cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د کارولین دوره
ریاضي
په ریاضیاتو کې، دوه لوی اثار په یوه کال ۱۶۳۱ کې خپاره شوو. د توماس هاریوټ تحلیلي هنر praxis او د ویلیم اوفټرډ Clavis mathematicae لس کاله وروسته خپاره شو. دواړو د عصري ریاضيکي ژبې په ودې کې مرسته وکړه؛ لومړني یې د ضرب لپاره نښه او د تناسب لپاره نښه معرفي کړه. په فلسفه کې، توماس هوبس (۱۵۸۸-۱۶۷۹) لا دمخه د هغه ځینې اثار لیکلي او د هغه کلیدي مفکورې یې رامنځته کړې، که څه هم د کارولین دورې تر پایه پورې چاپ شوي نه وو.
دین
د مذهبي یا سیاسي عقیدې په پام کې نیولو پرته، په ټولو دریو سلطنتونو کې لوی اکثریت په دې باور وو چې یوه «منظمه» پاچاهۍ له الهي اړخه لازمي ده. دوی په دې اړه اختلاف درلود چې «ښه ترتیب یا نظم» څه معنی لري او څوک په مذهبي چارو کې حتمي واک لري. اسقفیانو عموما له هغې کلیسا ملاتړ کاوه چې چې د پاچا له خوا ټاکل شوې وې د اسقف یا مسیحي ملا له خوا اداره کېدې، او پاچا ته ځواب ورکوونکې وې؛ پیوټرینانو باور درلود چې د کلیسا هغو مشرانو ته ځواب ورکوونکي دي، چې د دوی د غونډو له خوا ټاکل شوې وي.
د کارولین دوره د مذهبي عملونو او دودونو په اړه یو له سختو بحثونو څخه و. په داسې حال کې چې د سکاټلینډ کلیسا، یا کرک، په پراخه کچه پروټسټان وو، او په انګلستان کې موقعیت خورا پیچلی و. پیوټریان د هر هغه چا لپاره یوه عمومي اصطلاح ده چې د انګلینډ کلیسا اصلاح کول، یا پاکول غواړي، او ډیری يې پېلابېلې فرقې لري. پریسبیټریان خورا مشهور وو، په ځانګړې توګه په پارلمان کې، خو ډیریو نورو هم شتون درلود، لکه د کانګرس پلویان، ډیری وختونه د خپلواکو په توګه سره یوځای شوي وو. د دین او سیاست تر منځ نږدې اړیکو نوره هم پیچلتیا ډېره کړه. اسقفان په مشرانو یا د لاردانو جرګې کې چیرته چې دوی به ډېری وخت د پارلماني قوانینو مخه نیوله حاضرېدل،.
د دورې پای
د ۱۶۴۲ کال د جنورۍ په ۴ د پارلمان د پنځو غړو د نیولو لپاره د چارلس له ناکامې هڅې وروسته، پاچا چې ډیر باوري و د پارلمان پر وړاندې یې جګړه اعلان کړه او کورنۍ جګړه پیل شوه چې پاچا د انګلستان او سکاټلینډ د دواړو پارلمانونو د لښکرو سره جګړه وکړه، د چارلس یو اصلي ملاتړی د هغه وراره شهزاده روپرټ (۱۶۱۹-۸۲) و. هغه د کورنۍ جګړې په بهیر کې د لومړي چارلس او د واکمن شاهي رژیم ترټولو تکړه او زړور جنرال و. هغه د بریټنیا په سمندري ځواک کې هم فعال و، د شاهي افریقې شرکت او د هډسن خلیج شرکت بنسټ ایښودونکی، یو ساینس پوه او هنرمند و.
د ۱۶۴۵ ز کال په جون کې د ناسبي په جګړې (Battle of Naseby) کې د چارلس له ماتې وروسته، هغه د سکاټلینډ پارلماني اردو ته تسلیم شو چې په پای کې یې د انګلستان پارلمان ته وسپاره. چارلس د هیمپټن کورټ په ماڼۍ کې په کور کې نظر بند و، چارلس په غوڅ ډول د اساسي قانون د مشروطه سلطنت غوښتنې رد کړې. د نومبر په ۱۶۴۷ کې هغه د هامپټون له محکمې څخه وتښتید، خو په چټکۍ سره د پارلمان له خوا بیرته ونیول شو او د ویټ په ټاپو کې د کاریسبروک په خوندي کلا کې زنداني شو.
سيداگل غريبيار
سيداگل غريبيار (زوکړه د ۱۳۲۲ لمريز کال، ننگرهار، د کامې ولسوالۍ د غازي کلی- مړینه ۱۳۸۶ ل کال جلال اباد) يو افغان ليکوال وو چې په پښتو ژبه يې ليکوالي کوله.
مخينه
سيداگل غريبيار پر ۱۳۲۲ ل کال د ننگرهار ولايت د کامې ولسوالۍ په غازي کلي کې زېږېدلی دی. غريبيار د کابل عالي دارالمعلمين پای ته رسولی وو. ده د ښوونکي، سرښوونکي، او د ښوونې او روزنې وزارت د پلان د مديريت دندې سرته رسولې دي. پر ۱۳۵۷ ل کال د څرخي پله په زندان کې بندی شو. له ۱۳۵۹ ل کاله راهيسې يې په امريکا متحدو ايالتونو کې ژوند کاوه.
غوريان ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د هرات ولسوالۍ
پیټر سینګر
پیټر البرټ ډیوېډ سینګر (زوکړه: د ۱۹۴۶ زکال د جولای ۶مه) د اخلاقو په برخه کې اسټرالیايي فیلسوف او په پرینسټون پوهنتون کې د بیواتیک یا د طبي او علمي لاسته راوړنو له امله د رامنځته شوو فلسفي او اخلاقي مسایلو (Bioethics) د څانګې ښوونکی دی. نوموړی په تطبیقي اخلاقو کې تخصص لري او له سیکولر او ګټه کوونکي لید څخه د هغو موضوعات تشرېح کوي. نوموړي د حیواناتو د آزادۍ (Animal Liberation؛ ۱۹۷۵ زکال) په نامه کتاب لیکلی چې په هغو کې یې یوازې د نباتي خوراک (veganism) اړوند استدلال وړاندې کړی؛ همدارنګه یې د «قحطي، شتمني او اخلاقو» تر عنوان لاندې مقالې په لیکلو سره د نړیوالې بې وزلۍ په برخه کې د مرستې کولو څخه ملاتړ کړی. هغه د خپل مسلکي ژوند په اوږدو کې یو مصلحتي ګټه پالونکی و، خو د کاتارزینا د لازاری رادک په همکارۍ په لیکل شوي د نړۍ د لید د نقطې (The Point of View of the Universe؛ ۲۰۱۴ زکال) په نامه خپل اثر کې یې دا څرګنده کړې چې په لذت غوښتونکي ګټه پالونکي اوښتی دی.
سینګر دوه ځله د مانش پوهنتون د فلسفې د پوهنځي ریاست وکړ، چېرې چې نوموړي د انساني بیواتیک څېړنیز مرکز (Centre for Human Bioethics) جوړ کړ. په ۱۹۹۶ زکال کې نوموړي د اسټرالیا د شنه ګوند له اړخه ځان د اسټرالیا سنا جرګې ته ځان نوماند کړ خو بریالی نه شو. په ۲۰۰۴ زکال کې نوموړی د اسټرالیا د بشرپاله ټولنو د شورا له خوا د کال د غوره انسان پالونکي په توګه وبلل شو. په ۲۰۰۵ زکال کې سیډني مارنېنګ هرالډ ورځپاڼې نوموړی د لسو اغېزمنو اسټرالیايي روڼ آندو په کتار کې یاد کړ. سینګر د اسټرالیا د حیواناتو (Animals Australia) او ژوند چې تاسو یې ژغورلی شۍ (The Life You Can Save) تر نومونو لاندې بنسټونو یو له بنسټګرانو څخه دی.
ژوند لیک
د سینګر والدین اتریشي یهودیان و چې په ۱۹۳۸ زکال کې اسټرالیا ته د نازي جرمني له خوا د ویانا له الحاق وروسته کډه شول. دوی په ملبورن کې استوګن شول او سینګر په ۱۹۴۶ زکال کې همدلته وزیږېد.
سینګر یو خدای منکره و او په یوه هوسا ژوند لرونکې غیرمذهبي کورنۍ کې را لوی شو. د هغه پلار د چایو او قهوې بریالۍ سوداګري لرله. سینګر لومړی په پرشیل او وروسته په سکاچ کالج کې زده کړې وکړې. له ښوونځي څخه له فراغت وروسته هغه د ملبورن پوهنتون د حقوقو، تاریخ او فلسفې په پوهنځي کې زده کړې وکړې او په ۱۹۶۷ زکال کې یې لیسانس سند ترلاسه کړ.
نوموړي په ۱۹۶۹ زکال کې له همدغه پوهنتون څخه د ماسټري سند ترلاسه کړ چې د ماسټرۍ تېزس یې د «ولې باید زه با اخلاقه اوسم؟» تر عنوان لاندې و. هغه ته د اکسفورډ په پوهنتون کې د زده کړو بورس ورکړل شو او په ۱۹۷۱ زکال کې یې د مدني نافرمانۍ تر عنوان لاندې د ریچارډ مروین هیر په لارښوونې سره د خپلې څېړنې له بشپړلو وروسته په فلسفه کې د دوکتورا سند ترلاسه کړ؛ د هغه دغه څېړنه په ۱۹۷۳ زکال کې د کتاب په بڼه خپره شوه.
سیاسي لیدلوري
هغه مهال چې سینګر په ملبورن پوهنتون کې زده کړیال و، د ویتنام جګړې لپاره د اجباري خدمت پر ضد یې د ملبورن پوهنتون د زده کړیالانو د اعتراضاتو مشري وکړه. نوموړي همدارنګه په ښکاره ډول په اسټرالیا کې د جنین د سقط د قانوني کولو اړوند څرګندونې کولې. سینګر په ۱۹۷۴ زکال کې د اسټرالیا له کارګر ګوند سره یو ځای شو خو د باب هاواک له مرکزیت پالونکې رهبرۍ څخه په ناهیلیتوب له دغه ګوند څخه ووت. په ۱۹۲۲ زکال نوموړی د ویکټوریا د شنه ګوند یو له بنسټګرو څخه شو. نوموړی دوه ځله له شنه ګوند څخه ټاکنو ته نوماند شو: په ۱۹۹۴ زکال کې یې د کویونګ په منځنیو ټاکنو کې ۲۸٪ رایې ترلاسه کړې، خو په ۱۹۹۶ زکال کې یې سنا جرګې ته د نوماند په توګه یوازې ۳ سلنه رایې ترلاسه کړې. د ۱۹۹۶ زکال له ټاکنو وړاندې نوموړي له باب براون سره په ګډه د ګرینز (The Greens) په نامه کتاب ولیکه.
د کیڼ اړخي داروینېزم (A Darwinian Left) تر عنوان لاندې کتاب کې سینګر د تکاملي ژوند پوهنې له لارښوونو سره په مطابقت د یوه کیڼ سیاسي اړخ د جوړولو طرحه وړاندې کړه. هغه وویل چې تکاملي ارواه پوهنه څرګندوي چې انسان په طبیعي ډول له شخصي ګټو سره لیوالتیا لري. نوموړي استدلال کاوه چې د ځان غوښتونکو تمایلاتو طبیعي توب نه باید «د ځان غوښتنې د صحیح والي» لپاره دلیل وبلل شي. هغه دې پایلې ته ورسېد چې د لوبې نظریه (د ستراتیژۍ ریاضیکي مطالعه) او د ارواه پوهنې تجارب دا هیله رامنځته کوي چې که چېرې ټولنه مناسب شرایط برابر کړي له لنډ مهالو ښېګڼو کولو سره لیوالتیا لرونکي کسان به د نورو د ګټې په موخه یو څه چارې ترسره کړي. په بنسټیزه توګه، سینګر ادعا کوي، له دې سره چې انسانان په طبیعي توګه ځان غوښتونکې او سیالی کوونکې لیوالتیاوې لري، خو د همکارۍ په برخه کې هم پام وړ وړتیاوې په کې شتون لري چې د انساني تکامل په برخه کې رامنځته کېږي.
سینګر خپل ځان د سرمایه دارۍ (کپیټلېزم) ضد کس په توګه نه توصیف کوي، نوموړي په ۲۰۱۰ زکال کې یې د نوي کیڼ اړخ له پروژې سره په خبرو کې څرګنده کړه: "کپیټلېزم له یو بشپړ سیسټم سره لا ډېره فاصله لري، خو تر اوسه مې هېڅ داسې څه نه دي پیدا کړي چې د انساني اړتیاوو برخه کې یې د یو منظم کپیټلېسټي اقتصاد څخه ښه رول لوبولی وي؛ ورته مهال د هوسا ژوند او روغتیايي پالنې داسې سیسټم لري چې د سرمایه دارۍ په اقتصاد کې د نه وده لرونکو کسانو اساسي اړتیاوې هم پوره کوي."هغه زیاتوي چې «که چېرې موږ له دې غوره سیسټم پیدا کړو، زه به ډېر خوښ شم چې ځان د کپیټلېزم ضد وبولم».
سینګر د اعدام د جزا مخالف دی او ادعا کوي چې دغه ډول مجازات د اړوندو جرایمو مخه نیونکي نه دي او د دغه مخالفت لپاره له دې کومه بله غوره توجیه نه ویني.
په ۲۰۱۰ زکال کې سینګر اسرائیلو ته د ستنېدو له حق څخه د انصراف لیک لاسلیک کړ ځکه چې دا یې «یو نژاد پرستانه امتیاز او پر فلسطینیانو باندې یې د استعماري ظلم ملاتړکوونکی باله».
په ۲۰۲۱ زکال کې سینګر د نشه یي توکو پر وړاندې جګړه یوه لګښتمنه، بې کاره او په جدي توګه مضره پالیسي وبلله.
محمد ضیا الحق
جنرال محمد ضیاءالحق ( زیږېنه ۱۹۲۴ (میلادی)– مړېنه ۱۹۸۸ (میلادی)) د  پاکستان نظامی ولسمشر وو چې د  ۱۹۷۷  څخه تر  ۱۹۸۸ پوری یې پر دندی پاتی شوی دی.
ژوندلېک
جنرال محمد ضياء الحق د ١٩٢٤م.کال د اگست پر ١٢مه د پنجاب په جالندر کي وزېږېد. پلار يې محمد اکرم نومي د انگرېزانو په وسله وال پوځ کي د ښوونکي په توگه دنده تر سره کول. ضياء الحق لومړنۍ زده کړي د شملې له ښوونځي څخه ترلاسه کړې. وروسته يې په ډيلي کي د انگرېزانوله سنټ سټيفن کالج څخه ليسانس ترلاسه کړ. په ١٩٤٣م.کال د انگرېزانوپوځ ته شامل سو. په دوهمه نړيواله جگړه کي يې د انگرېزانو په پوځ کي په برما، ملايا او اندونيزيا کي دندي تر سره کړې. کله چي پاکستان جوړ سو پاکستاني پوځ ته شامل سو. بيا يې په ١٩٦٣ او ١٩٦٤ کلونو کي د امريکې د لوړو پوځي زده کړو( ارکان حربۍ) په پوهنځي کي لوړي زده کړي ترلاسه کړې. د ١٩٧٦کال د اپريل په لومړۍ نېټه د پاکستان پخواني لومړي وزير ذوالفقار علي بوټو د پوځ د رئيس ارکان په توگه وټاکى. ( په داسي حال کي چي د پاکستان په پوځ کي پنځه تنه داسي جنرالان وه چي په رتبه او سابقه تر ده دمخه وه). بيا هغه وو چي په ١٩٧٧م.کال يې منتخب لومړي وزير ذوالفقار علي بوټو له واکه راوپرځاوه، خپل پوځي حکومت يې رامنځ ته او بوټو يې اعدام کړ. بيا تر يوولسو کالو واکمنۍ وروسته په ١٩٨٨کال په هواکي د الوتکي د چاودني په پېښه کي ووژل سو.
فلسطینیانو پر ضد عملیات
يومهال د اردن امريکا پلوي پاچا ملک حسين ته اندېښنه پيدا سوه چي کېداى سي وسله وال فلسطيني گوريلاگان د ده واکمنۍ ته خطره سي او په دې کار کي ښايي د سوريې حکومت ( چي د شوروي ملاتړ ورسره وو) د دوى مرسته وکړي. نو هغه وو چي اردن د فلسطيني مهاجرو او گوريلاوو څخه د بېغمه کېدو په موخه، د ١٩٧٠م.کال په ستمبر کي د هغو په خلاف په عملياتو گوتي پوري کړې. دغه عمليات د ” تور ستمبر د عملياتو“ په نامه مشهور سول. د دې عملياتو په بهير کي د اردن سره د اسرائيلو جاسوسانو مرسته کول. په داسي حال کي چي د دې عملياتو څارنه او مشري د پاکستان د پلاوي په مشري ورغلي يوه پوځي افسر برېگډېر ضياء الحق کول. د دې عملياتو په پايله کي تر پنځه دېرشو زرو زيات فلسطينيان شهيدان سول. دغه پوځي افسر تر دې وروسته بېرته خپل هيواد ته ستون سو. بيا په ډېره لږ موده کي جنرال سو. بيا د پوځ رئيس ارکان وټاکل سو. بيا يې ملکي حکومت راوپرځاوه او په خپله مشري يې مارشلايي حکومت رامنځ ته کړ. ورپسې يې لومړى وزير د قتل په يوه دروغجنه دوسيه متهم او اعدام کړ. په ۱۹۷۰ کې د فلسطینیانو پر ضد له بریالیو عملیاتو څخه وروسته پاکستاني جنرال ضیاءالحق ته د هغه د ترسره کړیو خدمتونو په ویاړ د اردن ترټولو لوړ مډال ورکول شو.
جنرال ضیاءالحق هغه څوک وو چې هغه عملیات یې په هغه وخت کې په اردن کې رهبري کړي ول. ویل کېدل چې په هغه جنگ کې له ۵۰۰۰ څخه تر ۷۰۰۰ پورې فلسطینیان وژل شوي ول،‌ په داسې حال کې چې یاسرعرفات ادعا وکړه چې د وژل شویو کسانو شمېر تر ۲۵۰۰۰ کسانو پورې رسېدلی وو. هغه عملیات د اردن د پاچا حسین په مستقیم امر ترسره شوي ول. اسراییلي جنرال موشي دایان د پاچا حسین په هکله وویل، «حسین په یوولسو ورځو کې هومره فلسطینیان ووژل چې اسراییلو به په شلو کالونو کې وژلي وای.»
د تور سپتمبر له عملیاتو څخه وروسته،‌ جنرال ضیاء د اسراییلو دولت ته ډېر په زړه پورې شخص وگرځېد. په هغه وخت کې، ضیاء د پاکستان په اردو کې یوازنی کس وو چې اسراییلو پرې باور کاوه او کولی یې شوای چې د هغه له هېواد سره ښې سیاسي او نظامي اړیکې جوړې کړي.‌ د افغانستان په جنگ کې،‌ اسراییل یو له هغو ډېرو مهمو هېوادونو څخه وو چې له پاکستان سره یې د وسلو او افغان مجاهدینو ته د روزنې د ورکولو مرسته وکړه. د اسراییلو استخباراتي ادارې (موساد) له پاکستان سره مرسته وکړه چې د افغانستان له سرحد سره نژدې افغانان وروزي.
د افغانستان حکومت پرضد جنگ
د پخواني شوروي د یرغل پر مهال (۱۹۷۹د اپریل په څلورمه)بهټو د پاکستان د نظامي چارواکو له خوا په دار وځړول شو. ددې دلیل دا گڼل کېده، چې د بهټو کمونیستي ایډیالوژي او د افغان مجاهدینو جگړه د پخواني شوروي پخلاف، چې پاکستان یې د واقع کېدو له امکانه وار دمخه خبر وو کمزوری او بې رنگه کاوه. ځکه خو د پاکستان استخباراتي او نظامي اداره چې د پاکستان اصلي پاسبانان او ساتونکې گڼل کېږي د افغانانو پنجابی دښمن نظامي جنرال(ضیاالحق) راوړاندې کړ، چې د غویي له کودتا سره سم او بیا د پخواني شوروي له یرغل سره یوځای یې افغان مجاهدینو ته نه یواځې د جهاد، مقاومت، جهادي او نظامي روزنې او کډوالۍ زمینه برابره کړه، بلکې د افغان نشنلیزم د ځپلو لپاره یې د ډیورنډ د کرښې په دواړو غاړو کې یوه منظمه طرحه شوې کاري لایحه ور په لاس کړه.د نوموړيد نظامي ادارې مشر جنرال اختر عبدالرحمان نظر داو چې ( کابل باید وسوځول شي) د همدې ستراتېژۍ د عملي کولو لپاره ضیا الحق افغان مجاهدین په لوی لاس په اوه ډلو ووېشل.
دغه وېش سره له دې چې د (دفاع پاکستان، جگړه په افغانستان کې باید ترسره کړي)د پاکستان په کور دننه هم باید له افغان نشنلیزم سره جگړه وکړي. مجاهدین دېته اړ کړای شوي ول، چې له خدای خدمتگارـفخر افغان پاچا خان، د پښتنو له عوامي نشل گوند او د پښتنونخوا له ملي عواميگوند سره به په هر محاذ مخالفت او سیاست کوي. د ټولو تنظیمونو لپاره تر ټولو ارزښتمن او نژدي ملگري هغه د قاضي حسین احمد جمعیت اسلامي او د مولانا فضل الرحمان جمعیت علما ډلې وگومارل شوې. قاضي حسین احمد چې د ای ایس ای لخوا د افغانستان د ایل کولو او د کابل د سوځولو لپاره له ۱۹۷۰ لسیزې گمارل شوی وو، د لرگیو د کاروباري په توگه یې له اویایمو کلونو را پدېخوا د کابل او افغانستان گڼو نورو سیمو ته سوداگریز(استخباراتي ) سفرونه وکړل، چې په پایلې کې د بهټو لپاره له افغان محصلینو څخه د چریکانو د جلب او جذب تگلاره بریالۍ په مخ بوتله. پدې توگه حسین احمد د افغان جهاد لپاره د یو مذهبي او اخلاقي ملاتړي په توگه د جمعیت اسلامي د خوځښت په مخکښ بدل شو.
د قاضی حسین احمد ټول ارزښت د کمشیر د جگړې پر مخ بیول ول او دارنگه د کابل سوځول. کله چې د ۱۹۹۱په مارچ کې خوست د مجاهدینو لخوا ونیول شو، نو قاضي حسین مجاهدینو ته پخپله وینا کې وویل، نن د ډیورنډ کرښه په امو سیند لاهوه شوه او پدې توگه یې د پاکستان پوځ ته زیری ورکړ چې موږ پخپل تاریخي شوم پلان کې بریالي شو.
د لس کلن جهاد په اوږدو کې افغان ډلو په پېښور، لاهور او کراچۍکې د دفاع پاکستان، جهاد افغانستان تر عنوان لاندې غونډې کولي ـ خو ددې شعار په مانا یوه جهادي ډله هم نه پوهېده. دا شعار تر ډیره بریده د پخواني شوروي د ماتولو په معنی نه و، بلکې د افغان نشنلیزم له منځه وړل و، چې له مخې یې دپاکستان سالمیت او سیاسي جغرافیه تر ابده خوندي ساتل کېده. پاکستان د پخواني شوروي له پرمختگ څخه وېره نلرله، یواځینۍ وېره چې پاکستان هغه وخت لرله او اوس یې هم په ټیټه کچه محسوسوي، هغه د افغانانود نشنلیزم د ایډیالوژۍ بیدارېدلدي، ځکه چېافغانان د لوی افغانستان په جوړښت سره کولایشي پاکستان یو ځل بیا د ۱۹۷۱ کال د وېش په څېر وویني.
سرچینې
وېشنيزه:پنجابیان وېشنيزه:پاکستانیان وېشنيزه:پاکستان پوځ
ایکوسیستم انجنیر
الوجینیک انجنیران
الوجنینیک انجنیران بیوفزیکي چاپېریال د ژوندیو یا غیر ژوندیو توکو په بدلون سره له یوې بڼې څخه بلې بڼې ته تعدیلوي یا په اصلاحي ډول بدلوي. د اوبو سپي (Beavers) د ایکوسیستم انجنیرانو لپاره اصلي ماډل دی؛ دغه سپي د پاک‌کارۍ او بندونو جوړولو په پروسه کې خپل چاپېریال په پراخ ډول بدلوي. د یوه بند ډېرېدل هم په سیمه کې د ډېرو موجوداتو خپرښت او ډېرښت بدلولی شي. چینجیان (Caterpillar) یوه بله بېلګه ده چې له پاڼو څخه د مېشت‌ځایونو په جوړولو سره د نورو موجوداتو لپاره پټنځایونه رامنځته کوي چې ښايي هم‌مهاله یا وروسته یې اشغال کړي. یوه بله بېلګه ښايي دارکوب مرغان (woodpeckers) یا نور الوتونکي وي چې چې په ونو کې سوري جوړوي تر څو ځالې په کې جوړې کړي. کله چې دغه الوتونکي له هغوی څخه جلا کېږي، دغه سوري د نورو الوتونکو یا تي لرونکو له‌خوا د کورونو یا مېشت‌ځایونو په توګه کارول کېږي.
اټوجینيک انجنیران
اټوجنینک انجنیران د خپلو ځانونو په بدلولو یا اصلاحي تعدیل سره خپل چاپېریال بدلوي. ونې یې ښه بېلګه ده، ځکله چې وده کوي ډډه او ښاخونه یې د نورو موجوداتو لکه ډانګلکیو (موش خرماوو)، الوتونکو او نورو حشراتو لپاره مېشت‌ځایونه رامنځته کوي. په استوايي سیمو کې پورته ختونکي نباتات (lianas) ونې سره وصلوي چې ډېرو حیواناتو ته زمینه برابروي تر څو د ځنګله د تاج‌پوښ له لارې تګ راتګ وکړي.
اهمیت
په یوه چاپېریال کې د ایکوسیستم انجنیرانو د پېژندلو وړتیا ښايي د نورو هغو ژوندیو موجوداتو لپاره هم مهمه وي چې په هغه چاپېریال کې ژوند کوي. پر دې هم باید پوه شو چې ایکوسیستم انجنیران داسې موجودات یا ارګانېزمونه نه دي چې د نورو موجوداتو لپاره مستیقماً ژوندي یا غیر ژوندي نسجونه رامنځته کوي. په بله وینا، دغه موجودات د دې لپاره د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه نه پېژندل کېږي چې تغذیوي اغېز لري، بلکې د دې لپاره ایکوسیستم انجنیران بلل کېږي چې د مېشت‌ځایونو یا سرچینو د بدلولو وړتیا لري. که څه هم د ایکوسیستم انجنیرانو اغېز کېدای شي د کیسټون نوعو په اندازه لوی وي، خو دوی د اغېزو په ډولونو کې بېلابېل دي. کیسټون موجودات د تغذیوي اغېزو په خاطر اړین دي، خو ایکوسیستم انجنیران دغسې نه دي.
د ځینو ایکوسیستم انجنیرانو شتون د یوې سیمې په کچه د نوعو له ډېرښت سره تړلی دی. د اوبو د سپي په څېر موجودات د خپلو مېشت‌ځایونو په بدلولو سره لا ډېر نور مېشت‌ځایونه رامنځته کوي، له دې امله د هغو نوعو په ډېرېدو کې مرسته کوي چې په نورو ځایونو کې نه پیدا کېږي.
د ژوندیو موجوداتو بېلابېلوالي ښایي د یوه ایکوسیستم په داخل کې د پېچلو پروسو د ډېرولو لپاره د ایکوسیستم انجنیر د وړتیا تر اغېز لاندې راشي او په بالقوه ډول د نوعو د ډېرېدو او په ځايي چاپېریال کې د بېلابېوالي د ډېرېدو لامل شي. د بېلګې په توګه د اوبو سپي د ساحلي ځنګلونو د بدلولو او نمجنو مېشت‌ځایونو د پراخولو وړتیا یا ظرفیت لري چې دغه کار په ژوندځایونو کې د بېلابېوالي د ډېرېدو لامل کېږي او په هغې سیمې کې ډېرو نوعو ته د اوسېدو یا مېشت کېدو زمینه برابرېږي. د سمندري ژیو مرجاني مېشت‌ځایونه چې د ایکوسیستم انجنیرانو مرجاني نوعو رامنځته کړي دي، په نړۍ کې د اوبو د موجوداتو د نوعو تر ټولو ډېر بېلابېلوالی لري.
د اصطلاح پر سر اختلاف
د یوې نوعې د طبقه‌بندۍ لپاره «د ایکوسیستم انجنیر» اصطلاح د کارولو په اړه د نظر اختلافات موجود دي، ځکه دغه اصطلاح د ایکولوژيکي علومو د ټولنې لپاره یوه «رمزي کلمه» بللی شو. د «ایکوسیستم انجنیر» د اصطلاح کارول ښيي چې نوعې په شعوري او قصدي ډول خپل چاپېریال بدلوي یا اصلاح کوي. داسې استدلال هم شته چې ووایو په ټولو ځایونو کې د ایکوسیستم انجنیرانو شتون په دې معنا دی چې ټول موجودات د ایکوسیستم انجنیران دي. له همدې امله د یوه ایکوسیستم انجنیر د طبقه‌بندۍ د پلټنې لپاره لا ډېرې ایکولوژيکي څېړنې کېږي. د یوه ایکوسیستم انجنیر د پېژندنې کلیات او ځانګړنې د اختلاف ټکی دی او دا مهال د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه د اغېز پر اساس د موجوداتو د طبقه‌بندۍ لپاره لا ډېرې څېړنې روانې دي.
انسانان د ایکوسیستم انجنیرانو په توګه
فکر کېږي چې انسانان د ایکوسیستم تر ټولو ښه انجنیران دي. مېشت‌ځای جوړونه د بشري فعالیت له لومړنیو ورځو څخه راپيل ده. انسانانو د ښاري پراختیا، کرنیزو لارو چارو، ونو وهلو، بندونو جوړولو او کانونو استخراجولو له لارې له چاپېریال سره د تعامل ډول بدل کړی دی. دغه تعامل تر ډېره د انساني ایکولوژۍ په برخه کې څېړل شوی دی. انسانان چې هم الوجنیک انجنیران او هم اټوجنیک انجنیران بلل کېږي، د ایکوسیستم انجنیرانو په هېڅ یوه ډله کې هم نه راځي. انسانان د اټوجنیک اغېزو تقلید کولی شي او خپلې الوجنیک اغېزې تطبیقولی شي. ایرکنډېشنونه د انسان د اټوجنیکې اغېزې د تقلید یوه جوته بېلګه ده.
د اکثرو ټولنو او ایکوسیستمونو د پېچلتیا له امله د بیارغونې پروژې تر ډېره سختې دي. ایکوسیستم انجنیران عادي یا پخواني حالت ته د یوې سیمې د بیا را ګرځولو لپاره د یوې وسیلې په توګه وړاندیز شوي دي. که څه هم چې په ایډیال حالت کې به دا ټول طبیعي عوامل وي، خو د اوسنۍ پراختیا کچې ته په کتو سره ښايي انساني مداخله هم اړینه وي. پر دې سربېره چې ایکوسیستم انجنیران د بیارغونې په ایکولوژۍ کې مرسته کولی شي، ښايي د بریدګرو نوعو یا موجوداتو په مدیریت کولو کې هم ګټور عامل وي. دا مهال داسې نوې برخې د پراختیا په حال کې دي چې د هغو ایکو سیستمونو پر بیارغونه تمرکز لري چې د انساني فعالیتونو په پایله کې خراب شوي یا له منځه تللي دي، د دې تر څنګ د هغو ایکوسیستمونو پر پراختیا هم تمرکز لري چې له انساني او ژواک چاپېریالي ارزښتونو سره پایداري یا تلپاتې‌والی لري.
بېلګې
لکه وړاندې یې چې یادونه وشوه، د اوبو سپی د ایکوسیستم د انجنیر په توګه عمل کوي، خو د دې تر څنګ نور ځمکني حیوانات هم دغه کار کوي. دا ښايي د تغذیې د عادتونو، مهاجرت یا نورو هغو چلندونو له لارې وي چې د دایمي بدلونونو د رامنځته کېدو لامل کېږي.
مفصل لرونکي (Arthropods) لکه تارکشې، مېږیان او نورې لارواوې هم کېدای شي د ایکوسیستم انجنیران وي چې له پاڼو څخه پټنځایونه جوړوي او نور حشرات هم د نباتاتو د بڼې په بدلولو سره دغه کار کوي.
یوازې حیوانات د ایکوسیستم انجنیران نه دي. فنجي هم کولای شي لرې پراته ځایونه سره ونښلوي او تر منځ یې تغذیوي توکي ولېږدوي. دوی په دې کار سره د غیر فقاري زایلوفاژونو لپاره تغذیوي مېشت‌ځایونه برابروي، ونو ته نایټروجن ور رسوي یا حتا «یو ځمک‌لاندې پایپ‌لاین» جوړوي چې د ونو تر منځ کاربن وېشي. پر دې بنسټ، فنجي د ایکوسیستم داسې انجنیران دي چې په ایکوسیستمونو کې د تغذیوي توکو څرخې کنټرولوي.
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان OECD
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD (په فرانسوي ژبه: Organization de Cooperation et de Developpement Économiques, OCDE) ۳۸ هېوادونه غړي لري او یو بین الحکومتي سازمان ده، چې په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي پرمختګ او نړیوالې سوداګرۍ د لا ودې په موخه تأسیس شو. دا سازمان داسې یوه ټولګه او مجموعه ده چې ټول غړي یې هغه هېوادونه دي، چې ځانونه دموکراسۍ او د بازار اقتصاد ته ژمن بولي او په ګډه د سیاسي پالیسیو اړوند تجربو د پرتله کولو، د ګډو ستونزو لپاره ځواب لټولو، د ګټور طریقو او ښه کړنلارو پېژندلو او دغه راز د دې سازمان د غړو هېوادونو د کورنیو او بهرنیو سیاستونو د همغږي کولو لپاره ښه زمینه او پلېټ فارم برابروي. د OECD زیاتره غړي هغه هېوادونه دي، چې لوړ عاید لرونکی اقتصاد او دغه راز د بشري پراختیا اړوند شاخصونو یا HDI لوړه درجه لري او د پرمختللو هېوادونو په توګه بلل کېږي. د OECD سازمان غړي هېوادونه له ۲۰۱۷ ز کاله تر دې دمه د خریدارۍ ځواک په وړاندې په ټولیز ډول ۶۲.۲ سلنه د نړۍ ناخالصه تولیدات نومول شوې برخه (۴۹.۶ تریلیونه امریکایي ډالر) او ۴۲،۸ سلنه د نړۍ ناخالصه داخلي تولید (۵۴،۲ تریلیونه نړیوال ډالر) ځواک جوړوي، دغه راز د OECD سازمان د ملګرو ملتونو اړوند سازمان رسمي څارونکی هم دی.
د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان یا OEEC په ۱۹۴۸ ز کال کې د فرانسوي روبرت مارجولین په مشرۍ د مارشال اړوند طرحې (چې د شوروي اتحاد او د هغه شاوخوا هېوادونو په وسیله رد شوه) د عملي کولو په برخه کې د مرستې لپاره رامنځته شو. دا موخه به د امریکې د متحده ایالتونو د مالي مرستو په ځانګړي کولو او دغه راز له دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د اروپا د بیارغونې په برخه کې د اقتصادي پروګرامونو په پلي کولو سره ترلاسه شي. د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان OEEC په ۱۹۶۱ ز کال کې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD بدل شو او د غړیتوب امتیاز یې غیر اروپایي هېوادونو ته هم وغځول شو.
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا په سازمان OECD مرکزي دفتر د فرانسې هېواد پاریس ښار په Chateau de la Muette برخه کې ده. د دې سازمان بودجه په بېلابېلو نرخونو او سهمونو سره د غړو هېوادونو په مرسته تمویل کېږي او ټوله بودیجه یې په ۲۰۱۹ ز کال کې ۳۸۶ میلیونه یورو وه.
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD د خپلو کلنیو ارزونو، بېلابېلو انتشاراتو او د غړو هېوادونو د درجه بندۍ په اساس یې تر ډېره د اقتصادي معلوماتو یا ارقامو د خپراوي یوې اغېزمنې سرچینې په توګه پېژندل کېږي.
د اروپا د اقتصادي همکارۍ سازمان
د اروپا د بیارغونې کارونه د ۱۹۵۰ ز لسیزې په پای کې په ښه او اغېزمنه توګه ترسره شول، یو شمېر مخکښو هېوادونو داسې وپتیله چې د OEEC سازمان خپلې موخې ته رسیدلی دی؛ خو کېدای شي د یو نړیوال ماموریت ترسره کولو لپاره تظیم او برابر شي. دا یو ستونزمن کار و او بالاخره د پاریسک په مجستیک هوټل کې تر څو بېلابېلو ناستو وروسته، چې د ۱۹۶۰ ز کال په جنوري کې پیل شوې وې د داسې یو بنسټ رامنځته کولو ه سر پرېکړه وکړه، چې نه یوازې د اروپا او اطلس سمندر اقتصادي مسایل به ارزوي، بلکې یو شمېر سیاستونه به هم ترتیب او تنظیموي. د دې سازمان له مخ پر ودې یا کمه اندازه پرمختللو هېوادونو سره مرسته بیا پشل شوه د امریکې متحده ایالات او کانادا یې چې مخکې د OEEC ناظرین و، هغوی به یې د بشپړو غړو په توګه په مدیره پلاوي کې شاملول. همدارنګه له راوستلو سره سم یې د جاپان راوستلو ته هم کار وکړ.
تأسیس او رامنځته کېدل
د اروپا د اقتصادي ټولنې رامنځته کولو لپاره د روم د ۱۹۵۷ ز کال له معاهدو وروسته د OEEC د اصلاح او سمون لپاره د اقتصادي همکاري او پراختیا اړوند سازمان کنوانسیون تنظیم شو. دا کنوانسیون د ۱۹۶۰ ز کال په دسمبر میاشت کې لاسلیک شو او د ۱۹۶۱ ز کال په سپتمبر میاشت کې OECD په رسمي توګه دOEEC ځایناستی شو. دا کنوانسیون د OEEC د بنسټ ایښودونکو اروپایي هېوادونو، امریکا او کانادا هېوادونو څخه جوړ شوی و. هالند، لوګزامبورک او ایتالیا درې هېوادونو د OECD کنوانسیون ټول OEEC غړي د ۱۹۶۱ ز کال له سپتمبر څخه وروسته تصویب کړل؛ خو بیا هم بنسټ ایښودونکي غړي بلل کېږي. د دې سازمان رسمي بنسټ ایښودونکي په لاندې ډول دي:
د راتلونکو ۱۲ کلونو په لړ کې جاپان، فنلند، اسټرالیا او نیوزیلینډ هېوادونه هم له دې سازمان سره یوځای شول. یوګوسلاویا هېواد د OECD له رامنځته کېدو څخه تر منحل کېدو پورې یې د یو نظارت کوونکي هېواد په توګه دې سازمان کې بلل کېده.
د ملګرو ملتونو اړوند سازمان د بېلابېلو سازمانونو او ادارو په خلاف، OECD د "organisation" لیکلې بڼه له یو «s» توري سره کاروي حال دا چې په نورو برخو کې «z» توری «organization» کارول کېږي (ise / ize وګورئ).
مرکزي اروپا ته پراختیا ‎
د ۱۹۸۹ ز کال له انقلابونو وروسته په ۱۹۸۹ ز کال کې OECD د مرکزي اروپا له هیوادونو (په ځانګړې توګه د Visegrád ډلې اړوند هېوادونو سره) سره د مرستې  لړۍ د بازار د اقتصاد اړوندو اصلاحاتو او سمون لپاره پیل کړه. په ۱۹۹۰ ز کال کې له بدلیدونکو اروپایي اقتصادونو سره د همکارۍ مرکز (چې اوسمهال له غیر غړو هېوادونو سره د همکارۍ مرکز یې ځایناستی شوی دی) پرانیستل شو. دغه راز په ۱۹۹۱ ز کال کې د «بدلېدونکو شریکانو» پروګرام د چکسلواکیا، مجارستان او لهستان په ګټه پیل شو، همدارنګه دا پروګرام د دې هېوادونو لپاره د غړیتوب برخه هم درلوده. په پایله کې لهستان، مجارستان، د چک او سلواکیا جمهوریت او دغه راز مکزیک او جنوبي کوریا د ۱۹۹۴ تر ۲۰۰۰ ز کلونو په لړ کې د OECD غړي شول.
اصلاحات او لا ډېره پراختیا
یو شمېر اروپایي هېوادونه چې اوسمهال د اروپايي ټولنې غړي دي، په ۱۹۹۰ لسیزه کې یې له دې سازمان سره د یوځای کېدو په برخه کې خپله لېوالتیا وښوده. په ۱۹۹۵ ز کال کې قبرس هېواد دې سازمان کې د غړیتوب غوښتنه وکړه؛ خو د قبرس د دولت په وینا د ترکیې هېواد په وسیله ویټو شو. دغه راز په ۱۹۹۶ ز کال کې د استونیا، لاتویا او لیتوانیا هېوادونو یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه، چې د دې اعلامیې په ترڅ کې یې په OECD کې غړیتوب ته لیوالتیا وښوده. همدارنګه سلووینیا هم په همدې کال کې دې سازمان کې غړیتوب غوښتنه وکړه. په ۲۰۰۵ ز کال کې د مالټا هېواد دې سازمان سره د یوځای کېدو غوښتنه وکړه. اروپایي ټولنه په دې سازمان کې د ټولو اروپایي هېوادونو د غړي کېدو لپاره لابي ګري کوي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رومانیا هېواد لومړي وزیر ویکتور پونتا د یوه لیک له لارې د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان OECD د هغه وخت عمومي مشر خوزه آنجل ګوریا څخه په ټینګار سره دې سازمان کې د غړیتوب په برخه کې په خپله لیوالتیا ټینګار وکړ. د ۲۰۱۲ ز کال په سپتمبر میاشت کې د بلغارستان دولت دا تایید کړه چې په دې سازمان کې د غړیتوب لپاره به د OECD په اداره کې خپله غوښتنه ثبت کړي.
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان یا OECD یوه کاري ډله جوړه کړه، چې سفیر سیچیرو نوربرو یې مشري کوله او موخه یې دا وه، ترڅو د پراختیا په برخه له هغو هېوادونو سره یوه طرحه جوړه کړي، چې د دې سازمان غړي نه و. دې کاري ډلې څلور معیارونه تعریف او بیان کړل، چې باید مراعت شي؛ «همغږي او همفکري، د پام وړ لوبغاړی، متقابله ګټې او نړېوال ملاحظات.»
عبدالکريم خرم
کيڼ|بټنوک|230px|عبدالکريم خُرم عبدالکريم خُرم د وردگو د سيد آباد ولسوالۍ اوسېدونکى دى چې په ١٣٤٢کال په کابل کې زيږېدلى دى ده خپلې لومړنۍ زده کړې درابيا په ښوونځي کې تر سره کړې او بيا يې ثانوي زده کړې په استقلال لېسه کې سرته ورسولې. په کال ١٣٦٠ کې له دغې لېسې څخه فارغ شو او د کانکور له ازموينې نه وروسته د کابل پولې تخنيک انستېتيوت دمهندسۍ په پوهنځي کې په زده کړه بوخت شو.
د قيد ژوند
د لوړو زده کړو د لومړي کال په جريان کې د١٣٦١ کال دسنبلې په مياشت کې د درېيم ځل لپاره د کمونيستي نظام ضد فعاليتونو درلودلو په تور د هغه وخت د جاسوسې شبکې خاد له خوا په نيمه شپه کې له خپله کوره ونيول شو او بنديخانې ته ولېږدول شو. کله چې دى د لېسې د نهم کال زده کوونکى وً کمونيستانو د يوې کودتا له لارې قدرت ونيو .له همغې شېبې ده درک کړه چې د نوي حاکمه قدرت سره يې لاره بېله ده ، لکه د نورو ځوانانو په شان ،عبدالکريم خُرم په دې لټه کې شو چې کمونيستي کندې ته د هېواد د لوېدلو علت پيدا کړي. په همدې لټه کې يې د نړۍ د سياسي مفکرينو د آثارو لوستل پيل کړل. ددې تر څنگ عبدالکريم خُرم عملاً د مجاهدينو سره په کابل ښار کې د کمونستي نظام پر ضد فعاليت کولو او د متعلمينو او محصلينو د فرهنگي چارو تر لوړو مسووليتونو پورې يې دندې په غاړه درلودلې چې په همدې علت دوه ځله د کمو ورځو لپاره او درېيم ځل د دريو کالونو لپاره بندي او جېل ته واچول شو.
له بنديخانې وروسته نږدې يو کال د مجاهدينو سره د دوى تر کنترول لاندې سيمو کې په جهاد بوخت وً ،او په کال ١٣٦٥ کې له مجاهدينو سره يو ځاى د پېښور په لور روان شو او له اتو ورځو ميزل وروسته پېښورته ورسېد .په پېښور کې د مجاهدينو په غنډونو کې له کم وخت تېرولو وروسته په ښارکې مېشت شو او په فرهنگي برخه کې يې فعاليت پيل کړ. دکتاب پلورلو په څنگ څنگ کې يې د زيات شمير خپرونو سره همکاري کوله او د ځينو د تحرير د هئيات غړى هم وً. په فرهنگي برخو کې تر فعاليتونو وروسته چې په هغو کې د مجاهدينو له خوا د لومړني هنري فلم جوړول هم شامل دي ، په کال ١٩٩١ کې د يو تحصيلي بورس په تر لاسه کولو سره د فرانسې هېواد ته روان شو. په فرانسه کې يې په پاريس کې د بين المللي روابطو د مطالعاتو په انستېتيوت کې په بين المللي اړيکو او ديپلوماسۍ کې د ماسټرۍ سند او وروسته د ( رنه دکارت ) پوهنتون کې د صادراتو په حقوقو کې د مافوق ماسترۍ سند تر لاسه کړ ، په همدې جريان کې عبدالکريم خُرم دپاريس د شرقي ژبو او مدنيتونو په انستېتيوت INALCOکې يوکال د قراردادي استاد په توگه تدريس وکړ. د لوړو زده کړو د تر سره کولو په جريان کې عبدالکريم خُرم تل له مطبوعاتو سره خپله رابطه ساتله او په پېښور او پاريس کې يې مقالې په مختلفو خپرونو کې چاپيدلې. برسېره پر دې ده دوه کتابونه له فرانسوي څخه دري ته ژباړلي چې يو يې د ( شکست اسلام سياسي ) په نامه دى چې په کال ١٩٩٥ کې په پېښور کې چاپ شوى او بل يې د ( قدرتهاى بزرگ در تلاش بې قدرتي ) د پاسکال بونيفاس ليکنه ده چې په کال ١٩٩٦ کې په پېښور کې چاپ شو. عبدالکريم خُرم خپله يوه رساله دeco سازمان په هکله ليکلې او دغه علمي اثر چې په فرانسوي ليکل شوى د افغانستان د داخلي جگړې په اوج کې دا نظريه وړاندې کوي چې زموږ سيمه او منطقه د رقابتونو او جنگونو پرځاى دeco سازمان د پياوړي کولو او فعالولو په واسطه دغربي اروپا د گډ بازار په شان د مثبتو اړيکو د ټينگولو په واسطه سوله افغانستان او ټولې منځنۍ او جنوب لوېديځې آسيا ته را وستلى شي. د١٩٩٧ کال په اخر کې عبدالکريم خُرم له پاريس څخه پېښورته راستون شو او هلته په سياسي او فرهنگي چارو بوخت شو. په فرهنگي برخه کې يې د سلهاوو مقالو ليکل ، په بېلابېلو کنفرانسونو کې اشتراک يا دولى شو. په سياسي برخه کې د افغانستان د سولې او ملي وحدت  د ټولنې د اجرائيه کمېټې غړى وو کومه چې د پير سيداحمد گيلاني په مشرۍ جوړه شوې وه ، عبدالکريم خُرم پېښور ته په راتلو سره د پېښور په افغان پوهنتون کې د حقوقو او سياسي علومو په پوهنځي کې د استاد دنده هم ترسره کړه. په کال ٢٠٠١ کې د سپتمبر له پېښې وروسته د بن په کنفرانس کې عبدالکريم خُرم د پېښور د گروپ دغړي په توگه برخه درلودله. دموقتې او انتقالي ادارو په تشکيل سره عبدالکريم خُرم په کابل کې مېشت شو ، او دلته يې لومړى د متخصصو افغانانو د راستنولو مشاوريت وزارت کې د اروپا او مرکزي اسيا د سيمو مسووليت په غاړه درلود او بيا يې د ( حقوقي مرستې_ افغانستان ) د دفتر په جوړولو سره ددغې موسسې مشري په غاړه واخېسته. دغه دفتر هغو بې وزلو افغانانو ته چې د بېلابېلو جرايمو د ارتکاب په تور بنديان شوي  وو د مجاني وکالت مدافع د برابرولو دنده تر سره کوي.
وېشنيزه:پښتانهوېشنيزه:افغانانوېشنيزه:پښتانه سياستوالوېشنيزه:افغان سياستوالوېشنيزه:افغان وزيرانوېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
جلال اباد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
جلال آباد یا جلالکوټ د کونړ او کابل سیند په نښلونې ځای کې پروت دی. جلالکوټ د ننگرهار ولایت منځی (مرکز) دی. دا ښار د یوې۹۰ کیلومتري لوی لاری په وسیله له کابل ښار سره نښلي. او د په همدې واټن سره په ختیځه برخه کې د گاونډي هېواد له پېښورښار سره نښلي.
دا رنگه جلالکوټ د ختیځو سیمو ستر سوداگریز او ټولنیز منځۍ هم دی.
ددې ښار زیات اوسیدونکي په پښتو ژبه غږیږي او ورپسې دري او پشه یی راځي. هندي په دې ښار کې د لږکیو ژبه ده.
جلال اباد د ننگرهار په شمالي برخه کې پروت دی او ۲۷ کیلو متره مربع مساحت لري. د یادولو وړ ده چې دجلال اباد ښار له څلورو خواوو څخه ۱۳ کیلو متره مربع غیر پلاني پراختیا کړې او ماستر پلان یې یواځي ۷۰٪ پلی شوی.
دجلال اباد ښار جلال اباد ښار (۱۴۲ کیلومتره) او دتورخم دپولې (۷۵ کیلومتره) په عمومي لاره پروت دی. په تیرو اوس وخت کې جلال اباد یو لوی سوداگریز ښار دی او دمربا، غیر الکولي مشروباتو، دشړشم تیلو، دزیتون غوړیو، المونیمو، مرمر تیږو، المونیمي لوښو، څپلیو گڼډلو، بوټ گنډلو، قالین بافۍ او کنجد په تولید کې شهرت لري. خو دجنگ او کورنیو شخړو کلونو او همداډول څو کلنې وچکالۍ دښار په اقتصادي وضعیت خپل منفې اغیز ښندلی. مالداري، کرنه، سوداگري، خدمات او دکوچنیو لاسي صنایعو صنعت دښاریانو دژوندانه دتیرولو اصلي سرچینې تشکیلوي.
دنفوسو شمیر
دښاروالۍ ناحیه
اداري واحد
شمیره
نفر162,680
لومړۍ
دجلال اباد ښار
1
153,910
دویمه
2
115,280
دریمه
3
څلورمه
4
105,000
پنځمه
5
122,912
شپږمه
6
832,022
سرچينې او پايڅوړونه
http://jalalabad-m.gov.af/ps/page/5672/5682/ جلال اباد ښاروالۍ ویب سایټ
جان ون نايمن
جان ون نايمن (۲۸ دسمبر ۱۹۰۳ز – ۸ فبروري ۱۹۵۷ ز) يو هنګري توکمی امریکايي رياضي پوه، فزيک پوه، کمپيوټر ساينس پوه، انجنير او ټولنپوه و. ون نايمن د خپل وخت تر ټولو مخکښ رياضي پوه په توګه پېژندل شوی او ويل کېدل چې هغه د سترو رياضي پوهانو وروستی استازی د ی. هغه سوچه او تطبیقي علوم سره يوځای کړل.
ون نايمن د رياضياتو (د رياضياتو بنسټونه، عملي شننې، ايرګوډيک نظريه، د استازولۍ نظريه، تطبيقيي الجبر، هندسه، ځای پېژندنه او شمېريزې شننې)، فزيک (کوانتمي ميکانيک، د اوبو د ځواک علم «هايډرو ډايناميک» او د کوانتم حسابي ميکانيک)، اقتصاد (د لوبې نظريه، محاسبه (ون نايمن معماري، خطي پروګرام جوړول، خپله تکرارېدونکي ماشينونه، تصادفي حساب) او شمېرو په ګډون، په ډېرو برخو کې سترې مرستې وکړې. د تطبيقي شننې د پرمختګ په برخه کې د کوانتم ميکانکس لپاره د عملياتي نظريې د عملي کېدو په برخه کې، هغه د دې ډګر له مخکښانو څخه یو و، د لوبې په نظريه او د حجروي خپلچاري ماشينونو د نظرياتو په برخه کې يو مهم شخص و، نړيوال جوړوونکی (يو پېچلی ماشين دی) او برېښنايي کمپيوټر.
ون نايمن په خپل ژوند کې له يو سل او پنځوسو زياتې لیکنې خپرې کړې، نيمايي يې د اسانه رياضياتو په اړه، شپېته یې د تطبيقي رياضياتو په اړه، شل يې په فزيک کې او پاتې يې د ځانګړو رياضياتي معادلو يا نا رياضي موضوعاتو په اړه دي. د هغه وروستی کار، يو نيمګړی په لاس ليکل شوی اثر و، کله چې هغه په روغتون کې و، وروسته همدا لیکنه، په کتابي  بڼه د «کمپيوټر او دماغ» په نوم خپره شوه.
د خپل ځان په څېر د بل شي د جوړولو د جوړښت په اړه د هغه شننه، د ډي اين ای د جوړښت له کشف وړاندې وه. د هغه د ژوند د حقيقت په اړه يو لنډ ليکلړ کې چې هغه خپله د ساينس ملي اکاډمۍ ته سپارلی و، نوموړی ليکي: «زما هغه کار چې زه يې تر ټولو مهم بولم، د کوانټم ميکانيزم په اړه و، کوم ته چې په ۱۹۲۶ ز کال کې په ګوټينګم کې او ورپسې نور کارونه دا دي: په ۱۹۲۷-۱۹۲۹ ز کلونو کې په برلين کې وده ورکړل شوه. همدا راز د کړنلارې د نظريې په بېلا بېلو ډولونو زما کار، په ۱۹۳۰ز برلين او بيا په پرينسټن ۱۹۳۵۰ز او ۱۹۳۹ زکې، همدا راز د ايرګوډيک پر نظريه پرنيسټن   ۱۰۳۱-    ۱۹۳۲ ز».
د دویمې نړيوالې جګړې پر مهال، ون نايمن د مينهاتن په پروژه له نظري فزيکپوه اډوارډ تيلر، رياضي پوه ستانيسلاو اولام او نورو سره يو ځای کار وکړ، په هستوي فزيک کې د هستوي تودوخې د غبرګونونو او هايډروجيني بمونو په برخه کې يې ټینګ اقدامات وکړل. په هستوي چاودېدونکو وسلو کې کارېدونکو چاودېدونکو لينزونو ته يې پراختيا ورکړه او د چاوديونکو توکو د ځواک د اندازې لپاره د « کيلو ټن» (ټي اين ټي) اصطلاح رامنځته شوه. له جګړې وروسته، هغه د متحده ايالاتو د اتومي انرژۍ په کميسيون کې د عمومي سلاکارۍ په کمېټه کې دنده تر سره کړه، د متحده ايالاتو د هوايي ځواک د پوځ د بالاسټيک څېړنيز لابراتوار، د وسله وال پوځ د ځانګړړو وسلو پروژې او د لانس ليورمورلابراتوار په څېر ادارو په برخه کې يې مشورې وکړې. د هنګري د يوه کډوال په توګه هغه اندېښنه درلودله، چې شوروي به هستوي فوقيت تر لاسه کړي، هغه د دوه اړخيزې ويجاړۍ د ضمانت تګلارې ته وده ورکړه، تر څو د وسلو سيالي محدوده کړي.
= د ژوند لومړي کلونه او زده کړه =
کورنۍ مخینه(شالید)
ون نايمن په يوه شتمنه، با کلتوره او غیر مذهبي کورنۍ کې زېږېدلی و، اصلي نوم يې « Neumann János Lajos» دی. په هنګري ژبه کې د کورنۍ نوم لومړی ليکل کېږي او دهغه اصلي نوم په انګليسي ژبه کې د جان لويس سره برابر دی.
ون نايمن د هنګري سلطنت په بوداپست کې زېږدلی و، چې هغه مهال د اتريشي-هنګري سترواکۍ برخه وه. د خپلو درې وروڼو مشر و، دوه کشران  وروڼه يې هر يو ميهلي (په انګليسي کې ميشل ون نايمن: ۱۹۰۷-   ۱۹۸۹ ز) او ميکلاو (ميکولاس ون نايمن ۱۹۱۱-۲۰۱۱) وو. پلار يې نايمن ميکسا (ماکس ون نايمن ۱۸۷۳۰۱۹۲۸) د بانک کار کوونکی و او په قانون کې يې  د دوکتورا سند درلود. هغه له بوداپست څخه د ۱۸۸۰ ز کلونو په پای کې «پکس» ته کډه شو. د ماکس پلار او نیکه دواړه په «اونډ» کې زېږېدلی وو(اوس د سيرنکس يو ښار دی)، د هنګري شمال «زمپلين» ولسوالۍ. د جان د مور نوم کين مارګيټ (انګليسي کې: مارګريټ کين) و، د هغې پلار جان کين او مور يې د مايسليز د کورنۍ څخه کاتالين مايسليز وه. د کين د کورنۍ درې نسلونه په بوداپست کې د «کين هلر» د دفترونو د پاسه سترو اپارتمانونو کې اوسېدل، د ون نايمن کورنۍ په تر ټولو لوړ پوړ کې د اتلس خونو يو اپارتمان نيولی و.
د ۱۹۱۳ ز کال د فبرورۍ په شلمه نېټه، سترواک فرينز جوزف، د اتريشي-هنګري سترواکۍ لپاره د خدمتونو په پاس، د جان پلار د هنګري د اشرافو طبقې ته لوړ کړ. په همدې اساس نايمن کورنۍ د مارګيټي ميراثي نوم تر لاسه کړ، (اوس د رومانيې مارګيتا). دې کورنۍ له ياد ښار سره هېڅ اړيکې نه درلودلې، دا نوم مارګيټ ته په اشارې سره غوره شو، لکه څنګه چې د هغوی انتخابي نښې درې داودي ګلان درلودل. د نايمن جينس نوم، په مارګيټيا نايمن جينس واوښت (جان نايمن دی مارګيټي)، وروسته هغه دا نوم په الماني ژبه بدل کړ چې «جان ون نايمن» لوستل کېږي.
نابغه ماشوم
ون نايمن په کوچنيتوب کې نابغه و. په شپږ کلنۍ کې هغه کولای شول، دوه اته شمېريز عددونه په خپل سر کې ووېشي او په لرغونې يوناني ژبه يې خبرې کولای شوی. کله چې شپږ کلن و، نايمن وليدل چې مور يې بې موخې يو ځای ته ځير ده، له هغې يې وپوښتل «څه شی شمېرې؟ ».
کله چې دوی ځوانان و، روزونکو به نايمن، د هغه وروڼو او د اکا زامنو ته روزنه ورکوله. د نايمن پلار باور درلود چې د دوی له اصلي هنګري ژبې پرته د نورو ژبو زده کړه هم اړينه ده، په همدې اساس کوچنيانو ته په انګليسي، فرانسوي، الماني او ايټالوي ژبه کې زده کړې ورکول کېدې. په اته کلنۍ کې، ون نايمن له تفاضلي او بې کسره حسابونو سره بلد و، خو هغه په ځانګړي ډول په تاريخ کې لېوالتيا درلودله. هغه د ويلهلم اونکن د شپږ څلويښت جلدي د نړۍ تاريخ Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen (يعنې په مونوګراف کې عمومي تاريخ) له لارې ولوسته. په کتابتون کې د دې کتاب يوه نسخه وه چې ماکس رانيولی وه. د اپارتمان له يوې خونې کتابتون او د لوست کوټه جوړه شوې وه، چې له چت څخه تر غولي پورې پکې د کتابونو المارۍ اېښودل شوې وې.
ون نايمن په ۱۹۱۴ ز کال کې په Lutheran Fasori Evangélikus Gimnázium ښوونځي کې داخل شو. يوګين وينګر له ون نايمن څخه په لوتيرين ښوونځي کې يو کال مخکې و او ډېر ژر د دواړو ملګرتيا شوه. دا په بوداپست کې يو له غوره ښوونځيو څخه و او د اشرافو لپاره د جوړ شوي ځلانده ښوونيز نظام یوه برخه وه. په هنګري نظام کې، ماشومانو ټولې زده کړې په يوه ښوونځي کې تر لاسه کولې. د هنګري ښوونځيو نظام داسې نسل وروزلو، چې د فکري لاسته راوړنو لپاره پېژندل کېده، په کومو کې چې تيودور ون کارمان (په ۱۸۸۱ کې  زېږېدلی و. جورج دو هوسي (په ۱۸۸۵ ز کې زېږيدلی)، مايکل پولاني (په ۱۸۹۱ کې زېږېدلی)، ليو زيلارد (په ۱۸۹۸ کې زېږېدلی)، ډينيس ګابور (په ۱۹۰۸ کې زېږېدلی)، يوجين ويګنر (په ۱۹۰۲ کې زېږېدلی)، ايډوارډ ټيلر (په ۱۹۰۸ کې زېږېدلی) او پال اردوس (په ۱۹۱۳ کې زېږېدلی) شامل وو. ځینې وخت دوی ټول د (ماريټن) په نوم پېژندل کېدل.
پليکان ډوله مرغان
پليکان ډوله مرغان (په لاتين: Pelecaniformes) د اوبو مرغانو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دي مرغانو طايفه په ۷ کورنیو تقسیمېږي.
ایډیټ
ايډيت (سمونه) ايډيت يوه انګريزي کلمه ده ،معادلې کلمې يې سمونه يا تصحيح دي.د ايډيټ پروسه په رسنيو کې ډېره پراخه ده، ډېري شيان چې له رسنيو خپريږي ايډيټ ته اړتيا لري، يا مخکې له دې چې يو شي له نورو سره شريک شي، د ايډيټ له غلبيله بايد ووځي. ټولې هغه غږيزې ثبتي برنامې چې د راډيو له امواجو خپريږي، لومړي ايډيټ کېږي او بيا تر مخاطب رسېږي. همدارنګه کوم کليپونه، فلمونه او ټلويزيوني ثبتي برنامې چې د ټلويزيون پر پردو کتل کيږي د ايډيټ له غورچاڼه راوتلي دي. نو په لنډه توګه ايډيټ داسې تعريفوو: ايډيټ، هغه پروسه ده، چې په يو متن کې د جملو او کلمو په لرې کولو، ورزياتولو، بدلولو، د ګرامري تيروتنو، شميرو او... په سمولو متن کره والى مومي. يا: د قواعدو او معيارونو داسې کارونه ده، چې د هغوى په چوکاټ کې د رسنۍ راټول شوي مطالب، په ښه، روښانه او معياري توګه وړاندې شي. يا: ايډيټ هغه فعاليتونه دي چې د يوه اثر( کتاب، خبر ، مقالې ...) له ليکلو وروسته تر چاپ او خپراوي پورې تر سره کيږي. لکه د املايي غلطيو مخنيوي، د ليک نښو په ځاى کارونه، دقت، وضاحت.... په يوه مطلب کې فزيکي بدلون، منطقي تسلسل او د منځپانګې د سمون ترڅنګ د مطلب ارايش د ايډيټ په نوم ياديږي. د تکنالوژۍ په رامنځ ته کيدو سره د غږ ايډيټ په (Adobe adition) د تصويرونو ايډيټ په (Photo Shop) او د ويډيو ايډيت په (Adobe Premier) کمپيوټري پروګرامونو کې ترسره کيږي.
ايډيټر Editor ايډيټر هغه څوک دى چې په يوه رسنۍ کې د ايډيټ چارې مخ ته وړي يا ايډيټر هغه چاته ويل کېږي چې يوه رسنۍ اداره کوي. يا: ايډيټر هغه څوک دى چې د کلمو، جملو، پراګرافونو په لرې کولو او ور زياتولو د متن مانا او پيغام روښانوي او هم د رسنۍ د پاليسۍ له مخې د خبرونو اهميت ټاکي. يا هغه کس ته ويل کيږي چې په رسنيو کې هر خپريدونکي مطالب له خپريدو مخکې د ادارې د پاليسي او ژورنالستيکو معيارونو په پام کې نيولو سره برابر کړي. د ايډيټ اهميت: سهوه او تېروتنه يو داسې عمل دى چې له هر انسانه سر وهي، خو که دغه تېروتنې تر نورو هم ورسېږي نو ستونزې جوړوي. په خبر کې ځينې وخت تېروتنې املايي، انشايي او کله د شمېرو، موقعيتونو، رتبو او... په برخه کې وي، چې هره تېروتنه يوه ستونزه رامنځ ته کوي. لويه ستونزه داده چې که خبريال يا يوه رسنيزه اداره همداسې تيروتنې تکرار کړي، نو مخاطبين پرې باور له لاسه ورکوي او کله چې يوې رسنۍ خپل اعتماد له لاسه ورکړ، نو همدا يې مرګ دي. ځکه هره رسنۍ د خلکو لپاره توليدات لري او که څوک يې توليدات (خبر،فيچر،مرکه...)  خوښ نه کړي، نو فعاليت يې مانا نه لري. يوه رسنۍ شايد ډېر مهم مطلب وړاندې کړي، خو چې املا، ګرامر، انشا، نومونو، موقعيتونو او ... کې يې تېروتنې کړي وي، لوستونکي پرې باور نه کوي. هغوى داسې انګيري چې يوه رسنۍ په املا او انشاء نه پوهيږي نو مطالب به يې څنګه دقيق وي؟ له همدې کبله ترې واټن نيسي. پښتو متل دى: خپل عيب د ولو منځ او د بل عيب د کلي منځ. مطلب دا چې خپل عيب چاته سم نه ښکاري او د بل ورته له لرې او ډېر واضح ښکاري په ليکلو کې هم همداسې ده. ليکوال له خپلې ليکنې سره ډېرې نږدې اړيکې لري نو خپلو نيمګړتياو ته سم نه متوجه کېږي او بل چاته دغه نيمګړتياوې ښې رڼې ښکاري. يا کېداى شي دغه ليکوال د ليکنې په مهال له کومې ستونزې سره مخ وي، فکر يې سم کار ونه کړي او تېر وتنې ترې وشي چې د دغو تير وتنو مخنيوي په ايډيټ سره کېږي.
جیودوزي (ځمک-سنجي)
جیوډوزي د ځمکې د کرې اندازه کولو او د ځمکې د شکل (هندسي شکل او اندازې)، په فضا کې د ځمکې د جهت او جاذبې ساینس دی. په څانګه کې څېړنې لکه د وخت په تېرېدو سره دا ځانګړتیاوې څنګه بدلېږي او د نورو سیارو لپاره ورته سنجش (چې د سیاروي جیوډوزي په نوم یادېږي) هم راځي. جیوډینامیکل (د ځمکې تحرک) پدیدې، لکه قشري حرکت، مد  او جذر او قطبي خوځښت، د نړیوالو او ملي کنټرول کوونکو شبکې په را منځ ته کولو او د فضایي جیوډوزي او ځمکنیو جیودوزیکي تخنیکونو په کارولو او د سنجش او د مختصاتو د سیسټمونو پر مټ مطالعه کېږي. په دې برخه کې د دندې عنوان جیوډیسیسټ یا جیوډیټیک سروې کوونکی دی.
پېژند
د جیودوزي کلیمه، د لرغوني γεωδαισία geodaisia  یوناني کلیمې څخه (چې تحت الفظي معنا یې "د ځمکې وېش" دی ) اخیستل شوې ده.
دا پوهه په اساسي توګه د لنډمهاله بدلون په حال کې جاذبوي ساحه کې موقعیت ټاکنه تر پوښښ لاندې راولي. په آلماني ژبه نړۍ کې جیودوزي په "لوړ جیودوزي" (Erdmessung یا höhere Geodäsie) چې په نړیواله کچه د ځمکې سنجش تر پوښښ لاندې روالي او "عملي جیودوزي" یا "انجنیري جیودوزي" (Ingenieurgeodäsie)، چې د ځمکې د ځانګړو برخو یا سیمو سنجش تر پوښښ لاندې راولي او په هغه کې سروې ګډون لری، وېشل شوې ده. دا ډول جیودوزیکې کړنې په لمریز سیسټم کې د نورو سماوي اجسامو په برخه کې هم کارول کېږي. همدارنګه جیودوزي، د ځمکې د هندسي شکل، فضایي جهت او د جاذبې د ساحې د سنجش او پوهېدو ساینس دی.
جیود (کره ډوله جسم) او مبنا الیپسوید (بیضوي ډوله جسم)
جیود په اصل کې د ځمکې هغه شکل دی چې د هغې د توپوګرافیکي ځانګړتیاوو څخه خلاصه شوی دی. دا د سمندر د اوبو یوه ایدیالي تعادلي سطحه ده، یعنې د جریانونو او د هوا د فشار د بدلونونو په نشتوالي کې د  سمندري سطحې منځنۍ کچه ده او د براعظمي کتلې پر بنسټ دوام کوي. جیود، د مبنا بیضوي برعکس، د محاسبوي سطحې په توګه، د هندسي ستونزو د حل لپاره، لکه د نقطې موقعیت ټاکل، غیر منظم او خورا پېچلی دی. د جیود او مبنا بیضوي تر منځ هندسي بېلتون د جیودي نوسان په نامه یادېږي. کله چې GRS 80 بیضوي ته مراجعه کېږي، دا په نړیواله کچه د ± ۱۰۰ m ترمنځ بدلون مومي.
مبنا بیضوي، چې په دودیز ډول د جیود په څېر د ورته اندازې (حجم) لپاره غوره شوی، د نیم لوی محور (د استوایی وړانګې یا نیم قطر) چې په a ښودل کېږي، او اوارېدنه (flattening) چې په f ښودل کېږي، پر بنسټ تشرېح شوی. د f = a − b/a مقدار، چی په کې b نیم کوچنی محور دی (قطبي شعا یا نیم قطر)، په بشپړه توګه هندسي دی. د ځمکې میخانیکي بیضویتوب (متحرکه اوارېدنه، سمبول J2 ) سپوږمکۍ د مدار د نوسان د مشاهدې له لارې لوړ دقیقیت ته ټاکل کېدی شي. له هندسي اوارېدنې سره یې اړیکه غیر مستقیمه ده. اړیکه د داخلي کثافت په وېش پورې، یا په ساده توګه، د کتلې د مرکزي غلظت په کچې پورې اړه لري.
د ۱۹۸۰ ز کال  جیوډوزیک مبنا سیسټم (GRS 80) د۶،۳۷۸،۱۳۷ مترو نیم لوی محور او ۱:۲۹۱۸.۲۵۷ اوارېدنه فرض کړل. دا سیسټم د جیودوزي او جیو فزیک نړیوالې اتحادیې (IUGG) په نړیواله اولسمه عمومي غونډې کې تصویب شو. دا په اصل کې د نړیوال موقعیت موندنې سیسټم (GPS)  له خوا د جیوډوزیک موقعیت ټاکنې پر بنسټ دی او په دې توګه د جیوډوزیکې ټولنې څخه بهر په پراخه کچه کارول کېږي. له هغه وخت څخه چې هېوادونو په پر له پسې توګه د GRS 80 منبا بیضوي په کارولو سره نړیوال، جیو سینټریک مبنا سیسټمونو ته مخه کړې ده، زیاتره سیسټمونه چې هېوادونو د نقشو او چارټونو د رامینځ ته کولو لپاره کارولي دي ،زاړه دي.
جیود د "د پوهېدو وړ یا حقیقي" دی، په دې معنا چې د فزیکي وسایلو، لکه د مد او جذر او سنج  د مناسب ساده سنجش پر مټ یې په کره توګه موقعیت د ځمکې پر مخ ټاکل کېدای شي. له همدې امله، جیوډ یوه حقیقي سطحه ګڼل کېدای شي. خو د مبنا بیضوي، ډېرې ممکنې بېلګې وړاندې کوې او په اسانۍ سره د پوهېدو وړ نه دي، نو ځکه دا غیر حقیقي سطحه ده. د جیوډزیکې لېوالتیا درېیمه لومړنۍ سطحه - یعنې د ځمکې توپوګرافیک سطحه ؛ حقیقي سطحه ده.
توت خوره
توت خوره ډوله مرغان (علمي نوم: Fringillidae) د ونو کوچنيو مرغانو یوه کورنۍ ده چې په ۲۰ جنسو او ۱۴۳ ډولو تقسیمېږي.
توصيف
وېشنيزه:توت خوره ډوله مرغان وېشنيزه:مرغۍ
ارشو بنګش
ارشو بنګش (انگرېزي: Irshu Bangash) په ۵ د جولائی، ۱۹۹۲ لمريز کال کې زېږېدلی. د پاکستان د فلمي صنعت ډايريکټر موسیقي پروډیوسر دی. چی د ​​پیښور، خیبر پښتونخوا، پاکستان سیمې سره تعلق لري. هغه د خپل لومړي نړيوال فلم "پراجيکټ پشاور" له کبله مشهور دی, دی يې په خپله ډايرکټر او فلم جوړوونکی دی او  د "جینز فلمز" له خوا جوړ شوی دی. دهغه فلم په درېوو هېوادونو کې د امريکا متحده ايالتونه، هالینډ او پاکستان او په اردو، انګریزي، ډچ او پښتو ژبو کی جوړ شوی دی. د "پراجيکټ پشاور" څخه وروسته هغه د پاکستان د فلم صنعت تر ټولو ځوان ډايريکټر په توګه هم مشهور دی.
وختي ژوند او زدکړه
بنګش د پېښور انجوګانو سره د مستندو او لنډو فلمونو په اړه کار کړی دی. په ۲۰۱۴ کال کې هغه په ​​پېښور کې په "ریډ کریسنټ" سفیر شو. له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۶ کال پورې د پېښور د ډېرو موسیقي ټولو سره د ګیتارست, سينماټاګرفګر او ډايريکټر په توګه کار دی. "معز او ارشو" د معز الدين مھمند او ارشو بنګش یوه موسیقی ډله چې معز په کی د سندرغاړی او موسیقۍ جوړولو په توګه رول لوبوي  او ارشو بنګش موسیقي  په صوتي ګیټار, برقي ګیتار او ډیجیټل سافټویر په مرستې سره جوړوي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلم ډايريکټران وېشنيزه:پاکستانی ډايريکټران وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي وېشنيزه:پښتونخوا سندرغاړي وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پاکستاني سندرغاړي وېشنيزه:سندرغاړي
20 جنوري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري