cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
له سويلي افريقا څخه د پانګونې کمښت
له سويلي افريقا څخه د پانګونې د کمښت ساتندويي په لومړي ځل په ۱۹۶۰ ز لسيزه کې د سويلي افريقا د توکم پالنې (اپارتايد) د نظام پر وړاندې لاريون کې وشوه، مګر د ۱۹۸۰ ز لسيزې تر نيمايي پورې د پام وړ کچه پلې نه شوه. د پانګونې د کمښت مبارزه وروسته له هغې چې د متحده ايالتونو له لورې په ۱۹۸۶ ز کال د ايالتي قانون ايښودنې په عملي کولو کې درک شوه، د ځينو له لورې ځکه امتياز يا باور ورکول کېږي چې د سويلي افريقا حکومت يې د خبرو اترو پيل کولو ته اړ کړ او په پای کې د توکم پالنې نظام د له منځه تللو لامل شوه.
د ملګرو ملتونو هلې ځلې
د ۱۹۶۲ په نومبر کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ ۱۷۶۱ ګڼه پرېکړه ليک تصويب کړ، چې د توکم پالنې پر وړاندې د ملګرو ملتونو د ځانګړې کمېټې د رامنځته کوونکی ناتړلی پرېکړه ليک و او پر سويلي افريقا باندې د اقتصادي او نورو بنديزونو د لګولو غوښتنه يې وکړه. د بنديزونو په غوښتنې سره ټول لويديځ ملتونه خواشيني وو او په پای کې يې له کمېټې سره پرېکون اعلان کړ.
د ياد پرېکړه ليک له دې برخې څخه وروسته انګليستان کې مېشت د توکم پالنې ضد خوځښت د بنديزونو په اړه د يوې نړيوالې ناستې يا کنفرانس لپاره د ترتيباتو مشري وکړ، چې د ۱۹۶۴ ز کال په اپرېل که تر سره کېده. د لېسسن “Lisson” په وينا د کنفرانس نښه د سويلي افريقا، انګليستان، متحده ايالتونو او تر ساتنې يا قيمومت لاندې سيمو پر اقتصاد باندې د اقتصادي بنديزونو او د هغوی د کاريالونو د تر سره کېدلو په اړه کار کول وو. په دې پوهېدلو سره چې د بنديزونو د پلي کولو پر وړاندې تر ټولو پياوړی مخالفت د لويديځ او په لويديځ کې د برتانيې له لورې دی، کمېټې د د بېلابېل ډول ويناوالو او ګډونوالو د راښکلو لپاره هره شونې هڅه وکړه، چې د کنفرانس موندنې د موخې په توګه وګڼل شي.
کنفرانس د سويلي افريقا پر وړاندې د اقتصادي بنديزونو نړيوال کنفرانس ونومول شو. ليسسن ليکي چې: "دې کنفرانس د سويلي افریقا پر وړاندې په نړيوال ډول د رامنځته شويو بنديزونو اړتيا، مشروعيت او د پلي کېدو وړتيا رامنځته کړه، چې سياست يې په افريقا او نړۍ کې د سولې او امنيت پر وړاندې سيده ګواښ ګڼل کېده. د کنفرانس موندنو هم په ډاګه کړه، چې د اغېزناک اوسېدلو په موخه د بنديزونو خپرونه به ښايي د برتانيا او متحده ايالتونو فعال ګډون ته اړتيا ولري، چې دوی هم د دې ډول سياست د پلې کېدنې اصلي خنډ هېوادونه وو."
د برتانيا د سياست جوړونکو د هڅونې هڅې
که څه هم کنفرانس د سويلي افريقا پر وړاندې د اقتصادي بنديزونو د لګولو په برخه کې د برتانيا په هڅونه کې بريالی نه و. برتانوي حکومت د تېر په پرتله په خپل دې نظر باندې ثابت پاتې شو، چې د بنديزونو لګول به ځکه ناقانونه وي، چې په سويلي افریقا کې دا حالت نړيوالې سولې او امنيت پر وړاندې د ګواښ په توګه نه منو او موږ په هيڅ حالت کې باور نه لرو چې بنديزونه به د سويلي افریقا حکومت باندې د هغوی په سياست کې د بدلون راوړلو اغېز ولري.
جگړه
جگړه (په انگرېزي: War) د دوه هېوادونو، ملتونو يا گوندونو تر مېنځ يوه منظمه، وسلواله، او ډېر ځله يوه اوږدمهاله کړکېچ ته وييل کېږي چې د تاوتريخوالي په توگه څرگندېږي او د ظلم، ټولنيز بې نظمۍ او لوړې کچې مړينې سبب گرځي.
له سويلي افريقا څخه د پانګونې کمښت
د انګليستان له لورې ثابت رد
لېسسن په ۱۹۶۴ ز کال کې د ملګرو ملتونو حالت په لنډ ډول داسې بيانوي: "انګليستان په ملګرو ملتونو کې په ثابت ډول ونه منل، چې په سويلي افريقا کې شته حالت د ملګرو ملتونو د منشور تر اووم څپرکي لاندې راځي. ياد هېواد يې پر ځای د متحده ايالتونو په مرسته د رېوونيا “Rivonia” او نورو سياسي محاکمو په اړه په پاملرنه سره د استيناف غوښتنه وکړه، چې د امتياز په ورکولو سره په کور دننه او له هېواده د باندې افريقايي او اسيايي هېوادونه او عامه نظر کرار او خوښمن کړي. د ۱۹۶۵ په لومړيو کې د بنديزونو مسېلې د خپل حرکت ځواک له لاسه ورکړ."د لېسسن په اند د برتانيا نه منښت په سويلي افريقا کې د هغې د اقتصادي ګټو پر بنسټ و، چې د هر ډول اغېزناکو اقتصادي بنديزونو په لګولو سره به ښايي له ګواښ سره مخامخ کېدې.
جگړه
وېشنيزه:جگړه وېشنيزه:تاوتریخوالی
له سويلي افريقا څخه د پانګونې کمښت
۱۹۷۰ لسيزه
په ۱۹۷۷ زکال کې د ملګرو ملتونو د اختياري فوځي توکو سوداګريز بنديز د ملګرو ملتونو د امنيت شورا د ۴۱۸ پرېکړه ليک په تصويب سره لازمي (جبري) شو.
د ۱۹۸۷ ز کال د نومبر پر ۲۰ نېټه هغه مهال د تېلو سوداګريز بنديز ولګول شو، چې د ملګرو ملتونو عمومي شورا د تېلو يو اختياري نړيوال بنديز تصويب کړ.
د ساليوان اصول (۱۹۷۷ز)
نایټ (Knight) ليکي چې په متحده ايالتو کې د توکم پالنې ضد خوځښت وموندل، چې واشنګټن نه غواړې د سويلي افريقا په اقتصادي ډول ګوښه کېدنه کې ښکېل شي. ياد خوښځت د انفرادي سوداګريو او بنسټيزو پانګوالو د منظمې هڅونې په واسطه ځواب ورکړ، چې د ګډې ټولنيزې ځواب وينې د موضوع په توګه له توکم پال دولت سره د خپل ګډون يا يې په کې پانګونې پای ته ورسوي. د باور يا عقيدې پر بنسټ بېلابېلو بنسټيزو پانګوالو ياده مبارزه منظمه يا همغږې کړه، چې په پای کې د ونډملتون يا سهامي ځواب وينې د نړيوالې عقيدې مرکز د رامنځته کولو لامل شوه. د سندرغاړي پاول سايمون (Paul Simon) په ګډون يو لړ نامتو وګړو هم په مبارزه کې ګډون وکړ.
د يادې مبارزې اصلي وسيله د ساليوان اصولو په نوم نومول شوي اصول وو، چې د Rev. Dr. Leon Sullivan له خوا وليکل او د همغه نوم پرې کېښودل شو. ليون ساليوان په فلادلفيا ايالت کې يو افريقايي الاصله امريکايی مبلغ و، چې په ۱۹۷۷ ز کال کې د “General Motors” په نوم ستر شرکت د منصفه هئيت غړی و. په هغه وخت کې ياد شرکت په سويلي افريقا کې د تور پوستو تر ټولو ستر ګومارونکی و. د شرکت اصولو د شرکت له لورې د دې ډاډ ورکولو غوښتنه کوله، چې ټولو کارکوونکو سره په کار ځای او له کارځای څخه د باندې او د توکم په پام کې نيولو پرته د سوداګرۍ کولو د حالت په توګه په برابر ډول چلند کېږي. يادو اصول په سيده ډول د سويلي افريقا د توکم پالنې (اپارتايد) دورې تر واک لاندې توکميز توپير او بېلتون (تبعيض) سره په ټکر کې دي، چې په دې ډول سوداګريو لپاره هلته د سوداګريو د دوام په موخه د ساليوان اصولو منل ناشوني کوي.
په داسې حال کې چې د توکم پالنې ضد خوځښت انفرادي سوداګرۍ د ساليوان اصولو منلو او غاړه ايښودلو ته وهڅولې، مګر خوځښت له بنسټيزو پانګوالو سره يې يوه بله جبهه پرانيسته. د دې پلوۍ (وکالت) کولو تر څنګ چې بنسټيز پانګوال په سويلي افريقا کې مېشت شرکتونو کې له هر ډول سيده پانګونې څخه لاس اخلي، د توکم پالنې ضد فعالانو د سويلي افريقا له ګټو لرونکو هغو امريکا مېشت شرکتونو څخه د پانګونې د کمښت غوښتنه وکړه، چې تر اوسه يې د ساليوان اصول نه و منلي. بنسټيز پانګوال لکه د دولتي تقاعد پانګې د غوښتنې هڅو د دې ډولونو تر ټولو زيات اغېزمنونکې و‎ې.
د سويلي افريقا د ګټو لرونکي دولتي شرکتونه په دې ډول پر دوه کچو باندې مخامخ شوي وو: لومړی دا چې د ونډه اخيستونکو پرېکړه ليکونه د اړوند ونډې لرونکو له لورې سپارل شوي وو، چې د ونډې د بيې په پرتله يې د شرکت شهرتونو يا اعتبار ته (چې زياتره وخت د خوښې وړ و) ډېر ګواښ مخامخ کړی دی. دويم دا چې شرکتونو د پام وړ مالي ګواښ سره مخامخ شوي وو، چې په واسطه يې يو يا زياتو سترو بنسټيزو پانګوالو له خپلو پانګونو څخه د لاس اخيستنې پرېکړه وکړه.
هړپه
هړپه د پنجاب(اوسني پاکستان) یو لرغونی ښار دی چې د پنجاب په ساهیوال ولسوالۍ څخه ۳۵ کیلو متره سویل لودیځ اړخ ته پروت دی.
د هړپه پېښلیک
دا ښار د سېند وادي یو لرغونی تمدني مرکز دی، چې د یو شمېر اټکلونو له مخې ۳۳۰۰ مخزېږد تر ۱۶۰۰ مخزېږد پورې یې تاریخ اټکل شوی. ددې ښار د اوسېدونکو شمېر ۴۰ زره اټکل شوی دی.
د ښار موندنه
دا ښار په 1922ز کې وموندل شو. د موندنې څخه مخکې ددې ښار ډېرې پخې خښتې د لاهور، ملتان او یو شمېر نورو ښارونو په رېل گاډو سټیشنونو کې لگول شوې وی.
تمدنونه
د معلوم تاریخ له مخې په نړۍ کې تقریبا ۵۰۰۰ کاله مخکې درې مدنیتونه د ځمکې پر سر موجود وه. یو د فرات او دجلې پر غاړه د میسوپوټامیه، دویم د نیل رود پر غاړه مصري تمدن او درېیم د سېندي وادي تمدن یادولای شو.
وادی سندھ کی تہذیب سلسلہ ہمالیہ کے دامن سے لیکر بحیرہ عرب تک تقریبا چار لاکھ مربع میل میں پھیلی ہوئی تھی۔اس تہذیب کی اہمیت اس لئے بھی زیادہ ہے کہ اسکا رقبہ اپنی دونوں ہمعصر تہذیبوں کے رقبے سے دوگنا ہے اور اب اس تہذیب کے پاکستان اور بھارت میں چار سو پچاس سے زائد آثار دریافت ہو چکے ہیں جن میں ایک هړپه بھی شامل ہے۔قدیم هړپه شہر کی اہمیت اس لئے بھی زیادہ ہے کہ اس علاقے کے رہنے والے لوگوں نے پڑھنا اور لکھنا بھی دیگر تہذیبوں کے لوگوں کی نسبت پہلے سے شروع کر دیا تھا اور یہاں کے رہنے والے اس دور کے ترقی یافتہ لوگ تھے جو منظم اور منصوبہ بندی کے تحت اپنی زندگی گزارنے کے عادی تھے ان کے بنے ہوئے شہر اور عوام کی ضرویات کے مطابق ترتیب دی ہوئی گلیاں، کوچے، پینے کے پانی اور سیوریج کا نظام اکیسویں صدی کے لوگوں کو شرمندہ کرنے کے لئے کافی ہے۔قدیم هړپه شہر تقریبا پانچ ہزار تین سو سال قبل یہ لوگ آباد ہونا شروع ہو گئے تھے اور چار ہزار چھ سو سال قبل یہ لوگ ترقی کے عروج پر پہنچ گئے تھے
هړپه قیام پاکستان کے بعد
پاکستان بننے کے فوری بعد سے محکمہ آثار قدیمہ میں ماہرین کی کمی اور بجٹ نہ ہونے کی وجہ سے یہاں کی کھدائی اور نوادرات کی حفاظت اور ان سے تاریخ اور علم جاننے کا کام غیروں کے مرہون منت رہا مگر اب جب محکمہ آثار قدیمہ میں ماہرین کی بھی کوئی کمی نہیں مگر مناسب مقدار میں فنڈ نہ ہونے اور دیگر شعبوں کی طرح روایتی سستی اور غفلت کی وجہ سے قدیم هړپه شہر کی باقیات زبوں ھالی کا شکار ہو گئیں لوکل آبادی میں تعلیم اور شعور کی کمی نے بھی اس جدید طرز پر آباد شہر کے آثاروں کو شدید نقصان پہنچایا جبکہ آثار کے گرد چار دیواری نہ ہونے کی وجہ سے بھی اسے محفوظ نہ رکھا جا سکا اگرچہ موجودہ اکیسویں صدی میں قدیم تاریخ سے دلچسپی رکھنے والے اور قدیم آثاروں سے علم حاصل کرنے والوں کی کوئی کمی نہیں ہے اور ایسے لوگوں کیلئے مناسب سہولیات مہیا کر کے انہیں یہاں آنے کی ترغیب دی جا سکتی ہے اور اسے ایک خوبصورت پکنک سپاٹ میں تبدیل کر کے نہ صرف ملکی سیاحوں بلکہ غیر ملکی سیاحوں کی آمد سے حکومتی خزانے میں اضافہ کیا جا سکتا ہے اور اس پورے علاقے کو ترقی کی راہ پر گامزن کیا جا سکتا ہے مگر سیاحت کو فروغ دینے کے ذمہ دار محکموں کی ناقص منصوبہ بندی، عدم توجہی اور غفلت کی وجہ سے اس علاقے کی ترقی کے خواب کو اس کی عملی تعبیر نہ مل سکی۔دنیائے تاریخ میں شہروں کے بسنے اور اجڑنے کی داستانیں صفحہ قرطاص پر بکھری پڑی ہیں ان میں هړپه کا بھی ذکر ملتا ہے
قدیم کتابوں میں هړپه کا ذکر
آریاوں کی مقدس کتاب رگ وید میں ہری یوپیا کا ذکر ملتا ہے جس کے معنی سنہری قربان گاہ ہے۔وقت گزرنے کے ساتھ ساتھ یہ نام هړپه کی صورت اختیار کرگیا جس کو گردش دوراں کی اٹھکیلیوں اور سیلاب کی تباہ کاریوں نے ہڑپ کر لیا ویسے بھی پنجابی زبان میں سیلاب کو ہڑ کہتے ہیں اور شاید یہی لفظ بگڑتے بگڑتے هړپه بن گیا اگر سفر نامہ بخارا اور سفر نامہ بلوچستان کا مطالعہ کریں تو ماضی بعید کے قدیم شہروں میں هړپه کا ذکر ملتا ہے۔ہزاروں برس زمین کے سینے میں مدفن قدیم شہر هړپه پر کسی نے توجہ نہ دی اگرچہ 1856 سےقبل سرالیگزینڈر ماہر آثار قدیمہ نے هړپه کے بلند و بالا اور وسیع و عریض ٹیلوں کی بعض جگہوں سے کھدائی مگر اس کے بعد پھر کسی نے کوئی توجہ نہ دی اور یوں وقت گزرتا رہا اور قدیم هړپه ایک بار پھر ماہرین آثار قدیمہ اور حکومتوں کی نظروں سے اوجھل ہو گیا اور 64 برس تک کسی نے ان آثار کی طرف توجہ نہ کی آخر کار 1920 میں جب انگریز حکومت نے ان ویران ٹیلوں کو اپنی تحویل میں لیا اور جنوری 1921 میں کھدائی کا عمل جاری ہوا تو 1934 تک یہ کھدائی ہوتی رہی یوں ترقی یافتہ هړپه تہذیب ماضی کے آئینہ میں اپنے نمایاں خدوخال کے ساتھ دنیائے تاریخ کے نقشے پر مکمل ہوتی نظر آئی
ماہرین آثار قدیمہ
بلاشبہ یہ بات فخر سے کہی جا سکتی ہے کہ غیر ملکی ماہرین آثار قدیمہ کی طرح اگر ہمارے ماہرین کو آثار کی کھدائی کیلئے سہولتیں اور فنڈ میسر آئیں تو پاکستانی ماہرین دنیا میں نمبر ایک ہیں۔کھدائی کا مقصد صرف زمین کھودنا ہی نہیں بلکہ زمین میں دفن تمدنی گوشوں کو بے نقاب کرتے ہوئے قدیم تہذیب کا مطالعہ اور تحقیق کرنا ہے یہ کام انتہائی پیچیدہ، نازک اور مشقت طلب ہے تا ہم جب بھی کوئی نئی چیز کی دریافت ہوتی ہے تو ویسے بھی تمام تھکاوٹیں دور ہو جاتی ہیں۔آج کمپیوٹر کا دور ہے لیکن کمپیوٹر بھی گزرنے وقتوں میں پیش آنے والے واقعات اور آفتوں سے بے خبر ہے مگر ایک ماہر آثار قدیمہ ہی ہے جو مٹی کی تہوں کو کھنگال کر مٹی چھان کر ذرے ذرے سے علم نچوڑ کر پتھروں، ہڈیوں اور ٹھیکریوں کی مدد سے عروج وزوال کے پرانے آثار اکھٹے کرتا پھر ان سربستہ رازوں سے پردہ چاک کرتا ہے جہاں تاریخ کی وسعت ادھوری ہی نہیں ختم ہو جاتی ہے وہاں آثار قدیمہ کا علم دراصل کارہائے خداوندی کے راز طشت ازبام کر کے اس کی بڑائی اور عظمت کا ثبوت فراہم کرتا ہے
هړپه شہر کی وسعت
هړپه کا رقبہ ایک سو پچاس ایکڑ ہے جس میں کھنڈرات تقریبا 76 ایکڑ رقبے پر پھیلے ہوئے ہیں۔پرانی تہذیب کا یہ خوبصورت شہر باقاعدہ منصوبہ بندی کے تحت تعمیر کیا گیا تھا۔انمول چوڑی اینٹ کے بنے کشادہ مکانات و گلیاں اور بڑی چنائی والے کنوئیں، ڈھکی ہوئی نالیاں، نکاسی آب کا مربوط نظام، حفظان صحت کے اصولوں مد نظر رکھتے ہوئے اناج گھر، مزدوروں کے مکانات، ورک پلیٹ فارم، دھات پگھلانے اور ان سے برتن بنانے کی بھٹیاں، اوزان پیمائش کیلئے معیاری ترازو و باٹ مختلف بوٹیوں، مرجان، یاقوت سے بنے ہوئے ہار، تانبے اور پتھر کی مہریں، فن سنگ تراشی سے مختلف جانوروں کی تصویریں اور انجانے حروف سے کندہ شدہ مہریں مل چکی ہیں مگر دلچسپ اور حیران کن بات یہ ہے کہ آج کا انسان چاند پر کمند تو ڈال چکا اور دنیا کی تباہی کیلئے سٹار وار سسٹم تو تیار کر چکا ہے دنیا بھر سے مختلف ممالک کی یونیورسٹیوں کے اعلیٰ تعلیم یافتہ ماہرین آئے مگر ان انجانے حروف کو سمجھ نہ سکے اور پڑھنے سے قاصر رہے
ان حروف کو سمجھ لینا اب ان ماہرین کیلئے چیلنج بنا ہوا ہے۔بین الاقوامی شہرت یافتہ پاکستانی ماہرین آثار قدیمہ ڈاکٹر احمدحسن، ڈاکٹر افضل احمد خان، ڈاکٹر محمد شریف، ڈاکٹر فرزند علی درانی، ڈاکٹر محمد رفیق مغل اور آئی ایچ ندیم پاکستان میں هړپه تہذیب کی تقریبا 400 بستیاں دریافت کر چکے ہیں جس سے هړپه تہذیب کے مختلف ادوار میں ترقی کے مراحل کا پتہچلتا ہے گزشتہ سال پانچ ہزار سال پرانا مگر جدید طرز کا ڈرین سسٹم دریافت ہوا۔تحقیق کے مطابق یہ قدیم دور کے نکاسی آب کے جامع نظام کی عکاسی کرتا ہے۔جبکہ موجودہ دور کا سیوریج سسٹم بھی هړپه تہذیب کی نقل معلوم ہوتا ہے اس طرح ٹیلہ ای میں کھدائی کے دوران دوہری دیوار سے تعمیر شدہ بھٹیاں ملی ہیں۔یہ بھٹیاں سیاہ رنگ کی چوڑیاں اور مٹی کے چھوٹے ظروف پکانے کیلئے استعمال کی جاتی تھیں۔انہی بھٹیوں کے قریب رہائشی مکانات، غلہ جمع کرنے کے لئے قد آور مٹی کے بنے ہوئے مٹکے، موتی بنانے کے کارخانے، تانبہ کانسی اور سیپی کی چوڑیاں، زرد عقیق، سنگ سلیمانی سے بنے بارک ٹوکے، خوشنما مہریں، کچی اینٹوں سے بنی فصیل نما دیوار جو 27 فٹ اور بعض جگہ39فٹ چوڑی ہے اور پختہ اینٹوں سے بنا ہوا دروازہ بھی دریافت ہوا۔اس قلعہ نما دیوار کے اندر گشت کرنے کیلئے سڑک، نکاسی آب کیلئے پل، سکیورٹی چیک پوسٹ اور پہرے داروں کیلئے واچ ٹاور بھی ملے ہیں۔ماہرین کا خیال ہے کہ یہ دیوار هړپه شہر کو دشمن فوجوں کے حملے اور سیلاب سے محفوظ رکھنے کیلئے بنائی گئی تھی یوں اس دیوار کو دیوار چین کی طرح قدیم ترین فصیلوں میں شمار کیا جاتا ہے۔هړپه چیچہ وطنی روڈ پر ان ویران ٹیلوں اور خوبصورت قدرتی جنگل کے دامن میں ایک پرکشش جاذب نظر اور خوبصورت عمارت میں هړپه کا عجائب گھر ہے جس کے اندر دیواروں کے ساتھ بیس عدد شیشوں کی الماریوں میں کھدائی شدہ مقامات یعنی وادی سون، کوٹ ڈیجی، آمری، موہنجوداڑو اور ٹیکسلا سے ملنے والے نوادارت رکھےہیں عجائب گھر کے مغرب میں تقریبا ایک ہزار سال پرانا برگد کا خوبصورت درخت لگا ہوا ہے اس کے تنے اور اس کے پھیلاو کو دیکھ کر سیاح اس کے سحر سے اتنا مرعوب ہوتے ہیں کہ وہ اس کی تصویر لئے بغیر نہیں رہ سکتے۔یہاں پر اکثر درختوں کی ٹہنیوں پر اہل نظر کے نامکندہ ہیں۔هړپه شہر کے آثاروں کے درمیان ایک ٹیلے پر حضرت بابا نور شاہ ولی کا مزار مرجع خلائق ہے۔قبر کی لمبائی نو گز ہے اور یہی وجہ ہے کہ اس مناسبت سے یہ بابا نوگزہ کے نام سے معروف ہیں۔ایک روایت کے مطابق قدیم زمانے کے لوگوں کا قد طویل ہوتا تھا مگر یہاں سے دوران کھدائی برآمد ہونے والے انسانی ڈھانچوں کے قدوقامت سے اندازہ ہوتا ہے کہ قدیم هړپه کے لوگوں کا قد بھی آج کے انسانوں کے قد کے برابر ہوتا تھا۔هړپه کے آثاروں کو اتنا نقصان انسانوں نے نہیں پہنچایا کہ جتنا اس کو نقصان اس زمین میں پائے جانے والے تھور اور نمک سے پہنچا ہے جس کی وجہ سے یہاں کی مٹی اتنی بھربھری اور کھوکھلی ہو چکی ہے کہ جس کسی مٹی کے ٹیلے پر پاؤں رکھا جائے تو وہ اندر زمیں میں دھنس جاتا ہے ماہرین آثار قدیمہ کے مطابق زمین میں پانچ سو مائیکروم نمک کی مقدار کسی چیز کو نقصان نہیں دیتی مگر هړپه کی زمین میں تین ہزار مائیکروم سے بھی زیادہ نمک کی مقدار شامل ہے چنانچہ آثار کی باقیات کو محفوظ رکھنے کیلئے ان پر مٹی کا پلستر کیا جاتا ہے جو وہاں پائے جانے والے نمک کو اپنے اندر جذب کر لیتی ہے اور وقت کے ساتھ یہ مٹی کا پلستر جھڑ جاتا ہے اور پھر اس کی جگہ نیا پلستر کر دیا جاتا ہے۔بارش کی وجہ سے بعض جگہ مٹی میں غار نما اتنے گہرے کھڈے ہیں کہ ایک طرف داخل ہو کر دوسری طرف باآسانی نکلا جا سکتا ہے
په پاکستان کښې د اثار قدیمه کهندل
په پاکستان کښې لا تراوسه پورې په زړو تهذیبونو په کنډوالو باندې بهرني مهمات کار کوي. لکه په بلوچستان کې د مهر ګړھ په زای فرانسیسی خلق کار کوي او په سرحد کې ډېر کار جاپاني انجينرانو کړي دي او په سندھ کی د روهړۍ پر زای اطالوی ځواکونه کار کوي.
بهرنۍ تړنې
زمرہ:وادیٔ سندھ کی تہذیب زمرہ:تاریخ پاکستان زمرہ:پاکستان میں مقامات عالمی ثقافتی ورثہ زمرہ:چوتھے ہزارے ق م کی معماری زمرہ:آثار قدیمہ پاکستان زمرہ:قبل از اسلام پاکستانی ورثہ زمرہ:کانسی دور زمرہ:وادیٔ سندھ کے مقامات زمرہ:پاکستان کے سابقہ آباد مقامات زمرہ:پنجاب کی ثقافت زمرہ:ضلع ساہیوال
گلزار عالم
ګلزار عالم د خيبر پښتونخوا يو پښتون سندرغاړی دی. هغه په پښتو ژبه ډېرې سندرې وييلي او يو شمېر سندرې يې د پاکستان په راډيو تلويزون کې هم ثبتې کړي.
مخينه
گلزار عالم په ۱۹۵۹ ز. کال کې پېښور کې زېږېدلی. هغه د مير افسر خان زوی او د محمد حسين خان لمسی دی. هغه په قوم پښتون او د مياگانو په ټبر پورې اړه لري. د هغه نيکه محمد حسين خان د خيبر پښتونخوا د صوابۍ د سيمې اوسېدونکی و او د دغه ځای نه ده مټه مغول خېل ته هجرت وکړ، چې ډېره شبقدر ته يو شپږ ميله نژدې کلی دی. په همدې کلي کې د هغه نيکه وفات شوی. نيا يې د پلار او يوې ترور سره پېښور ته کډه شول او همدغلته يې پلار استوگن شو او واده يې هم وکړ. گلزار عالم پينځه وروڼه لري چې درې يې سکه او دوه يې ناسکه دي او پينځه خوېندې لري چې دوه يې سکه او درې يې ناسکه دي. نوموړی د پلار تر ټولو مشر زوی دی. گلزار عالم واده کړی او درې ځامن لري.
زده کړې
گلزار عالم لومړنۍ زده کړې يې پخپل کلي کې کړي بيا يې دويمې او لوړې زده کړې په پېښور کې کړي. هغه د هنرونو په څانگه کې لوړې زده کړې کړي او د لېسانس بريليک يې په ۱۹۸۶ ز. کال کې ترلاسه کړی.
هنري ژوند
گلزار عالم د ماشومتوب نه د سندرو وييلو لېواله و او د ښوونځي په وخت کې يې همدا خپل هنر د کورنۍ او خپلوانو په پټه په مخ بوولی. د ښوونځي او پوهنځي ملگرو هم د ده د غږ په اورېدو سره هغه تشويق کړی. هغه په پيل کې د خپلو ملگرو او دوستانو په محفلونو کې سندرې وييل پيل کړل. په ۱۹۸۹ ز. کال کې يې د کوټې په راډيو کې خپل لومړنی هنري پروگرام وړاندې کړ او تر دغه پروگرام شپږ مياشتې وروسته د غوره سندرغاړو په کتار کې يې ځای پيدا کړ. بيا همداسې ورو ورو مخ ته لاړ او په پاکستاني تلويزون کې يې سندرې ووييلې. دا هغه وخت و چې گلزار عالم د هنر په ډگر کې پېژندل شوی و او په يو شمېر پښتو فلمونو کې د پردې شاته سندرغاړی پاتې شوی و. هغه د کوټې او پېښور په راډيوگانو کې يې ۱۴۴ سندرې ثبتې کړي همداراز د کوټې او پېښور د تلويزوني چينلونو کې يې ۷۳۳ ويډيويي سندرې خپرې شوي.
لاسته راوړنې
گلزار عالم د خپل هنري کارکردگيو په لړ کې دا لاندينۍ جايزې او مډالونه لاسته راوړي:
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
کوهمرد ولسوالۍ
کوهمرد ولسوالۍ د بامیانو ولایت یوه ولسوالۍ ده چې په ختیځ کې له ...، لودیځ کې له ...، شمال کې له .... او سوېل کې له ... سره سرحد لري.
ددې ولسوالۍ مشهورې سیمې شپیشته... او داسې نورې دي.
په دې ولسوالۍ کې یو شمېر لرغوني غارونه شته چې د لرغونپوهانو د څېړنو لپاره ډېره ښه موضوع کېدای شي، مگر د کورنیو جگړو له وجې تردې دمه هېڅ ډول څېړنې په کې نه دي شوي.
وېشنيزه:لرغونپوهنه وېشنيزه:لرغوني ځایونه وېشنيزه:بامیان وېشنيزه:ولسوالۍ وېشنيزه:د بامیان ولسوالۍ وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ وېشنيزه:گرځندوی
هنر تاريخ څېړنې
د هنر تاریخ مطالعه ( Art History )، د بشری علومو یو له هغو څانګو څخه دی چې په بصری کلتور کې د څیړنې سره معامله کوي. د هنر تاریخ موخه دا ده چې په مختلفو ټولنو کې د بصری کلتور رول وپیژني او د خلکو او کلتورونو په اړه لازیات پوهه ترلاسه کړي چې دا هنر پخپله د هراړخیز ازموینې له لارې رامینځته شوی. د بصری کلتور په ساحه کې نه یوازې د انځورګرانو، مجسمو جوړونکو، چاپګرانو او معمارانو تخلیق شامل دي، بلکې ډیری نور تولیدات (لکه عکسونه، فلمونه، د اعلاناتو ډیزاین، آرائشی شیان، او نور). د دې اثارو له مطالعې او څېړڼې سره په دې پوهيږو چې هنرونه څنګه او کله رامنځته شوي او په بېلابېلو وختونو او ځايونو کې د ځايي خلکو لپاره په کومو ماناګانو کارول شوي دي.
د هنر تاريخ څېړنه د بېلابېلو هنر لرونکو ټولنو د کلتورونو مطالعه ده چې د دوی د هنر په کارونو کې څرګندیږي. د هنر تاریخ پوهان د هنر مختلفې دورې پرتله کوي؛ لکه د منځنۍ دورې هنر د رینیسانس سره پرتله کول. د کلتورونو دا تاریخ د دوی په هنر کې په بیلابیلو لارو ښودل شوی. د هرې دورې د هنر مطالعه د جامو، معمارۍ، مذهب او سپورت په معاینه کولو سره ترسره کیدی شي. د هغو کارونو سره چې ډیر بصري اړخ لري؛ لکه نقاشي، نقاشي، مجسمه.
پليني او د لرغوني هنر تاریخ
د هنر تاریخ د پخوانیو وختونو د انځورګرانو او مجسمه جوړوونکو د ژوند او کارونو په بیانولو سره پیل شو. د هنر ترټولو پخوانی اوسنی تاریخ د پلیني لخوا لیکل شوی. (شاوخوا 70 AD) هغه د لرغوني یونان او روم هنر او هنرمندانو ته په خپل لوی اوه دېرش جلده کار کې د طبیعي تاریخ په نوم فصلونه ځانګړي کړل. د ځینو یوناني آثارو پر بنسټ - چې نور شتون نلري - پلیني په دې باور و چې د طبیعت تقلید د څو پیړیو په اوږدو کې د تکامل له مرحلو څخه تېر شو او د هغه په وخت کې خپل اوج ته ورسید.
د وازاري او هنرمند ژوندلیکونه
وروسته، د ایټالیا رینسانس د خپلو لاسته راوړنو په بیاکتنه کې د پلینی ماډل ته راستون شو. ګیبرتي ابتکار و، خو بنسټیز کار یې د وساري له خوا ترسره شو. هغه په (۱۵۵۰ م) کتاب کې د هنرمندانو ژوندلیکونه په لرغوني یونان او روم کې د هنرونو د ودې او زوال بهیر او بیا د دوی د تجدید او پرمختګ بهیر له جیوتو څخه مایکل انجیلو ته څیړلی دی. د پلیني په څیر، واساري خپل تاریخي څیړنه د طبیعي ارزښتونو په اړه جوړه کړه، مګر هغه د هنر د پراختیا بڼه پخپله د هنر له جوهر څخه راټیټه کړه. هغه د ژوندیو موجوداتو د زیږون، بلوغ او زوال پړاوونه د هنر د تکامل د تشریح لپاره د نمونې په توګه وګڼل. وروسته، لیکوالانو لکه مانډر (په هالنډ کې )، بالیون او بلوري (په ایټالیا کې) او زاندرارټ (په آلمان کې) د واساري د تیورۍ پر بنسټ د هنر تاریخ مقالې لیکلي. ځینې تاریخپوهان، په ډیزاین کې د رافیل په لوړتیا ټینګار کوي او په رنګ کې ټیکین ، هغه ځانګړي امتیاز تر پوښتنې لاندې راولي چې واساري مایکل انجیلو ته ورکړ. په دې برخه کې اکاډمۍ، راټولونکو او د هنر تاریخ پوهانو د پخوانیو لویو ماسټرانو په اړه تاریخي معلومات اضافه کړل.
وینکلمن او هنري څېړنه
د اتلسمې پېړۍ په منځ کې، کله چې د هنرونو د زوال بحران او د حل د موندلو اړتیا احساس شوه، وینکلمن (د آلمان د هنر تاریخ پوه او لرغونپوه) د یوناني هنر اصلي اصولو ته په راستنیدو سره د ستونزې حل وموند. په "د لرغونو هنرونو تاریخ" (1764) کې، هغه د هنرونو د زیږون، بلوغت او زوال طبیعي بهیر په جلا توګه بحث کړی. د هغه په اند، د یونان کلاسیک هنر او د ایټالوی رینیسانس هنر سادگي او پاکوالی د پرمختګ لپاره مناسب و، مګر وروسته له دې چې د وروستیو دورونو بشپړ او پیچلي هنرونه په خپل خیټه کې د خورا پیچلتیا او ښکلا تخمونه واچول، دوی په استبدادي سیاسي سیسټمونو کې ویجاړ شول (لکه د لوئس XIV سلطنت). په دې توګه، وینکلمن د هنر پرمختګ د هغه د موروثي او داخلي ځواکونو پایله ګڼله، مګر د پخوانیو تاریخ لیکونکو سره د هغه توپیر دا و چې هغه خپل کتاب د هنر تاریخ ته ځانګړی کړی - نه د هنرمندانو د ژوند تاریخ. هغه مجسمه او نقاشي د ملت د روح تر ټولو اصلي څرګندونه ګڼلې ده. دا بصیرت وروسته د هیګل د تاریخ د فلسفې (تاریخ د نړیوال روح د پیژندنې په توګه) له لارې پیاوړې شو او د آلمان په ژبو هیوادونو کې د هنري تاریخي پیژندنې د پراختیا لامل شو (دا بې دلیله نه وه چې د هنر تاریخ ساحه په لومړي ځل د آلمان او اتریش په پوهنتونونو کې رسمي شوه).
په نولسمو او شلمو پېړیو کې
د نولسمې پیړۍ په پیل کې، د رومانتيک په راتګ سره، چې د هنر موخه یې د هنرمند د انفرادي احساساتو او افکارو بیان ګڼله، د تاریخ پوهانو نظر بدل شو. د سویس تاریخ لیکونکي جیکب بورخاردټ عصري نړۍ ته په رومانتيک او بدبینه نظر کتل او په هغه کې یې د کلتوري او معنوي ارزښتونو انعطاف لیدل. د کتاب په لیکلو سره "په ایټالیا کې د ریناسانس تمدن" (1860)، هغه یو له لومړیو څخه و چې په کلتوري شرایطو کې یې هنر مطالعه کړ. هغه په دې باور و، چې د رنسانس انسان د "روحاني انسان" په توګه د خپل وجود څخه خبر شو، په داسې حال کې چې تر هغه وخته مخکې، انسان ځان یوازې د نژاد، قبیلې، ټولنې او کورنۍ غړی ګڼل.
په هغه کلونو کې چې په فرانسه کې د رومانتيک ضد رجحانات په زیاتیدو وو، د فرانسوي تاریخ لیکونکي او نقاد هیپولیټ ټین د "هنر په کار کې د چاپیریال فکتورونو اغیزې ټاکلو" نظریه وړاندیز کړه. هغه په خپل کتاب "د هنر فلسفه" (1865) کې، د هنر تاریخ د بوټانو سره پرتله کړی: لکه څنګه چې د فزیکي تودوخې بدلونونه د دې یا دې ډول نبات بڼه ټاکي، یو ډول اخلاقي حرارت هم شتون لري چې بدلونونه د دې یا دې ډول هنر بڼه ټاکي. تان د مثبتیت فلسفه د هنر ډګر ته راوړه او په خپلو لیکنو سره یې د ریالیزم او فطرتیزم خوځښتونه خورا اغیزمن کړل.
د نولسمې پیړۍ په پای کې، د لویدیځ تمدن د پرمختګ په اړه د باور له کمزورتیا سره، د هنر په تاریخ کې نوې نظریې راڅرګندې شوې. د تاثیراتو او د "خالص لید" جمالیات په څیر حرکتونو څخه اغیزمن شوي، تاریخ پوهانو د شکل تحلیل پر بنسټ خپلې څیړنې ترسره کړې. د اتریش تاریخ لیکونکی الیس ریګیل د وخت په تیریدو سره د طرز بدلون د بدلون لپاره د انسان د طبیعي غوښتنې پایله ګڼلې. د هغه اصلي نظر په خپلو کتابونو کې د "د سجاوٹ تاریخ" (1893 میلادي) په ګډون دا و چې په مختلفو ځایونو او دورو کې منل شوي سټایلونه د "جوړولو لارښوونه" منعکس کوي، حتی که په لنډه توګه وي، نو له همدې امله د هنر په تاریخ کې د پرمختګ او زوال بحث بې معنی او بې معنی دی (د دې تیورۍ اغیز د هغه د کینیټر 20 پیړۍ په یو شمیر کې لیدل کیدی شي). په خپلو لیکنو کې، سویس هینریچ وولفلین هڅه وکړه چې د تکامل اصولو سره د سټایل اطاعت وښيي. هغه په "کلاسیک هنر" (۱۸۹۹) کتاب کې د ایټالوی رینیسانس نقاشۍ او مجسمې په معاینه کولو سره د سټایل تحلیل لپاره معیارونه چمتو کړل او دا معیارونه یې په بشپړ ډول په "د هنر تاریخ اصول" (1915) کې پراخه کړل. د دې کتاب موضوع د بیالبیلو بصری ترتیباتو پر بنسټ د رینیسانس هنر او باروک هنر ترمنځ توپیر څیړل دي. هغه متقابل مفکورې چې د هغه لخوا بحث شوي عبارت دي له: خطي / انځورګري، فلیټ / داخلي جوړښت، تړل / خلاص بڼه، ضرب / یووالي، د کار د موضوع د وضاحت / وضاحت نشتوالی. د وولفلین دا اصطلاحات وروسته د هر ډول نمایشي نقاشۍ په رسمي تحلیل کې عام شول.
ریګیل، وولفلین او بیرینسن (امریکایي تاریخ لیکونکي) په 19 پیړۍ کې مشهور رواني ساینس د سټایل مطالعاتو کې کارولی و، مګر فرانسوي هنري فاسیون د هنر تاریخ د طبیعت بیولوژیکي پوهاوی سره رسمي روش ته نوی لار ورکړه. په خپل کتاب "لویدیځ هنر" (1938 AD) کې چې د رومنسک هنر او ګوتیک هنر په اړه یوه څیړنه وه، هغه د هنري خلاقیت په تخنیکي اړخونو ټینګار وکړ او دا چې هنرمند څنګه د خپلو کاري موادو امکاناتو او محدودیتونو ته ځواب ووایی. د شلمې پیړۍ په لومړیو لسیزو کې، د "هنر ساینس" د خپلواکۍ ادعا ډیری بحثونه رامینځته کړل. پوښتنه دا وه چې ایا دا ممکنه ده چې د هنر کار له تاریخي شرایطو څخه بهر یوازې د فارم پراساس وڅیړل شي. ابي واربرګ (جرمني مورخ) د رینسانس هنر په اړه د وولفلین رسمي تحلیل ناکافي وګاڼه او هڅه یې وکړه چې دا هنر د هغه وخت د فکري تاریخ په تړاو تشریح کړي. ده خپله ډېره ليکنه نه ده پرېښې، خو د پښتو څېړونکو لپاره يې ډېر اسناد برابر کړي دي. په خپلو لیکنو کې، فرانسوي تاریخ پوه ایمیل مال ، د هنر په کارونو کې د موضوع په اهمیت ټینګار وکړ.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:هنر تاريخ
کرنیزه ککړتیا
کرنیزه ککړتیا د کرنیزو فعالیتونو هغو بیوټیک او ابیوټیک فرعي تولیداتو ته ویل کېږي چې د چاپیریال او شاوخوا ایکوسیستمونو د ککړتیا یا تخریب لامل کېږي او یا انسانانو او د دوی اقتصادي ګټو ته زیان رسوي. ککړتیا ښايي له بېلابېلو سرچینو څخه رامنځته شي چې د اوبو د مشخصې سرچینې له ککړتیا څخه نیولې د ځمکې پر سطحه نور هغه بېلابېل لاملونه په کې شاملېږي چې د نامشخصو سرچینو ککړتیا او د هوا ککړتیا هم بلل کېږي. کله چې په چاپېریال کې دا ککړوونکي عوامل رامنځته شي، پر شاوخوا ایکوسیستمونو مستقیې اغېزې لرلی شي، یعنې ځايي وحشي ژوي وژني یا د څښاک اوبه ککړوي. همدا راز د اوبو پر لاندېني جریان اغېز کوي چې د کرنیزو جریانونو له امله رامنځته شوي مړه زونونه په لویو اوبو کې متمرکزوي.
مدیریتي لارې چارې یا د مدیریتي لارو چارو په اړه ناپوهي د دغو ککړتیاوو په اندازه او اغېزو کې مهم رول لوبوي. د څارویو او استوګنځي له مدیریت نیولې بیا د افت وژونکو او کیمیاوي سرې تر شیندلو پورې د مدیریت تخنیکونه په نړیوالو کرنیزو لارو چارو کې شامل دي. د ناسم مدیریت په طریقو یا لارو چارو کې د څارویو د تغذیې کمزوری مدیریت، ډېر څړځایونه، یوې کول، کیمیاوې سرې او د افت وژونکو ناسمه، ډېره یا بې وخته استفاده شامل دي.
د کرنیزې ککړتیا عوامل د اوبو پر کیفیت کلکه اغېزه کوي او په جهيلونو، سیندونو، لندبل لرونکو ځمکو، رودونو او ځمک‌لاندې اوبو کې موندل کېږي. د کرنیزې ککړتیا په عواملو کې رسوبات، غذایي مواد، میکروبونه، افت وژونکي، فلزات او مالګې شاملې دي. د څارویو ساتنه او روزنه چاپېریال ته د ککړوونکو موادو پر داخېلېدو ډېر اغېز لري. که چېرې څړځایونه، په کوچنیو ډنډونو یا جهیلونو کې د سرې زېرمې او په کروندو کې سرې په سم ډول اداره نه‌شي، په دې کې باکتریاوې او میکروبونه کولی شي سیندونو او د ځمکې لاندې اوبو ته لاره پیدا کړي. د کرنې له امله د هوا ککړتیا د ځمکې په کارولو کې د بدلونونو او د څارویو ساتنې د طریقو له لارې د اقلیم پر بدلون پراخ اغېز لري او د دغو ستونزو حل کول د ځمکې او اقلیم په اړه د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي د ځانګړي راپور یوه مهمه برخه وه.
افت وژونکي
په کرنیزو ځمکو کې افت وژونکي او واښه وژونکي د هغو افاتو د کنترول لپاره کارول کېږي چې د حاصلاتو تولید ګډوډوي. د خاورې ککړتیا ښايي هغه وخت رامنځته شي چې کله افت وژونکي په خاوره کې پاتې او جمع شي. دغه چاره ښايي میکروبي پروسې بدلې کړي، په نباتاتو کې د کیمیاوي موادو جذب زیات کړي او د خاورې ژوندیو موجوداتو ته زهرجن ثابت شي. د افت وژونکو او بوټو وژونکو د دوام کچه د مرکباتو په ځانګړي کیمیا پورې اړه لري چې د جذب پر ډینامیک او په پایله کې د خاورې په چاپیریال کې پر سرنوشت او لېږد اغېز کوي. افت وژونکي په هغو حیواناتو کې راټولېدای شي چې ککړ شوي افتونه او د خاورې ژوندي موجودات خوري. پر دې سربېره افت وژونکي ښايي د هدفي افتونو په پرتله د ګټورو حشراتو او د افتونو د طبیعي دښمنانو (یعنې هغو حشراتو لپاره چې افتونه ښکار کوي) ډېر مضر وي.
د افت وژونکو وینځل
افت وژونکي هغه مهال وینځل کېږي چې کله افت وژونکي له اوبو سره ګډ شي، په خاوره کې حرکت وکړي او په پایله کې ځمک‌لاندې اوبه ککړې کړي. د وینځلو یا پاکولو اندازه د خاورې او افت وژونکو له ځانګړتیاوو او د باران او اوبو لګولو له کچې سره تړاو لري. افت وژونکي هغه مهال په ډېر احتمال سره وینځل کېږي یا پاکېږي چې که په اوبو کې محلول افت وژونکي وکارول شي او خاوره شګلنه وي؛ یا د افت وژونکو له کارولو وروسته سملاسي ډېرې اوبه ورکړل شي؛ یا هم که په خاوره کې د افت وژونکو د جذب وړتیا ټیټه وي. پاکول ښايي نه یوازې له تصفیه شوې ساحې څخه رامنځته شي، بلکې د افت وژونکو د ګډولو له ساحو، د افت وژونکو موادو د کارولو د ماشینونو د وینځلو له ساحو یا د تخریب له سیمو څخه هم رامنځته کېږي.
سرې
سرې د دې لپاره کارول کېږي چې نبات ته د نایتروجن، فاسفورس او پوتاشیم په څېر د غذايي موادو هغه اضافي سرچینې چمتو کړي چې د نبات د ودې لامل کېږي او حاصلات زیاتوي. په داسې حال کې چې سره د نبات د ودې لپاره ګټوره ده، خو د دې تر څنګ کولی شي د طبیعي غذايي او کاني مواد بایو جیو کیمیکل دوره ګډه وډه کړي او د انسان او ژواک چاپېریال روغتیا ته خطرونه پېښ کړي.
نایتروجن
نایتروجن لرونکې کیمیاوي سرې د نباتاتو لپاره د نایټرېټ او امونیم په څېر د نایتروجن داسې ډولونه برابروي چې په بیولوژیکي ډول د نبات په وده کې ګټور وي. د نایتروجن دا ډولونه د کرنې حاصلات او کرنیز تولید ډېروي خو پر ځمک‌لاندې او ځمک‌باندې اوبو منفي اغېز کولای شي او د اتوموسفیر د ککړتیا او د خاورې د روغتیا د کمزورۍ لامل کېږي. ټول هغه مغذي مواد چې د کیمیاوي سرې له لارې کارول کېږي، کرنیز محصولات یې نه جذبوي، بلکې پاتې برخه یې په خاوره کې را ټولېږي او یا د اوبو د جریان په ډول له منځه ځي. نایټرېټ لرونکې کیمیاوي سرې د حل د ډېر قابلیت او د مالیکولونو تر منځ د ورته چارجونو او د خاورې د منفي چارج لرونکو ذراتو له امله ښايي په خاوره کې د اوبو د جریان له لارې له منځه لاړې شي. د لوړې درجې نایتروجن لرونکې کیمیاوي سرې او په اوبو کې د نایټرېټ ډېر انحلال په ځمک‌لاندې او ځمک‌باندې اوبو کې د نفوذ او په پایله کې د ځمک‌لاندې اوبو د ککړتیا لامل کېږي. کله چې د ځمک‌لاندې اوبو په یوه لېتر کې د نایټرېټ اندازه له لسو ملي ګرامو څخه ډېرېږي نو په ماشومانو کې د اکسیجن د شدید کمښت، د تایرایډ غدې د ناروغیو او سرطان ناروغۍ د بېلابېلو ډولونو لامل کېږي. د نایتروجن تثبیت چې اتوموسفیري نایتروجن د نورو د لاسرسي وړ بیولوژیکي شکلونو لپاره پوښي او نایتروجن کمول چې په بیولوژیکي بڼه ناتیروجن پر نایتروجن او نایتروجن ډای اکسایډ بدلوي، هغه دوې مهمې میتابولیکي پروسې دي چې د نایتروجن په دوراني سیستم کې ښکېلې دي او ایکوسیستمونو ته د نایتروجن د ننوتلو او راوتلو لویې برخې دي. دا پروسې له نایتروجن سره مرسته کوي چې د اتوموسفیر تر منځ چې هلته ۷۸ سلنه نایتروجن موجود دی، جریان پیدا کړي. د نایتروجن په دوراني سیستم کې نورې مهمې پروسې نایټریټیکي کېدل او امونیایی کېدل دي چې امونیم په نایټرېټ یا تېزابو کې پټوي او یا عضوي مواد پر امونیمي موادو بدلوي.
د کوچنیو ژوندیو موجوداتو افت وژونکي
دا د افت او حشرو وژونکو هغه ډولونه دي چې له ځینو طبیعي موادو (حیواناتو، نباتاتو، کوچنیو ژوندیو موجوداتو اوځینو منرالونو) څخه لاس ته راغلي دي. د دودیزو او پخوانیو افت وژونکو پر ځای د بدیل په توګه، دا افت او حشره وژونکي ښايي په عمومي ډول کرنیزه ککړتیا کمه کړي، ځکه د دغو افت وژونکو کنترول اسانه او خوندي دی او معمولاً پر ګټورو فقاریه اوغیر فقاریه حیواناتو اغېز نه کوي او د پاتې کېدو وخت یې لنډ وي، که څه هم داسې اندېښنې شته چې د کوچنیو ژوندیو موجوداتو افت وژونکي او حشره وژونکي ښايي پر نورو کوچنیو ژوندیو موجوداتو منفي اغېزې وکړای شي.
ډي‌ایکسپیډېشن
ډي‌ایکسپیډېشن (DXpedition) یو ډول ایکسپیډیشن يا په بله وينا (پلټنيز سفر) ته ويل کېږي، چې د اماتور راډیو د کارمندانو له لخوا و هغه ځای ته ترسره کېږي چې ددوی له نظره ډېر عجيب او غريب ځای وي، شاید د همغه ځای د لیرېوالي، د لاسرسي محدودیت، یا په ساده ډول ځکه چې د هغه ځای څخه د راډیو ډیر کم اماتوران فعال دي. دا ډول ځای ممکن يو ټاپو، هيواد يا کوم ځانګړی جغرافيايې مقام وي.
ملکیوک
ملکیوک آیالات په آرام سمندر کې پروت د پالایو هیواد اړ وند یو آیالات دی.
میکرونزي
میکرونزې مکرونزي یاهم (میکرونزي ټاپوګان) په آرام سمندر کې پراته د دري ګونو ډلو ټاپو ګانو له ډلی یوه ده چې ګڼ شمیر ټاپوګان جوړوي.
اطلاعاتو ته د لاسرسۍ قانون
اطلاعاتو ته د لاسرسۍ قانون دافغانستان د قوانينو څخه دۍ، دا قانون افغانانو ته د خپل دولت څخه د اطلاعاتو د غوښتنې حق وﺭبخښي. نوموړۍ قانون د افغانستان د اساسي قانون د پنځوسمې مادې په درېیمه فقره کـې د درج شوي حکم له مخې، وضع شـوی دی.
ياداښتونه
<references group='note'/>
آرکټيکوګل
آرکټيکوګل Арктикуголь، يعنې د آرکټیک ډبرو سکاره) يو روسی د ډبرو سکرو کان کیندنې واحد سوداګرۍ شرکت دی، کوم چې د سوالبرد د سپيتسبرګين په ټاپوګانو کي عمليات ترسره کوي.
دا شرکت د روسیې د حکومت ملکيت دی، آرټیکوګول دا مهال په بارینتسبورګ کې خپله کان کيندنه محدوده کړې ده. دې شرکت د کان کیندنې عملیات ترسره کړل او تراوسه یې د پيراميدن او Grumant په نامه د کوشني ښارګوټو په شمول د Colesbukta بندر د ملکيت واګې په لاس کې دي. د شرکت مرکزي دفتر په مسکو کې دی او يوه داسې اداره ده چې له لارې يې پخواني شوروي اتحاد او اوسنی روس د سوالبرد لپاره خپله پالیسي ټاکي.
دا کمپنۍ د اکتوبر پر ٧مه په کال ١٩٣١ کې رامځته سوه، ترڅو په سوالبرد کې د شوروي اتحاد د کان کیندنې ټولې ګټې په پام کې ونیسئ. په هغه وخت کې Grumant او پيراميدن وپیرل شول، که څه هم یوازې د Grumant څخه ګټه اخيستل کيدله. آرکټيکوګل د ډچ انټرسټ څخه د بارینتسبورګ ښارګوټي په نامه سيمه هم رانيول. دې شرکت په بارینتسبورګ او Grumant کي هم تر ١٩۴۱ کال پورې عملیات ترسره کړل، وروسته بيا ټول کارمندان د وسپنيزي دسکلې عمليات (Gauntlet Operation) برخې په حیث اصلي ځمکې ته واستول سول. کانونه په کال ١٩۴٧ کې بیا فعاله سوه او کان کيندنې په کال ١٩۵۵ کي د پيراميدن څخه پیل سوې. د ډبرو سکرو د زیرمو د کمیدو په پایله کې په کال ١٩۶١ کې Grumant وتړل سو.
د ١٩۶۰ او ١٩٨٠ کلونو په اوږدو کې آرکټيکوګل په دې ټاپوډله کې د تیلو د برمه کولو یو لړ لړۍ ترسره کړه، خو هیڅکله هم د ګټورو زیرمو په موندلو کې بریالي نسوه. د ١٩٩٠ کلونو راهیسې، دې شرکت خپل ډیری دولتي مرسته له لاسه ورکړې، ورسره د تولیداتو کچه هم را ټيټه سول، په پایله کې يې په کال ١٩٩٨ کې پيراميدن هم وتړل سو. شرکت د تنوع هڅه کړې ، پرته له بریا. دې کمپنۍ د نوو کړنو د ترسره کولو کوښښ کړی دی، خو البته بريا يې ترلاسه نه کړل.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
د طبیعي منظر ګوټ ساتنه
د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنه (د طبیعي منظر د کچې ساتنه؛ په انګلیسي: landscape-scale conservation) د طبیعي‌منظر د مدیریت لپاره یوه کُل‌ګروهه (هولیسټیک – holistic) تګلاره ده، چې غواړي له‌دې لارې د یوه ټاکلي طبیعي‌منظر په واړو برخو کې د طبیعت ساتنې او اقتصادي فعالیتونو رقابتي موخې پلي کړي. کېدای شي د طبیعي‌منظر ګوټ ساتنې هڅې ځیني وخت د اقلیمي بدلون په موخه ترسره شي. ځیني وخت کېدای شي د یوې بلونجې تګلارې په توګه [د ودانیزو، ښاري، صنعتي او…] سیمو د ساتنې لپاره وکارول شي.
په نړۍ کې ګڼ‌شمېر ستونزې لکه بېوزلي، د خوړو خوندیتوب، اقلیمي بدلون، د اوبو خوندیتوب، ځنګل‌وهنه او بیولوجیکي تنوع کمښت، سره تړلې دي. د بېلګې په توګه: له بېوزلۍ څخه د وګړو خلاصون کېدای شي د لګښت کچه لوړه او د اقلیمي بدلون لامل وګرځي؛ د کرنې او بزګرۍ پراختیا ګواکې د اوبو کمښت ته لا زور ورکړي او له امله یې ټولنیز چاپېریال زیانمن شي. د طبیعي‌منظر مدیریت پلویان په ټینګار سره وایي، له هغه ځایه چې دغه ستونزې سره تړاو لري، نو د طبیعي‌منظر ګڼ‌شمېر سترو ګټو ته په کتو سره، د نوموړو ستونزو اوارولو لپاره همغږو تګلارو ته اړتیا ده. د دطبیعي‌منظر د ګټو په هکله کېدای شي دغه بېلګه بیان کړو: د یوه سیند حوزه کولای شي د کلیو او بانډو او کرنې لپاره اوبه، د وګړو او صنایعو لپاره لرګي او خوراکي محصولات او د بېلابېلو نباتاتو او ژویو لپاره ګډ چاپېریال تامین کړي؛ او د دغو ګټې‌اخېستونکو هر غړی یو پر بل باندې اغېزمنه پایله درلودلای شي.
طبیعي‌منظر، په ټولیز ډول، خورا ارزښتمن ګڼل کېږي او د نړیوالو دولتي بنسټونو، دولتي چارواکو او څېړنیزو موسسو له لورې ساتنې ته اړتیا لري.
ملا فيض الله
ملا فيض الله د ملا بابړ زوی او د خپل وخت عالم، مدرس او په عربي، پاړسي او پښتو ژبو د تصنيفاتو څښتن، شاعر او پياوړی ليکوال او په احمدشاهي عصر کي د وخت واکمنانو ته د درناوي وړ شخصيت وو. ارواښاد عزيزالدين وکيلي پوپلزی ليکي چي لوی احمدشاه بابا د خپل زوی تيمور (وروسته تيمورشاه) د ښووني روزني کار د څو تنو عالمانو، خطيبانو، اديبانو او منشيانو پر غاړه اچولی وو چي په دغه ډله کي ملافيض الله هم وو.
د طبیعي منظر ګوټ ساتنه
په دغه تګلاره کې پرتې ستونزو په توګه، کولای شو د څارنې په تړاو ستونزو، او تګلارې ته د اړوندو غښتلو تعریفونو او ګړنو زیاتولو ته اشاره وکړو.
ملا فيض الله
نوموړی د اشرف الوزرا وزير شاه ولي خان باميزي د کورنۍ استاد هم وو او وزير ورته په درنه سترګه کتل. د همدغه ادارت اغېزه به وه چي د ملافيض الله کورنۍ ته د کندهار ښار د باميزو په کوڅه کي زړې جامع ته نژدې د استوګني له پاره ځای ورکړل سوی وو او کورونه ئې د نوموړي وزير د کور جنوبي خوا ته پراته وه.
د طبیعي منظر ګوټ ساتنه
تعریفونه
ګڼ‌شمېر ورته او ګډ تعریفونه او ګړنې شتون لري، خو ډېري یې سره ورته معناوې افاده کوي. د بېلګې په توګه، یو اوږدپایه طبیعي‌منظر «پرته له‌دې چې د راتلونکو نسلونو د اړوند اړتیاوو د پوره کولو وړتیا پر وړاندې ګواښ رامنځ‌ته شي، اوس‌مهاله اړتیاوې» پوره کوي.
د طبیعي‌منظر د ساتنې تګلاره کېدای شي د «هغه مفهومي چوکاټ» په توګه وانګېرل شي چې «په هغه کې د یوه طبیعي‌منظر ذینفع غړي د رقابتي ټولنیزو، اقتصادي او چاپېریالي موخو د پوره کولو لپاره هوډ کړی وي». له ځمکې (یا طبیعت) څخه د د واحدې ګټې‌اخېستنې پرځای، هڅه کېږي ترڅو د بېلابېلو ذینفعو غړو د ګټې له خوندیتوب څخه ډاډ ترلاسه شي.
د طبیعي‌منظر د ګوټ ساتنې ټولو شِیماګانو پيل ټکی باید د طبیعي‌منظر د ارزښت په هکله یو پوهاوی وړاندې کړي. د طبیعي‌منظر د ارزښت ډګر د ښکلاپېژندنې له پولو څخه اوړي؛ په هغه کې د یوې سیمې د ټولنو، کلتوري میراث او پراختیا، اقتصاد، او همدا راز د ځنګلي ژویو ژوند او طبیعي سرچینو د ملاتړ لپاره د طبیعي‌منظر د کارکړنو د څرنګوالي په هکله پوهاوی هم راتاو شوی دی. د طبیعي‌منظر اهمیت باید په دقیقه توګه د منل شویو میتودپوهنو له لارې وارزول شي. طبیعي‌منظر د اهمیت اړوند ارزونه به د ګوټ (یا پراخوالي/کچې) د ټاکلو پر مهال مرسته وکړي ترڅو څرګنده شي چې د کوم طبیعي‌منظر لپاره د کوم ګوټ په پام کې نیول، وړ برېښي. «د طبیعي‌منظر ګوټ یا پراخوالی» یوازې په‌دې معنی نه‌دی چې اړوند ګوټ ډېر لوی په پام کې ونیول شي؛ معنی یې په یوه سم او وړ ګوټ کې د ساتنې عمل ترسره کول او هم د طبیعي‌منظر هم اوسني او هم پخواني انساني غړو په پام کې نیول دي.
مخینه
په انګلیسي کې د «landscape» ګړنه له هالنډي څخه پور اخېستل شوې ده، چې په هالنډي کې د «landschap» په بڼه لیکل کېږي؛ مخینه یې ۱۶۶۰ زېږدیزې لسیزې ته ورګرځي او له آره، انځور (یا نقاشي) ته ویل کېږي. وروسته بیا په ۱۹۱۶ ز کې د یوه کړ (فعل) په توګه وکارول شو.
آلماني جغرافیه‌پوه – کارل ترول – په ۱۹۳۹ ز کې د «Landschaftsökologie» آلماني ګړنه رامنځ‌ته کړه، چې پښتو معنی یې «د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنه» ده. هغه، خپل د فعالیت د یوې برخې په توګه، دغه څانګه‌ییزه ګړنه او د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ګڼ‌شمېر نور لومړني مفهومونه وپنځول، چې په هغو کې، د چاپېریال، کرنې او نباتاتو ترمنځ د تعامل د مطالعاتو په موخه د هوایي عکس شننې کارول هم راچاپېر دي.
د انګلستان په هکله کولای شو ووایو چې په دغه هېواد کې د د طبیعي‌منظرونو ساتنې لړۍ په ۱۹۴۵ ز کې، د «دولت ته د انګلستان او وېلز ملي پارکونو په اړه راپور» له خپرېدلو سره سمه پیل شوه. «د ملي پارکونو او د ښار شاوخوا سیمو ته د ۱۹۴۹ ز قانون» د «خورا طبیعي ښکلو سیمو» (AONB» د رامنځ‌ته کولو په موخه ځیني مقررات وضع کړل. شمالي ایرلنډ هم، د مېله‌ځای سیمو په هکله د ۱۹۶۵ ز کال قانون له تصویبولو وروسته، دې ته ورته سیسټم لري. لومړی AONB په ۱۹۵۶ ز کې وضع شو او وروستی یې په ۱۹۹۵ ز کې رامنځ‌ته شو.
د کلیو طبیعي‌منظر د مطالعه لپاره د اروپا دایمي غونډې بنسټ ډبره په کال ۱۹۵۷ ز کې کېښودل شوه. د اروپا طبیعي‌منظر کنوانسیون په ۱۹۹۴ ز کې «د اروپا شورا د سیمه‌ییزو او ځایي چارواکو کنګرې» (CLRAE) له لورې پیل، په ۲۰۰۰ ز کې د وزیرانو د شورا له‌خوا تصویب او په ۲۰۰۴ ز کې لازم‌الاجرا وګرځېد.
د ساتنې کمېټه په ۱۹۸۰ لسیزه کې د طبیعي‌منظر چاپېریال‌پوهنې ساینس ته پام وګرځاوه.
د پیرو هیواد د ولایتونو نوملړ
د پیرو هیواد ولایتونه یاهم (د پیرو هیواد د ښارونو نوملړ)
د اسلامي حزب (حکمتیار) چاپي رسنۍ
د افغانستان اسلامي حزب (حکمتیار) ډلې چاپی رسنۍ چې د افغان جهاد په دوران کې یې چاپولی په لاندې توگه دي:
دا هم ولولئ
گلبدين حکمتيار حزب اسلامي افغانستان
اندورا
د آندورا موقیعت د (شنی دایری په منځ کې) په اروپا کې (شنه تشه دایره) آندورا په رسمی نوم حاکم آندورا شهزاده  په کاتالونیایي Principat d'Andorra}} آندورا د پېرنه په غرونو کې پروت یو خپلواک هیواد دی چې د دوو هیوادونو فرانسه او اسپانیا په منځ کې موقیعت لرې. د آندورا پلازمینه او لوی ښار آندورا لاولا دی مساحت یې ۴۶۷ کیلومتره مربع او نفس یې ۲۸۲'۷۷ نفره دی. د یاد هیواد رسمي ژبه کاتالاني او د پیسو واحد یې یورو ده.
اداري ویش
د اندورا هیواد ولایتونه آندورا په ۷ ایداري واحدونو ویشل شوې ده.
ژبي او کلتور
د آندورا رسمي ژبه کاتالاني ده. د کاتالاني ترڅنګ په یاد هیواد کې ډیریې خلک اسپانوي هم غږیږي پرتګالیان او فرانسویان هم کوچینې ډلې جوړوي.
وګړي
وېشنيزه:آندورا د آندورا هیواد ۴۳% وګړي آندورایي ۳۳% پرتګالي ۱۱% فرانسوي او ۶% نور دي.
کینګز ټاون
کینګر تاون په انګلیسي Kingstown) په کارایب سمندر کې د سنت وینسنت او ګرنادینان هیواد پلازمینه ده.
زرگران
زرگرانو کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
افغانستان له شخصي دوسيې څخه
افغانستان له شخصي دوسيې څخه د پخواني شوروي اتحاد د «کې جې بي» د رئيس ولاديمير الېکساندروويچ کريوچکوف (۱۹۲۴-۲۰۰۷) په روسي ژبه کې ليکل شوی اثر دی چې پښتو ژباړه یې د ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي له خوا ترسره شوې ده. =د کتاب د منځپانگې په اړه= د وخت د کې جې بي مشر ستر جنرال کريوچکوف د افغانستان په اړه د يرغل د کلونو په بېلابېلو پېښو کې ټاکونکې ونډه درلوده. د «شخصي دوسيه» نومی اثر چې افغانستان یې یوه برخه ده ، د هغه د شخصي نظر ، خو په رښتيا کې د هغه وخت د ټولې شوروي کمونيستي واکمنۍ اند او ليدټکي بيانوي. سره له دې چې دغه اثر د شوروي تبليغاتو د يوې برخې په توگه کښل شوی ، خو د زړو نظرونو د تثبيت او بيا اعتراف لپاره موږ ته د لاسوند په توگه د پاموړ دی. =د چاپ چارې= افغانستان له شخصي دوسيې څخه اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا چاپ شوی دی. دغه اثر ټول ۱۰۳ مخه دی چې د زرو ټوکو په شمېر یې د چاپ چارې د اسدالله دانش ساپي چاپخونې له خوا پر ۱۳۸۲ لمريز (۲۰۰۳) زېږدي کال په پېښور کې ترسره شوې دي. چاپ زيار یې سيد عبدالله پاچا گاللی او د کمپوز کار یې هم ذبیح الله شفق کړی دی. کتاب په څه ناڅه منځني کاغذ کې چاپ شوی او دوتنه یې هم نرمه ده. =اخځونه=
وېشنيزه:پښتو کتابونه
شمالي اتحاد
شمالي ټلواله، چې په رسمي ډول د افغانستان د ژغورنې لپاره د متحدې اسلامي جبهې (دري: جبهه متحد اسلامی ملی برای نجات افغانستان) په نوم پېژندل کېږي، د هغو ډلو نه جوړه پوځي ټلواله وه چې له ۱۹۹۶ ز کال نه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې یې، وروسته له هغه په عملیاتو پیل وکړ چې د افغانستان اسلامي امارت (طالبانو) په کابل واک ترلاسه کړ. دغه متحده جبهه په پیل کې د افغانستان د اسلامي دولت د کلیدي رهبرانو په ځانګړې توګه د ولسمشر برهان الدین رباني او پخواني دفاع وزیر احمدشاه مسعود له خوا جوړه شوه. په پیل کې په شمالي ټلواله کې تر ډېره د تاجیک قوم وګړي شامل و، خو تر ۲۰۰۰ ز کال پورې د نورو قومي ډلو مشران هم ورسره مل شول. په دغو کسانو کې کریم خلیلي، عبدالرشید دوستم، عبدالله عبدالله، محمد محقق، حاجي عبدالقدیر، آصف محسني، امرالله صالح او نور په کې شامل وو.
شمالي ټلوالې د طالبانو د رژیم پر وړاندې دفاعي جګړه وکړه. دوی له هند، ایران، روسیې، تاجیکستان، اسرائیلو، ترکمنستان، متحده ایالاتو او اوزبیکستان نه ملاتړ ترلاسه کاوه، په داسې حال کې چې پاکستاني پوځ او د پاکستان استخباراتي ادارې بیا په کلکه سره د طالبانو ملاتړ کاوه. په ۲۰۰۱ ز کال کې شمالي ټلوالې د دغه هېواد په څه کم ۱۰٪ برخې واک درلود او مرکزونه یې په شمال ختیځ او بدخشان ولایت کې و. متحده ایالاتو په افغانستان برید وکړ او د طالبانو پر وړاندې یې په دوه میاشتنۍ ځمکنۍ جګړه کې د شمالي ټلوالې د ځواکونو ملاتړ وکړ، چې د ۲۰۰۱ ز کال په ډسمبر کې د دوی د بریا لامل وګرځېد. د طالبانو له ولکې نه د هېواد د کنټرول له لاسه وتلو وروسته شمالي ټلواله وشیندل شوه او د دغې ټلوالې غړو او ډلو له نوې افغان منځ مهالې ادارې نه ملاتړ وکړ، چې یو شمېر غړي یې وروسته د کرزي د ادارې برخه وګرځېدل.
په ۲۰۲۱ ز کال کې د کابل د سقوط پر مهال، د پخوانۍ شمالي ټلوالې مشران [څوک؟] او نوریې له طالبان ضد څېرې سره یوځای شوي او د افغانستان د ملي مقاومت جبهه یې جوړه کړه.
قوماندانان او ډلې
شمالي ټلواله د ۱۹۹۶ ز کال په وروستیو کې د طالبانو د دولت د مخالفو ډلو له خوا جوړه شوه. د ۱۹۹۹ ز کال په لومړیو کې احمدشاه مسعود د دغې ټلوالې یو له هغو اصلي مشرانو نه و چې ویې کولای شول، د طالبانو پر وړاندې له خپل قلمرو نه دفاع وکړي او له همدې امله د شمالي ټلوالې د باالفعله اصلي سیاسي او نظامي مشر په توګه پېژندل کېده، چې د دغې ټلوالې د ټولو غړو او بېلابېلو قومي ډلو له خوا په رسمیت پېژندل کېده. مسعود د دغې ټلوالې د اصلي سیاسي لیدلوري او ټولیزې پوځي ستراتیژي اړوند پریکړه کوله، خو له دې سره د شمالي ټلوالې اړوند یو شمېر ډلې، لکه: ملي جنبش او وحدت ګوند (حزب وحدت) د مسعود تر مستقیم کنټرول لاندې نه وې او د خپلو سیمه ییزو یا قومي مشرانو تر کنټرول لاندې پاتې شوې.
د شمالي ټلوالې اصلي او فرعي قوماندان دغه کسان وو:
د ۲۰۰۹ ز کال افغان ولسمشریزو ټاکنو دوه هغه اصلي سیاسي نوماندان چې له شمالي ټلوالې سره یې کار کړی وو:
مرکزونه
په پیل کې، د دوستم تر کنټرول لانډې د مزار شریف ښار تر هغه مهاله چې په ۱۹۹۷ ز کال کې طالبانو ونیو، د شمالي ټلوالې مرکز و. له هغې وروسته د پنجشېر شمال ته په تخار ولایت کې د تالقانو ښار د ۲۰۰۰ ز کال د سپټمبر تر ۵ مې نېټې پورې د دغې ټلوالې مرکز و، خو کله چې دغه ښار هم طالبانو ونیو، شمالي ټلوالې خپل مرکز بدخشان ولایت ته ولېږداوه. مسعود د تاجیکستان په دوشنبه کې یو شخصي هستوګن ځای هم درلود. دا هغه ځای و، چېرې چې مسعود له هغو نړیوالو دیپلماتیکو چارواکو سره ولیدل، چې د شمالي ټلوالې ملاتړ یې کاوه.
د متحدې جبهې (شمالي ټلوالې) جوړېدل
پخوانیو دښمنانو، احمدشاه مسعود او عبدالرشید دوستم متحده جبهه (شمالي ټلواله) د طالبانو پر ضد جوړه کړه، څو د مسعود او دوستم تر کنټرول لاندې سیمو کې د طالبانو پر ضد دفاعي عملیات طراحي کړي. په شمالي ټلواله کې د مسعود ځواکونه چې ډېری تاجیک قوم ته اړوند و، د دوستم ازبک ځواکونه، د حاجي محمد محقق تر مشرۍ لاندې هزاره ځواکونه او د حاجي عبدالحق او حاجي عبدالقدیر تر مشرۍ لاندې پښتانه ځواکونه شامل کېدل. د شمالي ټلوالې په مخکښو سیاستوالو کې عبدالرحیم غفورزی، عبدالله عبدالله او مسعود خلیلي شامل وو. د ۱۹۹۶ ز کال په سمپټمبر میاشت کې د طالبانو له خوا د کابل له نیولو وروسته د ۲۰۰۱ ز کال تر نومبر میاشتې پورې شمالي ټلوالې په یو شمېر ولایتونو، لکه: بدخشان، کاپیسا، تخار، د پروان په یو شمېر برخو، کونړ، لغمان، سمنګان، کندز، غور او بامیان ولایتونو کې د افغانستان په نږدې ۳۰ سلنه وګړو کنټرول درلود.
د پاکستان پوځي لاسوهنه
له شمالي ټلوالې نه د ملاتړ په موخه د هند د استخباراتي ادارې (RAW) د مداخلې له امله، پاکستان د طالبانو په روزنې سره د دغو ګواښونو د له منځه وړو په هڅه کې و. د هند له خوا وړاندې کېدونکې مرستې پراخې وې، چې په کې یونیفورمونه، مهمات، هاوانونه، کوچنۍ وسلې، بېرته جوړ شوي کلاشینکوفونه، جنګي او ژمنۍ جامې او مالي مرسته (بودیجه) په کې شاملېدل. یوازې په ۲۰۰۱ ز کال کې د یو شمېر نړیوالو منابعو له مخې، له ۲۸۰۰۰ نه تر ۳۰۰۰۰ هغه افغان کډوال چې د افغان جهاد پر مهال پاکستان ته کډه شوي و، له ۱۴۰۰۰ نه تر ۱۵۰۰۰ افغان طالبان او له ۲۰۰۰ نه تر ۳۰۰۰ د القاعدې ډلې جنګیالیو چې نږدې ۴۵ زره کسیز پیاوړی ځواک یې جوړ کړی و، د طالب ضد ځواکونو پر وړاندې جګړه کوله. پاکستاني ولسمشر پرویز مشرف چې هغه مهال د پوځ مشر و، د مسعود د ځواکونو پر وړاندې په جګړه کې د طالبانو او د بن لادن په خوا کې د زرګونو پاکستاني ځواکونو د لېږلو مسئول و.
د ۱۹۹۷ ز کال د اګست په لومړۍ نېټه، طالبانو په شبرغان ښار چې د عبدالرشید دوستم یو له اصلي پوځي مرکزونو نه و، برید پیل کړ. دوستم په دغه برید کې د طالبانو بریا په دغه جګړه کې د ۱۵۰۰ کمانډويي پاکستاني ځواکونو د برخې اخیستو او د پاکستاني هوايي ځواک د ملاتړ له امله وبلله.
سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک وېشنيزه:د افغانستان جنگی ډلي
مارکسيزم
مارکسیزم د ټولنیز اقتصادي تحلیل یوه طریقه ده، چې د تاریخي پرمختګ ماتریالیستي تفسیر کاروي. دا تفسیر چې د تاریخي ماتریالیزم په توګه پیژندل کیږي، د طبقاتي اړیکو او ټولنیزو تضادونود درک کولو او دغه راز د ټولنیز بدلون لیدلو لپاره له دیالیکتیکي لید لوري نه کار اخلي. دا ایدیولوژي د نولسمې پیړۍ د الماني فیلسوفانو یعنې کارل مارکس او فریدریک انګلز له آثارو نه سرچینه اخلي. لکه څنګه چې مارکسیزم د وخت په تېرېدو سره په بېلابېلو څانګو او فکري مکتبونو بدل شوی، اوسمهال هیڅ ډول واحده اوغوڅه مارکسیستي نظریه نشته.
د مارکسیزم ځینې فکري مکتبونه، د کلاسیک مارکسیزم په ځینو ځانګړو اړخونو ډیر ټینګار کوي، حال دا چې نور اړخونه یې رد او بدلوي. ځینې فکري مکتبونو هڅه کړې، چې مارکسیستي او نا مارکسیستي مفاهیم او مفکورې سره یوځای کړي، چې بیا د ډېرو جلا پایلو لامل شوي دي.
مارکسیزم په نړیوال علمي بهیر یا اکادمي باندې ډېره ژوره اغېزه کړې او په ډېریو برخو، لکه: انسان پوهنه، لرغونپوهنه، د هنر تیورۍ، ستورپوهنه، فرهنګي مطالعاتو، اقتصاد، ښوونه او روزنه، اخلاق، د فلم نظریې، جغرافیه، تاریخپوهنه، ادبي نقد، د رسنیو مطالعات، فلسفه، سیاسي علوم، روانپوهنه، ساینسي مطالعاتو، ټولنپوهنه، ښاري پلان جوړونه او تیاتر کې یې اغېزې درلودلې دي.