cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فاشېزم
فاشېزم دا اصطلاح د ايټالوي Fascisma او د لاتيني Fasces له كلمې څخه اخيستل شوې ده. د فاشيزم اصطلاح د لومړي ځل له پاره د ’موسولينى’ له خوا په ايټاليه كې منځ ته راغله. موسوليني په ۱۹۱۹ م كال كې فاشيستي حزب جوړ كړ او په ۱۹۲۳ كال كې د ايتاليا فاشيست حزب د موسوليني تر رهبرۍ لاندې سياسي قدرت لاس ته راوړ. فاشيزم له هغه روش او حكومت څخه عبارت دى چې په افراطي اندازه دسته جمعي استبداد منځ ته راوړي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
اسلامپال
اسلامپال يا اسلاميست هغه چا ته وييل کېږي چې هغه د اسلام مقدس دين د ژوند لپاره يوه عمومي لار گڼي او د ژوند ټولې چارې لکه فردي ژوند، اجتماعي ژوند، سياست، اقتصاد، تعليم، قضا او نورې چارې د اسلام په رڼا کې سمبالول غواړي. که څه هم چې د اسلام په نامه خلکو ظلمونه وکړل خو دا د هغوی فردي ستونزه ده او د اسلام او اسلامي مفکورې يا اسلامپالنې پورې اړه نه لري.
سرچینې
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
نعنا ډوله بوټي
نعنا ډوله بوټي (علمي نوم: Lamiales) د Rosopsida څخه یوه طايفه (ډله) چې د نړۍ په بېلا بېلو سيمو کې راشنه کېږي. نعنا ډوله بوټي ۲۴ زره ډوله لري چې په ۲۰ کورنيو وېشل کېږي. دغه طايفه د بوټو، ونو، غوښه خورونکو بوټو او طفيلي بوټو څخه جوړېږي.
وېشنيزه:نعنا ډوله بوټي
سپين بولدک
سپين بولدک (په انگرېزي: Spin Boldak) د ډيورنډ کرښې ته څېرمه يو افغان سرحدي ښارگوټی دی چې د افغانستان د کندهار ولايت په سپين بولدک ولسوالۍ کې يې موقعيت دی.
دا ښار د کندهار او چمن په لويه لار پروت دی او د کندهار ښار د کوېټې ښار سره نښلوي. همداراز سپين بولدک د افغانستان او پاکستان تر منځ تر تورخم وروسته دويمه لويه سرحدي ور دی چې د همدې لارې هره ورځ مسافرين او سوداگر له يوه هېواده و بل هېواد ته اوړي را اوړي.
سرچینې
وېشنيزه:د کندهار شارگوټی وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ وېشنيزه:د کندهار ولسوالۍ
زده کړه
زده کړه (په انگرېزي: Education) دزکړې پړاوونه او پر هغې اغیزمن لاملونه لیکوال :مامون درانی. زده کړه د تربیتی ارواپوهنې په برخه کې یوه مهمه موضوع ده،
چې په ورځني ژوند په ځانگړې توگه د ښوونې او روزنې په برخه کې ډیره مهمه او له ارزښت څخه ډکه ونډه لري. د ارواپوهنې اونورو پوهانود نظرونو په پام کې نیولو سره هرهغه کړنه چې د انسان څخه صادریږی دهغې لامل زدکړه گنل کیږي. انسان د زده کړې په مرسته کولی شي په خپل ژوند کې ستر بدلونونه رامینځ ته کړي. انسانان دزده کړې پرمټ توانیدلي دي، چې د بشرد ودی اوپر مختگ د لارې خنډونه له خپلې لارې څخه لرې کړی او دا نړۍ په یوه پرمختللې نړۍ بدله کاندي، چې داړیکو او لیږد رالیږد ډیر پرمختللي وسایل یې ښه بیلگه گڼل کیدای شي. ددې له پاره چې پوه شو چې زده کړه څه ده او څه ته ویل کیږي په لنډه توگه څو شيبې دلته ورته تم کیږو. زده کړ ه هغه بدلون ته وایي چې په یو ژوندی موجود کې رامینځ ته کیږي اونیغ په نیغه دلیدلواو اندازه کولو نه دی، خو په کړنه کې له بدلون څخه معلومیږی او کیدای شي چې دهغې اټکل وشي. بدلون په دی مانا دی چې یو کس کوم شي زده کړی نه وي اودهغه دمخکینۍ پوهې سره توپیر ونه لری نو زده کړه نه ترسره کیږي. زدگړې ته دبیلابیلو کارپوهانو او دنظر دخاوندانو له خوا بیلابیل تعریفونه او پیژندنې وړاندې شوی دي، چې له دې ډلې څخه یو څو یې په لاندې ډول وړاندې کیږي : •      زده کړه په کړنه کې بدلون دي. •      زده کړه داسی یوشی ده چې دکړنې لامل گرځي چې نیغ په نیغه دلیدلو او اندازه  کولو نده خو دکړنی دبدلون څخه څرگندیږي. •      زده کړه له یو کس څخه بل کس ته د علمي مفاهیمو لیږدیدل دي. •      زده کړه داسی یوه پوهه ده چې هغه دانسان په کړنه کې څرگندیږي. •      زده کړه یو کلک بدلون دی چې له تجربې څخه ترلاسه کیږي. •      زده کړه د اطلاعاتو،معلوماتو او مهارتونو ترلاسه کول دي. او یا هم     زده کړه = پوهیدل+ذهن ته سپارل+کار اخیستل (۱) زده کړه یواځې د ښوونځې په چاپیریال پورې تړلې نده بلکې زدکړه تل او په هر ځای کې ترلاسه او رامینځ ته کیدای شي. دبیلگی په توگه : کله چې یو څوک بایسکل اویا هم موټر چلوی ،نو ویلی شو چې په پورتنیو حالتونوکې زده کړه رامینځ ته شوی ده. که څه هم ځینې خلک دا راز کړنو ته چه نیغ په نیغه د لوست او ښوونځی سره اړیکه نلري، زده کړه نه وایي ، حال دا چې زده کړه ډیر پراخ مفهوم لري او یواځي د ښوونځي په چاپیریال پورې منحصره نده. دیادولو وړ ده برسیره پر دې چې رشد او زده کړه له یو بل څخه اغیزمن دي، زده کړه هم په بیلابیلو لارو چارو سره ترسره کیږي او د انسان د ژوند له نورو اړخونو سره تړاوو لري. کله زدکړه عمدی ده مثلاً په یوه موضوع کې مطالعه کول، ځینې وخت زده کړه غیر عمدی ده لکه د ډاکتر له ستنې څخه د ماشوم ډار،ځینې وخت زده کړه د همغه کس له مینې او علاقې څخه اغیزمنه کیږي لکه له شعر سره دیو پیغلې دمینې پیدا کیدل، کله هم زده کړه د تفکر زیږنده ده لکه یو کس چې د یوې ریاضی موضوع له پاره د حل یوه ځانگړې لاره پیدا کوی او کله هم زده کړه له ډیر پخوالی او په ژوره توگه دموضوع له ستونزمنو برخو سره د آشنایی له کبله رامینځ ته کیږي لکه په دې باندې پوهیدل چې د روان پوهنې په برخه کې نظریه ورکول کلونو کلونو علمی کارونو او د ښوونې او روزنې په برخه کې تجربې ته اړتیا لري(۲). دزده کړی پړاوونه :
که څه هم د هر ډول مهارت، پوهې او لنډه دا چې د زدکړې زدکړه په بیلابیلو پړاوونو کې تر سره کیدای شي خو موږ دلته د درس د زده کړې په پړاوونو باندې غږیږو او هغه په څلورو پړاونو ویشو: -      ادراک او پیژندل -      پوهه او تحدید -      حفظ او یادول -      تکرار او بیا راگرځول (مراجعه) ۱- ادراک او پیژندل : که څه هم حسي ادراک او پوهه د معرفت او پیژندنې بنسټ جوړوی او ټول معلومات د حواسو له لارې ترلاسه کیږي ،خو ټول انسان په دې کې سره برابر نه دي او د شيانو په معرفت او ادراک کې یو له بله سره ځینې توپیرونه لري. ځینې معلومات د سترگو له لارې، ځینې یې د غوږونو له لارې تر لاسه کوي او ځینې یې هم د پیژندنې له پاره له خپلو څو حواسونو څخه کار اخلي.
۲- پوهه او تحدید:
کله چې یو زدکوونکی په بشپړه توگه په یوه موضوع باندې پوه شي،دهغې په تحدید باندې پیل کوی، د هغې غټ غټ ټکی او عنوانونه سره جلا کوی او غواړی چې حافظې ته یې وسپاري.خو دیادولو وړ ده چې دا تحدید هغه وخته کیږي چې په یوه موضوع باندې په سمه توگه پوه شي او دهغې آسانه او روښانه ټکې په خپل ذهن کې راټول کړي.
۳- حفظ او یادول :
د معلوماتو راټولول او په ذهن کې د هغې کښینولو ته د حفظ عملیه وایي او دا هغه وخت بشپړه کیدای شي چې موږ په هغه معلوماتو چې راټولول یې غواړو په سمه توگه پوه شو. د یوې موضوع د حفظ کولو له پاره د درس په محتوی باندې ځان پوهونه،د توضیحی رسمونو او اشکالو ویستل، د ځانگړیو سوالونو شفاهی یا لیکلی ځوابونو لیکل ، د کتاب یا اړونده موضوع ټولې برخې لوستل، د موضوع د ټولو برخو یو له بل سره تړل، اورول او په ذهن کې ځای پر ځای کول د پام وړ ټکې جوړوي.
۴- بیا راگرځیدل :
له تکرار یا بیا راگرځولو څخه موخه داده ترڅو یو زدکوونکی ټولو هغه شيانو ته چې تر اوسه یې زده کړی دي یو ځل بیا مراجعه وکړی او ور وگرځی چې دا په حقیقت کې د درس ویلو اصلی موخه گڼل کیږي.(۳)
په زدکړه باندې اغیزمن لاملونه:
د یو شي زدکړه تر ډیره بریده د زدکړې تر شرایطو پورې هم اړیکه لري .بلوم چې د ښوونې او روزنې په برخه کې یو ستر عالم دی او دهغه ملگري دا خبره چې ځینې هغه کسان چې زدکړه کوی ښه دي او ځینی ښه نه دي، رد کوي خو دا چې ځینې یې په زر توگه او ځینې یې هم په پڅه توگه زده کوي تر غور لاندې نیولی ده. بلوم دا نظر داسې بیانوی هغه څه چې یو کس په نړۍ کې زده کوی د نړۍ ټول خلک په هغه صورت کې چې مخکینې او روان مناسب شرایط ورته برابر شي کولی شي زده یې کړي.(۴) که څه هم ډیر لاملونه په زدکړه باندې اغیزمن دی خو یو څو یې په لاندې ډول وړاندې کیږي(۵).
1-     تیا رۍ او چمتوالی:
زده کړه په هغه صورت کې په ډیره ښه توگه ترسره کیدای شي چې زدکوونکي له هر پلوه جسمي، عاطفي ،عقلي او داسې نورو زدکړې ته بشپړه آمادگی ولري دبیلگې په توگه که یو ماشوم د لیکلو د زدکړې له پاره په گوتو کې لازمه وړتیا، او عضلاتو او اعصابو یې په کافی اندازه وده  کړی وي نو کیدای شي چې په ښه توگه زده کړه وکړلی شي او که نه نو زده کړه به ډیره ستونزمنه او ستومانه کوونکي وي. چمتوالی هم بیلابیل اړخونه لري کیدای شي یو کس د عقلی نظره چمتو وی ،خو له عاطفي پلوه آماده نه وي نو ځکه زده کړه هغه وخت په ښه توگه ترسره کیدای شي چې کس له ټولو پلونو څخه زدکړې ته چمتو وي.
2-     دزدکړې انگیزه او هدف:
د زدکړې په بهیر کې د انگیزو له ډلې څخه یو هم زدکړې ته د زدگوونکی خپله میل او مینه وي. او دا کار نوموړې هڅوی. بل دا چې په زدکړه کې هدف پروت وي او له زدکړې څخه هدف روښانه وي او هدف لرونکی زدکړې ته ډیره اغیزمنه، ښه او غوره زده کړه ویلي شو.
3-     تیر تجارب :
زدکړه د ودې په څیر له ماضی، اوس او راتلونکې سره تړلې ده او که څوک په راتلونکې کې زدکړه کوی نو اوسنۍ تجربه دهغې له پاره اساس ده یوکس هغه مهال واقعی مفهوم ترلاسه کولی شي چې دهغې په هکله مخکې ترهغې نه هم څه تجربه ولري ،نو ځکه د ښې زدکړې له پاره ښوونکې ته د زدکوونکی د تیرې مطالعه ډیره مرسته کولی شي.
چاپیریال په زدکړه باندې ډیر اغیز لري مثلا فزیکی چاپیریال لکه نور، هوا ،دزکړې وسایل او داسې نور.له ډار څخه پرته ډاډمن چاپیریال، په چاپیریال کې مینه او عاطفه او داسې نور.
5 - د ښوونکی د تدریس میتود:
لکه څرنگه چې چاپیریال په زدکړه باندې اغیزې لری همدارنگه ښوونکی او دهغې د تدریس میتود هم د زدکړې په بهیر کې ډیر مهم شمیرل کیږي او ښوونکی ته لازمه ده تر څو زدکوونکی زدکړې ته وهڅوی او راوکاږې. دیادولو وړ ده که چېرې ښوونکې غواړې چې زدکوونکې یې کنجکاو او په یوه موضوع کې څېړونکی راشي نو باید په خپله دغه صفتونه خپل کړی ښوونکی د زدکونکو د زدکړې له پار ه دیوې بیلگې په توگه وي (۶). ښوونکی ته لازمه ده تر څو د یو مفهوم په پوهولو کې له لازمې وړتیا او بیلابیلو لارو چارو او میتودونو څخه کار واخلی تر څو زدکړه په اغیزمنه توگه ترسره شي. دبیلگې په توگه جان دیویی په دې باور دی چې هر کله چې یو ښوونکی یو مفهوم غواړی وړاندې کړی نو د لومړی ځل له پاره باید د یو ماشوم په څیر چې څنگه دا شي زده کوی ،فکر وکړی د ده په آند ماشوم ته دیو شي د زدکړې په خاطر باید ماضی ته ځیر شو چې انسانانو هغه په لومړیو کې څرنگه کشف او زده کړه چې ښه مثال یې د نیوټن په واسطه د ځمکې  د جاذبې د قویې کشف یادولی شو چې دیوې مڼې د رالویدو له لیدلو څخه یې د ځمکې د جاذبې قوه کشف کړه (۷)
6- د کل او جز اړیکه:
یعنی ښوونکی ته لازمه ده تر څو لومړی درس په کلی او عمومي توگه تشریح او توضیح کاندي او بیا په جزیاتو باندې وغږیږي. وروسته له هغې څخه بیا د جز او کل ترمینځ اړیکه واضحه او څرگنده کړي.
7- تمرین او تکرار:
همدارنگه تمرین او تکرار د زدکړې په بهیر کې ډیر رغنده رول لري، ځکه ډیر شمیر زدکړې دتکرار او تمرین په پایله کې رامینځ ته کیدای شي او بس. لکه دیخ په سر لوبې یا موټر چلول او داسې نور. خو باید تمرین او تکرار په داسې چاپیریال او شرایطو کې وی چې مناسب وي، نه دا چې د زدکونکې د خستگۍ او زړه سوړوالی لامل وگرځي. له پورتنیو څرگندونو څخه څرگندیږي چې یوې اغیزمنې زدکړې ته د لاس رسۍ په موخه او په ځانگړې توگه د ښوونځې په چاپیریال کې د مناسبو شرایطو برابرول، د ښوونکی له خوا د اغیزمن او مناسب میتود کارونه او زدکړې ته د زدکوونکی چمتوالی او نور اړونده لاملونه د زدکړې په بهیر کې د پام وړ رول لوبوی. نو ځکه لازمه ده تر څو د هیواد گران ښوونکی یوې اغیزمنې زدکړې ته د رسیدو په موخه د توان تر بریده د زدکوونکو په روزلو او پاللو کې د هغې خیال وساتي تر څو وي چې دهیواد بچیان مو یوې ډاډمنې او هوسا راتلونکې ته د رسیدو په لاره کې دتل په شان ددوی له عالمانه لارښوونو څخه برخمن ووسي.
ملي آزادي بښونكي غورځنگونه
ملي آزادي بښونكي غورځنگونه په وروسته پاتې او د استعمار لاندې هېوادونو كې، هغه تحريك او جنبش چې ټول ملت په كې برخه اخلي او د سياسي استقلال، ملي حاكميت او د خاورې د تماميت له پاره د خارجي اشغالگرو پر ضد مبارزه كوي، ملي آزادي بخښونكي غورځنگونه بلل كېږي. د ۱۹۷۹ م كال د دسمبر د ۲۹ نېټې د روسانو د تجاوز په مقابل كې د افغانستان د ولس ټول خلك د روسانو راپورته شول. ملي آزادي بخښونكي غورځنگونه د دويمې عمومي جگړې نه وروسته په افريقا، آسيا او لاتيني امريكا كې زياته وده وكړه او پياوړي شول.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
له ښځو سره د طالبانو چلند
له ښځو سره د طالبانو چلند د طالبانو د رژیمونو ډول ډول کړنو او سیاستونو ته اشاره کوي، چې په ۱۹۹۶ کال کې د لومړي ځل لپاره د واک له ترلاسه کولو وروسته دا یا ځانګړې کړنې دي یا هم تر زیات بحث لاندې چلند دی، چې ډېری یې د تبعیض له امله ښودل کېږي. په افغانستان کې د لومړۍ واکمنۍ (۱۹۹۶ – ۲۰۰۱) پرمهال، دوی د ښځو پر وړاندې د ناوړه چلند او تاوتریخوالي له امله، په نړیواله کچه بدنام شول. له ۱۹۹۶ کال راهیسې، ښځو ته لارښوونه شوې چې په عامه ځایونو کې په دوامداره توګه برقه (چادري) په سر کړي. د دې سیستماتیک جلاوالي له امله چې کله نا کله د جنسیتي بېلوالي په نوم یادېږي، ښځو ته د کار اجازه نه ورکول کېده او نه هم له اتلس کلنۍ له عمر ټيټو ته د زده کړې اجازه وه. هغه ښځې چې د زده کړې په لټه کې وې، پټو ښوونځیو ته د تګ لپاره اړ شوې، چې هلته هم دوی او د دوی ښوونکي د نیول کېدو په صورت کې د اعدام له خطر سره مخ وو. دوی ته اجازه نه ورکول کېده چې پرته له محرم نه د نارینه ډاکټرانو له لوري یې درملنه وشي، چې دا کار د ځینو ناروغیو د نه درملنې لامل هم شو. د طالبانو له قوانینو څخه د سرغړونې له امله، دوی په عام محضر کې د وهلو او اعدامولو سره مخامخ کېدې. په ځینو حالاتو کې، طالبانو د ۱۶ کلونو څخه د کم عمر نجونو ودونو ته اجازه ورکوله او دا کار یې هڅو. د بښنې نړیوال سازمان راپور ورکړی چې د افغانانو ۸۰ سلنه ودونه جبري تر سره شوي دي.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې د افغانستان له بېرته نیولو وروسته، په لومړي سر کې په پوهنتونونو کې ټولګې جلا کړل ترڅو "اسلامي معیارونه تعقیب کړي". دوی د ۲۰۲۱ کال په سپتمبر میاشت کې، یوازې هلکانو ته اجازه ورکړه چې ښوونځیو ته راستانه شي او د ثانوي ښوونځیو زده کړو ته یې د لوی شمېر تنکیو نجونو د بېرته راتګ مخه ونیوله. د روغتیا او تعلیم څخه بهر یې په ډېرو سکتورونو کې ښځې له کار څخه منع کړي. ښځو ته امر شوی چې په عامه ځایونو کې مخ پټ کړي او د نږدې نارینه خپلوان پرته د ۴۵ مایل (۷۰ کیلومتره) څخه له اوږد سفر څخه ډډه وکړي. د ۲۰۲۲ کال د جولای په میاشت کې، د طالبانو پټ مشر، هبت الله اخندزاده، د طالبانو د بشري حقونو د محدودیتونوپر وړاندې د نړیوالې ټولنې په نیوکو او غوښتنو سختې نیوکې وکړې او هغه یې د خپل "اسلامي نظام" د حکومتوالی په پر سر د مذاکراتو یا جوړجاړي لپاره رد کړې. د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر میاشت کې، د طالبانو حکومت همدارنګه د ښځو لپاره د پوهنتون زده کړې منع کړې او په نادولتي موسسو کې یې د کار مخه ونیوله. داسې هم ویل شوي چې نجونې له لومړنیو زده کړو څخه هم منع شوې دي، خو د افغانستان د پوهنې وزارت دا راپورونه رد کړي دي.
جنسیتي سیاستونه
له اته کلنۍ څخه پورته، په افغانستان کې نجونو ته اجازه نه ورکول کېده چې له نږدې "د ویني خپلوانو"، میړه یا خسرګنۍ  (محرم ته مراجعه وکړئ) پرته له نارینه وو سره په مستقیمه اړیکه کې شي. د ۱۹۹۶ کال له سپټمبر څخه ۲۰۰۱ تر ډسمبر پورې، کله چې طالبانو د افغانستان ۹۰ سلنه خاوره په واک کې درلوده، په ښځو لاندې محدودیتونه لګول شوي وو:
تګ راتګ
د عامه تګ راتګ په اړه د طالبانو حکمونو د ښځو پر ازادۍ سخت محدودیتونه وضع کړل او د هغو کسانو لپاره یې ستونزې پیدا کړې چې یا یې محرم نه درلود یا یې د چادري د اخیستلو توان نه درلود (چې په عام ډول د طالبانو له راتګ مخکې په افغانستان کې نه اغوستل کېده او د لوړې بیې جامې ګڼل کېده، یعنې په ۱۹۹۸ کال کې ۹ امریکایي ډالر، چې په ۲۰۲۱ کال له نږدې ۱۵ ډالرو سره برابر دي)). په حقیقت کې دا ښځې په کور کې نظربندۍ وې. د ۱۹۹۸ کال په ډسمبر میاشت کې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت له خوا یو فرمان صادر شو چې د ټکسي چلوونکي یې د بشپړ بربنډ مخو له لېږد منع کړل. یوې ښځې چې په لارو او واټونو کې د یوازې تګ له امله د طالبانو له خوا سخته وهل شوې وه، وویل: "زما پلار په جګړه کې ووژل شو ... زه نه میړه لرم، نه ورور، نه زوی، زه څنګه ژوند وکړم چې یوازې بهر نه شم؟ "
د Terre des hommes (د خلکو ځمکه) د نادولتي موسسې یو سیمه ایز کارکوونکې د کابل په تر ټولو لوی دولتي دارلیتام، Taskia Maskan کې د ښځو پر خوځښت د اغېزو شاهده وه. وروسته له هغه چې ښځینه کارکوونکې له دندو لرې شوې، نږدې ۴۰۰ نجونې چې په دې ځای کې ژوند کوي د یو کال لپاره دننه بندې وې او بهر ته د تفریح لپاره اجازه نه ورکول کېده.
هغه فرمانونو چې د ښځو تګ راتګ اغېزمن کړ:
د کلیوالي مېرمنو ژوند لږ اغېزمن شوی ځکه چې دوی عموما په خوندي چاپېریال کې ژوند او کار کوي. د دوی لپاره د خپلو کورنیو کارونو یا نورو کارونو د دوام لپاره د خپلواکۍ نسبی کچه اړینه ده. که دا ښځو کوم نږدې ښار ته سفر وکړي، نو ښاري محدودیتونه به پر دوی هم د تطبیق وړ دي.
پارلماني مبارزه
پارلماني مبارزه د سياسي مبارزې يو ديموكراتيك شكل دى. سياسي گوندونه د پارلماني مبارزې له لارې د خپلو هغه نماينده گانو په وسيله چې په پارلمان كې يې لري، ملت ته د حاكمو او استعمارگرو طبقو خيانتونه په ډاگه كوي او ددې لارې نه كوښښ كوي چې د ولس په ملاتړ او د دوى د مستقيمو رايو په واسطه پارلمان ته خپل ډير نماينده گان وليږي او د وخت حكومتونه او دولتونه ولس ته د دوى د حقوقو په وركولو مجبور كړي او په دې ډول قدرت ملت ته وليږدوي. ديكتاتوري، ټوټاليټر، اتوكرات، ارستوكرات او ټول افراطي گوندونه په پارلماني مبارزه عقيده نه لري او په دې ډول د ولس د واكمنۍ نه منكر دي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
سپر هېواد
وېشنيزه:سياسي هڅوب
دانش خپرندويه ټولنه
دانش خپرندويه ټولنه (په انگرېزي: Danish Publications) د پښتو کتابونو د خپراوي تر ټولو لوی اورگان دی چې د کډوالۍ په وخت کې يې بېلابېل کتابونه چاپ او خپاره کړي. د دې خپرندويه ټولنې بنسټگر اسد الله دانش دی.
مخينه
دانش خپرندويه ټولنه د 1366 لمريز كال پر كب مياشت په پېښور كې د اسد الله دانش ساپي په هڅو د يوه كتابتون پر بنسټ كېښودل شوې.
دانش ساپى هاغه مهال د هېواد د هغو لسگونو زرو ځلميو په ډله كې و، چې په هېواد كې د تاوتريخوالي او جگړو بدمرغې سيلۍ له خپلې ځالې جلا كړى او له خپل كوره يې په خورا بې وسۍ بې كوره كړى و. هغه هيله، چې ده ته يې د ستړي او لالهانده ژوندانه پر ازغنه لار ځواك ورباښه، د خپل هېواد و ولس هاغه سوكاله او روښانه راتلونكی وه، چې ده يې يوه ورځ ددې ټولو ناخوالو تر پاى وروسته د راتگ لار څارله.
اسد الله دانش ساپي د بې كورۍ او جلا وطنۍ په هغو كلونو كې چې هرې خوا د تبليغاتي سياسي مطبوعاتو توپان و دا اړتيا وانگېرله، چې په پېښور كې افغان لوستوال تر تنظيمي او سياسي مطبوعاتو اخوا پوهنيزو، ادبي مطبوعاتو ته د يوه انترناتيف په توگه دده غوندې تږي دي. دانش ساپي ددغه انترنانيف د منځته راتگ په لار كې خپلې هلې، ځلې وازمېيلې او په دې بريالى شو، چې دغه راز كتابونه راټولو خپاره او مينه والو ته يې ورسوي.
د څو كلونو په تېرېدا دانش له گڼ شمېر ليكوالو او ژورناليستانو سره اړيكي وموندل او د هغوى په مانيزو مرستو او همكاريو پر 1372 كال د \"دانش خپرندويه ټولنه\" د بنسټ اېښودلو په هڅه كې بريالى شو.
دانش خپرندويې ټولنې د خپل مطبوعاتي كار له پيله را پر دېخوا د خپلو امكاناتو په چوكاټ كې گڼ شمېر كتابونه چاپ كړل او په دغو كلونو كې د هېواد د ليكوالو، ژورناليستانو، شاعرانو، پوهانو، څېړونكيو، هنرمنو او كولتور دوستانو د پېژندگلوۍ، ملگرتيا او گډو كولتوري هڅو يو ازرښتمن منځى و. د نومړې ټولنې بل غوره او د ستايلو وړ كار دا و، چې په ټولنه كې يې له مطبوعاتو سره د مينه والو په شمېر كې ډېرښت راوست او د ځوانو ليكوالو د هڅولو لپاره يې لار پرانيسته. ډېر ځله داسې شوي، چې دانش ساپي يو شمېر لوستونكيو ته، چې له مالي پلوه يې د كتاب پېرودلو ځواك نه لاره، كتابونه وړيا وركړي.
دانش خپرندويې ټولنې د 1379 لمريز كال د تلې پر مياشت د ژورنالېزم په برخه كې هم يو غوره گام پورته كړ او د يو شمېر ليكوالو او ژورناليستانو په مرسته يې د \"الفت\" په نامه د يوې خپلواكې ادبي، ټولنيزې دوه مياشتېنۍ خپرونې كار پيل كړ. دغې خپرونې ډېر ژر د ټولنې په منځ كې لار ومونده او په هېواد كې دننه او له هغه بهر يې د لوستوالو تر منځ مينه وال وموندل. الفت مجله تر ننه په پرلپسې توگه چاپېږي او مخ پر وړاندې روانه ده.
کانفدراسيون
كانفدراسيون د څو هېوادونو داسې يو اتحاد ته چې د يو مركزي دولت شكل ونه لري او د خارجي حملې په صورت كې په متقابل كومك متكي وي، كانفدراسيون بلل كېږي چې په داخلي او خارجي چارو كې خپلواك وي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
د هند پېښليک
په معاصر جنټیک کې د اجماع له مخې، د اناتومۍ له نظره لومړني عصري انسانان په لومړي ځل له نن څخه وړاندې د ۷۳۰۰۰ او ۵۵۰۰۰ کلونو تر منځ له افریقا څخه د هند نیمې وچې ته ورسېدل. له دې سره سره، په سوېلي اسیا کې د انسان لومړنۍ پېژندل شوې نښې نښانې ۳۰،۰۰۰ کاله وړاندې وخت ته ور ګرځي. ځايي ژوند چې د وښو لټون، کرنه او مالداري پکې راځي، تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله وړاندې په سوېلي اسیا کې پیل شو. په مهرګره سیمه کې د غنمو او جوارو او ورپسې د وزو، مېږو او غواوو اهلي کېدل ثابتولی شو. تر میلاد وړاندې په ۴۵۰۰ کال کې د ځايي خلکو ژوند په پراخه کچه پرمختګ وکړ او ورو ورو د سند درې پر تمدن بدل شو. دا د پخوانۍ نړۍ یو لومړنی تمدن و چې د لرغوني مصر او بین‌النهرین له تمدن سره هم‌مهاله رامنځته شوی و. دغه تمدن تر میلاد وړاندې د ۲۵۰۰ او ۱۹۰۰ کلونو تر منځ د اوسني پاکستان او شمال‌لوېديځ هند په موقعیت کې وغوړېد او د ښاري پلان‌جوړونې، پخو کورونو، د اوبو د ایستنې او خوندي کولو د دقیق سیستم له امله ډېر د پام وړ وګرځېد.
گوډېنيا ډوله بوټي
گوډېنيا ډوله بوټي (علمي نوم: Goodeniaceae)د Rosopsida یوه کورنۍ ده چې ۴۰۰ ډوله بوټي لري او په ۱۲ جنسو وېشل کېږي. نوموړي بوټي په گرمو سیمو کې راشنه کېږي.
وېشنيزه:تريز ډوله بوټي
د هند پېښليک
د هند د نیمې وچې ډېره برخه تر میلاد وړاندې په درېیمه او څلورمه پېړۍ کې «موریا امپراتورۍ» لاندې کړه. تر میلاد مخکې له درېیمې پېړۍ را وروسته د هند په شمال کې پراکريټ او پالي ادبیات او په سوېل کې تامیل سانګام ادبیات مخ پر غوړېدو شول. «ووټز اوسپنه» تر میلاد مخکې په درېیمه پېړۍ کې د هند په سوېل کې تولید شوه او بهرنیو هېوادونو ته صادره شوه. د کلاسیکې دورې په جریان کې د هند بېلابېلې برخې د راتلونکو ۱۵۰۰ کلونو لپاره د ګڼو سلسلو له‌خوا اداره کېدې چې په دې ډله کې «ګوپتا سترواکي» ډېره د پام وړ ده. دغه دوره چې هندو مذهب او فکر بیا پکې را ژوندي شول، د هند کلاسیکه یا "د هند زرینه دوره" بلل کېږي. په دې دوره کې د هند د تمدن اړخونه، مدیریت، فرهنګ او مذهب (هندویېزم او بودایېزم) د اسیا ډېرو برخو ته پراخ شول، په داسې حال کې چې د هند په سوېل کې پادشاهیو له منځني ختیځ او مدیترانې سره سمندري سوداګریزې اړیکې لرلې. د هند فرهنګي نفوذ د سوېل‌ختیځې اسیا په ډېرو برخو کې پراخ شو او د اسیا په سوېل‌ختیځ کې د هندي پادشاهیو (لوی هند) د رامنځته کېدو لامل شو.
د اوومې او یوولسمې پېړۍ تر منځ تر ټولو مهمه پېښه د «قنوج» ښار پر مرکزیت درې‌اړخیزه شخړه وه چې څه باندې دوې پېړۍ د پالا، راشټرکوټه او ګرجارا-پراټهیارا امپراتوریو تر منځ روانه وه. د پنځمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د هند په سوېل کې ګڼې امپراتورۍ راپورته شوې چې مهمې یې چالوکیا، چولا، پالاوا، چیرا، پانډیا او لوېديځه چالوکیا امپراتورۍ وې. چولا کورنۍ د هند سوېل لاندې کړ او په یوولسمه پېړۍ کې یې په بریالیتوب سره د سوېل‌ختيځې اسیا پر ځینو برخو، سریلانکا، مالدیف او بنګال بریدونه وکړ. د منځنیو پېړیو د دورې په لومړیو کې د هندي اعدادو په ګډون هندي ریاضیاتو د عربي نړۍ د ریاضیاتو او نجونو پر پراختیا اغېز وکړ.
اسلامي فتوحاتو د اتمې پېړۍ په لومړیو کې اوسني افغانستان او سند ته څه ناڅه نفوذ وکړ او ورپسې د محمود غزنوي بریدونه وشول. د ډهلي سلطنت تر میلاد وروسته په ۱۲۰۶ کال کې د مرکزي اسیا د هغو ترکانو له‌خوا رامنځته شو چې د ۱۴مې پېړۍ په لومړیو کې یې د هند د نیمې وچې پر ډېره برخه واک چلاوه، خو د ۱۴مې پېړۍ په وروستیو کې یې واکمني مخ پر ځوړ شوه او پر ځای یې دکن سلطنت را څرګند شو. د بنګال شتمن سلطنت هم د یوه لوی قدرت په توګه را څرګند شو چې څه باندې درې پېړۍ یې دوام وکړ. همدا راز په دې دوره کې ګڼ پیاوړي هندي دولتونه را پیدا شول، په ځانګړي ډول د «مېور» په څېر د ویجایارنګارانو او راجپوټانو دولتونه. په ۱۵مه پېړۍ کې سکېزم را څرګند شو. لومړۍ معاصره دوره په ۱۶مه پېړۍ کې پیل شوه، هغه مهال چې مغولي سترواکۍ د هند د نیمې وچې ډېره برخه لاندې کړه، د صنعتي کېدو لومړنۍ نښې نښانې را پیدا شوې او دغه سترواکي د نړۍ د څلورمې برخې داخلي تولید په اندازه د داخلي تولید په لرلو سره د نړۍ په تر ټولو ستر اقتصادي او تولیدي قدرت بدله شوه. مغولان په ۱۸مه پېړۍ کې له تدریجي زوال سره مخ شول او مرهټانو، سکانو، میسوریانو، نظامانو او د بنګال نوابانو ته یې د دې موکه برابره کړه چې د هند د نیمې وچې پر پراخو سیمو کنټرول ولري.
سرچینې
وېشنيزه:د هند پېښليک
۱ جنوري
جنوري د عيسوي کليز لومړۍ ورځ ده
ځمکواکي
فيوډالېزم د فيوډالي نظام په توګه هم پېژندل کېږي، چې د حقوقي، اقتصادي، فوځي او کلتوري دودونو هغه ټولګه وه، چې د ۹ او ۱۵ پېړيو تر ممنځ د منځنيو پېړيو اروپا کې وغوړېده. په پراخه کچه پېژندنې له مخې فيوډالېزم د هغو اړيکو شا او خوا د ټولنې د جوړښت يوه لاره وه، چې د خدمت يا کار په بدل کې د ځمکې له تر لاسه کولو څخه تر لاسه شوې وې. که څه هم دا له لاتيني “feodum” يا “feudum” يعنې فيس يا اجورې ‘fief’ ويوکو څخه اخېستل شوی دی، چې د منځنيو پېړيو پر مهال کارل کېدل، مګر د فيوډالېزم اصطلاح او هغه نظام چې فيوډالېزم تشرېح کوي، د هغو خلکو له لورې د يو رسمي سياسي نظام په توګه نه وو درک شوي، چې د منځنيو پېړيو پر مهال يې ژوند کاوه. د فرانکويس لوئيس ګانشوف (۱۹۴۴زکال) له لورې لرغونې پېژندنه د دوه اړخيزو حقوقي او فوځي مکلفيتونو يوه ټولګه بيانوي، چې د جنګيالي اشرافيت په منځ کې وه او د لاردانو (حاکمانو)، رعيت يا مريي او فيس يا اجورې د درې کليدي مفکورو شا او خوا يې بېرته تکامل وکړ.
د فيوډالېزم يو څه پراخه پېژندنه لکه څرنګه چې ۱۹۳۹ز کال کې د مارک بلوچ له لورې روښانه شوې ده، د جنګيالي اشرافيت د مکلفيتونو تر څنګ د پاچاهۍ ټولو درې واړو رتبو يا طبقو مکلفيتونه رانغاړي، چې اشرافيت، روحانيت او بزګري پوړونه يا طبقې دي او ټول يې د شتمنۍ اصالت “manorialism” د يو نظام له مخې سره تړلي وو، چې همدې ته ځيني وختونه فيوډالي ټولنه وايي. په ۱۹۷۴ز کال کې «د يو جوړښت استبدادي نظام» تر سرليک لاندې د اليزابيت ای ار براون “Elizabeth A. R. Brown” او په ۱۹۹۴ زکال کې د «اجورې او رعيت» تر سرليک لاندې د سوسن ريمولدس د کتاب له خپرېدو راهيسې د منځنيو پېړيو د تاريخپوهانو په منځ کې په دې اړه پرله پسې بې پايلې بحث شته، چې ايا فيوډالېزم د منځنيو پېړيو ټولنې په اړه پوهېدنې لپاره يو ګټور جوړښت دی او که نه.
پېژندنه
لږ تر لږه د پوهانو په منځ کې د فيوډالېزم په عام ډول منل شوې معاصره پېژندنه نه شته. د فيوډال “feudal” صفت چې لږ تر لږه ۱۴۰۵ز کال کې کارول کېده او د فيوډالېزم ‘feudalism’ اسم چې اوسمهال زياتره وخت سياسي او تبليغاتي برخه کې کارول کېږي، په ۱۷۷۱ز کال کې اختراع شو چې له فرانسوي “féodalité” سره برابر يا موازي و.
د فرانکويس لويس ګانشوف (۱۹۴۴زکال) له لورې د يوې لرغونې پېژندنې له مخې فيوډالېزم د دوه اړخيزو حقوقي او فوځي مکلفيتونو يوه ټولګه بيانوي، چې د جنګيالي اشرافيت په منځ کې وه او د واکمنانو، رعيت او فيس يا اجورې د درې کليدي مفکورو شا او خوا يې له سره تکامل وکړ، که څه هم ګانشوف په خپله يادونه وکړه، چې د نوموړي چلند يوازې د ياد ويي په تنګ، تخنيکي او حقوقي درک پورې تړلی و.
د يو څه پراخه پېژندنې له مخې لکه څرنګه چې د مارک بلوخ په «فيوډالي ټولنه» نومي کتاب (۱۹۳۹ز) کې بيان شوی دی، فیوډالېزم د جنګيالي اشرافيت د ملکفيتونو تر څنګ د پاچاهۍ د درې واړو ډلو يا طبقو مکلفيتونه رانغاړی، چې يادې ډلې اشراف، روحانيون او هغه خلک دي، چې د خپل کاري ځواک پر مټ يې ژوند وکړ او په خورا سيده يا مستقيم ډول يې بزګري بللی شو، چې د شتمنۍ اصالت د يو نظام له لورې راچاپېر شوې وه؛ دې نظم ته زياتره وخت د «فيوډالي ټولنې» په توګه يادېږي، چې د بلوخ کارونې ته غبرګون (انعکاس) ورکوي.
د فيوډالېزم مفهوم له خپل اروپايي شاليد څخه د باندې زياتره وخت د ورته والي يا قياس له مخې ډېری وختونه د فيوډالي جاپان بحثونو کې او ځيني وختونو د منځنيو پېړيو په ايتوپيا کې د زاګوي کورنۍ په بحثونو کې کارول کېږی، چې ځينې فيوډالي ځانګړتياوې يې درلودې او کله کله يې نيمه فيوډال ګڼه. ځينو نور د فيوډالېزم قياس له يو څه لرې وخت څخه اخېستی دی او فيوډالېزم او د هغې نښې له ميلاد  څخه مخکې د ۷۷۱ – ۴۷۶ز کالونو د پسرلي او مني دورې پر مهال د چين، لرغوني مصر، پارتيين سترواکۍ، د هند نيمه لويه وچه کې فيوډالېزم او انتيبيليوم سوت او امريکايي سويل کې د جېم کرو قوانينو “Jim Crow laws” په څېر متنوع ځايونو ويني.
د فيوډالېزم اصطلاح زياتره وخت په سپکونکي يا تحقيري ډول نالويديځو ټولنو کې هم کارول کېږي، چې هغه بنسټونه او کړه وړه يې چې د منځنيو پېړيو اروپا کې له شته هغوی سره ورته دي، په کې خپرېدونکي درک کېږي. ځيني تاريخپوهان او سياسي نظريات پوهان باور لري، چې د فيوډالېزم اصطلاح د کارونې د بېلابېلو لارو له مخې له ځانګړې معنا څخه بې برخې ده، چې همدا د دې لامل کېږي چې دوی يې د ټولنې د پوهېدنې لپاره د يوې ګټورې مفکورې په توګه نه مني.
د يادې اصطلاح کارونه د پولېنډ او ليتوانيا په څېر د مرکزي او ختيځې اورپا د ځينو هېوادونو په برخه کې تر پوښتنې لاندې ده او پوهان په دې نظر دي، چې د يادو هېوادونو د منځنيو پېړيو سياسي او اقتصادي جوړښت له هغه څه سره ټول نه، مګر يو څه ورته والی لري، چې لويديځې اروپايي ټولنې يې په عمومي ډول د فيوډالي نظام په توګه څرګندوي.
اصطلاح
د فيوډال “feudal” اصطلاح ريښه له “Proto-Indo-European” ويي «*péḱu» څخه سرچينه اخلي، چې د «غواګانو» معنا لري او په نورو زياتو هندي او اروپايي ژبو کې ريښې لري. لکه: سانسکرت “pacu” چې د غواګانو معنا لري؛ لاتيني “pecus” د غواګانو او پيسو په معنا سره؛ لرغونې لوړه الماني fehu, fihu د غواګانو، ملکيت او پيسو په معناګانو سره؛ لرغونې فارسي fia؛ لرغونې ساکسون fehu او لرغونې انګليسي feoh, fioh, feo, fee. د “feudal” اصطلاح په لومړي ځل د ۱۷ پېړۍ فرانسوي حقوقي پوهن ليکونو (۱۶۱۴ز کال) کې وکارول شوه او انګليسي حقوقي پوهن ليکونو ته د صفت په توګه (لکه فيوډالي حکومت) راوژباړل شوه.
د “feudal” يا “feudal” اصطلاح د منځنيو پېړيو له لاتيني ويي “feodum” څخه اخېستل شوې ده. د فيوډم ريښه د ګڼو نظرياتو درلودلو له امله پېچلې ده، چې ځيني د الماني يا جرمنيک اصل وړانديز کوي، چې دا په خورا پراخه کچه منل شوی نظر دی، په داسې حال کې چې ځيني نور د عربی اصل وړانديز کوي. په پيل کې د منځنيو پېړيو د لاتيني اروپا سندونو کې د خدمت به بدل کې ورکړل شوې ځمکې ته (لاتيني) بينيفيسيم “beneficium” ويل کېده. وروسته د “feudum” يا “feodum” اصطلاح په سندونو کې د “beneficium” ځای نيول پيل کړل. د دې لومړنۍ ثابته شوې بېلګه له ۹۸۴ ز کال څخه ده، که څه هم يو څه زياتې لومړنۍ بڼې يې سل کالونه پخوا ليدل شوې وې. د فيوډم “feudum” ريښه او دا چې ولې يې د بينيفيسيم ځای ونيو، په ښه ډول نه دي روښانه، مګر په اړه يې ګڼې نظريې شته چې په لاندې ډول بيان شوي دي.:
تر ټولو پراخه منل شوې نظريه په ۱۸۷۰ز کال کې د جوهان هيندرېک کاسپار کيرن “Johan Hendrik Caspar Kern” له لورې وړاندې شوې وه، چې د نورو له منځه يې ويليم ستبس او مارک بلوخ هم ملاتړ کاوه. کيرن ياد ويی له انګېرل شوې فرنګي ويي «*fehu-ôd» څخه تر لاسه کړ، چې *fehu” په کې د غواګانو او “-od” په کې د توکو معنا لري، چې په ټوله کې «د ارزښت د حرکت وړ څيز» معنا ورکوي. بلوخ څرګندوي چې د ۱۰ پېړۍ په پيل کې په پولي اصولو کې ځمکې ته ارزښت ورکول عام وو، مګر بايد د برابر ارزښت لکه وسلو، جامو، اسونو يا خوراکي توکو په څېر څيزونو سره يې بايد اداينه شوی وی. دا د “feos” په نوم پېژندل کېده او هغه اصطلاح ده، چې د پيسو پر ځای د کوم څيز ورکولو عمومي معنا يې خپله کړه. دا معنا وروسته په خپله د ځمکې برخه کې هم وکارول شوه، چې ځمکه په کې د ژمنتيا لپاره د اداينې په موخه (لکه رعيت ته) کارول کېده. په همدې ډول د ‘feos’ لرغوني ويوکي «د حرکت وړ ملکيت» معنا وار په وار “feus” ته بدله شوه، چې د بېخي سرچپه يعنې «د ځمکې ملکيت» معنا لري. دا هم وړانديز شوي دي، چې ياد ويی له ګوتيک “faihu” څخه سرچينه اخلي، چې د «ملکيت» او په ځانګړي ډول د «غواګانو» معنا لري.
سرچينې
وېشنيزه:سياسي هڅوب
د نعنا بوټي
د نعنا بوټي (علمي نوم: Lamiaceae) د نعنا ډوله بوټو یوه کورنۍ ده. ټوله کورنۍ ۷۲۰۰ ډوله بوټي لري چې په ۲۳۶ جنسو وېشل کېږي او د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې راشنه کېږي. په دي کورنۍ کې نباتونه او ونې (سگوان) شته چې ابتدایی یا مرکبې پاڼې درلودلای شي. د نعنا بوټي په ځانگړي ډول په گرمو سیمو کې سیندونو ته نژدې یا په غرونو کې شنه کېږي. نوموړي بوټي یو شمېر طبیعې توکې لکه گلیکوزیډونه، ایریډويډونه، القلويدونه، فلافونويډونه او د کافئیک اسید اسټرونه لري.
وېشنيزه:نعنا ډوله بوټي
نیوهورایزنز
د نیوهورایزنز New Horizons   د ناسا دا تشیالبېړۍ (فضايي بېړۍ) د ۲۰۰۶ د جنوري پر ۱۹مه له ځمکې څخه وتوغول شوه او لس کاله وروسته د ۲۰۱۵ د جولایي پر ۱۴مه پلوټو ته ورسېده, په داسې حال کې چې سرعت یې په یوه ساعت کې ۵۸۵۰۰ کیلو مټره ته رسېدلی وو.
د نیوهورایزنز په نامه د ناسا تشیالبېړۍ د جولایي پر ۱۴مه پلوټو ته ورسېده، او له هغه ځایه څخه یې د پلوټو (Pluto) دا انځور را لېږلی وو. په دې رنگین انځور کې تاسې د پلوټو غرنۍ او کنگلنۍ سیمې وینئ. ناسا (NASA) وايي چې دا انځور به له ساینس‌پوهانو سره د پلوټو په ځمکپېژندنې (geology) کې ډېره مرسته وکړي. يوه خبره په یاد لرئ!
وېشنيزه:تشیالبېړۍ
2 جنوري
2 جنوري د عيسوي کليز دوېمه ورځ ده
3 جنوري
3 جنوري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
4 جنوري
4 جنوري د عيسوي کليز څلورمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سکټارېزم
سکټارېزم دغه اصطلاح د ״سكټ״ له كلمې څخه اخيستل شوې ده چې له خلكو او ملت څخه د يوې جلا برخې معنا وركوي. په عمومي ډول سكټاريزم له ملت او خلكو څخه د رابطې د پرې كولو، د منطقه پرستۍ او منطقوي تبعيض مفهوم افاده كوي. سكټاريزم له تعصبونو څخه زيږيدلى يو څېز دى چې په خپل متعصب او تنگ نظرانه فكري چوكاټ كې د ملت د اجتماعي ژوند څخه ځان گوښى كوي او هر ډول ارتباط له ملته شلوي. د منطقې او سيمې په نامه جلا كار كوي، دوى هر ډول وحدت ردوي. زموږ په هېواد كې د پخواني شوروي امپرياليزم او چيني شؤنيزم مركبه يوه ډله چې د ستم ملي په نامه ياديږي، يوه سكټارسته ډله ده او دغه صفتونه او اعمال يې په خواصو كې ليدل كېږي
وېشنيزه:سياسي هڅوب
شوننېزم
شوننېزم دغه اصطلاح د فرانسې د لومړۍ امپراطورۍ د يوه سرتيرې״نيكولاى شووين״ له نامه څخه اخيستل شوې ده چې هدف يې د نورو هېوادونو غلامول او د ملتونو ترمنځ د نفاق او بدبينۍ پيدا كول دي. ددې سياست پيروان خپل ملت پر نورو ملتونو لوړ بولي او نور ملتونه حقير شميري. شوئنيزم له نژاد پرستۍ نه منشاء نيسي او د وطن پرستۍ نه چې يو شريف احساس دى، ناوړه استفاده كوي. د خپل ملت لوړتيا د نورو ملتونو په ضرر تبليغوي. شوئنستي سياست د نړۍ ملتونه يو د بل په وړاندې راپاروي. ددې پر ځاى چې د ملتونو ترمنځ دوستي رامنځ ته كړي، د ملتونو ترمنځ د نفاق اور بلوي. استعماري، استثماري او فاشيستي رژيمونه د نورو هېوادونو په وړاندې د شوئنيستي سياست نه كار اخلي او خپلې منابع لټوي
وېشنيزه:سياسي هڅوب
5 جنوري
5 جنوري د عيسوي کليز پنځمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
7 جنوري
7 جنوري د عيسوي کليز ومه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
خدايگوټی
خدايگوټی، الهه يا رب النوع، يانې ځانگړی خدای، د مصريانو، فنيقيانو، آريايانو، بابليانو، يونانيانو، روميانو.... د عقيدې پر اساس يانې ځانگړی خدای يا د طبيعي پېښو، ځواکونو او عواملو څخه د يوه موجود او مسبب. د هغه موجود په باب داسې فکر چې واک او قدرت يې تر هر انسان زيات وي. مثلاً پخوانيو مصريانو په هر هغه شي کې چې د دوی چاپېريال يې احاطه کړي ؤ، د يوې تېرې کوونکي اروا شته والی تصور کاوه او غوښتل يې چې د هغو د عبادت په واسطه د هغو د شره څخه ځان وژغوري. د دغو مصريانو له نظره د دې ارواگانو يوې ډلې په طبيعی شيانو (لکه لمر، سپوږمۍ او د نيل په سيند) کې تجلي کوله او لويې ډلې يې په ډول ډول ژوو کې استونگه درلوده نو ځکه هرې قبيلې د هغې اروا عبادت کاوه چې په يوه حيوان کې به يې ژوند درلوده او دهغه د حمايې هيله به يې کوله. ځينو د غو خلکو به دغوايي او ځينو به د زمري، مار، پيشي، خره... عبادت کاوه او دا شيان د دوی خدايان وه. په بله مرحله کې مصريانو دغه حيوانات د الهه وو تمثالونه تصورول او له دې جهته به يې د هغو مجسمو سرونه چې د دغو تمثالونو افاده به يې کوله، د هغو حيواناتو د سرونو په څېر جوړول چې دوی به يې عبادت کاوه. د دغو مجسمو څخه هرې يوې يو يو محيط درلود مثلاً هغه معبود چې د آمون په نامه يادېده او سر يې د گډي د سر په څېر و د تب د ښار خدای و او داسې نور.... په آريانا وېجې او بخدي کې د آريايانو د ژوند په لومړنيو ورځو کې ښکلو طبيعي منظرو او پېښو د دوی پام ځان ته جلب کړ او د دې سره سم د طبيعي عناصرو د درنښت نظريه را پيدا شوه تر دې چې د آلهه وو او رب النوعو عبادت عملي شکل وموند او ويدي سرودونه تر يوې اندازې پورې د دوی د ماقبل التاريخ د دورو د خدايانو عبادت په تيت و پرک صورت معرفي کوي، وارونا، ايندرا، سوريا، ميترا، اگني، ديوس، پريتيوي، سوما، وارونا... هغه مهم عناصر و چې د ويدي په زمانه کې د آريايانو په نزد د خدايانو او ارباب الانواعو په شکل گرځېدلي وو.
سرچينه
پښتو-پښتو تشريحي قاموس
6 جنوري
6 جنوري د عيسوي کليز شپږمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
مونارشي
مونارشي د حکومت هغه شكل دى چې په هغه كې د حكومت اقتدار د يو تن په لاس كې وي، نورې ټولې وظيفې دده په واسطه خلكو ته سپارل كېږي. روسو(۱۷۲۱. ۱۷۷۸) وايي چې په حكومتونو كې دا د حكومت ډيره پياوړې بڼه ده، دا ځكه چې:
د روسو په عقيده، مونارشي ځينې تاوانونه لري چې هغه دادي:
د روسو په عقيده د مونارشي اساسي نواقص دادي:
اليگارشي
اليگارشي دغه لغت د يوناني ژبې له ״اليگاركيا״ څخه اخيستل شوى چې معنا يې د يوې كوچنۍ ډلې حکومت دى. البته دغه ډله د ټولنې لوړ پوړې غړي دي او د اكثريت نظارت نه مني. په عمومي مفهوم، د يوې كوچنۍ، محدودۍ، استثمارگرې، د نفوذ څښتنې او بډايه ډلې سياسي او اقتصادي تسلط او نفوذ ته اليگارشي وايي. دغه ډله له دولتي قدرت څخه په استفادې، ناراض خلك چې د ټولنې اكثريت تشكيلوي او له دې قدرت څخه د خپلو شخصي منافو له پاره كار اخلي. افلاطون اليگارشي د حكومت ډير فاسد شكل بولي او د ارستوكراسۍ فساد يې گڼي. په موجوده وخت كې كله چې له اليگارشۍ څخه نوم واخيستل شي، مقصد يې له مالي اليگارشۍ څخه دى چې عبارت له هغو انحصاراتو څخه دى چې د امپرياليزم شكل يې نيولى دى.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
پرشاتگوال
پرشاتگوال (په انگرېزي: Revisionism) دغه اصطلاح په تجديد نظر غوښتنې ترجمه كېږي او په اصطلاحي ډول د سوسياليستانو هغو سياستونو او روشونو ته وايي چې د نولسمې پيړۍ په اواخرو او د شلمې پيړۍ په لومړيو وختونو كې يې د كارل ماركس په نظرياتو تجديد نظر وكړ او د ماركس طبقاتي مبارزه يې رد كړه. دوى د پانگوالۍ د تدريجي زوال په نتيجه كې په سوسياليزم معتقد شول. د ريويژيونستانو مشران الماني سوسياليست او ورځپاڼه ليكونكى״ادواردبرنشتاين״ په انگلستان كې ״سيتني اوب״ ״برنارد شاو״ ״اوگراهام والس״ او نور وو. رويژيونيزم په زړه بورژوازۍ تكيه كوي او د پورلتاريا د ديكتاتورۍ په عوض سياسي ديموكراسۍ ته حق وركوي او د خپلې كاميابۍ په خاطر په انقلاب عقيده نه لري. دوى د سوسياليستانو ټولنه جوړه كړه او ځينې ايډيالوژيك انتقادونه يې په ماركسيزم وكړل. هغه انتقادونه دادي:
د سوسياليستانو او كمونستانو د اختلاف نه وروسته اوس په داخل د كمونستانو كې هم د ريويژيونيستي حركات لېدل كېږي. د پخواني شوروي اتحاد كمونستانو چيني كمونستان ريويژيونيستي او د ماركسيزم نه منحرف گڼل او چيني كمونستانو بيا دا ټاپه په شوروي كمونستانو لگوله.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ایستر
ایستر او یا ایسترونه عضوي مالگې دي چې ټولیز فارمول یې R’COOR یا ’RCOOR دی. ایسترونه د الکولو او د عضوي او غیر عضوي تېزابو د تعامل (تړنگ) په پایله کې جوړېږي.
سرچینې
کیمیا
مظفر آباد ولسوالۍ
مظفرآباد د پاکستاني آزاد کشمير يوه ولسوالۍ ده او همدا ولسوالۍ د ټول آزاد کشمير ولايتي پلازمېنه هم ده، ددې ځمکه 6117 مربع کيلوميټر ده او په 1998 کې ددې ځای د وگړو شمېر 725،000  و. دا په مشرق کې د هند نيولي کشمير سره تړلی شوي ده او په مغرب کې د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت سره تړلې ده
نور ولولئ
وېشنيزه:د آزاد کشمير ولسوالۍ وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ
ارستوکراسي
ارستوکراسي د دغه لغت سټه له يوناني ژبې سره اړه لري چې د Arisrus ښه او Kratia حکومت نه اخيستل شوې او لفظاً يې معنا د نيكانو، نجباوو او اشرافو حكومت دى. د نجابت او اشرافيت په پېژندنه كې اختلاف موجود دى. د افلاطون او ارسطو له نظره د نيكانو حكومت هغه حكومت دى چې د يو نجيب او ښه اقليت له خوا په يوه هېواد كې اجراء كېږي. د ښه والي معيار يې هم نظري او هم عملي دى او يوازې فلاسفه دغه خاصه درلودلاى شي. ارسطو د اليگارشي او ارسطوكراسۍ ترمنځ فرق كاوه، خو له ډيرې پخوا نه ارستوكراسي او اليگارشي يو د بل مرادف استعمال شوي دي. د سياسي فلسفې له نظره ارسطوكراسي هغه حكومت دى چې د افرادو د يوې داسې ډلې له خوا جراء كېږي چې د عقل او اخلاقو خاوندان وي، عمومي مصالح تر خپلو مصالحو وړاندې گڼي. د دوى حكومت د برترۍ او تسلط جنبه نه لري. مقصد د ارسطوكراسۍ نه د اشرافو او نجباوو حكومت دى چې د نسب، اقتصاد او كلتور له نظره له نور ملت څخه فرق ولري چې موجوده وخت كې په بورژوازي نړۍ كې د كارگرو منځ كې د كارگري اتحاد يو مشر چې له نورو كارگرو څخه امتياز لري. د كارگري ارسطوكراتانو په نامه ياديږي. زموږ له نظره ښه حكومت هغه دى چې د ټول ملت په اراده منځ ته راغلى وي، ملي اساس ولري، د ملت د ملي مصالحو او منافعو نه دفاع وكړي، فردي او اشرافي حكومتونه زموږ په نزد د تائيد وړ نه دي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
د افغانستان لرغونپوهنه
سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک وېشنيزه:افغاني هڅوب
عبدالقيوم خان الکوزی
مولوي عبدالقيوم خان الکوزی د مولوي نورمحمد خان الکوزي زوی او د مولوي محمد الکوزي لمسی او د محمد عظيم خان الکوزي کړوسی وو. دی د امير حبيب الله خان لخوا په توپ والوزول شو، ځکه چې د مشروطه غوښتونکو له ډلې څخه مخکښ کس وو.
سرچينې
پښتانه (د کلتوري ښکېلاک په زنځيرونو کې) ليکوال : غوث خيبري
ولس غولونه
ولس غولونه (په انگرېزي: Demagogy) يا دماگوژي د دې نظريې پلويان خلک په درواغو وعدو او شعارونو غولوي. دماگوگ هغه چاته ويل كېږي چې هڅه كوي د درواغو خبرو، وعدو او د حقايقو د تحريف له لارې خلك د ځان طرفدار كړي او د دوى ملاتړ ځان ته حاصل كړي. تور ارتجاعي او كمونستي رژيمونه د جمعي مفاهيمې د الكتريكي او طباعتي وسايلو له لارې خلكو ته د درواغو وعدې وركوي. د مصاحبو او بيانو له لارې حقايق تحريفوي او څه چې حقايق وي، هغه ملت ته نه ښكاره كوي. دوى غواړي چې په دې توگه ملت ته فريب وركړي او د خپل اقتدار عمر اوږد كړي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
فضایي کیمیا
فضایي کیمیا د کیمیا علم یوه څانگه ده چې موخه یې د مالیکول د تشکیل لپاره د اتوم فضایي سینگارونه او ارزونه تر څېړنې لاندې نیسي. فضایي کیمیا د درې ضلعي کیمیا یا په نامه هم یادېږي.
سرچینه
وېشنیزه:کیمیا وېشنیزه:فضایي کیمیا وېشنیزه:کیمیاوي غبرگونونه
ټوټالېټر
ټوټالېټر په لغت كې د جامع معنا وركوي او د صفت په ډول په هغو رژيمونو اطلاقيږي چې دا لاندې مشخصات ولري.
دغه ډول فعاليتونه، حتى هنري او ادبي فعاليتونه تر څارنې لاندې نيسي او د جمعي ارتباط په ټولو الكتريكي او طباعتي وسايلو، جدي او كلك مراقبت جاري ساتي. ټوټاليټر دولتونه داسې ډلې او اشخاص چې د دوى د قضاوت او نظارت له حوزې څخه د باندې وي، نه شي تحمل كولاى. دغه ډول خلك لومړى په يوه حزب كې په ديموكراتيك شكل متشكل كېږي، خو كله چې قدرت ته ورسېدل نو بيا ديموكراسي يوې خواته ږدي او له خپل قدرته كار اخلي. په دنيا كې ددې ډول نهضتونو بارزه نمونه د هټلر ناسيونال سوسياليست گوند ؤ چې د ديموكراسۍ له لارې قدرت ته ورسېد، قدرت ته د رسېدو سره سم يې ديموكراسي يوې خواته وغورځوله او په غورو او زورگويو يې پېل وكړ. د ايټاليا فاشيست او د المان نازي دولتونه د ټوټاليټر دولتونو ښې نمونې دي. ټول كمونستي دولتونه هم د ټوټاليټر دولتونو په كتگوريو كې حسابيږي چې ښه مثال يې په افغانستان كې د ۱۳۵۷ لمريز كال د ثور د اومې نېټې څخه وروسته د تره كې، امين،كارمل او ډاكټر نجيب كمونستي حكومتونه دي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
عبدالروف خان خاکي
سرچينې
پښتانه (د کلتوري ښکېلاک په زنځيرونو کې) ليکوال : غوث خيبري
فضایي الوت
فضایي الوت د ځمکې له مداره بهر یا دننه یو الوت دی چې د یوه فضا ته توغېدونکي توغندي چې د لېږدوونکو وړ اوسي یا نه؛ په وسیله ترسره شي. د مثال په توگه د روسيې سایوز فضایي پروگرام امریکې له شتل فضایي پروگرام سره یو ځای پروگرام فضا ته د انسانانو وړونکی توغندي فضایي الوت گنل کېږي. بې چلوونکي فضایي الوت بیا د مصنوعي سپوږمکیو یا فضایي پروازونو څخه گڼل کېږي چې د فضایي هڅاند په وسیله د ځمکې څخه پورته او د ځمکې په مدار راوڅرخي، چې ددې الوت کنټرولونه د خود مختاره روبوټ په وسیله ترسره کېږي.
سرچینې
وېشنیزه:تشیال
هوا
هوا یا مصیبت یا نوده چې په انګليسي کې ورته Weather او په اردو کې ورته موسم وايي زموږ په شاوخوا چاپېریال کې د ګازونو ټولګه بلل کیږي.
هغه هوا چې موږ تنفس کوو د نایتروجن (78٪)، اکسیجن (21٪)، ارګون (0.9٪) او کاربن ډای اکسایډ (0.03٪) په شمول د ګازونو مخلوط دی. د هوا حرکت ته باد یا باد ویل کیږي. د هوا شتون د ایروبیک ارګانیزمونو (له حیواناتو څخه نباتاتو او میکروبونو) لپاره اړین دی.
هوا په یوه ټاکلې فضا (د فضا هوا یا اتموسفیر ) او په یوه ټاکلې موده کې اغیزې، شرایط او طبیعي اغیزې دي. دا اصطلاح معمولا په لنډ وخت کې د طبیعي پیچلتیاوو د شرایطو او حالتونو فعالیت لپاره کارول کیږي (څو ساعته یا څو ورځې ). د اوږدمهاله شرایطو څرګندولو لپاره، شرایط لکه هوا او اقلیم کارول کیږي.
زورواکي
دیکتاتوري هغه ډول حکومت دی چې د یوه مشر (دیکتاتور) یا د مشرانو د یوې ډلې له خوا جوړیږي کوم چې د حکومت واک چې خلکو ته یې ژمنه شوې وي، په لاس کې لري او د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) یا ازادو رسنیو په وړاندې هېڅ زغم نه لري. په زیاترو دیکتاتوري نظامونو کې، د هېواد اساسي قانون خپلو اتباعو ته حقونه او د ازادو او دیموکراتیکو ټولټاکنو ژمنه ورکړې وي او وايي چې اتباع به یې له دې ټولو حقونو څخه برخمن وي، خو په حقیقت کې داسې نه وي. لکه څرنګه چې دیموکراسۍ د حکومت کولو داسې یو ډول دی چې پکې «هغه کسان چې حکومت کوي هغوی د یوې دورې لپاره د ټولټاکنو له لارې ټاکل کېږي»، خو په دیکتاتوري نظامونه کې بیا داسې څه نشته.
په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې، دیکتاتوري نظامونه او مشروطه دیموکراسۍ د نړۍ په کچه د حکومت کولو د دوو اصلي بڼو په څیر رامنځته شوې او په تدریج سره یې ځواکمن شاهي نظامونه وپرځول. په معمول ډول په دیکتاتوري رژیم کې، د هېواد مشر د دیکتاتور په نوم سره پیژندل کېږي؛ که څه هم د هغه رسمي نوم ښايي مشر یا رهبر ته ورته یو نوم وي. د دیکتاتورانو یوه ځانګړنه دا ده چې هغوی د خپل پیاوړي شخصیت نه ډېره ګټه اخلي او نه پریږدي چې خلک ازادو رسنیو ته لاسرسی ولري، تر څو وکولای شي خپله برتري او خپلواک سیاسي او ټولنیز ثبات خوندي وساتي. دیکتاتور او توتالیتر ټولنې په معمول ډول د ځایناستي حکومتي سیستم د پلویانو د اغېز د کمولو لپاره له سیاسي تبلیغاتو څخه کار اخلي.
ډولونه
دیکتاتوري نظام په اصل کې د هغه ډول حکومت په توګه تعریف شوی چېرته چې بشپړ واک د مشر یا رهبر (چا ته چې دیکتاتور ویل کېږي)، یوې کوچنۍ ډلې یا حکومتي سازمان په لاس کې وي او موخه یې د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) او مدني بسیج له منځه وړل وي. په بله وینا، دیموکراسي چې په عامه توګه د دیکتاتورۍ له مفهوم سره پرتله کېږي، د هغه ډول حکومت په توګه تعریفیږي چې واک په خلکو پورې اړه لري او واکمنان د ازادو ټولټاکنو له لارې پکې ټاکل کېږي.
د حکومت یو بل نوی ډول (چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شو) په عامه توګه ډېر د دیکتاتورۍ له مفهوم سره تړلی دی چې د توتالیترانیزم په نوم پیژندل کېږي. دا ډول نظام بیا د یوه سیاسي ګوند او په ځانګړې توګه د یوه پیاوړي رهبر (ریښتیني الګو) د شتون له کبله پیژندل کېږي، څوک چې خپل شخصي او سیاسي سترتوب پر نورو باندې تپي. دوه هغه اصلي اړخونه چې د واک له ساتنې سره مرسته کوي، هغه د دولت او د پولیسو د ځواک تر منځ تلپاته همکارۍ او یوه ډېره پراخه ایډیالوژي ده. دولت پر ټولو رسنیو او ټولنیزو او اقتصادي موسساتو باندې بشپړ کنټرول لري. د هانا ارنټ په وینا، توتالیتاریزم د ډیکتاتورۍ یو نوی او افراطي ډول دی چې له «اتومیزه او ګوښه شويو کسانو» څخه جوړ شوی. سربېره پر دې، هغه دا هم مني چې ایډیالوژي د ټولې ټولنې د سازمان دهي د څرنګوالې په ټاکنه کې اصلي اغېز تر سره کوي.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:سياسي هڅوب
اپورتونېزم
اپورتونېزم دغه اصطلاح د فرانسوي ژبې Opportum څخه اخيستل شوې ده چې د فرصت معنا لري. فرصت لټولو، ابن الوقتي د اوضاعو له تعبير سره سم د خپلو شخصي گټو له پاره د خپل جهت ته تغير وركولو ته اپورتونيزم يا اپورچونيزم وايي. هغه كسان چې د دغه سياست پيروي كوي، اپورچونيست بلل كېږي. په سياست كې اپورچونيست هغه چاته ويل كېږي چې تل د قدرت وخواته ميلان لري. زموږ د عامو خلكو په اصطلاح د چرگ د لكۍ حيثيت لري؛ هرې خوا ته كږيږي. اپورچونيستان د هېڅ ډول اصولو تابع نه دي، ملي مترقي عناصر اپورچونيزم ته په كركه گوري او عقيده لري چې اپورچونيست سړى هيڅكله خپل هېواد او ملت ته خدمت نه شي كولى او نه ثابت فكر او ټاكلي مشي درلودلاى شي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
دگماتېزم
دگماتېزم دغه اصطلاح د Dogma له كلمې څخه چې د جامد معنا لري، مشتق شوې ده. دگماتيزم هغه طرز تفكر ته ويل كېږي چې اساس او پايله يې په تغير نه منونكو مفاهيمو ولاړ وي، د مكان او زمان شرايط په پام كې نه نيسي. هغه څوك چې دغه ډول طرزتفكر لري، هغه ته دگماتيست وايي. په فلسفي لحاظ دگماتيزم له حقيقت سره د زمان او مكان د شرايطو نه پيوستون او د نړۍ د اشياؤ او پديدو تحرك او پرمختيا نفي كوي. په سياسي لحاظ دگماتيزم موجودو شرايطو او حقايقو ته په نه پاملرنې تعبيرېږي چې دغه چارې په خپله د تيوري او عمل د بېلوالې سبب گرځي. لنډه دا چې هغه روش او طرزتفكر چې په تجربه، ازميښت، منطق او علمي اصولو اتكاء نه لري او په وهم، تخيل، تعصب او د پټو سترگو په تقليد متكي وي، هغه دگماتيزم بلل كېږي. دگماتيزم د ملي مترقي قوتونو له پاره ستر خطر دى او ددې ناوړه مرض نه بايد د گوند ټول غړي ځان وساتي. ماركسيستان، ليننستان او مائويستان د دگماتيزم په ناوړه رنځ اخته دي؛ غواړي چې د ماركس، لينن او مائوتسی تونگ څو زړې مقولې په كوركورانه او جامد شكل، بې له دې چې د ټولنې عيني او ذهني شرايط او زماني تغيرات په نظر كې ونيسي، په خلكو ومني.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
رامبېل
رامبېل يو ډول گل دی
وېشنيزه:گلان
د روغتيا وزارت
د روغتيا وزارت د يوه هېواد د خلکو د روغتيايي اسانتياؤ لپاره دولتي څانگه ده چې ټولټال د روغتيايي توکيو ، درملونو ، درملنو ، رنځپوهانو لپاره د سند ورکړېينې او ترې بېرته اخيستنې صلاحيت او مسولیت او داسې نورو د وگړو د ژوند د ښه کولو په هکله مسولیت ترسره کوي.
فدراسيون
فدراسيون (چې د فدرالي دولت په نوم هم پېژندل کېږي) يوه سياسي هسته ده چې د يوه مرکزي فدرالي حکومت لاندې د نيمه  خپلواکو ولايتونو، دولتونو او نورو سيمو د اتحاديې په ځانګګړتیا سره پېژندل کېږي. په يوه فدراسيون کې، د دې فدراسيونو د اجزاوو د خپلې حکومتولۍ حيثيت او د مرکزي حکومت او د دوی تر منځ د واک وېش په عمومي توګه پر اساسي قانون ولاړ وي او شونې ده چې د هېڅ اړخ، فدرالي سياسي هستې يا ايالتونو له خوا د يوې هراړخیزې پریکړې پر بنسټ بدلون نه مومي. له بلې خوا، فدراسيون د حکومت هغه ډول دی، په کوم کې چې واکمن ځواک په رسمي ډول د يوه مرکزي مقام او د دې فدراسيون د جوړوونکو سيمو تر منځ وېشل شوی وي، نو په همدې توګه هره سيمه په خپلو داخلي چارو تر يو بريده واک لري.
ډېر ځله استدلال کېږي، هغه فدرالي  ايالتونه چې له مرکزي حکومت سره يې واکونه زيات وي، په رېښتيني معنا د فدرالي ايالتونو په توګه نه پېژندل کېږي. د بېلګې په ډول: په داسې مهمو واکونو کې دا برخې شاملېدای شي: د اساسي قانون له مخې د بشپړ ناسم مديريت يا مدني نا ارامۍ په پيدا کولو سره د يوه قانوني ايالتي حکومت ځنډول، يا«د سولې او ښې حکومتولۍ» د ډاډمنتيا لپاره، يا له کوم نړيوال تړون سره سم د مسئوليتونو د تر سره کولو په دليل، د مرکزي حکومت د اساسي واکونو په استناد، داسې ملي قانون جوړول چې د قانوني ايالت د واکونو مخنیوی کوي يا ورنه سرغړونه کوي.
په يوه فدراسيون کې جوړ شوی حکومتي يا د اساسي قانون جوړښت فدرالست بلل کېږي، يا به د فدراليزم يوه نمونه وي. دا د يو بل نظام مخالف بلل کېدای شي، چې هغه اتحادي دولت دی. د بېلګې په توګه: فرانسه د ډېرو پېړيو لپاره اتحادي دولت و. اطريش او د هغه نور ايالتونه يو اتحادي دولت و چې بېلا بېل اداري وېش يې درلود، کوم چې په ۱۹۱۸ز کال کې د اطريش-هنګري تر ړنګېدو وروسته، د اطريشي اساسي قانون د عملي کېدو په مټ سره يوځای شول. المان له خپلو شپاړسو ايالتونو يا « Länder» سره د فدراسيون يوه بېلګه ده. فدراسيون د ګڼو توکمونو او پراخو ځمکني قلمرو لرونکی و، (لکه: روسيه، متحده ايالات، کاناډا، هندوستان او برازيل)، خو دا دواړه يې لازمي شرطونه نه دي (لکه: سنت کيتس او نيويس يا د ميکرونزی فدرالي ايالتونه).
ګڼې لرغونې پاچايۍ او مشرواکۍ، لکه له زېږد مخکې د څلورمې پېړۍ د کورينات اتحاد، په منځنۍ اسيا کې نوريکوم، له کولمبس مخکې په شمالي امريکا کې د ايروکويي کانفدريشن، د فدراسيون يا کانفډريشن په نوم پېژندل کېدای شي. د سويس لرغونی کانفډريشن د نااتحادي رسمي دولت يوه لومړۍ بېلګه وه.
په نوې نړۍ کې ډېرې مستعمرې او سيمې له خپلواکو ولايتونو نه جوړې شوې وې، چې د خپلواکۍ سره په فدرالي ايالتونو بدلې شوې، لکه متحده ايالات او په لاتيني امريکا کې دې ته ورته نور ډېر هېوادونه. د نوې نړۍ ځينې فدراسيونونه، له ناکامۍ سره مخامخ شول: د مرکزي امريکا فدرالي جمهوريت له جوړېدو شل کاله وروسته، د هېوادونو په خپلواکۍ سره تجزيه شو. د ارجنټاين په څېر هېواد مخکې تر دې چې فدراليزم په کې دوام پيدا کړي، د فدرالي، کانفدرالي او اتحادي نظامونو تر منځ بيا بيا بدلون وموند. برازيل د پاچايۍ له ړنګېدو وروسته په فدراسيون بدل شو او وينزويلا له فدرالي جګړې وروسته، په فدراسيون بدل شو. استراليا او کاناډا هم فدرالي دولتونه دي.
المان يو بل هغه ملي دولت دی، چې په ۱۸۱۵ز کال کې د الماني فدراسيون له رامنځ ته کېدو وروسته بيا بيا په کانفدرالي، فدرالي او اتحادي واکمنيو بدل شوی دی. د شمالي المان کانفډريشن، له هغې وروسته د المان سترواکي او وايمار جمهوريت ټول فدراسيونونه وو.
په ۱۹۲۲ز کال کې جوړ شوی شوروي اتحاد، په رسمي ډول د شوروي اتحاد، خپلواکو جمهوريتونو او نورو فدرالي سيمو فدراسيون و، خو د شوروي اتحاد په حکومت کې واک په عملي ډول مرکزي وو. فدراتيفې روسيې ته همدا نظام په ميراث پاتې دی. نايجيريا، پاکستان، هندوستان او ماليزيا (هغه مهال د مالايا فدراسيون و) د بریتانوي سترواکۍ نه تر خپلواکې ډېر ژر وروسته په فدراسيونونو بدل شول.
په ځینو وروستيو پېښو کې فدراسيونونه د دې لپاره جوړ شوي دي چې، په يوه هېواد کې د توکميزو ټکرونو مخه ونيول شي، لکه: په بوسنيا هرزګوينا او له ۲۰۰۵ ز راهيسې په عراق کې.