cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لوډویګ ویټګنشټاین
ویټګنشټاینان
دوی ۱۱ اولادنه درلودل، چې یو یې د لوډویګ پلار کارل اتو کلیمینس ویټګنشټاین( زوکړه ۱۸۴۷ز کال ــ مړینه ۱۹۱۳ز کال) و. نوموړی په یو مخکښ صنعتي سوداګر او شتمن بدل شو، او تر ۱۸۸۰ز لسیزې پورې د اروپا یو له تر ټولو شتمنو کسانو څخه شمېرل کېده، چې د اتریش د فولادو په اتحادیې یې یو اغېزناک انحصار درلود. د کارل د ښو اقتصادي پلانونو په سبب د ویټګنشټاین کورنۍ د هنګري-اتریش د ګډې سترې امپراتورۍ دویمه لویه شتمنه کورنۍ شوه، چې یوازې له روتشیلډز کورنۍ څخه وروسته وه. کارل د اتریش د اندرو کارنیګي انډول بلل کېده ( کارنیګي سکاټلنډی-امریکایی شتمن و چې په ۱۸۹۰مه زېږدیزه لسزیزه کې د نړۍ ترټولو شتمن کس و) دوی دواړو ښه دوستي درلوده. په سویس، هالنډ او له اروپا بهر په ځانګړي ډول په امریکا متحده ایالتونو کې د پانګونې د پرېکړې پایلې، دغه شتمنه کورنۍ د هغه نړیوال اقتصادي رکود څخه یو څه وژغورله کوم چې په ۱۹۲۲ز کال اتریش وځاپه. په هر ترتیب، د دوی شمتني له ۱۹۱۸ز کال څخه د راوروسته ستر اقتصادي رکود پرمهال کموالی تجربه کړ، مګر بیا هم په ۱۹۳۸ز کال کې دوی یوازې په ویانا کې ۱۳ قصرونه لرل.
د ژوند لومړني کلونه
د ویټګنشټاین مور لیو پولیدین ماریا ژوزفا کالموس نومیده، چې ملګرو او خپلوانو د پولدي په نوم یادوله. د پولدي پلار یو بوهیمي یهودي و او مور یې اتریشۍ ــ سلوانیایۍ کاتولیکه وه ـــ نوموړې د ویټګنشټاین نیکونو/نیا ګانو له منځه یوازینۍ غیر یهودۍ وه. هغه د نوبل د جایزې د ګټونکې فریډریش هایک خاله هم وه.
د حجرې بيولوژي
د حجرې بيولوژي ته حجروي بيولوژي سايتولوژي هم وايي، چې د بيولوژي يوه څانګه ده او د حجرو جوړښت، دنده او کړه وړه څېړي. ټول ژوندي موجودات له حجرو څخه جوړ شوي دي. يوه حجره د ژوند بنسټيز واحد دی او د ژونديو موجوداتو د ژوند او دندې تر سره کولو ځواب ويونکې ده. حجروي بيولوژي د حجرو د جوړښتي او وظيفوي واحدونو څېړل دي، چې يو حجروي او څو حجروي حجرې  رانغاړي. د بيولوژي دا څانګه زياتې فرعي موضوعګانې لري، چې کېدای شي د حجرې مېتابولیزم، حجروي اړيکې، حجروي دوران، حياتي کيميا او د حجرې ترکيب رانغاړي. د حجرو څېړل د مايکروسکوپيک، حجروې کرنې او حجروي ټوټه کېدنې د يو شمېر تخنيکونو په کارونې سره تر سره کېږي. يادو تخنيکونو موندنو او څېړنو ته لاره هواره کړې ده او په وروستي ډول د سترو ژونديو موجوداتو ادراک ته د بصيرت يا ځیرکۍ په ورکولو سره، اوس هم د حجرو د دندو څرنګوالي په اړه د موندنو او څېړنې لپاره کارول کېږي. د حجرو په ترکيب او د کار د څرنګوالي په اړه يې پوهېدل د ټولو بيولوژيکي پوهو بنسټ دی، په داسې حال کې چې چې، لکه: د سرطان، وراثت، ماليکولي وراثت، ماليکولي بيولوژي، طبي مايکروبيولوژي، د بدن د دفاعي سيستم پوهه او حجروي کيميا په biomedical څانګو کې د څېړنې لپاره اړين دي.
تاريخچه
حجري په لومړي ځل په ۱۷ مه پېړۍ اروپا کې د مرکب مايکروسکوپ په اختراع سره وليدل شوې. په ۱۶۶۵ ز کې Robert Hooke د کارک کاغذ يوې ټوټې ته له کتلو او په کې حجرې ته ورته جوړښت له ليدلو څخه وروسته  حجره د ټولو ژونديو موجوداتو د جوړښت واحد ونوموله (په Micrographia کې چاپ شوی)، که څه هم يادې حجرې مړې وې او د حجرې ټولې رښتينې برخې يې په ګوته نه کړې. يو څو کلونه وروسته په ۱۶۷۴ ز کال کې Anton Van Leeuwenhoek لومړنی شخص و، چې د الجي په اړه خپل ازمېښت کې يې ژوندۍ حجرې تحليل کړې. دې ټولو د حجرې نظريه پرمخ  یووړه، چې له مخې يې ټول ژوندي موجودات له حجرو څخه جوړ شوي دي او حجرې د ژونديو موجوداتو جوړښتي او وظيفوي واحدونه دي. له يادې نظريې څخه نبات پوه Matthias Schleiden او د ژويو پوه Theodor Schwann په ۱۸۳۸ ز کې په وروستي ډول پايله واخيستله او ژوندۍ حجرې يې په ترتيب سره په نباتي او حيواني نسج کې وکتلې. ۱۹ کلونه وروسته Rudolf Virchow د حجرې نظريې وده کې په دې زياتونې سره نوره مرسته هم وکړه، چې ټولې حجرې وار له مخه د شته حجرو له وېش څخه منځته راځي. ويروسونه په حجروي بيولوژي کې په پام کې نه نيول کېږي، دوی د ژوندۍ حجرې ځانګړنې نه لري [لږې لري] او پر ځای يې د virology په فرعي ټولګي په مايکروبيولوژي کې څېړل کېږي.
تخنيکونه
د حجروي بيولوژي څېړنه په انساني اناتومي او فزيالوژي کې د زياتې څېړنې او د درملو د تر لاسه کولو په موخه له يوه ژوندي جسم څخه د باندې د حجرو د کرنې او ادراه کولو يا په ښه ډول کارولو لپاره له بېلابېلو لارو څخه کار اخلي. هغو تخنيکونو تکامل کړی دی [رامنځته شوي دي]، چې په واسطه يې حجرې څېړل کېږي. په مايکروسکوپي کې د ودې له امله تخنيکونو او ټيکنالوژي پوهانو ته لاره هواره کړېده، چې د حجرو د جوړښت او دندې په اړه غوره پوهاوی تر لاسه کړي. ځيني هغه تخنيکونه چې د حجروي بيولوژي په څېړنه کې په عام ډول کارول کېږي، په لاندې ډول لېست شوي دي:
د حجرې ډولونه
د حجرو دوه بنسټيزې ډلبندۍ دي: يو حجروي او څو حجروي. څو حجروي حجرې له يو حجروي څخه د حجروي هستې يا د پردې په واسطه د چاپېره شوې organelle د نه لرلو له مخې بېلېږي. يو حجروي حجرې د يو حجروي په پرتله خورا کوچنۍ دي، چې له امله يې دوی د ژوند تر ټولو کوچنۍ بڼه بلل کېږي. په يو حجروي کې باکتريا او archaea شاملېږي او ګردچاپيره حجروي غشا نه لري. څو حجروي په نباتاتو، حيواناتو، فنجي او protists کې موندل کېږي. دوی په قطر کې (10–100 μm) پورې تنظيمېږي او DNA يې له پردې په واسطه د احاطه شوې هستې په دننه کې دی. څو حجروي هغه ژوندي موجودات دي، چې له يو څخه زياتې حجرې لري. څلور څو حجروي عالمونه ژوي Animalia، نباتات Plantae، فنجي Fungi او Protista دي.
دوی دواړه د دويال يا جفتي ټوټه کېدنې له مخې بيا توليدېږي. تر ټولو څرګند ډول بکتريا څو بېلابېلې بڼې لري، که څه هم زياتره يې کروي يا راډ ته ورته بڼه لري. بکتريا د حجروي دېوال د ترکيب له مخې ګرام مثبت او ګرام منفي په توګه هم ډلبندي کېدلی شي. ګرام مثبت بکتریا د ګرام منفي بکتريا په خلاف يوه ډبل peptidoglycan پوړ لري. بکتريايي جوړښتي بڼې يو متروکه [قمچينه] لري، چې له حجرې سره په حرکت کې مرسته کوي، ريبوزمونه يې پر پروټين باندې د RNA بدلولو دنده لري او nucleoid ټول ارثي مواد په دايروي جوړښت کې ساتي. د يو حجروي د ژوندي پاتې کېدلو په موخه، د دې حجرو په دننه کې زيات پړاوونه تر سره کېږي. په يو حجروي کې د mRNA ترکيب د DNA نمونې په اړه په يو پرمخ تلونکې لړۍ کې پيل شوی دی او دوه هغه پراخه لړۍ رانغاړي، چې RNA پوليمير استخداموي. د پروکاريوتيک يا يو حجروي پوليمير د څلورو پروټينونو د فرعي برخو او يو (σ) پروټين د يو هستوي انزايم لرونکی دی، چې يوازې په پيل کې مرسته کوي. د بېلګې په ډول: د conjugation يا جوړه کېدنې په نامه يو پړاو کې د القاح عامل بکتريا ته اجازه ورکوي، چې يو pilus پروسس کړي، چې د F عامل نه لرونکي يوې بلې بکتريا ته د DNA لېږد لپاره ياد pilus ته لاره هواروي او په ټاکلو چاپيريالونو کې د ژوندي پاتې کېدلو په موخه په اجازې ورکولو سره د مخنيوي لېږد ته اجازه ورکوي.
مهدي مجاهد
لومړنی ژوند
مهدي د افغانستان په شمال کې د بلخاب ولسوالۍ د هوش په نوم په یوه کوچني کلي کې په یوه شیعه مذهبه کورنۍ کې زیږیدلی چې په هزاره توکم پورې اړه لري. مهدي اته کلن و چې طالبانو په لومړي ځل په ۱۹۹۶ کال کې د افغانستان واک تر لاسه کړ او درې کاله وروسته طالبانو د بلخاب ولسوالي ونیوله. هغه له خپلې کورنۍ سره ایران ته وتښتید او د سپټمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته د طالبانو له واکه وشړل شو. د بیرته راستنیدو وروسته، مهدي ښوونځي ته لاړ او داسې بریښي چې د کورنۍ فارم په غاړه واخلي.
خو د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یو فاسد امریکایی ملاتړی هزاره جنګسالار د دوی د کورنۍ ځمکې غصب کړې. په غچ کې، مهدي او څو ملګرو یې د جنګسالار زوی وتښتاوه او یرغمل یې کړ، یوازې هغه یې بیرته راستانه کړ کله چې جنګسالار ځمکې بیرته ترلاسه کړې. په هغه شپه د جنګ سالار ځواکونو د مهدي کور محاصره کړ، او کله چې هغه د تیښتې هڅه کوله نښتې پیل شوې. مهدي په روغتون کې بستر شو او بیا د تښتونې په تور په اوه کاله بند محکوم شو.
هغه په ​​زندان کې ډېر مذهبي شو او په زندان کې يې د طالبانو له غړو سره وکتل.
طالبان
د ۲۰۲۰ کال په اپریل میاشت کې طالبانو مهدي په بامیان ولایت کې د استخباراتو د مشر او په سرپل ولایت کې د طالبانو د مشر په توګه وټاکه، هغه اقدام چې د طالبانو او حقاني شبکې ګڼو غړو یې د ډېرو دلایلو له امله مخالفت کاوه. هغه هزاره شیعه ده. طالبان تورن شوي چې د هزاره شیعه ګانو ترمنځ د خپل نفوذ د زیاتولو لپاره له مهدي څخه کار اخلي. مهدي وروسته له هغه د طالبانو له خوا له دندې ګوښه شو چې د نجونو د ښوونځیو د تړلو پر ضد یې وینا وکړه.
د طالبانو پر ضد
مهدي په یوه وینا کې اعلان وکړ چې هغه د ملي مقاومت جبهه سره بیعت کوي او هغه ته وفادار ځواکونه متحرک او مسلح کوي چې شاوخوا ۱۰،۰۰۰ هزاره ګان لري. هغه په ​​بلخاب کې د عبدالعلي مزاري لپاره یوه منار هم جوړ کړ او د شیعه اسلام-هزاره ملتپالو نظریاتو ته یې مخه کړه. نوموړي په خپلو خبرو کې وویل چې «طالبان اسلامي امارت نه دی، دا د پښتنو امارت دی». د هغه ځواکونو د طالبانو ولسوال له واکه وغورځاوه او د بلخاب ولسوالي یې ونیوله. د طالبانو ولسوال، مولوي عطاء الله له بلخاب څخه وتښتېد او مهدي يې پر ځای له خپل يو هزاره ملګري سره وټاکه.
مهدي وويل چې هيڅوک نه شي کولاى دبلخاب ولسوالۍ په زور له هزاره ګانو څخه ونيسي. طالبانو ادعا کړې چې شاوخوا ۵۰۰ جنګیالي یې راټول کړي او پلان یې درلود چې مهدي له دوو خواوو ونیسي، یو یې د سمنګان ولایت د دره صوف بالا ولسوالۍ او بل یې د بامیان ولایت د یکاولنګ ولسوالۍ څخه دی. د رپوټونو له مخې مهدي ته وفادار وسله وال ځواکونه د اوږدې جګړې لپاره چمتو شوي دي.
بلخواب ولسوالۍ اوس مهال د مهدي مجاهد د ځواکونو تر کنټرول لاندې ده.
کریسټوفر لي
کریسټوفر فرانک کاراندیني لي (زوکړه: د ۱۹۲۲ زکال د مۍ ۲۷ مه – مړینه: د ۲۰۱۵ زکال د جون ۷ مه) انګلیسي فلمي لوبغاړی او سندرغاړی و. نوموړي په خپل اوږد مهاله مسلکي ژوند کې تر ډېره پورې د شر جوړونکو په توګه رول لوبولی او د همر کمپنۍ په اوو وحشتناکو فلمونو کې یې د کنت دراکولا په توګه رول لوبولی چې په ټولیز ډول یې ۹ ځله په همدغه رول کار کړی. نوموړي په نورو فلمونو لکه د جمیز بانډ د طلایي ټوپک لرونکي کس (The Man with the Golden Gun؛ ۱۹۷۴ زکال) په نامه فلم کې د فرانسېسکو سکارامانګا، د ستورو د جګړو په ډېرو فلمونو (Star Wars films؛ ۲۰۰۲- ۲۰۰۸ زکال) د دوکو د کنټ او سربېره پر دې د حلقو د ارباب په درې ګونو فلمونو (Lord of the Rings film trilogy؛ ۲۰۰۱- ۲۰۰۳ زکال) او د هابیت په درې ګونو فلمونو (Hobbit film trilogy؛ ۲۰۱۲- ۲۰۱۴ زکال) کې یې د سارومان رول لوبولی دی.
لي ته په ۲۰۰۹ زکال کې په ډرامو او خیریه چارو کې د ونډې لرلو له امله د غوره خدمتونو نښان (knighted) ورکړل شو؛ په ۲۰۱۱ زکال کې یې بفتا فلوشیپ او همدارنګه یې په ۲۰۱۳ زکال کې د بریتانوي فلمونو د بنسټ فیلوشیپ ترلاسه کړ. نوموړي د لوبغاړي په توګه د خپل نوم د ښوولو لپاره درې فلمونه جوړ کړي چې د دوه ښارونو د کیسې (A Tale of Two Cities؛ ۱۹۵۸ زکال) په نامه فلم چې په هغه کې یې د شرجوړونکي مارکي رول لوبولی او د فرانکشتاین د دورې (The Curse of Frankenstein؛ ۱۹۵۷ زکال) او دراکولا (Dracula؛ ۱۹۵۸ زکال) په نومونو دوه وحشتاک فلمونه دي. نوموړي خپل تر ټولو غوره رول د پاکستان د بنسټګر محمد علي جناح په ژوند باندې فلم (۱۹۹۸ زکال) کې لوبولی او تر ټولو غوره فلم یې د بریتانوي عقیدې اړوند د ویکرمېن (The Wicker Man؛ ۱۹۷۳ زکال) په نامه فلم دی. نوموړی په وحشتناکو فلمونو کې تر ډېره د خپل ملګري پیټر کوشینګ پر وړاندې راڅرګندېږي او د خپل مسلکي ژوند په وروستیو کې یې په پنځو ټیم برټون فلمونو (five Tim Burton films) کې رول لوبولی دی.
آبیوجنیزس
د آبیوجنیزس د مطالعې موخه د دې ټاکل دي چې څرنګه مخکې له ژونده کیمیاوي غبرګونونو په ځمکه کې د اوسني شرایطو څخه بدلو حالاتو کې د ژوند رامنځته کېدو لامل شوې. په لومړۍ درجه کې د بیولوجي او کیمیا ابزارو څخه کار اخلي، له نویو لاروچارو سره چې د ګڼو علمونو رامنځته کېدو کې هڅه کوي. ژوند د اوبو او کاربن تخصصي کیمیا له لارې عمل کوي او په عمده ډول د کیمیاوي موادو په څلورو کلیدي کورنیو استوار دی: لیپیډونه د حجروي غشا لپاره، کاربوهایډرېټونه لکه قندونه، امینو اسیډونه د پروټین میټابولیزم لپاره او نوکلیک اسیډونه، DNA او RNA د میراثي میکانیزمونو لپاره. د آبیوجنیزس هره بریالۍ تیوري باید د دې مالیکولي ډلو سرچینې او غبرګونونو په هکله توضیح ورکړي. د آبیوجنیزس ډېری لیدلوري دا څېړي چې څنګه ځان نقلوونکي مالیکولونه یا د هغوی اجزا رامنځته کېږي. څېړونکي په عموم ډول فکر کوي چې اوسنی ژوند د RNA له نړۍ څخه سرچینه اخلي، که څه هم کېدای شي له RNA څخه مخکې هم نور ځان نقلوونکي مالیکولونه شتون ولري.
کریسټوفر لي
په فلمونو کې کار کولو ته له مخې کولو وړاندې لي د سلطنتي هوايي ځواک په No. 260 Squadron RAF ډلګۍ کې د اطلاعاتي افسر په توګه د ځانګړو عملیاتو د اړیکو مسئولیت پر غاړه درلود. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته نوموړی په ۱۹۴۶ زکال کې د هوايي ځواک د بریدمن په رتبه له پوځي خدمت څخه تقاعد شو.
آبیوجنیزس
په ۱۹۵۲م کال کې د میلر-اوري کلاسیک تجربې څرګنده کړه چې ډېری امینو اسیډونه، د پروټینونو کیمیاوي ترکیبونه، کېدای شي له غیرعضوي مرکباتو څخه رامنځته شي البته د هغو شرایطو لاندې چې د ځمکې لومړني ترکیباتو تکرار لپاره په پام کې نیول شوي دي. د انرژۍ بهرنۍ سرچینې کېدای شي د دې غبرګونونو لامل شوې وي، له هغې جملې څخه برېښنا، وړانګې (شعاع)، فضا ته د کوچنیو اسماني ډبرو د ننه کېدل او د سیند او سمندرونو په څپو کې د پوقاڼو چاودل یاد کړو. نورې کړنلارې (د «لومړي میټابولیزم» فرضیې) په دې تمرکز کوي چې په کیمیاوي سیسټمونو کې کاټالیزس به څنګه په لومړنۍ ځمکه کې د ځان نقلونې اړین مختاړي مالیکولونه رامنځته کړي وي.
یو جینومیکي کړنلاره په دې لټه کې ده ترڅو د آرکیا او باکټریا ګانو ترمنځ ګډو جینونو پېژندلو له لارې، د ژوند دوه اصلي برخو غړي (چېرته چې یوکاریوټان د آرکیا برخې پورې تړلي دي)، مډرن موجوداتو نړیوال وروستنی ګډ پلار (LUCA) ځانګړی کړي. داسې ښکاري چې ۳۵۵ جېنه په ټول ژوند کې ګډ دي؛ د هغوی طبیعت څرګندوي چې LUCA د Wood-ljungdahl لارې سره له هوا پرته ژوند کاوه، خپله انرژي یې د کیمیآسموزس له لارې لاس ته راوړه او خپل ارثي مواد یې له DNA، جنیټیکي کوډ او رایبوزوم سره ساتل. که څه هم LUCA څلور میلیارډ کاله پخوا ژوند کاوه، خو څېړونکي باور نلري چې چې دا به د ژوند لومړنۍ بڼه وي. پخوانۍ حجرې کېدای شي سوري لرونکې غشا لرلې وي او د طبیعي تدریجي پروتون په واسطه د سمندر په تل کې د هیډروټرمال سپین لوګي والا دروازې ته نږدې به تغذیه کېږي.
کریسټوفر لي
لي چې د اغېزمن قوي غږ لرونکي لوبغاړي په توګه پېژندل کېده، له ۱۹۸۶ زکال څخه یې تر ۱۹۹۸ زکال پورې د اوپرا او موسیقي قطعات ثبت کړل چې د Charlemagne: By the Sword and the Cross په نامه متال سمفونیک البوم یې په ۲۰۱۰ زکال کې له ۲۰۰۵ زکال راهیسې له ګڼ شمېر متال ډلو سره له کار کولو وروسته خپور شو. له دې وروسته په ۲۰۱۳ زکال کې د نوموړي د ۹۱مې کالیزې پر مهال د هغه هوي متال البوم د Charlemagne: The Omens of Death په نامه خپور شو. نوموړي په ۲۰۱۰ زکال کې د ګولډن ګوډ متال همر د جوایزو د ویشلو په مراسمو کې د«د همر د ارواه» (Spirit of Hammer) جایزه ترلاسه کړه.
آبیوجنیزس
ځمکه په کایناتو کې یوزاینی ځای دی چې د ژوند پناهګاه په توګه پېژندل کېږي او د ځمکې فوسیلي نښې د آبیوجنیزس لا ډېر معلومات څرګندوي. ځمکه ۴.۵۴ میلیارډ کاله مخکې (Gya) جوړه شوې وه؛ د ځمکې په سر لومړني بې له شکه شواهد کابو ۳.۵ میلیارډ کاره مخکې ته ورګرځي. داسې ښکاري چې فوسیلي مایکروارګانیزمونو د هایډروټرمال دروازې رسوباتو کې له کوېبک څخه ۳.۷۷ تر ۴.۲۸ میلیارډ کاله پخوا ژوند کاوه، یانې ۴.۴ میلیارډ کاله پخوا د هاډیان په اوږدو کې د سمندرونو جوړېدو پسې سمدستي.
عمومي کتنه
ژوند کې له (ارثي) بدلونونو سره تولید مثل شامل دي. ناسا ژوند د «په خپلو پښو ولاړ یوه کیمیاوي سیسټم چې د دارویني تکامل وړتیا لري» په توګه تعریفوي. داسې یو سیسټم پېچلی دی؛ نړیوال وروستنی ګډ پلار (LUCA) چې په لوړ ګومان د یوه حجروي موجود په توګه یې کابو ۴ میلیارډ کاله پخوا ژوند کاوه، پخوا په خپله DNA کې سلګونه جېنونه لرل چې د اوسني ژوند جنیټیکي کوډ کې کارول شوي دي. دا په خپل وار سره ښکاروي چې هلته د پیغام رسوونکې RNA، لېږدوونکې RNA او رایبوزومونو په ګډون حجروي ماشینونه شتون لري چې د پروټینونو لپاره کوډونه وژباړي. دې پروټینو کې انزایمونه هم شامل دي ترڅو له هوا پرته تنفس یې د بایوکیمیاوي Wood-Ljungdahl مسیر له لارې تنظیم کړي، او د بېلګې په توګه یو DNA پولیمراز ترڅو خپل جنیټيکي مواد تکثیر کړي، یادولی شو.
کریسټوفر لي
لومړنی ژوند
لي د ۱۹۲۲ زکال د مۍ په ۲۷ مه د لندن په بلګراویا کې وزېږېد؛ نوموړی د سلطنتي وسله وال پوځ د ۶۰ مې ډلګۍ د قوماندان ډګرمن جفري ټرولوپ لي (زوکړه: ۱۸۷۹ زکال – مړینه: ۱۹۴۱ زکال) او د هغې د مېرمنی کونټیس استل ماري (کورنی نوم یې کارندیني دي سارزانو و؛ زوکړه: ۱۸۸۹ زکال – مړینه: ۱۹۸۱ زکال) زوی و. د لي پلار په بوئر او لومړۍ نړیواله جګړه کې جنګېدلی و او مور یې د اډوارډین د دورې ښکلې مېرمن وه چې د جان لاوري، اوسوالډ بیرلی او اولیو سنل له خوا یې انځورونه رسامي شوي او کلر شریدان یې مجسمه جوړه کړې وه. د لي مورنی نیکه، جروم کاراندیني مارکیز سارزانو ایټالوي سیاسي پناه غوښتونکی و. مېرمن یې، د لي انۍ د اپرا انګلیسي الاصله سندرغاړې ماري کارندیني (کورنی نوم بورګېس و) وه. نوموړي د زاندرا کاراندیني لي (۱۹۱۷-۲۰۰۲ زکال) په نامه له ځانه مشره یوه خور لرله.
آبیوجنیزس
عمومي کتنه
د آبیوجنیزس یا د ژوند سرچینې څېړونکو لپاره ننګونه دا ده چې توضیح کړي څنګه دا پېچلی او یوبل پورې تړلی سیسټم پراختیا موندلی شي، ځکه په لومړي لید کې داسې ښکاري چې د دندې فعالېدو لپاره د هغه ټولې برخې اړینې دي. د بېلګې په توګه، یوه حجره، څه په LUCA کې څه هم یو مډرن موجود کې، د خپلو رایبوزومونو په کارونې سره DNA پولیمراز تولیدوي او RNA ګانې د DNA پولیمراز جین ویلو او ژباړې لپاره په خپله DNA کې لېږدوي. DNA له پولیمراز پرته کاپي کېدلی نشي؛ له DNA پرته پولیمراز او ټولې نورې اجزاوې نشي جوړېدلی. دې پروسه کې کېدای شي د مالیکولي ځان نقلونې، د حجروي غشاوو او اوټوکاټالیز په شان ځان جوړونې برخې شاملې وي.
کریسټوفر لي
پوځي خدمت
هغه مهال چې په ۱۹۳۹ زکال کې دویمه نړیواله جګړه پیل شوه، لي په یوه پوځي اکاډمۍ کې نوم ثبت کړی و او داوطلب شو څو د شوروي اتحاد پر وړاندې په ژمنۍ جګړه (Winter War) کې د فنلنډ له لوري جګړه وکړي. نوموړی او نور ټول انګلیسي دواطلبان له دغې جګړې لرې وساتل شول، خو ژمني تجهیزات ورته ورکړل شول او له پولې سره په خوندي فاصله کې د پولې ساتنې په موخه ولېږل شو. په فنلنډ کې له دوه اونیو تېرولو وروسته دوی بېرته خپلو کورونو ته راستانه شول. په وروستیو کې نوموړي په یوه مرکه کې څرګنده کړه چې نښه یې ویشتلی شوای خو په سکي بلد نه و او که اجازه ورکړل شوې وای چې د جګړې لومړۍ کرښې ته تللی وای، احتمالا ژوندی نه پاتې کېده. لي متحده ایالاتو ته د کارکولو په موخه ولاړ، هغه خپل کار رضایت بخښونکی وموند او احساس یې وکړ چې هغه پرمختګ کولای شي. د ۱۹۴۰ زکال په لومړیو کې نوموړي د بیچیم ګروپ په نامه بریتانوي کمپنۍ سره د کارکوونکي په توګه کار پیل وکړ او د سویچ بورډ مسئولیت ور تر غاړې شو. هغه مهال چې بیچم له لندن څخه کډه وکړه، نوموړي د بریتانیا له داخلي نظم ساتونکي ګارد سره یوځای شو. په ژمي کې یې پلار د دواړو سږو په التهاب اخته شو او د ۱۹۴۱ زکال د مارچ په ۱۲ مه ومړ. لي دې ته په پام چې هغه په پوځ کې د خپل پلار له ځای ډکولو سره مینه نه لري، پرېکړه یې وکړه تر هغه مهاله چې بله دنده مومي په سلطنتي هوايي ځواک کې په رضاکارانه ډول دنده ترسره کړي.
آبیوجنیزس
عمومي کتنه
د LUCA په شان ژوندۍ حجرې د پراختیا لپاره مختاړي په کافي اندازه واضح ندي، که د هغو په جزیاتو کې د نظراختلاف شتون ولري: د معدني موادو او مایع اوبو سرچینو سره د اوسېدو وړ یوه نړۍ شکل نیسي. پرېبیوټیک سنټېز د ساده عضوي مرکباتو یوه لړۍ جوړوي چې د پروټینونو او RNA په شان پولیمرونه ترې جوړېږي. له LUCA وروسته لړۍ هم په اسانۍ سره د درک کېدو وړ ده: دارویني تکامل له متنوع بایو کیمیایي وړتیاوو او بڼو سره د ډولونو پراخې لړۍ پراختیا لامل شو. په هرحال، لکه د LUCA په شان د ژوندیو موجودات اخېستل کېدو په هکله، په بشپړ ډول پوهېدو څخه ډېره لرې ده.
که څه هم ځمکه یوازنی ځای دی چې هلته ژوند پېژندل شوی، د ستوربیولوژي علم په نورو سیارو کې د ژوند نښو نښانو پسې ګرځي. د ژوند سرچینې په هکله د ناسا ۲۰۱۵م کال سټراټېژي په دې لټه کې ده ترڅو دا معما د تعاملاتو پېژندلو، منځګړيو جوړښتونو او فعالیتونو، انرژي سرچینو او چاپېریالي فکټورونو له لارې چې د پراختیاوړ ماکرومالیکولي سیسټمونو په تنوع، ټاکنې او تکثر او همدارنګه د لومړنیو معلوماتي پولیمرونو د کیمیاوي منظرې نقشه کولو له لارې، حل کړي. د هغو پولیمرونو څرګندېدل چې کولی شي تکثر وکړي، جنیټیکي معلومات ذخیره کړي او د ټاکنې لپاره ځینې ځانګړتیاوې څرګندې کړي، په لوړ ګومان د پرېبیوټیک کیمیاوي تکامل په پیدا کېدو کې حیاتي ګام وو. دا پولیمرونه په خپل وار سره له ساده عضوي مرکباتو لکه نوکلیوبېزونو، امینو اسیډونو او قندونو څخه اخیستل شوي چې په چاپېریال کې د غبرګونونو له امله هم رامنځته کېدی شي. د ژوند سرچینې په هکله یوه بریالۍ نظریه باید دا توضیح کړي چې دا ټول کیمیاوي مواد څنګه رامنځته شوي دي.
کریسټوفر لي
کورنی ژوند او اړیکې
د لي مورنیو اجدادو، کارندینيانو د سترواک فریدریک بارباروسا له خوا دا اجازه لرله چې د روم د سپېڅلې سترواکۍ نښان وګرځوي. د ۱۹۵۰مې لسیزې په وروستیو کې لي له هنریت فون روزن سره چې د سټاکهالم په یوه نایټ کلپ کې یې وروسره لیدلي و کوژده شو. د هغې پلار کونټ فریتز فون روزن د دوی کوژده ومنله خو هغوی یې اړ کړل څو خپل واده یو کال وځنډوي، په لندن کې یې له خپلو ملګرو څخه وغوښتل له لي سره ناسته پاسته وکړي، د هغه اړوند یې خصوصي افراد وګمارل څو پوښتنه یې وکړي او له لي یې هم وغوښتل څو هغوی ته یو شمېر خپل خلک وروپېژني چې لي هم داګلاس فیربنکس جونیر، جان بولینګ او جوجکسون هغو ته ور معرفي کړل. بالاخره لي باید د سویډن له پاچا څخه د واده اجازه اخیستې وای. لي څو کاله وړاندې د هانس اندرسون د قصې د انځور اخیستنې پر مهال له هغه سره لیدلي و او د هغه مهرباني یې خپله کړې وه. ورته مهال لي له واده لږ وړاندې خپله کوژده له منځه یووړه. نوموړی له دې اندېښمن و چې په مسلک کې یې مالي ستونزې په دې معنی دي چې هغه (کوژنه یې) د یو «لوبغاړي په ګډوډ ژوند کې د حضور پر ځای» د «غوره ژوند» لایقه ده. هغې دغه موضوع درک کړه او دوی خپل واده فسخ کړ.
لي په ۱۹۶۰ زکال کې د خپل یو ډنمارکي ملګري له خوا د بیرګیت «ګیته» کرونکه په نامه ډنمارکي نقاشې او پخوانۍ ماډلې ته وروپېژندل شو. دوی ډېر ژر کوژده شول او د ۱۹۶۱ زکال د مارچ په ۱۷ مه یې واده وکړ. په ۱۹۶۳ زکال کې د کریسټینا اریکا کاراندیني لي په نامه د دوی یوه لور وزېږده.
فزیکي ځانګړنې او باورونه
لي د خپل لوړ قد له امله شهرت درلود؛ نوموړي ۶ فوټه او ۵ انچه (۱.۹۶ متره) قد درلود. نوموړي د بي بي سي راډیو د ټېسټ مېچ سپېشل (Test Match Special)ورزشي خپرونې د "View from the Boundary" برخه کې له برایان جانسټون سره په مرکه کې ځان ۶ فوټه او ۴ انچه لوړ وښود. لي او د هغه مېرمن بېرګیت د ۲۰۱۳ زکال په مارچ میاشت کې د ګارډین له خوا د غوره جامو اغوستونکو د ۵۰ کسانو په کتار کې راغلل.
لي د انګلیسي کاتولیک په توګه پېژندل کېده. له سیاسي پلوه هغه د محافظه کار ګوند ملاتړی و؛ نوموړي په ۲۰۰۳ زکال کې مایکل هوارډ د «هغه ایډیال کس په توګه یاد کړ چې ګوند رهبري کولای شي»؛ همدارنګه نوموړي له ویلیام هېګ او ډېوېډ کامرون څخه ملاتړ وکړ.
مړینه
لي د ۲۰۱۵ زکال د جون په اوومه د خپلې ۹۳مې کلیزې له لمانځو لږ وروسته د چلسي او ویسټ منېسټر په روغتون کې د تنفسي او قلبي ستونزو له امله ومړ. د هغې مېرمنې د نوموړي د مړینې د خبر خپرېدل د جون تر ۱۱ مې وځنډول او خپله کورنۍ یې وړاندې له دې چې له مطبوعاتو د هغه د مړینې خبر واوري له دغې موضوع باخبره کړل.
د جاپان نیواک
په دوه‌یمې نړیوالې جګړه کې د جاپان له ماتې سره سم، د متفقینو له‌خوا د جاپان نیواک د دغه هېواد نظامي اشغال ؤ. دغه نیواک د متحده ایالاتو په مشرۍ، د بریتانیا مشترک‌المنافع هېوادونو په ملاتړ او د لېرې ختیځ کمیسیون تر څارنې لاندې له ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۵۲ز کال پورې دوام وکړ او په مجموعي توګه د متفقینو کابو یو میلیون سرتېرو په‌کې ونډه واخېسته. د دغه نیواک څارنه د امریکایي جنرال «دوګلاس مک‌آرتور» په غاړه وه، چې د ولسمشر «هري ترومن» له‌خوا د متفقینو قدرتونو لپاره د ستر قوماندان په توګه ګومارل شوی ؤ؛ مک‌آرتور په ۱۹۵۱ز کې د جنرال متیو ریجوې له‌خوا د ستر قوماندان ځایناستی شو. د آلمان له نیواک سره په توپیر کې، شوروي اتحاد د جاپان پر نیواک باندې هومره نفوذ نه‌درلود او له ګډون څخه یې ډډه وکړه او نه یې غوښتل چې د شوروي ځواکونه د مک‌آرتور تر مستقیمې قوماندې لاندې راولي.
سينټرل پلازا
سينټرل پلازا هانگ کانگ په ښار  هانگ کانگ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 78 منزلونه دي او ددې لوړوالی  374 ميټر (1,227 فټ) دی، ددې جوړول په کال  1992 کې ترسره شو۔
د جاپان نیواک
د پردیو دغه شتون د جاپان په تاریخ کې یوازېنی ځل دی چې دغه هېواد د یوه بهرني قدرت له‌خوا اشغال شوی دی. سره له‌دې، د آلمان پر خلاف، متفقینو هېڅکله د جاپان د ملکي ادارې مستقیم کنټرول په لاس کې وانه‌خېست. د جاپان نظامي تسلیمېدو وروسته سم د لاسه د دغه هېواد دولت د میجي اساسي قانون له مادو سره سم، په رسمي توګه، خپل فعالیت ته دوام ورکړ. سربېره پر دې، د مک‌آرتور په ټینګار، امپراتور هیروهیتو د امپراتورۍ پر تخت پاتې شو او وروسته له‌دې چې، د متفقینو په خوښه یې د جګړې مهال په کابینه کې بدلون راوستلو سره موافقه او د پوستدام اعلامیه د عملي کولو ژمنه وکړه (چې د نورو مواردو ترڅنګ، یو یې هم په هېواد کې د پارلماني نظام رامنځ‌ته کول وو)، په بدل کې یې د جنګي جنایتونو له تعقیبېدلو څخه یې بشپړ خوندیتوب ترلاسه کړ. د مک‌آرتور له لارښوونې سره سم، د جاپان دولت پراخ ټولنیز او اقتصادي اصلاحات رامنځ‌ته کړل چې په‌دې سره د ولسمشر روزولټ تر مشرۍ لاندې د امریکا د ۱۹۳۰ز لسیزې د «New Deal» لومړیتوبونه احیا او عملي شول. په ۱۹۴۷ز کې د میجي اساسي قانون په بنسټیزه توګه تعدیل شو چې عملاً د میجي قانون په بشپړ ډول ملغا او په ځای د امریکا له‌خوا لیکل شوی اساسي قانون تصویب شو او د دغه قانون پر بنسټ د امپراتور تیوریکي پراخ قدرت (چې د پېړیو په اوږدو کې، د وخت په تېرېدو سره یوازې د تکاملي کنوانسیونونو له‌خوا ورته حد ټاکل شوی ؤ) تر ډېره بریده تحدید شو. د اساسي قانون ۹مه ماده په څرګنده توګه، د نړیوالو اختلافاتو د حل او فصل په پلمه، جاپان د هر ډول نظامي جګړې له دوام ورکولو یا تعقیبولو څخه منع کوي.
سينټرل پلازا
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د جاپان نیواک
نیواک په رسمي ډول د سان فرانسیسکو سولې تړون په اجرا کېدلو سره پای ته ورسېده؛ نوموړی تړون د ۱۹۵۱ز کال د سپټمبر پر ۸ لاسلیک او د ۱۹۵۲ز کال د اپرېل پر ۲۸ نافذ شو، چې وروسته له هغه متحده ایالاتو د هېواد په ملکي اداره کې له هر ډول مستقیم لاسوهنې څخه لاس واخېست او جاپان ته (پرته له ریوکیو ټاپوګانو څخه) بشپړ حاکمیت راوګرځېده. په ورته مهال کې، د متحده ایالاتو-جاپان امنیتي تړون له‌مخې لسګونو زرو امریکایي سرتېرو ته اجازه ورکړل شوه ترڅو د جاپان دولت د بلنې په صورت کې (نه د نیواکګر ځواک په توګه) په نامحدود ډول په دغه هېواد کې ځای په ځای شي.
د ګټورو پایلو له‌مخې، د جاپان نیواک پر درېیو پړاوونو باندې وېشلای شو: د جاپان د مجازاتو او اصلاح لپاره لومړنۍ هڅه؛ په اصطلاح «معکوس مسیر» چې له‌مخې یې د مخالفانو ځپلو او د جاپان د اقتصاد رغولو ته پام وګرځول شو ترڅو په سړې جګړه کې د متحده ایالاتو ملاتړ وکړي؛ او سولې د یوه رسمي تړون وروستی ټینګښت او دومدار نظامي ائتلاف.
لومړنۍ طرحه
وروسته له جګړې د جاپان د نیواک لپاره د امریکا پلانونه د ۱۹۴۲ز کال د فبروري په لومړیو کې طرحه شول او دا هغه مهال ؤ، چې ولسمشر فرانکلېن روزولټ «له جګړې وروسته د بهرنۍ پالیسي په تړاو مشورتي کمیټه» رامنځ‌ته کړه ترڅو ته د آلمان، ایټالیا او جاپان وروسته له جګړې بیارغونې په هکله مشوره ورکړي. د جاپان اړوندو مسایلو په تړاو، دغې کمېټې خپل ځای یو لا کوچنۍ «د لېرې ختیځ په هکله د سیمې منځ‌-څانګه‌ییزې کمېټې یا IDAFE» ته ورکړ، چې د ۱۹۴۲ز کال له مني څخه د ۱۹۴۵ز کال تر دوبي پورې یې په منظم ډول ۲۳۴ ځلي غونډې وکړې او له ولسمشر سره یې خبرې‌اترې درلودې.
د جګړې پر مهال، متفقینو غوښتل ترڅو د آلمان د نیواک په څېر، جاپان هم د نیواک په موخه سره ووېشي. سره له‌دې، د وروستي پلان له‌مخې، د جاپان لویو ټاپوګانو (هونشو، هوکایدو، شیکوکو او کیوشو) او وروسته له هغې د شاوخوا ټاپوګانو مستقیم واک به د متفقینو ځواکونو سترې قوماندانۍ (SCAP) ته ورکول کېده، په داسې حال کې چې له مرکزه څخه لېرې ځمکې به په لاندې توګه د متفقینو قدرتونو ترمنځ وېشل کېدې:
د متحده ایالاتو د مشترک وسله‌وال پوځ سلاکار، ولسمشر ترومن ته مشوره ورکړه ترڅو د جاپان د تسلمېدو او نیواک د څارنې لپاره، د ارام سمندر جبهې قوماندان جنرال دوګلاس مک‌آرتور د متفقینو ځواکونو ستر قوماندان (SCAP) په توګه وټاکل شي. ترومن موافقه وکړه او په مانیلا کې خپلو افسرانو ته سپارښتنه وکړه ترڅو د جاپان نیواک لپاره پرېکنده چمتواوالی ونیسي.
د امکان تر بریده د جاپان خاورې په نیولو کې، د شوروي اتحاد لښکرو، ان د جاپان له تسلمېدو وروسته، ضربتي عملیاتو ته دوام ورکړ چې له‌امله یې ګڼ‌شمېر ملکي وګړو ته مرګ‌ژوبله واوښته. دغه عملیاتونه د ۱۹۴۵ز کال د اګوسټ میاشتي وروستیو ورځو کې د کوریل پر ټاپوګانو او سویلي سخالین باندې وروستیو بریدونو له‌لارې ترسره شول. په پای کې له لومړنیو هیلو سره، سره، د شوروي اتحاد د جاپان اصلي ټاپوګانو هېڅ کومه برخه اشغال نه‌شوه کړای، چې لامل یې، تر یوه بریده د متحده ایالاتو د پام‌وړ مخالفت، د مک‌آرتو تر مستقیمې قوماندې لاندې د شوروي ځواکونو راوستلو ته د ستالین لېوالتیا نه‌ښودل، او د اسیا په ځای په اروپا کې د شوروي کمونیستي نفوذ رامنځ‌ته کولو ته د ستالین خورا زیاته لېوالتیا وه.
لومړی پړاو
د نیواک په لومړي پړاو کې، له متفقینو سره د جګړې کولو له کبله جاپان ته مجازات ورکول وو او په دغه پړاو کې د جاپان په ټولنه کې بشپړ اصلاحات راغلل ترڅو ډاډ ترلاسه شي چې جاپان به بیا هېڅکله نړېوالې سولې د یوه ګواښ په توګه راولاړ نه‌شي. په اصلاحاتو کې د جاپان ټولنې، دولت او اقتصاد ټولې سترې برخې په پام کې نیول شوې وې. مورخانو ټینګار کړی چې دغه اصلاحات د امریکا د ۱۹۳۰ز لسیزې د «New Deal» پروګرامونو ته ډېر ورته‌والی لري. مور او رابینسن وایي چې، «د New Deal لېبرالیزم، ان د مک‌آرتور او ویتنې په څېر محافظه‌کارو جمهوري‌غوښتونکو ته طبیعي تر سترګو کېده».
کره کتنه
د جاپان د نیواک پای ته رسېدو پر ورځ، آساهي شیمبون ورځپاڼې د نیواک په هکله یوه خورا انتقادي لیکنه خپره کړه، او هغه یې «تر ډېره ښکېلاک ته ورته» وګڼه او ادعا یې وکړه چې دغه نیواک د جاپان وګړي «مسوولیت نه‌منونکي، غوړمال، بې‌حوصلې او ناغېړن کړي… چې نه‌شي کولای د یوې روښانې سکالو اړوند مسایل تحلیل او درک کړي او دا د تحریفي لرلېدونو د رامنځ‌ته کېدلو لامل دی».
يونانيان
يونانيان يا هلينيز يوه قومي ډله او يو ملت دی چې د اوسېدو اصلي ځای يې ختيځه مديترانه او د تور سمندرګي سيمې دي، په دې سيمو کې یونان، قبرص، البانيا، ايټاليا، ترکيه، مصر او تر يوې کمې اندازې د مديترانې په شا او خوا کې پراته نور هېوادونه شامل دي. دوی همدا راز په ټوله نړۍ کې د يوناني ټولنو سره يو ځای د پام وړ کډوال شوي (اموجينيا) هم تشکيلوي.
له تاریخي اړخه يوناني مستعمرې او ټولنې د مديترانې سمندر او تور سمندرګي په څنډو جوړې شوي دي، خو یونانيان خپله د تل لپاره په ايجين او ايونين سمندرونو متمرکز وو، چېرته چې د ژيړو له عصر څخه په یوناني ژبه خبرې کېدې. د شلمې پېړۍ تر لومړيو پورې، يونانيان د يوناني ټاپووزمې، د کوچنۍ اسیا د لوېديځ ساحل، تور سمندرګي ساحل، په منځنۍ اناتوليه کې کيپاډوکيا، مصر، بالکان، قبرص او قسطنطنيې ترمنځ وېشل شوي دي. له دې ډېرې سيمې د يوولسمې پېړۍ په وروستيو کې د بيزانس سترواکۍ له پولو او لرغوني يوناني استعمار د ختيځې مديترانې سيمو سره تر ډېره بريده همغاړې وې. د يونانيانو په کلتوري مرکزونو کې په مختلفو پړاونو کې اتن، تيسالونيکا، سکندريه، سميرنا او قطنطنيه شامل دي.
په وروستیو وختونو کې، ډيری قومي يونانيان د اوسني يونان دولت او قبرص د پولو په داخل کې اوسېدل. د يونانيانو نسل وژنه او د يونان او ترکيې تر منځ د نفوسو تبادلې په کوچنۍ اسيا کې د نژدې درې زريزو زوړ يوناني حضور پای ته ورساوه. نور پخواني يوناني خلک سويلي ايټاليې څخه نيولې بيا تر قفقاز او سويلي روسيې او اوکراين پورې او په ګڼو نورو هېوادونو کې په يوناني کوچېدلو ټولنو کې موندل کېدای شي. نن سبا، ډېری يونانيان په رسمي ډول د يوناني ارتودوکس کليسا د غړيو په توګه ثبت شوي دي.
يونانيانو په کلتور، بصري هنرونو، موندنو، صحنو، ادب، فلسفې، اخلاقياتو، سياست، فن تعمير، موسيقۍ، رياضۍ، طب، ساينس، ټيکنالوژۍ، سوداګرۍ، خوراکونو او لوبو کې ډېر اغېز درلودلی او ډېره مرسته يې ورسره کړې. يوناني ژبه تر ټولو لرغونې لېکل کېدونکې ژبه ده چې اوس هم کارول کېږي او د هغې ويي پانګه د انګريزۍ تر څنګ د نړيوالو ساينسي نومونو په ګډون د یو شمېر ژبو بنسټ دی. د مديترانې په نړۍ کې یوناني هغه ژبه ده چې تر اوسه ډېر زيات ويونکي لري، همدا راز د مسيحي بايبل عهد جديد هم په بنسټيز ډول په يوناني ژبه ليکل شوی و.
تاريخ
یونانيان په يوناني ژبه غږېږي، کومه چې د ژبو په اندو-اروپايي کورنۍ کې خپله بې سياله څانګه جوړوي چې هغه هيلينيکي ده. دوی د کلاسيکي نسلونو د يوې ډلې برخه دي چې «انتوني ډي.سميت» د «کوچېدلو خلکو د اصلي بېلګې» په توګه تشريح کړي دي.
مايسينيان
په ۱۶۰۰ کلاسيکي مخزېږديز کې، ميسيني يونانيانو له «مينون» مدنيت څخه د هغوی نصابي ليکلی نظام (Linear A) پور کړ او خپل نصابي رسم الخط يې جوړ کړ چې د Linear B په نوم پېژندل کېدو، کوم چې د يوناني ژبې لومړی او تر ټولو لرغونی ليکلی ثبوت وړاندې کوي. ميسينيان په چټکۍ سره د ايجين سمندرګي ته داخل شول او تر پنځلمسې مخزېږديزې پېړۍ پورې روډس، کريټ، قبرص او کوچنۍ اسيا تر څنډو ورسېدل.
د ۱۲۰۰ مخزېږديز په شا اوخوا کې، په يوناني غږېدونکي نور خلک ډوريان، له ايپيرس څخه راغلي دي. لرغونو تاريخي څېړنې ډېر ځله د «ډورين» د بريد وړانديز کوي، د کوم په پايله کې چې د ميسيني مدنيت له منځه تللی و، خو په ټولو اوسنيو څېړنو کې دا روايت پرېشودل شوی دی. شونتيا شته چې د ميسيني ماڼۍ په نړېدو کې مهمه ونډه لرونکو لاملونو کې يو لامل د هغو ډلو بريدونو اړوند  و، کوم چې په تاريخ ليکنه کې د «سمندري خلکو» په نوم يادېږي، چا چې د ۱۱۸۰ مخزېږديز په شا اوخوا کې په ختيځه مديترانه کې سفرونه کړي دي. د ډوريانو بريد څخه وروسته د کډوالۍ يو نيمګړی تاييد شوی پړاو راغلی دی، کوم ته چې د تور يوناني پړاو مناسب نوم ورکړل شوی دی، خو تر ۸۰۰ مخزېږديز پورې د لرغوني او کلاسيکي يونان ليد د تشريح وړ و.
د کلاسيکي لرغونې پړاو يونانيانو خپل ميسيني نيکونه او ميسيني پړاو د اتلانو پرتمينه دوره، خدايانو ته نژدوالي او د مادي شتمنۍ له اړخه بېلګه ييز وګرځاول. هومري حماسه (يعنې ايلياد او اوديسي) په خاص او عام ډول د يوناني ماضي د برخې په توګه منل شوې وه او دا د «يوهيميرزم» تر پړاو پورې نه وه چې پوهانو د «هومر» په تاريخيت پوښتنې پورته کړې. د ميسيني ميراث د يوې برخې په توګه چې پاتې شوې وه، د مسينيايي يونان خدايانو او ښځينه خدايانو نومونه (لکه زيوس، پوسيډن او هيډز) وروسته د لرغونې زمانې المپيايي پينتين مهم شخصيات وګرځېدل.
کلاسيکي
د يوناني قوم توکم ليکنه په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې د «پان هيلينيزم» تر پرمختګ پورې تړلې ده. د ځينو پوهانو په اند، بنسټ اېښودونکې پېښه يې په ۷۷۶ مخزېږديز کې د المپيک لوبې وې، کله چې د يوناني قبيلو په منځ کې د شريک هيلنيزم تصور په لومړي ځل د يوې شریکې کلتوري تجربې په توګه تشريح شوې وه او هيلينيزم په بنسټيز ډول د شریک کلتور موضوع وه. د هومر (یعنې الياد او اوډيسي) او هيسيوډ (يعنې تيوګوني) اثار په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې لیکل شوي وو چې د ملي دين، اخلاقياتو، تاريخ او افسانو بنسټ وګرځېلد. په «ډيلفي» کې د «اپالو» «اوريکل» په همدې پړاو کې منځ ته راغلی و.
د يوناني مدنيت کلاسيکي پړاو هغه وخت په ځآن رانغاړي، کوم چې د پنځمې مخزېږديزې پېړۍ له لومړيو څخه په ۳۲۳ مخزېږديز کې د ستر سکندر تر مړينې پورې رسېږي (ځینې لیکوالان غوره بولي چې دا پړاو په کلاسيکي ووېشي د يوناني-فارسي جګړو له پای ته رسېدو څخه نيولې بيا د پيلوپونيشين جګړې پای او څلورمې پېړۍ کې د سکندر تر مړينې پورې). له دې امله دا نوم ورکړل شوی چې هغه معيارونه يې مرتب کړي، د کومو په مټ چې په وروستيو پړاونو کې د يوناني مدنيت په اړوند پرېکړه کېږي. کلاسيکي پړاو همدا راز د يوناني مدنيت زرين پړاو بلل شوی دی او د دې پړاو هنر، فلسفه، فن تعمير او ادبيات د لوېديځ کلتور د جوړولو او ودې په برخه کې مهمه ونډه لري.
انګوشتيا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
د انګوشتیا جمهوریت (په روسیه کې: Респу́блика Ингуше́тия; Ingush: ГӀалгӀай Мохк Ğalğaj Moxk) د روسيې فدرالي موضوع (جمهوريت) ده. مګاس د دې جمهوریت پلازمېنه ده چې په شمالي قفقاز کې موقعیت لري. دا د مساحت له لحاظه ترټولو کوچنی جمهوریت دی پرته له دې چې د روسیې د نورو دوه فدرالي مضامینو څخه چې د مسکو او سینټ پیټرزبورګ فدرالي ښارونه دي. دا د جون په 4 ، 1992 کې تاسیس شو، کله چې د چیچنیا-انګوش خپلواکه شوروي سوسیالیستي جمهوریت په دوو برخو وویشل شو. دا د 2010 د سرشمیرنې له مخې 412,529 نفوس لري.
سرچينې
وېشنيزه:قفقاز سیمه وېشنيزه:قفقاز وېشنيزه:روسيه
د صيغه توب ژوند
د صيغه توب ژوند د يو نارينه او ښځينه تر منځ شخصي او جنسي اړيکه ده، چې دواړه په کې نه غواړي يا نه شي د بشپړ واده حالت غوره کړي. د صيغه توب ژوند او واده زياتره وختونه ورته مګر په دوه اړخيز ډول ځانګړي ګڼل کېږي.
د منځني ختيځ زياتره ټولنې د صيغه توب له ژوند څخه د نسل د زياتوالي په موخه ګټه اخلي. د يوې شنډې مېرمنې له لورې خپل خاوند ته د صيغه مېرمنې په توګه د وينځې ورکول د حمورابي په قانون او انجيل کې ثبت شوي دي، چې ابراهيم په کې هاجره د pilegesh” په توګه نيسي. د دې ډول اړيکو کوچنيان قانوني يا مشروع ګڼل کېږي. د صيغه توب دا ډول ژوند له معاصرې څخه وړاندې اسلامي نړۍ کې هم په پراخه کچه تر سره کېده او د عباسي خلافت او عثماني سترواکۍ زياتره واکمنان له دې ډول اړيکو څخه پرته زېږېدلي وو. په افريقا کې له مصر څخه تر سويلي افريقا پورې د غلام د صيغه توب ژوند د ګډ توکميز وګړو لامل شو. ياد عمل د غلامۍ د له منځه وړلو په پايله کې کم شو.
په لرغوني روم کې دا عمل د “concubinatus” په نوم رسمي شوی و، چې له همدې لاتيني اصطلاح څخه د انګرېزي “concubine” اصلاح اخېستل شوې ده. روميانو دا کار له ښځې سره د واده کولو د پلوۍ په ډول تر سره کاوه او د صيغې کوچنيانو ته په ميراث کې ونډه نه ورکول کېدله. عيسوي کليسا د صيغه توب ژوند د له منځه وړلو هڅه وکړه، مګر د معاصرې دورې تر لومړيو پورې عيسوي ټولنو کې په پراخه کچه پاتې شو. په هلنډي ختيځ هند “Dutch East Indies” کې د صيغه توب ژوند د هندي او اروپايي ګډ توکم ټولنې رامنځته کړې.
ارپوهنه او کارونه
د انګرېزي “concubine” او “concubinage” اصطلاحګانې په ۱۴ ز پېړۍ کې راڅرګندې شوې، چې په رومي ټولنه او قانون کې له لاتيني اصطلاحګانو څخه اخېستل کېږي. د صيغه شوې ښځې يا کنکيوباين اصطلاح (۱۳۰۰ز کال کې) چې د لونډې يا مئينې مانا لري او هغه ښځه ده، چې له يو سړي سره د واده له اړيکې پرته اوسېږي، د لاتيني “concubina” او “concubinus” څخه ترلاسه کېږي او دواړه اصطلاحګانې په رومي قانون کې د هغه شخص په معنا سره دي، چې له يو واده کړي سړي يا ښځې سره له واده کولو پرته ژوند کوي. لاتيني اصطلاحګانې له “concumbere” فعل څخه اخېستل شوي دي، «د يو ځای څملاستلو، ورسره د پرېوتلو او يو ځای اوسېدلو» مانا لري، چې په اصل کې د “com” مختاړي او “cubare” سره ورته کېدل دي، چې لومړۍ برخه د «سره يا يو ځای» او دويمه برخه د پرېوتلو يا څملاستو معنا لري. صيغه شوې ښځه يا کنکيوبېن هغه اصطلاح ده، چې په تاريخي او پوهنيزو ادبياتو کې په پراخه کچه کارول شوې ده او د قرينې پر بنسټ د پام وړ توپير لري. ياده اصطلاح په يوويشتمه پېړۍ کې په عمومي ډول د اصلي معنا په يو ځای اوسېدنه باندې له ورته ټينګار څخه پرته، په څرګند ډول زناکارانه [له واده څخه پرته] د يوې معشوقې يا جنسي غلام پر لور ميلان ته وايي.
د صيغه توب ژوند د ۱۴ پېړۍ په وروستيو کې د انګرېزي اصطلاح په توګه راپورته شوه، چې د يوې صيغه شوې مېرمن اوسېدلو حالت يا له قانوني واده پرته ګرانښت يا صميميت کې د يو ځای اوسېدلو د عمل په معنا سره وه او د لرغوني فرانسوي د مفاهيمو له مخې له لاتيني ژبې څخه اخېستل شوې وه، چې دا اصطلاح په کې ښايي په خپل وار له لاتيني “concubinatus” څخه اخېستل شوې وي، چې په لرغوني روم کې د يو بنسټ نوم دی، چې د هغو اشخاصو تر منځ د تل پاتې ګډ اوسېدلو په معنا سره وه، چې د واده پر وړاندې به يې قانوني خنډونه نه وو. دا اصطلاح په يو څه پراخ ډول د هغه سړي او ښځې تر منځ د اوږد مهاله جنسي اړيکي په توګه هم بيان شوې ده، چې په قانوني ډول ناواده شوي دي. له معاصرې دورې څخه د مخکې قانون څخه تر معاصر قانون پورې، د صيغه توب ژوند اصطلاح په ځانګړو قانوني واکونو کې د ګډ اوسېدلو معنا د څرګندولو په موخه کارول کېږي او په فرانسه کې په ۱۹۹۹ زکال کټ مټ د فرانسې د کورني اتحاد به توګه رسمي شوې وه. د متحده ايالتونو قانوني نظام هم ياده اصطلاح د ګډ اوسېدنې په معنا سره کاروله، مګر هيڅکله يې نور تکامل ونه کړ او اوس بې اعتباره ګڼل کېږي.
ځانګړتياوې
د صيغه توب ژوند او واده زياتره وختونه ورته، مګر په دوه اړخيز ډول ځانګړي ګڼل کېږي. په تېرو وختونو کې به يوې جوړې [ښځې او خاوند] ښايي د ټولنيز پوړ او توکم يا مذهب برخو کې د توپيرونو له امله د واده کولو توان نه درلود، يا دا چې يو نارينه به ښايي غوښتل، د واده د قانوني او مالي پېچلتياوو مخنيوي وکړي. د يوې جوړې لپاره د واده کولو پّ موخه عملي مخنيوی يا ټولنيز مخالفتونو کې د ټولنيزې رتبې او دريځ توپيرونه، شته واده او په يو وخت کې د دوه مېړنو سره د اړيکې خلاف قوانين، مذهب يا مسلکي مخنيونکي يا د وړ چارواکو له لورې د نه رسميت پېژندنې عوامل رانغاړلی شو.
د صيغه توب ژوند کې يوې صيغه شوې مېرمنې د واده شوې ډلې يا د کور د څښتن په پرتله د ټيټ ټولنيز دريځ درلودلو ميلان درلود او دا زياتره وخت د دې لامل و، چې ولې د واده په پرتله د صيغه توب ژوند ته لومړيتوب ورکول شوی و. يوه صيغه مېرمن په هغه ټولنه کې يوه بېګانه اوسېدلی شوه، چې د بهرنيانو او کورنيو وګړو تر منځ وادونه په رسميت نه پېژني. د دې پر ځای دوی ښايي غلام يا د بېوزله کورنۍ غړی وي، چې د شريفې کورني له يو نارينه سره د يو ځای کېدلو لېوالتيا لري. په نورو حالتونو کې ځيني ټولنيزې ډلې لکه رومي سرتېري، له واده کولو څخه منع شوې وې او د صيغه توب ژوند په کې د واده د ژوند وړ ونج يا بديل په توګه خدمت وکړ.
روتک
د روټیک شرکت په 2009 کې د لیزر پرې کولو او نقاشۍ ماشینونو خدمت او ترمیم سره تاسیس شو.
تمرین
د روټیک شرکت په 2019 کې خپل عملیات پیل کړل او په 2013 کې یې د ROTEC برانډ لاندې نوي ځانګړتیاو سره لیزر وسایل پیل کړل. په 2013 کې، هغه وتوانید چې د CO2 لیزرونو کار وکړي او اصلي بدلونونه، هغه په څو کلونو کې دنده ترلاسه کړه.
بينک آف چين ټاور
بينک آف چين ټاور هانگ کانگ په ښار  هانگ کانگ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 70 منزلونه دي او ددې لوړوالی  367 ميټر (1,205 فټ) دی، ددې جوړول په کال  1990 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د مکسیکو او متحده ایالاتو اړیکې
په ۱۸۴۰ لسیزه کې د دواړو هېوادونو تر منځ جګړه او د امریکا له لوري د ټیکساس، کالیفورنیا او نیو مکسیکو ضمیمه کول د دې لامل شوی، چې مکسیکو او متحده ایالات یو پیچلي تاریخ ولري. دغه راز دواړه هېوادونه ګډې سمندري او ځمکنۍ پولې لري. همدارنګه د دواړو هېوادونو تر منځ ډېری تړونونه په دوه اړخیزه توګه لکه د ګاډډن پیرود تړوڼ او څو اړخیزه لکه په  ۲۰۱۹ز کال کې د متحده ایالاتو-مکسیکو-کاناډا تړون، چې په ۱۹۹۴ز کال کې د نفتا تړوڼ په ځای لاسلیک شو. همدارنګه دواړه د مختلفو نړیوالو سازمانونو لکه د امریکایي هېوادونو د غړو سازمان او د ملګرو ملتونو سازمان غړی دی.
د نولسمې پیړۍ له وروستیو راهیسې د ولسمشر پورفیریو دیاز (۱۹۱۱-۱۸۷۶) د واکمنۍ پر مهال، دواړو هېوادونو نږدې دیپلوماټیکې او اقتصادي اړیکې درلودې.
د دواړو هېوادونو ترمنځ اوږده پوله په دې معنا ده چې په دې سیمه کې سوله او امنیت د امریکا ملي امنیت او نړیوالې سوداګرۍ ته خورا اړین ده. امريكا متحده ايالات د مکسیکو لوی سوداګریز شریک او مکسیکو د متحده ایالاتو دریم لوی سوداګریز شریک دی. په ۲۰۱۰ز کال کې د مکسیکو صادرات ټولټال ۳۰۹.۶ میلیارده امریکایي ډالر وو، چې نږدې درې پر څلورمه برخه یې د متحده ایالاتو له خوا اخیستل شوي و. دغه راز د اټکل له مخې له ۸ نه تر۱۰ میلیون پورې مکسیکوي کډوال متحده ایالاتو ته د مهاجرینو ترټولو لویه برخه جوړوي ده.
مکسیکو پر امریکا کې د سپټمبر د يوولسمې نېټې د تروريستي بريدونو وغندل او له متحده ايالاتو سره د پام وړ مرستندويه مرستې وکړي، خو د کترينا له طوفان نه وروسته د مکسیکو حکومت په نړيوالو چارو کې د بې پرېتوب په لټه کې پرېکړه وکړه چې د ترهګرۍ او عراق په جګړه کې په فعاله توګه ګډون ونه کړي او په دې ډول په تاریخ کې لومړی هېواد شو چې په رسمي او داوطلبانه توګه په ۲۰۰۲زکال کې د امریکا د متقابلو مرستو له تړون نه ووت. که څه هم مکسیکو وروسته له متحده ایالاتو سره د لیبیا په کورنۍ جګړه کې د پوځي مداخلې په ملاتړ یوځای شو.
سرحدی مسایل او سرحدی سیمه
د مکسیکو د ولسمشر اډولفو لوپیز ماتیس په مشرۍ په ۱۹۶۴ز کال کې د جنوري په ۱۴مه د متحده ایالاتو او مکسیکو ترمنځ یو تړون لاسلیک شو، چې د یاد تړوڼ له امله متحده ایالاتو مکسیکو ته د لانجمنې ځمکې سپارلو په پایله کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د چمزال سرحدي شخړه حل کړه. همدارنګه د ۱۹۷۰ز کال سرحدی تړون هم د دواړو هیوادونو ترمنځ نور مسایل حل کړل. دغه راز د مکسیکو د سیاست پوه ارمند پیسارډ سورډروپ په وینا له هغه وخت راهیسې، د ریو ګرانډ په دره کې د اوبو د حقونو مسله د پولې په دواړو غاړو کې د کروندګرو ترمنځ د تاو تریخوالي لامل شوي.
د شمالي امریکا د ازادې سوداګرۍ تړون (۱۹۹۴ – اوس مهال)
مکسیکو، متحده ایالاتو او کاناډا په ۱۹۹۴ز کال کې د شمالي امریکا د ازادې سوداګرۍ تړون (NAFTA) لاسلیک کړ چې موخه یې د سوداګرۍ او پانګونې په وړاندې د خنډونو له منځه وړل و.
د NAFTA تړون له لاسلیک کولو وروسته کوم چې د مکسیکو او امریکا اقتصادونه یې سره یو ځای کړل، د ۱۹۹۵ز کال په پیل کې ولسمشر بل کلنټن یې له بل بهرني کړکېچ سره مخ کړ. همدارنګه د مکسیکو پیسې خپل ارزښت په چټکۍ سره له لاسه ورکړ او په دې توګه د مکسیکو اقتصاد د سقوط له ګواښ سره مخ شو. کلنټن اندیښنه درلوده چې د مکسیکو اقتصادي سقوط به له متحده ایالاتو سره د نږدې اقتصادي اړیکو له امله د امریکا پر اقتصاد هم ناوړه اغېزه وکړي. له دې امله هغه په ​​مکسیکو کې د مالي ناورین د حل لپاره یو پلان وړاندیز کړ، خو په کانګرس کې ډېرو له دې امله چې رای ورکونکي به مکسیکو ته د مرستې ملاتړ ونه کړي دا پلان رد کړ، خو په ځواب کې کلنټن د مکسیکو لپاره د ۲۰ میلیارده ډالرو پور بستې جوړولو لپاره خپل اجرایوي واک وکاراوه ترڅو د مکسیکو اقتصاد باندې نړیوال باور بېرته راوګړځوي. په دې ډول پور پای ته ورسید او مکسیکو له مهال ویش نه درې کاله مخکې د ۱۹۹۷ز کال په جنوري کې متحده ایالاتو ته  خپل پور بشپړه کړ، خو ځینی نورې مسلې لکه د مخدره توکو قاچاق او مهاجرت د دواړو هېوادونو تر منځ د اړیکو کړکېچ ته دوام ورکوي.
له ۱۹۹۴ز کال راهیسې متحده ایالاتو او مکسیکو خپلې اقتصادي اړیکې پیاوړې کړې. متحده ایالات د مکسیکو ترټولو لوی سوداګریز شریک دی، چې په ۲۰۰۸ز کال کې د ټولو صادراتو نږدې نیمایي برخه او په ۲۰۰۹ز کال کې د ټولو وارداتو نیمایي برخه یې جوړوله. دغه راز مکسیکو د متحده ایالاتو لپاره د ۲۰۱۰ز کال تر جون پورې له کاناډا او چین نه وروسته دریم لوی سوداګریز شریک دی، چې په ۲۰۱۷ ز کال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ دوه اړخیزه سوداګري ۵۲۱.۵ میلیارده امریکايي ډالرو ته رسېده. همدارنګه په ۲۰۱۹ز کال کې مکسیکو ته د توکو او خدماتو سوداګرۍ ۶۷۷ میلیارد ډالرو ته رسیدلی، چې صادرات یې ۲۸۹ میلیارد ډالر او واردات یې ۳۸۸ میلیارده ډالره وو.
له مکسیکو نه متحده ایالاتو ته غیرقانوني مهاجرت
په ۲۰۱۷ز کال کې متحده ایالاتو ته ۴۷ سلنه غیرقانوني مهاجرین له مکسیکو نه و، چې له امله یې متحده ایالاتو له مکسیکو سره په خپلو ډیرو پولو کې خنډونه جوړ کړ. دغه راز په وروستیو کلونو کې له مکسیکو نه متحده ایالاتو ته ډېری لارې د مرکزي امریکا له لارې تیریږي.
د اوباما اداره
که څه هم مکسیکو د اوباما د حکومت په لومړیتوبونو کې نه و، خو د دواړو هېوادونو تر منځ د امنیتي مسلو په برخه کې ورو پرمختګ شوی و. دغه راز تر ۲۰۱۳ز کال پورې، د مکسیکو زده کونکي په متحده ایالاتو کې د نړیوالو محصلینو تر څنګ په نهمه درجه کې و، چې د ټولو هغو بهرنیانو ۱.۷ سلنه برخه جوړوي چې په متحده ایالاتو کې لوړې زده کړي ترسره کوي.
د ټرمپ اداره
د ډونلډ ټرمپ څلور کلنه دوره د هغو شرکتونو په وړاندې د ګواښونو له امله چې د متحده ایالاتو پر ځای یې په مکسیکو کې پانګونه کوله او د ټړمپ د هغو څرګندونو په وړاندې، چې د دواړو هېوادونو د ګډې پولې ترمنځ د دیوال جوړول د مکسیکو حکومت په غوسه کړ او په دې ډول په ۲۰۱۰ لسیزې نیمایي کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د خرابیدو لامل شو.
په ۲۰۱۷ز کال یوه نظرپوښتنه کې چې د Pew څیړنیز مرکز له خوا ترسره شوې وه وموندله چې ۶۵ سلنه مکسیکوي وګړي د متحده ایالاتو په اړه منفي نظر لري او یوازې ۳۰ سلنه نورو مثبت نظر درلود، چې دا د ۲۰۱۵ز کال په پرتله د پام وړ کمښت په ګوته کوي. دغه راز د ۲۰۱۶ز کال د متحده ایالتو ولسمشریزو ټاکنو نه مخکې ۶۷ سلنه مکسیکویانو د متحده ایالاتو په اړه خوښ نظر درلود. همدارنګه دې څېړنې دا هم موندلې چې یوازې ۵ سلنه مکسیکویانو د متحده ایالاتو  ولسمشر ډونالډ ټرمپ باندې باور درلود حال دا چې ۹۳ سلنه په هغه هېڅ باور نه درلود. په ورته ډول، د YouGov له خوا یوه نظرپوښتنه دا ښودلې چې په څلورو امریکایانو کې له یو یې د مکسیکو په اړه مثبت اند لري.
د بایډن اداره
د سپینې مانۍ ویاندې جین ساکي په وینا د مکسیکو له ولسمشر اندریس مانویل لوپیز اوبراډور سره د بایډن د لومړۍ دوه اړخیزې ناستې دمخه د بایډن حکومت د مارچ میاشت کې تایید کړه چې دوی به خپل کوویډ - ۱۹ واکسین له مکسیکو سره شریک نه کړي. دغه راز  ولسمشر دا څرګنده کړه چې هغه غواړي ډاډ تر لاسه کړي تر څو هر امریکایي د یادې وبا واکسین ته لاسرسی لري که نه. کله چې بایډن د ولسمشر په توګه وټاکل شو مکسیکو له متحده ایالاتو سره د لا زیاتو همکاریو غوښتنه وکړه ترڅو د کوویډ - ۱۹ واکسین ته د مکسیکو لاسرسی زیات کړي.
په مې میاشت کې متحده ایالاتو د مکسیکو هوایی شرکتونه د امریکا دننه د چوپړتیاوو یا نوي لارو پراخولو نه منع کړل. دغه راز FAA ادعا وکړه چې مکسیکو د هوایی چلند معیارونه په پام کې نه نیسي، خو په ځواب کې ولسمشر اوبراډور وویل چې «دوی ټولې اړتیاوې پوره کړې نو ځکه دا پریکړه باید عملي نه شي». هغه زیاته کړه لکه څنګه چې د مکسیکو هوایی شرکتونو په کورنیو الوتنو تمرکز کوي، نو د متحده ایالتو بندیز به لږ اغېز ولري.
د سپوږمۍ اکتشاف
د سپوږمۍ فزیکي سپړنه یا اکتشاف هغه مهال پیل شو چې د شوروي اتحاد له‌خوا د «لونا ۲» په نامه یوه جوړه شوې فضا څېړونکې وسیله فضا ته ولېږل شوه او د ۱۹۵۹ کال د سپټمبر میاشتې په ۱۴مه نېټه د سپوږمۍ پر سطح ولګېده. تر دې مخکې د اکتشاف وسایل داسې وو چې له ځمکې څخه یې مشاهدات کول. د نوري تلسکوپ په اختراع کېدو سره د سپوږمۍ د مشاهداتو په کیفیت کې لومړنی مثبت ګام واخیستل شو. ګالیلیو ګالیله لومړنی کس و چې تلسکوپ یې د ستورپوهنیزو یا نجومي موخو لپاره وکاراوه؛ ده په ۱۶۰۹ کال کې خپل تلسکوپ جوړ کړ او د سپوږمۍ د سطحې غرونه او ګړنګونه لومړني هغه مشاهدات وو چې د دغه تلسکوپ په مرسته یې وکړل.
د ناسا ادارې «اپولو پروګرام» یوازنی پروګرام و چې انسان یې په بریالي ډول سپوږمۍ ته ورساوه او شپږ ځله یې دغه کار وکړ. لومړی ځل په ۱۹۶۹ کال کې وشو چې د «اپولو ۱۱» دوو ستور مزلو علمي وسایل ځای پر ځای کړل او د سپوږمۍ بېلګې یې ځمکې ته راوړې.
د سپوږمۍ لیرې اړخ ته لومړنی بې خدمې ماموریت د «چانګ اي ۴» چینايي فضايي بېړۍ په مرسته د ۲۰۱۹ کال په لومړیو کې ترسره شو چې «یوټو ۲» څېړونکې وسیله یې په بریالي ډول هلته ځای پر ځای کړه.
تر فضايي الوت وړاندې
د لرغوني یونان فیلسوف «اناکساګوراس» (چې تر میلاد مخکې په ۴۲۸ کال کې مړ دی) استدلال وکړ چې لمر او سپوږمۍ دواړه لویې کروي ډبرې دي او سپوږمۍ له لمر څخه رڼا منعکسوي. د جنتونو په اړه د ده غیر مذهبي لیدلوری د دې لامل شو چې زندان ته ولوېږي او تبعید شي. پلوټارک په خپل کتاب «On the Face in the Moon's Orb» کې وویل چې سپوږمۍ داسې ژور ځایونه لري چې د لمر رڼا نه ور رسېږي او دا د سیندونو سیوري او ژور ګړنګونه دي. اریسټارخوس یو ګام وړاندې لاړ او د اندازې تر څنګ یې له ځمکې څخه د سپوږمۍ واټن هم محاسبه کړ او د واټن لپاره یې د ځمکې د شعاع ۲۰ برابره اندازه ترلاسه کړه (رښتینې اندازه ۶۰ ده؛ د ځمکې شعاع ان د اراټوسټن له وخته پېژندل شوې وه).
فارسي منجم یا ستورپوه «حبش الحاسب المروزي» تر میلاد وروسته د ۸۲۵ او ۸۳۵ کلونو تر منځ په بغداد کې په الشمیسیه رصدخونه یا کتنځي کې بېلابېل مشاهدات وکړل. د دغو مشاهداتو په مرسته یې د سپوږمۍ قطر ۳۰۳۷ کیلومتره (چې د ۱۵۱۹ کلیومتره شعاع معادل دی) او له ځمکې څخه یې د سپوږمۍ واټن ۳۴۶۳۴۵ کیلومتره (۲۱۵۲۰۹ مایله) اټکل کړ. په یوولسمه پېړۍ کې مسلیمان فزیک‌پوه «ابن الهیثم» د سپوږمۍ رڼا د یو شمېر ازمېښتونو او مشاهداتو له لارې وڅېړله او دې پایلې ته ورسېد چې دا رڼا په خپله د سپوږمۍ د رڼا او د لمریزې رڼا په جذب او انتشار کې د سپوږمۍ د وړتیا ترکیب دی.
په منځنیو پېړیو کې د تلسکوپ تر اختراع مخکې ګڼو خلکو سپوږمۍ د یوې کرې په توګه وپېژندله، که څه هم ډېری خلک په دې باور وو چې سپوږمۍ په بشپړ ډول صافه ده. په ۱۶۰۹ کال کې ګالیله په خپل کتاب «Sidereus Nuncius» کې د سپوږمۍ لومړنی تلسکوپي انځور وکیښ او ویې ویل چې سپوږمۍ صافه نه ده، بلکې غرونه او ګړنګونه لري. وروسته په اوولسمه پېړۍ کې «جیوواني باټیسټا ریچیولي» او «فرانچسکو ماریا ګریمالډي» د سپوږمۍ یوه نقشه وکښله او ګڼو ګړنګونو ته یې هغه نومونه ورکړل چې اوس هم په همدغو نومونو یادېږي. په نقشو کې د سپوږمۍ د سطحې تیاره برخې سمندرونه او روښانه برخې قارې وبلل شوې.
فضايي سیالي
"فضايي سیالۍ" یا "د سپوږمۍ سیالۍ" د شوروي اتحاد او امریکا متحدو ایالتونو تر منځ له هغې سړې جګړې څخه الهام اخیستی چې پر سپوږمۍ له تمرکز سره لا چټکه شوه. په دې کې ډېرې لومړنۍ علمي پېښې شاملېږي. مثلاً په ۱۹۵۹ کال کې شوروي اتحاد د سپوږمۍ له لیرې اړخ څخه عکسونه واخیستل چې دا ځایونه تر هغه مهاله لا نه وو لیدل شوي او په ۱۹۶۹ کال کې سپوږمۍ ته د لومړني انسان له ختلو سره دا سیالي اوج ته ورسېده چې په ټوله نړۍ کې د شلمې پېړۍ او په ټولیز ډول د بشري تاریخ مهمه پېښه ګڼل کېږي.
لومړنی مصنوعي جسم چې په سپوږمۍ کې یې پرواز وکړ، د شوروي اتحاد بې خدمې څېړونکې وسیله «لونا ۱» وه چې د ۱۹۵۹ کال د جنورۍ میاشتې په ۴مه نېټه یې الوت وکړ. دا لومړنی څېړونکی جسم و چې د لمر په شاوخوا کې د مرکزي لمر مدار ته ورسېد. کم کسان پر دې پوهېدل چې «لونا ۱» د سپوږمۍ له سطحې سره د لګېدو لپاره طراحي یا ډیزاین شوی دی.