cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د دوستې غږ راډیو
دوستې غږ راډیو د دوستۍ غږ راډیو په نیمروز ولایت کې یوه فعاله راډیو ده، چې د سید عبدالله رحماني له لوري رامنځته شوې، چې د فراه او زابل په یوشمېر سیمو کې هم اورېدل کېږي. دغه راډیو د اعلانونو له لارې تمویلېږي او ۱۰ تنه په کې په کار بوخت دي.
شفاه میاشتنې
شفاه مجله شفا میاشتنۍ خپرونه په ۱۳۸۴ لمریزکال کې د مولوي بشیر احمد خطیبي له لوري رامنځته شوې،هره میاشت ۵۰۰ ګڼې چاپيږي ، په هرات او فراه ولایتونو کې هم وېشل کېږي. دغه خپرونه د خلکو په مالي مرسته چلېږي، چې ۲۰ تنه په کې په کار بوخت دي.
تابع د CES
تابع د CES ( CES انگریزی کی. Constant Elastisity of Substitution)
آسيايي زمري
آسيايي زمري، هندي زمري یا ايراني زمري (په لاتين: Panthera leo persica) د ځنگلي پیشوگانو څخه دي چی په اوس وخت کی یوازې په هندوستان کی د گجرات په ولایت کی په ملي پارک کی ژوند کوي او په اوس وخت کی (۲۰۱۴) د هندي زمري شمېر ۳۰۰ ځناورانو ته رسېږي. نوموړي زمري جنگلي او کورنی ځناوران ښکار کوي.
وېشنيزه:پيشيان
فیلیپ کینډرډ ډیک
فیلیپ کینډرډ ډیک (زوکړه: د ۱۹۲۸ زکال د ډسمبر ۱۶مه – مړینه: د ۱۹۸۲ زکال د مارچ ۲مه) چې تر ډېره د PKD مختصره بڼه یې د نوم پر ځای کارول کېږي، د علمي تخیلي ژانر په برخه کې امریکايي لیکوال و. نوموړي ۴۴ ناولونه او شاوخوا ۱۲۱ لنډې کیسې لیکلې چې ډیری له دغو څخه د نوموړي د ژوندانه پر مهال په علمي تخیلي ژانر لرونکو مجلو کې خپرې شوې دي. د هغه کیسې بېلابېلې فلسفي او ټولنیزې پوښتنې لکه د واقعیت د ماهیت، درک، انساني طبیعت او هویت اړوند پوښتنې څېړي او په معمول ډول داسې شخصیتونه انځور کوي چې د متناوبو واقعیتونو، ویرونکو چاپېریالونو، انحصاري شرکتونو، د مخدره توکو څخه د ناوړه ګټنې، استبدادي دولتونو او همدارنګه د ادارکي بدلون موندلو حالاتو په څېر عناصرو سره مبارزه کوي.
ډیک په شیکاګو کې وزېږېد او د نوې ځوانۍ پر مهال یې له خپلې کورنۍ سره یوځای د سانفرانسېسکو خلیج ته کډه وکړه. نوموړي د ۲۳ کلونو په عمر په ۱۹۵۲ زکال کې د علمي تخیلي کیسو په لیکلو پیل وکړ. دغه مهال نوموړي په لږ کچه سوداګریزې بریا ته لاسرسی وموند تر دې چې په جګه ماڼۍ کې د سړي (The Man in the High Castle) په نامه تاریخي ناول یې په ۱۹۶۲ زکال کې خپور شو او په پریمانه کچه وستایل شو؛ د همدغه ناول پر مټ نوموړي هغه مهال چې ۳۳ کلن و د غوره ناول لیکنې په برخه کې یې د هوګو جایزه ترلاسه کړه. له دې وروسته نوموړي د آیا اندرویدیان د برېښنايي پسه خوب ویني؟ (Do Androids Dream of Electric Sheep?) او یوبیک (Ubik) په نومونو علمي تخیلي ناولونه یې په نوبت سره په ۱۹۶۸ زکال او ۱۹۶۹ زکال کې خپاره کړل. په ۱۹۷۴ زکال د نوموړي خپور شوي ناول، پولیس وویل، زما اوښکې وبهوه (Flow My Tears, the Policeman Said) د علمي تخیلي ناولونو په برخه کې د جان ډبلیو کمبل د یاد جایزه ترلاسه کړه.
ډیک په راتلونکو کلونو کې د نشه یي توکو له څو کلنې ګټنې او همدارنګه په ۱۹۷۴ زکال کې د یو لړ عرفاني تجاربو وروسته د الهیاتو، متافزیک او د واقعیت د ماهیت اړوند موضوعاتو کې ښکېل شو او د A Scanner Darkly (۱۹۷۷ زکال)، VALIS (۱۹۸۱ زکال) او The Transmigration of Timothy Archer  (۱۹۸۲ زکال) په نومونو یې علمي تخیلي ناولونه ولیکل. د دغو موضوعاتو اړوند د هغه غیرداستاني لیکنې د نوموړي له مړینې وروسته د فیلیپ کې. ډیک د تفاسیرو (The Exegesis of Philip K. Dick) تر عنوان لاندې کتاب کې چې په ۲۰۱۱ زکال کې خپور شو، خپرې شوې. نوموړی په ۱۹۸۲ زکال کې د کالیفورنیا په سانتا انا ښار کې د ۵۳ کلونو په عمر د مغزي سکتې له امله ومړ. له مړینې وروسته «په پراخه کچه د علمي تخیلي ژانر استاد وبلل شو چې د فرانتس کافکا او توماس پینچون په تخیلي کیسو کې یې اغېز ریښه لرله.»
په ۲۰۰۵ زکال کې د ټایم مجلې د هغه یوبیک (۱۹۶۹ زکال) ناول له ۱۹۲۳ زکال راهیسې په انګریزي ژبه باندې د خپرو شوو ۱۰۰ مخکښو آثارو له ډلې وباله. په ۲۰۰۷ زکال کې ډیک د علمي تخیلي ژانر لومړنی لیکوال و چې دامریکایي کتابتون په نامه غیرانتفاعي سازمان د لیکوالانو په ډله کې یې ځای وموند.
لومړنی ژوند
ډیک او د هغه غبرګلونې خور جېن شارلوټ ډیک د خپل زیږون له عادي مهال شپږ اونۍ وړاندې د ۱۹۲۸ زکال د ډسمبر په ۱۶ مه د ایلینوی په شیکاګو ښار کې د ډروټي (کورنی نوم یې کنراډ؛ ۱۹۰۰- ۱۹۷۸ زکال) او د متحده ایالاتو د کرهڼې وزارت د مامور جوزف اډګار ډیک (۱۸۹۹- ۱۹۸۵ زکال) په کورنۍ کې وزېږېدل. د هغه نیکه او انۍ ایرلنډيان وو. د ډیک له زیږون شپږ اونۍ وروسته د ۱۹۲۹ زکال د جنوري په ۲۶مه د هغه د غبرګلونې خور جېن مړینې د فیلیپ په راتلونکي ژوندانه ژور اغېز وکړ چې هغه په خپلو ګڼو اثارو کې د «غبرګلونې ارواه» موضوع یاده کړې ده.
له دې وروسته د ډیک کورنۍ د سانفرانسېسکو خلیج سیمې ته کډه وکړه. هغه مهال چې نوموړی ۵ کلن و د پلار دنده یې د نواډا، رنو ته تبدیل شوه، خو هغه مهال چې ډروټي دغې سیمې ته له کډې کولو ډډه وکړه، هغه او جوزف له یو بل جلا شول. دواړو د فیلیپ په سرپرستۍ له یو بل سره مبارزه وکړه، خو بیا هم د هغه مسئولیت ډروټي ته وسپارل شو. هغې چې هوډ درلود فیلیپ په یوازې ځان ستر کړي په واشنګټن ډي سي کې یې دنده واخیسته او له خپل زوی سره یې هلته کډه وکړه. فیلیپ د جان ایتون په ابتدايي ښوونځي کې شامل شو (۱۹۳۶- ۱۹۳۸ زکال) او همدلته یې له دویم څخه تر څلورم ټولګي پورې زده کړې وکړې. هغه د لیکنې په برخه کې لږ نمرې لرلې په داسې حال کې چې ښوونکي یې وویل چې «له کیسو ویلو سره لیوالتیا لري او په دغو کې وړتیا هم له ځانه ښيي». هغه په کواکر ښوونځیو کې زده کړې وکړې. د ۱۹۳۸ زکال په جون میاشت کې ډروټي او فیلیپ کالیفورنیا ته کډه شول او دا هغه مهال و چې نوموړي له علمي تخیلي کیسو سره لېوالتیا پیدا کړه. ډیک څرګنده کړې چې هغه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۴۰ زکال کې د Stirring Science Stories په نامه د علمي تخیلي مطالبو لرونکې مجله ولوستله.
ډیک د کالیفورنیا په برکلي ښار کې د برکلي په عالي لیسه کې شامل شو. نوموړی او د علمي تخیلي مطالبو همکار لیکوال اورسولا کي. لي ګوین په ۱۹۴۷ زکال کې په یوه ټولګي کې و، خو دغه مهال یې یو بل نه پېژندل. هغه ادعا کړې چې په ۱۹۴۷ زکال کې یې د KSMO راډیو د کلاسیکې موسیقۍ د یوې خپرونې کوربه توب هم کړی. له ۱۹۴۸ زکال څخه تر ۱۹۵۲ زکال پورې هغه د ټلګراف په واټ کې د موسیقۍ د ثبتولو اړوند د آرټ میوزیک په نامه شرکت سره کار وکړ.
نوموړی د ۱۹۴۹ زکال له سپټمبر میاشتې څخه د ۱۹۴۹ زکال د نومبر تر ۱۱مې نیټې پورې په برکلي کې د کالیفورنیا پوهنتون ته ولاړ او د ۱۹۵۰ زکال کې د جنوري په لومړۍ نېټه له دغه پوهنتون څخه په افتخاري بڼه فارغ شو. هغه د خپلو زده کړو د څانګې اړوند څه نه دي ویلي خو د تاریخ، ارواه پوهنې، فلسفې او ژوو پوهنې په ټولګیو کې یې ګډون کړی. د هغه د دریمې ښځې د خاطراتو پر بنسټ نوموړي د دوامداره تشویش لرلو له امله زده کړې پرېښودې. هغې همدارنګه زیاته کړې چې نوموړي د ریزرف افسرانو د اجباري روزنیز پروګرام څخه کرکه لرله. په برکلي کې له شاعر رابرټ ډانکن او همدارنګه له ژب پوه او شاعر جک سپایسر سره ملګری شو چې وروسته یې نوموړي ته د مریخي ژبې اړوند فکر ورکړ.
سیاست
ډیک تر ډېره کیڼ اړخی سیاسي لیدلوری درلود. د خپل ژوندانه په لومړیو کې یې د متحده ایالاتو د کمونېست ګوند په غونډو کې ګډون کاوه، خو د وخت په تېرېدو د کمونېزم پر ضد شو او کیڼ اړخی آزادي غوښتونکی لیدلوری یې وموند. هغه د یوې مرکې پر مهال ځان «مذهبي انارشېست» وباله.
ډیک تر ډېره هڅه وکړه چې د ویتنام د جګړې له امله د رامنځته شوې پراخې ټولنیزې ګډوډۍ له امله له سیاسي ډګر څخه لرې اوسي. ورته مهال هغه د ویتنام د جګړې ضد او همدارنګه دولت ضد احساسات څرګند کړل. په ۱۹۶۸ زکال کې نوموړی د «لیکوالانو او تصحېح کوونکو له مالیاتي اعتراضاتو» سره مل شو، هغه جګړه ضد ژمنتیا چې موخه یې د متحده ایالاتو د فدرال مالیاتو له ورکړې ډډه کول و او له امله یې د داخلي عوایدو د ادارې له خوا د هغه موټر مصادره کړای شو. ډیک د متحده ایالاتو د فدرال دولت له منتقدینو څخه و چې هغه یې «د شوروي اتحاد په څېر بد» باله او همدارنګه یې «په پراخه کچه د دولت غیرمتمرکز کولو» ته خلک هڅول.
مړینه
د ۱۹۸۲ زکال د فبروري په ۱۷ مې د یوې مرکې له کولو وروسته ډیک له خپل ډاکټر سره اړیکه ونیوله او د لید له کمزورتیا یې شکایت وکړ، هغه ته لارښوونه وشوه چې له ځنډ پرته روغتون ته مراجعه وکړي، خو هغه دا کار وه نه کړ. راتلونکې ورځ نوموړی د کالیفورنیا په سانتا آنا سیمه کې په خپل کور کې لوېدلی وموندل شو چې مغزي سکته یې کړې وه. د ۱۹۸۲ زکال د فبروري په ۲۵مه ډیک په روغتون کې بیاځلي مغزي سکته وکړه چې له امله یې د هغه مغز ومړ. پنځه ورځې وروسته یعنې د ۱۹۸۲ زکال د مارچ په ۲مه هغه د ژوندانه د ملاتړو ماشینونو څخه لرې کړای شو. د نوموړي له مړینې وروسته یې پلار، جوزف د خپل زوی ایرې د کلراډو په فورت مورګان ښار کې د ریورسایډ هدیرې ته یووړې او هغه یې د ده د غبرګلونې خور جېن په خوا کې خښې کړې. د دوی د دقبر ډبره ۵۳ کاله وړاندې جوړه شوې چې د دغه خور او ورور نومونه پرې یوځای لیکل شوي و.
ارغنجخواه ولسوالۍ
ارغنجخواه د افغانستان د بدخشان په ولایت کې یوه پرته ولسوالۍ ده.
دغه ولسوالۍ په کال ۲۰۰۵ کې د یفتال سفله د ولسوالۍ په یوه څنډې کې جوړه شوې وه. چې په خپل ځآن کې د فیص آباد له ولسوالۍ څخه شکل اخیستی. چې د دې ولسوالۍ د وکړو شمیر د ۱۲۰۰۰ وکړو په شاوخوا کې اټکل شوي.
سرچینې
وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ
ننگرهار اقتصاد پوهنځی
سرچينې
وېشنيزه:د ننگرهار پوهنتون
سارا مونيت
سارا مونيت يوه امريکنۍ ناول ليکونکې او د لنډو کيسو ليکواله ده.
وېشنيزه:امريکايي ليکوال
د افریقا استعمار ختمونه
د افریقا استعمار ختمونه د ۱۹۵۰مې لسیزې د نیمایی او راوروسته څخه تر ۱۹۷۵ز کال پورې د سړې جګړې پر مهال ترسره شوه او خپلواکو دولتونو ته د متسعمراتي حکومتونو د لېږد له کبله په دې لویه وچه کې بنسټیز رژیمي بدلونونه رامنځته شول. دا بهیر ډېری مهال له تاوتریخوالي، سیاسي ګډوډیو، پراخو ناآرامیو او منظمو پاڅونونو سره هم په شمالي هېوادونو او هم د صحرا سوېل هېوادونو کې مل و. یو څو یې پدې توګه یادولی شو: په فرانسوي الجزایر کې د الجزایر جګړه، په پرتګالۍ انګولا کې د انګولا د خپلواکۍ جګړه، په بلجیمي کانګو کې د کانګو کړکېچ، په برتانوۍ کینیا کې د ماوماو پاڅون او د بیافرا په جلاغوښتونکي آیالت کې د نایجریا کورنۍ جګړه.
مخینه
"د افریقا لپاره هلې ځلې"، د ۱۸۷۰ او ۱۹۱۴ز کال  تر منځ په افریقا کې د اروپايي امپریالیزم مهمه دوره وه چې نږدې ټوله اروپا او د هغې طبیعي سرچینې د کوچني شمېر اروپایي دولتونو لخوا کنټرولېدې. هر یاد اروپايي هېواد هڅه کوله چې د امکان تر حده ډېره ځمکه ترلاسه کړي خو په ورته مهال یې پخپلو منځونو کې له شخړې څخه ځان ساته. د افریقا ویش په ۱۸۸۵ز کال کې د برلین په تړون کې ومنل شو، خو هلته یې ځايي توپیرونو ته ډېر لږ پام وکړ. له استعمار څخه وړاندې نږدې ټولو افریقایي دولتونو خپل ملي حاکمیت له لاسه ورکړی و او یواځینی استثناء چې پاتې وه هغه د لیبیریا (چې د ۱۹ پېړۍ په لومړیو کې پخواني افریقايي-امریکايي غلامان پکې مېشت وو) او ایتوپیا (چې بیا وروسته په ۱۹۳۶ز کال کې د ایټالیا لخوا اشغال شوه) هېوادونه و. برتانیې او فرانسې تر ټولو ډېرې سیمې لاندې کړې وې خو جرمني، هسپانیې، ایټالیا، بلجیم او پرتګال هم مستعمرې درلودې. د مستعمرو ختمونې بهیر په مستقیمه توګه د دویمې نړیوالې جګړې په پایله کې پیل شو، په ۱۹۷۷ز کال کې، ۵۴ افریقايي هېوادونو له اروپايي استعماري ځواکونو څخه خپلواکي اخیستې وه.
بهرنی لاملونه
د نړیوالو جګړو په بهیر کې، افریقايي سرتېري د ټولواکیو لښکرو وغوښتل شول. ځینې افریقايي سرتېري رضاکار شول. د افریقايي پوځونو له ۱,۳ میلیونه څخه ډېرو پخوانو سرتېرو په دویمه نړیواله جګړه کې برخه واخیسته او د اروپا او آسیا د جګړې په دواړو ډګرونو کې وجنګېدل. دا چاره د ژورې سیاسي پوهې، د لا ډېر درناوي تمې لرلو او خپل برخلیک د ټاکلو لامل شوه چې تر ډېره دا کار [وړاندې] شوی نه و. د ۱۹۴۱ز کال د اتلانیک کنفرانس په بهیر کې، برتانوي او امریکايي مشرانو له جګړې وروسته نړۍ په اندونو بحث وکړ. د امریکا د ولسمشر روزولت یوه خبره دا ورزیاته شوه چې ټول وګړي د خپل برخلیک د ټاکلو حق لري، چې دې چارې بیا برتانوي مستعمرو ته هیله وروبښله.
د ۱۹۴۱ز کال د فبرورۍ میاشتې په ۱۲مه نېټه، د امریکا ولسمشر فرانکلین روزولت او برتانوي لومړي وزیر وېنسټون چرچیل له جګړې په وروسته نړۍ خبرې وکړې. پایله یې د اتلانتیک منشور شو. دا یو تړون نه و او د تایید لپاره د برتانیې پارلمان او یا د امریکا متحده آیالتونو سنا ته وړاندې نه شو، خو تر ډېره یو منل شوی سند وګرځېد. یو له بندونو څخه، یعنې درېیم بند، یې پر دې راڅرخېده چې وګړي حق لري پخپله خوښه د حکومتولۍ بڼه غوره کړي او د ځان اداره پخپل لاس کې بېرته واخلي.
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، امریکا او افریقايي مستعمرو پر برتانیا فشار راوړ چې د اتلانتیک منشور شرطونه ومني. له جګړې وروسته ځینو برتانویانو افریقایې مستعمرې ماشومانه او خامې وبللې؛ برتانوي ښکېلاګرو په یادو مستعمرو کې په ځایی کچو ډیموکرات حکومتونه وروپېژندل. برتانیا اړه شوه چې هوکړه وکړي خو چرچیل پخپله د خپل برخلیک ټاکلو [د حق] نړیوال تطبیق ونه مانه.
ایټالیا د دویمې نړیوالې جګړې په پایله کې خپله افریقايي ټولواکي له لاسه ورکړه چې دغه هېوادونه پکې راتلل: ایټالوۍ ختیځه افریقا، ایټالوۍ ایتوپیا، ایټالوۍ اریتیریا، ایټالوۍ سومالیا او ایټالوۍ لیبیا. سربېره پر دې، د نایجیریا، سینیګال او ګانا په څېر مستعمرو د خپل ځان اداره کولو هڅه وکړه ځکه استعماري ځواکونه جګړو ستړي کړي وو.
مستعمراتي هېوادونو او وګړو ته د خپلواکۍ وربښلو په تړاو د ملګرو ملتونو د ۱۹۶۰ز کال اعلامیه کاږي چې استعماري استثمار د بشري حقونو څخه منکرېدل دي او واک باید بېرته د پام وړ هېوادونو او سیمو ته ورکړل شي.
کورني لاملونه
استعماري اقتصادي استثمار د سرچینو راوېستلو (لکه د کانونو راوېستلو) ګټه اروپايي ښکېلو اړخونو ته د کورنۍ پراختیا په بیه ورکوله چې د سترو ځايي ټولنیزو او اقتصادي خپګانونو لامل شوه. لومړني افریقايي ملتپال پدې آند و چې استعمار ختموونه یوه اخلاقي وجیبه ده چې پر دې مسئله له سیاسي اړخه راټولېدلای شوای.
په ۱۹۳۰مه لسیزه کې، استعماري ځواکونو، ځېنې مهال په ناپامۍ سره، د ځايي افریقايي مشرانو یوه کوچنۍ نخبه ډله روزلې وه چې دوی په لویدیځو پوهنتونونو کې زده کړې ترسره کړې وې او پخپله د خپل برخلیک ټاکلو له اندونو سره بلد او پکې وتلي وو. که څه هم د خپلواکۍ خبره نه کېده خو د دغو مشرانو او استعماري ځواکونو تر منځ څه ناڅه ترتیبات رامنځته شوي وو او د افریقايي نشنلیزم یا ملت پالنې مشري کوله چې ځېنې څېرې یې دا دي:  جومو کېنیاتا (کینیا)، کوامې نکروما (طلايي ساحل، اوس ګانا)، جولیوس نایریری (تانګانیکا، اوس تانزانیا)، لېئوپولډ سېډار سینغور (سینیګال)، ننمادي ازیکیوي(نایجیریا) او فېلیکس هوفوئېټ-بوایګني (عاجل ساحل).
د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، ځینو ځايي صنعتونو او ښارګوټونو هغه مهال پراختیا ومونده چې په اتلانتیک سمندر کې د یو-بوټ (U-boat) اوبتلونو ګزمو اروپا ته د خامو موادو لېږد راکم کړی و.
د وخت په تېرېدو سره، ښاري ټولنو، صنعتونو او سوداګریزو اتحادیو وده وکړه، سواد او تعلیم لا ښه شو او او په پایله کې یې خپلواکۍ پلوې ورځپاڼې رامنځته شوې.
په ۱۹۴۵ز کال کې پنځم پان افریقايي کانګرس د استعمار د پای ته رسېدو غوښتنه وکړه. د دې کانګرس په پلاوو کې د ګانا، کینیا او مالاوي راتلونکي ولسمشران او ملي فعالین هم شامل وو.
اقتصادي میراث
د هغو ادبیاتو یوه پراخه ټولګه شتون لري چې په افریقا کې د استعمار او پر اقتصادي نتایجو د استعماري بنسټونو میراث ځېړي او ګڼې ځېړنې د استعمار  لانجمنې اقتصادي اغېزې ښيي.
د استعمار اقتصادي میراث کچه اخیستل ستونزمن او لانجمن کار دی. د عصري توب یا ماډرېنېشن نظریه وايي چې استعماري ځواکونو د نړۍ په اقتصاد کې د افریقا د ورمدغم کولو په موخه زېربناء جوړه کړه خو دا زېربنا تر ډېره د استخراجي موخو لپاره جوړه شوې وه. د افریقا اقتصادي جوړښت د ښکېلاکګرو په ګټه جوړ شوی او هر شی به چې ډېرېدل، دوی به له ځان سره وړل او پدې توګه یې پانګه غونډېدو ته نه پرېښودله. د تړاو یا وابستګۍ نظریه بیا وايي چې ډېری افریقايي اقتصادونو له خپلواکۍ ترلاسه کولو وروسته پر لومړنیو توکو د اتکاء له امله د نړۍ په اقتصاد کې فرعي ځای نیولی دی؛ لکه، په زامبیا کې مس او په کینیا کې چای.
له قران کریم څخه څو بهترېنی دعاګاني :
لېکنه :شریف الله وکیلی
ټانگ كورنۍ
ټانگ كورنۍ (په چينايي: 唐朝) یوه امپراتوري کورنۍ وه چې د ۶۱۸ کال څخه تر ۹۰۷ کال پورې په چين کې یی حکومت کوله. په دي وخت کې د ټانگ واکمني په چين، ويتنام، ختيځي تورکستان هېوادونه یې ځان کې رانغښتل. پلازمېنه یی چخانگ آن ( 长安) په اوس وخت کې سي آن (西安) وو چی مساحت یی ۳۰ میله مربع وو. د ټاگ کورنی بنسټ ایښودونکی واکمن گاو تزو وو.
ثقافت د ټانگ په واکمني کې
د ټانگ حکومت په وخت کې ټوله واکمني بیا یو ځاي شوه، لمړني ادبي اکاډمي هم تاسيس شو، چينايي هنر او شعر اوج ته ورسېدل او په ۸۶۸ کال کې لمړني چاپ شوي کتاب جوړ شو. په دي وخت کې باروت (د توپک دارو) ، پورسېلان (چيني لوښې) هم کشف شو. او لمړنی کاغذي پيسې هم چاپ شوې وې.
تاريخ
په ۶۱۸ کال کې د سوييانو جنرال لي یوان وروستي د سوييانو امپراتور گونگ نړ کړ او چيني امپراتور شو. کله چې لي یوان (چې د گاو تزو په نوم هم پېژندل کېږي)د ټانگيانو امپراتور شو نو د ماليو اصلاحات یی اعلان کړ. په ۶۲۷ کال کې امپراتور تای تسونگ د چين اقتصاد او پوځ اصلاح وکړ او ويټنام، منځني آسیا او کوريا یی ونيو. په دي وخت کې د ټانگيانو پلازمېنه چخانگ آن د نړی تر ټولو لویه پلازمېنه وه او د ورېښم لار جوړ شو. امپراتور تای تسونگ د هنر او شعر د پراختيا څخه هم ملاتړ کاوه.
سرچينې
وېشنيزه:چينايي تاريخ
مرکزي آسیا - سویلي آسیا د برېښنا پروژه
مرکزي آسیا - سویلي آسیا د برېښنا پروژه یا CASA-1000 هغه پروژه ده چې په هغې کې د مرکزي آسیا هېوادونو تاجکستان او قرغزستان د جمهوريتونو بريښنا افغانستان او پاکستان ته به صادر شي دغه پروژه  د « مرکزي آسيا ـ جنوبي آسيا پروژې د سيمه ييزې بريښنا بازار » (CASAREM) په نوم چمتو  شوی دی. دغه پروژه (CASA-1000) دوه عمده برخې لري:
ټاډ، ورک شوی سپړونکی
ټاډ، ورک شوی سپړونکی (Las aventuras de Tadeo Jones) د ۲۰۱۲ هسپانوي ۳ ډی کمپیوټر انیمیشن ساہسک کامیډي فلم دی چې د اینریک ګاتو لخوا لارښود شوی.
یو سیکویل، چې د ټاډ ورک شوی سپړونکی او د پاچا میډاس راز په نامه یادیږي، په ۲۰۱۷ کې خپور شو.
قیصه
ټاډ یو نامتو لرغونپوه او ساہسک دی لکه د هغه اتل ماکس مورډون په څیر ... په خوبونو کې! په واقعیت کې، ټاډ د شیکاګو ساختماني کارګر دی. یوه ورځ، په هرصورت، هغه د ریښتینې پروفیسور په توګه غلط شوی او د پیټیتي د ورک شوي ښار په لټه کې پیرو ته په الوتکه کې خپل ځای نیسي. پروفیسور لاوروف او د هغه ښکلې لور سارا د کوډ کریک کولو لپاره مشهور پروفیسور ته انتظار باسي. له بده مرغه د ټاډ لپاره، ساره د ریښتیني ژوند اتل میکس مورډن سره بوخته ده، مګر مکس په پټه توګه د پروفیسر سره خیانت کړی د بد کوپونین او د هغه سیوري اوډیسیوس کارپوریشن سره یوځای کولو سره. د ټاډ لپاره د ګام پورته کولو وخت.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:انیمیشن فلمونه
نيکولاوس کوپرنيکس
نيکولاوس کوپرنيکس (۱۹ فبروري ۱۴۷۳ – ۲۴ مۍ ۱۵۴۳) د رنسانس ټولپوه، فعال رياضي پوه، ستورپوه او د کاتوليک  کليسا غړی و، چا چې د کايناتو داسې يوه بیلګه وړاندې کړه چې لمر يې مرکز ؤ، نه ځمکه. ډېر احتمال لري چې کوپرنيکس د ساموس له اريستارخوس څخه په خپلواک ډول خپله بېلګه جوړه کړې، اريستارخوس يو لرغونی يونانی ستورپوه و چا چې اتلس پېړۍ مخکې ورته يوه نمونه جوړه کړې وه.
په ۱۵۴۳ ز کال کې د کوپرنيکس له مرګ وړاندې د «د اسماني کرو د بدلونونو په اړه» نومي کتاب کې د هغه د بیلګې خپرېدل د ساينس په تاريخ کې يوه ستره پېښه وه، چې د کوپرنيکي انقلاب  لامل شو او هغه يې د ساينسي انقلاب سره په مرسته کولو کې مخکښ کړ.
ارگو ولسوالۍ
د ارگو ولسوالۍ د افغانستان د بدخشان ولایت یوه ولسوالۍ ده.
نيکولاوس کوپرنيکس
کوپرنکس په شاهي پروشيا کې زېږېدلی او مړ شوی و، هغه سيمه چې له ۱۴۶۶ زېږديز کال راهيسې د پولنډ برخه وه. هغه د کليسا په قانون کې ډاکټري وکړه، هغه يو رياضي پوه، ستورپېژندونکی، فزيک پوه، لرغونې عالم، ژباړن، حکومت کوونکی، ديپلومات او اقتصاد پوه و. په ۱۵۱۷ ز کال کې هغه د پيسو د اندازې نظريه راوويسته چې دا په اقتصاد کې مهم تصور وو  او په ۱۵۱۹ ز کال کې هغه يو اقتصادي اصل جوړ کړ چې وروسته بيا د ګريشم په قانون وپېژندل شو.
ژوند
نيکولاوس کوپرنيکس د ۱۴۷۳ ز کال د فبرورۍ مياشتې په نولسمه نېټه د تورن په ښار کې زېږېدلی و، دغه ښار په شاهي پروشيا کې موقعيت لري چې د پولنډ په سلطنت کې واقع دی.
د پلار کورنۍ
د کوپرنيکس د پلار د کورنۍ اصل د نيسا او پرودنيک تر منځ په سايليزيا کې يو کلي ته رسېږي. د دې کلي نوم په بيلا بيلو ډولونو لېکل کيږي. په ۱۴ ز پېړۍ کې دې کورنۍ د سايليزيا بيلا بيلو ښارونو ته کډه کول پيل کړل، د پولنډ پلازمېنې کراکوا ته په ۱۳۶۷ ز کال کې او تورن ته په (۱۴۰۰) ز کال کې پلار يې ميکولای مشر چې ممکن د يان زوی و، د کراکوف له نسل څخه و.
د نيکولاوس نوم د هغه د پلار د نوم په وياړ اېښودل شوی و، چې په لومړي ځل په اسنادو کې راڅرګند شوی چې هغه د مسو سوداګر و او تر ډېره بریده مس يې په دانزيګ کې پلورل. هغه په شا او خوا ۱۴۵۸ ز کال کې له کراکاو څخه تورن ته کډه شو. تورن چې د ويستولا رود پر څنډو پروت دی، هغه مهال په ديارلس کلن اوږده جګړه کې را ايسار و په کومه جګړه کې چې د پولنډ سلطنت او د پروشيا ايتلاف چې د پروشيا د ښارونو يو ايتلاف و، مخورو او روحانيونو له تيوتوني نظام سره د سيمې د نيولو پر سر جګړه وکړه. په دې جګړه کې د هانزي ښارونه لکه دانزيک او تورن چې د نيکولاوس پلرنی ټاټوبی و، د پولنډ د پادشاه څلورم کازيمير ياګيليون ملاتړ غوره کړ. پادشاه ژمنه کړې وه چې د ښارونو پراخې دوديزې خپلواکۍ ته به درناوی کوي کوم څه چې تيتوني نظام ننګولي و. د نيکولاوس پلار د هغه وخت په سياست کې فعاله ونډه لرله او د تيوتوني نظام پر ضد يې د پولنډ او نورو ښارونو ملاتړ وکړ. په ۱۴۵۴ ز کال کې هغه د پولنډ د کاردينال زبيګنيف اولشنيسکي او د پروشيا د ښارونو تر منځ د جګړې د پورونو د بېرته ورکړې په موخه منځګړيتوب وکړ. د تورن په دویمه سوله کې ۱۴۶۶، تيوتوني نظام په رسمي ډول د خپلو لويديځو څنډو اړوند ټولو ادعاوو څخه تېر شو چې په دې توګه د پولنډ د لومړي وېش ۱۷۷۲ ز کال او دویم وېش ۱۷۹۳  ز کال پورې د شاهي پروشيا په توګه د پولنډ د پادشاهي تاج لاندې پاتې شو.
د کوپرنيکس پلار د ۱۴۶۱ او ۱۴۶۴ ز کلونو تر منځ د دې ستورپېژندونکي له مور «باربارا واتزنرودی» سره واده وکړ او په ۱۴۸۳ ز کال کې مړ شو.
د مور کورنۍ
د نيکولاوس مور باربارا واتزنرودی د تورن د مشهور خان او سلاکار لوی لوکاس واتزنرودی لور وه چې په ۱۴۶۲ ز کال کې مړ شو، د هغه د مور نوم کاتارزينا و چې د يان پيکايو کونډه وه په ځېنو نورو سرچينو کې د هغې نوم کاتارزينا روډيګر جينټي موډيلبوګ ښودل شوی چې په ۱۴۷۴ ز کال کې مړه شوې. موډيلبوګ د پولنډ يوه نوميالۍ کورنۍ وه چې له ۱۲۷۱ز کال راهيسې په پولنډ کې پېژندل شوې وه. د واتزنرودی کورنۍ د کوپرنيک د کورنۍ په څېر د سکيويډنيټز سره نژدې د سايلیزيا څخه راغلې وه او له ۱۳۶۰ ز کال وروسته په ترون کې مېشت شوې وه. دوی ډېر ژر يوه شتمنه او اغېزناکه اشرافي کورنۍ شوه. د واده له لارې د واتزنرانو د پراخو کورنيو اړيکو په درلودلو سره کوپرنيک د تورن، دانزيګ او ايلبينګ له شتمنو کورنيو سره اړيکې لرلې او همدا راز، د پروشيا د نومياليو پولنډي اشرافو له کورنيو سره چې هغه دا دي: Czapskis, Działyńskis, Konopackis and Kościeleckis. لوکاس او کاترين درې اولادونه درلودل: لوکاس واتزنرود کوچنی ( ۱۴۴۷-۱۵۱۲ ز کال) څوک چې په وارميا کې کشيش او د کوپرنيک ساتونکی شو، باربارا، د همدې ستور پېژندونکي مور (له ۱۴۷۵ وروسته مړه شوې) او کرسټينا (له ۱۵۰۲ وروسته مړه شوې) چا چې په ۱۴۵۹ ز کال کې د تورن له سوداګر او ښاروال تايديمين ون الين سره واده کړی و.
مشر لوکاس واتزنرود يو شتمن سوداګر او په ۱۴۳۹ – ۱۴۶۲ ز کلونو کې د قضايي پلاوي مشر و، هغه د تيوتوني اشرافو سخت مخالف ؤ. په ۱۴۵۳ ز کال کې هغه د تورن له خوا د ګراوډينز کنفرانس ته د استازي په توګه استول شوی و چې د هغوی پر ضد يې پاڅون طرحه کړی و. په (۱۴۵۴-۶۶ز) کې د ديارلس کاله اوږدې جګړې وروسته موده کې هغه په فعاله توګه د پروشيايي جګړې د هڅو لپاره د پيسو د اساسي مالي مرستې ملاتړ وکړ (چې وروسته يې يوازې د يوې برخې غوښتنه وکړه)، هغه د دې ملاتړ لپاره په تورون او دانزينګ کې سياسي فعاليتونه کول او د ليسين په جګړه کې يې برخه اخستې وه. هغه په ۱۴۶۲ ز کال کې مړ شو.
د اروزګان رسنۍ
د اروزګان ولایت رسنۍ په اروزګان ولایت کې د ناامنې او بیسارې نالوستې له کبله د سواد کچه ډیره کمه ده. همدایې دلیل دې چې په یاد ولایت کې رسنیو پرمختګ ندی کړی. تلویزیونونه راډوګانې ورځپاڼې او اوونیزې
ورېځ
ورېځ يا ورېځې په اسمان کې د مايع بخاراتو ښکارېدونکې تودې دي چې د گڼېدو وروسته د ورښتونو په بڼه ځمکې ته راولېږي. ورېځ د ډېرو وړو یخو او ساړو څاڅکو ټولګه ده چې د اتموسفیر په ښکته (ټروپوسفیر) او منځنۍ طبقو کې جوړیږي. هغه عناصر چې د دې بخار په څېر ټولګې جوړوي هماغه عناصر دي چې د سیارې په سطحه مایعات جوړوي. د ځمکې په سیاره کې، ورېځې د اوبو له بخاراتو نه بلکې د یخ له کوچنیو څاڅکو څخه جوړې شوې دي.
وېشنيزه:وریځې
شپږم او اول جېمز
شپږم او اول جېمز (جېمز چارلز ستوارټ؛ د ۱۵۶۶ ز کال د جون له ۱۹ – د ۱۶۲۵ ز کال د مارچ تر ۲۷) د ۱۵۶۷ ز کال د جولای له ۲۴ نېټې د شپږم جېمز په توګه د سکاتلنډ پاچا او د ۱۶۰۳ کال د مارچ په ۲۴ د سکاتلنډ او انګلیستان د سلطنتونو له یووالي د اول جېمز په توګه په ۱۶۲۵ ز کال کې تر خپلې مړینې پورې د انګلستان او ایرلنډ پاچا و. د سکاتلنډ او انګلستان سلطنتونه بېل خپلواکه دولتونه وو، چې خپل پارلمانونه، قضا او قوانین یې درلودل، که څه هم دواړه د جېمز په شخصي یووالي تر واک لاندې وو.
جېمز د سکاتلنډ د ملکې، د ماري زوی  او د انګلستان د پاچا او د ایرلنډ لارډ او هم د هینري د کړوسي زوی و او په دې توګه د ټولو دریو تختونو احتمالي ځایناستی و. نوموړی د دیارلس میاشتو په عمر، وروسته له هغه چې مور یې د هغه په ​​​​ګټه استعفا ته مجبوره شوه، د سکاتلنډ د تخت ځایناستی شو. د نوموړي په کوچنیوالي کې څلور بېلابېل د سلطنت نایبینو حکومت وکړ، چې په رسمي توګه په ۱۵۷۸ ز کال کې پای ته ورسېد، که څه هم هغه تر ۱۵۸۳ ز کال پورې د خپل حکومت بشپړ کنټرول ترلاسه نه کړ. نوموړي په ۱۶۰۳ کال کې د انګلستان او ايرلنډ ټودور د کورنۍ د وروستي واکمن، لومړۍ اليزبېت چې بې اولاده مړه شوه، ځایناستی شو. هغه د ۲۲ کلونو لپاره په ټولو دریو سلطنتونو کې واکمن و، چې دا دوره د هغه تر مړینې پورې د جیکوبیان دورې په نوم یادېيږي. نوموړي د سلطنتونو له یووالي وروسته، له ۱۶۰۳ ز کال نه په انګلستان کې (چې د دریو هېوادونو ترټولو لوی و) مېشت شو، په ۱۶۱۷ ز کال کې یوازې یو ځل سکاتلنډ ته راستون شو او ځان یې د "لویې برتانیا او ایرلنډ پاچا" په توګه په جامو کې جوړ کړی و. هغه د انګلیستان او سکاتلنډ لپاره د واحد پارلمان لوی مدافع و. د هغه په ​​واکمنۍ کې، د کرنې له لارې د السټر استعمار او امریکا انګلیسي استعمار پیل شو.
د جېمز واکمنۍ چې ۵۷ کاله او ۲۴۶ ورځې وه، په سکاټلنډ کې د سکاتلندي واکمنانو له ډلې تر ټولو اوږده پاچاهي وه. په ​​سکاتلنډ کې هغه خپل زیاتره موخې ترلاسه کړې خو په انګلیستان کې د لویو ستونزو، لکه په ۱۶۰۵ ز کال کې باروتو له دسیسې او د انګلیسي پارلمان سره دوامداره شخړې، سره مخ شو. د الیزابېت د ادبیاتو او ډرامو "طلایی دورې" د جېمز تر واکمنۍ لاندې دوام درلود، چې لیکوالانو لکه ویلیم شکسپیر، جان ډون، بین جونسن او سر فرانسیس بیکن د دې ادبي دود په وده کې مرسته وکړه. جېمز په خپله یو تکړه لیکوال و او د ډیمونولوژي یا دیو پېژندنې (۱۵۹۷)، د ازادو سلطنتونو ریښتیني قانون (۱۵۹۸) او باسیلیکان ډورون یا شاهي ډالۍ (۱۵۹۹) تر نومونو لاندې یې اثار لیکلي دي. په ​​انګلیسي کې نوموړي د انجیل د ژباړې ملاتړ وکړ چې وروسته، د واکمن پاچا جېمز مجازه نسخه تر نوم لاندې د هغه په ​​نوم ونومول شوه. ښاغلي انتوني ویلډن ادعا وکړه چې جېمز ته "په عیسویت کې تر ټولو هوښیار احمق" ویل شوی و، چې دا نوم له هغه وخت راهیسې د نوموړي د شخصیت سره تړلی دی. د شلمې پېړۍ له وروستۍ نیمې را په دې خوا،  تاریخ پوهانو د جېمز د شهرت بیاکتنه کړې ده او نوموړی ېې د یو جدي او هوښیار پاچا په توګه بللی دی. هغه د سولې سیاست ته کلک ژمن و او هڅه یې کوله چې په مذهبي جګړو کې د ښکېلتیا مخه ونیسي، په ځانګړې توګه د هغه دېرش کلنې جګړې چې د منځنۍ اروپا لویه برخه یې ویجاړه کړه. نوموړي هڅه وکړه چې په انګلیسي پارلمان کې د هغو جګړه مارو عناصرو د زیاتېدو مخه ونیسي چې له هسپانیې سره یې جګړه غوښته، خو په دې کې پاتې راغی. د نوموړي دویم زوی، چارلز د هغه ځایناستی شو.
زېږون
جېمز د د سکاټلنډ د ملکې، ماري او د هغې د دویم مېړه، هنري ستوارټ، لارډ ډارنلي یوازینی زوی و. ماري او ډارنلي دواړه، د اتم هنري د مشرې خور مارګاریت تودور له لارې، د انګلیستان د اوم هنري کړوسیان وو. په سکاتلنډ کې د ماري واکمني ناامنه وه او نوموړې له خپل مېړه سره، چې رومي کاتولیکان وو، د پروتستانت اشرافو له خوا د بغاوت سره مخ شول. د ماري او ډارنلي د ستونزمن واده په اوږدو کې، ډارنلي په پټه د یاغیانو سره یوځای شو او د جېمز له زیږون څخه یوازې درې میاشتې مخکې، نوموړي د ملکې د ځانګړي منشي، ډېوېډ ریزیو د وژنې دسیسه جوړه کړه.
جېمز د ۱۵۶۶ ز کال د جون په ۱۹ نېټه د اډینبورګ په ماڼۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې او د مشر زوی او وارث په توګه په سمدستي ډول د روتیسي د ډوک، شهزاده او د سکاتلنډ د لوی خادم لقبونه ترلاسه کړل. کله چې یو انګلیسي ډیپلوماټ هنري کیلیګریو پنځه ورځې وروسته ملکه ولیده، هغه په بشپړه توګه روغه شوې نه وه او یوازې کمزورې خبرې یې کولې. ماشوم "د خپلې دایې شېدلې رودلې" او "غوره بدن یې درلود او د یو ښه شهزاده په بڼه ښکارېده". نوموړي د "چارلز جېمز" یا "جېمز چارلز" تر نوم لاندې د ۱۵۶۶ ز کال ډسمبر په ۱۷ نېټه په سټرلینګ ماڼۍ کې په کاتولیک مراسمو کې د تعمید غسل ترلاسه کړ. د فرانسې د نهم چارلز (چې د براین د اشرف، جان له خوا یې استازیتوب کېده)، د انګلیستان لومړۍ الیزابېت (چې د بیډفورډ د اېرل له خوا یې استازیتوب کېده) او د ساوای ډوک ایمانویل فیلیبرت (چې د سفیر فیلیبرټ دو کروک له خوا یې استازیتوب کېده)، د نوموړی منل شوي میندي او پلرونه وو. ماري د سینټ انډریو روحاني ته، چې هغې ته یې د "ناپوه روحاني" په سترګه کتل، اجازه ورنکړه چې د ماشوم په خوله کې تو کړي چې هغه وخت دا یو رواج و. ورپسې د فرانسوي باستیان پیجز له خوا میله جوړه شوې وه چې کسانو په کې د نیمه وزې او نیمه انسان په توګه جامې او د لوبو لکۍ اغوستې وې، چې انګلیسي مېلمنو یې پر وړاندې برید وکړ، ځکه دوی فکر کولو چې دا نیمه انسان او نیمه وزه بڼه "د دوی پر ضد ترسره کېده".
د ۱۵۶۸ ز کال د فبروري په ۱۰ نېټه د جېمز پلار، ډارنلي، د اډینبورګ په کرک فیلډ کې ووژل شو، چې شاید د ریزیو د وژنې په غچ کې وژل شوی وي. جېمز د خپل پلار د الباني ډوک او د راس اېرل لقبونه په میراث یوړل. ماري له وړاندې غوره شهرت نه درلود او د ۱۵۶۷ ز کال د می په ۱۵ نېټه یې د بوتویل د څلورم اېرل جېمز هپبورن سره واده وکړ چې په پراخه کچه د ډارنلي په وژنه کې شکمن ګڼل کېده او دې کار د نوموړې په وړاندې پراخ بد لیدلوری نور هم زیات کړ. پروتستانت یاغیانو ماري و نیوله او په لاچ لیون مانۍ کې یې زنداني کړه چې نور یې هېڅکله خپل زوی ونه لید. د ۱۵۶۷ ز کال د جولای په ۲۴ نېټه هغه مجبوره شوه چې د ماشوم جېمز په ګټه استعفا ورکړي او خپل نامشروع ورور، د موري اېرل جېمز سټیوارت، د نایب السلطنه په توګه وټاکي.
نایب السلطنه
جېمز پالنه د مار اېرل او کاونټیس ته وسپارل شوه تر څو د سټرلینګ ماڼۍ په امنیت کې " وساتل شي پالنه یې وشي او وروزل شي". جېمز د ۱۵۶۷ ز کال د جولای په ۲۹ نېټه په سټرلینګ کې د مقدس روډ په کلیسا کې د اورکني د روحاني، ادم بوتویل له خوا د دیارلس میاشتو په عمر د سکاتلنډ پاچا وټاکل شو. د تاج اېښودنې خطبه د جان ناکس له خوا ولوستل شوه. د زیاتره سکاتلنډي واکمنې طبقې د مذهبي عقیدې سره سم، جېمز د سکاتلنډ د کلیسا، د کېرک پروتستانت په توګه لوی شو. د سکاتلنډ ځانګړې شاهي شورا جورج بوکانان، پیټر یانګ، اډم ایرسکین (د کمبوسکنیت غیر روحاني راهب) او ډېوېډ ایرسکین (د ډریبورګ غیر روحاني راهب) د جېمز د لارښود یا ښوونکو په توګه غوره کړل. بوکانن چې د ځوان پاچا جګپوړي ښوونکی و، جېمز یې په دوامداره توګه وهلو، خو نوموړي ته یې د ادب او زده کړې اوږدمهاله لېوالتیا هم وښودله. بوکانان هڅه وکړه چې جېمز له خدایه وېروونکي، پروتستانت پاچا په بڼه وروزي چې د پاچاهۍ حدود یې ومنل، لکه څنګه چې د De Jure Regni apud Scotos تر نوم لاندې د هغه په مقاله کې دا څرګند شوي دي.
ماري په ۱۵۶۸ ز کال کې د لاچ لیون د مانۍ له زندان نه په تېښته بریالۍ شوه، چې د څو کلونو ناڅاپي تاوتریخوالي لامل شوه. د موري اېرل د لانګسایډ په جګړه کې د ماري ځواکونو ته ماتې ورکړه او هغه یې انګلستان ته تېښتې ته مجبوره کړه، چې په هغه ځای کې د الیزابېت له خوا په بند کې وساتل شوه. ماري د ۱۵۷۰ ز کال د جنوري په ۲۳ نېټه د بوتویل هاګ د جېمز همیلټون له خوا ووژل شوه. د جېمز بل نایب د هغه پلارنی نیکه د لینکس څلورم اېرل، متیو سټیوارت و، چې یو کال وروسته د ماري د ملاتړو له خوا د سټرلینګ په مانۍ له برید ورسته سخټ ټپي شو. د هغه ځای ناستی، د مار اېرل، "سخته ناروغي" درلوده او د ۱۵۷۲ ز کال د اکتوبر په ۲۸ نېټه په سټرلینګ کې مړ شو. جېمز میلویل لیکلې چې د مار ناروغی د ډیلکیت په ماڼۍ کې د مارټن د څلورم اېرل جېمز ډګلاس له میلمستیا وروسته را منځ ته شوه.
استاد عبدالهادي قريشي
د هېواد لوی سیاستوال او تکړه ليکوال استاد عبدالهادي قريشي د سيدالرحمن قريشي زوی، د حبیب الرحمن (مهدي قريشي) لمسی ده. په ۱۳۲۹ هـ. ش کال د جلال آباد په ښار کې زېږېدلی او پاتې ژوند، ابتدایي زده کړې او تحصیلات يې د لغمان په مرکز کې تر سره کړي دي. ښاغلی استاد چې علمي رتبه لري تر اوسه پورې يې په ملکي، نظامي او د خاتم النبین په پوهنتونونو کې د استاد په صفت دنده تر سره کړې ده. ښاغلی استاد چې تر ۳۱۰ زیاتې آکاډميکې ليکنې لري ډېری يې د (افغانستان د علومو د آکاډمۍ) لخوا په علمي تحقيقي مجلو کې چاپ شوي دي. د ښاغلي استاد زیاتې علمي او اکاډميکې مقالې په پښتو، دري او نورو ژبو په (سيمه اييز مطالعاتو) مجله، د بهرنيو چارو د وزارت په (ستوري) مجله، د (جرګې) په مجله او همدارنګه د (هموطن) په مجلو کې چاپ او نشر ته رسيدلي دي.
ښاغلي استاد د خپل د ژوند په ۲۰ وروستيو کلونو کې تر ۳۰۰۵ علمي، تحقیقي، سياسي، تاريخي، فرهنګي، مطقوي، تحلیلي، ادبي مقالې ليکلي او د هېواد په مشهورو مجلو او روځپاڼو کې چاپ او نشر کړي دي.
ښاغلي قريشي د سیاست تر څنګ په ادبي برخه کې هم زیاته مطالعه لري هماغه ده چې په دې برخه کې هم د نورو برخو په څېر مقالې، شعرونه او داستانونه لري.
ښاغلی قريشي د وطن لپاره دوه ځله زنداني شوی او تر اوسه پورې يې په سیاست او نورو برخو کې تر ۱۵ زیات آثار ليکلي چې له مشهورو څخه يو هم (دستهای مخفي و سیاستهای علني) ده.
مډالونه
د هېواد د دغه سیاستوال د تحسین او تقدیر لپاره بېلابېلو رسمي او غیر رسمي اداراتو او مؤسساتو بېلابېل مډالونه، تقدير نامې او تحسین نامې ورکړي دي.
خارجي سفرونه
استاد تر اوسه پورې شپږو خارجي هېوادونو ته رسمي سفرونه کړي دي.
له رسنيو سره اړيکې
استاد د نورو رسنيو سربېره له انیس، اصلاح، هیواد، Kabul times ورځپاڼو او مختلفو تلویزیونونو سره نژدې اړيکې او همکاري لري.
دا هم وګورئ
مهدی حبیب الرحمن قریشی
سید رحمان قریشی
حیات الله قریشی
منابع
۱- د لغمان له مشاهیرو څخه...
۲- بېلابېلې رسنۍ...
د جنسیت ټاکلو لپاره د XY سیسټم
د XY جنسیتي تشخیص سیسټم د جنسیت د تشخیص یو سیسټم دی چې د انسانانو، ځینو حشراتو (دروزوفیلا)، ځینو مارانو، ځینو کبانو (ګوپیان) او ځینو نباتاتو (ګینګو ونه) په شمول، د ډېریو تي‌لرونکو د ډلبندي لپاره کارول کېږي. په دغه سیسټم کې د یوه موجود جنسیت د جنسي کروموزونو د یوې جوړې له‌مخې مشخص کېږي. د ښځینه جنس، دواړه جنسي کروموزومونه سره ورته دي (XX) او د هوموګميټیک جنس په نامه یادېږي. په نارینه‌وو کې جنسي کروموزومونه سره توپیر لري (XY) او د هتروګمیټیک جنس په نامه یادېږي.
په انسانانو کې، د Y کروموزوم دنده د نارینه‌توب ودې راپارول دي؛ د Y کروموزوم په نه‌شتون کې، جنین په ښځینه ډول وده کوي. په ډېریو نوعو کې چې جنسیتونه یې د XY سیسټم له‌لارې معلومېږي، یو ژوندی موجود د ژوندي پاتې کېدلو لپاره باید لږ تر لږه یو X کروموزوم ولري.
XY سیسټم، له څو اړخونو، د ZW جنسیتي تشخیص له سیسټم سره (چې په الوتونکو، ځینو حشراتو، ډېریو څښېدونکو او بېلابېلو نورو ژویو کې موندل کېږي او هتروګمیټیک جنس یې ښځینه ده) توپیر لري. د څوګونو لسیزو لپاره داسې ګومان کېده چې جنسیت په ټولو مارانو کې د ZW سیسټم له‌لارې معلومېږي، خو د Boidae او Pythonidae په فامیل کې د ځینو نوعو په وراثت کې غیرمتوقعه اغېزې تر سترګو شوې؛ د بېلګې په توګه: بکري تکثر کې نارینه نه، بلکې ښځینه جنس تکثر کوي، چې له هغه څه سره چې د ZW په سیسټم کې یې تمه کېږي، په خلاف کې دی. د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې دغه مشاهدات د داسې څېړنو لامل وګرځېد چې ویې ښودله ټول پایتون او بوا ماران، چې تراوسه څېړل شوي دي، په قطعي توګه د جنسیت د تعیین XY سیسټم لري.
میکانیزمونه
ټول ژوي د DNA یوه ټولګه لري چې په کروموزومونو کې د شته جېنونه لپاره کوډونه جوړوي. په انسانانو، ډېريو تي‌لرونکو او ځینو نورو نوعو کې، د X او Y په نامه دوه کروموزومونه د جنسیت لپاره کوډ جوړوي. د دغو نوعو په Y کروموزوم کې یو یا تر یوه زیات جېنونه شتون لري چې نارینه‌توب ټاکي. په دغې لړۍ کې، د جنس د ټاکلو لپاره یو X او یو Y کروموزوم عمل کوي، په اغلب ډول د هغو جېنونو له‌امله چې د Y پر کروموزوم پراته دي او د نارینه‌توب لپاره کوډ جوړوي. ماشوم دوه جنسي کروموزومونه لري: هغه ماشوم چې د X دوه کروموزومونه لري، د ښځینه جنس ځانګړنې او هغه ماشوم چې یو X او یو Y کروموزوم لري، د نارینه جنس ځانګړنې په‌کې وده کوي.
تي‌لرونکي
په ۱۹۳۰ز کې آلفرېد ژوست وموندله چې د سوی په نارینه جنس کې د ولفیان مجرا د ودې لپاره، د تستسترون شتون اړین دی.
SRY د ځناورو ژویو (جوړه‌یي تي‌لرونکي او کڅوړه‌لرونکي) پر Y کروموزوم باندې د جنسیت تعیینولو یو جېن دی. پرته له انسانانو څخه، تي‌لرونکي د Y کروموزوم له څوګونو جېنونو څخه کار اخلي.
انسانان
پر Y کروموزوم باندې یو واقع شوی واحد جېن (SRY) د نارینه‌توب په لور د ودې د تنظیمولو لپاره د یوه سېګنال په توګه عمل کوي. د دغه جېن شتون د تذکیر کېدلو د لړۍ د پیلېدو لامل ګرځي. د دغه او نورو فکټورونو له‌امله، په انسانانو کې جنسي توپیرونه رامنځ‌ته کېږي. په ښځینه‌وو کې د دوو X کروموزومونو لرونکې حجرې د X د غیرفعال کېدو لامل ګرځي، چې د X یو کروموزوم په‌کې غیرفعاله کېږي. غیرفعال شوی X کروموزوم د یوې حجرې دننه د «بار جسم» په توګه پاتې کېږي.
نور ژوي
د کیشپانو په ځینو نوعو (په تېره بیا Staurotypinae او Chelidae) کې، د XY جنسیتي تعیین کوونکو سیسټمونو، په همرېونده توګه، تکامل موندلی دی.
نورې نوعې (د دروزوفیلا ډېریو نوعو په شمول) د ښځینه‌توب د ټاکلو لپاره د دوو X کروموزومونو له شتون څخه کار اخلي: یو X کروموزوم د فرضي نارینه جنس معنی ورکوي، خو په طبیعي توګه د نارینه د ودې لپاره د Y کروموزوم شتون اړین ګڼل کېږي. د مېوې په مچانو کې، د XY ترتیب لرونکي نارینه او د XX ترتیب لرونکي ښځينه دي؛ سره له‌دې، د XXY لرونکي هم ښځینه او د X لرونکي نارینه دي.
نور سیسټمونه
الوتونکي او ډېري حشرات د جنسیت ټاکنې یو ورته سیسټم لري (د جنسیت ټاکنې ZW سیسټم)، چې په هغه کې ښځینه هتروګمیټیک (ZW) او نارینه هوموګمیټیک (ZZ) دي.
د پرده‌وزرو په طبقه کې بیا ډېري حشرات یو هاپلوديپلوییدي سیسټم لري، چې نارینه جنس یې هاپلویید (له هر ډول څخه یوازې یو کروموزوم لري) او ښځینه جنس یې ديپلویید دی (له جوړه کروموزومونه سره څرګندېږي). ځیني نور حشرات بیا د X0 جنسیت ټاکنې سیسټم لري، چې په هغه کې د ښځینه جنس لپاره یوازې یو کروموزوم په جوړه‌یي توګه څرګندېږي، خو د نارینه‌وو لپاره یوازې یو کروموزوم شتون لري، په داسې حال کې چې نور کروموزومونه په دواړو جنسونو کې په جوړه‌یي توګه څرګندېږي.
د جنسیت معلومولو په هکله پخوانۍ نظریې
ارسطو، په تېروتنې سره، باور درلود چې د یوه ماشوم جنسیت، د القاح پر مهال د نارینه سپرم د تودوخې له‌مخې ټاکل کېږي. هغه لیکلي دي:"…د نارینه مني د ښځینه له متناظرو ترشحاتو سره توپیر لري، ځکه چې په دننه کې یې یو اصل شتون لري، داسې چې په جنین کې هم د حرکت د رامنځ‌ته کولو لامل ګرځي او وروستي خوراکي توکي په بشپړه توګه ترکیبوي. په داسې حال کې چې د ښځینه‌وو ترشحات یوازې مواد لېږدوي. نو، که چېرې د مذکر جنس عنصر مسلط شي، مونث عنصر خپل ځان ته راکاږي، خو که چېرې مونث عنصر مسلط وي، نو مذکر جنس په برعکس توګه بدلون مومي یا له‌منځه ځي."ارسطو په تېروتنې سره ادعا وکړه چې د نارینه اصل د جنسیت د ټاکلو اصلي لامل دی، داسې چې که چېرې د تکثر پر مهال د نارینه اصل په بشپړه توګه څرګند شوی نه‌وي، نو جنین د یوه ښځینه جنس په بڼې وده کوي.
د شلمې پېړۍ جنتیک
نېتي ستېفنز (د ګونګټو د مطالعې پر مهال) او اِدموند بیچر وېلسون (د نیم‌وزرو د مطالعې پر مهال)، په ۱۹۰۵ز کال کې، په جلا توګه، په حشراتو کې د کروموزومي XY جنسیت ټاکنې سیسټم کشفولو ویاړ لري: دغه واقعیت چې نارینه د XY جنسي کروموزومونه او ښځینه د XX جنسي کروموزومونه لري. د ۱۹۲۰ز لسیزې په لومړیو کې، تیوفیلوس پېنتر وښودله چې جنسیت په انسان (او نورو تي‌لرونکو) کې هم د X او Y کروموزومونو له‌مخې ټاکل کېږي او ټاکونکي کروموزومونه د سپرم له‌لارې لېږدول کېږي.
په تي‌لرونکو کې د خصیو د ودې د تعیین کوونکي فکټور د شتون په تړاو لومړنۍ نښې نښانې، د آلفرېد ژوست له‌لورې په ترسره شویو ازمایښتونو کې وموندل شوې؛ هغه د سویانو جنینونه په رحم کې خسي کړل او ویې‌لېدل چې واړه د ښځینه جنس په بڼه وده کړې ده.
د ساسانيانو واکمني
تاریخ
په ۳ پېړۍ کې ایران د اشکانیانو د حکمرانانو په لاس کې وو. په دی وخت کې د اشکانیانو واکمني د هندوکش څخه تر ترکیې پورې پرته وه. په ۲۲۴ ق.م. کې اردشیر پاپاکان چې د حکمران پاپاک زوی وو د اشکانیانو د حکمران (پنځم اندوان) په خلاف یی قیام وکړ. اردشیر پاپاکان تر څو جگړو وروسته د هرمزگان په دښتې کې حکمران اندوان ته ماته ورکړه. په دی جگړې کی د اشکانیانو وروستی حکمران اندوان ووژل شو او د اشکانیانو واکمني د اردشیر پاپاکان لاس ته ورغله. اردشیر پاپاکان په مرکزی آسیا کی نوی امپراطوری جوړه کړه چې په ۷ پېړۍ کی د مسلمانانو د پوځ لخوا  ويجاړه شوه. د ساسانیانو د واکمنی تر تاسیسولو وروسته د روم اسپراطوری او د ۵ پېړۍ څخه د شرقی روم امپراطوری دهغوی تر ټوتو خطرناک دښمنان ول.
د ساسانیانو حکمرانان
دوهم شاپور د روم د امپراطوری په خلاف بیا جگړې پېل وکړ. تر څو پوځی بریدونو وروسته د شاپور د واکمنی سرحد د چین امپراطوری ته ورسېده. تاریخپوهان د شاپور حکومت د طلایی عصر په نامه یادوی. د دوهم شاپور تر وفات وروسته سیاسی بحران پېل شو چی د خسرو ۱ د حکومت په وخت کی پای ته ورسېده. خسرو ۱ ستر سیاستوال او سلار وو چی اقتصادی او سیاسی اصلاحات یی پېل کړه. د هغو اصلاحاتو څخه تر ټولو مهمه د مالیاتو اصلاح وه. خسرو د شرقی روم امپراطوری نوی جگړې هم پېل وکړې. په دی وخت کی یمن د ساسانویانو لاس ته ورغلی. د خسرو ۱ تر وفات وروسته څلورم هرمز د ساسانانو حکمران شو. هرمز ظالم حکمران وو او د اشرفیانو او جنرالانو سره دښمنی لرله. تر څو میاښتو وروسته اشرافیانو د هرمز د حکومت په خلاف قیام وکړل او بهرام چوبین نوی حکمران شو. د هرمز زوی دوهم خسرو مجبور شو چی د شرقی روم امپراطوری ته تیښته وکړي. تر ۱۰ کلو وروسته دوهم خسرو بهرام چوبین ته ماته ورکړه او  شاهی تخت د ساسانیانو لاس ته ورغی. په ۶۰۳ کال کی د شرقی روم د امپراطوری په خلاف نوی جگړه پېل شوه او په ۶۱۹ کال کی سوریه، فلسطین او مصر ونیول شول. مگر په ۶۲۷ کال کی د نینوا په جگړې کې د خسرو پرویز پوځ ماته وخورله او خسرو پرویز د خپل زوی قباد لخوا ووژل شو. د نینوا تر جگړې وروسته د ساسانیانو په واکمنی کی بیا سیاسی او اقتصادی بحرانونه پېل شول.
په ۳۳۲ کال کې د ساسانیانو وروستی شاهنشاه یزگرد ۳ د شاهنشاهی پر تخت کښېناست. د یزگرد واکمنی د جگړو په سبب په سیاسی او اقتصادی بحران کی ښکیل وه. مگر په دی وخت کی نوی خطرناک دښمن پیدا شو. خلیفه عمر (علیه السلام) په ۶۳۴ کال کی شاهنشاه یزگرد ته یوه لویه استازی ولیږه. خلیفه عمر ( علیه السلام ) غوښتل چی پاچا یزگرد ۳ د اسلام دین قبول وکړی یا عربانو ته باج ورکړی. شاهنشاه یزگرد د خلیفه غوښتنه رد کړه او د دی په سبب د خلیفه پوځ پر ایران برید وکړ او په ۶۳۷ کال کی په قادیسیه کی د ساسانانو پوځ د مسلمانانو د پوځ لخوا ماته وخوړله. په دی کال کی د مسلمانانو پوځ هم د ساسانانو پایتخت ونیول. په ۶۵۱ کال کی یی یزگرد ۳ وواژه او د ساسانانو پاچایی د خلیفه لاس ته ورغله.
د ساسانیانو ټولنه
د ساسانیانو حکمرانانو په مرکزی آسیا کی قوی اقتصادی او ثقافتی دولت جوړ کړل. د زردتشتی مذهب بیا د رسمی مذهب شو. ساسانیانو هم نوی قانونونه جوړ کړل او خپل واکمنی یی پراخه کړه. په دی وخت کی د ساسانیانو په واکمنی کی حکمران (شاه) تر ټولو مهم شخص وو. خلکو پاچاته د خدای په نظر کې کتله. د ساسانیانو اشرافیانو ډېر مال لرل. د ساسانیانوبدایه ظبقه ډېره پرمځتللی ټولنه وه او د شاهی کورنی په غړیو، رعيتان، زمیندارانو،  اشرافیانواو شوالیو کی شمېرل کېدلی.
د عادی خلکو طبقه په سوداگرانو، کروندگرانو او عسکرانو تقسیمېده. په دی وخت کی د زرتشتيت روحانیانو مهم رول لوباوه روحانیان د معبدونو ته نژدې ژوند کاوه. د مورال (اخلاق) په هکله یی وغظ کاوه او گناهونه ته یی جزا ورکوله. مگر هر انسان چې به گناه وکړه کولای سول د روحانیانو څخه ننواته (بخښنه) رانیسی. عادی خلکو په مځکو کی کار کاوه یا عسکران ول. مالیې(ورکړېنې) ډېرې جگه ول هر کروندگر مجبور و چی د یو پر شپږما برخه د گټې څخه پاچا ته ورکړي. هر نارینه کولای سول یوه یا دوې میرمنی ولري. میرمنو خاص حقوق درلودل. نورو ښځو چې د نارینو په کور کی یی ژوند کاوه په د مینځو او جنگی اسیرانو څخه ولې. هر نارینه کولای سول خپله ښځه خرڅه کړي. پاچا او اشرافیان لوی حرمسراى درلوده.
افغانستان د ساسانیانو د حکومت په وخت کی
تر ۳ پېړۍ پورې افغانستان د کوشانیانو د حکمرانانو په لاس کی وو. په ۳ پېړۍ کی اردشیر پاپاکان د افغانستان څو سیمې ( شکستان او مرگو ) ونیول. په ۲۴۳ کال کی شاپور ۱ د شاهنشاهانو پر تخت کښېناست. تر څو کلو وروسته شاپور د کوشانانو پر امپراطوری یرغل وکړ، د کوشانیانو پوځ ته یی ماته ورکړه او گندهارا لاس ته ورغلی، د کوشانیانو حکمرانان مجبور شول چي شاپور ته باج ورکړي. په ۲۹۳ کال کی د شاپور زوی نرسې د شکستان والی شو. د ساسانیانو والیان چی د ساسانیانو د کورنی څخه ول کولای سول سکې ووهی. دغی سکې کولای سول دوه ډولونه ولري. د سکې پر لمړنی ډول باندی یوازې د ساسانیانو د حکمرانانو نومونه او عنوانونه لیکل شول. د سکې پر دوهم ډول باندی د پهلوی او کوشانی نښې لیکل شول. د دوهم شاپور په وخت کی په افغانستان کی د ساسانیانو واکمنی او کوشانیانو د حکمرانانو په منځ کی لویه جگړه پېل شوه. په دی جگړې کی د کوشانیانو حکمرانان ماته وخورله او د ساسانیانو پوځ باختر ونیول. په ۶ پېړۍ کی گوچیانو قبیلو د ساسانیانو پر افغانستان برید وکړل او د کوشانیانو حکمرانانو خپلواکی تر لاسه کړه.
سرچينې
‎
وېشنيزه:د ساسانيانو واکمني وېشنيزه:د ایران امپراتورۍ او پاچاهۍ
لمسنالۍ
لمسنالۍ (انگریزي: Touchpad یا Trackpad) یو نغوتونې وزله مخکښه لمسیدونکی حسگر دی. چې کولای شي په یوې ځانگړې سطح باندې اړوند د کارونکي د گوتو خوځښت د هماغه ځای پر پرده باندې وژباړي.
پسرلی
پسرلی د کال له څلورو موسمونو څخه لومړی او د کال پېلېدونکی موسم دی چې د ژمي د پای او د اوړي د پيل تر مېنځ دی.
وېشنيزه:پسرلی
چاپېریالي مېشت‌ځای
په چاپېریال‌پوهنه یا ایکولوژۍ کې مناسب مېشت‌ځای له ځانګړو شرایطو سره د یوې نوعې مطابقت یا ځان برابرولو ته وايي. موخه یې دا ده چې څه ډول یو موجود یا ډېر موجودات د سرچینو تراکم ته غبرګون ښيي (د بېلګې په توګه د ودې په واسطه هغه مهال چې سرچینې پرېمانه وي او څیروونکي حیوانات، پارازیټونه او پتوجنونه کم وي) او څه ډول هغه عوامل بدلوي (د بېلګې په توګه هغو سرچینو ته د نورو موجوداتو لاسرسی محدودول چې د څيروونکو حیواناتو لپاره د خوراکي سرچینې په توګه کار کوي). "د هغو متغیراتو ډول او شمېر چې د چاپېریالي مېشت‌ځای اړخونه جوړوي، له یوې نوعې تر بلې نوعې توپير لري او د یوې نوعې لپاره د ځانګړو چاپېریالي متغیراتو نسبي اهمیت ښايي جغرافیايي او بیوټیکي برخو ته په کتو سره توپير ولري."
ډېری نوعې په یوه سټنډرډ ایکولوژيکي ټاټوبي کې موجودې دي، په یوه پراخه طبقه‌بندۍ کې له نورو نوعو سره ورته چلندونه، تطابق او ځانګړنې لري، خو ځینې استثناوې هم په کې شته. د غیر سټنډرډ نوعو یوه ښه بېلګه د نیوزیلنډ «کیوي» مرغه دی چې الوت نه‌شي کولی او په ځمکه کې ساکن دی، له چینجیو او نورو ځمکنیو موجوداتو څخه تغذیه کېږي او خپل ژوند د تي لرونکو ژویو په ورته مېشت‌ځای کې تېروي. د جزیرې بیوجغرافیه د جزیرې د نوعو او خالي مېشت‌ځایونو په تشرېح کې مرسته کولی شي.
ګرینلي مېشت‌ځای
د ژویو د مناسب مېشت‌ځای یا (niche) ایکولوژيکي معنا د مجسمې لپاره په دېوال کې د ایستل شوي ګوګ له معنا څخه اخیستل شوې ده چې هغه له فرانسوي کلمې (nicher) څخه مشتقه ده چې معنا یې ځاله جوړول دي. دغه اصطلاح طبیعت‌پېژندونکي «رازول هیل جانسون» مطرح کړه، خو جوزف ګرینل لومړنی کس و چې هغه یې په ۱۹۱۷ کال کې په څېړنیز پروګرام کې په خپله یوه مقاله کې وکاروله.
الټوني مېشت‌ځای
په ۱۹۲۷ کال کې بریتانیايي ایکولوژېست «چارلس ساټرلنډ الټون» د ژویو مناسب مېشت‌ځای دا ډول تعریف کړ: "د یوه حیوان د اوسېدو مناسب مېشت‌ځای په ژواک چاپېریال کې د هغه ټاټوبی او له خوراک او دښمنانو سره اړیکې دي".
الټون د اوسېدو مناسب ځایونه د خوراکي لټون د فعالیتونو (خوراکي عادتونو) له مخې طبقه‌بندي کړل: "د بېلګې په توګه داسې مېشت‌ځای شته چې ښکار کوونکي مرغان په کې مېشت دي، دغه الوتونکي د موږکانو په څېر کوچني حیوانات خوري. د څېړۍ یا بلوط په یوه لرګي کې دغه مېشت‌ځای قهوه‌يي رنګه کونګ مرغانو نیولی او په پرانیستو څړځایونو کې کسټرل مرغانو اشغال کړی دی. د غوښه‌خوړونکو دغه مېشت‌ځای په دې واقعیت پورې اړه لري چې موږکانو په ډېرو بېلابېلو ځایونو کې یو مشخص نبات‌خوړونکی مېشت‌ځای جوړ کړی، که څه هم د موږکانو واقعي نوعې ښايي بېخي جلا وي."
هاچینسوني مېشت‌ځای
د ژویو د مناسب مېشت‌ځای مفهوم د ژوپېژندونکي «ایولین هاچینسون» له‌خوا په ۱۹۵۷ کال کې مطرح شو. هاچینسون پوښتنه وکړه چې ولې د ډېرو موجوداتو ډولونه په هر مېشت‌ځای کې شته؟ د هاچینسون دغه کار ډېرو نورو کسانو ته الهام ورکړ تر څو ماډلونه جوړ کړي او دا تشرېح کړي چې په یوه ځانګړې ټولنه کې څومره او څه ډول مشابه نوعې موجودې دي، د دې تر څنګ «د مېشت‌ځای د پراختیا» (د سرچینو بېلابېلوالی یا د یوې ځانګړې نوعې له‌خوا کارېدونکي مېشت‌ځایونه)، «د مېشت‌ځای د وېش‌بندۍ» (د نوعو په واسطه د سرچینو تمایز) او «د مېشت‌ځای د تداخل» په څېر مفاهیمو د رامنځته کېدو لامل شو.
مناسب مېشت‌ځای د ژواک چاپېریالي فضا یوه ډېره ځانګړې برخه ده چې د یوې ځانګړې نوعې له‌خوا اشغال شوې ده. په دې ګمان سره چې هېڅکله دوې نوعې د ټولو اړخونو له نظره سره یو شان نه دي (چې د هارډین د نابرابرۍ اصول بلل کېږی)، ځینې سرچینې د هرې نوعې لپاره ځانګړي مېشت‌ځایونه برابروي. نوعې کولای شي «د ژوند ډول» یا «اټکولوژيکه ستراتيژي» سره شریکه کړي چې دا د ژواک چاپېریالي فضا پراخ تعریفونه دي. د بېلګې په توګه که څه هم د استرالیا د چمنونو نوعې د لویې دښتې له چمنونو سره توپير لري، خو د ژوند ډولونه یې سره ورته دي.
کله چې یو مېشت‌ځای تش پاتې شي، نور موجودات کولای شي دغه موقعیت ډک کړي. د بېلګې په توګه هغه مېشت‌ځای چې د تارپان (tarpan) د نشت کېدو له امله تش پاتې شوی و، د نورو حیواناتو (په ځانګړي ډول د کوچنیو اسونو یوه ډول) ډک کړی دی. کله چې حیوانات یا نباتات نوي چاپېریال ته وړل کېږي، د هغه ځای د موجوداتو پر مېشت‌ځای یا مېشت‌ځایونو د برید یا د دغو مېشت‌ځایونو د نیولو وړتیا لري. د انسان له‌خوا نورو چاپېریالونو ته د بېګانه نوعو ور وړل د بېګانه یا بریدګرو نوعو له‌خوا د بیولوژيکي ککړتیا لامل کېږي.
محمد ظاهر شاه
محمد ظاهر شاه ( ۱۵ د اکتوبر، ۱۹۱۵ ز. کال - ۲۳ د جولای، ۲۰۰۷ ز. کال) د افغانستان وروستی پاچا و. نومړی د اعليحضرت په اصطلاح په افغانستان کې د پاچايۍ رسمي نوملړ باندې نومول شوی او دی لکه خپل پلار د اعليحضرت محمد نادر شاه تر آري پاچايايۍ په سلطنت کښېنول شو. دی د محمد نادر شاه زوی و چې د خپل د پلار د مړينې وروسته د افغانستان پاچا وټاکل شو.
زده کړې
د کابل د حبيبيې او استقلال په لېسو کي يې زده کړي و کړې. بيا د پلار سره فرانسې ته ولاړ او هلته يې په زده کړو پيل و کړ. په ۱۳۰۹ هـ ل کال کي بيرته د فرانسې څخه هيواد ته راغئ او په عسکري څانگه کي يې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ.
دندې
يو ځل يې د دفاع د وزارت د وکيل او بيا يې د پوهني د وزارت د وکيل په توگه کار کړئ دئ. د پلار تر مړني وروسته په ١٣١٢ هـ ل کال کي پاچا سو او د ١٣٥٢ هـ ل کال د سرطان تر ٢٥ نېټې پوري د افغانستان پاچا وو. څرنگه چي ظاهر خان د پاچهۍ تجربه نه درلوده نو زياتره چاري د ده د تره محمد هاشم خان له خوا چي د ده د حکومت صدر اعظم وو سرته رسېدلې. سردار محمد هاشم خان د ١٩٣٣ م کال څخه تر ١٩٤٦ م پوري صدراعظم وو. تر ده وروسته يې د ده ورور شاه محمود خان صدراعظم سو ١٩٤٦ م ـــ ١٩٥٣ م.
تر دوهم نړيوال جنگ وروسته افغانستان د لويو پروژو په منځ ته راوړو پيل و کړ. د هلمند او ارغندداو د بندونو جوړول د امريکا د متحده ايالاتو د تخنيکي او اقتصادي همکاريو څخه دي.
په ١٩٥٣م کال کي سردار محمد داوود صدراعظم سو. د ده په وخت کي د اقتصادي پر مختيا قرارداد د جرمني ، جاپان او ايټاليې سره امضا سو. دا درې هيوادونه د نړۍ د دوهمي جگړې ملگري وه. دا ځکه چي افغانستان د انگرېزانو سره په دغه وختونو کي ښه دوستي نه درلوده. د دوهمي نړيوالي جگړې په پيل کي لا محمد هاشم خان د هيواد بې طرفي اعلان کړه چي دا کار د افغانستان په گټه وو. دغه د بې طرفۍ سياست ظاهر خان تر اخيره پوري و ساتئ.
په ١٩٤٧م کال کي هند د انگرېزانو څخه ازادي واخيستله. د دغي ازادۍ په نتيجه کي هند د خپلي خاوري يوه برخه د لاسه ورکړه. يوه برخه دغه د هند خاوره او يوه برخه چي انگرېزانو پخوا د افغانستان د خاوري څخه گرزولي وې د يوه نوي هيواد ( پاکستان ) منځ ته راتلو سبب سوه. کله چي داود خان صدراعظم سو نو يې د پاکستان څخه د افغانستان د هغو خاورو د ازادولو غوښتنه وکړه کوم چي د ډيورنډ د خط په نتيجه کي يې له لاسه ورکړي وې. دا زياتره هغه برخي وې چي پښتانه پکښي اوسېدل او د پښتوونستان په نامه يې يادول. دې خبري د افغانستان او پاکستان تر منځ جگړې او مشکلات منځ ته راوستل.