cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ګرنډ ترنک لار
بریتانوي سترواکي
د ختیځ هند شرکت په ۱۸۳۰ لسیزه کې د سوداګریزو او اداري موخو لپاره د پخو لارو جوړولو پروګرام پیل کړ. دا لار چې اوس د ګرنډ ترنک لارې په نوم یادېږي، له کلکتې څخه د ډیلي له لارې، د افغانستان تر کابل پورې، ۱۰۰۰ پونډه فی مایل په لګښت بیا ورغول شوه.
مدو اچاريا
د علماوو اختلاف
اوس پران پراګیا د خپل گرو اچیوات پریکشا سره په ریاضي کې پاتې کیدل او د پوجا لاره مطالعه کول پیل کړل. اچیوتا پریکشا د ویدانتا لوی عالم و. پرانا پراګیا هم د ویدونو، ویدونو او شاسترونو ژوره پوهه درلوده. اوس هغه د ویدانتا په اړه د مطالعې او مراقبت فرصت ترلاسه کړ. مګر څو ورځې وروسته پورنا پراګیا د گرو سره اختلاف پیل کړ. ډیری وختونه به دوی د اچیوات پریکشا سره په شخړه کې ښکیل شول. په تدریج سره د پران پراګیا پوهه او هوښیارتیا راڅرګنده شوه. د هغه د وړتیا او پوهې شهرت شاوخوا خپور شو. په لومړي سر کې، اچیوات پریکشاپوران د پراګیا له ځواب سره موافق نه و. مګر دوی هم مجبور دي چې باور وکړي چې د پورنا پراګیا د فکر کولو طریقه په بشپړه توګه نوې او ځانګړې ده او د هغې ځوابونه ډیر روح لري. اچیوات پریکشا هغه د ماتا (هندو خانقاه) سرپرست وټاکه. په دې توګه پرانا پراګیا د اننتیشور د معبد په لوړ پوړ کې ناست و. د هغه نوم د پورنا پراګیا څخه آنند تیرتا یا مادو اچاریا ته د مټ سرپرست سره بدل شو. وروسته د هغه نوم مادواچاریا خورا مشهور شو.
ګرنډ ترنک لار
بریتانوي سترواکي
دا لار د فوسټر او روډیارډ کیپلینګ په ګډون، د په یو شمېر نورو لیکوالانو په ادبي کارونو کې یاد شوي دي. کیپلینګ د لارې په اړه داسې وایي: "وګوره، بیا وګوره! او چماران (چرمګران)، صرافان او ګلکاران، سلمانان او بقالان، زیارت کوونکي - او کلالان - ټوله نړۍ ځي او راځي. دا زما لپاره د یو سیند په څېر ده چې زه یې له سېل وروسته د لوګو په څېر یم. او په ریښتیا د ګرنډ ترنک لاره، په زړه پورې یوه ننداره ده. دا لار سیخه تېرېږي، پرته له دې چې د هند د پنځلس سوه میلونو ټرافیک لپاره بیروبار شي - د ژوند داسې سیند چې په نړۍ کې هېڅ ځای شتون نلري."
مدو اچاريا
د علماوو اختلاف
شنکر اچاریا وویل چې هرڅه چې موږ په سمسارا کې وینو پرته له ایشورا څخه یو دروغ دی، د مایا لوبه ده. ایشورا یوازې د ګیان له لارې پوهیدل او موندل کیدی شي. مادو اچاریا د شنکر اچاریا خبره سمه ونه موندله. هغه په دې لیدو ډیر خواشینی شو چې د شنکر اچاریا پیروان خلکو ته په سمه لاره نه رهبري کوي. هغه په زړه کې پریکړه وکړه چې د هیواد په ګوټ ګوټ کې به خلکو ته د مذهب او ایشور په اړه باور پیدا کړم. په همدې نیت، مادو اچاریا په ټول هیواد کې سفر وکړ.
ګرنډ ترنک لار
د هند جمهوریت
په هند کې د لار په اوږدو کې د تاریخي ځایونو ټولګه، چې د "اتتراپت، بادشاهي لار، صرک اعظم، بنو، ګرنډ ترنک لار" تر سرلیک لاندې وه، په ۲۰۱۵ کا کې د یونیسکو د نړیوالو میراثونو د سایټونو لنډمهاله لیست ته وسپارل شوه. د ګرنډ ترنک لارې هندي برخې په هند کې د ملي لویو لارو له NH 19 او NH 44 سره سمون لري.
مدو اچاريا
تبلیغ
هغه لومړی د دکن هند ته د تبلیغ لپاره لاړ. له هغه سره اچیوات پریکش او ځینې شاګردان هم وو. په هغه وخت کې دکن هند په ډیرو کوچنیو سلطنتونو ویشل شوی و. اکثره وخت د دوی تر منځ نښتې وې. خو د دغو سلطنتونو پاچاهانو د علماوو ډېر ارزښت درلود. په بهاري سبها کې، هغه عالم چې د شاستر د معنی او مفهوم په تشریح کولو کې د بل مذهب یا عقیدې عالم ته ماتې ورکړه، د هغه مذهب یا عقیده د پاچا او د هغه تابعینو لخوا ومنل شوه. لومړی مادو اچاریا منګلور ته ورسید. دلته یې په مذهبي مناظرو کې خپلو مخالفینو ته په اسانۍ ماتې ورکړه. د منګلور څخه په حرکت کې، دوی تروواننامالي ته ورسیدل. د تراوانکور پاچا د هغه په زړه پورې درناوی درلود. او مادو اچاریا هغه ته بلنه ورکړه چې دربار ته راشي او د شاستر معنی او غوښتنې تشریح کړي. په ورته وخت کې ودیا شنکر، د سرینګیري مټ څارونکی هم تروواننامالي ته راغی. سرینګیري مت یو له دغو څلورو متونو څخه و. چې پخپله د شنکر اچاریا لخوا تاسیس شوی. مادو اچاریا د تیرووانکور په وړاندې د پاچا په محکمه کې بریالی شو. وروسته مادو اچاریا د خپلو پیروانو سره رامیشورام ته ورسید. دلته هم خپلو مخالفینو ته له ماتې ورکولو وروسته، هغه شری نګام ته لاړ او له شری نګم څخه اورپی ته راستون شو. د مدھو اچاریا د راتګ پایله دا شوه چې د هند په دکن کې د هغه د بریا ګونګوسې پیل شوې. خو شنکر اچاریا خپل زړه له لاسه ورکړ. هغه د مادو اچاریا دښمن شو. دوی په هر ځای کې مادو اچاریا او د هغه پیروان ځورول پیل کړل. خو مادو اچاریا له دې څخه ډډه وکړه. اوراډي ته له راستنېدو وروسته، مادوچاریا د باګاواد ګیتا په اړه یوه تبصره ولیکه او د ویدانتا سوترا د تشریح دنده یې په غاړه واخیسته. په دې توګه، په اورپي کې د څو کلونو پاتې کیدو وروسته، مادو اچاریا پریکړه وکړه چې اتر هند ته لاړ شي. په هغه وخت کې په شمالي هند کې مسلمانان ډېر پیاوړي وو. څو ځله مادو اچاریا باید د مسلمانو سردارانو له جایدادونو او سیمو څخه تېر شي. هغه به په فارسي ژبه خبرې کولې او د مسلمانانو مشران به یې متاثره کول. دوی هیڅکله مسلمانانو ته زیان نه دی رسولی. مادو اچاریا وویل چې د یو کس په زړه کې د ځای پیدا کولو لپاره اړینه ده چې د هغه سره د هغه په ژبه خبرې وشي. مادو اچاریا، په داسې حال کې چې په شمالي هند کې د مختلفو ځایونو څخه لیدنه وکړه، بالاخره هردوار ته ورسید. دلته يې څو ورځې مراقبت وکړ. په عین حال کې، هغه د څو ورځو لپاره د همالیا یوه غار ته لاړ. د څو ورځو لپاره یوازې پاتې کیدو وروسته، هغه بیرته هردوار ته راستون شو. او هغه د لومړي ځل لپاره اعلان وکړ چې د رب وشنو عبادت د ایشور ریښتینی عبادت دی. دا دلته و چې هغه د ویدانتا سوترا په اړه خپل تفسیر خپور کړ. حتی نن هم د هغه شرح د خپل ډول یو ځانګړی کتاب ګڼل کیږي. هغه خپل سفر له هردوار څخه پیل کړ. اوس، چیرته چې هغه لاړ، هغه یوازې د رب وشنو عبادت کولو وړاندیز وکړ. د شمالي هند څخه د راستنیدو پرمهال، هغه د څو ورځو لپاره په کلیان (حیدراباد) کې پاتې شو. د ډیرو ورځو لپاره چکولیا د امپراتورۍ پلازمینه وه او لوی عالمان هلته اوسیدل. په کلیان کې، مادو اچاریا د شاستر د معنی او غوښتنو په اړه د "شوبهان بهټ" په نوم د یو ډیر مشهور عالم سره بحث درلود. شوبهان بهټ له لاسه ورکړ. دا خورا لوی تاثیر لري. په زرګونو خلکو د شوبهان بهټ سره ویشنوزم قبول کړ. مخکې له دې چې کلیان ته لاړ شي، مادو اچاریا شوبهان بټ هلته د خپل ریاضي د پراډان په توګه وټاکه. اوراډي ته راستون شو، مادو اچاریا هم خپل ګرو اچیوات پریکشا ته ویشنوزم درس ورکړ او هغه یې خپل شاګرد کړ. د دې دورې په جریان کې، د شیو یا دیوی په معبدونو کې د څارویو قربانۍ ترسره شوې. مادو اچاریا د څارویو د قربانۍ سخت مخالفت وکړ.
ګرنډ ترنک لار
د هند جمهوریت
د ټاکنیز شننونکي ځینې وختونه د GT لار شاوخوا سیمې ته د "GT روډ بیلټ" "GT سرک کمربند"  وایي. کله ناکله د ټاکنو په وختونو د ګجرات لارې په نوم هم یادېږي. د بېلګې په توګه، په هریانا کې د ټولټاکنو په اوږدو کې د امبالا څخه تر سوني پت پورې د GT لار دواړو غاړو ته سیمه، چې د تقنیني شورا ۲۹ حوزې لري چې په کې طبقې یا ټولنې واکمني شتون نلري، د هریانا د "GT لار بیلټ" په نوم یادېږي. ".
مدو اچاريا
سازشونه
اوریپي ته نږدې د سرینګیري ریاضی و. د مدو اچاریا مخ په زیاتیدونکي نفوذ د سرینګیري مټ مهانت ناراضه کړ. د هند د دکن ډیری پاچاهان په شنکر اچاریا باور درلود. په دې توګه دغه مهنت هم د پاچاهانو مرسته ترلاسه کړه. پایله دا شوه چې د مادو اچاریا او د هغه د پیروانو په وړاندې بیلابیل ظلمونه ترسره شول. پدما تیرتا، د مت ستر مهانت پوهیده چې که مادو اچاریا ته د خپلو افکارو د خپرولو چانس ورکړل شي، نو په څو ورځو کې به ټول خلک ویشنوزم شي او بیا به هیڅوک پوښتنه ونه کړي، نو هغه پریکړه وکړه چې مادو اچاریا سره تبادله وکړي. نو هغه خپل پیروان راټول کړل او له هغوی څخه یې وغوښتل چې په کوچنیو ډلو کې وګرځي او ویشنویان په هره طریقه ځوروي. له بلې خوا، مهانتا پدما تیرتا د ویشنویزم د مبلغین مخه ونیوله او له بلې خوا یې د مدو اچاریا کتابتون د ویجاړولو پلان جوړ کړ. هغه فکر کاوه چې که د مادو اچاریا کتابتون ویجاړ شي، دا به د ویشنوزم د تبلیغ لپاره لوی خنډ وي. د مهانت پدما تیرت ځینې سړي د مادو اچاریا کوټیا ته ننوتل او د ډیرو کتابونو سره وتښتېدل. هغه دا کتابونه په ځمکه کې ښخ کړل او فکر یې وکړ چې هیڅوک به یې ونه موندل شي. خوشبختانه د کمبالا پاچا جی سینګ چلوکیا مادو اچاریا ته ډیر عقیدت درلود. کله چې مادو اچاریا له راجا جای سنګ څخه مرسته وغوښته، د هغه سړي غله تعقیب کړل. په دې توګه د مادو اچاریا کتابونه بیرته ترلاسه شول.
ګرنډ ترنک لار
ګالري
·
مدو اچاريا
شهرت
د پنډت تری وکرم نوم د هغو پوهانو په منځ کې خورا مهم دی چې مادو اچاریا په شاستر ارته کې ماتې ورکړه او په خپل کلتور کې شامل شو. پنډت تری وکرم د شنکر اچاریا پیروکار و. خو هغه د شنکر اچاریا له عقیدې څخه یو څه ناخوښه و. مادو اچاریا د شاستر ارته اته ورځې وروسته پنډت تری ویکرم ته ماتې ورکړه او هغه یې په خپل مذهب کې شامل کړ. وشناوزم ته د تری ویکرم د بدلیدو خبر په اوریدو سره ، د لرې او لرې څخه ډیری خلک پخپله ویشنویان شول. په داسې حال کې چې مادو اچاریا د جی سینګ د سلطنت شاوخوا ګرځي، د هغه مور او پلار په ورته وخت کې مړه شول. هغه د مدھو اچاریا نوم او شهرت لیدلی و. هغه په خپل زوی ویاړي.
وروستۍ ورځې
مادو اچاریا د خپل ژوند وروستۍ برخه د کمارادارا او نیتروتي سیندونو په دواب کې تیره کړه ، په خورا قناعت سره یې کتابونه لیکل. دلته ناست ، هغه د مذهب د خپرولو او په شاستر ارته کې مخالفینو ته د ماتې ورکولو لپاره شاګردان لیږل. مادو اچاریا څو ریاضي تاسیس کړل. د هغه له مړینې دمخه، مادو اچاریا د مذهب د تبلیغ مسؤلیت خپل وړ شاګرد پډنام تیرته ته وسپارل او د اتو ځانګړو پیروانو یوه شورا یې جوړه کړه چې په اوریپي کې د کرشنا مندر څارنه وکړي. د شلمې پیړۍ په پای کې یا د تیرې پیړۍ په پیل کې، هغه په خورا قناعت او آرامۍ سره د دیانا (مراقبو) په کولو سره آخرت ته سفر وکړ.
نظریات
مادو اچاریا هم د رامانج په څیر یو لوی اچاریا و. د مادو اچاریا په وینا د جیوا آتما، ژوندی وجود او پراتما ترمنځ اړیکه د مالک او خدمتګار ده. د وشنو په عبادت کولو سره، جیوا اتما د ایشورا په څیر ډیری ورته ځانګړتیاوې رامینځته کوي. مګر هغه هیڅکله د ایشور په څیر نشي کیدی. مادو اچاریا هم یوه فرقه شوه.
پیروان
د هغه پیروان ګوپي تلک لګوي(گوپی کا تلک لگاتے ہیں). مګر منځنۍ کرښه يې تور دی چې په منځ کې سور ټکی لري. د بدن په مختلفو برخو کې دوی د چاکرا نښه جوړوي. کرناټکا د دې مذهب لوی شمیر پیروان لري.
لیکوالان
مادو اچاریا ۳۷ کتابونه لیکلي چې دوه یې مشهور دي. د برهما سوترا په اړه تبصره او په اپنشدونو باندې تبصره.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:هندو وېشنيزه:هندو فلسفي مفاهیم وېشنيزه:هندو مذهبي لارښودان وېشنيزه:هندوراس وېشنيزه:هندوستان او پښتانه وېشنيزه:هندومت وېشنيزه:هندو-اروپايي څوژبيز ملاتړ کينډۍ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
ټولنیز عدالت
ټولنیز عدالت عبارت دی له هغه عدالت څخه چې په یوه ټولنه کې د شتمنۍ، فرصتونو او امتیازاتو د ویشلو عدالت په پام کې ونیسي. په لوېدیځو او آسیایي کلتورونو کې، د ټولنیز عدالت مفهوم ډېری د خپل ټولنیز رول ترسره کولو څخه د ډاډ ترلاسه کولو پروسې او همدارنګه له ټولنې څخه د خپل حق ترلاسه کولو ته اشاره لري. په اوسني خوځښتونو کې د ټولنیز عدالت لپاره، د ټولنیز حرکت خنډونو ماتولو، د خوندي شبکو جوړولو او اقتصادي عدالت باندې ټینګار شوی دی. ټولنیز عدالت د ټولنې په نهادونو کې حقونه او دندې تعینوي چې خلک په دې برلاسي کوي ترڅو له اساسي ګټو او د همکارۍ له بارونو څخه برخمن شي. اړوند نهادونو کې ډېری مالیات، ټولنیزه بیمه، عامه روغتیا، دولتي ښوونځي، عامه خدمتونه، د کار قانون او د بازارنو تنظيم شامل دي ترڅو د شتمنۍ او برابرو فرصتونو وېش څخه ډاډ ترلاسه کړي.
هغه تفسیرونه چې عدالت له ټولنې سره د متقابلې اړیکې پورې تړي، د کلتوري دودونو د توپیرونو په منځګړيتوب ترسره کېږي چې ځینې یې د ټولنې پر وړاندې د فردي مسؤلیت او ځینې نور یې واک ته د لاسرسي او له هغه څخه په مسؤلانه توګه کار اخیستو ترمنځ پر تعادل ټینګار کوي. له همدې کبله، ټولنیز عدالت نن ورځ د انسانانو په منځ کې د توپیرونو په هکله په فلسفي بحثونو کې د بارتولومه ډې لاس کاساس په توګه تاریخي شخصیتونو بیاځلې تفسیر سره، د جنسیتي، قومي او ټولنیزې برابرۍ راوستلو هڅو په توګه منل کېږي چې د مهاجرینو، زندانیانو، چاپېریال او جسمي او رشدي معلولینو لپاره عدالت پلوي وکړي.
د صنعنتي انقلاب په وروستیو کې، د پرمختللي پړاو امریکایي حقوقي څېړونکو، په ځانګړې توګه لوئیس برانډیس او روسکو پاونډ، له دې ویي څخه ډېره ګټه واخیسته. د شلمې پېړۍ له لومړیو څخه په قوانینو او نړیوالو نهادونو کې هم ځای ورکړل شو. د کار نړیوال سازمان تاسیس په سرلیک کې یادونه کېږي چې «نړیواله او دوامداره سوله یوازې هغه وخت برقراره کېدای شي چې د ټولنیز عدالت پر بنسټ رامنځته شي». د شلمې پېړۍ په وروستیو کې، ټولنیز عدالت د ټولنیز تړون به فلسفه کې، په عمده ډول د جان لارز لخوا د عدالت په نظریه (۱۹۷۱) کې محوریت وموند. په ۱۹۹۳م کال کې، د ویانا د قانون خپرونې او اعلامیې، ټولنیز عدالت د بشري حقونو زده‌کړې یوې موخې به توګه په پام کې ونیوه.
تاریخ
د عدالت بېلابېل مفهومونه، لکه څنګه چې د لرغوني لوېدیځې فلسفې کې پرې بحث شوی، په معمول ډول پر ټولنه متمرکز وو.
له رینسانس او اصلاحاتو وروسته، د ټولنیز عدالت عصري مفهوم، د لیکوالانو یوې ټولنې د کار له لارې د انساني پوټانشل وده ورکوونکي په توګه په څرګندېدو پیل وکړ. باروخ اسپینوزا د درک ودې په هکله کتاب (۱۶۷۷) کې ادعا وکړه چې د ژوند یوازنۍ رښتینې موخه باید د «د یو چا خپل شخصیت څخه لا ډېر پایداره انساني شخصیت» لاسته راوړنه وي او «د بشپړتیا دې میزان ته د رسېدو لپاره... اصلي حسن دا دی چې د امکان په صورت کې له نورو کسانو سره دې یاد شوي شخصیت ته ورسېږي». ټوماس پین د روښانتیا په دوره کې او په (۱۷۹۲) کې په بشري حقونو کې د فرانسې او آمریکا انقلابونو په ځواب کې یوشان ولیکل: ټولنه باید یوه «نابغه ته عادلانه او نړیوال چانس ورکړي» او له همدې کبله «د دولت جوړښت باید په هغه ډول وي چې مخته راوړي... ټول هغه ظرفیتونه چې هیڅکله هم په انقلابونو کې نه را څرګندېږي».
د څارويو ازمايښت
د څارويو ازمايښت چې د څاريو د ازمويلو، د څارويو د څېړنې او د بدن دننه ازمايښت په توګه هم پېژندل کېږي، ازمايښت کې د نا انساني څارويو کارونې ته وايي، چې د هغه بدلېدونکو د اداره کولو غوښتنه کوي، چې تر څېړنې لاندې کړو وړو يا بيولوژيکي سيستم باندې اغېزه کوي. دا لاره چاره له ساحوي څېړنو سره توپير لري، چې په کې څاروي د هغوی په طبيعي چاپيريالونو يا د استوګنې ځايونو کې کتل کېږي. له څارويو سره ازمايښتی څېړنه په عمومي ډول پوهنتونونو، طبي ښوونځيو، د دوا جوړونې شرکتونو، د ساتندويۍ يا دفاع رامنځته کولو او سوداګريزو اسانتياوو برخو کې تر سره کېږي، چې صنعت ته د څارويو د ازمايښت خدمات چمتو کوي. د څاريو د ازمايښت تمرکز له خالص څېړنې څخه (چې د يو ژوندي موجود د بنسټيزې پوهې پر وده باندې تمرکز کوي) تر تطبيقي څېړنې (چې ښايي د ستر عملي اهميت د ځينو پوښتنو پر ځواب باندې تمرکز وکړي. لکه: يوې ناروغۍ لپاره د درملنې موندل) پورې توپير لري. د عملي يا تطبيقي څېړنې بېلګې د ناروغۍ د درملو ازمويل، د مثل توليد، دفاعي څېړنه او د سينګار توکو د ازمايښت په ګډون زهر پوهنه يا توکسيکولوژي رانغاړي. د زده کړې په برخه کې د څارويو ازمايښت ځيني وختونه د بيولوژي يا فزيولوژي مضامينو يوه جوړونکې برخه ده. دا عمل په بېلابېلو هېوادونو کې په بېلابېلو درجو تنظيم شوی دی.
په ۲۰۱۰ ز کال کې اټکل شوې وه، چې (له خر ماهي څخه تر نا انساني تي لرونکو ژويو پورې) د ملا تير لرونکو څاريو کلنۍ کارونه له لسګونو څخه تر له سلو څخه زياتو ميليونو پورې دي. په اروپايي اتحاديه کې د ستون فقرې يا ملا تير لرونکې نوعې څېړنه کې د څارويو ۹۳٪ وړاندې کوي او په ۲۰۱۱ زکال په کې ۱۱،۵ ميليونه څارويو څخه ګټه اخېستل شوې وه. د يو اټکل له مخې په ۲۰۰۱ ز کال يوازې متحده ايالتونو کې د کارول شويو موږکانو مږو شمېر ۸۰ ميليونه و. په ۲۰۱۳ ز کال کې راپور ورکړل شوی و، چې تي لرونکي ژوي (موږکان او مږې)، کبان، دوه ژوند لرونکي يا ذوحياتين ژوي او خزندو په ګډه د څېړنې اړوند څاريو له ٪۸۵ څخه زياته سلنه جوړه کړه.
پېژندنې
راتلونکی متن د شونتيا تر بريده د بدن دننه د وترنري جراحي اړوند هغه لارې چارې نه رانغاړي، چې د ويويسيکشن بحت ته پاتې دي.
تاريخچه
د څارويو د ازمايښت تر ټولو لرغونۍ يا لومړنۍ سرچينې له ميلاد څخه د مخکې دويمې او څلورمې پېړيو په يوناني ليکنو موندل کېږي. ارستو او ايراسيستراتس “Erasistratus” له هغو لومړنيو اشخاصو څخه وو، چې پر ژونديو څارويو باندې يې ازمايښتونه تر سره کړل. ګالين چې د دويمې پېړۍ رومي ډاکتر و، د خوګانو او اوزو له مړينې څخه وروسته يې د هغوی د بدن څېرل “Post-mortem” تر سره کړ. اوينزور “Avenzoar” چې په مراکشي هسپانيه کې د ۱۲ پېړۍ عرب ډاکتر و، مخکې له دې چې انساني ناروغانو باندې پلی شي، د جراحي پروسيجرونو يا تګلارو د ازمويلو يو ازمايښتي مېتود وړاندې کړ.
څاروي د حياتي طبي څېړنې د تاريخ په اوږدو کې په پرله پسې ډول کارول شوي دي. په ۱۸۳۱ ز کال کې د دوبلين ژوبڼ “Dublin Zoo” بنسټګران د طبي مسلک غړي وو، چې د مړينې او ژوند دواړو حالتونو کې يې د څارويو د څېړنې لېوالتيا درلوده. په ۱۸۸۰ ز لسيزه کې لوی پاستور پسونو کې د انترکس ناروغۍ په هڅولو سره په قانع کونکي ډول د طبابت د مکروب نظريه “germ theory” وښودله. په ۱۸۸۰ ز لسيزه کې روبرت کوچ “Robert Koch” موږکان او خوګان په انترکس او نري رنځ اخته کړل. په ۱۸۹۰ ز لسيزه کې ايوان پاولوف “Ivan Pavlov” د کلاسيکي حالت ښه کولو “classical conditioning” د تشرېح کولو په موخه په څرګند ډول له سپانو څخه ګټه پورته کړه. الماني استازو (جاسوسانو) په لومړۍ نړيواله جګړه کې روسيې لپاره ټاکلې سيمه يا بريد کې پسونه په انترکس ککړ يا اخته کړل او د فرانسوي عسکرو اسونو او قچرو ته يې د اس وزمه ګلېنډر ناروغۍ ستنۍ وکړي. المانيانو د ۱۹۱۷ او ۱۹۱۸ ز کالونو تر منځ امريکايي ځواکونو لپاره د ارجنټاين پوله کې کچرې په ناروغيو مبتلا کړې، چې په پایله کې يې ۲۰۰ کچرې مړې شوې. انسولين په لومړي ځل ۱۹۲۲ ز کال کې له سپيانو څخه رابېل شو او وروسته يې د شکر ناروغۍ درملنه کې اوښتون رامنځته کړ. د ۱۹۵۷ ز کال د نومبر په ۳ نېټه د لايکا “Laika” په نوم يو شوروي سپي د هغو زياتو څارويو له ډلې لومړنی هغه شو، چې د ځمکې ګردچاپېر يې مدار وکړ (وګرځېد). په ۱۹۷۰ ز لسيزه کې د ارماډيلوس “armadillos” څاروي په کارونې سره د جذام ناروغۍ لپاره انتي بيوتيک درمل او واکسينونه رامنځته او وروسته انسانانو ته ورکړل شول. د انسانانو د ارثي ځانګړتيا يا جنيټيک د بلون په موخه د انسانانو وړتيا د ۱۹۷۴ز کال هغه مهال ستر ګام پورته کړ، چې رډولف جاينيش “Rudolf Jaenisch” له بيزوګانو څخه د موږکانو جينوم ته د دای اکسي ريبونيوکليک اسيد “DNA” د بشپړونې په واسطه په ارثي ډول لومړنی بدل شوی تی لرونکی ژوی توليد کړای شو. جنيټيکي څېړنې په چټکۍ سره وده وکړه او په ۱۹۹۶ ز کال کې “Dolly the Sheep” وزېږېد، چې له يوې بالغې حجرې څخه دوه نسخه يي شوی لومړنی تی لرونکی ژوی و.
تاريخی مناظره
پر څارويو باندې د ازمايښتونو او په ځانګړي ډول د ويويسيکشن له زياتېدلو سره يو ځای نيوکې او مخالفت هم زيات شو. په ۱۶۵۵ز کال کې د ګاليني فزيالوژۍ ګټندوی (مدافع) ايډمنډ اوميرا “Edmund O’Meara” وويل، چې: «د ويويسيکشن د اندازې وړ ځورونه بدن په يو غير طبيعي حالت کې ځای کوي». اوميرا او نورو بحث وکړ، چې د ويويسيکشن پر مهال درد د څاروي فزيالوژي اغېزمنولی شي، چې تر لاسه کېدونکې پايلې يې د باور وړ نه دي. په اخلاقي ډول هم ځيني نيوکې وې، چې له مخې يې انسانانو ته ګټه رسول بايد څارويو ته زيان رسول عادلانه نه وو. د څارويو د ازمايښت پر وړاندې لومړنۍ نيوکې له يوې بلې زاويې څخه هم راپورته شوې؛ زياتره خلکو باور درلود چې څاروي د انسانانو په پرتله ټيټ او دومره بېل يا متفاوت دي، چې له څارويو څخه تر لاسه کېدونکې پايلې پر انسانانو باندې نه شي پلې کېدلی.
د مناظرې په بل اړخ کې هغوی چې د څارويو د ازمايښت پلوي دي، په پام کې نيسي چې د طبي او بيولوژيکي پوهې د ودې په موخه څارویو باندې ازمايښتونه اړين وو. کلاوډي بيرنارد “Claude Bernard” چې ځينې وختونه د ويويسيکتورانو شهزاده او د فزيالوژي د پلار په توګه پېژندل کېږي او مېرمن يې ماري فرانکويسي مارتين په ۱۸۸۳ ز کال فرانسه کې د ويويسيکشن ضد لومړنۍ ټولنه جوړه کړه. دوی په نامتو ډول ۱۸۶۵ز کال کې وليکل چې: «د ژوند پوهه برم لرونکي او برېښېدونکي رڼه لويه خونه ده، چې يوازې د يو اوږد او وېرونکي پخلنځي د تېرېدنې په واسطه ښايي ورسېږي». دا استدلال چې پر څارويو باندې ازمايښتونه د يو انسان د توکسولوژي او د روغتيا ساتنې پوهې لپاره په بشپړ ډول پرېکنده دي. پر انسانانو باندې د دې مادو اغېزې پر څارويو د دوی د اغېزو په څېر دي، پرته له دې چې د درجې له مخې توپير ولري. بيرنارد د څارويو ازمايښت د معياري پوهنيز مېتود د مېتود د برخې په توګه رامنځته کړ.
د جنسيت له مخې د ماشوم زيان
د جنسيت له مخې د ماشوم زيان د ماشوم د اټکل شوي جنسيت پر بنسټ د اميندوارۍ د له منځه وړلو يا پای ته رسولو عمل ته وايي. د جنسيت له مخې د ښځينه جنينونو زيانول خورا عام دي، چې نارينه کوچنيانو ته په کې پر ښځينه هغوی باندي ارزښت ورکول کېږي؛ په ځانګړي ډول د ختيځې اسيا او سويلي اسيا په ځينو برخو (په ځانګړي ډول د چين ولسي جمهوريت، هند او پاکستان غوندې هېوادونو کې) او همدا راز قفقاز، لويديځ بالکانونو او په لږه کچه شمالي امريکا کې. د درېيمې ملي کورنۍ او روغتيا سروې پر بنسټ پايلو وښودله، چې که چېرې د ژوند دواړه ملګري يانې پلار او مور يا يوازې پلار نارينه کوچنيانو ته لومړيتوب ورکړي، د جنسيت له مخې د ماشوم زيان يو څه زيات عام و. په هغو حالتونو کې چې يوازې مور په کې زامن غوره کوي، ښايي د جنسيت له مخې د بې پروايۍ پايله ولري، چې په دې حالت کې شوني نه ده، چې ماشوم دې د خپلې ودې له لومړيو پړاوونو څخه زيات ژوندی پاتې شي.
د جنسيت له مخې د ماشوم زيانول په لومړي ځل ۱۹۷۵ز کال کې ثبت شول او د ۱۹۸۰ز لسيزې په وروستيو کې سويلي کوريا او چين او نږدې ورته وخت کې يا لږه موده وروسته په هند کې عام شول.
د جنسيت له مخې د ماشوم زيانول د انساني جنس نسبت زيانمنوي. لکه: د عمر له مخې په يوې ورکړل شوې ډله کې د ښځينه په پرتله د نارينه وو شمېر د نړۍ په دوه خورا ګڼ نفوسه هېوادونو يانې هند او چين کې د جنډر نامتوازن نسبتونه لري. د جنسيت له مخې د ماشوم پر زيانولو باندې متمرکز څېړنې او راپورونه په عمومي ډول احصائيوي دي؛ دوی انګېرې چې د يو سيمه ييز نفوس لپاره د جنسيت له مخې د زېږون نسبت يانې د زېږون پر مهال د هلکانو او نجونو ټول نسبت د جنسيت له مخې د ماشوم د زیانولو يو شاخص دی. دا انګېرنه د ځينو پوهانو له لورې تر پوښتنې لاندې راغلې ده. څېړونکو په ډاګه کړې ده، چې په هند کې هر کال له نږدې ۵۰۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰۰ پورې ښځينه زيان کېږي، چې دا کچه د انساني جنس نسبت باندې د پام وړ اغېز کوي.
د ډيموګرافيک پوهې له مخې د زېږون پر مهال د جنس له مخې د زېږون اټکلي کچه د ۱۰۰ ښځينه پر وړاندې له ۱۰۳ څخه تر ۱۰۷ نارينه وو پورې ده.
د زېږون پر مهال د انساني جنس نسبت
د جنسيت له مخې د ماشوم زيانول (د عمر له مخې په ټاکل شوې ډله کې د ښځينه په پرتله د نارينه وو شمېر) د انساني جنس نسبت زيانمنوي. هغه څېړنې او راپورونه چې د جنسيت له مخې د ماشوم له زيانولو څخه بحث کوي، د هغه انګېرنې پر بنسټ دي چې د جنسيت له مخې د زېږون نسبت (د يو سيمه ييز نفوس لپاره د زېږون پر مهال د هلکانو او نجونو ټول نسبت) د جنسيت د غوراوي له مخې د زيانولو يو شاخص دی.
د انساني جنس لوړ يا ټيټ نسبت د جنسيت له مخې د ماشوم د زيانولو معنا لري
د پوهانو يو مکتب وړانديز کوي، چې د نجونو پر وړاندې د هلکانو د جنسيت له مخې د زېږون هر نسبت له ۱۰۵-۱۰۷ عادي کچې يا بريد څخه د باندې وي، په اړين ډول د جنسيت له مخې د ماشوم د زيانولو معنا لري. دا پوهان ادعا کوي، چې د زېږون پرمهال د جنسيت نسبت او د نفوس د جنسيت نسبت دواړه په انساني نفوس کې د پام وړ ثابت دي. د جنسيت له مخې د زېږون نسبتونو کې له عادي بريد څخه د پام وړ ګرځېدل يا انحراف د غوره نظر له مخې «د جنسيت له مخې د ماشوم د زيانولو» په توګه تشرېح کېدلی شي.
په پراخه کچه نکل شوې مقاله کې امارتيا سين “Amartya Sen” په اروپا (۱۰۶) او متحده ايالتونو (۱۰۵) کې جنسيت له مخې د زېږون نسبت په اسيا (له ۱۰۷ څخه زيات) کې د زېږون له نسبتونو سره پرتله کړ او استدلال يې وکړ، چې په ختيځه اسيا، لويديځه اسيا او سويلي اسيا کې د جنسيت لوړ نسبتونه ښايي د پراخه ښځينه مړينې له امله وي. نوموړي هغه څېړنې ته اشاره وکړه، چې ښودلي يي وو چې که چېرې نارينه او ښځينه ورته غذايي او طبي پاملرنه او غوره روغتيايي پالنه تر لاسه کړي، نو ښځينه د ژوندي پاتې کېدلو يو څه ښه کچې لري او يوازې نارينه په ارثي ډول نازک يا کمزوری جنسيت دی.
سين “Sen” له هغو اضافي ښځو څخه «زيان کېدونکې ښځې» اټکل کړې، چې ښايي اسيا کې ژوندۍ پاتې شوې وي، چې ايا د اروپا او متحده ايالتونو په څېر د نارينه پر وړاندې د ښځينه وو ورته نسبت يې درلود که نه. د نوموړي د نظر له مخې څو لسيزو څخه د جنسيت له مخې د زېږون لوړ نسبت اسيا کې د ۱۱ سلنه يا د سويلي اسيا، لويديځې اسيا، شمالي افریقا او چين له ۳ بيليونه ګډ نفوس څخه د زيان کېدونکو په توګه له ۱۰۰ ميليون څخه د زياتو ښځو د ښځينه کمښت معنا لري.
د انساني جنسيت لوړ يا ټيټ نسبت ښايي طبيعي وي
نور پوهان پوښتي چې ايا د جنسيت د زېږون پر مهال له ۱۰۳-۱۰۷ کچې څخه د باندې نسبت د طبيعي لاملونو له امله کېدلی شي. ويليم جيمز “William James” او نور وړانديز کوي، چې له دود سره سمې انګېرنې په لاندې ډول دي:
جېمز خبرتيا ورکوي، چې شته پوهنيز ثبوت يا شواهد د پورتنيو انګېرنو او پايلو خلاف دريځ لري. نوموړي څرګندوي چې نږدې ټولو انساني وګړو يا نفوس کې د زېږون پر مهال نارينه زيات دي او په زېږون کې د طبيعي جنسيت نسبت په عمومي ډول د ۱۰۲ او ۱۰۸ تر منځ دی. که څه هم ياد نسبت ښايي د ځينو طبيعي لاملونو له مخې له دې کچې څخه د پام وړ انحراف وکړي. لکه: له وخته مخکې واده او اميندواري، نوې ميندې، د زېږون پر مهال د مور منځنی يا اوسط عمر، پلارنی عمر، د مور او پلار تر منځ د عمر واټن، ناوخته زېږون، توکم، ټولنيز او اقتصادي فشار، جګړه او چاپيريالي او هورموني اغېزې. د پوهانو دا مکتب د تاريخي معلوماتو سره هغه مهال د خپلې بديلې انګېرنې ملاتړ کوي، چې د جنسيت د غوراوي عصري ټيکنالوژۍ د لاسرسي وړ نه وي؛ دوی همدا راز په څېرمه يا فرعي سيمو او د پرمختللو اقتصادونو په بېلابېلو توکميزو ډلو کې د جنسيت له مخې د زېږون د نسبت پلوي کوي. دوی وړانديز کوي، چې په زېږون کې د انساني جنسيت له نسبت څخه په نامستقيم ډول د پايلو تر لاسه کولو پر ځای بايد د سقط يا زيان مستقيم معلومات راټول او وڅېړل شي.
د جېمز انګېرنه مخکې له دې چې په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ ز لسيزو کې التراسونوګرافيک جنسيت ښودنه يا “ultrasonographic sex-screening” لپاره تيکنالوژي رابرسېره او سوداګريزه شي، د جنسيت له مخې د زېږون د تاريخي نسبت معلوماتو او همدا راز د غير عادي جنسيتي نسبت له لورې يې ملاتړ کېږي، چې اوس هم افريقا کې کتل کېږي. ميشل ګاريني راپور ورکوي، چې له پېړيو راهيسې زياته افريقايي هېوادونه د جنسيت د زېږون له ۱۰۰ څخه د ټېټو نسبتونو شاهدان وو؛ په دې معنا چې د هلکانو په پرتله زياتې نجونې زېږول کېږي. انګولا، بوتسوانا او ناميبيا د جنسيت د زېږون د ۹۴ او ۹۹ تر منځ د نسبتونو راپور ورکړی دی، چې د جنسيت د زېږون د طبيعي نسبت په توګه د انګېرل شوې (۱۰۴ – ۱۰۶) کچې څخه بشپړ توپير لري.
جان ګرانټ يادونه وکړه، چې په ۱۷ پېړۍ کې د ۳۵ کالونو مودې (۱۶۲۸ – ۱۶۶۲ز) پر مهال لندن کې د جنسيت د زېږون نسبت ۱،۰۷ و، په داسې حال کې چې د کوريا تاريخي اسناد په ۱۹۲۰ زلسيزه کې د لس کلنې مودې پر مهال د ۵ ميليونه زېږون پر بنسټ د جنسيت د زېږون ۱،۱۳ نسبت وړاندې کوي. د اسيا نور تاريخي اسناد هم د جېمز د انګېرنې ملاتړ کوي. د بېلګې په ډول: “Jiang et al” ادعا کوي چې چين کې د ۱۸ پېړۍ په وروستيو او د ۱۹ پېړۍ په لومړيو کې د نږدې ۱۰۰ کلنې دورې لپاره د جنسيت د زېږون نسبت له ۱۱۶ څخه تر ۱۲۱، د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې د ۱۲۰ او ۱۲۳ تر منځ او ۱۹۳۰ ز لسيزه کې ۱۱۲ ته راښکته شو.
استر
ایستر Esther  ؛ تلفظ: / ˈɛs tər / ؛ عبراني:אֶסְתֵּר      ایستر) یوه  یهودي ښځه وه چې د ایران د ملکې کېدو ویاړ یې درلود. د ایستر تره موردکای ایستر لويه کړې او روزنه یې کړې وه. هامان د پاچا مشاور و خو د یهودانو مرګونی دښمن و. هغه د پاچا څخه د یهودانو د قتل عام امر ترلاسه کړ او ټولو ولایتونو ته یې واستاوه. موردکای د دې دسیسې څخه خبر شو او د ملکې ایستر په مرسته یې یهودیان د هامان د سازش څخه وژغورل. هامان د پاچا په وړاندې راښکته شو او په مرګ محکوم شو. مردکايي د هامان پر ځای د پاچا د ځانګړي سلاکار په توګه وټاکه او د خپلې خور، ملکې ایستر په مرسته، د یهودانو د قتل عام په مخنیوي کې بریالی شو. د انجیل په زاړه عهد نامې کې د ایستر په نوم یو کتاب هم شتون لري.
سرچينې
وېشنيزه:هامان وېشنيزه:ايستر وېشنيزه:عبراني
ژباړه (بیولوژي)
په بیولوژي کې ژباړه په حقیقت کې د پروټینونو د تولید دوهم ګام دی چې په هغه کې د mRNA په کوډونونو کې لیکل شوي لارښوونې یا DNA لوستل کیږي او ژباړل کیږي، دا د امینو اسیدونو په ژبه کې ترسره کیږي، او امینو اسیدونه په حقیقت کې هغه کسان پېژني چې پروټینونه داسې حروف جوړ کړئ چې د الفبا د حروفو په څېر په یو ځانګړي سلسله یا ترتیب کې یوځای شوي ترڅو معانا لرونکي او فعال پروټینونه جوړ کړي. په دې توګه، موږ کولی شو ووایو چې په DNA کې د نیوکلیوټایډ یا وراثت کوډونه د ژوندی موجوداتو په ژبه کې ژباړل، د ژوندی موجوداتو د تولید پروسې ته په بیولوژي کې ژباړه ویل کیږي.
لکه څنګه چې د کوډونو په مقاله کې یادونه وشوه، جنیټیک کوډ په حقیقت کې د دریوو نیوکلیوټایډونو یوه ډله ده چې پخپله څلور شمېره ده (5 که RNA شامل وي) او دوی AGCT او U دي. لاندې د پروسې یوه لنډه بېلګه ده چې دا په ګوته کوي چې د ژباړې په هره پروسه کې کوم بدلونونه واقع کیږي. M V L ATG GTG CTG
په دې توګه، له دریوو کوډونو څخه (چې په مجموع کې 9 نیوکلیوټایډونه لري) یو مالیکول جوړیږي چې په کې درې امینو اسیدونه موندل کیږي.
نور وګوره
وېشنيزه:بي وېشنيزه:بيالوژي وېشنيزه:بيولوژي وېشنيزه:ژوندي موجودات وېشنيزه:ژوي وېشنيزه:څاروي
فریدالله ادیب آیین
فریدالله ادیب آیین یو افغان انځورګر ، انجینر ، اختراع کوونکی ، نوښتګر ، نوښتګر ، متشبث ، څیړونکی او راټولونکی دی چې په ایران کې ژوند کوي.
ژوند
ادیب یین د هرات په یوه تعلیم یافته کورنۍ کې زیږیدلی دی. د هغه پلار ، عزیزالله ، د هرات په چوکۍ کې ناست و ، او مور یې ښوونکې وه. فریدالله کله چې پنځه کلن و ښوونځي ته داخل شو. هغه خپلې ثانوي زده کړې په هرات کې بشپړې کړې دي. د ماشوم په توګه ، هغه د نقاشۍ او طبیعت سره علاقه درلوده ، او کورنۍ یې د افغانستان عنعنوي هنر سره علاقه درلوده. فریدالله او کورنۍ یې په۱۹۷۹ کې ایران ته کډه وکړه.
فریدالله د خپل تره ، نصرالله سروري سره د نقاشۍ زده کړه وکړه او د طبیعت او حقیقت پسندۍ سټایلونو سره اشنا شو. هغه کلاسیک او عصري سټایلونه هم زده کړل. هغه په ​​خپلو کارونو کې د خلاصون سټایل او د خلاصون څرګندونې هم تعقیب کړې.
ادیب اچین په تخنیکي او انجینرۍ برخو کې هم فعال دی او د څو اختراعاتو پیټینټ لري ، پشمول د پلاستيک څخه تر پوښښ لاندې د ویلډینګ ماشین ، د شخصي مداخلې پرته چاپ کول ، او کیمره.
ادیب اهنین د "ازور روډ" تر سرلیک لاندې د هنري کارونو ټولګه مالک او سرپرست دی چې پکې له ۱۲۵ څخه ډیر هنري آثار او نقاشیانې لکه کلتوري ، ادبي ، تاریخي ، ټولنیز ، سیاسي او فلسفي مسلې ، ټولنیز ژوند ، کلیوالي ژوند پکې شامل دی ، کوچيان ، کارګران ، فقر ، تاریخي ودانۍ ، لرغوني توکي ، طبیعي منظرې ، مافیا ، جنګ ، تاوتریخوالی ، آزادۍ او بې عدالتۍ. دغه ټولګه د ایران د کلتوري میراث ، ګرځندوی او لاسي صنایعو وزارت کې ثبت شوې ده.
د کارونو نقد
د مصرفیت او ډله ییزو رسنیو انتقاد د ادیب اهنین په کارونو کې لیدل کیدی شي .. د هغه آثار د عکاسي او نقاشۍ تر مینځ اړیکې هم ښیې. د ځینې نقد کونکو په وینا ، هغه د نقاشۍ او نقاشیو ب و سره عکسونه رامینځته کوي چې عکس ته ورته دي. د عکاسي او نقاشي تر مینځ د اړیکو پراساس ، هغه له طبیعت سره مل دی. د هغه نقاشیان د نړۍ یو ځانګړی لید منعکس کوي چې د کیمرې د سترګو له لارې لیدل کیدی شي او لیدونکي کولی شي دا د خپل نظر له مخې تشریح کړي. هغه په ​​دې باور دی چې حقیقت موندنه ممکن واقعیت تحریف کړي او هڅه کوي د هغه هنر کې لید ځای لږ ښکاره کړي. ادیب اهنین په خپلو ځینو کارونو کې د افغانستان له سیاسي او فرهنګي چاپیریال سره معاملې کړي دي. د هغه ځینې کارنامې په مافیايي شخصیتونو او رو اندو پورې اړه لري چې د افغانستان د سیاسي ډګر په وحشت کې دخیل دي. نور کارونه لکه "کوکنار" او "د اپیم ځای" هم د افغانستان فضا ته اشاره کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغان انځورگران وېشنيزه:1965 زېږېدنې
بهزاد سلجوقی
محمد ارشاد عرف بهزاد سلجوقي یو افغان انځورګر  او رسام و.
سرچینې
وېشنيزه:1939 زېږېدنې وېشنيزه:افغان انځورگران
ګليليو پروژه
ګليليو يو امریکايي روباتي فضايي پروګرام و، کوم چې مشتري سياره او د هغې د سپوږميو تر څنګ د لمريز نظام يو شمېر نور جسمونه مطالعه کړل. نوم يې د ايټالوي ستورپېژندونکي ګيليليو ګيليلي د نوم په وياړ اېښودل شوی دی. ګليليو فضايي بېړۍ د يو مدار او يوې داخلي څېړنې لرونکې وه. دا د ۱۹۸۹ز کال د اکتوبر په اتلسمه نېټه په STS-34  ماموريت د فضايي شټل Atlantis په مټ د زمکې مدار ته ورسول شوه او د زهره او ځمکې د جاذبې قوې په مرسته د الوت کولو څخه وروسته د ۱۹۹۵ز کال د ديسمبر په اومه نېټه مشتري ته ورسېده او په دې ډول د مشتري په مدار کې څرخېدونکې لومړۍ بېړۍ وګرځېده. په مشتري کې يې د لومړيو څېړنو پيل وکړ، نېغ په نېغه يې د هغې د اتموسفير اندازه وکړه. سره له دې چې د انتن د سترو ستونزو سره مخ شوه، ګليليو د ۹۵۱ ګيسپرا لومړۍ ستورزمه سره نږدې تېرېدل وکړل او د 243 Ida په شا اوخوا کې يې لومړۍ ستورزمه سپوږمۍ «ډيکټايل» کشف کړه. په ۱۹۹۴ز کال کې، ګليليو له مشتري سره د « Comet Shoemaker–Levy 9» ټکر وليد.
د مشتري د اتموسفير جوړښت او د «امونيا» وريځې ثبت کړای شوې. د Io's اورشېندی او د مشتري د اتموسفير سره د پلازما تعاملات هم ثبت کړای شول. هغه معلومات چې د ګليليو له خوا راټول شوي وو، د «يوروپا» د يخي ساحې لاندې د مايع سمندر تيوري تايدوي او د «ګيني ميډ» او «کالسټو» د سطحو لاندې همدې ته د ورته مايعو مالګينو اوبو د پوړونو د شتون لور ته اشارې تر لاسه شوي دي. ليدل شوی «ګين ميډ» د مقناطيسي ځمکې لرونکی دی او دې فضايي بېړۍ ته د يوروپا، ګيني ميډ او کالسټو په شا او خوا کې د بهرنيو ډګرونو لپاره نوي شواهد په لاس ورغلي وو. ګليليو همدا راز وموندله چې د مشتري تتې کړۍ سيستم په څلورو کوچنیو داخلي سپوږميو غورځېدونکی ګرد لرونکی دی. د مشتري د مقناطيسي کرې پراختيا او جوړښت نقشه هم جوړه شوې وه.
د ۲۰۰۳ز کال د سپتمبر په شلمه نېټه، په تشيال کې د څوارلسو کلونو او په «جووين» سيستم کې د اتو کلونو له تېرولو وروسته، د ګليليو ماموريت د مشتري په اتموسفير کې په يوه ثانيه کې اته څلوېښت کيلو متره (په يوه ثانيه کې ۳۰ ميله) څخه زياتې چټکتيا ته د لېږدولو په مټ ختم کړای شو چې په دې سره د دې شونتيا په بشپړ ډول له منځه یوړل شوه چې سيمه ييزې سپوږمۍ د ځمکې په باکترياوو ککړې شي.
مخينه
مشتري د لمريز نظام تر ټولو ستره سياره ده، په داسې حال کې چې د نورو ټولو سيارو څخه د دې کتله دوه ځلې زياته ده. مشتري ته د يو څيړنيز ماموريت پر استولو غور کول د ۱۹۵۹ز کال په لومړيو کې پيل شول، کله چې د فضايي او تشيال ملي سازمان (ناسا) د جيټ پروپلشن لابراتوار (JPL) د ماموريت درې تصورات چمتو کړ:
د مشتري لپاره دوه ماموريتونه، هر يو پايونير ۱۰ او پايونير ۱۱و چې په ۱۹۶۹ز کال کې تاييد شول، په داسې حال کې چې د ناسا «ايمز» څيړنيز مرکز ته د دې ماموريتونو د طرحه کولو مسئوليت وسپارل شو. پايونير ۱۰ د ۱۹۷۲ز کال د مارچ په مياشت کې واستول شو او د ۱۹۷۳ز کال د ديسمبر په مياشت کې د مشتري د ۲۰۰۰۰۰ کيلو متر (۱۲۰۰۰۰ ميل) په واټن کې تېر شو. له دې وروسته پايونير ۱۱ و، کوم چې د ۱۹۷۳ز کال د اپريل په مياشت کې واستول شو او د ۱۹۷۲ز کال د ديسمبر په مياشت کې د مشتري څخه په ۳۴۰۰۰ کيلومتره (۲۱۰۰۰ ميله) په واټن کې تېر شو، دا مخکې تر دې چې د زحل سره د ټکر پر لور ولاړ شي. له دې وروسته دوه ډېرې پرمختللې بېړۍ ويګور ۱ او ويګور ۲ راغلل، کومې چې په ترتيب سره د ۱۹۷۷ز کال د سپتمبر په پنځمه او اګست په شلمه نېټه واستول شوې او د ۱۹۷۹ز کال د مارچ او جولای په مياشتو کې مشتري ته ورسېدلې.
پيل
د وايجر ماموريتونو له تاييد وروسته، د بهرني لمريز نظام د ماموريتونو لپاره د ناسا ساينسي سلاکاري ګروپ (SAG) د مشتري د مدارونو او اتموسفير د څېړنو د اړتيا پر اړه غور وکړ. ويې ليدل چې د استموسفير د څېړنو لپاره د تودوخې د سپر د جوړولو ټيکنالوژي تر اوسه نه وه موجوده او واقعي اسانتياوې چې په مشتري د پيدا کېدونکو حالاتو د ازموينې لپاره وي، تر ۱۹۸۰ز کال پورې نه شي مهيا کېدای. د تشيال بېړۍ په اجزاوو د وړانګو د اغېزو په اړه هم اندېښنې موجودې وې، کومې به چې د پايونير ۱۰ او پايونير ۱۱ له نږدې الوت تر سره کېدو څخه په ښه ډول وپېژندل شي. دوی روښانه کړه چې اغېزې يې له هغو څخه کمې سختې وې چې وېره يې موجوده وه. د ناساس ادارې JPL د مشتري د مداري څېړنې (JOP) پروژې لپاره د مرکزي مرکز په توګه ونوماوه. «جان ار. کاساني» چا چې د ميرينر او وايجر پروژو مشري کړې وه، د دې پروژې لومړی مدير وګرځېد. JOP به د مشتري څخه لېدونکې پنځمه فضايي بېړۍ، خو لومړۍ بېړۍ به وي چې د هغې په شا اوخوا کې راوڅرخي او دا تحقيقاتي بېړۍ به د دې په اتموسفير کې لومړۍ داخلېدونکې فضايي بېړۍ وي.
د ايمز او JPL له خوا هغه مهال شوې يوه مهمه پرېکړه دا وه چې «مرينر» تشيال بېړۍ وکارول شي، لکه چې د وايجر لپاره د مشتري د مدار لپاره کارول شوې وه، نه د پايونير لپاره. پايونير په 60 rpm د فضايي بېړۍ په څرخولو سره ثابت کړای شوې وه، کومه چې د شا او خوا ۳۶۰ درجې ليد وړاندې کړ او د رويې د مديريت نظام ته يې اړتيا نه درلوده. د دې په عکس، «ميرينر» د چلند د مديريت يو سيستم درلود، په کوم کې چې درې «ګايروسکوپونه» (خپله څرخېدونکې اله) او د نايټروجين «جيټ ترسټس« درې ټولګې موجودې وې. د چلند ټاکنه يې د لمر او «کينوپس» ته په مراجعه شوې وه، د کوم څارنه چې د دوه ابتدايي او څلورو ثانوي «سينسرونو» په مټ وشوه. په دې کې يو «انرټايل» مرجع واحد او د چټکتيا د معلومولو يوه اله هم وه. دې له دې سره مرسته وکړه چې د لوړ وضاحت انځورونه واخلي، خو فعاليت يې د زيات شوي وزن په ارزښت منځ ته راغی. يو «مرينر» چې وزن يې ۷۲۲ کيلو ګرامه (۱۵۹۲ پاونډه) و، خو د يو پايونير لپاره يواځې ۱۴۶ کيلو ګرامه (۳۲۲ پاونډه) وزن و.
وايجر فضايي بېړۍ د Titan IIIE توغندي په مټ د «سينوټر» د لوړ ځای سره واستول شو، خو ټايټن وروسته له کاره لرې کړای شو. د ۱۹۷۰ز لسيزې په وروستيو کې، ناسا د بيا استعمال وړ فضايي شټل پرمختګ ته مخه کړه، له کوم څخه چې تمه کېده چې د لګښت وړ توغندي به پرېښودل شي. د ۱۹۷۵ز کال په وروستيو کې، ناسا حکم وکړ چې په راتلونکي کې د ټولو سيارو ماموريتونه به د فضايي شټل په مټ پيل کېږي. JOP به د دې کار تر سره کونکی لومړۍ وي. فضايي شټل د سامان الاتو استولو لپاره د فضايي کش کولو د خدماتو تر لاسه کول اړين و، په کوم کې چې د ځمکې د ښکته مدار څخه زيات څه اړين و، خو دا کله هم تاييد نه شو. له دې وروسته د متحده ايالاتو هوايي ځواک د دې موخې تر لاسه کولو لپاره د سختو سون توکو په مټ چلېدونکي لنډ مهالي پورتنۍ برخې (IUS) چمتو کړ، کوم ته چې وروسته د « Inertial Upper Stage» (چې هماغه مخفف نوم يې درلود) نوم ورکړل شو.
IUS دومره پياوړی نه و چې د زياتې چټکتيا تر لاسه کولو لپاره د سيارو په شا او خوا کې د جاذبې قوې د ويشتلو د لارو چارو د يوې لړۍ له مرستې پرته په مشتري باندې سامان الات ښکته کړي، کوم څه چې ډيريو انجنيرانو نامناسب وبلل او د JPL د سيارو ساينسپوهانو دا خوښ نه کړل، ځکه د دې مطلب دا و چې تر مشتري پورې د دې ماموريت په رسېدلو کې مياشتې يا کلونه زيات وخت لګېږي. د اوږد سفر وختونو مطلب دا دی چې د اجزاوو عمر به يې زيات شي او په بېړۍ کې به د برېښنا مهيا کېدل او پر مخ وړل به يې پای ومومي. د جاذبې قوې د مرستې يو شمېر اختياراتو مطلب د لمر سره نږدې الوت کول هم دي، کوم چې د تودوخې فشار منځ ته راوړي. په هر حال،  IUS د يو معيار په بڼه جوړ کړای شو، په کوم کې چې دوه پوړونه موجود و، يو يې ستر و چې ۹۷۰۰ کيلوګرامه (۲۱۴۰۰ پاونډه) مخ ته وړونکی و او يو کوچنی چې ۲۷۰۰ کيلوګرامه (۶۰۰۰ پاونډه) و. دا د ډېرو سټلايټونو (سپوږمکيو) لپاره بس و. دا د ګڼو سپوږمميود استولو لپاره د دوه سترو پوړونو سره هم جوړېدای شو. د درې پوړونو لرونکی يو جوړښت چې دوه به يې ستر او يو به يې کوچنی وي، د سيارو د ماموريت لپاره بسنه کوي، په همدې بنسټ ناسا له «بوينګ» سره د درې پوړونو لرونکي IUS د جوړولو لپاره تړون وکړ.
ژباړه (بيولوژي)
په بیولوژي کې ژباړه په حقیقت کې د پروټینونو د تولید دوهم ګام دی چې په هغه کې د mRNA په کوډونونو کې لیکل شوي لارښوونې یا DNA لوستل کیږي او ژباړل کیږي، دا د امینو اسیدونو په ژبه کې ترسره کیږي، او امینو اسیدونه په حقیقت کې هغه کسان پېژني چې پروټینونه داسې حروف جوړ کړئ چې د الفبا د حروفو په څېر په یو ځانګړي سلسله یا ترتیب کې یوځای شوي ترڅو معانا لرونکي او فعال پروټینونه جوړ کړي. په دې توګه، موږ کولی شو ووایو چې په DNA کې د نیوکلیوټایډ یا وراثت کوډونه د ژوندی موجوداتو په ژبه کې ژباړل، د ژوندی موجوداتو د تولید پروسې ته په بیولوژي کې ژباړه ویل کیږي.
په دې توګه، له دریوو کوډونو څخه (چې په مجموع کې 9 نیوکلیوټایډونه لري) یو مالیکول جوړیږي چې په کې درې امینو اسیدونه موندل کیږي.
نور وګوره
وېشنيزه:بي وېشنيزه:بيالوژي وېشنيزه:بيولوژي وېشنيزه:ژوندي موجودات وېشنيزه:ژوي وېشنيزه:څاروي
ايوبي کورنۍ
په ۱۱۹۳ ز کال کې د صلاح الدين له مړينې څخه وروسته يې زامنو د واک تر لاسه کولو کې سيالي وکړه، مګر په ۱۲۰۰ ز کال کې د صلاح الدين ورور العادل په ناڅاپي ډول سلطان شو. د مصر نور ټول وروستي ايوبي پاچاهان د نوموړي له نسل څخه وو. په ۱۲۳۰ ز لسيزه کې د سوريې امير له مصر څخه د خپلې خپلواکۍ تر لاسه کولو هڅه وکړه او ايوبي پاچاهي تر هغې وخته پورې وېشلې پاتې شوه، چې سلطان الصالح ايوب په ۱۲۴۷ ز کال کې له اليپو “Aleppo” يا حلب څخه پرته د سوريې د ډېری برخې نيولو سره بېرته خپل يووالی ورغوه. له هغې څخه وروسته ځايي مسلمان کورنيو له يمن، حجاز او د بين النهرين له ځينو برخو څخه ايوبيان وېستلي وو. په ۱۲۴۹ز کال کې د الصالح ايوب له مړينې څخه وروسته يې مصر کې زوی المعظم تورانشاه ځايناستی شو. که څه هم وروستی سلطنت ډېر ژر د هغه مملوک جنرالانو له لورې ړنګ شو، چې د نيل دلتا “Nile Delta” د يو صليبي بريد مخه يې نيولې وه. دې حالت په اغېزناک ډول مصر کې ايوبي واک پای ته ورساوه. د سوريې د اميرانو له لورې د مصر د بېرته نيولو هغه هڅې بې پايلې شوې، چې مشري يې د حلب الناصر يوسف کوله. په ۱۲۶۰ ز کال کې مغلو د حلب ښار لوټ کړ او ډېر ژر يې د ايوبيانو پاتې سيمې فتحه کړې. مملوکيان چې مغل يې له سيمې څخه شړلي وو، په ۱۳۴۱ ز کال کې د خپل وروستي واکمن له واکه لرې کېدلو پورې د حما ايوبي سلطنت وساته.
د دوی د يو څه لنډمهاله دورې سره سره ايوبي کورنۍ په سيمه او په ځانګړي ډول مصر باندې د بدلون اغېز درلود. د ايوبي پاچاهانو تر واکمنۍ لاندې مصر چې وار له مخه په رسمي ډول شيعه خلافت و، د واکمن سني سياسي او فوځي ځواک او د سيمې اقتصادي او کلتوري مرکز شو او دا دريځ يې د ۱۵۱۷ ز کال تر هغې مودې پورې وساته، چې د عثمانيانو له لورې فتحه يا ونيول شو. ايوبي واکمنۍ د سلطنت په ټوله موده کې د اقتصادي سوکالۍ دوره کې پرمخ ولاړه او د ايوبيانو له لورې چمتو شوې اسانتياوې او ملاتړ اسلامي نړۍ کې د فکري فعاليت د بيا راپورته کېدنې لامل شول. دا دوره د دوی په سترو ښارونو کې د ګڼ شمېر مدرسو د جوړولو له مخې سيمه کې په سختۍ سره د سني مسلمانانو د پياوړي کېدونکې واکمنۍ د ايوبي بهير په واسطه هم په نښه کېږي. ان د مملوکيانو له لورې له نسکورېدلو څخه وروسته هم د صلاح الدين او ايوبيانو له لورې جوړ شوي سلطنت د نورو ۲۶۷ کالونو لپاره په مصر، مشرق او حجاز کې دوام وکړ.
پر صليبيانو باندې د نوموړي د وياړلې بريا له امله چې د هغه تاج لاسته راوړونه وه، چې ۹۹ کالونه وروسته له هغې د بين النهرين بېرته نيونکی و، چې صليبيانو په خپله ياد ښار له فاطمي مصر څخه ونيو، صلاح الدين نن ورځ په بېلابېلو هغو هېوادونو کې د يو ملي اتل په توګه ستايل کېږي، چې د نوموړي د سلطنت برخه وو، چې په ځانګړي ډول مصر، سوريه، فلسطين او عراق کې د نوموړي د زېږېدنې ځای، چې له هر هېوتد سره د سوريې لپاره خوندي دي، د دوی د فوځيانو د ملي کورتۍ په توګه د صلاح الدين د نسب نامې عقاب لري.
اصليت
د ايوبي کورنۍ غور نيکه نجم الدين ايوب ابن شدهي چې د کردي راواديا ټبر پورې يې اړه درلوده، چې ياد ټبر په خپله د هادهاباني قبيلې يوه څانګه وه. د ايوب نيکونه د شمالي ارمنستان په ډوين “Dvin” ښارګوټي کې استوګن شول. راواديان په ډوين سيةه کې واکمنه کردي ډله وه، چې د ښارګوټي د سياسي او فوځي ممتازې پرګنې برخه يې جوړوله.
ډوين کې حالتونه هغه وخت خراب شول، چې ترکي جنرالانو له کردي شهزاده څخه ياد ښارګوټی ونيو. شدهي د ايوب او اسد الدين شېرکوه په نوم دوه ززامن درلودل. د نوموړي ملګری مجاهد الدين بهروز چې د سلجوقيانو د واکمنۍ پر مهال د شمالي بين النهرين فوځي والي و، نوموړي ته هرکلی وکړ او هغه يې د تکريت “Tikrit” د والي په توګه وټاکه. د شدهي له مړينې څخه وروسته ايوب د خپل ورور شېرکوه په مرسته نوموړی د ښار په اداره کې بریالی کړ. دوی په ګډه د ښار چارې په ښه ډول اداره کړې، چې د ځايي اوسېدونکو له لورې يې نوم يا شهرت ور په برخه کړ. په ورته وخت کې د موصل واکمن عمادالدين زنګي د خليفه المسترشيد او بهروز په مشرۍ د عباسيانو له لورې ماتې وخوړه. د تکرت سیمې له لارې موصل ته د جګړې له ډګر څخه د نوموړي د تېښتې په هڅه کې زنګي له ايوب سره پناه واخېستله او په دې دنده کې يې د نوموړي د مرستې غوښتنه وکړه. ايوب له تګرس سيند څخه د تېرېدنې او په خوندي ډول موصل ته د رسېدلو په موخه زنګي او د هغه پلويانو ته کښتۍ ومنل او چمتو کړې.
زنګي سره د مرستې په پايله کې عباسي چارواکو د ايوب پر وړاندې د جزايي معيارونو غوښتنه وکړه. په ورته وخت کې په يوه بېله پېښه کې شېرکوه د بهروز يو نږدې ملګری په دې تور وواژه، چې تکريت کې يې يوې ښځې باندې جنسي تېری کړی و. عباسي محکمې د ايوب او شېرکوه دواړو د نيولو فرمانونه ورکړل، مګر مخکې له دې چې ياد ورونه ونيول شي، ۱۱۳۸ز کال کې يې تکريت پرېښود او موصل ته لاړل. کله چې موصل ته ورسېدل، زنګي ورته ټولې اړينې اسانتياوې چمتو کړې او دواړه ورونه يې په خپل خدمت کې وګومارل. ايوب د بالبيک قوماندان کړای شو او شېرکوه د زنګي د زوی نورالدين په خدمت کې وګومارل شو. د تاريخپوه عبدالعلي له نظره د ايوبي کورنۍ نومياليتوب يا لوړوالي ته رسېدنه د رنګي تر څار او ملاتړ لاندې وه.
له نړۍ څخه د باندې ژوند
له نړۍ څخه د باندې ژوند ته ځيني وختونه په عامه ژبه بېګانه يا باندنی ژوند وايي او هغه فرضي ژوند دی، چې ښايي له ځمکې څخه د باندې پېښ او د ځمکې پر مخ نه وي رامنځته شوی. دا ډول ژوند ښايي له ساده بڼو څخه تر هسته نه لرونکو، ځيرک موجوداتو او ان هوښيار يا پوه موجوداتو سره پرتله شي، چې شونې ده د انسانيت په پرتله خورا پرمختللي تمدنونه رامنځته کړي. د ډرېک يا هيلۍ معادله (Drake equation) [هغه اټکلي استدلال دی، چې د شيدو لار کهکشان کې له نړۍ څخه د باندې فعال او مخابراتي تمدنونو د شمېر په اړه اټکل کوي] د نړۍ په بل ځای کې د پوه يا هوښيار “sapient” ژوند د شتون په اړه اټکل کوي. له نړۍ څخه د باندې ژوند پوهه په خپلو ټولو بڼو کې د اسټروبيولوژي (د ستورو بيولوژي يا astrobiology) په نوم پېژندل کېږي، چې د هغو قطعي يا ټاکونکو حالتونو او شونو پېښو د پلټلو هغه ګڼ روزنيز ډګر دی، چې په مرسته يې په نړۍ کې ژوند رامنځته کېږي، وېشل کېږي او تکامل کوي.
د ځمکې له سيارې څخه د باندې د استوګن نړیو د شونتيا د نېټې په اړه اټکل لرغونو زمانو ته ورګرځي. ګڼو لومړنيو عيسوي ليکوالانو «د نړيو د ډېروالي» نظريه بحث کړه، چې د لومړنيو مفکرینو لکه دموکريت له لورې وړاندې شوې وه. اګوستين د خدای په ښار کې “City of God” کې د ايپيکور «د فضا د بې اندازې پراخوالي په اوږدو کې» د بې شمېره نړيو نظريې ته اشاره کوي. له معاصرو څخه مخکې ليکوالانو په عمومي ډول وانګېرل، چې له ځمکې څخه د باندې «نړیو» کې به ژوندي موجودات استوګن شي. ويليم اوريلنګ “William Vorilong” په ۱۵ مه پېړۍ کې هغه شونتيا ومنله، چې عيسی عليه السلام کولای شوای له ځمکې څخه د باندې نړيو د اوسېدونکو د خلاصون په موخه يادې نړۍ وویني. کيوسا نيکولاس “Nicholas of Cusa” په ۱۴۴۰ ز کال کې وليکل، چې ځمکه په فضا کې لکه د نورو اسماني جسمونو غوندې د ليدلو وړ يو «ځلاند ستوری» و، چې د اتموسفير په باندني پټ يا پوړ کې د «اورينې روښانتيا» د يو پوړ يا پټ له امله له يو باندني ليد څخه به لمر ته ورته ښکاره شي. نوموړي نظريه ورکړه چې له ځمکې څخه د باندې ټولو جسمونو کې د لمر په ګډون انسانان، نباتات او د ژوي استوګن کېدلی شی. ديکارت “Descartes” وليکل چې د دې ثابتولو لپاره هيڅ کومه وسيله نه وه، چې ستورو کې ځيرک يا هوښيار موجودات نه دي اوسېدلي، مګر شتون يې د اټکل يا فکر مسئله وه. د دې مفکرینو ليکنې ښيي، چې د تاريخ په اوږدو کې له ځمکې څخه د باندې ژوند په اړه لېوالتیا وه او انسانانو يې د پلټلو په موخه يوازې وروستيو کې وسيلو ته لاسرسی درلود.
د ۲۰ می پېړۍ له نيمايي راهيسې له ځمکې يا نړۍ څخه د باندې ژوند د نښو کتلو په موخه فعاله څېړنه شوې ده، چې د ياد شته او تاريخي اړوند ژوند لپاره پلټنې او همدرانګه له نړۍ څخه د باندې د ځيرکو موجوداتو د ژوند لپاره يو څه ټاکلي يا محدود پلټل رانغاړي. مېتودونه د پلټلو د ډول له مخې د تيلسکوپ او نمونه يي معلوماتو له شننې څخه د هغې راډيويي پيغام تر استولو پورې لړۍ جوړوي، چې  د اړیکې اشارو يا زيګنالونو د موندنې او استولو په موخه کارول کېږي.
له نړۍ څخه دباندې ژوند او په ځانګړي ډول له نړۍ څخه د باندې د ځېرکتيا مفهوم په ځانګړي ډول په خيالي کيسه کې د باندې ژوند، يوه ستره کلتوري اغېزه لرلې ده. د کلونو په اوږدو کې د پوهې کيسې پوهنيزې نظريې وړاندې کړي دي، د شونتياوو يوه پراخه لړۍ يې انځور کړې ده او له نړۍ څخه د باندې ژوند په اړه يې عمومي لېوالتيا او ليدونه اغېزمن کړي دي. يوه ګډه تشه له نړۍ څخه د باندې ځيرکتيا سره د اړيکې د هڅې پر حکمت باندې بحث کول دي. ځيني پوهان له نړۍ څخه د باندې د ځيرک ژوند سره د اړيکې د هڅې په موخه تېري کوونکی لارې چارې هڅوي. ځيني نور چې د لږ پرمختللو ټولنو د غلام کولو يا له منځه وړلو لپاره په ټيکنالوژيکي ډول د پرمختللو انساني ټولنو د ميلان يادونه کوي، استدلال کوي چې په فعال ډول ځمکې ته د فکري تمرکز رابلل به ښايي ګواښوونکي وي.
عموميات
بېګانه ژوند لکه د کوچنیو ژونديو موجوداتو، په لمريز نظام او ټوله نړۍ کې انګېرل شوی دی. دا انګېرنه د ليدلو وړ نړۍ پر پراخه اندازې او ثابتو فزيکي قوانيونو باندې تکيه کوي. د دې دليل له مخې چې د کارل ساګن “Carl Sagan” او سټيفن هاوکېنګ “Stephen Hawking” له لورې رامنځته شوی دی، له ځمکې پرته په بل کوم ځای کې د ژوند شتون به ښايي ناشونی وي. ياد استدلال ته په کوپرنيکي اصل “Copernican principle” کې بڼه ورکړل شوې ده. ياد اصل بيانوي چې پر ځمکه باندې د ژوند په اړه ځانګړي څه نه شته. د ژوند کيميا ښايي ۱۳،۸ بېليون کالونه پخوا له “Big Bang” څخه لږه موده وروسته د استوګنې وړ دورې پر مهال پيل شوې وي، چې دا هغه مهال و چې نړۍ يوازې له ۱۰-۱۷ کلونو په عمر وه. ژوند ښایي د ټولې نړۍ په بېلابېلو ځايونو کې په خپلواک ډول راڅرګند شوی وي، ځکه چې د ځمکې پر مخ ژوند د کیمياوي بهيرونو له لارې نږدې ۴،۲ بيليون کلونه پخوا راپورته شو. يا هم کېدای شي چې ژوند په لږ پرله پسې ډول رامنځته شوی وي او بيا د اسماني تيږو په واسطه خپرېږي. د دليل په توګه: پېچلي عضوي ماليکونه ښايي د ځمکې له جوړښت څخه مخکې د لمر شا او خوا د خاورو ذرو په لومړنۍ سياروي داېره “protoplanetary disk” کې جوړ شوي وي. د دې څېړنو له مخې دا بهير يا دوران ښايي له ځمکې څخه د باندې د لمريز نظام پر بېلابېلو سيارو او سپوږميو او د نورو ستورو پر سيارو باندې پېښېدلی شي.
له ۱۹۵۰ ز لسيزې راهيسې ستورپوهانو وړانديز کړی، چې د ستورو شا او خوا ته د استوګنې وړ سيمې د ژوند د شتون لپاره تر ټولو شوني ځايونه دي. له ۲۰۰۷ ز کال راهيسې د دې ډول سيمو ګڼو موندنو شمېر له مخې ميليونونه سيارې اټکل کړي دي، چې ځمکې ته ورته جوړښت لري. تر ۲۰۱۳ ز کال پورې په يادو سيمو کې يوازې یو څو سيارې موندل شوې وې. په دې ډول د ۲۰۱۳ ز کال د نومبر پر ۴ مه ستورپوهانو د کپلر د فضايي ماموريت د معلوماتو پر بنسټ راپور ورکړ، چې ښايي د ځمکې په اندازه ۴۰ بيليون نورې سيارې هم وي، چې په شيدو لار يا سحابي کهکشان کې د لمر ته ورته ستورو او “red dwarfs” د اوسېدنې وړ سيمو کې دوران کوي، چې له ډلې يې ۱۱ بيليون ښايي لمر ته ورته ستورو غوندې دوران کوي. د پوهانو په اند د دې ډول سيارو تر ټولو نږدې هغه يې ښايي ۱۲ نوري کلونه لرې وي. که چېرې د ګولډيلاکس څنډې “Goldilocks Edge” مفهوم ترکيب شي، ښايي د استوګن شویو نړیو شمېر زيات شي، چې په دننه کې يې د استوګنې وړ يا ناوړ سيمې اوسېدلې شي. د ستورو بيولوژي پوهانو “Astrobiologists” د اټکلي استوګنځايونو «د انرژي د څارلو» نظريه هم په پام کې نيولې ده.
تکامل
په ۲۰۱۷ ز کال کې يوه خپره شوې څېړنه وړانديز کوي، چې پر ځمکه باندې د نوعو د پېچلي تکامل د څرنګوالي له امله به دوی په بل ځای کې د بېګانه تکامل لپاره د اټکل کچه زموږ پر سياره (ځمکه) باندې ژوند ته ورته ښکاره کړي. د څېړنې د ليکوالانو له ډلې سام ليون “Sam Levin” يادونه کوي، چې «لکه د انسانانو غوندې، موږ اټکل کوو چې دوی د هستیو د مراتبو له سلسلې څخه رامنځته شوي دي، چې ټول د يو بېګانه توليد په موخه يو له بل سره مرسته کوی. د ژوندي موجود په هره کچه کې به په خپل ځای ځينې لارې چارې یا مېکانيزومونه وي، چې شخړې له منځه يوسي، ګډه مرسته وساتي او ژوندی موجود د کار کولو په حال کې وساتي. موږ ان د يادو مېکانېزمونو د څه والي په اړه ځينې بېلګې وړاندې کولی شو». د مخ پر وده ځيرکتیا لپاره د ژوند د وړتيا يا ظرفيت ټاکلو برخه کې هم څېړنه شته. وړانديز شوې ده چې ياده وړتيا يا ظرفيت د هغو احتمالي وړتياوو په شمېر سره رامنځته کېږي، چې يوه سياره يې لري او دا چې په خپله د ژوند پېچلتیا د سياروي چاپيريالونو د معلوماتو کثافت کې منعکس کېږي، چې په خپل وار سره له خپلو وړتياوو څخه محاسبه کېدلی شي.
پراخ تکاملي سنتسېز
پراخ تکاملي سنتسېز/ترکیب د نظري مفاهیمو ټولګه ده چې د تکاملي بیولوژي د معاصر سنتسېز په پرتله چې د ۱۹۱۸ او ۱۹۴۲ زکلونو ترمنځ رامنځته شوی جامع دی. د پراخ تکاملي سنتسېز لپاره غوښتنه په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د سي. اچ. واډینګټون له خوا وشوه چې پر بنسټ یې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې جي ګولډ او نایلز الدرج د منقطع تعادل اړوند استدلال وکړ او په ۲۰۰۷ زکال کې د ماسیمو پیلیوچي او جیرډ بي مولر له خوا یې مفهوم بېرته ورغول شو. ډاکټر مولر له دغې څېړنې څخه دغه پام وړ پایله ترلاسه کړه چې طبیعي انتخاب د نوعو د زیږون د توضیح لپاره کومه لار نه لري او زیاته یې کړه «انتخاب د نوښت هېڅ ظرفیت نه لري... له همدې امله د مورفولوژیکي تکامل مولد او ترتیبي اړخونه په تکاملي نظریه کې غایب دي».
ټول ژوند پوهان د یوه پراخ سنتسېز د اړتیاو او لمنې اړوند یوه خوله نه دي. ډیرو یې د تکاملي پراختیايي بیولوژي له بل سنتسېز سره مرسته کړې هغه چې په مولیکولي ژنټیک او تکامل تمرکز لري څو ومومي طبیعي انتخاب څه ډول د ودې پر بهیرنو او همدارنګه په ژوره همولوژي کې د ارګانېزمونو ترمنځ د لوړو حفاظت شوو ژنونو په برخه کې عمل کوي.