ګرځنده_راډيويي_تيليفون
دګرځنده راديو ېي مفاهمو تاريخچه په 1985م کال  کې دلومړي ځل لپاره يو تجارتي راديوېي تليفون دلينوس په ذريعه په شيکاګو کې امتحان کړی شو. دراديوېي تليفونونو خدمات په 1980 م لسيزه کی ډيره ملتو نو کې رايج کړی شو ل چې 800-900 MHz  پورې فريکونسي څپې لري مخکې لدې چې ګرځنده تليفون رامينځ ته شي راديويې تليفون ديوانتن په ذريعه سګنالونه اخيستل چې نوموړي راديوېي سګنالونه به اکثره مهال دتجارتي راديوېي سګنالونو په ذريعه  Interfere  (متداخل ) وه خوپه مقابل ددې. دنن ورځ سګنالونه دنوي تکنا لوجۍ په مرسته غني دي. باید یادونه وشي چی د 1980 م لسيزې په نيمايي کې راديوېي مفاهمې نظريه د دوه انګليسى فزيک پوهانو تيوری څخه رامینځ ته شوه کله چی په  1988 م   کال جرمني فزيک پوه  Heinrich Het   نوموړی تيوری په مرسته يو (speak –gap transmission ) مينځ ته راوړه چې راديوېي څپې ديوې برقي  Spark   پواسطه انتقالوي. -Spark gap Transmission په 1985 م  کال کې يو ايټاليوي بريښنا انجينر Guglielmo Marconi   پورته کړه چې کولای شول ترڅو بې لاينه تليګراف سګنالونه تر لاسه او انتقال کړي. په 1901 م  کال کې مارکوني يو Transoceanic  ترانسيمټر جوړکړ کوم چې د England،Cornwall ،Poldhu  څخه تر New Found land ,St John   پورې د  3400  کيلو مترو ارتباط لاره. د Vacuum Tube Technologyدپر مختګ په اساس په 1990 م  لسيزه کې دانګليسی فزيک پوه  John Ambrose Fleming  او امريکاييLee Deforest  وکــــولای شول چې ) Modulateراديوېي ســګنالونه په مفيــــــــد ډول دنشرونې لپاره بـــــــدلول )   او Amplify  (اصلاح شوی ) Wireless سګنالونه دغږيز انتقال ((phonetic transmission  په شکل يې وليږی په 1915 م کال د امريکايي تليفون او تليګراف کمپنيو په ذريعه دغږ صافوالی مطمين او غږيز پيغام دامريکا څخه فرانسې ته انتقال کړی شو. په 1930م  لسيزه کې دوه طرفه ټرانسميټر Two Way Transmitter مينځ ته راغی. په 2001 م  کال کې دامريکا متحده ايالاتوکې  120  ميلونو څخه زيات دګرځنده تليفونو مشتريان موجود وه چی دغه شمير مشتريانو دګرځنده تليفونونو په مخاراتی اړيکو انټرنيټ دخدماتو څخه استقاده کوله. دګرځنده تليفونو خدمات هغه وخت ډيره کاميابي ترلاسه کړه چې نړيوالو دا محسوبه کړه چی دګرځنده مخابراتي خدمات کولای شي تر څو ددوي  په ورځينې چارو تجارت او دژوندانه دحفاظت کې ډير مهم رول ولوبوي اوهمدا رنګه دوي کولای شي تر څو په هر ځای او هر وخت کې دمخابراتي امکاناتو  څخه برخمن و اوسي. بيسيم مخابره Communication Wireless وايرليس کميونيکيشن هغه سيستم دی کوم چې دراديوېي څپو پذريعه سګنالونه په ساحه کې انتقالوي. وايرليس کميونيکيشن سيستم په  لاندې  شيانو باندې مشتمل دی. 1- Wireless Radio Telephone 2- Radio Telegraph 3- Satellite Telephone 4- Lap Top Computer 5- Short Way Radio 6- Two Way Radio که په ساده اصطلاح سره ووايو نو ذکر شوی وسايل دشخص ضرورياتو په اساس مفاهموي ((communicational مخابراتي خدمات انتقالوي. بايد يادونه وشي چې تجارتي راديو تلويزيون  هم دوايرليس ټيلی کمونيکيشن يو ډيره عمده ساحه تشکيلوی خو راديو او تلويزيون سيستم دعامه نشرياتو لپاره پکار وړل کيږي. وايرليس تليفونونه د پخوانيو لين لرونکو تليفونونوپه نسبت ډير تيار او چټک دی او همدا رنګه لين لرونکی تليفونونه ديوې معينې ساحې او په هغه کې دنصب کولو ته ضرورت لري او بر عکس ددې وايرليس تليفونونه کولای شو چې ليرې پرتې سيمې لکه  غرونه ځنګلونه او سحراوې او داسې نورو سيمو کې (اما داچې مخابراتي  پوښښ موجودوي ) ترې استفاده وکړو. په اوسنی عصر کې پوليس اور وژونکی او نور شخصي اودولتي امنيتي وګړي دواير ليس تليفونونو دبيلابيلو عصري وسايلو څخه په مخابراتي چارو کې تر ډيره استفاده کوي. دتجارت او سودا ګرۍ په سکتور کی هم تاجران دوايرليس آلو څخه استفاده کوي په خاصه توګه دګرځنده تليفونو څخه تر څو دخپلو همکارانو او مشتريانو سره نژدې اړيکې ونيسي او خپل تجارتي مسايل حل کړي. نن ورځ ډير عام وګړي په ورځنې چارو کې دګرځنده تليفونو څخه دکار په مهال دمجالسو په Arrangement  (ځای ټاکلو ) اوهمدا رنګه په خريدارۍ کې استفاده کوی. ټولې وايرليس وسيلې دراديوېي څپو دسګنالونو په انتقالولوکې ګټه اخلي دغه وسيلې مختلفو راديوېي فريکونسيو څخه کار اخلي تر سګنالونه دنورو الو په ذريعه قطع نشی. دزيات شمير مخابراتي کمپنيو خدمات په نژدې تيرو کلونو کې  زيات چټک شوی د بيلګې  په توګه په  1988 م  کال کې 500 مخابراتي کمپنيو مخابراتي خدمات تهيه کول اما په  2001 م  کال کی نوموړی ارقام تر  2500  کمپنيو پورې لوړ شول  چې  په  120 ميلونه مشتريانو باندې مشتمل وه. دا مهال په څرګنده تو ګه وايرلېس مخابراتي خدمات دلېن لرونکي تليفوني خدماتو په نسبت ډير زيات شمير مشتريان لري او ددې ډير لوی لاامل داګڼل کيدای شي چې وايرلېس مخابراتي خدمات ګرځنده خاصيت لري او ددې مشتريانو لپاره هروخت اوهر چيرې داستفادې په منظور اوهمدا رنګه دغږ صافوالی ېي هم دلين لرونکي مخابراتي خدماتو په نسبت مطمئن دی. د بې لينه مفاهمې اساسات Principle of wireless communication وايرلېس کمونيکيشن ديو پېغام په ذريعه پيل مومي چې نوموړی پيغام په برقي سګنال باندې بد ليږي. بايد يادونه وشي چې دغه پيغام د Transmitter پذريعه په سګنال بدليږي. مونږ دوه قسمه Transmitter لرو چې Analog   او Digital  ترانسميټرونو په نومونو ياديږي. Analog  ترانسميتر د Modulate څپو په څير برقي سګنالونه انتقالوي. Digital ټرانسميټر برقي سګنالونه په عددي ډول په کوډونو باندې بدلوي لکه (01011001011010) چې د کمپيوټر ابتدايي معلومات هم پدې شکل په ذخيره ځای کې پراته وي. اوددې څخه وروسته نوموړی کوډونه راديوېي څپو ته انتقالوي او دغې الې ته چې نو موړی کوډونه انتقالوی (Receiver Decoder) نوم ورکړل شوی دی. وايرليس کيمونيکيشن يوه طرفه ((One Way Transmission اودوه طرفه (Two Way Transmission) وړاندې کوي. يوطرفه دمعلوماتو انتقال لکه لکلی پيغامونه استول او تر لاسه کول .په دوه دوه طرفه انتقال دمعلوماتو کې مونږ تليفوني اړيکې دبيلګې په توګه يا دولی شو. Pager  يو داسی اله ده چې One Way Transmission يا دمعلوماتو انتقال تر لاسه کوي کوم چې د لوړ راديوېي فريکونسي تر لاسه کونکي اله ده. Two Way Transmission کې اړتياء دې ته وي تر څو دواړه ټرانسميټر او Receiver دمعلوماتو ليږدولو اوترلاسه کولو عمليه اجراء کړي او هغه اله چې پورته دواړه عمليې په يوځای سرته رسوي د Transceiver په نامه ياديږي. ګرځنده راديوېي تليفونونه او دوه طرفه راديو د Transceiver څخه استفاده کوي. دتکنا لوجۍ دپرمختګ په اساس transceiver د شکل او جسامت له مخې دپخوا په نسبت چې ‌‌ډير لوی جسامت به يې لرلو کوچنيوالی راغلی دی. دپوليسو دمراکزو په ذريعهfixed –base (په ذريعه پروت ) ترانسيورونه په استعمال رسيږي. ډير داسې لاسي ټرانسيورونه هم شته چې وزن يې  0.2 کيلو ګرامه پورې  رسيږي. د ټرانسيورونو ډولونه Type of Transceiver Sea and Air Transceiver  1 لومړی وايرليس ټيلي کمونيکيشن اله چې پيژندل شوی دټيليګراف راديو څخه عبارت دی چې نوموړی هغه اله ده چې دراديويي څپو په څير برقي Pulses (دغږونو او يا وړانګو اندازه ) په مسي تارونو کې ليږ دي اودغه Pulses ددوه فلزاتو د سطحې دارتباط په اساس رامينځ ته کيږي او يا  Receiver  دغه Pulses  ديو Beep  يعنې اواز په څير تعبيروي دلته لوی او کوچنی کو‌ډونو ته انکشاف ورکول کيږي يا پراخه کيږي تر څو الفباء توري ورڅخه مينځ ته راشي او پدې توګه ټليګرافونو تر مينځ د پيغامونو استول تر سره  کيږي .راديويي ټليګرافونه دلين لرونکي ټيليګرافونو په نسبت زيات  راديويي څپې استعمالوي تر څو پيغامونه واستوي اوترلاسه يې کړي. راديويي تليګرافونه تر اوږدې فاصلې پورې  ټليګرافيک سګنا لونه ليږي او د بيړيو  لپاره دمفاهمی ((communication ډير ښه او مناسب ټرانسيور دی نوموړی سيستم چې په لږه پيمانه په  1905  م کال کې ډير رايج او پراختياء ومونده. Main time او obviation ټيلي کمونيکيشن سيتمونه د واير ليس ټيلي ګرافونو په نسبت په ډيره پيمانه غږونه انتقالوي. دهوايي ځواکونو پيلوټان راديو استعمالوي تر څو دميدان هوايي دنور پرسونل سره په ارتباط کې وه اوسي. بايد يادونه وشي چې لوړ فريکونسي لرونکي سګنالونه اکثره دبدې هواء او برقي ټکان په ذريعه دسګنالونو په اندازه کې کموالی راتلی شي او دا حالت کيدی شي دلمردشعاع پذريعه هم متضررشي. Hand Held Radio Transceiver 2. د 1930 م لسيزې څخه راهيسې پوليس او نور عاجل پيښو پر ضد مبارزه کونکي ارګانونه اوهمدا رنګه فوځي قرار ګاوې دوه طرفه راديويي مفاهمې څخه يوې مخابراتي وسيلې په توګه استفاده کوي په پخوانيو وختونوکې په نقليه وسايطو باندی سواره مخابراتی ډير درانه او واحدونه يې لوی وه مګر په  1948  م  کال کېTransistor   رامينځ ته شو په ترانزستر کې عام دوه طرفه راديو سيستمونه شته چې په زياته پيمانه  Options (اختيارات) لري. دوه طرفه رادیو ته مونږ walkie –talkie هم ويلی شو. 3. Short Wave Transceiver دلنډو څپو نشريات ((Short Wave Broadcast ترډير اوږده فاصلې پورې سفر کولای شي ځکه په فضاء کې Ionized شوی يا برقي چارج لري چې دې حالت ته مونږ  ionosphere   هم ويلی شو دايونو سره مل څپې راديويي سګنالونه انعکاسوی اودهمدی ionosphere انعکاساتو په اساس د ترانسميتر کړۍ پراختياء مومي اونوموړی نشريات کيدی شي تر زرها ؤ کيلومتر و پورې سګنالونه انتقال کړي دورځې په ساعتونو کې  ionosphere دلنډو څپو راديويي چينلونو په لوړو فريکونسيو کې زيات ايونونوتوجو ته ضرورت دی خوبرعکس ددی دشپې  په ساعتو نو کې لنډو څپو راديويي چينلونوپه ټيټو فريکونسي کې زيات ايونونو توجه ته ضرورت دی. 4. Cellular Radio Telephone ګرځنده تليفون چې په ننني عصر کې زمونږ ګران هيواد وال اکثره دنامه سره ېي بلتياء لري او موبائيل تليفون په نامه يي پيژني. خوشبختانه دروانې لسيزې په پيل کې هيوادوال ګرځنده تليفون (موبائيل ) دخدماتو څخه برخمن دي چې تر ډيره بريده يي په ورځني مشکلاتو کې اساني راغلی ده. ګرځنده مخابراتي شبکې ټولو هغو خلکو ته چې غواړي دحرکت په حال کې مخابراتي اړيکی ولري نوموړې شبکې هغوی ته مخابراتي خدمات وړاندې کوي. پخوانيو راديو تليفونونو به ديو لوی انتن په ذريعه په معينه جغرافيوي ساحه کې سګنالونه انتقالول چې د انتن څخه به يو اوږد لين د تليفون سره وصل وه او همدا رنګه زيات لوړ (Interference) په اساس به دمحدودو فريکونسيو د اړيکو انتقال کې استفاده اخيستل کيده. Modem لرونکي تليفونونه د کوچني Range لرونکي انتنونو پذريعه سګنالونه انتقالوي چې دTower  په نامه ياديږي او  1.5-2.4کيلو متر ه فاصله دفريکونسي څپې انتقالوي نوموړی ټاورونه يو تليفون څخه درخواست (Request) (غوښتنه ) ترلاسه کوي اوددې غوښتنې دليږدولو لپاره بايد د تليفون استعمالونکی MTSO کې ځانګړې (Identity) هويت ولري. (Mobile Telephone Swatting Office)-MTSO 5. Satellite Communication د سټلايټ تليفوني مفاهېمو کې يوه برښه يا ونډه اخيستونکی اشخاص کولای شي دنړۍ په هر ځای کې او هر وخت تليفون شبکې سره اړيکې ټينګې کړي. خاص ډول تليفونونه موجود دي تر څو يو مشتري داړيکو دټينګولو لپاره ځمکې په مدارونوکې څرخيدونکی سټلايټ څخه سګنالونه تر لاسه کړی. بايد يادونه وشي چې ستلايټونه (سپوږمکۍ ) دځمکې مراکزو ته سګنالونه ورکوي. 6. Radio Modems Wi-fi (Wireless Fidelity) يو وايرليس کمونيکيشن تکنالوجي ده چې نوموړی تکنالوجی د انټرنيټ خدمات تهيه کوي. Wi-Fi وسايل په خپل ذات کې يو کمپيوټري کوچنۍ ټوټې (Chips) دي چې په ((Radio Modems باندې مشتمل دی او نوموړی کوچنۍ ټوټې په لپ تاپ کمپيوټرونو، ګرځنده تليفونونو، PDA (Personal Digital Assistant) کې ځای په ځای کيدای شي .Radio Modem بايد يوTransceiver او Receiver ولري ترڅو په صفحه ديو استعمالونکي لپاره دانټرنيټ خدمات مهيا کړئ شي .هغه ساحه چې Wi-Fi  د ټرانسيورونه او رسيورونه مشتمل کوى د Hot Spot په نامه ياديږي. دHot Spot معياري فاصله 90 متره او دمعلوماتو د ليږدولو تيزوالي اندازه يي m/sec11 څخه m/sec 54 ميګا بايټه په ثانيې سره مشخص کړی شوی دی. 7. Ultra wide band Ultra Wide Band يو ډول راديويي تکنالوجي ده چې Wi-Fi په ذريعه تهيه کيږی. الټراوايد بينډ ديو راډيويي فريکونسي څخه استفاده کوي نوموړى سيستم د معلوماتي سيستم تر مينځ د سګنالونو داستفادی تر لاسه کولو عمل کې دمداخلې (Interference) اندازه تر ډيره حده پوری کولای شي چې د الټراوايد بينډ دکور دمورد استعمال ټول برقي وسايل دلين پرته و نـښلوي Stereo Speaker دتلويزيون دسيټ سره کولای شي سګنالونه DVD  څخه ترلاسه کړي اوهمدارنګه DVD پرته دلين دوصل څخه د کمپيوټر سره و نښلوي. الټراوايد بينډ په 2005 م کال کې دمارچ په مياشت بازار عرضه کړی شوی دی. ټليفون Telephone تليفون دغږيزو پيغامونو اومعلوماتو وسيله ده. تليفون معلومات او غږونه په برقي انرجۍ باندې بدلوي. د Modem  تکنالوجۍ په مرسته د دې لايق کړی شو تر څو دوې د وزن دلحاظه سپک او مطمئن او څو اړخيزه وي. سپک او دستي تليفونونه د دې قابليت لري چې په ګرځنده يا متحرک ډول ورڅخه داړيکو په ټينګولو کې ګټه واخيستل شې.