cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ادرار کول
فزیولوجیکي اړخ
په روغو وګړو کې، لاندېنۍ بولي سیسټم د فعالیت دوه جلا پړاوونه لري: د زېرمه کولو (یا ساتلو) پړاو، کله چې ادرار په مثانه کې راټولېږي؛ او د دفع کولو پړاو، کله چې ادرار د بولي مجرا له‌لارې اطراح کېږي. د غیرارادي سیسټم وضعیت هم د ماغزو ارادي سېګنال او هم د مثانې او بولي مجرا حسي رشتو چټک غبرګون پورې تړاو لري. په مثانه کې د لږ حجم ادرارو راټولېدلو په صورت کې، د مثانې غبرګون کچه ټیټه ده او په پایله کې یې خروجي مجرا (د مثانې عضلاتي کړۍ یا sphincter او بولي مجرا) تحریک او مثانه دمه کېږي. په مثانه کې د ادرارو حجم په لوړېدلو سره، د مثانې غبرګون کچه هم لوړېږي او د اطراح کولو لپاره یو ارادي حس رامنځ‌ته کوي. کله چې وګړی د ادرار کولو لپاره چمتو وي، په ارادي ډول اطراح کولو پړاو پيلوي او په پایله کې مثانه انقباض کوي او خروجي مجرا دمه کېږي. د ادرارو طرح کول د مثانې تر بشپړ تشېدلو پورې دوام مومي، تر هغو چې مثانه دمه شي او خروجي مجرا انقباض وکړي او د بیا راټولېدنې پړاو پيل شي. د ادرار کولو کنټرول کوونکې عضلې د غیرارادي او محیطي عصبي سیسټمونو له‌خوا کنټرول کېږي. د ادرارو راټولېدنې پړاو په اوږدو کې، دننۍ بولي عضلاتي کړۍ (sphincter) په انقباضي حالت کې پاتې کېږي او دېتروسور عضله د سمپاتیک تحریک په واسطه دمه کېږي. د اطراح کولو په اوږدو کې، پاراسمپاتیک تحریک د دېتروسور د انقباض او د دننۍ بولي عضلاتي کړۍ د دمه کېدو لامل ګرځي. بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ (د بولي مجرا سفېنګتر) د محیطي عصبي سیسټم تر کنټرول لاندې دی او په اختیاري توګه د اطراح کولو پر مهال دمه کېږي.
په کوچنیو ماشومانو کې، د ادرارو دفع کېدنه په غیرارادي ډول (د غیرارادي غبرګون په څېر) پېښېږي. په اختیاري ډول د ادرارو دفع کولو وړتیا په ۲ تر ۳ کلنۍ کې رامنځ‌ته کېږي، ځکه چې په دغه عمر کې، د مرکزي عصبي سیسټم په لوړو سطحو کې کنټرول لا پراختیا مومي. په لویانو کې، په مثانه کې د ادرارو هغه حجم چې په طبیعي ډول یو غیرارادي غبرګون رامنځ‌ته کوي شاوخوا 300 تر 400mL پورې دی (په امپریال سیسټم کې: 11 تر 14fl-oz؛ په US سیسټم کې: 10-14fl-oz).
په مثانه کې د راټولېدنې پړاو
د راټولېدنې پړاو په اوږدو کې، د مثانې فشار ټیټ پاتې کېږي، ځکه چې په دغه حالت کې د مثانې وضعیت خورا ښه دی. د مثانې دننه، د راټولېدونکې مایع پر وړاندې د مثانې فشار د یوه ډیاګرم له‌مخې (چې د سېستومتروګرام په نامه یادېږي)، د مثانې په ډکېدلو سره د مثانې دننه فشار په خورا ټیټه کچه لوړېږي. دغه ښکارنده د لاپلاس قانون څرګندوی ده، چې بیانوي: «د یوه کروي جسم په منځ کې فشار مساوي دی له: د دېوال یا اړخ کشش قوه ضرب په دوو کې تقسیم پر شعاع باندې». د مثانې په هکله، د غړي په ډکېدلو سره، د راښکلو (کشش) قوه ډېرېږي، خو شعاع هم زیاتېږي. له‌دې امله، ترڅو چې غړی په نسبي توګه ډک نه‌شي، د فشار د لوړېدلو کچه لږ ده. د مثانې صافه او ښویه عضله یو ډول ذاتي انقباضي فعالیت لري؛ سره له‌دې، کله چې عصبي تقویتي سرچینه یې روغه وي، د مثانې په دېوال کې کششي آخذې یو انقباضي غبرګون پيلوي چې د فعالیت په درشل کې یې د غبرګون کچه د عضلې د ذاتي انقباضي غبرګون په پرتله ټیټه ده.
د دفع کولو پړاو
د ادرارو د دفع کولو پړاو هغه مهال پیلېږي چې له ماغزو څخه یو ارادي سېګنال ولېږل شي ترڅو ادرار اطراح کړل شي او دغه پړاو تر هغو پورې چې مثانه تشه شوې نه‌وي، دوام مومي.
د مثانې له‌خوا سېګنالونه د شوکي نخاع له‌لورې د مجرا پر چاپېره خړې مادې په لور پورته ځي، تر هغو چې هم د د بولو تشونې پونتین مرکز او هم لوی دماغ ته ورسېږي. د سېګنال لېږونکو د فعالیت په یوې ځانګړې کچه کې، د ادرار کولو ارادي غوښتنې له پامه غورځول ستونزمن کېږي. کله چې د دفع کولو لپاره ارادي سېګنال ولېږل شي، د بولو تشونې پونتین مرکز کې نیورونونه په اعظمي چټکه کچه پیغامونه لېږدوي او د خاصرې لګن د پرېګانګلیونیکو نیورونونو د تحریک لامل ګرځي. د دغو نیورونونو د پيغام لېږنې له‌امله د مثانې دېوال انقباض مومي؛ په پایله کې، د مثانې دننه فشار په ناڅاپي ډول خورا لوړېږي. د بولو تشونې پونتین مرکز د اونوف هستې د مهارولو لامل هم ګرځي او په پایله کې بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ دمه کېږي. د بهرنۍ بولي عضلاتي کړۍ د دمه کېدلو پر مهال، کله چې د بولي مجرا له‌لارې د ادرارو د بالقوه وتلو لپاره بشپړ فشار رامنځ‌ته شي، ادرار له مثانې څخه اطراح کېږي. د ادرار کولو غیرارادي غبرګون، په طبیعي ډول، په مثانه کې یو لړ انقباضاتو رامنځ‌ته کوي.
مسلمان ساينس دانان,مستبد او درباري ملايان
سرچينه
عبدالحميد جليل
ګوستاو فيچنر
ګوستاو تيودور فيچنر “Gustav Theodor Fechner” ( ؛ الماني: ؛ زوکړه: ۱۸۰۱ د اپرېل ۱۹؛ مړينه: ۱۸۸۷ د نومبر ۱۸) يو الماني فزيکپوه، فيلسوف او ازمايښتي روانپوه و. په ازمايښتي روانپوهنه کې مخکښ او د روانپوهنياتو (د ذهن د اندازه کولو تخنيکونو) بنسټګر فيچنر د ۲۰ پېړۍ زيات پوهان او فيلسوفان ولمسول. نوموړي ته د S = K In I فرمول له لارې د يو محرک يا پارونکي د فزيکي زياتوالي او روانپوهنيز احساس تر منځ د ناخطي اړيکې د څرګندولو امتياز هم ورکول شوی دی، چې د وېبر او فيچنر “Weber-Fechner” د ګډ قانون په توګه وپېژندل شو.
د ژوند لومړي وختونه او پوهنيز مسلک
فيچنر په “Lower Lusatia” کې موسکاو “Muskau” ته نږدې په (Groß Särchen) کې زېږېدلی دی، چې د نوموړي پلار، ماما او پلرني نيکه په کې کشيشان وو. د هغه مور جوهانا دوروتيا فيچنر (زوکړه: ۱۷۷۴)، چې کورنی نوم يې فيشر دی، هم له يوې مذهبي کورنۍ څخه وه. د دې مذهبي اغېزو سره سره فيچنر بيا هم د ژوند په وروستيو کې له خدای څخه منکر شو.
د فيچنر پلار سامويل تراوګوټ فيشر فيچنر “Samuel Traugott Fischer Fechner” (۱۷۶۵ – ۱۸۰۶ز) په بېلابېلو برخو کې ازاد فکره و. د بېلګې په ډول: خپل ماشومان واکسين کولو ته هڅول، هغوی ته لاتيني تدريسول او په لېوالتيا سره د مېوې کرل. نوموړی په ۱۸۰۶ ز کال کې له تمې پرته ومړ او کورنۍ يې ډېره غريبه پرېښوده. فيچنر د ايډوارډ کليمينس فيچنر “Eduard Clemens Fechner” (۱۷۹۹ – ۱۸۶۱ ز) په نوم يو مشر ورور او د ايميلي “Emilie”، کليمينټاين “Clementine” او ماتيلدي “Mathilde” په نومونو درې خويندې درلودې. هغه او ورور يې د پلار له مړينې څخه وروسته مخکې له دې چې په ډريسډن “Dresden” کې بېرته له خپلې مور او خويندو سره يو ځای شي، د يو څو کالونو لپاره د خپل پادري يا کشيش ماما له لورې وروزل شو.
فيچنر په لومړي ځل په سوراو “Sorau” (په لويديځ پولينډ کې اوسني زاري ‘Zary’) کې زده کړې وکړې.
نوموړي په ۱۸۱۷ ز کال د ډريسډن په Medizinische Akademie Carl Gustav Carus کې د شپږ مياشتو لپاره او له ۱۸۱۸ ز کال څخه د ليپزيګ پوهنتون کې طب ولوست. ليپزيګ هغه ښار و چې نوموړي په کې خپل پاتې ژوند تېر کړ. نوموړي په ۱۸۲۳ زکال له ياد پوهنتون څخه د دوکتورا سند تر لاسه کړ.
هغه په ۱۸۳۴ زکال ليپزيګ کې د فزيک پروفيسور وټاکل شو، مګر په ۱۸۳۹ ز کال يې د رنګه ښيښو له لارې په لمر کې د ځير کتنې په واسطه له انځورونو څخه د وروسته پايلو په اړه څېړنه کې خپله سترګه ژوبل کړه، په داسې حال کې چې د رنګ او ليد ښکارندې يې څېړلې او له رنځېدلو څخه وروسته يې استعفا ورکړه. وروسته له رغېدلو څخه بېرته د ذهن او له بدن سره د هغه د اړيکو څېړلو ته وروګرځېد او د يادو موضوعګانو په اړه يې بېلابېل عمومي درسونه يا ويناوې ورکړې، چې نوموړي په خپلو کتابونو کې رانغاړلي دي. په داسې حال چې بستر کې پروت و، فيچنر د ذهني او مادي احساساتو تر منځ اړيکې ته ځير شو. دا ځيرکي د روانپوهنې په وده کې ځکه ارزښتناکه ثابته شوه، چې د ذهني او فزیکي نړيو تر منځ اوسمهال يوه کميتي اړيکه وه.
د فيچنر د دورې جوړونکی کار
د فيچنر د دورې جوړونکی کار د “Elemente der Psychophysik” تر سرليک لاندې د هغه د ۱۸۶۰ ز کال کتاب و. نوموړي له مونيسټيک “Monistic” فکر څخه پيل وکړ، چې له مخې يې جسمي او شعوري دواړه حقيقتونه که څه هم د يو بل پر وړاندې د کمېدلو وړ نه دي، مګر د يوې رښتينولۍ يا حقيقت بېلابېل اړخونه دي. د نوموړي د نوښت ځواک د هغوی تر منځ د يوې کره رياضيکي اړيکې د موندنې په هڅه کې پروت دی. د نوموړي د پلټنو تر ټولو نامتو وتنۍ د فيچنر د قانون “Fechner’s Law” په نوم پېژندل شوی قانون دی، چې ښايي په لاندې ډول روښانه شي: "«سره له دې چې د يو احساس زياتوالی يا سختي ښايي په په يو حسابي پرمختګ کې زياته شي، مګر محرک يا هڅونکی بايد په هندسي وده کې زيات شي»."پورتنی قانون په پراخ ډول ګټور، مګر په ورته وخت کې د هر کمزوري او هرو پياوړو احساساتو لپاره بې پايلې ثابت شوی دی. د فيچنر قانون په خپله ګټوره کړۍ کې په دې معنا دی، چې احساس د فزيکي زياتوالي يوه لوګاريتمي دنده ده. اس اس سټيوينس “S. S. Stevens” په ګوته کړې ده، چې دا ډول يو قانون د هغه حقيقت لپاره ځواب نه وايي، چې د انګېزو (لکه: تورې، تياره خړې، خړې، روښانه خړې او سپينې رنګ شوې پاڼې) په منځ کې درک شوې اړيکې په ټول زياتوالي (لکه: د پاڼو د ځلا په کچه کې) کې په بدلون سره بدلون نه کوي. نوموړي د “To Honor Fechner and Repeal His Law” تر سرليک لاندې د خپل ۱۹۶۱ زکال نامتو مقاله کې وړانديز وکړ، چې د محرک زياتوالی د يوې قوې د قانون له لارې په ادارک پورې تړاو لري.
په هر ډول احساس کې د واحدونو په ګڼه کې د [پايلې؟] ترلاسه کولو لپاره د فيچنر عمومي فرمول (S = c log R) دی، چې S د احساس، R په عددي ډول د اټکل شويو انګېزو يا محرک او c د هغه ثابت په معنا سره دی، چې د حساسيت په هر ځانګړي ترتيب کې بايد د ازمايښت په واسطه په بېل ډول مشخص شوی وي. د فيچنر دليل په هغو برخو کې تر نيوکې لاندې راغلی دی، چې که څه هم محرک يا انګېزې يو له بل سره ترتيب يا يو ځای شوي دي، مګر احساسات نه دی يو ځای شوي. «ويليم جيمز “William James” وايي چې: «هر احساس خپل ځان د ناوېشونکي واحد په توګه څرګندوي او په دې فکر د هرې روښانه معنا لوستل بشپړ ناشوني دي، چې دوی د يو ځای شويو واحدونو کتلې دي».
فيچنر
په ۱۸۷۱ ز کال کې فيچنر د ۷۳ synesthetes په منځ کې د رنګه توري د انځورونو د لومړۍ ازمايښتي سروې راپور ورکړ. فرانسيز ګالټون “Francis Galton” په ۱۸۸۰ ز لسيزه کې د نوموړي ياد کار وڅاره.
د کارپس کالوسم وېش “Corpus callosum split”
د شعور په اړه د فيچنر د انګېرنو له ډله يوه يې هم په ماغزو پورې اړه لري. د نوموړي د وخت پر مهال باور روښانه وه، چې ماغزه په دوه اړخيز ډول متناسب يا انډول دي او دا چې د دواړو نيمو برخو تر منځ يو ژور وېش شته، چې د کارپس کالوسم په نوم د تارونو د يوې يو ځای کېدونکې کړۍ په واسطه سره تړلي دي. فيچنر وانګېرل چې که چېرې کارپس کولاسم ووېشل شی، د هوښيارۍ دوه بېل بهيرونه به يې په پايله کې تر لاسه شي؛ يعنې دوه دماغ به دوه شي. نوموړي تر اوسه باور درلود، چې د نوموړي نظريه به تر ازموينې لاندې ونه نيول شي؛ هغه ناسم و. د شلمې پېړۍ د نيمايي پر مهال روګر سپيري ‘Roger Sperry’ او مايکل ګازانيګا “Michael Gazzaniga” د وېشل شوي کارپس کولاسم لرونکو صرعي ناروغانو په اړه کار وکړ او ويې کتل، چې د فيچنر مفکوره سمه وه.
د جدي شپږمه:
سرچينې
ابراهيم شينواری
لوګوفونيټیک
د لوګوفونټیک لیکلو سیسټم هغه دی چې په عمده ډول ويوکي ليکدود کاروي، مګر سمبولونه یا عناصر پکې شامل دي چې د غږونو استازیتوب کوي.
لوګو فونيټيک لفظ له دوه کلمو څخه اخيستل شوی چې يوه يې لوګو او بل يې فونټيک دی.
لوګو یو سمبول، نښان یا ډیزاین دی چې د یوې ادارې لخوا د خپلو محصولاتو، یونیفورم، وسایطو، او نورو پېژندلو لپاره تصویب شوی.
او فونټيک لفظ بيا د وینا غږونو پورې اړه لري.
يانې په لنډه توګه ويلای شو چې لوګو فونټيک يا نښاني ليکدود هغه ليکدود دی چې په هغې کې يو شمېر ځانګړې نښې او لوګوګانې د ځانګړو غږونو او تورو استازيتوب کوي.
یادښتونه
وېشنيزه:ژبپوهنه
مولداويايي ژب
مالداویایي ژبه (په رومانیایي او مالداویان کې: limba moldovenească/лимба молдовеняске) د رومانیايي ژبې بل نوم دی، چې د مالدووا هېواد رسمي ژبه ده. د مولداوی ژبې د ویلو طریقه د شمال ختیځ رومانیا د خلکو خبرې ژبې ته نږدې ده. او دواړه هیوادونه یو معیاري ادبي ليکلې ژبه کاروي James Minahan, Miniature empires: a historical dictionary of the newly independent states, Greenwood Publishing Group, 1989, pp. 276Л. И. Лухт, Б. П. Нарумов. Румынский язык // Языки мира. Романские языки. М., Academia, Институт языкознания РАН, 2001 چې په سیریلیک ليکدود کې لیکل شوي. مولدووان هم د ترانسنستریا خودمختاره سیمې یوه له رسمي ژبو څخه ده.
افغانستان چا وران کړ؟
سرچينې
ډاکتر ابراهيم شينواری
اسپرين
اسید اسیتایل اسید (ASA) يو ډول درمل دي چې د درد تبې او التهاب د کمولو لپاره کارول کېږي. هغه ځانګړي التهابي شرایط چې اسپرین په‌کې د درملنې لپاره کارول کېږي د کاوازاکي ناروغي (دا یو سندروم دی چې له پنځه کالونو څخه ټيټ عمرلونکو ماشومانو کې پېښېږي، ژباړن) پريکارډایتېس (د زړه د پريکارډيت طبقې التهاب) او روماتیزمي تبه ده.
همدارنګه اسپرین د اوږدمهال لپاره د زړه له ډېرو حملو، اسکیمیکو مغزي سکتو او له لوړ خطر سره مخ کسانو کې د وینې له پرن کېدو څخه د مخنیوي لپاره کارول کېږي. د درد یا تبې لپاره یې اغیزې په ۳۰ دقیقو کې پیلیږي. اسپرین یو د التهاب ضد غیر استروئيدي (NSAID) درمل دي او نورو (NSAID) ته ورته عمل کوي، خو د پلاتلېټونو (په وینه کې یو ډول حجرات، ژباړن) طبعي عمل خنثی کوي.
یو له تر ټولو عامو جانبي عوارضو څخه یې د معدې نارامي ده. ډېر د پاموړ جانبي عوارض یې د معدې زخم، د معدې خونریزي او خرابېدونکې ساه لنډي ده. د خونرېزۍ خطر د لوړ عمر لرونکو او  هغو کسانو تر منځ ډېر لوړ دی چې الکول/څښاک مصرفوي یا د NSAID کورنۍ نور درمل یا د وینې نري کوونکي نور درمل کاروي. د امېندوارۍ په وروستیو څو میاشتو کې د اسپرین سپارښتنه نه کېږي. په ټوله کې په عفونت اخته ماشومانو کې پر رې سندروم د اخته کېدو د ګواښ له امله نه ورکول کېږي. لوړ دوز ښایي په غوږ کې د زنګ وهلو (د ځینې ناروغیو پر مهال په غوږ کې يو ډول اواز تولیدل) لامل شي.
د اسپرین جوړوونکي مخکښ مواد د خرولې د یوې ونې (علمي نوم یې جېنېس سالېکس/genus      Salix ) په پاڼو کې پیدا شوي د روغتیایي اغیزو له امله لږ تر لږه له ۲۴۰۰ کلونو راهیسې کارول کېږي. کیمیاپوه چارلس فرېدرېک ګرهارت په ۱۸۵۳ کال کې د سوډيم سالیسیلېټ په نوم درمل له اسیتایل کلوراید سره یوځای کړل تر څو د لومړي ځل لپاره اسیتایل سیالیک اسید جوړ کړي. په راتلونکو نورو ۵۰ کلونو کې یې نورو کیمیاپوهانو کیمیاوي جوړښت او نورې نوې اغېزمنې تولیدي لارې رامنځته  کړې.
اسپرین په ټوله نړۍ کې تر ټولو ډېر کارېدونکي درمل دي، چې هر کال نږدې له ۴۰۰۰۰ (۴۴۰۰۰۰ ټن)  ټنه (له ۵۰ څخه تر ۱۲۰ بیلیون پاکټو) په اندازه مصرفیږي. دا درمل د روغتیا د نړیوالې ادارې د اړینو درملو په نوملړ کې ځای لري. دا درمل د یو ډول عمومي درملو په توګه د لاس رسي وړ دي. په ۲۰۱۹ کال کې له ۱۸ میلیون څخه زیاتو نسخو په لرلو سره په متحده ایالاتو کې ۳۸مه درجه ډېر عام کارېدونکي درمل وبلل شول.
اصلي نوم د سوداګریز نوم پر وړاندې
په ۱۸۹۷ کال کې یو کیمیاپوه په بایر کمپنۍ کې د عامو ساليسیالېت درملو د ځای ناستي لپاره د لږ پاروونکي درملو په توګه د اسیتایل سالیسیلیک اسیدو  پر مطالعه پیل وکړ. بایر دا درمل "اسپرین" ونومول  او په ټوله نړۍ کې یې وپلورل.
د اسپرین شهرت د شلمې پېړۍ په لومړیو کې لوړ شو، چې د ډېرو د جوړوونکو/فورمولي برنډونو تر منځ د سیالۍ  لامل شوه. د اسپرین کلیمه د بایر سوداګریز نوم و؛ که څه هم د سوداګریزې نښې اړوند حقوق یې په ډېری هېوادونو کې له منځه لاړل یا وپلورل شول. دا  نوم په پای کې د ا/A (سیتایل/cetyl) له سربل + د سپایرا له سپېر/spir  څخه چې یو ډول خوږ چمني بوټی دی د بیار په فابریکه کې مشتق شو، له هغه څخه د لومړي ځل لپاره اسیتایل سیالیک اسید جوړ شول + اېن -(in) چې تر ټولو عام طبي سربل.
کیمیاوي خواص
اسپرين د اسیتات امونیم یا اسيتاتونو، کربناتونو، سېتراتونو یا د قلعي فلزاتو په هایروکسیدونو کې په چټکتیا سره تجزیه کېږي. په وچه هوا کې پايښت لري، خو له لوندوالي سره په اړیکه کې د استېک او سیالیک اسید په واسطه په ورو ورو هایدرولیز کېږي. له القلي موادو سره په محلول کې په چټکۍ هایدرولیز کېږي او روښانه محلول ښايي په بشپړ ډول له اسیتات او سالیسیلېت څخه جوړ شي.
هغه کارخونې/فابریکې چې د اسپرين ګولۍ تولیدوي باید د اوړو د کارخونې په څېر د هغه پوډر کچه چې په هوا کې خپرېږي د ساختمان دننه کنترول کړي، ځکه د هوا او پوډر یو ځای کېدل ښايي چاودنه رامنځته کړي. د امنیت او حرفه‌يي خوندیتوب هېوادنۍ مؤسسې (NIOSH) د دې پوډر پر وړاندې د پاتې کېدو مجاز وخت ۵ ملي ګرامه پر متر مکعب (وخت- د وزن منځنۍ کچه) ټاکلی. په ۱۹۸۹ کال کې د مسلکي خوندیتوب او روغتیا ادارې (OSHA) د اسپرېن پر وړاندې د اوسېدو  لپاره ۵ ميلي ګرامه پر متر مکعب یو مجاز قانوني حد وټاکه، خو دا محدودیت د OSHA پر وړاندې د AFL-CIO د پرېکړې پر بنسټ  په ۱۹۹۳ کال کې لغوه شو.
ترکيب/سنتېز
د اسپرين سنتېز د ایسترېفېکشن د غبرګون په توګه ډلبندي کېږي. سیالیک اسید له استیک انهایدراید سره چې یو مشتق شوی اسید دی معامله کېږي او د کیمیاوي غبرګون لامل کېږي چې د سالیسلیک اسید د هایدروکسیل ګروپ په یو ایستري ګروپ بدلوي (R-OH → R-OCOCH3). دا پروسه د اسپرین او استیک اسید د تولیدولو لامل کېږي چې د یاد غبرګون د جانبي غبرګون په توګه په پام کې نیول کېږي. یوه اندازه سلفوریک اسید (او ځنې وختونه فاسفوریک اسید) نږدې تل د کتلېز په توګه کارول کېږي. دا چاره معمولاً د لیسانس په دوره کې ورښودل کېږي.
يامالو نينيتس په ځان بسيا ښار
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" يامالو نينيتس په ځان بسيا ښار (Yamalo-Nenets Autonomous Okrug) په روسي: Ямало-Ненецкий автомнонный округ; نينيتس ژبه: Ямалы-Ненёцие автомноной ӈокрук) د روسیې د اووګومینوګ اوتوموس یو فدرالي موضوع ده. اداري مرکز یې د سالخرد ښار دی او لوی ښار یې نووسیبیرسک دی. نفوس يې د 2010 کال د سرشمېرنې له مخې: 522,904 تنه دی.
اسپرين
ترکيب/سنتېز
د غبرګون میکانیزم
يامالو نينيتس په ځان بسيا ښار
احصايه
=== حیاتي احصایې === سرچینه: د روسیې فدرالي دولتي احصایوي خدمت
اسپرين
ترکيب/سنتېز
د اسپرین د لوړ غلظت لرونکي فورمولونه غالباً د سرکې بوی ورکوي ځکه اسپرین په نم‌جن ځای کې د هایرولیز له لارې تجزیه کېدی شي او سالیسلیک او استیک اسیدونه تولیدوی شي.
يامالو نينيتس په ځان بسيا ښار
دین
زمرہ:سانچہ جات ابواب
اسپرين
فزیکي خواص
اسپرین دسالیسېلیک اسید له اسیتایل څخه مشتق شوې، سپين رنګي، کمزوري اسیدي ماده ده چې د ولي کېدلو/ذوب ټکی يې د ساتني ګرېد ۱۳۶ درجې (۲۷۷ فارنهایت) او د جوش ټکی يې د ساتني ګرېد ۱۴۰ درجې (۲۸۴ فارنهایت) دی. د تېزابو بېلوونکی ثابت یې (pKa) د ساتني ګرېد په ۲۵ درجو کې (۷۷ °F) ۳.۵ دی.
پولیمورفیزم
پولیمورفیزم یا له یو څخه د ډېرو بلوري/کرېستالي جوړښتونو د جوړولو لپاره د یوې مادې وړتیا، د درملیزو موادو په پراختیا کې اړین دی. ډېری درمل یوازې د یو کرېستالي یا څو شکلي سموونکي تصویب شوې لایحه ترلاسه کوي. تر ډېرې مودې د اسپرين لپاره یوازې یو کرېستالي جوړښت پېژندل شوی و. له ۱۹۶۰ لسیزې څخه دا ګمان شته و چې ښايي اسپرين دویمه کريستالي بڼه ولري. څو دویمې غولوونکې بڼې د لومړي ځل لپاره د وېش‌وېشاور او د هغه د همکارانو له خوا په ۲۰۰۵ کال کې کشف شوې او کره جوړښتي جزیات يې د بانډ او همکارانو له خوا وړاندې شول. یو ډول نوی کرېستال د ازمويښتونو په بهیر کې د اسپرین او لوتیراستام ترهم‌مهاله کرېستالایزېشن وروسته له تاوده اسیتونېترېل څخه پیدا شو. دویمه/ II بڼه یوازې د کالوين په ۱۰۰ درجو کې پایيښت لري او د چاپېریال په تودوخه کې لومړۍ/ I بڼې ته خلاصیږي. په لومړۍ/ I بڼه کې (له شک پرته) دوه مالیکوله سالیسلیک اسید د اسیتایل ګروپونو د کاربونیل هایدروجني (اسیدي) اړیکو د میتایل پروتون له لارې مرکزي سمېنتریک ديمیر جوړوي او په دویمه نوې ادعا شوې بڼه کې د سالیسلیک اسید هر مالیکول له دوو ګاونډیو مالیکولونو سره د یوې پر ځای دوې ورته هایدروجني اړیکي جوړوي. د کابوکسیلک ګروپونو په واسطه رامنځته شویو هایدروجني اړیکو ته په پام سره هر دوه پولیمورفه ورته دایمري جوړښتونه رامنځته کوي.
يامالو نينيتس په ځان بسيا ښار
سرچينې
وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي ښارونه وېشنيزه:روسي ولايت وېشنيزه:د روسيې ښارونه وېشنيزه:د روسي فدرالي ولسوالۍ وېشنيزه:د روسيې او بلاروس اړيکې وېشنيزه:د روسيې هېوادنی وېش وېشنيزه:د روسيې وختونه
اسپرين
د میکانیزم کشف
جان رابرت بريتانوي فارمسست/درمل جوړوونکي په ۱۹۷۱ کال کې چې هغه مهال د لندن د سلطنتي کالج د جراحانو له خوا ګمارل شوي و وښوده چې اسپرين د پروستاګلندینونو او ترومبوکسانونو تولید خنثی کوي. هغه د دې کشف لپاره له سون برګېستروم او بنګت اینګمارسمیولسون سره په مشترک ډول په ۱۹۸۲ کال کې د فېزیولوژي یا طب د نوبل جایزه ترلاسه کړه.
پروستاګلندینونو او ترومبوکسانونو
د پروستاګندینونو او ترومبوکسانونو د تولید په خنثی کولو کې د اسپرین وړتیا په نه راکرځېدونکي ډول د سایکلو اکسیجنیز انزایم (COX؛ په رسمي ډول د پروستاګلندین- اندوپروکسید سېنتېز په نوم یاديږي، PTGS) غیر فعالول دي چې د پروستاګندینونو او ترومبوکسانونو د تولید لپاره لازم دي. اسپرین د یو استایل کوونکي عامل په توګه عمل کوي چې په هغه کې د اسیتایل يوه ډله د PTGS انزایم په فعاله برخه (له ځان وژنې څخه ممانعت) کې په کوولانسي ډول له پاتې سرین (یو الفا امینو اسید دی، ژباړن) سره نښلي. دا چاره اسپرین له ګڼو نورو NSAIDs (لکه دبکلوفینک او ایبوپروفن) څخه چې راګرځېدونکې نهيې کوونکې دي بېلوي.
له ټیټ دوز سره د اسپرین کارونه په پلاتلېټونو کې په نه راګرځېدونکي ډول دA2  ترومبوکسان له رامنځته کېدو څخه مخنیوی کوي او د زیانمنو شویو پلاتلېټونو د عمر په بهیر کې (۸-۹ ورځې) د پلاتلېټونو پر راټولېدو خثی کوونکی اغیز کوي. دا د ترومبوتیک ضد خواص، د دې لامل کېږي چې اسپرين د زړه حملو د راکمولو لپاره په هغو کسانو کې چې د زړه له حملې، نه‌پایېدونکې انجېنا، اسکميکې مغزې سکتو یا زر تېرېدونکو اسکمیکو حملو کې ګټورې پرېوځي. په ورځ کې ۴۰ ملي ګرامه اسپرین کولی شي د A2  ترومبوکسان د ازادولو اعظمي کچه چې په حاد ډول پارول کېږي، نهيې کړي او د پروستاګلندين ۱۲ تولید لږ اغېزمن کړي؛ که څه هم ډېرو مهارولو ته د لاس‌رسي لپاره د اسپرين لوړو دوزونو ته اړتیا ده.
د ژویو سمندروالی/جهت موندنه
د ژویو سمندروالی د کومې وسیلې یا نقشې پرته د کره لارې/ مسیر په موندلو کې د ډېری ژویو وړتیا ده. د قطبي سپین رنګه مرغه په څېر الوتونکي، د شاهي پتنګ په څېر حشرات او د سالمون کب په څېر کباڼ د خپل تکثر له ځایه څخه په میلیونونه مایله لرې مهاجرت کوي او ډېری نور سمندري ژوي په لنډو فاصلو کې اغېزمن سمندروالی/جهت موندنه لري.
د مړینې محاسبه (یوه پروسه چې په ترڅ کې يې د یو متحرک شي د مخکې ثابت تعین شوي موقیعت له مخې د اوسني موقعیت محاسبه او وروسته د تېر شوي مهال په بهیر کې د جهت، چټکتیا، حرکت او مسیر د ترکیب اټکل کېږي، ژباړن) له یو پېژندل شوي موقعیت څخه د خپل جهت او چټکتیا د معلوماتو له کارولو سره حرکت دی، چې په ۱۸۷۳ کال کې د چارلز داروين له‌خوا د یو ممکن میکانیزم په توګه وړاندیز شو. په ۲۰مه پېړۍ کې کارل وون فرېش وښوده چې د شاتو مچۍ د لمر، د شنه اسمان د قطبي بېلګو او د ځمکې د مقناطیسي ډګر په واسطه حرکت کوي؛ په دې توګه د امکان په صورت کې پر لمر تکیه کوي. وېلیم تینزلي کيټون وښوده چې کورنۍ کوترې کولی شي په ورته ډول د حرکت له نښو لکه لمر، د ځمکې مقناطیسي ډګر، بویولو او لیدلو څخه کار واخلي. رونالډ لاکلي وښوده چې د مانکس په نوم د شېیر واټر کورنۍ یو کوچنی سمندري الوتونکی خپله جهت‌ موندلی شي او کولی شي د ستورو یا لمر د لیدلو په حالت کې په پوره چټکتیا سره خپل کور ته والوزي.
د حیواناتو څو ډولونه کولی شي د بېلابېلو ډولونو نښې د اغېزمن حرکت او جهت موندنې لپاره سره ترکیب کړي. حشرات او الوتونکي کولی شي زده کړل شوې نښې/څلي له حسي جهت (د ځمکې له مقناطیسي ډګر یا اسمان څخه) سره ترکیب کړي تر څو دا مشخصه کړي چې دوی چېرته دي او په همدې ترتیب سره حرکت وکړي. داخلي «نقشې» تر ډېره د لید له کارلو سره جوړیږي، خو ګن نور حواس لکه بویول او پژواک هم ښايي په‌کې وکارول شي.
د جهت موندنې په برخه کې د وحشي ژویو وړتیا ښايي د انساني فعالیتونو د محصولاتو تر منفي اغېز لاندې راشي. د مثال په ډول، داسې شواهد شته چې ښيي افت وژونکي د شاتو د مچیو د جهت موندنې به برخه کې ګډوډي رامنځته کوي او روښنايۍ ښايي د کشپ په جهت موندنه کې خنډ پېښ کړي.
لومړنۍ څېړنې
وېلیم تېنزلي کیټون (زوکړه، ۱۹۳۳- مړینه ۱۹۸۰) کورنۍ کوترې مطالعه کړې او ويې ښوده چې هغوی د ځمکې د مقناطیسي ډګر، لمر او همدارنګه د بوی او لید د علایمو له کارولو سره د جهت موندنې وړتیا لري.
ډونالډ ګرېفین (زوکړه، ۱۹۱۵- مړینه ۲۰۰۳) په وينه څښونکي ښاپرک/ماښام څکلکی  کې پژواک/ایکالوکېشن مطالعه کړ او ویې ښوده چې دا امکان شته دی او ماښام څکلکي له دې ميکانیزم څخه د ښکار د څارلو او لیدلو او په پایله کې په ټوله نړۍ کې د جهت موندنې لپاره کار اخلي.
رونالډ لاکلي (زوکړه ۱۹۰۳- مړینه ۲۰۰۰)، د الوتونکو په اړه تر ۵۰ څخه زیاتو کتابونو په ډېرو مطالعاتو کې د الوتونکو د مهاجرت مخکښ و. هغه د شېیر واټر (یو دول سمندري الوتونکی، ژباړن) لکه د مانکس شېیر واټر په اړه چې د سکوکولم په لرې پرته ټاپوزمه کې ژوند کوي ۱۲کلنه څېړنه وکړه. دا کوچني سمندري الوتونکي د الوتونکو تر منځ تر ټولو اوږد مهاجرت لري – ۱۰۰۰۰ کیلومتر- خو کال په کال سکوکولم ته بېرته د خپلې ځالې جوړونې اصلي غار ته راستنېږي. دې چلند دا پوښتنه رامنځته کړه چې دوی څه ډول جهت پيدا کوي.
غږ لرونکې نښې
د لوګوفونټیک لیکلو سیسټم يا غږ لرونکې نښې سيستم هغه دی چې په عمده ډول ويوکي ليکدود کاروي، مګر سمبولونه یا عناصر پکې شامل دي چې د غږونو استازیتوب کوي.
لوګو فونيټيک لفظ له دوه کلمو څخه اخيستل شوی چې يوه يې لوګو او بل يې فونټيک دی.
لوګو یو سمبول، نښان یا ډیزاین دی چې د یوې ادارې لخوا د خپلو محصولاتو، یونیفورم، وسایطو، او نورو پېژندلو لپاره تصویب شوی.
او فونټيک لفظ بيا د وینا غږونو پورې اړه لري.
يانې په لنډه توګه ويلای شو چې لوګو فونټيک يا نښاني ليکدود هغه ليکدود دی چې په هغې کې يو شمېر ځانګړې نښې او لوګوګانې د ځانګړو غږونو او تورو استازيتوب کوي.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
لکه څنګه چې د ژبې د قاموسونو په لیکنه کې د ژبې د بومي وګړو ، دیالکتونه ډېر اړین دي ، په همدې ډول د بومي وګړو ، فولکلوریک  او لیکني ادبیات هم د ډېر ارزښت وړ دي ، دا ځکه چې د همدغو ولسي شاعرانو  په شعرونو کې ډېرې ارزښمنې  ژبني پانګې موندل کیږي ، د دغو شاعرانو په شعرونو کې  خوږې محاورې ، سوچه ولسي اصطلاحات ، خواږه او له غوره مفاهیمو څخه ډک متلونه  او له ګرامري اړخه کره نحوي ترکیبونه موجود دي ، چې ددغو ترکیبونو له  تحلیل او تجزیې څخه موږ ته ډېرې غوره ګرامري قاعدې په لاس راځي.
د هېواد د تحصیلي او تعلیمي موسسو په تعلیمي او تحصیلي نصاب کې د فکلور پوهنې او ژبپوهنې په مضامینو کې د فوکلوریکو ژانرونو په ژبني ارزښت  مباحث ترسره کیږي او د محصلینو د لا زیاتو معلوماتو لپاره دوی ته د څېړنیزو پروژو ، سیمینارونو او مونوګرافونو په بڼه د نورو څېړنو موقع هم ورکول کیږي ، چې زما دغه مونوګراف یې یوه ښه بېلګه ده ، زما مونوګراف چې ( د محمد امین منلګ جان د شعرونو ژبنۍ څېړنه ) سرلیک لري ، د ښاغلي استاد ښوونیار اجمل جبارخیل  په لاروښونه او مشوره مې لیکلی دی ، تر اړوند سرلیک لاندې تر اوسه چا څه نه وو لیکلي او یا دا چې زما تر ګوتو نه دي را رسیدلي ، نو ځکه د موضوع د نوښت له وجې زما خوښه شوه. د موضوع  په لیکنه کې له دې ډوله اخځلیکونو څخه ګټه پورته شوې ده ، لومړی هغه ماخذونه دي چې د محمد امین ملنګ جان پيژندنه په کې راغلې ده او د ملنګ جان منظوم آثار دي ، ددې ترڅنګ د ګرامري برخو د تشریح لپاره له ځینو ګرامرونو څخه ګټه پورته شوې او د ځینو بدیعي او بیاني ښکلاوو د تشریح لپاره د ادبي فنونو له اثارو څخه هم ګټه پورته شوې ده ، د موضوع نوښت او د موضوع د متغیرونو  ګڼوالي ته په پام سره ، به خامخا څه نا څه ستونزې ولري خو هیله ده چې د ادراک لوړو زده کړو موسسې د پښتو څانګې استادان او ښاغلي لارښود استاد ته د منلو وړ وي.
= د محمد امین (ملنګ جان) لنډه پيژندنه = محمدامين ملقب پـه (ملنګ جان) د عـــبدالشکور زوی د ننګــرهار د بهســــودو د چميار د کلی اوســيدونکی د پـښــتنويود ملی او ولسی شاعـــرانو پـه لـــړ کی يـو پـياوړی او خـــوږ ژبی شاعر تــير شـــويدی.
غږ لرونکې نښې
یادښتونه
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:ژبپوهنه
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د پـنځلس کلـنی پوری پدی کلی کی پاتی شــو او د هغـه وروســته د کامی د داربنګ کلی تـه وﻻړ او هلــته پـه کار او زيار لګــيا شــو او پـه ډيـری سـختی او بی وزلی ئی خـپلی ورځی شــپی ســبا کـولی. ده د لومــړی ځل لــپاره خــپل تاثرات او جذبات او حاﻻت او د محــيط عکس العمل د خــوږو او روانو کلمــاتو پـه تــرڅ کی وپـيل چـه پـه نتـــيجه کی شـعر تری جـوړ شــو.
بـاغ دی دتوتيـانو نه پـــريـږدی زاغـان
دی پښتون ماليار پکی وژنی پری خــپل ځان
پـه 1332 هجـری لمـريـز کال کابل ته راغې او پـه کابل راديو کی د پښـتو د موسـيقی د تنظيمونکې په توګه مقــرر شــو. ده لـيک لوست نشــو کوﻻی او پـدی ډيــر زوريده.
وخــتی چی محروم له علمه زه ملنګ جان پاته شـــوم
بـــــند به وی قـيامت کی زما ﻻس د چا ګريوان سـره
د وطن په درد دردمن او د ولس په خـوږ خـوږمن ، دپښـتونســتان د ازادی د غـورځنګ د لــياری فدا کار او د پښــتون د پــرمختګ ارزومن ؤ.
د حسن او جمال لــيوال ، د ګل بلبل ، د شـمعی پـتنګ او د ازادی ملنګ ؤ. د نادودو او تـيريو ســره ئی مخالفت ، د نفاق او ګـوندی ســره ئی دښــمنی او د بی علمی ســره ئی جګــړه درلـوده. د لټی او بيکاری په مقابل کی ئی ښـه په ټينګه مجادله کــړيده. او د پښتنې کلــتور ممثل او مبلغ او د ننګ او غــيرت ټوټه وه ، د مشــرانو احــترام ئی ساته او پـر کشــرانو ئی شفقت کاوه. ده د لــری او بــری پښــتونخــواه د عـوامو او خـواصو د پوهـو ، او بی سـوادو د رسمی او ولسی کسانو په زړو کی ئی ځای درلود او هــر چا ورته په درنه ســترګه کــتل. دا خــو ځکه چی ټول پښتانه ده ته ګــران او په زړه پوری او د ټولو خــير او سعادت دده لومــړی هــيله او ارزو وه.
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
شعري تړنګونه یا ترکیبونه هغه توکي دي چې د شاعر سبک ترینه څرګندیږي ، په شعري تړنګونو کې د شاعر احساس او زوق نغښتی وي ، که چیرته د یوه ساختماني انجنیر شعر ته وګورو ، په ښکاره ترینه څرګندیږي چې د خپل مسلک وسایل یې د خپل احساس د لیږد لپاره کارولي دي. که چیرته د یوه ساینس پوه شعري تړنګونو ته ځیرو شو ، حتماً د فزیک او کیمیا له اصطلاحاتو څخه به یې کار اخیستی وي. که د صوفي شعري تړنګونه ګورو بیانو له عرفاني اصطلاحاتو او ترکیبونو څخه مملو وي.
هنري ترکیبونه عموماً په پنځو  بڼو جوړیږي ، چې هم ژبني او هم هنري ارزښت لري.
۱- اضافي تشبهي ترکیبونه.
۲- توصیفي تشبیهي ترکیبونه.
۳- اضافي استعاري ترکیبونه.
۴- توصیفي استعاري ترکیبونه.
۵- اضافي کنايي ترکیبونه.
له موضوع سره په اړیکه کې اړینه ده چې دغه پورته ذکر شوي ترکیبونه روښانه کړای شي.
۱- اضافي تشبهي ترکیبونه :
دغه ډول تشبه ته په بیان علم کې اضافي موکده تشبه وايي ، اضافي مؤکده هغه تشبیه ده، چې دمشبه او مشبه به ترمنځ یې اضافی ترکیب موجووي. په داسې ډول چې مضاف الیه مشبه اومضاف یې مشبه به وي.
لکه په لاندې بیتونوکې:
سهاره راشه د روحـونو پتنګان مـو وسول
ډیوې د زړونو مو بلیږي د تور تم لـه لاسه
د خیال مرمر راباندې وتراشل د مینې هنر
د هجران کرښې ورانوو د خپل صنم له لاسه
(پیرمحمد کاروان)
پورته لومړي بیت کې (دزړونو ډیوې) اضافي ترکیب دی. زړونه مضاف الیه، ډیوې مضاف دي ، زړونه مشبه، ډیوې مشبه به، همدارنګه په دویم بیت کې (دخیال مرمر) هم اضافي ترکیب لري، چې(خیال) مضاف الیه او (مرمر) مضاف دی.
خیال مشبه اومرمر مشبه به دی، داچې د طرفینو ترمنځ د تشبیه ادات نه دي ذکر شوي، مشبه او مشبه به یې د اضافي ترکیب په ډول راغلي، نو اضافي مؤکده تشبیه یې بولي.
یا لکه دحنان په دې لاندې بیت کې:
د حنان صحت په دم په افسـون نشي
پر زړه وخوړ د آشنا د زلفو مـار نن
په پورته بیت کې اضافي مؤکده تشبیه (د زلفو مار) په اضافي ترکیب کې په لاندې ډول ده:
(د) اضافت ادات، (زلفې) مضاف الیه چې مشبه واقع دي. (مار) مضاف اومشبه به واقع شوی.
یادونه:
د مخ ورځ دې شــوه د زلفو تر شپه لاندې
که آفتـاب د نو بهار شو په سـحاب ګــډ
د اضافي مؤکدې تشبیه نورې بېلګې:
نن سل سرونه اناالحق وایي د دار لـــه پاره
قافله تار په تار پرته ده ولې نه رادرومــې؟
څومره د زړونو ګلان توی شول د سالار له پاره
(پیرمحمدکاروان)
د مخ ښهـر یې دږیـرې مــواس ونـیـو
(حمید مومند)
در دغـاښـو لعـل دلب به یې تلي څـوک
چې یې کاڼی د شبنــم ګل تـــرازو وي
٭٭٭
جـانــان د زړه کعبـه کې پـروت دی
زه لیـونۍ پسې مـلکـونــه لټـومــه
تـل د وروځـو پـه لینـده د بڼــوغشي
تـا پـه ما باندې راکښـلي دي که نه دي
چې مـدام یې زمـا زړه د غمـه و چـاود
تـورې زلفې دې پیچـوې دي که نـه دي
(حمیدمومند)
ستـا باڼـه مې د زړه جیب کې وهي ګـوتې
پـه رڼـاکې د لمـر د ژونـد ګوهـــرشته
دسپوږمۍ پـه نـور کې هـم کیف دنظر شـته
پـه جـهان کـې دي ضـرور دادواړه څـیزه
ځـکه دلتـه شپـه اوورځ شـام وسحر شـته
(ګل پاچا الفت)
د وصـال مـرغـه د اوښکـو دانــو راکـړ
لکـه لعـل و دُر پـه غـاړه د خـوبـان یـم
(رحمان بابا)
د الـفت میـنه د صبــر ستـنه غــواړي
دي پــکار د انتــظار ورســـره لاړي
د تهـمت لـوظوالی ښـه دی نـه  پندونـه
څـه پـکار د عشـق جـامه د عقـل نماړي
۲ـ توصیفي مؤکده تشبیه:
هغه تشبیه ده، چې مشبه او مشبه به یې توصیفي ترکیب ولري، په دې ډول چې صفت د مشبه به او موصوف د مشبه په ډول راوړل شوی وي. لکه د حنان په دې لاندې بیتوکې:
چې تعریف د شکر لبو یې تـــل کاږم
لـه خامې څخه مې توی شهدو شکرشول
دا چې ته ورغلې باغ لره ګلــــرخه
له هوسه غنچه ځکـه په خـــندا شوه
٭٭٭٭
په پورته لومړي بیت کې (شکرلب) توصیفي ترکیب دی، چې (شکر) یې صفت او مشبه به، (لب) یې موصوف او مشبه واقع شوی دی.
همدارنګه په دویم بیت کې (ګلرخ) توصیفي ترکیب په ډول راغلی، چې ګل درخ لپاره صفت دی. رخ ‎(  ( مشبه اوګل یې مشبه به  دی.
په همـدې ډول د حمید په لاندې بیت کې توصیفي مؤکده تشبیه د ګلرخانو په کلیمه کې موجوده ده.
د نرګس تر ګله زه یم څو چنـدان شوخ
یا لکه په دې لاندې پښتو لنډۍ کې:
زړه به مې څنګه قـــــرار وکـړي
چې شکرلب سیمین غبغب مهجوره کړمه
(شکرلب)، (سیمین غبغب) توصیفي ترکیبونه دي.
چې شکر دلب لپاره او سیمین د غبغب یا زنې لپاره د صفت په ډول راغلي دي.
يعنـې لب مشبه، شکر مشبه به، غبغب یعنې زنه مشـبه، سیمین (سپین زر) مشبه به.
یا لکه په لاندې بیت کې:
د مردانـو بـډایي علـم  وهنــر دی
آرایش دګلـرخـانـو په  زیــور دی
(اشرف هجري)
= استعاره يا مستعار مجاز: = استعار په لغت کې د یو شي امانت غوښتل دي، یعنې په عاریت ډول د مشابهت په وجه یو لغت د بل پرځای کارول.
اصطلاحاً: استعاره هغه مجاز دی چې علاقه یې تشبیه وي.
په استعاره کې د متکلم اصلي غرض تشبیه ده، خو د مبالغې په صورت يې افاده کوي. مثلاً: که ووایو چې ((د سترګو نه یې اوښکې بهیږي))
په دې جمله کې هره کلمه په خپله وضعي معنا کارول شوې ده، عادي کلام دی کومه تشبیه او استعاره هم پکې نه لیدل کیږي.
که همدا جمله داسې ووایو چې: ((د سترګونه د اوښکو باران وریږي))
په دې جمله کې اوښکې له باران سره تشبیه دي د اوښکو او د باران د څاڅکو ترمنځ یو مشابهت موجود دی، چې دغه مشابهت ته په تشبیه کې وجه شبه ویل کیږي.
که ووایو چې: ((د سترګونه یې د باران څاڅکي بهیدل.))
په دې صورت کې د باران له څاڅکو څخه اوښکې مراد شوي، چې دلته باران په خپله وضعي معنا نه، بلکې استعاري او مجازي معنا باندې استعمال شوی دی.
خو د باران د څاڅکو او د اوښکو د څاڅکو تر منځ یو مناسبت او مشابهت شته، چې په استعاره کې یې علاقه بولي، چې همدا علاقه مو په تشبیه کې د تشبیه وجه بلله.
ومو ویل چې په استعاره کې د متکلم اصلي غرض تشبیه ده، خو د مبالغې په صورت یې افاده کوي، په دې اړوند په لاندې بیلګه کې ګورو:
لاندې نکړې تر قدم د مخ مارونه
دلته شاعر غواړي چې د محبوب د زلفو صفت تر اندازې زیات بیان کړي.
کله چې د مخ کلمه اورو، نو له مارونو څخه د زلفو معنا اخلو او مخ قرینه ده چې زموږ ذهن یې له مارونو څخه د زلفو معنا ته انتقال کړ، نو مارونه مستعارمنه، زلفې مستعارله د زلفو او مارونو ترمنځ، توروالی، نری والی، اوږدوالی او پیچ و تاب هغه مشابهت دی چې په مستعار مجاز کې یې علاقه بولي.
د نرګس تر ګله زه یم څو چندان شوخ
چې په غټو سترګو ګورم ګلرخان شوخ
په پورته بیت کې کله چې موږ د سترګو کلمه اورونو د ګلرخانو څخه د معشوقې معنا اخلو، چې ګلرخان مستعارمنه، معشوقان مستعارله، سترګې قرینه ده.
۱- مستعار له: چې په تشبیه کې مـو مشبه باله.
۲- مستعارمنه: چې په تشبیه کې مو مشبه به باله.
۳- صفت مستعار يا وجه جامع: یا عـلاقه یا رابطه یا مناسبت، چې په تشبیه کې مو وجه شبه بلله.
د استعارې دا پورته ذکر شوي ارکان د خوشحال خان خټک په لاندې شعر کې وګورئ:
یو دوه سری مار مې پروت پر دواړو پښو دی
په دیـدن یې له نشـاط څخـه نفور کړم
پاړوګان د پیښــور واړه ناقص شــول
دایم هنــد لره روان یم کـه یې دور کړم
په پورته بیت کې دوه سری مار مستعارمنه، زولنې یا بیړۍ مستعارله، دواړې پښې او نه لرې کیدل قرینې دي، چې زموږ ذهن د دوه سري مار په کلمه کې له لغوي معنا څخه مجازي معنا (زولنو) ته انتقالوي.
د زولنو او دوه سري مار تر منځ، توروالی، اوږدوالی او دوه سره توب هغه مناسبت دی چې علاقه یې بولي. له پاړوګانو څخه د خوشحال غرض په پيښور کې د ده طرفداره مامورین دي.
کنایه په لغت کې د تصریح ضد ده او په پټ انداز کې خبرو کولو ته وایي.
په اصطلاح کې کنایه داده، چې متکلم یوه معنا په داسې لفظونو کې راوړي، چې د مطلوبې معنا له پاره یې، وضعې معنا د دلیل  حیثیت ولري. یعنې یولفظ د خپلې حقیقي او وضعي معنا په ځای په مجازي او غیر وضعي معنا کې داسې استعمال شي، چې هم حقیقي معنا او هم ترې مجازي معنا اخیستی شي، خو مراد ترې حقیقي معنا نه وي.
د مثال په ډول که یوسړی ووایي چې:
((ما ویښته په لمر نه دي سپین کړي))
په دې وینا کې مطلب په کنایي ډول راوړل شوی دی. مطلب دادی چې زه پوهیږم او تجربه مې ډیره ده.
د مجاز اوکنایې ترمنځ توپیر دادی چې:
په مجازکې د کلیمې مجازي معنا اخیستل کیږي  او قرینه فکر د حقیقي معنا څخه د مجازي مانا وخواته راګرځوي او میلان ورکوي. مګر په کنایه کې د لفظونو حقیقي معنا اخیستل کیږي او بیا فکر د لازم څخه وملزوم ته انتقال مومي.
د کنایې غرض د لفظ تحسین، د کلام خوږوالی او د اوریدونکي ابهام دی.
د مکنه عنه او مکنه ترمنځ عمل کنایه ده.
مثال:
د قبول ګوتې به پوه پرلیــمه کیږدي
که هجري په دا هـنر وایي اعجاز کړم
پورته بیت د اشرف خان هجري دی، په پښتو شاعرانو کې اشرف خان هجري یو داسې شاعر دی، چې ډیر ځایونه یې په خپلو شعرونوکې تصلف (ځان ستاینه) کړې ده.
((ګوتې پرلېمه ایښودل)) د قبول او تسلیم لپاره کنایه ده، ګوتې پرلېمه ايښودل د تسلیم علامه ده. ګوتې پرلېمه ایښودل مکنه عنه یا لازم، تسلیم یا قبلیدل یې مکنه (ملزوم) دي.
یعنې که هجري دې خبرې ته حاضرشي، چې زه په شعر کې معجزه ښکاره کوم، نو پوهان به د اخبره قبوله کړي او د تسلیم ګوتې به په سترګو کښیږدي.
بل مثال:               عاقبت به خپل ورغوی په غاښ پرې کا
مثال:                     دا یې زړه له تاموندلی نه دی څـه دی
رقـیبان چې دې و مـاته اوږې مـږي
اوږې مښل مکنه عنه، د مسابقې دعوت یا چلنج ورکول مکنه دي.
مثال:                        څـوک چې ما د یـار له مینې اړوي
غر د ماشي پــه وزرو نـــړوي
چې په ما د صبر دم لولي چف چف کا
ګویا تندر په پوکــــولو سړوي
په لومړي بیت کې: غر د ماشي په وزرو نړول مکنه عنه، ناممکن کارکول مکنه دی.
دویم بیت وروستي نیم بیتي کې: تندر په پوکولو سړول مکنه عنه، ناممکن کارکول مکنه دي.
د حمید مومند لاندې شعر وګورئ، چې د رمز او ایما په ډول یې ږیره سپینیدل، ملا غبرګیدل، خوله کنډاسه کیدل د بوډا توب لپاره کنایې راوړې دي:
د عثماني سترواکۍ راپرزېدل
د عثماني سترواکۍ رامنځته کېدل او عروج د تاریخ هغه دوره ده، چې په ۱۳۹۰زکال کې د عثماني سترواکۍ (Osmanlı Beyliğ) له راپرزېدو سره پیل په ۱۴۵۳ز کال کې پای ته ورسېد، چې دا دوره د بیتینیا په شمال لوېدیځ اناتولي سیمه کې د عثماني سلطنت له خوا د بیزانس په پولو کې د یوې کوچنۍ سلطنت نه د بالکان، اناتولیا، منځنۍ ختیځ او شمالي افریقا په سترواکۍ بدل شوه. له همدې امله، دا دوره د یادې سترواکۍ په تاریخ کې د «د سترواکۍ لومړۍ دوره» په توګه بیان شوې ده. د دې دورې په اوږدو کې یوازې عثمانیان په سیمه کې یو له ډېرو سیالو دولتونو نه و، چې د سیمه اېزو جنګسالارانو، غازیانو او د بادارانو په ملاتړ یې د خپلې خاورې کنټرول ساتلی و. د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې عثماني سلطانان وتوانیدل چې کافي شخصي ځواک او واک ترلاسه کړي او په دې توګه یو مرکزي امپراتوري دولت رامنځته کړي، چې دا لړۍ د دویم سلطان محمود  (له ۱۴۵۱زکال نه تر ۱۴۸۱ز کال پورې واکمن و) له خوا پایله شوې وه. په ۱۴۵۳زکال کې د قسطنطنیه فتح د یوې سمبولیکې شیبې په توګه لیدل کېده، ځکه د عثمانیانو له خوا نوی راپورته شوی دولت له یو سلطنتي دولت نه په سترواکۍ بدل شو او په دې ډول په تاریخ کې یو لوی بدلون په ګوته کوي.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
ږیره سپینه شوه ملا غبرګه خوله کنډاس
نه وباسې د دنیـا له چــــارو لاس
یا لکه حمزه بابا چې وایي:
د عثماني سترواکۍ راپرزېدل
اناتولیا له عثماني خلافت نه مخکې
د ۱۳مې  پېړۍ په پیل کې اناتولیا د دوو نسبتا ځواکمنو دولتونو په لوېدیځ کې د بیزانسي سترواکۍ او په مرکز کې د اناتولي سلجوقیانو تر منځ ووېشل شوه، چې د دوی تر منځ انډول په ۱۲۴۳ز کال کې د Köse Dağ له جګړې وروسته د مغولانو یرغل او د سلجوقیانو فتح او په ۱۲۶۱ز کال کې د بیزانس پالیولوګوس کورنۍ له خوا د قسطنطنیه فتح کولو له امله له منځه لاړه او په دې ډول د اناتولي پولو نه یې د بیزانس پام واړوه. د مغولانو تر فشار لاندې د ترکانو کوچي قومونه دې ته اړ شو چې لوېدیځ لوري ته کډوال شي چیرته چې د بیزانسانو دفاع ډېره کمزورې وه. تر راتلونکو دوو پېړیو پورې اناتولیا د مغولانو په ځانګړې توګه د الخانانو له خوا واکمنه شوه، چې په اناتولیا کې د دې دورې په اوږدو کې سکې د الخان واکمنان ته اشاره کوي او په دې توګه  له ۱۲۶۰ لسیزې نه وروسته اناتولیا د بیزانسانو له کنټرول نه ووتله.
په دې توګه د ۱۳ پېړۍ په پای کې لوېدیځه اناتولیا کې سیاسي واک د محلي واکمنانو، قبیلوي ډلو، مقدس شخصیتونو او جنګسالارانو تر منځ ووېشل شو که څه هم د بیزانس او سلجوق واک تل موجود و، خو په چټکۍ سره له منځه لاړه. د واک وېش د دې لامل شو چې ډېړي تاریخپوهان د ۱۳مې او ۱۴مې پېړۍ کې د اناتولیا سیاسي بنسټونه د طائف یا «کوچني پاچاهانو» په توګه یاد کړي، چې په هسپانیا کې یې د منځنۍ پېړۍ د وروستیو مسلمانو له تاریخ سره پرتله کاوه. د دې ډلو ځواک تر ډېره بریده په نظامي ځواک کې د خلکو جذبولو پورې تړلی و. دغه راز لوېدیځه اناتولیا په هغه وخت کې د یرغلیزو فعالیتونو مرکز و او جنګیالیو په خپله خوښه د هر هغه مشر بیعت کاوه چې د لوټمارۍ او ویاړ زمینه یې ورته برابرول.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
د نظر په خوی شوې بورې هغه سترګې
چې بریښنا ته ستا د سترګو یې کاته کړه
په دې شعر کې ((د نظر په خوی بوریدل)) د ړندیدلو لپاره راوړلی شوې ده.
د عثماني سترواکۍ راپرزېدل
د عثماني دولت پیدایښت
عثماني کورنۍ د لومړي عثماني واکمن یعنې عثمان په نوم ونومول شوه، چې هغه د یوې ترکۍ قبیلې و او د مغولانو له فتحو وروسته له منځنۍ اسیا نه کډوال شو، دغه راز د هغه د واکمنۍ پر مهال د ضرب شوو سکو له مخې دا څرګندیږي چې د هغه پلار ارطغرل نومېده. د عثماني سترواکۍ منشاء په یقین سره نه ده معلومه، خو دا څرګنده ده چې د منځنۍ اسیا د ترکانو له خوا تاسیس شوي چې د مغولانو تر واکمنۍ اناتولیا ته کډوال شوي و.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
نورې بېلګې:
واړه په غوغا دي چې راغلي پــه دنیا دي
نه یې هغه وږي په قرار دي نــه مــاړه
د عثماني سترواکۍ راپرزېدل
حکومت
د عثمانیانو د امپراتورۍ په پیل کې مخکې له دې چې عثمانیان د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې د مرکزي حکومت سیسټم رامنځته کولو ځواک پیدا کړي د واکمنانو واکونه د بېلابېلو قدرتونو لکه د سترواکۍ دننه کې د ترکيې د قبایلي مشرانو او د بالکان متحدین او واکدارانو تر منځ تر ډېر بریده محدود او په محافظه کار ایتلافونو او اتحادونو پورې تړلي وو.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
کلـه سره کېږدي لاس په توره پــه چاړه
د عثماني سترواکۍ راپرزېدل
حکومت
کله چې عثماني دولت د لومړي ځل لپاره د ۱۳مې پېړۍ په پای کې د لومړي عثمان په مشرۍ راڅرګند شو، یوازې یوه قبیلوي اداره یې درلوده، چې د سترواکۍ له پراخېدو سره واکمنان یې د ډېرو خلکو د اداره کولو له ننګونې سره مخ شول، همدارنګه عثمانیانو د اداري  کارو په برخه کې د روم سلجوقیان د خپلې الګو په توګه او د پوځي جګړو په برخه کې سې ایلخانیان د الګو په توګه غوره کړل او تر ۱۳۲۴ز کال پورې دوی وتوانیدل چې د فارسي ژبې بیوروکراتیک اسناد د سلجوقیانو په سبک کې چمتو کړي.
د عثماني سترواکۍ لومړني واکمنانو په خپلو خلکو باندې د ټیټو مالیاتو د وضع کولو له امله د پام وړ وو، چې دا موضوعاتو د هوساینې لپاره ایډیالوژیکي اندیښنه او همدارنګه د نوي فتح شوي خلکو د وفادارۍ لاس ته راوړلو لپاره عملي اړتیا په ګوته کوله. خو لکه څنګه چې په ۱۵مه پېړۍ کې عثماني دولت ډېر مرکزي شو او د مالیاتو بار زیات شو د لیکوالانو له خوا یې نیوکې راپارولې. د عثمانیانو د بریالیتوب یو مهم عامل د دوی وړتیا وه چې په نسلونو کې د سترواکۍ ساتنه وکړي. نورو ترکي ډلو زیاتره خپلې سیمې د وژل شوي واکمن د وارثانو ترمنځ وېشلې. په داسې حال کې چې عثماني سترواکۍ په پرله پسې توګه د یوه وارث تر واکمنۍ لاندې ساتلې وې.
د ملنګ جان د شعر ژبنی اړخ
د ملنګ جان  د شعر تړنګونه
د پورته شعر د دویم بیت په دویم نیـم بیتي کې: لاس په تـوره په چاړه ایښودل مکنه عنه، ظلم کول مکنه دي.
دغه یو خو کا لعدم دی په معنا کې
دغه بل د دجال خر دی یا د جـال
خجالت لره یې خروهي په ګـیډه
د دویم بیت په لومړي نیم بیتي کې: خجالت لره خر په ګیډه وهل مکنه عنه، نهایت پستي، بې همتي مکنه، ((دغه یو)) د خوشال یوکاکا او (دغه بل) د خوشال بل کاکا.
ملنګ جان یو په هېواد مین  شاعر و ، د ملنګ جان لیلا افغانستان و ، نو په شعرونو کې ډیری ترکیبونه د وطن ، افغانستان ، پښتونخوا  د بېل شوي افغانستان  له ټوټو څخه رغیدلي دي. ځیر شئ لاندې بېلګو ته :
لیلا وطن :
د لیلا وطن  توصیفی ترکیب دی  او د بیان علم له اړخه  توصیفي موکده تشبیهي ترکیب دی ، چې وطن مشبه او لیلا مشبه به ده ، د شاعر او لیلا ترمنځ د مینې هغه پیوند یې وجه شبه ده.
دا زمونږ زيبا وطن
دا زمونږ ليلا وطن
دا وطن مو ځان دی
دا پښتونستان دی
د مینې کور :
د مینې کور د ژبني اړخه اضافي ترکیب او بیان علم له اړخه اضافي موکده تشبیهي ترکیب دی.دغه ترکیب ملنګ جان څو ځایه د خپل هېواد لپاره کارولی دی. په دغه ترکیب کې کور مشبه  ، مینه مشبه به او هغه حظ او خوند چې له مینې څخه حاصلیږي وجه شبه ده.
دا دمينې کور زمونږ
دا د پلرو ګور زمونږ
نه ورکوؤ چا لره
دا د سترګو تور زمونږ
دا دی د شيرشاه وطن