cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انډريو ډيکسن وايټ
زده کړې
د ۱۸۴۹ز کال د مني په پيل کې، د خپل پلار په ټینګار د جینوا کالج ( چې اوسمهال د هوبارټ او ویلیم سمیت کالجونو په نوم یادیږي) د لیسانس لپاره نوم لیکنه وکړه. هغه ته د «سیګما فای» (يو سازمان و) د غړی په توګه داخله ورکړل شوه. د هغه په خپل ژوندلیک کې يادونه کړې چې هغه احساس درلود ګوندې په جينيوا کې په دې ډول ضايع شوی چې پر ځای د دې چې د نوي انګلستان په يو ستر پوهنتون کې وي، په یو کوچني اسقفي (مذهبي) ښوونځي کې و. وایټ په ۱۸۵۰ز کال کې پوهنتون پرېښود. له يو څه مودې مخالفت وروسته هغه خپل پلار قانع کړ چې «یالی» کالج ته د تګ اجازه ورکړي.
د پلوتين زده کوونکي
سیراپیون
سیراپیون د دریمې پېړۍ نیوپلاټونیکي فیلسوف او د پلوتين شاګرد و. پورفیري د پلوتين په ژوند کې د سیراپیون په اړه لیکلي چې "بیا هلته سیراپیون، یو الکساندرین و، چې د مسلکي ویناوال په توګه یې ژوند پیل کړ او وروسته یې د فلسفې مطالعې ته مخه کړه، مګر هیڅکله د دې توان نه درلود چې د سود او سود په اړه بریا ترلاسه کړي."
انډريو ډيکسن وايټ
زده کړې
په «یالی» کې «وایټ» د «دانیال کویټ ګیلمان» ټولګيوال و، چا چې وروسته د جان هاپکینز پوهنتون د لومړي رییس په توګه دنده تر سره کړه. دوی دواړه د «Skull and Bones» پټې ټولنې غړي غړي او نږدې ملګري وو. له فراغت وروسته دواړو په ګډه اروپا ته سفر وکړ او په ګډه یې د وینزویلا د سرحدونو کمیسیون ته خدمت وکړ (۱۸۹۵-۱۸۹۶). د هغه د کوټې ملګری «مشر تامس فریدریک ډاویس» و، څوک چې وروسته د «میشیګان» د اسقفي قلمرو درېیم مسیحی ملا شو، ۱۸۸۹-۱۹۰۵. د وایټ د فراغت د کال نور غړي هر یو، «اډمونډ کلیرنس سټیډمن» چې یو شاعر او مقاله لیکونکی و؛ «وین مک ویګ»، د متحده ایالاتو لوی څارنوال او په ایټالیا کې د متحده ایالاتو سفیر؛ او «هیرام بینګم» څوک چې مذهبی مبلغ وو، په ټولنیز ډول د «د ۵۳ مشهور ټولګي» په نوم پېژندل کېدل. د «وایټ» د وینا سره سم، پروفیسور «نوح پورټر» (وروسته د یالي رئيس شو) د  هغه په علمي مسلک او ژوند ژور اغېز درلود، نوح خپله په ویناوالۍ کې هغه ته درسونه ورکړي وو او د «پورټر» تر مړينې دواړه نږدې ملګري وو.
د پلوتين زده کوونکي
زېتوس
زېتوس د دریمې پېړۍ نیوپلاټونیسټ او د پلوتين شاګرد و. پورفیري د پلوتين په ژوند کې د زیتوس په اړه ویلي، "یو بل ملګری زیتوس و، چې د نسل له پلوه یو عرب و ، چې د امونیس د ملګري تیوډوسیس له لور سره یې واده وکړ. زیتوس هم یو ډاکټر و. پلوتين له هغه سره ژوره اړیکه درلوده او تل به یې هڅه کوله چې هغه د سیاسي مسلک څخه چې هغه لوړ ودریږي لرې کړي. پلوتين د هغه سره خورا پیژندل شوي شرایط درلود، او له هغه سره یې د خپل هیواد په ځای کې پاتې کیده، د منټورنا څخه شپږ میله لرې، هغه ملکیت چې پخوا د کاسټریسیس فیرمس ملکیت و.
انډريو ډيکسن وايټ
زده کړې
«الفا سیګما فای» په ۱۸۵۰ز کال کې «وایټ» د غړي په توګه ومانه او هغه د «ټوماهاک» د همکارۍ ټولنې د خپرونې د مدير په توګه خدمت وکړ. «وایټ» د ژوند تر پایه په همدې ټولنه کې فعال غړی پاتې شو، د «کارنیل» څپرکی بنسټ يې کېښود او د ۱۹۱۳ز څخه تر ۱۹۱۵ز کال پورې يې د دې ټولنې د ملي رئيس په توګه خدمات وړاندې کړل. هغه همدا راز د « The Lit» د مدير په توګه هم کار وکړ چې اوسمهال د «یالي» ادبي مجلې په نوم یادیږي.نوموړی د «لینونیا» ټولنې پورې اړه لرله چې یو ادبي او مباحثوي ټولنه وه. د یو ځوان په توګه، «وایټ» د غوره لیکنې لپاره چې د «په دولت کې لوی توپیرونه» په سرليک يې ليکلې وه، د «یالي» ادبي جایزه وګټله؛ دا حیرانونکې وه، ځکه چې په دودیز ډول یو مشر د ګټونکې مقالې لپاره غوره کېدو. همدا رنګه د یو ځوان په توګه، وایټ د «Psi Upsilon» په نوم د کشرانو له ټولنې سره یو ځای شو. د مشرۍ په کلونو کې، د «د اوسني وخت ديپلوماتیک تاريخ» په موضوع د خبرو کولو له امله «وايټ» د انګريزي شخړې (disputation يو تعليمي سيستم دی) لپاره د کلاريک جايزه او د عامه وينا لپاره د «ډي فورسټ» جايزه وګټله. د ۱۰۰ ډالرو په ارزښت، «ډی فوریسټ» په هره تعلیمي مؤسسه، که امريکايي وه که بله، ، د هغه وخت د خپل ډول تر ټولو لویه جایزه وه. د علمي چارو پر تعقيب سربېره، «وایټ» د یالي د عملې په ډله (لوبډله) کې هم شامل و او په ۱۸۵۲ز کال کې یې په لومړي هارورډ - یالي «ریګاټا» کې سیالي وکړه.
د فراغت نه وروسته، وایټ د خپل ملګري «دانیال کویټ ګیلمان» سره اروپا ته سفر او هلته یې زده کړې وکړې. د ۱۸۵۳ او ۱۸۵۴ز کلونو تر منځ هغه په «سوربوني»، د ډی فرانس کالج، او د برلین پوهنتون کې زده کړې وکړې. هغه په روسیه کې، د ژباړونکي په توګه د «ګيلمن» د دورې له پای ته رسېدو وروسته د متحده ایالاتو د سفیر «توماس ایچ سیمور» لپاره د ژباړونکي په توګه هم دنده ترسره کړه، که څه هم هغه په اروپا کې د زده کړې دمخه فرانسوي (د ډیپلوماسۍ او روسي شاهي دربار ژبه) نه وه مطالعه کړې. وروسته له هغه چې هغه متحده ایالاتو ته راستون شو، وایټ په یالي کې نوم لیکنه وکړه، څو په تاریخ کې ماستري تر لاسه کړي او په ۱۸۵۶ز کال کې په «فای بیټا کاپا» (يوه علمي ټولنه وه) کې شامل شو.
د پلوتين زده کوونکي
زوټیکوس
زوټیکوس د دریمې پېړۍ نیوپلاتونیک فیلسوف او د پلوتين شاګرد و. پورفیري د پلوتين په ژوند کې ویلي، زوټیکوس یو نقاد او شاعر و، چې د انټیماچس متن یې هم تعدیل کړ. زوټیکوس د اتلانتیس کیسه په اړه یو شعر هم لیکلی. د هغه لید ناکام شو، او هغه د پلوتين څخه لږ مخکې مړ شو، لکه څنګه چې پاولینس هم و.
خالد ابن برمک
خالد بن برمک (له ۷۰۹ کال څخه تر ۷۸۱ یا ۷۸۲ کال پورې) د برمکیانو لومړۍ مشهوره څېره، د د بلخ د یوې مهمه بودايي کورنۍ څخه و، چې په اسلام مشرفه شوې وه او د اتمې پېړۍ په  دویمه نیمایي کې د عباسي دربار مهم غړی و. په ۷۲۰ کلونو کې، خالد پخپله د امویانو په دربار کې په اسلام مشرف شو، خو د عباسي انقلابي غورځنګ سره په خراسان کې یوځای شو او په دې انقلاب کې، چې د امویانو حاکمیت یې نسکور کړ، مهمه ونډه درلوده. نوموړي د عباسیانو له  لومړي خلیفه السفاح سره نږدې اړیکې درلودې، د هغه د رئیس الوزا په توګه یې دنده ترسره کوله او د مالي حسابونو په ثبت کې یې نوښتونه وړاندې کړل. د منصور د واکمنۍ پر مهال، چې د السفاح  ځای ناستی و، د خالد نفوذ کم شو، خو لا یې هم مهم ولایتونه په فارس، طبرستان او موصل کې اداره کړل. نوموړی د یو مدیر په توګه، د خپل عادلانه لیدلوري، په ځانګړې توګه د مالیاتو په برخه کې، ځانګری شخصیت او یو نامتو والي و. ویل کېږي په ۷۷۵ کال کې د لنډې مودې لپاره له رسوایي سره مخ شوی و، خو د خپل زوی، یحیی د چټک پرمختګ په مرسته یې هر څه سم کړل. د عباسي کورنۍ سره د خالد اړیکې ډېر ژر هغه مهال پیاوړې شوې چې د هغه لمسی الفضل بن یحیی د راتلونکي خلیفه هارون الرشید رضاعی ورور شو او یحیی د شهزاده ښوونکی شو. خالد د بیزانس سترواکۍ پر ضد د لښکرکشۍ څخه له رستنېدو لږ وروسته په ۷۸۱ یا ۷۸۲ کال کې له نړۍ سترګې پټې کړې.
نسب
د ۶۳۳ یا ۶۳۴ کلونو په لومړیو کې تخارستان د مسلمانانو د ختیځې پراختیا پر مهال تر برید لاندې راغی، خو د اموي خلیفه هشام بن عبدالملک ( ۷۲۴ – ۷۴۳) تر واکمنۍ پورې په پوره ډول فتحه نه شو. په ۷۲۵ کال کې بلخ فتح او سرتېري په کې ځای پر ځای شول او نوبهار متروکه شو، خو  ودانۍ یې تر دریو نورو پېړیو پورې په خپل ځای ولاړه وه. برحال برمک له خپل زوی سره د اموي دربار ته راوړل شو، هلته دواړه په اسلام مشرف شول؛ د برمک زوی په ځان خالد بن برمک نوم کېښود، او د بنو خزاعة قبيلې مولی (مولا) شو، خو د نوموړي دوه نورو وروڼو د سلیمان او حسن نومونه ترلاسه کړل. ویل کېږي چې د ابو عبید معاویه په نوم یې یو بل ورور هم درلود چې ویل کېږي په وروستیو کلونو کې په بغداد کې اوسېده.
د امويانو په دربار کې د پاتې کېدو پر مهال، ویل کېږي چې خالد د خليفه له زوی مسلمه بن هشام سره، چې يو مشهور پوځي قوماندان و، ملګر شو.
د عباسیانو انقلاب
د امویانو په دربار کې د دوی استوګنه ډېره اوږد نه وه، او برمک او خالد دواړه ډېر ژر خراسان ته راستانه شول. برمک د همدې وخت په اوږدو کې ګرګان ته ولاړ او هلته یې د یزید بن بره له لور سره د خالد واده تنظیم کړ. په ۷۲۵ یا ۷۲۶ کلونو کې له صحنې ګوښه کېږي، خو ویل کېږي چې نوموړي د خراسان د هاشمیه غورځنګ سره د خالد د یوځای کېدو مسولیت درلود.
په ۷۴۲ کال کې خالد له هاشمیه سره یو ځای شو، او د محدودو غیر عربو په توګه، د شلو نظر ورکوونکو په ډله کې وټاکل شو، چې د داخلي رهبرۍ دوهمه کرښه ګڼل کېده. نوموړی د څارویو د سوداگر په بڼه، په گرگان، طبرستان او ری کې په تبلیغي فعالیتونو (دعوت) کې بوخت و. هغه د عباسي انقلاب پر مهال  فعاله ونډه درلوده، چې له شيعه خواخوږو څخه يې مالي مرستې راټولې کړې او په ډګر کې يې سرتېري رهبري کړل. نوموړي د عباسي قومندان قطبه بن شبيب الطايي له خوا خپلو پوځیانو ته د غنایمو د وېش برخه کې د اعتماد وړ مسؤول وټاکل شو. د لسمې پېړۍ د تاریخ لیکونکي الجهشیري له قوله، خالد د ابو مسلم له خوا د خراسان د ځمکو د مالیې (خراج) د توزیع مسؤول وټاکل شو او دا کار یې په دومره انصاف ترسره کړ چې د خراسانیانو تر منځ  د احسان  اومننې لامل شو.
د سفاح د واکمنۍ پر مهال
د عباسي خلافت له تاسیس وروسته خالد د خلیفه سفاح (۷۴۹ – ۷۵۴) اعتماد ترلاسه کړ. نوموړی ډېر ژر د ځمکې د ټکس (ديوان الخراج) او د پوځ د (ديوان الجند) د مالي څانګو مسوول وټاکل شو. هغه دا دندې د سفاح د خلافت په ټوله موده کې پر مخ یوړې. ویل کېږي چې د لنډه مودې لپاره، نوموړي د ټولو مالي څانګو مسوؤلیت په غاړه واخیست، په دې توګه یو لوی وزیر شو. که څه هم زیاتره په تاریخي سرچینو کې د "وزیر" لقب ورکړل شوی، خو نوموړی په ​​حقیقت کې هېڅکله وزیر نه و. نوموړی ته دا ویاړ ورکول کېږي چې نوموړي د هغه وخت په دودیزو جلا او تیتو پاڼو کې د حسابونو د ثبت پر ځای په کتابونو کې  یې د مالي حسابونو ثبت معرفي کړ.
د منصور د واکمنۍ پر مهال
د المنصور د واکمنۍ (۷۵۴ – ۷۷۵) پر مهال، خالد تر یو کال پورې د ځمکې د مالیاتو د څانګې مشر پاتې شو، خو په دربار کې د وزیر ابو ایوب المریاني د دسیسو په پایله کې، نوموړی ډېر ژر د فارس د والي په توګه تنزیل شو، چې هلته یې نږدې دوه کاله ولایت وکړ. هلته هم د نوموړي کار بریالی و، او د یاغي کردانو په شړلو یي په ولایت کې نظم ټينګ کړ او په حکمت او سخاوت يې د حکومت چارې پر مخ یوړې. د یوې مشهورې، خو ښایي جعلي، کیسې پر بنسټ، هغه خلیفه وهڅو چې په تیسفون کې د ساسانیانو د دورې طاق کسرا ماڼې و نه نړوي، په دې دلیل چې دا د هغوی د نسکور شوي دولت او د اسلام د بریا نښه ده. په ۷۶۴ او ۷۶۵ کلونو کې نوموړي په هغو دسیسو کې لاس درلود چې په پایله کې د خلافت له ځاینخاستۍ عیسی بن موسی لاس په سر شو.
وروسته خالد نږدې اوه کاله د طبرستان د والي په توګه تیر کړل. په عربي-ساساني بڼه د هغه د نوم سکې، ۷۶۶ او ۷۷۲ کلونو تر منځ شتون لري. د ظالم راو بن حاتم د ځایناستي په توګه، د هغه دا دوره هم بریالۍ وه: نوموړي د سیمه ایز خپل اختیاره واکمن، ونداد هرمزد سره دوستانه اړیکې ټینګې کړې، دماوند ته نږدې د استونوند قلعه یې ونیوله، د المنصوره ښارګوټی یې تاسیس کړ، او د سیمه ایزو وګړو د خوښې وړ شخص و. خو له خپل تګ سره یې اسلام د خپرولو هڅې ډېر ژر ناکامې شوې، او د هغه په لاس جوړ استوګنځایونه د باوندي واکمن، لومړي شروین له خو ویجاړ شول. په همدې وخت کې د خالد لمسی الفضل بن یحیی د خلیفه المهدي (۷۷۵ – ۷۸۵) رضایي زوی او د راتلونکي هارون الرشید (۷۸۶ - ۸۰۹) رضاعي ورور شو.
په ۷۷۵ کال کې د منصور له مړینې لږ مخکې، خالد د ناڅرګنده لاملونو له امله  له سترګو ولوېد او په لنډه موده کې د دری میلیون درهمو درنې جریمې ته اړ شو. نوموړی په محکمه کې یوازې د خپلو ملګرو د شبکې له خوا وژغورل شو، چې یحیی بن خالد زوی یې هغوی لیدل او په پټه توګه یې نوموړي ته اړینې پیسې ورکولې. خو نوموړی په موصل کې د کردانو له پاڅون وروسته وبښل شو او د همدې ښار والي وټاکل شو. د هغه اعتماد بیا جوړېدل ښایي د یحیی د ګړندي پرمختګ له امله وه چې هغه وخت د عباسي حکومت له نامتو څېرو څخه و.
د مهدی د واکمنۍ پر مهال
په ۷۷۸ کلونو کې یحیی د شهزاده هارون د ښوونکي په توګه وټاکل شو. خالد او د زوی یې، یحیی په ۷۸۰ کې د بیزانس د سمالو کلا د کلابندی پر مهال شهرت ته ورسېدل. دا مبارزه  چې د یحیی په پاملرنه او ملاتړ د هارون له خوا رهبري کېده. له دې لږ وروسته په ۷۸۱ یا ۷۸۲ کال کې د ۷۵ کلونو په عمر وفات شو.
خړ جنسي تېری
خړ جنسي تېري
اصطلاحات
دا مفکوره په لومړي ځل په 1994 کې د کیتي ریف لخوا په «راتلونکی سهار: جنسي اړيکې ، وېره او فیمینیزم په انګړ کې» کتاب کې په لاندې جمله کې روښانه شوې وه: "یو خړه سيمه شته، چېرته چې د یو سړي جنسي تېری ممکن د بل لپاره يوه بده شپه وي." خړ جنسي تېری د هغه جنسي تېري تشریح کولو لپاره کارول کېده چې په 1996 کې د براون پوهنتون کې د ادم لاک او سارا کلین په نومونو دوه زده کونکو ترمینځ ترسره شو.
د بالډوین اغیزه
په تکاملي بیولوژي کې، د بالډوین اغیزه، د لومړي فېنوټایپ یوه تکاملي نظریه ده چې پر تکامل باندې د زده کړل شوي چلند اغیزه توصیف کوي. جیمز مارک بالډوین او نورو د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د ډاروینیزم کسوف په اوږدو کې سپارښتنه وکړه چې د نویو چلندونو زده کولو لپاره د یوه ژوندي موجود وړتیاوې (لکه د نوي فشاري فکټور سره د تطابق په څېر) د هغوی پر تکثري بریا اغیزه وکړي او له همدې کبله د طبیعي ټاکنې له لارې د همدې ډولونو په جنټیکي جوړښت باندې هم اغیزه پرېږدي. که څه هم دا پروسه لامارکسیزم ته ورته ښکاري، دا لیدلوری سپارښتنه کوي چې ژوندیو موجوداتو د خپلو پلرونو کسب شوې ځانګړتیاوې په میراث وړي دي. د بالډوین اغیزه په خپلواکه توګه څو ځلې سپارښت شوی دی او نن ورځ په ټولیز ډول د مډرن سنټیز یوې برخې په توګه پېژندل کېږي.
«په انقلاب کې یو نوی فکټور»
دا اغیزه چې نوم یې ورک شو، په ۱۸۹۶م کال کې د امریکایي ارواپوه جیمز مارک بالډوین په یوه مقاله کې د «په انقلاب کې نوي فکټور» په توګه او په ۱۸۹۷م کال کې په دوهمه مقاله کې مطرح کړ. دې مقالې د عمومي زده کړې وړتیا لپاره د ځانګړې ټاکنې سپارښتنه وکړه. لکه څنګه چې علمي تاریخ پوه روبرټ ریچارډز توضیح ورکوي: "که حیوانات یوه نوي چاپېریال ته د ننه شوي وای – یا د هغوی پخواني چاپېریال په چټکۍ سره بدل شوی وای – هغه حیوانات چې کولی یې شول په انعطافي ډول سره نوې کړنلارې زده کړي یا په جنیټیکي توګه تطابق وکړي، هغه به په طبیعي ډول ساتل شوي وو. دا ژغورل شوي پاتې حیوانات به، د څو نسلونو په اوږدو کې، دا فرصت پیدا کړي چې په خپل سر اکتسابي صفتونو ته ورته ارثي بدلونونه څرګند کړي او وبه کولی شي چې دا بدلونونه په طبیعي ډول وټاکي. داسې ښکاري چې په ارثي ماده کې د لامارکي چلند له لارې اکتسابي ځانګړتیاوې ځای پرځای شوي دي، خو دا پروسه به په اصل کې نوې – ډارویني وي."ټاکل شوي اولادونه د دې پرځای چې په جنیټیکي توګه کوډ شويو او نسبتاً ثابتو وړتیاوو ته محدود شي، د نویو مهارتونو زده کړې لپاره لا ډېر ظرفیت لري. په اصل کې، په دې رښتیا ټینګار لري چې د یوه ډول یا ډلې ثابت چلند کولی شي د هغه ډول تکامل رامنځته کړي. د «بالډوین اغیزه» په تکاملي ودانیزو بیولوژیکي ادبیاتو کې په ښه توګه درک کېدلی شي چې په هغه کې د هغه شخصیت یا ځانګړتیا یو بدلون چې په یوه ژوندي موجود کې چاپېریال سره د تطابق په پایله کې رامنځته کېږي، په تدریجي ډول د هغه په پرمختیایي جنټیکي یا اپي جنیټیکي ټولګه کې جذب کېږي. د علمي فیلسوف ډانیل ډنېټ په وینا: "د بالډوین اغیزې نه په مننې سره، کولی شو ووایو چې ډولونه د ځانګړو بېلابېلو ډولونو اغیزې په هکله د فضا د فینوټایپي (انفرادي) سپړنې سره د نږدې احتمالاتو وړاندوینه وکړي. که یو ځانګړی بریالی موقعیت له دې لارې کشف شي، دا کشف به یو نوی ټاکنیز فشار رامنځته کړي: هغه موجودات چې د تطابقي منظرې له نظره دې کشف ته نږدې دي د هغو په پرتله به روښانه ګټه ولري چې ترې لري دي."د بالډوین اغیزې یوه نوې شوې بڼه د جین پیاګېټ، پاول وایس او کونراډ واډینګټون لخوا د ۱۹۶۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزو کې رامنځته شوه. دې نوې نسخې کې د انسانانو وروستي طبیعي شکل جوړونې (څه تکاملي او څه ودانیز) لپاره د ټولنې لپاره یو څرګند رول شامل وو.
ورپسې څېړنې څرګندوي چې بالډوین لومړنی کس نه وو چې دا پروسه یې پېژندلې وه؛ ډاګلاس سپالډینګ په ۱۸۷۳م کال کې دې ته اشاره کړې وه.
تناقض او منل
په لومړیو کې ارثي اطلاعاتو لېږد میکانیزم په هکله د بالډوین نظرونه له دود شویو خو نامطمینه نظرونو سره همغږې وه او کابو دوه بیولوجیسټانو په ۱۸۹۶م کال کې ورته نظرونه مطرح کړل. په ۱۹۰۱م کال کې، موریس مټرلینګ د مچۍ بېلابېلو ډولونو کې غالبه اقلیمونو سره د هغوی رفتاري تطابق ته اشاره وکړه او وې ویل «له همدې کبله، هغه څه چې یوازې یوه نظریه وه او له فطرت سره په تضاد کې وه، نو ځکه په تدریجي ډول په یوه فطري عادت بدله شوې ده». د بالډوین اغیزې تیوري له دې وروسته لا تر بحث لاندې ونیول شوه او څېړونکي د «بالډوین په ملاتړ کوونکو» او «د بالډوین په هکله شک کوونکو» باندې وویشل شول. دا نظریه په لومړي ځل په ۱۹۵۳م کال کې د جورج ګیلورډ سیمپسون لخوا د «بالډوین اغیزې» په توګه ونومول شوه. سیمپسون «اعتراف وکړ چې دا لیدلوری له نظري اړخه سمون خوري، یانې له مډرن سنټیز سره هم همغږی دی»، خو هغه شک درلود چې دا پدیده به ډېر ژر ژر رامنځته شي، او که داسې وشي نو کولی شو رامنځته کېدل یې ثابت کړو. سیمپسون د بالډوین اغیزې نظریې منلو په هکله خپل بحث کې اشاره کوي چې داسې ښکاري چې دا نظریه د نوې ډارویني او نوې لامارکي لیدلورو ترمنځ سوله رامنځته کوي او دا چې «منډلیزم او وروستۍ جنیټیکي نظریو نوې قطعي لامارکي موقعیت رد کړی دی په کوم کې چې پخلاینه په کې اړینه نه ګڼل کېږي». په ۱۹۵۲م کال کې، تکاملي بیولوژیسټ جولیا هوکسلي د مډرن سنټیز یوې برخې په توګه د بالډوین اغیزې نظریه دود کړه او وې ویل چې دا مفهوم د تکامل ګرایانو لخوا له پامه غورځول شوی دی.
په ۱۹۶۰مه لسیزه کې، تکاملي بیولوژیسټ، ارنسټ مایر ادعا وکړه چې د بالډوین اغیزه د دفاع وړ نده ځکه چې:
په ۱۹۸۷م کال کې جفري هینټون او اسټیون نولان له کمپیوټري سمونې سره څرګنده کړه چې زده کړه کولی شي تکامل ته چټک والی وروبښي او هغوی دا کار د بالډوین اغیزې پورې وتړه.
پال ګریفیټس د بالډوین اغیزې ته د علاقې دوام لپاره د دوه لاملونو سپارښتنه کوي. لومړی یې د ذهن رول دی چې په دې اغیزه کې یې لوبوي. دوهم یې په دې اغیزه کې د تکامل او پرمختګ ترمنځ اړیکه ده. د بالډوین په تشریح کې چې څنګه نیورفیزیولوژیک او شعوري ذهن فکټورونه کولی شي له دې اغیزې سره مرسته وکړي، د شعور د بقا احتمالي ارزښت باندې تمرکز کوي.
لا هم، په ۲۰۰۳م کال کې ډیوېډ ډیپیو مشاهده کړه: «دا د پام وړ ده چې د معاصرو تکاملي ټیوریسټانو ګڼ شمېر چې ډېری یې خپل ځان د مډرن سنټېز ملاتړي ګڼي، په وروستیو کې د"«بالډوین په ملاتړو» بدل شوي دي». دوی په معمول ډول تکاملي ارواپوهان دي چې د هغو سناریوګانو په لټه کې دي چې په هغه کې نفوس وکولی شي ځان له آزمېښت او رفتاري غلطۍ سره د مناسبې منظرې «په سختۍ پیدا کېدونکې» برخې ته ورسوي چې په هغه کې به د انسان ماغزه، ژبه او ذهن په چټکۍ سره د تکامل په حال کې وي. هغوی د هغه څه په لټه کې دي چې ډانیل ډنېټ، چې په خپله هم د بالډوین نظریې ملاتړی دی، یې «تکاملي جرثقیل» نوموي، هغه ابزار چې درانده شیان په چټکۍ سره پورته کوي."د ډنېټ په وینا، همدارنګه په ۲۰۰۳م کال کې، وروستنیو کارونو د بالډوین اغیزه د «نور په ارټوډوکس ډاروینیزم کې جنجالي کرښو» په توګه ښکاره کړې ده. د بالډوین اغیزې زیربنایي احتمالي جنیټیکي میکانیزمونه د طبیعي انټي باډي ګانو تکامل لپاره (چې له جنیټیکي اړخه تعیینوونکي دي) سپارښت شوي دي. په ۲۰۰۹م کال کې، د بالډوین اغیزې لپاره تجربي شواهد د کورني فېنچ لخوا د شمالي امریکا له استعمار څخه وړاندې شوې.
د رېسانس دورې اپلاتوني فلسفه
اپلاتونواله ، په ځانګړې توګه په خپله نوې بڼه نوې اپلاتوني فلسفه کې، د کلاسیک لرغونتوب سره د علاقې د عمومي بیا راژوندي کولو د یوې برخې په توګه په رېنسانس کې بیا راژوندۍ شوه. له اپلاتونيزم سره علاقه په ځانګړې ډول په فلورېنس کې د میډیسي تر نظرياتو لاندې وه.
تاریخ
په 1438-1445 کې د فیرارا-فلورینس د شورا په فلورنس کې د غونډو په جریان کې، د ارتودوکس او کاتولیک کلیساګانو د اختلاف د درملنې د ناکامو هڅو په ترڅ کې، کوسیمو دی میډیسي او د هغه فکري حلقې د نوې اپلاتوني فلسفې پيرو فیلسوف، جورج ګیمیسټوس سره آشنا شوي وو. پلیتون ، چې د اپلاتون او د اسکندريې د صوفیانو په اړه خبرې اترې کولې، نو د هغه ويناوو د فلورېنس پوهه ټولنه دومره متوجه کړه چې دوی ورته د دوهم اپلاتون نوم ورکړ.
په 1459 کې، جان ارګیروپولوس په فلورنس کې د یوناني ژبې او ادبیاتو په اړه لیکچر ورکاوه، او مارسیلیو فیکینو د هغه شاګرد شو. کله چې کوسیمو پریکړه وکړه چې په فلورېنس کې د اپلاتون اکاډمۍ بیرته راوباسي، د هغه د مشر انتخاب فیکینو و، چا چې د اپلاتون کلاسیک ژباړه له یوناني څخه لاتیني ته (په 1484 کې خپره کړه) او همدارنګه د هرمیټیک د یوناني یوناني اسنادو ټولګه ژباړه وکړه. Corpus ، او د ډیری نیوپلاټونیسټانو لیکنې، د بیلګې په توګه، پورفیري ، امبلیچس ، پلوټینس ، او نور. د جیمیستوس پلیتون لخوا د وړاندیزونو په تعقیب، فیکینو هڅه وکړه چې مسیحیت او اپلاتون ترکیب کړي.
د فیکینو شاګرد، جیواني پیکو ډیلا میرانډولا ، هم خپل نظریات په عمده توګه د اپلاتون په اړه جوړ کړل، مګر پیکو ارستو ته ژور درناوی درلود. که څه هم هغه د سټوډیا هیومینیټیټس محصول و ، پیکو په اساسي توګه یو انتخابي و ، او په ځینو برخو کې یې د خالص انسانیت مبالغه کولو پروړاندې د عکس العمل نمایندګي کوله ، د هغه څه دفاع یې کوله چې هغه یې د مینځنۍ پیړۍ او اسلامي مفسرینو څخه غوره ګڼل (وګورئ Averroes, Avicenna) ارستو په 1485 کې ارمولاو باربارو ته په یوه مشهور اوږد لیک کې. دا تل د پیکو موخه وه چې د اپلاتون او ارستو مکتبونه پخلا کړي، ځکه چې هغه په دې باور وو چې دوی دواړه د ورته مفکورو څرګندولو لپاره مختلف کلمې کاروي.
دا شاید د همدې دلیل لپاره و چې د هغه ملګرو هغه ته پرنسپس کانکورډیا ("د همغږي شهزاده") بللی و ، چې کانکورډیا ته د هغه د کورنۍ یوه برخه وه. په ورته ډول، پیکو باور درلود چې یو تعلیم یافته سړی باید د عبراني او تلمودی سرچینې او هرمیتکس مطالعه کړي، ځکه چې هغه په دې باور و چې دوی د خدای په اړه په مختلفو کلمو کې په زاړه عهد نامې کې د ورته نظر استازیتوب کوي.
د هرمیس ټریسمیجیسټس ته منسوب لیکنو د رینیسانس نیوپلاټونیک بیا ژوندي کولو کې مهم رول لوبولی و.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
اصلاحي جنسي تېری
سرچينې
وېشنيزه:د ښځو پروړاندې تاوتريخوالی وېشنيزه:سيکس او قانون وېشنيزه:جنسي تېری
انیګما ماشین
انیګما ماشین د کوډ جوړونې هغه وسیله ده چې د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې یې پراختیا ومونده او د سوداګریزو، دیپلماتیکو او نظامي اړیکو د ټینګښت په موخه ترې ګټنه کېدله. له دغې وسیلې څخه په دویمه نړیواله جګړه کې نازي جرمني د پوځ په ټولو برخو کې په پراخه کچه کار واخیست. د انیګما ماشین تر دې کچې خوندي ګڼل کېده چې له هغو څخه د تر ټولو محرمانه پیغامونو په کوډ کولو کې ګټنه کېدله.
انیګما الکترومیخانیکي څرخ لرونکی میکانېزم درلود چې د الفبا له ۲۶ حروفو څخه یې کار اخیست. په معمولي کار اخیستنه کې یو کس کولای شول د هغو له کیبورډ څخه په ګټنې یو متن وارد کړي او بل کس به بیا د هغو ۲۶ څراغونو ته په پام هماغه حرف لیکه چې په کیبورډ کې به یې تڼۍ کېکاږل شوې وه. که چېرې به له ساده متن څخه په کې ګټنه وشوه په هغه کې به ځلانده یا ښکلی شوی حرف د متن راز و. په دغه ماشین کې د کوډ شوي متن په واردولو سره به بیا هغه په ساده لوست وړ متن اوښت. د هغو څرخ خوړونکي میکانېزم د هرې تڼۍ په کېکاږلو سره د تڼۍ او څراغونو ترمنځ برېښنايي اړیکې ته بدلون ورکاوه.
د دغه سیسټم خوندیتوب د هغو تنظیماتو ته اړوند و چې په معمول بڼه به به د ورځې یو ځل تغیر ورکول کېده، د دغه سیسټم اړوند د مخفي کلیو لیستونه به له وړاندې ویشل کېدل او د هر پیغام لپاره به د هغو تنظیمات بدلول کېدل. د پیغام د اخیستو او له هغو څخه د ګټنې په موخه اخیستونکې دستګاه په دقیقه توګه له هغو تنظیماتو کار اخیست کوم به چې په لېږونکې دستګاه کې کارول کېدل.
په داسې حال کې چې نازي جرمني د کلونو په ترڅ کې د دغې دستګاه اړوند زیات پرمختګونه رامنځته کړل او د هغو د کوډ ماتونې هڅې یې له ستونزو سره مخ کړې، خو له دې سره هم پولنډ د ۱۹۳۲ زکال د ډسمبر په لومړیو کې وکولای شول د هغو د کوډ سیسټم مات کړي او له جګړې وړاندې او وروسته پیغامونه ولولي. پولنډ له لویدیځو متفقینو سره د خپلې دغه لاسته راوړنې په شریکولو سره مرسته وکړه څو هغوی د انګیما پر مټ کوډ شوي پیغامونه ولولي او له هغو څخه د اطلاعاتو د اصلي منبع په توګه کار واخلي. ډیری مبصرین څرګندوي چې د انیګما، لورېنز او نورو کوډ جوړونکو ارتباطي وسایلو په کوډ ماتونې سره جګړه را لنډه او آن تر دې چې کېدای شي د هغو د پایلې په بدلون کې یې هم اغېز لرلی وي.
تاریخچه
د انیګما ماشین د لومړۍ نړیوالې جګړې په وروستیو کې د جرمني انجینر آرتور شربیوس له خوا اختراع شو. دغه دستګاه تر ۲۰۰۳ زکال پورې ناپېژندل شوې پاتې شوه، هغه مهال چې د کارل دو لویو هغه مقاله پیدا شوه چې د شربیوس تغیرات یې په کې په تفصیل سره واضح کړي وي. د شربیوس او ریتر په نامه جرمني شرکت چې شروبیوس یې یو له بنسټګرو څخه و په ۱۹۱۸ زکال کې یې د کوډ جوړونکي یوه ماشین اړوند خپله آیډیا ثبت کړه او په ۱۹۲۳ زکال کې یې د انیګما سوداګریز نوم څخه په کار اخیستو د خپلې ایډیا څخه جوړ کړي دغه محصول ته په بازارموندنې لاس پورې کړ؛ همدا و چې دغې دستګاه سوداګریزو بازارنو ته لار ومونده. د ۱۹۲۰مې لسیزې له لومړیو را وروسته د دغې وسیلې له لومړنیو ماډلونو څخه په سوداګریزو چارو او بیا ورپسې له دویمې نړیوالې جګړې وړاندې د ګڼ شمېر هېوادونو په ځانګړې توګه د نازي جرمني په حکومتي او پوځي بنسټونو کې کار اخیستل کېده.
د انیګما بېلابېل موډلونه تولید شول، خو د جرمني پوځ ته اړوند د هغو ماډلونه چې بېلابېلو چارو ته د اړوندو ارتباطي کیبلونو تخته یې لرله تر ټولو پیچلي و. د هغو له جاپاني او ایټالوي موډلونو څخه هم ګټنه کېدله. په ۱۹۲۶ زکال کې (په لږ اصلاح شوي ډول) د هغو له تولید وروسته د جرمني د سمندریز ځواک او ورپسې ډېر ژر د جرمني د پوځ او هوايي ځواک له خوا د هغو له منلو وروسته د انیګما نوم په پراخه کچه پوځي محافلو ته لار ومونده. له جګړې وړاندې د جرمني د پوځي پروګرام جوړونې ټینګار په چټکه توګه د فعال تاکتیکي ځواک په رامنځته کولو و چې بیا یې وروسته د بلیتس کریګ (چټکې جګړې) په نامه شهرت وموند او د قوماندانۍ او همغږۍ په برخه کې یې په راډیويي ارتباطاتو تکیه لرله. له دې امله چې دښمنانو به تل راډیویي سېګنالونه کشف کول، اړینه وه چې پیغامونه د خوندي کوډ جوړونې پر بنسټ ولېږل شي. ګرځنده او ساده انیګما ماشین د هغوی دغه اړتیا پوره کړه.
د انیګما کوډ ماتونه
د ۱۹۳۲ زکال د ډسمبر میاشتې شاوخوا پولنډي ریاضي پوه او کوډ جوړونکي ماریان ریفسکي چې د پولنډ د کوډ جوړونې په اداره کې یې کار کوه، د جرمني کوډ جوړونې د اړوندو لارو چارو د ګټو او زیانونو تیوري ته په پام د انیګما وسیلې د پیغامونو د سپړلو په برخه کې لاس په کار شو. فرانسوي جاسوس هانس تیلو شمیت د جرمني د کوډ جوړونې یو شمېر مواردو ته چې ورځنۍ کلي ګانې هم په کې شاملېدلې لاسرسی وموند. په دغو کلي ګانو کې د پلاګېن تنظیمات هم شامل و. فرانسویانو دغه اطلاعات پولنډیانو ته وسپارل او ریفسکي د هغو له یو مقدار موادو او همدارنګه د سپټمبر او اکټوبر په میاشتو کې د تبادله شوو پیغامونو څخه په کار اخیستو د دغه ناڅرګند روټور/څرخ د ویرنګ سیسټم ته د لاسرسي په موخه هڅه وکړه. په پایله کې پولنډي ریاضي پوهانو وکولای شول خپل انیګما ماشین جوړ کړي چې «د انېګما د کاپي یا Enigma doubles» نوم یې پرې کېښود.
د وخت په تېرېدو سره د جرمنانو د کوډ لیکنې (کریپټوګرافي) لارو چارو پراختیا ومونده او د محرمو پیغامونو ادارې د انیګما د ترافیک اړوند څېړونو پر بنسټ نور تخنیکونه او میخانیکي دستګاوې طراحي کړي. د دغو هڅو د برخې په توګه پولنډیاینو هم د دغو څرخونو ځانګړنو ته مخه کړه، د هغو کتالوګونه یې راغونډ کړل او د ۱۰۰ زره ډوله لرونکي کتالوګ په موخه یې یو سایکلومتر جوړ کړ (د ریفسکي له خوا اختراع شو)، زیګالسکي پاڼې (کوډ لرونکې پاڼې) یې اختراع او تولید کړې او همدارنګه یې د بومبا ماشین په نامه د الکترو میخانیکي کوډونو ماتونکې وسیله یې د انیګما څرخه ته د اړوندو تنظیماتو د موندنې په موخه جوړه کړه (دا هم ریفسکي اختراع کړه). په ۱۹۳۸ زکال کې پولنډیانو ۶ ډوله بومبا دستګاوې لرلې، خو همدغه کال جرمنانو په انیګما ماشین کې دوه څرخه زیات کړل چې د پولنډیانو له خوا یې د هغو پر مټ د کوډ شوو پیغامونه لوستل لا هم له ستونزو سره مخ کړل په دې سره د دغه ماشین د کوډ شوو پیغامونو د لوستلو په موخه په یوه وخت کې د شته بومبا ماشینونو لس چنده ته اړتیا وه.
د ۱۹۳۹ زکال د جولای په ۲۶مه او ۲۷مه د وارسا سویل لوري ته په پېرې ښار کې پولنډیانو د فرانسې او انګلستان د پوځ استازو ته د انیګما وسیلې د تخنیک او د هغو د کوډ ماتونې د لارو چارو له دې ډلې د زیګالسکي پاڼو او کریپټوګرافیک بومبا ماشین اړوند وویل او همدارنګه یې ژمنه وکړه چې هر یو دغه استازي ته به د انیګما یوه یوه کاپي شوې دستګاه ورکوي (دغه دستګاوې ډېر ژر هغوی ته وسپارل شوې).
د ۱۹۳۹ زکال په سپټمبر میاشت کې د بریتانیا د څلورم پوځي ماموریت پر مهال چې کالین ګابیز او ورا اټکینیز هم په کې شامل و پولنډ ته ولاړل څو کوډ ماتونکي هریو ماریان ریفسکي، یژي روژیتسکي او هنریک زیګالسکي له هېواده وباسي. له دې سره دغه کوډپوهان د خپلو چارواکو له خوا له وړاندې رومانیا ته ویستل شوي و چې هغه مهال د پولنډ متحد هېواد و. ورته مهال د امنیتي ملاحظاتو له امله د پولنډ د محرمو پیغامونو ادارې په قصدي ډول د هغوی اړوند ډیری اسناد او وسایل له منځه یووړل. دوی له رومانیا څخه فرانسې ته ولاړل او هلته یې بیاځلي په خپلو چارو لاس پورې کړ؛ له بریتانویانو سره یې ډټیلي ټایف په برخه کې مرسته وکړه، هغو چې له وړاندې یې د انیګما پر مټ د جرمني پیغامونو په موندنې کار پیل کړی و او د پولنډي تخنیکونو او وسایلو څخه یې په کې ګټنه کوله.
ګورډون ویلچمن چې د بریتانیا په ویلچلي پارک کې د کوډ ماتونکي دولتي ښوونځي د ۶مې څانګې (Hut 6) مشر و لیکلي: « که چېرې موږ له پولنډیانو نه وای زده کړې هېڅکله Hut 6 Ultra  نه رامنځته کېده، هغه مهال د جرمني پوځ ته د اړوند انیګما ماشین له جزیاتو او همدارنګه په هغو کې د کاروېدونکي پروسیجر څخه ګټنه وشوه». په پېری کې د پولنډيانو له خوا وړاندې شوي تخنیک او د هغوی تیوري په بلچلي پارک کې چېرې چې ولچمن کار کاوه د بریتانیا له خوا د نړیوالې دویمې جګړې پر مهال د کوډ ماتونې معما ته حل لار ومونده.
د جګړې په اوږدو کې بریتانوي کوډ پوهانو په انیګما باندې کوډ شوي ډیری پیغامونه پرانیستل. له دغې منبع څخه تر لاسه کېدوني اطلاعات چې د انګلیسانو له خوا ورته د «اولترا» مستعار نوم کارول کېده د متفقینو له جګړه ئیزو هڅو سره یې پام وړ مرسته وکړه.
په داسې حال کې چې انیګما په کوډ جوړونه کې یو شمېر کمزورتیاوې لرلې خو په عمل کې دا د جرمني خپلې تېروتنې وې چې د هغو د کوډ جوړونې په ډول کې یې سیستماتیک تغیرات نه راوړل او همدارنګه یې د کلیانو جدولونه د متفقینو لاس ته ولوېدل چې بیا یې له امله د متفقینو کوډ ماتونکي بریا ته ورسېدل.
پاروپامیز
د پاروپامیز یا پاراپامیز (په یوناني ژبه: Παροπαμισάδαι) په اوسني افغانستان او پاکستان کې د سکندر سترواکۍ یو ساتراپي (ولایت) و، چې د هخامنشیانو د پاروپراسانا له ولایت سره سمون خوري. په دې ولایت کې د ستاګیدیا (بنو حوزه)، ګندهارا (کابل، پیښور، او تکیسلا) او اودیانا (د سوات دره) ولسوالیو ګډون درلود. پاروپاراسانا د لوی داريوش د بهیستون اثر د  اکادیان او ایلامېت ژبو  په نسخو کې یاد شوی، په داسې حال کې چې په زړه پارسي نسخه کې د ګندارا په نوم یاد شوی. ورپسې له یوې هوکړې وروسته د اول سلیکوس نیکاتور له خوا ټول ساتراپي له چندراګوپتا موریا سره ضمیمه شوه.
نوم
پاروپامیز، په انګلیسي Paropamisadae د یوناني نوم Paropamisádai (Παροπαμισάδαι) لاتیني بڼه ده، چې په خپل وار سره له زړې پارسي پارا اپاریسینا څخه اخیستل شوې، او "د هندوکش هاخوا" په معنی ده، چې په دې ځای کې هندوکش ته Uparisaina  کارول شوی چې "له کجیر پورته" په معنی دی.
په یوناني او لاتیني ژبه کې "Paropamisus" یا (Παροπαμισός, Paropamisós) د هندوکش په معنی راغلی دی. په زیاتره یوناني او لاتیني سرچینو کې، په ځانګړې توګه د بطلیموس د جغرافیې په نسخو کې چې د دوی قلمرو د آسیا په نهمه نقشه کې راوړل شوی دی، د وګړو او سیمې نومونه د Paropanisadae (پاروپامیز) او Paropanisus (پاروپانیوس) ښودل شوي. همدارنګه، ډېر لږ د Parapamisadae  او (Παραπάμισος, Parapámisos) Parapamīsus، Paropamīsii او داسې نورو په بڼه را څرګند شوي.
دا نوم نږدې سیند ته هم کارول شوی و، چې ښایي د اوبي سیند وي. د سلسله سفید کوه د غرونو لړۍ ته هم د Paropamisus یا Paropamisus غرونه ویل شوي.
جغرافیه او وګړي
د قومونو جغرافيايي موقعيت په لاندې ډول دی: د اندوس سيند په اوږدو کې پاروپامیز دي، چې پورته خوا ته یې د پاروپاميسوس غر پروت دی. ورپسې، د سوېل لور ته، اراچوتي (اراکوزیا) دی؛ بیا وروسته، د سوېل خوا ته، ګدروسیا (بلوڅان)، او نورو قومونه چې د سمندر په غاړه کې پراته دي؛ او اندوس سیند، د دې ځایونو په اوږدو کې پروت دی؛ او دا ځایونه، چې ځینې یې د اندوس د سیند په غاړه پراته دي د هنديانو تر واک لاندې دي، که څه هم دوی پخوا د پارسانو مربوط کېدل. سکندر دا ځایونه له آریایانو څخه ونیول او خپل استوګنځایونه یې په کې ودان کړل، خو اول سلیکوس نیکاتور دوی ساندروکوتوس ته، د خپلو منځیو ودونو د شرایطو او ۵۰۰ فیلانو په بدل کې ورکړل.
لوېدیځ پلو ته د پاروپامیز تر څنګ، آریایان پراته دي، او د اراکوزیا او ګدروسیا تر څنګ زرنګیان (زنجیان) پراته دي؛ خو آریایان د زرنګیانو څنګ ته شمال او لوېدیځ پلو ته موقعيت لري، چې د هغوی د هېواد تقریباً يوه کوچنۍ برخه يې نیولې ده.
په دې توګه دا سیمه د اراکوزیا شمال پلو ته ده، چې د هندوکش او پامیر غرونو په لور غزېدلې او په ختیځ کې د اندوس سیند سره پوله لري. په دې سیمه کې په عمده توګه د کابل سیمه، ګندهارا او شمالي سیمې لکه سوات او چترال ګډون درلود.
هغه قومونه چې پاروپامیز تشکیلوي داسي ثبت شوي: کابلتای (Cabolitae (Καβολῖται)) چې د معاصر کابل شمال ته نږدې و؛ پارسي (Parsii (Πάρσιοι)) شمال لوېديځ لور ته، امبوتای (Ambautae (Ἀμβαῦται)) ځتیځ لور ته او پاریتای (Par(g)yetae (Παρ(γ)υῆται)) سوېل لور ته چې په اراکوزیا کې لیدل کېدل. د دې خاروې لوی ښارونه اورتوسپانا (Ortospana (Ὀρτοσπάνα)) یا کارورا (Carura (Κάρουρα)) ښارونه دي چې ښایي اوسنی کابل وي، ګازاکا (Gauzaca (Γαύζακα)) چې ښایي اوسنی غزنی وي، کاپیسا (Capissa (Καπίσσα)) اوسنۍ کاپیسا، او پارسیا (Parsia (Παρσία)) چې د پارسي پلازمېنه وه.
تاریچه
په لرغونو بودايي لیکنو کې، د کمبوجا مهاجناپادا سلطنت د پاروپامیسوس له سیمو را منځ ته شوی و او د کشمیر د سوېل لوېدیځ په لور  تر راجاوري پورې غزیدلی و. له میلاد نه مخکې د شپږمې پېړۍ په وروستیو کې دا سیمه  د هخامنشیانو تر کنټرول لاندې راغله، چې یا د لوی سایروس یا د لومړي داريوش د واکمنۍ پرمهال وه.
له میلاد نه مخکې په ۳۲۰ کلونو کې، لوی سکندر د هخامنشیانو ټوله سترواکي تر واک لاندې راوسته چې د هیلینیستي دورې پیل دی. یوناني نوم Παροπαμισάδαι یا Παροπαμισσός په پراخه کچه په یوناني لیکنو کې کارول شوی  چي له  ميلاد نه مخکې     د دریمې څخه تر لومړۍ پېړیو پورې د سکندر او د یوناني باختر سلطنت پاچاهانو او هندو-یوناني پاچاهانو فتوحات په ګوته کوي.
له میلاد نه مخکې په ۳۲۳ کال کې د سکندر له مړینې وروسته، دا سیمه د سلوکي سترواکۍ تر واک لاندې راغله، چې له میلاد نه مخکې په ۳۰۵ کې یې د هند موریان سلطنت ته پرېښوده. له میلاد نه مخکې په ۱۸۵ کال کې د موریانو له رانسکورېدو وروسته ، د پاچا لوموړي دیمیتریوس تر واکمني لاندې یوناني - باختریانو د پاروپامیسوس په ګډون د پخوانۍ موریان سترواکۍ شمال لوېدیځي سیمې ضمیمه کړې او دا سیمه د نوموړي د آیوتیدیمید کورنۍ د هندو – یوناني واکمنۍ برخه شوه. د لومړي مېناندر له مرګ لږ وروسته، آیوکراټيدیانو دا سیمه ونیوله ، خو شاوخوا ۱۲۵ کاله مخکې له میلاد نه یې یويچي واکمنۍ ته له لاسه ورکړه.
د برېښنا فوق العاده لېږد
د برېښنا فوق العاده لېږد (په انګلیسي: Superconductivity) د فزیکي خواصو هغه ټولګه ده چې په ځانګړو هغو موادو کې شتون لري چې په کې برېښنايي مقاومت له منځه ځي او دغه مواد په خپل چاپېر کې مقناطیسي ساحه جوړوي. هر هغه ماده چې دغه ډول ځانګړنې ولري هغه ته فوق العاده لېږدونکی یا سوپر کانډکټور ویل کېږي. د یو معمولي فلزي لېږدونکي پر خلاف چې د تودوخې په کمښت د مطلق صفر تودوخې ته د رسېدو په حالت کې یې مقاومت په تدریج سره کمېږي، فوق العاده لېږدونکی یا سوپر کانډکټور دا خاصیت لري چې په ځانګړې تودوخه کې یې مقاومت په یوځلي ډول صفر ته راکمېږي. په یوه سوپرکانډکټور سیم کې د برېښنا له سرچینې پرته برېښنايي جریان د نامحدودې مودې لپاره پاتې کېدلای شي.
د فوق العاده لېږد یا سوپرکانډکټویټي ښکارنده په ۱۹۱۱ زکال کې د هالنډي فزیک پوه هایکه کامرلینګ اونس له خوا کشف شوه. د فېرومقناطیسیت او طیفي اتومي کرښو په څېر سوپرکانډکټویټي هغه ښکارنده ده چې یوازې د کوانټمي میخانیک پر مټ توضیح وړ ده. دغه ښکارنده د مایسنر اثر پر مټ توضیح کېږي یعنې دا چې د سوپرکانډکټور له داخلي برخې څخه د مقناطیسي میدان کرښې د فوق العاده برېښنايي لېږد په حالت کې خارجېږي. د مایسنر اثر ترسره کېدل ښيي چې سوپرکانډکټویټي یا فوق العاده برېښنايي لېږد نه شي کېدلای په سادګۍ سره کلاسیک فزیک ته اړوند د بشپړ لېږد د ایډیال سازۍ پر مټ درک کړای شي.
په ۱۹۸۶ زکال کې کشف شوه چې یو شمېر کوپرات – پروسکایت سرامیکي مواد له ۹۰ کالوین درجو (منفي ۱۸۳ سانتي ګراد درجې) څخه لوړه بحراني تودوخه لري. د فوق العاده لېږد په برخه کې له تیوریکي پلوه دغه ډول تودوخه په یو معمولي برېښنايي لېږدونکي کې ناشونې ده او لامل ګرځي چې دغه مواد د لوړې تودوخې لرونکو لېږدونکو په توګه وبلل شي. ارزان بیه یخ کوونکی مایع نایتروجن چې په ۷۷ کالوین درجو کې په جوش راځي له همدې امله یې له دغه مقدار څخه په لوړه تودوخه کې د ګڼ شمېر ازموینو او کارونې لپاره اسانتیا برابره کړې هغه چې د تودوخې په نورو ټیټو درجو کې لږ عملي بڼه لري.
ډل بندي
ګڼ شمېر معیارونه شتون لري چې له مخې یې سوپرکانډکټورونه یا فوق العاده لېږدونکي طبقه بندي کېږي چې تر ټولو معمول یې دا دي:
د مقناطیسي میدان اړوند غبرګون
یو سوپر کانډکټور یا فوق العاده لېږدونکی کېدای شي لومړی ډول وي، په دې معنی چې واحد بحراني حالت (critical field) لري او له هغو وروسته په بشپړه توګه د هغو فوق العاده برېښنايي لېږد له منځه ځي او له سوپرکانډکټور څخه مقناطیسي میدان په بشپړه توګه خارجېږي؛ دویم ډول یې په دې معنی دی چې دوه بحراني حالتونه لري او د هغو ترمنځ د جلا ټکو له لارې د مقناطیسي میدان ترمنځ د جزیي نفوذ امکان برابروي دغو ټکو ته یې کوانټمي ګرداب (vortices) ویل کېږي. له دې سربېره څو برخې لرونکي سوپرکانډکټورونه شتون لري چې د دغو دوو حالتونو په ترکیب رامنځته کېږي او بیا نو ورته ۱.۵ ډول سوپر کانډکټور ویل کېږي.
د فعالیت کولو د تیوري پر بنسټ
دا متعارفه ده چې سوپرکانډکټورونه دې د BCS تیوري یا د هغو د مشتقاتو پر بنسټ توضیح شي او که نه بیا نو غیر متعارفه چاره ده. بل پلو که چېرې د سوپرکانډکټور مرتب پارامتر د کمښت نه منونکي نمایش پر بنسټ د ټکو د ګروپ یا هم فضایي ګروپ په سیسټم واوړي، نامتعارف فوق العاده لېږدونکی بلل کېږي.
د بحراني تودوخې پر بنسټ
که چېری یو سوپرکانډکټور په معمول ډول د کالوین ۳۰ درجو (منفي ۲۴۳.۱۵ سانتي ګراد درجو) فوق العاده لېږدونکي حالت ته ورسېږي بیا نو په دغه حالت کې په معمول ډول لوړې تودوخې لرونکی سوپرکانډکټور بلل کېږي؛ هماغه ډول چې د ګئورګ بدنورز او کې. الکس مولر په لومړني کشف کې و. همدارنګه کېدای شي هغو موادو ته اشاره وکړي چې د مایع نایتروجن څخه په ګټنې سړېږي او په سوپرکانډکټور اوړي – دا یوازې له ۷۷ کالوین درجو څخه په کم حالت کې دی، په داسې حال کې چې دغه تودوخه په معمول ډول د مایع نایتروجن د یخ کوونکې کچې لپاره کارول کېږي. د ټیټې تودوخې لرونکي سوپرکانډکټورونه له ۳۰ کالوین درجو څخه لږ تودوخې لرونکو موادو ته ویل کېږي چې په عموم ډول د مایع هلیوم پر مټ یخ کېږي (له ۴.۲ کالوین درجو کښته؛ یا Tc > 4.2 K). په دغه قاعده کې یو له استثناآتو څخه د کیمیاوي موادو لرونکي وسپنیز سوپرکانډکټورونه دي چې د لوړې تودوخې لرونکې سوپرکانډکټورونو خواص له ځانه ښيي، خو یو شمېر له دغې ډلې څخه له ۳۰ درجو کښته بحراني تودوخه لري.
د موادو پر بنسټ
د فوق العاده برېښنايي لېږد په موادو کې کیمیاوي عناصر (لکه مرکیوري یا سرب)، الیاژونه (لکه نیوبیوم – تیتانیوم، جرمنیوم – نیوبیوم او نیوبیوم نایتراید)، سرامیک (YBCO او مګنیزیم ډایبورایډ)، کیمیاوي مواد لرونکي اوسپنیز سوپر کانډکټورونه (لکه LaOFeAs له فلورین سره) یا هم ارګانیک سوپرکانډکټورونه (فلورینونه او کاربني نانو ټیوبونه؛ په داسې حال کې چې شاید دغه بېلګې د کیمیاوي عناصرو لرونکو په ډله کې راشي ځکه ټول له کاربنونو جوړ دي) شامل شي.
د سوپرکانډکټورونو لومړني خواص
د سوپر کانډکټورونو فزیکي ځانګړنې له یوې مادې څخه تر بلې توپیر کوي په دغو ځانګړنو کې بحراني تودوخه، د فوق العاده لېږد ترمنځ د تشې کچه، بحراني مقناطیسي میدان او د بحراني جریان کثافت چې په هغو کې فوق العاده لېږد یا سوپر کانکټیوټي له منځه ځي. بل پلو یو شمېر نورې ځانګړنې شتون لري چې له یادو شوو مواردو څخه جلا دي. د مایسنر اثر، د مقناطیسي کوانټمي جریان یا دایمي جریان تداوم چې د صفر مقاومت حالت یې تر ټولو مهمه بېلګه ده. دغه «نړیوالې» ځانګړنې د سوپرکانډکټورونو په متناظر کسر او د هغو په بهرني مورب اوږدې کچې لرونکې نظم (off-diagonal long range order) کې ریښه لري. فوق العاده برېښنايي لېږد یا سوپرکانډکټیویټي یو ترموډینامیکي فاز دی او له همدې امله ځانګړې جلا ځانګړنې لري چې تر ډېره پورې له میکروسکوپي جزیاتو څخه خپلواکې دي.
ډي سي صفر برېښنايي مقاومت
په ساده توګه د یو شمېر موادو د الکتریکي مقاومت د اندازه کولو لار داده چې هغو ته د بریښنايي منبع (I) څخه په ګټنې د برېښنايي جریان په مدار کې قرار ورکړو او له دغې نمونې څخه ترلاسه کېدونی ولټاژ ومومو. په ساده توګه د هغو مقاومت د اوم قانون یعنې R = V / I پر بنسټ موندل کېږي. که چېرې ولټاژ صفر وي دا په دې معنی چې مقاومت هم صفر دی.
سوپرکانډکټورونه همدارنګه کولای شي برېښنايي جریان له ورسره تړلي ولتاژ پرته وساتي، دغه ډول ځانګړنه په الکټرومقناطیسي سوپرکانډکټورونو کې لکه د MRI په دستګاو کې موندل کېږي. تجاربو ښوولې چې د سوپرکانډکټورونو په سیم پېچونو کې برېښنا کېدای شي د کلونو لپاره د هېڅ ډول ضایع په نه لرلو پاتې شي. تجربي شواهد لږ تر لږه د ۱۰۰ زره کلونو لپاره د هغو د پاتې کېدو پخلی کوي. د سیمي هندسې او تودوخې پر بنسټ د تړلي جریان نظري اټکلونه د هغو عمر د نړۍ له تخمیني عمر اوږد بولي. په عملي بڼه د سوپرکانډکټورونو په سیم پېچونو کې تزریق شوې برېښنا د څه باندې ۲۷ کلونو لپاره (د ۲۰۲۲ زکال تر اګست میاشت پورې) په سوپرکانډکټوري ګرويمېټرونو کې پاتې شوې ده.
ډيوکلېس کانيډوسي
ډيوکلېس کانيډوسي ( Διοκλῆς  ) یو د شکيانو د ښوونځي فیلسوف و، چې د Διατριβαί ( موضوعاتو ) لیکوال په توګه یاد شوی چې له هغې څخه  یوسیبیوس یوه ټوټه نقل کړې ده:"د ډيوکلېس کانيډوسي په خپل ډیاتریبی کې ادعا کوي چې د تیوډورس د ملحد او سوفیست بیون د پیروانو څخه د ویرې له امله چې په فیلسوفانو یې برید کاوه او د دوی د ردولو لپاره یې له هیڅ ډول وسیلې څخه ډډه نه کوله، ارسېسیلوس د ستونزو د مخنیوي لپاره احتیاطي تدابیر نیولي وو. ، په داسې حال کې چې هیڅکله د کومې عقیدې وړاندیز نه کوي ، مګر د دورې (د قضاوت شک) د محافظت په توګه وړاندې کوي ، لکه د تور جوس په څېر چې کټل فېش وباسي."
حوالې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
بلجیمي کانګو
بلجیمي کانګو (په فرانسوي ژبه: Congo belge) له ۱۹۰۸ زکال څخه تر ۱۹۶۰ زکال پورې د هغې د خپلواکۍ تر مهاله په مرکزي افریقا کې د بلجیم مستعمره وه. دغې پخوانۍ مستعمرې په ۱۹۶۴ زکال کې خپل نوم خپل اوسني نوم یا د کانګو دیموکراتیک جمهوریت ته واړوه.
په کانګو کې استعماري حکومت د ۱۹ مې پېړۍ په وروستیو کې رامنځته شو. د بلجیم پاچا دویم لئوپولډ هڅه وکړه څو د بلجیم دولت متقاعد کړي؛ د کانګو سیمې په چاپېر کې له استعماري پراختیا څخه چې تر هغه مهاله ترې ګټنه نه وه شوې ملاتړ وکړي. د دوی دوه ګونی توب د لئوپولډ له خوا د مستعمرې د جوړېدو لامل وګرځېد. د یو شمېر لویدیځو هېوادونو په ملاتړ لئوپولډ په ۱۸۸۵ زکال کې د کانګو د آزاد ایالت په رسمیت پېژندلو ته لار هواره کړه. د نوې پېړۍ په پیلېدو سره د آزاد ایالت د چارواکو له خوا د کانګو د اصلي وګړو پر وړاندې بې رحمانه اقتصادي استثمار په بلجیم باندې د دیپلماتیک فشار لامل وګرځېد څو په رسمي ډول د دغه هېواد واګې په لاس کې ونیسي، هغه چاره چې په ۱۹۰۸ زکال کې د بلجیمي کانګو د رامنځته کېدو لامل وګرځېده.
په کانګو کې د بلجیم حاکمیت د «استعماري مثلث» یعنې د دولتي، دیني تبلیغاتي او خصوصي شرکتونو په ګټه و. د بلجیم سوداګریزو ګټو ته امتیاز ورکول په دې معنی و چې په پراخه کچه پانګه کانګو ته ورسېده او جلا برخې یې خصوصي شوې. په ډېری مواردو کې د دولت او خصوصي شرکتونو ګټو له یو بل سره نږدې اړیکې وموندلې او دولت له شرکتونو سره مرسته وکړه څو اعتصابونه مات کړي او هغه نور خنډونه چې د بومي وګړو له خوا رامنځته شوي و له منځه یوسي. دغه مستعمره په سازمان یافته اداري فرعي برخو باندې د مراتبو د سلسلې پر بنسټ وویشل شوه او په یو ګوني دول د بومي سیاستونو (politique indigène) د ټولګې له مخې اداره کېدله. د حکومتولي دغه ډول د فرانسې او بریتانیا له استعماري پالیسو څخه چې د غیر مستقیمو حکومتونو ملاتړې وې او سنتي رهبران یې د استعمار تر نظارت لاندې د واک پر ګدۍ ساتل؛ توپیر درلود.
د ۱۹۴۰مې او ۱۹۵۰مې لسیزې پر مهال بلجیمي کانګو په پراخه کچه ښاري ژوند تجربه کړ او استعماري دولت هم د یوې «نمونې مستعمرې» په توګه د دغې مستعمرې د جوړولو په موخه بېلابېل پراختیايي پروګرامونه پیل کړل. د دغو چارو له پایلو څخه یوه یې هم په ښارونو کې د اروپايي شوې افریقايي منځنۍ طبقې وده وه. په ۱۹۵۰ مه لسیزه کې کانګو هغه مستعمره وه چې د نورو ټولو افریقايي مستعمرو په پرتله په کې د کارګري طبقې معاش د هغو دوه چنده و.
په ۱۹۶۰ زکال کې د خپلواکۍ پلوي مخ پر زیاتېدونکي راډیکال پراخ خوځښت د هڅو په پایله کې بلجیمي کانګو خپلواکي ترلاسه کړه او د پاتریس لومومبا د لومړي وزارت او ژوژف کاسا – ووبو د ولسمشرۍ پر مهال د کانګو جمهوریت ته واوښته. په کانګو کې دننه د سیاسي ډلو ترمنځ کمزورې اړیکې، د کانګو په چارو کې د بلجیم دوامداره لاسوهنه او د سړې جګړې پر مهال د مخکښو قدرتونو (تر ډېره د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد) لاسوهنه له ۱۹۶۰ زکال څخه تر ۱۹۶۵ زکال پورې د پنځه کلنې جګړې او اوږد مهاله سیاسي بې ثباتۍ لامل وګرځېدې چې د کانګو د کړکېچ په نوم پېژندل کېږي. دغه کړکېچ د ۱۹۶۵ زکال په نومبر میاشت کې د ژوزف دزیره موبوتو (موبوتو سسه سوکو) له خوا د واک په ترلاسه کولو پای ته ورسېد.
د کانګو ازاد ایالت
د نوولسمې پېړۍ تر وروستیو پورې ډېر کم اروپایان د کانګو حوزې ته تللي و. باراني ځنګلونو، خټینو ځمکو، ملاریا ناروغۍ او همدارنګه د ګرمو سیمو نورو ناروغیو لکه د خوب کولو ناروغۍ د دغې سیمې چاپېریال د اروپايي اکتشافاتو او له هغو څخه د ګټې اخیستنې په موخه جنجالي کړی و. په ۱۸۷۶ زکال کې د بلجیم پاچا دویم لئوپولډ په افریقا کې د اکتشاف او استعمار په موخه د افریقا نړیوال بنسټ د مخکښو افریقايي کاشفینو او همدارنګه د څو اروپايي هېوادونو په ملاتړ رامنځته کړ. وروسته له هغه چې هنري مورټون سټنلی په ۱۸۷۸ زکال په دغه سیمه کې خپل اکتشافي سفر پای ته ورساوه، لئوپولډ هغه په سیمه کې د خپلو علایقو د ترلاسه کولو په موخه استخدام کړ.
دویم لئوپولډ وړاندې له دې چې په ۱۸۶۵ زکال کې پر تخت کښېني له دې سره یې لیوالتیا لره چې د بلجیم لپاره یو مستعمره ترلاسه کړي. د بلجیم ملکي دولت د پاچا له دغې لیوالتیا سره چې سترواکي جوړه کړي ډېره لږ لیوالتیا وښووله. ځان غوښتونکي او سخت لئوپولډ پرېکړه وکړه چې د دغې موضوع لپاره به کلکه هڅه کوي.
په مرکزي افریقا کې اروپايي سیالۍ د دیپلماتیکو ستونزو لامل وګرځېدې، په ځانګړې توګه د کانګو د سیند د حوضې اړوند چې هېڅ اروپايي ځواک یې ادعا نه وه کړې. د ۱۸۸۴ زکال په نومبر میاشت کې اتو فون بیسمارک د ۱۴ هېوادونو د استازو په ګډون ناسته (د برلېن کنفرانس) د کانګو د وضعیت لپاره د سوله ئیزې حل لارې موندلو په موخه راوبلله. په داسې حال کې چې د برلېن کنفرانس په رسمي توګه په مرکزي افریقا کې د اروپايي قدرتونو ځمکنۍ ادعاوې تائید نه کړې خو له کومې شخړې پرته د دغې سیمې د ویش اړوند یو شمېر قواعدو پر سر هوکړې ته ورسېدل. د دغو قواعدو له مخې د کانګو حوضه د آزادې سوداګریزې سیمې په توګه په رسمیت وپېژندل شوه. دویم لئوپولډ د برلین له کنفرانس څخه بریالی راووت ځکه د هغه یو سهام لرونکي «خیریه» بنسټ د دغه قلمرو لویه برخه (۲ میلیونه ۳۴۴ زره کیلومتر مربع یا ۹۰۵ زره مایل مربع) ترلاسه کړه څو د کانګو د آزاد ایالت په توګه یې اداره کړي.
د کانګو آزاد ایالت د یو شراکتي دولت په توګه عمل کاوه چې په خصوصي توګه دویم لئوپولډ د افریقا د نړیوال بنسټ په نوم د غیر دولتي سازمان له لارې کنټرول کاوه. په دغه ایالت کې د اوسني کانګو دیموکراتیک جمهوریت ټوله سیمه شاملېدله چې له ۱۸۸۵ زکال څخه تر ۱۹۰۸ زکال پورې یې شتون درلود هغه چې د بلجیم حکومت زړه نازړه ورته الحاق کړې وه. د دویم لئوپولد د واکمنۍ پر مهال د کانګو ازاد ایالت له انساني فاجعې سره مخ شو. په دې اړه د کره سوابقو د نشتوالي له امله دا ستونزمنه ده چې د بې رحمانه استثمار له امله د مړینې دقیق شمېر دې مالوم شي همدارنګه دغه چاره له اروپايي استعمارچیانو سره د اړیکې نه نیولو له امله چې د نویو رامنځته شوو ناروغیو څخه د خوندیتوب په موخه وه همداسې ناڅرګنده پاتې شوه  – په دغو ناروغیو کې د ۱۸۸۹-۱۸۹۰ زکال پر مهال انفلونزا شاملېږي چې په اروپا کې د میلیونونو کسانو له دې ډلې د بلجیم د شهزاده بودوئن د مړینې لامل وګرځېده او نوموړی ترې په ۱۸۹۱ زکال کې ومړ. ویلیام روبینشټایل لیکي: «په اساسي توګه تقریبا دا مطمئنه نه ښکاري چې د هوشچیلډ له خوا وړاندې شوې شمېرې دې ناسمې وي. البته له شلمې پېړۍ وړاندې د کانګو د نفوسو د شمېر ټاکلو لپاره هېڅ لار شتون نه لري او د ۲۰ میلیونو کسانو په څېر شمېرې یوازې د اټکلونو له مخې دي. د کانګو ډېرې داخلي برخې له دې امله چې د لاسرسی وړ نه وې په واقعي توګه په دې معنی دي چې ناپېژندل شوې پاتې شوې دي». د لئوپولډ خصوصي پوځ چې بومي وګړي یې د منابعو د استخراج په موخه جبري کار ته اړ ویستل د سیمه ئیزو ټولنو د مختل کېدو لامل وګرځېدې او په پریمانه کچه یې بومي وګړي ووژل او وه یې ځورول. دغه خصوصي پوځ همدارنګه د افریقايي عرب غلام لرونکو لکه زنګباري/سواحلي مخکښ حماد بن محمد بن جمعه بن رجب المرجب (ټیبوټیب) پر وړاندې په کانګو – عرب جګړه کې (۱۸۹۲ – ۱۸۹۴ زکال) ښکېل شو.
په ۱۹۰۴ زکال کې په کانګو کې د ناسم چلن او شرایطو اړوند د کیسمنټ له راپور وروسته په ۱۹۰۰ مه لسیزه کې بریتانوي، اروپايي او امریکايي مطبوعاتو په دغه ازاد ایالت کې موجود شرایط ټولو ته څرګند کړل. په ۱۹۰۴ زکال کې لئوپولډ اړ شو څو نړیوال پارلماني کمیسیون ته په کانګو آزاد ایالت کې د څېړنو اجازه ورکړي. په ۱۹۰۸ زکال کې د دویم لئوپولډ د شخصي حکومت د پای ته رسولو اړوند عامه فشار او دیپلماتیکو مانورونو په پایله کې کانګو د بلجیم د مستعمرې په توګه الحاق شوه او د «بلجیمي کانګو» په توګه وپېژندل شوه.
ويټامن سي
ويټامن سي (چې د اسکوربيک اسيد او اسکوربيټ په نوم هم پېژندل کېږي) په اوبو کې حل شوي ويټامن دي چې په سيټروس (د لیمو د کورنۍ ميوې) او نورو ميوو او سبزيو کې موندل کېږي او د غذايي رژيم د بشپړونکو (هغه مصنوعات چې د پرهيز په ډول د غذايي رژيمد بشپړولو لپاره توليد او کارول کېږي) په توګه پلورل کېږي. د «سکوري» (د ويټامن سي کمښت) د مخنيوي او درملنې لپاره کارول کېږي. ویټامن سي يو اړين غذاييت دی، کوم چې د نسجونو په ترميم، د کوليجين په جوړېدو او د ځینو ځانګړو عصبي لېږدونکو په انزیمي (اينزايم هغه ماده ده چې نباتاتو او حيواناتو کې کيمياوي بدلون چټکوي) توليد کې ښکېل دي. دا د ګڼو اينزايمونو د فعاليت لپاره اړين دي او د خونديتابه د نظام د فعاليت لپاره مهم بلل کېږي. دا همدا راز د يو انټي اکسيډنټ په توګه هم کار کوي. ډيری ژوي خپله د خپلو ويټامين سي د جوړولو وړتيا لري. خو ايپس (د انسانانو په ګډون) او شاديان (خو ټول پرايميټ نه)، ډيری شاپرکان، ځينې خوله لګونکي (لکه موږک او نولي) او ېو شمېر نور خاص ژوي يې بايد له غذايي سرچينو څخه تر لاسه کړي.
داسې شواهد شته چې د مکملو موادو منظم استعمال د عام زکام موده کمولای شي، خو داسې نه برېښي چې د عفونيت مخه ونيسي. روښانه نه ده چې ايا مکمل مواد د سرطان، د زړه ناروغۍ، يا پر لیونتوب اغېز کولای شي که نه. شونې ده چې د خولې له لارې يا د زرق له لارې تر لاسه شي.
ويټامن سي عموماً ښه زغمل کېدای شي. په زياته اندازه اخيستل يې په معده کې ستونزه، د سر درد، په خوب کې ستونزه او د پوستکي د سور والي لامل ګرځېدای شي. د حمل پر مهال عادي اندازه يې خوندي ده. د متحده ايالاتو طبي انسټيټيوټ يې په زياته اندازه د تر لاسه کولو سپارښتنه نه کوي.
ويټامن سي په ۱۹۱۲ز کال کې کشف شول، په ۱۹۲۸ز کال کې سره جلا کړای شول او هغه لومړي ويټامن و چې په ۱۹۳۳ز کال په کيمياوي ډول توليد کړای شول. دا د روغتيا نړيوال سازمان د مهمو درملو په فهرست کې شامل دي. ويټامن سي د ارزانه عام او له روغتيايي نسخې پرته موندل کېدای شي. د ويټامن سي په موندنه کې تر يوبريده د برخې درلودو له امله، «البرټ سيزنټ ګيوکوګي» او «والټر نارمن هاور» ته په ترتيب سره په فزيالوژي او درملو او کيميا په برخه کې په ۱۹۳۷ز کال کې د نوبل جايزه ورکړل شوه. په هغو خوراکونو کې چې ويټامين سي پکې شته سيټروس ميوې، کيوي ميوې، امردو، ګلپي، برسلز سپراوټس (بند ګوپي/کرم)، غټ مرچک، الوګان او سټرابري (ځمکنی توت) شامل دي. شونې ده چې زېرمه کول يا پخول په خوراکونو کې د ويټامن سي اندازه کمه کړي.
تعريف
ويټامن سي د انسانانو په ګډون د يو شمېر ژويو لپاره يو مهم غذاييت دی. د ويټامن سي په اصطلاح کې ګڼ ويټامن شامل دي، کوم چې په يويو کې د ويټامن سي فعالیت لري. اسکوربيټ مالګې، لکه سوډيم اسکوربيټ او کلشيم اسکوربيټ په يو شمير غذايي مکملاتو کې کارول کېږي. دا په هضم کېدو سره اسکروبيټ (نمکيات) خوشې کوي. اسکروبيټ او اسکوربيک اسيد دواړه په طبيعي ډول په جسم کې موجود وي، ځکه چې د pH تر مخې بڼې يې يو له بل سره بدلون پیدا کوي. ډيهايډرواسکوربيک اسيد په څېر ماليکول اکسډايز شوې بڼې د عواملو په کمولو سره بېرته په اسکوربيک اسيد بدلېږي.