cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انځور خبريالي
[iد ورځپاڼو په مخپسولنه كې انځورونه ستر رول لوبوي. هنري ايډيټر د انځورونو په مرسته د ورځپاڼې ښكلا او پسولنې (لې اوټ)ته زړه راښكون ور بښي، ځكه ښكلا او پسولنه د نننيو ورځپاڼو ډيره مهمه ښېگړه او اړتيا بلل كېږي. په ورځپاڼو كې انځور خپراوى له 1920 كال را وروسته پيل شو. ځينو خبري رسنيو به ورځپاڼو ته دتار له لارې انځورونه استول. د امريكا د متحدو ايالتونو اسوسي ايټېدپرېس(اې پي) لومړنى خبري اژانس و، چې پر 1932 كال يې د جنوري په لومړۍ نيټه ورځپاڼو ته د انځور استولو بهير بشپړ كړ. تر دې وروسته په ورځپاڼو كې د اژانسونو انځورونه هم خپرېدل. د ټلويزيون په نوېستنې (اختراع) سره ورځپاڼې اغيزمنې شوې، ځكه ټلويزيون يوه بشپړه انځوريزه وسيله ده، چې سيالي يې د ورځپاڼو په وس كې نه ده. د رنگه انځورونو په نوښت سره د ورځپاڼو په زړه راښكون كې لا زياتوالى راغى. تر 1990 كال وروسته په افغانستان، پاكستان ( او ورڅېرمه سيمو) كې د رنگه خبري انځورونو خپراوى پيل شو. په رنگه انځورونو سره د ورځپاڼو په ښكلا كې زياتون راغى، هرې ورځپاڼې او رسنۍ هڅه كوله د خبرونو د معيار ترڅنگ د ورځپاڼې يا رسنۍ انځوريزې ښكلا ته هم پام وكړي. رنگه انځورونه يوازې په خبرونو پورې تړاو نه لري، بلكې له اونيزو خپرونو، مجلو، مركو، خبرو اترو او فيچرونو سره هم خپريږي.
خبري عكاسان د خبرونو او پېښو د انځورونو ترڅنگ د اونيزو او ځانگړو ورځنيو رنگه خپرونو لپاره هم انځورونه برابروي. خبري انځورونه له نورو عادي او ورځنيو عكاسيو سره توپير كوي.خبري عكاسان له پېښې او خبرسره سمې سوژې ټاكي اوپه يوه ځانگړي مهارت سره يې انځورونه اخلي. خبرعكاسان، چې په كوم مهارت سره انځور اخلي، عادي او بازاري عكاسان يې له مهارت اوتكنيكونو ناخبره دي. همدا راز د رڼا كابو كول او د سيوري او نورو څيزونو پامنيوى يوه ځانگړې وړتيا غواړي او دغه وړتيا يوازې له انځوروال (فوټو ژورنالست) سره ده. عام يا د عكسخونو انځورونه په ورځپاڼو كې د خپراوي وړ نه دي. ددې اپوټه په ورځپاڼو او اخبارونو كې داسې انځورونه خپريږي،چې خوځون او بوختيا( اكټيويټي) ولري. د ساري په ډول،يو چېرته خبري غونډه يا غونډې ته وينا كيږي،فوټو ژورنالست يې له بېلابېلو زاويو انځورونه اخلي،چې په خپراوي كې يې حركت تر سترگو شي. انځور تر هغه مهاله بېخونده او نيمگړى وي تر څو خبر ور سره نه وي او خبر تر هغه د لوستوالو تنده نشي ماتولى، ترڅو انځور ونه لري. يانې خبر او انځور يو له بله سره تړلي دي. په ورځپاڼو كې ډېرى خپريدونكي انځورونه له شخصيتونو، پيښو،هلو ځلو،ورزش، ښكلا،جنس،وېرې او ډار سره تړاو لري. انځور بايد روښانه او سپيڅلى واوسي،چې په چاپ كې خپ او تياره رانشي. د انځور د روښانتيا لپاره په كار ده د انځوراخستنې پرمهال پر رڼا كنټرول ولرو او د انځوراخستنې پر مهال ټول شته خنډونه له مخې لرې كړو. كه چيرې انځوريزې خبريالۍ ته لنډه ځيرنه وكړو دا خبره به جوته شي، چې انځور د خبر له يوې مهمې برخې نه پرده اوچتوي. لوستوال د ويونو په پرتله له انځورونو ډېر اغيزمنيږي. انځور د لوستوالو په ذهنونو كې د پېښې رښتينولي انځوروي. د نړيوالو پېښو پرلپسې انځور خپراوى پېښې په يوه پرلپسې او پرله غښتي ډول را وړاندې كوي.
دانځوريزې خبريالۍيوه ستره گټه تفريح هم ده. د طبيعي پېښو او منظرو انځورونه د انسان زړه ته ډاډ او سكون بښي. دهنرمندانو انځورونه هم په لوستوالو كې دتفريح هيلې غوړوي. كه څه هم مثبته چاره نه ده، خو نن سبا د رسنيو سوداگريزه وسيله گرځېدلې ده.
د انځوريزې خبريالۍ ځانگړنې
د انځوريزې خبريالۍ ځانگړنې په لاندې ډول دي: اغيز: له انځورسره لوستوال له پېښې سم او ښه اغيز اخلي. يوازې پرليكنيو توكيو د لوستوالو تنده نه خړوبيږي،انځوركولاى شي هغوى دخبر لوستو ته وهڅوي. دساري په ډول،د دوو پېښو ترمنځ دټكر په بڼه كې د شلو كسانو د مړينې خبر به ښايي هومره اغيزناك نه وي څومره ،چې د انځور په ملتيا اغيزناكتوب مومي.
سملاسي پوهېدا:
انځوركولاى شي لوستوال سملاسي پر پېښه وپوهوي. يوكوچنى انځور د زرگونو كلمو ښكارندويي كوي. څرگنداوى او هر اړخيزتوب: په انځور سره په خبر كې څرگنداوى او بشپړتيا يا هر اړخيزتوب رابرسېره كيږي.
زړه راښكون:
د انځورونو له امله د ورځپاڼو په ښكلا كې زياتون او په لوستوالو كې زړه راښكون پيدا كيږي. په انځورونو سره لوستوالو ته يو ډول ډاډ او تسكين وركول كيږي.
تفريح:
ډېرى انځورونه لوستوالو ته د تفريح زمينه برابروي. د موسم بدلون، جالبې پېښې، دمېرمنو غونډې، خندوونكې صحنې او دهنر او موسيقۍ انځورونه په لوستوالو كې د تفريح مينه پنځوي. يانې لوستوالو ته په ذهنې اودماغي توگه يو ډاډ او خوشالي وربښي.
د ژورنالستيكي انځورونو ډولونه
ژورنالستيكي انځورونه په لاندې برخو وېشل كېږي: الف: د پېښو انځورونه: دغه انځورونه تر ډېره بريده پر پېښو اود پېښو پر بېلابېلو توكيو غږيږي. د وژنې لوټ،غلا، تښتونو او ... انځورونه د پېښو په انځورونو كې شمېرل كيږي. ب: خبري انځورونه : د ورځنيو خبري پېښو اخستل شوي انځورونه د خبري انځورونو په نوم ياديږي. د ساري په ډول، دغونډې، لاريون،خبري غونډې اوڅيړنغونډو (سيمينارونو) انځورونه د خبري انځورونو په اډانه كې راځي. په ورځپاڼوكې ډېرى خپروېدونكي انځورونه خبري انځورونه وي. دغه انځورونه (له كسانو پرته) د يو ځل خپرېدو وړتيا لري، يانې په ځلونو يې نشوكارولى، ځكه خبري انځور د خبر په څېر خبري ارزښت لري او دغه ارزښت كه له يوې ورځې و بلې ورځې ته وځنډول شي، د وخت تيريدا له امله خپل اغيز او خبري ارزښت له لاسه وركوي. 3- فيچر انځورونه : د لوستوالو د تفريح او زړه راښكون لپاره د ورځپاڼې په رنگه مخونو او اونيزو خپرونو كې د رنگه انځورونو خپراوى، دفيچر انځورونو په نوم ياديږي. دغه انځورونه له تصنع نه لرې اوله فطرت سره نږدې برېښي. د دغو انځورونو دكار دايره ډيره پراخه ده اوتر كارېدا وروسته له منځه ځي. 4- د كسانو انځورونه: د نوموتو كسانو انځورونه د هغو له بيانونو او خبرونو سره يوځاى خپريږي. د ورځپاڼې عكاسان د كسانو د انځور اخستې پرمهال د هغوى پر خبرو تميږي او دڅېرې ټولې اغيزې يې په پام كې نيسي. دغه انځورونه په ځلونو ځلونو كارېدلى شي او دورځپاڼو په انځورخونه (فوټولايبريري)كې خوندي كيږي. ښه داده،چې د كسانو انځورونه وخت په وخت نوي شي، لوستونكي زاړه او سولېدلي انځورونه نه خوښوي. 5- ورزشي انځورونه (: په انځور خبريالۍ كې ورزشي انځورونه يو ځانگړى ځاى لري. له انځورونو پرته د لوبو خبرونه خپل اغيز او زړه راښكون له لاسه وركوي. په ډېرى ورزشي انځورونو كې هر عمل (اكشن)او سټايل را بر سېره كيږي.
د انځور موندنې سر چينې:
د ورځپاڼو (او نورو چاپي خپرونو) انځورونه له لاندينيو سرچينو څخه تر لاسه كيږي: 1- د ورځپاڼو عكاسان: سترې او نوموتې ورځپاڼې او رسنۍد انځوراخستنې لپاره ځانگړي عكاسان ټاكي. دغه عكاسان د ورځپاڼې همېشني كاركوونكي وي او شمېريې د ورځپاڼې په اړتيا او څرنگوالي پورې اړه لري. دغه عكاسان ديوه مشر عكاس تر څارنې لاندې كار كوي. له خبريالانو سره نږدې اړيكي ساتي. خبريال چې كله د خبر اخستنې لپاره سيمې ته وځي، عكاسان هم ورسره بيايي. په غونډو اوسيمينارونو كې د گډون لپاره عكاسانو ته مخكې له مخكې بلنليكونه استول كيږي، خو سملاسي اوبيړنيو پېښو ته بايد تيار او چمتو و اوسي. عكاسان د ورځنيو پېښو او بوختياوو انځورونه له خبري ايډېټر سره شريكوي. كه انځور غير معمولي(ايكسكلوسيو) و په انځورليك(كپشن) كې يې د عكاس نوم هم راځي. ورځپاڼې او په ټوليز ډول خبري رسنۍ خپلو عكاسانو ته پر نورو هغو ډېر ارزښت وركوي او غواړي لومړى يې د خپلو عكاسانو او ورپسې د نورو هغو انځورونه خپاره شي. 2- ازاد عكاسان: د ورځپاڼو او خبري رسنيو لپاره ځينې داسې عكاسان هم كار كوي،چې له رسنيو سره په رسمي ډول تړاو نه لري، خو د ورځپاڼو او رسنيو د اړتياوو په پوره كولو كې رغنده رول لوبوي. دغه عكاسان د خپلو انځورونو په بدل كې پيسې اخلي. 3- اژانسونه : ځينې خبري رسنۍ پر خبرونو سربېره ورځپاڼو او اخبارونو ته انځورونه هم برابروي. د ساري په ډول، په پاكستان كې اين، اېن آى او آن لاين،چې پر خبرونو سربېره انځورونه هم برابروي. دغه انځورونه د بريښناليك له لارې استول كيږي،خو ورځپاڼې يې په خپراوي كې ازاد لاس لري، يانې د خپرېدا او نه خپرېدا پريكړه يې د ورځپاڼو د چارواكو په لاس كې ده. 4- انځورخونه : هره ورځپاڼه (اونيزه او بله چاپي خپرونه) د انځورونو دخونديتوب لپاره يوه انځورخونه يا (فوټولايبريري) لري، چې د نړۍ او هېواد د مهمو كسانو
د انځورونو اېډيټ:
د انځورونو اوډون(اېډېټ) يوه ځانگړې وړتيا غواړي. خبرخونې يا(نيوزروم) ته ورځني راتلونكي انځورونه په خپله اره بڼه د خپراوي وړ نه وي. په دغو انځورونو كې لومړى د ښه او خراب انځور غورچاڼ ترسره كېږي او وروسته غوره شوي انځورونه اېډيټ كيږي. كه چېرې انځورونه په غونډه او ويناوالو پورې اړوند و اوسي، د ويناوالو مخونه بايد د خلكو پر لور وي، نه پر بل لور. اضافي برخې غوڅيږي او هڅه كيږي انځور لږ ځاى ونيسي. د مهمو پېښو انځورونه يو تربله تړل كيږي او په يوه كرښه په كوچنۍ كچه خپريږي، څو يوخوا ځاى وسپمول شي او له بلې خوا د پېښې په روښانتيا كې اغيزناك تمام شي. د ډيجيټل او پرمختللو كمرو ډېرى انځورونه په فوټوشاپ او نورو كمپيوټري پروگرامونو كې اوډل كېږي. د انځورونو وړول، غټول، رڼا، توروالى، نښلول، د اضافي ځايونو لرې كول، شاغالى(بك گرونډ) او نورې اړوندې چارې په كمپيوټري پروگرامونو كې تر سره كيږي (ژ). همدا راز د انالوگ كمرو انځورونه د سكينر له لارې كمپيوټر ته لېږدول كيږي، دغه مهال د انځوركچه، مخ اړول او نورې اړوندې چارې دكمپيوټري پروگرامونو په مرسته ترسره كيږي. وروسته انځور بشپړيږي اوپه رڼه پاڼه (ټرېسنگ پېپر) كې چاپيږي او يا په كمپيوټر كې د ورځپاڼې په اړوند مخ كې نښلول كيږي.
د انځور خبريالۍ اخلاق:
د خبريالۍ په څېر انځورخبريالي هم يو څه اخلاقي معيارونه په پام كې نيسي. د نړۍ هيڅ قانون هم خبرى رسنيو ته د بې مهاره اوښ په څېر خپلواكي نه وركوي. انځورخبريالۍ ته هر هېواد د خپل ټولنيز ژوند په اډانه كې يو څه اخلاقي معيارونه ټاكلي، خو زموږ په څېر يو څه هېوادونه شته، چې دغه آر ته ډېره لږ پاملرنه كوي. د نړۍ ډېرى مهذب ولسونه پردې يوه خوله دي،چې پاروونكي انځورونه خپاره نه كړي، خو زموږ په ټولنه كې د عكاسانو لپاره داسې ځانگړي ارونه نه دي ټاكل شوي، چې له هغو سره سم عمل وكړي، خو عكاس او خبري رسنيو ته په كارده،چې د پاروونكو انځورونو له خپراوي ډډه وكړي. همداراز د خلكو پر شخصي ژوندانه انځورخپراوى له قانون او اخلاقي ارونو سرغړاوى دى. د ورځپاڼو او خبري رسنيو عكاسان د يوچا دشخصي ژوندانه د انځورخپراوي حق نه لري. داسې انځورونه هم بايد خپاره نشي،چې د انسان پر طبع بدلگيږي. د ساري په ډول،د سويو كسانو، سختو ټپيانو او مړو انځور خپراوى په ټولنه كې ويره، ډار او انديښنې خپروي. د برېټانيې د شهزادگۍ ډيانا د شخصي ژوند د انځورخپراوي پر سر د عكاسانو او خبريالانو ترمنځ سيالي وه، آن تردې، چې مرگ هم د انځور اخستنې پرمهال پرې ورپېښ شو. تر دې پېښې وروسته د برېټانيې عكاسان ترسختو نيوكو لاندې راغلل او خلكو غوښتنه وكړه ،چې عكاسان دې په يوه قانوني اډانه كې خپلې چارې پرمخ بيايي او د خلكو د ځاني ژوندانه له چيړلو دې لاس واخلي.
د انځور خپراوي پر مهال په كار ده لاندې ټكيو ته پاملرنه وشي:
الف: د نړۍ هيڅ قانون هم عكاسانو ته د چا په ځاني ژوندانه كې د ورننوتو اجازه نه وركوي. د خلكو له اجازې پرته انځورخپراوى له اخلاقي ارونو سر غړونه بلل كېږي، خوكه چېرې كوم هېواد دښمنه كس پلټل كېږي، انځور خپراوى يې د عكاسانو او خبري رسنيو مهمه دنده ده. ب: د وېرې او ډارزېږوونكو انځورونو له خپراوي دې ډده وشي. ج: د لوڅو او لغړو انځورونو پر خپراوي دې بنديز ولگول شي. د: خبري رسنۍ بايد هېوادنيو،ټولنيزو دودونو ته د درنښت په سترگه وگوري، د ټولنې او دودونو ضد انځورونه بايد خپاره نه كړي.
هـ: له هغو انځورخپراويو بايد ډده وكړي، چې له يوه منفي كردارنه اتل جوړوي. و: د انځور رښتينولي بايد خوندي شي، يانې لويې غونډې وړې او وړې لويې ونه ښودل شي. دغه كار د خبريالۍ له ارونو سره په ټكر او د خبري رسنيو په زيان تماميږي.
د انځورونو راكړه وركړه :
د ورځپاڼو عكاسان يو تر بله انځورونه بدلوي، خو د ورځپاڼو چارواكي پرې څه نيوكه نه كوي. د انځورونو تبادله له دې امله اړينه ده، چې ورځپاڼې له دريو څلورو زيات عكاسان نشي گومارلى. په دغو دريو څلورو كې يو په اونيزه رخصتي ځي، پاتې دوه يا درې عكاسان نشي كولاى د ښار ټولو غونډو او ناستوته لاړشي. د ښار زياتره غونډې او پروگرامونه ماښام مهال جوړيږي، عكاس په يو وخت يوازې يوې غونډې ته رسيدلى شي، خو دورځپاڼې چارواكي غواړي نورې مهمې غونډې هم عكاسي شي. ددې مسالې اوارى دادى، چې عكاسان په خپل منځ كې گډكار او اړيكي ټينگ كړي. له ټاكلي پروگرام سره سم عكاسان غونډو او ناستوته ځي، انځورونه اخلي او په پاى كې يې يو تربله سره بدلوي. دلته ددې خبرې يادون هم اړين دى، چې د انځورونو تبادله (اېكسچنج) يوازې په ورځنيو پېښو پورې تړاو مومي، غيرعادي انځورونه نه تبادله كيږي، ځكه هره ورځپاڼه غواړي داسې خبرونه او انځورونه خپاره كړي،چې په نورو هغو كې نه وي او خلك د ورځپاڼې پېرنې ته رامات كړي. په غير عادي انځورونو سره د ورځپاڼو په محبوبيت كې هم زياتوالى راځي.
انځورليك (كپشن):
په ورځپاڼو كې تر خپرېدونكو انځورونو لاندې، چې كومه سپړنه ليكل كيږي، انځورليك(كپشن) بلل كيږي. له انځورليك پرته انځور سپړنې ته اړتيا لري. ښه انځورليك په يوه منځني انځور كې هم راتلاى شي،خوبد انځورليك نه يوازې دا چې بد تماميږي، بلكې د انځور اغېز هم له منځه وړي. ښه انځورليك د انځور په سپړنه او اغيزكې مرسته كوي، په لوستوالو كې زړه راښكون پنځوي او سوچ او فكر ته يې اړ باسي. په انځورليك كې بايد د انځور ټول اړخونه په پام كې ونيسي،داسې نه، چې يو نيم توكى يې په دې لامل له سپړنې و باسو، چې لوستوال يې پېژني يا پرې پوهيږي.
انځورليك په دوه بڼو ليكل كيږي، يوه يې رسمي او بله يې نا رسمي بڼه. رسمي انځورليكونه د ورځپاڼو تر ورځنيو انځورونو لاندې ليكل كيږي. د ساري په ډول ولسمشر د يوې غونډې مشري كوي، يا لومړى وزير غونډې ته وينا كوي. په نارسمي انځورليك كې ليكوال يا خبريال ځاني انگيرنې او تخيل له ادبي رنگ سره گډوي او انځورليك ترې جوړوي. دغه انځورليكونه ډېر كړاو غواړي او يوازې هغه كس يې ليكلاى شي، چې د ادبي ذوق او وړتيا څښتن وي. كله كله د انځورليك لپاره د شعر يوه مسره هم ټاكل كيږي. ليكوال: رياض ثاقب ژباړن: نذيرسهار
شمالي قطب
شمالي قطب یوه قطبي سیمه ده چې د ځمکې لرې شمال لوري ته پرته ده. شمالي قطب د شمالي سمندر، نږدې سمنرګیو( بحیرو) او د الاسکا (متحده ایالاتو)، کاناډا، فنلنډ، ګرینلنډ (ډنمارک)، آیسلنډ، ناروې، روسیې او سویډن له ځینو برخو نه جوړ شوی دی. د شمالي قطب په سیمه کې ځمکه په موسمي ډول په واوره او کنګل پوښل شوې وي، په ځانګړې توګه بې ځنګله ګنګل لایه (د ځمکې تر قشر لاندې یخ لایه) چې له سړو دښتو یا تندرا (بې ونې قطبي دښتې چې په کوچنیو بوټو پوښل شوې دي) نه جوړه شوې ده. د شمالي قطب سمندرونه په ډېری برخو کې په موسمي سمندري کنګل پوښل شوي وي. د شمالي قطب سیمه د ځمکې د ایکوسیستمومونو (د چاپېریال او ژوند اړیکو) په منځ کې یوه ځانګړې سیمه ګڼل کېږي. په دې سیمه کې دود او د هغې بومي وګړو له  سړو او سختو حالاتو سره تطابق کړی دی. په شمالي قطب کې د ژوند بڼه له کوچني سمندري ژوو (زوپلانکتون) او سمندري بوټو (فایتوپلانکتون)، کبانو او سمندري تي لرونکو حیواناتو، الوتونکو، ځمکنيو ژوو، نباتاتو او انساني ټولنو نه جوړه شوې ده. د شمالي قطب سیمه له نیمه قطبي سیمې سره ګډه پوله لري.
تعریف او رېښه
د Arctic لغت، د یونانی کلیمې ἀρκτικός (arktikos) نه اخستل شوی دی چې د "ېږ (خرس) ته نږدې یا شمال" په معنا دی او د  ἄρκτος (arktos) رېښه لري چې د ېږ یا خرس په معنا ده. دا نوم د اوسرا مجور (لویې ېږې) د ستورو له ټولګې نه اخیستل شوی دی، چې د آسماني فضا په شمالي برخه کې ځلانده دي، یا د اوسرا مېنور (کوچنۍ ېږې) د ستورو له ټولګې نه اخیستل شوی چې د شمالي قطب په آسمان کې ځای لري (اوس پولاریس، یا د شمالي قطب ستوري ته ډېر نږدې ځای لري).
دا چې په شمالي قطب کې کومې سیمې تر پوښښ لاندې راځي، بېلابېل تعریفونه شته دي. دا سیمه د شمالي قطب د حلقې شمال په توګه (شاوخوا 66° 34'N) یعنې د نیمې شپې د لمر او د قطبي شپې د نږدې سویلي پولې په توګه تعریف کېږي. د شمالي قطب بل تعریف چې د ایکولوژي پوهانو په اند ډېر مشهور دی، په شمالي نیمه کره کې هغه سیمه ګڼل کېږي چې په ګرمه میاشتې (جولای) کې د تودوخې درجه په منځنۍ توګه له ۱۰ سانتي ګرېد (۵۰ فارانهایت) نه ټیته ده، په دې سمیه کې تر ټولو وړاندې د ونو کرښه د دې سمیې په پوله کې نږدې له آیزوتیرم (ورته حرارت کرښه) سره موقعیت لري.
اقلیم
په تېرو ۳۰ کلونو کې د ځمکې د آیزوترم د پراخوالي له امله په هره لسیزه کې (شاوخوا ۵۶ کیلومتره یا ۳۵ مایله) قطبي سیمه (لکه څنګه چې د ونو د کرښې او تودوخې په بنسټ ټاکل شوې ده، د کمېدو په حال کې ده. د دې تر ټولو خطرناکه پایله د قطبي سمندري کنګل کمېدل په ګوته کېږي. د قطبي سمندري کنګل کمښت په اړه بېلابېلې وړاندوینې کېږي. ماډلونه د ۲۰۳۵ ز کال د سپتمبرله میاشتې نه پیل، تر نږدې ۲۰۶۷ ز کال پورې د دې کنګل د پوره اوبه کېدو وړاندوینه کوي.
بوټي
د شمالي قطب شنه سیمه له ټیټو بوټو، ګرامینیا (د غنمو له کورنۍ نه)، وښو، د ډبرو ګل او چمن نه جوړه شوې ده چې ټول په نسبي توګه د ځمکې مخ ته نږدې وده کوي او د بې ونو شنې دښتې (تندرا) را منځ ته کوي. د دې ټیتو بوټو له بېلګو نه یو د بیربېري بوټی دی. تر کومې کچې چې شمال لوري ته وړاندې ځو، د نباتاتو د ودې لپاره د اړینې تودوخې په کچه کې د پام وړ کمښت راځي. په وړاندې شمالي سیمو کې، نباتات په خپل میټابولیک حد کې پاتې کېږي چې د اوړي په تودوخه کې کوچني توپیرونه د ساتنې، ودې او تکثیر لپاره د شته انرژی په کچه کې لوی توپیر رامنځ ته کوي. د دوبي د تودوخې سړه هوا د نباتاتو د اندازې، کثرت، ودې او تکثیر د کمښت لامل کېږي. په شمالي قطب کې ونې وده نه شي کولای، خو په ګرمو برخو کې بوټي شتون لري او کولای شي ۲ متره ( ۶ فوټه ۷ انچه) لوړوالی ته ورسي او  سیجز، چمن او د ډبرو ګلان د ځمکې پر مخ پرېړې لایې را منځ ته کوي. د شمالي قطب په سړو سیمو کې، د ځمکې ډېره برخه خالي ده او غیرعروقي (رګ نه لرونکي) نباتات، لکه: د ډبرو ګل، چمن، تیت واښه  او هرزه بوټي (لکه د شمالي قطب کوکنارو) دا سیمه تر خپل پوښښ لاندې راولي.
څاروي
قطبي سويه، دښتې موږکان، قطبي غویه او کاراباو غرڅه په تندرا کې له وښو خوړونکي څارویو نه دي. دا څاروي د واورین کونک، قطبي ګېدړو، خړ رنګه ېږو او قطبي لیوانو له خوا ښکار کېږي. قطبي ېږه هم ښکاري ګڼل کېږي، خو هغه ډېر د ابو ژوي ښکار کوي. په سړو سیمو کې ډېر الوتونکي او سمندري بومي نوعې هم شتون لري. نور ځمکني څاوري له ولورین، قطبي غرڅه، ډال مېږې، موږکانو او د شمالي قطب ځمکنۍ مږې دي. په سمندري تی لرونکو حیواناتو کې سمندري سپي، والرس او د سیتاشیان – بالن نهنګ څو نمونې او قطبي نهنګ، وژونکی نهنګ او بیلوګا نهنګ ګډون لري. د حلقوي نمونو یوه غوره او مشهوره بېلګه، چې په دې ځای کې شته او د لاروس سمندري کارغه په بڼه د شمالي قطب د کړۍ په شاوخوا ښودل شوې ده.
پرولاکټين
پرولاکټين (PRL) (په انگرېزي:Prolactin) چې د لوتيوټروپيک هورمون (LTH) په نامه هم پېژندل کېږي يو پروټين دی چې په انسانانو کې يې د جين کوډ PRL دی.
پرولاکټين يو پېپټايډ هورمون دی چې د هېنري فرايسن لخوا وموندل شو، په اصل کې دا هورمون د شيدو پرېښودنې عمل سره اړونده دی. په تي خورو کې، د ماشوم د تي رودلو کړنه د اکسيټوسين جوړېدنه پاروي، چې تر دې وروسته د شودو پرېښودنې ريفلېکس د شودو د وهار سبب گرځي، په دې کړنې سره تيان د شودو نه ډکېږي او همدې پروسې ته لاکټوجنېسېز وايي او همداراز د دويم ځل تی خوړنې لپاره تيان چمتو کېږي.
د پرولاکټين پيټويټري وهار د هايپوتالاموس لخوا د نيورواېنډوکراين نيورانونو لخوا اداره کېږي چې په دغو کې تر ټولو اهم يې د ارکوېټ نيوکليوس نيوروسيکرېټوري ټيوبېروانفنډيبولم (TIDA) نيورانونه دي چې ډوپامين خوشې کوي او د لاکټوټروفونو په ډوپامين-۲ ريسيپټورونو باندې اغېزه کوي چې همدا بيا د پرولاکټين د وهار د مخنيوي سبب کېږي. تايروټروپين وهارېدونکی عامل]] (thyrotropin-releasing hormone) د پرولاکټين په وهارکولو باندې يو پارېدونکې اغېزه لري.
کله نا کله پرولاکټين د يوه گونيډوټروپين په ډلبندۍ کې وېشل کېږي که څه هم چې په انسانانو کې پرولاکټين يو کمزوری ليوټيوټروپيک اغېزه لري خو په عين وخت کې پرولاکټين په گونيډوټروپيک کلاسيک هورمون د ځپلو يوه اهمه اغېزه هم لري.
سرچينې
‎
وېشنيزه:هورمونونه
سام دوښمني (يهود مخالفت)
سام دوښمني (يهود مخالفت) له يهودو سره دوښمني، د هغوی په وړاندې تعصب يا تبعيض دی. هغه څوک چې داسې دريځونه لري يهود ضد بلل کېږي. يهود ضديت د توکمپالنې يوه بڼه بلل کېږي.
د یهودو دوښمني په بېلا بېلو بڼو راڅرګندېدای شي، د انفردي يهوديانو په وړاندې د کرکې يا توپيري چلند له ښودلو څخه نيولې، د ډېرو خلکو يا پوليس ځواکونو له خوا تر منظمې ټولوژنې پورې، يا په ټولو يهودي کليو باندې د پوځي بريدونو په کولو سره. که څه هم دا اصطلاح تر نولسمې پېړۍ پورې عامه نه کارول کېده، بيا هم دا اصطلاح په پخوانيو او وروستیو يهودي ضد پېښو عملي کېږي. د ظلم په يادولو وړ بېلګو کې يې دا پېښې شاملې دي:  په ۱۰۹۶ز کال کې له لومړۍ صليبي جګړې مخکې د «راين لينډ» ټولوژنه، په ۱۲۹۰ز کال کې له انګلستان څخه د تبعيد حکم، د تورې وژنې پر مهال په  ۱۳۴۸-۱۳۵۱ کلونو کې پر يهوديانو ظلم، په ۱۳۹۱ز کال کې د اسپانوي يهوديانو ټولوژنه، د اسپانوي څېړنې ظلم او ستم، په ۱۴۹۲ز کال کې له اسپانيې څخه تبعيد، له ۱۶۴۸ څخه تر ۱۶۵۷ز کال پورې په يوکراين کې د «کوساک» ټولوژنه، د ۱۸۲۱ او ۱۹۰۶ کلونو تر منځ په روسي سترواکۍ کې د يهوديانو ضد ګڼ پروګرامونه، په فرانسه کې د ۱۸۹۴-۱۹۰۶ د «ډرايفوس» معامله، د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د المانيانو له خوا په نيول شوې اروپا کې د هالوکاسټ پېښه او د شوروي اتحاد يهود ضد تګلارې. که څه هم له تاريخي اړخه د يهودو ضد ډېرې پېښې په عيسايي اروپا کې منځ ته راغلي، د شلمې پېړۍ له لومړيو راهيسې په منځني ختيځ کې هم د يهوديانو مخالفت زيات شوی.
اصلي ټکی «Semite » دا ناسمه معنا ورکوي چې ګوندې سام دوښمني د ټولو سامي خلکو په وړاندې ده، لکه عربان، اشوريان او اراميان. مرکب ټکی «Antisemitismus» ('antisemitism') په لومړي ځل په ۱۸۷۹ز کال کې په المان کې د چاپ په بڼه کارول شوی و، دا د يوې علمي اصطلاح لپاره کارېدونکې معنا وه، يعنې «Judenhass » (او معنا يې وه له يهودو کرکه) او له هماغه وخته يې تر اوسه همدا عامه کارونه ده.
د نوم لغوي رېښې
د «ايرنسټ رينن» د نظرياتو په اړه د «مورټيز سټينشنايډر» په ځوابونو کې د «يهودو ضد» اصطلاحاتو اصليت موندل کېږي. لکه چې «اليکس بين» ليکلي دي: «داسې برېښي چې ساميت ضد مرکب ټکی په لومړي ځل «سټينشنايډر» کارولی و، چا چې «رينن» د هغه د يهودو ضد تعصباتو له امله ننګولی و [ځکه چې هغه د يو توکم په توګه د يهوديانو سپکاوی کاوه]. په ورته توګه «اونر فالک» دا ډول ليکلي: «د « antisemitisch» الماني ټکی په لومړي ځل د اتريشي يهودي عالم «مورټيز سټينشنايډر» (۱۸۱۶-۱۹۰۷) له خوا په ۱۸۶۰ز کال کې په دې جمله کې کارول شوی و چې antisemitische Vorurteile (يعنې د يهودو ضد تعصب). «شټينشنايډر» دا جمله د فرانسوي فيلسوف «ايرنيسټ رينن» د ناسمو نظرياتو د ښودلو لپاره کارولې وه چې ولې يهودي نسلونه له اريايي نسلونو څخه بې اهميته يا کمتر دي».
د «جوناتن ايم. هيس» په باور، دا اصطلاح په اصل کې د هغو ليکوالانو له خوا جوړه شوې وه، چا چې «د خپلو يهود دوښمنو او د يهودو او يهوديت په وړاندې د دوښمنۍ د لومړيو بڼو تر منځ پر بنسټيز توپير ټينګار وکړ».
په ۱۸۷۹ز کال کې، الماني ژورنالست «ولهيلم مار» يوه رساله خپره کړه چې عنوان يې و « Der Sieg des Judenthums über das Germanenthum. Vom nicht confessionellen Standpunkt aus betrachtet » (د المانۍ اروا په وړاندې د یهودي اروا بريا. له يو غېر مذهبي اند څخه کتنه) په کومه ليکنه کې چې هغه د يهوديانو (په ټوليز ډول د يهوديانو) او يهوديت (دا ظرفيت چې يو څوک يهودي شي، يا د يهوديت جذبه) د ښودلو لپاره د «جوډينټم Judentum» ټکی پر ځای د «سيميټيسيوم Semitismus » ټکی کارولی دی.
په دې ډول د «سيميټزم» ټکي له استعمال وروسته د «انټي سميټزم» ټکی جوړ شو، کوم چې د دې لپاره کارول کېدو چې د خلکو په توګه د يهوديانو سره مخالفت او د يهودي اروا سره مخالفت وښودل شي، کوم چې «مار» د نفوذ کونکي الماني کلتور په توګه تفسير کړی. د هغه بله رساله د « Der Weg zum Siege des Germanenthums über das Judenthum» (پر يهودي اروا/جذبې د الماني اروا/جذبې د بريا لاره، ۱۸۸۰) په نوم وه، دا رساله د «مار» د اندونو د لا زيات پرمختګ ښودنه کوي او شونې ده چې په لومړي ځل د الماني ټکي « Antisemitismus» (يعنې يهوديت ضد) د خپاره شوي استعمال څرګندونه وکړي.
دا رساله ډېره مشهوره شوه او په همدې کال نوموړي د « Antisemiten-Liga» (يهود ضد تړون) بنسټ کېښود، په څرګند ډول داسې ښکاري چې دا نوم يې د دې لپاره اېښي چې « Anti-Kanzler-Liga» (د چانسلر ضد تړون) پيروي وکړي. دا تړون لومړی المانی سازمان و چې په ځانګړي ډول د هغو ګواښونو مقابلې ته ژمن و، کوم ګواښونه چې المان او الماني کلتور ته د يهوديانو او د هغوی د اغېز له امله متوجه وو او په زوره يې له هېواده د دوی د شړلو ملاتړ کاوه.
تر اوسه دا کره کېدای شي چې دا ټکی په لومړي ځل په ۱۸۸۱ز کال کې چاپ شوی و، دا هغه مهال و کله چې «مار» د  « Zwanglose Antisemitische Hefte» په عنوان مقاله کې او «ولهليم سکيرير» د «Neue Freie Presse» په نوم ورځپاڼې د جنورۍ مياشتې په ګڼه کې د « Antisemiten» ټکی کارولی و.
يهودي دايرة المعارف خبر ورکوي چې «د ۱۸۸۱ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د «Allgemeine Zeitung des Judentums» يو همکار د «يهوديت ضد» په اړه په دې ډول خبرې کوي چې دا ټکی په وروستيو کې د يو لقب په توګه ټاکل شوی دی ("Allg. Zeit. d. Jud." 1881, p. 138) (دا یوه يوه يهود پلوه المانۍ مجله وه چې نوم يې و: Allgemeine Zeitung des Judentums). د ۱۸۸۲ز کال د جولای په نولسمه نېټه مدير وايي، تر يو بريده دا وروستی يهوديت ضد په سختۍ سره درې کاله زوړ دی».
د « anti-Semitism» (يهوديت ضد/سامي ضد) ټکی په ۱۸۸۱ز کال کې انګليسي ژبې له الماني ژبې څخه پور کړی دی. د اکسفرډ انګليسي قاموس سمونکي «جيمز موری» ليکلي چې دا ټکی په لومړۍ ګڼه کې نه و شامل کړای شوی، ځکه چې احتمالاً هغه مهال د « Anti-Semite» او  د دې کورنۍ نور غړي الفاظ په انګليسي استعمال کې ډېر نوي وو او داسې نه بلل کېدل چې امکان دې ولري له تېرېدونکو ټکو زيات حه دې هم وي... ايا « anti-Semitism» ټکی له يو ځغلنده او تېرېدونکي حالت څخه زيات څه نه و!» له دې سره اړوند ټکی «philosemitism» تر ۱۸۸۱ز کال پورې کارول شوی و.
استعمال
له پيل راهيسې د يهوديت ضد اصطلاح (anti-Semitism) ځانګړې توکميزې اړيکې لري او په ځانګړي ډول ځينې د يهودو پر ضد د تعصب معنا اخستی. دا اصطلاح مغشوشونکې (ګډوډونکې) ده، په دې ډول چې په نوي استعمال کې د « Semitic» اصطلاح د يوې ژبنۍ ډلې ټاکنه کوي، نه د يو توکم. په دې معنا سره، دا يو بد نوم دی، ځکه چې په سامي ژبه ډېر خلک خبرې کوي (لکه عربان، ايتوپيايان او اراميان)، څوک چې د يهوديت ضد تعصب موخه نه دي، په داسې حال کې چې ډېر داسې يهوديان شته، کوم چې په عبري ژبه خبرې نه کوي، کومه چې يوه سامي ژبه ده. که څه هم يهوديت ضد داسې تعبيريدای شي چې د هغو خلکو په وړاندې تعصب دی، څوک چې په نورو سامي ژبو خبرې کوي، خو دا صطلاح په عام ډول په دې ډول نه ده کارول شوې.
لاسپېله
لاسپېله چې جمع يې لاسپېلې (په انگرېزي: Glove يا Gloves) دی په بېلابېلو گړدودونو کې د دستکله، لاس ماغو او يا لاسپوښۍ په نوم هم يادېږي. لاسبېلې د ټوټې (ټوکر)، څرمن ، پلاستيک او وړيؤ څخه د لاسونو د ژغورنې او ساتنې په موخه جوړېږي. د دغه اغوستن توکي د کارېدنې ساحې په لويه کچه په ژمي کې د لاسونو د تودولو نه تر بېلابېلو لابراتوارنو او فابريکو کې د کار په چاپېريال کې د لاسونو د خوندي کولو په موخه هم کارېږي. لاسپېلې د هرې گوتې لپاره ځانگړی پوښ لري او د لاسپوښۍ سره يې توپير دا دی چې وروستۍ نومېدلې د هرې گوتې د پېيلو ځای نه لري او يواځې د بټې گوتې او پاتې څلورو گوتو د پوښلو ځايونه لري، چې شايد د همدې کبله لاسپوښۍ نومول شوې دي.
د لاسپېلو تاريخ
لاسپېلې د ديارلسمې پېړۍ شاوخوا په لومړي ځل د ښځينه ؤ په لاسونو کې د فېشن په موخه کارېدلي دي. هغه لاسپېلې د کتان او ورېښمو له ټوکر څخه جوړېدې او تر څنگلو پورې ېې لاسونه پوښل. دانکرېن ويسه ، انکورېسيس چې په څو نومونو د يوې ځانگړې تگلارې په توگه په ديارلسمې پېړۍ کې لیکل شوې رساله ده له قانون څخه ېې داسې جوتېږي چې د ديارلسمې پېړۍ په پيل کې دغه ډول اغوستن توکي د وخت د سپېڅلو ښځو لپاره نه وې. دغه د قانون تگلارې د لارښودنې په موخه هغو درېؤ خويندو ته په انگلینډ کې لیکل شوې وې چې په لومړي ځل ېې خپل په خوښه د ځانگړې جامې د اغوستلو او د خپل په فکر ژوند کولو تکل کړی و. دغه په اتو مادو وېشل شوې تگلارې وې. همدارنگه د سمپچوېري لاز په نامه د مذهبي پولو د خوندي کولو په موخه قوانین راووتل. دغه قوانین ددې لپاره راووتل چې په ټولنه کې د مذهبي بنديزونو پولې خوندي وساتي اودځانگړولاسپېلو په اغوستلو کې پاملرنه وشي. لومړی په ۱۲۹۴ کې په بولوگنا کې د سامېټ لاسپېلو په خلاف قانون پلي شو ، بیا په روم کې کال ۱۵۶۰ م کې د وږمينو لاسپېلو په خلاف پلي شو. د پاريس اتحاديې په نوم يا د لاسي توکيو صنعت په نوم (اگنتير) په ديارلسمې پېړۍ کې فعال و. دوی د څرمن يا بڼکو (پرو) څخه لاسپېلې جوړولې. خو د لاسي صنعت شرکت هغه وخت ډېر مخور شو کله چې د شپاړسمې پېړۍ په لړ کې لومړۍ ملکه اليزابت د دغه صنعت ځينې اغوستن توکي د فېشن په موخه پخپله د گاڼو ترڅنگ لاس گنډونکې لاسپېلې واغوستلې. همدا رنگه د اگېنټيرس شرکت څخه د اگېنټيرس د عطرونه راووتل
وېشنيزه:لاسپېلې وېشنيزه:اغوستن توکي
حياته
مېرمن حياته د افغانستان د هرات ولايت يوه شاعره وه چې نژدې لس زره بيتونه يې نظم كړي دي. هغه په "بي بي جاني" هم مشهوره وه، چې لمړى د نور علي شاه ماندينه وه او د هغه تر مرگ وروسته ملامحمد خراساني و غوښتله، او د عروض او قواعدو علوم يې له خپل مېړه څخه پوره ولوستل او په دې علومو كې يې ښه مهارت وموند.
د دې مېرمنې شعرونه په بېلابېلو تذكرو كې راغلي دي.
وېشنيزه:هراتۍ شاعرانې
حسين اندرياس
حسين اندرياس (۲۳ د جون، ۱۹۶۵ ز.) (په انگرېزي: Hussain Andaryas) يو عيسوی امريکايی تبليغی دی چې په گڼ شمېر انټرنټي، راډيويي او تلويزوني رسنيو کې د افغانانو لپاره د عيسويت تبليغ کوي.
مخينه
د حسين اندرياس د وېبلاگ له مخې هغه د هند په بمبي ښار کې په يوه شيعه کورنۍ کې زېږېدلی بيا په کابل افغانستان کې لوی شوی. د هغه مور او پلار د جاغوري دي او وروسته له دې چې ۹ کاله يې د اسلام او عيسويت دين کې پرتليزه زده کړه وکړه نو پرېکړه يې وکړه چې عيسوی شي چې اوس يې مذهبي عقيده عيسويت دی.
حسين اندرياس په ۳۲ وېبپاڼو کې په پارسي، پښتو او نگرېزي ژبه د عيسوي دين تبليغ کوي او د تبليغ اهمه موخه يې په افغانانو کې د عيسويت دين د مروجول دي، او هغه افغانان چې له پخوا نه دې دين ته اوښتي د هغوی ملاتړ کول دي. هغه په افغانستان کې هره ورځ يوه راډيويي خپرونه لري. هغه په هره اونۍ کې د ۹۰ دقيقو لپاره يو تلويزوني خپرونه هم لري چې د امريکا نه خپرېږي، همداراز د هغه همکار نور آغا لوگری دی چې د هغه سره يو ځای خپرونه پر مخ وړي.
د اندرياس وېبپاڼه په انټرنټ کې د فارسي ژبې لومړنۍ وېبپاڼه وه چې د ټرايپاډ.کام د وړيا وېبپاڼو د خدماتو لخوا په ۱۹۹۶ ز. کې جوړه شوې وه. په ۱۹۹۷ ز. کې کله چې هغه د هند په ډيلي ښار کې اوسېده، نو د وطندار په نامه يې يو انټرنټي شپول وپېره او د افغان عيسويانو لپاره يې لومړنۍ وېبپاڼه جوړه کړه. هغه لومړنی کس و چې په نړېوالو رسنيو کې د عبدالرحمن قضيه راپورته کړه او د هغه نه يې ننگه وکړه. نړېوالو رسنيو هم د افغان حکومت د هغه پرېکړې چې عبدالرحمن يې د مرگ په سزا په دې خاطر محکوم کړی و چې هغه له اسلام نه عيسويت ته اوښتی و، گامونه پورته کړل چې په نتيجه کې يې عبدالرحمن خوشې شو او په اېټاليا کې ورته پناه ورکړل شوه.
اندرياس د افغان ورځپاڼې افغان ټايمز ايډيټر هم دی. هغه د امريکا د متحده ايالاتو په ټېنېسي ايالت کې اوسېږي. د هغه يوه بله ورځپاڼه د افغان عيسويانو خبري شبکې په نامه يادېږي چې د افغانستان د هره ورځې خبرونو سره سره د هغو افغان عيسويانو په اړه چې د افغانستان نه دباندې اوسېږي هم مالومات خپروي.
سرچينې
‎
حليمه حافظه
مېرمن حليمه حافظه د پښتو د مشهور شاعر خوشحال خان خټك لور او د عبدالقادر خان خټك سكنۍ خور وه چې د دې د ژوند او د شعر حالات د پښتو ادبياتو په يوه اهم اثر "پټه خزانه"  كې ذكر شوی دی.
". . . د خان عليين مكان خوشحال خان خټك لور وه، چې د عبدالقادر خان خټك سكه خور كېده، زما پلار هسي روايت كا: چې زه "بنو" ته ولاړم، په هغه وقت كي دا پښتنه ژوندۍ وه، او د خپل پلار په ژوند يې مروجه علوم ولوستل، او بيا د شيخ سعدي لاهوري رحمآ الله عليه مريده سوه، او د خپل پلار په لاس يې بيعت وكا چې هغه هم د شيخ دوران خليفه و.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
طبیعي ګاز
طبیعي ګاز (چې فوسیلي ګاز او کله ناکله یوازې ګاز هم بلل کېږي) د طبیعي هایدروکاربني ګاز مخلوط دی چې له میتان څخه جوړ شوی او معمولاً څه ناڅه لوړ الکان او کله ناکله  څه ناڅه کاربن ډای اکسایډ، نایتروجن، هایدروجن یا هیلوم هم په کې وي. طبیعي ګاز بې‌خونده، بې‌بویه او انفجاري دی، نو معمولاً د سلفرو بوی (لکه د خوسا هګۍ بوی) د لیکیو د چټک تشخیص لپاره ور اضافه کېږي. طبیعي ګاز هغه مهال جوړېږي چې د نباتي او حیواني موادو د تجزیې په حال کې طبقې د ځمکې تر سطحې لاندې د میلیونونو کلونو په جریان کې له شدیدې ګرمۍ او فشار سره مخ شي. کومه انرژي چې نباتات یې په اصل کې له لمره اخلي، په ګاز کې د کیمیاوي رابطو په ډول ذخیره کېږي.
طبیعي ګاز یو داسې هایدرو کاربن دی چې د بیا نوي کېدو وړ نه دی او د ګرمولو، پخولو او د برېښنا د تولید لپاره د انرژۍ د سرچینې په توګه کارول کېږي. په نقلیه وسایطو کې د سون‌توکو په توګه او د پلاستیک او نورو مهمو عضوي کیمیاوي موادو په جوړولو کې د لومړنۍ کیمیاوي مادې په توګه کارول کېږي.
د طبیعي ګاز استخراج او مصرف د اقلیم د بدلون اصلي لامل دی. دا په‌خپله یو قوي ګلخانه‌يي ګاز دی چې په اتوموسفیر کې خپرېږي او کله چې سوځېږي کاربن ډای اوکسایډ تولیدوي. طبیعي ګاز د تودوخې او برېښنا د تولید لپاره په اغېزناک ډول سوځول کېدای شي، د سوځېدو لپاره د نورو سون‌توکو  په پرتله د کارېدو په ځای کې کم اضافي او زهري مواد تولیدوي.
طبیعي ګاز د ځمکې په ژورو کې په ډبرینو جوړښتونو کې د هایدروکاربن له زېرمو سره یوځای د ډبرو په سکرو کې پیدا کېږي چې د میتان کلتیریت په ډول وي. تېل یا نفت بل ډول فوسیلي سوځېدونکي مواد دي چې له طبیعي ګاز سره نږدې موندل کېږي. د وخت په تېرېدو سره ډېره برخه طبیعي ګاز د دوو میکانیزمونو له لارې رامنځته شوی: بیوجنیک او ترموجینیک. بیوجینیک ګاز د میتانوجینیکو موجوداتو په مرسته په زیمناکه ځمکه، ډېرانونو او لږو ژورو رسوباتو کې جوړېږي. د ځمکې په ژورو برخو کې چې تودوخه او فشار لوړ وي، ترموجونیک ګاز له خښو شویو عضوي موادو څخه جوړېږي.
د تېلو په تولید کې ګاز ځینې وخت د اضافي ګازونو د سوځولو لپاره کارول کېږي. وړاندې تر دې چې طبیعي ګاز د سون په توګه وکارول شي، باید پروسس شي او د اوبو په ګډون یې ټولې ناپاکۍ لرې کړل شي تر څو د طبیعي ګاز ځانګړنې پوره کړي. د دغه پروسس نور ضمني محصولات ایتان، پروپان، بیوتان، پنتان او د لوړ مالیکلولي وزن هایدروکاربونونه لکه هایدروجن سلفایډ (چې ښايي پر خالص سلفر بدل شي) کاربن ډای اکسایډ، د اوبو بړاس او کله ناکله هلیوم او نایتروجن دي.
طبیعي ګاز کله ناکله په غیر رسمي ډول یوازې «ګاز» بلل کېږي، په ځانګړې توګه هغه وخت چې د انرژۍ له نورو سرچینو لکه تېلو یا د ډبرو له سکرو سره پرتله شي. طبیعي ګاز باید له پېټرولو سره غلط نه‌شي، ځکه تر ډېره په عادي خبرو کې «ګاز» بلل کېږي، په تېره په شمالي امریکا کې.
تاریخچه
طبیعي ګاز به ناڅاپي ډول په لرغوني چین کې کشف شو. طبیعي ګاز د لومړي ځل لپاره چینایانو تر میلاد وړاندې ۵۰۰ کاله (یا ښايي ۱۰۰۰ کاله) مخکې وکاراواه. دوی د سیوان په زیلیوجېنګ سیمه کې له ځمکې څخه په باڼس لرګیو کې د ګاز د انتقال لپاره یوه لاره کشف کړه تر څو د ګاز په مرسته مالګینې اوبه جوش او مالګه ترلاسه کړي.
په امریکا کې طبیعي ګاز په ۱۶۲۶ کال کې کشف او وپېژندل شو. په ۱۸۳۶ کال کې ویلیام هارټ په بریالیتوب سره د متحدو ایالتونو د نیویارک په فریډونیا کې د طبیعي ګاز لومړنی څاه وکینده چې په پایله کې یې د فریډونیا لایټ ګاز شرکت جوړ شو. د فیلاډیلفیا ښار په ښاروالۍ پورې اړوند د طبیعي ګاز د توزېع لومړی شرکت په ۱۸۳۶ کال کې جوړ کړ. تر ۲۰۰۹ کال پورې له ټولو ۸۵۰۰۰۰ کیلومتر معکب (۲۰۰۰۰۰ مایل مکعب) اټکلیزو زېرمو څخه ۶۶۰۰۰ کیلومتر معکب (۱۶۰۰۰ مایله معکب) (یا ۸٪) طبیعي ګاز کارول شوی و. په ۲۰۱۵ کال کې د ګاز د نړیوال مصرف د اندازې د اټکل له مخې چې هر کال د ۳۴۰۰ کیلومتر معکب (۸۱۵ مایل مکعب) شاوخوا ګاز مصرف ښيي، د دغه مصرف اندازې ته په کتو به د طبیعي ګاز ټولې اټکل شوې زېرمې ۲۵۰ کاله دوام وکړي. هر کال د ګاز د مصرف دوه یا درې سلنه ډېروالی ښايي د طبیعي ګاز زېرمې په پام وړ کچه کمې کړي چې ښايي ۸۰ یا ۱۰۰ کاله دوام وکړي.
سرچینې
د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې ډېری له تېلو سره اړوند طبیعي ګاز په اسانۍ سره ازادېده یا د تېلو په برخو کې سوځول کېده. په اوسنیو وختونو کې لا هم له څاه بهر ګاز خوشی کېږي او د تولید پر مهال بهر د اضافي ګازونو لپاره سوځول کېږي، خو په ټوله نړۍ کې د دغو طریقو لپاره د نورو سوداګریزو عملي او ګټورو بدیلونو د موندلو هڅې دوام لري. په هغو سیمو کې چې د طبیعي ګاز غوښتنه په کې ډېره ده (لکه متحد ایالتونه)، پایپلاینونه هغه وخت جوړېږي چې له څاه څخه د وروستي مصرف تر ځایه د ګاز انتقال له اقتصادي پلوه ممکن وي.
د برېښنا د تولید لپاره د پایپ‌لاین له لارې د ګاز پر انتقال سربېره د طبیعي ګاز په نوره استفاده کې د مایع طبیعي ګاز (LNG) په توګه صادرات یا پر مایع د ګاز (GTL) د بدلېدو د ټکنالوژۍ له لارې پر نورو مایعو محصولاتو د طبیعي ګاز بدلول شامل دي. پر مایع د ګاز د بدلولو ټکنالوژي طبیعي ګاز پر نورو مایع محصولاتو لکه تېلو، ډیزلو یا د جیټ الوتکو پر سون‌توکو بدلولی شي. پر مایع د ګاز بدلولو ټکنالوژۍ لکه فیشر – ټروپش (F–T) میتانول پر پېټرولو (MTG) او ګاز پر تېلو بدلوی. دا ټکنالوژي مصنوعي خام تېل تولیدوي چې تر ډېره پر وروستیو محصولاتو تصفیه کېدای شي، په داسې حال کې چې میتانول پر پېټرولو ښايي له طبیعي ګاز څخه مصنوعي پېټرول تولید کړي. ګاز پر تېلو ښايي پېټرول، ډیزل، د جېټ الوتکې سون‌توکي او بوی‌ناک کیمیاوي مواد په مستقیم ډول له طبیعي ګاز څخه د یوې جلا کړۍ د پروسې له لارې تولید کړي. په ۲۰۱۱ کال کې د رویال ډاچ شیل شرکت هره ورځ د ۱۴۰۰۰۰ بېرلو (۲۲۰۰۰ متر مکعب) په اندازه تولید سره په قطر کې پر کار پیل وکړ.
طبیعي ګاز ښايي «مرتبط» (د تېلو په برخو کې موندل کېدونکی)، یا «نامرتبط» (د طبیعي ګاز په برخو کې تجرید شوی) او د ډبرو د سکرو په ځایونو کې وموندل شي. د طبیعي ګاز تر انتقال وړاندې باید غیر ضروري هایدروکاربني مواد لکه کاربن ډای اکسایډ، نایتروجن، هیلوم او هایدروجن سلفایډ لرې شي.
دا چې کوم هېواد د ګاز لویې ثابتې زېرمې لري، په دې اړه د نظر اختلاف موجود دی. هغه سرچینې چې وايي روسیه تر اوسه لویې ثابتې زېرمې لري، هغه د متحدو ایالتونو سي.ای.اې (۴۷۶۰۰ کیلو متر مکعب)، د متحدو ایالتونو د انرژۍ د معلوماتو اداره (۴۷۸۰۰ کیلومتر مکعب) او اوپک سازمان (۴۸۷۰۰ کیلومتر مکعب) دي. «برېټېش پټرولیم» په روسیه کې یوازې ۳۲۹۰۰ کیلومتره مکعب ګاز تاییدوي او دا هېواد تر ایران وروسته په دویمه درجه کې راځي  چې ایران (۳۳۱۰۰ تر ۳۳۸۰۰ کیلومتره مکعب) ګاز لري. له ګاز پروم (روسي شرکت) سره روسیه هېواد د نړۍ د طبیعي ګاز تر ټولو ستر تولیدوونکی دی. ثابتې شوې سرچینې دا اندازه (د کیلومتر مکعب پر اساس) داسې بیانوي: نړۍ ۱۸۷۳۰۰ (۲۰۱۳)، ایران ۳۳۶۰۰ (۲۰۱۳)، روسیه ۳۲۹۰۰ (۲۰۱۳)، قطر ۲۵۱۰۰ (۲۰۱۳) ترکمنستان ۱۷۵۰۰ (۲۰۱۳) او متحد ایالتونه ۸۵۰۰ (۲۰۱۳).
خجو
مېرمن خجو چې اصلي نوم يې بي بي خديجه وه، د افغان اتل وزير محمداكبر خان مور وه. په افغانستان کې د دغې پښتنې مېرمنې ستاينه په دې خاطر کېږي چې افغانانو ته يې د غازي اکبر خان په څېر په هېواد مين ځوی روزلی وه.
دې مېرمنې د خپل هېواد په پاڅون کې ښه ښه چوپړونه كړي دي، لكه خپل زوى چې يې د بخارا له بند څخه خلاص كړ او د پرديو له لاسه يې د ملت په خلاصون كې د قدر وړ زيار اېستلی.
نافعه او گټور آثار لكه مسجدونه او پلونه يې په يادگار پرېښوول. نو دا مېرمن د دې مملكت يوه نوميالۍ او فكوره ښځه وه چې د خپل زوى سره يې په اصلاحي افكارو كې مرسته كړې ده.
وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
په افغانستان کې د ۲۰۱۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې
په افغانستان کې د ۲۰۱۴ زکال د ولسمشریزو ټاکنو لومړی پړاو ټاکنې د اپرېل په پنځمه نېټه او دویم پړاو ټاکنې یې د جون په ۱۴مه نېټه ترسره شوې. د وخت د ولسمشر حامد کرزي کاري دوره نوره پای ته رسېدلی وه او د نوماندۍ په شرایطو نه برابرېده. ولسمشریزو ټاکنو ته د نوماندانو د نوم ثبتونې پړاو د ۲۰۱۳ زکال د سپټمبر له ۱۶مې نیټې څخه د ۲۰۱۳ زکال د اکتوبر تر ۶مې نېټې دوام وکړ. په پایله کې په ټولیز ډول ولسمشرۍ ته ۲۷ تنه نوماندان شول. ورته مهال د ټاکنو خپلواک کمیسیون ۱۶ نوماندان د ټاکنو د بهیر په شرایطو برابر وه نه ګڼل او یوازې ۱۱ تنه یې دغې سیالۍ ته پرېښودل. د ۲۰۱۴ زکال تر اپرېل میاشتې پورې درې نور نوماندان هم له سیالۍ پر شا شول او پرېکړه یې وکړه چې د پاتې اتو نورو نوماندانو څخه د یو شمېر نوماندانو ملاتړ وکړي. نظر پوښتنو وښووله چې ډاکټر محمد اشرف غني او عبدالله عبدالله په ټاکنو کې مخکښ نوماندان دي؛ همدا و چې په لومړي پړاو ټاکنو کې ډاکټر عبدالله له ډاکټر محمد اشرف غني څخه زیاتې رایې ترلاسه کړې خو یوه هم له پنځوس سلنه زیاتې رایې خپلې نه کړې. همدا و چې دویم پړاو ټاکنې د لومړي پړاو له ټاکنو څه باندې دوه میاشتې وروسته د جون په ۱۴مه نېټه ترسره شوې. تمه کېده چې د دغو ټاکنو لومړۍ پایلې د جولای په ۲مه او وروستۍ پایله یې د جولای په ۲۲مه اعلان شي. خو په دویم پړاو ټاکنو کې د پراخو درغلیو تورونه لامل وګرځېدل چې د ټاکنو پایلې وځنډېږي. په پایله کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان کري د دوه سیالو نوماندانو؛ ډاکټر غني او عبدالله ترمنځ منځګړیتوب وکړ. د ډاکټر غني، عبدالله او کري ترمنځ له یو لړ خبرو اترو وروسته دواړه نوماندان د ملي وحدت د حکومت په جوړولو سره هوکړې ته ورسېدل او حکومت یې ۵۰ - ۵۰ سلنه ووېشه. د دغې سیاسي پرېکړې پر مټ د ډاکټر عبدالله لپاره د اجرایوي ریاست ځانګړې څوکۍ رامنځته شوه. د ملي وحدت د حکومت دوره د ۲۰۱۹ زکال په سپټمبر میاشت کې د راتلونکو ولسمشریزو ټاکنو له ترسره کېدو وروسته پای ته ورسېده.
دا د افغانستان په تاریخ کې لومړنی ځل و (او تر اوسه پورې یوازنی ځل دی) چې واک په دیموکراتیکه بڼه له یوه ولسمشر څخه بل ولسمشر ته ولېږدېد.
کړنلار
د ۲۰۱۳ زکال د جولای په ۱۷مه د افغانستان ملي شورا دوه داسې ټاکنیز قوانین تصویب کړل چې په خپل وخت د ټاکنو لپاره ډېره مهم و. ولسمشر کرزي یو له دغو قوانینو څخه لاسلیک کړ او تمه کېده چې بل به یې هم په چټکۍ لاسلیک کړي. لومړنی قانون یې چې لاسلیک کړ د افغانستان د ټاکنو د کمیسون او د ټاکنیزو سرغړونو د څېړلو او شکایاتو د اورېدو د کمیسیون جوړښت یې وټاکه. بل یې هم د رایو ورکولو د ډول اړوند و. پاکستان هم د ټاکنو پر مهال له افغانستان سره خپلې پولې وتړلې څو د وسله والو مخالفینو د احتمالي بریدونو کچه راکمه کړي.
داسې راپورونه هم خپاره شول چې په یو شمېر ټاکنیزو مراکزو کې د خلکو د زیاتې ونډې له امله د رایو ورکولو پاڼې خلاصې شوې.
نوماندان
له دې سره د اکتوبر په ۲۲مه د افغانستان د ټاکنو خپلواک کمیسیون د ټاکنو له بهیر څخه ۱۶ نوماندان په شرایطو برابر وه نه ګڼل او یوازې ۱۱ نوماندان یې په دغه سیالۍ کې پرېښودل. دغه نوماندان د مختلفو لاملونو له امله په شرایطو برابر وه نه بلل شول چې په دغو کې د زده کړو کچه، د اسنادو لرل او همدارنګه د اړتیا وړ کافي لاسلیکونو نه راغونډول شامل و. له ټاکنو ویستل شوو نوماندانو ۲۰ ورځې وخت درلود څو د دغې پرېکړې اړوند اعتراض وکړي؛ همدا و چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون د تائید شوو نوماندانو نوملړ د ۲۰۱۳ زکال د نومبر په ۱۹مه خپور کړ.
ټاکنیزې مبارزې
د ۲۰۱۴ زکال د مارچ په ۶مه قیوم کرزی د زلمي رسول په ګټه له نوماندۍ پر شا او له هغه یې ملاتړ اعلان کړ. د هغه له خوا له ټاکنو څخه د پر شا کېدو د اعلامیې د خپرولو په ځنډ سره د هغه نوم هم د رایو په پاڼه کې چاپ شو؛ له دې سره کرزي له خپلو ملاتړو وغوښتل څو رسول ته رایه ورکړي. دوه نورو نوماندانو - سردار محمد نادر نعیم او عبدالرحیم وردګ – ورته چاره ترسره کړه څو د پښتنو پیاوړی ټاکنیز ټکټ جوړ کړي.
پایلې
د ټاکنو لومړنۍ پایلې د اپرېل په ۲۶مه اعلان او وروستۍ یې هم د مۍ په ۱۵مه اعلان شوې. شاوخوا ۱۲ میلیونه کسانو په ټاکنو کې د رایو ورکولو په موخه نومونه ثبت کړي و او همدارنګه نږدې ۸ میلیون افغان کډوال هم د رایو ورکولو په شرایطو برابر و.
په ټاکنو کې د پراخو چلوټیو د تورونو له امله د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان کري د جولای په ۱۲مه اعلان وکړ چې ټولې رایې باید بیاځلي د ملګرو ملتونو د سازمان تر څارنې لاندې وشمېرل شي. له بېرته شمېرنې وروسته د معتبرو رایو شمېر له ۷ میلیون ۹۷۲ زره ۷۲۷ رایو څخه ۷ میلیون ۱۲۰ زره ۵۸۵ رایو ته راکم شو. خو له دې سره هم پایلو د ۵۵.۳ سلنه رایو په ګتلو ډاکټر اشرف غني بریالی وښود.
پایله
د اګست په ۲۴مه نېټه ولسمشر حامد کرزي له دواړو نوماندانو سره ولیدل او له هغوی یې وغوښتل په چټکۍ سره د بیا ارزونې بهیر پای ته ورسوي. د لوړې مراسم د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر په ۲مه نېټه د ملګرو ملتونو د سازمان له طرحې یوه میاشت وروسته تنظیم شول. ولسمشر کرزي همدارنګه څرګنده کړه چې د ټاکنو د پایلو پر سر د دواړو نوماندانو ترمنځ جنجال د افغانستان د سیاسي حالت د خرابېدو لامل ګرځي. په داسې حال کې چې کرزي هوډ درلود د سپټمبر په ۲مه واک پرېږدي خو د امنیتي اندېښنو له امله پر خپل ځای پاتې شو. له دې سره چې متحده ایالاتو دواړو نوماندانو ته وړاندیز وکړ چې د واک پر ویش هوکړې ته ورسېږي او په پیل کې هوکړې ته ورسېدل، خو لا هم د ټاکنو پایلې اختلافي پاتې شوې. د ملګرو ملتونو د سازمان له خوا اعلان شوو شمېرو ونشو کولای عبدالله تر اغېز لاندې راولي ځکه هغه ټینګار درلود چې د حساب کولو ټیم نه شي کولای په دویم پړاو کې د شمېرل شوو یو میلیون اضافي رایو توضېح وړاندې کړي. د ډاکټر غني ملاتړو ټینګار درلود چې دوی د روغې په لټه کې دي او د مذاکرې دروازې یې د ټاکنیز سیال پر مخ پرانیستې دي.
د سپټمبر په ۱۹مه د ټاکنو خپلواک کمیسیون ولسمشر غني د ټاکنو ګټونکی اعلان کړ. پنځه ساعته وروسته منتخب ولسمشر ډاکټر محمد اشرف غني او عبدالله د واک د ویش هوکړه لاسلیک کړه چې عبدالله عبدالله ته یې د اجرایوي ریاست مهمه څوکۍ ورکړه. دغه هوکړه په ولسمشریزه ماڼۍ کې د پخواني ولسمشر حامد کرزي په شتون کې لاسلیک شوه. د ډاکټر عبدالله په غوښتنه په دغه هوکړه کې پرېکړه وشوه چې د ټاکنو خپلواک کمیسیون به د د دویم پړاو د ټاکنو کره شمېرې نه اعلانوي.
ساباوري
ساباوري یا انیمیزم د باورنې یا عقیدې یو غونډال دی په کوم کې چې د بدن او سا تر منځ بېلتون نه مني. او دا بېلتون نه یوازې په انسانانو کې بلکې په ژویو ، بوټو او نور.
وېشنيزه:ساباوري
خوگياڼي ولسوالۍ
خوگياڼي ولسوالۍ د ننگرهار ولايت يوه ولسوالۍ ده.
چينيی زاير يا سيلانی څه لېونی نه وو چې د سپين غره تر جگې څوکې پورې يې بلا ډېرې لوړې ژورې لټولې او سيکاراما يې کتله. هغه پوهېده چې دغه سيمه د ليدلو کتلو عجيب و غريب ځايونه او څيزونه لري.
د خوگياڼي د نندارې له پاره به هڅه وکړو چې دغه د ليدلو کتلو وړ تاريخي او فرهنگي ځايونه او څيزونه يې يو يو معرفي کړو.
١. روان باغ يا باغ روان
د ننگرهار د خوگياڼيو په سردارانو بانډه کې يو باغ دی چې روان باغ يا باغ روان يې بولي. دغه باغ شاوخوا پنځلس جريبه دی.
د دغه باغ ختيځ ته په ژوره کې د کړسو خوړ، لوېديځ ته يې هديره، شمال ته يې د کږې او بر بيار تر منځ پر جگه غزېدلی ډاگ او سويل ته يې د سردارانو بانډه ده چې د (( خرمنې )) د غونډې په شمالي لمن کې آباده ده.
د روان باغ ختيځه ډډه ډېر پخوا- ښايي پېړۍ وړاندې- مخ ښکته ښويېدلې او د کړسو د خوړ له لوېديځې غاړې سره لگېدلې ده چې ونو بوټيو يې د خوړ پر غاړه د غونډۍ پر لمن له پورې کلي ( سورمۍ ) سره متناظر يو ښکلی منظر جوړ کړی دی. د باغ هغه بريد چې دغه برخه ځنې ښويېدلې ده، لکه د پاڼ دنگه غړۍ ولاړ دی. د باغ ښويېدلې برخه به تخمينا درې څلور جريبه وي. دغه باغ د همدغې ښويېدا له امله خلک روان بولي.
روان باغ راز، راز زينتي او مېوه يي ونې، بوټي لري؛ لکه: توت، سنځلې، انار، انگور، انځر، لوکاټ، نارنج، غزونه، سروې، جنگې گل يا گل جنگې او نور. دغه باغ ته په دوبي کې د شاوخوا سيمې زلمي ځوانان د سيل صفا له پاره ورځي.
٢. پاچا غونډۍ
دا يوه گرده غونډۍ ده. له لرې چې يې گورئ، د غنمو د رشې غوندې ښکاري. چاپېره يې آبادې مځکې دي. دا غونډۍ د بر بهار لويديځ ته له کړسو، چې يوه خوړ دی، پورې غاړه په کالوخېلو کې ده. کالوخېل د لر يا کوز بهار اړوند يو کلی دی چې دا هم لر او بر لري.
د پاچا غونډۍ سهېل ته د برو کالوخېلو او شمال ته د لرو يا کوزو کالوخېلو کلی دی. د غونډۍ ختيځ او لوېديځ ته آبادې مځکې دي.
د پاچا غونډۍ د گردوالي او چاپېره ځنې د گرځېدلې پټې له کبله يې په اړه د خلکو باور دا دی چې دا د لرغونې زمانې د يوه پاچا د غنمو رشه وه. وايي چې د هغه د بخيلۍ او بد نېتۍ له کبله په غونډۍ بدله شوې ده.
د دې غونډۍ په اړه دا هم ويل کېږي چې کيدی شي ورلاندې خزانه وي!
٣. څپره ووته، بلا ووته
اوس هم د چم گاونډ ښځمنې زموږ هغه د سې بيبيانو (١) نذر نيسي؛
اوس هم چې غاښ د چا خوږېږي په مالت کې زموږ درې يا پنځه يا اووه پلکې په شمار وړي، د وچ صبر (٢) پر تنه ټک وهي؛
اوس هم آخره چارشنبه (٤) له ميندو هېره نه ده او هم پر دغه ورځ ماښام ته تياری نيسي، دېگچي پخوي؛
اوس هم چې ووځي د څپرې مياشت نو د ماښام پر مهال زړې ښځمنې او واړه ماشومان د کور د خونو دېوالونه زموږ په تاندو څانگو په پسته پسته کې بيا بيا وهي او دا سرود ورسره جوخت غږوي: (( څپره ووته، بلا ووته څپره ووته، بلا ووته !!))
(١) سې بيبيانې د ننگرهار د خوگياڼيو په بر بهار کې سهېل ختيځ ډډې ته د غدنډۍ په اړخ کې درې خوا په خوا ولاړ بوټي دي چې کال و سر سمسور وي. وايي چې دا درې سره بوټي اصلا درې پاک لمنې مېرمنې وې. په لاره کې ورباندې کفار راغلل. دعا يې وکړه چې بې پردې نه شي. خدای يې دعا قبوله کړه او ځای پر ځای ځنې بوټي جوړ شول. دې درې بوټيو ته څېرمه هلته دوه بوټي نور هم دي. د عامو خلکو په باور، له هغو درې بيبيانو سره يو سپی او يوه پيشو هم وه چې هغه دواړه هم په بوټيو بدل شوي دي.
(٢) وچ صبر د خوگياڼيو مرکز کږې ته څېرمه په څموڅۍ کې د کږې – جلال آباد د لويې لارې پر غاړه د سروې يوه وچه ونه ده چې دنگه ولاړه ده. په سيمه کې، غالبا، داسې څوک نشته چې دا ونه يې سمسوره کتلي وي. ښايي چې پېړۍ پخوا به کله ښېرازه وه. د دې ونې تنه درسته له پلکو ډکه شوې ده.
(٣) شيخ نيکه د خوگياڼيو په زاوه کې يو زيارت دی. د سرې مخې يا بادو رنځوران ورته له لرې لرې ځايونو څخه ورځي. خلک وايي چې ورسره ښه کېږي.
(٤) آخره چارشنبه هغې ته وايي چې په ورپسې دوشنبه يې رسول الله صلی الله عليه و سلم وفات شوی دی. د سيمې د عامو خلکو، په تېره بيا د زړو ښځو، باور دا دی چې پر دغه ورځ رسول الله صلی الله عليه و سلم د شنو پټيو پر پولو قدم واهه. ناڅاپه يې له څنگه مړز والوت. د مړز د الوت له آواز سره يې په زړه ساړه ننوتل او په ورپسې دوشنبه وفات شو.
وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ وېشنيزه:د ننگرهار ولايت ولسوالۍ
شعروادب
پښتو ډرامه'اېډيپس رېکس سرمايه دارانه تهذيب او_اېډيپس کمپلېکس_ __فیصل فاران
بابړه
د بابړې خونړۍ پېښه چې په ۱۲ اگست 1948ز کال د نوي زېږېدلي هېواد (پاکستان)، خیبر پښتونخوا ایالت د چارسدې په بابړه ډگر (میدان) کې د خپلو مشرانو باچا خان ،ډاکټر خان صاحب، قاضي عطاءالله، ارباب عبدالغفور اؤ نورو خدایي خدمتگارو د گرفتارۍ په ضد په یوه پر امنه فضا کې سوله اییزه مظاهرې کولو پروگرام جوړ کړی. کله چې د خدایي خدمتگارو لارویان ډلې ډلې د بابړې ډگر ته راکوز شول نو د قیوم خان کشمیري په نامه د صوبه سرحد (خیبرپښتونخوا) واکمن (اعلی وزیر) په امر او قومنده ملېشه ځواک، پولیسو او د پاکستان پوځ د خدایي خدمتگارو په لاریونوالو (مظاهره چیانو) ډزې پیل کړی او په نتیجه کې یې د شپږ سوو نه زیات خداي خدمتگار نر او ښځې په شهادت رسیدلی ول او په زرگونو ټپیان شوی ول. د تاریخونو له مخې چې دا ډزې تر هغې روانې وی چې له یرغلگرو امنیتي ځواکونو سره مرمۍ خلاصې شوی. د جگړې په پای کې د سرحد صوبې ټولو روغتونونو او ډاکټرانو ته امر شوی و چې ددې پټیانو درملنه ونه کړي. په ورته وخت کې یې د هغو وسلو او مرمیو لگښت چې په دې پښتنو چلېدلې وی، له هغوی واخېستی، که به څوک ناداره یا مسکین و، نو د هغوي ځمکه، کورونه او هټۍ به یې پلورلی او د خپلو گولیو او وسلو بیه به یې پرې پرې کوله. دا په تاریخ کې لومړی ځل دی چې یو هېواد کې دې د هغه هېواد وگړي ووژل شي، په گولیو دې ووژل شي او بیا دې د وژل شویو کورنۍ دېته هم مجبوره کړای شي چې د گولیو او په وژل شویو باندې مصرف شوې وسلو لگښت هم په غاړه واخلي.
قیوم خان کشمیري چې په "ډبل بیرل خان" هم پیژندل کېږي، د پنجاب په لویو سپو کې و.. چې په یوه ورځ په ۱۲ اگست ۱۹۴۸ د شپږ سوه نه زیات پر امنه پښتانه خداۍ خدمتگار په بابړه اشنغر کې په شهادت رسولې او په زرگونو یې ټپیان کړی ول.
د پښتونخوا د قومي مشر ملک دورانگیر کاکا خبره چې کله لا چا د پاکستان خوب هم نه وو لیدلې نو دا کشمیرې خان قیوم کانگریس کې و او یو کتاب "گولډ اینډ گن آن د افغان بارډر" یې لیکلې و چې په کوم کې یې د ډاکټر خان صیب او باچا خان ډیر صفتونه لیکلی و. خو چې کله د هند ویش او پاکستان جوړیدو ته قابو شو نو دا کشمیرې مسلم لیگ ته واوختو او بیا جناح صیب ته دومره نزدې شو چې جناح پونجا سرحد کې د ډاکټر خان صیب حکومت مات کړو او قیوم خان یې وزیر اعلی کړو..د اسمبلو ماتولو دا روایت هم د جناح نه راغلې دې چې بیا وروسته ضیاالحق او غلام اسحاق خان ترې هم گټه اغېستې وه...
قیوم خان کشمیري د پښتنو په زړونو کې دومره وېره و ترهه اچولې وه چې اردو ژبې ته چا سپک نه شو ویلې او د خپلې ژبې د جایز حق خبره غداري شمېرل کیده.. دلته اردو ته د تقدس درجه ورکړې شوه حال دا چې هم دې وخت بنگالیانو او سندیانو د خپلې ژبې له پاره تحریکونه لرل. خو د پښتنو وسایل د خپلې ژبې په ضد په کاریدل او د دوزخ ژبه جوړه کړای شوې وه ځکه اوس اکثر پښتانه اردو ژبه قامي ژبه گيڼي او خپلې پښتو ته سپک گوري. راځۍ چې دا ورځ په خپل یاد کې وساتو او هغه شهیدان او مبارزان وستایو چا چې د خپلې خاورې او قام له پاره ژوند د لاسه ورکړې وو..راځئ چې د قام دې شهیدانو له پاره د لوي رب نه د لوړو درجو سوال وکړو او په دې کشمیری لعنت ملامت ووایو..