cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سيد بهاوالدين بهايي
مخینه
د هېواد خوږژبی شاعر د تصوف او عرفان لارښود بهايي جان، چې بشپړ نوم يې سيد بهاوالدين او تخلص یی بهايي جان دی، د مرحوم سيد محمد يار اتش نفس زوی په ۱۲۷۲  ل ل کال کې د زابل ولايت دشينکۍ ولسوالۍ  په ملکزایو کلي کې زېږېدلی دی. پلار یې مرحوم سيد محمد يار اتش نفس د نقشبنديه طريقې پياوړى مرشد، روحاني، صوفی او شاعر وو. د شعر بېلگه یی په اریانا دايرة المعارف کی چاپ شوې ده. د سيد بهايي جان آغا پلرونه او نيکونه له ۹۰۰ کلونو راهیسې په افغانستان کې ميشت شوي، چی د تاریخ په اوږدو کې یې د تصوف او عرفان تر څنگ د دیني زده کړو مرکزونه جوړ کړي او له دغې لارې خپل هېواد او ولس ته د خدمت جوگه شوي دي.
زده کړه
سيد بهايي جان په شپږ کلنۍ کې د زابل ولايت د شينکۍ ولسوالۍ د غنډانو په خانقا کې په زده کړو پيل وکړ؛ د سيمې له مشهور عالم حاجي ملا عبدالحميد نه يې ليک لوست زده کړل، د فارسي مروج کتابونه ابتدایي فقه او ابتدايي صرف يې زده کړل او تر اتلس کلنۍ پوري يې فقه، صرف نحو، ميراث اصول، عقايد او نور فنون د خپلو مشرانو وروڼو سيد محمد موسا او د طريقت له لارښود شيخ مولانا ميا نور محمد آغوجاني صاحب څخه زده کړل. تر اتلس کلنۍ وروسته کندهار ته ولاړ او هلته يې دتفسير او قرائت علوم له مولوی  شرف الدين او دغوث زمان سيد محمد عمر جان کندهاري څخه، چې دده نسبي ورور هم وو، حاصل کړل. نور علوم يې په غزني کي دواغظ ولسوالۍ دچهارده له ملا صیب ملا محمدعلی اودغزني دارزو دکلی   له ملاحاجي قربان نه ولوستل او وروسته دلوړو زدکړو له پاره دکابل د دارالخلافې دميزان التحقيق مدرسه ته شامل شو چي نوموړى دارالعلوم د هغه  وخت دشرعاتو دپوهنتون حيثيت درلود.
تصوف او عرفان
سيد بهايي جان د معرفت او معنويت په آسمان کې لکه لمر وځليد، ټولو ته فيض بښونکى شو او د ژوند ستره برخه يې د خپل نفس سره د مجاهدت او له خلق الله سره مرستې ته وقف کړې وه، اکثره وخت به يې په خلوت کې د خداى (ج) په ذکر، ليک او لوست تېراوه. د بېلگې په توگه دده د لسگونو خلوتونو څخه د يوې ناستې يادونه کوو هغه داچي: د ۷ کالو او درې مياشتو په اوږدو کې د ۱۳۳۵ نه تر ۱۳۴۲ کاله پوري د غزني د روضې په خانقا کې په خلوت او عبادت بوخت وو او هم به د خلوت په دوران کې روژه وو، خوراک به یې يوازي د وربشو يو ټوک ډوډۍ وه چې دا د ده د هوډمن او ځواکمن رياضت یوه بیلگه وه.
مړینه
خدای بښلی بهایي جان صاحب زاده د ۱۳۵۱ لېږدیز لمريز کال د لړم مياشتي په ۳۰ نېټه وفات او په غزني کې د سلطان محمود غزنوي زیارت ته څیرمه د روضه په کلي کې خاورو ته وسپارل شو.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
سراب ولسوالي
سراب ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سراب)  د ايران د آذربايجان شرقي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سراب ښار دی. دا ولسوالي ۱۲۵٬۳۴۱ تنه نفوس لري. د سراب ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان شرقي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
نړیوال امنیت
نړیوال امنیت، چې د جهاني امنیت په نوم هم یادېږي، هغه اصطلاح ده چې د دولتونو او نړیوالو بنسټونو، لکه: ملګرو ملتونو، اروپایي اتحادیې او نورو په هغو کړنو او ګامونو دلالت کوي چې د ګډ پاېښت او خوندیتوب د ضمانت لپاره اخستل کېږي. دا کړنې نظامي ګامونه او دیپلوماتیکې هوکړې، لکه: تړونونه او کنوانسیونونه تر پوښښ لاندې راولي. هېوادنی او نړیوال امنیت، له یو بل سره تل تړلي دي. نړیوال امنیت، په حقیقت کې هېوادنی امنیت یا په نړیوال ډګر کې دولتي امنیت دی.
د دویمي نړیوالې جګړې په پای سره، د علمي څېړنو یو نوی مضمون را څرګند شو، چې نړیوال امنیت یې تر غور لاندې نیولی و. دا موضوع د یوې خپلواکې څېړنیزې برخې په توګه پیل شوه، خو د نړیوالو اړیکو د فرعي برخې په توګه جذب شوه. د نړیوال امنیت څېړنه، چې په ۱۹۵۰ز لسیزه کې را منځ ته شوه، اوسمهال د نړیوالو اړیکو د مطالعاتو د زړه په توګه انګېرل کېږي. دا بحث "امنیتي مطالعات"، "ستراتیژیک مطالعات"، "د سولې مطالعات" او داسې نور موضوعات تر پوښښ لاندې راولي.
د "امنیت" د اصطلاح مفهوم، ډېری د یوې عامې اجماع د اصطلاح په توګه کارول کېږي ،چې " د اجماع له تایید پرته" هم د پوهېدو وړ ده. د کلونو په اوږدوکې د نړیوال امنیت محتوا پراخه شوې ده. په نړۍ کې دا موضوع نن ورځ له یو بل سره بېلابېل تړلي مسایل تر پوښښ لاندې راولي، چې د نړۍ پایښت تر اغېز لاندې راشي. دا مسایل د نظامي ځواک له دودیزو تګلارو، د دولتونو ترمنځ د جګړې د لاملونو او پایلو او اقتصادي ځواکمنتیا نه نیولې تر قومي، دیني او ایډیالوژیکو شخړو، سوداګرۍ او اقتصادي شخړو، د انرژۍ عرضې، ساینس او ​​ټیکنالوژۍ، خوړو او د چاپېریال له تخریب، ساري ناروغیو، د اقلیم له بدلون او د غیر دولتي سکتورونو له فعالیتونو نه انساني خوندیتوب او دولتي ثبات تر ګواښونو پورې تر پوښښ لاندې نیسي.
په داسې حال کې چې د نړیوال امنیت پراخ لیدلوری هر څه د امنیتي مسایلو په توګه انګېري، خو دودیز درېځ په اساسي توګه یوازې نظامي اندېښنې تر پوښښ لاندې راولي.
په نړیوال ډګر کې د امنیت مفاهیم
اډوارډ کولودزیج نړیوال امنیت د بابل له برج سره پرتله کړی دی او رولانډ پاریس (۲۰۰۴ز) نړیوال امنیت، "د لیدونکي له لیدلوري سره سم" په نظرکې نیسي. امنیت په پراخه کچه "د تېرو پنځوسو کلونو په اوږدو کې د مدني آزادیو د ځنډ، د جګړو په لاره اچولو او په پراخه کچه د سرچینو د بیا وېش د توجیه کولو" لپاره کارول شوی دی.
والټر لیپمن (۱۹۴۴ز) امنیت، د یوه هېواد د هغې وړتیا په توګه انګیري، چې پر مټ یې له خپلو اساسي ارزښتونو نه ساتنه وکړي، په داسې ډول چې یو دولت د جګړې په مخنیوي کې اساسي ارزښتونه قرباني نه کړي او هم یې د جګړې په ګټلو وساتي. ډیوېډ بالډوین (۱۹۹۷ز) استدلال کوي چې، د امنیت ټینګښت ځینې وختونه د نورو ارزښتونو، لکه: د نهایي ارزښتونو او اساسي ارزښتونو قربانۍ ته اړتیا لري. ریچارډ اولمن (۱۹۸۳ز) وایي چې: د زیانمننې د کچې را ټیټول د امنیت په معنا دی.
آرنولد وولفرز (۱۹۵۲ز) استدلال کوي چې: "امنیت" په عمومي توګه یوه اساسي اصطلاح ده. دا اصطلاح د ملتونو له خوا "د دې لپاره کارول کېږې، چې یا مصلحت راوړونکې وې  یعنې د منل شوې پایلې لپاره منطقي لاره یا هم اخلاقي وي، یعنې د ډېرغور یا لږ بد عمل په نظر کې ونیول شي". دا چې خلک خطر او ګواښونه په بېلابېل ډول په نظر کې نیسي، وولفرز استدلال کوي چې، بېلابېل ملتونه هم د امنیت په اړه بېلابېلې تمې لري. په دې ځای کې نه يوازې د ګواښونو د زغملو تر منځ توپير شته، بلکې بېلابېل هېوادونه هم د خپل ځانګړي جغرافيايي، اقتصادي، ايکولوژيکي او سياسي چاپېريال له امله د بېلابېلو کچو له ګواښونو سره مخامخ دي.
بېري بوزان (۲۰۰۰) د ګواښونو د مطالعې په پرتله، د نړیوال امنیت مطالعه پراخه ګني او دا هم مطالعه کوي چې، کوم ګواښونه د زغملو وړ دي، د کومو په وړاندې باید سملاسي ګام پورته شي. هغه د امنیت مفهوم د ځواک یا سولې په توګه نه، بلکې د دې دوړاو تر منځ د یو څه په توګه ویني.
د نړیوال امنیت ممثل مفهوم، د۱۹۹۰ ز لسیزې را په دې خوا، له هېوادونو نه را نیولې تر ډلو، وګړو، نړیوالو نظامونو او غیر دولتي بنسټونو او سیمه ییزو حکومتونو پورې په ټولو برخو کې پراخ شوی دی.
د څو اړخیزه امنیت اصل
د نړیوال امنیت په اړه دودیز درېځ په عمومي توګه د هېوادني امنیت د ساتلو لپاره د دولت په وڼده (دولت د ممثل په توګه) او د هغې په نظامي وړتیا باندې تمرکز کوي، خو په تېرو لسیزو کې د امنیت تعریف، د ۲۱مې پېړۍ د جهاني شوې نړیوالې ټولنې، د هغې د ګړندیو ټیکنالوژیکي پرمختګونو او له نړیوالو ګواښونو سره چې د دې بهیر په پایله کې را منځ ته شوي دي، د سیالۍ لپاره پراخ شوی دی. په دې ډول یو جامع تعریف د نایف الرودان له خوا وړاندې شوی دی. هغه څه چې نوموړی يې "د څو اړخیز امنیت اصل" په نوم یادوي، د داسې فرضیې پر مټ ولاړ دی چې، "په جهاني شوې نړۍ کې، امنیت نور د صفري ـ مجموع د لوبې (تاوان او ګټه برابر) په توګه نه انګېرل کېږي، چې یوازې دولتونه په کې ښکېل وي. د هغه پرځای، نړیوال امنیت پنځه اړخونه لري او هغه بشري، چاپېریالي، ملي، نړیوال او کلتوري امنیت دي. له همدې امله، نړیوال امنیت او  دولتي یا کلتوري امنیت، په ټولو کچو کې د ښې حکومتولۍ پرته، لاس ته نه راځي چې ټولو وګړو، دولتونو او دودونو ته د عدالت له لارې د امنیت ضمانت کړي."
له دې پنځو اړخونو نه هر یو تر خپل عنوان لاندې ډول ډول نورې فرعي ټولګې لري. لومړی اړخ چې د انسان امنیت،  تر بحث لاندې نیسي، یو داسې مفهوم چې د یوه وګړي امنیت ته راجع کېږي، نه د دولت امنیت ته. دویم اړخ چاپېریالي امنیت دی او د اقلیم بدلون، د نړۍ تودوخه او سرچینو ته د لاسرسي اندېښنې تر بحث لاندې نیسي. درېیم اړخ ملي امنیت تر پوښښ لاندې نیسي، چې په یوه ټاکل شوې سیمه کې د ځواک په کارولو کې د دولت له انحصار سره تړاو لري او د امنیت په پوځي او پولیسي برخو ټینګار کوي. څلورم اړخ، نړیوال ګواښونه، سازمان شوي جرمونه، تروریزم او انساني قاچاق تر بحث لاندې نیسي. په پای کې، د ډول ډول کلتورونو او تمدنونو بشپړتیا د دودیزو اړیکو د امنیت اندېښنې تر بحث لاندې نیسي. د دې څو اړخیز امنیتي چوکاټ پر بنسټ، باید د امنیت ټول پنځه اړخونه په پام کې ونیول شي، ترڅو یو عادلانه او پر له پسې نړیوال امنیت را منځ ته کړي. له همدې امله، دا موضوع د دولتونو ترمنځ د مرستې متقابلو ګامونو او د دودیزو ډلو او تمدنونو ترمنځ سوله ییز چاپېریال ته اړتیا لري.
دودیز امنیت
د امنیت دودیزه بڼه، د امنیت په حقيقت پلوه جوړښت دلالت کوي چې په کې د امنیت اصلي موخه دولت دی. د سړې جګړې پر مهال دا تیوري، ترټولو برلاسې وه. د نږدې نیمې پېړۍ لپاره، د نړۍ لویو ځواکونو د خپلو هېوادونو امنیت د دولتونو ترمنځ د ځواک د توازن په توګه لیده. په دې مفهوم کې نړیوال ثبات، په دې فرضیه تکیه کوي چې که چېرې دولتي امنیت را منځ ته شي، نو په پایله کې یې د اتباعو امنیت هرومرو منځ ته راځي. دودیز امنیت د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد (دوو زبرځواکونو) تر منځ د قدرت په انارشيستي انډول، پوځي جوړښت او د ملي دولت په مطلق حاکمیت باندې تکیه کوله. دولتونه د منطقي بنسټونو په توګه لیدل کېدل، ملي ګټې او پالیسي د مطلق واک د هیلو پر مټ ترلاسه کېدې. امنیت له یرغل نه د خوندیتوب په توګه انګیرل کېده، چې د نیابتي جګړو په ترڅ کې د تخنیکي او نظامي وړتیاوو په کارولو سره ترسره کېده.
کله چې د سړې جګړې کړکېچ کم شو، دا څرګنده شوه چې د اتباعو امنیت د کورنیو دولتي کړنو او د بهرنیو یرغلګرو له خوا له سختو کړاوونو او ګواښونو سره لاس او ګریوان دي. کورنۍ جګړې په پرله پسې توګه زیاتې شوې دي چې، شته بېوزلي، ناروغۍ، لوږه، تاوتریخوالی او د بشري حقونو سرغړونې یې څو چنده کړې دي. دودیزو امنیتي کړنلارو د دولتي امنیت په څېره کې دا اساسي بشري اړتیاوې په بشپړه توګه پټې کړې. ملتونه خپلو اساسي اجزاوو ته په نه پاملرنې سره په خپلو بنسټیزو هدفونو کې پاتې راغلل.
د ملي امنیت د ټینګښت د څرنګوالي په اړه په تاریخي بحث کې، لیکوالانو، لکه: هوبس، مکیاویلی او روسو د دولتي حاکمیت د پایلو په اړه یو بدلیدونکی انځور وړاندې کړ. نړیوال نظام د یوه ظالمانه ډګر په توګه انګیرل کېده، چې په کې دولتونه د خپلو ګاونډیانو په زیان د خپل امنیت د ټینګښت په لټه کې وو. د دولتونو ترمنځ اړیکې واک ته د رسېدو په توګه کارول کېدې، چې دولتونو په پرله پسې  توګه هڅه کوله، چې له یو بل نه ګټه پورته کړي. د دې لیدلوري پر بنسټ، د دايمي سولې ټینګښت ناشونی و. دولتونو خپلې ټولې هڅې د واک د انډول په موخه په کار اچولې، ترڅو د خپل سیال د ټولیزې برلاسۍ مخه ونیسي. دا لیدلوري  د لیکوالانو، لکه: اي اچ کار او هانس مورجینتاو له خوا وړاندې شو.
په دې وروستیو کې، د امنیت دولت پلوه دودیز مفهوم، د هر اړخیزو لیدلورو پر مټ تر ګواښ لاندې راغلی دی. د دې لیدلورو تر منځ چې د بشري خوندیتوب په وړاندې د دې بنسټیزو ګواښونو د تایید او حل هڅه کوي، هغه بېلګې تر بحث لاندې نیسيو چې په کې همکاري، هراړخیز او ډله ییز ګامونه ګډون لري او موخه یې د فرد او په پایله کې د دولتي امنیت ټینګښت دی.
د ترهګرۍ او سازمان شوو جرمونو له لوري د ممکنه ګواښونو په وړاندې د نړیوال امنیت د ټینګښت لپاره، په نړیوالو همکاریو کې زیاتوالی را منځ ته شوی دی، چې په پایله کې یې نړیوال پولیس منځ ته راغلي دي. نړیوال پولیس یا انټرپول د نړیوالو پولو په اوږدو کې له یو بل سره معلومات شریکوي او د انټرنیټ په پراختیا او په ټوله نړۍ کې د سندونو، فلمونو او عکسونو د سملاسي لېږد له امله، دا همکاري لا نوره هم پراخه شوې ده.
هوموسټاسس (توازن)
هومويوسټاټسس د بدلون د تطبيقي مقاومت په پايله کې منځ ته راوړل کېږي، کوم چې له مخکې څخه په تر ټولو غوره حالتونو کې وي او توازن د ډېرو انتظامي تګلارو په مټ جاري ساتل کېږي. په ټولو هومويوسټاټسس سمبالښت تګلارو کې د متغير د تنظيمولو لپاره لږ تر لږه درې يو په بل پورې تړلي عناصر/اجزاء موجود وي چې هغه دا دي: يو تر لاسه کوونکی، د سمبالښت يو مرکز او يو عملي کوونکی. تر لاسه کوونکی يوه حسي برخه ده، کوم چې په چاپېريال کې بدلون څاري او په وړاندې يې غبرګون ښيي، که هغه بهرنی وي که داخلي وي. په تر لاسه کوونکو کې حرارتي تر لاسه کوونکي او میکانيکي تر لاسه کوونکي شامل دي. د سمبالښت مرکزونو کې تنفسي مرکز او «رينن-انجيوټينسن» نظام شامل دي. عملي کوونکی هغه هدف دی چې عمل پرې تر سره شوی دی، تر څو بدلون بېرته عادي حالت ته راوګرځوي. په حجروي کچه، په عملي کوونکو کې هستوي تر لاسه کوونکي شامل دي، کوم چې د پورته تنظيم يا ښکته تنظيم په مټ د جين په څرګنداوي کې بدلون راولي او په منفي غبرګونونو تګلارو کې عمل کوي. د دې يوه بېلګه په ينه کې د صفراوي اسيدونو (تيزابيت) سمبالښت دی.
د رينن – انجيوټينسن نظام په څېر ځېنې مرکزونه، له يو څخه زيات متغيرات کنترولوي (سمبالوي). کله چې تر لاسه کوونکی محرک محسوسوي، هغه د سمبالښت/ادارې یو مرکز ته د کار د وړتياوو په استولو سره غبرګون ښيي. د سمبالښت مرکز د ټاکلي متغير لپاره د ساتنې حدود ټاکي – د منلو وړ لوړ او ښکته حدود – لکه د تودوخې درجه. د سمبالښت مرکز د يو مناسب ځواب په ټاکلو سره دې اشارو ته ځواب وايي او بيا يو عملي کوونکي ته اشارې (سيګنلونه) استوي چې شونې ده دا يو يا زيات اعضاء وی، يو غړی وي يا يوه غده وي. کله چې اشاره تر لاسه او تر عمل لاندې ونيول شي، له دې وروسته تر لاسه کوونکي ته منفي غبرګون ورکول کېږي، کوم چې د لا زياتو اشارو ورکولو لپاره اړتيا دروي.
د «کينابينويډ» تر لاسه کوونکی ۱ بڼه (CB1) چې په «پري سايناپټيک نيوران» (د عصب حجره) کې موقعيت لري، یو داسې تر لاسه کونکی دی چې کولای شي په «پوسټ سينيپټک نيوران» کې د فشار لرونکي نيورو ټرانسميټر (لېږدونکی عصب) د وتلو مخه ونيسي، دا د «اینډوکانا بينويډز (ECs) لکه انانډامايډ (N-arachidonoylethanolamide; AEA) او 2-arachidonoylglycerol (2-AG) له لارې د يو «ريټروګريډ» اشاره ورکولو د پروسې په مټ فعاليږي، په کوم کې چې دا مرکبات د «پوسټ سينيپټک نيورونز» په مټ جوړيږي او له هغې څخه خارجيږي او هوميوسټاسس (توازن) د تر لاسه کولو لپاره نيورو ټراسميټر (عصبي لېږدونکي) د خارجولو د بېرته بدلون لپاره له CB1 تر لاسه کوونکو سره د بيا یو ځای کېدو په موخه پري سينيپټک پای ځای ته بېرته راځي.
تاريخ
د کورني چاپېريال د تنظیم تصور فرانسوي فيزيولوجست «کلاډ برنارډ» په ۱۸۴۹ز کال کې تشریح کړ او په ۱۹۲۶ز کال کې «والټر بريډفورډ کيننن» د هوميوسټاسس ټکی وضع کړ. په ۱۹۳۲ز کال کې، يو برتانوي فيزيالوجسټ «جوزف بارکرافټ» لومړی هغه څوک و چې ويې ويل د لوړو دماغو عمل تر ټولو زیات ثابت داخلي چاپېريال ته اړتيا لري. په همدې بنسټ د «بارکرافټ» په اند «هوميوسټاسس» نه يواځې دا چې د دماغو له خوا تنظيمېدو-بلکې هوميوسټاسس د دماغو په خدمت کې و. هوميوسټاسس تقريباً يوه ځانګړې بيالوژيکي اصطلاح ده کومه چې د «برنارډ» او «کيننن» له خوا وړاندې شويو تصوراتو ته اشاره کوي، کومه چې د داخلي چاپېريال د پايښت اړوند ده، په کوم کې چې د بدن حجرې اوسېږي او پايږي. د سايبرنيټک اصطلاح د «ترموسټات» په څېر تخنيکي سمبالښت په نظام باندې کېږي، کوم چې د هوميوسټيټک تګلارې په توګه کار کوی، خو ډېر ځله د دې تعريف د هوميوسټاسس د بيالوژيکي اصطلاح په پرتله په ډېرې پراخې کچې سره کېږي.
ژونديو
د ټولو ژونديو موجوداتو ميټابولیکې پروسې يواځې په ځانګړو بدني او کيمياوي چاپېريال کې تر سره کېږي. په هر ژوندي موجود کې او له دې سره چې ايا کيمياوي پروسې د حجرې په داخل کې منځ ته راځي او که په هغو منځنيو مایعاتو کې چې په حجرو کې لامبو وهي، دې ته په کتنې سره شرايط بدلون مومي. په انسانانو او نورو تي لرونکو کې تر ټولو مشهور هوميوسټټيک طريقه هغه تنظيمونکي دي، کوم چې له حجرو څخه دباندې مايع (يا «داخلي چاپېريال») جوړښت ثابت اومستقل ساتي، په ځانګړي ډول د تودوخې درجې، pH، اسموللاليټي او د سوډيم، پوټاشيم، ګلوکوز، کاربن ډای اکسايډ او اکسيجن د غلاظت په اړوند. په هر حال، ډېری نورې هوميوسټيټک تګلارې، په کومو کې چې د انسان د فيزيالوژۍ ډېرې اړخونه رانغښتي دي، په بدن کې نورې هستې اداره کوي. چېرته چې د متغيراتو کچه له اړتيا څخه زياته لوړه يا ښکته وي، دا ډېر ځله په ترتيب سره د هايپر- يا هايپو – مختاړی لري، لکه «هايپر ترميا» او «هايپوترميا»، يا «هايپرټينشن» او «هايپوټينشن».
که يوه هسته د هوميوسټيټک په طريقې سره کنترول کېږي (اداره کېږي)، نو د دې مطلب دا نه دی چې د هغې ارزښت په روغتیا کې په ټوله معنا ثابت او مستحکم دی. د بېلګې په ډول، د بدن بنيادي د تودوخې درجه، د دماغو د هايپوتيمس کې د تودوخې درجه د سينسر (حسي) سره د هوميوسټيټيک تګلارې په مټ اداره کېږي. خو بيا هم، د تنظيمونکي برابرونکې نقطه په منظم ډول بيا جوړېږي. د بېلګې په ډول، د ورځې په اوږدو کې په انسانانو کې د بدن د تودوخې درجه بدلون مومي (يعنې د شپې ورځې په ترتيب واقع کېږي)، په داسې حال کې چې د شپې له مخې تر ټولو ښکته د تودوخې درجه وي، او په ماسپښين کې تر ټولو لوړه درجه وي. د تودوخې د درجې نور عادي بدلونونو کې د مياشتيني عادت (حيض) جریان شامل دی. د تودوخې درجې د تنظيمونکو برابرونکې نقطې د عفونيت پر مهال بيا جوړيږي، څو تبه توليد کړي. ژوندي موجودات د دې وړتيا لري چې تر يو بريده د بدلون موندونکو حالاتو سره برابرښت پيدا کړي، لکه د هماهنګۍ د پروسې له لارې په لوړو سيمو کې د تودوخې د بدلونونو او د اکسيجن د کچې د بدلون پر مهال.
افغان کورنۍ جګړه (۱۹۸۹ – ۱۹۹۲)
د (۱۹۸۹-۱۹۹۲) افغان کورنۍ جګړه د ۱۹۸۹ ز کال د فبروري پر ۱۵ مه نېټه له افغانستان څخه د شوروي د وتلو او د ۱۹۹۲ ز کال د اپرېل د ۲۷ می نېټې تر منځ پېښه شوه. جګړه د پېښور تړون له اعلان څخه يوه ورځ وروسته پای ته ورسېده، چې يو نوی لنډ مهالی يا ليږديز افغان حکومت يې اعلان کړ چې ټاکل شوې وه د ۱۹۹۲ ز کال د اپرېل پر ۲۸ مه نېټه کار پيل کړي.
د مجاهدينو ډلو چې ځيني يې د افغانستان مجاهدين په اسلامي يووالي (Islamic Unity of Afghanistan Mujahideen) سره لږ يا ډېر يو ځای وې، په (۱۹۸۹ – ۱۹۹۲) کالونو کې د خپل باور يا عقيدې په توګه څرګنده کړه، چې دوی په کابل کې د افغانستان د جمهوريت له دښمن «ګوډاګي نظام» سره جګړه کوله. د ۱۹۸۹ ز کال په مارچ کې د مجاهدينو د حزب اسلامي ګلبدين او اتحاد اسلامي ډلو د پاکستان د کورنيو خدمتونو استخباراتو (Pakistani Inter-Services Intelligence (ISI)) سره په ګډه پر جلال اباد بريد وکړ، مګر په جون کې يې ماته وخوړه.
د ۱۹۹۱ ز کال په مارچ کې د مجاهدينو يووالي په چټکۍ سره د خوست ښار ونيو. د ۱۹۹۲ ز کال په مارچ کې د شوروي د وروستي پاتې ملاتړ له لاسه ورکولو سره، ولسمشر محمد نجيب د واک د پرېښودلو او د مجاهدينو د يووالي حکومت ته د لارې جوړولو هوکړه وکړه. د ګلبدين په مشرۍ د حزب اسلامي ډلې د پاکستان په ملاتړ د پيښور د سولې تړونونو له مخې د يووالي يا ائتلافي حکومت په اړه سلا او بحث ونه مانه او پر کابل يې بريد وکړ. همدا په لومړيو کې د درېو مګر په څو اونيو کې دننه د مجاهدينو د پينځو يا شپږو ډلو يا پوځونو تر منځ د يوې کورنۍ جګړې لامل شول، چې د ۱۹۹۲ ز کال د اپرېل پر ۲۵ مه  پيل شوه.
د ۱۹۷۸ ز کال په اکتوبر کې
د ۱۹۷۸ ز کال په اکتوبر کې، د افغانستان د خلق ديموکراتيک ګوند (People's Democratic Party of Afghanistan (PDPA)) حکومت د سمونونو مخالفانو،  په زور سره د دوديزو اسلامي مدني او د واده د قوانينو د عصري کولو، شوروي ډول سور بېرغ ته د ملي بېرغ د بدلون او د ځمکې د اصلاحاتو په ګډون، يو پاڅون پيل کړ او ځانونه يې «مجاهدين» وګڼل.
شوروي اتحاد چې له ۱۹۱۹ او د ۱۹۷۹ له لومړيو راهيسې يې په اقتصادي او فوځي برخو کې د افغانستان ملاتړ کاوه، د ولسمشر نورمحمد تره کي له غوښتنې څخه وروسته افغانستان ته په سلګونو فوځي او ملکي سلاکاران استولي وو، چې د ۱۹۷۹ په ډسمبر کې يې په خپل ۴۰ لښکر سره نږدې ۷۵۰۰۰ پياوړو سرتېرو سره پر افغانستان باندې بريد وکړ، نوی ولسمشر حفيظ الله امين يې وواژه او شوري ته ژمن ببرک کارمل يې د شوروي له لورې د رامنځته شوي او ملاتړ شوي (PADA) نظام د ولسمشر په توګه وګوماره.
د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ د پرېکړه ليک له لورې د ۱۹۷۹ ز کال شوري بريد د غندنې او د اسلامي مرستې سازمان له لورې له افغانستان څخه د شوري د ژر تر ژره شاتګ له غوښتنې سره سره، روسان د ۱۹۸۹ ز کال تر لومړيو پورې سيمه کې پاتې شول. دوی د سترو ښارونو او مهمو دولتي ادارو د واک تر لاسه کولو هڅې وکړې، چې پر همدې بنسټ يې د هغو سرکښانو تر منځ د ملت پالنې احساسات وپارول، چې له کليوالي پاڅون کوونکو او قبيلوي ځواکونو سره يې شوروي ځواکونو په جګړه کې ښکېل کړل. شورويانو کلي هوار کړل، د اوبه رسونې څاه ګانې يې ويجاړې کړې او د مجاهدينو د له منځه وړلو په موخه هڅه کې په ميليونونه ماينونه ښخ کړل. په يادو نهه کالونو کې د نيم او دوه ميليون تر منځ افغانان ووژل او ميليونونه نور بې ځايه شول او زيات شمېر يې ګاونډيو هېوادونو ته وتښتېدل.
د شوروی نوی مشر ميخايل ګوربچوف چې په ۱۹۸۵ ز کال کې يې واک تر لاسه کړ او د چين د خلکو جمهوريت تر اغېز يا فشار لاندې و، په ۱۹۸۷ ز کال کې له افغانستان څخه د خپل شاتګ اراده اعلان کړه، او د ۱۹۸۸ ز کال د می او ۱۹۸۹ ز کال فبروري تر له افغانستان څخه بېرته ووتل.
د مجاهدينو د ټينګار خوځښت په ګډوډ ډول ۱۹۷۸ ز کال کې پيل کړی و او د سيمه ايز، توکميز، قبيلوي او مذهبي ليکو تر څنګ تل ستره کړۍ يا برخه پاتې شوې وه. له څلورو کالونو څخه وروسته مجاهدينو د اټکل له مخې له ۴۰۰۰ هډو څخه عمليات پيل کړل، چې يو نمونه يې قوماندان د څو سوه تنو مشري کوله. په ۱۹۸۵ ز کال کې اوه سترو سوني اسلامي ياغي ډلو د شوروي پر وړاندې خپله جګړه کې يو له بل سره مرسته وکړه، چې د پاکستان په ملاتړ د مجاهدينو د اوه ډلو د پېښور اتحاد (Peshawar 7 Mujahideen Alliance) په نوم هم پېژندل کېږي. وروسته له هغې چې د ۱۹۸۹ ز کال په فبروري کې شوروي افغانستان پرېښود، د مجاهدينو شته کړيو د افغانستان د خلکو ديموکراتيک جمهوريت د ولسمشر نجيب الله پر وړاندې خپلې جګړې ته دوام ورکړ. نوموړي تر اوسه د شوروي اتحاد پياوړی ملاتړ درلود او د همدې له امله فکر کېده، چې د يو دښمن «لاسپوڅي نظام» مشري کوي.
د مجاهدينو د ډلو تر منځ بريدونه (۱۹۸۹ – ۱۹۸۷)
د ۱۹۸۰ لسيزې پر مهال د خپرو شويو راپورونو له مخې د ګلبدين حکمتيار حزب اسلامي ډله د ټينګار پر نورو، په ځانګړي ډول د احمد شاه مسعود پر ځواکونو باندې د بريد او د هغوی د خواړو او فوځي اکمال او همدرانګه د هوساينې سازمانونو پر کاروانونو باندې د بريد يا مخنيوي له امله نامتو شوه. د ليکوال سيټو کول “Steve Coll” په اند حکمتيار پر احمد شاه مسعود باندې دومره زيات بريدونه وکړل، چې واشنګټن (چي د پاکستان له لاري يي ملاتړ کاوه) وډار شو چې ښايي نوموړی د کی جي بي پټ غړی وي او د کمونيست ضد ټينګار دننه د پرېکون يا بېلوالي رامنځته کولو دنده لري. راپورونه وړانديز کوي چې د حکمتيار قوماندانانو خپل ځواکونه او ټوپکونه د دې لپاره خوندي کول، چې د شوروي له تګ څخه وروسته حزب اسلامي ګلبدين د حاکمې ادارې يا سازمان په توګه رامنځته کړي.
په (۱۹۸۹ – ۱۹۸۷) دوره کې مسعود او حکمتيار دواړو يو له بل سره په پرله پسې ډول جګړې کړې دي او د يو بل مامورين يې وژلې دي او د مسعود وينا له عمل سره ډېره لږه د پرتلنې وړ (ورته) وه. د بېلګې په ډول په ۱۹۸۸ ز کال کې د مسعود ځواکونو په بدخشان ولايت کې د حکمتيار پر پلويانو باندې بريد وکړ. په ۱۹۸۹ ز کال کې مسعود د جمال اغا په نوم د حکمتيار يو سيمه ايز مامور ونيو او ويې واژه، چې د جمعيت اسلامي د قوماندانانو محمد عزت الله، محمد اسلام الدين، ملا عبدالودود او پاينده محمد په وژلو تورن و.
که څه هم د حکمتيار پلويانو مسعود د يادو قوماندانانو په وژنه تورن کړ، چې د جمعيت په ليکو کې خپل واک متمرکز کړي او وروسته يې تور پر جمال پورې کړ، چې د دوی د ادعا له مخې جمال له وژل شويو قوماندانانو سره ښې اړيکې درلودې. دا ادعا د حزب اسلامي د ملاتړ غړي محمد تنوير حليم په کتاب کې بيان شوې ده، چې په ۲۰۱۳ ز کال کې چاپ شو. که څه هم د قيصې ياد متن کره يا تاييد شوی نه دی او حکمتيار د خپلو ناوړه وژنو له امله په هر حالت ډېر نامتو نه و، سره له دې چې دا [وينا] په اړين ډول د نوموړي قوماندانانو په اړه سم نه و. د نوموړي ځيني قوماندانانو لکه عبدالروف صافي، عبدالصبور فريد او ښايي جمال له نورو ډلو سره ښې اړيکې پاللې. مسعود وروسته عبدالروف صافی د کابل د قوماندان په توګه وټاکه.
مسيحيان
د عیسویت دین منونکو ته مسیحیان یا عیسویان ویل کېږي ځکه چې مسیح هم د عیسیٰٰ علیه السلام نوم دی
صومعه‌سرا ولسوالي
صومعه‌سرا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان صومعه‌سرا)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د صومعه‌سرا ښار دی. دا ولسوالي ۱۲۵٬۰۷۴ تنه نفوس لري. د صومعه‌سرا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
منصور داد الله
ملا منصور داد الله (په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شوی) د ملا دادالله اخند کوچنی ناسکه ورور و، هغه کس چې له هغه وروستهد افغانستان په ختیځ کې د طالبانو ستر قومندان و. نوموړی د کندهار ولایت د ارغنداب ولسوالۍ اوسیدونکی او د پښتنو د کاکړ له قوم څخه و.
جګړه ییز فعالیت
نوموړی په هغه ویډیو کې را ښکاره شو چې د ځانمرګو د «فراغت جشن» و. داسې انګېرل کېږي چې نوموړی په ۲۰۰۷ کال کې شاوخوا ۳۰ کاله عمر درلود. ملا منصور دادالله په ۱۹۹۰ یمه لسیزه کې، هغه مهال چې طالبان د شمال ټلوالې پر وړاندې جنګېدل، د خپل ورور د مرستیال په توګه یې دنده تر سره کوله. نوموړی د ۲۰۱۵ کال د نومبر په میاشت کې د طالبانو د انشعابي څانګې د امیر د مرستیال په توګه وټاکل شو چې د افغانستان اسلامي امارت د عالي شورا په نوم یادیده.
ملا دادالله منصور کله چې د ۲۰۱۷ کال د مارچ په میاشت کې په کابل کې زنداني و، له یو څو کسه طالبانو سره یو ځای د ډانیال ماسټرو جیاکومو په نوم له یوه ایټالوي خبریال سره چې د طالبانو په بند کې و، تبادله او له زندان څخه ازاد شو. هغه مهال داسې نه انګېرل کېدل چې هغه به د طالبانو د ډلې مهم غړی وي.
وروسته له هغه چې نوموړی د ۲۰۰۷ کال د مۍ په ۱۲مه ووژل شو، د طالبانو یوه ویاند اعلان وکړ چې منصور دادالله به د افغانستان په سویل کې د خپل ورور ځایناستی وي. د منصور ټاکنه په ظاهره توګه د هغه کومه ځانګړې وړتیا نه وه، بلکې یوازې په دې خاطر وه چې هغه د ملادادالله اخند ورور و. د طالبانو مشر ملا محمد عمر اخند چې د دادالله اخند له ظلمونو څخه ناخوښه و، ویل کېږي چې د دادالله له انتصاب سره مخالف و. خو بیا هم، هغه د القاعدې ډلې تر ملاتړ لاندې و او ترې وغوښتل شو تر څو په افغانستان کې د ابومصعب الزرقاوي له تاکتیکونو څخه کار واخلي. [4]
ملا منصور دادالله د ۲۰۰۷ کال د جون په میاشت کې وویل: «شیخ اسامه بن لادن ژوندی دی او خپل فعالیت پر مخ وړي. نوموړی د خپلو دندو پر مخ وړلو لګیا دی. د هغه د ژوندي پاته کېدو تر ټولو وروستی سند دا دی چې زما د ورور له مړینې وروسته یې ما ته د ډاډګیرنې پیغام را لیږلی. هغه ما ته نصیحت وکړ تر څو د خپل ورور لاره ته ادامه ورکړم». ملا منصور دادالله د ۲۰۰۷ کال د ډیسمبر په ۲۹مه د ملامحمد عمر له خوا د سرغړونې په تور د طالبانو له پوځي قومندانۍ څخه لري شو. دادالله د ۲۰۰۸ کال د فبرورۍ په ۱۱مه د ګاول اسمعیل زیو په سیمه کې له طالبانو سره د پاکستاني ځواکونو په جګړه کې ټپي او ونیول شو.
له زندان څخه ازادیدل
دادالله سره له ۶ نورو بندیانو د افغانستان د حکومت په غوښتنه او د سولې د خبرواترو په موخه د ۲۰۱۳ کال د سپټمبر په ۷ د پاکستان د حکومت له خوا له زندان څخه ازاد شو. دادالله له زندان څخه له ازادیدو وروسته افغانستان ته ستون شو تر څو هلته د خپل ورور پیروان یو ځل بیا د ملادادالله د جبهې تر نوم لاندې سره را ټول کړي. د ۲۰۱۵ کال د اګسټ په میاشت کې د طالبانو د اعلامیې له مخې چې د خدای بښلي ملاعمر له مړینې وروسته به اختر منصور د طالبانو مشر وي، دادالله له هغه سره بیعت و نه کړ او له خپلو ملاتړو سره یې په خپل اصلي ولایت زابل کې ځان ته قرارګاه جوړه کړه. له هغه وروسته د دادالله د وفادارو کسانو او منصور کسانو تر منځ جګړې رامنځته شوې.
د افغانستان رسنیو د سپټمبر په لومړیو کې رپوټ ورکړ، چې ویل کېږي ملادادالله وروسته له هغه چې اختر منصور د طالبانو د مشر په توګه وګومارل شو، خپله لاره یې له طالبانو بېله کړې او د اسلامي دولت (داعش) د افغانستان له څانګې سره یو ځای شوی دی. دغه اعلامیه د اسلامي دولت د یوه ملاتړي له خوا اعلام شوه او همداشان یې وویل چې د داعش ۲۳۰ جنګیالي له فراه څخه زابل ولایت ته هم لیږل شوي تر څو له هغو ۲۱۰۰ طالب جنګیالیو سره چې د اختر منصور له خوا لېږل شوي، وجنګیږي. د زابل ولایت د ارغنداب ولسوالۍ د ولسوال حاجي مهمند نصرت یار په وینا، د دادالله جنګیالي د اسلامي دولت یا داعش له مفکورو سره همفکره دي. سره له دې هم، ځینې افغان سرچینې وايي چې دادالله له اسلامي دولت سره خپل یو ځای کېدل رد کړي دي او لا تر اوسه پورې طالبانو ته ژمن دی. د رپوټونو له مخې هغه وايي: «موږ له امارت سره یو او تل به یو». دادالله د طالبانو له رهبري سره مخالفت درلود او اختر منصور ته به یې «درواغجن» وایه.
مړینه
دادالله د خپلو سرتیرو او د اختر منصور جنګیالیو تر منځ په جګړه کې د ۲۰۱۵ کال د نومبر په میاشت کې د زابل په خاک افغان ولسوالۍ کې ووژل شو. د نوموړې د مړینې ادعا د سیمې د قومي مشرانو، افغان دولتي چارواکو او ځینو طالب قومندانانو له خوا تایید شوې، خو د هغه ویاند چې ملا نعیم نیازی نومیږي وايي چې دادالله یوازې ټپي شوی دی. د همدې خبرې په تکذیبولو سر بېره، د هغه ډلې د ۲۰۱۶ کال د اګسټ په ۱۵مه په رسمي بڼه د هغه مړینه تایید کړه او پر ځای یې د هغه وراره، ملا امدادالله منصور ځایناستی اعلان کړ. منصور قسم وخوړ چې د خپل تره غچ به اخلي.
ګالیله‌يي سپوږمۍ
ګالیله‌يي سپوږمۍ یا ګالیله‌يي سپوږمکۍ د مشتري څلور لویې سپوږمۍ دي چې «ایو»، «اروپا»، «ګانیمډ» او «کالیسټو» نومېږي. دغه سپوږمۍ د لومړي ځل لپاره د ۱۶۰۹ کال په ډسمبر میاشت کې او یا هم د ۱۶۱۰ کال په جنورۍ میاشت کې د ګالیلیو ګالیله له‌خوا ولیدل شوې او د ۱۶۱۰ کال په مارچ میاشت کې د همده له‌خوا د مشتري د سپوږمکیو په توګه وپېژندل شوې. دا لومړني هغه اجرام وو چې تر ځمکې پرته د بلې سیارې پر شاوخوا څرخېدل.
دغه سپوږمۍ په لمریزه منظومه کې له لمر او اتو سیارو پرته تر ټولو لوی اجرام دي او شعاع یې د هرې کوچنۍ سیارې تر شعاع زیاته ده. ګانیمډ د لمریزې منظومې تر ټولو لویه سپوږمۍ ده او حتا تر عطارد سیارې هم لویه ده، که څه هم چې حجم یې نیمايي دی. درې داخلي سپوږمۍ – ایو، اروپا او ګانیمډ – له یو بل سره په ۱:۲:۴ مداري روزونانس کې واقع دي. که څه هم ټولې ګالیله‌يي سپوږمۍ ګردې یا کروي دي، خو د مشتري نورې کوچنۍ سپوږمۍ ګانې د کمزورې جاذبې له امله نامنظمې بڼې لري.
ګالیله‌يي سپوږمۍ په ۱۶۰۹ یا ۱۶۱۰ کال کې ولیدل شوې. دا هغه مهال و چې ګالیله په خپل تلسکوپ کې ځینې داسې پرمختګونه رامنځته کړل چې له ده سره یې مرسته وکړه تر څو اسماني اجرام په لا څرګند ډول وویني. د ګالیله مشاهداتو د ستور پوهانو لپاره د تلسکوپ اهمیت په فضا کې د داسې اجسامو په لیدلو سره وښود چې په عادي سترګو د لیدلو وړ نه وو. د داسې اسماني اجرامو کشف چې له ځمکې پرته د بل څه پر شاوخوا څرخېږي، هغه نړیوال بطلمیوسي سیستم ته کلکه ضربه ورکړه چې هغه مهال منل شوی و او دا د جیومرکزیت هغه نظریه وه چې ګواکي هر څه د ځمکې پر شاوخوا څرخېږي.
ګالیله په لومړیو کې خپل کشف ته د (Cosmica Sidera) یعنې «کوزیمو ستور» نوم ورکړ، خو هغه نومونه چې بالاخره نهايي شول هغه «سیمون ماریوس» انتخاب کړل. ماریوس له ګالیله سره په کابو هم‌مهاله ډول د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې په ۸مه نېټه سپوږمۍ ګانې په مستقل ډول کشف کړې او د دغو سپوږمیو اوسني نومونه یې د «زیوس» له پلویانو څخه اخیستي وو چې «یوهانس کپلر» په خپل کتاب (Mundus Jovialis) کې راوړي وو او دا کتاب په ۱۶۱۴ کال کې خپور شو.
د ګالیله څلور سپوږمۍ په ۱۸۹۲ کال کې د «امالټیا» تر کشف پورې د مشتري یوازنۍ پېژندل شوې سپوږمۍ ګانې وې.
کشف
د هغو پرمختګونو په پایله کې چې ګالیلیو ګالیله په تلسکوپ کې وکړل، ویې کولای شول اسماني اجرام د 20× لویوالي په وړتیا سره تر هغه ډېر څرګند وویني چې پخوا وو. دغه کار له ګالیله سره مرسته وکړه چې د ۱۶۰۹ کال په ډسمبر یا هم د ۱۶۱۰ کال په جنورۍ میاشت کې ګالیله‌يي سپوږمي ګانې وویني.
د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې په ۷مه نېټه ګالیله یو لیک ولیکه چې د مشتري د سپوږمیو لومړنۍ یادونه په کې شوې وه. هغه مهال ده یوازې درې سپوږمۍ ولیدلې او په دې باور و چې دا مشتري ته نږدې ثابت ستوري دي. ده د ۱۶۱۰ کال د جنورۍ میاشتې له ۸مې نېټې څخه د مارچ میاشتې تر ۲یمې نېټې پورې د دغو اسماني مدارونو کتنې ته دوام ورکړ. په دغو مشاهداتو کې یې څلورم جسم کشف کړ او دا یې هم ولیدل چې دا څلور ثابت ستوري نه دي، بلکې د مشتري پر شاوخوا د څرخېدو په حال کې دي.
د ګالیله کشف د تلسکوپ اهمیت ستور پوهانو ته د یوې داسې وسیلې په توګه ثابت کړ چې ویې ښوده په فضا کې داسې اجرام شته چې باید کشف شي او دا اجرام تر هغه مهال پورې په عادي سترګو د لیدلو وړ نه وو. تر دې مهمه خبره د داسې اجرامو کشف و چې تر ځمکې پرته د یوه بل شي پر شاوخوا څرخېدل. دغه کشف هغه بطلمیوسي نړیوال سیستم ته کلکه ضربه ورکړه چې هغه مهال منل شوی و. په دې سیستم کې باور دا و چې ځمکه د نړۍ په مرکز کې ده او نور ټول اسماني اجرام یې پر شاوخوا څرخېږي. ګالیله د ۱۶۱۰ کال د مارچ په ۱۳مه نېټه (Sidereus Nuncius) کتاب خپور کړ چې د تلسکوپ له لارې یې د اسماني کتنو څرګندونې په کې کړې وې. په دې کتاب کې یې د کوپرنیک د «هلیوسنټرېزم» یا مرکزیت نظریې ته کومه څرګنده اشاره نه وه کړې، دا هغه نظریه وه چې لمر یې د نړۍ په مرکز کې واقع باله. ګالیله د کوپرنیک د مرکزیت دغه نظریه ومنله.
د ستور پوهنې یوه چینایي تاریخ‌لیکوال «شي ززونګ» ادعا کړې ده چې هغه «سوربخن کوچنی ستوری» چې تر میلاد مخکې په ۳۶۴ کال کې د چینايي ستور پېژندونکي «ګان ډي» له‌خوا مشتري ته نږدې لیدل شوی و، احتمالاً «ګانیمډ» و. که دا خبره سمه وي، ښايي د ګالیله تر کشف دوه زره کاله وړاندې وي.
د «سیمون ماریوس» مشاهدات د کتنو یوه بله ډېره مشهوره بېلګه ده چې ده یې په ۱۶۰۹ کال کې د کتنې راپورونه ورکړل. دا چې ښاغلي ماریوس خپلې موندنې تر ګالیله مخکې خپرې نه کړې، د سوابقو په اړه یې بې باوري موجوده ده.
د جغرافیايي اوږدوالي ټاکنه
ګالیله وکولای شول چې د ګالیه‌يي سپوږمیو د مداري زمان‌بندۍ له مخې د جغرافیايي طول یا اوږدوالي ټاکنه رامنځته کړي. د سپوږمیو د کسوف وختونه تر پخوا دقیق محاسبه کولی شو او پر وچه یا پر کښتۍ یې له ځايي مشاهداتو سره پرتله کولی شو تر څو ځايي وخت او جغرافيايي اوږدوالی مشخص شي. د دغه تخنیک لویه ستونزه دا وه چې د خوځنده بېړۍ پر مخ د تلسکوپ له لارې د ګالیله‌يي سپوږمیو کتنه سخته وه، ګالیله هڅه وکړه چې دا ستونزه د «سلاتون» په مرسته حل کړي. دا طریقه د «جوواني ډومنیکو کاسیني» او «جین پیکارډ» له‌خوا د فرانسې د نقشې د بیا کښنې لپاره وکارول شوه.
ایو
ایو (Jupiter I) د څلورو ګالیله‌يي سپوږمیو په ډله کې تر ټولو دننه سپوږمۍ ده. دا سپوږمۍ ۳۶۴۲ کیلومتره قطر لري چې د لمریزې منظومې څلورمه لویه سپوږمۍ کېږي او د ځمکې تر سپوږمۍ لږ څه لویه ده. دغه نوم له «ایو» څخه اخیستل شوی دی چې ایو د «زیوس» له عاشقانو څخه و. د شلمې پېړۍ تر منځنیو کلونو پورې دغه سپوږمۍ (Jupiter I) یا «د مشتري لومړۍ سپوږمۍ» بلل کېده.
ګانیمډ
ګانیمډ (Jupiter III) درېیمه ګالیله‌يي سپوږمۍ ده او نوم یې له اساطیري ګانیمډ څخه اخیستل شوی چې د زیوس له دوستانو څخه و. ګانیمډ د لمریزې منظومې تر ټولو لویه طبیعي سپوږمکۍ ده چې ۵۲۶۲.۴ کیلومتره قطر لري او په دې توګه تر عطارد لویېږي – که څه هم نیم حجم یې دی، ځکه چې ګانیمډ یوه کنګلیزه نړۍ ده. دا په لمریزه منظومه کې یوازنۍ سپوږمکۍ ده چې مګنټوسفیر لري او احتمالاً د مایع اوسپنې په هسته کې د ځای پر ځای کېدو له لارې رامنځته شوی دی.
کالیسټو
کالیسټو (Jupiter IV) د ګالیله څلورمه او وروستۍ سپوږمۍ ده چې د څلورو سپوږمیو په ډله کې دویمه تر ټولو لویه سپوږمۍ کېږي، قطر یې ۴۸۲۰.۶ کیلومتره دی چې د لمریزې منظومې درېیمه لویه سپوږمۍ ده او تر عطارد لږ څه کوچنۍ ده.
د فوکوشیما اټومي ناورین / بدبختي
د فوکوشیما اټومي ناوړه پېښه یا لوی ناورین په ۲۰۱۱ ز کال کې جاپان د فوکوشیما د اوکوما د دایچي په اټومي بټۍ کې پېښ شوې وه. د دې ناوړه پېښې او لوی ناورین احتمالي لامل د ۲۰۱۱ ز کال د توهوکو زلزله او د سونامي طبیعي بلا وه، چې د ۲۰۱۱ ز کال د مارچ میاشتې په ۱۱ نېټه پېښ شوه او د جاپان په تاریخ کې تر ټولو ځواکمنې او قوي زلزلې په توګه ثبت شوې ده. دا زلزله د ۱۳ تر ۱۴ متره ځواکمنه موج لرونکې سونامي رامنځته کېدو لامل شوه، چې اټومي بټۍ ته د زیان اړولو لامل شوه. دا پېښه په ۱۹۸۶ ز کال کې د چرنوبيل له پېښې راهیسې د نړۍ تر ټولو سخته اټومي پېښه وه، چې په پنځو لوړو درجو کې تر لومړنۍ طبقه بندۍ وروسته دا پېښه د اوومې کچې سترې پېښې په توګه د نړیوالو اټومي پېښو (INES) په برخه کې طبقه بندي شوه او د یوازینۍ بلې داسې پېښې په توګه ثبت شوه چې دا طبقه بندي یې ترلاسه کړه او له چرنوبیل پېښې سره یوځای شوه. حال دا چې په ۱۹۵۷ ز کال د مایاک په تاسیساتو کې ستره چاودنه ترسره شوې وه، چې د راډیو اکتیفیت له نظره د خپریدو له مخې دویمه لویه او تر ټولو بده پېښه وه. خو INES د نړۍ سترې اټومي پیښې په نفوس او جمعیت باندې د اغېز په اساس طبقه بندي کوي، له همدې امله د چرنوبیل پېښه کې (۳۳۵۰۰۰ خلک ایستل شوي) او د فوکوشیما پېښه کې (۱۵۴۰۰۰ خلک) چې د مایاک له سویلي اورال کلیوالو سیمې څخه د ایستل شوو خلکو په پرتله له شاوخوا ۱۰۰۰۰ څخه زیات خلک دي.
دا ستره پېښه د ۲۰۱۱ ز کال د مارچ میاشتې په ۱۱مه نېټه د جمعې په ورځ د توهوکو زلزلې او سونامي له امله رامنځته شوه. فعاله ریکټورونو د زلزلې په کشفولو سره سم په اوتوماتیک ډول خپل نورمال بریښنا تولیدونکي طبیعي تعاملات بند کړل. د دې تعاملاتو د بندیدو ستونزې او دغه راز د بریښنایی شبکې نورو ستونزو له امله، د ریکټورونو د اړتیا وړ بریښنا رسول له کاره ولوېدل او د دې ریکټورونو اړوند بیړني ډیزلي جنراتورونه په اتومات ډول کار پیل کړ. په بحراني او جدي توګه دا ټول موارد د هغو پمپونو د بریښنایي ځواک لپاره ډېر اړین او لازمي و، چې سړوونکې مایع یې د ریکټورونو په هستو کې په څرخېدو راوستله. د پاتې شوې پوسیدګۍ او خرابوالي د ګرمښت حذف کولو او له منځه وړلو لپاره دا دوامداره ګرځېدنه ډېره اړینه وه، چې د شکافتونو د بندېدو وروسته هم دوام ورکوي. په دې توګه دې زلزلې همدارنګه د ۱۴ مترو (۴۶ فټه) په ارتفاع یوه سونامي هم رامنځته کړې وه، چې تر زلزلې لږ وخت وروسته راورسېده، د نبات سمندري دېوال یې ونیوه او بیا د ۱ – ۴ ریکټورونو لاندنۍ برخې هم اوبو ونیولې. دا سیلاب د اضطراري جنراتورونو د خرابېدو او له کاره لوېدو تږ دغه راز د پمپونو د برق قطع کېدو لامل شول. د ریکتور سړوونکې برخې اړوند هستې له منځه تلل د دې لامل شوه، چې د مارچ میاشتې له ۱۲ نېټې څخه تر ۱۵ مې نېټې پورې درې اټومي برخې خرابې شي، درې لویې هایدروجني چاودنې رامنځته شي او دغه راز په ۱،۲ او ۳ واحدونو کې د رادیو اکټیو اړوند ککړتیاوې خپرې شي. د ۴ ریکټور د سوځېدو اړوند مصرف شوې ذخیره، چې تر دې دمخه خاموشه شوې وه دا مهال د مارچ په ۱۵ نېټه د سوځېدو اړوند مصرف شویو میلو له امله د رامنځته شوي زوال په اساس یې ګرمي زیاته شوه؛ خو د جوشېدو تر څده و نه رسېده، چې دا سوخت د لیدو وړ وګرځوي.
له دې لویې پېښې څخه وروسته ورځو کې، د هوا او فضا یا اتموسفیر په برخه کې خپرو شویو وړانګو دولت دېته اړ کړ، چې د دې بټۍ شاوخوا سیمه کې د تخلیې اړوند یوې لویې ساحې اعلان وکړ، چې په پای کې د تخلیې اړوند ۲۰ کلیومتره سیمې باندې ختم شو. په ټوله کې شاوخوا ۱۱۰،۰۰۰ اوسېدونکي د دې بټۍ له شاوخوا سیمو څخه د وړانګو لرونکو تشعشعاتو زیاتېدو له امله هغه چاپېریال ته تخلیه شول، چې په هوا کې د موجوده رادیو اکتیو اړوندو ککړتیاوو د ریکټورونو څخه ضرر لیدلی و.
د دې ناوړه پېښې په لړ کې د رادیواکتیو په ایزوتوپونو باندې ککړې شویو اوبو ګڼ شمېر بېلګې په آرام سمندر کې خپرې شوې. د چاپېریالي رادیواکتیویتي په موسسه کې د ځمکنیو علومو رادیوایزوتوپ برخې پروفیسور میچیو آئویاما داسې انګېرلې، چې د دې سترې پېښې په لړ کې له سزیوم ۱۳۷ څخه شاوخوا ۱۸۰۰۰ ترابکرل (TBQ) رادیو اکتیو په آرام سمندر کې خپاره شوه او د ۲۰۱۳ ز کال کې ۳۰ ګیګا بکرل (GB17) لا هم هره ورځ دې سمندر ته لوېږي. د دې بټۍ اپراتور له هغه وخت راهیسې سمندر ته څېرمه د ساحل په لړ کې نوي دیوالونه جوړ کړي او دغه راز له یخ وهلې ځمکې څخه یې د ۱.۵ کیلومترو په اندازې له یخ څخه دیوال جوړ کړی دی، ترڅو د ناولو شویو اوبو بهیر ودروی.
سره له دې چې د روغتیا په برخه باندې د دې ستر ناورین او لویې پېښې د اغېزونو په هکله ګڼ شمېر دوامداره نیوکې او جنجالونه موجود دي، د اټومي وړانګو (UNSCEAR) اړوند اغېزو په هکله د ملګرو ملتونو د علمي کمیټې په وسیله د ۲۰۱۴ ز کال راپور او دغه راز د روغتیا نړیوال سازمان د جنینونو د سقط، مړو زیږونونو یا هم په هغو ماشومانو کې د جسمي او رواني اختلالاتو په برخه کې د هیڅ ډول زیاتوالي وړاندوینه و نه کړه، چې له دې لویې پېښې څخه وروسته زېږېدلي و. د UNSCEAR په وینا د ساتنې په موخه له یادې سیمې څخه د خلکو تخلیې او پناه ورکولو په په لوړه کچه د بالقوه وړانګو لاندې د خلکو راتلو مسئله تر ۱۰ برابره پورې کمه کړه. همدارنګه UNSCEAR داسې راپور ورکړ، چې تخلیې خپله په یاده برخه کې د ښکېل خلکو لپاره یوه پایله لرله، لکه د تخلیې له امله یو شمېر رامنځته شوې مړینې او دغه راز له تخلیې وروسته په رواني او ټولنیزې هوساینې باندې د تخلیې اغیزې (د بیلګې په توګه، دا چې تخلیه شوي خلک له خپل کور، خپل ټاټوبي او زیاتره خلکو څخه یې جلا شوي وي، نو له همدې امله ځینو یې خپل ژوند له لاسه ورکړ). د یادې فابریکي مدیریت داسې اټکل کوي، چې د زیانمنو سیمو د پاکولو او دغه راز د یادې بټۍ له کاره غورځول او له منځه وړل یې د پاک کارۍ یو دوامداره بهیر ته اړتیا لري، چې  ۳۰ تر ۴۰ کاله وخت به ونیسي. ‎
د ۲۰۱۲ ز کال د جولای میاشتې په ۵مه نېټه د جاپان د فوکوشیما د اټومي سوانحو د ارزونې خپلواک کمیسیون (NAIIC) اړوندو څېړنو دا وموندله، چې د یادې پېښې لاملونه د وړاندوینې وړ وو، خو د دې فابریکي چلوونکي، د توکیو د بریښنا شرکت (TEPCO) لومړني تدابیر په سمه توګه مراعت کړي نه دي او د اساسي خوندیتوب اړوندو اړتیاوو لکه د خطر ارزونه، د جانبي زیانونو د مهارولو لپاره چمتووالي او د تخلیې اړوندو طرحو د پراختیا په برخو کې پاتې راغلی دی. د وین ناسته چې له دې ستر ناورین څخه درې میاشتې وروسته دایره شوه، په دې غونډه کې د اټومي انرژۍ نړیوال آژانس د اقتصاد، تجارت او صنعت وزارت کمزورې څارنه په دې برخه کې ملامت وګڼلو او داسې یې وویل چې دا وزارت د دولتي ادارې په توګه د پېښې د تنظیم او پراختیا مسئول دی، ځکه چې د ګټو له ذاتي شخړې سره مخ دی. د اټومي بریښنا صنعت (TEPCO) د ۲۰۱۲ ز کال په اکتوبر میاشت کې د لومړي ځل لپاره داسې اعتراف وکړ، چې د خپلو اټومي بټیو په وړاندې د قضایي محاکمو یا لویو پاڅونونو له ویرې د اړینو اقداماتو ترسره کولو په برخه کې پاتې راغلي دي.
د نبات تشریح / سپړنه
د فوکوشیما دایچي اټومي د بریښنا اړوند بټۍ د جوش اوبو شپږ ریکټورونه لرل، چې د جنرال الکتریک (GE) په بڼه و او ۴.۷ ګیګا واټه ترکیبي قدرت یې درلود، چې دا بټۍ یې د نړۍ د ۲۵ لویو اټومي بټیو په ډله کې راوستله. دا لومړنۍ اټومي بټۍ وه، چې د جنرال الکتریک په وسیله ډیزاین شوې وه او په بشپړه توګه د توکیو د بریښنا شرکت (TEPCO) په وسیله جوړه او اداره شوه. د ۱-ریکټور د ۴۳۹ میګاواټه (BWR-3) ریکټور له ډلې څخه و، چې د ۱۹۶۷ ز کال په جولای میاشت کې جوړ شو او د ۱۹۷۱ ز کال د مارچ میاشتې په ۲۶مه نېټه یې کار پیل کړ. دا ریکټور د ۰،۱۸ ګرام (۱،۴ متره پر ثانیې / ۶ فوټه) سرعت لرونکې زلزلې سره د مقابلې او د ۱۹۵۲ ز کال د کیرن کرن کاونټي سیمې اړوند زلزلې د (۲s غبرګون) سره د توان لرونکې کچې په اندازه جوړ شوی و. ۲ او ۳ ریکټورونه یې دواړه ۷۸۴ میګاواټه او د BWR-4 له ډلې څخه و. ۲-ریکټور یې د ۱۹۷۴ ز کال په جولای میاشت کې او ۳-ریکټور یې د ۱۹۷۶ ز کال په مارچ میاشت کې کار کول پیل کړل. د زلزلې د طراحې اساس یې د ټولو واحدونو لپاره ۰،۴۲ ګرام (4.12 m/s2, 13.5 ft/s2) څخه تر ۰.۴۶ ګرام (4.52 m/s2, 14.8 ft/s2) یا ۱۴،۸ فوټه پورې و. په ۱۹۷۸ ز کال کې د میاګي سیمې له زلزلې څخه وروسته، کله چې د ځمکې سرعت د ۳۰ ثانیو لپاره ۰،۱۲۵ ګرام (۱،۲۲ متر پر ثانیه، یا ۴،۰ فوټه پر ثانیه) ته ورسېد، د ریکټور مهمو او اساسي برخو کې هیڅ ډول زیان و نه لیدل شو. د ۱ – ۵ واحدونو د Mark-1 بڼې (light bulb torus) دفع کوونکی جوړښت درلود او ۶ – واحد یې د Mark-1 بڼې (over/under) دفع کوونکی جوړښت درلود. د ۲۰۱۰ ز کال په سپتمبر میاشت کې د ۳-ریکټور سون توکي تر یو څه حده د (MOX) مخلوط شویو اکسیدونو په وسیله تأمین شول.
عضوي کرنه (د ژوندۍ مادې اړونده کرنه)
عضوي کرنه یو کرنیز نظام دی چې عضوي منشا لرونکې سره کاروي، لکه نباتي سره، شنه سره، د هډوکي خواړه او د کروندو د بدلون او دې ته ورته کښت په څېر لارو چارو تمرکز کوي. دا ډول کرنه د شلمې پیړۍ په پیل کې د کرنې د چټک بدلون په غبرګون کې رامنځته شوې. تايید شوې عضوي کرنه د ټولې نړۍ  اويا ملیونه هکتاره ځمکه پوښلې ده چې نیمايي برخه يې په استراليا کې ده. اوسمهال د بېلا بېلو سازمانونو له خوا د عضوي کرنې وده دوام مومي. د بیولوژیکي آفتونو اداره کول، مخلوط کښت او د خزنده ګانو د منځه وړونکو د روزنې ملاتړ کېږي. عضوي معیارونه د دې لپاره ترتيب شوي چې د طبیعي توکو کارولو ته اجازه ورکړي، په داسې حال کې چې مصنوعي توکي منع یا په کلکه محدودوي. د بېلګې په توګه: په طبیعي ډول د حشراتو وژونکو درملو ته، لکه: «پیریترین» او «روټینون» ته اجازه ورکول شوې، خو مصنوعي سرې او خزنده وژونکي درمل په عمومي توګه بند دي. هغه مصنوعي توکي چې اجازه ورکړل شوې دا دي: د بېلګې په توګه: د مسو سلفیټ، عنصري سلفر او «ایورمیکټین». په جینیکي ډول اصلاح شوي ارګانیزمونه، نانومیټریالونه، د انسان فاضله مواد، د نبات د ودې تنظیم کوونکي، هورمونونه او د څارویو په پالنه کې د «انټي بیوټیک» کارول منع دي. د عضوي کرنې ملاتړي د پایښت، پرانيستې، ځان بسیاینې، خپل ځان ادارې، روغتیا، د خوړو خوندیتوب او د خوړو ساتنه کې د دا ډول کرنې د ګټو ادعا لري.
د عضوي کرنې تګلارې په نړیواله کچه برابرې شوې او په قانوني ډول د ډېرو هیوادونو له خوا پلي کیږي، د هغو معيارونو په ستره برخه ولاړ دي چې د عضوي کرنې غورځنګونو نړیوال فدراسیون (IFOAM) له لوري ټاکل شوي، دا د عضوي کرنې د سازمانونو لپاره د نړيوال چترۍ سازمان دی چې په ۱۹۷۲ز کال کې جوړ شوی. عضوي کرنه د  «کرنې اړوند نظام په توګه تعریف کیدای شي چې د پایښت لپاره هڅه کوي، د خاورې ښېرازۍ او بیولوژیکي تنوع ته وده ورکوي، په داسې حال کې چې له ډېرې کمې استثنا پرته، د مصنوعي خزنده وژونکو درملو، انټي بیوټیکونو، مصنوعي سرې، په جینیکي ډول اصلاح شويو ارګانیزمونو او د هورمونونو وده يې منع کړې ده».
تاریخچه
کرنه د زرګونو کلونو لپاره له مصنوعي کیمیاوي توکو پرته ترسره شوې. مصنوعي سرې د لومړي ځل لپاره د نولسمې پیړۍ په منځ کې جوړې شوې. دا لومړنۍ سرې ارزانه، ځواکمنې او په لویه کچه د لېږد لپاره اسانه وې. د ۱۹۴۰ز لسیزه کې د کیمیاوي خزنده وژونکو درملو په برخه کې ورته پرمختګونه وشول چې له امله یې یاده لسیزه د خزنده وژونکې دورې په نامه یادیږي. دا نوې کرنيزې طريقې، په داسې حال کې چې په لنډ مهال کې ګټورې دي، جدي اوږدمهاله هر اړخیزې اغېزې هم لري، لکه د خاورې سره راغونډېدل، توږنه او د خاورې په ټولیزه ښېرازتيا (حاصلخيزي) کې کمښت، د دې تر څنګ په خوړو کې د زهرجنو کیمیاوي توکو د ننوتلو په اړه روغتيايي اندېښنې هم شته. د ۱۹۸۰ز په وروستيو او د ۱۹۰۰ز په لومړيو کې، د خاورې بیولوژي پوهانو د دې اړخیزو اغېزو د درملنې د لارو چارو لټون پيل کړ، خو لاهم دا توکي په لوړه کچه تولیدېږي.
په ۱۹۲۱ز کال کې د عضوي خوځښت بنسټ ایښودونکی او مخکښ «البرټ هاوارډ» او د هغه مېرمن «ګبریل هاوارډ»، څوک چې پياوړي بوټي پوهان وو، په هندوستان کې د کرنې د دودیزو تګلارو د ښه کولو لپاره د نباتاتو د صنعت انسټیټیوټ تاسیس کړ. د نورو شیانو تر څنګ، دوی د خپلو ساینسي زده کړو نه د څارویو د پالنې ښه طریقې او ښه وسایل راوړل، له دې وروسته د هندي دوديزو اړخونو په يو ځای کولو سره، دوی د کښتونو د څرخ، د ځمکې د توږل کېدو د مخنيوي د تګلارو، د نباتي سرې او د سرې د منظمو کارولو لپاره يې پروتوکولونه منځ ته راوړل. د دودیزې کرنې د دې تجربو په مټ هڅول شوی البرټ هاوارډ چې کله بېرته د ۱۹۳۰ز لسيزې په وروستيو کې برتانيې ته ستون شو، هغه د عضوي کرنې د نظام په خپراوي پيل وکړ.
په ۱۹۲۴ز کال کې «روډولف سټینر» د کرنې په اړه اته درسونه ورکړل، چې د سپوږمۍ، سیارو، غیر فزيکي موجوداتو او عنصري ځواکونو پر اغېزو متمرکز وو. دا درسونه د ژمنو بزګرانو د غوښتنې په ځواب کې ترسره شول، چا چې د کیمیاوي سرې کارولو په پایله کې د خاورې خراب حالت او د فصلونو او څارویو روغتیا او کیفیت کې خرابوالی لیدلی و. دا درسونه د ۱۰۲۴ز کال د نومبر په مياشت کې خپاره شول؛ لومړۍ انګلیسي ژباړه یې په ۱۹۲۸ز کال کې د «کرنې کورس» په توګه خپره شوه.
په ۱۹۴۰ز کال کې «هاوارډ» د «يوه کرنيزه وصيتنامه) په نوم خپله ليکنه خپره کړه. په دې کتاب کې هغه د نارتبورن د "عضوي کرنې" اصطلاح غوره کړه. د هاورډ دا اثر په پراخه کچه خپور شو، د مختلفو دودیزو او طبیعي تګلارو لپاره د ساینسي پوهې او اصولو په پلي کولو کې د هغه د کار له امله د "عضوي کرنې پلار" په توګه پیژندل کېږي. په متحده ایالاتو کې «روډیل»، چا چې د هاورډ په اندونو او بایوډینامیکونو کې ډېره لېوالتیا درلوده، د ۱۹۴۰ز په لسیزه کې، د روډيل انستيتيوت او روډيل پريس په نامه، هم د آزموینې او هم تجربو لپاره هغه د کار عضوي کروندځای جوړ کړ، تر څو ډېرو خلکو ته عضوي لارې چارې وښيي او هم له دې نه ملاتړ وکړي. دې چارې د عضوي کرنې په خپریدو د پام وړ اغېزې پرېښودې. له دې ورهاخوا په انګلستان کې نور کار د مېرمن «ايو بالفور» (د هاګلي تجربې) له خوا او په نوره نړۍ کې د ډېرو نورو له خوا تر سره شو.
د "ایکو کرنې" اصطلاح، په ۱۹۷۰ز کال کې «چارلس والټرز» د «اکرس» مجلې بنسټ ایښودونکي له لوري رامنځ ته شوه، تر څو هغه کرنه تشرېح کړي، کومه چې «د انسان له خوا جوړه شوې د خونديتابه زهرجن کيمياوي ماليکولونه» نه کاروي، «ايکو کرنه» په اغېزمنه توګه د عضوي کرنې بل نوم بلل کېدای شي.
اصطلاحات
د "عضوي" ټکي کارول چې د هاورډ او روډیل له خوا مشهور شوی، د نباتاتو له سرې او حیواني سرې نه ترلاسه شویو عضوي توکو کارولو ته په ډېر لنډ ډول اشاره کوي، تر څو د خاورې «هوموز» مواد پياوړي کړي، د خاورې د لومړنيو ساینس پوهانو په آثارو کې ځای ورکړل شوی، چا چې هغه څه منځ ته راوړل، چې هغه مهال ورته د (هوموس کرنه) ویل کېده. د ۱۹۴۰ز لسیزې له لومړيو راهيسې دې دواړو مرکزونو په يو بل کې د ادغام لېوالتيا لري.
د حزب الله اسلامی غورځنگ
حزب الله ( په عربی کې: المقاومة الإسلامية في لبنان) یا د لبنان د اسلامی مقاوت غورځنگ یوه اسلامی سیاسي او پوځي ډوله ډله ده، چې د لبنان په هېواد کې شتون لري.داغورځنگ د ۱۹۸۰ز کلونو په لومړیو کې د روح الله خمیني د سیاسي اسلام په اېډیالوجۍ راولاړه شوه، او د بنسټ ډبره یې کېښودل شوه. دا ډله د لبنان په کورنۍ جگړې کې د ایران د پاسداران انقلاب سپاهیانو لخوا وروزل شوه. او د ایران د مالی، سياسي او مذهبي تایید وړ وگرځېد . حزب الله درې بنستیزې موخې لری، چې هغه عبارت دی له:
د حزب الله په اړه د مخالفینو نظر
د لبنانی حزب‌ الله لارښود د اسراییل او حزب الله د جگړې په لومړی تلین، کی برخه لری. دغه ډله یوه عربی مسلمان ډله ده چی اسرایلیانو ته د لمړی خل لپاره د ماتی ترخه خوند و ر په برخه کړل. د ایران د فا رس خبری اژانس د رپورت سره سم ، د اسراییلو ، لومړی وزیر اېهود اولمرت له لبنان سره جگړه کې له ماتې وروسته د حزب الله ډ لې په اړه وویل ، چې دا ډ له نه ختمېدونکې او نه ماتېدونکې بللې.
بهرنې تړن
وېشنيزه:غورځنگ وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه وېشنيزه:حزب الله
د فیلپین او امریکا جګړه
د فیلپین او امریکا جګړه یا د فیلپینو او امریکایانو جګړه (نننی فیلپین: ډیګمانګ فیلپینو- امریکانو)، چې پخوا د متحده ایالاتو له خوا د فیلپین بغاوت یا د تاګالوګ بغاوت په نامه یادېده. دا د لومړي فیلپیني جمهوریت او متحده ایالاتو ترمنځ وسله واله جګړه وه، چې د ۱۸۹۹ز کال د فبرورۍ له ۴مې تر د ۱۹۰۲ز کال د جولای تر ۲مې یې دوام وکړ. جګړه په ۱۸۹۸ز کال کې هغه مهال رامنځته شوه، چې متحده ایالاتو د فیلپین د خپلواکۍ د اعلامیې پرځای هغه د پاریس د تړون له مخې ضمیمه کړ او دا د هسپانیا- امریکا جګړې د پای ته رسولو لپاره له هسپانیا سره پای ته ورسېده. دغه جګړه ښایي د فیلپین د خپلواکۍ لپاره عصري مبارزه وه، چې په ۱۸۹۶ز کال کې د فیلپین له انقلاب سره د هسپانیې پر وړاندې پیل شوه او په ۱۹۴۶ز کال کې د متحده ایالاتو د حاکمیت له سپارلو سره پای ته ورسېده.
د ۱۸۹۹ز کال د فبرورۍ په ۴مه د امریکا او فیلپین جمهوریت د ځواکونو ترمنځ جګړه پیل شوه، چې د ۱۸۹۹ز کال د مانیلا د جګړې په نامه مشهوره شوه. د ۱۸۹۹ز کال د جون په ۲مه د فیلپین لومړي جمهوریت د متحده ایالاتو پر وړاندې په رسمي توګه جګړه اعلان کړه. د فیلپین ولسمشر ایمیلیو اګوینالډو د ۱۹۰۱ز کال د مارچ په ۲۳مه ونیول شو او جګړه په رسمي ډول د ۱۹۰۲ز کال د جولای په ۲مه د متحده ایالاتو په بریا پای ته ورسېده. په هر حال، ځینې هغه فیلپینې ډلې چې د کاتیپونان د پخوانیو تجربه کارو سرتېرو له خوا روزل شوې وې، د فیلپین انقلابي ټولنه یې جوړه کړه او د هسپانیې پر وړاندې یې انقلاب پیل کړ، دوی څو نور کلونه هم له امریکایي ځواکونو سره جګړې ته دوام ورکړ. د دغو مشرانو له ډلې یو هم ماکاریو ساکای، چې د کاتیپونان یو تجربه کار غړی و، ده په ۱۹۰۲ز کال کې د اګوینالډو د جمهوریت پر خلاف د کاتیپونان په اوږدو کې د تاګالوګ جمهوریت تاسیس کړ، چې مشري یې هم پخپله کوله. نورو ډلو، لکه په سویلي فیلپین کې د مورو مسلمانانو او نیمه کاتولیک پولهان مذهبي خوځښتونو په لرې پرتو سیمو کې دښمنۍ ته دوام ورکړ. په سویل کې د مورو تر واک لاندې سیمو کې، چې د امریکایانو له خوا د مورو بغاوت په نامه یادېږي، د ۱۹۱۳ز کال د جون په ۱۵مه د بد باګساک په جګړه کې د خپلې وروستۍ ماتې سره پای ته ورسېد.