cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په پښتو لنډيو کې د تلميح ادبي صنعت
حضرت محمد صلی الله عليه وسلم
پل صراط به ورته نيســـــــــــــــــــم                   په مرســـــــــلانو کې سردار دی رابه شينــه
په اسمانونو کې غوغــــــــــــا شوه                  د مديني سردار د خدای دربار ته ځينــــــه
پاس په اسمان کې مرحبـــــــا شوه                   محمــــد تللــــــــی دالله ديــــدار کوينـــــــــه
په مدينه کې پاک حضــــــــرت دی                  الله ورکړی دلـــــــــــولاک دي خطابونـــــــــه
سلطان محمود غزنوي او اياز
د غزني ستر ټولواک محمود چې د اسلام دين د خپرېدو دپاره يې ډېر جنګونه کړي او په بت شکن شهرت لري ، د خپل غلام اياز سره يې چې کومه د زړه مينه وه ، هغه خو له چا څخه پټه نه ده ، د پښتوپه ولسي او ليکني ادب کې يې يادونه په ډېره مينه شوې ده ... د پښتو لنډيو په ستر ګلورين بڼ کې يې د مينې د ګلونو په اړه اشاره داسې ياده شوې ده :
مينه پاچا عاشق غلام دی                  محمود ته ګوره د اياز محتاجــــه شونه
تورې تېرې کړئ دښمنانو                  زه بت شکن ميدان د جنګ ته بيادرځمه
(پښتو لنډۍ ، ۴۴۴، ۸۹ مخونه )
قدر زما به در معلوم شي                   ايازه! کله چې زه تورې خاورې شمـــــــــه
(روهي سندرې، ۵۲۵مخ)
خوشحال خان خټک بابا
خوشحالخان خټک  د شهباز خان زوی ، له ځوانۍ څخه يې ترمرګه پورې توره په لاس کې نيولې وه ، دا ولې ؟ دا ځکه : ده د افغان په ننګ توره تر ملا تړلې وه او قلم يې هم ددوی د پوهولو لپاره په لاس کې نيولی و ، ټول افغانان له اټکه تر کندهاره پورې د ننګ او ژوند په کار اچولو کې يو بلل ، ده د افغانانو دازادۍ او خپلواکۍ لپاره ډېرې سړې تودې په ځان تېرې کړې ،خو خپل مرام ته ونه رسېد ارماني زړه له دنيا څخه ولاړ ، خو دهغو درنو فرهنګي کارونو له امله چې ده افغان ولس ته په مېړانه ترسره کړي ،نوم يې تلپاتی او جاوېدان شو...
د پښتو ژبې د اتل خوشحال خان خټک د تورې شرنګ او مېړانې ياد د پښتو د ولس ادب په ستره پانګه او خزانه کې ځای ځای ډېر په مينه راوړل شوی دی چې له زياتې څرګندونې څخه يې ډډه کوو، په پښتو ټپو او لنډيو کې د ده بې ساري ستر توريالي شخصيت په اړه داسې اشاره شوې ده چې دده د ستر شخصيت د ټولو پېښو لوړه بېلګه يې ګڼلای شو ،او له مغلو سره د ده د مېړانې او اتلولۍ عالي احساس تړې په ښه شان راجوتيږي لکه په دغه لنډۍ کې چې ورته په مينه او درنښت پوره اشاره شوې ده:
نن په خېبر د زلمو جنګ دی            خوشحاله !پاڅه چې مغل راغلې دينه
(پښتو لنډۍ ،۴۵۲مخ)
که دنيا واوړي بيا راواوړي                 پيدا به نشي خوشحال خان غوندې مېړونه
د غيرت توره يې تر ملا ده                  د پښتانه په ننګ يې ډېر کړي جنـــــګونـــــه
(روهي سندرې ، ۳۳۸مخ)
شاه جهان
شاه جهان د مغلي جهان ګير زوی و ، د مغلي شاهانو په لړۍ کې دی نرم خويه سړی و ، خو د پښتنو په برخه کې يې د خپلو پلرونو او نيکونو په شان کړنه او پاليسي چلوله ، کله چې دی رنځور او زهير شو زامنو يې په خپل منځ کې د تخت د نيولو لپاره سخت جنګونه سره وکړه چې په پايله کې اورنګزېب عالمګير خپل ورونه يو په بل پسې ووژل او خپل پلار شاه جهان يې بندي کړ، د مغلي شاه جهان د پادشاهۍ ښه دوران او نوم د پښتو ولسي او ګلورين رنګين ادب په رنګينو کې ځای ځای راغلی دی په پښتو سندرو او لنډيو کې يې ياد داسې په ځای شوی دی:
په دنيا مــــه نازېږئ خلکــــــو              د شاه جهان پاچا نه پاتې شول ملکونه
(پښتو لنډۍ ، ۵۹ مخ)
په دنيا مه نازېــږئ ورونـــــــو            د شاه جهان پاچا نه پاتې شول تختونه
د هندوستان سترو ښارو کې          د شاه جهان بادشــــاه غږيږي نوبتـونــــه
(پښتو لنډۍ ، ۶۲ مخ)
اورنګزېب
اورنګزېب عالمګير د مغلي شاه جهان زوی دی ، د مغلو د دورې هغه ظالم او مکار پادشاه و ، چې د اسلام په جامه کې يې ډېر خلک د خپل قدرت او پادشاهۍ دنيولو دپاره وژل ، په خپل پلار او ورونو يې هم په دغه سودا کې کوم زړه سوی ونکړ پلاريې ړوند او زنداني کړ او ورونه يې يو په بل پسې په جنګونو کې ووژل په پښتو لنډيو کې دده د ظلم په اړه چې د ولس په خولو کې اوړي رااوړي ،داسې يادونه شوې :
اورنګ بادشاه په زړه ظالم دی        ماربيک ولاړ دی رخصتــــي نه ورکوينــــــه
اورنګه دا ظلـــــــم دې ډېر دی         پلار دې بندي ورونه دې ورک له ملکه کړنه
(پښتو لنډۍ ، ۶۷ مخ)
ميرويس نيکه
د ننګ ټوټه به مې هر هډ وي            که پس له مړينې پر مزار راشې مينه
کله چې جوته ده په پښتنو کې يوازې بيټ نيکه او ميرويس نيکه د نيکه ګانو په نوم سره ياديږي چې په پښتنو کې دا ډېر دروند ياد او خطاب دی ، ميرويس نيکه د بابا هوتک له اولادې د اووم پښت څخه هغه وتلی او نوميالی ملي مشر او دپښتنو د خپلواکۍ د لارې  غښتلی ميړنی اتل و، چې د (۱۱۲۰) لمريز کال په شاوخوا کې يې خپل قام او ولس د پارس د صفوي خاندان له ښکېلاک ، اسارت او ظلم څخه وژغوره ، بې له شک څخه ميرويس نيکه هغه ستر پښتون او ننګيالی و ، چې په د (۱۱۱۹لمريز) کال د ذالحجې د مياشتې په نولسمه يې د خپل قام او ملت په مرسته د تيري کوونکي او ظالم مشر ګرګين په کندهار کې په خپل ځانګړي تدبير سره وواژه چې د ملي او ولسي حکومت بيرغ يې په پښتني مينه کې ورپاوه ، له دې وروسته د ده غښتلي او لاده په دې بريالي شول چې تر اصفهان پورې افغانان خپلواکه پاچاهي وکړي...
د پښتو ادب په ستره خزانه او بې سارې پانګه لنډيو او ټيکيو کې دده په اړه په اشارې سره داسې بيان او ذکر راغلی دی:
حاجي ميرويســــــــه جنتـــــي شې         مونږ د ګرګين له ظلمه تا خلاص کړي يونه
ميرويسه ! رب دې ديدار درکړي       چې مونږ دې خلاص کړو د پردو له منتـــونـه
(پښتو لنډۍ ، ۱۴۲، ۴۴۲مخونه)
ستر ټولواک او شهنشاه احمد شاه بابا
د طالع ستوری يې ځلاند و                                 چې پښتانه به د بابا په ملاتړ تلنه
د افغانستان په څو زره کلن ځلاند تاريخ کې توريالی او فرهنګيالی احمدشاه بابا چې د خپل خواږه عمر پنځه ويشت رنګين پسرلي يې ګلان شوي او تېر شوي وو(۱۷۴۷ز) کال په اکتوبر کې د شېرسرخ په ستره او بې ساري تاريخي او افغاني جرګه کې د پادشاه او واکمن په توګه وټاکل شو ، په دغه جرګه کې دافغانستان ټولو قومونوګډون درلود کله چې بابا واکمن شو ، دنوي افغانستان بنسټ يې کېښود او افغانستان د ده په ستر تدبير سره په ډېرو ځايونو واکمن شو ، دده د زياتو سترو پېښو په اړه په پښتو رنګينو او ګلورينو لنډيو کې لنډې اشارې د ولس له خولې  داسې په مينه راپاتې دي چې دده د لوړ شخصيت جوتې بېلګې يې هم ګڼلای شو، لکه:
احمـــــــــده ! خدای دې جنتـــــــي کړه          تر هندوستــــــــانــــــه پورې تا کړي جنګونه
اسمـــــــــان به خود زمــــــــا پر خوا وي        چې د احمد تر بيرغ لاندې جنګ ته ځمــــــــه
تورې په خــرپ وهئ ځوانـــــــــانــــــــــو       د بابا ملک دی په ســــرو وينو به يې ساتونه
دا هــــــره مــــــــور به زامـــــــــن راوړي         د احمدشاه په شان به لــــــږ لــــــــږ پيدا شينه
پښې مې ترې ځي زړه مې ترې نه ځي          داستا ديدن د احمدشـــــــــــــــــاه بابارنګونه
زړه مې ترې ځي پښې مې ترې نه ځي         داستا ديدن د احمدشـــــــــــــــــــاه بابارنګونه
خود به مې سر تر اسمـان تېـــــــر  وي          چې لوی بادشاه مو احمد شاه په مخ کې ځينه
(پښتو لنډۍ ، ۳،۸۹،۱۸۰،۱۶۶مخونه)
غازي وزير محمد اکبرخان
غازي وزير اکبرخان د امير دوست محمد خان زوی او د امير شېرعلي خان مشر ورور و، دی ډېر زړور او ميړنی پښتون و، دی د افغان په ننګ توره تر ملا ولاړ و ، د انګرېزانو په مقابل کې د سر په سرښندنه د نورو غازيانو سره مل و، د انګرېز مغرور مکناټن يې د هغه په خپله تومانچه وويشت ،کومه يې چې  ده غازي ته د ويشتو لپاره تياره کړې وه ،مکناټن مړ او انګرېزانو ته يې په لومړۍ جګړه کې ماته ورکړه دده نوم د افغانستان په تاريخ کې ډېر ستر دی ، د پښتو ولسي ادب په لويه ورشو کې يې د ستر شخصيت يادونه ډېره شوې ده په پښتو لنډيو کې يې هم د جاويدان او تلپاتې نوم درنښت داسې ځلاند او روڼ دی :
د اکبرخــــــــــان غازي پـه توره       وطن رڼا شو دښمنــــــــــان په ماتې ځينه
که جهان مري اکبر دې نه مري     يو خو ښه ځوان دی بل يې کړي جهادونه
(پښتو لنډۍ ، ۱۷۸، ۳۷۲مخونه)
سردار غازي محمد ايوب خان
کله چې امير شېرعلي خان په بلخ کې مړ شو د امير له مرګ څخه وروسته د ده زوی محمد ايوب خان د کابل په بالاحصار کې امير وټاکل شو ، دا وخت د انګرېزانو اراده دا وه چې افغانستان داسې ټوټه ټوټه کړي چې د دنيا له نخچې (نقشې) څخه يې نوم ورک شي ،نو ځکه يې له امير محمد يعقوب خان اونورو د دوی د ملاتړ سردارانو سره اړيکې ټينګې کړې ،خو کله چې انګرېزان کابل ته راننوتل محمد يعقوب خان استعفا وکړه ځان يې انګرېزانو ته تسليم کړ او د دولت چارې د رابرنس انګرېزله خوا تر سره کېدې ، ملي مجاهدينو د انګرېز په مقابل کې سخت جهاد شروع کړ، انګرېزان يې وارخطا کړل دا وخت امير عبدالرحمن خان چې په بخارا کې و ، بدخشان ته راغی د ملي مجاهدينو او غازي محمد ايوب خان سره يې ټګي وکړه سردار محمد ايوب خان امير عبدالرحمن خان ته وليکل چې د انګرېزانو په مقابل کې به په ګډه جهاد پيل کړو او له هېواد څخه به يې وباسو او خپل منځي مخالفتونه به پرېږدو ، امير عبدالرحمن خان دوه مياشتې وروسته غازي محمد ايوب خان ته داسې ځواب وکيښ : د انګرېزانو سره جنګ کول لويه اشتباه ده ، دغه اشتباه اميرشېرعلي خان وکړه مونږ يې بايد و نه کړو ، په دې ډول عبدالرحمن خان د جهاد په پلمه ملت ته دوکه ورکړه او دانګرېزانو په ملاتړ د افغانستان رسمي پاچا شو.
دا وخت انګرېزانو غوښتل چې کندهار د هند د خاورې جز کړي ، خو کله چې غازي محمد ايوب خان د هرات څخه روان شو په لاره کې ډېر افغاني لښکر ورسره ملګری شو چې ګرشک ته راورسېدل انګرېزانو د ده مقابلې ته په ميوند کې سخت سنګر څوکۍ او مورچل نيولی و، سردار محمد ايوب خان له خپلو افغاني لښکرو سره چې ميوند ته راورسېد د دوی  او انګرېزانو ترمنځ سخت جنګ پيل شو ، د دواړو لوريو له خوا سخته مرګ  ژوبله وشوه ، د هېواد د خپلواکۍ د ساتلو په دغه جګړه کې افغاني ميړنۍ او توريالۍ پېغلو د مجاهدينو ملتيا کوله او کله چې دميوند په دې جګړه کې د افغاني لښکر بيرغچي ټپي او شهيد شو ، پېغلې ملالۍ چې د څوارلسو کالو سپرلی يې غوړېدلی و، د هغه بيرغ يې راپورته کړ او دغه شېبه کې يې دغه ناره او ټپ په لوړ او زړه وړونکي اواز وويله :
که په ميوند کې شهيد نه شوې
خدايږو لا ليه بې ننګۍ ته دې ساتينه
(پښتو لنډۍ ، ۸۲ مخ)
د ميوند په سره دښته کې غازي محمد ايوب خان د دغې ټپې له برکته چې د ملالۍ له خولې لکه تندر او تو غندی په لوړ غږ وويل شوه ، د غازيانو په ملاتړ ګټندوی او فاتح شو او افغانانو دغه سخت جنګ وګاټه د انګرېزانو غرور بېخي مات شو او له کندهارڅخه ستانه شول...د ميوند د فاتح غازي محمد ايوب خان نوم د پښتو د ولسي ادب په رنګين او ګلستان کې ژوندی دی په ټپو او لنډيو کې يې داسې جاويدان دی:
پر ايوب خــــان مې سلام وايه                            دا دی جانـــــــان مې کومکي درولېږنــــــــه
(پښتو لنډۍ، ۳۷مخ)
د ايوب خان غازي په تــــــوره                               ميوند خالي شو انګرېزان په تېښته ځينه
(پښتو لنډۍ ، ۱۰۴مخ)
د غازي محمد ايوب خان د ورور سردار محمد يعقوب خان د بندي کېدو په اړه بيا داسې اشاره په پښتو ټپو کې د ولس له خوا په مينه ويل شوې ده :
(روهي سندرې ، ۵۹مخ)
غازي امان الله خان
شاه امان الله خان د افغانستان هغه توريالی پاچا و، چې د ميړنيو او ننګياليو افغانانو په ملاتړ يې د جهان له ستر ځواکمن قدرت انګليس څخه چې د افغانستان نيولو ته يې په ټينګه ملا تړلې وه او دوه وارې يې تورياليو افغانانو ښه وځپل د سر او مال تاوانونه  يې ورواړول په درېيم وار يې د امان الله خان د خپلواکۍ په اعلان او د افغانانو په کلک ملاتړاو ټينګه اراده د جهان دا لوی  قدرت مات کړ او ټوله امپراتوري يې دړې وړې شوه ، د امان الله خان سره د افغان مېړني ولس مينه بېخي ډېره وه ، ځکه چې د ده په وخت کې افغانستان بېخي ازاده شو ،نو ځکه دده په اړه وينو :
که دنيا واوړي بيـــا راواوړي             راوابه نه وړي د امان غوندې مېــړونـه
نن په جامـــــــــو کې نه ځاييږم           منلو جګ کړی خپلواکۍ سره بيرغونه
نن په جامـــــــو کې نه ځاييږم            منلو لښکرې ټولوي انګرېـــز وهينــــــــــه
ميندې په څه خوای سترکړي            د منلوخون په مخ کې ځي سرتور سرونـــه
(پښتو لنډۍ ، ۶۲،۶۵،۷۳ ، ۷۷، ۸۱ مخونه)
مجنون او ليلی
==   د مجنون او ليلی د ډېرې سوې او سوز ګداز نه د ډکې مينې کيسه او تراژيدي داستان د عربو په ادب کې بېخي ډېر مشهور دی چې هلې دغه د مينې کيسه خپره شوې ده ...د ليلی او مجنون د عشق کيسه يوازې په عربو کې وايي چې پاتې نشوه ، د ختيځ ډېرو هېوادونو او ولسونو ادب ته يې لاره پيداکړه ، ته به وايې چې دغه د مينې نکل ولې ختيځ کې تېر شوی دی ؟ د مجنون نوم قيس و د ليلی په مينه کې يې چې عقل او پوهه له لاسه ورکړل ،نو په مجنون سره مشهور شو ليلی د بن عامر د قبيلې وه ، له وړوکوالي څخه د قيس ورسره مينه وه ، هغه هم دعامر د قبيلې د يو خوار سړي زوی و، چې د ليلی د پلار په امر دی ورڅخه جلا کيږي ، پلار يې ابن اسلام ته ورکوي ،خو ليلی ورته تن نه ايږدي ، په دې توګه د ليلی ژوند د ناکامۍ سره مخ شو ...د ليلی او مجنون سوې کيسه په پښتو ادب کې هم راوځلېده ، په پښتو ادب کې په مينه ځای بياموند ، پښتنو د ليلی مجنون کيسې ته د زړه په تل کې ځای ورکړ ډېره پکې مشهوره شوه ، په نورو ولسونو کې به يې دومره شهرت نه وي موندلی ، د پښتو شاعرانو په شعرونو کې يې هم ډېره  زياته يادونه شوې ده ... ==  د پښتو ولسي ادب په پورته ورشو کې هم رنګين ګلان ډېر راغوړېدلي دي او د پښتو لنډيو په ستر اباسين کې يې هم په ډېره لېوالتيا او مينه سره ښه يادونه شوې ده چې دا څو قيمتي ګوهر او صدف به يې ددوی د سوې مينې له مخې د مثال په توګه دليلی له خوا د قيس په نوم وړاندې شي او ورپسې به د مجنون په نامه هم څو طلايي بڅرکي وګورئ:
ليلی په زوره چېغه وکړه          رنګ يې تک زېړ شو قيس ته شپې شوګيرومه
ليلی د قيس پوښتنه وکه          د غم ځنګل کې تېروي مياشتـــــــې کــلونـــــــه
(پښتو لنډۍ ، ۹۹،۱۰۲،۱۱۸مخونه)
پوهيږو چې مينه د هر ساکښ طبيعي غريزه او حق دی ، بې له مينې ژوند هم سخت دی  ، دا دنيا خدایYد عشق اومينې له مخې پيداکړې ده .په دنيا او نړۍ کې چې څومره ژوندي او ساکښ دي ژوند يې په ميڼې پورې تړلی دی ، ليلی او مجنون هم په خپل وخت او زمانه کې مينه او عشق سره درلود ، مينه او عشق دی چې له مخې يې انسان تر نن پورې راپاتې دی چې ښې بېلګې يې دغه پښتو لنډۍ دي:
جانانه ستــــــــــا په جدايۍ کې          لکه مجنون سر په زنګون ژړا کومـــه
د خوار مجنون کانــــه راوشـــوه        په غرو کې ګرځم خپل پردي نه پېژنمه
(پښتو لنډۍ ، ۱۰۷،۱۴۷، ۱۹۷مخونه)
سيف الملوک او جماله ښاپېرۍ
پـــــه رمې ملوک زه ښــــــــــاپېرۍ يــــــم
په اسمانو راپسې غواړي ډېر ملکونه
د بادرۍ (بدرۍ )بدري جمالې ښاپېرۍ او سيف الملوک نکل او کيسه د چين په خاوره کې تېره شوې ده پښتو ادب ته يې هم په مينه لار پيداکړې ده ډېرو شاعرانو دغه نکل او داستان په نظم کښلی دی ، په کليو او بانډو کې نکلچيان هم له دغې کيسې سره اشنا دي ، د خپل ساز او اواز په لړ کې د دغې کيسې رنګينه ، عشقي بڼه په نثر او ويناسره ډېر په خوند کليوالو ته بيانوي ځای ځای پکې ځينې ځانګړي غږونه او ټپې په خاص سندريز غږ د خپلو موسيقي الو په بدرګه سره وايي چې د کيسې خوند يو په دوه زياتوي.وايي  چې سيف الملوک د جمالې ښاپېرۍ په مينه کې ډېرې ستونزې پرځان وګاللې د هغې د پيداکېدو لپاره يې د همامرغه په شا سفرونه وکړل، لوږې او تندې وګاللې ، د اوسپنې څپلۍ يې زړې کړې ډېر کړاوونه او زحمتونه يې تېر کړل ، باغ ارم ته پسې ولاړ ، خو اخر په خپل ستونزمن کار کې بريالی شو او له ښاپېرۍ جمالې سره يې واده وکړ اود هغې وصال يې په نصيب شو ، د مينې ژوند يې ورسره تېر کړ.
د پښتو لنډيو په څپاند اباسين کې دغه نکل يادونه هم په نادر ډول سره په يوې او دوو ټکيو کې داسې په ايما سره راغلې ده :
پاس په اسمان کې ډزې وشوې         چاويل ملوک دی د بدرۍ سلام له ځينه
(پښتو لنډۍ ،۴۴مخ)
پاس په هوا راشه ملوکــــــــــــــه ! د ځمکې لارې ښاپېــــــــرو نيولـــي دينه
فرهاد او شيرينۍ
د ايران په خاوره کې د فرهاد او شيرينې د مينې داستان زيات شهرت لري ، په دغه کيسه کې سلطان خسرو هم د شيرينې په مينه کې له فرهاد سره سيال و ، فرهاد د شيرين په مينه کې له خپل رقيب اوسيال سره په سيالۍ ډېرې سرښندنې او فداکاري ترسره کړي ، د خسرو په ټګۍ او لمسون فرهاد دې ته اړ شي چې د بېنون غر په ترښځ سره سوری کړي ، فرهاد په ډېره مينه دغه سخت کار ته ملا وتړله او د شيرينې د وصال په مينه يې د غره په سوري کولو لاس پورې کړ ، په پايله کې د سلطان خسرو غلط تدبير او په دروغ ويلو چې شيرينه مړه شوه ، فرهاد ددغه خبر په اورېدو سره خپل سر په ترښځ وواهه او له هغې وهنې څخه مړ شو ؟
د پښتو لنډيو په ښکلي بڼ رنګين ګلستان او غوړيدلي لاله زار کې يې دمينې ياد داسې په ځانګړي انداز کې ذکر شوی دی لکه دغه طلايي بڅرکې يې ښه مثال دي:
جانانه ستا په محبت کې                     لکه فرهاد دې د ديدن ارماني يمه
غمونو ستا کړمه برباده                       لکه فرهاد دې د ديدن ارمانې يمه
(پښتولنډۍ ، ۱۰۷،۳۵۹مخونه)
که فرهاد سر په تېشه مات کړ            پاس د محل نه ښکته چا دانګلې دينه
(روهي سندرې ، ۲۲۴مخ)
ادم خان او درخانۍ
ادم خان په قام مېټه خېل يوسف زی د سوات په بريکوټ ياښېد کې اوسېده ، پلار يې حسن خان نومېده ، د خپل وخت يو نوميالی خان زاده مېړه و.
ادم خان په وخت کې يو بل خان هم په سوات کې ژوند کاوه هغه هم يوسفزی و، نوم يې طاوس خان و ، دده يوه ښايسته او حسينه لور وه نوم يې درخو و  او په درخانۍ مشهوره وه ، درخانۍ ډېره ښکلې پېغله وه ، ادم خان هم ښکلی ژڼی او زلمی و، توره ورېښمينه لنګۍ به يې په سر کوله ، له کوچنيوالي او وړکتوبه څخه يې له درخو سره د زړه له تله ژوره مينه او اړيکه وه ، په پايله کې د دواړو سوې مينه بېخي سره ډېره شوه او دواړه دغې سوې او لوغړنې مينې په تودو او سرو لمبو کې وسول او يو له بل څخه په غمجنو زړونو وير او ماتم جدا شول، د عشق دا داستان يې په غم او خورا سختر تراژيدۍ پای ته ورسېد، دوی د مينې نکل او داستان ډېر اوږد دی مونږ يې يوازې يادونه وکړه ادم د رباب ډېر شوقي و ، ښه رباب يې واهه ، دده د رباب د هنر ټانکې لرولرو ملکونو ته رسېدلې وې ،دی ډېر توريالی اوميړنی هم و...په پښتو لنډيو کې د تلميح په توګه  د دوی د مينې د داستان ياد داسې په اشارو او ايما سره راغلی دی:
جانانه راشه ادم خان شه               د درخانۍ مينه په ما وکړه مينــه
يا دادم د رباب شرنګ دی           ياد وړې درخو د ناز خندا راځينه
(پښتو لنډۍ ، ۱۰۶، ۴۷۸مخونه)
مومن خان اوشيرينو
مورې چراغ ژر که رڼا که                              د مومن خان پر وينو سره شوه دېوالونه
(روهي سندرې ، ۲۸۲مخ)
ادکۍ جګه شه اوربل که                           د مومن خان پر وينوسره شوه بالښتونه
(پښتو لنډۍ ، ۳۱۸مخ)
په پښتو کې د مومن خان او شيرينو د تراژيدۍ غم لړلی داستان او له وير، ماتم او غمه ډک نکل ډېر مشهور دی ، زيات پښتانه ورسره اشنا دي ، د ژمې اوږدو شپو کې يې کيږدۍ وال په کيږديو ، بانډه وال يې په بانډو او کليوال يې په کور او حجرو کې د مينه سره اچوي او د سنيما او تلويزيون د يوه اوږده فلم په څېر د ژمې دغه يخې شپې پرې سبا کوي او په مينه يې اوري او دوی د سپېڅلي نيمه خوا مينې په ارمان او بېلتون يې خامخا سترګو کې اوښکې راځي او پر ګرېوانونو يې لکه مرغلرې ملغلرې راوريږي...
د پښتو د ولسي ادب په رنګينو په تېره د لنډيو په ستر بحر الکاهل کې د مومن خان او شېرينۍ طلايي بڅرکي ډېره زړه وړونکي دي چې په اورېدو يې سړی خواشينی کيږي ، څو قيمتي مرغلرې به يې دلته تر در سترګو کړو لکه :
د مومن خان او د شيــرينـــــې             عالمه غوږ شئ زه قيصــــــــه درته کومـــــه
د مومن پلار او تره وفات شـو           مينــــــه د دواړو يو تـــــر بلـــــــه زياتېدنـــــــه
د مومن خان مورې مــه ژاړه ! مومن خان کوز په ډنډه پروت دی رابه شينه
د مومن خان چغه شوه پورته             د شيرينو سر به په شــــــــرط باندې ګټمــــــه
(پښتو لنډۍ ، ۲۲۸مخ )
مومن په لوړه غونډۍ کېږدئ            چې بوره مور يې هر سهار زيارت کوينه
مومن زما په مينه مـــــــــــړ دی           عالمــــــــــه مـــــه يې لمبوئ شهيد به وينه
مومن اته چاړې خوړلـــــــــــي                   د زبردست له چاړې ډېر فرياد کوينــــه
(پښتو لنډۍ ، ۴۴۲، ۴۴۱مخونه)
طالب جان او ګل بشره
د طالب جان اصل نوم عباس و، د سوداګر زوی و، په جومات کې يې ديني سبق وايه  په دغه جومات کې د بادشاه لور چې ګل بشره نومېدله ، هغې هم لوست او درس وايه د سبق د زده کړې پر وخت کې دلې دواړه مين شول ، د دوی د مينې نکل او داستان ډېر اوږد دی چې دواړه په سوې او نيمه خوا مينه سره جلا شول په پښتو لنډيو کې يې هم يادونه ډېره په اشارو او ايما سره راغلې ده چې دا څو به يې دلته تر درسترګو کړو:
زه په ميــــن ســــــړي پوهېــــږم                د دروازې په ځنځير ځان مشغــولوينـــــه
صبر په هر څه کــې په کار دی               په عاشقۍ کې بې صبري مـــــــزه کوينـــــه
طالبه خدا که به مـــــــلا شې                  په کتاب پروت يې يادوې شينکي خالونه
طالبان ډلې ډلـــــــــې راغلل                 زما د زړه طالب رانه غی وبــــــــه مرمــــــــه
(پښتو لنډۍ ، ۲۹۱ ، ۳۳۸، ۲۳۸، ۳۴۲مخونه)
شېرعالم او مامونۍ
مامونۍ خاص د باجوړ ده           دا شېر عالم يې په لمسون حلالوينه
(پښتولنډۍ ، ۴۲۲مخ)
د شېرعالم پښتو پوره شوه              مامونۍ سرو وينو کې لتې ټکوينه
(روهي سندرې، ۳۲۸مخ)
د مامــــــونۍ عجيبــــــه څڼــــــې                د شېرعالم تورې لـــــــــه غېـــــږې ورکوينــــــه
په ايمان خـوار شې شېرعالمــه ! د تماکو په پاڼو چــــــــا کـــــــړي مرګـــــونـــــــــه
بيابه په منځ د کلــــــي نه ځـــــــم                  د مـــــامـــونــۍ دادا ګيلـــــې راتــــــه کوينــــه
(پښتو لنډۍ ، ۴۲۲، ۲۲۵، ۵۱ مخونه)
پايله
هسې خو هم د نړۍ د ټولو ژبو په ادبياتو کې که هغه ليکلي ادبيات دي او که شفاهي دي ، نو دتلميح ادبي صنعت به پکې موجود وي ، خو په پښتو ادب کې دغه ادبي صنعت په پراخه لمن کې تاريخي پېښې ،د مينې پخواني داستانواو ځينې نور هغه ټولنيز کړه وړه چې زمونږ د پلرونو او نيکونو له اجتماعي ژوند سره تړاو لري ،انځوروي او له يوه نسل څخه بل نسل ته يې په خوندي توګه لېږدوي.
حاجي مېرويسه جنتي شې
مونږ د ګرګين له ظلمه تا خلاص کړي يونه
په پورتنۍ لنډۍ ته که په ژوره توګه وکتل شي ، نو وبه کتل شي چې په دې کوچنۍ لنډۍ کې د پښتنو د تېر تاريخ هغه ستر داستان دی چې له يوې خوا زمونږ پر خلکو د پرديو ظلم او ناروا بيانوي او له بلې خوا د پښتو د ملي مشر حاجي ميرويس خان نيکه هغه تدبير ، پوهه او وطندوستي هم انځوروي چې د خپلو خلکو د خلاصون او خپلواکۍ لپاره ټول قامونه ملي پاڅون او خوځښت ته يو موټی کوي او په دې توګه خپل ګران هېواد افغانستان د بهرنيانو د ناروا واکمنۍ له ظلمونو او ستمونو څخه ازاد کړي او پرځای يې افغاني واکمني ټينګه کړي.
په لنډيو کې د تلميح د پېښو او موضوعاتو په لړ کې ماتر خپله وسه او توان پورې هڅه کړې چې پېښه شوې کيسه په لنډو ټکو کې راونغاړم ، بيامې د هرې پېښې دپاره يوه لنډۍ غوره کړې  او د لنډيو يو لوی سيند ته مې مخ وراړولی دی چې مرغلرې ترې راوباسم ، په هر حال د هرې کيسې او داستان اړوند مې يوه يوه لنډۍ راوړې ده او دا هڅه مې کړې چې ټولې هغه لنډۍ راټولې کړم چې بېلابېلې ، اسلامي ، ديني ، تاريخي ، ملي او د مينې د داستانونو پورې اړه لري او په څېړنې کې مې  يو څه مزلونه ووهل ، الله تعالی دې وکړي چې دپايليک هومره وارزي.
مننه
اځليکونه
2)  ازمون ، پوهنمل لال پاچا ، ته وايه ښه !،ولسي نکلونه ، دويم ټوک ، د ختيزې سيمې ليکوالانو او ژورنالېستانو خپلواکه ټولنه ، جلال اباد ، ۱۳۸۸ل کال.
3)  شاهين ، سلمی ، روهي سندرې ، ترتيب او تحقيق ، پښتو اکيډمي ، پېښور يونيورسټي بک ايجنسي ، ۱۹۸۴ز کال.
4)    لايق، سليمان ، پښتو لنډۍ ، نيو کابل کتاب پلورنځی ، پېښور ، ۱۳۸۶ل کال.
5)  منګل  ، علي محمد ، په لنډيو کې د پېغمبرانو تاريخي سرچينې ، دانش خپرندويه ټولنه ، پېښور ، ۱۳۸۹ل کال.
6)  همکار ، پوهنيار محمد ابراهيم ، د بديع فن او پښتو شاعري ، دويم چاپ ، دانش خپرندويه ټولنه ، پېښور ، ۱۳۸۸ل کال.
حصه اول کوهستان ولسوالۍ
حصه اول کوهستان ولسوالۍ د افغانستان د کاپيسا ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۶،۹۰۶ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د کاپيسا ولسوالۍ
د نيمروز د واليانو لړليک
د د افغانستان د  نیمروز ولایت د ولايانو نوملړ دي. نیمروز د افغانستان د ولايتونو ځحه دي چې ددې هېواد په سوېل لویدیځ کې پروت دي او د ایران او پاکستان سره ګډه پوله لري.
حسن بک جومات
حسن بک جومات (په عربي: مسجد حسن بك په عبري: מסגד חסן בק, Misgad Hasan Bek) یو مشهور مسجد دی چی په اسراييل کی په تل ابيب کی د یافا په شمال کی پروت دی. نوموړي مسجد په ۱۹۱۶ کال کی د یافا والي حسن بی په هدايت جوړ شو.
وېشنيزه:اسرائیلي جوماتونه
د بدن سپږه
د بدن سپږه (په لاتين: Pthirus pubis) سپين خړ رنگ لرونکي موجودات دي چي د انسان د ويني د زبيښلو پواسطه خپل ژوند ته ادامه ورکوي .ددوي جسامت د ٢ څخه تر ٣ ملي ميتر دکونجتي دداني په اندازه دي.
وېشنيزه:سپږې
سردار عبدالرحمان خان او روسان
سردار عبدالرحمان خان او روسان د ليکوال محمد طاهر کاڼي له خوا راټول شوی او له روسي ژبې څخه پښتو ته راژباړل شوی نښير دی. په دې نښير کې له بېلابېلو روسي سرچينو څخه په روسي تورکيستان کې د سردار عبدالرحمان خان د مهاجرت د لس کلن پېر په اړه لاسوندونه راټول شوي دي. کتاب پر ۱۳۹۱ ل (۲۰۱۲) ز کال د کوټې د پښتو ادبي غورځنگ له خوا په لاهور کې د ۱۱۰۰ ټوکو په شمېر چاپ شوی، چې ټول ۷۲ مخه دی. د پښتۍ خطاطي يې راز محمد راز کاتب، اوډون او سمون يې دلاور خان کاسي کړی دی. کتاب په پای کې ۶ انځورونه هم لري.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
حصه دوم کوهستان ولسوالۍ
حصه دوم کوهستان ولسوالۍ د افغانستان د کاپيسا ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۲،۳۴۴ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د کاپيسا ولسوالۍ
محیب اللہ
محیب اللہ
پاج
پاج په اصل کی یو ټکر ته وایی چی چی د کندهار خلګ یی زیات وخت تر سر تړی او پاج یوازی دکندهاریانو د رسم او رواج سره تړلي. او په په پخوانی اسلامی مدرسو کی د لونګی سره سره تاج هم کارول کیدی، او پاج د کندهار پایلوڅانو څخه و کندهاریانو ته ور پاته سوی تاریخ دی.
انام وزیری
انام وزیری : محمدعارف د سعدالدین وزیری زوی مشهور په « انام وزیری »
مخطت
مخطت(انگریزی:highlight) مطلب دے چې يو شيز يا جملے يا الفاظو يا يوے حصے له داسې رنگ ورکول چي د کوم په ذريعه هغه (جمله،حصه،وغيره) د باقي نه جدا ښکاره کړي۔
انام وزیری : محمدعارف د سعدالدین وزیری زوی مشهور په « انام وزیری »
== محمدعارف « انام وزیری » د سعدالدین زوی په ۱۳۷۶ لمریز کال د کندز ولایت د ګل تپه ولسوالی د وزیرو کلی  په یوه دینداره کورنی کی سترګی نړی ته غړولی دی. دینی سبقونه یی د هغه وخت علماوو څخه زده کړل. نوموړی حافظ د قرآن عظیم الشان هم دی. لومړی یی د ترکمن ها متوسطه ښونځی کی سبق ویلی او په ۱۳۹۵ لمریز کال کی له استاد غازی خان لیسه نه فارغ شه. او په ۱۳۹۶ لمریز کال کی په کانکور امتحان کی ګډون وکړ. چی د خپلی خواښی پوهنځی ته ( پوهنځی حقوق و علوم سیاسی ) ته ور کامیاب شه. انام وزیری له ۱۳۹۱ لمریز کال را دی خوا مخ شاعری ته راوړلولی دی. او په دوه ژبی ( پښتو او دری ) ژبه شعرونه لیکی. انام وزیری پرته له دی چی شعرونه لیکی د کتابونو لیکوال هم دی. چی یو کتاب یی« آموزش زبان پشتو » چی د پښتو زده کړه د فارسی ژبو خلکو لپاره ده چاپ ته آمده شوی او ډیر ژر به خپور شی. ==
د انام وزیری لومړی اشعار په پښتو کی :
= وزیری قلم واخــــــــله غږیدل ولیکه                                                            =
=   شور او غوغـــا د زړه رپیدل ولیکه =
=   وګوره هر خــــواته چی څـه تیریګی =
= د وخــت خواږه او ترخــــــــــه ولیکه =
= چی غــــــــــــــافل نشـــــــــی له مرګه =
= هم له دنیــــــــا او د عقبـــــــــا ولیکه =
=   زه انام داســی در اظهـــــــــــــار کړم =
=   په خپلو لیکلو کی اول نوم دالله ولیکه =
د انام وزیری له خوا مو همدا یو شعر تر لاسه کړو له د امله چی هغی د خپل اشعار کتاب تر اوسه پوری په رسمی ډول نه دی خپور کړی ( چاپ ته یی نه دی رسولی ) نو په دی هیله چی ژرترژره چاپ ته ورسیږی او مونږ یی دلته تاسو ته خپور کړو. او خپله پښتو ژبه ته وده ( پر مختیا ) ورکړو. او داسی نازولی شاعران او خپله پښتو ژبه ونازوو. په د هیله چی پښتو ژبه مو له دی زیاته پرمختګ وکړی.
کوه بند ولسوالۍ
کوه بند ولسوالۍ د افغانستان د کاپيسا ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۹،۶۰۰ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د کاپيسا ولسوالۍ
لویه وچه
لويه وچه په پښتو کې اقيانوس يا براعظم ته وييل کېږي. نړۍ ټوله په 7 لويو وچو وېشل شوې چې همدا لويې وچې د آسيا، آسټراليا، شمالي امريکا، سوېلي امريکا،اروپا، انټارکټيکا او افريقا په نومونو يادېږي.
وېشنيزه:لويې وچې
امير زېب خان
زېب خان ( پښتو سندرغاړی)
امیر زېب خان د کوزې پښتونخوا( خيبر پښتونخوا)پښتون، خوږ ژبی سندرغاړی و، چې په خپل ښکلي او زړه راکښوونکي غږ يې بې شمېره پښتو سندرې د پښتو ژبې خالي لمن ته ډالۍ کړې دي.
ژوندلیک
زېب خان چې اصلي نوم یې امیر زېب خان و اصلا د سوات د بلوګرام اوسېدونکی و، خو د ژوند وروستۍ شېبې یې د پېښور د کیسه خوانۍ په ډکي نعلبندي کې تېرې کړې. زېب خان واده کړی و او څلور ماشومان یې درلودل، چې دوه يې لوڼي او دوه يې زامن وو، مشرۍ لور یې ایمن نوميږي او زامن يې هر يو زریاب او شاداب نومیږي او بله لور یې امن ده.
زېب خان دسندرو اوه البمونه خپلو مینه والو ته وړاندې کړې دي. په مشهورو سندرو کې یې ( مورې .... په مينه مينه چې راګورې ) ، ( ای رخ زیبا ... مرحبا ) او ( شکر دی زما شوله ) نومیږي. خو نورې سندرې یې هم په زړه چک لګوي. دی یو ښه هنر مند او ښه انسان و ، د خپلو مینه والو لویه حلقه یې لرله ، سوات پرې ښایسته و، ده کله هم غیر معیاري کلامونه نه ویل ، عام فهمه کلامونه یې ویل او ډېر درون انسان و.
زېب خان سندرې شوقیه ویلې خو په پېښور کې یې د صحت په محکمه کې کار کاوه. زېب خان په بره پښتونخوا( افغانستان ) کې د ښکلی دی کابل خو کندهار د چا نه کم نه دی، تل دې اباد اوسي ننګرهار د چا نه کم نه دی سندره باندې ډېر مشهور و او دده په خپله وينا چې دا يې د افغانستان سره د خپل تړاو او مينې په اړه ويلې ده.
د زېب خان ادبي هڅې او موسيقي
زېب خان ټول اووه البومونه خپاره کړل، چې تر ټولو وروستی یې په ۲۰۱۱ کال کې د شباب په نوم خپور شو. د هغه په ​​ډېرو مشهورو سندرو کې شکر دی، عشق ته سلام، دلبره دلبره، ګل ګلالۍ ، ای رخ زيبا مرحبا!، او د هغه ملي سندره زلمی د پاکستان شامل دي.
د زېب خان په اړه د نورو سندرغاړو نظرونه :
سندرغاړي مشرف بنګښ د ده په اړه وايي: "هغه يوازېنی لوستی سندرغاړی و چې د پښتو موسيقۍ له صنعت سره يې تړاو درلود، چې د پښتو موسيقۍ د خدمت لپاره يې ښه مقام ورکړ." هغه زياته کړه، امير د يو سندرغاړي ترڅنګ يو ​​ښه انسان و او د نوي استعداد لپاره يو الهام و.
د پښتو ژبې مشهور سندرغاړی هدایت الله د زېب خان په اړه وايي: په هغه وخت کې چې پښتو موسیقۍ له بې مانا سندرو او عجیبو غږونو ډکه وه، امیر هڅه کوله چې خپل ورک شوی عظمت بیرته را ژوندی کړي او یو مثبت او مانا لرونکی بدلون راولي امیر د خپلو لاسته راوړنو په اړه خورا معتدل و او خورا فکري سخاوت يې درلود.
مړينه
امير زېب خان د 2013 کال د اپريل مياشتې په دوه ويشتمه 22 نېټه د زړه حملې له کبله خپل ژوند له لاسه ور کړی، چې دا وخت د ده عمر 40 کاله و.
خسرو اپريدى
ښاغلى خسرو اپريدى د اول باز خان زوى ، په خټه زخه خېل اپریدى ، د پښتړ او لسې او سندر غاړي شاعر په ۱۹۰۶ کال د خیبر په سیمه کي زیږدلي دی. ښاغلي مراد شنوارى په خپل کتاب (د خیبر ادب) کښی لیکې ، چې د خسرو شاعرانه شعور په ۱۹۲۷ کال کي ټکان وخوړ او راویښ شو. د ښاغلي مراد په وینا ښاغلي خسرو د پښتو ژبې د پخواني شاعر میرا اپریدی په څیر د شعر او شاعرۍ نه علاوه په موسقۍ او نورو ملي آهنگو نو کښي هم لوي لاس درلود او بیا لیکي چې : هر کله به چې د چرسو نشي د کیف اوسرور په چپو لاهو کړو نو د رباب گونگي تارونه به ئې وترنگول ،ورو ورو به يې په گوتو کښی یوې نوې مسحورونکې نغمې د ژوندانه ساه واخیسته او بیا به هم د هغې نغمې په پسنده غیږ کښي یوه داسي زړه سوانده غزل ځاى ونیو ، چه د سترگو په رپ کښي به د امو دریاب د غاړو نه تر اباسین پوري د پښتو نخوا د هرې حجرې د رباب او منگي سره همنوا شو.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه شاعران
د سيلابونو په مخنيوي کی د ځنګلونو رول
راټولوونکی مبارز نیازی لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپيریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه
ځنګل
ځنګل په يوه زياته پيمانه پيچلي او دوام داره توګه تغير کوونکي محيط دي کوم چي دمختلفو ژونديو موجوداتولکه:ونو،وړوونو،بوټو،لرګينوځيلينو،وحشي ګلانو،سرخسونو،خزي،ګل سنګ،فنجي،او د خاوري ژوندي مايکروسکوپيک موجوداتو او غير ژوندي موجوداتو لکه: اوبه ،غذا،تيږي،لمر او هوا څخه جوړ دي چي ددي مغلقي ټولني لويه برخه وني تشکيلوي.
دځنکل ګټي
۱ـ دسيلابونو مخنيوي کوي،دروانو اوبو په شکل دبهيدني واقعات کموي او ورو جذب تقويه کوي.
۲ـ د ځنګلونو په رامنځته کيدو سره دباران داوبو بهيدل وروکيږي او سيندونو ته د مضره او چټلو غذايي موادو له يوځاي کيدو څخه مخنيوي کيږي او په پايله کي ويلاي شو دسيندونو داوبو کيفيت بهتره وي.
۳ـ دځنګل په رامينځته کولو سره دځمکي لاندي اوبو کيفيت او کميت ښه کيږي.
۴ـ ځنکلونه د هوا کيفيت ښه کوي داسي چي په اوړي کي دحرارت درجه کموي ،ګرد فلترکوي او جذبوي ،همدارنګه مختلف ګازونه لکه : کاربن ډاي اکسايد،سلفر ډاي اکسايد، نايتروجن اوکسايد او د هوا زيږنده امونيا او درانده فلزات جذبوي او اکسيجن ازادوي.
۵ـ ځنګلونه د اوبو د حرارت درجه کموي.
د افغانستان له لارې هند ته د فرانسې او روسيې د لښكركشيو پلانونه
د افغانستان له لارې هند ته د فرانسې او روسيې د لښكركشيو پلانونه يو تاریخي اثر دی چې د ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي له خوا له روسي نه پښتو ژبې ته راژباړل شوی دی. =د کتاب د منځپانگې په اړه= په دې کتاب کې له بېلا بېلو سرچينو نه د نولسمې پېړۍ مستند لاسوندونه راټول شوي دی. دغه لاسوندونه د نولسمې پېړۍ په سر کې د فرانسې د واکمن ناپليون بوناپارت او د روسيې د ټولواکمن لومړي پاول تر منځ د افغانستان له لارې هند ته د گډې لښکرکشۍ پټ پلان بيانوي. وروسته پکې بيا د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د روسي جگپوړيو جنرالانو له خوا هند ته د لښکرکشۍ په اړه جوړ شوي پلانونه بيان شوي دي. دغو حنرالانو پخپلو پلانونو کې کلکه گروهه ښودلې چې هند ته د روسي پوځونو لښکرکشي له هيڅ ډول ستونزو سره نه شي مخامخېدای. روسانو د خپلې لښکرکشۍ په ترسره کولو کې د افغانانو مرسته هم په پام کې نيولې وه ، يانې دوی پتېيلې وه چې افغانان هم بايد له دوی سره هند ته په لښکرکشۍ کې برخه واخلی او په دې صورت کې به یې د هند له نيمې وچې نه د انگرېزانو د شړلو په جگړه کې بری هرو مرو په برخه شي. ددې په څنگ کې يې دا ځېلونه هم څېړلي چې که چيرې افغانان د خپلې خاورې له لارې دوی ته د لښکرکشۍ اجازه ور نه کړي نو بيا به روسان افغانانو ته کورنۍ ستونزې راپيدا کړي او ایران به هم دې ته راولمسوي چې پر هرات باندې يرغل وکړي او افغانستان ورسره په جگړه کې ښکېل کړي او دوی به بيا له دغه جگړه ييز حالت نه په کار اخیستلو سره خپلو موخو ته د ځان رسولو هڅې وکړي. =د کتاب د چاپ چارې= دغه اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا خپور شوی دی. د کتاب د چاپ چارې پر ۱۳۸۹ لمريز (۲۰۱۰) ز کال د اسد دانش چاپخونې له خوا ترسره شوې دي. کتاب په ښه سپين کاغذ کې چاپ شوی چې ۱۶۱ مخه لري او په پای کې ۹ انځورونه هم ورسره مله دي. د کتاب کمپوز پخپله ژباړن کړی دی. =اخځونه=
د سيلابونو په مخنيوي کی د ځنګلونو رول
دځنکل ګټي
۶ـ په کوم ځاي کي چي ځنګل جوړ شي دخاوري د تخريب څخه مخنيوي کوي او په جوړولو کي يي مرسته کوي.
د افغانستان له لارې هند ته د فرانسې او روسيې د لښكركشيو پلانونه
وېشنيزه:پښتو کتابونه
د سيلابونو په مخنيوي کی د ځنګلونو رول
دځنکل ګټي
۷ـ ځنګل د لويدلو پاڼو څخه خاوره او نور ژوندي موجودات تغذيه کوي.
۸ـ دبادونو په وړاندي د باد ماتوونکو په توګه عمل کوي او هم دغرونو څخه دواورو د حرکت څخه مخنيوي کوي.
۹ـ دځنګل په رامنيځته کولو سره د حيواناتو لپاره کور برابريږي.
۱۰ـ دځنګل په رامينځته کولو سره کولاي شو دسيمي او خپل محيط ښکلا زياته کړو.
دنباتاتو رول دسيلابونو په مخنيوي کي
دنباتاتو شتون د سيلابونو په راوتلو باندي معکوسه رابطه لري يعني په هره اندازه چي د ځمکي پر مخ نباتات زيات کرل شوي وي په هماغه اندازي سره دسيلابونو دراوتلو مخنيوي کوي.هر ډول نباتي پوښښ په ابتداکي باران پخپل ځان کي جذبوي چي دي حالت ته (دبرګاب ياد اوبو راتاويدل وايي)يو اندازه اوبوراتاويدل تبخير مومي او باقي نور يی په ځمکه کې جذبيږی چی داعمليه په نباتي پوښ پوري اړه لري.نو تحقيقاتو څرګنده کړي ده چي ستن پاڼي نباتات (۴)ملي متره، پلن پاڼي (۷)ملي متره او ځنګلي وني (۱ـ۲)ملي متره دباران اوبه جذبوي.دونو پاڼي دباران دڅاڅکو په مستقيم ډول ځمکي سره د لګيدو مخنيوي کوي او په شدت سره د باران دڅاڅکو رسيدل ځمکي ته کموي.او په ځمکه کي د باران داوبو دروانيدلو څخه مخنيوي کوي.دوني ريښي او نباتي پاته شوني دځمکي پرمخ دسفنج خواص لري اوبه جذبوي اوپه زياته اندازه درطوبت د ساتلو توان لري نو له دي امله داوبو روانيدل په داسي خاورو کي کميږي دنباتاتو ريښي دخاوري داستحکام او چسپناکي سبب ګرځي او د خاوري د ښويدني څخه مخنيوي کوي.په هايدرولوجيکي محاسبو کي دسيلاب د براورد لپاره نسبت ==نباتي پوښښ ته دځمکي خاص ضريب== تعين شوي دي. چي په لاندي جدول کي يي شکل ښودل شوي دي: دنباتي پوښښ نوعه او حوضه دروانو اوبو ضريب وچه ساحه بغير د نباتي پوښښ څخه ۴۰٪ چمن لرونکي ساحه ۳۵٪ کرنيزه ساحه ۳۰٪ خنګلي ساحه ۱۸٪
ديو دهقان لپاره ډيره ستونزمنه او غير اقتصادي ده چي دسيلابونو د مخنيوي لپاره استنادي ديوالونه جوړ کړي نو دداسي ستونزي دمخنيوي لپاره يواځيني د حل لاره چي اقتصادي اسانه او ارزانه ده هغه د لرګينو نباتاتو کرل دي چي دنوموړي خطر څخه خپله ځمکه محفوظه کړي او له بله پلوه دسون دلرګيو په ډول او د ميوي څخه يي د خوراک لپاره استفاده وکړي (هم خرما او هم ثواب).
په عمومي ډول سره دنباتاتو اهميت
په لاندي ډول ذکر کول غواړم: ۱ـ ځنګلي نباتات دباد او باران څخه دخاوري مخنيوي کوي.
۲ـ دسيندونو ،خوړونو او طوفانونو دشدت کموالي او دمسير دمعلومولو دنده په غاړه لري.
۳ـ دځمکي دداخلي اوبو دسطحي دلوړوالي باعث ګرځي ځکه چي دنباتاتو په شتوالي سره دځمکي دسطحي اوبه په تدريجي ډول سره جذبيږي او د اوبو سطحه لوړيږي.
دځنګلونوداوبوساتلوميخانيکيت
په هغو ځايونو کي چي شنه او ګڼ ځنګلونه او نور بوټي شتون لري،هلته په بيلابيلو طريقو داورښت او واوري د ځاي پرځاي ساتلو امکانات رامنځته کيږي.دبيلګي په توګه لاندنيو ټکو ته ګوته نيول کيږي. ۱ـ نباتي فرش داورښت دوريدو اوپر ځمکه د څاڅکو توييدو چټکوالي کمزوري کوي.ځکه چي داورښت څاڅکي لومړي د ځنګلي ونواوبوټو پرپاڼو توييږي اوخاوره دګړندي او توپاني اورښت له ړنګيدو څخه ژغوري. يعني نه پريږدي چي داورښت څاڅکي نيغ په نيغ باندي د ځمکي پرمخ ولويږي او د خاوري طبعي جوړښتونه ،کوم چي دخاوري د ښيرازي يو غوره لامل دي.له مينځه يوسي.که چيري د خاوري هغه ټول طبعي جوړښتونه له مينځه لاړ شي ،نو خاوره سستيږي او په اساني سره د اوبو پواسطه له خپل اصلي ځاي څخه پريمينځل کيږي او له ړنګيدو سره مخامخ کيږي.
۲ـ په هغو سيمو کي چي نباتي پوښښ شتون ولري.داورښت څخه تر لاسه شوي اوبه په ګړنديتوب سره نشي تيريدلاي.يعني داوبو د حرکت مخنيوي کوي داکار د نباتي پوښ دنيلواو پر ځمکه دپرتو پاڼو اوڅانګو په مرسته ترسره کيږي او په پايله کي داورښت اوبو ته د تم ځاي او يازيرمه ځاي بڼه غوره کوي او داسي شرايط برابروي چي نوموړي اوبه په ځمکه کي جذب شي او چلند يي په ټپه ودريږي.برخلاف په کومه ځمکه يا ساحه کي چي نباتي فرش شتون ونه لري هلته داورښت اوبه په چټکه توګه بهيدلو ته هڅيږي او دااورښتي څاڅکو څخه سيلاب جوړيږي. په ډاګه شوه چي نباتي پوښ له يوي خوا خاوري له ړنګيدو څخه ژغوري او له بلي خواد ځمکي لاندي اوبو زيرمي غښتلي کوي.
۳ـ په ډاکه شوي ده چي دځنګل پواسطه جذب شوي اوبه اويا واوره د ځمکي لاندي اوبو زيرمي پياوړي کوي.که چيري نباتي پوښښ شتون ونه لري،نو داورښت اوبه دسيلاب په بڼه له هغه څخه ګوښه کيږي او ددي شرايط نه برابريږي چي د ځمکي لاندي اوبو ته د خوځښت لار وموي د يادوني وړ ده چيرته چي ځنګلونه او نباتي پوښښ شتون لري،هلته دځمکي لاندي اوبو زيرمي شتمني او بډاي وي،داوبو سطح يو څه لوړه وي او ګڼ شمير چيني،چي هغه د ځمکي لاندي اوبو څخه سرچينه اخلي،راڅرګنديږي.
دځنګلونو تخريب او له مينځه تلل
انسانان دځنګلونو دلمينځه تګ او د ځمکي د لوڅوني مهم عاملين ګڼل کيږي په لومړيو وختونو کي انسانانو په ځنګل کي ژوند کاوه او ځنګل يي د ځان لپاره پناه ګاه ګرځولي وه او د ځنګل ځني به يي تغذيه هم کوله خو کله چي انسانانو په طبيعت کي ساکن ژوند غوره کړ د نفوسو د زيادښت او کرنيزو ځمکو ته د خلکو د ضرورت پر بينا دځنګلونو قطعه په پراخه پيماني سره ترسره شوه.په (۱۱) ميلادي پيړي کي په اروپا کي د ځنګلونو قطعه يو ښه عمل ګڼل کيده.چي په شمالي او مرکزي اروپاکي د مځنيو پيړيو پوري کورنه له لرګيو څخه جوړيدل دمنځني پيړي تر وروستيو پوري دوره په اروپا کي د لرګيو د پيړي په نوم ياديږي چي په همدي وخت کي يواځي په اروپا کي (۳۰) ميلونه هکتاره ځنګل لمينځه تللي وه ددي تر څنګ په ايران کي د (۱۹) پيړي په وروستيو کي او د(۲۰)پيړي په اوايلو کي (۲۰) ميلونه هکتاره ځنګل قطعه شوي وه چي دغه قطعه د ايران په شمال کي صورت نيولي وه او لرګي يي روسي هيواد ته صادريدل. همدارنګه څرګنده ده چي زموږ د هيواد طبيعي ځنګلونه ډير محدود دي د ثور د کودتا څخه مخکي د افغانستان د ځنګلونو ټول مساحت (۲.۲)ميلونه هکتاره ته رسيده چي د ټول هيواد (۳.۴) سلنه ساحه يي پوښلي وه. خود جګړو په ترڅ کي دهيواد ډيري ځنګلي ساحي لمينځه ولاړي د يو شمير وروستيو ارقامو له مخي د افغانستان د ځنګلونو اوسني مساحت دټول هيواد يو سلنه او ياتر دي هم کمه برخه جوړوي. د خنګلونو له مينځه تګ او د هغي په پايله کي د خاوري لوڅيدني د سيلابونو،وچکالي او د خاوري د تخريب ستونزي زياتي کړي دي. داپروسه اوس هم همدغسي دوام لري او هر کال په زياته اندازه ځنګلي ساحه لمينځه ځي. چي په عمومي ډول
دځنګلونو د تخريب عوامل
په لاندي ډول دي: ۱ـ په ځنګلونو کي کرنيز فعاليتونه چي مادي فقر او محيط زيست فرهنګ نه درلودل.
۲ـ په ځنګل کي مالداري لرل چي د حيواناتو دروزني لپاره ځنګل له مينځه وړي.
۳ـ د ځنګل ځيني د سون موادو په توګه استفاده کول.
۴ـ يو له مخي د ځنګل قطعه.
۵ـ قاچاقبران.
۶ـ دکثافاتو ځاي په ځاي کول په ځنګلونو کي چي په نتيجه کي امراض رامينځته کوي.
سيلابونه
بيدن له شکه چي سيلاب يو طبيعي بلا ده ولي په عمل کي هم دځاني او مالي زيانونو له نظره سيلاب مهمترينه طبعي بلا په نړي کي پيژندل شوي له ۱۹۸۸تر ۱۹۹۷ ميلادي کال پوري ۳۹۰۰۰۰ نفره دطبعي پيښو په نتيجه کي له مينځه تللي دي چي ۵۸٪ دسيلاب مربوط ۲۶٪ دزلزلي ۱۶دطوفان او نورو طبعي بلاوو له کبله مړه شوي. ټول زيانونه په دغه لسو کلونو کي ۷۰۰ ميليارده ډالره ښودل شوي دي چي په ترتيب سره ۲۹.۳۳ يا ۲۸٪ دسيلاب طوفان او زلزلي مربوط دي په دي ترتيب د تشويش وړخبره د سيلاب د تلفاتو او فزيکي زيانونو کچه په نړي کي په دي وروستيو اخيرو لسيزو کي وه. سيل سيلاب او تيزي اوبه دري واړه مشابه کلمي دي چي په مختلفو مواردو کي پکار وړل کيږي په داسي حال کي چي په دي رابطه کي يو جامع او کامل تعريف تر اوسه ندي شوي. الف: سيل غالباً عبارت دي له هغه اوبو څخه چي له لوړي ارتفاع څخه مخ په ښکته حرکت کوي اود زيان او تلفاتو لامل ګرځي چي په دي کي د اوبو شديد جريان زيات حجم زيات وخت په پام کي نيول کيږي. که چيري دغه سيل په همواره ځمکه کي جريان وکړي نو زيان به يي کم او که چيري په تنګه ساحه کي وبهيږي نو زيان به يي ډيروي ب: سيلاب د اوبو شديد جريان چي د يو سيند دطبعي اوبو د ککړتيا سبب وګرځي عبارت له سيلاب څخه ده. ج: سيلاب يو استثنايي جريان دي چي ممکن د سيند طبعي حالت نه تجاوز وکړي اودسيند شاوخوا اوسيدونکو ته ځاني او مالي تاوان ورسوي. د: دلوړي ارتفاع څخه داوبو جريان چي دنوموړو اوبو اندازه دسيند دسطحي څخه زياتي شي او رنګ يي د رڼوو اوبو سره تفاوت ولري.
دسيلاب مشخصات
۱ـ داوبو جريان چي د سيند د عادي حالت څخه سرغړونه وکړي.
۲ـ کم وخت په بر کي ونيسي.
۳ـ داوبو جريان چي د سيند دطبعي حالت څخه يي تجاوز کړي وي او د سيند دواړه غاړي يي احاطه کړي وي.
۴ـ مالي او ځاني زيانونه له ځان سره ولري.
سيلاب دمينځته راتللو عواملو له لحاظه سيلابونه په دوه برخو باندي تقسيم شوي دي
۱: طبعي سيلابونه ۲ـ مصنوعي سيلابونه په طبعي سيلابونو کي عوامل معمولا هايدرولوجيکي وي چي دباران متداوم اوريدل دخاوري د اشباع سبب ګرځي چي وروسته د زياتو اوبو د بهيدني سبب ګرځي. په مصنوعي سيلابونو کي معمولا سيلابونه د غير هايدرولوجيکي عواملو له مخي مينځ ته راځي چي ددغو عواملو له جملي څخه يي ځيني په لاندي ډول دي: الف: دپلونو جوړول په غير مسلکي توګه چي د سيند په مينځ کي پايي ولري. چي د نباتاتو ښاخونه ،پاڼي او تني په دي پايو کي نښلي د سيند داوبو د تجمع سبب ګرځي اواوبه د سيند غاړو ته جريان کوي او زيان رامينځته کوي. ب: هغه وسايل چي اوبه پکي وړل کيږي د هغوي جوړول په غير معياري توګه لکه ټانکرونه ، اوبو ذخيري ،نلونه او ټانکي. ج: دبندونو ماتيدل چي په هر علت وي خصوصا هغه وخت چي دغه بندونه د ښارونو يا د کليو له پاسه وي دماتيدو په صورت کي زيات خسارات رامينځته کوي.
داوبو رسونه
د: نباتات او د غذايي موادو زيرمي: سيلابونه ولاړ فصلونه له مينځه وړي اوبو درسيدو له امله په ګودامونو کي خوراکي شيان خوسا کيږي او دمتاثيرينو لپاره دخوراکي توکو کمښت مينځ ته راوړي.