cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د عثماني سترواکۍ تجزیه
د خپلواکۍ خوځښتونه
د ۱۹۲۰مې او ۱۹۳۰مې لسیزې پر مهال عراق، سوریې او مصر هم د خپلواکۍ پر لور په داسې حال کې حرکت وکړ چې بریتانویانو او فرانسویانو د دویمې نړیوالې جګړې څخه تر وروسته پورې په رسمي توګه دغه سیمه خوشې نه کړه. بل پلو په فلسطین کې د عربي ملت پالنې او صهیونېزم متضاد ځواک داسې وضعیت رامنځته کړ چې انګلیسانو نه شو کولای هغه حل کړي او یا هم ځان ترې خلاص کړي. په جرمني کې د نازیانو په واک ته رسېدو سره په فلسطین کې د یو یهودي هېواد د جوړولو په موخه د یهودانو د هڅو لپاره نوی لومړیتوب رامنځته کړ چې د فلسطین – اسرائیل د جګړې لامل وګرځېد.
عرب ټاپووزمه
د عربستان په ټاپووزمه کې عربو وکولای شول څو خپلواک هېوادونه رامنځته کړي. په ۱۹۱۶ زکال کې د مکې شریف (امیر) حسین بن علي د حجاز پاچاهي په داسې حال کې تاسیس کړه چې د ریاض امارت د نجد سلطنت ته اړوند شو. په ۱۹۲۶ زکال کې د نجد او حجاز پاچاهي رامنځته شوه او په ۱۹۳۲ زکال د سعودي عربستان په پاچاهۍ واوښته. د یمن متوکلي پاچاهۍ په ۱۹۱۸ زکال کې خپلواکي واخیسته په داسې حال کې چې د فارس خلیج عربي هېوادونه د ډېرې لږې داخلي خپلواکۍ په لرلو د بریتانیا تر سرپرستۍ لاندې راغلل.
اناټولیا
روسانو، بریتانویانو، ایټالویانو، فرانسویانو، یونان یانو، آشوریانو او ارمنیانو د جګړې پر مهال د ژمنو، پوځي اقداماتو، پټو هوکړو او موافقو پر بنسټ د اناټولیا اړوند ادعاوې لرلې. د سور د هوکړې له مخې یوازې له اشوریانو پرته د نورو ټولو غوښتنې پرځای کېدلې. په پام کې وه چې ارمنستان ته د ختیځ پام وړ برخه چې په ویلسونین ارمنستان پېژندل کېده او د وان سیند له سیمې څخه د موش تر لرې لویدیځ پورې رسېده؛ یونان ته سمورنا او د هغې شاوخوا سیمي (په ډېر احتمال سره قسطنطنیه او ټوله تراکیا چې د بین المللی او غیر نظامي قلمرو په توګه اداره کېده)؛ ایټالیا ته هم د انتالیا په شاوخوا کې د اناټولیا/انادولو د لویدیځ او سویلي مرکزي سواحلو کنټرول، فرانسې ته قیلیقه او بریتانیا ته هم د ارمنیا د سویل ټولې سیمې وسپارل شي. د لوزان هوکړې ټول دغه ځمکني ترتیبات او ضمیمې له منځه یووړې.
د ترکیې جمهوریت
د ۱۹۱۸ زکال او ۱۹۲۳ زکال ترمنځ د مصطفی کمال اتاتورک په مشرۍ د ترکیې مقاومتي خوځښتونو یونان یان او ارمنیان اړ کړل څو اناټولیا/انادولو خوشې کړي؛ په داسې حال کې چې ایټالویانو په دغه سیمه کې حضور نه درلود. د ترکیې انقلابیونو همدارنګه په ۱۹۲۰ مه لسیزه کې د خپلواک کېدو په موخه د کردانو هڅې وځپلې. په اناټولیا یا انادولو باندې د ترکیې د مقاومت چیانو واک موندنې د سور معاهدې د شرایطو د پوره کېدو هیله له منځه یووړه.
له شوروي اتحاد سره له یوځای کېدو وړاندې د ارمنستان دیموکراتیک جمهوریت د ۱۹۲۰ زکال د ډسمبر په دریمه الکساندروپل هوکړه لاسلیک کړه او د دواړو هېوادونو ترمنځ یې په اوسنۍ پوله موافقه وکړه، په داسې حال کې چې د ارمنستان دولت وړاندې له دې د شوروي اتحاد د برید له امله د ډسمبر په ۲مه سقوط کړی و. له دې وروسته ارمنستان د شوروي اتحاد په نه جلا کېدونې برخه واوښت. دغه پوله بیاځلي د مسکو د هوکړې (۱۹۲۱ زکال) له مخې تصویب شوه چې له مخې یې بلشویکانو په قارص، ایغدیر، اردهان او ارتوین ایالتونو چې وړاندې د ترکیې تر اشغال لاندې و واک وموند او په بدل کې یې ترکیه ته د اجارا سیمه چې پلازمینه یې باتومي وه وسپارله.
ترکیې او نوي تاسیس شوي شوروي اتحاد د ارمنستان له شوروي سوسیالیستي جمهوریت او د ګرجستان له شوروي سوسیالیستي جمهوریت سره په ګډه په داسې حال کې چې هېڅ یو تر دغه مهاله په نړیواله توګه په رسمیت نه و پېژندل شوی د ۱۹۲۲ زکال د سپټمبر په ۱۱ مه د قارص هوکړه تصویب او له مخې یې د ترکیې شمال ختیځه پوله وټاکله. بالاخره د لوزان په هوکړې سره چې په ۱۹۲۳ زکال کې لاسلیک شوه او ټولو کړکېچونو ته  یې پای ټکی کېښود؛ د ترکیې نوی جمهوریت رامنځته شو.
پورنيما داس ورما
پورنیما داس ورما ( زېږېدنه: مهر بھانو محمد علي په 2 مارچ 1934زېږېدلې او مړينه:  14 اګست 2013) یوه هندي فلمي اداکاره وه چې په عمده ډول یې د هندي ژبې فلمونو کې کار کاوه. هغه د ډایرکټر مهیش بهټ خاله او د اداکار عمران هاشمي نيا ده، پورنیما د بالیووډ په ۸۰ فلمونو کې کار کړی دی. هغه د 40 څخه تر 50 کلونو پورې د هندي فلمونو مشهوره اداکاره وه.پورنیما د خپل ژوند په وروستیو څو کلونو کې د الزایمر په ناروغۍ اخته شوه او د 2013 کال د اګست په 14 مړ شوه.
شخصي ژوند
مهربهانو محمد علي د ۱۹۳۴ کال د مارچ په دوهمه نېټه زېږېدلی دی. د هغې مشرې خور شیرین، چې د ډایرکټر مهیش بهټ مور وه، هغې ته لنډ نوم "مهر بانو" کېښود. د هغې لومړی مېړه د سید شوکت هاشمي په نوم خبریال و، چې د هند د وېش پر مهال پاکستان ته کډوال شو. په 1954 کې، هغې د دویم ځل لپاره د فلم جوړونکي بھگوان داس ورما سره واده وکړ. د هغې د لومړي واده څخه زوی انور هاشمي (د عمران هاشمي پلار) په بهارون کی منزل (1968) کې د فریده جلال سره کار کړی دی.
اداکاري
پورنیما د بالیووډ په ۸۰ فلمونو کې کار کړی دی. هغه د 40 څخه تر 50 کلونو پورې د هندي فلمونو مشهوره اداکاره وه. هغه په څو فلمونو کې راڅرګنده شوې د هغې له ډلې پتنګا (1949)، جوګن (1950)، ساګای (1951)، جال (1952)، اوارټ (1953)، د اجی دیوګن په لومړي فلم پھول اور کانتی کې يو رول، او د سنجي دت رول. د مهیش بهټ (د پورنیما د مشرې خور زوی) له خوا لارښود شوی و،. هغې په زنجیر فلم کې د امیتاب بچن د مور رول هم لوبولی و.
مرګ
پورنیما د خپل ژوند په وروستیو څو کلونو کې د الزایمر په ناروغۍ اخته وه او د ۲۰۱۳ کال د اګست په ۱۴ مړ شوه. مهیش بهټ وروسته په ټویټر کې څرګنده کړه: "زما خاله پورنیما، زموږ په کورنۍ کې لومړی ستوری او د عمران هاشمي انا، د ژوند ډيوه د تل لپاره مړه شوه."
حوالې
وېشنيزه:1934 زېږېدنې وېشنيزه:1933 زېږېدنې
د بشري حقونو اسلامي کمیسیون
د بشري حقونو اسلامي کمیسیون (IHRC) په لندن کې مستقر غیرانتفاعي سازمان دی. د دغه سازمان اعلان شوی ماموریت «د اسلامي او غیر اسلامي بېلابېلو مخینه لرونکو سازمانونو سره په دې موخه همکاري ده څو په ګډه سره د ټولو وګړو لپاره پرته له دې چې د هغوی نژاد، عقیدې او سیاسي مخینې ته پام وشي، د عدالت په موخه مبارزه وکړي». دغه سازمان په ۱۹۹۷ زکال کې په لندن کې تاسیس شو او له ۲۰۰۷ زکال راهیسې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزو چارو د ادارې د سلاکار بنسټ په توګه کار کوي.
فلسفه
د بشري حقونو اسلامي کمیسیون د خپل جوړښت فلسفه د لاندې الهي هدایاتو پر بنسټ بولي: "هغه قرآني لارښوونې چې مسلمانانو ته امر کوي د مظلومانو څخه د دفاع په موخه ودرېږي. «او پر تاسو څه شوي دي چې تاسو د الله په لاره كې نه جنګېږئ او د كمزورو سړیو او ښځو او ماشومانو (د خلاصولو) په لاره كې؟! هغه كسان چې وايي: اى زمونږه ربه! ته مونږه له دې كلي نه وباسه، چې اوسېدونكي يې ظالمان دي او ته زمونږ لپاره له خپل اړخه كوم دوست (حمایت كوونكى) مقرر كړه او ته زمونږ لپاره له خپل جانبه كوم مدد كوونكى مقرر كړه». قرآن کریم سورت النسا، ۷۵ آیت"د برانډیس پوهنتون ښوونکی جیت کلاوسن لیکي چې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون په اروپا کې د مسلمانانو د تنظیم شوې ټولنې برخه جوړوي.
د آواز په نامه بنسټ چې اوس له منځه تللی څرګندوي چې IHRC «یو اسلام پاله سخت دریځی بنسټ دی چې د بشري حقونو په ژبه هڅه کوي د اسلامي شریعت د قوانینو د تصویب کولو په ګډون یوه سخت دریځه اجنډا ترویج کړي». آواز د «ښي اړخه اسلام پالي – مهم لیدلوري» تر عنوان لاندې راپور کې څرګندوي چې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون د ښي اړخو اسلام پالو او خمیني پالونکو نوو بنسټونو ټولګه ده. هغه ادعا چې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون یې رد کوي. د دغه بنسټ ادعاوې د ملاني فیلیپس په نامه خبریالې خپرې کړې؛ نوموړې په سپېکټېټور (The Spectator) مجله کې ولیکل چې IHRC «په بریتانیا کې د خمیني د جهاد پالنې تر ټولو مخکښ ترویج کوونکی دی. ... [او] ویل کېږي له ایران سره نږدې اړیکې لري».
له دې سره خبریال او روڼ آندی ستورات ویر استدلال کوي چې IHRC په بریتانیا کې د مسلمانو د غږ استازوی دی او څرګندوي:"... د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون مامورین او دواطلبه کارګران ـ ... دغه معمول لیدلورې درواغ ګڼي ګویا اسلام او بشري حقونه له یو بل سره جوړ راتلونکي نه دي."
چارې
دغه بنسټ څرګندوي چې یوازې تبلیغ کوونکی، څېړنیز او ملاتړیز بنسټ دی. همدارنګه په لنډ مهالو او یا هم یوځل بشپړېدونکو پروژو کې برخه اخلي.
مبارزې
د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون مبارزې د هغو په ویب پاڼه کې په سمه توګه څرګندېږي.
اوسنۍ مبارزې یې په بریتانیا کې په ترهګرۍ ضد قوانینو تمرکز لري. دغه بنسټ د هغو د یو شمېر برخو د لغو کولو غوښتنه لري. همدارنګه په سعودي عربستان کې د سیاسي بندیانو لپاره هم مبارزه کوي. د ۲۰۱۴ زکال په اوړي کې د غزې د جګړې پر مهال د بشري حقونو اسلامي کمیسیون په لوړه کچه تبلیغاتي مبارزه پیل کړه څو خلک وهڅوي د فلسطین له خلکو سره د خپلې همغږۍ د څرګندولو په موخه د فلسطین بیرغ اوچت کړي.
په نورو مبارزاتو کې یې کولای شو د عقیدوي بندیانو پروژې ته اشاره وکړو، چې هڅه کوي د مذهبي باورونو له امله له بندخونو څخه د بېلابېلو مذهبي شخصیتونو د راخوشي کولو په برخه کې مرسته وکړي. په دغو کې معلم ابراهیم زاکزاکي چې په ۱۹۹۸ زکال، ګل اسلان چې په ۱۹۹۹ زکال او نورالدین سیرین شاملېږي چې هغه هم په ۲۰۰۴ زکال کې راخوشی شو. دغه بنسټ څرګندوي چې معلم توري؛ نایجریا ته اړوند زینا ابراهیم؛ له بحرین څخه شیخ الجمري؛ له ترکیې هېواد څخه هدا کایا، رجب طیب اردغان، نورالحق ساتچی اوغلو، نورجهان ساتچي اوغلو؛ د اسرائیلو له بندخونو څخه شیخ احمد یاسین، عبدالعزیز رانتیسي، ربي بیتون، شیخ عبدالکریم عبید، مصطفي دیراني؛ مصري محمد مهدي عاکف؛ سوډانی محمد عثمان عالمین؛ موریسي هېواد ته اړوند چل میا او الجزایر ته اړوند عباسي مدني او علي بهداج د دوی په هڅو له بندخونو راخوشي شوي دي. د عقیدوي بندیانو اړوند په اوسنیو مبارزاتو کې په امریکایي او مصري بندیانو تمرکز لري چې په امریکايي بندیانو کې شیخ عمر عبدالرحمن او د هغه وکیل لین ستورات (د ۲۰۱۳ زکال په ډسمبر کې خوشی شو) او په مصري هغو کې خیرت ال شاطر (په ۲۰۱۰ زکال کې خوشی شو او د ۲۰۱۳ زکال له کودتاه وروسته بېرته بند ته واچول شو) هم شاملېږي.
په نورو مبارزاتو کې یې د هېوادونو پر بنسټ مبارزاتي موضوعات شاملېږي، د بېلګې په توګه په بحرین کې د بندیانو په خوشي کولو، په فرانسه کې د کډوالو ښځو پر وړاندې په وحشي ګرۍ او همدارنګه په فرانسه، بوسنیا، بلجیم او هسپانیا کې د مخ پټولو پر ممنوعیت تمرکز لري.
په ۲۰۰۰ زکال کې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون «د دولت له خوا د ملاتړ کېدونې یوې کړنلارې پر وړاندې اعتراض وکړ، هغه کړنلار چې د دوی په خبره مسلمانانو ته اړوندې مرستندویه ټولنې او ښوونځي اړ باسي څو غیرمسلمان او همجنسګرا کارکوونکي استخدام کړي».
دغه کمیسیون ګڼ شمېر موارد تحریم کړي او پر یو شمېر فعالیتونو یې بندیز لګولی چې په بریتانیا کې د مسلمانانو له خوا د اسرائیلي خرماوو څخه د ګټنې بندیز په کې شاملېږي. د ۲۰۱۰ زکال په مۍ میاشت کې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون ترکیې ته د اروپا د یو شمېر مسلمانو بنسټونو د مشرانو سفر تنظیم کړ څو د ترکیې دولت متقاعد کړي چې د اقتصادي او پراختیايي همکاریو په سازمان کې د اسرائیلو غړیتوب وېټو کړي.
وروسته له هغه چې بي بي سي د ۲۰۰۴ زکال د جولای په ۱۵ مه د یو مستند فلم په خپرولو سره د بریتانیا د سخت دریځي ښي اړخي ملي ګوند اسلام ضد پیاوړي باورونه افشا کړل، د بشري حقونو اسلامي کمیسیون د دغه حزب د ممنوعیت په موخه مبارزه وکړه.
ملاتړیزې چارې
ادعا کېږي چې د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون ګڼ شمېر ملاتړیزې چارې د عامه لید څخه لرې ترسره کېږي او له هغو کسانو سره کېږي چې له تبعیض سره مخ کېږي چې اسلام ترهه او همدارنګه اسلام ضد تبعیض په کې شاملېږي. یو شمېر داسې شواهد او راپورونه شتون لري چې د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون د دغه ډول چارو څرګندويي کوي. په ۲۰۰۴ زکال کې د دوکتورا زده کړیال یاسر عبدالمطلب د یو تبعیضي برید لاندې راغی او له امله یې معلول شو. د هغه مور وايي: "«له نیکمرغۍ... ما د... بشري حقونو له اسلامي کمیسیون ملاتړ ترلاسه کړ، دا په لندن کې یوازنی ټولنیز بنسټ دی چې د وکیلانو په لرلو سره د تاوتریخوالي د مسلمانو قربانیانو لکه یاسر څخه ملاتړ کوي او له موږ سره یې مرسته وکړه چې له دغې ستونزې سره مبارزه وکړو»."د ۲۰۰۶ زکال د اګست میاشتې په ۳مه د بشري حقونو اسلامي کمیسیون له اسرائیلو سره د بریتانیا د پوځي مرستو اړوند د خپلو ادعاوو د قضايي څېړنې غوښتنه وکړه، خو بالاخره یې غوښتنه رد شوه.
په ۲۰۱۰ زکال کې د بشري حقونو اسلامي کمیسیون په ښکاره توګه د بریتانیا په بندرونو کې د ټول بدن د سکن کوونکو داسې ماشینونو په نصب کولو اعتراض وکړ چې د سکن کېدونکو وګړو ځان یې بشپړ لوڅ ښود.
په ۲۰۱۳ زکال کې وړاندې له دې چې دغه موضوع محکمې ته لاړه شي د بریتانیا دولت د دغه ډول سکنرونو د نصب اړوند په خپله پرېکړه کې بدلون راوړ او له همدې امله یاد کمیسیون په خپل اعتراض کې بریالی شو.
په ۲۰۱۴ زکال کې د بشري حقونو د اسلامی کمیسیون نوې برخه د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون د قانوني څانګې (IHRC Legal) په نامه پرانیستل شوه چې په چټکۍ سره یې د تبعیض په هغه قضیه لاس پورې کړ چې د پوهنتون یوه ښوونکي په خپلو استخدام کوونکو باندې د غیرمستقیم نژادي تبعیض تور پورې کړی و. د هغه قضیه له محکمې پرته حل شوه.
په ۲۰۰۶ زکال کې د لبنان جګړه
ملاني فیلیپس په سپېکټېټور مجله کې د دغې غونډې اړوند ولیکل چې د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون مشر مسعود شادجاره له «خپلو پیروانو» او «بریتانوي مسلمانانو» وغوښتل چې له حزب الله سره مالي مرستې وکړي او له ځان څخه یې د دفاع په موخه د حزب الله له خوا د اسرائیلو د نیولو او هلته یې د «رژیم د بدلون» غوښتنه وکړه. هغې همدارنګه څرګنده کړه چې د IHRC د لاریونو په بنرونو کې لیکل شوي و چې «اوس موږ ټول حزب الله یو». ایلان پاپه د سپېکټېټور مجلې مدیر مسئول ته د ځوابیه لیک په لیکلو سره له دغه کمیسیون او د هغو له غونډې ملاتړ وکړ او څرګنده یې کړه چې د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون څرګندونې په کره توګه هغه مواردو ته ورته دي «چې د بخښنې د نړیوال سازمان او همدارنګه د اسرائیلو د بشري حقونو د ټولنو په کلنیو راپورونو کې موندل کېږي» او د فیلیپس راپور یې شر پارونکی او بې بنسټه وباله.
د حزب الله ملاتړ
د ملاني فیلیپس په خبره، دغه سازمان له حزب الله ملاتړ کوي. فیلیپس دغه ادعا هغې قضايي دوسیې ته په اشاره وکړه چې دغه سازمان د ۲۰۰۶ زکال د جګړې پر مهال اسرائیلو ته د تسلیحاتي الوتنو پر ضد مطرح کړه، هغه مهال چې IHRC د بي بي سي د خبري ویب پاڼې په خبره د دې په لټه کې و: "د دې اجازه ترلاسه کړي چې د هېواد د هوايي چلن د ادارې، د بهرنیو چارو او ټولګټو هېوادونو وزارت، او د ډیس براون د دفاع وزارت له قضايي څېړنو سره مخ کړي څو د نړیوالو بشري حقونو څخه د «جدي او شدیدو سرغړونو» او د جینوا کنوانسیون د ژمنو سره په ټکر کې د «تاوتریخوالي» مخه ونیسي."د فیلیپس د مقالې په ځواب کې ایلان پاپه سپېکټېټور مجلې ته لیک ولیکه او په هغو کې یې په لاندې توګه د فیلیپس ادعاوې رد کړې وې: "ما په ډېرې حیرانۍ سره هغه تورونه ولوستل چې ملاني فیلیپس د بشري حقونو په اسلامي کمیسیون لګولي و (سپېکټېټور مجله، د ۲۰۰۶ زکال د اګست د ۳مې نېټې ګڼه). کلونه کېږي چې زه د اسرائیلو او صهیونېزم منتقد یم. په اسرائیلو کې د یو زېږېدلي یهود په توګه زما د بدلون ټکی نړیوال او همدارنګه یهودي و. ما احساس کاوه هماغه ډول چې نن دا احساس لرم، اسرائیل او اوسنی صهیونېزم له هغو لومړنیو بشري او نړیوالو ارزښتونو څخه چې یهودیت د نړۍ لپاره وړاندې کړي ناوړه ګټه کوي او هغه یې تحریف کړي دي. دا زموږ کلتوري میراث دی چې یهودان په متحده ایالاتو کې د مدني حقونو لپاره او همدارنګه په سویلي افریقا کې د اپاراتاید سره د مبارزې په موخه په لومړۍ کرښه کې ودرېدل. همدغه میراث او اندېښنې لامل وګرځېدې چې زما په څېر یهودان په ټوله نړۍ کې د مسلمانو قربانیانو په خوا کې درېږي او دا توپیر نه لري چې هغه هر چېرې دي آن که ظلم کوونکي یهودان او اسرائیلي وي. دغه ډول زه د بشري حقونو له اسلامي کمیسیون سره بلد شوم. وړاندې له دې چې پرېکړه وکړم په بریتانیا کې د بشري حقونو اړوند د هغو مبارزاتو برخه وګرځم چې نژاد، مذهب یا ملت ته په کې ارزښت نه ورکول کېږي ټول هغه موارد مې ولوستل چې فیلیپس یې یادونه کوي. له دې امله چې دا یو لیک دی نه یوه مقاله، زه د فیلیپس د ټولو شر جوړونکو او بې اساسه تورونو د رد کولو لپاره کافي فرصت لرم. اجازه راکړۍ چې زه دلته د بشري حقونو د اسلامي کمیسیون د یادې شوې توجیهي غونډې اړوند ووایم. دا د اسرائیلو له خوا په اشغال شوو سیمو کې د اسرائیلو د جنګي جرمنو کره او لنډ راپور دی. ورته توصیفات او تحلیلونه کولای شو د بخښنې د نړیوال سازمان او د اسرائیلو د بشري حقونو د ټولنو په راپورونو کې ومومو."
اوکرايني ژبه
اوکرایني ژبه (اوکرايني:Українська мова)  د هند-اروپايي او هامونډ ژبه ده، چې د سلاویکي ژبې د ډلې ختیځه څانګه ده. اوکراین د اوکراین رسمي ژبه ده. سیریلیک رسم الخط د اوکراین ژبې لیکلو لپاره کارول کیږي. دا ژبه د ګاونډیو سلاویک هیوادونو له ژبو سره یو څه ګډ لغتونه لري، چې تر ټولو مهم یې په لویدیځ کې پولنډي او سلواکي او په شمال کې بیلاروس او روسي ژبې دي.
د اوکراین ژبه د منځنیو پېړیو د روسیې د کییف ایالت څخه په نیو سلاویکي ژبه کې ریښې لري. د دې څخه دمخه مرحله د روتینیا ژبه بلل کیده. په حقیقت کې، اوکرایني ژبه د ویل شوي ژبې نسل دی چې له 10 مې پېړۍ څخه تر 13 مې پېړۍ پورې په کیوان روس کې کارول کېده.
دا ژبه هر کله د بد غوښتونکو او مخالفينو پر وړاندې درېدلې او اوکراينيانو د پېړيو په اوږدو ې د خپلې ژبې د فلکلور، سياحت او ليکنو له لارې خپله ژبه ساتلې ده.
ويناوال
اوسمهال اوکرایني ژبه د اوږدې مودې زوال وروسته راڅرګندېږي. د اوکرایني ژبې د ویونکو شمېر شاوخوا 37 ميلیونه دی. د اوکراین سربېره، دا ژبه د نیستر خپلواک جمهوریت رسمي ژبو څخه هم ده. که څه هم په ټوله نړۍ کې نږدې 50 ميلیونه اوکراینیان ژوند کوي، چې 37.5 ملیونه یې په اوکراین کې مېشت دي (77.8٪ نفوس)، اوکرایني ژبه یوازې په لوېدیځ اوکراین کې ویل کیږي.
هغه هېوادونه چې اوکرایني ژبه ویونکي لري؛ عبارت دي له:
اوسنۍ کارول
په کیف کې اوکرایني او روسي دواړه خبرې کیږي، دا په اصلي روسي ژبو ښارونو کې د پام وړ وروستی بدلون دی. د دې اصلي لامل د اوکراین له لوېدیځو سیمو څخه د کلیوالو نفوس او کډوالو راتګ او همدارنګه د کییف د ځینو اوسېدونکو تمایل دی چې په دې ژبه خبرې وکړي. د هېواد په شمال او مرکز کې، روسي د ښاري وګړو ژبه ده، پداسې حال کې چې په کلیوالو سیمو کې، اوکراین ډیر عام دی. د اوکراین په سویل او ختیځ کې، په ټولو سیمو کې، حتی په کلیوالو سیمو کې، او همدارنګه په کریمیا کې، روسی ژبه پراخه ده، او اوکراین ژبه تقریبا شتون نه لري.
د اوکراین ژبه په دې هېواد کې د پراختیا په حال کې ده، کلیوال (چې د اوکراین د ژبې سخت مینه وال دي) د اوکراین مرکزي ښارونو ته مهاجرت ته دوام ورکوي، او د اوکراین دودیز ادب هم وده کوي. د اوکرايني ژبې ویونکو ته یوکرینفون ویل کیږي. نن ورځ، نږدې ټول اوکراینیان کولی شي په اوکراین خبرې وکړي، پداسې حال کې چې ډیری خلک په روسي رواني خبرې کوي.
سرچینې
الگو:کد زبان‌های معرفی‌شده در ایزو ۶۳۹–۳ که حرف اول عنوان بین‌المللی آنها حرف U است وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:اوکراين وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:کريميا وېشنيزه:قزاقستان وېشنيزه:مالدووا وېشنيزه:کاناډا وېشنيزه:پولينډ وېشنيزه:پولنډي ليکوال وېشنيزه:امريکا متح وېشنيزه:متحده ايالات
د اقلیمي بدلون په اړه فردي اقدام
ګڼو څېړنو ښودلې ده چې کله خلک په ځانګړي ډول هغه خلک چې په پرمختللو هېوادونو کې ژوند کوي، غواړي چې د کاربن کچه کمه کړي، څو مهم او اغېزناک اقدامات شته چې دوی یې کولای شي؛ په دې کې د جامو او الکتریکي محصولاتو اوږدمهالې استفاده، کورونو ته برېښنا رسونه، بدیلې کچې ته د تکثیر محدودول، له پرله‌پسې پروازونو او نفتي موټرونو څخه ډډه او یو نباتي غذايي رژیم خوړل د بېلګې په توګه یادولی شو. دا سپارښتنې د ژوند د ډول لپاره له نورو هغو معمولو سپارښتنو سره لوی توپیر لري چې تر ډېره یې اغېزې کمې دي یا کمې ګټورې ګڼل کېږي. خو ځینې نور څېړونکي وايي چې له حده ډېر استهلاک یا مصرف د نفوس تر ډېرېدو هم لوړ دی او له غوښو او لبنیاتي خوړو څخه ډډه د چاپېریالي اغېزونو د کمولو لپاره تر ټولو ښه لاره ده.
د وړانديز شوي انفرادي هدف اندازه
تر ۲۰۲۱ کال پورې تر ۱.۵ درجې تودوخې لاندې د پاتې کېدو د ۵۰-۵۰ چانس لپاره د کاربن پاتې بودیجه د ۲۰۲۰ کال د انتشار د کچې له مخې د کاربن ډای اکسایډ ۴۶۰ میلیارده ټنه یا ۲/۱۱+۱ ده. د ۲۰۱۰مې لسیزې په وروستیو کې د هر کس پر سر په کلني ډول د ګلخانه‌يي ګازونو نړیوال اوسط شاوخوا ۷ ټنه و چې ۰.۷ ټنه له کاربن ډای اکسایډ خپروونکو خوړو، ۱.۱ ټنه له کورونو او ۰.۸ ټنه له لېږد رالېږد یا ترانسپورت څخه و. په دې ډله کې شاوخوا ۵ ټنه واقعي کاربن ډای اکسایډ و. د پېړۍ تر پای پورې د ۱.۵ درجې تودوخې لپاره د پاریس د هوکړه‌لیک موخې ته د رسېدو لپاره اټکل کېږي چې تر ۲۰۳۰ کال پورې به د هر کس کلنی کاربن ۲.۳ ټنه وي. تر ۲۰۲۰ کال پورې د هند اوسط کابو دغه موخه ترلاسه کړې ده، د فرانسې او چین اوسط ترې پورته دی او متحد ایالتونه او استرالیا بیا ډېر پورته تللي دي. د ګلخانه‌يي ګازونو سړي سر انتشار هم د هېوادونو تر منځ ډېر بېلابېل دی او د شتمنو خلکو د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار کچه لوړه ده. په ۲۰۱۵ کال کې د اکسفام راپور وښوده چې د نړۍ ۱۰ سلنه ډېر شتمن نفوس د نیمو ګلخانه‌يي ګازونو د انشتار مسؤول دی. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۱ کال د راپور له مخې ۵ سلنه ډېرو شتمنو خلکو له ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې د ګلخانه‌يي ګازونو د انشتار په وده کې شاوخوا ۴۰ سلنه برخه لرلې ده.
سفر او تګ راتګ
د شخصي موټر د استفادې لپاره د بدیلونو په توګه ګڼ انتخابونه موجود دي، خو د شخصي نقلیه وسایلو استفاده ښايي د ځای او لاسرسي د دلایلو له مخې اړینه وي. د یوې نقلیه وسیلې د عمر د دوران ارزونه د موټر د تولید چاپېریالي اغېزې، د سون‌توکو مصرف او د موټر عاقبت یا برخه‌لیک ارزوي. دغه چاپېریالي اغېزې د نورو عواملو تر منځ د ګلخانه‌يي ګازونو په خپرښت یا انتشار، تولید شویو جامدو ضایعاتو او د انرژۍ د سرچینو په مصرف کې اندازه کولی شو. د داخلي احتراق د موتور لرونکو نقلیه وسایلو لپاره تر ټولو معمول بدیلونه الکټریکي نقلیه وسایل او هیبریډي-الکټریکي موټرونه دي. د برقي موټرونو د انتشار کچه تر نفتي موټرونو کمه ده. د شخصي نقلیه وسایلو د چلولو پر مهال د ککړتیاوو د کمولو لپاره ځینې نور انتخابونه د سفر مخکې پلانول دي تر څو یو لنډ مسیر په ډېرو کمو ترافیکو کې طی شي. که ترافیک یا ګڼه ګوڼه کمه وي او یو مسیر طی شي، دا چاره په تګ راتګ کې د وخت سپما ده او د کمو سون‌توکو د ضایع کېدو لامل کېږي.
ګډ سفرونه یا له یو بل سره موټرونه شریکول هم د ترانسپورت یا لېږد رالېږد لپاره بدیل دی. ګډ سفرونه په واټونو کې د موټرونو شمېر را کموي او په پایله کې یې د ترافیکو کچه او د انرژۍ مصرف کمېږي. په ۲۰۰۹ کال کې یوې څېړنې اټکل وکړ چې که په هرو ۱۰۰ نقلیه وسایلو کې یوه وسیله یو اضافي کس ولېږدوي، دا چاره د ۷.۲ میلیونه ټنه ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار مخه نیسي. د اوبر او لیفټ په څېر د ګډو سفرونو خدمات [هغه خدمات دي چې د موټر مالک د خپل موټر خالي څوکۍ له نورو هم‌مسیره مسافرو سره شریکوي] د لېږد رالېږد لپاره مناسب انتخاب کېدای شي، خو د اندېښمنو ساینس پوهانو اتحادیه وايي چې د ګډو سفرونو خدمات دا مهال په منځني ډول د اقلیمي ککړتیا د ۶۹ سلنه ډېرېدو لامل کېږي. د هغه وخت او انرژۍ په ډېرېدو سره چې د ګډ سفر یو موټر چلوونکی یې د خپلو مشتریانو لپاره مصرفوي، ډېره ککړتیا رامنځته کوي. د دې تر څنګ په واټونو کې ګڼ نقلیه وسایل موجود وي چې خلکو له دې پرته عمومي نقلیه وسایل کارول، پلي تلل یا یې د بایسکېل په مرسته ځان رساوه. که د ګډو سفرونو خدمات د برقي نقلیه وسایلو او ګډو سفرونو په څېر ستراتيژۍ ډېرې کړي، په دې صورت کې د ګلخانه‌يي ګازونو انتشار کمولای شي. په ځینو ښارونو کې د ګډو سفرونو داسې خدمات موجود دي چې که مشتري نور انتخابونه ونه لري، یوې لنډمهالې نقلیه وسیلې ته لاسرسی لرلای شي.
پلی تګ او بایسکېلونه کم ګلخانه‌يي ګازونه خپروي او د عمومي ترانسپورت د چلولو لپاره یو ښه بدیل دی. د دې تر څنګ په ښاري چاپېریالونو کې د اشتراکي بایسکېلونو ګڼ خدمات موجود دي. یو شخص د یو څه وخت لپاره بایسکېل په کرایه نیولی شي چې دغه چاره د شخصي بایسکېل د پېریو مالي پېټی او اړوندې چاپېریالي اغېزې کموي.
د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې د ځینو شتمنو هېوادونو د خلکو تر منځ د اقلیمي بدلونو اړوند پوهاوی اغېزناک و او له دې امله یې د سفرونو په برخه کې د خپل ژوند ډول بدل کړ.
په ۲۰۲۲ کال کې یوې نظرپوښتنې وښوده چې په اروپا کې ۳۳ سلنه هغه خلک چې نوی موټر اخلي، پټرولي یا ډیزلي موټر انتخابوي. د دغې نظرپوښتنې ۶۷ سلنه ځوابوونکو هیبریډي یا الکتریکي موټرونو ته اشاره کړې ده. په دقیق ډول مشخصه شوه چې برقي موټرونه یوازې ۲۸ سلنه اروپایانو ته غوره انتخاب دی او له همدې امله دغه ډول موټرونه تر ټولو کم کارېدونکي دي. ۳۹ سلنه اروپایان هیبریډي موټرونو ته ترجېح ورکوي، په داسې حال کې چې ۳۳ سلنه یې بیا پټرولي او ډيزلي موټرونه خوښوي.
له بل پلوه په چین کې ۴۴ سلنه موټر پېرونکي برقي موټرونه اخلي، ۳۸ سلنه امریکایان بیا هیبریډي موټرونه انتخابوي. ۳۳ سلنه یې پېټرولي او ګازي موټرونه غوره ګڼي او یوازې ۲۹ سلنه د برقي موټرونو په لټه کې دي.
په اروپايي اتحادیه کې ۴۷ سلنه هغه کسان چې عمرونه یې له ۶۵ کلونو څخه پورته دي، هیبریډي موټرونه پېري، په داسې حال کې چې ۳۱ سلنه ځوانان بیا هیبریډي موټرونه ښه انتخاب نه ګڼي. ۳۵ سلنه بیا ښه بولي چې پټرولي یا ډيزلي موټرونه واخلي او ۲۴ سلنه هم الکتریکي موټرونه تر هیبریډي موټرونو غوره بولي.
په اروپايي اتحادیه کې یوازې ۱۳ سلنه خلک داسې دي چې د هېڅ ډول نقلیې وسیلې د لرلو اراده نه لري.
د دويمې نړيوالې جګړې متحدين
متحدين، په رسمي ډول له ۱۹۴۲ز کال راهيسې د ملګرو ملتونو په توګه پېژندل کېږي، د دويمې نړيوالې جګړې (۱۹۳۹-۱۹۴۵) پر مهال د محوري ځواکونو پر ضد جوړ شوی نړيوال پوځي اتحاد و، د محوري ځواکونو مشري  نازي المان، د جاپان امپراتوري حکومت او فاشستي ايټاليې کوله. تر ۱۹۴۱ز کال پورې د دې اتحاد اصلي غړي انګلستان، متحده ايالات، شوروي اتحاد او چين وو.
د جګړې په اوږدو کې د دې اتحاد غړيتوب بدلون موند. کله چې د ۱۹۳۹ز کال د سپتمبر په لومړۍ نېټه جګړه پيل شوه، په اتحادي ائتلاف کې انګلستان، فرانسه او پولنډ او تر څنګ يې د دوی تحت الحماية لکه برتانوي هندوستان شامل وو. ډېر ژر له دوی سره د برتانوي ټولګټو تر تسلط لاندې خپلواک هېوادونه هم شامل شول چې هغه دا دي: کاناډا، استراليا، نيوزيلينډ او سويلي افريقا. په پايله کې، ابتدايي اتحاد د لومړۍ نړيوالې جګړې سره ورته والی درلود.
څنګه چې محوري ځواکونو په شمالي اروپا او بالقان بريدونه پيل کړل، په اتحادي ځواکونو کې هالنډ، بلجيم، ناروی، يونان او يوګوسلاويا هم شامل شول. شوروي اتحاد چې په لومړي سر کې يې له المان سره د عدم تجاوز تړون کړی و او پر پولنډ د المان په برید کې يې برخه اخيستې وه، د «بارباروسا» له عملياتو وروسته، کوم چې په شوروي اتحاد د المان بريد و، د ۱۹۴۱ز کال د جون په مياشت کې له متحدينو سره يو ځای شو. متحده ايالاتو چې د ۱۹۴۰ز کال د سپتمبر له مياشتې يې اروپايي متحدينو ته يو څه مادي ملاتړ ورکاوه، تر هغه وخته په رسمي ډول بې بری پاتې شو، تر څو جاپانيانو د ۱۹۴۱ز کال د ديسمبر په مياشت کې په پيرل بندرګاه بمبار وکړ، له دې وروسته متحده ايالاتو په رسمي ډول جګړه اعلان او له متحدينو سره يو ځای شو. چين له ۱۹۳۷ز کال راهيسې له جاپان سره په جګړه کې ښکېل و او د ۱۹۴۱ز کال د ديسمبر په مياشت کې په رسمي ډول له متحدينو سره يو ځای شو.
د متحدينو مشري هغو کوله چې د «درې سترو» په نوم يادېدل – انګلستان، شوروي اتحاد او متحده ايالات – څوک چې د بشري ځواک، سرچينو او ستراتيژۍ مهم ګډونوال وو، هر يو د بريا تر لاسه کولو کې مهمه ونډه درلوده. د متحدينو د مشرانو، ديپلوماتانو او پوځي مسئولینو تر منځ د کنفرانسونو يوه لړۍ کرار کرار د اتحاد د جوړښت، د جګړې د لوري او په پايله کې له جګړې وروسته نړيوال نظم جوړ کړ. په ځانګړي ډول د برتانيې او متحده يالاتو تر منځ اړيکې ډېرې نږدې وې په داسې حال کې چې دوه اړخيز اتلانتيک منشور د دوی د اتحاد بنسټ کېښود.
د ۱۹۴۲ز کال د جنورۍ په لمړۍ نېټه د ملګرو  متلونو په اعلامې سره متحدين په رسمي ډول يوه ډله وګرځېده، کومه اعلاميه چې له ټولې نړۍ څخه شپږويشتو هېوادونو لاسليک کړې وه؛ په دې هېوادونو کې د محوري ځواکونو له واک څخه بهر په تبعيد کې حکومتونو څخه نيولې بیا له جګړې څخه ډېر لررې کوچني هېوادونه هم شامل وو. دې اعلاميې په رسمي ډول درې ستر ځواکونه او چين د څلورو ځواکونو په توګه وپېژندل، د جګړې پر ضد د هغوی د قانوني اقداماتو کې يې د هغوی مرکزي ونډه ومنله، دوی د «پياوړي معتمد» او وروسته د ملګرو ملتونو د څلورو پوليسانو په نوم هم پېژندل کېږي. يو شمېر نور هېوادونه د جګړې تر وروستيو ورځو پورې له دې اتحاد سره يو ځای شوي وو، په دوی کې ځينې مستعمرې او پخواني محوري هېوادونه هم شامل وو.
د جګړې له پای ته رسېدو وروسته او هغه اعلاميه چې دوی يې بايد ساتنه کړې وای، د اوسنيو ملګرو ملتونو د سازمان لپاره بنسټ وګرځېد؛ د دې اتحاد يو تلپاتې ميراث د ملګرو ملتونو د امنيت شورا هميشنی غړيتوب دی، کومه چې په ځانګړي ډول د جګړې د ګټونکو متحدو قوتونو څخه جوړه ده.
پيل
د لومړۍ نړيوالې جګړې ګټونکو متحدينو – په کومو کې چې هغه ځواکونه شامل دي چې وروسته د دويمې نړيوالې جګړې متحدين شول – د ۱۹۱۹-۱۹۲۰ د پاريس د سولې کانفرانس کې په مخالفو مرکزي قوتونو سخت شرايط کېښودل. المان د وارسا په تړون د لاسليک له امله د خفګان څرګندونه وکړه، د کوم تر مخې چې بايد دې هېواد د جګړې بشپړ مسئوليت منلی، د سيمې يوه برخه پرېښې او د نورو جرمانو تر څنګ لوړ تاوانونه ورکړې وای. د ویمار جمهوريت، کوم چې د جګړې په پای کې منځ ته راغی او له هغې وروسته يې د تړون پر سر مذاکرات وکړل، خپل قانوني حيثيت لړزاند وليد، په ځانګړي ډول هغ همهال، کله چې يې پر ډېر کمزوري اقتصاد او سپک شوي نفوس د حکومت لپاره هلې ځلې کولې.
د ۱۹۲۹ز کال د وال سټريټ سقوط او د هغې په پايله کې منځ ته راغلي ستر رکود، په ټوله اروپا کې د سياسي نا ارامۍ لامل وګرځېد، په ځانګړي ډول په المان کې، چېرته چې سمونپالو ملتپالو د اقتصادي بحران د سختوالي تور د وارسا په تړون پورې کړ. د اډولف هټلرۍ په مشرۍ زيات ښي اړخی ګوند، کوم چې د سولې له تړون سملاسي وروسته جوړ شوی و، په المان کې د غالب سياسي خوځښت د جوړېدو لپاره د مخ پر زياتېدو ولسي خفګان او ناهيلۍ څخه ګټه پورته کړه، تر ۱۹۳۳ز کال کې، دوی ځواک تر لاسه کړ او په چټکۍ سره يې يو مطلق العنان حکومت جوړ کړ چې د نازي المان په نوم پېژندل کېدو. نازي حکومت په سملاسي ډول د وارسا د تړون د لغوه کولو غوښتنه وکړه او د الماني توکم لرونکي نفوس اتريش او د الماني توکم لرونکي نفوس چيکوسلواکيايي سيمو ادعا يې وکړه. د جګړې شونتيا ډېره زياته وه، خو هېڅ ستر هېواد د يوې بلې جګړې لور ته ميلان نه درلود، ډېرو هېوادونو د رضا کولو په څېر د غېر پوځي تګلارو په مټ د دې تاوتریخوالي د کمولو هڅه وکړه.
جاپان چې په لومړۍ نړيواله جګړه کې یو له بنسټيزو متحدو ځواکونو څخه و، له هغه وخته راهيسې په چټکۍ سره پوځي او مطلق العنان ګرځېدلی و، له المان سره متوازي، د ۱۹۲۰ز لسيزه کې ملتپاله جذبات زيات شول، کوم چې په ۱۹۳۱ز کال کې په منچوريا بريد کولو سره پای ته ورسېدل. د ملتونو ټولنې (د ملتونو ليګ) د چين په وړاندې د تيري په توګه دا برید په کلکه وغندلو، جاپان په ۱۹۳۳ز کال کې د دې ټولنې څخه په وتلو سره ځواب ووايه. په ۱۹۳۷ز کال کې هغه مهال د چين او جاپان دويمه جګړه ونښته، کله چې جاپان په چين پراخه بريد وکړ. د ملتونو ټولنې د جاپان اقدامات وغندل او بنديزونه يې ولګول؛ ملګرو ملتونو چې په اسيا کې يې د سوله ييزو مذاکراتو لپاره هڅې کړې وې، په دې بريد سره په ځانګړي ډول غوصه شول او د چين د ملاتړ هڅه يې پيل کړه.
د ۱۹۳۹ز کال د مارچ په مياشت کې، المان د مونيخ پر تړون له لاسليک يواځې شپږ مياشتې وروسته چيکوسلواکيه ونيو، چا چې په بنسټيز ډول د الماني توکمه نفوس لرونکې چيکوسلواکيايي سرحدي سيمو په سپارلو سره د هټلر د خوشالولو هڅه کړې وه، په داسې حال کې چې د اروپا ډېرو برخو دا تړون د سولې لپاره د يوې بريا په توګه ولمانځه، په څرګند ډول د دې تړون د شرايطو روښانه کولو د ارامۍ د ناکامۍ څرګندونه کوله. برتانيه او فرانسه چې د ارامۍ تر ټولو ستر پلويان وو، پرېکړه وکړه چې هټلر د سفارتي تړونونو د ساتنې کومه اراده نه لري او جګړې ته په چمتوالي کولو يې ځواب ووايه. د ۱۹۳۹ز کال د مارچ په يودېرشمه نېټه، برتانيې د انګلستان او پولنډ پوځي اتحاد په دې هڅه کې جوړ کړ چې په پولنډ د المان د پېښېدونکي بريد مخه ونيسي؛ فرانس هم په همدې ډول له ۱۹۲۱ز کال راهيسې له پولنډ سره اوږدمهالی اتحاد درلود. شوروي اتحاد چې د نړۍ د ډېرو هېوادونو له خوا په ديپلوماتيک او اقتصادي ډول ګوښه کړای شوی و، د لويديځو طاقتونو سره يې د اتحاد هڅه وکړه، خو هټلر د ۱۹۳۹ز کال د اګست په مياشت کې د نازي-شوروي د عدم تجاوز پر تړون په لاسليک کولو سره د سټالين سره د ممکنه جګړې مخه ونيوله. په دوه محاذونو کې د جګړې پر مخنيوي سربېره، کومو چې په تېره نړيواله جګړه کې د هغه پوځ ته زيان رسولی و، دې تړون په پټه سره د منځنۍ او ختيځې اروپا ازاد  دولتونه د دوه طاقتونو په منځ کې ووېشل او د المان د جګړې ماشين ته يې په سم ډول د تيلو وړاندې کول ډاډمن کړ.
ميري سټوپس
ميري شارلوټ کارمايکل سټوپس (۱۵ اکتوبر ۱۸۸۰ – ۲ اکتوبر ۱۹۵۸ز کال) يوه بریتانوۍ ليکواله، د حياتياتو پوهانده، د نسل د اصلاح او ښځو د حقوقو مبارزه وه. هغې د بوټو د پېژندنې او ډبرو سکرو په ډلبندۍ کې د پام وړ ونډه درلوده او د مانچيسټر پوهنتون په پوهنځي کې لومړۍ ښځينه اکاډميکه وه. سټوپي له خپل دويم مېړه «همفري وردون رو» سره يو ځای په بریتانيا کې د زېږون د مديريت لومړی روغتيايي مرکز جوړ کړ. سټوپس د «د زېږون د مديريت خبرونه» ورځپاڼې مديريت وکړ، کومې چې څرګندې عملي سپارښتنې وړاندې کولې. د هغې «له واده شوي سره جنسي اړيکې لارښود» (۱۹۱۸ز کال) د دې تر څنګ چې لانجمن اثر و، پوره اغېز يې هم درلود او ويې کولای شول، چې د زېږون مديريت موضوع په پراخو عمومي بحثونو کې شامله کړي. سټوپس په عام ډول د حمل د ضايع کولو مخالفت وکړ او استدلال يې کاوه چې د حمل مخنيوی ټول هغه څه دي چې اړتيا ورته لېدل کېږي، خو په شخصي ژوند کې د هغې کارونه د هغې د عمومي څرګندونو سره په مخالفت کې وو.
د نسل د اصلاح د پلوې په توګه د هغې يوه څرګنده موخه دا وه چې :«هغه څوک چې په توکميز ډول ناروغه دي، هغوی  ته بايد له حمل څخه خونديتوب ورکړل شي». د همدې چلند په غبرګون کې، ميري سټوپس انټرنيشل په ۲۰۲۰ز کال کې خپل نوم بدل کړ او « MSI Reproductive Choices» نوم يې غوره کړ، نور يې هېڅ بدلون رانه وست.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
سټوپس په ايډنبرا کې زېږېدلې وه. د هغې پلار هينري سټوپيس د بير (شرابو) جوړوونکی، انجنير، مهندس او د حياتياتو ماهر د کولچيسر اوسېدونکی و. د هغې مور شارلوټ کارمايکل سټوپي د ايډنبرا اوسېدونکې د شکسپير د آثارو څېړونکې او د ښځو د حقوقو مبارزه وه. کله چې د هغې عمر يواځې شپږ اونۍ و، مور او پلار يې هغه له سکاټلينډ څخه بوتله، دا کورنۍ د لنډ وخت لپاره په «کولچيسټر» کې و اوسېده او بيا لندن ته ولاړه، دلته په ۱۸۸۰ز کال کې د هغې پلار په «اپر ناروډ» «۲۸ سينټرا پارک» وپيرله. د هغې مور او پلار دواړه د علومو د ودې لپاره د بریتانوي ټولنې غړي وو، همدلته سره د دوی ليدنه هم شوې وه. د عمر په لومړيو کې، هغه له ساينس سره بلده شوې وه او غونډو ته به بوتلل کېده، په دې غونډو کې هغې د هغه وخت له مشهورو پوهانو سره ولیدل. په لومړي سر کې هغې په کور کې زده کړې وکړې، خو له ۱۸۹۲ز کال راهيسې هغه په ايډنبرا کې د نجونو لپاره د سينټ جورج ښوونځي ته تله. سټوپس وروسته د شمالي لندن کالج ښوونځي ته واستول شوه او هلته يې له «اولګا فروبي کاپټين» سر نژدې ملګرتيا شوه.
سټوپس د خپل عمر په شل کلنۍ او دېرش کلنۍ کې په لومړي سر کې د ساينس په زده کړو تمرکز کاوه. هغه په ۱۹۰۰ز کال کې د لندن پوهنتون ته تله، همدا راز د لندن کالج پوهنتون ته په مالي تمويل ولاړه، چېرې چې هغې د بوټو پېژندلو او ځمکپېژندنې علم ووايه، هغه په لومړۍ درجه له لېسانس څخه فارغه شوه. په ۱۹۰۲ز کال کې، د شپې او ورځې ښوونځي ته د لندن په بريک بيک پوهنتون کې حاضرېده.
د سټوپيس پلار په ۱۹۰۲ز کال کې مړ شو او کورنۍ يې له مالي ستونزو سره مخامخ پاتې شوه. د نباتاتو د لرغونتيا په پېژندلو کې د هغې پروفيسر «ډاکټر فرانسس وليور» هغه په خپل څنګ کې ونيوله او د ۱۹۰۳ز کال په لومړيو کې يې هغه د څېړونکې مرستيالې په توګه وګومارله. په همدې ځای کې د بوټو له لرغونتيا پېژندنې سره د هغې لېوالتيا وځلېده او د خپل مسلک لپاره يې يو بنسټ جوړ کړ.
کله چې ډاکټر «اوليور» سټوپس د خپلې څېړونکې مرستيالې په توګه وګومارله، نو هغه د نباتاتو د لرغون پېژندنې په برخه کې د يو له سترو موندنو د بحث په څنډه ولاړ و. په لومړي سر کې فکر کېده چې «کاربونفيريس» د ډبرو سکرو کې پيدا کيدونکي د بوټو تر ټولو زيات پاتې شوني بندکي دي (هغه بوټي چې ګل او تخم نه لري او بند بند ډنډر لري)، ميري ته دنده سپارل شوې وه چې داسې بېلګې پیدا کړي چې د بندوکو د تخم او پاڼو سره ډېرې غوره اړيکې ولري. «د ډنډوکي تخم» د ډنډوکي او غوټه لرونکو ونو تر منځ د ورکې اړيکې په توګه وپېژندل شول. وروسته دوی د «پتريدوسپرم» په نوم وپېژندل شول. ميري ته موکه برابره شوې وه چې د هغه وخت له مخکښو نباتات پېژندونکو سره کار وکړي. په همدې کال کې د ډاکټر اوليور او د هغې د ځمکپېژندنې د پروفيسر «ايډمونډ ګاروډ» په مرسته ميري د لندن کالج پوهنتون څخه د «ګيلکريسټ» تعليمي بورسيه تر لاسه کړه، په دې برخه کې ايډمونډ ګاروډ مهمې مرستې برابرې کړې.
له دې وروسته سټوپيس د لندن کالج پوهنتون څخه په ساينس کې د دوکتورا سند تر لاسه کړ او په دې ډول په انګلستان کې د دې سند تر لاسه کوونکی تر ټولو ځوان کس شو. په ۱۹۰۳ز کال کې هغې د «ابسفليت» د سيند د بوټو پېژندنې په اړه يوه څېړنه خپره کړه چې په دې وروستيو کې وچ شوی و. په شاهي باغونو، کيو او د لندن کالج پوهنتون کې د «کاربونيفر» د بوټو په اړه له څېړنو څخه وروسته، نوموړې هغه پيسې چې د «ګيلکريسټ» له تحصيلي بورسيې څخه يې تر لاسه کړې وې، د مونيخ په پوهنتون کې د «سايکډس» (خرما ته ورته یوه ونه ده) د مثل د توليد لپاره په يو کال کې په خپلو څېړنو ولګولې. په دې ځای کې هغې د «کارل ګيوبل» سره کار وکړ، څوک چې د «ساييکډس» په اړه مخکښ نباتات پېژندونکی و. سټوپس دا څېړنه د خپلې دوکتورا د رسالې په توګه وکاروله، هغې خپله رساله په الماني ژبه کې وړاندې کړه او په ۱۹۰۴ز کال کې يې د دوکتورا سند تر لاسه کړ. په ۱۹۰۴ز کال کې هغه يوه له هغو لومړيو ښځو څخه وه چې د لندن په «لنين» ټولنه کې د ملګرې په توګه غوره شوه او زده کوونکو ته د درسونو ورکولو لپاره د لومړۍ څارونکې په توګه وګومارل شوه. هغه تر ۱۹۲۰ز کال پورې په لندن کالج پوهنتون کې د نباتات پېژندونکې په برخه کې د همکارې او کله ناکله د استادې په توګه هم کار کاوه.
ساينسي څېړنې
په دروېشت کلنۍ کې، سټوپس په اکاډميکه نړۍ کې خپله لومړۍ دنده تر لاسه کړه، له ۱۹۰۴ څخه تر ۱۹۱۰ز کال پورې يې د مانچيسټر په ویکټوريا پوهنتون کې د نباتات پېژندنې د استادې په توګه کار وکړ. په دې برخه کې هغه د دې پوهنتون لومړۍ ښځينه اکاډميکه وه. همدا مهال نوموړې له «وليام بويانډ ډاوکينز» او «فريډريک ارنسټ ويس» سره وليدل. «ډاوکينز» د هغې د پلار ملګری او د پوهنتون پلاوي غړی و، کله چې د سنا مجلس غړيو له دې سره مخالفت وکړ، چې يوه ښځه دې ځوانو نارينه وو ته درس وکړي، ډاوکينز د هغې د استادۍ له دندې څخه پلوی وکړه. سټوپيس د پوهنتون په چاپېريال کې د غونډو جوړوونکې په توګه شهرت موندلی و: هغه په ازادانه ډول له کارکوونکو، همکارانو او يو شمېر زده کوونکو سره بلدېده يا به يې هغوی ځان ته راجلبول.
په مانچيسټر کې هغې د ډبرو سکرو او ډبرو سکرو د غونډارو په اړه مطالعه وکړه او د «ګلوسوپيټريس» (د پرمين ډنډکي پړاو تخم) په اړه يې څېړنه وکړه. دا د «ايډوارډ سويس» دنظر د ثابتولو يوه هڅه وه، کوم چې د «ګونډوانا» يا «پانګايا» (دا دواړه د لرغونو کلونو پخوانيو مادو نومونه دي) د شتون په اړوند و. په ۱۹۰۴ز کال کې د بسپنې راټولولو د درسونو پر مهال په تصادفي ډول د انترکتيکا د لوڅاو «رابرټ فالکون سکاټ» سره د ليدنې موکه د «سوس» د نظريې د ثابتولو شونتيا پیدا کړه. د «سوس» د نظريې د ثابتولو لپاره د سټوپس لېوالتيا هغه اړ کړه چې له «سکاټ» سره د سويلي قطب پر لور د بل سفر د ملګرتيا په اړوند بحث وکړي. هغه له دې سفر سره يو ځای نه شوه، خو سکاټ ژمنه وکړه چې هغه به د پاتې شونو بېلګې له ځانه سره راوړي، تر څو یې د دې نظريې لپاره شواهد برابر کړ. سکاټ په ۱۹۱۲ز کال کې د «تيرا نوا» دندې پر مهال مړ شو، خو د «کوين ماوډ» د غرونو د نباتاتو پاتې شوني د سکاټ او د هغه د ملګرو له جسدونو سره نژدې وموندل شول چې دا شواهد يې برابر کړل.
په لندن کالج پوهنتون کې له ډاکټر فرانسس اوليور سره د «کاربونيفيرس» د ډبرو سکرو د غونډارو په اړه د هغې څېړنه ډېره مهمه ثابته شوه او د مانچيسټر په ویکټوريا پوهنتون کې د «ډاوکينز» او «ويس» د اغېز سره يو ځای له يو خوا او له بلې خوا د انګلستان په شمال کې د ډبرو سکرو له ليکې سره د هغې نژدېوالي له بله اړخه د څېړنې په دې برخه کې د سټوپس تجسس ځلولو سره مرسته وکړه. د ډبرو سکرو په دې خطونو کې «کيلکيري» غوټې وې، کومو چې د ډبرو سکرو د غونډارو جوړونکې نابشپړو ډبرو سکرو تشرېحي جوړښت ساتلی و. د دې څېړنې تر شا د هغې محرک تر يو بريده د بریتانوي سترواکۍ لپاره د سون توکو د اصلي سرچينې په توګه د ډبرو سکرو اهميت و. د ډبرو سکرو د غونډارو دا کانونه، له مانچيستر سره نژدې وو او سټوپس نېغ په نېغه دې کانونو ته په تګ او په سيمه کې د شته ډبرو سکرو په کتنې سره له نورو نباتات پېژندنو څخه لرې شوه.
انګرېزي ملت پالنه
انګریزي ملت پا لنه یوه ملت پالنه ده چې د یوه ملت په توګه د انګلستان ملاتړ کوي او د انګریزي کلتوري یووالی هڅوي. دیوه ټولیز مفهوم له مخې، دا ملت پالنه سیاسي او ټولنیز خوزښتونه او عاطفه  را نغاړي چې د انګلیسي کلتور، ژبې اوتاریخ  سره د مینې او د انګستان په خلکو او هېواد د ویاړ څخه الهام اخلي. انګرېزي  ملتپالان ډېری وخت ځانونه عمدتا انګریزان بولې نه برتانویان.
په سیاسی کچه، ځینو انګریزي ملتپالانو لکه انګریزي دیموکراتان له ځاني حکومت څخه د انګلستان لپاره دفاع کړې ده. دې حالت د شاهي دولت په دننه کې د سپارل شوي انګریزي پارلمان او یا له شاهي دولت بهر د انګلند د یوه مطلق خپلواک دولت بڼه غوره کولای شوه.
تاریخ
د انګریزي ملتپالنې تاریخ، د څیړنې لپاره د اختلاف وړ موضوع ده. تاریخپوه ادرین هستینګس Adrian Hastings لیکي: "کولای شو چې داسې تاریخپوهان ومومو چې له اتمې تر نولسمې پیړۍ پورې یې د انګریزي ملي بیدارۍ رابرېدو " او (داسې نور عبارتونو) لپاره تاریخ ټاکلی وي.
انګلو ساکسون
پټریک ورملد Patrick Wormald ادعا کړې ده چې د ښاغلي بیز Venerable Bede تر وخت پورې چې د هیستوریا اککلیسیاتیکا Historia ecclesiastica gentis Anglorum  یا د انګرېزي خلکو د کلیسا تاریخ یا  Ecclesiastical History of the English People یې ولیکه، انګلند یو ملت و. ورملد د انګریزي ملي هویت او د انګریزي ملي برخلیک پریکنده تعریف ولنراېبل ته نسبت ورکوي. بېد Bede معمولا د انګریز لقب د جرمني خلکو د تشریح لپاره  چې په برتانیا کې میشت شول کاروي: له بریتونانوBritons، سکاتیانوScots او پیکتانو Picts پرته  انګلزان Angles، ساکسونان  Saxonsاو جوتان Jutes. د انګریزي خلکو د کلیسا د تاریخ د سریزې په وروستي فقره کې بېد Bede خپله معموله کلمه"gens" پریږدي او په ځای یې د نشیو "natio" کلمه د هیستوریا نوسترې نېشنیس"historia nostrae nationis" د تشریح لپاره چې معني یې زموږ دخپل هیواد تاریخ ده کاروي. دا د انګریزي ملت لومړني لفظي ښکاره کېدنه ده.
د انګلو ساکسون شعر "د مادلون جګړه "  هغه جګړه چې د انګلو ساکسون د اتلرېد ان ریدي Ethelred the Unready ځواکونو له خوا  په ۹۹۱ز د ویکنګ Viking د یرغل په وړاندې تر سره شوه تشرېح کوي. دا شعر " له خپلې خاورې، د پاچا اتلرېد له ځمکې، د هغوی د ځای او خلکو" د انګلو ساکسونانو د دفاع ستاینه کوي او دا قول بیرتنات Byrhtnoth  ( د مالون دجګړې یو اتل وه)  او ارل اف اسیکس ( یو انګلیسی عسکر وه  او سیاست مدار وه ۱۶۰۱-۱۵۶۶ چې د ډیرو کلونو لپاره د لومړۍ ملکې الیزابت ملګری او سلاکار پاتې شوی خو د هغوی د ملګرتوب تر پای ته له رسیدو وروسته هغه د ملکې د امر له مخې جیل ته واچول شو او هلته ووژل شو) ته منسوبیږي چې وايې: "آیا زموږ خلک، زموږ ملت تاسو وزغمي چې له دې ځایه زموږ له طلاوو سره لاړ شئ.  "
دواړه هستینګز Hastingاو جیمز کمپبېل James Campbell باور لري چې انګلند د انګلو ساکسون په وروستیو وختو کې یو ملتیز دولت وه. جیمز کمپبېل James Campbell لیکي چې په ۱۰۶۶ ز کې د نورمان د سوبې Norman conquest  کال پورې یو ملتیز دولت و.
منځنۍ پېړۍ
د نورمان سوبې انګلند ته یو فرمان چلوونکی طبقه وروپېژندله چې د انګریزي ځمکه لرونکو او روحانیونو ځای یې ونیو او یوازې په انګلونورمان Anglo-Norman  ژبه یې خبرې کولې، که څه هم په ډیر احتمال د هغوی د دویم نسل ډیریو په انګلیسي ژبه خبرې کولې. ویلیم آف ملبېسبري William of Malmesbury په دولسمه پیړۍ کې دانګلو نورمان د ګډې سلسلې پیښه لیکونکی د هستینګانو Hastings  جګړه دا ډول تشرېح کوي: "د انګلند لپاره هغه مرګونې ورځ، زموږ د ګران هیواد غموونکي ویجاړیدل. "هغه وړاندې ویر کوي او وایې: "انګلند له بهره د راغلو هستوګنځای او د بهرنیانو د واک د چلیدو ځای. نن ورځ هیڅ انګریز ارل earl ( یو اشرافي چې رتبه یې له مارکیس ټيته وي)، بي شاپ  bishop (مسیحي ملا) یا ابات abbot ( دخانقا) نه دی، نوي راغلي خلک په بډایانو او د انګلند په کورنیو برخو خولې لګوي؛ د دې غمیزې د پای ته رسیدو هیڅ هیله نه شته ". رابرت آف ګلوسستر Robert of Gloucester د بلې پېړۍ یعنې د دیارلسمې له نیمایي تر وروستی برخې په هکله خبرې کوي: "نورمان خلکو بې له خپلې ژبې په بله ژبه خبرې نشوای کولای، هغوی په فرانسوي خبرې کولې ځکه په کور کې یې په دې ژبه خبرې کولې او ماشومانو ته یې هم همدا ژبه ښوولې وه، نو هغه مهم خلک چې دې هیواد ته  له خپلو اصلي ځایو راځي نوهغوی هغو ژبو ته پابند دي چې دوی څخه پاتې دي ځکه هغه سړی چې په فرانسوي ژبه پوهیږي هغه ته لږ ورښودل کیږي.  خو متواضعو خلکو تر اوسه په انګلیسي ژبې خبرو کولو ته دوام ورکړ. زه فکر کوم چې پرته له انګلند څخه په ټوله نړۍ کې داسې هیواد نشته چې  خلک یې پرته له خپلې ژبې په بله ژبه خبروکولو ته دوام ورکړي."پاچا لومړي ادوارد، چې پخپله یو نورمان فرانسوي ژبې غږیدونکی و، د  ۱۲۹۵ ز کال کې د پارلمان د احضار لپاره د فرمانونو د صادرولو په وخت کې دعوه وکړه چې د فرانسې پاچا غواړي په انګلند یرغل وکړي او پخوانۍ انګلیسي ژبه غلې کړي، دا په رښتیا یو کرکه پارونکی پلان و چې خدای به یې مخه نیولې وي.
په ۱۳۲۳ ز کال کې هنري لامبارد  Henry Lambard یو روحاني د محکمې په وړاندې راوستل شو اوله هغه پوښتنه وشوه چې هغه څنګه جرأت وکړ چې ځان د غلا له تورونو بري کړي. هغه په انګلیسي ژبه ځواب ورکړ چې هغه یو روحاني دی ، له هغه وروسته له هغه وپوښتل شول چې آیا هغه په لاتیني یا فرانسوي ژبو پوهيږي. هغه ځواب ورکړ چې هغه انګریزده او انګریز زیږېدلی دی اوهغه ته په مورنۍ ژبه  خبرې غوره دي. هغه په بله ژبه له خبرو کولو څخه ډډه وکړه. په محکمه کې په  بلې ژبې باندې له ځواب ویلو ډډه کول  د دې لامل شو چې هغه  بلې محکمې ته د سزا ګاللو لپاره واستول شي.
د څوارلسمې پیړۍ په وروستیو لسیزو کې انګلیسې یو ځل بیا رسمي کارېدلو ته راوګرځیده. په انګلیسی ژبه کې د عدالت غوښتنې د ۱۳۶۲ شمیره قانون په محکمو کې د دعوو پر مخ بیولو لپاره د فرانسوي ژبې ځای ونیو. د ۱۳۸۶ ز پارلمان ته د میرسر Mercers عریضه د پارلماني انګلیسي خورا زړه ټوټه ده. په انګلیسې ژبه لومړنۍ وصیت پاڼې د لندن د وصیت پاڼو په محکمي پورې اړه لري، د احکامو رجعت، عرفونه، د طلاوو ونډې په کال ۱۳۸۹ ز او په نورویچNorwich او پاچا لین Lynn  پورې اړوند دي. په ۱۳۸۵ کې د جان تریویسا John Trevisa لیکنه بیانوي: "  د ګرامرپه ټولو ښوونځیو کې ماشومان فرانسوي له پامه غورځوي او انګلیسې ژبه زده کوي او پراختیا ورکوي، همدارنګه مشران هم په پراخه کچه خپلو ماشومانو ته د فرانسوي ژبې زده کړه پای ته رسولې ده.
له فرانسې سره سل کلنې جګړې ۱۴۵۳- ۱۳۳۷ د انګریزي ملتپال احساس وهڅاوه. مې مکیساک May McKisack ادعا کړیده: د جګړې ډیر پایښت لرونکي او مهم عواقب باید ولټول شي، البته د ملي ارواپوهنې په برخه کې، ځکه سوبې، سوبې وې، دا سوبې یوازې د پاچا او اریستوکراسي سوبې نه وې بلکه دا سوبې د ملت هم وې. په ۱۳۴۶ز کال کې د پروپاګنديزو موخو لپاره په پارلمان کې یو جعلي فرمان وښوول شو( چې په هغه کې د فرانسې پاچا د انګریز ملت له منځه وړل غوښتل)، په داسې حال کې چې پارلمان پاچا ته د اکمالاتو لپاره د رأیو ورکولو چې د کالیس  Calais د محاصرې په موضوع کې ښکیل وه احضار شوی وه. په ۱۳۴۶ ز کې د کالیس  Calais له محاصرې وروسته پاچا دریم ادوارد Edward III  د هغه ښار اوسیدونکې وشړل ځکه هغه ویلي وه:, "زه به په دې ښار کې یو ځل بیا سوچه انګریزان میشت کړم ". کله چې پاچا هنري وي Henry V  په ۱۴۱۵ ز کې هارفلیورHarfleur ونیو نو هغه امر وکړ چې د ښار اوسیدونکې دې له سیمې ووځي. وروسته هغه انګریزي مهاجرین راوستل ترڅو د هغوی په ځای یې میشت کړي.
تګالوګ ژبه
تاګالوګ ژبه د فیلیپین د خلکو یوه له مهمو ژبو څخه ده او د فلیپیني ژبې بنسټ دی ، د دې هیواد ملي ژبه ده، او دا د آسترونیسیایي ژبو په کورنۍ پورې اړه لري. دا د شاوخوا 22 ملیون فلیپینیانو مورنۍ ژبه ده او شاوخوا 90 ملیونه خلک پدې ژبه پوهیږي. د انګلیسي ترڅنګ، فیلیپیني د فیلیپین رسمي ژبه ده او په هیواد کې د راډیو، تلویزیون او ښوونځیو اصلي ژبه ده.
تاګالوګ د فیلیپین په لومړي اساسي قانون کې د هیواد د رسمي ژبې په توګه وټاکل شو (په 1897 / 1276 AD کې تصویب شو). مګر په 1935 کې، هسپانوي او انګلیسي هغه ځای په ځای کړ. دوه کاله وروسته، د فلیپین د ملي ژبو شورا د ملي ژبې د جوړښت او پراختیا لپاره د بنسټ ژبې په توګه ټاګالوګ غوره کړ، چې له 1939 راهیسې د فلیپین ژبې په توګه پیژندل شوی.
د ژبو ملي اکاډمۍ د ګرامر او لغتونو ټاکلو لپاره د تاګالوګ (فلیپیني) ژبې عصري کولو رسمي واک دی. د دې تر څنګ د علمی شورا د علمی کلمو د معادل د موندلو دنده هم ترسره کوی.
سرچینې
[دا متن له فارسي ويکي پېډيا څخه پښتو ژبې ته ژباړل شو]
وېشنيزه:ژبې
د پولينډ لومړی وېش
د پولينډ لومړی وېش د درې وېشونو له ډلې د لومړي په توګه ۱۷۷۲ز کال کې پېښ شو، په پای کې يې ۱۷۹۵ز کال کې د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو د دولت شتون پای ته ورسوه. روسي سترواکۍ کې د ځواک پياوړتيا د پروس پاچاهي او هبسبورګ شاهي دولت وګواښه او د لومړي وېش تر شا اصلي انګېزه وه.
د پروس پاچا ستر فردريک “Fredrick the Great” جګړې ته د اتريش له تګ څخه د مخنيوي په موخه د وېش نقشه جوړه کړه؛ اتريش په دې وخت کې د عثماني سترواکۍ پر وړاندې د روسيې د بريا حريص و. د پوليند سيمې د درې هېوادونو (اتريش، روسيې او پروس) په منځ کې مرکزي اروپا کې د ځواک د سيمه ييز توازن د بيارغولو په موخه د هېواد د يادو ځواکمنو ګاونډيانو له لورې وېشل شوې وې.
که څه هم پوليند په اغېزناک ډول د ځان ګټلو توان درلود او باندنۍ سرتيرې وار له مخه د هېواد دننه وو، مګر بيا هم د پولينډ د دوه جرګه ييز پارلمان ښکتنۍ جرګې «سيجم» ۱۷۷۳ز کال کې د وېش سيجم پر مهال وېش تصويب کړ، چې د يادو درې هېوادونو له لورې يو ځای شوی و.
شاليد
د ۱۸ ز پېړۍ وروستيو کې د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو دولت له يو ستر اروپايي ځواک له دريځ څخه يو داسې هېواد ته راښکته شوی و، چې د پروس تر سترې اغېز لاندې او نږدې د روسي سترواکۍ تر ساتنې لاندې يا قيموميت سيمه جوړېده، چې روسي تزار په اغېزناک ډول د ازادو ټاکنو سپر مهال د پولينډ او ليتوانيا پاچاهان غوره کول او د پولينډ د ډېری دنني سياست د وتنۍ پرېکړه يې کوله. د بېلګې په ډول: د ۱۷۶۷-۱۷۶۸ ز کال د ريپنين د دوه جرګه ييز پارلمان ښکتنۍ جرګې نوم (Repnin Sejm) د روسي سفير په وياړ کېښودل شوی و، چې په نارسمي ډول يې پر بهير يا چارو رياست کړی و.
لومړی وېش وروسته له هغې اروپا کې پېښ شو، چې د ځواک انډول بدلون وکړ او د روسيې او ترکيې تر منځ د ۱۷۶۸-۱۷۷۴ز کالونو جګړه کې د عثمانيانو پر وړاندې د روسيې برياوو روسيه پياوړې کوله او په سيمه (په ځانګړي ډول مولداويا او والاچيا ) کې يې د هبسبورګ ګټې له ګواښ سره مخامخ کولې. هبسبورګ اتريش هغه وخت د روسيې پر وړاندې د جګړې کولو فکر کې شو.
فرانسه د عثماني سترواکۍ او پروس او اتريش پر وړاندې د ملګرتيا دريځ درلود او د سيمو د يو لړ بدلونونو وړانديز يې وکړ، چې له مخې به يې عثماني سترواکي له اتريش او روسيې څخه نه کړېږي. په بدل کې به يې اتريش د پروسي سيلسيا “Prussian Silesia” ځينې برخې د تاوان په توګه ورکوي او پروس به يو ځل بيا د پروس له پولينډي برخې څخه ارملېنډ (وارميا) او د پولينډي د فيوډاليزم د مرکزي عنصر “flief” ځينې برخې تر لاسه کوي؛ د کورلېنډ ډچي او سيمېګاليا وار له مخې د بالتيک المان تر واکمنۍ لاندې وو.
د پروس پاچا دويم فردريک د سيليسيا د پرېښودلو هيڅ اراده نه درلوده، چې په وروستيو کې يې سليسيايي جګړو “Silesian Wars” کې تر لاسه کړې وه، مګر د سوله ييز حل موندلو سره هم ليوال و. د روسيې او پروس تر منځ اتحاد “Russo-Prussian alliance” به نوموړی د اتريش پر وړاندې په يوه پټه جګړه کې ښکېل کړي او د اوه کالونو جګړې “Seven Years’ War” د پروس خزانه او فوځ کمزوری کړی و. نوموړي د فرانسې په څېر د کمزورې کېدونکې عثماني سترواکۍ د خوندي کولو لېوال و، چې د پروسي جګړه کې د روسيې يا اتريش پر وړاندې په ګټور ډول کارول کېدلی شو.
د فردريک ورور شهزاده هينري د ۷۱-۱۷۷۰ز کال ژمی سينټ پيټرسبورګ کې د پروسي محکمې د استازي په توګه تېر کړ. دا چې اتريش په ۱۷۶۹ زکال د ليوبولا له تړون څخه په سرغړونې سره د هنګري زيپيس “Hungarian Szepes” سيمه کې ۱۳ ښارګوټي په ځان پورې تړلي وو، د روسيې دويمې کترين او سلاکار يې جنرال ايوان چيرنيشيوف هينري ته وړانديز وکړ، چې پروس د يو څه پولينډي خاورې لکه ارملېنډ ادعا کوي. وروسته له هغې چې هينري د وړانديز په اړه خبر شو، فردريک د اتريش، پروس او روسيې له لورې د پولينډ د پولې يا سرحدي سيمو د وېش وړانديز وکړ، چې زياته ونډه به اتريش تر لاسه کوي؛ د درې هېوادونو دا ډله د ځواک انډول کې د وروستيو بدلونونو له امله خورا کمزورې شوه.
په دې ډول فردريک د روسيې د هڅولو کوښښ وکړ، چې د عثمانيانو پر ځای د کمزوري او بې وسه پولينډ پر وړاندې د خپلې پراختيا لارښوونه وکړي. د اتريش د دولتي چارو پوه وينزيل انتون ګراف کاونتز پروس ته د [فردريک د وړانديز] يو ضد وړانديز وکړ، چې اتريش ته د سيليسيا د پرېښودلو بدل کې له پوليند څخه سيمې ونيسي، مګر پلان يې د فردريک له لورې ونه منل شو.