cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هنر
تاریخچه
په ختیځ کې، اسلامي هنرونو د انساني انځورونو د جوړولو په رد کولو سره په هندسي ډولونو، خطاطۍ او معمارۍ ټینګار درلود. تر ډېره په ختیځ کې مذهب په هنري ډولونو اغیز لرلی. هند او تبت د مجسمو په جوړولو او نڅا ټینګار درلود، په داسې حال کې چې مذهبي نقاشیو تر ډېره له مجسمې جوړونې اخذ کاوه او د روښانه مخالفو رنګونو پر ځای یې په حاشیوي کرښو ټینګار درلود.
جرمنی فیلسوف او پیاوړی متفکر، مارتین هایدګر په خپل کتاب The Origin of the Work of Art (د هنري آثارو ځایګی) کې د هنر جوهر د هستۍ او حقیقت د مفاهمیو پر بنسټ توصیف کوي. هغه استدلال کوي چې هنر نه یوازې په یو فرهنګ کې د واقعیت عناصر څرګندوي، بلکه د هغو د جوړولو لپاره وسیله او ورته د پرواز تخته برابرول دي چې له هغو کېدلای شي هغه څه چې دي څرګند شي. هنري آثار یوازې ښکلا ښودونکي نه دي بلکه په واقعیت کې د یوې ټولنې مشترک درک جوړوي. هر کله چې یو هنري اثر په یوه کلتور کې زیاتېږي، د هغو د شتون معنی په ذاتي ډول بدلون مومي.له تاریخي پلوه هنر او هنري وړتیاوو او نظریاتو د سوداګرۍ له لارې پراخوالی موندلی. د بېلګې په توګه د ورېښمو لار، چېرې چې هلسنتیک، هندي او چینايي اغېزې ګډېږي. بودایي یوناني هنر د دغه تعامل یو له څرګندو بېلګو څخه دی.
چنگېز ايتمانوف
اخځونه
وېشنيزه:قرغزي ليکوال
د بړاس ماشين
د بړاس ماشين انگليسي جېمز واټ په 1815م کال کې وپنځوه.
د بخار ماشین هغه حرارتي ماشین دی چې د خپل میخانیکي کار په موخه له بخار څخه د عامل سیال/مایع په توګه ګټنه اخلي. د بخار په ماشین کې د یو سلنډر د ننه د پیسټون د شاته او مخته وړلو لپاره د بخار له فشار ګټنه کېږي. دغه فشار ورکوونکې قوه د یو شاتون او میل په واسطه د کار لپاره په څرخېدونکي ځواک اوړي. د «بخار ماشین» اصطلاح په عموم ډول د یو پیسټوني ماشین د توصیف لپاره کارول کېږي نه د بخاري توربین لپاره. د بخار ماشینونه، خارجي احتراق لرونکي هغه ماشینونه دي چې په کې کاري سیال/مایع د احتراق له محصولاتو جلا کېږي. د دغه بهیر د تحلیل لپاره ایډیال ترموډینامیکي څرخ د رانکین څرخ په نوم یادېږي. په عمومي توګه د بخار ماشین اصطلاح په بشپړه توګه بخار لرونکو کارخونو (د بخار خانو په ګډون) لکه د بخار ریل ګاډو او نورو لېږدونکو ماشینونو ته اشاره کوي، یا هم کېدای شي پیسټوني ماشینونو او یا په یوازې توګه توربین ته اشاره وکړي.
په داسې حال کې چې د بخار چلیدونکي ماشینونه له میلاد څخه په وروسته لومړۍ پېړۍ کې په آیولیپایل وسیلې او په شپاړلسمه پېړۍ کې د یو شمېر نورو ثبت شوو مواردو له مخې وپېژندل شول، خو په ۱۶۰۶ زکال کې جرونیمو د آیانز وای بومونټ د کانونو د تخلیې په موخه د بخار د لومړي واټرپمپ اختراع ثبت کړه. توماس ساوري د لومړي ځل لپاره په سوداګریز ډګر کې د بخار د ماشین د کارونې مخترع ګڼل کېږي، ده داسې بخاري پمپ جوړ کړ چې په مستقیم ډول یې د بخار له فشار څخه د اوبو په ویستلو کې ګټنه کوله. لومړنی بریالی سوداګریز ماشین چې کولای یې شو په پرله پسې ډول انرژي ماشین ته انتقال کړي په ۱۷۱۲ زکال کې د توماس نیوکامن له خوا جوړ شو. جیمز واټ په ۱۷۶۴ زکال کې د تراکم په موخه یو جلا مخزن ته د مصرف شوي بخار په انتقال سره پام وړ پرمختګ رامنځته کړ او د هر سوزېدونکي واحد په بدل کې یې د ترلاسه کېدوني موثریت کچه لوړه کړه. په ۱۹ مه پېړۍ کې د بخار ثابت ماشینونو د صنعتي انقلاب د کارخونو لپاره کاري انرژي رامنځته کړه. د بخار ماشینونو د بېړیو د بادبانونو ځای ونیو او په بېړیو کې د بخار پر بنسټ پاروګان وکارول شو، همدارنګه د بخار ماشینونو څخه په ریل ګاډو کې کار واخیستل شو.
پیسټوني د بخار ماشینونو د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې هغه مهال چې د سوداګریزو چارو په موخه الکتریکي موتورونو او داخلي احتراقي ماشینونو د بخار پر بنسټ د ګرځېدونو ماشینونو ځای ونیو؛ د انرژۍ د تولید اصلي سرچینه برابروله. د بخار توربینونه د برېښنا د تولید په برخه کې د پیسټوني ماشینونو ځای ونیو ځکه لږ لګښت یې درلود، عملیاتي چټکتیا یې زیاته او زیات موثریت یې رامنځته کوه.
لومړني تجارب
د بخار په انرژۍ سره لومړنی ثبت شوی ماشین آیولیپایل و چې په رومي مصر کې د لومړۍ میلادي پېړۍ پر مهال د یوناني ریاضي پوه هرون اسکندراني له خوا توضیح شو. په راتلونکو پېړیو کې د آیولیپایل په څېر په ډېر کم شمېر د بخار په فشار چلېدونکي ماشینونه وپېژندل شول، چې اساسا هغه ازمایښتي دستګاوې وې چې د مخترعینو له خوا د بخار د خواصو د تشریح په موخه کارول کېدلې. د بخار د توربین یوه ابتدايي دستګاه په ۱۵۵۱ زکال کې د تقي الدین له خوا په عثماني مصر کې او په ۱۶۲۹ په ایټالیا کې د جیووانی برانکا له خوا توضیح شوې. هسپانوي مخترع جرونیمو د آیانز وای بومونټ په ۱۶۶۰ زکال کې د بخار انرژۍ په برخو کې د ۵۰ اختراعاتو د ثبت حق ترلاسه کړ چې د ژورو کانونو د وچولو په موخه په کې د اوبو پمپ هم شامل و.
د پمپ کولو ماشینونه
د بخار په انرژي باندې چلېدونکې لومړنۍ سوداګریزه وسیله واټرپمپ و چې په ۱۶۹۸ زکال کې د توماس ساوري له خوا وده ورکړل شوه. په دغه وسیله کې له متراکم بخار څخه د خلا جوړولو په موخه ګټنه کېدله چې اوبه یې له لاندې څخه پورته کولې او بیا د بخار فشار د هغو د لا زیات پورته وړو په موخه کارول کېده. هغو په ډېره لږ کچه پورته وړونکې اندازه لرله او د بایلر د چاودلو لامل هم ګرځېد. د ساوري له خوا له جوړ شوي ماشین څخه په کانونو، پمپ سټیشنونو او همدارنګه د نساجي د ماشین آلاتو څرخونو ته د انرژي ورکولو په موخه کار اخیستل کېده. د ساوري ماشین کم لګښته و. Bento de Moura Portugal د ساوري په جوړښت کې نوی پرمختګ ترسره کړ چې «هغه په خپله سره د کار کولو وړتیا ترلاسه کړه» هماغه ډول چې د جان سمیټون له خوا په ۱۷۵۱ زکال کې د هغو د فلسفي معاملاتو په مقالاتو کې توضیح شوی. د دغه ماشین جوړولو تر ۱۸ مې پېړۍ دوام وکړ. آن په ۱۸۲۰ زکال کې یو له دغو ماشینونو څخه په کاري ډګر کې فعال و.
پیسټوني د بخار ماشینونه
لومړنی بریالی سوداګریز ماشین چې کولای یې شو په دوامداره توګه انرژي تولید کړي هغه اتومسفیري ماشین و چې شاوخوا په ۱۷۱۲ زکال کې د توماس نیوکامن له خوا اختراع شو. دغه ماشین د ساوري د بخار په پمپ کې له یو پیسټون څخه په ګټنې چې د پاپین له خوا یې ورته وړاندیز شوی و وده وکړه. دغه ماشین په یو سلنډ کې له پیسټون لاندې د بخار په متراکم کولو سره کار کوه. په ۱۷۸۰ زکال کې جیمز پیکار، د لنګر له څرخ او همدارنګه له کږې میلې څخه په ګټنې د نیوکامن په پرمختللي ماشین کې د څرخي حرکت په رامنځته کولو سره هغو ته وده ورکړه.
په ۱۷۲۰ زکال کې ژاکوب لئوپولډ دوه سلنډر لرونکی د بخار ماشین تشریح کړ. دغه اختراع د هغه په مهم اثر « Theatri Machinarum Hydraulicarum» کې خپره شوه. د دغې اختراع له مخې ماشین له دوه درنو پیسټونونو څخه د واټرپمپ د حرکت په موخه ګټنه کوله. هر پیسټون به د بخار په فشار پورته راتله او بېرته به د جاذبې قوې له امله خپل لومړني موقعیت ته ګرځېد.
بل مهم ګام هغه مهال واخیستل شو چې جیمز واټ (۱۷۶۳-۱۷۷۵ زکال) د یو جلا کندنسر څخه په ګټنې د نیوکامن د ماشین نوې پرمختللې نسخه راوویسته. د بولټون او واټ لومړنیو ماشینونو د جان سمیټون له خوا د نیوکامن د ماشین د پرمختللې بڼې په نیمايي اندازه د ډبرو سکاره مصرفول. د نیوکامن او واټ لومړني ماشینونه اتومسفیری و.
سرچينې
وېشنيزه:د بړاس ماشين
پر چاپېریال باندې د پټرولیم د صنعت اغېزه
د تېلو او ګازو د رااېستنې، تصفیې او لېږدونې په پړاوونو کې د پام‌وړ زهرجنې او غیرزهرجنې خځلې او پاتې‌شونې رامنځ‌ته کېږي. که چېرې دغه پړاوونه په غوره توګه سمبال نه‌شي، د صنعت ځیني ضمني (ثانوي) محصولات (لکه: بړاس کېدونکي عضوي مرکبات، نایتروجن، د سلفر مرکبات او توی شوي تېل) کېدای شي په لوړه کچه د هوا، اوبو او خاورې د ککړتیا لامل وګرځي او ژوند له ګواښ سره مخامخ کړي. د اقلیم تودوخه، د سمندرونو تېزابي کېدل او د سمندر د اوبو د سطحې لوړېدل هغه ټوله‌ییز بدلونونه دي چې په صنعت کې د ګلخانه‌یي ګازونو، لکه: کاربن‌ډای‌اکسایډ (CO2) او میټان او په هوا کې د تور کاربن په څېر د کوچنیو معلقو ذراتو د خپرېدو له امله په لوړه کچه رامنځ‌ته کېږي.
د ځمکې په بیوسفیر کې په پرله پسې د کاربن په تولید او رامنځ‌ته کولو کې د ټولو بشري فعالیتونو له جملې نه، د فوسیلي سون توکو رااېستنه تر ټولو ستره ونډه لري. د انرژۍ نړیوال سازمان او ورته نورو مؤسسو د راپورونو له مخې د 2017 ز کال په اوږدو کې د انرژیو له ټولو سرچینو نه په اټموسفیر کې د مجموعي 32.8 بیلیونه ټُنو د خپور شوي کاربن تر 55 سلنې (کابو 18 بیلیونه ټنه) نه زیاته برخه د تېلو او ګازو د مصرف له امله تولید شوې او پاتې 45 سلنه یې، تر ډېره بریده د ډبرو سکرو د کارولو په پایله کې رامنځ‌ته شوې ده. د هر کال په تېرېدو سره د خپرېدونکي کاربن کچه لا هم لوړېږي، په 2018 کال کې یې د 1.7 سلنې زیاتوالي اټکل شوی چې په مجموعي توګه 33.1 بیلیونه ټُنه کېږي.
د پټرولیم صنعت د ګلخانه‌یي ګازونو په تولید کې فعاله ونډه لري، داسې چې د اړوند فعالیتونو په ترڅ کې، د 2017 ز کال په اوږدو کې د 32.8 بیلیونه ټُنو کاربن کابو 8 سلنه (2.7 بیلیون ټُنه) په مستقیمه توګه د پټرولیم صنعت له امله رامنځ‌ته شوې. د پټرولیم په صنعت کې د طبیعي ګاز عمدي او یا غیرعمدي خپرېدنې له امله، کم تر کمه 79 میلیونه ټُنه میټان (چې 2.4 بیلیونه ټُنه CO2 سره معادل دی) په ورته کال کې تولید شوی دی، چې دغه کچه د قوي تودوونکي ګاز د ټولو پېژندل شویو انتروپوجینیک (انسان ته اړوند) او طبیعي خپرېدنو 14 سلنې سره معادله ده.
د پټرول او اوبلن طبیعي ګاز په څېر د سون توکو ترڅنګ، پټرولیم د سرې (کوډ) او پلاستیک په څېر، د ګڼ‌شمېر کیمیاوي مصرفي توکو او محصولاتو په تولید کې فعال رول لوبوي. دم‌مهال د پټرولیم د بېلابېلو ګټورتیاوو نه په استفادې سره د انرژي تولید، لېږد او زېرمه کولو لپاره ډول، ډول بدیلې ټکنالوژۍ د موندلو او کارولو وړ دي. د پټرولیم محصولاتو سپما، اغېزمنتیا او د ضایعاتو د اغېزې د کچې راټیټول په صنعت او مصرف کې د لا ښه او باثباته چاپېریال د درلودلو په موخه تر ټولو غوره او اغېزمن اقدامات بلل کېږي.
زهرجن مرکبات
پټرولیم له ګڼ‌شمېر مرکباتو نه رامنځ‌ته شوی پېچلی مخلوط دی. په دغو مرکباتو کې مستقیم ځنځیري، منشعب، کړه‌ییز، یوکړه‌ییز او څوکړه‌ییز اروماتیکي هایدروکاربنونه شامل دي. د تېلو زهرجنیت د زهرجن پوتنشیل له لارې یا په جلا جلا توګه د اوبو او د تېلو اړوند مرکب له محلول نه په ګټې‌اخېستنې سره معلومېدلای شي. د خامو تېلو او د پټرولیم نورو اړوند محصولاتو د زهرجنیت کچه د بېلابېلو مېټودونو له لارې سنجول کېږي. په ځانګړو مطالعاتو کې د زهرجنیت کچې د شننې په موخه کېدای شي.«د هدف لېپېډي موډل» او یا «رنګ‌سنجونې تحلیل» نه ګټه واخېستل شي، په یاد تحلیل کې د زهرجنیت او «په بیولوجیکي توګه د تجزیې وړتیا» د ارزولو په موخه له مصنوعي رنګونو نه کار اخېستل کېږي.
بېلابېل تېل او پټرولیم ته اړوند محصولات د زهرجنیت ټاکلې کچه لري. د زهرجنیت کچه به ډېرو لاملونو پورې تړاو لري؛ لکه: هوا، د حل کېدلو وړتیا او د دوام موندنې په څېر نورې کیمیاوي ځانګړتیاوې. د هوا د لا زیاتې اغېزې له امله هغه مالیکولونه چې د حل کېدو لوړه وړتیا او ټیټ مالیکولي وزن لري، له منځه ځي او په پایله کې د زهرجنیت کچه راټیټېږي. هغه مادې چې په اوبو کې د حل کېدو لوړه وړتیا لري، د هغو مادو په پرتله چې په اسانۍ سره د حل کېدو وړ نه‌دي، د یوه مرکب زهرجنیت کچه خورا لوړوي. په ټولیزه توګه، هغه تېل چې د کاربن اوږد ځنځیرونه او د بنزین زیاتې کړۍ لري، د زهرجنیت کچه یې هم لوړه ده. بنزین د پټرولیم اړوند محصولات او په لوړه کچه زهرجن دي. ټولوین، میتایل‌بنزین او زیلین (BETX) وروسته له بنزین نه د لوړو زهرجنو مادو په کتار کې راځي. هغه مادې چې د زهرجنیت تر ټولو ټیټه کچه لري، خام تېل او د موتور غوړ (مُبلایل) دي.
سره له ‌دې چې د تېلو بېلابېلې بڼې د زهرجنیت بېلابېلې کچې لري، د پټرولیم ټول مشتقاتي محصولات د وګړو پر روغتیا او ایکوسیسټم باندې ناوړه اغېزه لري. د ناوړو اغېزو یوه بېلګه د ځینو ځانګړو تي ‌لرونکو ژویو په هاضمې سیستم کې د تېلو د مستحلبونو شتون دی چې کېدای شي د مغذي موادو د هضمولو کچه راټيټه او په اړوند تي ‌لرونکي ژوي کې د مړینې لامل وګرځي. د شعریه رګونو شلېدل او وینه ‌بهېدنه یې بله ناوړه پایله ده. بله بېلګه یې د الجي په تولید کې کمښت دی، چې دغه کمښت د ایکوسیسټم پر خوراکي ځنځیرونو باندې ناوړه اغېزه کوي او له امله یې ځیني ځانګړي ژوندي موجودات له ګواښ سره مخامخ کېږي. تېل د کبانو لپاره «په لوړه درجه وژونکي» دي، یعنې که چېرې غلظت یې 4000ppm (په یوه میلیون 4000مه برخه) یا 0.4 سلنه وي، په چټکۍ سره د کبانو د مړینې لامل ګرځي. د پټرولیم اړوند محصولاتو زهرجنیت د وګړو روغتیا ګواښوي. په تېلو کې ګڼ‌شمېر شته مرکبات په لوړه کچه زهرجن دي او کېدای شي، د سرطان او نورو ناروغیو لامل وګرځي. په تایوان کې ترسره شوې څېړنې ښيي چې، د تېلو تصفیه کوونکو کارخونو ته نږدې استوګن سیمو کې مخکې تر وخته زېږېدنه رامنځ‌ته کېږي.
بنزین هم په خامو تېلو او هم په پټرولو کې شته دي او په انسانانو کې د وینې د سرطان د رامنځ‌ته کېدلو لامل بلل کېږي. دغه مرکب په انسانانو کې د وینې د سپینو کرویاتو د راټیټېدلو لامل هم انګېرل کېږي چې په پایله کې یې انسان پر انتانونو باندې د اخته کېدو لوړ معافیت له لاسه ورکوي. «څېړنو ښودلې ده چې له 5 نه تر 15 کلونو پورې د بنزین د معدودو ppb (په بیلیون کې یوازې څو برخې) لرونکو محدودې تر اغېزې لاندې اوسېدل د وینې لاعلاجه سرطان، د هوجکن لمفوما او د وینې اړوند نورو او معافیتي سیسټم ناروغیو لامل ګرځېدلای شي.
ګلخانه‌یی ګازونه
د پټرولیم رااېستنه، بیوسفیر ته د آزاد شوي جیولوژیکي کاربن د لېږدولو له لارې د ځمکې د کاربن د دوران انډول له منځه وړي. کاربن د مصرف کوونکو له‌خوا په بېلابېلو بڼو کارول کېږي او یوه لویه برخه یې په اټموسفیر کې سوځي، په پایله کې په پراخه کچه ګلخانه‌یي ګاز او کاربن‌ډای‌اکساید د پاتې‌شونې محصول په توګه رامنځ‌ته کېږي. که چېرې طبیعي ګاز (په تېره بیا میتان) مخکې تر سوځېدو اټموسفیر ته آزاد شي، په یوازېتوب سره خورا پياوړې ګلخانه رامنځ‌ته کوي.
له هغې راهیسې چې صنعتي پېر کابو 1750-1850 ز کلونو په لړ کې د ډبرو سکرو او لرګیو په پراخې کچې کارونې سره پیل شو، په اټموسفیر کې د کاربن‌ډای‌اکساید او میتان کثافت د 50% او 150% په شاوخوا کې لوړ شوی دی، چې دغه کچه تر 800,000 زیاتو تېرو کلونو په لړ کې د نوموړو ګازاتو د کثافت د زیاتوالي تر کچې تېری کوي. دم ‌مهال د هر یوه د کثافت کچه په کال کې 1 سلنه زیاتېږي، په داسې حال کې چې کابو نیمایي تولید شوی کاربن د ځمکې د لویو وچو د نباتاتو او د سمندرونو د ژورو برخو له‌ خوا جذب شوی دی. د خپرېدو وده یې هم دومره ګړندۍ وه چې په تېرو 30 کلونو کې د رااېستل شوي فوسیلي کاربن کچه د بشریت د ټول تاریخ په اوږدو کې د رااېستنې له کچې نه زیاته ده.
ځلا تلویزیون
ځلا تلویزیون ځلا تلوېزيون په میدان وردګ ولايت کې يواځينى شخصي تلوېزيون دى ،چې د همدې ولايت په مرکز ميدان ښار کې يې د فعالېدو چارې روانې دي ، مسوول يې انجينر محمد عمر حلیم دى.
اپیکوریزم
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" اپيکورينزم يو فلسفي نظام دی چې له ميلاد څخه مخکې شا اوخوا ۳۰۷ کال کې منځ ته راغلی او د لرغوني يونان د فيلسوف اپيکورس پر لارښوونو ولاړ دی. اپيکورينزم په اصل کې د اپلاتون د فلسفې لپاره يو ګواښ و. وروسته سټويسيزم (د دردونو او سختيو ګالل) د هغه اصلي مخالف وګرځېد.
د اپيکورله خوا يوازې يو څو لیکلې آثار راپاتې دي. بيا هم د هغه د نظرياتو په اړه د نوموړي د ځينو شاګردانو تصديقونه شته. ځينې پوهان اټکل کوي چې: د «لوکريټيوس» د (De rerum natura) په نوم شعر (لاتيني معنا «د شيانو د طبيعيت په اړه» د دې لپاره و چې د «اپيکورانيزم بنسټيز دلايل او اندونه په واحد اثر کې وړاندې کړي. د هيرکومينيوم د پاياري په بانډو کې ډېر موندل شوي سندونه، اپيکوري متنونه دي. لږ تر لږه د ځينو په اړه دا باور کېږي چې د اپيکوري فيلسوف فيلوډيموس اړوند دي.  اپيکور د «ډيوګنيس» په نوم له «اوينوانډا» سره اړيکه لرونکی يو شتمن شاګرد درلود، هغه يو چت لرونکی دېوال درلود چې د فلسفې اصول پرې لیکل شوي وو، دا دېوال په اوينوانډا، لايکيا (اوسنۍ ترکيه) کې ولاړ و.
اپيکوريو اتومي مترياليست (هغه څوک چې د مادې په اصليت باور لري) و او د ديموکريټوس اصول يې تقيبول. هغه مترياليزم پر عمومي خرافاتو او الهي مداخلې باندې د بريد پر لور بوت. له «سايرينيک» فيلسوف «اريسټيپوس» څخه وروسته اپيکور باور درلود چې تر ټولو ستر ښه د نړۍ د کار او هيلو د محدودولو د پوهې له لارې د غوره او دايمي خوشحالۍ لټون دی چې دا خوشحالي د آرامۍ (آرامي او له وېرې پرته آزادي)  او اپونيا (د بدني درد نه شتون) په بڼه وي. په همدې توګه اپيکور او د هغه پلويان په عموم کې له سياست څخه ووتل ،ځکه چې سياست کولای شوای، ناهيلي او لوړې هيلې رامنځ ته کړي، کوم چې نېغ په نېغ د اپيکوريانو له خوا د ارام ذهن او ښېګڼې له لټون سره په ټکر کې غورځېدل.
که څه هم اپکورينيزم تر هغه بريده چې هغه هم خوښي خپل يوازينی او ذاتي موخه بولي، د هودونيزم يو ډول دی، دا هغه تصور دی چې ګوندې د درد او وېرې نه شتون ستره خوښي رامنځ ته کوي، خو دا چې دوی له يوه اسانه ژونده څخه پلوي کوي، عام تصور دا دی چې له هودونيزم څخه ډېر توپير لري.
اپيکورينيزم د هلنيستي پړاو په پای کې او په رومي پړاو کې وغوړېد او ډېرې اپيکوري ټولنې جوړې شوې، لکه: په انتيوشيا، سکندريه، رودز او هرکولنوم کې. د عام پړاو د درېيمې پېړۍ په وروستيو کې اپيکورينزم هر څه له لاسه ورکړل، په داسې توګه چې د نورو فلسفو له خوا يې مخالفت وشو (په ځانګړي ډول نيو پلاټونيزم) کومې فلسفې چې اوس د پرمختګ په حالت کې وې. د روښانتيا په پړاو او موډرن مهال کې له اپيکورينيزم سره لېوالتيا دوام پيدا کړ.
کوف آب ولسوالۍ
کوف آب په بدخشان ولايت کې موقیعت لرې چې د وګړو شمیر یې 400’24 ته رسیږې.
اپیکوریزم
تاريخچه
د ليسبوس په پلازمېنه مايټيليني کې او وروسته په لامپساکوس کې، اپيکور يو درس ورکړ او پلويان يې پیدا کړل. اپيکور په اتنز کې د خپل ښوونځي لپاره ځای واخيست، د هغه ښوونځي ته «باغ» ویل کېده او وروسته ورته د اپيکور ښوونځي نوم ورکړل شو. د دې ښوونځي په غړو کې هرمارچوس، اډومينيوس، کولوټس، پوليونس او ميټروډوريوس شامل وو. اپيکور د خوشحالۍ د تر لاسه کولو لپاره پر ملګرتيا د يوه مهم عنصر په توګه ټینګار کاوه او فکر کېده چې ښوونځی یې معتدله پرهېزګاره ټولنه وه، چې د اتن د فلسفې سياسي مرکزيت يې رد کړ. هغوی د اتن له معيارونو سره سم د ښځو او مريانو په ګډون په مناسب ډول نړۍ پاله وو. ټولنيزو فعالیتونو يو څه اهميت تر لاسه کړی و، په ځانګړي ډول د ايکاس پالنې، کوم چې مياشتيني ټولنيز د ټولېدو مراسم و. ځينې غړي يې نباتات خوړونکي وو، د ځينو کمزورو شواهدو پر اساس اپيکوريس غوښه نه خوړله، سره له دې چې د غوښې د نه خوړولو په وړاندې هېڅ راز بنديز نه و لګېدلی.
کوف آب ولسوالۍ
مرکز یې قلعه کوف او په 1373 کې ولسوالۍ شوه. کوف آب ولسوالۍ 1340 کیلومتره مساحت لرې او وګړې یې په دري ژبه خبری کوې.
اپیکوریزم
تاريخچه
د ښوونځي شهرت زيات شو او د ستوسيزم، پلاټونيزم، پريپاټيټيسيزم او پيروهونيزم تر څنګ د هلنيستی فلسفې يو له واکمنو ښوونځيو وګرځېد او وروسته په رومي سترواکۍ کې په سختۍ سره وپايیده. يوه بله ستره سرچينه رومي سياستمدار او فيلسوف سيسيرو دی، که څه هم هغه زيات نيوکه کوونکی و، اپيکوريانو يې د خپلسري هودونيستانو، د فضيلت او دندې څخه د خالي والي او له عام ژوند څخه د وتلو په جرم غندل. بله لرغونې سرچينه د اوينوانډا ډايګنيس دی، چا چې په اوينواډا لاسيا کې يوه ستره ډبرليکه جوړه کړې وه.
په هرکيلونيم کې د پاپياري ويلا له کتابتون څخه تر لاسه شوي کاربونايز شوي ډبرليک سپړنه کې د فيليودنموس، وروستيو هلينستي اپکوريانو او خپله د اپيکور په اړه ډېر شمېر آثار شته دي، کوم چې د ښوونځي تلپاتې شهرت تايدوي. ډايوجينز د ناسمو کيسو خبر ورکوي، کومې چې د اپيکور د مخالفينو له خوا خپرېدې. د نوي پلاټونيزم او پريپاټيټيسيزم او وروسته بيا د مسيحيت په مخ پر وده واک له امله، اپيکورينيزم کم شو. د عام پړاو د درېيمې پېړۍ په پای کې، دا نظريه ډېره کمه موندل شوې. د مسيحيت لومړي لیکوال لکتانتيوس په خپلو الهي ادارو کې په څو نقطو کې په اپيکور باندې نیوکه کړې. د دانته اليګيري په الهي مسخره کې، اپيکورينان د هغو يتيمانو په توګه ښودل شوي دي چې د دوزخ په شپږمه کړۍ کې ځوريږي. په حقيقت کې فکر کېږي چې اپيکور د کفر استازولي کوله. په تلمودي ادبياتو کې د کفر لپاره کارېدونکی ټکی «اپيکوروس» دی.
په اولسمه پېړۍ کې، فرانسوي مذهبي مشر، ساينسپوه او فيلسوف «پيرګاسنډي» دوه کتابونه وليکل او په سختۍ سره يې اپيکورينيزم راژوندی کړ. له دې لږ وخت وروسته او په ځانګړي ډول د ګاسنډي څخه په اغېز اخیستنې سره، والټر چارليټون د اپيکورينيزم په اړه په انګليسي ژبه څو آثار خپاره کړل. د مسيحيانو له خوا بريدونو دوام پيدا کړ او تر ټولو زيات يې د کامبريج د پلاټونيانو له لوري وو.
فلسفه
د اپيکورينزم نظر دا دی چې، په ژوند کې خوشحالي تر هر څه غوره شی دی. په همدې بنسټ اپيکور د داسې ژوند پلوی کاوه، چې يو تن ته په ټول ژوند کې تر ټولو زياته شونې خوښي ورکړي، خو دا چاره يې په منځلارې ډول تر سره کوله، تر څو په دې ډول خوښۍ کې د زياتوالي له امله له رامنځ ته شوي ځور څخه هم مخنيوی وشي. په ذهني خوښۍ ټينګار کېده، نه په فزيکي خوښۍ. غیر اړينې هیلې او په ځانګړي ډول په مصنوعي ډول جوړې شوې هيلې ځپل کېدې. له دې امله چې شونې وه، سياسي ژوند داسې هيلې رامنځ ته کړي چې د يو چا ذهني پرهېزګارۍ او ارامي ګډوډولای شي، لکه د ځواک سره مينه يا د شهرت هيله، په سیاست کې داخلېدل منع شول. سربېره پر دې، ايپيکور هڅه کوله چې د خدای او مرګ وېره له منځه يوسي او په دې باور و، چې دا دوه وېرې په ژوند کې د لانجو اصلي لاملونه دي. ايپيکور په جديت سره د جذباتي مينې په مخالفت کې سپارښتنه کوله او په دې باور و چې، له واده څخه بايد په ټوله معنا دډه وشي. هغه جنسي اړيکه طبيعي بلله، نه اړينه، دا ورته هغه غوښتنه ښکارېده، چې بايد په عموم کې ځان ترې وساتل شي. "ما زده کړل چې، ستاسې بدني تمايلات په زياته اندازه د جنسي اړيکې پر لور ميلان لري. که چېرې نه قوانين مات کړئ، نه له اخلاقو سرغړونه وکړئ او نه خپل يو نژدې څوک ناارامه کړئ او نه خپل بدن تر فشار لاندې راوړئ، نه هغه څه ولګوئ چې د اړتياوو لپاره اړين دي، خپل اختيار د خپلو هيلو سره سم وکاروه. په یقین سره دا سخته ده چې تصور وکړئ، چې دا هېڅ به د جنسي اړيکې برخه نه وي، ځکه چې جنسي اړيکې، کله هم چاته ګټه نه ده رسولې."له عدالت څخه د اپيکوريانو درک په ګټه ولاړ و. عدالت ښه بلل کېده، ځکه هغه د دواړو خواوو لپاره ګټور و. افراد بايد د عدالت خلاف کار ونه کړي، که څه هم دې کار ته په لومړي سر کې پاملرنه ونه شي. دواړه هم سزا او هم له سزا څخه وېره به د يو تن د نا ارامۍ لامل وګرځي او له خوښۍ څخه مخنيوی به يې وکړي.
سرچينې
وېشنيزه:سولپوهنه وېشنيزه:د فلسفې څانگې وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
میدان وردګ ملي راډیو تلویزیون
وردګ ملي راډیو تلویزیون د ملي راډيو تلوېزيون امريت داطلاعات او فرهنګ رياست په چوکاټ کې له تېرو پنځو کلونو راهيسې څلور ساعته نشرات لري ، چې يواځې په مرکز ميدان ښار کې اورېدل کېږي. لس کارکوونکي لري او دا مهال يې د امريت چارې د محمد وحيد عاطف پر غاړه دي.
ټرام
ټرام (په انگرېزي:Tram ) د ریل د مسافروړونکي موټرانو څخه دي چی د ښارونو په عمومی ترافیک ترانسپورت کی کارېږي. د تراموای د حمل و نقل ظرفیت د سویس او ترالي بس څخه زیاتره ده. د تراموی نوم د انگرېزي څخه اخیستل شوي دي چی د ترام (tram) گاډۍ او وای (way) لاره په پښتو کی معني لري.
تاریخ
لمړنی ترامویونه په ۱۸۲۸ کال کی د بالتیمور په ښار کی جوړ شول او د آسونو په مرسته کش شول. په ۱۸۸۱ کال کی لمړنی تراموایونه چی برقی (برېښنا) محرک درلودل، جوړ شول. په اوس وخت کی تراموی د ښارونو په عصري ترافیک ترانسپورت کی مهم رول لوبوي.
وېشنيزه:ټرامونه وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
آن
آن: (اوس، دممهال، حاضر) (Intstant {E}) د زمان و وخت له مخې یوه لحظه، لکه یو ټکې (.) چې په مکان کې وي، نه کوم اوږدوالې لري او نه هم کومه موده، بلکه د دوو هغو پرله پسې وختونو ترمنځ شریک حد، او حاضر (present) یانې تل ترتله لحظه، چې د (آنا) په نامه یادېږي. امام غزالي وایی: [الآن هغه اړخ دی، چې تېره او راتلونکې زمانې پکې شریکې دي. (معیار العلوم، ص ۱۹۵). (وگورﺉ: لحظه). اتحاد: یووالې
اخځلیک
وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
وردوج ولسوالۍ
وردوج د بدخشان ولايت يوه ولسوالۍ ده چې په 2005 کال کې د بهارک ولسوالۍ نه جداشوه دا ولسوالۍ 000’31 وګړې او 1049 کیلومتره مساحت لرې. د وردوج ولسوالۍ 90% وګړې تاجک او پاتی 10% سلنه ازبکان دي.
ټونټانګ
تونتانژ د لوګزامبورګ په میرش ولایت کې ښاروالۍ ده، چې 18.73 مربع کیلومتره مساحت لري او په 2009 کال کې یې نفوس 1034 تنه و.
سرچینې
وېشنيزه:لوګزامبورګ وېشنيزه:لوګزامبورګ ښارونه وېشنيزه:اروپايي اتحاديه وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اروپايي شورا
یوالي غږ راډیو
یوالي غږ راډډیو يووالي غږ راډيو په ميدان وردګ ولايت کې يواځينۍ شخصي راډيوده ،چې په ٢٠٠٣ زېږديز کال کې د انټرنيوز په مرسته ددې ولايت په سيد آباد ولسوالۍ کې تاسيس شوه او ورسره په نږدې ولسواليو کې اورېدل کېږي. دغه راډيو شپږ کارکوونکي لري، مسوول مدير يې حضرت الدين نصرت دى.
پوډري پوښ
پوډري پوښ ته پوډري رنګ هم وایي. دا یو برېښاییز د رنګولو بهیر دی چې د هوا د فشار سره، منفي چارچ شوی پوډر په یوه داسې شي ورشیندل کېږي چې برېښناییز د مځکې سره تړلی وي. پوډر وختین (موقتي) د شي پر مخ نښلول کېږي چې وروسته په بټۍ کې د تودوخې په مرسته د شي پر مخ ورکلکېږي.
سمهال دغه چار د ځانګړو بټیو په مرسته تر سره کېږي چې بټۍ یې د پوښلو بټۍ (په انګرېزۍ: Muffle furnace ) بولي.
سرچينې
د کړکۍ په ودانۍ کې کتاب
وېشنيزه:د ودانۍ توکونه
چلوونکی سيستم
چلوونکی يا عملیاتي سیسټم ( OS ) د سیسټم سافټویر دی چې د کمپیوټر هارډویر ، سافټویر سرچینې اداره کوي، او د کمپیوټر پروګرامونو لپاره عام خدمتونه وړاندې کوي.
د وخت شریکولو چلوونکي سیسټمونه د سیسټم د اغېزمنې کارونې لپاره دندې مهالوېش کوي او ممکن د پروسیسر وخت ، ډله يیزې زېرمې ، چاپ کولو او نورو سرچینو لګښت مالومولو لپاره د محاسبې سافټویر هم پکې شامل وي.
ياوان ولسوالۍ
ياوان د بدخشان ولايت يوه ولسوالۍ ده. مساحت یې 750 کیلومتره او نفوس یې 000’42 تنه دي. د ولسوالۍ جوړښت 1995 کال مرکز یاوان او مروجه ژبه پکی دري ده.
چلوونکی سيستم
د هارډویر د دنني او بېروني دندو او د حافظې تخصیص لپاره، عملیاتي سیسټم د پروګرامونو او کمپیوټر هارډویر ترمنځ د منځګړي په توګه کار کوي، که څه هم د اپلېکېشن کوډ معمولا د هارډویر له خوا مستقیم اجرا کیږي او په مکرر ډول سیسټم ته زنګ وهي. د چلوونکي سيستم فعالیت یا د هغې له خوا مداخله کیږي. عملیاتي سیسټمونه په ډېری وسیلو کې موندل کیږي چې د هغې له ډلې کمپیوټر او هغې پورې تړلي وسايل – د ګرځنده تلیفونونو او ویډیو لوبو کنسولونو څخه تر وېب سرورونو او سوپر کمپیوټرونو پورې يادولای شو.
تر ډېره بريده د شخصي کمپیوټر عملیاتي سیسټم مایکروسافټ وینډوز دی چې شاوخوا 76.45٪ د بازار ونډه په لاس کې لري. د Apple Inc. لخوا macOS په دوهم ځای کې دی (17.72٪)، او د لینکس ډولونه په ټولیز ډول د (1.73٪) برخې په لرلو په دریم ځای کې دي. د ګرځنده سکټور (د سمارټ فونونو او ټابلیټونو په ګډون) کې، د Android ونډه په 2020 کال کې 72٪ ته رسیدلې ده د ۲۰۱۶ کال د دریمې ربعې د مالوماتو له مخې، په سمارټ فونونو کې د انډرایډ ونډې په کال کې د ۱۰.۳ سلنې ودې سره ۸۷.۵ سلنې ته رسېدلې دي، ورپسې د ایپل iOS ۱۲.۱ سلنې سره په کال کې د بازار ونډه ۵،۲ سلنه کمیږي، په داسې حال کې چې نور چلوونکي پوستغالي او سیسټمونه یوازې 0.3 سلنه ونډه په لاس کې لري. د لینوکس توزیع په سرور او سوپر کمپیوټینګ سکتورونو کې بيا غالبه بريښي. د عملیاتي سیسټمونو نور ځانګړي ټولګي (د ځانګړي هدف عملیاتي سیسټمونه) بلل کيږي، لکه سرایت شوي او ریښتیني وخت سیسټمونه، د ډېری غوښتنلیکونو لپاره شتون لري. د امنیت متمرکز عملیاتي سیسټمونه هم شتون لري. ځینې عملیاتي سیسټمونه د ټیټ سیسټم اړتیاوې لري (د بېلګې په توګه د سپک وزن لینکس ویش ). نور ممکن د لوړ سیسټم اړتیاوې ولري.
ځینې چلوونکي پوستغالی نصب ته اړتیا لري یا کېدای شي د پیرل شوي کمپیوټرونو سره مخکې له مخکې نصب شوي وي ( OEM -installation)، په داسې حال کې چې نور کېدای شي په مستقیم ډول د میډیا څخه چلیږي (د بیلګې په توګه ژوندی CD ) یا فلش میموری (یانې USB سټیک).
يوه دنديز او څو دنديز
یو واحد کاري سیسټم کولی شي په یو وخت کې یوازې یو پروګرام پرمخ بوځي، په داسې حال کې چې د څو کاري عملیاتي سیسټم اجازه ورکوي چې په یو وخت کې له یو څخه زیات پروګرامونه پرمخ بوځي. دا د وخت شریکولو له مخې کار کوي، چېرې چې د پروسیسر موجود وخت د ډېری پروسو ترمنځ وېشل شوی. دا پروسې هر یو د عملیاتي سیسټم د کاري مهالویش سب سیسټم لخوا د وخت په سلائسو کې په مکرر ډول ترسره کیږي. څو دندې کول ممکن په مخکینۍ او کوپراتیف ډولونو کې مشخص شي. په مخکینۍ ملټي ټاسک کولو کې، عملیاتي سیسټم د CPU وخت ويشي او هر پروګرام ته یو سلاټ وقف کوي. د یونیکس په څېر عملیاتي سیسټمونه لکه لینکس - او همدارنګه غیر یونکس په څیر، لکه AmigaOS - د مخکینۍ ملټي ټاسک کولو ملاتړ کوي. د کوپراتیف ملټي ټاسک کول په هره پروسه تکیه کولو سره ترلاسه کیږي ترڅو نورو پروسو ته په ټاکل شوي ډول وخت چمتو کړي. د مایکروسافټ وینډوز 16-bit نسخې د کوپراتیف ملټي ټاسک کولو سيستم کارولی؛ د وینډوز NT او Win9x دواړو 32-bit نسخې د مخکینۍ ملټي ټاسکنګ کارولی.
واحد- او څو کاروونکي
د واحد کاروونکي چلوونکي سیسټمونه د کاروونکو توپیر کولو لپاره هیڅ اسانتیا نه لري مګر ممکن ډېری پروګرامونو ته اجازه ورکړي چې په ټنډم کې پرمخ بوځي. یو څو کاروونکي عملیاتي سیسټم د اسانتیاوو سره د څو کارونو بنسټیز مفهوم پراخوي چې پروسې او سرچینې پیژني، لکه د ډیسک ځای، د ډیرو کاروونکو پورې تړاو لري، او سیسټم ډیری کاروونکو ته اجازه ورکوي چې په ورته وخت کې سیسټم سره اړیکه ونیسي. د وخت شریکولو عملیاتي سیسټمونه د سیسټم د مؤثره کارونې لپاره دندې مهالویش کوي او ممکن د پروسیسر وخت لګښت تخصیص لپاره د محاسبې سافټویر هم شامل وي ، ډله ایز ذخیره کول ، چاپ کول ، او ډیری کاروونکو ته نورې سرچینې.
وېشل شوي
یو توزیع شوی عملیاتي سیسټم د جلا، شبکې شوي کمپیوټرونو یوه ډله اداره کوي او داسې ښکاري چې دوی یو واحد کمپیوټر وي، ځکه چې ټول کمپیوټرونه وېشل شوي (د اجزاو کمپیوټرونو ترمنځ وېشل شوي).
بڼه شوي
د OS په وېشل شوي او کلاوډ کمپیوټري شرایطو کې ، ټیمپلیټنګ د مېلمه عملیاتي سیسټم په توګه د یو واحد مجازي ماشین انځور رامنځته کولو ته اشاره کوي ، بیا یې د څو چلولو مجازي ماشینونو لپاره د وسیلې په توګه خوندي کوي. دا تخنیک دواړه په مجازي کولو او کلاوډ کمپیوټري مدیریت کې کارول کیږي، او په لوی سرور ګودامونو کې عام دی.
تړل شوي
امبیډ شوي عملیاتي سیسټمونه ډیزاین شوي ترڅو په تړل شوي کمپیوټر سیسټمونو کې وکارول شي. دوی ډیزاین شوي ترڅو په کوچني ماشینونو کې د لږ خپلواکۍ سره کار وکړي (د مثال په توګه PDAs ). دوی د ډیزاین له مخې خورا کمپیکټ او خورا اغېزمن دي او د محدودو سرچینو سره کار کولو وړ دي. وینډوز CE او Minix 3 د ایمبیډ شوي عملیاتي سیسټمونو ځینې بېلګې دي.
رېښتنی وخت
د ريل ټايم عملیاتي سیسټم یو عملیاتي سیسټم دی چې په وخت کې د یوې ځانګړې شیبې لخوا د پېښو یا ډیټا پروسس کولو تضمین کوي. د ریښتیني وخت عملیاتي سیسټم ممکن واحد یا څو دندې وي ، مګر کله چې څو دندې ترسره کوي ، دا د ځانګړي مهالویش الګوریتمونه کاروي ترڅو د چلند ټاکونکی طبیعت ترلاسه شي. دا ډول پیښې پرمخ وړونکی سیسټم د دوی د لومړیتوبونو یا بهرنیو پیښو پراساس د دندو تر منځ بدلوي ، په داسې حال کې چې د وخت شریکولو عملیاتي سیسټمونه د ساعت مداخلو پراساس دندې بدلوي.
کتابتون
د کتابتون عملیاتي سیسټم هغه دی چې په هغه کې هغه خدمات چې یو عادي عملیاتي سیسټم چمتو کوي، لکه شبکه کول، د کتابتونونو په بڼه چمتو شوي او د یونیکرنل جوړولو لپاره د غوښتنلیک او ترتیب کوډ سره جوړ شوي: یو ځانګړی، د واحد پته ځای ، د ماشین عکس چې بادل یا سرایت شوي چاپیریال ته ځای په ځای کېدی شي
تاریخ
لومړني کمپیوټرونه د یو شمېر کارونو د ترسره کولو لپاره جوړ شوي وو، لکه کیلکولیټر(شمېرګر). د عملیاتي سیسټم بنسټیزې ځانګړتیاوې په 1950 لسیزه کې رامنځته شوې، لکه د استوګنې د څارنې دندې چې کولی شي په اتوماتيک ډول مختلف پروګرامونه په پرله پسې ډول پرمخ بوځي ترڅو د پروسس عمليه چټکه کړي. عملیاتي سیسټمونه د 1960 لسیزې تر پیل پورې په خپل عصري او خورا پېچلې بڼو کې نه وو. د هارډویر ځانګړتیاوې اضافه شوي، چې د چلولو وخت کتابتونونو ، مداخلو ، او موازي پروسس کولو کارول فعال کړي. کله چې شخصي کمپیوټرونه په 1980 لسیزه کې مشهور شول، عملیاتي سیسټمونه د دوی لپاره د تصور سره ورته ورته جوړ شول چې په لویو کمپیوټرونو کې کارول کیږي.
په 1940s کې، لومړنیو بریښنایی ډیجیټل سیسټمونو هیڅ عملیاتي سیسټمونه نه درلودل. د دې وخت الکترونیکي سیسټمونه د میخانیکي سویچونو په قطارونو یا په پلګ بورډونو کې د جمپر تارونو په واسطه پروګرام شوي. دا د ځانګړي اهدافو سیسټمونه وو چې د بیلګې په توګه، د اردو لپاره د بالستیک میزونه رامینځته کول یا د پنچر شوي کاغذ کارتونو ډاټا څخه د معاشونو چکونو چاپول کنټرولول. وروسته له هغه چې د پروګرام وړ عمومي هدف کمپیوټرونه اختراع شول، د ماشین ژبې (د بائنری ډیجیټونو 0 او 1 په پنچ شوي کاغذ ټیپ کې د تارونو څخه جوړه شوې) معرفي شوه چې د پروګرام کولو پروسه یې ګړندۍ کړه (سټرن، 1981). د 1950 لسیزې په لومړیو کې، کمپیوټر کولی شول په یو وخت کې یوازې یو پروګرام پرمخ يوسي. هر کاروونکي د محدودې مودې لپاره د کمپیوټر څخه یوازې ګټه اخیستلای شوه او په ټاکل شوي وخت کې به د خپلې برنامې او ډیټا سره په پنچ شوي کاغذ کارتونو یا پنچ شوي ټیپ کې راشي. برنامه به په ماشین کې بار شي ، او ماشین به تر هغه وخته پورې کار کولو ته چمتو کېده چې برنامه به بشپړه یا خرابه شوه. پروګرامونه عموما د مخکینۍ پینل له لارې د توګل سویچونو او پینل څراغونو په کارولو سره ډیبګ کیدی شي. ویل کیږي چې الان تورینګ د مانچسټر مارک 1 ماشین په لومړیو کې پدې کې ماسټر و ، او هغه لا دمخه د یونیورسل ټورینګ ماشین له اصولو څخه د عملیاتي سیسټم لومړني تصور ترلاسه کړی و.
وروسته ماشینونه د پروګرامونو کتابتونونو سره راغلل، کوم چې به د کارونکي پروګرام سره وصل شي ترڅو په عملیاتو کې مرسته وکړي لکه د ان پټ او آوټ پوټ او تالیف (د انسان د لوستلو وړ سمبولیک کوډ څخه د ماشین کوډ رامینځته کول). دا د عصري ورځ عملیاتي سیسټم پیژندنه وه. په هرصورت، ماشینونه لاهم په یو وخت کې یو واحد دنده پرمخ وړي. د انګلستان په کیمبرج پوهنتون کې، د کار کتار یو وخت د مینځلو لاین (د جامو لاین) و چې له هغې څخه ټیپونه د مختلف رنګونو جامو سره ځړول شوي ترڅو د دندې لومړیتوب څرګند کړي.
د 1950 لسیزې په وروستیو کې، هغه پروګرامونه چې یو به یې د عملیاتي سیسټم په توګه پیژني، څرګندیدل پیل شوي. ډیری وختونه د پیژندل شوي لومړني پیژندل شوي مثال GM-NAA I/O دی چې په 1956 کې په IBM 704 کې خپور شو. لومړۍ پیژندل شوې بیلګه چې واقعیا یې ځان ته راجع کړې د SHARE عملیاتي سیسټم و ، د GM-NAA I/O پرمختګ چې په 1959 کې خپور شو. د می 1960 په یوه مقاله کې چې سیسټم تشریح کوي، جورج ریکمن یادونه وکړه:
یو له خورا مشهور مثالونو څخه چې ډیری وختونه د لومړني سیسټمونو په بحثونو کې موندل کیږي د اطلس څارونکي دي چې په 1962 کې په اطلس کې روان. دا د دسمبر 1961 په مقاله کې د سیسټم تشریح کولو کې ورته اشاره شوې وه، مګر د "عملیاتي سیسټم" شرایط د "سیسټم په فیشن کې کار کوي" په څیر ډیر دی. د اطلس ټیم پخپله د "څارونکي" اصطلاح کارولې، چې د "څارونکي" تر څنګ په پراخه کچه کارول کیده. برنچ هینسن دا د "عملیاتي سیسټمونو په تاریخ کې ترټولو مهم پرمختګ" وباله.
مین فریمونه
د 1950 لسیزې په اوږدو کې، ډیری مهمې ځانګړتیاوې په مین فریم کمپیوټرونو کې د عملیاتي سیسټمونو په برخه کې مخکښې شوې، پشمول د بیچ پروسس کول ، انپټ/آؤټ پوټ مداخله ، بفرینګ ، ملټي ټاسک کول ، سپول کول ، د چلولو وخت کتابتونونه ، لینک بار کول ، او په فایلونو کې د ریکارډونو ترتیبولو پروګرامونه. دا ځانګړتیاوې د اپلیکیشن سافټویر کې شامل شوي یا نه شامل شوي د اپلیکیشن پروګرامرانو په اختیار کې، په جلا عملیاتي سیسټم کې چې د ټولو غوښتنلیکونو لخوا کارول کیږي.
د 1960 لسیزې په جریان کې، د IBM OS/360 د یو واحد OS مفهوم معرفي کړ چې ټول محصول لاین پراخوي، کوم چې د سیسټم/360 ماشینونو بریالیتوب لپاره خورا مهم و. د IBM اوسني مین فریم عملیاتي سیسټمونه د دې اصلي سیسټم لرې اولادونه دي او عصري ماشینونه د OS/360 لپاره لیکل شوي غوښتنلیکونو سره شاته مطابقت لري.
OS/360 دا مفهوم هم پیل کړ چې عملیاتي سیسټم د سیسټم ټولې سرچینې تعقیبوي چې کارول کیږي، پشمول د پروګرام او ډیټا ځای تخصیص په اصلي حافظه کې او په ثانوي ذخیره کې د فایل ځای، او د تازه معلوماتو په جریان کې د فایل بندول. کله چې یوه پروسه د کوم دلیل لپاره پای ته ورسیږي، دا ټولې سرچینې د عملیاتي سیسټم لخوا بیا ادعا کیږي.
د S/360-67 لپاره بدیل CP-67 سیسټم د IBM عملیاتي سیسټمونو ټوله کرښه پیل کړه چې د مجازی ماشینونو مفهوم باندې تمرکز کوي. نور عملیاتي سیسټمونه چې د IBM S/360 لړۍ مین فریمونو کې کارول کیږي د IBM لخوا رامینځته شوي سیسټمونه شامل دي: DOS/360 (د ډیسک عملیاتي سیسټم)، TSS/360 (د وخت شریکولو سیسټم)، TOS/360 (ټیپ عملیاتي سیسټم)، BOS/360 (بنسټیز عملیاتي سیسټم)، او ACP (د هوایی کنټرول پروګرام)، او همدارنګه یو څو غیر IBM سیسټمونه: MTS (میشیګان ټرمینل سیسټم)، میوزیک (د متقابل کمپیوټر لپاره څو کاروونکي سیسټم)، او ORVYL (د سټینفورډ وخت شریکول ) سیسټم).
د کنټرول ډیټا کارپوریشن د بیچ پروسس کولو لپاره په 1960s کې د SCOPE عملیاتي سیسټم رامینځته کړ. د مینیسوټا پوهنتون سره په همکارۍ، کرونوس او وروسته د NOS عملیاتي سیسټمونه د 1970 لسیزې په اوږدو کې رامینځته شوي، کوم چې د یوځل بیاچ او وخت شریکولو کارولو ملاتړ کوي. د ډیری سوداګریزو وختونو شریکولو سیسټمونو په څیر، د دې انٹرفیس د Dartmouth BASIC عملیاتي سیسټمونو غزول و، د وخت شریکولو او پروګرام کولو ژبو کې یو له مخکښو هڅو څخه. د 1970 لسیزې په وروستیو کې، کنټرول ډیټا او د ایلینوس پوهنتون د PLATO عملیاتي سیسټم رامینځته کړ، کوم چې د پلازما پینل ډیزاینونه او د اوږد واټن وخت شریکولو شبکې کارولې. افلاطون د خپل وخت لپاره د پام وړ نوښتګر و، د ریښتیني وخت چیٹ، او څو کاروونکي ګرافیکي لوبې وړاندې کوي.
په 1961 کې، Burroughs Corporation B5000 د MCP (ماسټر کنټرول پروګرام) عملیاتي سیسټم سره معرفي کړ. B5000 یو سټیک ماشین و چې په ځانګړي ډول د لوړې کچې ژبې ملاتړ کولو لپاره ډیزاین شوی و چې هیڅ راټولونکی نه وي. په حقیقت کې، MCP لومړنی OS و چې په ځانګړې توګه د لوړې کچې ژبې ( ESPOL ، د ALGOL یوه ژبه) کې لیکل شوی و. MCP ډیری نور ځمکني نوښتونه هم معرفي کړل، لکه د مجازی حافظې لومړی سوداګریز پلي کول. د AS/400 د پراختیا په جریان کې، IBM د AS/400 هارډویر چلولو لپاره د MCP جواز ورکولو لپاره بروروز ته لاره هواره کړه. دا وړاندیز د بروروز مدیریت لخوا د خپل موجوده هارډویر تولید ساتلو لپاره رد شو. MCP نن ورځ د یونیسیس شرکت MCP/ClearPath لاین کمپیوټرونو کې کارول کیږي.
UNIVAC ، لومړی سوداګریز کمپیوټر جوړونکی، د EXEC عملیاتي سیسټمونو لړۍ تولید کړه. د ټولو لومړنیو اصلي چوکاټ سیسټمونو په څیر، دا د بیچ پر بنسټ سیسټم مقناطیسي ډرمونه، ډیسکونه، د کارت لوستونکي او لاین پرنټرونه اداره کوي. په 1970 لسیزه کې، UNIVAC د ریښتیني وخت بنسټیز (RTB) سیسټم تولید کړ ترڅو د لوی پیمانه وخت شریکولو مالتړ وکړي، هم د ډارټموت BC سیسټم وروسته نمونه.
جنرال بریښنا د عمومي بریښنا جامع عملیاتي څارونکي (GECOS) ته وده ورکړه، کوم چې په ابتدايي توګه د بیچ پروسس ملاتړ کوي. د هني ویل لخوا د ترلاسه کولو وروسته، دا د عمومي جامع عملیاتي سیسټم (GCOS) په نوم بدل شو.
Bell Labs ، General Electric او MIT د ملټي پلیکس معلوماتي او کمپیوټري خدمت ( Multics ) ته وده ورکړه، کوم چې د امنیتي امتیازاتو حلقو مفهوم معرفي کړ.
د ډیجیټل تجهیزاتو کارپوریشن د خپل مختلف کمپیوټر لاینونو لپاره ډیری عملیاتي سیسټمونه رامینځته کړي ، پشمول د TOPS-10 او TOPS-20 وخت شریکولو سیسټمونه د 36-bit PDP-10 ټولګي سیسټمونو لپاره. د UNIX د پراخه کارونې دمخه، TOPS-10 په پوهنتونونو او د ARPANET په لومړیو کې په ځانګړي ډول مشهور سیسټم و. RT-11 د PDP-11 ټولګي مینی کمپیوټر لپاره یو واحد کارونکي ریښتیني وخت OS و ، او RSX-11 ورته څو کارونکي OS و.
د 1960 لسیزې له وروستیو څخه تر 1970 پورې، د هارډویر ډیری وړتیاوې رامینځته شوې چې ورته یا پورټ شوي سافټویر ته اجازه ورکوي چې له یو څخه ډیر سیسټم پرمخ بوځي. پخوانیو سیسټمونو په خپلو سیسټمونو کې د ځانګړتیاوو پلي کولو لپاره د مایکروپروګرام کولو څخه کار اخیستی ترڅو د کمپیوټر مختلف جوړښتونو ته اجازه ورکړي چې په لړۍ کې د نورو په څیر ورته ښکاري. په حقیقت کې، د 360/40 څخه وروسته ډیری 360s (د 360/44، 360/75، 360/91، 360/95 او 360/195 پرته) د مایکرو پروګرام شوي تطبیق شوي.
د 1960 لسیزې راهیسې د دې سیسټمونو لپاره په سافټویر کې خورا پراخه پانګونه د دې لامل شوې چې ډیری اصلي کمپیوټر جوړونکي د هارډویر سره مطابقت لرونکي عملیاتي سیسټمونو ته دوام ورکړي. د پام وړ ملاتړ شوي مین فریم عملیاتي سیسټمونه شامل دي:
مایکرو کمپیوټرونه
د 1985 په اکتوبر کې د Intel 80386 CPU چپ معرفي کول، د 32-bit جوړښت او پاڼې کولو وړتیاو سره، شخصي کمپیوټرونو ته د دې وړتیا چمتو کړه چې د پخوانیو کوچنیو کمپیوټرونو او مین فریمونو په څیر ملټي ټاسک عملیاتي سیسټمونه پرمخ بوځي. مایکروسافټ دې پرمختګ ته د ډیوی کټلر په ګمارلو سره ځواب ورکړ، چا چې د ډیجیټل تجهیزاتو کارپوریشن لپاره VMS عملیاتي سیسټم رامینځته کړی و. هغه به د وینډوز NT عملیاتي سیسټم پراختیا رهبري کړي، کوم چې د مایکروسافټ د عملیاتي سیسټم لاین لپاره د بنسټ په توګه کار کوي. سټیو جابز ، د Apple Inc. شریک بنسټ ایښودونکی، NeXT Computer Inc. پیل کړ، کوم چې د NEXTSTEP عملیاتي سیسټم رامینځته کړ. NEXTSTEP به وروسته د Apple Inc. لخوا ترلاسه شي او د FreeBSD د کوډ سره د Mac OS X (د وروستي نوم بدلولو وروسته macOS) د کوډ سره وکارول شي.
د GNU پروژه د فعال او برنامه کونکي ریچارډ سټالمن لخوا د ملکیت UNIX عملیاتي سیسټم ته د بشپړ وړیا سافټویر بدیل رامینځته کولو هدف سره پیل شوې. پداسې حال کې چې پروژه د UNIX د مختلفو برخو د فعالیت په نقل کولو کې خورا بریالۍ وه، د GNU هارډ کرنل پراختیا بې ګټې ثابته شوه. په 1991 کې، د فنلنډ د کمپیوټر ساینس زده کونکي لینس توروالډز ، د داوطلبانو په همکارۍ د انټرنیټ په مرسته، د لینکس کرنل لومړۍ نسخه خپره کړه. دا ډیر ژر د GNU کارونکي ځای اجزاو او سیسټم سافټویر سره یوځای شو ترڅو بشپړ عملیاتي سیسټم رامینځته کړي. له هغه وخت راهیسې، د دوو لویو برخو ترکیب معمولا د سافټویر صنعت لخوا په ساده ډول "لینکس" ته راجع کیږي، د نوم ورکولو کنوانسیون چې سټالمن او د وړیا سافټویر فاونډیشن مخالف دي، د GNU/Linux نوم ته ترجیح ورکوي. د برکلي سافټویر توزیع، چې د BSD په نوم پیژندل کیږي، د UNIX مشتق دی چې د کالیفورنیا پوهنتون، برکلي لخوا توزیع شوی، په 1970 کې پیل شوی. په وړیا توګه توزیع شوی او ډیری مینی کمپیوټرونو ته پورټ شوی ، دا په پای کې په کمپیوټرونو کې د کارولو لپاره لاندې هم ترلاسه کړ، په ځانګړې توګه د FreeBSD ، NetBSD او OpenBSD په توګه.
د یونیکس او یونکس په څېر عملیاتي سیسټمونه
یونیکس په اصل کې د مجلس په ژبه لیکل شوی و. کین تامپسن B لیکلی، په عمده توګه د BCPL پر بنسټ، د MULTICS پروژې کې د هغه د تجربې پراساس. B د C لخوا بدل شو، او یونیکس، په C کې بیا لیکل شوی، د یو بل سره تړلي عملیاتي سیسټمونو په یوه لویه، پیچلې کورنۍ کې رامینځته شوی چې په هر عصري عملیاتي سیسټم کې نفوذ لري ( تاریخ وګورئ).
د یونیکس په څیر کورنۍ د عملیاتي سیسټمونو متنوع ګروپ دی، د سیسټم V ، BSD ، او لینکس په شمول ډیری لوی فرعي کټګورۍ لري. د " UNIX " نوم د خلاص ګروپ یوه سوداګریزه نښه ده چې دا د هر عملیاتي سیسټم سره د کارولو لپاره جواز ورکوي چې د دوی تعریفونو سره مطابقت ښودل شوی. "UNIX-like" معمولا د عملیاتي سیسټمونو لوی سیټ ته راجع کولو لپاره کارول کیږي کوم چې د اصلي UNIX سره ورته وي.
پنځه عملیاتي سیسټمونه د یونیکس په توګه د خلاص ګروپ (د یونیکس سوداګریز نښه لرونکی) لخوا تصدیق شوي. د HP HP-UX او IBM's AIX دواړه د اصلي سیسټم V یونیکس اولادونه دي او یوازې د دوی اړوند پلورونکي هارډویر چلولو لپاره ډیزاین شوي. په مقابل کې، د سن مایکروسیسټم سولاریس کولی شي په ډیری ډوله هارډویرونو کې کار وکړي، په شمول د x86 او سپارک سرورونه، او PCs. د Apple's macOS ، د ایپل د مخکینۍ (غیر یونیکس) Mac OS لپاره بدیل، د هایبرډ کرنل پر بنسټ د BSD ډول دی چې د NeXTSTEP ، Mach ، او FreeBSD څخه اخیستل شوی. د IBM د z/OS UNIX سیسټم خدماتو کې د مورټیس کیرنز د انټر اوپن محصولاتو پراساس شیل او اسانتیاوې شاملې دي.
د یونکس مداخله د POSIX معیار په رامینځته کولو سره غوښتل شوې. د POSIX معیار په هر عملیاتي سیسټم کې پلي کیدی شي ، که څه هم دا په اصل کې د مختلف یونیکس ډولونو لپاره رامینځته شوی.
لینکس
د لینکس کرنل په 1991 کې د لینس توروالډز پروژې په توګه رامینځته شوی ، پداسې حال کې چې په فنلینډ کې د پوهنتون زده کونکی. هغه د کمپیوټر زده کونکو او پروګرامرانو لپاره د نیوز ګروپ کې د خپلې پروژې په اړه معلومات خپاره کړل، او د رضاکارانو ملاتړ او مرسته یې ترلاسه کړه چې د بشپړ او فعال کارنل په جوړولو کې بریالي شول.
لینکس د یونیکس په څیر دی، مګر د BSD او د هغې ډولونو برعکس، د یونیکس کوډ پرته رامینځته شوی. د دې د خلاص جواز ماډل له امله، د لینکس کرنل کوډ د مطالعې او ترمیم لپاره شتون لري، چې په پایله کې یې د سوپر کمپیوټر څخه تر سمارټ واچونو پورې د کمپیوټري ماشینونو پراخه لړۍ کې کارول کیږي. که څه هم اټکلونه وړاندیز کوي چې لینکس د ټولو "ډیسټاپ" (یا لپ ټاپ) کمپیوټرونو یوازې 1.82٪ کې کارول کیږي ، دا په پراخه کچه په سرورونو او سرایت شوي سیسټمونو لکه ګرځنده تلیفونونو کې کارول کیږي. لینکس په ډیرو پلیټ فارمونو کې یونیکس ته ځای ورکړی او په ډیری سوپر کمپیوټرونو کې کارول کیږي په شمول د 385 غوره ډیری ورته کمپیوټرونه په ګرین 500 کې هم دي (مګر په مختلف ترتیب کې) ، او لینکس په 10 کې پرمخ ځي. لینوکس معمولا په نورو کوچنیو انرژی وړ کمپیوټرونو کې هم کارول کیږي، لکه سمارټ فونونه او سمارټ واچونه. د لینکس کرنل په ځینو مشهورو توزیعونو کې کارول کیږي، لکه Red Hat ، Debian ، Ubuntu ، Linux Mint او د ګوګل انډرایډ ، کروم OS ، او کرومیم OS.
مایکروسافټ وینډوز
مایکروسافټ وینډوز د ملکیت عملیاتي سیسټمونو یوه کورنۍ ده چې د مایکروسافټ کارپوریشن لخوا ډیزاین شوي او په عمده ډول د انټل آرکیټیکچر پراساس کمپیوټرونو ته په نښه شوي ، د اټکل شوي 88.9 سلنې ټولټال ونډې سره د ویب سره وصل کمپیوټرونو کې. وروستی نسخه وینډوز 11 ده.
په 2011 کې، وینډوز 7 د وینډوز XP څخه د ډیرو عامو نسخو په توګه کار واخیست.
مایکروسافټ وینډوز په لومړي ځل په 1985 کې خپور شو، د یو عملیاتي چاپیریال په توګه چې د MS-DOS په سر کې روان و، کوم چې په هغه وخت کې په ډیری انټیل آرکیټیکچر شخصي کمپیوټرونو کې لیږل شوی معیاري عملیاتي سیسټم و. په 1995 کې، وینډوز 95 خپور شو چې یوازې MS-DOS د بوټ سټریپ په توګه کارول کیده. د شاته مطابقت لپاره، Win9x کولی شي د ریښتیني حالت MS-DOS او 16-bit وینډوز 3.x چلوونکي چل کړي. وینډوز ME ، په 2000 کې خپور شو، د Win9x کورنۍ کې وروستی نسخه وه. وروستنۍ نسخې ټول د وینډوز NT کرنل پراساس دي. د وینډوز اوسنۍ پیرودونکي نسخې په IA-32 ، x86-64 او ARM مایکرو پروسیسرونو چلیږي. سربیره پردې Itanium لاهم په زاړه سرور نسخه کې ملاتړ کیږي وینډوز سرور 2008 R2. په تیرو وختونو کې، وینډوز NT د اضافي جوړښتونو ملاتړ کاوه.
نور
ډېری عملیاتي سیسټمونه شتون لري چې د دوی په وخت کې د پام وړ وو مګر اوس داسې نه دي، لکه AmigaOS ؛ OS/2 د IBM او مایکروسافټ څخه؛ کلاسیک ماک OS ، د ایپل میکوس ته غیر یونکس مخکینۍ؛ BeOS ; XTS-300 ; RISC OS ; مورفوس ; هایکو ; BareMetal او FreeMint ځینې یې لاهم په مناسب بازارونو کې کارول کیږي او د لیوالتیا ټولنو او متخصص غوښتنلیکونو لپاره د اقلیت پلیټ فارمونو په توګه پراختیا ته دوام ورکوي. OpenVMS ، پخوا د DEC څخه، اوس هم د VMS سافټویر شرکت لخوا د فعال پراختیا لاندې دی. بیا هم نور عملیاتي سیسټمونه تقریبا په ځانګړي توګه په اکاډیمیا کې کارول کیږي، د عملیاتي سیسټمونو زده کړې لپاره یا د عملیاتي سیسټم مفکورو په اړه څیړنې ترسره کولو لپاره. د سیسټم یوه بیلګه چې دواړه رولونه پوره کوي MINIX دی ، پداسې حال کې چې د مثال په توګه واحدیت په خالص ډول د څیړنې لپاره کارول کیږي. بله بیلګه یې د Oberon سیسټم دی چې په ETH Zürich کې د نیکلوس ویرت ، جورګ ګوتکنیچ او د پخواني کمپیوټر سیسټمونو انسټیټیوټ کې د زده کونکو یوې ډلې لخوا په 1980s کې ډیزاین شوی. دا په عمده توګه د Wirth ګروپ کې د څیړنې، تدریس، او ورځني کار لپاره کارول کیده.
اجزا
د عملیاتي سیسټم ټولې برخې شتون لري ترڅو د کمپیوټر بیلابیل برخې یوځای کار وکړي. ټول کاروونکي سافټویر باید د عملیاتي سیسټم څخه تیر شي ترڅو د هر هارډویر څخه کار واخلي، که دا د موږک یا کیبورډ په څیر ساده وي یا د انټرنیټ برخې په څیر پیچلي وي.
کرنل
<references group="" responsive="0"> وېشنيزه:چلوونکی پوستغالی وېشنيزه:چلوونکی سيستم وېشنيزه:کمپيوټر چلوونکی وېشنيزه:کم وېشنيزه:موبايل ليکد وېشنيزه:تلويزيون وېشنيزه:سمار وېشنيزه:پوستي ناروغي وېشنيزه:سافټ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
چک راډیو
چک راډیو دغه راډيو میدان وردګ ولايت په چک ولسوالۍ کې موقعيت لري او په دغه ولايت کې د مېشتوامريکايي ځواکونو له خوا اکمالېږي ، دخپرونو ډېرى برخه يې موسيقي ده او تبليغاتي خپرونې لري ، خو په دغه ولسوالۍ کې دشته نا امنيو او امريکايي ځواکونو له وتلو وروسته يې خپرونې بندې شوې دي.
الجيان
سريزه
پوهني وزارت اولايحې سره سم هر محصل ته ددوهم ټولګې په پاى کې يوه موضوع ورکول کيږي ترڅودسيمنارپه ډول دهغې څخه دفاع وکړي په همدې اساس ماته هم دچپرهارحمايو دارالمعليمين دکيميا اوبيولوژي څانګې له خوادمحترم استادعتيق الله لودين د لارښونې لاندې يوه علمي موضوع دليړو ګانوروزنې په نوم راکړل شوه. دنوموړي موضوع په ترتيب اوتنظيم کې مادبيولوژي دمعتبروکتابونوڅخه استفاده کړې ده اوکوشش مې کړى دى هغه موضوعات په کې ځاى کړم چې دلوستونکوداستفادې وړوي. په پاى کې دکيميا اوبيولوژي څانګې دټولواستاذانوڅخه اوخصوصادخپل لارښوداستادعتيق الله لودين څخه        مننه کوم چې ماسره يې دموضوع په ترتيب اوتنظيم کې پوره همکاري کړې ده دالله (ج)له دربار څخه ورته اجر عظيم غواړم. په درنښت عزيزالله) دچپرهاردحمايوي دارالمعليمين د کيميااوبيولوژي څانګه ددوهمم ټولګي محصل.
د الجيانو فايلم الجيان دتېلوفايتادبوټوهغه ډله ده چې حقيقي ريښه، تنه (ساقه)اوپاڼې نه لري اوتېلوفايتاپه دوو لويو ډلو يعني الجيان (Algae)او فنجيانو(fangae)باندې تقسمېږي .تېلوفايتادجسامت په لحاظ هم له يوبل څخه فرق لري ځينې لکه باکترياوې  او  واړه ،کوچني  زره بيني ژوي دي چې په مايکرون سره اندازه کېږي. الجي هغه تېلوفايتادي چې شين کلوروفيل رنګ لري خوکېداى شي په ځينو ډولونو کې يې کلورفيل دنورو رنګونو لاندې پټ شوي وي .دسمندري او بحري بېکاره بوټوپه نامه سره شهرت لري د تېلوفايتا له مهمو نباتاتو څخه شميرل کيږي  هغه مضمون چي الجيان پکى مطالعه کيږي د فايکو لوژي(phycology ) په نامه ياديږي  څرنګه جې الجيان کلوروفيل لري نوځکه دلمر د وړانګو په شته والي کې د ساده  غيري عضوي موادو (H2O)او (CO2)څخه لمړي قندي مواد جوړوي چې دې عملي او کيمياوي تعامل ته ضيايي ترکيب يا (Photosyn thysis)وايې چې معادله يې په لاندې ډول ده. کلوروفيل C6H12O6+O2 		                      6 CO2+6H2O                                                             دلمر وړانګې الجيان په عمومي توګه په اوبو ،ډنډونو ،حوضونو ،جهلونو او سيندونواوهمدارنګه دبحرونوپه تروو اوبوکې پېداکېږي.همدارنګه الجيان دوچې په نمناکوځايونودونولاندې اودډبروترڅنګ وده کوي ځيني وختونه دنورواجساموسره يوه ځاى دسيمبيوسيز symbiosis))   په ډول ژوند کوي. لکه د ډبروګل (lichens) چې دالجې اوفنجي ديوځايوالي څخه منځ ته راغلي دي .الجيان يوحجروي هم شته چې ازاد ژوند لري لکه دکلامېدوموناس (chlamdomonas) چې فلاجيل هم لري او بيضوي شکل لري ځينې بيادکالوني اوټولني په شکل ژوندکوي چې دفايتوپلانګتون (phytoplanktones) په نوم    يادېږي له همدې څخه ماهيان داوبوحيوانات دغذاپه توګه کاراخلي. ځينې الجيان ګنده خوړونکي سيروفايت ( saprophyte) هم وي چې دعضوي موادو دتجزيې سبب ګرځي. همداشان عالي نباتات دالجيانوڅخه منځته راغلي دي او دا دنباتاتوپرمخ تللي ګرپونه دي مخکې له دې چې الجيان داوبوڅخه وچ محيط ته ووځي دهغوۍ په جوړښتونو کې په نسبي ډول يو څه پيچلتوب منځ ته  راځې. وچ محيط ته د نباتاتو  د باندي  راوتل په احتمالي ډول د پاليوزيک(palezoicپه زمانه کې صورت نيولي دي .     په دي باندي په باوري ډول ښه نه پوهيږو  چې کومو الجيانو  د عالي نباتاتو بنسټ او اساس ايښي دي خود معاصرو  نظرياتو  څخه دا څرګنديږي چې په احتمالي ډو ل د نصواري  رنګه الجيانو (phaeophyta)څحه منځ ته راغلي دي او په هغوي کې يو پيچلي انقسام  صورت نيولي دي  په نصوا ري رنګه الجيانو کې څو حجروي پيچلى ګا ميټجم موجود دي  ځيني نبات پيژندونکي وايې چې عالې نباتات  د شنو الجيانو څخه  مينځ ته راغلي دي چې په  هغوي کې د شين رنګه پګمنټ  د موجوديت له امله يې  هغوي ته نږدي کوي خو په شنو الجيانو کې د انقسام  پيچلي شکلونه موجود دي عالي
حقيقي الجيان دپګمنټونودرنګ په اساس په مختلفوډيويژنونو تقسيم شويدي. Eoglenaphyta  Division شنه الجيان   Division Chlorophyta Division Charyophyta Division Chrysophyta Division Phaeophyt Division Xonthophyta      نصواري ياقهوي الجيان سره الجيان                                                         Division rhodphyta
(١) شکل لومړى اودوهم شکل دشنوابى الجيانو(cyanophyta )
(٢) شکل