په_دوراني_حرکتونو_کې_د_کوريوليز_قوې_څېړل
دکوريوليز قوه تاريخچه دفشاراختلاف په يوخاص (معين ) سمت دباددحرکت سبب کېږي نوپه همدي اساس شمال (باد)په مقوس مسير حرکت کو ي په 1835 م کال کې کستوف – گسپارډکوريوليز(kistof-gispard coriolise ) چې يوفرانسوي ساينس پوه ؤدلمړي ځل لپاره پورتني قضيه په رياضيکې ډول توضيح کړه اود(کوريوليز) قوې نوم يي ورکړ. څرنګه چې هوادلوړفشارلرونکې اتوموسفيرڅخه ټيټ فشارلرونکې اتوموسفيرپه لورحرکت کوي، په عين حال کې ځمکه چې دهوانه لاندي موقيعت لري ددي باعث کېږي چې هوا(باد) ته په مقوس ډول حرکت ورکړي چې په شمالي نيمه کره کې باددخپل مسيرپه ښي طرف اوپه جنوبي نيمه کره کې دخپل مسيرپه چپ طرف گرځي ،اويادونه بايدوشي چې داستواپه کرښه نوموړې قوه صفرده، ددې ترڅنگ په هواکې دفشارداختلاف په وجه يوه بله قوه چې د pressure gradient force په نوم يادېږي،هم وجودلر ي اوددې سبب کېږي چې دکوريوليز قوه بې اثره کړي اوبادپه ځاي ددې چې قوسي حرکت وکړي په خپل اصلي مسيرپه مستقيم ډول دلوړفشارڅخه ټيټ فشارته ادامه ورکوي ددي لپاره چې داقوه عملاً وگورونوپه لاندي ډول عمل کووکه څه هم دايوه کوچني (ضعيفه )قوه ده اوپه واړه سستم کې نشي معلوميداي نولازمه ده چې يولوي حوض په نظر کې ونيسو په داسې شکل چې نوموړی حوض کاملاً گرداوافقي شکل ولري اولاندي طرف ته يوکاملاً گردسوري ولري له اوبوڅخه ډکوواوديوي ياڅوورځولپاره يي آرام ساتوداسي چې دهوادداخيليدومخه نيول شوي وي وروسته اوبه دسوري څخه په داسي شکل خوشي کووچې اوبه شور ونه خوري، نوموږپه ډيره آساني سره کولاي شوونوموړې قوه وگورو،چې همدا تجربه په M I T کې چې دامريکايوپوهنتون دی په 1962م کال کې ترسره شوه. دکوريوليزقوې فورمول يوداسي جسم په نظرکې نيسوچې ديودوراني سستم په داخل کې په  ثابت سرعت سره دحرکت په حال کې وي. ددې مطلب لپاره يوه تجربه عملي کوواونتيجه يې ددوومختلفوسستمونو ساکن سستم )خارجي(اوددوراني 1. شکل سستم )داخلي ( له مخې مطالعه او بررسي کوو. يو څرخېدونکى مېز او يوه ګلوله په نظر کې نيسو، لمړى مېز چې دسکون حالت لري ګلوله دڅرخېدونکې مېز له مرکز څخه ددايرې دشعاع په امتداد په حرکت راولومعلوميږي چې ګلوله دڅرخېدونکې مېزددايرې له مر کز څخه دمېز دڅنډې په لور حرکت کوي هغه ځاى چې دمېز په څنډه کې ګلوله ورته رسيږي دA نقطه ده اوس مېز په دوران راولو اوتجربه دګلولې په واسطه دوباره تکراروو پدې صورت کې به وليدل شي چې دګلولې مسير له محورڅخه په يوه منحني واقع ده چې هغه موږ په ( 1. شکل)کې دنقطو په واسطه منحني ښودلې ده ، پدې حالت کې ګلوله د دوران له محور څخه دمېزدB نقطې ته رسيږي .اوس له مختلوفوليدنوڅخه پورتنۍ تجربه توضيح کوو. الف. هغه ليدنه چې په ساکن سستم کې قرار لري :ليدونکی چې د x,y,z په ساکن سستم کې قرار لري ، په دوراني سستم کې نوموړې عمليه ملاحظه کوي، سره لدې چې مېزدوراني حرکت سرته رسوي ګلوله هم خطي حرکت سرته رسوي خودA نقطې ته نه رسيږي ځکه چې دګلولي دحرکت په وخت کې څرخېدونکى مېزهم دوراني حرکت سرته رسوي اوګلوله دB نقطې ته رسوي.لکه (2. شکل  ) 2. شکل ب. ددوراني سستم له نظره مشاهده )کتنه( : ددې مشاهدې له نظره ګلوله ديوه مستقيم خط په امتداد حرکت نه کوي ددې مشاهدې په اساس بايد په متحرکې ګلولې باندي يوه قوه اثر وکړي ترڅودګلولې دانحراف )کږېدنې( سبب وګرځي ،دغه قوه بايد دګلولې په خطي حرکت باندي عمودوي يعني قوه دګلولې په سرعت V باندي عمود ده دغه يونوې قوه ده چې يواځي ددوراني سستم په داخل کې مشاهده (ليدل) کېږي .نوبايد دغه قوه يوه عطالتي قوه وي دغه عطالتي قوه دکوريوليز قوې په نوم ياديږي ، اوپه لمړي ځل دغه قوه دکستوف-ګسپارډکوريوليز له خوا وليدل شوه .ددې لپاره چې دغه قوه محاسبه کړو نو مسئله دساکن سستم له مخي په نظر کې نيسو اوهغه منحني چې ګلوله په هغې باندي په مقوس شکل حرکت کوي رسم کوو(3. شکل ). 3. شکل هغه منحني چې دکوريوليز په اثر منځ ته راځي په ټکو سره ښودل شوې ده .O ددوراني مېز مرکز دى ،t  هغه وخت دى چې ګلوله يې دO  له نقطې څخه دA ترنقطې پوري طى کوي، اومېګا (ω) دڅرخېدونکې مېز زاويوي سرعت دى اوT دڅرخېدونکې مېز ددوران پريود دى اومېګا (ω) ثابت دى .نوهغه قوس چې دA  نقطه يې دT  په وخت کې وهي عبارت دى له   ، هرکله که T  هغه وخت وي چې دA نقطه په هغه کې دAB قوس طى کوي په هغه صورت کې دAB قوس په S  سره ښيو، نو موږ لرو چې څرنګه چې ده.نو بنا پر دې د (1-1) رابطه لاندې شکل اختياروي موږاوس دt دپيدا کولو لپاره دحرکتونو دمستقل انطباق چې له پخواورسره اشنايي لرو استفاده کوو ، څرنګه چې دګلولې حرکت له O څخه تر B پوري دی ،اوهمزمان له O نه تر A  او A نه تر B پوري دحرکتونو ترکېب دى چې دغه دواړه حرکتونه هم زمان صورت نيسي دغه مسئله کټ مټ دمايل پرتاب دحرکت سره ورته  ده بنا پردې   ده. په وروستۍ معادله (2-1) کې د له تعويض څخه وروسته  په لاس راځي چې. اوس دوراني سستم تر مطالعې لاندي نيسو.اويادونه مو کړې وه چې په دوراني سستم کې دکوريوليز قوه وجود لري. او په څرخېدونکې مېز کې دګلولې دمسير دانحراف سبب کېږي بنا پر دې ويل کېږي چې ګلوله دS مسيرپه ثابت تعجيل سره چې علت يې دکوريوليز قوه ده طى کړې. لکه چې دتعجيلي حرکتونو لپاره موږدرلوده. د(1-3) او (1-4) معادلاتو له مقايسې څخه لرو چې نو دنيوټن ددوهم اکسيوم له نظره دکوريوليز قوه په لاندي ډول ليکلاى شو دکوريوليز دقوې اندازه ده څرنګه چې او  دواړه وکتورونه دي اودغه دوه وکتورونه يوپر بل عمود دي نو بنا پر دې دا په (1-6) معادله کې صرف وکتوري حاصل ضرب د او صدق کوي لکه په 4) . شکل) کې 4. شکل نو(1-6) رابطه کولاى شو په لاندي ډول وليکو د(1-7) معادله دکوريوليز عمومي معادله ده البته بايد يادونه وکړو چې په پورتنۍ معادله کې  په  باندي عمود ده البته کېداى شي   په عمود نه وي په لاندي مثال کې بيا هم دکوريوليز قوه مطالعه کوو: يوه ساده رقاصه په نظر کې نيسو چې ددوراني سستم په داخل کې اهتزاز کوي کله چې ددې رقاصې کتله دميده رېګ له جعبې څخه جوړه کړو چې رېګ يې دلاندني سوري خخه په څرخېدونکې مېز باندي توى شي پدې توګه درقاصې مسير په څرخېدونکې مېز باندي ليدلاى شو. 5). شکل (، پدې صورت کې رقاصه دمېز پر مخ دوه ډوله منحني ګاني رسموي.. 5 . شکل ددې دوه شکلونو اختلاف فقط پدې سبب دى چې درقاصې داهتزاز شروع يو له بل سره فرق لري، په 6a) . شکل( کې درقاصې ښى اړخ د  له نقطې دتير )غشي( په لور حرکت شروع کوي پدې وخت کې په 6b) . شکل( کې درقاصې چپ لورى د خپل اهتزازي حرکت په وخت کې د (O) له نقطې دسکون دحالت څخه دغشي په لوري په اهتزاز شروع کوي .اوس مسئله ددوومختليفو سستمونو له مخي تشريح کوو. 6. شکل الف. ساکن سستم : دمشاهدې له مخي رقاصه په دوام داره ډول په يوه مستوي کې اهتزاز کوي ،پدې صورت کې درقاصې داهتزاز مستوي نسبت لابراتوار ته ساکن سستم دثابت موقعيت لرونکى دى. ب. ددوراني سستم له نظره : ددوراني سستم له نظره رقاصه داهتزاز په وخت له اهتزاز سره يوځاى له خطي اهتزاز انحراف کوي دغه انحراف دکوريوليزدقوې په اثر دى چې داهتزاز په جهت عمود حرکت کوي. مثال. يوه بله تجربه اجراکوو په دې تجربه کې دکوريوليز قوه په يو جسم باندي مطالعه کوو، ددې مقصد لپاره په يو څرخېدونکې چوکۍ کښېنو او ددوران په وخت کې يو 5kg وزن ته په يوکېفي جهت حرکت ورکوو، که چېري دغه عمل په تېزي سره سرته ورسوو نو په لاس باندي به يوه قوه حس کړو چې دغه قوه هم دکوريوليز قوه ده فرض کوو که يودوراني مېزدوران په دوه ثانيو کې سرته ورسوې نو دچوکۍ ددورانونو خطي فرېکونسي   او  دي که چېري دوزن دحرکت سرعت  ددوران په محور عمود وي نو کولاى شو چې دکوريوليز قوه په  لاندې ډول له (1-6) رابطې څخه په لاس راوړو ددغه قوې  اودجسم دوزن W =50 N له مقايسې څخه ليدل کېږي چې دکوريوليز قوه دجسم دوزن څخه 1.26 ځله زياته ده بل مثال : چې دکوريوليز قوه چې دځمکې له دوراني حرکت څخه پيداکېږي مطالعه کوو : څرنګه چې ځمکه په خپل زور په خپل محور څرخي ځمکه هم يودوراني سستم دى او موږ دداخلې مشاهدې په حيث ددې سستم په داخل 7. شکل کې قرار لرو، کولاى شو چې دځمکې دزاويوي ) دوراني ( سرعت دځمکې په هره نقطه کې په دوه مرکبو تجزيه کړو ، چې عبارت دى له افقي مرکبه  او عمودي مرکبه  دى 7) . شکل( دغه زاويوي سرعتونه چې هريو يې دکوريوليز قوې منځته راوړي لومړی د  تاثير تر نظر تېروو دغه مرکبه دکوريوليز قوه جوړوي چې همېشه دخطي حرکت انحراف دختيځ په لوري شمالي نيمه کره کې کېږي لکه څرنګه چې دغه مسئله ديوې رقاصې داهتزازڅخه ليدل کېږي که چېري يوه رقاصه دزيات وخت لپاره په يو ه مستوي کې اهتزاز وکړي نو وبه ليدل شي چې دغه مستوي په يوه عمودي مستوي ) دلابراتوار دېوال ( باندي دوران کوي .علاوه پردې دکوريوليز قوه چې د  په واسطه توليد کېږي، دځمکې په سر بړبکۍ توليدوي باالفرض دځمکې په شمالي نيمه کره کې د لوړفشار له ناحيې دباد جريان سست او دV  سرعت لرونکى دى ، نو کوريوليز قوه (Fcor) دباد په جريان  دى. ليدل کېږي چې د باد جريان د( 8 الف او ب شکلونو) مطابق دى .دټيټو سيمو دفشار لپاره د) 8 ج او دال شکلونو( مطابق 8. شکل توضېح کولاى شو، دکوريوليز قوه دځمکې په جنوبي نيمه کره کې دشمالي نيمې کرې په  معکوس اثر لري، دافقي مرکبې اثر هم ليدلاى شو که يو جسم له زياتي ارتفاع څخه ازاد سقوط وکړي نو   عمل کوي. (9. شکل) دFcor جهت دځمکې په شمالي نيمه کره کې همېشه دختيځ په طرف ده له همدې کبله سقوط کوونکى جسم دخپل مستقيم الخط حرکت څخه دختيځ په طرف انحراف کوي او لويږي. 9. شکل دکوريوليز دقوي تاثيرات تعريف :-دکوريوليز دقوي دموجوديت په صورت کې ديوي متحرکې مادي دحرکت دسمت تغيرته دکوريوليز دقوي تاثيروايي .دکوريوليز قوه دزياتومتحرکومادوپه حرکت تاثيراچوي اوجهت ته يي تغيرورکوي البته بايديادونه وشي چې داتاثيرات په لويوسستمونوکې ښه دتفکېک اومنلووړدي چې په لاندي ډول به ترڅيړني لاندي ونيول شي. 1 . دکوريوليز قوه اوطوفانونه څرنگه چې مخکې ذکرشول چې دکوريوليز قوه داستواپه کرښه کې ډيره ضعيفه ده نوپه همدي اساس هغه لوي طوفانونه چې په قطبونوکې منځ ته راځي په استواکې منځ ته نه راځي ولي داهم ضروري نده چې داډول طوفانونه په استوايي منطقوکې نشي واقع کېدايي بلکه ځيني نورعوامل شته لکه دگرمواوبوموجوديت کله ناکله ددي ډول طوفانونود منځته راتلو سبب گرځي. لکه په 2001 م کال دډيسمبر په مياشت کې دټايفون طوفان (Typhoon vamei). 2 . وريځي اوس يوه وريځ په نظر کې نيسوچې په شمالي نيمه کره کې قرارلري اودټيټ فشارپه اثرخپل دشمال طرف ته حرکت کوي مگردحرکت په وخت کشي يوه قوه چې دټيټ فشارلرونکې سمت قوه بي اثره کوي په وريځ باندي اثرکوي اوهغه دختيځ خواته راکاږي اوپه نتيجه کې وريځ دشمالي سمت پرځاي ختيځ سمت ته حرکت کوي .البته داقوه چې يوه موهومي (غيرحقيقي قوه ده ) دکوريوليز په نوم ياديږي هغه کسان چې په پوځ (اوردو) کې کارکوي بايددتوغندي دتوغولوپه وخت کې نوموړې قوه په نظرکښې ونيسي، ځکه چې د توغندي د توغېدلو په وخت کې نوموړې قوه د توغندي په حرکت اثر کوي او جهت ته يې تغير ور کوي، چې يوښه مثال يي په لمړي نړيوال جنگ کښې دانگلستان دقواوميزائيل ووچې تقريباً 20 ميله ئي دجرمني دقواوڅخه لري چې په فالکېنډ جزيره کې يي قراردرلودولگيد.