cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د فرانسې اقتصاد
د فرانسې اقتصاد وروسته د ۲۰۰۰ زکالونو د وروستيو شاتګ يا کړکېچ ته ننوت او داسې ښکاره شو، چې يوازې د راټولېدنې يا انقباض د څلورمې برخې په زغملو سره يې د خورا زياتو اغېزمنو اقتصادونو په پرتله مخکې پرېښود. که څه هم فرانسې په ۲۰۱۲ زکال کې د صفر سلنه، ۲۰۱۳ ز کال کې د ۰،۸ سلنه او په ۲۰۱۴ ز کال کې د ۰،۲ سلنه اقتصادي پراختيا په لرلو سره د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ ز کالونو تر منځ ثابته وده وازمايله. دا اقتصادي وده په ۲۰۱۵ ز کال کې په ٪۰،۸ ودې سره لوړه شوه، چې ورپسې په ۲۰۱۶ ز کال کې اقتصادي وده ٪۱،۱، ۲۰۱۷ ز کال کې ٪۲،۲ او په ۲۰۱۸ ز کال کې ۲،۱ سلنه ته پورته شوه. د فرانسې د اقتصادي حالت څارونکې ادارې “OFCE” (Observatoire Français des Conjonctures Economiques) له نظره د ۲۰۱۹ ز کال لپاره د تمې وړ ودې کچه ٪۱،۳ وه.
شرکتونه
فرانسه د ۵۱ هغو شرکتونو په درلودلو سره چې د نړۍ د ۵۰۰ لويو شرکتونو برخه دي، د ۲۰۲۰ ز کال د بخت نړيوال ۵۰۰ شرکتونو “Fortune Global 500” کې د ۲۰۲۰ ز کال تر ټولو زيات اروپايي استازی هېواد و، چې د شرکتونو د کچې له مخې له المان (۲۷ شرکتونه) او انګليستان (۲۲ شرکتونه) څخه مخکې و.
همدارنګه فرانسه د ۲۰۲۰ ز کال تر اګسټ پورې هغه هېواد و، چې د ټولو پانګو د ٪۳۶،۴ په وړاندې کولو سره يې د يورو سيمې په “EURO STOXX 50” [د د يورو زون ونډو لړيال] کې تر ټولو ډېره ونډه درلوده او المان د ٪۳۵،۲ پانګې په درلودلو ورڅخه وروسته و.
بېلابېل فرانسوي شرکتونه لکه د بيمې برخه کې “AXA” او د هوايي لېږد رالېږد برخه کې د “Air France” شرکتونه په خپلو صنعتونو کې د تر ټولو لويو شرکتونو ډله کې ځای نيسي. د ښکلا او مصرفي توکي ورپورې په ځانګړي ډول تړلي دي، چې “L’Oreal” په کې د نړۍ په کچه د سيمسارۍ تر ټولو لوی شرکت دی؛ په داسې حال کې چې “LVMH” او “Kering” شرکتونه يې د نړۍ په کچه د ښکلا يا تجمل توليد دوه ستر شرکتونه دي. د انرژۍ او ګټورتوب برخه کې “GDF-Suez” او “EDF” شرکتونه د نړۍ د لويو انرژي شرکتونو له ډلې څخه دي او “Aveva” د هستوي انرژۍ يو لوی شرکت دی. “Veolia Environment” د نړۍ په کچه د چاپيريالي خدمتونو او اوبو مديريت تر ټولو لوی شرکت دی، “Vinci Sa”، “Bouygues” او “Eiffage” لوی جوړښتي يا ساختماني شرکتونه دي، “Michelin” د اربې (ټاير) له درې غوره توليدوونکو شرکتونو څخه دی، “JCDecaux” د باندنيو اعلاناتو برخه کې د نړۍ تر ټولو لوی شرکت دی، “BNP Paribas”، Credit Agricole” او “Societe General” د پانګې له مخې د نړۍ په تر ټولو لويو شرکتونو کې ځای لري او “Capgemini” او “Atos” د ټيکنالوژي له لويو مشورتي شرکتونو څخه دي.
کاريفور “Carrefour” د عايد له پلوه د نړۍ دويم ستر پرچون ډله ده. ټوټل “Total” د نړۍ څلورم تر ټولو لوی خصوصي د تېلو شرکت دی. ډانون “Danone” د خوړو برخه کې د نړۍ پينځم او د منرالي اوبو د توليد برخه کې د نړۍ تر ټولو لوی شرکت دی. سانوفي “Sanofi” د نړۍ په کچه د دوا جوړولو پينځم لوی شرکت دی، “Publicis” د نړۍ درېيم اعلاني شرکت دی، “Groupe PSA” د کوچنيو موټرانو د جوړولو برخه کې د نړۍ شپږم او د اروپا دويم ستر شرکت دی، “Accor” د اروپايي هوټل مخکښ ډله ده او السټوم “Alstom” د اورګاډي چلونه کې د نړۍ مخکښ د ډبرو سکاره دي.
فرانسې د دولتي همغږۍ
فرانسې د دولتي همغږۍ يا نظم له مخې د عصريتوب يوه مهمه او خورا بريالۍ خپرونه پيل کړه. د “dirigisme” په نوم اقتصادي نظريې د دې خپرونې ډېری برخه د ۱۹۴۴ او ۱۹۸۳ زکالونو تر منځ د حکومتونو له لورې پلې شوه او د لېږد رالېږد، انرژۍ او مخابراتو او همدارنګه ځانګړو پروژو سره د يو ځای کېدو يا په کې د بوخت کېدلو په موخه يې خصوصي شرکتونو ته د بېلابېلو انګېزو په شان، د معلومه صنعتونو دولتي واک يا کنترول په کې ښکېل کړ. د يادونې وړ ده چې “dirigisme” هغه اقتصادي نظريه ده، چې يو دولت په کې د پانګه وال بازار اقتصاد باندې يوازې د منظمې لاسوهنې ونډې پر وړاندې د پياوړي لارښود ونډه لوبوي.
د پراخه ازاد اقتصاد اوسېدلو سره سره حکومت په اقتصاد کې د پام وړ ونډې لوبولو ته دوام ورکوي. د بېلګې په ډول: په ۲۰۱۴ ز کال کې د ناخالص کورني توليد د ٪۵۶ حکومتي مصرف په اروپايي ټولنه کې دويم تر ټولو ستر مصرف دی. د کار حالتونه او مزدورۍ په کې خورا منظم دي. حکومت د انرژۍ د توليد او وېش، کوچنيو موټرانو، فضايي صنعت، کښتۍ جوړونې، د وسلې صنعت، برېښنايي صنعت، ماشين صنعت، فلزاتو، تېلو، کيمياوي صنعت، لېږد رالېږد او مخابراتو په ګډون بېلابېلو برخو يا سکتورونو کې شرکتونو کې د ونډو يا اسهامو خپلولو ته دوام ورکوي.
خروټي
خروټي د افغانستان د لوی ولس پښتنو د غټ خاښ غرزيو(غلځی) پورې تړلی يو وړوکی ټبر دی. ددې ټبر ډېری کورنۍ د افغانستان په ختيځ ، سهيلي سمو او په سوېلي زون کې شتون لري.
زموږ پښت پو هان او تو کم پيژ ندونکي خروټي د پښتنو د غلجي دټو لنيزې ډلې پورې اړونده قبيله گڼي چې ډيره مشهوره او هم د شمير له مخې يوه پياوړې قبيله شمير له کيږي چې د افغا نستان په بيلا بيلو ولا يتونو لکه پکتيکا، پکتيا، غزني، ميدان او وردگو، زابل، کند ها� �، هيلمند،هرات، کندز،بغلان، مزار شريف، پروان،کا پيسا،کابل،لوگر اولغمان کې استو گنه لري٠
دخرو ټو اصلي ځای ځا يگی او ټا ټوبی دگو مل سيمه ده چې له اداري پلوه د پکتيکا ولايت پورې يوه اړونده ولسوالي ده٠ همداراز ددغه ولايت په سروبي، اورگون او سر رو ضه کې هم خر وټي استو گنه لري٠
ډپټي محمد حيات خان په خپل مشهور اثر تاريخ حيات افغاني کې چې له نن نه يې ١٤٤ کلو نه وړاندې کښلی دی د خرو ټو دسيمې په اړوند داسي ليکلي دي : " خرو ټي په هغو غرو نو کې او سيږي چې د کټواز په ختيز دسليمان د غره داړوندو سيمو نه تر بر مل پورې پر اته دي٠ د خرو ټو د سيمې
يوه بر خه د ار گون سيمه ده چې په هغې کې د پر مليانو قبيلې خلک هم استو گنه لري٠ خرو ټي په ځينو هغو تنگو م يداني سيمو باندې هم ولکه لري چې په مينځ کې يې دنگ دنگ غر ونه پر اته دي٠ دوی څلور کلي لري چې په دغو کليو کې سر رو ضه لو مړنی مقام لري" د خرو ټو دقبيلې لويديز ، شمال لو يديز او جنوب لو يديز ته سليمان خيل استو گنه ل� �ي، شمال ته يې دزرمت سيمه او ختيز ته دوزيرو دقبيلې سره پو له لري٠ خروټي د کر نې او ما لدارۍ په چارو بو خت دي ، خو ځيني يې په پوونده ډول هم ژوند کوي يعني کو چيا ني ژو ند لري٠ د خرو ټو پوونده اوس هم دشلگر او وانې په سيمه کې د کال نيمه بر خه تيروي٠ د تل په کو چيا نو کې د خرو ټو مشهور مشر ملک محمد کر يم خان را جي و چې د اعليحضرت مح مد ظا هر شاه دوا کمنۍ په وخت کې يې اعزازي معاش او رتبه هم لر له٠ د بنو او ديرې په خر وټو کو چيا نو کې مشهور کسان امير خان يحيي خيل، سلطان محمد، روزي خان، مو سی خان ادي خيل او اصحابي امند خيل وو٠ يو شمير خر وټي په سو دا گر يزو چارو هم بو خت دي چې په هندو ستان، کر اچۍ ، دوبۍ،اروپا او امر يکې کې بيلا بيل سو داگريز کا رونه سر ته رسوي٠ په کر اچۍ کې دوی يوه کميټه هم لري چې د سر رو ضې د کميټې په نا مه يا ديږي او حا جي امير گل خر وټی يې مشري کوي٠ همداراز په کر اچۍ کې د خر و ټو دقبيلې يو بل مشر حا جي جمعه خان خر وټی دی چې په افغا نستان کې د خپلې قبيلې دبيو زله خلکو سره مالي مر ستې هم کوي٠
په گو مله کې له پخوا نه د خر وټو دوې ډلې مشهورې وې چې يوه ډله يې پا سني يا کا بلي خر وټي بلل کيدل چې لوی مشر يې خوا جه گی نو ميد، بله ډله ښکتني خرو ټي وو چې مشر يې مخا مد نو ميدچې لوی خان يا شير خان د قطغن نا ئب الحکو مه هم له دغې دو يمې ډلې نه و٠ داسي و يل کيږي هغه وخت چې نادر شاه افشار د غ� �جيوځواک مات کړ نو ډير شمير خروټي يې ايران ته فراره کړل، خو کله چې بيا شير خان د قطغن نا ئب الحکو مه شو دوی ته يې دزابل په شاه جوی، هيلمند او کندزکې ځمکې او جا يدادونه ور کړل٠
هغه خرو ټي چې په کا بل کې استو گنه لري نو ددوی يو شمير په پغمان، خاک جبار او خورد کا بل کې استو گنه لري٠ د لغمان ولايت خر وټي ددغه ولا يت په مر کز او د قر غيو په او لسوالۍ کې ژوند کوي ٠ همداراز د پروان ولايت خر وټي په با گرام کې هو ايي ډگر ته څير مه استو گنه لري. خروټي غير تمن،علم خو ښونکي، ميلمه پال او دينداره خلک دي٠ د انگر يز انو سر ه يې په در يو تا ريخي جگړو کې ډېرې توري وهلي او هم درو سي سور ښامار په گو نډو کو لو کې يې هم خپل تا ريخي رسا لت په ښه تو گه سر ته رر سولی دی٠ په او سني وخت کې په ټول افغا نستان کې د خر وټو مجمو عي شمير د يو مليون تنو په شا او خواکې ښو دل شوي دي٠
د خرو ټو د قبيلې ښا خو نه او څا نگې :
خروټي د نورو پښتني قبيلو په څير په لا ند نيو ښا خو نو او څا نگو با ندې ويشل شوي دي :
زکو خيل،يا خيل، اد يخيل، امند خيل،شمو خيل، سليما نزي،الو خيل، ادو خيل،مدو خيل،سندو خيل، علي خيل،غوري خيل، علي زي، خدر خيل،باندزي، کنداخيل، يحيي خيل، کا کل زي، جمال خيل،مالي خيل،للي خيل ، خر منځي، مارزک،زوبي خيل،عباس خيل، شهباز خيل، از غر خيل،بهادر خيل، نوروز خيل،اشرف خيل، عيسی خيل،سلطا نخيل، بهرام خيل،عصمت خيل او نور ٠٠٠
دخر و ټو د قبيلي مشهور کسان :
١- دلوی احمد شاه با با په وخت کې د خر وټو د قبيلي لوی ملک او مشر ملک شمس ا لدين نو ميده چې ځيني و ختونه يې دوزيرو،ځد راڼو او پر مليا نو د قبيلو سره د مخا لفتو نو په وجه کو چنۍ لا نجې او شخړې هم را مينځ ته شوي دي٠
٢- د امير دو ست محمد خان په وخت کې د خرو ټو م� �ران ملک ښادي خان او سرور خان نو ميدل چې د خر وټو د قبيلي ټولې لا نجې او شخړې د همدوی له خوا حل او فصل کيدلې٠
٣- د امير عبد الر حمن خان د واکمنۍ په وخت کې ملک نظر شاه، عمر خان، کر يم خان، احمد خان،سر ور خان، خو اجه گی، ملا گل خان، ملک سمندراو ملک روزي خان د خر وټو د قبيلې ملکان او قو مي مشران وو چې ورو سته ملک سمندر د ام ير عبد الر حمن خان له خوا اعدام کړل شو٠ ٤- د اعليحضرت الغازي امير اما ن الله خان په وخت کې د خرو ټو د قبيلې يو جيد عالم ملا گل خان خر وټی وچې د امير اما ن ا لله خان د سپا ر ښتني له مخې يې دکا بل د عبدا لر حمن خان په س� �ای کې يوه دارا لو کا له هم لر له او مفتي هم و٠چې بيا دده تر مړ يني وروسته ده زوی عنا يت الله مفتي زاده خر وټي چې د کا بل پو هنتون د شر عيا تو په پو هنځي کې يې زده کړې کړې وي د نو موړي د دار الو کالې چا رې پر مخ بيولې چې بيا نو موړی دروس د گو ډا گيا نو له خوا په شهادت ورسيد٠
همدا راز په معا صره دوره کې د خر وټو د قبيلې د نا متو کسانو،قو مي مشر انو او علمي او فر هنگي شخصيتو نو او ديني عا لما نو نو مو نه چې ځينويې له دې فا ني نړۍ نه ستر گي پټي کړي او ځيني يې لا ژوندي دي په لاندې ډول دي :
پايليکونه
د دې مقا لې په ليکلو کې له لا ند نيو ما خذو او منا بعو نه گټه اخيستل شوې ده :
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
د ایران د یونېسکو د نړيوالو میراثونو فهرست
ښودل شوي په ایران کې د یونېسکو نړیوال میراث ځایونو فهرست دی:
وېشنيزه:ايران
۲۰۱۶ کال ۶ تنو دار ځړونه
۶ تنو وسله والو طالب ترهگرو چې پخوا یې لا د اشد مجازات (اعدام) سزا د افغانستان اسلامي جمهوریت درېگونو محاکمو اورولې وه؛ د افغانستان د اوسني ولسمشر محمد اشرف غني له خوا یې د اعدام سزا د یوه فرمان په ترڅ کې توشیع او اړوندو مراجعو ته د عملي کولو لپاره ولېږل شو.
ژونپنځپوهنه
ژونپنځپوهنه (په انگرېزي: Biophysics) د ساينس يوه داسې مېنځڅانگه ده چې د ژونپوهنيز غونډال د څېړنې لپاره د پنځپوهنيز غونډال چلندلارې کاروي. کېږي. هغه زده کړې چې د ژونپنځپوهنې د څانگو نه شمېرل کېږي هغه د بيالوژيکي نظام ټول پوړونه، له ماليکيولي کچې نه تر اورگانيزمونو او ژويالغونډالونو پورې هر څه په ځان کې رانغاړي. ژونپنځپوهنيزې څېړنې د ژونکيميا، نانوتخنيک، بايوانجنيرنگ، اگروپنځپوهنې او سيستماتيکه ژونپوهنې سره اهمې شريکې څنډې لري چې يو په بل کې سره نغښتې دي.
سرچينې
‎
وېشنيزه:پوهنه
۶۷ (عدد)
۶۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۶۶ څخه  مخکي او د ۶۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۶۷:
د مولداویا بندر
د مولداویا بندر Bender Moldova) د مولداویا هیواد یو ښار دی.
محمد رحيم الهام
کانديد اکاډميسين پوهاند ډاکټر محمد رحيم الهام د پښتو او دري ژبو پوخ ليکوال، حساس شاعر او ښه کره کتونکی و.
مخينه
محمد رحيم الهام د فضل الدين خان زوی دی او په ۱۳۱۰ ل. = ۱۹۳۱ ز. کال کې د کابل د چهاردهي په قله فتوح کې زېږېدلی دی. نوموړی په خټه مومند، پښتون و.
زده کړې
محمد رحيم الهام په ځانگړې توگه د پښتو او دري ژبو ادبيات، د فقې، تفسير، حديث، د کلام د علم، صرف، نحوې او د اسلامي تصوف مقدمات له خپل تره الحاج صدرالدين نه په کور کې لوستلي وو. خپلې رسمي زده کړې يې په سيستماتيکه توگه د سر آسياب په ښوونځي کې د نوي کابل په لېسه او د غازي لېسه کې ترسره کړي، چې په ۱۳۳۲ ل. = ۱۹۵۳ ز. کال کې له غازي لېسې نه فارغ او د هغې مينې له امله چې له اديبانو سره يې درلوده، د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي کې شامل او په ۱۳۳۵ ل. = ۱۹۵۶ ز. کال کې يې له دغه پوهنځي نه د لېسانس بريليک ترلاسه کړ. په ۱۳۴۳ ل. = ۱۹۶۴ ز. کال کې يې د امريکې له مشيگان پوهنتون نه د هنرونو په څانگه کې خپل د ماسټرۍ ډيپلوم واخيست. د (A Pashto English Contractive Phonemic) تر سرليک لاندې يې د تيزس نه دفاع وکړه او همدارنگه د ياد شوي پوهنتون لخوا ورته د انگرېزي د تخصص تصديقنامه ورکړل شوه.
محمد رحيم الهام سره له دې چې لوړه پوهنتوني رتبه (پوهاند) يې درلوده او همدارنگه د افغانستان د علومو اکاډمي د کانديد اکاډميسيني د رتبې په وياړ هم ور په برخه و. په پاخه عمر کې هم آرام نه و ناست او د خپلې تحصيلي سويې د لوړولو هڅه يې کوله چې بالاخره دا ارمان يې هم ترسره شو او په ۱۳۶۷ ل. = ۱۹۸۸ ز. کال کې يې د اساسات مېتودولوژيک دستورهای زبان دري په نامه يې د خپل تيزس نه بريالی دفاع وکړه او د پخواني شوروي اتحاد د تاجکستان له جمهوريت نه يې د دوکتورا سند ترلاسه کړ. همدا رنگه يې د انگرېزي ژبې او د ادبياتو مطالعه د يوه کال له پاره د برتانيې د جنوبي وېلز د ساينس او تکنالوژي په انستيتيوت کې هم کړې ده.
دندې
پوهاند الهام د افغانستان په بېلابېلو دولتي ادارو کې ۳۴ کاله رسمي چوپړ کړی دی. د کابل او ننگرهار د پوهنتونونو په بېلابېلو پوهنځيو کې دنده سر ته رسولې. په ۱۹۶۶ ز. کال کې د عدليې وزارت د خپرونې د مدير په توگه هم دنده ترسره کړې. په ۱۳۵۶ ل. کال کې د امريکا د متحده ايالاتو د نبراسکا په پوهنتون کې د ښوونکي په توگه هم پاتې شوی. د ښوونې تر څنگ يې د وږمې مجله او له ۱۳۶۰ ل. نه تر ۱۳۶۲ ل. کال پورې د اجتماعي علموم د مجلې چلوونکی هم پاتې شوی. په ۱۳۶۳ ل. کې په خپله خوښه د افغانستان د علومو اکاډمۍ د ژبو او د ادبياتو د مرکز د ريس په توگه ټاکل شوی او د ۱۳۶۹ ل. کال د تلې تر مياشتې يې همدا دنده پرمخ بيوله. د افغانستان د علومو اکاډمۍ لخوا په ۱۳۶۵ ل. کال کې د کانديد اکاډميسين رتبه ترلاسه کړې.
ځانگړي وړتوبونه
د پوهاند محمد رحيم الهام مورنۍ ژبه پښتو وه خو د دې ژبې برسېره د دري ژبې پوخ ليکوال هم و، همدارنگه په انگرېزي ژبه کې يې هم تخصص درلود او ليکنې او ژباړې يې پرې کولې. د اوسني ليکوال د مؤلف عبدالرؤف بېنوا د وينا پر بنسټ پوهاند الهام د فرانسوي او سنسيکرېت له ژبو سره هم بلديت درلود.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال
اتر کنډ
اتر کنډ (انگرېزي:Uttarakhand) د هند يو رياست (ايالت) دی.ددې رياست د وگړو شمېر 10,116,752 دی، او ددې ځمکه يا مساحت 53,566 مربع کيلوميټر ده.په رسمي توگه دلته له ټولو زياته هندي او سانسکريت ژبه ويلی کېږي.ددې رياست پلازمېنه د دهرادون ښار دی. ددې رياست د تعليم يافته (هغه خلک چې ليک لوست کولای شي) 79.63 په سله دي.په دې ټول رياست کې 25.7 په سله خلک په ښارونو کې اوسيږي او نور په کلو کې.
نورلولئ
وېشنيزه:د هند ايالتونه او مرکزي سيمې
وېشنيزه:اتر کنډ
د جاپان لپاره د افغان سفيرانو لړليک
وېشنيزه:د سفيرانو لړليک
خبریال ویب پاڼه
خبریال ویب پاڼه ددې ویب پاڼې نوم ځکه )خبریال( ښودل شوی دی چې په ټوله کې افغان خبریالان په رضاکارانه توګه کار ورته کوي. دخبریال نړۍ واله نوم (ژورنالېست) دی  لوېدیځه نړۍ کې ورته راپورتر ، خبر لوڅ او خبر څېړونکی هم وایي، مالومات راټولوي،څېړنې کوي ، کیسې تیاروي، په ورځپاڼو، رادیو او تېلویزیون کې خبرونه وړاندې کوي.
خبریال ویب پاڼه د دولت او حکومت کړه وړه څاري، د سیاسي او دولتي کړیو کړه وړه او تصمیمونه ملت ته په روانه، ساده او څرگنده ژبه وړاندي‌کوي‌ او د ملت غږ دولت ته رسوي. دخبریال ویب پاڼې بنسټ ایښودونکې افغان ژورنالیست او لیکوال میرویس افغان دی. نوموړي‌ خبریال ویب پاڼه د دوه زره لس (۲۰۱۰) کال په جون کې په امتهاني‌ ډول پیل کړه ، د دوه زره یولس (۲۰۱۱) کال د دمارچ میاشتي پر ۲۱ نېټه خبریال ډاټ کام په رسمي ډول اعلان او په رسمي ډول یې خپرونې پیل کړې. خبريال ویبپاڼه په پښتو ژبه ليکلې، تصويري( ويډيواو عکس) اوپه غږ ( آډيو) کې خپرونې لري. دافغانستان اونړۍ خبرونه، تبصرې، مرکې او رپورټونه په بې پرې توگه خپروي. خبريال يوه ناپيلې اداره ده چې مرکزي دفتر يې په لندن کې دی، او څانگې يې د افغانستان په ټولو لويو ولايتونواو په پيښور او کويټه کې فعالې دي. خبریال ویبپاڼه خپلولوستونکو ته څلیرویشت ساعته اود اونۍ اووه ورځي تازه خبرونه خپروي ، او هڅه يې دا وي چې د پيښوپه اړه چټک خبرونه تر هر چا له وړاندې خپاره کړي. ددې ټولې خپرونې د يوې ډلې مسلکي ژورنالسټانواو ليکوالانوپررضاکارانه ونډې اوگډون پر مټ جوړيږي اوهيڅوک ورسره مالي مرسته نه کوي.
د اهل سنتو په نړیواله غونډه
د (اسلامی سنتونو د پیروانو پیژاندل) نومی په دغه غونډه کښې چې د چیچنیا په پلازمینې ګروزنی کښې ترسره شوه، د روسیې، سوریې، لبنان، اردن، ترکیې، هند، انګلستان، جنوبی آفریقا او مصر په شمول له بیلا بیلو هیوادونو د اهل سنتو تر سلو زیاتو مفتیانو او پوهانو ګډون درلود.
د مصر د الازهر د جمعې خطیب احمد محمدالطیب هم پدغه کنفرانس کښې وویل: ترهګر او اورپکی له اسلام سره هیڅ تړاؤ نلری او د خپلو ګټورو موخو لپاره له مذهبه ناوړه استفاده کوی.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:سني اسلام
ستر منشور
د آزادیو ستر منشور یا مګنا کارټا د حقوقو یو سلطنتي منشور دی چې د ۱۲۱۵ ز کال د جون په ۱۵مه نېټه د انګلستان پاچا «جان» په رن‌مېډ کې وېنډسور ته نږدې صادر کړ. دغه منشور په لومړي ځل د کانټېبوري کلیسا لوی راهب «سټېفن لانګټون» د نامنلي پاچا او «بارونانو» د یاغي ډلې تر منځ د سولې راوستلو لپاره چمتو کړ. دغه منشور د کلیسا د حقونو ملاتړ، له ناقانونه بندي کېدو څخه د بارونانو ساتنه، عدالت ته لاسرسی او پاچا یا د تاج‌ او تخت خاوند ته پر فیوډالي ورکړو محدودیتونه تضمین کړل او وټاکل شوه چې د بارونانو د ۲۵ کسیزې شورا له لارې عملي شي. د دغه منشور ژمنې یوه لوري هم عملي نه‌کړې، دا منشور د درېیم اینوسنټ پاپ له‌خوا لغوه اعلان شو او د بارونانو د لومړۍ جګړې لامل شو.
د جان له مړینې وروسته د هغه د کشر زوی «درېیم هنري» نایب السلطنه دولت ځان ته د سیاسي ملاتړ پیدا کولو لپاره په ناکامه هڅه کې دغه سند په ۱۲۱۶ ز کال کې بیاځلي خپور کړ او څه ناڅه اصلي محتوا یې ترې لرې کړه. دغه سند د ۱۲۱۷ ز کال د جګړې په پای کې د سولې د هغه تړون یوه برخه وه چې په لمبت کې شوی و او هلته يې نوم «مګنا کارټا» شو، تر څو د فورېسټ له هغه کوچني منشور سره یې توپير وشي چې هماغه وخت صادر شوی و. هنري د بودیجې له کمښت سره مخامخ و، خو کله چې نوي مالیات راټول شول، په ۱۲۲۵ زکال کې یې بیاځلي خپور کړ. د ده زوی «لومړي اېډوارډ» هم په ۱۲۹۷ ز کال کې دغه کار تکرار کړ او دا ځل یې دا منشور د انګلستان د اساسي قانون د یوې برخې په توګه تایید کړ. دغه منشور د انګلستان د سیاسي ژوند یوه برخه شوه او هر پاچا به په خپل وار سره نوی کاوه. له دې سره سره یې د وخت په تېرېدو او د انګلستان د تازه جوړ شوي پارلمان له‌خوا د نویو قوانینو په تصویب سره څه ناڅه عملي اهمیت هم بایلود.
د شپاړسمې پېړۍ په پای کې مګنا کارټا ته لېوالتیا ډېره شوه. هغه مهال حقوق‌پوهان او تاریخ‌پوهان په دې باور وو چې، داسې لرغونی انګریزي اساسي قانون شته چې د انګلو ساکسونانو دورې ته ور ګرځي او د انګریزانو د فردي آزادیو ساتنه کوي. دوی استدلال کاوه چې په ۱۰۶۶ ز کال کې د نورمنانو یرغل دغه حقونه له منځه وړي، مګنا کارټا د دغو حقوقو د بېرته را ګرځولو لپاره یوه عمومي هڅه وه او منشور یې د پارلمان د اوسنیو واکونو او د قضايي خوندیتوب د قانون په څېر قانوني اصولو لپاره پر اساسي پایله بدل کړی. که څه هم دغه تاریخي قضاوت ډېر ناسم و، خو بیا هم«د سر اېډوارډ کوک» په څېر حقوق‌پوهانو د اوولسمې پېړۍ په لومړیو کې له مګنا کارټا څخه په پراخه کچه استفاده وکړه او د سټیورټ پاچایانو له‌خوا د وړاندیز شوو پاچاهانو د الهي حق [دا یوه نظریه ده چې پاچا د خدایۍ له رتبې سره برابروي] پر وړاندې یې استدلال وکړ. هم لومړي جېمز او هم یې زوی لومړي چارلېز هڅه وکړه چې د مګنا کارټا بحث کم‌رنګه کړي، تر دې چې دا موضوع په ۱۶۴۰ ز کال کې د انګلستان د کورنۍ جګړې او د چارلېز د اعدام سبب شوه. د مګنا کارټا او له لرغونو شخصي آزادیو څخه د دغه منشور د ملاتړ سیاسي کیسه د ۱۶۸۸ ز کال له ویاړلي انقلاب را وروسته تر ۱۹مې پېړۍ پورې روانه وه. دغه کار په دیارلسو مستعمرو کې پر لومړنیو امریکايي مستعمره‌مېشتو او د امریکا متحدو ایالتونو د قانون پر جوړېدو اغېز وکړ چې د متحدو ایالتونو په نوي جمهوریت کې د هېواد پر عالي قانون بدل شو. د ویکتوریايي تاریخ‌‌پوهانو څېړنو وښوده چې د ۱۲۱۵ ز کال اصلي منشور د عادي خلکو د حقونو پر ځای په منځنیو پېړیو کې د پاچا او بارونانو تر منځ په اړیکو پورې اړوندېده، خو منشور د یوه پیاوړي او سمبولیک سند په توګه پاتې شو، ان تر دې چې وروسته یې په ۱۹مه او ۲۰مه پېړیو کې د اساسنامې له کتابونو څخه نږدې نیمايي محتوا لغوه شوه.
مګنا کارټا لا هم د آزادۍ مهم سمبول دی چې تر ډېره یې سیاستوال او مبارزین کاروي او د بریتانیا او امریکا حقوقي ټولنو ته ډېر درناوی کوي. لرډ ډنینګ دغه منشور «په ټولو زمانو کې د اساسي قانون تر ټولو لوی سند او د خپل‌سرې ظالمې واکمنۍ پر وړاندې د فردي آزادۍ بنسټ ګڼي». په یووېشتمه پېړۍ کې د ۱۲۱۵ ز کال د اصلي منشور څلور بېلګې شته. دوې نمونې یې د بریتانیا په کتابتون کې دي، یوه یې په لینکلن کلا او بله یې په سالسبري کلیسا کې ده. همدا راز د ۱۲۹۷ ز کال د منشور د ځینو نسخو په څېر وروستي نور د ګوتو په شمېر منشورونه هم په عمومي او خصوصي مالکیت کې په امریکا متحدو ایالتونو او استرلیا کې موجود دي. اصلي منشورونه د منځنیو پېړیو په لاتیني ژبه په اختصاري بڼه د پرو په قلم پر څرمنو لیکل شوي وو چې هغه مهال د قانوني اسنادو د لیکلو لپاره کارېدل. هر یو منشور په لوی سلطنتي مُهر سره (چې د شاتو د مچیو له موم او د کنډ له موم څخه جوړ و) مُهر شوی و چې دا مهال دغسې مُهرونه ډېر کم دي. د ۱۲۱۵ ز کال څلور اصلي منشورونه د ۲۰۱۵ز کال د فبرورۍ میاشتې په درېیمه نېټه د مګنا کارټا د ۸۰۰مې کلیزې په مناسبت د بریتانیا په کتابتون کې د یوې ورځې لپاره نندارې ته کېښودل شول.
۱۳مه پېړۍ
مګنا کارټا په ۱۲۱۵ ز کال کې د سلطنتي او یاغي لورو تر منځ د سولې لپاره یوه ناکامه هڅه وه او د هغو پېښو د یوې برخې په توګه رامنځته شوچې له امله یې د بارونانو لومړۍ جګړه پېښه شوه. هغه مهال انګلستان د انګون پاچایانو (Angevin kings) د درېیم پاچا «جان» له‌خوا اداره کېده. که څه هم دې پاچهۍ پیاوړی اداري سیستم درلود، خو د انګوین پاچایانو تر سلطنت لاندې د حکومت ماهیت نامشخص او نامعلوم و. جان او تر هغه وړاندې پاچایانو د (vis et voluntas) یا د «زور او ارادې» له اصل څخه په استفادې اجرايي او کله ناکله خپل‌سرې پریکړې کولې او تر ډېره به یې دا کارونه پر دې اساس توجیه کول چې پاچا تر قانون لوړ دی. ډېری اوسني لیکوالان په دې باور وو چې پاچایان باید له دود او قانون سره سم د قلمرو له مخکښو او اصلي غړو سره په مشوره حکومت وکړي، خو د دې لپاره هېڅ داسې څه نه وو موجود، چې که پاچا د قانون له اجرا کولو ډډه وکړي، څه به پېښ شي.
په فرانسه کې د جان ډېرې پلرنۍ ځمکې په ۱۲۰۴ ز کال کې د فرانسې دویم پاچا فلیپ نیولې وې، ده کلونه کلونه د دغو ځمکو د بېرته نیولو لپاره مبارزه وکړه او د جګړې لپاره یې د پیسو راټولولو په موخه پر بارونانو مالیات لوړ کړل، خو دا جګړه په ۱۲۱۴ ز کال کې له سختې ماتې سره پای ته ورسېده. د جان متحدانو، چې کله د بووین په جګړه کې ماتې وخوړه، دی اړ شو چې د سولې غوښتنه وکړي او تاوان ورکړي. جان له دې وړاندې په خپله د زیاترو هغو بارونانو پوروړی و، چې شاهي کورنۍ ته یې پیسې ورکولې، د هغوی تر منځ یې چندان محبوبیت نه درلود او د دواړو لورو تر منځ ډېر لږ باور موجود و. لږ تر لږه یوې بریا د جان له غښتلي کېدو سره مرسته کوله، خو دی چې کله له فرانسې څخه بېرته را وګرځېد، له ماتې سره په مخامخ کېدو کې پوه شوچې، د انګلستان په شمال او ختیځ کې یاغي بارونان د ده د حکومت پر وړاندې د مقاومت د تنظیم په حال کې دي.
امير کروړ سوري ( مړ ۱۵۴ ليږديز )
امير کروړ سوري ( مړ ۱۵۴ ليږديز )
پښتون امير کروړ سوري د امير پولاد زوی مشهور په «جهان پهلوان» د پښتنو دملک شنسب له اولادې او د غور د سوري کورنۍ يو نوميالی واکمن او د پښتو ژبې لومړنی شاعر اوستر تورزن و ٠دتاریخ په حواله په پښتو ژبه کې دده شعر لومړنی شعر و.ده یوه ویاړنه لیکلې ده چې په لاندې ډول تاسو ته وړاندې کیږي .ددې لپاره چې ددِې ویاړنې ځینې ویې ( لغات ) لرغوني دي نو معنا ګانې یې هم ورسره لیکل شوي دي.
د امير کروړ جهان پهلوان وياړنه (حما سه)
-
حما سه
له ما اتل نسته
په هند و سند و پر تخار او پر کابل نسته
بل په زابل نسته
غشی د من(٢) مې ځي برېښنا پر ميرڅمنو(٣) باندې
په ژوبله(٤) يونم (٥) يرغالم (٦)پر تښتېدونو باندې
پر ماتېدونو(٧) باندې
زما د بريو(٨) پر خول تاوېږي هسک(٩) په نمنځ (١٠)و په وياړ(١١)
د آس له سوو(١٢) مې مځکه رېږدي غرونه کاندم لتاړ(١٣)
کړم ايوادونه(١٤) اوجاړ(١٥)
زما د تورې تر شپول لاندې دی هرات(١٦) و جروم(١٧)
غرج (١٨)و باميان(١٩) و تخار (٢٠)بولي نوم زما په اودوم(٢١)
زه پېژندوی(٢٢) يم په روم
پر مرو زما غشی لونی(٢٣) ډاری دښن(٢٤) راڅخه
رپي يې زړن(٢٧) راڅخه
د زرنج سوبه (٢٨)مې د تورې په مخ سور وکړه
په بادارۍ(٢٩) مې لوړ اوی(٣٠) د کول(٣١) د سور وکړه
ستر مې تربور وکړه
خپلو وګړو لره لور (٣٢)پېرزوينه کوم
دوی په ډاډينه ښه بامم ښه يې روزنه کوم
تل يې ودنه(٣٣) کوم
پر لويو غرو مې وينا درومي نه په څنډو په ټال(٣٤)
نړۍ زما ده نوم مې بولي(٣٥ )پر دريځ (٣٦)ستايوال(٣٧)
په ورځو، شپو، مياشتو کال
ددې لپاره چې د امير کروړدشعر پښتو لر غونې او پخوانۍ دی نو دلغتونو مانا ګانې يې په لاندې ډول وړاندې کيږي:
١-اتل= قهرمان،٢-من= اراده او تکل،٣-مير څمنو= دښمنانو،مفرد ېې مير څی يا مير څمن دی٠
٤-ژوبله= جګړه يا جنګ،٥-يونم= يون کوم يا سفر کوم،٦-ير غالم= ير غل کوم يابريدکوم ٧-ماتيدنو= ماتې او شکست٨- بريو= کاميابيو٩- هسک= اسمان١٠-نمنځ= ستاينه١١- وياړ= افتخار١٢-لتاړ= درهم وبر هم يا وران
١٣-ايوادونه= هيوادونه١٤-سوو= داسونو دسمونوا و تر پښو لاندې١٥-اوجاړ= ويجاړ يا وران١٦- هرات= دافغا نستان په لو يد يز کې ديوه ولايت يا صو بې نوم دی ١٧-جروم= ګر مسير چې دافغا نستان ديوې ولسوالۍ يا ډسټرکټ نو م دی٠ ١٨-غرج=غر جستان چې دافغا نستان ديوې سيمې نوم دی٠ ١٩-باميان= د مرکزي افغا نستان ديوه ولايت يا صو بې نوم دی٢٠-تخار= دافغانستان ديوه ولايت يا صو بې نوم دی٢١- اودوم= چاره او علاج
٢٢-پيژندوی=خلک مې پيژني ٢٣-لوني= اوري ٢٤-دښن= دښمن،٢٥-هريوا=دافغا نستان دهرات ولايت يا صوبه٢٦-پلن=پلي يا پياده،٢٧-زړن= زړور،٢٨-سوبه= فتحه،٢٩-باداري=سرداري،٣٠-لوړاوی= پر مختګ،٣١-کول= کورنۍ،٣٢-لور=پيرزوينه،٣٣- ودنه= پا لنه، ٣٤- ټال= درنګ يا معطلي،٣٥-بولي= ستايي،٣٦-
،دريځ= منبر،٣٧-ستايوال= ستايونکي٠
گل آغا شېرزی
گل آغا شېرزی د افغانستان ۱۳۹۳د ولسمشریزو ټاکنو نوماند دی د ننگرهار ولايت او کندهار ولايت والي پاتې سوي دي. کله چې په ۱۹۹۱ ز. کال کې د افغانستان د خلق د ډيموکارټيک گوند حکومت ړنگ شو نو له هماغه وخت نه وروسته له ۱۹۹۲ ز. کال نه تر ۱۹۹۴ ز. کال پورې گل آغا شېزی د کندهار والي او ملي محاذ غړی و.
مخينه
ښاغلی شیرزی په ۱۳۳۳لمریز کال دکندهار دډنډاولسوالی په روح ابادکلي کي زیږیدلی دی گل آغا شېزی په خټه پښتون او د کندهار د بارېکزیو څخه دی. کله چې گل آغا شېرزی پيدا شو نو نوم يې شفيق ؤ. نوموړی د يوه غښتلي مجاهد حاجي عبدالطیف خان اکا زوی دی. کله چې د روسانو پر وخت جهاد اعلان شوی ؤ او گل آغا شېرزی د خپل د پلار تر څنگ د جهاد لپاره ودرېده نو په همدغه وخت کې ورته د گل آغا نوم ورکړ شو. د نوموړي پلار چې کله ووژل شو نو ده هم د خپل نوم سره د شېرزي تخلص وتاړه.
ستاینه
گل آغا شېرزی له دې امله ستایل کیږي چې له کندهار نه یې د طالبانو په ایستلو کې له امریکا سره مرسته کړې ده. د هغه په باب دا هم ویل کیږي چې د کندهار د والي په توگه یې په دغه ولایت کې د کوکنارو د کر او کاروبار مخه نیولې وه.
وېشنيزه:کندهاریان
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغان واليان وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
افغانستان په ۲۰۰۸ ز کال کې
لاندې پېښې په ۲۰۰۸ ز کال کې د میاشتو په ترتیب په افغانستان کې رامنځته شوې دي.
عبدالمجيد بابی
عبدالمجید بابی (۱۳۳۳ لمريز لېږدي کال کندهار - د ۱۳۸۸ ل ل کال د کب ۵، کندهار) (په انگرېزي: Abdul Majeed Babi) يو افغان پښتو ژبی لیکوال، څېړونکی او نازکخیال شاعر وو.
مخينه
عبدالمجید بابی د غلام حیدر خان بابي زوی، د عبدالله خان بابي لمسی او د محب الله خان بابي کړوسی وو. هغه د کندهار ښار د څلورمې ناحیې د بامیزو کوڅې د بابیانو په روښاندې او منورې کورنۍ کې زېږېدلی دی.
زده کړې
عبدالمجيد بابي خپلې لومړنۍ او دیني زده کړې د موی مبارک په جامع جومات کې د وخت له تکړه او دیني عالمانو څخه پیل کړې. تر دې وروسته یې له مشرقي ښوونځي څخه بريليک واخيست؛ د ۱۲ ټولگي بريليک یې له احمد شاه بابا لېسې څخه په ۱۳۵۲ ل. کال کې تر لاسه کړ. په ۱۳۵۶ ل کال کې د ښوونکو د عالي موسسې د اجتماعیاتو له څانگې په لومړۍ درجه فارغ شو. له تعلیم سره د ډېرې مینې په پار یې غوښتل خپلې لوړې زده کړې په پلازمېنه کابل کې سرته ورسولې، خو دا ارمان یې د ۱۳۵۷ ل کال د غویي مياشتې د کودتا په ترسره کېدو سره نیمگړی پاتې شو. د هماغه وخت حالاتو ورته اجازه ور نه کړه چې لوړې زده کړې سرته ورسوي.
دندې
عبدالمجيد بابي دوه کاله د پوځي خدمت د مکلفیت دوره تېره کړه. کله چې روسانو پر افغانستان يرغل وکړ، نو هغه هم خپل قلمي، فکري او مالي جهاد ته ملا وتړله. له هېواده د سره پوځ تر وتو پورې يې خپل قلم د لاسه لرې نه کړ او نه یې د هغوی په مقابل کې خلکو ته د تبلیغ لار پریښووه.
په ۱۳۶۱ ل. کال کې يې د قومونو او قبایلو په ریاست کې د جرگو د مدیریت پر څوکۍ دنده درلوده. له ۱۳۶۳ ل. کال څخه تر ۱۳۶۵ ل کاله يې د پوهنې ریاست له لوري د تجربوي ښوونځي د امر دنده پر غاړه لرله او د دې تر څنگ یې د عالي دارلمعملین په IN سرویس کې د ټولنيزو پوهنو درس هم ورکاوه. بابي په دغه وخت کې دوې دندې په پوره امانت دارۍ او پښتني هوډ سرته رسولې. نیمه ورځ یې په دولتي رزمنې (تنخوا) کار کاوه او نیمه ورځ یې په افتخاري توگه د استادۍ دنده سرته رسوله. د مجاهدینو او طالبانو په وخت کې یو دین دوسته او هېوادپال سوداگر د امام ابو حنیفه رح په نوم مدرسه جوړه کړې وه. په دې مدرسه کې به هم دیني او هم عصري علوم تدریسېدل. هغه وخت عبدالمجيد بابي په خپلو ځمکو او کروندو کې د کار تر څنگ په دغه مدرسه کې د ټولنيزو پوهنو او دیني پوهنو د تدریس دنده پر غاړه درلوده.
په ۱۳۸۱ ل ل کال کې د حامد کرزي تر مشرتابه لاندې لنډ مهاله اداره رامنځ ته شوه. بابی په دغه اداره کې د کندهار د اطلاعاتو او کلتور د سروال (ریس) په توگه وگومارل شو. هغه د تېر په څیر دا دنده هم په پوره امانت دارۍ، د خپلې تجربې او پوهې په برکت ښه ترا پر مخ وړله. له ډېرو چلیجونو او ربړو سره سره یې دا دنده تر ۱۳۸۸ ل ل کاله پر مخ یووړه. د کندهار مجله او طلوع افغان ورځپاڼه چې ډېر وخت له چاپه نه وه راوتلې، بابي هغوی ته د مقالو په لیکلو کې هم قلم چلاند وساته. همدارنگه د هغه له برکت او هاند و هڅې به د نورو پښتنو لیکوالو لیکنې ورته راټولیدې او پکې چاپېدې به. د ریاست د دندې تر څنگ یې بله دنده د ۱۳۸۵- ۱۳۸۸ ل. کلونو تر منځ د قومونو، قبایلو او سرحدونو چارو د ریاست له لوري د ولایت په کچه د هغه مشورتي جرگې د منشي دنده پر غاړه درلوده، چې احمد ولي کرزی یې سروال او شهید عبدالباقي (رغبت) یې د مرستیال په توگه دندې تر سره کولې.
چاپ شوي اثار يې
۱- پښتنه اوښکه (شعري ټولگه). ۲- ویرنې او ستاینې (شعري ټولگه).
۳- جغرافیایي سیند (قاموس).
۴- کندهار مجله او طلوع افغان ورځپاڼه.
نور فرهنگي کارونه يې
عبدالمجید بابي د ملي موزیم د بیا رغولو کار هم پيل کړ. ملي موزیم یې په پښو ودراوه، هغه ته یې د لرغونو اثارو په راپیدا کولو او راټولولو کې ډیرې هلې ځلې وکړې.
مړينه
عبدالمجید بابی د ۱۳۸۸ ل کال د کب میاشتې د ۵ نېټې د سهار پر نهه نیمي بجو له کوره دوتر ته پلی روان وو، چي د ناڅرگندو وسله والو له خوا شهید شو. د هغه جنازه د ۱۳۸۸ ل کال د کب پر ۶ خاورو ته وسپارل شوه.
اخځليک
۱- https://pa.azadiradio.com/a/1966918.html ۲- http://www.afghansabawoon.com/%DA%A9%D9%84%D8%AA%D9%88%D8%B1/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%88-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%DB%90-%D8%B3%DA%93%DB%8C/
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
تلويزون
ټلوېزون يوه داسې اله ده ، چې د غږ او انځور په مرسته پيغام خپروي. د ټلوېزيون ايجاد او د خپرونو پيل په خپل شاليد کې يو پر زده پورې تاريخ لري. ټلوېزيون ته د نوي پېر نړۍ هېنداره ويلاى شي. د ټلوېزون له لارې موږ پر کور ناست د نړۍ چکر وهو او په نړۍ کې د پېښې شوې مهمې او ارزښتمنې پېښې په خپلو سترگو وينو. ټلوېزيون پروگرام تر موږ پورې له کوم ټلوېزون سټېشن څخه را رسېږي، چې ټلوېزون مرکز ورته ويل کېږي. ځينې پروگرامونه له ټلوېزون مرکز پرته نيغ په نيغه هم خپرېږي. دغه خپرونې د کامرو او فيته ثبتوونکيو( Tape Recorders) په مرسته خوندي کېږي هم او د اړتيا پر مهال د ټلوېزون مرکزونو څخه بيا خپرېږېداى شي. د ټلوېزون د ايجاد او خپرونو په اړه پر تفصيلاتو له پوهېدنې تر مخه د ټلوېزون پر معنى او مفهوم پوهيدنه اړينه ده.
ټلوېزون څه شى دى؟
ټلوېزون ( Television) د دوه کلېمو مجموعه ده. چې ټېلي ( Tele) او وېژن ( Vision). ټېلي ( Tele) يوه رومي کلېمه ده او د ډېر لرې ( For Away) معنى لري، او وېژن ( Vision) د ليدلو معنى لري. نو په دې توگه ټلوېزون د ( له لرې ليدل) يا ( له لرې سيل کول).معنى لري.
د ټلويزوني غونډال توکي
250px|thumb|left|[[Belweder (TV set)|OT-1471 Belweder, Poland, 1957
1. power switch / volume
2. brightness
3. pitch
5. horizontal synchro
6. contrast
7. channel tuning
8. channel switch ]] اساس ديو ټلويزون دپاره د انخور دي:
د ټلوېزيون ټرمينالوجي
پکسل (د ښوديز ريزولوشن\ريزولوشن) پر يوه پرده د څانگړيو ټکيو شمېر دی، چې [پکسل] بلل کېږي.د پکسل د کلمې استعمال خورا نوی دی، او نېټه يې هغه وخت ته رسېږي، چې د [VGA] ښوديز معيار وپېژندل شو. له ۱۹۸۰مې لسيزې مخکې "lines of resolution" د رېزولوشن د اندازه کولو معياري يوون (واحد) و.
د 720x480 يو دوديز رېزولوشن معنا داده، چې د ټلوېزيون ښوديز ۷۲۰ پکسلونه په افقي او ۴۸۰ پکسلونه په عمودي محور باندې لري. څومره، چې د يو څانگړي ښوديز رېزولوشن زیات وي، همغومره انڅور ښه وي. کانټرسټ [تناسب] پر پرده د روښانوالي او تیاره والي د ټکيو تر منڅ د فاصلې د اندازه کولو واحد دی.
څومره، چې د کانټرسټ تناسب لوړ وي، همغومره انڅور بډای، ژور او سيوری لرونکی ښکاري. د انڅور روښانوالی دا اندازه کوي، چې رنگونه څومره خوڅند او اغېزمن دي. د هغو شمعو، چې د انڅور د بلولو\غښتلولو لپاره په کار دی، سره په مساوي کچه اندازه کېږي. له بلې خوا، پر ټلوېزیونونو او مونيټورونو د "روښانوالی" او "کانټرسټ" برابروونکي څارونه (adjustment controls)، د انڅور د ښوديز د بېلابېلو برخو د څارنې لپاره کارېږي.
د روښانوالي څار تور ټکی، یا د سيوري کچه، خوڅوي، چې د کانټرسټ تناسب يا د انڅور گاما اغېزمنوي، خو د کانټرسټ څار د انڅور قوت يا روښانوالی څاري.
اخڅ: جان واټکېنسن، " Convergence in Broadcast and Communications Media: The Fundamentals of Audio, Video, Data'', Focal Press, 2001, ISBN 0-240-51509-9"
اړوند ويبپاڼي
وېشنيزه:تلویزیون وېشنيزه:ویډیو پوستکالي وېشنيزه:رسنۍ د بڼې له مخې
په هانګ کانګ کې بشري حقونه
د بشری حقونو خوندیتوب په اساسی قانون او د دې هېواد د حقوقو په قانون (د وګړي پروړاندې جرایم. ۳۸۳) کې ساتل شوی دی. د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR) په هانګ کانګ کې د حقوقو د قانون او د اساسي قانون د ۳۹ مادې پر بنسټ پلي کېږي. هر هغه سیمه ییز قانون چې د اساسي قانون سره په ټکر کې وي د محکمو له لوري لغوه کېدای شي. په دې کې هغه ملي قوانین نه راځي چې په هانګ کانګ کې پلي کېږي، لکه د ملي امنیت قانون، چې حتې که د حقوقو د قانون، ICCPR، یا اساسي قانون سره په ټکر کې وي.
نړوال ښار د حیثیت د درلودلو له امله، کله ناکله په هانګ کانګ کې بشري حقونه د نړیوالې ټولنې تر نظر لاندې راځي. دا کله ناکله د مبصرینو له لوري د معیار په توګه کارول کېږې چې پر بنسټ یې دوی قضاوت کوي چې ایا د چین ولسي جمهوریت د "یو هېواد، دوه نظامونو" د معاملې اصول چې د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې ته هغې د اوسني کوچني اساسي قانون له خوا، چې د چین او بریتانیې د ګډې اعلامیې پر بنسټ ورکړل شوي دي، پلي کړي او که نه.
چیني-بریتانوي ګډه اعلامیه
د چین او بریتانیې د ګډې اعلامیې د ضمیمې تر (د یولسمې برخې) لاندې، داسې صراحت لري:
د هانکانګ د ځانګړې اداري سيمې حکومت، به د قانون په رڼا کې د هانکانګ د ځانګړې اداري سيمې د اوسېدونکو او نورو وګړو د حقونو او آزادۍ ساتنه کوي. د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې حکومت باید د هغو حقونو او آزادیو وساتنه هم وکړي چې له وړاندې په هانګ کانګ کې د نافذو قوانینو پر بنسټ وړاندې کېدل چې په کې شخص آزادي، د بیان آزادي، د مطبوعاتو آزادي، د غونډو آزادي، د ټولنو آزادي، په سوداګریزو اتحادیو کې ګډون او د هغوی د را منځ ته کولو آزادي، د مکاتباتو او اړیکو آزادي، د سفر آزادي، د خوځښت آزادي، د کاربندیز آزادي، د لاریون آزادي، د مسلک د غوره کولو آزادي، د علمي څېړنو آزادي، د عقیدې آزادي، د کور خوندیتوب او حرمت، د واده کولو آزادي او په آزاده توګه د کورنۍ د را امنځ ته کولو حق ګډون لري.
د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې اساسي قانون
د اساسي قانون، د هانګ کانګ د ځانګړې اداري سیمې قانوني اسنادو په رڼا کې، د هانګ کانګ د اوسېدونکو (د دایمي اوسېدونکو او لنډمهاله اوسېدونکو په ګډوڼ) ځینې حقونه او آزادۍ د قانون په دریم څپرکي کې تضمين او خوندي شوي دي. دا حقونه او آزادۍ په لاندې ډول ډي:
د قانون ۳۹ ماده دا هم په صرات وایي چې د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR)، د اقتصادي، ټولنیزو او فرهنګي حقونو نړیوال تړون (ICESCR)، او د کار نړیوال کنوانسیونونه چې په هانګ کانګ کې پلي کېږي باید په هانګ کانګ کې تر هغه کچې نافذ وي چې په اساسي قانون کې د خوندي شوو حقونو له احکامو سره په ټکر کې نه وي.
که څه هم دا حقوق په صراحت د هانګ کانګ وکړو ته ورکړل شوي، غیر هانګ کانګي وکړي هم کولای شي د قانون د ۴۱ مادې په رڼا کې له دې حقونو او آزادیو څخه برخمن شي.
د دې هرڅنګ، ۸۷ ماده د هغو حقونو خوندیتوب او ساتنه هم کوي چې پخوا په ټولو جنایي یا مدني محاکمو کې د دعوا اړخونه له هغوی څخه برخمن وو، په ځانګړې توګه په محکمو کې پرته له ځنډه د عادلانه محاکمې حق او په محکمو تر محکوم کېدو پورې یو کس بې ګناه انګېرل کېدل. د قانون ۱۰۵ ماده د ملکیت حقوق او د حقیقي و حقوقي اشخاصو د ملکیت د قانوني سلب لپاره د جبران د حق خوندي کوي.
بانجان
بانجان یو له هغوو نباتاتو څخه دی، چې د کال په هر موسم کې د انسان د لوږه دفع کوي. د بانجان انګلیسي نوم Eggplant او علمي نوم یې Solanum Melongena دی، د کښت لومړۍ ځمکه یې د هند اطراف یاد شوي او تر هغه وروسته نورو سیمو ته لېږدول شوی. بانجان چې یو کلن نبات دی، نسبتآ سخته ساقه او بیضوي بلګونه لري. بټنوک|د بانجانو بوټي له گل نیونې مخکې مرحله کې
رنگ
د مېوې رنګ یې بنفشوي ته ورته او کله-کله تور او سپین هم لیدل کیږي. د بانجان تنه تر ۷۰ سانتي متره پوري لوړیږي، د ځینو ورایټي ګانو ارتفاع تر ۱۵۰ پورې هم رسیږي. بانجان په تودو او نیمه تودو سیمو کې ښه وده کوي، د یخ په مقابل کې حساس دی او ګرمسېرې سیمي یې خورا پر طبع برابرې دي. هغه خاوري چې نمجني او رطوبت یې برابر وي او بل چې ښه حاصلخیزه وي د بانجان لپاره بیخي ښې دي.
د بوټو ترمنځ واټن
بټنوک| أصناف من الباذنجان: برتقالي وبنفسجي غامق وبنفسجي فاتح. بټنوک|کیڼ|ټایلېنډي بانجان د بانجان د بوټو تر منځ فاصله باید د ۵۰-۶۰ سانتي متره وي او د قطارونو تر منځ یې د ۷۵ څخه تر ۱۰۰ سانتي متره فاصله باید مراعت شي. بانجان د قلمې(نهال) په شکل باید له بزغلۍ څخه اصلي ځمکې ته انتقال شي، دا چې د یاد نبات رېښې او مقاومت د تامل وړ وي؛ نو باید د سهار په طرف او یا د مازیګر په خوا کې اصلي ځای ته انتقال شي، تر څو یې ریښې او ساقه صدمه ونه ویني. دا چې په صورت عموم د سبزیجاتو اړتیا ډیره او کښت یې اسانه دی، باید هر سړی په خپلو کورونو کې سبزي( په خاصه بانجڼ) وکري تر څو یې کورنۍ اړتیا پوره شي. بانجان ګرم نبات دی، د خوراک په بدل کې لږ کالوري تولیدوي؛ نو باید یاد ولرو چې د وزن په کابو کولو کې بانجان مثبت رول لري. اکثره وخت دلته د خوراکي توکو سره جدي چلند نه کیږي، یا ډیر وسوځي او یا بیخي اومه وي. د بانجان خوراک باید په ښه پاخه شکل سره وشي.
ترکیب
د بانجان په ترکیب کې ویټامین B کمپلکس، A,C او ځیني معدني مواد، لکه کلیسم، فاسفورس، مس، اوسپنه او پوتاشیم سته، د پورتنیو ګټورو موادو د موجودیت له اسیته د سرطاني ناروغیو سره مقاومت کولایشي. د فیتونوترنیټ او فنولیکي اجزاو په لرلو سره انټي اکسیدینټ دي چې د کلسترول ضد، د ویني سمونه او د وایرسونو په دفع کې د پام وړ کار اجراء کوي.
گټې
د هغه څېړني له ميخې چې په Food& Function مجله کې تر سره سوې، راغلي، چې بانجان د زړه په سلامت ساتلو او د حملې په کمښت کې مثبت تمامیږي. مخکي مو وویل چې د وزن په کمولو کې بانجان ستاسو لاسنیوی کولای شي، همدا شان د پوستکي په نرم ساتلو کې مفید تمامیږي، ځکه چې بانجان د انسان د وجود د اوبو توازن په غاړه لري. بانجان د اوسپني ښه ذخیره ده؛ نو د کم خونۍ لپاره بیخي ښه غذا کیدایشي، په رګونو کې د ویني جریان ښه ترا فعال ساتي او په نتیجه کې د زړه د حملې مخنیوی کوي. ښه خبره دا ده چې د بانجان مېوه یوازي ګټه نه کوي؛ بلکي د بانجان رېښه چې وچه او بیا میده او چوش شي د نفس تنګۍ په دفع کې خاص رول لري.
زیانونه
د پورتنیو ټولو ګټو سره-سره باید یادونه وکړم، چې بانجان د هغو کسانو لپاره مضر تمامېدایشي چې د بواسیرو تکلیف او یا د سترګو درد لري، بیا هم یادونه کوم چې د ډاګټر د لارښووني مطابق باید استفاده وشي. که مو بیخي بانجان ته لاس و خوله نه دریږي، اول باید پوست شي، بیا څلور شغې او په مالګه ښه ووهل شي. تر لږ وخت وروسته باید په اوبو پاک ومینځل شي او بیا په ښو غوړو کې پاخه شي، تر پخېدو وروسته ښه اشتها ولرئ.
د بانجان ستر تولیدوونکي هېوادونه
بټنوک| باذنجان مقلي مغمس بصلصة الصويا والزبدة بټنوک|الباذنجان بجبنة البارميزان
آلاباما
آلاباما په انګلیسي Alabama) د امریکا متخده آیالاتونهو له ۵۲ آیالاتو یو دی او ۲۰ آیالات دی چې د امریکا متحده آیالاتونه سره یوځای شو.
الاباما د دولتي الوتونکو لپاره د ژیړ هیمر په نوم یادیږي. الاباما د "ډیکسي زړه" او د کاټن ایالت په نوم هم پیژندل کیږي. دا د امریکا ژور سویل برخه ده. دا په تاریخي توګه د امریکا د سخت سویل برخه هم ګڼل کیږي. دولتي ونه د اوږدې پاڼې لرونکی دی، او دولتي ګل کامیلیا دی. د الاباما ایالت پلازمینه مونټګومري ده. د نفوس له مخې ترټولو لوی ښار برمینګهم دی. کوم چې له اوږدې مودې راهیسې یو له لوی صنعتي ښارونو څخه دی؛ د ځمکې له مخې ترټولو لوی ښار هانتسفيل دی. تر ټولو زوړ ښار موبايل دی، چې په ۱۷۰۲ کال کې د فرانسې د لوزيانا د پلازمېنې په توګه د فرانسوي مستعمرو له خوا جوړ شو.
د سویلي متحده ایالاتو د ډیری ایالتونو په څیر، الاباما د امریکا د کورنۍ جګړې څخه د دویمې نړیوالې جګړې له لارې اقتصادي ستونزو سره مخ شو، په یوه برخه کې په کرهنه باندې د دوامداره انحصار له امله. د نورو سویلي ایالتونو په څیر، د الاباما قانون جوړونکو د پیړۍ په پای کې تور امریکایان او ډیری بې وزله سپینې لیرې کړې. د لویو صنعتونو او ښاري مرکزونو له ودې سره سره د شلمې پیړۍ له پیل څخه تر ۱۹۶۰ لسیزې پورې د سپینو کلیوالو ګټو په دولتي مقننه قوه واکمنه وه. لکه څنګه چې د ښاري ګټو او د تور امریکایانو ګټو لپاره دا د پام وړ کم ښودل شوی و. د دویمې نړیوالې جګړې په پایله کې، الاباما وده وکړه او خپل اقتصاد یې په بنسټیز ډول د کرنې پر بنسټ یو له څو ګټو سره بدل کړ. په یوویشتمه پیړۍ کې د دولت اقتصاد د مدیریت، د موټرو صنعت، مالیه، تولید، فضا، د کانونو استخراج، روغتیا پاملرنې، تعلیم، پرچون او ټیکنالوژۍ باندې ولاړ دی.
قرغزستان
قرغېزستان، په رسمي ډول قرغز جمهوریت، په مرکزي آسیا کې غرنی او په وچه کې راایسارهېواد دی. شمال لوري ته یې قزاقستان، لویدیځ لوري ته ازبکستان، سویل ته یې تاجکستان او ختیځ ته یې چین موقعیت لري. بېشکېک یې پلازمېنه او لوی ښار دی. د قرغز قوم، د دغه هېواد د شپږ میلیونه وګړو ډېره برخه جوړوي، چې ازبک او روسي مهم لږه کي هم لري. قرغېزي ژبه یې نورو ترکي ژبو ته ډېره نږدې ده، په داسې حال کې چې روسي ژبه تر اوسه په دغه هېواد کې دود ده او  یوه له رسمي ژبو نه یې هم ده. د قرغېزستان ۹۰ سلنه وګړي مسلمانان دي، چې لویه برخه یې سني مسلمانان جوړوي. قرغېز کلتور له دې سره چې ترکي رېښه لري، خو د ایراني، مغولي او روسي عناصرو اغېز هم په کې شته دی.
د قرغېزستان تاریخ ګڼ شمېر کلتورونه او سترواکۍ په ځان کې رانغاړي. په داسې حال کې چې له جغرافیايي پلوه دغه هېواد د ګڼ شمېر غرونو لرلو له امله ګوښه شوی، خو د ورېښمو لارې او نورو سوداګریزو لارو د یوې برخې په توګه د څو لویو تمدنونو په وصل کېدوني ځای کې پروت دی. ترکي کوچیان چې په ګڼ شمېر ترکي دولتونو، لکه: لومړی او دویم ترکي خانقاتو کې یې رېښه لرله، د تاریخ له اوږدو په دغه هېواد کې مېشت دي. په ۱۳ مه پېړۍ کې قرغېزستان د مغلو له خوا ونیول شو، بیاځلي یې خپلواکي ترلاسه کړه، خو وروسته د قالموقیانو، منچویانو او ازبکانو له خوا تر برید لاندې راغی. په ۱۸۷۶ ز کال کې دغه هېواد د روسي سترواکۍ برخه وګرځېد او په ۱۹۳۶ ز کال کې، د شوروي سوسیالیستي قرغېزي جمهوریت، د شوروي اتحاد په جوړوونکي جمهوریت واوښت. په شوروي اتحاد کې د میخایل ګورباچوف له دیموکراتیکو اصلاحاتو وروسته، په ۱۹۹۰ ز کال کې آزادي پلوه نوماند عسکر آقایوف د دغه هېواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ۱۹۹۱ ز کال د اګست په ۳۱ مه نېټه، قرغېزستان له مسکو نه خپله خپلواکي اعلان کړه او یو دیموکراتیک دولت یې جوړ کړ. په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته، قرغېزستان د یوه ملي دولت په توګه خپل حاکمیت ترلاسه کړ.
له خپلواکۍ وروسته، قرغېزستان په رسمي ډول واحد ولسمشریز جمهوریت و، چې وروسته له ۲۰۱۰ ز کال نه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې په واحد پارلماني جمهوریت واوښت، په داسې حال کې چې په تدریج سره ولسمشر بشپړ اجرائیوي واک ترلاسه کړ، وړاندې له دې چې په ۲۰۲۱ ز کال کې د دغه هېواد نظام بشپړ ریاستي نظام ته واوړي، د نیمه ولسمشریز یا نیمه ریاستي جمهوریت په توګه اداره کېده. دغه هېواد د خپل موجودیت په اوږدو کې قومي شخړې، انقلابونه، اقتصادي ستونزې، انتقالي دولتونه او سیاسي ناندرې ګاللې دي.
قرغېزستان، د مشترک المنافع خپلواکو هېوادونو، ایروآسیا اقتصادي ټولنې، ټولیز امنیت تړون سازمان، د شانګهای د همکاریو سازمان، اسلامي همکاریو سازمان، ترکي دولتونو سازمان یا ترک شورا، د ترکي کلتور د نړیوال سازمان او ملګرو ملتونو سازمان غړیتوب لري. دغه هېواد یو له مخ پر ودې هېوادونو نه دی چې د انساني ودې د شاخص له مخې نوملړ کې ۱۲۰ ځای لري او په مرکزي آسیا کې دویم فقیر هېواد دی. د دغه هېواد انتقالي اقتصاد، په کلکه سره د طلا، ډبرو سکرو او یورانیمو په زېرمو تکیه لري.
سیاسي نظام
د ۱۹۹۳ ز کال اساسي قانون، د دغه هېواد د دولت ډول د یوجرګه یي دیموکراتیک جمهوریت په توګه تعریف کوي. ولسمشر او لومړی وزیر په اجرائیه قوه کې شاملېږي. پارلمان یې اوس مهال یوه جرګه لري. په قضايي قوه کې یې ستره محکمه، سیمه ییزې محکمې او لوی څارنوال شاملېږي.
د ۲۰۰۲ ز کال په مارچ میاشت کې په خپل سري ډول د اپوزیسیون د یوه سیاستوال د نیولو پنځه اعتراض کوونکي د پولیسو له خوا په ډزو ووژل شول، چې په ملي کچه یې لاریونونه رامنځته کړل. ولسمشر عسکر آقایوف د اساسي قانون د سمون بهیر پیل کړ او په پیل کې په لوړه کچه د دولت استازو، مدني او ټولنیزو فعالانو د یوه پرانیستي بحث په ترڅ کې په کې برخه لرله، دغه چاره د ۲۰۰۳ ز کال د ټول پوښتنې لامل شوه، خو په رایه اچونه کې ګډوډۍ ورته لږ زیان ورساوه.
په اساسي قانون کې سمونونه، د ټول پوښتنې له خوا تصویب شول چې د ولسمشر د زیات واک او د پارلمان او اساسي قانون د محکمې د کمزورتیا لامل وګرځېد. پارلماني ټاکنې د نوې قانون جوړوونکې جرګې لپاره چې ۷۵ چوکۍ یې لرلې، د ۲۰۰۵ ز کال د فبروري په ۲۷ مه او د مارچ په ۱۳ مه نېټه ترسره شوې، خو په پراخ ډول له درغلیو ډکې وبلل شوې، چې ورپسې لاریونونه یې د ۲۰۰۵ ز کال د مارچ په ۲۴ مه د سپینې کودتا لامل وګرځېدل. اقایوف له خپلې کورنۍ سره له هېواده ووت او ځای یې لنډ مهالي ولسمشر قربان بیک باقیوف ونیو.
د ۲۰۰۵ ز کال د جولای په ۱۰ مه نېټه، لنډمهالي ولسمشر باقیوف په ۸۸.۹ سلنه رایو ترلاسه کولو سره ولسمشریزې ټاکنې وګټلې او د اګست په ۱۴ مه یې لوړه وکړه. د ۲۰۰۶ ز کال په اپریل او نومبر میاشتو کې په بشکېک کې د ولسمشر باقیوف پر وړاندې لوی لاریونونه راووتل، د اپوزیسیون مشرانو ولسمشر تورن کړ چې د اساسي قانون د تعدیل او پارلمان ته یې د ګڼ شمېر ولسمشریزو واکونو لېږدولو اړوند خپلې ټاکنیزې ژمنې نه دي پوره کړي.
قرغېزستان، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) د ۵۶ غړو هېوادونو له جملې نه دی، چې په اوراسیا کې سولې، روڼتیا او د بشري حقونو خوندیتوب ته ژمن دی. د OSCE د غړي هېواد په توګه، د قرغېزستان هېواد نړیوالې ژمنې د متحده ایالاتو د هېلسنکي کمیسیون (د اروپا د امنیت او همکاریو سازمان) تر څار لاندې دي.
د ۲۰۰۹ ز کال د فبروري په درېیمه نېټه، ولسمشر قربان بېک باقیوف اعلان وکړ چې په مرکزي آسیا کې د امریکا یوازنۍ اډه، مناس هوايي اډه به ژر وتړي. پارلمان د دغې اډې تړلو اړوند د فبروري په ۱۹ مه نېټه رایه ورکړه او د ۷۸ موافقو او یوې مخالفې رایې پر بنسټ یې د دولت دغه پریکړه تصویب کړه، خو د پردې شاته د قرغېزي، روسي او امریکايي دیپلماتو له پریمانه خبرو اترو وروسته، د ۲۰۰۹ ز کال په جون میاشت کې دغه پریکړه لغو شوه. امریکایانو د نوې هوکړې له مخې د پاتې کېدو اجازه ترلاسه کړه، چې له مخې یې د دغې اډې کلنۍ کرایه له ۱۷.۴ میلیونه ډالرو نه ۶۰ میلیون ډالرو ته لوړه شوه.
قرغېزستان په نړۍ کې د لوړ فساد لرونکو پنځوسو هېوادونو په نوملړ کې ځای لري: د فساد د شتون د شاخص له مخې قرغېزستان له ۰ نمرې (ډېر فاسد) تر ۱۰۰ نمرو (لږ فاسد)، ۲۸ نمرې لري.
په ۲۰۱۰ ز کال کې په دغه هېواد کې بل انقلاب وشو. ولسمشر قربان بیک باقیوف د خپل زوی ماکسیم او ورور ځای ناستې په ګډون له خپلو خپلوانو سره اړ شو، چې قزاقستان ته وتښتي او بیا یې په بیلاروس کې سیاسي پناه وغوښته. رزا اوتونبایوا چې د لنډ مهالې ولسمشرې په توګه وټاکل شوه، اعلان یې وکړ چې نه غواړي د ۲۰۱۱ ز کال په ولشمریزو ټاکنو کې ګډون وکړی. په نومبر میاشت کې ټاکنې وشوې چې د سوسیال دیموکرات ګوند مشر او د وخت لومړي وزیر الماس بیک اتامبایوف ټاکنې وګټلې، نوموړي د ۲۰۱۱ ز کال د دسمبر په لومړۍ لوړه وکړه. په همدغه ورځ یې عمربیک بابانوف د لومړي وزیر په توګه وټاکه چې د ۲۰۱۱ ز کال د د سمبر په ۲۳ مه یې د تایید رایه واخیسته.
د ۲۰۱۷ ز کال په اکتوبر میاشت کې، پخواني لومړي وزیر سورنبای جینبکف د الماس بېک اتامبایوف په ملاتړ د قرغېزستان د نوي ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ۲۰۱۹ ز کال د اګست په ۷ مه د قرغېزستان ځانګړو ځواکونو د پخواني ولسمشر الماس بیک اتامبایوف پر کور په ده باندې د فساد تورونو له امله عملیات ترسره کړل. ولسمشر جینبکف د قزاقستان د امنیت شورا په ناسته کې اتامبایوف له اساسي قانون نه پر سرغړونه تورن کړ. د ۲۰۲۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې، ولسمشر سورنبای جینبکف د ۲۰۲۰ ز کال د اکتوبر د ۴ مې نېټې پارلماني ټاکنو کې د ګډوډیو اړوند رامنځته شویو لاریونونو له امله استعفا ورکړه. د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې سادیر ژاپاروف په غوڅ اکثریت سره ولسمشریزې ټاکنې وګټلې.
ژونکپوهنه
ژونکپوهنه (په انگرېزي: Cytology) د ژونکو د جوړښت او د هغوی د دندو اړونده پوهنه ده.
وېشنيزه:ژونپوهنه
الومېنيم
الومېنيم یا المونیم د کيمياوي توکو (عناصرو) د دوراني جدول په درېيم گروپ کې ځای لري. کيميايي سمبول يې Al، اتومي وزن يې ۲۷، اتومي شمېره يې ۱۳ او د آکسيډېشن درجه يې +۳ ده. په طبيعت کې المونيم په نگه يا خالصه توگه نه پيدا کېږي، بلکې د نورو عناصرو سره په ترکيبي بڼه موندل کېږي. د الومېنيم زياته برخه د بوکسيټو له ډبرو نه لاس ته راځي او بوکسيټ هغه رسوبي دبرې دي چې په ميخانيکي او يا هم په کيمياوي ډول د الومېنيمو د آکسايډ د ترتيب نه جوړېږي. رنگ يې ثابت نه دی، زياتره نسواريو کله خاکستري او کله هم سپين وي.
د الومېنيمو مرکبات په بېلابېلو بڼو او ډولونو ميندل کېږي، د غرنيو ډبرو نه نيولې تر ډېرو قيمتي کاڼو په ترکيب کې هم المونيم ونډه لري.
د الومېنيم اکسايډي مرکبات
د الومېنيم له اکسايډي مرکباتو نه کرونوم، لعل، ياقوت، د فاسفيټي مرکباتو نه يې فيروزه، د سليکاتونو نه يې ژېړ توپاز او زبرجد ډېر مشهور دي. المونيم د ځينو نباتاتو په ايرو کې هم موندل کېږي.
وېشنيزه:کيمياوي توکي