cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
له تولون څخه تر وتلو دمخه
اوازې هغه وخت خپرې شو، کله چې د فرانسې د مدیترانې په بندرونو کې ۴۰۰۰۰ سرتېري او ۱۰۰۰۰ بېړۍ چلوونکي راټول شوي و او یوه لویه برخه بېـړۍ یې په تولون کې راغونډي کړې وې چې ۱۳بيـړۍ پکې لین څارونکې ، ۱۴یې جنګي بېړۍ او ۴۰۰ ترانسپورتي بېړۍ په کې شاملې وې،  ترڅو د نیلسون تر مشرۍ لاندې د بریټانوي سمندري ځواک مخنیوی وکړي.
د دغه چمتووالي راز پټ ساتل شوی و. په دې راز یوازې پخپله بناپارت، د هغه جنرالان بیرتیر،کفارلی اوریاضي پوه ګسپوردمونګی پوهېـدل.
بناپارت هغه قومندان وچې دا لاندې کسان یې ترلاس لاندې و لکه : توماس الکسندر دوماس، کلیبر، دیسکس، بیرتیر، کفارلی ، لانیس، داماس، مورات، اندریوسی، بلیارد، مینو او زایچک. د هغه ملګري د هغه د ورور په شمول لویس بناپارت، دورک، اوژن دی بیوهارنیس، توماس پروسپر جولین او یو لهستانی او شریف سړی جوزف سولکوفسکی ول.
سمندري ځواکونه په تولون کې د نورو ډلګیو سره له جینوا، سیویتاوکیا او باستیا سره یوځای شول او د سمندري ځواکونو قومندان بیرویس او همدارنګه د نورو قومندانانو له خوا لکه : ویلنوو، دو شایلا، دکرس او ګانتم لخوا اداره کېدل.
د افغانستان ولسي لاره
د افغانستان د نوي اساسي قانون له مخې چې په ۲۰۰۴ زیږدیز کال کې د یوې لویه جرگې لخوا تصویب شوی راغلي چې د افغانستان نوې ولسي ترانه باید په پښتو ژبه وي او په څنگ کې ورسره د افغانستان د سترو ټبرو نومونه او د الله اکبر کلمه هم یاد شي.
مخینه
نولسمې او شلمې پېړۍ چې د اّسيا او افريقا تر ښكېل لاندې هېوادونو د خوځښتونو، پاڅونونو، غورځنگونو او خپلواكۍ ته د رسېدلو پېړۍ دي، د ملي سرودونو د جوړېدلو لړۍ هم پياوړې كړې او ژوندي او له څپاندو ملي احساساتو ډك سرودونه يـې رامنځته كړي دي، چې موږ يـې د نړۍ په هېوادونو كې اورو او يا ددوى د راډيوگانو او ټلوېزيونونو له څپو څخه زموږ غوږونو او سترگو ته رارسېږي.
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
له تولون څخه تر وتلو دمخه
سمندري ځواکونه د سفر پیل کولو په حال کې و چې په اطریش کې ستونزې رامنځته شوې او دایرکتوري د جګړي د شروع کېدو په حال کې بناپارت بـېرته راوغوښت. دغه ستونزې د څو اونیو په موده کې حل شوې او بناپارت ته امر وشو چې څومره ژرکېـږي تولون ته دې سفر وکړي. ویل کېدل چې په یوه توپاني لیدنه کې له دايرکتوري سره بناپارت هغوی ته ګواښ وکړ چې دوی به لغوه کړي. رییس ریبیل هغه ته یو قلم ورکړ او ورته وې ویل " جنراله !هلته لاسلیک وکړه "
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
افغانستان چې د اّسيا او افريقا د گڼو هېوادونو د اّزادۍ مخكښ، سرلارى او سرمشق دى، د خپلې خپلواكۍ تر ترلاسه كېدو ډېر ژر د ملي سرود د كمبوت احساس وكړ او په دې لاره كې يو لړ هڅې وشوې، د اعليحضرت امير امان الله خان په وخت كې دوې ترانې په ملي ژبه (پښتو) جوړې شوې، چې په غونډو كې به ويل كېدې، خو د ملي سرود لوړ مقام يـې ترلاسه نه كړاى شو. د اعليحضرت محمدنادرشاه په وخت كې هم په پښتو ملي ژبه يو عسكري مارش جوړ شو، خو دا هم د ملي سرود مقام ته ونه رسېد. د اعليحضرت محمد ظاهر شاه په وخت كې د شاهي سلام په نامه يو سرود موجود و، چې د الفاظو ترانه يـې نه درلوده او د ملي سرود خلا يـې ډكه كړې وه.
په افغانستان كې د ملي سرود د رامنځته كولو لپاره اساسي اقدام د شهيد سردار محمد داود خان د جمهوريت په دوره كې وشو، دا وخت دولت ټولو شاعرانو ته اعلان وكړ چې په پښتو ژبه د ملي سرود لپاره داسې شعر جوړ كړي، چې ويل يـې يوه- دوې دقيقې ونيسي. بيا ټاكلى هيات د دې شعرونو له منځ څخه ملي سرود انتخابوي. گڼو شاعرانو خپل شعرونه د ملي سرود لپاره كانديد كړل، چې بيا هياْت له دې ټولو څخه يو داسې شعر د ملي سرود لپاره خوښ كړ. چې د الفاظو له اړخه ډېر لنډ او د مانا له اړخه ډېر وجيز او د ټولو ملي هيلو ځوابگوى و. ددې شعر ويناوال د هېواد نامتو او پياوړى شاعر ارواښاد استاد عبدالروف بېنوا او كمپوز يـې د هېواد پياوړي اديب او موسيقيپوه ارواښاد استاد برېښنا جوړ كړى و.
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
له تولون څخه تر وتلو دمخه
بناپارت تولون ته د مۍ په ۹ مه راورسید ، د بینویت جیورګیس ناجیک سره یې وکتل، چا چې د سمندري ځواکونو قومانده او د چمتووالي مشري پرغاړه درلوده.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
د افغانستان ددې واقعاً او نه زړېدونكي ملي سرود متن دا دى:
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
له تولون څخه تر وتلو دمخه
پوځ د خپل قومندان په تکړه والي په باور لرلو سره، په کار پیل وکړ او په ۱۹ د مۍ  بناپارت سرتیرو ته ، په ځانکړي توګه هغو کسانو ته چې د ده تر امر لاندې یې په ایټالیايي پوځ کې خدمت کړی و، وویل : سـرتېرو ! تاسو د فرانسې د پوځ د وزرونو په شان یاست. تاسو په غرونو، میدانونو او ښارونوکې جګړه کړي ده. دا اوس په تاسو پورې اړه لري چې په سمندرونو کې وجنګېـږئ ! رومي سرتېري چې تاسو به یې ځيني وخت پېـښي کولي نورهغه شان نه دی، اوس په دغه سمندر او د زاما په دښتو کې د کارتیج خلاف جنګېدلي دي.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
كله چې په افغانستان كې د كمونستانو په لاس د 1357ل كال د غويي خونړۍ كودتا وشوه، نو دوى د شوروي په لمسه او د شوروي د خوښولو لپاره له هېواده د ټولو ملي - اسلامي نخښو له منځه وړلو او د هرڅه د كمونستي او روسي كولو چار ته لاس وغزاوه، چې په دې لړ كې يـې ملي بيرغ او ملي سرود هم له منځه يووړل او د ملي سرود پرځاى يـې يو داسې شعر چې د افغانستان ملت د ملي روحيې، ملي خصلت او ملي وياړونو يو ټكى هم په كې نه و، د ملي سرود په نامه رامنځته كړ، خو دا په هېڅ ډول ملي سرود نه و او په حقيقت كې د كمونستانو د روس غلامۍ يو سنَد و، چې د كمونستي او روسي رژيم د روحيې په رڼا كې يـې رامنځته كړى و. ددې كمونستي سرود متن دا دى:
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
له تولون څخه تر وتلو دمخه
سرتېرو، بیـړی چلوونکو! تاسوترنن ورځي غفلت کړئ. نن ورځ د جمهوریت تر ټولو لویه اندېښنه تاسو ته ده، د ازادي هغه نابغه چې تاسو یې په اروپا کې د زيـږون پر وخت، د اروپا د حاکم په توګه زېـږولي یاست، غواړي ترڅو تاسو د سمندرونو او لیرې هېوادونو نابغه ګان شي.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
گرم شــــه، لا گرم شــه
ته اى مقــــدس لمــره!
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
د مالتا نیـول
کله چې د ناپېلیون بېـړۍ مالتا ته ورسېده، ناپېلیون وغوښتل چې دمالتا ساتونکي د هغه بېړۍ ته اجازه ورکړي، تر څو هغه بندر ته ننوځي، اوبه او نورد اړتیا وړ توکي واخلي.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
اى د ازادۍ لــمـــــره
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
د مالتا نیـول
استاد اعظم وان هومپیچ ځواب ورکړ چې یوازې دوو بهرنیو بېـړو ته به اجازه ورکړي چې په یو وخت بندر ته ننوځي چې د دغه بنديزونو لاندې به د فرانسې د بېـړيو نوي کول څو اونۍ وخت ونيسي او د بریتانیاوي د هغو سمندري ځواکونو لخوا به زیانمني شي چې مشرۍ یې  قومندان نیلسون کوله  نو له همدې امله ناپلیون امر ورکړ چې په مالتا یرغل وکړي.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
اى د نېكمرغۍ لمره
په مصر او سوریه کې د فرانسې پوځي برید
د مالتا نیـول
د فرانسې انقلاب د مالتا د ساتونکو ګټه کمه او د انقلاب پر وړاندې یې د هغوی د پیاوړتیا کچه تر ډېـره را کمه کړې وه. د ساتونکو نیمايي برخه فرانسوایان ول او د دوی یوې لویې برخې له جګړو کولو انکار وکړ.
د افغانستان ولسي لاره
مخینه
دا د ملي سرود (؟) په نامه منظومه چې ډېره اوږده او له لفاظيو ډكه ده، نه يوازې دا چې ملي محتوى نه لري، بلكې د "ملي سرود" تر سرليك پرته يوه ملي كليمه او جمله هم نه لري. حتى د افغان او افغانستان نوم هم په كې نه شته او د هر كمونستي او د شعر په اصطلاح انقلابي (!) وطن لپاره سرود ترې جوړېدلاى شي، نو ځكه لكه څنـگه چې دا كمونستي رژيم د شوروي د ټانكونو په وسيله پر افغانستان تپل شوي و، همداسې دا سرود هم پرې تحميل شوى و، چې د ملت د پاڅون په وړاندې ددې رژيم له نسكورېدو سره دا سرود هم ددوى په خوله كې وچ شو او له منځه لاړ.
ددې دواړو شعرونو شاعران د هېواد دوه وتلي شاعران ښاغلى سليمان لايق او ښاغلى محمود فاراني وو، خو شعرونه يـې ښيي چې دوى له فرمايش سره سم ليكلي او دومره شعاري او بې مزې دي، چې شعري كشش او قوت هېڅ په كې نه شته او د ملي سرود د ايجاز، اعجاز او احتوى له صفت او خصلت څخه بېخي بې برخې دي.
دا په هېواد كې د ملي سرود تاريخي شاليد (پس منظر) و، اوس چې په هېواد يو داسې انتقالي او موْقت حكومت جوړ شوى، چې د يوه اساسي او منتخب حكومت د راتلو لپاره به لاره جوړوي. ددې حكومت يوه مهمه دنده دا ده چې د تېرو ورانيو او د پرديو د ايډيالوژيو او مفكورو د يرغل او ناوړه نتايجو په باب ژور غور وكړي او د "ملي ايډيالوژۍ" په رڼا كې د پردو اغراضو ځپلى هېواد يوه "ملي مسير" ته واچوي او هرڅه د "ملي گټو" په رڼا كې د "ملي بيا رغونې" چوكاټ ته ورننباسي او په دې ډول به وكړاى شي چې په هېواد كې د "ملي حكومت" جوړولو بنسټ كښېږدي، ځكه كه لومړۍ خښته كږه كښېښودل شي، نو بيا به تر سره دېوال كوږ روان وي او هره لحظه به يـې د رانسكورېدو وېره وي.
په دې لړ كې د ملي سرود موضوع هم ددې حكومت لپاره يوه اساسي او د لومړيتوب درلودونكي موضوع ده او بايد ډېر ژر غور پرې وكړي، ځكه چې په ټولو رسمي چارو كې ورته اړتيا ده. دا هم د يادولو چې په بن كې د جوړ شوي موجوده حكومت پرېكړه دوې نورې ورسره تړلې پرېكړې هم لري، چې يو په هېواد كې د نړيوال سوله ساتي پوځ اچول او بل هم د حكومت تر قانوني پړاوه رسولو په دوران كې د (1343) ل كال د اساسي قانون احياء او حاكمول دي؛ دا قانون چې د يوې واكمنې لويې جرگې له خوا د ملت د استازو په وسيله منل شوى او بيا نافذ شوى و، د ملي ژوند په ټولو برخو كې لازمې او معقولې لارښوونې لري، چې له دې جملې څخه د هېواد د ملي ژبې (پښتو) او د هېگواد د رسمي ژبو (پښتو او دري) د تثبيت او تعميل مساله هم ده او د همدې قانوني موادو په رڼا كې حكومت مكلف دى چې د هېواد ملي سرود په ملي ژبه رامنځته كړي، خو په دې منځ كې د افغانانو د اكثريت نظر دا دى چې همغه د جمهوري دورې ملي سرود دې راژوندى او رسمي شي. ځكه دې سرود ټولې قانوني پروسې شاته كړي، د يوې لويې مسابقې په نتيجه كې خوښ كړاى شوى دى. د ملي روحيې او ملي ارزښتونو له درلودلو سره وجيز او معجز متن هم لري او بيا كله چې په (1355) ل كال په هېواد كې لويه جرگه جوړه شوه، ددې جرگې وكيلان د جرگې د پيلېدو په ورځ د هغه په احترام درېدلي او په دې توگه يـې منلى دى او هم ددې ملي سرود متن د هېواد او ملت له وياړونو او سرلوړۍ سره تړلى هم د يوه مسلمان ملت په توگه د لوى خداى Y په حضور كې يوه سپېڅلې دعا ده، چې له هېڅ شخص او دورې سره تړلې نه ده، نو ځكه بايد همغه (ملي سرود) يوځل بيا د هېواد د رسمي ملي سرود په توگه رامنځته شي.
امیرخان متقي
مولوي امیرخان متقي د افغانستان د بهرنيو چارو وزير، افغان سیاست وال او  د طالبانو د اسلامي غورځنګ  له رهبري اعضاو څخه دی چي  د افغانستان په مهمو سیاسي او اداري برخو کې یې کار او فعالیت کړی.
مخینه
ملا امیرخان متقي په خټه سلیمانخیل د مرحوم حاجي نادرخان زوی  په ۱۳۴۹ هجري لمریز کال د کب د میاشتي په اومه نټیه د هلمند ولايت د نادعلي ولسوالۍ په زرغون کلي کي دنیا ته راغلی د ده پلرونه اصلا د پکتیاولایت اوسیدونکي و چي هلمند ته یې نقل مکان کړی.
زده کړي:
ملاامیرخان متقي خپلې لومړنۍ زده کړي د خپلي سیمي په ښوونځي او مسجد کې پیل کړي ، د کمونستانو له کودتا اود  شوروي له  یرغل وروسته اړ شو چي په ۹ نه کلني کې  له خپلې کورنۍ سره پاکستان ته هجرت وکړي هلته یې د دیني زده کړو لور ته مخه کړه د افغان مهاجرینو په مختلفو دیني مدارسو کې یې  صرف ، نحو منطق، بیان ، فقه، حدیث ، تفسیر او نور مروج علوم ولوستل او د دیني علومو د فراغت دستار یې پرسر کړ.
څیرمه دندي :
ښاغلی متقي د دې ترڅنګ چي په کابل کې د اطلاعاتو او کلتور وزارت مسولیت ور تر غاړه شوی وو د افغانستان په شمال کې له نظامی قومندانانو  سره د همغږۍ مسولیت هم ورتر غاړه وو ، د ده ټیم به د سمي مشران متفیذین او سیمه ایز قوماندانان له نظامي اخ و ډب پرته د طالبانو د ماموریت پیغام ته متوجه کول او دسمي خلک به یې پر دې قانع کول چي له نظامی برخورد پر ته له طالبانو سره یو ځای شي. ملا امیرخان متقي په طالبانو کي د یو قوي ستراتیزیست په توگه پیژندل کیږي، د ملاقات په وخت کې یې له مقابل لوري سره د ښه ارتباط مزی غځوي؛ همداراز له قوي استدلال نرم خوی او قوي هوډ او روحیې څخه برخمن دی. کله چي د اطلاعاتو او کلتور وزارت وزیر وو، د باختر آژانس رادیو او چاپي رسنیو چاري یې له نژدې څارلې؛ په ولایاتو کې یې رادیوگاني او چاپي پاڼي بیرته را ژوندۍ کړې او وخت په وخت به یې له نژدې ترې لیدنه کوله او د ولایتي مدیرانو ستونزې به یی اوریدې اوپه له منځه وړلو کې یی خپله ونډه اخیسته. ملا امیرخان ساده ژوند خوښا وي تشریفاتی ژوند ته یی لیوالتیا نه لري، بیت المال ته یی خاصه پاملرنه کوي  له خپلو مامورینو او مراجعینو سره به یی په یو دستار خوان ډوډۍ خوړه له ډوډۍ سره یې د خام پیاز له خوراکه ډډه کوله او نورو ته یې هم مشوره نه ورکوله. د فراغت په وخت کي به یې والیبال هم کا و په داخل کې به یې معمولا له خپل ډریور سره یوازي تگ او راتگ کا و کله ناکله خوبه له خپل هستوگنځي چي د ذمبق په څلور لاري کې و پل باغ عمومی ته؛ چیري چی د اطلاعاتو او فرهنگ وزارت دی په پښو تگ او را تگ کاوه. ده به هغه ادارې او مالي پاڼي هیڅکله نه امضا کولې چي د موضوع په ټولو اړخونو به یې خبر نه وو؛ کله ناکله به یې د مامورنیو د حاضرۍ او غیاب کتاب هم تر نظر تیراو که به کوم مامور پر خپل وخت حاضری نه وه امضا کړې، نو اداري رئیس ته به یې یادونه کوله.
ذوق :
ښاغلي متقي د تاریخ له مطالعې سره خاص علاقه ساتي، شعر یې خوښیږي او کله ناکله یې خپله هم لیکي، د نوي نسل او ځوان کهول د ښې روزني او لوړو زدکړو ښه فکر او درد ورسره دی، د ادارې د نظم په اړه خورا جدي دی، د نوموړي په اړه ویل کیږي چي د طالبانو د غورځنګ په منظم کولو او د غورځنګ لپاره د قوانینو او لوایحو په جوړولو کي یې د پام وړ رول لوبولی.
ابو سعيد احمد ساگزی
ابو سعيد احمد ساگزی د محمد زوی او د عبدالجليل ساگزي لمسی د سيستان د نومياليو پوهانو څخه و، او په نجوم کې يې تر دې حده لاس درلود چې د شرق ستر ستورو پېژندونکی علامه ابوريحان بيروني د سيستان د مياشتو نومونه دده له خولې راوړي دي او دده له آثارو څرگندېږي چې د خپل وخت نوميالی منجم هم و.
ليکلي آثار
دده له آثارو څخه چې اوس پاته دي هغه دا دي.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ابوريحان بيروني
ابو ريحان محمد بن احمد البیروني افغان شمېرپوه، ستورپوه، تقویمپوه، وګړپوه، هندپوه، تاریخپوه او طبیعیتپوه و چې په څلورمه او پینځمه هجري پېړۍ کې یې ژوند کاوه. البېروني په ټولو عصرونو کې د اسلامي نړۍ له سترو پوهانو او د افغانستان یو له سترو پوهانو ګڼل کېږي. دې د هندپوهنې او هندپېژندې او وګړپوهنې پلار ګڼل کېږي. دې په خوارزمي، پارسي، عربي او سانسکریټي ژبو برلاسی و. او په لرغوني یوناني، عبري توراني او سوریاني ژبو هم پوهېده. البېروني د مختلفو وګړو د آندو آند او کولتوري کړو وړو د راټولونونکي په توګه یو بې پرې تاریخ لیکوال و. البېروني چې اصلي نوم یې محمد د احمد زوی او مشهور په ابو ریحان البیروني و؛ د ۳۶۲ هـ کال د ذي الحجې په درېمه او د ۹۷۳ هـ د ستمبر په څلرمه د پنجشنبې په ورځ سهار په «بيرون» کې زېږېدلی او د ۴۴۰ هـ کال د رجب په دوهمه او د ۱۰۴۸ زېږيز کال د ستمبر په يوولسمه د جمهې د ورځې په ماښام په «غزني» کې وفات شوی او همدلته ښخ دی.
اصلي ټاټوبی
د بيرون په باب بېلابېل اندونه شته زياتره مورخان «بيرون» خوارزم يو کلی گڼي ځينې بيا «بيرون» دري کلمه بولي چې د باندې = خارج مانا لري او ليکي چې خوارزميانو هر هغه سړي ته چې تر خوارزم دباندې اوسېده بيروني ويل نو ځنگه چې ابوريحان خپل زيات ژوند تر خوارزم دباندې تېر کړی ؤ ځکه په بيروني مشهور شوی دی دا توجيه عبدالکريم د محمد سمعاني زوی پخپل «کتاب الانساب» کې راوړې ده او ياقوت حموي هم ددې توجيې تاييد پخپل کتاب «معجم الادبا» کې ليکلی دی او زياتوي چې «زما په خيال ابوريحان د رُستاق يانې د ښار له دباندې خلکو څخه ؤ».
کتابونه او کړنې
البېروني په مختلفو ژبو کتابونه لیکلي چې شمېر یې له ۱۴۶ زیات ښودل شوی، چې د د ټولو کرښې یې په ټولیزه توګه ۱۳ زرو پورته اټکل شوي. سایت حوزه دده مهم اثار د التنجیم چې په شمېرپوهنه او نجوم کې یې لیکلی، اثار الباقیة په تاریخ او ځمکپوهنې، قانون مسعودي چې یو ډول پوهنغونډ یې بللی شو، تحقیق ماللهند د هند هېواد د وګړو د کړو وړو، خویي بوي، ټولنیز جوړښت، تاریخ، جغرافیې په اړه بحث کوی. البېروني خپل کتاب دانشنامه د غزنوي واکمن سلطان مسعود غزنوي په نامه کړه چې ددې کتاب په بدله کې ورته سلطان درې اوښه بار سپین زر ډالۍ وړاندې کړه چې دده له خوا رد کړای شوه. بېرته یې سلطان ته ولیکل چې کتاب یې د پوهې د پراختیا په پار لیکلی، نه د پیسو لپاره. البېروني د ابن سینای بلخي همپېره و چې په اصفهان کې پاتې کېده، او د دوي دواړو ترمنځ به هر وخت د لیکنو لېږد رالېږد ترسره کېدو. البېروني له محمود غزنوي سره د هند نیمې وچې په سوبو کې ملتیا کوله چې ددې سفر په ترڅ کې یې وکولای شول خپل مهم اثر هندپوهنه ولیکي او د هندي وګړو د روسومو، تقالیدو او مذهبي کړنو په اړه دقیقه مطالعه د قلم ژبې ته وسپاري. دده بل اثر چې د کتاب الصیدنه في الطب ته اشاره وکړو چې د درملیزو بوټو په اړه یې کښلی یاد کړو.
کشفونې، اختراعات او وړاندیزونه
ابوریحان بیرونی ترازویی برای اندازه‌گیری وزن مخصوص جامدات و نیز تعیین مقدار طلا و نقره در اجسام مرکب اختراع کرد. این ترازوی دقیق برای این اندازه‌گیری‌ها به کار گرفته می‌شد. چگالی‌سنج از دیگر اختراع‌های او می‌باشد.
دده نور اختراعات:
* رصد خسوف و کسوف
بهرنۍ تړنې
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
ابو الفتوح داود لودي
ابوالفتوح داود لودي (- ) د سلطان نصر لودي زوی او د سلطان حميد لودي لمسی د خپل پلار تر مړينې وروسته د ملتان پر تخت کښېناسته. د ده په وختو کې چې په ۳۸۷ هـ. س. کال سبکتگين مړ شو د غزني او ملتان د پاچاهيو مناسبات سره وران شول، او د غزني سلطان محمود پر ملتان بريدونه وکړه، ډېر خلک يې ووژل، او د دې بريدونو لومړی سبب دا و چې سلطان محمود غزنوي په ۳۹۵ هـ. س. کال وغوښته چې د هند د بهټندی له سوبې څخه غزني ته د راستنېدو وخت کې خپلې لښکرې د ملتان له لارې د گومل د درې له لارې لنډی غزني ته ورسوي. خو ابوالفتوح سلطان داود لودي د سلطان لښکرې پرې نه ښودلې چې د ده له خاورې څخه غزني ته تېرې شي ځکه نو سلطان محمود د ملتان د لوديانو د پاچاهۍ ړنگولو ته ملا وتړله او د ۳۶۹ هـ. س. کال په پسرلي يې د پېښور له لارې خپلې لښکرې پر ملتان د يرغل دپاره وخوځولې، او د ويهند له پاچا انند پال څخه يې وغوښته چې د ده لښکرو ته اجازه ورکړي چې د ده له خاورې څخه د ملتان خوا ته تېر شي، انندپال نټه وکړه او د ملتان پر سېله کلک ودريد او د غزني د لښکرو د مخنيوي دپاره يې خپلې لښکرې د پېښور خوا ته وخوځولې، سخته جگړه ونښته او د ويهند لښکرو ماتې وکړه، انندپال د کشمير خوا ته وتښتېد، او سلطان محمود تر چنابه ورپسې و، انندپال چې د کشمير غرو ته وخوت د غزني لښکرو ملتان ته مخه وکړه، او په دې پلمه چې سلطان داود لودي په الحاد تورن شوی او خپل رعيتت د الحاد خوا ته بولي پر ملتان يرغل وکړ، سلطان داود چې خبر شو، خپلې لښکرې يې پرېښودلې، او په خپله له خزانو سره د اباسين يوې جزيرې ته ولاړ، د سلطان محمود لښکر چې ملتان ته ورسېد، د سلطان داود لښکرو د ښار ورونه ورته وتړل او ملتان کلا بند شو. تر اوو ورځو کلا بندي وروسته خلق تر منځ سره وگرځېدل، پر دې روغه وشوه چې د ملتان پاچا به په کال کې شل زره سره درهمه په شل پلا د غزني حکومت ته ورکوي، د ښار ورونه چې د غزني د لښکرو پر مخ پرانيستل شول، سلطان محمود توره وښکله او هومره خلک يې د قرمطيانو په نامه ووژل چې د ملتان د ښار تر لاهوري دراوزې وينې راوبهېدلې او د سلطان لاس د تورې په موټې پورې له ډېرو وينو څخه داسې نښتی و، چې څو تودې اوبه يې پر توی نه کړې د ده لاس د تورې له موټې څخه بېل نه شو.
سلطان محمود لا غوښته چې د ملتان نور شاوخوا هم ونيسي، خو ځکه چې خراسان د ايلک خان ترکمن د يرغل خبر ورته راورسېد نو ملتان يې پرېښوده، او په منډه غزني ته ستون شو، او ابوالفتوح سلطان داود لودي بېرته ملتان ته راغی او د حکومت واگی يې په لاس کې ونيول.
په ۴۰۱ هـ. س. کال بيا سلطان محمود غزنوي پر ملتان يرغل وکړ، ملتان يې ونيو، ډېر يې ووژل، او ډېر نامتو مشران يې په کلاو کې بنديان کړل چې هلته پسې مړه شول، او پخپله سلطان داود لودي يې بندي غزني ته راووست او د غورک په کلا کې يې چې د کندهار شمال غربي لور ته پينځه پنځوس ميله ليري پرته وه تر مرگه بندي کی او په دې توگه د لوديانو پښتنو پاچاهي په ملتان کې پای ته ورسېدله.
سرچينې
‎
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي
یوناني ژبه
یوناني ژبه Ελληνικά، IPA eliniˈka) ۳۵۰۰ کلن تاریخ لري چې له ټولو هندو اروپایي ژبو څخه تاریخي ده. یوناني د یونان هیواد رسمي ژبه ده او په شمیر نورو هیوادونو کې د سیمه ییزي ژبه په توګه پیژندل کیږي.
موبیل (آلاباما)
موبیل ښار Mobile, Alabama) د امریکا متحده آیالاتونهو په آلاباما آیالات کې دریم ګڼ نفوسه ښار دی.
ناصر خسرو
حكیم ابومعین ناصر بن خسرو بلخي په کال ۳۹۴ هجري قمري په بلخ کې زیږیدلی دی بیا مرو ته تللی او هلته څلویښت کاله په دولتي او دیواني کارونو بوخت شو ی دی ددې اوږدې بوختیا وروسته په کعبې شریفي مشرف شوی دی او دهغه وروسته په سفر رهي شوی دی او په دې سفر کې یې چې اووه کاله يي نیولي هغه له : سرخس ،نیشابور، بسطام، سمنان، رى، قزوین، خرزویل، خندان، شمیران ، سراب ، سعیدآباد ، تبريز ، مرند ، خوى (په ایران کي)، بركراى ، وان ، وسطان ، اخلاط ، بتلیس ، ارزن ، میافارقین ، حران ، قرول ، سروج (په تركیه کې )، منبج ، حلب ، جند قنسرین ، سرمین ، معره النعمان ، كویمات ، حما ، عرقه ، طرابلس ، قلمون ، طرابرزن ، جبیل ، بیروت ، صیدا ، صور (په سوریه کې)، عكا، طبریه ، حیفا ، قیساریه ، رمله ، بیت المقدس ، بیت اللحم ، حبرون (په فلسطین کې)، عرعر ، القراى وادى ، مدینه او مكه او قاهره څخه لیدنه کړې ده.
هغه په دې مده کې بلخ په حسرت یادکړی او وایي:
ای باد عصر اگر گذری بر دیارِ بلخ
بگذر به خانه من و آن جای جوی حال
ورشه زما کورته د هغه ځایه وپوښته حال
ددې اوږد سفر په پای کې هغه بیرته بلخ ته تللی اود بده مرغه په (۴۵۲ ) کال کې د بلخ د فقهیانو په فتوای دهغه په کور شبخون وهل شوی دی او دهغه ټوله شته يې تاراج او غلا کړی دی هغه دبلخ د متعصبانو د لاسه نیشابور او مازنداران بیا دبدخشان تگمان ته اواره شوی دی هغه خپله په دي اړه وایي:
من گشته هزیمتی به یمگانم در
بـی هیچ گــنه، شـده به زنهاری
چون دیو ببـُرد خان و مان از من
به زین بـه جهان نیافتم غـاری
زه وتښتیدم یمگان ته
بیگناه شوم ،گناهکار
څرنگه چې شیطان یوړه ملک اومال زما
ښه ددې مې ونه موند په جهان بل غار
وېشنيزه:افغاني ليکوال
د ډبرې زړه لرغونې دوره
د ډبرې زړه لرغونې دوره (په انګلیسي کې: Lower Paleolithic) یا د ډبرو لرغونې زړه دوره د ډبرو لرغونې دورې ترټولو پخوانۍ برخه ده، چې شاوخوا 3.3 ملیون کاله وړاندې د خامو ډبرو د وسیلو ( Aldawai ) په کارولو سره پیل شوه او د خوراکي توکو د ښکار او راټولولو لومړنۍ هڅې او شاوخوا 300 زره کاله وړاندې یې دوام وکړ.
د هومينايد (انسانيان) لخوا د ډبرې د وسیلو کارولو په اړه لومړني شواهد د ټیټ پیلویتیک دورې پورې اړه لري. په هغه دوره کې ، انسانانو د لومړي ځل لپاره د وسیلو لکه اولدووان او اچیولین اوزار کارول پیل کړل.
د ډبرې زړه لرغونې دوره د میسولیتیک دورې پورې دوام وکړ، دا هغه وخت دی چې د ډبرې وسایل خورا پیچلي شول او خلکو د awl په څیر وسایلو کارول پیل کړل. همدارنګه، د تاریخ په تر ټولو پخوانۍ دوره کې، د انسانانو لخوا د اور کارول، اوس هم د لوئر پیلیولیتیک او میسولیتیک دورې ترمنځ توپیرونه شتون لري.
سرچينې
وېشنيزه:ډبرې دوره وېشنيزه:بشر تاريخ
اندرېس چيډېنیوس
اندرېس چیډېنیوس ( په سویډني ژبه: ânːdɛʂ kʏˈděːnɪɵs]; ] د ۱۹۲۷ ز کال د فبرورۍ په ۲۸ زېږېدلی او د ۱۸۰۳ ز کال د فېبرورۍ په لومړۍ نېټه مړ شوی) یو لوټري فلاندی کشیش او د سویډن د رېکسډک (د سويډڼ د قانون جوړوونې او پرېکړو ملي او تر ټول عالي بنسټ) غړی و، چې د نورودیک تاریخ د وتلې لرغوني لېبرال په توګه پېژندل کېږي.
چيډېنیوس د فېنلاند په سوتکامو کې ( هغه مهال د سویډن یوه برخه وه) زېږېدلی او د پهر کالم تر نظر لاندې د زده کړو تر بشپړولو وروسته د Åbo په سلطنتي اکادمۍ کې کشیش او د روښانګرۍ فلیسوف شو. هغه د ۱۷۶۵ - ۶۶ ز کلونو تر منځ د سویډن رېکسډک د کلیسایي غړي په توګه وټاکل شو. چې په هغه کې د نوموړي ګوند اکثریت دولت ترلاسه کړ او د لویې بریتانیا او ۷ متحدو ایالتونو  تر څنګ یې د سویډن د مطبوعاتو د ازادۍ له لومړني قانون څخه چې په ټوله نړۍ کې تر ټولو لېبرال قانون و ملاتړ وکړ. هغه چې په شدید ډول د مېرکانتلیزم (یوه اقتصادي پالیسي ده چې د وادراتو پر کموالي او د صادراتو پر ډېروالي تمرکز لري، ژباړن) له مداخله ګرو افراطي سیاستونو سره چې لسیزې مخکې د خولۍ د واکمن ګوند په واسطه تبلیغېدل مخالف و په پای کې د خولۍ/ کپ  دولت د رادیکال مقرراتو د لرې کولو پر سیاستونو د نیوکې او د هغه د سیاسي او ټولنیزو پایلو له امله تقاعد ته اړ شو.
چیډې نیوس په ۱۷۷۲ ز کال کې د درېیم ګوستاو تر کودتا وروسته چې د یوې بلې پېړۍ لپاره د پارلماني ټاکنو د پای په معنا و د لنډې مودې لپاره شهرت ته راستون شو چې د ګوستاو د روښانګرۍ د ظالمانه اوصولو د یوې برخې په توګه یې د اقتصادي او مدني ازادیو د زیاتولو لپاره هڅه وکړه. د پوښتنې ګروېګنې په معنا یې د شکنجې په له منځه وړلو کې برخه واخیسته، چې د اعدام سزا یې محدوه کړه له سویډن څخه بهر یې د یهودیانو او کاتولیکانو مهاجرتونو ته قانوني اجازه ورکړه او په پای کې د پاچا د زورواکۍ زیاتېدلو چیډینیوس بېرته له خپل موقف څخه لرې او په استروبوتنیا کې خپل شخصي ژوند ته تقاعد شو او همالته د ۷۳ کلنۍ په عمر مړ شو.
د نړیوالو معیارونو(سټنډردونو) پر بنسټ، یو له لومړنیو مخکښانو څخه او د اقتصادي لېبرالیزم، د بیان آزادۍ، د مهاجرت او مذهب آزادۍ پلوی (د ملتونو د شتمنۍ په نوم کتاب تر چاپ یوه لسیزه مخکې یې د پټ او ناڅرګند لاس په نوم یوه رساله ولیکله) و، هغه د لېبرالیزم له فلیسوفانو څخه لومړنی کس و چې بشپړ او جامع و.
لومړنی ژوند
اندرېس چیډېنیوس په ۱۷۲۹ ز کال کې د اوستروبوتنیا په سوتکامو (اوس‌مهال د کاینویو سیمې یوه برخه ده) کې نړۍ ته راغلی، چې پلار یې یاکوب هلته کشیش و. د هغه کورنۍ په ۱۷۳۴ ز کال کې کوسامو ته کډه وکړه او پلار یې هلته مشر کشیش شو. د اندرېس د ماشومتوب دوران د فنلنډ په شمال کې د بایر په سیمه کې تېر شو. هغه او ورور یې سمیول په ځانګړې ډول له خپل پلار څخه زده‌کړې وکړې او وروسته د اولو د ګرامر ښوونځي (Uleåborg trivialskola) ته لاړ. د روسیې او سویډن تر جګړې وروسته (۱۷۴۱-۱۷۴۳ ز کلونه) یې زامنو په خصوصي ډول په تورنیو کې زده‌کړې وکړې او په ۱۷۴۵ ز کال کې یې د Åbo سلطنتي اکادمۍ ته لار ومونده. هغوی همدارنګه د اوپسالا په پوهنتون کې هم زده‌کړې وکړې. اندرېس د ریاضیاتو، طبیعي علومو، لاتین او فلسفې په برخه کې زده‌کړې وکړې. په ۱۷۴۶ ز کال کې يې پلار جکوب او کورنۍ کوکولا ته کډه شول.
له ۱۷۶۵- ۱۷۶۶ز کال پورې د سیاسي درېځ ملکیت رېکسډک
چیډېنیوس په فعال ډول په ډایټ (په سیاست کې یوه مشورتي اسامبلې ده، ژباړن) کې برخه واخیسته او څو انتقادي مقالې يې خپرې کړې چې د لوی لمسون او پارونې لامل شوې. په ډایټ کې د هغه د فعالیتونو یوه پایله پر دولتي بودیجه د پارلمان سخت کنترول و. هغه د مطبوعاتو د آزادۍ پراختیا له خپلو لویو لاسته راوړنو څخه یوه وبلله. د هغه رادیکال فعالیتونه د دې لامل شول چې په ۱۷۶۶ ز کال کې د خپل سیاسي ګوند له خوا له ډایت څخه لرې شي.
کوکولا
هغه په ۱۷۷۰ ز کال کې د ګاملاکارلبي د مشر په توګه منصوب شو او هلته یې د کلیسا اړوند سیمې پر کارونو تمرکز وکړ. هغه خپله ارکسترا خوندي کړه او له هغې سره یې تمرین وکړ. د ولسمشر د ښه راغلاست په تالار کې یې کنسرت ورکاوه. پلار یې له ۱۷۴۶ ز کال څخه تر ۱۷۶۶ او اندرېس له ۱۷۷۰ ز کال څخه تر ۱۸۰۳ ز کال پورې په ګاملاکارلبي کې ژوند کاوه.
د ۱۷۷۸ او ۱۷۷۹ ز کلونو تر منځ اندرس چیدنیوس بیاځلې په ډایت کې برخه واخیسته چې په هغه کې د مزدورکارانو موقف مطرح شو. هغه د خدمتګارې طبقې د حقونو مدافع و. هغه د پاچا درېیم ګوستاووس په وړاندیز هغه لایحه وړاندې کړه چې پر بنسټ یې بهرنیانو هم د خپلو دیني مراسمو د تر سره کولو لپاره محدود حقوق تر لاسه کړل. هغه په ۱۷۹۳ ز کال کې بیاځلي په ډایټ کې برخه واخیسته او هغه د یو فعال لیکوال په توګه د کرنې پراختیا، د سلفرو د مالګې سوزېدنې، چيچک او د لاپلانډ مستعمرې ته پوښښ ورکړ. د هغه د عمر په وروستیو کې د کلیسا اړوند سیمه کې پر پخوانۍ کلیسا د یوې الحاقیې پر جوړولو څار د هغه له دندو څخه و. هغه په ۱۸۰۳ ز کال کې مړ شو.
آزاده سوداګري
چیډېنیوس په ۱۷۶۵ ز کال کې د ملي ګټې (Den nationnale winsten) په نوم یوه رساله خپره کړه چې په هغه کې يې د آزادې سوداکرۍ او صنعت نظریې وړاندیز کړې، د اقتصاد او ټولنې تر منځ اړیکې یې وارزولې او د لېبرالیزم اوصول، کپيتالیزم(شتمن‌توب) او مدرنه دیموکراسي يې تشرېح کړه. د چیډېنیوس په کتاب کې خپرې شوې نظریې په کره ډول د ادم‌سمېت د پټ لاس په نوم کتاب له نظریو سره سمون لري، چې د هغه د ملتونو شمتني په نوم کتاب تر خپرېدو ۱۱ کاله وروسته خپور شو.
چیډېنیوس د سیاسي موقف او ملکیت رېکسډک ته له خپل وړاندیز سره د بوتنیا خليج ته څېرمه په ښارونو کې سخته سوداګریزه خپلواکي رامنځته کړه. له دې سره د هغه ډېری وړاندیزونه، لکه: د شپې ساتونکي دولت (منارشیزم) ته د لاپلانډ بدلېدل او له اقتصادي پلوه د بې وزله ښار سمسورتیا ريښتیا نه شول: "-      خپلواک دولت، خصوصي مالکیت او فردي خپلواکي. وګړي کولی شي، هر مسلک وټاکي، سوداګري به په بشپړ ډول آزاده وي، هېڅ امتیازات، مقررات او مالیات به نه وي. بیوروکراسي (کاغذ لوبې او پر ضوابطو ډېره پابندي) به نه وي او یوازینی افسر به قاضي وي چې پر سوداګرۍ به څار لري او د هېچا حقونه به تر پښو نه لاندې کېږي."
جان بابتېست کولبرټ
جان باپتیست د اگسټ مېاشت په ۲۹ په ۱۶۱۹ کال د فرانسې په رېم کې پېدا شوی او د سپتمبر په ۶ کال ۱۶۸۳ دپاریس ښار کې مړ شوی. په ۱۶۶۵ کې د مالې مسول او په ۱۶۶۸ کې د سمندر سفرونو او ځواک مسول وو چې په خپل وخت کې ېې د فرانسې له پادشاه ۱۵ لویي سره مرسته وکړه, د فرانسې اقتصاد پېاوړی کړی او په اروپا ېې مسلطه کړي. کولبرت په یوه سوداگره کورني کې زېږېدلی وو چې وروسته ېې په ډېرو اداري پوسټونو کار وکړ خو بخت ېې په ۱۶۵۱ کې کار وکړ کله چې مزارین سره نماینده شو مزارین پر فرانسې خپل سیاسی تسلط لاره او په دې وخت کې چې خپله په پاریس کې نه وو کولبرت د هغه ځای ناستی وو کله چې مزارین بېرته راوگرزېده کولبرت ېې خپل شخصي نماینده کړ. کله ېې چې له مزارین سره اعتبار زیات شو نو مزارېن کولبرت د فرانسې پادشاه ته ورپېژانده چې په ډېر کم وخت کې د پادشاه لویي اعتبار هم خپل کړاو له همدې وجې کولبرت خپله ټوله انرژي د پادشاه په شخصي او او سیاسی چارو کې وکاروله او همدا وجه وه چې کولبرت په ۲۵ کالو کې دفرانسې اقتصاد پیاوړي کړ او فرانسه ېې په اروپا مسلطه کړه.
سرچینې
وېشنيزه:رنس اوسېدونکي وېشنيزه:د فرانسې لومړي وزیران وېشنيزه:د فرانسوي دولت وزیران وېشنيزه:د فرانسې فرهنگستان غړي وېشنيزه:فرانسوي اقتصادپوهان وېشنيزه:سوداگرایان
هند-یونانی پاچاهي
د هند-یونانی یا یونان-هندي پاچاهي چې له تاریخي اړخه د یوانا پاچاهي په نوم هم پېژندل کېږي د هلنیسټي دورې یوه یوناني پاچاهي وه چې د ننني افغانستان، پاکستان او هند شمال لویدیځ ځینې برخې یې تر پوښښ لاندې وي. دغه پاچاهي له میلاد څخه ۲۰۰ کاله وړاندې پیل شوې وه.
د همدې پاچاهي په درشل کې هغه د ۳۰ بېلابېلو شاهانو له خوا اداره شوې ده. مناندر ۱، یې تر ټولو ډېر مشهور او نامتو پاچا و، چې په لنډه توګه مناندر هم ورته ویل کېږي. که څه هم په هغه وخت کې د هند-یونان یوه بله پاچاهي هم وه چې هغه د مناندر ۲ په نومه مشهوره وه، خو د مناندر ۱ پلازمېنه بیا د پنجاب په سګالا (اوسني سیالکوټ) کې وه.
دا پاچاهي هغه مهال رامنځته شوه کله چې یونان-باختري پاچا، دیمیتریوس (او بیا وروسته یوکراتیدیس) له میلاد نه ۲۰۰ کاله وړاندې له باختر نه پر هند برید وکړ. د هند په نیمه وچه کې مېشت یونانیان بالاخره په دوو برخو ووېشل شول یوه ته یې یونان-باختریان ویل کېده چې مرکز یې د اوسني افغانستان او ازبکستان تر منځ وه او بل ته یې هند-یوناني ویل کېده چې مرکز یې د ننني هند نیمه وچې شمالي برخې وي.
د «هند-یوناني پاچاهي» عبارت په ازاده توګه سره یو شمېر بېلابېلې سلسله اې سیاستونه بیانوي چې له دودیز اړخه له یو شمېر سیمه ییزو پلازمېنو سره تړلې دي لکه ټکسیلا (نننۍ پنجاب)، پوشالاواتي او ساګالا. ځینو بالقوه مرکزونو ته یوازې اشاره شوې ده، د بېلګې په توګه د بطلیموس جغرافیا او د وروستیو پاچاهانو نوم اېښودنې ښیي چې تیوفیلا (Theophila) د هند-یوناني په سویلي برخه کې هم ښايي یو وخت د ساتراپي یا سلطنتي مرکز ځای و.
د خپلې دوه سلیزې واکمنۍ پر مهال، هند-یوناني پاچاهانو یوناني او هندي ژبې او سمبولونه سره ګډ کړل، لکه څرنګه چې د هغوی په سیکو کې لیدل کېږي او همداشان یې یوناني او هندي نظریات سره ګډ کړل کوم چې تر اوسه پورې د هغوی په لرغون پېژندنه کې تر سترګو کېږي. د هند-یوناني کلتور خپرېدا یو لړ پایلې هم درلودي چې ان نن ورځ هم هغه په تېره بیا د یوناني-بودایي هنر له لارې احساسیږي. د هند-یوناني قومیت هم ښايي تر یوه بریده پورې ترکیبي وي. د پولیوبیوس په وینا، یوتیډموس ۱ یو مګنیزي یوناني و. د هغه زوی، دیمیتروس ۱، د هند-یوناني پاچاهي بنسټګر د خپل پلار له خوا په قوم یوناني و. د همدې دیمیتروس او د سیلوکي پاچا انتیوخوس ۳ د لور تر منځ واده هم شوی ده، د هند-یوناني وروستیو پاچاهانو قومیت کله نا کله ډېر کم پېژندل کېږي. د بېلګې په توګه، ارتمیدورسو (له میلاد څخه ۸۰ کاله وړاندې) داسې ګومان کېده چې د هند-سکايي له تباره څخه به وي، خو نن ورځ هغه د یوه عادي هند-یوناني پاچا په توګه پېژندل کېږي.
پس از مرگ مناندر، بیشتر امپراتوری او از هم پاشید و نفوذ هند و یونان به میزان قابل توجهی کاهش یافت. بسیاری از پادشاهی ها و جمهوری های جدید در شرق رودخانه راوی شروع به ضرب سکه های جدیدی کردند که پیروزی های نظامی را نشان می داد.[22] برجسته ترین نهادهایی که تشکیل شد جمهوری یاودهایا، آرجونایاناس و اودومباراس بودند. گفته می شود که یودهیاها و ارجونایاناها هر دو "پیروزی با شمشیر" را به دست آورده اند.[23] دودمان داتا و سلسله میترا به زودی در ماتورا دنبال شدند. هندو-یونانیان نهایتاً در حدود سال 10 پس از میلاد به دنبال تهاجمات هند و سکاها به عنوان یک موجودیت سیاسی ناپدید شدند، اگرچه جمعیت یونانی احتمالاً برای چندین قرن بیشتر تحت حکومت بعدی هند و پارت ها و کوشانی ها باقی ماندند.
د هند په نیمه وچه کې د یونان لومړنۍ شتون
یونانیان په لومړي سر کې د هخامنشي سترواکۍ پر مهال د هند د نیمې وچې په شمال لویدیځو برخو کې ځای پر ځای شول. ستر داریوش دغه سیمه فتحه کړه او بیا وروسته یې نورو واکمنانو د یوناني نړۍ زیاتره برخې ونیولي، چې په هغه وخت کې یې د لویدیځې اناتولي نیمه وچه ټوله تر پوښښ لاندې لرله. کله چې د هخامنشیانو تر یوغ لاندې یوناني کلي پسې وشړل شول نو په ځینو وختونو کې هغوی له قومي اړخه تصفیه شول او د سترواکۍ لرې بلې خوا کې ځای پر ځای شول. له همدې امله هم زیاتره یوناني ټولنې د هخامنشي سترواکۍ پر مهال په هندي سیمو کې ځای پر ځای شوي.
له میلاد نه څلور پېړۍ وړاندې، ستر سکندر د هخامنشي سترواکي ته ماتې ورکړه او ټوله یې ونیوله. له میلاد نه ۳۲۶ کاله وړاندې، په دې کې د هند د نیمه وچې شمال لویدیځې برخې د هیفاسیس تر سیند پورې شاملې وي. سکندر ساتراپي ګانې جوړې او ګڼ شمېر مسکونې سیمې له هغې ډلې بوسیفالا یي را منځته کړه؛ او کله چې یې پوځ ختیځ لوري ته تګ کې کې زړه ښه نه کړ نو سویل لور ته را وخوځېد. د پنجاب هندي ساتراپي ګانې د پوروس او ټکسیلاس واکمنانو ته پرېښودل شوي کوم چې له میلاد نه ۳۲۱ کاله وړاندې یو ځل بیا د تریپارادیسوس تړون له خوا ومنل شول او پاتې یوناني ځواکونه کوم چې په دغو ساتراپې ګانو کې پاتې شوي وي هغوی د سکندر د جنرال ایدیموس تر قوماندې لاندې پاتې شول. له میلاد نه وړاندې ۳۲۱ کال نه وروسته ایدیموس وکولای شول چې ټکسیلاس له منځه یوسي تر هغه چې له میلاد نه ۳۱۶ کاله مخکې یې هند پرېښود. په سویل کې یوه بل سردار د سند په یوناني مستعمراتو باندې حکومت کاوه: پیټون د اګنور زوی، تر هغه چې له میلاد نه ۳۱۶ کاله وړاندې بابل ته ولاړ.
له میلاد نه ۳۲۲ کاله وړاندې شاوخوا کلونو کې یونانیانو (چې په هندي سرچینو کې د یونا او یاوانا په نومونو یاد شوي دي) ښايي له نورو دلو سره یو ځای یې د نانډا سلسلې پر وړاندې د چانډراګوپټا مایوریا په پاڅون کې ګډون کړی وي او د ښار د نیولو په موخه تر پاټالي پوترا پورې تللي وي.
کابل
کابل د افغانستان پلازمېنه او تر ټول ستر ښار دی، چې د هېواد په لویدیځه برخه کې موقعیت لري. کابل ښار یوه ښاروالي هم لري او دا ولایت په ۲۲ ولسوالیو وېشل شوی دی. د ۲۰۲۱ ز د اټکلونو له مخې، د کابل نفوس ۴,۶ میلونه دی. کابل همدا ډول د افغانستان سیاسی، کلتوري او اقتصادي مرکز دی. د چټک ښاري کېدو له امله، کابل د نړۍ ۷۵یم ستر ښار دی.
کابل د هندوکش غرونو تر منځ د نرۍ درې په لوړو کې موقعیت لري او کابل سیند پکې بهېږي. کابل د سمندر له کچې ۱۷۹۰ متره (۵۸۷۳ فوټه) پورته دی، نو ځکه د نړۍ یو تر ټولو لوړو پلازمېنو څخه بلل کېږي. ویل کېږي: کابل ښار ۳۵۰۰ کاله لرغونوالی لري، چې د هخامنشیانو په دوره کې يې یادونه شوې ده. کابل د آسیا په څلورلاری کې موقعیت لري، چې نیمايي لاره یې لویدیځ کې استانبول او نیمايي نوره يې ختیځ هانوی ته رسېږي، نو ځکه د جنوبي او منځنۍ آسیا د سوداګرۍ مسیر اوږدو په سټراټيژیک موقعیت کې پروت دی. کابل د لرغونې ورېښمنو لارې کیلي ده. دا ښار د هخامنشي سترواکۍ برخه وه، بیا وروسته ورپسې سلوکیان راغلل، بیا مائوریا، کوشانیان، ساسانیان (کوشانو-ساسانیان)، هندو شاهي او ترک شاهي ګان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، خوارزمیان، قرلقیان، خلجیان، تیموریان، مغولیان او هوتکیان او ورپسې په ۱۷۴۷ ز کې د افغانستان دراني سترواکي. کابل په ۱۷۷۶ز کال کې د احمدشاه بابا د زوی تیمورشاه دراني پر مهال، د افغانستان پلازمېنه شوه. د ۱۹مې پېړي په لومړیو کې، بریتانویانو دا ښار اشغال کړل، خو د بهرنیو اړیکو له رامنځته کولو وروسته، دوی بیا اړ شول، چې خپل ټول ځواکونه له افغانستان څخه وباسي.
کابل د خپلو تاریخي بڼوڼو، بازارونو او ماڼیو له امله پېژندل کېږي. ښې بېلګې یې د بابربڼ او دارالامان ماڼۍ دي. د ۲۰مې پېړۍ په دویمه نیمايي کې، کابل د سیلانیانو لپاره یو زړه راښکونکی ښار و او د منځنۍ آسیا پاریس یې باله. د ارامۍ دغه موده په ۱۹۷۹ز کال کې د شورویانو په یرغل سره پای ته ورسېده او په ۱۹۹۰یمو کلونو کې د کورنۍ جګړې له امله، د کابل ډېرۍ سیمې ړنګې شوې. له ۲۰۰۱ ز راوروسته، دا ښارد ناټو په ګډون د ائتلاف ځواکونو له خوا د ۲۰۲۱ ز کال تر اګسټ میاشتې پورې اشغال و، چې له هغه مهال راهیسې د طالب جنګیالیو په ولکه کې دی.
د نوم پېژندنې ځای او د نومونې لامل
د تاریخ په اوږدو کې کابل بېلابېل تاریخي نومونه درلودل. د کابل معنا معلومه نه ده ،خو د اسلام له ظهور څخه وړاندې يې هم همدا نوم او د هند او یوناني نړۍ تر منځ په لاره کې پروت یو مهم مرکز و. په سانسکریټ ژبه کې به يې کوبها ورته ویل، چې کلاسیکو لرغونو یوناني مؤلفینو کوپهېن، کوپهېس یا کووا هم بللی دی. چینايي ګرځندوی خوان ژانګ (۷مه میلادي پېړۍ) دې ښار ته کاوفو خطاب کړی دی. د کابل نوم، اول د کابل سیند ته وړاندې له دې کارول کېده، چې د هندوکش او اباسین تر منځ پرتې سیمې ته ویل کېده. دې سیمې ته کابلستان هم ویل کېږي. الکساندر کنېنګهم (مړینه ۱۸۹۳ز) لیکي چې:  د چینايي ګرځندوی له خوا د کوفاو نوم کارول احتمالاً دا ښيي چې، دا نوم د یوچي یا توخاري د پنځو قبیلو څخه د یوې نوم دی. کنېنګهم زیاتوي چې: دې قبیلې خپل نوم دې ښار ته ورکړی، ځکه دوی په دویمه میلادي پېړي قبل المیلاد کې دغه ښار لاندې کړی و. دا ګمان ډېر احتمال ځکه لري چې افغان تاریخپوه میرغلام محمد غبار (۱۸۹۸-۱۹۷۸) لیکي چې: په اوېستا (د زردتشیانو مقدس کتاب) کې، کابل واېکېرېتا بلل شوی، خو په لرغوني یونان کې اورتوسپانا "لوړ ځای" بلل شوی، چې د سانسکریټ ژبې د اوردهاستانا له کلیمې سره سر خوري، چې د کابل لپاره کارول شوې ده. یوناني جغرافیه پوه بطلیوموس (Ptolemy) (مړینه ۱۷۰ میلادي) کابل ته د کابورا نوم کارولی.
د یوې افسانې له مخې: په کابل کې یو جهیل دی، چې په منځ کې يې "د خوښي ټاپو" موندلای شئ، چې هلته د اهل موسیقي یوه خوشحاله کورنۍ اوسېده. د یوې ورته افسانې پر بنسټ: پاچا امر وکړ، چې دې ټاپو ته د خلکو د ورتګ په موخه، دې د بوسو (چې په دري کې "کاه" ورته وايي) یو پول (چې په دري کې هم پُل دی) جوړ شي. نو ځکه يې دې سیمې ته کاه+پل وویل. د نړۍ د ځایونو د نومونو په تړاو، د اکسفورډ لنډه ډکشنري وايي: "دا وړاندیز، چې د کابل نوم د عربي د قبول 'لیدنو' یا 'ترلاسه کولو' څخه اخیستل شوی، ډېره شونتیا نه لري".
دا هم معلومه نه ده چې، د کابل نوم د لومړي ځل لپاره څه وخت وکارول شو، خو کابل هغه مهال مشهور شو، چې د اوسني افغانستان کاپیسا او نور ښارونه په نولسمه پېړۍ کې د چنګیزخان (۱۱۶۲-۱۲۲۷ز) له خوا ړنګ شول. لکه څرنګه چې دا ښار د سیمې په مرکز کې پروت او په سیمه کې د قومي او نژادي ډلو د اتصال یو مهم کلتوري مرکز دی، نو ځکه کابل د ۲۰مې پېړۍ په وروستیو کې د منځنۍ آسیا پاریس ونومول شو.
تاریخچه
د کابل رېښه، چې چا او څه وخت جوړ کړ، معلومه نه ده. د هندوئیزم د دین رېګوېدا کتاب چې د ۱۵۰۰ او ۱۲۰۰ قبل المیلاد تر منځ جوړ شوی دی او د هندوئیزم د کتاب له څلورو اصلي متنونو څخه دی، او اوېستا چې د زردشتیانو اصلي متن دی، کابل سیند يې یاد کړی او د اوسېدو سیمه یې کوبا (کوبها) بللې ده. رېګوېدا کوبا ته د یوه "مطلوب ښار" په سترګه ګوري او د غرونو تر منځ پروت جنت ورته ښکاري.
د کابل دره، د ماد سترواکۍ(۶۷۸-۵۴۹ قبل المیلاد) برخه وه. په ۵۴۹ قبل المیلاد کې، د ماد سترواکي د ستر کوروش له لوري ضمیمه شوه او کابل د هخامنشي سترواکۍ (۵۵۰-۳۳۰ قبل المیلاد) برخه شو. د دې دورې پر مهال، کابل د زردشت دین د زده کړې مرکز شو، ورپسې د بودايي دین او ورپسې د هندوئیزم دین. د ستر داریوش د مزار یو ډبرلیک، کابل د هخامنشي سترواکي یو له ۲۹ هېوادونو څخه بولي.
کله چې الکساندر هخامنشي سترواکي ضمیمه کړه، د کابل سیمه د هغه تر کنترول لاندې راغله. د الکساندر تر مړینې وروسته، سترواکي يې دخپل جنرال سیلیوکوس تر ولکې راندې راغله او په دې توګه، کابل داسیلیوکي سترواکي برخه شو. په ۳۰۵ قبل المیلاد کې، د سیلیوکي سترواکي د سیند سیند ته پراختیا ومونده، چې د ګاونډۍ مائوریا سترواکي سره د اختلاف لامل شوه، خو په پراخه کچه ګروهه(عقیده) دا ده چې، دغو دواړو سترواکیو د اتحاد تړون درلود.
ژبې او توکمونه
کابل يو پښتون ميشتی ولايت وو، خو د هيواد نا امنیو له امله د هيواد د بيلابيلو ولايتونو څخه ډير توکمونه کابل ته را کډه شوي،
اوس مهال کابل کې بيلابيل توکمونه اوسېږي، چې هر يو يې بيلابيل کلتور او دودونه لري،
خو د اکثريت له اړخه پښتانه د دي ولايت ۶۰٪ وګړي تشکيلوي،
پښتانه ۶۰%
تاجکان ۱۵%
هزاره‌گان ۱۰%
ازبکان: ۵%
قزلباش، پشه‌يان او نور لږکیان: ۱۰%
د دي ولايت 99,9% اوسيدونکي مسلمانان دي، چې 90% يې اهل سنت او 9% شعیه ګان، دي.
.
سرچینې
‎
نور ولولئ
وېشنيزه:د افغانستان ښارونه وېشنيزه:کابل وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:د کابل ولايت اباد ځاينه وېشنيزه:ورېښمو لار کې پراته اباد ځايونه
د دومینیکن هیواد د ولایتونو نوملړ
د دومینیکن هیواد د آیالاتونو نوملړ (د دومینیکن هیواد ولایتونه) دومینیکن هیواد په ۳۰ آیالاتونو ویشل شوی دی.
۶۰۰۰۰
۶۰۰۰۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۵۹۹۹۹ څخه  مخکي او د ۶۰۰۰۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۶۰۰۰۰:
سرچينې
وېشنيزه:۶۰۰۰۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
بدر منير
بدرمنير دلاهوري پښتو فلمونو لوبغاړی و چي اصلا د پېښور اوسيدونکى و او په سلگونو لاهور وزمه پښتو فلمونه يي جوړ او وړاندي کړي دي.
سرچینۍ
وېشنيزه:پاکستانۍ لوبگرانی وېشنيزه:پښتانه لوبگران
ابراهيم بېټنی
ابراهيم بېټنی د افغانستان له مورخينو څخه و چې د هند د گورگانيانو په دوره کې يې ژوند کاوه او پر «مخزن افغاني» کتاب باندې الحاقات لري چې په هغو کې يې ځينې داسې پېښې چې په مخزن کې نه وې د نظام الدين احمد له تاريخ نظامي او نورو څخه راوړي دي او عباس خان سرواني تاريخ شېرشاهي يې د نوموړي کتاب سره يوځای کړي دي چې ددې تاريخي مجموعې قلمي نسخه د نعمت الله او عباس خان او پخپله د ابراهيم په ليکنه ليدلی شوی. يوه نسخه يې په ۱۱۳ هـ کال په کندهار کې ليکل شوې ده.
ماخذونه
تاريخ افغانستان در عصر گورگاني هند - ۲۱۴ مخ
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:افغاني تاريخپوهان
د ثبوت نظريه
د ثبوت نظريه، د رياضيکي منطق يوه پراخه څانګه ده، چې د رسمي رياضيکي شيانو په توګه ثبوتونه وړاندې کوي او د رياضيکي تخنيکونو په واسطه د دوی تحليل ته زمينه برابروي. ثبوتونه په نمونه يي ډول (په قياسي ډول د تعریف شوو معلوماتو ساختمانونو) لکه: پراخو لېستونو او جعبه شوو لېستونو يا شجرې په توګه وړاندې کېږي، چې د کُلي قاعدو او د منطقي سيستم د ترجېح اصلولو له مخې جوړ شوي دي. بالاخره د ثبوت نظريه، په طبيعت کې ترکيبي ده او برعکس د نمونې نظريه په طبيعت کې semantic ده.
د ثبوت نظريې ځينې پراخې برخې، د ساختماني ثبوت نظريه، ترتيبي تحليل، د ثابتولو وړ منطق، برعکس يا چپه رياضيات (reverse mathematics)، د ثبوت رااېستنه، په خودکار ډول يو ځای شوې قضيې ثابتوونې (automated theorem proving) او د ثبوت پېچلتيا شاملوي. زياتې څېړنې د کمپيوټر په علم کې په کاريالونو، ادبياتو او فلسفه باندې تمرکز کوي.
تاريخچه
که څه هم د منطق رسمي کوونه، له (Gottlob Frege)، (Giuseppe Peano)، (Bertrand Russell) او (Richard Dedekind) کارونو نه ډېره مخکې وه، د ثبوت د معاصرې نظريې د کيسې په اړه فکر کېږي چې د ډيويد هلبرټ (David Hilbert) په واسطه خپره شوې ده. نوموړي د رياضياتو په بنسټونو کې د هيلبرټ د پروګرام په نوم اختراع کړه. د دې پروګرام مرکزي نظريه دا وه، چې که چېرې موږ د ټولو هغو په لوړه سطحه يا مصنوعي رسمي نظرياتو لپاره، چې رياضي پوهان ورته اړتيا لري؛ د ثبات لايتناهي ثبوتونه ورکولی شوی، نو موږ د يوه رياضيکي بحث په توګه دا نظريې رانغاړلی شوې، چې ښيي چې خپل سوچه يا خالص طبيعي اثباتونه (تاييدونه) يې (په یو څه زيات تخنيکي ډول د دوی د ثبوت وړ \Pi^0_1جملې) په لايتناهي ډول سم دي، يو ځل مو چې په دې ډول سره راونغاړل، بيا د دوی د شتون قاعدو لايتناهي معنا ته پام نه کوو او د دوی خيالي شتون د کاذبو معنا لرونکي مقرراتو په توګه په پام کې نيسو.
د پروګرام ناکامي، د کورټ ګوډيل (Kurt Gödel) د نابشپړتيا قاعدو په واسطه وهڅول شوه، چې ويې ښودل چې د (ω) هره ثابته نظريه (ω-consistent theory) چې د ساده حسابي حقيقتونو د څرګندولو لپاره کافي پياوړتيا لري، خپل ثبات نه شي ثابتولی، چې همدا د ګوډيل په ترکيب کې يوه\Pi^0_1جمله ده. که څه هم د هيلبرټ د پروګرام مشخص شوې نسخې راښکاره شوې او په اړوندو موضوعاتو څېړنه تر سره شوه. دې پایلو، په ځانګړي ډول لاندې برخې رهبري کړې دي:
د ساختماني ثبوت نظريه
له دوی نه هر يو يې د شباهتي يا مسند منطق د لرغوني يا ادراکي خاصيت، نږدې هر کيفيتي منطق او زياتو فرعي ساختماني منطقونو، لکه: د مناسبتوب منطق يا خطي منطق، کولی شي يو بشپړ او قاعدوي اعتبار ورکړي. په حقيقت کې د دې منطق پيداکول، غير عادي دي، چې د دې caculi له ډلې په يوه کې د وړاندي شوې په توګه ټينګار کوي.
د ګينټزين (Gentzen) د طبيعي بېلوالي احصايې، د تحليلي ثبوت د نظريې ملاتړ وکړ، لکه د (Dag Prawitz) په واسطه چې وښودل شوه. تعريف يې لږ څه زيات پېچلی دی: موږ وايو چې، تحليلي ثبوتونه عادي بڼې دي، چې د بيا ليکنې په اصطلاح کې د عادې بڼې نه په مفکورې پورې تړلې دي. یو څه د زيات نااشنا ثبوت احصائيه، لکه: د (Jean-Yves Girard) د ثبوت جالونه (proof nets) هم د تحليلي ثبوت د يوې نظريې ملاتړ کوي.
په لږوونکي (کموونکي) منطق (reductive logic) کې د تحليلي ثبوتونو راپورته کېدونکې يوه ځانګړې کورنۍ متمرکز ثبوتونه دي، چې د مستقيمې موخې (goal-directed) د ثبوت پلټلو (proof-search) کړنلارو يوه پراخه کورنۍ مشخص کوي. د ثبوت سيستم په متمرکزې بڼې د بدلولو وړتيا، د دې ترکيبي کيفيت يوه غوره نښه ده،  له (د cut د منلو وړتيا څه ډول ښيي چې د يو ثبوت سيستم په ترکيبي ډول ثابت دی) سره په ورته ډول.
د ساختماني ثبوت نظريه، د (Curry–Howard correspondence) په معنا د (type theory) له تيوري سره تړلې ده، چې د طبيعي بېلوالي په احصائيه کې د عادي کوونې د پړاو او په (typed lambda calculus) کې د بيټا کموالي تر منځ يو ساختماني ورته والی يا قياس مراعات کوي. دا د ادراکي ډول نظريې (intuitionistic type theory) لپاره، چې (Per Martin-Löf) رامنځ ته کړه، بنسټ جوړوي او زياتره يو درې بعدي ځواب وينې ته پراخه شوې ده، چې درېيمه پښه يې کارتيسيني تړلي ډلبندي (cartesian closed categories) ده.
په ساختماني نظريه کې نورې څېړنې د مقالې تحليلي تابلو (انځور) هم رانغاړي، چې د پریکړې د کړنلارو چمتو کولو. د منطق د يوې پراخې سيمې لپاره د نيمه پریکړې کړنلارو او د فرعي ساختماني منطقونو د ثبوت نظريې په پار، د ساختماني ثبوت له نظريې نه د تحليلي ثبوت مرکزي نظريه کاروي.
اتریوم
اتریوم په ودانیزه کې د یوې ودانۍ منځي ځای ته ویل کېږي.
چې زېټ ۸۰۵ برېن توپک
چې زېټ ۸۰۵ برېن توپک (په چېکی کې:CZ-805 Bren) د چېک د پوځی توپکونو څخه تر ټولو عصری بریدکونکی توپک دی چی د ۲۰۱۰ کال څخه د اوهېرسکی بروټ په ښار کې جوړېږی. دغه توپک د چېکي پوځ د خاصې ډلې لپاره طرح شو. نوموړي وسله د ۲۰۱۳ کال څخه په افغانستان کی د چېک د وسله والو ځواکونو لخوا کار شوي ده.
سرچينې
‎
وېشنيزه:ټوپکونه وېشنيزه:چېکي وسلې
انقراض/ له منځه تلل
انقراض د ژوندیو موجوداتو د یو ډول یا یو ګروپ (تاکسون/ taxon) له منځه تلل دي چې معمولاً یو ډول په کې شامل وي. په ټوله کې د ورکېدو شېبه د ډول/نوعې د وروستي فرد مړینه ده، که څه هم ښايي د نسل د بقا او تکثر ځواک یې له دې پړاو څخه مخکې له منځه تللی وي. د يو ډول پوتانشيل محدوده ښايي زیاته وي له دې امله د یادې شېبې تعینول ستونزمن دي او معمولاً په شاتګ/تېرحالت ته په کتو تعينيږي. دا ستونزمنتیا د لازاروس ټکسا (Lazarus taxa) په شان پېښو ته لار هواروي، چې په هغه کې هغه ډول چې ګومان کېږي له انقراض سره مخ دی تر لنډ‌مهاله ورک‌والي وروسته په ناڅاپي ډول (معمولاً په فوسیلي ریکارډونو کې) بیاځلي راڅرګنديږي.
اټکل کېږي ټولو ډولونو چې تر دې مهاله يې د ځمکې پر مخ ژوند کاوه له ۹۹ سلنه څخه زیات له منځه تللي، چې له پنځه زره ميلیارد څخه زیات ډولونه کېږي. اټکل کېږي چې اوس‌مهال د نړۍ په کچه شاوخوا ۸.۷ میلیونه ایوکاریوت (یو حجروي) ډولونه شته او په احتمالي ډول که چېرې نور میکرواورګانیزمونه لکه باکتري‌ګانې په کې شامل شي څو چنده کېږي. نه الوتونکي ډایناسورونه (non-avian dinosaurs)، د سبېر غاښ‌لرونکې پیشو (saber-toothed cats)، ډوډوګان (dodos)، ماموتونه (mammoths)، ګرونډ سلوتس (ground sloths)، تایلاسېنس (thylacines)، تريلوبېټس (trilobites) او طلايي چنګښه (golden toads.) د پام‌وړ منقرض حیوانات دي.
د تکامل له مخې، ډولونه د ډولونو د رامنځته کېدلو د پروسو له لارې رامنځته شوي، چېرته چې د یو ژوندي موجود نوي واریټۍ/ varieties د یو ایکولوژیکي ځای د موندلو او د ګټې اخیستنې له ځواک سره رامنځته کېږي او وده کوي. ډولونه هغه مهال نور ژوندي نه‌شي پاتې کېدلی او له انقراض سره مخ کېږي چې د عالي رقابت پر وړاندې د شرایطو له بدلون سره د ژوندي پاتې کېدلو ځواک ونه لري. د ایکولوژیکو ځایونو او حیواناتو تر منځ اړیکه په کلک ډول جوړه شوې ده. په معمولي توګه یو ډول/نوعه له خپل لومړني ظهور څخه لس کاله وروسته له انقراض سره مخ کېږي، که څه هم ځیني ډولونه د ژوندیو فوسیلونو په نوم له هېڅ ډول مورفولوژيکي بدلون پرته سلګونه کال ژوندي پاتې کېږي.
ډله‌اییز ورکېدل/انقراض نادرې پېښې دي. که څه هم بېل شوي (isolated) انقراضونه په دې وروستیو کې ثبت شوي او ډېر دود دي، پوهان د انقراضونو د کچې د لوړوالي په اړه اندېښمن دي. ډېری ډولونه چې ورکېږي هېڅ‌کله په علمي توګه نه دي مستند شوي. ځینې پوهان داسې اټکل کوي چې د بوټو او حیواناتو د اوسنیو شته ډولونو څخه نیمايي ښايي تر ۲۱۰۰ کال پورې له انقراض سره مخ شي. په ۲۰۱۸ کال کې یو راپور وښوده چې د ۳۰۰ تي‌لرونکو فیلیوجنتیکي تنوع (phylogenetic diversity) د انساني دوران په بهیر کې له وروستي پلېستوسن/ Late Pleistocene (د ځمکې پېژندنې په نړیوال زماني مقیاس کې يوه غیر رسمي دوره) څخه پاکه شوې ده، چې بېرته موندل یې له ۵ څخه تر ۷ میلونه کلونو وخت ته اړتیا لري.
د ژويو د تنوع او ایکوسیستم د خدماتو په اړه د نړیوالې ارزونې د راپور له مخې چې په ۲۰۱۹ کال کې د IPBES (Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services / د ژويو د تنوع او ایکوسیستم د خدماتو په اړه بین الدولتي ساینسي-علمي پلټفارم) له خوا خپورشو د ځنګلي تي‌لرونکو ژويو حیاتي کتله (biomass) ۸۲ سلنه راکمه شوې ده، طبعي ایکوسیستمونو شاوخوا خپل نیم مساحت له لاسه ورکړی او یو میلیون ډولونه د انقراض له ګواښ سره مخ دي، دا ټول د انساني اعمالو پایله ده. د بوټو او حیواناتو ۲۵ سلنه ډولونه د انقراض له ګواښ سره مخ دي.
د ۲۰۱۹ کال په جون میاشت کې د بوټو/نباتاتو او حیواناتو یو میلیون ډولونه د ورکېدو له خطر سره مخ وو. له ۱۷۵۰ کال راهیسې لږ تر لږه ۵۷۱ ډولونه ورک شوي، احتمالاً ښايي تر دې ډېر وي. انساني فعالیتونه لکه د ځنګلونو پرې کول او په کرنیزو ځمکو د وچو ځمکو بدلولو په واسطه د طبعي چاپېریال تخریب د انقراضونو اصلي لامل دی.
تعریف
یو ډول/نوعه هغه وخت منقرضېږي چې وروستی شته غړی مړ شي. په دې اساس انقراض هغه مهال قطعي کېږي چې د نسل د بقا او یا نوي نسل د خلق کولو لپاره هېڅ ژوندی غړی نه وي. د یو ډول/ نوعې انقراض د عملکردي پلوه هغه مهال ممکن دی چې یوازې د ګوتو په شمېر افراد ژوندي پاتې وي، چې د نامناسب روغتیايي وضعیت، عمر، په پراخه محدوده کې تیت انتشار، په تکثیري حیواناتو کې د دواړو جنسونو د نشتوالي او نورو لاملونو په وجه تکثر نه شي کولی.
د یو ډول د انقراض یا دروغي انقراض د کره تعینولو لپاره د هغه ډول روښانه تعریف لازم دی. که چېرې پرېکړه په دې وي چې منقرض اعلان شي، موخن ډول باید له خپل پلرني، لورني او نورو نژدې خپلوانو څخه په بې سارې ډول د تشخیص‌وړ وي. د یو ډول انقراض یا په لورني ډول ځای ناستي کېدل د سټېفن جې ګولډ (Niles Eldredge) او نایل اېلډېرج (Stephen Jay Gould ) د نقطه‌يي تعادل (punctuated equilibrium) په فرضیه کې کلیدي رول لري.
انقراض په ایکولوژي کې ځينې وختونه په غیر رسمي ډول سيمه‌اييزې ورکېدنې/انقراض ته په اشاره کارول کېږي، چې د مطالعې لپاره په ټاکل شوې سیمه کې هغه ډول نه‌شته وي، حال دا چې په نورو سیمو کې لاهم شته وي. سيمه‌اييز انقراض ښايي له نورو سیمو څخه د همغه ډول/نوعې د نویو افرادو له معرفي کولو سره بیاځلي بهبود ومومي. د لېوه بیاځلې معرفي کول د دې یوه بېلګه ده. هغه ډولونه چې په نړیواله کچه نه دي منقرض شوي، د شته نسخې (extant) په نوم یادیږي. هغه ډلې چې شته دي خو د انقراض له ګواښ سره مخ دي، د انقراض له ګواښ سره مخ یا د مخ پرانقراض په نوم یاديږي.