cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ماشین
تاريخچه
نور څلور ساده ماشينونه په لرغوني نژدې ختيځ کې اختراع شوي وو. اربه او د اربې د څرخ د مېلې جوړښت له زېږد مخکې د پنځمې زرېزې پر مهال په بين النهرين (اوسني عراق) کې اختراع شوې و. پورته کوونکې وسيله په لومړي ځل نږدې پنځه زره کاله مخکې په نژدې ختيځ کې راڅرګنده شوې ده چې دا د ساده توازن په مقياس کارول کېده او په لرغوني مصري تيکنالوژۍ کې د سترو جسمونو د حرکت لپاره کار ځينې اخستل کېده. د پورته کولو اله، د اوبو د پورته کوونکې الې په توګه هم کارېده، کوم چې له زېږد مخکې د درې زره کلونو په شا او خوا کې په بين النهرين کې د کرين د لومړي ماشين په توګه راڅرګنده شوه، له دې وروسته همدا اله له زېږد نږدې دوه زره کاله مخکې د لرغوني مصر په تيکنالوژۍ کې هم راڅرګنده شوه. د لومړۍ څرخې د شواهدو تاريخ په بين النهرين کې له زېږد مخکې دويمې زريزې ته رسېږي، د څرخې تاريخ بيا په لرغوني مصر کې دوولسم واکمن ټبر ته رسېږي (له زېږد مخکې ۱۹۹۱-۱۸۰۲). پېچ چې د ساده ماشينونو تر ټولو وروستی اختراع شوی ماشين دی، په لومړي ځل (له زېږد مخکې ۹۱۱-۶۰۹) په بین النهرين کې د نوي اشوري پړاو پر مهال راڅرګند شوی دی. مصري اهرامونه د درې ساده ماشينونو په کارولو سره اباد شوي وو چې هغه دا دي: رېونده الوتکه، مېخ/پانه او پورته کوونکې اله، تر څو د جيزه د ستر اهرام په څېر لويې ودانۍ جوړې کړي.
يوناني فيلسوف ارشميدس له زېږد مخکې په درېيمه پېړۍ کې د درې ساده ماشينونو مطالعه کړې او هغه يې تشرېح کړي دي، چې دا درې ماشينونه پورته کوونکې اله، څرخه او پېچ دی. ارشميدس په پورته کوونکې اله کې د ميخانيکي اصل ځانګړتيا کشف کړې وه. له دې وروسته يوناني فيلسوفانو (له رېونده مستوا پرته) پنځه ساده ماشينونه تعريف کړل او د هغې د ميخانيکي ګټې په اندازه کولو کې تر يو بريده بريالي شول. د اسکندريې هيرو (له زېږد وروسته ۱۰-۷۵) په اثر «ميخانيک» کې د شپږو ميکانيزمونو نوملړ چمتو کړی، کوم چې کولای شي، په خوځښت کې بار ځای پر ځای کړي چې هغه دا دي: پورته کوونکې اله، د باد په مټ پورته کوونکې اله، څرخ، پانه او پېچ، د دې وسايلو جوړښت او له هغې نه کار اخستل هم تشرېح کوي، خو د يونانيانو پوهه تر بې ارامه څيز (متوازن ځواکونه) پورې محدوده وه او خوځنده وسايل (د ځواک او واټن تر منځ توازن) يا د کار مفاهيم يې په کې نه وو شامل کړي.
د اوبو ځواک لومړي ماشينونه، د اوبو لومړۍ څرخې او د اوبو لومړۍ ژرندې په عملي ډول په لومړي ځل له زېږد مخکې د څلورمې پېړۍ په لومړيو کې په پارسي سترواکۍ کې راڅرګندې شوې، چېرې چې اوسمهال عراق او ايران دي. د باد په ځواک چلېدونکي لومړي ماشينونه، بادي لومړۍ ژرندې او بادي لومړي پمپونه په لومړي ځل له زېږد وروسته په نهمه پېړۍ کې په اسلامي نړۍ کې د زرين پړاو پر مهال راڅرګند شول، کومې سيمې چې اوس ايران، افغانستان او پاکستان دي. د بخار لومړی عملي ماشين چې د بخار يو جک و او د بخار د يو څرخ (توربين) په واسطه کار ځينې اخستل کېده، په لومړي ځل په عثماني مصر کې ۱۵۵۱ز کال کې د تقي الدين محمد ابن معروف له خوا وپېژندل شو.
د پنبې د ندافۍ ماشين په لومړي ځل له زېږد وروسته په شپږمه پېړۍ کې په هندوستان کې اختراع شوی و او د اوبدلو څرخه په لومړي ځل په يوولسمه پېړۍ کې په اسلامي نړۍ کې اختراع شوې وه چې دا دواړه د پنبې د صنعت په وده کې بنسټيز و. د اوبدلو څرخه، د اوبدلو د ستر ماشين یوه مقدمه وه، کومه چې د اتلسمې پېړۍ د صنعتي انقلاب په لومړيو کې يو مهم پرمختګ و. «کرانک شافټ» او «کيم شافټ» (دا دواړه لاستي ته ورته يو ډول پرزې دي چې په ماشينونو کې کارول کېږي) د ۱۲۰۶ز کال په شا او خوا کې الجزري(Al-Jazari )په شمالي بين النهرين کې اختراع کړي وو، همدا وسايل وروسته د موډرنو ماشينونو لپاره په مرکزي حيثيت بدل شول، لکه: د بخار انجن، داخلي سوځېدو انجن او خپل سری (اتوماتيک) کنترول.
د پروګرام کېدو وړ لومړي ماشينونه په اسلامي نړۍ کې جوړ شوي وو. د موسيقۍ د تسلسل يوه اله، کومه چې د پروګرام کېدو وړ د موسيقۍ يوه اله وه، دا د پروګرام اخستو د ماشين تر ټولو لرغونی ډول و. د موسيقۍ لومړۍ تسلسلي اله يوه خپل سري شپېلۍ وه چې په نهمه پېړۍ کې د بنو موسی وروڼو له خوا اختراع شوې وه، همدا اله د دوی د هوښيارو الو په کتاب کې تشرېح شوې وه. په ۱۲۰۶ز کال کې، الجزري د پروګرام کېدو وړ روباتونه جوړ کړل. هغه په خپل سر چلېدونکي څلور موسيقي غږونکي جوړ کړل، په دې کې ډول وهونکي وو چې د پروګرام وړ ډول ماشين په مټ غږېده، داسې جوړېدای شول، چې بېلا بېل سورونه او ډولونه په مختلفو طريقو وغږوي.
اوګاندا
اوګاندا په انګلیسي Uganda) رسمي نوم د اوګاندا جمهوریت د ویکتوریا سمندرګی په غاړه د افریقا لوی وچه مرکز په ختیځه برخه کې پروت هیواد دی. د اوګاندا پلازمینه کامپالا او ګاونګي هیوادونه یې سویلي سوډان، کانګو جمهوریت، راونډا، بروندي، تانزانیا، او کېنيا دي. اوګاندا ۰۴۰'۲۳۶ کیلومتره مساحت او ۰۰۰'۸۲۴'۳۶ وګړي لري. د اوګاندا شیلینګ د نوموړی هیواد د پیسو واحد دی.
یوګاندا (په يوګاندايي ژبه «یوګاندا») په رسمي ډول د يوګاندا جمهوریت (په سواحلي ژبه: جمهوریه یوګاندا/Jamhuri ya Uganda) د افریقا په ختيځ کې په وچه کې پروت هېواد دی. دا هېواد له ختيځ څخه له کينیا، له شمال څخه له سویلي سودان، له لویديځ څخه د کانګو له ديموکراتیک جمهوریت، له سویل لویديځ څخه له رواندا او له سویل څخه له تانزانیا سره ګاونډی دی. د هېواد په سویلي برخه کې د پام وړ کچه د ویکتوریا سیند شاملېږي چې له کینیا او تانزانیا سره مشترک دی. یوګاندا د افریقا د لویو سیندونو په سیمه کې پرته ده. یوګاندا همدارنګه د نيل په حوزه کې هم پرته ده. اقلیم یې متنوع خو عموماً بدل شوی استوایي دی. له ۴۲ میلیونه څخه زیات نفوس لري چې له دې څخه ۸.۵ میلیونه یې په تر ټولو لوی ښار او پلازمېنه کامپالا کې ژوند کوي.
د يوګاندا نوم د بوګاندا تر پاچهۍ وروسته اېښودل شوی، چې د پلازمېنې کامپالا په ګډون د هېواد لویه سویلي برخه په کې شاملېږي. د ۱۸۹۴ز کال له پيل راهیسې دا سیمه د یوه تحت الحمایه هېواد په توګه د بریتانیا له خوا اداره کېده، چې په ټول قلمرو کې يې اداري قوانین وضع کړل. یوګاندا د ۱۹۶۲ ز کال د اکتوبر په ۹ له بریتانیا څخه خپله خپلواکي ترلاسه کړه. دا دوره هغه مهال له تاوتریخوالي سره مل نښتو، لکه: د ايډي امین په مشرۍ يوې ۸ کلنه پوځي دیکتاتورۍ سره مشخصه شوې ده.
رسمي ژبې يې سواحلي او انګلیسي دي، که څه هم اساسي قانون وايي چې:«هره بله ژبه په ښوونځيو یا ګڼو نورو مؤسساتو یا د قانوني، اداري یا قضايي موخو لپاره چې ښايي د قانون په واسطه تجویز شي، د ښوونیزې وسیلې په توګه کارېدلی شي» لوګاندا د مرکزي سیمې پر بنسټ ژبه ده چې په پراخ ډول په مرکزي او سویل ختیځو سیمو کې ویل کېږي. د لانګو، اچولي، رونیور، رونیاکوله، روکیګا، لو، روتورو، سامیا، جوپاډولا او لوسګا په ګډون په څو نورو ژبو هم خبرې کېږي.
د یوګاندا اوسنی ولسمشر یووري کاګوتا موسویني دی چې د ۱۹۸۶ز کال په جنوري کې تر یوې شپږ کلنې چریکي جګړې وروسته یې واک تر لاسه کړ. هغه وکولی شول، د اساسي قانون تر سموونې وروسته چې د ولسمشرۍ محدودیتونه یې لرې کړل، د ۲۰۱۱، ۲۰۱۶ او ۲۰۲۱ زکال په ټاکنو کې د يوګاندا د ولسمشر په توګه وټاکل شي.
تر استعمار مخکې یوګاندا
مخکې له دې چې ۳۰۰۰ کاله وړاندې له میلاد څخه مخکې په ۱۰۰۰ کال کې بانټو ژبي د اوګاندا سویل او همدارنګه له میلاد څخه مخکې په ۱۰۰۰ ز کال کې د اوګاندا شمال ختیځ ته نیلوتیک ویناوال د ننه شي، د یوګاندا ډېره برخه د مرکزي سوډان او کولیاک ژبو کروندګرو او مالدارانو له خوا د اوسېدو وړ ګرځېدلې وه. له میلاد څخه وروسته په ۱۵۰۰ ز کال کې دا ټول د بانټو ژبو په کلتورونو کې د الګون غره په سویل، نیل سیند او د کیوګاه په سینګي کې جذب شول.
د لرغون پېژندنې د مطالعاتو او شفاهي دودونو پر بنسټ د کېتارا سترواکي د لویو جهیلونو مهمه برخه، د البېرت او کیوګا له شمالي جهیل څخه د وېکتوریا او تانګانېکا تر سویلي جهیل پورې سیمه پوښلې وه. ادعا کېږي چې بونیورو - کېتارا د تورو، انکولي او بوسوګا پاچاهیو تر ټولو لرغونې پاچهي وه.
ځینې لیویانو د بونیورو پر سیمه یرغل وکړ او هلته د بانټو له ټولنې سره جذب شول او د بنیورو - کېترا د اوسني واکمن (اوکومارا) کورنۍ يې رامنځته کړه.
په ۱۸۳۰ ز لسیزه کې عرب سوداګر، د تجارت او سوداګرۍ لپاره د افریقا په ختیځ کې له هند سمندر څخه هېواد ته د ننه شول. د ۱۸۶۰ ز لسیزې په وروستیو کې بنیورو د اوګاندا په منځني- لویدیځ کې  ځان له شمال څخه د مصر په ملاتړ لاملونو له ګواښ سره مخامخ وليده. دې لاملونو/ اجنټانو د عرب سوداګرو خلاف چې د افریقا له ختیځو ساحلونو څخه د سوداګرۍ په لټه کې و، د بهرني تسخیر دغو عواملو ته وده ورکوله. په ۱۸۶۹ ز کال کې د مصر پاچا خدیو اسماعیل د وېکتوریا خلیج د شمالي او البېرت خلیج د ختیځ او د ګوندوکورو د سویل قلمرونو د الحاق په لټه د سمویل بېکر  په نوم یو بریتانوی کاشف او یو پوځي لښکر لېږد د شمالي اوګاندا  پولو ته د غلامانو د سوداګرۍ د ځپلو او هلته د سوداګرۍ لپاره لار پرانیستلو او متمدن کېدلو په موخه ولېږه. بانیورو د بېکر پر وړاندې مقاومت وکړ او هغه یې دې ته اړ کړ چې د خپل خوندي شاتګ لپاره یوه ناهیلې جګړه مخته یوسي. بېکر مقاومت له خیانت سره مل اقدام وباله او د ( اسماعلیه - د غلامانو د سوداګرۍ ځپلو په موخه مرکزي افریقا ته د تللو روایت، د مصر د اسماعیل خدیو له خوا سازمان شوی) په نوم کتاب کې يې چې په ۱۸۷۴ ز کال کې خپور شو او په بریتانیا کې په پراخ ډول مطالعه کېده، دا عمل محکوم کړ. وروسته انګرېزان د بونیورو ضد تمایل سره  له بوګاندا څخه یوګاندا ته د ننه شول چې په پای کې يې د پاچهۍ د نیمې خاورې په بیه پرېوته چې د بریتانیا له خوا یوګاندا ته د ډالۍ په توګه ورکړل شوې وه. دوه ورکې شوې ګڼ شمېره اختلافي سیمې تر خپلواکۍ وروسته بونیورو ته وروګرځول شوې.
په ۱۸۶۹ ز لسیزه کې په داسې حال کې چې عرب له شمال څخه د نفوذ په لټه کې وو، بریتانوي کاشفان د نیل د سرچینې په لټه اوګاندا ته ورسېدل. تر هغوی وروسته په ۱۸۷۷ ز کال کې بریتانوي انګرېز تبلیغیان او په ۱۸۷۹ ز کال کې فرانسوي کاتولیک تبلیغیان بوګاندا ته د ننه شول. وروسته له دې چې اول موتیسا او د هغه د دربار ډېری خلکو خپل دین بدل کړ، د هغه زوی موانګا چې د عیسویت ضد و، د هغه ځای ناستی شو. دا حالت په ۱۸۸۵ ز کال کې د یوګاندا د شهیدانو د مړینې لامل شو.
د بریتانیا دولت په سیمه کې د سوداګرۍ په اړه د مذاکرې لپاره د بریتانیا د سترواکۍ د ختيځې افریقا شرکت (IBEAC) په ۱۸۸۸ز کال کې تصویب کړ.
له ۱۸۸۶ ز کال څخه په بوګاندا کې د مذهبي جګړو لړۍ لومړی د مسلمانانو او عیسویانو او وروسته له ۱۸۹۰ ز کال څخه د با-انګلېزا (ba-Ingleza) د پروتېستانو او د با-فرانسا (ba-Fransa) د کاتولیکانو تر منځ پېښې شوې دي. د مدني ناکراریو او مالي بار له امله IBEAC ادعا وکړه چې په سیمه کې خپل اشغال نه شي ساتلی. د نیل سیند د سوداګریزو لارو د خوندیتوب لپاره د بریتانیا سوداګریزې ګټې سختې وې، چې د بریتانیا دولت یې اړ کړ، تر څو بوګاندا او شاوخوا سیمې یې سره ضیمه کړي او په ۱۸۹۴ ز کال کې د یوګاندا تحت الحمایه رامنځته کړي.
د یوګاندا تحت الحمایه (۱۸۹۴-۱۹۶۲ز کلونه)
د یوګاندا تحت الحمایه له ۱۸۹۴ څخه تر ۱۹۶۲ ز کال پورې د بریتانیا د سترواکۍ تحت الحمایه وه. په ۱۸۹۳ ز کال د بریتانیا د سترواکۍ د ختيځې افریقا شرکت د خپل قلمرو د حقوقو مدیریت چې تر ډېره د بوګاندا له پاچهي څخه جوړ و، د بریتانیا دولت ته پرېښود. IBEAC د یوګاندایي کورنیو مذهبي جګړو وروسته چې هغه يې په رسمي ډول له سقوط سره مخامخ کړی و، پر یوګاندا خپل واک پرېښود.
په ۱۸۹۴ ز کال کې د يوګاندا تحت الحمایه رامنځته شوه او خاوره/قلمرو له نورو پاچاهیو سره د ډېرو تړونونو د لاسیکولو له لارې (د تورو تړون په ۱۹۰۰ز کال کې، د انکوله تړون په ۱۹۰۱ او د بونیورو تړون په ۱۹۳۳ ز کال کې) د بوګاندا له پولو څخه پراختیا ومونده چې نږدې له اوسنۍ يوګاندا سره سمون لري.
تر هغه چې یوګاندا خپله د خپلواکۍ درجه خوندي کوله، د تحت الحمایې وضعیت د یوګاندا لپاره د هغه په پرتله چې د ګاونډي هېواد کينیا مستعمره وې، ډېرې متفاوتې پایلې درلودې، له دې حالت پرته به په یوه بشپړه استعماري اداره محدوده وه.
په ۱۸۹۰ ز لسیزه کې ختیځې افریقا ته د یوګاندا د رېل پټلۍ جوړولو لپاره  ۳۲۰۰۰ کاریګر له بریتانوي هند څخه د قراردادي کار له قراردادونو سره وګومارل شول. ډېری ژغورل شوي سور پوستي بېرته خپلو کورونو ته ستانه شول، خو ۶۷۲۴ کسانو پرېکړه وکړه چې د پټلۍ تر بشپړولو ورسته د افریقا په ختیځ کې پاتې شي، چې ورپسې ځینې سوداګر شول او د پنبې حاصلات او په پرچون ډول خرڅلاو یې په لاس کې واخیست.
ادب او سماج
فېصل فاران
شیرین بینا
شیرین بینا د ایران تیاتر ، سینما او تلویزیون اداکاره ده.
قرغانتپه (باختر)
قرغانتپه  (انگرېزي: Qurghonteppa ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 60,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 71,000 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په ختلان ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
بند پښه لرونکې ژوې
بند پښه لرونکي ژوي (په لاتين: Arthropoda) د بې شمزیه ژويو څخه تر ټولو گڼ شمېر لرونکې ډله (څانگه) ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په طبیعت او اقتصاد کې هم مهم رول لوبوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱ میلیونه ډوله ژوې پېژندل شوي دي. د هغو ژويو بدن د کوچنیو برخو څخه جوړ شوی دی، پښې یې د بندونو په مرسته تړل شوي دي او پوستکی یې د کلک پوښ (چې باندینی اسکلټ ورته وایي) لخوا پوښ شوی دی چې د عضوي او معدني توکو څخه جوړ شوی دی. عضلې يې د داخلي او بانديني اسکلټ سره تړل شوي دي. د رگو سیسټم یې پرانیستل شوی دی او د ملا په برخه کې وجود لري. نوموړي ژوي په دوو جنسو (نارينه او ښځينه) تقسیمېږي.
د بند پښه لرونکو ژويو تقسیم
بند پښه لرونکي ژوي په څلورو مهمو ډلو تقسیمېږي:
د بدن جوړښت
بند پښه لرونکي ژوي باندینی اسکلټ لري چې د کلکې کیټیني (Chitin)پوښ څخه جوړ شوی دی.او ځينې ژوي (لکه كلک څرمنې ژوې) باید څو ځله خپل اسکلت  د خپل ژوند په ترڅ کې واچوي. بدني برخې د نری پوستي پردې په مرسته تړل شوي دي. بدن یې د دوو یا درېوو مهمو برخو څخه جوړېدلای شي. وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي
اهواز ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
اسلامي نظام
اسلامي نظام هغه جوړ شوی نظام دی چې د اسلامي مذهب د اصولو پر بنسټ جوړ شوی وی.
مخينه
کله چي د بشريت ستر لارښود حضرت محمد صلي الله عليه وسلم په کال 621 ميلادي کي په مدينه منوره کي د اسلامي دولت بنسټ کيښود لهمغي مودي څخه مسلمانانو د اسلامي نظام اصول زده کړي چي سوونه کاله يي دوام وموند. کله د خلافت په نوم او کله د امارت په نوم خو مهمه داوه چي څنگه نظام یی راوستی و، رعیت یی څنگه ژوند درلود، حاکم د ژوند په کوم حالت کی و او داسی نور امتیازات چی د نننی نړی په نظامو شتون نلری.
په اسلامی نظام کی حاکم د خلکو خدمتگار وی حتی تردی چی دحاکم ژوند له ټولو خلکو څخه په ټیټه درجه کی وی، موږ دداسی نظام ډیری نمونی لرو چی یو یی د عمر ابن عبدالعزیز حاکمیت دی، د عمر ابن عبدالعزیز داسی حکومت و چی انسانان خو لاپریږده چی لیوه هم په رمی حمله نه کوله، دده په حاکمیت کی کی په ټولو محکومو ځایونو کی ترده ډیر ناداره کس نه موندل کیده حتی تردی اندازی غربت لمنځه تللی و چی له کاشغره تر اندولس پوری یو کس هم د زکات مستحق نه و، د امیر المومنین د ځوی به د اختر په ورځی زاړه او شلیدلی کالی پرتن ول او داسی نوری د حیرانتیا وړ صفات پکی و.
په پورتنی حدیث کی موږته لوی درس پروت دی، د لاری سره خو اصلا د ښاروالی کار وی خو اسلام موږ ته وایی چی لاره خو مه خرابوی که چا څه ورانی کړی وی نو عامه وگړی هم مسول دی چی لاره پاکه کړی.
دا هاغه څیرزونه دی چی له اسلامی حکومت سره مرسته کوی، ځواکمنوی یی او ښه یی پرمخ بیایی پداسی حال کی چی په نوره نړی کی کی چی اسلامی قانون نلری لوی مشکل دادی چی عامه وگړی د جهازونو په واسطه کونترولیږی که هغه پولیس وی او که کامره مگر که چا کوم ناوړه کار ترسره کړ او تعقیب نشو نو هغه مجرم ندی پداسی حال کی چی موږ د اسلام په راس کی داسی ډیر مثالونه لرو چی مجرم خپله په خپل جرم اعتراف کړی بی لدی چی کومه کامره یا کوم بل جهاز یی کونترول کړی خپله یی پرځان د حد د جاری کیدو غوښتنه کړی، دا دحضرت محمد صلی الله علیه وسلم سالمه او موثره تربیه وه.
خلیفه
خلیفه، امیر المومنین، حاکم او امیر هغه مترادف نومونه دی چی په اسلامی نظام کی د حکومت مشر ته ورکول کیږی. خلیفه په اسلامی نظام کی د حکومت د راس حیثیت لری، ټوله حکومتی اداره یی د لاس لاندی وی او د امیر اطاعت په ټولو واجب دی. چی عادل حاکم ته د خدای سیوری ویل کیږی.
خلیفه عموما د اهل حل او پوهانو له لوری ټاکل کیږی چی د اسلامی نظام لوی توپیر له ډیموکراسی سره پدی ټکی کی دی چی په ډیمو کراسی کی ټول خلک د رایی حق لری یانی د خلکو له لوری به حاکم ټاکل کیږی او اسلامی نظام کی د پوهانو، مفکرینو او مجتهدینو له لوری ټاکل کیږی.
په اسلامی نظام کی خلیفه د ټاکلو ډیر شرطونه وی چی له هغو څخه پوهه، حکمت او تقوی له لویو څخه شمیرل کیږی.
د خلیفه د خلافت یا حاکمیت موده ټاکلی نه وی یانی خلیفه به تر مرگه د خلافت پر گدی ناست وی او د خلیفه تر وفاته وروسته به یوځل بیا اهل حل سره کینی اود بل وړ کس په اړوند به غور کوی ترڅو یو مناسب کس کینوی چی د متوفی ځای ډک کړی.
مرستيالان
د خلیفه مرستيالان اکثره وختونه د خلیفه په عدم موجودیت کی کی د یوی ټاکلی مودی لپاره د هغه ځای ډکوی چی دوی د خلیفه له لوری ټاکل کیږی او دوی باید د خلیفه په څیر له هغو شرطونو ووځی کوم چی د خلیغه لپاره وضع شوی.
مرستيالان د خلیفه په شتون کی هم له هغه سره ډیره مرسته کوی که هغه د خلکو د ستونزو په حل کولو کی وی او که په نورو، خو مرستيالان هم د اسلامی نظام مهم غړی بلل کیږی او په خلافت کی مهم رول لوبوی.
والیان
والیان د خلافت پر مځکه د خلیفه استازی دی او دا ددی لپاره چی د خلکو ستونزی په اسانی سره حل شی او خلیفه ورته لاس رسی ولری او ددی په مقابل کی خلکو ته څه گټه ورسوی او د ورانکارانو له ورانی څخه یی وژغوری، والی یانی محلی خلیفه، والی هم د خلیفه حیثیت لری د خلیفه په څیر صفات لری او شرطونه باید ولری خو ددی ترمنځ توپیر دادی چی والی د خلیفه له لوری کونترولیږی او یواځی د داخلی مسایلو د حلولو لپاره وی او استقلال یی تر داخله محدود وی. او د خلیفه لیری کول او گمارل د علماو پوری تړلی وی او له خلیفه نه پورته ځواک په خلافت کی نشته.
قاضیان
په اسلامی نظام کی د قاضیانو واک ترخلیفه هم په ځنو وختو کی پورته وی ځکه قاضی پوره خپلواکی لری او کولای شی د خلیفه په حق کی هم ځه وکوی یانه.
د قاضی په ټاکلو کی هم ډیر شرطونه شته چی له هغو څخه اجتهاد او په اسلامی فقهی پوره برلاسی. او همدارنگه په قران او حدیثو پوهه او په عامه مسایلو کی د ښه او معقول مظر څښتن وی، د خپل نفس پر هوا او هوس تسلط ولری د د بډو او پیسو په وړاندې ځان خرڅ نکړی او له خدایه باید وویریږی.
په ټول نظام کی یو قاضی وی چی قاضی القضاۀ ورته ویل کیږی بیا وروسته په خپل نوبت په نورو لویو او وړو قاضیانو ته سلسله رسی حتی تردی چی هره ځاي ځان ته یو قاضی لری چی هر قاضی محدود واک لری څومره چی لویه ستونزه هم وی هومره لوی قاضی به یی حلوی.
په لنډه توگه د قاضی شتون په اسلامی نظام کی ډیر اړين دی.
پوځ
لکه څرنگه چی په انسان کی لاس او پښی ډیر مهم او ضروری دی همدارنگه پوځ د اسلامی نظام دفاعی ځواک دی.
د اسلامی نظام د دفاع لپاره او د باندنیو اغیارو څخه د اسلامی نظام د ژغورلو لپاره او ددی ټولو سره د اسلامی فتوحاتو لپاره له پوځ څخه کار اخستل کیږی.
داچی په دومره نړۍ کی اسلامی رپى (بيرغ) رپیږی دا د اسلامی پوځ د سرښندنو او د شهداو د وینو نتیجه ده، یواځی دوه اسلامی هیوادونه د اسلامی اخلاقو په خوښولو او د مسلمانو سوداگرو هڅه ده چی هغه هیوادونه مالیزیا او اندونیزیا دی او پاتی ټوله نړی اسلامی پوځ فتحه کړی او اسلام یی پکی خپور کړی.
مسلمان پوځیان باید د تقوی او اخلاقو نمونی، نور اسلامی شعایر باید ولری چی دداسی پوځ ښه مثال د صلاح الدین ایوبی پوځ دی دده پوځ به د شپی تهجد کاوه او د ورځی به یی جهاد کاوه او یواځی دوه پوځیان و چی هغوی د شپی تهجد نکاوه چی له پوځه یی وویستل هغه ویل ښایی د دی دوو پوځیانو له امله خدای خپل رحم پر موږ بند کړی.
د رضاکارانو پوځ
دا د اسلامی پوځ هغه برخه ده چی یواځی او یواځی د اسلام د لوړوالی لپاره په اسلامی پوځ کی سرښندنه کوی. دوی په اسلامی پوځ کی معاش نلری کله چی د جهاد وخت راورسی یواځی په جنگ کی برخه اخلی او د خدای د رضا لپاره جنگیږی او بس.
هغه پوځ چی د تنخوا په بدل کی په پوځ کی وی
دا پوځ ټاکلی معاش لری او دا د هغو پوځیانو ډله ده چی د جهاد پروخت په سنگرو کی جگړی کوی او که جهاد نه وی نو د اسلامی نظام پولی ساتی او په منظم ډول په پوستو کی اوسی ترڅو اسلامی نظام له ناڅاپه یرغلو څخه وژغوری.
اداری چارې
اداری لړی د خلیفه، په مرستيالانو، والیانو، قاضیانو او پوځ په منځ اداره هم شته چی د ټول نظام کونترول، تنظیم، برابرول او پرمخ بوول د اداری لړی اصلی وظیفه ده. اداره په ټول نظام کی شته که هغه پوځ وی او که استخبارات اوکه محکمه وی خلاصه ټول نظام د اداری لړی لخوا تنظیمیږی.
اداری لړی ځانته لوړ او ټیټ پوستونه لری لکه وزارت، ریاست، مدیریت اوماموریت اوداسی نور خو عموما اداره په دوو برخو ویشل شوی:
د باندنيو چارو وزارت اصلی دنده له نور هیوادونو سره د هراړخیزو اړیکو ټیتگول دی هغه که اقتصادی وی اوکه سیاسی او که هر ډول وی، او دا اړیکی د د اسلامی نظام د دیپلوماتانو په واسطه کیږی.
جرگه
اسلامی نظام جرگې ته په ډیر ارزښت ورکوي لکه چی الله وایی:(وشاور هم فی الامر).
اسلامی نظام د شوری د غړو په ټاکلو کی له ډیر دقت څخه کار اخلی ځکه همدا شوری ده چی خلیفه ټاکی یانی شوری اسلامی نظام بنسټ گڼل کیږی.
سرچينې
وېشنيزه:اسلام
هامرون (مالت)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> هامرون د مالټا په شمالي هاربر ولسوالۍ کې یو ښار دی چې په 1995 کې یې 11,195 تنه نفوس درلود، مګر په 2005 کې یې نفوس 9,513 تنه و.
سرچینې
وېشنيزه:مالتا ښارونه وېشنيزه:مالتا جزيره وېشنيزه:مالتا وېشنيزه:مالتا اب و هوا وېشنيزه:د مالتا استوګنې وړ سيمې وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:افريقا
استروشن
استروشن  (انگرېزي: Istaravsha ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 51,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 60,200 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په سوغد ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
قم ولسوالي
قم ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان قم)  د ايران د قم ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د قم ښار دی. دا ولسوالي ۱٬۲۹۲٬۲۸۳ تنه نفوس لري. د قم ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د قم ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
محمد كبير حقمل
ښاغلی محمد کبير حقمل د پوليسو د متقاعد ډگروال محمد امين زوی دی چي د لوگر ولايت په مرکز د حصارک په کلي کې زيږيدلى او همالته لوى شوى دی. لومړنۍ او منځنۍ زده کړې ئې د خپل کلي په منځني ښوونځي کې تر. لسم او يوولسم ټولگي پوري د کلنگار په عالي ليسه او دوولسم ټولگى ئې د لوگر په مرکزي(حضرت عمر فاروق عالي) ليسه کې لوستي دي او په کال 1380 کې له همدې ليسې نه په لومړۍ درجه فارغ شوى دی. دعصري علومو تر څنگ يې دیني زدکړي هم تر یوې اندازې کړي دي. په کال ۱۳۸۱ کي د کانکور له آزموينې وروسته د کابل پوهنتون په ټولنيزو علومو پوهنځي کې زده کړې پيل کړي او په ۱۳۸۴ کال کې د نوموړې پوهنځۍ له لرغونپوهنې او اتنوگرافي څانگې څخه فارغ شوی دی. له ډيره کوچنیوالي څخه د شعر سره میني دې ته هڅولی چي اوس په روان شعر لیکلو کي برلاسی بریښي ويناوالي ئې هم له کوچنيتوبه خوښه وه او په دې برخه کې د کورنۍ په تيره بيا د خپل ښاغلي پلار له لوري ډير هڅول شوی دی،ښاغلی حقمل به د ښوونځۍ او ياهم دې ته ورته غونډو او پرواگرامونو کې ډيروخت د وينا والوپه لیست کي هم راته، ډيروخت ئې د خپلې ليسې او کله کله ئې د لوگر د ټولو زده کوونکو په استازيتوب په سترو غونډو کې وينا کوله او خپلو ښوونکو به په دې برخه کې ډير هڅاوه. د پوهنځي په دوهم کال کې ئې له چاپي رسنيو سره اړيکې ونيولې او د لومړي ځل لپاره ئې په ثبات اونيزه کې مقالې او شعرونه چاپ شوه. د پوهنځي په دريم ټولگي کې په لومړي ځل په ملي اصلاح دوه اوونيزې(چې اوس اونيزه )ده او بيا په چراغ ورځپاڼه کې په منظم ډول مطبوعاتي کار پيل کړ. په چراغ او هندوکش خبري آژانس کې ئې دوه کاله د پښتو څانگې د مسئول، ليکوال او خبريال په توگه کار وکړ او د ۱۳۸۵ کال په دوهمه مياشت کې ئې په ويسا ورځپاڼې کې کار پيل کړ. د ١٣٨٦ل کال تر سلواغې مياشتې ئې په ويسا ورځپاڼه کې کار وکړ. د ويسا ترڅنگ ئې نژدې د يوه کال لپاره د افغانستان او پاکستان د امن گډې جرگې د کميسيون د دارلانشا د رسنيو په دفتر کې کار وکړ او له هغې نه مخامخ بي بي سي ته ولاړی د ٢٠٠٧ کال له آگست نه ئې د بي بي سي په پښتو برخه کې کار پيل کړى دى او تر اوسه هم هلته په کار بوخت دی. ښاغلی حقمل چي تانده ځواني لري د لوړ استعداد او پوره زرکتیا څښتن دی دخپل ولس سره يې لیونۍ مینه يې له ورایه په خبرو کښي څرگندیږي او ددې تر څنگ  رښتني ژورنالیزم ته ډیر ژمن دی.
سرچينې
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان وېشنيزه:د لوگر ولايت
اناټولیا
د اناټولیا ختیځه پوله د الکساندرتا خلیج او تور سمندر ترمنځ یوه لیکه ده چې له ختیځ څخه د ارمنستان لوړو ځمکو او له سویل ختیځ څخه د بین النهرین له لورې احاطه کېږي. له دې تعریف سره په اناټولیا کې د آسیایي ترکیې کابو دوه-دریمه لویدیځه برخه شامل ده. نن ورځ، کله کله اناټولیا له آسیایي ترکیې سره مترادفه بولي، په دې توګه د ارمنستان لوړو ځمکو لویدیځه برخه او د بین النهرین شمال په بر کې نیسي او د هغې ختیځې او سویلي پولې د ترکیې له پولو سره یوشان کوي.
د اناټولیا لرغوني خلک د هند-اروپایي ژبو له کورنۍ څخه په اناټولي ژبو چې اوس له منځه تللې، خبرې کولې چې د کلاسیک لرغونتوب او همدارنګه په هلنیسټي، رومي او بیزانسي دورو کې تر ډېره حده د یوناني ژبې سره بدله شوه. په اناټوليایي ژبو کې د هیټیټي، لوویاني او لیډیاني ژبې شاملې وې، په داسې حال کې چې نورو ضعیفو سیمه‌ییزو ژبو کې فریجیاني او میټاني ژبې شاملې وې. د هورو-اورارتویي ژبې د میټاني سویل ختیځ سلطنت کې کارول کېدې، په داسې حال کې چې ګالاتي، یوه سلټیکه ژبه، په ګالاټیا، مرکزي اناټولیا، کې کارول کېده. د اناټولیا ترکي کېدل د یوولسمې پېړۍ په وروستیو کې د سلجوقیانو امپراتورۍ تر حکومت لاندې پیل شول او د دیارلسمې پېړۍ له وروستیو څخه د شلمې پېړۍ تر لومړیو د عثماني امپراتورۍ تر حاکمیت لاندې یې دوام وموند او تراوسه د اوسنۍ ترکیې جمهوریت لخوا دوام ورکول کېږي. په هرحال، نن ورځ په اناټولیا کې لا هم د ځینو اقلیتونو لخوا په غیرترکي ژبو لکه کردي، نوې آرامایي، ارمني، عربي، لاز، ګرجي او یوناني ژبو خبرې کېږي. نور لرغوني خلک په دې سیمه کې عبارت دي له ګالاتیان، هوریان، آشوریان، هاټیان، کیمریان او همدارنګه آیونیان، دوریان او ایولیک یونانیان.
جغرافیه
په دودیز ډول، اناټولیا په ختیځ کې د الکساندرتا خلیج څخه تور سمندر پورې یو نامعلومه کرښې په توګه، د اناټولیا پلاټو سره یوشان غځول کېده. د دودیزې جغرافیې دا تعریف، د بېلګې په توګه د مریام وبسټر جغرافیایي قاموس په وروستۍ نسخه کې کارول شوی دی. د دې تعریف په اساس، اناټولیا له ختیځ څخه د ارمنستان لوړو ځمکو او فرات سیند لخوا محدودېږي، مخکې له دې چې سیند سویل ختیځې خوا ته تاو شي ترڅو بین النهرین ته د ننه شي. له سویل ختیځ خوا څخه هغو سلسلو پورې محدودېږي چې هغه په سوریه کې د اورونټس درې او بین النهرین دښتې څخه جلا کوي.
د ارمني نسل وژنې څخه وروسته، لویدیځ ارمنستان د ترکیې تازه جوړ شوي دولت له لوري د ختیځې اناټولیا په نوم ونومول شو. په ۱۹۴۱م کال کې، د جغرافیې په لومړي کانګرس کې چې د اقلیم او منظرې د توپیر په اساس یې ترکیه په اوه جغرافیایي سیمو ووېشله، د ترکیې ختیځ ولایتونه د ختیځې اناټولیا په سیمه کې ځای پرځای شول چې تر ډېره حده د لوېدیځ ارمنستان له تاریخي سیمې سره مطابقت لري (له میلاد څخه وروسته په ۳۸۷م کال کې د روم/بیزانس امپراتورۍ (لویدیځ ارمنستان) او ساساني ایران (ختیځ ارمنستان) ترمنځ د لوی ارمنستان د وېش وروسته ورته دا نوم ورکړل شو). وازکن ډاویډیان د قلمروي تطبیق لپاره له «اناټولیا» څخه، چې د ترکیې په ختیځ چې پخوا ارمنستان نومېده (چې د ارمنستاني نسل وژنې څخه مخکې یې د ارمنیانو د پام وړ نفوس درلود)، پراخه ګټه اخیستنه یوه «غیرتاریخي تحمیل» بولي او دا یادونه کوي چې د «ختیځې اناټولیا» په نوم د ختیځې عثماني لخوا د مخ پر ودې ادبیاتو حجم ناراحت کوونکی دی.
د ختیځې اناټولیا سیمې ترټولو لوړ غر (همدارنګه د ارمنستان په لوړو ځمکو کې ترټولو لوړه څوکه) د آرارات غر (۵۱۲۳متره) دی. د فرات، آراکس، کاراسو او مورات سیندونه د ارمنستان لوړې ځمکې له سویلي قفقاز او د فرات لوړې درې سره نښلوي. دا سیندونه له چوروه سره یوځای د ختیځې اناټولیا سیمې ترټولو اوږده سیندونه دي.
ریښه پېژندنه
د اناټولیا انګلیسي ژبې نوم له یوناني Ἀνατολή (Anatolḗ) ویي څخه چې د «ختیځ» په معنا ده اخیستل شوی او د (یوناني لیدلوري څخه) په ټولیز ډول ختیځې سیمې په نښه کوي. دا یوناني کلمه د لمر ختلو خوا ته اشاره لري چې له ἀνατέλλω anatello '(Ι) (ختیځ) څخه اخیستل شوې، چې په نورو ژبو کې شته اصطلاحاتو سره د مقایسې وړ ده، لکه «Levant» له Levo لاتین څخه یانې ختل او «orient» له orior لاتین څخه یانې راختل یا سرچینه اخیستل، په عبراني ژبه کې מִזְרָח mizraḥ «ختیځ» او په آرامایي ژبه کې له דְּנַח denaḥ څخه اخیستل شوی מִדְנָח midnaḥ د راختلو او ځلېدلو په مانا ده.
د اناټولي نومونې څخه کار اخېستل د وخت په اوږدو کې توپیر درلودلی دی، کېدای شي په اصل کې د ایجین سمندر په ختیځو څنډو کې آیولیاني، آیونیایي او دوریاني مستعمراتو ته اشاره ولري، خو په ټولیز ډول ختیځې سیمې هم په بر کې نیسي. له اناټولي نومونو څخه دا ډول کار اخیستنه د روم امپراتور دیوکلېټیان (۲۸۴-۳۰۵) په وخت کې شوې ده چا چې د ختیځ ولایتونو ټولګه جوړه کړه چې په یوناني کې د ختیځ اسقف (Ανατολής/اناټولیایي) په توګه پېژندل کېږي، خو د کوچنۍ آسیا له سیمو سره بلکل اړیکه نلري. د خپلو سیمو ترټولو پراخه دائره کې، د اناټولي نومونه د روم امپراتور لومړي کانسټانټین (۳۰۶-۳۳۷) په دوره کې وکارول شول چا چې د ختیځ پراټوریایي ولایتونه جوړ کړل چې په یوناني کې د ختیځو ولایتونو (Ανατολής/اناټولیایي) په نوم پېژندل کېږي او له تراکیا څخه تر مصره پورې د وروستني روم امپراتورۍ ټولې ختیځې سیمې په بر کې نیسي.
د اوومې پېړۍ په اوږدو کې یوازې د نورو ختیځو سیمو له لاسه ورکولو وروسته او کوچنۍ آسیا ته د بیزانس ختیځو سیمو کمېدو سره، هغه سیمه یوازې د بیزانس د ختیځ پاتې برخه شوه او له همدې کبله په معمول ډول (په یوناني کې) د امپراتورۍ د ختیځ برخې په توګه (Ανατολής/اناټولیایي) پېژندل کېږي. په هماغه وخت کې، د اناټولیا موضوع (Ἀνατολικὸν θέμα/اناټولیایي «ختیځه موضوع») جوړه شوه، چې د یوه ولایت (موضوع) په توګه چې د اوسنۍ مرکزي ترکیې آناټولیا سیمې لویدیځې او مرکزي برخې تر پوښښ لاندې راولي، چې د آیکونیم شاوخوا ته مرکزیت لري، خو د آموریم ښار لخوا یې حکومت کېده.
د «اناټولیا» لاتیني شوې بڼه د هغې ia پای سره په ډېر ګومان د منځنیو پېړیو لاتیني نوښت دی. مډرن ترکي بڼه یانې Anadolu په مستقیم توګه د یوناني نوم Aνατολή (Anatolḗ) څخه اخیستل شوې ده. نارینه روسی نوم یا اناټولي، فرانسوي اناټولې او ساده اناټول، چې ټول له اناټولیوس لائوډیسیا (په ۲۸۳ کال کې مړ شوی) او اناټولیوس قسطنطنیه (په ۴۵۸ کال کې مړ شوی؛ د قسطنطنیې لومړنی سرپرست) څخه راپورته کېږي، یوشان ژبنیزه سرچینه لري.
صليبي غڼه
صليبي غڼه (په لاتين: Araneus diadematus په انگرېزي: cross spider) یا باغی معمولی غڼه د غوښه خور غڼو څخه ده چی په اروپا او شمالي امريکا کی په ځنگلونو او باغونو کی ژوند کوي.
پېژندنه
صلیبي غڼه د بند پایانو څخه ده چی څلور جوړې پښې، سر- ټټر او نس لري او سور، توراو نسواري رنگونه درلودلای سی. د غڼې ښځينه د غڼې د نارينې څخه لوی ده. د غڼې پر نس باندی د صلیب سپين نقاشي دی. نوموړي غڼه د ونو پر شاخو باندی د حشرو د ښکارولو لپاره شبکې جوړوي.
وېشنيزه:غڼې
د ملا تیر نه لرونکي موجودات
د ملا تیر نه لرونکي هغه ژوي دي چې نه د ملا تیر لري او نه د ملا تیر جوړوي (په عمومي توګه همدا هډوکی د ملا د هډوکي يا ستون فقرات په نامه پېژندل کېږي)، له «نوچورډ» نه راوتلی دی (نوچورډ هغه برخه چې د ستون فقرات په جوړولو کې مهمه ونډه لري). له ځينو فرعي ډلو پرته، ټول ژوي د ملا تیر لرونکي دي. د هغو ژويو په بېلګو کې چې د ملا تیر نه لري، د تړلو پښو والا (خزنده ګان، غڼې، د سخت پوستکي والا او ځنځې) شامل دي، د نرم پوستکي والا (کيتون، کونجکې، بياولوز، مرکب کب او اکتوپوس «کنجپاړه»)، ځنځې ( د ځمکې چينجي او ژورې) او سمندري خزنده ګان (د سمندر منځ کې بوټو ته ورته ژوندي موجودات)  (هايډراس، جيلي فيش، سمندري انيمونز او کورالز) يې هم برخه دي.
د ژويو ډېری نسلونه (انواع) هغه دي چې د ملا تیر نه لري؛ د يوه اټکل له مخې، د ا اندازه له اووه نوي سلنه پورې ده. ډېری هغه د ملا تېر او مهرو نه لرونکي د ملا تیر لرونکو د ټولو فرعي ډلو په پرتله په ډېر شمېر کې وي. د بې ملا تیره ژويو اندازې سره ډېر توپیر لري، له پنځوس میکرو ملهي (۰.۰۰۲ انچه) «روتيفرونو» (يو کوچنی ژوی) نه نيولې بيا له ۹-۱۰ ملهه (۳۰-۳۳ فوټه) غټ کب (د اوبو يو کنجپوړ ته ورته غټ ژوی دی) پورې رسېږي.
رېښه
د بې ملا تیره « invertebrate» ټکی د لاتيني ژبې له « vertebra» ټکي نه اخستل شوی چې عمومي معنا يې بند دی، کله ناکله په ځانګړي ډول د ملا تیر د هډوکي بند ته ويل کېږي. د بند يو له بل سره د تړل شوي اړخ د تاوولو له تصور نه اخستل شوی دی، د « root verto» يا « vorto» په ډول څرګندېږي چې معنا يې ده اوښتل او تاوېدل. په دې کې د انګليسي ژبې «in» (invertebrates ) د مختاړي معنا ده «نه» يا «بې له».
د ډلبندۍ اهميت
د بې ملا تېره اصطلاح د تل لپاره د هغو په منځ کې سلهه نه ده چې بيالوژي پوهان نه دي، ځکه چې په کره ډول تاکسون (د اړوندو ژويو ډلبندي) په هغه ډول نه تشرېح کوي، څنګه چې Arthropoda, Vertebrata يا Manidae تشرېح کوي. دا وړاندې ياد شوي اصطلاحات هر يو يا يو تاکسون، څانګه، فرعي څانګه يا د پام وړ کورنۍ تشرېح کوي، د «بې ملا تیره» اصطلاح د اسانتيا لپاره ده، خو ټاکسون داسې نه دی، له « Chordata» پرته ټاکسون له ډېر کم اهميت نه برخمن دی. د فرعي ډلې په توګه د ملا تیر لرونکي د «ميټازوا» (د ژويو يوه ډله ده) له دومره کم تناسب نه جوړ دی چې د «ملا تیر لرونکو» او «ملا تیر نه لرونکو» په پام کې نيولو سره د «انيماليا پاچهۍ» په اړه خبرې کول يې په عملي ډول محدود کړي (انيماليا پاچهي د خزنده ګانو ژويو په ډلبندۍ کې يوه برخه ده). د انيماليا په زياته رسمي ډلبندۍ کې، نورې ځآنګړتياوې شته چې بايد د یو «کلادوګرام» په جوړولو کې په منطقي لحاظ د ملا تیر په شتون يا نه شتون مخکې وی، لکه د نوټکورډ شتون (نوټکورډ notochord د ملا مزی يا پټۍ ده). دا لږ تر لږه کورډاټا رانغاړی. په هر حال، ان له دې چې نوټکورډ به هم د جنين په وده او همغږۍ کې يا شونې ده چې «باوپلان» له اړخونو نه لږ بنسټيز معيار وي. (باوپلان bauplan د بدن د عمومي جوړښت طرحه ده).
له دې سره سره، د ژويو د ټاکسون (ډلې اوټولګې) په توګه د بې ملا تیره ژويو تصور له يوې پېړۍ نه زياتې مودې راهيسې د مذهبي خلکو په منځ کې شته، خو د ژوپېژندنې د ټولنې او ادبياتو کې لا هم داسې يوه اسانه اصطلاح ده چې د هغو ژويو لپاره کارول کېږي چې د ملا تیر لرونکو ژويو غړي نه دي. لاندې راتلونکی متن د دې اصطلاح او د هغو ژويو د لومړيو ساينسي پوهاويو په اړه معلومات وړاندې کوي، په کومو کې چې دا ماده موجوده ده. د دې پوهاوي له مخې، بې ملا تیره ژويو کې د هډوکو جوړښت ډهانچه (اسکليټ) نه وي، که دا بهرني هډوکي وي که داخلي هډوکي. په دوی کې بېلا بېلې بدني طرحې شته. ډېری يې داسې «هايډروسټيټيک» اسکيلټونه لري چې له اوبو ډک وي، لکه جډېري فيش او چينجي. نور يې سخت «ايکسوسکيلټن» (چې بهرنی اړخ يې ډېر کلک وي) لري، ځينې يې د بهرني سپر په څېر يو څه لري، لکه په خزنده ګانو او پوستکي لرونکو کې. له ټولو اشنا (پېژندل شوي) بې ملا تېره ژويو کې «پروټوزاو، پريفرا، کويلنلهاتا، پلاتي هلمينتز، نمانودا، انليدا، اکينودرماتا، ملوکا او ارلهوپوډا- Protozoa, Porifera, Coelenterata, Platyhelminthes, Nematoda, Annelida, Echinodermata, Mollusca او Arthropoda» شامل دي. په ارلهوپوډا (هغه چې پښې يې نښتې وي) کې خزنده ګان، د سخت پوستکي والا او غڼې شامل دي.
د شته انواعو (ډولونو) شمېر
ډېر هغه موجودات چې بې له ملا تیره پېژندل شوي، خزنده ګان دي. لاندې د هغو موجوداتو د انواعو نوملړ دی چې د ملا تیر نه لرونکو په توګه پېژندل شوي دي. دوی د « IUCN» د سره نوملړ په توګه پېژندل شوي چې په اټکلي توګه له ګواښ سره مخامخ دي، ۲۰۱۴.۳.
ځانګړتياوې
هغه ځانګړتيا چې په ټولو ملا تیر نه لرونکو کې شريکه ده، هغه د ملا تیر د ستنې (د ملا هډوکی) نه د رلودل دي: همدا چاره د ملا تیر لرونکو او نه لرونکو له منځ نه توپیرمنځ ته راوړي. دا توپیر يوازې يوه اسانتيا ده؛ په کومې څرګندې بيولوژيکي يو ډول ځانګړتيا نه دی ولاړ، د وزرونو د لرلو عامه ځانګړتيا، خزنده ګان ، شاپرکان او الوتکي ژوي په فعال ډول يو له بل سره يو ځای کوی، یا هغه چې وزرونه نه لري، په هغوی کې کشپ (شمشتۍ)، کونجکې او سپنجونه سره يو ځای شوي دي. د يو ژوي په توګه، هغه ژوي چې د ملا تیر نه لري «هيټروټوپس» بلل کېږي (هغه چې د بېلا بېلو عضوي شيانو نه تغذيه کېږي) او د پايدلو او ژوندي پاتې کېدلو لپاره د نورو ژونديو موجوداتو کارولو ته اړتيا لري. د «پوريفډېريا» په څېر له ځينو پرته، نور ټول د ملا تیر نه لرونکي په عمومي توګه د مختلفو نسجونو لرونکي بدنونه لري. دوی په عام ډول د هاضمې يوه خونه لري چې په بهرني اړخ کې يې يو يا دوه سوري وي.
مورفولوجي (بڼه جوړېدل) او ورته والی (نژدې والی)
د ډېريو ډېر حجروي موجوداتو د بدنونو طراحي په يو ډول د ورته والي څرګندونه کوي، که دا «راډيل» (د وړانګې په څېر) وي، دوه اړخيز وي يا کروي وي. يوه اندازه لږه کي يې له يو بل سره کوم ډول ورته والی نه ښيي. د مختلفو بې ملاتیره ژويو يوه بېلګه کې د «ګيسټروپوډ» (کونجکو) ټول ډولونه شامل دي. دا په اسانۍ سره په کونجکو او سمندري کونجکو کې ليدل شوي دي، کوم چې «هليکل» (تاوراتاواو مارپيچ) سپر لري (سپر هغه چې د يو ژوي کلک پوښ وي او ټول ژوی په کې داخليږي). «سلنګونه» (يو ډول چينجی دی) له باندې نه هوار ښکاري،  خو د هغوی نيوموسټوم ( د ساه  اخستلو سوری) ښي اړخ ته وي. نور «ګيسټروپوډز» يو له بل سره بهرنی ورته والی پيدا کوي، لکه «ګلاوکس اتلانټيکس» کله چې بالغ شي(وده وکړي) نا متناسب «سډېراتا» منځ ته راوړي.
د نامتناسبو (يو له بل نه توپیر لرونکو) په نورو بېلګو کې «فډلر» (کنجپاو) چينجي او «هډېرمټ» چينجي شامل دي. ډېری وختونه د دوی يوه پنجه له بلې نه ډېره غټه وي. که چېرې يو نارينه «فډلر» خپله سلهه پنجه له لاسه ورکوي، نو د پوستکي له اچولو وروسته به يې د همدې په مقابل کې بله پنجه وده وکړي. پر ځای پراته ژوي، لکه: سفنج د مرجان له سيمو سره څنګ په څنګ يو بل ته ورته نه دي (د هغو انفرادي پوليپونو نه پرته کوم چې له خپله ځانه د ورته والي وړانګې څرګندوي)؛ د «الفيډيا» پنجې چې انبور له ځانه سره نه لري او ځينې «کوپيپوډز»، « polyopisthocotyleans» او « monogeneans» کوم چې د کوربه کب د ګيلونو (د کب په سر کې دواړو اړخونو ته غوږ ته ورته پردې) په خونو کې د اوسېدو يا ورسره د نښتلو له لارې په طفيلي بدليږي، (چې دا ټولې د نامتناسبو يا يو بل سره د ورته والي نه لرونکو بېلګې دي).
عصبي نظام
په ملا تیر نه لرونکو کې نيورونونه د تي لرونکو له حجرو نه مختلف وي. د بې ملا تیره ژويو حجرې د تي لرونکو په څېر د ورته محرکاتو په ځواب کې اور اخلي، لکه: د نسجونو زیان، د وينې لوړ فشار يا په pH کې بدلون. لومړی هغه بې ملا تیره ژوی چې د نيورون يوه حجره په کې وپېژندل شوه، هغه په «ميډيزينيل ليچ» «هيوردو ميډيسينيل» (يو ډول چينجی دی) کې و.
د « nociceptors» په کارولو سره په سمندري سوېکه کې زده کړه او يادول، اپلاسيا بلل شوې ده. « Mollusk» نيورونونه کولای شي، چې زياتېدونکی فشار او د نسجونو زيان درک کړي.
د ساه اخستلو نظام
د بې ملا تیره ژويو د تنفسي نظام يو ډول پرانيستی تنفسي نظام دی، کوم چې له سپاډېريکل، ټراچيا (وچه مرۍ) او ټراچيول نه جوړ دی، کوم چې د ځمکې ارټوپوډونو نه ميتابوليک ګازونه نسجونو ته انتقال او همدا ګازونه له نسجونو بېرته لېږدوي. د خزنده ګانو په ډېرو لهتيبونو کې د «سپاډېريکل» وېش ډېر مختلف وي، خو په عمومي توګه ًد بدن هره برخه يوازې يوه جوړه سپاډېريکلز لري، هر يو يې له يوې خونې سره نښتی وي او له شا يې د ساه اخستلو يوه سلهه نلکه «ټراشيل» لري.
کرمانشاه ولسوالي
کرمانشاه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان کرمانشاه)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د کرمانشاه ښار دی. دا ولسوالي ۱٬۰۸۳٬۸۳۳ تنه نفوس لري. د کرمانشاه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
روم
روم(بايد د روم له ښار سره غلط نشي) په اروپا او کوچنۍ اسيا کې پرتې ځمکې ته اشاره کوي چې د یو څه مودې لپاره د روم جمهوریت ، روم امپراتورۍ ، او ختیځ روم امپراتورۍ (بیزانتیم) په لاس کې وې.
معمولا، په پخوانیو عربي او اسلامي سرچینو کې، روم د آسیا کوچنیو ځمکو (ترکیه یا اناتولیا) ته اشاره کوي. د مدیترانې سمندر یو له عربي نومونو څخه چې د جنوبي آسیا په کوچنیو برخو کې موقعیت لري، "بهرال روم" دی چې معنی یې د "روم سمندر" دی. لومړني رومیان د لاتیني ژبو قومونو یوه څانګه وه چې شاوخوا دوه زره کاله دمخه له مرکزي اروپا څخه اېټالیا ته مهاجر شوي. د 1000 BC په شاوخوا کې، کوچیان او کوچیان روما د لاتیم د زرخیز میدان په شمالي څنډه کې د بادي تیبر سیند په اوو ټیټو غونډیو کې د کلیو په جوړولو سره یوځای اوسیدل پیل کړل.
د روم نوم د سلجوقی دورې او بیا د عثماني امپراتورۍ په جریان کې د ختیځ روم امپراتورۍ له ړنګېدو وروسته هم کارول کېده.
په شاهنامې کې روم
روم یو له لومړنیو هېوادونو او تمدنونو څخه دی چې په شاهنامې کې یې یادونه شوې، چې د ایران او توران څخه وروسته په ښکاره توګه یادونه شوې، او لومړی واکمن یې د سلیم په شاهنامې کې دی. د روم ځمکه سلیم ته د فریدون نیایش لخوا ټاکل شوې وه. منوچهر اوس د سیور له وژنې وروسته د سلیم په لټه کې دی، او ناپاک سلیم الانان دیج ته وتښتېد، مګر هلته د قارن رزمجو او ګرشاسپ - پیلان له خوا ونیول شو، او ټوله میدان، دیمان او سمندر په وینو پوښل شوی و. د تل په څېر شاه روم په ساحل کې د کلا د ننوتو لپاره کومه کښتۍ یا بېړۍ ونه موندله او منوچهر یې په دې جام کې ونیو.
د شاه روم مړینه
کله چې سلم د بحر غاړې ته ورسېد، هغه وليدل چې پوځ وژل شوی او د کلا دننه د جسدونو څخه تېرېدل ورته ګران وو، منوچهر سالار نو (پور پشان) او د فريدون جانشين هغه ته نږدې شول او د عرج د غچ له اخيستلو مخکې يې ورته يادونه وکړه. بردار د تاج او تخت په خاطر وواژه او اوس چې تا تاج موندلی، نو ولې تښتې؟ تنګتانګ د سر په څټ کې سالم ته نږدې شو او په یوه ضربه سره یې سر له بدن څخه جلا کړ تر څو د جال په څیر فریدون ته ولیږدول شو. اوس فریدون د دریو ماشومانو سرونه څنګ ته کېښودل.
د روم پوځ د رمې په څیر په میدانونو، بحرونو او غرونو کې خوار شوی و، د لښکرو څخه یو یې د پاک دماغ او هوښیار سړی په توګه وټاکل شو چې په دواړو ایراني ژبو پوهیږي د رومیانو استازی راغی. منوچهر وویل چې موږ ټول د هیواد مالداران او بزګران یو، جنګ ته اړ شو، اوس ټول د شاه منوچهر خادم خادمان یو، د هغه د حکم اطاعت کوو. که پاچا اجازه ورکړي، موږ به د لښکر مشران او مشران هغوی ته وسپارو.
پای ليکونه
وېشنيزه:د روم امپراطوری وېشنيزه:رم ام وېشنيزه:رومیان وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:قسطنطينيه
جنرال توشوو
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> جنرال توشوو د بلغاریا د دوبریچ په ولایت کې یو ښار دی چې په 2001 مېلادي کال کې يې نفوس د 8,042 تنه و.
سرچینې
وېشنيزه:بلغاريايي ژبه وېشنيزه:بلغاريا ښارونه وېشنيزه:بلغاريا وېشنيزه:بلغاريايي وګړي وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي شورا وېشنيزه:اروپايي تولنه وېشنيزه:اروپا او کډوالي وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اروپايي اتحاديه
سایوتومه او پرنسیپ
سایوتومه او پرنسیپ یاهم (سایوتومه) په پرتکالي República  de São Tomé e Príncipe) د ګینه خلیج او افریقا لویه وچه کې پروت له ټاپوګانو جوړ هیواد دی. پلازمینه یې سایوتومه او رسمی ژبه یې پرتګالي ده، سایوتومه او پرنسیپ هیواد ۹۶۴ کیلومتره مربع مساحت او ۰۰۰'۱۵۷ زره وګړي لري. نوموړی هیواد په ۱۲ د جون ۱۹۶۵م کال له پرتګال نه خپله خپلواکی ترلاسه کړی.
جغرافیه
په اطلس سمندر کې پراته ټاپوګان سایوتومه او پرنسیپ له یوبل څخه کابو ۱۴۴ کیلومتره فاصله لري.
پیرهونیزم
پیروهنیزم(پیرهوپلوي)د فلسفي شکاکیت یو فکري مکتب دی چې له میلاد نه مخکې په څلورمه پېړۍ کې یې د پیرهو له خوا بنسټ کېښودل شو. دا مکتب د سکستوس امپریکوس د ارزښتناکه کارونو له امله ډېر مشهور دی چې له میلاد نه مخکې د دویمې پېړۍ په وروستیو او د درېیمې پېړۍ په لومړیو کې یې لیکنې کولې.
تاریخچه
د الیس اوسیدونکی پیرهو (۳۶۰ – ۲۷۰ کاله مخکې له میلاد نه) او د هغه ښوونکی اناکزارکاس، ‌ډیماکریتوس پلوه دواړو فیلسوفانو، د لوی سکندر له پوځ سره هند ته سفر وکړ چې ویل کېږي، هلته هغه له مجوسیانو او د هند له بربڼډ پلوه فیلسوفانو سره زده کړې کړې او په دې ځای کې د بودایي لارښوونو، په ځانګړې توګه د خلقت د درېو نښانو تراغېز لاندې راغلی دی. یونان ته په راستنېدو سره، پیرهو د فلسفې نوې کرښه پیل کړه چې د پیرهونیزم په نوم یادېږي. د پیرهو لارښوونې د هغه د زدکوونکي، تیمون د فیلوس اوسېدونکي، له خوا و لیکل شوې چې د هغه ډېرۍ آثار له منځه تللي. پیرهونیزم د فکري مکتب په توګه له میلاد څخه مخکې په دویمه پېړۍ کې د انیسیدیموس له خوا بېرته را ژوندی او بنسټ یې بیاځلې کېښودل شو. د پیرهونیزم په دې پړاو کې چې په انیسیدیموس پیل کېږي او د لړغونې زمانې وروستي پیرهونیست ساتونیسوس ته رسېږي، ډېری د "نوي پیرهونیزم" په نوم یادېږي. نور کسان بیا د "نوي پیرهونیزم" اصطلاح عصري پیرهونستانو لکه رابرت فوجلین ته کاروي.
فلسفه
پیرهونیزم د فلسفي شکاکیت تر ټولو پخوانۍ لوېديځه بڼه ده. د یوناني دود د نورو فلسفو، لکه: ستویسیزم، پیریپاتیتزم (د ارستو فلسفه) او ایپیکوریانیزم (د تجمل فلسفه)، سره یو ځای یودیمونیا (غوره روحیه) د پیرهونیستي فلسفي د ژوند موخه ده. د پیرهونیستانو له قوله، د ناڅرګندو موضوعاتو په اړه (د بېلګې په توګه، عقیده) د یوه کس نظر دی چې د غوره روحیې د درلودلو مخه نیسي. د ایپیکوریانیزم په اړه، پیرهونیزم د رواني آرامتیا لاسته راوړل (د برابرۍ حالت) د غوره روحيې د لاسته راوړلو د لارې په توګه ګڼي. رواني آرمتیا ته د ذهن د راګرځولو لپاره پیرهونیزم د ټولو ناڅرګند فرضیو په اړه د قضاوت ځنډ (epoché) وړاندې کوي. پیرهونیستان په دې اړه انکار کوي چې د سخت درېځه لیدلوري پیروان - چې د پیرهونیزم ټولې مخالفې فلسفې په کې ګډون لري - د ناڅرګندو موضوعاتو په اړه حقیقت موندلی دی. د هرې نا څرګندې موضوع لپاره، پیرهونیست د دې په اړه او په وړاندې په داسې ډول دلیلونه وړاندې کوي چې، یوه موضوع پای نه لري، نو په دې توګه باور ځنډوي چې د رواني آرمتیا یا اتراکسیا لامل کېږي.
لکه څنګه چې د پیرهونیزم موخه غوره روحیه ده، له دې امله د معرفت پېژندنې د استدلال، په ځانګړې توګه د معیار مسئله او په لویديځ کې د لومړي فلسفي مکتب په توګه چې له کُل څخه جز ته استدلال د ستونزې د تشخیص او د مونشهاوزن د دری ګونې فلسفي لیدلوري په برخه کې خورا مشهوره ده.
پیرهونیستان (یا پیرهونیستي کړنې) په درېو نورو برخو، لکه: افیتیک (د پریکړې ځنډ)، زیتیتیک (لټوونکي) یا اپوریتیک (تکذیب کوونکي) باندې وېشل کېږي.
کړنې (عمل)
د پیرهونیستي کړنو موخه د پریکړې ځڼد دي. په دې کې بنسټیزه کړنه د استدلال په وړاندې د استدلال کارول دي. په دې کې د مرستي لپاره، پیرهونیستي فیلسوفانو انیسیدیموس او اګریپا د استدلالونو یوه ټولګه را منځ ته کړه چې د "اصولو" یا "استعارو" په نوم یادېږي.
د انیسیدیموس لس اصول
انیسیدیموس د لسو اصولو چې د انیسیدیموس د استعارو په نوم یادېږي، را منځ ته کړې دي. دا معلومه نه ده چې هغه خپله دا استعارې ترتیب کړې که یې د پخوانیو فیلسوفانو له آثارو تنظیم کړې دي. سکستوس امپریکوس دا اصول پخوانیو فیلسوفانو ته اړوند ګڼلې دي. لوریتیوس دا د انیسیدیموس اړوند ګڼلې دي. د پلوتراک له منځه تللی اثر (د پیرهو د لسو اصولو په اړه) داسې ښکاري چې، دا اصول پیرهو ته اړوند ګڼي. دا استعارې د پریکړې د ځڼډ لپاره دلیل وړاندې کوي، چې په لاندې ډول دي:
دا لس اصول په درېو نورو لوړو اصولو پورې تړاو لري:
دا دری د اړیکې په اصولو پورې اړه لري.
د اګریپا پنځه اصول.
دا استعارې یا اصول د سکستوس امپریکوس له خوا د پیرهونیزم په طرحه کې وړاندې شوي دي. د سکستوس په وینا، هغوی یوازې له وروستیو شکاکیانو سره تړاوړ لري او د دیوجینس لایرتیوس له خوا د اګریپا اړوند ګڼل شوي دي: د اګریپا پنڅه استعارې په لاندې ډول دي:
"د شخړو څخه د ترلاسه شو اصولو په بنسټ، موږ وینو چې د وړاندیز شوې موضوع په اړه د نه منلو وړ اختلاف په عادي ژوند او د فیلسوفانو ترمنځ شتون لري. له دې امله موږ د هېڅ شي د ټاکلو یا مدیریت کولو وړتیا نه لرو، او موږ د پرېکړې له ځنډ سره مخامخ کېږو. د لایتناهي تسلسل څخه په اخستل شوې تګلاره کې، موږ وایو چې هغه څه چې د وړاندیز شوي موضوع لپاره د قناعت د سرچینې په توګه وړاندې کېږي، په خپل ذات کې بلې سرچینې ته اړتیا لري، چې هغه پخپله بلې ته اړتیا لري، او همدارنګه دا لړۍ تر لایتناهي پورې دوام کوي، نو زموږ لپاره د یو شي د ثابت کولو په اړه د پیل هېڅ کوم ټکی شتون نه لري او دا د پرېکړې د ځنډ لامل کېږي. لکه څنګه چې موږ پورته وویل، له نسبي حالت څخه په اخستل شوې تګلاره کې شته شی ښکاري چې د پرېکړه کوونکې موضوع سره او د هغې سره د یوځای مشاهده شوو شیانو سره په یو ډول تړاو ولري، مګر موږ د هغه څه په اړه پرېکړه ځنډوو چې په خپل طبیعت کې سره ورته وي. موږ د فرضیې څخه تګلاره هغه وخت لاس ته راوړو چې سخت دریځه مفکوره، په لایتنهاهي توګه په اند کې نیولو سره، له هغه څه پیل وکړي چې دوی یې ثابت نه کړي خو د ساده فرضیې په اند کې نیولو او د امتیاز لپاره بې ثبوته ادعا وکړي. متقابل حالت هغه وخت رامنځ ته کېږي چې هغه څه چې د څېړونکي شي د تایید کوونکي په توګه کار کوي، باید د څېړونکي شي له خوا قانع کوونکی وګڼل شي، نو بیا، کله چې یو و نه شي کولای بل ثابت کړي، موږ د دواړو په اړه پرېکړه ځنډوو."دې پنځو استعارو ته په اشاره سره، چې لومړی او دریم یې د انیسیدیموس د پخوانیو لسو اصولو للنډیز دی. درې نورې په پیرهونیست نظام کې پرمختګ په ګوته کوي، چې د حس د خطا او د میتافیزیک (له طبیعت نه پورته) او مطلقو شرایطو له نظر څخه اخستل شوي دي.
د ویکتور بروچارد له قوله "پنځه استعارې د شکاکیت ترټولو بنسټیز او خورا کره جوړښت ګڼل کېږي چې تر اوسه وړاندې شوې دي. یا دوی لا تر اوسه بې سیاله پاتې دي."
د کړنې شرایط
د پیرهونیست د پریکړو بهیر د هغه د شرایطو پر بنسټ را منځ ته کېده چې پیرهونیستان یې د عمل د شرایطو په توګه په ګوته کوي او له باور څخه پرته د ژوند له عادي رژیم سره سم حواس د لاندې مواردو په بنسټ په نظر کې نیسي:
شکاکې ویناوې
پیرهونیستانو ډېری ویناوې (په یوناني ΦΩΝΩΝ) ترتیب کړې ترڅو له کارپوهانو سره مرسته وکړي چې خپل ذهنونه د پریکړې ځنډ ته را واړوي اوهغه په لاندې ډول دي:
وحدت
وحدت  (انگرېزي: Vahdat ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 44,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 49,100 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په RRS ولايت کې موقعيت لري. او همدارنګه وحدت یو عربي کلمه ده چي یووالي ته وایي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
د بروکسل (ښار )
د بروکسل ښاروالۍ ( فرانسوي : Bruxelles یا Ville de Bruxelles ) د بلجیم پلازمینه ده، د فلیمش ټولنې ، د فرانسې ټولنې او د بروکسل پلازمینه سیمه ده. ښاروالۍ شاوخوا 180,000 اوسیدونکي لري ، چې شاوخوا دریمه برخه یې په تاریخي پینټاګون کې ژوند کوي ، شاوخوا نیمایي یې په شمالي  لوري کې ، د لاکن ، نیدر-اوور-هیمبیک او هیرن په ولسوالیو کې او پاتې نور یې د لوېزالان واټ شاوخوا شاوخوا سیمو کې, ترکامېرېنبس (په ګډه د سویلي توسیع ) ,په ختیځ توسیع کې،  اوپه  اوروپا ېې برخه  کې چې لویه برخه یې هم په ښاروالۍ پورې اړه لري ژوند کوي. د بروکسل ښاروالۍ د نفوس له مخې په بلجیم کې پنځمه لو یه ښاروالۍ ده. د بروکسل - د پلازمینې ټوله سیمه ، چې ډیری وختونه په ساده ډول د بروکسل په نوم یادیږي ، په ټولیزه توګه 19 ښاروالۍ لري چې شاوخوا 1.2 ملیون اوسیدونکي لري. ښاري ساحه ، او د ښار شاوخوا سېمو په  ګډون، له 1.8 ملیون څخه ډیر اوسیدونکي لري، چې دا په هیواد کې ترټولو لوی  ښار راځي.
ایتمولوژي
د ځای نوم "بروکسیل" د "Bruocsella" (په فرانسوي کې: bruoc + sella ) څخه راځي، " Broekzele "  چې تصفېه ېې کړې  نو  بروک    زیله  ویل کیږي
تاریخ
بروکسل مخکې دسیند په یوه ټاپو کې د یوې لوې کلا په څېر وو  کله چې ښار پراخ شو، د ښار لومړی دیوال یی جوړ شو چې ځینې برخې یې لا اوس هم شتون لري خو دا ډیر ژر ډیر کوچنی ثابت شو او د دوهم پنټاګون ښار دیوال جوړ شو چې پدې کې اوه غونډۍ شاملې وې: کوډنبرګ ، سینټ-میشیلزبرګ، وارموسبرګ ، کونسټبرګ ، سینټ پیټرزبرګ، سبلون او بوټانیکل باغ  د دې دویم دیوال څخه، یوازې د هالیپورټ برج د ځمکې څخه پورته پاتې دی د منتوف میټرو سټیشن د جوړولو په جریان کې د ځمکې لاندې نور استنادي دیوالونه هم وموندل شول.
ښار په پرله پسې ډول د دغه لاندې ښارونو د پلازمېنې په توګه وکارول شو : د برابانټ دچي ،  اوولس والیتونه ، سویلي هالینډ ، د هالنډ انګلستان (د امستردام سره یوځای) ، بلجیم ، فلیمش ټولنه ، فرانسوي ټولنه او د بروکسل - پلازمینې سیمه او دا دی اوس د اروپايي ټولنې اداري مرکز دی.
د ډیموګرافیک پراختیا
ټول تاریخي معلومات اوسنۍ ښاروالۍ ته اشاره کوي، پشمول لایکن، هارین او نیدر-اوور-هیمبیک.
بروکسلشهرت  نړی د بهرنيو وګړو راتګ او د بلجیم وال  او د فلانډرز او سيمو والودینورو  انو او اوسیدونکو لوی شمیر ه ، لاهم داصلي اوسېدونکي  بروکډیر کم لیدل کیږي ندلیبروکسل اصلي اوسېدونکو  دوی حتی یو ځانګړی نوم تی اسه کړ. د مثال په توګه، کیټجي د بروکسل اصلي اوسیدونکپه بروکسل ی دی چې زیږیدلی او هلته د خپلو والدینو سره یوځای لوی شوی. یو زینیک هم هلته زږخو یدلی و، مګوازې‌یا پمور ( د والدينو څخه یو)لار لري چې کولی شي خپل ځان کیټجاو بل ووایي. د دوی ژبه ځانګړنه ده. د بروکسل اصلي ژبه د برابانټی ژبه ده. په ژب هغې ژبې کې، دا د فرانسوي څډیریېپپور کړي ور مو او دیې  هاېند ډي کلمو فرانسلتر اثر لاندې راغلي. خص شوی. دا د منځينژبې ي هالنډ ژبې د محلي ډول څخه رامینځته شوی چې په مینځنۍ پیړۍ کې وی ي د بروکسل ډوکفرانسوي یده. دل هم تچې وغی لري. داي د هالنډ څیری پ پور کړيکلمې لري او تلفظي ژبې د هالنډ لخوا اغیزمن شوي. په بروکسل کې د دوو رسمي ژبو کارولو په اړه نور معلومات د بروکسل - پلازمینې سیمې په مقاله کې موندل کیدی شي.
جوړښت
د ښار شورا د PS ، Groen - Ecolo ، Défi او Change.brussels څخه جوړه ده (د sp.a شاوخوا سیمه ایز لیست).
لاندې کسان د بورډ غړي دي:
د 1976 راهیسې د محلي ټاکنو پایلې
ټاکنې هر شپږ کاله وروسته د اکتوبر په دویمه یکشنبه ترسره کیږي.