مالیه
دماليه مفهوم او پيژندانه:
ماليه په افغانستان کى پنځه زره کلن غيررسمى تاريخ لري. چې دوه سوه نه پنځوس کاله دمخه دلومړى ځل لپاره په رسمى ډول سره داحمدشاه بابا په وخت  کى د ديوان  بيگى  په نامه يوه اداره جوړه شوه چې اوسنى نوم يى دمالى د وزارت څخه عبارت دى. چي ماليه په لاندى ډول سره پيژندلى شو! ماليه د هغه اجبارى ورکړى څخه عبارت ده چي خلک يى ددولت دمصارفو د تمويل پر منظور ددولت د غير مستقيموخدمتونوپه مقابل کى ورکوى. اويا په بل عبارت سره ماليه دهغه مکلفيت او مسؤليت څخه عبارت ده. چي خلک يى د دولت د پايښت تقويى او دمصارفو د تمويل په منظور دولت ته تسليم کوى. هغه ماليات چې دولت يى د اخستلو حق لرى دهغى په ارتباط مختلف دلايل وړاندى شوى. د مالياتوضرورت: دا يو تشکيل شوى ټولني د نظم او اداري حفاظت لپاره د يو شمير سازمانونو موجوديت حتمي او ضروري امر گڼل کيږي. چي دغو سازمانونو کي اداري سازمانونه،دفاعي،او همدارنگه اقتصادي سازمانونه شامل دي. دغه سازمانونه په مجموعى ډول د يو هيوادد رامنځ شوي او منظمي ټولني د حکومت اساس جوړوي. حکومت په خپل وار سره د يو شمير وظايفو د اجرا کولو لپاره يوه اندازه مصارفو ته ضرورت پيدا کيږي. چي د مجموعى مصارفو په نوم ياديږي. دولت ددي اهدافو د پوره کولو لپاره مجبور او مکلف دى چې د هيواد افرادو او موسساتو څخه يو څه اندازه عايدات لاسته راوړي. يعني هغه عايدات چې دولت ئي د خلکو او موسساتو څخه لاسته راوړي د عمومى عوايدو په نامه ياديږي. د عمومى اهدافو په ټاکنه کې او همدارنگه دعمومى عوايدو په وسيله ددغو اهدافو تاُمينول په حقيقت کې دعمومې مالي دعلم اساس تشکيلوي او همدارنگه د مالي په علم کې ددي چارو سر ته رسولو لپاره چي څومره عايدات لاسته راځي او کوم چي ئي په مصرف رسيږي د بحث او مطالعي لاندي نيول کيږي. همدارنگه واضح ده چي دولت د خپلي بقا او حاکميت د دوام لپاره عوايدو او مصارفو ته ضرورت لري. که چيري دولت عايدات لاسته رانه وړي نو په هغه صورت کې به د دولت بقا نا ممکنه وي. دغه راز که چيرته مصارف د عوايدو په نسبت اضافه شي نو دولت به د اقتصادي مشکلاتو سره مخامخ او هم ويلي شو چي شايد د دولت سقوط سبب شي. له دغه امله ويلايشو چي عامه ماليات د دولت مالي اساس تشکيلوي څرنگه چي دولت د خلکو څخه ماليه راټولوي نو دغه ماليه د خلکو د نيستى او نابودي سبب نه گرځى. بلکه او هوساينه هغه وخت ښه تامين کيداى شي جي دولت  دخپلو خلکو لپاره د ژوند ښه وسايل  برابر کړي او بيا دولت ددغه خدماتوپه مقابل کې دهغوى څخه سالمه اودرسته ماليه ترلاسته کړي. تر څو د هيوادهوسايني په لارکې مصرف او ورڅخه استفاده وشي. څومره چې ددولت په اوږو بارونه اضافه کيږي. په هماغه اندازه د عمومي مالياتو راټولولو ته اړتيا ډيره او دهغي اغيزمنتوب د ټولني اد افرادو په اقتصادي ژوندکي زياتيږي. که چيرته د تيرو ټولنو تاريخ مطالعه کړو وبه ليدل شى چي په ټولنو کې ددولتونو او حکومتونو سياسي دندي يواځي اويواځي د دولت د دفاع پوري مربوط وي په دي ډول ددولت دندي يو د بل پسې زياتيږي. لکه دعمومى لاروجوړونه،ساختمانونه،فرهنگي اوتعليمي چارياو داسي نور ددولت په غاړه پريوتلي. دشلمي پيړى په لمړي سر کې ددولت په اوږو ځيني نور مکليفتونه هم ور زيات شولکه وزگارتيا سره مبارزه،اقتصادي پرمختيا ته تيزوالي ورکول او دپولي نورم مخنيوي کول. د مالي سيستم له يوي خوا ددولتونو لپاره د سياسي او ټولنيزو چارو دسرته رسولو لپاره ښه وسيله گنل کيږي او د بلي خواد اقتصادي ژوند د ښه والي لپاره دولت ته د مداخلي زمينه برابر وي. په افغانستان کې د مالياتو تاريخي سير ته لنډه کتنه ماليات ددولت د مهمو عايداتي مدارکو څخه حسابيږي. د تاريخ په اوږدو کې مختلف نومونه ئي ځانته اختيار کړيدي. په افغانستان کې د اول ځل لپاره د احمدشاه بابا په وخت کې مالي چاروته توجه وشوه. څرنگه چي د ١١٦٥هش-کال کې ددولتي تشکيلاتو په ډله کې دهمايون اعلادديوان په نوم د مالي وزارت مينځته راغي. لمړي متصدي ددي امورو سردار عبدالله خان (پوپلزي)وو او دديوان بيگي په نوم ياديده مقررشو. دديوان بيگي لقب د وخت په تيريدو سره په مستوفي امالک باندي بدل شو او د هغي صلاحيت دنني اداري د وزير سره برابروه. مالي چاري به په مرکز کې د مستوفيالمالک له خوا او په ولايتونو کې به د تحصيلدارانو له خوا سرته رسيدل چي د اول دفتر او دوهم دفتر له خوا اجراکيدله. مستوفي المالک په به خپل ټول قدرت سره د ولاياتو حسابي امور يو ځاي کول او سر ته به يي رسول ساتنه او څارنه د همدي په غاړه وه په دغه دوره کېبه سدوزيانو ډير عوايدله بيلا بيل هيوادو څخه لاسته راوړل. هغه عوايد چي د افغانستان د ولايتو څخه لاسته راتلل ډير کم وه. دا ځکه چي د هر ځاي ماليه به په هماغه ځاي کې په مصرف رسيده. مثلا:د ١٠٠٠٠٠ روپو په اندازه به د هغي ځاي حاکم يا والي ته تخصيص ورکول کيده او باقي نور ئي ددولت د مامورينو او فوځ د لگښتونو لپاره بيليدي. د احمدشاه بابا پراخي امپراطورى کې چي شمال خواته د آمو د سيند پوري جنوب خواته د بلوچستان پوري او د غرب خوا ته د نيشاپور او مشهد پوري تشکيل درلوده اضافي عوايد ددعه فتحه شوو منطقو نه په لاس راوړل کيده چې د يوان اعلي کلني عوايد ددغي لاري نه کروړو روپو ته رسيده که چيرته دغه ټول د مملکت د ابادۍ او پرمختگ لپاره په مصرف رسيدلاي واي نن ورځ به افغانستان د پر مختللو هيوادو په کتار کې وائ. د بده مرغه دغه ذکر شوي عوايد په پرلپسي جنگونو کښې په مصرف رسيدل او څه برخه به ئي د ځينو کسانو له خوا په پټه او غيري قانوني ډول وړل کيده. ددولت عوايد په مختلفو صورتونو کې وه او د بيلا بيلو لارو به ئي سره ماليات راټولول چي دغه ډول ماليات په ځينو سيمو کښې اجباري شکل درلوده او په ځينو کښې اختياري شکل درلوده. د مثال په ډول: دبي بي د سرغوړولو په نامه يو ډول اختياري ماليه وه. چې د هزاره جاتو د خلکو له خواه سوغات په توگه او په کال کښې يو اندازه زيړ غوړي د بادشاه دربار ته راوړل کيدل دغه غوړي قرار قرار ددولت د ماليه جذ شو. د مالياتو اقتصادي ارزښت که چير ته مونږ په عمومي شکل د هيوادونو د اقتصادي حالت جاج واخلو نو دي نتيجي ته رسيږو چي د ټولو هيوادونو په هره ساحه کې د ودي او پرمختگ لپاره لازم او مناسب سرمايه ته ضرورت لري لکه په صنعتي ، پرمختيايې،فرهنگي. تعليمي،زراعتي،مخابراتي. ترانسپورتي او داسي نورو کې نو پس ويلاي شو چې اقتصادي انکشاف په مختلفو سکتورون کې د پرمختگ لپاره ښه مدرک د هيواد د مالياتو سيستم دي چې ددي سيستم له لاري ماليات بايد راټول شې چې دغه ماليات دولت يه دوه قسمه دراټولوۍ. دغه دواړه دولاياتو د ولسواليو څخه مرکزته د ټاکلو مسولينو له خوا ليږل کيږي. چي يو ئي عادي بوديجه او بله ئي انکشافي بوديجه بلل کيږي. پس ويلي شو چي دولت انکشافي بوديجه په مختلفو سکتورونو کې لکه په صنعتي پروژوکې ، صحي چارو کې. فرهنگي ، تعليمي او د سرکونو په جوړولو کې او په داسي نورو کې مصرفوي. ددغه سکتورونو د فعاليدلو سره د مسلکې او علمي کسانو استخدام ته ضرورت پيداکيږي. نو د ټولني وگړي مجبور دي چي پدغه کارونو کي فعاله ونډه واخلي او په نتيجه کې ورو-ورو بې کارى له مينځه لاړه شي. ددى کار په نتيجه کې د استخدام د سطحي د لوړويده سره سم د خلکو عايدات لوړوالو مومى او هيواد ورځ په ورځ د انکشاف او پر مختگ په لورۍ گامونه وچتوي.