cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روغتیا په افغانستان کې
لنډه کتنه
په افغانستان کې د روغتیايي کارکوونکو د شمېر کمښت؛ له ۱۹۷۸ زکال راهیسې د جګړې او همدارنګه په دغه برخه کې د زده کړو په موخه د ډېرې لږ پانګونې، کډوالۍ، د زېربناوو او تجهیزاتو د کمښت او همدارنګه روغتیايي کارکوونکو ته د لږ معاش د ورکړې له امله دی. د دغې موضوع په وړاندې په نورو ننګونو کې د کاري پرمختګ په موخه د فرصتونو نشتوالی، د کارکوونکو غیابت، ګرځند توب او کمزوری مدیریت شاملېږي. ورته مهال کلتوري او ټولنیزو- اقتصادي موانعو او همدارنګه د جنسیتي او جغرافیايي تعادل نشتوالي په ټولیزه توګه د روغتیايي کاري قوې په کمښت کې مرسته کړې. د یوې نړیوالې نمونې پر بنسټ، ډیری روغتیايي کارکوونکي (په ځانګړې توګه متخصصین او ښځینه ډاکټرانې) غوره بولي چې د ژوندانه حد اقل غوره معیارونو ته د لاسرسي په موخه په کابل او یا هم نورو لویو ښارونو کې کار وکړي. ورته مهال د هېواد په یو شمېر برخو کې د نجونو د زده کړو محدودونکې پالیسۍ هم د روغتیايي کارې قوې پر تولید اغېز لري؛ آن تر دې چې نن ورځ په ټول افغانستان کې د نجونو په زده کړو بندیزونه لګېدلي دي.
سرطان
هر کال شاوخوا ۱۵۰۰۰ افغان وګړي د سرطان ناروغۍ د بېلابېلو ډولونو له امله مري.
د زړه سوری والی
ویل کېږي چې د ۲۰۲۳ زکال تر لومړیو پورې شاوخوا ۱۱۰۰۰ افغان ماشومان د زړه د مادرزادي نیمګړتیا له ناروغۍ سره مخ شوي، دغې ناروغۍ ته په معمول ډول د زړه سوری والی ویل کېږي.
ژیړی
په افغانستان کې د حفظ الصحې په برخه کې نیمګړتیاوې لامل ګرځي چې ډیری افغان وګړي د ژیړي (هیپټایټس اې) له ناروغۍ سره مخ شي؛ دغه ناروغي له ناپاکه خوړو او د څښاک له ناپاکه اوبو څخه سرچینه اخلي چې د کنالیزاسیون د سیسټم د نشتوالي له امله د فاضله موادو په واسطه ککړېږي. دغه ناروغي د صفرا د کڅوړې کارکړنه زیانمنوي. په نښو کې یې د رنګ ژېړوالی، ستړیا او د اشتها له لاسه ورکول شاملېږي، په داسې حال کې چې یو شمېر کسان یې له امله په اسهال هم اخته کېږي. دغه علایم د انسان وجود ته د هیپټایټس اې وایرس له ننوتو وروسته له ۲ تر ۶ اونیو پورې مالومېږي.
تور ژېړی
د تور ژېړي (هیپټایټس سي) وایرس د وینې پر مټ لېږدېدونکی وایرس دی چې له امله یې ګڼ شمېر نورې ناروغۍ رامنځته کېږي او ډیری مهال د ناروغ د مړینې لامل هم ګرځي. د دغې ناروغۍ وضعیت د افغانستان په ګډون د منځني ختیځ په ډیری هېوادونو کې په سمه توګه څرګند نه دی. په دغه هېواد کې د لسیزو لپاره سیاسي نارامۍ او وسله والې شخړې او همدارنګه د نشه یي توکو مخ پر ودې صنعت لامل ګرځېدلی څو د تور ژېړي په ګډون د وینې له لارې د لېږدېدونکو ګڼ شمېر نورو ناروغیو څخه د خلکو د زیانمنېدو کچه لوړه شي. داسې ښکاري چې د افغانستان شاوخوا یو فیصد وګړي د تور ژیړي وایرس په خپله وینه کې لري. تور ژیړی تر ډېره پورې د هغو کسانو ترمنځ شتون لري چې په تزریقي بڼه مخدره توکي کاروي. له همدې امله له دغې ناروغۍ څخه د مخنیوي هڅې باید تر ډېره په نشه یي توکو باندې د روږدو کسانو او بندیانو ترمنځ د روغتیايي خدمتونو په پراختیا تمرکز ومومي. ورته مهال د یو ځل کارېدونکو پیچکاریو د ګټنې اړوند د روغتیا د نړیوال سازمان د لارښوونو پلي کول کولای شي د تور ژیړي او همدارنګه د وینې پر مټ د لېږدېدونکو نورو وایرسونو په کمښت کې پام وړ ونډه ولري.
ایډز
په افغانستان کې د اېډز د ناروغۍ د شتون کچه ۰.۰۴ سلنه ده. په افغانستان کې د ایډز ناروغۍ د کنټرول د ملي پروګرام پر بنسټ په ۲۰۰۸ زکال کې د ایډز ناروغۍ ۵۰۴ پېښې ثبت شوې. دغه شمېره د ۲۰۱۲ زکال تر پایه پورې ۱۳۲۷ تنو ته ورسېده. د افغانستان د عامې روغتیا وزارت اعلان وکړ چې ډیری دغه ناروغان د تزریقي نشه یي توکو کاروونکي دي چې ۷۰ سلنه یې نارینه، ۲۵ سلنه یې ښځې او ۵ سلنه نور یې ماشومان دي. دغه ناروغان په کابل، کندهار او هرات ولایتونو کې و چې د نورو ولایتونو په پرتله له دغه ولایتونو څخه ډیری کسان ګاونډیو هېوادونو او نورو بهرنیو هېوادونو ته سفرونه کوي. په ۲۰۱۲ زکال کې په قندهار ولایت کې د دغې ناروغۍ د ۲۲ پېښو راپور ورکړل شو. د ایډز له ناروغۍ څخه د مخنیوي د مرکز مشر ډاکټر همایون رحمن وویل چې دوی د وینې د ۱۳۲۰ نمونو په ازموینه کې د دغې ناروغۍ ۲۱ مثبت موارد لرلي دي. له دغو ۲۱ ناروغانو څخه ۱۸ تنه یې نارینه او ۳ یې هم ښځې وې چې له خپلو مېړونو څخه په دغې ناروغۍ اخته شوې وې. هغه څرګنده کړه چې د څلورو ناروغانو وضعیت په تر ټولو بد حالت کې دی چې بیا یې درې تنو خپل ژوند له لاسه ورکړ. د دغې ناروغۍ تر ټولو اصلي منبع هغه پیچکارۍ وبلل شوې چې په نشه یې توکو اخته کسانو به ترې ګټنه کوله. په دغه هېواد کې په نشه یي توکو روږدي ۲۳۰۰۰ کسان نشه یي توکي د پیچکارۍ پر مټ خپل وجود ته تزریق کوي. په ۲۰۱۵ زکال کې په افغانستان کې د ایډز په ناروغۍ د اخته کسانو شمېر ۶۹۰۰ تنو ته ورسېد چې له امله یې ۳۰۰ تنو خپل ژوند هم له لاسه ورکړ.
د مور او ماشوم مړینه
افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې له ډېر مهال راهیسې د مور او ماشوم د مړینې له ستونزې سره لاس اوګرېوان دی. په پیل کې دغه هېواد په پرېمانه کچه د مور او ماشوم له مړینې سره مخ و، په داسې توګه چې په ۱۹۸۰ زکال کې په هرو ۱۰۰۰۰۰ ژوندیو زیږونونو کې ۱۶۴۰ موارد یې د مړینې موارد و، خو دغه شمېره په ۲۰۱۳ زکال کې ۴۰۰ ته راښکته شوه.
شری
د ۲۰۲۲ زکال پر مهال په ټول افغانستان کې د شري د ناروغۍ له امله د ۳۸۰ ماشومانو د مړینې راپور ورکړل شوی. ورته مهال شاوخوا ۷۵۰۰۰ نور ماشومان په همدغې ناروغۍ اخته دي چې له امله یې د دغې ناروغۍ له خپرېدو څخه د مخنیوي په موخه د واکسیناسیون پروګرام دوام لري.
سل
سل (توبرکولوز) په افغانستان کې یو له بومي ناروغیو څخه ده چې هر کال د ۷۶۰۰۰ څخه زیات کسان په دغې ناروغۍ اخته کېږي.
دغه ناروغي په افغانستان کې د عامې روغتیا پر وړاندې لویه ستونزه بلل کېږي. په ۲۰۰۷ زکال کې ۸۲۰۰ تنو د دغې ناروغۍ له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ؛ په ۲۰۰۹ زکال کې د توبرکلوز د کنټرول په برخه کې د روغتیا د نړیوال سازمان راپور پخلی وکړ چې هر کال په افغانستان کې۴۶۰۰۰ کسان په دغې ناروغۍ اخته کېږي. په دې ترتیب سره افغانستان له سل ناروغۍ څخه د زیاتو اغېزمنو هېوادونو په کتار کې ۲۲م ځایګی خپل کړ.
امیر سلطان احمدي
امير سولتان احمدي یو ایراني لوبغاړی او طنزیه غږونکی دی چې د ایران له وتلو ګوډاګيانو څخه دی. هغه په کلاه ګرمزي کې د پی امیه زی لوبیدو لپاره پیژندل شوی.
قلعه‌گنج ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
په چین کې بشري حقونه
په چين هېواد کې بشري حقونه په دوره یي توګه د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د کميټې تربیا کنتې لاندې راځي چې د هغې په اړه ډېری د چين د ولسي جمهوريت حکومت او بېلا بېلو بهرنیو دولتونو او د بشري حقونو بنسټونو اختلاف ځرګند کړی دی. د چین حکومتي چارواکي، د هغوی ملاتړي او داسې نور، د بشري حقونو د نقض پر وړاندې د خویندیتوب لپاره د شته تګلارو او پلي کوونکو اقداماتو د بسنې ادعا کوي. خو د نورو هېوادونو چارواکي (لکه د امریکا متحده ایالاتو بهرنیو چارو وزارت، د کاناډا د بهرنیو چارو وزارت)، نړیوال غیر دولتي بنسټونه (انجیوګانې) په چین کې د بشري حقونو سازمان او د بښنې نړیوال سازمان، اتباع، وکیلان او په هېواد کې دننه مخالفین وايي چې د چین په خاوره کې چارواکي په منظمه توګه محدودیتونه را منځ ته کوي او دا ډول سرغړونې تنظیموي.
جیانګ تیانګ د دولت له نیوکه کوونکو څخه د دفاع په برخه کې تر ټولو مشهور زنداني شوی مدافع وکیل دی. د ۷۰۹ ځپلو په نوم په سخت دریځه اقدام  کې چې په ۲۰۱۵ ز کال کې پیل شو، د جیانګ په ګډون له ۲۰۰ څخه ډېر وکیلان، حقوقي مرسته کوونکي او فعالان نیول شوي او یا توقیف شوي دي.
خپلواکه غیر دولتي بنسټونه لکه د بښنې نړیوال سازمان او د بشري حقونو د څار سازمان او همدارنګه بهرنۍ دولتي ادارې لکه د امریکا متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت، په دوامداره توګه د اتباعو او نورو وګړو د وینا، خوځښت او دین له ازادۍ څخه د چین د حکومت د سرغړونو په اړه شواهد وړاندې کړي دي. د چین حکومتي چارواکي بیا بشري حقونه په بل ډول داسې تعریفوي چې د ملي دود او د هېواد د پراختیا له کچې سره سم په هغه کې اقتصادي، ټولنیز او سیاسي حقوق شامل دي. د چین هېواد چارواکي د دې تعریف پر بنسټ ادعا کوي چې بشري حقونه د ښه کېدو په حال کې دي. خو دوی د ډېری هېوادونو او بنسټونو له خوا وړاندې شوي تعریفونه نه مني. د چېن هېواد سیاستوالو په دوامداره توګه ټینګار کړی چې د دې هېواد له اساسي قانون سره سم، "څلور اساسي اصول" د تابعیت حقونه له پامه غورځوي. د چین هېواد چارواکي د څلورو اساسي اصولو لومړیتوب د هغو کسانو د نیولو لپاره قانوني اساس ګڼي چې د حکومت په وینا، د دې اصولو د را پرځولو هڅه کوي. بل پلو هغه چينايي اتباع چې د چارواکو په اند، د دې اصولو سره سم عمل کوي، اجازه لري چې له ټولو هغو حقونو څخه خوند واخلي چې د دې هېواد له تابعيت سره تړلي دي، په دې شرط چې دوی په بل ډول له قوانينو سرغړونه ونه کړي.
په چین کې د بشري حقونو ډېری ډلو د حکومت د ناسم چلند له امله د بشري حقونو ستونزې افشا کړې دي چې د مرګ سزا، د یو ماشوم درلودلو پالیسي (چې په ۲۰۱۵ ز کال کې مخکې له لغوه کېدو، یوازې د توکمیزو لږکیو لپاره استثنا وه) د تبت سیاسي او حقوقي وضعیت او په چین کې د مطبوعاتو د ازادۍ په اړه بې غورۍ په کې شاملې دي. د اندیښنو نورې برخې د بشري حقونو د قانوني رسمیت نشتوالی او د یوې خپلواکې قضایي قوې، د قانون واکمنۍ او قضایي چلند له نشتوالي څخه دي. د کارګرانو د حقوقو سخت کمښت (په ځانګړي توګه د هوکو سیستم چې د کډوالو کارګرانو د خوځښت ازادي محدودوي)، د چین د کمونست ګوند له واکمنۍ بهر د خپلواکو کارګري ټولنو نشتوالی، د کلیوالي کارګرانو او توکمیزو لږکیو پر وړاندې د تبعیض ادعاوې، د دیني ازادۍ نشتوالی چې د حقوقو بنسټونه یې د عیسویانو، تبتي بودایانو، د ایغور مسلمانو او د فالون ګونګ د مذهبي ډلو ځپل په ګوته کوي، د بشري حقوقونو نورې ستونزې دي. د چين ځينې فعالې ډلې لکه په چين کې د بشري حقونو بنسټ، د چين د بشري حقونو د ملاتړو بنسټ او د چين د بشري حقونو د حقوق پوهانو د انديښنې ډله هڅه کوي چې دغه ازادي پراخه کړي. د چین د بشري حقوقو مدافع وکیلان چې د دې ستونزو اړوند قضیې څاري ډېری له ځورونې له وکالت څخه د محرومیت او نیولو له ګواښونو سره مخ دي.
د بښنې نړیوال سازمان د ۲۰۱۶/۲۰۱۷ ز کال د راپور له مخې، حکومت د ملي امنیت په اړه د یو لړنویو قوانینو وضع کولو او تصویب ته دوام ورکړ چې د بشري حقونو د خوندیتوب پر وړاندې یې جدي ګواښونه را منځ ته کړي دي. د تیر کال په اوږدو کې په ټول هیواد کې د بشري حقونو د مدافع وکیلانو او فعالانو پر وړاندې سخت دریځه اقداماتو دوام درلود. فعالان او د بشري حقونو مدافعین په دوامداره توګه له څارنې، ځورونې، ډارولو، نیولو او بندي کېدو سره مخامخ کېدل. راپور وړاندې کاږي چې پولیسو د بشري حقونو ملاتړي له رسمي توقیف ځایونو بهر توقیف کړي او ځینې وختونه وکیل ته له لاس رسي پرته اوږدې لپاره بندیان شوي او د شکنجې او نورو ناوړه چلندونو له ګواښ سره یې مخامخ کوي. کتاب پلورونکي، خپرونکي، فعالان او یو ژورنالیست چې په ۲۰۱۵ او ۲۰۱۶ ز کلونو کې په ګاونډیو هیوادونو کې تري تم شوي وو په چین کې په توقیف کې پیدا شول چې د چین هېواد د قانون پلي کوونکو ادارو په اړه یې اندیښنې رامنځ ته کړې چې ګواکی د قانوني نظام له واک څخه بهر کړنې ترسره کوي.
د ۲۰۲۰ ز کال په جون میاشت کې، د ملګرو ملتونو شاوخوا ۵۰ خپلواکو کارپوهانو د چین د حکومت له خوا د «بنسټیزو ازادیو» د ځپلو په اړه پراخې اندېښنې څرګندې کړي. هغوی د وګړو ټولیز ځپل، په تیره بیا پر مذهبي او نژادي لږکیو او د مدافع وکیلانو، څارنوالانو او د بشر د حقونو د مدافع وکیلانو تر نیولو پورې یو لړ مسایل په ګوته کړي وو. هغوی همداشان «د پولیسو له خوا د بې سارې زور له کارولو خوندیتوب، د لاریونوالو پر وړاندې ادعا شوې د کیمیايي توکو کارول، د پولیسو په تهاڼو کې پر نیول شویو ښځینه لاریونوالو باندې ادعا شوې جنسې ځورونه او تیری او ادعا شوې د روغتیايي کارکوونکو ځورونه» هم په کلکه سره رد کړې ده.
حقوقي نظام
د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ لسیزو د وروستیو قانوني سمونونو را په دې خوا، د قانون د حاکمیت د منلو او د محکمو د عصري نظام را منځ ته کولو لپاره د چین کمونست ګوند په رسمي توګه ګامونه پورته کړي. زرګونه نوي قوانین او مقررات یې په دې بهیر کې وضع کړي او د زیاتو حقوقي مسلکي کسانو روزنه یې پیل کړې ده. د قانون د حاکمیت پر مفهوم په اساسي قانون کې ټینګار شوی او د دې مفکورې د رواجولو لپاره چې د قانون له مخې اتباع خوندي دي، واکمن ګوند کمپاینونه پیل کړي دي. په عین حال کې، په اساسي قانون کې یو اساسي کمښت شته چې پر بنسټ یې کمونست ګوند ټینګار کوي چې واک یې له قانون څخه لوړ دی. په دې توګه، د قانون حاکمیت د اساسي قانون پر بنسټ تضمین کېږې خو په ورته وخت کې پر دې اصولو ټینګار کوي چې د کمونست ګوند رهبري له قانون څخه لوړ لومړیتوب لري. حتی ځینې چینایان خپله د اساسي قانون او قانوني واک څخه د ګمونیست ګوند مشرتابه د لومړیتوب په اړه یوازې ګونګ مفهوم اخلي.
له کمونست ګوند څخه قضايه قوه خپلواکه نه ده او قاضيان له سياسي فشار سره لاس او ګرېوان دي. په ډېرو حالاتو کې د شخصي ګوندونو کمیټې د قضایاوو پایلې حکم کوي. په دې توګه، کمونست ګوند د خپل نفوذ له لارې عملاً قضایه قوه کنترولوي. په نظام دې نفوذ یو داسې سیستم رامنځ ته کړی چې ډېری وختونه د قانون حاکمیت پر ځای د قانون په زور حاکمیت  چې د ( کمونست ګوند ځواک ته اشاره کوي)، مفهوم اخیستل کېږي. له دې سره، حقوقي نظام د مدني حقونو د خوندیتوب لپاره څه نه لري او ډېری وختونه د قضایي چلند په ټینګښت کې پاتې راځي. دا د قدرت له وېش سره په ټکر کې دی.
بهرني کارپوهان اټکل کوي چې په چین کې چې په ۲۰۰۰ ز کال کې په چین کې له ۱.۵ میلیون تر ۴ میلیون کسان بندیان وو. د چین حکومت بهرنیانو ته اجازه نه ورکوي چې د دې هېواد د جزا سیستم پلټنه وکړي.
د رونالډ ریګان ولسمشري
د متحده ایالاتو د ۴۰ م ولسمشر په توګه د رونالډ ریګان د واک دوره د ۱۹۸۱ ز کال د جنوري په ۲۰ مه نېټه د هغه له لومړۍ لوړې پیل او د ۱۹۸۹ ز کال د جنوري تر ۲۰ مې یې دوام وکړ. له کلیفورنیا ایالت څخه جمهوري غوښتونکی ریګان وروسته له هغه چې د ۱۹۸۰ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې برحاله ولسمشر جیمي کارتر ته په غوڅ اکثریت ماته ورکړه، واک ته ورسېد. څلور کاله وروسته د ۱۹۸۴ ز کال په ټاکنو کې هغه دیموکرات والټرمونډېل هم په غوڅ اکثریت مات کړ. د ریګان ځای ناستی د هغه مرستیال جورج.ایچ. ډبلیو بوش شو، هغه چې د ریګان په ملاتړ یې د ۱۹۸۸ ز کال ولسمشریزې ټاکنې وګټلې.
په کور دننه، د ریګان ادارې د پوځي لګښتونو او فدرال مقرراتو په راکمولو سره په لویه کچه د مالیاتو کمښت تصویب کړ. د هغه د ادارې اقتصادي سیاست چې د «ریګانومیکس» په نوم پېژندل کېږي، د اقتصاد د عرضې له اړخه یې الهام اخیست. د مالیاتو کمښت او د دفاعي لګښتونو زیاتوالی په بودیجه کې د کسر لامل وګرځېد، چې له امله یې د نوموړي د ولسمشرۍ پر مهال د فدرال پورونو کچه په پام وړ ډول لوړه شوه. ریګان د ۱۹۸۶ ز کال د مالیاتي اصلاحاتو قانون (چې مالیاتي کوډ یې د نرخونو په راکمولو او د څو مالیاتي معافیتونو په له منځه وړلو سره اسانه  کړ) او د کډوالۍ د اصلاحاتو او کنټرول قانون (چې د متحده ایالاتو د کډوالۍ په قانون کې یې پراخ بدلونونه رامنځته او درې میلیونه غیرقانوني کډوال یې له مخې معاف شول) یې لاسلیک کړل. ریګان د نورو ولسمشرانو په پرتله، د سترې محکمې د څلورو قاضیانو په ګډون ګڼ شمېر فدرال قاضیان وګومارل.
د ریګان بهرنی سیاست، په کلکه سره د کمونیزم ضد و، د هغه د عمل پلان چې د ریګان د دوکتورنیو په نوم پېژندل کېږي، موخه یې د سړې جګړې د پای ته رسولو په موخه په نړیوال ډګر کې د شوروي اتحاد د اغېز کمول و. د دغو دکتورینو له مخې د ریګان دولت د متحده ایالاتو د پوځي ځواک په زیاتولو لاس پورې کړ، د توغندیو دفاعي سیسټمونو ته یې وده ورکړه او په ۱۹۸۳ ز کال کې یې په ګرانادا برید وکړ چې د ویتنام جګړې له پای ته رسېدو وروسته د متحده ایالاتو ځواکونو لومړی تر ټولو لوی برید و. د دولت د ننه له یو شمېر ملیشه ډلو سره په ځانګړې توګه په جګړه ځپلې مرکزي امریکا او افغانستان کې د مرستې له امله چې د کیڼ اړخو دولتونو د چپه کولو په برخه کې یې هڅې کولې؛ جنجالونه رامنځته شول. په ځانګړې توګه هغه مهال چې په نیکاراګوا کې د دغه هېواد د سوسیالیست حکومت د چپه کولو په موخه د جګړه کوونکې کانټرا ملیشې ډلې سره د مالي ملاتړ په موخه  له ایران سره د ریګان د ادارې د وسلو پټه معامله افشا شوه؛ له ګڼ شمېر غبرګونونو او د یو شمېر دولتي چارواکو د استعفا لامل وګرځېده. ریګان په خپله دویمه ولسمشریزه دوره کې د شوروي اتحاد له مشر میخایل ګورباچوف سره د ښو اړیکو په لټه کې و او دواړو مشرانو د وسلو د کنټرول مهمه هوکړه، چې د INF هوکړې په نامه پېژندل کېږي لاسلیک کړه.
په ۱۹۸۹ ز کال کې د واک د پرېښودو پر مهال، رېګان ۶۸ سلنه محبوبیت درلود. د منلو دغه کچه د فرانکلن روزولت او وروسته د بیل کلینټون له کچې سره برابرېدله چې په معاصر مهال کې د واک پرېښودو پر مهال د یو ولسمشر د محبوبیت تر ټولو لوړه کچه ده. تاریخ لیکونکي او سیاسي پوهان په ټولیز ډول ریګان د منځنۍ کچې څخه د لوړ ولسمشر په توګه درجه بندي کوي. په عمومي بحثونو باندې د ریګان د اغېز او هم له امریکايي محافظه کارۍ څخه د نوموړي د ملاتړ له امله یو شمېر تاریخ لیکونکي د هغه د ولسمشرۍ مهال او له ولسمشرۍ وروسته  دوره، د ریګان د دورې په توګه توصیف کوي.
د سړې جګړې زیاتوالی
ریګان د کړکېچونو د کمولو له پالیسۍ (policy of détente) څخه په پر شا کېدو چې په ۱۹۷۹ ز کال کې په افغانستان باندې د شوري اتحاد له برید وروسته رامنځته شوې وه، سړې جګړې ته زور ورکړ. ریګان له دې وېرېده چې شوروي اتحاد به د متحده ایالاتو پوځي ځایګی ونیسي؛ له همدې امله د هغه ادارې هیله درلوده چې د پوځي لګښتونو زیاتوالی به د متحده ایالاتو پوځي مخکښتوب خوندي او د شوروي اتحاد د اقتصاد د کمزورتیا لامل به وګرځي. ریګان په پراخه کچه د متحده ایالاتو د ځواکونو جوړولو امر ورکړ، د B-1 Lancer او B-2 Spirit بم غورځونکو الوتکو، کروز توغندیو، MX توغندیو او د سمندري ځواکونو د ۶۰۰ بېړیو لپاره یې بودیجه ځانګړې کړه. د شوروي اتحاد د SS-20 توغندییز سیستم د نصب کولو په غبرګون کې ریګان په لویدیځ جرمني کې د ناټو د پرشینګ توغندییز سیستم له نصب نه څارنه کوله. ولسمشر ریګان په کلکه سره شوروي اتحاد او کمونیزم له اخلاقي پلوه محکوم کاوه او شوروي اتحاد یې یوه «شیطاني سترواکي» بلله. په دغه ډول لفظي شخړو سربېره، د ریګان ادارې د «START» په اډانه کې د وسلو د کنټرول خبرو ته دوام ورکاوه. په ۱۹۷۰ مه ز لسیزه کې د «SALT»  هوکړو پر خلاف، چې د اټومي وسلو لپاره پورتنۍ وروستۍ کچه ټاکلې وه، د START هوکړې له دواړو خواوو غوښتل، چې په خپل لاس کې شته اټومي وسلې را کمې کړي.
د ریګان دوکتورین
د هغې پالیسۍ له مخې چې د ریګان د دوکتورینو په نامه هم پېژندل کېږي، د ریګان ادارې د کمونیزم ضد خوځښتونو سره په پټه او ښکاره مرسته کوله، څو په افریقا، آسیا او لایتنه امریکا کې د شوري اتحاد له خوا مرسته کېدوني کمونیستي دولتونه را وپرځوي. په ختیځه اروپا کې سي آی اې له پولنډي اپوزیسیون ډلې(Solidarity ) ملاتړ کاوه او ژمنه یې ورسره کړې وه چې دغه ډله به د نظامي حالت په حالت کې هم پر پښو ولاړه ساتي. ریګان د افغانستان او پاکستان لپاره ځانګړی عملیاتي واحد وټاکه، چې سی آی اې په افغان شوروي جګړه کې د شوروي ځواکونو پر وړاندې د مجاهدینو په روزنه، سمبالولو او د مجاهدینو په لارښوونه کې اساسي رول درلود. متحده ایالاتو  تر ۱۹۸۷ ز کال پورې هر کال ۶۰۰ میلیون ډالر، وسلې، استخباراتي معلومات او د جګړې تجربې افغانستان ته لېږدولې. شوروي اتحاد په ۱۹۸۷ ز کال کې، له افغانستان څخه د خپلو ځواکونو د اېستلو اعلان وکړ، خو متحده ایالات د طالبانو او القاعده په نامه له خپلو دوه نفوذي هغو ډلو سره مخامخ شوو ،چې له مجاهدینو څخه یې سرچینه اخیستې وه او په راتلونکو شخړو کې د متحده ایالاتو پر وړاندې ودرېدې.
هوجينتاو
هو جين تاؤ (په چینایی ژبه: 胡锦涛) د چين د خلکو جمهوريت ولسمشر وو.
دی د چين مشهور ټبر هان څخه دی. او د ١٩٤٢م کال په ډسمبر کې د ان هوی ولايت په جی شي کې زيږيدلی دی.
مخينه
هوجين تاؤ د ١٩٦٤ زکال په اپريل کې يې د کمونسټ گوند غړيتوب تر لاسه کړی، او بيا يې د ١٩٦٥ز کال په جولايي کې په کار پيل وکړ. دی د چينگ هوا پوهنتون د اوبو لگولو پروژی څانگې د سيندونو دپاسه د بريښنا توليدولو په چارو کې تخصص لري.
دندې
هو جين تاؤ اوس د چين د کمونسټ گوند د مرکزی کميټی د عمومی منشی، د چين د ولسی جمهوريت د دولت رئيس، د کمونست گوند د مرکزی پوځی کميسيون مشر او د چين د ولسی جمهوريت د مرکزی پوځی کميټی د مشر دندې پر غاړه لري.
په کمونسټي گوند کې ېې بېلابېلې دندې
وېشنيزه:د چين ولسمشران وېشنيزه:د چين سياستوال
كوريتيبا
كوريتيبا (Curitiba) - ښار برازيل.
انټرنټ
http://www.curitiba.pr.gov.br http://www.curitiba-brazil.com Commons:Curitiba
وېشنيزه:د برازيل ښارونه
کنگاور ولسوالي
کنگاور ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان کنگاور)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د کنگاور ښار دی. دا ولسوالي ۷۶٬۲۱۶ تنه نفوس لري. د کنگاور ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
اختصاصي مجازي شبکه
اختصاصی مجازی شبکه اصلی موضوع ده داشبکه خصوصی شبکي دعمومی شبکي په واسطه وصل کوی او امنیت یی خوندي کوی د ګرافیکي برخې سرلیکونه په اول فصل دوهم سرلیک کی یو گرافیک شتون لری په دوهم فصل دریم سرلیک کی دتونل گرافیک شتون لری ديپارتمنت / څانګه : د معلوماتی تکنالوژی محصل : ذکرالله ( ستانکزی ) لارښود استاد: نظیفه ( ویس ) د ديپارتمنت آمر/ د څانګې مشر: استاد حفیظ الله ( نظری, ستانکزی) د موضوع داخیستلونیټه :1392/1/10 دکاردتسلیمیدونیټه : 1392/4/4 عمومي فیصدي :
لړ لیک سرلیک 	شماره لومړی فصل سریزه ................................................................................................................................I اختصاصي مجازي شبکه ..........................................................................................................۲ داختصاصی مجازي شبکي ګټی ...............................................................................................۱:۲ اختصاصي مجازی شبکه څه ده ...............................................................................................۲:۲ په عامه او ساده ژبه اختصاصی مجازی شبکه .............................................................................۲:۳ داختصاصي مجازی شبکی اصول ............................................................................................۲:۴ دشبکي طبقه بندی د کو‌‌‌ډ په اساس ............................................................................................۲:۵ دشبکي طبقه بندی دلیر په اساس ..............................................................................................۲:۶ په تجارت کی اختصاصي مجازی شبکه .....................................................................................۲:۷ دوهم فصل تو نلینګ “TUNNELING” .....................................................................................................۳ دتونل جوړول .....................................................................................................................۳:۱ دتونل ډولونه .....................................................................................................................۳:۲ دتونل ساتنه .......................................................................................................................۳:۳ دتونل ساتنی پروتوکولونه .......................................................................................................۳:۴ دمعلوماتی دتبادلی پروتوکولونه ...............................................................................................۳:۵ د اختصاصي مجازي شبکي پروتوکولونه ...................................................................................۳:۶ دتونل داخلی پروتوکولونه .....................................................................................................۳:۷
داختصاصي مجازي شبکي امنیت ................................................................................................۴ فایروال fire wall .............................................................................................................۴:۱ دکود ګذاری امنیت ...............................................................................................................۴:۲
څلورم فصل داختصاصي مجازي شبکي عیار کول ...........................................................................................۵ دعیار کولو مراحل ...............................................................................................................۵:۱ ضروري او منطقي سوالونه او ځوابونه .....................................................................................۵:۲
تقدیم دهغه خدای په نامه چی ټول کاینات یی خلق کړی دي او انسانان یی اشرف المخلوقات پیدا کړی د ی او درود وایو په ستر لارښود حضرت محمد (ص) اوخاتم الانبیا چی مونږ ته یی د ا توفیق راکړ چی یوتعلیمی دوره په بریالیتوب سره سرته ورسو. قدرمندو ! دښوونکو تعلیم او تربیه په یو هیواد کی اساسی رول لری ددی اصل په بنیاد زه هم یو ددی ډلی له اشخاصو څخه یم چی خپله زده کړه می د کمپیوټر په بخش کی سرته رسولی دی اود خپل تعلیمی پروګرام  په اخیر کی  د معلوماتی تکنالوژی ددیپارټمنټ له خوا په دی مکلف شوم چی داختصاصی مجازی په اړه یو لړ معلومات لاس ته راوړم  چی  دیو تحصیلی سند په حیث  حساب شی  اوددی معلوماتو دحاصل په خاطر می مختلفو منابعو او ماوخدو ته مرجعه وکړه چی ددی مونوګراف علمی اومسلکی اعتبار لوړ کړی اودکمپوټر مینه وال کولای شی چی  ددی معلوماتو څخه په استفادی  ګټور معلومات لاس ته رواړی په اخیر کی له  تاسو لیدونکو څخه په ډیراخترام بخښنه غواړم که کوم نواقص په ګی وی په خپل لویی سره یی اصلاح کړی  ځکه چی دا زما لومړی مونوګراف دی. ډیرو محترمو لوستونکو کوم معلومات چی ما داختصاصی مجازی شبکی په اړه له مختلفو منابعو څخه راجمع کړی دی خدای وکړی چی ستاسو دپاملرنی وړ وګرځی او له مطالبو څخه یی صالمه او علمی ګټه واخلی. لکه څنګه چی په اوسنی عصرکی دکمپیوتر څخه په هره څانګه کی استفاده کیږی او همدارنګه نړیواله شبکه انټرنیټ چی دارتباطاتو یوه لویه منبع ده او دخپلو ارتباطاتو په واسطه یی دنړی هیوادونه یو بل ته نږدی کړی دی او ددی لپاره چی داارتباطات محرم او ثابت وی نو اختصاصی مجازی شبکه مینځ ته راغله. نو زما د مونوګراف موضوع هم اختصاصی مجازی شبکه ده چی هڅه می کړی ده ګټور او مهم معلومات لاس ته راوړم تر څو وکولای شم ستاسو دتجاربو په اضافه کولو کی کمه ونډه ولرم. اختصاصی مجازی شبکه یو لویه پروسه ده مګر بنده تر خپلی وسی پوری پړدی ماهم د خپلی وس مطابقت هڅه کړی ده. مننه او قدردانی
دیو محصل په توګه مننه او قدردانی کوم دخپلو مهربانه ښوونکو څخه په خاص ډول دخپل رهنما استاد څخه چی له ما سره یی د مونوګراف په ترتیب او تنظیم کی مرسته کړی ده او زه یی له خپلو صالمو او ګټورو مشورو او سپارښتونو څخه برخمن کړی یم. یو خاص مننه او قدردانی کوم  دخپلی اکاډمی له رهبری هیت څخه چی مونږ ته یی علمی امکانات او تعلیمی فضا مساعده کړی ده او مونږ محصلین  په ازاده توګه کولای شو چی ددی امکاناتو څخه بشپړه استفاده وکړو په درنښت
سریزه
دکمپیوتری شبکو اهمیت پټ نه دی په اوسنی عصر اوزمان کی کمپیوتر په تنهایی نشی کولای په مکمل ډول مفید واقع شی هغه څه چی کمپیوتر ته ارزښت ورکوی هغه داعظیمواو مختلفو معلوماتو سینډ ( انتقال ) دی. دکمپیوټری خداماتو دپراختیا په خاطر ضرورت پیښ شو چی ددوه اویاهم دزیادو کمپیوټرونو په مینځ کی ارتباط ټینګ شی اودا ارتباط دوه اړخیزه ارتباط وي په دی معنی چیfull duplex) ( وي اود دی اسانتیا په خاطر اړین شول چی یو ارتباطی تکنالو‌ژی مینځ ته راوړي او وروسته له ډیرو هسواو خواروڅخه یو تکنالوژی مینځ ته راوړه چی هغه د (inter networking ) تکنالوژی په نامه یاده شوه او لومړنی سازمان چی دا وړتیا یی درلوده چی له دی تکنالوژی څخه صالمه استفاده وکړی یو امریکایی تحقیقاتی سازمان (ARPA) نومیده او یو له مهمو تکنالوژی څخه یی (PACKET SWITCHING ) و چی کولایی شول په دی تکنالوژي کی ډیره پانګونه وکړی او ښه شهرت حاصل کړی چی دیو څه مودی څخه وروسته په (ARPA NET ) ونومول شو او ددی شبکی له  وسعت اوپراختیا څخه وروسته همدا سازمان په دی فکر کی شو چی (ARPA NET ) تبدیل شی یو نوی ارتباطی ( PROTOCL ) ته  چی هغه د ( TCP/IP)  قرار دادونه یعنی پروتوکولونه دی چی دواړه د معلوماتو دارتباط په خاطر ( TRANSPAR CONTROL PROTOCOL ) او ( INTERNET PROTOCOL ) دی البته دا یو پروتوکول نه دی بلکی دپروتوکولونو مجموعه ده او په شبکه کی لاندی موارد تعین او مشخص کوی ـــ دارتباط دټینګولواو پای وخت ـــ دسیګنالونو د ولتاژ تعین کول ــــ د پیغامونو د لیږلو میتود اصلی مقصد ته ـــ د معلوماتو دانتقال دسرعت همغږی او تنظیم په شبکه کی ـــ د معلوماتو دانتقال معیاری کول او دهغه لپاره یوه معیاری ژبه انتخاب کول ـــ د اطلاعاتو دلیږلو صحت او مصونیت
ـــ د زیاد حجم درلودونکي معلوماتو (COMPRESS) کول لکه څنګه چی ورځ تر بلی دمعلوماتو حجم زیاد کیږی او تحول مینځ ته راځی لکه څنګه چی ددي معلوماتو امنیت او محرمیت لازم دی نو ددی په خاطراړین دی چی ددی پروسی د منطقی امنیت په خاطر لاس په کار شو ددي کار لپاره اختصاصی مجازی شبکي له کارولو څخه استفاده کو او ددی شبکی له ټولو اجزاو او ځانګړنو په اړه کافی معلومات لاس ته راوړو نو په دقیق او صحیح ډول لاندی مضمون مطالعه کړي.
اختصاصی مجازی شبکه  :                           V. P. N
Virtual
Private 	net work
اختصاصی مجازی شبکه په انترنیتی شبکو کی دارتباط عامل دی له کله نه چی  په کمپیوټری سازمانونو شرکتونو کی دکمپیوتر فعالیت شروع شوي و له همدی زمانی را پدی خوا  دکمپیوتری خداماتو کارکوونکي پدی لټه کی شول چی داسی یو کمپیوتری شبکه رامینځ ته کړی چی لو‌‌ړ سرعت او په محفوظ او صالم ډول  معلومات حاصل او انتقال کړی. دپخوا او د ډیر وخت راهیسی تجارتی شرکتونو او سازمانونو چی معلومات انتقال کول د   ( WAN) نړیوالي شبکی   او د    LEASED))  خطوط څخه استفاده کوله چی یو له هغو څخه د (ISDN) څخه چی د (WAN ) شبکي یوه برخه ده  استفاده کیده چی دی شبکی (128/SEC) سرعت درلوده چی دی شبکی ډیری کټی درلودي نسبت نړیوالی شبکی ( انټرنیت)  ته مګر ددي شبکي پراختیا او نصب کول ډیر ګران اومشکل و. کله چی انترنیتی خدماتو پراختیا ومونده پدی جریان کی مجازی اختصاصی شبکه ((VPN  مطرح شوه اصولا اختصاصی مجازی شبکه له یو عمومی شبکی څخه د څو نورو خصوصی شبکو دارتباط لپآره د یو کانال څخه استفاده کوی د معلوماتو دتبادلی په خاطر داچی ولی او د څه مقصد لپاره ددی شبکی څخه استفاده کیږی په لاندی ډول تشریح کیږی. له اختصاصی مجازی شبکی څخه استفاده کول کولای شی دډیرواټن فاصلی څخه مخنیوی وکړی یو خوندی او مصون کانال رامینځ ته کوی دډیرومختلفو پروتوکولونو داستعمال څخه مخنیوی کوی.
VPN “advantages “داختصاصی مجازی شبکي ګټی
اختصاصی مجازی شبکه څه ده ؟ WHAT IS VPN
ددو کمپیوټرونو او یا هم ددو شبکو تر مینځ د اطلاعاتو دانتقال په خاطر دیو خاص مسیر انتخاب کول  چی وکولای شی دواړه شبکي وصل کړی  دمثال په ډول که چیری یو کمپیوتر په لوګر ولایت کی وي او بل کمپیوتر په پکتیا ولایت کی وی ددوي د ارتباط لپاره  دانټرنیټی امواجو څخه په اساس د   “IP” چی یو منطقی ادرس دی په نړیواله شبکه کی استفاده کوي خو کله چی معلومات دمقابل لوری شبکی ته واستول شی د مجازی شبکی تونل ته مراجعه کوی چی هلته د کود او یاهم درمز شکل څخه عادی شکل ته اړول کیږی اود  TUNNELING) ( عملیات اجرا کیږی. تونلینیګ له دری ارتباطی پروتوکولونو څخه استفاده کوی.
دانتقال پروتوکول ( (carrier protocol چی شامل دی دمعلوماتو انتقال خپل مقصد ته ((encapsulating protocol هغه پروتوکول دی چی اصلی معلومات پکی موقعیت لری دمسافر په نامه پروتوکول ( (passenger protocol  ددی پروتوکول څخه په استفاده دا موقع مونږ ته راکوی چی د هر قسمه  معلوماتو اخیستل او لیږل اجرا کړو
مثال:   هفه اطلاعات چی بی غیر له    (IP)پروتوکول لکه (  NET BEUI ) لری په داخل د (IP)  مجموعه کی قرارلری او کولای شی په راحتی سره مقصد ته ورسیږی
په عامه او ساده ژبه اختصاصی مجازی شبکه (virtual private network)
کله چی مونږ او تاسو د خپل کار په ساحه کی د کمپیوټر نه په استفادی له انټرنیټ سره وصل یاستو چی دا ارتبابط دکمپیوټر او اینټرنیټ سرور په مینځ کی قرارلری په دی اساس کولای شی معلومات حاصل کړو او مختلف سایټونه چی په مختلفو سرورنو کی موجود دی ووینو مګر له کوم کانال نه چی استفاده کوو هغه کانال د امنیت له نظره  حساس او داعتار وړ نه د ی  او هر وخت انټرنیټی غل (hacker )   کولای شی د (sniffing)  حملی له لاری چی یو ډول د انټرنیټی حملو څخه ده استفاده وکړی او له معلوماتو نه مو سواستفاده وکړی ددی ستونزی دحل په خاطر احتصاصی مجازی شبکه مینځ ته راغله چی کولای چی تر ډیره بریده د(hacker)    مخه ونیسی.
اختصاصی مجازی شبکه کیدای شی سایټ په سایټ او یاهم دلری لاری څخه وي اوددی شبکی د کارولو لپاره بعضی عناصر او تجهیزات ته ضرورت لرو چی دهغو له جملی څخه لاندی ذکر شوی دی
دهر شخص لپاره جلا جلا نرم افزار د “VPN “ اختصاصی خدمات د (DIAL UP ) خداماتو لپاره “NAS” چی دلری لاری څخه دانټرنیټی خدماتو ته لاس رسی دانټرنیټی خدماتو شبکی له خوانه یو ښه مدیریت او پالیسی یو له شرکتونو څخه چی پورتنی خدمات او په خاص ډول مجازی اختصاصی شبکی تجهیزات وړاندی کوی عبارت دی له
لکه څنګه چی مجازی اختصاصی شبکه یو مصونه شبکه ده خو دا خوندیتوب یو پروسی ته ضرورت لری چی هغه پروسه  فایروال ده چی وروسته تشریح کیږی د اختصاصی مجازی شبکی طبقه بندی د کوډ ګذاری په اساس KIND OF VPN ACCORDING TO CODDING: “VPN”  کولای شو چی د دکوډ څخه داستفادی او نه استفادی په اساس په دوه اصلی ډلو وویشو ۱ - رمز شوی “VPN”  :     چی ددی شبکی په مرسته کولای شو اطلاعات په ډیر صحت او امنیت سره انتقال کړو دعمومی شبکی پر همکاری چی ښه مثال ددی شبکی هغه شبکه  چی د  (IP SEC)    په مرسته اجرا کیږی ۲ - بی رمز شوي “VPN” :   دا ډول شبکه د دو او یا هم دډیر شبکو دارتباط په خاطر دشبکو له منابعو څخه استفاده کوی البته ددی شبکی امنیت د اهمیت وړ نه د ی او یاهم ددی شبکی دامنیت په خاطر له یو بلی طریقی څخه استفاده کیږی غیر له رمز ګذاری له طریقی څخه چی یو له دی لاری څخه د معلوماتو دانتقال دمسیر تفکیک کول دی چی د MPLS  VPN ) (  په دی موقع کی له لوړ (LAYER)  درمزګذاری څخه چی ( SSL)   دی استفاده کوی د “VPN “   شبکی  طبقه بندی د “LAYER “  په اساس :
اختصاصی مجازی شبکه د “OSI “  مودل په لیر کی چی په همدی لیر کی عملی شوی هم دی دطبقه بندی وړ دی چی دا موضوع د ډیر اهمیت وړ دی د مثال په ډول په “ VPN “   شبکه په هغه لیر کی چی کوډ ګذاری اجرا کیږی په مستقم ډول د دمعلوماتو دحجم او ترافیک باندی تاثیر لری او همدارنګه د “VPN “    دسطحی شفافیت د استفاده کونکو لپاره هم په همدی “LAYER”   کی سرته رسیږی.
۱ – “VPN “   په “DATA LINK LAYER “    کی : په اختصاصی مجازی شبکه کی له هغه لیر څخه چی اطلاعات په کی پیوند کیږی کولای شو د “OSI “ دمودل په دوهم لیر له (ATM)    اویاهم  د (FRAME RELAY)    پروتوکولونو څخه د ارتباط په خاطر استفاده و شی  که څه هم دا مکانیزم د حل مناسبه لاره نه دی   ځکه چی د ا پروتوکولونه یو خاص مسیر ته ضرورت  لری نوموړی پروتوکولونه  دکود ګذاری لپاره عیار نه دی دا پروتوکولونه تنها د معلوماتو ترافیک ته اجازه ورکوی چی (PACKET)    کوم لیر پوری تعلق لری تفکیک شی که چیری خوندی امنیت غواړی نو یو د کودګذاری مکانیزم ته مراجعه وکړی. ۲-“VPN”   شبکي  لیر : داډول شبکه چی ددریم لیر د(TUNNELING ) او د کودګذاری  له تکتیکونو څخه استفاده کوی دمثال په ډول (IP TUNNELING)   او د کود ګذاری پروتوکول د اختصاصی مجازی شبکی د جوړولو لپاره نور مثالونه لکه (GRE)   او L2TP)  (شته چی L2TP ) ( ددوهم لیر کی تونل جوړوی او له دریم لیر څخه هم استفاده کوی او په “VPN”  کی دشبکی لیر قرار لری چی دا لیر د کود ګذاری لپاره مناسب دی
۳- “VPN”   د استفاده کونکي لیر: اختصاصی مجازی شبکه دخاصو استفاده کونکو لپاره جوړ شوی دی چی یو له هغو څخه (SSL) چی دا د “WEB BROWSER “   او “SERVER”  ترمینځ کودونه اجرا کوی همدارنګه “SSH”  یو ډول مکانیزم دی چی دشبکی دا جزاو د”LOG IN “  په امن او ډاډ سره  سرته رسوی او یو مشکل چی په دی لیر کی قرار لری هغه داده چی څومره چی برنامی او پروګرامونه اضافه کیږی باید دهغوی د ملاتړ لپاره هم چټک ګامونه پورته کړو د تجارتی کارولو په اساس د اختصاصی مجازی شبکی تقسیم بندی“KIND OF VPN IN COMMERCAIL “
“VPN”  دتجارتی موخو ته درسیدو په خاطر هم مینځ ته راغلی چی دا تجارتی هدفونه د اختصاصی مجازی شبکی په تقسیم بندی کی هم راځی.
۱- انټرنیټی اختصاصی مجازی شبکه :
چی دا “VPN” دوه او یا هم څوخصوصی  شبکی په داخل دیو سازمان کی وصل کوی دا ډول “VPN”   په هغه وخت کی معنی ورکوی کله چی وغواړو دیو مرکزی دفتر ولایتی څانګی چی په لرو او مختلفو سیمو کی موقعیت لری ارتباط ورکړو.
تونلینګ یو ارتباطی سیتم دی چی د (ENCAPSULATION ) په نامه هم یادیږی چی په یو عمومی شبکه کی د معلوماتو دانتقال لپاره د شبکی له زیر بنا څخه استفاده کوی  چی دا مملومات کیدای شی چی دیو بل پروتوکول په واسطه هم اجرا شوی وی مګر کله چی معلومات دانتقال په مسیر کی راشی په خپل اصلی حالت ( ORIGINAL )  حالت کی نه وی مګر له معلوماتو سره د “CAPSULANG “ یو “HEADER”  اضافه کیږی چی دا “HEADER”   لاره روښانه کوی “PACKET “  ته او ارتباط ورکوی چی ترڅو وکړای شی معلومات په صحیح سرعت او فوری شکل خپل مقصد ته ورسیږی خو کله چی معلومات خپل مقصد ته ورسیږی معلومات خپل اصلی شکل مومی چی داټول عملیات له مبدا نه تر پایه پوری دتونلینګ پر غاړه دی
دتونل جوړول (Tunneling structure)
د تونل ډولونه (KIND OF TUNNELING)
تونل په اصلی ډول په دوو برخو ویشل شوی دی اختیاری او اجباری. اختیاری تونل : اختیاری تونل داستفاده کونکی په وسیله او د کلاینت کمپوټر له سمت څخه دیو با نظم عملیات په نتیجه کی تنظیم او جوریږی چی دا کمپوټر د تونل اخیری نقطه وی او د کلاینټ تونل په رقم عمل کوی اختیاری تونل هغه وخت مینځ ته راځی چی کلاینټ دتونل جوړولو لپاره د سرور تونل سمت ته دواطلب شی او غو ښتنه تری وکړی  خو کله چی کلاینټ کمپوټر د کلاینټ تونل په اساس د عملیاتو  د اجرا قصد لری باید چی د “tunneling “  ضروری پروتوکول په کلاینټ سیستم کی موجود وی اختیاری تونل کولای شی په لاندی حالاتو کی واقع شی. ــ   یو ارتباطی کلاینت ولری چی وکولای شی هغه معلومات چی  کود ګذاری شوی وی  له هغه مسیرنه چی سرورته انتخاب شوی وی اجرا کړی ــ   کلاینټ په دی قادر وی چی مخکی له دی چی تونل تنظیم کړی  وکولای شی چی د “dial up “   خدمات برقرار کړی د معلوماتو دانتقال په خاطر
اجباری تونل : دا تونل د هغه اشخاصو لپاره جوړیږی چی لازمه پوهه او یاهم کافی مهارت ونلری په اختیاری تونل کی کمپوټر اخیری نقطه وي مګر په اجباری تونل کی استفاده کونکی اخیری نقطه وي. کله چی دانټرنیټ په طریقه ارتباط برقرار شی کلاینټ کمپیوټر یو تامین شوی تونل (net work access service ) له “ISP “  څخه حاضر کوی د مثال په ډول یو سازمان  ممکن دی چی له “ISP “    سره یو قرار داد ولری چی وکړای شی ټول هیواد په یو نقطه کی پیوند کړی دا “AC”   کولای شی تونلونه دانټرنیټ په وسیله برقرار کړی چی له یو سرور تونل سره متصل وی او له همدی لاری څخه کولای شی له مجازی شبکی سره په همدی سازمان کی ارتباط ټینګ کړی چی دا تنظیمات داجباری تونل په نامه پیژندل شوی دی.
د تونل ساتنه PROTECTING OF TUNNELING
دتونلینګ په بعضی تکنالوژی کی لکه PPTP  او یاهم  L2TP   چی تونل له هغه څخه جوړ شوی دی باید په صحیح ډول مراقبت او ساتنه وشی د تونل دواړ انتهاوی د تونل دبل طرف له حالت او وضعیت څخه خبر شی. د تونل په ساتنه کی یو عملیاتی سیستم چی د “FILE” دساتنی په نوم یادیږی ډیر رول لری خو دا عملیه هغه وخت صورت نیسی چی معلومات دتبادلی په جریان کی نه وی یعنی “STOP SERVICES” وي. د تونل ټول عملیاتی پروتوکولونه او دساتنی پروتوکولونه د تونل دپروتوکولونو په نامه یادیږی ددی لپاره چی له دی تونل څخه استفاده وشی خپل “CLIENT “  او “SERVER”     سایټونه دواړه باید د تونل له پروتوکولونو څخه یو شان استفاده وشی.
د تونل د ساتنی پروتوکولونه TUNNELING PROTECTING PROTOCOLS د تونل دساتنی پروتوکول د تونل د مدیریت لپاره هم کارول کیږی دتونل “PPTP “   او همدارنګه “L2TP”    تکنالوژی  لپاره یو بل تونل هم شتون لری د “SESSION “    په نامه داپه دی معنی چی د تونل دواړه انتهاوی علاوه پردی چی له تونل سره منطق وی بلکی دهغه له برقراری څّخه هم خبر وی. که څه هم د “SESSION “   په خلاف یو تونل هم  دمعلوماتو د لاس ته راوړلو ګرنټی نه ورکوی او دمعلوماتو انتقال معولا دیو بل پروتوکول په اساس لکه “UDP “  هغه وخت چی “TCP “   او یاهم “L2TP”   په جریان کی وی او دتونل  د مدیریت  لپاره له یو کپسوله څخه چی مسیر یابی کوی په نوم د “GRE”   هغه وخت چی “PPTP”  په جریان کوي تنظیم او انتقال کیږی.
په تونل کی دمعلوماتو دتبادلی پروتوکول :
کله چی یو تونل مینځ ته راځی اطلاعات کیدای شی انتقال شی هغه پروتوکول چی د اطلاعاتو په تبادله کی استفاده کیږی مخکی له دی چی معلومات تبادله شی دمعلوماتو شکل کپسوله کوی او کله چی کلاینت تونل وغواړی اطلاعات ولیږی سرور تونل ته له یو خاص پروتوکول څخه استفاده کوی چی دا پروتوکول د “packet “   پر مخ اضافه کیږی په اخیر کی کله چی معلومات سرور تونل ته ورسیږی او هغه خاص پروتوکول چی په “packet “ کی و له مخی لری کوی او معلومات اصلی شکل ته راځی.
اختصاص مجازی شبکی ته لاس رسی aceesee to vpn په عمومی شکل دوه ډوله اختصاصی مجازی شبکه وجود لری ۱ - دلری لاری څخه لاسرسی “REMOTE – ACCESS” دی ډوله شبکی ته “VIRTUAL PRIVITE DAIL –UP NERWORK” یعنی “VPDN”  وایی په دی شبکه کی له “USER TO –LAN” ارتباطی مودل څخه استفاده کوی چی دا مودل دیو استفاده کونکی
۲ سایټ نه سایټ ته (site to –site) په دی مودل کی څو ثابت سايټونه کولای شی چی دیو عمومی شبکی په واسطه لکه انټرنیټ وصل کړای شی دا چی له کوم طریق څخه استفاده کوی خاص شکلونه لری په دی برخه کی چی یو انټرنیټ دی بل یو اکسترانت دی دانټرنیټ په واسطه : که چیری  د ارتباط په خاطر یوه لاره ولرو او دالاره لری وی نو کولای شو چی له انټرنیټ څخه داختصاصی مجازی شبکه کی  دمحلی شبکو دارتباط په خاطر کار اخیستل کیږی داکسترانټ په واسطه : دا عملیه دپورتنی عملیی برعکس دی چی کولای شی دمحلی شبکو دارتباط لپاره له نږدی لاری څخه استفاده وکړی. داختصاصی مجازی شبکی څخه استفاده ډیر خوندونه لری لکه دجغرافیایی محیط پراختیا ،باامنیته ارتباط ،کم عملیاتی قیمت نسبت د wan  سنتی شبکی ته او همدارنګه کولای شی په کم وقت کی ډیر معلومات ولیږدوی دلری او نږدی لارو څخه او کولای شی له اسانه او دلچسپه جوړښت (network topology)    څخه استفاده وکړی
داختصاصی مجازی شبکی پروتوکولونه :
هغه عمده پروتوکولونه چی د ویندوز 2000  له خوا په اختصاصی مجازی شبکه کی استفاده کیږی عبارت دی له “pptp”  ،”l2tp”  ، “ip-ip”  ،”ipsec”   او همدارنګه “ssl”  دا منیتی پروتوکول څخه یو جز دی مګر “ssl”  په دی علت چی په “http”  “ldap”  “pop3”  “smtp” کی استعمال کیږی نو په دی اړه اضافی معلومات په یو بل فهرست کی وړاندی کوو.
“PPTP”  پروتوکول دتونل پروتوکول چی نقطه په نقطه ده عبارت دی د “PPP”  وسعت شوی پروتوکول څخه چی کولای شی د “PPP”   پروتوکول  فریمونه د “IP”   په شکل لکه انټرنیټ کپسوله کوی چی دا پروتوکول کیدای شی په اختصاصی مجازی شبکه کی د “LAN-TO-LAN” ‌ډول کی ا ستفاده کیږی د “PPTP” پروتوکول د یو انجمن له خوا چی د مایکروسافت “ascend communicat” اوهمدارنګه د “3com” s robotics “u جوړشوي ده نوموړی پروتوکول د “tcp” ارتباط دتونل ساتلو او فریمونو دکپسوله کولو چی دمسیر دکپسوله کولو په معنی دی استفاده کیږی او همدارنګه کپسوله شوی معلومات د کودګذاری او او “compress”  کولو قابلیت لری.
د “L2TP” پروتوکول
دا پروتوکول ترکیب شوی دی د “PPTP” او د “L2F”  چی  دسیسکو شرکت په واسطه ورته پراختیا ورکړل شوی ده چی داپروتوکول د “L2F”  او “PPTP”  پروتوکولونو ضروری خصوصیاتو څخه ترکیب شوی دی کله چی له انټرنیټ څخه د زیززمینی له لاری معلومات تبادله کوی نو “L2TP”   پروتوکول کولای شی په تونل کی استفاده شی “L2TP”  پروتوکول دتونل ساتنی په خاطر له یو لړ پیغامونو څخه او همدارنګه د “UDP”   پروتوکول چی په “CONNECTION LESS کی د اطلاعاتو دتبادلی په خاطر استفاده کیږی او وروسته دمعلوماتو دانتقال څخه د هفوی انتظار باسی په دی پروتو کول کی د “PPTP”  پروتوکول ټول  فریمونه کپسوله کیږی پردی برسیره “COMPRESS”    کیږی هم او مایکروسافت کمپنی د امنیت په خاطر له “IPSEC”  پروتوکول څخه هم اسفاده کوی د د “L2TP”   تونل جوړل هم لکه “PPTP”  د EAP,PPP,CHAP,MS-CHAP,PAP   مکانیزم څخه استفاده کوی
د “IP SEC”   پروتوکول
د “IP-IP “  پروتوکول دا پروتوکول دin -IP” “IP- په نامه هم یادیږی چی دا پروتوکول ددریم لیر یعنی د شبکی لیر مربوط دی چی ددی پروتوکول مهمترین مورد داستفادی په “TUNNELING” کی “multicast”  دی او په هغو شبکو کی چی “multicast”  نه حمایت کوی استفاده کیږی ددی پروتوکول دپکیټونو جوړښت تشکیل شوی دی له دی بهرنی “IP”  له سرایند څخه او دتونل سرایند څخه او”IP”معلومات کیدای شی د “TCP” ,”UDP”,”CMP”   په محدوده کی قرار لری.
تونلینګ کولای شی د OSI  مودل په دوه لیرونو کی عملی شی PPTP   او  L2TP   پروتوکولونو له دوهم لیر څخه چی د معلوماتو د ارتباط لیر دی استفاده کیږی او اطلاعات د (FRAME)   په قالب کی د (PPP)   پروتوکول چی نقطه په نقطه دی کارول کیږی د PPP   پروتوکول په اعتبار کولای شو دینامیک ادرسونه خاص کړو لکه (DHCP)  او همدارنګه کولای شو اطلاعات (COMPRESS)   او کود ګذاری کړو. لکه څنګه چی په اختصاصی مجازی شبکه کی معلومات په امن ډول انتقال کیږی په دی برخه کی د استفاده کوونکی هم له کافی امنیت څخه برخوردار وی نو ددی عمل لپاره له (CHAP) څخه چی داستفاده کوونکی ټول ځانګړتیاوی د کود ګذاری په اساس ځای په ځای کوی په همدی ډول (CALL BACK)    هم کولای شی دراتلونکی برخی امنیت ټینګ کړی چی په دی طریقه کی له داعتبار له تعین څخه وروسته ارتباط قطع کیږی (L2TP) د X.25   په مخ (FRAME RELAY)    یا (ATM)   هم کار کوی د (L2TP)  برتری نسبت (PPTP)   ته په دی کی دی چی په مستقیم ډول په (WAN)   کی هم دانتقال کیږی.
داختصاصی مجازی شبکي امنیت VPN NETWORK SECURTY
اختصاصی مجازی شبکه د خپلو معلوماتو دخوندی ساتلو او ښه امنیت په خاطر له مختلفو طریقو څخه استفاده کوی چی د هغو له جملی څخه کولای شو  د فایروال ،کودګذاری او IPSEC  یادونه وکړو. کودګذاری : دا هغه پروسه ده چی لومړی مبدا کمپوټر کود شوی معلومات د مقصد کمپیوتر ته استوی او اکثرا کمپوټرونه په دی توانیږی چی کود شوی معلومات له کود څخه بهر کړی او معلومات اصلی شکل ته راولی. په کمپوټر کی د کود ګذاری سیستم په دوه برخو تقسیم شوی دی ۱ – د متحده کلیدونو کوډګذاری ۲ – د عمومی کلیدونو کوډګذاری
په متحده کلیدونو کودګذاری کی هر کمپیوټر د یو (SECRET)  کلید درلودونکي دی چی ددی کلید په واسطه کولای شي معلومات له انتقال څخه مخکی کوډ ګذاری کړی او مخکی له دی چی ارتباط برقرار شی او معلومات انتقال شی د مقصد کمپوټر په اړه بشپړه خبرتیا او معلومات ولرو او ټول هغه کمپوټرونه چی په دی شبکه کی ارتباط لری باید یو قسم او مشابه کلیدونه ولری البته  د (SECRET)    کلیدونه بله مهمه موضوع دا چی هغه معلومات چی غواړو ولیږو دیو خاص الګوریتم څخه استفاده کوو چی په دی الګوریتم کی هر حرف د خپل دوه حرفو څخه وروسته په دریم حرف باندی تبدیل کیږی لکه د (A)  حرف په (C)   او همدارنګه د (B)   په (D)  حرف تبدیل کیږی اود الګور دا طریقه باید د مقصد کمپوټر استفاده کوونکی ته وپوهول شی ترڅو له معلوماتو څه په اسانی استفاده وشی او که دا کار ونشی نو استفاده کوونکی به په دی ونه توانیږی چی معلومات ووینی همدارنګه د کودګذاری بل قسم سیستم چی هغه د عمومی کلیدونو سیتم دی په دی سیستم کی له یو عمومی او له یو خصوصی کلید څخه استفاده کیږی خصوص کلید په خاص ډول ستاسو (لیږونکی ) کمپوټر کی د پیژندو وړ ده او استفاده کیږی او له عمومی کلید څخه دستاسو د کمپوټر په واسطه نورو ارتباطی کمپوټروته په لاس ورکول کیږی او ارتباطی کمپوټر کولای شی د ورکړل شوی کلید په واسطه کود شوی معلومات اصلی حالت ته واړوی یو له پخوانیو طریقو څخه چی کولای شی په عمومی ډول کودګذاری وکړی هغه د PGP(PRETTY GOOD PRIVACY) چی ددی طریقی په واسطه کولای شو په خپله خوښه معلومات کوګذاری کړو IP SEC (INTERNET SECURITY PROTOCOL) – داپروتوکول څو مرتبی له الګوریتم طریقی څخه مخکی دی په دی پروتوکول کی له دوه طریقو څخه کار اخیستل کیږی چی (TUNNEL)  او (TRANSPORT)   دی چی  د (TUNNEL)   په طریقه کی (header)  او (payload)   کود شوی دی او په (transport)   کی صرفا (payload)   کود شوی دی پورته پروتوکولونه کولای شی چی اطلاعات په متفاوت دستګاه کی کود کړی لکه روتر –روتر ته فایروال –روتر ته کمپیوټر –روتر ته کمپوټر – استفاده کوونکو ته
فایروال     fire wall
که چیری به یو ارګان کی دنده لری او انټرنیټ ته هم لاس رسی لری حتما د ( fire wall)  کلمي سره اشنا یاست او دا سی هم ویل شوی د یو کارکوونکی له خوا چی دا انټرنیټی سایټ داستفادي وړ نه ده ځکه چی نوموړی سایت د فایروال له لوری تړل شوی ده په اوسنی عصر کی چی هر ارګان یا دفتر له انټرنیټی خدماتو څخه د ارتباطی خطوطو څخه په استفاده او یاهم  د”DSL”  او همدارنګه  د کیبلی مودم په واسطه استفاده کییږی دا توصیه کیږی چی له فایروال څخه استفاده وشی په دی ترتیب کولای شو خپله شبکه دهغو عملیاتو په وړاندی چی دغیر مجازو اشخاصو په واسطه او یا هم غیر مجاز عملیات د مجازو اشخاصو په واسطه اجرا کیږی ساتنه وکړو او محافظت یی وکړو. فایروال کیدای شی نرم افزار او یا هم سخت افزار وی او په شبکی او کمپیوترونو باندی محدودیتونه او ساحات مشخص کوی  البته فایروال د منطقی پورتونو په اساس خپله اصلی دندی مخ ته وړی  که چیری مونږ وغواړو په خپل دفتر اویاهم په خپل ارګان کی  د “FTP” اویاهم “SMTP” قید کړو نو کولای شو چی په فایروال کی یی له منطقی پورت څخه بند کړو
فایروال کیدای شی له لاندی طریقو نه خپل کار ( مصونیت )  اجراکړی. داطلاعاتو فلتر کول هر ډول ارتباطی خطوط لپاره د فایروال نصب کول او د معلوماتو دترافیک لپاره  ــــــــــ ANYLIASE   OF   DATA   ـــــــــــــ PROXY OF DATA NOTE: Proxy finds the way of data and  select the aim of   information and show the political security of data before and after send   and   receive دفایروال رول او دندی
Blocking traffic Permitting traffic Logging traffic Content Filtering VPN NAT
PACKET FALTER Source IP address Destination IP address Protocol (whether the packet is a TCP, UDP, or ICMP packet) TCP/UDP source port TCP/UDP destination port ICMP message type Packet size The firewall examines each packet based on the following criteria:
دکو‌ډ ګذاری امنیت “CODING SECURITY” کودګذاری عبارت دی داطلاعاتو ترجمه په خاصو رمزونو باندی او دهغو لیږل دی نورو دستګاه ته  په دی صورت چی د مقصد شبکی هم داطلاعاتو دترجمی وسایل ولری. په اختصاصی مجازی شبکو کی له دوه نوعه کود ګذاری څخه استفاده کیږی یو نوع رمز دی چی له معلوماتو سره یو ځا ی دمقصد کمپیوتر (symmetric key encryption) 1 ته استول کیږی او دمقصد کمپیوتر هم رمز شوی معلومات ترجمه کوی. (Using two key for coding and translation (2 له دوه کلیدونو نه په استفاده د کوم کلید نه چی د کودګذاری لپاره استفاده کیږی په عمومی ډول هغه د مقصد کمپیوتر ته هم استول کیږی او ترینه استفاده کیږی او د کوډ ګذاری او لیدلو لپاره باید دمقصد کمپیوتر دواړه کلیدونه ولرو
داختصاصی مجازی شبکی دتنظیم کولو او عیار کولو مراحل how to setting vpn in xp ددی لپاره چی اختصاصی مجازی شبکه په اکس پی کی عملی کړو او استفاده تری وکړو لاندی مراحل طی کوو چی په دی مراحل کی تشریحات او هم انځورونه ځای په ځای شوی دی چی په ترتیب سره پر مخ ځو. لومړی مرحله : په windows xp  کی قرار لرو نو لومړی یو ارتباط برقرارکوو چی دارتباط دبرقرار کولو لپاره لاندی لاره غوره کوو. Start menu --> Control Panel --> Network Connections په همدی ډول کولای شو چی له بلی لاری هم دا عمل اجرا کړو Start menu > all program >accessories> communication> new connection wizard
هغه څخه وروسته یو بل window مخ ته راځی چی دلته به د next   دکمی ته فشار ورکوو چی مخ ته لاړشو. چی له next  څخه وروسته یو window   خلاص کیږی او هلته به دوهم انتخاب کوو my network place   انتخاب کوو او   next   دکمی فشار ورکوو.
کله چی لاندی window  مخ ته راشی نو virtual private network   انتخاب کوو او د   next دکمه انتخاب کوو او مخ ته ځو.
نو اوس وخت رارسیدلی چی دارتباط په خاطر یو مناسب نوم ورکړو چی company name دی وضع کوو او وروسته له هغه نه next   ته فشار ورکوو.
په دی برخه کی که چیری له انټرنیټ سره وصل نه یاست نو لومړی لیکه انتخاب کړی او که وصل یاست نو دوهمه لیکه انتخاب کړی dial up   انتخاب کړی او وروسته د  next     دکمی ته فشار ورکړی.
نو اوس ورته د  host name   مشخص کوو او   next    کوو.
په دی برخه کی د smart card   څخه استفاده  او نه استفاده تعین کوو او بیا   next    کوو.
دپورته مراحل په طی کول سره راورسیدو دی مرحلی ته چی زمونږ په ارتباطاتو کی یو اختصاصی مجازی شبکه مینځ ته راغله او دهغه د تنظیمات مراحل سرته ورسیدل او د finish  دکمی ته فشار ورکوو.
قدرمندو محصلینو پورته مو اختصاصی مجازی شبکه مینځ ته راوړه چی دهغه په جوړولو سره په network connection  کی یو بله شبکه هم موجود شوه علاوه پردی چی local area connection   موجود و  نو اوس کولای شو چی له خپل مجازی شبکی سره وصل شو د username   او   password   په داخل کولو سره کولای شو وصل شو
که چیری وغواړو د vpn  شبکی ټولی ځانګړتیاوی وګورو او تغیرات او تنظیمات پکی راولو نو په جوړ شوی اختصاصی مجازی شبکی باندی راست کلیک کوو properties    انتخاب کوو. کله چی properties  انتخاب شی نو یو window   خلاص کیږی چی لاندی موارد پکی شامل دی (General, option security, networking, advanced) چی هر یو option  ځان ته دندی او ځانګړتیاوی لری.