cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مجاور احمد زيار
څېرمه چارې او دندې
پر ۱۹۷۲ - ۱۹۷۵ د ژبو او ادبياتو پوهنځي د وږمې مهالنۍ او نورو پښتو خپرونو چلونه. پر ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹ ز کلونو د افغانستان د علومو اکادېمۍ د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز مشري. پر ۱۹۸۰ ز کال د ملي موزيم او ملي ارشيف د بيا رغاونې د کمېسيون غړيتوب. پر ۱۹۸۰ ز کال د افغانستان د سولې، پيوستون او دوستۍ د سازمان مشري. پر ۱۹۸۰- ۱۹۸۴ ز کلونو د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي مشري. له ۱۹۹۱ ز کاله راهيسې د علامه سيد جمال الدين افغان د فرهنگي ټولنې مشري.
ادبي ( پېيلې او ناپېيلې) ټولگې
د دغو چاپي اثارو ترڅنگ د پښتو او نورو افغاني ژبو څه له پاسه سل ټوکه گړدودي څېړنو او نورو گڼو ناچاپه څېړنيزو ليکنو او بيا په هېواد کې او د باندې په پښتو، پارسۍ، المانۍ او انگرېزۍ څه له پاسه دوه نيم زرو علمي، ادبي او ژورنالېستيکي خپرو شوو ليکنو، ژباړنو او ويناوو، پوهاند زيار د هېواد او سيمې په کچه تر علامه حبيبي راوروسته د لوړترين ليکوالي ريکارډأ څښتن کړى دى.
پر دغو ټولو علمي - فرهنگي هلو ځلو سربېره د افغان - پښتني ټولنې دغه هڅاند، نوښتگر پوهاند او ليکوال دا څه له پاسه دېرش کاله د " يوې - کره ليکنۍ پښتو " او " نوي - ازاد پښتو شعر " غبرگ غورځنگونه هم له سترو بريو او برياوو سره پرمخ وړي او له دغه پلوه يې هم د خپلې ژبې او ادب د نړيوالې سيالۍ د جوگه کېدو په برخه کې يوه بېسارې اغېزمنه ونډه درلودلې ده.
نورې لوستنې
لرغونپوهنه د پوهاند دوکتور زيار له څېرموڅيړنيزو بوختياوو څخه
باندنۍ تړنې
۱- محمد اسمعيل يون، د کابل پوهنتون د ادبياتو پوهنځی پښتو کتابښود، د ۱۳۸۷ لمريز کال چاپ، ۵۱-۵۴ مخونه.
۲- 2http://www.bakhtarnews.com.af/pashtu/social/item/82615-%D9%BE%D9%88%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF-%DA%89%D8%A7%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D9%88-%D8%A7%DA%A9%D8%A7%DA%89%D9%85%D9%8A-%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%A7%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%87-%D8%AA%D9%88%DA%AB%D9%87-%D9%BE%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%D9%8A%D9%84-%D9%88%D9%83%DA%93.html
۳- https://www.bbc.com/persian/afghanistan/story/2008/04/080402_og_kt_zeyar
۴- http://www.salaamtolana.org/fullstory.php?id=3217
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
واخي ژبه
ویونکي
په ټوله کې د ۱۰۰-۱۲۰زره نفرو ترمنځ په واخي ژبه خبرې کوي.
د اروا پوهنې پېدایښت
اروا پوهنه د نورو علومو په څیر د انسانانو د څېړني کنجکاوۍ په پایله کې منځته راغلې پوهه ده؛ پخوانیو انسانانو د خپلي نړۍ په هکله او په دې نړۍ کې دټولو څېزونو مجموعي طبیعت  په هکله  له ځانه څخه څینې  پوښتنې کولي ؛  دغه  پو ښتنو  په پایلې  کې  طبیعي  علوم  لکه  ستورو پیژندنه علم فزیک بیولوژي  کیمیا  او داسي نورو پیدایښت ومونده ؛ همدارنګه ځینو  پخوانیو  انسانانو  د خپل  د بدن داخلي  ژوندانه په هکله ځیني پو ښتنې کولې  دغه پو ښتنې  د انسانانو د تجربو د سلوک او کردار په هکله وي د دغو پوښتنو په پایله  کې عقلی فلسفه  منځته راغله او بلاخره  دغه عقلي فلسفه په سایکالوژۍ  ارواپوهنې  تبدیله شوه. تقریبا د میلاد څخه ۴۰۰ کاله مخکي  د استد لال او عقل په اصالت باندي  باور لرونکو پوهانو له  خوا  سایک کلمه د روح نفس  په   معنا ژباړل کېده ؛ نو  په دې ډول  ارواپوهنه  د روح  مطالعه بلل کېده ؛ دا مهال اروا پوهنې علم د سلوک  او کردار (چلند ) علم ګڼل کیږي.
Shafiqullah Musleh Safi
Ihsanullah Musleh Safi
فکري اروا پوهنه
فکري ارواپوهنه : که چیري د اروا پوهني  اصلی موضوع د افکارو  او تمایلاتو  سموالی او نا سموالی  څیړل وي  د فکری اورا پو هنې  په نامه  یادیږي.
هاوسا ژبه
هاوسا ( / ˈhaʊ sə / ; [4] Harshen / Halshen Hausa ; اجمي : هَرْشَن هَوْسَ ) د نایجیریا ژبه ده چې په چاد کې د هاوسا خلکو لخوا ویل کیږي، او په عمده توګه د نایجیریا په شمالي نیمایي کې، ګانا ، کیمرون ، او د نایجر په سویلي نیمایي کې، په سوډان ، بینین او عاج ساحل کې د پام وړ اقلیتونو له خوا ويل کيږي.
هاوسا د افریقایي ژبو د کورنۍ غړی دی او د دې کورنۍ په چادیک څانګه کې ترټولو پراخه ویل کیږي. ایتھنولوګ اټکل کړی چې دا د 47مېلونه وګړو له خوا د لومړۍ ژبې په توګه ویل کیده او د 25 وګړو له خوا د دوهمې ژبې په توګه کارول کېده، د هاوسا ویناوالو ټول شمېر ا 72 مېليونه تنه اټکل شوي
په نایجیریا کې، د هاوسا ژبې اړوند فلمي صنعت د کینی ووډ په نوم پیژندل کیږي.
طبقه بندي
هاوسا د چاډیک ژبو ګروپ د لوېدیځ چاډیک ژبو فرعي ګروپ پورې اړه لري، چې په پایله کې د افرواسیټیک ژبې کورنۍ برخه ده.
جغرافیایی ویش
د هاوسا اصلي وینا وال ، د هاوسا خلک دي چې ډېری يې په نایجير ، شمالي نایجیریا ، شمالي کامرون او چاد کې موندل کیږي. سربیره پردې ،هاوسا ژبه په ډېری شمالي نایجیریا او سویلي نایجير کې د غیر اصلي ویناوالو لخوا د دوهمې ژبې په توګه کارول کیږي ، او د لوېدیزې افریقا ( بینن ، ګانا ، کامرون ، توګو، سوډان او  چاډ ځینې برخو) کې د سوداګريزې ژبې په توګه کارول کیږي. .
ژبې
هوسا هرچېرې چې ویل کیږي پراخه یووالی وړاندې کوي. په هرصورت، ژبپوهانو د ژبو سیمې د هر یو د ځانګړتیاوو د کلستر سره په ګوته کړي.
دودیزې ژبې
د ختیځ هاوسا ژبو کې دورا کې دورانسي ، کانو کې کانانسي ، په باوچي کې بوسنسي ، په کاتاګم میسو کې ګودورانسي او د بورنو برخه، او په حدجیه کې هادیجانسي شامل دي.
د لوېدیځو هاؤسا ژبو کې په سوکوټو کې ساکواتانسي ، په کاتسینا کې کاتسینانسي ، په ګوبیر کې اریوانسي ، اډر ، کیبي، او زاهوارانسي په زمفارا کې، او په نایجر کې په کورفي کې کوروایانسي شامل دي. کاتسینا د ختیځ او لوېدیځ ژبو ترمنځ انتقالي کړۍ ده. سوکوټو په مختلفو کلاسیک هاؤسا ادبياتو کې کارول کیږي، او ډېری وختونه د کلاسیکې هاؤسا په نوم پیژندل کیږي.
د شمالي هوسا ژبو کې اریوا (د شمال مانا) او اریواسي شامل دي.
زازاګانسي په زازاو کې د سویلي لویې ژبې ژبه ده.
دورا ( داورنچي ) او کانو ( کنانچي ) ژبي معیاري دي. بي بي سي ، دویچه ویله ، فرانسه انټرنیشنل رادیو او د امریکا غږ په خپلو نړیوالو خبري سایټونو کې د دورانچي او کنانچي په کارولو سره د هاوسا خدمتونه وړاندې کوي. د ژبې په وروستي پرمختګ کې ززاګانسي د اوسنۍ هوسا ژبې کارول د لیکلو او خبرې کولو نوښت په غاړه واخیست.
د شمال تر ټولو ژبو او د ټونالیت له لاسه ورکول
د کورهواینسي ، دام اګرام او اداروا د لوېدیځ څخه ختیځ هاوسا ژبي د اصلي هوسا ټولنو دودیز شمالي حد استازیتوب کوي. دا په شمال ختیځ ساحل او منځنی سحران سیمو کې په لویدیځ او مرکزي نایجر کې په تلبیري ، طاهوا ، دوسو ، مارادي ، اګاډیز او زیندر سیمو کې ویل کیږي. په داسې حال کې چې د نورو ژبو (په ځانګړې توګه ساکوتانسي ، او تر یوې اندازې پورې ګانانسي ) سره د متقابل درک وړ دي، د شمالي ډیالوګونه لږ ګرامري او لغتي توپیرونه لري ځکه چې د زرما ، فلا او تواریګ ډلو سره په پرله پسې تماس کې دي او د ګرافیکي توپیر له امله کلتوري بدلونونه. د څړځایونو او دښتو زونونه. دا ژبي د غیر ټونل پیچ تلفظ ژبو سره د سرحد کولو کیفیت هم لري.
د غیر ټونالیټي او جغرافیایي موقعیت ترمنځ دا اړیکه یوازې په هاوسا پورې محدوده نه ده، بلکې د ګاونډیو ژبو په نورو شمالي ژبو کې هم ښودل کیږي. په بېلګه کې د شانګهای ژبې ترمنځ توپیرونه شامل دي (په تیمبکتو کې د کویرا چیني د غیر ټونل شمالي ډیالوګونو ترمنځ او په ګاو کې کویرابورو سیني ؛ او د ټونل سویلي زرما ډیالوګ چې له لویدیز نایجر څخه تر شمالي ګانا پورې ویل کیږي) او د سونینکي ژبې په مینځ کې (د ټونل تر مینځ) د امیراګوین او نیمادي غیر ټونل شمالي ژبي چې په ختیځ - مرکزي موریتانیا کې ویل کیږي؛ او د سینیګال ، مالي او سهیل ټونل سویلي ژبې.
د ګانایان هوسا ژبه
د ګاناین هاوسا ډیلي ( ګاانانسي ) چې په ګانا او توګو کې ویل کیږي ، د لویدیز اصلي هاوسا ډیلي - بلاک دی چې کافي ژبنۍ او رسنيزې سرچینې شته. جلا کوچنۍ هاوسا ژبي د بورکینا فاسو په ځینو برخو کې د هاوسا د نامعلوم شمیر لخوا ویل کیږي، او د مالي په شمال ختیځ هاوسا فولین، بادجي هاوسا، ګیزو هاوسا، او انسونګو ولسوالیو کې (چیرې چې دا د مالیان حکومت لخوا د اقلیتي ژبې په توګه ټاکل شوې. )، مګر په دې وخت کې د دې ځانګړو ژبو په اړه خورا لږ ژبنۍ سرچینې او څېړنې ترسره شوي.
ګانانچي د نورو لویدیځ هاوسا ژبو څخه جلا ډله جوړوي، ځکه چې دا اوس د هاوسا واکمنې سیمې څخه بهر راځي، او معمولا د ky لپاره د c ، او gy لپاره j په کارولو سره پیژندل کیږي. دا حقیقت ته منسوب دی چې د ګانا د هاوسا نفوس د هاوسا - فولاني سوداګرو څخه راوتلی و چې د لوی سوداګریز ښارګوټو په زونګو ولسوالیو کې میشته و او د پخوانیو آسانټ ، ګونجا او داګومبا سلطنتونه چې له ساحل څخه ساحلي سیمو ته غځېدلي و ، په ځانګړي توګه د.اکرا ( سبون زنګو ، نیما )، تکوراډي او کیپ کوسټ ښارونه.
ګاناچي د زرما ، ګور ، جولا - بمبارا ، اکان او سونینکي څخه د پام وړ اغېزمنې اغېزې نندارې ته وړاندې کوي، ځکه چې ګانا لوېدیځه سیمه ده چې د هاوسا ژبه د سهیلیان / مسلمانو لوېدیزو افریقایانو ترمنځ لویه ژبه ده، په شمول د ګانایان او غیر ګانایان دواړه. زانګو مهاجر په عمده توګه د شمالي سیمو، یا مالي او بورکینا فاسو څخه دي. ګانا د لویدیز سرحد هم په نښه کوي چیرې چې د هاوسا خلک د پام وړ شمېر کې اوسیږي. سمدلاسه د ګانا په لوېدیځ او شمال کې (په کوټ دی آیویر او بورکینا فاسو کې)، هاوسا په ناڅاپي ډول د دیولا – بامبرا سره د اصلي ساهیلیان/مسلمانو ژبو - فرانکا په توګه بدله شوې چې په عمده توګه د مانډینګ سیمې چې د هاوسا اصلي ويونکي پکې ډېر کوچنی ښاري اقليت جوړوي، په نښه کوي.
د دې له امله شاوخوا د اکان ، ګبي ، ګور او مانډی ژبو شتون، ګاناچي په تاریخي توګه د نورو هاوسا ژبو څخه جلا شوې وه. د دې توپیر سره سره، د ساککواتانسي او ګاناین هاوسا ترمنځ ګرامري ورته والی دا په ګوته کوي چې ژبه، او پخپله د ګاناین هاوسا خلکو اصل، د سوکوټو په شاوخوا کې د شمال لوېدیز هاوسا سیمې څخه اخیستل شوي.
هاوسا هم په پراخه کچه د غیر اصلي ګور ، او مانډی ګانایان مسلمانانو لخوا ویل کیږي ، مګر د ګاناچي څخه توپیر لري ، او د غیر اصلي هوسا ژبو سره ورته والی لري.
11 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
هاوسا ژبه
نورې مورنۍ ژبې
هاوسا د کامرون او چاد په مختلفو برخو کې هم ویل کیږي، کوم چې د شمالي نایجیریا او نایجر ګډوله ژبو سره یوځای شوي. برسېره پردې، په دې سیمو کې د هاوسا د اصلي ویونکو لخوا د هاوسا خبرې کولو په لاره کې عربي خورا لوی نفوذ درلود.
غیر اصلي هوسا
په لوېدیځه افریقا کې، د هاوسا د ژبپوهنې په توګه کارونې یو غیر اصلي تلفظ ته وده ورکړه چې د اصلي تلفظ څخه په پراخه کچه توپیر لري د اصلي هاوسا ژبو کې شتون لري د امپلوزیو او ایجیکي کنسوننټونو له لارې شتون لري، لکه ɗ ، ɓ او kʼ/ƙ. ، کوم چې د غیر اصلي ویناوالو لخوا په ترتیب سره د d ، b او k په توګه تلفظ کیږي. دا د غیر اصلي او اصلي هوسا ویناوالو ترمینځ ګډوډي رامینځته کوي ، ځکه چې غیر اصلي تلفظ د daidai په څیر د کلمو توپیر نه کوي ("درست") او ɗaiɗai ("یو په بل پسې"). د اصلي او غیر اصلي هاوسا تر مینځ بل توپیر په کلمو کې د سر اوږدوالی او د اصلي هاوسا ژبو په معیاري ټون کې بدلون دی (د اصلي فولاني او تواریګ هاوسا وینا کونکو څخه په بشپړ ډول د هاوسا وینا کونکو ته چې د ګور یا یوروبا مورنۍ ژبې لري . د اضافي ټونل جوړښتونو کارول لکه د دوی په مورنیو ژبو کې کارول کیږي). د مذکر او ښځینه جنس نومونو کارول او د جملې جوړښت معمولا له مینځه وړل کیږي یا بدلیږي، او ډیری اصلي هوسا اسمونه او فعلونه د سیمه ایزو ژبو څخه د غیر اصلي اصطلاحاتو سره ځای پرځای شوي.
د هاوسا غیر اصلي ویناوالو شمېر له 25 ميليونو څخه ډېر دی او په ځینو سیمو کې اصلي هاوسا ته نږدې ژوند کوي. ډېری نورې ژبې په ځانګړې توګه د نایجیریا په شمال مرکزي او شمال ختیځ برخو کې ځای په ځای کړې او د هاوسا فلمونو او میوزیک په پایله کې چې په ټوله سیمه کې خپریږي د افریقا په نورو برخو کې شهرت ترلاسه کولو ته دوام ورکوي.
تلفظونه
د palatalized velars ، ساده velars  ، او  تر منځ درې اړخیز توپیر یوازې د اوږد او لنډ  څخه مخکې موندل کیږي، د بیلګې په توګه  ('grass') ،  ('زیاتول')،  ('شین مغز'). د مخکینۍ غږونو څخه مخکې، یوازې تالاب شوي او لیبل شوي ویلارونه واقع کیږي، د بیلګې په توګه ('حسد') vs. ('د بدن اړخ'). د ګردي سرونو څخه مخکې، یوازې لیبل شوي ویلارونه واقع کیږي، د بیلګې په توګه ('ringworm'). [24]
هاوسا د بیان په څلورو یا پنځو ځایونو کې (د ژبپوهنې پورې اړه لري) glottalic consonants (amplosives and ejectives) لري. دوی د تلفظ په جریان کې د ګلوټیس حرکت ته اړتیا لري او د سټیکاټو غږ لري.
د هاوسا سرونه په پنځو مختلفو سرونو کې واقع کیږي، چې ټول یې لنډ یا اوږد وي، ټول 10 مونوفتونګونه. برسېره پردې، څلور ډیفتونګونه شتون لري، چې ټولټال 14 غږیز فونیمونه ورکوي.
منځنی د  سره بې طرفه کیږي. [29]
ټون
هاوسا یوه ټونال ژبه ده. د دې پنځه واولونو څخه هر یو ممکن ټیټ ټون، لوړ ټون یا د راټیټ ټون ولري. په معیاري لیکل شوي هاوسا کې، ټون په نښه شوی نه دی. په وروستي ژبني او تدريسي موادو کې، ټون د diacritics په وسيله نښه شوی.
یو حاد تلفظ ( ´ ) کیدای شي د لوړ ټون لپاره وکارول شي، مګر معمول تمرین دا دی چې لوړ ټون بې نښه پریږدي.
مورفولوژي
د زاریا او بوچي ژبو پرته چې د کانو په سویل کې ویل کیږي، هاوسا د نارینه او ښځینه جنسونو ترمنځ توپیر کوي.
هاوسا، د نورو نورو چاډیک ژبو په څېر، د اسمونو د پېچلي، غیر منظم جمع کولو لپاره پیژندل کیږي. په هاوسا کې د اسم جمع د مختلفو مورفولوژیکي پروسو په کارولو سره اخیستل شوي، لکه د اضافې، انفیکسیشن، بیا تکرار، یا د دې پروسو یو ترکیب. د نیومن (2000) لخوا وړاندیز شوي 20 جمع ټولګي شتون لري.
نومځري
هاوسا د موضوع ضمیرونو د مختلفو سیټونو په واسطه سخت توپیرونه په نښه کوي، ځینې وختونه د ضمیر سره د ځینې اضافي ذرې سره یوځای کیږي. د دې دلیل لپاره، د موضوع ضمیر باید په هوسا کې د هر فعل سره یوځای شي، پرته له دې چې موضوع د پخوانیو شرایطو څخه پیژندل کیږي یا د اسم موضوع لخوا څرګند شوی وي.
بوکو (لاتین)
د هاوسا عصري رسمي اورتوګرافي د بوکو په نوم یو لاتیني الفبا ده، چې په 1930 لسیزه کې د برتانوي ښکېلاکي ادارې له خوا واندې شوه خط ƴ (y د ښي هک سره) یوازې په نایجر کې کارول کیږي؛ په نایجیریا کې دا لیکل کیږي ʼy.
د سر او سر اوږدوالی په لیکلو کې نه نښه کیږي. نو، د مثال په توګه، "from" او  "جګړه" دواړه لیکل شوي ډاګا دي. د او  ترمنځ توپیر (کوم چې د ټولو ویناوالو لپاره شتون نلري) تل په نښه شوي ندي.
اجمي (عربي)
هاوسا هم د 17 پیړۍ له پیل راهیسې په عجمي کې لیکل شوی، یو عربي الفبا. لومړنی پیژندل شوی کار چې په هاوسا کې لیکل شوی د رویار نبي موسی دی چې په 17 پیړۍ کې د عبدالله سوکا لخوا دی. [ دا لومړني متنونه په عربي ژبه لیکل شوي وو ] د اجمي د کارولو کوم معیاري سیسټم شتون نلري، او مختلف لیکوالان ممکن د مختلف ارزښتونو سره حروف وکاروي. لنډ سرونه په منظمه توګه د وییل نښو په مرسته لیکل کیږي، کوم چې په ندرت سره د قرآن پرته په عربي متنونو کې کارول کیږي. په اجمي کې د منځني پیړیو د هاوسا ډیری نسخې، د تیمبکتو لاسوندونو ته ورته، په دې وروستیو کې کشف شوي؛ ځینې یې حتی برجونه او تقویمونه بیانوي.
نور سیسټمونه
هاوسا د نایجیریا له دریو اصلي ژبو څخه یوه ده چې په بریل کې ژباړل شوې.
د هاوسا لپاره لږترلږه درې نور د لیکلو سیسټمونه وړاندیز شوي یا "کشف شوي". له دې څخه هیڅ یو د ځینو اشخاصو څخه بهر په فعاله توګه کارول کیږي.
خوگياڼی ولسوالۍ (غزني)
خوگیاڼی ولسوالۍ د افغانستان د غزني ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۸،۰۰۰ وگړو ته رسېږي.
سنگلېچي ژبه
د سنگلیچي او شکاشمي ژبې ویونکي په افغانستان، تاجسکتان، کې څه باندې ۳۵۰۰ تنه ویونکي لري. ددې ژبې گړدودونه: (سنگلیچي, شکاشمي, زیباکي) دي. د یادولو ده چې دا ژبې لیکنۍ ژبې نه دي.
پرهیز بانو بیگم
پرهیز بانو بیگم یوه پښتنه هندی ملکه وه چی د مغل امپراتورۍ شهزادې هم وه هغه د شاجهان لور وه او مور یی د کندهار څخه وه چی نوم یی کندهارې بیگم وو.
نيو سکول پوهنتون
نوی ښوونځی يا په نیویارک ښار کې یو له امریکایي خصوصي پوهنتونونو څخه دی. د دې پوهنتون د مطالعې ساحه په عمده توګه ټولنیز علوم دي. دا پوهنتون په 1919 کې د ټولنیزو څېړنو لپاره د نوي ښوونځي په توګه تاسیس شو چې د ساینسي آزادۍ او فکري څېړنو اصلي ماموریت او د پرمختللو فکر کونکو لپاره يا ځانګړی کور دی ، او له هغه وخت راهیسې دا ښوونځی په 5 علمي څانګو کې فعاليت کوي ، چې پکې د پارسن ډیزاین ښوونځی، د لېبرال هنرونو کالج یوګین لانګ، د ټولنیزو څېړنو نوی ښوونځی، د عامه ښکېلتيا ښوونځی، او د پرفارمېنګ هنرونو کالج دی، چې د مېنیس د موسیقۍ ښوونځي، د ډرامې ښوونځي، او د جاز او معاصر موسیقۍ ښوونځي لري.
پرهیز بانو بیگم
نور
وېشنيزه:کندهاریان
نيو سکول پوهنتون
سرچينې
وېشنيزه:نوی ښوونځی وېشنيزه:پوهنتونونو او روزنتونونو اړوند مالوماتبکس وېشنيزه:پوهنتون وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد
پنوم پن
پنوم پن کمبودیا (کامبوج) هیواد پلازمینه او لوی ښار دی پنوم پن نیم میلیون وګړي لري او د پنوم پن ولایت مرکز هم دی. یاد ښار په ۱۴۳۴م کال کې ودان شوی او د مکونګ سیند پر غاړه پروت دی  نوموړی ښار د فرانسویانو واکمنۍ راهیسی د کامبوج پلازمینه ده او له ۱۹۲۰م کلونو راپدیخوا په هند او چین کې د فرانسویانو ښه جوړه شوی ودانۍ ګڼل کیږې.
پامیري ژبه
پامیري ژبې د ختیځې اریایي ژبو له ډلې څخه دي چې د افغانسان، تاجکستان د پامیر د غرونو لړیو او د پنج سیند څنډو کې پرې وگړي خبرې کوي. پامیری وگړي د پاکستان په چترال، خیبر پښتونخوا، گوجل، گلگت بلتستان کې موندل کېږي. سریکولي ژبه د پامیري ژبو څخه یوه ژبه ده چې د سریکول وگړو له خوا پرې خبرې کېږي. دا ډله د افغانستان او چین سرحد سره نږدې اوسېږي.
شوغني-یزغلامي څانگه
The Shughni, Sarikoli, and Yazgulyam languages belong to the Shughni–Yazgulami branch. There are about 75,000 speakers of languages in this family in Afghanistan and Tajikstan (including the dialects of Rushani, Bartangi, Oroshor, Khufi, and Shughni). In 1982, there were about 20,000 speakers of Sarikoli in the Sarikol Valley located in the Tashkurgan Tajik Autonomous County in Xinjiang Province, China. Shughni and Sarikoli are not mutually intelligible. In 1994, there were 4000 speakers of Yazgulyam along the Yazgulyam River in Tajikistan. Yazgulyam is not written.
The Vanji language was spoken in the Vanj river valley the Gorno-Badakhshan Autonomous Province in Tajikistan, and was related to Yazgulyam. In the 19th century, the region was forcibly annexed to the Bukharan Emirate and a violent assimilation campaign was undertaken. By the end of the 19th century the Vanji language had disappeared, displaced by Tajik Persian.
مونجي–یدغا څانگه
The Munji and Yidgha languages are closely related. There are about 6,000 speakers of Yidgha in Pakistan, and in 1992 there were around 2,500 speakers of Munji in the Munjan and Mamalgha Valleys of northeastern Afghanistan. Munji–Yidgha shares with Pashto and Bactrian a development *ð >, absent from the other three Pamir groups.
A probable third, extinct language of the branch was Sarghulami, spoken in Afghanistan until the early 20th century. The only known record of the language is a wordlist elicited from a Munji informant in 1916.
سنگلیچي شکاشمي
د سنگلیچي او شکاشمي ژبې ویونکي په افغانستان، تاجسکتان، کې څه باندې ۳۵۰۰ تنه ویونکي لري. ددې ژبې گړدودونه: (سنگلیچي, شکاشمي, زیباکي) دي. د یادولو ده چې دا ژبې لیکنۍ ژبې نه دي.
واخي
د واخي ژبې ویونکي څه باندې ۵۸۰۰۰ تنه دي چې په افغانستان, تاجکستان, چین, پاکستان, روس, او توریکه کې اوسېږي.
بهرنۍ تړن
* وېشنيزه:د افغانستان پامیري ژبې وېشنيزه:ختیځې اریایي ژبې وېشنيزه:د افغانستان ژبې وېشنيزه:په خطر کې اریایي ژبې
12 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
آیووا
ایوا آیالات په انګلیسي Iowa) د امریکا متحده آیالاتونو څخه یو آیالات دی.
داکټر سید جمال الدین هروی
داکټر سید جمال الدین هروی په کال: 1980م د هرات ولایت د کُشک ولسوالی په یوه تعلیم یافته کورنی کې زیږدلی دی. هغه یو څیړونکی او لیکوال دی.
تعلیمی او تحصیلی سندونه:
- نوموړی ابتدایی تعلیم په ایران – خراسان د مهاجرو په سکولو کی تر سره کړی دی.
- د1997 تر 2003میلادی کال دپاکستان په دینی مراکزو کې تعلیم حاصل کړیدی، او په همدی میلادی کال کی دشهادة العالمیه (دوره حدیث) وفاق المدارس العربیه نه فارغ شویدی. او ورسره په عربی او انگریزی ژبو په زدکړو بوخت وو. او ورسره په فرهنگی او فکری کارونو کی هم مصروف وو، جمعیة الطلبة العربیه سره کار کړیدی، او د بزم قرآن پشاور ډویژن ناظم پاتی شویدی، او د شعبه نشر و اشاعت جمعیت طلبه عربیه پشاور ډویژن ریاست هم کړیدی.
-  د2003م تر 2007 میلادی کال کی د اسلامی یونیورسیټی مدینه منوره محصل پاتی شوی دی، او ورسره د خادم الحرمین الشریفین انسټی ټیوټ فار حج ریسرچز ممبر پاتی شویدی، او هیئة المسملین الجدد – مدینه منوره کی هم کار کړیدی.
- په 2007م د مدینه منوره دیونیورسیټی نه په المرتبة الشرف سره گریجویټ شوی دی.
-د2008م کال کی خپل ماسټری پروگرام په انټرنیشنل اسلامک یونیورسیټی اسلام آباد کی شروع کړیدی.
-په 2013 کال کی د ماسټری نه گریجویټ او په هم دی کال په نړیوال اسلامک یونیورسټی کی پی ایچ ډی پروگرام کی شامل شویدی. او په 2022م کال کی خپل وایوا په بریالیتوب سره بشپړه کړی دی. د پی ایچ ډی ټاپک یی: «ترجیحات العلامة أمیر الملیح آبادی فی تفسیره مواهب الرحمن جمعا ودراسة». او ورسره په مختلفو فیکلټو کی لیکچرر او د شریعت فیکلټی دین پاتی شویدی.
دندې او مسؤلیتونه:
1-    په نریوال اسلامیک یونیورسټی دآدابو او لغاتو فیکلټی لیکچرر (2009- 2010م).
2-    د الهدی عربي- اردو مجلې مدیر - اسلام آباد (2008- 2013م).
3-    په مختلفو پوهنځیو کې استاد او د شرعیاتو پوهنځي رئیس- افغانستان.
4-    د نړۍ د پوهنتونونو د اتحاد (I. U. U) غړی - ترکی.
5-    د اریام سنتر د څیړنیز او تعلیمي مرکز غړی-  جردن.
6-    د الجزایر د څیړنیز مرکز (P. J. S. A ) غړی - الجیریا.
7-    - دفردوسی یونیورسټی – ایران ویزیتنگ پرافیسر (2021- 2022م).
9-    د «نجات او عروج» د مؤسسی بنسټ ایښودونکی او رییس - افغانستان.
تربیتي کورسونو کي گډون:
1-    د استاذانو تربیتی پروگرام (Teachers training course) – اسلام آباد (2001م).
2-    عربیک او اسلامک کلچرل اساتذه وو ته د سعودی له طرفه تعلیمی دوره - گلگت بلتستان (2002م).
مسیحیان او قادیانو دعقائدو دپیژندو دوره- ملتان (2002م).
تجربه او خبره:
1-    د نوی مسلمانانو دهیئت غړی – مدینه منوره (2003- 2007م).
2-    دخادم الحرمین الشریفین دحج ریسرچز انستی تیوت غړی – مکه­ی مکرمه (2003- 2007م).
شامتوره
شامتوره يا شامتوله (په لاتين:Sturnus vulgaris) د مرغۍ څخه ده چې د Sturnidae په کورنۍ او د Sturnus په جنس پورې اړه لري. اوږدوالي يې ۱۹ - ۲۲ سانتيمتره او وزن یې ۶۰ - ۹۰ گرامه دي. نوموړي مرغۍ په اروپا، آسيا کې او د ۱۸۵۰ کال څخه په اسټرېليا کې، د ۱۸۹۰ کال څخه په امريکا کې ژوند کوي. شامتوره په ځانگړي ډول پرده وزری خوځندکې، گونگټې او پتنگان خوري خو مېوې هم خوړلاي شي.
داکټر سید جمال الدین هروی
تجربه او خبره:
3-    د عربی – اردو «الهدی» مجله عمومی مدیر- إسلام آباد 2008- 2013م.
شامتوره
وېشنيزه:مرغۍ
داکټر سید جمال الدین هروی
تجربه او خبره:
4-    دحدیثو درس په مختلفو ریډیوگانو کی– افغانستان (2013- 2022م).
5-    داسلامی او اجتماعی منظم درسونو په مختلفو ټی وی گانو کی – افغانستان (2013- 2022م).
تدریسی سابقه:
6-    دنړیوال اسلامیک یونیورسټی اسلام آباد په لغاتو او آدابو په پوهنځی کی تدریس (2009- 2010م).
7-    دشرعی او حقوقی مضامینو تدریس په مختلفو پوهنځی گانو کی، او دشرعیاتو د فیکلټی رئیس – افغانستان (2013- 2022م).
8-    د جامع جوماتونو او خطبائو دتعلیمی او تربیتی دوره استاذ- هرات (2014م).
10- داسلامیک پولیتیکل جوریس پوریدینس ښوونه په فردوسی یونیورسټی – ایران (2021- 2022م).
ځینې چاپ شوی علمی کارنامی:
2-    با پیامبر صلی الله علیه و سلم در حج (فارسی).
3-    کاروان دعوت و عزیمت (فارسی).
4-    د تفسیر المنیر، تألیف: دکتور وهبة الزحیلی دمختلفو اجزاءو ترجمه (فارسی).
5-    دإزالة الخفاء عن خلافة الخلفاء، تألیف: شاه ولی الله دهلوی تحقیق، تخریج احادیث و حواشی (4 مجلد، عربی- فارسی).
6-    د الموسوعة الفقهیة الکویتیه د ځینی جلدونو ترجمه (فارسی).
7-    تألیف کتاب قواعد کلی فقه، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی).
8-    تفسیر آیات احکام، په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی درسی کتاب (عربیک).
9-    سیره­ ی حدیثی، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی).
10 نظام سیاسی اسلام، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی)
11- د کتاب نقدی بر حافظ تحقیق و حواشی، تألیف: علامه برقعی (فارسی).
12-تألیف کتاب تاریخ تشریع اسلامی، درسی کتاب په دینی مدرسو او په پوهنتونو کی (فارسی).
13- تألیف: دسواد دزده کړو لړۍ لویانو ته (4 جلده).
14-او په سلهاوو مقالی په عربی، فارسی و پښتو ژبو چی په مختلفو وبسایټونو او علمی مجلی خپاره شوی دي.
په ځینو نړیوالو کنفرانسونو کې ګډون:
1-    د بشري او ټولنیزو مطالعاتو نړیوال کنفرانس - اکډنیز پوهنتون، انتالیا - ترکیه په مرسته د:  scholar worldwide (schwlar) 25- 26 نومبر- 2021م
3-    "د عربي ماشومانو په ادبیاتو کې د پیژندنې اړیکه" نړیوال کنفرانس: د می 19 او 20، 2021م، لخوا: د هنرونو او ژبو پوهنځی، د محمد بو قره بو مرداس پوهنتون، بودواو. د وینا سرلیک: "د عربي ماشومانو په ادبیاتو کې د مذهبي اړخ او پیژندنې اړیکه".
5-    د بشري او حقوقي علومو: مسایل، میتودونه او امکانات، په نړیوال کنفرانس کې ګډون او د هغې دریمې ناستې مشري - سربیا. جولای 29-30: 2021. د خبرو سرلیک: په افغانستان او په ځانګړې توګه په هرات ولایت کې د تعلیمي ادارو پراخول؛ فرصتونه او ننګونې.
د خبرو سرلیک: "د فلسطین په مسله کې د بنسټ ایښودونکي پاچا عبدالله بن الحسین دلچسپي" حسین بن طلال پوهنتون - اردن.
7-    نړیوال کنفرانس: «د عصري تدریسي طریقو په اړه محدودیتونه او درزونه»، له: 2- 5/ 8/ 2021 تونس.
8-    د ټولنیزو او انسانی علومو په اړه دریم نړیوال څیړنیز کنفرانس (RCSH-21)، انتالیا، ترکیه، د اورسام تحقیقی مرکز په مرسته. د نومبر له 25 څخه تر 26، 2021 پورې. د خبرو سرلیک: د افغانستان او عربي هېوادونو د اړیکو شالید.
9-    دریم علمی نړیوال کنفرانس: (اندلس: فکر، ادب او تمدن) ۲۹ – ۳۱ /۳ / ۲۰۲۲م. جردن.
10- د هرات کنفرانس او ​​سیاست دریم پړاو: دیني خبرې اترې او ټولنیز سیاسي بدلونونه- هرات. د خبرو سرلیک: «د هرات په دیني مدرسو کې د تعلیمي وضعیت او نصاب څیړنه». 2019م. تنظیم کوونکی: د ستراتیژیکو مطالعاتو انسټیټیوټ.
خ‌-  د ډاکټر سيد جمال الدين هروي د ژوند او افکارو په اړه ليکل شوي کتابونه او مقالی: "د ډاکټر سید جمال الدین هروی ژوندلیک او افکار" تنظیم کوونکی: خطیبي، د فردوسی یونیورسټی د ماسټرۍ محصل. د ډاکټر سيد محمد علي تقوي تر څارنې لاندې. https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/594/644
https://vfast.org/journals/index.php/VTIR/article/view/1090
د انرژي پرمختګ
د انرژي پرمختګ د هغو فعاليتونو برخه ده چې له طبيعي سرچينو نه د انرژي سرچينو په لاسته راوړلو تمرکز کوي. دا فعاليتونه د معمول له مخې توليد، د انرژي متبادل او بيا نوي کېدونکې سرچينې او د انرژي د بيا کشف کولو او بياځلي ګټې اخېستنې لپاره هغه برخې رانغاړي چې کېدای شي بې له دې ضايع شي. د انرژي ساتنه او د مؤثريت اندازې د انرژي د پرمختګ غوښتنه کموي او کولی شي، ټولنې ته په چاپېریالي موضوعاتو کې ګټې ولري.
ټولنې د حمل او نقل، توليد، روښنايۍ ، تودولو او د هوا په برابرولو، مخابراتو، مفاهمې، صنعت ، سوداګرۍ او کورنيو موخو لپاره له انرژي نه ګټه پورته کوي. د انرژي سرچينې کېدای شي، د ابتدايي اواساسي سرچينو په توګه ډلبندي شي، چې سرچينه په کې کولی شي، د دې د پام وړ اصلي بڼه کې او يا د دويمو سرچينو په توګه وکارول شي، چې د انرژي سرچينه په کې بايد په زيات هوسا ډول د کارونې يوې بڼې ته بدلون وکړي. نه نوې کېدونکې سرچينې، د انساني کارونې په واسطه په ګټور ډول کارېدلي دي، په داسې حال کې چې نوې کېدونکې سرچينې، د هغو پرله پسې بهیرونو په وسیله تولیدېږي چې کولی شي، د انسانانو له خوا د طبیعي سرچینو استخراج را محدود کړي.
د انرژي سرچينې کېدای شي، د اساسي سرچينو په توګه ډلبندي شي، چې د وروستۍ(نهايي) کارونې لپاره بې له دې چې بڼې ته بدلون ورکړي، مناسب دي. يا کېدای شي په دويمو يا فرعي سرچينو باندې ډلبندي شي چې په کې د انرژي د کارونې وړبڼه، له اصلي سرچينې نه ذاتي بدلون ته اړتيا لري. د لومړني يا اساسي انرژۍ بېلګي: بادي برېښنا، لمريزه برېښنا، لرګين سون توکي، فوسيلي سون توکي، لکه: سکاره، تیل او طبيعي ګاز او يورانيم دي. د دويمې او ثانوي انرژۍ نمونې: برېښنا، هايدروجن او مصنوعي سون توکي دي.
يوه بله مهمه ډلبندي، د وخت د غوښتنې پر بنسټ ده، چې د انرژي يوه سرچينه بيا توليد کړي. د بيا نوي کېدلو وړ سرچينې هغه دي، چې خپل ظرفيت د انساني اړتياوو په واسطه په يو وخت کې بيا رامنځته کوي. بېلګې يې د اوبو برېښنا يا بادي برېښنا ده، کله چې هغه طبيعي ښکارندې چې د انرژي لومړنۍ سرچينه ده، په جريان کې وي او د انساني غوښتنو په واسطه نه وي خالي شوې. نه نوې کېدونکې سرچينې هغه دي، چې د انساني کارونې په واسطه په اړين ډول کارېدلي دي او په خپله د انسان د ټول ژوند په جريان کې په اړين ډول خپل ځواک بېرته نه شي رغولی. د نه نوې کېدونکې سرچينې يو مثال سکاره دي، چې په طبيعي ډول په هغه اندازه نه تشکيلېږي، چې د انسان اړتيا پوره کړي.
فوسيلي سون توکي
د فوسيلي سون توکو (لومړني د نه نوي کېدو وړ فوسيل) سرچينه، د ډبرو سکاره يا هایدروکاربني سون توکي سوځوي، چې د نباتاتو او حيواناتو د نابرابرۍ پاتې شوني دي. د فوسيلي سون توکو درې اساسي ډولونه د ډبرو سکاره، نفت او طبيعي ګاز دي. يو بل فوسيلي سون توکی مايع شوی نفتي ګاز (LPG) په بنسټيز ډول د طبيعې ګازو له توليد نه په لاس راغلی دی. له فوسيلي سوځېدونکو توکو تودوخه يا په مستقيم ډول د فضا د تودوالي او د تودوخې د پړاو لپاره کارول کېږي او يا د نقليه وسيلو، صنعتي پړاوونو يا د برېښنايي قوې توليد لپاره په ميخانيکي انرژۍ بدلېږي. دا فوسيلي سون توکي، د کاربن د دوران برخه دي او په O2 کې ذخيره شوې لمريزه برېښنا آزادوي.
فوسيلي سون توکي، د نړۍ د اوسنۍ لومړنۍ انرژي سرچينو لويه برخه جوړوي. په ۲۰۰۵ ز کال کې د نړۍ د انرژۍ ۸۱ سلنه اړتياوې له فوسيلي سرچينو نه پوره کېدې. د فوسيلي سون توکو د کارونې لپاره د تيکنالوژي او زیربنا وار له مخه موجود دی. مايع سون توکي له اومو نفتو نه تر لاسه شول او د وزن يا حجم په يو واحد کې د ډېرې کارونې وړ انرژۍ وړاندې کوي، چې له ټيټو يا لږو غلظت لرونکو انرژي سرچينو، لکه: بټريګانو سره د پرتلنې پر مهال ګټوره ده. فوسيلي سون توکي، په اوس وخت کې د غيرمتمرکزې انرژي کارونې لپاره اقتصادي دي.
پر وارد شوو فوسيلي سون توکو باندې د انرژۍ اتکا د ناخپلواکو هېوادونو لپاره د انرژي د ساتنې خطرونه رامنځته کوي. د تیلو ناخپلواکۍ په ځانګړي ډول جنګ ، د بنسټونو د مالي بډاينې، انحصار او ټولنيز سياست د بې ثباتۍ لپاره زمينه برابروي.
فوسيلي سون توکي، بيا نه نوي کېدونکې سرچينې دي، چې په پای کې  په توليد کې کموالی يا تنزل کوي او له زوال سره هرومرو مخامخېږي. کله چې د سون توکو جوړوونکي پړاوونه دوام ولری، سون توکي د بشپړتيا يا بيا پوره کېدنې د طبيعي اندازې په پرتله، په ډېرې تېزۍ سره مصرفېږي. د سون توکو استخراخ په زياتېدونکي ډول ځکه قيمتي کېږي، چې ټولنه د سون توکو د لاسرسي وړ تر ټولو زياتې ذخيرې مصرفوي. د فوسيلي سون توکو استخراج، لکه: د کانونو خالي کولو او د ډبرو سکرو لپاره د غرونو د بې ځای کېدنې غوندې په چاپېریالي ټيټوالي کې اغېز لري.
د سون توکو اغېزناکتوب، د حرارتي اغېزناکتوب يوه بڼه ده، د هغو پړاوونو د اغېزناکتوب معنا لري، چې په يو حامل سون توکي کې کيمياوي بالقوه انرژي په حرکي انرژۍ او کار بدلوي. د سون توکو اقتصاد، د يوې خاصې نقليه وسيلې د انرژي اغېزناکتوب دی، چې د طی شوي واټن او مصرف شوو سون توکو تر منځ د یوه نسبت په توګه ورکړل شوی دی. د وزن مشخص اغېزناکتوب (اغېزناکتوب پر د وزن واحد) کېدای شي د لېږد يا بارولو لپاره او د مسافر خاص اغېزناکتوب (د نقليه وسيلې اغېناکتوب پر مسافر) وپېژندل شي. په نقليه وسيلو کې د فوسيلې سون توکو نااغېزمنه فضايي سوځېدنه (احتراق)، ودانۍ او قوي نباتات د کليوالي حرارت جزيرو کې مرسته کوي.
فوسيلي سون توکي، د سوځېدنې اتموسفير ته د ککړتيا د خوشې کولو لارښوونه کوي. فوسيلي سون توکي په اصل کې د کاربن ترکيبات دي. د سوځېدنې په جريان کې کاربن ډای اکسايد، نايتروجني اکسايدونه، لوګي او نور Fine Particulates خوشې کېږي. کاربن ډای اکسايد په وروستي اقليمي بدلون کې اصلي مرستندوی دی. د فوسيلي سون توکو له برېښناتمځای نه د نورو ګازونو توليد کې سلفرډای اکسايد، کاربن مونو اکسايد (CO)، هايدروکاربنونه، بړاس کېدونکي عضوي ترکيبونه (VOC)، سيماب، ارسنيک، سرپ، کدميم (cadmium) او د يورانيمو په ګډون نور درانده فلزات شامل دي.
د ډبرو سکرو يوه نمونه يي يا قسمي نبات، په يو کال کې په بېليونونه کېلوواټ ساعتونو برېښنا توليدوي.
ماتېدنه
هستوي قوه د ګټورې تودوخې او برېښنا د توليد په موخه د هستوي ماتېدنې کارونه ده. د يورانيم ماتېدنه په اقتصادي ډول نږدې ټول اړين هستوي ځواک توليدوي. Radioisotope thermoelectric  جنراتورونه د انرژي د تولید ډېر کوچنی عنصر تولیدوي، چې زیاتره په ډېرو تخصصي اپلیکیشنونو کې کارول کېږي، لکه په فضايي بېړیو کې.
د ذروي ځواک نباتات د سمندري وسيلو (naval reactors) په استثنا، په ۲۰۱۲ ز کې د نړۍ د انرژۍ لږ تر لږه 5.7% او د نړۍ د برېښنا 13% برابره کړه.
په ۲۰۱۳ ز کې IAEA راپور ورکړ چې، په ۳۱ هېوادونو کې د ذروي قدرت ۴۳۷ عملياتي وسيلې دي، که څه هم هره وسيله برېښنا نه توليدوي. د دې تر څنګ لږ تر لږه ۱۴۰ سمندي بېړۍ دي چې په عملياتو کې هستوي دفعې کاروي، چې د شاوخوا ۱۸۰ وسيلو په واسطه پياوړي شوې دي، لکه: د ۲۰۱۳ز، له ثابتو هستوي ائتلاف غبرګونونو نه د خالص انرژي لاسته راوړلو په استثنا، د طبيعي ائتلاف سرچينو،لکه: لمر د نړيوالو فزيک او انجنيري څېړنې يوه جاري ساحه پاتې کېږي. له لومړنيو هڅو نه لږ تر لږه ۶۰ کلونه وروسته، د سوداګريز ائتلاف د قوت او طاقت توليد ،له ۲۰۵۰ ز کال نه مخکې ناشونی پاتې کېږي.
خدايداد
ډگر جنرال خدايداد (۱۳۳۴ ه - ) د افغانستان د نېشه يي توکو سره دمبارزې پخوانی وزېر دی.
مخينه
ښاغلي خدايداد په کال ۱۳۳۴ هجري لمريز کې د دايکندي په ولايت کې نړۍ ته سترگې پرانيستې، لومړنۍ زده کړې یې دشهرستان په ښوونځي او ثانوي زده کړې یې د کابل په پوځي عالي ښوونځي کې سرته ورسولي. دی د حذب وحدت غړی او د مزاري له ماونينو څخه شمېرل کېږي.
جنرال خدایداد خپلې لوړې زده کړې دافغانستان په ملي اکاډمۍ، د هندوستان په پوځي اکاډمۍ او د مسکو دفرونزای په پوځي اکاډمۍ کې ترسره کړې دي.
جنرال خدایداد له ۱۳۵۶ هجري لمریز کال څخه تر ۱۳۷۱ هجري لمریز کال پورې د افغانستان دملي اردو په لیکو کې و چې په پوځي لوړو پستونو کې یې هم دنده ترسره کړې او د ۵۲ مډالونو او نښانونو په ترلاسه کولو بریالی شوی دی.
ښاغلی خدایداد په کال ۱۳۷۱ هجري لمریز کې دمجاهدینو په لومړني حکومت کې دملي امنیت دوزیر په توگه وټاکل شو. لږ وروسته یې له دغې دندې استعغا وکړه او د بریتانیا هېواد ته یې سفر وکړ او هلته یې دمهاجرینو په منځ کې په سیاسي فعالیتونو پیل وکړ.
جنرال خدایداد په ۱۳۸۴ هجري لمریز کې له نیشه یي توکو سره دمبارزې دوزارت دمعین او په کال ۱۳۸۶ هجري لمریزکې ددغه وزارت دسپرست په توگه وټاکل شو.
ښاغلی خدایداد په کال ۱۳۸۷ هجري لمریزکې دافغانستان داسلامي جمهوریت دجمهورریس لخوا ولسي جرگې ته له نیشه یي توکو سره دمبارزې دوزیر په توگه معرفي چې دخلکو داستازو لخوا دباور دراې له ترلاسه کولو وروسته تر دې مهاله پر دغه څوکۍ کار کوي.
ښاغلی خدایداد په پښتو، دري، انگلیسي او روسي ژبو پوهیږي.
وېشنيزه:هزاره گان وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:هزاره سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغان وزيران
13 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
لومړۍ نړۍ
د لومړۍ نړۍ (First World) اصطلاح، د سړې جګړې له وخت نه رامنځته شوې او هغه هېوادونه په کې شاملېږي چې د سړې جګړې پر مهال د امریکا د متحده ایالاتو او د ناټو نورو غړو هېوادونو پلوي وو او د شوروي اتحاد یا کمونیزم پر وړاندې یې مخالفت درلود. وروسته له هغې چې په ۱۹۹۱ ز کال کې شوري اتحاد ونړید، دغه اصطلاح ټولوهغو هېوادونو ته چې له لږ سیاسي ګواښ سره مخامخ دي او په کې دیموکراسي، د قانون واکمني، د پانګونې پر بنسټ اقتصاد، اقتصادي ثبات او د ژوندانه د کیفیت لوړ معیارونه شته دي، کارول کېږي. د لومړۍ نړۍ د کچې هېوادونو د معلومالو لپاره ګڼ شمېر موارد په پام کې نیول کېږي چې په کې د داخلي تولیداتو ناخالصه کچه، د ملي تولیداتو ناخالصه کچه، د سواد کچه، ژوندانه ته د هیلو لرلو کچه او د انساني ودې شاخصونه شاملېږي. په عام ډول د "لومړۍ نړۍ" اصطلاح، د نړۍ ډېرو پرمختللو صنعتي هېوادونو ته چې ډېری لویدیځ هېوادونه په کې شاملېږي، کارول کېږي.
تاریخچه
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، نړۍ په دوو لویو جیوپولټیک برخو ووېشل شوه، چې یوه یې کمونېزم او بله یې د پانګوالۍ اړوند کېدله. دغې چاره د سړې جګړې لامل شوه، چې له مخې یې د لومړۍ نړۍ اصطلاح د سیاسي، ټولنیزو او اقتصادي اړیکو لپاره کارول کېده. دغه اصطلاح، د لومړي ځل لپاره د ۱۹۴۰ مې لسیزې په وروستیو کې د ملګرو ملتونو له خوا وکارول شوه. نن ورځ، د لومړۍ نړۍ اصطلاح نوره زړه (منسوخ) شوې او کوم رسمي تعریف نه لري، په داسې حال کې چې، په عام ډول پانګوال، صنعتي، بډایه او پرمختللو هېوادونو ته کارول کېږي. په دغه تعریف کې استرالیا او نیوزلنډ، د اسیا پرمختللي هېوادونه (سویلي کوریا، جاپان، سنګاپور او تایوان)، د شمالي امریکا او اروپا بډایه هېوادونه، په ځانګړې توګه د لویدیځې اروپا هېوادونه شاملېږي. په اوسنۍ ټولنه کې لومړنۍ نړۍ، د هغو هېوادونو په توګه چې پرمختللی اقتصاد، زیات اغېز، د ژوندانه لوړ نورمونه (سټنډرډ) او پرمختللې تکنالوژي لري پېژندل کېږي. له سړې جګړې وروسته، د لومړۍ نړۍ په هېوادونو کې د ناټو غړي هېوادونه، د امریکا د متحده ایالاتو همکار هېوادونه، هغه بې پلوه هېوادونه چې پرمختللي او صنعتي وو او د پخوانۍ بریتانیا مستعمرې، چې پرمختللې ګڼل کېدلې، شاملېدل. په لنډه توګه اروپایي هېوادونه جمع د پخوانۍ بریتانیا بډایه هېوادونه(امریکا، کاناډا، اسټرالیا، سنګاپور، نیوزلنډ)، اسرائیل، جاپان، سویلي کوریا او تایوان. د نېشن آنلاین (Nations Online ) د راپور له مخې، له سړې جګړې وروسته د ناټو غړي هېوادونه دا دي:
د لویدیځ همکار هېوادونه دا دي:
بې پلوه هېوادونه دا دي:
د لومړۍ نړۍ په تعریفونو کې بدلونونه
د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته، د لومړۍ نړۍ د اصطلاح اصلي تعریف په لازم ډول د استفادې وړ نه دی. د لومړۍ نړۍ اړوند مختلف تعریفونه شته، په داسې حال کې چې ټول تعریفونه له هماغې یوې نظریې پلویتوب کوي. د نړیوالۍ سوداګرۍ د اکاډمۍ (the Academy of International Business) پخوانی مشر جان ډي ډانیالز(John D. Daniels) لومړۍ نړۍ د "لوړ عاید لرونکي صنعتي هېوادونو" په توګه تعریف کوي. پروفیسور جورج جی بریژک (Professor George J. Bryjak) لومړۍ نړۍ، د "شمالي امریکا او اروپا مډرن، صنعتي او د پانګوالۍ پر بنسټ هېوادونه" بولي. په واشنګټن ډي سي کې د امریکا د معلوماتو د ادارې او د مېرادین نړیوال مرکز د روزنې پخوانی مشر(U.S. Information Agency and the Meridian International Center in Washington, D.C.) ل. رابرټ کوهلز(L. Robert Kohls) د لومړۍ نړۍ اصطلاح او "بشپړ پرمختللي" مترادف بولي.
نور شاخصونه
د لومړۍ نړۍ اصطلاح ته اړوند بېلابېل تعریفونه او په اوسنیو حالاتو کې د هغو نا څرګندتیا د لومړۍ نړۍ له حالت څخه د بېلابېلو بېلګو څرګندويي کوي. په ۱۹۴۵ ز کال کې ملګرو ملتونو د لومړۍ، دویمې، درېیمې او څلورمې نړۍ اصطلاح ګانې د هېوادونو د نسبي پانګې د څرګندولو په موخه وکارولې (له دې سره چې د څلورمې نړۍ له اصطلاح بیا ګټنه و نه شوه). په دغه تعریف کې کلتور ته هم اشاره شوې وه. دوی له دغې اصطلاح په تعریف کې ناخالص ملي تولیدات، چې په ډالر یې اندازه کړي وو، له یو شمېر ټولنیزو او سیاسي فکتورونو سره ګډ کارولي وو. په لومړۍ نړۍ کې یې لوی صنعتي، دیموکراتیک (آزادې ټاکنې او نور)هېوادونه شامل کړي وو. په دویمه نړۍ کې یې هغه نوي، بډایه او  صنعتي هېوادونه شامل کړي وو چې د کمونیزم تر واک لاندې وو. د نړۍ پاتې نور ډېری هېوادونه یې د درېیمې نړۍ په توګه پېژندل شوي وو. په څلورمه نړۍ کې هغه هېوادونه شامل وو چې، وګړو یې په کلنۍ کچه له ۱۰۰ ډالرو کم لګښت درلود. که چېرې دغه اصطلاح د لوړعاید لرونکو صنعتي اقتصاد په توګه وکاروو، نو نړیوال بانک، هېوادونه د سړي سر ناخالصو ملي تولیداتو له مخې په څلورو برخو وېشلي دي: لوړعاید لرونکي، د منځنۍ کچې لوړعاید لرونکي، د منځنۍ کچې ټیت عاید لرونکي او د ټیټ عاید لرونکي اقتصادونه، نو د لومړۍ نړۍ هېوادونه، د لوړعاید لرونکي اقتصاد هېوادونه دي. لوړ عاید لرونکی اقتصاد، له صنعتي او پرمختللو هېوادونو سره معادل دی.
د نړۍ درې ماډلونه
د لومړۍ نړۍ، دویمې نړۍ او درېیمې نړۍ اصطلاحات، په اصل کې په درېو ډلو د نړۍ د هېوادونو د وېش په موخه کارول شوي دي. دغه موډل په پیل کې، په خپله وروستۍ بڼه نه دی رامنځته شوی. په بشپړ ډول له دویمې نړیوالې جګړې وړاندې حالت له منځه تلل، چې وروسته د سړې جګړې په نوم پېژندل کېږي، د دې لامل شو چې، دوه پیاوړي ځواکونه (د امریکا متحده ایالات او شوروي اتحاد) په نړۍ د برلاسي کېدو په موخه سیالي وکړي. دوی دوه بلاکونه جوړ کړل،چې همدې بلاکونو د لومړۍ او دویمې نړۍ اصطلاحات رامنځته کړل.
د سړې جګړې پر مهال د ناټو او وارسا تړون په ترتیب سره د امریکا د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد له خوا جوړ شو. دوی د لویدیځ بلاک او ختیځ بلاک په توګه پېژندل کېدل. د دواړو بلاکونو ترمنځ شرایطو دومره توپیر درلود چې، په اصل کې دوې نړۍ وې، په ورته مهال دوی لومړۍ او دویمه شمېره نه وو. د سړې جګړې پیل، د وینسټون چرچیل د "اوسپنیزه پردې" (Iron Curtain) په نوم مشهورې وینا په کولو څرګند شو، چرچیل د ختیځ او لویدیځ ترمنځ وېش دومره زیات توصیف کړ، چې د ده پر باور د اوسپنیزې پردې په توګه یې یاد کړ.
په ۱۹۵۲ ز کال کې فرانسوي نفوس شمېرونکي(ګڼونکي) (demographer)  الفرد ساوی (Alfred Sauvy) د درېو نړیو اصطلاح، له انقلاب وړاندې فرانسې له درې ډوله وګړو سره پرتله کړه. لومړي دوه ډوله اشراف او روحانیون وو او په درېیم ډول کې پاتې ټول خلک شاملېدل. هغه کپېټلېست نړۍ (لومړۍ نړۍ) د اشرافو او کمونیستي نړۍ (دویمه نړۍ) له روحانیونو سره تشبیه کړه. په هماغه ډول درېمه نړۍ، د ټولو خلکو په څېر وه، ساوی هغه هېوادونه چې د سړې جګړې په دې وېش کې نه وو، یعنې بې پلوه هېوادونه، چې " د ختیځ او لویدیځ ترمنځ شخړه" کې نه و ښکېل. د درېیمې نړۍ په توګه یاده کړل. د دریمې نړۍ د اصطلاح په رامنځته کېدو په خپله دوه نورې ډلې د "لومړۍ نړۍ" او "دوهمې نړۍ" په توګه مطرح شوې. له همدې ځایه د نړۍ درې سیستمونه رامنځته شول.
پانگولي
کپیټلېزم یا پانګواله یو اقتصادي نظام دی چې د تولید د وسیلو د شخصي مالکیت یا څښتنولۍ او د ګټې لپاره د دوی د فعالیت پر بنسټ ولاړ دی. د کپیټلېزم یا پانګوالۍ په اصلي ځانګړتیاوو کې د پانګې جمع کول، رقابتي بازارونه، د نرخ سیستم، شخصي ملکیت یا شتمني او د ملکیت یا شتمنۍ د حق په رسمیت پېژندل، داوطلبانه تبادله او اجرتي کار شامل دي. د پانګوال بازار په اقتصاد کې، پرېکړه کول یا تصمیم نیونه او پانګه اچونه د شتمنۍ، ملکیت، د پانګې د چلولو وړتیا لرونکو یا په پانګې او مالي بازارونو کې د تولید وړتیا لرونکو مالکینو لخوا ټاکل کېږي – په داسې حال کې چې نرخونه او د توکو او خدماتو وېش تر ډېره د توکو او خدماتو د سیالۍ په بازارونو کې ټاکل کېږي.
اقتصادپوهانو، تاریخپوهانو، سیاسي اقتصادپوهانو او ټولنپوهانو د پانګوالۍ یا کپیټلېزم په اړه په خپلو تحلیلونو کې بېلابېل نظرونه وړاندې کړي او عملا یې د هغه بېلابېل ډولونه تشخیص کړي یا پېژندلي دي، چې په کې لایزیز فیر (laissez-faire) یا د ازاد بازار پانګوال نظام، دولتي پانګوال نظام، او سوکاله پانګوال نظام شامل دي. د پانګوالۍ بېلابېل ډولونه د ازادو بازارونو، عامه مالکیت یا څښتنولۍ، د ازادې سیالۍ پر وړاندې شته خنډونو او د دولت له لوري منل شوو ټولنیزو پالیسیو بېلابېلې درجې او کچې لري. په بازارونو کې د سیالۍ کچه او د مداخلې او مقرراتو رول او همدارنګه د دولت د مالکیت ساحه د پانګوالیزم په بېلابېلو ماډلونو کې توپیر لري. د هغې کچې ټاکل چې پکې بېلابېل مارکېټونه ازاد دي او همدا راز د شخصي ملکيت یا شتمنۍ د ټاکلو اصول د سياست او پالیسۍ مسئله ده. زیاتره موجوده پانګوال اقتصادونه مخلوط اقتصادونه دي چې پکې د ازاد بازار عناصر له دولتي مداخلې او په ځینو مواردو کې له اقتصادي پلان جوړونې سره را یوځای کېږي.
بازاري اقتصادونه د حکومت په ډېری ډولونو او بېلاېلو وختونو، ځایونو او کلتورونو کې شته وو. عصري پانګوالو ټولنو په لویدیځه اروپا کې په یوه داسې بهیر کې وده وکړه چې د صنعتي انقلاب لامل شو. پانګوال نظامونه د مستقیمې دولتي مداخلې له بېلابېلو کچو سره له هماغه وخت راهیسې په لوېدیځه نړۍ کې واکمن شوي او د خپرېدو په حال کې دي. اقتصادي وده د پانګوالو اقتصادونو یوه ځانګړنه ده.
د کلمې ریښه
د "پانګوال" (capitalist) اصطلاح، چې معنا یې د پانګې مالک یا څښتن دی، د "پانګوالۍ" (capitalism) تر اصطلاح وړاندې څرګنده شوې او د ۱۷مې پېړۍ منځنیو وختونو ته رسېږي. "پانګوالي" له پانګې (capital) څخه اخیستل شوې، چې ریښه یې یوه وروستۍ لاتیني کلمه capitale ده او هغه بیا له کپوټ (caput) څخه راغلې چې د "سر" معنا لري – چې د منقول ملکیت یا شتمنۍ په معنا کې د "chattel" یا شخصي شتمنۍ او "cattle" یا غواګانو ریښه هم پکې ده. سرمایه یاCapitale کلمه د ۱۲مې او ۱۳مې پېړۍ ترمنځ وختونو راڅرګنده شوې او د فنډونو، د سوداګریزو توکو زېرمې، د پیسو مجموعې یا د ګټې وړ پیسو لپاره کارول شوې. تر ۱۲۸۳ کال پورې دا د سوداګریز شرکت د پانګیزې شتمنۍ په معنا کارېده او ډېری وختونه د نورو کلمو– لکه بډاینه، پیسې، فنډونه، توکي، شتمنۍ، ملکیت او داسې نورو پر ځای هم کارول شوې ده.
عرضه او تقاضا
په پانګوالي اقتصادي جوړښتونو کې عرضه او تقاضا په بازار کې د نرخ ټاکلو یو اقتصادي ماډل دی. په دغه ماډل کې داسې انګېرل کېږي چې په یوه بشپړ رقابتي بازار کې به د یوه ځانګړي توکي د یوه واحد بیه تر هغه پورې توپیر مومي، ترڅو یوې داسې نقطې ته ورسېږي چې پکې د مصرفوونکو له لوري غوښتل شوی مقدار (په اوسني نرخ) د تولیدوونکو له لوري له چمتو شوي مقدار سره (په اوسني نرخ) مساوي شي، چې په پایله کې یې د بیې او مقدار لپاره اقتصادي انډول رامنځته کېږي.
د عرضې او تقاضا "بنسټیز قوانین"، لکه څنګه چې د ډیویډ بیسانکو او رونالډ بریوټګیم لخوا تشریح شوي، لاندې څلور دي:
د دولت رول
په پانګوال نظام کې دولت د شخصي ملکیت ساتنه کوي او د وګړو دا حق تضمینوي چې خپله دنده په خپله غوره کړي. په ډېری مواردو کې، حکومت یا دولت د اجرې یا مزد په ټاکلو او د خپلو محصولاتو لپاره د نرخونو په ټاکلو کې د شرکتونو مخه نه نیسي. که څه هم ډېری هېوادونه د تر ټولو کم معاش قوانین او د خوندیتوب تر ټولو ټیټ معیارونه لري.
د پانګوالۍ په ځینو نسخو یا بڼو کې بیا حکومت یو شمېر اقتصادي دندې ترسره کوي، لکه د پیسو صادرول، د عامه خدماتو څارنه، او د خصوصي قراردادونو پلي کول. ګڼ هېوادونه بیا د سیالۍ یا رقابت داسې قوانین لري چې انحصار او کارټلونه (cartels) منع کوي. له انحصار ضد قوانینو سره سره، لوی شرکتونه کولی شي په ځینو صنعتونو کې تقریبا انحصار وکړي. دا ډول شرکتونه کولی شي په لنډمهاله توګه نرخونه راټیټ کړي او زیانونه ومني ترڅو بازار ته د سیالۍ یا رقابت د ننوتلو مخه ونیسي او بیا کله چې د سیالۍ ګواښ کم شي، نرخونه بېرته لوړ کړي. په ډېری هېوادونو کې، عامه اسانتیاوو لکه برېښنا، تودوخه تولیدوونکو سوندتوکو، او مخابراتو ته اجازه ورکول کېږي چې د حکومت له لوري تنظیم شوي انحصار په توګه کار وکړي ترڅو د پراخو زیربناوو د نصب او ساتنې اړوند خنډونه راکم کړي.
دولتي ادارې په ډېری صنعتونو، لکه هوایي شرکتونو او نشراتو، کې د خدماتو معیارونه تنظیموي او دغه راز د ګڼ شمېر پروګرامونو مالي ملاتړ هم کوي. پر دې سربېره، حکومت د پانګې جریان تنظیموي او ځینې مالي وسایل، لکه د ګټې کچه، کاروي ترڅو د انفلاسیون او بېکارۍ په څېر عوامل کنټرول کړي.
ډولونه
د پانګوالۍ یا کپیټلېزم ګڼ ډولونه شته دي، چې د هر هېواد او سیمې له مخې توپیر لري. د پانګوالۍ د ټولو مختلفو بڼو ترمنځ مشترکه ځانګړنه دا ده چې دوی په ټولیزه توګه د تولید د وسیلو د شخصي مالکیت یا څښتنولۍ او د ګټې لپاره د توکو او خدماتو د تولید پر بنسټ ولاړ دي او همدا راز د بازار پر بنسټ د سرچینو پر تخصیص او د پانګې پر راټولولو راڅرخي.
په دغو ډولونو کې پرمختللې پانګوالي یا کپیټلېزم، کارپورېټ کپیټلېزم، مالیاتي کپیټلېزم، د ازاد بازار کپیټلېزم، سوداګریز کپیټلېزم، ټولنیز کپیټلېزم، دولتي کپيټلېزم او د سوکالۍ او رفاه کپیټلېزم شاملېږي. د پانګوالۍ یا کپیټلېزم نور ډولونه هم انارکو-کپیټلېزم، د ټولنې کپیټلېزم، بشري یا انساني کپیټلېزم، نوی کپیټلېزم، د دولت انحصاري کپیټلېزم او تېکنو-کپیټلېزم دي.
انحصاري پانگوالي يا امپرياليزم
د پانگوالی هغه مرحله چې ازاد رقابت په کې محدودېږي او په عمده توگه د انحصار د څښتنانو تر منځ دغه رقابت پاتې وي
دولتي انحصاري سرمايه داري
په دې مرحله کې دولت او انحصارات يو له بله ځوښ خوري او لاسونه سره ورکوي، کارگري غورځنگونه ټکول کېږي او په اصطلاح د ملي ازادي بخښونکو مبارزو مخ ته خنډونه ايجادېږي
دولتي پانگوالي
د مناسباتو هغه سيسټم چې د پانگوال اقتصاد او پانگوال دولت تر منځ برقراره کېږي او د توليدي وسايلو يوه برخه د دولت په لاس کې متمرکزه کېږي.
تر انحصار دمخه پانگوالي
هغه پانگوالي چې د سرمايه دارانو ترمنځ پر ازاد رقابت ولاړه ده، په دې دوره کې پانگوالان منځنی سود ترلاسه کوي
وېشنيزه:پانگوالي وېشنيزه:وټيز غونډالونه
په سياسي اقتصاد نيوکې سريزه
په سياسي اقتصاد نيوکې سريزه د آلمان د مفکر کارل مارکس لخوا لیکل شوی کتاب دی، چې لومړی ځل په 1859 کې خپور شو. دا کتاب په عمده توګه د پانګوالیزم د تحلیل او د پیسو د اندازې د تیورۍ په اړه دی، چې په خپل وخت کې د پانګوالیزم د مخکښو تیوریکي مفسرینو په ځانګړې توګه د سیاسي اقتصاد په ډګر کې څیړونکو او کلاسیک اقتصاد پوهانو لکه ادم سمیټ او ډیویډ لخوا لیکل شوی. ريکارډو
د کتاب اهمیت
په دې کتاب کې د مارکس لخوا وړاندې شوي ډېری نيوکې وروسته د پانګې کتاب(لومړي ټوک) څرګند شوي چې په 1867 کې خپور شو او دا کتاب د مارکس د اثارو په مینځ کې دوهم خورا مهم لیکنه ګڼل کیږي. دا کتاب د کارل مارکس د اصلي تیورۍ لومړنۍ فورمولونه لري، یعنې د تاریخ د اقتصادي تفسیر تیوري یا تاریخي ماديزم. په لنډیز کې، دا نظریه هغه حقیقت ته اشاره کوي چې اقتصادي عوامل (د تولید میتودونه او طریقې) د هرې ټولنې د پالیسۍ جوړولو او ایډیالوژۍ ډول ټاکي: «کلیت این روابط تولیدی ساختار اقتصادی جامعه را شکل می‌دهد، این زیربنای واقعی است که از آن روبنای اخلاقی و سیاسی بوجود می‌آید و بر طبق آن فرم‌های آگاهی اجتماعی نیز شکل می‌گیرد. شیوه تولید مادی زندگی، فرایند عمومی اجتماعی، سیاسی و فکری را تعیین می‌کند». د دغو تولیدي اړیکو مجموعه د ټولنې اقتصادي جوړښت تشکیلوي، دا هغه اصلي بنسټ دی چې اخلاقي او سیاسي جوړښت یې رامینځته کوي او د هغې له مخې د ټولنیز شعور بڼه هم رامینځته کیږي. د ژوند د مادي تولید لاره عمومي ټولنیز، سیاسي او فکري بهیر ټاکي
سرچينې
وېشنيزه:پانګوال وېشنيزه:کارل مارکس وېشنيزه:مارکسيزم وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد
ده يک ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د غزني ولسوالۍ
14 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
۲۰۱۸
د عیسوي کلونو څخه یو کال دي. چي د ۱۳۹۶-۱۳۹۷ هجري لمريز کال سره برابرېږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:۲۰۱۷
قلعه نو
قلعه نو د افغانستان د بادغيس ولايت مرکزي ښار دی۔ په کال 2006 کې ددې ښار آبادي 9,000 وه په کوم کې چې زيات تر تاجکيان دي، د دوي څخه علاوه پښتانه،بلوڅان او اوزبکان هم دلته ژوند کوي۔ ۔
په کال 2015 کې ددې ښار آبادي 64,125 ښودلی شوي ده۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د افغانستان ولايتي پلازمېنې
د علم تاریخ
د علم تاریخ له پخواني وخت نه تر اوسه د علم پرمختګ رانغاړي. په دې کې د علم درې واړه لویې څانګې، طبعي، ټولنیز او رسمي علوم شامل دي.