cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د احصایې او معلوماتو ملي اداره
د نفوسو د احوال ثبتولو معاونیت
د افغانستان ولسي جرګې په ۱۳۹۲کال کې د نفوسو د احوال ثبتولو قانون تصویب کړ او پر بنسټ یې نوم، کورنی نوم، پلار نوم، دین، اوسنی استوګنځی، اصلي استوګنځی، د زېږېدو نېټه او ځای په دوه ژبو پښتو او دري او د کارت شاته په انګلیسي ژبه لیکلي دي.
د هېواد وګړو ته د الکترونيکي تذکرو د وېش لړۍ د نفوسو د احوال ثبتولو ادارې له لوري، د پخواني دولت د مشر محمد اشرف غني د فرمان پر بنسټ، نوموړي ته د ۱۳۹۷ لمریز کال د ثور میاشتې په ۱۳مه نېټه د لومړنۍ تذکرې په وېشلو سره پیل شوه.
د احصایې او معلوماتو ملي اداره اوسمهال د کابل په ګډون د هېواد په ټولو ولایتونو کې د الکترونیکي تذکرو ګڼ شمېر فعالې وېش څانګې لري، چې په ورځني ډول د دې تذکرو زرګونو غوښتونکو ته اړوند خدمتونه وړاندې کوي.
مالي او اداري معاونیت
د احصایې او معلوماتو ملي ادارې مالي او اداري معاونیت د بشري سرچینو، اداري او خدمتونو، مالي او تدارکاتو، د ولایتي چارو د همغږۍ او معلوماتي ټکنالوژۍ ریاستونو د مدیریت دنده لري او د دې ترڅنګ له نورو تخنیکي او مسلکي څانګو سره د ادارې د موخو په ترلاسه کولو کې هم مرسته کوي.
د جغرافيايي معلوماتو عمومي ریاست
د جغرافيايي معلوماتو عمومي ریاست د معلوماتو د انسجام، مدیریت، راټولولو او د جغرافيايي، اقلیمي او چاپیریال اړوند ارقامو او معلوماتو د شننې او تفسیر په برخه کې او همدارنګه د (GIS) او ریموټ سینسنګ معاصرې ټیکنالوژی څخه په ګټه اخیستو او د جغرافیایي معلوماتو توحیدولو سره د ملي میکانیزم د بنسټیز کولو او د شواهدو پر بنسټ د پلان جوړونې په موخه د هیواد په کچه فعالیت کوي. د جغرافيايي معلوماتو د ملي ستراتیژۍ (Geo Spatial Strategy)، د جغرافيايي معلوماتو د پالیسۍ جوړول، د جغرافیایی معلوماتو ټکنالوژۍ په کارولو سره فضایي شننې (Planning Spatial)، د جغرافیایي ابعادو اړوند پراختیایي پروژو ثبتول، د ورښتونو د وضعیت تحلیلول، د وچکالي او سېلابونو په ګډون اقلیمي شرایطو وړاندوینې ترسره کوي. د جغرافیایي معلوماتو د ټکنالوژۍ څخه په ګټه اخیستو د غنمو، شولو، پنبې، کوکنارو او باغونو په ګډون بېلابېلې سروې ګانې او د ځنګلونو د ساحې د تثبیتولو چارې ترسره کوي. د طبیعي پېښو، برف کوچونو، سېلابونو او له هغو څخه د اغېزمن شویو وګړو اټکل او د طبیعي حوادثو له پېښېدو وړاندې خبرتیا ورکول هم د دې ریاست له اساسي دندو څخه ګڼل کېږي.
د جغرافيايي معلوماتو مرکزي سېستم (National Geo Spatial Data Center) چې په هغه کې د جغرافيايي ارقامو او معلوماتو د اړتیا وړ تولید شوي او راټول شوي اساسي لایې موجودې دي، د دې ریاست لخوا رامنځته شوی او په آنلاین ډول اړمنو ادارو ته وړاندې کېږي. د جغرافيايي معلوماتو د لاېحو تنظیم، اصلاح او معیاري کول، له دولتي ارګانونو سره د اساسي مکاني لایو او سپوږمکیو انځورنو او د معاصرو جغرافیایي معلوماتو شریکول، د ملي سروګانو د تطبیق په موخه د Sample Frame تعینول او د کلیو، ولسوالیو او ولایتونو د حدودو ټاکل هم د دې ریاست له صلاحیتونو څخه ګڼل کېږي. دا عمومي ریاست له ټولو دولتي او غیردولتي ارګانونو او علمي ادارو سره همکاري لري او هڅه کوي تر څو د طبیعي سرچینو د پروګرام جوړونې، څار او ارزونې، زیربناوو، د ژوند چاپیریال او د شواهدو پر بنسټ پرېکړو د نیولو په موخه د جغرافیایي معلوماتو د ټکنالوژۍ بنسټیز کولو ته ادامه ورکړي. د دې ادارې په تشکیلاتي جوړښت کې د معلوماتي سېسټمونو د پراختیا او انسجام معاونيت هم شامل و، چې د افغانستان اسلامي امارت له راتګ وروسته یاد معاونیت له مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت سره مدغم شو. دې معاونیت له نوې ټکنالوژۍ څخه په ګټنې تر ډېره د ارقامو او احصاییوي معلوماتو د راټولولو، د هېواد په لرې پرتو سيمو کې د اغېزمنو سروې ګانو د ترسره کولو، په واحد اطلاعاتي بانک کې د احصاييوي معلوماتو د ځای پرځای کولو، دولتي ادارو ته د معلوماتي سېسټمونو د جوړولو او همدارنګه د ادارې دننه د معلوماتي ټکنالوژۍ سېسټمونو د مدیريت او پراختیا دنده پر غاړه درلودله.
ریاستونه
ادارې د مقام تر اثر لاندې رياستونه
د دفتر رياست
دا رياست د رهبرۍ، مديريت او د ادارې د مقام چارو د انسجام او د فرمانونو، حکمونو او مصوبو د خپرېدو ډاډ حاصلولو په موخه جوړ شوی دی. د غونډو تنظيم او پکې ګډون کول، د مشرتابه پلاوي مرکې، د مذاکراتو لیکنو برابرول، اړونده ادارو ته د غونډو د پرېکړو ابلاغول او د ادارې مقام د لیدنو کتنو تنظیمول؛ د دې رياست له فعاليتونو څخه دي. د رسمي مکتوبونو چارو څخه څارنه، د نورو دولتي ادارو سره د ادارې د اړيکو او همغږۍ ټینګول هم د دې رياست د کاري مسووليتونو څخه ګڼل کېږي.
د دعوت او ارشاد ریاست
د دعوت او ارشاد ریاست د امرباالمعروف او نهی عن‌المنکر په برخه کې د ادارې کارکوونکو ته د اسلامي شریعت په رڼا کې ګټور روزنیز پروګرامونه جوړوي او دغه‌راز د منکراتو او اخلافي فساد د تثبیت او له مینځه وړلو په برخه کې کار او فعالیت کوي. د اسلامي شریعت د پوهاوي په برخه کې له روزنیزو پروګرامونو نظارت او څارنه، ټولنیز اصلاحات، د الهي لارښوونو او د شریعت د حکم مطابق د اسلام ضد تبلیغاتو مخ‌نیوی او په اداره کې د جماعت لمونځونو ترسره کول د دې ریاست له نورو مهمو دندو څخه ګڼل کېږي.
د اطلاعاتو او عامه اړيکو رياست
د اطلاعاتو او عامه اړيکو رياست د ادارې د فعاليتونو او لاسته راوړنو انعکاس او دولتي او خصوصي ادارو، هېوادوالو او رسنیو سره د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د اړيکو ټینګښت او اطلاعاتو شريکولو په موخه رامنځته شوی دی. دا رياست د اړیکو ټېنګولو بېلابېلو لارو چارو لکه چاپي نشریې، وېبپاڼې، ټولنیزو پاڼو او نورو ټولیزو رسنیو څخه په ګټنې اطلاع رسونه کوي. دا ریاست د عامه پوهاوي کمپاینونو، سمینارونو، مطبوعاتي کنفرانسونو، د اړیکو د برېښنايي موادو توليد او د ادارې چاپ خونې مدیريت په غاړه لري او همدارنګه له هېوادوالو او رسنیو سره د اطلاعاتو د شریکولو دنده پر مخ بیایي.
د پلان او پالیسۍ رياست
دا رياست د ستراتیژيکو، پرمختیايي پلانونو، د ادارې د تطبیقي چوکاټ جوړولو مدیريت او همغږي کوي او د افغانستان ملي پراختيا پلان سره په همغږۍ د ادارې د پلانونو او سټراتیژیو چارو انسجام، شننه او تجزيه کول پرغاړه لري. د پرېکړو په پار ځانګړې پالیسۍ او کړنلارو جوړول، د ټاکلو کرښو، پروسیجرونو څخه څارنه او د ادارې نورو رياستونو سره د همغږۍ مېکانیزم جوړول او د څېړنې په موخه د نورو بنسټونو مرستې جلبول هم د دې رياست له کارونو څخه ګڼل کېږي.
د داخلي پلټنې رياست
دا رياست، په لګښتونو کې د روڼتیا او د ادارې شتمنيو ساتلو برخو کې د مالي او حسابي چارو د څېړنې او پلټنې په پار جوړ شوی دی چې له قوانينو څخه د پلي کېدو ډاډ ترلاسه کول او له فرمانونو، مقررو، لوایحو، کړنلارو او پالیسيو څخه څارنه او ارزونه پرغاړه لري. ستونزو ته رسېدنه، د مناسبو حلارو پيداکولو په موخه د لازمو تدابیرو نیول، په اجرايي چارو کې دوراني پلټنه او کارونو کې د کیفيت لوړولو چارې هم د دې رياست له مسووليتونو څخه دي.
د آسان خدمت ریاست
د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د آسان خدمت ریاست هېوادوالو ته د خدمتونو د وړاندې کولو د بهیر د اسانتیا په موخه کار کوي، چې په ترڅ کې یې د عامه او خصوصي سکټور خدمتونه تر یوه چتر لاندې په ښه کیفیت، په لنډ وخت او شفاف ډول وړاندې کېږي. دا ریاست د ERP سیسټم په پلي کولو سره، د برېښنایي حکومتولۍ لپاره لاره هواروي او د کار په ټولو برخو کې د کاغذ پرانۍ مخه نیسي، لکه د جوازسیر وېشلو او نوي کولو، د موټر چلولو جوازونو وېشلو او نوي کولو، د پلیټونو صادرولو، حادثاتو، د نقلیه وسایطو پلور او پیرودلو په برخه کې.
ولایتونو کې د احصایې او معلوماتو ریاستونه
دا رياستونه د احصايې او معلوماتو ملي ادارې ساحوي دفترونه دي، چې هېوادوالو ته د خدمتونو د وړاندې کولو ترڅنګ، په ولايتونو کې د ادارې د مشرتابه او دولتي چارواکو د پرېکړو د تطبيق او تنظيم مسووليت په غاړه لري. د دې ادارې ولايتي ریاستونه سروې، سرشمېرنه، د GPS وسيلې له لارې د جغرافيايي سيمو کوردینات تثبیتوي او د هېواد له اتباعو څخه د نفوسو د احوال ثبتولو او د پنځو مهمو پېښو (زېږون، مړينې، ودونو، طلاق او کډوالۍ) په اړه ارقام راټولوي او د نافذ قانون، مقرراتو او تګلارو سره سم یې خلکو ته وړاندې کوي. د دې ترڅنګ د نړیوالو هوايي ډګرونو او سرحدي بندرونو له لارې هېواد ته د داخلېدونکو او وتونکو بهرنیو اتباعو ثبتول، د اساس کتابونو (کاغذي او الکترونیکي تذکرو) د ارشیف ساتنه او د ولسوالیو په توپیر د هغوی تنظیمول او د اقتصادي او ټولنیزو احصایو راټولول د نوموړو ریاستونو دنده ده.
د احصایې او معلوماتو ملي ادارې ولایتي ریاستونه په ۱۳۹۷ کال کې د هېواد په ۳۴ ولایتونو کې د ادارې د خدمتونو وړاندې کولو د بهیر د ښه مدیریت او چټکتیا په موخه تاسیس شول چې په مرکزي کچه دوه آمریتونه (د احصایې آمریت او د نفوسو د ثبت آمریت) او همدارنګه د هیواد په ټولو ولسوالیو کې د احصایې او معلوماتو آمریتونه لري.
حقوقي مشاوریت
د حقوقي مشاوریت دفتر د قوانینو، مقرراتو، طرزالعملونو او تګلارو د طرحې، تسوید او تعدیل په برخه کې د ادارې مشرتابه پلاوي ته اړينې مشورې ورکوي او د قراردادونو او هوکړه لیکونو د حقوقي متن په تسوید، مطالعه او چمتو کولو کې د هېواد د قوانینو سره د سمون په موخه له هغوی سره مرسته کوي، او د ریاست الوزرا درانه مقام حکمونه او فرامین او د کابینې مصوبې لولي او تشریح کوي تر څو په سم ډول عملي شي. دغه راز د حقوقي مشاوریت دفتر د حقوقي مسلو او ستونزو، تړونونو، قضایاو او ورته فعالیتونو په اړه حقوقي مشورې وړاندې کوي او د ادارې له اړوندو څانګو سره په همغږي د ادارې د کارکوونکو د قضيو او حقوقي دعوو څېړل او په اړه یې مشورې ورکول د نوموړي دفتر له کاري مسووليتونو څخه دي.
د بشري سرچينو رياست
دا رياست د ظرفيت جوړولو، د کارکوونکو ګمارلو، د ادارې سټراتیژۍ پلي کولو، کارکوونکو ته د خوندي چاپېريال برابرولو، د سروې ګانو د اجراييه میتودولوجۍ ترسره کولو او د ادارې احصاييوي کارونو کې د سافټ ویرونو ډیزاین او پلي کول برخو کې فعاليت کوي. د اداري اصلاحاتو او ملکي خدمتونو خپلواک کمېسیون او ملي خدمتونو انسټیټیوټ سره د همېشنو اړیکو او همغږۍ ټینګول، د بشري سرچينو د معلوماتو مدیريت برخه کې د سېسټمونو پراختیا او پروخت د کارکوونکو د ترفېع او تقاعد اجراات، هم د دې رياست له واکونو څخه دي.
د خدمتونو او اداري چارو رياست
دا ریاست د اداري پالیسیو، ستراتيژیو او د ادارې کلنيو پروګرامونو جوړولو او د ادارې نورو برخو ته د اسانتیاوو برابرولو او خدمتونو وړاندې کولو برخه کې کار کوي. د ادارې له تجهیزاتو، دفتري وسایلو او کمپیوټري توکو څخه په سمه توګه کارونې برخه کې له مرکزي او ولایتي مرکزونو څخه ډاډ ترلاسه کولو برخه کې فعاليت کوي. د ټرانسپورټ سېسټم څخه څارنه، د وسایطو جوړولو او د ټکنالوژیکي وسایلو خدمتونه، د برېښنا سېسټمونو څخه ساتنې په موخه د اغېزمن مېکانیزم جوړول او پراختیا، اوبه رسونه، ودانیز او خدماتي چارې، د دې رياست له واکونو څخه دي.
مالي او حسابي رياست
دا رياست د کاري پلان پلي کولو، د مالي چارو سنبالښت، د پراختيايي او عادي بودیجې تنظیم، د بودیجوي فورمو طرح او ترتیبول، نورو ادارو او اغېز لاندې رياستونو سره د همغږۍ په موخه د اړيکو ټینګښت مېکانیزمونو جوړولو برخه کې فعاليت کوي. د مالیې وزارت په استماعيه کمېټه کې د کلنۍ بودیجې څخه دفاع او ستونزو حل په موخه پرېکړې، د یوه ځواکمن او سالم مالي سېسټم پراختیا، د دې رياست له کاري واکونو څخه دي.
د ولایتي چارو د همغږۍ او اړيکو رياست
دا رياست د ولایتي څانګو د اړيکو او همغږۍ ټینګولو، د اصلاحاتو پلي کولو، د پالیسيو تشرېح او له لېږلو څخه ډاډ ترلاسه کولو او ولایتي څانګو ته د ادارې مشرتابه د لارښوودنو او لارښوونو لېږلو په موخه جوړ شوی دی. د راپورونو راټولولو، شننې او یوځای کولو، د میاشتنیو، درې میاشتنیو او کلنيو راپورونو وړاندې کولو او د اړتیا پر مهال د لاسته راوړنو، مقرراتو او د ادارې موخو په تړاو د راپورونو وړاندې کول د دې رياست د مسووليتونو څخه دي.
د معلوماتي ټکنالوژۍ رياست
دا ریاست، مرکزي ادارې او دویمي واحدونو ته د باکیفیته معلوماتي ټکنالوژۍ خدمتونو، د شبکې محافظتي سېسټم خوندي کولو، معلوماتي ټکنالوژۍ او مخابراتو پورې اړوند تخنيکي فعاليتونو (سافټ ویر، هارډ ویر او مخابراتي سېسټم) مدیریت، څارنه او کنټرول چارې ترسره کوي. داخلي شبکو سره د تجهیزاتو نښلولو مدیریت، په انځوریز او غږیز ډول د ادارې کارکوونکو ترمنځ د اړيکو ټينګول، د معلوماتي او مخابراتي بهبود لپاره د پالیسيو طرحه کولو مدیريت، همدرانګه د ادارې وبسایټ او اطلاعاتي زېرمتون پراختیا او ډیزاین بهیر څخه څارنه هم پرغاړه لري.
د ملي محاسبو ریاست
دا ریاست د قیم احصاييو څانګو (د بیو مستهلک برخو)، د ملي لګښتونو سنجونه (د ټولیز اقتصاد عمومي لګښتونه) ملي توليدات ( د کرنې، صنعت او خدمتونو برخه کې) اقتصادي شننې ( د ټولیز اقتصاد شننه) او ملي محاسباتو (بانکي فعاليتونه او مالي – بوديجوي احصاییو) برخو کې فعاليت کوي. د دې فعاليتونو پایله عبارت ده له؛ د قیم مستهلک شاخص خپرول (CPI) او ناخالص کورني توليدات (GDP)، د هېواد اقتصادي وده او د صنعت ټاکلو ونډه او په ناخالصو کورنيو توليداتو کې کرنه او خدمتونه دي. همدارنګه اقتصادي شننې د بدلونونو اغېزې د ناخالصو کورنيو توليداتو یو یا څو مهم لاملونه مطالعه کوي چې د دولت په مهمو اقتصادي پالیسيو کې مهم رول لري.
د اقتصادي احصاييو ریاست
د بې وزلۍ شننې او خوړو خونديتوب برخو کې، د کرنیزو توليداتو او صنايعو ارقامو راټولول، دولتي پانګونې، خصوصي، عامه چوپړتیاوې، کورنۍ او بهرنۍ سوداګرۍ برخو کې فعالیت کوي. پورته یاد شوي ارقام د دولتي او خصوصي او نورو اړونده ادارو سره په همغږۍ راټولوي، یوځای کوي او تحلیلوي او د اقتصادي تحلیلونو او ملي محاسباتو په موخه یې اړونده ادارو او خلکو په واک کې ورکوي. د دې رياست خپاره شوي ارقام، دولتي او خصوصي ادارو، نړيوالو بنسټونه او مدني ټولنو سره د شواهدو پربنسټ د پالیسيو په طرحه کولو کې مرسته کوي.
د ټولنیزو احصاييو ریاست
دا ریاست هڅه کوي څو د مسلکي کسانو نه په ګټنې، د بنسټونو ځواکمنتیا او نوي کولو او سرچینو څخه د کره، پروخت معلوماتو او ارقامو وړاندې کولو برخه کې کار وکړي. په دې برخه کې د روغتیا احصایيو (روغتونونه او روغتيايي مرکزونه، روغتيايي کارکوونکي، واکسیناسيون او درملتونونه) معلوليت، د کار احصایې (د کار ځواک او د کار بازار) ټولنیزې احصایې (کلتور، جېنډر، جرمونه او استوګنځي) او د ښوونې او تحصيل احصایې (ښوونځي، پوهنتونونه، زده کوونکي او محصلين) ارقام راټول، یوځای او تحلیلوي او دولتي، خصوصي، نړيوالو او کورنیو موسسو او څېړونکو ته دا ارقام د دوی د ګټنې لپاره وړاندې کوي.
د ساحوي عملياتو رياست
دا ریاست د هېواد په کچه سروې ګانې، سرشمېرنې، نمونو اخیستلو چوکاټ، د نمونه اخیستلو اندازې تثبیتول او د اړتیا وړ ارقامو اخیستو په موخه د هغوی کوډ جوړونه کوي او د احصاييوي معلوماتو بډاینې په پار یې ترتیبوي. د سروې ګانو او سرشمېرنو ترلاسه شوو ارقامو پروسس په موخه لارښوودونه جوړوي، همدرانګه د نقشو له سکېج، توپوګرافي نقشو جوړول، کړنلارې، فورمې او پوښتنليکونو نه څارنه او څېړنه کوي. په افغانستان کې د ژوند څرنګوالي سروې او اقتصادي، ټولنیزې او ډيموګرافيکي، روغتیا او ډیموګرافيکي، د کار ځواک او د کورنیو د عايد او لګښت سروې ګانې یې له مهمو هغو څخه دي.
د نفوسو احصايې رياست
دا رياست په دريو عمده برخو کې، د ژوند احصایې ( زېږېدنې، مړينې، ودونه او طلاقونه) د نفوسو احصایې او ډيموګرافيکي شننې (د نفوسو اټکل د ښاري، کليوال، عمر، جنس او اداري واحدونو په تفکیک) او د کډوالۍ احصایې ( نړيواله او کورني بې ځايه شوي کډوالي) برخو کې فعاليت کوي. د احصاييوي سروې ګانو او ارقامو څخه ترلاسه شوي معلومات، روانو ارقامو او نورو احصاييوي معلوماتو څخه څارنه، ارزونه او کنټرول کوي، هر کال د علمي او احصاييوي لارو څخه په ګټنې د نفوسو اړوند احصایې ترسره کوي.
د څېړنې او زده کړو رياست
دا رياست د څېړنې او ښوونې او معلوماتو راټولولو اړوند چارې مدیریت کوي، د احصایيوي راپورونو شننه، د څېړنې لارو چارو ښوونه، د ارقامو شننې او له ملي پروګرامونو سره سم د احصايې ملي ادارې د کارکوونکو، د دولتي ادارو د کارکوونکو او احصایې برخې د محصلینو ظرفیت لوړونه ترسره کوي. نو په دې اساس، ورکشاپونه، سيمينارونه، کنفرانسونه او د احصایې اړوند ښوونیز پروګرامونه جوړوي او له کورنيو، بهرنيو او لوړو زده کړو موسسو سره په همغږۍ د څېړنیزو او ښوونیزو پروګرامونو له څرنګوالي څخه څارنه کوي. دا رياست کابل پوهنتون کې موقعیت لري، چې د مطالعې، ښوونې او څېړنې کارونه هم محصلينو ته ښيي.
د چاپېريال او طبیعي سرچينو د احصاییو رياست
دا ریاست طبیعي سرچينو احصایيو په دوو عمده برخو لکه، کانونو، اوبو، ودانیو او د ژوند چاپيريال احصاييو لکه، اوبه، هوا، د ژويو ژوند او ژوند چاپيريال برخو کې فعاليت کوي. د ژوند چاپيريال احصاييو اړوند برخو، بنسټونو او طبیعي سرچینو احصایې راټولوي، يوځای او تحلیلوي او ارقام او معلومات یې دولتي، خصوصي ادارو او عامو خلکو ته په واک کې ورکوي. همدارنګه دا رياست د تلپاتې پرمختیا شاخصونو پراساس د ارقامو خلا تشخیص او د ژوند چاپيریال، بنسټونو او طبیعي سرچينو احصاييو ارقامو کیفيت کنټرولولو مسووليت پرغاړه لري او هڅه کوي څو د یادو احصایيو او ارقامو څخه د سمې ګټنې منظم سېسټم جوړ کړي.
د معلوماتو د انسجام رياست
دا ریاست د دولتي او نا دولتي ادارو جاريه ارقامو د توليدوونکو ترمنځ همغږي تامینوي او د معلوماتي سېسټمونو پواسطه احصایيوي ارقام او معلومات راټول او پروسس کوي او د ثبت شوو معلوماتو او ارقامو کره والی او روغ والی مدیريت کوي. د احصاييوي معیاري فورمو ډیجیټل کول او د همغږۍ جوړول د نويو سافټویرونو څخه په ګټنې د معلوماتو راټولول، د نننيو اړتیاو پراساس د ځواب ويوونکو او عملياتي سېسټمونو جوړولو سره کولای شي کره او نوي بشپړ معلومات په لږ وخت کې په چټکۍ سره د ګټې اخیستوونکو په واک کې ورکړي.
د ارقامو د کیفیت د کنټرول آمریت
د ارقامو د کیفیت د کنټرول آمریت د دې ادارې د څانګو لخوا د چمتو شویو ارقامو د کیفیت د تفتیش او کنټرول لپاره رامنځته شوی چې د قانون، مقرراتو او مسلکي معیارونو سره سم د ارقامو او جغرافیایي معلوماتو د کیفیت څارنه او کنټرول ترسره کوي. د تولید په ټولو پړاونو کې د معیارونو پلي کېدو څخه ډاډمنتیا، د احصایوي اصولو او قواعدو رعایت، د تعلیمي پروګرامونو او څېړنیزو فعالیتونو د کیفیت تفتیش او کنټرول، د سرشمېرنې او سروې ګانو د پړاونو د کیفیت تفتیش او کنټرول او د معیارونو له پلي کېدو ډاډمن کېدل د دې آمریت مسوولیتونه دي.
د نفوسو د احوال ثبتولو خدمتونو رياست
دا رياست د ژوند پېښو ( زېږېدنې، مړينې، ودونو، د ودونو له منځه وړل او کډواليو) برخو کې د هېواد، ولایتونو او ولسواليو په کچه چوپړتیاوې وړاندې کوي او نور ادارو سره په ګډه د دې پېښو د راټولولو او ثبتولو چارې پرمخ وړي. د بهرنيو وګړو چارو برخه کې لکه د تابعیت اخېستل او پرېښودل، د افغانستان پرخاوره د بهرنیو وګړو داخلېدل او بهر کېدل، همدرانګه زموږ هېواد ته د هغوی د سفر موخو تشخيصولو برخه کې فعاليت کوي. د نفوسو د احوال ثبتولو قانون سره سم د ژوند پېښو ثبتولو او د زېږېدنو او مړينو برخه کې د روغتيا سېکتور، د ژوند پېښو ودونو او د ودونو پرېښودل له سترې محکمې او ولایتونو د محکمو رياستونو سره او کډوالۍ چارو کې د کډوالو او بېرته ستنېدونکو چارو وزارت سره په کډه دا رياست کار کوي.
د هویت د تثبیت او آرشیفونو د تنظیم ریاست
دا ریاست د هویت تثبیتولو، په غیابي ډول وېش، د نویو او مثنی تذکرو او په بهرنیو هېوادونو کې د هېواد د اتباعو لپاره د نفوسو د ثبت د اسانتیاوو د برابرولو مسوولیت په غاړه لري. د محرمیت په ساتلو سره په ارشیف کې د اساس کتابونو سکن کول، د هویت تثبیت، او د هېواد د اتباعو لپاره د نفوسو د احوالو د ثبت د مختلفو خدمتونو وړاندې کول، آرشیف ته د تذکرو سپارل او له آرشیف څخه یې ترلاسه کول، د تابعیت د تذکرو اړوند د ټولو اسنادو ساتل او د اساس کتابونو ډیجیټل کول او د راټول شویو راپورونو تحلیل، ارزونه او پایله اخیستل د دې ریاست اصلي دندې او مسوولیتونه ګڼل کېږي.
د الکترونیکي تذکرو د خدمتونو ریاست
د مراجعینو لپاره د الکترونیکي تذکرو د فورمو وېش او د هغو د ترلاسه کولو لپاره د ملاتړ اسنادو چمتو کولو په اړه اړینې لارښوونې، د مراجعینو بایومتریک (د ګوتو نښان، د سترګو عنبیه نښان، عکس او ډیجیټل لاسلیک) په سمه توګه ترسره کول، په برېښنایي سیسټم کې د بایومتریک معلوماتو سمول، په مرکزونو کې د الکترونیکي تذکرو له وېش وروسته د خدمتونو چمتو کول، د هویت د تثبیت پروسې له بشپړېدو وروسته د الکترونیکي تذکرو په سیسټم کې د مراجعینو نوم ثبتول، د الکترونیکي تذکرو د کارتونو تجدید او ډیټابیس کې د کارتونو په اړه نور بدلونونه راوستل او د اتباعو د تذکرو فسخه، یا نوي کول د دې ریاست اصلي مسوولیتونه دي.
د الکترونیکي تذکرو د تخنیکي چارو د انسجام ریاست
په ځانګړې توګه د الکترونیکي تذکرو په برخه کې د خلکو لپاره د نفوسو د احوالو د ثبت په اړه د کیفیت لرونکو خدمتونو وړاندې کول، د الکترونیکي تذکرو له وېش وروسته خدمتونو چمتو کول او د نوم د ثبت فورمو چمتو کول، د تذکرو د چاپ سیسټم د وضعیت د ښه کولو لپاره د پالیسي طرحه کول، د کارتونو د چاپ معیاري کول، د کارت ذخیره کول، د MX چاپ ماشین د کیفیت کنټرول او د DPP اجزاوو تنظیمات، د چاپ ماشینونو تنظیمات (د سرعت ټاکل)، په چیپ کې د معلوماتو بیا لیکل او د چیپ معلومات له منځه وړل او د الکترونیکي تذکرې چیپ کارت کې د رمز بیا ټاکل د دې ریاست اصلي دندې او مسوولیتونه دي.
د الکترونیکي تذکرو د وېش څانګو د انسجام ریاست
د الکترونیکي تذکرو د وېش د مرکزونو د انسجام ریاست د CPF سیسټمونو له لارې د الکترونیکي تذکرو د چاپولو، د وېش د پروسې د چټکتیا، پراختیا، د اسنادو تعقیبولو د سیسټم کارولو مسوولیت لري. دغه رياست د الکترونیکي تذکرو د نورو خدمتونو لپاره د تخنيکي زیربناوو د جوړولو او د وېش پروسې د ګړندي کولو لپاره د سیسټمونو او پروګرامونو د جوړولو او پراختيا لپاره هم کار کوي.
د ریموټ سنسنګ رياست
دا ریاست د احصاییوي معلوماتو د تحلیل او له جغرافيايي معلوماتو سره یې د یو ځای کولو، جغرافيايي معلوماتو سیستمونو ته د پراختیا ورکولو او د ارقامو د شننې په برخه کې څېړنې کوي. دا ریاست د GIS کارونې پراختیا او ریموټ سنسنګ په منظور د سپوږمکۍ نه په ګټنې د بوټو او نباتاتو سیمو معلومات راټولوي او پدې تړاو منظم پلانونه ترتیبوي او ریموټ سنسنګ ټکنالوژۍ نه په ګټنې یاد ارقام راټولوي.
د جغرافيايي معلوماتو د زیربنا ریاست
د افغان جیوپورټل پراختیا برخه، چې ټول راټول شوي معلومات پکې ځای پرځای شوي او په ځانګړې توګه، هغه ادارې چې د دې انلاین مرکز غړې دي، ورته د کارونې حساب جوړ شوی دی. د افغانستان لپاره د معلوماتو برخې د فارمټونو جوړولو په موخه د سپوږمکۍ انځورونو او د اساسي کرښو د تثبیت اصلاح کول، چې د ولایتونو، ولسواليو، ناحيو او کليو پولې او د سرکونو او سیندونه کرښې تثبیتول، د جغرافيايي معلوماتو دېټابیس پراختیا او طرحه کول، له دولتي ادارو څخه د معلوماتو راټولول او له توحيدولو وروسته، یاد ټول ارقام د جغرافيايي معلوماتو بانک کې دننه کول او وروسته یې د ګټه اخیستوونکو په واک کې ورکول، د دې ریاست له مهمو او بنسټیزو دندو څخه شمېرل کېږي.
ماموریت:
د احصایې سېسټم مدیریت، پیاوړي او معیاري کول؛ د اقتصادي او ټولنیزو فعالیتونو په بېلابېلو برخو کې د باکیفیته ارقامو د تولید او وړاندې کولو په موخه د احصاییوي فعالیتونو پرمختگ او پراختیا
موخې
۱- د احصایيوي ارقامو ثبتولو د یوه واحد سیسټم جوړول
۲- په هېواد کې د احصاییوي فعالیتونو انسجام او همغږۍ ټیګښت
فلاح ملي
فلاح ملي د کابل نه خپرېدونکي يوه چاپي خپرونه ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
فراز اندېشه
فراز اندېشه د کابل نه خپرېدونکې يوه چاپي رسنۍ ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
کیم سونګ سو
کیم سونګ سو يو کوریایی ښوونکی، خپلواکۍ فعال، ژورنالیست، او سیاسي کارپوه او د سویلي کوریا مرستیال ولسمشر و. هغه د کوریا پوهنتون او ډونګ - الف ایلب بنسټ ايښودونکی دی.
پیرو
پیرو (/pəˈruː/ (واورئ)؛ هسپانوي: Perú [peˈɾu]؛ Quechua: Piruw [pɪɾʊw]؛ Aymara: Piruw [pɪɾʊw])، په رسمي ډول د پیرو جمهوریت (هسپانوي: República del Perú (مړسته·معلومات) )، د سویلي امریکا په لوېدیځ کې یو هیواد دی. دا هېواد په شمال کې له اکوادور او کولمبیا، په ختیځ کې له برازیل، په سویل ختیځ کې د بولیویا، په سویل کې د چیلي او په سویل او لوېدیځ کې له ارام سمندر سره ګډه پوله لري. پیرو له طبیعي پلوه یو لوی متنوع هېواد دی چې په کې د استوګنې ځایونه په لویدیځ کې د ارام سمندر ساحلي سیمې له وچو میدانونو څخه نیولې، د انډیز غرونو تر څوکو پورې چې د هیواد له شمال څخه سویل ختیځ ته، بیا په ختیځ کې د امازون سیند په سره د امازون استوایي بارانونو- ځنګل په څنډو کې غځېدلي دي. .   پیرو 34 میلیونه نفوس لري، او پلازمېنه او لوی ښار یې لیما دی. د 1.28 ملیونه کیلومتره مربع (0.5 ملیون میل مربع) مساحت په درلودلو سره، پیرو په نړۍ کې 19م لوی هیواد دی، او په جنوبي امریکا کې دریم لوی هیواد دی.
د پیرو خاوره د څو پخوانیو کلتورونو کور ؤ. د نورټ ډې چیکو تمدن څخه چې په امریکا کې ترټولو زوړ تمدن او د تمدن له پنځو زانګو ګانو څخه یو دی، چې په 3500 ق.م کې پیل شوی، بیا  د اېنکا تر سترواکۍ پورې، چې له کُلمب څخه مخکې امریکاوو کې ترټولو لوی پیژندل شوی دولت دی، دا قلمرو چې پیرو هم پکې شاملېږي  د هر هیواد د تمدن تر ټولو اوږد تاریخ لري، چې میراث یې له میلاد مخکې ان لسمې زریزې ته ورګرځي.
هسپانوي سترواکۍ په 16مه پیړۍ کې دا سیمه فتحه کړه او یو نائب السلطنه واکمني یې رامنځته کړه چې د نوموړي هېواد پلازمېنې لیما سره یې د سویلي امریکا زیاتره برخه پوښلې وه. په امريکاوو کې لوړې زده کړې په 1551ز کال کې په لیما کې د سان مارکوس ملي پوهنتون له رسمي تاسیس سره پیل شوې. پیرو په رسمي توګه په 1821ز کال کې خپلواکي اعلان کړه او د جوس دي سان مارټین او سیمون بولیوار د بهرنيو نظامي کمپاینونو او د ایاکوچو پریکړه کونکې جګړې وروسته، پیرو په 1824ز کال کې خپله خپلواکي بشپړه کړه. په راتلونکو کلونو کې، هېواد یو ځل د سیاسي بې ثباتۍ سره مخامخ شو چې بیا وروسته  د ګانو(guano) یا مرغانو سرې د استحصال له امله نسبي اقتصادي او سیاسي ثبات پیل شو. وروسته، د چیلي سره د پاسفیک جنګ (1879م-1884ز کلونه) پیرو د کړکېچ حالت ته راوستله چې له هغه څخه oligarchy [وضاحت ته اړتیا لري] د سولیسټا(مدني) ګوند له لارې واک ترلاسه کړ. په شلمه پیړۍ کې، هیواد د کودتا، ټولنیزې ناکرارۍ، او داخلي شخړو خوا ته ولاړ او د ثبات او اقتصادي ودې لوړېدل یې هم تجربه کړل. په 1990مه ز لسیزه کې، نوموړي هېواد یو نوی آزاد اقتصادي ماډل پلی کړ چې تر نن ورځې پورې کارول کیږي. لکه څنګه چې په 2000 کلونو کې د توکو ځلېدنه (2000s commodities boom) واقع شوه، پیرو د دوامدارې اقتصادي ودې او د بې وزلۍ کمښت خوا ته ولاړه.
۲۴۷ (عدد)
۲۴۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۲۴۶ څخه  مخکي او د ۲۴۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۲۴۷:
پیرو
د پیرو خپلواکه دولت د استازو یو ډیموکراتیک جمهوریت دی چې په 25 سیمو ویشل شوی. پیرو د بشري پرمختیا په لوړه سطح کې ځای لري د لوړ-منځني ​​​​عاید کچې سره lد بشري پراختیا شاخص کې 82یم ځای لري. نوموړی هېواد د ٪5.9 منځنۍ ودې سره د سیمې ترټولو بډایه اقتصاد لرياو نوموړی هېواد په منځني ډول د صنعتي ودې له ٪9.6 رېټ سره د نړۍ یو له ډېرې ګړندۍ صنعتي ودې لرونکو هېوادونو څخه دی. د پیرو هېواد اصلي اقتصادي فعالیتونه د کان کیندنې، تولید، کرنې او کب نیونې، او نورو مخ پر ودې سکتورونو لکه مخابراتو او بایو ټیکنالوژۍ څخه عبارت دي. دا هیواد د پاسېفیک پوماس همکاریو د سازمان یوه برخه جوړوي چې د آرام سمندر ساحل په اوږدو کې د د لاتینې امریکا هیوادونو سیاسي او اقتصادي ډله ده ، دا ډله  د مثبتې ودې، باثباته لوی اقتصادي بنسټونو، ښې حکومتوالۍ او نړیوال پرمختګ سره د همغږۍ لپاره ګډې هڅې تر سره کوي. پیرو په ټولنیزه ازادۍ کې جګ ځای لري؛ دا هېواد د آسیا - آرام سمندر اقتصادي همکارۍ، د آرام سمندر اتحاد، د ټرانس پاسفیک شراکت او د سوداګرۍ نړیوال سازمان فعال غړی دی. او د منځني ځواک په توګه پېژندل کیږي.
۲۴۷ (عدد)
په کلینډر کې
۲۴۷ کولاي سي:
پیرو
پیرو داسې نفوس لري چې میستیزوس، امرینډیان(سور پوستي امریکایان)، اروپایان، افریقایان او آسیایان پکې شامل دي. د خبرو اترو اصلي ژبه هسپانوي ده، که څه هم د پام وړ شمیر پیرویان په کویچوا ژبې، ایمارا، یا نورو داخلي ژبو خبرې کوي. د کلتوري دودونو دا ترکیب د هنر، خواړو، ادبیاتو او موسیقۍ په برخو کې د څېړنو د پراخې تنوع لامل شوی دی.
۲۴۷ (عدد)
سرچينې
وېشنيزه:۲۴۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
پیرو
رېښه
یو بدیل تاریخ د معاصر لیکوال اِنکا ګارسیلاسو دی لا ویګا له خوا، چې د انکا شهزادګۍ زوی او فتح کونکی دی، چمتو شوی. هغه وایي چې: د بیرو نوم  یو عام سور پوستي امریکایي ته ورګرځي چې د والي پیډرو اریاس دی ایویلا لپاره د سپړنې ماموریت لپاره د بېړۍ عملې لخوا ورته ورکړل شوی ؤ او د یوې ګډې ژبې د نشتوالي له امله د غلط فهمۍ زیاتره نورو همدا شان مثالونو سره تړاو لري.
هسپانوي تاج د 1529ز کال په Capitulación de Toledo سره د پیرو نوم ته قانوني حیثیت ورکړ، چا چې د انکا  له سترواکۍ سره په لومړي ځل مخامخ کېدو سره هغه د پیرو ولایت په توګه نومولې وه. په 1561ز کال کې، یاغی Lope de Aguirre ځان د خپلواک پیرو "شهزاده" اعلان کړ، چې دا کار د هغه په نیول کېدو او اعدامېدو باندې تمام شو. د هسپانیا تر واکمنۍ لاندې، د دغه هېواد نوم د پیرو نائب السلطنه شو، چې له خپلواکۍ وروسته تر 1979ز کال پورې جمهوري پيرو شو او اوسنی نوم یې هم د پیرو جمهوریت په توګه غوره کړی دی.
پخوانی تاریخ او له کلمب څخه مخکې پیرو
د پیرو په خاوره کې د انسانانو د شتون لومړني شواهد نږدې 12,500 ق.م ته رسېږي چې د Huaca Prieta په استوګنځي کې موندل شوي دي. د انډیان ټولنې  د اوبو لګولو او ځمکې هواروالو(پټیو جوړولو) د تخنیکونو په کارولو سره د کرنې پر بنسټ ولاړې وې؛ د اوښانو پالنې او کب نیولو هم ارزښت درلود. ټولنو د اجناسو/توکو په تبادله او بیا-وېش تکیه کوله ځکه چې دغو ټولنو ته د بازار یا پیسو مفهوم نه درلود. په پیرو کې ترټولو پخوانۍ پیژندل شوې پیچلې ټولنه، د کارال / نورټ چیکو تمدن، د 3,000 ق.م او 1,800 ق.م ترمنځ د آرام سمندر په ساحل کې وده وکړه. په دغو لومړنيو پرمختګونو پسې د نورو لرغونو کلتورونو پرمختګونه هم راڅرګند شوي چې زیاتره یې په پیرو کې په ساحلي او انډیان سیمو شاوخوا کې وده کړې. د Cupisnique کلتور چې د 1000 څخه تر 200 ق.م  پورې وده کړې د هغه څه په اوږدو کې چې اوس د پیرو ارام سمندر ساحل دی د انکا څخه مخکې کلتور یوه بیلګه وه.
د چاوین کلتور چې له 1500 څخه تر 300 ق.م  پورې وده کړې ښایي د سیاسي پدیدې په پرتله خورا مذهبي ؤ، د دوی مذهبي مرکز په چاوین دی هوانتار کې دی. د لومړۍ پیړۍ د پیل په شاوخوا کې د چاوین کلتور له زوال وروسته، د سیمه ایزو او ځانګړو کلتورونو لړۍ د راتلونکو زرو کلونو په اوږدو کې په ساحل او لوړو سیمو کې راڅرګنده شوه. هغه تمدنونه چې په ساحل کې وو، د پاراکاس، نازکا، واري، او ډیر نامتو یې چیمو او موچي تمدنونه شاملوي.
د موچي تمدن، چې په لومړۍ ميلادي زریزه کې عروج ته رسېدلی ؤ، د اوبو لګولو په سېسټم کې چې د دوی وچې ځمکې يې حاصلخېزه کړې وې، د دوی په پرمختللو سراميکي لوښو، د دوی په لوړو ودانیو، او لوړه کچه فلز کارۍ کې یې نامتووالی درلود. چیمو د انکا د تمدن څخه د مخه لوی ښار جوړونکي وو. د دېوالي ښارونو د یو خوځند کنفدراسیون په توګه، یې د شمالي پیرو د سواحلو په اوږدو کې د 1140 څخه تر 1450 پورې وده وده کړې وه. د دوی پلازمینه د اوسنۍ ټروجیلو(Trujillo) څخه بهر په چان چان کې وه.[30] په لوړو سیمو کې، د تیواناکو کلتور، په پیرو او بولیویا دواړو کې د تیتیکاکا جهيل ته نږدې، او د واري کلتور، د اوسني آیاکوچو(Ayacucho) ښار ته نږدې، د 500 او 1000 عیسوي کلونو ترمنځ لوی ښاري استوګنځایونه او پراخ دولتي سېستمونه رامنځته کړل.
سرچینې
وېشنيزه:پیرو
CR
CR کیدای شي چې وي:
افرا
افرا د کابل نه خپرېدونکې يوه چاپي رسنۍ ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
انصاف (ورځپاڼه)
انصاف د کابل نه خپرېدونکې يوه ورځپاڼه ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
کروميم
کروميم (په انگرېزي: Chromium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Cr سمبول او ۲۴ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
مشخصات
کرومیم مرسته کوي د وینې شکر (ګلوکوز) د وینې جریان څخه حجرو ته واړوي ترڅو د انرژي په توګه وکارول شي او غوړ ، کاربوهایډریټونه او پروټینونه انرژي ته واړوي. کرومیم د وزن له لاسه ورکولو او اوږد عمر لپاره عالي ضمیمه ده. دا په مکرر ډول د بدن جوړونې او سپورټي رژیم کې اضافه کیږي.
تاریخچه
کرومیم د لویس-نیکولاس واوکلین لخوا کشف شوی پداسې حال کې چې د سایبیرین سره د سرو لیډ په نوم پیژندل شوي موادو سره تجربه کوي ،هغه د هایدروکلوریک اسید (HCl) سره د کروکوایټ مخلوط کولو سره کرومیم آکسایډ (CrO3) تولید کړ.
مرکبات
د هیکساویلینټ کرومیم مرکبات چې معمولا تولیدیږي پکې شامل دي سوډیم کرومیټ ، پوټاشیم کرومیټ ، پوټاشیم ډیکروومیټ ، امونیم ډیکروومیټ او کرومیم ټری اکسایډ.
د استعمال ځایونه
کرومیم د فولادو سختولو لپاره کارول کیږي ، د سټینلیس فولادو تولید لپاره (د دې په نوم چې زنګ نه وهي) او د ډیری الیاژونو تولید لپاره. دا اساسن په الیکټروپلیټینګ ، ټینینګ ، چاپ کولو ، رنګ کولو ، درملو ، سونګ ، کتلست ، اکسیډینټس ، میچونو ، او فلزي زنګ وهلو مخنیوي کې کارول کیږي. په ورته وخت کې ، فلزي کرومیم یو له خورا مهم بریښنایی فلزاتو څخه شوی.
سرچينې
var g={};function u(a,b){if(null===b)return!1;if("contains"in a&&1==b.nodeType)return a.contains(b);if("compareDocumentPosition"in a)return a==b||!!(a.compareDocumentPosition(b)&16);for(b&&a!=b;)b=b.parentNode;return b==a};var x=function(a,b){return function(d){d||(d=window.event);return b.call(a,d)}},z="undefined"!=typeof navigator&&/Macintosh/.test(navigator.userAgent),A=function{this._mouseEventsPrevented=!0};var F=function(a){this.g=a;this.h=[]},G=function(a){for(var b=0;b<a.h.length;++b){var d=a.g,c=a.h[b];d.removeEventListener?d.removeEventListener(c.eventType,c.o,c.capture):d.detachEvent&&d.detachEvent("on"+c.eventType,c.o)}a.h=[]};
وېشنيزه:کيمياوي توکي
د افغانستان ملي پوليس
د افغانستان ملي پولیس په دې هېواد کې د ښارونو، ولسوالیو د امنیت د تامین او د عامه نظم د تامین لپاره تر ټولو مهمه اداره ده، چې د نړۍ د نورو پولیسو په څیر د تروریزم ضد فعالیتونو، امنیتي چارو، د قاچاق په وړاندې د مبارزې، د قانون د تنفیذ او د قانون د پلي کولو مسوولیت په غاړه لري. د نظم ساتل، د جنايي جرمونو څېړنه، د پولو امنیت او د ترافیکو کنټرول. د افغانستان ملي پولیس د کورنیو چارو وزارت تر مشرۍ لاندې اداره کیږي. په ۲۰۱۳ کال کې د افغان ملي پولیسو شمېر ۱۵۷۰۰۰ تنو ته رسېدلی دی. ۹۲۸۳۱ یې چې د پولیسو ۷۳ سلنه جوړوي، یونیفورم لرونکي پولیس دي. د دغو ځواکونو په تشکیل کې ۵۹۳۹۲ افسران، ۲۷۴۵۲ لیفټینینټونه او ۲۱۵۴۷ افسران شامل دي. تمه وه چې د ۲۰۱۴ کال تر پایه به د ملي پولیسو شمېر ۱۶۰ زرو ته ورسېږي.[1][2]
په افغانستان کې د پوليسو تاريخي مخينه:
په افغانستان کې د پولیسو کلمه د لومړي ځل لپاره په ۱۳۱۵ لمریز کال کې د پولیسو د اکاډمۍ په نوم د یوه ځای په نوم وکارول شوه. دغه روزنیز ځای د کابل ښار د مهتاب کلا په سیمه کې سوځول شوي پل ته څېرمه جوړ شوی و او جرمني پروفیسورانو د پولیسو د ځواکونو د روزنې مسوولیت په غاړه درلود. د شاه امان الله خان د واکمنۍ پر مهال او تر هغه وړاندې دغه ځواکونه د امنیتي پولیسو په نوم یادېدل. له ۹ میاشتو تر یو کال روزنې وروسته د دې اکاډمۍ فارغان د "صوبدار" په نوم یادېدل او د دې ځواکونو قومندان/قوماندان ته "کوټوالی" ویل کېدل. کوټوالانو چې د والي/والي تر څارنې لاندې یې کار کاوه، بالاخره د ګڼو کسانو په روزلو سره د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې د "ریاست امنیه" په نوم یوه موسسه جوړه شوه چې د همدې ادارې په چوکاټ کې فعالیت کوي. نوم له 1321 څخه تر 1326 پورې.[4]
په 1326 کال کې د "امنیت ریاست" په نوم د "د پولیسو او جندرمیري عمومي قومانداني" ته بدل شو، چې له مخې یې پولیس د ښار او ګاونډیو په ګډون د هیواد دننه د امنیتي مسلو او مسلو مسؤولیت درلود او د جندرمیري مسؤل و. د سرحدی امنیت دندو
2. د پوهنې ریاست د نهم ټولګیو فارغانو ته درې کلنې زده کړې، چې د ستاینوال په نوم فارغ شوي، چې څلور تذکرې لري، یعنی معاونین.
3. د شپږم ټولګي هغه فارغان چې له ۹ میاشتو زده کړو وروسته یې ټولنې او خلکو ته د سپېڅلي ارمان په توګه وقف کړي دي. د دوی درسونه د آلمان او افغان ښوونکو لخوا پرمخ وړل کیدل.
په ۱۳۵۲ کال کې د محمد داوود خان د واکمنۍ پر مهال په هېواد کې ځینې نافذ قوانین او مقررات لغوه او یا تعدیل شول چې د پولیسو د درې کلنې روزنې په ګډون دغه درې کاله په لاندې روزنو بدل شول:
1. د دولسم ټولګي فارغان د کانکور ازموينې، جسمي ازموينې، د قد او بدن لوړتيا، په سياسي ګوندونو کې د نه شتون او غړيتوب، د جنايي ريکارډونو نه شتون او له هېواد سره د مينې له لرلو وروسته د پوليسو په اکاډمۍ کې د شاملېدو وړ دي. ایماندارۍ .له تحصیلي دورې وروسته دوی د خواب سوتنمن په رتبه وګمارل شول د بکلوریا پاس او له ژمنې خدمت وروسته بیا په دوهم ټولګي کې شامل شول او په همدې ډول دریم ټولګي ته وګمارل شول. وروسته له دې چې په بریالیتوب سره ازموینه واخیستل شوه، دوی د څارونکي دویمې رتبې ته وګمارل شول. 2. د نهم ټولګي فارغانو یوازې د ۹ میاشتنیو زده کړو په پایله کې د خواب ستاین رتبې ترلاسه کړې او په هرو څلورو کلونو کې په ترتیب سره دویم، دویمې درجې ته ارتقا ورکول کیږي او د کورس له پای ته رسولو وروسته دویمه رتبې ته رسیدلي. د سرساتنمن رتبه یا د ستناوال سره مساوي.
3. د پولیسو یونیفورم تیاره فولاد (خړ) و او کورتی (کوټ) یې له بیلټ پرته و.
جنرالانو یوازې تورې خولۍ او پتلونونه او د اوسپنې خړ کورتۍ اغوستې وې او د جلا جلا یونیفورم او نښان په واسطه یې توپیر درلود.
4. په دې موده کې پوليسو د پوليسو او جندرميري د قوماندې لاندې فعاليت کاوه. همدارنګه په دې دوره کې د پولیسو مهمې څانګې د "عمومي امنیې قومندانۍ"، "ترافيکو"، "پاسپورټ"، "سرحد"، "پشتون"، "تخنيکي"، "مخابراتو"، "توقيف"، "حرکتونه" وې. "جنايت" او "استخباراتي".[6]
د ١٣٥٧ کال د ثور له اوومې وروسته د پوليسو نوم په "سرنداوي" بدل شو، چې د امنيتي، جنايي، سرحدي، ترافيکو او سياسي پوليسو د تحصيلي څانګې درلودې. نښان او یونیفورم په خپل ځای پاتې شو او یوازې لوی نښان او د یونیفورم رنګ بدل شو.
د ۱۳۵۸ کال د مرغومي په شپږمه د امنیه قومندانۍ او جندر آمریت د امنیتي چارو د مرستیال په توګه بدل شو او په ۱۳۶۹ کال کې د کورنیو چارو وزارت د لومړي مرستیال په توګه بدل شو.
د ۱۳۷۱ لمریز کال په میزان/مهر کې «سرندوي» بېرته خپل ځای ته ورسېد او د پولیسو په نوم ونومول شو، چې مشري یې د پولیسو د عمومي قوماندان او ګندرمیري په غاړه وه.
د کورنیو جګړو پر مهال د کورنیو چارو وزارت او پولیس منحل شول. خو د طالبانو د حکومت له نسکورېدو وروسته بيا د نړيوالو په مرسته پوليس جوړ شو، چې بيا يې د څه مودې لپاره د پوليسو او جندرملي قومندانۍ تر عنوان لاندې فعاليت کاوه، چې وروسته يې د لومړي مرستيال په توګه ترفيع وکړه او بيا په ٢٠٠٨ کال کې ترفيع وکړه. د امنیتي چارو لوړ پوړی مرستیال.
په افغانستان کې له پخوا راهیسې د پولیسو تنظیمونه په مختلفو نومونو سره شتون لري او د ښار، خلکو د مالونو، هټیو او نورو سیمو د امنیت لپاره کارول کیده.
د کورنیو چارو وزارت او پولیس د جګړو له امله منحل شول، خو په ۲۰۰۱ کال کې د موقت حکومت له جوړېدو وروسته ورو ورو خپل ځای وموند او په دنده یې پیل وکړ.
د ملي پوليسو اداره يو ځل بيا د څه مودې لپاره د پوليسو او جندر قومانداني په نوم ياده شوه، بيا لومړى مرستيال او ورپسې په ٢٠٠٨ کال کې د امنيتي چارو د لوى مرستيال په توګه ونومول شو، چې د قانون د پلي کولو او د امنيت، نظم د تامينولو په برخه کې برخه لري. او د عامه محافظت څخه جوړ دی. په ۲۰۰۸ کال کې د کورنیو چارو وزارت په امنیتي، اداري او له نشه يي توکو سره د مبارزې په څانګو کې څلور مرستیالان او د پالیسۍ او ستراتیژۍ مرستیال وو، چې هر یو یې په بېلابېلو برخو کې خپلې جلا دندې او مسلکي دندې ترسره کړې.
د کورنیو چارو وزارت د ولسوالیو د پراختیایي پولیسو د اصلاح په برخه کې اساسي کار متمرکز دی چې په ۲۰۰۶ کال کې پیل شو. یاد شوی پروګرام د افغانستان د یونیفورم لرونکو پولیسو د روزنې لپاره چې د ملي پولیسو اکثریت تشکیلوي، د یوې مهمې ستراتیژۍ په توګه کار کوي. د دې پروګرام موخه د ولسوالیو د پولیسو ظرفیت لوړول او د قانون حاکمیت دی او په ټاکل شویو ولسوالیو کې د پولیسو د ارزونې، روزنې، بیا تنظیمولو، بیا تجهیز او بیاکتنې لپاره شپږ پړاوه کړنلاره کاروي.
غريزه
غريزه (Instinct) د یوه ځانګړي او پېچلي چلند پر لور د ژوندیو موجوداتو ارثي تمايل دی چې دواړه ذاتي او کسبي عنصرونه په کې شاملېږي. د غریزې تر اغېزې لاندې چلند تر ټولو ساده بېلګه د ثابت عمل مخکېنۍ بېلګه یا ماډل (FAP) ده چې په هغه کې له لنډې تر منځنۍ کچې د کړنو یوه لړۍ له کوم توپیر او بدلون پرته د يوه روښانه پاروونکي یا محرک په غبرګون کې ترسره کېږي.
د راډیوټلګراف نړیوال کنوانسیون (۱۹۱۲)
دې کنوانسیون د نړیوال سمندري رادیو مخابراتو معیارونه دوهم ځل تازه کړل چې په لومړي ځل نړیوال راډیوټلیګراف کنوانسیون لخوا  په ۱۹۰۶ کې په برلین کې منل سوي وه. نوی کنوانسیون د جولای پر ۵ مه په کال ۱۹۱۲ کي لاسلیک سو او د جولای پر ۱ نېټه کال ۱۹۱۳ کې نافذ سو.
غريزه
هر هغه چلند چې د مخکېنۍ تجربې له مخې نه وي (یعني له زده‌کړې پرته) ترسره کېږي غريزه‌اي چلند بلل کېږي او له همدې امله د ذاتي یا فطري بيولوژيکي فکتورونو ښوونه کوي. سمندري کیشپان، چې تازه په کوم ساحل کې له هګیو راوځي، په طبیعي او خپلسرې توګه د سمندر خوا ته خوځېږي. مارسوپیل یا کڅوړه لرونکی ژوی له زیږېدو سره سم د مور کڅوړې ته ځان رسوي. د شاتو مچۍ له کومې مخکینۍ لارښوونې پرته په نڅا نڅا د خوړو د سرچینې په لوري ځي. نورې بېلګې یې د ژوو جګړې، د ژوو ترمنځ د یوځای کېدو چلند، د داخلي تېښتې کړنچارې او د ځالو جوړول یادولی شو. که څه هم غريزه د هغې د ذاتي یا طبیعي او نه بدلېدونکو ځانګړنو له مخې پېژندل کېږي، خو په تجربې سره يې هم د فعالیت د څرنګوالي جزئيات بدلېدلی شي. د بېلګې په توګه: یو سپی خپل د اورېدو مهارتونه د تمرين له لارې پیاوړي کولی شي.
په انسانانو کې د غریزې تر اغېزې لاندې چلند په اړه څېړنې شوې دي او لا هم یوه اختلافي موضوع بلل کېږي.
په حیواني بیولوژي کې
جين هنري فابر (۱۸۲۳-۱۹۱۵) حشره پېژندونکي هر هغه چلند یا رفتار غريزه وبلله چې د ترسره کولو لپاره یې ادراک یا پوهېدنې او شعور ته اړتيا نه وي. فابر د هغو حشرو له ژورې مطالعې څخه الهام اخیستی وو چې د ځینو هغو چلندونه او رفتارونه یې نوموړي په ناسمه توګه او له چاپېريالي اغېزو پرته، ثابت ګڼلي وو.
غريزه د یوه مفهوم په توګه په ۱۹۲۰ کلونو کې هغه مهال له پامه ولوېده کله چې چلندپالنه یا سلوکېزم او د بي اف سکېنر په څېر مفکرین مطرح شول. دوی په دې اند وو چې ډېری مهم چلندونه زده کېږي او کسبي دي.
په ۱۹۵۰ ز لسیزه کې، په ذاتي چلندونو کې له کونراد لورينز او نیکولاس تېنبرګن سره لېوالتيا يو ځل بيا هغه مهال زیاته شوه کله چې هغوی د ذاتي او کسبي چلندونو تر منځ توپير وکړ. په حیواناتو کې د غریزه‌اي یا فطري چلند په اړه زموږ اوسنۍ پوهه د همدوی د کارونو منندويه ده. د بېلګې په توګه: د یوه مرغه لپاره داسې يو حساس پړاو شته چې هغه په کې د خپلې مور پېژندنه زده کوي. د کونارد لورېنز په اړه مشهوره ده چې هغه پر خپلو بوټونو د بتې (یو ډول مارغه) نښان درلود. له هغه وروسته به هر چا چې به دا بوټونه په پښو کړي وو بته به په هغه پسې وه. له دې څرګندېږي چې د بتې د مور پېژندنه کسبي او د زده‌کړې له مخې وه، خو د بتې چلند د هغه څه په اړه چې چې هغه یې خپله مور ګڼله، فطري یا غریزه‌اي و.
په ارواپوهنه کې
د "غريزې" اصطلاح په ارواپوهنه کې د لومړي ځل لپاره په ۱۸۷۰ ز لسیزه کې وېلهلم وونټ وکاروله. د نولسمې پېړۍ په پای کې ډېر تکراري چلند غريزه‌اي چلند ګڼل کېده. هغه مهال د ادبياتو په يوه سروې کې یوه څېړونکي ۴۰۰۰ انساني غرېزې ثبت کړې او دا لېبل يې هر هغه چلند ته ورکاوه چې تکراري و. د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د "غريزو او احساساتو یوه ټولنه" په رسمیت وپېژندل شوه. وېليم مکډوګل په دې باور و چې ډېری غريزې خپل اړوند ځانګړي احساسات لري. کله چې څېړنې لا کره او دقیقې شوې او اصطلاحات لا ښه تعريف شول، غريزه د انساني چلند د بيانولو او توضېح په توګه له پامه ولوېده.
په ۱۹۳۲ ز کال کې مکډوګل استدلال وکړ چې "غريزه" د حیواناتو د چلند لپاره مناسبه ده، په داسې حال کې چې هغه د "تمایل" کلمه د انسان د ذاتي توانايیو د هدفمندو ترکیبونو لپاره غوره وګڼله، چې په ډېر سست او بدلوني ډول سره تړلې دي او په داسې توګه چې د پیاوړې نرمۍ ښودنه کوي. په ۱۹۵۰ کې په يوه کنفرانس کې چې د پرتليزې یا تقابلي ارواپوهنې د يوه مخکښ فرانک بيچ په مشرۍ او د دغه ډګر د ډېرو نورو پوهانو په ګډون جوړ شوی وو، د "غريزې" د اصطلاح کارول محدود شول. په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ ز کلونو کې بیا هم په کتابونو کې غريزه د انساني چلند اړوند ځینو بحثونو کې لیدل کېده. په ۲۰۰۰ کال کې، د مقدماتي ارواپوهنې اړوند د ۱۲ زیاتو پلورل کېدونکو کتابونو په یوه سروې کې غريزې ته یوازې یوه اشاره وموندل شوه چې هغه هم "id" غريزو ته د د سېګمنډ فروييډ له خوا شوې اشاره وه. په دې توګه، ښکاري چې د "غریزې" اصطلاح د انسان د ارواپوهنې اړوند مقدماتي کتابونو لپاره نوره له کاره لوېدلې ده.
په انسانانو کې
په انسانانو کې د عادي غريزو شتون په پراخه کچه د بحث وړ موضوع ده. په انسانانو کې د غرېزې تر اغېز لاندې چلند ځينې بېلګې په لاندې ډول دي.
بلوغ
د ځینو غريزه‌اي او فطري چلندونو څرګندېدل د رسېدنې یا بلوغ له عمليو سره تړلې وي. د بېلګې په توګه، موږ په عام ډول وايو چې مرغان الوتل "زده" کوي. که څه هم، کوچني الوتونکي په داسې ماشينونو کي روزل شوي وو چې د دوی د وزرونو د خوځولو مانع وو، خو دا چې هغه سن ته ورسېدل څو د دوی ډلې په کې الوتل کوي. دغه الوتونکي بیا له خوشي کېدو سملاسي وروسته هماغه شېبه په عادي توګه والوتل او دا د دې ښودنه کوي چې د دوی پرمختګ د زده‌کړې پر بنسټ نه، بلکې د عصبي عضلاتو د رسېدنې له امله دی.
معمولي څوڅ
څوڅ (په انگړېزي:common dolphin په لاتینی:Delphinus delphis) د تي لرونکي ځناورو څخه دی چی د گرمسېلو په سمندرونو کی ژوند کوي.څوڅ په ځانگړي ډول په جمیعت کی ژوند کوی. هر د څوڅونو جمیعت معمولا د ۱۵ ځناورانو څخه جوړ شوي دي.
توصیف
نوموړي ځناور مړزگه تنه لري، وزن یی ۲۳۵ کیلوگرامه ته رسېږي ، اوږدوالى یی د ۱،۸ مترو څخه تر ۲،۶ مترو پورې وي او د لمبو سرعت یی ۳۵ کیلومتره په ساعت کی ته رسېدلای سی. د څوڅ عمر ۳۰ کلو ته رسېدلای سی. هر څوڅ د بلو څوڅونو سره د بایوسونار په مرسته مخابره کوي او کوچنی کباب ښکار کوي.
وېشنيزه:څوڅونه
جنيټيکي ناروغي (ميراثي اختلال)
جنيټیکي ناروغي (اختلال يا هغه بدنظمي چې له والدينو څخه بچي ته لېږدول شوې وي) يوه روغتيايي ستونزه ده چې په جينوم کې د يوې يا زياتو بې قاعده ګيو (غېر عادي والی) له امله منځ ته راځي. شونې ده چې لامل يې په يو جين (مونوجينيک) يا له يو څخه په زياتو جينونو (پولي جينيک) کې بدلون يا کروموزومي (کروموزوم د بدن د حجرې په هسته کې يو جوړښت دی چې د ژوندي موجود شفر له ځانه سره لري) غېرطبيعي والی وي. که څه هم پولي جينيک (د ګڼو جينونو) ناروغۍ ډېرې زياتې عامې دی، خو دا اصطلاح ډېر ځله هغه مهال کارول کېږي، کله چې د يو جنيټيکي علت په پايله کې منځ ته راغليو ناروغيو په اړه بحث کېږي، که دا په جين کې وي که په کروموزوم کې. شونې ده چې مسئول بدلون په خپل سر د جنيني ودې څخه مخکې (يو de novo  بدلون) منځ ته راشي، يا کېدای شي چې د دوه مور او پلار څخه په مېراث کې راغلی وي، څوک چې يو ناقص جين (اټوسومل مغلوب ميراث)  له ځانه لري، يا له يو والد څخه چې د د ناروغۍ لرونکی وي (اټوسومل غالب ميراث). کله چې جنيټيکي ناروغي له يو يا دواړو مور او پلار څخه په مېراث وړل شوی وي، دا د ميراثي ناروغۍ په توګه هم ډلبندي کېدای شي. د ځينو ګډوډيو لامل په X کروموزوم کې بدلون دی او د ايکس سره اړيکه لرونکی ميراث وي. په Y کرموزوم يا «مايټوکونډريل» «ډي اين ای» (د دوی د اندازې له امله) ډېرې کمې ناروغۍ په ميراث کې موندل کېږي. (Autosomal recessive inheritance کله چې بچي د دواړو مور او پلار څخه د جين بدله شوې يوه کاپي تر لاسه کړي، Autosomal dominant inheritance کله چې يو بچي د مور او پلار له منځه له يو څخه د بدل شوي جين يوه کاپي تر لاسه کړي/په ميراث يوسي).
جنټيکي ناروغۍ له زېږېدو مخکې موجودې وي او ځينې جنټيکي ناروغۍ پېدايښتي نيمګړتياوې منځ ته راوړي، خو پيدايښتي نيمګړتياوې (عيبونه) د ميراثي پر ځای د ودې سره اړوند وي. د ميراثي ناروغۍ ضد يې هغه ناروغي ده چې په وروسته وخت کې پرې يو څوک اخته شوی وي. ډيری سرطانونه (د چينګاښ ناروغۍ)، که څه هم په هغې کې جنټيکي بدلونونه په بدن کې د حجرو په يو کوچني تناسب کې شامل وي، بیا هم دا ناروغۍ رسېدلې ناروغۍ دي. په هر حال، د سرطان ځينې نښې نښانې لکه BRCA بدلونونه، ميراثي جنټيکي ناروغۍ (ګډوډۍ/اختلالات) دي.
واحد-جين
د یوه واحد-جين ناروغي (يا مونوجينيک اختلال) د يو واحد بدل شوي جين پايله ده. د واحد-جين ناروغۍ راتلونکو نسلونو ته په ډېرو لارو لېږدېدای شي. خو جينومي چاپ (Genomic imprinting د یو تن د يو جين يواځې يوه کاپي څرګندېدل) او يو والديني «ډيسومي» (uniparental disomy د والدينو له منځه له يو څخه د کروموزوم دوه کاپيانې تر لاسه کول چې د بل هېڅ کاپي نه وي)، کولای شي د مېراث پر نمونو اغېز وکړي. د مغلوبو او غالبو بڼو تر منځ وېشونه «سخت او چټک» نه دي، که څه هم د «اټوسومل» او له ايکس سره تړليو بڼو کې سخت او تېز دي (له دې امله چې وروستي ډولونه يې يواځې د جين د کروموزومي موقعيت پر بنسټ سره جلا کېږي). د بېلګې په ډول، د ټيټوالي (ټيټوالی یعنې د کوم انسان ونه چې ټيټه وي/لوېشتينک) عامه بڼه « achondroplasia»، عموماً د یوې غالبې ناروغۍ په توګه بلل کېږي، خو د « achondroplasia» لپاره د دوه جينونو لرونکي ماشومان سخت او عموماً مرګونی سکيلټي ناروغۍ لري، يو يې هغه دی چې ممکنه ده « achondroplasics» د هغې لېږدونکي وبلل شي. د لور ډوله حجرو د وينې کمښت (ځينې حجرې لور ته ورته راتاو او کات شوې بڼه لري) هم یو مغلوب حالت بلل کېږي، خو د «هيتروزایګوټ» لېږدونکو د کوچنيوالي په لومړيو کې د مليريا په خلاف په مقاومت کې اضافه والی راوستی، کوم چې د يو اړوند غالب حالت په توګه تعريف کېدای شي. هغه جوړه چې دواړه يا له هغوی څخه يو يې د يو-جين په ناروغۍ اخته يا يې لېږدونکي وي، که وغواړي چې ماشوم ولري، دوی دا کار د ازمايښتي القاح له لارې کولای شي، چېرته چې له القاح څخه مخکې د جنيټیکي تشخيص وړتيا ورکول کېږي، څو معلومه کړي ايا جنين په جنټیکي ناروغۍ اخته دی که نه.
ډيری پيدايښتي ميتابوليکي ناروغۍ چې د ميتابوليزم د پيدايښتي (ذاتي) غلطيو په نوم هم پېژندل کېږي، د يو-جين د عوارضو پايله وي. دا ډول ډيری يو-جين عوارض د اغېزمنو شويو خلکو جوړوالی (وړتيا) کمولای شي او په همدې بنست په خلکو کې په کم شمېر کې موجود دي، په پرتله د هغو چې د ساده شونتياوو د محاسبو پر بنياد يې تمه کېدای شي.
اټوسومل غالب (واکمن ميراثي عامل)
د يو تن لپاره د اټوسومل غالبې ناروغۍ څخه د اغېزمن کېدو لپاره د جين يواځې د يوې بدلې شوې کاپۍ (د جين نسخې) اړتيا ده. هر اخته شوی تن عموماً يواځې يو اغېزمن شوی والد لري. ماشوم ته د بدل شوي جين په ميراث کې د رسېدو شونتيا ۵۰٪ ده. کله کله اټوسومل غالب حالاتو نفوذ کم کړی وي (يعنې د ناروغۍ ځانګړتياوې يې وده نه کوي)، د کوم معنا چې دا ده چې که څه هم يواځې يوې بدلې شوې کاپۍ (نسخې) ته اړدتيا ده، خو بيا هم ټول هغه افراد چې دا بدلون په مېراث کې وړي، هغه د ناروغۍ په وده کې مخ په وړاندې نه ځي. د دې ډول ناروغۍ بېلګې «د هنټنګټن ناروغي، نيوروفايبروميټوسس ټايپ ۱، نيوروفايبروميټوسس ټايپ ۲، مارفن سنډروم، ميراني نان پوليپوسس کولوريکټل سرطان، ميراثي ګڼ ايکسټوسز (يو په لوړه کچه نفوذ کونکی اټوسومل غالبه ناروغي)، توبروس سکليروسيس، وون وليبرانډ ناروغي او په وار وار سخته پيروفيريا» دي. پيدايښتي عوارضو ته همدا راز پيدايښتي بې قاعدګي هم وايي.
اټوسومل مغلوب
په اټوسومل مغلوبې ناروغۍ  د اخته کېدو لپاره يو تن د جين دوه کاپيانو بدلون ته اړتيا لري. عموماً يو اغېزمن شوي شخص غېر متاثره والدين لري چې هر يو يې د بدل شوي جين يوه کاپي لېږدوي او دوی د جنيټيکي لېږدونکو په نوم پېژندل کېږي. هر والد چې عيب لرونکی جين ولري، عموماً نښې يې پکې نه ليدل کېږي. دوه کسان چې اغېزمن شوي نه وي، څوک چې د بدل شوي جين يوه کاپي له ځانه سره لري، له هر حمل سره ۲۵٪ د دې ګواښ موجود وي چې دوی به په ناروغۍ اخته بچی وزېږوي. د دې ډول ناروغۍ بېلګې «البونيزم، د medium-chain acyl-CoA dehydrogenase کمي، سسټک فايبروسس، سکل حجرې ناروغي، Tay–Sachs ناروغي، Niemann–Pick ناروغ، د ملا تير د غړيو اتروفي او رابرټس سنډروم» دي. ځينې نور «فینو ټايپس» (ظاهري نمونې)، لکه د غوږ د لمدو خېرو په مقابل کې وچې خېرې، هم د اتوسومل مغلوب په طريقه ټاکل کېږي. ځينې اټوسومل مغلوبې ناروغۍ عامې دي، ځکه چې په ماضي کې د ناقصو جينونو څخه د يو د لېږدولو له امله د کوم ډول ساري ناروغۍ يا زهرجنو مادو لکه تبرکلوز (نری نرځ) يا مليريا په وړاندې تر يو بريد خونديتوب تر لاسه کېدو. په دا ډول ناروغيو کې د «سسټک فايبروسس، سکل حجرو ناروغي، فينايلکيوټونوريا او تيليسميا» شامل دي.
له X سره تړلی غالب
له X سره  تړلې غالبې ناروغۍ لامل په X کروموزوم باندې جينونو کې بدلونونه دي. يواځې يو څو ناروغيو کې دا د وراثت نمونه ده، د کوم چې يو مهم مثال له X سره تړلی «هايپو فاسفيټيمک ريکټس» دی. په دې ناروغيو کې نارینه او مېرمنې دواړه اغېزمن کېږي، عموماً نارينه د ښځو په پرتله ډېر سخت اغېزمن کېږي. يو شمېر X سره اړوند غالب حالات، لکه « Rett syndrome، ncontinentia pigmenti type 2» او « Aicardi syndrome» عموماً په نارينه وو يا په «utero» کې يا له زېږېدو څخه لږ وروسته مرګوني وي او په همدې بنسټ عمدتاً په مېرمنو کې لېدل کېږي.