د_خوړو_زهري_کېدل
دخوراکي توکو زهري کيدل خوراکي توکي په دوه ډوله زهري کيږي چې يو ډول انتاني منشاء لري او بل ډول غيري انتاني منشاء لري. مونږ يې لومړى انتاني منشاء مطالعه کوو. په دي ډله کې وايروسونه ،بکتريا او پرازيټونه شامل دي چې هر يو به يي په مفصل ډول وڅيړل شي. ١- وايروس Virus : يو کوچنى ارګانيزم دى چې په سترګو نه ښکاري. د خپل ځانه کوم مستقل ميتابوليزم نه لري. بلکې د يو ژوندي سلول څخه استفاده کوي او دژوندانه مهم فعاليتونه په دې حجره کې سرته رسوي. هغه وايروسونه چې دخوراکي توکو دزهري کيدو سبب ګرځي په لاندې توګه دي. a- Noroviruses: دا يو ګروپ وايروسونه دي چې د خوراکي توکو د زهري کيدو باعث ګرځي. او حاد ناروغۍ مينځ راوړي. نښې يې زړه بدوالي ،سردرد ،دنس درد او لږه تبه ده. په عمومي ډول دا ويروسونه دنوو ځوانانو او ماشومانو د غذايي تسمم سبب ګرځي چې په ماشومانو کې کانګې او ځوانانو کې نس ناسته رامينځ ته کوي. انتقال يي د ملوث شو اوبو ، د کبانو د غوښې او مستقيم تماس په واسطه صورت نيسي. خپريدنه (spread) يي په پرنفوسو ځايونو کې زيات وي لکه ښوونځي ،پوهنتونونه او ليليه ګاني او داسي نور. Noroviruses ددې وايروس له پاره قبول شوي نوم دى خو دا ويروس په نورو نومونو هم ياديږي لکهNorwalk-like.V همدارنګه Caliciviruses دا ځکه چې دا ويروسونه د Caliciviruses د کورنۍ پورې اړه لري. b- Rota virus: دا ويروس د خوراکي توکو د زهري کيدو سبب ګرځي. سختې او مزمنې ناروغۍ مينځ ته راوړي. نښي کانګې کول ، اسهال او تبه ده. دا ويروس دماشومانو دغذايي تسمم سبب ګرځي. انتقال يي د مستقيم تماس او ناپاکو سبزيجاتو په واسطه دى. او خپريدنه يې په هغه سيمو کې چې ګڼه او ګوڼه پکې زياته وي ښه صورت نيسي. c- Hepatitis A:      دې ويروس ته د زيړي ويروس هم ويل کيږي چې د خوراکي توکو د زهري کيدو باعث ګرځي. هرکله چې په دې ويروس منتن شوي خواړه څوک وخوري نو دا نښې په کې ليدل کيږي. تبه ،بې اشتهايې ، د نس درد ، ستړيا احساس کول ، د سترګو او پوستکي رنګ ژيړ کيدل. دغه نښې د منتن شوو خوړو د خوراک څخه دوه مياشتې وروسته راڅرګنديږي بعضې وختونه د شپږو مياشتو څخه راڅرګندېداى شي. انتقال يي مستقيم تماس او په دې ويروس باندې د منتن شوو خوړو پواسطه صورت نيسي. ٢- بکتريا Bacteria : واحدالحجروي اورګانيزمونه دي او د خوړو د زهري کيدو سبب ګرځي. دا ژوندي موجودات په دوه ډوله ناروغۍ مينځ ته راوړي. يو ډول بکتريا چې د انسان په داخل کې ژوند کوي او پرازيټي ژوند لري کولمې ميکروبي کوي او د کولمو د پړسوب سبب ګرځي چې د اوبو او معدني موادو په جذبيدو کې مشکل پيداکوي او د اسهال سبب ګرځي. دويم ډول هغه دي چې په خوراکي توکو باندې کيمياوي مواد توليدوي چې د خوراکي توکو د زهرجن کيدو سبب ګرځي. هرکله چې دا خوراکي توکي وخوړل شي نو د زړه بدوالى ، کانګې کول او اسهال مينځ ته راوړي. بعضې وخت پښتورګي د کاره غورځوي او خبره تر مرګه پورې رسيږي. هغه بکتريا چې د خوړو د زهري کيدو سبب ګرځي په لاندې ډول. a –سلمونيلا Salmonellae: سلمونيلا د ګرام منفي بکترياوو يو لوئ genus دى چې يواځې دوه نوعې يې د خوړو په زهري کولو کې رول لري. چې يو S.typhi او S.paratyphia دي. او ددې څخه چې کومه ناروغي مينځ ته راځي د Salmonella په نوم ياديږي .سلمونيلا يوه حاد ناروغي ده چې نښې يې زړه بدوالى ، کانګې ، دردونکى نس ناستى او سردردي. د ناروغۍ په اوږديدو سره دمفصلونو درد(Arthritis) هم پيداکيږي. هغه کسان چې معافيتي سيستم يې ضعيف وي. سلمونيلا پکې ډير تهديدونکې ناروغۍ مينځته راوړي دغه بکتريا دهغو خوړو په واسطه چې بايد ضرور پاخه شي (undercooked) لکه هګۍ ،غوښه ،لبنيات او بحري ژوي چې د انسانانو په واسطه خوړل کيږي انتقاليږي. b-Compylobacteria: د ا بکتريا هم د خوراکي توکو د زهري کيدو باعث ګرځي. ددې بکتريا په واسطه حاد ناروغۍ مينځ راځي لکه اسهال ،کانګې ،سردرد ،تبه د عضلاتو درد. دا بکتريا په ټوله نړۍ کې تر ټولو زيات د خوراکي موادو تسمم کونکي بکتريا پيژندل شوي ده. انتقال يي دچرګانو د غوښې په واسطه ،غيرې تعقيم شوي شيدې او د ملوث شوو اوبو په واسطه صورت نيسي. c-Staphylococcus: بکتريا هم د خوراکي توکو د زهري کيدو سبب ګرځي. ددې بکتريا په واسطه سختې او مزمنې ناروغۍ مينځ ته راځي لکه شديد زړه بدوالى ،زياتې کانګې او نس ناستي سخت درد. دا بکتريا توکسين توليدو ي چې د ګيلو رامينځ ته کيدو مسوليت لري کيداي شي شديد ديهايدريشن رامنځ ته کيدو چې آن د شاک له امل کيږي. دا بکتريا خپل زهري مواد په هغه خوراکي توکو چې دکريم پواسطه ډک شوي ،کيکونه ، مټر ، سلاد او داسي نورو کې توليدوي. خو هغه زهري مواد چې په الوګانو ،مکروني او هګيو باندي توليدوي ډير خطرناک دي d-Bacillus cereus: دا بکتريا هم د خوراکي توکو د زهري کيدو سبب ګرځي. ددې بکتريا په واسطه معمولي حاد ناروغۍ مينځ ته راوړي لکه کانګې کول ،بعضې اوقات اسهال او د نس درد. فعاليت يي په وريجو او هغه غذاګانو کې چې لږې سختې وي ډير چټک وي. د يو تخميني راپور له مخې داسي ويل کيږي چې دا بکتريا د ترهګرو په واسطه په وسلو کې استعماليږي د غذا او دماحول د ککړېدو سبب ګرځي. c-Escherichia coli(E.coli): دا بکترياګانې هم د غذا د زهري کيدو باعث ګرځي. بيلا بيل کلينکي او پتالوجيکي بدلونونه رامينځ ته کوي چې ټول يي د نس ناستي سره مل دي. ددې بکترياو ځينې انواعي په لاندې ډول دي.