اموي_خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
واک ته د عبدالملک رسېدل:- د مروان تر مړيني وروسته د عبدالملک سره خلکو بيعت وکړ. او هغه يې د خليفه په توګه وټاکی. عبدالملک د عبدالله بن زبير څخه د حجاز د نيولو لپاره د حجاج بن يوسف په مشری لښکر ولېږی. حجاج مکه تر محاصرې لاندي ونيوله او پر شاوخوا غرونو يې منجنيقونه ورته نصب کړل. پرمکه يې ډبري اورول پيل کړل. دا چي د حج موسم ؤ نو حاجيان د ډبرو اورېدو له امله صفی او مروا او عرفات ته نشوای تلای. د منجنيق ځيني وارونه پر کعبه شريفه وموښتل، چي له امله يې د کعبې خونه زيانمنه شوه. عبدالله بن زبير پنځه مياشتي مقاومت وکړ، خو په پای کي د ۷۳هـ ق په جمادی الثاني کي په شهادت ورسېد. بدن يې دحجاج له خوا د څو ورځو لپاره په دار وځړول شو او هيچا ته اجازه نه وه چي راښکته يې کړي. وروسته يې د مور اسماء (رض) په غوښتنه هغې ته وسپارلو ترڅو دفن يې کړي. (۱) جلال الدين السيوطي   د اسلام د خلفاوو تاريخ     ژباړن: مولوي احمدالله ابو البدر  (۱۳۹۱ه ش )   (ص ۱۰۰) صداقت خپرندويه ټولنه (۲) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ     ژباړن:  فضل مولا لټون    (۱۴۲۵ه ق )   (ج ۲ص۷۸)    پېغام خپرندويه مرکز (۳) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ    ژباړن: فضل مولا لټون    (۱۴۲۵ه ق )   (ج ۲ص۱۱۲)    پېغام خپرندويه مرکز (۴) ابو الأعلی مودوي      خلافت او ملوکيت    ژباړن: قريب الرحمن سعيد     (۱۴۲۸هـ ق)      (ص ۲۰۴)     پېغام خپرندويه مرکز حجاج بن يوسف الثقفي:- حجاج په ( ۴۱هـ ق )کال په طايف کي دثقيف په قبېله کي زېږېدلی دی. قران يې په کوچنيوالي حفظ کړ، او په درس ويلو مشغول شو(۲). دځواني په مرحله کي يې دعبدالملک بن مروان دخلافت پر مهال يې دهغه توجه ځان ته راجلب کړه. تر څو چي دهغه له خوا دعبدالله بن زبير مقابلې ته ولېږل شو. دعبد الله بن زبير تر شهادت وروسته په (۷۳هـ ق) کال حجاج بن يوسف دحجاز حاکم مقرر شو. حجاج د کعبې خونه ونړول او له سره يې ودانه کړه. په مکه او مدينه کې د حجاج له خوا پر صحابه کرامو ډير ظلمونه وشول. د حجاج له خوا عبدالله بن عمر (رض) ته  د مرگ اخطار ورکول شو چې بيا د يو نفر په واسطه هغه ټپي او وروسته په شهادت ورسيدی. دحجاج په اړه به عمر بن عبدالعزيز ويل : که د نړۍ ټول قومونه په خباثت کې يو له بل سره مقابله وکړي ، او خپل خبيثان را مخته کړي او موږ يوازې حجاج ور مخته کړو ، پر هغوی بری موندلی شو. د حجاج په اړه به عبدالملک همېشه خپلو زامنو ته وصيت کاوه چې د حجاج به تل احترام ساتي ، ځکه هغه زموږ دښمنان مغلوب کړي دي ، او زموږ په وړاندې مخالفتونه يې له منځه يو وړل او موږ ته يې د سلطنت لاره هواره کړې ده(۳). حجاج په (۷۵هـ ق) کال د عبدالملک له خوا د عراق والی وټاکل شو. داچي حجاج کلک سړی ؤ په عراق کي پر ټولو فتنو او پاڅونو غالبه شو. عراق ته د حجاج په راتگ سره د عراق په خلگو يو تندر راپريووت. خو ددې تر څنگ حجاج کې ځينې ښېگڼې هم وې. هغه يو ډير مدبر او تنظيم کوونکی انسان ؤ. سند او ترکستان د حجاج د هڅو په واسطه د محمد بن قاسم او قتيبه بن مسلم له خوا فتح شول. ددې څخه پرته د حجاج يوه بله لويه کارنامه په قرانکريم کې د اعرابو لگول دي. ددې څخه مخکې په عربي رسم الخط کې نه نقطې وې او نه اعراب وه. دعبدالملک تر مړيني وروسته دوليد بن عبدالملک په وخت کي هم ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      ژباړن: فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج ۲ص۱۰۵)    پېغام خپرندويه مرکز (۲) عمدالدين ابن‌کثير       البدايه و النهايه    ( ج۹، ص۷۰ )      چاپ علی شيری      بيروت ۱۴۰۸/ ۱۹۹۸. (۳) ابو الأعلی مودوي      خلافت او ملوکيت     ژباړن: قريب الرحمن سعيد     (۱۴۲۸هـ ق)      (ص ۲۰۵)     پېغام خپرندويه مرکز حجاج پر همدې دنده پاته ؤ. شاوخوا (۲۰)شل کاله يې پر عراق حکومت وکړ. او په (۹۵هـ ق) کال کي وفات شو(۱). د وليد او سليمان وليعهدي :- تر عبدالملک وروسته دهغه ورور عبدالعزيز دمروان له خوا دوليعهدپه توگه ټاکل شوی ؤ. خو عبدالملک هڅه کول چي عبدالعزيز برطرف او پر ځاي يې خپل زامن وليداوسليمان وليعهد وټاکي. په همدې وخت کي تصادفا عبدالعزيز وفات شو ،او عبدالملک ته لاره هواره شوه .وليد اوسليمان يې يوپه بل پسی وليعهدوټاکل اود واليانو پواسطه يې دخپلو زامنو لپاره دخلگو څخه بيعت واخيست. عبدالملک بن مروان (۲۰) کاله حکومت وکړ. اود (۶۳) کلنوپه عمر په (۸۶هـ ق) کال کي وفات شو(۲). پنځم خليفه وليد بن عبدالملک :- وليد بن عبدالملک په (۵۰هـ ق) کال کي زېږېدلی دی. دعلم او پوهي سره يې خاص علاقه نه درلوده. په ناز او نعمت کي رالوی شوی ؤ. وليد په کم عقلی کي مشهور ؤ. په عربي ژبه زيات نه پوهېدی ،چي له همدې امله يې هغه ته دنبطي لقب ورکړی ؤ. وليد هم دحجاج او نورو په شان ظلم کاوه. عمر بن عبدالعزيز به ويل :-په شام کي وليد ، په عراق کي حجاج ، په حجاز کي عثمان بن حيان او په مصر کي قره بن شريک واليان دي ، په دې سره د ځمکي ټول مخ له ظلم څخه ډک دی. داموي واکمنو په اړه داغلط تصور مشهوره دی ،چي ددين لورته يې توجه نه کول. خوهريو دين ته په پوره توگه متوجه ؤ. وليد به ددوشنبې او پنجشنبې په ورځ به يې روژه نيول. دروژې په مياشت کي به يې خلگو ته خوراک ورکاوه. پر نېکانو او پرهېزگاره کسانو به يې نغدي روپی وېشلې. وليد دنورو واکمنو بر خلاف دخپلو وروڼو سره دشفقته ډک چلند کاوه(۳). ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۴۶)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   مولوي احمد الله ابو البدر     ۱۳۹۳ه ش   (ص ۱۳۷)     صداقت خپرندويه ټولنه (۳)   يعقوبی  تاريخ،( ج۲، ص۲۹۰ )        ،   مسعودی ، التنبيه، (ج۱، ص۳۱۷.) واک ته دوليدبن عبدالملک رسېدل:-وليد دپلارتر مرگ وروسته په داسي حال کي واک ته ورسېد چي دخلافت کوم بل مدعي يې نه درلودی. عبدالملک ټول اختلافات له منځه وړي وه. او ټوله اسلامي نړی يې په يو مرکز پوري تړلې وه. له همدې وجي وليد په پوره ډاډ او اطمينان دبهرنيو فتوحاتو او رغنيزو کارونوښه فرصت وموند. دوليدبن عبدالملک دوران دسوبو اوفتحو له امله ډېر مشهور دی. دده دخلافت په وخت کی اندلس (اوسنی هسپانيه )،دهندزياته برخه ، خوارزم ، سمرقند، بخارا،فرغانه او دمرکزي اسيا هېوادونه فتحه شول. (چي تفصيلي بحث به يې دفتوحاتو په برخه کي بيان شي .) دوليد دوردډيرو حوصله مندو سپه سالارانو دور ؤ. که چيري دهغوی مخه نه وای نيول شوې نو شايد چي اوس دنړي نقشه بل ډول وای. په دغه وخت کی مسلمانانو په زياته اندازه بحری جنگونه هم ترسره کړل. د همدې فتوحاتو له امله دوليد په زمانه کی اسلامي حکومت خپل نهايي عروج ته ورسېدی(۴). ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۴) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۴۴)         پرينټينگ  پريس  لاهور دفتوحاتوترڅنگ دمسلمانانودهوساينی او ارامی لپاره کارون سرايونه ،سړکونه، نهرونه، مدرسې، دلارو په اوږدوکي داوبولپاره کوهيان،مسجدونه اونورپرمختگونه ترسره شوه. ديتيمانو،غريبانو، فقهاوواو علماوو لپاره معاشات مقرر شول (۱). وليد ترخپلي مړيني مخکي کوښښ کاوه ، چي خپل ورور سليمان بن عبدالملک له وليعهدي څخه ليري کړي. اوپر ځای يې خپل زوی عبدالعزيز وليعهد وټاکي. خو په دې هڅه کي کاميابه نه شو. وليدبن عبدالملک د(۹۶هـ ق) کال دجمادي الثاني په (۱۵) د(۹) نه کاله او(۸) مياشتي حکومت کولو وروسته د(۴۵) کلنی په عمر دشام په ديرمران سيمه کي وفات شو(۲). شپږم خليفه سليمان بن عبدالملک :- سليمان د عبدالملک زوی اوپه (۵۴هـ ق) کال کي زېږېدلی دی. سليمان تر وليد (۴) کاله کشر ؤ. خوږه او فصيحه ژبه يې درلوده .دفتوحاتو سره يې زياته مينه درلوده .اوعدالت يې خوښ ؤ. دحکومتداری په کارونوکي به يې دعمربن عبدالعزيز سره مشوره کول. دساز اوسندروڅخه يې بدراتلل ،اودخپل خلافت په دوران کي يې بنديز ورباندي ولگاوه.اموي خليفه گانوبه لمونځونه په اخير وخت کي ادا کول .سليمان دغه دود له منځه يووړ ،او لمونځونه يې لومړي وخت ته واړول. دښه صحت خاوندؤ. زياته ډوډی به يې خوړل(۳). واک ته دسليمان رسېدل:- دوليدپه وخت کي سليمان داردن والي ؤ. کله چي په(۹۶هـ ق) کال کي وليد وفات شو .سليمان ځان دمشق ته ورساوه. دخلگو څخه يې بيعت واخيست او خليفه وټاکل شو. سليمان تر هر څه مخکي هغه کسان له منځه يووړل ،چي دوليدسره دسليمان په برطرف کولو کي همغږي وه. په همدې اساس يې قتيبه بن مسلم وواژه. محمدبن قاسم ته يې ديزيد بن مهلب پواسطه زيات تکليفونه ورکړل ترڅو چي دزياتو شکنجوله امله په شهادت ورسيد. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)   عمدالدين ابن‌کثير       البدايه و النهايه    (۱۹۹۸م)       ( ج۹، ص۷۰ )      چاپ علی شيری      بيروت (۲) خليفة‌ بن خياط     تاريخ خليفة ‌بن خياط     (۱۹۹۵م)   ( ج۱، ص۱۹۷)    چاپ مصطفی نجيب‌ فوّاز و حکمت کشلی فوّاز بيروت (۳) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ     ژباړن:   فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج ۲ص۱۵۱)    پېغام خپرندويه مرکز موسی بن نصيراو طارق بن زياد يې له خپلو دندو څخه گوښه کړل اوزيات مشکلات يې ورباندي راوستل. دحجاج دوخت ټول مامورين يې دکارو څخه ليري کړل. او کوم کسان چي دحجاج له خوا له کاره گوښه شوي وه .هغوی يې بيرته واک ته ورسول .چی په هغو کي يويزيدبن مهلب ؤ(۱).