې بیا دا برعکس ده.
مېگ ۱۷
مېگ ۱۷ МиГ-17 د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده
وېشنيزه:مېگ الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
په متحده ايالاتو کې بشري حقونه
په متحده ايالاتو کې بشري حقونه، د حقوقو يوه لړۍ رانغاړی چې په قانونې ډول سره يې د متحده ايالاتو د اساسي قانون (په ځانګړی ډول د حقوقو تعدیل) ایالتي اساسي قوانينو، پيمانونو او دوديز نړيوال قانون او هغه قوانين چې د کانګرس او او ایالتي تقنیني بنسټونو او د ایالتي وګړو د ريفرندوم او نوښت له لوری منځته راغلی دي، خوندي ساتل کېږي. فدرالی حکومت، د تصويب شوي اساسي قانون په رڼا کې، د خپلو اتباعو او تر يوه بریده د غير اتباعو د مسلمو او ضمانت شوو حقوقو ساتنه کوي. د وخت په تېرېدو سره دا حقوق، د اساسي قانون د تعدیل، تقنین (قانون جوړونې) او د پخوانیو قضايه اصولو له لوری اصلاح شوي دي.
له دی حقوقو سره يوځای، د نفوسو هغی اندازې  ته چې دا حقوق ورکړل شوي وو، د وخت په تېرېدو سره پراختيا پيدا کړه. په متحده ايالاتو کې فدرالی محکمی د نړيوالو بشري حقونو د تنفیذ واک لري.
متحده ايالات ،ډېر ځله  په اقتصادي آزادۍ کې لوړ مقام ترلاسه کوي، د ميراث بنسټ ، محافظه کاره مشورتي ټولنه ده چې، په ۲۰۲۱ ز کال کې،  متحده ايالاتو د ۱۷۸ هېوادونو په منځ کې د تر ټولو د ډېرو آزادو اقتصادي  هېوادونو تر منځ ۲۰ مقام ورکړ.
د بشري حقونو د درجه بندۍ په راپورونو سربېره، متحده ايالات د بشري حقونو د ریکارډ په برخه کې له نړيوالو او کورنیو پراخو نيوکو سره مخامخ دي. زیاتره په سيستماتيکه داخلي نژاد پاله او د نورو لویديځو هېوادونو په پرتله د کارګرو په کمزوري خوندیتوب، د پوروړو کسانو په بنديانولو، د بې کورۍ او فقر له امله په جرمونو، د ډله یيزو څارګرو پروګرامونو په واسطه د اتباعو په شخصی حريم باندې تېری کولو، د پوليسو له لوري په زور زياتۍ، د پوليسو په مصؤنيت او فساد، د ګټې لپاره د اتباعو په زندانی کولو، له زندانيانو سره نا وړه چلند کولو، د نړی له هر هېواد څخه  په زندانونو کې د ځوانانو لوی شمېر په درلودلو، په نړۍ کې د اوږدې مودې بند په سزا ورکولو، په پرله پسې توګه د اعدام په سزا ورکولو، له دې سره سره چې دا سزا نږدې په لويديځو ټولو هېوادو کی له منځه تللی،له قانوني او غير قانوني ګډوالو څخه په ناوړه ګټه اخستلو، (د ماشومانو په ګډون)، دولتي تروريزم ته په اسانیتاوو برابرولو، د وګړو د هوساینې پرځای  د خصوصی کولو له لاری د روغتیایي سیستم ګټې ته په لېوالتیا، د ډېرو پرمختللو هېوادونو پر خلاف د جامع روغتیایي سیستم په نه شتون، په ډېر قېمتی او تر ټولو خراب روغتيايې سيستم،  په پرله پسې  ډول سره د بهرنيو ديکتاتورانو (ان د  نسل وژنو مرتکبین) په ملاتړ کولو، په جبري ورکېدنه، بل هېواد ته د فوق العاده قضیو په لېږد، په غير قانوی اوږد مهاله بندي کولو، د ګونتنامو په خليج او تورځایونو (نامعلومه ځايونو)  کې د زندانيانو په شکنجه کولو، په نا قانوني هدفي وژنو ( لکه د هدفي خلکو د وژلو لیست) باندې دا نيوکي کېږي.
تاريخچه
له يوې انقلابی جګړی وروسته، پخوانۍ ديارلس مستعمرې له حکومت-نه وړاندې له یوه پړاوه تېرې شوې  دي چې، له يوې لسيزی یې ډېر دوام وکړ او د نظام د څرنګوالي په بڼه یې ډېر بحثونه وکړل. د متحده ايالاتو اساسي قانون، په ۱۷۸۷ ز کال کې د ملي او د مستعمرو د کنواسنيونو له لوری تصويب او داسې حومکت يي تشکيل کړ چې، په هغه کې د وګړو ډېر حقوق او مدني آزادي تضمين شوې وې. په داسی حال کې چې، په متحده ايالاتو کې د سپين پوستو نارينه ملکیت لرونکو نه پرته (د نفوسو ۶ سلنه) نورو ته د رایې کارولو د حق لاره ورنکړه. په اساسي  قانون کې وګړو (Persons) ته اشاره شوی وه، نه نارينه (Men ) ته ، په هماغه ډول چې د خپلواکۍ په اعلاميه کې کارول شوې وه. همدارنګه د خالق (Creator) یا خدای(ج) (God)، او نورو مراجعو لکه اخستل شوی (derived) يا ذاتی (divined) اصطلاحات هم لری  کړل شول او دلوړی پرځای (oath ) د تصديق (affirmation) کلیمې ته اجازه ورکړل شوه، هغه هم په هغه حالت کې چېرته ښه و ګڼل شي. اساسي قانون، حقوق تضمينوی او  د دې زمينه يي برابره کړې ده چې، دا حقوق په ټولو وګړو پوری اړه لری ( په احتمالي توګه د دی موخه نارينه، ښځينه، ښایي ماشومان وي، په داسی حال کې چې د ماشومانو او لويانو تر منځ د رشد توپير ستونزې را منځته کړې، چې د راتلونکو تعدایلاتو سرټکي وو، لکه څنګه چې لاندې ذکر شوي دي). ددې مفاهیمو ځنی مهمې برخي ممکن د کويکر (Quaker) د پلويانو په مستعمرو کې او د دوی د مذهبی نظرياتو له مخی، په ځانګړی توګه د ډيليور له درې  څخه  راپورته شوې وي، چې له ديني اړخه ‍ټول انسانان د جنسيت، عمر، نژاد، او يا نورو ځانګړتياؤ څخه پرته، ټول يو ډول باطنی روښنايي ( Inner light) لري.
کويکر او د کويکر نه اخستل شوي نظريات کېدای شی چي په اساسي قانون باندي خپلې اغېزې کړې وي، او همدارنګه په قانون طرح کوونکو باندې لکه جان ډيکینسن او توماس مفلين  چې يا په خپله کويکر وو او يا له هغو سيمي راغلی وو  چې د کويکر له تاسیس شوې او يا د کويکر ډېر نفوس هلته پروت ؤ.
ډيکينسن، ميفلين او نور قانون طرحه کوونکو، چې په غلامۍ باندې نيوکې وکړې، په ټاکنو کې يې ډېری رايې وګټلي، په داسی حال کې چې، په اصلی اساسي قانون کې پرغلامۍ بنديز لګېدلی ؤ (که څه هم دا بنديز نه د غلام د نژاد او نه د کومو نورو ځانګړټياوو پر بنسټ ؤ) او د دری پر پنځه توافق (Three-Fifths Compromise)  په بنسټ، دوی غلامان د مالیاتو د وېش او د استازو په مجلس کې د استازيتوب په هدف د یو کس درې په پنځه برابره و ګڼل شول (حال داچې د غلامانو په وړندې دې استازو ته په رایه ورکولو تبعیض وشو).
لکه څنګه چې د نوي اساسي قانون عملي کول پیل شول، د فردی آزاديو او په فدارالي کچه، د قدرت په اړه اندېښنې  راپورته شوې او د اساسي قانون د تعدیلونو په رڼا کې يي، د اساسي قانون د اصلاح کولو غږ پورته کړ او دا د اساسي قانون د لسو اصلاحاتو لومړی ځل ؤ.
په داسی حال کې چې، دې تصويب د محاکمو په قضاوت باندې په لومړيو ۱۳۰ کلونو کې لږ اغېزه درلوده.
عادل الکلباني
عادل الکلباني (عربي: عادل الكلباني) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
بشير کندهارى
بشير کندهارى یو کندهاری سندرغاړی دی چې د کندهار په دوهمې ناحيې کي يې دنيا ته سترګې وغړولې، خپلې لومړنۍ زده کړې يې په ١٩٧٩ کال کې د کندهار د احمد شا بابا له ليسې فارغه او وروسته يې نور تعلیم د کابل پوهنتون د ادبياتو د پوهنځۍ څخه ترلاسه کړ.
کوچنيوالي او کاري ژوند
ښاغلي بشير کندهاري له کوچنيوالي څخه چې لا د اتم ټولګي زده کوونکى وو او په موسيقۍ يې پيل وکړ، د سندرو ويلو ترڅنگ يې د خپلو ټولو سندرو کمپوزونه هم خپله جوړکړي دي.
ارستو
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" ارستو (په يوناني ژبه : Ἀριστοτέλης ارستوتلس ) (۳۸۴ مخزېږد ــ ۳۲۲ مخزېږد) مخکې د يونان په لرغونې دوره کې يوناني فيلسوف او ټولنپوه و. هغه د افلاطون شاګرد و، ليسيوم، د ارسطو د حکمت د منشاء فلسفې مکتب او د ارسطو يي افکارو بنسټ و. د هغه په لېکنو کې ډېرو موضوعاتو ته ځای ورکړل شوی چې فزيک، ژوندپېژندنه، ژوپېژندنه، ماوراء الطبيعة (میافزیک)، منطق، اخلاق ښکلا پېژندنه، شاعري، تياتر، موسيقي، بلاغت، روانپېژندنه، ژبپېژندنه، اقتصاد، سياست، هواپېژندنه، ځمکپېژندنه او حکومت په کې شامل دي. ارسطو له هغه څخه د مخکې شته بېلا بېلو فلسفو يو پېچلی جوړښت وړاندې کړ. لويديځ تر هر څه دمخه د ارسطو له ښوونو څخه د هغه فکري علمي زېرمې او تر څنګ يې د هغه ستونزې او د څېړنې طريقې په مېراث يوړې. په پايله کې د ارسطو فلسفې د لويديځ په ټولو علومو ځانګړی اغېز درلود او تر اوسه د عصري فلسفي بحثونو موضوع ده.
د ارسطو د ژوند په اړه معلومات خورا کم دي. ارسطو د شمالي يونان د ستاګيرا په ښار کې زېږېدلی ؤ. پلار يې نيکوماخوس کله چې ارسطو کوچنی و مړ شوی و او پالنه يې يو روزونکی کړې وه. په اولس يا اتلس کلنۍ کې هغه په اتن کې د افلاطون له اکاډمۍ سره يو ځای شو او تر اووه  دېرش کلنۍ پورې هلته پاتې شو ۳۴۷میلاد مخکې. د افلاطون له مړینې لږ وروسته ارسطو له اتن څخه ولاړ او د دویم مقدوني فيليپ په غوښتنه يې په ۳۴۳ له مېلاد مخکې کال کې سکندر اعظم ته درسونه پيل کړل. هغه په ليسيوم کې يو کتابتون جوړ کړ چې دې کتابتون له هغه سره مرسته وکړه د خپلو سلګونو کتابونو له ډلې ډېر يې د پاپيروس په پاڼو جوړ او وړاندې کړي. که څه هم ارسطو د خپرولو لپاره په خوږه ژبه ډېرې مقالې ولېکلې، خو د هغه له اثارو څخه يوازې شا او خوا درېيمه برخه يې پاتې دي.
د ارسطو نظرونو د منځنيو پېړيو پوهانو کې ژور بدلون راوست. د فزيک د علم اغېزې د لرغونې زمانې له پای څخه د منځنيو پېړيو تر پيل پورې او بيا د رنسانس دورې پورې پراختيا وکړه چې د روڼ اندۍ او د لرغونې ميخانيک تر رامنځ ته کېدو پورې يې بل ځای نيوونکی پيدا نه شو. د هغه په ژوند پېژندنه کې د ژوپېژندنې ځينې څېړنې موندل کيږي، لکه د کنجپاړې (يو ډول سمندري حيوان دی) د لاسونو توليد کوم چې تر نولسمې پېړۍ پورې د باور وړ نه و. هغه د منځنيو پېړيو په اوږدو کې په اسلامي او يهودي فلسفې ۸۰۰-۱۴۰۰ هم اغېز درلود، همدا راز په مسيحي الهياتو، په ځانګړي ډول د لومړۍ کليسا په نوې افلاطوني فلسفه او د کاتوليکې کليسا په فکري مکتب. ارسطو د منځنيو پېړيو کې د مسلمانانو په منځ کې د لومړي استاد اود منځنيو پېړيو د مسیحيانو لکه توماس اکويناس په منځ کې یوازې د فيلسوف په توګه د درناوی وړ و، په داسې حال کې چې شاعر ډانته هغه ته د پوهو خلکو د استاد نوم ورکاوه. د هغه په اثارو کې د منطق رسمي پېژندل شوې لومړنۍ مطالعې شاملې دي او دا د منځنيو پېړيو د پوهانو له خوا لکه پيټر ابلارد او جان بوريدان له خوا مطالعه شوې دي.
په منطق باندې د ارسطو اغېز تر نولسمې پېړۍ پورې وو. سربېره پر دې، د هغه اخلاق سره له دې چې د تل لپاره اغېزناک و، بيا هم د عصري غوره اخلاقو په راڅرګندېدو سره يو ځل بيا د پاملرنې وړ وګرځېدل.
ژوند.
په عمومي توګه، د ارسطو د ژوند تفصيلات په بشپړ ډول نه دي جوړ شوي. په لرغونو زمانو کې ليکل شوي ژوند ليکونه تر ډېره په اټکلونو ولاړ دي او تاريخ پوهان يوازې د يو څو ثابتو برخو سره موافقه کوي.
ارسطو چې نوم یې په لرغوني یونان کې د «غوره مقصد» معنی لري، د لرغوني يونان په ختيځ کې شا او خوا پینځه پینځوس کيلو متره لرې په سټاګیرا چالسیډیس کې په ۳۸۴ له ميلاد مخکې کال کې زېږېدلی ؤ. د هغه پلار نيکوماخوس د مقدونيې د پادشاه امينتاس شخصي ډاکټر و. ارسطو په ځوانۍ کې ژوندپېژندنه او طبي معلومات زده کړل چې پلار يې ورته ښوولي و. په دیارلس کلنۍ کې د ارسطو مور او پلار دواړه مړه شوي وو چې بیا د نوموړي پالنه د اتارنيسو پروکسنوس کوله. که څه هم د ارسطو د کوچنيوالي په اړه لږ معلومات شته، خو په ډېر احتمال سره هغه څه وخت د مقدونيې په شاهي ماڼۍ کې تېر کړي او په دې توګه يې د مقدونيې له سلطنت سره لومړۍ اړيکې پيدا کړي.
ارسطو د عمر په اولس يا اتلس کلنۍ کې د افلاطون په اکاډمۍ کې د زده کړو د دوام لپاره اتن ته ولاړ. شونې ده چې هغه الوزينيا رمزونه تجربه کړي وي لکه چې هغه د الوزينيا په رمزونو کې د يو چا له خوا د لېدلو منظرو په يادولو سره ليکي «تجربه کول يادول دي». په ۳۴۸/۴۷ له میلاد مخکې هغه په اتن کې شا او خوا شل کاله پاتې شو. له اتن څخه د هغه د تلو په دوديزه کيسه کې راځي چې د افلاطون وراره اسپوسيپوس ته د اکاډمۍ واک وسپارل شو. ارسطو د اکاډمۍ له لارښوونو نهيلی شو، خو دا هم ممکنه ده چې هغه په اتن کې د مقدونيې ضد احساساتو څخه وېرېدلو او د افلاطون له مرګ مخکې د اتن له ښارڅخه ولاړ. له دې وروسته ارسطو له ګزنوکرات سره په کوچنۍ اسيا کې د خپل ملګري هرميا اتارنيوس دربار ته ولاړ. د هرميا له مرګ وورسته ارسطو له خپل شاګرد تيوفراستوس سره يو ځای د لسبوس ټاپو ته سفر وکړ، چېرې چې دوی د همدې ټاپو او د ټاپو د اوبو د ډنډ د نباتاتو پېژندنې او ژوپېژندنې په برخه کې څېړنې وکړې. په لسبوس کې ارسطو له پتياس سره واده وکړ، چې د هرميا خور يا د هغه له خوا په خوروالي منل شوې وه. يوه لور يې وزېږېده چې فيتياس نوم يې پرې کېښود. له مېلاد مخکې په ۳۴۳ کال کې ارسطو د مقدونيې د دویم فيليپ له خوا راوبلل شو څو د هغه د زوی الکساندر استاد شي.
ارسطو د مقدونيې د شاهي اکاډمۍ د مشر په توګه وټاکل شو. د مقدونيې په دربار کې د ارسطو د اوسېدو پر مهال، هغه يوازې سکندر ته درسونه نه ورکول، بلکې دوه نورو راتلونکو پاچاهانو ته هم چې هغوی: بطلميوس او کاساندر وو. ارسطو اسکندر د ختيځ پر لور فتوحاتو ته وهڅولو او د ايران پر لور د ارسطو خپله رويه په بشپړ ډول توکمپاله وه. په يو مشهور مثال کې هغه اسکندر ته لارښوونه کوي چې «د يونانيانو لپاره مشر او د بربريانو لپاره ظالم اوسه، له لومړيو څخه د خپلو ملګرو او خپلوانو په توګه ساتنه وکړه او له دوی سره د څارويو يا نباتاتو په توګه چلند وکړه». په ۳۳۵ له میلاد مخکې  ارسطو بيا اتن ته  لاړ او هلته یې خپل ښوونځی جوړ کړ چې د ليسيوم په نوم وپېژندل شو. ارسطو په دې ښوونځي کې د راتلونکو دولسو کلونو لپاره تعلیمي دوره تر سره کړه. کله چې په اتن کې و د هغه ښځه پتياس مړه شو او ارسطو د ستاګيرا له هرپيليس سره بوخت شو، دې ښځې ارسطو ته يو زوی وزېږاوه چې ارسطو په هغه د خپل پلار نيکوماخوس نوم کېښود. که چېرې سوډا د منځنيو پېړيو يو لرغونی غیر تنقیدي تاليف  دقيق وي؛ نو شونې ده چې هغه همجنسپرستانه اړيکې هم لرلې.
په اتن کې له ميلاد مخکې د ۳۳۵ او ۳۲۳ کلونو تر منځ کلونه کوم چې باور کيږي ارسطوپه همدې موده کې خپل ډېر اثار منظم کړي دي. هغه ډېر بحثونه ليکلي چې يواځې يو څو برخې يې پاتې دي. د هغه پاتې اثار د مقالې په شکل کې دي او په ډېرو مواردو کې په پراخه کچه د خپرېدو لپاره چمتو نه وو. باور کيږي چې زده کوونکو لپاره به یې د وینا ورکولو په برخه کې مرستندويه توکي وي. د هغه په مهمو مقالو کې فزیک، ماوراء الطبیعه (میتافزیک)، د نيکوماخوس اخلاق، سياست، د روح او شعر په اړه مواد شامل دي. ارسطو مطالعه وکړه او له منطق، ماوراء الطبيعة،( میتافزیک) رياضياتو، فزيک، ژوندپېژندنه، نباتات پېژندنه، اخلاقو، کرڼې، طب، نڅا او تياترد پام وړ دي.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:ارستو وېشنيزه:فيلسوفان وېشنيزه:ساينسپوهان
وییزېرمه
وييزيرمه (په انگرېزي: Glossary) دى دا د هغو ستونزمنو ،تخنيكې ، نويو او باندنيو وييونو يوه ابيڅيزه لړۍ ده چې د كتاب په پای كې وي. چې د هر يوه ويي (ويکې)پوره مانا او پيژندنه پكې كيږي او دا د لوستونكي سره مرسته كوي ترڅو د لوستلو په وخت كې په پوهيدلو كې ستونزه پيدا نه كړې. دا ډول ويي زېرمى د هر کتاب په پای کې څرگندېږي، اوپه اړونده کتاب کې د نويو ويونو اوهاغه اصطلاحاتو په گډون په کې راټولې شوي وي کوم چې نوي راټوکېدلي وي او يا هم څه نا څه پردي ويونه وي.
وېشنيزه:د کتاب سکښت
پارون ولسوالۍ
پارون ولسوالۍ د افغانستان د نورستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱،۵۰۸ وگړو ته رسېږي. دا ولسوالۍ دسمنگان ولايت منځۍ (مرکز) دی.
سرچينې
وېشنيزه:د نورستان ولسوالۍ وېشنيزه:د نورستان ولايت
مېگ ۱۹
مېگ ۱۹ МиГ-19 د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده.
کینډۍ:ص.م/عنوان
! scope=col colspan="" class="" style="line-height:1.5em; background-color:#;color:#" | |-
مېگ ۱۹
وېشنيزه:مېگ الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
منځنۍ پېړۍ
د غوري پاچاهانو په نوم د همدې سوريانو له پښته بله هغه کورنۍ ده چي د تاريخي افغانستان زياتي سيمي يې تر خپل واک لاندي راوستي دي ، او د افغانستان  په تاريخ کي د برم او وياړ با ب گڼل کيږي. د غوري پاچاهانو په دې لړۍ کي تر ټولو زيات نامتو پاچاهان لکه  قطب الدين محمد غر شاه ( ملک الجبال ) ( وفات ٥٤١ هجري= ١١٤٦ ميلادي ) بهاالدين سام  ( د واکمنۍ نېټه  ٥٤١ هجري  = ١١٤٦ ميلادي ) سلطان غياث الدين غوري ( ٥٥٨ _ ٥٩٩ ) سلطان بهاوالدين غوري ( ٦٠٧ هجري ) سلطان علاوالدين غوري ( جهان سوز) ( ٦٠٧ _ ٦١١ هجري ) او نور  يادولای شو. د غوري کورنۍ د واکمنۍ پر مهال او په ځانگړي توگه د سلطان غياث الدين غوري در بار د پوهانو ، هنر مندانو او اد ب پوهانو پلازمينه بلل شوېده. په دې ليکنه کي د همدې  کورنۍ د واکمنۍ پر مهال د هغو يوشمير ودانيو يادونه کوو  چي  د هيواد په تاريخي او هنري  سرليکونو کي يې  ارزښت ځانگړۍ دۍ.
وېشنيزه:پېښليک
عبدالباری الثبیتي
عبدالباری الثبیتي (عربي: عبد الباري الثبيتي) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
خوشخال خان عالي لېسه پيښور
خوشحال خان عالي لېسه پيښور چي په کوزه پښتونخوا پيښور بورډ بازار ريل ګاړي پاټلۍ ترڅنګ واقع ده
په کال ۱۳۸۰ هش کي د متوسطي په بڼه جوړه او په کال ۱۳۸۵هش کي يې لېسي ته ارتقاء وکړه
رئيس يې فضل مولاتوره کی صيب او اجرائيه رئيس يې نظيف الله منصف دی
اداري چاري يې استاذ الف خان مومند پرمخ وړي او ښاغلی محسن صديقي يې سرښوونکی دی
نوموړي لېسه هرکال له ۷۵۰ تر ۱۰۰۰ پوري زده کونکي لري چي په هر ټولګي کي زده کونکي منې
تر اوسه يې ۱۲۱۰ فارغين ورکړي چي ډيری يې له پوهنتونونو فارغ التحصيل او په جګو رتبو په دندو بوخت دي او ځيني يې د هيواد او له هيواد دباندي په مختلفو پوهنتونونو کي په عالي تحصيلاتو بوخت دي
عبدالمحسن القاسم
عبدالمحسن القاسم (عربي: عبد المحسن القاسم) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
کالیفرنیا پوهنتون
کالیفرنیا پوهنتون سان فرانسسکو په انګلیسي University of California, San Francisco) د طبي علومو له پلوه د امریکا او نړۍ د پیژندل شوو پوهنتونونو څخه یو دی. یاد پوهنتون د کالیفرنیا آیالات په سان فرانسسکو ښار کې موقیعت لري.
چاپېریال او ځیرکتیا
د چاپیریال او ځیرکتیا څیړنه دا څیړي چې چاپیریال څنګه په ځیرکتیا اغیزه کوي. له بل پلوه، د انساني ډلو ترمینځ د ادراکي ظرفیت او نورو چارو کې د توپیرونو د پوهیدا لپارهIQ ازموینه خورا مهمو لاملونو څخه ګڼل کیږي. داسې انګیرل کیږي چې جینونه په ماشومتوب کې د هوښیارتیا په برخه کې شاوخوا ۲۰ـ۴۰ سلنه او په لویوالي کې ۸۰ سلنه ونډه لري. د پایلې په توګه چاپېریال او د جینونو سره یې تعامل د کوچنیو ماشومانو په ډلو کې د ځيرکتیا لوړه فیصدي او د بالغانو په ډلو کې لږه فیصدي جوړوي. د ځيرکتیا څېړنیزه ساحه له ډیرې مودې راهیسې د ادراکي فعالیت په پراختیا کې د چاپیریال اغیزې په ګوته کولو کې لیوالتیا لري، په ځانګړې توګه د مایع ځيرکتیا لکه په ۱۶ کلنۍ کې چې د ثبات په وسیله تعریف شوې دي. پر دې حقیقت سربېره، چې عقل د ځوانۍ په لومړیو کې ثبات پیدا کوي، فکر کېږي چې جنیاتي عوامل په منځني او زاړه عمر کې په ځيرکتیا کې ډېر رول لري او د چاپیریال ارزښت نور ختمېږي.
عصبي تیوري
زموږ عصبي اړیکې په بشپړډول بې توپیره دي کله چې موږ ماشومان یو، نیورونونه له ګاونډیو نیورونونو سره اړیکې جوړوي او د ماشوم د عمر په څېر تر ۱۶ کلنۍ پورې د دې بهیر په درېدو سره ډېرپېچلي او ځانګړي کېږي. دا د هغه څه د رامینځته کیدو موده هم ده، چې د ځيرکتیا د عمومي عامل یا G په نوم هم پیژندل کیږي چې د IQ ازموینې په وسیله اندازه کېږي. بلاغت ته تر رسیدو وروسته، د یوکس IQ په دې باور وي چې په خپل ځای ثابت وي. دا احتمال شته چې د عصبي اړیکو وده په پراخه کچه له چاپېریال سره د متقابل عمل له امله وي، ځکه چې د ټولو ممکنه عصبي اړیکو د کوډ کولو لپاره کافي جینیټکي مواد نشته، حتا که د عصبي ارتباطاتو د کوډ کولو لپاره کافي جنیټیکي مواد وي هم، نو امکان نه لري، چې دوی دومره ښې او منظمې اړیکې جوړې کړي. برعکس چاپېریال د معنا د پروسس لامل کېږي، ځکه چې نیورونونه له وړاندې شویو محرکاتو سره سازښت کوي.