cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
چاپېریال او ځیرکتیا
عصبي تیوري
د مغزو وړتیا د وخت په تېرېدو د چاپېریال له محرکاتو سره د اړیکو د تطبیق لپاره کمېږي او له همدې وجهې باید تعقیب شي، چې د فکري ودې لپاره هم یوه مهمه دوره شتون لري. په داسې حال کې چې د بصري کورټیکس لپاره مهمه دوره د ماشومتوب په لومړیو کې ختمېږي، نورې کورټیک سیمې او وړتیاوې یوه مهمه دوره لري، چې تر بلوغ (۱۶ کلنۍ) پورې دوام کوي او دا د مایع ځيرکتیا د پراختیا لپاره د وخت ورته چوکاټ لري. د دې لپاره چې د یوه کس ځینې فکري وړتیاوې وده وکړي، مخکې له دې چې د نوموړي د عصبي اړیکو د تطبیق مهم وخت پای ته ورسېږي، په ماشومتوب کې د مناسب چاپېریال د محرکاتو چمتو کولو ته اړتیا لري. د ژبې د ودې لپاره یوه مهمه دوره شته، چې په غوره توګه رامنځته شوې ده. دلته یوې قضیې ته اشاره کوو، چې د دې نازکې دورې څرګندونه کوي، اي ایم یو ځوان سړی دی چې کوڼ زېږېدلی و او د کڼو له ټولنې سره یې هیڅ اړیکه نه لرله. هغه په ​​۱۵ کلنۍ کې د اورېدلو وسایل چمتو کړل اوهسپانوي ژبه یې زده کړه. په هر حال ۴ کلونو وروسته بیا هم هغه د لفظي فهم او تولید په برخه کې سختې ستونزې لرلې.
کورنۍ
د کور سرچینو ته لاسرسی او د زده کړو لپاره مناسب چاپیریال د IQ ازموینې نمرو سره مثبت تړاو لري. په هر حال دا ستونزمنه ده، چې ځیني میراثي اړخونه د مور اوپلار له چلند یا د ژبې کارولو څخه جلا کړي، د بېلګې په توګه:
د دوی په کورنۍ کې د ماشوم عادي دریځ هم پر ځيرکتیا اغېز کوي. یو شمېر څېړنو ښودلې، چې څنګه د زیږون شمېر زیاتیږي،IQ کمیږي، په لومړي ځل زیږیدلي تر ټولو غوره هوښیارتیا لري. د دې لپاره ډیری نظریات وړاندې شوي، مګرډیری وختونه داسې هم انګیر کیږي چې لومړی زیږون د خپلو والدینو څخه ډیر پام او سرچینې ترلاسه کوي او باید په کار کولو تمرکز وکړي، پداسې حال کې چې وروسته زیږیدلي هڅول کیږي چې تر ډيره بریده په ټولنیزو کارو تمرکز ولري.
د همزولو ډله
جې ار هاریس په خپل کتاب The Nurture Assumption کې استدلال کوي، چې د همزولو یوه ډله د وخت په تېرېدو سره د فرد پرځیرکتیا د پام وړاغېز کوي او ښايي د بېلابېلو همزولو د ګروپ ځانګړنې د تور - سپین IQد تشې لپاره مسؤلې وي. ډېری اوږدمهاله څیړنې ددي فرضې ملاتړ کوي، چې د اکاډمیکولاسته راوړنو لپارههمزولې ډلې یو پر بل د پام وړ اغېزکولای شي؛ مګر ډيرې کمې څیړنې د ادراکي وړتیا پر ازموینو اغېزې ارزولي دي.
هغه سټیریوټایپونه چې د همزولو ډلو سره تړاو لري چې یو فرد یې پیژني هم په ځیرکتیا اغیزه درلودلای شي. د سټیریوټایپ ګواښ په لومړي ځل د کلاډ سټیل له خوا معرفي شوی، پدې هکله د نوموړي نظردا دی چې په سټیریوټایپ ګروپ پورې اړوند خلک ښايي په داسې حالت کې خراب فعالیت وکړي، چې په ورته سټیریوټائپ پورې تړلی وي. دا د مختلفو توکمونو، نارینه او ښځینه، د ټیټ او لوړ ټولنیز دریځو خلکو او د ځوانو او زړو ګډون کوونکو ترمنځ د ځیرکتیا د ازموینې په نمرو کې د توپیر یو عامل ښودل شوی دی. د مثال په توګه هغه ښځې چې ورته ویل شوي وو، چې په شطرنج کې له نارینه‌‌ وو وروسته پاتې دي د هغو ښځو په پرتله په رښتیا هم په دې لوبه کې بې وړتیا وې، چې دا خبره ورته نه وه شوې.
زده کړه
IQ اوښوونیزې لاسته راوړنې له یو بل سره نږدې اړیکې لري. (د اټکلونو حد یې له ۴۰ څخه تر ۶۰ پورې دی) په هر حال د IQ په اړه دا بحث شتون لري، چې ایا ښوونځي پرځيرکتیا اغېزه لري، دا ښايي د IQ په اړه یو انحصاري او خپلواک متغیر وي. د سیسي(Ceci's) له خوا په یوه څیړنه کې ښودل شوي، چې زده کړه پر ځیرکیتا اغېز کولای شي. په نتیجه کې دا ثابته شوه چې د ښوونځي د اوړي په رخصتیو کې د زده کړوپر وخت IQکمېږي، هغه ماشومان چې په ښوونځي کې په ځنډ سره داخلېږي، دIQ کچه یې ټیټه وي، هغه ماشومان چې مخکې زده کړې پرېږدي، د دوي د IQ کچه هم ټیټه وي او هغه ماشومان چې د ورته عمر لرونکي وي؛ خو یو کال کمه زده کړه لري، دIQکمې نمرې لري. د پایلې په توګه، دا ستونزمنه ده چې د IQ او ښوونځي تر منځ پیچلې اړیکې وپیژندل شي، کوم چې دواړه یو پر بل اغیزه لري.
هغه ماشومان چې په وړکتوب کې د ځيرکتیا ازموینه  په ښه توګه ترسره کوي، له ښوونځي د وتلو کچه یې ډیره ټیټه وي، د دې اټکل شته چې د لیسې نورپاتی‎ ټولګي هم په بریالیتوب سره پاتی ته ورسوي. د مثال په ډول یوې لویې څېړنې دا موندلې چې‎ ځيرکتیا یا جي فکتور او د جي سي ایس اي GCSE)) پایلو ترمنځ د ۰،۸۱ اړیکه شتون لري. له بلې خوا ښودل شوې، چې زده کړه د ځيرکتیا په ازموینو کې ښه وده کوي. ښوونه او روزنه د IQ عمومي نمرې لوړوي پداسې حال کې چې په عمومي ځیرکتیا هیڅ اغیز نلري، د څیړنې له مخې چې د ماشومتوب IQ کنټرولوي او د ښوونځي د کلونو زده کړې د لامل متغیر په توګه چلند کوي.
روزنه او مداخلې
د درملنې موثریت او تر کومه حده چې ځیرکتیا وده کولی شي ، په ځانګړي توګه له ۱۶ کلنۍ  وروسته ، د پام وړ بحث موضوع ده. ځیرکتیا په عموم کې طبیعي ګنل کیږي چې د بلوغ نه ورسته نه بدلیدونکی حالت لري. په هر حال یوه وروستۍ مقاله ښیي، چې  ځیرکتیا تر یوې مودې پورې د بالغانو د کار په زیاتوالي کې د روزنې په وسیله وده کولای شي.
اقلیم پېژندنه
هغه اصلي مېتودونه چې اقلیم پېژندونکي یې کاروي، د هغو فزیکي پروسو د مشاهداتو تحلیل او ماډل‌ جوړونه ده چې اقلیم مشخصوي. په دې برخه کې د څېړنې اصلي موضوعات د اقلیم د بېلابېلوالي څېړنه، د اقلیمي بدلونونو میکانیزمونه او اقلیمي بدلونونه دي. د اقلیم په اړه لومړنۍ پوهه د اقلیم په لنډمهالې وړاندوېینه کې کارولی شو، لکه د ال نینو-سوېلي نوسان (ENSO)، د ماډن-جولیان نوسان (MJO)، د شمالي اتلانتیک نوسان (NAO)، د شمالي قطب نوسان (AO)، د ارام سمندرګي لس کلن نوسان (NAO) او د ارام سمندر نوسان (IPO).
د اقلیم ماډلونه د اقلیم له ډينکامیکې څېړنې او د اقلیم له سیستم څخه نیولې د راتلونکي اقلیم تر وړاندوېینې پورې د بېلابېلو موخو لپاره کارول کېږي. اقلیم په یوه زماني دوره کې د اوبو او هوا د حالت په توګه پېژندل کېږي، په داسې حال کې چې اقلیم په یوه اوږده زماني دوره کې تر نامحدود وخت پورې اړیکه لري.
تاریخچه
د اقلیم په اړه رسمي څېړنې یونانیانو پيل کړې؛ د اقلیم کلیمه هم د یوناني ژبې له (klima) کلیمې نه اخیستل شوې ده چې موخه یې د ځمکې د محور خموالی یا کږوالی دی. د اقلیم په اړه تر ټولو مهم کلاسیک متن «په هوا، اوبو او ځایونو کې» دی چې تر میلاد ۴۰۰ کاله وړاندې هیپوقراط (Hippocrates) لیکلی دی. دغه متن د انسان پر روغتیا د اقلیم د اغېزو او د اسیا او اروپا تر منځ د فرهنګي توپیرونو په اړه دی. چینايي عالم «شن کوا» (۱۰۳۱-۱۰۹۵) «یانژو» سیمې ته نږدې تر ځمکه لاندې تیږه شوي بانسونه یا بامبوګان ولیدل، د دې سیمې اقلیم وچ او د بانس د ودې لپاره نامناسب دی، په دې توګه دې پایلې ته ورسېد چې اقلیم په طبیعي ډول په یوه لویه زماني محدوده کې ډېر زیات بدلون کوي.
د علمي انقلاب په جریان کې د ترمامتر او بارومتر اختراع د اسنادو د ثبتولو امکان برابر کړ چې دغه چاره د ۱۶۴۰-۱۶۴۲ز کلونو په لومړیو کې په انګلستان کې پیل شوه. د اقلیم په لومړنيو څېړونکو کې یو اډمونډ هالي دی چې سوېلي نیم‌کرې ته تر سفر وروسته یې په ۱۶۸۶ کال کې د سوداګریزو بادونو نقشه خپره کړه. بل څېړونکی فرانسېس ګالټون (۱۸۲۲-۱۹۱۱ز ) دی چې انټي سیلکون (anticyclone) اصطلاح یې رامنځته کړه [انټي سیکلون په فضا کې د لوړ فشار سیمې ته ویل کېږي]. د دې تر څنګ هلموټ لنډسبرګ (۱۹۰۶-۱۹۸۵ز ) په اقلیم پېژندنه کې د شمېرو د تحلیل بنسټ کېښود چې وروسته یې یوه فزیکي علم ته تکامل وکړ.
اقلیم پوهانو د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې تر ډېره د سیمه‌ييزو اقلیمونو پر تشرېح کولو تمرکز درلود. دغه تشرېحي اقلیم پېژندنه یو تطبیقي علم و او کروندګرو او نورو لېوالو کسانو ته یې د دې په اړه معلومات ورکول چې عادي اقلیم او د سختو پېښو د رامنځته کېدو احتمال څومره دی. د دغه کار لپاره اقلیم پوهانو یو نورمال اقلیم او د اقلیم شدید بدلونونه په یوه ۳۰ کلنه دوره کې تعریفول.
د شلمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د اقلیم په اړه شته ګومانونو اقلیم ثابت باله. دا چې پوهان د کنګل دورې په څېر د تېرو اقليمي بدلونونو په اړه پوهېدل، د اقلیم مفهوم د اوبو او هوا د مشخصولو په اړه د یوې ټولیزې نظریې په رامنځته کېدو کې ګټور و. دغه چاره په وروستیو لسیزو کې مخ پر بدلېدو شوه او دا چې د اقلیمي بدلونونو د علم تاریخ ژر پیل شو، اقلیمي بدلونونه په اویایمو او را وروسته کلونو کې د اقلیم پوهانو د څېړنې پر منځنیو موضوعاتو بدل شول.
فرعي څانګې
د اقلیم پېژندنې بېلابېلې فرعي برخې د اوبو او هوا یا اقلیم بېلابېل اړخونه څېړي. په اقلیم پېژندنه کې د څانګو بېلابېلې ډلبندۍ موجودې دي. د بېلګې په توګه د امریکا د هوا پېژندنې ټولنه تشرېحي اقلیم پېژندنه، علمي اقلیم پېژندنه او تطبیقي اقلیم پېژندنه د دغې برخې د درېیو فرعي څانګو په توګه راپېژني. تطبیقي اقلیم پېژندونکي د تولید او کرنې په څېر په بېلابېلو صنایعو کې تخصص کوي.
د اقلیم لومړني معلومات
د اقلیم د څېړنې لپاره د اقلیمي متغیراتو اوږدمهالي سوابق راټولول اړین دي. اقلیم پوهنه له هغو لومړنیو معلوماتو سره سروکار لري چې د هواپوهنې په مرسته راټول شوي وي. پوهان د څېړنو لپاره د اقلیم مستقیم او غیر مستقیم مشاهدات، د ځمکې ښودونکې سپوږمکۍ، د ترماتر د نړیوالې شبکې په څېر علمي وسایل او هغه ماقبل التاریخ کنګلونه کاروي چې له طبیعي کنګل‌ځایونو څخه استخراج شوي دي. دا چې د اندازې اخیستنې  تکنالوژي د وخت په اوږدو کې بدلېږي، د لومړنیو معلوماتو سوابق په مستقیم ډول نه ‌شو سره پرتله کولای. دا چې ښارونه په ټولیز ډول تر کلیوالي سیمو ګرم دي، ښاريتوب د دې لامل شوی چې لومړني معلومات د دغو ګرمو سیمو لپاره وخت پر وخت تصحیح یا سم کړل شي.
ماډلونه
اقلیمي ماډلونه د اتومسفیر، سمندرونو، ځمکې او کنګل د متقابلو اغېزو د څرګندولو لپاره کمي مېتودونه کاروي. دغه ماډلونه د اوبو او هوا د ډینامیک له څېړنې او د اقلیم له سیستم څخه نیولې د راتلونکي اقلیم تر وړاندوېینې پورې د بېلابېلو موخو لپاره کارېږي. ټول اقلیمي ماډلونه ورودي انرژي ځمکې ته د لنډې څپې د الکترو مقناطیسي تشعشع په توګه له خروجي انرژۍ سره د اوږدې څپې د الکترو مقناطیسي تشعشع په توګه برابروي یا یې برابرۍ ته نږدې کوي. هر ډول نابرابري د ځمکې په متوسطه تودوخه کې د بدلونونو د پېښېدو لامل کېږي. د اقلیم په اکثرو ماډلونو کې د کاربن ډای اکسایډ په څېر ګلخانه‌يي ګازونو تشعشعي اغېزې شاملې دي. دغه ماډلونه د ځمکې په تودوخه کې د یوه لوړېدونکي بهیر او په لوړو جغرافیايي ځایونو کې د تودوخې د چټکې لوړېدنې وړاندوېینه کوي.
مختاريخي زمانه
د ټولنيزو پو هو بر لاسي پو هان د انساني تاريخ ټول مهال په دوو لويو برخو ويشي چي لومړې برخي ته د انسان او انساني ټولنو لرغونی پير او دوهمي برخي ته يی د انساني ټولنوتار يخي پير نوم ورکړيدۍ. د انسان او انساني ټولنو د لرغوني پير څيړنه او پيژ ندنه د لرغونپوهني دسپلين په مرسته تر سره کيږی. لر غونپوهان د خپلو څيړنو ساحه په دريو لويو پيرونو ويشي او هر لوې پير د ﻻ ښه پو هيدنې په نيت په ﻻندي مهالونو ويشي :
د وسپني پير
د لر غونپوهانو او مو رخينو پر دي ټکي يوالي شته چي د دي دوو لويو پيرونو بيلتون او جلا والۍ په بنسټيزه توگه هغه وخت کيدونکۍ بريښي چي د څيړنی لپاره يوه وړوکی ساحه وټاکل شي او که په ټوليزه توگه د يوه هيواد او يا يوي لويی وچي په اړه د څيړني خبره را منخ ته کيزي په هغه حال کي د لرغوني پير او تاريخي پير ترمنځ د کرښي ټاکلۍ يا کال او نيټه نشي په گوته کيدلاي. د دي لنډ ي سريزي په نظر کي نيولړ سره د افغانستان د لر غوني زمانی په باب اړين مطالب تر تيب او درنو لوستونکو ته د در ناوي سره يوځای وړاندي کيږي.
وېشنيزه:پېښليک
نوروز منگل
بټنوک|289px|نوروز منگل نوروز منگل (۲۸ د نومبر ۱۹۸۴ ز. کال) (انگرېزي: Nowroz Mangal) د افغانستان د کرکېټ د ملي لوبډلې پخوانی کپتان دی. هغه په ښي لاس بيټينگ او ورو بالينگ کوي.
مخينه
د ١٩٨٤ کال د نومبر په ٢٨ نېټه په کابل کې زيږدلى دى.
د کرکټ سپورټ
اصلآ د خوست اوسيدونکى دى. د نوروز منگل په کپتانۍ کې د افغانستان کريکټ ملي لوبډلې د اسيا د دويمې درجې د شلو اوورونو اتلولي وگټله ، د دۀ په سرلارۍ کې افغانستان د ٢٠١١ کال نړيوالو اتلوليو د غوراوي يا انتخاب پنځم او څلورم پړاو وگاټه. د کريکټ په مشهور لوبغاړو کې د دۀ د خوښې لوبغاړى سچن ټنډولکر دى چې د هند په وتليو ستوريو کې گڼل کيږي. نوروز منگل تر اوسه په نړيوالو لوبو کې د افغانستان لپاره د ٣١ مندو په اوسط ٨٣٧ مندې جوړې کړي چې تر ټولو ډيرې يې ٧٨ منډي دي. دۀ ١٦ مخالف لوبغاړي هم سوځولي چې تر ټولو ښه لوبه يې د ٢٤ منډو په بدل کې د پنځو لوبغاړو سوځول و ، په بالينگ کې د دۀ اوسط د ١٩ منډو دى.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان د کريکټ ملي لوبډله وېشنيزه:د کريکټ لوبغاړي وېشنيزه:د افغانستان د کريکټ لوبغاړي
صلاح البدیر
صلاح البدیر (عربي: صلاح البدير) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
کینډۍ:سرټکی کتاب
| colspan="" class="" style="background-color:; color:" |
کامدېش ولسوالۍ
کامدېش ولسوالۍ د افغانستان د نورستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۲،۷۲۰ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د نورستان ولسوالۍ
نوی پېر
لومړۍ : د افغانستان او افغاني امپراتورۍ پراختيا دوهم : کورنۍ شخړې او بهرنی يرغلونه
دريم : بيا خپلواکی او اماني پير
څلورم : ننه نۍ زمانه
د اڅرگنده ده چي د افغانستان د اوسنۍ زمانې تاريخ ټول اړخونه يوازی تر پورتنيو سر ليکو نو لاندي نه شي مطالعه او څيړل کيدلای،د ياد شوو سر ليکونو دا ټاکنه يوازی د لومړۍ افادی په توگه وړاندي کيږی. د يو بل اړين مطلب يادونه هم په کار ده چي د افغانستان د اوسنۍ زمانې تاريخ هغه څلورمه برخه چي ننه نۍ زمانې ته بيله سويده ، هغه به د يو بيل څپرکي په توگه تر بحث او څيړنی لاندي وی ، په کار ده چي د ابرخه د درنو لوستونکو په گډون فعاله وساتل شې. باوري
وېشنيزه:پېښليک
منډول ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د نورستان ولسوالۍ
اوډي
اوډي ای جي “Audi AG” چې په عمومي ډول ورته اوډي “Audi” وايي، د لېږد رالېږد د مجللو وسايلو يو المانی توليدونکی شرکت دی، چې مرکزي اداره يې د المان د باوريا په انګولسټاډټ “Ingolstadt, Bavaria, Germany” کې ده. اوډي د اولکسوېګين ګروپ “Volkswagen Group” په نوم د خپل اصل شرکت د څانګې په توګه په نړيواله کچه نهه اسانتياوو [بېلابېلو ډولونو] کې ګاډي توليدوي.
د شرکت پيدايښت او نوم
وېنډرر “Wanderer” د موټرانو شرکت په اصل کې په ۱۸۸۵ ز کال کې رامنځته شو او وروسته د اوډي ای جي “Audi AG” يوه څانګه شوه. د NSU په نوم يو بل شرکت چې دا هم وروسته له اوډي شرکت سره يو ځای شو، د همدې وختونو پر مهال جوړ شو او وروسته يې د ګوټلېب ډايملر “Gottlieb Daimler” د څلور ارابه لرونکو موټرانو لپاره شاسي سا د موټرانو چوکاټونه چمتو کړل.
د ۱۸۹۹ ز کال د نومبر پر ۱۴ نېټه اوګوسټ هورچ (۱۸۶۸ – ۱۹۵۱ز کال) د کولوګني “Cologne” په ايهرينفيلډ ‘Ehrenfeld’ سيمه کې ای هورچ اينډ سای “A. Horch & Cie” شرکت جوړ کړ. نوموړی په ۱۹۰۲ ز کال کې له خپل شرکت سره ريچينبېچ ايم اوګټلېنډ “Reichenbach im Vogtland” ته لاړه. هغه د ۱۹۰۴ ز کال د می پر ۱۰ د '''August Horch & Cie. Motorwagenwerke AG''' شرکت بنسټ کېښود، چې د ساکسون ايالت په زويکاو “Zwickau” کې د ګډې ونډې شرکت و.
د هورچ شرکت له مالي جګپوړي مامور سره له ستونزو څخه وروسته اوګوسټ هورچ “Motorwagenwerke” شرکت پرېښود او د ۱۹۰۹ ز کال د می پر ۱۶ يې د August Horch Automobilwerke GmbH په نوم خپل دويم شرکت رامنځته کړ. د نوموړي پخوانيو ملګرو د سوداګريزې نښې د سرغړونې له امله له هغه څخه محکمې ته غوښتنليک وړاندې کړ. په ليپزيګ کې د المان سترې محکمې په پای کې پرېکړه وکړه، چې د هورچ “Horch” نښې د نوموړي په پخواني شرکت پورې اړه لرله.
دا چې اوګوسټ هورچ د موټرانو په نوي سوداګرۍ کې د “Horch” سوداګريزې نښې له کارونې څخه منع شوی و، د خپلو نږدې سوداګريزو ملګرو پاول “Paul” او فرېنز فيکينفسچر “Fikentscher” سره يې ناسته راوبلله. دوی د فرېنز فيکينتسچر په استوګنځي کې د شرکت لپاره د نوي نوم د څرنګوالي په اړه بحث وکړ. د ناستې پر مهال د فرينز زوی د خونې يا يوه څنډه يا کونج کې په ارام ډول لاتيني لوستله. نوموړي څو ځله داسې وکتل، چې ښايي کوم څه وايي، مګر خپلې خبرې به يې تېرې کړې او خپل کار ته به يې دوام ورکړ؛ تر دې چې په بې پامه ډول يې وويل: «پلاره، ايا د هورچ پر ځای د اوډي ويل به غوره نه وي؟»، «هارچ په الماني کې د اورېدلو يا غوږ نيولو معنا ورکوي، چې په لاتيني کې د “audire” يعنې اورېدلو مفرد امريه بڼه اوډي ‘Audi’ ده. د نوموړي نظريه په لېوالتيا سره د ناستې د هر ګډونوال له لورې ومنل شوه. د ۱۹۱۰ ز کال د اپرېل پر ۲۵ نېټه Audi Automobilwerke GmbH Zwickau (چې له ۱۹۱۵ څخه راپدېخوا Audiwerke AG Zwickau و) د زويکاو “Zwikau” د ثبت محکمې د شرکت په ثبت کې داخل شو.
د سپورټ فايټون “Sprot-Phaeton” په نوم د اوډي شرکت لومړنی موټر “Audi Type A” ۲۲/۱۰ هارس پاور (۱۶ کېلو واټ) په همدې کال او ورپسې په همدې کال کې “Type B” ۲۸/۱۰ پي اس هم توليد شو.
اوډي د 2612 cc دننليکې څلور انجنه ماډل “Type A” او ورپسې په 3564 cc ماډل او همدا راز 4680 cc او 5720 cc ماډلونو سره پيل وکړ. دا موټران ان د بدني روزنې يا سپورتي خپرونو برخه کې هم بريالي وو. لومړنی شپږ سلنډره ماډل “Type M, 4655 cc” په ۱۹۲۴ ز کال کې خپور شو.
اوګوسټ هورچ د ترانسپورټ وزارت کې د لوړې دندې تر لاسه کولو له امله په ۱۹۲۰ ز کال کې “Audiwerke” شرکت پرېښود، مګر د امانت ساتونکو د ډلې د غړي په تګه لا هم په اوډي شرکت کې ښکېل و. اوډي د ۱۹۲۱ زکال په سپټمبر کې د موټر لومړنی توليدونکی الماني شرکت شو، چې د “Audi Type K” په نوم د کيڼ لاس چلونې موتر توليد وړاندې کوي. کيڼ لاس چلول د ۱۹۲۰ ز لسيزې پر مهال ځکه خپره او واکمن شوه، چې پر ښي لاس باندې د موټر چلونې په وخت کې يې د لېږد رالېږد د رارسېدونکو موټرانو [چې مخامخ درباندې راځي] غوره کتلو ته لاره هواره کړه او له يوه موټر څخه د بل مخکې کېدل يې نور هم خوندي کړل.
مېگ ۲۱
مېگ ۲۱ МиГ-21 یوه روسي جېټ یرغل کوونکې ښکاري الوتکه ده چې د ۱۹۵۹ کال څخه تر ۱۹۸۵ کال پورې په شوروي اتحاد، چکوسلواکيا او هندوستان کې جوړېدله. تر ۱۹۸۵ کال پورې ۱۱،۴۹۶ وزره الوتکې جوړې شوې. (۱۰،۶۴۵ په شوروي اتحاد کې، ۱۹۴ په چکوسلواکيا کې او ۶۵۷ په هندوستان کې).
اوډي
د څلور کړيو تر نښان لاندې د څلورو شرکتونو يو ځای کېدنه
د ۱۹۲۸ ز کال په اګسټ کې د “Dampf-Kraft-Wagen (DKW)” شرکت څښتن جورګين راسموسين “Jorgen Rasmussen” په “Audiwerke AG” شرکت کې د ونډو ډېره برخه ترلاسه کړه. په همدې کال راسموسين د اته سلنډره انجنونو د توليدونکو توکو يا اسبابو په ګډون د متحده ايالتونو د “Rickenbacker” په نوم د موټرانو توليدونکي شرکت پاتې شوني وپېرودل. دا انجنونه په “Audi Zwickau” او “Audi Dresden” ماډلونو کې وکارول شول، چې په ۱۹۲۹ ز کال پيل [جوړ] شول. په همدې کال کې شپږ سلنډره او څلور سلنډره (چې څلور سلنډره يې “Peugeot” انجن درلود) ماډلونه توليد شول. د يادې دورې اوډي توليد موټران ښکلي يا مجلل موټران وو، چې ځانګړی جسمي کار پرې شوی و.
مېگ ۲۱
وېشنيزه:مېگ الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
اوډي
د څلور کړيو تر نښان لاندې د څلورو شرکتونو يو ځای کېدنه
اوډي په ۱۹۳۲ ز کال کې له هورچ “Horch”، “DKW” او “Wanderer” سره يو ځای شو، چې “Auto Union AG, Chemnitz” يې رامنځته کړ. دا د همدې دورې مهال و، چې شرکت ‘Audi Front’  ته چې د لومړنی اروپايي موټر شو، وړانديز وکړ چې د مخکينۍ ارابې چلونې سره شپږ سلنډره انجن جوړ کړي. دې شرکت له “Wanderer’ سره د ګډې يوې برېښنايي لړۍ څخه ګټه پورته کړه، مګر ۱۸۰ درجې بدلون يې وکړ او په دې ډول د چلونې ميله يا ډنډه [د سټيرينګ] له مخامخ سره مخ شوه.
له دويمې نړيوالې جګړې څخه مخکې “Auto Union” هغه څلور يو له بل سره تړليو کړيو څخه ګټه واخيستله، چې نن ورځ يې د اوډي نښه جوړه کړې ده او د همدې څلورو شرکتونو د نښو استازولي کوي. که څه هم دا نښه په ياده دوره کې يوازې د “Auto Union” د ځغاستې موترانو باندې وکارول شوه، په داسې حال کې چې غړيو شرکتونو خپل نومونه او نښانونه وکارول. ټیکنالوژيکي پرمختګ لا زيات متمرکز شو او د اوډي ځينې ماډلونه د هورچ يا وېنډرر د جوړو شويو انجنونو په واسطه پر مخ ولاړل.
عبدالله الجهني
عبدالله الجهني (عربي: عبد الله الجهني) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
الفريډ رسل واليس
د ډاروين په څېر اليس هم پراخه ساحوي کارونه تر سره کړل – لومړی يې د امازون سمندر په رودخانه کې، ورپسې د ماليا مجمع الجزاير کې، چېرته چې هغه د حيواناتو وېش تشخيص کړ چې اوس د واليس د کرښې په نوم يادېږي، کوم چې د اندونيزيا مجمع الجزاير په دوو جلا جلا برخو وېشي: لوېديځه برخه چېرته چې حيوانات په ستره پيمانه اسيايي اصليت لري او ختيځه برخه چرته چې استراليايي حيوانات دي. هغه په نولسمه پېړۍ کې د جغرافيې له اړخه د حيواناتو د ډولونو د وېشلو مخکښ پوهاند و او کله کله «د ژوند د جغرافيې پلار» په نوم هم پېژندل کېږي.
واليس د نولسمې پېړۍ د تکاملي مفکرينو له مخکښانو يو و، د طبيعي غوراوي شریک کشف کوونکی و، تر څنګ يې د تکامل نظريې په پرمختګ کې زياته ونډه درلوده. د هغه په کارونو کې د حيواناتو له خوا د خبرداري ورکولو رنګ اخستل او پياوړتيا (چې کله کله د واليس د اغېز په نوم يادېږی) شامل دي، دا هغه ګڼنه (فرضيه) ده چې طبيعي غوراوي څنګه کولای شي، د هايبرډيزيشن پر ضد د خنډونو په پراخولو کې مرسته وکړي او په دې توګه بېلا بېل انواع رامنځته کړي. «په کايناتو کې د انسان ځای» په نوم د واليس کتاب چې په ۱۹۰۴ ز کال کې خپور شوی، په نورو سيارو کې د ژوند د شونتيا په اړه د يو ژوند پېژندونکي لومړۍ جدي هڅه وه. همدا راز، هغه لومړی ساينس پوه و چا چې په مريخ کې د ژوند د شتون يا نه شتون د موضوع په اړه لومړۍ جدي لیکنه وکړه.
د علمي کار تر څنګ، نوموړی يو ټولنيز فعال هم و او په نولسمه پېړۍ کې په بریتانيه کې يې پر هغه اقتصادي نظام چې (پانګوالي) يې باله، نیوکه درلوده، اليس دا نظام غير عادلانه باله. د روحانيت پلوۍ او د انسانانو د لوړو ذهني وړتياوو لپاره د غیر مادي اصل پر نه شتون د هغه باور د علمي بنسټونو له ځينو غړو سره د هغه اړيکې خړې پړې کړې وې. په طبيعي تاريخ کې د هغه لېوالتيا د دې لامل وګرځېده چې د لومړي پوهاند په توګه د انسانانو د کارونو له امله پر چاپېريال د اغېزو په اړه خپلې اندېښنې څرګندې کړي. هغه يو ستر ليکوال و چې په سینګاپور، اندونيزيا او ماليزيا کې يې په علمي او ټولنيزو موضوعاتو لیکنې کړي؛ د ملايا مجمع الجزاير يې ډېر مشهوراو هم ډېر د پاملرنې وړ ګرځېدلی و. په ۱۸۶۹ ز کال کې په لومړي ځل له خپرېدو وروسته بيا کله هم چاپ نه شو.
د ژوند لومړي کلونه
الفريد رسل واليس د ۱۸۲۳ ز کال د جنورۍ په اتمه نېټه د مونموتشاير په لنباډيک کې زېږېدلی و. هغه د ماري انا واليس او توماس وير واليس د نهو بچيانو په منځ کې اتم بچی و. مور يې انګریزه وه او ممکن پلار يې له سکاتلنډي نسل څخه و. د نورو هغو په څېر چې ځانونه يې واليس بلل، د الفريد کورنۍ هم ادعا کوله چې د وليام واليس سره اړيکې لري، وليام واليس په ديارلسمه پېړۍ کې د سکاټلينډ د خپلواکۍ د جګړو پر مهال د سکاټلینډي ځواکونو يو مشر و. پلار يې تاماس له حقوقو فارغ شوی و، خو په دې برخه کې يې کله هم کار ونه کړ. هغه د عايد يوه اندازه شتمني درلوده، خو د ناسمو پانګونو او په سوداګرۍ کې د ناکامېدو له کبله يې کورنۍ د تل لپاره د سختو مالي ستونزو سره مخامخ شوه. مور يې د هرتفورد ميشتې منځني ژوند لرونکې کورنۍ غړې وه. کله چې واليس پنځه کلن و، کورنۍ يې هرتفورد ته وکوچېده. په دې ځای کې نوموړي په هرتفورد کې د ګرامر ښوونځي کې زده کړې وکړې، تر څو چې کورنۍ يې د مالي ستونزو له امله، په ۱۸۳۶ ز کال کې هغه مهال چې دی څوارلس کلن و، له دې ښوونځي ویوست.
له دې وروسته واليس لندن ته ولاړ تر څو له خپل مشر ورور جان سره ميشت شي، ورور يې نولس کلن او ودانيزو کارونو ماهر و. دا يو لنډ مهالی اقدام و تر څو چې مشر ورور يې وليام چمتو شو هغه د اندټولوونکي (سروی کوونکي/ارزوونکي) شاګرد په توګه ومني. په لندن کې الفريد د لندن ميخانيکي انستيتيوت (اوسمهال د لندن بيرکبيک پوهنتون) کې علمي درسونو ته تلو او هلته يې کتابونه لوستل. په دې ځای کې هغه د ويلز د ټولنيز سمون غوښتونکي رابرټ اوون او توماس پين د سخت دريځه سياسي اندونو سره مخ شو. هغه په ۱۸۳۷ زېږديز کال کې له لندن ولاړ او د شپږو کلونو لپاره يې د خپل ورور سره د شاګرد په توګه کار وکړ. د ۱۸۳۹ زېږديز کال په پای کې، دوی د ويلز پولې ته نژدې د هرفورډشاير کينګټون ته ولاړل، او بالاخره د ويلز په نيث سيمه کې ميشت شول. د ۱۸۴۹ او ۱۸۴۳ زېږديزو کلونو په منځ کې، واليس د انګلستان او ويلز په لويديزو څنډو کې د ځمکو په نقشه جوړولو کې کار وکړ. د ۱۸۴۳ زېږديز کال په پای کې، د سختو اقتصادي حالتونو له امله د ويليام کاروبار کم شو او واليس په شل کلنۍ کې د جنورۍ په مياشت کې دا ځای خوشې کړ.
اوسمهال د هغه د هويت په اړه د جنجالونو يو علت د هغه لومړي سفرونه دي. په داسې حال کې چې واليس په مانوماتشير کې زېږېدلی و، ځينې په دې باور دي چې هغه د ويلز اصلي اوسیدونکی و. بيا هم، ځينو تاريخ پوهانو دا اند تر پوښتنې لاندې نيولی، ځکه چې له مور پلار څخه يو يې هم اپه اصل کې د ويلز اوسېدونکي نه وو، کورنۍ يې يوازې د لنډ وخت لپاره په مانوماتشير کې ژوند کړی، د ويلز هغو اوسېدونکو چې واليس يې په ماشومتوب کې پېژا نده، هغه د انګلستان بولي، همدا راز واليس هم په پرله پسې ډول خپل ځان انګرېز باله، نه د ويلز اوسېدونکی (ان هغه مهال هم کله يې چې د ويلز په اړه لیکل کول). د واليس په اړه يو څېړونکی وايي: د دې جنجال لپاره منطقي معنا دا ده چې هغه يو انګرېز و چې په ويلز کې زېږدلی و.
د وزګارتيا له يو لنډ پړاو وروسته، هغه ته په ليسيستر کالج ښوونځي کې د انځورګرۍ، نقشې جوړولو او ارزونې د ښوونکي په توګه دنده ورکړل شوه. واليس به په ليسيستر کې څو ساعتونه په کتابتون کې تېرول: هغه د نفوسو د اصل په اړه د توماس رابرټ مالتس يوه لیکنه ولوسته او يو ماښام يې خځنده پېژندونکي هنري بيتس سره لیدنه وشوه. بيتس نولس کلن و او په ۱۸۴۳ ز کال کې يې د حيوان پېژندنې په نوم مجله کې د ګونګټو په اړه يوه لیکنه خپره شوې وه (په نګليسي کې دا خځنده beetles او په دري کې يې سوسک بولي). هغه له واليس سره ملګری شو او د خځنډه ګانو په راټولو يې پيل وکړ. ورور يې وليام د ۱۸۴۵ ز کال د مارچ په مياشت کې مړ شو. واليس د ښوونکي دنده پرېښوده، تر څو په نيث کې د خپل ورور د شرکت چارې سمبال کړي؛ خو هغه او ورور يې ونه شول کولای چې دا کاروبار پر مخ بوځي. څو مياشتې وروسته، واليس په يو نږدې شرکت کې د انجنير په توګه دنده پیل کړه، دې شرکت د نيث په ويل کې د اورګاډي د يوې پټلۍ په ارزونه کار کاوه.
واليس په دې ارزونه کې کار وکړ، چې ډېر وخت به يې له کوره بهر او د ښار په څنډو کې تېراوه او دې کار له ده سره مرسته وکړه چې د خځنده ګانو په راټولولو کې د هغه لېوالتيا لا زياته کړي. واليس خپل ورور جان قانع کړ چې د يو بل ودانيز او ملکي انجنيرۍ شرکت په پيلولو کې له هغه سره ملګرتيا وکړي. دې شرکت ځينې پروژې پر مخ يووړې، په دې پروژو کې یوه هم د نيث ميخانيکي انستيتيوت لپاره د ودانۍ طرحه جوړول و، کوم چې په ۱۸۴۳ ز کال کې جوړ شوی و. د ياد شرکت بنسټ اېښودونکی وليام جونز د واليس تر اغېز لاندې راغی او هغه يې قانع کړ چې د ساينس او انجنيرۍ په اړه درسونه وړاندې کړي. د ۱۸۴۶ ز کال د مني په موسم کې، جان او هغه د نيث سره نژدې يو کوچنی کور راونيو، دلته دوی له خپلې موراو خور فيني سره اوسېدل (پلار يې په ۱۸۴۳ ز کال کې مړ شوی و).
سان فرانسسکو
سان فرانسسکو ښار په انګلیسي San Francisco) د کالیفرنیا آیالات څلورم لوی ښار دی.
ډینیسووان
هومیني ډینیسووان د لرغونو انسانانو له منځه تلې نوعې یا فرعې نوعې دي چې د پخوانۍ ډبریزې زمانې په منځنۍ یا ښکته دوره کې په آسیا کې خواره وو. ډینیسووان د څو فزیکي پاتې شونو پر مټ پېژندل کېږي او ورپسې نور هر هغه څه چې د دوی په اړه شته، له ډي ان اې شواهدو څخه ترلاسه شوي دي. دوی ته د کوم نوعې نوم د فوسیلي شواهدو د پوره کېدو له امله نه دی ورکړل شوی.
د ډینیسووان لومړی پېژندنه د مایټوکاندریایي ډي ان اې (mtDNA) پر مټ په ۲۰۱۰ ز کال کې رامنځ ته شوه چې د یوې ځوانې مېرمنې د ګوتې له هډوکي څخه د الټای په غرونو کې په یو سایبریایی ډینیسووا غار کې واخیستل شوه. هستوي ډي ان اې د نیاندرتال سره نږدې اړیکه څرګندوي. نوموړی غار په مکرر ډول د نیاندرتال د اوسېدو ځای هم و، خو دا څرګنده نه ده چې آیا نیاندرتال او ډینیسوا وګړو، کله هم یو ځای په غار کې اوسېدلي کنه. نورې نمونې د ډینیسووا غار څخه وروسته وپېژندل شوې، چې د چین د تبت له هوارو د بیشیا کارست غار څخه یوه بېلګه لاس ته راغله. د ډي ان اې شواهد څرګندوي چې، دوی تور پوستکی، سترګې او ویښتان درلودل او د نیاندرتال په څېر جوړښت او د مخ ځانګړتیاوې یې درلودې، خو دوی لوی ژرنده غاښونه درلودل چې د جیولوژیکي څلورمې دورې (پلیسټوسین) له منځنيو برخو څخه تر وروستیو پورې د لرغونو انسانانو او د هومیني انسانانو د یوې فرعي طایفې د غړو (آسټرالوپیتی سین) ښکارندویي کوي.
داسې ښکاري چې ډینوسووان وګړو له عصري انسانانو سره، په لوړه سلنه (نږدې ۵ سلنه) نسلي اړیکې را منځ ته کړې وي چې په میلانیزیانو، اصلي استرالیایانو او فلیپین تورپوستو سره را منځ ته شوې دي. دا تیتوالی څرګندوي چې په یوریشیا، فیلیپین، نیو ګیني او آسټرالیا کې د ډینیسووانو نفوس شتون درلود، خو دا نه دي تایید شوي. په عصري انسانانو کې ګډېدل ښایي نږدې ۳۰۰۰۰ کاله وړاندې په نیو ګیني کې را منځ ته شوي وي، چې که دا سم وي، ښایي دا وښيي چې دې نفوس تر۱۴۵۰۰ کلونو وړاندې دوام درلود. د التای نیاندرتال له نفوس سره د نسلي اړیکو شواهد هم شته، چې ډینیسووا غار د ډینیسووانو د وګړو جینوم نږدې ۱۷ سلنه له دوی څخه اخیستل شوي. د دوی لومړي کشف شوی ګډ نسل چې "ډیني" نومول شوی دی، د یو ډینیسووان پلار او د نیاندرتال مور څخه دی. د دې ترڅنګ، د ډینسووان جینوم ۴ سلنه د ناڅرګندو لرغونو انسانانو له نمونو دی چې یو میلیون کاله وړاندې له عصري انسانانو څخه جلا شوي دي.
ډلبندي
ډینیسووان ښایي د هومو له نوې نمونې یا د هومو ساپین (عصري انسانان) لرغوني فرعي نمونې استازیتوب وکړي، خو دوی د یوې مناسبې ډلې د را منځ ته کولو لپاره خورا لږ فوسیلونه لري. د ډینیسووان لپاره له واړندې وړاندیز شوي نمونې  نومونه H. denisova  یا H. altaiensis  دي
کشف
د روسیې د علومو اکاډمۍ څخه مایکل شونکوف او په نووسیبیرسک اکاډیمګورودوک کې د روسیې د ساینس اکاډمۍ د سایبریا څانګې د لرغون پېژندنې او توکم پېژندنې د انسټیټیوټ څخه نورو روسی لرغون پوهانو ۲۰۰۸ ز کال کې د غار پلټنه وکړه او د یوې ځوانې هومینین مېرمنې د ګوتې هډوکي یې وموندل چې ۵۰۰۰۰ – ۳۰۰۰۰ کلونه لرغونتیا یې درلوده. اټکلونو تر ۷۶۲۰۰ – ۵۱۶۰۰ کلونو پورې بدلون وموند. دا نمونه په لومړیو کې د X-woman په نوم ونومول شوه، ځکه چې د هډوکي څخه اخیستل شوې مورنۍ مایټوکانډیایي ډي ان اې (mtDNA) دا په ډاګه کړه چې نوموړې په ناپېژنده لرغوني هومینین پورې تړاو درلود او له جینیکي اړخه یې د معاصرو عصري انسانانو او نیاندرتال څخه توپیر درلود.
نمونې
د ډینیسووا له غارڅخه د پنځو جلا ډینیسووان وګړو فوسیلونه د دوی د لرغونې ډې ان اې (aDNA) پر مټ پېژندل شوې دي چې: ډینیسووا ۲، ۳، ۴، ۸، او ۱۱ دي. د دې وګړو د mtDNA ډوله فیلوجنیټیک شننه څرګندوي، چې ډینیسووا ۲ ترټولو لرغونی دی، ورپسې ډينیسووا ۸ دی، په داسې حال کې چې ډینیسووا ۳ او ۴ نژدې هم عصره وو. د DNA د ترتیب په اوږدو کې، د ډینیسووا ۲، ډینیسووا ۴ او ډینیسووا ۸ د جینومونو د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا ټیټ تناسب تر سترګو شو چې ژوندي پاتې شوي، خو د ډینیسووا ۳ جینوم لوړ تناسب درلود. د ډینیسووا ۳ نمونه په دوو برخو ووېشل شوه، او د یوې ټوټې لومړنی DNA ترتیب وروسته په خپلواکه توګه د دویمې برخې د mtDNA د ترتیب له خوا تایید شو.
تر ۱۰۱۹ ز کال پورې دا نمونې د ډینیسووان یوازینۍ پېژندل شوې بېلګې پاتې شوې، تر هغه چې په ۱۹۸۰ ز کال کې د فاهوچن، دونګجو ژانګ او ژان ژاک هوبلین تر مشرۍ لاندې یوې څېړنیزې ډلې د چین په تبت هوارو کې د باشیا کارست په غار کې د بودایی راهب له خوا کشف شوې نیمه لاندینۍ زامه تشرېح کړه. نوموړی فوسیل د لانژو پوهنتون د ټولګې یوه برخه شو، چې تر ۲۰۱۰ ز کال پورې په هغه ځای کې بې څېړنې پاتې شو. دا فوسیل د لرغوني پروتینې شننې پر مټ چې کولاجن یې درلود، تشخیص شو چې ترتیب یې دا وښودل چې د ډینیسووا له غار څخه له ډینیسووان سره نږدې اړیکې لري، په داسې حال کې چې د کاربوني لایې د یورانیم د تخریب د نېتې ټاکلو تګلارې وښودل چې دا فوسیل له ۱۶۰۰۰۰ ز کلونو ډېره لرغونتیا لري. وروسته د دې نفوس هویت د چاپیریالي ډي ان اې د څېړنې پر مټ تایید شو چې د رسوباتو په لایو کې یې ډینیسووان  mtDNA وموندله، چې د ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۶۰۰۰۰ کلونو پورې، یا ښایې له هغه څخه وروسته یې لرغونتیا درلوده.
ښایي ځینې پخوانۍ موندنې د ډینسووان په کرښه پورې اړه ولري یا یې ونه لري، خو آسیا د انسان د تکامل په اړه سمه نه ده څېړل شوې. په دې ډول موندنو کې د دالي کوپړۍ، د زوجیایاو هومینین، مابا سړی، جنیوشان هومینین او د نرمدا هومینین ګډون لري. د زاهي زامه د ختیځې آسیا ځینې وروستیو فوسیلونو، لکه پینګو ۱ او همدارنګه د چینایي هومو ایرکتوس سره مورفولوژیکي ورته والی ښیي. چینایي پیلیو انتروپولوژیست (لرغوني انسان پېژندونکي) کیانګ چی په ۲۰۱۰ ز کال کې وړاندیز وکړ چې د نوموړي نوې وړاندې شوې نمونه، همومو لانګي یا  H. longi، کولای شي، د نمونې د ژرنده غاښونو او د زامې ترمنځ د ورته والی پر بنسټ د ډینیسووان استازیتوب وکړي.
حيات كاکړ
حيات کاکړ په کندهارکې نړى ته راغلى او په کابل کې ېې زده کړې کړې دي د کابل په نوي ښار کې اوسيدۀ. همدلته وړکتون او بيا د نواباد ١٤ لمبر ښوونځي ته ولاړ ، د حبيبيې ليسې ته ورغى او بيا پوځي (عسکري ) ليسې ته شامل شو. درې کاله ېې عسکري ښوونځي ولوست او بيا د زده کړو لپاره د امريکې متحدوايالتونو ته وليږل شو. په نيويارک کې ېې د کوينز کالج ولوست او بيا هوايي اکاډمى ته د لوړوزده کړو لپاره ورغي د الوتکو د انجن انجينيري ېې زده کړه. هوايي اکاډمي ېې پاى ته ورسوله او افغانستان ته ېې د تگ تکل وکړ ، خو هلته حالات بدل شول او دده هوډ هم بدل شو. نيم وخت کار ېې وموند پارسلونه به ېې وړل راوړل. وروسته ېې دلاس انجلس په هوايي ډگر کې دنده ترلاسه کړه. د سترو الوتکو يانې دي سي ١٠ په انجنونو ېې کار کاوه. هلته ېې يوولس کاله کاروکړ. وروسته ىې ځانته خپل کاروبار پيل کړ. د ايتالوي خوراکونو رستوران ېې پرانست. اوس تقاعد شوى دى او کار نه کوي ، خو له موسيقي سره سروکار لري او سندرې هم وايي. له کوچنيوالي ېې له موسيقي سره مينه لرله. د ناشناس سندرې ېې زياتې خوښيدې. د امريکا غږ سره ېې همکاري لرله او د ( ازهرچمن سمنې ) خپرونه ېې چلوله. ديارلس سي ډي گان ېې جوړکړي دي. درې ډي وي ډي لري. واده ېې کړى ، درې زامن اودوې لوڼې لري.
ريس احمدزی
ريس احمدزى په ښي لاس ورو بالينگ هم کوي خو په دې وروستيو کې يې بالينگ کم کړى دى. دۀ تير کال په پېښور کې د يوې دوستانه لوبې په ترڅ کې د مخالفې غاړې د پنځو لوبغاړو کيچونه ونيول چې تر اوسه لا د يوۀ افغان لوبغاړي له خوا په يوه لوبه کې ريکارډ دى. ريس احمدزي تر اوسه د افغانستان له خوا ٦١٧ مندې جوړې کړي تر ټولو ديرې مندې يې په يوه لوبه کې ٧٠ دي او د دۀ د منډو اوسط ٢٩.٣٨ دى. په بالينگ کې يې د ٢٧.٥٧ په اوسط کې اووه لوبغاړي سوځولي دي.
وېشنيزه:د افغانستان د کريکټ لوبغاړي
څرخ ولسوالۍ
پښتانه ېې څرخ او دری ژبي ېې چرخ بولي. داسیمه دلوگر په سویل کې دیوې پرتې ولسوالۍ نوم دی.له څرخ څخه کابل،غزني،ارگون، او گردیز ته لارې غزیدلي دي.داهغه زړه لار ده،چې دغزنویانوپه دوره کې به سلطان محمود سبکتگین دده پلار او تر ده وروسته سلطان تر اباسین پورې خواته چې تله،نوپردغه لار باندې به تله.پخوادغه لار د لویو قافلو او لښکر کښیو لار وه.(۸)څرخ دغزني له شمال څخه شاوخوا ۵۰کیلومتره واټن لري. دڅرخ دکلیمې لرغونتیا دافغانستان دعلومو اکادمۍ داریانا دایرتامعارف په لومړي ټوگ کې داسې ویل شوي چې نني چرخ ته په اوستا کې چخره caxra ویله.
دڅرخ دکلیمې ذکر دابن بطوطه په سفر نامه کې شوې ده، چې هغه ته رحله ابن بطوطه وايي. ابن بطوطه په خپله افغانستان ته سفر کړی دی.تر دې سفره شل کاله وروسته ېې داسفر نامه کښلې ده،چې دهغې دتالیف کال ۷۶۵هجري کال دی.نوپر دې بنسټ دڅرخ دکلیمې ذکرپرکال ۷۶۵ هجري سپوږمیزکې راغلی دی.
دافغانستان پیاوړی لیکوال مولانا یعقوب چرخي په اثارو کې هم دڅرخ ذکر راغلی دی،ځکه نوموړی ځان ته مولینا یعقوب بن عثمان غزنوی سرزي چرخي وایي.له دې څخه داسې مالومیږي، چې څرخ یو مهال د اداري ویش له مخې په غزني پورې اړوندو.(۹)سرازه دمولانا یعقوب چرخي خپل اصلي کلی دی، چې اوس یې تختک بولي .درشاد صیب په وینا: ځیني کتابونو کې سرازه شېرازه یا شیراز لوستل شوی دی،خو دا تیروتنه ده.سراز په څرخ کې پخوا دیوه کلي نوم و،چې دامهال دتختک په نامه یادیږي.دمولانا یعقوب چرخي قبر دتاجکستان د دوشنبې ښار په ختیځ کلخوز سیمه کې دی.ویل کیږي چې تر ده وروسته دده اولاده هم په دغه سیمه استوگن شول.همداراز دمولانا یعقوب چرخي نظرځای په څرخ ولسوالۍ کې شته ده،چې دمولاناصاحب زیارت په نامه مشهور دی او خلک ورته دم او دعا لپاره ځي راځي.دمولانا صیب دزوکړې اوشخصیت په اړه دهیوادستر عالم علامه عبدالشکور رشاد داسې څرکندونې کړي:دمولانا دمرگ په باب څه اختلاف موجود دی، زه چې ورغلی یم او دده قبر مې په دوشنبې کې لیدلی دی.نو هلته اته سوه پنځوس دده د مرگ تاریخ لیکلی دی او دځینو فرهنگونو او یا فرضآ دځینو فهرستونو په ذیل کې چې دده ذکر راغلی دی، هلته دوه نظره دي: یودادی،چې اته سوه اته دیرش دی او بل اته سوه پنځوس دی. دتاشکند دقلمي کتابونو په فهرست کې دده د وفات کال اته سوه پنځوس ظبط دی، مگر دریو په کتلاک کې بیا اته سوه دیرس ظبط دی.دا سړی د افغانستان ډیر لوی او ډیر ښه کتابونه ېې لیکلي دي، چې په هغو کې ډیر مشهور ېې تفسیر مولانا یعقوب چرخي دی.(۱۰)
په څرخ کې د هیواد په کچه سترې او وتلې څټې تیرې شوي دي.لکه دامیر عبدالرحمان خان په وخت کې سپهسالار غلام حیدر خان چرخي ددغې سیمې څخه و.غلام حیدرخان چرخي هغه څوک و،چې کافرستان ېې نورستان کړ او هغه خلک ېې مسلمانان کړل. دکابل څرخي پل هم دده په نامه یادیږي او دده په ویاړ جوړشوی دی.دغلام حیدر خان زوی نایب سالار غلام نبي خان چرخي هم ډیر توریالی او میړنی سړی و.چې دعلیحضرت نادرشاه په وخت کې ووژل شو.(۱۱) همدا ډول د څرخ په اوسني بازار کې یو مشهور زیارت شته ، چې دشاه محی الدین چرخي د زیارت په نامه یادیږي. په دغه زیارت کې دحضرت عثمان(رض) مهراب او منبر اوس هم شته،چې په لرگیو کې نقاشي شوي دي.همداراز په دغه زیارت کې دلرگیو ځیني نقاشي شوي تختې شته دي، چې ورباندې په کوفي ژبه دحضرت عثمان(رض) دوخت د ځینو جهادي شخصیتونو پیژندنه کښل شوې ده.پردې سربیره ځینو تختو کې دقول هوالله احد، الحمدالله او ایت الکرسي صورتونه په کوفی ژبه ژباړل شوي دي.(۱۲) همدا ډول څرخ دهیواد دپیاوړي پښتو ژبي او دري ژبي شاعر ارواښاد بهایی جان استوگن ځای هم اسیدلی دی.
دپایلې په توگه ویلی شو،چې څرخ دلوگر یو له لرغونو او تاریخي سیمو څخه ده او په ټولیزه توگه زمونږ په تاریخ کې دپوهې او کولتوري ارزښتونو په ډگر کې لوړمقام لري،چې ورکې ښې پیاوړې نظامي، علمي او میړنۍ کورنۍ وخت پروخت راپنځیدلي دي.
وېشنيزه:د لوگر ولسوالۍ
قمرگله
اخځونه
وېشنيزه:پښتنې وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې وېشنيزه:افغان سندرغاړي وېشنيزه:ښځينه افغانې سندرغاړي
د اچ‌آی‌وي واکسین جوړونه
د اچ‌آی‌وي واکسین یو غښتلی واکسین چې کېدای شي یو وقایوي او یا هم معالجوي واکسین وي، په‌دې معنی چې د دغه واکسین له‌لارې به یا اچ‌آی‌وي ته د وګړو له اخته کېدو څخه مخنیوی او یا هم په اچ‌آی‌وي اخته وګړو درملنه به وشي.
ګومان کېږي چې د اچ‌آی‌وي یو واکسین به د اچ‌آی‌وي پر وړاندې یو معافیتي غبرګون رامنځ‌ته کړي (د فعال واکسیناسیون تګلاره) یا هم د اچ‌آی‌وي پر وړاندې د مخکې دمخه جوړ شوي انټي‌بادي ولري (د غیرفعال واکسیناسیون تګلاره).
د واکسین دوه فعاله بڼې، چې د RV 144 او Imbokodo په ازمایښتونو کې مطالعه شوې، وښودله چې په ځینو وګړو کې له اچ‌آی‌وي څخه مخنیوی کولای شي.
سره له‌دې، ساتنه په نسبي توګه، لږشمېر وګړو کې وه او اوږدمهاله نه‌وه. له همدې امله، لا تراوسه د اچ‌آی‌وي هېڅ کوم جواز لرونکی واکسین بازار ته راوتلی نه‌دی.
د اچ‌آی‌وي واکسین جوړولو اړوند ستونزې
په ۱۹۸۴ز کې، وروسته له‌دې چې د اچ‌آی‌وي له‌امله د اېډز رامنځ‌ته کېدل تایید شوه، د متحده ایالاتو د روغتیا او انساني خدمتونو وزیرې «مارګرېټ هېکلر» خبر ورکړ چې، واکسین به یې د دوو کلونو په ترڅ کې وړاندې شي. سره له‌دې، د ویروسې لفافې پروټینونو د پېژندلو لپاره د اکتسابي معافیتي سیسټم تحریک کول په اچ‌آی‌وي له اخته کېدو څخه مخنیوي ونه‌کړای شو.
د ګڼ‌شمېر لاملونو له‌مخې، د اچ‌آی‌وي واکسین جوړول له نورو کلاسیکو واکسینونو څخه توپير لري:
د اچ‌آی‌وي جوړښت
د ویروسي لفافې اپیتوپونه له ګڼ‌شمېر نورو ویروسونو څخه ډېر توپیر لري. سربېره پر دې، د gp120 پروټین اپیتوپونه، چې د کارکړنې له‌مخې خورا مهم دي، د گلایکوزیلېشن، تریمریزېشن او د اخېستونکي له‌خوا رامنځ‌ته شویو جوړښتي بدلونونو پر مټ پوښول شوي دي، چې د خنثی کوونکو انټي‌بادي‌ګانو له‌لارې یې بندول ستونزمن شوي دي.
د پخوانیو جوړ شویو واکسینونو نااغېزمنتیا په لومړي سر کې له دوو اړوندو لاملونو څخه راولاړه شوې ده:
د یوه باوري انټي‌بادي د غبرګون تحریک کولو اړوند ستونزې له‌امله هڅې شوې دي ترڅو یو واکسین جوړ شي چې د سایتوتوکزیک د T لمفوسایتونو پر مټ غبرګون تحریک کوي.
دغې ننګونې ته د حل بله لاره د یوه واحد پېپتاید جوړول دي چې د اچ‌آی‌وي ټولو پېژندل شویو بڼو تر ټولو لږ بدلون موندونکې برخې په‌کې په‌پام کې نیول شوې دي.
حیواني موډل
د اچ‌آی‌وي واکسین د څېړنو لپاره حیواني موډل، په عموم ډول، بیزو دی، او په ځانګړې توګه د مکاک جنس. د څېړنیزو موخو لپاره کېدای شي بیزوګان په SIV یا کیمریک SHIV ککړ کړل شي. سره له‌دې، د واکسیناسیون له‌لارې د خنثی کوونکو انټي‌بادي‌ګانو القا کولو اثبات شوې حل‌لاره، د اچ‌آی‌وي د لومړنۍ هېترولوګي جلا شویو بڼو د خنثی کوونکو انټي‌بادي‌ګانو په تحریک کولو کې د ګڼ‌شمېر ستونزو د شتون له‌امله، په ټپه ولاړه ده. د ویروس لفافې پر بنسټ ځیني واکسینونه، د هومولوګ ویروس له ننګونې څخه د شامپانزو یا مکاکو ساتنه کوي، خو په کلینیکي ازمایښتونو کې، د ورته جوړښتونو له‌لارې معافیت موندونکي انسانان بیا هم په HIV-1 اخته شوي دي.
اقتصادي اړخونه
د «اچ‌آی‌وي واکسینونو او مېکروب‌وژونکو د سرچینو موندلو کاري ډلې» د ۲۰۱۲ز کال د جولای میاشت راپور له‌مخې، په ۲۰۱۱ز کې د اچ‌آی‌وي واکسین اړوند څېړنو لپاره کابو ۸۴۵ میلیونه امریکایي ډالره پانګونه شوې وه.
د اچ‌آی‌وي واکسین د جوړولو اقتصادي مسایلو کې یو هم دغه اړتیا ده چې مخکې دمخه یې د پېرودلو ژمنتیا (یا په بازار کې مخکې دمخه خرڅلاو ژمنتیاوې) شتون ولري، ځکه چې د واکسین له جوړېدلو وروسته، دولتونه او غیردولتي سازمانونه کېدای شي د واکسین بیه تر ټولو ټیټې کچې ته راښکته کړي.
د احتمالي واکسینونو ډلبندي
له تیوریکي اړخه، د اچ‌آی‌وي هر احتمالي واکسین باید د اچ‌آی‌وي ویروسي تکثیري دوران ودروي. د یوه واکسین هدفونه د اچ‌آی‌وي ویروسي دوران لاندې پړاوونه وي:
نو له‌دې امله، د اچ‌آی‌وي واکسین لپاره ممکنه تګلارې په لاندې توګه دي:
د ویریون یا اړوندو برخو د له‌منځه وړلو یا تخریبولو تګلارې (I-VII پړاوونه)
د «تخریبولو» معنی د ویریون د وړتیا مهارول یا درول دي ترڅو II-VII پړاوونو په پروسس کې شامل نه‌وي. د مېتودونو بېلابېله ډلبندي یې په لاندې توګه ده:
د ککړو حجرو د فعالیت درول (VI-VII پړاوونه)
د ککړو حجرو حیاتي فعالیت درول:
باکټريا
باکتریاوې(Bacteria چې په انګلیسي کې یې مفرده کلیمه bacterium ده) هغه ژوندي موجودات دي چې په هر ځای کې پیدا کېږي، تر ډېره آزاد ژوند لري او له یوې بیولوژيکي حجرې نه جوړ شوي دي. دغه موجودات د پروکاریوټي مایکرو ارګانیزمونو ډېره برخه جوړوي. باکتریاوې په معمولي ډول له څو مایکرو متره اوږدوالي سره د ژوند د لومړنیو بڼو له ډلې نه وې چې د ځمکې پر مخ څرګندې شوې او په اکثرو طبیعي مېنو او ځایونو کې موجودې دي. باکتریاوې په خاورو، اوبو، د ګرمو اوبو په چینو، د راډیو اکټیو په ضایعاتو او د ځمکې د قشر په ژورو برخو کې ژوند کوي. باکتریاوې د تغذیوي موادو د څرخې په ډېرو پړاوونو کې د مغذي موادو په موندلو، لکه: له اتوموسفیر نه د نایتروجن په تثبیت کې بنسټیز اهمیت لري. د مغذي موادو په څرخه کې د مړو اجسادو تجزیه شاملېږي؛ باکتریاوې په دې پروسه کې د خوساتوب د پړاو مسؤلیت لري. د هایډروټرمال منفذونو او یخو مشربونو په شاوخوا کې په بیولوژيکي ټولنو کې، اکسټروموفیل باکتریاوې د سلفایډ هایدروجن او میتان په څېر محلولونو ترکیبات پر انرژۍ اړوي او د پاېښت لپاره اړین مغذي مواد برابروي. همدا راز باکتریاوې په سیمبایوټیکي او پارازیټيکي اړیکو کې له نباتاتو او حیواناتو سره ژوند کوي. ډېری باکتریاوې لا مشخصې شوې نه دي او ډېرې داسې نوعې موجودې دي چې په لابراتورا کې وده نه‌شي ورکول کېدای. د باکتریاوو څېړنه د باکتریاپوهنې په توګه د مایکرو بیولوژۍ یوه څانګه بلل کېږي.
انسانان او ډېری حیوانات میلیونونه باکتریاوې لېږدوي چې ډېری یې په کولمو کې وي او یو ډېر شمېر نورې یې پر پوست برسېره وي. په بدن کې دننه او پر بدن برسېره ډېری باکتریاوې بې‌ضرره دي یا هم د بدن د ایمني یا محافظتي سیستم له امله ډېرې خطرناکې نه دي، له دې سره سره ډېری یې ګټورې هم دي، په تېره هغه باکتریاوې چې په کولمو کې دي. د باکتریاوو ګڼ ډولونه ناروغۍ زېږوي او د ساري ناروغیو، لکه: کولرا (cholera)، سفلیس (syphilis)، توري (anthrax)، جزام (leprosy) او بوبونیک طاعون (bubonic plague) لامل کېږي. تر ټولو معمولې وژونکې باکتریايي ناروغۍ تنفسي عفونتونه دي. د باکتریايي عفونتونو د درملنې لپاره انټي بیوتیکونه کارول کېږي. باکتریاوې د چټلو اوبو په تصفیه کولو او د نفتي ککړتیاوو په تجزیه، د خمیره کېدو له لارې د پنیر او مستو په تولید، د کانونو په برخه کې د سرو زرو، پالاډیوم، مس او نورو فلزاتو په بیاموندنه او د انتي بیوتیکونو او نورو کیمیاوي موادو په جوړولو کې ډېر اهمیت لري.
باکتریاوې یو وخت د سکیټزومسټونو (Schizomycetes) په توګه په پام کې نیول کېدې، خو دا مهال د پروکاريوټونو په توګه ډلبندي کېږي. د حیواناتو او نورو یوکاریوټونو د حجرو برعکس، د باکټریاوو حجرې هسته نه‌لري او ډېرې کمې یې داسې دي چې له غشا سره نښلېدلي ارګانیلونه لري. که څه هم په دودیز ډول د باکتریا په اصطلاح کې ټول پروکاریوټونه شاملېږي، خو په ۱۹۹۰یمو ز کلونو کې علمي طبقه‌بندي له دې کشف سره بدله شوه، چې پروکاريوټونه د موجوداتو له دوو داسې متفاوتو ډلو نه جوړ شوي دي چې، له لرغونو مشترکو اجدادو نه یې تکامل موندلی دی. دغه تکاملي برخې باکتریا او ارکیا بلل کېږي.
پیداېښت او لومړنی تکامل
د باکتریاوو اجداد هغه یوحجروي مایکرو ارګانیزمونه وو چې د ژوند د لومړنیو بڼو په توګه ۴ میلیارده کاله پخوا د ځمکې پر مخ څرګند شول. د شاوخوا ۳ میلیارده کلونو لپاره ډېری ارګانیزمونه مایکروسکوپي وو او باکتریاوې او ارکیا د ژوند غالب ډولونه وو. که څه هم د سټروماټولیټونو په څېر باکتریايي فوسیلونه [د لرغونو حیواناتو او نباتاتو پاتې شوني] موجود دي، خو د تشخیصي مورفولوژۍ د نه‌شتون له امله دغه فوسیلونه د دې لپاره نه‌شي کارول کېدای، چې د باکتریاوو د تکامل تاریخچه پرې وڅېړل شي یا د ځانګړو باکتریايي ډولونو د پیدایښت وخت پرې وټاکل شي. له دې سره سره، د جین تسلسل د باکتریايي فیلوجیني د بیاجوړونې لپاره کارول کېدای شي او دا څېړنې ښيي چې ،باکتریاوې په لومړیو کې له لرغونې کورنۍ یا یوکاریوټونو نه جلا شوې دي. د باکتریاوو او ارکیا تر ټولو نوی مشترک جد هیپرټوموفیل دی چې له شاوخوا ۲.۵ نه تر ۳.۲ میلیارده کاله پخوا یې ژوند کاوه. په وچه کې لومړنی ژوند په احتمالي توګه ۳.۲۲ میلیارده کاله پخوانۍ باکتریا وه.
اصلي مېنه
باکتریاوې په هر ځای کې موندل کېږي او د دغې سیارې په هر ممکن ځای لکه: خاوره، تر اوبو لاندې، د ځمکې په ژور قشر او ان د ګرمو اسیدي اوبو په چینو او د راډیو اکټیو په ضایعاتو کې ژوند کوي. د ځمکې پر مخ نږدې 2×1030 باکتریاوې موجودې دي. دوی په سیندونو او سمندرونو، په قطبي کنګلونو او د ګرمو ځمکو په چینو کې پرېمانه دي، دا هغه ځایونه دي چې دوی په کې د سلفایډ هایدروجن او میتان په څېر محلولونو ترکیبات پر انرژۍ بدلوي او د پاېښت لپاره اړین تغذیوي توکي برابروي. باکتریاوې پر نباتاتو او حیواناتو برسېره او د هغوی په دننه کې ژوند کوي. ډېری یې د ناروغۍ لامل نه کېږي، د خپل چاپېریال لپاره ګټورې او د ژوند لپاره اړینې دي. خاوره د باکتریاوو پراخه سرچینه ده چې څو ګرامه یې شاوخوا زر میلیونه باکتریاوې لري. دوی ټولې د خاورې د اکولوژۍ، د زهري ضایعاتو د تجزیې ، له منځه وړلو او تغذیوي توکو د بیاموندلو لپاره اړینې دي. دوی ان په اتوموسفیر کې هم موندل کېږي او یو متر مکعب هوا شاوخوا سل میلیونه باکتریايي حجرې ځایوي. سمندرونه او سیندونه شاوخوا 3 x 1026 باکتریاوې لري، چې د انسان ۵۰ سلنه تنفسي اکسیجن برابروي. د باکتریايي ډولونو یوازې ۲ سلنه په بشپړ ډول څېړل شوي دي.
مورفولوژي
د باکتریاوو بڼې او اندازې ډېرې بېلابېلې دي. د باکتریايي حجرو اندازه د یوکاریوتونو شاوخوا لسمه برخه ده او اوږدوالی یې معمولاً له ۰.۵ نه تر ۵.۰ مایکرو مترو پورې دی. کم ډولونه یې د وسایلو له مرستې پرته په سترګو لیدل کېدای شي، د بېلګې په توګه: تیومارګاریټا نامیبینسیس (Thiomargarita namibiensis) نیم ملي متر اوږدوالی لري او د ایپیولوپيسکایم (Epulopiscium) اوږدوالی ۰.۷ ملي مترو ته رسېږي. تر ټولو کوچنۍ باکتریاوې، د مایکوپلازما له جنسه دي چې اندازه یې یوازې ۰.۳ مایکرو متره ده. ښايي ځینې باکتریاوې تر دې هم کوچنۍ وي، خو دغه اولټرا مایکرو باکتریاوې په سم ډول نه دي څېړل شوې.
د حجرې منځني جوړښتونه
باکتریايي حجره، د یوې «حجروي غشا» په مرسته احاطه شوې ده چې ،تر ډېره له فسفولیپيډونو نه جوړه ده. دغه غشا د حجرې محتویات رانغاړي او د حجرې په دننه کې د تغذیوي توکو، پروتینونو او د سایتوپلازم د نورو اړینو برخو د ساتنې لپاره د خنډ په توګه کار کوي. د یوکاریوټي حجرو برعکس باکتریاوې په خپل سایتوپلازم کې له غشا سره نښلېدلي لوی جوړښتونه، لکه: هسته، مایتوکاندریا، کلروپلاسټ او په یوکاریوټي حجرو کې نور موجود ارګانیلونه نه ‌لري. له دې سره سره، ځینې باکتریاوې په سایتوپلازم کې له پروتین سره نښلېدلي ارګانیلونه لري چې د باکتریايي میتابولیزم اړخونه، لکه: کاربوکسیزوم وېشي. پر دې سربېره، باکتریاوې یو حجروي سکلېټ لري چې د حجرې په داخل کې پروتینونه او نیوکلیک اسیدونه کنترولوي، ځای پر ځای کوي یې او د حجروي وېش د پروسې مدیریت پر غاړه لري.
سرچينې
* وېشنيزه:باکټرياپوهنه وېشنيزه:مايکروژونپوهنه
چاپېریالي عدالت
چاپېریالي عدالت د سرچینو د استخراج، خطرناکو ضایعاتو او د ځمکې د نورو استفادو له اړوندو زیانونو سره د بېوزلو او څنګ ته شویو ټولنو ناعادلانه مخ کېدنې ته د رسیده‌ګۍ لپاره یو ټولنیز غورځنګ دی. دغه غورځنګ سلګونه څېړنې خپرې کړې دي چې له دې ډلې یې له چاپېریالي زیانونو سره د ناعادلانه مخ کېدنې دغه بېلګه جوړه کړې او د دې تر څنګ یې د ټولنیزو علومو د ادبیاتو یوه لویه مجموعه رامنځته کړې ده چې د چاپېریال او عدالت تیورۍ، چاپېریالي قوانین او پالیسۍ، پایداري او سیاسي ایکولوژي په کې شاملېږي. د چاپېریالي عدالت غورځنګ په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې په متحدو ایالتونو کې پيل شو او د امریکا د مدني حقونو د غورځنګ تر کلکې اغېزې لاندې راغی.
د چاپېریالي عدالت لومړنی مفهوم په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د متحدو ایالتونو په څېر په شتمنو هېوادونو کې د ځانګړو توکمیزو ډلو پر زیانونو متمرکز و او چاپېریالي توکمیز چنلد ګڼل کېده. دا غورځنګ وروسته پراخ شو او جنسیت، نړیوال چاپېریالي تبعیض او په محرومو ډلو کې نابرابري یې په بشپړ ډول راونغښتل. دا چې دغه غورځنګ په پرمختللو او شتمنو هېوادونو کې بریالی شو، د چاپېریال مسؤولیتونه د نړۍ سوېلي لوري ته ولېږدېدل. له دې امله د چاپېریالي عدالت غورځنګ څه ناڅه نړیوال شوی دی او ځینې موخې یې دا مهال د ملګرو ملتونو سازمان بیان کړې دي.
تعریف
سیاسي تیورېستانو چاپېریالي عدالت د چاپېریالي ګواښونو او ګټو د عادلانه وېش په توګه تعریف کړی دی. نورو تیورېستانو خو هڅه کړې چې تر دې تعریف هم هاخوا لاړ شي او هغه پروسې په نښه کړي چې د ګواښونو او ګټو د ناعادلانه وېش لامل ګرځي. دغه پراخ تعریفونه په تصمیم نیونه کې عادلانه او بامعنا ونډه؛ په زیانمنو ټولنو کې د ظلم او تبعیض پېژندنه؛ او پر غوړېدونکې ټولنه د ټولنیزو توکو د بدلولو لپاره د خلکو ظرفیت د یوې عادلانه ټولنې لپاره د نورو معیارونو په توګه را پېژني.
د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې اداره چاپېریالي عدالت په دې ډول را پېژني: "په چاپېریالي پراختیا، اجرايي قوانینو، مقرراتو او پالیسیو کې توکم، رنګ، ملي اصلیت یا عاید ته له کتو پرته د ټولو خلکو بامعنا ونډه او عادلانه چلند چاپېریالي عدالت دی."نړیواله چاپېریالي بې‌عدالتي "د داسې چاپېریالي مسؤولیت د بیان په معنا ده چې تر ډېره هغه محرومې ټولنې/ یا هغو لږه‌کي او هېوادونو ورسره مخامخ دي چې له بېوزلۍ او محرومیت څخه کړېږي." نړیواله چاپېریالي بې‌عدالتي داسې موضوع ده چې هم د پرمختګ په حال کې او هم پرمختللي هېوادونه دواړه په ټوله نړۍ کې تر اغېز لاندې راولي.
تاریخچه او پراخوالی
د چاپېریالي عدالت د غورځنګ پیل د متحدو ایالتونو په شمالي کارولینا کې د ۱۹۸۲ کال د پي.سي.بي (PCB) له اعتراضي غبرګونونو سره تړلی بلل کېږي. په افتون سیمه کې چې تر ډېره تور پوستي په کې مېشت دي، په پي.سي.بي د ککړو خاورو انبارولو پراخ غبرګونونه را وپارول او په پایله کې یې څه باندې ۵۰۰ کسان ونیول شول. له همدې امله داسې څېړنې وشوې چې ویې ښوده په متحدو ایالتونو کې د خطرناکو ضایعاتو د انبارولو د ځای په وړاندوېینه کې توکم تر ټولو مهم عامل دی او چاپېریالي عدالت په لومړیو کې د چاپېریالي توکم پالنې په توګه مطرح شو. په دغو څېړنو پسې ګڼ غبرګونونه او شکایتونه را پورته شول چې په بېوزلو او عموماً تور پوستو ټولنو کې د خطرناکو ضایعاتو د خښولو پر خلاف وو. د چاپېریالي غورځنګ پر اصلي بهیر ځکه پراخې نیوکې وشوې چې رهبري یې له سپین‌پوستانو سره وه، پر ساتنه یې ټینګار کاوه او د ټولنیزې برابرۍ د دغو اندېښنو په حلولو کې پاتې راغلي وو.
د ۱۹۷۰یمو او ۱۹۸۰یمو لسیزو په جریان کې ولسي غورځنګونو او چاپېریالي سازمانونو داسې چاپېریالي مقررات دود کړل چې په متحدو ایالتونو او نورو صنعتي هېوادونو کې یې د خطرناکو ضایعاتو د دفعې لګښتونه ډېر کړل. په ۱۹۸۰یمو او ۱۹۹۰یمو لسیزو کې له دغو هېوادونو څخه د نړۍ سوېلي لوري ته د خطرناکو ضایعاتو صادرات زیات شول. په نړیواله کچه د زهرجنو ضایعاتو خښول، د ځمکې تصرف کول او د سرچینو استخراج د بشري حقونو د نقض لامل کېږي او د چاپېریالي عدالت د غورځنګ بنسټ جوړوي.
په نړیواله کچه د چاپېریالي عدالت رسميت په ۱۹۹۱ کال کې د رنګین‌پوستانو د چاپېریالي رهبرۍ له لومړۍ ملي سرمشریزې سره پیل شو. دا ناسته په واشنګټن ډي سي کې وشوه او د متحدو ایالتونو له هر ایالت، مکسیکو، چیلي او نورو هېوادونو څخه څه باندې ۶۵۰ استازو ګډون په کې کړی و. دغو استازو د چاپېریالي عدالت ۱۷ هغه اصول تصویب کړل چې په ۱۹۹۲ کال کې به «ریو» کې د ځمکې په سرمشریزه کې خپاره شول. د «ریو» د اعلامیې لسم اصل د چاپېریال او پراختیا په اړه وايي چې خلک باید د چاپېریالي مسائلو، په تصمیم نیونو کې د ونډې او عدالت ته د لاسرسي اړوندو معلوماتو ته لاسرسی ولري.