cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هربرټ سپېنسر
وروستی ژوند
د سپنسر د ژوند وروستۍ لسیزه د هغه د مخ پر ودې یوازیتوب او ځانته کېدو له مخې ځانګړې کېږي. هغه هېڅکله واده ونکړ او له ۱۸۵۵ زکال وروسته یو دایمي هیپوکندری و چې له داسې ناختمېدونکو دردونو او ناروغیو یې شکایت کاوه چې هغه مهال هېڅ طبیب نشو کولای هغه تشخیص کړي. په ۱۸۹۰ مه لسیزه کې د هغه ډېرو لوستونکو هغه ته شا کړه، دا په داسې حال کې وه چې ډېر ملګري یې مړه شوي و او هغه د خپل هغه پرمختګ په اړه چې دی یې د خپل فلسفي سیسټم په مرکزي قطعه اړولی و؛ په شک کې شوی و. د هغه د ژوند وروستي کلونه هغه کلونه و چې د هغه سیاسي نظریات هم په مخ پر ودې توګه محافظه کاره شوي و. په داسې حال کې چې د ده ټولنیز ستاتیک یو راډیکال دیموکات کار و او د ښځو په رایو ورکولو (آن د ماشومانو) او د اشرافو د واکمنۍ د له منځه تلو په موخه یې د ځمکو په ملي کېدو باور درلود، خو په ۱۸۸۰ زکال کې هغه د ښځو د رایو ورکولو یو له شدیدو مخالفینو څخه شو او د ځمکو د مالکینو د آزادۍ او مالکیت څخه د دفاع له ډلې سره مل شو هغو چې د ویلیام ګلادستون په دولت کې یې د سوسیالېزم د عناصرو (لکه د ویلیام هارکورت) د واکمنېدو څرګندونه کوله – په پراخه کچه د ویلیام ګلادستون له نظریاتو سره مخالف و. په دغه دوره کې د سپنسر سیاسي نظریات د دولت پر ضد کس (The Man Versus the State) په نامه د هغه په مشهور اثر کې بیان شول.
د سپنسر د مخ پر زیاتېدونکې محافظه کارۍ استثنا له دې امله وه چې هغه د خپل ژوند په اوږدو کې د امپریالېزم او ملیتیارېزم یو له سختو مخالفینو څخه پاتې شو. له بویر جګړې څخه د هغه انتقاد ډېر سخت و او په بریتانیا کې یې د هغه د محبوبیت له کمښت سره مرسته وکړه.
نوموړی په ۱۸۸۳ زکال کې د امریکايي فلسفي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو.
ارسلان سليمي
محمد ارسلان سليمي (زوکړه ۱۲۹۷ لمريز لېږدي کال، د وردگ د جغتو ولسوالۍ - مړینه د ۱۳۵۷ لمريز لېږدي كال د غويي ۶) د افغانستان يو ټولنيز، ملي شخصیت او ليکوال وو.
مخينه
محمد ارسلان سليمي د اسد خان زوی، د ۱۲۹۷ لمريز لېږدي کال (۱۹۱۸ زېږدي) د وردک ولايت د جغتو ولسوالۍ د ګلدرې (كنده كول) د سيمې د ليگي باباخېلو د كلي په يوه درنده او دينداره كورنۍ كې زيږيدلى دى. دا سیمه د گوربت د لوړو او تاريخي غرونو لويديځې خواته دريځ (موقعيت) لري.
ارواښاد سليمي د خپل وړكتوب د دورې خواږه كلونه د خپل پلار او مور تر سيده څارنې لاندې په خپل كلي كې تير كړي دي. هغه له خپل وړكتوبه د هوښيارۍ نبوغ او له خپل كلي او ولس سره د همدردۍ او مرستې د احساس درلود. هغه له ښوونې او روزنې سره بې كچه مينه درلوده. د غريبانو او بې وزله وگړيو په اکر (حال) يې زړه سوزېده. د جهل او ناپوهۍ سرسخت مخالف او د خپل هېواد او خلكو د سوكالۍ ملاتړى او پلوی وو. نوموړي پخپله هم په يوه غريبه كورنۍ كې په داسې مهال دې نړۍ ته سترگې پرانيستې وې، چې د پوهې او علم ډيرې كمې رڼاوې پرې لگيدلې او په ټوله سيمه كې به يوازې د گوتو په شمير يو يا دوه داسې كسان ول چې د سواد له نعمته به برخمن ول. هغه مهال به كه د ساري په توگه چاته د كوم رارسيدلي ليك او يا د ځمكې د قبالې د لوستلو اړتيا پېښه شوه، نو د خپل جومات او د ليري ليري كليو د جوماتونو امامانو او يا ميرزايانو ته به يې وړل څو خپلې ستونزې هوارې او په مطلب ځان پوه كړي. همدارنگه په هغه وخت كې چې ارواښاد سليمي وړوكى وو، د هېواد په زياتره برخو كې د منظمې ښوونې او روزنې څرك ډير لږ ليدل كيده.
په كليوالو سيمو كې د منظم درسي پلان او يا پروگرام پته نه وه او نه هم د وخت د حكومتونو له خوا پيل شوى وو. له همدې كبله ارواښاد سليمي ټينگ هوډ كړى وو، چې د دې تشې د ډكولو لپاره به لاس په كار كېږي. همدغې موخې ته د رسېدو لپاره هغه لومړى پخپله او بيا د خپل كلي او ولس د وگړو له منځه د علمي او پوهو شخصيتونو په برابرولو پيل وكړ، څو وكولاى شي د سيمې په ښوونيز او روزنيز ډگر كې د مثبتو بدلونونو پيلامه وگرځي. هغه هيله من وو، چې د لوى خداى (ج) په توفيق او د خپلو مهربانو او خواخوږو موراو پلار د هلو ځلو په وسيله به وكولاى شي، چې د خپلو هيلو او آرمانونو رښتينې او واقعي ځولۍ په تن كاندي او د هغه پلوشې د هغو تورتمونو په زړه كې وويني، چې له سيمې او هيواده يې غيږه راگرځولې وه.
ارواښاد استاد سليمي د خپل وخت په حكومتونو كې لويې، له مسؤليته ډكې او دندې سرته رسولې دي. هغه د هېواد د سياسي، ټولنيزو او پوهنيزو سسيتمونو په جوړولو كې د يوه غوره او مخكښ مشر په څير رغنده ونډه اخيستې او د هېوادوالو خدمت يې په ښه توگه کړی دى. نوموړي په دې لاره كې له حاكمې كورنۍ، د حكومت له لوړپوړو چارواكو او ټولنيزو شخصيتونو سره څنگ په څنگ د يوه فعال او زړه سواند شخصيت په توگه د هېواد په ملي او نړيوالو مسئلو كې د خپل ژوند تر پايه د یوه غوره نوښتگر په توگه رول لوبولی دی.
3 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
ارسلان سليمي
وردکو ته د استاد سلیمي خدمتونه
د گوربت د منځني ښوونځي بنسټ ایښودونکی: محمد ارسلان سلیمي د گوربت د منځني ښوونځي بنسټ ایښوودنکی دی، چې اوسمهال لېسه ده. دا ښوونځی د لیسې پوړۍ (درجې) ته هغه مهال لوړه شوه چې د گل آغا احمدي په هلو ځلو او د کویټ عرب میشتې موسسې لجنه الدعوه الاسلامیه د تعلیمي څانگې په مالي همکارۍ د ۱۳۵۷ د غمیزې له کبله تر یوې وقفې وروسته د ۱۳۶۸ لمريز لېږدي کال د غبرگولي پر ۱۵ نېټه په وردگو، غزني او یو شمیر نورو سیمو کې د تعلیمي موسسو د فعالېدو  تر څنگ د گوربت منځنى ښوونځى په لېسه بدل شو. اوسمهال خپل ښوونیز فعالیت مخته وړي، خو د نوموړې تعلیمي موسسې گرد ویاړ ارواښاد سلیمي صاحب ته منسوب دی، چې تر دې مهاله یې زرگونه زده کوونکي او سلگونه علمي څیرې افغاني ټولنې ته وړاندې کړي دي او د سیمې ټول خلک ورته د اخلاص دعاوې کوي.
3 جون
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ارسلان سليمي
وردکو ته د استاد سلیمي خدمتونه
- د دوردگو ولایت د نوم، تشکیل او اداري واحدونو د رامنځته کولو په اړه فعالیت.
- په پلازمېنه کابل کې د غازي محمد جان خان وردگ د واټ نوم ایښوول او له حاکمې کورنۍ سره د نوموړې مسئلې په وخت ډغرې، ناندرۍ او بالآخره مثبته پایله لاس ته راوړل.
- د وخت په حکومتي ادارو کې له وردگو څخه په سلگونو کسان شاملول او هغوی د زده کړې لوري ته تشویق کول.
- د سیمې له خلکو سره د هغوی د خپلمنځي مسایلو په اړه رغنده رول، مرسته او په سوله يیزه توگه د هغه خلاصول.
کورنۍ او مدني اکر
ارواښاد سليمي دوه وروڼه او يوه خور درلودل، چې د وروڼو نومونه يې محمد سليم سليمي او محمد جمال سليمي دى. د هغه ورور (محمد سليم سليمي) د هيواد په مختلفو ادارو كې رسمي دندې سرته رسولې دي او د خپلو دندو زيات وخت يې په هلمند ولايت كې تير كړى دى.
استاد سليمي واده كړى وو او د دريو زامنو او دريو لوڼو خاوند وو. د زامنو نومونه یې عثمان سلیمي، ګوربت سلیمي او میرویس سلیمي دی، چې اوس يې یوازې عثمان سلیمي ژوندی دی.
مړينه
ارواښاد محمد ارسلان سليمي د ۱۳۵۷ لمريز لېږدي كال د غويي مياشتې پر ۶ نېټه د ۶۱ كلونو له دۍ پاني نړۍ سترگې پټې كړې. (انا لله وانا اليه راجعون). لوى خداى (ج) دې هغه ته د فردوس جنت په نصيب كړي.
لیکلي آثار يې
ارواښاد استاد سليمي د هېواد تكړه شاعر، ليكوال، اديب، ټولنيز خدمتگار او پياوړى مشروو، چې د هېواد او خلكو لپاره يې د خپلو رسمي او غير رسمي دندو په ترڅ كې نه هيريدونكي خدمتونه سرته رسولي دي. هغه يوش مېر كتابونه هم ليکلي او د لیکوالۍ وياړ هم لري، چې د ځینو چاپ شوو آثارو نومونه یې دلته یادوو. د هغه د ناچاپو آثارو په اړه یې ځکه معلومات تر لاسه نه شول، چې د تیرې غمیزې جگړې ظالمو لمبو د هېواد د نورو علمي پانگو په څېر د ارواښاد سلیمي صاحب په کتابتون هم رحم ونه کړ او د کورنیو جگړو په ترڅ کې په بې رحمانه توگه د اور خوراک شوي دي.
چاپ شوي آثار يې
۱- په ځان باور (د ارواپوهنې په اړه)، ليکوال ډاكتر سمويل سمايلز، ژباړه، د ۱۳۱۸ لمريز لېږدی کال کابل چاپ.
۲- زما يادونه (ژباړه) مارشال شاولي خان د (يادداشت هاى من) پښتو ژباړه، د ۱۳۳۹ ل ل کال چاب.
۳- د خپلواكۍ تړونونه لومړۍ گڼه، د ۱۳۳۰ ل ل کال چاپ.
۴- د خپلواكۍ تړونونه دويمه گڼه، د ۱۳۳۱ ل ل کال چاپ.
د خپلواكۍ د تړونونو په هره يوه گڼه كې به د دود له مخې هغه كلنۍ پېښې راتللې، چې د پښتونستان له موضوع سره به يې تړاو درلود. د پښتنو او بلوڅو ډلې، سياسي فعاليتونه، مشران او سيمې  به پكې معرفي كيدلې. همدارنگه په ځينو پاڼو كې به يې د پښتو ادب، هنر او نورو خواوو په اړه هم مقالې، ليكنې،  شعرونه، مضمونونه او ځينې ملي ترانې هم  خپريدلې.
۵- نيكبختي (ژباړه). ليکوال برتر اندرسل، د ۱۳۱۷ ل ل کال پښتو ټولنې چاپ.
۶- اخلاق (ژباړه). د افغانستان د تعليمي نصاب په اډانه كې د اووم ټولگي لپاره.
۷- د يوولسم ټولگي تاريخ.
۸- د دولسم ټولگي تاريخ.
۹- آريانا دائرة المعارف، ګډون كوونكى ليكوال په ۱۳۲۲ هجري لمريز كال ارواښاد استاد سليمي د آريانا دايرة المعارف دپښتو څانګې په غړيتوب ومانه شو او په ۱۳۲۷ هجري لمريز كال نوموړى د آريانا د دايرة المعارف د معاون په توګه په كار وګمارل شو او دهغه په ليكنه او سمونه كې يې پراخ ګډون كړى دى.
په نوموړي كتاب كې دلومړي ځل لپاره د نارنج دګل دمشاعرې په اړه تفصيلي راپورتاژ، د ارواښاد سليمي پرانستونكې يا افتتاحيه وينا،  له افغانستان او پښتونستان څخه د يو سل او لسو پښتو ژبو او دري ژبو ليكوالو منظومې او منثورې ويناوې،  دغونډې او ننګرهار ولايت ځينې عكسونه هم راغلي،  چې ځينې يې رنګه او ځينې نور يې بيا تور او سپين دي. د مجلس وروستۍ يا اختتاميه وينا يې هم چاپ كړې ده، چې دهغه وخت د اطلاعاتو او كلتور  وزارت معين محمد خالد روښان د غونډې ګډونوالو ته اورولې ده. نوموړى كتاب ۱۷۷ مخونه لري او دپوښتۍ لومړى مخ يې رنګه بڼه لري او دنارنج د ګلونو په يوه ځولۍ ښكلى شوى دى او ددې پاڼې د لوموړي سرپه كيڼ پلو كې ديوې زيړ رنګې  دايرې په منځ كې په شنه رنګ د ((نارنج ګل)) عبارت ليكل  شوى او د كتاب دپښتۍ  په وروستي مخ كې دكنړ د چايو د فارم ديوې منظرې عكس چاپ شوى دى او تر هغه را لاندې ليكل شوي دي:
(كابل: د ۱۳۵۰ كال د وري مياشت، دولتي مطبعه ) 11نګيالى پښتون (ګډونوال ليكوال او دسمينار غړى) پورتنى عنوان دهغه كتاب نوم دى، چې دننګيالي خوشحال خان بابا(رح) دمړينې د ۲۸۶ تلين دنمانځنې په وياړ په كابل كې د بهرنيو او كورنيو ليكوالو په ګډون د ۱۳۴۵ هجري لمريز كال د اسد په ۲۴ نېټه پيل او دشپږو ورځو لپاره يې دوام وموند او د پښتو ټولنې له خوا په دځينو ضميمو سره يوځاى په  ۳۳۱ مخونو كې د ۲۰۰۰ ټوكو په شمېر چاپ شوى دى او ددې كتاب دچاپ معتمد ښاغلى محمد اكبر ((معتمد)) ښودل شوى او دپښتو ټولنې دخپرونو د لړۍ ۱۸۳ لمبر يې اخيستى دى. د كتاب د پښتۍ د لومړي مخ رنګ نيلي غوندې شين او دخوشحال بابا هغه مشهور عكس يې پرې چاپ كړى دى، چې جنګي يونيفورم يې په تن،  جنګي خولې يې په سر او په لاس كې يې دخپل وخت يو جنګي غشى ليدل كيږي. نوموړى عكس د پاڼې په منځنۍ برخه كې راغلى، چې دهغه د پاسه يوه توره رسم شوې او بيا لږ ور پورته ليكل شوي دي ((ننګيالى پښتون)). پدې كتاب كې دخوشحال خان بابا د ۲۸۶ تلين د رارسيدلو او دهغه دشخصيت په هكله دافغانستان د پاچا اعليحضرت محمد ظاهرشاه او صدراعظم ارواښاد محمد هاشم خان ميوندوال او دپوهنې وزير ډاكټر محمد عثمان انوري پرپيغامونو او عكسونو برسيره د ۴۰ كسانو  كورنيو او بهرنيو ليكوالو او پوهانو دخوشحال خان د ژوند،  شعر،  كارنامو،  كړنو او شخصيت په هكله ويناوې،  مقالې او پيغامونه واورول،  چې دهمدې كتاب په ۳۴ مخ كې د ارواښاد استاد سليمي اوږده او خوږه وينا ليكلې شوې او د نوموړي فوتو يې يوځلې په ځانګړې توګه او څوځلې د مجلس دغړو په بڼه كې ښودلى دى،  چې د نوموړي سيمينار د رئيسه هيئت له غړو څخه وو او دسيمينار په دريمه غونډه كې يې خپله مقاله د ((خوشحال خان خټك او دهغه دملي مجاهدو ملګري)) تر عنوان لاندې د غونډې په دريمه برخه كې ګډونوالو ته اورولې وه،  چې د ۱۳۴۵ هجري لمريز كال د اسد دمياشتې په ۲۶ نيټه جوړه شوې وه. بايد وويل شي، چې په هغه وخت استاد محمد ارسلان سليمي د عدليې د وزارت اداري رئيس وو او په دې كتاب كې هغه ته دليكوال،  شاعر او د سيمينار دغړي خطاب شوى او دسيمينار د نورو غړو او ميلمنو سره يوځاى يې د كتاب په زياتو عكسونو كې فوتو ګان چاپ شوي دي.
۱۲. د پښتونستان د آزادۍ جرګه خپروندويه موسسه: د مطبوعاتو مستقل رياست د پاڼو شمير: ۲۷ مخونه كچه: ۱۵*۱۹ سانتي متره د چاپ ځاى: عمومي مطبعه كابل- افغانستان موضوع: د پښتونستان د اړوندو مسئلو څيړنه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
په قرآن کې علمي اعجاز
د قرآن علمي اعجاز په اړه مسلمانان دا عقیده لري چې د الله تعالی دا کتاب په لیکنۍ بڼه او د وگړو په زړونو کې داسې ډول خوندي دی چې له یوه نسل څخه بل نل ته هو بهو په هماغه ډول ور لېږدول کېږي لکه څرنگه چې په نبي علیه السلام باندې نازل شوی و.
بهرنۍ تړنې
وېشنيزه:معجزې وېشنيزه:قراني معجزې وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:په قرآن او سنتو کې اعجاز وېشنيزه:کینډۍ:قرآن
RA
RA کیدای شي چې وي:
4 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
فوټ
یو فوت (foot) له ۱۲ حنچونه  یا ۰.۳۰۴۸ میترونه سره مساوي دی.
آبيک ولسوالي
آبيک ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان آبیک)  د ايران د قزوين ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د آبيک ښار دی. دا ولسوالي ۹۴٬۵۳۶ تنه نفوس لري. د آبيک ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۰ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د قزوين ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
راډيوم
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
رسنيز خبريالي
رسنیز (د رسنیو) ژورنالېزم هغه ژورنالېزم ته وایي چې پر خبري رسنیو راڅرخي.
وېشنيزه:خبريالي
تخنيکي خبريالي
تخنیکي ژورنالېزم ټولې هغه ژورنالېستي څانگې تر پوښښ لاندې نیسي چې تخنیک پکې یو رغنده رول لوبوي. لکه ترانسپورت، تېلې کومیونېکېشن، انرژي او. . . او دا چې د تخنیک په برخه کې هر ورځ ډېر چتگ پرمختگ روان دی، نو خبریالانو ته ښایي چې په دې اړه ولس ته مالومات ورکړي او دوی ته د مسلکي کسانو پوهه څرگند او ورسوي.
وېشنيزه:خبريالي
5 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
وي هيو دي زينتھ ټاور سي
وي هيو دي زينتھ ټاور سي جنوبي کوريا په ښار  بوسان کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 70 منزلونه دي او ددې لوړوالی  265 ميټر (869 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2011 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
موزيک خبريالي
موزیک ژورنالېزم له آره د کولتوري خبريالي څېرمه څانگه ده چې د موزیک په برخه کې خپلې ځانگړې بوختیاوې لري.
وېشنيزه:خبريالي
طالقان
طالقان د تخار ولايت پلازمېنه او د افغانستان د څوارلس لويو ښارونو څخه دي چي د افغانستان يوه ډيره مهمه او تاريخي سيمه ده.
نور ولولئ
وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
ملتان
مولتان د پاکستان هېواد د پنجاب ايالت یو ښار او د ملتان ولسوالۍ مرکز دی.
سرچينې
وېشنيزه:د مولتان ولسوالۍ
آکټېنيوم
آکټېنيوم (په انگرېزي: Actinium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Ac سمبول او ۸۹ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
نسبي تاریخ ټاکنه
نسبي تاریخ ټاکنه د تېرو پېښو د نسبي ترتیب (یعنې له یوه شي سره د بل شي د عمر پرتله کولو) علم دی، پرته له دې چې مطلق عمر (اټکل شوی عمر) یې وټاکل شي. په ځمک‌پوهنه کې ډبرې یا سطحي رسوبات او فوسیلونه د پوړ پوهنې له یوه ستون سره د بل ستون د پیوستون لپاره کارولی شو. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د راډیومټریکې تاریخ ټاکنې تر کشف وړاندې چې د تاریخ ټاکنې مطلقه وسیله وه، لرغون‌پوهانو او ځمک‌پوهانو د توکو د عمر ټاکلو لپاره له نسبي تاریخ ټاکنې څخه کار اخیست. که څه هم نسبي تاریخ ټاکنه یوازې د ځینو پرله‌پسې پېښو ترتیب ټاکلی شي او د پېښېدو وخت یې نه‌شي ټاکلی، خو بیا هم یو ګټور تخنیک دی. د بیوسټرېټوګرافۍ (biostratigraphy) په مرسته نسبي تاریخ ټاکنه په پالیونټولوژۍ (paleontology) کې یو غوره مېتود دی او په ځینو برخو کې تر نورو دقیق دی. د انطباق قانون (Law of Superposition) چې وايي په یوه ساحه کې لرغونې طبقې تر نویو طبقو ژورې وي، د نسبي تاریخ ټاکنې پایله وه چې له اوولسمې پېړۍ څخه د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې په ځمک‌پوهنه کې ولیدل شوه.
ځمک‌پوهنه
په ډبرینو طبقو کې د فوسیلونو منظم ترتیب د ۱۸۰۰ کال په شاوخوا کې ویلیم سمېت کشف کړ. ښاغلي سمېت د انګلستان په سوېل لوېديځ کې د «سامرسټ د ډبرو سکرو کان» د کیدنې پر مهال ومونده چې فوسیلونه تل په ډبرینو طبقو کې په هماغه ترتیب دي. د نقشه اخیستونکي په توګه یې د خپل کار په دوام په ټول انګلستان کې دغه ډول بېلګې وموندې. ده دا هم ومونده چې ځینې حیوانات یوازې په ځانګړو طبقو کې دي او په ټول انګستان کې په همدغو طبقو کې موندل کېږي. د دغه کشف په مرسته یې د ډبرو د جوړېدو ترتیب معلوم کړای شو. تر کشف شپاړس کاله وروسته یې د انګلستان د ځمک‌پوهنې نقشه خپره کړه چې د ځمک‌پوهنې د بېلابېلو دورو ډبرې یې وښودې.
د نسبي تاریخ ټاکنې اصول
کله چې په اتلسمه پېړۍ کې ځمک‌پوهنه د لومړي ځل لپاره د یوه طبیعي علم په توګه را څرګنده شوه، د نسبي تاریخ ټاکنې لپاره ځینې مېتودونه جوړ شول. دا مهال لا هم ځمک‌پوهان د ځمک‌پوهنې د تاریخ او د ځمک‌پوهنې د اړوندو پېښو د وخت په اړه د معلوماتو وړاندې کولو لپاره لاندې اصول کاروي.
ورته‌والی
د ورته‌والي اصل وايي، هغه جیولوژيکي پروسې چې اوس‌مهال د ځمکې قشرونه ورسره بدلېږي، د وخت په اوږدو کې یې کابو په همدغه ډول کار کړی. د ځمک‌پوهنې یو بنسټیز اصل چې سکاټلنډي ډاکتر او ځمک‌پوه «جېمز هاټون» په اتلسمه پېړۍ کې مطرح کړ دا دی چې «حال یا اوس‌مهال د تېر وخت کیلي ده». هاټون وايي: "زموږ د نړۍ تېر تاریخ باید د هغو پېښو په مرسته تشرېح شي چې دا مهال پېښېږي".
متقاطع اړیکې
د متقاطعو اړیکو اصل د را ښویېدلو ځمکنیو طبقو او هغو سلسلو د عمر اړوند دی چې دغه ښویېدنې په کې رامنځته کېږي. را ښویېدلې ځمکنۍ طبقې تر هغو ډبرو ځوانې دي چې غوڅې یا پرې دي. پر دې بنسټ، که داسې را ښویېدلې طبقه پیدا شي چې د ځینو جوړښتونو منځ ته نفوذ وکړي خو سر ته یې ونه‌کړي، هغه جوړښتونه چې غوڅ یا پرې شوې دي تر هغو را ښویېدلو طبقو پخواني دي چې نه دي پرې شوې.
انطباق
د انطباق قانون څرګندوي چې د رسوبي ډبرو هغه طبقه چې له ټکټونیکي پلوه هوسا پاتې شوې یعنې نه ده ښورېدلې، تر لاندېنۍ طبقې ځوانه او تر پورتنۍ طبقې زړه ده. دلیل یې دا دی چې د مخکې رسوبي شوې یا ښکته تللې طبقې له بېخ څخه د ځوانې طبقې یا لایې ښويېدل شوني نه دي. یوازنۍ هغه ګډوډي چې په طبقو کې پېښېږي هغه «بیوټوربېشن» دی، یعنې حیوانات یا نباتات په لایو یا طبقو کې شیان خوځوي.
اړخیز پیوستون
د اړخیز پیوستون اصل څرګندوي چې رسوبي طبقې په لومړیو کې په اړخیز ډول په ټولو خواوو کې پراخېږي. په بله وینا، دغه طبقې په اړخیز ډول سره تړلې یا پیوستې دي. په پایله کې هغه ډبرې چې له دې پرته سره ورته دي، خو دا مهال د یوې درې یا نورو دلایلو له امله سره جلا شوې دي، په اصل کې د پیوستو ډبرو په توګه فرض کېدای شي.
د رسوب طبقې یا لایې په نامحدود ډول نه پراخېږي؛ بلکې محدودیتونه د اوسني رسوب د کچې او ډول او د رسوبي ساحې د اندازې او بڼې په مرسته تشخیصولی او کنترولولی شو. رسوبات یوې سیمې ته لېږدي او بالاخره رسوب کوي. له دې سره سره، کله چې له سرچینې څخه د توکو اندازه کمه شي، هغه طبقه نازکه کېږي.
سیاره‌ پوهنه
نسبي تاریخ ټاکنه تر ځمکې پرته د لمریز نظام په نورو سیارو کې د پېښو د ترتیب د ټاکنې لپاره کارول کېږي. سیاره پوهانو لسیزې لسیزې دغه ډول تاریخ ټاکنه د لمریز نظام د سیارو د رامنځته کېدو په اړه د پوهې لپاره کارولې ده، په ځانګړي ډول په اکثرو هغو سیارو کې چې د سطحې کومه اړونده بېلګه یې نه‌لرو. ډېری اصول په ورته ډول تطبیقېږي. د بېلګې په توګه، که یوه دره د یوې ژۍ په داخل کې جوړه شي، دره باید تر ژۍ ځوانه وي یعنې کم عمر ولري.
خلف بن هشام
خلف بن هشام بن ثعلب بن خلف بن ثعلب بن هشيم بن ثعلب بن داود بن مقسم بن غالب الاسدى البغدادي البزار چې کنیه یې ابو محمد و، په ۱۵۰هجري قمري کال کې زېږېدلی دی.
دی له سليم او هغه له حمزه څخه روایت خپل کړی دی. چې د ځان لپاره یې بیا یو قرائت خپل کړی. اوس د قرائت امامانو په لسو لومړنیو نامتو قاریانو په ډله کې شمېرل کېږي.
ده قرائت له سلیم بن عیسی او عبدالرحمن بن ابي حماد او هغه له حمزه الکوفي څخه، یعقوب بن خلیفه الاعشی، ابي زید سعید بن اوس الانصاري ا هغه بیا له المفضل الضبی څخه خپل قرائتونه خپل کړي دي.
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:عشره قرائت او راویان وېشنيزه:نحویان وېشنيزه:عرب ژبپوهان وېشنيزه:عراقي قاریان وېشنيزه:قاریان وېشنيزه:حافظان
TH
TH کیدای شي چې وي:
کلتوري خبريالي
کولتوري ژورنالېزم هغه ژورنالېزم ته وایي چې د یوه ملک کلتوري اړخونه تر څېړنې لاندې نیسي او موخه یې د کلتور پرمختگ او خپراوی دی. دغه ډول ژورنالېزم خپلې لیکنې د کره کتنې، پارترې او څېړنو په وسیله خلکو ته رسوي.
وېشنيزه:خبريالي
حفص الدوري
الدوري ، ابو عمر حفص بن عمر بن عبد العزيز بن صُهبان بن عدي بن صهبان الدوري الازدي البغدادي چې د بغداد اوسېدونکی و، د قرآن کریم له اووه گونو نامتو لومړنیو قاریانو څخه گنل کېږي.
پوهه
الدوري د عربي ژبې نامتو ژبپوه (نحوي) او د قرآن قاري و چې د ابي عمرو اوالكسايي په څېر نامتو قاریانو قراءتونه یې روایت کړي.
لیکنې
ددې عالم له مؤلفاتو څخه یې (ما اتفقت ألفاظه ومعانيه من القرآن)، او (قرآات النبي صلى الله عليه وسلم) گڼل کېږي.
مړینه
نوموړی په ۲۴۶هجري سپوږمیز کال مړ شوی.
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:سبعه قاریان وېشنيزه:سبعه قراءتونه وېشنيزه:نحویان وېشنيزه:عرب ژبپوهان وېشنيزه:ژبپوهان وېشنيزه:قاریان وېشنيزه:حافظان
خوارزم
خوارزم د یوې پخوانی لرغونې سيمې نوم دی چې په اوسني اوزبکستان او تورکمنستان کې پرته وه خوارزم د آمو سيند په درشل او د خوارزم د سيندگي په څنگ کې موقعت درلود.
وېشنيزه:منځنی آسيا
وندنا شيو
وندنا شیوا (زېږېدلې: ۵ نومبر ۱۹۵۲ز کال) يوه هندي پوهانده، د ژوند د چاپېريال فعاله، د خوراک د خپلواکۍ وکيله، ايکو فمينيسټه (ايکوفيمينيزم د ښځمنپالنې د خوځښت يوه برخه ده چې د انسان او طبيعي نړۍ تر منځ په ځآنګړې ډول د ښځې او ځمکې تر منځ د اړیکو پر تصور ولاړه ده) او د نړيوال توب ضد ليکواله ده. په ډيلي کې ميشتې شيوا له شلو زيات کتابونه ليکلي دي. هغې ته ډېر ځله «د غلو دانو ګاندي» هم ويل کيږې، ځکه چې د هغې فعاليتونه د جي ايم او ضد خوځښت پر ضد دي (GMO: genetically modified organism يعنې په جنتيکي ډول تغير شوي ژوندي موجودات لکه ژوي او بوټي).
شيوا د نړيوال توب په اړه د نړيوالې ټولنې يوه مشره او د پلاوي غړې ده (نور يې جيري مانډر، رالف نادر او جيرمي ريفکين دي)، همدا راز د نړيوال توب ضد خوځښت کې يوه څېره ده. هغې د ګڼو دوديزو کارونو په ملاتړ کې بحثونه کړي، لکه د (رانچور پريم له خوا) د « Vedic Ecology » په نوم کتاب کې د هغې په مرکه کې. نوموړې د « Fundacion IDEAS » د علمي کميټې غړې ده، کومه چې د اسپانيې د سوسيال ګوند د مفکرينو پلاوی دی. هغې په ۱۹۹۳ز کال کې د مناسب ژوند جايزه تر لاسه کړې، دا هغه جايزه ده چې سويډني-الماني بشرپال (خېرخواه) «ياکوب ون اوکسکول» جوړه کړې او د نوبل جايزې د بديل په توګه ورته کتل کېږي.
توريوم
توريوم (په انگرېزي: Thorium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Th سمبول او ۹۰ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
وندنا شيو
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
شيوا په چنديګړ کې د پنجاب په پوهنتون کې فيزيک ويلی او په ۱۹۷۲ز کال کې یې د لېسانس سند تر لاسه کړی. په «بابا» اتومي څېړنيز مرکز کې د يوې لنډې مودې وروسته، هغه کاناډا ته ولاړه، ترڅو  په ۱۹۷۸ز کال کې د «ګويلف» له پوهنتون څخه د ساينس فلسفې په برخه کې د ماسترۍ زده کړې تعقيب کړي، په دې پوهنتون کې د هغې د رسالې عنوان و « د روښنايې په تناوبي تصور کې بدلونونه». په ۱۹۷۸ز کال کې هغې د لويديځ اونټوريو پوهنتون څخه د فلسفې په برخه کې دوکتورا سند تر لاسه کړ چې تمرکز يې د فيزيک په فلسفې و. هغې خپله وروستۍ رساله د «د کوانتم په نظريه کې پټ متغيرونه او ځای» په نوم وليکله، په کومه کې چې هغې د پټو متغيراتو د نظريو رياضياتي او فلسفي مفاهيم تر بحث لاندې ونيول، کوم چې د «بيل» له قاعدې څخه دباندې دي. نوموړې وروسته په بنګلور کې د هندوستان د ساينس انستيتيوت او د هندوستان د ادارې انستيتيوت ته په ساينس کې د ګڼ څانګيزو څېړنو د تعقيب لپاره ولاړه.
توريوم
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
وندنا شيو
مسلک
په ۱۹۸۲ز کال کې، هغې د ساینس، ټیکنالوژۍ او ایکولوژي لپاره څيړنيز بنسټ جوړ کړ. د همدې بنسټ په پايله کې په ۱۹۹۱ز کال کې «ناودانيا» جوړ شو، دا يو ملي خوځښت و، تر څو د ژونديو سرچينو تنوع او يووالی وساتي، په ځانګړي ډول اصلي تخمونه، د عضوي کرنې او مناسبې سوداګرۍ. ناودانیا چې معنا يې ده «نهه دانې» يا «نوې ډالۍ»، د RFSTE يو نوښت دی، تر څو د خوراکونو د توليدونکو له خوا د يو فصل د کرلو د وړانديزونو د منلو پر ځای، کروندګرو ته د متنوعو او ځانته کړای شويو فصلونو د ساتلو ګټې وښيي. دې نوښت په ټول هندوستان کې د تخم له څلوېښتو څخه زياتې زېرمې جوړې کړې، تر څو د متنوعې کرنې لپاره سيمه ييز فرصتونه پيدا کړي. په ۲۰۰۴ز کال کې، شيوا د انګلستان د شوماخر کالج په همکارۍ «بيګي ويدياپيټ» پيل کړ، دا «اترکنډ» د «ډون» په دره کې د پايدلي ژوند لپاره يو نړيوال کالج و.
د متنوع ژوند او معنوي ملکيت د حقوقو په برخو کې، د ساينس، ټيکنالوژي او ايکولوژي لپاره د څېړنې په بنسټ کې شيوا له خپلې ډلې سره، د غنمو، باسماتي وريژو او نيم (نيم ياسمين ته ورته بوټی دی چې دانې لري) په ناقانونه توګه د راټولولو چاره وننګوله. هغې د متنوعو ژونديو او ای پي ار قانون جوړولو په برخه کې د دولتي ماهرينو په ډلو کې هم خدمت کړی.
د «ژوندي پاتې کېدل» (۱۹۸۸ز کال) کې په نوم د هغې لومړي کتاب، د درېيمې نړۍ ښځو تصوراتو ته بدلون وکړ، په ۱۹۹۰ز کال کې، نوموړې د ښځو او کرنې په اړه ايف ای او ته يو راپور وليکه چې عنوان يې و «په هندوستان کې ډېری کروندګر ښځې دي». هغې په کټمنډدو کې د غرونو د ودې لپاره نړيوال مرکز (ICIMOD) کې د جنډر برخه جوړه کړه او د ښځو چاپېريال او ودې سازمان (WEDO) د جوړونکي پلاوي غړې وه.
«له ځمکې سره سوله کول» په نوم د شيوا کتاب متنوع ژوند او د ټولنو او طبيعيت تر منځ اړيکې تر بحث لاندې نيولي. «په دې بنسټ، نوموړې د طبيعي تنوع ويجاړتيا د دوديزو ټولنو په ويجاړتيا په معنا بولي – هغه څوک چې د طبيعيت ژبه پېژني. «ډايويډ رايټ» د دې کتاب په يوه بيا کتنه کې ليکلي دي چې د شيوا په باور «کلی يوه نښه شوه، نږدې په ټولو ملتونو کې د «سيمه ييز» لپاره يوه استعاره».
شيوا د نړيوال توب په اړه د نړيوالې ټولنې، د ښځو چاپيريال او پرمختګ سازمان او درېیمې نړۍ شبکې په ګډون، په هندوستان کې د حکومتونو او تر څنګ يې له هندوستانه بهر د نادولتي ادارو لپاره د سلاکارې په توګه دنده پر مخ وړې ده. نوموړې د خوراک (غذا) د راتلونکي په اړه د يو کميسيون مشري کوي چې په ايټاليا کې د «توسکاني» سيمې له خوا تشکيل شوی دی او د هغې علمي کميټې غړې ده، کومې چې اسپانيې پخواني لومړي وزير «زپاټيرو» ته مشوره ورکوله. شيوا د WTO پر ضد د هندوستان د خلکو د مبارزو  د مرکزي جرګه ګۍ غړې ده. نوموړې د «د نړۍ راتلونکې شورا» سلاکاره ده. شيوا د ژونديو کروندګرۍ د هندوستان د حکومت په کميټو کې خدمت کوي. نوموړې په ۲۰۰۷ز کال کې د افکارو د اسهامو پلورنځای په پروژه کې ګډون کړی و. هغې د غېر عضوي سرو او خزنده ګانو د وژونکو درملو باندې د بنديز په اړه د سريلنکا حکومت ته هم مشورې وکړي، کومې چې په ۲۰۲۱ز کال کې وړاندې شوې وې چې د کرنې د توليداتو په کمښت کې يې په ګڼو برخو کې اغېز درلود، په ځانګړي ډول يې د چایو صنعت تر ډېره زيانمن کړ.
فعاليت
شيوا په کرنه کې تنوع ته وده ورکړه، تر څو توليدات، تغذيه، او د کروندګرو عايدات زیات کړي او د همدې کار له امله په ۲۰۰۳ز کال کې هغه د ټايم مجلې له خوا د ژوند د چاپېريال د اتلې په توګه وپېژندل شوه. د کرنې په اړوند د هغې کار په ۱۹۸۴ز کال کې په پنجاب کې له تاوتريخوالي او د بوپال له ناورين وروسته پيل شو، د بوپال پېښه د «Union Carbide» شرکت د خزنده ګانو د وژلو درملو جوړولو له کارخانې څخه د ګاز د وتلو له امله منځ ته راغلې وه. د ملګرو ملتونو د پوهنتون لپاره د هغې مطالعاتو په پايله کې د «د شين انقلاب تاوتريخوالي» په نوم د هغې کتاب نشر شو.
له «ډايويډ بارسامين» سره په يوه مرکه کې شيوا استدلال وکړ چې د شنه اوښتون کرنې په مټ تشهير شوې د کيمياوي تخم بنډل زخيزه ځمکه له منځه وړې او ژوندی ايکوسيستم يې ويجاړ کړی دی. شيوا په خپل کار کې د ځينو معلوماتو حواله ورکوي چې د ادعا تر مخې اوسمهال ۱۴۰۰ داسې خزنده وژونکي شته چې شونې ده په ټوله نړۍ کې په خوراکي نظام کې داخل شي.
شيوا د نړۍ د راتلونکې شورا (WFC) د بنسټ اېښودونکو غړيو څخه ده. WFC په ۲۰۰۷ز کال کې جوړ شوی و «تر څو د هغو تګلارو د حللارو پر استازيتوب خبرې و کړي، کوم چې د راتلونکو نسلونو د ښېګڼو خدمت کوي». د دوی لومړی ترکيز د اقليم په خونديتابه و.
د متحده ایالاتو د اساسي قانون دیارلسم تعدیل
د متحده ایالاتو د اساسي قانون دیارلسم تعدیل (دیارلسمه اصلاحیه) یوازې د جرم ترسره کولو د مجازاتو له استثنا پرته غلامي او غیرارادي کار لغو کړ. دغه تعدیل د ۱۸۶۵ ز کال د جنوري په ۳۱ مه نېټه د کانګرس له خوا تايید، د ۱۸۶۵ ز کال د ډسمبر په شپږمه نېټه له ۳۶ ایالتونو نه د اړتیا وړ ۲۷ ایالتونو له خوا تصویب او د ډسمبر په ۱۸ مه نېټه اعلان شو. دغه تعدیل د بیارغونې له درېیو تعدیلونو نه یو و چې د امریکا له کورنۍ جګړې وروسته تصویب شو.
د ولسمشر ابراهام لېنکولن د آزادۍ اعلامیې چې د ۱۸۶۳ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه یې اجرائیوي بڼه ومونده، اعلان کړه چې د کنفدریشن تر واک لاندې سیمو کې غلامان آزاد دي. هغه مهال چې دوی د اتحادیې کرښو او فدرال ځواکونو ته ور وتښتېدل چې پخواني غلامان هم په کې شامل وو، د سویل پر لور یې پرمختګ وکړ او د هغوی آزادي د هغوی مالکینو ته له هېڅ ډول تاوان ورکولو پرته ترسره شوه. تکزاس د کانفدریشن وروستی قلمرو و چې د اتحادیې ځواکونه ورته ورسېدل. د ۱۸۶۵ ز کال د جون په ۱۹ مه – جونټینټ (د آزادۍ ورځ) – د متحده ایالاتو د پوځ جنرال ګوردڼ ګرنجر د تکزاس ګلاوستون ته ورسېد، څو اعلان کړي چې (د کنفدریشن په ایالتونو کې) جګړه او غلامي پای ته رسېدلې. د اتحادیې د ځواکونو تر کنټرول لاندې سیمو کې د ۱۸۶۳ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د غلامۍ د له منځه وړو په موخه دولتي اقدامات ترسره شول. یوازې کنټاکي او ډېلور ترې مستثنی و، چېرې چې بالاخره غلامي د ۱۸۶۵ ز کال په ډسمبر کې د دیارلسم تعدیل له مخې پای ته ورسېده.
د بیارغونې د نورو تعدیلونو پر خلاف، دیارلسم تعدیل په ډیر ندرت سره د قضايي چلند په توګه کارول شوی، خو د درنو کارونو (peonage) او د نژادي تبعیض د له منځه وړو په برخه کې د «غلامۍ د نښانو او پېښو» په توګه ترې ګټنه شوې. دیارلسم تعدیل د غلامۍ د نوو ډولونو، لکه: جنسي قاچاق په برخه کې کانګرس ته د قوانینو جوړولو په برخه کې پیاوړتیا وربښلې.
له ۱۷۷۶ ز کال راهیسې، ایالتونه په دوو برخو ووېشل شول: هغه ایالاتونه چې په کې غلامي آزاده ده او هغه چې غلامي منع کوي. غلامي په ضمني ډول په لومړني اساسي قانون کې ،لکه:: د دغه قانون د لومړي فصل، دویمې برخې، درېیم بند کې چې معمولاً د درې پر پنځه جوړښت په توګه پېژندل کېده، په رسمیت پېژندل شوې وه. د دغه جوړښت له مخې د هر ایالت له درې پر پنځه غلامو شوو وګړو نه («نور وګړي») باید د متحده ایالاتو د استازو په جرګه کې د چوکۍ ترلاسه کولو او ایالتونو ترمنځ د مستقیمو مالیاتو په موخه د آزادو وګړو په ډله کې شامل شوي وای. د څلورم فصل دویمې برخې بیا دا په ډاګه کوله چې د یوه ایالت تر قانون لاندې غلامان، که چېرې بل ایالت ته تښتي، آزاد کېدلای نه شي او هماغسې به غلام پاتې وي.
په داسې حال کې چې د لینکولن د آزادۍ له اعلامیې وروسته د کنفدریشن په سیمو کې درې میلیونه غلامان آزاد شول، خو له جګړې وروسته د هغوی حالت نامعلوم و. له دې چې ډاډ ترلاسه شي، چې د غلامۍ ممنوعیت لغو کول له قانوني ګواښونو نه پورته دي، په اساسي قانون کې د تعدیل هڅې پیل شوې. د ۱۸۶۴ ز کال د اپریل په ۸ مه نېټه سنا جرګې د غلامۍ لغو کولو تعدیل تايید کړ. له یوې ناموفقې رایې او د لینکولن ادارې له خوا د پراخو قانوني مانورونو په ترسره کولو  سره کانګرس د ۱۸۶۵ ز کال د جنوري په ۳۱ مه له دغه ګام  نه ملاتړ وکړ. دغه ګام په چټکۍ سره د ولسمشر لینکولن د ترور تر مهاله د نږدې ټولو شمالي ایالتونو او په کافي شمېر پوله ییزو ایالتونو (هغه ایالتونه چې غلامي په کې شتون درلود، خو د کنفدریشن برخه نه وو) له خوا تصویب شو. په داسې حال کې چې د دغه تعدیل تصویب، د هغه د ځای ناستي ولسمشر اندرو جانسون له خوا ترسره شو، هغه د الاباما «بېرته رغول شوي» سویلي ایالتونه، شمالي کارولینا او جورجیا وهڅول چې، له دغه تعدیل سره هوکړه وکړه او د ایالتونو شمېر یې ۲۷ ته ورساوه چې له امله یې دغه تعدیل د ۱۸۶۵ ز کال له پای وړاندې تصویب شو.
په داسې حال کې چې دغه تعدیل په بشپړ ډول په متحده ایالاتو کې غلامي منع کړه، خو یو شمېر تورپوستي امریکایان په ځانګړي ډول په سویل کې د تورپوستو د قوانینو، د سپین پوستو د لوړاوي غوښتونکي تاوتریخوالي او د قوانینو د انتخابي اجرا له مخې په یو شمېر ناتوانیو سربېره له غیر ارادي کار کولو سره مخامخ و.
متن
لومړي برخه. په متحده ایالاتو او د هغې د قضايي حوزې په هره برخه، غلامي او اجباري کار، پرته له دې چې یو کس د قانون له مخې د یوه جرم له امله په دغو مجازاتو باندې محکوم شوی وي، مجاز نه دی.
دویمه برخه. کانګرس د اړتیا وړ قوانینو په تصویب سره، د دغه اصل د اجرا کولو واک لري.
په متحده ایالاتو کې غلامي
په متحده ایالاتو کې غلامي، په ۱۷۷۶ ز کال کې د هغو د تاسیس له مهاله شتون درلود او له هماغه مهاله یې قانوني بڼه لرله. د دغې چارې بنسټ د بریتانوي امریکا په اصلي دیارلسو امریکايي مستعمرو کې د اروپايي ښکېلاک له خوا کېښودل شو. له دیارلسم تعدیل وړاندې، د متحده ایالاتو اساسي قانون د غلام او غلامۍ له کلیمې نه په ښکاره ډول ګټنه نه کوله، بلکې د غیر آزادو کسانو اړوند یې ګڼ شمېر مقررات لګولي و. د اساسي قانون د لومړي فصل، دویمې برخې او درېيم بند پر بنسټ د درې پر پنځه جوړښت له مخې د کانګرس د استازو شمېر د « آزادو وګړو د شمېر» او «درې پر پنځه نورو وګړو» له مخې و.
دغه بند د سویلي او شمالي سیاستوالو ترمنځ هغه توافق و چې سویلي سیاستوالو هیله درلوده چې غلام افریقايي الاصله امریکايي وګړي «د وګړو په توګه» په کانګرس کې د چوکیو د وېش لپاره وشمېرل شي، خو شمالي سیاستوالو بیا هغه د سویل له خوا د ډېر ځواک ترلاسه کولو د اندېښنې له امله رداوه، ځکه په نوي کانګرس کې استازولي، پخواني قاره یي کانګرس د یوه ایالت لپاره د یوې رایې د اصل پر بنسټ وه. د څلورم فصل، دویمې برخې د دریم بند یا د تښتېدلو غلامانو د بند له مخې، « هېڅ یو کس چې په یو ایالت کې د خدمت او یا کار لپاره ساتل کېږي» بل ایالت ته په تښتېدو نه آزاد کېږي. د لومړي فصل د نهمې برخې لومړي بند بیا کانګرس ته اجازه ورکړه چې «د وګړو د وارداتو» د غیر قانوني کولو په موخه قوانین جوړ کړي، چې تر ۱۸۰۸ ز کال پورې تصویب نه شول. په داسې حال کې چې د پنځم تعدیل د موخو له مخې، چې څرګندوي، « هېڅوک له قانوني بهیر پرته ... له ژوند کولو، آزادي او مالکیت نه نه شي محروم کېدلای» - غلامان د ملکیت په توګه ګڼل کېدل. په ورته مهال د غلامۍ له منځه وړونکو، له پنځم تعدیل نه د غلامۍ پر ضد استدلال کې ګټنه کوله، خو په Dred Scott v. Sandford (۱۸۵۷ ز کال) قضیه کې د ملکیت په توګه د غلامانو ګڼلو قانوني بنسټ وموند.
جورج اېس. بوټویل
جورج سیول بوټویل (په انګلیسي ژبه:  George Sewall Boutwell) (د ۱۸۱۸/جنوري/ ۲۸ نېټه زېږېدلی دی - د ۱۹۰۵/فبروري/ ۲۷ نېټه مړ شوی دی) یو امریکایي سیاستوال، حقوق پوه او د دولتي چارو ماهر و چې له میساچوسټ ایالت څخه و. نوموړی دمتحده ایالاتو د اتلسم ولسمشر یولیسیس ایس. ګرانټ د اقتصادي چارو د لومړي مرستیال، د میساچوسټ ایالت شلم والي، د میساچوسټ ایالت سناتور او استازي او د متحده ایالاتو د ولسمشر ابراهم لینکولن په حکومتولۍ کې د کورنیو عوایدو د چوپړتیاوو د لومړي کمېشنر (د امریکا د خزانې وزارت اړونده دولتي سازمان او اداره ده چې د امریکا متحده ایالاتو فدرال حکومت د عوایدو د چوپړتیاوو دنده پرمخ وړي) په توګه دندې ترسره کړې دي. دی د متحده ایالاتو د ولسمشر انډریو جانسن د احضار کونکو مشر و او د نوموړي ولسمشر د محاکمې په وخت کې څارنوال و.
بوټویل د تورپوستو د مریتوب د اصولو د منځه وړلو پلوی، په بنسټیزه توګه د جمهوري غوښتونکي ګوند په جوړولو کې د مشرتابه او د بیا رغونې به دوره کې افریقایي نژادو ته د امریکایي تابعیت او د رایې ورکونې د حقونو د ورکړې لپاره د مبارزه کولو په پار مشهور دی. نوموړي د متحده ایالاتو د استازي په توګه، د متحده ایالاتو د اساسي قانون د څوارلسمو او پنځلسمو فقرو په جوړولو او تصویبولو کې بنسټیز رول درلود. ده د خزانې د وزیر په توګه، په امریکا کې د ولسمشر انډریو جانسن د استیضاحي محاکمې او داخلې جنګ له کبله د رامنځته شوې ګډوډۍ وروسته، د خزانې په وزارت کې اړین اصلاحات رامنځته کړل. د خزانې د بانډونو (Treasury bonds) د پېرودلو په پار د خزانې د سرو-زرو په پلورلو او د نغدو پیسو (greenbacks) په کارولو سره په متنازع ډول ملي پور راکم کړ، چې د دې بهیر په نتیجه کې د نغدو پیسو کمښت رامنځته شو. بوټویل او ولسمشر ګرانټ د ۱۸۶۹ز کال په سپتمبر کې د ۴۰۰۰۰۰۰ امریکایي ډالرو په ارزښت د سروزرو په لېلامولو سره د سروزرو د مارکېټ د انحصارولو هڅه شنډه کړه. بوټویل د متحده ایالاتو د سناتور په توګه د ۱۸۷۵ز کال د مدني حقونو قانون (Civil Rights Act of 1875) ملاتړ وکړ.
په ۱۸۷۷ز کال کې ولسمشر رادرفورت ب. هېس د متحده ایالاتو د تعدیل شویو قوانینو (Revised Statutes of the United States) د تدوین کولو (Codify) لپاره د کمېشنر په توګه وګوماره او په ۱۸۸۰ز کال کې دفرانسې او امریکا د ادعاوو په کمېسون (French and American Claims Commission) کې د متحده ایالاتو د استازي دنده پر مخ وړله. نوموړي په نورو دېپلوماتیکو غونډو کې هم بین المللي حقوق تطبیق کړل. د شلمې زېږدیزې پېړۍ په پای کې نوموړي جمهوري غوښتونکی ګوند پرېښود، د فیلپین د تصاحب مخالفت یې وکړ او په ولسمشریزو ټاکنو کې یې د ویلیم جینینګ براین (William Jennings Bryan) ملاتړ وکړ.
د ژوند لومړي کلونه
بوټویل له ۱۸۳۵ز کال څخه تر ۱۸۳۸ز کال پورې د میساچوسټ په ګروتن سیمه کې د منشي او هټۍ وال په توګه کار کاوه. نوموړي په ۱۸۳۶ز کال کې له مدافع وکیل براډفورد رسل څخه چې دفتر يې د هغه د هټۍ د پاسه و چې ده پکې کار کاوه، د حقوقو زده کړې پېل کړې. بوټویل تر ډېرو کلونو پورې د وکالت په ازموینه (Bar exam) کې ګډون و نه کړ یا یې عملي کار شروع نه کړ. په ۱۸۳۸ز کال کې د هټۍ مالک بوټویل ته په هټۍ کې د مشارکت وړاندیز وکړ. په داسې حال کې چې بوټویل په هټۍ کې کار کاوه، کالج ته د نه تګ د انتخاب د جبران لپاره یې د مطالعې او لیکلو  ځانګړې کړنلاره یا رژیم پیل کړ.
بوټویل په ۱۹۳۹ز کال کې خپل حرفوي ټولنیز کار پېل کړ، هغه وخت چې د امریکا په انقلابي جنګ (دغه جنګ په ۱۷۸۳ز کې پای ته ورسېد.) کې د کونډو شویو ښځو سره د مرسته کونکي استازي په توګه ګمارل شوی و. ده واشینګټن ډي.سي ته سفر وکړ او د دانیل ویبسټر سره تر لیدو ورسته له نوموړي نه متاثره شو. بوټویل له یوې تورپوستې وینځې سره تر لیدو ورسته، چې تر ټولو کوچنی زوی یې په لویزیانا کې پلورل شوی و، د مریتوب په ضد مبارزه پېل کړه.
بوټویل د ۱۸۴۱ز کال د جولای میاشتې په اتمه نېټه د سارا اډیلیا تایر سره واده وکړ. سارا د ناتن هایلر لور وه، چې د نیوهامپشایر د  هالیس سیمې اوسېدونکی و. د دوی د واده ثمره دوه ماشومان: جورجیانا۰(د ۱۸۴۳/مې/ ۱۸ نېټه زېږېدلې) او فرانسیس (د ۱۸۴۷/فبروري/۲۶ نېټه زېږېدلی) وو.
سیاسي ژوند (۱۸۳۹-۱۸۶۱ز)
بوټویل د یو دېموکرات او د مارتین وېن برن (Martin Van Buren) د ملاتړکونکي په توګه په سیاست کې دخیل شو. د خپل تجارتي شریک له خوا چې د پست رییس و، د ګروتن د پست دفتر د رئیس په توګه وګومارل شو. ټاکنیز سیاست ته د اعتدال ګوند له خوا د نوماند په توګه د بوټویل ننوتنه د دوی په بریا تمامه شوه، دی تر ډېرو کلونووپورې د نوموړې کمېټې غړی پاتې شو. دغې بریا نوموړی دې ته وهڅاوه چې د همدې ګوند په ټیکټ ایالتي ولسي جرګې ته نوماند شي، څرنګه چې دغه ګوند یو کوچنی د دریمې طبقې ګوند و، ځکه یې په لوی توپیر سره ټاکنې وبایللې. په ۱۸۴۰ز کال کې نوموړي د دېموکرات ګوند نوماندي ترلاسه کړه، د اعتدالې نظریو سره سره چې "ډېرو ته سپکاوی و" یې وېګ (Whig) ته په ډېر توپیر ټاکنې وبایللې. نوموړی بالاخره په دریمه هڅه کې بریالی شو، په ۱۸۴۱ز کال کې یې برحاله جان بوینټن ته ماتې ورکړه. ده په ۱۸۴۴ز کال کې له ماتې خوړلو نه وړاندې دوه ځله بیا ټاکنې وګټلې. که څه هم نوموړي په ۱۸۴۵ز کال کې هم ټاکنې وبایللې، دی د ۱۸۴۶ز کال په ټاکنو کې د ایالاتي ولسي جرګې ته را وګرځېده او له ۱۸۴۷ز کال څخه تر ۱۸۵۰ز کال پورې یې نوموړې جرګه کې دنده ترسره کړه. د بوټویل ټاکنیزو بریاوو، ځیني وختونه ان د ټول ایالت په سطح د بریالي ګوند وېګ په مقابل کې، د نوموړي پټې وړتیاوې راڅرګندې کړې او د دېموکرات ګوند د مشرتابه تر حلقې یې ورساوه. نوموړی په عدلیه او اقتصادي کمېټو کې کېناست، په دغو کمېټو کې ده د قانون جوړونې په برخه کې د بشپړو او دقیقو څېړنو په خاطر ډېر شهرت او ښه نوم وګاټه او د ازاد تجارت غوښتونکو ملاتړ یې وکړ، مالې منابعو ته یې لاسرسی محدود کړ او د زده کړو او نورو اصلاحاتو د مصارفو لپاره یې مالیات زیات کړل. نوموړي د مکسیکي-امریکایي جنګ (Mexican–American War) ملاتړ وکړ، (د نورو برعکس) نوموړي ورته د مریتوب اړوند کومې لویې مسئلې په سترګه نه کتل.
په داسې حال کې چې بوټویل د ایالتي استازو په جرګه (state House of Representatives) کې حضور درلود، درې ځله د متحده ایالاتو د استازو جرګې (United States House of Representatives) ته نوماند شو، چې ټاکنې یې په لوی توبیر خپل وېګ رقیبانو ته وبایللې. په ۱۸۴۸ز کال کې نوموړی د دېموکرات ګوند له خوا د ولایت مقام ته نوماندی لپاره په نظر کې نیول شوی و او د نوماندۍ په جرګه ګۍ (کنوانسیون) کې یې دریم مقام خپل کړی و. په ۱۸۴۹ز کال کې د وېګ ګوند د والي جورج ن. بریګز له خوا د ایالاتي بانکدارۍ د کمېشنر په توګه وګومارل شو، د دې دندې په موده کې نوموړي هغه بانکي اسناد (bank charters ) چې د تمدید وخت یې رارسېدلی و، ارزیابي کړل، د دغې دندې په بهیر کې ده د بانکدارۍ او اقتصاد په برخه کې ډېرې تجربې حاصلې کړې.
د میساچوسټ والي
د ۱۸۴۰ز لسیزې په اوږدو کې د مریتوب له منځه وړلو (abolition of slavery) موضوع ډېره پراختیا پیدا کړه او د میساچوسټ ایالت په سیاست کې په یوه مهم ځواک بدله شوه. په مکزیکي-امریکایي جنګ کې ترلاسه شویو سیمو ته د مریتوب د غزولو په مقابل کې پاڅون او پارېدنې د آزادې خاورې ګوند (Free Soil Party) شهرت زیات کړ، مګر دوی او دېموکراتان د وېګ ګوند چې تر ۱۸۵۰ز کال پورې یې په ایالتي سیاست تسلط درلود، د راپرځولو لپاره په متحد کېدلو بریالي نه شول. په ۱۸۴۹ز کال کې بوټویل د دېموکرات ګوند لخوا د ولایت مقام لپاره نوماندي ترلاسه کړه، دا چې هېڅ نوماند ونشو کولای چې مطلق اکثریت رایې ترلاسه کړي، ولسي جرګې چې کنټرول یې د وېګ ګوند په لاس کې و، بریګز چې برحاله والي هم و، د والي په توګه وګوماره، دغه ټاکنیزې هلې ځلې د دې باعث شوې چې بوټویل د چارلز سامنر او هینري ویلسن سره چې د ازادې خاورې ګوند مشران وو، نژدې اړیکې پیدا کړي. دغو ګوندونو د دېموکرات ګوند سره د مریتوب ضد تګلارې (platform) په بنسټ د لږ وخت لپاره اتحاد وکړ.
د الماني ژبې گرامر
د الماني ژبې گرامر يا ژبښود گراماتيک (Grammatik) بلل کېږي. پخپله همدا لغت د لاتیني ژبې ویی دی او د لیکلو او لوستلو هنر يې مانا ده.
دالماني ژبې د گرامر پېښليک
دنوې الماني ژبې(سټندرد الماني، معیاري الماني ژبې)پېښلیک په څلورو برخو ویشل کېږي:
۱.تقریباً له۷۵۰-۱۰۵۰ز. زړه الماني چې په الماني ژبه کې ورته (Althochdeutsch)وايي.
۲.تقریباً له ۱۰۵۰-۱۳۵۰ز. منځنۍ الماني( دمنځنیو پېړیو الماني یا Mittelhochdeutsch).
۳.تقریباً له ۱۳۵۰-۱۶۵۰ز. پورې پخوانۍ نوې الماني یا(Frühneuhochdeutsch).
۴. او له ۱۶۵۰ ز. څخه تر اوسه نوې الماني (سټندرد الماني ژبه Neuhochdeutschاو یاپه لنډ ډول Hochdeutsch).
الماني ابېڅې
الفبأ: A.a/B.b/C.c/D.d/E.e/F.f/G.g/H.h/I.i/J.j/K.k/L.l/M.m/N.n/O.o/P.p/Q.q/R.r/S.s/T.t/U.u/V.v/W.w/X.x/Y.y-Z.z
املاوټونه(Umlaute):املاوټونه دالماني ژبې خاص توري دي( دغه توري په ټولو جرمني ژبو کې غیر له گوتیکي ژبې څخه پیدا کېږي)، دا توري د نوي الماني ژبې (سټندرد الماني ) دځینو فونیمونو(آوازونو، غږیزو توکو) گرافیم یا لیکلې بڼه ده.املاوټونه په اي املاوټ (i-Umlaute)هم پېژندل کېږي. په الماني ژبه کې درې املاوټونه او یو بل غبرگغږ چې په هغې کې هم یو املاوټ راځي شته او په لاندې ډول دي: ä(اِ) ; ö(او) ; ü(اوو) ; äu(اوۍ). په ځینو رسمي لیکنو کې دپورتنیو املاوټونو پرځاۍ لاندې ابیڅي لیکل کېږي:ä=ae; ö=oe; ü=ue
دوییتوکو ډولونه(دکلام ډولونه)Die Wortarten
په الماني ژبه کې وییتوکي په لاندې ډول دي:
۱.کړ (فعلVerb )؛ ۲.نوم(اسمSubstantiv)؛ ۳.ستاینوم(صفتAdjketiv)؛۴.آرتیکل(جنس ځرگندونکیArtikel)؛ ۵.نومځری(ضمیرPronom)؛ ۶.کړول (قیدAdverb)؛ ۷.وییکي (اداتPartikel)؛ ۸.سربل (اضافه توری،نسبتي توریPräposition)؛ ۹. اړیکوییکی(ربطي یا وصلونکي توری یا ټکی Konjunktion)؛ ۱۰.
شمېر نوم(عددNummerale).
تړ اوړونکي کلماتFlektierbare Wortarten
ناتړ اوړونکي کلماتNicht flektierbare Wortarten
نوم يا Substantiv
نوم هغه کلمې ته ویل کېږي چې یو ژوندی موجود(ساکښ)، څیز(شی)، مفهموم او یا پېښه پرې وښودل شي. په الماني ژبه کې نومونه په مختلفو نومونو یادېږي لکه:Substantiv,Nomen,Hauptwort,Namen او یا Dingwort. او په دوه عمده یا لویو گروپونو ویشل کېږي:۱. ذاتي نومونه (konkreta[Singular.das Konkretum).
۲.معني نومونه([Abstrakta[Singular.das Abstraktum) چې دوۍ خپله بیا په نورو گروپونو ویشل شوي دي:
۱. ذاتي نومونه (Konkreta (Gegenstandswörter :ذاتي نومونه هغه نومونو ته ویل کېږي چې، خارجي وجود ولري یا هغه شیان چې په حقیقي توگه شتون ولري او حس کړاۍ شي، لکه: انسان der Mensch ، موټر das Auto ، کور das Haus ، گلdie Blume، بوټان die Schuhe، سیند der Fluss، باز der Adlerاو داسې نور. ذاتي نومونه په څلورو گروپونو ویشل کېږي: ۱.ځانگړي نومونه(خاص نومونه(Eigennamen(Nomen proprium)؛ ۲.جنس نومونه (عام نومونه(Gattungnamen (Appelativa)؛ ۳.ډله اییزنومونه(جمع نومونه(Sammelnamen (Kollektiva)؛ ۴.موادو نومونه( مادي نومونه(Stoffnamen (Kontinuativa).
۱. ځانگړي نومونه: ځانگړي نومونه هغه نومونه دي چې یو خاص شخص یا شی معرفي کړي ، ځانگړي نومونه په ژونديو موجوداتو، جغرافیوي واحدونو(ځمکپوهنې واحدونو)او داسې نورو څیزونو چې یواځې او خاص وي دلالت کوي. لکه: هاینریش هاینِ(Heinrich Heine)، احمد(der] Ahmad])، زمری (der]Löwe]) ، پړانگ(der] Leopard])، فرانکفورت(das]Frankfurt])، کابل(das] Kabul])، مصر(das] Ägypten])، هندوکش(der] Hindukusch])، مریخ (der] Mars]). دیادونې وړ ده چې ډېر خلک د احمد په نوم یادېږي خو د ویونکي مطلب یواځې همغه احمد وي دکوم په اړه چې غږېږي او دا اکثراً د ویلو په وخت کې له محاورې څخه او د لوستلو په وخت کې له متن څخه مالومېږي.
وییکی (ادات)(Partikel (Füllwort
وېشنيزه:آلماني ژبه
ډبليو بي سي دي پيليس ټاورز ټاور 1
ډبليو بي سي دي پيليس ټاورز ټاور 1 جنوبي کوريا په ښار  بوسان کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 71 منزلونه دي او ددې لوړوالی  265 ميټر (869 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2010 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
دامغان ولسوالي
دامغان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان دامغان)  د ايران د سمنان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د دامغان ښار دی. دا ولسوالي ۹۴٬۱۹۰ تنه نفوس لري. د دامغان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
پروټېکټېنيوم
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
وېليم جېمز
ویلیام جېمز (جنوری ۱۱، ۱۸۴۲ – اګست ۲۶، ۱۹۱۰ ز) یو امریکایی فیلسوف، تاریخپوه او ارواپوه دی چې په لومړي ځل يې په امریکا کې د ارواپوهنې درس ورکاوه. جېمز د ۱۹مې پېړۍ مخکښ مفکر بلل کېږي او د امریکا یوترټولو اغېزمن فیلسفوف دی چې "د امریکا د ارواپوهنې" پلار لقب يې هم ورکړی دی.
له چارلس سندرېس پییرس سره یوځای، جېمز د پراګماتیزم په نامه د ارواپوهنې یو مکتب رامنځته کړ چې د عملي ارواپوهنې یو له بنسټګرانو هم ګڼل کېږي. د عمومي ارواپوهنې د بیاکتنې (Review of General Psychology) خپرونې یوه شننه چې په ۲۰۰۲ز کال کې خپره شوه، جېمز د ۲۰مې پېړۍ تر ټولو وتلی څوارلسم ارواپوه بللی دی. د امریکايي ارواپوهانو (American Psychologist) خپرونې په ۱۹۹۱ز کال کې جېمز د تجربوي ارواپوهنې د بنسټګر ویلهېلم وونډټ څخه وروسته په دویم مقام کې راوستی دی. جېمز همدا ډول یو فلسفي لیدلوری لري چې افراطي تجربه پالنه (radical empiricism) یې بولي. د جېمز آثارو پر نورو فیلسوفانو او علمي شخصیتونو اغېز کړی دی، لکه: اېمیلي ډرکهېیم، ډبلیو اي ډي دو بوویس، اېډمونډ هسرل، برتراند راسل، لډوېګ وېټګېنشټاین، هیلري پوټنم، ریچارډ رورټي او مریلیان رابینسن.
جېمز په یوه شتمنه کورنۍ کې وزېږېد او د سویدنبرګیزم الهیاتو عالم مشر هېنري جېمز زوی او د نامتو ناول لیکونکی هېنري جېمز او خاطره لیکونکي الیس جېمز ورور دی. جېمز طب ولوست او په هاروارډ پوهنتون کې يې اناتومي ولوسته، خو هېڅکله يې طبابت ونه کړ. پر ځای يې لومړی ارواپوهنې او بیا فلسفې ته مخه کړه. جېمز په ډېرو موضوعاتو لیکل کړي دي، لکه شناخت شناسی (epistemology)، تعلیم، میتافزیک، ارواپوهنه، مذهب ، عرفان او تصوف. د هغه د ډېرو اغېزناکو کتابو په لړ کې دا کتابونه راځي: د ارواپوهنې اصول (The Principles of Psychology)، د اراواپوهنې په څانګه کې مخکښه لیکنه، په افراطي تجربه پالنه کې مقالې (Essays in Radical Empiricism)، په فلسفه کې مهمه لیکنه او د دیني تجربې ګڼوالی (The Varieties of Religious Experience)، د مذهبي تجربو د بېلابېلو بڼو څېړنه، لکه: د ذهني درملنې نظریې.
ویلیام جېمز په برازیل کې، ۱۸۶۵ز
ویلیام جېمز، د نیویارک ښار د اسټور په کور کې د ۱۸۴۲ز کال د جنورۍ میاشتې په ۱۱مه نېټه وزېږېد. هغه د مشر هېنري جېمز زوی و. مشر هېنري د سویدنبرکیزم الهیاتو یو پیژندل شوی او په خپلواکه توګه شتمن او د الهیاتو عالم و چې د خپل وخت د ادب او روڼ اندو غوره کسانو سره يې ملګري درلوده. د جېمز د کورنۍ اندېشورانه لاسبری او د دې کورنۍ د ډېرو غړو مکاتباتي استعدادونه تل د دې لامل شوي چې دا کورنۍ د تاریخپوهانو، ژوندلیک لیکونکو او منتقدینو د پام وړ وګرځي او د بحث موضوع يې واوسي.
ویلیام جېمز د اطلس سمندر ورهاخوا متنوع زده کړې ترلاسه کړې، جرمني او فرانسوي ژبه يې ښه پوره زده کړه. د جېمز په کورنۍ کې زده کړې نړیوالې وې. کله چې جېمز ماشوم و، کورنۍ يې اروپا ته دوه ځلې سفر درلود، خو وروسته په خپله جېمز اروپا ته د خپل ژوند په اوږدو کې دیارلس ځلې تللی دی. جېمز د رسامۍ سره مینه درلوده او د هنر سره د لېوالتیا له کبله يې د روډ ټاپو په نیوپورت کې يې د ویلیام موریس هانټ په سټوډیو کې شاګردي هم کړې ده، خو پلار يې پرې ټینګار کاوه چې د دې کارونو پر ځای باید ډاکټر شي. طبابت د جېمز له غوښتنو سره برابر نه و، نو ځکه یې وویل چې غواړي په فیزيولوژۍ کې تخصص ولري، خو ویې ولیدل چې فیزيولوژي يې هم په طبیعت برابره نه ده، نو ویې ویل چې: په عصبي سیسټم او ارواپوهنه کې به تخصص اخلي. جېمز په ۱۸۶۱ز کال کې د هاروارډ کالج په لاورېنس علمي ښوونځي کې علمي زده کړو ته مخه کړه.
په ځوانۍ کې، جېمز ډول ډول فزیکي ناجوړتیاوې درلودې، لکه: په سترګو، ملا، خېټه او پوټکي کې. هغه لږ په غوږونو دروند هم و. ډول ډول اروايي ستونزې يې هم چې هغه وخت يې نیوراستېنیا (neurasthenia) بللې او د ژور خپګان څو دورې يې هم تېري کړي چې په میاشتو میاشتو يې د ځان وژنې فکر هم کړی دی. د هغه دوه کشران وروڼه کارت وېلکېنسون (ویلکي) او رابرتسن (باب) په کورنۍ جګړه کې وجنګېدل. په خپله جېمز د سولې لپاره غږ اوچت کړی و. د هغه وړاندیز دا و چې ځوانان دې په پوځ کې د خدمت پر ځای په عامه خدماتو کې کار وکړي چې" ماشومانه عادتونه يې له منځه لاړ شي". نور درې وروڼه او خویندې به یې (ویلیام، هېنري او الیس جېمز) هم کله ناکله رنځورې وې.
(د هغه د لیکوال ورور هېنري جېمز په وینا): ویلیام جېمز په ۱۸۶۴ز کال کې د هاروارډ په طبي پوهنتون کې طبي زده کړې ترلاسه کړې دي. هغه د ۱۸۶۵ز کال په پسرلي کې رخصتي واخیسته، تر څو د آمازون پر سیند د طبعیت پېژندوکي لویس اګاسیز سره یوځای په علمي ماموریت کې برخه واخلي، خو د اتو میاشتو څخه وروسته یې خپل سفر لغوه کړ، ځکه سخته سمندري ناروغي او خفیف چیچک ورته پیدا شوي وو. په ۱۸۶۷ز کال یې یو ځل بیا د ناجوړۍ له امله په زده کړو کې ځنډ راغی. هغه جرمني ته د درملنې په لټون ولاړ او د ۱۸۶۸ز کال تر نومبره پورې هملته پاتې شو، دی هغه مهال ۲۶ کلن و. په دې موده کې هغه په لیکلو پیل وکړ او په ادبي مجلو او مهالنیو کې به يې د خپلو کارونو بیاکتنې خپرېدلې، لکه: د شمالي امریکا بیاکتنې مجله (North American Review).
جېمز په پای کې په ۱۸۶۹ز کال کې له طب څخه فارغ شو، خو هېڅکله يې ډاکټري ونه کړه. د هغه په خپله وینا: "د روح ناروغي" يې په ۱۸۷۲ز کال کې وروسته له هغه جوړه شوه، چې پراخې فلسفي پلټنې يې وکړې. هغه په ۱۸۷۸ز کال کې له الیس ګیبنز سره واده وکړ. په ۱۸۸۲ز کال کې، دی له عرفاني ټولنې (Theosophical Society) سره یوځای شو.
جېمز په جرمني کې ډېر ګټور وخت تېر کړ او هلته یې د طب پر ځای په فلسفه او ارواپوهنه کې لېوالتیا له زړه ډېره شوه. وروسته په ۱۹۰۲ز کال کې جېمز ولیکل: ما طب د دې لپاره ولوست چې ډاکټر شم، خو دا به مې برخلیک و چې ارواپوهنې او فلسفې ته ورننوتم. ما هېڅکله فلسفي زده کړې نه وې کړې او د ارواپوهنې لومړنی درس چې ما واورېد، همغه و چې په خپله مې وړاندې کاوه.
په ۱۸۷۵-۱۸۷۶ زکې، جېمزهېنري پیکرېنګ باودیچ (۱۸۴۰-۱۹۱۱ز)، چارلېس پیکرینګ پوټنام (۱۸۴۴-۱۹۱۴ز) او جېمز جکسون پوټنام (۱۸۴۶-۱۹۱۸ز) په ګډه د نیویارک ایالت د اېسېکس کاونټۍ په سینټ هوربرټس کې د پوټنام کمپ بنسټ کېښود.
کاري ژوند
جېمز د خپل ژوند په اوږدو کې له ګڼو لیکوالانو او پوهانو سره راشه درشه درلوده، لکه میرنی پلار رالف والډو امېرسن، د هغه میرنۍ زوی ویلیام جېمز سیدیس او چارلس سندرېس پییرس، برتراند راسل، جوسیا رایس، ارنسټ ماچ، جان ډېوې، ماسېدونیو فرناندیز، والټر لېپمن، مارک ټواین، هوراتیو الګر، جي سټنلی هال، هېنري برګسن، کارل جنګ، جېن آډمز او سیګمون فرویډ.