cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانز الت (ریاضی¬ پوه)
نیویارک
الت له ۱۹۳۸ ز کال څخه تر ۱۹۴۶ ز کال پورې د شپږو کلونو لپاره د نیویارک ښار د اقتصادي محاسبې په انستیتیوت کې کار وکړ، د ده دغه کار په پوځ کې د دوه کلن خدمت له امله له وقفې سره مخ شو. هغه مهال چې نوموړی د اقتصادي محاسبې په انستیتیوت کې و، د اصلي څېړونکي او د څېړونکو د برخې د مرستیال په توګه یې خدمت کاوه او د څو ګونو یو بل سره تړلو لارو چارو په کارونه د اکانومېک ټایم مقالو په تحلیل بوخت و، چې د سوداګریزې وړاندوینې په موخه کارول کېدلې. د ده په چارو کې په ټولیز ډول د سوداګرۍ د وضعیت او په ځانګړي ډول د صنایعو، توکو، او ارزښتناکه پاڼو د بازار اړوند ارزونو په برخه کې له ریاضیکي لارو چارو کار اخیستل شاملېږي. یو له هغو پېرودونکو څخه چې الت به مشوره ورکوله د جنرال موتورز شرکت (General Motors Corporation) و.
پوځ – په ابردین کې مسئوله لسمه غرنۍ فرقه
په پوځ کې د خدمت پر مهال، نوموړی په ۱۹۴۵ ز کال کې په آبردین پروو ګروند کې د برېښنايي محاسبې لپاره د طرحې جوړولو مسئول وټاکل شو. له پوځ څخه له ترخیص وروسته، هغه بیاځلي د اقتصادي محاسبې انستیتیوت ته لاړ. د یو غیر نظامي په توګه هغه بیا ځلي له ۱۹۴۶ ز کال څخه تر ۱۹۴۸ ز کال پورې آبردین ته لاړ او د محاسبې د ازمېښت ځای لوړ پوړی مرستیال شو. دغه ازمېښت ځای د ریاضیکي خدمتونو هر اړخیزه سازمان و، چې د انالوګ او ډیجیټل محاسبې په لویو ماشینونو، پنچ کاردونو په نصب او د معلوماتو د راکمولو په خدمتونو یې کار کاوه.
د معیارونو ملي اداره، واشنګټن، ډي سي
الت هغه مهال (۱۹۴۸-۱۹۵۲ ز کال) چې د محاسباتي ازمېښت ځای یا لابراتوار لوی مرستیال و او وروسته (۱۹۵۲-۱۹۶۷ ز کال) پورې د کارېدونکې ریاضي لوی مرستیال و، د ملي سټنډرډ یا معیارونو په لویه اداره او نورو فدرال حکومتي ادارو کې یې له کمپیوټر څخه ابتدايي استفاده رواج کړه، نوموړي همدارنګه د عددي تحلیل، احصایوي انجینري او د کارېدونکې ریاضي په نورو برخو کې څېړنې وکړې. له ۱۹۵۹ څخه تر ۱۹۶۱ ز کال پورې هغه د سټنډرډ د ملی ادارې د څېړنیز ژورنال اصلاح کوونکی یا اېډېټور و.
نوموړی د څو کلونو لپاره د سټنډرډ د ملي ادارې د پروګرامونو د مسئول په توګه چې د فیزیک او کیمیا په برخه کې د څېړنو لپاره مالي مرستې ورکول کېدلې په هند، پاکستان او اسرائیلو کې خدمت وکړ، دغه مهال بهرني اسعار (PL 480) د دغو موخو لپاره د دغې ملي ادراې په واک کې ورکړل شوي و.
دغه مهال، هغه همدارنګه د اتومات ژباړې په برخه کې له کمپیوټر څخه استفادې ته لیوالتیا پیدا کړه. د ده دغه لیوالتیا د محسباتي ژبو د ټولنې او په جاپان کې له یوې بلې ورته ډلې سره د دوه نړیوالو مشترکو ناستو لامل وګرځېده، چې یوه ناسته یې په واشنګټن ډي سي او بله یې په توکیو کې ترسره شوه.
د حساب کوونکو ماشینونو ټولنه – ACM
الت د حساب کوونکو ماشینونو له ټولنې سره چې د ACM په لنډیز پېژندل کېږي، اوږده تاریخچه لري. هغه د دغې ټولنې یو له بنسټګرو او همدارنګه یې دریم رئیس و (۱۹۵۰-۱۹۵۲ ز کال). نوموړی د دغې ټولنې د ژورنال اېډېټور هم و (۱۹۵۴-۱۹۵۸ ز کال). الت له دغې ټولنې د بېلابېلو خدمتونو د جایزې (۱۹۷۰ ز کال) ترلاسه کوونکی و. په ۱۹۹۴ ز کال کې د لومړنۍ هغې ډلې غړی و چې د ACM د غړي په توګه وټاکل شو. الت له ۱۹۶۱ ز کال څخه تر ۱۹۶۴ ز کال پورې د ACM په استازولۍ د څېړنو په ملي شورا کې ګډون کاوه. نوموړی همدارنګه د امریکا د ریاضیکي ټولنې غړی، د امریکايي احصایوي ټولنې، د احصایوي ریاضي د انستیتوت، د اقصادي محاسبې د ټولنې او د محاسباتي ژبو د ټولنې پخوانی غړی و.
الت څو ځله د ACM د تاریخچې په اړه ولیکل او له هغه سره په دې اړه مرکې هم شوې دي. هغه د " ACM پنځلس کلني ولیکله: د ACM د پراختیا کلونه، هغه ډول چې د بنسټ اېښودونکو غړو او پخواني مشر فرانز ال. الت له خوا څرګنده شوې، د رول لوبوونکو او سازماني پراختیا د بهیر څرګندونکی دی چې د محاسباتي پوهې او وړتیاوو شریکولو ته ژمن دي" ( د ACM ارتباطات، جون ۱۹۶۲، ۵ ټوک، ۶ ګڼه، بیاځلي چاپ ۱۹۸۷ اکتوبر، ۳۰ ټوک، لسمه ګڼه).
اتا سی. مرزباچ په ۱۹۶۹ ز کال کې له الت سره د امریکا د تاریخ په ملي موزیم کې د کمپیوټر د شفاهي تاریخچې اړوند مرکه وکړه ( https://web.archive.org/web/20100807021724/http://invention.smithsonian.org//downloads/fa_cohc_tr_alt690224.pdf ). د دغې شفاهي تاریخچې متن د امریکا د فزیک په انستیتیوت کې د نیلز بوهر په ارشیف کې د ۱۹۶۹ ز کال د فبروري په ۲۴ مه او د مارچ په ۱۳ مه د لاسرسي وړ وګرځېد.
د حساب کوونکو ماشینونو ټولنې (ACM) الت ته په ۱۹۷۰ ز کال کې د توپیرلرونکو خدمتونو لومړنۍ جایزه ورکړه.
الت د ACM د بنسټ اېښودو په ۲۵ مه کلیزه کې "د کمپیوټرونو لرغون پېژندنه: خاطرات، ۱۹۴۵- ۱۹۴۷" (ارتباطات ACM، جولای ۱۹۷۲، ۱۵ ټوک، اومه ګڼه ) کې داسې لیکلي:
جنیت بینتون په ۱۹۹۵ ز کال کې له الت سره مرکه وکړه (په دې نقل قول چې "فرانز الت د محاسبې لومړي کلونه او د ACM جوړښت په یاد لري"، ضمیمه ACMMemberNet له ACM ارتباطاتو سره، فبروري ۱۹۹۶، ۳۹ ټوک، ګڼه ۲).
هغه د ACM د ژورنال په ۵۰ کالیزه کې، د " ACM ژورنال – پیل" مقاله ولیکله ( د ACM ژورنال، جنوري ۲۰۰۳، ۵۰ ټوک، لومړۍ ګڼه).
ACM له پخوانیو مشرانو سره مرکه کړې، له دې ډلې په ۲۰۰۶ ز کال کې د اتشوشي اکیرا له خوا له الت سره مرکه؛ دغې مرکې او د الت اړوند د ACM منابعو ته د لاسرسي په موخه acm.org ته لاړ شۍ او «فرانز ال. الت» ولټوۍ.
د امریکا د فیزیک انستیتیوت، نیویارک
هغه چې له ویتنام جګړې نا راحته شوی و، په ۱۹۶۷ ز کال کې یې د امریکا د متحده ایالاتو د حکومت رسمي دریځ پرېښود او د معلوماتو د برخې د عمومي مرستیال په توګه په نیویارک کې د فیزیک انستیتیوت ته لاړ، هغه هلته د فیزیک د ژورنال په ادبیاتو کې د شته مقالو لپاره د معلوماتو د کمپیوټري سیستم په جوړولو کې اساسي رول درلود، له دې ډلې د مراتبو د سلسلې له مخې طبقه بندي، د موضوعاتو لپاره د نوملړ جوړولو او یو استنادي نوملړ په جوړلو کې.
تقاعد
هغه په ۱۹۷۳ ز کال کې له تقاعد وروسته، په داوطلبانه ډول له هغو سازمانونو سره چې د سولې او عدالت په برخه کې یې کار کاوه، کار وکړ. د هغه چارې تر ډېره د آسیا په سوېل ختیځ کې پر سولې او د اټومي وسلو پر ضد فعالیتونو تمرکز درلود، په ځانګړې توګه له هغو روحاني او غیر روحاني سازمانونو سره چې د ویتنام په جګړه یې تمرکز درلود (۱۹۷۶-۱۹۹۱ ز کال) [شیلا کولینز، "د ټولو موسمونو سړی: له فرانز آلت ستاینه، " د CALC راپور، اکتوبر ۱۹۸۸ ز کال]. هغه په خپل ژوند کې په خپلو دایمي تفرېحي چارو قدم وهنې، غره ختنې او سکي/ ښویېدنې ته دوام ورکړ. همدارنګه یې په مجلسي موسیقي کې ویلون او ویلا هم غږول. جنیت هیز له هغه سره " په نیویارک کې متقاعد شۍ – آن که بډایه نه یاست" په نوم کتاب اړوند مرکه وکړه، (شیکاګو، بونس بکس، ۲۰۰۲). نوموړی د ۲۰۱۰ ز کال په نومبر کې، ۱۰۰ کلن شو.
ستاینې
الت په ۱۹۹۸ ز کال کې په برلېن کې د ریاضي پوهانو په نړیوال کانګرس کې د المان د ریاضي ټولنې (Deutsche Mathematiker-) د مېلمه په توګه ګډون وکړ، څو خپل کار "ترور او تبعید: د ۱۹۳۳-۱۹۴۵ ز کلونو ترمنځ له برلین څخه د ریاضي پوهانو ویستل او پر هغو ظلم " نندارې ته وړاندې کړي.
د اتریش د ریاضي ټولنې (Oesterreichische Mathematische Gesellschaft) هغه ته بلنه ورکړه، څو د آلمان او اتریش د ریاضي ټولنو په ګډه ناسته کې ګډون وکړي او خپل کار "ویانا په ۱۹۳۸ ز کال کې او د ریاضي پوهانو وتل" نندارې ته وړاندې کړي. هغه د دغه علمي نندارتون په ترڅ کې، د خپلو خاطراتو په اړه خبرې وکړې، [«شخصي خاطرات 1938 (Personliche Erinnerungen)» د ریاضي نړیوال خبرونه (Internationale Mathematische Nachrichten,)، ګڼه 188 (2001)، 1–7 www.oemg.ac.at/IMN/imn188.pdf]
ريچارډ فاينمن
ريچارډ فيلپس فاينمن (۱۱ مۍ ۱۹۱۸ ز– ۱۵ فبروري ۱۹۸۸ ز) يو امریکايي نظري فزيک پوه و، چې د بې کسره کوانتم ميکانيک د مسير په جوړولو، الیکټرو ډاناميک کوانتمي نظريې، د زيات يخ مايع هيليوم د زياتو بهېدو فزيک او په تطبيقي فيزيک - چې د دې لپاره هغه د پارټن نمونه وړاندې کړه- کې د هغه د کار له کبله شهرت لري. په ۱۹۶۵ زېږديز کال کې فاينمن له جوليان شوينګر او «Shin'ichirō Tomonaga» سره يو ځای، د اليکتروډاينامک کوانتم د پرمختګ لپاره د فيزيک د نوبل جايزه تر لاسه کړه.
فاينمن د رياضياتي څرګندونو لپاره په پراخه کچه، د کارېدونکې انځوريزې اډاڼې طرحه جوړه کړه چې، له اتوم څخه د کوچنيو ذراتو د بڅرکو چلند يې تشرېح کاوه، کوم چې وروسته د فاينمن د هندسي شکل په نوم وپېژندل شوه. هغه د ژوند په اوږدو کې، د نړۍ په کچه تر ټولو غوره ساينسپوه په توګه ومنل شو. د بریتانيايي مجلې «د فيزيک نړۍ» لخوا په ۱۹۹۹ زېږديز کال کې د نړۍ د مخکښو ساينسپوهانو په اړه د يوې ټولپوښتنې په پايله کې فاينمن په مطلق ډول د ساينسپوهانو په منځ کې اوومه درجه تر لاسه کړه.
د دویمې نړيوالې جګړې پر مهال، هغه د اتومي بم په جوړولو کې مرسته وکړه او په ۱۹۸۰ يمو کلونو کې د راجرز د کميسيون د غړي په توګه ټولو خلکو وپېژنداه، کوم کميسيون چې د چيلنجر هوايي شټل ناورين څېړلی و. په نظري فزيک کې د کار تر څنګ، فاينمن د کوانتمي محاسبو او ننوټيکنالوژۍ د تصور په وړاندې کولو کې هم مخکښ و. هغه د کلفورنيا د تيکنالوژۍ له انستيتيتوت څخه په نظري فيزيک کې د «ريچارډ سي. تولمن» د استادۍ درجه تر لاسه کړې وه.
فاينمن د کتاب او ويناوو له لارې، د فزيک پياوړوی خپروونکی و، چې دا دوه هم په کې شامل دي: په ۱۹۵۹ ز کال کې له پورته څخه د ښکته په لور د ننوټيکنالوژي په اړه چې ،«په تل کې زيات ځای شته» د فاينمن وينا او « د فزيک په اړه د فاينمن ويناوې» په نوم په درې جلدونو کې د هغه خپره شوې د محصلۍ ويناوې. فاينمن د هغه د خپل ژوند ليک د کتابونو له امله هم شهرت موندلی دی چې هغه دا دي: په یقیني توکه، تاسې ټوکې کوئ ښاغلی فاينمن! او دې ته څه اهميت ورکوې چې نور څه فکر کوي؟ همدا راز د هغه په اړه لیکل شوي کتابونه، لکه: « Tuva or Bust » چې رالف لايتون ليکلی، او د جيمز ګليک تصنيف: د نابغه ژوند ليک: د ريچارډ فاينمن ژوند او پوهه.
د ژوند لومړي کلونه
ځوان فاينمن، په لوړه کچه د پلار تر اغېز لاندې و، چا به چې هغه هڅاوه چې پوښتنې وکړي، تر څو ارتودوکس فکر له ګواښونو سره مخامخ کړي، پلار به يې د تل چمتو و، تر څو فاينمن ته يو څه نوي ورزده کړي. له مور څخه يې د ظرافت خوی تر لاسه کړ، چې په ټول ژوند کې يې درلود. د ماشوم په توګه، هغه د انجينيرۍ وړتياوې درلودې، په خپل کور کې يې د تجربو يو لابراتوار درلود او د راډيوګانو له ترميم يې خوند اخيست. د راډيوګانو دا ترميم، ممکن لومړی کار و چې فاينمن درلود، او د نظري فزيک په برخه کې د هغه د راتلونکې مسلک لپاره يې، د استعداد لومړۍ نښې وښودې، په دې ډول چې مسایل به يې په نظري ډول تجزيه کول او يو حل ته به رسېده. په لومړي ښوونځي کې او کله به يې چې موراو پلار، د خپلو ورځنيو کارونو لپاره بهر وتل، فاينمن د غلا د خبرداري د زنګ يو نظام جوړ کړ.
کله چې ريچارډ پنځه کلن و، د هينري فيليپس په نوم يې يو ورور وزېږېد چې بيا په څلور کلنۍ کې مړ شو. څلور کاله وروسته، د ريچارډ خور جوان وزېږېده او دا کورنۍ د کوينز فاراکوای سيمې ته وکوچېده. که څه هم د دواړو ترمنځ د عمر نهه کاله واټن و، بيا هم جوان او ريچارډ سره ډېر نژدې وو او په دواړو کې د نړۍ په اړه تجسس موجود و. که څه هم،  د دوی مور انګېرله چې ښځې د داسې شيانو د درک کولو وړتيا نه لري، ريچار په ستورپېژندنه کې د جوان د لېوالتيا ملاتړ وکړ او په پايله کې جوان ستورپېژندونکې شوه.
زده کړه
فايمن د Far Rockaway په عالي لېسه کې زده کړې کړې وې، کوم ښوونځي ته چې د نوبل په جايزه لمانځل شوي نور ملګري برتون ريشتر او باروخ سامويل بلومبرګ هم تللي وو. د لېسې په پیلولو سره، فاينمن په ډېرې تیزۍ سره د رياضي لوړ ټولګي ته لوړکړای شوی و. په ښوونځي کې د پوهې يوه ازموینه کې د هغه د پوهې اندازه، ۱۲۵ اټکل شوې وه، ژوند ليک ليکونکی جيمز ګليک وايي: د ځيرکتيا دا کچه لوړه وه، خو يوازې د درناوي وړ وه. د هغه خور جوان چې له خپل ورور يې يوه نمره زياته اخستې وه، ورسته يې  په يوه مرکه کې په ټوکو وويل چې: هغه زياته ځيرکه وه. کلونه وروسته هغه له مينسا انټرنيشنل سره په دې دليل يو ځای کېدل رد کړل، چې د هغه د ځيرکتيا اندازه ډېره ټيټه وه. فزيک پوه ستيو هسو د هغې ازموينې په اړه وايي:   "زه ګومان کوم چې ازموينې د رياضياتي وړتيا په خلاف د خبرو په وړتيا ټينګار کاوه. د پاتنم د رياضي ازموينې په خلاف چې ډېر ستونزمن کار دی، فاينمن د متحده ايالاتو په کچه تر ټولو لوړې نمرې تر لاسه کړې... هغه په پرينسټن کې په فارغ شوو محصلينو د داخلې د ازموينې پر مهال، په رياضي- فزيک کې هم تر ټولو زياتې نمرې تر لاسه کړې...شونې ده چې د فاينمن د پوهې وړتياوې تر يو بريده غېر متوازنې شوې وي...زه د فاينمن له کتابچې څخه ځينې اقتباسات ياد لرم، چې هغه د لينسان په پړاو کې له ځانه سره ساتلې وو...په هغې کتابچه کې ځينې املايي تېروتنې او ګرامري تېروتنې وې. زه شک لرم، چې فاينمن به داسې مواردو ته ډېره پاملرنه نه وي کړې."فاينمن په پنځلس کلنۍ کې مثلثات، پرمختللی الجبر، نامحدوده لړۍ، تحليلي هندسه، تفاضلي او بې کسره حسابونه، په خپله زده کړل. پوهنځي ته له داخلېدو مخکې، هغه د خپلو یادونو په کارولو سره، په رياضياتي موضوعاتو باندې تجربې کولې او له هغو يې پایلې تر لاسه کولې، لکه نيم اشتقاق.
ژاک شېراک
ژاک ریني شېراک (د ۱۹۳۲ ز کال د نومبر له ۲۹ مې نه – د ۲۰۱۹ ز کال د سپټمبر تر ۲۶ مې پورې) یو فرانسوی سیاستوال و چې له ۱۹۹۵ز  کال نه تر ۲۰۰۷ ز کال پورې یې د فرانسې د ولسمشر په توګه خدمت وکړ. له دې وړاندې شېراک له ۱۹۷۴ ز کال نه تر ۱۹۷۶ز کال او له ۱۹۸۶ کال نه تر ۱۹۸۸ ز کال پورې د فرانسې لومړی وزیر و او د ۱۹۷۷ ز کال نه تر ۱۹۹۵ ز کال پورې د پاریس ښاروال و.
شېراک د اداري علومو په ښوونځي کې له ګډون وروسته، د جګپوړي ملکي مامور په توګه خپله دنده پیل کړه، چې لږ وروسته یې په سیاست کې پښه کېښوده. شېراک د کرنې وزارت او د کورنیو چارو د وزارت په ګډون په بېلابېلو جګ پوړو پوستونو کې کار کړی دی. نوموړي په ۱۹۸۱ او ۱۹۸۸ ز کلونو کې، د ولسمشرۍ لپاره د محافظه کار ګولیسټ ګوند د جمهوريت لپاره د خوځښت د مشر په توګه بې پایلې هڅې درلودې. په لومړی سر کې د شېراک په کورنیو سیاستونو کې د مالیاتو ټیټې بیې، د نرخونو د کنټرول لرې کول، د جرم او ترهګرۍ لپاره سخته سزا او د سوداګرۍ خصوصي کول ګډون درلود. په دویمه دوره کې د لومړي وزیر په توګه د دې سیاستونو له تعقیب وروسته، نوموړي خپل نظر بدل کړ. هغه د مختلفو اقتصادي سیاستونو لپاره استدلال وکړ او د ۱۹۹۵ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې په دویم پړاو کې د ۵۲.۶ سلنه رایو په ګټلو سره ولسمشر وټاکل شو، چې سوسیالیست لیونل جوسپین ته یې، وروسته له هغه ماتې ورکړه چې د "ټولنیزو شخړو" (ټولنیز جلاتوب) د حل د تګلارې پر بنسټ یې کمپاین وکړ. د شېراک اقتصادي سیاست، چې د دیریجیزم پر بنسټ ولاړ و، یعنې د دولت په لارښوونه پانګونې ته اجازه، د مارګریټ تاچر او جان میجر په صدارت کې د انګلستان د آزاد بازار د سیاست سره په ټکر کې راغی، چې شېراک هغې ته د "انګلو-سیکسون الترالیبرالیزم" یا نوی لیبرالیزم په سترګه کتل.
نوموړی په عراق باندې د امریکا په مشرۍ د یرغل په وړاندې د خپل درېځ، د یهودانو په شړلو کې د فرانسې د حکومت د همکارۍ د ونډې او په ۲۰۰۰ ز کال کې د ټولپوښتنې له لارې له ۷ کلونو نه ۵ کلونو د ولسمشرۍ دورې د کمولو په برخه کې هم شهرت ترلاسه کړ. نوموړي د ۲۰۰۲ کال کال د فرانسې په ولسمشریزو ټاکنو کې، د ښي اړخه نوماند، ژان ماري لوپین په وړاندې په دویم پړاو کې د ۸۲.۲ سلنه رایو په ګټلو سره بریالی شو، خو نوموړي په خپله دویمه دوره کې، د محبوبیت خورا ټیټه درجه درلوده او د فرانسې په معاصر سیاسي تاریخ کې یو له لږ محبوبو ولسمشرانو نه ګڼل کېده.
د پاریس محکمې په ۲۰۱۱ زکال کې، شېراک د عامه پیسو د ضایع کولو او د خلکو باور نه د ناوړه ګټې اخیستنې په برخه کې مجرم و ګڼل شو، هغه ته یې د دوه کاله تعلیقي بند سزا ورکړه.
د کورنۍ مخینه
ژاک ریني شېراک د ۱۹۳۲ز کال د نومبر په  ۲۹ مه نېټه د پاریس په پنځمه ناحیه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه د ابیل فرانسوا ماری شېراک (۱۸۹۸ – ۱۹۶۸ ز)، چې په یو هوایي شرکت کې بریالی اجرائیوي مشر و او ماری لوئیس والیټ (۱۹۰۲ – ۱۹۷۲ز)، چې د کور مېرمن وه، زوی و. د هغه نيکه او انا له سانت-فيريول نه په کوريز کې ښوونکي وو. د نوموړي نيکه او انا دواړو اړخونو د کورېز په کليوالي سويل لوېديځه سيمه کې بزګران وو.
د شېراک په وینا: د هغه نوم د اکسیتان ژبې د منځنیوو پېړیو د یوه شاعر له نامه نه سرچینه اخلي، نو له همدې امله شاعرانه دی". نوموړی کاتولیک مذهبه عیسوي و.
شېراک د بریو د ځوانانو په ټیم کې د رګبي لوبه کوله او د پوهنتون په کچه هم لوبیدلی دی. نوموړي په لوبو کې ۸ شمېره او دویمه لیکه کې لوبه کوله.
زده کړې او پخوانۍ تجربه
شېراک چې له شارل ډو ګول نه اغېزمن شوی و، په ۱۹۵۰ ز کلونو کې یې د ملکي خدمتونو مسلک تعقیب کړ. نوموړی په دې وخت کې، د فرانسې له کمونست ګوند سره يو ځای شو او د بشریت (L'Humanité) ورځپاڼې نسخې يې پلورلې او د کمونستي خونې په غونډو کې يې ګډون کاوه. نوموړي په ۱۹۵۰ ز کال کې د اتومي وسلو د له منځه وړلو په اړه د شوروي په نوښت د ستاکهولم غوښتنلیک لاسلیک کړ - چې متحده ایالاتو ته د خپلې لومړۍ ویزې د غوښتنلیک پر مهال تر پوښتنو لاندې راغئ.
هغه په ۱۹۵۳ز کال کې، د سیاسي علومو د مطالعاتو له انستېتیوت نه تر فراغت وروسته، د هارورډ پوهنتون د دوبي په سمستر کې په غیر کریډیټ کورس کې برخه واخیسته. وروسته له هغه یې په ۱۹۵۷ ز کال د اداري علومو په ملي ښوونځي کې ګډون وکړ، چې د فرانسې لوړ پوړي دولتي مامورین روزي.
په متحده ایالاتو کې شېراک، د میسوري په سینټ لویز کې د انهیوسر-بوش د بیر په کمپنۍ کې دنده ترسره کوله.
انجیلینا ګریمکي
انجیلینا امیلي ګریمکي ویلډ (۲۰ فبروري ۱۸۰۵ – ۲۶ اکټوبر ۱۸۷۹ زکال) امریکايي غلامي ضد ، سیاسي فعاله، د ښځو د حقونو مدافع او د ښځو د رایو ورکولو د حق غوښتنې خوځښت ملاتړې وه. هغه او خور یې سارا موور ګریمکي یوازنۍ سویلي سپین پوستې مېرمنې وې چې د غلامۍ د له منځه وړ غوښتنه یې کوله. دغو خویندو یوځای ژوند کاوه په داسې حال کې چې انجلینا د غلامۍ ضد رهبر تئودور دوایټ ویلډ مېرمن هم وه.
انجلینا او سارا له دې سره چې د سویلي کارولینا په چارلسټون کې را لویې شوې، خپل ټول ژوند یې په شمال کې تېر کړ. انجلینا ډېر شهرت د ۱۸۳۵ زکال په نیمايي کې پیدا کړ؛ کله چې ویلیام لویډ ګاریسون د لیبراټور په نامه خپل غلامۍ ضد اخبار کې د هغې لیکنه خپره کړه او همدارنګه هغه مهال چې نوموړې د پنسلوانیا په تالار کې د غصه ناکو، غالمغالي او ډبرو ویشتونکو وګړو ترمنځ د غلامۍ ضد پلویانو ته وینا وکړه. هغه مقالې او ویناوې چې نوموړې په هغه دوره کې وړاندې کړې د غلامۍ د له منځه وړلو او د ښځو د حقونو د پراختیا په برخه کې یې قاطع استدلالونه په کې وړاندې کړي و.
ژاک شېراک
زده کړې او پخوانۍ تجربه
شېراک په سامور کې د زغره وال پلي ځواک د احتیاط پوځي افسر په توګه وروزل شو. وروسته نوموړي په خپله خوښه د الجزایر په جګړه کې د شخصي اړیکو پر بنسټ ګډون وکړ، که څه هم له هغه جګپوړي کسان لا هم په احتیاط کې پاتې وو. د هغه جګپوړو چارواکو نه غوښتل چې نوموړی د افسر په توګه وټاکي، ځکه چې دوی شک درلود چې هغه کمونیستي لیدلوری لري. نوموړی په ۱۹۶۵ز کال کې د پلټونکو په محکمه کې پلټونکی شو.
انجیلینا ګریمکي
ګریمکي د طبیعي حقونو له نظریې (هماغه ډول چې د خپلواکۍ په اعلامیه کې راغلي)، د متحده ایالاتو له اساسي قانون، په سپېڅلي کتاب کې له عیسوي باورونو او په سویل کې د ظالمانه غلامۍ او نژاد پالنې څخه د خپل ماشومتوب له خاطراتو څخه د خپل لیدلوري په اخیستو د بې عدالتۍ او د هر نارینه او ښځینه له آزدایو څخه د انکار غږ اوچت کړ. هغه مهال چې په ۱۸۳۷ زکال کې په عام محضر کې د نارینه او ښځینه مخاطبینو پر وړاندې د وینا کولو له امله وننګول شوه، هغې او خور یې سارا په کلکه سره په ویناو کولو کې د ښځو له حقونو او په سیاسي مباحثو کې د هغوی له ونډې دفاع وکړه.
د ۱۸۳۸ زکال په مۍ میاشت کې انجلینا له تئودور ویلډ سره چې د غلامۍ ضد یو له پام وړ مخکښانو څخه و؛ واده وکړ. هغوی دواړو له سارا سره یوځای په نیوجرسي کې ژوند کاوه او د چارلز ستورات (۱۸۳۹ زکال)، تئودور ګریمکي (۱۸۴۱ زکال) او سارا ګریمک ولډ (۱۸۴۴ زکال) په نومونو یې درې ماشومان لوی کړل. هغو د دوه ښوونځیو په مدیریت سره خپل لګښتونه پوره کول چې دویمي یې د راریتان خلیج د اتحادیې په ارماني ټولنه کې موقعیت درلود. د کورنۍ جګړې له پای ته رسېدو وروسته ګریمکي – ویلډ کورنۍ د ماساچوست هاید پارک سیمې ته کډه شوه، چېرې یې چې د خپل ژوند وروستۍ ورځې تېرې کړې. انجلینا او سارا دواړې د ماساچوست د ښځو لپاره د رایې ورکولو د حق غوښتنې د بنسټ غړې وې.
کورنۍ مخینه
ګریمکي د سویلي کارولینا په چارلسټون کې د جان فاشرو ګریمکي او ماری سمیت په کورنۍ کې چې دواړه له بډایو کرنیزو ځمکو لرونکو کورنیو څخه و؛ وزېږېده. پلار یې انګلیکان وکیل، ځمکې لرونکی، سیاستوال، قاضي، د انقلابي جګړې پخوانی سترېری او د چارلسټون ټولنې مخکښ غړی و. مور یې مري د سویلي کارولینا د والي توماس سمیت لمسۍ وه. پلار او مور یې کرنیزې ځمکې لرلې او له اصلي غلامانو لرونکو څخه و. انجلینا د هغوی له ماشومانو کوچنۍ او ۱۴مه ماشومه وه. پلار یې باور درلود چې ښځې باید د نارینه و تابع وي او یوازې یې په خپلو زامنو زده کړې کولې، خو زامنو یې بیا خپلې زده کړي موارد له خپلو خویندو سره شریک کول.
لومړني کلونه او مذهبي چارې
مري او جان ګریمکي دواړه د سویلي سنتي او لوړې طبقې د هغو ارزښتونو کلک ملاتړي و چې د هغوی په چارلسټون ټولنه کې یې نفوذ درلود. مري خپلو لوڼو ته اجازه نه ورکوله چې د مخکښانو له ټولنیزو محافلو بهر له چا سره ناسته ولاړه ولري او جان بیا په خپل ټول ژوند کې غلامان لرل.
د «نینا» په مستعار نوم ځوانه انجلینا ګریمکي خپلې مشرې خور سارا موور ګریمکي ته ډېره نږدې وه، هغه چې په ۱۳ کلنۍ کې یې والدینو اړ کړې وه چې د انجلینا مور بللې (مادر خوانده) شي. دغو دوو خویندو د خپل ژوند په اوږدو کې ډېره نږدې اړیکه لرله او د خپل عمر ډیره برخه یې یوازې له ډېرې لنډې دورې پرته یوځای تېره کړه.
هغه مهال چې په ۱۳ کلنۍ کې په پروتستانت اسقفي کلیسا کې د هغې د منلو وخت راغی، انجلینا د خپل باور د مرام پاڼې له لوستلو ډډه وکړه. دغه پلټونکې او سرکشه نجلۍ دې پایلې ته رسېدلې وه چې نشي کولای له دغه مرامونو سره موافقت وکړي او د تائید مراسم بشپړ کړي. انجلینا د ۱۸۲۶ زکال په اپرېل میاشت کې د ۲۱ کلنۍ په عمر پرسبیترینېزم عقیدې ته واوښته.
انجلینا د پرسبیتریان کلیسا فعاله غړې وه. نوموړې چې د سپېڅلي کتاب د مطالعې او د باورونو ترمنځ د زده کړو پلوي وه، د سبات په ښوونځي کې یې تدریس کاوه او همدارنګه یې د خپلې کورنۍ غلامانو ته مذهبي خدمات وړاندې کول – هغه چاره چې په پیل کې یې د مور ترې بد راتلل خو وروسته هغې هم په کې ونډه اخیسته. ګریمکي د خپلې کلیسا د کشیش ویلیام مک ډویل کلکه ملګرې شوه. مک ډویل شمالي وال و او له دې وړاندې د نیوجرسي په پرسبیتري کلیسا کې کشیش و. ګریمکي او مک ډویل دواړه د غلامۍ کلک مخالفین و، هغه هم له دې امله چې دغه چاره یې له اخلاقي پلوه ناقصه بلله او پر باور یې مسیحي قوانین او د بشر حقونه تر پښو لاندې کوي. مک ډویل د مستقیم غبرګون ښوولو پر ځای د صبر او دعا کولو لار غوره ګڼله او استدلال یې کاوه چې د غلامۍ له منځه وړل «کېدای شي لا بد شرایط رامنځته کړي». د هغه دغه دریځ ځوانې انجلینا ته د منلو وړ نه و.
په ۱۸۲۹ زکال کې هغې په خپله کلیسا کې د غلامۍ پر موضوع خبرې وکړې او څرګنده یې کړه چې د دغې ټولګې غړي باید په کلکه سره دغه چاره محکومه کړي. له دې امله چې نوموړې د دغې کلیسا له فعالو غړو څخه و مخاطبینو یې په داسې حال چې د هغې وړاندیز رد کړ خو ورته درناوی یې وکړ. دغه مهال کلیسا له غلامۍ سره جوړه راغلی وه؛ هغو ته یې په سپېڅلي کتاب کې توجیه موندلې وه او عیسوي غلام لرونکي یې هڅول د پلرونو په توګه چلن وکړي او له خپلو غلامانو سره ښه چلن وکړي. خو انجلینا د پرسبیترین کلیسا په باورونو عقیده له لاسه ورکړه او په ۱۸۲۹ زکال کې په رسمي ډول له هغو وویستل شوه. هغې د خپلې خور سارا په ملاتړ د کواکر باور اصول ومنل. په چارلسټون کې د کواکرانو ټولنه ډېره کوچنۍ وه او هغې په چټکۍ سره هڅه وکړه څو خپل ملګري او کورنۍ اصلاح کړي. له دې سره د هغې د ځان خوښونکي طبیعت له امله د نورو په وړاندې د هغې له مهربانۍ ډک نظریات د متقاعد کوونکو نظریاتو پر ځای سپکاوي کوونکي ګڼل کېدل. هغې مهال چې پرېکړه یې وکړه په سویل کې له سپین پوستو غلامانو سره په ژوند کولو سره نشي کولای د غلامۍ سره مبارزه وکړي په خپلې مشرې خور سارا پسې فلادلیفیا ته لاړه.
اسکاټ موریسن
اسکات موریسن په استرالیا کې ترټولو لوړ حکومتی مقام دی. اوس مهال ۲۰۱۸ ښاعلی لومړی وزیر سکاټ موریسن د استرالیا لومړی وزارت دنده پرمخ وړي.
خلافت
خلافت يا خلافة د اسلامي حکومتولۍ لومړنی نظام دی چې د اسلامي هېوادونو د مشرانو تر منځ د يو ډول اتحاد په توگه رامېنځ ته شوی و. په اصل کې دا د اشرافو پر بنسټ ولاړ يو جمهوريت دی چې ځانته اساسي قانون لري. په داسې يو نظام کې د دولت مشر خليفه بلل کېږي او خليفه او د هغه د دولت نور رسمي غړي د خلکو او د اسلام پلاوي گڼل کېږي او بايد د شرعيت او اساسي قانون له مخې حکومتولي وکړي. د خلافت په لومړنيو وختونو کې دا نظام د يوې مستقيمې ولسواکۍ ته ورته والی درلود چې خليفه د خلکو لخوا ټاکل کېده.
د امامت معنی
امامت په لغت کې په چا پسې تللو، د هغه د خبرې منلو او هغه پسې د اقتداء کولو په معنی راځي، هغه که ښه وي او که بد.
دامامت اصطلاحي معنی
په اصطلاح کې امامت د أبو الحسن ماوردي په الفاظو کې دې ته وايي:”الإمامة: موضوعة لخلافة النبوة في حراسة الدين وسياسة الدنيا “4 امامت داسې اصطلاح ده چي د دين په ساتلو او د دنياوي چارو په سمبالولو کي د پيغمبر صلی الله عليه وسلم د نيابت د معنی لپاره ايښودل شوې ده. او امام الحرمين أبو المعالي عبدالملك الجويني چي يو لوی فقيه او متکلم دی هغه د امامت په تعريف کې وايي:”رياسة تامة، وزعامة عامة، تتعلق بالخاصة والعامة في مهمات الدين والدنيا مهمتها حفظ الحوزة، ورعاية الرعية، وإقامة الدعوة بالحجة والسيف وكفّ الحيف والخيف، والانتصاف للمظلومين من الظالمين، واستيفاء الحقوق من الممتنعين وإيفاؤها على المستحقين”(5). امامت يو داسې عام او بشپړ قيادت او مشرتابه ته ويل کيږي چې د دين او دنيا د مهمو قضاياوو په رابطه د عامو او خاصو ټولو پوري اړه لري، او دنده يې د اسلامي امت او دولت ساتنه، او د عامو خلکو د گټو ساتل، او په دليل او تورې (وسلي) سره د دعوت کار سرته رسول، او د ظلم او ويرې له منځه وړل، د مظلومانو لپاره د ظالمانو څخه انصاف تر لاسه کول، او د حقوقو د نه اداء کونکو څخه په بشپړه توگه حقوق تر لاسه کول او مستحقينو ته يي سپارل ـ ده. د علماوو ددې مخکي ذکر شوو تعريفاتو څخه په ډاگه د څرگنديږي چي داسي څوک چي ددين د ساتنې، د هغه د پلي کولو، او په دنياوي امورو کي د اسلامي امت د گټو په ساتلو کي د پيغمبر صلی الله عليه وسلم نيابت کوي هغه ته خليفه ويل کيږي، او د هغه دې کار او منصب ته خلافت، او څرنگه چې د شرعي نصوصو په رڼا کي د امت په ټولو افرادو که هغه علماء وي او که عام وگړي په هغوي دداسي قيادت او زعامت خبره منل ضروري او فرض دي، او چي د صريح معصيت کار نه وي نو طاعت يي لازم دي له دي امله دي ته امام هم ويل کيږي.
خلافت کله پيل شو؟
د پيغمبر صلی الله عليه وسلم د وفات سره سم د حضرت ابوبکر صديق رضي الله عنه په خليفه کيدو د خلافت راشده نظام رامنځته شو، تر شا او خوا څلويښت کاله د راشدينو خلفاو نظام پرځاي پاتي شو، او د يو لړ طبيعي اسبابو له امله په کال 41 هجري کي خلافت د بنو اميه کورنۍ ته انتقال شو، او دا هغه وخت کله چي د حضرت حسن رضي الله عنه سره د صلحي نه وروسته حضرت معاويه رضي الله عنه د خلافت واگي په لاس کي واخيستي6، اموي خلافت تر کال 132هـ پوري دوام پيدا کړ، او کله چي په همدي کال ددي کورنۍ اخري خليفه مروان بن محمد د عباسيانو په لاس ماتي وخوړه نو خلافت د بنو العباس کورنۍ ته منتقل شو، او ابو العباس السفاح د چارو واگي په لاس کي واخيستي، عباسي خلافت په بغداد کي تر 30 محرم الحرام کال 656هـ الموافق 6 فروري 1258م کي په بغداد باندي د مغولو د قبضي تر وخته پوري قايم وه، او کله يي چي په همدي کال په بغداد کي د خلافت د سقوط حادثه رامنځ ته شوه په مسلمانانو دا حالت دومره سخت او مشکل وه چي په هيڅ ډول ورته د تحمل وړ نه وه، او دا ځکه چي مسلمانانو په هيڅ ډول دا تصور هم نشو کولاي چي دا دنيا دي د اسلامي خلافت له وجود څخه پرته قائمه پاتي شي، ابن الاثير چي د هغه وخت يو لوي مؤرخ دي په دي باب وايي: فلو قال قائل: إن العالم مذ خلق الله سبحانه وتعالى آدم، وإلى الآن، لم يبتلوا بمثلها؛ لكان صادقاً، فإن التواريخ لم تتضمن ما يقاربها ولا ما يدانيها7. که څوک ووايي چي د کومي ورځي څخه چي الله په دي دنيا کي ادم عليه السلام پيدا کړي ده په داسي مصبيت تر اوسه پوري نه ده مبتلا شوي نو خبره به يي سمه وي، ځکه هيڅ تاريخ د دي په څير د کومي حادثي د يادوني څخه خالي دي. ددي څخه وروسته مسلمانانو د خلافت د بيا اعادي لپاره کوښښونه پيل کړل چي په نتيجه کي لومړي د عين جالوت د معرکي اتل سلطان قطز چي په مصر کي د مماليکو يو قدرتمند حاکم وه، او بيا د سلطان الظاهر بيبرس چي د قطز د وژلو نه وروسته يي د چارو واگي په لاس کي واخيستي د منگوليانو د شکست څخه يوازې څو کاله وروسته په خپلو کوښښونو بيرته عباسي خلافت په کال 1261م کي بيرته په (قاهره) مصر کي را ژوندي کړ، او دي خلافت د کال 1517م پوري دوام وکړ کله چي سلطان سليم اول عثماني په همدي کال د مماليکو اخري پادشاه (قنصوي غوري) ته د (الريدانيه) په جنگ کي شکست ورکړ، د مماليکو حکومت يي پاي ته ورساوه، او د قاهري (مصر) د عباسيانو اخري خليفه (المتوکل علی الله دريم) يي د ځان سره (استاني) استنبول ته يوړ، او په دي توگه د عباسي خلافت دويم پړاو هم پاي ته ورسيد، او پر ځاي يي عثماني خلافت د اسلامي امت قيادت په غاړه واخيست، او د 3 مارچ کال 1924م پوري يي دوام پيدا کړ، او هغه وخت يي سقوط وکړ چي کله د غرب په لاسونو کي د لوبيدونکي او د هغوي د يو مزدور او يو بي دينه او اسلام دښمن شخص چي د مؤرخينو غالب گمان پري دا دي چي د دونما د يهودو له جملي څخه وه او مصطفی کمال نوميده په همدي کال او همدي ورځ د سلطان (عبد المجيد دويم) خلافت ملغی اعلان کړ او پر ځاي يي نوي ترکي جمهوريت اعلان کړ.
اوس چي کوم سوال راولاړيږي هغه دا دي چي ايا په اوسنيو حالاتو کي بيرته د خلافت د بيا را ژوندي کولو څه امکانات شته؟ او ايا دا ممکن کار اوسني زمانه کي به ددي شکل او صورت څه وي؟ څنگه به دا دومره لويه اسلامي نړۍ اداره کوي؟ دا او داسي نور ډير سوالونه د څيړلو وړ دي او بايد مفکرين دي ته د حل لاري ولټوي، په مختصر مضمون کي ماته په دي ټولو موضوعاتو څه ويل ممکن نه دي، له دي امله به زه د يو څو بنسټيزو پوښتنو په باب خپل معروضات وړاندي کړم.
د خلافت بيا اعاده او غرب او غرب پرستان
کله هم چي په اوسنۍ زمانه کي د اسلامي خلافت د اعادي او بيا را ژوندي کولو خبره کيږي، د غرب فکري او سياسي قيادت په ډيره ستغه او د معقوليت څخه په ډيره ليري توگه عکس العمل ښايي، يوازې دا نه چي عکس العمل ښايي بلکې په عملي توگه يي چي څه له وسع کيږي د داسي خلکو پر ضد يي تر سره کوي، همدا راز په اسلامي نړۍ کي د غرب د فکر څخه اغيزمن وگړي هم په همدي توگه عکس العمل ښکاره کوي، دلته د بيلگي په توگه د غرب د عکس العمل يو څو نموني وړاندي کول غواړم:
لومړي: په اوسني عصر کي چي هر اسلامي حرکت سياسي مشروع لرلي، او د هغه په نتيجه کي يي د اسلامي خلافت د اعادي لپاره د کار کولو کوښښ کړي هغه ټول اسلامي حرکتونه غرب په يو نوم او بل نوم ټکولي او ځپلي دي، د مثال په توگه په پيل کي دا ډول خوځښتونه دوي د (سياسي اسلام) او بيا د (بنسټپالو) او بيا د (ترهگرو) او (تروريستانو) په نوم د يادولو په ذريعه د اسلامي امت څخه د جدا کولو کوښښ پيل کړ، او په اسلامي نړۍ کي يي د حاکمانو په ذهنونو کي ددي ټکي ترزيق کولو په ذريعه دوي ته قناعت ورکړ چي همدا اسلامي خوځښتونه ستاسي راتلونکي سياسي سيالان او ستاسي چوکيو ته تهديد متوجه کونکي دي، او ددي کار په ذريعه يي ددي خوځښتونو د مخنيوي او په نطفه کي د خنثی کولو کوښښ وکړ، په دي لړ کي هميشه د غرب فکري منظرين او سياسي قيادتونه په پرله پسي توگه ډول ډول اصطلاحات ايجادوي8.
دريم: او کله که کوم داسي څوک حکومت ترلاسه هم کړي، هغه ته په هيڅ شکل د کار کولو فرصت نه ورکول کيږي، د بيلگي په توگه کله چي په ترکيه کي استاذ نجم الدين اربکان د قدرت واگې تر لاسه کړي، او د خپل تصور سره سم يي د غرب د ظالمانه نړيوال سياسي نظام چي د هغه د وينا سره سم د ضعيفو ملتونو په استعمارولو او د هغوي د اقتصادي مواردو په استغلالولو ولاړ دي، ددي کوښښ وکړ چي په لومړي سرکي اته (8) لوي اسلامي هيوادونه را يوځاي کړي، او دا په پيل کي د اسلامي امت د يووالي لپاره بنسټ وگرځوي، او بيا نور مظلوم ملتونه هم ددي سره يوځاي کړي، چي په نتيجه کي د اوسني نړيوال نظام په مقابل کي بديل نړيوال نظام نړۍ ته وړاندي کړي، او په دي توگه نړۍ ددي اوسني غربي ظالمانه استعماري نظام څخه وژغوري، نو د پوځ په ذريعه يي د شپږ مياشتو په مختصره موده کي د قدرت څخه محروم کړ.
غرب ولې داسي کوي؟
دا سوال واقعي اهم دي چي بايد وڅيړل شي چي غرب ولي په دومره جديت سره د اسلامي امت د يوځاي والي او د اسلامي خلافت د بيا راژوندي کولو مخالفت کوي؟ او ولي يي دا د خپلي استراتيژي لپاره يوه محوري نقطه گرځولي؟ زما له نظره بلکې هر هغه څوک چي په دقيقه توگه تاريخ لولي او د هغه په رڼا کي د راتلونکي په باب رأي قايموي د داسي ټولو کسانو له نظره ددي دريځ بنسټيز لامل دا دي، چي غربي تمدن اوس خپل ځان ددي نړۍ واکدار بولي، او عملا ځان ته دا حق ورکوي چي دا نړۍ بايد د هغوي د افکارو، د هغوي د کلتور، د ژوند په باب د هغوي د فلسفو، د هغوي د اقتصادي نظام په بنسټ ولاړه وي، او د ليبرال ديموکراسي په بنسټ ولاړ سياسي او اجتماعي نظام خپل کړي، ځکه دا نظام هغوي ته داسي اعلی او بهتر نظام ښکاري چي انسان ورته رسيدلي شي9 د غرب له نظره همدا نظام د بشريت لپاره غوره دي، له بله پلوه ددي نظام په غالب پاتي کيدلو کي په نړۍ باندي د غربي تمدن قيادت او سيادت هم خوندي پاتي کيږي، دا ټولي گټي هغه وخت خوندي پاتي کيدلي شي چي داسي کوم محکم او مضبوط قوت وجود ونه لري چي د دوي دي غلبي ته تهديد متوجه کړي10، او په حقيقت کي هغه تمدن چي په بشپړه توگه د اخلاقياتو او ارزښتونو په ډگر کي د غربي تمدن سره توپير لري او دوي ته تهديد متوجه کولي شي هغه اسلامي تمدن دي، او هغه اسلامي فکر دي، همدا تمدن ددي اخلاقي مقومات لري که مادي طاقت ورسره يو ځای شي نو دوي ته ستر تهديد متوجه کولي شي، ځکه په نړۍ کي نور تمدنونه که هغه چينې تمدن دي که جاپاني تمدن دي او که کوم بل، دا تمدنونه د عقيدي، فکر، او ارزښتونو په ډگر کي د غربي تمدن سره ډير توپيرونه نه لري، او د اسلامي امت لخوا غربي تمدن ته دا تهديد هغه وخت متوجه کيدلي شي چي کله د مادي قوت اسباب ترلاسه کړي، او دا اسباب به په هغه وخت ددي امت لاس ته ورځي چي کله يو موټي شي او د مصيري او بنسټيزو قضاياوو په باب خپل دريځ يو کړي شي، يو سر ولري، د بنسټيزو قضاياو په باب د دريځ نيولو لپاره يو مرجع ولري، او دا ټول به هغه وخت رامنځته کيږي کله چي د اسلامي امت داسي يو کيان بيا ايجاد کړي شي چي موږ هغه ته اسلامي خلافت وايو، له همدي امله دوي په خپل پوره توان ددي کوښښ کوي چي دداسي ټولو کوښښونو مخنيوي وکړي چي کله هم د خلافت په بيا اعادي او راژوندي کيدو منتج کيدي شي.
ددي ترڅنگ دا هم له ياده ويستل نه دي پکار چي د غرب اوسيدونکي تر اوسه پوري د هغه ليکنو څخه اغيزمن دي چي په اروپا کي د عثماني خلافت د فتوحاتو په وخت کي ترسره شوي دي، هغه ليکنۍ اسلامي خلافت داسي تصوير کوي چي د غربي تمدن لپاره يي ستره خطره بولي، په دي باب د يو مسشرق تيودور نولدکي دکتاب (تاريخ قران) په مقدمه کي ددي کتاب مترجم (د. جورج تامر) وروسته له دې چي داسي کتابونو ته اشاره کوي چي د غرب فکري قيادتونو (مستشرقينو) ليکلي او په هغه کي اسلام ته توهين کړي او د خپل نظره يي د اسلام گمراهي په گوته کړي، له دي وروسته وايي:(طبعا کان هذا في زمن هدّدت فيه الجيوش العثمانيه وسط أوروبا، ووصلت إلی مشارف فينّا، أجل، إن صورة الإسلام کانت في ذلك الحين مطبوعة بالطابع التركي؛ حتى أن القرآن الكريم نفسه دُعي “الكتاب المقدس التركي”وهو العنوان الذي تحمله الترجمة الألمانية التي قام بها ديفيد فريدريك ميغرلين عام 1772م للقرآن الكريم من العربية مباشرة، و ربما أن هذا الواقع التاريخي ما زال يؤثر في تشكيل صورة الإسلام في أوروبا حتى يومنا هذا)11 طبعا دا په هغه وخت کي وه چي د عثماني خلافت پوځ منځنۍ اروپا د خپل تهديد لاندي نيولي وه، او د (ويانا) پولو ته رسيدلي وه، بلي، د غرب د اوسيدونکو په ذهنونو کي د اسلام تصور د هغه دريځونو څخه اغيزمن وه چي هغوي د ترکانو په وړاندي درلودل، (اسلام ته به يي هم په هغه سترگه ليدل په کوم نظر به يي چي ترکانو ته ليدل) تر دي چي قران کريم ته به يي هم (د ترکان کتاب مقدس) وايه، همدا د قران کريم په الماني ژبه د هغه ترجمي عنوان دي چي په کال 1772م کي (ديويد فريدريک مگرلين) د عربي څخه نيغ په نيغه سرته رسولي وه، او شايد همدا پخواني تاريخي حالت (يعني د عثماني خلافت د فتوحاتو حالت) تر اوسه پوري په اروپا کي د اسلام په باب د تصور په قايمولو کي اغيزمن دي!. يعني تر اوسه يي هغه ويره په ذهن کي ناسته ده چي چيرته بيا اسلامي خلافت منځته رانشي او بيا هغه حالت رامنځ ته نشي چي اسلامي امت د غرب په وړاندي د يو مغلوب امت پر ځای د يو غالب او ځواکمن امت په حيث راولاړ شي، او هغوي ته تهديد متوجه کړي.
په عين وخت کي هغوی تر اوسه هغه حالت نه دی هير کړي چي هغوي ورسره د عثماني خلافت له لاسه په شپاړسمې پيړۍ کي مخامخ وو، هغوی ددې څخه ويره لري چي که بيا اسلامي خلافت منځته راشي نو د نړۍ قيادت بيرته اسلامي امت ته منتقل شي، ځکه هغوی تاريخ گوري چي هر کله د اسلامي امت داخلي جبهه قوي شوي ده، دي امت او اسلامي تمدن د بشريت قيادت کړي دي، په دي زمانه کي هم دوي سره همدا ويره ده، که چيرته اسلامي امت يوځاي شي او اسلامي خلافت منځته راشي نو بيا دا قيادت دي امت ته منتقل کيدلي شي، او دوی هيڅکله دا نه غواړي چي له داسي حالت سره مخامخ شي، دا د هغه پلان څخه هم بالکل په ډاگه کيږي چي امريکايانو اعلان کړی دی چي شعار يې دا دی: (The 21st century is an American century) (يوويشتمه پيړۍ امريکايي پيړۍ ده) يعني بايد په دي پيړۍ کي د نړۍ قيادت د امريکايانو ـ چي د غربي تمدن مخکښه ده ـ په لاس کي پاتي شي.
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:خلافتونه
پورتوګسا آیالات
پورتوګسا ولایت په اسپانیایي ژبه Estado Portuguesa) د ونزویلا هیواد له ۲۳ آیالاتونو څخه یو دی چې ددی هیواد په لویدیځه برخه کې موقیعت لري مرکز یې د ګواناره ښار دی.
د کابل کندهار لویه لار
د کابل–کندهار لويه لاره يوه ۴۸۳ کيلومتره لاره ده، چي د افغانستان دوه تر ټولو لوی ښارونه کابل او کندهار د ميدان ښار، سيداباد، غزني، او قلات له لارې د يو بل سره نښلوي. دا لویه لار د افغانستان د ملي تجارتي سیسټم یوه مهمه برخه ده یا رينګ روډ دي. د کابل او کندهار تر منځ غزيدلې دا لویه لاره هيڅ د هيڅ لويو غرونو څخه نه تيريږي. د افغانستان شاوخوا ٣۵ سلنه وګړي د کابل او کندهار تر منځ ددي لويي لارې په ۵۰ کیلومتري کې ژوند کوي.
يادونه
د کابل-کندهار لويه لاره د دوو لسیزو جګړو او غفلت له کبله په ډير بد حالت کې وه. د لسیزو جنګ او غفلت وروسته امریکا ددي لارې د ٣٨٩ کیلو متره سړک ترمیمولو او بیارغونه پيل کړه، په داسې حال کې چې جاپان د سړک د ۵۰ کيلومتره جوړولو مرسته وکړه، يادونه دي وي چي د لارې ۳۴ کیلوميتره برخه د کار وړ وه. خو په هر صورت پروژه دلويس بيرګير ګروپ ته وسپارل سو، چي پکښي ترکي او هندي انجينرانو ګډون درلود. د دې مرحلې یو پړاو د ٢٠٠٣م کال د ډسمبر په میاشت کې بشپړ سو او لویه لاره ترافيکو د ښاغلي حامد کرزي په امر د ترافیکو پر مخ پرانستل سوه. د کندهار څخه تر کابل پورې سفر عموما ١٢-١٣ ساعته وخت نيوي، مګر له دې چې د بیارغونې کارونه ترسره سول سفر نږدې ۶ ساعتو ته راکم سوي.
بدلون راډیو
بدلون راډیو دا په کونړ ولایت کې يوه له فعالو راډيوګانو څخه ده، چې په ۲۰۱۰ کال کې د احمدالله ارچيوال له لوري جوړه شوه، چې ١٢ ساعته خپرونې لري او ۱۲ تنه په کې په کار بوخت دي.
سانسکرېټ
سنسکریت ژبه (دېوناگري: संस्कृत)
وېشنيزه:ژبې
اوقيانوسيه
اوقيانوسيه د استراليا، نوي کالدونيا، نيوزيلانډ، پولينزي فرانسه او هاوايي د هغو ډېرو پرمختللو او د سيالو مالي بازارنو متنوع اقتصادي جوړښت لري، کوم چې د ژوند د څرنګوالي او انساني ودې د شاخص له پلوه په لوړه درجه کې ځای لري. اوقيانوسيه د کمو پرمختللو اقتصادونو له جوړښت څخه هم برخمنه سيمه ده، لکه پاپا نيو ګيني، اندونيزيايي نيو ګيني، کيريباتي، وانواتو او تووالو، په داسې حال کې چې د منځنۍ درجې اوقيانوسي ټاپوګانو اقتصادونه هم لري، لکه: پالوا، فيجي او ټونګا. په اوقيانوسيه کې تر ټولو ستر نفوس لرونکی هېواد استراليا ده او ستر ښار يې سيډني دی.
په وروستيو پېړيو کې د اروپايي کډوالو په رسېدو سره د اوقيانوسيه په ټولنيز او سياسي حالت کې مهم بدلون راوست. په ډېرو وروستيو وختونو کې د ملي توغونو او د ځينو اوقيانوسي ميشتو دا هيله چې يو جلا او ځانګړی هويت ولري، په اړه پراخه او ډېر بحثونه پیدا کړي وو. د استراليا د اصلي اوسېدونکو د ډبرو هنر، په نړۍ کې تر ټولو اوږد هنري دود دی چې تر سره شوی دی. په پاپا کې د پونيک جايا په نوم څوکه په اوقيانوسيه کې تر ټولو لوړه څوکه ده، چې لوړوالی يې ۴،۸۸۴ متره دی. د اوقيانوسيه ډېری هېوادونه، د ګڼ ګونديز استازولۍ پارلماني ديموکراتيک نظامونه دي او د ارام اوقيانوس د ټاپوګانو هېوادونو لپاره سيالبيني د عايد تر ټولو ستره سرچينه ده.
پېژندنه او پراخوالی
د اوقيانوسيه تعريفونه جلا جلا دي: په هر حال، هغه ټاپوګان چې د اوقيانوسيه په وروستيو جغرافيايي څنډو کې پراته دي، په عمومي توګه د بونين د ټاپوګانو په نوم يادېږي، له سياسي پلوه له جاپان څخه نه جلا کېدونکې برخه ده؛ هاوايي د متحده ايالاتو يو ايالت دی، کليپرټن ټاپو د فرانسې اړوند او ميکوايري ټاپو د استراليا اړوند دی. (ملګري ملتونه د اوقيانوسيه خپل ځانګړي جيوپوليتيکي تعريف لري، خو دا تعريف د جلا سياسي واحدونو لپاره دی، په دې ډول چې بوني ټاپو، هاوايي، کليپرټن ټاپو، جوان فرنانډيز ټاپو او ايسټر ټاپو ورڅخه باسي).
فرانسوي جغرافيه پوه «کنراډ مالت برون» فرانسوي عبارت « Terres océaniques» (چې معنا يې ده اوقيانوسي ځمکې) په ۱۸۰۴ز کال کې وړاندې کړ، له هغې وروسته په ۱۸۱۴ز کال کې يوه بل فرانسوي «ادرين هوبروت بروئه» له دې څخه لنډ عبارت « Océanie» وړاندې کړ او همدا نوم يې په نقشه ولیکه. «اوقيانوسيه يا د نړۍ پنځمه برخه ده چې د اسيا مجمع الجزاير هم په کې شامل دي». استراليا او پلينزي (يا د نوي هلنډ لويه وچه او د لوی اوقيانوس ټاپوګان). د اوقيانوسيه کلیمه له لاتيني او لاتيني لفظ بيا له يوناني اخیستل شوی دی. د اوقيانوسيه نوم له دې امله کارول کېږي چې د نورو لويو وچو د ډلو په خلاف په دې سيمه کې سمندر د سيمې ځينې برخې يو له بل سره نښلوي.
په ځينو هېوادونو کې، لکه:  برازيل، اقيانوس ته په دې مفهوم چې د نړۍ يوه برخه ده، د لويې وچې په توګه کتل کېږي او دا تصور نه شته چې، استراليا هم يوه لويه وچه ده. ځينې جغرافيه پوهان استراليا او په ارام اوقيانوس کې نور ټاپوګان د نيمه لويې وچې په توګه د اوقيانوسيه په نامه لنډ ډلبندي کوي.
استراليا
لرغوني استراليايان، د استراليا لويې وچې او ورڅېرمه ټاپوګانو اصلي استوګن دي، څوک چې له افريقا څخه اسيا ته اويا زره کاله مخکې کوچېدلي دي او استراليا ته شا او خوا پنځوس زره کاله مخکې رسېدلي دي. باور کيږي چې، دا له افريقا څخه بهر ته د انسانانو تر ټولو لرغونې کډوال دي. که څه هم شونې ده چې، دوی استراليا ته د سويل ختيځې اسيا له لارې کوچ کړی وي، خو بیا هم له هېڅ پېژندل شوي اسیايي يا پلينزي نفوس سره اړوند نه دي. په لرې شمال کې د استراليايانو او د اوسمهال نيو ګينيا او ټاپوګانو کې مېشت د استرونيزي خلکو تر منځ د جينيتيکي او ژبنيو تبادلاتو دلايل شته، خو دا هم شونې ده چې، دا چاره د وروستيو سوداګريو او په خپل منځ کې د ودونو پايله وي.
دوی نږدې څلوېښت زره کال مخکې، د ځمکني پول له لارې خپل اصلي استوګنځای څخه چې د يخچالونو په وروستي عصر کې و، تاسماني ته ورسېدل. باور کېږي چې استراليا ته د لومړي انسان کوچېدل، هغه وخت تر سره شو، کله چې دا لويه ځمکه د ساهول لويې وچې يوه برخه وه او له نيو ګيني سره د يوه ځمکني پول له لارې نښتې وه. د تورس د تنګي د ټاپوګانو اوسېدونکي د تورس تنګي د ټاپوګانو اصلي اوسېدونکي دي، کوم ځای چې په پای د شمال د کوينزلنډ کې د پاپوانيوګيني سره نژدې موقعيت لري. په استراليا کې د تر ټولو لرغوني انسان پيدا شوي پاتې شوني «د مونګو سړي» اړوند دي چې لرغونتيا يې څلوېښت زره کاله ته رسېږي.
ملانيزيا
د ټاپوګانو د اصلي هستوګنو ډلې ته اوس د ميلانيزيا نوم ورکول کېږي او اټکل دا دی چې ،دوی د اوسنۍ پاپواز ژبې ويونکو خلکو نیکونه وو. دوی چې له سويل ختيځې اسيا څخه کوچېدلي وو، فکر کېږي چې تر ختيځ پورې او د سليمان مجمع الجزاير اصلي ټاپوګانو پورې چې ماکيرا هم په کې شامله ده او شونې ده چې، د لرې ختيځ کوچني ټاپوګان  به هم په کې شامل وي، دوی دا ټول ټاپوګان نيولي وي.
په ځانګړي ډول، د نيو ګيني په شمال ساحل کې او د نيو ګيني په شمالي او ختيځو ټاپوګانو کې، استرونيزيايي خلک چې دې سيمې ته يې نږدې درې زره کاله مخکې هجرت کړی و، دلته له پخوا څخه له شته خلکو سره چې په پاپوا ژبه يې خبرې کولې، په اړيکه کې شوي وي. د شلمې پېړۍ په وروستيو کې، ځينو پوهانو دا نظر ورکړ چې، دلته د اوږدې مودې لپاره تعامل روان و، د کوم په پايله کې چې د خلکو په منځ کې په جينيتيک، ژبه او کلتور کې پېچلي بدلونونه رامنځ ته شول.
مايکرونيزيا
په مايکرونيزيا کې زرګونه کاله مخکې هستوګه پيل شوې وه، خو په دې سيمه کې د لومړيو کډوالو د مېشتېدو په اړه سيالې نظريې شته. په دې ټاپوګانو کې د لرغون پېژندنې په اړه د څېړنو په وړاندې ګڼې ستونزې شته، لامل يې د دوی اندازه، د مېشتېدو طريقې او د توپانونو زيانونه دي. په همدې بنسټ ډېر شواهد په شفاهي څېړنو ولاړ دي.
ښکلا راډیو
ښکلا راډیو په ۱۳۹۰ کال کې د عبيدالله قانع له لوري په کونړ ولایت کې رامنځته شوه.اوه ساعته خپرونې يې درلودې او ۱۵ تنه کارکوونکو په کې کار کاوه؛ خو په ۱۳۹۱ کال کې د مالي ستونزو له امله يې خپرونې بندې شوې.
ځلا راډیو
ځلا راډیو دا له کونړ ولایت څخه خپریدونکې يوه فعاله راډيو ده، چې په ۲۰۰۷ کال کې د شکېب سانين له لوري يې بنسټ اېښودل شوى، ۱۵ ساعته خپرونې لري او لس تنه په کې په کار بوخت دي.
۱۰۸۹ (عدد)
۱۰۸۹ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰۸۸ څخه  مخکي او د ۱۰۹۰ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۰۸۹:
په کلینډر کې
۱۰۸۹ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۰۸۹ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ملالۍ جويا
ملالۍ جویا (زېږېدنه ۲۶ ثور، ۱۳۵۷ د فراه ولايت) د افغانستان د ولسي جرگې ترټولو ځوانه غړې ده. نوموړې د ۲۰۰۳ زېږيز کال د ډېسمبر په مياشت کې د فراه ولايت د پلاوې په توگه لويه جرگه کې وټاکله شوه او په لويه جرگه کې يې د يو ۲ دقيقو لپاره د نانديريزې وينا وروسته نه يواځې په افغانستان کې بلکه په ټوله نړۍ کې نوم ترلاسه کړ.
هغې يو څه موده په پاکستان او ايران کې هم د پناه غوښتونکې په توگه ژوند کړی او وروسته يې د ښځو د حق غوښتنې او د هغوی د روزنې او زده کړې لپاره په هېواد کې دننه او د هېواد نه دباندې کارونه ترسره کړي دي.
د ونو چونگښې
د ونو چونگښې (علمی نوم: Hylidae) د دوه ژوندويو څخه یوه کورنۍ ده چې د چونگښو په طایفې اړه لري او په اروپا، امريکا، آسیا او اسټرېليا کې په گرمو سیمو کې ژوند کوي. نوموړی ژوی خوځندکې ښکاروي او په ځانگړی ډول پر ونو باندي ژوند کوي. ټوله کورنی تقریبا ۸۹۰ ډوله ژوي لري.
توصيف
د ونو چونگښې کوچنې ژوي دي چې اوږدوالی یی د ۱،۶ سانتیمترو څخه تر ۹ سانتیمترو پورې وي. نوموړی ژوی د گوتو پر سر باندی ځانگړی ټيکلی لری چې د ونو او بوټو د ختلو لپاره کارېږی. رنگ یې شین یا نسواری وي.د ونو چونگښې په ځانگړی ډول په اوبو کی هگی اچوي.
نښتر راډیو
نښتر راډیو دا په کونړ ولایت کې يوه فعاله راډيو ده، چې په ۱۳۹۱ کال کې د نجيب الله له لوري يې بنسټ اېښودل شوی، ۸ ساعته خپرونې لري او پنځه تنه په کې په کار بوخت دي، خو اوس مهال د يادې راډيو مسووليت سيد اغا ميا خيل ته سپارل شوی دی.
د برونزو دوره
د برونزو پېر يوه تاريخي دوره ده، چې له شاوخوا ۳۳۰۰ تر ۱۲۰۰ مخزیږد یا قبل المیلاد کلونو ترمنځ وه. دغه دوره له برونزو نه د ګټې اخيستنې، په ځينو سيمو کې د پخواني ليکدود (proto-writing)، او د ښاري تمدن په نورو لومړنیو ځانګړنو سره پېژندل کېږي. د برونزو دوره د دریو دورو ډبرې-برونزو-اوسپنې د سیستم دویمه اصلي دوره ده، چې په عصري وختونو کې د کرېسټن جورګېنسن ټامسن له خوا د لرغونو ټولنو او تاريخ د ډلبندۍ او څېړنې لپاره وړاندیز شوې ده.
یو لرغونی تمدن چې برونز يې د خپلو مسو له وېلې کولو او هغه یې له قلعي، ارسنیک یا نورو فلزونو سره له ګډولو ترلاسه کول او یا یې هم له نورو ځایونو څخه د برونزو  لپاره د نورو توکو سوداګري کوله، د برونزو د پېر تمدن ګڼل کېږي. برونز هغه مهال د نورو ترلاسه کېدونکو فلزونو په پرتله کلک او پایېدونکي وو، کوم څه چې د برونزو د پېر تمدونونو ته يې ټکنالوژيکي برتري وربښلې وه.
تاریخچه
دا ټوله دوره د برونزو د پراخې کارونې له امله د برونزو پېر ګڼل کېږي، که څه هم د برونزو د ټکنالوژۍ د رامنځته کېدو او پراختیا ځای او وخت په نړیواله کچه همغږي او هم‌مهاله نه وو. د انسان له لوري جوړه شوې د قلعي برونزو تکنالوژي ټاکلو توليدي تخنیکونو ته اړتيا لري‌. قلعي بايد لومړی له کان نه راوايستل شي (عمدتا د کاني منرالي ډبرو په بڼه)، بيا باید په جلا توګه وېلې شي او وروسته له ګرمو مسو سره ګډ شي څو د برونزو الياژ ترې جوړ شي. د برونزو پېر له فلزونو څخه د پراخې ګټې اخيستنې او د سوداګريزو شبکو د رامنځته کېدو او پراختیا پېر و. (وګورئ: په پخوا وختونو کې د قلعي سرچينې او سوداګري). د ۲۰۱۳ کال يو راپور ښيي چې تر ټولو پخوانی د قلعي او برونزو الياژ پينځمې مخزیږدې زريزې ته رسېږي چې د سربيا (Pločnik) د وينکا تمدن (Vinča culture) په یوه سيمه کې موندل شوی، سره له دې چې دغه تمدن معمولا د برونزو د پېر برخه نه ګڼل کېږي. د پاڼه شوي فلز بڼې ته د اوښتو نېټه یې لا هم د بحث وړ ده.
نيږدې ختيځ
لوېديځه آسيا او نيږدې ختيځ د برونزو دورې ته د ننوتلو لومړۍ سيمې وې چې د څلورمې مخزېږدې زريزې په منځنیو وختونو کې د بين النهرين د سومر تمدن له راپورته کېدو سره پیلېږي. د نيږدې ختيځ کلتورونو (چې ډېری وختونه د تمدنونو زانګو بلل کېږي) د کلنۍ کرنې او زراعت په برخه کې پراخ کار وکړ، لیکني سیستمونه یې رامنځته کړل، د کلالۍ څرخ یې اختراع کړ، مرکزي دولتونه یې رامنځته کړل (چې تر ډېره د ميراثي شاهيو په بڼه وو)، لیکلي قوانین یې رامنځته کړل، ښاري دولتونه او ملي دولتونه او سترواکۍ یې جوړې کړې، د معمارۍ پرمختللې پروژې یې پیل کړې، ټولنيزه ډلبندي او جوړښت، اقتصادي او ملکي اداره، او د غلامۍ سیستم یې معرفي کړ او همدا راز منظمه جګړه، طبابت او مذهبي چارې یې پلې کړې. په دې سیمه کې ټولنو د ستورو پېژندنې، رياضياتو او د فال لیدنې د پوهې بنسټونه کېښودل.
مرکزي اروپا
په مرکزي اروپا کې د برونزو لومړۍ دوره یونیټیس تمدن (Unetice culture) –له ۱۸۰۰ تر ۱۶۰۰ مخزیږد کلونو پورې- ګڼې کوچنۍ ډلې رانغاړي. په دغو ډلو کې سټرابېنګ (Straubing)، اډلربېرګ (Adlerberg) او هاتوان (Hatvan) کلتورونه د یادولو وړ دي. ځینې خورا شانداره قبرونه او خاورو ته سپارنې، لکه په لوبېنګن (Leubingen) سیمه کې له سروزرو جوړې شوې د قبرونو ډالۍ په یونیټیس تمدن کې د شته ټولنیز طبقاتي نظام د زیاتوالي ښودنه کوي. په ټوله کې، د دې دورې هدېرې کمې او کوچنۍ دي. په یونیټیس تمدن پسې د برونزو د منځنۍ دورې (له ۱۶۰۰ تر ۱۲۰۰ مخزیږد کلونو) تومولوس تمدن (Tumulus culture) راځي چې په تومولي (tumuli) یعني کجاوو یا زمبېلونو کې د مړو خښول یې ځانګړنه بلل کېږي. د هنګري د ختیځ کوروس (Körös) سیند په څانګو کې د برونزو دورې په لومړیو وختونو کې د ماکو تمدن ولیدل شو او ورپسې عثماني (Otomani) او ګيلوارسند (Gyulavarsand) تمدنونه رامنځته شول.
بریټانیا
په بریټانیا کې د برونزو پېر له ۲۱۰۰ څخه تر ۷۵۰ مخزېږد کلونو پورې ګڼل کېږي. کډوالیو نوي خلک له لويې وچې نه ټاپوګانو ته راوړل. د سټون هېنج (Stonehenge) په شاوخوا کې د برونزو دورې په لومړیو قبرونو کې د موندل شویو جسدونو اړوند د غاښونو د مینا یا ځلا د ایزوتوپ (isotope) وروستیو څېړنو دا په ډاګه کړه چې لږ تر لږه يو شمېر کډوال د عصري سويس له سیمې څخه راغلي وو. بله بېلګه یې له وېټلېسي (Whittlesey) سره نيږدې مسټ فارم (Must Farm) دی چې په دې وروستیو کې د برونزو د پېر ترټولو بشپړ څرخ، چې تر اوسه موندل شوي، کوربه دی‌. د بېکر کلتور یا تمدن  (Beaker culture) د نوې ډبرې د پېر پخوانیو خلکو په پرتله د متفاوتو چلندونو ښودنه کړې او جوتېږي چې کلتوري بدلون یې پام‌وړ و. داسې انګېرل کېږي چې دغلته ادغام یا سره ګډېدل (Integration) په سوله‌ییزه بڼه ترسره شوی، ځکه د هېنج (henge) ډېری لومړۍ سیمې داسې ښکاري چې د نوو راغلو خلکو له خوا رغول شوې وې. د وېسېکس (Wessex) بډایه کلتور په همدې وخت کې په سوېلي بریټانیا کې وده وکړه. پر دې سربېره، اقليم مخ پر خرابېدو و. کله چې هوا يو ځل ګرمه او وچه وه، د برونزو د پېر په دوام سره ورځ تر بلې لمده شوه او خلک اړ شول چې په غونډیو کې له اسانه دفاع وړ ځایونو لرې د حاصلخېزو درو پر لور لاړ شي. په ټیټو ځمکو کې د اهلي ژوو ستر فارمونه جوړ شول او ښکاري چې دا چاره د اقتصادي ودې او د ځنګلونو د زیات پاکوالي لامل شوې ده. د ډیوریل-ریمبري (Deverel-Rimbury) تمدن د منځنۍ برونز دورې په دویمه نیمایي کې (۱۴۰۰ – ۱۱۰۰ مخزېږد یا قبل المیلاد ترمنځ) له دغو شرایطو د ګټې اخیستنې لپاره راڅرګند شو. ډېوون (Devon) او کارنوال (Cornwall) ښارونه د لویدیځې اروپا د ډېری سیمو لپاره د قلعي لویې سرچینې وې او مس بیا د وېلز په شمال کې د لوی اورم (Great Orme) کان په څیر ځایونو څخه راایستل کېدل. داسې ښکاري چې ټولنیزې ډلې قبیله‌ي وې خو له مخ پر زیاتېدونکې پېچلتیا او د مراتبو سلسله یا هایرارکي سره لا ډېرې روښانه کېږي.
سوداګري
سوداګريزې لارې نه یوازې د وچې له لارې بلکې د اوبو له لارې هم وې. لومړنۍ او تر ټولو پراخې سوداګريزې لارې د نيل، دجلې او فرات په څېر سیندونو باندې تېرې وې چې د سيندونو پر غاړو د ښارونو د پراختیا او ودې لامل شوې. وروسته بیا د اوښانو اهلي کولو هم د وچې له لارې د سوداګریزو لارو په زیاتوالي کې مرسته وکړه او د سند (اندوس) دره یې له مديترانې سره وتړله. دغې چارې په هغو سيمو کې چې کاروانونه به درېدل او يا به د کیښتیو د درېدو بندر و، د ښارګوټو د شمېر زیاتوالي لامل شوه.
ککړتیا
ککړتیا هغو بې کاره موادو ته چې په یوه چاپېریال کې ژوندیو موجوداتو ته د اختلال، نا انډولتیا او نا راحتۍ لامل کېږي؛  ککړتیا ویل کېږي. ککړتیا کېدای شي د کېمیاوي موادو په شکل وي یا د انرژۍ په شکل لکه غږ، ګرمي یا هغه رڼا چې چاپېریال ککړ کړي. ککړوونکي مواد هغه وخت د طبیعي پدیدو له پېښېدو وروسته رامنځته کېږي او هغه وخت ککړتیا ګنل کېږي چې ددې ککړتیا حد له طبیعي شمېرې زیات شي. یا ککړتیا ضایع شوي توکي ته وایي چې هوا، خاوره یا اوبه ککړې کړي.
ککړتیا
ککړتیا په طبعي محیط کې د ککړونکو شیانو تعریف ده چې منفي بدلون رامنځ ته کوي. ککړتیا کېدای شي د کیمیاوي موادو یا انرژي په شکل کې وي لکه اواز، وړانګې، یا ګرمي. ککړونکي د ککړتیا مرکبات یا اجزا کېدای شي بهرني او یا هم طبعي ککړونکي وي. ککړتیا د ټکي سرچینې او بې ټکي سرچینې په برخو وېشل شوې (پواینټ سورس، نان پواینټ سورس).