cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په ننګرهار کې میشته پښتا نه قامونه
په ننګرهارکې میشته پښتانه قومونه او قبیلې
۱۸ -ناصر: غلجي پښتانه دي او دننګرهار ولایت دحصارک اوبټي کوټ په ولسوالیو کې استوګنه لري.
۱۹- دینارخیل : غلجي پښتانه دي او دننګرهار دشمسه پورپه کلي کې ژوند کوي.
۲۰ – حسین خیل : غلجی پښتانه دي چې دننګرهار ولایت دچپرهار ولسوالۍ دماڼوپه کلي کې ژوند کوي.
۲۱- زاخیل : سړبنی پښتانه دي اوپه غوریاخیلوورګډیږي .دننګرهار ولایت دکامې په ولسوالۍ کې اوسي.
۲۲- لودین : دوی غرغښتي پښتانه دي او دننګرهارپه پیلا بیلو ولسوالیو او له هغو نه په کامې  او کوز کونړ نور په ولسوالیو کې استوګنه لري.
۲۳- زیړاني : سړبني پښتانه دي ، په غوریا خیلو ورګډیږي او دننګرهار ښارپه لویدیز کې د زیړانیو په سیمه کې اوسي.
۲۴- ساپیان: غرغښتي پښتانه دي او دننګرهار ولایت دخیوې اودره نورپه ولسوالیو کې هم مېشته دي.
۲۵ – محمدزي : دوی سړبني پښتانه دي ، سرداران هم ورته وایی او دننګرهار دسره رود، بهسودو، خوږیاڼیواو د ننګرهارپه مرکز جلا لآبادکې هم استوګنه لري.
۲۶- ساک ( سهاک) : غلجي پښتانه دي او دننګرهار دسره رود دحصارک په ولسوالیو کې مېشته دي.
۲۷-  ستانکزی: دننګرهارولایت دسره رود او چپرهار په ولسوالیوکې مېشته دي.
۲۸-ستا نیزی: په حصارک او دسره رود په ولسوالیو کې استوګنه لري ،.
۳۰- مشواڼي : دوی غر غښتي پښتانه دي او دننګرهار ولایت دبټي کوټ په ولسوالۍ کې مېشته دي.
ملکزي : غلجي پښتانه دي او دننګرهار دکوز کونړپه ولسوالۍ کې مېشته دي.
۳۲- ګاړي : غلجي پښتانه  دي او دننګرهار ولایت په خينو ولسوالیو کې مېشته دي.
۳۳- رودباري : دننګرهاردچپرهار اوسره رود په ولسوالیو کې مېشته دي.
تره کي : دننګرهار دچبرهار دولسوالۍ دنره کو په کلي کې مېشته دي -.۳۴
-۳۵ – شلماني چې ددوربابا په ولسوالۍ کې ژوند کوي.
همداراز په ننګرهار کې یو شمیر دراني ، بارکزي ، اسحاقزي ، الوزي ،اکا خیل،  توخي ، کاکړ اوبيټني هم شته چې دهغوی شمیر دومره زیات نه دي..
ضیالدین شیرزاد
ضیاء الدین شيرزاد د ګل محي لدين ځوي او د محمد الدين نمسي د قيام الدين کړوسي ، نوموړي په کال ۱۳۷۵/۸/۱۵ يا ۱۹۹۶/۱۱/۵ ميلادي کال د افغانستان ننګرهار ولايت جلال اباد ښار په عامه روغتون کي د ماسپخين وروسته دي نړي ته سترږي پرانيستلي ، نومړي خپلي لومړني زدکړي د اتمي ويالي په اپتيدايه ښونځي کي پيل کړي ، او په ۱۳۷۶ ـ ۲۰۰۸ ميلادي کال کي د کم عمر لرلو سره سره د افغانستان ملي راډيو تلويزيون کي دنده پيل کړه ، دي خپل ټول فکر د ځوانانو برخي ته کړ او نوموي د ځوانانو او ماشومان د روزني او ښه عيندي او د بدو عامالو نه د لري کيدو په برخي کي خورا ډير کارونه او خپروني جوړي کړي چي د حمدي لپاره دي د مرکزي دفتر او د ماشومانو د خونديتوپ يا ( Save the Children ) دفتر لخوا څو زلي وستايل شو ، په ۱۳۷۸ - ۲۰۰۰ ميلادي کال کي د ايتيلافي ځواکونو سره د خبر جوړولو وروسته د دولت له مخاليفينو له لوري د بريد لاندي راغي ، نومړي د سرسري ټپونو په لرلو سره د بريد نه روغ رمټ راووت ، نوموړي په همدغه کال کي هيواد پريښود او بلجيم هيواد  نامن نومي ښار کي ميشت شو حاغلي شيرزاد د يو څه مودي لپار د Canal C په نوم بلجيمي تلويزيون سره هم کار وکړ او په خوا کي د ساختماني معماري انستيتيوت نه فارغ او د همدي ښار په UNamur په نوم پوهنتون کي يي د جهاني روابيطو په څانګه کي زدکړي پيل کړي ، يو څه وخت وروسته د نامعلوم عذر لرلو سره سره دي اوغوختل چي د Media له نړي ځان لري او د تيرو پلونو د پاکولو پسي کار په لاس شو ، شيرزاد په يو رسمي ليک کي د هغه ټولو تلويزيونو نه غوښتنه وکړه چي د نوموړي ټولي ويډو د YouTube, Facebook او داسي نورو انټرنيټي سايټونو نه پاکي کړي اما د  يو څه مودي وروسته نوموړي د سياست نړي ته ودانګل ، او  د No Deurand يا د نه ډيورنډ کرښي په نوم يو سياسي پالټي لخوا په بلجيم هيواد کي د وياند او مطبوعاتي مسول په توږه وګومارل شو
د بېلاروس تاریخ
په دې مقاله کې د بېلاروس تاریخ تشرېح کېږي. د بېلاروس توکمونه یو وخت لږ تر لږه د نورو ختیځو سلاویانو په څېر موندل کېدل.
بېلاروس د ځینو روتینايي سلطنتونو (پولتسک، توروف، نووګردوک او نور)، د لېتوانیا لوی دوچي، د پولېنډ-لېتوانیا ګډ دولت (د لېتونیا او پولېڼد جمهوریت) ځایناستی دی.
لرغونی تاریخ
د بېلاروس تاریخ په ډېر دقیق ډول د بېلاروس توکم د ۶مې او ۸مې پېړۍ ترمنځ د ختیځې اروپا له لارې د سلاویک وګړو له کډوالۍ او پراختیا سره پیلېږي. ختیځ سلاویان په اوسني بېلاروس، روسیې او د اوکراین په خاوره کې مېشت شوي دي، سیمه‌ ییز بالتیک (یوتوینګیان، دنیپر بالتس) فنز ( په روسیه کې) او سټیپ کوچیان (په اوکراین کې) سره یوځای شوي دي، چې له وړاندې یې هلته ژوند کاوه. د دوی لومړني توکمیز ادغام د دریوو ختیځو سلاویکو هېوادونو له تدریجي توپیر سره مرسته وکړه. دغو ختیځو سلاویانو، کافرانو، حېوان پرستو، بزګرانو یو اقتصاد درلود، چې د کرنیزو توکو سوداګري، ښکار، د پخولو لوښي، شات، موم او امبر پکې شامل وو.
د بېلاروس عصري توکمونه ښايي د دریوو سلاویکو قومونو (کریویان، ډریوویان او رادزیمیان) او همداراز د څو بالتیکو قومونو پر بنسټ جوړ شوي وي.
پامير زيارمل
پامير زيارمل د کندهار ولايت يو تکړه او احساساتي ځوان دی، هغه د پښتو ژبې د پرمختګ لپاره په لسګونو د لغاتو کتابونه ژباړلي دي، خو ده د ګوګل و سيسټم ته پښتو ژبه ورګډه کړه او دا يي ترټولو مشهوره کړنه ده، هغه ويلي وو چې له دې لارې نړیوال پښتو ژبې ته لاسرسى پيدا او زده کړای سي. پښتو بريښنايي لټون د ګوګول هغه بديل دى چې له لارې يې پښتو ژبې ته وده ورکول کيداى سي او نړیوال کولاى سي چې له دې لارې پښتو ژبه زده‌کړي.
د بېلاروس تاریخ
لومړی بېلاروسي دولت
د ۹مې او ۱۲مي پېړیو ترمنځ د پولوټسک قلمرو (شمالي بېلاروس) په بېلاروسي قلمرو کې د برلاسي مرکزي ځواک په توګه راڅرګند شو، چې دا وخت د تاراو سلطنت په سویل کې لږ ځواک درلود.
د پولوټسک سلطنت په مکرر ډول د روسیې د نورو مرکزونو په اړه پر خپل حاکمیت ټينګار وکړ او د سیاسي پلازمېنې په توګه رامنځته شو، چې د یوه بشپیک په توګه د ایپسکوپال لیدلوری او په لوېدیځ کې د بالت په منځ کې د واسلي سیمو کنټرولوونکی و.
د لېتوانیا لوی دوچې
په ۱۳مه پېړۍ کې د کېوان روس نازک یووالی له اسیا نه د کوچیانو د یرغل له امله له منځه لاړ، چې له کیف (۱۲۴۰ز) نه د منګولا له ګوښه کولو سره پای ته ورسېد، په سیمه کې یې جیوپوليټیکه خلا پرېښوده. ختیځ سلاویان په یو شمېر خپلواکو او سیالو سلطنتونو وېشل شوي دي. د نظامي بریاوو او شاهي ودونو له امله د لوېدیځ روتینیا (بېلاروسي) سلطنتونه، چې د لېتوانیا د پراخېدونکي لوی دوچي له خوا ترلاسه شوي، د مینډاګاس (۱۲۴۰ز-۱۲۶۳ز) له واکمنۍ سره پیل شوي دي. په څو تاریخونو کې یادونه شوې ده، چې د میډاګاس د تاج ایښودنې ځای په نوهرودک کې و. له ۱۳مې پېړۍ نه تر ۱۵مې پېړۍ پورې سلطنتونه د لېتوانیا له لوی دوچي سره یوځای شول.
د پولېنډ-لېتوانیا ګډ دولت
په ۱۵۶۹ز کال کې د پولېنډ-لېتوانیا دولت د لوبلین اتحادیې له خوا په ګډه په اروپايي سیاست کې د نفوذ لرونکي لوبغاړي او په اروپا کې د لوی ملي دولت په توګه رامنځته شو. کله چې اوکراین او پولاډسکي د پولېنډ تاج پیرو شوي وو؛ نو د بېلاروس اوسنۍ سیمه تر هماغه مهاله د لېتوانیا د لوی دوچې برخه ګنل کېده. نوی سیاست د ګڼ نفوس لرونکي پولېنډ تر لاس لاندې و، چې د لېتوانیا د ګرانډ دوچي د ۴۶ استازو په پرتله یې په سیجم کې ۱۳۴ استازي لرل.
د روسیې سترواکي
د لومړي نېکولاس او درېیم الکساندر په وخت کې ملي کولتورونه د پواونیزېشن او روسیفیکېشن د تګلارو له امله ځپل شوي وو، چې په هغه کې د ارتودوکسي بېرته ستنېدنه هم شامله ده؛ نولسمه پېړۍ د بېلاروس د عصري ملت د ودې او پر ځان د باور څرګندويي کوي. د جان زیکزوټ، لاډیسلا سایروکوملا او کونسټانټي کالینوسکي په ګډون یو شمېر لیکوالو په بېلاروسي ژبه لیکنې پیل کړې.
د ۱۹مې پېړۍ په دویمه نیمايي کې د بېلاروس اقتصاد د ټولې اروپا په څېر ختیځې اروپا ته د صنعتي انقلاب د خپرېدو له امله، په ځانګړې توګه په ۱۸۸۶ز کال کې د غلامانو له خلاصون وروسته د پام وړ وده تجربه کوله. بزګران د روسیې د ۱۹۱۷ز کال له انقلاب نه مخکې په نیمه پېړۍ کې له 1.5میلیونه وګړو سره د ښه والي په لټه کې وو.
د بېلاروس جمهوریت
د ۱۹۹۰ز کال د جولای په ۲۷مه بېلاروس خپل ملي حاکمیت اعلان کړ، چې له شوروي اتحاد نه د خپلواکۍ پر لور یو مهم ګام و. په هغه وخت کې سټانیسلا شوشکویچ د بېلاروس د شوروي مشر شو، چې په بېلاروس کې د رهبرۍ لوړ مقام و.
د ۱۹۹۱ز کال د اګست په ۲۵مه په مسکو کې د اګست د کودتا له ناکامۍ وروسته بېلاروس له شوروي اتحاد نه بشپړه خپلواکي اعلان کړه، د دولتي حاکمیت د اعلان په ورکولو سره د اساسي قانون دریځ رامنځته شو، چې له دې وړاندې یې نه درلود. د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په ۸مه شوشکویچ د روسیې له بوریس یلسین او د اوکراین له لیونید کراوچوک سره په بیلاویزسکایا پوشچا کې وکتل او په رسمي توګه یې د شوروي اتحاد د ړنګېدو اعلان وکړ.
د الکساندر لوکاشینکو دوره
په ۱۹۹۴ز کال کې لومړۍ ولسمشریزې ټاکنې ترسره شوې او الکساندر لوکاشینکو د بېلاروس ولسمشر وټاکل شو. د ۱۹۹۶ز کال ټولپوښتنه د اساسي قانون د تعدیل لامل شوه، چې مهم واکونه یې له پارلمانه واخیستل. په ۱۹۹۹ز کال کې د اپوزیسیون مشران یوري زچارانکا او ویکتور هینچار ورک شول او ښايي وژل شوي وي. لوکاشینکو د ۲۰۰۱ز کال په ټاکنو کې یو ځل بیا د ولسمشر په توګه وټاکل شو، چې د لوېدیځو څارونکو له خوا  نا ډیموکراټيک ګڼل کېږي. په ورته مهال کې لوېدیځ د استبدادي ولسمشر په توګه پر هغه نیوکې پیل کړې. په ۲۰۰۶ز کال کې لوکاشینکو یو ځل بیا د ولسمشرۍ په ټاکنو کې ولسمشر وټاکل شو، چې د اروپايي اتحادیې د ډېرو هېوادونو له خوا پرې د نیمګړتیاوو په توګه نیوکه شوې ده.
لېږد ۱۰
لېږد ۱۰ (انگلیسي: Expedition 10) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو لسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
حميرا بېگم
ملکه حميرا بېگم (په انگرېزي Queen Humaira Begum) د افغانستان د پخواني پاچا محمد ظاهرشاه مېرمن وه چې د ايټاليا په پلازمېنه روم كې يې د خپل ژوند پور پرې كړ او له دې نړۍ څخه يې سترگې پټې كړې. ملكې حميرا د خپل ژوند 84 پسرلي په دې دنيا تر شا پرېښودل. ملكې نهه اولادونه درلودل چې د شپإو يې لا د ځمكې پر سر د ژوند وربشه شته.
ملكه حميرا يوه ډېره زړه سواندې مېرمن وه، دې به تل د خپل ناچارو خلكو پوښتنه كوله او ورسره به يې وړ مرسته هم كوله. هغه مهال چې ملكه په افغانستان كې وه، وخت ناوخته به روغتونونو ته تله او د ناروغږنو پوښتنه به يې كوله.
ملكه حميرا د احمدشاه خان لور وه، چې 84 كاله مخكې يانې په 1297ل كال كې په كابل كې زېږېدلې وه، د ملكې حميرا پلار د دربار د وزير په توگه د دولت په چارو كې خپله دنده پر مخ بيوله.
ملكه حميرا د 2002 كال د چارشنبې پر ورځ د جون پر 26مه ( 1381ل كال د چنگاښ پر 5مه) د ايټاليا د پلازمينې په يوه روغتون كې په حق ورسېده، تابوت يې چې د افغانستان په درې رنگه ملي بيرغ پوښل شوى و، د ايټاليا په يوه ځانگړې پوځي الوتكه كې د چنگاښ 9مه كابل ته راوړل شو.
ملكه حميرا په ځانگړى مراسمو كې خاورو ته وسپارل شوه، كله چې د ملكې حميرا تابوت له الوتكې كوز كړل شو، نو په خورا جم و جوش سره د هغې درناوي ته خلك راغونأ شوي وو.
د ملكې حميرا په مړينه د هېواد په گوت گوت كې خلك خواشيني وو او د هېواد په لويو ښارونو كې يې فاتحه واخېستل شوه. له هېواده بهر هم د ملكې حميرا فاتحه واخيستل شوه، په دې لړ كې د جرمني په فرانكفورت كې د ښاغلي نثار احمد شريندل په نوښت د يوې درنې فاتحې د مراسمو ترتيبات وينول شول چې خورا ډېرو خلكو گأون په كې كړى و، چې د ملكې اروا ته يې د دعا لاسونه پورته كړل.
جمعيت علمايي هند
جمعيت علمائي هند  (په انگریزی کیjamiat ulema_e_Hind) په  هندوستان   کي د مسلمانانو يوه مهمه ټولنه ده. په ۱۹۱۹ ز کال کي د شيخ الهند مولانا محمود الحسن، مولانا سيد حسين احمد مدني، مولانا احمد سعيد دهلوي، مفتي كفايت الله دهلوي، مفتي محمد نعیم لدهيانوي، مولانا احمد علي لاهوري، پروفیسر نورالحسن خان غزالي، مولانا بشير احمد باتا، مولانا سيد كل بادشاہ، مولانا حافظ الرحمن سيوهروي، مولانا انور شاه كشميري، مولانا عبدالحق مدني، مولانا عبدالحليم صديقي، مولانا نورالدين بيهاري او مولانا عبدالباري فيرانجي مهلي په واسطه دا ډله جوړه شوه.سید حسین احمد مدني ددې ډلي لمړنی مشر وټاکل شو چی تر ۱۹۵۷ ز کال پوری په همدې دنده پاته شو.
د بریتانوي هند د حکومت پر مهال ديوبندي خوځښت او د ديوبند سره تړلو ډلو د استعمار پر ضد مبارزه کوله او د يو متحد هندوستان غوښتونكي وو، دوئ د هندي مسلمانانو لپاره د جلا هيواد جوړولو مخالف وو. د مدني په نظر مسلمانان د متحد هندوستان يو نه بېلېدونكي برخه ده او د هندو-مسلمان يووالى د هيواد د ازادۍ لپاره مهم ده. هغه د هند ملي کانګريس سره نږدې کار کاوه. بلي ډلي د شبير احمد عثماني تر مشري لاندي د پاکستان د جوړښت لپاره مبارزه کوله، دغه ډله اوس د جمعيت علمايي اسلام په نوم يادېږي چي د پاکستان يو سياسي ګوند دى.
جمعيت يوه ټولنيزه شبکه لرله چي په ټول هند کي خپره شوي وه. او د الجامعه په نوم يې يوه اردو ژبي ورځپاڼه هم لرله. جمعيت داسي طرحه لرله چي مسلم او غير مسلم باید د خپلواکي لپاره سره یو شي. چي د دې لپاره د مسلمانانو اوهندوانو ترمنځ يو تړون وشو. چی دې ته معاھدہ وایی، چی مسلمانانو له دی معاهدی سره موافقه وکړه. يعني هر مسلمان بايد دې معاهدې ته وفادار پاته شي. دا معاهده په مدينه منوره کي د مسلمانانو او يهودو ترمنځ معاهدې ته ورته وه.
سرچينې
وېشنيزه:سني اسلام وېشنيزه:حنفي مذهب
وېشنيزه:ديوبندي وېشنيزه:اسلامي هندي علماء
لېږد ۱۱
لېږد ۱۱ (انگلیسي: Expedition 11) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو یوولسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
ماڅوخا تنگى
ماڅوخا تنگى یا د ميرې تنگى (په چېکي: propast Macocha) د چېک د جمهوريت یو مشهور تنگى دي چې په جنوبي موراويا کې د موراويا په کارست کې پروت دي او د پونکوې سیند د غارونو یوه برخه هم ده. ژوروالی یی ۱۳۸،۴ متره دي او او په منځنۍ اروپا کې تر ټولو ژور (عميق) تنگى دي. د دي تنگى په لاندني کې دوه جهيله پروت دي.
وېشنيزه:چېک جمهوريت
ختیځ آذربایجان
مشرقي ازربايجان (په انگرېزي کې: Azerbaijan, East) د ایران د ولایتونو څخه یو ولایت دی. مساحت یې 45,650 کيلوميټر2 (17,630 مربع ميل) کیلومتره مربع ده او تقریبا 3,620,183 نفوس لري. د مشرقي ازربايجان د ولایت پلازمينه د تبريز ښار دی. په دې ولايت کې که د گڼې گوڼې خبره وکړی شي نو 76.7 تنه په يو مربع کيلوميټر کې (199 تنه په يو مربع ميل کې) اوسيږي.په دې ولايت کې ټول 19 ولسوالۍ (کومو ته چې په سيمه ايزه توگه شهرستان ويلی کېږي) دي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د ایران ولایتونه
بومتھانگ ولسوالۍ
بومتهاگ د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
لېږد ۱۲
لېږد ۱۲ (انگلیسي: Expedition 12) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو دوولسم ماموریت دی.
۸۰ (عدد)
۸۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۷۹ څخه  مخکي او د ۸۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۸۰:
په کلینډر کې
۸۰ کولاي سي:
په کیمیا کې
۸۰ د پاره اټومي عدد ده
په نورو موضوعګانو کې
۸۰ د عدد شمیره ارزښت ف د ابجد حساب کې دي.
سرچينې
وېشنيزه:۸۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
لېږد ۱۳
لېږد ۱۳ (انگلیسي: Expedition 13) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو دیارلسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
خالد پښتون
دا هم وګورئ
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي وېشنيزه:کندهاریان
لېږد ۱۴
لېږد ۱۴ (انگلیسي: Expedition 14) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو څوارلسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
درنته
درنته په هالنډي Drenthe) د هالنډ هیواد شمال ختیځ کې پروت ښار دی.
مونالیزا
مونالیزا انځور د ایټالوی انځورګر لیونارډو ډوینچی په لاس ترسم شوی ده، چی په نړۍ کی (ترټولو زیات مشهوره، لیدل شوی، با ندی لیکل شوی، سندری باندی جوړی شوی) هنری اثر په ډول پیژندل کیږی. همدا ډول مونالیزا دنړۍ تر ټولو ګران بیه انځور دی. دا انځور په تاریخ کی د ۱۰۰ میلیونو ډالرو بیمئي ارزښت په لرولو سره  په ۱۹۶۲ کی دګینس نړیوال ریکارډ خپل کړي، چی په ۲۰۱۷ کی نږدی ۸۰۰ میلیونه ډالره ارزښت لری.
دا سی ګومان کیږی چی دا انځور دلیزا ګیراډینی، د فرانسیسکو ډل ګایوکونډو میرمنی دی چی په یورنګ غوړو د لومبارډی پر تخته رسم شویدی. داسی باور کیږی چی دا انځور د ۱۵۰۳ او ۱۵۰۶ ترمینځ جوړشویدی خو کیدایشی چی لیونارډو پر دی باندی تر ۱۵۱۷ پوری کار کړی وی. نوي څیړنی ادعا لری چی دا د ۱۵۱۳ نه مخکی نه شوای شروع کیدای.
د فرانسی باچا فرانسس(۱) دا انځور خپل کړ چی اوس په اوږد مهال ډول د ۱۷۹۷ نه تراوسه د فرانسی په لبور میوزیم کی پره ته ده.
سارپانگ ولسوالۍ
سارپنگ د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
ترونگسا ولسوالۍ
ترونگسا د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
لویدیځ آذربایجان ولایت
نور ولولئ
وېشنيزه:د ایران ولایتونه
لېږد ۱۵
لېږد ۱۵ (انگلیسي: Expedition 15) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو پنځلسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه
د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه (Sustainable Development Goal 1) د پایدارې پراختیا د هغو ۱۷ موخو له ډلې یوه موخه ده چې په ۲۰۱۵ کال کې د ملګرو ملتونو سازمان ټاکلې دي. لومړۍ موخه یې د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي. غړو هېوادونو ژمنه کړې چې "هېڅوک تر شا پرېنږدي": د دغې موخې بنسټ " کلکه ژمنه ده چې هېڅوک شا ته پرېنږدو او لومړی تر ټولو شا ته پاتې ځایونو ته ورسېږو". د پایدارې پراختیا لومړۍ موخه د هر ډول بېوزلۍ ختمول دي؛ لکه د غذا، پاکو اوبو او روغتیا ساتنې کمی. دغې موخې ته په رسېدو کې د اقلیم د بدلونونو او شخړو له امله راپیدا شویو ګواښونو ته حل‌لارې موندل کېږي. دغه موخه نه یوازې پر هغو کسانو تمرکز لري چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، بلکې پر هغو خدمتونو چې خلک تکیه پرې کوي او پر هغه ټولنیز سیاست چې بېوزلي رامنځته کوي یا یې مخه نیسي هم تمرکز کوي.
دغه موخه د پرمختګ د اندازه کولو لپاره ۷ اهداف او ۱۳ شاخصونه لري. د پایلې پنځه اهداف یې د شدیدې بېوزلۍ له منځه وړل؛ ټوله بېوزلي نیمې ته راکمول؛ د ټولنیز ملاتړ سیستمونه عملي کول؛ د مالکیت، بنسټیزو خدمتونو، ټکنالوژۍ او اقتصادي سرچینو لپاره د برابرو حقونو تضمین؛ او د ژواک چاپېریالي، اقتصادي او ټولنیزو ناورینونو د مقابلې وړتیا رامنځته کول دي. دوه نور اهداف د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو د وسیلې اړوند دي چې یو یې د بېوزلۍ ختمولو لپاره د سرچینو راپورته کول او بل یې په ټولو کچو کې د بېوزلۍ ختموونکو سیاستونو چوکاټونه رامنځته کول دي.
له دوامدارو پرمختګونو سره سره لا هم د نړۍ ۱۰ سلنه وګړي په بېوزلۍ کې ژوند کوي او د لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لکه روغتیا، زده‌کړو او پاکو اوبو لپاره مبارزه کوي. شدیده بېوزلي په هغو هېوادونو کې معموله ده چې عاید یې کم دی، په تېره هغه هېوادونه چې د سیاسي شخړو او بدلونونو تر اغېز لاندې دي. په ۲۰۱۵ کال کې د هغو ۷۳۶ میلیونه کسانو تر نیمايي ډېرو د افریقا د صحرا په سوېل کې ژوند کاوه چې په شدیده بېوزلۍ کې دي. که په ټولنیز سیاست کې لوی بدلون رانه‌شي، تر ۲۰۳۰ کال پورې به شدیده بېوزلي په پام وړ ډول زیاته شي. په ۲۰۱۶ کال کې په کلیوالو سیمو کې د بېوزلۍ کچه ۱۷.۲ سلنه او په ښاري سیمو کې ۵.۳ سلنه وه چې کابو نیم یې ماشومان دي.
یو هغه مهم شاخص چې د بېوزلۍ کچه اندازه کوي، د خلکو هغه نسبت دی چې د بېوزلۍ تر نړیوالې او ملي کرښې لاندې ژوند کوي. د هغو وګړو د نسبت اندازه کول هم د بېوزلۍ کچه ښيي چې د ټولنیز ملاتړ د سیستمونو په پوښښ کې شامل دي. د بېوزلۍ له منځه وړل په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله سخت شوي دي. ځايي او ملي قرنطینونه د اقتصادي فعالیتونو د ګډوډۍ لامل شول چې د عاید سرچینې یې کمې کړې یا یې ودرولې او بېوزلي یې ډېره کړه. هغه څېړنه چې د ۲۰۲۰ کال په سپټمبر میاشت کې خپره شوه، ویې ښوده چې بېوزلي یوازې په څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېره شوې ده، که څه هم په تېرو شلو کلونو کې په پرله‌پسې ډول د کمېدو په حال کې وه.
مخینه
په ۲۰۱۳ کال کې شاوخوا ۳۸۵ میلیونه ماشومانو په ورځني ډول په ۱.۹۰ ډالره ژوند کاوه. دغه شمېرې په ټوله نړۍ کې د ماشومانو د وضعیت په اړه په شته اطلاعاتو کې د لویو توپيرونو له امله باوري نه دي. په اوسط ډول ۹۷ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو د وضعیت او د پایدارې پراختیا د لومړۍ موخې په برخه کې د وړاندوېینې لپاره کافي اطلاعات نه‌لري او ۶۳ سلنه هېوادونه د بېوزلو ماشومانو په اړه بېخي اطلاعات نه‌لري.
له ۱۹۹۰ کال راهیسې هېوادونو د بېوزلۍ کمولو لپاره بېلابېل اقدامات کړي او د پام وړ پایلو ته رسېدلي دي. د هغو کسانو شمېر چې په شدیده بېوزلۍ کې ژوند کوي، له ۱.۸ میلیارد څخه په ۲۰۱۳ کال کې ۷۷۶ میلیونو ته راښکته شوی دی. له دې سره سره خلک لا هم په بېوزلۍ کې ژوند کوي او نړیوال بانک اټکل کړی چې په ۲۰۲۰ کال کې به له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان په شدیده کچه بېوزله شي.
ښځې د امېندوارۍ په لومړیو وختونو او پرله‌پسې امېندواریو کې له داسې خطرونو سره مخ دي چې ژوند یې ګواښي. دغه خطرونه ښايي د زده‌کړو د کچې او عایداتو د ټيټېدو لامل شي. بېوزلي پر بېلابېلو پاړکو اغېز کوي چې تر ټولو ناوړه اغېزې یې ماشومان ګالي. دغه چاره د دوی پر زده‌کړو، روغتیا، تغذیه او امنیت اغېز کوي او عاطفي او معنوي وده یې ټکنۍ کوي. د پایدارې پراختیا لومړۍ موخې ته د رسېدو خنډونه په بېوزلو هېوادونو کې د اقتصادي ودې نه‌شتون، مخ پر ودې نابرابري، مخ پر ځوړ حکومت او اقلیمي بدلونونه دي. سیمه‌ييز حکومتونه د بېوزلۍ په اړوندو مسائلو کې پوره رول لري. دغه رولونه په نړیواله کچه توپیر لري او دا دي:
په ۲۰۲۰ کال کې تر کوویډ-۱۹ وبا وړاندې د نړیوالې بېوزلۍ د کمېدو چټکتیا ټکنۍ شوه او وړاندوېینه کېده چې تر ۲۰۳۰ کال پورې د بېوزلۍ د ختمولو نړیواله موخه له لاسه ووځي. دغې وبا لسګونه میلیونه کسان په شدیده بېوزلۍ اخته کړل او د کلونو کلونو شوی پرمختګ یې په اوبو لاهو کړ. اټکل کېږي چې په ۲۰۲۰ کال کې به د نړیوالې بېوزلۍ کچه له ۸.۴ څخه تر ۸.۸ سلنې پورې وي چې د ۲۰۱۷ کال د بېوزلۍ کچې ته نږدې ده. په پایله کې ویلی شو چې له ۴۰ تر ۶۰ میلیونه کسان به په شدیده بېوزلۍ اخته شي چې په تېرو څه باندې ۲۰ کلونو کې د نړیوالې بېوزلۍ لومړنی ډېروالی دی.
د کوویډ-۱۹ وبا اغېز
کوویډ-۱۹ وبا په نړیواله کچه د بېوزلۍ د ډېرېدو لومړنی لامل دی (په یوازې څو میاشتو کې ۷ سلنه ډېروالی) او په دې برخه کې یې د ۲۰ کلن پرمختګ بهیر پای ته رسولی. کابو ۳۷ میلیونه نور کسان په ۲۰۲۰ کال کې په شدیده کچه بېوزله شوي او د کوویډ-۱۹ له امله دا مهال د شدیدې بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي. یو بل اټکل دغه شمېره ۷۱ میلیونه کسان ښيي چې په ۲۰۲۰ کال کې له شدیدې بېوزلۍ سره مخامخ شوي دي. د قرنطین له امله اقتصادي فعالیتونه ګډوډ شوي چې په پایله کې یې عاید کم شوی او بېوزلي یې ډېره کړې ده. راپورونه ښيي چې ځوان کارګران د بې‌کارۍ له امله د خپلو مشرانو په نسبت دوه برابره ډېر کړېږي. وړاندوېینه کېږي چې د افریقا د صحرا سوېلي هېوادونه به د بېوزلۍ د ډېرېدو تر ټولو لوړه کچه ولري، ځکه په دغه ځای کې دا مهال ډېری خلک د نړیوالې بېوزلۍ کرښې ته نږدې ژوند کوي.
کوویډ-۱۹ وبا تر ۲۰۳۰ کال پورې «د بېوزلۍ صفر کولو» د موخې تر څنګ د پایدارې پراختیا نورو موخو ته د رسېدو ننګونې زیاتې کړې دي. که څه هم د اړوندو اطلاعاتو د ترلاسه کولو لپاره ډېر بدیل اقدامات کېږي، خو شته وسایل او لارې چارې نه دي توانېدلې چې بدلېدونکي اقلیم ته مناسب غبرګون وښيي.
تصمیم‌نیوونکي او ونډه‌وال د پایدارې پراختیا د موخو پر پرمختګ د څارنې لپاره پر وخت او باوري اطلاعاتو ته اړتیا لري. دا چې هېوادونه په ۲۰۲۰ کال کې د کوویډ-۱۹ وبا له امله قرنطین شول، د اطلاعاتو راټولولو ډېری هغه فعالیتونه وځنډېدل چې مستقیمه تکیه یې پر مرکو وه. دغې وبا د اطلاعاتو د راټولولو بهیر ودراوه. تصمیم‌نیوونکو په ځانګړې توګه په لومړیو میاشتو کې باوري اطلاعاتو ته لاسرسی نه درلود.
۸۱ (عدد)
۸۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۸۰ څخه  مخکي او د ۸۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۸۱:
په کلینډر کې
۸۱ کولاي سي:
په کیمیا کې
۸۱ د تاليوم اټومي عدد ده
احمد شاه اڅکزى
احمد شاه اڅکزى د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
د فزیک تاریخچه
فزیک د ساینس یوه څانګه ده چې د بحث اصلي موضوع یې ماده او انرژي دي. د فزیک کشفونه په ټولو طبیعي علومو او تکنالوژۍ کې کارونې لري. نننی فزیک په عمومي توګه په کلاسیک فزیک او عصري فزیک وېشل کېږي.
لرغونې تاریخچه
هغه عناصر چې پر مټ یې فزیک را منځ ته شو، په اصل کې د ستورپوهنې، د نور فزیک او د میخانیک فزیک ساحو څخه اخیستل شوي چې په میتودولوژیک ډول د هندسې د مطالعې له لارې یوځای شوي دي. د ریاضیاتو دا څانګې په لرغونو زمانو کې د بابلیانو او د هلنیستی لیکوالانو، لکه: ارشیمدس او بطلیموس سره پیل شول. په ورته وخت کې په پخوانۍ فلسفه کې "فزیک" شامل دی.
یوناني مفهوم
د طبیعت د عقلاني درک پر لور حرکت لږترلږه د یونان د لرغونې دورې راهیسې (۶۵۰-۴۸۰ مخکې له میلاد)  له سقراط څخه مخکې فیلسوفانو سره پیل شو. میلوتسي فیلسوف تالیس (د میلاد څخه مخکې په اوومه او شپږمه پېړیو کې) د طبیعي پېښو په اړه د ماورالطبیعه (له طبیعت پورته)، دیني او افسانوي ډول ډول توضیحاتو د نه منلو لپاره د "ساینس پلار" ونومول شو او اعلان يې وکړ چې هره پېښه طبیعي لامل لري. تالیس له میلاد څخه مخکې په ۵۸۰ کال کې  وړاندیز وکړ، چې اوبه یو اساسي عنصر دی، د مقناطیس او سولول شوې کهربا ترمنځ د جذب تجربه یې وکړه او لومړۍ ثبت شوې کاینات پېژندنه یې ترتیب کړه چې له دې امله یې پرمختګونه هم وکړل. آناګزیمندر چې د خپلې لومړۍ تکاملي تیورۍ لپاره مشهور دی، د تالیس نظرونه یې رد کړل او وړاندیز یې وکړ چې، د اوبو پر ځای د اپیرون په نوم ماده د ټولو موادو مهم عنصر دی. تقریباً ۵۰۰  کلونو د میلاد څخه مخکې هراکلیت وړاندیز وکړ چې، په کائناتو باندې حاکم یوازینی بنسټیز قانون د بدلون اصل دی او دا چې هېڅ شی په یوه حالت کې نه پاتې کېږي. دې مشاهدې هغه د لرغوني فزیک په لومړنیو پوهانو کې راوست، چې په کایناتو کې یې د وخت رول په ګوته کوي چې په عصري او اوسني فزیک کې یو کلیدي او ځینې وختونه متنازع مفهوم دی.
طبیعي فلسفه په یونان کې د کلاسیکې دورې په ترڅ کې ( د میلاد څخه مخکې په شپږمه، پنځمه او څلورمه پېړی) او په هلینستي دوران کې په کراره د څېړنې په زړه پورې او د بحث وړ ساحې ته پراختیا ورکړه. د اپلاتون شاګرد ارستو (په یوناني: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs  ) (۳۸۴-۳۲۲ مخکې له میلاد) دې مفهوم ته وده ورکړه چې د فزیکي پېښو مشاهده په پای کې په دوی باندې د حاکمو طبیعي قوانینو د کشف لامل کېدای شي. د ارستو په لیکنو کې فزیک، میتافزیک، شعر، تیاتر، موسیقي، منطق، فصاحت او بلاغت، ژبپوهنه، سیاست، حکومت، اخلاق، بیولوژي او ژونپوهنه شامل دي. هغه لومړی اثر ولیکه چې "فزیک" ته اشاره کوي - ارستو په څلورمه پېړۍ کې د ارستویي فزیک په نامه سیستم جوړ کړ. هغه هڅه وکړه چې د څلورو عناصرو د تیورۍ پر بنسټ نظرونه، لکه: حرکت (او جاذبه) تشرېح کړي. ارستو په دې عقیده و چې ټولې مادې د اتر یا د څلورو عناصرو د ترکیب: ځمکه، اوبه، هوا او اور څخه جوړې شوې دي. د ارستو په وینا: دا څلور ځمکني عناصر له یو بل سره د بدلون وړ دي او د خپل طبیعي ځای پرلور حرکت کوي، یوه ډبره ښکته د کایناتو د مرکز پر لور رالوېږي، مګر د اورونو لوګي د محیط پرلور پورته کېږي. په پای کې د ارستو فزیک د ډېرو پېړیو لپاره په اروپا کې ډېر مشهور شو، چې د منځنیو پېړیو د علمي او ښوونیزو پرمختګونو څخه یې خبر ورکړ او په اروپا کې د ګالیله او اسحاق نیوتن تر وخته پورې د اصلي علمي بېلګې په توګه پاتې شو.
د کلاسیک یونان په لومړیو کې دا پوهه عامه وه چې ځمکه کروي (ګرده) ده. اراتوستن ( ۲۷۶-۱۹۴ مخکې د میلاد) شاوخوا ۲۴۰ کاله د میلاد څخه مخکې د یوې مهمې تجربې په پایله کې د هغه چاپېریال په سمه توګه اټکل کړ. د ارستو د ځمکې د مرکز یا جیوسنتریک نظریاتو برعکس، د ساموسي اریستارخوس (په یوناني: Ἀρίσταρχος ، نژدې ۳۱۰-نژدې۲۳۰ مخکې د میلاد) د لمریز سیستم د هیلوسینتریک ماډل یعنې د هغه په مرکز کې ځمکه نه، بلکې د لمر ځای پر ځای کولو لپاره څرګند استدلال وړاندې کړ. د اریستارخوس د هیلوسینتریک تیورۍ پیرو، سلوکي سلیوکس وویل چې:  ځمکه په وار د خپل محور او لمر په شا او خوا ګرځي. که څه هم، هغه استدلالونه چې نوموړي کارولي وو، ورک شوي دی. پلوتارک وویل چې: سیلوکس لومړی کس و، چې د استدلال له لارې يې د هیلو سینتریک سیستم ثابت کړ.
له میلاد نه مخکې په درېیمه پېړۍ کې د سیراکوز یوناني ریاضي پوه ارشیمدس (په یوناني: Ἀρχιμήδης  ۲۸۷-۲۱۲ مخکې د میلاد) په عمومي ډول د لرغونې زمانې ترټولو لوی او د هر وخت ترټولو لوی ریاضي پوه ګڼل کېده - د هایدروستاتیک، ستاتیک بنسټ یې کېښود او د رافعې یا اهرم اساسي ریاضیات یې محاسبه کړل. د خپلې زمانې یو مخکښ ساینس پوه، ارشیمدس له کمو هڅو سره د لویو شیانو د حرکت کولو لپاره د څرخونو پېچلي سیستمونو ته هم پراختیا ورکړه. د ارشیمدس پېچ د عصري هایدرو انجینرۍ بنسټ دی او د پیونیک لومړۍ جګړه کې د هغه د جګړې ماشینونو د روم د پوځونو په مخ نیوي کې مرسته وکړه. ارشیمدس ان د ارستو استدلالونه او د هغه میتافزیک یې ټوټه ټوټه کړل او اشاره یې وکړه چې د ریاضیاتو او طبیعت جلا کول ناممکن دي او دا یې هغه وخت ثابته کړه چې، ریاضیاتي تیوری یې په عملي موندنو بدلې کړې. له دې سره، ارشیمدس شاوخوا ۲۵۰ کاله مخکې له میلاد څخه، د لامبو وهونکو اجسامو په اړه په خپل اثر کې د لامبو قانون ته پراختیا ورکړه چې د ارشیمدس اصل په نوم هم یادېږي. ارشیمدس په ریاضیاتو کې د اګزاسشن مېتود وکاراوه، چې د پارابول قوس لاندې مساحت د لایتناهي سلسلې د ټولګې په وسیله محاسبه کړي او د پای یا pi د پام وړ دقیق تقریب یې ورکړ. هغه د دوراني حرکتونو د سطحو د حجمونو لپاره په خپل نوم د مارپېچ فورمولونه او د ډېرو لویو عددونو د بیانولو لپاره یو ځیرک سیستم هم تعریف کړ. هغه د تعادل د حالتونو او د جاذبې د مرکزونو اصولو ته هم پراختیا ورکړه، هغه نظرونه چې په نامتو پوهانو، ان ګالیله او نیوتن یې هم اغېزه وکړه.
هیپارکس (۱۹۰-۱۲۰ مخکې له میلاد) چې په ستورپوهنه او ریاضیاتو یې تمرکز کاوه، پېچلي هندسي تخنیکونه وکارول، ترڅو د ستورو او سیارو حرکت رسم کړي، ان د هغو وختونو وړاندوینه یې وکړه چې کسوف منځ ته راځي. له دې سره، هغه د خپل پرمختګ پر بنسټ له ځمکې څخه د لمر او سپوږمۍ د واټن محاسبه د هغه د لیدنې وسایلو ته اضافه کړه ، چې هغه وخت کارول کېدل. د لومړنیو ډېرو نامتو فزیک پوهانو څخه یو بل بطلیموس (۹۰-۱۶۸ وروسته د میلاد) و، چې د روم سترواکۍ په وخت کې یو له مخکښو ذهنونو څخه و. بطلیموس د څو علمي رسالو لیکوال و، چې لږ تر لږه درې یې د اسلامي او اروپايي راتلونکو علومو لپاره پرله پسې اهمیت درلود. لومړی د ستورپوهنې رساله ده، چې اوس د المجستي په نوم (په یوناني کې، Ἡ Μεγάλη Σύνταξις، "لویه رساله"، په اصل کې Μαθηματικὴ Σύνταξις، "د ریاضي رساله") یادېږي. دویمه جغرافیه ده، چې د یوناني- رومي نړۍ، د جغرافیايي علم په اړه بشپړ بحث دی.
د پخوانۍ نړۍ ډېره راټوله شوې پوهه ورکه شوه، ان د ډېرو مشهورو مفکرینو د اثرونو څخه کمې ټوټې باقي پاتې شوې. که څه هم، هغه لږ تر لږه څوارلس کتابونه لیکلي، د هیپارکس مستقیم اثر نژدې هېڅ شی باقي پاتې نه دي. د ارستو د ۱۵۰ مشهورو آثارو نه یوازې ۳۰ شته دي او ځینې له هغو څخه "د لیکچر نوټونو نه لږ ډېر" دي.
بختيار
بختيار په لا ند نيو قبيلو ويشل شوي دي: کو رتي،اکو،اتو،پري،توري،سيد محمد،خواجه الياس، خواجه يحيي کبير :  چې او لاده يې د شيخ زي په نا مه يا ديږي٠ مر غچي: هغه بختيار دي چې په مر غه کې دا يمي استو گنه لري٠ مقر زي: پوونده بختيار دي چې د خپل لو مړ ني استو گنځي له کبله يې مقرزي بو لي٠ نظر زي:دوی هم پوونده سو داگر او د بختيار قبيلې يو ښاخ دی٠ د بختيار قبيلي يو ستا نه او ولي حضرت خو اجه قطب الدين الد ين بختيار کاکي(٦٠٠هجري) و چې نعمت الله هروي په مخزن افغاني کې دی اقطب افغان بولي او دده د قبيلې دنورو مشا هيرو ذکر کوي چې په هغو کې د خواجه يحيي بختيار،شيخ شهاب بختياراوشاه ابو بکر بختيار نو مو نه يا دولای شو.دده زيارت د ډيلي د ښار په مهرولي کې دی چې خلک له ليري ليري گو ټو نو نه دده مزار ته راځي او ډير ارادت ور ته لري٠ پښتون مؤرخ سليمان ما کو(٦١٢ هجري) په خپل کتاب تذ کر ت الا وليا کې ددغه ستر ستا نه ذکر کوي او وايي:" بختيار په پښتو سندري کړ ينه- اوښي تو يو ينه- خدای ته نارې کړي غلبلي کړي-پاړکي لر ينه"- چې يو د ادی:
وير مې زړه سوری سوری کړ                راته وگوره ملو کې! په بيلتون کې دې وبا سم                   له خو ږمنه زړگي کوکې! راته وگوره ملو کې!راته و گوره ملو کې! د بيلتون اورونه بل دي                        هر گړۍ مې زړگی سو ځي ليو نی يمه د ميني                         سر خم زه لکه پيلو ځی راته وگوره ملو کې! راته وگوره ملو کې! غوړولی دې وربل دی                     اور زما په زړه کې بل دی زه بختيار خاورې ايرې سوم           په اور سوی مې گو گل دی راته وگوره ملو کې! راته وگوره ملو کې!
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
امريکا لويه وچه
امريکاګانې چې يو ځای ورته امريکا هم ويل کيږي، پراخه ځمکه ده چې ټوله شمالي او سويلي امريکا په کې رانغښتې ده. امريکا د ځمکې په لویدیځه نيمه کره کې تر ټولو زياته ځمکه په غېږ کې نيسي او نوې نړۍ جوړوي.
له ۴۲۰۰۰ څخه تر ۱۷۰۰۰ کاله مخکې، له آسيا څخه ځينې انسانان په امريکاګانو کې مېشت شول. له هغه وروسته، له آسيا څخه په «ناډينا» ژبه خبرې کوونکي خلک دويم ځل کډوال شول. له ميلاد ۳۵۰۰ کاله مخکې، نوې قطبي سيمې ته د «انويټ» وروستيو کوچ دا چاره بشپړه کړه او د همدوی کډوالۍ ته په عمومي توګه په امريکاګانو کې د اصلي خلکو د مېشتېدو په سترګه کتل کېږي.
په امريکاګانو کې لومړۍ پېژندل شوې اروپايي مېشتېدا د لوڅاوو «نورس ليف اريکسن» وه. بیا هم دا نيواک کله هم د تل لپاره نه شو او بيا خوشې کړای شو. له ۱۴۹۲ زڅخه تر ۱۵۰۴ز کال پورې، د هسپانوي کرستوفر کولمبس سفرونو، له اروپايي ځواکونو سره دايمي اړيکه رامنځ ته کړه (او ورپسې له نورې زړې نړۍ سره)، په پايله کې يې کولمبيايي راکړه ورکړه رامنځ ته شوه او په دې توګه د لوڅاوو نيولو او مستعمره ګرځولو يو پړاو پيل شو، چې اغېزې او پايلې يې تراوسه پورې روانې دي. په هغه ځای کې د هسپانيې شتون، د ډېرو امريکايي اصلي استوګنو له مريي کولو سره ملګری و.
هغو ناروغيو چې له اروپا او لویديځې افريقا څخه هلته رسېدلې وې، ډېری اصلي استوګن له منځه يووړل او اورپايي ځواکونو امريکاګانې ونيولې. د قراردادي مزدورانو په ګډون، له اروپا څخه ډله یيزې کډوالۍ او د افريقايي مريانو واردولو، تر ډېره بريده د اصلي خلکو ځای ونيو.
په ۱۷۷۰ز کلونو کې د امريکايي اوښتون په پيل سره، له نیواک(اشغال) څخه د امريکاګانو خلاصون پيل شو او د ۱۸۹ز کلونو په پای کې د هسپانيې او امريکايانو تر منځ په جګړې سره پای ته ورسېد. اوسمهال نږدې د امريکاګانو ټول اوسېدونکي په خپلواکو هېوادونو کې ژوند کوي، بيا هم د نيواک او د اروپايانو د مېشتېدا مېراث دا دی چې، امريکاګانې ډېرې شريکې کلتوري ځانګړتياوې لري، تر ټولو مشهور يې مسيحيت او اندو-اروپايي ژبې دي: چې په سر کې يې هسپانوي، انګليسي، پرتګالي، فرانسوي او یو څه ( په لږ کچه) هالنډي ژبه ده.
امريکاګانې د نږدې يو ميليارد اوسېدونکو کور دی، دوه په درې برخه يې په متحده ايالاتو، برازيل او مکسيکو کې ژوند کوي. اته ستر ښارونه لري (معنا دا چې ښاري سيمې چېرې چې لس ميليونه خلک يا له دې زيات په کې ژوند کوي) او هغه سيمې دا دي: نيويارک ښار (۲۳.۹ ميليونه)، د مکسيکو درې ښاري سيمه (۲۱.۲ ميليونه)، ساو پاولو (۲۱.۲ ميليونه)، لاس انجليس (۱۸.۸ ميليونه)، بوئنوس ايرس (۱۵.۶ ميليونه)، ريو ډي جينيرو (۱۳.۰ ميليونه)، بګوټا (۱۰.۴ ميلیونه) او ليما (۱۰.۱ ميليونه).
د نوم رېښه او نوم اېښودل
د امريکا نوم په لومړي ځل په ۱۵۰۷ز کې اورېدل شوی. د والډسيمولر له خوا د جوړه شوې دوه بعديزه کره د دې اصطلاح تر ټولو پخوانی ثبت شوی استعمال دی. دا نوم همدا راز (له اميريګن اړوندې اصطلاح سره يو ځای) د «کوسموګرافيا انټروډوکټيو» نومي کتاب کې هم کارول شوی و، چې اټکل کېږي، د «ماتياس رينګمن» له خوا ليکل شوی او هغه په دې نوم سره سويلي امريکا ته اشاره کړې ده. په ۱۵۳۸ز کال کې دا نوم جرادوس مرکاتور د شمالي او سويلي امريکا دواړو لپاره کارولی دی. د امريکا ټکی له (Americus) څخه مشتق شوی، دا ټکی د ايټالوي لوڅاوو « Amerigo Vespucci» د نوم د لومړۍ برخې لاتيني بڼه ده. د امريکا ښځينه نوم، د اسيا، افريقا او اروپا له ښځینه نوم سره برابر دی.
په اوسنۍ انګليسي ژبه کې په عمومي توګه شمالي او سويلي امريکا جلا لویې وچې بلل کېږی او که د دواړو يادونه کېږي، نو امريکاګانې ورته ويل کېږي يا ډېر کم وخت امريکا بلل کېږی. کله چې ورته د يوې لويې وچې په توګه نظر کېږي، نو په مفرد بڼه يعنې امريکا يادېږي. په دې توګه، د کومې څرګندې قرینې د نه شتون پر مهال، که يوازې امريکا ياده شي، نو موخه ترې د امريکا متحده ايالات وي.
په انګليسي ژبه غږېدونکې نړۍ کې له تاريخي اړخه د امريکا اصطلاح تر ۱۹۵۰ز کال پورې يوې لويې وچې ته کارېده (لکه د ون لون په جغرافيه کې ۱۹۳۷ ز): د تاريخ پوهانو هر يو کرن ويګن او مارټين ډبلو. لويس په وينا: "دا به هېښونکې وي( حیرانوونکې) چې معلومه شي، په ۱۹۳۷ز کال کې په متحده ايالاتو کې خپور شوي يوه کتاب کې شمالي او سويلي امريکا، لا هم د يوې لويې وچې په توګه يادېږي، خو بيا هم دا تصور تر دويمې نړيوالې جګړې ډېر عام و. دا ناڅاپي نه ده چې، دا نظر هغه مهال د امريکا د جيوپوليټيکل طرحو په خدمت کې و، چې هم يې د لویدیځې نيمې کرې د نيولو هڅه کوله او هم يې د پخوانۍ نړۍ له لويو وچو اروپا، اسيا او افريقا څخه د بېلتون هڅه کوله. په ۱۹۵۰ز کلونو کې نږدې ټولو جغرافيه پوهانو ټينګار کاوه چې، د کتو له نظره د شمالي او سويلي امريکا جلا جلا پراخې سيمې د دې وړ دي چې، په جلا جلا نومونو ونومول شي."
له کولمبيايي پړاو مخکې
له کولمبيايي څخه مخکې پړاو، د امريکا د تاريخ او له تاريخ څخه مخکې ټولې هغه اړخيزې برخې رانغاړي، کومې چې د امریکاګانو په لويه وچه کې د اروپايي اغېزو له څرګندېدو مخکې دی، دا پړاونه په لرغوني لوړ ډبرين عصر کې د مېشتېدو څخه پيلېږي او په مډرن عصر کې د اروپا له خوا تر نېواک پورې رسېږي. له کولمبيايي څخه مخکې اصطلاح، په ځانګړي ډول د امريکا د اصلي سترو تمدنونو لپاره کارول کېږي، لکه د ميزوامريکا (اولمکيان، تولتکيان، تيوتي هواکانو، زاپوتيک، ميکسټيک، ازتيک او مايا) او همدا راز، لکه: انډيز (انکا، موچه، ميوسکا، کاناريس).
له کولمبيايي پړاو څخه مخکې ډېرو تمدنونو يو لړ ځانګړتياوې او نښې جوړې کړې دي چې په هغې کې تلپاتې هستوګنځايونه، کروندګري، مدني او د يادښت معمارۍ او پېچلي ټولنيز تسلسل شامل دي. له دې تمدنونو څخه ځينې يې په لومړي ځل د اروپايانو د دايمي رسېدو پر مهال (د پنځلسمې پېړۍ پای او شپاړسمې پيل) له منځه تللي وو او يوازې د لرغون پېژندنې څېړنو له لارې وپېژندل شول. ځينې تمدونونه بيا له دې پړاو سره يو ځای و او همدا راز د هغه وخت د تاريخي رواياتو له لارې هم پېژندل شوي دي. د «مايا» په څېر ډېر کم يې ليکلي معلومات لري. په هر حال، د هغه مهال ډېريو اروپايانو دې ليکنو ته د بت پرستۍ په سترګه کتل او ډېری يې د مسيحيانو په اورتونونو کې ويجاړ کړای شول. نن سبا ورڅخه يوازې يو څو پټ شوي سندونه د پاتې دي، کوم چې د اوس وخت تاريخ پوهانو ته د هغه مهال د کلتور او پوهې په اړه يو څو شېبې په لاس کې ورکوي.
مېشتېدنه
د امریکاګانو لومړي استوګن ځای، هلته له اسيا کوچېدلي وو. په الاسکا او يوکون کې له ۲۰۰۰۰  کاله څخه لرغوني هستوګن ځايونه پېژندل شوي دي چې اټکل کېږي، عمر به يې ۴۰۰۰۰ کاله وي. سربېره پر دې، امريکا ته او په امريکاګانو کې د پاليو-هنديانو (سور پوستو هنديانو) کوچېدلو ځانګړتياوې چې په هغې کې د سفر نېټې او لارې شاملې دي، د تل لپاره تر څېړنې او بحث لاندې دي. په امريکاګانو کې پراخه استوګنه، له زيات نه زيات کنګلونو په پای کې، له ۱۶۰۰۰ څخه تر ۱۳۰۰۰ کلونو مخکې پورې رامنځ ته شوې ده.
سرچینې
وېشنيزه:امريکا وېشنيزه:لويې وچې
ژيمگانگ ولسوالۍ
ژيمگابگ د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
مېرمن شکيبا
مېرمن شکيبا د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ملتان خان اپریدی
ملتان خان اپریدی (زوکړه؟ - مړینه؟) د افغانستان د خپلواکۍ د ملي مبارزينو مشر وو.
مخينه
ملتان خان له آره زخه خېل اپریدی وو. هغه د خیبر د نورو اپریدیو په څیر پر ۱۸۷۸-۱۸۷۹، ۱۸۹۸ او ۱۹۰۱ زیږدي کلونو د پیرنگیانو پر خلاف د ملي مبارزو لارښوونه کړې وه. ملتان خان په ځوانۍ کې د انگریزانو د پوځ په پنجابي ۲۶ رجمنټ کې د وسلو او پوځي زده کړو کې ډیر مهارت تر لاسه کړ، خو وروسته یې د پوځي چارو نه استعفا ورکړه. هغه پر ۱۹۰۲ زیږدي کال په کوهاټ کې، پر ۱۹۰۵ زیږدي کال په پېښور کې، پر ۱۹۰۶ زیږدي کال په ماشوخېلو او همدا راز پر ۱۹۰۹ زیږدي کال په ځینو نورو سیمو کې انگریزانو ته درانه زیانونه ورواړول.
د پاني پت دوهمه جگړه
د پاني پت دویمه جګړه د ۱۵۵۶ ز کال د نومبر په ۵ مه د هیمو په نوم د سوري سلسلې د لومړي وزیر او د مغولو سترواک ځواکونو ترمنځ، چې مشري یې جلال الدین محمد اکبر کوله رامنځ ته شوه. هیمو د ډیلي په جګړه کې څو اوونۍ مخکې د ډیلي او اګرې ښارونه د تاردي بیګ خان تر مشرۍ لاندې د مغولو ځواکونو له مغلوبولو وروسته ونیول او د ډیلي په پورانا کې د تاج اېښودو پرمهال راجا ویکرا مادیتا اعلام کړی وو. اکبر او ساتونکی یې بایرام خان، وروسته له هغې چې د اګرې او ډیلي له ماتې خبر شول، د پاني پت پر لور یې حرکت وکړ، چې له لاسه وتلې سیمې بېرته ونیسي. د پاني پت په سیمه کې دوه پوځونه او د پاني پت لومړۍ جګړه چې په ۱۵۲۶ ز کال کې رامنځ ته شوې وه، لږ لرې له یو بل سره مخامخ شول.
ملتان خان اپریدی
د ملتان خان په اړه ويل شوې لنډۍ
لاس د ملتان يې رااوچت کړ - زړه د ملتان به اوس په تول معلوموينه
د پاني پت دوهمه جگړه
هیمو او ځواکونه یې پياوړي وو. په همدې حال کې هېمو د جګړې په ډګر کې د ټپي کېدو له امله بې هوښه شو. ځواکونو یې د خپل مشر د غورځېدو له امله له وېرې سره مخامخ او وشیندل شول. هیمو چې بې هوښه و او له مرګ سره لاس او ګریوان و، ونیول شو او وروسته د اکبر په فرمان د بایرام له خوا سر ور نه غوڅ شو او جګړه د مغولو په بریا سره پای ته ورسېده.
ملتان خان اپریدی
د ملتان خان په اړه ويل شوې لنډۍ
زړه د ملتان يې رابهر که - په تول يو سير خيژي انگرېز حيرانوينه
د پاني پت دوهمه جگړه
مخینه(شالید)
همایون چې د مغولي سترواکۍ د مؤسس بابر ځای ناستی ؤ، خپل میراث له لاسه ورکړ او شیرشاه سوري هغه له هندوستان نه وشاړه. سوري بیا په ۱۵۴۰ زکال کې د سوري سترواکي بنسټ کېښود. شیرشاه سوري ته، ډیلی او اګره په لاس ورغلل، خو څه موده وروسته په ۱۵۴۵ ز کال کې په کلنجار کې مړشو. د اسلام شاه سوري په نوم ځوان زوی یې ځای ناستی شو، چې یوپیاوړی واکمن و. له دې سره، په ۱۵۵۴ ز کال کې د نوموړي د مړینې پرمهال د سوري سترواکي د ځای ناستي پر سر جګړو کې ښکېل شو، چې له پاڅون او د ولایتونو په له لاسه ورکولو سره مخامخ شو. همایون له دغو اختلافونو نه ګټه پورته کړه، څه یې چې له لاسه ورکړي وو، بیا یې ترلاسه کړل او مغولو د ۱۵۵۵ ز کال د جولای په ۲۳ مه، سکندر شاه سوري مغلوب کړ او په پای کې یې د ډیلي او اګرې کنترول بیا ترلاسه کړ.
ملتان خان اپریدی
اخځليک
۱- د لیکوال لطيف ياد فېسلوک پاڼه.
د پاني پت دوهمه جگړه
مخینه(شالید)
د اسلام شاه برحقه ځای ناستی چې د فیروزخان په نوم دولس کلن زوی یې د ماما له خوا ووژل شو، ماما یې چې عادل شاه سوري نومېده، په تخت کېناست، خو نوي حاکم د دولتي چارو د ادارې پرځای عیاشۍ ته مخه کړې وه. د چارو اداره تر ډېره هیمو ته سپارل شوې وه، هېمو په ریواري کې د شیرشاسوري پخوانی همکار و، هغه له متواضع شرایطو سره لوی شوی و چې هم د عادل شاه د وزیر په توګه او هم د سوري پوځ د جنرال په توګه خدمت کاوه. کله چې همایون د ۱۵۵۶ ز کال د جنورۍ په ۲۷مه مړشو، هغه په بنګال کې و. د مغولو د سترواک مړینې هیمو ته یوه  موکه برابره کړه، څو مغولو ته ماتې ورکړي او بېرته له لاسه وتلې سیمې بیا ونیسي.
ملتان خان اپریدی
اخځليک
۲- https://www.safiahaleem.com/?p=1367
د پاني پت دوهمه جگړه
مخینه(شالید)
هیمو له بنګال نه سخت بریدونه پیل کړل او مغول یې د بایانا، ایتاوا، بهارتانا، بیدونا، لکنا، سمبال، کالپي او نارنول سیمو نه واېستل. د اګرې حاکم چې د هیمو له ېرغل نه خبر شو، ډېر ژر له ښاره ووت او و تښتېد. هیمو د اګرې حاکم په څارلو سره تغلق اباد ته چې ډیلي ته نږدې کلی دی، ورسېد. هغه هلته د مغولو د ډیلي په واکمنو ځواکونو چې مشري یې تاردي خان کوله برید وکړ او هغه ته یې د تغلق اباد په جګړه کې ماتې ورکړه. هغه له یوې ورځې جګړې وروسته، د ۱۵۵۶ ز کال د اکتوبر په ۷ مه ډیلی ونیو او د ویکرا مادیتا ( بیکرام جیت) لقب په اخیستو یې د سطلنت ادعا وکړه.
جګړه ییز تشکیلات
په مرکز د مغولو د ۱۰۰۰۰ سپرو پوځیانو مشري علي قلي خان شیباني کوله، ښۍ خوا ته سکندر خان ازبک او کیڼ لورته عبدالله خان ازبک وو، د طلیعه لرونکو ځواکونو مشري، د حسین قلي بیګ او شاه قلي مهرمان کوله چې د بایرام خان تر مشرۍ لاندې د ترکانو ډله په کې شامله وه.
د هیمو پوځ د شمېر له پلوه ډېر او د ځواکونو شمېریې ۳۰۰۰۰ افغان آس لرونکي پیاوړي سپاره او ۵۰۰ فیلان هم په کې وو. هر جنګي فیل په زغروالو پاڼو پوښل شوی و، چې ټوپک لرونکي کسان ورباندې سپاره وو. د جګړې مشري په خپله دهېمو له خوا کېده او هغه فیل چې هوای نومیده ناست و. کیڼې خواته یې خوریی رامیا او ښي لور ته یې ښادي خان کاکړ مشري کوله. پوځ یې پیاوړی او پرځان بسیا و او هیمو تر هغه وخته له بنګال نه تر پنجاب پورې په ۲۲ جګړو کې بریالی شوی و، خو په دغه جګړه کې هیمو هېڅ توپ خانه نه لرله.
جګړه
هیمو برید پيل کړاو خپل فیلان یې د مغولو ښۍ او کیڼې خوا ته خوشي کړل. هغه سرتیري چې له فیلانو تښتېدل، د دې پر ځای چې پر شاتګ وکړي، پریکړه یې وکړه، څو د پوځ شاو خوا ته ورشي او د هیمو په سپرو کسانو باندې مرګوني ګوزارونه وکړي اوله منځه یې یوسي. د مغولو مرکزي ځواکونو هم پرمختګ درلود او د اوبو دیوې ژورې کندې په شاوخواکې یې دفاعي حالت غوره کړی و. د هیمو فیلان او سپاره کسان د دې جوګه نه وو چې، له دغې تنګې درې تېر شي او ځان دښمن ته ورسوي. په دغه وخت کې د هیمو پوځیان  د مغولو تر بریدونو لاندې راغلل. له دې سره سم، د مغولو سپاره کسان له چټکو آسونو سره  په دې توانېدلي وو چې، د دښمن څنګ لورو او شاته چې افغانان وو، خپله لار خلاصه کړي او فیلان په نښه کړي. د مغولو دغو ځواکونو دغه فیلان یا په پښو وهل  او یا به یې سپاره کسان وژل. هیمو اړ شو، چې خپل فیلان شاته کړي او د افغانانو برید کرار شو.
د علي قلي خان چې د افغانانو د بریدونو کموالي ته پام شو، خپل سپاره نظام ته یې بهر ته د وتلو لارښوونه وکړه، افغان ځواکونه یې کلا بند کړل او په مرکز یې د شا له خوا برید وکړ. هیمو چې د جګړې ډګر له خپلې هودې howdah نه څاره، ډېر ژر خپلو ځواکونو ته ورغی، څو د برید ضد بل برید وکړي، ان وروسته له هغې چې د ښادي خان کاکړ او پیاوړي مرستیال بهاګوان دآس لوېدل یې ولیدل، بیا هم د مغولو پرضد برید ته دوام ورکړ او هرهغه کس به چې فیل به یې وګواښاوه، تر پښولاندې کاوه. سره له دې چې دغه جګړه ډېره سخته وه، خو په ظاهره د جګړې ډګر د هیمو په ګټه وو. د مغولو پوځ پرشاتګ ته اړشوی و، چې د فیلانو او سپرو ډله یې مخکې کړه، څو د دوی مرکز هم مات کړي. په همدې حال کې هیموچې بري ته نږدې شوی و، د مغولو ځواکونو غشی یې په سترګه ولګید، ټپي شو او بې هوښه پرځمکه وغورځېده. ځواکونو یې چې دغه صحنه ولیده، ووېرېدل. پوځي تشکیلات یې مات شول او وتښتېدل. هیمو د جګړې بایلونکی شو، ۵۰۰۰ کسه مړي  یې د جګړې په ډګر کې پراته وو او زیات شمېر نورد جګړې پرمهال ووژل شول.
د جګړې پایلې
هغه فیل چې په ټپي حالت اومرګ هیمو لېږداوه، څو ساعته وروسته او د جګړې په پای ته رسېدو سره د مغولو له خوا ونیول شو او د مغولو د ځواکونو ځای ته یو وړل شو. بایرام خان له ۱۳ کلن شاه نه وغوښتل چې، د هیمو سرپرې کړي، خو هغه د یوه مړه سړي د پاسه د تورې پورته کول رد کړل. اکبر ته قناعت ورکړل شو، چې په خپلې تورې د هیمو سر لمس کړي او وروسته بایرام خان هغه اعدام کړ. د هیمو سر کابل ته واستول شو، څو د ډیلي بهر دروازه باندې وڅړول شي او مړی( جسد ) یې د ډیلي په پورانا کویلا کې، چیرې چې هغه د اکتوبرپه ۶ مه د تاج اېښودلو مراسم ترسره کړي وو، د نورو د پند اوعبرت لپاره را ځوړند شي. د هیموڅو نورملګري اوملاتړي هم و وژل شول او څه موده وروسته څلی جوړشو. د دغه منار انځور ګري د اکبرنامې په نسخه کې د اکبر د ژوند له ۵۶ نامتو انځورګریو(نقاشیو) نه ده. د هیمو د یادونې یو څلی هم، په هغه سیمه کې چې په پاني پت کې سر ترې غوڅ شوی و، جوړشو. دغه څلی د هیمو د ستالې سمادي په نوم هم یادېږي.
د هیمو په وژل کېدوسره، د عادل شاه بخت هم له بدتره کېدو سره مخامخ شو. هغه د ۱۵۵۷ ز کال په اپریل کې د بنګال د محمد خان سور زوی خضر خان ته ماتې ورکړه او ووژل شو. د پاني پت جګړه کې جنګي غنیمتونه، چې په کې ۱۲۰فیلان هم وو، د جګړې په ډګر کې د دغو فیلانو خرابو حرکتونو مغول دومره تر اغېزې لاندې راوستل، چې دوی ډېر ژر د مغولو د پوځي ستراتيژۍ په مهمې برخې  باندې بدل شول.
تاریخ
دا جگړه د ۱۵۵۶ زېږدي کال د نومبر پر پینځمه د عادل شاه سوري د هندو قوماندان ( هیمو ) او بابر د لمسي ( جلال الدین اکبر ) تر منځ پیښه سوې ده. هیمو ډیر پوځیان او ۱۵۰۰ پیلان لرل. هیمو ( چی اصلی نوم یې هیماچندرا بهرگاوا دی ) کامیابېدونکی و ، خو ناببره یو غشی د ده پر سترگه ولگېد او د آس څخه راولوېد او بې هوښه سو څو چی تر نیول کېدو وروسته اکبر ته راوستل سو. اکبر هم د هغه د سر پرې کولو امر صادر کړ او په دې ډول ووژل سو او اکبر د ډیلی او اگرې واکمن سو.
عادل شاه سوری د شیرشاه سوری اووم لمسی او د دې کهول وروستی واکمن و چی د ډیلی د ختیځ پر یوه کوچنۍ سیمه یې واک چلاوه. نوموړﺉ د سکندرشاه سوری ورور و چی هغه په ۱۵۵۵ کی د بابر د زوی ( همایون ) لخوا مات سوی و. عادل شاه او سکندرشاه د اکبر مغولی پاچا پر خلاف د ډیلی د تخت دعوه کونکي وو. کله چی په ۱۵۵۶ کی اکبر پاچا د ډیلی څخه د یو پوځی مأموریت لپاره دباندی تللی و ، نو « هیمو » د اکبر پر قوماندان « طرزی بیگ » باندی ناببره یو ه سخته حمله وکړه او پسی مات یې کړ او هغه هم د ډیلی څخه وتښتېد. دا د « هیمو » دوه ویشتمه پوځی سوبه وه او سمدلاسه یې د عادل شاه سره خیانت وکړ او ځان یې د هغه پر ځای پخپله ( د راجا ویکرم جیت په نوم ) پاچا اعلان کړ. خو د ۱۵۵۶ د نومبر پر پنځمه د مغولی اکبر ځواکونو د بیرم خان ( بهرام خان ) په قومانده د پانی پت په دوهمه جگړه کی هیمو مات کړ او مغولی سلطنت په دې ډول د ۱۵۰ نورو کلونو لپاره ټینگ سو. پنځه میاشتی وروسته ( یعنی د ۱۵۵۷ په اپریل کی ) د بنگال بهادرشاه د منگیر په جگړه کی عادل شاه سوری ته ماته ورکړه او هغه یې تر نیولو وروسته پسی ووژﺉ او په دې ډول د هند پښتنی سلطنت نور نو په نوم هم پای ته ورسېد. د پانی پت دوهمی جگړې هم د زرگونو پښتنو ککرۍ وخوړلې ، ځکه د عادل شاه سوری د قوماندان « هیمو » او اکبر په ځواکونو کی بی شمیره پښتانه شامل وو. خو د دې سره سره بیا هم دغی جگړې د افغانستان سره مستقیم تړاو نه درلود بلکی صرف د هندوستان د جغرافیوی چوکاټ په دننه کی له اهمیته ډکه ده.
وېشنيزه:د پاني پت جگړې
انجیل
انجیل (د یونانيKoine τὰ βιβλία، tà biblía، «کتابونو») د مذهبي متنونو یا سپېڅلو متنونو ټولګه ده چې په عیسویت، یهودیت، سامریانيزم او نورو ډېرو عقیدو کې شتون لري. دا کتاب په غوره کړل شوې توګه د بېلابېلو متنونو ټولګه ده، چې په اصل کې په عبراني، ارامي او کوین یوناني لیکل شوی دی.
په دې متنونو کې له دیني پلوه پر تاریخ متمرکزې پېښې، مذهبي سندرې، دعاګانې، متلونه، تمثیلونه، درسي لیکونه، نصیحتونه، مقالې، شعرونه او وړاندوینې شاملې دي. د موادو ټولګه چې د یوه ځانګړي مذهبي دود یا ټولنې له خوا غوره ګڼله شوې وي، د انجیل قانون په نامه یادیږي.
د اسرائیلو د پخوانیو لیکنو سرچینې په پخوا زمانو کې ورکې شوې دي. په دې اړه چې کله د یهودیانو د عبراني انجیل قانون په خپل اوسني ډول رامنځته شوی، هیڅ د نظریو علمي توافق شتون نه لري. ځینې ​​پوهان استدلال کوي چې دا د هاسمونیانو په واکمنۍ (۱۴۰-۴۰ مخکې له میلاد) کې رامنځته شوی،  په داسې حال کې چې ځینې بیا داسې استدلال کوي چې: دا د دویمې وروسته له میلاده پېړۍ یا ان له هغه وروسته هم نه و رامنځته شوی.
پراختیا
انجیل یو واحد کتاب نه دی، بلکې د کتابونو ټولګه ده، چې پېچلی پرمختګ یې تر اوسه لا په بشپړ ډول درک شوی نه دی. دا کتابونه د سندرو او کیسو په توګه راپیل شوي، چې له لیکلو دمخه له یوه نسل نه بل نسل ته لېږدول شوي دي. انجیل د بېلابېلو کلتورونو درلودونکو کسانو له خوا راټول شوي او لیکل شوي چې ځینې یې نامعلوم دي.
دا کتابونه چې د سپېڅلو متنونو (غوره او سپېڅلي مذهبي متنونو) په توګه ګڼل کېږي، د بېلابېلو مذهبي ټولنو له خوا د بېلابېلو انجیلي قوانینو (د سپېڅلیو متونو رسمي ټولګې) په توګه راټول شوي دي. تر ټولو لومړنی تالیف چې د انجیل لومړني پنځه کتابونه په کې شامل دي او تورات (چې معنا یې «قانون»، «لارښوونه» او «تدریس») یا Pentateuch(«پنځه کتابونه») په نامه یادېږي، د یهودي قانون په توګه په پنځمې مخکې له میلاده پېړۍ کې ومنل شو.
پخواني پیغمبران
پخواني پیغمبران د جوشوا، قاضیانو، سمویل او پاچایانو کتابونه دي. دوی داسې روایتونه لري چې د موسی له مړینې وروسته په سملاسي توګه د الهي ټاکلو پر بنسټ جوشوا د هغه د ځای ناستي په توګه ټاکل کېږي، چې بیا د اسرائیلي خلکو ژمنې شوې ځمکې ته هدایت کوي او د وروستي پاچا یهودا له بند نه خوشې کېدو سره پای ته رسېږي. د سمویل او پاچا کتابونو سره د واحدو کتابونو په توګه چلند کېږي، چې دا برخې په کې شاملې دي:
نور کتابونه
د درېیو کتابونو او پنځو رغښتلو سربیره، په Ketuvim  کې پاتې نور کتابونه ډینیل، عزرا – نحمیاه او تاریخ دي. که څه هم په یهودي دود کې د دې کتابونو لپاره کومه رسمي ډله شتون نه لري، خو بیا هم دوی یو شمیر توپیرونه لري: