cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اشاروي ژبه
تاریخچه
تر ۱۹ مې پېړۍ پورې ډېری هغه څه چې د تاریخي اشاروي ژبې په اړه پېژندل شوي لاسي الفبا (د ګوتو د املا سیسټم) ته محدود کېږي چې د ویل کېدونې ژبې د کلماتو د انتقال د اسانتیا په موخه د ژبې د مستند کولو پر ځای د اشاروي ژبې په اډانه کې اختراع شوي. ویل کېږي چې پدرو پونس دلئون (۱۵۲۰- ۱۵۸۴ زکال) لومړنۍ لاسي الفبا ته پراختیا ورکړې.
په بریتانیا کې لاسي الفبا د ګڼ شمېر موخو لپاره کارول کېده، لکه د پټو ارتباطاتو، عمومي ویناو یا له کڼو کسانو سره د ارتباط په موخه. په ۱۶۴۸ زکال کې جان بولور د «ماسټر بابینګټون» په نامه کوڼ کس چې د لاسي الفبا په کارونه کې یې بشپړ مهارت درلود په دې توګه توصیف کړ چې «کولای شي د خپلو ګوتو په بندونو سره کار وکړي» او آن مېرمن یې کولای شي په تیاره کې د لمس کولو (tactile signing) څخه په ګټنې له هغه سره په آسانۍ خبرې کړي.
په ۱۶۸۰ زکال کې جورج دالګارنو د Didascalocophus یا د کوڼ او ګونګ ښوونکي په نامه خپل اثر خپور کړ چې په هغو کې یې کڼو کسانو ته د زده کړو ورکولو ډول له دې ډلې «آرترولوژیک» الفبا چې په کې حروف د چپ لاس د ګوتو مختلفو بندونو او ورغوي ته په اشاره کولو وړاندې کېدل؛ ښوولی و. د یو مهال لپاره له آرترولوژي سیسټم څخه د وګړو د خبرو اورېدو په موخه ګټنه کېدله. یو شمېر نورو بیا دا څرګندوله چې د دغه میتود ریښه د اوګام لومړنۍ لاسي الفبا ته اړوندېږي.
قوستانه
قوستانای ولایت په انګلیسي Kostanay) په قزاقي Қостанай) د قزاقستان هیواد یو ولایت دی.
اشاروي ژبه
تاریخچه
چارلس دلا فین په ۱۶۹۲ زکال کې خپل هغه کتاب خپور کړ چې په کې یې د الفبا داسې سیسټم توصیف کړی و چې په هغو کې د وجود یو غړي ته اشاره د هغو لومړي حرف ته د نغوتې کولو په معنی و (د بېلګې په توګه Brow=B) او واول یا غږ لرونکي حروفو بیا د ګوتو په څوکو کې ځای درلود. هغه دغه ډول کوډونه هم د انګلیسي او هم د لاتین لپاره تشرېح کړل.
تر ۱۷۲۰ زکال پورې د بریتانیا لاسي الفبا لږ تر لږه د هغه اوسنۍ ډول خپل کړی و. د دغې الفبا څخه رامنځته شوي نور ډولونه په هند، اسټرالیا، نیوزلنډ، یوګانډا او سویلي افریقا کې د بریتانیا په پخوانیو مستعمراتو، همدارنګه د پخوانۍ یوګوسلاویا په جمهوریتونو او ایالتونو، په کارائیب کې په ګرانډ کیمن ټاپو، اندونیزیا، ناروې، جرمني او متحده ایالاتو کې د کڼو د ټولنو (یا لږ تر لږه د هغی په ټولګیو کې) له خوا کارول کېدل.
فرانسوي Charles-Michel de l'Épée په اتلسمه پېړۍ کې خپله لاسي الفبا خبره کړه چې تر نن ورځې پورې په فرانسې او شمالي امریکا کې تر ډېره بریده بې بدلونه پاتې شوې ده. په ۱۷۵۵ زکال کې Abbé de l'Épée په پاریس کې د کڼو ماشومانو لومړنی ښوونځی جوړ کړ؛ لاورنټ کلرک د هغو له پام وړ مشهورو فارغینو څخه و. کلرک له توماس هاپکینز ګالودت سره متحده ایالاتو ته لاړ او هلته یې په ۱۸۱۷ زکال د کانتیکات په هارتفورډ کې د کڼو امریکايي ښوونځی تاسیس کړه. د ګالودت زوی اډوارډ ماینر ګالودت په ۱۸۵۷ زکال کې په واشنګټن ډي سي کې د کڼو لپاره ښوونځی پرانیست چې په ۱۸۶۴ زکال کې د کڼو په ملي کالج واوښت. دغه کالج چې اوس مهال د ګالودت د پوهنتون په نامه پېژندل کېږي په نړۍ کې د کڼو کسانو لپاره د لیبرال هنرونو یوازنی پوهنتون دی.
اشاروي ژبې په عمومي ډول د هغو ځایونو له ویل کېدونو ژبو سره چې هلته رامنځته شوې هېڅ اړیکې نه لري. د اشاروي او ویل کېدونې ژبې ترمنځ همغږیتوب ډېر پېچلی دی او له ویل کېدونې ژبې څخه ډېر مربوطه هېواد ته اړوندېږي. د بېلګې په توګه په اسټرالیا، کاناډا، نیوزلنډ، بریتانیا او متحده ایالاتو کې تر ډېره انګلیسي ژبه کارول کېږي خو امریکايي اشاروي ژبه (ASL) چې په متحده ایالاتو او کاناډا کې ترې ګټنه کېږي له فرانسوي اشاروي ژبې اخیستل شوې ده؛ په داسې حال کې چې درې نور هېوادونه بریتانیا، اسټرالیا اونیوزلنډ له خپلې اشاروي ژبې ګټنه کوي چې له ASL سره هېڅ اړیکه نه لري. ورته ډول د هسپانیا او مکسیکو اشاروي ژبه له دې سره چې هسپانوي ژبه د دواړو هېوادونو ملي ژبه ده له یو بل سره ډېر توپیر لري، همدارنګه په بولیویا کې کارېدونکې اشاروي ژبه د نورو ټولو هسپانوي ژب ویونکو هېوادونو څخه ډېر توپیر لري او د ASL پر بنسټ ده.
واه چاونۍ
واه چاونۍ د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,98,431 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 24م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
واټيکان ښار
د واټیکان ښار چې رسمي نوم یې د واټیکان ښار دولت دی د ایټالیا هیواد د روم ښار په دننه کې یو خپلواک هیواد دی.
وېشنيزه:اروپایي هیوادونه
د یوحنا مکاشفه
د یوحنا مکاشفه یا د مکاشفې کتاب چې په تېروتنې سره د مکاشفو د کتاب په توګه هم یادېږي د عیسویت د نوي تړون وروستی کتاب دی (له همدې امله د عیسوي بایبل وروستی کتاب ګڼل کېږي). د دغه کتاب عنوان د کوئینه یوناني متن له لومړۍ کلمې؛ apokalypsis څخه اخیستل شوی چې معنی یې «پرده پورته کول»، «مکاشفه» یا «وحی» ده. د مکاشفې کتاب د مکاشفې پر بنسټ د نوي تړون د حکم وروستی کتاب دی. دغه کتاب د آخرت پوهنې اړوند د عیسوي الهیاتو په برخه کې مرکزي رول لري.
لیکوال یې په متن کې خپل نوم د «یوحنا» په ساده بڼه یاد کړی خو د هغه کره هویت لا هم د علمي بحثونو موضوع ده. د دویمې پېړۍ عیسوي لیکوالان لکه د هیراپولیس پاپیاس، شهید جوسټین، ایرنئوس، د ساردیس ملیټو، د اسکندریې کلمنټ او د موراټورین د حکم لیکوال؛ رسول یوحنا په دغه کتاب کې یاد شوی «یوحنا» بولي. معاصرې څېړنې بیا په دې اړوند بېلابېل لیدلوري لري چې ګڼ شمېر یې په دې باور دي چې د لیکوال په اړه یې نه شي کېدای څوک معلومات ولري پرته له دې چې ووايي هغه یو عیسوي پیغمبر دی. د معاصرو الهیاتو لیکونکي د مکاشفې د کتاب لیکوال د «پاتموس یوحنا» توصیف کوي. په دغه کتاب کې د یادو شوو تاریخي سنتي منابعو ډېره برخه د هغو نېټه د رومي سترواک دومیتیان د واکمنۍ دورې (له میلاد وروسته ۸۱-۹۶ کال) ته اړونده بولي او شواهد هم د هغو د تائید په پلوي دي.
په دغه کتاب کې درې ادبي ژانرونه شامل دي: لیک، مکاشفوي ادبیات او نبوي پیغام. دا د اژه سمندرګي د پاتموس جزیرې په یوحنا سره پیلېږي چې د یوه لیک پر مټ «د آسیا اوو کلیساوو» ته پیغام وړاندې کوي. هغه وروسته د نبوي مکاشفو یا لیدونو ټولګه توصیف کوي چې په هغو کې د اووه سره لرونکي ښامار، په آسمان د سر لګېدونکي ژوندی موجود او بلاګانو په څېر یو شمېر څېرې شاملې دي، هغه موضوعات چې ګویا په دویم ځل باندې د عیسی په نزول سره به اوج ته رسېږي.
دغه ډول مبهم انځورونه او له ځانه زیاتونې د بېلابېلو عیسوي تفسیرونو د رامنځته کېدو لامل ګرځېدلي. تاریخ پالونکي تفاسیر مکاشفه یا وحی د پراخو تاریخي لیدلورو لرونکې بولي، په داسې حال کې چې له تاریخ وړاندې تفاسیر د وحی اړوند د حواریوني دورې پېښو (لومړۍ پېړۍ) یا هم په حد اکثر کچه په پنځمه پېړۍ کې د روم د لویدیځې سترواکۍ زوال ته اشاره کوي.
عنوان، تالیف او نېټه
د دغه کتاب عنوان (Revelation) د کوئینه یوناني متن له لومړۍ کلمې؛ apokalypsis (ἀποκάλυψις) څخه اخیستل شوی چې معنی یې «پرده پورته کول»، «مکاشفه» یا «وحی» ده. لیکوال یې خپل نوم «یوحنا» بللی، خو معاصر څېړونکي دا ناشونې بولي چې د مکاشفې د دغه اثر لیکوال دې یوحنا انجیل هم لیکلی وي. د عیسویانو پر باور هغه یهودي مسیحي پیغمبر و چې احتمالا له پیغمبرانو څخه و او د هغو خلکو له خوا منل شوی و چې ده ورته په لیک کې خطاب کړی و.
د دغه کتاب تاریخ په معمول ډول له میلاد وروسته ۹۵ کال ته رسېږي، هماغه ډول چې د سترواک دومیتیان د سلطنت د دورې موضوعاتو ته په کې اشاره شوې. په هغو کې یاد شوی د اوو سرونو لرونکی وحشي حیوان او ۶۶۶ عدد داسې ښکاري چې په مستقیم ډول د نېرو سترواک (له میلاد وروسته ۵۴-۶۸ زکال کې واکمن و) ته اشاره لري، خو دا د دې څرګندويي نه کوي چې دغه اثر دې په ۶۰مه لسیزه کې لیکل شوی وي، ځکه چې په وروسته لسیزو کې پراخو باورونو شتون درلود چې نېرو به بېرته راوګرځي.
ژانر
د یوحانا مکاشفه د اخروي وړاندوینې وړاندې کوونکی اثر دی چې د یوه لیک په ترڅ کې د آسیا د رومي ولایت اوو کلیساوو ته په کې خطاب شوی. د مکاشفې اصطلاح د الهي اسرارو د ښکاره کېدو په معنی ده؛ یوحنا دنده لرلې هغه څه چې ور باندې نازلېږي (یا یې په خوب کې راځي) ولیکي او اووه واړو کلیساوو ته یې ولېږي. بشپړ دغه کتاب یو لیک جوړوي – ټولو جلا اوو کلیساوو ته په کې لیکونه د پاتې نور کتاب توضېح جوړوي هغه چې اووه واړو ته په کې خطاب شوی. په داسې حال کې غالب ژانر یې د مکاشفې پر بنسټ دی لیکوال په کې ځان عیسوي پیغمبر ګڼلی: په دغه اثر کې د پیغمبر کلمه ۲۱ ځله راغلې چې د نوي تړون د بل هر کتاب په پرتله په کې زیاته یادونه شوې.
منابع
غالب نظر دا دی چې دغه اثر تر ډېره زوړ تړون ته اشاره کوي، په داسې حال کې چې د پوهانو ترمنځ هغو ته د اشارو د کره شمېر یا خپله اشارو اړوند توافق ستونزمن دی. په دغه اثر کې په ډېر ندرت سره په مستقیم ډول له لرغوني تړون څخه نقل قول شوی، خو له دې سره نږدې د هغو هره جمله لرغونو متونو ته اشاره لري یا هغه منعکس کوي. د هغو له نیمايي زیات ارجاعات له ډانیال، حزقیال، مزامیر او اشعیا څخه سرچینه اخلي؛ چې له دغو څخه ډانیال د اوږدوالي د نسبت له مخې د دغه اثر پام وړ موارد جوړوي او حزقیال هم په هغو کې د اغېزمن اثر په توګه پام وړ ځایګی لري. له دې امله چې دغه ارجاعات د کنایې په ډول څرګندېږي او د نقل قول په توګه نه دي په کې راغلي، نو ستونزمنه ده چې وپوهېږو لیکوال د هغو له عبري یا یوناني متونو ګټنه کړې، خو دا څرګندېږي چې هغه تر ډېره د هغو د یوناني بڼې تر اغېز لاندې دی.
تنظیم
متعارف درک دا دی چې د یوحنا د مکاشفې اثر د هغو کلابندو عیسویانو د تسلي په موخه لیکل شوی چې د یو سترواک د آزار او ظلم لاندې و. له دې سره دا د هغو یوازنی تفسیر نه دی. کېدای شي چې دومیتیان ظالم نه وي او د خپلې سترواکۍ آئین یې پر دوی نه وي تحمیل کړی، همدارنګه کېدای شي د هغه د واکمنۍ پر مهال د سترواکۍ په ټولو برخو کې د عیسویانو د سیستماتیکې ځورونې هېڅ ډول شتون نه وي لرلی. پر ځای یې دغه اثر کېدای شي د دې اړوند لیکل شوی وي چې په کوچنۍ آسیا کې عیسوي ټولنه د لویې غیرعیسوي ټولنې سره مل یا له هغو ووځي: دغه اثر هغه عیسویان تنبیه کړي چې غوښتل یې د رومیانو د سترواکۍ له دیني آئین سره جوړ راشي. دا په دې معنی نه دی چې په رومي اسیا کې عیسویان د روم د پراخې ټولنې له احکامو څخه د سرغړونو له جزاوو څخه چې شدیدې جزاوې به یې ورکولې؛ نه کړېدل. د یوحنا مکاشفه د آخر الزماني امید په وړاندې کولو سره د دغه واقعیت پر وړاندې د بریا څرګندويي کوله.
حکمي تاریخچه
د یوحنا د مکاشفې په نامه اثر یو له هغه وروستیو کتابونو څخه دی چې په عیسوي بایبلي احکامو کې منل کېږي، خو همدارنګه تر نن ورځې پورې له ختیځې کلیسا څخه سرچینه اخیستونکې کلیساوې یې رد کوي. ختیځ عیسویان د دغه کتاب اړوند بدبینه شوي و ځکه د هغو د تالیف اړوند موجود شک او غیر معمول سبک یې لامل وګرځېدل یو شمېر مونتانېستان او یو شمېر ډلې هغه بدعت رامنځته کوونکی وبولي. په دغه اثر باندې یادې بې باورې په ختیځ کې تر ۱۵مې پېړۍ دوام درلود. "د اسکندریې بشپ او د اورېګن شاګرد ډیونیسیوس (له میلاد وروسته ۲۴۸ کال) لیکلي چې د غه اثر کېدای شي د سرینتوس له خوا لیکل شوی وي په داسې حال کې چې هغه خپله دغه دا نه منله چې سرینتوس د دغه اثر لیکوال وي. هغه یاد اثر له یو انسان څخه الهام اخیستونکی باله، نه دا چې هغه یو رسول ته اړوند کتاب وي (اوسیبوس، د کلیسا تاریخ VII. ۲۵)."
پروتستانت اصلاحات
په دغه اثر باندې شکونه په شپاړلسمه پېړۍ کې د پروتستانتي اصلاحاتو پر مهال بیاځلي راڅرګند شول. مارتین لوتر یاد اثر په ۱۵۲۲ زکال کې د نوي تړون د سریزې په ژباړه کې «نه رسولي او نه هم د وحی پر بنسټ» وباله، (هغه په ۱۵۳۰ زکال کې خپل دریځ د یوې مطلوبې ارزونې پر بنسټ اصلاح کړ)، هالدریش زوینګي دغه اثر د داسې کتاب په توګه چې «سپېڅلی نه دی» توصیف کړ. دا د نوي تړون اړوند یوازنی کتاب و چې جان کالوین پر هغه شرح ولیکله. له ۲۰۱۵ کال راوروسته د یوحنا مکاشفه نوي تړون ته اړوند یوازنی کتاب دی چی د ختیځې ارتدکس کلیسا په عباداتو کې نه لوستل کېږي په داسې حال کې چې په کاتولیک او پروتستانت عباداتو کې شامل دی.
علامه ابوالوفا افغاني
مولانا ابوالوفاء افغاني،  چي اصلي نوم يې محمود شاه دی، د مولوي مبارک شاه زوى، په خټه پښتون بارکزى دی. د (١٣١٠ هـ .ق) د لوى اختر د مياشتي پر لسمه نېټه، چي د (١٢٧٢ ل.) او (١٨٩٣م.) کال سره سمون لري، د کندهار ولايت په ارغستان سيمه کي زېږېدلى دی. مولانا ابوالوفاء لومړنۍ مروجي زده کړي له خپل پلار او د خپلي سيمي له نورو استادانو څخه حاصلي کړې. د پلار تر وفات وروسته په نورو زده کړو پسي د پکتيا ولايت د ګوملي اولسوالۍ له لاري، د خروټو پووندوو سره، د پښتونخوا د دامان سيمو ته ولاړ. څه زده کړي ئې هورې د ډېره جاتو، کوهاټ او پېښور له پوهانو څخه وکړې. بيا د هندوستان ګجرات ته ولاړی، د هغه ځاى د علماو څخه ئې زده کړي وکړې. د هغه ځاىه رامپور ته ولاړی او د رامپور په عاليه مدرسه کي شامل سو او په (١٣٣٠هـ .ق.) کي حيدرآباد دکن ته ولاړی او هلته ئې په نظاميه مدرسه کي خپلو زده کړو ته ادامه ورکړه. د معقولو او منقولو علومو زده کړي ئې پر شېخ الاسلام  مولانا انوار الله شاه فاروقي رحمة الله علیه ، علامه مفتي عبدالکريم الافغاني، مولانا محمد يعقوب، مولانا عبدالصمد او مولانا مفتي رکن الدين باندي وکړې. دغه افغان نوميالى عالم، چي په ابو الوفا سره يې شهرت وموند. په ختيځو عربي علومو کي لکه: تفاسير، احاديث، فقه، اُصول، صرف، نحو، معقول ، پخوانۍ فلسفه، رياضي، ادبياتو او نورو رواجي علومو کي د ډېر مهارت څښتن سو. له پښتو ژبي پرته ئې عربي، پاړسي او هندي ژبي هم زده وې. مولانا ابوالوفاء د زده کړو تر بشپړولو وروسته په دکن کي پاته سو او په جامعه نظاميه کي د تدريس وظيفه ور د غاړي وه او د دې تر څنګ ئې  په (١٣٤٨ هـ .ق.) کال په حيدر آباد کي د(مجلس احياء المعارف النعمانيه) په نامه  د يوې ادارې بنسټ کښېښود او تر مرګه  پوري د دې مجلس روح او روان وو. د دې مجلس هدف  دا وو، چي د پخوانيو فقهاوو کتابونه په تېره بيا د حنفي مجتهدينو غير مطبوع تصنيفونه له ضايع کېدلو وساتي. نو د دغو کتابونو خطي نسخې به يې  د نړۍ د کتابخانو، موزيمونو او نورو ادارو خصوصاً د مصر او استانبول څخه راغوښتلې او  تر تصحيح، تعليق او تحشيې وروسته به يې چاپولې. په خپله مولانا صاحب مرحوم د دې ادارې د جوړېدلو او هدف په اړه داسي ليکي: "....زما همېشه دا خيال و، چه کاش د امام محمد رحمة الله علیه  د کتابونو تلاش وسي، ښايي په يو ځاى کښي يې نسخې پيدا سي او د اشاعت کوشش يې وسي، چي له ضائع کېدلو څخه محفوظ سي. د دې جليل القدر امام شپږ کتابه، چه په ظاهر الرواية مشهور دي، له هغو څخه الجامع الصغير اوله پلا په ډېره پخوا زمانه کي په استانبول کي، بيا په مصر او هندوستان کي نشر سوي وه. پس د دې ليکونکي په کوښښ د سير کبير شرح د امام سرخسي، په دائرة المعارف کي د حيدر آباد نشر سوه، چي تر اوسه علماء فائدې ځني اخلي . که څه هم دا کار خورا ګران و، ليکن نا اُميده نه وم، د دې اهميت به مي په دوستانو کي همېشه بياناوه. آخر د رب  جل جلاله   مهرباني وه، بعضي احباب را سره متفق سوه او ٣٠ ربيع الثاني سنه ١٣٤٨ هـ .ق  د جمعې تر لمانځه وروسته د مدرسه  نظاميه په شرقي کنج کي، موږ اتو کسانو د دې مدرسې له فارغانو څخه، د يوې ادارې په تاسيس اتفاق وکړى او دا اداره په احياء المعارف النعمانيه موسومه سوه، اغراض به ئې دا وي، چه د حضرت امام اعظم او د هغه د شاګردانو او د شاګردانو د شاګردانو او د پخوانيو فقهاوو، د حنفي مذهب او لويو- لويو فقهاوو تصانيف بايد تلاش سي او نسخې يې حاصلي کړاى سي او له صحته وروسته نشر سي، چي له ضياعه محفوظ سي. او د دې مذهب د امامانو هغه کتابونه، چي نشر سوي وو؛ خو صحيح نه وو چاپ سوي يا ورک سوي وو. د هغو دوباره چاپ په صحت سره وسي او د دې کار لپاره بايد اعانه شروع سي، نو اعانه مو شروع کړه او د دې ترغيب لپاره مو دغه کارونه وکړ
زدکړي
لومړۍ زدکړي یی پر خپل پلار وکړی او بیا جنوبي پښتونخوا ته لاړ او له هغه ځایه هند  ته لاړ او د ژوند تر پایه هلته پاته سو
دندی
د هند د دکن په ښار کی په جامعه نظامیه کی مدرس او د حيدرآباد د مجلس احياء المعارف النعمانیه په نامه د یوی اداری مؤسس وو
او ترمرګه د دی اداری چلونکی وو
اثار
دلیل القرآن، فیصله پنج مسله، دلیل القاری. او ډیر زیات تحقیقی اثار ځنی پاته دی
دا هم وګورئ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:اتلان
پښتو سيندونه
پښتو سيندونه د دوه سوه کالونو څخه راپدېخوا ليکل شوي او چاپ شوي دي. په دې مخ کې د پښتو ژبې يو ژبيز او دوه ژبيز سيندونه، د چاپ کال، د ليکوال، او سرليک له مخې په لړليک کې اوډل شوي.
سرچينې
‎
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتو سيندونه
د کار ویش
د کار ويش Division of labour په اقتصاد کې د کار له ويش څخه موخه د يو کار ويش په څو برخـو دی چـې هـر کارگر يې د کار يوه ځانگړی برخه ترسره کوي د ساري په توگـه کـه مـونږ وغـواړو چې يوه څوکۍ جوړه کړو نو يو کارگر به لرگې اره کوي، دويم به په کې ميخ وهي، دريم به څوکۍ جوړوي او څلورم به پالش ورکوي.
سرچینی
وېشنيزه:کار
ميرجاوه ولسوالي
ميرجاوه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان میرجاوه)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د ميرجاوه ښار دی. دا ولسوالي ۴۵٬۳۵۷ تنه نفوس لري او مساحت یې ۶۰۵۴ کیلومتره مربع دی. د ميرجاوه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سيستان او بلوچستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
بواسيرونه
هېمورايډز يا بواسيرونه (په انگرېزي ژبه : Hemorrhoids) يوه ( vascular) د رگونو او وينې اړوند مقعد کې جوړښتي ناروغي ده چې د ډکو متيازو يا بولو کانال په کنترول کې لري. دا کانال چې کله وشڼېږي ، وګرول شي يا سوی پیدا کړي تسپوديزه شي نو يوه پاتالوژيکه (د ناروغيو يوه لړۍ) او يا گڼه راټوله ناروغي کېږي. د دغې ناروغي پږنيزه بڼه د ارټېريو وينوس ( arterio-venous channels ) چاينلونو او نښتو سره ورغلو غوټو گواښونه پېښوي. د دغې ناروغي رنځي نښې نښانې د هغو ډولونو پورې تړلي دي لکه دننه کانالي هېمورايډ يا بواسيرونه ډېر ځلې بې درده د کولمې دننه څخه د وينې بهېدل دي خو بيا پږنيزه يا بهرنۍ هېمورايډز يا بواسيرونه لږې ځانتياوې له ځانه ښيي خو ورسره لږ ډېر دردونه د ترومبوزه (thrombosed significant ) سوی د غټې کولمې خولې شاوخوا محسوس کېږي. ډېری خلک د ورانپوهاويو له کبله د غټې کولمې شاوخوا هرې ناروغۍ او درد ته د هېمورايډ يا بواسير نغوته کوي. ددې ناروغۍ اسلي لاملونه او وجوهات له ډېرو خلکو لا پاتې وي ، خو ځینې لاملونه چې له مخې يې دغه ناروغي رامنځته کېږي د ( intra-abdominal pressure) ننه نس لخوا هاغه پشارونه چې د پينېغي يا قبض په وخت دباندې خواته رامنځته کېږي يو تر ټولو اهم او عمده رول د بواسيرونو په جوړولو کې لري. ددغې ناروغۍ په لومړنيو درملنو کې چې تر ډېره کچه راټيټه شي د خپل خواړه منظم کول پکار دي ، ډېر اوبزن يا اوبړن څښاکونه د وينې د ښه روان بهير او وبونو د تازه کېدو په خاطر او ( NSAIDs) اخيستل چې د درد راټيټېدو لپاره مرسته رسوي او ورسره هوساکېدل ، راحت کول ضروري گڼل شوي. ډېر ځلې چې ناروغي وده وکړي او وخيمه شي نو بيا ځینې نورې جدي درملنې په پام کې نیول کېږي څو يې مخنيوی ژر ترژره وشي. جراحي درملنه يا عمليات يې بيا هاغو کسانو ته د حل بله لار ده چې په ورته يادوشوو لاروچارو يې مرسته ونشي. په ټولې نړۍ کې د وگړو تر نيميايي لا ډېر د دغې ناروغۍ سره خپل په ژوند کې يو وار هرومرو لاس او گرېوان کېږي او تر ډېره د عملياتونو سره مخه کېږي چې نتيجه يې سالمه او سهي راوتلې.
نښې نښانې يې
ننني هېمورايډ يا بواسيرونه او باندني هېمورايډونه په بېلو بڼو رامخته شوي خو ځینې داسې هم پېښه شوې چې په دواړو بڼو سره يو کس اخته شوی وي. لدې ناروغۍ څخه د وينې بهېدنه معمول ده او ډېرلږ داسې وي چې يو کس د وينې په کمي واوړي يا يې ژوند ته لوی خطر ورپېښ کړي. ډېری خلک د شرم او عار احساس کوي کله چې په دې ناروغۍ واوړي او ډېر لږ خلک د درملنې لپاره زړه ښه کوي خو وروسته بيا کله چې ناروغي بې حده وده وکړي نو مرستې ته وردرومي.
بانديني بواسير نښې
که دا ناروغي ترامبوزډ نه وي نو باندنی بواسير د نورو مسايلو رامنځته کولو لامل گرځېدی شي. خو ترامبوزډ بڼه بواسير بيا تر ټولو ډېر درد لرونکی وي ، نو ځکه دغه ناروغي له دوه څخه تر درې ورځو درملنې راحت رامنځته کوي ، خو بيا هم تسپود يا پږنيزه سوروالی يې څو وونۍ نيسي چې جوړ شي. د عملياتي درملنې څخه وروسته د ټپ داغ پاتې کېږي. که هېمورايډز غټ وي او د پاکي نضافت پام يې ونه نیول شي نو خارښت او ځورونه د پوستکي شاوخوا رامنځته کېږي چې ستونزمن حالت رامنځته کوي.
دننه بواسير يا کاناليزه هېمورايډز
دننه کانالیزه بواسير ډېر ځلې پرته له درده وي ، خو کانال يې روښانه او سور بخونی او وينه ترې د غټو بولو پر مهال بهېږي. بولې يې په وینه لړلې وي ، دېته په معمول سره د ( hematochezia) ډول وايي. بله نښه يې داده چې خړنگ (د متيازو بلغم) راڅرگندېږي .دننني يا کانالیزه بواسیرونو کې درد هاغه مهال احساسېږي ، چې ترامبوزه حالت ولري يا نکروزه شوی وي. د بواسيرونو د نښو جوته وجې ناڅرگندې دي و خو ډېر داسې لاملونه ښايي د بواسیرونو لامل وگرځي راڅرگندې شوي لکه د ډکو متيازو کولو په لړ کې پينيغي ، ډېر زيات نس ناستی ، د ورزښت او بدني خوزښت نه شتون ، په ناوړه توگه د خوړو د خوړلو مهالوېش او تغذيه ، د ټيټې کچې فايبر خاوړه خوړل ، په نس يا گېډې باندې دننه خوا څخه پشار راوړل ، د ميندواري په مهال د ماشوم زېږېدنې پر مهال ښځو کې راپیدا کېږي ، په آريزه توگه له کورنﺉ غړو څخه ترلاسه کېدل، په بواسيري رگونو کې د وړو سوروکو نه شتون يا تازه گي نه لرل ، او د عمر پوخوالي لاملونه یې يو لړ څرگنده نښې گڼل شوي همدا رنگه د نورو لاملونو په هکله چې د خطر اړخونه رابرسېره کوي دادي ، ډېر پنډتوب (چاغي) ، ډېر زيات پر يو ځای کېنستل ، د سخت کرونیکه ټوخي له کبله هم رامنځته کېدی شي.
جمبیل
جمبیل ولایت په انګلیسي په قزاقي د قزاقستان هیواد له ۱۴ ولایتونو څخه یو دی.
يمن
یمن، په رسمي ډول د یمن جمهوري هېواد (عربي: ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْيَمَنِيَّةُ) چې له تاریخي پلوه د سویلي عربستان (عربي: العربية الجنوبية) په نوم پېژندل کېږي، د لویدیځې آسیا هېواد دی چې د عرب ټاپووزمې په سویلي څنډه کې موقعیت لري. له شمال لوري له سعودي عربستان او له شمال ختیځ لوري له عمان سره ګاونډی دی او له ایرتیریا، جیپوتي او سومالیا سره ګډې سمندري پولې لري. دغه هېواد، د مساحت له مخې په عرب ټاپووزمه کې دویم لوی عربي خپلواک هېواد دی، چې مساحت یې ۵۵۵ زره کیلومتر مربع (۲۱۴ زره مایل مربع) دی. ساحلې کرښې یې نږدې ۲۰۰۰ کیلومتره (۱۲۰۰ مایله) اوږدوالی لري. د اساسي قانون له مخې د دغه هېواد پلازمېنه او لوی ښار صنعا دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د دغه هېواد د وګړو شمېر ۳۰ میلیونه او  ۴۹۱۰۰۰ کسه اټکل شوی دی.
په لرغوني مهال کې، یمن د سبائیانو کور او یو سوداګریز هېواد و چې د معاصرې ایتوپیا او ایرتیریا یو شمېر برخې په کې شاملېدلې. په ۲۷۵ ز کال کې د حمیر پاچهي (په یمن کې د هغه مهال پاچهي وه چې یمن ته هم د حمیر هېواد ویل کېده) د یهودیت تر اغېز لاندې راغله. عیسویت په څلورمه پېړۍ کې دغه هېواد ته راغی. اسلام په دغه هېواد کې په اوومه پېړۍ کې په پراخه کچه پراختیا ومونده او په لومړنیو اسلامي فتوحاتو کې یمني ځواکونو مهم رول درلود. له ۹ مې پېړۍ نه تر ۱۶ مې پېړۍ پورې ګڼ شمېر واکمنې سلسلې، لکه: بنو رسول (یا رسول کورنۍ) رامنځته شوې. په ۱۸۰۰ مه لسیزه کې دغه هېواد د عثماني سترواکۍ او بریتانوي سترواکۍ ترمنځ ووېشل شو. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته او په ۱۹۶۲ ز کال کې د یمن د جمهوریت له تاسیس وړاندې د یمن د زیدي متوکليانو پاچهي جوړه شوه. سویلي یمن تر ۱۹۶۷ ز کال پورې، هغه مهال چې دغه هېواد خپلواکي واخیسته، د بریتانیا تر ملاتړ لاندې و او د عدن تحت الحمایت یې باله، وروسته په یوه مارکسیست - لېننیست هېواد واوښت. دوه یمني دولتونه د یمن د معاصر جمهوریت (عربي: الجمهوریه الیمنیه) د جوړېدو په موخه، په ۱۹۹۰ ز کال کې سره یو موټي شول. د دغه نوي جمهوریت لومړی ولسمشرعلي عبدالله صالح و چې په ۲۰۱۲ ز کال کې یې د عرب پسرلي پر مهال استعفا ورکړه.
له ۲۰۱۱ ز کال وروسته، یمن د سیاسي کړکېچ شاهد و چې د بې وزلۍ، بېکارۍ، فساد او د ولسمشر صالح د هغه پلان په اړه چې غوښتل یې د اساسي قانون په تعدیل سره د ولسمشرۍ د دورو محدودیت له منځه یوسي، اړوند لاریونونه پیل شول. ولسمشر صالح استعفا ورکړه او واک عبدربه منصور هادي ته ولېږدول شو. له دې وروسته، دغه هېواد د یو شمېر دولتي بنسټونو ترمنځ د داخلي جګړې شاهد و (په دغه جګړه کې سعودي عربستان، د هادي دولت د بیا واکمنېدو په موخه نظامي لاسوهنه کړې) چې په کې د یمن کابینه، عالي سیاسي شورا او د سویل انتقالي شورا شامل دي. د ۲۰۱۶ ز کال له جنوري میاشتې وروسته، لږ تر لږه ۵۶ زره ملکي وګړي او جنګیالي، د دغه هېواد په وسله وال تاوتریخوالي کې وژل شوي  دي. جګړه د قحطي لامل شوې، چې ۱۷ میلیونه وګړې یې تر اغېز لاندې راغلي دي.
یمن د عربي ټولنې، ملګرو ملتونو، ناپېیلي غورځنګ او د اسلامي همکاریو سازمان غړی دی. «د تلپاتې ودې د شاخصونو په برخه کې د سختو محدودیتونو» له امله، دغه هېواد د لږ پرمختللو هېوادونو ډلې ته اړوندېږي. په ۲۰۱۹ ز کال کې ملګرو ملتونو راپور ورکړ چې، یمن هغه هېواد چې ګڼ شمېر وګړې يې، چې شمېر یې نږدې ۲۴ میلیونه تنو ته رسېږي او د وګړو د شمېر ۸۵٪ یې جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. په ۲۰۲۰ ز کال کې، دغه هېواد د هېوادونو د زیان منلو د شاخص له مخې، د دغو هېوادونو په سر کې ځای درلود. یمن د نړیوالې لوږې په نوملړ کې دویم ځای لري، یوازې ترې د مرکزي افریقا جمهوریت مخکې دی او د انساني ودې د شاخص له مخې، په ټولو غیر افریقايي هېوادونو کې وروستی هېواد دی.
سیاست
یمن د دوو قانون جوړوونکو جرګو لرونکی جمهوریت دی. د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ټاکل کېدونکی ولسمشر، ۳۰۱ چوکۍ لرونکې ولسي جرګه او ۱۱۱ غړي لرونکې مشورتي شورا لري، چې ترمنځ یې واک وېشل شوی دی. ولسمشر د دولت رئیس او لومړی وزیر د حکومت مشر دی. په صنعا کې، عالي سیاسي شورا (چې په نړیواله کچه په رسمیت نه ده پېژندل شوې) حکومت جوړوي.
د ۱۹۹۱ ز کال د اساسي قانون له مخې، ولسمشر باید د لږ تر لږه دوو نوماندانو له منځه، چې د پارلمان د غړو لږ تر لږه ۱۵ موافقې رایې له ځان سره ولري، د عامه ټاکنو له مخې وټاکل شي. په خپل وار سره لومړی وزیر، د ولسمشر له خوا ټاکل کېږي او باید د پارلمان له درېیو نه دوه برخې رایې ترلاسه کړي. ولسمشریزه دوره یې اووه کاله ده او ټاکل کېدونکې پارلماني دوره یې هم شپږ کاله ده. د اتلسو کلونو او له هغه نه زیات عمر لرونکي کسان، د رایو ورکولو حق لري، خو یوازې مسلمانان کولای شي، ټاکنیز منصب ولري.
بهرنی سیاست
د شمالي یمن جغرافیه او د هغو امامانو واکمنانو دغه هېواد، له ۱۹۶۲ ز کال وړاندې له بهرنۍ اغېز لرې ساتلی و. له سعودي عربستان سره د دغه هېواد اړیکې، د ۱۹۳۴ ز کال په طایف هوکړه کې تعریف شوې دي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ شمالي پوله یې معلومه او د سوداګرۍ او نورو راکړو ورکړو لپاره یې چوکاټ جوړ کړ. د طایف تړون، په ۲۰ کلنه دوره کې نوی او پراخېږي او اعتبار یې په ۱۹۹۵ ز کال بیاځلي تائید شو. په عدن او سویل کې له بریتانوي ښکېلاکي چارواکو سره یې اړیکې تل خرابې( ترینګلې) وې.
یمن د ملګرو ملتونو، عربي ټولنې، اسلامي همکاریو سازمان او د ناپېیلي غورځنګ غړیتوب لري.
پوځ
په یمن کې د نظامي پرسونل شمېر یو څه زیات دی، په ټولیز ډول یمن په عرب ټاپووزمه کې له سعودي عربستان وروسته دویم لوی پوځي ځواک لري. په ۲۰۱۲ ز کال کې یې فعاله وسله وال ځواک په دې توګه تشرېح شوی: پوځ ۳۹۰۰۰۰ کسه، سمندریز ځواک ۷۰۰۰ تنه او هوايي ځواک ۵۰۰۰ کسه. د ۲۰۰۷ ز کال په سپتمبر میاشت کې، حکومت د عسکري خدمت د بیاځلي جبري کولو اعلان وکړ. په ۲۰۰۶ ز کال کې، د یمن دفاعي بودیجه ،د ټولې دولتي بودیجې ۴۰ سلنه وه. په ۲۰۱۲ ز کال کې، یمن ۴۰۱۰۰۰ کسه فعال پوځي پرسونل درلود.
اقتصاد
وېشنيزه:یمن
غني خان
عبدالغني خان (زوکړه ۱۹۱۴ ز کال-مړينه ۱۹۹۶ ز کال) (په انگرېزي: Khan Abdul Ghani Khan) د پښتو ژبې شاعر، پژۍ جوړوونكى، پوه اديب، سياستوال، د سولې او روغې جوړې پلوی، د باچا خان فخر افغان مشر زوی وو.
مخينه
د ۱۹۱۴ زېږيز كال په ډسمبر مياشت كې د پښتونستان د اشنغر په كلي كې د خان عبدالغفار خان چې په فخر افغان هم پېژندل کېږي، په كور کې يو ماشوم وزېږېد چې نوم يې پرې عبدالغني خان کېښود. دغه ماشوم د پښتو ادب يو ځلېدونكى ستورى شو. د ښاغلي غني يو ملگرى ليكي چې غني خان په كوچنيوالي كې ډېر ښكلى او د مور و پلار ډېر نازولى وو، په غاړه يې د سرو زرو درنه اوږۍ او په ښي غوږ به يې د سرو زور والۍ وه، خو د قدرت اراده نه وه چې د غني د ناز دا موده نوره هم اوږده شي. غني له سختيو او ربړو سره هغه وخت لاس او گرېوان شو، چې کله د پېنځو كلونو په عمر د مهربانې مور له غېږې څخه بې برخې شو. مور يې په ځوانۍ كې د وبا ناروغۍ له لامله وفات شوه. دى او كشر ورور يې عبدالولي خان د درې نيمو كلونو او يوه خور يې سردارو د اتو مياشتو په عمر بې موره شول. په دې وخت كې غفار خان د پېرنگيانو د حكومت له خوا په درې كاله بند محكوم شو. نو د دريو ماشومانو روزنه د دوى انا، د باچاخان مور ته ورتر غاړې شوه. د وخت زړه لا هم سوړ نه شو، د باچاخان مور هم په حق ورسېده. نو غني، ولي او خور يې له روزونکو مشرانو څخه بې برخې پاتې شول.
زده کړې
غني خان لومړنۍ زده كړې په هغه ازاد قومي ښوونځي كې پيل كړې، چې باچا خان او د هغه دوستانو د غريبو هلكانو لپاره په اتمانزو كې جوړ كړى وو. هلته زده كړې د ټولو لپاره په وړيا ډول وې. باچا خان ځكه خپل زامن د غريبانو ښوونځي ته واستول چې خلك ونه وايي چې باچا خان د خپلو او د نورو د زامنو ترمنځ توپير كوي. خپل زامن معتبر او غوره ښوونځيو ته لېږي او د نورو زامن د غريبانو ښوونځي ته هڅوي.
په هغو ورځو كې د باچا خان دا خيال وو چې له غني څخه يو لوى اسلامي عالم جوړ شي، نو ځكه يې په غني خان اووه كاله عربي دوديز علوم ولوستل. باچا خان ډېر وخت په جېل كې بندي وو او يا به هم د خپل قومي سياسي غورځنگ د تبليغ لپاره په دوره وتلى وو. غني خان لسم ټولگى په بري سره پای ته ورساوه، وروسته د ډېلي جامعه مليه مدرسې ته ولاړ او دا هغه وخت وو چې په افغانستان كې د سقاؤ زوى باغي شو او باچا خان د خپل ورور ډاكټر خان په مشرۍ يو طبي پلاوى افغانستان ته ولېږه. په دې پلاوي كې اووه ډاكټران او دېرش نورو مرستیال زليمانو گډون درلود چې غني خان هم ورسره مل وو. خو انگرېزان د دې ډلې پاسپورټونه تر هغه وخته وځنډول تر څو د افغانستان پاچا امیر امان الله خان گوښه کړای شو او د کندهار له لارې بهر ته ولاړ.
غني خان د څوارلسو كلونو په عمر په ممبای كې د لندن په نيت د اوبو بېړۍ ته وخاته او په نوموړې ورځ يې خپل د تسلي په نامه خپل لومړى شعر وليكه.
د انگلستان په ازاد چاپېريال كې د غني خان بې جوړې ښايست د هغه لپاره يو لوى مصيبت شو. دی به چې چېرې هم ته، نو انگرېزې نجونې به ورپسې تلې او سبق ته به يې نه پرېښوده، تر هغه چې د لندن يوه ښكلې فلمي لوبگره هم پرې ميینه شوه. کله چې باچا خان خبر شو نو سم دلاسه ېې ده ته د امريكې په لور د تگ امر وکړ. د امر سره سم غني خان امريكې ته ولاړ او د امريکې په لويزيانا ايالت كې په زده كړو بوخت شو. عبدالغفار خان بيا بندي شو او له دې سره د غني خان ژوند بيا له تريخوالي سره مخ شو او په ژوند كې يې ډېره گډوډي راغله. په ځانگړې توگه د اقتصاد لخوا ډېر راولوېد. غني خان د خپلې سيمې په هکله په يو شعر کې داسې وايي:
رښتيا هم، د غني خان ژوند هغې دوه لارې ته رسېدلى وو، چې يوه لار ټولنيز يا سياسي ډگر ته تله او بله هم لار د غني د سپېڅلي طبيعت، فطرت، ادب او ښكلا دنيا ته. هغه په ۱۹۴۵ زېږيز كال د سياست ډگر ته ودانگل، په مركزي پارلماني انټي بيرو لپاره ودرېد او ځان يې كانديد كړ. د ده په وړاندې درې ډلې ولاړې وې. باچا خان د زلمي پښتون غورځنگ وځنډاوه. د ۱۹۴۸ زېږيز كال د جولاى په څلورمه نېټه د شپې پر يوه بجه د پاکستان حكومت له خوا ونيول شو. دا مهال د پاکستان له لوري په پښتونستان كې سخت تشدد او ظلم روان وو. ډېرې ازادۍ غوښتونكې پښتنې مېرمنې كونډې، واړه يتيمان، زاړه بنديان او زلميان ووژل شول. غني خان شپږ كاله په زندان كې تېر كړل. ده په زندان كې هم شعرونه ليكل. دى د هريپور په جېلخانه كې بندي وو. ده د خپل كتاب په پاى كې داسې ليكلي: «دوراشې کامه كتاب خلاص شو، خو شعرونه ډېر پاتې دي، خير بيا به چېرته څه غم وكړو، ژوند هم عجب شى دى.»
وايي چې تر بند وروسته کوم چا غني خان ته وويل: ته او قافلې يې سره ډېر بد گير كړي يۍ. د دې لپاره چې د غني خان پر ټولنيزه فلسفه او ادبي افكارو باندې څه ناڅه رڼا واچول شي، نو غوره لار دا ده چې د ده خپل كلام ته ځير شو او ويې لولو. انسان د غني په نظر ډېر لوړ مقام لري. دى آن د كايناتو او موجوداتو مطلب او اروا انسان گڼي او بې له انسانه اسمان هم بې مانا ويني:
غني خان كور گڼي او د يوه مفكر انسان په توگه خپل د عارفانو په څېر د انسان زړه د خداى نه په جومات كې لټوي، نه په مكه كې، بلكې په خپل زړه كې يې مومي او وايي:
د خپل خداى مينې ده ته دومره جرئت وركړى، چې رندانه خبرې كوي، لكه:
د پښتو ادب کې د هغه د شعري ژبې ځانگړتيا د فلسفې په ريالیزم اړخ باندې ولاړه ده او په شعرونو کې ېې د خپلې خاورې او خپل كلتور انځورونه يې منعکس کړي دي چې پښتو کلتور او ادب کې ځانته خپل ځای لري.
غني خان او كورنۍ
غني په خپله كورنۍ كې تر هر چا زيات د ننگيالي پلار عبدالغفار خان درناوى د ځان فرض گڼي، كله چې يې پلار د انگرېزانو په جېل كې پروت وو او غني خان ته يې يو له گيلو ډك ليك ليكلى وو، غني خان په ځواب كې دا بيتونه ورولېږل:
غني خان خپل كتاب چې په انگرېزۍ ژبه يې ليكلى، خپل گران پلار ته داسې ډالۍ كوي: I dedicate this book to the first pathan I knew and the first I have know my father. ?زه دا كتاب هغه لومړني پښتون ته ډالۍ كوم، چې زه يې پېژنم، تر ټولو غوره انسان ته چې ما پېژندلى يانې زما پلار ته.
قوم او غني خان
غني خان له خپل قوم سره ډېر لېونۍ مينه لري او تر هر ولس يې پښتون ولس زړه ته ډېر نژدې دى. هغه په دې چې په پښتون ولس كې پيدا شوى، د خداى شكر داسې پرځاى كوي: خدايه! شكر چې پيدا دې له دې قام كړم د پښــتون د نــر وجـــود دې يو اندام كړم او چې خړمخى پښتون ورور يې غېږې ته ورشي نور يې نو د دنيا ټول ښايست هېرېږي. غني خان وايي: سر څه د سپي سر وي چې فدا نه وي په قام نر څه ښځونى وي چې شيدا نه وي په قام په بل ځاى بيا وايي: ستا دا لاس د قسمت لاس دى ورانول، جوړول دوى كا د فرعون د كور په شانې دا حصار خاورې ايرې كړ پاڅه وښيه دنيا ته د پښتون د بچو ننگ پاڅه واوروه شغال ته د ويستلو تورو شرنگ
غني خان او هېواد
غني خان له خپل هېواد سره هم د زړه له كومې مينه لري، نو ځكه وايي:
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال
20 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سورة الحجرات
د حجرات سورت مدني دی ، خو د ابن عباس (رض) لخواچې وايي : د ( يايهاالناس انا خلقنکم من ذکر و انثی) (۱۳م ايت) مکي دی. او د اتلسو ايتونو لرونکې سوره ده.
د حجرات سورت سکالوگانې
د حجرات په سورت کې د لاندې اړينو مسايلو او آدابو يادونه شوې ده :
سرچينې
د آريانا پوهنغونډ چاپکال ۲۰۱۰م زېږديز ، ۳۲۹م مخ.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
چنگېز خان
چنګیز خان(له ۱۱۵۸ کال نه د ۱۲۲۷ ز کال د اګست تر ۱۸مې پورې) چې د تمیوچين په نوم زېږېدلی، د مغولي سترواکۍ بنسټ اېښودنکی او د هغې لوی خان (سترواک) دی چې نوموړې سترواکي د هغه له مړینې وروسته په تاریخ کې تر ټولو لویه نېښتې سترواکي شوه. چنګیز خان د شمال ختیځې آسیا د کوچیانو قومونو په یوځای کولو سره واک ته ورسېد او کله چې وروسته د مغولیانو عمومي واکمن چنګیز خان اعلان شو، نوموړي د مغولیانو یرغلونه پیل کړل، چې په پایله کې یې د یوریشیا ډېره برخه تر واک لاندې راوسته، چې په لوېدیځ کې تر پولنډ او په سویل کې ترمصر پورې پراخه وه. د نوموړي لویې لښکر اېستنې د قره خیتای، خوارزمیانو او د لویدیځ ژیا او د جین د کورنیو پر وړاندې وې او د منځنیو پیړیو پر ګرجستان، کیوان روس او پر بلغاریا یې بریدونه ترسره کړل.
په سیمه ییزو تاریخونو کې چنګیز خان او د هغه سترواکي وېروونکی شهرت لري. د منځنیو پیړیو ډېری تاریخ پوهان او عصري تاریخ لیکونکي د چنګیز خان فتوحات د بې سارې ورانۍ لامل ګڼي چې د لویو ډیموګرافیکي بدلونونو او د ډله ییزو وژنو او لوږې په پایله کې د نفوسو د سخت کمښت لامل شول. یو محافظه کار اټکل وایي چې: نږدې څلور ملیونه ملکي وګړو (په داسې حال کې چې نورې شمېرې وایی چې له څلوېښتو نه تر شپیتو ملیونو وګړو) د چنګیز خان د نظامي خوځښتونو په پایله کې خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. برعکس، د کوچو د پاچهۍ بودايي اویغور وګړو، چې په خپله خوښه یې د قره ختای سترواکۍ پرېښوده او د مغولیانو تابع شول، چنګیزخان ته د یو آزادي غوښتونکي په سترګه ګوري، خو چنګیز خان د مغولي سترواکۍ له لاري د دود، ټیکنالوژۍ او افکارو د لوی خپراوي لپاره د پخوانیو رنسانس سرچینو له خوا د مثبت ټکي او د درناوي وړ ګڼل کېږي. مغولي سترواکۍ د لوی خان د ژوند په پای کې د منځنۍ اسیا او چین ډېره برخه ونیوله. چنګیز خان د خپلو فوق العاده پوځي بریالیتوبونو له امله ډېری د ټولې زمانې د سترو فاتحانو له ډلې نه ګڼل کېږي.
له خپلو پوځي لاسته راوړنو هاخوا، چنګیز خان مغولي سترواکۍ  ته په نورو برخو کې هم پرمختګ ورکړ. نوموړي پریکړه وکړه چې د اویغورلیکدود( رسم الخط)  د سترواکۍ د لیکلنیز سیستم په توګه ومنل شي. هغه د مغولیانو په سترواکۍ کې منصب د وړتیا پر بنسټ عملي کړ او دیني زغم یې وهڅاوه. د شمال ختیځې آسیا کوچي قومونه یې متحد کړل. اوسنی منګولیا نوموړۍ د دې هېواد  بنسټ ایښودونکی بولي. هغه تر یوه همغږي سیاسي چاپیریال لاندې د ورېښمو د لارې د راوستلو له امله هم ستایل کېږي. دې کار د شمال ختیځې اسیا، د مسلمانانو سویل لویدیځې اسیا او عیسوي اروپا ترمنځ یو څه اسانه اړیکې او سوداګري را منځ ته کړه، چې د درې واړو سیمو دودیز لیدلوري یې پراخ کړل.
نوم او سپلېنګ
د وړیار لقب چنګیز خان ښایي د د ترکي تنګیز نه اخیستل شوی وي، چې د سمندر په معنا دی، چې په تحت الفظي توګه "د سمندري واکمن" دی او په سبمولیک ډول د "نړیوال واکمن" په توګه تعبیر شوی دی. چنګیز خان په مختلفو ژبو کې په بېلابېلو بڼو لیکل کېږي، لکه په منګولیایې کې: Chinggis Khaan، په انګلیسي کې: Chinghiz, Chinghis, Chingiz، په چینایي کې: 成吉思汗، په پینین کې: Chéngjísī Hán ، په ترکي کې: Cengiz Han, Çingiz Xan, Chingizxon, Shın'g'ısxan, Çingiz Han Çıñğız Xan, Şıñğıs xan, Çiñğiz Xaan, Çiñğizhan,، په روسي کې: Чингисхан (Čingiskhan) or Чингиз-хан (Čingiz-khan), او داسې نور. تیموچین په ساده چینایي کې: 铁木真 او په دودیزه چینایي کې: 鐵木眞 او په پینین کې: Tiěmùzhēn لیکل کېږي.
کله چې قوبلای خان په ۱۲۷۱ ز کال کې د یوان د کورنۍ بنسټ کېښود، هغه خپل نیکه اړ کړ چې چنګیز خان په رسمي سندونو کې ولیکي او هغه ته یې د معبد نوم تایزو (په چینایي کې:  太祖)، او له مرګ وروسته نوم سترواک شینګوا (په چینایي کې: 聖武皇帝) نوم ورکړ. کلوګ خان وروسته د چنګیز خان لقب د سترواک فاتیان قیون شینګوا (چینایي: 法天啟運聖武皇帝) ته پراخ کړ. له دې امله چنګیز خان ته په چینایي تاریخ کې د یوان تایزو (د یوان سترواک تایزو چینایي: 元太祖)  هم ویل کېږي.
زېږون او نسب
چنګیز خان ښایي په ۱۱۶۲ ز کال کې د بورخان خلدون غره و د اونون او کرلین سیند ته نږدې په  دیلیون بولدوګ او اوسنۍ شمالي منګولیا کې اوسنۍ پلازمېنې اولانباتار ته نږدې زیږېدلی وي. د مغولیانو پټ تاریخ بیانوي چې: تموچین د زېږون په وخت کې په خپل لاس کې د وینې ټوټه نیولې وه، چې دا یوه دودیزه نښه ده چې د هغه برخلیک د یوه لوی مشر په توګه ټاکل شوی و.
هغه د خپل پلار یسوګي د دویمې ښځې هویلون لومړی زوی و، چې د خاماګ مغول په ټولنه کې د کې د کیاد مشر و او د کرایټ قبیلې د توغرل ملګری و.
د یسوخي قبیله بورجیګین وه او هویلون د چنګیرخان د قبیلې د اولخونت له فرعي نسب نه و. دوی د نورو قومونو په څېر کوچیان وو. د تیموچین غوره شالید، هغه ته لاره هواره کړه چې له نورو مغول قبیلو نه مرسته وغواړي او په پای کې یې یوځای کړي.
روکيان کلی
روکيان کلی د ځاځي اريوب ولسوالۍ پکتيا ولايت کې پروت دی. په دې کلي کې ټول وگړي په پښتو ژبه خبرې کوي او د ځاځيو قوم اړوند دي. روکيان په دوو برخو ويشتل شوی چې يوه يې برخه حمزه حيل او بله يې د ملافتح ده. په روکيان کلي کې د روکیان علي ليسه هغه ليسه ده چې ډير زده کونکي يې د افغانستان بیله بيلو پوهنتونو ته ور پيژندلي. د روکیان کلي مشهور جومات چې د سپين جومات په نوم مشهور دی د افغانستان ډير خلک دا جومات پيژني. په ځانگړي ډول پخواني مجاهدين چې د جهاد په وخت به له دې کلي تېريدل نو په همدې جومات کې يې ډيرې شپې سبا کړي. د روکيان کلي خلک ډير ميلمه پال دي. د خلکو روزگار يې کرهنه، مالداري، موټرداري، سودگري او داسې نور دی. دا کلی په يوه تنگه دره کې پروت دی. شنه غرونه لري، غرونه يې د لمنځې، جنغوزيو، څيړيو ډيرې ونې لري.
چنگېز خان
زېږون او نسب
چنګیزخان د پلار له اړخه د قابل خان، امباغي او هاتلو خان سره نسب لري، چې دوی د خاماګ مغول د ټولنې مشري کوله او د بوندوچار منخاګ (۹۰۰ ز کال) زامن وو. کله چې په ۱۱۶۱ ز کال کې د جورچین جین کورنۍ خپل ملاتړ له مغولو نه تاتاریانو ته بدل کړ، هغوی قابل خان له منځه یووړ.
د چنګیز خان پلار، یسوګي (د کیات بورجیګین قبیلې مشر او د امباغای او هاتلوخان له خوا د خوشال خان، امباغی او هوتولا خان وراره) د مغولیانو د کورنۍ د مشر په توګه راڅرګند شو. دا درېځ، د تایی چیود قبیلې له خوا له مخالف سره مخامخ شو، چې د امباغی مستقیم نسل و. کله چې تاتاریان له ۱۱۶۱ ز کال نه وروسته ډېر ځواکمن شول، جین له تاتارانو نه خپل ملاتړ کرایتانو ته بدل کړ.
سرچینې
وېشنيزه:د مغولو امپراتوري * وېشنيزه:د ۱۲ پېړۍ زېږېدنې وېشنيزه:د ۱۲۲۷ ز. کال مړينې
کېمیاگر "ناول"
کېمیاګر (انګریزي: The Alchemist پرتګالي: O Alquimista) د برازیلي لیکوال پاولو کویلیو ناول دی نوموړي یاد ناول په کال ۱۹۸۸ میلادي کې په پرتګالي ژبه ولیکی وروسته بیا د نړۍ ډېری ژبو ته وژباړل شو، په پښتو کې غني خان خټک په کال ۲۰۲۰م کې د "کېمیاګر" په نوم وژباړی .دا ناول په نړۍ کې زښته زیات مشهور شو او له ښه خرڅېدونکو کتابونو څخه یو دی ځکه بېخي ډېر وار چاپ شو.
د ناول موضوع
دا ناول د خوبونو، ارمانونو ، جادوګرۍ،جنګونو او ریګستانونو کیسې بیانوي.
د الکېمسټ نړیوالې ژباړې
کېمیاګر یا الکېمسټ ناول د نړۍ په ډېریو ژبو کې ژباړل شوی دی چې په انګریزي کې په کال ۱۹۹۳میلادي کې د اېلن ار کلارک له لوره وژباړل شو او د هغه له انګریزي ژباړې څخه بیا په کال ۲۰۲۰ میلادي کې غني خان خټک پښتو ته یاد ناول د "کېمیاګر" په نوم وژباړی چې دا د پښتو ادب لپاره یوه ستره لاسته راوړنه ده.
ډېره غازي خان
ډېره غازي خان د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,88,149 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 25م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
سورة البقرة
سورة البقرة د قرآن دويمه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
چالدران ولسوالي
چالدران ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان چالدران)  د ايران د آذربايجان غربي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سيه‌چشمه ښار دی. دا ولسوالي ۴۵٬۰۶۰ تنه نفوس لري. د چالدران ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان غربي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عنزه
عنزه توغندۍ (په اردو: عنزه ميرائل) د مځکې څخه هوا ته لنډ واټن ويشتونکي لاسي راکټي سیسیم دی چی د هليکپترونو، الوتکو او نورو هوايي اهدافو د منځه وړلو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړي راکټي وسله په پاکستان کی د پنجاب په ولايت کی د کہوٹہ ریسرچ لیبارٹریز لخوا د ۱۹۸۹ کال څخه راهیسی جوړېږي. په اوس وخت کی عنزه توغندۍ د پاکستانی پوځ، مالازيایی پوځ، نصری مخالفینو ځواکونو او طالبانو په لاس کی ده.
پېژندنه
وېشنيزه:پاکستاني وسلې وېشنيزه:د الوتکې ویشتونکي توغندی
سټېفن هارپر
سټېفن جوزيف هارپر (Stephen Joseph Harper PC CC) چې د ۱۹۵۹ ز د اپرېل په ۳۰ مه زېږېدلی دی، يو کاناډايي سياستپوه دی چې له ۲۰۰۶ ز نه تر ۲۰۱۵ ز پورې يې د کاناډا د ۲۲ لومړي وزير په توګه خدمت وکړ. هارپر د خپلې نږدې يوې لسيزې اوږدمهالې دورې پر مهال درې وکالتنامې وګټلې او لومړنی لومړی وزير دی چې د کاناډا د معاصرې دورې له محافظه کار ګوند نه راځي او له ۲۰۰۴ز نه تر ۲۰۱۵ ز پورې د ګوند د لومړي مشر په توګه دنده کوي.
هارپر اقتصاد ولوست. په ۱۹۸۵ ز کې يې د لېسانس او په ۱۹۹۱ ز کې يې د ماسټرۍ سند تر لاسه کړ. هغه د کاناډا د سمون ګوند (Reform Party of Canada) بنسټګر و او په (Calgary West) کې په ۱۹۹۳ ز کال د لومړي ځل لپاره ټاکل شوی و. هغه د ۱۹۹۷ ز په فدرالي ټاکنو کې د بيا نوماندۍ غوښتنه ونه کړه او پر ځای يې د ملي تمدنونو يووالي (National Citizens Coalition) ډله سره يو ځای او وروسته يې همدا ډله چې يوه محافظه کار غوښتونکي ډله وه؛ رهبري کړه. په ۲۰۰۲ ز کې يې (Stockwell Day) د کاناډايي ټولنې د مشر په توګه بريالی کړ، چې د سمون ګوند بريالی کوونکی و او پارلمان ته د رسمي مخالفې ډلې (اپوزيسيون) د مشر په توګه راوګرځېد. هارپر په ۲۰۰۳ ز کې د کاناډا د محافظه کار ګوند د جوړولو په موخه د کاناډا د پرمختلونکي محافظه کار ګوند سره د کاناډايې ټولنې د يوځای کولو په اړه خبرې اترې وکړې او د ۲۰۰۴ ز په مارچ کې د ګوند د لومړني مشر په توګه غوره شو. د ۲۰۰۴ ز په فدرالي ټاکنو کې نوي ګوند خپلې لومړنۍ ټاکنې د ليبرال ګوند ته وبايللې چې د (Paul Martin) له خوا رهبري کېده. هارپر له ۲۰۰۲ ز نه تر ۲۰۱۵ ز پورې د ګوند د مشر، د رسمي اپوزيسيون د مشر او وروسته د لومړي وزير په توګه په البرتا کې د کلګري سويل لويديځ (Calgary Southwest) riding استازولي وکړه. هغه له ۲۰۱۵ ز نه تر ۲۰۱۶ ز پورې د (Calgary Heritage) استازولي وکړه.
د ۲۰۰۶ ز فدرالي ټاکنو په يو لږه کي حکومت (minority government) کې اغېزه وکړه چې د محافظه کار ګوند له خوا يې مشري کېده او هارپر يې له مخې د کاناډا ۲۲ لومړی وزير شو. هغه د خپلې لومړۍ دورې پر مهال د دننه او د باندې تور سره مخامخ شو، په داسې حال کې چې د هارپر تر مشرۍ لاندې ستر تصويب شوي قوانين د فدرال د مسؤليت قانون (Federal Accountability Act)، (Québécois nation motion) او د تجربه لرونکو د حقونو بيل (Veterans' Bill of Rights) شاملوي. د ۲۰۰۸ ز له فدرالي ټاکنو نه وروسته چې محافظه کار ګوند په کې يو څه ستر اکثريت وګاټه، هارپر د ۲۰۰۸ – ۲۰۰۷ ز کلونو د مالي کړکېچ پلان ته په ځواب کې د اقتصاد عملياتي پلان تصويب کړ، پارلمان يې وځنډاوه چې د مخالفو ډلو د يو اټکلي يا بالقوه ټولنې په واسطه يو ناډاډمن خوځښت (no-confidence vote) ته ماتې ورکړي او د لبنان د لومړۍ کورنۍ جګړې پر مهال يې د نظامي لاس وهنې امر وکړ. څلوېښتم کاناډايي پارلمان بالاخره د ۲۰۱۱ ز په مارچ کې له يوې بلې ناډاډمنې رايې نه وروسته منحل شو، چې خپل حکومت يې د پارلمان په يوه کړکېجن حالت کې وموند. په فدرالي ټاکنو کې محافظه کارانو د حکومت اکثريت وګاټه. هارپر د خپلې درېيمې دورې پر مهال کاناډا د کيوټو له تړون (Kyoto Protocol) نه واېستله، د ISIL سره په مخالفت يې (Operation Impact) پر لاره واچاوه، د اوږدې وسلې ثبتيال (long-gun registry) يې رد کړ، د ۲۰۱۵ ز ترورېزم ضد قانون يې تصويب، د کاناډا د نړيوال بازار عملي پلان يې عملي کړ او د کاناډ د سنا مجلس (مشرانو جرګې) د لګښتونو تور او د (Robocall scandal) تور رانغاړونکي جدي بحثونو ته يې خورا پاملرنه وکړه.
د ۲۰۱۵ ز په فدرالي ټاکنو کې محافظه کار ګوند ليبرال ګوند ته ځواک وبايله چې د (Justin Trudeau) له خوا يې مشري کېده. هارپر په رسمي ډول د ۲۰۱۵ز اکتوبر په ۱۹ مه نېټه د ګوند د مشر په توګه استعفا ورکړه او (Rona Ambrose) بالاخره د ۲۰۱۵ ز د نومبر په ۵  نېټه باندې د انتقالي مشر په توګه غوره شو. له ۲۰۱۵ ز نه وروسته هارپر په بطي ډول له کاناډايي سياست نه لرې والی پيل کړ او د يو شمېر نړيوالو سوداګريو او مشرۍ ونډې يې غوره کړې، د نړيوالې سلا د يو چارځي (شرکت) بنسټ يې کېښود، د متحده ايالتونو او بریتانيا په رسنيو کې راښکاره کېده او د نړيوالې ديموکرات ټولنې د مشر په توګه ټاکل شوی و.
د ژوندي لومړني وختونه او زده کړې
هارپر د ټورانټو د ګاونډي اونټاريو په (Leaside) کې وزېږېد او ستر شو، چې د (Margaret (née Johnston)) او (Joseph Harris Harper) د درې زامنو له ډلې نه يې لومړنی زوی و. مور يې په (Imperial Oil) کې يوه محاسبه وه. د هارپر کورنۍ له (Christopher Harper) سره خپل پښت  د انګلېنډ (Yorkshire) ته ورګرځوي، چې په ۱۷۸۴ ز کې (Nova Scotia) ته مهاجر شوی او وروسته يې په هغه سيمه کې د سولې د عدالت په توګه خدمت وکړ، چې اوس (New Brunswick) سيمه نومېږي.
هارپر د نورټلي دولتي ښوونځي او وروسته په (Etobicoke) او ټورانټو دواړو سيمو کې د (John G. Althouse Middle School) او (Richview Collegiate Institute) کې شامل شو. هغه په ۱۹۷۸ ز کې له عالي ښوونځي نه فارغ شو او په (Reach for the Top) باندې د (Richview Collegiate) د ډلې يو غړی و، چې دا د عالي ښوونځي د زده کوونکو لپاره يوه تلویزيوني علمي ازموينه وه. نوموړی مخکی له دې چې البرتا ته کوچ وکړي، د ټورانټو پوهنتون په (Trinity College) کې يې زده کړې وکړې. له خپل مور او پلار نه د خپلواکۍ خپرولو په هڅه کې هارپر د ټورانټو له پوهنتون نه واېستل شو او بيا یې البرتا (Edmonton) ته کډه شو، چې هلته يې د ستواکۍ تېلو په شرکت کې د پُستې او برېښناليک  په برخه کې دنده وموندله. له هغې نه وروسته يې دنده په ياد شرکت کې د کمپيوټر سيستمونو ته پورته شوه. هارپر يو ځل بيا د کالګاري پوهنتون کې له ثانوي پورته زده کړې وکړې، چې د اقتصاد برخه کې يې د لېسانس درجه په ۱۹۸۵ ز کې له همدې ځايه تر لاسه کړه. نوموړی د اقتصاد برخه کې د ماسټرۍ درجې د ترلاسه کولو په موخه بېرته هلته وروګرځېد او په ۱۹۹۱ ز کې يې دا دوره هم بشپړه کړه. هارپر د خپل مسلک پر مهال د کالګاري له پوهنتون سره پياوړې اړيکې وساتلې. د يوه اقتصادپوه په توګه روزل شوی هارپر د (Pierre Trudeau) له دورې راهيسې د اقتصاد په برخه کې د زده کړو لرونکی لومړنی لومړی وزير او د (Joe Clark) له دورې راهيسې، د حقوقو په برخه کې د زده کړو له لرلو پرته لومړی وزير و.
سياسي پيل
هارپر د خپل عالي ښوونځي د ځوانو ليبرالانو د ټولنې د غړي په توګه په سياست کې شامل شو. وروسته يې خپل سياسي متابعت ځکه بدل کړ، چې د (Pierre Trudeau) د ليبرالي حکومت د ملي انرژي پروګرام سره مخالف شو. هغه په ۱۹۸۵ ز کې د پرمخ تلونکي محافظه کار د پارلمان غړي (Jim Hawkes) مرستيال اجرائيه رئيس شو، مګر وروسته له ګوند او د (Brian Mulroney) له حکومت نه ناهيلی شو، چې د ادارې اقتصادي سياست يادونه يې کوله. هغه پرمخ تلونکي محافظه کار ګوند په همغه کال پرېښود.
هارپر د (University of Calgary) پوهنتون د اقتصادپوه (Bob Mansell) له خوا (Preston Manning) ته وروپېژندل شو، چې د کاناډا د سمون ټولنې د (Reform Party of Canada) بنسټګر او مشر و. (Harper) په ۲۰۰۲ ز کېCBC News ته وويل چې: هارپر په دې وخت کې ځان د يوه سياستپوه په توګه نه ليد. هغه زياتوي چې: «سياست د هغه لومړنی ذوق يا مينه نه وه».
خوخوی
خوخوی ولایت په اسپانیایي ژبه Provincia de Jujuy) د ارجنټاین هیواد له ۲۳ ګونو ولایتونو څخه یو دی چې د یاد هیواد په شمال لویدیځ کې موقیعت لري.
21 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سورة ق
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
وده ييزه بيالوژي
وده ييزه (پرمختيايي) بيالوژي د هغو جرياناتو مطالعه ده د کوم په مټ چې ژوي او بوټي ستريږي او وده کوي. په وده ييزه بيالوژي کې همدا راز د نوې زېږېدنې جغرافيه، جنسي بيا توليد، د شکل بدلون او په بالغو ژونديو موجوداتو کې د اصلي حجرو وده او توپير کول هم شامل دي.
لرليدونه
د ژويو د جنين په وده کې ښکېلې مهمې پروسې دا دي: د نسج جوړېدل (د سيمې د ټاکنې او د جوړو شويو حجرو د توپير له لارې)؛ د نسجونو وده او د نجسونو بڼه خپلول.
د بوټو وده د ژويو د ودې له پروسې سره يو شان ده. خو د بوټو حجرې عموماً بې خوځښته وي، په همدې بنسټ «مورفوجينيسيس» بې له دې چې حجرې حرکت وکړي، د جلا ودې په مټ تر لاسه کېږي. تر څنګ يې تحريکوونکي سيګنلونه او په دې کې ښکېل جينونه له هغو څخه جلا دي، چې د څاروي وده اداره کوي.
د حجرې توپير منځ ته راتګ
د حجرې توپير هغه پروسه ده، چېرته چې د حجرې جلا جلا فعالې بڼې په وده کې راپورته کېږي. د بېلګې په ډول، عصبي حجره، د غړي پلې او «هيپاتوسايټس» (د ينې حجرې) د توپير موندلو حجرو ښې پېژندل شوې بڼې دي. جلا شوې حجرې عموماً د يو څو پروټينونو زيات شمېر توليدوي، کوم چې د دوی د ځانګړي عمل لپاره اړین دي او همدا دوی ته د ښکاره کېدو خصوصيات ورکوي، کوم چې دوی ته دا وړتيا ورکوي چې د کوچني مايکروسکوپ لاندې وپېژندل شي. هغه جينونه چې دې پروټينونو ته کوډ ورکوي په لوړه کچه فعال دي. په ځانګړي ډول د دوی د «کروماټين» جوړښت ډېر پرانيستی دی، د دوی د تنسيخ (يعنې له يو څخه بل جوړېدل) اينزامونو ته د لاسرسي سره مرسته کوي او د جين د څرګندونو د پيلولو لپاره ځانګړي تنسيخ لاملونه په ډي اين ای کې د تنظيمونکي ترتيب سره اړوند وي. د بېلګې په ډول، « NeuroD» د نيورونل توپير لپاره يو مهم تنسيخي عنصر دی، د عضلاتو د توپير لپاره «مايوجينين» او د «هيپاټوسيټ» د توپير لپاره « HNF4» مهم دی. د حجرې توپير عموماً د ودې وروستی پړاو دی، له دې څخه مخکې د ژمنتيا (د زیاتېدو وړتيا) لپاره يو شمېر پړاونه وي، په کومو کې چې په څرګند ډول کوم توپیر نه وي. يو واحد نسج، کوم چې د يو ډول مخکينۍ حجرې يا د حجرې له يوې څانګې څخه جوړ شوی وي، ډېر ځله د ګڼو جلا جلا حجرو له بڼو منځ ته راغلی وي. د دوی په سمبالښت کې د ګاونډيو مېشتو يوه پروسه ښکېله وي، کومه چې د «نوچ سګنلنګ پات وی» پر ځانګړتياوو ولاړه وي. د بېلګې په ډول، د جنين اعصابي تخته کې دا نظام د نيورونل مخکينيو حجرو د نفوس د پيدا کولو لپاره کار کوي، په کوم کې چې « NeuroD» په ډېره اندازه څرګندېږي.
بيا توليد
بیا توليد د يوې ورکې شوې برخې بيا ودې وړتيا څرګندوي. دا په بوټو کې زيات موندل کېږی، کوم چې د دوامدارې ودې ښودنه کوي او همدا راز په مستعمراتي (بل چرته په ځای نيونکو) ژويو کې، لکه «هايډرايډونه» او «اسيدي». خو وده ييزو بيالوژي پوهانو ډېره لېوالتيا د ازادو ژونديو ژويو په بيا توليد برخو کې ښودلې ده. په ځانګړي ډول څلور نمونې د زياتې څېړنې موضوع ګرځېدلي دي. دوه يې داسې دي چې د ټول بدن د بيا تولید وړتيا لري چې هغه دا دي: Hydra، کوم چې کولای شي د «پوليپ» هره برخه له يوې کوچنۍ ټوټې څخه هم بیا توليد او جوړه کړي، او «پلاناريا» چينجي، کوم چې عموماً کولای شي سرونه او لکۍ دواړه بيا جوړ کړي. دا دواړه نمونې د پرله پسې حجروي دوران لرونکې دي چې د بنسټيزو حجرو په مټ تغذيه کېږي، لږ تر لږه په «پلاناريا» کې، لږ تر لږه ځينې بنسټيزو حجرو زياته توانمندي ښودلې (يعنې د حجرو بيلا بيلا ډولونه تولیدولای شي). دوه نورو نمونو يې «ډيسټال» (له مرکز څخه په لرې ځای کې)  د ضميمو د بيا توليد ښودنه کړې. دا حشراتي ضمايم (جرړې) دي، عموماً د «ميټابولوس» چينجيو پښې، لکه چورچورکه (يو ډول خځنده) او هم په اوبو او وچه کې اوسېدونکو «urodele» (چرمښکۍ ته ورته ژوی) ژويو غړي. په وچه او اوبو کې د ژوند کوونکو ژويو د غړيو د بيا تولید په اړه د پام وړ معلومات په لاس کې شته او دا معلومه شوې چې هر ډول حجره بيا خپل ځان جوړوي، له نښلونکو نسجونو پرته، چېرته چې د عضروف، «ډرميس» او «ټانډونونو» تر منځ تر ډېره بريده بدلون منځ ته راځي. د جوړښتونو طريقې ته په کتنې سره، دا په جنين کې د فعالو اشارو (سيګنلونو) په بيا فعالېدو سره اداره کېږ. تر اوسه د دې زړې پوښتنې په اړه بحثونه روان دي چې ايا بيا توليد ابتدايي که تطبيقي خاصيت دی. که چېرې حالت لومړی وي (یعنې ابتدايي)، د مخ پر وده پوهې په مټ، موږ کېدای شي دا تمه ولرو چې په انسانانو کې هم د بيا تويد وړتيا پیدا کړو. که چېرې حالت دويم وي (يعنې تطبيقي) نو بيا د بيا توليد هره بېلګه داسې اټکل شوې چې د طبيعي غوراوي څخه په داسې حالاتو کې سرچينه اخلي چې د همدې انواعو پورې ځانګړي دي، په همدې بنسټ بيا د عمومي اصولو تمه نه شي کېدای.