کيمياوي_تعاملونه
چې غير عضوي تعاملات يې په لاندې ډول دي. CO2+H2O→H2CO3 CaO+H2O→Ca (OH)2(١م،٢٩٥مخ) SO2+H2O→H2SO4 G- دسپروپروشن تعاملونه Disproprotion په دې ډول کيمياوي تعاملونو کې کيمياوي مواد داسې تجزيه کيږي چې يوعنصر هم ارجاع او هم تحمض کيږي اوډول ډول داکسيديشن نمبرونه اخلې چې دبيلګې په ډول دلاندي تعاملاتو څخه يادونه کوو. H- کوموتېشن تعاملونه Comotation هغه تعامل دى چې په هغې کې يوعنصر د دوو اکسيدېشن شمېرو څخه يوه اکسيدېشن شمېرې ته بدلون وکړي لکه : 2N-3H4N+5O3→2N2+4H2O+O2 H- ارجاع اوتحمض تعاملونه  Reduction oxidation reacation داډېر مهم کيمياوي تعاملونه دي په دې ډول تعاملونو کې ډېر شمېر تعاملونه شامل دي لکه دمرکبونوجوړېدل دهغې دعناصرو څخه ،ياپه چپه ډول دمرکبونو تجزيه کېدل په عناصروباندي ،دسونګ تعاملونه ،په بتريوکې تعاملونه ،دبرقي انرژۍ دجوړېدو لپاره په ژونديو حجروکې دانرژۍ دجوړېدو تعاملونه اوداسې نور. دريډکشن تعاملونو بنسټ ديوعنصر څخه عنصرته دالکترونونو ليږد راليږد دى. يانې يوعنصر الکترون ورکوي تحمض Oxidation اوبل عنصرچې الکترون اخلي ارجاع Reduction کيږي .دريډکشن تعاملونو په پايله کې ايوني مرکبونه هم جوړيږي. لکه دMgO مرکب چې Mg او O2 عناصرو څخه چې يو ريډوکس تعامل دى جوړيږي چې معادله يې په لاندي ډول ده. څرنګه چې په پورتني تعامل کې ليدل کيږي چې Mg دوه الکترونه ورکوي تحمض کيږي. اوMg+2 او O دوه اکسيجن دوه الکترونه اخلي ارجاع کيږي او O-2  ايون جوړوي ،چې وروسته دادواړه ايونونه يوبل سره جذبوي اوMgO مرکب جوړوي اوهغه په دې ډول سره ښودلاى شو. همدارنګه دريډوکس تعاملونو په جريان کې هغه مرکبونه چې اشتراکي اړيکې لري هم جوړيږي .لکه په دې تعامل کې : که چېري نوموړى تعامل په سيستماتيک ډول سره وښودل شې په لاندي توګه سره تر سره کيږي. همدارنګه دCa او O2 ترمنځ تعامل چې ترسره کيږي CaO جوړوي 2Ca - 4e-→ 2Ca oxidation O2 + 4e- → 2O2- Reduction .  2Ca + O2   →  2CaO پورتنې ريډوکس تعاملونه ددوه نيمه تعاملونو په څير چې دالکترون اخستل اوبايلل پکې ښودل شوي دي. کله چې يو عنصر الکترون بايلې ،تخمض کيږي اوبل عنصر چې الکترون اخلي ،ارجاع کيږي په دي عمليه کې هغه عنصر چې الکترون ورکوي دارجاع عامل ( Reducing aqent) په نوم ياديږي لکه په پورتني تعامل کې کلسيم دارجاع عامل اواکسيجن دتخمض عامل دي. دکيمياوي تعامل ميخانيکيت chemical reaction mechanism ميخانيکيت ديوه کيمياوي تعامل هغه ساده پړاونه دي چې کيمياوي تعامل په پخو موادوباندې اړوي ،چې دموادو کيمياوي فعاليت دهغوي دکيمياوي خاصيت په نامه ياديږي .چې دموادو کيمياوي فعاليت دهغوۍ په الکتروني جوړښت پورې اړه لري ،هغه مواد چې الکتروني جوړښت يې ډير ثابت وي کيمياوي فعاليت يې ډير لږاو په چپه ډول هغه مواد چې الکتروني جوړښت يې ثابت نه وي کيمياوي فعاليت يې ډير وي .فعال کيمياوي مواد يودبل سره ژر دالکترونونو راکړه ورکړه يادالکترونونودشريکولو په پايله کې نوي مواد جوړوي چې دغې عملي ته کيمياوي بدلون يا کيمياوي تعامل هم ويلى شو. ديوه کيمياوي تعامل دډول ډول پړاونو دپيژندلو لپاره اړينه ده چې دهر پړاو ميخانيکيت وپيژنو .دبېلګې په ډول : دNO اواکسجن دتعامل په پايله کې دNO2 غاز جوړيږي ،څرنګه چې پوهيږو چې دNO دوه ماليکوله ديوماليکول اکسيجن سره نيغ په نيغه تعامل نه شي کولى،ځکه دمنځني تعامل په جريان کې N2O2 جوړيږي اونوموړ ى تعامل په دوه پړاونو کې سرته رسيږي. N2O2    NO + NO       =لمړى ساده پړاو 2NO2          N2O2 + O2        =دويم ساده پړاو __________________________________                                                      2NO2    →   2NO+O2           دتعامل ټولګه څرنګه چې ليدل کيږي په نوموړي پړاو کې N2O2 شته دى .مګر دتعامل په روستي پړاو کې له منځه ځې او تجزيه کيږي، چې داتومونو اکسيديشن درجې اوولانسونه بدلون مومي ،نو په همدې توګه ولانس او داکسيديشن شمېر تر څېړنې لاندې نيسو. ولانس valence ولانس (يوځايوالي قوه) : ديوناني کلمې valentia   څخه اخستل شوې ده،چې دمشتق شوې قوي په مانا دى. اوولانس داتوم هغه قوه يا مېل دى چې دخپلو بهرنيو سويو دپوره کولو اودکيمياوي اړيکو دجوړولو لپاره يې کاروي .يا دا چې يو عنصر يو اتوم په خپل شاوخواکې دنورو اتومونوسره څوکيمياوي اړيکې جوړولاى شي ،دغه توان ته دهغه عنصر ولانس وايې .همدارنګه ديوه اتوم په شاوخوا کې داړيکو شمېر دهغه اتوم ولانس ښايې. اودولانس شمېر دهغه کيمياوي اړيکو سره يوشان دى چې يو اتوم يې دنورو اتومونوسره ( جوړوي لکه داوبو په ماليکول کې چې جوړښتي فورمول يې دادى.(٣م،٧مخ)       چې داکسيجن ولانس دوه اودهرهايدروجن اتوم ولانس يودى ،دهرعنصر ولانس معلومولو لپاره ښه لاره داده چې دهر مرکب دماليکولونو جوړښتي فورمول رسم کړو . دبيلګې په توګه په لاندې مرکباتوکې :      ليدل کيږي چې دځينو عناصرولکه دهايدروجن اواکسيجن ولانسونه په ټولومرکباتوکې يوشى دى .خودځينوعناصرو لکه سلفر ،کلورين ،اونورو ولانسونه په ډول ډول مرکباتو کې توپيرلري ،هغه کيمياوي مرکبات چې دماليکولونوداتومونوترمنځ کوولانسې اړيکې وي دولانس اصطلاح ډيره کارول کيږي اوپه ځاى کار دى.     خوکه دماليکول داتومونوترمنځ ايونې اړيکې وي نوغوره خبره داده چې پرځاي داکسيديشن شمېره وکارول شي .نوويلى شو چې دH ─H تر منځ يوه اشتراکي اړيکه يوولانسه اود     O==O ترمنځ دوه اړيکې دوه ولانسه او  د   ترمنځ درى اشتراکي اړيکې درى ولانسه اوپه متان کې  څلوراشتراکي اړيکې د کاربن څلورولانسه اتوم کارکوي. که چېرې ديوه اتوم څخه بل اتوم ته دکيمياوي اړيکو په جوړولوکې الکترون وليږدول شي جوړه شوې اړيکه (Electrovalence) يادايونيک اړيکي په نوم ياديږي .دبيلګې په ډول دسوديم کلورايد په مرکب کې الکتروولانس اړيکه جوړيږي ځکه دسوديم اتوم څخه يوالکترون دکلورين اتوم خواته ځي .چې په پايله کې يې د Na+  او Cl- جوړيږي او د سوديم کلورايد په مرکب کې دمثبت او منفي ايونونو دجوړولو لپاره ايونيک اړيکه منځته راځي. که چيرې کيمياوي اړيکه الکترونونو ديو ځاى کيدو له مخې رامنځته شي ،اشتراکي اړيکه Covalancne کوولانسي جوړيږي .لکه دH2 په ماليکول کې يوه کوولانت اړيکه دH2 داتومونو ترمنځ H─ H ،اودO2 په ماليکول کې ددوه اتومونو ترمنځ دوه اشتراکي اړيکې O=O ،اودنايتروجن په ماليکول کې درى اشتراکي اړيکې دN ددرى اتومونو ترمنځ     منځته راځي. که چېرې په اشتراکي اړيکه کې يوه جوړه الکترونونه په يو اتوم پورې اړه ولري دکوارديناتت کوولانس Coordinat covalence اړيکي په نوم ياديږي .لکه دسلفوريک اسيد (H2SO4) چې دمنځني اتوم يانې S داکسيجن (O) داتومونوسره په ې ډول کواردينات کوولانټ اړيکې جوړوي. په نوموړي مرکب کې جوړه الکترونونه چې دغشي(→) په څير ښودل کيږي .چې څلور کيمياوي اړيکې جوړه وي. چې دوه اړيکې اشتراکي دي اودوه يې مرستندويه اشتراکي اړيکې دي. داکسيديشن شميره. Oxidation Number اکسيديشن شميره دهغو لږو اويا دټولو چار جونو شميري ته ويل کيږي چې په کيمياوي تعامل کې په عناصروبا ندې دهغې په مرکب کې لاسته راځي. اودعناصرويوځاى والي ظرفيت اواستعداد ښيې ، داکسيديشن شميره مثبت يا منفي اويا دصفر قيمت لري. دالکترونونوشمير چې ديومثبت ايون سره جمع کيږي ،اوياديومنفي ايون څخه لري کيږي.چې په پايله کې يوشنډ اتوم جوړه وي ياکه فلزدنافلزسره کيمياوي تعامل وکړي ، دلته دفلزاتوم خپل ولا نسي الکترونونه نافلزاتوم ته ورکوي ،چې ددې کارپه پايله کې دفلزاتوم په مثبت ايون اودنافلزاتوم په منفي ايون اوړي يا په بله بڼه دفلزاتوم مثبت اکسيديشني شميره اودنافلزاتوم  منفي اکسيديشني شميره پيداکوي ،چې مثبت اومنفي ايونونه دالکتروستاتيکي جذب قوې په وسيله سره نږدي اويودبل سره کيمياوي اړيکه پيداکوي. څرنګه چې دااړيکه دايونونوترمنځ جوړه شوې ده نوځکه ايوني اړيکي په نوم ياديږي. دکيمياوي تعامل په پايله کې که يواتوم يو،دوه ،درى ياڅلورالکترونونه له لا سه ورکړي دهغه اتوم اکسيديشن شميره (+1) ،(+2)،(+3) يا (+4) کيږي، ياکه په چپه ډول دکيمياوي تعامل په پايله کې يو اتوم يو ،دوه ،درى يا څلور الکترونونه دبل اتوم څخه جذب کړي ددې اتوم اکسيديشنې شمېره (-1)،(- 2)،(-3) يا (-4) کيږي .لکه کاربن تترا کلورايد په مرکب کې   دکاربن (+4) اوکلورين (-1) اکسيديشني شميره لري. چې په کيميا وي مرکبا توکې دډول ډول عناصرو داکسيديشني شميري دپيدا کولو په وخت کې بايد په ياد ولرو چې هغه عناصرچې دالکترونيګا تيو ني قيمت يې لږوي اويا هغه عناصر چې په دوراني جدول کې د 1A،2A,3A نيم ګروپونو عناصر جوړوي چې د اکسيديشن شميره به يې ثابته او مثبته وي ،چې په ترتيب (+1)،(+2)،(+3) څخه عبارت دى لکه K چې داکسيديشن شميره يې(+1) ده. په اتومي ايونونوکې داکسيديشن شمېره دهغې چارج سره سمون مومي لکه دH+  اکسيديشن شميره (+1) اود کلسيم (Ca+2) اکسيديشن شميره (+2)، اود المونيم (Al+3) اکسيديشن (+3) ، Sn+4 اکسيديشن شميره (+4) دF-1 اکسيديشن شميره (-1) دO-2  اکسيديشن شميره (-2) اودN-3 اکسيديشن شمېره (-3) ده .چې اکسېديشن شمېره دګروپ شمېري سره سمون مومي ، لکه دK دا کسيديشن شميره (+1) اوCa اکسيديشن شميره (+2) اودAl داکسيديشن شميره (+3) ده. -دڅلورم اصلي ګروپ عناصر (4A)،(+4) او(-4) اکسيديشنې شمېره لري ځکه په کيمياوې تعامل کې نوموړي عناصرکولاى شي چې څلورالکترونونه وبايلې ،چې داکسيديشن شميره يې (+4) کېږي ، اوياڅلور الکترونونه واخلي چې داکسيديشن شميره يې (-4) کېږي .دبيلګې په ډول دکاربن تتراکلورايد (CCl4)په مرکب کې داکسيديشن شمېره دکاربن (+4) اوميتان (CH4) په  مرکب کې اکسيديشن شمېره دکاربن (-4) ده. -دپنځم اصلي ګروپ عناصر(5A) په عمومي ډول داکسيديشن (-3) شمېره لري ،مګر (+1) ،(+2)،(+3)،(+4) او(+5) اکسيديشن شمېرې هم اخيستلاى شي. -دشپږم اصلې ګروپ عناصر (6A) په عمومې ډول (-2)اکسيديشن شمېره اخلي ،مګرد+1 څخه تر +6پورې هم داکسيديشن ډول ډول شمېري اخيستلاى شي - داووم اصلي ګروپ عناصر( A7)په عمومي ( -1  ) اوکسيديشن شمېره اخلي ولې د١+ څخه تر 7+ پورې هم   اوکسيديشن شمېري اخستلاى شي -د اتم اصلي ګروپ عناصر(8A)داکسيديشن شمېره صفر ده اودا عناصر په عادي شرايطو کې تعامل نه کوي. مګر دقوي تحمض کونکوسره دځانګړو شرايطو لاندې تعامل کوي اومرکبونه جوړه وي لکه : Xe+2F2 → XeF4 په دى مرکب کې Xeاکسيديشن شمېره (4+)ده همدارنګه رادون((Rn دفلورين سره اوXeداکسيجن سره اوداسې نورمرکبونه جوړه وي.