cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غزني ولايت
د غزني په ناور دښت کي ډبرينو وسلو دوې بيلگي
د لومړي ځل لپاره په 1340 لمريز کال د سلطان عبدا لرزاق ماڼۍ چي په غزني کي دهراتي تيموريانو د پير يوه ښکلې بيلگه وه ، د غزني موزيم په واک کي ورکړل شوه. په دې موزيم کي را ټول شوي اثار د دوو لارو تر لاسه شوي وه لومړي هغه اثار وه چي د حفرياتو او سپړنو پرته ترلاسه شوي وه لکه : يو شمير ډبريني ليکني ، په لاس ليکل شوي کتابونه ، ځني سکې يو شمير هغه ډبريني مجسمي چي د غزنوي پير په ماڼيوکي د ښکلا په نيت د اوبو پاشونو ( فوارو ) په توگه کارول شوي ، اوداسي نور يادولاي شو. دوهمه برخه هغه اثار دي چي د لرغونپوهانو په وسيله د سپړنو له لاري تر لاسه شويدي. په دي برخه کي د اسلامي پير هغه اثار چي د غزنوي پير هنري مهارتونه راڅرگنده وي لکه  زينتي خاورين لوښي چي د گچو څخه جوړشوي ، يا هغه مرمريني نقاشۍ چي د غزنوي پير د پياوړو او بر لاسو هنرمندانو  بيلگي  دي ،  او په دي ډول نور اثار چي د غزني په موزيم کي ساتل شوي وه ، يادولاي شو. د غزني موزيم لپاره د گرځندوۍ ادارې په ١٣٥٠ لمريز کال يوشمير اثار وپيرودل او هم د دواړو ادارو په گډ زيار د سيلانيانو د پام را اړولو په نيت پرله پسې نندارې پيل  شوې  ، چي د عايد څخه يې دواړو ادارو ته گټه ورسيدل. په ١٣٥٣  لمريز کال د ايتالوي لرغونپوهانو له خوا د موزيم د ماڼۍ د بياجوړيدو هڅه وشوه ، په ١٣٥٧  لمريز کال  نوموړې موزيم د عبدا لا احد ولسي له خوا دغزني خلقي موزيم په نوم ونومول شو. دانوم بيرته په ١٣٥٩  لمريز کال د غزني موزيم شو او له بده مرغه د موزيم نندارې د ١٣٦١   لمريز کال وروسته وځنډول شوي او په ١٣٦٩   لمريز کال د غزني موزيم يو شمير اثار د امنيتي انديښنو له کبله د افغانستان ملي موزيم ته را نقل شوه ، اوپه موزيم کي  پاته اثارد مصونيت او امنيت په نيت تر ١٣٧١   لمريز کال پوري دتړلو دروازو شا ته وساتل شوه. په ١٣٧١  لمريز کال د غزني نوي والي قاري بابا له خوا د موزيم  د بيا پرانستلو هڅه و شوه ، خو له بده مرغه لا يې  د پرانستلو هڅي بشپړي نه وې  چي  يو شمير  هغه اثار چي تر اسلامي پير وړاندي زمانو پوري يې تړاو درلود  په عمدي توگه له منځه ولاړل او يو شمير نور غلااو په بهرنيانو وپلورل شوه.
پايله او وړانديزونه
غزنۍ د افغانستان د يوه تاريخي ولايت  په توگه د هيواد په ټوليز تاريخ کي ځانگړي بابونه او وياړلي سر ليکونه لري  ، چي  رښتينوالي يې په  هغو لرغونو سيمو او تاريخي ودانيو کي څرگند دۍ چي د غزني په مرکز او اړوندو سيمو کي په سترگو کيږي. د غزني تاريخ زريني پاڼي د سيمي لپاره هم   وياړني او د برمه ډکي لاس ته راوړني لري  ، چي زيات شمير مورخينو او لرغونپوهانو يې په اړه  په خپلو اثارو کي  يادوني کړيدي. د غزني ولايت د نورو تاريخي وياړونو سر بيره داسي بيلگي  هم شته چي څيړونکي يې د غزني ولايت او اړوندو سيمو ځانگړني بولي. د امريکايې لرغونپوه لويس دوپرې  په باور ، د ناوردښت  په  افغانستان کي د پخواني انسانانو  تر ټولولرغونۍ ميشت ځای دۍ ؛ د الماني لرغونپوه بورخار برينتس په وينا په عزني کي  د بودا تر ټولو لويه پرته مجسمه  د ايتالوي لرغونپوهانو په وسيله رابرسيره شويده  ؛ او په دې ډول نوري ځانگړني شته چي  د ټولو را يادول  د دې ليکني تر توان لوړ دي.
وړانديزونه : د غزني ولايت د تاريخي برم او لرغونو وياړونو د ساتني او پالني لپاره ، په هيواد کي دکلتوري ادارو  او سيمه ايزو چارواکو پام لاندي وړانديزونو ته راگرځوم  :
لومړۍ : په غزني ولايت پوري اړوند و ټولو لرغونو او تاريخي سيمو ليک لړ دي دلرغونپوهني د ارونو په پام کي نيولو سره بشپړ شي.
دويم : هغه شمير تاريخي ودانۍ دي په گوته شي چي دنړيدو او ورانيدو ويره يې شته ؛ د دا ډول ودانيو د بيا جوړولولپاره دې د بيا جوړولو او پايښت ورکولو بيړنۍ پروژې د سيمه ايزو ادارو او د هيواد د کلتوري چارو  داړوندو ادارو  په ملتيا بيړنې گامونه واخستل شي؛
دريم : په غزني کي د گرځندوۍ ادارې ته پوره پاملرنه وشي ، او د زايرينو ، گرځندويانو د اسانۍ لپاره ، ځانگړي  ودانۍ ، پارکونه او هوټلونه په نظر کي ونيول شي ؛
څلورم : د غزني تاريخي موزيم د پياوړتيا او ودي لپاره دي د سيمه ايزو ادارو او د اطلا عاتو او کلتور وزارت اړوندو ادارو او نړيوالو کلتوري موسيسو پر له پسې مرستي وغوښتل شي ؛
ونه
په بوټې پېژندنه کې، ونه یوه څو کلنه د اوږدې تنې او ډډې لرونکی نبات دی چې ډول ډول ښاخونه او پاڼې لري. په ځینو حالاتو کې، د ونې تعریف ډېر ساده شوی او هغه هم دا چې زیاتره ورته د لرګي بوټي وايي چې بیا بیا را زرغونیږي او له لرګیو څخه یې کار اخیستل کېږي او پورته جګیږي. په پراخ تعریف سره، اوږدې د خرما ونې، یو ډول سرې ونې (Fern)، د کیلو ونې او د بامبو ونې هم د ونو په کتار کې راځي. ونې کوم ټکسانومي یا ډلبندي نه لري، بلکې هغه ډول نمونې لري چې ډډې او څانګې یې د زیات لمر د را ټولولو لپاره پر نورو بوټو او ونو باندې ور غوړیږي. ونې اوږد عمر لري او د ځینو عمرونه یې څو زره کلونو ته رسیږي. له تیرو ۳۷۰ میلیونه کلونو راهیسې ونې شته. اټکل کېږي چې په نړۍ کې شاوخوا دری ټریلیون ونې شته.
غزني ولايت
پايله او وړانديزونه
پنځم : د غزني پوهنتون   دي ،  د لرغونپوهني  په برخه  کي  د ځوانو محصيلينو د روزني لپاره د  (( د اسلامي پير لرغونپوهنه )) تر نوم لاندي  ځانگړۍ ديپارتمنت پرانيزي ؛
ونه
یوه ونه په معمول ډول زیات شمېر څانګې لري چې دا ټول د خپلې ډډې په مټ تکیه وي. دغه ډډه په معمول ډول هغه د لرګو انساج لري چې د ونې د پیاوړتیا لپاره کارول کېږي او همداشان د رګونو هغه انساج لري چې د ونې له یوې خوا بلې خوا ته مواد پکې لیږدول کېږي. زیاتره ونې د خپلې ډډې شاوخوا یو پټوکی لري چې د دې پټوکي اصلي دنده د ونې د انساجو ساتنه ده. د ونې ریښې په ځمکه کې سره وېشل کېږي او بېلابېلو برخو ته غځول کېږي. د ریښو دنده دا ده تر څو تر ځمکې لاندې د ونې وزن واخلي او همداشان له خاورې څخه مغذي مواد ونې ته جذب کړي. پورته په هوا کې د ونې څانګې په لویو او وړو څانګو سره وېشل کېږي، چې په معمول ډول پاڼې لري او د همدې پاڼو دنده له لمر څخه د انرژي را اخیستل او بیا د فوتوسنتیسیز عملیې له لارې انرژي ترې جذبوي، چې په دې سره د ونې د ودې او لویوالې لپاره د ونې د اړتیا وړ خوراک ترې جوړوي.
غزني ولايت
پايله او وړانديزونه
شپږم : د اطلاعاتو او کلتور وزارت د اړوندو چارواکو په مرسته دي په غزني ولايت کي ټولي هغه ودانۍ او يا ښکلي طبيعي سيمي په گوته شي ،  چي د نړيوال کلتوري ميراث په لړۍ کي د شاميليدو وړتيا لري ، د هغو نومونه  او لنډه پيژندگلوي دې ، د يونسکو ادارې ته د رسمي منلو لپاره  ورکړل شي ؛
ونه
ونې په معمول ډول د بیا کارونې په خاطر دانې تولیدوي. ښایې ګلان او میوې هم ولري، خو ځینې ونې لکه مخروط (conifer) بیا اغزې لرونکې غوټۍ او دانې لري. خرما، کیله او بامبو هم دانې تولیدوي، خو هغه سره ډول ونې بیا هاګ تولیدوي.
غزني ولايت
پايله او وړانديزونه
ورستۍ خبره داچي ، د غزني چارواکي په ډير ښه دريځ کي دي ، که وغواړي چي خپل نوم د غزني او هيواد په تاريخ کي هميشنۍ کړي نو د غزني  د تاريخي برم  درا يادولو او پايښت لپاره دي کار وکړي ، او که نه نومورکي به شي.
ونه
ونې د ځمکې د فرسایش او د اقلیم په معتدل ساتلو کې د پام وړ اغېز لري. ونې له اټموسفیر څخه کارن ډای اکسایډ لري کوي او په خپلو انساجو کې د په پراخه کچه سره کاربون ساتي. ونې او ځنګلونه د زیات ډول څارویو او بوټو د اوسیدو ځای دی. د استوا د کرښې باراني ځنګلونه په نړۍ کې د بېلابېلو ژوو د اوسیدو اصلي ځای ګڼل کېږي. ونې سیوری او سرپناه رامنځته کوي، لرګي یې د ودانیزو چارو، سوند توکو او ګرمولو لپاره کارول کېږي او میوې یې د خوړو او نور ګڼو چارو لپاره کارول کېږي. د نړۍ په ځینو سیمو کې ونې په دې خاطر وهل کېږي تر څو د کرهڼې لپاره ځمکه برابره کړي. ونې د خپل اوږد عمر او ګټورتیا له کبله تل د درناوي وړ وي او په بېلابېلو کلتورونو کې سپیڅلی ارزښت لري او ان د نړۍ په زیاترو داستانونو کې یې ونډه لرلې ده.
غزني ولايت
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
ونه
تعریف
که څه هم «ونه» یوه عامه اصطلاح ده، خو په نړیواله کچه داسې کوم خاص تعریف نه لري، نه د بوټو پېژندنې په عمل نه هم په عامه ژبه کې. په پراخه کچه، ونه عبارت له هغه بوټي څخه ده چې ډډه، څانګې، پاڼې او ریښې ولري. همداشان ونې په معمول ډول د خپل جګوالې له مخې تعریف کېږي، ځینې یې له ۰.۵ تر ۱۰ متره جګې وي چې دې ته بوټي وايي، خو هغه چې جګوالی یې ډېر لوړ دی هغه د پاپایا او د کیلو ونې دي. خو تر ټولو ښه تعریف یې دا دی چې هره ونه ډډه لري او د هر کال په تیریدو سره دا ډډه لویږي او پراخیږي. د همدې تعریف له مخې، ځینې ونې لکه د خرما، کیلو او پاپایا د هغوی له جګوالې، بڼې، ودې او ډډې نه پرته، ونې نه ګڼل کېږي.
د اونو عمر باندي پوهیدل
اونه هرڅونه اوگده او لویه وی همونه د هغی عمر ډیر وی.هرڅونه چی یو اوني باندی کلونه تیر شي د هغی پوستکي لاندي په هغی ځان او لرگی کی لایی دیریگی.هرکال یوه لایه!ْ دا یو آسانه ډول د اوني په کلو باندی پوهیدل دی.یو په زره پورۍ بل پوهنه دا ده چی د ژمی او اوري لایه چی جوریگی رنگی توفیر لری.
سرچینې
وېشنيزه:ونې
د طالبانو او افغان حکومت تر مېنځ د سولې خبرې
سرچيني
وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:سولگر
جورج کننګ
جورج کننګ FRS [د فدرالي ساتلو نظام] (۱۸۲۷ اګسټ ۸ – ۱۷۷۰ ز کال د اپرېل ۱۱) د انګليستان د محافظه کار ګوند د توري (Tory) ډلې يو چارواکی و. نوموړي د باندنيو چارو وزير په توګه د دوو مهمو دورو په ګډون د يو شمېر لومړيو وزيرانو تر مشرۍ لاندې د کابينې بېلابېلې لوړ پوړې دندې درلودې، چې په پای کې د ۱۹۲۷ ز کال له اپرېل څخه تر اګسټ پورې د خپل ژوند د وروستيو ۱۱۸ ورځو لپاره د انګليستان لومړی وزير شو.
کېننګ چې د يوې ممثلې يا اداکارې او ناکام شوي سوداګر او وکيل زوی و، د “Stratford Canning” په نوم کاکا يې مالي ملاتړ وکړ او کېننګ ته يې په “Eton College” او د اکسفورډ په حضرت عيسی عليه السلام کليسا “Christ Church” کې د ګډون اجازه ورکړه. نوموړی په ۱۷۹۳ ز کال کې سياست ته ننوت او په چټکۍ سره يې پرمختګ وکړ. له ۱۸۰۰ ز کال څخه تر ۱۸۰۱ز کال  پورې يې ځواکونو ته د اداينې دنده درلوده او له ۱۸۰۴ ز کال څخه تر ۱۸۰۶ پورې د ځوان ويليم پېټ (William Pitt the Younger) تر مشرۍ لاندې د خزانې وزير و. د پورټلېنډ د ديوک (Duke of Portland) تر مشرۍ لاندې يې له ۱۸۰۷ ز کال څخه تر ۱۸۰۹ ز کال پورې د باندنيو چارو د وزير په توګه دنده تر سره کړه. نوموړی په کابينه کې د واک څښتن يا حاکمه څېره وه او پر ناپيليون باندې د بریتانيې د سمندري لوړوالي د ډاډمنولو په موخه يې په ۱۸۰۷ ز کال کې د ډنمارک د ناڅاپي بريد لارښوونه وکړه. کېننګ په ۱۸۰۹ ز کال کې له خپل سيال لارډ کاسټلرييګ (Lord Castlereagh) سره دوه په دوه جګړه کې ټپي شو او ورڅخه لږه موده وروسته د “Spencer Perceval” په ګټه د ديوک د ځايناستي د يو ځايناستي په توګه وټاکل شو. د باندنيو چارو د وزير په توګه د بيا ځلي خدمت کولو وړانديزونه يې د Perceval په کابينه کې د “Castlereagh” د شتون له امله ونه منل او په ۱۸۱۲ ز کال کې د Perceval تر وژل کېدلو پورې له لوړپوړې دندې څخه لرې پاتې شو.
کېننګ په پای کې له ۱۸۱۴ څخه تر ۱۸۱۶ ز کال پورې د نوي لومړي وزير د ليورپول پرټ [له مارکيس څخه ټيټه اشرافي رتبه) (Earl of Liverpool)  تر مشرۍ لاندې پرتګال لپاره د بریتانيې د سفير، (۱۸۲۱-۱۸۱۶ز کال) د ادارې د منصفه پلاوي د رئيس (President of the Board of Control) او (۱۸۲۷-۱۸۲۲ز کلونه) د عوامو د مجلس د مشر په توګه او د باندنيو چارو وزير په توګه خدمت وکړ. د پاچا څلورم جورج (King George IV) کېننګ نه خوښېده او د نوموړي د باندنيو سياستونو يا تګلارو د بې اغېزې کولو په موخه هڅې وې. کېننګ که څه هم په برياليتوب سره د خپلو تګلارو په اړه پراخه عمومي ملاتړ تر لاسه کړ. تاريخپوه پاول هايس (Paul Hayes) استدلال کوي، چې نوموړي په سياسي اړيکو کې هسپانيې او پرتګال ته په پام سره، د پرتګال او هسپانيې د امريکايي مستعمرو د خپلواکۍ ډاډمنولو په موخه د مرستې په واسطه سترې لاسته راوړنې خپلې کړې. د نوموړي سياستونو بریتانوي سوداګرو ته د سوداګرۍ يوه ستره ګټه ډاډمنه (تضمين) کړه او د امريکا د مونرو اصولو (Monroe Doctrine) ملاتړ يې وکړ. تاريخپوه جي ام ټريويلين (G. M Trevelyan) څرګنده کړه: "د کېننګ د پياوړي ذهنيت يا هوښيارۍ له مخې د پينځو کلونو لپاره د انګليستان لارښوونه شوې وه او د دې ډول خوښو پايلو د تر لاسه کولو په موخه په ندرت سره په خورا ځيرکتيا کې زياته هوښياري لري. د اساسي قانون منځنۍ چې په واسطه يې ياد پياوړي ذهن کار وکړ، د لومړي وزير “Lord Liverpool” سره د نوموړي ژمن او رښتينې ملګرتيا وه."کله چې د ۱۸۲۷ ز کال په اپرېل کې لارډ ليورپول له دندې څخه لاس واخيست، کېننګ يې د ځايناستي په توګه د “Wellington” د ديوک او ښاغلي روبرت پييل (Sir Robert Peel) پر مخ غوره شو. يادو دواړو تنو د کېننګ په مشرۍ دنده کول ونه منل او د توري ډلې غړي د “Peel” او د “Wellington” د خورا توريانو (Ultra-Tories) او “Canningites” يانې د کېننګ پلويو تر منځ ووېشل شول. که څه هم د کېننګ روغتيا خرابه شوه او د ۱۸۲۷ ز کال په اګسټ کې يوازې له ۱۱۹ ورځو دندې کولو څخه وروسته وفات شو، چې د بریتانيې د بل هر لومړي وزير په پرتله د خدمت تر ټولو لنډه موده ده.
د ژوند لومړي وختونه
کېننګ د لندن د ماريلبون په “Queen Anne Street” کې په خپل پلرني کور کې په يوه انګليسي الاصله ايرلېنډي کورنۍ کې وزېږېد. نوموړي خپل ځان د «په لندن کې د زېږېدلي ايرلېنډي» په توګه څرګند کړ. پلار يې جورج کېننګ د ايرلېنډ د County Londonderry له Garvagh څخه و، د ټاکلو توکو يو ښاغلی، د شرابو يو پاتې يا ناکام سوداګر او وکيل و، چې د خپلو پرېمانه پورونو د اداينې په بدل کې د کورني ملکيت د ميراث وړلو حق له لاسه ورکړ. مشر جورج په پای کې کورنۍ پرېښوده او د ۱۷۷۱ ز کال د اپرېل پر ۱۱ په لندن کې د خپل زوی د کاليزې په ورځ د غربت په حال کې مړ شو. د کېننګ مور ماري ان کوسټيلو “Mary Ann Costello” د دريځ د سر ممثلې په توګه دنده تر لاسه کړه، چې په هغه وخت کې د درنښت وړ مسلک نه ګڼل کېده. په حقيقت کې کله يې په ۱۸۲۷ ز کال کې وکتل چې کېننګ لومړی وزير کېږي، نو لارډ ګري (Lord Grey) يادونه وکړه چې: «د يوې ممثلې زوی په حقيقت کې د لومړي وزير کېدلو لپاره وړ نه دی».
نوموړي له راتلونکي “Lord Liverpool” [روبرت جنکينسن، د ليورپول دويم هغه اشرافي چې له مارکيس څخه ښکته واک لري] او همدرانګه (Granville Leveson-Gower) او (John Hookham Frere) سره ملګرتياوې ټينګې کړې. په ۱۷۸۹ ز کال کې يې د «د مکې حج» په نوم لاتيني شعر له امله انعام وګا ټه، چې په اکسفورډ نندارځي کې يې ولوست. کېننګ د ۱۷۹۱ ز کال په اوړي کې له اکسفورډ څخه د خپل لېسانس له تر لاسه کولو څخه وروسته د قانون تمرين [لوستل] پيل کړ، مګر سياست ته د ننوتلو هيله يې درلوده.
سياست ته ننوتل
سټراټفورډ کېننګ د محافظه کار ګوند د وېګ ډلې غړی و او د همدې له امله يې په ۱۷۸۰ ز لسيزه کې خپل وراره د ډلې نامتو غړو، لکه: چارلس جېمز فوکس (Charles James Fox)، ايډمنډ برک (Edmund Burke) او ريچارد برېنسلي شيريډان (Richard Brinsley Sheridan) ته وروپېژاند. له شيريډان سره د جورج کېننګ ملګرتيا د شيريډان تر مړينې پورې دوام وکړ.
د جورج کېننګ تش لاسی شاليد او ټاکلو مالي سرچينو که څه هم په وېګ ډله کې روښانه سياسي راتلونکی ناشونی کړ. د وېګ ډلې سياسي ډلبندۍ [دندې] زياتره د نويو شتمنو صنعتي ټولګيو سره په يووالي د بډايه ځمکوالو اشرافو له لورې اداره کېدې. د وېګ ډلې له غړيو لکه برک “Burk” سره يو ځای اوسېدلو څخه پرته، کېننګ په خپله د ۱۷۹۰ ز لسيزې په لومړيو کې وروسته له هغې د پام وړ خورا محافظه کار شو، چې د فرانسوي اوښتون پراخه راډيکاليزم يې په خپلو سترګو وليد. «سياسي غبرګون چې وروسته پېښ شو او ځوان (کېننګ) مخالفې پای ته ورساوه او د پاچهۍ او توريانو لپاره د هغه سخت دريځ د وېګ طنز ته اشاره وکړه، چې سړيانو زياتره خپلې کورتۍ بدلې کړې وې، مګر دا لومړی ځل دی چې يو هلک خپله کرتۍ بدله کړې وه».
کله چې کېننګ سياست ته د ننوتلو پرېکړه وکړه، نو د توري ډلې د مشر ځوان ويليم پېټ (William Pitt the Younger) ملاتړ يې وغوښت او تر لاسه يې کړ. کېننګ په ۱۷۹۳ ز کال کې له پېټ څخه په مننې د “Wight” پر ټاپو باندې د “Newtwon” لپاره د پارلمان غړی شو، چې ياده سيمه يوه ناوړه يا چټله ناحيه وه. په ۱۷۹۶ ز کال يې د خپل پارلماني مسلکي ژوند پر مهال د بېلابېلو ټاکنيزو حوزو د استازي په توګه وټاکل شو.
کېننګ په چټکۍ سره په بریتانوي سياست کې د يوه اغېزناک وياند او ليکوال په توګه راپورته شو. په پارلمان کې د نوموړي ويناوو او همدرانګه مقالو د پېټ پېروانو ته د وينا ځواک ورکړ، چې پخوا يې نه درلود. د هغه مهارتونو نوموړي ته په “Pittite” ډله کې د ګټې تر لاسه کول وروښودل، چې په کابينه کې د پرله پسې (تکراري) پرمختګونو تر څنګ يې خپلو سياستونو يا تګلارو باندې د نفوذ تر لاسه کولو لاره ورته هواره کړه. نوموړی د وخت په تېرېدلو سره يو نامتو عمومي ويناوال شو او له لومړنيو سياستپوهانو څخه و، چې په هېواد کې يې پراخه ټاکنيزه مبارزه وکړه.
آرسېنيک
ارسېنیک کیمیاوي توکی دی چې په وگړیزه ژبه ورته د (موږک وژنه) وایي. (As) یې کیمیاوي نښه ده. ۳۳ اتومه لري. نرم دی. خړ او زېړ رنگونه لري.د خړ خټنه ډېره د چار ساحه یې هم غټه ده. دغه توکی که تود شي په اکسیډ بدلېږي، چې د ارسېنیک اكسايډ (As2O3) ورڅخه جوړېږي، چې د اوږې بوی لري. ارسېنیک په څه گډونونو کې د وچ اکر څخه پرته له دې چې اوبه شي په غاز بدلېږي.
د ارسېنیک پېښلیک
ډېر پوهان په دې اند دي چې ارسېنیک (البرتوس ماکنس) په ۱۲۵۰ میلادي کې د لومړي ځل لپاره په خپلواکه توگه په لاس راووړ. خو د(البرتوس) څخه ډېر د مخه یونانی او عربی کیمیا پوهانو ارسېنیک د (سپین ارسېنیک) له ترکیب څخه د نورو توکونو څخه جلا کړ اوخپلواکه بڼه یې ورکړه.
د ارسېنیک کاروونه
ارسېنیک یو زهري توکی دی. چې انسان ته زړه بدی، د گډې درد، قبص او د انسان مرکزي اعصاب ورانه وي. په لوېدیز کې ارسېنیک د وژونکی زهر نوم کټلی دی. په فرانسه کې (ناپلیون بناپارت) په دغه توکي ووژل شو. په چین کې دغه توکی دوه زره کاله را په دې خوا د (Arsphenamine) او (Syphilis) په روغنه کې کارېږي.اوسمهال په نورو روغتیاي چارو کې هم (لکه د Leukemia) کارېږي. برسېره پر دې په کرنه کې هم د څه ناغوښتونکو حشراتو د تښتې او یا د منځه وړلو لپاره کار ورڅخه اخیستل کېږي.
سرچينې
وېشنيزه:ارسېنیک
سورة التين
سورة التين د قرآن ۹۵ مه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
اتل بروک
اتلبرک کانتون په لوکزامبورګي Ettelbruck) د لوکزامبورک هیواد په دیکیرش ولایت کې موفږقیعت لري.
اطالي خلک
اطالي يو قوم دی چې په اطاليه نور يورپي هېوادونو کې آباد دی۔
ودودره
ودودره د هند يو ښار دی، دا د هند په گوجرات ايالت کې دی. دا د هند 21م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,306,227 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,666,703 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
آنوایلار آن در تریفلز
آنوایلار آن در تریفلز د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سيمرغ ولسوالي
سيمرغ ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سیمرغ)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۱۹٬۳۷۶ تنه نفوس لري. د سيمرغ ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۱ کېښودل شو.
آنوایلار آن در تریفلز
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
سيمرغ ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
جمع
د جــَــمع عمليه (د همټولکړن پېکړنه يا addition’s operation)
جــَــمع (همټولکړن) هاغه عمليې (پېکړنې) ته ویل کيږي چې په کښې دوه يا ډېرتر عددونه (شمېرونه يا نومرونه) ســـَــره ټوليږي اَو یو عدد (شمېر يا نومر) ورڅخه جوړيږي. د جمع («همټولکړن» يا د «زيادتر» یا د «ډېرتر») د عمليې (پېکړنې) علامه (نښه) دا لاندينۍ ده : +
اَو د مـــُـــساوي (د «بـــَــرابـــَـــر» يا د «يوڅيال» يا د «سيال» يا د equal يا د «دي») علامه (نښه) دا لاندينۍ ده : =
نو که مونږ ووايو چې «يو جـــَـــمع (همټولکړن) د يو ســـَـــره مـــُـــساوي («برابر» يا «يوڅيال» يا «سيال») په دوه» ، يا «يو ډېرتر يو دي دوه» ، نو هاغه داسې ليکلي شو :
1+1=2
3+2=5
يعني چې که د مثال (بېلګ) په ډَول ، «درې ستوري» جمع (همټولکړن يا زيادتر یا ډېرتر) د «دوو ستوريو» سره کړو نو ټول يې دي «پنځه ستوري» :
په دې جمع (همټولکړن) کښې «3» اَو «2» هر يوه ته يې «جمع کېدونکی» (يا «همټولکېدونکی») وَيل کيږي اَو «5» ته مـــَـــجموع sum یا ټولټال total يا «د جــَــمع حاصــِــل» (د همټولکړن لاستراوړ) يا د «جــَــمع نــَــتيجه» (د همټولکړن پايله) يا وَیل کيږي.
د جمع (همټولکړن) په عمليې (پېکړنې) کښې تـــَــبديلي (هماوِښتين) قانون شته دئ ، يعني چې :
يعني چې «درې جمع (همټول) دوه» برابر يا يوڅيال يا سيال دي په «دوه جمع (همټول) درې» .
پام مو وي چې پښتو ليکنه د راسته (ښي) خوا څخه چپ (کيڼې) خوا ته وي ، مګر په رياضي (څوپوهن) کښې حساب (شمېرن) کول ډېري وَقتونه (مهالونه) د چــَــپې (کيڼې) خوا څخه راسته (ښۍ) خوا ته هم ليکل کيږي. د جمع (همټولکړن) د کولو لپاره بايد چې د ياده څخه دغه جـــَـــدوَل (لـــَـــښتيليک) زده کړل شي : اُوس نو که مونږ ته وويل شي چې «92876054» د «8492425» ســـَـــره «جمع» يا «همټول» يا «ډېرتر» يا «زيادتر» کړئ نو مونږ دا دواړه عددونه (شمېرونه يا نومرونه) لاندې کړليځ يا لاندېليځ په ترتيب (په اُوډنې) داسې ليکو اَو د يو بـــِـــل ســـَـــره «جمع» يا «همټول» يا «ډېرتر» يا «زيادتر» کـــَـــوو :
-
اُوس په جهان (دُنیا يا مـــِـــنـــَـــړۍ) کښې «د حساب (شمېرن) ماشينونه (چلتهوکي)» شته دي چې دا ډَول لوي عددونه (شمېرونه يا نومرونه) ژِرتر جمع (همټول يا زيادتر يا ډېرتر) کـــَـــوِلي شي.
د جمع (همټول) کړن د عمليې (پېکړنې) قانونونه The laws of the addition’s operation
د جمع (همټول) کړن ړومبی قانون ، اِتــّــِــحادي (راټولنيکړنيځ) قانون associative law
د جمع (همټول) کړن دوهم قانون ، تــَــبديلي (هــَــماوِښتين) قانون commutative law
5+6=6+5
سرعين ولسوالي
سرعين ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سرعین)  د ايران د اردبيل ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سرعين ښار دی. دا ولسوالي ۱۸٬۲۰۰ تنه نفوس لري. د سرعين ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د اردبيل ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
رمیش
رمیش په لوکزامبورګي Réimech) د لوکزامبورک هیواد په رمیش آیالات کې پروت ښارګوټی دی. یاد ښارګوټی ۵،۲۹ کیلومتره مربع مساخت لري.
سورة الطارق
سورة الطارق  د قرآن ۸۵ مه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
غازي اباد
غازي اباد د هند يو ښار دی، دا د هند په اتر پرديش ايالت کې دی. دا د هند 22م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 968,256 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,636,068 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
آنابورگ
آنابورگ د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
د مسلمانانو ځورونه
د مسلمانانو ځورونه ديني او سياسي ځورول دي، چې د اسلامی ګروهې پر پيروانو او يا هغو تپل شوې چې اسلامي پېژندګلوي لري. په دې پاڼه کې هغه پېښې رانغښتي دي، په کومو کې چې مسلمانان د غیرمسلمانو ډلو له خوا د اسلامي تاريخ په اوږدو کې، په ټوله نړۍ کې د ځورولو موخه ګرځېدلي دي، هغه تاريخ چې د منځنيو پېړيو او نوي تاريخ سره برابر دی.
په مکه معظمه کې د اسلام د خپرېدو په لومړيو ورځو کې، نوي مسلمانان ډېر ځله د مکې معظمې د بت پرستانو «چې مشرکان ورته ويل کېدل: د ګروهې نه لرونکي يا په ډېرو خدايانو عقيده لرونکي) له خوا ځورول شوي او ربړول شوي وو. په ننني پړاو کې په ځينو هېوادونو کې مسلمانان له مذهبي محدوديتونو سره مخامخ دي. له اسلام څخه د وېرې ډېرې پېښې هم رامنځته شوې دي، لکه د کريس چرچ جومات وسله وال بريدونه، د افغانستان نښتې (له ۱۹۷۸ز څخه تر اوسه)، د کشمير جګړه، د سينکيانک د قومي تصفيې او د بيا زده کړې په پنډغالو کې د خلکو ډله یيز بندي کول، په فلسطين کې د لوېديځې تړانګې يو ځای کول او داسې نورې ډېرې پېښې.
د روهينګيا روانه نسل وژنه کې له ۲۰۱۶ ز کال څخه تر اوسه پورې، له ۲۵۰۰۰ څخه زيات کسان وژل شوي، له ۲۰۱۷ ز کال څخه تر اوسه پورې ۷۰۰۰۰۰ له هېواده بهر اېستل شوي، د روهينګيايي ښځو او نجونو په وړاندې ډله ييز جنسي تيري او نور جنسي تاوتريخوالي رامنځته شوی، په دې پېښو کې تر ډېره بريده راخين بودايان او د برما پوځ ښکېل دی، د روهينګيا د کورونو او جوماتونو سوځول او د دې تر څنګ له بشري حقوقو څخه نورې سرغړونې.
د اسلام لومړي کلونه
په مکه معظمه کې د اسلام په لومړيو ورځو کې، نوي مسلمانان ډېر ځله د مکې د بت پرستانو «چې مشرکان ورته ويل کېدل: د ګروهې نه لرونکي يا په ډېرو خدايانو عقيده لرونکي) له خوا ځورول شوي او ربړول شوي وو. ځينې يې وژل شوي وو، لکه سمية بنت خباب څوک چې د اسلام منونکو له ډلې اومه وه، چې د عمر ابن هشام له خوا لومړی شکنجه شوې وه. ان د اسلام پېغمبر محمد(ص) هم د داسې ناوړه چلند موخه ګرځېدلی و. کله چې هغه د کعبې سره نژدې لمونځ کاوه، عقبة بن ابي معيط په هغه د يو حلال شوي اوښ کولمې غورځولې وې. د ابو لهب مېرمنې ام جميل به په منظم ډول، د هغه د کور مخې ته خځلې او د هغه د کور پر لاره به يې اغزي غورځول.
له دې امله، که ازاد مسلمانان به تر بريدونو لاندې راتلل، هغه مريان چې اسلام يې منلی و، له زيات بد چلند سره مخامخ وو. د حبشي بلال ابن رباح مالک (څوک چې وروسته لومړی مؤذن شو) به هغه د ګرمې غرمې پر مهال سارا ته ايستلو او يوه درنده ډبره به يې د هغه په سينه کېښوده او له هغه به يې غوښتنه کوله، چې خپل دين هېر کړي او د مشرکانو خدايانو ته عبادت وکړي، تر دې چې ابوبکر هغه وپيره او آزاد يې کړ.
صليبي جګړې
لومړۍ صليبي جګړه، د پاپ اوربان دويم له خوا په ۱۰۹۵ ز کال کې له مسلمانانو څخه د اورشليم مذهبي ښار او سپېڅلې خاورې د بېرته نيولو په موخه پيل شوې وه، چې مسلمانانو دا سيمې په ۶۳۸ ز کال کې له بيزانس څخه نيولې وې. د قاهرې فاطمي خليفه الحکيم، چې په ليوني خليفه پېژندل کېده، په ۱۰۰۹ ز کال کې د سپېڅلي مزار د قسطنطينيايي پړاو ښکلې او لرغونې کليسا او د دې تر څنګ په سپېڅلې خاوره کې نورې کليساوې او مزارونه ويجاړ کړي وو.
دا او تر څنګ يې له بيزانس څخه اورشليم ته د روانو الماني زیارت کوونکو وژل کېدلو د اروپايانو غوصه راوپاروله. پاپ اربن دويم يې وهڅواوه، تر څو په ټولو کاتوليکو واکمنیو، جنګياليو او مخورو يې غږ وکړ، چې له مسلمانو واکمنو څخه سپېڅلې خاوره بېرته ونیسي.
دا تر يو بريده د پانګونې اختلافاتو ته ځواب هم و، کوم چې د اروپا په منځنيو پېړيو کې د بې دينه او مذهبي ځواکونو تر منځ تر ټولو مهم جنګ و. دا شخړه د سپېڅلي رومي سترواک او ګريګوري پاپ تر منځ پيل شوې وه، چې په پايله کې يې د پاپ تر لارښوونې لاندې د ټولو واکمنانو او خلکو د اتحاد په توګه مسيحي نړۍ ته سياسی معنا ورکړه، له دې امله چې دواړو خواووهڅه کوله، عامه افکار په خپله ګټه عملي کړي، خلک په خپله په يوه ډرامايي مذهبي شخړه کې ښکېل شول. همدا راز، د ترکي سلجوقيانو د برياوو لړۍ چې، په اورشليم کې يې د عربانو واکمني پای ته ورسوله، د صليبي جګړو په پيل کې ستره ونډه درلوده.
د ۱۰۹۹ ز کال د مۍ مياشتې په اومه نېټه، صليبيان اورشليم ته ورسېدل، کوم ځای چې يوازې يو کال مخکې له سلجوقيانو څخه د مصر فاطميانو نيولی و. د جولای په پنځلسمه نېټه، صليبيان وتوانېدل چې د دېوال د ځينو برخو په ويجاړولو سره محاصره پای ته ورسوي او ښار ته داخل شي. په هغه ماسپښين، ماښام او سبا سهار کې، صليبيانو د اورشليم نژدې هر اوسېدونکی وواژه. مسلمانان او يهوديان يو شان. که څه هم ډېريو مسلمانانو د الاقصی مسجد په داخل کې د عبادتځای د غره پر سر پناه واخسته، صليبيانو د ډېرو لږو خلکو ژوند خوندي کړ. د نامعلوم ګيستا فرانکوروم سره سم چې ځينې فکر کوي د لومړۍ صليبي جګړې با ارزښته اوسنۍ سرچينه ده، «...دا ډلوژنه دومره ستره وه، چې زموږ د سړيو پښې تر ښنګرو پورې په وينو کې ډوبې وې....». د ګليلي شهزاده تانکرد عبادتځای، د خپل ځان لپاره ونيو او هلته شته ځينې مسلمانان يې خوندي کړل، خو هغه ونه شول کولای، چې د خپلو ملګرو صليبيانو په لاس د دې مسلمانانو له وژنو مخنيوی وکړي. د فولټر او چارټريس په وينا: «په حقيقت کې که ته چېرته هلته وې، نو تا به لیدلي وای، چې زموږ پښې تر ښنګرو پورې د وژل شوو خلکو په وينو رنګ دي. خو زه نور څه ووايم؟ هېڅوک ژوندی نه و پرېښودل شوي؛ نه ښځې ژغورل شوې وې او نه ماشومان».
د لومړۍ صليبي جګړې او په اورشليم کې د ټولوژنې پر مهال، داسې خبر ورکړل شوی دی چې، صليبيانو چیغې وهونکي او په لمبو کې تر شکنجې لاندې انسانيت محاصره کړ او په داسې حال کې چې، خپل صليبي صليبونه يې پورته کړي وو، دوی دا سندره ويله چې: عيسی موږ په تا مين يو. مسلمانان بې توپيره وژل شوي وو او مسيحيان چا چې په خپلو عبادتځايونو کې پناه اخستې وه، هغه مهال ووژل شول، کله چې د دوی عبادتځای د صليبيانو له خوا وسوځول شو.
سويلي ايټاليا
له يوې پېړې څخه له زياتو جګړو څخه وروسته، د سيسلي ټاپو په لسمه پېړۍ کې د اغالبه وو له خوا فتح شو او په دې سره په ۹۶۵ ز کال کې بيزانس سترواکۍ وروستی پياوړی سنګر له لاسه ورکړ. نورمنيانو په ۱۰۹۱ ز کال کې د عربانو وروستی مرکز ونيو. په تعقيب يې په مسلمانانو لږه کيو ماليې وتپل شوې، چې جزيه يې ورته ويله، کوم چې د نورمانو له بري مخکې په سيسلي کې د مسلمانو واکمنانو له خوا په يوولسمه پېړۍ کې په غیر مسلمانو د تپل شوې جزيې دوام و. نور ماليات چې د يوې مودې لپاره په دوی ټاکل شوي وو، د اګوستال و. د سيسلي د پاچا تانکرد د واکمنۍ پر مهال د مسلمانانو بغاوت پيل شو. په ۱۱۶۰ مو ز کلونو کې د مسلمانانو پر ضد د لمبارد عام وژنه پيل شوه. په سيسلي کې د مسلمانانو او يهوديانو ټولنې، له جغرافيايي نظره يو له بل څخه جلا شوې.
حرارتي ککړتیا
حرارتي ککړتیا، چې ځینې وختونه د "حرارتي بډاینه" بلل کېږي، د هرې پروسې په له لارې د اوبو د کیفیت خرابول دي چې د چاپېریال د اوبو تودوخه بدلوي. حرارتي ککړتیا د طبیعي اوبو په ټولګه کې د تودوخې لوړوالی یا کمښت دی چې د انسان د نفوذ له امله رامنځ ته کېږي. د کیمیاوي ککړتیا برعکس، حرارتي ککړتیا د اوبو په فزیکي ځانګړتیاو کې د بدلون پایله ده. د حرارتي ککړتیا یو عام لامل د برېښنا د فابریکو او صنایعو له لوري د سړولو لپاره د اوبو کارول دي. ښاري جریان — د باران اوبه د بامونو، سړکونو او پارکینګونو څخه د سطحي اوبو ته وځي — او ذخېرې هم د حرارتي ککړتیا سرچینه ګڼل کېدای شي. د حرارتي ککړتیا هم د زیرمو له بنسټ څخه ګرمو سیندونو ته د خورا سړو اوبو خوشې کېدو له امله رامنځ ته کېدای شي.
کله چې په سړوونکو کې کارول شوې اوبه طبیعي چاپېریال ته په لوړه تودوخه کې را وګرځي، حرارت ناڅاپي بدلون د اکسیجن کچه کموي او د ایکوسیستم  جوړښت اغېزمن کوي. کبان او نور ژوندي موجودات چې د ځانګړي حرارتي حد سره تطابق لري د اوبو د حرارت د ناڅاپي بدلون (یا د چټک زیاتوالی یا کمښت) له امله وژل کېدای شي چې د "حرارتي شاک" په نوم یادېږي. د سړوونکو ګرمې اوبه هم د اوبو په حرارت باندې اوږدې اغیزې کولای شي او د ژورو اوبو په ګډون د اوبو د ټولګې ټولیزه لوړوي. موسمي اغیزې چې دا دي چې څرنګه حرارتي زیاتوالی د اوبو په ټول ستون کې ویشل شي. د اوبو حرارتي لوړوالی د اکسیجن کچه راټیټوي، چې د کبانو د وژني او د خوړو د ځنځير د جوړښت د بدلو لامل کېږي، د نوعو تنوع کموي او د نوو ترموفیلیک نوعو یرغل ته لاره هواروي.
صنعي فاضله اوبه
په متحده ایالاتو کې نږدې له ۷۵ څخه تر ۸۰ سلنه حرارتي ککړتیا د برېښنا د فابریکو له لوري رامنځ ته کېږي. پاتې برخه د صنعتي سرچینو، لکه د نفتي موادو د تصفیې کارخوني، له لرګیو د کاغذ د تولید کارخونې، کیمیاوي فابریکې، د فولادو کارخونې او د ذوب کارخونې، څخه منځ ته راځي.
حرارتي د ککړتیا د مخنیوي ترټولو لوی مرسته کونکي د یوځل د یخولو (OTC) سیستمونه دي چې په اغېزمنه بڼه د پورته سیستمونو په څېر د حرارت درجه نه کموي. د برېښنا یو لویه فابریکه کولای شي په ورځ کې تر ۵۰۰ ملیون ګیلنه اوبه بېرته راوباسي. په منځنۍ کچه، دا سیستمونه ۱۰ سانتي ګراده تودې اوبه تولیدوي. د بېګې په توګه، په سان فرانسیسکو کې د پوټرېرو د تولید سټیشن (چې په ۲۰۱۱ کال کې وتړل شو)، OTC کارو او د سان فرانسسکو خلیجګي ته یې اوبه بهر کولوې چې د دې خلیجګي له حرارت څخه نږدې ۱۰ سانتي ګراد (۲۰ فارانهایت) لوړې وې. له ۱۲۰۰۰ څخه ډیر تاسیساتو په متحده ایالاتو کې تر ۲۰۱۴ کال پورې د OTC سیستمونه کارول.
د حرارت درجه د لرې حسګرو له لارې اخیستل کېدای شي ترڅو په دوامداره توګه د نباتاتو ککړتیا وڅاري. دا د هر نبات د ځانګړو اغیزو په محاسبه کې مرسته کوي او د حرارتي ککړتیا د سختو قوانینو لامل کېږي.
د یو ځل سړولو له سیستمونو څخه، د مسدودې کړۍ سیستمونو ته د فابریکو بدلول کولای شي د پام وړ حرارتي ککړتیا کمه کړي. دا سیستمونه د طبیعي چاپېریال له حرارت سره سم اوبه خوشې کوي.
ذخېرې
لکه څنګه چې اوبه د انسان په لاس جوړ شوو بندونو کې په څو طبقو وېشل کېږي، په بېخ کې حرارتي درجه په لویه کچه رالوېږې. ډېری بندونه داسې جوړ شوي چې دا سړې اوبه له لاندې برخې څخه طبیعي سیستمونو ته خوشې کړي. کېدای شي بند داسې ډیزان شي چې د لاندې یخو ابو پر ځای له سحطې څخه ګرمې اوبه خوشې کړي ترڅو دا خطر کم کړي.
ښاري جریان
په توده هوا کې، ښاري جریان کولای شي په کوچنیو جریانونو باندې پراخې حرارتي اغیزې ولري. لکه څنګه چې د باران اوبه د ګرمو بامونو، پارکینګونو، سړکونو او پیاده روونو څخه تېرېږي، یو څه تودوخه جذبوي، چې د ښار د حرارت اغېزه ده. د باران د اوبو د مدیریت اسانتیاوې چې د دا اوبه د ځمکې لاندې جریان ته، لکه د بایورتېنشن سیستمونه او د تصفیې ډنډونه، جذبوي یا یې لارښوونه کوي، د زیات وخت په ساتلو د اضافي حرارت د آزادلو له لارې، مخکې له د چې اوبه د چاپېریال سیستم ته ننوځي، دا حرارتي اغیزې کموي. د ښاري جریان د مدیرت لپاره دا ډول سیستمونه د پراخېدونکي ښاري ډیزاین د لیدلوري برخې دي چې معمولا د شنو زیربنا په نوم یادېږي.
ساتونکي ډنډونه (د باران د اوبو حوضونه) د جریان د حرارت په کمولو کې لږ اغېزمن انګېرل کېږي، ځکه مخکې له دې چې اوبه جریان ته توزیع شي، ښایي د لمر لخوا ګرمې شي.
ګرانویل شارپ
ګرانویل شارپ [ په انګلیسي ژبه: Granville Sharp ] (۱۷۳۵ز/ نومبر/ ۱۰ – ۱۸۳۷ز/ جولای/ ۶) د غلامانو د سوداګرۍ د له منځه وړلو (abolition of the slave trade) لپاره د لومړنیو برتانوي هلوځلو کونکو څخه و. همدارنګه هغه د هر رنګه ټولنیزو نابرابریو د سمولو لپاره په هڅو کې لاس درلود. شارپ په سیرالئون کې د اوسېدلو طرحه ولیکله او د سینت جورج خلیج شرکت (St George's Bay Company)، چې د سیرالئون شرکت (Sierra Leone Company) سرلاری و، بنسټ يې کېښود. د هغه هڅې د فریډم ولایت (Province of Freedom) او وروسته د سیرالیون د مرکزي ښار فري ټاون (Freetown, Sierra Leone,) د جوړېدلو موجب شوی او په دې توګه نوموړی د سیرالئون له بنسټ ایښودونکو څخه شمېرل کېږي. همدارنګه هغه د مقدس کتاب (انجیل) عالم، د لرغوني روم او یونان د ادبیاتو د مطالعې ملاتړکونکی هنرمند (classicist) او یو ځیرک سازغږونکی و.
ژوند
ګرانویل شارپ د جودیت ویلر (۱۷۵۷ز کال کې مړه شوې) او توماس شارپ (۱۶۹۳ز – ۱۷۵۹ز م) زوی و، توماس د ناتمبرلېنډ مرستیال کشېش (Archdeacon)، په الهي علومو کې د ډېرو تالیفاتو لرونکی او د خپل پلار، جان شارپ، د یارک لوی کشېش (Archbishop of York) ژوندلیک لیکونکی و. جودیت د سفرنامه لیکونکي جورج ویلر او ګرېس نې هیګونس لور وه، ګرېس د سر توماس هیګونس په سیاسي کورنۍ کې رالویه شوې وه.
شارپ په ۱۷۳۵ز کال کې په ډورم کې وزېږېد. هغه اته مشران ورونه او پنځه کشرې خویندې درلودې. د ده پنځه ورونه ژوندي پاتې شول او کله چې شارپ نوی زلمی شو، هغه کورنۍ بسپنه چې د دوی زده کړو ته ځانګړې شوې وه پای ته ورسېده، په دې وجه شارپ په ډورم ښونځي کې داخله وکړه خو ډېرې زده کړې یې په کور کې وکړې.
هغه په پنځلس کلنۍ کې د یوه لندني ټوکر پلورونکي سره شاګرد شو. شارپ له ماشومتوبه د بحث او منظره کولو سره مینه لرله په هغه معمولي کار کې چې دی ښکېل و، د ده د ځیرک ذهن مخه یې نیولې وه او دی يې پرمختګ ته نه پرېښود. د هغه د همکارو-شاګردانو څخه یو سوسینیان (Socinian) و ( سوسینیان د مؤحدینو یوه ډله ده چې مسیحیت د الهي دین په توګه نه مني)، د دې په پار چې د نوموړي سره سم استدلال وکولی شي، شارپ په خپله یوناني ژبه زده کړه. د نوموړي یو بل همکار یهودي و، د دې په خاطر چې د الهي مسائلو په اړه د نوموړي سره بحث وکړي، عبراني ژبه یې زده کړه. شارپ د خپل یو ښونکي هِنري ویلوګبي په خاطر ، چې د ویلوګبې دي پرهم (Willoughby de Parham) قبیلې سره د تړاو لرلو ادعا یې کوله او ځان يې په همدې وجه مهم باله، په نسب پېژندنه کې څېړنه وکړه او د شارپ د کار په نتیجه کې نوموړي د برتانیې د پارمان هغه برخه چې غړي یې د رایې په بنسټ نه انتخابېږي (the House of Lords) کې خپل ځای ترلاسه کړ.
د شارپ د شاګردۍ دوره په ۱۷۵۷ز کال کې پای ته ورسېده او دواړه والدین یې هم ډېر ژر مړه شول. په همدغه کال کې نوموړی په لندن ټاور کې د مهماتو دفتر د منشي په توګه وګومارل شو. د عامه چوپړتیاوو دغې دندې هغه ته د خپلو علمي او فکري فعایتونو لپاره ډېر ښه فرصت په لاس ورکړ.
شارپ د موسیقۍ سره ډېره علاقه لرله. د هغه څلور خویندې او ورونه – ویلیم چې وروسته د دریم جورج جراح هم شو، جیمز، الیزابیت او جودیت - هم لندن ته راغلي وو او دوی هره ورځ د یو-بل سره لیدل. د ارکسټرا کورنۍ (هغه ساز او سندرې چه په هغه كى دساز زیات شمېر الې استعماليږي) په توګه دوی ټولو د موسیقۍ الې غږولې. په مینسینګ لېن کې د ویلم په کور کې او وروسته په آپولو کورنۍ بېړۍ کې، چې په فولهام کې د ویلیم د اوسېدلو ځای، فولهام هاوس ته نږدې، د لندن کلیسا په پلو، کې یې لنګراچولی و کنسرتونه ورکړل. په بېړیو کې دوه اونیز کنسرتونه له ۱۷۷۵ز کال څخه تر ۱۷۷۸ز کال پورې اجرا شول چې په همدغه کال د ده ورور جیمز هم ومړ. شارپ ډېر ښه بېس غږ درلود چې دریم جورج "په بریتانیا کې تر ټولو ښه غږ" په توګه توصیف کړ او د کلارینت، ابوي، فلګ اولیت، کټل ډرمس، هارپ او یوه غبرګه شپېلۍ چې خپله یې جوړه کړې وه، موسیقۍ الې یې غږولی شوې. هغه به خپل نوم ډېر وخت په یادښتونو کې دوستانو ته د G♯ په توګه لاسلیک کاوه.
شارپ د ۱۸۱۳ز کال د جولای په شپږمه نېټه ومړ او د ویسټمینسټر په کلیسا کې یې یو یاد څلی جوړ شو. هغه د لندن په فولهام کې ژوند کاوه او د فولهام د آل سېنټ د کلیسا په حویلۍ کې خاورو ته وسپارل شو. کشیش په کلیسا کې د جنازې د مراسمو د ادا کولو لپاره اجازه نه ورکوله ځکه چې شارپ د برتانوي او باندنیو انجیل ټولنو سره اړیکه درلوده، چې دغه ټولنې د انګلستان د رسمي کلیسا سره موافقې نه وې.
د مریتوب مخالفت
شارپ تر-ډېره د مریتوب د له منځه وړلو لپاره د هغه د نه ستړې کېدونکو هلو-ځلو په پار مشهور دی، که څه هم هغه د ډېرو نورو لاملونو لپاره چې د ټولنیزې یا قانوني نابرابرۍ په وجه منځته راغلي وو، په مبارزه کولو کې کښېل و.
د شارپ لومړنۍ مرسته: جاناتان سټرانګ
د شارپ ورور ویلیام په مینسینګ کې په خپل عملیات تون کې سیمه ییز بېوزله خلک وړیا عملیات کول او په ۱۷۶۵ز کال کې یوه ورځ چې شارپ د لیدو لپاره ورغلی و د جاناتان سټرانګ سره یې ملاقات وشو. سټرانګ د باربادوس سیمې سره تړاو لرونکی تور پوستی غلام و چې خپل بادار وکیل ډیویډ لایس په سر ډېر کلک وهلی و. دې کار نږدې هغه وړوند کړی و، چې په نتیجه کې یې له کاره وغورځېده او د کثافاتو غوندې یې په سرک وغورځاوه. شارپ او ورور یې د نوموړي د زخم درملنه وکړه او هغه یې د بارتز په روغتون کې بستر کړ، د هغه ټپ دومره ژور و چې د رغېدو لپاره یې څلور میاشتې په نوموړي روغتون کې پاتې شو. شارپانو د هغه د درملنې مصارف ادا کړل او کله چې په کافي اندازه روغ شو هغه ته یې د خپل درمل جوړونکي ملګري (د پروتستان عیسویانو د ملګرو ټولنې غړی) سره د د یو پادو په توګه دنده پیدا کړه.
په ۱۷۶۷ز کال کې لیزل، سټرانګ په سرک ولیده او اراده یې وکړه چې هغه په جامیکایي بزګر جیمز کِر په ۳۰ پاونډه وپلوري. دوه مریي نیونکو سټرانګ ونیوه چې هغه د کښتۍ په واسطه د کارابین جزیرې ته ولېږدوي، ترڅو هلته د کِر په مزرعه کې کار وکړي. سټرانګ وکولی شول چې شارپ ته خبر ورکړي؛ هغه مستقیماً ښاروال ته ورغی چې په پایله کې یې نوموړي هغوی چې په سټرانګ یې د دراغو دعوا درلوده راټول کړل. په محکمه کې د کِر مدافع وکیل ښاغلي مکبېن د خرڅلاو هغه بیلونه د ثبوت په توګه وړاندې کړل له کله نه چې لیزل، سټرانګ په کر خرڅ کړی و. دغو بیلونو د ښاروال د قانع کولو لپاره بسنه و نه کړه ځکه چې سټرانګ د کوم ښکاره دلیل پرته بندي کړل شوی و او په پایله کې هغه سټرانګ ته برأت ورکړ. له دې وروسته یو ویسټ انډیزي ناخدا چې ډیویډ لاېرډ نومېده، د جاناتان سټرانګ مټ یې ونیوه او دعوه یې وکړه چې هغه به سټرانګ د کر د ملکیت په توګه ونیسي. شارپ د لندن د څېړونکي قاضي توماس بیچ په مشوره لایرډ وګواښه، که سټرانګ په زور ونیسي، د برید کولو تور به پرې ولګوي. لایرډ، سټرانګ خوشي کړ او هر هغه څوک چې احضار کړل شوي وو، له لانجې پرته په خپله مخه ولاړل.
د چېک پوځ
د چک جمهوریت پوځ (د چک هیواد پوځ) (په چېکی ژبې کې:Armáda České republiky) د چېک د وسله والو ځواکونو څخه دی چی د دی هېواد په امنیت کی مهم رول لوبوي. نوموړی پوځ د مځکني ځواکونو، هوايي ځواکونو او ولسمشر ادارې گارډ څخه جوړ شوي دي. د چېک د پوځ عالی قوماندان چېکي ولسمشر میلوش زېمان دی. د ۲۰۱۲ کال څخه د چېک پوځ لوی درستېز جنرال پېتر پاول دی. په اوس وخت کی دغه پوځ ۱۹۸۲۷ عسکران لري.د چېک جمهوریت د ۱۹۹۹ کال څخه د ناټو غړیتوبتوب لري
تاریخ
د چېک پوځ په ۱۹۹۳کال کې د چکوسلواک تر تقسیمولو وروسته جوړ شو. د چېک د جمهوریت په جگړه يیزو درندو وسلو کې ۱۶۴ تانکه، ۵۶۰ زړه پوښ موتوره، ۲۶۰ توپه، ۱۸۲ الوتکې او ۷۰۰ موتوره شامل دي. د ناټو د تروڼ په اساس د چېک پوځ د ناټو په پوځي عملیاتو کې کډون کوي او د دي لپاره د چېک پوځ په ۲۰۰۴ کال کې د ایساف د ځواکونو سره په اختفا یو ځاي شو.
افغانستان
د چېک عسکران په ځانکړي ډول د لوگر، وردگ او ننگرهار په ولایتونو کې کار کوي او همداراز د چېک پوځ د لوگر د ولایتي بیا جوړوني (بیارغونې) د ټیم په چوکاټ کې د دغه هېواد سره د ښوونځیو روغتونو او نورو عام المنغمه ودانیو په جوړولو کې مرسته کوي. د وردگ په ولایت کې د افغاني پولیسانو ته په روزنه کې برخه اخلي. د کابل په هوايي ډگر کې د امنیت په ساتلو کې هم مهم رول لري. په همدغه میدان کې یوه کوچنی پوځی روغتون هم لري چی په هغه کې د چېک او افغاني زخمي پوځیانو اعلاج او تداوي کېږي. د ننگرهار په ولایت کې د امنیتی چارو تأمینولو کې ونډ اخلي.
سرچینې
‎
دنړۍ بری یاد وچی دبیومونو پیژندنه
بيوم پيژندنه
تر ټولو پراخه ايکالوژيکې ساحه چې د مشخصو نباتاتو او حيواناتو له مخې توپير وړ وي او پکې څو ايکوسيستمونه شامل وي يا په بل عبارت هغه پراخه جغرافيايې ساحه چې سره ورته اقليم او ايکوسيستمونه ولري بيوم بلل کېږی.
بري یا دوچې بيومونه
دې بيومونوشاوخوا (۸۰٪ حيواناتو او نورو اوسيدونکو ته په خپله غيږه کې ځای ورکړی او له هغی څخه ساتنه کوی. اکسيجن ددی سيمو لوی نعمت دی چې د اوبو (۲۰۰) برابره اکسيجن لري. په دې بيومونو کې د رطوبت کموالی د ژوند کولو په وړاندې خنډ دي.د رطوبت دا کموالی ددې باعث شوی چې هغه ژوندي موجودات چې په دې بيومونوکې اوسيږي پوست يې وچوالي ته مايل دي او نشی کولای ددی ژونديو موجوداتو بدن استوار وساتي. دځمکې په سر او لاندې د اوسيدو ځای لرې چې دځمکې لاندي هستوګنځايونه ته زيرزمينی ويل کېږي زيرزمينی هغه دي چې حيوانات پکې داوسيدو لپاره په ځمکه کې لاندې سوری کوي زيرزمينی د لمر د وړانګو څخه محرومي دي ولې داوبو څخه غني دي.په دي بيومونو کې محيطی عناصر محدود دي ځيني حيوانات په دې ځايونو کې پټيږي، استراحت کوي په دې ځايونو کې کلوروفيل لرونکې نباتات ژوند نه شی کولای بکترياوی او هغه نباتات چې روښنايي ته ضرورت نه لري په دې ځاې کې ښه ژوند کولاي شی. هغه حيوانات چې په غارونو کې اوسيږي، دلمر په وړاندې ډير حساس دي، سترګې يې ډيرې کوچنۍ او يا هم سترګې نه لری مګر لمسي ويښتان او ډير پرمخ تللي حسي سيستم لري.دځمکې د بيومونو په باره کې د جغرافيې پوهانو ترمنځ د نظر توافق وجود نه لري دا په دې خاطر چې دا بيومونه په اسانۍ نه تشخيص کېږی.
داستوايي سيمو بارانی ځنګلونه په نړۍ کې
په عمومی صورت سره د نړۍ دری عمده دسيمې د بارانی ځنګلونو د ودې لپاره ځانګړي شوي دي چې  په لاندي  ډول دي : ۱:په جنوبي امريکا کې د امازون سيمې ګرم ځنګلونه: ددې سيمې د برازيل ، مرکزی امريکا او د شمالي مکسيکو تر سرحدونو پوری رسيږی. شکل 2		) داستوايي سيمو بارانی ځنګلونه ( ۲:دافريقا د کانګو د سيمې بارانی ناحيی :د دغو ځنګلونو تر لويديځو سرحداتو د (Liberia) پوری ادامه لری. ۳:هغه بارانی ځنګلونه چې د هند او سېلون سيمو څخه پيل ترفلپين ،.د ماليزيا تر يوې جزيرې او د استراليا تر سرحداتو پوری ادامه لري. د اوسنې وخت بارانی ځنګلونه په حقيقت کې د لويو ځنګلونو د تيری شوې جيولوژيکې دوری بقاياوې دي چې د ځمکې اعظمي سطحه يې احتوا کړی ده .د انساني نفوس زياتوالي په دغو سيمو کې دغه ځنګلونه له منځه وړي او پرځای يې نور نباتات کرل کېږی .خاوره د دغو ځمکو حاصل خيزه نه ده .زيات ځلې ليدل شوي چې د د غو ځمکود ځنګلونوتر سوځيدو وروسته دوه يا دری ځلې دا ځمکې د حاصل وړ دي .او وروسته د کرهڼی وړتيا نه لری.که چېرې د انسان نسل د دغو ځنګلونو له منځه وړلو چټکتيا ته کموالی ورنکړي په ډيره کمه موده کې به يې يواځی هسته باقي پاتی وي.
دمعتدله سيمو پاڼی رژيدونکې ځنګلونه
پاڼريژي ځنګلونه هغه ځنګلونه دي کوم چې په معتدلو سيموکې موندل کېږي معتدلې سيمې هغه دی چې يوګرم او يو يخ فصل ولری .په نوموړو سيمو کې بايد کافی رطوبت د نباتاتو د نمو او ساتنې لپاره موجود وی چې په عمومی توګه دوده ئيز فصل اوږدوالې پايد د (۴-۶) مياشتې وي او د ژمی موسم بايد له (۳ - ۴ ) څخه تجاوز ونکړی د پاڼه ريژو نباتاتو زياته سطحه د ځمکې احتوا کړی وه چې د نفوس زياتوالی له امله يې ځينی برخی  له منځه تللی دي .څرنګه چې د نامه څخه معلومه ده دغه نباتات په نا مساعده موسم د کال کې لکه ژمی يا هم په ډيره ګرمۍ کې خپلې پاڼی تويوی. د پاڼورژيدل په حقيقت يو مهم بيولوژيکې عمل دی او نباتات د اوبو د ضايع کېدو څخه دساتی کوم چې ښايې دنبات د حجرو له پاره زيان رسونکې وي .پاڼه ريژي نباتات يو د بل سره توپيرونه لري.او دهغه جغرافيوي چاپيريال تابع وي چېری چې دوی ژوند کوی ځکه بيلا بيل لاملونه لکه د تودوخې درجه ،د باران کچه پر د نبات په وده زياته اغيزه لري په عمومي توګه ويلی شو چې پاڼريژې نباتات (Aqusfoliaceae)دفاميل اود څيړۍ ، (Birch) او (Beach) فاميلونه هم مهم انواع  دی له مورفولوژيکې لحاظه په عمومي توګه په پاڼريژو نباتاتو کې په حدود د څلورو قسمونه نباتات په بيلا بيلو سيمو کې ليدل کېږي چې عبارت  دي له :(الف): دونو طبقه :لوړقامت او هم ونييز نباتات دی چې لوړوالی په منځ ۸-۴۰ مترو ته رسيږي د دغو ونو پاڼی په مساعدو ورځو د کال کې چترۍ په څير  (canopy)د ځنګل فضا پټوی او په هغو وختونو کې چې پاڼې يې ورژيږي نو د لمر نور هغو کوچنيو نباتاتو ته چې په منځ د ځنګل کې موجود وي رسيږي او د هغو د نمو سبب ګرځي. (ب):د بوټو طبقه:د بوټود طبقې نباتات تر پنځو مترو پورې نمو کوي او لرګينه تنه لري  ښاخونه يې د تنې څخه شنه کېږي او نبات ته د بوټي شکل ورکوي. (ج):علفی نباتات: دا ډول نباتات ډيره کمه ارتفاع لري او علفی شنه ساقه لري لکه هغه خود رو او وحشی ګل بوټي د ځنګل  هم شامل د دغو نباتاتو دی .ګلان د ځنګلونو هغه وخت چې د لمر وړانګی د ځنګل ښکتنې برخی ته ورسيږی ګلان توليدوي او خاصه ښکلا طبيعت ته وربښی. (د): Thegraound Layer د ځنګل په سطحه کې زيات شمير بسيط او لومړني نباتات وجود لري چې د جامدو اجسامو په مخ قرار لري د پاڼی رژيدونکو ځايونو ځمکه حا صلخيزه او غني وي چې پورتنۍ سطحه يې تور رنګه وي او د عضوي موادو لرونکې وي (Humus) سربيره له عضوي موادو څخه نور ژوندی موجودات پروتوزوا ، فنجيان ، چېنجيان ، حشرات او داسې نور لري. ددې نباتاتو ريښي د باراني ځنګلونو برعکس په خاوره کې ژوری ننوتی وي چې وروسته له منځه تللو څخه  دغه ريښي په عضوي موادوتبديليږي ،د حيواناتو تګ راتګ لکه حشرات او نور باعث د نرم والی د ځمکې ګرځي چې په پايله کې ډيرې اوبه  ځمکه جذبوی.د پاڼريژي ځنګلونو فضا يو مساعد چاپيريال لپاره د پرورش او ساتنی د بيلا بيلو حيواناتو لکه کوچني او غټ تی لرونکې ، الوتونکې ، حشراتو ، ذومعيشتينو او خزنده ګانو ده پراخه ساحه احتوا کوي چې دغه ډول توندرا ځيني وخت د (cousinia) په نامه سره هم يادوي. علفي توندرا:دغه تندرا په ارتفاع ددوه يادري زرو مترو کې وجودلري چې د(Grass tundra)  په نامه سره ياديږي په دغه نوع توندرا کې بيلابيل شمير نباتات چې نوع يې د ارتفاع سره سم  توپير کوي شنه کېږي زمونږ په افغانستان کې توندرا په جګو ارتفاعاتو لکه د هندوکش، دغزني د غره، د بابا د غره چې لوړوالې ېې له دری زرو متره څخه زيات وي ليدل کېږي.
دنړۍ پاڼريژي ځنګلونه
دشمالی امريکا شرقي سيمې د اسيا ځينې برخې او غربي اروپا او دمديترانې سيمې عمده مرکزونه د پاڼی ريژي ځنګلونو مرکزونه دي چې هره ونه يې د ځانګړو خصوصياتو درلودونکې وي.
د افغانستان پاڼريژي ځنګلونه
د افغانستان پاڼی رژيدونکې ځنګلونه چې له ۲۰۰۰ مترو ارتفاعو څخه ښکته نمو کوی عبارت له طبيعی پاڼې رژيدونکو ځنګلونو څخه دي دغه ځنګلونه د چاپيريال شرايطو له نظره په بيلا بيلو سيمو ويشل شوي دي. الف: د زيتونو وحشې ځنګلونه: عبارت له هغه ځنګلونو څخه دي چې په زياته پيمانه د پکتيا په ځاځې ميدان کې رازرغونيږي. ب: د پستی ځنګلونه: چې د بادغيس او بدخشان په ولايت کې موجود دي چې مهم اقتصادي رول لري. هغه ځنګلونه چې په ۲۰۰۰ متره ارتفاع کې د کونړ او پکتيا ولايتونو کې موجود دي عبارت د څيړيوله ځنګلونوڅخه دي چې په زياته پيمانه وجود لري ټول پاڼې رژيدونکې او مهم ځنګلونه چې د افغانستان په اقتصاد کې زيات اهميت لري عبارت د چهارمغزو (Juglans regia)  غرنی بادامو (Amygdalus reuteri) څخه دي چې د هزاره جاتو په سيمو کې زيات دي د مقاومت له  لحاظه نباتات د چاپيريال نامساعدو شرايطو  په وړاندی په دوه دستو ويشل کېدای شي. ۱: ځينې ونې لکه (Conifer) چې مخصوصې پاڼی لري چې کولای شي د وچکالۍ په موسم کې د خپل ځان څخه زيات مقاومت وښايي د دغو ونو د پاڼو جوړښت داسې دی چې خارجي مستحکم قشر لري چې دغه نوع نباتات  د (Xerophytes) نامه سره هم يادوی. ۲: دوهمه ډله هغه نباتات دي چې پاڼې يې لنډ عمر لري چې د د کال په نامساعده ورځو کې پاڼې تويوي چې دغه پاڼې تويوونکې نباتات د بيولوژی د علم له لحاظه   (Hygrophytes)په نامه سره يادوي.
علف زار
(Grassland) په دغه نوع بيوم کې (Grass) غالب وي او په هغه ځايونو کې چې په کافي اندازه باران د ونو د ودي لپاره موجود نه وي پيداکېږي د نړۍ ترټولو لوي بيومونه د په شمالي امريکا، روسيه ، ارجنټاين، او جنوبي افريقا کې موقيعت لري واښه يا (Grasses) په دسته يې شکل په دغه بيومونو کې ليدل کېږي چې معمولاً په کې (Legumes) رشقه (Alfalfa) شفتله او نور تر سترګو کېږي دغه علف زارونه دبيلابيلو حيواناتو لکه زرافه، غرڅه ،وحشي اسونه او نورو غوښه خوړونکې حيواناتو  لکه ليوه، زمريان، پړانګان، او نوروته  د روزنې ښه مناسب ځايونه دي. سربيره له پورتنيو حيواناتو څخه انسانان نورو اهلي حيواناتو ته په دغو ځايونو کې روزنه ورکوي چې په زياتره حالاتو کې دزياتو مالونو دڅرولو له اغيزي څخه نور وحشي حيوانات له منځه ځي او ديوي پراخه صحرا شکل غوره کوي.
چپارال
چپارال عبارت له هغو سيمو څخه دی چې نرم او ملايم ژمی او بارانونه ولري ددې برعکس اوړی يې ګرم ، وچه هوا او د باران لرونکې نه وي په دغه بيومونو کې  تل شنه  او يا هغه بوټي چې اغزي او پنډ شکلونه ولري موجود وي .ددغو بايونومو د نباتاتو رنګ کم رنګه شين وي.
تايګاه
تايګاه يوه روسی کليمه ده او هغو سيمو ته اطلاق کېږی چې د تودوخې منځنۍ درجه په کال کې له يوې څخه تر دری مياشتو پوری لس درجی وي د د غوبيومونو نباتات ستن ډوله او پنډې پاڼې لري او تل شنې وي. دتايګاه نباتات تل شنه وي او زيات سيوري په ځمکه توليدوي چې لدې امله د ځمکې دمخ علفي نباتات نشي کولاي  وده وکړي د تايګاه په بيوم کې رطوبت معمولاً په اوړي کې زيات وي خو د‌ ‌‌ژمي په موسم کې د رطوبت له مقداره څخه خالي وي له همدي کبله د اوبو تبخير هم کم وي .دغه بيومونه په افغانستان کې زيات مساحت چې ارتفاع يې۲۰۰۰- ۳۰۰۰ زره مترو پوری رسيږي احتوا کوي نورستان ،ځاځي ميدان ،ارګون ، ځدرانو او نورو ځايونوکې پيداکېږي.په نوموړوساحوکې د اوړي په موسم کې زيات بارانونه ليد ل کېږي عمده وني د تايګا په افغانستان کې عبارت د کاج (Pinus)  صنوبر (Juniferous) سروي (Cedrus) او نوری دي.
تندرا
(Tundra) تندرا فنلندي کليمه ده او د هغو سيمو په معنی سره ده چې وني په کې موجودي نه وي .دغه بيومونه په هغو ځايونو کې پيداکېږي چې د رطوبت اندازه يې نسبت د تايګاه سيمو ته ډيره کمه وي او هم د تودوخي درجه يې په  کال کې په هغه اندازه کمه وي چې د (Coniferous) د نباتاتو د نمو لپاره هم نا مساعده وي تندرا عبارت له علف زاروسيمو څخه دي چې تقريباً يو په لسمه برخه د وچې ئي شمالي قطب سره اشغال کړي ده حتی ځينې علمي کتابونه او ماًخذونه دغه ساحه د سايبريا له شمالي سيمو ترشمالي قطب پوری ښودلي ده. يو مهم او عمده خاصيت د د غه بيومونه دادی چې دايمی شبنم (Permafrost) لري او دځمکې  مخ پوښي له بله طرفه دځمکې تحتاني خاوره په دايمي شکل منجمده وي .لنډ اوړي لري په دغه موسم کې يوازي څوانچه برسيره طبقه دځمکې ګرميږي او نورې باقي برخې دځمګې منجمدې وي. د ځمکې د سطحي د ګرميدو او سوړوالي عمل چې د کال په اوږدو کې پرځمکه باندي وارديږي ددې باعث ګرځي چې دنباتاتو ريښی متاثره کړي او يواځې بوټي شکل نبات غوره کوي هغه ژمی چې د رطوبت څخه خالی وی هم د نباتاتو د نمو د اغيزمن کېدو باعث ګرځی. وخت (period) يا د نباتاتو نمويي دوره د کال په اوږدو کې نظر د نبات نوع ته توپير کوی معمولاً د نمويي دوری پيل د جون په مياشت کې او د نمويي دوری د  انکشاف  ختم د سپتمبر په مياشت کې صورت نيسی. د اوړی د موسم لنډوالی د ځينو نباتاتو د نمو اوتکميليدو لپاره کفايت نکوی له همدی کبله ځينی نباتات د واوری لاندی خپل نمو تکميلوی د ګردی خپريدل معمولاً تر څلوراتيا سلنه د باد په وسيله او نوره يې د اوبو په وسيله صورت مومي .علفی نباتات د دغو سيمو څو کلن يا(perennial)  ( هغه نباتات چې له دوه کلونو څخه زېات عمر ولری ) دي کوچنۍ تخمې  اوکوچنۍ ضخيمې ريښی لری او مقاومې  ويکولای شی چې اوبه په اسانۍ سره زيرمه کړی با وجود د دې چې تندرا د شنو وښو د چاپيريال په نامه سره ياديږی بيا هم که چېرې  ونه په دغه سيمه کې وجود ولري نو نمو به يې ډيره بطی يا ورو وی لکه څنګه چې د علماؤ محاسبی ښودلی چې  يوه ونه که څلور سوه کاله عمر ولری نو قطر به يې د شپيتو سانتی مترو په اندازه  وي. په حدود د نيم ملی متر کې خاوره او د خاوری کېماوی ترکېب نظر نورو بيومونوته کلنۍ نمو دونو د تندراد نباتاتو په نشونما زيات اغيزه لري. اوحتی ځينې حالاتو کې خاوره د تندرا کاملاً ريګ وي او د نباتاتو د نمو لپاره ګټور نه وي نو له همدې کبله په لويو دښتو چې واښه لرونکې وي تبدليږي .په عمومي صورت دغه نباتات عبارت دي له (Cosines) ، (Grasses) او (Carex) څخه دي چې په عمومي صورت سره مال څړ تشکېلوی.