cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
استاد قيام الدين خادم
د استاد خادم صاحب نظم :
د دغه ولسي او ملي سندرې به لکه د نورو ناظمانو په څېر ولسي سندر غاړو ويلې ، خو کله چې خادم علمي مرکزونو ته راځي او رسنيو ته مخه کوي ، نو د نظم ځمکه منځپانګه بڼه يې هم بدليږي. د ده په ملي سندرو کې شعري ځواک او فکر څپې وهي ، هر شاعر د يو شهکار نظم څښتن وي. استاد پر خپل مهال داسې له تعزل او شعري کيفه ډک نظمونه ليکلي دي چې په انتخاب کې يې سړی دوه زړی کيږي کاميابه شاعري هم دا ده چې هغه د بېلابېلو کسانو له خوا داسې غوره شي چې په غوراوي  يا انتخاب کې يې بېلګې سره توپير ولري. استاد خادم پر دوديزو قاليبونو سربېره پښتو ځانګړې سندرې ، د خپلو تجربو پربنسټ رامنځته شوې سندرې يا نظمونه هم لري چې هغه د کلياتو په وروستۍ برخه کې راغلي دي ، د خادم صاحب غزل د يو ځانګړي کيف او شاعرانه شور او خوږو نه برخمن دی د ده د غزل موسيقيت داسې اوډلی چې لوستونکی يې په اسانه ويلی شي. ده د غزل دغه ښېګڼه په پام کې نيولې چې سکښت او جوړښت يې بايد داسې روانه او ښکلې موسيقي ولري چې لوستونکی يا اورېدونکی ستومانه نه کړي ، قافيوي ښېګڼې او ښکلا ولري ، د رديف په ټاکنه کې حساس دی د غزل په رديف او قافيه جوړ مزل کوي معنوي ټکر نه لري، د لفظونو موسيقي يې دومره خوږه ده چې يو ښکلی او زړه منلی اهنګ يې رامنځته کړی.
د خادم صاحب څلوريزې او قطعې هغه رسالت ترسره کوي چې زمونږ کلاسيکو شاعرانو دغه فورم يوازې د يو فکر او پيغام لېږدونې لپاره په کاروه ، خادم صاحب هم پر هماغه پلونو پل ايښی ، د ده څلوريزې او قطعې د ټولنې پرمختګ ، سولې ، انسانيت ، ملي يووالی ،لوري ته د ټولنې سوق کولو پيغام په شاعرانه الفاظو کړی دی. ماته دده څلوريزو او قطعو د لوستلو پرمهال د ژوند لوری او د ځان جوړونې فکر رازده کړ او د ده له شاعرۍ مې خوند واخيست ، ښاغلي ښادم د منظوم کلام يوه ستره ښېګڼه دا ده چې دی فکر يا مفکوره وچه او شعاري نه وړاندې کوي بلکې مفکوره يا فکر په خيال کې رانغاړي او شعر ترې جوړوي.
۱ – مرغلرو امېل : لومړۍ ټولګه ده چې پر ۱۳۴۱ د اصلاح ورځپاڼې له خوا بشپړه خپره شوه ، تر دې وړاندې دغه ټولګه تر شپېتو مخونو د طلوع افغان په چاپخونه کې خپره شوې وه ، په دې ټولګه کې د استاد خادم د شلو کلونو نظمونه ځای شوي دي ، دغه ټولګه ۱۱۹ مخونه لري دغه کتاب اوس هغه د چا خبره د مرغۍ پۍ ګرځېدلی ، محمدظاهر شکېب راته د دغه کتاب يوه عکسي بڼه راوسپارله چې په ډېرې خوارۍ مې وليکله او په ځينو برخو خو يې هيڅ پوهه نه شوم.
۲   - څاروان: د نظمونو دوه يمه ټولګه ده چې پر ۱۳۴۶ کال خپره شوه. په دې ټولګه کې يو شمېر داسې نظمونه هم ځای شوي دي چې هغه د مرغلرو امېل کې هم ځای شوي دي.
۳ -  بلکا : دا د استاد خادم د نظمونو يوه بله ټولګه ده چې پر ۱۳۸۰ کال د خادم د اينسټي له خوا په لومړي ځل خپره شوې ده ، په دې ټولګه کې زياتره غزلې ، ملي سندرې ، څلوريزې او قطعې ځای شوې وې ، دغه ټولګه ۲۲۱ مخونه لري.
د استاد قيام الدين خادم نثري ټولګې :
استاد قيام الدين خادم په نظم ليکنې په ټولنه کې د استاد نثر ليکونکي په توګه پېژندل شوی دی ، نظم يې تر نثره مشر دی ، خو په مهال يې په يوه اخبار اتحاد مشرقي کې خپور کړی دی ، د ده لومړنی نثر له  اردو ژبې ژباړه ده ، ده د هنري او ادبي ټوټو په چوکاټ کې نثرونه چې دا د ده او د ده د زمانې يوه ځانګړې لاسته راوړنه ده ليکلي دي  ، پردې سربېره يې څېړنيزې او تحليلي ليکنې او کره کتنې هم کړي دي چې يو ځانګړی ځای لري ، د تذکره ليکنې ، تاريخي پېښو او متن پېژندنې په برخه کې د ستاينې وړ اثار لري دلته يې در پېژنو :
۱ – د استاد خادم صاحب پښتونولي :
د ا د استاد خادم هغه څېړنيزه رساله ده چې لومړی پر ۱۳۱۶ کال په کابل کلنۍ کې خپره شوه ، وروسته په جيبي کچه د پښتو ټولنې له خوا پر ۱۳۳۱ کال په ځانګړي ډول خپره شوه.
۲ – د استاد قيام الدين خادم نبوغ او عبقريت :
دا د استاد خادم يو تحليلي او فلسفي اثر دی چې پر۱۳۴۰ کال د پښتو ټولنې له خوا خپور شوی دی.
۳ – لرغوني پښتانه قومونه :
استاد په دغه څېړنيز کتاب کې د پښتنو شجره  نسبت د خپل تحليل او مطالعې پر بنسټ وړاندې کړې ، دغه کتاب پر ۱۳۵۲ کال ليکل شوی او پر ۱۳۵۶کال په پېښور کې خپور شوی دی.
تذکره ليکنه د استاد قيام الدين خادم  له اصولو او له نظره
۱ – د قيام الدين خادم صاحب د پښتو ننني ليکوال :
د غه تذکره د کابل کلنۍ پر۱۳۳۷-۱۳۳۸ ګڼو کې خپره شوې ده ، په دې تذکره کې استاد په خپل خواږه قلم د ليکوالانو پېژندنه او د هغوی د اثارو بېلګې وړاندې کړي دي.
۲ – د خادم  صاحب د پښتو نثر تاريخي تحولات او د نثر ليکونکيو  تذکره :
په دې تذکره کې استاد هغه ليکوال راپېژندلي چې نثر ليکي ، پخوانيو نثر ليکونکيو د ژوند او فن سپړنه يې کې ده ، دغه تذکره د کابل کلنۍ په ۱۳۱۹ او ۱۳۲۰ ګڼو کې خپره شوې ده.
۳ – پښتانه شعرا :
که څه هم دغه لړۍ تر پنځم ټوکه پورې خپره شوې او شپږم او اووم ټوک يې هم د استاد بختاني په زيار د چاپ جوګه دی.
استاد خادم د دغه لړۍ په لومړي چې د استاد حبيبي په زيار او دويمه کړۍ چې د استاد رښتين په زيار خپره شوې ، يو څو غمي ايښي ، په لومړي ټوک کې مدون ليکلي چې :
(( ښاغی قيام الدين خادم چې تر ټولو لومی حق لري او د کتاب ډېرې برخې يې ليکلي او په پلټنو کې يې زيار کښلی دی )) خو د دويم ټوک مدون بيا په مرستندويانو کې راوستی دی.
۴ – مجلسي شاعران:
دغه کتاب زما تر سترګو شوی نه دی خو استاد خادم په خپلو ناچاپو اثارو کې ګڼلی دی.
۵ – بايزيد روښان :
دا يوه بشپړه تذکره ده چې يوازې د بايزيد روښان ژوند او کارنامې راسپړي ، تردې ليکنې وړاندې مونږ په پښتو ادبياتو کې داسې کومه تذکره نه ده ليدې چې هغه دې د يو شخص د ژوند او کارنامو په باب خپره شوي وي ، دغه رساله په ۱۳۳۲ کال شاوخوا کې خپره شوې ده ، خو استاد پر ۱۳۱۳ کال کې ليکلې ده ، دا نو داسې زمانه ده چې بايزيد روښان په داسې بشپړه توګه چې د هغه ژوند او کارنامې خلکو ته وړاندې شي ،نه دی پېژندل شوی ، بايزيد روښان په سيمه کې د پير تاريک په نوم شهرت لاره.
۶ – روهي ګلونه :
روهي ګلونه که څه هم تذکره نه ده ، خو د تذکره ليکنې يو څه تومنه لري او هغه دا چې په دې ټولګه کې استاد په خپل عالي ذوق له بيټ نيکه رانيولې ان تر ملا احمد ګل د پنځوسو شاعرانو منظومې بېلګې غوره او راټولې کړي دي ، دغه اثر پر ۱۳۲۶ کال خپور شوی دی.
د استاد قيام الدين خادم ژباړې
استاد قيام الدين خادم په پښتو ادبي نثر ليکوالۍ کې يو له هغو معاصرو لومړنيو ليکوالانو څخه ګڼل شوی  چې منثور ژباړه يې کړې ده ، استاد پر پښتو او دري سربېره په اردو او عربي ژبو دومره برلاسی و  چې ترې ژباړه يې کوله اردو يې په هندوستان کې د پاتې کېدو پرمهال او عربي يې د ديني کتابونو پر لوست او زده کړه ، زده کړې وه .په دې برخه کې ښاغلي استاد يو لړ اثار راپريښي چې څه يې په کتابي بڼه خپاره شوي او ځيني يې لا هم خواره واره پراته دي ( يو مسلمان او ټوله اروپا ) د داستان يو ژباړل شوې بېلګه ده.
۱ – د استاد قيام الدين خادم د کوچنيانو اخلاقي پالنه :
استاد دغه اردو رساله چې سپنسر ليکلې پښتو ته راژباړلې ده ،د کتاب په باب کې خپل تحليل او څرګندونې هم ځای پرځای ليکلي ، دغه ژباړه پر ۱۳۱۴ ل کال د پښتو ټولنې لخوا خپره شوه چې د پښتو ټولنې د چاپ کړو اثارو په لړ کې لومړنۍ اثر ګڼل کيږي.
شرشتين اسکهولت
شرشتين اسکهولت (پیدايښت ۷ مې ۱۹۶۲) د ناروې ملکي کارکونکې ده. هغه د سوالبرد د والي په توګه دنده ترسره کوي.
استاد قيام الدين خادم
۲  - د استاد خادم صاحب د اصحاب کرام په برخه :
دغه ترجمه دوه ځلې خپره شوې ده په لومړي وار پر ۱۳۱ل او بيا پر ۱۳۵۰ ل په پېښور کې د (لوی اصحابان ) په نوم خپره شوه ، ددې کتاب خطي نسخه د استاد بختاني په وينا په دوه ټوکو کې د افغانستان د اسلامي جمهوريت په ملي ارشيف کې تر ۶۳او ۶۵ نومرو لاندې خوندي ده.
۳ – د استاد خادم مکارم الاخلاق په برخه :
دغه کتاب په عربي ژبه د شيخ عبدالقادر المغربي له خوا د ((الاخلاق والواجبات )) په نوم ليکل شوی دی ، استاد دغه کتاب په ډېره روانه او خوږه ژبه او نثر د مکارم الاخلاق په نوم راژباړلی دی ، استاد دغه کتاب ژباړه پر ۱۳۱۸ بشپړه کړې ده ، خو پر ۱۳۴۳ کال د هېواد ورځپاڼې د ادارې له خوا خپور شوی ، دغه کتاب په دويم ځل په پېښور کې يونيورسټي بک ايجنسۍ خپور کړ.
شرشتين اسکهولت
اسکهولت له ۱۹۹۰ څخه تر ۱۹۹۱ پورې د بریدویت زندان مرستیاله وه، د ۱۹۹۶ څخه تر ۱۹۹۹ پورې د عدلیې وزارت مرستیاله رئيسه وه؛ او د بهرنیو چارو وزارت د منشي مرستياله، د عدلیې وزارت د قطب ریاست په برخه کې. په ډيسمبر ٢٠٢٠م کال کې هغه د حکومت له خوا د اګدر د امنيه قومندانې په توګه وټاکل سوه.
استاد قيام الدين خادم
۴ – د استاد قيام الدين خادم نوې رڼا په برخه :
نوې رڼا د استاد خادم د سلو خورو ورو څېړنيزو او تحليلي ليکنو ټولګه ده چې پر ۱۳۴۳ کال د هېواد ورځپاڼې له خوا خپره شوې ده.
شرشتين اسکهولت
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
استاد قيام الدين خادم
۴ – د استاد قيام الدين خادم نوې رڼا په برخه :
دغه ليکنې لومړی د هېواد په بېلابېلو خپرونو کې خورې ورې خپرې شوې وروسته راټولې کړل شوې او کتابي بڼه يې ورکړه په دې ټولګه کې پر لوړ ادبي ذوق او هنري ګاڼه پسولل شوې يو شمېر  داسې ليکنې هم ځای شوي چې هغه نثر شعر ګڼلی شو ، داکتاب په دې وروستيو کې د خادم صاحب د کورنۍ له خوا يو ځل بيا خپور شو.
د استاد قيام الدين خادم کيسې او ډرامې
استاد په خپل هنري ژوند کې يو شمېر ولسي کيسې ټوکې او ډرامې هم ليکلې دي چې د هېواد په خپرونو کې خورې ورې چاپ شوي څه يې په کتابونو کې هم راغلي دي.
استاد دغه ډرامه په خپلو ناچاپو اثارو کې ياده کړې ده.
دا هم د استاد د کيسو ټولګه ده چې خپره شوې نه ده استاد په خپلو ناچاپو اثارو کې وړاندې کړې ده ، داستاد ځيني کيسې خورې ورې خپرې شوې هم دي.
د استاد خادم صاحب ژبنۍ څېړنې او درسي کتابونه :
استاد خادم په هنري او تحليلي نثر سر بېره يو لړ ژبنۍ څېړنې او تحليلي ليکنې هم کړي دي ، دی په لومړي ځل هم پر يوې ژبنۍ ليکنې وياړل شوی نمانځل شوی دی ، په خپله وايي (د      (( زه ، زما ، څوک او  چا )) مسئاله د محمد ګل خان وزير صاحب داخله له خوا په مسابقې کېښودل شوه چې ددې کلمو تفريق د ګرامر په لحاظ هرڅوک وکړي او د استعمال ځايونه يې وښيي ، هغه به انعام وړي ، په دې مسابقه کې ډېر پښتانه ادبا شامل شوه ، مګر په اخره کې هغه څه چې ماليکلي و، قبول شول او يو اوميګا ساعت او پارکر قلم د وزير صاحب له خوا ماته په نمانځنه کې راکړل شول .)
افغان ملت او ويښ زلمي د استاد خادم صاحب په برخه :
وړاندې تر دې چې د استاد خادم تګلوری وپېژنو ښه به دا وي چې د دغه مفکر ليکوال پر شخصيت چې د ده د ژوند اډانه جوړوي يو څه معلومات ولولو:
د لويو شخصيتونو او مفکرينو ځاني ژوند د زمانو له بلها ناخوالو او ستونزو سره لاس او ګرېوان وي ، د زمانې پر ژرنده دل شوی وي ، دوی پر خپلې خېټې او نمايشي لباس فکر نه کوي ، دوی په داسې ماڼيو کې ژوند کوي چې نور يې په تصور کې هم نشي ليدلای ، دوی د دروغجن او نارښتيني ژوند په رنګينيو نه تېر وځي ، دوی د ژوند د مانا په هغه پت شور کې نغښتي چې مادي ژوند يې نشي ليدلای ، ددوی تر جسمه زيات د دوی فکر او مانا ژوند کوي. استاد خادم يو له هغو شخصيتونو څخه دی چې د ده فکري او مانوي ځواک دی په زړونو کې ژوندی ساتي او د ذهن پر ډيوو يې نمانځنه کيږي ، داسې شخصيتونه بيا يوه تګلاره څرګندوي د دې لپاره چې دا ډول اشخاص د ټولنې خدمتګاران پاتې شي ، نو ځان د ټولنې په هېنداره کې ويني ، استاد خادم د دنيا د نورو مفکرينو په څېر پر ځان د خلکو انتقاد اوري او د منطقي ځواب په لټه کې کيږي.
دی په خپله  وايي(( په ژوندانه کې هيڅوک له انتقاده نه دی خلاص ، هغه انتقادونه چې په مايې خلک کوي دا دي :
۱ – وايي نه منونکی سړی دی. دا انتقاد به پر ما باندې زما والدې هم هر وخت کاوه ، مګر زما ځواب به داو چې که زه نه منونکی وای ، خو زه به هم د نورو خلکو غوندې وای په ورکوټوالي کې به مې له مور سره په دې خبره تل جنګ و ، دې به ويل (( خلک داسې کوي او ته داسې کوې. )) ما به ويل (( خلک راته مه يادوه خلک خو هر څه کوي.))
د استاد خادم ځواب په دې برخه کې يو منطق لري او هغه دا چې دی په خپله د يو فکر څښتن دی ، د فکر څښتنان هڅه کوي چې خپله خبره وکړي ، خپل منطق ووايي ، نورو خبرې که هم کوي ، نو هغه لومړی له ځان سره تحليلوي ، هضموي يې د يوفکر په پايله يې له منطقي تسلسل او خپل نظر سره د وړاندې کولو هڅه کوي ، يوازې حوالې نه ورکوي. داسې انسانان غواړي چې له خپله ځانه وړتيا وښيي ، په لقمان حکيم صاحب پورې يو اړونده خبره ده چې وايي ادب دې له چا نه زده کړ؟
د لقمان حکيم صاحب ځواب ورته داو چې له بې ادبانو څخه ، څه چې هغوی کول ده به نه کول ، نو خادم صاحب هم د نورو خبرې او افکار د هغوی بولي ،خو په خپله خوښه له هغوی نه زده کړه کوي ، خو هغه کار نه کوي چې د ده نظر په کې شامل نه وي. دی هغه چاره ترسره کوي چې د ده نظر او عمل په کې ځان څرګند کړي.
يو بل ځای بيا خپل اصولي او منطقي دريځ چې په هغې کې د ده علمي او عملي شخصيت څرګنديږي داسې په ګوته کوي (( وايي ډېر بحث کوئ او نه قانع کېږئ ، مګر ما مخکې ويلي دي چې په ورکوټوالي کې به هم زه خپلو خپلوانو په دې ترټلم چې ((څومره ډېرې پوښتنې کوې؟)) داخبره زه نشم فيصله کولای چې دا د خلکو قصور دی او زما عيب ؟
استادان به هم زما پوښتنو ته اريان وو، زه په خپله هم په دې قانع نه يم چې بحث مې خوښ دی مګر په اساسي او اصولي خبرو نه مطلق بحث. دغه وجه ده چې په عادي مجالسو کې زه اکثره غلی پاتې کېږم او خلک وايي ډېر ښه اوساکت سړی دی ، زه د خلکو نه دې شا کې يم چې ماته هيڅکله د پوره بحث موقع نه ده راکړل شوې چې ما في الضمير ښه واضيح ووايم او هغه چې وروسته يې صداقت ښکاره کيږي ، دوی پرې پوه کړم.))
هوښيار او  د منطق خاوندان هڅه کوي چې پر يو څه ځان ښه پوه کړي ، په پټو سترګو او کڼو غوږونو يو څه ژر نه مني ، ځان پرې قانع کوي او بيا يې منل هم د خپل تحليل او نظر سره وړاندې کوي. استاد خادم د فلسفي او منطقي نظرونو څښتن دی ، نو د منطق پر خاوندانو د خپلې ژر ، بې دليله او بې منطقه خبرو منل ناشونې ده.
استاد غواړي چې په بار بار پوښتنو يوه موضوع ځانته ښه څرګنده کړي ، دغه څرګندتيا او په بار بار پوښتنې په عين وخت کې د ده د نظر او فکر څرګندونه هم کوي. دی په هغو مجلسونو کې چې هلته د فکر او نظر څرګندونه نه کيږي ، غلی پاتې کيږي ، خو په هغه مجالسو کې چې پر منطق او فکر ولاړ دي ، په هغو ی کې دی د خپل نظر او فکر څرګندونه غواړي.
لکه څرنګه چې استاد خادم په غونډه او مجلسونو کې د منطقي خبرو ، فکر او نظر څرګندولو پلوي دی ، همداسې دی غواړي چې هر انسان بايد د خپل نظر او فکر پرته له کوم خنډ وځنډه څرګند کړي ، دا د هر انسان يو طبيعي حق بولي .((وايي سرشوخه دی)) مګر دوستان مې وايي ادبي شجاعت لري په ورکوټوالي کې راته خلکو ويل چې ((کلان کار دی )) ولې په ازادۍ خو زه هم قايل يم او داځکه  چې د طمعې بار زماپه  ورمېږ نشته ) لوی خلک هيڅکله هم پر خپلو اورمېږونو د طمعې بار نه وړي د داسې فکر څښتنانو ژوند پر واقعيت او حقيقت ولاړ وي دوی د جرئت ، پر خپل نفس حاکميت او مېړانې څښتنان وي او د ژوند ګاڼه هم اخلاقي جرئت ګڼي ، د استاد خادم جرئت له استغنی زېږېدلی ، پر لېمو کوز ګوري باڼه او مړاوې وريځې نه مني.
دی پر خپلې استغنی لېمو ته د غرور درس ورکوي او باڼه لکه پښتانه ګرځوي ، د وېرې او ډار ساړه يې هم په زړه کې نه ننوځي ، نېغه خبره کوي که وم وم که نه وم نه وم ، د داسې نظريې انسان چې هغه د ژوند شمله د تمې پښو ته ټيټه نه کړي ، د هغوی ژوند له حقيقت سره وي  او همداسې زيږې او نرۍ خبرې کوي ، که هغه په ماته کښتۍ سپور هم وي او توپانونه يې هم په مخکې وي ، نو پردې لاره يې بيايي که و ، و که نه و ، نه و.
داسې شخصيتونه چې د ژوند او شخصيت بنسټ يې پر استغنی ، اخلاقي جرئت ، منطق ، فکر او نظر ولاړ وي ، طبعي خبره ده چې هغه د يوې سياسي ايډيالوژۍ او ټولنيزو اخلاقو خاوندان وي ، د هغوی فکر د ځان څرکندولو لپاره يو لوری نيسي. استاد خادم پر همدې بنسټ د خپل نظر څرګندولو لپاهر څو نور ملګري پيداکوي له هغوی سره په ګډه د افغان ملت بنسټ ږدي قلمي مبارزه پيل کوي او د افغان ملت په جريده کې ليکنې خپروي، خو ((کله چې په دې ډله کې درز راغی ، يو شمېر کسان ترې بېل شوه او د (ملت ) په نوم بله جريده يې وايستله ، استاد خادم هم خواشينی شو ، ډله يې پرېښودله او د خپلو افکارو ، نظرياتو او اثارو د خپرولو لپاره يې په کې د (افغان ولس ) په نوم خپله جريده وايستله د دې جريدې د امتياز خاوند او چلوونکی په خپله ساتاد و ، هغه غوښتل چې د دې جريدې په شاوخوا کې ، يوه ملي ډله جوړه کړي ، خو ونه شو.))
استاد خادم دغه جريده هم د مالي کمزورۍ او د حکومت د فشار له کبله تر يو ولسو ګڼو زياته خپره نه شوه کړای.
د استاد سياسي مبارزې له ادبي مبارزې رنګ اخيستی و. د ادب له لارې يې سياست ته مخه کړه ، سياست د يو رښتيني خدمتګار په توګه ملي يووالي ، ځپلواکۍ ، پوهې دودول ، د ولس ذهني او فکري کچې لوړاوی پرمختګ شعور وده کول او قوم ته رښتني خدمتګار و، سياست يې د چل ، فرېب ، غلامۍ او مادياتو په نوم نه و ، داسې رښتيني سياست مداران د ټولنې د پرمختګ ، سرلوړۍ او  سوکالي په فکر کې وي ، د ټاکنو پروسې ته هم د يو فکر له مخې مخه کوي ،خو کله چې د ولس د پوهې برخه خواره ويني نو ملامتيا په ځان کې ويني ، ناهيلی کيږي نه ، بلکې لا هم خپلې مبارزې ته دوام ورکوي او د قلم له لارې تر وروستۍ سلګۍ د قوم د بيدارۍ لپاره کار کوي.
د استاد خادم د ژوند وروستي کلونه ، بند او مړينه:
استاد خادم وروستي کلونه له فکر ، خيال او ليک سره په بوختيا تېر کړل ، له هغه مهاله چې ده رسمي دنده پرېښې ، نو بيا يې هم وخت وزکار نه دی پرېښی ، د وخت پر اوږو يې  د ژوند داسې بارونه وړي چې نن يې مونږ له معنوي فيضه برخمن يو ، ده په تېر عمر  دومره ثمر راپرېښي چې نن زمونږ مانا ماڼۍ پرې رنګينه او شتمنه ده. لوی خلک تر هغه مهاله چې سترګې د ژوند په ځولۍ کې غړولې وي ، د قام او ملت د سرلوړۍ لپاره کار کوي ، د ژوند هره شېبه يو ښه فرصت ګڼي ، په هر سهار کې د سترګو په پرانيسته کې نوی زېږي نوی ژوند مومي او نوی فک رکوي ، استاد خادم پر همدې بنسټ ځان بوخت کړی ، د ژوند نهيليو وره ته  يې په نوي فکر کولپ (قفل ، جندره) اچولې ، بېرته ماشوم شوی ، له خيال سره يې ځان بوخت کړی او پر پستو وږمو يې د ناز په خوب ويدې غونچې راويښې کي ، ځکه خو دابيت يې د ژوند پر وره وليکله :
د ناز په خوب ويدې غونچې ورو ورو راويښومه
خادم باد سبا يم کــــــه وم وم کـــــــه نــــه وم نــــه وم
استاد بختانی د ده د ژوند وروستيو يو انځور کاږي چې په هغې کې د دغه لوی انسان او د ملت خادم څېره  له ورايه ځليږي (( په استاد خادم باندې وړې تبې راتلې او شلېدلې ، مګر لويه تبه يې د ژوند تر پايه پورې و نه شلېدله. هغه د پښتنو د يووالي ، ترقۍ او انکشاف غم و، چې د ده په زړه کې يوځای نيولی و.
هغه د ژوند وروستي کلونه بې کاره او ظاهره ارام تېرول ، مګر چا چې ورسره ناسته ولاړه درلوده او زړه ته يې غوږ نژدې کړی و، په هر نفس کې يې د پښتون پښتون اواز ، د پښتو پښتو ښکالو ، د پښتونولۍ فرياد او د افغان افغان آه و فغان اورېده.
په دې کلونو کې به هغه د پښتنو د اصل او نسب ، تاريخ ، رواياتو او عنعنو په باره کې فکر ، مطالعه او ليکنه کوله ، له ورځنيو سياسياتو نه ګوښې د ملي فرهنګي سياست پر بنيادونو يې فکر او کار کاوه په ځينو ادبي تحقيقي سمينار ونو کې يې برخه اخيستله ، مقالې به يې ليکلې او اورولې ، د خپل فکر او طرز اړم و، ده د بايزيد روښان په بين المللي سمينار کې د روښانيانو مبارزې شرحه کړې ، د پښتو څېړنو د بين المللي مرکز د تاسيس په بين المللي سمينار کې يې د پښتونولۍ رڼا واچوله او په دوو وروستيو پېړيو کې يې د پښتو د چاپ شويو اثارو په سمينار کې يې د ملتونو په رڼا کې د پښتنوحياتي فلسفه څرګنده کړه او داسې نور...
دی به کله روغ او کله ناروغ و، کله به په کور و او کله په صحرا ،کله به په کابل و او کله په ننګرهار کې او کله به يې پېښور ته هم سر ښکاره کاوه ، مګر په هر حال کې د افغاني ثقافت غم وروسره و او له دې خدمته نه وزګارېده. استاد د خپل ژوند په بهير کې د زندان تورې تنبې هم ليدلي دي په (۱۳۵۷ل) کال په لومړۍ نيمايي کې يوې غميزې استاد د زندان د تورو تنبو شاته پرېست ، استاد د خپل منطق او پوهې پربنسټ داسې څوک نه ليده چې له ده دې تحقيق وکړي ، سخته يې پرځان منلې وه ، خو د هغه کسانو پوښتنو ته چې تر ده يې علمي سويه ټيټه وه ، کوم ليکلی او شفاهي ځواب ونه وايه ، دده په خوله همدا يوه خبره وه (( زه د دې وطن ليکوال او د خلکو خادم يم زه هرچاته تحقيق نشم ورکولای )) بالاخره داخبرې پاس ورسېدې د شل پنځه ويشت ورځو بند نه وروسته خوشې شو.
د مانا دغه کوه طور ، په پښتنو باندې د الله د دغه لوی کمر د ۱۳۵۸ل کال د وږي په پنځمه د دوشنبې په ورځ چې د۱۳۹۹س  کال د شوال المکرم پنځمې او د۱۹۷۹ز کال د اګست له يوولسمې سره سمونو خوري راونړېد او د علي اباد په روغتون کې يې د ابدي ژوند جام په سر راواړاوه. روح يې ښاد.
دغه لويه هستي په سبا باندې په خپلې پلرنۍ هديره (زر شوي کامه ) کې خاورو ته وسپارل شو، پر ګور يې د ګوتو په شمار قلموال او د سيمي ولسي خلک راټول شول ، مړينه يې د يو فقير انسان وه.
د استاد خادم صاحب د اشعارو بېلګې :
ځوانان راټولوم
خرابې ميــخانـــې لــــــــره مـــــستـــــــــان راټولوم
د مينې کاروبـــــــار تـــــه عــــاشــقــــــــان راټولوم
حجرې د پښتنو شوې ګډې وډې پښتونخوا کې
کوڅه په کوڅه ګرځمـــــــه ځــــوانـــــــــان راټولوم
تاخچې نه رالوېدلې پاڼې پاڼې په محــراب کې
د زړه  په شــــــواخـــون ســـــــــره قـــــران راټولوم
پښتو مسلماني له منځه تللـــــــــــې پښتنو نه
خولۍ وړم هديرې لــه شهيـــــــــــــدان راټولوم
پرې ايښی شعر بيا شونډوته راغللو خــادمه
ورځم مشاعـــــرې تــــــــه رفيقـــــــــان راټولوم
د استاد خادم صاحب د شعر د بېلګې په توګه :
هوسېږم
ماشــــــــوم يمــــــه پرويـــــن او ثـــريـــــــا ته هوسېږم
د ځمکــــــې نه مــــــايوس يمـــــــــه فضا ته هوسېږم
واوۍ ده ګـــــــلالـــــــــۍ زه ښــــکــــــــــلا ته هوسېږم
داهره ورځ چــــــــــې وينـــــــــــم له پرونــــــــه بتــــــــــــره
کوچنــــــی يمـــــــه چې نـــن پســــــې سبــــا ته هوسېږم
د استاد خادم د غزل د بېلګې په توګه :
دعا
خدايه پښتنو لره ورکــــــــــړې ښـــــــــــــــه نظام
دغــــــــــه دعا زما کړم يې صبــــــــــــــح و شـــام
ژوند مو نـــــــارامـــــــــه دی روح موناارامه دی
ای ! خــــــاونده کلـــــــــــه به وي دغـــــــــــــه ارام
يو قام ونژاد يو مونږ نه خـــــوږيـــــــږو يــو په بل
وګوره داحال زمونږ بــــــد مـــــــو شـــــــــو انجام
هغه ويښ زلمو لره څوک چې په دې راز وي پوه
د استاد قيام الدين خادم د اشعارو د بېلګې په توګه :
دا چې نن کيږي څه کانې دي ته يې وينې که نه ؟
ملي تخريب تـــــــــه بهانې دي ته يې وينې که نه ؟
له هرې خوا نه  استعمار زمونــــــږ لاسونه وهي
ورسره بېـــــلـــــــې ترانې دي ته يې وينې که نه ؟
مونږ ته هر چا دامونه ايښــــي دمرغانو په څېر
پې اچولــــــې يــــې دانې دي ته يې وينې که نه ؟
که څوک خدمت کوي دنيا کې مشالونه نشته
خادمه دغه څــــــه کانې دي ته يې وينې که نه ؟
پايله :
دا چې هر محصل له پوهنتون يا دارالمعلمين څخه يانې عالي تحصيلاتو يا نيمه عالي تحصيلاتو څخه فارغيږي مخکې له فراغت څخه يو موضوع يا مونو ګراف د خپل بري ليک د سند ترلاسه کولو لپاره ليکي ، نو زما موضوع د ښاغلي قيام الدين خادم ژوند او فن دی چې تر دې دمخه يوازې د خادم صاحب له نوم سره اشنا وم او همدومره پوهېدم چې خادم صاحب د پښتو ژبې د پنځه ادبي ستور له جملې څخه دی ،نو اوس د ښاغلی قيام الدين خادم صاحب ټاټوبی او زده کړې سره همدارنګه د خادم صاحب ليکوالۍ او شاعرۍ سره همداشان د خادم صاحب په نثري او شعري مفکوره باندې پوهه شوم ، همدار راز د مولانا خادم صاحب چاپي او ناچاپي اثارو د مفرداتو لايق او لارښود استاد په مرسته او مشوره ترتيب او تنظيم کړل چې تردې ليکنې پخوا پرې نه پوهېدم ، نو په تلوتلو کې يو ځل بيا د ښاغلي محترم استاد ښوويالي هجرت الله دولت زي څخه يوه نړۍ مننه کوم چې ماته يې د کتاب رساله ليکلو چل راياد کړ او دده له عملي او علمي ګټورو مشورو څخه برخمنه شوم.
په درنښت
ماخذونه
1.     بېنوا ، استاد عبدالروف ، اوسني ليکوال ، لومړی ټوک ، کابل ۱۳۴۰لمريز.
2.   روهي ، کانديد اکاډمېسن محمد صديق ، پښتو ادبياتو تاريخ ، دويم چاپ ، دانش خپرندويه ټولنه ، ۱۳۷۸لمريز.
4.     خادم ، قيام الدين ، مکارم الاخلاق ، کابل چاپ ۱۳۵۰لمريز.
5.     خادم ، قيام الدين ، اصحابان  ، کابل چاپ ۱۳۴۰لمريز.
6.     خادم ، قيام الدين ، لرغوني پښتانه قومونه او پښتو پټې  ، ۱۳۴۱لمريز.
7.     خادم ، قيام الدين ، څاروان د اشعارو نوې ګېډۍ  ، ۱۳۶۴لمريز.
8.   خدمتګار بختانی عبدالله د ملي ادم او ژورناليزم خادم ، د ژورنالېستانو ټولنه دولتي مطبعه کابل ۱۳۶۸لمريز.
وړانګه اچونه
وړانګه اچونه د وړانګه ورکړل شويو ذرو پر انرژي باندې د تکيې له مخې زياتره د ايوني کوونکې او ايوني نه کوونکې وړانګې اچونې په توګه ډلبندي کېږي. ايوني کوونکې وړانګه اچونه له 10 eV څخه زيات لري، چې د اتومونو او ماليکولونو پر چارج لرونکو ذرو د بدلولو (ايوني کولو) او کيمياوي اړيکو د پرې کولو لپاره بسنه کوي. دا ژونديو موجوداتو ته په زيان رسونه کې د پراخ توپير له امله يو مهم توپيراو بېلوالی دی. د ايونې کوونکې وړانګې يوه عامه سرچينه، د راډيو اکټيف مواد دي، چې الفا، بيټا يا ګاما وړانګه خپروي او د هيليم هستې، الکترونونو (Positrons) او فوتونونو څخه جوړ دي. په نورو سرچينو کې د طبي راډيوګرافي له ازمېښتونو څخه د ايکس وړانګه، muons، mesons، positrons، نيوترونونه او نورې هغې ذرې شاملې دي، چې دويمي دنيايي وړانګې جوړوي. يادې دويمي وړانګې د ځمکې له اتموسفير او فضا سره د لومړنيو دنيايي (cosmic) وړانګو له ټکر يا غبرګون څخه وروسته توليدېږي.
د ګاما وړانګې، د ايکس وړانګې او له بنفش څخه د پورته رڼا د لوړې انرژي لړۍ د برېښنايي مقناطيسي طيف ايوني کوونکې برخه جوړوي. د ionize ويی، له يو اتوم څخه د يو يا زياتو الکترونونو لرې (پرې) کولو ته وايي؛ يعنې هغه عمل چې د دې الکترومقناطيسي څپو د چمتو کولو د لوړې انرژۍ غوښتنه کوي. له طيف څخه زيات ښکته، د يو څه ټيت ماورا بنفش طيف ناايوني کوونکې ټېټې انرژۍ اتومونه په چارج لرونکو ذرو نه شي بدلولی، مګر د هغو اتومونو تر منځ اړيکې ګډوډولی شي، چې ماليکولونه جوړوي. په دې ډول د اتومونو په پرتله د ماليکولونو اړيکې پرې کولو يوه غوره بېلګه، د اوږد طول لرونکې څپې ،د لمريز ماورا بنفش له امله د لمر سوځېدنه ده. د يو څه اوږدې طول لرونکې څپې موجونه، د ماورا بنفش په پرتله په څرګنده رڼا کې infrared ده او د کوچنۍ څپې فريکوينسي اړيکې نه شي پرې کولی، مګر په هغو اړيکو کې ټکانونه راوستلی شي، چې د تودوخې په تودوخه حس کېږي. د بې سيم څپې اوږدوالی او ټيټوالی په عمومي ډول بيولوژيکي سيستمونو ته زيان رسوونکي نه دي. دا د انرژۍ تېزې شرحې او انځورونه نه دي؛ بلکې د ځانګړو فريکوينسيو په اغېزو کې يو څه رانغاړل شته.؟
د وړانګې کليمه له يوې سرچينې څخه د څپو خپرېدنې (لکه: په ټولو لوريو کې د باندې سفر کول) له ښکارندو څخه راپورته کېږي. دا اړخ د اندازې اخيستنې د يوه سيستم او فزيکي واحدونو ته لاره هواروي، چې د وړانګې اچونې پر ټولو ډولونو باندې د پلي کېدلو وړ وي. دا چې دا ډول وړانګې اچونه، له فضا څخه د تېرېدنې له امله پراخېږي او انرژي يې په vaccum يا خلا کې زېرمه کېږي؛ د سرچينې له ټکي څخه د وړانګې د ټولو ډولونو کثافت له خپلې سرچينې څخه واټن سره په اړيکه کې د متقابل مربع يو قانون پلی کوي. د متقابل مربع قانون لکه د بل هر خيالي قانون غوندې تر هغې اندازې پورې د اندازه شوې وړانګې غلظت اټکلوي، چې سرچينه يې د يو جيومټريک [د ځمکې اندازې] ټکی لپاره اټکلوي.
= ايوني کوونکې وړانګه = په ګټور ډول د لوړې انرژي په لرلو سره وړانګه اچونه، اتومونه په چارج لرونکو ذرو بدلولی شي. يعنې داسې ويلی شو چې: وړانګه اچونه له اتومونو څخه الکترونونه لرې کولی شي او ايونونه جوړوي. ايوني کول هغه وخت پېښېږي، چې د اتوم له يو الکتروني قشر څخه يو الکترون بېل او لرې کړل شي، چې اتوم د يو سوچه مثبت چارج په لرلو سره پرېږي. دا چې د دې ايونې کولو له امله ژوندۍ حجرې او تر ټولو مهم دا چې په دې حجرو کې DNA ويجاړېدلی شي؛ نو د ايوني کوونکې وړانګې سره مخامخ کېدل، د سرطان ګواښ زياتولی شي. په همدې ډول ايوني کونکې وړانګه هغه څه دي، چې په ساده ډول د بيولوژيکي زيان لپاره د دې د ستر ځواک له امله له ذروي وړانګې او الکترومقناطيسي وړانګې څخه په مصنوعي ډول بېله شوې ده. دا چې يوه انفرادي حجره له تريليونونو اتومونو څخه جوړه شوې ده، د دوی يوه کوچنۍ ماتېدنه به له ټيټ څخه د منځنۍ وړانګې ځواک کې چارج لرونکې شی. د هغه ايوني کونکې وړانګې شونتيا چې د سرطان لامل کېږي د وړانګې په زغمل شوې اندازې پورې اړه لري او د وړانګې د ډول (مساوي اندازه يا ډوز) د زيان د ميلان او همدرانګه د وړانګه ورکړل شوي ژوندي موجود يا نسج (ګټوره اندازه يا ډوز) د حساسيت دنده ده.
که چېرې د ايوني کوونکې وړانګې سرچينه د راډيواکټيف مواد يا يو هستوي پړاو، لکه: ټوټه کېدنه يا چاودېدنه وي، د په نظر کې نيولو لپاه ذروي وړانګه شته. ذروي وړانګه فرعي اتومي ذرې دي، چې د هستوي غبرګونونو په واسطه نسبي چټکتياوو ته پرمختللې دي. دوی د خپلې شېبې له امله په بشپړ ډول د الکترونونو د لرې کولو او د موادو د ايوني کولو وړتيا لري، مګر دا چې زياتره يې برېښنايي چارج لري؛ نو ځکه د ايوني کوونکې وړانګې نفوذ کوونکی ځواک نه لري. استثنا يې د نيوترون ذرې دي؛ په لاندې ډول وګورئ. د دې ذرو څو بېلابېل ډولونه شته، مګر زياتره يې د الفا او بيټا ذرې، نيوترونونه او پروتونونه دي. په اټکلي ډول ويل کېږي، چې د نږدې ۱۰ برېښنايي ولټ څخه د پورته انرژي لرونکې ذرې او فوتونونه پر چارج لرونکو ذرو بدلېږي يا ايونايز کېږي (ځيني خلک د اوبو لپاره د ايوني کوونکې انرژي ۳۳ برېښنايي ولټ کاروي). له راډيو اکټيف موادو يا دنيايي وړانګو څخه ذروي وړانګې اچونه نږدې په تلپاتې ډول د ايوني کولو لپاره پوره انرژي لېږدوي.
زياتره ايوني کوونکې وړانګه، له راډيواکټيف موادو او فضا (دنيايي وړانګو) څخه رامنځته کېږي او دا چې په طبيعي ډول په چاپيريال کې ځکه شته دی، چې زياتره ډبرې او خاوره د راډيواکټيف موادو لږ غلظت لري. څرنګه چې دا وړانګه د ليدلو وړ نه ده او په مستقيم ډول د انساني حواسو په واسطه نه موندل کېږي، د دې وړانګو د شتون موندلو لپاره ځيني الې ،لکه: د Geiger شمېرونکو [وسيلې يا الې دي] ته اړتيا ده. په ځيني حالتونو کې ياده وړانګه له مادې سره د تعامل په وخت کې د ليدلو وړ (ښکاره) رڼا دويمي خپرېدنې ته لاره هواره کړي؛ لکه څرنګه چې د Cherenkov وړانګې او بې سيم شب تابی په قضيه کې و.
ايوني کوونکې وړانګه، په درمل، څېړنه او ساختمان کې زیاتې عملي کارونې لري، مګر که په نامناسب ډول وکارول شي؛ روغتيا ته ګواښ پېښوي. د وړانګې پر وړاندې مخامخ کېدل، د ژوندي نسج د تخريب سبب کېږي، چې لوړې کچې يې په پوستکې سوځېدنې، وېښتانو توېېدنې، د داخلي غړو په دندو کې ځنډ او خنډ او ان مرګ سره په حاد وړانګې سنډروم (ARS) کې اغېزه لري؛ په داسې حال کې چې هره اندازه يا خوراک(ډوز) يې کېدای شي، د سرطان په زيات شوي بدلون او ارثي ويجاړۍ کې اغېز ولري. د سرطان يوه ځانکړې بڼه (د تايرايډ سرطان) زياتره وختونه هغه وخت پېښېږي، چې هستوي وسلې او تعامل کوونکي د راډيواکټيف ايوډين د ټوټه کېدنې توليد (iodine-131) د بيولوژيکي هڅولو له امله د وړانګې سرچينه وي. که څه هم د ايوني کوونکې وړانګې له امله په حجرو کې د جوړېدونکي سرطان د ريښتيني ګواښ او بدلون ګڼل، تر اوسه په سم ډول نه دي درک شوي او اوسني اټکلونه د هيروشيما او ناګاساکي له اتومي بمبار او لکه د Chernobyl د آفت غوندې د تعامل کوونکو پېښو له څارلو څخه د وګړو پر بنسټ معلوماتو له مخې په ازادانه ډول ټاکل شوي دي. د راډيولوژيکي ساتنې نړيوال کميسيون څرګندوي: «ياد کميسيون د موډلونو او اندازه اخيستنې واحدونو د دقت له کمښت او نامعلومتيا څخه خبر دی». «ټوليز ګټور ډوز، د ايپيډيمولوژيک ګواښ ارزونې لپاره د يوې وسيلې په توګه په نظر کې نه دی نيول شوی او د ګواښ په اټکل کې يې کارونه نامناسبه ده» او «په ځانګړي ډول له جزيي انفرادي ډوزونو (اندازو) څخه د ټوليزو ګټورو اندازو (ډوزونو) پر بنسټ د سرطان د مړينې شمېرې ګڼلو څخه بايد مخنيوی وشي.
نباتي ويروسونه
سریزه په نړۍ کې الله (ج) بې شمېره نبا تات پیدا کړي دي چې په پراخه کچه ترې انسانان او حیوانات ګټه اخلي دغذایي رژیم ضرورتونو له پلوه د نبا تاتو په ذریعه د انسانانو او حیوانا تو بې شمېره ستونزې حلیږي انسانان یې په ډېرو ځایونو کې لکه : د سوزولو ، د ابادۍ جوړولو او د خپل غذايي رژیم د پوره کولو لپاره پکار وړي. د ا چې له نباتاتو څخه مونږ ته ډ ېرې ګټې رسیږي نو پکار ده چې د هغوی حفاظت ، ساتنه او پالنه وکړو همدارنګه د نباتاتو روغتیا ته ځانګړې پاملرنه وکړو او پرینږدو چې ځېنې عوامل نباتاتو ته زیان ورسوي ځکه دا نباتات دي چې د انسانانو چاپیریال یې خوندي کړی دی او ترډېره بریده یې د طبعي افتونو له ګواښ څخه خوندي ساتلي دي. د خپلې موضوع سره په ارتباط مې ځېنې عوامل چې نباتاتوته ګواښ پيښوی یو څه د (نباتاتو وایرسونه ) ترسرلیک لاندې معلومات د معتبرو منابعو څخه ترلاسه کړي دي او په دې موضوع کې مې ورته ځای ورکړی دی چې په راتلونکی کې ترې د هېواد بچیان او د پوهې د کاروان ملګرې ګټه واخلي. په دې موضوع کې مې ټول هغه لاملونه څیړلي دي چې د نباتاتو په روغتیا ناوړه اغیزه کوي یو څه رڼا اچولی ترڅو دغو لاملونو ته د حل لارې چارې ولټوو او خپل چاپیرل د طبیعت له دې نا پایه ښکلا څخه برخمن کړو. په درنښت
د وایرسونو تا ر یخچه اصلاً وایرس ي ناروغي د میلا د څخه مخکې خلکو پيژندله په همدې ډول د چیچک ناروغي د پخوا زمانې راهیسې د خلکو ترمنځ یوه پیژندل شوی ناروغي ده. Pasteur نومې عالم په ۱۸۸۴ میلادي کال کې ونشو کړای چې د لیوني سپي ناروغي د ناروغه مادې څخه بکتریا جلا کړي وروسته له هغې Pasteur دا نظریه څرګنده کړه چې دلیوني سپي ناروغي د یو داسې مایکرو ارګانیزم په وسیله چې د بکتریا څخه کوچنۍ ده او د بکتریاسره توپير لري منځته راځي چې ورپسي یوبل روسي عالم Ewanovaski په ۱۸۹۲ میلادي کال کې ثابته کړه چې د لیوني سپي ناروغي د یو بل مایکرو ارګانیزم په وسیله منځته راځي ایوانوسکې د تمباکو موزایک ناروغۍ باندې کار وکړ او دا یې ثابته کړه چې نوموړي ناروغي د یو کوچني مایکرو ارګانیزم چې وایرس نومیږي منځته راځي. ایوانوسکې دا معلومه کړه چې که چیرې د ناروغه نبات شیره چې د موزایک ناروغۍ په وسیله اخته وي روغ نبات ته داخل شي او یا دا چې د همدې ناروغه نبات شیره دبکتریا د فلتر څخه تیره کړو وبه لیدل شي چې د بکتریا څخه کوچني موجودات هم شته چی د بکتریایي فلتر څخه تیریږي که بیا یې هم د دغه بکتریایي فلتر څخه تیر کړو تیره شوی شیره چې د موزایک وایرس لرونکی هم ده روغ نبات ته پیچکاري شي نو وبه لیدل شي چې په روغ نبات کې هم د تمباکو موزایک ناروغۍ علایم په روغ نبات کې منځته راځي چې په هغه وخت کې ایوانوسکې دې پایلې ته ورسید هغه موجودات چې د بکتریایي فلتر څخه تیریرږي نو د فلتر تیردونکو موجوداتو نوم یې ورکړاو بیا په وروستیو وختونو کې دا موجودات د وایرس ونو په نوم یاد کړل ،په ۱۸۹۸ میلادي کال کې نوموړي ناروغي یوه وایرسي ناروغي وپيژندل شوه چې د یو انسان څخه بل انسان ته سرایت کولای شي ددې څخه وروسته د وایرس ونو د موجودیت په ثبوت ورسید ،په هغه وخت کې د Ultramicroscopic او د فلتر تیردونکو ارګانیزمونو نوم ورکړ شو د وخت په تیریدو سره ډېر وایرسونه وپیژندل شول چې په حفیف ډول او ځېنې يې په شدید ډول په نباتاتو کې ناروغي رامنځته کوي.
د وایرسونو تدریجي پیدایښت ۱ - وایرس لومړی د ژوندی ارګانیزم په شکل منځته راغلی دی او د پرازیت په ډول خپل ژوند ته دوام ورکوي	اوسني وایرسونه د پخوانیو وایرسونو اولاد ګڼل کیږي د یوې نوې حجرې او د یو نوې نبات د پیدا کیدو سره سم کیدلای شي چې یو نوې وایرسونه منځته راغلی وي ځېنې وختونه د یوه نبات یا د یوې حجرې وایرس  د بل نبات یا حجرې له پاسه د پرازیت په شکل ژوند کولای شي چې دا ډول غیر عادي پرازیت کله ډېر او کله لږ په نوې نبات یا حجره باندې پتو جینکي خصوصیات منځته راوړي د بیلګې په ډول د رومي بانجانو موزایک وایرس  د نورو سبزیجاتو د مرګ سبب ګرځي. ۲ – وایرسونه د پتو جینک (Pathogenic) بکتریا څخه د تدریجي تحول په وسیله منځته راغلی وي ځېنې بکتریاوې په اختصاصي پرازیټونو کې او په تدریجي ډول هغه انزایمونه چې د یوه مستقل ژوند لپاره ضروري و د لاسه ورکړي دي هغه انزایمونه چې د یوه وایرس  د بقا لپاره ضروري دي  د کوربه د انزایمونو څخه استفاده کوي خو د دې نظريې د اثبات لپاره کوم قوي دلیل نشته. ۳ – یو شمېر علماء په دې آند دي چې وایرس یو جلا ارګانیزم نه دی بلکې د سلول یوه برخه ده چې د سلول د کنترول څخه وتلی  ده او د سلول د پرازیت خواص یې غوره کړي دي یا په بل عبارت یو شمېر علماء داسې نظریه ورکوي چې وایرس  د سلول له جین سره مشابهت لري او د یو نامعلوم سبب په وسیله د کروموزوم څخه جلا کیږي او د نبات د سلول په منځ کې نور سلولونه جوړوي د ځېنو نباتاتو په سلولونو کې دا سې مواد شته چې د هغې ترکیبي مواد په بل نبات کې د وایرس  خواص غوره کوي.
هغه ځانګړتیاوې چې وایرسونه د نورو ژوندیو موجوداتو څخه جلا کوي: -Aوایرسونه د بکتریایي فلتر څخه تیریږي. -B وایرس د عادي نوري مایکروسکوپ په وسیله د لیدلووړدي. -C دتکثر لپاره یوازې نیوکلیک اسید ته اړتیا لري. D- وایرس یوازې یو ډول نیو کلیک اسید (RNA) یا (DNA) لري. E– وایرس په میزبان نبات کې د نسل ډیرښت کوي. د وایرسونو تکثر د وایرس ونو تکثر په بکتریو فیج (BactrioPhage) کې له نږدې څخه مطالعه شوی دي په بکتریاو کې وایرسونو تکثر په اسانۍ سره مطالعه کیږي ،مګر په عالي نباتاتو کې د وایرسونو مطالعه اسان کار نه دی دا ځکه چې د غټو نباتاتو د استوګنې ځای پیدا کول او د معینو شرایطو لاندې مطالعه کول ډېر سامان او لګښت ته اړتیا لري په خلص ډول ویلای شو چې ځېنې پوهان داسې نظریه ورکوي چې یوازې یو وایرس د کوربه سلول په یوه مخصوصه برخه کې داخلیدای شي که چیرې بل وایرس  د دې سلول سره په تماس کې شي د کوربه سلول په وسیله نه جذبیږي خو ځینې پوهان په دې اند دي چې وایرس  او د کوربه سلول په غشاء کې کیمیاوي مواد موجود دي چې د یوبل سره دوی یوځای کوي خو ځېنې داسې عقیده لري چې د کوربه سلول او د وایرس  جذب لپاره ځېنو فکتورونو ته اړتیا شته لکه : غیرغضوي ایونونه (کلسیم او د امینو اسیدونو موجودیت ) اړین دی که چیرې دا وایرس  د (DNA) او (RNA) د کوربه سلول په منځ کې داخل شي تر یوې مودې پورې د وایرس  موجودیت د کوربه د سلول په منځ کې نه لیدل کیږي ترڅو چې د وایرس  اجزاء د نوې وایرس  د جوړیدو لپاره  تشکیل کړي. په هر حال د وایرس د تکثر لپاره مختلقې نظریې موجودې دي ځېنې علماء په دې نظر دي چې د وایرس (DNA) او (RNA) د سلول د کروموزوم جز دی کله چې کروموزومونه یو ځای شي د کوربه سلولونو خواص بدلیږي او د کوربه سلول په یوه داسې فابریکه بدلوي چې نوې وایرسونه جوړ کړي په دې نظریه کې هر سلول د نورو فعالیتونو څخه پاتې کیږي او ټول وخت یې دې ته وقف کړی وي چې نوې وایرسونه  جوړ کړي په پایله کې د نوې وایرس  جوړیدل د وایرس  تکثر په نوم هم یادیږي ځېنې علماء داسې نظریه لري چې د وایرس  مهم جز (DNA) او (RNA) تشکیلوي کله چې د کوربه په داخیل کې چې تراوسه یې میخانیکت په سم ډول نه دی معلوم د کوربه په سلول کې نوې (DNA) او (RNA) جوړوي په دې نظریه کې اوسني علماء داسې وایي چې ممکن یو مخصوص (RNA) د داخیل شوی نیو کلیک اسید په لارښوونې سره جوړ شوی وي او د جوړ شوی (RNA) د حجرې د نورو اجزاو سره د وایرس  اړینې برخې جوړوي چې د دې طریقې په وسیله د پولیو وایرس  چې د (RNA) څخه جوړ شوی دی تکثر پکې مطالعه شوی دی چې (RNA) د پیغام وړونکي (Messenger) دنده سرته رسوي چې وروسته له وایرس  څخه نور ډېر وایرسونه منځته راځي په همدې ډول د ځېنو نورو وایرس ونو لکه : Adenovirus چې پروتین یې د جذب کیدو په وخت کې د حجرې په خارج کې پاتې کیږي او نیو کلیک اسید یې د کوربه حجرې په سایتوپلازم کې داخلیږي او وروسته دا نیو کلیک اسید د نورو وایرسونو د جوړیدو سبب ګرځي. په دې وروستیو وختونو کې نوې (DNA) په لابراتوارونو کې په مصنوعي ډول منځته راغلی ده او دغه وایرس د (OX-174) پنوم یاد شوی دی دا چې ولې په دې نوم یاد شوی دی پخپله ددې وایرس کاشف نه غواړي چې دا وایرس نورو علماو ته ښکاره کړي دا هم نه غواړي چې دا وایرس نور وپیژني د (DNA) د جوړولو په دې طریقه کې یو کیمیاوي تعامل صورت نیسي چې تعامل یې د عناصرو د تعویض څخه عبارت دی د تعامل میخانیکیت یې داسې دی چې د (DNA) په ترکیب کې (Uracil) لري او د یوراسل یو هایدروجن د برومین په وسیله تعویض شوی دی دا بروم لرونکی یوراسل د 5-bromo    Uracil په نوم یادیږي چې فورمول یې په لاندې ډول دی :
-5 برومو یوراسل                                                                         یوراسل کله چې وایرس نور (DNA) جوړوي نو د ا (DNA) یو د بل سره یوځای کیږي چې نوې وایرس جوړ شي (DNA) د پنځه برومو یوراسل ظخیمه کیږي او د اصلي (DNA) نسبت سره نوې (DNA) درنده وي کله چې د سنتریفیوج په وسیله د حقیقي (DNA) څخه دروند (DNA) چې په هغې کې یوراسل وجود نه لري جدا کېږي او په دې طریقه نوې (DNA) جلا تشخیص کېږي د (DNA) په جوړولو کې تراوسه پورې درې عالمان کامیاب شوی دي چې هر یویې SinCheiner په نوم دوهم یې د KornBery په نوم او دریم یې Guilin په نوم یادیږي. کوم وخت چې ویرسونه تشکیل شي د دوی شمیر تر هغه وخت پورې رسیږي چې د کوربه سلول په داخیل کې ځای نه پاتې کېږي نو له دې کبله د کوربه سلول ډکیږي ځېنې وختونه د کوربه سلول د وایرسي تکثر په وسیله ډک شي یو شمېر وایرسونه د دې سلول څخه خارجیږي کیدای شي ځېنې وایرسونه ظاهراً کوربه سلول ته کوم زیان ونه رسوي مګر د کوربه سلول کې ژوند کوي دارنګه وایرسونه په هغه رنګه شوی کلچر کې چې د نوموړي سلول څخه اخیستل شوی و د پوهانو په وسیله وپیژندل شو. پوهان په دې عقیده دي چې وایرسونه پخپل عادي کوربه سلول کې پتوجینیک (Pathogenic) نه دي که چیرې دوی موقع پیدا کړي د ناروغۍ سبب ګرځي چې دا ډول وایرسونه د Orphan Viruses په نوم یادیږي چې د دې وایرسو نو مثال په انسانانو کې د ماشومانو د اسهال او د تنفسي ناروغیو وایرسونه دي.
(۲) شکل: د وایرس علایم په دغه نباتاتو کی څرګندیږي. موزا ييک (Mosaic) موزائيک د کمرنګه شنو زيړو ياسپينو برخو څخه چې د پاڼو ياميوو د عادي شين رنګ سره ګډشوي وي يا د ګلانو يا ميوو د عادي رنګ سره د سپين بخنو رنګونو د ګډيدلوڅخه عبارت دي .هغه وايرسونه چې اکثره موزائيکې ناروغي مينځ ته راوړي په ميخانيکې ډول انتقاليداي شي او په طبعت کې نباتي سپږۍ دهغوي د عمده ناقلينو  په څير کارکوي د تودوخه د لنډي تداوي په وړاندي مقاومت ښيي د ګلانو منځته راتګ نه د روي او د زخو استراحت باندي اغيزه نه کوي. زيـــــــــــــړې (Yellows) زيړي د پاڼه لرونکو برخو د عمومي بي رنګۍ څخه عبارت دي .هغه وايرسونه چې رښتيني زيړوالي منځته راوړي د شین بخنوګلانود منځته راوړلو ،د اړخينوزخو داستراحت د دوري ماتيدلو اودګلانو دمنځته راوړلو د وقفي سبب کېږي.
(۳)شکل: د وایرس په ذریعه په نبات کی د زیړوالي علامې ښکاره کیږي. دا يروي داغونه (Ring Spots) : د هغه بيرنګه يا نکروتيکې دايروڅخه عبارت دي چې په پاڼواو ځيني وختونه په ميوو اوتنو کې منځته راځي. د دي ناروغيو علايم له منځه ځي او بيا په اقليمي شرايطو کې بيرته راښکاره کېږي اکثره دا ډول وايرسونه د نباتي سپږو او زنجرو (leaf hopper)په وسيله نه انتقاليږي خوځيني يي د نيموتودونو په وسيله انتقال مومي. همدارنګه د وايرسونو په وسيله په بوټوکې يو ګڼ شمير داسي نور علايم لکه د ودي کميدل ،دپاڼوراتاويدل ،دفلويم نکروسس ،تومورونه اوداسي نورمنځته راځي چې ډير معمول ندي دا ډول علايم ښايي د نورو علايمو سره يوځاي د همغه بوټي په نورو برخوباندي هم مينځته راشي. د ليدونکو اوښکاره علايمو برسيره په نسجونو اوحجرو کې د وايرسونو په وسيله يو ه سلسله داسي بدلونونه منځته راځي چې نسجونه ياحجري غټيږي خونوري يي بيا دعادي په نسبت واړه پاتي کېږي اوښايي بي رنګه له کاره لويدلي اونيکروټيکې شکل غوره کړي.
د بوټود وايرسونونومول اوطبقه بندي په عمومي توګه د بوټودوايرسونونومول دهغه ډيروښکاره اومهموعلايموله مخي صورت نيسي چې په هغه لومړني کوربه کې منځته راځي نوپه دي لحاظ يووايرس چې په تنباکوباندي د موزائيک ناروغي منځته راوړي د تنباکود موزائيک وايرس ( Tobacco Mosaic virus ) اوناروغي يي د تنباکود موزائيک (Tobacco Mosaic )په نوم ياديږي يوبل وايرس چې په ګلاسونوباندې حلقوي داغونه منځته راوړي د ګلاسونود حلقوي داغونووايرس( Cherry Ring spot virus ) په نوم اوناروغي يي د ګلاسونودحلقوي داغونوپيژندل دي. د وايرسونود نامګذارۍ يوعلمي دوه ګونې سيستم هم په دې وروستيوکې منځته راغلى دى چې دحيوانا تواوبوټود نامګذارۍ سره ورته دي خود هغوى په اساسا توولاړنه دى.د وايرسونودا ډول نامګذاري تراوسه نه ده عملي شوي .تراوسه پوري د ټولووايرسونود نومولوعمومي سيستم اود بوټود وايرسونود نومولوخصوصي سيستم منځته نه دى راغلى. د نامګذاري هرسيستم چې پخوا وړاندې شوې وه په کمه اندازه منل شوى اوپه پراخه پيمانه نه دى استعمال شوي د وايرسونود نومولوبين المللي کميټي په دي وروستيووختونوکې يونظر وړاندي کړي چې وايرسونه د هغوى د کوربه په لحاظ نه بلکه د وايرسونود فزيکې اوکېمياوي خاصيتونوپه اساس ونومول شي. د دي سيستم په اساس ټول وايرسونه دvira په نړۍ پوري اړه لري په دي وايرسي نړۍ کې دوه ډويژنونه موجود دي چې د RNA او DNA د وايرسونوپه نوم ياديږي اودا هم په دي پوري اړه لري چې د وايرس نيوکليک اسيد DNA دى که RNA په هر ډويژن کې بيا د وايرسونونومول د هغوى جوړښت اومارفالوجي په اساس سرته رسيږي.
د بوټو د وايرسونوتشخيصول که د وايرسونو د طبقه بندۍ اوسني حالت او هغه مشکلات په نظر کې ونيول شي چې د وايرسونو طبعي خاصيت معلومو ي نو د وايرسونو تشخيصول يوه پيچلي بڼه اختياروي کله چې فکر وشي چې د ناروغۍ عامل وايرس دي نود ازموينو يوه سلسله د دي وايرسونو د تشخيص لپاره ضروري ده  د دي وايرس په وسيله د څوکوربه بوټو د اناکوليټ په نتيجه کې علايم منځته راځي چې د همغي په وسيله دا وايرس دغټو ګروپونو له جملي څخه په يوه پورې اړه لری لکه د مثال په توګه زيړي، موزائيکونه، حلقوي داغونه اوداسي نور. د کوربه هغه شمير چې يو وايرس يي اخته کولي شي هغه کوربه چې يو وايرس ورباندي علايم منځته راوړلاي شي او دهغه علايمو ډول چې منځته راځي ښايي په يوه ګروپ کې د وايرس په تشخيص کې نوره مرسته هم وکړي روغ بوټي ته د وايرس په انتقال کې دا څرګنديږي چې ايا وايرس په ميخانيکې توګه انتقال مومي او که د نقل کونکو حشرو په وسيله د هرنوي خاصيت کشفول د وايرس د نور تشخيص لپاره ګټور ثابتيږي. که وايرس په ميخانيکې توګه انتقال ومومي نود دي وايرس ځينې خاصيتونه لکه د لسو دقيقو په اوږدو کې هغه تودوخه چې دا وايرس په مکمل ډول غير فعالوي په ويټرو (vitro )کې د دي وايرس د فعال پاتي کېدلو د وخت اوږدوالي هغه ټيټ غلظت چې لاتر اوسه کوربه اخته کولاي شي وايرس د نورو ډيرو ډولونو څخه بيلوي اویواځې  د يوڅو وايرسونو په ګروپ پوري يي نښلوي که چېرته په دغه مرحله کې د وايرس تشخيص ښه واضح نه شي نو د سيرولوجيکې ازموينو څخه بايد کارواخستل شي اوکه دا ازمويني مثبت وي نو دالکتروني مايکروسکوپ د مطالعي  د نورو وايرسونو سره د عکس العمل اود بوټو يوشمير نورو سپيشزونو د اناکوليټ (په وایرس اخته کول ) په واسطه يو موقتي تشخيص سر ته رسيږي. د يو نوي يا يو غير معمول وايرس د تشخيص لپاره څو ګوني يا پورتنۍ ټو لې ازمويني ضروري  وي او  په طبیعت کې د ډيرو معمولو
وايرسونو تشخيص د هغه علايمو په وسيله کېږي چې په کوربه يا مشخص معلومونکې بوټي کې منځته راوړي د اشتباه لاندې وايرس د انتي باډي سره د يوې ځانګړي سيرولوجيکې ازمويني په وسيله يا د اليکتروني مايکرسکوپ لاندي د اخته بوټي د شيري د مطالعه کولو په وسيله تشخيصيږي.
(۶ ) شکل: د تنبا کود ناروغۍ علایم ښکاري. کله چې نوې پاڼې تولیدیږي د موزایک ناروغۍ نښې ډېر ژر انکشاف کوي د نوموړي ناروغۍ عامل (TMV) وایرس دی د تنباکو موزایک وایرس دوک ماننده شکل لري چې طول یې 300 ملي مایکرون او قطریې 15 ملي مایکرون ته رسیږي. پورې مقاومت لري خو د نباتاتو په بقایاو او اخته شویو پاڼو کې په دیرشو دقیقو کې 120 سانتی ګراد درجو کې بیا هم کولای شي چې نباتاتو د اخته کیدو چانس پیدا کړي. د تنباکو موزایک وایرس د نباتاتو په شیره کې د 61 اونیو پورې د بکتریاو په انزایمونو کې خپل فعالیت ته ادامه ورکوي. د تنباکو موزایک وایرس کیدای شي چې د تخم په وسیله او هم هغه پاڼې چې وچې شوی وي که په لابراتوار کې تر مطالعې لاندې ونیول شي تر پنځو کالو پورې خپل فعالیت ساتلی شي تراوسه داسې وایرس نه دی پیژندل شوی چې د خپل ژوند دوران تر اوږدې مودې پورې تیر کړي نوموړې وایرس  د حشراتو په وسیله نه لیږدول کیږي د انتقال طریقه یې د نباتاتو اخته شوی شیره او د نباتاتو د پیوندولو په وسیله انتقالیږي. هغه کروندګر چې په کروندو کې کار کوي که جامې ، بدن او نو ر سامان یې په نوموړي وایرس ککړ شي په تصادفي ډول د نورو نباتاتو سره د تماس په وخت کې نوموړې وایرس  مستقیماً انتقالیږي د دې لپاره چې نوموړې وایرس  نورو نباتاتو ته انتقال نشي لومړی باید هغه پاڼې چې په وایرس  اخته وي د کروندو او د تخم د ذخیره کوونکو ځایونو څخه لرې واچول شي او په کروندو کې کارکوونکې باید خپل لاسونه په صابون پریمنځي. په کروندو کې میتایل بروماید کیمیاوي مواد وخت په وخت وپاشل شي ترڅو نوموړې وایرس  په خاوره کې پاتې نشي. د بادرنګو موزايک ناروغي (CMV) پيدايښت او ارزښت د بادرنګو موزايک وایرس د نړۍ په ګوډ ، ګوډ کې موندل کېږي ددې ناروغۍ لامل وايرس دی بل وايرس په پرتله د سبو ، زينتي بوټو او نورو بوټو په يو شمېر ورايټيو باندې حمله کوي د سبو او زينتي بوټو له جملې څخه بادرنګ ، خربوزې ، کدو ، مرچک ، پالک ، رومې بانجان ، سيلري ، چغندر ، لوبيا ، د کرم د کورنۍ بوټي ، نافرمان ګلان ، ګلابي ګلان ، ز نبق ، پتوني ، جينيا يا روسي ګلان او هرزه بوټي ډېر مهم مثالونه دي چې ددې وايرس په وسيله اخته کېږي.
نښې نښانې په کروندو کې د بادرنګو ځوان نيا لګي ډېر کم وختونه په دې وايرس اخته کېږي خو بيا هم که چېرته د ودې په لومړيو وختونو کې د بادرنګو د موزايک په وايرس اخته شي نو مشيمې يې زېړې او مړې کېږي په ځوانو پاڼو يې بې رنګه داغونه منځته راځي وده يې ودرېږي نوې منځته راغلي پاڼې يې وړې بد شکله او رنګه داغونه لري او په نتيجه کې هغه بوټي چې له دېرش سانتي مترو څخه ټيټ وي مړه کېږي.
(۷)شکل: دبا درنګو د موزایک نا روغۍ علایم په نوموړي شکل کې لیدل کیږي.
(۸) شکل: کې د جوارو وایروسي نا روغې علایم د جوارو په پا ڼو او دانو با ندې ښکا ري. همدارنګه د نامکمل او وراسته شویو نباتاتو په وسیله د یو وخت څخه بل وخت ته او یاد یو نبات څخه بل نبات ته انتقال شي د ناروغیو زیان د جوارو د ترانسپورتیشن د کیفیت د خرابوالي د نبات د قد ټیټوالي لامل ګرځي په دې ناروغۍ کې پاڼې وچیږي او د تخم دغضوي تیزابونو او قندونو اندازه کموي دجوارو دانې اکثره وړې وي او په کمه اندازه جوړیږي چې د 50% پورې د حاصل د کموالي سبب ګرځي. اوسنۍ څیړنې ښیي چې د زیاتو منرالي سرو کارونه د فصل په لومړی نیمایي کې ناروغۍ زیاتوي دا په دې خاطر چې د کلوروفیل د جوړیدو به اساس په پاڼه کې د ناروغۍ نښې هم زیاتیږي،په اوسني وخت کې د دې ناروغۍ د مخنیوي لپاره د جوارو او نورو سبزیجاتو لکه د رومي بانجانو د نوې صوروتونو څخه چې د تمباکوموزایک ناروغۍ په مقابل کې لوړ مقاومت لري دا ناروغي د Listochka په نوم یادیږي. د شفتالو موزایک وایرسي ناروغي دا یوه وایرسي ناروغي ده چې د شفتالو په پاڼو کې د (Chlerosis) داغونو د رامنځته کیدو او د پاڼې د شکل بدلون د دې ناروغۍ اساسي نښې دي په دې کې هم د شفتالو نباتات په ښه توګه وده نه کوي او اکثراً ټیټ قدی پاتې کیږي د ناروغۍ عامل (Oa Mosaic Virus) په نوم یادیږي نوموړې وایرس د کنو په وسیله انتقالیږي او عموماً د هغو علفوي نباتاتو په وسیله چې د حیواناتو د تغذیي لپاره د ژمي په موسم کې ساتل کېږي نوموړې وایرس  هم د یو موسم څخه بل ته ځان ساتي بله ناروغي چې په شفتالو کې موزایک په نوم یادیږي اکثراً د پاڼو په رګونو حمله کوي په دې خاطر د شفتالو د پاڼو درګونو د موزایک ناروغۍ په نوم یادیږي. د ناروغۍ مشخصی نښې دا دي : د پاڼو درګونو دزیړوالي برسیره په ناروغه نبات کې د غوټۍ نیولو اندازه د 3 – 4 ځلې کمیږي او د ناروغۍ عامل د Red Clover Vein Mosaic Virus په نوم یادیږي چې د (Rifolium Virus – 2weiss) په نوم هم یادیږي دا هم میله شکله وایرس  دی او د شفتالو سربیره نور علفوي او نخود هم د دې په وسیله اخته کیږي خپریدل یې معمولاً دکنو په وسیله کیږي.