cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
لويدیزوال له مزو چړچو، د نعمت له پرېمانی او د معنویاتو له کمزورۍ کړېږی، د ارامۍ په لټه کې دي، په تسکین پسې دي. ناروغي یې له سخت نظم څخه ده چې ماشین پرې ورتپلې، دې نظم، یو درد ورته پیدا کړی، چې ترې کړېږي؛ خو زه چې د " بې ماشینۍ" درد لرم ، د "ماشین له درده" کړېږم!
کله ډېری کړنې ترسره کوو؛ خو په اړه یې احساس او شعور نلرو؛ یعنې شاعر او آګاه (باخبر) نه یو او یوازې د موخې په اړه باخبره یو. لکه ګهیځ چې له کوره د پوهنځی پر لور راوځئ، یو یو ګام چې اخلئ او د لارې پر سر چې له کومو کوڅو او موړونو تېرېږئ، ښي او کیڼ لوریو ته ورګرځئ او ... دا ټول حرکات نه احساسوئ، یوازې پوهنځې او په ټولګې کې اته بجې حاضرېدل د "موخې" په توګه احساسوئ. تاسې د حرکت په حال کې، شېبه په شېبه ګام اخستو ته د هوډ کولو په حال کې یاست، نیم متر ځئ، بل ځای تصمیم نیسئ چې تاو شئ او بل ځای هوډ کوئ چې نیغ ولاړ شئ او ... په دې زماني واټن کې، دا حالت او کړنه نه حسوئ؛ نو ځکه "ځان" نه حس کوئ. تږی د خپل لاس حرکت نه حسوي، تږی په "موخه" یعنې د اوبو ترلاسه کولو او څښلو" له لارې لا ځانه پردی شوی دی. ولې ؟ ځکه خپله داسې حرکتونه او کړه وړه کوي چې دا کړنې نه مومې؛ نو ځکه ځان نه مومي. دا سړی په "موخه" له ځانه پردی شوی دی. (الینیشن) ویاند د ویاندۍ او لیکوال د لیکوالۍ پر وخت په خپلې موخې له ځانه پردې کېږي. ویاند یوه جمله جوړوي، یوه یوه کلمه غوره کوي؛ خو یوه کلمه هم نه احساسوي، اصلاً یوه جمله هم نه اوري؛ بلکې په ماناوو، اندنو او سوچونو کې ورډوب وي؛ نو ځکه (ځان) ددې اندنو د "درلودونکي" په توګه مومي. حال دا خپله ددې الفاظو "ویاند" او ددې جملو جوړوونکی دی؛ نو ویاند د ویاندۍ پر مهال په خپلو خبرو کې د موخو له لارې له ځانه پردې شوی؛ یعنې خبرې او د وینا متن نه مومي . دا، په هدف او موخې له ځانه پرديتوب دی؛ یعنې "عمل" په "موخه" له ځانه پردی شوی او نه احساسېږي، حال دا تراوسه "موخه" نشته او "عمل" واقعیت جوړوي.
په علم د انسان له ځانه پردیتوب
په اوسني وخت کې "انده" او "علم" که (طبیعي علوم وي یا انساني) د انسان د الینیشن لامل شوي. که دا مساله مو روښانه کړه؛ نو ډېری مسایل به څرګند شي. د هایدګر( Heidegger، آلماني فیلسوف، زوکړه ۱۸۸۹ز) خبره د مثال په توګه راولم، خو لار او ښوونځی یې نه تاییدوم، وايي : " تمدن ، علوم او ټول تخنیکونه او فنون، د انسان د قربانۍ په بیه رامنځ ته شوي؛ ځکه انسان تمدن په داسې شېبو کې جوړ کړی چې له ځانه غافل او ناخبره و". دا ډېره دقیقه خبره ده. هایدګر د اوسنۍ نړۍ له سترو فلسفي شخصیتونو ځنې دی او په اګزیستالېزم کې تر سارتر ژور او استاد یې دی (البته سارتر ډېر مشهور دی) تاسې انساني "خود" انځور کړئ، لکه هغه کارګر چې مې د "چارلې چاپلین" په مثال کې درته ووایه: څو اړخیز و، ځاګړنې، فضایل، اړتیاوې، ډول ډول او بدلېدونکې جاذبې یې درلودې.
کوم وخت چې خپل احساس، ځاګړنې، صفات، فضایل یا نیمګړتیاوې احساسوم، په دې حال کې د "ځان" د احساس، تامل، سوچ او موندنې په حال کې یم. خو کوم وخت چې خپل موټر چالانوم، په دې حال کې، له ټولو موجودو واقعیاتو چې جوړ کړی یې یم، غافل او ناخبر یم. په کومه موقع کې چې موټر چلوم یا په کوم وخت کې چې ترکاڼ چوکۍ جوړوي؛ نو ځان یوازې د چوکۍ سازوونکی احساسوي، اصلاً ځان نه احساسوي، چوکۍ ، د چوکۍ خرابي او جوړونه یې احساسوي. حال دا خپله یو انسان دی او یوازې د چوکۍ سازوونکی نه دی. دا، نه ځان، نه وخت، نه تېر، نه راتلونکی، نه د ځان ځانګړنې او بېلابېلې شونتیاوې، یو یې هم نه مومې؛ بلکې بې له دې چې د خپلې کړنې او ان بې له دې چې په هماغه شېبو کې خپل حرکات احساس کړي، یوازې او یوازې د دې عمل د ترسره کولو تخنیک احساسوي او په همدې حالت کې د چوکۍ ، تخنیک یا ماشین یو څیز رادبروي. نو ځکه، انسان په داسې حال کې چې یو "څیز او شی" سازوي، نو خپله شی کېږي. خپل انسانی "خود" ترې بېل هېروي ؛ ځکه له ځانه غافل، د یو بل څيز جذب شوی دی؛ یعنې د دې "شي یا څیز" له لارې له ځانه پردی شوی دی. نو انسان درې حالته لري : یو د خوب حالت دی چې هیڅ. بل د بوختیا حالت چې کار کوي او ځانګړې پایله ترلاسه کوي. درېیم حالت د ( Loisir) (( لوازیر)) دی ؛ یعنې "فراغت" ، نه د ستړیا د لرې کولو وخت. د فراغت وخت یعنې ازاد ساعتونه چې هر څنګه یې تېرولای شي. د انسان ازاد عمر هغه ساعتونه دي، چې ناچار نه وي په یوې ځانګړې بڼه یې تېر کړي. د هر چا حقیقي عمر او رښتونی ژوند، هغه شېبې دي چې ګردې یې په خپل واک کې دي. څه وخت له ځان سره سوچ او پر ځان پېژندنې بوخت او سر په ګریوان کې ښکته کولای شو؟ دا هغه وخت وي چې یو کار کولو ته د اړتیا ځنځیر په ځان پسې راښکودلي نه یو.
مطلب مې دا نه دی چې دا خبره سمه ده یا ناسمه. مطلب مې دا دی چې څرنګه شونې ده، په هغو شېبو کې چې انسان پر بل کار لګیا کېږي او د یو بل څيز پر پېژندنې بوخت او یا د یو څیز په جوړولو اخته وي؛ نو په دې شېبو کې، ځان هېروي او له ځانه لرې کېږي. له هایدګر سره مې د خبرې توپیر دا دی، چې نوموړی "تمدن" د انسان د "غفلت" زیږنده بولي او روسته د "لایوتسو" په څېر ګروهن دی چې: له ژوند، کار، عمل، نظم او تل جوړونې تېر شئ؛ خو زه د تمدن ضد "لایوتسو" ته د "کنفوسیوس" خبره بیا ځلي کوم او پایله اخلم چې : اوس چې ټولنه او تمدن جوړېږي د هایدګر د خبرې رښتیینتوب ازبادوي؛ خو که دا تمدن په بل ډول جوړ شي او د تولید، عرضې او لګښت اړیکې په انساني توګه ټینګې شي، نه یوازې کار کول او د ټولنې او تمدن جوړول، د انسان د قربانۍ په بیه او یا له ځانه د انسان د غفلت په شېبو کې نه جوړېږي؛ بلکې انسان د کار په شېبو، د سالمې او انساني ټولنې او له نورو سره د اړیکو په متن او له ټولنې، ماشین او طبیعت سره او د "جوړونې" په شېبو کې، "ځان سازوي" او "ځان ورپېژني" او د هایدګر د خبرې اپوټه (که څه، وینا یې، نن رښتیا ده که ماشین له ضد انساني نظمه ((ماشینېزم)) وژغوروــ نظم د ماشین نه ؛ بلکې د خاوند یې دی ــ ؛ نو هله انسان د مسخ له ناروغۍ او په ماشین له الینیشن څخه ژوغورل کېږي؛ ځکه په ماشينېزم کې الینیشن د پانګې په مذهب دی.
"لایوتسو" دا خبره نه کوله، ویل یې : (( ناروغي، بدمرغي، ظلم، جنایت او انسان وژنه هله رامنځ ته شوه چې ټولنه اوعقل رامنځ ته شو. انسانانو د طبیعت په متن کې، انسان وژنه، غلا، ټکي برګي او په څېر څېرونه یې نه درلودل، یو مريی او بل خواجه نه و؛ دا ګردې بدمرغۍ ټولنې رامنځ ته کړې (دا خبره لایوستو۲۷۰۰کاله مخکې کړې ده )؛ نو ځکه باید د طبیعت ناموس، تایو (Tao) ته ورستانه شو؛ لکه د ونې په څېر ارامه او ازاده راټوکېږي، ژوند کوي، مېوه نیسي او روسته مري، دغسې ژوند وکړو. ولې ونه بدمرغه نه ده؟ ولې هیڅ څاروی ځانوژنه نه کوي؟ ولې هغه موجودات چې په طبیعت کې او د طبیعت له مخې ژوند کوي، نه کړېږي او نور نه کړوي؟ ځکه په ټولنه کې ژوند نه کوي، د انسان د ناقص عقل له مخې کار نه کوي؛ بلکې په طبیعت کې، څنګه چې "عقل کل" ورته جوړ کړی، ژوند کوي، ولې په طبیعت کې دا ټولې ناروغۍ نشته او په ټولنه کې شته؟ دا ځکه انسان څه چې طبیعت ورکړي، نه غوره کوي ؛ بلکې د ده "جزيي او نیمګړي عقل" د "عقل کل" په کار کې مداخله کوي، چې دا ګردې بدمرغۍ یې راولاړې کړې دي. نو ددې لپاره چې له ګردو ناروغیو او اندېښمنیو خوندي اوسو ؛ باید له "ټولنې" لرې شو او خپل "جزیي عقل" ته د ژوند په کار کې مداخلت ورنکړو او خپل برخلیک تایو (( Tao))، د طبیعت قانون ته ورپرېږدو، چې بې کړاوه، بې بدمرغۍ، بې ذلته، بې ظلمه او بې اندېښمی او ... د ونو په څېر راوټوکېږو او د ګلونو په څېر وغوړېږو. ټولنه د "لي" په نامې یو قانون لري، چې د اندېښمنيو او بدمرغیوسرچینه ده او طبیعت د ((تایو)) په نامې یو قانون لري، چې دا په ګرده هستۍ کې د حقیقت شاهرا ده ؛ نو ځکه باید ((تایو)) ته ورستانه او له (لي) لرې شو.))
"کنفوسیوس" ډېر سم او اوچت ځواب ورکوي (که څه حل لار یې ډېره پرېوتې او منحطه ده) وایي : (( رښتیا وايې چې "لي" یعنې د ټولنې او تعقل قانون ــ لکه څنګه چې دی ــ د ګردو بدمرغیو، اندېښمنیو او ظلمونو لاملېږي؛ هو ، رښتیا وايې؛ خو علت یې دا نه دی چې "لي" یعنې د "ټولنې ناموس"اصولاً اندېښمني او د انسان بدمرغي راولاړوي او د حل لار هم دا نه ده چې طبیعت ته ورستانه شو؛ بلکې علت یې دادی چې دا ټولنې د "لي" له مخې جوړې شوې نه دي. که "لي" سم وپېژنو او ټولنه د حقیقي "لي" ؛ یعنې سم ټولنیز انساني نظام له مخي جوړه کړو، نه دا ګردې اندېښنې چې وایې په ټولنه کې شته ــ او ټولې رښتیا هم دي؛ ځکه وینې چې شته ــ په دې پار دي چې "لي" سم نه دی؛ ټولنه د ظلم و ناسمۍ او ناپوهۍ پر مبنا ولاړه ده. که سمه وي؛ نو د "تایو" پر مبنا ده چې ته یې وایې. بېړۍ چلول تل د سیند له طبیعي بهیر سره مغایر نه دی؛ که وینې چې بېړۍ، ټولنه مو سمندر ته نه وررسوي اوهغوی چې ځانونه اوبو ته ورګوذار کړي، ژر او اسان موخې ته وررسي، د بېړۍ "چلولو"په پار نه؛ بلکې د بېړۍ د "ناوړه چلونې" له لامله دي.))
پر ګروهه مې په اتلسمه پېړۍ کې د "ولټر" او "روسو" ترمنځ مشهوره جګړه هم ، د دوو چیني فیلسوفانو د خپلمنځي جګړې یو انعکاس و. زه دهغوی پرخلاف چې نوی علم ، تمدن او صنعت غندي، نه غندم؛ بلکې "علم" او "تخنیک" ته په یوې سپېڅلتیا او ستر رسالت قایل یم خو د تخنیک اوعلم دا حالت غندم چې نن د پستۍ، ابتذال او ظلم په لومه کې راګېر شوی. که پر "ماشینېزم" نیوکه کوم، په دې پار نه ده چې د "ماشین" مخالف یم. ماشین د انسان ژغورونکی کېدای شي، ماشین د طبیعت له زندانه، د اسارت له بنده، د اړتیاوو او محرومیتونو له بندونو د انسان ژغورونکی او منجي دی؛ لکه چې علم هم دغسې دی ... څنګه ؟ په دې توګه چې د فراغت آزاد ساعتونه چې انسان پکې پر خپلې مانېزې روزنې او انساني ازاد تکامل بوختېدای شي، زیاتوي. ماشین چې نه وي؛ نو زه د خپلې ډوډۍ، جامو او کور لپاره باید د ورځې لس ساعته کار وکړم ؛ اوس چې ماشین شته، یوازې یو ساعت کار لازم د. ماشین، هر ساعت چې د اضافي کار له قیده آزادوي او زما په واک کې یې ږدي ؛ نو د انسان ستره ژغورنه ده...
خو "ماشېنېزم" هغه قانون دی چې پر ماشین ورتپل شوی. چا ورتپلی؟ "پانګوالۍ"، د " د لګښت اصالت" ، د "لګښت پالنې" فلسفې او د "لګښت" په بند کې د انسان بندي کولو ته د " دروغجن لګښت" تصاعدي سیستم، پر ماشین دا اصالت ورتپلی دی. لکه چې وینو، ماشین الکترونیک پړاو ته ورننوتی، د خپل تکاملي ځواک اوچت پړاو ته وررسېدلی؛ خو زما اته ساعته کار، ددې پر ځای چې یو ساعت کړي ، اتلس ساعته کړی یې دی؛ خو بیا هم لګښت مې نه پوره کوي او ناچار یم د راتلونکې عمر ساعتونه او ان کلونه کلونه د "اوسني" لګښت پرځای، مخکې وپلورم ! ددې نامه ماشينېزم دی نه ماشین؛ نو ځکه د " ماشین" د ژغورنې لپاره پر ماشېنزم بریدونه کېږي؛ دا ځکه ماشین، د انسان ژغوروونکی کېدای شي او اوس نه دی، اوس د انسان بندي کوونکی او مسخ کوونکی دی او کړای شي چې نه وي.
که ماشین انسان له ځانه پردی کوي، دهغه نظم په پار دی چې سازوونکیو او تولیدوونکیو یې پر انسان او ماشین ورتپلی دی. علم هم دغسې دی. ګروهن یم چې "خاتمیت" یعنې دا آر چې د تاریخ له پیله، د وحې مشرانو وحې و نبوت د انسان ژغوروونکي معرفي کول او داسې پېغمبران وو چې په هر پړاو کې او په هره ټولنه کې یې بشریت له وحشي توبه د اندنې، علم، ځانخبرۍ او تمدن پړاو ته وررسولی او غښتلی کړی دی (سم ځیر شئ چې ناوړه پوهېدنه ونه شي)، د پېغمبرانو د رالېږلو لړۍ پای ته رسېدلې او نبوت پر محمد صلی الله علیه واله وسلم پای ته ورسېد. انسان تردې پړاو روسته، په خپل عقل او پوهې، د همدې ښوونځي (اسلام) او د تاریخ په اوږدو کې د دیني روزنیزې مبنا له مخې او پر همدې لار (اسلام) چې تراوسه هدایت شوی، په خپل تشخیص، بې له دې چې تازه وحې او بل استاد او بل سبق ته اړتیا ولري، خپله لار غوره او خپله د خپل راتلونکي تکامل ژمنېدای شي (د اجتهاد پړاو). علم دغسي کړای شي؛ خو کوم علم ؟ هغه علم چې بشري بهیر د روحي او مانیز تکامل او انساني فضایلو په لار کې وغځوي. خو نن علم داسې پړاو ته رسېدلی چې نه دینوال او نه مانیزوال؛ بلکې مادیون یې په ټیټو او سپکو تعبیراتو یادوي.
" شارل پګي" ترې خورا زړه پورې خبره کوي : ((څه ته چې علمي تجربه وايي، زه ضلالت، لار ورکي، پستي، د انسانیت سقوط او د انساني هیلو له منځه تلل ورته وایم؛ پاکي او ناخبري له یاده مه باسئ ...))  زیاتوي : (( پاکي او ناخبري له یاده مه باسئ ؛ او بې خبري، بڼکه او علمي تجربه، تشه او خالي ده ... پوهه له پاکانو او بې خبرانو سره ده او ناپوهي د پوهانو ده چې "تجربه" یې د هستۍ د پېژندنې کچه او د انسان رسالت ګڼلی دی ... کوچنۍ بڼکه ده ؛ خو بوډا عالم " تش"  دی ...)) ولې علم ته دا دومره بدویني؟ ولې علم په دې ستونزه کې راګېر دی؟ دلیل یې دادی چې "علم" د انسان د الینیشن (له ځانه د پردیتوب) وزله شوی ده. "علم " څنګه انسان په اوسنۍ بڼې کې له ځانه پردې کړې دی؟ دا ځکه علم اعلان کړې : (( " موخه مې څنګه ژوند کول دي، نه ولې ژوند کول" ؛ "موخه مې د ځواک رادبره کول دي، نه د ښکلا" ؛ "رسالت مې، نه د هستۍ یا انسان د حقایقو راسپړل دي؛ بلکې دهغو قوانینو رابرسېرول دي چې په ژوند کې مې ښه برخمنولای شي" او " موخه مې دا ده چې انسان پرطبیعت لاسبری او مسلط وي، نه بل څیز"...))
علم ، په دې شعارونو کې بریالی شو؛ یعنې په خپلو بنسټېزو موخو کې چې تر "فرانسیس بیکن" روسته یې اعلان کړل : "ځواکمن انسان جوړ کړئ او برخمن انسان ... ! " ځواکمن انسان یې جوړ کړ او بریالی شو او انسان کله هم د نن هومره برخمن نه و او بلخوا خپل رسالت یې د "علمي رسالت" په توګه ترهمېش ښه پوره ترسره کړی او هره ورځ یې لا ښه ترسره کوي او رسالت یې دا دی: ((په دې پورې څه کار نه لرم چې د اشیاوو حقایق څه دي، د هستۍ مانا څه ده، انسان یعنې څه، څوک دی، څرنګه او باید څوک وي او څرنګه کېدای شي؛ بلکې کار مې تش دا دی چې انسان له خپلو اړتیاوو برخمن او پرې موړشي ... لار یې څه ده ؟ پر طبیعت لاسبري ، قدرت او بس !)) ډېر ښه، دا یو ستر خدمت دی چې "علم" انسان ته کړی؛ خو انسان په همدې "علم" له ځانه پردې شوی؛ یعنې، په داسې حال کې چې سترګې یې پر طبیعت لګي چې ورباندې د تسلط لپاره یې وپېژني او په هماغه حال کې چې د هستۍ په شته قوانینو یې سترګې لګي، چې دا قوانین د خپل ورځني ژوند لپاره استخدام کړي. په همدې حال کې، ددې لپاره چې څنګه انساني اړیکې رادبره کړي، چې ظلم او ذلت پکې نه وي؛ نو په داسې موقع کې چې انسان، تر بل هر وخت ډېر، د هستۍ په اړه او له انسانه د راچاپېر طبیعت په تړاو علمي قضاوت او پوهاوی درلودای شي؛ خو په همدې حال کې، تر بل هر وخت ډېر ددې پوښتنې، چې "انسان څه دی" په هکله ډېرې لږې خبرې کړای شي. په تېر کې، که کوم حکیم پوښتل کېده چې انسان، ژوند، هستي او د وجود حقیقت څه دی؛ نو د خپلې وسې او د زمانې د علمي کچې هومره یې ځواب درلود او دا ځواب یې د خپل علمي رسالت برخه ګڼله. خو نن، نه یوازې پوهاند دا پوښتنه ځوابولای نشي؛ بلکې وايي "باید دا پوښتنه بې ځوابه پاتې شي او له آره نباید اوڅار شي". نو ځکه نن علم ، پر یوې ویروونکې تواضع، سپېرې تقوا ، بې عرضې، بې موخې او خطرناکې چټلۍ اخته شوی دی.
دا بې عرضي چې سیانتېزم یې نامه ده او نوی اسکولاستیک یې دود او طریقه ده، موخه یې یوازې او یوازې، د ښکارندو د "اړیکو" پېژندنه ده او بل هیڅ پوښتنې او اړتیا ته نه یوازې ځواب نه وايي؛ بلکې په ژوند او د انسان په انده کې یې د اوڅارولو مخه نیسي. دې بې غرضۍ او سپېرې تقوا (چې سیانتېزم یې مبنا ده) انسان بې پناه کړی دی ... څنګه یې بې پناه کړی دی ؟ په دې توګه، ننني انسان ته چې " ټولنپوهنه" ځواب نه ورکوي، چې څه ډول ټولنه درته سازه کړم، کله چې "بیولوژي او ژوند پېژندنه" ځواب نه لري چې څنګه ژوند د انسان "وړ" دی ، کله چې انسانپوهنه ځواب نه ورکوي ،چې ته په هستۍ کې د یو موجود په توګه، څه یې، څه غواړې او باید څه واغوړې. کله چې فلسفه ځواب نه ورکوي چې په هستۍ کې د یو باخبر انسان په توګه رسالت دې څه دی او باید پر کومې لورې ولاړ شې. نو ځکه انسان په اوسني وخت کې تر بل پېر ډېر، ځان بې پالندویه، بې پناه، بې لارښوده، بې مانا، خوشې او چټي احساسوي. او دا ده د ځوان کهول هېښنده سرغړاندي چې د علم و تخنیک او لویدیځ د لګښت په جنت کې د آدم په څېرعصیان او سرغاړی کوي؛ ځکه پوه شوی چې، د بورژوازۍ ممنوع مېوه یې خوړلی ده او خپلې سترګې یې پرانستې او لیدلي یې دی چې سرغاړي لغړه او رسوا ده ! له ځانه شرمېږي! د علم چې موخه، قدرت او تولید ته ورواوړېده او بل هیڅ څیز ته نه؛ نو په دې حال کې خود په خوده پانګوالۍ ته غوره وزله کېدای شي.
دا تقوا چې علم یې له لامله وايي " زه ژوند ته موخه نه ټاکم؛ بلکې یوازې ژوند تشریح کوم "؛ د علم دا بې غرضي چې وايي " په دې پورې کار نه لرم چې د انسان مانا څه ده، ولې باید ژوند وکړي؛ خو لاسنیوی یې کوم چې ښه ژوند وکړي"، دا چارې لاملېږي چې علم، یوازې او یوازې د پانګوال، پیسو او تولید وزله شي. نو په دې وخت کې یې رسالت هغه کسان ټاکي چې له علمه قدرت ته وزله جوړوي؛ نو ځکه "فوداستیه" وایي: " کله چې علم نړۍ ته د انساني حقیقت په نامې یو ټولیز حقیقت وروړاندې کولای نشي کله چې علم بشري واقعي او حقیقي ژوند انسان ته ورپېژندای نشي او کله چې علم ځان یوازې او یوازې د جزئیاتو (په ټولنپوهنه کې ملې، قومي او ټولنیز جزئیات، په تاریخ او پېرونو کې تاریخي جزئیات، په طبیعی علومو کې د ښکارندو جزئیات) په چوکاټ کې راایساروي؛ نو پردې مهال، زمینه دې ته چمتو کېږي، هغه کسان چې عالمان نه دي؛ بلکې قدرت لري، د علم واګې ترلاسه کوي او علم تر تېر بدتر نه یوازې د انسان د مادي اوط بیعي ژوند په چوپړ کې وي؛ بلکې د انسان نابودۍ او ورکېدو ته کارولېږي". "فوداسیته" وايي : " که علم غواړي چې ځان له راګېر تنګ چوکاټه خلاص کړي؛ اعلان دې کړي: (زما د څېړنو او پېژندنو ډګر د انسان د بې بریده اړتیاوو له ډګره ډېر کوچنی دی). او زه (شریعتي ) وایم : (علم) دې منښته او اعتراف وکړي څه یې چې تراوسه خپل رسالت اعلان کړی او هغه "په دباندې ښکارندو کې پاتې کېدل دي"؛ نو دا د جهل او ناپوهۍ رسالت دی، نه د علم او هغه دا چې : د چارو پر ظواهرو او محسوسو ښکارندو په پېژندنې ــ او لار یې یوازې او یوازې تجربه ، او لاس ته راغلي قوانین د قدرت لپاره استخدام شي ــ لګیا شوو.
"علم" باید له دې رسالته تېر شي چې فرانسیس بیکن ورته ټاکلی و او بورژوازۍ ترسره کړ. رسالت یې څه وي؟ تر طبیعت پېژندو وړاندې او تر جوړېدو وړاندې او تر تولید مخکې د انسان ګردو اړتیاوو ته ځواب ویل دي. ړومبی دې د علم او حقیقت له نظره د "انسان" مانا اعلان کړي او ورپسې دې "ژوند"، "ټولنې"، "برخمنۍ"، "تولید" او "تخنیک" ته ارمان او ایدیال ورکړي. ترهغه چې ونه پوهېږو انسان "څه دی"، "ولې" ژوند کوي او باید "څرنګه" ژوند وکړي؛ نو څنګه دې "مجهول او ناڅرګند" ته تمدن ، ژوند، نیکمرغي او ارمان ساز کړو ، د ارماني اقتصادي ژوند چوکاټ جوړ کړو؟ ترهغه چې پوه او هنرمند معمار "انسان" ونه پېژني؛ نو څرنګه ایدیال او آرماني کور ورته جوړولای شي ؟ سوکاله کور، هغه نه دی چې د معمارۍ د نویو قوانینو له مخې جوړ شوی وي؛ بلکې هغه کور دی چې د ګردو انساني اړتیاوو له مخې جوړ شوی وي. نو ځکه یو ټولنپوه، وړاندې تردې چې ټولنه وپېژني او ایدیال ټولنه معرفي او جوړه کړي، باید انسان ته یو تعریف ومومي. دا مساله چې " انسان، تراوسه د خپلو علومو، پېژندنو او پراخو پوهاویو په رڼا کې مجهول اوناڅرګند پاتې دی" لامل شوې چې ګرد علمي پرمختګونه، نه د یو واقعي پرمختګ؛ بلکې د یوې ځوړتیا، انحطاط او جدي خطر په توګه راښکاره شی؛ هغه خطر چې نه یوازې دهغه قدرت په سیوري کې دی چې د "صنایعو خاوندان" پکې ټاکونکې ونډه لري، نه عالمان او فیلسوفان. نو ځکه تر هر څه وړاندې، باید د انسان "حقیقي اړتیاوې" او کوم رسالت چې لري اعلان شي، یعنې : تر هر څه وړاندې، باید پوه شم چې "څوک یم" او "باید څرنګه ژوند وکړم" بالاخره؛ " باید په ژوند کې څرنګه رسالت ترسره کړم".
ترهغه چې دا ماناوې راته څرګندې نه وې؛ نو ګردې نېکمرغۍ چې "علم" راته راولي، بدمرغۍ دي. ایا یو صنعتګر، بې له دې چې په ذهن کې د یو صنعت طرح ولري په جوړولو یې لګیا کېږي؟ پردې ټولو سربېره، "علم" انسان د ټولنیز ژوند له نظره، داسې "زیارکښ" کوي، چې باید ډېر لګښت وکړي؛ خو انسان دغسې نه دی، که څه اوس ځان دغسې احساسوي. تل شپه ورځ "کار کوو چې وخورو"، نه "خورو چې ژوند وکړو" ! موږ وخت نه لرو چې په خپل ګريوان کې سر ښکته کړو او سوچ وکړو او هره ورځ دا شېبې رانه اخستلېږي او د داسې یو موجود په بڼه کېږو، چې باید یوازې وخت ولګوو. سره له دې ، په نړۍ کې چې د لګښت فلسفې کوم دود او دستور رامنخ ته کړی، هره ورځ ، هرتخنیک چې د انسان لاسنیوی کوي او څومره چې انسان شپه و ورځ پر کار تېروي، بیا هم ویني چې د لګښت پوروړی دی ... ! تل باید ډېر وخت د نویو لګښتونو د پوره کولو قرباني کړي؛ ځکه د لګښت زیاتونه، دهغو کسانو په لاس کې ده، چې له پلوره، ډېره ګټه کوي. دوی په نړۍ کې یو لږه کي دي او څومره چې انسان په آفریقا و اسیا او خپله اروپا کې ډېر لګښتي شي، ګټه کوي؛ خو انګېرو چې څومره ډېر لګښتي شوو؛ نو ډېر پرمختګ مو کړی دی! نه، موږ د پلورونکي قرباني یو. موږ خپل عمر د یو دروغجن لګښت لپاره چې دوی راتپلی، ځار کړی دی. "توین بي" وایي : (( په راتلونکي کې اوسنی تمدن، د مخکېنیو تمدنونو پرخلاف، په زلزلې، باد، توپان او ان د بربریانو او وحشیانو په یرغل به له منځه ولاړ نشي؛ ځکه له پوځي پلوه نوی تمدن دومره ځواکمن دی چې هیڅ وحشي یې له منځه وړای نشي او د روغتیا، علم او تخنیک له پلوه داسې دی چې هیڅ ناروغي او طبیعي خطر یې یومخې ځپلای نشي؛ بلکې "دننني غلیمان" یې له منځه وړای شي.))
هره ورځ سل ګونه قلمونه غولوونکې دروغجنې اړتیاوي، د تولیدوونکیو نظامونو له لارې رامنځ ته کېږي او راتپلېږي او هره ورځ وینو چې کار، رنځ او زیار مو ددې لګښت پوره کولو لپاره، څه ځای نه نیسي او څومره چې هم خپل عمر او شونتیاوې د راتپلي لګښتي قلمونو تامین ته وقف کړو، نو بیا هم ځای نه نیسي. ایا داسي نه ده نن، چې څومره کارونه کوو، ددی لپاره دي چې د تېرو لګښتي څېزونو پیسې ورکړو؟ دا، له ژونده د انسان پرڅټ کېدل دي؛ دا پر څټ کېدل لا زیاتېږي ! د ژوند فلسفه مو داسې بڼه خپلوي چې باید د مخکېني لګښتونو پیسې ورپوره کړو. دا ده د "پر شاتګ او روسته پاتېوالي" مانا : د لګښتي ژوند درغجن پرمختګ! په دې ژوند کې مانېزي بوختیاوې یو مخې هېرې شوې دي : لکه "هستي"، "وجود"، "ځان"، د ژوند ټول اړخونه، لطیفې ننګېرنې، لوړې او اوچتې اړتیاوې، د خپل "انسانیت" پالنه. او دا چارې د هغې لېونۍ سیالۍ په پایله کې له یاده وتلي چې تولیدوونکي، پلورونکې او د پیسو قانون ، پر علم او ماشین ورتپلې دي. "علم " هله د انسان "ژغورونکی" او د "کمال" پر لور ورسېخوونکی کېږي چې لاندې ځانګړنې خپلې کړي : له دې ادعا تېر او د فوداستیه په وینا "متواضع" شی چې "د انسان بېلابېل اړخونه د ده په فکر او پېژندنه کې دي" او بلخوا منښته او اعتراف وکړي چې د انسان اړتیاوې یوازې مادي لګښتونه نه دي، انسان یوازې په "ځواکمنېدو" کمال او سړیتوب ته نه وررسي، په دې نټه، که علم یوازې د "تجربې" په تنګ چوکاټ کې پاتې شي چې د ښکارندو اړیکې وپېژني؛ نو انسان ته به هغه حقایق ور ونه پېژندای شي چې تل یې پېژندو ته اندېښمن دی. دغسې د "قدرت سازۍ" او "پر طبیعت لاسبرۍ" پر ځای پر ځمکه د انسان د روزنې او تکامل رسالت اعلان کړي.
نو پردې وخت به انسان نه یوازې طبیعت وپېژني؛ بلکې ځان به هم وپېژني؛ یعنې په یوه سترګه به هستي او بهرنۍ نړۍ ویني او په بلې به خپل داخل ته ویني. زموږ "عرفان" دواړه سترګې ځان ته پرانستې او ځای ته ونه رسېد او ومو لیدل چې ستر نارینه؛ خو ایکي یو او یوازې او د ټولنې له نظره کمزوري او ذلیل رامنځ ته شول. علم هم دواړه سترګې له ځانه دباندې او له "انسان څه دی" بهر پرانستې او نن یې اریانوونکې قدرتونه رامنځ ته کړل؛ خو انسان د علم ددې سترو قدرتونو، معلوماتو، پرمختګ، برخمنۍ او لګښت تر پيټي لاندې مجهول او ناڅرګند پاتېږي، مسخ ، مجنون، پېریانی یعنې له ځانه پردی شوی انسان (الینیشن).
انسان باید په یوې سترګې ــ په علم ـــ نړۍ ته ووینی او پر طبیعت لاسبری شي او په بلې ځان ته وویني، چې ځان وپېژني، پر ځان لاسبری شي او ځان جوړولو ته نظر وکړي. په یو لاس؛ په علم او تخنیک د طیبعت له لومې، قید او زندانه راووځي او له طبیعت، د تاریخ له سننو او د ټولنې له قوانینو ځان راوباسي او په بل لاس، ځان د خپل ځان له زندانه راوباسي؛ په طبیعت پېژندو، د ژوند جوړونې تخنیک رادبره کړي او په ځان پېژندو (د هایدګر په وینا " د ځان حقیقي ځان") د ځان جوړونې تخنیک! نننۍ فلسفې چې په علمي لید مسخ شوي، د انسان پېژندنې لپاره د انسان لاسنيوی نه کوي. څرنګه ؟ لکه چې په تېرو کې، "قدري او جبري مذاهبو" انسان له ځانه پردې کاوه؛ یعنې د جبر په زولنو یې تړه ــ هغه انسان چې وسمن او توانا دی، هغه انسان چې عصیان او سرغاړی کړای شي، هغه انسان چې د طبیعت د جبر او ان د خدای د ارادی پر وړاندې سرغاړی کړای شي (لکه چې په خپل دین کې لرو او پرې ګروهن یو : د آدم قضیه ) ــ بیا په نویو فلسفو کې، همدا انسان چې دومره اوچتوالی او عظمت لري، داسې انسان کېږي چې پر "تاریخي جبر" ګروهنېږي. په دې مانا چې انسان یوه ټوټه ډبره کېږي او ناځانخبری، بې ارادې او بې له دې چې په خپل برخلیک کې دخالت وکړي، د بهېدونکی نېز په څپو کې راګېرېږي او په خپلې خوښې یې هر ځای ته ورکاږي.
نو دا چې ځان جوړولای نشم ، دا چې برخلیک په لاس کې نیوای نشم، دا چي ځان موندی نشم چې خپلواک اوسم ؛ نو په دې حال کې څه توپير لري چې د "الهي جبر" لوبڅی اوسم ـ لکه کاتولیکان او ځینې اسلامي ډلې چې د تېرو مذاهبو تر اغېز لاندې دي ــ او یا دا چې د علمي جبر په لومه کې راګېر اوسم؟ کله چې انسان په "جبر" نفې کېږي؛ نو توپیر نلري چې نفي کوونکی هر څه وي؛ ځکه "انسان" منتفي دی. هغه انسان چې عشق، اراده، آګاهي، پوهه او قدرت لري د سازولو او پنځولو وس لري او پر ځمکه د الله خلیفه دی، کله چې دا نامه په "علمي جبر" یا "الهي جبر" ترې نفې شوه؛ نو "انسان مړ" دی!
انسان د "هېستورېزم" د (Historism) له لیده لکه چې هګل او د اګزستانسیالېزم لید یې وایي، (( دهغو جریاناتو جبري محصول دی، چې له تېرو یو له سره غوټه شوي او دا یې جوړ کړی دی))؛ نو ځکه زه له تېرو په راغځېدلو جریاناتو غوټه شوی او "زه" شوی یم او بې له دې، څه کېدای نشم؛ ځکه زه دهغه تاریخ جوړ یم چې دخالت پکې نشم کړای؛ نو په "ځان" کې لاسوهنه نشم کړای؛ نو ځکه "زه" هیڅ څیز نه یم !
د "سوسیالوجېزم" (Sociologisme) له مخې ټولنېزې اړیکې دي چې انسان جوړوي : انسان یو بوټی دی چې د "ټولنې" په نامې یوې ځمکې کې راټوکېږي! څنګه ؟ کټ مټ څنګه یې چې اوبه ، هوا او د ټولنې ځمکه غواړي؛ نه هاغسې، چې خپله یې غواړي؛ ځکه "خپله" او څنګه یې چې "غواړي" له ټولنې راټوکیدلې جبري مېوې دي؛ نو ځکه د "ځان= خود" په برخلیک کې دخالت درلودای نشي، ځکه "ځان = خود" بې د ټولنې له انعکاسه بل څه نه دی! "ده"، "ټولنه یا جمع" جوړه کړې نه ده، بلکې دا " ټولنه یا جمع" ده چې "دی" یې جوړ کړی دی. انسان په سوسیالیزم کې هم نفی شوی دی.
په نیچریالیزم (Naturlisme) کې چې یو بل جبر دی، طبیعت، انسان جوړوي، راټوکوي او مړ کوي یې، لکه خربوزه یا شاتوت! انسان په خپل جوړښت کې لږ شانته دخالت نه لري؛ ځکه د طبیعت د نورو ښکاروندو یا پدیدو په څېر دی، چې له اوبو، هوا او جغرافیا راټوکېدلی دی. دا د "طبیعت په جبر" یعنې نیچریالېزم د انسان "منتفي کېدنه" ده. په ماتریالېزم (Materialism) له ځانه پردېتوب (الیناسیون) :
انسان په ماتریالېزم کې له ځانه ساقطېږي؛ ځکه په ماتریالېزم کې انسان له سره غوټه شویو عناصرو ټولګه ده، چې څرنګوالي یې، د ده انساني څرنګوالی جوړوي. هغه انسان چې ځان د یو "مادي جبر" ښکارنده حس کړي، له ځانه پردی شوی،ځان د یو "آګاه"، باخبر، "سازوونکي" او "غوره کوونکې" "ارادې" په توګه نه مومي ــ انسان "شی" کېږي، یو مادي، طبیعي، تاریخي، ټولنیز او وراثتي څیز.
آیا دا علوم او فلسفې دي چې انسان ذلیل او خاضع کوي یا "دین" دی چې انسان د پیدایښت په فلسفه کې د خدای خلیفه پېژني او د ګردو پرښتو او د کایناتو د اشرافو پرخلاف باید د پرښتو معبود وي او ټولې مقربې پرښتې سجده ورته کوي؟
کوم یو پر جلال، دبدبې، سپېڅلتیا او انساني سترو ارزښتونو منښته او اعتراف کوي؟ انسان په کوم یو "اومانېزم" کې دا جلال او عظمت لري او له آره کومه فلسفه "اومانېزم" دی! د انسان "اصالت" په کوم ځای کې دی؟ انسان چې مجبور دی؛ نو څه ارزښت نه لري، لکه چې یو خوشبویه ګل او یا اغزي ته په انساني ارزښت قایل نه اوسئ، نه له ګل منندوی یاست او نه له اغزي ګیلمن؛ ولې، ځکه "جبر" دغسې کړي او خپله یې دا غوښتنه نه وه. په "هستورېزم" کې مې تاریخ جوړوي، په "سوسیالوژېزم" کې مې ټولنه جوړوي، په "نیچریالېزم" کې مې طبیعت جوړوي، په "ماتریالېزم" کې مې ماده، سازوونکی ده؛ نو "زه" د یو انسان په توګه، هغه انسان چې ځانخبری کېدای شم، سازولای شم او خپل برخلیک ټاکلای شم ،په کومه فلسفه کې دی؟ "سارتر" چې په انسان کې کومه آزادي او انتخاب ستایي او نننی انسان یې په پار له تمدنه سترګې پټوي چېری دی؟ بلخوا کوم علم زما دا پوښتنه چې تر خوراک څښاک راته ډېره مهمه ده ځوابوي: "ارزښت مې څه دی؟ " او د " انسان اصالت څه دی؟" خیال مه کوئ چې اذهان میتافزیکي مسایلو ته ورکاږم، چې د ژوند له عیني واقعیاتوغافل شي.
د "فرانتز فانون" (Frantz Fanon) قصه په درېیمی نړۍ پورې اړوند د یو سیاسي مبارز اندیال قصه ده : میتافزیکي فیلسوف نه دی؛ خپله د آنتېل له جزایرو ځنې دی؛ خو په الجزایر کې د فرانسوي ښکيلاک پر ضد جهاد کې خپل ملیت اړوی، له الجزایریانو سره اوږه په اوږه جهاد کوي او هلته مری ... دغسې انسان مې د خبرې کچه او ملاک دی، نه یو ګوښه ګیر فیلسوف. "فانون" وايي : (( ملګرو ! د درېیمې نړۍ روښانفکرانو! ای هغو کسانو چې په مغضوب ټولنه (هغه ټولنه چې میلیاردونه یې د څو میلیونو مغضوب ده) کې ژوند کوئ ! موخه مو دا نه ده چې له آفریقا یا آسیا څخه په علم، تخنیک او اروپایي حل لارو او سمونو اروپا جوړه کړو؛ یو ځل جوړه شوه، امریکا شوه! اروپا یوه وه او دوه شوې ! موخه دا ده چې مبارزه وکړو، غلیم له هېواده وباسو ، په آفریقا کې خپله ازادي ترلاسه کړو او خپل ملتونه د لویدیځ له فرهنګي، اقتصادي او سیاسي ښکیلاکه وژغورو؛ خو له دې سره جوخت ارمان مو دا نه دی چې د اروپا د علمي، اقتصادي او فکري بېلګو له مخې خپله ټولنه جوړه کړو؛ بلکې د خپلواکۍ او ازادۍ ترلاسه کولو لپاره د سیاسي مبارزې په ترڅ کې موخه یوازې دا وي چې "آزاده افریقا" یا برخمنه ټولنه ولروــ او البته دا مو ړومبی رسالت، سملاسي او هرومرو دنده ده ــ او په عین حال کې موخه مو دا وي چې د خپل ژوند په علمي، مادي او مانېزو سمونو کې د بېزو په څېر له پټو سترګو او تقلیده لاس واخلو او په پنځونې، جوړونې او اندنې لګیا شو او هڅه وکړو چې انسان نوی پوټکی او نوی فکر پېدا کړي، زیار وباسو چې د ځمکې پرمخ نوی انسان او نوی خېل یې پر خپلو پښو ودرېږي؛ دا نوی انسان او نوی خېل او نژاد چې د لویدیځ علم و فلسفې یې ادعا کوله او نه یوازې له جوړېدو یې بېوسی شو؛ بلکې انسان یې نیمګړی، ناقص او مسخ کړ او د ده اندامونه او غړي یې ټوټه ټوټه کړل .))
دا به څنګه یو انسان وي؟ لکه څنګه چې "آلکسیس کارل" غوښتل : (( د یو اندیال او روڼ اندي په توګه او څه چې د فرنګ په پوهنځیو او ښوونځیو کې لوستل کېږي، یوازې یې په تقلید او ژباړې بسیاینه ونکړو؛ څه چې وایي او پر څه چې نړۍ پوهېږي زده کړو، ځان پوه، بیا یې هېر او روسته خپله فکر، سوچ او اندنه وکړو)). علم هله د انسان ژغورونکی دی او ایدیال (آرماني) ښوونځی هله علمي ایدیال ښوونځی دی چې انسان جوړ کړي او د آلکسیس کارل په وینا ((هم د هستۍ ښکلا وپېژندای شي اوهم د خدای؛ او د پاسکال خبرې ته د دکارت د خبرې په څېر غوږ کېښووای شي)) چې په دې توګه هم وپوهېږو باید "څرنګه" ژوند وکړو ــ چې نه پوهېږو ــ او هڅه وکړو "ښه" انسان ولرو ــ لکه چې اوس "توانا او وسمن" انسان لروــ ځکه بېوسې او کمزوری ښه انسان، ذلیل دی او د "کافکا" د اتل په څېر مسخ دی او ناوړه وسمن د "اوژن یونسکو" د اتل په څېر کرګدن( یو وحشي زورورڅاروی دی) لکه چې دی ــ او ژوند هاغسې لکه څرنګه یې چې په استتیک کې وایې د حقیقت، ښه توب او ښکلا پر درېیو ستنو جوړ کړو. ارماني او ایدیال ټولنه جوړه کړو هغه ټولنه لکه چې قرآن یې وايي پر درېیو ستنو ولاړه وي :
"کتاب"، "تله ، میزان" او "اوسپنه".
کتاب : د ټولنې فرهنګ او مفکوره.
تله : برابري؛ یعنې بې توکمه، بې طبقې و بې ځان ځانۍ او بې له زیادښته (افرط) او کمښته (تفریط) ټولنه.
اوسپنه : ځواک ؛ یعنې پوځي ځواک ، اقتصادي ځواک، تولیدي ځواک او پر طبیعت د لاسبرۍ ځواک.
او روسته د روښانفکرانو په توګه لکه څنګه چې د "سارتر" خبرو ته غوږ ږدو، دغسې یې د " رادها کریشنا" خبرو ته هم کېدو او په دې توګه په عین حال کې چې د یوې نا اروپایي ټولنې په نامې له فرهنګي الینیشن ځنې شفا مومو او "په خود" کېږو، د "انسان" په توګه د اوسني فاجعه ډولي ژوند له " الینیشن" ځنې خلاص شو او خپل "انسان والی" ومومو.)) ځوانانو ! ځانونه د خپلې ټولنې پر کتاب یعنې فرهنګ او ایدیالوژۍ وپوهوئ، په پردي (( ایزمونو)) مه تېروځئ او پرې د نه تېروتو لپاره ښه یې وپېژنئ او په منطق او استدلال یې رد کړئ او ځان پر خپل ملي فرهنګ (دین) وپسولئ. په ټولنه کې د برابرۍ او عدالت راوستو لپاره ، ړومبی د تقوا جامې واغوندئ، ځانونه پوه کړئ، راسپارل شوي مسوولیتونه په امانت ترسره کړئ او له ټولو هغو لارو چارو کار واخلئ چې ټولنه مو د عدالت پلې کولو ته ورسېخوي، د ولس ډاډ ترلاسه کړئ چې په دې چار کې مو لاسنیوی وکړي؛ ځکه عدالت د ګرد ولس کار دی نه یوازې د یوې طبقې.
د ټولنې د ځواکمنېدو لپاره،باید هر اړخېز ګامونه پورته کړو، پوځي ځواک ولرو، هغوی چې د ملې فرهنګ او پر بنیاد يې د برابرۍ په مقابل کې ځانخبري او ناځانخبري خنډونه پیدا کوي ، وځپل شي، اقتصادي وسمني ومومو، چې هېوادوال مو په خېټه ماړه او په جامو پټ او په پښو پښې یبل نه وي او په آرام ډول له خپلو بچیانو سره پر چرګۍ ناست او په جومات کې الله ونمانځي. دغسې ملي پېداوار ولرو چې هېواد مو د نورو د توکیو پلورځی نه وي او هم پر طبیعت د لاسبرۍ لپاره طبیعي علوم زده کړو، که له هر چا وي ځکه "حکمت د مؤمن ورکه ده" او علم زده کړو "که څه هم په چین کې وي" دهغې ورځې په تمه چې هېواد مو د ځوان کهول د "کتاب ، تلې او اوسپنې" پر بنسټ ارماني ټولنه جوړه کړي.
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
جرمي بینتام
جرمي بینتام (۱۷۴۸-۱۸۳۲ز) یو انګریز فیلسوف، قاضي او ټولنیز سمونپال و چې د عصري "ګټې اصالت" فلسفې (utilitarianism) بنسټګر يې هم بولي.
بینتام د خپلې فسلفې "بنسټیز اصل" داسې تعریفوي: " د هر سم یا ناسم عمل او پریكړې معیار داكثريت خوښي ده". بینتام د انګلیسي او امریکايي حقوقو د فلسفې مخکښ تیوریسن او داسې سیاسي سخت دریځي دی چې مفکورو يې د هوساینپالنې (welfarism) فلسفې په  رامنځته کولو کې اغېز لرلی دی. هغه د فردي او اقتصادي ازادیو، د کلیسا (دین) او دولت د بېلتون، د بیان آزادۍ، د ښځو لپاره د مساوي حقونو، د طلاق حق او (د یوې ناچاپ شوې لیکنې په ترڅ کې) د همجنسپالو کړنو د جرم نه ګڼلو په برخه کې منډه ترړه کړې ده. هغه د غلامۍ د جمعي سزا ورکولو او د ماشومانو په ګډون ټولو ته د فزیکي سزاګانو د له منځه وړلو غږ پورته کړ. هغه د ژویو د حقونو له لومړیو حق غوښتونکو څخه بلل کېږي. که څه هم دی د فردي قانونی حقونو د پراختیا پیاوړی پلوی و، خو د طبیعي قانون او طبیعي حقونو (چې دواړه  په اصل کې "الهي" او "خدايي ورکړه" بلل کېږي) د مفکورې مخالف او "بې معنا" يې بلل. همدا ډول بینتام په حقوقي تخیل ډېرې نیوکې کولې.
د بېنتام په شاګردانو کې د هغه منشي او همکار جېمز مېل، د هغه کوچنی زوی، سټوارټ مېل، حقوقي فیلسوف جان آسټېن، امریکايي لیکوال او فعال جان نیل شامل وو. هغه "د زندانونو، ښوونځیو، کمزورو قوانینو، حقوقي محکمو او په خپله د پارلمان په سمون کې د پام وړ اغېز درلود".
په ۱۸۳۲ز کال کې د خپل مرګ څخه وروسته، بینتام وصیت کړی و چې د ده جسد دې ټوټې ټوټې شي او د یوه آټو آیکن یا "خپل-انځور" په توګه دې د تل لپاره خوندي وساتل شي او دا به د ده یادګار وي. دا کار وشو او اوس د ده آټو آیکن د کالج لندن پوهنتون د محصلینو مرکز په عمومي دروازه کې عامه نندارې ته اېښودل شوی دی. د تعلیم د عامولو په برخه کې، د هغه د بحثونو په سبب، بینتام د کالج لندن پوهنتون "معنوي بنسټګر" بلل کېږي. په داسې حال کې چې هغه د یاد پوهنتون په بنسټ کې یواځې لږ مستقیمه برخه درلوده.
ژوندلیک
بینتام د لندن ښار په هاونسډېچ سیمه کې د ۱۷۴۸زکال د فبرورۍ میاشتې په ۱۵مه نېټه په یوه شتمنه کورنۍ کې چې د توري ګونډ ملاتړې وه، وزېږېد. ویل کېږي چې هغه یو نابغه ماشوم و: کله چې کوچنی و، د پلار پر میز يې د انګلستان د تاریخ څو جلدي کتاب لوست. هغه په درې کلنۍ کې د لاتیني ژبې لوست پیل کړ. په اووه کلنۍ کې يې د وایلون غږول زده کړل او د شپې مېلمستیاوو پر مهال به يې د هانډېل سوناتاس موسیقي غږوله. هغه یو ورور درلود چې سموېل بینتام نومېده (۱۷۵۷-۱۸۳۱ز) او نږدې اړیکې يې ورسره لرلې.
بینتام وېسټ مېنېسټر ښوونځي ته لاړ او په ۱۷۶۰ز کال کې، چې کله دی ۱۲ کلن و، پلار يې د اکسفورډ د مَلِکې کالج ته ولېږه چې هلته يې په ۱۷۶۳ز کال کې لېسانس او په ۱۷۶۶ز کال کې ماسټري واخیسته. هغه مدافع وکیل فارغ شو او په داسې حال کې چې هېڅکله يې تجربه هم نه درلوده، بیا هم په ۱۷۶۹ زکال کې د حقوقپوهانو ټولنې ته وروغوښتل شو. هغه د انګلستان د حقوقو له پېچلتیا سره ډېر زړه خوړینی شو او "له کلماتو سره د لوبو شیطان" به يې باله. کله چې د ۱۷۷۶ز کال په جولای میاشت کې امریکايي مستعمرو د خپلواکۍ اعلامیه خپره کړه، د بریتانیې حکومت کوم رسمي ځواب خپور نه کړ، خو په پټه يې د لندن مدافع وکیل او مقالې لیکوال جان لینډ ته دنده وسپارله چې متقابل استدلال وکړي او رد ځواب ورته ولیکي. هغه یوه ۱۳۰ پاڼې مقاله ولیکله چې په مستعمرو کې خپره شوه او سرلیک يې و "[د خپلواکۍ] د اعلاميې لنډه بیاکتنه". لیکوال يې د لینډ ملګری بینتام ښودل شوی او په دې مقاله کې پر امریکايي سیاسي فسلفې برید شوی او په سپکه ورته کتل شوي وو.
د زندان بې پایلې پروژه او پنوپتیکان
په ۱۷۸۶ زاو ۱۷۸۷ ز کې بینتام د خپل ورور سموېل لیدو ته په سپینه روسیه (اوسني بیلاروس) کې د کریچیف سیمې ته لاړ. ورور يې هلته د شهزاده پوتېمکین د ګڼو صنعتي او نورو پروژو په اداره کولو بوخت و. لکه څرنګه چې جرمي بینتام وروسته څو ځله وویل، دا د سموېل مفکوره وه چې د لږ شمېر مدیرانو له خوا د ډېر او غیرماهر کاري ځواک د فعالیتونو د څارنې لپاره، باید د سترو ودانیو په منځ کې یوه دایروي ودانۍ جوړه شي.
بینتام دې ماډل ته په داسې بڼه پراختیا ورکړه، چې په زندانونو کې د پلي کېدو وړ وي او خپلې مفکورې يې له پلار سره چې په لندن کې اوسېده، د یو لړ مکتوبونو له لارې شريکې کړې. هغه د قراردادي مدیریت مفکوره، د څارنې اصل ته ورډېره کړه او هغه داسې چې، د باور ځای دې قرارداد ونیسي او څومره چې [په زندان کې] د مړینې کچه راټیټېږي، په هماغه اندازه به د [د زندان] رئیس ته ډېره مالي ګټه ورسېږي.
تمه دا وه چې پنوپتیکان به د هغه وخت له زندانونو څخه ارزانه پریوزي، ځکه لږو کارکوونکو ته يې اړتیا درلوده. بینتام د جزايي قانون د سمون له یوې کمېټې داسې غوښتنه وکړه، "اجازه راکړئ چې په دې ماډل یو زندان جوړ کړم. زه به د زندان ساتونکی وم. تاسو به وګورئ چې... د زندان ساتونکی به معاش نه لري-او په ولس به هېڅ لګښت نه راځي." لکه څرنګه چې پهره داران به نه لېدل کېږي، نو لازمه نه ده، تل په دنده حاضر وي، دوی به وکولای شي چې، پهره هغو ته ورپرېږدي چې پهره ورباندې کوي. د بینتام د طرحې له مخې، له زندانیانو به د بیګارانو په توګه کار اخیستل کېږي، دوی به د ګنډلو ورکشاف او یا د اوبو راایستلو څرخونه تاووي. دا چاره به د زندان لګښت راکم کړي او ان ښايي د عاید یوه سرچینه شي.
د حقوقي او ټولنیز سمون لپاره د هغه د ډېرو  طرحو په منځ کې یوه هم په انګلستان کې د پانوپتیکان زندان جوړولو لپاره د هغه نهايي بې پایلې طرحه وه. بینتام د خپل ژوند ۱۶ کلونه د [زندان] جوړولو د طرحې پر پراختیا او غني کولو تېر کړل او هیله يې درلوده چې حکومت به يې د یوه ملي زندان لپاره د هغه پلان ومني او دی به د یاد زندان قراردادي مشر مقرر کړي. که څه هم دا زندان هېڅکله جوړ نشو، خو دې مفهوم د راتلونکو نسلونو پر مفکرانو مهم اغېز درلود. د شلمې پېړۍ فرانسوي فیلسوف مایکل فوکالت وايي چې پنوپتیکان د ۱۹مې پېړۍ د ګڼو "تادیبی" بنسټونو یوه نمونه وه. بینتام وروسته بیا د پنوپتیکان طرحې د رد کېدو له امله سخت په غصه و او په دې اند و چې طرحه يې د پاچا او اشرافي نخبګانو لخوا شنډه شوې ده. د بینتام همدغه د بې عدالتۍ او بې چارۍ حس و چې د "ناوړه ګټې" مفکوره يې رامنځته کړه – او هغه دا چې، د زورواکانو شخصې ګټې د عامه ولس د ګټو پر وړاندې توطیه کوي. دا مفکوره د سمون لپاره د هغه د پراخو بحثونو په یوه بنسټ بدله شوه.
بینتام چې کله له روسیې څخه انګلستان ته راوګرځېد، د وېلی رېوېلي په نامه یوه معمار ته يې د انځورولو کار وروسپاره. په ۱۹۷۱ز کال کې، هغه خپل لیکلي توکي د کتاب په بڼه خپاره کړل، خو بیا يې هم ډېره موده، د خپلو طرحو سمون او لاغني کولو ته دوام ورکړ.
افغانستان د 2004 په اولمپيک لوبو کې
افغانستان د يونان په اتنز ښار کې د 2004ز کال د دوبي اولمپکس لوبو کې د ګډون په موخه يو پلاوی استولی و، کومې لوبې چې د 2004ز کال د اګست د مياشتې له ديارلسمې تر نهه ويشتمې نېټې تر سره کېدې. دا د اولمپيک په لوبو کې د افغانستان يوولسم ځل او د طالبانو له خوا د ښځو په وړاندې د توپيري چلند او په سپورټ کې د لوبېدو سره د ښځو د مخالفت له امله د څلور کاله بنديز څخه وروسته، په 2003ز کال کې د اولمپيک نړيوالې کمېټې ته د افغانستان له داخلېدو وروسته په اولمپيک کې د افغانستان دا لومړی ګډون و. دا پلاوی له پنځو ورزشکارانو جوړ و: د لنډ واټن منډې سيالۍ ګډونوال مسعود عزيزي او روبينه مقيميار، سوک وهونکی بشرمل سلطاني، د جوډو لوبغاړې فريبا رضايي او غېږ نيونکی (پهلوان) بشير احمد رحمتي. په دې پلاوي کې د مقيميار او رضايي ګډون لومړی ځل و چې افغانستان اولمپيک لوبو ته ښځینه لوبغاړې واستولې. پنځه واړه ونه توانيدل چې په خپلو لوبو کې د ابتدايي پړاونو څخه مخکې ولاړ شي، او په دې لوبو کې د افغانستان تر ټولو ښه فعاليت د مقيميار و، چا چې د سيالۍ په خپل پړاو کې د ښځو د سل متره منډې نوی ملي ريکارډ جوړ کړ.
مخينه
افغانستان په لومړي ځل خپل پلاوی په اولمپيک کې د سياليو لپاره په 1936ز کال کې د برلين لوبو ته استولی و. له هغې وروسته له 1936ز څخه تر 2004ز کال پورې يوازې له پنځو پړاونو پرته، افغانستان د دوبي په هر المپيک کې ګډون کړی. دا کلونه 1952، 1976، 1984، 1992 او 2000ز کلونه وو. د 1999ز کال د اکتوبر په مياشت کې د المپيک نړيوالې کميټې (IOC) له خوا د افغانستان ګډون ځنډول شوی و، او له هغې وروسته په 2000ز کال کې د سډني اولمپيک کې پر افغانستان بنديز ولګېد، لامل يې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان کې د ښځو په وړاندې توپيري چلند او له سپورټ څخه د ښځو منع کول وو. په 2001ز کال کې د طالبانو له سقوط وروسته، IOC له سيمه ييزو چارواکو سره مرسته وکړه، تر څو د اولمپيک یوه نوې ملي کميټه جوړه کړي. د دې هڅو په پايله کې IOC د 2003ز کال د جون د مياشتې په نهه ويشتمه نېټه، د چيک جمهوریت په پلازمېنه پراګ کې په خپله 115مه ناسته کې افغانستان ته بيا ځای ورکړ، او ورته یې روښانه کړه چې د راتلونکي لپاره په اولمپيک کې ګډون د افغانستان په پلاوي کې د ښځو تر شتون پورې مشروط دی.
لوبغاړي
د اتلس کلنۍ په عمر کې په لومړي ځل د اولمپيک په لوبو کې برخه اخيستونکی مسعود عزٍيزي يوازينی نارینه لوبغاړی و، چې د افغانستان لپاره يې په ځغاسته کې سيالي کوله. نوموړی له هغې وروسته د اتنز په لوبو کې د ګډون وړ وبلل شو، کله چې فوق العاده کارت ورکړل شو، ځکه چې د نارينه و د سل متره واټن ځغاستې لپاره د تمرین پر مهال د 11.16 ثانيې تر ټولو غوره حالت (B)، اولمپيک ته د وړتيا تر لاسه کولو له معيار څخه 0.08 ثانيې کم و. له لوبو مخکې په يوه مرکه کې عزيزي وويل، «ياړم چې د نړۍ د نورو اتلانو سره يم. زه دوی به ته خپل ځان معرفي کړم»، او «زه خپل ټول کوښښ کوم چې خپل هېواد ته څه ورکړم. هر څوک د مډال تر لاسه کول غواړی، خو که دوی يې تر  لاسه هم نه کړي، دا د ګټې يا بايلات خبره نه ده. مهم يې ګډون دی». نوموړی د اګست په يو ويشتمه نېټه د اتو نورو ځغلېدونکو سره په څلورمه ډله کې د سيالۍ لپاره چمتو شوی و. عزيزي په 11.66 ثانيو کې اتم او تر ټولو وروستی ځغلېدونکی شو؛ له هرې ډلې څخه يوازې درې تر ټولو لومړي او له ټولو لسو ډلو څخه تر ټولو مخکې لس چټک په ټوليز ډول مخکې تګ کې بريالي شول، او نوموړی له سياليو وايستل شو. عزيزي په 2008ز او 2012ز کلونو اولمپيک لوبو کې هم دوه ځلې د افغانستان استازولي وکړه.
اتلس کلنه روبينه مقیميار د ځغاستې په سيالۍ کې يوازينۍ ښځينه لوبغاړې وه چې د 2004ز کال اولمپيک کې يې د افغانستان استازولي کوله. نوموړې هغه مهال د اولمپيک لپاره وړ وبلل شوه، کله چې IOC نوموړې ته فوق العاده کارت ورکړ، ځکه چې د هغې 13.76 ثانيو تر ټولو غوره وخت د اولمپيک (B) لپاره وړ ګرځېدو د معيار څخه 1.74 سانيې کم و، کوم معيار چې د ښځو د سل متره لپاره ټاکل شوی دی. د نوموړې کورنۍ د اتنز په سيالیو کې د هغې له ګډون سره موافقه کړې وه. د جوډو (Stig Traavik) مقيميار وليدله چې په اونۍ کې يې دوه ځلې په غازي سټيډيوم کې د منډې وهلو په خرابېدونکې لاره روزنه پيل کړې وه، کله کله به پښې لوڅې وه، خو د ځورېدو او بريد له وېرې به تل له نارينه وو څخه لېرې وه. له لوبو مخکې، نومړې د بي بي سي نړيوال سروس ته وويل چې غواړي د افغان مېرمنو لپاره يوه بېلګه وګرځي. د 2004ز کال د اګست په شلمه نېټه، مقيميار په اومه ډله کې برخه واخيسته، د 14.14 ملي ريکارډ وخت په درلودلو سره، په اتو برخه والو کې په اوم شمېره وه. نوموړې له سياليو وايستل شوه، ځکه چې له هرې ډلې څخه يوازې لومړي درې او له ټولو لسو ډلو څخه لس تر ټولو چټک په ټوليز ډول راتلونکې پړاو ته ورسېدل. له هغې وروسته مقيميار وويل «ما يو څه وېره احساس کړه، ځکه ټولې نړۍ ماته کتل. خو د تمرين پر مهال نورو لوبغاړو ماته وويل، دوی له هغو سختيو خبر دي چې دې ته د رارسېدو په لار کې زه ورسره مخ شوې يم، او زه يې وهڅولم. په لوبغالي کې، ما د هڅونې ډېرې چغې واورېدې "روبينه! روبينه!" او همدې ما ته ښه احساس راکړ». نوموړې يو ځل بيا د 2008ز کال د بيجينګ په لوبو کې د افغانستان استازولي وکړه.
نارینه
ښځې
وادی الذهب لکویره
وادی الذهب لکویره په عربي ژبه وادی الذهب لکویرة) Oued Ed-Dahab-Lagouira) د مراکش هیواد له ولایتونو څخه یو دی, اوسمهال د لویدیځې صحرا او مراکش ترمنځ د بحث سیمه ده.
قرغیو ولسوالۍ
لغمان جان زما دخوښی ولایت ده
الکترونیګاټیویټي
الکترونیګاټیویټي چې په انګلیسي کې ورته (electro negativity)وایي، دعناصرو داتومونو یو خاصیت ده.
داچې څنګه خاصیت ده راځو تفصیلي بحث ته: اکترونیګاټیویټي یا داتومونو دالکترون جذبولو میل  داتومونو هغه خاصیت ده چې ښيې کوم اتوم پردي(بېګانه)الکترونونه ځانته را جذبوي او هم په   خپلو الکترونونو تر کومه حده کنترول لري چې له ځانه سره یې وساتي.
د عناصرو په دوراني جدول کې تر ټولو لوړترین برقي میل لرونکی عنصر(الکترو نېګاتیف عنصر) فلورین نومېږي چې په اووم اصلي ګروپ (دهلوجنونو ګروپ) کې موقعیت لري.
په دوراني جدول کې د بريښنایي منفیت- (الکترونیګاټیویټي)  تناوب په دې ډول ده: د ګروپونو په اوږدو کې له ښکته لوري پورته خواته د عناصرو بریښنایي منفیت زیاتېږي ځکه همدا عناصر د لږو مدارونو( انرژیکي سویو) لرونکي دي؛ همدارنګه د دورو(پېریودونو) په اوږدو کې بریښنایي منفیت له چپې خوا څخه ښي لوري ته زیاتیږي ځکه په عین دوره (پېریود) کې دانرژیکي سویو شمېر تغیر نه کوي خو دمنفي او مثبتو ذراتو (الکترونونو او پروتونونو) شمېر ډېرېږي چې له امله یې قوي جذب رامنځته کېږي، او ددې امکان کمېږي چې الکترون له لاسه ورکړي برعکس د الکترون اخیستلو میل یې ډېریږي.
سورة المائدة
سورة المائدة د قرآن پينځمه سوره ده.
حسي اضافه بار
حسي اضافه بار هغه وخت رامنځ ته کېږي چې د بدن یو یا څو حواس د چاپېریال څخه له کچې پورته پارونه تجربه کړي. زیات چاپېریالي عناصر شته چې یو کس تر اغېز لاندې راولي. ښاري کول، ګڼه ګوڼه، شور، ډله ییزې رسنۍ، ټیکنالوژي، او د معلوماتو چاودېدونکې وده د دې عناصرو له بېلګو دي.
نښې
زیات ډول نښې شته چې انګېرل کېږي، له حسي اضافه بار سره تړاو لري. دا نښې نښانې هم په ماشومانو او هم لویانو کې را څرګندېدای شي. له دې نښو نښانو ځینې په لاندې ډول دي:
لاملونه
حسي اضافه بار کولای شي، د هر حواس له ډېرې پارېدنې څخه را منځ ته شي.
نورو اختلالاتو او حالاتو د برخې په توګه
حسي اضافه بار له نورو اختلالاتو او حالاتو سره تړاو لري لکه:
۱۵۲ (عدد)
۱۵۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۱ څخه  مخکي او د ۱۵۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۵۲:
په کلینډر کې
۱۵۲ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
نعمت اللہ ہروی نورزئی
ز موږ تو کم پو هان( نسب پيژ ند و نکي) پڼي د پښتنو د غر غښت د ټو لنيزې ډلي نه شميري چې په سهيلي پښتو نخوا، افغانستان، پاکستان، بنگله دېش او هند کې ميشته دي٠ په پخوانيو تا ريخو نو کې چې ددغې قبيلې يا دونه پکې شوې ده هغه تا ريخ خا نجها ني يا مخزن افغا ني دی چې مولف يې خواجه نعمت الله هروي نورزی و چې د هند د مغولي واکمن جلا ل الدين محمد اکبر د دربار مؤ رخ و٠ همداراز په انگر يزي مؤ رخينو کې ميجر را ور ټي، مو نت ستوارت الفنستن او د پټان د کتاب مؤلف سر اولف کيرو هم په خپلو ا ثا رو کې د پڼي قبيلې يا دونه کړې ده٠
د بریتانیا بهرنۍ اړیکې
د برتانیا بهرنۍ ډیپلوماتیکې اړیکې، د ټولګټو او پراختیا د بهرنیو چارو د دفتر له خوا پر مخ وړل کېږي، چې د بهرنیو چارو وزارت تر چوکاټ لاندې دی. لومړی وزیر او یو شمېر نورې ادارې د سیاستونو په ټاکلو کې ونډه لوبوي او ډېری ادارې او سوداګریز بنسټونه په دې کې خپل غږ او ونډه لري.
د ۱۹مې او ۲۰مې پېړیو په لومړیو کې انګلستان د نړۍ تر ټولو مخکښ ځواک و، په ځانګړې توګه د "پاکس بریتانیکا یا د بریتانا د سولې په دوران کې" چې د ۱۸۰۰ کلونو له نیمایي څخه تر ورستیو پورې د بشپړې بې سیالې برلاسۍ او بې سارې نړیوالې سولې دوره وه. د ۱۹۵۶ کال د سویز تر کړکیچ پورې دا هېواد په پراخه کچه یو زبرځواک په توګه لیدل کېده خو دې شرموونکې پیښې د سترواکۍ له زوال سره په ګډه په نړیوالو چارو د بریتانیې واکمنه ونډه په تدریج سره کمزورې کړه. خو بیا هم بریتانیا یو لوی ځواک او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا دایمي غړی او همدارنګه د G7 یا اوه لویو صنعتونو، G8 یا اته لویو صنعتونو، G20 یا د شلو لویو صنعتونو، NATO یا د شمالي اتلانتیک تړون، AUKUS یا د استرالیا، بریتانیا او متحده ایالاتو دری اړخيزه امنیتي تړون، OECD یا د اقتصادي همکاریو او پراختیا سازمان، WTO د سوادګرۍ د نړیوال سازمان، د اروپا د شورا، OSCE یا په اروپا کې د همکارۍ او امنیت سازمان، او د ټولګټو هېوادونو د سازمان بنسټ اېښودونکی غړی پاتې شوی چې له دې ډلې د ټولګټو هېوادونو سازمان د برتانوي امپراتورۍ میراث ګڼل کېږي. برتانیا له ۱۹۷۳ کال راهیسې د اروپايي اتحادیې (او له هغې څخه د مخکې سازمان) غړیتوب درلود خو په ۲۰۱۶ کال کې د دې غړیتوب په اړه د ټولپوښتنې د پایلو پر بنسټ، په ۲۰۱۷ کال کې یې له اروپايي ټولنې څخه د وتلو بهیر پیل شو او د ۲۰۲۰ کال د جنوري میاشتې په ۳۱ نېټه دا بهیر پای ته ورسېد چې د ۲۰۲۰ کال په دسبمر کې دې هېواد له اروپایې اتحادیې سره د سوداګرۍ هوکړه لاسلیک کړه. له اروپایې اتحادیې سره د سوداګرۍ د خبرو او رایې ورکولو څخه وروسته، پالیسي جوړونکو د نورو نړیوالو شریکانو سره د نویو سوداګریزو تړونونو تعقیب پیل کړی دی.
تاریخچه
په ۱۷۰۷ ز کال کې د لویې بریتانیا (چې انګلستان او سکاتلنډ یې یو ځای کړل) له رامنځ ته کېدو وروسته، د بریتانیا بهرنۍ اړیکو په پراخه کچه د انګلستان د شاهي نظام په بڼه دوام وکړ. په لومړي سر کې د بریتانیا بهرنی سیاست په اروپا کې د ځواک د انډول په لټه کې و، چې هېڅ هېواد د دې وچې په چارو بشپړه برلاسې ترلاسه نه کړي. دا کړنلاره د ناپلیون په وړاندې د بریتانیې د جګړو، او په لومړۍ او دویمه نړیواله جګړه کې د برتانیې د ښکېلتیا  یو لوی لامل و.
د سلګونو کلونو جګړې څخه د ناپلیون تر ماتې پورې (۱۳۳۷-۱۸۱۵)، د لندن ستر دښمن فرانسه ګڼل کېده چې یو ډیر لوی هېواد و او ډېر ځواکمن پوځ یې درلود. بریتانویان په خپلو ډېرو جګړو کې بریالي وو. د پام وړ استثنایې ماتې یې د امریکا د خپلواکۍ جګړه (۱۷۷۵ – ۱۷۸۳) وه چې برتانیا پرته له لویو متحدینو څخه، د شمالي امریکا د مستعمرو له خوا چې د فرانسې، هالنډ او هسپانیا له خوا ملاتړ کېدلې، له ماتې سره مخ شوه. د برتانیا یوه غوره ډیپلوماتیکه ستراتیژي د براعظمي متحدینو (لکه پروشیا) پوځونو ته د مالي مرستو یا (سبسایډي) ورکول وو، په دې توګه د لندن لوی مالي ځواک نظامي ګټې ته بدلون وکړ. برتانیا د خپل امنیت لپاره په شاهي سمندري ځواکونو دېره تکیه کوله او په دې لټه کې وه چې خپل سمندري ځواک، په ټوله نړۍ کې د اډو په بشپړولو سره پیاوړی وساتي. په سمندرونو برلاسۍ د بریتانوي سترواکۍ د رامنځ ته کېدو او هغې په ساتلو کې حیاتي ونډه درلوده چې سمندري ځواک پر مټ لاس ته راغله. دا سمندري ځواک په ۱۹۴۱ کال کې د نړیوالې جګړې ډګر ته د متحده ایالاتو له راتلو مخکې، په نولسمه او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د خپلو دوه ګاونډیانو تر ګډ سمندري ځواک لوی و.
۱۹۲۰ مه لسیزه
د ۱۹۱۸ کال څخه وروسته برتانیا "په ستونزه کې ډوب ځواک" و چې د پخوا په پرتله یې په ۱۹۲۰ لسیزه کې د برلاسي ډیپلوماتیک ځواک له کمښت سره مخ وه. له دې امله ډېری لاره متحده ایالاتو ته هواره شوه چې په دوامداره توګه یې له خپلې مالي مخکښۍ څخه ګټه اخیستله. د بریتانیا د بهرني سیاست اصلي برخه د ۱۹۱۹ – ۱۹۲۰ کې د پاریس د سولې په کنفرانس کې ونډه درلودل وو چې په کې لویډ جورج زیار ایستلو چې له جرمني څخه د فرانسې د غچ په غوښتنه کې نرمښت را منځ ته کړي. نوموړی تر یوې کچې بریالی و، خو د لوکارنو د تړونونو په څېر، برتانیا باید ژر تر ژره د آلمان په وړاندې د فرانسې په سیاست کې نور نرمښت هم را منځ ته کړی وای. برتانیا د ملتونو د نوي ټولنې کارنده غړی شو، خو لویې لاسته راوړنې یې نه درلودې.
بې وسلې کول د اجنډا له مهمو برخو څخه ګڼل کېده او بریتانیا د ۱۹۲۱ کال د واشنګټن په سمندري کنفرانس کې له متحده ایالاتو څخه په ملاتړ لویه ونډه ولوبوله ترڅو د لویو هېوادونو د سمندري ځواک د بې وسلې کولو لپاره کار وکړي. د بې وسلې کولو تړونونه په ۱۹۳۳ کال کې ړنګ شول او د جرمني پر وړاندې د جګړې لپاره دا ستونزه یو ځل بیا راپورته شوه. بريتانيا د هغو لويو پورونو په اړه چې په بېرته ورکولو یې مجبوره وه، له امريکا سره په خبرو کې لږ بريالۍ وه. بریتانیې د داویس پلان او د یانګ پلان له مخې د امریکا له حل لارې څخه ملاتړ وکړ چې پر بنسټ یې جرمني د نیویارک له بانکونو څخه د پور په اخیستلو د جګړې غرامت ورکړ. ستر ناورین چې په ۱۹۲۹ کال  کې پیل شو د برتانیا پر اقتصاد یې لوی فشار راوړ. بریتانیا بېرته امپریالیستي سیاست غوره کړ، چې د بریتانوي سترواکۍ دننه د ټیټې تعرفې ټاکل او د بهرنیو هېوادونو سره د سوداګرۍ په وړاندې د لویو محدودیتونو وضع کول وو. له نیویارک څخه د پیسو جریان وچ شو او په ۱۹۳۱ کال کې د پورونو د ورکړې او غرامت  سیستم له منځه لاړ.
د بریتانیې په کورني سیاست کې، د کارګر تازه ګوند د سولې-پالنې پر بنسټ یو ځانګړی او شکمن بهرنی سیاست درلود. د نوموړي ګوند مشران په دې اند و چې د پانګوالۍ یا کاپیتالیزم، پټې ډیپلوماسۍ او د وسلو د سوداګرۍ له امله د سولې ټینګښت ناشونې دی. کارګرو پر هغو مادي عواملو ټینګار کاوه چې پر بنسټ یې د لویې جګړې رواني یادونه او د ملتپالنې او د هېوادونو د پولو اړوند  احساساتي ستونزې له پامه وغورځوي. له دې سره، د ګوند مشر رامسي مکدونالډ خپل ډېر پام اروپایي سیاستونو ته په کار واچولو.