cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلیم بېورېج
ژوند او مسلک
بېورېج د پوهنتون له پرېښودو وروسته، په پیل کې وکیل شو. له ټولنيزو خدمتونو سره يې علاقه پيدا شوه او د مارننګ پوسټ یا Morning Post ورځپاڼې ته يې د همدې موضوع په اړه ليکنه وکړه. په ۱۹۰۳ ز کال کې، کله چې هغه په ​​لندن کې په یوه استوګنیز کور، ټوینبي هال کې کار کاوه، د وزګارۍ له لاملونو سره یې علاقه ومونده. هلته یې د سیډني ویب او بیاټریس ویب سره نږدې کار وکړ او د دوی د ټولنیزو اصلاحاتو د نظریو تر اغېزې لاندې راغی، د زړو خلکو د تقاعدي، د ښوونځۍ وړیا خوړو په ترویج او د کاري تبادلې ملي سیستم ته په کمپاین کولو کې فعال شو.
هغه په ۱۹۰۸ ز کال کې د بیاټریس ویب له خوا وینسټن چرچیل ته چې په دې وخت کې د وزګارۍ د بیمې په اړه د برېتانیې مخکښ مقام ګڼل کېده او په وروستیو کې یې د سوداګرۍ هیئت د رئیس په توګه کابینې ته ترفع کړې وه، معرفي شو. چرچیل بېورېج ته بلنه ورکړه چې د سوداګرۍ هیئت سره یوځای شي او هغه د وزګارۍ او بې وزلۍ سره د مبارزې لپاره د کاري تبادلې ملي سیستم او د ملي بیمې پلي کول تنظیم کړل. د لومړۍ نړیوالې جګړې په اوږدو کې د بشري ځواک په خوځښت او کنټرول کې یې ګډون درلود. له جګړې وروسته د نایټ مقام ورکړل شو او د خوړو وزارت دایمي منشي وټاکل شو.
ملکي خدمت یې په ۱۹۱۹ ز کال کې پرېښود، ترڅو د لندن د اقتصاد او سیاسي علومو د زدکړنځي رئیس شي. په راتلونکو څو کلونو کې ېې د ټولنیز سیاست په ګڼ شمېر کمیسیونونو او کمېټو کې خدمت وکړ. د فابیان ټولنې د سوسیالیستانو تر زیاتې اغېزې لاندې راغئ - په ځانګړي توګه د بیاټریس تر اغېزې لاندې، چې له هغه سره یې د ۱۹۰۹ز کال د بې وزلو د ساتنې د قوانینو په راپور باندې کار کاوه – چې د دوی له ډلې ګڼل کېدی شي. هغه د وزګارۍ په اړه د خپل لومړني اثر په ګډون علمي اقتصادي آثار خپاره کړل (۱۹۰۹ز کال). فابیانو په ۱۹۱۹ ز کال کې د LSE رئیس وټاکه او دا پست یې تر ۱۹۳۷ ز کال پورې له ځان سره درلود. د ریاست په جریان کې یې د اډوېن کانن او لیونیل رابینز سره سیال شو، هغوی هڅه کوله LSE د فابیانو له ریښو څخه لېرې کړي. هغه له ۱۹۲۹ کال څخه د نرخ تاریخ په اړه د نړیوالې ساینسي کمیټې مشري په غاړه لره او په یوه لویه تاریخي څېړنه کې یې، چې په انګلستان کې له دولسمې څخه تر نولسمې پېړۍ (۱۹۳۹ز کال) پورې قېمتونه او مزد تر نامه لاندې وه، برخه واخیسته.
هغه په ۱۹۳۳ کال کې د علمي مرستې شورا په جوړولو کې برخه واخیسته. دې کار د مشهورو پوهانو سره چې د نژاد، دین یا د سیاسي مقام پر بنسټ له خپلو دندو څخه ګوښه شوي وو، مرسته وکړه، ترڅو د نازیانو له ځورونې څخه وتښتي. بېورېج په ۱۹۳۷ کال کې د اکسفورډ پوهنتون په کالج کې استاد وټاکل شو.
د جګړې په اوږدو کې کار
د جګړې په وخت کې د ملي حکومت د کار وزیر، ارنسټ بیوین، درې کاله وروسته بېورېج ته بلنه ورکړه، ترڅو د خپل وزارت د سوکالۍ څانګې مسئولیت په غاړه واخلي. بېورېج رد کړ، خو څرګنده یې کړه چې جګړې په وخت کې د برېتانیې د بشري ځواک تنظیم کولو ته لېوالتیا لري (بېورېج د مرکزي پلان جوړونې د پياوړي سیستم پلوی ؤ). بیوین تمایل نه درلود چې بېورېج خپلې لارې ته خوشی کړي، خو هغه ته یې دنده وسپارله چې د ۱۹۴۰ ز کال د جون څخه په نسبتاً غیرضروري بشري ځواک سروې باندې کار وکړي او له همدې امله بېورېج مؤقتي ملکي مامور شو. نه بیوین او نه هم د وزارت دایمي سکرتر سر توماس فیلیپس، خوښول چې د بېورېج سره کار وکړي، ځکه چې دواړو هغه متکبر وموند.
د بشري ځواک په برخه کې د هغه کار د دې لامل شو چې په خدمتونو کې د مهارت لرونکو نارینه وو د کمیټې رئیس شي، دې کمیټې د ۱۹۴۱ ز کال په اګست او اکتوبر کې د جګړې کابینې ته راپور ورکاوه. د کمیټې دوه وړاندیزونه پلي شول: د پوځ ګمارل شوي سرتېري د خپلو لومړیو شپږو اونیو لپاره د عمومي خدماتو په ځانګړې قطعه کې شامل شول. ترڅو راتلونکې دندې د دوی وړتیاوې او د فوځ اړتیاوې په پام کې ونیسي او د شاهي بریښنا او میخانیکي انجینرانو ځانګړې قطعه رامنځته شوه.
د ټولنیزې بیمې په اړه راپور او د بشپړ اشتغال په اړه نظرونه
د بیوین لپاره دا فرصت چې بېورېج له دندې څخه وباسي، د ۱۹۴۱ ز کال په مې کې هغه وخت وړاندې شو، کله چې د روغتیا وزیر ارنسټ براون د موجوده ټولنیزې بیمې او اړوندو خدمتونو د سروې او د سپارښتنو د وړاندې کولو لپاره د چارواکو د یوې کمیټې د رامنځته کېدو اعلان وکړ. که څه هم براون دا اعلان کړی ؤ، خو غوښتنه زیاتره د مشاور وزیر ارتور ګرین ووډ له لوري شوې وه او د بیوین له پلوه ګرین ووډ ته وړاندیز وشو چې بېورېج د کمیټې رئیس کړي. بېورېج، په لومړي سر کې لیوالتیا نه درلوده او کمیټې يې د بشري ځواک په برخه کې د خپل کار څخه انحراف وګاڼه او یوازې په بې میلی سره یې ومنله.
د ټولنیزې بیمې او اړوند خدمتونو په اړه پارلمان ته راپور د ۱۹۴۲ ز کال په نومبر کې خپور شو. وړاندیز په کې شوی ؤ چې د کاري عمر ټول کسان باید د ملي بیمې اونیزه برخه ورکړي. په بدل کې به هغو کسانو ته چې ناروغه، بې کاره، متقاعد او کونډ وو، ګټې ورکړل شي. بېورېج استدلال وکړ چې: دا سیستم به د ژوند کم تر کمه معیار برابر کړي " چې ترلاندې یې باید هیڅوک غورځېدو پرې نه ښودل شي ". وړاندیز یې کاوه چې حکومت باید د غوښتنې، ناروغۍ، ناپوهۍ، د بې وزلۍ  ناورلتیا او بې کارۍ د "بیارغونې په لاره کې د دې پنځو لویو بلاوو" سره د مبارزې لارې چارې ومومي. بېورېج په دریو بنسټیزو فرضونو کې دا حقیقت شامل کړ چې په یو ډول د ملي روغتیا خدمت به موجود وي، چې دا پالیسي لادمخه د روغتیا په وزارت کې تر کار لاندې وه.
د بېورېج استدلالونه په پراخه کچه ومنل شول. هغه په دې استدلال سره محافظه کارانو او نورو بدبینه خلکو څخه غوښتنه وکړه چې سوکاله مؤسسې به د جګړې وروسته دوران کې نه یوازې د شرکتونو د لیجرونو څخه عامه حساب ته د روغتیا پاملرنې او تقاعدي په څېر د کاري لګښتونو په لیږدولو سره، بلکې په صحي کولو او شتمن کولو سره به د برېتانوي صنعت سیالي زیاته کړي، نو ډېر هڅول شوي او ګټور کارګران به د برېتانوي توکو لپاره د غوښتنې لویه سرچینه هم شي.
بېورېج بشپړ استخدام (داسې تعریف شوی چې بېکاري د ۳٪ څخه ډېره نه وي) د ټولنیزې سوکالۍ پروګرام محور وګاڼه چې نوموړي د ۱۹۴۲ ز کال په راپور کې څرګند کړ. په یوه آزاده ټولنه کې بشپړ استخدام په نوم کتاب چې په ۱۹۴۴ز کال کې لیکل شوی، دا نظر څرګند کړ چې "بېهوده" وه چې "د غوښتنې او بشپړ اشتغال د ساتلو لپاره انفرادي کارګمارونکو ته وګورو." دا کارونه باید "د دولت له لوري د ولسواکۍ تر څارنې او فشار لاندې ترسره شي." بشپړ اشتغال ته د رسېدو په اقداماتو کې په کینیزي بڼه مالي مقررات، د بشري ځواک مستقیم کنټرول او د تولید په وسیلو باندې دولتي کنټرول شامل کېدای شي. د بېورېج د فکر تر شا انګیزه ټولنیز عدالت او د جګړې وروسته د یوې آیدیال نوې ټولنې جوړول وو. هغه په دې باور و چې د عیني ټولنیز-اقتصادي قوانینو کشف کولی شي، د ټولنې ستونزې هوارې کړي.
وروستی مسلک
بېورېج چې په هغې وروستیو کې د لیبرال ګوند سره یوځای شوی ؤ، وروسته په ۱۹۴۴ ز کال کې په منځ پړاوه ټاکنو کې د عوامو مجلس ته وټاکل شو، ترڅو د جورج چارلز ګرې چې د ۱۹۴۴ کال د جولای په ۳۰ د بلوکوټ عملیاتو په لومړۍ ورځ د فرانسې په نورمانډي کې د جګړې په ډګر کې مړ شو، ځایناستی شي. بېورېج د لنډ وخت لپاره د بروېک اپ آن ټوید د ټاکنیزې حوزې لپاره د پارلمان د غړي په توګه خدمت وکړ، په دې موده کې هغه د سخت دریځ عمل په ډله کې نامي کس ؤ، دې ډلې له ګوند څخه غوښتل چې د جګړې د دوران د ټاکنیز تړون څخه ووځي او ډېر سخت دریځ سیاستونه غوره کړئ. خو کله چې د ۱۹۴۵ کال په ټولټاکنو کې د محافظه کار نوماند رابرټ تورپ له لوري د ۱۹۶۲ز رایو په اکثریت سره ماتې وخوړه، خپله چوکۍ یې له لاسه ورکړه.
کلمینټ اټلي او د کارګر ګوند په دې ټاکنو کې د وینسټن چرچیل محافظه کار ګوند ته ماتې ورکړه او د کارګر نوي حکومت د بېورېج د وړاندیزونو د پلي کولو بهیر پیل کړ، چې د سوکالۍ عصري دولت بنسټ یې برابر کړ. اټلي اعلان وکړ چې د بېورېج د ۱۹۴۲ ز کال په راپور کې یاد شوی د سوکالۍ دولت به معرفي کړي. په دې کې د مالیه ورکوونکو په مالي لګښت د ټولو لپاره طبي درملنه سره په ۱۹۴۸ کال کې د روغتیايي ملي خدمتونو رامنځته کول شامل وو. د "ټولنیز امنیت" د تامین لپاره د ګټو ملي سیستم هم معرفي شو، ترڅو خلک "له زانګو څخه تر قبر پورې" خوندي وساتل شي. نوی سیستم تر یوه حده د ملي بیمې طرح پر بنسټ جوړ شو، چې په ۱۹۱۱ ز کال کې د هغه وخت د خزانې وزیر او د راتلونکي لیبرال لومړي وزیر ډیویډ لویډ جورج له خوا پیل شو.
بېورېج په ۱۹۴۶ ز کال کې د نارث آمبرلنډ په سیمه یا کاونټي کې، د توګل د بارون بېورېج په توګه د مشرانو مجلس ته ارتقا وکړه او بلاخره په مشرانو کې د لیبرال ګوند مشر شو. هغه د ځواک او نفوذ کتاب (۱۹۵۳ز کال) لیکوال ؤ. د ۱۹۵۲ ز کال څخه تر ۱۹۶۲ز کال پورې د اټنډ خیریه مؤسسې (هغه وخت د روغتون ملګرو د لیګونو ملي اتحادیه یاthe National Association of Leagues of Hospital Friends ) رئیس ؤ.
د نژاد د اصلاح علم
بېورېج د ۱۹۴۰ ز کال په لسیزه کې د نژاد د اصلاح علم ټولنې ته د ماشومانو د لګښت مرستې ودې اعتبار ورکړ، چې د ۱۹۴۲ ز کال په راپور کې یې ولیکل شو، خو په داسې حال کې چې هغه د نژاد د اصلاح د علم په ملاتړ نظرونه لرل، هغه باور نه درلود چې راپور په ټولیز ډول د "نژادي اصلاح ارزښت" ولري. پروفیسور ډیني ډورلینګ وویل چې: په دې راپور کې د نژادي اصلاح د تفکر په اړه "ان ډېره وړه نښه نه شته".
ډینس سیویل څرګندوي: " په ۱۹۴۳ ز کال کې په هغه ورځ چې د عوامو مجلس د بېورېج د راپور په سر د بحث کولو لپاره غونډه وکړه، لیکوال یې مازدیګر له ګالري څخه راووت ،ترڅو په مونشن هاوز کې د د نژاد د اصلاح د علم ټولنې غونډې ته وینا وکړي ... هغه راپور چې نوموړی لیواله ؤ چې دوی ته ډاډ ورکړي، په اراده کې نژادي اصلاح وه او دا به عملا ثابتوي. ... د ماشومانو د لګښت د مرستې مفکوره په ټولنه کې د دوو موخو رامنځته شوې وه، د تعلیم یافته مسلکي طبقو هڅول ترڅو د اوس په پرتله ډیر ماشومان ولري او په ورته وخت کې په بې وزلو کورنیو کې د ماشومانو د زیږېدو شمېر محدود کړي. د دې لپاره چې دواړه اغېزې په سمه توګه وهڅول شي، د لګښت مرسته باید درجه بندي شي: د منځنۍ طبقې والدین چې د کارګرې طبقې والدینو په پرتله زیات مبلغ ترلاسه کوي ... د دولت وزیر په هماغه ورځ اشاره وکړه چې حکومت د ماشوم د لګښت مرستې لپاره یې یو مناسب نرخ پلان کړی. خو بېورېج د زېږون د عمومي کمېدو ستونزې ته په اشارې سره، استدلال وکړ چې حتي ثابت نرخ به نژادي اصلاح وي. سره له دې هغه د پاکو خلکو لپاره هیله څرګنده کړه." 'سر ویلیم دا روښانه کړه چې د هغه په ​​​​نظر نه یوازې ممکن ؤ بلکې  کټور هم ؤ، چې د کورنۍ د لګښت مرستې درجه بندي شوې طرحې، چې د عاید لوړو سطحو کورنیو لپاره د پلي کېدو وړ دي، د هغه د ثابت نرخ طرحې سره په ورته وخت کې اجرا شي.
شخصي ژوند
بېورېج په ۱۹۴۲ ز کال کې د ریاضي پوه جانټ فیلیپ سره، چې د ویلیم فیلیپ لور او د ډیویډ مایر کونډه وه، واده وکړ. دوی په ملکي خدمتونو او په LSE کې یوځای کار کړی ؤ او دې د بېورېج د راپور په مسوده او خپرولو کې مهمه ونډه درلوده.
هغه د ۸۴ کلونو په عمر د ۱۹۶۳ ز کال د مارچ په ۱۶ مه په خپل کور کې مړ شو او د تاکرینګټون د کلیسا په محوطه کې د نارث مبرین په دښته کې خاورو ته وسپارل شو. په ​​مرګ سره ېې باروني له منځه ولاړ. وروستۍ خبرې یې دا وې "زه ترسره کولو ته زر کارونه لرم ".
1 فبروري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
بولندوی
بولندوی چې په پاړسي ژبه کې يې قوماندان بولي، هغه رسمي سرکاري وگړي ته ویل کېږي چې په پوځ کې د کوم پوځي ټولگي د مشر په توگه گومارل شوی وي. بولندوی کېدای شي د کوم کوشني پوځي ټولگي پازوالي (مسووليت) پر غاړه ولري، يا هم د کوم لوی پوځي ټولگي بولندوی وي. لکه د ډلگي بولندوی، د بلوک بولندوی، د ټولي بولندوی، د کنډک بولندوی، د غونډ بولندوی، د لېوا بولندوی، د فرقې بولندوی او داسې نور.
وېشنيزه:پوځي وييونه
د لبنان جگړه ۲۰۰۶
د لبنان دويمه جگړه (په عربي کې:حرب تموز په عبري کې:מלחמת לבנון השנייה (Milhemet Levanon HaShniya)) په ۲۰۰۶ کال کې په لبنان کې د اسرائيل د ځواکونو او حزب الله په منځ کې يوه جگړه وه. دغه جگړه د ۱۲ په یولیو کې پېل شوه او د ۱۴ په اگست کې پای ته ورسېدله.
تاریخ
په یولیو کې د حزب الله ځواک پر د اسراییل د شلومی پر ښار د توغندیو په مرسته برید وکړ. په دی برید کې څو اسراییلی عسکرو وژل شول. تر برید وروسته اسراییل ځواکونو د لبنان پر جنوب ټوپخانو او الوتکو په مرسته برید وکړل. په لبنان باندې د اسرائيلوله سختو بمباريو او په جنوبي سيمو باندې له پوځي يرغل څخه دولس ورځې تېري شوي چې له امله يې د پلازمينې بيروت يوه لويه سيمه په كنډوالو بدله شوې، هوائي ډگرونه له كاره غورځول شوي او ډېر نور ښارونه تباه كړل شوي دي. د لبنان بندرونه ويجاړ شوي دي، تر درې نيم سوه ډيرو لبنانيانو خپل ژوند له لاسه وركړى چې د ملگرو ملتونو د يو راپور له مخې دريمه برخه يې يوازې ماشومان دي. تر پينځو لكو ډير خلك له خپلو كورونو وتلو ته اړ شوي او د لبنان له جنوبي سيمو څخه چې كوم خلك د بمباريو له ويرې خپل كورونه پرېږدي او د لبنان شمالي سيمو ته د تللو هڅه كوي په لاره كې د اسرائيلي الوتكو لخوا په نښه كيږي لنډه دا چې نږدې ټول لبنان د اسرائيلي ځواكونو لخوا محاصره شوى دى. د ۱۴ په یولیو کې حزب الله د حیفه پر ښار برید وکړ او تر څو ساعتونو وروسته اسراییلی الوتکې بیا د لبنان پر جنوبی سیمو برید وکړې. په دی برید کې اسراییلی هوایی ځواک څو پلونه، یو برېښناکوټ او عمومی سړکونه ويجاړ شوي. په شپه کې د اسرائيلو يوه سمندري بېړۍ د حزب الله په توغندي ولگېده او له منځه ولاړه. دغه عصری توغندۍ د ایران څخه د حزب الله لاس ته ورغلله. تر ۳۲ ورځونو وروسته اسراییلی پوځ نسوای کولای حزب الله ته ماته ورکړه او مجبور شو چې لبنان ترک وکړي.
وېشنيزه:حزب الله
آلوچه
آلو (الوچي) يو ډول کوچنۍ خوږه غوندې مېوه ده، نری پوټکی او تور، سور يا ژېړ رنگ لري چې سره آلو، تور آلو او ژېړ آلو ورته وايي، آلو زرد آلو (مندتو) نه څه ووړ غوندې دی.
آلو چی په انگریزی کی ورته plum او gage وایی، د سخت زړو میوو له ډلی څخه شمیرل کیږی. دا میوه د Prunus تر جنس لاندی راځی.
سپیشزونه او انواع یی
د آلو سب جنس یا Prunus په دریو فرعی برخو باندی ویشل شوی دی: اول یی هغه ډول دی چی پاڼی یی ټولی یوځای دی او داخلی خواته منشعبی دی. گلان یی د یو څخه تر دریو پوری ټول یوځای وی. میوه یی چی کله پخه شی ډیره نرمیږی. او مهم سپیزونه یی په لاندی ډول دی،
مآخذونه
وېشنيزه:مېوې وېشنيزه:آلوگان
2 فبروري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
قول اردو
قول اردو ستر پوځي واحد دی چې يو لړ ځانگړې دندې لري او په پوځي ځواک کې د پوځ هغه ټکټيکي ما تحت واحد چې په عادي شرايطو کې يې په سر کې تورن جنرال وي.
سرچينه
‎
وېشنيزه:پوځي وييونه
انټوني فلیو
انټوني گاررارډ نیوټن فلیو (۱۹۲۳زېږد تر ۲۰۱۰ز کال) برېټانوي فیلسوف چې د تحلیلي فلسفې سرلاری و په خدای باورۍ اعتراف وکړ!
له بې خدایۍ تر خدای باورۍ:
فلیو په ۱۹۵۰ز کال کې خپله مشهوره مقاله (الهیات او باطلېدنه) د دیني عباراتو د تحقیق مبحث په ځانگړي توگه (خدای شتون لري) له سره پرانېست. له هغه مهاله تر نیمه پېړۍ پورې فلیو د اکسفورډ، آبردین، کیل او ریدینگ پوهنتونونو کې د ښوواند او پروفیسر په توگه دنده ترسره کړې. همدارنگه یې په ډېری امریکایي او کاناډایي پوهنتونونو کې د ویناوال په توگه په علمي مباحثو، کتابونو ویناوو او خپلو لیکنو کې له بې خدایۍ څخه دفاع کوله، او پس له مرگه ژوند باندې به یې هر وخت نیوکه کوله.
لیکنۍ اثار
مهمترین اثار یې په دې اړه اروایي څېړنو باندې نوی څېړنې، خدای او فلسفه، په لویدیځه فلسفه مقدمه، عاقل حیوان او د هیوم اعتقادي فلسفه شامل دي.
په ۲۰۰۴ز کال د ۸۱ کلنۍ په عمر یې رسما د عقیدوي بدلون په ښکاره کولو سره د خپل دین فلسفه روښانه کړه چې دا نړۍ د یوه خالق له خوا پنځول (خلق) شوې ده.
لږه موده نه وه وتلې چې فلیو د (خدای شتون لري) تر نامه لاندې کتاب ولیکو: څرنگه د نړۍ تر ټولو رسوا بې خدایه خپل فکر ته بدلون ورکړ! اړوند کتاب له ډېرو انتقادونو سره مخ شو او نیویارک ټایمز لا ولیکل چې انټوني فلیو د زړښت له لامله عقلي زوال سره مخ دی او ددې کتاب لیکوال یې Roy Abraham Varghese وگڼلو. همدارنگه د انټوني فلیو تېر مهال (د الحاد او خدای باورۍ ژوند)، د انتقادونو سره او د د فلیو عقیدوي بدلون او د نقادانو ځوابونو سره چاپ شوی دی. په بل کتاب کې چې (خدای شتون لري) چاپ شوی، ددې کتاب مقدمه گیري هابرماس (د لیبرټي پوهنتون پروفیسر) لیکلې ده.
بوټپوهنه
بوټپوهنه پخپله په ځان کې د بوټو په هکله ډېرې نورې زده کړې رانغاړي چې په دې کې د بوټو جوړښت، د برار او ودې، د توليداتو، د مېټابوليزم، د لويېدلو او د بوټو د ناروغيو په هکله زده کړې شاملې دي. د بوټو په اړه څېړنه او پوهاوی د قبايلي چاپېريال نه راوتلی دی. ډول ډول بوټي به د څکلو سره يا خوړلو په ذريعه به په نښه او پېژندل کېدل همداو چې د زهري بوټو او درملو پېژندل به ترې کېدل. ځکه هم بوټپوهنه په ساينس کې يوه لرغوني پوهه ده. له هاغه لرغوني وخت نه دبوټپوهنې په څېړنيز ډگر کې لا پراختيا راغلې او د ۵۵۰۰۰۰ شاؤخوا د بوټو خېلونه او ژواندي پکې څېړل شوي.
دبوټپوهنې پرمختگ او اړمنتيا
په ژونپوهنه کې د بل ژوند د بڼې په پرتله, د بوټو په ژوند باندې له بل اړخ نه کتل کېږي. له ماليکيولي ژونپوهنې نه تر ماليکيولر ،زاتپوهنې (جنېټکس) او ژونکيميا (بايوکمسټري) يا کمياوي پولې پورې د ژواندو (اورگانونو) د سلونو، مساماتو، او نورې برخې لکه د ژواندو بدني تړاؤ (اناټومي)سره سره ېې د بوټو ټولشمېرنه او پخپلو ټولگو کې د ژونپوهنې ليدل کېږي. په دغو هر څېړنيزې پولې باندې يو بوټی پوهاند سره د دغو هر يو څان څان ته په خپلو ټولگو کې د وېشنې لپاره فکر وي چې ورته (ټاکسانومي) وايي ، جوړښت ته ېې د بوټي بدني تړاؤ (پلانټ اناټومي ) يا هم گړنديتوب ته ېې بيا د بوټي پږني حالت (پلانټ فيزيولوژي ) وايي. په تاريخي لحاظ بوټيپوهنه ټول هاغه څه پخل منځ کې رانغاړي کوم چې پر ځناورو ، يا حيواناتو باندې اړه نلري. پدغو ناځناورو ژواندو کې د فنجای يا (پسکه ) وهونکي ژواندي راځي .( دا په مايکالوجي )څانگه کې لوستل کېږي. ( د بکټريوم، بکټريا ) او د (ويروس) چې بيا د مايکروژونپوهنې پورې تړاؤ لري لوستل کېږي. همداسې په نامه د الگای يو ډول ژواندی دی چې په فيکالوژي کې لوستل يا مطالعه کېږي. ډېری د فنجای (پسکه) ژواندي ، د الگای او نور داسې مکروبونه د بوټېپوهنې سره کوم تړاؤ نه لري خو بيا هم ډېره پاملرنه ورته د بوټيپوهاندو رااوړي. او اکثرآدغه د پسکه وهونکو ژواندي ، الگای ژواندي او بکټريا د بوټي پوهنې په لومړيو تعليمي کورسونو کې رانغاړل شوي وي. د بوټو په اړه تعليم او پوهنه په څو وجو اړينه ده. بوټي په مځکه باندې د ژوند له بنستيزو اړخونو نه يادېږي. بوټي مونږ ته اکسيجن (صفا هوا) ، خواړه ، سپڼسي ،تار يا ريښکۍ ، او دارو درمل جوړوي له همدې نه چې بيا د ژوند بڼه نوره هم پسې د پايښت لپاره سموي. همداسې بوټي کاربون ډای اکسايډ (لوگي)زغمي او په ځانگړې توگه يو ډول زرغون غاز چې ورته وايي د فوټوسنتيسس په وجې. په راتلونکي کې د بوټو په ښه ډول پوهنه به د انسانانو لپاره يو قاطع مسله وي.
په تېره بيا بوټي کاربون ډای آکسايډ هم جذبوي، دا گاز د فوټوساينتېسز په پروسه کې يو اهم گاز دی. د بوټو په هکله يوه ښه او بشپړه پېژندنه د انساني ټولنو راتلونکي ته اهم مالومات دي چې ددې سره مونږ پدې توانېدی شو چې:
د انسانانو خواړه
په ريښتيا سره ټول خواړه د بوټو نه پلاس راځي. دا يا خو په راسنه توگه له مېوو، بوټو نه جوړ شوو خوړونکو توکو نه او يا هم په غير راسنه توگه د احلي هاغو ځناورو نه پلاس راځي چې په بوټو خوړلو. په بله مانا بوټي د ټولو خواړو بنسټيز دلوهې ځنځير (اشتهايي زنجير) بللی شو، او يا ېې د چاپېريال پوهاندو له اندواند څخه ورته لومړنی ټرافيک لېول. ټوله نړۍ مړولو لپاره اړينه ده چې پدې پوه شو چې څرنگه بوټي خواړه رابرابروي يا له بوټو نه څرنگه خواړه پلاس راځي. همداسې د راتلونکي کهول لپاره د خوړو برابرولو ملاتړ کوي. د بېلگې په توگه... د بوټو د کرنې او پالنې له کبله. ټول بوټي د وگړو لپاره په گټه نه وي ، ځينې پوچ توکي د کرهڼې لپاره د پاموړ ستونزې بلل کېږي. ددې لپاره دبوټيپوهنې ساينس مونږ ته دا رابرابروي چې د هغو ناوړې اغېزې په نورو بوټو باندې رالږې کړي .که څه هم چې دغه پوچ توکي يا بوټي خپلسري راشنه کېږي کوم چې بيا د چاپېريال لپاره موزر جوړېږي او د چاپېريال دبېرته سمېدو مخ نيوی کوي. در جوته ېې کړۍ چې د پوچ بوټي موده يوه نسبي مفکوره ده او په پراخه توگه داسې راپېژندل شوې ده چې دا پوچ بوټی ساده خو ډېر پياوړی بريالی وي. بوټتوکمپوهنه د بوټو او خلکو تر مېنځ د همدې او يا بل ډول اړيکو زده کړه ده.
د ژوند بنسټيزه کړنې
بوټي هاغه وړ ژواندي دي چې د ژوندانه د بنسټيزو کړنو څېړنې (لکه د سلولونو وېش، او د پروټينو جوړښت) پرې پرته د کومې خرخشې او ستونزمنې ټاکنې سرته رسي، خو د ژويو او انسانانو په هکله د څېړنې پر وخت دېر ځله اخلاقي پوښتنې رامېنځ ته کېدای شي کوم چې د څېړنې مخنيوی هم کوي. پدې هکله لويه بېلگه د گرېگور مېنډل څېړنې دي. نوموړي ساينسپوه د نخود د بوټي په هکله د څېړنو په لار کې د جنېټيکي قوانينو بنسټ کېښود. د کومې پوهې بنسټ چې مېنډل ايښی دی هغه د بوټپوهنې نه پرته ناشونی وه. ددې تر څنگ باربارا مک کلېنټوک د جوارو د بوټي په هکله د څېړنې په پايله کې ټوپوهونکي جينونه يا جمپېنگ جينونه راجوت کړل. همداسې نورې بوټپوهنيزې بېلگې هم شته چې د هغوي په هکله څېړنې د ساينس په ډگر کې ډېرو نورو پوښتنو ته ځواب وييلی او د لا نور پوهاوي لاره يې هواره کړې.
دارو درمل
داسې ډېر طبي، نشيي او د ښه وخت تېردونکي دارو درمل لکه د چرسو بوټی، کافي او نيکوټين نېغ په نېغه د بوټو نه لاس ته راځي. اسپرين يو بل داسې مثال دی کوم چې په اصل کې د ولې د ونې ډډ نه په لاس راځي او د درمل جوړونې کړنو وروسته د درملو په توگه کارېږي. داسې ډېرې ناروغۍ دي چې د ډېرو ارزښمنو درملنو سبب يې بوټي دي او لا نوره تمه هم ده چې د همدې بوټو نه به لانورې لاس ته راوړنې هم رامېنځ ته شي. نامتو پارونکي دارو لکه کافي، چاکلېټ، تمباکو او چای دا ټول له بوټو نه لاس ته راځي. ډېري الکولي څښاکونه د ډول ډول بوټو لکه د اوربشو او انگورو د تومنه (تخمير) کولو وروسته جوړېږي. بوټي مونږ ته ډېر طبعي توکي رابرابروي ، لکه پومبه ، لرگي، کاغذ، سپين کتان (سپڼسي) ،د سابو غوړي او هم ځينې ډول رسۍ او ربړ. د توت د بوټو د کرلو پرته د ورېښمو ترلاسه کېدل به ناشونی وي، دا ځکه چې د ورېښمو چينجی د توت په بوټو کې ښه روزل کېږي. پدې وروستيو کې گني، سويا او نور هغه بوټي چې په لويه کچه په ځان کې د تومنې وړ شکره او يا هم غوړي لري دژواکي-سونگتوکو د سرچینې په توگه کارېدلي، او د انرژۍ همدا سرچينې د فوسل سونگتوکو لپاره اهم الترنتيفونه گڼل کېږي. ژونډيزل هم وگورۍ.
چاپېرياليز بدلونونه
د بوټو په مرسته مونږ کولای شو چې زمونږ په چاپېريال کې د ډېرو خواؤ نه رامېنځ ته شوي بدلونونو باندې پوه شو او.
In many different ways, plants can act a little like the 'miners canary', an early warning system alerting us to important changes in our environment. In addition to these practical and scientific reasons, plants are extremely valuable as recreation for millions of people who enjoy gardening, horticultural and culinary uses of plants every day.
پخوانۍ بوټپوهنه (د ۱۹۴۵ زېږيز کال نه مخکې)
د بوټي پوهنې د کار په لومړني پړاؤ کې شاؤخوا د ۳۰۰ کاله مخکې ليکل شوؤ تر ټولو غټه رساله تيوفراسوس ليکلې ده. د بوټو په تاريخ کې د (هيستوريه پلانېتروم) او د (ان ده کاؤسوس اف پلانټ ) په نوم اثار ډېر زيات اهميت لري او دغه ليکي (کتابونه) د بوټي پوهنې په ډگر کې تر ټولوبنسټيزه او انتيکه اثار گڼل کېږي ،دا په شاؤخوا ۴۰ نه تر ۶۰مو کلونو کې ليکل شوي. د روميانو طبيب ليکوال ډيوسکورېډس ډېرې اړينې يوناني او رومي درملنو معلومات او سوبوتونه پکې راټول کړي دي. په کال ۱۶۶۵ کې چې لومړني خشنليد (مايکروسکوپ) کارېده نو رابېرټ هوک په لومړي ځل حجره يا سل په خولپوټي (کارک) کې وموند. ډېر لږ موده وروسته ېې بيا د بوټي په نسج (ټيشو) کې هم وموند. د جرمني ليونهارټ فچ، د سيويس کونراډ ونگېسنر، او د برتانيې دوه ليکوالانو نيکولاس کلپېپر او جان گېرارډ د حربل په نوم يو ليکي کې ډېر داسې د بوټو له اړخه معلومات راټول کړي وو چې په طب کې ورنه کار اخيستل کېږي.
د بوټپوهنې په هکله اکاډميک او ساينسي کتابونه
ISBN ۰-۱۲-۵۰۸۳۸۲-۳ (paperback)
د گلانو او نورو بوټو ټولگې يا ډاډابېزونه
* وېشنيزه:پوهنه
اقتصادي وده
اقتصادي وده په یوه وخت کې د یوه هېواد په اقتصادي نظام کې د تولید شوو توکو او چوپړتیاوو د انفلاسیون سره سم د بازار په ارزښت کې د زیاتوالي یا ښه والي په توګه تعریف کېږي. احصایه پوهان په دودیزه توګه دا ډول وده د واقعي ناخالص کورني تولید (یا واقعي جی ډي پي) په سلنه کې د زیاتوالي په بڼه محاسبه کوي.
د یوې مودې په اوږدو کې د لومړي او وروستي کال ترمنځ په GDP کې د ودې هندسي کلنۍ کچې ته  د "اقتصادي ودې کچه" ویل کېږي. د دې مودې په اوږدو کې د ودې دا کچه د GDP د اوسط کچې حرکت وړاندې کوي او د دې حرکت په شاوخوا کې د GDP هر ډول نوسانات په نظر کې نه نیول کېږي.
اقتصاد پوهان د هغه اقتصادي ودې لوړوالي ته چې د عواملو د اغېزمنې کارونې (لکه  د کار، د فزیکي پانګې، د انرژۍ یا د موادو د مولدیت د زیاتوالی) په پایله کې را منځ ته شي، پیاوړې وده وایي. د دې پر وړاندې، که چېرته د GDP وده د عواملو د زیاتوالي (د بېلګې په توګه د نفوس د زیاتوالي، یا د نویو سيمو د زیاتوالي) په پایله کې را منځ ته شي، دې ته پراخه وده ویل کېږي.
د نویو توکو او چوپړتیاوو را منځ ته کېدل هم اقتصادي وده پیاوړې کوي. دا کار په دوامداره توګه پېښېږي، لکه څرنګه چې په متحده ایالاتو کې په ۲۰۱۳ کال کې کې شاوخوا ۶۰ سلنه د مستهلکینو لګښت په هغو توکو او چوپړتیاوو باندې شوی و چې په ۱۸۶۹ کال کې نه وي.
سنجش (محاسبه)
د اقتصادي ودې کچه د GDP د هغې ډېټا پر بنسټ محاسبه کېږي چې د هېوادونو د احصایوي ادارو له خوا اټکل کېږي. د سرانه GDP د ودې کچه د GDP او د وګړو د هغې ډېټا له مخې محاسبه کېږي چې د شنونکو په شننه کې په لومړیو او وروستیو دورو کې شامله وي.
اوږد مهاله وده
د هېوادونو په پرتله د ژوند معیارونه په پراخه کچه توپیر لري او همدارنګه د وخت په تېریدو د ژوند په معیارونو کې بدلون د دهېودانو په پرتله په پراخه کچه بدلون مومي. لاندې یو داسې جدول وړاندې شوی چې د کس پر سر GDP او د هر کس پر سر د GDP وده په ټاکلو هېوادونو کې د ۱۰۰ کلونو په موده کې وړاندې کوي. د کس پر سر GDP دېټا د انفلاسیون په پر بنسټ تنظیم شوې ده، چې له همدې امله "واقعي" بڼه لري. د کس پر سر GDP (چې په عامه توګه هغه ته سرانه GDP هم ویل کېږي) د هېواد په نفوس باندې د ټول هېواد GDP له تقسیم څخه لاس ته راځي او سرانه GDP د مفهوم له اړخه د "اوسط عاید" سره ورته والی لري.
په ښکاره توګه په کلنۍ GDP کې لږ وده د وخت په تېرېدو سره په GDP کې د لویو بدلونونو لامل کېږي. د بېلګې په توګه، په پورتني جدول کې، په بریتانیا کې په ۱۸۷۰ کال کې سرانه GDP ۴۸۰۸ ډالر وه. په همدې مهال په متحده ایالاتو کې سرانه GDP ۴۰۰۸ ډالر وه چې نږدې ۲۰ سلنه د بریتانیا په پرتله کمښت بیانوي. خو په ۲۰۰۸ کال کې دې شمېرو بدلون موندلی دی: په بریتانیا کې سرانه GDP ۳۶۱۳۰ ډالر او په متحده ایالاتو کې ۴۶۹۷۰ ډالر ښودل شوي دي، په بل عبارت، په متحده ایالاتو کې سرانه  GDP د بریتانیا په پرتله ۳۰ سلنه زیاتوالی ښیي. د پورته جودل له مخې، دا په دې معنی ده چې په متحده ایالاتو کې سرانه GDP  په اوسط ډول په کال کې ۱.۸۰ سنله او په بریتانیا کې ۱.۴۷ سلنه وده کړې ده. نو په کال کې د ناخالص تولید په وده کې لږ توپیر د څو نسلونو په موده کې د دوامداره ودې په پایله کې د لوی توپیر لامل کېږي. دې لیدلوري او نورو مشاهدو ډېری اقتصاد پوهان دې ته متوجه کړي دي چې د GDP وده د لوی اقتصاد د په برخه کې د یوې اړین لامل په توګه په پام کې ونیسي: "... که چېرته موږ د حکومت د پالیسیو په اړه چې ان د اوږدمهاله ودې په کچه لږ اغیزې کولای شي، پوه شو، موږ د ژوند د معیارونو په ښه والي کې چې د لوی اقتصاد د ټول شالید پر بنسټ د نوساناتو ضد پالیسیو او کره سمون د شنني پر مټ وړاندې شوې دي، مرسته کولای شو. اقتصادي وده د لوی اقتصاد هغه برخه ده چې لوی ارزښت لري."
وده او نوښت
د مشاهدو پر بنسټ، د اقتصادي نظام پراخوالی د GDP وده تر اغېز لاندې راولي. د هېوادنو په کچه GDP د ودې او د GDP ترمنځ اړیکه په یو ځانګړي وخت کې محدبه بڼه لري. د GDP پر مټ د ودې زیاتوالی اعظمي حالت ته رسېږي و بیا نزولي بڼه اخلي. په دې ځای کې ځینې اعظمي ارزښتونه شتون لري. دا په حقیقت کې د منځنۍ کچي- د عاید دام یا د ثابت متوسط عاید حالت نه دی. دا حالت هم په پرمختللو او هم په پرمختلونکو اقتصادي نظامونو کې تر سترګو شوی دی.هغه هیوادونه چې دا ځانګړتیا لري د دودیزې ودې د هېودانو په محدوده راځي. د اعظمي حالت د تخنیکي او پالیسي نوښتونو پر مټ دوام موندلای شي او له دې امله ځینې هېوادونه د نوښت د ودې محدودې ته ننوځي چې د لوړې کچې ارزښتونو له ځانه سره لري.
د سرانه GDP ودې ټاکونکي عوامل
د ملي عاید په محاسبه کې، سرانه محصول د لاندې فکتورونو په کارولو سره محاسبه کېږي: د کار د ځواک د هر واحد محصول (د کار مولدیت)، کاري ساعتونه (شدت)، د سن له مخې د وړ کارکوونکو سلنه چي عملاً کار کوي (د ګډون کچه) او د ټول نفوس په پرتله د سن له مخې د وړ کارکوونکو تناسب (ډیموګرافیک). "د GDP / نفوس د بدلون کچه د څلورو محتولینو مجموعه جمع د متقاطع حاصل ضرب ده.
د اوږد مهاله اقتصادي ودې او په تولید کې د لنډ مهاله اقتصادي بدلونونو ترمنځ د اقتصاد پوهانو له نظره توپیر شته. په اقتصادي وده کې لنډ مهاله بدلون د اقتصادي نوساناتو په نوم یادېږي. په عمومي توګه، اقتصاد پوهان په اقتصادي نوساناتو کې  ښکته او پورته حرکتونه د مجموعي تقاضا د بدلونونو د پایلې له امله په ګوته کوي. برعکس، اقتصادي وده د ساختاري لاملونو لکه تکنالوژي د ودې او تولید د عواملو د تجمع له امله په تولید کې له اوږد مهاله حرکت سره تړاو لري.
مولدیت
د کار د ځواک په مولدیت کې زیاتوالی (د کار ځواک او د هغه په پایله کې د محصول نسبت) له تاریخي اړخه د سرانه واقعي اقتصادي ودې ترټولو با ارزښته سرچینه ګڼل شوې ده. " د MIT پوهنتون پروفیسور رابرټ سولو په یوه مشهور اټکل کې، دې پایلې ته ورسیده چې تکنالوژیکي پرمختګ د متحده ایالاتو د سرانه عاید په اوږدې مهاله زیاتوالي کې ۸۰ سلنه ونډه درلوده، چې د پانګې په برخه کې پانګونې یوازې ۲۰ سلنه زیاتوالی را منځ ته کړئ و.
په مولدیت کې زیاتوالی د توکو د واقعي کمښت لامل کېږي. د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د ډېرو توکو واقعي قیمت ۹۰ سلنه کم شوی دی.
په دودیز دول اقتصادي وده د انساني او فزیکي پانګې د تجمع او د تولیداتو زیاتوالی او د نوي توکو را منځ ته کېدو ته ويل کېږي چې د تکنالوژیکي نوښت په پایله کې را منځ ته کېږي. همدارنګه د کار په ځواک کې لا زیات وېش (تخصص) هم د مولدیت د زیاتوالي لپاره بنسټیز ګڼل کېږي.
د صنعتي کېدو څخه وړاندې تکنالوژیکي پرمختګ د نفوس د زیاتوالي لامل شو، چې د خوراکي توکو د عرضي اونورو سرچینو پر بنسټ کنټرول کېده، چې سرانه عاید د محدودیت لامل شو چې دا حالت د مالتوس د ناورین په نوم یادېږي. د صنعتي انقلاب په ترڅ کې چټکه اقتصادي وده د پام وړ وه ځکه چې دا وده د نفوس تر ودې ډېره وه چې د مالتوس د ناورین څخه یې د خلاصون لاره وړاندې کړه. هغه هېوادونه چې د صنعتي کېدو په لور روان شول، په پایله کې متوجه شول چې د نفوس وده یې په کراره روانه ده، چې دې پېښې ته دیموګرفیک یا جمعیتي لېږد ویل کېږي.
د مولدیت لوړوالی سرانه اقتصادي ودې په برخه کې لوی عامل ګڼل کېږي – چې دا حالت په ځانګړې توګه د ۱۹ پېړۍ له نیمایي را په دې خوا ثابت شوی دی. په شلمه پېړۍ کې د کاري ځواک، موادو، انرژۍ او ځمکې په هر واحد کې د حاصل د زیاتوالي (د یو شي لپاره لږ په کار اچول شوی عامل) په اقتصادي وده کې لویه ونډه درلوده. د تولید د ودې تعادل د ډیرو عواملو د کارولو څخه منځ ته راغلی دی. د دواړه بدلونونه د حاصل د زیاتوالي لامل کېږي. د تولید په زیاتوالي کې پخوانیو ورته تولید شوي توکي او نوي توکي او خدمات شامل وو.
د صنعتي انقلاب په ترڅ کې، په تولید کې میکانیزه تګلارو د لاسي تګلارو د ځای نیولو پیل وکړ او نویو بهیرونو د کیمیاوي موادو، اوسپنې، پولادو او نورو محصولاتو تولید منظم کړ. ماشيني وسایلو د فلزي پرزو ارزانه توليد شونې کړ، چې په پایله کې یې د پرزو د تبادلې وړتیا لوړه شوه.
د دویم صنعتي انقلاب په ترڅ کې، د مولدیت د ودې لوی لامل د انساني او حیواني ځواک پر ځای د ماشیني ځواک کارول وو. همدارنګه د بخار په واسطه د برېښنا تولید او د داخلي احتراق ماشینونو د باد او اوبو د محدودې بریښنا ځای ونیو چې د برېښنا په زیاتوالي کې یې د د پام وړ ونډه درلوده. له دې تعویض راهیسې، د انرژي د اوښتون په اغېزمنتیا کې د دوامداره پرمختګ له امله د برېښنا ټولیز پراخوالی لاس ته راغی. اتومات کېدل، ترانسپورتي زېربناوې (کانالونه، د اورګاډي پټلۍ، او لویې لارې)، نوي مواد لکه (پولاد) او برېښنا چې د بخار او د داخلي احتراق د ماشینونو او د نورو سرچینو څخه لاس ته راتلل، د مولدیت د نورو تاریخي اغېزمنو سرچینو په توګه شمېرل کېږي. میکانیزه کرهڼه او علمي کرهڼه لکه  د کیمیاوي سرې کارول او مالداري او د چرګانو مدیریت او شین انقلاب د مولدیت له نورو پرمختګونو څخه ګنل کېږي. برقي ماشینونه د بدلېدونکو پرزو او برخو په وړتیا سره ډله ییز تولید ته لاره هواره کړه چې اوس هم په عمومي ډول کارول کېږي.
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د اورګاډي پټلۍ، د بخار کښتۍ، د اس-بګیو په ډول رېبونکي او د کښت د را ټولولو ماشینونه او د بخار-په-ځواک فابریکې د مولدیت د لوړوالي له نورو لویو سرچینو څخه وې. د پولادو جوړولو د ارزانه بهیر منځ ته راتګ د میکانیزه کولو او ترانسپورت لپاره خورا اړین و. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې هم نرخونه او د اونۍ کاري ساعتونه د تولید او ترانسپورت په برخه کې د لږ کاري ځواک، موادو او انرژۍ د کارلو له امله را ټيت شول خو واقعی معاشونه لوړ شول چې کارګرانو ته یې د غوره خوراکي سیستم، استهلاکي توکو او غوره کورونو د پېرودلو لپاره لاره هواره کړه.
ډله ییز تولید د ۱۹۲۰ کال په اوږدو کې د مازاد تولید (له تقاضا څخه پورته) لامل شو، چې د ۱۹۳۰ لسیزې د ستر ناورین له لاملونو څخه ګڼل کېده. له ستر ناورین څخه وروسته، اقتصادي وده بېرته پیل شوه، چې د شته توکو او چوپړتیاوو لکه موټرونو، ټیلیفونونو، راډیوګانو، برېښنا او د کور د وسایلو لپاره یې د تقاضا د زیاتوالي په برخه کې مرسته وکړه. په نویو توکو او چوپړتیاوو کې ټلویزیون، ایرکنډېشن او سوداګریزو الوتنو (له ۱۹۵۰ کال وروسته) ګډون درلود چې نوې تقاضا يې را منځ ته کړه او د کاري اونۍ د ثبات لامل شول. د لویو لارو د بنسټونو جوړولو هم د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته د ودې په برخه کې او همدارنګه د تولید او کیمیاوي صنعت په برخه کې پر پانګې اچونه کې مرسته وکړه. د دويمي نړیوالې جګړې څخه وروسته اقتصادي نظام همدارنګه په ټوله نړۍ کې په ځانګړې توګه په منځني ختیځ کې د تیلو له لویو موندنو څخه ګټه واخیسته. د جان ډبلیو کیندریک د اټکل پر بنسټ، د ۱۸۸۹ څخه تر ۱۹۵۷ کال پورې د متحده ایالاتو په سرانه ناخالص تولید کې دری پر څلورمه برخه زیاتوالی د مولدیت د لوړوالي په پایله کې را منځ ته شو.
د ۱۹۷۳ کال څخه وروسته په متحده ایالاتو کې اقتصادي وده ورو شوه. خو په آسیا کې له هغه وخت راهیسې وده پیاوړې ده چې له جاپان څخه پیل او د ودې څلورو آسیایي پړانګانو، چین، سوېل ختیځه آسیا، د هند وچين او آسیا د آرام سمندر هېوادو ته خپره شوه. د سویلي کوریا سرانه GDP په ۱۹۵۷ کال کې د ګانا په پرتله ټیټه وه، خو په ۲۰۰۸ کال کې ۱۷ ځله د ګانا په پرتله لوړه وه. د ۱۹۸۰ لسیزې له وروستیو راهیسې د جاپان اقتصادي وده د پام وړ کمزورې شوې ده.
د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې په متحده ایالاتو کې مولدیت په زیاتیدونکي کچه وده وکړه او د شلمې پېړۍ په لومړیو او منځنیو لسیزو کې خورا ګړندۍ وه. د ټیکنالوژیکي نوښت په کچه کې د چټکتیا له امله چې د مور د قانون په نوم یادېږي، د متحده ایالاتو د مولدیت وده د شلمې پیړۍ په پای کې د ۱۹۹۶ – ۲۰۰۱۴ کلونو تر منځ اعظمي کچې ته ورسېده، د ۲۰۰۴ کال څخه وروسته د متحده ایالاتو د مولدیت وده د ۱۹۷۲ – ۱۹۹۶ کلونو ټیټې کچې ته راستانه شوه.
د تولید د عواملو تجمع
په اقتصاد کې پانګه عمومي ډول فزیکي پانګې ته کله بنسټونه (چې د فزیکي پانګې لویه برخه دي) او تجهیزات چې په سوداګرۍ کې کارول کېږي (لکه ماشینري، د فابریکو تجهیزات، کمپیوټر او د دفترونو تجهیزات، ساختماني وسایل، سوداګریز وسایط، طبي وسایل، او نور) ویل کېږي. د هر کارګر لپاره تر یوې مشخصي کچې د پانګې زیاتوالی د اقتصادي مولدیت د ودې یو مهم لامل ګڼل کېږي. د پانګې د هغه کچي پر بنسټ چې په عملي توګه پکار اچول کېږي؛ او د فرسایش د زیاتېدونکي بار له امله، پانګه د نزولي ګټي د قانون تابع ده. د اقتصاد د تيورۍ د پراختیا په بهیر کې، د عاید وېش د کارګر او د ځمکې او د پانګې د مالکینو ترمنځ انګېرل کېده. په وروستیو لسیزو کې دېر آسیایي هېوادونه شتون لري چې د پانګې د کارولو پر مټ یې په لوړه کچه اقتصادي وده لاس ته راوړې ده.
د ۱۹ پېړۍ د کار په اونۍ کې د پام وړ کمښت راغی. په متحده ایالاتو کې په ۱۹۲۰ کلونو کې د کار اونۍ په منځني ډول ۴۹ ساعته وه، خو د ۱۹۳۳ کال د ملي صنعت د بیا رغونې قانون د یوې برخې په توګه، ورسته  ۴۰ ساعتونو ته راټیټه شوه (له هغه وروسته چې د اضافي وخت امتیاز پلی شو).
ډیموګرافیک لاملونه لکه نفوس او د استخدام د تناسب بدلون او د کار ځواک د ګډون کچه کولای شي چې وده تر اغېز لاندې راولي. صنعتي کول د ډیموګرافیک لېږد لامل کېږي چې په هغه کې د زیږون کچه کمېږي او د نفوس اوسط عمر لوړیږي.
هغه مېرمنې چې لږ ماشومان لري او د کار موندنې بازار ته غوره لاسرسی لري، په کاري ځواک د ګډون لوړه سلنه لري. د ماشومانو کاري ځواک ته لږه تقاضا شته او ماشومان ډېر کلونه په ښوونځي کې تېروي. په متحده ایالاتو کې په کاري ځواک کې د ښځو د سلنې زیاتوالي په اقتصادي وده کې لویه ونډه لرلې، لکه څرنګه چې د بې بي بومر نسل (۱۹۴۶ – ۱۹۶۴ کلونو نسل) د کار د ځواک په جوړښت کې ونډه درلوده.
طبي بوټي
سريزه
دانسان بدن ديوژوندي اورګانيزم په توګه دخپل نورمال فعاليت دپر مخ بيولو لپاره ډيرې اړتياوې لري .چې بايد ترسره شي .دانسان دانرژۍ تامين ،دټپي شويوبرخودبيرته جوړېدو او دناروغيوپه وړاندې دمقاومت لپاره غذاته اړتيالري غذاياخواړه دانسان بدن ته دودې او ناروغيو په وړاندې دکلکوالي ځانګړتيا وربښي خواړه دپروټين ،کاربوهايدريت ،منرالونو ،ويټامينونواوشحم يعنې غوړيو څخه جوړدي چې زياتر ه له نباتاتو يا بوټوڅخه ترلاسه کېږي. يوشمير دغه خواړه حيواني منبع لري ،چې حيوانات اوڅاروي هم له شنو بوټو څخه استفاده کوي په دې ډول سره ليدل  کېږي چې شنه بوټې اونباتات هم په مستقيم اوغير مستقيم ډول انسانانو دژوند سر چينه ده برسيره پر دې نباتات دژوند په چاپېريال ډېر غوره اغېزه لري چې حياتي ايکوسيستم يې يوه غوره بېلګه ده له غذايي اوخوراکي توکيوپرته اغيزمن دارو ،درمل ،عطريات ،رنګونه ،ښکلې منظرې ،ځينې کيمياوي مرکبات اونورهم دنباتاتو له برکته ليدل کېږي چې داټول دانسان په ژوند کې غوره ارزښت لري په تيره بيا ځينې طبي بوټي چې دناروغيو پر وخت د انسان دجوړيدو اوشفا لامل ګرځي زيات مهم د ي دلته به له دغه ډول بوټو څخه ځينې دروپيژنو. انسان له ډير پخوا په دې پوه شوي وو چې پوشمير بوټي دناروغيو پر وخت حيرانوونکې درمل ګڼل کيږي چې داوږدو تجربو په لړکې ګټور ثابت شويدي يوشمير نور بوټي معافيتې اويوشمير يې دودې اوپياوړتيا کيدو لامل ګرځې. دغه ډول بوټي انسانانو دخپلې تجربې له مخې طبي بوټي بللي دي .ديادونې وړده اوس هم چې مونږ په يويشتمه پيړۍ کې ژوند کوو يو زيات شمير خلک ځکه دروغتيا دتر لاسه کولو په خاطر طبي بوټو ته مخ اړوي. چې داډول بوټي جانبي ناوړه اغيزې نلري .له بلې خوا دانسانانو لپاره دحساسيت لامل نه کيږي اوله تقلب اوجعل څخه هم پاک وي پدي ډول سره ګوروچې په طبي بوټو کې پورتنۍ نيمګړتياوې يوه هم نشته. دانسان وجود دطبعي څيزونواوښکاروندو (پديدو) سره ښه توافق لري .نو ځکه طبي بوټي دهغوي په اصلي بڼه کارول کيږي انسان ته يې پوره ګټه رسيږي. وجود پياوړى کوي اوکه نور هيڅ هم نه وي لږتر لږه تاوان خوورته نه رسوي .زمونږ ګران هيواد چې په                                                                     هره بيلا بيله سيمه کې ډول ډول اقليم لري يعنې په مرکزي لوړو سيمو کې نسبتاً سوړ ژمې اوختيځ کې مديترانه يې اقليم اوجنوب اوجنوب غرب فراخه دښتې اوداسي نور طبعي بيلا بيل خواص اوځانګړنې لري اودراز راز بوټو لرونکى هيواد دى داګرانو مي دعلومو نامتو عالم واويلوف ثابته کړه چې داکثرونباتاتو ټاټوبې اوسنى افغانستان دى په دې کې يو هم طبي بوټي دي چې په بيلا بيلو سيمو کې شنه او وده کوي آن داچې يو شمير يې اوس په وحشي ډول نه بلکه په کروندو کې هم کرل کيږي .اود دارو درملو لپاره ورڅخه استفاده کېږي .ګټوره وبلل شوه چې دګرانو لوستونکو لپاره پدي برخه کې يو څه معلومات وړاندي شي تر اوسه پوري زمونږ په هيواد کې دبومي ،سيمه ييزو بوټوپه برخه کې لازمي علمي څيړنې ندي شوي ياهم ډير لږې شوي دي. نوماهم په دې موضوع باندې ديو څو بوټو څخه يادونه کړي ده اوکوښښ مو کړى دى جې دمختلفو اومستندو کتابونو څخه په کې دماخذونو په توګه کارواخلم .اودپښتو په ډيره ساده او سليسه ژبه مي ليکلي ده اودامکان تر حده مو زيار ګاللى دى چې ددرنو لوستونکو دښه پوهيدني په خاطر په کې لازم انځورونه هم راوړم .هيله ده چې ددرنو لوستونکو دخوښۍ اواستفادي وړ وګرځي.
د طبي بوټو د اغېزمنتيا عامل:
کيمياوي مرکبات د سلو ګرامو پاڼو او ريښو په ترکيب کې ګډ مواد تازه ريښې                                                  تازه پاڼې
اوبه نايتروجن لرونکي مواد پيرونه بی نايتروجنه مواد غشايي مرکبات معدني مواد قند امينولين ٢،٧٩ %                                                        ۹۱٪        ١،١٥ ٪                                                         ۹۱.٪    ٥،١١٪                                                           ۹۱٪   ١٦،٨٠ ٪                                                          ۹۱٪     ١،٢٩ ٪                                                         ۹۱.٪          ١،١١ ٪                                                     ١.٤٢ ٪         ٠،٦٠ ٪                                                       ١،٤٢ ٪         ٠،٦٠                                                          ١،٤٢% ۱۳.۱۰ ٪                                                       ١،٤٢ ٪        د شمکۍ د ريښو معدني مواد بېلا بيلې مالګې دي لکه د سوديم اکسايد د کلسيم، فاسفورس اکسايد، پتاشيم اکسايد، المونيم اکسايد سلفاتونه کلوريدونه اوداسې نورې دي. اصلاً د شمکۍ د ريښې ترخه ماده د هيترو زويد څخه عبارت دې چې Intybine يې هم بولې د دي ترڅنګ يو شمېر نور مرکبات لکه lactucin او Lactucoprine هم لرِي چې دا دواړه ترخه مواد دي د  شمکۍ په رېښو کې argentine, choline او sesquiter Ponique مواد او مرکبات هم شته  د بېلا بيلو موادو د موجوديت له کبله د شمکۍ ريښې خاص ازخښت لري  چې دا مرکبات عبارت د لاندې موادو څخه دي. ۱- غير عضوي مرکبات (خصوصاً د فلزاتو اکسيد ونه) ۲- عضوي مواد لکه Inuline ۳- ترخه کلوکوزيد ونه ۴- کومر نيک کلوکوزيدونه پورتني ګروپونه څو اړخيزه اغيزې لري مثلاً د منګنيزيم اکسايد (MgO) اغېزه له يوې خوا داده چې يو نرم مسهل دی او له بلې خوا تبه هم له مينځه وړي د شمکۍ ريښه په ځيګر او صفرا اغېزه لري او يوه اندازه اشتها راوستونکې اغيزه هم لري د تبې په شلولواو خولې په کمولوکې اغېزه لري. د هاضمي عمل اسانه کوی او بولي، هضمی سيستم باندي غوره اغېزه کوي. د ريښو د مرکباتو اغېزي په لاندی ډول دي: ۱- د حرارت (تبي) ضد خواص لري. ۲- د خوږ او درد ضد تاثيرات. ۳- په حرکي سيستم او فعاليت غوره اغېزه. ۴- په مخططو عضلاتو او زړه باندې اغېزه. ۵- شمکۍ د مدر موادو په توګه استعمالوي او تشې بولي زياتوي  دا ځکه چې کافي اندازه عضوي تيزابونه خصوصاً AC. Chicaresique لري نو ځکه بولي زياتوي ۶- مکروبي ضد تاثيرات. د چنجو ضد تاثيرات، يعنې عيناً Levamiso ضعتي دواخاصيت لري بايد وويل شي چې زياته اندازه يې وژونکې خاصيت لري. د بېلګې په توګه په يوه لابراتوري تجربه کې د شمکي د ريښو څخه د استخراج شويو (۲۰) ګرامو ترخو موادو د حيوان يو کيلو وزن باندې وژونکی تاثير اغيزمن ثابت شو- پدي توګه د شمکي ريښې مغلق او پيچلی کېمياوي جوړښت لري نو ځکه بېلا بيل فارمکو ډينامک تاثيرات لری په عنعنوي طب کې شمکي ريښي د لري کولو د ادرار زياتوالي ، د سوزاک دښه کيدو، د ويې لرونکي استفراق د جوړولو، تندې، د بډو ډو ناروغيو او نورو درملنې ته پکار راځي.
ختمي خيوګل يوکلن بوټې دی چې په پسرلي کې شين کېږي او ترمني پورې يې وده پشپړيږي پلنې شنې پاڼې لري چې د اصلې ډنډر شاوخوا په متبادل ډول په نسبتاً لري فاصلو کې وده کوي پاڼې يې تقريباً ګردي دي چې اوږده لکۍ لري د بوټی ډنډر ۸۰- ۱۴۰ سانتی مترو ته لوړيږي او ريښې  يې خاورې او مناسبو اوبو په صورت کې يونيم متر هم لوړيږي په پسرلي کې د شنه کېدو څخه يو يا دوه مياشتې وروسته د ډنډر پورته خواته سره او سپين غټ غټ ګلان په وده پېل کوي کله چې د دغه ګلانو وده بشپړه شي هغه دا ټولوي او په سيوري کې يې وچوي او د ژمي لپاره يې په کڅوړو کې ساتې  د ژمي په يخنۍ کې د سينه بغل ، ټوخي او ريزش لپاره جوشانده جوړوي او ناروغ ته ورکول کيږي  سينه نرموي، بلغم ورکوي او ټوخې له مينځه وړي، د ګريپ لپاره يې د ګلانو ايشويې پاڼې ګټه لري بربو:
د دغه بوټي ريښه چې ډير سپک وزن او تقريباً سپين ډوله ژيړ دنګ لري د غوړيو سره يوځاي مالش کيږي او درد اراموي څوک چې سوړ مزاج لري په اوبو کې يې ايشوي او ورته ورکوي يې. ترخه:
ترخه يو کلن غرنی او ريښيې بوټي دى په وحشي ډول د غرونو لمنو کې شنه کېږي يو څه ايره رنګه يا خړبخن بوټى دي- پخوا به کوچيانو له غرونو څخه له ځانونو سره کليوالی خلکو ته راوړه. ګيډي د چينجيو او درد علاج لپاره به يې په کليوالو پلورلو په ترخه کې ډېري طبي ګټی شته په پسرلی کې راشنه کېږي او په اوړي کې د ډنډرو په څوکو کې دانې يا تخمونه توليد او وده کوي چې ډير کوچني وي. ترخه ګڼ شمير ډنډر لري او د غنچې يا ګيډۍ په بڼه ښکاري ډيرې کوچنۍ پاڼی لري بوټي cm ۳۰- ۱۵ لوړوالى يې کله چې ترخه پخه شي  يعنې د اوړي په اخر کې يې تخمونه راټولوي  لدې کبله چې دانې بې وړې وي له تخم سره پاڼې هم خامخا ګډيږی                                                                                                                                                                  چې پاڼې يې هم ګټو او د درملو حيثيت لري. ترخه توند او تريخ خوند لري د بدهضمی او دګيډي د چينجو لپاره خصوصاً د چينجو لپاره ډېر ګټور ده د اړتيا په وخت کې د لاس په ورغوي کې اچول کيږی. اضافی خشاک يې ورڅخه ليري کيږي. او يوه کپه خولې به اچول کيږي ورپسې يو غړپ اوبه يا چای څښي لږ وخت وروسته يې اغېزه ښکاره کېږي  د عصري دواګانو د زياتيدو له امله يې اوس استعمال ډېر کم شوي دی.
اصيل ګلاب:-
معمولي ګلاب دی چې ګڼ ګلان او کم رنګه ګلابي رنګ لري قبضيت، صفرا، بلغم، تبی، د ګېډي باد، د کولمو درد او د بډوډو درد ته پکاريږي.
عطاريان يې درنجبيل په بڼه تلفظ کوي په پښتنې سيموکې يې سنډ هم بولي په عواموکې ډېر مشهوردي هغه ټکوي له ګوړې او چارمغزو سره يې يو ځای چای کې ايشوي  بيا يې څښي  چې د ستومانۍاودرانده کارله امله د ستړيا مخنيوی کوي  د معدې درد، د هاضمی ښه والی او د سينې تکليفونو او پړسوب لپاره ګټور دي  خوند يې توند دی  نو ځکه په يواځي توب نشي خوړل کيدای. نسترن:
دغه ګل کوچنۍ ونه لري ۱-۳ m لوړوالی لري په غرونو کې هم وده کوي شاوخوا ته يې کوچني کاږه کاږه اغزي لري  د نس ناستې ، وينې لونکې هضمي اختلاطاتو او د کانګو د مخنيوي لپاره خوړل کيږي  د ګيډي درد ارام او هضم ښه کوي  په وجود باندې هيڅ ډول نا وړه اغېزه نلري. د ګلاب پاڼې:
د ګلاب بوټى يو پېژندل شوی معمولي زينتي ګل دی چې په Sandy loam خاورو کې ښه وده کوي زمونږ دهيواد په اکثرو سيمو کې شنه کېږي او په باغونو کې کرل کيږي  تر تودو او وچو سيمو په معتدله سيمو کې خصوصاً په کابل کې ښه نوافضا لري. د ګلاب د بوټي انواع زيات دي او په بېلا بيلو رنګو ليدل کيږي خو سور او سپين يې زيات دي  دګلاب د بوټي ګل پاڼې هغه وخت راټولوي او په سيوري کې يې وچوي دا ځکه چې رنګ، بوی او خواص يې وساتل شي کولای شو د ګلابو د پاڼو تقطير شوې اوبه ترلاسه کړو چې د سترګو پړسوب ، جل وهنې د اغېزو د مخنيوي او تقويې لپاره ګټه لري. د ګلابو د پاڼو شربت ښه مسهل ګڼل کيږي او د ستوني ناروغيو ته ګټور دي. همدارنګه د ګلابو وچې پاڼې د اريړې او بنفشي د تقطير څخه وروسته ناروغ ته ورکول کېږي چې د قبضيت ، د ګيډي درد او ګيډې د ميکروب د لېری کولو لپاره چې ناروغ ته سهار په نهاره ورکول کېږي ډېر موثر ثابت شوي دي. شبخول:
په بېلا بيلو ناروغيو، په تېره بيا د تبې د علاج ، پېچ، د ډيرې ګرمۍ له امله پيچش، محرقې (وچکۍ)د خولې دانو او نورو د علاج لپاره ګټور دي. چې په ځېنو سيمو کې يې سفر زه هم بولي. که د ناروغ پېچ د ګرمۍ له امله وي يو کاشوغه په يو ګيلاس اوبو کې اچوې او ناروغ ته يې ورکوي او که د يخنۍ له امله انسان ته تکليف پيدا شوى وي نو په ګيلاس شودو کې ورته جوش ورکول کېږی او ناروغ ته ورکول کېږی چې ډېر زر خپل اثر ښکاره کوي. کورکمن:-
که چيرې کورکمن په غوړيو کې وريت کړو او بيا يې وټکؤو دغاښونو د خوږ لپاره دارو دي که په تېلو کې وسوځول شي د ژوبل شويو ځايونو لپاره درمل دي د ګيډې د درد لپاره هم ګټور بلل شوي دي. چمبرخيال:
چمبرخيال ته په ځينو سيمو کې فلوس هم ويلې کېږي د جلاب په توګه اغيزمن ثابت شوى دی قبضيت له مېنځه وړي پيچ او کولمو د درد لپاره ښه دارو دي. ميندې يې ماشو مانو ته ايشوي. او په کمه اندازه يې ورکوي کله چې جوش اوبو کې وموښل او تودبخن رنګ غوره کوي او په کمه اندازه ماشوم ته ورکول کېږي. د سينې د بلغم د لري کولو لپاره هم ګټه لري. د ښځو د مياشتنۍ ناروغۍ يا عات په منظم ډول عياروي.
ويلنی:سس:
ويلنى په وحشي ډول په کروندو کې دويالو او لښتيو تر غاړې موندل کېږی له نعنا سره ډېر ورته والى لري- ښه بوي او برابره اندازه قد لري او پاڼې هم لري چې د بوټي لوړوالی يې د cm ۲۰-۵۰    ته رسيږي  د معدې تکليف ، د ګيډې باد، د مياشتني عادت نورماله کيدو او د کانګو د مخنېوي لپاره ګټور دي  که وژول شي د خولې تڼاکې رغوي- ايشول شوي پاڼې يې له کانګې کولو څخه مخنيوې کوي د پودينې يا ويلنې ګل په خپل ترکيب کې کافور لري چې د اشتها لپاره ډيره ګټه رسوي او هم د اعصابو د ارامتيا لپاره فايده رسوي او پاڼې يې د امراضو قوي ضد ګڼل کېږي او د سر دردۍ علاج کوي  او د معدې باد ورک کوي شبت:-
غرنی وېلنی summerيا Annual savery:
يو کلن نبات دی چې د نانا کورنۍ پورې اړه لري. ريښه يې نيغ په ځمکه کې وده کوي د غرني وېلني ډنډر ۲۰-۳۰cm او ځينې وخت تر ۵۰cm پورې وده کوي. او د اوږدو پاڼو لرونکی وي. د عادي وېلني پشان کوچنی ګلان کوي چې ګلابي او ځيني ډولونه يې سپين رنګ لري. پاڼې يې ډيرښه بوي لري. د دې نبات پاڼې وچولي او ځينی خوراکونو خصوصاً سره کړو کبانو سره خوړل کيږي چې ښه طبي ګټه لري د دغه بوټي پاڼې پوره اندازه اسکار بيک اسيد، کروتين، روتين او غوړي لري اشتها ښه کوي. توره اريړه:
دا يوه ډول وحشي نبات ميوه ده. د پيچ ، نس ناستي ، د کولمو درد او قبضيت لپاره دارو دي. زرترک: (زول) دا يو طبي بوټې دی چې د تبې او د هډوکو د درد دارو دي بنفشه:- Pansy
د بنفشي د ګل شربت ، مزمن ټوخي لپاره ډير ښه علاج دی کله کله د بنفشی پاڼې د ستوني د سرطان لپاره هم استعماليږي او د غړغړي په ډول د ستوني درد او پړسوب ښه کوي ادرار زياتوي. همدارنګه د جلدي امراضو لپاره مفيده تداوي ده بواسيرو ته هم ډيره ګټور دي. څلويښت ګرامه بنفشه په يو ليتر اوبو کې بهترينه جوشانده ده. دسينې او بلغم لپاره ډير ګټور دي. ٣- انځور:بنفشه خوږه ولې::Sallow tree
يوکوچنى يو کلن بوټی دی. نسبتاً کوچني ډنډرونه ، مګر نسبتاً پلني پاڼې لري.وروسته ترودې بشپړيدو يې بوټى ريښې اووچوي يې وروسته ترټکولواوميده کولو څخه زيړ بخن شين پوډرلاس ته راځي دغه بوټې غذايې ارزښت نلري يعنی پخولواوخوړلو ته نه پکاريږي. بلکه يو بل ډول طبي ارزښت لري يعنې هغې ريښې قاص خاصيت لري او ګل او پاڼې يې ښه بوي لري. چې نن ورځ په خوښی بخښونکې عطرونو کې کارول کيږي او روحي تازګې رامينځ ته کوي. اريا يانو انګولو لپاره ورڅخه کار اخيسته لدي کبله چې طبي رنګ دي. نو هيڅ ډول حساسيت نه رامينځ ته کوي او پوټکي او جلد ته ضرر نه رسوي. ويښتان پياوړي کوي. وده يې ښه کوي او له ريښو سره يې مرسته کوي د لاسونو او پښو جلدي ناروغۍ له مېنځه وړي او د مکروب ضد خواص لري. او هغه شمېر افتونه جې د ګوتو په منځو کې ليدل کیږي له مېنځه وړي او د سره رنګ د موجوديت له کبله د جلد شعريه رګونه پياوړي کوي. سپېرکۍ:-
سپېرکۍ په انګليسي ژبه کې small bonewart بلل کېږي يو کلن واښه ډوله بوټى دي د ساقي خواو شا نور شاخونه هم توليدوي. شنې کوچنۍ پاڼې لري. د بوټو لوړوالې ۱۸-۳۵cm ته رسيږي د ډنډرونو په څوکه باندې يو پلن ګڼ چتر جوړوي. چې د کوچنيو سپينو ګلانو څخه جوړوي همدا کوچني ګلان ورو ورو د سپيرکيو ميوه نيسي او دا وړي تر پايه پخيږي.د سپېرکۍ داني کوچني بيضوي شکلونه او زيړ بخن نصواري رنګ لري. پو ډريې شين رنګ لري له پاڼو، ريښو او ډنډر څخه يې طبي استفاده کيږي. زمونږدهيوادپه بېلا بيل سيموکې په وحشي ډول راشنه کيږي اوپه کرنيزوځمکوکې په پولواو پټيوکې موندل کيږي لدي کبله چې لږڅه تريخ خوند لري نو ماشومان يې په ښه ډول نه خوري.نو ځکه يې له بوري سره ګډوي. زمونږ په هيواد کې د ډير پخوا څخه پيژندل شوى دي سپيرکۍ په خپل جوړښت کې د ديپاتين، ګماتيرين او کار واکرول مرکبات لري قبض کونکې خواص لري ادرار زياتوي او د چينجيو ضد خاصيت لري. د کانګې کولو څخه مخنيوی کوي د ګيډی د بادونو او درد ښه دوا ده. باديان:- Fennel
باديان يا fennel يو کلن واښين بوټى دی ډيرې کوچنۍ پاڼې او شين روښانه رنګ لري او د يو منظم بوټي په بڼه وده کوي ډنډرونه د ګيډۍ په بڼه لوړيږي او د هغو په څوکو باندي تخمونه او يا د باديانو داني جوړيږي د باديانو د بوټي له تخمونو يا دانو څخه د درملو په توګه کار اخيستل کيږي مګر ځينی خلک کله چې بوټي شين، تنکې او تازه وي هم د هغه پاڼې خوري. باديان د سپېرکيو په پرتله لږ څه غټ وي او تريخ والى يې هم کم وي. د باديانو تخمونه زيږه او اوږده وي. د باديانو ټکول شوي پوډر خړي يا زيړ بخن رنګ لري د باديانو د ريښي څخه په معاصر طب کې کار اخيستل کېږي د باديانو په جوړښت کې ګڼ شمير مرکبات لکه ګلوسيدونه ، پروتيدونه، ايتول،Estragol او mythyleugenolشامل دي دغه مواد په عصري طب او د فارميسۍ په چارو کې لوړ ارزښت لري. او د فارمکو ګنوزي اهميت يې زيات دی. باديان د هضم سيستم ته ګټه لري د ګيډې درد او باد ته فايده لري د باديانو شيره سترګي قوي کوي او ټوخي ته هم ګټّه لري د باديانو ريښه سوزاک او د بډوړو تيږو ته ګټه لري باد له مينځه وړي. ٤- انځور: باديان نانا:-
يو کلن کوچنی بوټی دی شنې پاڼې لري، چې د ډنډونو خواوو ته را غونډ شوي وي، زمونږ د هېواد بېلابېلو سيمو کې کرل کيږي، په وحشي ډول هم موندل کېږي، په غرونو او دشتو کې نه راشنه کېږي، بلکې په لښتيو، پټيو او زراعتي ځمکو کې موندل کېږي، خو د روزل شوي سابه په توګه يې اوس کښت ډېر رواج دی، نانا يو شمېر ډېر مهم عناصر لري، خوړل يې سرخوږي، د خولې بوي د له منځه وړلو، تنفسي ناروغيو او زړه ته ګټور دی. د نانا ايشول شوی خوړل کېډې او زړه درد او عصبي تشنجاتو لپاره ګټور دي، او همدارنګه د نس ناستي لپاره ښه دوا ده، کله چې و ايشول شي او په پوستکي کېښودل شي، د پوستکي خارښت له منځه وړي. که د اوړي په موسم کې نانا په شوملو کې واچول شي او د مالګې سره وڅښل شي د ګرمی ناوړه اغېزې له منځه وړي د وېنې دوران ته هم ګټوره دارو شمېرل کيږي. بارتنګ يا "زوف"