cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د تايوان اقتصاد
تاريخ
د صنعتي کېدو پر لور لومړی ګام د ځمکو اصلاحات وو، کوم چې د اقتصاد په نوي کولو کې یو اهم قدم دی، ځکه چې دې چارې د ځمکو د مالکانو یوه داسې قشر پيدا کړ چې پانګه يې درلوده او کولای يې شول چې د راتلونکو اقتصادي هلو ځلو کې پانګونه وکړي. له جګړې وروسته د تاوان د پياوړتيا لپاره امریکايي مرسته هم اړينه وه او متحده ايالاتو له ۱۹۵۱ څخه تر ۱۹۶۲ز کال پورې په ملي پانګونه کې له دېرش سلنه څخه زياته برخه درلوده. دا لاملونه او تر څنګ يې حکومتي طرحې او نړیوالې زده کړې، په صنعت او کرنه او د ژوند په معيارونو کې ستر پرمختګ راوست. اقتصاد د کرنې پر بنسټ ولاړ اقتصاد (په ۱۹۵۲ز کال کې ۳۲٪ جي ډي پي) څخه د صنعت په محوريت ولاړ اقتصاد (په ۱۹۸۶ کې د جي ډي پي ۴۷٪) ته بدل شو. د ۱۹۵۲ او ۱۹۶۱ز کلونو تر منځ، په هر کال کې په منځنۍ کچه اقتصاد تر ۹.۲۱٪ پورې وده وکړه.
پراخه جيوپولتيک چوکاټ ته له ستنېدو پرته د تايوان د اقتصاد بدلون نه شي پېژندل کېدای. که څه هم په ۱۹۷۰ز لسيزه کې مرستې بېرته بندې شوې، خو دا په لومړيو کلونو کې ډېرې مهمې وې، صنعتکاري يې پراخوله او د تايوان او متحده ايالاتو تر منځ اړيکو دوام پیدا کړی و. د امريکا د ژمنتيا په اړوند ابهام، په ۱۹۵۰ز لسيزه کې د مرستې پر بنسټ د واراداتو بدلول د صادراتو په مخکښۍ ودې پر لور بدلون کې تېزي راوسته. بهرنۍ سوداګرۍ او صادراتو پرمختګ، په اقتصاد کې د کرنې کم شوي اهميت څخه د زياتو مزدورانو په جذب کولو کې مرسته وکړه. تايوان رخت او لوبو د سامان په څېر د ازرانه، په خوارۍ سره جوړېدونکو شيانو څخه په ۱۹۷۰ز لسيزه کې د درانده صنعت او زېربناوو پر لور وخوځېد او له هغې وروسته لسيزه کې د پرمختللي برېښنايي وسايلو پر لور ولاړ. تر ۱۹۸۰ز لسيزې پورې، اقتصاد په تېزۍ سره د پراخېدو په حال کې و او حکومت د دولتي شرکتونو د خصوصي کولو پر لور حرکت وکړ. تيکنالوژيکي پرمختګ په ۱۹۸۱ز کال کې د « Hsinchu Science Park» د جوړېدو لامل وګرځېد. د چين په مرکزي ځمکو کې له ابنا ورهاخوا پانګونه پراخه شوه، په دې ډول د متحده ايالاتو پر بازار د تايوان تکيه کمه شوه. له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۹۵ز کال پورې، اقتصاد د ۷.۵۲٪ کلنۍ کچې په اندازه وده وکړه او د ۵۱.۶۷٪ په درلودلو سره د خدماتو برخه تر ټولو ستره برخه وګرځېده، صنعتي برخه يې شاته پرېښوده او د اقتصادي ودې يوه ستره سرچینه وګرځېده.
د تايوان د بهرنۍ سوداګرۍ د پرمختګ شورا په رسمي ډول د نړيوالې سوداګرۍ سره مرسته کوي. د چين جمهوريت د مرکزي بانک (تايوان) د مالي تګلارې او د هغې سوداګريزو پیاوړتياوو له امله، د سيمې د نورو اقتصادونو په پرتله، تايوان د ۱۹۹۷-۱۹۹۹ کلونو له مالي بحران څخه کم زيان وليد.
اقتصادي ليدلوری
له ۲۰۱۸ز کال راهيسې، په تايوان کې په درې لوړ معاش (مزد) لرونکو برخو کې مخابرات، مالي خدمات او اوبه، برېښنا او ګاز شامل دي. د ۲۰۱۵ز کال د نړيوال سوداګرۍ شاخص (GEI) کې د تايوان اقتصاد ته په اسيا کې تر ټولو لوړ ځای ورکړل شوی. تر ۱۹۸۷ز کال پورې د تيکنوکراسۍ (تيکنوکراسي هغه حکومت بڼه ده چې واک يې د پوهانو لاس کې وي) پر بنسټ اقتصادي طراحۍ په مرسته، په تېرو درې لسيزو کې په جي ډي پي کې د حقيقي ودې منځنۍ کچه شا اوخوا ۸٪ وه. له دويمې نړيوالې جګړې وروسته صادرات زيات شوي، په داسې حال کې چې د پيسو پړسوب او بې روزګاري ښکته پاتې شوي او بهرني خدمات د نړۍ په کچه څلورم لوړ ځای ته رسېدلي دي. د بوديجې عمومي اداره، د محاسبې او شمېرو او د اقتصادي چارو وزارت د تايوان د اقتصاد ډېرې اقتصادي شاخصونه خپروي.
تايوان هم اوسمهال له ډېرو هغو اقتصادي ستونزو سره مخ دی چې نور پرمختللي اقتصادونه وسره مخ دي. د دې نظريې تر مخې چې ارزانه کاري ځواک اقتصادونو ته د مزدور په مرکزيت صنعتونو لېږد دوام پيدا کړي، لکه د چين په مرکزي سيمو، فلپين او ويتنام کې، د تايوان راتلونکی پرمختګ به اړتيا ولري چې په پرمختللې ټيکنالوژۍ او د خدماتو په محوريت څرخېدونکي اقتصاد باندې لا زياته تکيه وکړي. په وروستيو کلونو کې، تایوان په برياليتوب سره د خپلې سوداګرۍ بازارونه متنوع کړل، متحده ايالاتو ته د دې هېواد د صادراتو سهم يې په ۲۰۰۲ز کال کې ۲۰٪ ته راکم کړ، په داسې حال کې چې په ۱۹۸۴ز کال کې دا شمېره ۴۹٪. پر متحده ايالاتو د تايوان انحصار بايد کم شي، ځکه چې سويل ختيځې اسيا او د چين مرکزي سيمو ته د دې هېواد په صادراتو کې زياتوالی راځي او اروپايي بازارونو ته د دې د ودې ورکولو هڅې پايلې لري. له WTO سره د تايوان يو ځای کېدل او د اسيا پاسيفيک لپاره د «سیمه ييز عملیاتي مرکز» په بدلېدو د دې هېواد هيله لا زياته اقتصادي ازادي دودوي. د تايوان اقتصاد په نړيوال اقتصاد کې له اقتصادي څنډې کېدو، له نړيوالتوب څخه لرې کېدو او کمو معاشاتو سره مخ دی. د دې پايله دا راځي چې د بشري سرچينو استعدادونه په نورو ځايونو کې د فرصتونو لټون کوي. په تايوان کې کاروبار د کوچنیو او منځنۍ کچې د کاروباري ادارو له امله تر ټولو زيات اغېزمن شوی دی، کوم څه چې د تايوان د حکومت له خوا د تايوان د اقتصادي بدلونونو د هڅو په مخ کې خنډ پيدا کوي.
د تايوان د اقتصاد غېر مستقيم مالياتي نظام، له ناخالص سوداګريز عايد مالياتو (GBRT) (په ناخالص عايد ماليات) او پر اصلي ارزښت زياتې شوې ماليې څخه جوړ دی. د تايوان اقتصاد ته د « MasterCard» ۲۰۱۴ نړيوال موخه ښارونو شاخص له خوا، د نړيوالو ګرځندويانو د سفرونو (۲۰۱۴) پر بنسټ، د نړۍ په شلو مخکښو سيمو کې په ټوليز ډول پنځلسم مقام ورکړل شوی دی.
نړیوال مالي بحران
تایوان د ۲۰۰۷-۲۰۱۰ د نړيوال مالي بحران څخه ژر بېرته ورغېد، او له هغې وروسته د دې هېواد اقتصاد په کرار کرار وده کوي. په صادراتو د زیاتې تکيې له ماله د دې هېواد اقتصاد په ۲۰۰۹ز کال کې له ښکه کېدو سره مخ شو، د کوم په پايله کې چې د نړيوالو بازارونو په وړاندې کمزوری شو. له ۲۰۰۳ز کال راهيسې د بې زورګارۍ کچې نه دي لېدل شوي او د ۲۰۰۸ز کال په څلورمه ربعه کې اقتصاد ۸.۳۶٪ وغورځېده. د دې په ځواب کې، حکومت د ۵.۶ ميليارده اقتصادي هڅونکې بسته (د جي ډي پي ۳٪) پر لار واچوله، د سوداګريو لپاره مالي مراعات ورکول او د مالياتو معاف کول يې معرفي کړل. هڅونکې بستې د زېربناوو په پرمختګ، کوچنیو او منځنيو کچو سوداګريو، د نويو پانګونو لپاره د مالياتو په معاف کولو او د ښکته عايد په کورنيو متمرکزه وه. په نويو بهرنيو بازارونو کې، لکه روسيه، برازيل او منځنی ختيځ هم د محرک يوه بنسټيزه موخه وه. له دې وروسته اقتصاد په کراره کراره د رغېدو په حال کې و؛ د ۲۰۱۰ز کال د نومبر تر مياشتې، د تايوان د بې روزګارۍ کچه د دوه کلونو تر ټولو کمې کچې یعنې ۴.۷۳٪ ته راوغورځېده او د ۲۰۱۱ز کال تر پای پورې د څلوېښتو مياشتو ښکته اندازې يعنې ۴.۱۸٪ ته په رسېدو سره د ښکته کېدو په حال کې وه. منځنی معاش هم په پرله پسې ډول په زیاتېدو دی، د ۲۰۰۹ز کال د همدې مودې په پرتله، د ۲۰۱۰ز کال په هره مياشت کې تر ۱.۹۲٪ پورې لوړ شوی دی. د يو کال مخکې په پرتله، د ۲۰۱۰ز کال د نومبر مياشتې لپاره صنعتي توليد يوې بلې لوړې کچې يعنې تر ٪۱۹.۳۷ پورې ورسېد، کوم چې د پیاوړو صادراتو او مخ پر وده سيمه ييز اقتصاد ښودنه کوي. خصوصي لګښت هم مخ پر زیاتېدو دی، د ۲۰۰۹ز کال په پرتله پرچون پلور تر ۶.۴٪ پورې رسېدلی دی. په ۲۰۱۰ز کال کې د ۱۰.۵٪ اقتصادي ودې وروسته، نړيوال بانک تمه درلوده چې په ۲۰۱۱ز کال کې به وده دوام وکړي او ۵٪ ته به لوړه شي.
فولا
فولاني خلک په انګلیسي Fula people) د افریقا لویه وچه کې یو یو قوم خلک دي چې په فولاني ژبه خبرې کوي.
20 سپټمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ګل کريم
ګل کريم يو ښه طبيب، اشنا پال، اسلام پال شخصيت وه.
چه چى د خيبر پختونخوا د علاقي مندڼې بى کچه خدمت کړې.
ګل کريم د 1981 نه تر 2020 پورى د علاقې ۳۹ کله خدمت کړى.
هغوى په ۱۱ مئى ۲۰۲۰ وفات شو.
پارسيان ولسوالي
پارسيان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان پارسیان)  د ايران د هرمزگان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د پارسيان ښار دی. دا ولسوالي ۵۰٬۵۹۶ تنه نفوس لري. د پارسيان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د هرمزگان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عبدالوکيل سوله مل شينواری
مخينه
عبدالوکيل سوله مل شينواری پر کال ١٣٤٣ لمريز لېږدي کال د ننگرهار ولايت د هسکې مېنې په ولسوالۍ کې زېږيدلی دی.
زده کړې
لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې په جلال اباد ښار کې کړې، تر منځنۍ زده کړو وروسته د لوړو زده کړو لپاره پخواني د شوروي اتحاد ته وليږل شو، او هلته يې په پوځي پيداگوژۍ کې د ماسټرۍ درجه واخيسته.
دندې
تر لوړو زده کړو وروسته په ١٣٦٨ ل کال کې خپل هېواد ته راستون شو او د افغانستان د ملي دفاع وزارت په بېلابېلو روزنيزو موسسو کې يې د ښوونکي په توگه دندې ترسره کړې. په ١٣٧٣ ل کال کې په پېښور کې د ازاد افغانستان د ليکوالو ټولني په خپرنيز ارگان (وفا) کې خبريال شو. په ١٩٩٥ زېږديز کال کې يې دغه دنده پرېښوده او د سلواک جمهوريت ته ولاړ او تر ۲۰۰۷ زېږديز کال تر مای هلته واوسید خو له دغې نېټې وروسته انگلستان ته ولاړ او اوس په لندن کې هستوگن دی.
ادبي ژوند
وکيل شينواري تر اوسه پورې گڼ شمير پوهنيزي څېړنې، تحليلي، سياسي او ادبي ليکني کړې دي، چي په هېواد دننه او له هغه نه بهر په گڼ شمير افغاني خپرونو کي خپرې شوې دي. نوموړی په روسي او سلواکي ژبو پوهيږي او په پارسي کې د ليکنې صلاحيت لري. ښاغلي عبدالوکيل سوله مل شينواری هغه ځوان کيسه ليکونکی دی چي په لنډو کيسو سربېره يې لنډې او اوږدې راډيويي او تلويزيوني ډرامې هم کښلې چې د (غچ اور) راډيو داستان يې ښه بېلگه ده. دا داستان يې ډير کلونه پخوا چې لا د ښوونځي په لسم ټولگي کې وو، ليکلی او په هماغه وخت يانې په ١٣٥٨ ل کال کې له راډيو افغانستان څخه پر له پسې خپور شو. هغه هم لکه د افغانستان د يو گڼ شمېر نورو ليکوالو په څېر خپل ادبي تخليق په شعر پيل کړی، خو د شعر او ډرامې ليکلو موده يې ډيره لنډه وه. شينواری نه يوازي کيسې ليکي بلکي په کيسو او گڼو ادبي او هنري ژانرونو يې گڼي مقالې هم کښلي دي. د ده د هنري کار ډيره برخه سينما، او پښتو ډرامې ته ځانگړي ده. دا له دې هنرونو سره دده له ځانگړي ميني خړوبېږي. برسيره پر دې زموږ په پښتني فرهنگ کې ددې برخو کمزوري هم نوموړی ليکوال دې ته هڅولی چې په دې برخه کي ځانگړې مطالعه وکړي او بيا ددغو مطالعاتو پر اساس گڼې مقالې د هېواد خپرنيزو ارگانونو ته د چاپ لپاره ورکړي.
عبدالوکيل سوله مل شينواري خورا ډيرې مقالې په ادب او هنر سربيره په نورو برخو لکه سياست، پوځ، نېشه يي توکيو هم کښلې او څه موده يې ژورناليستيکې چاري هم پر مخ بيولې دي. «زړه کلا»، «پنځوس میلونه» او «رنځورې هیلې» ېې د لنډو کیسو ټولگې دي. له دې دریو ېې دوه پنځوس میلونه او رنځورې هیلې فارسي، اردو او انگریزي ژبو ته هم اړول شوي، چې په نږدې راتلونکې به په دغو ژبو کې هم په ایران ،پاکستان او د امریکا په متحده ایلاتو کې له چاپه راووزي.
شینواری نن سبا د سناریو، لنډو تمثیلي ټوټو او یوه ناول په ليکنه بوخت دی.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال
پهلو
درد وفغان/ شور فریاد
معصوم کنار/ پاکه غویږه
نور / رڼا
میژګان/ تور باڼه
جوهر. حقیقی متضاد یې عرضي
نفس/ ساه لمها
مرآت/ اینه
چشمان/ سترګې
غونچې/ ګل غوټې
پهلو /اړخ. سيډ بلخت
بستر /بستره
خارستان/ ازغي
برګه/فصل ونې
آب/اوبه
چرخ/ اسمان
همت علو/ یعنې وچت همت
کهکشان/ ستورو ټولګې
/یثرب/مدینې زاړه نامه.
جارو / ګونډي
پاک استان /پاکه زمکه
حیواني سره یاعضوي سره
پورته کوونکی فیض الرحمن احمدي لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپیریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه
عضوي سرې
Manures د Menure کلمه د فرانسوي کلمې Manoeuvreis څخه اخیستل شوې ده چې په خاورې باندې د کار کولو معنی لري ، د Jethro Jull د نظریې په اساس د Tillage او Manure کلمې سره مترادفې دي. د Manure کلمه د لاتیني کلمې (Menu) څخه هم مشتق شوې ده چې د کار کولو معنی لري. Manuers هغه مواد دي چې په طبیعت کې عضوي دي ، نبات ته د غذايي موادو د برابرولو توان لري، تجزیوي شوي مواد لري ، معلوم جوړښت نه لري او په دې کې زیات مواد د نباتي او حیواني پاتې شونو څخه دي ، Menure د نباتاتو له پاره د غذايي موادو یوه مؤثره منبع ده. په ډېرو عضوي سرو کې په ډېر لږ مقدار سره نباتي مواد شامل دي ځکه نو دوی په خاوره کې د نبات د غذایي موادو د ډېرولو په منظور نه استعمالیږي. د دغه عضوي سرو ارزښت Humus په مقدار پورې اړه لري چې خاورو ته اچول کیږی، عضوي سرې د حاصلخېزۍ په مقصد استعمالیږي او په دې کې معمولاً د غوجل پاتې شوني، نباتي پاتې شوني، بوس، پروړه او داسې نور شامل دي.
په خاوره باندې د عضوي سرو اغېزې
۱: څرنګه چې په دې عضوي سرو کې غذایي مواد نو دوی د نورو تجارتي سرو په څېر په نبات مستقیماً تاثیر لري، په Bulky عضوي سرو کې په لږ مقدار سره غذايي مواد شامل دي ځکه نو دوی باید په ډېر مقدار سره په یو Acre ایکړ استعمال شي. ۲: Bulky عضوي سرې د خاورې عضوي مواد او فزیکي بڼه یې زیاتوي، دغه اغېزه د کرنې په وړ ځمکه کې ډېر مهم دی، دغه عضوي سرې د خاورې عضوي مواد Humus زیاتوي په خاوره کې د اوبو د ساتلو ظرفیت زیاتوي او په Clay خاورو کې زهکشي زیاتیږی. ۳: Bulky عضوي سرې د خاورې د کوچنیو ژوندیو موجوداتو له پاره غذا برابروي، دا د میکروبونو فعالیت زیاتوي او د نبات بې استفادې غذا د استفادې په شکل اړوي.
==د عضوي سرو طبقه بندي=
۱: Bulky عضوي سرې : چې په دې کې په لږ مقدار سره د نبات غذایي مواد شامل دي. (a): Compost : چې په دې کې لاندې برخې شاملې دي : الف : د کلي کمپوست Village Compost 		ب : د ښارګوټي کمپوسټ Town Compost ج : Water hyacinth Compost 			د: Vermi Compost (b): F.Y.M Farm Yard Manure الف : د غواګانو عضوي سرې				ب : د وزو او پسونو عضوي مواد ج : د مارغانو عضوي سرې 				د : ناولې اوبه چکړې (خټې)Sewage and Sludge ۳: غلیظه حیواني سرې : چې په دې کې د نباتاتو د غذایي موادو لوړه فیصدي شاملیږي.
کمپوسټ
Compostکمپوسټ یو عضوي سره ده چې په مصنوعي توګه د نباتي او حیواني بقایاوو د پاتې شونو څخه تر لاسه کیږي د کمپوسټ د جوړولو پروسه د Composting په نامه یادیږي. دا یوه بیولوژیکي پروسه ده چې په دې کې هوازي او غیر هوازي مایکرو ارګانیزم عضوي مواد تجزیه کوي او د بېکاره پاتې شونو د کاربن او نایتروجن نسبت کموي. په هوازي پروسه کې د کروندې ګډ پاتې شوني د یو مناسب اندازې لرونکې کندې کې اچول کیږي د هرې ورځې جمع کېدونکي موادپه یوه نرۍ طبقه کې خوریږي او د غواګانو تازه فاضله مواد (غوشایه) ورباندې اچول کیږي کمپوسټ سرې د Super Phosphate 25 Kg/Ton په واسطه ټینګیږي. کله چې کنده 1,5 – 2,0 پورې ډکه شي نو د یو انچ په اندازه د خټې او غواګانو دفاضله موادو په واسطه پوښل کیږي، کمپوسټ د ۳ – ۴ میاشتو پورې د اضافي کارونو څخه علاوه تیاریږي.
د مایع عضوي سرې اماده کول
د غواګانو غوشایه د وزو، پسونو او مارغانو فاضله مواد د لیګومي نباتاتو د شنو پاڼو سره ګډیږي او دا بیا په یوه بوجۍ کې اچول کیږي چې دغه بوجۍ د ۲۰۰ لیتره اوبو په یو ډرام کې کېښودل کیږي ، د دغه موادو سره په بوجۍ کې یو خښته کېښودل کیږي تر څو بوجۍ د ډرام (بیرل) لاندینۍ برخې ته لاړه شي. ددغه بیرل اوبه د۵ دقیقو له پاره تر ۲۰ ورځو پورې ښورول کیږي، دغه عضوي سره په درې اونیو کې تیاریږي، کله چې مایع سره په مکمل ډول اماده شي نو د بیرل څخه هیڅ بد بوی نه راوځي او د اوبو رنګ چای ته ورته وی، کله چې دغه بوجۍ د بیرل څخه راووېستل شي نو 200 – 250 gr پورې ګوړه ورواچول کیږي دا د مایع عضوي سرې کیفیت زیاتوي، د دې د استعمال څخه مخکې همدومره اندازه اوبه ور اچول کیږي.
د مایع عضوي سرې استعمال
دغه مایع عضوي سره نباتاتو باندې ســـــهار یا د ماسپښین په وخت کې استعمالیږي دا د Foliar (د نبات په پاسنیو برخو) په توګه هم سپری کیدلی شي، که چېرته دغه مایع عضوي سره په یخ او سیوري کې وساتل شي نو د دې کیفیت کې د ۴ – ۶ هفتو پورې ښه والي پاتې کیږي.
د (F.Y.M) تشکیلوونکي مواد
۱: غوشایه Dung : غوشایه د فارم د حیواناتو جامد فاضله مواد دي چې د نبات مفید غذايي مواد دي او دا د هغه خوړو څخه تر لاسه کیږي چې د حیواناتو په واسطه خوړل کیږي، تازه غوشایه د ۷۰ - ۸۰ ٪ لمده بل لري او په دې کې ناحل شوي او ناهضم شوي بقایا وي، د غذا شاملې وي. په مختلفو خوړو کې د نایتروجن ، فاسفورس او پوتاشیم مختلف مقدار شامل وي، کله چې خواړه د حیواناتو په واسطه وخوړل شي ډېرد دغو خوړو څخه د حیواناتو په وسیله نه هضمیږي چې دا د اطراح له لارې وځي، چې له دې څخه نایتروجن او پوتاشیم په خاص ډول د مایع فاضله موادو (تشو میتیازو) له لارې او فاسفورس په جامد ډول د غوشایو له لارې اطراح کیږي. هغه فاضله مواد چې د مختلفو حیواناتو په واسطه تولیدیږي په لاندې فکتورونو پورې اړه لري: الف: د حیوان عمر او وزن ب: حیواناتو ته د روزانه ورکوونکې غذا مجموعي اندازه. ج: د حیوان (‎څاروي) ډول. ۲: تشې میتیازې Urine : مایع فاضله مواد دي چې پکې کیمیاوي مرکبات شامل دي چې د هضم شوې غذا او اضافي تولیداتو څخه چې د حیوان عضوه او نورو نسجونو کې وي لاسته راځي. ۳: Litter : د نبات پاتې شوني دي چې د فارم د حیواناتو د بستر د برابرولو له پاره استعمالیږي، حیوان ته د ارام ورکولو او صفا ساتلو سره، سره دا غوشايي، تشې میتیازې، بوس، پروړه، د نباتاتو پاڼې او د ارې بور جذبوي او د Litter په توګه استعمالیږی.
هغه فکتورونه چې د Farmyard په جوړېدلو اغېزه کوي
الف: د حیوان ډول: د عضوي سرو د ډولونو تشکیل د حیوان په ډول پورې اړه لري چې دا تولیدوي. ب: عمر او د حیوان حالت : ځوان او وده کوونکي څاروي د خپل بدن په جوړښت او ودې له پاره ډېرې غذا ته اړتیا لري، که چېرته د شیدو غوا وي نو د غذا یوه برخه د بدن د جوړښت له پاره استعمالوي او بله برخه په شیدو او فاضله موادو بدلیږي.هغه غوشایه چې د غویانو څخه واخیستل شي هغه به د شیدو د غواګانو د غوشایو په نسبت ډېر نایتروجن ولري. ج: د حیوان د خوړو ډول: دا د ډېرو مهمو فکتورونو څخه ګڼل کیږي چې د عضوي سرې کیفیت مشخصوي، حیوان ته ښه خواړه ورکول ښه سره تولیدوي ځکه چې د غذا ډېره برخه د حیوان څخه په فاضله موادو کې وځي. د: د ذخیره کولو طریقه : د نباتي تغذیې زیانونه د ذخیره کولو په طریقې پورې اړه لري، د نایتروجن له منځه تګ (زیان) د عضوي سرې د ذخیرې د عادي حالت لاندې واقع کیږي ، که چېرته غذایي مواد له لاسه ووځي د عضوي سرې اقتصادي ارزښت کمیږي.
د Farmyard عضوي سرې د اماده کولو طریقه
(F.Y.M) عضوي سرې د ۲۰ - ۲۵ فټه اوږد د ۵ -۶ فټه پراخه او ۳ - ۳،۵ فټه ژور لښتي (کنده) کې اچول کیږي. د کروندې بقایاوې په ځمکه د هر حیوان لاندې په ماښام کې د تشو میتیازو د جذبولو له پاره خوریږي ، دغه مواد باید په هغه ځای کې واچول شي چېرته چې تشې میتیازې په عمومي توګه توییږي. هر سهار په میتیازو اوبلن شوي نباتي مواد او غوشایه په ښه توګه سره ګډ او د عضوي سرو کندې ته یووړل شي. د درې فټو په اندازه یوه برخه د کندې په یو اړخ کې پرېښودل شي چې روزانه راوړونکی د حیواناتو فاضله موادو څخه ډکیږي. کله چې کنده د ۱،۶ - ۲ فټو په ارتفاع سره ډکه شي نو پاسنۍ برخه باید د خاورې او غوشایو د ګډولو په واسطه پلستر شي، دغه سره تقریباً په درې میاشتو کې جوړیږي. د (F.Y.M) سره په ځمکه د استعمالولو څخه مخکې په یو کنده کې د ۳۰ - ۴۰ کیلو ګرامه Super Phosphate په اضافه کولو سره هم تقویه کیدلی شي، د کیمیاوي موادو په توګه د سوپر فاسفیټ استعمالول درې فایدې لري: ۱: دا د نایتروجن له منځه تګ له (F.Y.M) سرې څخه کموي. ۲: دا په عضوي سره کې د فاسفورس فیصدي زیاتوي. ۳: دا په تېزابي خاورو کې د فاسفورس د استعمال ارزښت زیاتوي کوم چې موجود سوپر فاسفیټ موجود فاسفورس په نه میلاوېدونکي شکل اړوي. د اعلی کیفیت لرونکي (F.Y.M) د جوړولو له پاره ضروري عملیې ۱: د غوا غوشایه باید د سونګ موادو په توګه استعمال نه شي کوم چې په کلیواله ساحه کې یو عام طریقه ده. ۲: د زهکشۍ عملیه باید د عضوي موادو د کندې سره وصل شي تر ځو د فارم د حیواناتو د تشو میتیازو د ضایع کېدو مخنیوی وشي. ۳: د فارم د حیواناتو ضایعات (فاضله مواد) باید یو ځای شي او د ساتنې له پاره باید په منظم ډول د عضوي سرې کندې ته واچول شي. ۴: د حیواناتو د تشو میتیازو د جذبولو له پاره نباتي پاتې شوني باید د حیواناتو د غوجل په فرش کې د شپې له خوا خواره شي، کله چې دغه مواد بیا کندې ته واچول شي نو د Farmyard عضوي سرو کیفیت لوړوي. ۵: د غوجلې د خاورې سره د میتیازو ګډېدل باید ښه سره ګډ شي او بیا کندې ته ورواچول شي، د غوجل فرش باید د تازه خاورو په واسطه ډک شي، په میتیازو کې نایتروجن په اساسي توګه د Urea په شکل وي کوم چې په ګیس بدلیږي. ۶: دعضوي سرې کنده باید د یوې کلکې طبقې څخه په واسطه وپوښل شی چې دا عضوي سره د باران او د لمر د شعاع د زیان څځه ساتي.۷: کله چې د فارم فاضله مواد په زیات مقدارسره موجود وي نو بیا د کندو شمېر زیاتېدلی شي.
تړلې لیکنې
سره کرنه
ناپولي
ناپل (ناپولي ښار) په ایټالوي Napoli) د ایټالیا هیواد دریم لوی او مشهور ښار دی.
فرانسیسکو سوارز
فرانسیسکو سوارز (په انګلیسي: Francisco Suárez؛ پیدایښت: ۵-جنوري-۱۵۴۸؛ مړینه: ۲۵-سپټمبر-۱۶۱۷ز)، یو سپانیایي یسوعي، کاهن، فیلسوف او الهیات‌پوه، د سالامانکا د مکتب او غورځنګ یوه مطرحه څېره او په ټولیزه توګه، وروسته له ټوماس آکوینس څخه، د سترو مدرسیانو له ډلې څخه ګڼل کېږي. د هغه کار او فعالیت د دوه‌یمې مدرسي فلسفې په تاریخ کې د عطف ټکي په توګه انګېرل کېږي چې رنسانس او باروک پېرونه سره نښلوي. د کریستوفر شیلدز او دانیل شوارتز په وینا، «لایبنېتس، ګروتیوس، پوفندورف، شوپنهاور او هایدېګر په څېر واړه شخصیتونه چې د مکان، مهال او فلسفي تمایل له اړخه سره توپیر لري، له سوارز څخه اغېزمن شوي او هغه د الهام د سرچیني په توګه یادوي».
ژوند او کاري یون
فرانسیسکو سوارز، چې نیکونه یې (اوښتي) یهود وو، پر ۵-جنوري-۱۵۴۸ز نېټه، د اندلوسیا په ګراناډا (سویلي سپانیا) کې زېږېدلی دی.
سوارز په لس کلنۍ کې د لومړیو درې کلنو زده‌کړو وروسته، په ۱۵۶۱ز کې، د سالامانکا په پوهنتون کې شامل شو او د حقوقو په څانګه کې یې زده‌کړې وکړې. په ۱۵۶۴ز کې، کله چې شپاړلس کلن ؤ، د سالامانکا یسوعیانو (د عیسی ټولنه) سره یوځای شو او دوه کاله د الونسو رودریګز تر څارنې لاندې یې شدیده معنوي روزنه ولېده. د ۱۵۶۶ز په اګوست کې د یسوعي په توګه خپلې لومړۍ لوړې ترسره کړې؛ وروسته، د ۱۵۶۶ز په اکټوبر کې یې په سالامانکا کې الهیات‌پوهنې زده‌کړې پیل کړې. داسې برېښي چې هغه لومړی سر کې ژمن زده‌کوونکی نه‌ؤ؛ په واقعیت کې، هغه دوه ځلي په شمولیت ازموینه کې له ناکامۍ وروسته خپله زده‌کړه پرېښوده. خو په درېیمې ازموینه کې له بریالي کېدو وروسته، هرڅه بدل شول.
په ۱۵۷۰ز کې، د تحصیلي دورې په پای ته رسولو سره، سوارز د فلسفې په ښوونې پیل وکړ چې په لومړیو کې په سالامانکا کې، د مدرسي ښوونکي په توګه او وروسته د ۱۵۷۲ز کال په مارچ میاشت کې، د سېګوویا په یسوعي کالج کې د یو لړ مراسمو په ترڅ کې، د استاد په توګه وګومارل شو. هغه په سېګوویا کې د فلسفې په تدریس بوخت ؤ، تر هغو چې د ۱۵۷۴ز کال په سپټمبر میاشت کې د والادولید یسوعي کالج ته تبدیل شو او وروسته له هغه یې د ژوند تر پایه الهیات‌پوهنه تدریس کړه. هغه په بېلابېلو ځایونو کې تدریس وکړ: اویلا (۱۵۷۵ز)، سېګوویا (۱۵۷۵ز)، والادولید (۱۵۷۶ز)، روم (۱۵۸۰ تر ۱۵۸۵ز)، الکالا (۱۵۸۵ تر ۱۵۹۲ز) او سالامانکا (۱۵۹۲ تر ۱۵۹۷ز). په ۱۵۹۷ز کې، کلونه وروسته له هغو چې د سپانیا هابسبورګ ماڼۍ ولکه پرتګالي پاچاهانو په لاس کې ونیوه، سوارز کویمبرا ته لاړ ترڅو د کویمبرا په پوهنتون کې الهیات‌پوهنه تدریس کړي. هغه تر ۱۶۱۷ز پورې، د ژوند تر پایه هلته پاتې شو او یوازې د یوې لنډې مودې لپاره روم کې یې درس ورکړ.
سوارز د ژوند په اوږدو کې تر ټولو ستر فیلسوف او الهیات‌پوه په توګه پېژندل کېده او هغه ته Doctor Eximius et Pius («بې‌ساری او متدین ډوکتور») لقب ورکړل شوی دی؛ دیارلسم پاپ ګرېګوري په روم کې د هغه په لومړي درس کې ونډه واخېسته. پنځم پاپ پاول هغه ته بلنه ورکړه ترڅو د انګلستان لومړي جېمز استدلالونه رد کړي او هیله‌من ؤ ترڅو هغه په څنګ کې وساتي او له پوهې څخه یې مستفید شي. د سپانیا دوه‌یم فیلیپ، هغه د کویمبرا پوهنتون ته استوي ترڅو یاد پوهنتون اعتبار وروبخښي او کله چې سوارز د بارسلونا له پوهنتون څخه لیدنه کوي، د پوهنتون ټول استادان یې هرکلي ته ځي.
په پرتګال کې یې له مړینې وروسته، (هم په لیسبون او هم په کویمبرا کې) د هغه شهرت لا هم زیات شو او د هوګو ګروتیوس، رِنِه ډیکارت، جان نوریس او ګوتفرید لایبنېتس په څېر ستر فیلسوفان په مستقیمه توګه ورڅخه اغېزمن شوي دي.
فلسفي اند
د سوارز سترې فلسفي لاس‌ته راوړنې په مېتافزیک او حقوقي فلسفه کې وې. هغه د مدرسي فلسفې تر ټولو وروستی ستر استازی پېژندلای شو. سوارز پر تومیزم ولاړ منځلاری ؤ او مېتافزیک ته یې د یوې منظمې څېړنې په توګه پراختیا ورکړه.
مېتافزیک
د کلیاتو لانجمنې سکالو په هکله، هغه هڅه وکړه ترڅو د دانس سکاتوس واقعیت‌پالنې او د اوکامي ویلیام نومپالنې (نومینالیزم) ترمنځ یوه منځنۍ لاره غوره کړي. نومپالنې ته د هغه دریځ د ټوماس آکوینس په پرتله نږدې دی. کله، ناکله سوارز د منځلارو نومپالو په کتار کې پېژندل کېږي، خو عیني دقت (praecisio obiectiva) ته د هغه قایل کېدل، هغه د منځلارو واقعیت‌پالو په ډله کې راولي. د وجود په نړۍ کې یوازېنی حقیقي او واقعي یووالی، وګړی دی؛ دغه ادعا چې کلیات په جلا توګه شتون لري، په‌دې معنی ده چې وګړي په ناڅیزو او فرعي توپیرونو سره، په نه‌وېشل کېدونکې بڼه شتون لري. سوارز پر دې باور چې، که څه هم د بشریت په هکله د سقراط او اپلاتون لیدلوري سره توپیر نه‌لري، خو سره ورته او واقعي بشریت نه‌بیانوي؛ د وګړو د شمېر په اندازه «صوري یووالي» (په دغه بېلګه کې: بشریتونه) شتون لري، او دغه وګړي واقعي یووالي نه، بلکې بنسټیز یا اېډيال یووالی رامنځ‌ته کوي («څرنګه چې ویل کېږي، ډېري وګړي د ماهیت او طبیعت له‌پلوه یوشان دي، په‌دې معنی ده چې یوازې د هوښ د عمل له‌لارې سره ورته دي، نه د هغو څیزونو د ذات یا جوهر له‌لارې چې هغوی سره یوځای کوي»). خو صوري یووالی، اختیاري ذهني خلقت نه‌دی، بلکې «[د خلقت‌پېژندنې له اړخه] د خلقت په ذات کې د هوښ د هر عمل څخه مخکې» شتون لري.
کره کتنه
د سوارز په اثر «پاتریارکا یا د پاچاهانو طبیعي ځواک» کې، په سیاسي نظم کې د انسان د آر په هکله د هغه لیدلوري او له استبداد څخه د دفاع چې د خلکو له مخالفتونو څخه سرچینه نیسي، د انګلیسي فیلسوف رابرټ فېلمر له‌خوا په کلکه تر نیوکې لاندې راغلي دي. فېلمر پر دې باور ؤ د چې سوارز په څېر کالوینیستان او پاپیستان د سلطنت د الهي حقونو (چې پر زامنو باندې د پلرونو د استیلا پر مټ مشروعیت ورکړل شوی دی) خطرناکه مخالفان دي او فېلمر ادعا کوي چې کېدای شي د دغو مشروع ګڼل شویو حقونو ریښه بېرته حضرت آدم (ع) ته ورسېږي.
پیتر استورماره
پیتر استورماره په سویډني ژبه Peter Stormare) اصلي نوم (رولف پیتر اینګوار استرم) یو سویډنی سینمایی لوبغاړی دی چې په امریکایی فلم فراری سریال د (جان آبروزی) په نوم لوبیدلی دی.
میژګان
ستورو ټولګې
شاهزاده سرای
شاهزاده سرای د افغانستان په پلازمېنه کابل کې يو نامتو سرای دی چې پر ۱۳۳۴ ل کال جوړ شوی او د پيسو د ادلون بدلون چارې پکې سرته رسېږي.
تاريخچه
د شاهزاده سرای د افغانستان د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه، شهید محمد داود خان او په نورو رژیمونو کې هم له ښه رونقه برخمن وو او د اسعارو د تبادلې یو پیاوړی او اعتباري مرکز شمیرل کېده. په پیل کې د افغانستان د پلازمېنې کابل او نورو ولایتونو د صرافانو تر څنگ یو شمېر هغه یهودیان، هندوان او سیکهان، چې په کابل کې اوسېدل، په دغه سرای کې هم د صرافۍ دوکانونه درلودل.
د جگړو په کلونو کې په تیره بیا د مجاهدینو د حکومت او تر هغه وروسته تر ننه ددغه سرای ۲۰ تنه صرافان وژل شوي دي؛ ځینې صرافان تښتول شوي دي، د ۲۰۰ صرافي دوکانونو پیسې غلا شوې، درې ځلې دغه سرای چور او لوټ شوی دی او یو ځل ورته اور اچول شوی دی.
په دغه سرای کې د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو اسعار تبادله کېږي. که څه هم په پخوا وختونو کې نوې ټکنالوژي او انټرنیټ نه وو، خو اوس د پیسو او حوالو راکړې ورکړې د نوې ټکنالوجۍ په برکت اسانې او بریښنایي شوې دي. په اوسني وخت کې په شاهزاده سرای کې د پیسو تبادله په څلورو برخو کې ترسره کېږي، چې هغه د پیسو تبادله (صرافي)، د حوالو ترسره کول (پولي خدمتونه)، بهرنۍ حوالې او کورنۍ حوالې دي.
په اوسني وخت کې په شاهزاده سرای کې د صرافانو ۴۰۰ دوکانونه شته او ۲۰۰۰ تنه خلک د صرافۍ او پیسو د تبادلې په کار و بار بوخت دي. هغه کسان چې په دغه سرای کې د صرافۍ کار کوي باید د افغانستان بانک د صرافۍ د جواز سند ولري.
اخځليک
۱- د لیکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه.
پوځي څارگره اداره (د چېک جمهوريت)
Budova MO Praha.JPG کی آدرس: Ministerstvo obrany
Tychonova 1
16001 Praha 6
Telefon: +420 973 200 400 Fax: +420 973 200 450]] پوځي څارگرہ اداره (په چېکی کی:Vojenské zpravodajství) د چېک د جمهوریت یوه پوځي اداره ده چی په ۲۰۰۵ کال کی جوړه شوه. دغه څارگرہ اداره د چېک د درو استخباراتي څانگو څخه يوه اهمه اداره ده. دغه د څارگره اداره د پوځي اطلاعات ، د ترهگرو تهديدونو او د هېواد امنيتو سره پزره پورتيا لری. د پوځي څارگرې ادارې مرکزيت په پراگ کی دی. د ادارې مشر Jan Beroun  دی چی د دفاع د وزیر ته مسئول دي. د ادارې مشر هر کال د ادارې د فعالیت په باره کی په انټرنېټ کی یو رپورټ خپروی. پوځي څارگرہ اداره د 154/1994 قانون لخوا تعریف شوی ده.
پوځي څارگره اداره
پوځي څارگره اداره په خارج کی (لکه: په بالکان، عراق، افغانستان او شمالی آفريقا کی ) پوځي عملیات رهبري کوی او مهم اطلاعات د خطرناکو او دښمنو ډلو په هکله چی چېکي پوځیانو او نورو کارکوونکو تهدید کوی، ټولوی. عسکري افسران ټول شوي معمولات د دفاع وزارت ته ورکوی. نوموړی عسکري افسران په ځانگړی ډول د بی پیلوټو الوتکو (لکه سکن ایگل، آر کیو - ۱۱ ړاوېن )، پوځو ژباړونکیانو، جاسوسو سپوږمکو او تېلفونو د شبکو اورېدونکو وسایلو څخه د مهمو معمولاتو د ټولولو لپاره کار اخلي. خو څو مهمو خبرونو د انټرنېټ د وراشو او وېب پاڼو څخه هم اخیستل شوي دی. د چېک د عسکرانو په هکله هم معلوم دی چی د مهمو اطلاعتو په مقابل کی قومو خلکو ته پيسې, تبلیغاتي نشريې او نورو سوغاتونو ور کوي. په ۸ جولای کی په ۲۰۱۴ کال کی بگرام ته نژدې کله چی چېکي عسکرانو د قومو خلکو سره خبرې کول او پنسلونه ماشومانو ته یی هم ور کول نو په دغو عسکرو فدایی بريد تر سره شو. د چېک پوځي قوماندان زیاتره د افغانی ژباړونکیانو د مرستو څخه استفاده کوي. خو ځيني چېکی عسکران په پښتو يا دري هم پوهېږي. د چېک پوځ تقريبا ۲۶ تنه افغاني ژباړونکيان (ترجمانان) لري چی د طالبانو او نورو مخالفینو مخابره څاروي. چېکی قوماندانان وایی چی مخالفین څپله مخابره په راډيو کی په رمز نه اړوي او د دي لپاره چېکي عسکران په اسانی توکه د مخالفينو ډلې منځه وړلای سی. په ۲۰۱۴ کال کی د چېک حکومت ژبه ورکړه چی هر افغانی ژباړونکي ته پناه ورکړي. په۲۰۱۴ کال کی په افغانستان کی ۲۸۴ چېکي عسکرانو خدمت کول. د چېک د ايساف  قوماندان  ډگروال  Stanislav Hudeček دِی  چی د کابل په نړيوال هوايي ډگر کی مرکز لری. د هر عسکر مالیه ۵،۵۰۰ ډلاره وي او د چېک حکومت هر کال په افغانستان کی  د پوځي عملیاتو دپاره پوځ ته دوه بیلیونه کرونا ور کوي. د چېک په جمهوريت کی د افغانستان اشغال د خلکو لخوا انتقاد شوي دي د ۲۰۰۷ کال څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې په افغانستان کی لس چېکي عسکر وژل شوي وو.
پوځي عملیات
۶۰۱ خاصي ځواکونه 601skupina speciálních sil generála Moravce چی ۶۰۱ اس کا اس اس په نوم یاد شوي دی یوه پوځي ډله ده چی د پوځي څارگره ادارې لخوا رهبري شوي ده. نوموړي ډله مثال په توکه د ستراتیژیکی اطلاعات د دښمنانو ځواکونو په هکله ټولوي، د دښمنانو قوماندانانو یا نورو مهمو خلکو تښتوي یا پر هغو باندی وژونکی بريد کوي. نوموړي عسکران د پوځي الوتکو او پوځي هلیکپترونو سره هم همکاري کوی او د دښمنانو پر اهدافو باندي د ليزرونو او نورو تخهيزاتو په مرسته د الوتکو بمونو او توغنديو لارښووي. دغه خاصی ډله د دوستی شويو ځواکونو د پوځي مشقونو یا تمرینونو سره مرسته کوي. نوموړي ډله د ۲۰۰۶ کال څحه راهیسي په بالکان، افغانستان (کندهار، ننگرهار او کابل) کی د ملی ځواکونو سره همکاري کوي. د ۶۰۱ خاصی ځواکونو عالی قوماندان ډگروال David Franta دی. د دی ډلې مرکز (قشله) د Prostějov په ښار کی پروت دي.
بگرام هوایی تمځای
چېکی عسکران د ۲۰۱۳ کال څخه تر اوسه پورې د ایساف عملیاتو په ترڅ کی د بگرام هوایی تمځاي مدافعه کړي دي. دغه عسکران هم ژمن دي چي د بېلا بېلو برخو کی د راکټي بریدونو پرضد کارونه، د مخالفینو پر صد استخبارتي فعالیت او د قومو خلکو  سره همکاري  تر سره کړي. هره پوځي ډله ۱۵۰ - ۲۰۰ تنه عسکران لري په دی دلې کی قوماندان، افغاني ژباړونکي، آتش باز، غوغتیاپال او ټوپکچي دی. د چېک پوځ په افغانستان کی International MaxxProمړاپ زره پوښ موټر کاروي.
سرچينې
وېشنيزه:څارگرې ادارې وېشنيزه:د چېک پوځ ´
باښه گۍ
باښه گۍ (علمِي نوم: Sphinx)د پتنگانو یو جنس دي چې د تاروگو په کورنۍ اړه لري. نوموړي جنس ۴۸ ډوله پتنگه لري.
وېشنيزه:تاروگی وېشنيزه:پتنگان
رغاويز اوښتون
صنعتي انقلاب په بریتانیا، د اروپا په لویه وچه او د امریکا په متحده ایالاتو کې نوي تولید ته د لېږد بهیر و، چې له ۱۷۶۰ ز کال څخه تر ۱۸۲۰ یا تر ۱۸۴۰ ز کال پورې یې وخت ونیو. د لېږد په دغه بهیر کې له لاسي ډول څخه ماشیني ډول ته تولید، نوي کیمیاوي تولیدات، د اوسپنې د تولید بهیر، له بخار او د اوبو له انرژۍ مخ پر ودې ګټنه، د ماشیني وسایلو وده او د فابریکو د میخانیکي سیستم پرمختګ شاملېږي. د صنعتي انقلاب له امله د نفوسو په شمېر کې بې مخینې زیاتوالی هم رامنځته شو.
نساجي (د ټوکر جوړول) د کاري زمینې د برابرولو، ارزښت جوړولو او پانګې له مخې د صنعتي انقلاب مخکښ صنعت و. د نساجۍ صنعت لومړنی صنعت و چې، د تولید نوي تخنیکونه په کې وکارول شول.
17 سپټمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
رغاويز اوښتون
صنعتي انقلاب په تاریخ کې یو لوی مهم بدلون و؛ چې د ورځني ژوند په نږدې ټولو برخو یې اغېز درلود. په ځانګړې توګه د عاید په منځنۍ کچه او د نفوسو په شمېر کې پر له پسې وده رامنځته شوه. د یو شمېر اقتصاد پوهانو په وینا: د صنعتي انقلاب تر ټولو مهم اغېز په لویدیځه نړۍ کې د عامه وګړو د ژوندانه په معیارونو کې بدلون و، چې د تاریخ په اوږدو کې یې مخ پر زیاتوالي وده رامنځته کړه، په داسې حال کې چې یو شمېر نور باور لري چې، دغه انقلاب د ۱۹ مې پېړۍ تر پایه پورې او د ۲۰ مې پېړۍ تر پیل پورې اغېزناکه وده نه وه لرلې.
په ټولیز ډول له صنعتي انقلاب او نوي پانګوالي اقتصاد له رامنځته کېدو وړاندې، د سړي سر ناخالصو تولیداتو کچه ثابته وه، په داسې حال کې چې د صنعتي انقلاب په پیل سره په سرمایه داري اقتصادیاتو کې سړي سر اقتصادي وده پیل شوه. اقتصادي تاریخ پوهان صنعتي انقلاب د بشریت په تاریخ کې د حیواناتو او بوټو له اهلي (کورني) کېدو وروسته مهمه پېښه بولي.
د صنعتي انقلاب د پیل او پای کره مهال، د تاریخ پوهانو ترمنځ د بحث وړ موضوع ده، چې په کې اقتصادي او ټولنیز بدلونونه هم مطرح کېږي. ایریک هابسبام (Eric Hobsbawm) باور لري چې، صنعتي انقلاب په ۱۷۸۰ مه لسیزه کې په بریتانیا کې پیل شو، خو تر ۱۸۳۰ مې  ز یا ۱۸۴۰ مې ز لسیزې پورې په بشپړ ډول نه احساس کېده، په داسې حال کې چې د ټي.اس. اشټون (T. S. Ashton) پر باور: دغه انقلاب د ۱۷۶۰ ز کال او ۱۸۳۰ ز کال ترمنځ رامنځته شوی. چټک صنعتي کېدل لومړی په بریتانیا کې، په میخانیکي ډول په ۱۷۸۰ مه لسیزه کې د تار له اوبدلو پیل او په ۱۸۰۰ ز کال کې د بخار له انرژۍ او د اوسپنې په تولید کې په لوړه کچه له ودې څخه پیل شول. په میخانیکي ډول د ټوکرو (نساجۍ) تولیدات، د ۱۹ مې پېړۍ په پیل کې له لویې بریتانیا څخه د اروپا وچې او د امریکا متحده ایالاتو ته ورسېدل، چې وروسته په بلجیم او د امریکا په متحده ایالاتو کې د ټوکرو، اوسپنې او ډبرو سکرو او بیا په فرانسه کې د ټوکرو جوړولو مهم مرکزونه رامنځته شول.
د ۱۸۳۰ مې لسیزې په پای او د ۱۸۴۰ مې لسیزې په پیل کې، هغه مهال چې د صنعتي انقلاب د لومړیو نوښتونو، لکه: د میخانیکي تار اوبدلو بازار وده کړې وه، خو د دوی د کار چټکتیا کمه وه، اقتصادي کړکېچ رامنځته شو. د دغې دورې په وروستیو کې یو شمېر نوښتونو پراختیا ومونده، لکه: د لوکوموتیو (د رېل د کش کولو ماشین)، د بخار په واسطه د چلېدونکو کوچنیو او وړو بېړیو زیاتوالی، د اوسپنې ویلي کېدل او نورې نوې تکنالوژۍ، لکه برېښنايي تلګراف، په پراخه کچه د ۱۸۴۰ مې او ۱۸۵۰ ز لسیزې ترمنځ وپېژندل شول، خو دومره پیاوړي نه ووچې، وکولای شي د ودې لوړه کچه رامنځته کړي. چټکه اقتصادي وده، له ۱۸۷۰ ز کال وروسته، د نوښتونو له نوې ډلې چې ورته دویم صنعتي انقلاب هم ویل کېږي، پیل شوه. په دغو نوښتونو کې د پولادو جوړلو بهیر، په لویه کچه تولید، د پایپونو مونتاژ، د برېښنایي شبکو سیستم، په لوړه کچه د ماشینونو تولید او له پرمختللو ماشینونو څخه د بخار انرژۍ کاروونکو فابریکو کې ګټنه شاملېږي.
رېښه پېژندنه
داسې ښکاري چې، د لومړي ځل لپاره "د صنعتي انقلاب" د اصطلاح ثبت شوې استفاده، د ۱۷۹۹ ز کال د جولای په شپږمه نېټه د فرانسوي استازي لویس ګلیوم اوتو(Louis-Guillaume Otto) په لیکل شوي لیک کې شوې ده، چې ویلي یې دي:  فرانسه د صنعتي کېدو سیالۍ ته ننوتې. د صنعتي انقلاب اصطلاح، چې تکنالوژیکي بدلونونو ته اړوندېده، د ۱۸۳۰ مې  ز لسیزې په وروستیو کې ډېره عامه شوه، چې ژوروم – آډولف بلانکي (Jérôme-Adolphe Blanqui) په ۱۸۳۷ ز کال کې د (la révolution industrielle) تر سرلیک لاندې روښانه کړه.
فریدریک انګلز (Friedrich Engels) په ۱۸۴۴ ز کال کې، په انګلستان کې د کاریګرانو د حالت په اړه خپل کتاب (The Condition of the Working Class in England) کې لیکلي : " صنعتي انقلاب، هغه انقلاب چې په یو مهال کې یې ټوله مدني ټولنه بدله کړه". په داسې حال کې چې انګلز خپل کتاب، په ۱۸۰۰ مه ز لسیزه کې لیکلی و، خو د ۱۸۴۰ مې ز لسیزې تر پایه دغه کتاب انګلیسي ته و نه ژباړل شو او د هغه دغه اصطلاح، تر هغه مهاله ورځنۍ ژبې ته لار و نه مونده. د دغې اصطلاح د مشهورولو کرېدت آرنولډ ټویونبی(Arnold Toynbee) ته ورکول کېږي، چې په ۱۸۸۱ ز کال کې یې په خپلو لکچرونو کې دغه اصطلاح تشرېح کړه.
اقتصادي تاریخ پوهان او لیکوالان، لکه: مانډېلز(Mendels)، پومورېنز(Pomeranz) او کرایدت (Kridte) استدلال کوي چې، لومړني صنعتي کېدو د اروپا په ځینو برخو، اسلامي نړۍ، مغولي هند او چین کې داسې ټولنیز اقتصادي حالات رامنځته کړل چې، صنعتي انقلاب یې رامنځته او د لویو بدلونونو لامل وګرځېدل.
یو شمېر تاریخ پوهان، لکه جان کلفهم (John Clapham) او نیکولاس کرافتز (Nicholas Crafts) استدلال کوي چې، اقتصادي او ټولنیز بدلونونه، په تدریجي ډول رامنځته شوي او د انقلاب اصطلاح یو غلط نوم دی، چې د تاریخ پوهانو ترمنځ د بحث وړ موضوع ده.
غلام محمد نيازی
مخينه
پروفيسر غلام محمد نيازی په ۱۳۱۱ کې د افغانستان د غزني ولايت د اندړ د ولسوالۍ د رحيم خېلو په کلي کې زېږېدلی ؤ.
رغاويز اوښتون
د کارخونو سیستم
له صنعتي انقلاب وړاندې، ډېری کاري قوه په کرنیزو چارو لګیا وه، یو شمېر خپلو ځانونو ته د بزګرو په توګه دنده جوړه کړې وې، که هغه د ځمکې خاوندان وو یا اجاره اخیستونکي، یو شمېر نورو هم چې ځمکه نه درلوده، په کرنیزو چارو کې د کارګرانو په توګه یې کار کاوه. د نړۍ په بېلابېلو برخو کې په کورنیو کې دا معمول و چې، تار واوبي، ټوکر جوړ کړي او یا هم ځانته کالي(جامې) جوړې کړي. کورنیو بازار ته د تولید په موخه هم اوبدل او ګنډل کول. د صنعتي انقلاب په پیل کې، په هند، چین، د عراق په یو شمېر برخو، د آسیا په ټولو سیمو او منځني ختیځ کې د ټولې نړۍ لپاره د پنبې کالي جوړېدل ،په داسې حال کې چې اروپایانو بیا له وړیو او لیلون نه کالي جوړول.
غلام محمد نيازی
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې د علي هجوري په ښوونځی کې په اوچتو نمبرو سرته رسولی. د متوسطه او عالي زده کړو لپاره کابل ته تللی او د امام ابو حنيفه په معهد کې يې زده کړې تر سره کړي. پروفيسر نيازی له دغه معهد څخه په ممتاز تقدير فارغ شوی. د ده لياقت او پوهې د مصر د ازهر پوهنتون کې د زده کړو فرصت ورپه برخه کړ. نيازی د افغانستان د حکومت له لورې په ۱۹۵۰ز کال کې د لوړو زده کړو لپاره د ازهر پوهنتون د اصول الدين پوهنځي ته واستول شو، چې دغه پوهنتون د اسلامي نړۍ د فقهاو او ديني علم مرجع بلل کيږي. هغه په ازهر کې د حديثو څانگه کې د ماسترۍ تر کچې زده کړې کړي او په کال ۱۹۵۷م کې بېرته کابل ته راگرځېدلی دی.
رغاويز اوښتون
د کارخونو سیستم
د صنعتي انقلاب پر مهال، د ټوکر جوړولو د ډېری کارخونو کارکوونکي ناواده شوې ښځې او ماشومان وو، چې ډېری یتیمان هم په کې وو. دوی به په عمومي ډول له ۱۲ ساعتونو تر ۱۴ ساعتونوپورې کار کاوه او یوازې د یکشنبې ورځ یې رخصتي لرله. دا عامه وه چې، مېرمنې به په فصلي ډول وروسته له هغه چې په کروندو کې به کار کم شو، په کارخونو کې به یې کار ته مخه کړه. ترانسپورټي اسانتیاوو ته نه لاسرسی، زیات کاري ساعتونه او لږ ورځ مزدوري یا معاش د دې لامل کېدل چې، کارکوونکي دې ژر جذب او یا تر ډېره وساتل شي. ګڼ شمېر کارکوونکي، لکه بې ځمکو کروندګر او د کروندو کارکوونکي، هغو چې یوازې له خپلې کاري قوې پرته نور څه نه لرل، له اړمنې ورځې به د کارخونو په کارکوونکو اوښتل.
غلام محمد نيازی
دندې
له مصر څخه له راگرځېدو سره د کابل پوهنتون د شرعياتو پوهنځي کې استاد ټاکل شوی دی. وروسته د ياد پوهنتون د شرعياتو پوهنځي رييس هم ټاکل شوی. د فکري کشمکشونو له امله څو وارې د پوهنځي له رياست نه لرې شوی او بېرته رييس ټاکل شوی دی.
رغاويز اوښتون
سرچینې
وېشنيزه:رغاويز اوښتون
غلام محمد نيازی
د اسلامي نهضت بنسټ اېښودنه
نیازی يوازې علمي څېره نه وه. هغه په مصر کې د اخوان المسلمين له فکر نه متاثر شوی و او غوښتل يې افغانستان کې هم دغسې اسلامي حرکت پيل کړي. استاد برهان الدين رباني ليکي چې ده په ۱۳۳۶ز کال کې په افغانستان کې له نورو فکري ملگرو سره اسلامي نهضت تاسيس کړ. خو حکمتيار او د دغه نهضت ځوانان بیا په دې باور دي چې د نهضت بنسټگر، غلام محمد نيازی نه، عبد الرحيم نيازی و، چې د استاد نیازي له شاگردانو شمېرل کېده. مگر د نهضت مشران دغه نظر ردوي. انجنير احمد شاه احمدزی چې د غلام محمد نيازي او عبد الرحيم نيازي له نږدې کسانو و او د عبد الرحيم د مرض پر مهال يې هند ته وړی و، له ژمن سره په مرکه کې ويلي دي چې عبد الرحيم نیازی په دې باور و چې دغه نهضت د غلام محمد نیازي له برکته تاسيس شوی دی.
مجاهد افغان
مجاهد افغان په کال ۱۹۹۵ کښې په شلم مارچ د لعل سمير کور کښې زيږيدلې دې تعليم اسري ګورنمنټ پرائمري سکول ټيري په کال ۲۰۰۰ کښې داخل شوې دې او کلي نوم عيسک خماري هنر د خپل کلي چوک مين چوک کښې قصابي کوي غونډ تعليم څوارلسم بې کوم کښې پاس کړې دې لږه لږه شاعري او نصر ليکي په خپلو اتلانو باندې خپل قومي اتلانو سره ډير مينه لري د عوامي نيشنل پارټۍ کارکن هم دې په خپل کښې د خدمت خلق يو څالار هم کنړۍ شي
23 سپټمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
عمر اقبال
عمر اقبال په کال ۲۰۰۰ کښې عيسک خماري کلي کښې پيدا شوې دې او تعليم ې په کلي پرائمري او ميټرک وکړل او په دولسم کښې په دغي وخت زده کړې تر لاسه کوي که د هنر د لارې خبره اوکړه نو مزدور کار سړې په خپل کښې رکشه چلوي
خرم‌بيد ولسوالي
خرم‌بيد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان خرم‌بید)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د صفاشهر ښار دی. دا ولسوالي ۵۰٬۵۲۲ تنه نفوس لري. د خرم‌بيد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۶ کېښودل شو.
زیمبابوې
زېمبابوې په انګلیسي Zimbabwe), چې په رسمي توګه د زېمبابوې جمهوريت په نامه هم يادېږي د افريقا په لويه وچه کې پروت يو هېواد دی. پخوا دا هېواد په رسمي توګه د روډېشيا د جمهوريت په نامه پېژندل کېده. زېمبابوې په وچه کې ايسار يو هېواد دی او د دې جمهوریت موقعيت د افريقا د لويې وچې په سوېلي سيمه کې، د زامبېزي او ليمپوپو رودونو تر مېنځ دی. دا افريقايي هېواد د يو څو نورو هېوادونو سره ګډې پولې لري چې پدې توگه دي؛ د هېواد سوېل خوا ته د سوېلي افريقا جمهوريت سره، د لوېديځ خوا د بوټسوانا سره، سهېل ختيځې خوا کې د زېمبيا سره، او په ختيځ خوا کې يې د موزمبيق هېواد پروت دی. د زیمبابوی پلازمینه د هراره ښار دی او ۱۶ رسمی ژبي لري چې له هغی ډلی نه انګلیسي، شونا ژبه او شمالي ندلبل ژبه یې مشهوری دي، یاد هیواد ۷۵۷'۳۹۰ کیلومتره مساحت او ۳۶۲'۱۵۰'۱۶ میلیونه وګړي لري.
زيمبابوی (/zɪmˈbɑːbweɪ, -wi/) چې په رسمي ډول د زيمبابوی جمهوريت په وچه کې راګېر هېواد دی، چې د زمبيزي او ليمپوپو سيندونو تر منځ په سويل ختيځه افريقا کې پروت دی. سويل ته له سويلي افريقا، سويل لويديځ ته له بوتسوانا، شمال ته له زمبیا او ختيځ ته له موزمبيق سره ګډه پوله لري. پلازمينه او لوی ښار يې هرارا (Harara) دی. دويم لوی ښار يې بولاوايو (Bulawayo) دی. نفوس يې نږدې ۱۵ ميليونه تنه دی او ۱۶ رسمي ژبې لري، چې انګليسي، شونا او (Ndebele) يې د نورو په پرتله عامې دي. دا هېواد يو وخت د خپلې سترې سوکالۍ له امله «د افريقا د غمي يا قيمتي ډبرې» په توګه پېژندل کېده.
ياد هېواد د سويلي افريقا تر ټولو بډايه تاريخ لرونکی ملت دی او په ۱۱ پېړۍ کې په لومړي ځل يوه ستره سوداګريزه لاره شوه. د خپلې اوسپنې دورې په وروستيو کې د “Gokomere” د Bantu خلک چې وروسته د “Shona” توکم شو، د سترې زيمبابوی (Great Zimbabwe) پراخه ښاري دولت يې جوړ کړ. ياد دولت چې د طبيعي سرچينو پر يوه شتمنۍ باندې ودان شو، له ۱۴ تر ۱۵ پېړۍ پورې په مالي او کلتوري ډول وغوړېده او د سوداګرۍ يو داسې ځواک لرونکی دولت شو، چې له سواهيلي ساحل او بېلابېلو عربي او هندي دولتونو سره يې د سرو زرو، عاج (د فيل غاښ) او مسو سوداګرۍ اداره کړې. له همدې ځايه د زيمبابوی پاچهي او وروسته ورپسې د Rozvi، Mutapa او Mthwakazi سترواکۍ رامنځته شوې. د نورو توکمونو له منځه “Shona” او “Ndebele” وګړو زيمبابوی ته هغه مهال د يوې نېکمرغه او په ستراتيژيک ډول د مهمې سيمې بڼه ورکړه، چې اروپايانو په ۱۸۰۰ کې د سيمې مستعمر کول پيل کړل.
رابرت موګابي په ۱۹۸۰ ز کال کې هغه مهال د زيمبابوی لومړی وزير شو، چې د ZANU-PF ګوند د سپين پوستو لږه کيو له حکومت څخه وروسته ټاکنې وګټلې. نوموړی له ۱۹۸۷ څخه په ۲۰۱۷ز کال کې له واک څخه تر خپلې لاس اخيستنې پورې د هېواد ولسمشر و. د موګابي د واک خوښونکي نظام له مخې د دولت امنيتي ميکانېزم پر هېواد باندې واکمني وکړه او د پراخه انساني حقونو د تېريو لپاره ځواب ويونکی و. له ۲۰۰۰ ز څخه تر ۲۰۰۹ ز پورې د هېواد اقتصاد مخکې له دې، چې زيمبابوی ډالرو ته د چلند ورکولو په پرتله د نورو پولي واحدونو له کارونې څخه وروسته بېرته خپل پخواني حالت ته راوګرځي؛ شاتګ او د پيسو لوړ پړسوب (Hyperinflation) وازمويه، که څه هم اقتصادي وده له همغه وخت راهيسې کمزورې شوې ده. د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري پر ۱۵ نېټه د موګابي د حکومت پر وړاندې له يو کال څخه د زياتې مودې لاريونونو او همدرانګه په چټکۍ سره د زيمبابوی د اقتصاد ښکته کېدل يا شاتګ له امله نوموړی د هېواد ملي پوځ له لورې په يوه کودتا کې په کور دننه نظر بند او په پای کې يې شپږ ورځې وروسته له دندې څخه لاس واخيست. “Emmerson Mnangagwa” له همغه وخت راهيسې د هېواد د ولسمشر په توګه خدمت کړی دی.
زيمبابوی د ملګرو ملتونو، د سويلي افريقا د پرمختګ ټولنې، افريقايي اتحاديې او د ختيځې او سويلي افريقا لپاره د عام بازار (COMESA) غړی هېواد دی.
رېښه
د “Zimbabwe” نوم د سترې زيمبابوی لپاره د شونا ژبې له اصطلاح څخه اخيستل شوی دی، چې د هېواد په سويل ختيځ کې د “Masvingo” په نوم د منځنيو پېړيو يو ښار و، چې پاتې شونې يې اوس تر قيموميت لاندې سيمه ده. دوه بېلابېلې نظريې د ياد ياد ويي اصليت په ګوته کوي. زياتې سرچينې په پام کې لري، چې “Zimbabwe” له “dzimba-dza-mabwe” څخه اخيستل شوی دی، چې د شونا ژبې له “Karanga” ګړدود يا لهجې څخه «د تيږو کورونه» په توګه ژباړل شوی دی؛ (dzimba چې د imba جمعه حالت دی، د «کور» په معنا سره او “mabwe” چې د “bwe” جمعه حالت دی، تيږې يا ډبرې ته وايي). د کارانګا ګړدود ويونکي شونا وګړي سترې زيمبابوی ته نږدې په نني “masvingo” ولايت کې ژوند کوي. لرغون پېژندونکی پيتر ګارلېک (Peter Garlake) استدلال کوي، چې “Zimbabwe” د “dzimba-hwe” د لنډيز شوې بڼې استازولي کوي، چې د شونا ژبې د “Zezuru” ګړدود له مخې «د نمانځل شويو کورونو» معنا ورکوي او په عادي ډول د مشرانو کورونو يا ګورونو په معنا سره کارول کېږي.
زيمبابوی پخوا په ۱۸۹۸ ز کې د سويلي روديشيا (Southern Thodesia)، په ۱۹۶۵ ز کې د روديشيا او په ۱۹۷۹ ز کې د زيمبابوی روديشيا (Zimbabwe Rhodesia) په توګه پېژندل کېدله. د ملي ماخذ د اصطلاح په توګه د “Zimbabwe” لومړني ثبت شوې کارونه تاريخ د يوې سکې وهنې په توګه ۱۹۶۰ کال څخه ګڼل کېږي. ياده سکه تور پوستي ملتپال مايکل ماويما (Michael Mawema) جوړه کړه، چې د زيمبابوی ملي ګوند (Zimbabwe National Party) ګوند يې لومړنۍ ډله شوه، چې په رسمي ډول يې په ۱۹۶۱ کې ياد نوم وکاروه. د “Rhodesai” اصطلاح د افريقايي ملتپالو له لورې د خپل استعماري اصليت او پېچلتياوو له امله نامناسب وګڼل شوه. روديشيا اصطلاح د “Cecil Rhodes” له کورني نوم څخه اخيستل شوې ده، چې د ۱۹ پېړۍ د وروستيو پر مهال د سيمې د برتانوي استعمار لومړنی يا مهم پاروونکی و.
د “Mawema” له نظره تور پوستو ملتپالو په ۱۹۶۰ ز کې هېواد لپاره د يو ځایناستي يا بديل نوم د غوره کولو په موخه يوه ناسته وکړه. مخکې له دې چې د نوموړی له لورې د “Zimbabwe” وړانديز خپور شي، ځيني نومونه لکه “Matshobana” او “Monomotapa” هم وړاندې شول. يو څه زيات ځايناستی نوم چې په “Matabeleland” کې د ملتپالو له لورې وړاندې شو، “Matopos” و چې د “Bulawayo” سوېل کې پرتو ماټوپوس غونډيو (Matopos Hills) ته ويل کېږي.
په لومړيو کې د غوره شوې اصطلاح د کارونې څرنګوالی روښانه نه و، مګر “Zimbabwe” په ۱۹۶۲ ز کې په پراخه ډول رامنځته شوه، چې موخه يې د تور پوستي ملتپال خوځښت په عمومي ډول د لومړيتوب ورکړای شوې اصطلاح کېدل وه. د ۲۰۰۱ ز کال په يوه مرکه کې تورپوستي ملتپال (Edson Zvobgo) يو ځل بيا غوښتنه وکړه، چې “Mawema” ياد نوم د سياسي ګټې اخيستنې پر مهال ذکر کړه «او همداسې ومنل شوه». تور پوستو ملتپالو ډلو په وروستيو کې ياد نوم د (۱۹۷۹-۱۹۶۴ز کال) روديشيايي بوش جګړې (Rhodesian Bush War) پر مهال د روديشيا د حکومت پر وړاندې د دويمې “Chimurenga” مبارزو پر مهال وکاروه. په دې کمپ کې دوه سترې ډلې وې: يوه يې «د زيمبابوی افريقايي ملي اتحاديې :Zimbabwe African National Union» ډله وه، چې له ۱۹۷۵ ز څخه يې مشري رابرت موګابي وکړه او بله يې «د زيمبابوی د افريقايي خلکو اتحاديه: Zimbabwe African People’s Union» وه، چې د ۱۹۶۰ لسيزې په لومړيو کې له خپلې بنسټ ايښودنې راهيسې يې Joshua Nkomo مشري وکړه.
جغرافیه
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه وېشنيزه:زېمبابوې
24 سپټمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
مغولي ژبه
مغولي ژبه د مغولو ژبه ده چې ۹۰٪ ویونکي یې په مغولستان کې اوسېږي او پاتې یې په نوره نړۍ کې په پاشلي توگه اوسېږي، لکه په روسی کې کالمیک خلک او افغانستان کې هزارگان هم ددغه توکم پاتې شوني وگړي گنل کېږي.د ۲۰۰۵م کال د اټکل مخې په مغولستان روسیه او چین کې په مغولي ژبه ۵,۲ میلیونه خلکو خبرې کولې.
سرچینې
وېشنيزه:ژبه
ال-۱۵۹ الکا
ال-۱۵۹ الکا (په چېکي گې: Aero L-159 ALCA ) له غږ نه کم د جټ یوه حربي الوتکه ده چی د مځکې هدفونو د منځه وړلو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي.د ال-۱۵۹ الوتکه کولای سی په شپه کی او د باران په وخت کی جگړه وکړي. دغه الوتکه کولای سی مځکی او هوایی هدفونو له منځه ورکړی.
تاریخ
د ال-۱۵۹ الکا حربی په ۱۹۹۴ کال کی طرح شوه. لمړي الوتنه یی په ۲.۸.۱۹۹۴ کی عملی شوه. په اوس وخت دغه الوتکه یوازې د چېک هوایی ځواک او هنگری هوایی ځواک په جگړیزو تجهیزاتو کې شامل دي.
وسلې
د ال-۱۵۹ الکا الوتکه کولای سی د ناټو د ستندرت وسلې ولری د وسلو وزن کولای سی ۲،۳۴۰ کلوگرامو ته ورسېږی. هره الوتکه ۶ توغندی یا بمبونه لری.
سرچینې
وېشنيزه:چېکي الوتکې
هېرټا مولر
جرمنی شاعره، ناول او مقاله لیکونکې هېرټا مولر د ۱۹۵۳ زېږدیز کال د اگسټ دمیاشتي په ۱۷مه نېټه چي د ۱۳۳۲ لمریز کال د اسد دمیاشتي د ۲۶ نېټې سره سمون خوري د دوشنبې په ورځ د رومانیې د باناټ د ټيمیس کاونټي د نیکايي دورف په نامه سیمه کښي دې نړۍ ته خپلي سترگي لڅي کړي دي. مولر د نویموکلونو څخه راپدېخوا د نړۍ په کچه سره یوه پېژندل سوې لیکواله ده او دهغې آثار په ۲۰ ژبو سره ژباړل سوي دي. نوموړي د ۲۴ په شاوخوا کښي جایزې ترلاسه کړي دي او د ۲۰۰۹ زېږدیز کال د اکټوبر دمیاشتي په ۸مه نېټه خبرونه خپاره سول چي هېرټا مولر د ۲۰۰۹ کال د نوبل دادبیاتو جایزې گټونکې هم ده. ۵۶ کلنه مېرمن مولر په خپلو اشعارو او مقالو کښي د زور، تشدد، بې رحمی او ترهگری نتیجې او اغېزې په بهترینه توگه سره انځوروي. نوموړي د کمونیستي رومانيې په نظام کښي د ځپونکي نیکولای سائیسکیو په رژیم کښي ځانته په عمومي توگه سره ښه تجربه پیدا کړې ده.
ژوند او مسلک
مولر په نیکايی دورف کښي زېږېدلې ده، دا سیمه چي د رومانيې په لوېدیځ کښي په رومانین باناټ (Romanian Banat) کښي موقعیت لري په ۸۰ کلونو کښي هغه کلی وو چیري چي په جرمني ژبه سره خبري کېدلې. د مولر کورنۍ د باناټ سوابیین دبزگرانو دکورنیو څخه وه چي دا کورنۍ بیا د روماني-جرمني اقلیت څخه وې. دمولر نیکه یو شتمن بزگر او سوداگر و. د مولر طبیعي او یا مورنۍ ژبه جرمني ده خو نوموړي په گرامر سکول کښي روماني هم زده کړې ده. نوموړې نه یوازې دا چي د “ټيميسواړاو پوهنتون” (Timişoara University) په روماني ادبیاتو کښي وه بلکي ددې سره ترڅنگ د جرمني د ژورو مطالعو محصله هم وه. مولر په ۱۹۷۶ زېږدیز کال کښي د یوه ترجماني په حیث د انجینرۍ په فابریکه کښي کار شروع کړ خو په ۱۹۷۹ زېږدیز کال کښي هغه وخت ددې کاره څخه لیری کړل سوه کله چي نوموړي د سېکوړیټېټ (د کمونیستي رژیم پټ پولیس) سره د گډ کار کولو څخه انکار وکړ. ددې کار څخه دشړني وروسته نوموړې په یوه وړوکتون (کودکستان) کښي د جرمني ژبي په درس ورکولو سره بوخته وه. لمړنۍ اثر یې “نیئدرونگن (نادرس)” ((Niederungen (Nadirs))) نومیږي چي په ۱۹۸۲ زېږدیز کال کښي يې یو ددولت لخوا څخه سانسور سوئ ورژن په رومانیه او جرمني کښي چاپ کړل سو. ددې اثر موضوع دا ده چي یو ماشوم د جرمني و کلتوری باناټ (باناټ : په مرکزي اروپا کښي یوه تاریخي سیمه) ته څنگه گوري او ماشوم په دې اړه څنگه فکر کوي. مولر د “اکسونسگروپپه بانات” غړې وه، د “اکسونسگروپپه بانات” په نامه ډله په رومانیه کښي د جرمني ژبي د لیکوالانو هغه ډله وه چي د سائیسکیو دحکومت ملاتړ یې نه کاوه او پر ضد یې د بیان آزادي حمایه کوله .همداراز دمولر د “د لېنډ آف گرین پلومبز (The Land of Green Plum)” اثر په شمول د مولر نورو ټولو اثارود “اکسونسگروپپه بانات” د ډلې د تگلاري سره سر خواړه. د سېکوړیټېټ (د کمونیستي رژیم پټ پولیس) ددفتر امر “راډو ټينو” چي د مولر دقضیې چاري یې په غاړه وې دا خبره ردول او هيڅ یې نه منله چي مولر به د ځوروني سره مخ سي.