cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غازی حسن نیکہ نورزی
د کندهار د والي د دفتر او اطلاعاتو او کلتور ریاست پاملرنه! ويجاړه شوې گنبد ب buildingه ودانۍ چې تاسو ګورئ په اصل کې د احمدشاه بابا او د هغه د سرحدي ملېشو قوماندان (قوماندان) غازي حسن نيکه نورزۍ عرف حسن ابدال آرام ځای و. دا تاريخي استوګنځای اوس هم د غازي حسن نيکا لمسی دی. خان د کندهار ولایت په سرحدي سیمه (سپین بولدک رباط) کې موقعیت لري. بابا په یو لوی کلي کې موقعیت لري. نه یوازې گنبد بلکې د حسن نیکا لوی کلا ، چې یو لوی تالار ، د اوبو څاه او څلور دیوالونه لري. بدبختانه ، دا په بشپړ ډول ویجاړ شوی ، یوازې گنبد په کنډواله کې پروت دی. د AH هجري او AH هجري تر منځ احمدشاه بابا له دې کلا څخه پاکستان ، هندوستان او ایران ته پلان جوړ او سفر کاوه ، کله چې احمد شاه بابا سفر وکړ ، حسن نیکه عرف حسن ابدال د دې کلا مسؤل و. غازي حسن خان هغه وخت یو پیاوړی قومندان و ، چې نه یوازې یې د کلا ساتنه وکړه ، بلکې د کلا د ځواکونو امر یې هم وکړ. په لنډ ډول. زه به ووایم چې دا هغه ځای و چیرې چې احمدشاه بابا ناست و ، آرام او آرام کاوه ، مګر بدبختانه اوس دا په کنډوالو کې خورا ډیر دی. له همدې امله د سپین بولدک د نورزیو قومونو د کندهار د والي له دفتر او د کندهار د اطلاعاتو او کلتور ریاست څخه غوښتنه وکړه چې د تخریب د مخنیوي لپاره دې ژر تر ژره اقدام وکړي او ساحه دې ژر تر ژره بیارغوي. ژر پیل وکړئ.
حاد کرونري ساينډروم
حاد کرونري ساينډروم (په انگرېزي:Acute coronary syndrome) د هرو هغو علايمو ډلې ته وييل کېږي چې د کرونري شريانونو د بندېدلو سره تړاو لري. د حاد کرونري ساينډروم تر ټولو عامه نښه چې د تشخيص لپاره لار پرانېزي ټټرخوږی دی چې اکثراً کيڼ مټ يا ژامې لور خوځېږي، ناروغ اکثراً، درد د فشار سره ورته او يا داسې چې چا يې زړه په موټ کې ټينگ نيولی وي يا هم يو دروند شی يې پر ټټر پروت وي چې له کبله يې ناروغ په سمه سا نشي اخيستلی، په دغو عبارتونو خپل درد څرگندوي، د درد سره ملې نورې نښې زړه بدوالی او خوله کول هم دي. حاد کرونري ساينډروم اکثراً د دغو روغتيايي ستونزو څخه د هرې يوې ستونزې په نتيجه کې پېښېږي: ST هسک مايوکارډيل انفارکشن (30%) يا په ساده وينا د زړه د دېوالونو سيمه ايزه مړينه چې د زړه گراف د ST څپې هسکېدنه ښکاره کوي، ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن (25%) يا په ساده وينا د زړه د دېوالونو سيمه ايزه مړينه چې د زړه گراف د ST څپې هسکېدنې نه ښکاره کوی، او يا هم ناثابته انجاينا (38%) يا په ساده وينا ناثابته ټټرخوږی چې د لږ ستومانۍ او د زړه د پمپېدنې د کچې په لوړېدو سره ټټرخوږی رامېنځ ته کېږي.
د ST هسک مايوکارډيل انفارکشن (STEMI) او ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن (NSTEMI) د زړه گراف د ښکارېدنې له مخې ډلبندي شوي حالتونه دي. داسې يو ډول وضع شوي توپيري معيارونه شته چې دا په ډاگه کړي چې دمايوکارډيل انفارکشن کومه ډله په حاد کرونري ساينډروم کې وشمېرل شي.
د حاد کرونري ساينډروم او د ثابتې انجاينا ترمېنځ بايد ښکاره توپير وشي، ثابته انجاينا د فيزيکي زيار ايستنې په وخت کې او د ستومانېدنې په وخت کې رامېنځ ته کېږي چې د دمې او آرام سره ناروغ بېرته نورمال حالت ته وردرومي. دې حالت ته ناورته ناثابته انجاينا ناڅاپي د دمې او ډېرې لږې زيارايستنې سره پېښېږي او يا هم د فيزيکي زيار ايستنې پرته پېښېږي. د انجاينا د نوې دورې پېښېدنه هم ناثابته انجاينا گڼل کېږي، دا ځکه چې داسې يو حالت په کرونري شريانونو کې نوې ستونزه ښکاره کوي.
که څه هم چې حاد کرونري ساينډروم اکثراً د کرونري ترومبوسېز يا د زړه د شريانونو بندېدنې سره اړونده حالت دی، خو دا ډول حالت د کوکاين کارولو سره هم اړونده گڼل کېږي. د زړه له کبله ټټرخوږی د وينې د کمښت، براډيکارډيا (له حد نه په ټيټه کچه د زړه د پمپولو عمل) يا ټاکيکارډيا (له حد نه په لوړه کچه د زړه د پمپولو عمل) په وختونو کې هم پېښېدلی شي.
نښې نښانې
زړه ته د کمې اندازې د وينې رسېدلو عمده نښه ټټرخوږی دی چې اکثراً پر زړه باندې د يو ډول فشار په توگه او پورته خوا ژامې، کيڼ ولي او مټ ته د درد د خوځېدو په توگه محسوسېږي. دا ډول حالت د خوله کېدنې، زړه بدوالي او سالنډي سره يو ځای هم راپېښېدلی شي. په ځينو قضيو کې دا ډول ټټرخوږی نه پېښېږي او يا هم په بل ډول محسوسېږي (دا حالت په ښځينه ناروغانو کې او هغو کسانو کې چې د شکرې په ناروغۍ اخته وي او يا هم عمرخوړلي ناروغان وي پېښېږي). ځينې درد د معدې او نس اړونده څرگندوي، په ځينو ناروغانو کې د زړه چټک ټکان، اضطراب او د ناسازۍ احساس هم د دغې ناروغۍ مل علايم گڼل شوي.
ناروغان اکثراً په ټټر کې د ناراحتۍ څرگندونه د يو ډول فشار ورته بولي او دا ډول څرگندونه په ځانگړي توگه د حاد کرونري ساينډروم په پېژندلو کې ډېره مرسته نه کوي.
پېژندنه
کيڼ|بټنوک|300px|د حاد کرونري ساينډروم ډلبندي.
زړه گراف يا ايلېکټروکارډيوگرام
د حاد ټټرخوږي په حالت کې د ناروغ د زړه گراف يا ايليکټروکارډيوگرام اخيستل د طبي گروېږنو تر ټولو د اعتماد وړ آزمېښت دی چې د ټټرخوږي د بېلابېلو سببونو پېژندنه پرې کېږي. که د زړه گراف د زړه حاد تخريب ښکاره کړي (د زړه گراف د ST برخې هسکېدنه، د کيڼې گېډۍ څانگې نوی خنډ)، نو په دې وخت کې بايد ډېر ژر د زړه د حملې درملنه، انجيوپلاسټي يا ترومبوليسېز په پام کې ونيول شي (د درملنې برخه لاندې وگورۍ). د زړه په گراف د داسې يوه حالت د نشتوالي په وخت کې دا امکان نه لري چې په چټکه توگه د ناثابته انجاينا او د ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن تر مېنځ توپير وشي.
د وينې آزمېښتونه او انځورونه
دا چې د ټټرخوږي يو سبب حاد کرونري ساينډروم دی او داسې نورې ناروغۍ هم شته چې ټټرخوږی يې په عمده علايمو کې راځي نو اکثراً کله چې ناروغ په اېمرجنسي يا بېړنۍ څانگې ته راځي، نو په هغه وخت کې د ټټر اکس رې ، د وينې آزمېښتونه (د زړه د ناروغيو نښگرونه لکه ټروپونين I يا T، او ډي-ډايمر چې که چېرته د سږو اېمبولي وي) او ټيليمېټري (د زړه د پمپولو د رېتم کتنه) ترسره کېږي.
Prediction scores
The ACI-TIPI score can be used to aid diagnosis; using 7 variables from the admission record, this score predicts crudely which patients are likely to have myocardial ischemia. For example according to a randomized controlled trial, males having chest pain with normal or non diagnostic ECG are at higher risk for having acute coronary syndrome than women. In this study, the sensitivity was 65.2% and specificity was 44%. This particular study had an 8.4% prevalence of acute coronary syndrome, which means the positive predictive value of being a male with chest pain and having coronary syndrome is 9.6% and negative predictive value is 93.2% ( click here to adjust these results for patients at higher or lower risk of acute coronary syndrome).
In a second cohort study, exercise electrocardiography was similarly found to be a poor predictor of acute coronary syndrome at follow-up. Of the patients who had a coronary event at 6 years of follow up, 47% had a negative ECG at the start of the study. With an average follow up of 2.21 years the receiver operating characteristic curves gave resting ECG a score of 0.72 and exercise ECG a score of 0.74.
مخنيوی
حاد کرونري ساينډروم اکثراً د اتېروسکلېروسېز په سبب د زړه کرونري شريانونو ته د تخريب په سبب رامېنځ ته کېږي. د اتروسکلېروسېز د مخنيوي په خاطر بايد د دغې ناروغۍ عاملين کنټرول شي: د ساري په توگه صحي خوراک، ورزش، د وينې د لوړ فشار او د شکرې د ناروغۍ درملنه، د سېگرېټ څښلو نه ډډه او د وينې د کولېسټرول د کچې کنټرولېدنه، په هغو ناروغانو کې چې دا عاملونه موندل کېږي د اسپرين کارول، د اسپرين په اړه زده کړو ښودلې چې دا درمل د زړه او رگونو د ناروغيو د پېښېدلو خطر کموي.
ST هسک مايوکارډيل انفارکشن
If the ECG confirms changes suggestive of myocardial infarction (ST elevations in specific leads, a new left bundle branch block or a true posterior MI pattern), thrombolytics may be administered or primary coronary angioplasty may be performed. In the former, medication is injected that stimulates fibrinolysis, destroying blood clots obstructing the coronary arteries. In the latter, a flexible catheter is passed via the femoral or radial arteries and advanced to the heart to identify blockages in the coronaries. When occlusions are found, they can be intervened upon mechanically with angioplasty and usually stent deployment if a lesion, termed the culprit lesion, is thought to be causing myocardial damage. Data suggest that rapid triage, transfer and treatment is essential. The time frame for door-to-needle thrombolytic administration according to American College of Cardiology (ACC) guidelines should be within 30 minutes, whereas the door-to-balloon Percutaneous Coronary Intervention (PCI) time should be less than 90 minutes. It was found that thrombolysis is more likely to be delivered within the established ACC guidelines among patients with STEMI as compared to PCI according to a case control study.
ST ناهسک مايوکارډيل انفارکشن او ST ناهسک-حاد کرونري ساينډروم
A blood test is generally performed for cardiac troponins twelve hours after onset of the pain. If this is positive, coronary angiography is typically performed on an urgent basis, as this is highly predictive of a heart attack in the near-future. If the troponin is negative, a treadmill exercise test or a thallium scintigram may be requested.
If there is no evidence of ST segment elevation on the electrocardiogram, delaying urgent angioplasty until the next morning is not inferior to doing so immediately.
In a cohort study comparing NSTEMI and STEMI, patients with NSTEMI had statistically similar mortality at one year after PCI as compared to patients with STEMI (3.4% vs 4.4%). However, NSTEMI had significantly more "major cardiac events" (death, myocardial infarction, disabling stroke, or requiring revascularization) at one year (24.0% vs 16.6%).
Cocaine associated ACS should be managed in a manner similar to other patients with acute coronary syndrome except beta blockers should not be used and benzodiazepines should be administered early.
TIMI score
The TIMI risk score can identify high risk patients and has been independently validated.
د پېژندنې ژونښگرونه
The aim of diagnostic markers is to identify patients with ACS even when there is no evidence of heart muscle damage.
Biomarkers for Risk Stratification
The aim of prognostic markers is to reflect different components of pathophysiology of ACS. For example:
په کابل کې د 2016 جولای مياشتې چاودنې
له 2001ز کال څخه وروسته دا په کابل کې تر ټولو خونړی بريد و، خو د 2017ز کال د مۍ په مياشت کې يو موټر بم بريد په خونړيوالي کې دا چاودنې تر شا پرېښودې. د افغانستان ولسمشر اشرف غني په ژوندۍ بڼه يوه تلويزيوني وينا کې، له دې وروسته ورځ (د جولای 24) د ملي ماتم ورځ اعلان کړه او ژمنه يې وکړه چې د مرتکبينو پر ضد به اقدام وکړي. د دې پېښې قربانيانو ته د پيرزوينې وړاندې کولو په ترڅ کې، غني د ده مزنګ څلور لارې د روښنايۍ د شهيدانو څلور لارې په نوم ونوموله، چېرته چې دا بريد شوی و.
مخينه
هزاره ګان د افغانستان درېيمه ستره قومي ډله ده، ډيری یې شيعه ګان دي، هزاره ګان د افغانستان د نفوس 19.25% برخه جوړوي، چې ډيری يې سنيان دي. په 1919ز کال کې د امير عبدالرحمن خان له خوا د اوسني افغانستان د دولت له جوړېدو وروسته هزاره ګان د توپيري چلند او ټولوژنې ښکار ګرځېدلي دي. هزاره وګړي د اوږدې مودې لپاره د طالبانو له خوا د ظلم نښه ګرځېدلي، څوک چې په 1996ز کال کې واک ته رسېدلي وو، په ټوليز ډول په زرګونه يې وژل شوي دي.
د افغانستان هزاره ګانو د TUTAP پروژې د مسير بدلولو د پرېکړې پر ضد احتجاج وکړ. هزاره ګانو باور درلود چې د دې مسير د بدلولو پرېکړې تر شا سياسي محرکات درلودل، او موخه يې د يو شمېر ډېرو وروسته پاتې سيمو له پامه غورځول و، کومې سيمې چې تر ډېره بريده د هزاره ګانو تر واک لاندې وې. د کابل مدني فعالانو د مۍ مياشتې په لومړيو کې، د همغږۍ يوه ډله جوړه کړه، چې نوم يې د روښنايي خوځښت (دري: جنبش روشنايي) و، او له دولت څخه يې غوښتنه وکړه چې خپله پرېکه بېرته واخلي. حکومت غوښتنه رد کړه، او د 2016ز کال د مۍ مياشتې په شپاړسمه نېټه په کابل او نورو سيمو کې لارښونونه وشول. له دې وروسته د معترضينو او حکومتي چارواکو تر منځ مذاکرات بې پايلې و. له همدې امله، د 2016ز کال د جولای مياشتې په درويشتمه نېټه يو دويم سويله يیز اعتراض تنظیم شو.
د 2016ز کال د جولای د مياشتې په درويشتمه نېټه شوي لاریون کې زرګونه کسانو ګډون کړی و. دا لاريون د سهار د اوو بجو په شا او خوا کې د کابل په لوېديځ کې پيل شو، او د ده مزنګ په څلور لارې کې پای ته ورسېد، چېرته چې دولت کانتينرونه او لارۍ موټرې درولې وې، تر څو د ولسمشرۍ ماڼې پر لور د لاريونوالو د تګ مخه ونيسي. لاریونوالو غوښتل چې د لاريون په پای کې په دې ځای کې خيمې ودروي.
له لاريون مخکې، حکومت لاريونوالو ته د بريد د شونتيا خبر هم ورکړی و. حکومت همدا راز د لاريونوالو مسير په انتقالي کانتينرونو هم بند کړی و.
په عراق او شام کې اسلامي دولت (ISIL) په سوريه کې يوه تروريستي ډله ده، کومې ډلې چې په يورواسيايي لويه وچه کې د ملکيانو پر ضد ګڼ دا ډول بريدونه تر سره کړي دي. د ISIL د افغانستان څانګه کوچنۍ ده، چې مرکزيت يې د هېواد په ختيځ کې د پاکستان له پولې سره نږدې دی. وروسته له دې چې دا ډله په خپله پراختيا او حکومت ته د جدي ګواښ پېښولو کې ناکامه شوه، د 2016ز کال د مارچ په مياشت کې، د افغنستان ولسمشر اشرف غني ادعا وکړه چې دا ډله له افغانستان څخه جارو شوې ده.
چاودنې
په 14:30 بجو، دوه وسله والو خپل له چاوديدونکو توکو ډک واسکټونه هغه مهال وچاودول، کله چې لاریونوال د لاريون په پای کې خپلو کورونو ته ستنېدل. امنيتي ادارو ادعا وکړه چې دوی داسې استخباراتي راپورونه درلودل چې په دې خوځښت يې د چاودنو خبر ورکاوه. CNN د افغان پوليسو له خولې راپور ورکړ، چې يو درېيم بريدګر د خپل بم له چاودنې مخکې وژل شوی و، خو د مسئوليت اخيستلو په ادعا کې يوازې د دوه بريدګرو خبر ورکړل شوی و.
د بريد په اړه د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور
د 2016ز کال د اکتوبر په اتلسمه نېټه، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموريت (UNAMA)، د دې بريد په اړه د څو مياشتو څېړنو څخه وروسته د "په کابل کې په سوله ييز لاریون بريد، 23 جولای2016" په عنوان، د بشري حقوقو يو ځانګړی راپور خپور کړ. په دې راپور کې ياد ماموريت دې پايلې ته رسېدلی و، چې په سوله ييز لاريون دې بريد کې نه يوازې دا چې په قصدي ډول ملکيان په نښه شوي دي، بلکې دا د نړيوال بشري قانون څخه هم سخته سرغړونه ده، کوم چې د جنګي جنايت مترادف بلل کېدای شي. په دې راپور کې د لاريون سياق او سباق، د افغانستان امنيتي ځواکونو طرحه او چمتوالي، د لاریون پر مهال د هغوی چلند او د بريد او له بريد وروسته سملاسي غبرګون ارزول شوی و. په دې راپور کې همدا راز په اړوندو برخو کې، افغان چارواکو لپاره د بشري حقوقو اندېښنې هم په ګوته کړې وې. په راپور کې د مذهبي او توکميزو ډلو د حقوقو په ګډون د ټولو افغنانو د بنسټيزو بشري حقوقو د درناوي، او تر څنګ يې د تاوتريخوالي څخه ډکې بنسټپالنې د مخنيوي لپاره د ستراتيژۍ د بشپړولو او پلې کولو په اړوند هم سپارښتنې شوې وې.
محمد حنيف بکتاش
دوکتور محمد حنيف بکتاش (زوکړه د ۱۹۶۱ زېږدي کال د مې ۹، د وردگ ولايت - مړینه د ۲۰۱۲ ز کال د اکتوبر ۴، لندن) (په انگرېزي:Hanif Baktash) يو افغان تاريخپوه، شاعر، ليکوال او ژورناليست وو.
د شعر بېلگې يې
زه د تیارې  او  سپیدې  تر منځه - د نښت  پر ټکي  لکه  سات  پاتې  یم
هره خوا گورم دیوالونه ښکاري - لکه چې  گور کې  کرایي ناست یم
روح رانه تښتي، زړه یاري نه کوي - آسمان ته لاس په گدایي  ناست  یم
* * *
شړلې مسکا وطن مې،
لکه د وینو غوټۍ
لکه د اوښکو څپه
لکه له شونډو پر شا شوې مسکا
د ویر پر پاڼه باندې ورژېده
وطن مې،
لکه زړه سندره
لکه د کلي چنار
لکه سرکښه مجنون
لکه عیسی غوندې د مینې مفهوم
لکه بودا غوندې ترتله مضمون
پر هره کاڼه، کاڼه
د یاد پر پاڼه، پاڼه
ولیکل شو.
مدني اکر
محمد جنيف بکتاش د مينه بکتاش، چې د بي بي سي د دري څانگې ويانده او خبرياله ده، خاوند وو او دوه زامن ترې پاتې دي.
ستاينې او وياړنې
بکتاش پر ۱۹۷۶ ز. کال په پښتو شاعرۍ کې يوه جايزه وگټله چې په پښتو شعر کې يې ځانگړی سبک جوړ کړ.
ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې
۱- يادداشت هاو نوشته ها، يادښتونه او ليکنې (په دري ژبه شننيز اثر)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاپ.
۲- د ځنگله سترگو کې (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۱۹۸۷ ز کال کابل چاپ.
۳- کله چې لمر د خدای ايتونه لولي (د پښتو شعرونو ټولگه)، د ۲۰۰۹ ز کال کابل چاپ.
۵- صدا: غږ (د بکتاش او نورو ځوانو شاعرانو د شعرونو گډه ټولگه، په پښتو او دري ژبو)، د ۱۹۸۴ ز کال کابل چاب.
سرچينې
۱- https://www.samsoor.com/article/1631
۲- http://www.afghan-german.com/acc/Lists/AccWriting/DispForm_1.aspx?List=693b22e0-abc3-4265-9962-d61ecbc84e79&ID=318#.X6j-rNSF5kg
۳-
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
آیو (سپوږمۍ)
آیو (/ˈaɪ.oʊ/) یا مشتري I (Jupiter I) د مشتري سیارې تر ټولو داخلي او د ګالیله یي څلورو سپوږمیو دریمه لویه سپوږمۍ ده. آیو چې د ځمکې له سپوږمۍ څخه لږ لویه ده، د لمریز نظام څلورمه لویه سپوږمۍ ده چې په لمریز نظام کې د بلې هر سپوږمۍ څخه تر ټولو زیات کثافت، تر ټولو زیاته د جاذبې قوه او همدارنګه د بلې هرې نجومي کتلې په پرتله تر ټولو لږ اوبه (د اتمي نسبت پر بنسټ) لري. دغه سپوږمۍ په ۱۶۱۰ زکال کې د ګالیلیو ګالیله له خوا کشف شوه او د افسانوي شخصیت آیو په نوم ونومول شوه چې د هرا کاهن او د زئوس له مینانو څخه و.
دغه سپوږمۍ د ۴۰۰ فعالو اور غورځونکو (آتش فشان) په لرلو سره په لمریز نظام کې تر ټولو فعاله جیولوژیکي کتله ده. دغه پریمانه جیولوژیکي فعالیت یې د مدو جزري اصطکاک څخه د رامنځته کېدونې تودوخې له امله دی چې د آیو دننه شتون لري او د مشتري سیارې او همدارنګه ګالیله یي نورو سپوږمیو – اروپا، ګانیمډ او کالیسټو – ته پراختیا مومي. د دغې سپوږمۍ څو اورغوځونکي، سلفر او سلفر ډای اکساید تولیدوي چې د هغو له سطحې څخه تر ۵۰۰ کیلومتره (۳۰۰ مایله) ارتفاع پورې پورته ځي. د آیو په سطحه کې له ۱۰۰ څخه زیات غرونه شتون لري چې د پراخې راغونډېدنې (فشرده سازۍ) پر مټ د آیو په سیلیکاتي پوست کې پورته تللي. د دغو غرونو یو شمېر څوکې د ځمکې پر سر د تر ټولو جګې اېورېسټ څوکې څخه هم زیاته ارتفاع لري. د لمریز نظام د بهرنیو ډیری سپوږمیو پر خلاف چې تر ډېره له اوبو څخه جوړې شوې دي، آیو تر ډېره له سیلیکاتي ډبرو څخه جوړه شوې چې ویلې شوې اوسپنې یا د اوسپنې د سلفایدو هستې چاپېره کړې ده. د آیو ډیری سطحه له پراخو دښتو څخه جوړه ده چې د سلفر او سلفر ډای اکساید یخ وهلی پوښ لري.
د آیو د اورغورځونې حالت هغې ته فردي ځانګړنې وربخښي. د هغې اورغورځونکي حالت او همدارنګه لاوایي جریان لوی سطحي تغیرات رامنځته کړي او د هغو سطحه یې په مختلفو؛ ژېړ، سره، سپین، تور او شنه رنګ اړولې ده چې تر ډېره د التروپونو (allotropes) او د سلفر د ترکیباتو له امله ده. په دغه سپوږمۍ کې د ۵۰۰ کیلومترو څخه په زیات اوږدوالي لاوايي جریانونه شتون لري چې د هغو سطحه مشخصه کوي. د دغه اورغوځونکو څخه رامنځته کېدونکي مواد د آیو نازک اتمسفیر او لکه لرونکې کړۍ او همدارنګه د مشتري پراخه مقناطیسي فضا (مګنېټوسفیر) جوړوي. ورته مهال یې د مشتري په شاوخوا باندې پراخه ګازي ورېځ یا پلازما جوړه کړې ده.
آیو د ۱۷مې او ۱۸مې پېړۍ پر مهال د ستورپوهنې د علم په پراختیا کې پام وړ رول ولوباوه. دغه سپوږمۍ چې د ۱۶۱۰ زکال په جنوري میاشت کې د ګالیلیو ګالیله له خوا د ګالیله د نورو سپوږمیو سره یوځای کشف شوه، د لمریز نظام د کوپرنیکي موډل په منلو، د کپلر د حرکت د قوانینو په پراختیا او د نور د چټکتیا په اندازه کولو کې یې مرسته وکړه. له ځمکې څخه د مشاهدې پر مټ، آیو د ۱۹مې پېړۍ تر پایه او د ۲۰مې پېړۍ تر لومړیو پورې یوازې د یوې روښانه نقطې په توګه پاتې شوه، تر هغه مهاله چې په لوی مقیاس باندې د هغې د سطحې د ځانګړنو لکه د تیز سره رنګي قطب او روښانه استوايي برخو، تشخیص شونی شو. په ۱۹۷۹ زکال کې دوه وویجر ستور مزلو وښووله چې آیو له جیولوژیکي پلوه فعاله سپوږمۍ ده چې پریمانه اورغورځونکي، لوی غرونه او د ښکاره ټکر شوې خولې له لرلو پرته ځوانه سطحه لري. د ګالیلیو فضايي سپوږمکۍ د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو او د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې هغو ته څېرمه څو الوتنې ترسره کړې او د آیو د داخلي جوړښت او د سطحې د ترکیب اړوند یې اطلاعات راغونډ کړل. دغې سپوږمکۍ همدارنګه د آیو او د مشتري د مقناطیسي فضا ترمنځ اړیکه او همدارنګه د آیو د مدار په محوریت سره د پیاوړې انرژۍ د کمربندونو شتون څرګند کړ. آیو په ورځ کې د ایونایز راډیېشن شاوخوا ۳۶۰۰ ریمه (۳۶ سیورتونه) ترلاسه کوي.
ورته مهال د دغې سپوږمۍ څخه نور مشاهدات په ۲۰۰۰ زکال کې د کاسیني هویګنز، په ۲۰۰۷ زکال کې د نیو هاریزون او په ۲۰۱۷ زکال کې د جونو سپوږمکيو پر مټ ترسره شوي؛ سربېره پر دې دغه سپوږمۍ له ځمکې څخه د تلسکوپونو او همدارنګه د هوبلز د فضايي تلسکوپ پر مټ مشاهده شوې ده.
کتنیزه یا مشاهداتي تاریخچه
د آیو لومړنۍ ثبت شوې کتنه د ۱۶۱۰ زکال د جنوري میاشتې په ۷مه نېټه د ګالیلیو ګالیه له خوا د ۲۰ایکس - پیاوړي انکسار کوونکي تلسکوپ (20x-power, refracting telescope) پر مټ په پادوا پوهنتون کې ترسره شوه. ورته مهال په دغه کتنه کې ګالیله د خپل تلسکوپ د کمې ځواکمنتیا له امله ونشو کولای آیو او اروپا له یو بل څخه جلا کړي، له همدې امله دغه دواړې سپوږمۍ د یوې نوري نقطې په توګه ثبت شوې. آیو او اروپا د لومړي ځل لپاره د جلا اجسامو په توګه د ۱۶۱۰ زکال د جنوري په اتمه د ګالیله له خوا د جویان سیسټم څخه د مشاهدې پر مهال ولیدل شوې (دغه نېټه د ستورپوهنې د نړیوالې اتحادیې له خوا د آیو د کشف د نېټې په توګه کارول کېږي). د آیو او د مشتري د نورو ګالیله یي سپوږمیو کشف د ۱۶۱۰ زکال په مارچ میاشت کې د ګالیله د پیغام راوړونکو ستورو (Sidereus Nuncius) په اثر کې خپور شو. زیمون ماریوس د مونډوس ژویالیس (Mundus Jovialis) په نامه خپل اثر کې چې په ۱۶۱۴ زکال کې خپور شو ادعا وکړه چې ده په ۱۶۰۹ زکال کې د ګالیله له کشف یوه اونۍ وړاندې آیو او د مشتري نورې سپوږمۍ کشف کړې دي. ګالیله په دغې ادعا شک درلود او د ماریوس چارې یې د ادبي سرقت په ګڼلو سره رد کړې. دې ته په نه پام، د ماریوس لومړنۍ ثبت شوې کتنې د ژولیان کالیزې له مخې د ۱۶۰۹ زکال د ډسمبر په ۲۹مه ترسره شوې چې په میلادي کالیزه کې د ۱۶۱۰ زکال د جنوري له اتمې نېټې سره سمون لري، هغه نېټه چې ګالیله په کې دغه کتنې ترسره کړې. خو له دې امله چې ګالیله له ماریوس څخه وړاندې خپلې چارې خپرې کړې دي، د دغه کشف اعتبار ګالیله ته اړوند بلل کېږي.
آیو د راتلونکو دوه نیمو پېړیو لپاره د ستورپوهانو د تلسکوپونو پر وړاندې د نور د پنځو مګنیټاید درجو په لرلو سره د یوه ناڅرګندې کتلې په توګه پاتې شوه. د اوولسمې پېړۍ پر مهال آیو او د ګالیله نورې سپوږمۍ د مختلفو موخو لپاره وکارول شوې په دغو کې د جغرافیايي طول د ټاکلو لومړنۍ لارې چارې، د کپلر د سیاروي حرکت د دریم قانون تائید او د مشتري او ځمکې ترمنځ د نور د حرکت لپاره د لازم مهال ټاکل شامل و. پیرسمیون لاپلاس د ستورپوه جیوواني کاسیني او نورو ستورپوهانو له خوا د جوړ شوي نجومي جدول پر بنسټ د آیو، اروپا او ګانیمډ د ریزونانټ (تشدید کوونکو) مدارونو د توضېح په موخه ریاضیکي تیوري رامنځته کړه. وروسته بیا څرګنده شوه چې دغه تشدید د دغو دریو سپوږمیو په ځمک پوهنې (جیولوژي) باندې ژور اغېز لري.
د شلمې پېړۍ په نیمايي کې تلسکوپي مشاهداتو د آیو غیر عادي ماهیت ته اشاره وکړه. د طیف سنجۍ مشاهداتو وښووله چې د آیو سطحه د اوبو یخ نه لري (هغه ماده چې د ګالیله په نورو سپوږمیو کې په پریمانه کچه شتون لري). همدغو مشاهداتو همدارنګه څرګنده کړه چې د دغې سپوږمۍ سطحه د سودیمي مالګو او سلفر څخه جوړه ده. راډیو تلسکوپي مشاهداتو بیا په ژوویان مقناطیسي فضا باندې د آیو اغېز څرګند کړ، هماغه ډول چې د ډکامتري موجي اوږدوالي په درزونو کې د آیو له مداري دورې سره اړوند ښوول شوی.
لینګالایي ژبه
لینګالا ژبه په انګلیسي د بنتو ژبو کورنۍ|د بانتو ژبو له کورنۍ څخه ده چې کابو ۱۵ میلیونه ویونکي لري. د یادې ژبې ویونکي په کانګو دمکراتیک جمهوریت, کانګو جمهوریت, د منځنۍ افریقا ولسمشریزې او آنګولا هیوادونو کې میشت دي.
کانګویي ژبه
کنګویي ژبه (کانګو ژه) په انګلیسي د بانتو ژبو له کورنې څخه ده چې په کانګو دمکراتیک جمهوریت, کانګو جمهوریت او آنګولا هیواد کې رسمې ده.
اوبدرملنه
اوبدرملنه (په انگرېزي:Hydrotherapy ) په طبابت کې د شغلي درملنې او فېزيوتېراپي يو ډول درملنه ده چې د اوبو په مرسته د دردونو درملنه پرې ترسره کېږي.
اوبزمکپوهنه
وېشنيزه:اوبزمکپوهنه
سواحلي ژبه
سواهیلي ژبه (آفریکانس ژبه) په انګلیسي Sswahili Languag) د بانتو ژبو له کورنې څخه ده چې د افریقا کې پری خلک ګړیږي.
کانګو سیند
د کانګو سیند د نیل سیند نه وروسته د افریقا په لویه وچه کې دویم لوی سیند دی.
لوبا-کاسای ژبه
لوبا کاسای ژبه (لوبا-کاساي ژبه) په انګلیسي Luba-Kasai) په مرکزی افرسبقا کې د بانتو ژبو له کورنې څخه ده. یاده ژبه د کانګو دمکراتیک جمهوریت له څلورو رسمي ژبو سواحلي ,لینګالایي او کانګویي ژبو ترڅنګ رسمي ده.
د افغانستان ملي پوځي اکاډمي
د افغانستان ملي پوځي اکاډمي (په دري:اکاډمی ملی نظامی افغانستان) د مارشال فهیم د ملي دفاعي پوهنتون یو له دریو علمي بنسټونو څخه وه. دا د څلور کلنو پوځي زده کړو هغه بنسټ و چې د افغان ملي اردو او افغان هوايي ځواک افسرانو ته ځانګړی شوی و. د دغې اکاډمۍ ماموریت د افغانستان د وسله والو ځواکونو لپاره د افسرانو روزنه وه چې د څلور کلنو زده کړو له پای وروسته یې فارغینو ته د لیسانس سند ورکاوه. دغه اکاډمي د متحده ایالاتو د پوځي اکاډمۍ او د متحده ایالاتو د هوايي ځواک د اکاډمۍ څخه په تقلید جوړه شوې وه. د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۵مه وروسته له هغه چې طالبان واک ته ورسېدل او د افغانستان د اسلامي جمهوریت له پاشل کېدو سره هم مهاله افغان ملي اردو او د افغانستان هوايي ځواک وپاشل شو، دغه اکاډمي هم په رسمي توګه وتړل شوه.
پوهنځۍ
د افغانستان له ملي پوځي اکاډمۍ څخه فارغېدونکو ټولو افسرانو د لیسانس په کچه د زده کړو سند ترلاسه کوه چې د انګریزي ژبې، ساختماني انجینرۍ، کمپیوټر ساینس، مدیریت او حقوقو (اسلامي، قانوني او عرفي قوانینو) پوهنځۍ یې لرلې.
د انګریزي ژبې په پوهنځي کې زده کړیالانو څلور کاله زده کړې کولې چې د متحده ایالاتو د دفاع وزارت د انګریزي ژبې د انستیتیوت له خوا یې د امریکايي انګریزي ژبې لیکل شوی نصاب لوست. په دغو کې د مکالمې ټولګي او همدارنګه د تعاملي مولټي میډیا زده کړې شاملې وې.
زده کړیالانو د افسرۍ د زده کړو د برخې په توګه په اکاډمۍ کې دننه د جسماني چمتووالي په سهارنيو تمریناتو او همدارنګه له غرمې وروسته ورزش کې ونډه اخیسته.
پوځي روزنیز پروګرامونه
له دغې اکاډمۍ څخه فارغېدونکي زده کړیالان د افغانستان په ملي اردو او یا د افغانستان په هوايي ځواک کې د دویم بریدمن په رتبه ګمارل کېدل. په پیل کې تر ډېره د ملي اردو د روزونکو په روزنه باندې ټینګار شتون درلود څو په راتلونکي کې وکولای شي د نویو استخدام شوو سرتېرو په روزنه کې ونډه واخلي. د ۲۰۱۰ زکال له نیمايي څخه د ۲۰۱۱ زکال تر نیمايي پورې د دغې اکاډمۍ د ښوونځیو شمېر له اتو څخه دوولسو ته زیات شو. چې په دغو کې د زرهي قواوو، توپخانې، بشري منابعو، مخابرې، پیاده نظام، انجینرۍ، حقوقو، نظامي پولیسو، لوژستیک، مذهبي/کلتوري چارو، استخباراتو او مالي چارو ښوونځي شامل وو.
د زرهي قواوو ښوونځی
د فرانسې او یونان هېوادونو د افغانستان د ملي پوځي اکاډمۍ د زرهي قواوو د ښوونځي چارې پر غاړه لرلې. هغوی په اصل کې د ملي اردو د میکانیزه لوا یعنې په جلال اباد کې د ۲۰۱ سیلاب قل اردو د دریمې لوا او په کابل کې د ۱۱۱مې فرقې د دریمې لوا د زرهي قواوو د رهنمايي او روزنې مسئولیت پر غاړه درلود.
د توپچي ښوونځی
د توپچي ښوونځی د ۲۰۱۰ زکال په اکتوبر میاشت کې پرانیستل شو، له ۲۰۱۱ زکال را وروسته دغه ښوونځی د زده کړو او ملاتړ په برخه کې د آیساف ځواکونو څارنې او مرستو ته د اړتیا لرونکي ښوونځي په توګه ارزیابي شو. په دغه ښوونځي کې زده کوونکو د ۱۲۲ ملي متري ډي ۳۰ هویتزر توپونو په کارونې زده کړې کولې چې یو خو ساده و او بل دا چې د دغو توپونو یو شمېر یې د شوروي اتحاد له ځواکونو څخه په افغانستان کې پاتې شوي وو. د ډي-۳۰ توپونو د سم هدف ویشتو محدوده ۱۵.۴ کیلومتره ده.
د توپچي په ښوونځي کې د بریدمنۍ له رتبې څخه تر جګړنۍ رتبې پورې د ملي اردو سرتېرو ته ۹ جلا روزنیز پروګرامونه وړاندې کېدل. په دغو پروګرامونو کې د توپخانې د قوماندانۍ کورس، د توپخانې د افسرۍ کورس، درې ابتدايي کورسونه، د توپخانې د ډلګۍ مشرۍ کورس او د توپخانې په ټولیو کې د بریدمنانو کورس شامل و. د دغه ښوونځي روزنیز پروګرامونه په دریو کلیدي برخو ویشل کېدل: د اور جهت، په اور سره د ځواکونو ملاتړ او د توپونو چمتو کول. سربېره پر دې زده کوونکو ته د توپخانې تاکتیکونه، د قوماندانۍ رهبري او مدیریت، د توپخانې د ډلګیو په جوړښت کې د هغې نقلیې وسیلې انتقال چې توپ پرې نصب وي، د مخابرې پروسیجرونه، د نقشې لوستل او له هغو ګټنه ورښوول کېدله. ورته مهال هر زده کوونکي ته د سواد او حساب زده کړې ۶۸ ساعته روزنیز پروګرام هم په پام کې نیول شوی و.
د ۲۰۱۱ زکال په اپریل میاشت کې د دغه ښوونځي لومړني ۵۵ تنه زده کوونکي له ۱۱ اونیزه زده کړو وروسته فارغ شول. په یوه مهال کې دغه ښوونځي ۴۴۰ تنه زده کوونکي لرل چې د دغه ښوونځي له ۹ کورسونو څخه یې په یوه کې زده کړې کولې. موخه دا وه چې د ۱۲ میاشتو په ترڅ کې ۱۲۰۰ افسرانو او سرتېرو ته د توپخانې په برخه کې زده کړه ورکول شي څو د ملي اردو د توپچي ۲۳ ډلګۍ جوړې کړي. په معاصرو پوځونو کې د توپخانې یو ټولی باید په معمول ډول له ۶ څخه تر ۸ هویتزر توپونه ولري او باید د یو تورن یا جګړن له خوا یې قومانداني وشي.
د مخابرې ښوونځی
د ملي پوځي اکاډمۍ د مخابرې ښوونځی چې په ۲۰۱۰ زکال کې پرانیستل شو د کابل په شمال ختیځ کې یې د کابل د پوځي زده کړو په مرکز کې موقعیت درلود. د دغه ښوونځي مشري د فنلنډ، سویډن، ناروې، بریتانیا، کاناډا او متحده ایالاتو هېوادونو مربیانو کوله چې د مخابرې په برخه کې یې ښوونکي وړاندې کول. د دغه ښوونځي هر زده کوونکي د سواد زده کړې په یوه شپږ اونیز کورس کې هم ګډون کاوه.
د انجینرۍ ښوونځی
د انجینرۍ د ښوونځي اصلي دنده دا وه چې د افغانستان د ملي اردو د نویو تاسیس شوو ډلګیو لپاره د انجینرۍ په برخه کې په شرایطو برابر  افسران او سرتېري وروزي.
ځانګړنې
په سنتي ډول په افغانستان کې پوځي چارواکي ملي رهبر او یا هم تر ډېره پورې خپل قبیلوي رهبر ته وفاداره پاتې کېږي. د هغوی وفاداري له قبیلې څخه پیل بیا تر ولایت، هیواد او دین پورې اړوندیږي. دغې اکاډمۍ دنده لرله چې زده کړیالان د افغانستان د ۲۰۰۴ زکال اساسي قانون ته وفاداره و روزي نه دا چې کوم کس ته وفاداره وي. د دغو زده کوونکو د زده کړو بله فلسفه دا وه چې درک کړي د ملي اساسي قانون سره په ټکر لرونکو مواردو کې د چارواکو له اوامرو څخه سرغړونه توجیه وړ چاره ده.
دوی داسې یو اخلاقي منشور ته پابند روزل کېدل چې باید چاته چل ورنکړي، دروغ وه نه وايي، غلا وه نه کړي او یا هم د نورو پر وړاندې توطئه جوړه نه کړي.
له بهرنیو پوځي اکاډمیو سره اړیکې
د افغان پوځ چارواکو یوه نړیواله څېړنه ترسره کړه چې د دغې څېړنې پر مهال یې د ترکیې له پوځي اکاډمۍ، د بریتانیا د پوځي خدمتونو له سندهرسټ سلطنتي پوځي اکاډمۍ او په ویست پاینټ کې د متحده ایالاتو له پوځي اکاډمۍ څخه لیدنه وکړه.
د دغې څېړنې په پایله کې دغو چارواکو د متحده ایالاتو پوځي اکاډمي د نمونې په توګه انتخاب کړه. له همدې امله دوی د ۲۰۰۴ زکال په پسرلي او بیاځلي په ۲۰۰۵ زکال کې له ویسټ پاینټ پوځي اکاډمۍ څخه لیدنه وکړه څو وپوهېږي چې ویست پاینټ څه ډول په علمي، پوځي، فیزیکي او انګېزوي برخو کې خپل فعالیتونه یو موټي کړي او دوی هم داسې افسران فارغ کړي چې د راتلونکو ننګونو لپاره چمتو اوسي.
ورته مهال د متحده ایالاتو د هوايي ځواک اکاډمۍ ورته د افغان هوايي ځواک د روزنې په موخه امریکايي ښوونکي ولېږل.
بیارغونه
دغه اکاډمي د افغان هوايي ځواک د هغې پخوانۍ اکاډمۍ په ځای کې جوړه شوه چې د ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال په افغانستان کې د شوروي د اشغال پر مهال تاسیس شوې وه. یاده اکاډمي د افغانستان د کورنۍ جګړې پر مهال او د ۲۰۰۱ زکال د اکتوبر په میاشت کې د ائتلافي ځواکونو د بریدونو په ترڅ کې تر ډېره بریده نړېدلې وه.
متحده ایالاتو او ترکیې یوځای د کابل په قرغې سیمه کې د دغې اکاډمۍ په بیارغولو کې له نورو ټولو وړاندې ګام واخیست او د دغې اکاډمۍ د بیارغونې او پراختیا په پلان یې کار پیل کړ. د دغې اکاډمۍ د جوړولو لګښت شاوخوا ۱۰۰ میلیونه ډالر اټکل شو.
سمېع يوسف
سمېع يوسف يا سامي يوسف (په انگرېزي: Sami Yusuf ) يو له آره د ايران د آزربايجاني توکم څخه يو تکړه سندرغاړی دی او لوی شوی په برتانياکې دی. دی په انگرېزي ژبه سندرې وايي او په سندرغاړۍ کې يې خپلې مسلکي لوړې زده کړې ترسره کړي دي. همدا رنگه د يو پوخ سندرغاړي ، سندره جوړوونکي ، شعرجوړوونکي ، او د ډول ډول سازالاتو غږوونکي په توگه پېژندل شوی. دده په سندرغاړۍ کې د اسلامي اخلاقو ، اسلامي هنر او ادبياتو رنگ په لوېديځه ژبه سينگار شوی ، د همدې له کبله ورته د لندن يوه نوموتي پوهنتون روهمپټن د ويوونو د پېېلو اعزازي ډوکټورا بری لیک ورکړ. سمېع يوسف ځان د ايران د آزربايجاني توکمه گڼي چې په برتانيا کې د درې کلنۍ په عمر مېشت شوی دی. د سمېع يوسف ټوله کورنۍ هنرمنده ده اوپلار يې د سازي الاتو غږولو پخه مخينه لري.
زده کړې
سمېع يوسف په انگلنډ کې خپلې زده کړې ترسره کړي او لوړې زده کړې يې د انگليند د تر ټولو غټې د هنر اکاډمي (دي رايل اکېډمي آف ميوزيک ان لنډن) (The Royal Academy of Music in London) څخه بشپړې کړي.
سندريزه ټولگې يا البومونه
د سمېع يوسف لومړنۍ سندريزه تولگه په کال ۲۰۰۳م زېږيز کې د (المعلم) په نوم راووتله ، وروسته ورپسې (My Ommah ) (زما امت) په نوم او بيا د فلسطينيانو سره د خواخوږۍ په تکل (Where ever you are) (هر ځای کې چې يې ) په نوم ۲۰۱۰م زېږيز کې راووتله او همدا رنگه نورې تولگې يې (Never Forget ) ,( The Source), (Never Forget ) نومېږي.
سرچينې
www.samiyusufofficial.com
روژه- فقهي مسایل
لیکوال: (لبنانی عالم): محمدا جواد مغنیه
پښتو ژباړن: استاد اجرالدین اقبال
خپروونکی: دانش خپرندویه ټولنه
پته:https://andyal.com/%d8%b1%d9%88%da%98%d9%87-2/
= روژه = د رمضان پۀ مباركه مياشت كې روژه نيول د دين له اركانو يو ركن او واجب والى يې كوم دليل ته اړتيا نلري،هر څوك چې ترې منكر وي د اسلام له دينه وتلى دى،ځكه روژه لكه لمونځ ثابته ده، پوه او ناپوه، لوى او كوچنى يې په پيژندلو كې سره يو ډول دى.
روژه د شعبان پۀ مياشت كې چې د هجرت دويم كال ؤ واجبه شوېده او پر هر مكلف باندې عيني واجبه ده او خوړل يې هيڅ يوۀ ته ندي روا،څو د لاندې برخو د يوۀ پۀ واسطه نۀ وي پيښ شوي.
1_ حيض او نفاس، د مذهبونو پۀ اتفاق سره هره ښځه چې له حيض يا نفاس سره مخ شي، روژه نيول ئې ندي صحيح.
2_ د ناروغۍ پۀ برخه كې د مذهبونو ترمنځ په لاندې ډول يو اوږد تفصيل شته:
اماميانو ويلي دي: هغه وخت چې روژه يوه ناروغي منځ ته راوړي او يا يې د زور سبب شي، يا درد ډير كړي او يا ښه والى وځنډوي، نده روا، ځكه ناروغي زيان دى او ضرر هم ناروا او له عبادته منع د فساد سبب ده؛نو كه يې د ناروغۍ پر وخت روژه ونيوله، د هغه روژه نده صحيح او دا بس ده چې غښتلى ګومان د ناروغۍ پر زور او يا نوښت پيدا كړي؛خو له حده وتلې بېوسي هغه وخت چې د عادت له مخې زغمل يې امكان لري د ماتولو سبب نۀ كېږي،له همدې امله ناروغي روژې ماتولو ته اجازه وركوي نۀ خوار ځواكۍ، ډنګروالي او ستونزې ته، او حال دا چې هره سختي كړاو ربړ لري.
څلورګونو مذهبونو ويلي دي: كه روژه تې نارغ شو او د روژې په سبب د ناروغۍ د ډير والي له كبله او يا تر ډيره وروسته روغيدو وډار شو،كۀ ويې غوښتل چې روژه ونيسي او يا يې ونۀ نيسي؛خو روژه خوړل پر هغه واجب ندي، ځكه روژه ماتول پۀ داسې حال كې اجازۀ ده، نۀ پريكړه، خو كه يې د مړينې دغلبې ګومان ډير شي او يا يې يو له حسي حواسو د يوۀ له كاره لويدو سبب شي،غوره ده چې روژه ماته كړي او د هغه روژه صحيح ده.
حنبليانو او شافعيانو ويلي دي: هره ښځه چې خپل بچې ته شيدې وركوي يا دوه ځانې ښځه، كه پر خپل زوى وډارېږي كفاره ورباندې واجبه ده او هم كه پر خپل ځان او زوى وډاره شي، بايد قضا يې يې راوړى او كفاره دې نۀ وركوي، او د هرې ورځې كفاره يو مد (1) ده، او مد د يوۀ مسكين خواړه (2) دي.
اماميانو ويلي دي:هغه ښځه چې د زېږون موده يې لنډه ده او روژه نيول هغې يا يې د ګيډې ماشوم ته ضرر رسوي ورته روا نده چې روژه ونيسي او بايد چې ويې خوري، ځكه ضرر حرام دى او سره يوۀ خولۀ دي،چې كله اولاد ته ضرر ولري، پرې يو مد كفاره او قضا يې ده؛خو كه يواځې دېته پخپله زيان ورسېږي؛نو بيا كفاره نشته،ځينو ويلي دي: قضايي لري او كفاره نلري او ځينو ويلي دي: قضايي او كفاره دواړه لري.
4_ سفر له هغو شرطونو سره چې د هر مذهب په كسري لمانځه كې يې يادونه شوېده د اعتبار وړ دى، څلورګونو مذهبونو زياته كړېده چې مسافر بايد تر سپېده چاود دمخه د ترخص ځاى ته ورسېږي او د ترخص ځاى هغه دى چې هلته لمونځ كسري كېږي، كه روژه تي تر سپېده چاود وروسته په سفر ووت، ورباندې حرامه ده چې بيا روژه وخوري، او كۀ روژه ئې ماته كړه بايد قضائې راوړي؛خو كفاره پرې نشته، شافعيانو يو بل شرط ورباندې زيات كړېدى چې مسافر لكه چلوونكى او تل په سفر كې د تلو راتلو په څير نۀ وي؛نو كۀ له سفر سره عادت شوى وي،ورته د روژى خوړل نۀ ښايي،او د شافعيانو په نزد پۀ سفر كې روژه خوړل ځنډيدلي دي؛نو كۀ د شرائطو لرونكي مسافر غوښتل چې روژه ونيسي يا يې وخورى، خوړلاى او نيولاى يې شي، بيا هم بايد پردې علم ولري چې احنافو ويلي دي: پۀ سفر كې د كسر لمونځ حتمي دى نۀ د جواز په شكل.
اماميانو ويلي دي: كۀ هر وخت مسافر ته د لمانځه كسر و،حال دا چې تر ماسپښين دمخه يې سفر پيل كړى ؤ روژه يې نۀ قبلېږي او كه روژه يې ونيوله بايد قضايې يې ونيسي، خو كفاره ورباندې نشته، كه د زوال پر وخت يا تر ماسپښين وروسته يې سفر پيل كړ، بايد پر خپله روژه پرځاى پاتې شي او كه روژه يې وخوړله پرې عمدي كفاره ده او كه مسافر تر ماسپښين دمخه خپل وطن ته بېرته راستون شو او يا يو داسې ځاى ته ورسېږي چې غواړى هلته لس ورځې پاتې شي بايد څۀ ونۀ خورى او هغه ورځ روژه ونيسي او كه روژه يې ماته كړه د هغه چا په څير دى چې په لوی لای يې روژه خوړلې وي يعنې هم د روژې قضا او هم كفاره ورباندې ده.
5_ ټول سره يوه خولۀ دې چې هر چا د استسقا ناروغي لرله، هغه ته د روژې خوړل روا دي او كه وس يې نۀ و وروسته دې بې له كفارې قضا راوړي.
او د څلور ګونو مذهبو او اماميانو پۀ نزد واجبه ده چې يو مد كفاره دې وركړي او د ډېرې لوږې پۀ حال كې سره مخالف دي، څلورګونو مذهبونو ويلي دي:لكه تنده چې پۀ څښلو سره يې روژه ماتول روا دي، اماميانو ويلي دي: روا ندي،څو روژه له ناروغۍ سره مل نۀ وي.
'''6 _ څوك چې د زوړوالي پۀ واسطه له ډېبه لويدلى او ورته روژه نيول ګران كار وي، كه پۀ روژه نيولو يې وس نۀ وي ورته خوړل يې د فديې په وركولو سره روا دي، او فديه هره ورځ د يوه مسكين خواړه وركول دي. (3) او همداسې داسې ناروغ ته چې پۀ ټول كال د جوړيدو تمه يې نۀ وي، دا حكم دټولو په اتفاق سره دى، بې له حنبليانو چې ويلي يې دي: كفاره مستحبه ده، نۀ واجبه.'''
7_ اماميانو ويلي دي: د بې هوښۍ پۀ حال كې روژه نده واجبه، كۀ څه هم د ورځې يوه برخه وي؛خو پۀ هغه صورت كې چې تر بې هوښۍ دمخه يې د روژې نيت كړى وي،او چې كله پۀ هوښ راغۍ، بايد روژه ونۀ خوري.
د عذر لرې كول:
كه داسې يو عذر چې پۀ واسطه يې روژه خوړل روا وو، له منځه ولاړ،حال دا چې ناروغ جوړ شي يا ماشوم بالغ شي يا مسافر وطن ته راورسېږي يا حائضه له حيض پاكه شي، اماميانو او شافعيانو ويلي دي: مستحبه ده چې ادب ته څه ونۀ خوري او نۀ يې وڅښي، احنافو او حنبليانو ويلي دي: امساك واجب دى؛خو مالكيانو ويلي دي: نۀ واجب دى او نۀ مستحب.
========================================
يادداښتونه:
(1)_ مد د اته سوه ګرامه غنمو يا يې پۀ څير نور دي.
(2)_ خواړه يعنې پۀ معمولې ډول يو څاښت خوارك.
(3)_ د “اياما معدودات فمن كان منكم مريضا او على سفر فعده من ايام اخر و على الذين يطيقونه فديه طعام مسكين فمن تطوع خير فهوا خيرله و لن تصوموا خيرلكم ان كنتم تعلمون” د اّيت پر بناء.
د روژې شرطونه:
دمخه موږ ويل چې د رمضان د مباركې مياشتې روژه پر هر مكلف عيني واجبه ده او مكلف هغه څوك دى چې بالغ او هوښيار وي؛نو روژه د لېونتوب پۀ حال كې پر ليوني واجبه نده، او روژه يې نده سمه، او هم پر ماشوم روژه نده واجب؛خو كه بلوغ ته ورنږدې ؤ او روژه يې ونيوله صحيح ده.
د روژې صحت ته، اسلام شرط دى، همغسې چې پر ټولو عباداتو كې نيت لازم دى؛نو د ټولو مذهبونو پۀ اتفاق بې له اسلام روژه نيول نۀ منل كېږي او بې د روژې له نيته امساك نشته.سربيره پردې له حيض،نفاس،ناروغۍ او سفر چې مخكې پۀ مفصله توګه وڅېړل شول خلاص وي.
شافعيانو د مستۍ او بې هوښۍ پۀ اړه ويلي دي: كه مست يا بې هوښه پۀ خپل ټول عمر خپل شعور له لاسه وركړى وي،روژه يې نده صحيح؛خو كه له ځينې وختو پۀ ځينو كې وو؛نو روژه يې صحيح ده، مګر كۀ له واكه وتلى بې هوښه وي اختيار ورسره نۀ وي يا قهري قضا يې واجبه ده؛خو پر مست قضا نده واجب،څو پخپله يې ځان نۀ وي مست كړى.
مالكيانو ويلي دي: كۀ ټول وخت له سپېده چاوده تر لمر لويدو پورې يا لدې تر ډيره وخته پورې يوۀ سړي روژه نيولې وي، روژه يې نده صحيح؛خو كه تر نيمې ورځې يا تر نيمه ورځ لږ وخت يې روژه نيولې وي او د نيت پر وخت خبر وي او نيت يې كړى وي بيا بې هوښه يا مست شوى وي،پرهغو قضا راوړل نۀ واجبېږي،د نيت وخت د مالكيانو پۀ نزد له لمر لويدو تر سپيده چاوده پورېدى.
احنافو ويلي دي: بې هوښي پۀ ټولو احكامو كې لكه د لېوني غوندې ده، او له نظره يې د ليوني حكم دا دى: كۀ لېونتوب د روژې ټوله مياشت ؤ پرې قضا نده واجب او كه پۀ نيمه مياشت كې لېونتوب او پۀ نيمه نوره كې بې هوښي وه،د بې وښۍ د ورځو دې روژه ونيسي او هغه چې د ليونتوب پۀ ورځو كې يې روژه نده نيولې قضايي دې يې راوړي.
حنبليانو ويلي دي: قضا پر مست او بې هوښه دواړو واجبه ده، كه هغه پۀ خپل واك وي يا د غوسې پۀ حال كې.
اماميانو ويلي دي: پر خمار قضا مطلقه واجب ده، كۀ هغه د ده د خپله لاسه وي يا د كومې بلې لارې او پر بې هوښه كۀ څه هم بې هوښي كمه وي واجب نده.
روژه ماتوونكي:
روژه ماتوونكي داسې څيزونه دي چې پر روژه تي واجبه ده پۀ لاندې ډول ورنه له سپيده چاوده تر لمر لويدو پورې ځان وساتي:
'''1_ د ټولو مذهبونو پۀ وړاندې پۀ قصدي توګه خوړل او څښل روژه باطلوي او د روژي د قضا سبب جوړېږي. مذهبونه د كفارې په واجب والي كې سره مخالف شويدي. اماميانو او احنافو ويلي دي: كفاره واجب ده، شافعيانو او حنبليانو ويلي دي: نده واجب.'''
'''كۀ هر چا د ناپامۍ له مخې خپله روژه وخوړله،پرې قضا او كفاره نشته، بې له مالكيانو چې ويلي يې دي: يواځې پر هغه د روژې قضائي راوړل واجب دي. “د نشه يي شيانو پۀ استعمالولو سره هم چې خلك ورسره عادت شويدي پر څښلو دلالت كوي.”'''
2_ په لوی لاس جماع “وطى” كول د ټولو مذهبونو پۀ وړاندې روژه باطلوي او د قضا راوړلو او كفارې سبب كېږي،كفاره يې د يوه غلام (مريى) اّزادول دي؛نو كۀ غلام يې ونۀ موندلو بايد پرله پسې دوې مياشتې روژه ونيسي او كۀ پردې هم بې وسۀ و شپيتو مسكينانو ته دې خواړه وركړي او دغه درې كفارې د اماميانو او مالكيانو پۀ وړاندې اختياري دي، يعنې اختيار لري چې له درېو كفارو يوه يې غوره كړي، شافعيانو ، احنافو او حنبليانو ويلي دي: دغه كفارې په ترتيب سره د غلام اّزادول دي كۀ هغه نشي اّزادوالى روژه دې ونيسي،او كۀ له روژې نيولو هم بېوسه وي بايد مسكينانو ته خواړه وركړي (ماړه يې كړي.)
اماميانو ويلي دي: كۀ پر كوم حرام شي يې روژه ماته كړه،د غلام اّزادول او ددوو مياشتو پرله پسې روژه نيول او د شپيتو مسكينانو پر خوړو مړول بايد ترسره كړي، د ساري پۀ توګه كه كوم غصبي شي وخوري او يا شراب وڅښي يا زنا وكړي.
خو د هېرې پر وخت جماع “وطى” د احنافو، شافعيانو او اماميانو پۀ وړاندې روژه نۀ باطلوي؛خو د حنبليانو او مالكيانو پۀ نزد يې باطلوي.
3_ استمناء يا جلق وهل، او د مني بهر ته يې را ايستل دي چې د مذهبونو پۀ سره يوه خوله كيدو كه پر خپل واك وي، روژه باطلوي، تر هغه ځايه پورې چې حنبليانو ويلي دي: كه د پر له پسې كتلو پۀ واسطه د مذي اوبه يا هغه ته ورته له هغه ووځي، روژه يې باطله ده.
څلورګونو مذهبونو ويلي دي: د منې انزال بې له كفاري د قضا راوړلو په سبب دى.
اماميانو ويلي دي: د كفارې او قضا دواړو سبب دي.
4_ په لوې لاس پۀ ډكه خولۀ قى كول روژه ماتوي او د اماميانو، شافعيانو او مالكيانو پۀ نزد د قضايي راوړلو سبب دى، احنافو ويلي دي: چاچې پۀ لوی لاس قى وكړ، بايد روژه ونۀ خوري،څو خولۀ يې نۀ وي ډكه كړي، او له امام احمد بن حنبل دوه روايته دي او سره متفق دي چې كۀ قۍ (كانګې) كول پۀ لوی لاس سره نۀ وي،روژه نۀ ماتېږي.
5_ د وينه ايستونكي او وينه ورڅخه ښكوونكي روژه (ښكر لګولو او خولې پۀ واسطه) يواځې د حنبليانو پۀ نزد ماته ده.
6_د مذهبونو پۀ اتفاق سره د كوم روان شي پۀ واسطه اماله كول روژه ماتوي او قضايې واجبه ده، له اماميانو يوې ډلې ويلي دي: كه يې بې له كومه ضرورته اماله كړې وي، د كفارې سبب هم ګرځي.
7_يواځې د اماميه وو پۀ نزد كه ټينګ ګرد ستوني ته ورسيد، روژه ماتوي، لكه اوړه او نور، ځكه ويلي يې دي: دا له امالې او هغه دوده چې خلك ورسره عادت دي ډېر بد دى.
8_ سترګې تورول پۀ رانجو سره يواځې د مالكيانو په نزد پۀ داسې شرط چې په روژه تي پۀ رانجو سترګې تورې كړي او د هغه مزه ستوني ته ورسېږي، (1) روژه ماتوي.
9_ د روژي د نيت نۀ كول، د اماميانو او حنبليانو له نظره كه يې د روژه ماتي نيت وي او له خوړو ځان وساتي،روژه يې ماته ده (باطله ده)
10_ پۀ اوبو كې غوټه خوړل، ډيرو اماميانو ويلي دي: څرنګه چې روژه تي ټول سر پۀ اوبو كې غوټه كړ كۀ څۀ هم پاتې نور وجود يې له اوبو دباندې وي روژه يې باطله او د قضا او كفارې سبب ده؛ او نورو مذهبونو ويلي دي دا كار د روژې پۀ باطلولو كې كوم اثر نلري.
11_ اماميانو ويلي دي: څوك چې پۀ لوی لاس د روژې پۀ مباركه مياشت كې تر سپېده چاوده پورې د جنابت په حال كې پاتې شي،روژه يې باطله ده،او پر هغه د روژې قضا او كفاره دواړه دي.
او نورو مذهبونو ويلي دي: روژه يې صحيح ده او پرې څۀ نشته.
12_ اماميه وو ويلي دي: كه روژه تي پر خبرو يا پر ليكلو پۀ لوی لاس پر خداى او پيغمبر(ص) د درواغو نسبت وكړي چې داسې يې ويلي او يا يې داسې امر كړېدى، حال دا چې پخپله پوهېږي چې درواغ يې ويلي دي روژه يې باطله ده او پرې قضا او كفاره دواړه دي او له فقيانو يوې ډلې يې زياته كړېده چې دغه درواغ ويونكى بايد درى چنده كفاره وركړي يعنې هم غلام اّزاد كړي او هم دوې مياشتې روژه ونيسي او هم شپيتو مسكينانو ته خواړه وركړي، له دې مطلبه ښكاري يو سړى چې وايي اماميان پر خداى او رسول (ص) درواغ تړل روا بولي، يا نۀ پوهېږي، او يا يې ځان ناپوهه اچولى دى.
د روژې ډولونه:
د مذهبونو فقيانو روژه پۀ څلور ډولو ويشلې ده: واجبه، مستحبه، حرامه، مكروه.
واجبه روژه:
د ټولو مذهبونو پۀ اتفاق د رمضان د مباركې مياشتې روژه او قضا او كفاره روژه يې او دنذر روژه واجبه ده.
اماميانو دوه ډوله نوره پرې ورزياته كړېده چې يوه له هغو د حج په برخه كې او بله يې د اعتكاف په برخه كې ده، پۀ تير فصل كې درمضان د مباركې مياشتې د روژې او د شرطونو يې او هغه امورو پۀ اړه چې روژه باطلوي اړوند مطالب مو بيان كړل او پدې فصل كې د رمضان د مياشتې د روژې او د كفارې په برخه كې يې خبرې كوو؛خو د روژې له نورو ډولونو پر هر يوۀ ځانګړي باب اړونده خبرې كوو.
د روژې قضا:
څو مسْلې د روژې پۀ قضا كې:
1_ټول مذهبونه سره يوه خولۀ دي چې هر سړى بايد د روژې تر رسيدلو دمخه بې له هغو ورځو چې پكې روژه حرامه ده د تير رمضان د مياشتې خپلې قضايي روژې ونيسي.
2_ د مذهبونو په اتفاق سره څوك چې د كال پۀ منځ كې د قضايي روژې په نيولو وس لري او تر راتلونكې روژې پورې يې د سستې ارادې او بې پروايۍ له امله يې ونۀ نيوله بايد د موجوده روژې پۀ مياشت كې روژه ونيسي، وروسته دې د مخكينۍ روژې د فوت شويو ورځو روژې قضايي راوړي.
او هرې ورځې ته دې يو مد خواړه وركړي، بې له احنافو چې ويلي يې دي: قضايي روژې دې ونيسي او كفاره دې نۀ وركوي، كۀ د هغه سړي ناروغي چې د ناروغۍ له امله يې روژه نده نيولې دوام ومومي او پر قضايي نيولو يې وس ونشو.
څلورګونو مذهبونو ويلي دي: له لومړۍ روژې تر دويمې روژې پورې پرې قضا او كفاره نشته.
او اماميانو ويلي دي: يواځې قضا پرې نشته او هرې ورځې ته يو مد يعنې د يوه مسكين خواړه كفاره دې وركړي.
3_ كه د كال په ورځو كې يې قضايي نيولاى شواى؛خو نيت يې دا و،چې د دويم رمضان دمخه به قضايي روژې نيسي، ورځې يې پۀ څټ وغورځولې، تردې چې د شرعي عذر پۀ واسطه يې ونشواى كولاى چې قضا راوړي،څو د روژې مياشت پرې راورسيدله دلته يواځې د روژې قضا واجبه ده او كفاره نلري.
مالكيانو ويلي دي: كه دصدقې وركولو وصيت يې كړى وي بايد له خوا يې صدقه وركړي؛ خو كه وصيت يې نۀ وي كړى واجبه نده.
5_ د څلورګونو مذهبونو له نظره څوك چې د روژې د مياشتې قضايي راوړي، روا ده چې د ورځې پۀ هر وخت كې روژه ماته كړي او دهغې ورځې پرځاى يې پۀ بلې ورځي كې ونيسي.
اماميانو ويلي دي: تر زوال دمخه روا ده؛خو تر زوال وروسته بيا نده روا،ځكه چې ډيره ورځ تيره شوېده او واجب والى يې پرځاى دى د نيت د نوي كولو ځاى تېر شوېدى او كه مخالفت يې وكړ او تر زوال وروسته يې روژه ماته كړه،واجبه ده چې لسو مسكينانو ته خواړۀ وركړي او كۀ پر وس يې پوره نۀ وه، درې ورځې دې روژه ونيسي.
د كفارتونو روژه:
د كفارتونو روژه څو ډوله ده، له هغو د خطا قتل د كفارې روژه او د سوګند خوړولو او نذر روژه او د ظهار د كفارې روژه ده، دې ډولونو ته حكمونه دي چې پۀ فصلونو كې بۀ يې پرې بحث كېږي او دلته د روژې د مياشتې د روژې ماتولو د كفارې د حكم پۀ اړه خبرې دي.
'''شافعيانو،مالكيانو او احنافو ويلي دي:چا چې د روژې پۀ مباركه مياشت كې په لوی لاس روژه بې له كومه شرعي دليله وخوړله،پۀ بدل كې يې دوي مياشتې پرله پسې د روژې نيول كفاره ده چې بايد ويې نيسي. روا نده چې ددغې دوو مياشتو ترمنځ يوه ورځ روژه وخوري،ځكه د هغه پرله پسې له منځه ځي، او كۀ پۀ عذر او يا بې عذره يې ماته كړه واجبه ده چې دوې مياشتې پرله پسې روژه ونيسي.'''
حنبليانو ويلي دي: د شرعي عذر روژه ماتول پرله پسې نشي پرې كولاى.
اماميانو ويلي دي د پر له پسې پۀ حقيقت موندلو كې دا بس ده چې يوه مياشت او يوه ورځ پرله پسې نيسي، او كۀ پۀ لومړۍ مياشت كې يې بې له شرعي عذره روژه وخوړله، واجبه ده چې بيا يې له سره ونيسي؛خو كۀ د شرعي عذر “ناروغۍ يا حيض او نفاس” له كبله يې روژه ماته كړه، پرله پسې روژه نيول يې نۀ پرې كېږي،بلكې د عذر تر لرې كېدو پورې دې انتظار وكاږي، بيا دې روژه ټوله ونيسي.
بيا هم اماميانو ويلي دي: څوك چې دوې مياشتې پرله پسې روژه نشي نيولاى،او غلام نشي اّزادولى او شپيتو مسكينانو ته خواړه نشي وركولاى، اختيار لري اتلس ورځې دې روژه ونيسي، او يا هر څومره چې كولاى شي صدقه دې وركړي، كه ورته امكان ونلري هر څومره مده چې كولاى شي فقيرانو ته دې صدقه وركړي يا دې روژه ونيسي؛خو كه بيا هم بېوسه ؤ بايد له خدايه د توبې او بښنې غوښتنه وكړي.
شافعيانو،مالكيانو او احنافو ويلي دي: كۀ له ټولو هغو كفارو چې ورله غاړې دي      بېوسه شو،څومره چې امكان يې وي ادا يې دې كړي چې د شرعې غوښتنه ده.
او سره يوه خوله دې چې كفاره د تكرارولو په سبب پۀ دوو پرله پسې ورځو يا له دوو په زياتو ورځو كې كفاره ګرځې؛نو كۀ هر چا دوې ورځې روژه وخوړله يا يې څه وڅښل پرې دوې كفارې واجبېږي،خو كۀ پۀ يوه ورځ كې څو څو ځلې وخوري يا وڅښي، احنافو ، مالكيانو او شافعيانو ويلي دي: پۀ پرله پسې خوراك څښاك چې هر ډول وي، كفاره نۀ مكررېږي.
حنبليانو ويلي دي: كه پۀ يوه ورځ كې څو ځلې د كفارې سبب شو، كه يې لومړنۍ كفاره وركړي وي، بايد دويمه كفاره وركړي، يعنې ددوو سببو ترمنځ د كفارې د تكرار سبب ده؛خو كه مخكينۍ كفاره يې نۀ وي وركړې، ټولو ته يې يواځې يوه كفاره بس ده.
اماميانو ويلي دي:د جماع (وطى) كولو تكرار (بيا بيا كول) پۀ يوه ورځ كې د كفارې د بيا بيا وركولو سبب كېږي؛خو دخوړلو او څښلو تكرار يواځې يوه كفاره لري.
ناروا روژه:
سره يوه خوله دې چې د كوچني او لوى اختر پۀ ورځ روژه نيول ناروا دي؛خو احنافو بيا بل څه ويلي دي:د دغو دوو اخترونو روژه مكروه او حرامو ته ورنږدېده.
شافعيانو ويلي دي: د تشريق د ورځو روژه پۀ حج او بې له حجه پۀ دواړو حالاتو كې ناروا ده.
حنبليانو ويلي دي: د تشريق د ورځو روژه بې له حجه حرامه او پۀ حج كې نده حرامه.
مالكيانو ويلي دي: د ذي حجې د مياشتې يوولسمه او دوولسمه روژه پۀ حج كې نده ناروا، او بې حجه نارا ده.