cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ټاپي پروژه
د ټاپي لمټيد بنسټ
د ټاپي پروژې غړو هيوادونو (ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، هندوستان) ترمنځ په ١٣٨٠لمريز کال کې يو تړون لاسليک شو، چې د يادو څلورو هيوادونو په خوښه د گازو ددې سترې پروژې د عملي لپاره یې د «ټاپي لمټيد» په نوم يو گډ شرکت جوړ کړ. په ټاپي پروژه کې له يوڅه پرمختگ وروسته يو بل اساسي تړون د ١٣٨٩ لمريز کال د وږي د مياشتې په ٢٩مه د ترکمنستان په پلازمينه عشق اباد کې د ولسمشر حامدکرزي، د ترکمنستان ولسمشر قربان علي بري محمداوف، د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري او د هند د انرژۍ وزير له لوري لاسليک شو. په همدې کال کې افغان چارواکو د دې پروژې په اړه وويل، چې د دغه تړون له مخې به هر کال ۳۳ ميليارده متره مکعبه گاز له ترکمنستانه افغانستان، پاکستان او هند ته وليږدول شي، چې%۴۲گاز به هندوستان،%۱۶سلنه افغانستان او پاتې نور به پاکستان تر لاسه کوي. د ټاپي پروژې د غړو هيوادونو چارواکو اټکل کړى و، چې د ١٣٩٠لمريز کال په نيمايي کې به د نړيوالو باوري کمپنيو ترمنځ داسې يوه ټولنه رامنځته شي،ترڅو د نل ليکې د غځولو چارې په ١٣٩١ کې پيل او تر ١٣٩٣لمريز کاله پورې بشپړې کړي، خو دغه چارې عملي نه شوې. همداراز په دې وروستيو کې يو ځل بيا د افغانستان، ترکمنستان ، پاکستان او هند چارواکو په عشق آباد کې په خپله وروستۍ غونډه کې يوه پرېکړه وکړه، چې په ١٣٩٤لمريز کال کې به د ټاپي پروژې چارې پيل او تر ١٣٩٦لمريز کال پورې به پای ته ورسيږي. په ١٣٩٠لمريز کال کې د ترکمنستان چارواکو د دې پروژې په اړه له پاکستاني چارواکو سره اسلام اباد کې خبرې اترې وکړې، دواړو هيوادونو د يوه تړون په لاسليکولو سره د ټاپي پروژې گازو بيه معلومه کړه، چې د تړون تر مخه به د ترکمنستان د گازو بيه په نړيوال بازار کې د اوومو تيلو له بيې څخه ديرش سلنه ټيټه وي. په همدې کال کې د ترکمنستان د تيلو او گازو وزير بيرمگدلي نيديروف يوې نړيوالې پانگونکې جرگې ته ويلي ول چې ډير ژر به د افغانستان له لارې پاکستان او هند ته د ترکمنستان گازو د ليږد پر پلور تړون لاسليک شي. دغه ترکمن چارواکي وويل: "هيڅ د شک ځاى نشته، چې دا پروژه به ارو مرو عملي کيږي". د نوموړي په وينا، که دا پروژه عملي شي، نو د ترکمنستان دري ديرش ميليارده متر مکعب گاز به د هند او پاکستان تږو بازارونو ته لار ومومي. د ټاپي پروژې له بشپړېدو وروسته په لومړيو لسو کلونو کې پنځه سوه ميليون متر مکعبه گاز ترلاسه او دويمه لسيزه کې به يو ميليارد متر مکعبه او درېيمه لسيزه کې به ١،٥ ميليارد متر مکعبه گاز له دغه هېواده وپېري. د ١٣٩٢لمريز کال د ليندۍ د مياشتې په شروع کې د ټاپي غړو هېوادونو (ترکمنستان، افغانستان ،پاکستان، هند) استازو د د ې پروژې د مالي مشورتي خدمتونو (TASA) تړون د ٢٤ مې تخنيکي غونډې په ترڅ کې د ترکمنستان په مرکز عشق اباد کې لاسليک کړ. په دې گډه ناسته کې غړو هېوادونو ژمنه وکړه، چې که پېريدونکي هېوادونه (افغان، پاک، هند) له خوا تر قرارداد اضافي گازو ته اړتيا پيدا شوه، نو پلورونکى هېواد ترکمنستان ته به کم تر کمه ٤٨ ساعته مخکې خبر ورکوي، تر څو د اړتيا وړ گاز پر ټاکلي وخت برابر شي.
د پروژي امنیت مسئله
له بل پلوه د ټاپي پروژې د امنيت لپاره افغان دولت اعلان کړى، چې يوه اوه زريزه امنيتي ځواک ته به دنده ورکړي، ترڅو د افغانستان په خاوره کې د گازو د دې نل ليکې امنيت خوندي کړي. په ١٣٨٩لمريز کال کې د افغانستان د کانونو او پټروليم وزارت د پرمختيايي پروگرامونو رييس، جليل جمرانيوويل، چې د ټاپي پروژې د امنيت د ټينگښت په اړه اندېښنه نه لري. هغه وايي: "د افغانستان د کانونو وزارت له امنيتي ادارو سره يوځای د دې پروژې د امنيت د ټينگښت لپاره يو پلان لري، چې د ټاپي د امنيت د ټينگښت لپاره به ۷۰۰۰ تازه نفسه ځواک وگومارل شي، د دې پروژې د امنيت د ټينگښت لپاره له ۵۰ څخه تر ۶۰ ميليونو ډالرو پورې پيسې ځانگړې شوې دي." د ټاپي پروژې په پيليدو سره، چې نږدې اته ميليارده ډالرو پورې لگښت لري، يواځې په افغانستان کې به په زرگونو افغانانو ته د کار زمينه برابره شي او همداراز افغانستان به له دې لارې هر کال کابو څلور سوه ميليونه ډالره گټه ترلاسه کړي.
سرچینې
وېشنيزه:اقتصادی پروژي وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:ترکمنستان وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:هندوستان
اقتصادي ستونزه
اقتصادي ستونزه Economic problem د هغو ستونزو ټولگه ده چې یوه ټولنه ورسره لاس او گرېوان وي او اقتصادي پوهه هڅه کوي دې ستونزي ته ځواب ووایي. د دې ټولگې چورلیز یوه اساسي اقتصادي ستونزه ده. اقتصادي ستونزه چې ورته مرکزي او اساسي ستونزه هم ویل کېږي د هغو ستونزو ټولگه ده چې اقتصادپوهان اړباسي چې په محدودو او کمو سرچینو د انسانانو بې شمېره او ورځ تربلي ډېرېدونکې غوښتنو ته ځواب ووایي. د انسانانو د غوښتنو او اړتیاؤ د ځواب لپاره د اقتصاد پوهانو پر مخ تل یو شمېر لاري خلاصي وي، اقتصادي ستونزو ټولگه اقتصادپوهان دې ته رابللي ترڅو په خورا ښه او مناسبه توگه د ځواب ویلو هڅه وکړي. مرکزي اساسي ستونزه دا لاندي ستونزي د ځان په چاپېر د یوې ټولگې په توگه رامینځته کوي.
سرچینې
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:اقتصادی مسائل
سپوږمۍ
سپوږمۍ (سمبول: ) د ځمکې یوازېنۍ طبیعي سپوږمکۍ ده. سپوږمۍ د ځمکې شاوخوا یو پر څلورمه برخه قطر لري (چې د استرالیا له عرض یا پلنوالي سره د پرتلې وړ ده). دا سپوږمۍ د خپلې اړوندې سیارې د اندازې په پرتلنه په شمسي نظام کې ترټولو لویه طبیعي سپوږمکۍ ده، په ټول شمسي نظام کې پنځمه لویه سپوږمکۍ راځي، او له ټولو پېژندل شوو کوچنیو سیارو څخه لویه ده. سپوږمۍ یوه کروي یا سیاروي کتله ده چې یو متفاوت ډبرین جسم یې رامنځته کړی او له جیو فزيکي تعریفونو سره سم یوه سپوږمیزه سیاره جوړوي. سپوږمۍ هېڅ کوم پام‌وړ اتموسفیر، هایدروسفیر، یا مقناطیسي ساحه نه لري. د سطحې جاذبه یې د ځمکې د جاذبې قوې شاوخوا یو پر شپږمه (۰.۱۶۵۴ جي فورسه g-force) ده. د مشتري سپوږمۍ آیو (Io) بیا په شمسي نظام کې یوازېنۍ سپوږمکۍ ده چې په لوړه کچه جاذبه او کثافت لري.
سپوږمۍ په اوسط ډول د ۳۸۴۴۰۰ کیلومتره (۲۳۸۹۰۰ میل) په فاصله کې یا د ځمکې د قطر شاوخوا ۳۰ ځله په اندازه د ځمکې په مدار ګرځي او جاذبوي اغېزه یې د ځمکې ورځ یو څه اوږدوي او د ځمکې د نوساناتو اصلي محرک هم بلل کېږي. د ځمکې په شاوخوا کې د سپوږمۍ مدار یوه ۲۷.۳ ورځنۍ نجومي یا ستوریزه دوره (sidereal period) ده. په هره ۲۹.۵ ورځنۍ هلالي دوره (synodic period) کې یې بیا د لمر په وسیله د روښانه شوې سطحې اندازه له هېڅ څخه تر ۱۰۰٪ پورې توپیر لري، کوم چې د قمري پړاوونو لامل کېږي او د قمري تقویم یا سپوږمیزې جنترۍ د میاشتو بنسټ جوړوي. سپوږمۍ په ټولیزه توګه له ځمکې سره تړل شوې ده، یعني دا چې پر خپل محور د سپوږمۍ د بشپړ گردش اوږدوالی د دې لامل کېږي چې هماغه اړخ (نږدې اړخ) یې تل له ځمکې سره مخ شي، او یو څه اوږده قمري ورځ د هلالي دورې (synodic period) په څېر ده. په دې توګه، د سپوږمۍ د ټولې سطحې ۵۹٪ برخه د اهتزاز یا خوځېدنې له امله په لید کې د بدلون له لارې له ځمکې څخه لیدل کېدای شي.
د ځمکې په اسمان کې د سپوږمۍ برجستګي یا څرګندوالی او د هغې د پړاوونو منظمه څرخه د تاریخ په اوږدو کې د بشري ټولنو لپاره د کلتوري سرچینو او اغېزو رامنځته کولو لامل شوې. دا ډول اغېزې د ژبې په برخه کې، د جنتریو په سیسټمونو، هنرونو او افسانو کې موندل کېدای شي. سپوږمۍ ته رسېدلی لومړی مصنوعي څيز په ۱۹۵۹ کې د شوروي اتحاد لونا ۲ (Luna 2) فضايي بېړۍ وه چې کومه عمله یا انساني ډله پکې نه وه. وروسته بیا په ۱۹۶۶ کال کې لونا-۹ فضايي بېړۍ هم د سپوږمۍ پر سطحه لومړۍ نرمه ناسته وکړه. تر اوسه پورې یوازېنی بشري سپوږمیز ماموریت د متحده ایالاتو د اپولو پروګرام و، چې د ۱۹۶۹ او ۱۹۷۲ کلونو ترمنځ یې د سپوږمۍ پر سطحه ۱۲ انسانان ځای پرځای کړل. له سپوږمۍ څخه بېرته راګرځېدلي همدغه او وروسته نورو له انساني حضور پرته ماموریتونو د سپوږمۍ د سطحې ډبرې ځمکې ته راوړې، چې د سپوږمې د اصلیت، داخلي جوړښت او ورپسې تاریخ پوهېدو جیولوجیکي تفصیلاتو د ودې او پراختیا لپاره کارول شوې دي.
نوم او د کلمې ریښه پېژندنه
د ځمکې د طبیعي سپوږمکۍ لپاره معمول انګلیسي مناسب نوم سپوږمۍ (Moon) ده، چې اېم (M) توری پکې کپیټل یا په غټو حروفو کارېږي. د سپوږمۍ نوم له زړې انګلیسي کلمې مونا (mōna) څخه اخیستل شوی، کوم چې (د هغې د ټولو جرمني هم‌ریښه کلمو په څېر) له پروټو-جرمني mēnōn کلمې څخه راغلی، او په ترتیب سره له پروټو-اېندو-اروپایي mēnsis  "میاشتې" څخه ریښه اخلي (د پخوانۍ mēnōt د mēneses له اضافتي یا ملکیتي کلمې څخه) چې ښایي د (وخت) اندازه کولو (measure) له فعل سره تړاو ولري.
ځینې ​​​​وختونه، لونا (Luna) /ˈluːnə/ نوم په علمي او ساینسي لیکنو کې ورته کارېږي او په ځانګړي توګه په ساینسي تخیلي داستانونو کې د ځمکې سپوږمۍ له نورو څخه توپیرولو لپاره کارېږي، چې په ورته وخت کې په شعر کې بیا "لونا" د سپوږمۍ د شخصیت د تجسم یا څرګندولو لپاره کارېږي. سینتیا (Cynthia) /ˈsɪnθiə/ یې بل شعري نوم دی چې سپوږمۍ ته د رب النوع یا خدای په توګه شخصیت ورکولو لپاره، په ندرت سره، کارول شوی. همدا راز سېلېن (Selene) /səˈliːniː/ (تحت اللفظي "سپوږمۍ") د سپوږمۍ یوناني رب النوع دی.
د اوبو شتون
مایع اوبه د سپوږمۍ پر سطحه نه شي پاتې کېدای. اوبه چې کله هلته له لمریزو وړانګو سره مخ کېږي، په چټکۍ سره د فوتوډیزوسیشن (photodissociation) په نوم یوې پروسې له لارې تجزیه کېږي او په فضا کې ورکېږي. که څه هم، له ۱۹۶۰ لسیزې راهیسې، ساینس پوهانو داسې انګېرنه کړې چې د اوبو یخک ښایي له لکۍ لرونکو ستورو (comets) سره د ټکر د اغېزو په پایله کې رسوب وکړي او یا هم ممکن د اکسیجن له پلوه بډایه قمري ډبرو د عکس العمل او د لمریز باد د هایدروجن له امله تولید شي چې په پایله کې یې د اوبو داسې نښې نښانې رامنځته کوي چې ممکن د سپوږمۍ په دواړو قطبونو کې د غرونو په لمنو کې په سړو او دایمي سیوري برخو پاتې شي. د کمپیوټر شبیه سازۍ یا ورته‌والي (simulations) وړاندیز کوي چې تر ۱۴۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۴۰۰ میل مربع) سطحه ښایي په دایمي سیوري کې وي. په سپوږمۍ کې د استفادې وړ مقدار اوبو شتون پر سپوږمۍ د استوګنې لپاره د یوې ارزانه طرحې په توګه یو مهم عامل بلل کېږي، ځکه له ځمکې څخه د اوبو د لېږدولو بدیل به خورا ګران وي.
له کلونو راهیسې د سپوږمۍ پر سطحه د اوبو نښې موندل شوې دي. په ۱۹۹۴ کال کې، د بیسټاټیک فضایي بېړۍ تجربه چې په کلیمینټین سپوږمکۍ کې موقعیت لري، ښيي چې سطحې ته نږدې د اوبو کوچني، منجمد ډنډونه شته دي. که څه هم د اریکیبو (Arecibo) له لوري وروسته نورې فضیایي څېړنې بیا څرګندوي چې دا موندنې ممکن له نوو برخوردي ګړنګونو څخه راوتلې ډبرې وي. په ۱۹۹۸ کال کې، د قمري کان پېژندونکې فضايي بیړۍ د نیوټرون سپیکرومیټر ښودلې چې قطبي سیمو ته نږدې د ډبرینې لایې (regolith) په یو متر ژوروالي کې د هایدروجن لوړ غلظت شته دی. د آتش فشاني لاوا دانې، چې په اپولو ۱۵ بېړۍ کې بېرته ځمکې ته راوړل شوې، په داخلي برخو کې یې لږې اوبه ښودل شوې دي.
زېربناوې
هغه اوږدمهالي ماموریتونه چې لا هم فعال دي، هغه فضایي بېړۍ دي چې تر دغې سیارې ګرد چاپېره ګرځېدلي دي، لکه په ۲۰۰۹ کال کې توغول شوې اکتشافي سپوږمکۍ چې په سپوږمۍ کې یې د نورو ماموریتونو په اړه څېړنه کړې، او همدا راز ځینې هغه بېړۍ لکه په ۲۰۱۳ کال کې توغول شوې چانګ-۳ (Chang'e 3) چینايي بېړۍ چې له ماوراء بنفش (Ultraviolet) سپوږمیز ټیلسکوپ سره لاهم پکې فعاله ده.
د بېلابېلو ادارو او شرکتونو داسې ماموریتونه شته دي، چې په سپوږمۍ کې د اوږدمهاله انساني حضور زمینې برابرولو پلان لري، چې د ارټیمس (Artemis) پروګرام د یوې برخې په توګه د قمري دروازې پروژه (Lunar Gateway) پکې اوسمهال ترټولو پرمختللې پروژه ګڼل کېږي.
په سپوږمۍ کې ژوند
انسانان په سپوږمۍ کې د څو ورځو لپاره پاتې شوي، د بېلګې په توګه په یوه اپولو قمري ماډل کې د اپولو-۱۷ (Apollo 17) پرمهال، چې تر اوسه له ځمکې څخه بهر د سطحې پرمخ یوازېني استوګنځایونه دي. د ستورمزلو یا فضانوردانو د ورځني ژوند لپاره یوه ځانګړې ننګونه د سپوږمۍ پر سطحه د دوی د پاتې کیدو پرمهال د سپوږمۍ دوړې دي چې د دوی پر جامو سرېښیږي او له دوی سره د دوی استوګنځایونو ته وړل کېږي. وروسته بیا دا دوړې د فضانوردانو لخوا څکل شوې او بوی شوې دي، چې د "اپولو د عطرو" په نوم یادېږي. دا ککړتیا یو څه ګواښ رامنځته کوي ځکه چې د سپوږمۍ کمې دوړې کولی شي روغتیایي ستونزې رامنځته کړي.
سرچينې
وېشنيزه:لمريز غونډال
تور زېړی
تور زیړی یوه میکروبي ناروغي ده چې د یو ډول وایرس په نتیجه کې چې هیپاتیت بي نومیږي منځ ته راځي. دا وایروس د انسان په ینه یا جگر کې د التهاب سبب گرځي چې دې د ینې یا جگر دې ډول التهاب ته په طبي اصطلاح کې هیپتایتیس واېې. په ټوله نړی کې د ۲ بلیونه څخه ډیر کسان په دې ناروغۍ اخته دي په اکثر خلکو کې دا ناروغي د یوه لنډ وخت لپاره پیدا کیږي چې له تداوی وروسته ترې په بشپړه توگه شفا پیدا کوي چې دا ډول ېې د حاد تور زیړي په نامه یادیږي. د تداوی او جدي پاملرنې په صورت کې، په دې ډول تور زیړي کې ینې یا جگر ته کوم زیان نه رسیږي.
ځینې وخت داسې هم پیښیږي چې یو شخص د تور زیړي په ناروغۍ اخته وي ولې پر ځان پوه نه وي، ځکه چې په دې حالت کې په ناروغ کې د تور زیړي هیڅ ډول اعراض او علایم نه ښکاري خو په دې حالت کې کولای شي چې نورو روغو کسانو ته د تور زیړي میکروب انتقال او هغوی د تور زیړي په ناروغۍ اخته کړي.
وېشنيزه:تور زېړی
د قرآن مخينه
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
معارف القرآن
معارف القرآن د قرآن کریم اته جلده تفسير ده چي د پاکستاني عالم مفتي محمد شفیع |(۱۸۹۷–۱۹۷۶]]) لخوا په اردو ژبه ليکل شوی دی.(۱)
شاليد
معارف القرآن د ۱۳۷۳ کال د شوال له دريمي(۱۹۵۴/۷/۲) نېټې څخه سرچينه اخلي. کله چي ليکوال په راډيو پاکستان باندي عامو خلکو ته د قرآن کریم د تفسير اوونيز لکچر ورکولو لپاره دعوت شو. ليکوال په دې شرط ومنله چي ده ته به هيڅ اجورت نه ورکول کېږي او بل دا چي دده لکچر به بې له دې چي لاس وهنه په کي وشي خپرېږي. ددې اونيزي خپروني نوم معارف القرآن وو. دا خپرونه هري جمعې په سهار له راډيو پاکستان څخه خپرېدله.
د لکچر دغي سلسلې د ۱۹۶۴ د جون تر مياشتي پوري د لسو کلونو لپاره دوام وکړ. کله چي د نويو چارواکو لخوا د نامعلومو دلايلو له امله دا خپرونه بنده کړی شوه‌. په دې خپرونه کي تر سورت ابراهيم پوري ښه په تفصيل سره تفسير وشو. د راډيو پاکستان دا خپرونه په ټوله نړۍ کي د مسلمانانو له تود هرکلي سره مخ شوه. نه يوازي په پاکستان او هند کي بلکه په لويديځو او افريقايي هېوادونو کي په زرګونو مسلمانانو اوریدله.
وروسته له دې چي دا خپرونه ختمه شوه، د نړۍ له مختلفو برخو څخه ليکوال ته وړانديز وشو چي د تفسير دا سلسله د کتاب شکل ته واړوي. ليکوال ومنله، په ۱۹۶۴ز کال کي يې په کتاب ليکلو پيل وکړ.
که څه هم د زياتو مصروفیتونو له امله هغه مجبوره شو چي دا سلسله بنده کړي. دا لړۍ د پنځو کلونو لپاره بنده شوه. د ۱۳۸۸ کال په شوال کي مفتي صاحب سخت ناروغ شو. او په بستر پرېووت. په دې وخت کي هغه خپل کار بيا پيل کړ. په پنځو کلونو کي يې د معارف القرآن تفسير په اتو جلدونو او اوو زرو پاڼو کي مکمل کړ.(۲)
جوړښت
دا کتاب اته جلده ده. د لومړي جلد په پيل کي مفصله سريزه ده، چي د قرآن کریم او تفسير په ځينو اساسي موضوعاتو په کي بحث شوی. لکه: وحي، د وحي د نزول ډولونه، اسباب نزول، مکي او مدني سورتونه، د قرآن کریم ساتنه، د قرآن کریم چاپ کول، د تفسير سرچينې، عربي ژبه او داسي نور.
دا کتاب په ساده ژبه ليکل شوی دی.
لاندي د جلدونو او ددوی د محتوياتو ليست ليکل شوی دی.
لمړی جلد–سورت فاتحه او سورت بقره
دوهم جلد–له سورت عمران څخه تر سورت نساء
دريم جلد–له سورت المائده څخه تر سورت اعتراف
څلورم جلد–له سورت انفال څخه تر سورت هود
پنځم جلد–له سورت يوسف څخه تر سورت کهف پوري
شپږم جلد–له سورت مريم څخه تر سورت رحمن پوري
اووم جلد–له سورت لقمان څخه تر سورت الاحقاف پوري
اتم جلد–له سورت محمد څخه تر سورت الناس پوري.
د تفسير سرچينې
د کتاب په سريزه کي ليکوال هغه کتابونه ياد کړي دي چي ددې کتاب په ليکلو کي ترې ګټه اخيستل شوي ده. ځيني له هغوی نه دادي.
تفسير طبري
تفسير ابن کثير
تفسير القرطبي
تفسير البحر المحيط
احکام القرآن
تفسير کبیر
در منثور
تفسير مظهري
دا هم وګورئ
تفسير
مفتي محمد شفیع
سرچينې
^ ''"Maariful Quran - Complete Set (8 Volumes): A Detailed and Comprehensive Commentary of the Quran in English". PRWeb. Vocus, Inc. Retrieved 17 January 2015.''
^ ''Mufti Muhammad Shafi. Ma'ariful Qur'an. Translated by Prof. Hasan Askari & Muhammad Taqi Usmani. Vol. 1; p. xv-xvi.''
وېشنيزه:دیوبندي ادبیات
آمان
راشدینو خلفاوو (اَلْخِلَافَةُ ٱلرَّاشِدَةُ) نوموړی ښار په اوومه زېږدیزه پېړۍ کې له بیزانس سترواکۍ څخه فتح کړ، لرغونی سامي نوم یې ورته بېرته ورکړ او عمان یې ونوماوه. د منځنیو پېړیو (Middle Ages) په ډېره برخه کې، د ویجاړۍ او پرېښودل کېدو او د بلقاء د سیمې مرکز په توګه د نسبي سوکالۍ د دورو تر منځ په تناوب کې و. عمان له پنځلسمې زېږدیزې پېړۍ څخه نیولې بیا په ۱۸۷۸ز کال کې هلته د عثمانیانو له خوا د چرکسیانو (Circassians) تر مېشتولو پورې  په لویې پیمانې سره پرېښودل شوی و.
د عمان ښار د ښاروالۍ لومړۍ شورا په ۱۹۰۹ز کال کې تاسیس شوه. عمان په ۱۹۲۱ز کال کې د ماوراء اردن (د اردن د ختیځ د امارت) د پلازمېنې په توګه له ټاکل کېدو وروسته کله چې له زیات شمېر اردني ښارونو او د شام له ښارونو څخه مهاجرین ورته راغلل، او همداراز د پنا غوښتونکو د څو پرله پسې څپو له منلو وروسته د ګړندۍ ودې شاهد و، چې یادې څپې په ۱۹۴۸ او ۱۹۶۷ز کلونو کې د فلسطینیانو، په ۱۹۹۰ او ۲۰۰۳ز کلونو کې د عراقیانو او له ۲۰۱۱ز کال راوروسته د سوریې د خلکو وې. دا ښار په لومړیو کې په اووو غونډیو باندې بنا شوی و چې اوس د ۲۲ حوزو په ترکیب کې تر ۱۹ غونډیو پورې غځېدلی او د لوی عمان د ښاروالۍ له خوا اداره کېږي. د عمان حوزو خپل نومونه یا له هغو غونډیو (جبل) یا هم له وادي ګانو (درو) څخه اخیستي دي په کومو کې چې نوموړې حوزې واقع دي، چې بېلګه یې جبل لویبده او د عبدون وادي دي. ختیځ عمان په لویې پیمانې سره له تاریخي ساحو څخه ډک او په مکرر ډول د کلتوري فعالیتونو کوربه توب کوي، حال دا چې لوېدیځ عمان ډېر عصري دی او د ښار اقتصادي مرکز ګڼل کېږي.
رېښه
د عمان نوم د دغه ځای د لرغونو خلکو عمونیانو څخه مشتق شوی دی، چې دا ښار له ۱۳مې مخزېږدې پېړۍ راهیسې د نوموړو خلکو پلازمېنه وه. عمانیانو دا ښار ربّة عمان باله، چې د ربّة معنا پلازمېنه یا د ټولواک مقر و. په عبراني انجیل کې ربّة عمان د عمون زوی ربت ته اشاره ده (په انجیلي عبراني کې:  הַנִּקּוּד הַטְבֶרְיָנִי‎ ، په طبریه یي عبري کې: ربت بن عمون چې په اوسنۍ عبري کې د ربة عمون په توګه لنډیز شوی دی)، او په انکلیسي ژباړو کې "Rabbath Ammon" لیکل شوی دی. د وخت په تېرېدو سره د ربت کلیمه نوره ورسره نه ده کارېدلې او د هغو مدنیتونو د اغېزو له امله چې دا ښار یې فتح کړی دی، دا نوم په تدریج سره په عمان بدل شوی دی.
په هر حال، د بطلیموسي ټولواکۍ مقدوني واکمن دویم بطلیموس فېلادلفوس، څوک چې له ۲۸۳ تر ۲۴۶ مخزېد کال پورې واکمن و، د دې ښار له نیولو وروسته یې نوم "فېلادلفیا" ته واړاوه ( په لرغونې یوناني کې: Φιλαδέλφεια چې په لفظي ډول یې معنا "د ورورولۍ مینه" ده). دا نوم د هغه د خپل لقب فېلادلفوس د ستاینې په توګه ورکړل شو.
د ډبرو نوې دوره
عین غزال د انسانانو په بڼه کې د کوچینیو مجسمو د یوې مجموعې په درلودلو مشهوره ده، کومې چې په ۱۹۸۳ز کال کې هغه وخت وموندل شوې چې سیمه ییز لرغونپوهان د هغې ۲.۵ مترو (۸.۲ فټه) په ژوروالي کندې په څنډه ورپېښ شول چې یادې مجسمې پکې وې. دغه مجسمې له سپینې چونې نه جوړ شوي له نقاشي شوو جامو، وېښتانو او په ځینو مواردو کې له زینتي خالونو سره د انسانانو هیکلونه دي. په دوو انبارونو کې ۳۲ هیکلونه وموندل شول، چې ۱۵ یې پوره هیکلونه وو، ۱۵ نور یې د نیمې تنې هیکلونه وو، او دوه ټوټې ټوټې ناقص سرونه وو. له نیمې تنې درلودونکو مجسمو څخه درۍ یې دوه-سرې وې چې مفهوم یا اهمیت یې تر اوسه نه دی په ډاګه شوی.
د اوسپنې دوره
په۱۳مه مخزېږده پېړۍ کې عمان د عمونیانو پلازمېنه وه او د "ربة" یا "ربة عمون" په نوم وپېژندل شوه، عمون د سیمې لپاره زیات شمېر طبیعي سرچینې برابرولې؛ په یادو سرچینو کې رېګي تېږې، چونه، او ورسره یو حاصل خېزه زراعتي سکتور و چې عمان یې د پاچا د لویې لارې (King's Highway) په اوږدو کې کومې چې مصر له بِینُ الْنَهرِین، سوریې او اناتولیې (کوچینۍ اسیا) سره نښلول، خورا مهم موقعیت ګرځولی و. لکه څنګه چې د دغې لارې په اوږدو کې له اودومیانو او موأبیانو سره له سوداګرۍ، عمانیانو د پام وړ عاید په لاس راوړ. په عبري انجیل کې مېلکوم د عمون ملي اِله یا خدای په توګه یاد شوی دی. یو بل لرغونی معبود مولوخ یا مولک هم چې معمولاً د ماشومانو د قرباني کولو سره یې تړاو درلود په انجیل کې د عمون د خدای په توګه ذکر شوی دی، خو دا کېدای شي د مېلکوم لپاره کومه اشتباه وي. په هر ترتیب، د عمان ملکي هوایي ډګر ته نږدې د لرغونپوهانو په کیندنو کې، یو معبد رالوڅ شوی دی چې داسې یو محراب پکې دی چې د انسانانو د هډوکو ډېرې زیاتې ټوټې پکې دي. نوموړي هډوکي د سوځولو لپاره شواهد دي، او هغې فرضیې ته لاره هواروي چې یاد محراب د انسانانو د قرباني کولو لپاره د نغري حیثیت درلود.
قاضی محمد سلیم
قاضی محمد سلیم د پاکستان خیبر پښتون خوا سیمې ستر ښار پیښور کې ژوند کوی۔ لومړي رسمی پوهنه یې د سوات سنګوټې او منګلور پوهنتونونو سخه پیل کړې۔ د ماسټر ډیګری یې د پیښور یونیورسټۍ نه په غیر داخلی توګه تر لاسه کړې۔ دینی پوهنه یې د اکوړه خټک مدرسه دارالعلوم حقانیه سخه پیل کړې۔ له فراغتیا په وروسته یې د سوات عدالت کې درې کلنیز قضاوت پیل کړې۔ د میلادی کال ٢٠٠٢ء په رایسته د محکمه اوقاف له خوا خطابت او امامت کوی۔ په کال ٢٠١٣ء کې یې د جامعه جنت الهی په نوم د مستوراتو (ښځینو) مدرسه تاسیس کړې چې تروسه د هغې پالنه کوی۔ نور تفصیل دپاره سایټ کتلي شۍ۔ www.pakjannat.com
الدر منثور في التفسير الماثور
الدر منثور في التفسير الماثور مشهور سني تفسير ده چي د جلال الدين سيوطي (۱۵۰۵هجري،۹۱۱زېږديز) لخوا ليکل شوی دی. څوک چي د تفسير جلالین ليکوال هم ده. هغه د قرآن شريف هر آيت د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم د حديثو، د صحابوو او تابعينو د اقوالو په واسطه تفسير کړی دی. علامه سيوطي د هر آيت سره د هغه اړوند احاديث ذکر کړي دي.
باختر تلويزيون
باختر تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د مونیخ عامه وژنه
د مونیخ عامه وژنه هغه برید وو چې په لوېدیځ آلمان، مونیخ کې د ۱۹۷۲م کال اوړي المپیک سیالیو په لړ کې د تور سپټمبر فلسطیني ترهګرې ډلې اتو غړو لخوا ترسره شو چې په هغه کې یې د اسرائیل المپیک ټیم اته غړي د دوه غړو له وژلو وروسته یرغمل ونیول. تور سپټمبر ډلې دا عملیات د «اقریت او بیرام» په نوم نومولي دي، پس له هغه چې دا دوه فلسطیني مسیحي کلي چې وګړي یې د اسرائیل دفاعي ځواکونو له لوري په ۱۹۴۸م کال کې د عربانو او اسرائیل ترمنځ جګړې په اوږدو کې وویستل شول. د تور سپټمبر قومندان لوتیف عفیف وو څوک چې یو مذاکره کوونکی هم وو. د لوېدیځ آلمان نوي نازیانو له دې ډلې سره لوجسټیکي مرسته وکړه.
له یرغمل نیولو لږ ځنډ وروسته، عفیف د اسرائیل په زندانونو کې د ۲۳۴ فلسطیني زندانیانو او د لوېدیځ آلمان د سره پوځ بنسټ ایښودونکو، آنډریاس باډر او اولریکه ماینهوف د خوشې کېدو غوښتنه وکړه. د یرغملو خوشې کېدو په ناکامه هڅه کې د تور سپټمبر له اتو غړو څخه پنځه یې ووژل شول، چې ټول یرغمل بیا ووژل شول. د لوېدیځ آلمان یو پولیس هم په دې ډزو کې ووژل شو. د لوېدیځ آلمان دولت د ژغورنې لپاره د ضعیفې هڅې او د دې پېښې نا سم مدیریت له امله تر نیوکې لاندې راغی. درې پاتې ترهګر عدنان القاشي، جمال القاشي او محمد صفدي وو چې ونیول شول. په هرحال، بله میاشت، د لوفت هانزا ۶۱۵ پرواز غلا کېدو وروسته، د لوېدیځ آلمان دولت هغوی د یرغملو په بدل کې آزاد کړل. د اسرائیل دولت د خدای غضب عملیات پیل کړل چې موساد ته یې اجازه ورکړه ترڅو د مونیخ عامه وژنې کې ښکېل کسان تعقیب او ووژني.
د ۲۰۱۶م کال اوړي المپیکي لوبو څخه دوه ورځې مخکې، د المپیک نړیوالې کمیټې د برازیلي او اسرائیلي چارواکو په مشرۍ مراسمو کې د یوولسو اسرائیلي او یوه آلماني څخه چې په مونیخ کې ووژل شول، تقدیر وکړ. د ۲۰۲۰م کال اوړي المپیکي لوبو کې، په پرانېست غونډه کې یوه دقیقه چوپتیا ونیول شوه.
پیشنهاد
د ۱۹۷۲م کال اوړي المپیکي لوبو په دوهمه اونۍ کې هغوی یرغمل ونیول شول. د لوېدیځ آلمان د المپیک تنظیموونکې کمیټه هیله‌منده وه چې د آلمان نظامي انځور لرې کړي. دا کمیټه د هغه انځور په نسبت چې د ۱۹۳۶م کال اوړي المپیکي لوبو کې څرګند شوی وو، چې آډولف هټلر، نازي ډیکټاټور د خپلو تبلیغاتو لپاره له هغه څخه کار واخیسته، محتاط وو. د Olys په نوم امنیتي پرسونل ناڅرګند وو، خو ډېری د ټکټونو درغلۍ او شرابيانو سره مقابلې لپاره چمتو وو. په سپټمبر کې یوه ورځ مستند فلم ادعا کوي چې د لوبغاړو په کلي کې امنیت د لوبو لپاره د ډاډ وړ نه وو او لوبغاړي هرډول چې وغواړي دلته تګ راتګ کولی شي. لوبغاړو کولی شول په اسانۍ سره د امنیتي پوسټو څخه تېر شي او د لوبغاړو کلي کې نیول شویو کټارو څخه په تېرېدلو سره یې کولی شول چې د نورو هېوادونو کوټو ته هم لاړ شي.
مونیخ ته د هغه د ټیم له د ننه کېدو مخکې د وسله‌وال پرسونل ناڅرګند توب، د اسرائیلي هیات مشر، شموئل لالکین اندیښمن کړی وو. لالکین له خبریالانو سرژ ګروسارډ او آرون جي کلاین سره په وروستیو مرکو کې وویل چې له اړونده چارواکو سره یې د خپل ټیم د مېشت ځای په هکله اندېښنه ښکاره کړې ده. دا ټیم د المپیک کلي په نسبتاً جلا شوې برخه کې، د یوې ودانۍ په لومړي پوړ کې دروازې ته نږدې مېشت شوی وو، چې لالکین احساس کاوه چې دا ځای د هغه ټیم په ځانګړې توګه د بهرني برید په وړاندې زیان منونکی کوي. د لوېدیځ آلمان چارواکو په ظاهري بڼه لالکین ته ډاډ ورکړ چې د اسرائیلي ټیم خوندیتوب لپاره به لا ډېر امنیت ونیول شي، خو لالکین شک لري چې کوم اضافي ګام به اخیستل شوي وي.
د المپیک تنظیم کوونکو د لوېدیځ آلمان له عدلي ارواپوه، ګئورګ سایبر، څخه وغوښتل ترڅو د امنیتي برنامې جوړولو لپاره تنظیم کوونکو ته ۲۶ ترهګریزې سناریوګانې وړاندې کړي. د هغه «۲۱ وضعیت» په دقیق ډول وړاندوینه وکړه چې وسله‌وال فلسطینیان به د اسرائیلي ټیم په سیمو برید وکړي، خلک به ووژني او یرغمل به ونیسي او د اسیرانو د آزادېدو او د لوېدیځ آلمان څخه وتلو لپاره به د چورلکې غوښتنه وکړي. تنظیم کوونکو د ۲۱م وضعیت او نورو سناریوګانو لپاره له چمتووالي څخه ډډه وکړه، ځکه د هغوی په وړاندې د لوبو کلک امنیت نیول به نورو لوبو ته د «بې پروا لوبې» موقف ورکړي چې دوی دا نغوښتل.
په آلمان باندې له وړاندې د برید په هکله د پوهېدو تور
په ۲۰۱۲م کال کې آلمانۍ اشپیګل مجلې ولیکل چې د لوېدیځ آلمان چارواکو له عامه وژنې څخه درې اونۍ مخکې په بیروت کې له یوه فلسطیني خبرورکوونکي څخه دا معلومات په لاس کې لرل. دې خبرورکوونکي لوېدیځ آلمان ته وویل چې فلسطینیان د المپیک په لوبو کې د یوې «پېښې» د پلان کولو په حال کې دي او د بن بهرنیو چارو وزارت دا خبر په کافي اندازه جدي ونیوه ترڅو هغه د مونیخ پټو خدمتونو ادارې ته ورسوي او له هغوی یې وغوښتل تر څو «ټول اړین امنیتي اقدامات» په پام کې ونیسي.
خو د اشپیګل په وینا، چارواکي بریالي نشول چې په دې ټکي عمل وکړي او تر ۴۰ کلونو یې هیڅکله هم دا خبره تصدیق کړې نه وه. دا مجله وایي دا د آلماني چارواکو ۴۰ کلونو پټ کارونو یوازې یوه برخه ده چې د عامې وژنې په ځواب کې د دې هېواد ناسم مدیریت ښکاروي.
یرغمل – نیول
د سپټمبر ۴مه، د دوشنبې ورځې په ماښام، د المپیک کلي ته له راتګ څخه مخکې، اسرائیلي ورزشکارانو له یوې تفریحي شپې خوند واخیست، چې هلته یې د بام په سر فیډلر اجرا ولیدله او د هغې شپې د ستوري، اسرائیلي لوبغاړي (ممثل) شموئل روډنسکي، سره یې د شپې خواړه وخوړل. په ټیمي ملي بس کې د بېرته راتګ په سفر کې، لالکین خپل ۱۳ کلن زوی ته – چې له وزن پورته کوونکي یوسف رومانو او غېږنیوونکي الیزر هالفین سره ملګری شوی وو – اجازه ورنکړه چې په ۳۱مه Connollystraße کې د هغوی په اپارټمان کې ورسره شپه وکړي، کوم کار چې په لوړ ګومان به یې د هلک ژوند ژغورلی وو.
په ځایي وخت د سپټمبر ۵مې سهار ۴:۳۰ بجې، کله چې ورزشکاران په خوب کې وو، د فلسطین آزادۍ سازمان د تور سپټمبر برخې ۸ غړي چې ورزشي جامې یې اغوستې وې، او ډفیل کڅوړې یې لېږدولې چې په کې AKM بریدګر ټوپک، توکارف تمانچې او لاسي بمونه وو، ۲-مټره (۶+۱/۲ (شپږ نیم) فوټه) زنځیري دیوال څخه د ناپوهه ورزشکارانو په مرسته واوښتل، چې هغوی هم غوښتل په پټه د المپیک کلي ته د ننه شي. په لومړیو کې دا ورزشکاران امریکایان مشخص شوي وو خو څو لسیزې وروسته ادعا وشوه چې کاناډایان وو.
کله چې د ننه شول، دې ډلې له غلا شویو کیلي ګانو څخه کار واخیست ترڅو په ۳۱مه Connollystraße کې هغو دوه اپارټمانو ته د ننه شي چې اسراییلي ټیم کارول. یوسف ګوټفرونډ، د غېږنیونې لوبڅار، ۱ اپارتمان په دروازه کې، چېرته چې اسرائیلي چارواکي او روزونکي اوسېدل، له ټیټ غږ سره راویښ شو. کله چې هغه څېړنه وکړه، وې لیدل چې دروازه خلاصه شوه او هاخوا وسله وال او مخ پټي کسان ولاړ دي. هغه له چغې سره د کوټې ملګرو ته چې په خوب کې وو خبر ورکړ، خپله ۱۳۵ کیلویي وزنه یې دروازې خوا ته وغورځوله، ترڅو د بریدګرو مخه ونیسي ترڅو د ننه رانشي. د ګوټفرونډ دې کارونو د هغه ملګري، توویا سوکولوفسکي ته، چې د وزن پورته کونې روزونکی وو، کافي فرصت ورکړ ترڅو یوه کړکۍ ماته کړي او له هغې لارې وتښتي. د غېږنیونې روزنکي، موشه وینبرګ له بریدګرو سره وجنګېد، بریدګرو هغه مخ ته په مرمۍ وواهه او وروسته یې هغه مجبور کړ له هغوی سره مرسته وکړي ترڅو لا ډېر یرغمل پیدا کړي.
عبدالوهاب مومند
عبدالوهاب مومند (انګلیسي: Abdul Wahab Momand) زوکړه (۱۳۷۹ل) د پښتو ژبې لیکوال دی.
= مخینه = عبدالوهاب مومند پښتون لیکوال دی، نوموړی په ۱۳۷۹ل کال کې د بغلان ولايت په مرکزي بغلان، معلم شعبان کلي کې زیږیدلی، عبدالوهاب مومند د عبدالجبار مومند زوی او د عبدالستار مومند لمسی دی.
= زده کړې = مومند په ۱۳۸۴ل کال کې د مرکزي بغلان په لیسه کې شامل او په ۱۳۹۶ل کال کې له نوموړې لیسه فارغ شو، د کانکور ازموینې وروسته یې د خوښې پوهنځي ( پښتو ادبیات) څانګې ته بریالی شو او اوسمهال دغه پوهنځي کې خپلې لوړې زده کړې ترسره کوي.
= اخځلیک = https://8am.af/ps/پښتو-ژبې-ته-یوه-بله-ډالۍ-ور-اضافه-شوه/
https://taand.com/main/?p=188166
https://8am.af/ps/why-the-birth-of-the-prophet/
https://yaraan.com/likwali-mashq-aw-tamreen2/
https://www.nunn.asia/204228/%D8%AF-%D8%A7%D8%BA%D8%B2%DB%8C%D9%88-%DA%AB%D8%B1%DB%90%D9%88%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D9%84%D9%87-%DA%86%D8%A7%D9%BE-%DA%85%D8%AE%D9%87-%D8%B1%D8%A7/
تفسير
تفسير د تشرېح او څرگندولو په مانا ده چې د يو مطلب د پوهاوي وړ گرځوي. په اصل کې هغو تشريحاتو او څرگندونو ته وييل کېږي چې په قراني ايتونو ليکل کېږي. د تفسير ليکونکي ته مفسر وايي. د قرآن لومړنی تفسير مکتوب و مدون قرآن دی چې مفسر يې محمد بن جرير طبري دی.
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
تمدن تلويزيون
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
کجير
کجيران (علمي نوم:Aegypiinae) د جيفه خوړونکو مرغانو څخه دي چې په اروپا، آسیا او افريقا کې ژوند کوي او په ۱۴ ډولو تقسيمېږي.
وېشنيزه:باز ډوله مرغان وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
دعوت تلويزيون
دعوت تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د جازبې تیورۍ تاریخ
په فزیک (physics) کې د جاذبې (gravitation) تیوري په هغه بنسټیزه فرضیه ولاړه ده چې، د دوه اړخیز اغېز یا متقابل اثر میکانیزم، د لویو اجسامو حرکت تنظیم او اداره کوي. له پخوانیو وختونو راهیسې د جاذبې په اړه ډېر نظرونه موجود دي. هغه لومړنۍ موجودې سرچینې چې د دغه ډول نظریو په اړه په کې بحثونه شوي، د لرغوني یونان په فلسفه (ancient Greek philosophy) کې موندلای شو. دغه علمي کار، مخکې له دې چې، د رنسانس (Renaissance) او علمي انقلاب (Scientific Revolution,) په اوږدو کې په تېزۍ سره پرمختګ وکړي، چې د نیوټن د جاذبې قانون (Newton's law of gravity) په فورمول بندۍ سره خپل اوج ته ورسېده، د لرغونو هندیانو (ancient Indian) او د منځنیو پېړیو اسلامي فزیک پوهانو (medieval Islamic physicists) په واسطه پر مخ وړل کېده. د شلمې زیږدیزې پېړۍ په لومړیو کې د  آلبرټ اینشټاین (Albert Einstein) د نسبیت تیورۍ (theory of relativity) د نیوټن د نوموړي قانون ځای و نیوه.
یوناني فیلسوف ارسطو (Aristotle) (چې څلور پېړۍ مخکې له میلاده/ مخزېږد یې فعالیت کاوه) باور درلود چې اجسام د خپلې دنننۍ جاذبې (دروندوالي) له کبله د یوې نقطې خواته تمایل پیدا کوي. ویتریویس (Vitruvius) (چې یوه پېړۍ مخزېږد یې فعالیت کاوه) په دې و پوهېده چې اجسام د خپل مخصوص وزن/ مخصوصې جاذبې (specific gravity) له کبله سقوط کوي. په شپږمه زیږدیز پېړۍ کې د ختیځ روم اسکندریوي (Alexandrian) پوه جان فیلیپونوس (John Philoponus) د جاذبې قوې ارسطويي مفهوم (Aristotelian concept of gravity) د حرکي قوې تیورۍ (theory of impetus) په بڼه اصلاح کړ. په اومه زیږدیزه پېړۍ کې هندي ستور پوه برهماګوپتا (Brahmagupta) جاذبه یوه راکښونکې قوه وبلله. په څوارلسمه زیږدیزه پېړۍ کې اروپایي فیلسوفانو جین بوریدان (Jean Buridan) او ساکسانیوي (په ختیځ جرمني کې یو ښار دی) آلبرټ (Albert of Saxony) د ځینو اسلامي ساینس پوهانو تر اغېزې لاندې، د حرکي قوې او  تعجیل او د اجسامو د کتلې ترمنځ اړیکه پیدا کړه. همدارنګه آلبرټ د آزاد سقوط (free fall) په وخت کې د یوه جسم د سرعت او تېر شوي وخت تر منځ د تناسب یو قانون رامنځته کړ.
د اولسمې زیږدیزې پېړۍ په لومړیو کې ګالیله ګالیلي (Galileo Galilei) وموندله چې په ازاد سقوط کې ټول اجسام تمایل لري چې په مساوي توګه تعجیل واخلي. په ۱۶۳۲ز کال کې نوموړي د نسبیت بنسټیز قانون (the basic principle of relativity) منتشر کړ. د اولسمې زیږدیزې پېړۍ په منځ کې د ډېرو څېړونکو له خوا جاذبوي ثابت (gravitational constant) کشف شو، چې د اسحاق نیوټن (Isaac Newton) سره یې د نړیوال جاذبوي قانون په فورمول بندۍ کې مرسته وکړه. د شلمې زیږېدیزې پېړۍ په لومړیو کې اېنشټاین د عام او خاص نسبیت تیوري (special and general theory of relativity) رامنځته کړه، چې د نیوټن د کلاسیک میخانیک (classical mechanics) ځای یې ونیوه. د هرشي تیوري (theory of everything) په رامنځته کولو کې د جاذبې قوې حامل (force carrier of gravity) د ابتدایي معلوماتو هغه تشه ده چې د کوانټم جاذبې (quantum gravity) ډېر ماډلونه یې د ډکولو لپاره په نظر کې نیول شوي دي.
لرغونې یوناني-رومي نړۍ
د لونین مکتب یوناني فیلسوف (Ionian Greek philosopher Heraclitus) (چې د ۵۳۵ څخه تر ۴۷۵ مخزېږد کالونو په شاوخوا کې یې ژوند کاوه) لوګوس (logos) "کلیمه"، يې د یو قانون د توصیف کولو لپاره وکاروله چې کائنات (Cosmos) په تعادل کې ساتي او هر ډول اجسام لکه؛ ستوري، سیلۍ/ باد او څپې په حرکت راولي.
څلور پېړۍ مخزېږد یوناني فیلسوف ارسطو وویل چې هېڅ معلول (effect) یا حرکت (motion) له علت (cause) څخه پرته وجود نه لري. د درندو اجسامو لکه د ځمکې عنصر د کښته خوا حرکت علت د دوی په طبیعت (nature) پورې اړه لري، چې دوی، د کایناتو مرکز چې د دوی طبیعي/ اصلي ځای ؤ، په لور کښته خوا حرکت ته اړباسي. برعکس سپک شیان لکه د اور عنصر د خپل طبیعت پر بنسټ د اسماني کرې سپوږمۍ د دنننی سطحې (sphere) په لور پورته خوا ته حرکت کوي. په دې بنسټ په ارسطویي نظام/ سېستم کې درانده اجسام دکومې باندنۍ قوې په واسطه د زمکې (Earth) په لور نه راکښل کېږي، بلکه دکایناتو د مرکز په لور د دننۍ جاذبې یا دروند والي له کبله میلان لري.
درې پېړۍ مخزېږد یوناني فیزیک پوه ارشیمیدیس (Archimedes) د یوه مثلث کتلوي  مرکز (centre of mass) کشف کړ. نوموړي همدارنګه دا فرضیه هم رامنځنته کړه چې که د دوه مساوي وزنونو د ثقل مرکز/ جاذبوي مرکز (centres of gravity) یو شان نه وي نو د هغې کرښې په مینځ کې به قرار لري چې دوی سره نښلوي. دوه پېړۍ وروسته له میلاده رومي مهندس او انجنير ویټریویس (Vitruvius) په خپله مهندسي مقاله (په رومی ژبه: De architectura ) کې ادعا وکړه چې جاذبه د یوې مادې د وزن نه بلکه د هغې د "طبیعت" سره اړیکه لري. (مخصوصه جاذبې "cf. specific gravity" ته مراجعه وکړئ): "که په یوه لوښي کې سیماب واچوو او یوه ډبره چې سل پاونډه وزن ولري، یې په سطح کېږدو، نوموړې ډبره به د سیمابو په سطحه لامبو ووهي، نه یې کښېکښاږلی شي، نه پکې ډوبېدلی شي او نه یې سره بېلولی شي. که چېرې سل پاونډه وزن ور څخه لرې کړو او یو سکرپل (scruple: د درملو تللو واحد دی، چې د شل غنمو په اندازه وزن لري) طلا یې په سطح کېږدو، د سیمابو په سطح به لامبو و نه وهي بلکه د خپل میل سره سم په کې ډوبېږي. په دې بنسټ دا یو مسلم حقیقت دی چې د یوې مادې جاذبه د هغې د وزن په مقدار پورې نه، بلکه په طبیعت پورې یې تړاو لري."په شپږمه زیږېدیزه پېړۍ کې د شرقي روم (Byzantine) اسکندریوي عالم جان فیلوپونوس (John Philoponus) د حرکي قوې تیوري (theory of impetus) وړاندې کړه، چې د یوې عاملي قوې چې د وخت په تېرېدو سره کمېږي په الحاق کولو سره، د ارسطو د "د حرکت دوام د قوې د عمل په دوام پورې اړه لري" تیورۍ اصلاحي بڼه وه.
د هند نیمه وچه
دا هم وګورئ: د هند په کوچنۍ وچه کې د ساینس تاریخ (په انګلیسي:  History of science and technology in the Indian subcontinent)
هندي ستور پوه/ ریاضي پوه (چې له ۵۹۸ څخه تر ۶۶۸ زېږیزو کالونو په شاوخوا کې یې ژوند کاوه) د جاذبې قوې لپاره د "ګوروتواکرصنم" (gurutvākarṣaṇam (गुरुत्वाकर्षणम्)) اصطلاح وکاروله او نوموړې قوه یې په لومړي ځل راکښونکې قوه وبلله. "ځمکه له هرې خوا یو شان ده؛ ټول خلک په ځمکه نېغ درېږي او ټول درانده شیان د طبیعت د قانون پر بنسټ د ځمکې په لور کښته لوېږي، ځکه چې دا د ځمکې طبیعت دی چې ټول درانده شیان را جذب کړي او ویې ساتي، لکه څرنګه چې د اوبو طبیعت دی چې وبهېږي... که کوم شی غواړي چې له ځمکې لاندې لاړ شي، پرېږدي یې چې هڅه وکړي. یوازې ځمکه ټیټ شی دی او ټول زړي/ تخمونه ورته بیرته راګرځي، په هره خوا چې یې ګوزار کړئ او هېڅ کله له ځمکې پورته خوا ته نه جګېږي."
اسلامي نړۍ
په یولسمه زیږدیزه پېړۍ کې فارسي ژبي عالم (بحرالعلوم) ابن سینا (ابوعلی سینا) (polymath Ibn Sina) د پرتابي حرکت (projectile motion) د وضاحت لپاره د فیلیپونوس د دې تیورۍ " متحرک جسم له محرک څخه د حرکت تمایل حاصلوي" سره موافقت وکړ. ابن سینا بیا د (۱۰۲۰ز کال په شاوخوا کې) په خپل کتاب "د شفا کتاب" (The Book of Healing) کي د حرکي قوې خپله تیوري (his own theory of impetus ) خپره کړه. فیلوپونوس باور درلود چې دا یوه موقتي ځانګړنه ده چې ان په تشیال/ خلا (vacuum) کې هم کمېږي، برعکس ابن سینا ثابته او دایمي ګڼله چې د سره پاشلو یا له منځه وړلو لپاره یې باندنۍ قوې لکه د هوا مقاومت (air resistance) ته اړتیا ده. ابن سینا د "قوې" او "میل" (inclination) په نا ورته والي/ تمایز اعتراف وکړ او استدلال یې وکړ چې یو جسم هغه وخت میل پیدا کوي چې د خپل طبیعي حرکت سره په تقابل کې واقع شي. هغه دې نتیجې ته ورسېد چې د یو جسم حرکت د هغه د میل له وجې دوام پیدا کوي چې نوموړي جسم ته انتقال شوی وي او تر څو چې میل ختم شوی نه وي، نوموړی جسم به د حرکت په حال کې وي.
اتوميزم (د اتوم يا د ذرې په اصليت باور)
اتوميزم (په يوناني کې atomon يعنې نه پرې کېدونکی، نه وېشل کېدونکی) يوه طبيعي فلسفه ده چې وړانديز کوي فزيکي کاينات د بنسټيزو نه وېشل کېدونکو عناصرو څخه جوړ دي چې د اتومونو په نوم پېژندل کېږي.
د اتوميزم نظريې او اتومونو ته مراجعه هم په لرغوني يونان او هم د هندوستان په لرغونې تمدن کې موندل کېږي. د لرغوني يونان اتوميستانو دا اند وړاندې کړی چې طبيعيت له دوو بنسټيزو اصولو څخه جوړ شوی: اتوم او خلا. د بېلا بېلو بڼو، ترتيبونو او موقعيتونو ټولګو په نړۍ کې ګڼې مايکروسکوبي مادې منځ ته راوړي دي.
د نولسمې پېړۍ لومړيو طبيعي فيلسوفانو او کيمياپوهانو د کیمياوي مادې د بڅرکو لپاره د موندلو تجربوي شواهدو په اړه فکر کېدو چې نه جلا کېدونکي دي او په همدې اساس دې مادې ته د «جان ډالټن» له خوا د «اتوم» نوم ورکړل شو چې د اوږدې مودې لپاره د اتومستي فلسفې له خوا کارېدو. که څه هم له تاريخي اتومونو سره په غوره دقيقو حالاتو کې کمزوری دی، بیا هم بنسټيز پاتې شوني (ذرې) د فلسفي اتومونو په نوي سيال بدل شوی.
کمښت پالنه (هغه اند چې ګوندې ټولې ښکارندې په تر ټولو ساده ښکارندې سره تشریح کېدای شي).
فلسفي اتوميزم يو کمښتي استدلال دی، يواځې د دې وړانديز نه کوي چې هر شی له اتومونو او تشې (خلا) څخه جوړ شوی، بلکې د دې وړانديز کوي هغه شی چې دا ورڅخه جوړ شوی ،په واقعیت کې شتون نه لري: يواځينی شی چې وجود لري هغه څه دي چې يو له بل څخه په میخانکي ډول په تشه خلا کې سره جلا کوي. اتوميزم د يوې مادې د اند پر ضد ولاړ دی، په کوم کې چې د یوې بنسټيزې مادې پرله پسې والی (تسلسل) د وېش تر مخې د معيار له اړخه متغير پاتې کېږي (د بېلګې په ډول، د يو ډول مادې په هره برخه کې به د څلورو کلاسيکي عناصرو تناسب يو ډول وي).
یوناني اتوميزم
په پنځمه مخزېږديزه پېړۍ کې،. «ليوسيپس» او د هغه شاګرد «ډيموکريټس» وړاندېز کړی و چې ټولې مادې له کوچنيو نه بېلېدونکو زرو څخه جوړې دي چې «اتومونه» يې بولي. د «ليوسيپس» په هکله هېڅ معلومات نه شته، پرته له دې چې هغه د «ډيموکريټس» استاد و. خو له بلې خوا «ډيموکريټس» يو پېژندل شوی ليکوال و، چا چې د اتياوو څخه زياتې پېژندل شوې رسالې وليکلې چې تر نن ورځې يې يوه هم بشپړه نه ده پاتې. خو د هغه د ليکنو زيات شمېر برخې او حوالې پاتې دي. د اتومونو په اړه د هغه د ښونو په اړوند همدا د معلوماتو بنسټيزه سرچينه ده. د اتومونو د شتون په اړه د «ډيموکريټس» استدلال په دې اند راټول و چې دا ناشونې ده چې تر لامحدود حالت پورې ماده ووېشل شي او دا چې په همدې بنسټ بايد ماده د ډېرو کوچنيو زرو څخه جوه وي. د اتومي اند موخه «د دې توپير لرې کول و، کوم چې Eleatic مکتب د مطلق، يا واحد حقيقي وجود، او زموږ په چاپېريال کې د بدلون د نړۍ تر منځ پيدا کړی و».
«ډيموکريټس» باور درلود چې اتمونه دومره کوچني دي چې د انسان حواس يې نه شي موندلای، تر نامحدودې اندازې زيات دي، دوی په لامحدود ډول په ډېرو بڼو کې دي او دا چې د تل لپاره شته. دوی په تشه کې په لامبو دي، کوم څه ته چې «ډيموکريټس» «تشه» وايي او په بڼه، ترتيب او وضعيت کې سره بدل دي. هغه په دې عقيده و چې ځينې اتومونه محدب او ځينې مقعر دي، ځينې د اغزيو په بڼه اوځينې د سترګرو په بڼه دي. دوی په پرله پسې ډول په خوځښت کې او د يو بل سره په ټکر کې دي، «ډيموکريټس» ليکلي چې اتومونه او تشه يواځیني شته شيان دي او دا چې نور ټول شیان يواځې د ټولنيزو قراردادونو له امله شتون لري. هغه شيان چې انسانان يې په ورځني ژوند کې ويني د ډېرو اتومونو نه جوړ دي چې د تصادفي ټکرونو له امله سره يو ځای شوي او د دوی بڼې او توکي د هغوی د اتوم د نوعيت پر بنسټ ټاکل کېږي. په همدې ترتيب انساني تصورات د اتومونو په مټ جوړښت مومي. د تريخوالي لامل له ژبې څخه د کوچنيو، زاويه لرونکو، دانه لرونکو اتومونو له امله پيدا کېږي؛ په داسې حال کې چې خوږوالی له ژبې څخه د تېرېدونکو سترو، نرمو او ډېرو ګردو اتومونو له امله منځ ته راځي.
«پارامينيډس» د خوځښت، بدلون او تشې شتون رد کړی دی. هغه باور درلود چې ټول موجودات واحد، ټولشموله او نه بدلېدونکې کتله ده (یو تصور چې د مونيزم په نوم پېژندل کېږي«مونيزم يعنې یووالی»)، بدلون او خوځښت يواځې اوهام دي. هغه په څرګند ډول حسي تجربه د کايناتو د پېژندلو د لارې په توګه رد کړې ده او د هغې پر ځای يې سوچه غېر عملي استدلال کارولی. هغه باور درلود چې د تشې په څېر څه نه شته او هغه يې د نيشت سره برابر باله. دې بیا دا معنا درلوده چې خوځښت نه شته، ځکه چې داسې څه موجود نه شته چې د هغې لور ته خوځښت وشي. «پارامينيډس» د تشې شتون ته نه اشاره کړې او نه يې په څرګند ډول رد کړې ده او د دې پر ځای وايي هغه څه چې نه شته، نو شتون هم نه لري. هغه همدا راز لیکلي هغه څه چې  وي بايد نه بېلېدونکی يووالی وي، ځکه که څو اړخيز وای، نو بيا بايد تشه موجوده وای چې دا يې سره وېشلای شوای. بالاخره، هغه یادونه کړې چې ټوليز يووالی بدلون نه مومي، ځکه په يووالي کې ټول هغه شامل دي چې شونتيا يې شونې ده.
«ډيموکريټس» له دې اند پرته چې بدلون يو وهم دی، د «پارامينيډس» نور ډېری استدلالات منلي دي. هغه باور درلود چې بدلون حقيقي دی، خو که چېرې داسې نه وای، نو بیا لږ تر لږه وهم بايد تشريح شي. په همدې بنسټ هغه د تشې د تصور ملاتړ کړی او ويلي يې دي چې کاينات د ډېرو «پاراميدي» هستو څخه جوړ دي، کوم چې په تشه کې په خوځښت دي. خالي فضا لا يتناهي ده او داسې تشيال مهيا کوي چې اتومونه پکې په بېلا بېلو بڼو راټولېدای او تيت پرک کېدای شي. په تشه کې  بېلا بېل ممکنه راټولېدل او تيت پرک کېدل، بهرليکې بدلوي او د هغو جسمونو ستره برخه جوړوي، کوم چې ژوندي موجودات احساسوي، ويني، خوري، اوري، بويوي او څکي. په داسې حال کې چې شونې ده ژوندي موجودات تاوده يا يخ احساس کړي، په حقيقت کې تود او يخ واقعي شتون نه لري. دوی په ساده ډول احساسات دي چې په ژونديو موجوداتو کې په تشه کې د  بېلا بېلو اتومونو د راټولېدو يا شيندل کېدو په مټ منځ ته راځي، کوم چې هغه موجود منځ ته راوړي چې ژوندي موجودات يې د «تود» يا «يخ» په توګه محسوسوي.
د «ډيموکريټس» اثار يواځې د دويم لاس په راپورونو کې پاتې دي چې ځينې يې يا غېر باوري يا يو له بل سره په ټکر کې دي. د اتوميزم په اړه د «ډيموکريټس» د اند تر ټولو غوره شواهد د طبيعي نړۍ د نه وېشل کېدونکېو بڼو په اړه د ديموکريټس او اپلاتون د متضادو ليدونو په اوړوند د هغه په بحثونو کې راپور شوي دي.
هندسه او اتومونه
اپلاتون (۴۲۷ – ۳۴۷ مخزېږيديز)، که هغه د «ډيموکريټس» د اتوميزم سره اشنا وای، نو د هغه په میخانیکي ماديت به يې نيوکه کړی وای. هغه استدلال کړی، هغه اتومونه چې يواځې له نورو اتومونو سره ټکر کوي نه شي کولای د نړۍ ښکلا او بڼه جوړه کړي. د اپلاتون په «Timaeus» (۲۸ مخزېږیديز -۲۹ زیږديز)، د Timaeus کردار ټينګار کړی چې کاينات تلپاتې نه، بلکې پنځول شوي دي، که څه هم پنځونکي د يو تلپاتې، نه بدلېدونکې نمونې پر بنسټ پنځولي دي.
نخاعي شريان
نخاعي شريان چې د vertebral arteries په نوم سره پېژندل کېږي د سبکلېويان شريانونو «subclavian arteries» څانگې دي او له همدغه وروستي نومېدلي شريانونو نه منشا اخلي.
سرچینې
وېشنيزه:شریانونه وېشنيزه:سر او غاړه
رودولف کلاوزيوس
روډولف يوليوس اېمانوېل کلاوزيوس (۲ د جنورۍ، ۱۸۲۲ ز. ــ ۲۴ د اگسټ، ۱۸۸۸ ز.) (زېږن نوم: روډولف گوتليېب) يو جرمنی پږنپوه (فيزيکپوه) او شمېرپوهاند او همدا رنگه د ترموډاينمکس پوهنې پنځوونکی يادېږي. د سادي کارنوټ د کارنوټ څرخ په هکله کښلې فارمولې باندې ېې بیا له سره کتنه وکړه او د تودوخې تيوري ېې لا بشپړه او په جوتو بنسټونو ېې روښانه کړه. د کلاؤزيوس يوه ډېره مهمه رساله په کال ۱۸۵۰ م زېږيز کې وپسولل شوه. په هغه رساله کې کلاؤزيوس لومړی د ترموډاينمکس د دوهم قانون بنسټيزه اندونه رابرسېره کړي و بیا وروسته ېې په کال ۱۸۶۵م زېږيز کې د اېنټروپي مفکوره راوپېژندله.
زده کړې
کلاؤزيوس په کؤسلين (اوسينی نوم کوزلین ) کې د پوميرانيا په ولایت کې وزېږېد. هغه خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل پلار په ښوونځي کې پيل کړې. وروسته د څو کلونو د سټټين (اوسینی نوم ، زچېچن) جمنازيوم (دويمه دوره چې تر ديارلسمه پورې وي ) ته ولاړ. کلاؤزيوس په کال ۱۸۴۴م زېږيز کې خپلې لوړې زده کړې د شمېرپوهنې او پږنپوهنې په ډگر کې وکړې او د برلین له پوهنتونه په بري سره راووت. کلاؤزيوس سره په څنگ کې د نوميالي پوهاندو نومان لکه هېنريک ماگنوس ، يوهان ډيريشلټ او ياکوب سټينر له يوه پوهنتونه يادېږي. هغه په کال ۱۸۴۷م زېږيز کې د ليوپوډ ون رانکه سره يوځای د تاريخ زده کړې هم ترسره کړې. کلاؤزيوس خپله د ډاکټرۍ بری لیک د نوراغېزې د زمکې په چاپېريال سکالو باندې د هاله پوهنتون څخه ترلاسه کړ.
دندې
کلاؤزيوس په نوموړي کال کې د برلین پوهنتون د رايل آرټلري او انجنيري برلین او پريواتدوزنت پوهنځيو کې د پروفیسور په توگه کار پیل کړ. په کال ۱۸۵۵ م زېږيز کې هغه د اي ټي اېچ زؤريښ د لوړو زده کړو په انسټيټيوټ کې خپله د پروفیسورۍ دنده پیل کړه. همدارنگه دی هلته تر ۱۸۶۷م زېږيز پورې پاتې شو. د وخت روان کال په موده کې دی ورزبورگ ته کډه شو او دوه کاله وروسته په ۱۸۶۹ م زېږيز کې بون ته لاړ. په کال ۱۸۷۰ م زېږيز کې کلاؤزيوس د فرانکوـ پروشين جگړې کې د امبولانس ټولی منظم کړ. په نوموړي جگړه کې دی ډېر سخت ټپي شو، دغو ټپونو دی د بیخي لپاره شل کړ. د کلاؤزيوس مېرمن آډيل هايد رامپهم (Adelheid Rimpham )د ماشوم په زېږون په کال ۱۸۷۵م زېږيز ومړه. دوی د شپږو ماشومانو مور او پلار وه. کلاؤزيوس خپل استادۍ ته تر پايه دوام ورکړ.
علمي کارونه
د کلاؤزيوس د ډاکټرۍ تيسز رساله د رڼا د منعکسې اغېزې په هکله دی چې رابرسېره کوی ، څنگه مونږ په رڼا ورځ شین اسمان وينو؟ همدارنگه ېې د لمر چاپېره د سرې رڼا او د لمر پرېوتو پر وخت ېې سره رڼا د څېړنې لاندې نیولې وه.
لاسته راوړنې
کلاؤزيوس د وسپنې سلیب (Iron Cross) جایزه هم د هغه خدمتي کړنو په درشل کې وگټله.
سمندري شقايق
سمندري شقايق (په لاتين: Actiniaria) یو سمندري څيرونکي ژوي دي چې د Cnidaria په څانگې او د Anthozoa په طابقې پورې اړه لري. اوږدوالي یی ۳۰ – ۵۰ سانتيمتره دي. نوموړي ژوي كوچنى کبان خوړلای شي. په اوس وخت کې د نړی په سمندرونو کې د سمندري شقايق ۱۲۰۰ ډوله ژوند کوي.
توصيف
سمندري شقايق د بې شمزۍ د ژويو څخه یو محس لرونکي ژوي دي چې هېڅ سکلټ نه لري. نوموړي ژوي د سمندري ایرم په مقابله کې په ټولنو يا لویو مستعمراتو کې ژوند نه کوي. سمندري شقايق خاصي وژونکي محسونه لري چې د کوچنو ژويو د وژلو لپاره ورڅخه کار اخلي.د سمندري شقايق ځيني ډولونه لکه Heteractis magnifica کوچنی کبان هم ښکار کولای شی.
وېشنيزه: سمندري ژوي وېشنيزه: کنیداریا
سياسي وټه
وېشنيزه:وټه وېشنيزه:سیاسي وټه
سبا تلويزيون
سبا تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
گونگه ښارو
گونگه ښارو (په لاتين: Bombycilla) د کوچنيو مرغانو یوه کورنۍ ده چې درې ډوله مرغان لري. گونگه ښارو د ونو مرغان دي چې ميوې لکه ځمکني توت، توتونه خوري.
وېشنيزه:مرغۍ
سپهر تلويزيون
سپهر تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
مېډوسا
مېډوسا (په لاتين:Medusa) دمَرجانیانو (Cnidaria) څخه یو سمندري بې شمزۍ ژوي دي.
وېشنيزه: سمندري ژوي وېشنيزه: کنیداریا
گورجی سپی
گورجی سپي (په انگرېزي: Setter)د سپیو له ډولونو څخه یو دی. د ګورجي سپی (سیتر سپی) څلور ډوله په انګلستان کې شتون لري.
وېشنيزه:سپيان
د څېړنې پوښتنه
د څېړنې پوښتنه هغه پوښتنې ته ویل کېږي چې یوه څېړنیزه پروژه د هغې د ځواب لپاره په کار کېږي. د څېړنې پوښتنې ټاکل هم د کمي او هم  کیفي څېړنې لپاره یو اړین توکی دی. څېړنه د ډېټا را ټولولو او شننې ته اړتیا لري چې د دې کار لپاره د څېړنې تګلاره په پراخه کچه توپیر لري. د څېړنې ښې پوښتنې د یوې مهمې موضوع په اړه پوهه پراخوي او ډېرې کره او مشخصې وي.
د څېړنې د پوښتنې د ترتیب کولو لپاره، یو تن باید د څېړنې څرنګوالی لکه کمي، کیفي او یا مختلط، وټاکي. نور لاملونه لکه د پروژې تمویل، یوازې د څېړنې پوښتنه تر اغېزې لاندې نه راولي، بلکې په دې هم اغېز کوي چې پوښتنه د څېړنې په بهیر کې کله او څنګه را منځته کېږي. وړاندې اثار او مخینه د څېړنې د پوښتنې د ترتیب په ټاکلو کې ډول ډول شرایط وړاندې کوي، لکه د FINER یا PICOT تګلارې.
تعریف
د څېړنې پوښتنې ته ځواب په حقیقت کې یوې څېړنیزې ستونزې یا څېړنیزې پوښتنې ته ځواب دی. د څېړنې د پوښتنې ټاکل چې د یوه دفاعي، تیزس یا د څېړنیزې پروژې لپاره د حل بنسټیزه موضوع ګڼل کېږي، په معمولي توګه  د څېړونکي لپاره د څېړنې په بهیر کې له لمړنیو ګامونو دي. اندېښنې لکه د پروژې تمویل یا د څېړنې تګلارې، کولاشی چې د څېړنې بهیر او همدارنګه د څېړنې د پوښتنې د ترتیب  څرنګوالي او وخت تر اغېز لاندې راولي. د څېړنې د پوښتنې کره او واضح تعریف ممکن د یو تکراري او څو ځلي بهیر په توګه را منځته شي. د پوښتنې جوړښت د څېړنې په ډول او سمون پورې اړه لري.
د څېړنیزې پوښتنې ترتیب
له لومړنیو میتودولوژیکي ګامونونه یوهم د څېړنېزې پوښتنې ټاکل دي چې څېړونکی یې باید د څېړنې په بهیر که ترسره کړي. د څېړنې د پوښتنې په ترتیب کې د یوې ځانګړې موضوع سره لېوالتیا یا د هغه په اړه پوهه کولاشی شي ګټوره واقع شي. د څېړنې پوښتنې جوړښت تر ډېره حده د اغېزو له مخې لکه: د معلوماتو د ځای او د هغه د ډول پر بنسټ ټاکل کیږي. د څېړنې پوښتنه باید په سمه او روښانه توګه تعریف شي. د څېړنې د پوښتنې ټاکل هم د کمي او هم کیفي څېړنو بنسټیز عنصر دی او په ځینو مواردو کې دا ممکن د څېړنې د مفهومي چوکاټ له رامنځته کېدو وړاندې را منځ ته شي. خو په ټولو حالاتو کې، څېړنیزه پوښتنه د څېړنې په چوکاټ کې تیوریکي فرضیې تر ډیره روښانه کوي او هغه څه په ګوته کوي چې څېړونکی یې په لومړي ګام کې غواړي په هغه باندې پوه شي.
نو مخکې له دې چې د څېړنې پوښتنې ترتیب شي، پلټونکی لومړی باید د څېړنې ډول (کیفي، کمي، یا ګډ) وټاکي. کله چې د څېړنې بهیر لکه د څېړنې ساحه یا تګلاره له اصلي پوښتنې سره سمون و نه لري، د څېړنې د پوښتنې ترتیب ممکن څو ځلی تکرار شي. وړاندې آثار د څېړنې د پوښتنې د ترتیب د معیارونو د ټاکلو لپاره ډېرې تګلارې وړاندیز کوي چې دوه یې د FINER او PICO تګلارې دي.
د FINER شرایط
د FINER تګلاره د څېړنې شرایطو د برابرولو لپاره د یوې ګټورې لارې په توګه کارول کېدای شي چې د څېړنې د پوښتنې په ترتیب کې ترې ګټه اخیستل کېږي. د دې تګلارې د شرایطو د انعطاف له امله، دغه مېتود د څېړنو د ډول ‌ډول  سناریوګانو لپاره کارول کېدای شي. د FINER تګلاره څېړونکي هڅوي چې  د څېړنې ترسره کولو لپاره امکانات او لېوالتیا معلومه کړي. همدارنګه غوښتنه کوي چې اخلاقي پایلې او د څېړنې تړاو په پام کې ونیسي.
د فاروګیا او نورو له قوله، د FINER شرایط داسې ارزښتناک ټکي په ګوته کوي چې د څېړنې د پروژې له بریالي ترتیب او جوړښت سره مرسته کوي. دغه شرایط د لومړي ځل لپاره د هولي او نورو له خوا د کلینیکي څېړنې د طرحې په نوم کتاب کې وړاندې شول چې په لاندې ډول دي.
F – عملي
I – په زړه پورې
N – نوی
E – اخلاقي
R – اړوند
د PICOT شرایط
د PICOT شرایط د پوښتنو په جوړښت او بڼه کې وڼده لري چې د شواهدو په بنسټ څېړنو لکه طبي مطالعاتو کې کارول کېږي. دا ډول څېړنې د ناروغانو یا ستونزو د ارزونې او تشخیص لپاره کارول کېږي او همدارنګه ښیي چې د کنټرول او تجربي ‌ډلو په اړه معمول فکتورونه کوم دي.
P – ناروغ یا ستونزه
I – مداخله (شاخص)
C – پرتلیزه ډله
T -  وخت