cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
راديواکتيف ککړتيا (هستوي وړانګې)
د سطحې ککړتيا
د مسلکي کار کونکو لپاره، تر مديريت لاندې سيمې جوړې شوې دي، چېرته چې شونې ده د ککړتيا ګواښ موجود وي. داسې سيمو ته لاسرسی د يو لړ خنډونو د تګلارو په مټ مديريت کېږي، کله کله پکې د لباس يا د پښو اغوستلو (بوټان/چپلو) بدلولو غوښتنه کېږي. تر مديريت لاندې سيمه کې عموماً ککړتيا په منظم ډول څارل کېږي. راډيولاجيکي خونديتابه وسايل (RPI) د هر ډول ممکنه ککړتيا د خپرېدو د څارنې او د هغې د معلومولو په برخه کې مهمه ونډه لري، او په لاس سره د نيول کېدونکو سروی وسال او په د تل لپاره نصب کړای شويو سيمو کې څارونکي، لکه د معلقو بڅرکو څارونکي اود سيمې د ګاما څارونکي وسيلې عموماً نصب کړای شوي وي.
ښوونځی
تړلې لیکنې
د ننګرهار عالي لېسه خصوصي ښوونځی دولتي ښوونځی
17 فبروري
17 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
د تباهۍ یا ختمولو بغاوت
د تباهۍ یا ختمولو  بغاوت (چې مختصره بڼه یې XR) ده، دا د استوګنیز چاپېریال اړوند یو نړوال خوځښت ده، چې هدف یې دا دی، ترڅو د غیر متشدده مدني مخالفت او نافرمانۍ په کارولو سره دولت او حکومت دېته اړ کړي، ترڅو په اقلیمي برخو کې د لوړو برخو مخنیوی وکړي، د ژوندیو موجوداتو یا ژوو بېلابېلوالی یا تنوع له لاسه ورکړي او دغه راز د ټولنیزو او ایکولوژیکي پاشلتیا اړوند ګواښ مخنیوی وکړي. د تباهۍ یا ختمولو  دا بغاوت د ۲۰۱۸ ز کال په می میاشت کې د ګیل بردبروک، سایمون برامول، راجر هالام او د رایزینګ اپ Rising Up د کمپاین ډلې اته تنه نورو بنسټ ایښودونکو په وسیله په بریتانیا کې رامنځته شو.
د ۲۰۱۸ ز کال اکتوبر میاشتې په ۱۷مه نېټه د دې بغاوت لومړی اړین او لوی اقدام په لندن کې د ګرین پیس (زرغونې سولې) اړوندو دفترونو قبضه کول وو، چې د ۲۰۱۸ ز کال د اکتوبر میاشتې په ۳۱ مه نېټه د "بغاوت اعلامیه" کې د انګلستان له پارلمان څخه بهر له عمومي پیلامې سره تعقیب شو. د همدې میاشتې په لومړیو کې شاوخوا سل تنه اکادمیکو شخصیتونو د دوی په ملاتړ سره د چمتو والي اړوند اقدام لاسلیک کړ. د ۲۰۱۸ ز کال په نومبر میاشت کې د لندن د تیمس سیند په اوږدو کې پنځه پلونه د احتجاج په توګه وتړل شول. د ۲۰۱۹ ز کال په اپریل میاشت کې د لندن ښار په مرکز کې پنځه اساسي ځایونه د تباهۍ یا ختمولو  اړوند بغاوت کوونکو له لوري اشغال شول، چې د پیکاډیلي سرکس، اکسفورد سرکس، د ماربل یا مرمرو طاق، د واټرلو څلی او د پارلمان چوک اړوند شاوخوا سیمه وه. د ۲۰۲۱ ز کال په اګست میاشت کې ناشوني بغاوت یا پاڅون د لندن ښار نیول خپله موخه وګرځوله.
د تباهۍ یا ختمولو  بغاوت د یو شمېر نورو ټولنیزو او وګړیزو حرکتونو لکه د اشغال، د رایې ورکولو حق او د مدني حقونو اړوند خوځښتونو څخه په الهام اخیستو سره د دې بغاوت موخه دا ده، چې د نور"اقلیم د خرابیدو" مخنیوي لپاره بیړنی احساس رامنځته کړي او دغه راز د روان شپږم ډله ایز تباه کوونکي یا وژونکي بغاوت مخه ونیسي. د خوځښت یو شمېر فعالین د ۱۹۶۱ ز کال د ۱۰۰مې کمیټې د ډله ییزې دستګیرۍ یا نیول کېدو اړوندو تخنیکونو په څېر نیول کېدل او زندان مني. دا غورځنګ یو ډول دایروي شکل لرونکی ساعت کاروي، چې د ختمېدو د نښې او نښان په توګه پېژندل کېږي او د دې لپاره یې کاروي، چې ټولو لپاره دا یو خبرداری وي، چې وخت په تیزۍ او چټکۍ سره تیرېږي او د زیاتره ډولونو لپاره ختمېږي.
د تباهۍ یا ختمولو  اړوند بغاوت د «چاپېریالي متعصبینو» په توګه تر نیوکو لاندې راغلي، چې د زرګونو بالقوه احتمالي ملاتړو د بیګانګۍ یا ګوښه کېدو خطر لري. د تباهۍ یا ختمولو  اړوند بغاوت اړوندو لاریونونو په ۲۰۱۹ ز کال کې د متروپولیتین پولیسو لپاره ۷.۵ میلیونه پونده لګښت درلود. هغه فعالین چې له دې خوځښت سره ځان تړلی بولي هغوی د مالي تاوانونو لکه د شیشو ماتېدو پلوي هم کړې ده. د تباهۍ یا ختمېدو دې بغاوت ویلي، چې کله کله دا ډول تخنیکونه ارړین دي او کوښښ کوي، چې څوک له ګواښ او خطر سره مخ نه کړي. د YouGov په نظر پوښتنه کې، چې په ۲۰۱۹ ز کال کې د اکتوبر په ۱۵ له ۳۴۸۲ تنه بریتانیایي ډېر عمر لرونکو خلکو څخه ترسره شوه، په دې نظر پوښتنه کې ۵۴ سلنه خلک له دې سره «په شدت مخالف» یا «تر یو حده مخالف» و، چې خپلو موخو ته د خلکو پام اړولو لپاره په واټونو یا عمومي ترانسپورتي برخو کې د «لندن د تړلو» اقدام وشي، دغه راز ۳۶ سلنه خلکو له دې اقدامونو څخه په «ژوره توګه» یا «تر یو حده» ملاتړ وکړ.
موخې
په بریتانیا کې د تباهۍ یا ختموونکي بغاوت اړوند ویبپاڼې ډلې د پیلیدو په وخت کې لاندې موخې بیان کړې:
کله چې دې خوځښت د امریکې تر متحده ایالتونو پورې وده وکړه، نو یوه بله غوښتنه هم د دې ډلې په فهرست کې اضافه شوه: «موږ د یو عادلانه لیږد غوښتنه کوو، چې تر ټولو زیان منونکي وګړي او اصلي حاکمیت لومړیتوب وګڼي؛ د خسارو جبرانول او دغه راز اصلاحات د تورپوستو، بومي خلکو، عادي خلکو او داسې نورو په رهبرۍ سره رامنځته کړي. رنګه پوست لرونکې او بېوزله ټولنې د کلونو چاپېریالي بې عدالتیو له امله د اکوسیستمونو، د دایمې ودې او بیا رغونې لپاره قانوني حقوق رامنځټه کوي او دغه راز د انسانانو او هر ډول ژوندیو موجوداتو د ختمېدو او تباهۍ د مخنیوي لپاره دوامداره چاپېریالي اغېزې رامنځته کوي، ترڅو د ټولو لپاره د ژوند کولو وړ او عادله سیاره وساتل شي.»
اصول
XR لاندني موارد په خپله وېبپاڼه کې بیانوي او دغه راز لاندني موارد په خپله اعلامیه کې تشریح کوي:
جوړښت
د تباهۍ یا ختموونکی بغاوت یو ډول بې شبکې، غیر متمرکزه خوځښت دی، چې تر ډېره داسې خپلواکه سیمه ییزه ډلې لري، چې تر ډېره د اقداماتو په برخه کې له یو بل سره همکاري کوي او د خوځښت د سازماني ظرفیت لویه برخه جوړوي. داسې یوه یوه سیمه ییزه ډله ده، چې په عمومي توګه د یوې ځانګړې جغرافیايي سیمې په شاوخوا لکه یوې علاقې، یو ښار یا په ځینې مواردو کې یوې لویې سیمې په شاوخوا کې وي. دا خوځښت همدارنګه په پراخه کچه تر ډېره د خپلواکۍ په تړاو بېلابېل ګروپونه هم تنظیم او سازماندهي کوي.
هرڅوک چې د «XR» د درې ټاکل شویو اهدافو په برخه کې اقدام وکړي او دغه راز د عدم تشدد اړوند ټاکل شوي لس اصول مراعت کړي او هغو ته ژمن وي، نو کولای شي داسې ادعا وکړي چې هغه د XR په نامه فعالیت کوي.
اقتصاد پوه دا ډله د دولت د ژورو او شدیدو مخالفتونو په پام کې نیولو سره د هوکراسۍ اړوندو اصولو د کارولو په توګه د اغېزمن او قوي عملکرد په توګه معرفي کوي.
سازمان او رول
تباه کوونکی یا ختموونکی بغاوت یو ډول غیر متمرکزه جوړښت لري. هره سیمه ییزه ډله او ګروپ په کې کولای شي، ټاکل شویو «اصولو او ارزښتونو» ته د درناوي په شرط خپل اقدامات په خپلواکه توګه تنظیم او سازماندهي کړي. د خوځښت تنظیمولو لپاره سیمه ییزه ډلې له بېلابېلو «کاري ډلو» سره جوړې شوې دي، چې د تګلارې، د خوځښت د پراختیا، ودې او داسې نورو برخو څخه ساتنه کوي.
د XR لپاره ډاکټران
د ډاکترانو یوه ډله چې د «د تباه کوونکي یا ختموونکي بغاوت ډاکتران» په نامه یادېږي، ټول یې د XR له اقداماتو څخه ملاتړ کوي او یو شمېر لاریونونه او تظاهرات په یوازې توګه تنظیموي. دغه راز د انسانانو په روغتیا باندې د اقلیمي بدلون د اغېزو په هکله هم خلکو ته خبراوی ورکوي. دا ډلې تر ډېره په بریتانیا او سوئیس کې موجود دي.
د XR ځوانان
د ۲۰۱۹ ز کال تر جولای میاشتې پورې د (XR Youth- of Extinction Rebellion) په نامه یوه ځوانه ډله جوړه شوې وه. د اصلي XR په ضد دا ډله د نړیوال سویلي او ځایي خلکو په پام کې نیولو سره متمرکزه ده او تر ډېره عدالت او اقلیم ته پام کوي. د ۲۰۱۹ ز کال تر اکتوبر میاشتې پورې په بریتانیا کې د ځوانانو ۵۵ د XR ځوانانو ډلې موجود وې او دغه راز ۲۵ نورې ډلې هم په نورو ځایونو کې موجود وې. د XR ډلې ټول ځوانان هغه وګړي دي، چې له ۱۹۹۰ ز کاله وروسته زېږېدلي دي، چې د سن او عمر منځنی اوسط یې ۱۰ تر ۱۶ کلونو پورې دی.
تسکین الصدور
دغه نړیوال مقبول کتاب د شیخ الحدیث مولانا سرفرازخان صفدر رحمةالله علیه لخوا لیکل شوی.
د ارزښت بڼه
د ارزښت بڼه د کارل مارکس د سیاسي اقتصاد په انتقاد کې يوه مفکوره ده. د مارکس د ارزښت د بڼې تشریح د مارکسیزم په وروستیو بڼو کې په جلا توګه منل شوی دی د فرانکفورت په ښوونځي کې او د مارکسیزم څخه وروسته. کله چې ټولنیز کار په خپلواکو تصدیو وویشل شي او په پانګوالي ډول تنظیم شي: دا سازمان بېلابېل توکي د يوې تولګې په توګه لري چې په بازار کې یو له بل (سیالانو) سره مخ کیږي.
ساده وضاحت
کله چې د ارزښت د بڼې مفکوره د سرمایې په لومړي فصل کې معرفي کیږي، لومړی ټوک، مارکس دا روښانه کوي چې اقتصادي ارزښت یوازې د محصولاتو د تبادلې له لارې رامینځته شوي ارزښت او په یو ډول د منلو وړ بڼه له لارې احساس کیږي. اعتراض خلک ښه پوهیږي چې هر محصول د ارزښت استازیتوب کوي، دا د محصول لپاره د اکمالاتو اقتصادي لګښتونه دي (ځینې خلک باید د تولید او عرضه کولو لپاره کار وکړي ترڅو نور یې وکاروي). په هرصورت، مارکس دا پوښتنه راپورته کوي چې ارزښت څنګه اندازه کیدی شي. څنګه کیدای شي ارزښت ولري؟ سرچینه یې څه ده؟ او د ارزښت توپیر څنګه تشریح کېدی شي؟
سرچينې
وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد
18 فبروري
18 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
لاندنۍ پېښې په ۲۰۰۴ ز کال کې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي.
جنوري
پنجشنبه د جنوري ۱ -  د لویې جرګې شاوخوا نیمو ګډونوالو د افغانستان د وړاندیز شوي اساسي قانون پر پنځو لانجمنو مادو باندې رای اچونه پرېښوده او د جرګې مشر صبغت الله مجددي یې وهڅاوه تر څو د مذاکراتو د پر مخ وړلو لپاره دوه ورځې ځنډ رامنځته کړي. د ملګرو ملتونو او د امریکا د متحده ایالاتو سلاکاران هم موجود و، تر څو د خلکو په منځ کې منځګړتوب وکړي. اصلي بحث پر دې و چې ایا یو پیاوړی ولسمشر ولرو که یوه پیاوړې ملي شورا.
جمعه د جنوري ۲ – د افغانستان مشرانو له امریکايي چارواکو او د ملګرو ملتونو له چارواکو په تېره بیا د ملګرو ملتونو له استازي، لخضر ابراهيمي او د امریکا له سفیر زلمي خلیل زاد سره په خصوصي توګه په کابل کې وکتل تر څو د افغانستان د اساسي قانون دا ستونزه پای ومومي.
سه شنبه د جنوري ۶ – په کندهار کې یوې پوځي اډې ته په ۹۱ متري کې د یوه ځای پر ځای شوي ساعتي بم د چاودیدو له امله چې د مڼو په یوه کراچۍ کې یې اېښی و، لږ تر لږه ۱۶ کسان (چې شپږ یې ماشومان و) ووژل شول او ۵۸ کسان نور ټپیان شول. خو له دې چاودنې څخه ۱۵ دقیقې وروسته چې زیات شمېر خلک د پیښې په ځای کې را ټول شوي و، یوه بله چاودنه وشوه چې یوازې یو ماشوم یې ټپي کړ. د پېښې په ځای کې یو مشکوک کس چې غوښتل یې ځان په یوه نږدې کور کې پټ کړي د امنيتي پرسونل له خوا ونیول شو. دا چاودنې هغه مهال وشوې چې څو شیبې وروسته موټریز کاروان باید له دې ځایه څخه تیر شوی وای.
فبروري
یکشنبه د فبروري ۱ – افغان کورنیو لوی اختر ولمانځه. پخوانی پاچا محمد ظاهرشاه او د افغانستان لنډمهاله ولسمشر حامد کرزی د اختر د لمانځه د اداء کولو لپاره د ارګ جومات ته ولاړل.
• د کډوالو د نړیوال سازمان د رپوټ له مخې، په افغانستان کې د انسان قاچاق اندېښنوونکې کچې ته پورته شوی دی.
دوشنبه د فبروري ۲ – د امریکا ولسمشر، جورج ډبلیو بوش د امریکا کانګریس ته د ۲۰۰۵ کال په وړاندې شوې بودیجه کې ۱.۲ میلیارد ډالره له افغانستان سره د مرستې لپاره ځای کړې وه، چې دا مرسته به د ښوونې او روزنې، روغتیا، زیربېناوو او د افغانستان له ملي اردو سره د مرستې لپاره ولګول شي. په دغه بودیجه کې د امریکا د پوځي عملیاتو اټکلیز لګښتونه نه و شامل.
مارچ
دوشنبه د مارچ ۱ – په هغو مراسمو کې چې په کابل کې د شیعه وګړو له خوا د محرم لسمه د امام حسین (ع) د شهادت ورځ لمانځل کېده، د افغانستان د اردو یوه سرتیري په سپکاوي کوونکو نارو او پر بېنر باندې د خپلو لاړو په توکلو سره، د شیعه ګانو احساسات را  وپارول او په دې سره هغوی افغان سرتیري په ډبرو وویشتل، چې افغان سرتیرو هم پر دوی ډزې وکړي او یو نفر یې مړ او ۱۶ نور یې ټپیان کړل.
سه شنبه د مارچ ۲ – د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېسیارۍ له خوا هېواد ته د کډوالو د داوطلبانه را ستنیدو پروګرام له څلور میاشتني ځنډ څخه وروسته بیرته پیل شو، دا ځنډ هغه مهال رامنځته شو کله چې د دې سازمان یو کارکوونکی د نومبر په میاشت کې ووژل شو.
اپریل
پنجشنبه د اپریل ۱ – نږدې ۵۰ د نوي زیلانډ ځانګړي هوايي ځواکونه د «اوږد واټن د اکتشاف او مستقیم اقدام» لپاره افغانستان ته ولیږل شول.
دوشنبه ۵ اپریل – د بدخشان ولایت د نشه يي توکو سره د مبارزې پولیسو د هیرویینو څـلور لابراتوارونه ویجاړ کړل، ۱۰ ټنه خشخاش یې ضبط او څو تنه یې په دې تړاو ونیول.
مې
یکشنبه د مې ۲ – په افغانستان کې مېشت ۶۰ سرتیري د پاکستان د الوارا منډي کلي ته ورغلل او د شپې له خوا یې هلته خپلې پلټڼې وکړي. دا یو ناڅاپي برید و او یوازې ۲۵ دقیقې وخت یې ونیو.
دوشنبه د مې ۳ – د افغانستان د ملي اردو لس سرتیري چې کله د افغانستان په سویل کې وتښتول شول، ووژل شول. د پنځو سرتیرو جسدونه د کندهار ولایت د میانشین ولسوالۍ د یوه غره په لمنه کې وموندل شول او د پنځو نورو سرتیرو جسدونه بیا د سورغوګان په سیمه کې وموندل شول.
چهارشنبه د مې ۵ – د امریکا متحده ایالاتو شاوخوا ۲۰۰۰ سمندري ځواکونه له خپل ۲۲م MEU (SOC) څخه د ارزګان ولایت ترینکوټ ښار شاوخوا سیمو ته ولیږدول.
ماډراټا فاونټ
ماډراټا فاونټ د «موډيسټا ډي پوزو ډي فورزي» مستعار نوم (يا زورزي) همدا راز د «موډيسټو پوزو» په نوم هم پېژندل کېږي (يا موډيسټا چې د موډيسټو نوم ښځينه شوې بڼه ده) (۱۵۵۵ز کلونه) يوه وينشي ليکواله اوشاعره وه. د « Giustizia delle donne » او « Il merito delle donne » (چې د ښځو ارزښت په نوم په ۱۶۰۰ کې رايو ځای شول) په نومونو له مرګ څخه وروسته د خپرو شويو ويناوو تر څنګ، نوموړې عشقي او مذهبي شاعري هم کړې وه. د هغې د ژوند تفصيلات د «جيواني نيولو ډوګليوني» (۱۵۴۸-۱۶۲۹) له ژوندليک څخه روښانه شوي چې د هغې تره او د هغې په ويناوو کې د سريزې په توګه ځای ورکړل شوی.
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
جون
سه شنبه د جون ۱ –  د جلال اباد د پولیسو قومندان، حاجي عجب شاه د هغه ماین د چاودیدو له امله چې د ده د موټر تر سیټ لاندې اېښودل شوی و، ووژل شو او دری کارکوونکي یې ټپیان شول.
ماډراټا فاونټ
ژوند اوتاريخ
د پوزو مور او پلار هر يو «جيرولامو ډای پوزو» او «ماريټا ډا پوزو» (née dal Moro) په ۱۵۵۶ز کال کې د وبا له امله مړه شول، دا مهال نوموړې یواځې يو کلنه وه، د هغې او مشر ورور «ليونارډو» پالنه يې مورنۍ نيا او د هغې دويم مېړه په غاړه واخسته. هغې د «سانټا مارتا» په عبادتځای کې څو کاله تېر کړل، چېرې چې هغې د خپل خارق العاده يادښت له امله بيا بيا خپل ځان د ماشومې اعجوبې په توګه وښود. نوموړې کولای شول چې هغه اوږدې خطبې بيا تکرار کړي چې يواځې يو ځل به يې اورېدلې يا لوستلې وې. په نهه کلنۍ کې بېرته د خپلې نيا کورنۍ ته ستنه شوه او له خپل نېکه «پروسپيرو ساراسيني» څخه يې لاتيني ژبه او ليکل زده کړل، نېکه يې د ليکنو سړی و، تر څنګ يې له ورور ليونارډو څخه زده کړه وکړه. د هغې ورور همدا راز په لاتيني ژبه لوستل او ليکل، انځورګري، سندرې ويل او د عود او هارپسيکورډ غږول هم ورزد کړل (هارپسيکورډ د موسيقۍ يوه اله ده لکه پيانو).
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
جون
چهارشنبه د جون ۲ -  دوه تنه افغانان هر یو فیصل احمد او بسم الله، بلژیکی هیلین ډي بیر، نارویې ایګل ټیناس او هالنډی ویلیم کوینټ چې ټول د بې پولو ډاکترانو کارکوونکي وو د بادغیس ولایت د خیرخانې په سیمه کې د یوه کمین په ترڅ کې ووژل شول. دوی د دې سازمان تر ټولو لومړني قربانیان و. د طالبانو ویاند، ملا عبدالحکیم لطیفي د دې برید مسوولیت پر غاړه واخیست.
ماډراټا فاونټ
ژوند اوتاريخ
د ۱۵۸۲ز کال د فبرورۍ په پنځلسمه نېټه په اوه وېشت کلنۍ کې «ماډراټا» له «فلپو ډي زورزي» سره واده وکړ. د دوی واده د برابرۍ او دوه اړخيز درناوي ښودنه کوي او دا هغه مهال وليدل شول، کله چې د دوی له واده يو نيم کال وروسته «زورزي» نوموړې ته ولور بېرته ورکړ. د ۱۵۸۳ز کال د اکتوبر د مياشتې يو رسمي سند ښيي چې «زورزي» ولور بېرته ستنوي «د هغه د سوچه مهربانۍ او ډېرې مينې او ښه نيت څخه مننه چې هغه نوموړې احساس کړه او د هغې لپاره احساس لري». په همدې ډول ماډريټا فاونت په خپله یوه ليکنه کې خپل مېړه د «زهد، ښېګڼې او سپېڅلتيا» سړی بللی دی.
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
جولای
پنجشنبه د جولای ۱ -  یوه اسټرالیايي خبریاله، کارمیلا بارانوسکا چې ویل کېدل په هلمند ولایت کې لادرکه شوې ده، له خپل مستخدم سره یې اړیکه ونیوله او ویې ویل چې هغه چا نه ده نیولي. نوموړې د جون له ۲۸ راهیسې چا نه وه لیدلې او نه یې هم په اړه چا معلومات درلودل. کارمیلا هغه مهال لادرکه شوه چې د «طالبانو د هېواد» په نوم د خپل مستند د جوړولو په حال کې وه.
ماډراټا فاونټ
ژوند اوتاريخ
په دې پړاو کې دا کارونه مهم و، ځکه چې ښځو به عمومي توګه په خپل نوم شتمنۍ نه درلودې چې د هغې په مرسته وپايېږي. سربېره پر دې، د ښځمنپالنې په پلوۍ کې د ښځو لپاره د خپلې شتمنۍ درلودلو غوښتنه د اوږدې مودې بحث و.
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
جولای
شنبه د جولای ۳ -  پولیسو په مزارشریف کې د نشه يي توکو ستره زېرمه کشف او ونیوه او وروسته یې سیمه ایز قومندان عطامحمد نور په دې ناقانونه سوداګرۍ کې پر لاس لرلو تورن کړ.
ماډراټا فاونټ
کارونه
د فاونټ يو له لومړيو پېژندل شويو کارونو څخه د سرود يوه ډرامه وه چې په ۱۵۸۱ز کال کې د سينټ سټيفين ورځې په ميله کې د «ډوګ ډا پونټي» په مخ کې وړاندې شوه. Le Feste  [اخترونه] کې د ګڼو سندريزو برخو په ګډون شا او خوا ۳۵۰ بندونه شامل دي. همدا راز په ۱۵۸۱ز کال کې، هغې د « I tredici canti del Floridoro» (د فلوريډورو ديارلسم کانټوس) په عنوان خپل لومړی حماسي «بوللـه» شعر خپور کړ چې «بيانکا کوپيلو» او د هغې نوي مېړه «فرانسسکو ای دی ميډيکي» ته ډالۍ شوی دی، څوک چې د «ټسکني» لوی ډيوک و. اټکلاً دا شعر دويمه ښايسته لیکنه ده چې يوې ايټالوۍ مېرمنې خپره کړې ده، د « Tullia d’Aragona's» د « Il Meschino» وروسته، کوم چې په ۱۵۶۰ز کال کې خپور شوی و.
ماډراتا فاونټ د « La Passione di Cristo» [د عيسی مصيبت] او « La Resurrezione di Gesù Cristo nostro Signore che segue alla Santissima Passione in otava rima da Moderata Fonte  » [د عيسی مسيح بیا راتګ، زموږ رب، څوک چې د سپېڅلو مصيبتونو پيروي کوي په اوکتاو کې، د ماډراتا فاونټ اثر] په نومونو دوه اوږده مذهبي شعرونه وليکل. په دې آثارو کې هغه په تفصيل سره د عيسی (ع)د مړيني او بيا راکوزېدو په اړه د پېغلې مريم او مريم مجدلي احساساتي غبرګونونه تشريح کوي او د عيسی مسيح د مصيبتونو او بيا راکوزېدو په پېښو کې د ښځو د فعالې ونډې په اړوند خپله ژوره ګروهه انځوروي.
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
اګسټ
یکشنبه د اګسټ ۱ – د افغانستان د ملي اردو، امریکايي سرتیرو او مخالفینو تر منځ د خوست په ژوره کې دری ورځنۍ جګړه پیل شوه. د امریکا ځواکونه د B-1 لنسر، A-10 ټنډر بولټ 2 او جنګي چورلکو په مټ هوايي ملاتړ هم له ځانه سره درلود. په دغه جګړه کې له ۱۰ تر ۷۰ پورې یاغیان ووژل شول او د افغانستان د ملي اردو یو سرتیری هم ووژل شو.
سپټمبر
چهارشنبه د سپټمبر ۱ – اسیايي پراختیايي بانک په راتلونکو دریو کلونو کې له افغانستان سره د ۶۰۰ میلیون امریکايي ډالرو د مرستې ژمنه وکړه.
پنجشنبه د سپټمبر ۲ – د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر، ډاکتر عبدالله عبدالله هند ته ولاړ او هلته یې د هند له بهرنیو چارو وزیر، ناتوار سینګ او لومړي وزیر، مانموهان سینګ سره ولیدل او له افغانستان سره یې د هند د ۴۰۰ میلیون ډالري مرستې په اړه خبرې وکړي.
ماډراټا فاونټ
کارونه
کله چې هغه په ۱۵۹۲ز کال کې په اووه دېرش کلنۍ کې مړه شوه، د هغې د پالونکي او ژوندليک ليکونکي په وينا نوموړې څلور بچيان درلودل، «جيواني نيکولو ډوګليوني» چې تر ټولو مشر او لس کلن و، د دويم عمر يې اته کاله، درېیم يې شبږ کلن او بل يې نوی زېږېدلی و چې د هغه زېږون د هغې د لامل شو. مېړه يې د هغې په قبر د مرمرو ډبرليک نصب کړ چې پوزو په کې د « femina doctissima» په توګه معرفي شوې [يعنې ډېره پوهه ښځه].
افغانستان په ۲۰۰۴ ز کال کې
اکټوبر
جمعه د اکټوبر ۱ – په سلګونو افغان کډوالو او ښځو د پاکستان په کوټه او پیښور کې د نوم لیکنې مرکزونو ته نږدې په لیکو کې ولاړ و.
شنبه د اکټوبر ۲ – د افغانستان د ولسمشرۍ د څوکۍ لپاره نوماند، یونس قانوني په کندهار کې غونډه جوړه کړه.
ماډراټا فاونټ
« Giustizia delle donne» (د ښځې ارزښت: چېرې چې د ښځو اشرافيت او په نارينه وو د هغوی پياوړتيا په څرګند ډول ښودل شوې ده)
د ښځو يوه ډله په وينشين باغ کې خبرې کوي، په دې حال کې «پاسکال» رارسېږي او ارامه فضا د خپل مېړه سره د خپل وروستي بحث په يادولو سره له منځه وړي. همدا چار د «نارينه چلند» په اړه د يو اغېزناک بحث لامل ګرځي، په کوم کې چې دوی له هغه ناسم حالت څخه شکايت کوي چې دوی ورسره هره ورځ مخ دي؛ دوی په نارينه وو کې د بيدارۍ پیدا کولو لپاره د دولسو سزاګانو په اړه فکر کوي (هره مياشت یو). دې طريقه، دوی بايد له عام سپکاوي وځوريږي، دوی بايد قرباني ورکوونکي والدين و اوسي او له خپلو ملګرو او کورنۍ څخه جلا کړای شي. تر ټولو زيات د يادولو وړ سزا يې چوپتيا ته ډالۍ ده: يواځې ښځې يو غږ لری، هغه اواز چې بالاخره دوی ته اجازه ورکړي چې خبرې وکړي او ټولنه منظمه کړي.
دا کتاب په څوارلسو څپرکو وېشل شوی دی: لومړی يې د پېژندګلو يا چوکاټ په ډول دی، ورپسې دولسو کې يې سزاګانې او په نارينه څېرو بريدونه نغښتي دي او په وروستي کې دوی له خپل خيالي سفر څخه حقيقي ژوند ته راستنېږي، خو لکه څنګه چې په دې هر سفر کې کېږي، دوی ډېرې هوښيارې او له هيلې څخه ډکې راستنيږي.
تاریخ دعوت وعزیمت
تاریخ دعوت وعزیمت کتاب
د مورخ اسلام ومفکر اسلام حضرت علامه سید ابوالحسن علی ندوي رحمة الله علیه کوم چې د هغه مصنفینو څخه دی چې تصانیف یې په پوره نړي کې عوامو او علماؤ کې مقبول دي. حضرت که څه هم په نورو موضوع ګانو لامثاله کتابونه تصنیف کړي د تاریخ په موضوع یی دا کتاب یو ځانګړی حثیت لري د امت محمدیه د رهبرانو مصلحینو او ممتاز اصحاب دعوت وعزیمت مفصل تعارف او د هغوي علمي کارنامې یې قلم بند کړي دي. دا کتاب په ۷ جلدو مشتمل دی : په اول جلد کې د حضرت حسن بصري ائمه اربعه، محدثین اجله، او د متکلمین اسلام د تذکرې سره سره، د سیدنا عبدالقادر جیلانی، امام غزالي او د مولانا رومي حالات او خدمات قلم بند کړي دي.
دوهم جلد ټول د امام ابن تیمه رحمة الله علیه په حالاتو مشتمل دی. دریم جلد د هندوستان د مصلح صوفیاء کرامو په حالاتو او خدماتو مشتمل دی لکه هر یو خواجه ابو محمد چشتي، خواجه معین الدین چشتي،  حضرت نظام الدین اولیاء،  حضرت شیخ شرف الدین یحیی منیري.
څلورم جلد د لسمې صدۍ هجرۍ په عظیم شخصیت حضرت مجدد الف ثاني احمد سرهندي رحمة الله علیه په سوانحو مشتمل دی.
پنځم جلد د یو عظیم علمی شخصیت چې د هندوستان پاکستان او افغانستان بنګال د اکثرو علماؤ د تفسیر او حدیث سند د هغه پوری رسي یعنی د مجدد ملت امام شاه ولي الله رحمة الله علیه په سوانحو مشتمل دی.
او اخري دوه جلده د مجدد اعظم حضرت مولانا سید احمد شهید رحمه الله تعالی علیه په مفصلو حالاتو مشتمل دي.
یقینا په ځوان نسل کی د امت مسلمه د رهبرۍ ولوله او جذبه را پیدا کوي!
من شاء فلیجرب
قیمت یی 1200 کلداری پیښور قصه خوانې کې ملاویږي یاده دی وي کتاب په اردو ژبه دی.
مولانا سرفراز خان صفدر
نوموړی نړیوال حنفي او پښتون شیخ الحدیث دی.
اروآسیایي جي جاق
اروآسیایي جي جاق (علمي نوم: Garrulus glandarius) د کارغانو د کورنۍ څخه یوه مرغۍ ده چې په اروپا، آسيا او افريقا کې ژوند کوي.
توصيف
اروآسیایي جي جاق د نورو جي جاقانو څخه رنگي مرغۍ چې نارنجي - نسواري بدن، توره لکۍ او مښوکه، نسواري سترگې او نارنجي - نسواري پښې لري. اوږدوالي يې ۳۲ - ۳۵ سانتيمتره او وزن يې ۱۵۰ - ۱۸۰ گرامه دي. نوموړي مرغۍ پر وزرونو باندي ځانگړي شین بڼكې لري. نوموړي مرغه په ځنگلونو، پارکونو او باغونو کې ژوند کوي. اروآسیایي جي جاق لکه نورو کارغانو غوندي ټول څیز خوړونکي مرغه دي چې توتونه، مېوې، دانې او بې شمیرۍ ژوي خوري خو ځیني شمزۍ لرونکي ژوي لکهشرمښکياني، ماران او موږکان هم خوړلای سي. د اروآسیایي جي جاق ښځينه هر کال ۵ - ۷ هگۍ لري چې خړ - زرغون رنگ د نسواري ټکو سره لري. د اروآسیایي جي جاق ښځينه او نارينه ۱۶ -۱۷ ورځه پر خپلو هگو باندي کښېنی. د اروآسیایي جي جاق بچې تر زیږیدلو وروسته په ځاله کې ۲۰ ورځه ژوند کوي.
وېشنيزه:جي جاقان
افغانستان در 2015
حوادث ذیل به ترتیب ماه‌ها در سال 2015 در افغانستان به‌وقوع پیوست.
= متولیان امور دولت =
شنگړۍ
شونکړۍ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ نړيواله ورځ
د می میاشتې ۱۷مه په نړۍ کې د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوجۍ د ورځ په توگه لمانځل کیږي دغه ورځ نن په هیواد کې د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوجۍ  د وزارت له خوا هم کله ناکله لمانځل کېږي.
داورځ ځکه لمانځل کیږي چې د نړیوالې ټولڼې تیلې کمونیکیشن اتحادیې ټول غړي هیوادونونه ، د دغې ورځ د اهمیت باره کې خلکوته معلومات وړاندې کوي ترڅو خلک د معلوماتي ټکنالوجۍ په اهمیت پوه او په خپل ورځني ژوند کې ور څخه گټه واخلي.
د احصایې له مخې د نړی تقریباً نمایي نفوس (۳) ملیارده خلک د ښارونو څخه د باندې په کلیو او بانډو کې ژوند کوي او د معلوماتي ټکنالوجۍ زیاته پراختیا په ښارونو کې شوی ده، او هغه کسان، چې په کلیو کې ژوند کوي په ډیرو هیوادونو کې د مخابراتي اومعلوماتي ټکنالوجۍ له اسانتیاو څخه محروم دي.
19 فبروري
19 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
بي بي سي پښتو
د بي بي سي نړيوالې خپرونې او پښتو څانگه
بي بي سي نړيواله څانگه له بوش هاوس څخه خپرونې کوي چې د لندن په زړۀ کې موقعيت لري. د بي بي سي نړيوالې خپرونې د ريښتونې نړيوالې خپرندويې رسنۍ په توگه په ټوله نړۍ کې تر ١٥٠ ميليونو ډير اوريدونکي لري. هره مياشت تر ٧٥ ميليونو ډير وگړي ېې د اينټرنېټ پاڼې گوري. د بي بي سي خبرونو د انگرېزي پاڼه د انټرنټ په مټ په لومړی ځل په کال ۱۹۹۷م زېږدي کې خپرونې پیل کړې. د پښتو خبرونو انټرنټي پاڼه ېې په کال ۲۰۰۰م زېږدي د جنورۍ په ۲۴مه نېټه خپرونې پيل کړې ، چې تر اوسه روانه ده. په نړيوالو اوريدونکو کې د بي بي سي د گرانښت يو دليل د دې راډيو له لورې د مسايلو هر اړخيز ه څېړنه او ناپېيلې کتنه ده. په همدې دليل ېې گڼ شمېر نړيوال انعامونه گټلي دي. بي بي سي په ٣٢ ژبو خپرونې لري چې ټولې د اينټرنېټ له لارې د خپرونو جوگه دي. د بي بي سي خپرونې په ټوله نړۍ کې د لنډو څپو ، منځنۍ څپو او په ځينو هيوادونو کې د ايف ايم په څپو اوريدلى شۍ. دغه راز د سپوږمکۍ او ډيجيټل په مټ هم زموږ خپرونې موندلى شۍ او يا يې هم د اېنټرنېټ له لارې اوريداى شۍ. د بي بي سي په وېبپاڼو کې تاسو د خپرونو څپې او د خپرونو مهال وېش هم موندلى شۍ.
د بي بي سي پښتو څانگه
د بي بي سي پښتو راډيو څانگې د ١٩٨٢ زېږدي کال د اگست له مياشتې په خپرونو پيل کړى دى. له هغه پيل څخه پښتو څانگې په افغانستان ، پاکستان او خليج کې گڼ شمير اوريدونکي وموندل. په پيل کې پښتو څانگې تر ډيره خبرونو او د سياسي چارو شنننې ته پام کاوۀ. وروسته وروسته يې اوونيز پروگرامونه هم پيل کړل چې د ځوانانو ، ميرمنو ، لوبو ، ساينس ، ادبياتو او موسيقي لپاره بېل شوي و. له بي بي سي پښتو څانگې سره په ٢٠٠٣ زېږدي کال کې دري خپرونه هم گډه شوه او بي بي سي د افغانستان لپاره خپرونې پيل کړې.
د بي بي سي پښتو څانگې وېبپاڼه
د بي بي سي پښتو راډيو وېبپاڼه په بي بي سي انگرېزي پاڼه کې له ١٩٩٦ زېږدي کال څخه په گډه پاڼه کې په محدوده کچه پيل شوه ،چې يوازې به يې په غږ کې زموږ ځينې خپرونې ليدونکو ته وړاندې کولې ، او په ۲۰۰۰م زېږدي کال کې ېې خپله ځانگړې پاڼه په برخه شوه چې د غږيزو خپرونو سره سره ېې لیکني خبرونه ، شنننې لیکلې او نن سبا د انځوريزو غږيزو د ويډيو په بڼه هم خپرونې جوړوي او خپرووي ېې. داسې ښايي چې په راتلونکي کې به د نړېوال سيمه ييز کانالونو په څېر د پښتو بي بي سي لروينونيزه خپرونې به هم پیل شي. په ٢٠٠١ کال کې بي بي سي پښتو وېبپاڼه په نړۍ کې لومړنۍ پښتو وېبپاڼه شوه چې په متن کې يې د خبرونو لنډيز ورکاوۀ. په ٢٠٠٤ کال کې د بي بي سي وېبپاڼه لا وغوړيده چې پکې زموږ ځينې اوونيز پروگرامونه ، د موسيقي دوه جلا خپرونې او د خبرونو لا مفصله بڼه پکې کاروونکي لوستى شي. د ٢٠١٠ کال د مارچ له مياشتې راهيسته د بي بي سي پښتو ويبپاڼه لا پراخه شوه چې پکې له کور پاڼې سره جوخت د افغانستان ، نړۍ او لوبو لپاره ځانگړې برخې زياتې شوې.
وېشنيزه:پښتو رسنۍ وېشنيزه:خبري اژانس وېشنيزه:بي بي سي
والي
والي (په انگرېزي: governor) د يو هېواد د ولايت تر ټولو لوړ حکومتي چارواکی چې يوه هېواد د دولتي چارو مسول وي. د يو ولايت د رسمي چارو لکه د امنيت ، اقتصاد او ټولنيزو پرمختياؤ سمبالگر وي.
وېشنيزه:حکومت
جعفر اباد ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
تورسری جيجاق
وېشنيزه:جي جاقان
د آزادۍ راډيو
آزادي راډيو د چک جمهوريت په پلازمېنه پراگ کې فعاليت کوي، چې د افغانستان لپاره يې خپرونې د نوي حکومت له پيله پيل کړې دي. په پښتو او دري ژبو خپرونې لري. ويبسايټ هم لري.
د ازادۍ راډيو پښتو خپرونې
د آزادۍ راډيوټول خبريالان يا د دې راډيوهمکاران بايد دا اصول په پام کې ونيسي
دقت
دآزادۍ راډیوژورنالستان به تروسه وسه هڅه کوي چې دانترنت له لارې دوړاندې کېدونکومطالبو په شمول یې درست راپورونه اوخبرونه دقیق اوکره وي.که په کوم مشخص مورد کې شک یا اختلاف موجود وي ،خبري معلومات باید لږترلږه د دوو خپلواکوسرچینوپراساس برابرشي. دآزادۍ راډیو\ازادې اروپا خبریالان اوژورنالیستان داسي مطالب نه خپروي چې د اوازو یا ناتایید شویومعلوماتوپراساس وي. که په کوم مطلب کې تېروتنه وشي ، نوژرترژره به یې اصلاح کړي.
تحلیل، تبصره اوسرمقاله
ټول راپورونه اونور مطالب باید دموضوع دسابقې په باب ضروري معلومات اوتوضیحات ولري چې له اورېدونکي سره دموضوع په ښه پوهېدواود وړاندې شویومعلوماتود نتیجوپه رسولو کې مرسته وکړي.ژورنالستان بایدخپل شخصي قضاوت یا نظرپه راپورونوکې شامل نه کړي. په مجموع کې باید له تبصروډډه وشي.ازادي راډیو غوره بولي چې شخصي نظریې وڅېړل شي .دازادۍ راډیوکارکوونکي یوازې په استثنايي مواردوکې په دې شرط تبصرې لیکلی شي چې مخکې ترمخکې دخپرونو رييس یامرستیال ورسره موافقه کړې وي .هغه تبصرې ،چې له راډیو دباندې یې نورکارپوهان لیکي، باید دازادۍ راډیوپرمسلکي معیارونو برابرې وي.
د درناوي اصل ،نرمه اومعتدله ژبه
د خپرونو وړاندې کوونکي اودمطالبو لیکونکي باید تل له نرمې اومعتدلې ژبې کارواخلي چې دټولوانساني حقونوته د درناوي داصل درعایتولواودمنطقي دلایلوپراساس دمتمدن سلوک ښکارندوی وي.په خپرونو اومطالبوکې باید داسي مواد شامل نه وي چې د کوم چا یا ډلې مذهبي،قومي، اجتماعي – اقتصادي یا کلتوري باورونوته سپکاوی گڼل کېږي اوباید په ټولومطالبوکې د احترام اوادب معیارونه رعایت شي. په مطالبواوخپرونو کې باید داسي موادشامل نه وي چې لمسوونکي وي یا تاوتریخوالوته دخلکواحساسات پاروي .د ناکراریو یا د کړکېچن حالت په اړه خپرونې باید انډولې اود حقیقت پراساس وي.
اخلاقي اصول
دآزادۍ راډیوکارکوونکي اود دې راډیود پروگرامونوهمکاران باید په خپل سلوک اوچلند کې لوړاخلاقي اصول رعایت کړي. دوی باید له افرادو، ډلو، د دې راډیو د خپرونو د ساحې په داخل یا ورڅخه دباندې له سیاسي یا تجارتي موسسوسره په خپلواړیکوکې دشخصي گټو له شاملولوڅخه په خاص ډول ځان وساتي. دآزادۍ راډیوکارکوونکي اوهمکاران باید په هیڅ صورت د دې راډیوله نوم اواعتباره دشخصي گټواوشهرت لپاره کاروانخلي. د نورومعلوماتولپاره دشخصي اومسلکي گټودټکرپالیسۍ ته مراجعه وکړﺉ.
سرچينې
وېشنيزه:پښتو رسنۍ وېشنيزه:خبري اژانس وېشنيزه:ازادي راډيو وېشنيزه:د نړۍ راډيوگانې
20 فبروري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
جهل مگسي ولسوالۍ
جھل مگسي ولسوالۍ د پاکستان د بلوچستان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۲۰۰۵ کال کې ۲۷۵،۰۰۰ و.
سرچينې
وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
اتريش
اتريش ( په الماني Österreich ) رسمي نوم يې د اتريش جمهوريت ( Republik Österreich ) د اروپا د لويې وچې په منځنۍ برخه كې يو هیواد دى.
ددغه هېواد نوم د لرغوني جرمنۍ ژبهې له ( Ostarrichi ) څخه اخيستل شوى ، چې (( د ختيځ هېواد )) په مانا دى. اوسېدونکی ئې تقریباً اته نیم ملیونه کېږی. د دې هېواد پلازمېنی وین نومېږی. د اتریش یو څو نور ښارونه ګراڅ، سالڅبورګ (Salzburg)، لینڅ او اینسبروک دی. دغه هېواد د شمال له لوري له چک جمهوریت ، د شمال ختيځ له لوري له سلواکيا او ایټالیا ، د لوېديځ له لوري له لیختن اشتاین ، سویس او جرمني سره پوله لري.
په پیل کې اطریش د ۹۷۶ ز کلونو په شاوخوا کې د مارګراو (پوله ساتونکي) د قلمرو په بڼه راڅرګند شو او وروسته د ډوک د قلمرو او لوی ډوک د قلمرو په بڼه پراخ شو. اطریش په ۱۶ مه ز پېړۍ کې د هابسبورګ سلطنت د زړه او د هابسبورګ د کورنۍ – چې په تاریخ کې یو له خورا اغېزمنو شاهي کورنیو څخه ده، د کوچنۍ څانګې په بڼه را څرګند شو. دا سیمه د لوی ډوک د قلمرو په توګه، د مقدس روم د سترواکۍ یوه لویه برخه او اداري مرکز و. اطریش د نولسمې پېړۍ په پیل کې د خپلې سترواکۍ بنسټ کېښود، چې یو لوی ځواک او د جرمن همتړونو غړو مخکښ ځواک شو، خو په ۱۸۶۶ ز کال کې د اطریش-پروشیا په جګړه کې له ماتې وروسته، د نورو جرمني دولتونو څخه یې په خپلواکه توګه خپلې چارې پر مخ یووړې. په ۱۸۶۷ ز کال کې د هنګري سره په هوکړه کې، د اطریش – هنګري د دوه ګوني سلطنت بنسټ کېښودل شو.
اطریش د سترواک فرانز جوزف د واکمنۍ پر مهال د لوی ډوک فردیناند له وژنې وروسته، چې د آستریش - هنګري تخت احتمالي ځاینساتی و، په لومړۍ نړیواله جګړه کې ښکېل و. د شاهي نظام له ماتې او نسکورېدو وروسته، د جرمن- اطریش جمهوریت له آلمان سره د اتحاد په موخه اعلان شو، خو متحدینو د نوي دولت ملاتړ ونه کړ او په رسمیت نه پېژندل شوی پاتې شو. په ۱۹۱۹ ز کال کې د اطریش لومړی جمهوریت د اطریش قانوني واکمن شو. په ۱۹۳۸ ز کال کې، اطریش اصله اډولف هټلر، چې د آلمان د رایش دولت صدراعظم شو، د انشلوس له لارې یې اطریش له آلمان سره یوځای کړ. په ۱۹۴۵ ز کال کې د نازي آلمان له ماتې او د متحدینو د اشغال له یوې اوږدې مودې وروسته، اطریش د یو خپلواک او خپل-اختیاره دیموکرات هېواد په توګه د دویم جمهوریت په نوم تاسیس شو.
د اطریش سیاسي نظام یو پارلماني استازندویه ولسواکي ده چې په کې مستقیم ټاکل شوي فدرالي ولسمشر، د دولت مشر او لومړی وزیر د فدرالي حکومت مشر دی. ویانا، ګرز، لینز، سالزبرګ او انزبروک د اطریش لویې ښاري سیمې دي. د سرانه GDP پر بنسټ: اطریش په پر له پسې توګه د نړۍ په ۲۰ شتمنو هېوادونو کې ځای لري. نوموړی هېواد د ژوند لوړو معیارونو ته رسېدلی او په ۲۰۱۸ ز کال یې د بشري پراختیا په شاخص کې په نړۍ کې ۲۰ ځای درلود. په نړیواله کچه ویانا په پر له پسې توګه د ژوند د کیفیت د شاخصونو په سر کې ځای لري.
په ۱۹۵۵ ز کال کې دویم جمهوریت په بهرنیو سیاسي چارو کې خپله تلپاتې بې طرفي اعلان کړه. له ۱۹۵۵ ز کال راهیسې، اطریش د ملګرو ملتونو غړیتوب لري او په ۱۹۹۵ ز کې له اروپايي ټولنې سره یو ځای شو.همدارنګه نوموړی هېواد د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان ( OSCE ) او د تیلو د صادروونکو هېوادونو د سازمان (OPEC )کوربه پاتې شوی دی او د اقتصادي همکاریو او پراختیا سازمان ( OECD )او انټرپول (نړیوالو پولیس) بنسټ ایښودونکی غړی دی. په ۱۹۹۵ ز کال کې اطریش د شینګین تړون لاسلیک کړ او په ۱۹۹۹ ز کال کې د یورو اسعار ومنل.
رېښه
اطریش د باوېریا یوه اداری برخه وه، چې په ۹۷۶ ز کال کې رامنځته شوه. د Austria کلیمه له جرمني ژبې څخه لاتیني شوی نوم دی او په ۱۲مه پېړۍ کې په لومړي ځل ثبت شو. هغه مهال د اطریش دانیو سیند حوزه (پورته او ښکته اطریش) د باوېریا وړاندې ختیځه برخه وه.
دین
د اتریش هیواد کابو ۹'۵۹% وګړي کاتولیک ۷% مسلمان ۶% د ختیځ ارتدکس برخی پیروان ۴'۳% ایونجلیست ۲'۰% بودایان او ۴'۲۳ بی دینان دي.
جغرافیه
اتریش ۸۷۸'۸۳ مساحت لري او له ۹ آیالاتونو جوړ شوی دی. د یاد هیواد ۶۰% خاوره غرنیزه په ځانګړی توګه د آلپ غرونو نیولې ده.
اداري ویش
په وین ښار کې د دانوب سیند.
ژبه
وېشنيزه:اتريش وېشنيزه:د اروپایي اتحادیې غړي هیوادونه وېشنيزه:هېوادونه
پوهنتون
پوهنتون (په انگرېزي: University) د لوړو زده کړو او څېړنو يو داسې انستيتوت دی چې د بېلابېلو پوهو او علومو د څانگو اکادميک بريليکونه د پوهنتون زده کوونکو ته ورکوي. پوهنتون داسې يو ځای دی چې د فارغېدو او د فارغېدو پورته زده کوونکو ته زده کړې ورکوي. د پوهنتون څانگو ته پوهنځي وايي.
لومړنى پوهنتون
لومړنی پوهنتون په ۸۵۹ م کال کي د يوې مسلماني ښځي له خوا د تونس په فېز ښار کي تأسيس سو.
هغې یو تعليمي مرکز د القراوين تر عنوان لاندي د تونس هيواد په فېز ښار کښي تأسيس کړ او په ډېر لنډ وخت کي ئې دا مرکز د سياسي بحثونو په یو محل او یو ديني تعليمي مرکز بدل کړ.
وروسته دغه مرکز پراختيا وموندله او د نورو مختلفو مضامينو په خاص ډول د طبعي علومو زده کړه ئې خپله کړه، چي دا مرکز په تاريخ کي لومړنی پوهنتون ګڼل کېږي.
په دغه مرکز کي قرآن کريم، الهيات، فقه او قانون، د نثر او شعر زده کړه، د حساب علم، جغرافيه او طب تدریسېدل، اضافه پر دې، په دغه مرکز کي  نور مضامين لکه، د ژبي قانون، د اسلام تاريخ، د کيميا اساسات او رياضیات هم  ښودل کېدل.
د تدريس لوړ کيفيت د زرګونو شاګردانو، محصلينو او عالمانو پښې د ټولي نړۍ څخه همدغه مرکز ته را کش کړې. په تېرو وختونو کي اسلامي نړۍ د موډرن او پرمختللي علم او دانش زانګو پېژندل کېدله، چي بې مثاله لاسته راوړني او اثار ئې له ځانه پرېئښي دي. وېشنيزه:پوهنتونونه
د منځنۍ افریقا جمهوریت
د منځنۍ افریقا جمهوریت (CAR) (په سانګو ژبه کې: Ködörösêse tî Bêafrîka،په فرانسوي ژبه کې: République centrafricaine, RCA) په منځنۍ افریقا کې په وچه کې چاپېر هېواد دی. شمال لور ته یې چاد، شمال ختیځ لور ته یې سوډان، سویل ختیځ لور ته سویلي سوډان، سویل لور ته یې د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت، سویل لوېدیځ لور ته د کانګو جمهوریت او لویدیځ لور ته یې کامرون پراته دي.
د منځنۍ افریقا جمهوریت نږدې ۶۲۰۰۰۰ کیلومتره مربع (۲۴۰۰۰۰ مایل مربع) مساحت لري  پوښي. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې، د دې هېواد نفوس نږدې ۴.۷ میلیونه وګړي اټکل شوی. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې، د منځنۍ افریقا جمهوریت د کورنۍ جګړې شاهد دی چې له ۲۰۱۲ ز کال راهیسې روانه ده. د منځنۍ افریقا جمهوریت زیاتره برخه د سوډانو - ګیني چمنونو څخه جوړه ده، خو د دې هېواد په شمال کې د ساحل - سوډاني زون او په سویل کې د استوایی ځنګل زون څخه را منځ ته شوی دی. د هېواد دوه پر دریمه برخه د اوبنګي د سیند په حوزه کې ده (چې کانګو ته بهېږي)، په داسې حال کې چې پاتې دریمه برخه د چاري په حوزه کې ده، د چاد جهيل ته بهېږي.
دا خاوره چې نن ورځ د منځنۍ افریقا جمهوریت دی، د زرګونو کلونو په اوږدو کې تر استوګنې لاندې دی، خو د هېواد اوسنۍ پولې د فرانسې له لوري وټاکل شوې، چې د استعمار په توګه یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې په دې هېواد واکمني کوله. په ۱۹۶۰ زکال کې د فرانسې څخه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته، د منځنۍ افریقا جمهوریت د یو شمېر استبدادي مشرانو، د شاهي نظام د ناکامه هڅې په ګډون تر واک لاندې راغئ.
په ۱۹۹۰ ز کال کې، ډیموکراسي غوښتنه په ۱۹۹۳ ز کال کې د لومړیو څو ګوندي ډیموکراتیکو ټاکنو لامل شوه. انګ فیلیکس پتاسې ولسمشر شو، خو وروسته د ۲۰۰۳ ز کال د جنرال فرانسوا بوزیزي په کودتا کې له واکه لرې شو. د منځنۍ افریقا جمهوریت د بوش جګړه په ۲۰۰۴ ز کال کې پیل شوه، خو په ۲۰۰۷ ز کال او بیا په ۲۰۱۱ ز  کال کې د سولې د تړونو تر څنګ، کورنۍ جګړه په ۲۰۱۲ ز کال  کې بېرته پیل شوه. کورنۍ جګړې د هېواد د بشري حقونو خراب ریکارډ ته دوام ورکړ. په دې کې د بېلابېلو ښکېلو وسله والو ډلو له لوري د پراخه او زیاتېدونکو سرغړونو، لکه په خپل سری زندان، شکنجه او د بیان پر ازادۍ او د خوځښت پر ازادۍ محدودیتونو ګډون درلود.
د دې هېواد د پام وړ معدني زیرمو او نورو زیرمو تر څنګه، لکه د یورانیمو زیرمې، خام نفت، سره زر، الماس، کوبالټ، چاتراش لرګي، او د اوبو بریښنا، او همدارنګه پراخه کرنیزه ځمکه، د منځنۍ افریقا جمهوریت د نړۍ د لسو بې وزلو هېوادونو له ډلې څخه دی چې په ۲۰۱۷ ز کال کې په نړۍ کې د پېرود د ځواک په برابرۍ کې د کس پر سر ټیټه GDP لري. په ۲۰۱۹ ز کال کې، د بشري پراختیا شاخص (HDI) پر بنسټ، دا هېواد د بشري پراختیا کې په دوهمه ټیټه کچه کې و (چې یوازې له نایجر څخه مخکې دی)، یعني له ۱۸۹ هېوادونو څخه ۱۸۸ ځای لري. نوموړی هېواد د تعدیل شوي-نابرابرۍ د بشري پراختیا تر ټولو ټیټ شاخص درلود، چې د ۱۵۰ هېوادونو له ډلې په ۱۵۰ ځای کې و. د منځنۍ افریقا جمهوریت د اټکل له مخې تر ټولو غیرصحي هېواد هم دی او د ځوانانو لپاره تر ټولو بد هېواد ګڼل کېږي. World Economic Outlook Database, January 2018, International Monetary Fund. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.
د منځنۍ افریقا جمهوریت د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د منځنۍ افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې، د انترنیشنل دی لا فرانکوفوني سازمان او د غیروابسته غورځنګ غړیتوب لري.
رېښه
د منځنۍ افریقا د جمهوریت نوم د افریقا په منځنۍ سیمه کې د دې هېواد له جغرافیوي موقعیت او د دې هېواد د حکومت له جمهوري بڼې څخه اخیستل شوی. له ۱۹۷۶ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې، دا هېواد د منځنۍ افریقا د سترواکۍ په توګه پېژندل کېده. د استعمار په دوره کې، د هېواد نوم اوبانګي – شاري (Ubangi-Shari) و چې د اوبنګي سیند او چاري سیند څخه اخیستل شوی و.
کیهان پېژندنه
کیهان پېژندنه (Cosmology) د يوناني (κόσμος, kosmos ) يعنې کیهان او (-λογία, -logia ) يعنې د لوستلو څخه اخيستل شوې ده، چې له طبيعت نه د پورته فزیک (ماوراءالطبيعه) يوه څانګه ده او د نړۍ له طبيعت سره سروکار لري. د cosmology اصطلاح په انګليسي کې د لومړي ځل لپاره د Thomas Blount په Glossographia کې په ۱۶۵۶ز کې وکارول شوه او په ۱۷۳۱ز کې د جرمني فيلسوف عيسوي اولف (Christian Wolff) له خوا د Cosmologia Genralis په نامه لاتيني ژبې ته داخله شوه. ديني يا د موهوماتو نړۍ پېژندنه د موهومي، ديني او سري يا پټو ادبياتو او د افسانې او eschatology پر بنسټ د باورونو يوه ټولګه ده. د ستورو پېژندنې په پوهه کې نړۍ پېژندنه د نړۍ د تاريخ د ترتيب علم په څېړنې سره اړيکه لري.
فزيکي نړۍ پېژندنه د پام وړ نړۍ د ذات څېړنه ده، چې په پراخه کچه جوړښتونه او انګېزې (محرک) او د نړۍ وروستنی بخت دی، چې د هغه پوهې قوانين رانغاړي چې يادې برخې اداره کوي. ياد علم د پوهانو لکه ستوري پېژندونکو او فزيک پوهانو او همدارنګه د فيلسوفانو لکه د ماوراء طبيعت فيلسوفان، د فزيک فيلسوفان او د وخت او فضا فيلسوفانو له لوري پلټل کېږي. له فلسفې سره د دې ګډې ونډې (برخې) له امله په فزيکي کیهان پېژندنه کې نظريات کېدای شي، علمي او نا علمي دواړه موضوعګانې راونغاړي او کېدای شي پر نه ازمويل کېدونکو انګېرنو باندې تکيه وکړي. فزیکي کیهان پېژندنه د ستورو پېژندنې يوه فرعي څانګه ده، چې په ټوله کې له نړۍ سره اړيکه لری. معاصره فزيکي کیهان پېژندنه د Big Bang نظريې له مخې اداره کېږي، چې د مشاهداتي ستورو پېژندنه او ذروي فزيک د يو ځای کولو هڅه کوي. معاصره فزيکي کیهاني پېژندنه په خورا ځانګړي ډول په تياره مادې او تياره انرژۍ سره چې د Lambda-CDM موډل په نامه  پېژندل کېږي، د Big Bang يو معياري ارزښتمن کولو سره اداره کېږي.
د ستورو نظري فزيکپوه David N. Spergel ځکه د تاريخي پوهې په توګه تشرېح کړې ده، چې کله موږ په فضا کې ګورو، نو موږ رڼا د چټکتيا د محدود طبيعت له امله په وخت کې شاته ګورو.
نظمونه(د سیپلینونه)
فزيک او د ستورو فزيک د علمي کتنې او ازمېښت په واسطه د کیهان پوهېدنې په جوړولو کې مرکزي ونډه لوبولې ده. فزيکي کیهان پېژندنه د ټولې نړۍ په يوه شننه کې د رياضياتو او کتنې دواړو په واسطه جوړه شوې وه [بڼه ورکړل شوې وه]. په عمومي ډول درک شوې ده چې نړۍ د فضا د يوې پراختيا يعنې دنيايي تورم يا پړسوب څخه وروسته په Big Bang سره پيل شوې دهچې:
کیهان پېژندنه د نړۍ ذات يا اصليت څېړي او cosmography د کیهان بڼې نقشه کوي.
د ديدرو (Diderot) لغاتونو په قاموس کې cosmology د ستورو يا اسمان پېژندنې (د اسمانونو پوهه)، د هوا پوهې، د ځمکې پوهه (د لويو وچو پوهه) او د اوبو پوهې باندې وېشل شوې ده.
له طبيعت پورته کیهان پېژندنه، په نړۍ کې له نوور ټولو شيانو سره په اړيکه کې د انسانانو د ځای پر ځای کوونې په توګه هم تشرېح شوې ده. د Marcus Aurelius په مشاهدې سره روښانه شوې ده، چې د يو انسان ځای په ياده اړيکه کې: «هغه څوک چې نه پوهېږي، د نړۍ په کوم ځای کې دی او هغه څوک چې نه پوهېږي، نړۍ د څه لپاره شتون لري؛ په اصل کې نه پوهېږي چې څوک دی او نړۍ څه شی دی».
فزيکي کیهان پېژندنه
فزيکي کیهان پېژندنه د فزيک او ستورو فزيک هغه څانګه ده، چې د نړۍ د فزيکي رېښو او بشپړتيا (تکامل) له څېړلو سره سروکار لري. فزيکي کیهان پېژندنه په پراخه کچه د نړۍ د طبيعت څېړل هم رانغاړي، چې په خپلې پخوانۍ بڼه کې دا هغه څه وو، چې اوس د «اسماني ماشينونو» يعنې د اسمانونو د مطالعه کولو په نامه پېژندل کېږي. يوناني فيلسوفانو د ساموس اريسټارچس (Aristarchus of Samos)، ارستو (Aristotle) او Ptolemy د نړۍ پېژندنې بېلابېلې نظريې وړانديز کړې. د Ptolemy د ځمکې مرکزي سيستم تر ۱۶ پېړۍ پورې یعنې تر هغه وخته پورې د خپرېدلو په حال کې وه، چې Nicolaus Copernicus او ورپسې Johannes Kepler او Galileo Galilei يو heliocentric سيستم وړانديز کړ. دا په فزيکي کیهان پېژندنه کې د (epistemological rupture) يو له تر ټولو نامتو بېلګو څخه دي.
د اسحق نيوټن د رياضياتو اصول (Principia Mathematica) په ۱۶۸۷ز کې خپاره شول، چې د طبيعي جاذبې د قانون لومړنی لارښود و او د Kepler د قانون لپاره يې يو فزيکي کړنلاره برابره کړه او هم يې په پخوانيو سيستمونو کې د ارزونې په موخه د سيارو تر منځ د جاذبي تعامل له امله ګډوډۍ (anomalies) ته لاره هواره کړه. د نيوټن د کیهان پېژندنې او له دې څخه د مخکې تر منځ بنسټيز توپير د کوپرنيکي اصل (Copernican principle) و، چې له مخې يې پر ځمکه باندې جسمونه، ځکه د ورته فزيکي قانون اطاعت کوي، چې ټول اسماني جسمونه دي. دا په فزيکي کیهان پېژندنه کې يو پرېکړه کوونکی يا قاطع فلسفي پرمختګ و.
معاصره علمي کیهان پېژندنه په معمولي ډول په پام کې ده، چې په ۱۹۱۷ ز کې د «د نسبيت د عمومي نظريې کیهاني کتنې» تر سرليک لاندې په مقاله کې د البرت انسټاين د وروستي سمون يا بدلون په خپرولو سره پيل شوې ده (که څه هم د لومړي نړيوال جنګ تر پايه پورې له جرمني څخه د باندې په پراخه ډول د لاسرسي وړ نه و). عمومي نسبيت ځيني نړۍ پېژندونکي، لکه: (Willem de Sitter)، (Karl Schwarzschild) او (Arthur Eddington) د دې د نجومي څانګو راسپړلو ته وهڅول، چې د خورا لرې شيانو د څېړلو لپاره يې د ستورو پېژندونکو وړتيا لوړه کړه. فزيکپوهانو د هغه انګېرنې بدلون پيل کړ، چې نړۍ يا طبيعت ساکن او بدلون نه کوونکی و. په ۱۹۲۲ ز کې الکسندر فريدمېن (Alexander Friedmann) د پراختيا موندونکې نړۍ هغه نظريه معرفي کړه، چې خوځنده ماده يې لرله.
په کیهان پېژندنه کې دې متحرکې رسېدنې سره موازي د نړۍ د جوړښت په اړه د لومړني نړۍ پېژندونکو، لکه: Heber Curtis او Ernst Opik يوه اوږد مهاله مناظره د سترې مناظرې (Great Debate) په نامه د دې مشخص کولو په موخه، له ۱۹۱۷ز څخه تر ۱۹۲۲ز پورې اوج ته رسېدله، چې په لرليدونکو کې ځيني ليدل شوي نيبولا زموږ له کهکشان څخه په لرې واټن کې بېل کهکشانونه وو. په داسې حال کې چې Heber Curtis د هغه نظريې لپاره بحث وکړ، چې مارپېچ نيبولا په خپل حق کې د ټاپو طبيعتونو په توګه د ستورو سيستمونه وو، Mount Wilson او ستوري پېژندونکي Harlow Shapely د يوازې د شيدو لار (Milky Way) ستوري سيستم څخه د جوړې يوې نړۍ موډل څخه ملاتړ وکړ. د نظريو دا توپير د ۱۹۲۰ ز اپرېل پر ۲۶ مه نېټه په واشنګټن ډي سي کې د متحده ايالتونو د علومو د ملي پوهنتون (اکاډمۍ) په ناسته کې د سترې مناظرې (Great Debate) په سازمان سره اوج ته ورسېد. ياده مناظره، هغه وخت وارزول شوه، چې Edwin Hubble په ۱۹۲۳ ز او ۱۹۲۴ ز کې د Andromeda کهکشان کې Cepheid Variables وموندل. د دوی واټن د شيدو لار کهکشان د څنډو تر شا په ښه ډول مارپېچ نيبولا رامنځته کړه.
د نړۍ وروستي موډل جوړولو هغه شونتيا رابرسېره کړه، چې د انسټاين د ۱۹۱۷ز مقالې له مخې معرفي شوی کاسمولوژيکي ثابت کېدای شي، د خپل ارزښت له مخې په پراخېدونکې نړۍ کې اغېز ولري. په دې ډول د Big Bang موډل د بلژيکي کشيش (Georges Lemaître) له خوا په ۱۹۲۷ ز کې مطرح شو، چې ورپسې په ۱۹۲۹ ز کې د Edwin Hubble له خوا د redshift په موندنې او له دې وروسته په ۱۹۶۴ ز کې د Arno Penzias او Robert Woodrow Wilson له لوري د اسماني کوچنۍ څپې د شاځمکې وړانګې په موندلو سره کره شو. دا موندنې د زياتو ځايناستو (متبادلو) نړۍ پېژندنو څخه د ځينو د ردولو لپاره لومړنی ګام و.
انعام الحق گران
وېشنيزه:افغان پيلوټان
سروې
سروې د مستند تاریخ له پیله د انساني چاپېریال په پراختیا کې یو عنصر و. د ودانیو د چارو د زیاتره ډولونو د پلان او اجرا لپاره  اړینه وه. په ټرانسپورټ، مخابراتو، نقشې اېستلو او د ځمکې د ملکیت د قانوني پولو په ټاکلو کې هم کارول کېږي او په ډېرو نورو علمي څانګو کې د څېړنې لپاره ارزښتناکه وسیله ده.
پېژند
د سروې کوونکو نړیوال فدراسیون، د سروې دنده په لاندې ډول تعریفوي:
سروې کوونکی یوه مسلکي شخص ته ویل کېږي چې د لاندې فعالیتونو د یوه یا ډېرو ترسره کولو لپاره علمي وړتیا او تخنیکي مهارتونه ولري:
لرغونې تاریخچه
د ریاضي پوه لیوهوی د هایداو سوانجینګ یا د سمندر ټاپو ریاضیکي لارښود تر نامه لاندې په خپل اثر کې چې په ۱۶۳ کال کې خپور شوی، د لرې پرتو شیانو د اندازه کولو لارې تشرېح کړې دي.
رومیانو د ځمکې سروې ته د یوه مسلک په سترګه کتل. دوی بنسټیز سنجشونه را منځ ته کړل چې پر بنسټ یې د روم سترواکې وېشل شوې وه، لکه د فتح شویو ځمکو د مالیاتو ثبت (۳۰۰ ز کال) د روم سروې کوونکي د Gromatici په نوم یادېدل.
د منځنیو پېړیو په اروپا کې، په پولو د قدم وهلو دود د کلیو یا بانډو پولې ساتلې. په دې کې د اوسیدونکو یوه ډله را ټولېده او د بانډو یا کلي شاوخوا ګرځېدل، ترڅو د پولو ټولنیز یادښت رامنځ ته کړي. ځوانو هلکانو ته هم د دې لپاره ونډه ورکول کېده چې ډاډ ترلاسه کړي چې دا یادښت د اوږدې مودې لپاره دوام وکړي.
په ‍‍۱۰۸۶ ز کال کې فاتح وېلیم په انګلستان کې د محشر د ورځې یا Domesday تر نوم لاندې کتاب ترتیب کړ. دې کتاب د ځمکې د ټولو مالکینو نومونه، د ځمکې ساحه، د ځمکې کیفیت او د سیمې د محتوا او اوسیدونکو مشخص معلومات ثبت کړل، خو په دې کې نقشې نه وې چې کره موقعیت په ګوته کړي.
عصري زمانه
په ۱۵۵۱ ز کال کې ابیل مسطح میز تشرېح کړ، خو داسې انګېرل کېږي چې دا وسیله له دې وړاندې کارول کېده، ځکه چې د هغه تشرېح د یوې پرمختللې وسیلې په توګه وې.
په ۱۶۲۰ ز کال کې د ګونټر ځنځیر د انګلیسي ریاضي پوه اډمونډ ګونټر له لوري معرفي شو. دې د ځمکو نقشو ته لاره هواره کړه چې په کره توګه سروې شي او د قانوني او سوداګریزو موخو لپاره نقشه شي.
لیونارډ ډیګز زاویه سنج تشرېح کړ چې د پانتومیریا په نوم هندسي کړنلاره (۱۵۷۱ز کال) تر نوم لاندې په خپل کتاب کې چې افقی زاویې اندازه کړې. جوشوا هبرمل (ایراموس هبرمل)  په ۱۵۷۶ ز کال کې د قطبنما او دری پایې پر مټ یو زاویه سنج رامنځ ته کړ. جنتان سیشن لومړی کس و چې په ۱۷۲۵ ز کال کې په زاویه سنج کې یو تیلیسکوپ ځای پر ځای کړ.
په ۱۸ پېړۍ کې، د سروې لپاره د نوو تخنیکونو او وسایلو کارول پیل شول. په ۱۸۸۷ ز کال کې جسي رامزډن لومړی کره زاویه سنج وړاندې کړ. دا زاویه سنج په افقی او عمودی سطحو کې د زاویو د محاسبې آله وه. نوموړي د خپل ډیزاین لپاره د وېش د کره ماشین په کارولو سره خپل غوره زاویه سنج رامنځ ته کړ. د رامزډن زاویه سنج د دې وسیلې په دقت کې لوی ګام وړاندې وړاندې کړ. په ۱۶۴۰ ز کال کې، وېلیم ګسکوین یوه وسیله اختراع کړه چې د هدف ښودلو د آلې په توګه یې په تلیسکوب د جمعې علامه (+) نصب شوې وه. په ۱۷۷۱ ز کال جیمز واټ د واټن اندازه کولو لپاره نوري میټر جوړ کړ. دې وسیلې موازی زاویې اندازه کولې چې له هغې څخه تر وې نقطې پورې واټن اټکل کېده.
هالنډي ریاضي پوه ویلبرورډ سنیلیوس (اې. کې. اې. سنیل وان روین) په مثلث باندې د وېش عصري سیسټمیک کارول وړاندې کړل. نوموړي په ۱۶۱۵ ز کال کې د الکمار څخه تر بریډا پورې واټن سروې کړ، چې نږدې ۷۲ مایله (۱۱۶ کیلومتره) و. نوموړي یوازې ۳.۵٪ دا واټن لږ محاسبه کړی و. دا سروې د څلورضلعیو لړۍ وه چې ټولټال یې ۳۳ مثلثونه درلودل. سنیل وښودله چې څنګه د مسطحې فورمولونه اصلاح کېدای شي، ترڅو د ځمکې کوږوالی تر پوښښ لاندې راولي. نوموړي دا هم وښودله چې په څه ډول په نامعلومه نقطه کې د زاویو په کارولو سره د مثلث دننه د څوکو ترمنځ د یوې نقطې موقعیت وټاکل شي. دا د څوکو د جهتونو په پرتله چې قطب نما ته اړتیا لري، ډېر ځله محاسبه کېږي. د نوموړي کار د سروې مفهوم  د کنټرول د نقطو د لومړنۍ شبکې او ورپسې په لومړني شبکه کې د فرعي نقطو د ټاکلو په توګه رامنځ ته کړه. ژاک کیسینی او د هغه زوی سیزر د ۱۷۳۳ او ۱۷۴۰ ز کلونو د فرانسې لومړۍ مثلث وېشنه ترسره کړ. دوی د نصف النهار قوس سروې بېرته ترسره کړه چې په ۱۷۴۵ ز کال کې د فرانسې لومړۍ نقشه چې په کره اصولو جوړه شوې وه، خپره شوه. په دې وخت کې د سیمه يیزو نقشو جوړولو لپاره د مثلث وېش تګلاره په غوره بڼه را منځ ته شوه.
د ۱۸ پېړۍ تر پای پورې د مثلث د وېش د لړۍ تفصيلي سروې ټول هېوادونه نقشه کړل. په ۱۷۸۴ ز کال کې، د بریتانیا د آردننس سروې ادارې د جنرال ویلیم رای یوې ډلې په اساسي توګه په مثلتونو باندې د بریتانیا وېش پیل کړ. د رامزډن لومړی زاویه سنج د دې سروې لپاره جوړ شوی و. په پای کې په ۱۸۵۳ ز کال کې د سروې بشپړه شوه. په ۱۸۰۱ ز کال د هند لویه مثلثاتي سروې پیل شوه. د هند سروې خورا پراخه علمي اغېزه درلوده. دې سروې په لومړي ځل د عرض البلد د قوس د یوې برخې د کره اندازه او د جیوډیزیکي بې نظمۍ اندازه په غاړه درلوده. دې سروې د ایورېست غر او د همالیا نورې څوکې نقشه او و نومولې. سروې د ۱۹ پېړۍ په اوږدو کې د صنعتي انقلاب له پیل سره د لوړې تقاضا مسلک شو. دې مسلک د خپل کار سره د مرستې لپاره ډېر کره وسایل رامنځ ته کړل. د صنعتي زیربناوو پروژو له سروې کوونکو ګټه پورته کړه، ترڅو کانالونه، سړکونه او د  اورګاډي پټلۍ نقشه کړي.
په متحده ایالاتو کې، د ۱۷۸۵ ز کال د ځمکې فرمان د عامه ځمکې د سروې سیسټم رامنځ ته کړ. دې سیستم د لوېدیځو سیمو د وېش بنسټ جوړ کړ، ترڅو د ځمکې پلور ته لاره هواره کړي. دې سیستم ایالاتونه په ښارګوټو ، مختلفوبرخو او ټوټو ووېشل.
په ۱۸۰۸ز کال کې ناپیلیون بوناپارټ، د براعظمې اروپا لومړنی د املاکو او اراضي ثبت را منځ ته کړ. دې کار د ځمکې د ټوټو شمېر، د هغوی ارزښت، د ځمکې کارولو او نومونو په اړه معلومات راټول کړل. دا سیسټم په چټکۍ سره په اروپا کې خپور شو.