cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
ستره جرگه: چې د ټولنې پر خپلو څانگوالو غړيو سربېره به پکې يو شمېر کورني او بهرني پوهان، فرهنگيان او فرهنگپال په وياړلې توگه هم غړيتوب ولري. دغه جرگه تر بنسټوالې (مؤسسې) غونډې وروسته په هر دوه کلن مهالپېر کې يو وار رابلل کېږي او دا لاندې دندې او واکونه لري: ١) په خپله لومړۍ غونډه کې د فرهنگيستان له پرانېستې سره سم له سمونې اړونده تگلار ځيرل او هوکې کول؛
٢) د دوو کلو لپاره د ټولنې مشر او مرستيال ټاکل؛ ٣) په هره دوه کلنه غونډه کې د ټولنې دکړوچارو دوه کلن گوزارش او ورپسې د راتلونکي دوه کلن پلان کتل او هوکې کول؛ ٤) د څانگيزې جرگې له وړانديز سره سم په تگلار کې اړتيا وړ ادلون بدلون ځيرل او هوکې کول؛
مالي سرچينې:
دوه ويشتم توک:
١) د گډون ونډه لږ تر لږه سل افغانۍ يايې انډول چې په ټولنه کې د غړيتوب د لاته راوړنې لپاره له هر نومانده يوځل اخېستل کېږي؛ ٢) مياشتنۍ گډون ونډه چې هر غړی يې د خپلو ايرونو (عايداتو) په سل کې دوه دمياشتنۍ غړيتوب ونډې په توگه ورکوي. ٣) مرستې او بسپنې چې څانگيز او وياړلي غړي به يې تر وسې وسې له ټولنې څخه نه سپموي؛ ٤) د ملي او فرهنگ دوستو پانگوالو او سوداگرو بسپنې؛ ٥) د هېواد او نړۍ پرکچ د بېلابېلو ټولنو او سازمانونو، په تېره د يونسکو نړيوال سازمان د مالي او فرهنگي مرستو او بسپنو په راڅکونه؛ ٦) د ټولنې د مهالنيو او نامهالنيو خپرونو د خرڅلاو او نورو گټو وټو له لارې. ٧) د ادبي غونډو، ناستو، خپرونو او...مالي لگښت د ټولنې د مشر او په ناسوبتيا کې يې د مرستيال په لاسليک هوکې کېږي.
وروستي حکمونه:
درويشتم توک:
د فرهنگيستان مېشتځای په کابل ښار کې دی او له شونتياوو سره سم به په ننگرهار، کندهار، خوست، کندوز او نورو وړندو ځايونو کې استازې څانگې ولري.
څليرويشتم توک:
فرهنگيستان ځانگړی مهر او نښان لري(په دې اړه به په پرانېستونې غونډه کې خبرې اترې وشي).
ټولنه به ديوه مرکزي کتابتون بنسټ ږدي.
شپږويشتم توک:
څانگيزه جرگه به په خپله لومړنۍ غونډه کې د ټولنې پلان او بودجه هوکې کوي.
اوويشتم توک: که کله ټولنه د څانگيزې جرگې په پرېکړه له اشخاصو او مؤسسو څخه پور واخلي، د اداينې پازه(مسؤوليت) به يې کوم ځانگړی کس نه، بلکې د ټولنې پرغاړه وي.
اته ويشتم توک:
دغه تگلار چې څلور څپرکي او اته ويشت توکه(مادې) لري، د سترې جرگې په پرانېستونې غونډه کې د رايې اخېستنې له لارې هوکې شوې او ويساوړ گرځېدلې او د افغانستان په ستره محکمه کې ثبت ده.
وېشنيزه:پښتو ژبه
جبرائيلي
جبرائيلي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
په کوم شي ګناه بښل کیږي ؟
۱- اې پيغمبره ﷺ! په کوم شي ګناه بښل کيږي؟
رسول الله ﷺ:په اوښکو، عاجزۍ او ناروغۍ سره.
۲- زه غواړم چې ستر عالم شم، څه وکړم؟
رسول الله ﷺ:تقوی’ غوره کړه، عالم انسان به شې.
۳- غواړم چې شتمن شم، څه وکړم؟
رسول الله ﷺ:قناعت کوه، مالدار به شې.
۴- غواړم چې یو نېک انسان اوسم؟
رسول الله ﷺ:خلکو ته ګټه رسوه.
۵- غواړم چې عادل انسان شم؟
رسول الله ﷺ:کوم څه چې ځانته خوښوې، هغه نورو ته هم خوښوه.
۶- غواړم چې د اللهﷻ په دربار کې ځانګړی مقام ولرم؟
رسول الله ﷺ:ډېر ذکر کوه.
۷- غواړمه احسان کوونکی واوسم؟
رسول الله ﷺ:اللهﷻ ته داسې عبادت کوه، ګويا ته هغه وينې يا داسې چې هغه تا ويني.
۸- غواړم چې ايمان مې پوره اوسي، څه باید وکړم؟
رسول الله ﷺ:ښه اخلاق ولره.
۹- غواړم چې د اللهﷻ تابع داره انسان شم؟
رسول الله ﷺ:فرايض په کلکه سره ونيسه(مه يې قضا کوه).
۱۰- غواړم چې په قيامت کې په نور(رڼا) سره پاڅېږم؟
رسول الله ﷺ:پر خلکو له ظلمه ځان وساته.
۱۲- په ګناهونو کې کمی غواړم؟
رسول الله ﷺ:په کثرت سره اِستغفار کوه.
رسوالله ﷺ:خلکو ته لاس نیول پرېږده(سوال، خیرات، او طمع مه کوه).
۱۴- څنګه مې روزي پراخه کړم؟
رسول الله ﷺ:تل په اوداسه ګرځه.
۱۵- کوم شی د دوزخ اور سړوي؟
رسول الله ﷺ:روژه نيول.
۱۶- کوم څيز د اللهﷻ غصه کموي؟
رسول الله ﷺ:په پټه صدقه او صله رحمي.
رسول الله ﷺ:ناسمه رویه او بد اخلاقي.
۱۸- تر ټولو ستره نیکي څه ده؟
رسول الله ﷺ:نېک اخلاق، عاجزي، په غم صبر او رضا بالقضی’.
۱۹- غواړم چې زما ستر او پرده وشي؟
رسول الله ﷺ:ته له نورو خلکو پرده کوه.
۲۰- له رسوايي او شرمندګۍ څخه خلاصيدل غواړم؟
رسول الله ﷺ:له زنا څخه ځان ساته.
۲۱- څه وکړم، چې دعاوي مې قبولې شي؟
رسول الله ﷺ:حرام مه خوره.
۲۲- د اللهﷻ له قهر څخه د ځان ساتل غواړم؟
رسول الله ﷺ:په خلکو باندې غصه مه کوه.
۲۳- غواړم چې په اللهﷻ او رسول الله ﷺ یې ګران شم؟
رسول الله ﷺ:کوم څه چې اللهﷻ او پيغمبر ﷺ ته یې ګران دي، هغه خپل محبوب جوړ کړه.
۲۴- غواړم چې د قیامت پر ورځ اللهﷻ ته پاکيزه ور مخکې شم؟
رسول الله ﷺ:له جنابت وروسته سم دستي غُسل کوه
لیکنه : شریف الله وکیلی
تاج محل
تاج محل د اسلامي تمدن يو بې سارى شاهکار دى.د تاج محل تاريخي ودانۍ دمغول بادشاه شاه جهان له خوا د خپلې گرانې مېرمنې ممتازمحل سره دبې کچې مينې په وياړ جوړه او ودانه شوې ده. د تاج محل ودانۍ په ودانولو کې شل زره کارگران اومزدوران په ستړياوتې کار بوخت وو. ددغه تاريخي ودانۍ د جوړولو په خاطرد نړۍ له گوټ _گوټ څخه تکړه او نوميالي معماران ، تيږه توږونکي، مهندسان، حکاکان اومجسمه توږاندي وروبلل شول.
تاج محل د هند په اگره ښار کې دی. د تاج محل ودانۍ په ښکلې ، ښايسته اوموزون ډول سره د سينگاراوپسول په موخه له يمن څخه عقيق ، دعربستان څخه مرجان ، د فارس څخه ياقوت اود افغانستان څخه د بدخشان لعل وروغوښتل شول اوپه جوړېداکې يې وکارول شول. ترڅو، چې دغه بې سارى اوتلپاتې دمينې شاهکار له کابو(٢٢) کلونوپرله پسې کار وروسته د تکميل پوړۍ ته ورسېد.
د تاج محل ودانۍ دنړۍ په عجايبوکې راځي اوهرکال د نړۍ له گوټ _ گوټ څخه په زرگونوگرځندويان اوسيلانيان ددې شانداراو پرتمين شاهکار لېدا ته ورځي. تاج محل دهندوستان د گرځندوى صنعت په برخه کې دعايداتو يوه غوره، غوړه اوبډايه سرچينه ده.
سرچینه
د تاند له ویبپاڼې څخه
وېشنيزه:تاج محل
دځايونو ښايسته كيدنه
د ځايونو ښايسته كيدنه یا landscaping دمنظرو دانكشاف ، دتعميرونو دتنظيم دځمكې دجوړښت او سمون او دبڼونو ، دلوبو دميدانو او ډنډ ونو داحداث څخه بحث كوي. هغه دځانگړو كورونو او ټول ولس لپاره دپاركونو او لارو دجوړښت سره اړه لري. دځايونو ښايسته كيدنه انسان ، اباد يو او منظرو ته يو نه شليدونكې ارتباط وركوي او دي هدف ته درسيدو لپاره انسان دي ته رابولي چې له نباتاتو او ځمكې څخه معقوله استفاده وكړي.
نباتات او ډيزاين
سره ددې چې دځايونو دښايسته كيدنې دمتخصيصنو په اختيار كې تيږي ، اسفالټ او لرگې موجود وي مگر عمده اجزائې دهارټيكلچر نباتات دي چې دهغو بڼه دموسم او وخت سره توپير كوي. دځايونو دښايسته كيدنې په هكله ښائې چې دهر وده ايزفصل په اوږدو كې دنباتاتو دپاڼو ، پوټكي گلانو او ميوو رنگ په نظر كې ونيول شي. دمثال په توگه د ريمه ونې دښكلا له نظره په ژمې او پسرلى كې بيل بيل ډول بريښى. همدارنگه دكراب ډول مڼې په پسرلې كې دگلانو په واسطه او په منې كې دميوو په واسطه يوه ځاي ته ښكلا وركوي ، برسيره پردې دهرځاى لپاره بايد دنباتاتو ، ښكلا ، بڼې او ترتيب ته خاصه پاملرنه وشي ذينتي نباتات ځايونو ته دښايسته كيدنې پرته نور اهميت هم لري : (۱)– هغوي دخاوري دتخريب مخه نيسي او دتفريحي مقاصدو لپاره يې گرده او ساړه ځايونه مينځ ته راوړي. كبل ځمكې ته يو ښكلې زړ ه وړونكې فرش برابروي چې روزنه يې په دوامداره توگه هم اسانه وي. (۲) ونې او بوټې يوه سيمه يا كور له نورو څخه بيلوي او په پرده كې يې ساتې. دنباتاتو منظم تركيب او ترتيب دبيلتون او دبدنې ( برم ) احساس ته راوړي. (۳) دبوټو يوه بله مهمه دنده داده چې دسيوري په مينځ ته راوړو سره يوځاى دلمر دزياتې ځلا او تودوخې څخه ساتې. ښائې چې ونې په داسې ډول وكرل شي چې تعميرونوته ضرر ونه رسوي. په مناسبه فاصله كرل شوي ونې بهرنې چاپيريال ته په زړه پورې چتربرابروي. پاڼريژي ونې داگټه لري چې په اوړي كې سيوري تشكيل كړي او په ژمې كې دلمر مخه ونه نيسي.
دكورونو دشااوخوا ښايسته كيدنه
دكورونو دښايسته كيدنې ډيزاين بايد داسې طرح شي چې ديوې كورنۍ اړتياوي او خواهشات پوره كړي. كوربايد داسې ساختمان نه وي چې ځان له دخوراك او خوب په وسايلو سره سمبال وي. دهغه دتعميرونو او شاوخوا ځايونو ترمنځ بايد دښكلا اړيكې په ښه ډول موجودې وي. دډيزاين دبرياليتوب په صورت كې دكوراو احاطې دواړو ترمنځ يو ځانگړى كورني واحد ( ديوې دروازي دواړه خواوې ) مينځ ته راځى. دښايسته كيدنې له نظره دزياتو كورونو دري برخو ته بايد خاصه پاملرنه وشي.
دنورو مختلفو ځايونو ښايسته كيدنه
په دې ډله كې دعامه گټو تاسيسات لكه ښوونځى ، فابريكې ، او سركونه شامل دي ، دښوونځۍ شاوخوا ځاى چې دپارك په څير ساحه تمثيل كړي. په ونو او بوټو سره دفابريكو او سركونو ښايسته كيدنه زړه وړونكې منظرې تشكيلوي.
بونسايى Bonsai
بونسايي دجاپان د نباتاتو دتربيي فن دي. بونسى ديو نبات په ځانگړى او کوچني شکل سره دکور په باغ يا په گل لوښو کې تربيه کولوته ويل کيږي.دا ډول تر بيه د کور په باغونو ، په نوى ځمکې پوښنه، رستورانتونو او هوټلونو کې دخاص اهميت وړده. مختلف نباتات لکه ستروس ( ليمو،نارنج وغيره) ، انار، صبرونه،رابر ونه او داسى نور ددى مقصد لپاره استعماليدلاى شي او ددي لاري زياتى پيسى گټل کيدلاى شي.
دافغانستان مختلف اقليمي شرايط دا ايجابوي چه دهيواد په يو نه يو سيمه کې دټول کال په اوږدو کې ډول ډول گلونه توليد کړاى شي. دبيلگې په ډول مختلف گلونه لکه دگلاب گل، داودي، غاټول ، گل نرگس ، زنبق او داسى نور دهيواد په ختيځو او جنوبي سيمو(جلال اباد، خوست ) دژمي او دپسرلي په فصل کى په اسانۍ سره روزل كيدلاى شي.ولې هم دا گلونه په غريزو اوجگو سيمو ( کابل او نور مرکزي ولايتونه) کې په دوبي کې روزل كيدلاى شي.د گلونو دودې دوره په ځانگړو  چاپيريال کنترولونکو ساختمانونو (شنو خونو) كې په روزلو سره  زياتيږي. دافغانستان په ټولو سيمو کې په هر موسم کې ډول ډول گلونه روزل کيدلاى شي.او افغانستان د ډيرو گلونو لکه غانټول(گل لاله)، شينگل، ريديگل، زيړ گل اوداسى نورو دپيدايش ټاټوبى دى.
په سوریه کې مذهبي آزادي
د سوریې د عربي جمهوریت اساسي قانون مذهبي آزادي تضمینوي. سوریې دوه اساسي قوانین لرلي دي: یو یې د ۱۹۷۳م کال اساسي قانون دی او بل یې هم په ۲۰۱۲م کال کې د سوریې د اساسي قانون د ۲۰۱۲م کال ټولپوښتنې له لارې جوړ شوی اساسي قانون دی. مخالفو ډلو هغه ټولپوښتنه رد کړې وه او د رایې ورکونې په پروسه کې یې د درغلیو ادعاوې لرلې.
سوریه د "یهود-ضد" دولتي رسنیو او د "سني مسلمانانو پر وړاندې ډلپالنې" د تورونو له کبله په نړیواله کچه تر غندنې او محکومیت لاندې ده. خو دا هغه ادعا ده چې دمشق یې نه مني.
د ۱۹۷۳م د اساسي قانون د موادو تاریخچه
واک ته د رسېدو لپاره د بېلابېلو ډلو ترمنځ له پراخو ناندریو وروسته، بعث ګوند په سوریه کې واک ترلاسه کړ. د بعث ګوند تیوریسن یا نوښتګر مغز میشل عفلق په ټوله کې له مذهب سره د مخالفت ترڅنګ، مذهب له پخواني فاسد ټولنیز سیستم، ظلم او ستم او له کمزورې طبقې څخه له ناوړه ګټې اخیستنې سره تړي؛ او داسې ښکاري چې نوموړی د دین په اړه د هابزي او مارکسستي راډیکال نظریو تر اغېزې لاندې دی. بیا هم، دغه اساسي قانون پر دې تصریح لري چې "اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي مرجع" وي. له دغه شرط سره سره، یو شمېر داسې سني مسلمانان وو چې احساس یې کاوه د هېواد سیکولر کولو ډېر پرمختګ کړی. دوی پر اسلام د یوه دولتي دین په توګه ټینګار کاوه او غوښتنه یې کوله چې ټول هغه قوانین چې له اسلام سره په ټکر کې دي، باید لغوه شي. د دوی باور دا و، چې د سوریې د یووالي بنسټیز عنصر شریعت دی چې د ژوند د ټولو اړخونو د تنظیم کافي اندازه قوانین لري؛ هم له فردي پلوه، هم د کورنۍ له پلوه او هم ملت او دولت له پلوه. د نننۍ سوریې له تاسیس راهیسې په دغه هېواد کې د اکثریت سني مسلمانانو د بلاک او شیعه، علوي او مسیحي لږکیو ترمنځ له ډلپالنې راپورته شوې شخړې شته دي.
په ۱۹۷۳م کال کې، د سختو اسلامي قوانینو لپاره د مخالفینو له غوښتنو وروسته یو نوی اساسي قانون تدوین شو. دغه اساسي قانون د ۱۹۷۳م کال د جنوري په وروستیو کې د خلق شورا له لوري تصویب شو، خو په دې تړاو یې هېڅ کومه ماده نه لرله. سني اورپکو چې دغه اساسي قانون یې حاکمو علوي، سېکولر او بعثي اشرافو د پاړکي یو محصول باله، د ۱۹۷۳م کال په فبروري کې د حماه او حمص په څېر عمدتاً سني مېشتو او محافظه کارو ښارونو کې یو لړ اړدوړ او بلواوې پیل کړې. ګڼ شمېر لاریونوال د وسله‌والو ځواکونو او لاریونوالو ترمنځ په نښتو کې ووژل شول او یا ټپیان شول. له دغو لاریونونو وروسته، د اسد رژیم له اسلامپالو سره د جوړجاړي په موخه دا مسوده اصلاح کړه او یوه داسې ماده هم پکې وه چې د سوریې ولسمشر باید مسلمان وي او اسلامي قوانین به د قانون جوړونې اصلي سرچینه وي. د ۱۹۷۳م د مارچ په ۱۳مه دغه نوی اساسي قانون (چې اوسمهال نه تطبیقېږي او په ۲۰۱۲م کال کې بیا اصلاح شوی) په دغه هېواد کې پلي کېدو ته وړاندې شو. "د ولسمشر دین باید اسلام وي. اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي مرجع وي."د درېیمې مادې په دویم بند کې راغلي، چې اسلامي فقه به د قانون جوړونې "یوه" مرجع وي، خو "مطلقه مرجع" به یې نه وي. برنارډ بوټیو لیکي چې د بعثي نظریې له مخې، اسلام د عربیت یو بنسټیز جزء و خو اړتیا وه چې دیني ځای ورکړل شوی وای نه سیاسي. سني عالم شیخ محمد الحبش دا بند داسې تفسیروي چې ګویا "داسې وضعیت ته پکې اشاره شوې چې د قوانینو بله مرجع هم شته ده. اسلام یې یوه اصلي سرچینه ده، خو بې‌ساري او یوازېنۍ سرچینه هم نه ده. د قوانینو د پراخې ساحې لپاره نور مراجع هم شته." علمي مفسر نایل جورج داسې انګېري چې که کله د کومو ځانګړو شرایطو او وضعیت د تنظیم لپاره اسلامي قوانین موجود نه وي، سېکولري قوانین به پلي کېږي. که څه هم جورج دې پایلې ته رسېدلی چې د اوسني اساسي قانون په جوړښت کې د اسلام او دولت ترمنځ جدي جلاوالی نشته دی. په دغه اساسي قانون کې د دغې مادې ترڅنګ، سوریه ځان سېکولر معرفي کوي او د اسلامي قوانینو پیروي نه کوي. بشار الاسد په ۲۰۱۳م کال په خپله وینا کې، د یوه سېکولر دولت په توګه د سوریې پر ساتلو ټینګار وکړ.
مذهبي او قومي منظر
د سوریې اتلس میلیوني نفوس په قومي، کلتوري او مذهبي لحاظ د مختلفو ټولنو یو موزاییک ډوله رنګارنګ جوړښت لري. ۹۰ سلنه سوري وګړي په عربي هویت پورې اړه لري؛ کابو ۹ سلنه نور بیا کرد، ارمني، چرکس او ترکمن دي. داسې اټکل کېږي چې سني مسلمانان د سوریې د ټولو وګړو ۷۴ سلنه نفوس جوړوي. په همدې ترتیب، سني وګړي یې د اصلي نمونې او کلتور پېژندنې وړاندې کوونکي ګڼل کېږي. په دې منځ کې، یو اقلیت یې د یزیدي عقیدې لرونکي دي چې د سني عربانو اصلي اکثریت کابو دوه پر درېیمې برخې ته راکموي. د ټول نفوس تقریبا ۱۶ سلنه نور بیا په داسې حال کې چې په قومي لحاظ عرب دي، له یو شمېر دولس امامیه شیعه او د شیعه مذهب نورو بېلابېلو شاخو – علوي، دروزي او اسماعلي – څخه تشکیل دي. علویان یې په غیر-سني مسلمانانو کې تر ټولو غټ شمېر جوړوي. د هغوی شمېر د ټول نفوس کابو ۱۱ سلنه اټکل شوی. مسیحیان د بېلابېلو ختیځ اورتودوکس او یونایټ کاتولیکانو او لاتیني مذهب او یو شمېر پروتستانتانو څخه تشکیل دي چې د ټول نفوس کابو ۱۰ سلنه جوړوي. د سوریې د عرب یهودیانو ټولنه بیا د ۱۹۹۰مو کلونو په لومړیو کې د کډوالیو په پایله کې تر ډېره له منځه ولاړه. د راپورونو له مخې، په ۱۹۹۳م کال کې ۳۶۵۵ تنه د یهودي عقیدې خاوندان چې ۵۸۴ کورنۍ کېدې، د سوریې په بېلابېلو ولایتونو کې خپاره وو.
په اساسي قانون کې د دیني موادو استحکام
د سوریې د عربي جمهوریت اساسي قانون، چې په ۲۰۱۲م کال کې تصویب شو، په ۳مه او ۳۳مه ماده کې مذهبي آزادۍ تضمینوي. ۳مه ماده کاږي: "دولت باید ټولو ادیانو ته درناوی وکړي او د ټولو هغو مناسکو د اداء کولو آزادي تضمین کړي، چې عامه نظم ته زیان نه رسوي. د دیني ټولنو شخصي حیثیت باید وساتل شي او درناوی یې وشي."له دې ادعا سره سره چې دولت به سېکولر وي، د ۲۰۱۲م اساسي قانون همدا راز په ۳مه ماده کې کاږي چې ولسمشر باید مسلمان وي او اکثریت قوانین به د اسلام پر بنسټ وي. په اساسي قانون کې له مروج شتون سره سره، سوریه د اسلام پر بنسټ د قوانینو په نه لرلو سره یو سېکولر دولت بلل کېږي."د ولسمشر دین اسلام دی؛ اسلامي فقه به د قانون جوړونې اصلي سرچینه وي؛..."
د شخصي احوالو قوانین
په سوریه کې دوه ډوله قضایي سیستمونه شته دي: سېکولر او مذهبي. سېکولر محکمې د عمومي، مدني او جزایي حقوقو قضیې څېړي. دیني یا مذهبي محکمې، چې له تخصصي صلاحیتونو برخمنې دي، پر شرعي، عقیدتي او معنوي محکمو وېشل شوې دي. دغه محکمې بیا یوازې د شخصي احوالو او حقوقو قضیې څېړي. شرعي محکمې د سوري مسلمانانو ترمنځ اختلافات تنظیموي، په داسې حال کې چې عقیدتي محکمې واک لري چې د دروزي فرقې د غړو د شخصي حقوقو او احوالو اړوند پرېکړې تضمین کړي. معنوي محکمې هم کولی شي چې د یهودو، مسیحیانو او نورو غیرمسلمانو ډلو د شخصي احوالو اړوند مسائل حل او فصل کړي. د ټولو دیني یا مذهبي محکمو پرېکړې د تمیز محکمې د ارتودوکسي او معنوي برخو له خوا د بیاکتنې وړ دي.
له دې سره سره، په ۲۰۱۶م کال کې د شمالي سوریې فدراسیون-روجاوا کورواکې ادارې د سوریې په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د یوې پرانیستې سېکولر ټولنې په لور د تګ په توګه مدني ودونه او د بېلابېلو مذهبونو د مخینې لرونکو وګړو ترمنځ ودونه معرفي او ترویج یې پیل کړ.
شهناز همتي
شهناز همتي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
سورة الأنعام
سورة الأنعام (عربي: سورة الأنعام) د قران شريف شپږم سورت دی. دا سورة ۱۶۵ آيتونه لري. دا سورة په مکه کې نازل شوې ده او ۱۶۵ آيتونه لري. د دې سورة اهمې موضوعگانې توحيد، د قيامت ورځ، جنت او دوزخ دي.
په همدې سورة کې د ابراهيم پيغمبر کيسه هم راغلې، چې د خپل په عقلي دلايلو يې د اسماني اجرامو د پرستښ نه ډډه کوي او د الله وخوا ته مخ کوي او د الله عبادت کوي، او په همدې سورة کې پر ابراهيم پيغمبر باندې د وحيو يادونه هم راغلې.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
۱۴۴ (عدد)
۱۴۴ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۳ څخه  مخکي او د ۱۴۵ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۴:
په کلینډر کې
۱۴۴ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۴۴ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه وېشنيزه:فیبوناچې عددونه
تيرانوسور
تیرانوسور (په لاتین: Tyrannosaurus rex) د غوښخور (غوښه خوړونکي) ډاگسرانو څخه تر ټولو لوي او خطرناک ډانگسر وو چې د کرتاسې په وخت کې ۶۵ میلیون کاله مخکې په امریکا کې یی ژوند کاوه.
تاریخ او توصیف
د تیرانوسور رکس لمړني فوسل په امریکا کی په ۱۸۷۴ کال کی کشف شو او فوسل یی په ۱۹۰۵ کال کی د امريکي عالم هنري فارفيلد أوزبورن لخوا توصيف شو. په ۱۹۰۸ کال کی د تیرانوسور نوی فوسل په هېل کريک کی کشف شو. نوموړي فوسلونه په ۱۹۱۵ کال کی بیا جوړ شو او په اوس وخت کی د نیو یورک په موزیم کی پروت دی.د تیرانوسور لوړوالي ۱۳ مټرو ته ورسېدله او وزن یی ۷ ټنونه وو. د تیرانوسور سرعت ۴۰ كيلو متره په ساعت کې ته رسېدلای سی. دغه ډانگسر په ځانگړي ډول د نبات خوړونکي ډانگسران ښکار کاوه.
وېشنيزه: غوښه خوړونکی ډانگسران
ډاکتر ابراهيم
ډاکتر ابراهيم د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
اکیلا
اکيلا (يواځي) د ١٩١٩ کال د باليووډ يو فلم دی، چي د رميش سيفي لخوا ډايرکټ سوی او د مشير رياض لخوا پروډيوس سوی دی. دا فلم هغونه ښه ګټه نه وکړل، لکه څنګه چې دوی ورته فکر کړی وو. ددي فلم کیسه د سليم خان لخوا لیکل سوې وه.
دیجیټالیس پورپورېا
دیجیټالیس پورپورېا د دوه کلن زينتي نباتونو څخه یو زهرلرونکی او درملی بوټي دي چې په اروپا، امريکا او اسټرېليا کې شنه کېږي. دا بوټي د هومیوپاتی په طب کې د خپگان، بې خوبه او نيم سېري د علاج لپاره هم کارېږي. نوموړي بوټي ۹۰۰ کاله مخکې د زړه رنځونو د علاج لپاره کار شوي وو.
زهرشيندنه
دیجیټالیس پورپورېا دېړ زهرجن بوټي دي. هر انسان د پاڼو تر خوړلو وروسته د معدې او تنفس سترونزې، زړه بدى، او اسهال لري او د زړه نبض او کار کم کېږي. تر ۲ بجو وروسته د زړه کارونه پاي ته رسېږي او دغه انسان مړ کېږي. که چیرې دغه انسان روغتون ته راشی نو ډاکټر معمولا ناروغ ته کانگې کوونکي درملونه، تانين (Tanin)، تور چاي، د څېړۍ پوستكى چاي او digitalis-antitoxin (د زهر پر ضد درمل) ورکړي.
توصيف
دیجیټالیس پورپورېا د Plantaginaceae په کورنی او د دیجیټالیس په جېنس پورې اړه لري. نوموړي بوټي کولای سی زیړ، سپین، بنفشی یا سور گل ولری.هر بوټي تقریبًا ۰،۱ ٪ د ديجوکسين محتوی درلودلای سی. د دي بوټي اوږدوالي ۶۰ - ۱۵۰ سانتيمتره دي. نوموړی بوټي د جون څخه تر جولای پورې گل کوي ، د لاندو خوارو سره چې pH یی ۳،۴ - ۴،۰ دي مينه لري. پرته له ديجوکسين نه گلیکوزیډونه لکه دیجیټالين، digifolein، gitostin، gitorosid، purpureaglykosid A a B، verodoxin، gitostin، pelargonidin-3,5-diglukosid،desglukodigitonin، diginin، ديجيټالين او ديجيتوکسين لري.
تېزابي باران
تېزابي باران هغه باران یا د اورښت بله بڼه ده چې په غیرمعمولي ډول تېزابي وي، دا په دې معنی ده چې دا باران د هایدروجني آیونو لوړه کچه (ټيټ pH) څخه برخمن دی. د څښاک اوبو په ګډون زیاتره اوبه یو خنثي pH لري چې د ۶،۵ او ۸،۵ ترمنځ دی، خو د تېزابي باران د pH کچه له دې څخه ټیټه ده او په اوسط ډول له ۴-۵ پورې وي. هرڅومره چې تېزابي باران تېزابي وي په همغه کچه یې pH ټیټ وي. تېزابي باران کولای شي په بوټو، د اوبو په ژویو او په بیخبیناوو باندې زیانمنې اغېزې ولري. تېزابي باران د سلفر ډای اوکسایډ او نایتروجن اکسایډ د خپرېدو له امله رامنځته کېږي، چې په اتموسفیر کې د اوبو له مالیکولونو سره تعامل کوي ترڅو تېزاب تولید کړي.
په ډاګه شوې چې تېزابي باران په ځنګلونو، تازه اوبو، خاوره، میکروبونو، حشراتو او په اوبړنو ژوند بڼو ناوړه اغېزې لري. په ایکوسیستمونو کې، دوامداره تېزابي باران د ونې د پوټکي پایښت کموي او د دې لامل کېږي چې بوټي (flora) د چاپېریال فشارراوړونګو عواملو لکه وچکالۍ، تودوخې/ساړه او د آفتونو یرغل په وړاندې ډېر حساس شي. تېزابي باران د دې وړتیا هم لري چې د خاورې ترکیب د مغذي موادو لکه کلسیم او مګنیزیم په له منځه وړلو زمانمن کړي، دا مواد د بوټو په وده او د خاورې په سلامتیا کې رول لوبوي. د بشري بیخبیناوو له نظره، تېزابي باران د رنګ د پوست کېدو، د فولادي جوړښتونو لکه پلونو د زنګ کېدو او د ډبریز ودانیو او مجسمو د هوا وهنې (weathering) لامل کېږي او همدارنګه د انسان په روغتیا باندې اغېزې لري.
یو شمېر حکومتونو د ۱۹۷۰ کلونو راهیسې هڅې کړې چې هوا ته د سلفر ډای اوکسایډ او نایتروجن اوکسایډ په خوشي کولو کې کموالی راولي. دې هڅو د تېزابي باران په اړه د پراخو څېړنو له امله چې په ۱۹۶۰ کلونو کې پیل شوې مثبتي پایلې درلود او د تېزابي باران د زیانمنو اغېزو له امله دا معلومات عام شول. د سلفر او نایتروجن مرکباتو اصلي سرچینه چې د تېزابي باران لامل کېږي، د انسان له خوا رامنځته کېدونکي (anthropogenic) دي، خو نایتروجن اوکسایډونه په طبیعي ډول د رعد برېښېدو له امله هم تولید کېدای شي او سلفر ډای اوکسایډ د اورغورځوونکو د راخوټېدنو له امله تولید کېږي.
تعریف
"تېزابي باران" یوه مشهوره اصطلاح ده چې د لندو (باران، واورې، لندې واورې، لړې، د ورېځو اوبو او شبنم) او وچو (تېزاب کېدونکي ذرات او ګازونه) تېزابي اجزاوو څخه مخلوط رسوب ته اشاره کوي. د کاربن ډای اوکسایډ له حذفېدو وروسته مقطر اوبه خنثي ۷  pH لري. هغه مایعات چې د ۷ څخه کم pH لري، تېزابي دي او هغه مایعات چې د ۷ څخه لوړ pH لري، القلي دي. "پاک" یا ناککړ باران، تېزابي pH لري، خو معمولا د ۵،۷ څخه کم نه وي، ځکه چې په هوا کې کاربن ډای اوکسایډ او اوبه یو بل سره تعامل کوي ترڅو کاربونیک اسید جوړ کړي، د لاندې تعامل له مخې یو ضعیف اسید دی:
H2O (l) + CO2 (g) ⇌ H2CO3 (aq)
کاربونیک اسید بیا کولای شي په اوبو کې په آیون بدل شي چې د کاربونیټ او هایدرونیم آیونونو ټیټ غلظت جوړوي:
H2O (l) + H2CO3 (aq) ⇌ HCO−3 (aq) + H3O+ (aq)
ناککړ باران کېدای شي نور کیمیاوي توکي هم ولري چې د خپل pH (تېزابیت په کچه) اغېزه کوي. یو معمول مثال نایټریک اسید دی چې په اتموسفیر کې د برېښنایي تخلیې (electric discharge) لکه رعد او برېښنا له خوا تولید کېږي. د چاپېریالي مسئلې ( چې وروسته په مقاله کې بحث کېږي) په توګه  تېزابي رسوب د  پرته نور اضافي تېزابونه هم ولري.
په صنعتي سیمو کې په باران او د لړې په اوبو کې د ۲،۴ څخه ښکته د pH میزان راپور وکړل شوی دی.
په اروپا کې
ساینس پوهانو په ۱۹۶۰ کلونو په وروستیو کې په پراخه توګه د دې پېښې مشاهده او څېړنه پیل کړه. په لومړي سر کې په دې څېړنه کې اصلي تمرکز د تېزابي باران په موضوعي اغېزو باندې ؤ. والډیمار کریسټوفر بروګر لومړی کس ؤ چې د ککړونکی اوږد واټنیز لېږد یې تایید کړ چې له انګلستان څخه ناروې ته د پولو څخه تېرېږي – دا مسئله په ۱۹۷۰ کلونو کې د برینجولف اوتار له خوا په سیستماتیک ډول وڅېړل شوه. د اوتار کار د سویډن د خاورې ساینس پوه، سوانټه اوډن تر زیاتې اغېزې لاندې راغی، چې په مشهور ورځپاڼو کې یې د اروپا د تېزابي باران مسئلې ته پراخه پاملرنه را اړولې وه او په ۱۹۶۸ کال کې یې په دې موضوع باندې یوه مهمه مقاله ولیکله.
ستگوسور
ستگوسور ( په یوناني:Stegosaurus) د نبات خوړونکي دایناسورانو څخه یو زره پوښ دایناسور وو چې د جوراسیک په وخت کې د ۱۵۰ میلیونه کاله مخکې په شمالي امریکا او اروپا کې یی ژوند کاوه. د ستگوسور نوم د یونانی ژبې څخه اخیستل شوی دی چي په پښتو کې د بام لرونکي سمساره معني لري. د ستگوسور لوړوالي ۱۲ متره وله او وزن یی ۵ تڼونو ته رسېدلای سی. ستگوسور کوچنی سر درلود او د ماغزه لوي والي یی لکه د چارمغز په اندازه وء.
وېشنيزه:بوټي خوړونکی ډانگسران
اولېاندرین
اولېاندرین (په انگرېزي: Oleandrin) د زړه د گليکوزيډونو څخه یوه درملي او زهرجن توکه ده چې د گنډېری د پاڼو او شيرو څخه لاس ته راځي او د زړه د رنځونو لکه زړه نابری يا د زړه ارېتميا د علاج لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. نوموړی توکه په پخوانيو وختو کې په چين او روسيه کې د زړه د رنځونو د علاج لپاره يا د زهر ور کولو (وژلو) لپاره کارېدله. لرغوني چينايي طبي سرچينې وايي چې اولېاندرین پر زړه باندي ښه آغېزه لري او د ژونکه وژونکي آغېزه هم لري او د دي لپاره د سرطان (لکه ليوکېمي، د پروسټات سرطان او د پانکراس سرطان) د علاج لپاره کارېدلای سی.
سرچینې
وېشنيزه:د زړه گلیکوزیډونه
چل زينه
چل زینه (چهل زینه) یا څلوېښت زینې د کندهار د یادگارونو څخه دي چی د کندهار ولایت لودیځې خوا د قیتول (سرپوزه) د غره پر سر موقعیت لري، د دې فرهنګي ځای اصلي نوم رواق جهان نما دی خو اوس یې خلک د چهل زینې په نامه پېژني. د دې ځای جوړښت په داسې ډول دی، د غر تر سر پورې د څلوېښت زینې جوړې شوې دي چې د زینو پر سر کې د یوه غار په څېر یوه خونه شتون لري، په دې خونه کې د هندي او اسلامي معمارۍ اصیلې بېلګې کارول شوې دي چې دې خونې ته یې ډېره ښکلا وربښلې ده. په دې ځای کې ډېرې کتیبې (هغه ډبرې چې ورباندې لیکنې شوې وي) پیدا شوې دي د فردوس مکاني بابر شا، میرزا کامران، میرزا عسکري او میرزا هندال په نومونو  پیدا شوې دي، وروسته له دې چې بابر مړ شو او زوی یې همایون واکمنۍ ته ورسېد، په دې وخت کې کندهار د صفویانو او ګورګانیانو تر منځ د جنګ په میدان اوښتی و، نو ځکه په دې کتیبو کې د همایون څخه یادونه نه ده شوې هغه لیکنې چې په چهل زینه کې پیدا شوې په نستعلیق لیک او پارسي ژبې باندې لیکل شوې دي چهل زینه له دريو برخو څخه جوړ شوی ځای دی دننه برخه، دا هغه ځای دی چې سر یې پټ دی مستطیلي شکل لري چې درې مېټره اوږدوالی او دوه مېټره بر لري، دویمه برخه چې د چهل زینې څخه بهر د یو کټ په بڼه کېښودل شوی دی، اوږدوالی یې تر پینځو مېټرو او لوړوالی یې تر څلورو مېټرو رسیږي، درېیمه برخه یې هم د یو تخت په بڼه جوړه شوې ده چې دا زینې یې له غره سره وصل کړې دي. چل زینه د همایون شاه د حکومت په وخت کی په ۹۲۸ هجري قمري کی جوړه شوه. په ۱۶ پېړۍ کی ظهیرالدین محمد بابر پر دغه غره باندی یو ښایسته لیدگوټ جوړ کړ. د امیر امان الله خان د حکومت په وخت کی چل زینې ته نژدې یو لوی حصار جوړ شو. چل زینې د کندهار د تاريخي او لرغونو ځايونو څخه دی چي ۴۹۱ کاله يي د جوړيدو کيږي، او زيات شميره سيلانيان ورته راځي. وېشنيزه:د کندهار تاریخي سيمي وېشنيزه:کندهار
سارا علي خان
سارا علي خان د سيف علي خان لور ده چې په (٢٢ اګست ١٩۹۵) کي زېږېدلې ده، هغې د کيدرنات او سامبا په شان فلمونو کې کار کړی دی.
مولوي دين محمد
مولوي دين محمد د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
گلايکوليسېز
گلايکوليسېز د گڼ شمېر تعاملونو د لړۍ نوم دی چې گلوکوز په پايروېټ بدلوي او ورسره يو مقدار اډينوسين ټرايفاسفېټ هم توليدوي.دا تړنگنوم د يوناني ژبې د وييکو γλυκύς (خوږ) او λύσις (حل کېدنه) څخه جوړ شوی.
گلايکوليسېز يوه مېټابوليکي پروسه ده چې په دې پروسه کې گلوکوز يا قنديات په پايروېټ بدلېږي. د همدې پروسې د ترسره کېدو وروسته چې کومه انرژي په لاس راځي هغه د هغې لوړې انرژۍ لرونکي مرکبونو په جوړېدنه کې لکه، د ATP اډېنوسين ټرای فاسفېټ او NADH نيکوټين اډېنين ډای نيوکليوټايډ کارېږي. گلايکوليسېز د لسو پرله پورې تعاملونو يوه لړۍ ده چې لس مېنځگړي تعاملي مرکبات پکې ونډه ترسره کوي. همدا مېنځگړي مرکبات په گلايکوليسېز پروسه کې دننه کېدو ځايگی هم برابروي، د بېلگې په توگه ډېري يوقندي شکرې لکه فرکټوز، گلوکوز او گلاکټوز کولای شي چې د همدغو منځگړو مرکباتو په يوه يا بل پړاو کې تعاملي برخه واخلي.
سرچينې
وېشنيزه:ژونکيميا وېشنيزه:سلولي سااخيستنه وېشنيزه:استقلابي لارې وېشنيزه:کاربوهايډرېټ
محمد گل خان مومند
بټنوک|محمد گل خان مومند بابا محمد گل خان مومند (په انگرېزي: Muhammad Gul Momand) (زوکړه ١٢٦٣ لمريز لېږدي کال-مړینه ۱۳۴۳ ل ل کال) يو افغان سیاستوال او پښتو ژبی ليکوال وو.
مخينه
محمد گل خان مومند د محمد خورشيد خان زوى، د مومند خان لمسې، د عبدالكريم كړوسې، په خټه وديزى مومند، په وديزو كې حسن خېل و. دې په١٢٦٣ لېږديز لمريز (۱۳۰۳ هجري سپوږميز) كال د کابل د اندرابيو په كوڅه كې زېږېدلى دى. لومړنۍ زده كړې يې په ځانگړې ډول وكړې او بيا په ۱۳۲۷ هجري سپوږميز كال د حربي ښوونځي په دوهم ټولگي كې شامل شو. په پېنځه كلو كې يې خپله پوڅي زده کړه سرته ورسوله.
دندې او پوځي ماموریتونه
د عسکري ښوونې وروسته د اردليانو په غونډ كې د كوميدان په رتبه وټاكل شو. دغه وخت يې هم شاهي ټولگي ته درس وركاوه او هم يې د حربي ښوونځي د سرښوونكي دنده ترسره كوله. ددغه خدمت له مخې د سپه سالار صالح محمد د ياور په توگه وټاكل شو او بيا د شاهي گارډ قومندان شو. يو څه وخت يې په تركيه كې د افغاني سفارت د نظامي اتشه په توگه خپله دنده ترسره كړه. محمد گل خان مومند په ۱۳۰۰ هجري لمريز كال د مجموعه عسكري د مجلې مديريت هم كړی، چې د دفاع وزارت لخوا خپرېده. دی په ۱۳۰۳ ل كال د پكتيا د عسكري قومندان او اعلى حاكم په توگه وټاكل شو. په ۱۳۰۶ ل كې د مزار شريف د ملكي پلټنې د رييس په توگه او بيا د ننگرهار د عسكري قومندان په توگه وټاكل شو. د سقوي اړودوړ په وخت كې يې لومړی له سردار محمد هاشم خان سره او بيا يې په پكتيا كې له سردار محمد نادر شاه سره په كلكه ملا وتړله او په زړه پورې خدمتونه يې سرته ورسول. محمد گل خان مومند د هېواد د نجات نه وروسته د سردار محمد هاشم خان په كابينه كې د كورنيو چارو وزير په توگه وټاكل شو، خو ورسره يې لومړی په ننگرهار ولايت كې او بيا پروان ولايت كې د تنظيمه رييس چارې ترسره كړې. په دغو ولايتونو كې چې يې پوره كراري راوستله، نو په ۱۳۱۱ ل كال د كندهار او فراه د ولايتونو د تنظيم لپاره ولېږل شو. په ۱۳۱۳ ل كې د كتغن، بدخشان، مزار شريف او مېمنې د ولايتونو د تنظيمه رييس په توگه وټاكل شو. په هر ځاى كې يې خپله اسلامي او هېوادنۍ دنده په پوره ايماندارۍ ترسره كوله او د خپلو ښو خدمتونو له مخې د لمر په اعلى لوړ نښان ونازول شو. دی په ۱۱۹ ل كال د دولت د وزير په توگه وټاكل شو او تر دې وروسته يې نور عمر د پښتو ژبې په علمي او ادبي خدمت كې تېر كړ. مومند بابا تر ۱۳۲۷ ل كال پورې په سمنگان كې اوسېده. بيا په دغه كال د شاه محمود خان د صدارت په وخت كې كابل ته راغى او پاتې عمر يې په كابل، ننگرهار كې په خپله خوښه تېراوه. څو ژمي يې د كونړ په نرنگ كې او نور ژمي يې په خپل اصلي ټاټوبي (گولايي) كې تېر كړل، خو په اوړي كې به تل كابل ته راته او په دې ډول يې د خپل كوچاني ژوند كړۍ هم ټينگه ساتله. مومند بابا په ۱۳۳۴ ل كال د لويې جرگې د رييس په توگه غوره شو او خپله ملي هېوادنۍ دنده يې په ښه ډول ترسره كړه.
ادبي ژوند او ليکنې
محمد گل بابا د خپل عمر په دوران كې خورا ډېر علمي او عمراني خدمتونه كړي دي. په کندهار كې د محمديه مدرسي تاسيس، د پښتو د ادبي انجمن جوړول، د طلوع افغان د ورځپانې پښتو كول، د ښوونځيو ودانول، د ځوانو ليكوالو روزنه، د ميرويس نيكه د مزار وداني، د سړكونو او لارو وداني او داسي نور.
اخلاق او شخصيت يې
په دې بايد هر څوك پوه شي چي ارواښاد محمد گل خان مومند بابا د يو لوړ شخصيت، سپېڅلي كركټر، او كلك هوډ څښتن وو، پر مذهبي آرونو ټينگ ولاړ، پر پښتو او پښتونواله بېخي مين وو، د پښتانه له تاريخ او عظمت سره يې ډېره مينه لرله، بې پښتو او بې همته پښتانه يې نه خوښېدل، د ښو خويونو او ښو اخلاقو په جامه ښايسته وو. د ده بانډار او مركه د پښتو او پښتونولي يو لوى ښوونځي وو، تل به يې پښتنو ځوانانو ته د پښتني خويونو سپارښتنه كوله، بې پښتوگي يې بده گڼله، د ده په وجود كې عسكريت، سياسي، پوهه او ادب ټول رايو ځاى سوي وو او په دغو ټولو برخو كي يې عملي ونډه اخيستې وه، له همدې امله په هېواد كې د يو ملي شخصيت په توگه پېژندل شوی دی.
مومند بابا د يوې نه بدلېدونكي گروهي خاوند وو، په سختۍ او نرمۍ په خزان او بهار، لنډه دا چي په هر ډول حالت كي پر خپل هوډ، ننگ، پښتو او پښتونواله لكه غر ټينگ ولاړ وو. ده لكه د تېرو مېړنيو پښتنو غوندې د پيسو پر ځاى كيسې گټلې او په دولت او پيسو پسې دومره نه گرځېدى، همدا لامل وو چې تل به د كابل په يوه كرايي كور كي اوسېده او تر مرگه هم په كابل كې د كوم كورگي خاوند نه شو، تر دې چي سا يې هم په بل كور كې وختله او همدا خبره د ده لوى وياړ او امتياز گڼل كېداى شي.
مومند پر نورو ښېگڼو سربېره يو ځواكمن خطيب او ويناوال هم وو. په ويناوو كې يې پوره فصاحت، ډېر جرئت او ځواكمن منطق شتون درلود. هر مهال او هر ځاى به يې له اخلاقي زړورتيا څخه كار اخيست او هيڅكله يې له رښتيا وينا څخه نه دی اوښتی.
محمد گل خان مومند په كندهار كې هم رسمي دفترونه په پښتو اړولي ول، چې وروسته بيا چا دغه لار ټينگه نه كړاى شوه. په كندهار كې يې ډېر زلميان وروزل او د پښتو د چوپړ لپاره يې ډگر ته راوايستل. د كندهار طلوع افغان هم د ده په امر په پښتو واوښت؛ د ده نيت او ارادې ډېر مهال د پښتو د ژوند او پرمختگ سره زياته مرسته كړې ده او تل يې د پښتو د لوړتيا هيله په رسمي او ځاني ډول ښه پاللې ده.
د ده لومړى پوهنيز چوپړ له (پښتو سيند) څخه پيلېږي. د دې قاموس د ليكلو لپاره د لغتونو په راټولولو له پخوا څخه بوخت وو، خو د كتاب په بڼه په ۱۳۱۶ لمريز كال كې د كابل په عمومي چاپخونه كي چاپ شو. دغه قاموس دوه ټوكه دى چې ۷۶۵ مخه لري. پر دې قاموس ډېر زيار كښل شوى او په پارسي باندې د پښتو يو ارزښتمن سيند گڼل كېږي.
د مومند زياته بوختيا د لغتونو په څېړنه او پلټنه كې وه. تل به يې له كليوالو پښتنو څخه د نااشنا لغاتو پوښتنې كولې، تل به قلم او كاغذ ورسره وو چې نوى لغت به يې واورېدى نو هغه به يې وليكئ، گډه وډه او ناوړه پښتو يې نه خوښېده. چا چې به له پښتو سره بې پروايي كوله هغه يې ښه نه اېسيدى، د لغاتو په جوړولو كې يې پوره ملكه در لوده او ډېر نوي لغات يې جوړ كړي دي چي اوس بيخي دود شوي دي. لكه خج= د فشار اواز، د ژبي ليار و قانون، وتوځى، مخرج، ننوتوځى، ايره نۍ، (خاكستر دانۍ)، خو ځينې نور يې لا تر اوسه دومره دود شوي نه دي، لكه اڅل= گيلاس، هڅوب= كلچر.
په پښتو ليكدود كي يې هم ځينې بدلونونه راوستي دي، لكه (شا) (سړه ى) خو دا ليكدود هم دود نه سو، يوازي دغه (ۍ) پښتو ليكدود ته راننوته. ارواښاد پوهاند صديق الله رښتين وايي چې زه د ده تر مړينې درې ورځي مخكې د جمعې په ورځ ورغلم، څو تنه نور پښتانه هم وو، په دغه ورځ سره له دې چې رنځور مالومېده، خو د لغاتو په پوښتنه لگيا وو، قلم ورسره وو او نوي لغاتونه يې په كتابچه كې ليكل. په دغه ورځ يې پوښتنه راڅخه وكړه چې د (بې وزلي) او (اسكېرلي) تر منځ څه توپير دي؟ ما وويل چې زه نه پوهېږم نو ويې ويل چې دغه لغت د كندهار دى له كندهاريانو څخه يې مانا مالومه كړه او بيا يې ماته ووايه.
د مومند بابا ډېره پاملرنه نثر ته وه، له شعر سره يې ډېره جوړه نه وه، خو يو دوه شعرونه يې ويلي چې په كابل مجله كې خپاره سوي دي.
نثر
محمد گل خان مومند نثر ته ډېر ارزښت وركاوه او هغه نثر يې ډېر خوښاوه چې د پښتو ژبې د سوچه لغتونو او رڼې محاورې په گاڼه به پسوللي ول. په نثر كې د متحد ادبي سبك او د پښتو د خپل ځانگړي ډول ټينگ پلوى وو. د (پښتو ژپې ليار) په سريزه كې يې دغه راز نثر په خپله هم ليكلى دى، چې هم د مانا او هم د عبارت له مخې د پښتو خورا ځواكمن نثر دى او څو جملې يې داسې دي:
"هر څه چې دي، د ملت سعادت، سلامتيا، عافيت، راحت، عزت، ملي شتوالى، سره ژوندون، په عزت سره مړينه او له نړۍ څخه په ښه نامه تگ دا ټول د ملي يووالي، مليته پوري او ملت او يووالي د ملي ژبي پورې اړه لري، كه ملي ژبي خلل مينده كړ، دغه ټول خلل مينده كوي او كه محوه شو نو ټول محوه كېږي او د دغه ملت نوم او نښه د نړۍ له مخه څخه وركېږي".
مړينه
دغه ننگيالی، توريالی، خبرلوڅ او جرگه مار پښتون د ۱۳۴۳ ل كال د زمري مياشتې په ۲۷ مه نېټه د سې شنبې په ورځ د سهار پر اتو بجو د ۸۰ كالو په عمر د بريكوټ په يوه كرايي كور كې له دې فاني نړۍ سترگې پټې كړې او په پوره درناوي او عزت د كابل شهداى صالحينو په هديره كې خاورو ته وسپارل شو. دده په جنازه كې د كابل لوى، لوى خلك، ملكي او نظامي جگپوړي مامورين او نورو ډېرو علاقه مندانو برخه اخيستې وه. د مومند بابا فاتحه د پوهنې وزارت لخوا د زمري په ۲۸ مه، ۲۹ مه د شېرپور په جامع جومات كې واخيستل شوه. په دې فاتحه كې د وخت واكمن محمد ظاهر شاه هم گډون كړی وو.
کورنۍ
محمد گل خان مومند اولاد نه درلود، يوازې يوه لور ورنه پاتې ده چې په خپل ژوند يې د لالپورې صالح محمد تركزي ته وركړې وه.
۱۴۵ (عدد)
۱۴۵ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۴ څخه  مخکي او د ۱۴۶ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۵:
په کلینډر کې
۱۴۵ کولاي سي:
د اکسيديشن نمبر
داکسیدیشن نمبرټاکل او ریډ وکس تعاملات ۱:- داکسیدیشن نبرټاکل Calcularion of oxidation) ) ددی مقصد لپاره د ټولودمخه دعناصرودالکترون اخیستلوالکترونیګاتیوتی دسلسلی میلان ښایی چي وپیژنوچی په لاندی ډول یوشمیر عناصرو دالکترون اخیستلو میلان ښودل کیږی. Sc, K, S, L, Br, Cl ,N , O , F الکترون اخیستلو میلان د فلورین په طرف. څرنکه چی مخکی مو وویل چی ټول هغه عنا صر چی په کیمیا وی تعملاتوکي الکترونونه اخلي الکترونیګا تیف (Electronegative) عنا صروپه نوم یادیږی. همدارنګه هغه عنا صرچی په کیمیاوی تعملاتو الکترون ورکوی دالکتروپوزتیف (Electro positive)عناصرو په نوم یادیږی. دپورته سلسلی څخه معلومیږی چی په ټولوکیمیا وی عنا صروکی دالکترون اخیستلو په حساب تر ټولو عناصرو قوی ترین عنصردفلورین (Cl2) دی یعني هیڅ عنصرنشې کولاې چي دفلورین څخه الکترون واخلي نو داکسیدیشن نمبردمعلومولو لپاره د پورتنئ سلسلې په اساس باید لاندی ټکي په نظرکي ونیول شی. ۱: دټولوعناصروداکسیدیشن نمبرپه عادي حالت کي صفرده لکه : (Mg, Ca, Na, k ,N2, Cl2,Br2 ,Al ,Si, Sn ,O2 ) او داسی نور... څرنګه چی په یواتوم کی همیشه دپروتونونواوالکترونونوشمیرسره یوشان دی نودا دواړه عددونه صفرسره مساوي دي. ۲: همدارنګه په پورتني سلسله کی چی وروسته دفلورین عنصرڅخه نسبت نورعناصروته الکترونیګاتیف عنصراکسیجن دی چی اکسیدیشن نمبریی(-۲) دی داعنصرد فلورین عنصراوپراکسایدونو دمرکباتوڅخه پرته اکسیجن دفلورین په مقابل کی مثبت ولانس اوپه ډای سوډیم اکساید (Na2 O) اوهایدوجن پراکساید(H2O2) کی منفی یوولانس(-۱) لری. ۳: نظرپورته سلسلی ته دهایدروجن اتوم داکسیدیشن نمبرپیژندل اهمیت لري ځکه چي هایدروجن دالقلي مرکبونواوتیزابي مرکباتود ترکیب مهم جزدی ، نودهایدروجن عنصرپه مقابل کي ټول هغه عناصرچي الکترونیګا تیوتي سلسله کی دهایدروجن څخه ښي خوا ته واقع وي دهایدروجن په نسبت الکترونیګا تیف دي لکه: برومین (Br2) نایتروجن (N2) اکسجن (O2) اونور... په ټولو عناصروکې داکسیدیشن اوریډکشن نمبرونو حاصل جمع مساوي په صفرسره کیږی ،ځینی عناصرپه مختلفومرکبا توکی ډول ډول اکسیدیشن نمبرونه لري اوهمیشه دتعامل کونکي جزتابع وي. ۲: ریډوکس تعملات ریډوکس تعاملات هغه تعاملاتوته ویل کیږي چی په هغه کی داکسیدیشن اوریډکشن دواړه عملې اجرأ شي ، یعني ریډوکس (Redoxe) له دوه کلموڅخه لاس ته راغلي چی (Red)  دریډکشن او (Oxe) داکسیدیشن دعملې څخه نماینده کوي چی مونږدواړه عملې ځانته ځانته څیړو. اکسیدیشن داکسیدیشن عملیه دهغی عملې څخه عبارت دي چي په کیمیاوی تعملاتوکې دعناصرواتومونه خپل ولانسي الکترنونه نورواتومونوته ورکوي یاهغه عملیه ده چي یواتوم دخنثی حالت څخه یو چارج داره حالت ته راګرځوي او مثبت چارج غوره کوي یعني اکسیدیشن درجه یی ورسره زیاتیږي. مثال: کله چی اوبه جوړیږی هایدروجن خپل الکترون اکسیجن ته ورکوی او هغه عناصرچی خپل الکترون دلاسه ورکوي نواکسیدایزکیږي یا په بل عبارت دکیمیاوی تعاملاتو په وخت کي الکترونونوورکلوته اکسیدیشن ویل کیږي نو دلته مونږ ویلاې شوچی اکسیدیشن بی داکسیجن دنصبولو څخه هم صورت نیسي مثال: که اوسپنه سره کړای شي داکسیجن سره سوځي اوداوسپنې اکسایدتولیدوي. 2Fe+O2		2FeO 2Fe2 O3	  4Fe+3O2
چی په لومړئ مرحله کی داکسیجن داکسیدیشن نمبر(-۲) اواوسپنه (+۲) لری اکسیدیشن امکان لری چی دازاد اکسیجن په نه شتون کی دترکیبی اکسیجن لرونکی مرکباتوپه واسطه هم ترسره شي دمثال په ډول:2KClO3 + 3S                                       2 KCl + 3 S                 په پورتنی تعامل کی دKClO3 داکسیدایزکونکی په توګه عمل کوی اوسلفرارجاع کیږی مګرلاندی تعاملات داکسیدیشن اوریډکشن دتعاملاتوڅخه نه دی ځکه دتعامل کونکوموادو د اتومونو د اکسیدیشن نمبرونه دمحصولاتو له جوړیدوڅخه وروسته هم په خپل لومړنی حالت پاتې دي. BaO + H2O 			    Ba(OH)2 NaOH + H2SO4                         Na2SO4 + 2H2O داکسیدیشن او ریډکشن عملیه په کیمیاوي تعملاتو کې په یووخت کې ترسره کیږې اوداخیستل شووالکترونونوشمیردبایللوشوود شمیرسره مساوي وي چي مجموعه یی صفرده ، داچی د یوې کیمیاوي مادي ریډ کشن داکسیدیشن سره په یووخت کی ترسره کیږی په هره اندازه چی دعناصروداتومونوالکترونیګاتیوتي یې زیاته وي په همغه اندازه دهغه اکسیدایزکوونکي (اکسیداني) خاصیت زیاتیږي چی داخاصیت په غیرفلزي عناصروکي زیات دي بر عکس هرڅومره چې دعناصروالکترونیګاتیوتي خاصیت ټیټ وي په همغه اندازه دهغه اکسیداني خاصیت ضعیفه اودهغه ارجاعي ځانګړتیا قوي کیږې. وروسته کیمیادانان دي ته متوجه شول چي غیرفلزي جسم دیوبل جسم سره هم داکسیدیشن دتعاملاتوته ورته تعاملات سرته رسوي داهم اکسیدیشن بلل کیږي. C +2F2            CF4       یا      H2+ Cl2                2HCl H2 + F2             2HF
O2 + 4e-                    2O-2                1 Fe+2- 1e-                   Fe+3             4 e – نقره او دکلوراید انیون دواړه احیأ ګردی اوH+ اکسیدانت دی ولی H+ دومره قوی اکسیدانت ندی چی دنقری څخه الکترون واخلی نو ځکه نقره دمالګی دتیزابو سره تعامل نه کوي. ۴:مثال : دبروم داوبو اودفرس سلفیټ تر منځ دتعامل امکان وګوری اومعادله یی ولیکئ؟ جواب : بروم یو اکسیدانت دی دهغه په مقابل کی باید یواحیأ ګرموجود وی چی دبروم سره تعامل وکړی دFe+2 اوSO4-2 له جملي څخه Fe+2 احیأ ګرکیدای شی مګرپه SO4 کی چي دسلفراکسیدیشن درجه اعظمي (+۶) ده نود (SO4-2 ) ایون احیأ ګرکیداي نشي پس لیکوچي: Br2o + 2e-                  2Br -              1 Fe+2-2e-                   Fe+3      2 Br2o(aq) + 2Fe+2(aq)                          2Br (aq) +2Fe+3 (aq) ۵: رقیق ناییتریک اسید داوسپنی سره تعامل کوی. a : که دتیزاب مقدار په کافی اندازه زیات وی نوووایاست چی دلته NO  NO2  Fe+2 اوکه Fe+3 جوړیدای شي. جواب:- a : درقیق نایتریک اسید اوداوسپنی دتعامل څخه NO اوFe+2 لاس ته راځی خوکه دتیزاب مقدار کافی زیات وی نوFe+2 نورهم اکسیدایز کیږی او Fe+3 جوړیږي.
4H+ +NO3+5 +3e-               NO+2      3      1 Feo -3e-                 Fe+3           3        1 4H+ + NO3+5+ Feo                 NO(aq)+Fe+3+2H2O داکسیدیشن اوریډکشن الکترونیک تعریف (Ox-Red Electronic Definition) دپخوانی تعریف په اساس داکسیجن تعامل دنورووعناصروسره داکسیدیشن په نوم یادیږي. مګریوشمیرنورتعاملات مو هم ولیدل چی په هغوې کې اکسیجن مداخله نه کوي چی بیا هم دغه تعامل ته اکسیدیشن ویل کیږي. 2Mg + O2            2Mg++O- - Mg + Cl2               Mg++Cl2- - دپورتنیوتعاملاتو له مخي ویلاې شو چی اکسیدیشن دهغه ټولو تعاملاتوڅخه عبارت دي چې په هغه کې اکسیدیشن نمبرزیاتوالی مومي یا تغیرکوي دمثال په ډول : مګنیزیم اکساید داکسیدیشن تمبردصفرنه +۲ ته پورته کیږی یا زیاتوالی مومی پدی اساس داکسیدیشن نمبرزیاتوالی ته اکسیدیشن ویل کیږی. همدارنګه ځینی مثالونه واضح کوی چی اکسیجن داکسیدیشن نمبردصفرڅخه منفی دوو(-۲) ته کمه شوي او دکلورین اکسیدیشن نمبردصفرڅخه منفي یو(-۱) ته کم شوی نوپه دي اساس داکسیدیشن نمبرتنقیص ته ارجاع وایې. څرنګه چې په دی ډول تعاملاتوکې دالکترون راکړه ورکړه صورت نیسي نوویلای شوچي دالکترون ازادیدل داتوم یا داتومونودګروپ څخه داکسیدیشن په نوم یادیږی ، اودالکترون یو ځای کیدل دیو اتوم یا داتومونو دګروپ سره دریدکشن په نوم یادیږي. داکسیدیشن اوریډکشن اصطلاحاتو پرځای پروفیسورای سی  فرانکلین(A, C Frankline) دالکترونیشن او ډی الکترونیشن (Electro nation and De Electro nation) اصطلاحات استعمال کړي. نوموړی اکسیدیشن ته ډي الکترنیشن اوریډکشن ته الکترونیشن اصطلاحات کارولي دي. مثال : سوډیم کلوراید دتجزیې څخه الکترولیزپه وسیله په انود (Anode) کی دکلورین ګازجوړیږي په حقیقت کی ازاد شوي الکترونونه په انود کې پاتي کیږي 2Nacl +2H2O                HO- +H+ + Cl- + Na+ 2Cl-              Cl2+2e- دغه تعاملاتو ته انودیک (Anodic Oxidetion) اکسیدیشن وایي. په محلولونو کې داکسیدیشن او ریدکشن تعاملات په الکترودونوکی هم صورت نیسي لکه لاندي مثالونوکې : 2Na±o         Na+1 + 1e- Cl2±o           2Cl- + 2e- 2Na±o + Cl2              2NaCl همدارنګه یو مشابه الکتروني انتقال په هغه وخت کی چی اوسپنه په فلورین کی سوځي هم صورت نیسي. 2Fe – 3e-          2Fe+++ F + 6e-              3Fe2- 2Fe + 3F2               2Fe+2F3 مثال واضح کوی چې کله یوجسم الکترون ازادوی بل جسم باید موجود وی چی الکترون واخلي نو ځکه ریدوکس تعاملات ( Red – Oxe) هم زمان واقع کیږي د دی تعاملاتوپه منځ کې همیشه کیمیاوی توازن موجودوي.
۲-دنیمګړوتعاملونومیتود(دایون الکتروني میتود)په دي میتودکې دمعادلی جلابرخې داکسیدیشن اوریډکشن پروسی لپاره دهغوي جمع کول،په مجموعي ډول په ایوني معادلوکې په پام کې نیول کیږي ،دا میتوددنیمه ایوني میتود په نوم هم یادیږي،په دي میتود کې رښتینی ایونونه چې په اوبلن محلول کې شتون لري،یاداشت کیږي چې دایونوشمیردیاداشت څخه وروسته دریډوکس له معادلی دواړه خواوسره مساوی کیږي. په دي میتودکې لازم دیچې نه یوازی داکسیدی کوونکي او ارجاع کوونکو ضریب پیداکوی بلکې دتعامل محیط داوبو،تیزابو،القلیودمالیکولونوضریب هم پیداکیږي، دالکترونونوارقام ځانګړتیاوته اړه لری کوم چې اکسیدی کوونکو پوسیله اخیستل شوي دي اویاداچې دارجاع کوونکوڅخه جلاشوي دي ددي امکان شته چې الکترونونه بدلون ومومي،پدی حالت کې محیط دکیمیاوی پروسو دبدلون لامل هم ګرځیدلی شي .په القلي محیط کې PH>7اوتیزابي محیط کې PH<7په خنثي محیط کې PH=7 که چیرې PH=1وي ،هایدروجن پراکساید دایودین پرعنصراغیزه اچوي هغه اکسیدی اوپه ترکیبې ایودین ئی بدلوي اوداکسیدی کوونکی په توګه ځان ښکاره کوي. 5H2O2 + I2 → 2HIO3 + 4H2O دتعامل محیط ممکن تعامل دي ته اړکړي چې یو لوری ته میلان ولري ،دابدلون هم دتعامل کوونکوموادوغلظت پوری تړلی ده. داکسیدیشن اوریډکشن دتعامل معادله په درې پرله پسی پړاونوکې دوام کوي: ۱- هغه پړاوچې ابتدائی محصولات ئی په لاس راځي. ۲- دابتدائی محصولاتوپړاو اودهغه تمرکز. ۳-نهايي محصولاتوپړاو. دتعامل ددویمې ظاهري مرحلې لپاره ، لازمه ده دمحصولاتو دټولیدوپه قاعده وپوهیږو: ۱-موندل شوي اتومونه دمثبت +4,+5,+6,+7اکسیدیشندرجې په لرلوچې داکسیدیشن اوریدکشن په تعاملونو کې تشکیل شوي وي ،داکسیجن له ایونونوسره تعامل کوي اورسوبونه د[RO4]-n[RO3]-mپه شکل جوړوي دبیلګې په ډول ClO4-1,CO3-2,SO3-2, MnO4-1,SO4-2اونور. ځینې وختونه Mn,S,C په حنثی محیط اوتیزابي محیط کې ډای اکسایدونه جوړوي چې دداسی عنصرونواکسیدیش نمبر+4وي اوهغه اکسایدونه عبارت دي له.SO2,MnO2,CO2امفوتیریک عنصرونه(Amphotric Elements)چې د+4,+3,+2 داکسیدیشن د درجولرونکی وی په القلي محیط کې دهایدرواکسایدونو کامپلکس مرکبونه په لاندې ډول تشکیلوي: [Me (OH) 4]-2, [Me (OH) 6]-3[Me (OH) 6]-2 عنصرونه دمثبت (+3,+2,+1)اکسیدیشن نمبر په لرلو سره په تیزابي محیط کې مالګی جوړوي. ۲- دزیاتی ایون شتون اودحدڅخه زیات اکسیجن(O-2)په تیزابي محیط کې دهایدروجن (H+)سره تعامل کوي ،دلږوتفکیک شوو اوبومالیکولونه جوړوي: O-2 + 2H+ → H2O ۳- له حدڅخه زیات داکسیجن دایون شتون په خنثی یاالقلي محیط کې داوبوله مالیکولونوسره تعامل کوي، د OH-ایون تشکیلوي: O-2 + H2O → 2OH- دهایدروجن (H+)زیاتي ایون په القلي محیط کې د(OH-)له ایون سره تعامل کوي اوداوبومالیکول په لاندي ډول جوړیږي. 2OH + 2H+ → 2H2O ۵-داکسیجن ایون (O-2)لږوالی په تیزابي یا حنثی محیط کې داوبوH2O له مالیکول څخه داکسیجن ایون جلاکیږي اوپه پایله کې دH+ ایون تشکیلوي. H2O → 2H+ + O-2 ۶-داکسیجن دایون نشتوالي په القلي محیط کې د(OH-)له ګروپونوڅخه داکسیجن ایون ایستل کیږي چې په پایله کې داوبومالیکول تولیدوي : 2OH- → H2O + O-2 ۷- دH+دایون دلږوالي اوکمښت په صورت کې په القلی محیط کې دریدوکس red oxتعاملونه داوبوله مالیکول څخه H+ایون جلاکیږي اود OH-ایون تشکیلوِی : H2o → OH- + H+
پایله څرګنده شوه چې د عناصروپه مالیکولونوکې د اتومونویا څواتومي ایونونو کي قیاسي چارج ته اکسیدیشن نمبرویل کیږي چي په مرکباتوکې دعناصرو یود بل سره د یوځای کیدو وړتیا ښئ.چی مونږ کولای شود بیلا بیلو ګروپونو د عناصرو اکسیدیشن نمبرې  وټاکو انتقالي عناصرد متفاوتواکسيديشني حالتونودرلود ونکې دي،ددې عناصرو په اتومونو  کی  د ولانسي قشر د سويو د انرژي سطح سره يو بل ته نږدې اوپه ډيرو اتومونو کی د  dسويه په  الکترونو ډکه نده نو ځکه زياتره ددې عناصرو په مرکباتو کی د  مختلفو اکسيديشني حالتونو لرونکي دي د اکسیدیشن نمرې ټاکنې لپاره   د ټولود مخه د عناصرو د الکترونو اخیستلوالکترونیګاتیوتی دسلسلی میلان ښایي چي وپیژنوچی په لاندی ډول یوشمیر عناصرو دالکترون اخیستلو میلان ښودل کیږی. Sc, K, S, L, Br, Cl ,N , O , F الکترون اخیستلو میلان د فلورین په طرف زیاتیږي د ټولوعناصروداکسیدیشن نمرې په عادي حالت کي صفرقبولې شویدي. دفلورین عنصر نسبت نوروعناصروته الکترونیګاتیف دی .اکسیجن اکسیدیشن نمبر -۲ده خو په پر اکسایدونو کې -۱ ده لکه په هایدوجن پراکساید(H2O2) مرکب کې. دهایدروجن اتوم داکسیدیشن نمبرپیژندل اهمیت لري ځکه چي هایدروجن دالقلي مرکبونواوتیزابي مرکباتود ترکیب مهم جزدی چی په زیاترو مرکباتو کې +۱ اوپه هایدرایونو کې -۱ اکسیدیشن نمره لري.د اکسیدیشن د درجې د تغیر له مخې تعاملات په اکسیدیشني ارجاعي او غیر اکسیدیشني او ارجاعي تعاملاتو ویشل کیږي. په دي ډول تعاملونوکې دمرکب دمالیکول یوه برخه اکسیدې کوونکې دنده اودهغه بله برخه دارجاع کوونکي دنده ترسره کوي.ددوومیتودوپربنسټ کیدای شی ریدوکس تعاملونه ترتیب اوبیلانس کړو: الکتروني بیلانس میتود او دنیمګړوتعاملونومیتودچې په دې میتود کې دمعادلې جلابرخې (د ایوني تعامل نیمه معادله) د اکسیدیشن اوریدکشن بهیر لپاره دهغه وروستنې جمع کول په مجموعي ډول په ایوني معادلې په پام کې نیول کیږي،دامیتوددنیمه ایوني تعاملونودمیتود په نوم هم یادوي،په دی  میتود کې لازم دې چې نه یوازې داکسیدی کوونکواویاارجاع کوونکوضریب پیداشي؛ بلکې دتعامل دمحیط داوبو،تیزابو،القلیودمالیکولونوضریب هم پیداکيږي.
مأخذونه ۱- اڅکزی، درویزه،(۱۳۸۷ل)، عمومي کیمیا اوغیرعضوي کیمیاهجری شمسی نارنج خپرندویه ټولنه. مخونه ۲۳۰-۲۳۵ ۲-حکیمي.محمد،(۱۳۸۸)،شیمي معدني ۱، انتشارات دانشګاه پیام نور، تهران ۳-ماموند،خیرمحمد ،(۱۳۸۱ل)، عمومي کیمیا.دافغانستان کلتوري ټولنه. مخونه ۶۰-۷۲ او۸۰-۸۵ ۴- مندوزی،عارف الله،(۱۳۷۹ل)،عمومي کیمیامومند کتاب پلورنځی. مخونه ۱۱۵-۱۲۰ او۱۴۵-۱۴۸ ۵- نهالګر، شیرمحمد، (۲۰۰۶ع)،د کیمیادعلم بنسټونه میهن کتاب پلورنځی. مخونه ۳۰-۳۳ او۴۰-۴۵ ۶- Laurel Dingrando, kathleev. Grengg. Glencoe chemistry M C-5GRAW  Hill  Companies(2002) pages(635-640). ۷- Dr.R.S.Arora.M.SC.Entrance Examinat ion chemistry X -۶university Delhi (2002) pages (64-68) ۸- Http//:wikipedia.com/redox reactions
يعقوب کندي
ابو يوسف يعقوب كندي لومړنې مسلمان فيلسفو دى. په سوېلي عربو كې د اوسېدو له وجې په (فيلسوف العرب) باندې هم پېژندل كېږي. دده د پيداېښت په اړه تاريخ كومه كره نيټه نده ښودلې. خو داسې انگېرل كېږي، چې د نهمې زېږدې پېړۍ په نيمايي كې د كوفې په ښار كې زېږېدلې وي. دا خبره هم مالومه ده، ېچ دې د عباسي واكمن مامون الرشيد په پير كې ژوند كاوه، او د المتوكل باالله تر مړينې هم ژوندې وو.
ليكنې
left|thumb|300px تركوم ځايه چې د كندي د ليكنو خبره ده، ده په مختلفو علومو لكه، فلسفه، منطق، هندسه، شمېرپوهنه، ټنگټكور، ستورپېژندنه، رنځپوهنه، جدل او سياستپوهنه كې بې شمېره ليكنې كړي او بې شمېره كتابونه يې په پوهنيز ميراث كې پرېښي، چې ددې كتابونو يو اوږد لړليك ابن ابي اسبيعه او ابن نديم په خپلو كتابونو كې راوړي دي. ددې كتابونو وېشنه يې په لاندې توگه كړې:
left|thumb|300px
علي بن أبي طالب بلخي
د حنفي ابو حسن علی بن ابی طالب بلخي امام او د بلخ د څارنې مشري یې په نیلي جومات (مزار شریف) کې موقعیت ته منسوب کړه۔
پلسيوسور
پلسيوسور(په لاتين:Plesiosaurus) د سمندري غوښه خوړونکي او هگی اچونکي ډانگسرانو څخه وو چی د ټرياس( ۲۴۵ میلیونه کاله مخکې) د وخت څخه د کرتاسې ( ۶۵ میلیونه کاله مخکې ) تر وخت پورې یی ژوند کاوه. د پلېسيوساورس هډوانه په ۱۹مې پېړۍ کې د انگلستان ته څېرمه وموندل شو.