cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الفرېد بیوملر
ژوندلیک
بیوملر په اصل کې بندیش او جنګکانسروټیون ته نږدې ؤ، خو بیا یې ملي سوسیالیزم ته مخه کړه. نوموړی په ۱۹۳۰ کال کې د کامفبنډ فر دویچ کلتور فولکلوري یهودیت ضد (folkish-antisemitic Kampfbund für deutsche Kultur) له بنسټګرو څخه ؤ. د ۱۹۳۰ کال لسیزې له پیل څخه یې د هټلر او د نازي سر ایډیالوژیست، الفریډ روزنبرګ سره شخصي اړیکه درلوده. بیوملر د نورو فیلسوفانو سره د ۱۹۳۲ کال په رایشټاګ ټاکنو کې د NSDAP سره خپله وفاداري اعلان کړه، خو هغه د ګوند واک ته ورسېدو وروسته د غړیتوب لپاره غوښتنه وکړه.
بیوملر د ۱۹۳۳ کال کال د مې په ۱۰ د خپل کالج"Wissenschaft, Hochschule, Staat"  (ساینس، پوهنتون، دولت) د یوې برخې په توګه د "Wider den undeutschen Geist"  ( د غیر الماني اروا په وړاندې) تر سرلیک لاندې خپله پرانیستې وینا د برلین پوهنتون د وینا په ګڼ ګوڼ ۳۸ تالار کې ورکړه. زیاتره زده ګریالان په SA یونیفورم کې حاضر شوي وو. د وینا په پیل کې، د زده کړیالانو د بیرغ پلاوي د نازي نښان بیرغ سره تالار ته راننوتل. د دې وینا هغه مهم نقل قول چې کم پام ورته وشو، داسې ؤ: "سیاست یوازې هغه کسان رامنځته کولی شي چې ورته مسؤل وي. په حقیقت کې یوه فلسفه او د سیاست علم شته، خو یو علمي سیاست او د سیاسي علم په څېر کوم څه نه شته. فکر باید فکر ته ځواب ووایي." بیوملر په دوام کې توضیح وکړه: " دلته په یوه کلمه کې ویلای شو چې ملي سوسیالیزم له فکري پلوه څه معنی لري: یو ډول سرتېری د تعلیم لرونکو ځایناستی کول." د وجدان او د فرد پالنې د آزادۍ دوران " پای ته ورسېد. "هغوی اوس راوځي چې هغه کتابونو سوځوي چې په کې یوې بهرنۍ اروا زموږ سره د جګړې لپاره د جرمن کلمه کارولې ده. [. . .] هغه څه چې نن ورځ له ځانه لرې کوو هغه زهرونه دي چې د کاذب زغم پرمهال راټول شوي دي. " وروسته، د مشعل وړونکو بهیر چې د بیوملر یې تر مخ نه ؤ، تر اوپرنپلټز ډګر پورې جوړ شو.د ولکیشر بیوباکټر په وینا، هلته "جرمني اروا" باید په سمبولیک ډول د ۲۰۰۰۰ کتابونو په سوځولو سره پاک شي.
بیوملر په ۱۹۳۴ کال کې د زده کونکي آیدیال په توګه د "سیاسي سرتېري"، د "نارینه کورونو" د جوړولو او د "ښځینه - ډیموکرات" د حذف کولو غوښتنه وکړه. مارتین هایډګر د ​​​​بیوملر او ارنسټ کریک دواړو د ژورپوهنې په نشتوالي نیوکه وکړه او دا چې دواړو غوښتل د روزنې بهرنیو پروګرامونو او نظامي روزنې له لارې د "سیاسي سرتېري" پېداګوژيکي ملي ماډل په حقیقت بدل کړي. بیوملر د ۱۹۳۴ کال د جولای راهیسې د NSDAP د لوړو زده کړو کمیسیون غړی ؤ. همدا راز هغه ریشسلیټر روزنبرګ له لوري په ۱۹۳۴ کال کې د NSDAP د فکري روزنې اود  تعلیم د څارنې لپاره د مشر (هټلر) د هيئت د ساینس دفتر مشر" وټاکل شو او په ۱۹۴۱ کال کې یې د خدمتونو مشر رتبې ته ترفغ وکړه. بیوملر هلته اصلاً د پوهنتونونو سره د روزنبرګ د رابط په توګه کار کاوه او همدارنګه د ښوونې او روزنې نړیوال جورنال (Internationale Zeitschrift für Erziehung) او د ۱۹۳۶ کال څخه یې د نړۍ لید او مکتب (Weltanschauung und Schule) جورنال، چې سمونګر یې هانس کارل لیستریتز ؤ، اډېټ کاوه. د روزنبرګ دفتر په ساینس څانګه کې د هغه دنده په ځانګړې توګه دا وه چې " په پوهنتونونو کې د وټاکل کېدو لپاره د بشري علومو د پوهانو په ارزونه باندې کار وکړې او د روزنپوهنې بنسټیزو پوښتنو ته رسېدنه وکړي."
بیوملر په ۱۹۳۹ کال کې د اډولف هټلر د ۵۰-ام کلیزې په مناسبت په Festschrift Deutsche Wissenschaft کې یوه مقاله ولیکه. په هغه وخت کې ارنسټ کریک او بیوملر "د ملي سوسیالیزم دوه مخکښ فیلسوفان" ګڼل کېدل. بیوملر د ۱۹۴۲ کال د اپریل څخه د Aufbauamt der Hohen Schule  مشر ؤ، د ګوند هغه د پلان شوي پوهنتون چې د NSDAP د عالي مکتب په نوم یادېد.
بیوملر د ۱۹۴۵ کال څخه وروسته د هامیلبورګ او د لودویګسبورګ په کمپونو کې د دریو کلونو لپاره کار زده کوونکی شو. نوموړی یو له هغو کمو نازي پروفیسورانو څخه ؤ، چې د پوهنتون پست ته راستون نه شو.
د مصر کلتور
د مصر کلتور د زرګونو کلونو ثبت شوی تاريخ لري. لرغونی مصر د نړۍ له لومړيو تمدنونو څخه يو و. د يوې زريزې لپاره، مصر په هېښونکي ډول بې ساري، پېچلي او باثباته کلتورونه جوړ کړل، کومو چې د اروپا، افريقا او منځني ختيځ په نورو کلتورونو اغېز وکړ.
ژبې
اوسمهال عربي د مصر رسمي ژبه ده. دا ژبه په اومه پېړۍ کې مصر ته رسېدلې ده او دا د دولت رسمي ژبه ده چې د حکومت او ورځپاڼو له خوا کارول کېږي. په ورته وخت کې، مصري عربي لهجه يا «مصري» هغه ژبه ده چې عام مصريان پرې غږېږي. د عربي له ډېرو بڼو څخه زياتې خبرې په مصري ژبه کېږي او ډېر خلک پرې پوهېږي، ځکه چې په عربي نړۍ کې مصري سينما او مصري رسنۍ زيات اغېز لري. اوسمهال ډېری بهرني زده کړيالان خوښ ګڼي چې د مصري سندرو او فلمونو له لارې دا ژبه زده کړي، مصري لهجه عام ولس يو له هغو لهجو څخه بولي چې په اسانۍ او چټکۍ سره زده کېدای شي، بنسټيز لامل يې د لاسرسي وړ زياتې سرچينې دي (فلمونه، سريالونه، تلويزيوني پروګرامونه، کتابونه او داسې نور)، کومې چې د دې ژبې د زده کولو په برخه کې مرسته کوي. په عربي ژبه د خبرې کونکې نړۍ په زړه کې د مصر حيثيت دا هېواد د کلتور مرکز ګرځولی، د دې هېواد پراخه لهجې نږدې په ټولو ګاونډيو لهجو ستر اغېز شيندلی او د دوی په ورځني ژوند کې ګڼ مصري متلونه لري.
مصري ژبه، کومه چې د افرو-اسياټيک ژبو په کورنۍ کې یوه جلا څانګه جوړوي، د لومړيو ليکل شويو ژبو څخه يوه وه او په په تاریخي څليو د خوندي پاتې شويو ډبرليکونو او د پاپيروس له پاڼو څخه پېژندل شوې ده. قبطي ژبه د مصري ژبې تر ټولو وروستی پړاو دی، کومه چې په بنسټيز ډول د اوو ډيموټيکو تورو په مرسته په يوناني الفبا حروفو ليکل کېږي، اوس مهال د قبطي ارتودوکس کليسا مذهبي ژبه هم ده.
د یوناني ژبې «کويني» لهجه په هلنستي اسکندريه کې مهمه وه، د هغه کلتور په فلسفه کې کارېده او وروسته عربي پوهانو هم مطالعه کړې وه.
په لوړه نيل دره، سويلي مصر، د «کوم اومبو» په شا او خوا او «اسوان» په سويل کې، شا او خوا ۳۰۰۰۰۰ تنه په «نيوبيايي» ژبه خبرې کوي؛ عمده يې نوبيان دي، خو کينوزي-ډونګولا هم پکې شته. په« سیوا اواسس» کې، سیوي ژبه هم شته چې شا او خوا ۲۰۰۰۰ تنه ويونکي لري. په نورو لږکيو کې نږدې دوه زره په يوناني ژبه خبرې کونکي شته چې په سکندريه او قاهره کې مېشت دي، تر څنګ يې شا او خوا ۵۰۰۰ په ارمينيايي ژبه خبرې کوونکي هم شامل دي.
ادبيات
منځنۍ پاچايي د مصري ادبياتو زرين پړاو و. ځينې متنونو کې د «نيفرتي» نکل، د «امينيمهات اول» لارښونې، د سينوهه نکل، د ماتې بېړۍ د ماڼو کيسه او د اغېزناک کروندګر کيسه شامل دي. لارښوونې د نوې پاچايۍ يوه تر ټولو مشهوره ادبي بڼه وګرځېده چې په مناسب چلند د نصيحت بڼه يې خپله کړه. د «وينامون» کيسه او د «اني» لارښونې له همدې پړاو ځينې بېلګې دي.
د مسيحي پړاو په اوږدو کې د لومړيو څو پېړيو پر مهال، مصر په «کوپټيک» ژبه کې د ډېر پرهېزګارۍ د ادبياتو يو مرکز و. مصري عبادتځايونو ګڼ يوناني او «سرياني» ويي وژباړل، کوم چې اوس مهال يواځې په «کوپټيک» کې موجود دي. د اسلامي پړاو پر مهال هم مصر د ادبي هڅو د سترې سرچينې په توګه خپل حيثيت ته دوام ورکړ، اوسمهال په عربي ژبه کې دا حيثيت لري. په ۹۷۰ کې، په قاهره کې د الازهر پوهنتون بنسټ کېښودل شو، کوم چې تر اوسه د سني اسلامي زده کړو تر ټولو مهم مرکز دی. د دولسمې پېړۍ په مصر کې، یهودي تلمودي عالم ميموني خپل تر ټولو مهم اثر وړاندې کړ.
په معاصر وخت کې، مصري ناول لیکونکي او شاعران د هغو وروستيو له ډلې و چې د عربي ژبې د ادبياتو نوي طرزونه يې تجربه کړي او هغه بڼې چې دوی جوړې کړې په پراخه کچه نقل شوي دي. د محمد حسين هيکل له خوا ليکل شوی د زينب په نوم لومړی عصري مصري ناول په ۱۹۱۳ز کال کې په مصري عامي ژبه کې خپور شو. مصري ناول ليکونکی نجيب محفوظ  د عربي ژبې لومړی ليکوال دی چې په ادبياتو کې يې د نوبل جايزه ګټلې ده. په منځني ختيځ کې ګڼ مصري کتابونه او فلمونه شته. په نورو مصري ليکوالانو کې نوال السعداوي شامله ده، څوک چې د خپلې ښځمنپالنې د کارونو او فعاليتونو له امله شهرت لري، بله يې اليفه رفعت ده چې هغه هم د مېرمنو او دودونو په اړه ليکل کوي. ويل کېږي چې په عامي ژبه (ځايي اصلي ژبه) شاعري د مصريانو په منځ کې د ادبياتو تر ټولو عام طرز دی چې  بيرام التونسي، احمد فواد نجم (فاجومي)، صلاح جاهين او عبدالرحمن الابنودي يې استازيتوب کوي.
دين
د مصر شا اوخوا ۸۵-۹۵٪ وګړي مسلمانان دي، سنيان پکې اکثريت دي. شا اوخوا ۵-۱۵٪ سلنه وګړي يې کوپټيک مسيحيان دي؛ پاتې درې سلنه يې له نورو مذهبونو او د مسيحيت له نورو بڼو څخه جوړ دي. سني اسلام مصر ته د خپل مذهب د يوې مهمې برخې په سترګه ګوري، نه يواځې له دې امله چې قرأني ايتونو د دې هېواد يادونه کړې، یبلکې د الازهر پوهنتون له امله هم، کومه چې د نړۍ په کچه يو له لومړيو پوهنتونونو څخه يو دی. دا پوهنتون د ديني زده کړو او کارونو لپاره د يو ښوونځي په توګه جوړ شوی و.
ایکوسیستم
ایکوسیستمونه د بیرونیو او داخلي عواملو یا فکتورونو له‌خوا کنترولېږي. د خاورې او ټوپوګرافۍ د جوړوونکو لومړنیو موادو او اقلیم په څېر بیروني عوامل د یوه ایکوسیستم ټولیز جوړښت کنترولوي خو په خپله د ایکوسیستم تر اغېز لاندې نه دي. داخلي عوامل د تجزیې، د ریښې د رقابت، سیوري، اختلال او د موجودو نوعو د ډولونو له مخې کنترولېږي. په داسې حال کې چې د سرچینو دننه کېدل په ټولیز ډول د بیرونیو پروسو په مرسته کنترولېږي او د ایکوسیستم په داخل کې د دغو سرچینو د لاسرسي وړتیا بیا د داخلي عواملو په مرسته کنترولېږي. پر دې بنسټ داخلي عوامل نه یوازې د ایکوسیستم پروسې کنترولوي، بلکې په خپله هم د ایکوسیستم له‌خوا کنترولېږي.
ایکوسیستمونه بېلابېل داسې توکي او خدمتونه وړاندې کوي چې خلک پرې تکیه یا تړلي دي. په ایکوسیستمي توکو کې د اوبو، خوړو، سون‌توکو، ودانیزو توکو او درملیزو نباتاتو په څېر د ایکوسیستم د پروسو «مادي محصولات» شاملېږي. له بل پلوه ایکوسیستمي خدمتونه عموماً «د ارزښتناکو شیانو په وضعیت یا موقعیت کې ښه‌والی» دی. په دغو مواردو کې د هایدرولوژيکي څرخې ساتنه، د هوا او اوبو پاکول، په اتومسفیر کې د اکسیجن ساتنه، د محصولاتو القاح او حتا ښکلا، الهام اخیستنه او د څېړنې فرصتونه شاملېږي. ډېری ایکوسیستمونه د انساني اغېزو له امله ویجاړېږي چې په دغو اغېزو کې د خاورې له منځه تګ، د اوبو او هوا ککړتیا، د مېشت‌ځایونو ویجاړي، د اوبو انحراف، د اور مهار، معرفي شوې او مهاجمې نوعې د بېلګې په توګه یادولی شو. دغه ګواښونه ښايي د ایکوسیستم د ناڅاپي بدلون او یا په ایکوسیستم کې د بیوټیکو پروسو د تدریجي ګډوډۍ او د غیر ژوندیو شرایطو د ویجاړۍ لامل شي. کله چې ایکوسیستم خپلې ټاکونکې ځانګړنې له لاسه ورکړي، دا حالت ویجاړي یا سقوط بلل کېږي. د ایکوسیستم رغونه کولای شي د تل‌پاتې پراختیا موخو ته له رسېدو سره مرسته وکړي.
تعریف
په یوه ایکوسیستم (یا ایکولوژيکي سیستم) کې ټول موجودات او هغه غیر ژوندۍ برخې (فزیکي چاپېریال) شاملېږي چې له دغو موجوداتو سره تعامل لري. ژوندۍ او غیر ژوندۍ برخې د مغذي موادو د څرخو او د انرژۍ د جریان له لارې سره تړلې دي.
د اصطلاح پیدایښت او پراختیا
د «ایکوسیستم» اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۵ کال کې بریتانوي ایکولوژېست «اتور تانسلي» وکاروله. د اصطلاح جوړوونکی «ارتور روی کلافم» و چې د «تانسلي» په غوښتنه یې مطرح کړه. تانسلي دا مفهوم د موجوداتو او د هغوی د چاپېریال تر منځ د موادو د لېږد یا انتقال اهمیت ته د پام را اړولو لپاره رامنځته کړ. ده وروسته دا اصطلاح څه ناڅه تصحیح یا بدله کړه او د "ټول سیستم، ... نه یوازې د ارګانېزم د مجموعې په ګډون، بلکې د ټولو هغو فزیکي عواملو مجموعه چې موږ یې چاپېریال بولو" په توګه تعریف کړه. تانسلي ایکوسیستمونه طبیعي واحدونه بلل او وروسته یې د ایکوسیستمونو فضايي لمنه یا پراختیا د «ایکوټوپ» اصطلاح په مرسته تعریف کړه.
لیمونولوژېست یا د خوږو اوبو د ژویو متخصص «ایولین هاچینسون» چې د تانسلي معاصر و، د تغذیوي ایکولوژۍ په اړه یې د «چارلېز الټون» نظرونه د روسي جیوکیمیاپوه «ویلادیمیر ورناډسکي» له نظرونو سره ترکیب یا یوځای کړل. په پایله کې یې وړاندیز وکړ چې په یوه سیند کې د کاني مغذي موادو شتون د اوبړیو تولید کموي. په دې سره د هغو حیواناتو شمېر کمېږي چې له اوبړیو څخه تغذیه کېږي. «ریمونډ لینډمن» دغه نظرونه پراخ کړل او ویې ښوده چې د سیند له لارې د انرژۍ جریان د ایکوسیستم اصلي محرک دی. د هاچینسون شاګردانو «هاوارډ اوډوم» او «ایولین هاچینسون» چې دواړه وروڼه وو، د ایکوسیستمونو د څېړنې یا مطالعې لپاره یې «سیستمي تګلاره» رامنځته کړه. دغې تګلاره له دوی سره مرسته وکړه چې د انرژۍ او موادو جریان د ایکولوژيکي سیستمونو له لارې مطالعه کړي.
داخلي او بیروني عوامل
ایکوسیستمونه د داخلي او بیرونیو عواملو په مرسته کنترولېږي. بیروني عوامل چې د حالت عوامل هم بلل کېږي، د یوه ایکوسیستم ټولیز جوړښت او په داخل کې یې د شیانو د فعالیت ډول کنترولوي خو په خپله د ایکوسیستم تر اغېز لاندې نه دي. په پراخو جغرافیايي کچو کې اقلیم هغه عامل دی چې «د ایکوسیستم پروسې او جوړښت په کلکه مشخصوي». اقلیم هغه بایوم مشخصوي چې ایکوسیستم په کې ځای پرځای شوی دی. د ورښت بېلګې یا الګوګانې او موسمي تودوخه پر فوټوسنتېز اغېز کوي او په پایله کې د ایکوسیستم لپاره د موجودې انرژۍ کچه مشخصوي.
نور هغه بیروني عوامل چې د ایکوسیستم په فعالیت کې مهم رول لري، وخت او هغه احتمالي ژوندي موجودات دي چې په یوه سیمه کې موجود دي او په احتمالي ډول کولای شي یو ځانګړی مکان یا ځای اشغال کړي. ایکوسیستمونه په هغو ورته چاپېریالونو کې چې د نړۍ په بېلابېلو ځایونو کې واقع دي، کولای شي کارونه په ډېر متفاوت ډول ترسره کړي او یوازنی دلیل یې دا دی چې د نوعو بېلابېل مېشت‌ځایونه لري. د غیر ځایي نوعو ور وړل ښايي په ایکوسیستم کې د بنسټیزو بدلونونو لامل شي.
د بیرونیو عواملو پر خلاف داخلي عوامل په ایکوسیستمونو کې نه یوازې د ایکوسیستم پروسې کنترولوي، بلکې دوی په خپله هم د ایکوسیستم په مرسته کنترولېږي. په داسې حال کې چې د سرچینو ور دننه کېدل په ټولیز ډول د بیرونیو پروسو لکه اقلیم او لومړنیو موادو په مرسته کنترولېږي، خو د دغو سرچینو د لاسرسي وړتیا په ایکوسیستم کې دننه د داخلي عواملو لکه تجزیې، د ریښو رقابت یا سیوري په مرسته کنترولېږي. نور عوامل لکه اختلال، ځای نیونه یا د موجودو نوعو بېلابېلوالی هم داخلي عوامل دي.
لومړنی تولید
لومړنی تولید د غیر عضوي کاربن له سرچینو څخه د عضوي موادو تولید دی. دا تولید تر ډېره د فوټوسنتېز له لارې رامنځته کېږي. د دغې پروسې له لارې ځای پرځای شوې انرژي د ځمکې پر مخ ژوند پیاوړی کوي، په داسې حال کې چې کاربن په ژوندیو او مړو بیولوژيکي کتلو کې موجود عضوي کاربن، د خاورې کاربن او فوسیلي سون‌توکي تشکیلوي. دا تولید د کاربن څرخه هم چلوي چې د ګلخانه‌يي اغېز له لارې نړیوال اقلیم اغېزمنوي.
نباتات د فوټوسنتېزي پروسې له لارې له وړانګو څځه انرژي اخلي او دغه انرژي د کاربن ډای اکسایډ او اوبو د ګډولو یا ترکیب کولو لپاره کاروي تر څو کاربوهایډرېټونه او اکسیجن تولید کړي. په یوه ایکوسیستم کې د ټولو نباتاتو له‌خوا ترسره شوی فوټوسنتېز د لومړني ناخالص تولید په نامه پېژندل کېږي. شاوخوا نیمايي ناخالص لومړنی تولید د نباتاتو له‌خوا تنفس کېږي تر څو د خپلې ودې لپاره اړینه انرژي برابره کړي. د ناخالص لومړني تولید هغه پاتې برخه چې د تنفس له لارې نه مصرفېږي، د لومړني خالص تولید په نامه یادېږي. ټولیز فوټوسنتېز د ګڼو چاپېریالي عواملو له امله محدودېږي. په دغو عواملو کې د شته وړانګو اندازه، د وړانګو د جذب لپاره د نبات د پاڼو د سطحې اندازه (د نورو نباتاتو له‌خوا سیوری کول د فوټوسنتېز لوی محدودیت دی)، هغه چټکتیا چې کاربن ډای اکسایډ په کې د فوټوسنتېز د ملاتړ لپاره کلروپلاسټونو ته عرضه کېدای شي، د اوبو د لاسرسي وړتیا او د فوټوسنتېز د اجرا یا ترسره کولو لپاره د مناسبې تودوخې د لاسرسي وړتیا شاملېږي.
د چین کمونیست ګوند
د چين کمونست ګوند (CCP)، په رسمي توګه: Communist Party of China (CPC)، د چين د ولسي جمهوريت (PRC) بنسټ ايښودونکی او يوازينی واکمن ګوند دی. دا ګوند د ماو زیډونګ تر مشرۍ لاندې د کومینتانګ په وړاندې د چین په کورنۍ جګړه کې بریالی شو او په ۱۹۴۹ کال کې ماو د چین د ولسي جمهوریت تاسیس اعلان کړ. له هغه وخت راهیسې، CCP د مشر په توګه د اتو نورو ګوندونو سره د متحده جبهې د ایتلاف په توګه په چین واکمن دی، او په د آزادۍ په ولسي پوځ (PLA) انحصاري کنټرول لري. د چين د کمونست ګوند هر ځایناستي مشر د ګوند په اساسي قانون کې خپل نظریات وړاندې کړې چې د ګوند ايډيالوژيک لیدلوری طرحه کوي او په ټولیزه توګه، د چینايي ځانګړتیاوو پر بنسټ سوسیالیزم بلل کېږي. تر ۲۰۲۲ کال پورې، CCP له ۹۶ میلیونو څخه زیات غړي لري، چې د عضویت پر بنسټ د هند د بهارتیا جنتا ګوند څخه وروسته په نړۍ کې دوهم لوی سیاسي ګوند ګڼل کېږي د چین خلک عموما CCP ته په ساده ډول "ګوند" وایي.
چن دوژو او لي داژاو د شوروي اتحاد د کمونست ګوند د لرې ختيځ د بیرو او د نړیوال کمونست د لرې ختيځ د دارالانشاء په مرسته په ۱۹۲۱ کال کې د CCP بنسټ کېښود. د خپل تاریخ په لومړیو شپږو کلونو کې، CCP د لوی ملتپال غورځنګ د منظم کیڼ اړخ په توګه د کیوومینتنګ (KMT) سره په یوه لیکه کې ودرېد. خو کله چې د KMT ښی اړخ، چې د چیانګ کای شیک تر مشرۍ لاندې و، د CCP په وړاندې ودرېد او د ګوند لسګونه زره غړي یې قتل عام کړل، دواړه ګوندونه جلا شول او اوږده کورنۍ جګړه یې پیل کړه. راتلونکو لسو کلونو په چريکي جګړو کې، ماو زيدونګ د CCP تر ټولو اغېزمنه څېره شوه او د ځمکې د اصلاحاتو د سیاست پر بنسټ، ګوند د کليوالو بزګرانو تر منځ يو قوي بنسټ جوړ کړ. د چین-جاپان د دوهمې جګړې په اوږدو کې د CCP ملاتړ وده وکړه، او په ۱۹۴۵ کال کې د جاپان له تسلیمېدو وروسته، CCP د KMT د حکومت په وړاندې په کمونیستي انقلاب کې بریالیتوب راڅرګند شو. تايوان ته د KMT له شاتګ وروسته، CCP د ١٩٤٩ کال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د چين ولسي جمهوريت تاسیس کړ.
ماو زیډونګ په ۱۹۷۶ کال کې تر خپلې مړینې پورې د CCP ترټولو اغېزمن غړی پاتې شو، که څه هم نوموړی څو وار د خپلې روغتیا د خرابېدو له امله له ولسي مشرتابه څخه لاس واخیست. د ماو په مشرۍ، ګوند د ځمکې د اصلاحاتو پروګرام بشپړ کړ، د پنځه کلنو پلانونو لړۍ یې پیل کړه، او بالآخره له شوروي اتحاد څخه جلا شو. که څه هم ماو د کلتوري انقلاب په اوږدو کې هڅه وکړه چې ګوند له کپیتالیست او مخالفو عناصرو پاک کړي، د هغه له مړینې وروسته دا سیاستونه یوازې د څلورـډلې له لوري په مختصره توګه پر مخ یوړل شول چې ور پسې لږ سخت دریځه ډلې کنټرول ترلاسه کړي. د ۱۹۸۰ کلونو په اوږدوکې، دینګ ژیاوپینګ CCP د ماویست رښتین-دینۍ څخه واړو او د اقتصادي آزادۍ د سیاست په لور یې لارښوونه کړ. د دې اصلاحاتو رسمي وضاحت دا و چې چین لا هم د سوسیالیزم په لومړني پړاو کې دی، چې د کپیتالیست تولیدي تګلاري په څېر، د پرمختیا یو پړاو دی. د ختيځ بلاک له ړنګېدو او په ١٩٩١ کال کې د شوروي اتحاد له ړنګېدو راهيسې، CCP د پاتې سوسياليستي دولتونو له واکمنو ګوندونو سره په خپلو اړيکو ټينگار کړی او هر کال د کمونست او کارگر گوندونو په نړيواله غونډه کې گډون ته دوام ورکوي. CCP د افريقا، اسيا او لاتينې امريکا د ډېرو د پرمختګ په لور هېوادونو د برلاسو ملتپالو ګوندونو او د اروپا د سوسيال ډيموکراتيکو ګوندونو په ګډون له څو غير کمونستي ګوندونو سره هم اړيکې ټينګې کړې دي.
د چين کمونست ګوند د ديموکراتیک مرکزيت پالنې پر بنسټ تنظيم شوی دی. دا يو داسې اصل دی چې د هوکړه شوو پرېکړو په ساتلو کې، د ګوند د غړو ترمنځ د يووالي د شرايطو په اړه د سیاست په آزاد بحث ټینګار کوي. د CCP تر ټولو لوړ ارګان ملي کانګرس دی چې هر پنځه کاله را ټولېږي. کله چې ملي کانګرس غونډه نه کوي، مرکزي کمیټه تر ټولو لوړ ارګان دی، خو دا چې دا اداره معمولا په کال کې یوازې یو ځل غونډه کوي، زیاتره دندې او مسؤلیتونه سیاسي بیورو او د هغې دایمي کمیټې ته سپارل کېږي. د داریمي کمېټې غړو ته د ګوند او دولت د لوړ پوړو مشرانو په سترګه کتل کېږي. اوس مهال د ګوند مشر د عمومي منشي (چې د ګوند د ملکي دندو مسؤلیت لري)، د مرکزي نظامي کمیسیون (CMC) د ریاست (چې د نظامي چارو مسؤلیت لري)، او د دولت د مشرۍ (چې په لویه کچه رسمي موقف دی) دندې په غاړه لري. د دې دندو پر بنسټ، د ګوند مشر د هېواد د ستر مشر په توګه لیدل کېږي. اوسنی مشر شي جين پينګ دی چې د ۲۰۱۲ کال د نوامبر په ۱۵مه نېټه په ۱۸م ملي کانګرس کې وټاکل شو او د ۲۰۱۷م کال د اکتوبر په ۲۵مه نېټه په ۱۹م ملي کانګرس کې يې خپله چوکی وساتله.
دویمه صلیبي جګړه
دا جګړه (‎له ۱۱۴۷ ـ ۱۱۵۰ ز کلونو په ترڅ کې پېښ شوه) دویمه لویه صلیبي جګړه وه، چې له اروپا نه پیل شوه. دا جګړه په ۱۱۴۴ ز کال کې د زنګي ځواکونو په وسیله د ادیسه په نامه اړوند سیمې د ړنګېدو په غبرګون کې پیل شوه. دا سیمه د لومړۍ صلیبي جګړې (۱۰۹۶ – ۱۰۹۹ ز کلونو) په لړ کې د بیت المقدس پاچا لومړی بالدین په وسیله په ۱۰۹۸ ز کال کې تأسیس او جوړه شوه. سره له دې چې دا سیمه لومړنی صلیبي ایالت و، چې رامنځته شوی و؛ په همدې توګه لومړنۍ سیمه وه چې سقوط یې وکړ.
دویمه صلیبي جګړه د د درېیم پاپ یوجین یا مذهبي مشر په وسیله اعلان شوه او دا هغه لومړنۍ صلیبي جګړه وه، چې د اروپایي پادشاهانو یعنې د فرانسې اووم لویي او د آلمان درېیم کنراد او د یو شمېر نورو اروپايي اشرافو په مرسته یې مشري او رهبري وشوه. د دواړو پادشاهانو اړوند ځواکونو په جلا توګه په ټوله اروپا کې حرکت وکړ. اناتولیا ته د بیزانس له اړوند سیمې تر تېرېدو وروسته دواړه ځواکونه په جلا توګه د سلجوقي ترکانو په وسیله له ماتې سره مخ شول. په دې برخه کې د غرب اصلي مسیحي سرچینې لکه Odo of Deuil او سریاني مسیحي سرچینې داسې ادعا کوي، چې د بیزانس اړوند سیمې سترواک لومړي مانوئل کومنئوس په پټه د صلیبونو د پرمختګ مخه ونیوله، په تېره بیا په آناتولي یعنې هغه ځای کې، چې ویل کېږي، په قصدي توګه یې ترکانو ته په صلیبونو باندې د حملې کولو امر ورکړی دی. په دې توګه صلیبي جګړه کې د بیزانس په وسیله د تخریب او خرابکارۍ دا ادعا د اودو په وسیله رامنځته شوې وه، چې سترواکي یې د یوه خنډ په توګه لیده او سربېره پر دې سترواک مانوئل د دې کار ترسره کولو لپاره هیڅ ډول سیاسي دلیل نه درلود. لوئیس، کنراد او د هغو د پوځونو پاتې برخې بیت المقدس ته ورسېدې او په ۱۱۴۸ ز کال کې په دمشق باندې یوې ناڅاپي حمله کې په ګډون سره برخه واخیسته، چې بیا دا برید د دوی په شاتګ سره پای ته ورسېد. بلاخره په ختیځ کې صلیبي جګړه د صلیبیانو لپاره د ماتې او د مسلمانانو لپاره یوه بریا وه. دې بریا بلاخره د بیت المقدس په سقوط باندې ژور اغېز درلود او د دولسمې پېړۍ په پای کې یې د درېیمې صلیبي جګړې د پیل لامل شوه.
دا چې دویمه صلیبي جګړه کې صلیبیان په دې و نه توانېدل ترڅو په مقدسه ځمکه کې خپلو موخو ته ورسېږي؛ خو په نورو ځایونو کې د ډېرو بریالیتوبونو شاهدان و. تر ټولو اړین او مهم یې په ۱۱۴۷ ز کال کې و، چې د ۱۳۰۰۰ صلیبیانو پوځي ځواک ته ورسېدل، چې له فلاندري، فریزي، نورمن، انګلیسي، اسکاتلندي او آلماني ځواکونو څخه ترکیب او جوړ شوی و. په دې پوځ سره صلیبیانو په کیښتۍ سره له انګلیند څخه د بیت المقدس په لور حرکت وکړ، په دې وخت کې پوځونه ودرېدل او له ۷۰۰۰ پرتګالي پوځونو سره یې مرسته وکړه، چې د لیزبون په تصرف کې ول او د موریش یرغلګرو او نیوونکي یې وشړل.
د ادیسا سقوط
له لومړۍ صلیبي جګړې او دغه راز په ۱۱۰۱ ز کال کې له کوچنۍ صلیبي جګړې وروسته په ختیځ کې درې صلیبي دولتونه جوړ شول: د بیت المقدس پادشاهي، د انطاکیه پادشاهي او د ادیسا ولایت و. د طرابلس ولایت څلورمه برخه په ۱۱۰۹ ز کال کې تأسیس شوه. په دې توګه د شاوخوا مسلمانو هېوادونو له لوري د مکررو حملو سره مخ شو، چې د ارتوکیدیانو، دنمارکیانو او سلجوقي ترکانو په وسیله اداره کېدل. دویم بالدوین، د هغه وخت د ادیسا حاکم او ‎ژوسلین کورتني یعنې راتلونکی حاکم سره په ۱۱۰۴ ز کال کې د حران په جګړه کې له ماتې وروسته ونیول شول. بالدوین او ژوسلین دواړه په ۱۱۲۲ ز کال کې د دویم ځل لپاره اسیران شول او که څه هم په ۱۱۲۵ ز کال کې د ادیسا حاکم د اعزاز له جګړې وروسته یو څه اندازه روغ شو. خو ژوسلین د ۱۱۳۱ ز کال په جګړه کې ووژل شو. د هغه ځایناستی دویم ژوسلین د بیزانس له سترواکۍ سره اتحاد کولو ته مجبور شو؛ خو په ۱۱۴۳ ز کال کې هم د بیزانس سترواک دویم جان کومینتوس او هم د بیت المقدس پادشاه د آنژو فولک دواړه مړه شول، همدارنګه ژوسلین د طرابلس له حاکم او د انطاکیه له شهزاده سره هم شخړه کړې وه او ادیسا یې له هر ډول ځواکمنو متحدینو پرته او خالي پرېښود.
په همدې وخت کې زنګي په ۱۱۲۸ ز کال کې حلب یا ادیلپ او د موصل اتابک سیمي په خپله واکمنۍ کې شاملې کړې، چې دا په سوریه کې د واک او قدرت اساسي برخه او سوریه دا مهال د موصل او دمشق تر منځ په شخړه کې راګیر وه. زنګي او د بیت المقدس دویم بالدوین دواړو خپله پام دمشق ته واړاوه. بالدوین په ۱۱۲۹ ز کال کې د دمشق له لوی ښار څخه بهر ماتې سره مخ شو، چې هغه مهال د بوریانو اړوند په وسیله اداره کېده، د دمشق ښار وروسته بیا د فولک له پادشاه سره متحد شو، یعنې هغه مهال چې زنګي په ۱۱۳۹ او ۱۱۴۰ ز کلونو کې د دمشق ښار محاصره کړ، چې د دمشق دا اتحاد او یووالی د اسامه بن منقذ په نامه تاریخ لیکوکي په وسیله تشریح او بیان شو.
د پاپ لیک او فرانسوي طرحې
د ادیسا د سقوط خبر لومړی په ۱۱۴۵ ز کال کې د مسافرینو یا سیلانیانو په وسیله او بیا د انطاکیه، بیت المقدس او ارمنستان هېوادونو اړوندو سفارتونو په راوړل شو، همدارنګه د هیو جبلا اشقف یا عیسوي ملا بیا دا خبر درېیم ایوجین پاپ یا مذهبي رهبر ته ورساوه، چې د پاپ لیک یا طرحه (Bull Quantum praedecessores) یې د همدې کال د دسمبر میاشتې په لومړۍ نېټه خپره کړه او په دې توګه د دویمې صلیبي جګړې غوښتونکی شو. دغه راز شرقي مسیحي پادشاهۍ چې تمه کېده، ترڅو د صلیبي هېوادونو لپاره د هوساینې او تسکین لامل شي، هیو د دې پادشاهۍ په هکله وویل: دا د پیستر جان لومړنی مستند شوی ذکر دی. یوجین به روم نه کنترولاوه، بلکې د هغه په ځای به یې په ویتربو کې ژوند کاوه؛ خو د دې هرڅه سربېره داسې تمه کېده چې ښایي دویمه صلیبي جګړې د لومړۍ صلیبي جګړې په پرتله ډېره منظمه او متمرکزه وي. پوځي ځواکونه به د اروپا د سترو او ځواکمنو پادشاهانو په وسیله رهبري کېده او د موخې وړ مسیر به یې له مخکې تنطیم طراحي کېده.
نوي صلیبي مشر یا پاپ ته لومړنی ځواب ډېر کمزوری و او په اصل کې کله چې دا رواښانه شوه، چې د فرانسې پادشاه اووم لوئیس به دې سفر کې ګډون وکړي، نو هغه مهال باید بیا خپور شوی وای. همدارنګه اووم لوئیس له پاپ پرته د یو خپلواک سفر ارزونې په حالت کې و، چې په ۱۱۴۵ ز کال په بورژ کې خپلې د کریسمس محکمې ته اعلان کړ. په دې برخه کې دا موضوع د بحث وړ ده، چې آیا لوئیس د خپل ځان لپاره د صلیبي جګړې پلان درلود یا ریښتا هم د هغه وفات شوي ورور داسې نذر کړی و، چې سپېڅلې سیمې ته لاړ شي. دغه راز دا احتمال هم موجود دی، چې لوئیس دا پرېکړه د کوانټم پرېدیسورس Quantum Praedecessores په هکله له اورېدو سره په خپلواکه توګه نیولې ده.
لرغونی مقناطیسیت
لرغونی مقناطیسیت په ډبرو، رسوباتو او د لرغون‌پېژندنې په موادو کې د ځمکې د مقناطیسي ساحو د سوابقو څېړنه ده. په ډبرو کې مقناطیسي منرالونه کولای شي د جوړېدو پر مهال د مقناطیسي ساحې یا میدان مسیر او شدت ثبت کړي. دغه سوابق د ځمکې د لرغونو مقناطیسي ساحو د چلند او د ټکټونیکي تختو د پخوانیو ځایونو په اړه معلومات وړاندې کوي. د جیومقناطیسي بدلونونو هغه سوابق چې د اتشفشاني او رسوبي ډبرو په سلسلو کې باقي پاتې دي، یو داسې زماني مقیاس وړاندې کوي چې د جیوکرونولوژيکې وسیلې په توګه کارول کېږي. هغه جیوفزیک پوهان چې په لرغوني مقناطیسیت کې تخصص لري، د لرغوني مقناطیسیت پوهان بلل کېږي.
تاریخچه
د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې څرګنده شوه چې د قطب‌نما یا پرکار ستنې د ځمکې د بېرون ته راوتلیو قوي مقناطیسي برخو په مقابل کې په شدت سره انحراف کوي. په ۱۷۹۷ کال کې «وون هامبولټ» دغه مقناطیس له برېښنايي ضربې سره تړلی وباله (برېښنا سطحي ډبرې مقناطیسي کوي). په نولسمه پېړۍ کې په ډبرو کې د مقناطیسي مسیرونو څېړنو وښوده چې ځینې وروستۍ لاواوې د ځمکې له مقناطیسي ساحې یا میدان سره په موازي کرښو مقناطیسي شوې دي. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د «ډېوېډ»، «برونهس» او «مرکانټون» څېړنو وښوده چې ډېری ډبرې په غیر موازي ډول له میدان یا ساحې سره مقناطیسي شوې دي. جاپاني جیوفزیک پوه «موټونوري ماټویاما» د ۱۹۲۰مې لسیزې په وروستیو کې وښوده چې د ځمکې مقناطیسي میدان د کوارټز دورې په منځنیو کلونو کې بدل یا معکوس شو او دا هغه بدلون و چې دا مهال د برونهس-ماټویاما د بدلون په نامه پېژندل کېږي.
انګرېز فزیک پوه «بلکټ» په ۱۹۵۶ کال کې حساسه سټاټیک مقناطیس سنجوونکې اله اختراع کړه او په دې سره یې د لرغوني مقناطیسیت لپاره لویه انګېزه رامنځته کړه. ده غوښتل خپله هغه تیوري وازمايي چې د ځمکې له څرخېدو سره د جیومقناطیسي میدان د اړیکې په اړه وه او دا تیوري یې بالاخره رد کړه. خو سټاټیکي مقناطیس سنج یې د لرغوني مقناطیس یوه بنسټیزه اله یا وسیله شوه او په پایله کې یې د قاره‌يي حرکت تیوري رامنځته شوه. «الفرډ واګنر» د لومړي ځل لپاره په ۱۹۱۵ کال کې وړاندیز وکړ چې لویې وچې یو وخت له یو بل سره یوځای وې او بیا وروسته سره جلا شوې. که څه هم ده ګڼ غیر مستقیم شواهد وړاندې کړل، خو په دوو دلایلو یې د تیورۍ کم هرکلی وشو: (۱) د قاره‌يي حرکت لپاره هېڅ کوم میکانیزم نه و مشخص شوی؛ او (۲) د وخت په اوږدو کې د لویو وچو د حرکت د بیارغونې لپاره هېڅ لاره نه وه موجوده. «کیټ رانکورن» او «اډوارډ ایروینګ» د اروپا او شمالي امریکا لپاره څرګند قطبي مسیرونه جوړ کړل. دغه منحني ګان له یو بله جلا شول، خو که فرض کړو چې لویې وچې شاوخوا ۲۰۰ میلیونه کاله مخکې سره تړلې وې، ښايي دغه منحني ګان بېرته سره یوځای شي. دغې چارې د قاره‌يي حرکت لپاره لومړني څرګند جیوفزیکي شواهد وړاندې کړل. وروسته په ۱۹۶۳ کال کې «مورلي»، «واین» او «میټوز» وښوده چې په سمندرونو کې مقناطیسي ګډوډۍ د سمندر د تل د پراخېدو شواهد په لاس راکوي.
څانګې
لرغونی مقناطیسیت په بېلابېلو کچو کې څېړل کېږي:
استفادې
د لرغوني مقناطیسیت شواهدو - چې هم بدلونونه او هم د قطبونو د لنډمهالي حرکت ډېټا په کې شامل دي – په ۱۹۶۰مو او ۱۹۷۰یمو لسیزو کې د قاره‌يي حرکت او ټکټونیکي تختو له تیوریو سره مرسته وکړه. د لرغوني مقناطیسیت د ځینو شواهدو استفادو د ځمکنیو جوړښتونو د تاریخونو د بیارغونې لپاره بحثونه راپورته کړي دي. د لرغوني مقناطیسیت شواهد د ډبرو د احتمالي عمر په ټاکلو او د قشر د ځینو برخو د شکلي بدلون د تاریخونو په بیارغونه او پروسو کې کارول کېږي.
د لرغوني مقناطیسیت څېړنې له جیوکرونولوژيکو مېتودونو سره ترکیب شوې دي تر څو د هغو ډبرو مطلق عمرونه وټاکي چې مقناطیسي سوابق په کې ساتلي دي. د بازالټ په څېر اتشفشاني ډبرو لپاره تر ټولو معمول مېتودونه د جیوکرونولوژۍ پتاشیم-ارګون او ارګون-ارګون مېتودونه دي.
د اسراییل او فلسطین شخړه
د اسراییل او فلسطین تر منځ شخړه په نړۍ کې یو له هغو شخړو نه ده چې د شلمې پېړۍ په منځ کې پیل شوې. د پراخې عربي-اسراییل شخړې د حل لارې موندنې د هڅو ترڅنګ د اسراییل او د فلسطین د شخړو د حل په موخه هم ډېرې هڅې تر سره شوي. دغه راز په سیمه کې د لومړنیو کړکېچونو لامل په فلسطین کې د یهودي مېشته هېواد د رامنځته کولو اعلامیه په شمول په ۱۸۹۷ز کال کې د لومړي صهیونیسټ کانګرس رامنځته کول او په ۱۹۱۷ز کال کې د بالفور اعلامې خپرول و، چې د دواړو هېوادونو تر منځ دغه کړکېچ د یهودانو او عربو تر منځ په ښکاره فرقه اېزو شخړو بدل شو او د فلسطین لپاره د ملګرو ملتونو له خوا د ۱۹۴۷ز کال د وېش پلان هېڅ کله پلي نه شو، چې د ۱۹۴۷ او ۱۹۴۹ز کلونو کې یې د فلسطین جګړې ته وده ورکړه. دغه راز د اسراییلو او فلسطین اوسنی وضعیت د ۱۹۶۷ز کال په شپږ ورځنۍ جګړه کې د اسراییلو له خوا د فلسطیني ځمکو تر اشغال وروسته پیل شو.
په ۱۹۹۳-۱۹۹۵ز کلونو کې د اسلو تړون په پایله کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د شخړو حل کې ځینې پرمختګونو شوی و، خو د غزې تړانګې اشغال او محاصره له ۲۰۰۵ز کال راهیسې دوام لري، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ  وروستي لانجمنو موضوعاتو کې د بیت المقدس په اړه د اسراییل او فلسطین دریځونه، یهود مېشته ښارګوټي، د دواړه هېوادونو تر منځ د سرحدونه، امنیت، اوبو ته د لاسرسۍ حقونه او د فلسطینانانو د ازادۍ غورځنګ د حرکت ازادي شامل دی. دغه راز د دواړو هېوادونو د سولې هڅو کې د دوه دولتونو د رامنځته کولو حل لاره ده، چې د یو خپلواک فلسطیني دولت جوړول تر څنګ د اسراییل هېواد رامنځته کول دي، خو د دوه دولتونو د رامنځته کولو حل لاره چې پخوا د اسراییلي یهودانو او فلسطینیانو له خوا یې ملاتړ کېده په وروستیو کلونو کې یې ملاتړ کم شوی.
یادې جګړې د اسراييلي او فلسطيني ټولنو دننه بېلابېل اندونه او ګومانونه رامنځته کړي وو، چې د دې جګړې له پیل راهیسې د جګړې تلفات یوازې جنګیالي نه دي بلکې دواړو خواوو کې په پراخه کچه ملکي وګړي هم وژل شوي دي. دغه راز د دې شخړو له منځه وړلو لپاره د اسراییلي وګړو تر منځ تر ټولو منلې حل لاره د دوو دولتونو د رامنځته کولو حل لاره ده، که څه هم په تېرو درېیو لسیزو کې یاده منلې حل لاره په پراخه کچه بدلون موندلی دی. همدارنګه اسراییلي یهودیان بیا په ایډیالوژیکي لیکو وېشل شوي، چې ډېری یې د موجوده وضعیت د ساتلو ملاتړ کوي. هاخوا بیا ډېری فلسطینیان له ۲۰۲۲ز کال راهیسې د دوه دولتونو او یو دولت رامنځته کولو حل لاره ردوي او زیاتره  په دې باور دي چې د دوه دولتونو رامنځته کولو حل نوره د پلي کېدو وړ نه ده. همدارنګه اکثره فلسطینیان بیا د اشغال د پای ته رسولو د یوې وسیلې په توګه په اسراییلو کې دننه د اسراییلو پر ضد د وسله والو بریدونو ملاتړ کوي. دغه راز د دواړو هېوادونو تر منځ دوه اړخیزه بې اعتمادي او د بنسټیزو مسلو په اړه د پام وړ اختلافونه ژور دي، ځکه دواړه هېوادونه په دوه اړخیزه تړون کې د مسولیتونو ساتلو په برخه کې پر یو بل باندې شکونه لري. دغه راز له ۲۰۰۶ز کال راهیسې د  فلسطین سیاسي نظام کې ځیې کړکېچونه هغه مهال رامنځته شو کله چې د فلسطین واکمن ګوند د فتح ګوند او د هغه ټاکنیز سیال حماس ډلې چې یوه وسله واله اسلامپاله ډله ده او د غزې کنټرول یې ترلاسه کړې ترمنځ شخړې رامنځته شوې چې د دې ستونزې د حل لپاره ډېرې هڅې شوې او دوام لري. تر ۲۰۱۹ز کال پورې، اسراییلي لورۍ هم له سیاسي ناورین سره مخ شو، ځکه په دوو کلونو کې یې څلور بې پایلې مقننه ټاکنې ترسره کړې. د دواړو هېوادونو تر منځ د سولې  خبرو اترو وروستی پړاو د ۲۰۱۳ز کال په جولای کې پیل شو خو په ۲۰۱۴ز کال کې وځنډول شو. له ۲۰۰۶ز کال راهیسې د فلسطین حماس ډلې  او اسراییلو تر منځ څلور جګړې شوي، چې تر ټولو وروستی جګړه یې په ۲۰۲۱ز کال کې وه.
دغه راز د دواړو هېوادونو تر منځ په مستقیمو خبرو اترو کې ښکیل دواړې اړخونه د اسراییلو حکومت او د فلسطین د ازادۍ سازمان (PLO) دي او د دواړو هېوادونو تر منځ رسمي خبرې اترې د منځني ختیځ په اړه د څلور اړخیزه ډلې په منځګړیتوب ترسره کیږي، چې یاد ډله کې د ملګرو ملتونو ټولنه، متحده ایالات، روسیه او اروپايي ټولنه  ګډون لري. همدارنګه د دواړو هېوادونو ترمنځ خبرو اترو کې یو بل مهم لوبغاړۍ عربي ټولنه ده، چې د سولې بدیل پلان یې وړاندیز کړی. دغه راز مصر چې د یادې عربي ټولنې بنسټ اېښودونکی غړی دی په تاریخي ډول د عربو او اسرائیلو شخړو او اړوندو خبرو اترو کې او د مصر-اسرائیل د سولې تړون د لاسلیک کېدو راهیسې کلیدي ګډون کونکی ده. دغه راز د مصر په شان یو بل کلیدي ګډون کونکی اردن دی چې په ۱۹۵۰ز کال کې یې لوېدیځه غاړه ضمیمه کړه او تر ۱۹۶۷ز کاله پورې یې تر خپلې ولکې لاندې ونیوله، خو په ۱۹۸۸ز کال کې یې د خپلې خاورې د یوې برخې په توګه دا ادعا رد کړه. د اردن شاهي هاشمیان په بیت المقدس کې د اسلامي سپیڅلو ځایونو د ساتنې مسولیت لري.
تاریخ
د ۱۹۴۸ز کال د مې په ۱۴مه د اسراییلو د دولت د تاسیس له اعلان وروسته، عربي ټولنې پریکړه وکړه چې د فلسطیني عربانو په استازیتوب مداخله وکړي او خپل ځواکونه پخواني برتانوي فلسطین ته واستوي او په دې توګه د ۱۹۴۸ز کال د عرب – اسرائیلو د جګړې لومړۍ پړاو پیل شو چې د یادې جګړې  په پایله کې شاوخوا ۱۵،۰۰۰ کسان ووژل شول، خو په ۱۹۴۹ز کال کې اوربند تړون لاسلیک شو. اسراییل د پخوانۍ واکمنۍ ډېری برخه په خپل لاس کې واخیسته، اردن لوېدیځه غاړه اشغال کړه او وروسته یې خپل هېواد سره ضمیمه کړه همدارنګه مصر د غزې تړانګه تر خپل نیواک لاندې ونیوله، چېرې چې عربي ټولنې د ۱۹۴۸ز کال د سپټمبر په ۲۲ مه د فلسطیني دولت د رامنځته کېدو اعلان وکړ.
۱۹۵۰ لسیزې کې اردن او مصر له پولې پورې غاړې پر اسراییل باندې د فلسطیني فدایي اورپکو له بریدونو نه ملاتړ وکړ، هاخوا بیا اسراییل په کوربه هېوادونو کې غچ اخیستونکي عملیات ترسره کړل. دغه راز په ۱۹۵۶ز کال کې د سوئز کړکېچ د دې لامل شو چې په لنډمهاله توګه اسراییل د غزې تړانګه اشغال او فلسطیني دولت  جلاوطنه کړي، چې وروسته د اسراییلو په وتلو سره بیا ورغول شو. د فلسطین اداره په ۱۹۵۹ز کال کې د مصر له خوا په بشپړه توګه پریښودل شوه او په رسمي توګه له عربي ټولنې سره یوځای شوه، چې دا کار د فلسطین ملي غورځنګ په تاوان و. د غزې تړانګه بیا د مصر د نظامي ادارې تر واک لاندې راغله، خو په ۱۹۶۴ز کال کې د یاسر په مشرۍ د فلسطین د ازادۍ سازمان (PLO) په نوم یو نوی سازمان جوړ شو. دې سازمان سمدستي د عربي ټولنې د ډېری حکومتونو ملاتړ ترلاسه کړ او په عربي ټولنې کې یې څوکۍ وګټله.
د ۱۹۶۷ز کال شپږ ورځنۍ جګړې د فلسطین پر ملتپالنې باندې ډېره اغېزه وکړه، ځکه چې اسراییل له اردن نه لوېدیځه غاړه او له مصر نه یې د غزې تړانګه پوځي کنټرول ترلاسه کړ، چې د فلسطین د ازادۍ سازمان (PLO) ونه توانید چې په سیمه باندې کنټرول رامنځته کړي او په اردن کې یې خپل مرکز چې د سلګونو زرو فلسطینیانو کور و رامنځته کړ او د اردن له پوځ نه یې د اشغال په جګړه کې چې د کرامت جګړه هم په کې شامله وه ملاتړ وکړ، خو په اردن کې د فلسطینانو یاد کور په ۱۹۷۰ز کال کې د اردن او فلسطین کورنۍ جګړې سره له منځه لاړ او د اردن له خوا د PLO ماتې د دې لامل شوه چې ډېری فلسطیني جنګیالي د لبنان سویل ته لاړ شي، چیرته چې دوی د فاتحلینډ "Fatahland" په نامه لویې سیمې ونیولې.
د څو کلونو ناکامو خبرو اترو وروسته د دواړو هېوادونو ترمنځ د ۲۰۰۰ کال سپټمبر کې یو ځل بیا شخړه پیل شوه او په دې توګه د فلسطین ملي امنیتي ځواکونو او د اسراییلو د دفاعي ځواکونو تر منځ تاوتریخوالی په ښکاره نښتو بدل شو چې تر ۲۰۰۴ او ۲۰۰۵ز کال پورې یې دوام وکړ او په پایله کې یې نږدې ۱۳۰ کسانه ووژل شول. دغه راز په ۲۰۰۵ز کال کې د اسراییلو لومړي وزیر شارون له غزې نه د اسراییلي اوسیدونکي او سرتیرو د وتلو امر وکړ او په دې ډول اسراییل او د هغې سترې محکمې په رسمي توګه د اشغال پای اعلان کړ او ویې ویل چې «نور په غزې باندې هېڅ کنټرول نلري» خو ملګري ملتونه، د بشري حقونو د څار سازمان او یو شمېر نور نړیوال بنسټونه او نادولتي سازمانونه اوس هم اسراییل د غزې تړانګې د اشغالګر ځواک په توګه ګڼي، ځکه چې اسراییل د غزې هوايي حریم، ځمکنۍ اوبه او د هوا یا سمندر له لارې غزې ته د خلکو یا توکو تګ راتګ کنټرولوي.
د ۲۰۰۸ز کال تر وروستیو پورې د اسراییلو او حماس ترمنځ تاوتریخوالی هغه مهال زیات شو کله چې اسراییل په غزه کې د (Cast Lead) په نامه عملیات پیل کړل، چې په پایله کې یې په زرګونو ملکي تلفات او د ملیاردونو ډالرو زیان سره مخ شو، خو د ۲۰۰۹ز کال د فبروري کې د دواړو هېوادونو ترمنځ په نړیواله کچه منځګړیتوب د اوربند تړون لاسلیک شو، که څه هم د تاوتریخوالی کوچنۍ او ناڅاپي پیښو دوام درلود. ناکام حالت. دغه راز په غزه باندې چې د حماس تر کنټرول لاندې ده، اوس هم پر اسرایلو د راکټي بریدونو او د اسرایلو هوايي بریدونه ترسره کیږي.
پغمان
پغمان د افغانستان پلازمېنې کابل نژدي غونډیو کې (د کابل ولایت په لوېدیځ کې) پروت ښار دی، چې د پغمان ولسوالۍ مرکز دی چې شاوخوا ۱۲۰۰۰۰ نفوس لري (د ۲۰۰۲ رسمي UNHCR اټکل) چې زیاتره یې تاجکان او پښتانه دي. د پغمان باغونه د سیلانیانو  د پام وړ ځایونه دي او له همدې امله دا ښار د افغانستان د باغونو پلازمېنه هم بلل کېږي.
شلمه پېړۍ
شاه امان الله خان او ملکې ثریا طرزي په ۱۹۲۸ کال کې د اروپا څخه له راستنېدو وروسته، د کابل د بیا ډیزاین لپاره بهرني کارپوهان راوغوښتل. په هغه وخت کې، دوی د پغمان په دروازه کې د فرانسې په پاریس کې د بریا طاق په څېر، خو تر هغه کوچنی، د اروپا په بڼه یوه یادگاري دروازه جوړه کړه چې طاق ظفر نوم يي ورکړ. پغمان په اصل کې د هندوکش په څنډه کې یو کوچنی کلی دی، چې قصرونه او جونګړې لري او همدارنګه په پلازمېنه کې د اوړي د رخصتۍ په یو تفرېح ځای ګنل کېږي. د دې ځای د پراخو لارو په اوږدو کې ناجو، سپېدار او مغز لرونکې ونې ولاړې دي چې د طاق، قصرونو اود ګلف له میدان څخه تېرېږي. دا د شتمنو او اشرافو د تفرېح لپاره یو مشهور ځای و.
نوي شاهي باغونه د عامو خلکو پر مخ په مشروط  ډول پرانيستل شول - یعنې د اصلاحاتو د یوې برخې په توګه – هلته د کابل د شاوخوا شاهي مېشتو سیمو په څېر باید لوېدیځې جامې پر تن شوې وی. پاچا امان الله د ۱۹۲۸ کال د سپټمبر په لومړۍ نېټه په پغمان کې لویه جرګه راوغوښته چې په کې د جامو نوی قانون د ډېرو استازو د حیرانتیا لامل شو. د ۱۹۲۸ کال د سپټمبر په اوومه د شوربازار حضرت – چې په کابل کې یو مخور سیاسي شخصیت و – پاچا ته یوه عریضه وړاندې کړه چې د څه کم ۴۰۰ مذهبي مشرانو له خوا لاسلیک شوې وه او د امان الله له ډېرو اصلاحاتو سره یې مخالف څرګند کړ. دا کار د حضرت د نيولو او د هغه د يو شمېر لارویانو د اعدام لامل شو، او بالآخره یې د امير حبيب الله کلکاني په مشرۍ د ۱۹۲۹ کال بغاوت ته لاره هواره کړه، چې په پایله کې یې  شاه را وپرځېد.
پغمان په۱۹۸۰ لسیزه کې د شوروي – افغان جګړې پر مهال، د جګړې اصلي ډګر و چې د شوروي تر ملاتړ لاندې حکومت او د مجاهدینو یاغیانو له ګزارونو سره مخ شو. زیاتره ودانۍ ویجاړې شوي دي او اوسیدونکي یې وتښتېدل. له سمسورو باغونو څخه لږ څه پاتې شول، یوازې د طاق ځيني برخې پاتې شوې چې د هغه هم  سر ړنګ شو.
۲۱مه پېړۍ
دا طاق د کرزي د ادارې له رامنځته کېدو وروسته بيا ورغول شو چې د ٢٠٠٥ کال په مې مياشت کې بشپړ شو. د پخوانيو باغونو نورې ويجاړې شوې برخې هم ورغول شوې. دا ځای یو ځل بیا په یو مشهور سیاحتي ځای بدل شو، چې د کابل د اوسېدونکو ترمنځ شهرت لري. په ۲۰۱۰ کال کې نور پرمختګ هم وشو.
د پغمان ولسوالۍ ۱۰۰۰ کورنیو په ۲۰۱۲ کال کې  برېښنا ترلاسه کړه. دا برېښنا د زره کیلو ولټه دریو ټرانسفارمرونو له نصبولو وروسته د پشه یي درې د پراچې کلي پر کورنیو ووېشل شوه. دا برېښنا د ۳۵ میلیونه افغانیو (۶۲۲۴۴۳ امریکايي ډالرو) په لګښت د سروبي ولسوالۍ د ماهیپر له بند څخه خلکو ته ورکړل شوه.
جغرافيه
د پغمان سیمه د نورو سیمو په پرتله شنه ده چې مثمرې ونې هم لري او د هندوکش غرونو په لمن کې موقعیت لري. د افغانودون سالامنډر (څرموښکۍ) د پغمان بومي ژوي دي.
په کابل ولایت کې، د کابل سیند یوازینی لوی سیند دی، چې د پغمان د چینو او اوبه شوو واورو څخه سرچینه اخلي. د کانال سیستم هم شته چې ترمیم ته اړتیا لري چې له پغمان څخه تر تپې پورې غځیږي.
په ياده ولسوالۍ کې زیات شمېر کلي شته، چې خلدري، بکتوت، ادم خېل کلا، حاتم کلا، سينو کلا، ملا خېل کلا، محبت خان کلا، لاچي خېل کلا او پجک تپه یې مشهور دي.
اقتصاد
په کابل کې کرنه، درانه کارونه، مالداري او رسمي کاروونه د عاید عمده سرچینې دي.
مشهور بومي اوسېدونکي
پغمان په دودیز ډول د سادات کورنۍ مرکز و چې دا کورنۍ د نامتو ادریس شاه اولاد ګڼل کېږي.
د پغمان په بومي اوسیدونکو کې د لویو جرګو ځینې مشران، قومي مشران، یو ولسمشر او یو پاچا شامل دي.
ورته ښارونه
الیس اسپرینګز، آسټرالیا، د ۲۰۰۵ کال د جنوري راهیسې د نړیوالو ګاونډیو ښارونو سره له یوځای کیدو وروسته.
دریم نیکفوروس بوتانیاټس
د آپولیا نورمني ډوک رابرټ ګیسکارډ په ۱۰۸۱ کال کې د خپلې لور هیلینا کوژدن، کنستانتین دوکاس د ځای کښېناستنې څخه د دفاع په پلمه د بیزانس په سترواکۍ باندې د برید لپاره چمتووالی ونیو. لومړی الکسیوس کومننوس ته یو پوځ وسپارل شو او د نورمن ګواښ ته د ماتې ورکولو لپاره واستول شو، خو پرځای یې د خپل خپلوان جان دوکاس سره د تخت نیولو لپاره دسیسه جوړه کړه. الکسیوس د نیکفوروس په وړاندې بغاوت وکړ او ویې کړی شول چې د دفاعي پوځ د نشتوالي له کبله په چټکۍ سره قسطنطنیه چاپېر او محاصره کړي. نیکفوروس ونه کړی شول چې د د خپلو سنتي سیالانو لکه سلجوقي ترکانو یا نیکفوروس ملیسینوس ملاتړ ترلاسه کړي، نو له همدې امله اړ شو چې له تخت څخه ګوښه کېدو ته چمتو شي. نیکیفوروس پرېکړه وکړه چې یوازینۍ ټاکنه یې دا ده چې د ملیسینوس په ګټه چې د آناتولي دمالیس ته نږدې ؤ، له تخت څخه ګوښه شي او د باسفورس تنګي هاخوا کې یې هغه ته پیغام رسوونکي واستول؛ خو الکسیوی یوه جنرال، جورج پالیولوجوس د دې پیغام رسوونکو مخه ونیوله او دوی یې وهڅول چې د الکسیوس ملاتړ وکړي. الکسیوس او  ځواکونو یې د ۱۰۸۱ کال د اپریل په ۱ د قسطنطنیې دیوالونه مات کړل. نیکفوروس وتښتېد او د آیاصوفیې دننه یې پناه یوړه، پداسې حال کې چې د الکسیوس ځواکونو درې ورځې ښار لوټ کړ. نیکفوروس له هغه ځایه د پربلېپټوس صومعې ته یووړل شو، هلته یې استعفا ورکړه او راهب شو.
لوړې منځنۍ دورې
لوړې منځنۍ دورې، یا د منځنیو پیړیو لوړه دوره، د اروپا د تاریخ هغه دورې وې چې شاوخوا له ۱۰۰۰ وروسته له میلاد کال څخه یې تر ۱۲۵۰  کاله پورې دوام وکړ. لوړې منځنۍ دورې د منځنۍ دورې له پیل څخه وړاندې وې، چې تر هغه وروسته د منځنۍ دورې وروستی پړاو پیل شوی او د ۱۵۰۰ وروسته له میلاد کال په شاوخوا کې پای ته رسېدلې ده. د لوړې منځنۍ دورې په کلیدي تاریخي تمایلاتو کې د اروپا د نفوسو چټک زیاتوالی شاملېږي، چې د تېرې دورې په پرتله یې ژور ټولنیز او سیاسي بدلونونه رامنځته کړي، د ۱۲ پېړۍ رنسانس د کلیوالي کډوالي او ښاري کېدو لومړني پرمختګونه رامنځته کړل. په ۱۲۵۰ ز کال کې، د نفوسو پیاوړی زیاتوالی د اروپا د اقتصاد په ګټه و، چې هغې کچې ته ورسېد چې په ۱۹مه  پېړۍ کې به په ځینو سیمو کې بیا نه لیدل کیده. دا لړۍ د منځنۍ پیړۍ په وروستیو کې د یو لړ ناورینونو، په ځانګړې توګه د تور مرګ، ډېرو جګړو او همدارنګه اقتصادي کړکېچ له امله ټکنۍ شوه. لوړې منځنۍ دورې د فکري، روحاني او هنري کارونو ډېربېلابېل ډولونه رامنځته کړل. دا دوره د توکمپالنې د ظهور شاهده هم وه.
لویه بریټانیا او ایرلنډ
په انګلستان کې، په ۱۰۶۶ ز کال کې د نورمن فتحې په پایله کې سلطنت رامنځته شو چې د فرانکوفون اشرافو له خوا اداره کېده. نورمنانو په ۱۱۶۹ ز کال کې پر ایرلینډ برید وکړ او ډیر ژر یې ځانونه د هېواد په ډیریو برخو کې ځای پر ځای کړل، که څه هم د دوی مرکز سویل ختیځ و. په ورته ډول، سکاټلینډ او ویلز په همغه وخت کې تر واک لاندې و، که څه هم وروسته سکاټلینډ خپله خپلواکي اعلان کړه او ویلز په ۱۲۸۲ ز کال کې د لیولین اپ ګروفایډ تر مړینې پورې په پراخه کچه د خپلواکو اصلي شهزادګانو تر واکمنۍ لاندې پاتې شو. دولتي خزانه په ۱۲ پیړۍ کې د لومړي هنري پاچا په مشرۍ تاسیس شوه او لومړني پارلمانونه رابلل شوي وو. په ۱۲۱۵ ز کې، د نورمانډي له لاسه ورکولو وروسته، پاچا جان د میګنا کارټا قانون لاسلیک کړ، چې د انګلیسي پاچاهانو واک یې محدود کړ.
فرانسه او جرمني
د لوړې منځنۍ دورې په وخت کې، کارولینجي سترواکۍ وېشل شوې وه او په جلا جلا سلطنتونو چې د فرانسې او المان په نامه یادیږي، بدله شوې وه. المان د سپېڅلي روم د سترواکۍ تر بیرغ لاندې و، چې د یووالي او سیاسي ځواک اوج ته رسېدلی و.
سوداګرۍ او راکړه ورکړه
د سپېڅلي روم له سترواکۍ نه بهر هانسیټیک ښارونه، د مثال په توګه: بروژ او لهستاني ښار ګډانسک (ډانزیګ)، او د کونیګسبرګ، د تیوټونیک روحاني پلازمینه وه. په برګن، ناروې او ویلکي نووګورډ او روسیه کې ټولنې فابریکې او منځګړیتوب درلود. په دې دورې کې المانانو له سترواکۍ ور هاخوا پروس او سلیسیا کې د اروپا استعمار پیل کړ.
ټکنالوژي
په اروپا کې د ۱۲ او ۱۳ پیړیو په بهیر کې د نویو اختراعاتو، د تولید د دودیزو وسیلو د مدیریت په لارو کې د نوښتونو او اقتصادي ودې په کچه کې بنسټیز بدلون راغی. له یوې پیړۍ څخه په کمه موده کې په ټوله نړۍ کې د بشري تاریخ د تیرو۱۰۰۰کلونو په پرتله ډیر اختراعات رامنځته شوي او په ګټوره توګه پلي شوي وو. په دې دوره کې لوی ټکنالوژیکي پرمختګونه لیدل شوي، په ګډون د باد د ماشینونو، د اوبو د ماشینونو، چاپولو (که څه هم تر اوسه په متحرک ډول نه دي)، باروت، اسټرولاب، شیشې، په عصري شکل بیاتي، یو ښه ساعت او ډېرې پرمختللې بېړۍ.
ادبیات
بېلابېلو کلتورونو د منځنۍ دورې په ادبیاتو اغیزه درلوده، چې تر ټولو پیاوړی یې عیسویت دی. له عیسویت سره تړاو په لاتیني ادب کې، چې د روم مسئلې په ادبي دورې کې یې په اصلي ژبو اغېزه لرله، خورا لوی و. نورې ادبي دورې، یا له کیسو سره تړلې ډلې، د فرانسې مسئله(د شارلمین او د هغه د دربار په اړه کیسې)، د اکریټیک سندرې چې د بیزانس د سرحدونو د اتلانو په اړه  وې او ښایي ترټولو غوره پیژندل شوی دوره د بریتانیې مسئله وي، چې کیسې په کې شاملې وې. د پاچا ارتر په اړه، د هغه دربار او د بریټانیې، کارن وال، ویلز او ایرلینډ پورې اړوند کیسې. یوه نامتو الماني شاعر هڅه وکړه چې د کډوالۍ له دورې څخه الماني افسانې، د فرانسوي او بریتانوي افسانو کچې ته ورسوي او Nibelungenlied یې رامنځته کړ. په دې دورې کې ډېری شعرونه او تاریخي لیکنې لیکل شوې دي، لکه د جیفري مونموت له خوا Historia Regum Britanniae.
موسیقۍ
د لوړې منځنۍ دورې ژوندۍ پاتې شوې موسیقۍ په ابتدايي ډول مذهبي بڼه لري، ځکه چې د موسیقۍ یادونې په مذهبي بنسټونو کې وده کړې او په سیکولر موسیقۍ کې د یادونې کارول وروستی پرمختګ و. د دې دورې په پیل کې، د ګریګوریان سندرې د کلیسا موسیقۍ غالبه بڼه وه، نورې بڼې، چې له اورګانوم سره پیل شوې او وروسته د کلاسولا، کنډکټس او موټ په ګډون، د اصلي توکو او سندرو په کارولو سره رامنځته شوې. د ۱۱ مې پیړۍ په بهیر کې، د اریزو ګیډو یو له لومړیو کسانو څخه و چې د موسیقۍ یادونه یې رامنځته کړه، چې د سندرغاړو لپاره د ګریګورین سندرو یادول یې اسانه کړل.
د مراکش تاریخ
په مراکش کې د انسان د استوګنې تاریخ له لاندنۍ پخواني ډبریزې زمانې څخه چې ترټولو لومړنی پېژندل شوی یې د جبل ایرهود سایت دی، تر پوښښ لاندې راولي. مراکش ډېر وروسته د تافوغالت په ګډون د ایبروماروس کلتور برخه وه. نېټه یې د موریطنیې او نورو لرغونو بربري پاچاهیو له تاسیس څخه نیولې، د ادارسې کورنۍ له خوا د مراکش د دولت تر رامنځته کېدو، ورپسې نورې اسلامي کورنۍ، د استعمار او خپلواکۍ تر دورو پورې رسېږي.
د لرغون پېژندنې شواهد ښیې چې، هومیديانو لږترلږه ۴۰۰۰۰۰ کاله وړاندې په دې سیمه کې مېشت وو. د مراکش ثبت شوی تاریخ له میلاد نه مخکې د ۸مې او ۶مې پېړیو تر منځ د فنیقيانو له لوري د مراکش ساحل له استعمار سره پیل کېږي، که څه هم له هغې نه شاوخوا ۲۰۰۰ کاله پخوا اصلي بربران په سیمه کې مېشت وو. د کارتاج ښار دولت په پنځمه پېړۍ کې خپل واک په ساحلي سیمو کې پراخ کړ. دوی هلته د درېمې پېړۍ تر پایه پاتې شول، په داسې حال کې چې لرې پرتې سیمې د بومي پاچایانو له لوري اداره کېدې. بومي بربر پاچاانو له میلاد نه مخکې له درېمې پېړۍ څخه له میلاد نه وروسته تر ۴۰ کال پورې په دې خاوره باندې حکومت وکړ، چې بیا یې د روم سترواکۍ ونیوله. دا خاوره د پنځمې میلادي پېړۍ په نیمایي کې، مخکې له دې چې د بیزانس سترواکي یې په شپږمه پېړۍ کې بېرته ترلاسه کړي، د انداوالانو له خوا اشغال شوه.
مسلمانانو د اتمې میلادي پېړۍ په لومړیو کې دغه سیمه فتحه کړه، خو په ۷۴۰ ز کال د بربرانو له بغاوت وروسته د اموي خلافت څخه جلا شوه. نیمه پېړۍ وروسته د ادارسي کورنۍ د مراکش دولت بنسټ کېښود. مراکش د المرابطون او الموحدون د کورنیو تر واکمني لاندې په مغرب او مسلمانه هسپانیه باندې مسلط ؤ. د سعديانو کورنۍ له ۱۵۴۹ څخه تر۱۶۵۹ ز کال پورې او ورپسې د ۱۶۶۷ ز کال څخه وروسته علويانو، چې له هغه وخت راهیسې د مراکش واکمنه کورنۍ ده، په هېواد باندې حکومت وکړ.
له تاریخ پخوا مراکش
د لرغون پېژندنې کیندنو په مراکش کې د هغو خلکو شتون چې د انسانانو نیکونه وو او هم د انسان د لومړنیو نوعو شتون ښودلی دی. د انسان د ۴۰۰۰۰۰ کلن لومړني نیکه فوسیل شوي هډوکي په ۱۹۷۱ ز کال کې په سلا کې وموندل شول. په ۱۹۹۱ ز کال کې د ډېرو لومړنيو انسانانو هډوکي په جبل ایرهود کې په کیننو کې رابرسېره شول، د دې هډوکو نېټې د عصري تخنیکونو په کارولو سره په ۲۰۱۷ ز کال کې وټاکل شوې او څرګنده شوه چې۳۰۰۰۰۰ کاله عمر لري، چې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د موندل شوو انسانانو ترټولو پخوانۍ بېلګې دي. په ۲۰۰۷ ز کال کې، په تافوغالت کې کوچني سوري لرونکي سمندري صدفونه وموندل شول، چې د۸۲۰۰۰ کاله عمر لري، چې د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د موندل شوو شخصي سینګار ترټولو لومړني پېژندل شوي شواهد دي.
په منځني ډبریز دوران کې ، د ۲۰۰۰۰ او ۵۰۰۰ کلونو وړاندې تر منځ، د مراکش جغرافیه د اوسنۍ وچې منظرې په پرتله ډېره سوانا یا شنې دښتې ته ورته وه. په داسې حال کې چې د مراکش په هغه دوره کې د مېشت ځایونو په اړه لږ معلومات شته دي، د مغرب سیمې په نورو ځایونو کې کیندنې د ښکار او ځنګلونو زیاتوالی په ګوته کوي، چې د منځني ډبریز دوران د ښکارکوونکو او راټولوونکو، لکه: د قبصیه کلتور لپاره مساعد ځای و.
د نوي ډبریز دوران  په اوږدو کې چې په منځني ډبریز دوران  پسې دی، سوانا د ښکارکوونکو او شپنو له خوا اشغال شو. د نوي ډبریز دوران د دغو ښکارکوونکو او شپنو کلتور تر هغه وخته وغوړېد، چې له میلاد نه مخکې ۵۰۰۰ کاله وروسته سیمه د اقلیم د بدلونونو له امله په وچېدو شوه. د نوي ډبریز دوران په لومړیو کې د اوسني مراکش ساحلي سیمې د کارډیم کلالیو په کلتور کې چې د مدیترانې په ټولې سیمې کې عام و، برخه درلوده. د لرغون پېژندنې کیندنو ښودلې، چې په هغه دوره کې د غویانو اهلي کول او د محصولاتو کښت دواړه په سیمه کې ترسره شول. د جام کلتور یا بیکر کلتور په کالکلېثیک دوره یا د مسو په دوران کې د مراکش شمالي ساحل ته ورسېد.
کارتاج (له میلاد مخکې شاوخوا ۸۰۰ - شاوخوا۳۰۰)
د مراکش سواحلو ته د فنیقیانو راتګ، د مراکش په شمال کې د بهرنیو ځواکونو د څو پېړیو واکمنۍ ښکارندوی ؤ. د فنیقیانو سوداګرو له ۸ پېړۍ مخکې له میلاد  نه لوېدیځې مدیترانې ته نفوذ وکړ او لږ وروسته یې د اوسني مراکش خاورې د ساحل اوږدو کې او سندونو په سر د مالګې او معدني کاڼو زیرمه ځایونه رامنځته کړل. د فنیقیانو لومړني لوی مېشت ځایونه په شاله، لیکسوس او موګادور کې وو. موګادور د شپږمې پېړۍ په لومړیو کې د فنیقیانو مستعمره وه.
د کارتاج دولت له میلاد نه مخکې په پنځمه پېړۍ کې د شمالي افریقا په ډېرو برخو کې خپل تسلط پراخ کړی ؤ. کارتاج د بربرانو کورنۍ له قبیلو سره سوداګریزې اړیکې جوړې کړې او دوی ته یې کلنۍ جزیه ورکوله، چې د خامو موادو په ګټه اخیستنه کې د دوی د همکارۍ له اړخه ډاډ ترلاسه کړي.
د سريلانکا کلتور
د سریلانکا په کلتور کې عصري عناصر له دودیز اړخ سره مخلوط او د دې هېواد د سیمه يیز تنوع لپاره پیژندل کیږي. د سریلانکا کلتور له اوږدې مودې راهيسې د «تيراواډا» بودايي دين له ميراث څخه اغېزمن شوی چې له هندوستان څخه هلته رسېدلی او د سریلانکا په سويلي او مرکزي سیمو کې مذهبي میراث په خاصه توګه پياوړی دی. د سويلي هنودستان کلتوري اغیزې په ځانګړي توګه د هیواد شمالي برخو ته رسیږي. د استعماري اشغال تاریخ هم د سریلانکا په هویت یو نښه پریښې چې د سریلانکا له کلتوري اړخونو سره پرتګالي، الماني او برتانوي عناصر یو ځای شوي دي. سربېره پر دې، اندونیزیایی کلتور هم د سریلانکایي کلتور ځیني اړخونه اغیزمن کړي دي. د کلتور په توګه، سریلانکا له دواړو هندوستان او سويل ختیځې اسیا سره کلکې اړي لري.
دا هیواد یو بډای هنري دود لري چې په مختلفو تخلیقي بڼو سره موجود دی، کومې چې موسیقي، نڅا او بصري هنرونه په ځان کې رانغاړي. د سریلانکا کلتور په نړیواله توګه له کریکټ، جلا خوړو، د اصلي ټوليزو درملو تمرین، مذهبي نښې لکه بودایی توغ او صادرات لکه چای، دارچیني او قیمتي ډبرې او همدارنګه یو پیاوړي ګرځندوی صنعت سره تړاو لري. سریلانکا د هند نیمه لويې وچې سره اوږدمهاله اړیکې لري، کوم چې د مخکیني تاریخ په اوږدو کې موندل کیدای شي. د سریلانکا نفوس په غالب ډول سینهالیسي دي، تر څنګ د اندازې وړ سریلانکایي تامیل، سریلانکایي مسلمانان، هندي تامیل، سریلانکایي ملایي او د «بورغیر» لږکي هم موجود دي.