cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نظري ایکولوژي
د ایکوسیستم ایکولوژي
که ایکوسیستونه تر ډېره د داسې تصادفي پروسو په مرسته اداره کېږي چې د هغو له لارې یې راتلونکی وضعیت د اټکل وړ او تصادفي اقداماتو په مرسته مشخصېږي، ښايي د ناڅاپي بدلونونو په نسبت په جلا جلا ډول د هرې نوعې لپاره ارتجاعي بڼه ولري. د طبیعت د تعادل په نشتون کې د ایکوسیستمونو د نوعو په ترکیب کې داسې بدلونونه پېښېږي چې د بدلون له ماهیت سره تړاو لري، خو ټول ایکولوژيکي سقوط ښايي نادرې پېښې وي. په ۱۹۹۷ کال کې «رابرټ اولانوویچ» د معلوماتو د تیورۍ وسایل د ایکوسیستمونو د جوړښت تشرېح کولو لپاره وکارول او په څېړل کېدونکو سیستمونو کې یې پر متقابلو معلوماتو ټینګار وکړ. اولانوویچ پر دغه مېتود او د پېچلو ایکوسیستمونو پر مخکېنیو مشاهداتو په تکیې سره د دې لپاره ځینې تګلارې تصویر کړې چې پر ایکوسیستمونو د فشار کچه وټاکي او د بدلون تعریف شویو ډولونو ته د سیستم د غبرګون اټکلونه وکړي (چې د انرژۍ د جریان ډېرېدل او کمېدل یې د بېلګې په توګه یادولی شو).
ایکوپات (Ecopath) د ایکوسیستم د ماډل جوړونې سافټوېیرونه دي چې په لومړیو کې د امریکا سمندري او اتومسفیري ملي ادارې جوړ کړل او د کب نیونې په مدیریت کې د هغو پېچلو اړیکو د تجسم او ماډل جوړونې لپاره په پراخه کچه کارول کېږي چې د رښتینې نړۍ په سمندري ایکوسیستمونو کې موجودې دي.
غذايي شبکې
په ۱۹۲۷ کال کې «چارلس الټون» له غذايي شبکې څخه د استفادې په اړه یو اغېزناک سنتېز خپور کړ چې له امله یې غذايي شبکې په ایکولوژۍ کې پر یوه اصلي مفهوم بدلې شوې. په ۱۹۶۶ کال کې د مد او جزري ساحلونو په اړه د «رابرټ پین» تر هغې تجربوي څېړنې وروسته غذايي شبکو ته لېوالتیا زیاته شوه چې ویل یې د غذايي شبکې پېچلتیا د نوعو د بېلابېلوالي د ساتنې او ایکولوژيکي پایښت کیلي ده. د «سر رابرټ مې» او «سټوارټ پیم» په څېر ډېری نظري ایکولوژېستان د دغه کشف له امله وهڅېدل چې د غذايي شبکو ریاضیکي خواص وڅېړي. د دوی تحلیل وښوده چې پېچلې غذايي شبکې باید د ساده غذايي شبکو په نسبت کم ثبات ولري. په طبیعت کې د لیدل شویو غذايي شبکو د پېچلتیا او د غذايي شبکو د ریاضیکي ماډلونو د کمزورۍ تر منځ ظاهري پاراډاکس دا مهال د څېړنو او بحث وړ ساحه ده. د دغه پاراډاکس لامل ښايي تر یوه حده د غذايي شبکې د دوام او د غذايي شبکې د تعادلي ثبات تر منځ مفهومي توپیرونه وي.
د سیستمونو ایکولوژي
د سیستمونو ایکولوژي په ایکولوژۍ کې د عمومي سیستونو د تیورۍ کارولو ته ویلی شو. دا د ایکولوژيکي سیستمونو په ځانګړي ډول د ایکوسیستمونو د څېړنې لپاره یوه پراخه او منځ رشته‌يي تګلاره ده. د سیستمونو ایکولوژي د ایکوسیستمونو پر فعالیت د انساني مداخاتو د اغېز له ډول سره سروکار لري. نظري ایکولوژۍ د نورو برخو په څېر د ترموډینامیک له مفاهیمو څخه استفاده کوي او د پېچلو سیستمونو نور ماکروسکوپي تشرېحات پراخوي. د دې تر څنګ په ایکولوژيکي شبکو کې د بېلابېلو تغذیوي کچو له لارې د انرژۍ جریان په پام کې نیسي. د سیستمونو ایکولوژي د ایکولوژيکي اقتصاد هغه بیرونی اغېز هم په پام کې نیسي چې معمولاً د ایکوسیستم په ایکولوژۍ کې پام نه ورته کېږي. په ډېرو مواردو کې د سیستمونو ایکولوژي د ایکوسیستم د ایکولوژۍ یوه فرعي څانګه ده.
فدراليزم
فدراليزم د حکومت مخلوط يا مرکبه بڼه ده، په کومه کې چې عام حکومت (مرکزي يا وفاقي حکومت) په يو واحد سياسي سيستم کې له سيمه ييزو حکومتونو (ولايتي، ايالتي، کانټونال، سيمه ييز يا نور فرعي-واحد حکومتونه ) سره يو ځای شوی وي او په دې ډول واکونه د دواړو خواوو تر منځ ځواک سره وېشي. په اوسمهال (مودرن عصر) کې فدراليزم د پخواني سويسي کانفدراسۍ پر مهال په لومړي ځل پلی شوی و.
فدراليزم او کانفدراليزم سره توپير لري، په کانفدراليزم کې د حکومت عمومي کچه د سيمه ييزې کچې تابع وي، همدا راز په يو اتحادي ايالت کې له واک سپارلو (سیمه ييزو حکومتونو ته واک سپارل) سره هم توپير لري، په واک سپارلو کې د حکومت سيمه ييزه کچه د حکومت د عمومي کچې تابع وي. دا د سيمه ييز يو ځای والي يا جلا والي په لاره کې د مرکزي بڼې استازولي کوي، کوم چې په کانفدراليزم کې د په کم متحد شوي اړخ پابند او په یو اتحادي دولت کې د واک لېږدولو په مټ په زيات متحد شوي اړخ پابند وي.
د فدراسيون يا فدرالي ولايت یا دولت په بېلګو کې ارجنټاين، استراليا، بلجيم، بوسنيا او هرزګوينا، برازيل، عراق، کاناډا، المان، متحده عرب امارات، مکسيکو، هندوستان، ماليزيا، نيپال، نايجيريا، پاکستان، روسيه، سويټزرلينډ او متحده ايالات شامل دي. ځينې اروپايي ټولنه په ګڼ ايالتي جوړښت کې د فدراليزم مخکښه بېلګه بولي، په هغه تصور کې چې د «د ايالتونو فدرالي ټولنې» په نوم نومول شوې ده.
ارپېژندنه
د «فدراليزم» او «کانفيدراليزم» اصطلاحاتو رېښې د لاتيني ژبې ټکي «foedus» کې سره شريکې دي، معنا يې ده «تړون، موافقه، يا مننه». د اتلسمې پېړۍ تر وروستيو پورې د دې اصطلاحاتو عامه لومړۍ معنا په ساده ډول تړون، يا د تړون پر بنسټ جوړ شويو خپلواکو دولتونو تر منځ بين الحکومتي اړيکې وې. په همدې بنسټ دې دواړو په لومړي سره کې سره مترادفې معناوې درلودې. په همدې معنا کې و چې «جيمز ماډيسن» په خپل  «Federalist No.39» کې د متحده ايالاتو نوي اساسي قانون ته په دې ډول اشاره کړې چې «نه ملي او نه فدرالي اساسي قانون دی، بلکې د دواړو ګډوله ده» (دا معنا چې نه يې يو ستر اتحادي دولت جوړ کړی دی، نه يې د کوچنيو ايالتونو تر منځ يوه ټولنه/کانفدراسيون جوړ کړی، بلکې د دواړو مخلوط دی). د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې متحده ايالاتو د فدراليزم معنا د بدلون پر لور ولاړه، په ځانګړي ډول نوي يو ځای شوي سياسي بڼې ته يې اشاره کول پيل شول، کوم چې د فلاډيلفيا په کنوانسيون کې منځ ته راغلی و، په داسې حال کې چې د کانفدراليزم معنا هماغه د ايالتونو ټولنه پاتې شوه.
پيل
په تنګه معنا، فدراليزم هغه ډول حکومت ته اشاره کوي، په کوم کې چې د يو دولت سياسي بدنه په داخل کې منظمه شوې وي او دا يې هماغه معنا ده چې اوسمهال ډېر کار ځينې اخيستل کېږي. خو سياسي پوهان دا اصطلاح په ډېره پراخه معنا کې کاروي او په دې سره «د يو ټولنيز او سياسي ژوند  ګڼ پوړيز او مخلوط تصور ته اشاره کوي».
د فدراليزم لومړۍ بڼې په لرغونو وختونو کې جوړې شوې چې د ايالتونو تر منځ د ايتلاف په بڼه وې. له اومې څخه تر دویمې مخزېږديزې پېړۍ پورې يې په بېلګو کې د «ارکياک لیګ، ايتوليک ليګ، پيلوپونيسين ليګ» او «ډيلين ليګ» شامل دي. د فدراليزم يو ابتدايي مخکښ په هلينستي يونان کې «اچين ليګ» و. د کلاسيکي يونان د يوناني ښاري ايالتونو په خلاف، د کومو هر يو به چې د بشپړې خپلواکۍ پر ساتلو ټينګار کاوه، په هلينستي پړاو کې بدلېدونکو شرايطو ډېری ښاری ايالتونه اړ کړل چې يو له بل سره وتړل شي، ان د خپلې خپلواکۍ د يوې برخې له لاسه ورکولو په قيمت هم وي. د ايالتونو په وروستيو اتحاديو کې د سويس دويم کانفدراسيونونونه (۱۲۹۱-۱۷۹۸ او ۱۸۱۵-۴۸)، د هالنډ متحده ولايتونه (۱۵۷۹-۱۷۹۵)، جرمن بونډ (۱۸۱۵۱-۶۶)، لومړی امريکايي اتحاد چې د امريکا متحده ايالاتو د کانفدراسيون په نوم پېژندل کېږي (۱۷۸۱-۸۹) او دويم امريکايي اتحاد چې د امريکا متحده ايالاتو په بڼه جوړ شو (۱۷۸۹-۱۸۶۵)، شامل دي.
سياسي تيوري
اوسنی فدراليزم په ديموکراتيکو اصولو او ادارو ولاړ يو سياسي نظام دی، په کوم کې چې حکومت کونکی ځواک د ملي او ولايتي/ايالتي حکومتونو تر منځ وېشلی وي. د «federalist» اصطلاح په نړۍ کې ګڼ سياسي باورونه تشريح کوي چې تر حالاتو پورې اړه لري. په داسې حال کې چې فدرالي کېدل « federalization » هم جلا سياسي بهيرونه تشريح کوي، د هغې استعمال هم تر شرايطو پورې اړه لري.
په سياسي تيورې کې، د فدرالي کېدو دوه مرکزي بڼې پېژندل شوي دي:
د پلي کولو دلايل
د «دانيال زيبليټ» په وينا، په علمي ادبياتو کې د فدرالي نظامونو د پلې کولو لپاره څلور سيال نظرياتي تشریحات شته چې هغه دا دي:
«ايمانويل کانت» يادنه کړې چې «د يو دولت د قيام ستونزه د شيطانانو د قوم په مټ هم حل کېدای شي»، تر هغه وخته چې هغوی سره يو مناسب قانون موجود وي، کوم چې وکولای شي يو د بل پر وړاندې مخالفې ډلې په منظم توازن ودروي. په ځانګړو انفرادي دولتونو کې فدراسيون د جګړې د شونتيا په وړاندې د خونديتوب په توګه اړین دی.
د فدرالي نظامونو ملاتړو له تاريخي اړخه استدلال کړی چې په فدرالي نظام کې د ځواک شراکت داخلي دولتي امنيتي ګواښونه او بهرني ګواښونه کموي. فدراليزم له ايالتونو سره مرسته کوي چې پراخه او متنوع شي او د ځواکونو د مرکزيت په مټ د ظالم حکومت ګواښ کم کړي.
بېلګې
ډېرو هېوادونو د مرکزي او سيمه ييزو خپلواکيو بېلا بېلو کچو فدرالي حکومتي نظامونه جوړ کړي دي. د دې هېوادونو فدرالي حکومت په تر ټولو کم فدراسيون کې وېشل کېدای شي، کوم چې د يواځې دوه فرعي فدرالي واحدونو يا ګڼو سيمه ييزو واحدونو څخه جوړ وي، دا يې هغه دي چې له درې څخه تر لسګونه سيمه ييزو حکومتونو څخه جوړ شوي وي. دوی هم د جوړښت د سياسي ډول پر بنسټ ډلندي کېدای شي، لکه امارت، ولايت، جمهوري يا ايالتي فدرالي نظامونه. د فدرالي شويو هېوادونو د مطالعه کولو يوه بله لاره دا ده چې هغوی په هغه ډول ډلبندي کړای شي، د کومو ټوله سيمه چې فدرالي شوي وي، دا د هغې حالت په عکس حالت دی چې د هغې سيمې يواځې یوه برخه د هېواد په فدرالي برخه کې شامله شوې وی. ځينې فدرالي نظامونه ملي نظامونه دي، په داسې حال کې چې د اروپايي ټولنې په څېر نور له ملتونو څخه هم لوړ دي.
د USS کانسټیټوشن (بېړۍ)
د USS کانسټیټوشن چې د زړې اوسپنې په نوم هم پېژندل کېږي، د متحده ایالتونو د سمندري ځواک یوه لرګي پوښه درې ګونې درنه بېړۍ ده. هغه د نړۍ ترټولو لرغونې بېړۍ ده چې لاتراوسه هم چلېږي. هغه په ۱۹۷۹م کال کې اوبو ته د ننه شوه، یوه له شپږو اصلي بېړیو څخه ده چې د ۱۷۹۴ سمندري قانون لخوا د رغولو لپاره وټاکل شوه او دریمه بېړۍ وه چې جوړه شوه. د «کانسټیټوشن» نوم د هغو لسو نومونو په منځ کې وو چې د ۱۷۹۵م کال په مارچ کې د جګړې وزیر ټیموټي پیکرینګ لخوا د هغو بېړیو لپاره چې د جوړېدو پلان یې وو، ولسمشر جورج واشنګټن ته ولېږدول شو. جاشوا هامفریس دا بېړۍ د سمندري سرمایې ځوانو بېړیو په توګه طراحي کړې، له همدې کبله د کانسټیټوشن بېړۍ او د هغې خور د هغې دورې له سټانډارډ بېړیو څخه لا لویې او په ډېرو وسلو سنبال وې. هغې د بوسټون په شمال کې د اډمونډ هارټ په بېړۍ جوړونې کارخونې کې، ماساچوسټ جوړ کړ. د هغې لومړنۍ دندې له فرانسې سره د نیمه جګړې په اوږدو کې د امریکایي سوداګریزو کښتیو څخه ساتنه او په لومړۍ بربري جګړې کې د بربري سمندري غلو ماتول وو.
کانسټیټوشن ډېری د بریټانیا په وړاندې د ۱۸۱۲ کال په اوږدو کې د خپلو کړنو له امله د پام وړ ګرځېدلې ده، کله چې هغې ګڼ شمېر سوداګریزې بېړۍ تصرف کړې او پنځه برېټانیایي کوچنۍ جنګي بېړۍ یې ماتې کړې: HMS Guerriere، Java، Pictou، Cyane او Levant. له Guerriere سره د هغې جګړې ورته د «زړې اوسپنې» لقب او همدارنګه عمومي ستاینه ترلاسه کړه چې څو ځلې یې هغه له خرابېدو ژغورلې ده. هغې د مدیترانې او افریقا په سکواډرون کې د یوه غوړيدلي ګل په څېر خپل خدمت ته دوام ورکړ او په ۱۸۴۰مه لسیزه کې له ټولې نړۍ څخه راوڅرخېده. د امریکا کورنۍ جګړې په اوږدو کې، هغې د متحده ایالتونو سمندري ځواکونو اکاډمي لپاره د یوې روزنیزې بېړۍ په توګه خدمت وکړ. هغې امریکایي هنري او صنعتي اثرونه په ۱۸۷۸م کال کې د پاریس نندارتون ته یوړل.
کانسټیټوشن په ۱۸۸۱م کال کې له فعال خدمت څخه تقاعد شوه او تر څو چې په ۱۹۰۷م کال کې د موزیم بېړۍ په توګه وټاکل شوه، د ترلاسه کوونکې بېړۍ په توګه یې خدمت وکړ. په ۱۹۳۴م کال کې، هغې په هېواد کې یو درې کلن ۹۰ بندریز سفر پای ته ورساوه. هغې په ۱۹۹۷م کال کې د خپلې دوه سومې زوکړې او بیا ځلې د ۲۰۱۲م کال په آګسټ کې کې پر Guerriere باندې د بریا په دوه سوم کال لمانځلو لپاره په خپل شخصي واک بېړۍ چلونه وکړه.
د کانسټیټوشن اوسنۍ اعلان شوې دنده، د روزنیزې اطلاع رسونې له لارې په جګړه او سوله کې د سمندري ځواک د رول درکولو وده، تاریخي نمایش او د سمندري میراث او قومندې تاریخ یوې برخې په توګه په عمومي پېښو کې فعال ګډون دی. له هغه ځایه چې هغه د سمندري ځواک بشپړه فرمایشي بېړۍ ده، خو د هغې ۷۵ افسران او بېړۍ چلوونکي په لمانځغونډو، روزنیزو خپرونو او ځانګړو مراسمو کې ګډون کوي په داسې حال کې چې هغه د ټول کال په اوږدو کې د لیدونکو لپاره خلاصه پرېږدي او وړیا سفرونه خلکو ته وړاندې کوي. افسران او کارکوونکي ټول د سمندري ځواک فعاله پرسونل دي او دا دنده ورته د یوې ځانګړې دندې په توګه ورکړل شوې ده. هغه په معمول ډول د پخواني چارلزتون د بېړیو بندر په ۱ برخه کې د بوسټون آزادۍ لارې پای کې درول کېږي.
جوړونه
په ۱۷۵۸م کال کې، بربري سمندري غلو، په ځانګړې توګه له الجزایرو څخه، د مدیترانې په سمندر کې د امریکایي سوداګریزو بېړیو په درولو پیل وکړ. یوازې په ۱۷۹۳م کال کې، ۱۱ امریکایي بېړۍ ونیول شوې او د هغو کارکوونکي او پلورنځي د باج اخیستنې لپاره وساتل شول. له دې ستونزې سره د مبارزې لپاره، د امریکایي بېړیو ساتلو لپاره جنګي بېړیو ته ځینې وړاندیزونه وړاندې شول چې پایله یې د ۱۷۹۴م کال سمندري قانون وو. دې قانون د شپږ بېړیو جوړونې لپاره بودیجه برابره کړه، خو داسې یو بند یې درلود چې که چېرته له الجزایر سره د سولې تړون وشي په هغه صورت کې به د بېړیو جوړونه درول کېږي.
د جاشوا همفریس ډیزاین د هغه وخت لپاره غیر معمول وو، داسې چې ژور، د کلنګ په سر اوږد، نري تیر لرونکې (پنډوالی)، او د ډېرو درنو وسلو نصب په کې شامل وو. دې ډیزاین کې تکړه سواره هم شامل وو ترڅو د بېړیو د لرګیو هغه دروند بار سمبال کړي او ځړېدل او ډوبېدل یې محدود کړي. دې ډیزاین د بېړۍ بدن ته د نورو سپکو بېړیو په پرتله لا ډېر ځواک ورکړ. دا د همفریس د درک پراساس وو چې نوی په پښو درېدلي متحده ایالتونه نشي کولی د خپلو سمندري ځواکونو په اندازه کې له اروپایي هېوادونو سره برابري وکړي، له همدې کبله هغوی داسې ډیزاین شوې وې چې د تېښتې په وخت کې وکولی شي له هرې بلې بېړۍ څخه په لیکه کې بریالۍ اوسي.
د هغې کلنګ د ۱۷۹۴م کال د نومبر په ۱ نېټه په بوسټون کې د اډمونډ هارټ ماساچوسټ بېړۍ جوړونې فابریکه کې، د کاپیټان ساموئل نیکولسون، د بېړیو ماسټر ډګروال جورج کلاګهورن او د مارټا د انګورو باغو آتیرنانو شهزاده آتیرن تر نظارت لاندې کېښودل شو. د کانسټیټوشن د بدن پنډوالی ۲۱ اینچه (۵۳۰ میلي متره) او د دوه عمودونو ترمنځ اوږدوالی ۱۷۵ فوټه (۵۳ متره) وو چې ټول اوږدوالی یې ۲۰۴ فوټه (۶۲ متره) او عرض یې ۴۳ فوټه او ۶ اینچه (۱۳.۲۶ متره) وو. په ټوله کې، د دې بېړۍ جوړونې لپاره ۶۰ هکټاره (۲۴ ha) ونو ته اړتیا وه. لومړني موادو کې یې د انارو او بلوطو ونې شاملې وې، له هغې جملې څخه سوېلي ژوندي بلوط چې له ګاسکوین بلوف څخه راپرې او د ګرجستان په سېنټ سیمونس ټاپو کې چارتراش شول.
د متحده ایالتونو او الجزایرو ترمنځ د ۱۷۹۶م کال په مارچ کې د سولې تړون اعلان شو او د ۱۷۹۴م کال سمندري قانون سره سم د بېړۍ جوړونه ودرول شوه. د ولسمشر واشنګټن له هڅونې او خبرو اترو وروسته، کانګرس ومنله چې بشپړېدو ته نږدې د درې بېړیو جوړولو بودیجه ورکړې ته دوام ورکړي: متحده ایالتونه، کانسټېلاشن، او کانسټیټوشن. د کانسټیټوشن په لار اچونې مراسم د ۱۷۹۷م کال د سپټمبر په ۲۰مه د ولسمشر جان آډامز او د ماساچوسټ مشر انکریز سامنر په شتون کې ترسره شول. په لار اچونې وروسته، له درېدو مخکې هغه یوازې ۲۷ فوټه (۸.۲ مټره) په لارو کې مخته لاړه؛ د هغې دروند وزن د دې لامل شو چې جوړې شوې لارې په ځمکه کې د ننه شي او له لا ډېر حرکت څخه مخنیوی وکړي. دوه ورځې وروسته بله هڅه کې د بېړۍ له درېدو مخکې یوازې ۳۱ فوټه (۹.۴ متره) اضافي سفر ترسره شو. یوه میاشت وروسته د لارو بیارغونې څخه وروسته، کانسټیټوشن بلآخره د ۱۷۹۷م کال د اکټوبر په ۲۱مه د بوسټون بندر ته لاړه او کاپیټان جیمز سیور د مادیرا شرابو یو بوتل د بېړۍ په کمان مات کړ.
وسلې
کانسټیټوشن د یوې ۴۴ وسله‌ییزې بېړۍ په توګه درجه بندي کېده، خو هغې ډېری وخت له ۵۰ څخه ډېرې وسلې په یوه وخت کې لېږدولې. د دې دورې بېړیو د سمندري ځواکونو مډرنو بېړیو په شان هیڅ د وسلو دایمي بیټرۍ نه درلودله. وسلې او توپونه داسې ډیزاین شوي وو چې په بشپړ ډول د لېږدولو وړ وي او ډېری وخت د اړتیا په صورت کې د بېړیو ترمنځ یې راکړه ورکړه کېدله. هر قمنده ورکوونکي افسر د زېرمو ټولټال وزن، د بېړۍ پرسونل بشپړتیا، او د سمندري سفر لپاره د پلان شویو لارو په شان عواملو په پام کې نیولو سره خپلې بېړۍ په خپل زړه په وسلو پوښلې. په پایله کې، د بېړیو وسلې ډېری وخت په خپل مسلکي دوره کې بدلېدلې او د بدلونونو ریکارډونه په عموم کې نه ساتل کېدل.
د ۱۸۱۲م کال جګړې په اوږدو کې، د کانسټیټوشن د وسلو بیټرۍ په معمول ډول له ۳۰ لوړو ۲۴ پونډي (۱۱ کیلوګرامي) توپونو څخه جوړې شوې وې چې د بېړۍ هرې خوا ته ۱۵ توپونو شتون درلود. ۲۲ نورې وسلې د سپار ډیک په سر ځای پرځای شوې، ۱۱ وسلې په هرې خوا کې، چې هر یو یې یو لنډ ۳۲ پونډي (۱۵ کیلوګرامي) کاروناډ وو. څلور تعقیبي وسلې هم ځای پرځای شوې وې، په شا او کمان کې هرې خوا ته دوه دوه دانې.
د کانسټیټوشن پر سر ټولې وسلې په ۱۹۲۷ – ۱۹۳۱م کلونو کې د هغې د جوړېدو له وخت څخه کاپي شوي دي. له هغو څخه ډېری یې په ۱۹۳۰م کال کې په لاره اچول شوې دي، خو د سپار ډیک پر سر دوه کاروناډان په ۱۹۸۳م کال کې په لار واچول شول. یو مډرن ۴۰ میلي متري (۱.۶ اینچي) تشریفاتي ټوپک په ۱۹۷۳ – ۱۹۷۶م کلونو کې د هغې بیارغونې په لړ کې په دواړو خواوو کې د مخکېنۍ اوږدې وسلې په منځ کې پټ شوی وو ترڅو وکولی شي رسمي تشریفاتو کې ترې کار واخلي.
بودي دارما
بودي دارما یو نیمه افسانوي بودایي راهب و چې له میلاد څخه وروسته پنځمه یا شپږمه پېړۍ کې یې ژوند کړی. نوموړی په سنتي بڼه چین ته د چان بودېزم لېږدونکی او همدارنګه په چین کې د بودېزم لومړنی پلار یا بنسټ اېښودونکی ګڼل کېږي. ۱۷مې پېړۍ ته د اړوندې یوې اپاکرفا کیسې (هغه اثر چې لیکوال او ریښه یې ناڅرګنده وي) پر بنسټ چې د یجین جینګ په لارښود کتاب کې موندل شوې، هغه د شائولین صومعې د راهبانو بدني روزنه پیل کړه او له امله یې شائولین کونګ فو رامنځته شوې. نوموړی په چین کې د دامو او په جاپان کې د داروما په نومونو پېژندل کېږي. په سانسکرېت کې د هغه نوم «دارما د (بودي) بیدارۍ یا ژوندي کېدو په معنی دی».
د اصلي چینايي منابعو پر بنسټ بودي دارما د چین له لویدیځو سیمو څخه راغلی چې په معمول ډول مرکزي آسیا ته اشاره لري، خو د هند نیمه لویه وچه هم په کې شاملېږي او له مخې یې د «فارسي مرکزي اسیا» یا «سویلي هند د وګړي په توګه توصیف کېږي [...] همدارنګه د لوی هندي پاچا دریم زوی په کې بلل شوی». په ټولو بودايي هنرونو کې بودي دارما د یو بدخویه کس په توګه انځور شوی چې لویه پوزه، اوږده ږیره او له چینایانو څخه توپیر لرونکې غټې راوتلې سترګې لري. په چان متونو کې هغه د آبي سترګو لرونکي بربر (په چینايي: 碧眼胡؛ په پین یین: Bìyǎnhú) په توګه توصیف شوی.
له دې څخه هاخوا د بودي دارما د پردۍ (غیرچینايي) ریښي اړوند یو شمېر پېژندل شوي نور کلتوري موارد شتون لري.
همدارنګه چین ته د هغه د تلو د نېټې اړوند څرګندونې له یو بل توپیر لري؛ په داسې توګه چې یو له لومړنیو روایاتو څخه ادعا کوي چې هغه د لیوسونګ لړۍ د واکمنۍ پر مهال (له میلاد وروسته ۴۲۰- ۴۷۹ زکال) چین ته تللی خو وروستني نور راپورونه بیا څرګندوي چې هغه د لیانګ لړۍ د واکمنۍ پر مهال (۵۰۲- ۵۷۷ کال) پر مهال دلته راغلی و. بودي دارما تر ډېره پورې د شمالي وي (له میلاد وروسته ۳۸۶- ۵۳۴ کال) په قلمرو کې فعال و. معاصرې څېړنې بیا دغه نېټه له میلاد څخه وروسته پنځمې پېړۍ ته اړونده بولي.
د بودي دارما لارښوونو او کړنلارو په مراقبې او د لانکاوترا سوترا په بودايي منبع (متن) تمرکز درلود. د ذن آئین ته اړوند ادبي منتخبات (Anthology of the Patriarchal Hall؛ ۹۵۲ زکال) بودي دارما د بودېزم ۲۸م پلار بولي چې په بې وقفې بڼه یې ریښه ګوتاما بودا ته رسېږي.
اصلي منابع
دوه پېژندل شوي روایات شتون لري چې د بودي دارما د معاصرینو له خوا لیکل شوي. د دغو منابعو پر بنسټ بودي دارما له لویدیځو برخو څخه راغلی چې «د مرکزي اسیا د فارسي وګړي» یا هم «سویلي هندي په توګه [...] چې د لوی هندي پاچا دریم زوی دی» توصیف شوی. وروستي منابع له دغو دوه منابعو ګټنه کوي او اضافي جزیات په کې زیاتوي چې د یو برهمن پاچا د نسب بدلون په کې شامل کوي چې د پالاوانو د سلطنت سره مطابقت لري، هغه چې «ادعا کړې د برهمن نسب ته اړوند دی».
لویدیځې سیمې هغه تاریخي نوم و چې له دریمې میلادي پېړۍ څخه تر اتمې میلادي پېړۍ پورې په چینايي تاریخي لیکنو کې ترې ګټنه کېدله او د یومن لارې لویدیځ سیمو ته ویل کېدل او ډېر مهال یې مرکزي آسیا او ځینې مهالونه یې هم په ځانګړې توګه د هغو ختیځو برخو (د بېلګې په توګه آلتي شهر او د سین کیانګ سویل ته تاریم حوضې) ته اشاره لرله. له دې سره په خوا کې په ټولیزه بڼه د چین په لویدیځ کې نور برخو لکه د هند نیمه لویې وچې ته کارول کېده (له څرنګه چې لویدیځ ته د سفر تر عنوان لاندې ناول کې کارول شوې).
د لویانګ بودايي صومعو په
د لویانګ بودايي صومعو په سوابقو کې هغه لومړنی متن چې د بودي دارما نوم یې کارولی د The Record of the Buddhist Monasteries of Luoyang په نامه دی (چینايي: 洛陽伽藍記 یا Luòyáng Qiélánjì) چې په ۵۴۷ زکال کې چینايي ژبې ته د مهایانا سوتراس د ژباړن او د هغو د ژباړې د لیکوال یانګ ژوانژي (Yang Xuanzh) له خوا ترتیب شوی. یانګ په داسې توګه د هغه اړوند څرګندونه کړې: "هغه مهال دلته لویدیځې سیمې ته اړوند د بودي دارما په نوم یو راهب و چې د منځنۍ آسیا له فارسي وګړو څخه و. هغه له وحشي سرحدي سیمو څخه چین ته سفر وکړ. هغه د یونګینګ په ستوپا باندې طلایي کړۍ ولیدلې چې له لمر سره یې انعکاس کاوه، د نور وړانګو یې د ورېځو سطحه روښانه کوله، په ستوپا باندې د جواهراتو د هغو زنګونو غږ یې واورېد چې د باد په لګېدو باندې یې غږ کاوه او انګازې یې تر آسمانانونو رسېدلې او د دې ستاینه یې وکړه. غږ یې وکړ چې: «په رښتیا سره دا د ارواه ګانو کار دی». هغه وویل: «زه ۱۵۰ کلن یم او له ګڼ شمېر هېوادونو څخه تېر شوی یم. هېڅ داسې هېواد شتون نه لري چې ما دې نه وي لیدلی. خو آن د بودا لرې پروت قلمرو هم داسې جوړښت نه لري». هغه درناوی وکړ او د څو پرله پسې ورځو لپاره یې دواړه لاسونه د درناوي په موخه هغو ته غونډ ونیول."د لویان په شواهدو کې د بودا دارما توضیح هغه په ځانګړې بڼه مراقبې ته اړوند نه بولي، خو د دې پر ځای هغه تاماتوراژ (جادوګر) بولي چې د جاوديي شاهکارانو وړتیا یې لرله. دغه چاره کېدای شي له رزمي هنرو او باطني پوهې سره د هغه د وروسته بیان شوي ارتباط په برخه کې ونډه ولري.
د بودا دارما اړوند افسانې
د بودا دارما اړوند څو کیسې په ډېرو محبوبو افسانو اوښتې دي چې تر اوسه پورې په چان، سئون او ذن کلتور کې ترې ګټنه کېږي.
د دیوال ۹ کلنه لیدنه
ویل کېږي چې بودا دارما د چین په سویل کې چندان مطلوب اغېز نه درلود همدا و چې شائولین صومعې ته یې سفر وکړ. وروسته له هغه چې دغې صومعې ته له ننوتو منع شو یا هم له لنډ مهال وروسته ترې وویستل شو هغه یادې صومعې ته نږدې په یوه غار کې ژوند پیل کړ، چېرې چې «نوموړي نهه کاله له دیوال سره مخ و او په دغه موده کې یې هېڅ خبرې وه نه کړې».
د هغه د ژوندانه اړوند بیوګرافیکي کلتوري موارد د هغه د ژوندانه د وروستیو کیسو او شرایطو څخه ډک دي. د دغې کیسې په یوه نسخه کې ویل کېږي چې هغه د دیوال د ۹ کلنې لیدنې پر مهال اووه کاله وروسته ویده شوی. په ځان باندې یې د غصې له امله د خپلو سترګو ځېږمې پرې کړې څو له تکرار څخه یې مخه ونیول شي. د دغې افسانې له مخې هغه مهال چې ځیږمې یې په ځمکه ولګېدلې د چایو بوټی را شین شو چې له دغه مهال وروسته د ذاذن بودایي مراقبې پر مهال د چان د زده کوونکو د بیداره ساتلو په موخه د محرک په توګه ترې ګټنه کېږي.
د دغې قیصې اړوند مشهور روایت دا دی چې بودا دارما په غار کې د نهو کلونو له تېرولو وروسته په شائولین معبد کې ومنل شو او د یوې مودې لپاره یې هلته درس وکړ. ورته مهال نورې نسخې یې څرګندوي چې «هغه مهال چې ومړ، سم ناست و»؛ یا ورک شو او یجین جینګ لارښود اثر یې له ځانه پرېښود؛ یا هم د ۹ کلنو ناستې وروسته یې پښې له منځه ولاړې، له همدې امله د دارما لانځکه پښې نه لري.
هوایکه خپل لاس پرې کړ
په یوه بله افسانه کې راغلي چې بودي دارما له تدریس څخه ډډه وکړه تر هغه چې د هغه راتلونکي زده کوونکي دازو هوایکه چې د اونیو لپاره له صومعې بهر په ژورو واورو کې بیداره ناست و، خپل کیڼ لاس یې هغه ته د خپلې رښتینولۍ ښوولو په موخه پرې کړ.
په سویل ختیځه آسیا کې یې سفرونه
د سویل ختیځې آسیا د فولکلور پر بنسټ بودي دارما له جامبودپا څخه د سمندر له لارې د اندونیزیا پالم بانګ ته سفر وکړ. هغه له سوماترا، جاوه، بالي او مالیزیا څخه په تېرېدو بلاخره د نانیاو له لارې چین ته ننوت. ویل کېږي چې بودا دارما په سیمه کې د خپلو دغو سفرونو پر مهال د ماهیانا دوکتورینو او رزمي هنرونو په برخه کې خپله پوهه خلکو ته انتقال کړې ده. مالایي افسانې څرګندویي کوي چې هغه د کاتا حرکات په سیلات رزمي هنرونو کې شامل کړل.
د وجره یانه کلتور (تانتري بودېزم) بودي دارما د یوولسمې پېړۍ له هندي راهب ډامپا سانګیه سره اړوند بولي چې چین او تبت ته یې سفر کړی او تانتریک لارښوونو ته یې پراختیا ورکړې.
تمباکو
تمباکو د Solanaceae کورنۍ د Nicotiana په جينس کې د ګڼو بوټو عام نوم دی او د دې بوټو د وچو شويو پاڼو څخه جوړېدونکي ټولو توليداتو لپاره يوه عامه اصطلاح ده. د تمباکو له اويا څخه زيات انواع پېژندل شوي دي، خو مهم عمده فصل يې د « N. tabacum» په نوم دی. زيات پياوړی ډول يې چې د « N. rustica » په نوم دی، هم ځينو هېوادونو کې کارېږي.
په تمباکو کې د لوړې کچه نشه کونکي محرک «الکلايډ نيکوټين» او تر څنګ يې «هرمالا» «الکلايډونه» هم موجود وي. د تمباکو استعمال د ډېرو وژونکو ناروغيو لامل يا د يې د خطر لامل دی، په ځانګړي ډول د هغو ناروغيو چې په زړه، ينې او سږو اغېز کوي، همدا راز د د ډېرو سرطانونو لامل هم بلل کېږي. په ۲۰۰۸ز کال کې، د روغتيا نړيوال سازمان د تمباکو استعمال په نړۍ کې د مړينې د مخنيوي وړ یواځينی ستر لامل ونوماوه.
انګريزۍ
د انګريزۍ ټکی « tobacco» د اسپانوي ژبې له « Tabaco» څخه اخيستل شوی دی. د دې ټکي د کره اصل په اړه اختلافات موجود دي، خو عموماً باور دا دی چې لږ تر لږه تر يو بريده د « Taíno» څخه اخيستل شوی دی، کومه چې د کرابيين «اراواکن» ژبه ده. په « Taíno» ژبه کې، د دې مطلب يا خو د تمباکو د پاڼو يوه تاو شوې بڼه ( د tolomé de las Casas په وينا، ۱۵۵۲)، يا يې موخه tabago و چې دا د L په بڼه يو پايپ و، کوم چې په پوزه د تنباکو د دود کولو لپاره کارېدو (د Oviedo په وينا، په داسې حال کې چې خپله پاڼو ته يې د cohiba نوم اخيست).
دوديز استعمال
تممباکو له اوږدې مودې راهيسې په امریکا کې کارول کېږي، په مکسيکو کې يې د کر کيلې ځينې سيمې شته چې تاريخ يې تر ۱۴۰۰-۱۰۰۰ مخزېږديزو کلونو پورې رسېږي. د امريکا ډېرو اصلي اوسېدونکو قبيلو په دوديز ډول تمباکو کرلي او کارولي دي. له تاریخي پلوه، د شمال ختيځ «ووډلينډ» کلتورونو خلکو په اسانۍ سره منل شوي سوداګريز شي په توګه په کڅوړو کې لېږدول. دا هم په عام ډول او هم په مراسمو کې دود کېدل، لکه د سولې د يوې موافقې يا يو سوداګريز تړون د تر سره کولو پر مهال. په ځينو اصلي کلتورونو کې، تمباکو ته د پنځونکي (خالق) له خوا د يوې ډالۍ په سترګه کتل کېږي، په داسې حال کې چې په مراسمو کې د تمباکو دود کول د يو چا افکار او دوعاګانې تر خپل پنځونکي پورې رسوی.
عامېدنه (شهرت)
د تمباکو يو شمېر ګټې هم د دې په بریا کې مهمه ونډه لري. ستور پېژندونکی «تاماس هيريټ»، څوک چې په ۱۵۸۵ز کال کې د «روانوک» ټاپو د ماموريت پر مهال له سر «رچارډ ګرين ويل» سره ملګری و، باور درلود چې دا بوټی «د بدن ټول سوري او لارې پرانيزي»، په همدې بنسټ د اصلي اوسېدونکو بدنونه «په ځانګړي ډول له روغتيايي اړخه خوندي دي او ډېرې سختې ناروغۍ نه پېژني، په کومو ناروغيو چې موږ په انګلستان کې ډېر وخت اخته کېږو».
د دود کولو او ژوولو لپاره د تمباکو توليد تر ۱۷۰۰ز کال پورې په اروپا او د اروپا په ډېرو مستعمرو کې يو ستر صنعت وګرځېد.
له اتلسمې پېړۍ څخه په کيوبا او د کرابین په نورو برخو کې تنباکو يو ستر نقد فصل دی. د کيوبا سيګار په ټوله نړۍ کې شهرت لري.
د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې سګرټو شهرت پيدا کړ. «جيمز بونسيک» د سګرټ د توليد لپاره خپله کار کونکی ماشين جوړ کړ. په توليد کې دې زياتولي د شلمې پېړۍ په وروستيو کې د صنعت تر ودې پورې د تمباکو په صنعت کې د پام وړ پرمختګ سره مرسته وکړه.
معاصر
د شلمې پېړۍ د منځنيو کلونو له ساينسي موندنو وروسته، تمباکو د روغتيا لپاره د ګواښ په توګه وغندل شو او په پايله کې د سرطان او تر څنګ يې د نورو تنفسي او وينې د جريان د ناروغيو لامل په توګه وپېژندل شو. په متحده ايالاتو کې، دا چاره د تمباکو بنسټيز جوړجاړي تړون ته لاره هواره کړه، کوم تړون چې ايالتونو ته په کلني ډول د تادياتو او د تمباکو د مصنوعاتو د تشهير او بازار موندنې په برخه کې د رضاکارانه بنديزونو په بدل کې د متحده ايالاتو د ايالتونو ډېرې دوسيې تصفيه کړې.
د ۱۹۷۰ز لسيزه کې، «براون» او «وليمسن» د Y1 د توليد لپاره د تنباکو د يو ډول نسل په بل کې پيوند کړل، کوم چې په غېر معمولي ډول د ډېرو نيکوټيني موادو لرونکي دي، له نږدې ۳.۲  تر ۳.۵٪ څخه دوه برابره زيات او تر ۶.۵٪ پورې رسېږي. په ۱۹۹۰ز لسزه کې، دې چارې د خوراک او درملو اداره اړ کړه چې تور پورې کړي چې د تمباکو شرکتونه په قصدي ډول د سيګرټو په نيکوټيني موادو کې لاسوهنه کوي.
د روږدو ډېرو کسانو د نشې پرېښودلو هېله د تنباکو د مخنوي د مصنوعاتو لامل وګرځېده.
په ۲۰۰۳ز کال کې، په مخ پر وده هېوادونو کې د تمباکو د مخ پر زياتېدو استعمال په ځواب کې د روغتيا نړيوال سازمان په برياليتوب سره وکولای شول چې ۱۶۸ هيوادونه د تمباکو د مديريت د کارچوکاټ کنوانسيون د لاسليک لپاره راټول کړي. دا کنوانسيون د تمباکو د زيان رسونکو اغېزو د کمولو لپاره په ټولو هېوادونو کې د اغېزناک قانون جوړولو او تنفذير باندې ټينګار کولو لپاره جوړ شوی دی. د ۲۰۱۹ او ۲۰۱ز کلونو تر منځ، د تمباکو د استعمال له امله د کوويډ-۱۹ زیاتېدونکو روغتيايي ګواښونو په اړوند اندېښنو د نشه کولو کې کمۍ او د دې په ختمولو کې اسانتيا برابره کړه.
نکوټيانا
ډيری «نايټ شيډ» د نيکوټين بېلا بېلې کچې لري، کوم چې د خزنده ګانو لپاره پياوړي نيوروټوکسن دي. په هر حال، د نورو په پرتله په تنباکو کې د نيکوټين اندازه ډېره زياته وي. د نورو Solanaceae انواعو په خلاف، په دوی کې tropane alkaloids نه وي، کوم چې عموماً د انسانانو او نورو ژويو لپاره زهرجن وي.
د روسیې بهرنۍ اړیکې
د روسیې د فدراسیون بهرنۍ اړیکې د روسیې د دولت تګلاره ده، چې له نورو هېوادونو، اتباعو او بهرنیو سازمانونو سره اړیکې ټینګوي. په دې مقاله کې د ۱۹۹۱ز کال په وروستیو کې د شوروي اتحاد له انحلال راهیسې د روسیې د فډراسیون د بهرنیو تګلارو په اړه موضوعات شته دي.
دا چې په ۲۰۲۲ز کال کې روسیې پر اوکراین برید وکړ، له دې امله یې اوسمهال له دغه هېواد سره ډیپلوماټیکي اړیکې کړکېچنې دي.
د کرملین د بهرنۍ تګلارې مناظرې د دریوو سیالو مکتبونو ترمنځ د تضاد ښکارندویي کوي؛ په ټوله کې اتلانتکیستانیان غواړي چې له متحده ایالاتو او په ټوله کې له لوېدیځې نړۍ سره نږدې اړیکې ولري، امپریالیستان له تېرې لسیزې راهیسې په دې لټه کې دي چې له لاسه وتلی نیمه استبدادي حالت بیا ورغوي او نیوسلاوفیلسیان غواړي چې د روسیې انزوا ته په خپله کلتوري ساحه کې وده ورکړي. دا په داسې حال کې ده چې د روسیې د نوي فډراسیون په لومړیو کلونو کې د انډري کوزیریف په مشرۍ د اتلانتیکیزم نظریه برلاسې وه. دغې نظریې  په پخواني شوروي اتحاد کې د روسیې د برترۍ دفاع ونه شوای کړی؛ نو ځکه کوزیریف تر برید لاندې راغی. په ۱۹۹۶ز کال کې یوګني پریماکوف د بهرنیو چارو وزیر شو؛ نو له دې سره یې په بهرنۍ تګلارې کې ملتپالنه چلند پیل شو.
ولادیمیر پوټین د ۲۰۰۰ز کال له جنورۍ نه د ۲۰۰۸ز کال تر می پورې ولسمشر و او په ۲۰۱۲ز کال کې یو ځل بیا ولسمشر شو، چې تر اوسه یې دغه دنده دوام لري. د پوټين په وخت کې، په هېواد کې دننه څو جمهوریتونه په رسمیت وپېژندل شول، چې دغه هېواد یې له خپلو نږدو ګاونډیانو لکه اوکراین او ګرجستان سره ښکېل کړ.
له متحده ایالاتو سره یې له ۲۰۰۱ز کال نه تر ۲۰۲۲ز کال پورې اړیکې په شدت خرابې شوې، په داسې حال کې، چې د اروپا له اتحادیې سره یې هم هغه مهال اړیکې بېخي خرابې شوې، چې په ۲۰۱۴ز کال کې یې د اوکراین کریمیا له روسیې سره ونښلوله.
بهرنۍ تګلارې
پوټين په نړیوالو اړیکو  کې د متحده ایالاتو او د زیاترو نورو لوېدیځو هېوادونو د بهرنۍ تګلارې په اړه ځينې عمومي انتقادي ویناوې کړې دي. د ۲۰۰۷ز کال په فبرورۍ کې د مونیخ د امنیتي تګلارې په کلني کنفرانس کې یې په نړیوالو اړیکو کې پر متحده ایالاتو د انحصارې سلطې له امله نیوکه وکړه او ویې ویل، چې متحده ایالات په بهرنیو اړیکو کې کابو پرته له کوم محدودیته تر ډېره له زوره کار اخلي. هغه وویل، چې پایله یې دا ده ، چې هېڅوک د خوندیتوب احساس ونه کړي؛ ځکه هېڅوک دا نه احساسوي، چې نړیوال قوانین د یوه ډبرین دېوال په څېر دی چې باید ترې ساتنه وشي. البته دغسې تګلارې تسلیحاتي سیالۍ تحریکوي.
پوټین وړاندیز وکړ چې ځینې نوښتونه دې رامنځته شي، چې په هغو کې د یورانیمو د غني کولو لپاره د نړیوالو مرکزونو جوړول او په فضا کې د وسلو د ځای پر ځای کولو مخنیوی شامل و. پوټین د ۲۰۰۷ز کال په جنورۍ کې یوه مرکه لرله او په دې مرکه کې یې وویل چې روسیه د ډیموکراټیکې څو قطبي نړۍ پلوې ده او غواړي، چې د نړیوال قانون سیسټم پیاوړی شي.
سره له دې چې پوټین د متحده ایالاتو له پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش، د برازیل له پخواني ولسمشر لوئس اناسیو لولا دا سلوا، د وینزویلا پخواني ولسمشر هوګو چاویز، د المان پخواني چانسلر ګیرارډ شرودر، د فرانسې پخواني ولسمشر ژاک شیراک او د ایټالیا له پخواني لومړي وزیر سلویو برلسکوني سره شخصي دوستانه اړیکې لرلې، خو د زیاترو لوېدیځو رسنیو او ځینو سیاستوالو له خوا د یوه استبدادي ولسمشر په توګه پېژندل کېږي. د المان له پخوانۍ صدراعظمې انګیلا میرکل سره د ګیرارد شروډر په پرتله د پوټین اړیکې «سړې» او « تر ډېره سوداګریزې» دي. ښاغلي ګیرار شروډر چې کله له خپل دفتره استعفا ورکړه؛ نو د روسیې په رهبرۍ یې له یوه کنسرسیوم سره دنده ومنله.
پر متحده ایالاتو د سپټمبر د ۱۱مې د یرغلونو په لړ کې پوټین په مرکزي اسیا کې د ائتلاف د پوځي اډو له جوړولو سره هوکړه وکړه، دا هوکړه یې مخکې او د یرغل په لړ کې په افغانستان کې د متحده ایالاتو په رهبرۍ سره ومنله. د روسیې ملتپاله ډله د پخواني شوروي اتحاد په خاوره کې د امریکا له پوځې حضور سره مخالفه وه. دوی له پوټین نه دا تمه لرله، چې متحده ایالات د مرکزي اسیا له جمهوریتونو نه لرې وساتي یا لږ تر لږه دې له واشنګټن نه دا تعهد واخلي، چې له دغو اډو به وځي. په داسې حال کې، چې بېړنۍ پوځي اړتیاوې به پای مومي.
کله چې په ۲۰۰۲ ــ ۲۰۰۳ز کلونو کې د عراق د بې وسلې کولو کړکېچ روان و، پوټین پرته له دې چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا پرېکړه لیک په پام کې ونیسي، چې پوځي ځواکونو ته یې په ښکاره ډول اجازه ورکوله؛ نو پر عراق یې د واشنګټن د برید مخالفت وکړ. د جګړې د رسمي پای له اعلان وروسته د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش له ملګرو ملتونو وغوښتل، چې د عراق بندیزونه لغوه کړي. پوټین په مناسب وخت کې د بندیزونو د لغوې ملاتړ وکړ او ویې ویل، چې لومړی د ملګرو ملتونو سازمان ته فرصت ورکول کېږي، چې په عراق کې دې د ډله ییزې وژنې د سلاح ګانو پلټنه وکړي او خپل کار دې په دې اړه بشپړ کړي.
اوسني مسایل
کله چې په ۲۰۱۳ز کال کې روسیې اډوارډ سنوډن ته پنا ورکړه؛ نو متحده ایالاتو له ۱۹۶۰ز کال نه وروسته په لومړي ځل له روسیې سره خپله ناسته لغوه کړه.
په نړیواله کچه د روسیې ځواک د دغه هېواد د نفتو په عوایدو پورې تړلې ده. که نړۍ د تجدیدپذیرو انرژیو لپاره خپل کار بشپړ کړي او د روسیې نفتو، ګازو او ذغالو ته نړیواله تقاضا راټیټه شي؛ نو د روسیې نړیوال ځواک به هم کم شي. روسیه د ګټې او زیان په جیوپولیټیکلي شاخص کې د GeGaLo  د انرژۍ له ګذار نه وروسته د ۱۵۶ هېوادونو په منځ کې ۱۴۸ ځای لري.
د اروپايي اتحادیې بهرنۍ اړیکې
سره له دې چې د اروپايي اتحادیې د غړو ترمنځ پراخ ائتلاف شته؛ بهرنۍ اړیکې تر اوسه د دولتونو ترمنځ یوه داخلي موضوع ده، چې ۲۷ غړي یې تر یوه بریده خپلې اړیکې کنټرولوي. د یوه واحد بلاک په توګه په ځانګړې توګه د سوداګرۍ او انرژۍ مسائلو لپاره هڅې کېږي، چې یو غږ شي. دا سهم په بهرنیو چارو او امنیتي تګلارو کې د اتحادیې د عالي استازي له خوا رامنځته کېږي.
تګلاره او لوبغاړي
د اروپا د اتحادیې بهرنۍ اړیکې یا د هغو ګډو بهرنیو او امنیتي تګلارو له لارې، چې د اروپا د شورا له خوا ټاکل کېږي یا  د اقتصادي سوداګریزو مذاکرو له لارې، چې د اروپا د کمیسیون له لارې ترسره کېږي، ارزول کېږي. په دواړو حوزو کې د اروپا د اتحادیې مخکښ ډیپلوماټ د هېواد عالي استازی جوزف بورل دی. شورا کولای شي د مذاکرو دستورالعملونه(چې له حقوقي کړنو سره یې تېروتنه ونه شي) هغه کمیسیون ته وړاندې کړي، چې سوداګریزو مذاکرو ته پارامترونه وړاندې کوي.
د ګډو امنیتي او دفاعي تګلارو په چوکاټ کې په لږه کچه دفاعي همکاري کېږي. له دې سره تمه کېږي، چې دفاعي همکاري او د غړو هېوادونو ترمنځ  ادغام د یوې واحدې برنامې او پوځي لاروښوونې ( MPCC) په رامنځته کولو سره او د پوځي عملیاتو د ټينګار له امله ښه والی ومومي.
تاریخ
د اروپا د ذغالو او فولادو عالي اداره، چې پخوانۍ اروپایي اتحادیه یې بولي، خپل لومړنی ماموریت په ۱۹۵۵ز کال کې په لندن کې افتتاح کړ. دا چاره درې کاله وروسته هغه مهال په بروکسل کې رامنځته شوه، چې نااروپايي اتحادیې هېوادونو خپلو نماینده ګیو ته اعتبار ورکاوه. متحده ایالات له هماغه لومړیو نه د ECSC د هڅو سرسخت ملاتړی و او دین اچسون د بهرنیو چارو وزیر ژان مونه د ولسمشرټرومن په نامه ور ولېږه، چې په هغه کې د ECSC ډیپلوماټيکې چارې د متحده ایالاتو له خوا په رسمیت وپېژندل شوې. تر دې وروسته ډېر ژر په ECSC کې د متحده ایالاتو د یو سفیر صلاحیت ومنل شو او هغه له سیمه ییزو بنسټونو سره د ډيپلوماټيکو اړیکو لپاره دویم بهرنی ماموریت ترسره کړ.
په ۱۹۶۰ لسیزه کې په یوه واحد کمېسیون کې د دریوو اروپايي ټولنو د اجرایوي بنسټونو په یوځای کېدو سره د استازو شمېر مخ په زیاتېدو شو. ځینو ایالاتونو تر وروستیو پورې په دې نیوکه لرله چې ولې د اروپايي اتحادیې پلاوی بشپړ  ډیپلوماټیک ماموریت لري. د ماستریچ د تړون ۲۰مه ماده د غړو هېوادونو نماینده ګۍ او پلاوي ملزموي، تر څو د شورا له خوا د ګډو اقدامونو او د ګډو دریځونو له رعایت نه ډاډ ترلاسه کړي او همکاري وکړي.
د اروپا د بهرني اقدام د خدمت د رامنځته کولو لپاره، چې د لیسبون په تړون کې یې وړاندوینه شوې وه، د ۲۰۱۰ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه د اروپا د کمیسیون پخوانی پلاوی د اروپا د اتحادیې په نامه ونومول شو او د میاشتې تر وروستیو یې ۵۴ ماموریتونه  ( د ډیپلوماټیکو ماموریتونو په لېست کې په † سره ښودل شوي)  پر سفارتي ماموریتونو بدل شول، چې د عادي پلاوي په پرتله ډېر اختیارات لري. دغه ارتقا شوي پلاوي هغه نقش ترلاسه کړ، چې مخکې تر دې د غړي هېواد د ملي سفارتخونو، چې د اروپا د اتحادیې د شورا ریاست یې کاوه، پر غاړه و او د شورا له خپلواک پلاوي سره په ټوله نړۍ کې مدغم شو. له دغې لارې، د اروپا د اتحادیې پلاوی د ملي سفارتخونو د هماهنګۍ نقش پر غاړه اخلي او د ټولې اروپایي اتحادیې لپاره، نه د کمیسیون لپاره خبرې کوي.
د غړو هېوادونو ماموریتونه
د اروپا د اتحادیې غړي هېوادونه سربېره پر دې، چې د اروپا د اتحادیې ګډ پلاوی دی، بلکې ځانته ځانګړې ډيپلوماټیکې نماینده ګۍ هم لري. له بلې خوا، د دریېم دولت پر نماینده ګیو او دفاترو سربېره، د اروپا کمیسیون په هر غړي هېواد کې نماینده ګي لري. په هغو مواردو کې، چې د اروپا د اتحادیې پلاوو د لیسبون تړون پر اساس خپل بشپړ مسوؤلیتونه پر غاړه نه وو اخیستي؛ نو د هېواد ملي سفارت چې د اروپا د اتحادیې د دورې ریاست کوي، د CFSP د استازيتوب نقش لري، په داسې حال کې، چې د اروپا د اتحادیې پلاوی (پخوانی کمیسیون) یوازې د کمیسیون لپاره خبرې کوي.
د غړو هېوادونو ماموریتونه د هېواد د وګړو په مقابل کې ځانګړي مسوؤلیتونه لري. قونسلګرۍ دنده لري، چې په بهر کې د اروپا د اتحادیې د هېوادونو ملاتړ وکړي، په داسې حال کې چې خپله په هېواد کې دننه قونسلګري ونه لري. همدارنګه کله چې د اروپا د اتحادیې یوه هېواد په بېړني حالت کې د خپلو اتباعوو لپاره د مرستې غوښتنه وکړه؛ نو نور هېوادونه موظف دې چې مرسته ورسره وکړي. یوه بېلګه یې ښایي تخلیه وي، چې په هغه کې د اروپا د اتحادیې هېوادونه د خپلو اتباعو په وسیله له یو بل سره مرسته کوي.
انټیګوا، باربودا، بهاماس، باربادوس (د اروپايي اتحادیې پلاوی)، بیلیز (د اروپايي اتحادیې پلاوی)، بوتان ( د ډنمارک اړیکو دفتر) ډومینیکا، ګمبیا ( د اروپايي اتحادیې دفتر)، ګراناډا، ګوانا ( د اروپايی اتحادیې پلاوی) کیریبالتي، لیبریا ( د اروپايي اتحادیې پلاوی)، لیختنسټاین، مالدیف، مارشال ټاپوګان، مایکرونیزیا، ناورو، پالاو، سینټ کیټس او نیویس، سینټ وینسنټ او ګریناډینز، سموا (د اروپايي اتحادیې دفتر)، سومالیا، سلیمان ټاپو، سویزرلینډ (د اروپايي اتحادیې دفتر)، ټونګا، ټوالو؛ خپلواک بنسټ، د مالټا خپلواک پوځي نظم او تر یوه بریده د په رسمیت پېژندل شوو صحراوي عرب هېوادونو ډیموکراټیک جمهوریت او د چین جمهوریت (ټایوان) ( ۱۷ناډیپلوماټیک دفترونه) هغه هېوادونه دي چې د اروپايي اتحادیې غړي دولتونه په کې قونسلګرۍ نه لري. د اروپا کمېسیون هم د هغو لپاره هېڅ نماینده ګي یا دفتر نه لري. (پرته له هغو چې په قوسونو کې یې یادونه شوې).
هغه هېوادونه چې د اروپا د اتحادیې د غړو هېوادونو یوازې یو سفارت په کې دی، دا دي: د مرکزي افریقا جمهوریت (فرانسه، د اروپايي اتحادیې پلاوی)، کوموروس (فرانسه)، لیسوتو (آیرلینډ، د اروپايي اتحادیې پلاوی)، سان مارینو (ایټالیا)، ساو تومی او پرینسیپ (پرتګال)، تیمور-لیست (پرتګال، د اروپايي اتحادیې پلاوی)، وانواتو (فرانسه، د اروپايي اتحادیې پلاوی). د اروپا کمېسیون هم د هغو لپاره هېڅ نماینده ګي یا دفتر نه لري. (پرته له هغو چې په قوسونو کې یې یادونه شوې).
افریقا او منځنی ختیځ
بحرین په ۲۰۲۱ز کال کې د نورو خلیجي هېوادونو په څېر په دې موخه د همکارۍ تړون لاسلیک کړ چې له اروپايي اتحادیې سره یې په سیاسي او اقتصادي برخو کې همکاري شدت ومومي. پر دې سربېره غواړي چې، د فارس خلیج د همکارۍ د شورا له نورو غړو سره د ډیپلوماټيکو همکاریو د ودي په پروژو کې، په تجدید پذیرو انرژیو، اقتصادي تنوع او کلتوري تبادلې کې برخه واخلي.
بحرین
په بحرین کې د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري کې د بشري حقونو حالت وخیم شو، چې په دې اړه یې د اروپا اتحادیې ته یو ګډ لیک ولیکه. په دې لیک کې د نړۍ په کچه د بشري حقونو او مدافع ډلو؛ لکه  ADHRB، نړیوالې عفوې، د ازادۍ کور، CIVICUS، PEN International او نورو په کې لاسلیکونه وکړل. له اروپايي اتحادیې غوښتل شوي وو چې په بحرین کې دې د بحرین له پلاوي سره په ګډه د بشري حقونو ناوړه حالت ته پام وکړي. بحرینی پلاوی د ۲۰۲۱ز کال د فبرورۍ په ۱۰مه د اروپایي اتحادیې او بحرین د بشري حقونو د تعاملي خبرو اترو لپاره بروکسل ته ولاړ. په دغه لیک کې ځینې نور موضوعات هم وو؛ لکه:  په بحرین کې د خبریالانو د انتقادي کړنو له امله خپلسری توقیف، د مدافع وکیلانو ناعادلانه تعقیب، د بشري حقونو د ملاتړو او د مخالفینو د مشرانو ناعادلانه محاکمه، د اعدام سزا او له بندیانو سره ناوړه چلند. دا لیک د ۲۰۲۱ز کال د جنوري په ۲۵مه د اروپا د بهرني اقدام د خدمتونو (EEAS) له خوا ومنل شو.
د حیواناتو مهاجرت
معمولاً د موسمونو د بدلون په بنسټ د بېلابېلو حیواناتو نسبتاً اوږد-واټن تګ د حیواناتو مهاجرت بلل کېږي. دا په اېکولوجي کې د مهاجرت ترټولو عامه بڼه ده. د الوتونکو، تي-لرونکو، کبانو، خاپوړنو، دوه-ژوندیو، حشراتو او کلک پوستکو په ګډون، یاد مهاجرت د حیواناتو په ټولو سترو کورنیو کې ترسترګو کېږي. د مهاجرت لامل ښایي ځایي اقلیم، ځایي خوړو ته لاسرسی، د کال موسم یا د جفتېدنې لپاره، وي.
د دې لپاره چې ځایي تیت و پرک کېدنه یا په یوه سیمه کې د حیواناتو د شمېر یو-ناڅاپي زیاتېدنه نه، بلکې د واقعي مهاجرت په توګه وګڼل شي، د حیواناتو تګ باید یوه کلنۍ یا موسمي پېښه وي، یا باید د دوی د ژوند د برخې په توګه د استوګنځي یو ستر بدلون وي. د ژمي لپاره د شمالي نیمې کرې د الوتونکو مهاجرت سویلي هغې ته یا د موسمي څرېدو لپاره د افریقایي غرڅه کلنی مهاجرت، د کلني مهاجرت بېلګې دي. د کوچني اتلانتیکي ماهي یا مار ماهي د هغه سیند پرېښودل چېرې زېږېدلی وي، کله چې یې جسامت یو څو اینچونو ته ورسېږي، د استوګنځي د ستر بدلون یوه بېلګه ده. د انسانانو د مهاجرت ځینې دودیزې بڼې د یادې بېلګې سره تطابق لري.
د دودیزو تشخیصونکو الو لکه د الوتونکو ګوتمۍ یا د څارنې مستقیمې الکترونیکي آلې، په کارونې سره مهاجرتونه مطالعه کولای شو. د حیواناتو د مهاجرت په اړه له پوهېدنې وړاندې به خلکو د ځینو نوعو د را څرګندېدلو یا غیبېدلو لپاره فولکوریک وضاحتونه ورکول، لکه دا چې سپین مخې قازې یا بتې په بېړیو باندې له نښلېدونکي کوچیني قاز ډوله اوبني ژوي (goose barnacles) څخه تکثیر کوي.
مفاهیم
مهاجرت په بېلابېلو نوعو کې بېلابېل ډولونه لري او همدارنګه د لاملونو تنوع لري. په دې بنسټ، د مهاجرت لپاره هیڅ ساده او ټول-منلی تعریف وجود نه لري. یو تعریف چې د زولوجېسټ جي. ایس. کینډي لخوا وړاندیز شوی دی، دا دی:  "مهاجرتي رفتار د حیواناتو د خپلو حرکي غړو په مټ یا د لېږد د کومې وسیلې په واسطه یو مداوم او مستقیم حرکت دی. یاد مهاجرت د ځایي خوړو په لنډ مهاله کمښت پورې اړه لري، خو په پایله کې د یادې کړنې د تکرار لامل کېږي."مهاجرت څلورو اړوند مفاهیم شاملوي: مستقیم مداوم تګ؛ د دوی د عادي ورځنیو فعالیتونو په پرتله په زیاته کچه (په دواړو فضا او وخت کې) د یو فرد لېږدېدنه؛ د دوه سیمو ترمنځ د یو نفوس موسمي تګ-راتګ او هغه تګ چې د یو نفوس ترمنځ د افرادو د بیا-وېش لامل کېږي. مهاجرت کېدای شي اجباري وي، په دې معنا چې، افراد باید مهاجرت وکړي یا اختیاري وي، په دې معنا چې افراد کولای شي د مهاجرت کولو یا نه کولو انتخاب وکړي. په مهاجرت کوونکو نوعو یا ان په یو جلا نفوس کې، زیاتره وخت ټول افراد مهاجرت نه کوي. کله چې ټول افراد مهاجرت وکړي دا ډول مهاجرت بشپړ مهاجرت بلل کېږي او قسمي مهاجرت هغه مهاجرت ته وایي چې ځیني ژوي مهاجرت وکړي په اسې حال کې چې ځینې یې پاتې شي او تفاضلي مهاجرت هغه مهاجرت دی چې د مهاجرت کوونکو او نه کوونکو افرادو ترمنځ توپیر د لیدو وړ ځانګړتیاوو لکه عمر او جنسیت په بنسټ وي. غیر منظم (غیر نوبتي) مهاجرتونه لکه په یوه سیمي کې د حیواناتو د شمېر یو-ناڅاپي ډېرښت د قحطۍ دباو، د ځایي نفوس ډېرښت یا ځینې نورو پېچلو لاملونو له امله پېښېږي.
موسمي
موسمي مهاجرت د کال په اوږدو کې له یوه استوګنځي څخه بل هغه ته د بېلابېلو نوعو تګ ته وایي. سرچینو ته د لاسرسي بدلونونه په موسمي نوساناتو پورې اړه لري، چې د مهاجرت بېلګې اغېزمنوي. ځینې نوعې لکه د اتلانتیک سېلمون (سوربخونی کب) د تولید لپاره مهاجرت کوي؛ دوی د جفتېدنې لپاره په اوبو کې پورته خوا ځي او بېرته سمندر ته را ستنېږي. تودوخه د مهاجرت یو مهم فکتور دی چې، د کال سره تړاو لري. زیاتره نوعې، په ځانګړې توګه الوتونکي د ژمي په اوږدو کې د چاپېریال د نامناسبو شرایطو له امله ګرمو ځایونو ته مهاجرت کوي.
سیرکېډیَن (بیولوژیکي بهیرونه چې په یوه شپه-ورځ کې پېښېږي.)
سیرکېډین مهاجرت هغه وخت ترسره کېږي چې، الوتونکي له شپه-ورځني دوران (circadian rhythm) څخه په پسرلي او مني کې د هجرت د تنظیم کولو لپاره ګټه اخلي. په سیرکېډین مهاجرت کې، کله چې الوتونکي له یوه ځای څخه بل ځای ته مهاجرت کوي په وخت او فضا دواړو کې د مرغانو د لوري د تشخیصولو لپاره، د سیرکېډن (ورځنی) او سیرکېنول (کلنی) بېلګو د وخت اندازه دواړه مقیاسونه کارول کېږي. دا ډول مهاجرت هغو الوتونکو ته چې په ژمي کې د استوا کرښې ته نږدې پاتې کېږي، ډېر ګټمن دی او همدارنګه د مهاجرت د کوچني ځای حفظولو لپاره د الوتونکي د سمعي او فضایي مغز د حافظې د نظارت امکان مهیا کوي. یاد الوتونکي د وخت د تعیین کولو میکانېزمونه هم لري، چې دوی سره د دوی تر مقصد پورې د فاصلې په تشخیصولو کې مرسته کوي.
په ځانګړو ډلو کې
د حیواناتو بېلابېل ډولونه په بېلابېلو طریقو مهاجرت کوي.
په الوتونکو کې
د الوتونکو مهاجرت په بنسټیزه توګه د ورځې د اوږدوالي په واسطه کنترولېږي، چې د الوتونکو په بدن کې د هورموني بدلونونو له لارې په نغوته کېږي.
په هجرت کې، الوتونکي د متعددو حواسو په کارولو سره لار او لوری پیدا کوي. ډېری الوتونکي یو لمریز قطب نما کاروي، دا لور ښوونکی دوی ته امر کوي چې د لمر د بدلېدونکي موقعیت سره د ورځې وخت پرتله کړي. لور-ښوونه د مقناطیسي ساحې د تشخیص په وړتیا باندې مشتمله ده.
په کبانو کې
د کبانو د اکثره نوعو حرکت نسبتاً محدود وي، په یوه واحده جغرافیایي سیمه کې پاتې کېږي او د ژمي تېرولو، هګۍ اچونې یا تغذیې لپاره لنډ مهاله هجرتونه کوي. په ځینو حالاتو کې څو سوه نوعې په زرګونه کیلومتره اوږد واټن مهاجرت کوي. شاوخوا ۱۲۰ نوعې د سلمون کورنۍ د کبانو په ګډون د مالګینو او خوږو اوبو ترمنځ مهاجرت کوي (دوی دیادرموس 'diadromous' دي.)
سي. اس. لوئیس
کلایو سټیپلز لوئیس (زوکړه: د ۱۸۹۸ زکال د نومبر ۲۹مه – مړینه: د ۱۹۶۳ زکال د نومبر ۲۲ مه) بریتانوي لیکوال، ادبي څېړونکی او غیروحاني انګلیکان الهیات پوه و. نوموړي په اکسفورډ پوهنتون (مګدالن کالج، ۱۹۲۵- ۱۹۵۴ زکال) او کمبرېج پوهنتون (مګدالن کالج ۱۹۵۴- ۱۹۶۳ زکال) کې د انګلیسي ادبیاتو په څانګه کې علمي ځایګي لرل. نوموړی تر ډېره پورې د نارنیا سرګذشت یا واقعو (The Chronicles of Narnia) په نامه اثر د لیکوال په توګه شهرت لري، خو د خپلو نورو داستاني آثارو لکه د سکروټیپ لیکونو(The Screwtape Letters)، فضایي درې ګوني (The Space Trilogy) او همدارنګه د عیسوي دفاعي الهیاتو په برخه کې د خپلو غیر داستاني آثارو لکه یوازې د عیسویت (Mere Christianity) معجزې (Miracles) او د درد د ستونزې (The Problem of Pain) له امله هم شهرت لري.
لوئیس له ۳۰ کتابونو څخه زیات لیکلي چې له ۳۰ څخه په زیاتو ژبو ژباړل شوي هم دي او همدارنګه په میلیونونو ټوکه پلورل شوي. د نارینا د سرګذشت د ټولګې کتابونو یې تر ټولو ډېر پلور لرلی او د تلویزیون، راډیو او سینما په پردو یې ځانګړی محبوبیت موندلی. همدارنګه د بېلابېلو عیسوي مذهبي فرقو پوهان د هغه په فلسفي لیکنو استناد کوي.
لوئیس په ۱۹۵۶ زکال کې له امریکايي لیکوالې جوی ډېوېډمن سره واده وکړ. نوموړې څلور کاله وروسته د سرطان ناروغۍ له امله مړه شوه. لوئیس د ۱۹۶۳ زکال د نومبر په ۲۲مه د ګردو د ناروغۍ له امله د خپلې ۶۵ مې کلیزې څخه یوه اونۍ وړاندې ومړ. نوموړی په ۲۰۱۳ زکال کې د هغه د مړینې د ۵۰م تلین پر مهال د ویسټ مېنسټر کلیسا د شاعرانو د یادغونډې پر مهال وستایل شو.
ماشومتوب
کلایو سټیپلز لوئیس د ۱۸۹۸ زکال د نومبر په ۲۹ مه د ایرلنډ له ویش وړاندې د اولسټر ایالت په بلفاسټ ښار کې وزېږېد. د هغه پلار البرټ جیمز لوئیس (۱۸۶۳- ۱۹۲۹ زکال) وکیل و؛ پلار یې ریچارډ لوئیس د ۱۹مې پېړۍ په نیمايي کې له ولز څخه ایرلنډ ته کډه شوی و. مور یې فلورانس اګوستا لوئیز (۱۸۶۲- ۱۹۰۸ زکال) وه چې کورنۍ نوم یې همیلټون و او د فلورا په نوم پېژندل کېده؛ نوموړې د ایرلنډ د کلیسا د کشیش توماس همیلټون لور او همدارنګه د کشیشانو هیو همیلټون او جان سټیپلز لمسۍ وه. لوئیس د وارن همیلټون لوئیس (په وارني مشهور و) په نوم یو مشر ورور درلود. هغه ته د ۱۸۹۹ زکال د جنوري په ۲۹مه په سنت مارک دونډلا کلیسا کې د خپل مورني نیکه له خوا د تعمید غسل ورکړل شو.
هغه مهال چې د هغه سپی جکسي د یوه موټر په واسطه ووژل شو، څلور کلن لوئیس د هغه نوم جکسي د ځان لپاره غوره کړ. په پیل کې هغه بل هېڅ نوم ته ځواب نه ورکاوه خو وروسته یې دا هم ومنله چې جک ورته وویل شي. هغه نوم چې کورنۍ او ملګرو یې د ژوند تر پایه ورته کاروه. هغه مهال چې اووه کلن و کورنۍ یې د ختیځ بلفاسټ په سټرانډ ډاون سیمه کې د هغه د ماشومتوب د مهال کور لیټل لي (Little Lea) ته کډه وکړه.
لوئیس په ماشومتوب کې د انسان نما حیواناتو سره لیوالتیا لرله. هغه د بئاتریکس پاټر د کیسو سره مینه پیدا کړه، تر ډېره یې د حیواناتو اړوند خپلې کیسې لیکلې او هغه یې په انځور کښلې. له خپل ورور وارني سره په ګډه دوی د باکسن نړۍ جوړه کړه، هغه فانتزي جوړښت چې حیوانات په کې استوګن و او همدغو حیواناتو یې اداره کوله. لوئیس له ماشومتوبه له مطالعې سره مینه لرله. د هغه د پلار کور له کتابونو ډک و؛ هغه وروسته ولیکل چې د لوستلو لپاره د یو څه موندل په یوه کرونده کې د قدم وهلو او «د وښو د یوې تازه تیغې د موندلو» په څېر اسانه چاره ده.
لوئیس تر ۹ کلنۍ پورې د خصوصي ښوونکو له خوا وروزل شو، تر هغه مهاله چې مور یې په ۱۹۰۸ زکال کې د سرطان ناروغۍ له امله مړه شوه. وروسته یې پلار انګلستان ته ولېږه څو د هرتفورډشایر په واټفورډ سیمه کې د وینیارډ په ښوونځي کې زده کړې وکړي. د لوئیس ورور درې کاله وړاندې په همدغه ښوونځي کې زده کړې پیل کړې وې. ډېره موده لا نه وه تېره چې دغه ښوونځی د زده کوونکو د کم شمېر له امله وتړل شو. وروسته له دې لوئیس د بلفاست په ختیځ کې په کمپبل کالج کې زده کړې پیل کړې چې د دوی له کور څخه یې یو میل فاصله لرله، خو د تنفسي ستونزو له امله یې له څو میاشتو وروسته دغه کالج خوشی کړ.
هغه بیاځلي انګلستان ته ولېږل شو او هلته د ووسټرشایر په مالورن تفریحي ښار کې د چربورګ هاوس مقدماتي ښوونځي ته لاړ هغه چې لوئیس په خپله لیکلې بیوګرافي کې د «چارټرز» په توګه یاد کړی. همدغه مهال و چې هغه په ماشومتوب کې خپلو زده کړو عیسوي لارښوونو ته شاه کړه او په یو آتېست (خدای منکر) واوښت. دغه مهال یې همدارنګه له اروپايي اساطیرو او جادویي علومو سره لیوالتیا پیدا کړه.
د ۱۹۱۳ زکال په سپټمبر میاشت کې لوئیس په مالورن کالج کې نوم ثبت کړ او د راتلونکي کال تر جون میاشتې پورې هلته پاتې شو. هغه ته ښوونځی د یوې ټولنیزې سیالۍ په توګه تر نظر ورغی. د مالورن له خوشي کولو وروسته نوموړي د خپل پلار له پخواني ښوونکي او د لورګان کالج د پخواني مدیر ویلیام ټي کرکپاټرېک سره زده کړې وکړې.
لوئیس په نوې ځوانۍ کې د هغو سندرو او افسانو تر اغېز لاندې و چې هغه په ایسلنډي حماسو کې د لرغونو سکانډیناویايي ادبیاتو شمالي بڼه بلله. دغو افسانو د هغه باطني لیوالتیا زیاته کړه چې وروسته هغه د ځان لپاره «خوشاله کوونکې» بللې. نوموړي همدارنګه له طبیعت سره زیاتېدونکي مینه پیدا کړه؛ د طبیعت ښکلاوو هغه ته د شمال د کیسو یاد تازه کاوه او د شمال کیسو بیا د هغه فکر د طبیعت ښکلاوو ته اړاوه. د هغه د نوې ځوانۍ لیکنې د باکسن کیسو له لیکلو پیل شوې او د مختلفو هنري اشکالو لکه د حماسوي اشعارو او اوپرا د لیکنو د وړتیا په ازمویلو یې پیل وکړ څو وکولای شي له نورس افسانه پوهنې او طبیعي نړۍ سره خپله علاقه زیاته کړي.
له کرکپاټریک (د لوئیس په خبره «له لوی غصه ناک») سره د زده کړو پر مهال هغه په نوموړي کې له یوناني ادبیاتو او افسانه پوهنې سره مینه رامنځته کړه او د بحث او استدلال مهارتونه یې ور زده کړل. په ۱۹۱۶ زکال کې لوئیس ته د اکسفورډ په یونیورسیټي کالج کې د زده کړو بورس ورکړل شو.