cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالغفار بريالی
دشعر اکثره محتوا
د اسلام او وطن مینه او د ټولني اصلاح وه همداراز علمي پېچلي تشبیهات یې د پام وړ وه.
د تدریس کله او څنګه پیل او د تدریس چیرته والی
تر فراغت وروسته یې په پنجوایي، خاکریز او میوند کي یې تدریس کاوه.
د ژوند ډېره برخه بوختیا یې
د تدریس، امامت او خطابت سره یې د مریضانو وړیا علاج کاوه د قران ترجمه او مریدانو ته د طریقت وظایف هم تر سره کول.
د ازدواج په اړه
درې مېرمني یې لرلې چي د نجونو په کورنۍ مدرسه کي یې درس کاوه خور فاطمې حجاڼۍ او خورځې رابعې حجاڼۍ هم په کندهار ښار کي ورته کورنۍ مدرسه پر مخ بېوله.
د نارینه اوښځینه اولادونویې اړوند
مرحوم فیض الباري جان. مولوي وکیل احمد متوکل. شهید خلیل احمد رحماني. مولوي محمد حماد. شهید مولوي جلیل احمد. استاد احمد فیصل. شپږ زامن او دوې حجاڼیاني لوڼي یې دي.
قومي تړاو
د ناخیلو سره یې چي د کاکړو مربوطه قبیله ده تعلق درلود.
د لیکني د پیل وخت
اشعار او لنډي مقالې لیکل خو یې له ځوانۍ څخه پیل کړي وه خو علمي لیکني یې تر فراغت مخکي او وروسته کړي دي.
څو کتابونه یې لیکلي دي د کتابونو په اړه یې معلومات
د ابو الفیض پښتو تفسیر. د بخاري شریف حواشي. د مسلم شریف حواشي. د غفور حواشي. د سراجي حواشي. د خلاصة الحساب حواشي. د میراث ضابطه. د مراح د شرحو حنفیې او فلاح اصلاحات. په فلکیاتو کي سیف السارم. اونور..
د چاپ او ناچاپ معلومات
تفسیر د بخاري او مسلم حواشي همداراز سیف السارم. نه دي چاپ سوي.
په افغاني ټولنه کي د علامه صاحب رسوخ
څرنکه جامعیت یې درلودی او د ښو اخلاقو خاوند وو نو نفوذ یې هم خورا پراخ وو د سیاسي خلکو څخه نیولې تر عوامو پوري.
د سیاسي مفکوري د څرنګوالي
د شرعي نظام د پلي کوکو پلي وو د معتدل مزاج څښتن وو. د علماوو او پوهانو د وطنپالو متحدانه هڅو هڅاند وو.
د سترو عالمانو د مفکورو تاثر
د دیوبند د اکابرو تر اغېز لاندي وو د عربي نړۍ دعلماوو خورا غوره مطالعه یې هم لرله.
د حبس او شهادت په اړه یې معلومات
څرنګه چي کمونیسټي کودتا وسوه نو نورمحمد ترکي پلویانو خلقانو او پرچمیانو علماء او قومي مشران د سیاسي بندیانو په نوم زنداني کول بریالی صاحب له حجه راتلی چي د کندهار په هوایي میدان کي ونیول سو چي بیا د کابل د څرخي پله له زندان څخه په پلي ګون کي په ډلییز او وحشیانه ډول شهیدان کړل سول او د بلدوزو په واسطه تر خاورو لاندي سول.
د علامه صاحب تر شهادت وروسته د هغه په نوم ځیني عملي مرکزونه ونومول سول
دبیلګي په توګه په میوند اولسوالۍ، کندهار ښار او کابل کي یو شمېر مدرسې، لیسې او علمي مرکز سته.
د بریالي صاحب په اړه ځیني نور معلومات
هغه ښه قاري وو غوره واعظ وو ښه خط یې وو ګڼي ژبي یې زده وې. مېلمه پال وو همداراز د شهیدانو، اولیاوو مزارونو او تاریخي مقاماتو د سیاحت سره علاقه درلوده. هرکال به یې د احادیثو د دوري د فارغانو لویي شانداره د د ستاربندۍ غونډي جوړولې.
مولوي عبدالغفار بريالى، شاعر وو، که ديني عالم، که دواړه
د خوښۍ ځاى دى چي د ګران هيواد په دې ناخوښي، ترينګلي او ويرژلي حالت کي چي د جناب بريالي صاحب او د ده غوندي ډېرو نورو معنوي هستيو ارواوي  به يې ډېري زورولې وي او ډېر به ځني ناآرامه وي بيا هم داسي پېښيږي چي ځيني ادب پال دوستان د هغه د ناخوښي اروا د خوښۍ په موخه د هغه په وياړ غونډه جوړه کړي ، ياد يې تازه کړي او د دغه اسلامي عالم او روحاني شاعر اروا ته يو لږ څه تسکين وبخښي. ما دغي غونډي ته مقاله ليکلې وه خو متاسفانه چي هغه مهال زما د سفر له امله مي په هغې کي شرکت ونه کړاى سواى او مقاله مي له لوستلو پاته سوه. نو د دې لپاره چي ددغه وياړلي پوهاند د اروا په خوښ ساتلو کي مي څه ونډه لرلې وي لاندي ليکنه مي تر تيب کړه او له دې لاري يې د علم او ادب مينه والو ته په درنښت سره ډالۍ کوم.
درنو لوستونکو او د علم او ادب د اورشو وياړلو بوختو او مينه والو! تاسي ښايي فکر کوئ چي ما به د جناب بريالي صاحب رحمة الله عليه په باب د علم او ادب د ژور سمندر له تل څخه ډېري ځلاندي مرغلري درته را ايستلي وي. خو موږ او تاسي ته زموږ د هيواد ناسم شرايط معلوم دي. موږ په دغسي يو ډول کرکجن او کړکېچن چاپېريال کي وزېږېدلو، لويان سوو او زاړه سولو چي د ظالمو، خود غرضو او پردي پالو، عناصرو د ناوړو عملونو او ناپاميو له لاسه مو د روغي ورځي مخ نه دى ليدلى.
په دغسي حال کي به څوک څنګه د علم او ادب له نعمت څخه په بشپړه او رشتينې توګه برخمن سي؟ د جهالو او مادي پالو لخوا په دغسي رامنځ ته سوې فاسده فضا کي چي ډېر کسان د ډالرو او د ډالرو د سر چينو په هکله د ښو معلوماتو درلودلو ته اړ کيږي، نو علم او ادب ته به څنګه وړپام او توجه وسي؟  په دغسي اوضاعو کي چي څوک د علم او ادب د اورشو ملنګ پاته سوى وى او له منځه نه وي تللى بيا هم غنيمت باله سي. نو تاسي فکر وکړئ چي ملنګ به څه وي او په کچکول کي به يې څه وي؟
بس ما چي څه درته وړاندي کړي دي له دغه کچکوله مي را ايستلي، نه د علم او ادب پر پلاز د ناستو کسانو له خزانو څخه !
ښه، ما خو خپلي ليکني ته د ” مولوي عبدالغفار بريالى، شاعر وو، که ديني عالم، که دواړه ؟ “ سرليک ورکړى دى. نو لومړى به د مولوي صاحب په هکله څه ووايو او بيا به يې
د شاعرۍ او علم په هکله لږ معلومات وړاندي کړو.
کوچنى عبدالغفار:
شاعر عبدالغفار:
د خداى شپې ورځي دي تېريږي اوعبدالغفار لوييږي او د لوستلو او ليکلو وړکيږي.
د ”اهاړ“ په سريزه کي د نصرت صاحب له ليکني څخه څرګنديږي چي عبدالغفار تر اتلس کلنۍ د مخه په خپل نامه او ورپسې د ” زخمي“ په تخلص د شعرونو په ويلو پيل کوي. دا چي څنګه د کندهار د طلوع افغان جريدې ته لار پيدا کوي، وايي چي دى د ملا محمد شريف جانان رحمه الله اخښى وو او هغه دغه مهال د مطبوعاتو د مديريت سرکاتب وو. له دغه ملا جانان څخه د زده کړو د ترلاسه کولو په موخه عبدالغفار ” زخمي“ د طلوع افغان ادارې ته تګ راتګ پيلوي. ويل کيږي چي دغه مهال عبدالغفار پر ملا جانان اخند په ښکارپور بازار کي استېدى. بالاخره د نصرت صاحب په وينا د ده (نصرت صاحب) لخوا هڅيږي چي خپل ليکلي شعرونه طلوع افغان ته ورکړي، څو په دې يوازنۍ خپرونه کي خپاره سي. څه مهال وروسته د ” زخمي“  صاحب لومړنى شعر په ١٣٢٦لمريز کال د طلوع افغان په (٧٦) ګڼه کي خپور سو.
په هر صورت دغه مهال عبدالغفار ” زخمي“  شاعر دى، کله کله د شاعرانو لخوا په ځينو جوړو سوو مشاعرو او ادبي بانډارونو کي هم برخه اخلي او شعرونه يې په طلوع افغان کي خپريږي. دغه وخت عبدالغفار دى او د کندهار د ښار د چابېريال سطحي دنيا او څو تنه شاعران، اديبان، ليکوالان او ملايان. ” زخمي“ صاحب په دې سطحي چاپېر کي اوسي او بالاخره په ښکاپر بازار کي د عطارۍ دکان پرانيږي. دغه عبدالغفار اخندزاده ته دغه مهال په ” زخمي“ صاحب وايي. شاعر دى او د ښکاپر دروازې دکاندار هم. او په متفرق ډول دلته او هلته د علم په طلب او د شعر او شاعرۍ د هنر د رموزو په موندلو او زده کولوهم پسې دى.
د همدغه ١٣٢٦لمريز کال په وروستيو کي د عبدالغفار” زخمي“  په هکله په طلوع افغان کي څه د ستايني خبري خپرې سوې او پکښي وويل سول چي اوس عبدالغفار ” بريالى “ تخلص کوي.
لکه چي پوهيږو په دغسي مواردو کي د سطحي اذهانو د خاوندانو حسد او کينه پر ښور راځي او د پسخند او نېښخند په وسيله په يو ډول لا نه يو ډول او کله کله په شعر ډوله کنايو او لغازونواو يا نورو ليکنيو اوتو بوتو د دغسي کسانو له ښېګڼو څخه انکار کوي او مقابل جانب سطحي او کاغذي جګړې ته وربولي. له بده مرغه څنګه چي عبدالغفار بريالى هم د دغسي چاپېريال محصول وو او دى هم د دې خم له رنګېدلو څخه يو رنګېدلى وو نو يې د هغو په وړاندي په سطحي شعرونو ويلو او خپرولو سطحي او قشري مقابله پيل کړه.
زما په اند په دې کي دى نه دى ملامت. د دغسي محيط دغه حاصل وي. بيا هم پر بريالي صاحب خداى جل جلاله خپل فضل کړى چي ډېر ژر يې له دې قشري او مادي چاپېرياله معنوي اورشو ته ولېږداوه. ډېر ملايان او د يني عالمان او غوره پوهان د دغسي ناوړه چاپېريال او سطحي اشخاصو د شتون، ناستي پاستي او اړيکو له شامته د دين او ان ديني امامت له مستقيمي لاري څخه اوښتي او د لادينيت پيشوايان سوي دي. دا چي عبدالغفار بريالي د دغو سطحي عناصرو په مقابل سطحي اشعار ويلي دي، دا د دغسي محيط تقاضاوه. هسي هم که موږ د ده د اشعارو ټولګه په دقت سره ولولو د ده د دغه مهال زياتره اشعار هم سطحي دي.
دا ځکه چي د دغسي يوه چاپېريال زېږنده دي. البته د ده د ژوند د دغي دورې په راوروسته کلونوکي د ده د رياضت او مطالعې او زيات مشق، تمرين او ممارست له امله د ده په اشعارو کي پوختيا او ژورتيا هم ليدل کيږي.
طالب عبدالغفار:
لوى څښتنجل جلاله لره دي حمد وي چي پر عبدالغفار بريالي ورحمېد او د ده سره يې د لوړو اسلامي زده کړو په ترلاسه کولو پسي ليرو ځمکو ته د تللو اوسفر کولو تلوسه مونده کړه. که چيري د لوى څښتن احسان د بريالي لاسنيوى نه واى کړى او هغه نور هم په دې سطحي محيط کي اوسېدلى او پاته سوى واى، ډېره ممکنه وه چي اوس به مولوي يا مولانا نه بلکي بل څه واى. او يا به د ډېرو نورو غوندي يو معمولي شاعر او د کندهار د ښکاپر بازار دکاندار واى او په دې سطحي توب او دکانداري کي به په ورک نومي کي له دې نړۍ تللى واى. چي په دې صورت کي به يې هيڅ ګټه هيچا ته نه واى رسېدلې، بلکي کېداى سوه اسلام، هيواد او خلکو ته ډېر تاواني واقع سوى واى. بيا دي هم لوى څښتن جل جلاله ته شکرونه وي چي د بريالي صاحب برخليک يې دغسي نه کړ.
لکه چي تاسي هم خبر لرئ بريالي صاحب د لوړو اسلامي زده کړو په ترلاسه کولو پسي د سفر غوټه په شا کړه، تقريباً يوکال يې د پښين په سيمزي کلي کي ځيني معقول اومنقول علوم له يوه جيد عالم څخه ولوستل او بيا پېښور ته ورسېد. هلته يې څو کاله له لويو عالمانو څخه نوري لوړي زده کړي وکړې او کله چي يې د فراغت لنګوټه وتړل او مولوي سو خپل وطن کندهار ته را ستون سو.
محمد معصوم “افغاني”چي د حکيم الامت مولانا اشرف علي تهانوي رحمه الله (جزاء الاعمال) کتاب يې په پښتو ژبه ژباړلى دى، پر دغه کتاب باندي په سريزه کي ليکي: ” د حکيم الامت نامتو خليفه مولانا عبدالرحمن کاملپوري چي د راولپنډۍ د اسلامي جامعې بنسټ ايښوونکى دى د مولانا عبدالغفار بريالي له استادانو څخه وو“.
اړوند مطالب:
د ماټیس ګواښونه او وړاندي یې خنډونه
د يوې ناسمې ادعا سم سپيناوی
د کاروان تر وژلو پوري څو يادونې
هم شاعر او هم سترديني عالم عبدالغفار:
کله چي عبدالغفار بريالي لوړي زده کړي تر لاسه کړې د مولانا پر اعزازي خطاب سر بېره د ” ابوالفيض“  کنيه نوم هم ورکړه سو. هغه تر دې ستر بريايتوب وروسته کندهار ته راستون سو. خو لکه چي پوهيږو دلته نه حکومت د دغسي خلکو قدر کاوه او نه خلک د هغو په قدرلکه څنګه چي ښايي هغسي پوهېدل. دلته دغسي عالم اړ دى چي په دې مسجد او هغه مسجد کي خلکو ته لمونځ ورکړي او په ترڅ کي يې طالبانو ته درس ووايي. مولانا ابوالفيض عبدالغفار بريالي هم دغسي وکړه. خو اوس هغه هم ستر او په واقعي معنا شاعر او هم پياوړى اسلامي عالم دى. اوس هغه هماغه سطحي او قشري بريالى او معمولي شاعر او نيمه او مازي په نامه ملا نه وو، بلکي داځل هغه لوى مدرس، استاد کل او شيخ الحديث ابوالفيض مولانا بريالي وو. چي هر ځاى به يې زموږ او ستاسي په اصطلاح ملايي ونيول د علم او پوهي پتنګان به پر را غونډ سول او له ليرو ليرو ځايونو، لکه هرات، کابل، ترکستان او نورو سيمو ډلي ډلي طالبان به يې د درس حلقې ته داخلېدل او په دې ډول يې د هيواد په ګوټ ګوټ کي د يوه ستر او پياوړي اسلامي عالم په توګه نوم وايست.
مولانا ابوالفيض د ژوند په دې پېر کي د سطحي، عشقي او د خال او خط د اشعارو  د ويلو سره خداى په اماني کړې وه. لکه چي دغه مهال ښاغلي نصرت مولانا صاحب ته د يوې پېښکي ليدني پر مهال وويل:” خوښه دي نه ده چي ستاسو د تيتو پرکو اشعارو په راټولولو لاس پوري سي؟ “. ده په جواب کي ورته وويل: ” تر اوسه مي د هغو ويلو اشعارو دوسيه لاينحله پاته ده، نېخه چي څه به راسره وسي؟ “.
داسي ښکاري چي مولانا صاحب دغه مهال د ډېرو نورو غوندي پر خپلو تېرو ويلو شعرونو سخت پښېمانه سوى وو. خداى خبر چي په دې هکله به يې خداى تعالى ته څونه عذرونه کړي وي او څوني توبې به يې پرايستلي وي. دا خبره د کمونيستانو په بند کي د هغه د يوه وروستي ترلاسه سوي دري شعر څخه ډېره ښه څرګنديږي ، هغه په دې شعر کي داسي ويلي دي:
بر خم شعر سنگ پرهېز ميزنم
ديوان شاعرى به آبريز ميزنم
جز نعت آن حبيب که سالار کشور است
هر دفتری زسينه به لبريز ميزنم
شستم کتاب خال وخط به آب ندامت
پرويز قلم گشته به چنگيز ميزنم
گردانی جگر خويش را به آب توبه پاک
اين عرض را به ياريزي سر تيز ميزنم
وګورئ د جناب بريالي صاحب له دغه ډول شعرونو څخه تر دې کچي بد راغلي دي چي ګردسره يې د مردارو اوبو ډنډ يا بل څه ته ورغورځوي.
په دې هکله که زما څخه وپوښتئ زه تر ده ډېر پښېمانه يم، په توبو مي توبه ده اوټينګه نصوحه او رشتينې توبه. ما تر توبې وروسته په شعر کي د ځينو اړينو او د ويلو وړ مسايلو پرته ګرد سره د شعر ويلو سره مقاطعه کړې ده. زما څخه زما د ځوانۍ په مرحله کي په شعر او غير له هغه ډېري خطاوي سوي دي. لوى څښتنجل جلاله دې په خپل فضل او مرحمت تر راتېر سي. رشتيا داده چي زه په دې ظاهري زړه ورتيا کي له لوى څښتن څخه د بېري په سخته خرخښه اخته يم، چي رب جليل دي خپل فضل را باندي وکړي. بريالى صاحب خو څه نوره توښه لري چي د لوى څښتن حضور ته يې وروړي. خو زه چي هيڅ نه لرم څه به کوم؟
زما د پېرزويني توصيه او سپارښتنه هغو کسانو ته چي ناسم او د بغاوت رنګ او بوى لرونکي اشعار وايي او يا هم د سيکولريستي اندونو او افکارو پر بنسټ ليکني کوي داده چي هر څه ژر دي له خپلو دغو او نورو تېروتنو څخه توبه وکاږي او خپله ژبه او قلم دي د اسلام خدمت او نشر او اشاعت ته وقف کړي. بيا به پوه سي چي لوى څښتن يې څنګه په خپل مرحمت نازوي او څونه د زړه ډاډ ورته حاصليږي.
ښه، جناب ابوالفيض صاحب که د خپل ژوند په دې وروستي پېر کي څه اشعار ويلي دي د ځينو اړينو او د ويلو وړ مسايلو او د خپلي علمي او تصوفي طبعي د تفرج او تفريح لپاره يې ويلي دي. چي نه يې د خپرېدو لپاره کومي خپروني ته لېږل او نه يې د هغو د خپرېدو اراده لرل. کله چي موږ د مولانا ابوالفيض د اشعارو ټولګي”اهاړ“ ته، کومه چي ښاغلي نصرت ترتيب کړې او خپره کړې ده، مراجعه وکړو، نو موږ په دې ټولګه کي د ځينو سطحي او عادي اشعارو ترڅنګ يو شمېر ډېر پاخه اشعار چي پر ښکلو ادبي،عرفاني او تصوفي رموزو مشتمل دي هم لولو چي دغه اشعار د ابوالفيض صاحب د عمر د همدغه پاخه علمي او عرفاني دور دي، کوم چي د ده د علمي تبحر، لوړ ادبي منزلت او پوهي او عرفاني او تصوفي تفکر زېږنده دي، او همدغو اشعارو او د ده لوړاسلامي علميت او عرفاني شخصيت مولانا صاحب د شهرت او عزت لوړ مقام ته ورساوه.
مولوي عبدالحکيم په هغه منظومه مرثيه کي چي د ”اهاړ“ په پيل کي چاپ سوې ده او قاضي محمد حسن حقيار په خپله مقاله کي د مولانا ابوالفيض د علمي او ادبي مقام په اړه څه څرګندوني کړي دي چي لنډيز يې په دې ډول دى :”ارواښاد ابوالفېض په پښتو، دري ، اردو اوعربي ژبوپوهېدىاو په دې ژبو يې شعرونه هم ويلي دي. نوموړى نه يوازې دا چېجد خپل وخت يو ستر او جيد عالم وو، بلکې تکړه ليکوال ، خوږ ژبى او اور ژبى شاعر هم وو،چې هم په ديني علم او هم په ادب کې ډېر ارزښتمن او قيمتي آثار ځني پاته دي٠ هغه د ” ابوالفيض “  په تخلص داحاديثوپر تر ټولو معتمد کتاب صحيح البخاري، همداراز پر جامع ترمذي ، رسالۀ چغمني ، خلاصة الحساب، سراجي في الميراث او عبدالغفور باندي مغتنمي شرحې ليکلې دي او د مراح الارواح پر شرحو فلاح او حنفيه باندي يې هم د هغو د سمون او اصلاح په موخه حاشيې کښلي دي.
مرحوم شهيد ابوالفېض د خپل وخت تکړه طبيب هم وو او د نبضپه کتلو به يې د ناروغ ناروغي تشخيصوله٠نوموړى ډېر حساس، زړور او موشګافه شاعرهموو د حقايقو په ويلو کې يې د هيچا پروا نه ده کړې. نه يې د حاکم پر نارواوو سترګې پټې کړيدي او نه يې د خان او ملک پر ظلم. د شعر په هرډول کلاسيک او نوي فورم (صنعت) کې يېشعرونه وېلي دي. ډېر شعرونه يې د سندرغاړو لخوا د موسيقۍ په پردو کې نغښتي او پهراډيوګانوکې خپاره شوي هم دي“.
د مولانا بريالي رحمة الله عليه کوم اشعار چي دهيواد په خپرونوکي خپاره سوي دي، زياتره د ده د ځوانۍ د مهال دي. خو کله چي دى د لوړو زده کړو د ترلاسه کولو وروسته په کندهار کي د مدرس او محدث په توګه د درس او تدريس په چارو بوخت سو، نور يې نه کوم شعر چاپ ته ورکړى او نه يې د خپلو پخوانيو اشعارو د خپرولو هيله يا اراده درلوده. خو د ده تر شهادت ډېر مهال وروسته په کوټه کي يوه کتاب پلورونکي د ده اشعارد ( جزئيات بريالى) تر سرليک لاندي دوه واره خپاره کړل او بيا ښاغلي نصرت د مولانا بريالي د زوي محترم وکيل احمد متوکل اخندزاده په مصلحت او مرسته د مولانا صاحب ټول اشعار په ١٤١٩ سپوږميز کال په يوه ټولګه کي د ”اهاړ“ په نامه خپاره کړل چي بيا د دغي ټولګي د ټوکونو د تمامېدو او د لوستونکود بيا بيا غوښتنو له مخي دغه ټولګه د کتابونو د ځينو سوداګرو لخوا بيا بيا خپره سوې ده.
ابوالفيضعليه الرحمه د کمونيستو طاغوت پالو په منګولو کي :
د حضرت مولانا ابوالفيض د درس او تدريس او شهرت په اوج کي افغاني کمونيستان په افغانستان کي د شورويانو په مداخله او مرسته واک ته ورسېدل. لکه چي موږ او تاسي پوهيږو دغو طاغوتيانو د مسلمانو عالمانو او پوهانو له نيولو او وژلو پرته بل کار او هنر نه درلود او نه په پوهېدل. هغو د هيواد په ګوټ ګوټ کي د انسانانو د وژلو او ژوندي ترخاورو لاندي کولو قصابي او جلادي پسي راواخيسته.
مولانا ابوالفيض صاحب پر ګران هيواد باندي د دغسي زړه بوږنوونکي حالت په حاکميت کي، په ١٣٥٧لمريز کال د حج د فريضې د ادا کولو لپاره سعودي عربستان ته تشريفېووړ ، کله چې له دې مبارک سفر څخه بېرته راستون سو کور ته تر رسېدلو دمخه ، د دغه کال د ليندۍ د مېاشتې پر شلمه نېټه، د کندهار له هوايي ډګر څخهپردي پالو کمونيستانو ونيو او نامعلوم زندان ته يې واچاوه. ويل کيږي چي مولانا بريالي د بندي کېدو له ورځې څخه ترشاو خوا څلورومياشتو پوري د کور سره خطي ( ليکنۍ ) اړېکه ساتلې وه،خو تر دې  وروسته يې د کورنۍ او دوستانو سره اړيکي وشلېدې چي تر نن ورځې پوري يې د مرګ او ژوند درک نه دى معلوم.
ښايي دغو جلادانو د نورو زرګونو مسلمانو پوهانو، اوعالمانوغوندي په کوم ډله ييز قبرکي ژوندىتر خاورو لاندې کړى او شهيد کړى يې وي. روح دې ښاد وي، آمين.
اوس نو د پورتنيو څرګندونو په پام کي نيولو سره موږ په بشپړ ډاډ او بېله څه ترديده ويلاى سو چي ارواښاد مولوي عبدالغفار بريالى، هم پياوړى او منلى شاعر وو، او هم ستر ديني عالم. والسلام.
په ۲۰۱۵ز کې د ولسمشر غني لاسته راوړنې
د افغانستان اسلامي جمهوریت ولسمشر اشرف غني په خپل تېر کاري کال کې لاندې لاسته راوړنې درلودی:
ستر قراردادونه بشپړ شفاف شوي، تر یو ملیارد ډالره پورې په قراردادونو او د کابل بانک په را ستنو شویو پیسو کې سپمول شوي، په تاپي پروژه کار روان دی، کاسا زر پرانیستل شوه. په کابل کې د چین سفیر وایي، د وریښمو لار جوړو. طالبان دوه ډلې شوي، اسلامي حزب سولې ته چمتو شوی، توتاپ پروژه تیریږي. د اوبو د شل بندونو سروې او کار روان دی، د گردیز- خوست لاره پخه شوه، له پیښوره - جلال اباد ته د ریل کرښه تیریږي، له جلال اباد نه کابل ته پر دوهم سړک کار روان دی، د کابل وران شوي مهمې ودانۍ لکه دارالامان جوړیږي، د دفاع وزارت ودانۍ پرانیستل شوه، د ملي شورا ودانۍ پرانیستل شوه، د کورنیو چارو د وزارت ودانۍ پرانیستل شوه. نړیوال بانک له افغانستان سره د مرستو ژمنه وکړه او ویې ویل چې کارونه سم دي نو پیسې ورکوو، د کانکور امتحان هیڅ کال دومره شفاف نه و لکه سږکال، افغان پاسپورټونه نوي شو، په سعودي عربستان کې د کارگر افغانانو د ویزو ستونزه تقریبا هواره شوه، د وارسا غونډې ته پنځه کلن پوځي پلان چمتو شو، هوایي ځواکونو مو د اول ځل د پاره الوتکې پیدا کړې، تر سلو ډیر نوي پیلوټان روزل کیږي، راتلونکې میاشت د چابهار بندر افغان سوداگرو ته پرانیستل کیږي، نوې میاشت د سلما بند پرانیستل کیږي، د پکتیکا پلتوی د بند پروژه رسماً اعلان شوه چې په راتلونکو څو میاشتو کې به یې د رغونې چاري پيل شي، د زراعت په برخه کې یوه سترپلان تر کار لاندې دی، د ځنگلونو په باره کې له جنوبي کوریا سره خبرې شوي...د اذربایجان د لارې اروپا ته د لاجورد د لارې کارونه ډير مخته تللي، د جنگ په برخه کې پر کندز دوهم برید ناکام شوی، پر هلمند برید ناکام شوی، د مخالفینو تر اتلسو تنو والیان او لوړپوړي غړي وژل شوي، د اعلی سرقوماندانۍ لپار توحید مرکز جوړ شوی، د امنیتي ځواکونو لوژستیکي چارې له نشت څخه هست شوي، پاکستان لومړی ځل منلې چې له افغانستان سره دښمني لري، لومړی ځل یې پر خپلو ټولو رذایلو اعتراف کړی، سعودي، خلیجي هېوادونه او چین د لومړي ځل لپاره په سیاسي لحاظ په اعتماد کې اخیستل شوي، د متحده ایالتونو او پاکستان اړیکې چې د کرزي له امله نیږدې شوې وې، بیرته کافي اندازه سړې شوي، د پاکستان د ۷۵۰ ملیونه ډالره مرسته ځنډېدلې ده، په اداره کې په لسگونو ځوان کدرونه او ښځې معینیتونو، وزارتونو، سفارتونو او مهمو پوسټونو ته معرفي شوي، د کابل ښار پر عمده سړکونو (لکه د کمپنۍ او سېلو په سړکونو) کار زور اخیستی، نور نو دا سپین ږیري ولسمشر په یو نیم کال کې تاسو مریخ ته وخیږوي؟
وارانگل
وارانگل د هند يو ښار دی، دا د هند په آندرا پرديش ايالت کې دی. دا د هند 72م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 530,636 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 620,116 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
شنی چونگښې
شنې چونګښې Green frog – رانا کلامیتان مېلانوتا فرعي ډول (subspecies Rana clamitans melanota) ده، عامې په اوبو کې ژوند کونکې (aquatic) چونګښې دي، د کورنۍ نوم یې رانیدای (family Ranidae) ده، د متحده ایالتونو په شمال کې د تازه اوبو په ډنډونو او لښتیو کې پیدا کیږي. له ۵ تر ۱۰ سانتي متره (۲ تر ۴ انچه) پورې اوږدوالی لري. د بدن رنګ یې له شین تر نصواري ته ورته پورې شته، پښې او ملا یې د بل رنګ نښانونه لري.
تړلې لیکنې
چونگښې
۲۲ (عدد)
په رياضي کې
په رياضي کې ۲۲:
د الضرار ټانک
د الضرار ټانک (په اردو کی:الضرار ٹینک) د پاکستان د عصري جنکي ټانکونو څخه دي چی د ۱۹۹۰ کال څخه د پاکستاني پوځ لپاره جوړېږي.
۲۲ (عدد)
په کلینډر کې
۲۲ کولاي سي:
په کیمیا کې
۲۲ د تېتانيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۲۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
په سوډان کې بشري حقونه
په سوډان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې موارد له پراخو محکومیتونو سره مخ شوي دي. د بشري حقونو یو شمېر سازمانونو د عمر البشیر ترواکمنۍ لاندې څو کلونو کې د سوډان د دولت جنایات او له واکه په بېلابېلو ډولونو سره ناوړه ګټنه تثبیت کړې. په ۲۰۰۹ زکال کې د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت د بشري حقونو په راپور کې د سوډان د دولت او ملیشه ډلو له خوا د بشري حقونو څخه د سرغړونو اړوند جدي اندېښنو ته اشاره شوې. د ډېرو جرمنو د جزا په توګه له اعدام په ځانګړې توګه له پانسي کولو څخه ګټنه کېږي. د ۲۰۱۹ زکال په سمپټمبر میاشت کې د سوډان دولت د ملګرو ملتونو د سازمان د بشري حقونو له عالي کمنشنرۍ سره په خرطوم کې د بشري حقونو د دفتر او همدارنګه په دارفور، آبي نیل، سویلي کردوفان او ختیځ سوډان کې د هغو د میداني دفترونو د پرانیستې هوکړه لاسلیک کړه. د ۲۰۱۹ – ۲۰۲۱ زکال پورې دیموکراسۍ ته د سوډان د اوښتو د بهیر پر مهال د ۲۰۲۰ زکال د جولای په میاشت کې د عدلیې وزیر ناصرالدین عبدالباري څرګنده کړه چې «په سوډان کې باید د بشري حقونو ټول تر پښو لاندې کوونکي قوانین» لغو شي؛ همدا لامل و چې پارلمان د ۲۰۲۰ زکال د جولای په لومړیو کې یو لړ قوانین تصویب کړل.
مهر
د مهر تعريف
هر هغه اندازه مال دی چې سړی يې د نکاح په وخت کې ښځې ته فوراً ورکوي يا د ورکولو وعده کوي .چې ادا کول يې دوه قسمه دی مهر مؤجل او مهر معجل ، هغه مهر چې د نکاح په وخت کې ادا کيږي هغه ته مهر معجل وايي ، او هغه مهر چې د ادا کولو وعده يې کيږي هغه مهر مؤجل وايي.
په سوډان کې بشري حقونه
د شخړو د تنظیم پر مهال ناوړه ګټنه
د دولت او یاغي ډلو ترمنځ نښتې – کورنۍ جګړه چې د شمال – سوېل اندېښنې په کې شاملېدلې او همدارنګه یې د دارفور سیمې په لویدیځ کې د عربي قبایلو اندیښنې له ځان سره لرلې – د جنسي تېریو، ځورونو، وژنو او په لویه کچه د وګړو د بې ځایه کېدو لامل وګرځېدې (د اټکل له مخې په ۲۰۰۷ زکال کې له ۲ میلیونو کسانو زیات بې ځایه شوي و).
مهر
د مهر حکم
ر خاوند باندې د ښځې د مهر ادا کول واجب دي او مهر د ښځې حق دی د هغې پلار ، ورور او بل کس ته يې اخيستل حرام دي لقوله سبحانه تعالی:[ وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَة]يعنې : او د ښځو مهر په ښه زړه (فرض ګڼلو ) ورکړﺉ .که بې بې خپل خاوند ته په خپله خوښه مهر ور وبښي نو معاف دی لقوله سبحانه تعالی :[ فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَّرِيئًا] (النسآء ۴ )ژباړه :البته که هغوی په خپل زړه تاسې ته څه بخشش کړي نو تاسې هغه په خوند سره خوړلی شئ .د مهر ډولونهمهر دوه ډوله دی مهر مسمی او مهر مثل .مهر مسمی (نومول شوی مهر): هغه مهر دی چې د نکاح په مجلس دي تاکل شوی و
په سوډان کې بشري حقونه
په دارفور کې قومي تصفیه
دغه نښتې د سوډان لپاره د ملګرو ملتونو سازمان د چارو د همغږي کوونکي موکیش کاپیلا (Mukesh Kapila) له خوا د قومي تصفیې په توګه توصیف شوې، ځکه تورپوستو عرب ملیشه ډلو په دارفور سیمه کې د قبیلوي وګړو سیسټماتیکه عام وژنه مخته وړله. د کاپیلا په خبره، «دولت د هغه څه اړوند پوهېده چې روان و او کولای یې شو په دغو عرب ملیشه ډلو اغېز ولري». د ملګرو ملتونو د اټکل له مخې له ۲۰۰۳ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې نږدې ۳۰۰ زره ملکي وګړي په دارفور سیمه کې ووژل شول.
مهر
.مهر مثل
که د نکاح په مجلس کې په څه وجه باندې مهر نه وي ټاکل شوی نو د هغې ښځې لپاره مهر مثل دی ، مهر مثل داسې مهر دی چې د نجلی په پلارګنۍ د کومې هم ساله نجلی لپاره ټاکل شوی وي .د مهر د مال شرطونه :۱- مهر به داسې مال وي چې شرعاً مباح وي لکه : سره زر ، سپين زر ، نغدې روپۍ او يا داسې مال او جايداد چې قيمت ولري او قبض يې امکان ولري .۲- د مهر اندازه به معلومه وي مجهول او نا معلوم به نه وي .۳- د مهر په مال کې به غرر ، دوکه او پرېشانه کول نه وي ، د خوړلو د پاره به بې ځايه حېلې او بهانې نه لټوي بلکي په ښه زړه او فرض ګڼلو سره به يې ادا کوي .د مهر اندازه :د مهر کمه اندازه لس درهمه ده چه د 29.75 ګرامه سپينو زرو سره سمون خوري .د مهر د زياتی اندازې لپاره په شريعت کې څه حد مقرر نه دی خو د مهر دومره اندازه مقررول پکار دي چه خاوند يې په آسانۍ ادا کولې شي ، يعنې په مهر کې آساني کول سنت دي .جناب رسول الله صلی الله عليه وسلم ښه نکاح ، برکتي نکاح ، ښه او برکتې مهر هغه بللی دی چې په هغه کې اساني وي .قال النبي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : خير النكاح أيسره) رواه ابن حبان ، صحيح الجامع) .وقال صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : خير الصداق أيسره ) رواه الحاكم والبيهقي و صحيح الجامع) .ژباړه : غوره نکاح او غوره مهر هغه دی چې په هغه کې آساني وي .يعنې غوره والی په لږ مهر کې دی خو زيات مهر د اسلامې شريعت لخوا نه دی ټاکل شوی. لکن په دې کې هم شک نشته چې خلکو ددې اختيار نه په غلطه طريقه کار اخلي اوس وخت کې د مهر په زياتوالي کې بې حده افراد روان دی چې دا افراد په ټولنه کې د فساد سبب ګرځي او د فساد ختمول د مسلمانانو د ولی الامر د فرائضو نه دي .د مسلمانانو شرعي امير به د مهر مناسبه اندازه اعلان کړي او د هغه خلاف کونکي ته دې سزا هم نه ورکوي (ځکه دا کوم شرعي حکم نه دی ) که کوم کس د خپل توان موافق زيات مهر مقررول غواړي هغه دی د مسلمانانو د امير نه په خصوصي ډول اجازت واخلي ، علماء کرام دې د هغه د اصلاح د پاره وعظ او تبليع وکړي .يعنې د مسلمانان شرعي امير يوازې د اصلاح د پاره داسې کولای شي زور او جبر نشي لګولی ځکه چې په شريعت کې د هغه زيات مقدار نه دی تعين شوی او دا بيا په شريعت کې مداخلت کول دي.(کفايت المفتي ج ۵ ص ۱۱۵).و الله سبحانه وتعالی اعلمآن لاين اسلامي لارښود
په سوډان کې بشري حقونه
خپل سرې نیونې
د ۲۰۲۲ زکال د اپرېل په ۲۸ مه نېټه د بشري حقونو څار ډلې راپور خپور کړ چې د سوډان د نظامي دولت د مخالفینو ترمنځ د ویرې خپرولو په موخه د سوډان د امنیتي ځواکونو له خوا په غیرقانوني توګه د سلګونو اعتراض کوونکو نیونه یې مستنده کړې. په دغه راپور کې څرګنده شوې چې د سوډان امنیتي ځواکونو د لاریون کوونکو پر وړاندې  له تاوتریخوالو ډکو چارو، جنسي تېریو او همدارنګه د تېري کولو له ګواښ څخه کار اخیستی. همدارنګه په سوډان کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو دفتر ښوولې چې له زرګونو کسانو څخه زیات په تېرو څو میاشتو کې نیول شوي چې ۱۴۸ ماشومان هم په کې شامل دي.
مهر
دا هم ولولئ
اسلام
په سوډان کې بشري حقونه
د ښځو حقونه
سوډان یو له هغو مخ پر ودې هېوادونو څخه دی چې د جنسیتي نابرابرۍ له ګڼ شمېر ننګونو سره مخ دی. د آزادۍ خونې بنسټ په ۲۰۱۲ زکال کې سوډان ته د ټولو ځپونکو رژیمونو ترمنځ وروستی ځایګی ورکړ. سویلي سوډان له هغو لږ لوړ ځایګی درلود، خو بیا یې هم د «نا آزادو» په ډله کې ځای درلود. په ۲۰۱۳ زکال کې د ۲۰۱۲ زکال د شمېرو پر بنسټ سوډان د انساني پراختیا د شاخص له مخې د ۱۸۶ هېوادونو ترمنځ ۱۷۱ ځایګی خپل کړ. سوډان همدارنګه یو له هغو محدودو هېوادونو څخه دی چې د ښځو پر وړاندې یې د هر ډول تبعیض څخه د مخنیوي کنوانسیون (CEDAW) نه دی لاسلیک کړی.
مهر
تړلې لیکنې
نکاح
په سوډان کې بشري حقونه
د ښځو حقونه
د دغو ټولو سربېره په سوډان کې د جنسیتي برابرۍ اړوند مثبت بدلونونه رامنځته شوي. تر ۲۰۱۲ زکال پورې ښځو د سوډان په ملي شورا کې ۲۴.۱ سلنه څوکۍ لرلې. سوډانۍ مېرمنۍ د دغه هېواد په ملي شورا کې د لویدیځو شوو هېوادونو د ملي شورا ګانو په پرتله ډېرې څوکۍ لري. له دې سره په سوډان کې جنسیتي نابرابریو په ځانګړې توګه د ښځو د ختنې کولو موضوع او په کاري چاپېریال کې له نارینه و سره د هغو توپیر د نړیوالې ټولنې پام ځانته اړولی.
دیموکراتیک لېږد (۲۰۱۹ – تر اوسه)
هغه مهال چې په ۲۰۱۹ زکال کې له پراخو لاریونونو وروسته د سوډاني ښځو په مشرۍ د دیموکراتیک لېږد بهیر پیل شو په دغه هېواد کې په تدریجي ډول قانوني اصلاحاتو د ښځو د حقونو وضعیت ښه کړ. د ۲۰۱۹ زکال په وروستیو کې د عامه نظم قانون لغو شو؛ د دغه قانون پر بنسټ د مختلفو لاملونو له امله په ځانګړې توګه د یاد قانون د ۱۵۲ مې مادې پر بنسټ هغو ښځو ته چې په عامه ډګر کې به یې پتلون اغوستی و ۴۰ قمچینې جزا به ورکول کېدله. نور هغه محدودیتونه چې ښځو ته اړوند کېدل د جامو په اغوستلو کې د آزادۍ نشتوالی (جبري حجاب او نور اقدامات)، د خوځښتونو او ټولنو جوړول او همدارنګه کار او زده کړې په کې شاملېدلې. ادعایي تخلفات (چې د فعالانو له خوا د هغو ډېری «خپل سري» بلل کېدل) به په نیونې، وهلو ډبولو او د ټولنو او بیان د آزادۍ څخه د محرومیت په څېر د مدني حقونو په محرومیت محکوم کېدل. د ښځو لپاره د ابتکار، نه پر هغو د ظلم (No to Oppression Against Women Initiative) په نامه د ډلې د مشر احسان فاګیري (Ihsan Fagiri) په خبره یوازې په ۲۰۱۶ زکال کې د عامه نظم د قانون له مخې ۴۵ زره ښځې تر عدلي تعقیب لاندې ونیول شوې.
د ۲۰۲۰ زکال په اپرېل میاشت کې جزایي کوډ اصلاح شو او د ښځو د ختنه کولو چاره یې جرم وباله چې مجازات یې هم درې کاله بند او نغدي جریمه وه. د ۲۰۲۰ زکال په جولای میاشت کې د ښځو د سفر اړوند د نارینه خپلوانو د اجازې اخیستو اړتیا او همدارنګه د جزا په توګه قمچینې وهل لغو شول.
ماشومان سرتېري
د ماشومانو سرتېرو څخه د ګټنې درولو د ائتلاف د ویاند روري مونګوون په خبره سوډان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې د ماشومانو سرتېرو د کارونې تر ټولو شدیدې ستونزې لري. آن وروسته له هغه چې په ۲۰۰۱ زکال کې ۲۵زره ماشومان په سویلي سوډان کې له یاغي ډلو وویستل شو له ۱۷۰۰۰ څخه زیات ماشومان د دولتونو او یا هم یاغي ډلو په خوا کې په جګړه کې ښکېل دي. دوی د جګړې په لومړیو کرښو کې کلاشینکوفونه او ام ۱۶ وسلې په لاس کې لري، دوی په داسې حال کې چې د انساني ماین موندونکو په توګه خدمت کوي؛ په ځانمرګو بریدونو او جاسوسي ماموریتونو کې هم ونډه لري. د دوی ډېری تښتول کېږي او په زور سره استخدام کېږي او یا هم د مرګ تر ګواښ لاندې له اوامرو څخه اطاعت ته اړ ویستل کېږي. یو شمېر نور یې د ناهیلیتوب او یاهم د دروغو او مغزي وینځنې له امله له وسله والو ډلو سره مل کېږي. ډېری ماشومانو ته ژمنه ورکول کېږي چې دوی به ښوونځي ته ځي خو د هغو پر ځای په هغو ځایونو کې چې د ښوونځیو تر پوښښ لاندې فعالیت کوي پوځي روزنه ورکول کېږي. دغه تاسیسات له دې سربېره چې د ملګرو ملتونو د سازمان او نورو نړیوالو سازمانونو تر څار لاندې دي، هغه ځایونه دي چې د ماشومانو مغزي وینځنه په کې ترسره کېږي او هغوی په بې رحمه وژونکو بدلوي. د تکنالوژۍ پرمختګ داسې وسلې هم برابرې کړې چې لږ وزن لري، بیه یې کمه ده او کېدای شي د بې سواده ماشومانو له خوا وپېرل شي او له هغو کارو واخلي چې همدا ماشومانو سرتېرو ته لا جذابیت رامنځته کوي.
د بندیانو شکنجه کول
د ۲۰۲۰ زکال په جولای میاشت کې د مجازاتو د یو ډول په توګه قمچینې وهل لغو شول.
د بشري حقونو د دفاع کوونکو عدلي تعقیب
له ۲۰۰۳ زکال څخه تر ۲۰۱۱ زکال پورې موداوي ابراهیم آدم د سوډان د ټولنیزې پراختیا په بنسټ کې د هغه د بشري حقونو د فعالیتونو له امله څو ځله ونیول شو. دغه نیونې د بشري حقونو د څار ډلې، فرنټ لاین او امنیسټي انټرنشنال (عفو بین المل) په ګډون د ګڼ شمېر ډلو له خوا وغندل شوې او وروسته یې په نوموړي د «عقیدتي بندي» نوم کېښود.
د هنګري تاریخ
هنګري په خپلو عصري پولو ( د ۱۹۴۶ ز کال وروسته ) کې تقریباً د لویي هنګري د دښتي سره (د پینونین د سیندونو حوزه ) سمون لري. د اوسپنې دورې په دوران کې د کلټيک قومونو ( لکه: سکورډیسکي، بويي او وینتي )، ډالمټین قومونو ( لکه دالماتا، هستري او لیبرنی ) او د جرمني قومونو ( لکه لوګی او مارکومنی ) سره د کلتورونو د برخو تر منځ په څلورلارو کې موقعیت درلود.
د پانونیان نوم د روم د سترواکي د پانونیا ولایت څخه اخيستل شوي دي، د عصري هنګري د سیمي یوازې لوېدیځه برخه ( چې د ترانسډانوبیا په نوم یادېـږي ) د لرغونۍ روم د پانونیا ولایت یوه برخه تشکیل کړي ده. په سیمي د روم واکمنۍ  د ۳۷۰ ز کال څخه تر ۴۱۰ ز کال پورې د هونیک د یرغلونو سره ختمه شوه او پانونیا د پنځمې څخه تر شپـږمې پېـړۍ پورې د اسټروګوټیک د پاچهۍ یوه برخه وګرځېده، چې د اورخیګنیټ د وګړو د یوي لويي ډلې په واسطه ( له شپـږمې تر نهمې پېـړۍ پورې ) بریالي شول. همدارنګه د مجارستان یرغل په نهمه پېـړۍ کې پېښ شو.
منګولیان د لسمې پېـړۍ په وروستيو کې عیسویان شول او د هنګري عیسوي پاچهۍ له میلاد څخه ۱۰۰۰ کاله وروسته جوړه شوه،  چې د ارپاد کورنۍ په دې پاچهۍ درې پېـړۍ واکمنه وه. په لوړه منځنۍ دوره کې دغه واکمنۍ د پانونیا څخه هاخوا د اډریټیک ساحل پورې پراخه شوه. په ۱۲۴۱ ز کال کې د څلورم بیلا په وخت کې د باتو خان تر مشرۍ لاندې د منګولایانو له خوا هنګري اشغال شوه. ډېری هنګریان په پریکنده توګه د منګولایانو د پوځ په واسطه د موهي په جګړه کې مات شول. پاچا بیلا د روم مقدسي سترواکي ته وتښتید او د هنګري نفوس یې د منګولایانو په اختیار کې پریښود. په دغه یرغل کې له ۵۰۰۰ څخه ډېر هنګریان په ډله ييزه توګه ووژل شول او ټوله پاچهۍ په ایرو بدله شوه. په  ۱۳۰۱ ز کال کې د ارپاد د کورنۍ له ختمېدو وروسته هم د منځني پېـړۍ وروستۍ پاچهي دوام درلود که څه هم نور د هنګري د واکمنانو تر واک لاندې نه وه. همدراز دا پاچهۍ د عثماني سترواکي د پراخیدو د زیاتېدونکي فشار له امله ورو ورو کمزورۍ کېده. هنګري په پنځلسمه پېـړۍ کې په اروپا کې د عثماني جګړو له امله وځپل شوه. دغه مبارزه د میتیاوس کوروینس د واکمنۍ پر مهال ( ۱۴۵۸ ز کال څخه تر ۱۴۹۰ ز کال پورې ) خپل اوج ته ورسېده. د هنګري ـــ عثماني جګړې د پام وړ سیمو له لاسه ورکولو سره او په ۱۵۲۶ ز کال کې د موهیس د جګړې وروسته د پاچهۍ په وېشلو سره پای ته ورسېدي.
د عثماني سترواکي د پراخېدو پر خلاف دفاع د هابسورګ اطریش ته ولېـږدول شوه، همدارنګه د هنګري پاچهۍ پاتې برخې د هابسورګ د امپراتورانو لاسته وغورځېدي. همدارنګه له لاسه تللي سیمي د ترکيې د لویې جګړې په پایله کې بېرته ترلاسه شوي،  په دې توګه ټوله هنګري د هابسبورګ د پاچهۍ برخه شوه. د ۱۸۴۸ ز کال د ملتپالو پاڅونونو څخه وروسته د ۱۸۶۷ ز کال د اسټرو ــ هنګري جوړجاړي د یوې ګډې پاچهۍ په جوړېدو سره د هنګري شان لوړ کړ. دغه قلمرو د هابسبورګ د ارچیرګنم او هنګرکیم لاندې سره یوځای شو،  دغه سیمه د عصری هنګري څخه ډېره لویه وه. د کروشیا او هنګري د ۱۸۶۸ ز کال جوړجاړي د سینټ سټفن په سیمو کې د کروشیا ــ سلوانیا د پاچهۍ سیاسي حالت تثبیت کړ.
له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته، مرکزي ځواکونو د هابسبورګ پاچهۍ ړنګه کړه. د ساینټ ــ جرمن ــ این ــ لای او ټراینون ټړونونود هنګري د پاچهي ۷۲ سلنه سیمه جلا کړه چې دغه سیمه یې په چکوسلواکیا، د رومانیا پاچهي، د سربانو، کروتانو او سلوانیا پاچهي، د اطریش په لومړۍ جمهوریت، د پولنډ په دویم جمهوریت او د ایټالیا په پاچهي ووېشله. ورپسې یو لنډ مهاله ولسي جمهوریت اعلان شو او د هغه وروسته د هنګري یو بېرته رغول شوي پاچهي جوړه شوه، خو دا پاچهي د  پاچا د نایب السلطنه میکلوس هورتی له خوا ادره کېده. هغه په رسمي ډول د هنګري د پاچهي د څلورم چارلس د هنګري واکمن استازیتوب کاوه، هغه څوک چې د ژوند په اخېري میاشتو کې د تهني په عبادت ځای کې تر څار لاندې و. د ۱۹۳۸ ز کال څخه تر ۱۹۴۱ ز کال پورې هنګري خپلې له لاسه وتلې سیمي یوه برخه بېرته لاس ته راوړه. د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې هنګري په ۱۹۴۴ ز کال کې د جرمني تر اشغال لاندې راغله او ورپسې د جګړې تر پایه پورې د شورویانو له خوا اشغال وه. د دویمي نړیوالې جګړې وروسته د هنګري دویم جمهوریت د هغې په اوسني پولو کې د ولسي سوسیالیسټ جمهوریت په توګه جوړ او د ۱۹۴۹ز کال څخه یې تر ۱۹۸۹ ز کال پورې یې دوام وکړ. د ۱۹۸۹ ز کال په اکټوبر کې د هنګري درېیم جمهوریت د ۱۹۴۹ ز کال د اساسي قانون د یوې نسخې د تعدیل لاندې جوړ شو او په ۲۰۱۱ ز کال کې یې یو نوی اساسي قانون تصویب کړ. هنګري د اروپايي اتحادیې سره په ۲۰۰۴ ز کال کې یوځای شوه.
لومړنی تاریخ
د هومو هایدلبرګنسیس شتون په منځنۍ پیالوټيک دوره کې د (سامو ) فوسیل کشف کېدلو سره اثبات شو، دا فوسیل کابو ۳۰۰۰۰۰ کاله پخوا پورې اړوند ده. همدرانګه د ۵۰۰۰۰۰ کاله پخوا د انسان د استوګني نښي نښاني لري. له اناتومیکي پلوه د عصري انسانانو شتون کابو ۳۳۰۰۰ کاله ( اوری ګنسین ) پخوا ته رسـېږي. د ډبرې تراشلو زمانه له میلاد ۶۰۰۰ کاله وړاندې د سټراسو ــ کیورش ــ کریش کلتور سره پیل شوه، همدارنګه د برونز دوره له میلاد څخه ۳۰۰۰ کاله وړاندې  د ویسیډل کلتور( ماکو کلتور ) سره پيل شوه.
د برونز دوره له میلاد څخه کابو ۸۰۰ وړاندې پیل شوه  او د ټارسو سیمیرن د دورې د آثارو د ډولونو سره تړاو لري. چې د سیټیات ( نووچرکاسک کلتور ) او سلټیک ( هالساټ کلتور)  څخه دمخه یې ټولي فرهنګي حوزې تر پوښښ لاندې راوستې وي. په لوېديځي ټرانسډانوبی د هالساټ اشغال له میلاد وړاندې د ۷۵۰ کال راهیسې ښکاره دي. د یونان لومړنۍ توکمپونه اګاتیرسي او سیګینا په دغه سیمه کې رامنځته کړه. له میلاد وړاندې په څلورمه پېـړۍ کې د پانونیا حوزه د پانونیانو ( چې ګمان کېدو چې د ایلیران قبیلي کنفدراسیون دي) او د سیلټس ( توریسی ) له خوا اشغال شوه. له میلاد وړاندې د ۲۷۹ ز کال وروسته سلټیک اسکوردیسکي په ډیلفي کې د خپلې ماتې وروسته په لوېـديځه ترانسډانوبی کې مېشت شول. د کارپاتیان حوزې شمال ختیځه برخه له ميلاد وړاندې په دوهمه پېـړۍ کې د بیوی له خوا تر لاسه شوه.
د روم سترواکي د ډینیوب د سیند ختیځي سیمي تر میلاد وړاندې د ۳۵ څخه تر ۹ کالو په منځ کې ونیولې. تر میلاد ۹ کاله وړاندې څخه تر څلورمې پېـړۍ، پانونیا، د کارپاتیان حوزې ختیځه برخه د روم د سترواکي برخه وه. له میلاد وروسته د لومړنیو زرو کلونو په پېـړیو کې د روم د سترواکي د پراخېدو په اخېري پړاوونو کې د کارپاتیان حوزه د لڼدې مودې لپاره د ګرایکوــ رومي تمدن د مدیترانې تر نفوذ لاندې راغله. د ښارونو مرکزونه، هوار سړکونه او لیکلي سرچینې د ټولو هغه پرمختګونو برخه وه چې په اروپا کې د لومړۍ منځنۍ پېـړیو ځانګړتیا وه چې د خلکو په مهاجرت سره پای ته ورسېده.
باسا
باسا خلک په انګلیسي.....په افریقایي هیواد لیبریا کې یوه قومي ډله ده چې د یاد هیواد ۱۳,۴ سلنه نفوس جوړوي.
مکدونسکا کامنیکا
مکدونیکا کامنیکا ښار په مقدونیایي Македонска Каменица) د شمالي مقدونیه په ختیځ ولایت کې موقیعت لري.
امير حمزه شينواری
امير حمزه خان شينواری (زوکړه ١٩٠٧ ز کال، مړینه د ۱۹۹۴ ز کال فبروري) (په انگرېزي: Amir Hamza Shinwari) يو پښتون شاعر، ليکوال، فلم جوړونکی، او د راډيو وياند وو. هغه د تصوف د لارې لاروی وو او په دې ډگر کې يې هم کتابونه خپاره شوي دي. په شعر او ادب کې د ځانگړي سبک له کبله د پښتو د غزل پلار بلل کېږي.
مخينه
امير حمزه شينوارى پر ۱۹۰۷ ز کال د لنډي کوتل د خوږه خېل يا خوزه خېل نومي کلي کې د ملک مير باز خان په کور کې زېږېدلی دی. نوموړی په قبيله شينواری او په شينوارو کې اشرف خېل وو.
د حمزه بابا ژوند
د دود له مخې يې په کم عمرۍ کې واده وکړ او مراد شينواری يې چې د ازاد نظم باني گڼل ګېږي نازولی زوی دی.
دندې او کارونه
ارواښاد حمزه په عملي ژوند کې د پښو ايښودلو سره سم په تورخم پاسپورټي دفتر کې نوکر شو. په دې وخت کې دده پلار د لنډي کوتل او تورخم تر مېنځ د اورگاډو پر ليکو د ټيکو کار کاوه او حمزه به هم کله نا کله د مرستې لپاره ورته. نوموړی بيا وروسته پخپله هم په اورگاډو کې نوکر شو. وايي چې دا نوکري به يې ډېره په ايماندارۍ کوله. حمزه شيتواري له فن او هنر سره هم بې کچې مينه درلوده او د اورگاډي دغه نوکرۍ د هندوستان په گوټ گوټ وگرځاوه او همداسې تر بمبی پورې ورسېد. بمبی د ډېر پخوا نه د هندوستان د فلمونو مرکز پاتې وو. هغه مهال چې نوموړی بمبي کې وو نو ده ته هم په فلمونو کې د کار موقع په لاس ورغله، چې ده د خدايه غوښته. څنگه چې پخوا بې غږه فلمونه ول نو حمزه بابا هم پر ١٩٤٠ زېږيز کال په دغو بې غږه فلمونو کې لوبگري وکړه، او په هغه ورځ يې خو لکه د زړه ارمان چې پوره شوی وي. د سلما اغا نيکه رفيق غزنوي پر ١٩٤١ زېږيز کال د لومړني پښتو فلم ليلا مجنون د کيسې، سندرو او ډيالوگونو د جوړولو وړانديز ورته وکړ او په دې توگه په پښتو ژبه کې د لومړني فلم د جوړولو وياړ هم د هغه په نصيب شو. حمزه بابا ته د دغه فلم د جوړولو لپاره ٢٥٠ روپۍ د معاوضې په توگه ورکړل شوې. تر دې وروسته د يوسف خان او شېربانو فلم هم جوړ شو او بيا يې د پېغلې او علاقه غېر غوندې د فلمونو کيسې هم وليکلې.
پښتو ادب ته مخه
داسې مالومېږي چې حمزه شينواري د ډېر ماشومتوب نه په شعر ليکلو پيل کړی وي. کله چې هغه په پېنځم ټولگي کې وو نو (د پښتو اکېډمۍ بنسټ ايښودونکی او لارښود) ارواښاد مولانا عبدالقادر په اتم ټولگي کې وو. داسې ويل کېږي چې په هماغه وخت کې به حمزه شينواري خپل شعرونه مولانا صيب ته د سمولو لپاره ښودل. په دغه وخت کې به حمزه بابا په اردو ژبه شاعري کوله او د اردو شاعرانو لکه میرزا غالب او علامه اقبال نه ډېر متاثره وو. په پښتو ادب کې د حمزه بابا شاعري ځانگړی لوړ څای لري. د هغه شاعري د زړې او نوې شاعرۍ يوه گډوله گڼل کېږي. هغه د پښتو شعر دوديزه زړه کلاسيکه لار خپله کړې او بيا يې په يوه نوي روح ورکولو سره گډه کړې ده. په دې ډول ارواښاد حمزه پښتو غزل کې نوي اندونه او نظرونه وړاندې کړي او د خپل وخت د پښتو غزل دوران يې بشپړېدو پورې رسولی، ځکه خو ورته د پښتو غزل د بابا لقب ورکړ شوی. شاعر حمزه څه دپاسه ١٣٠٠ غزلې ليکلې او کليات يې په څلورو ټوکو کې خپاره شوي دي. د حمزه شينواري د شخصيت رڼا يوازې په غزل پورې محدوده نه ده. د هغه په نظم پښتو ژبه تل دننگه غاړه گرځي. حمزه شينواري تر ٢٠٠ زياتې نندارې (ډرامې) ليکلې دي، چې ډېری يې د پېښور راډيو لخوا خپرې شوې دي. ارواښاد په بېلابېلو ورځپاڼو او مهالنيو کې بېلابېلې څېړنيزې ليکنې کړې، ډېرې منظومې او نثري ترجمې يې هم کړي دي، لکه د اقبالياتو او په دې وروستيو تېرو کلونو کې يې د نهجل البلاغه په نوم د ژباړې يو کتاب، چې د علي رضي الله تعالی عنه تقريرونه او ليکونه دي، چاپ شوی دی. حمزه شينواري تر شلو ډېر پښتو کتابونه او د لسو په شاوخوا کې په اردو ژبه کتابونه ليکلي دي.
تصوف ته مخه
امير حمزه شينواری پر ١٩٣٠ زېږيز کال تصوف ته مخه کړه او پخپله به يې په دې اړه داسې ويل چې حېرت آباد ته په دغه عشره کښې راغلی وم، يانې پخپله نه وم راغلی ورته راښکلی شوی وم؛ خو چې راغلم نو داسې وو لکه چې ما خپله ورکه لار بيا موندلې وي. حمزه صاحب د چشتي طريقت لاروی وو. نوموړی په دغه وخت کې اجمير شريف ته هم تللی وو او د تصوف خوندونه يې ليدلي ول. د تصوف د مکتب پير يې سيد عبدالستار شاه وو او همدغه شاه صيب حمزه بابا ته د اردو په ځای په پښتو کې د شاعرۍ مشوره ورکړې وه. شاه صيب پر ١٩٥٣ په حق ورسېد او حمزه بابا يې يادونه پر ١٩٦٩ ز کال د تذکره ستاريه په نوم په اردو ژبه چاپ کړي ول. حمزه ډېره ادبي مطالعه درلوده او د ادبياتو د يو پوهنغونډ په شان وو. نوموړي د رحمن بابا ديوان پر ١٩٣٥ زېږيز کال اردو ژبې ته وژباړه. پر ١٩٣٧ ز کال پښتو ادبي ټولنه (بزم ادب پېښور) د شاه صيب د سيوري لاندې جوړه شوه او د راحت زاخېلي، قلندر مومند او حمزه بابا په شان ډېر غمي د همدې ټولنې غړي او مشران پاتي شوي nD. دا په راپورې پښتونخوا کې لومړنۍ ادبي ټولنه وه. دوی به ځای ځای په ښوونځيو او پوهنځيو کې مشاعرې کولې، په دې ډول به يې د ژبې او ادب خدمتونه کول. په دغه ټولنه کې ډېر ښه شاعران او اديبان روزل کېدل. داسې مشاعرې به د رحمن بابا پر ارامځای هم کېدلې. حمزه شينواري لومړي ځل پر ١٩٤٠ زېږيز کال د خپل يو غزل په اورولو سره د غزل د بابا لقب خپل کړ. د هماغه غزل يو بيت يې داسې دی:
د پاکستان حکومت هم د حمزه شينواري د مړينې وروسته هغه ته د هغه د کارونو په پايله کې د ‘ کړنو ولسمشريز وياړ’ جايزه ورکړه، او پښتو ته د چوپړ په پايله کې د پښتونخوا حکومت په لنډي کوتل کې د حمزه بابا په نامه يو کلتوري موزيم پرانيست.
چاپ شوي اثار يې
۱- د زړه آواز. ۲- يون. ۳- بهير.
۴- پري وونی.
۵- سپرلی په آينه کې.
۶- د خيبر وږمې.
۷- ژوند او يون.
۸- د کابل سفرنامه.
۹- د حجاز په لور.
۱۰- د ليلا مجنون فلم او د فلم کيسه.
۱۱- مږې څپې.
۱۲- د کارل مارکس اصول د عقل په نظر.
۱۳- د حمزه ژوندليک.
۱۵- تجليات.
۱۶- د خوشال بابا يو شعر.
۱۷- تذکرة الستارية.
۱۸- انساني رڼا او پوهه.
۱۹- د حمزه ليکونه.
۲۰- غزليات (اردو).
۲۱- انسان او زنده گي.
۲۳- د علامه اقبال د جاوېد نامې منظومه ژباړه.
۲۴- د ارمغان حجاز منظومه ژباړه.
۲۵- پټهان اور توهمات.
۲۶- قبايل کې رسم او رواج.
۲۷- ژور فکرونه.
۲۸- ډرامې.
۲۹- د حمزه کليات (پېنځه ټوکه).
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
ربو
ربو خلک' د افریقایي هیواد لیبریا د لیو څخه دي چې د یاد هیواد د وګړو ۱۰ سلنه نفوس جوړوي.
د هند سمندر
د هند سمندر د نړۍ له پنځو سمندرونو نه درېیم لوی سمندر دی، چې ۷۰ میلیونه او ۵۶۰ زره کیلومتر مربع (۲۷ میلیونه ۲۴۰ مایل مربع) د ځمکې سطح یې پوښلې او د ځمکې د اوبو ۱۹.۸٪ برخه جوړوي. دغه سمندر له شمال نه د اسیا، له لویدیځ نه د افریقا، له ختیځ نه د استرالیا او له سویل نه د سویلي سمندر او انترکتیکا له خوا چاپېر کېږي. د هند سمندر په خپلې هستې سربېرې یو شمېر لوی حاشیوي سمندرګي ،لکه: عرب سمندرګی، لاکادیو سمندرګی، د سومالیا سمندرګی، د بنګال خلیج او اندامان سمندرګی لري.
د هند سمندر سیندونه
د هند د سمندر د اوبو کولو حوضه ۲۱ میلیونه او ۱۰۰۰۰۰ کیلومتر مربع (۸ میلیونه او ۱۰۰۰۰۰ مایل مربع) سیمه پوښي، چې د ارام اقیانوس سره یو شان او د اتلاتنیک سمندر د اوبو کولو د حوضې له نږدې نیمايي سره برابره ده، چې نږدې ۳۰ سلنه د سمندر سطح یې جوړوي (د ارام سمندر سره په پرتله ۱۵ سلنه). د هند د سمندر د اوبو کولو حوضه په نږدې ۸۰۰ جلا حوضو وېشل کېږي، چې نږدې نیمايي یې د ارام اقیانوس هم دي، هغه چې ۵۰٪ یې په اسیا، ۳۰٪ یې په افریقا او ۲۰٪ یې په استرالیا کې دي. د هند د سمندر سیندونه د نورو لویو سمندرونو د سیندونو په پرتله په منځني ډول (۷۴۰ کیلومتره «۴۶۰ مایله») لنډ دي. تر ټولو لوی سیندونه یې (پنځم لوړ ځایګی) زمبازي، ګنګ – براهما پوترا، سیند، جوبا او موري او (څلورم ځایګي کې) شط العرب، وادي ادواسیر (په عرب ټاپو وزمه کې له وچې راوتلی د سیند سیستم دی) او لیمپوپو سیندونه دي. د ختیځ ګندوانا له شیندل کېدو او د همالیا په جوړېدو سره، د ګنګ – براهاماپوترا سیند په نړۍ کې د بنګال لویې دلتا ته وبهېد.
حاشیوي سمندرګي
د هند سمندر حاشیوي سمندرګي، خلیجونه، کوچني خلیجونه او تنګي دادي له:
د عرب سمندرګي په شمالي سواحلو کې، د عدن خلیج د باب المندب د تنګي له لارې له سره سمندرګي سره پیوستېږي. په عدن خلیج کې، د تاجدورا خلیج په جیپوتي کې موقعیت لري چې د ګورادافوی کانال د سکوترا ټاپو د افریقا له څانګې جلا کوي. د سره سمندرګي شمالي پای د عقبه خلیج او د سویس خلج ته رسېږي. د هند سمندر په مصنوعي توګه دبېړیو له قلف پرته د سویس کانال له لارې د مدیترانې سمندرګي ته وصلېږي، چې د سره سمندرګي لارې هم ورته لاسرسی کېدای شي. عرب سمندرګی د عمان د خلیج او هرمز تنګي له لارې فارس خلیج ته وصلېږي. په فارس خلیج کې د بحرین خلیج، قطر له نورې عربې نیمه لویې وچې جلا کوي.
د هند د لویدیځو سواحلو په اوږدو کې د کوچ خلیج او خامبات خلیج د ګجرات په شمالي پای کې موقعیت لري، په داسې حال کې چې لاکادیو سمندرګی مالدیو د هند له سویلي څنډې جلا کوي. د بنګال خلیج د هند په ختیځو سواحلو کې موقعیت لري. مانار خلیج او پالک تنګی سریلانکا له هند جلا کوي، په داسې حال کې چې ادم پل (Adam's Bridge) بیا دوی دواړه سره جلا کوي. د اندامان سمندرګی د بنګال خلیج او اندامان ټاپوګانو ترمنځ موقعیت لري.
په اندونیزیا کې د اندونیزیا سیند له مالاکا، سونډا او توریس تنګیو جوړ شوی دی. د کارپېنټریا خلیج د استرالیا په شمالي سواحلو کې ځای لري، په داسې حال کې چې د استرالیا لوی خلیج د هغو د سویلي ساحل لویه برخه جوړوي.
سوداګري
په هند سمندر کې سمندري کرښې په نړۍ کې تر ټولو مهمې ستراتیژیکې کرښې دي چې د نړۍ له اتیا سلنو زیات د نفتو سوداګري له دغه سمندر او د هغو له حیاتي تنګیو کېږي، چې ۴۰ سلنه یې له هرمز تنګي، ۳۵ سلنه یې لا مالاکا تنګي او ۸ سلنه یې د باب المندب تنګي له لارې ده.
د هند سمندر مهمې سمندریزې لارې برابروي چې منځنی ختیځ، افریقا او د آسیا ختیځ له اروپا او امریکا سره نښلوي. د فارس خلیج او اندونیزیا د نفتي سیمو نه د نفتي تولیداتو او نفتو په لویه کچه لېږد برابروي. د هایدرو کاربنونو لویې زېرمې د سعودي عربستان، ایران هند او لویدیځې اسټرالیا په سواحلو کې شتون لري. اټکل کېږي چې د نړۍ ۴۰ سلنه نفتي تولیدات له هند سمندر تامینېږي. ساحلي شګې یې په لوړه کچه درانه منرالونه لري، چې په فعاله توګه د پوله ییزو هېوادونو په ځانګړي ډول هند، پاکستان، سویلي افریقا، اندونیزیا، سرېلانکا او تایلنډ له خوا له ساحلي زېرمو ګټه اخیستل کېږي.
په ځانګړې توګه د ورېښمو د لارې سمندري برخه د هند سمندر له خوا وصلېږي چې د نړیوالې کانتینري سوداګرۍ لویه برخه لېږدوي. د ورېښمو لار د هغو له ارتباطي ځایونو د چین له سواحلو او لویو کانتینري بندرونو نه د هانوی له لارې جاکارتا، سنګاپور او کولالامپور، د مالاکا د تنګي نه د سرلینکايي کولمبو نه د هند سویلي څوکې ته رسېږي، د مالدیو د پلازمېنې مالي نه ختیځې افریقايي مومباسا، له دې ځایه جیپوتي، ورپسې د سره سمندرګي نه د سویز کانال له لارې مدیترانې سمندر، له دې ځایه له هیفا، استانبول او اتن نه پورتني ادریاتیک او د شمالي ایټالوي تقاطع ټکي ټریسټي آزاد نړیوال بندر او له هغه ځایه د منځنۍ او ختیځې اروپا ریلي اړیکې ته نښلېږي.