cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مارټین هایډېګر
فرایبورګ
هغه غوښتل ځان د ګوند د فلیسوف ځای ته ورسوي خو د هغه د کار ډېر اجمالي طبیعت او د الفرډ روزنبرګ مخالفت چې هغه خپله د یاد موقف ترلاسه کول غوښتل، د هایډېګر رول محدود کړ. د تاریخ‌پوهانو په وینا د ریاست له بست څخه ګوښه کېدل له نازیانو سره د اصولي مخالفت په پرتله تر ډېره د یو مدیر په توګه د هغه د ماتې له امله و. هغه د مې په ۲۷مه د پوهنتون د ریئس په توګه د خپلې لوړې په وینا کې د المان له پاڅون څخه خپل ملاتړ څرګند کړ او د هم‌هغه کال زده‌کړیالانو ته يې په یوه مقاله او وینا کې له ادولف هېټلر څخه ملاتړ وکړ. هایډېګر د ۱۹۳۳ کال په نوامبر کې له ادولف هېټلر ناسوسیال سوسیالیستي دولت سره د المان د ښوونځيو او پوهنتونو د استادانو د وفادارۍ لوړه لاسلیک کړه.
هایډېګر د ۱۹۳۴ کال په اپرېل کې د ریاست له بست څخه استعفا ورکړه، خو تر ۱۹۴۵ کال پورې په نازې ګوند کې پاتې شو، ان که په پای کې نازیانو هغه د اثارو له خپرولو څخه منع هم کړ. هایډېګر له ۱۹۳۶ تر ۱۹۴۰ کلونو پورې په فریبورګ کې د نیچه د لکچرونو پر یوه ټولګه چې په هغه وخت کې د هغه د اثارو او ثابتو شویو نظریو ډېری خام مواد په کې موجود وو نیوکه وکړه. هایډېګر د دې ټولګې په اړه په ۱۹۶۶ کال کې له شپېګل سره په مرکه کې وویل: «هر هغه چا چې د اورېدلو لپاره غوږونه لرل په دغو درسي مبحثو کې يې اورېدلی شوی... ناسوسیال سوسیالیزم سره مخامختیا». خو وروستي څېړونکي له دې مواردو څخه معکوسه پایله اخلي؛ د مثال په ډول ډېوېډ فارل کرل د سیمنار په انګلیسي پیلامه کې لیکي: «ستونزه دا نه وه چې هایډېګر سیاسي نظریه او عمل نه لره، بلکې ستونزه دا ده چې هغه یوه سیاسي نظریه او عمل درلود».
دالیا ګریبایوسکایته
دالیا ګریبایوسکایت په لیتوانیا Dalia Grybauskaitė) زوکړه ۱ مارچ ۱۹۵۶م کال) د لیتوانیا هیواد ولسمشره ده.
د ډبرې منځنۍ لرغونې دوره
د ډبرې منځنۍ لرغونې دوره (په انګلیسي کې: Middle Paleolithic) د ډبرو لرغونې دورې دویمه دوره ده چې د آسیا ، اروپا او افریقا په لويو وچو کې رامنځته شوې. لرغونپوهان دا دوره د 300,000 څخه تر 30,000 کاله پخوا پورې ګڼي. د هغې ترټولو مهمې ځانګړتیاوې د ډبرې د وسیلو پراختیا او ډولونه دي، او همدارنګه د لاس جوړ شوي وسیلو لومړنۍ سمبولیک کارول دي.
دا دوره د نړۍ په بېلابېلو سيمو او هېوادونو کې په بېلابېلو تاريخونو پېښه شوې ده. دا دوره د زبرین د پیلولیتیک دورې په ظهور سره پای ته رسیږي.
د 100,000 مخزېږديز په شاوخوا کې، د ایران په لویدیځ کې د زاګروس په غرونو کې د غارونو پاتې شونې په دې سیمو کې د منځني پیلولیتیک دوره (له 300,000 څخه تر 30,000 کاله وړاندې) په ګوته کوي.
سرچينې
وېشنيزه:ډبرې دور وېشنيزه:د ډبرې دوره وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش
اورانوس
}
اورانوس د نورو لویو سیارو په څېر حلقوي سیستم، مقناطیسي ډګراو ګڼ شمېر سپوږمۍ لري. په ۱۹۸۶ ز کال کې د ویوجر ۲ ستورمزلي انځورونو اورانوس په شته روښنايي کې یوه بې خاصیته سیاره، پرته له دې چې د نورو لویو سیارو د وریځو له لړیو او توپانونو سره تړاو ولري وښودله. ویوجر ۲ تر اوسه یوازنۍ ستورمزلی توغندی دی، چې له دغې سیارې یې لیدنه کړې. په ۲۰۰۷ ز کال کې د اعتدال نقطې ته د رسېدو پر مهال، له ځمکې څخه په لیدنه کې د دغې سیارې موسمي(فصلي) بدلونونه او اقلیمي تغییرات لیدل شوي دي. د باد چټکتیا په کې، په ثانیه کې ۲۵۰ مترو (۹۰۰ کیلومتره په ساعت، ۵۶۰ مایله په ساعت) ته رسېږي.
تاریخچه
د نورو کلاسیکو سیارو په څېر، اورانوس په سترګو د لیدو وړ ده، خو د تور والي او په خپل مدار کې د کرار تاوېدلو له امله د لرغونو څارونکو له خوا د سیارې په توګه نه وه پېژندل شوه. ویلیام هرشل (William Herschel) د ۱۷۸۱ ز کال د مارچ په ۱۳ مه د لومړي ځل لپاره اورانوس ولیدله، چې د یوې سیارې په توګه د هغې د کشف لامل وګرځېد، په تاریخ کې یې د لومړي ځل لپاره د لمریز نظام پېژندل شوې پولې پراخې کړې او اورانوس یې د تلسکوپ په مرسته د لیدونکو سیارو په ډله کې شامله کړه.
کشف
اورانوس وړاندې له دې چې د یوې سیارې په توګه وپېژندل شي، په عمومي توګه له ستوري سره په غلطۍ یو ډول بلل کېده. ښایي چې د دغې سیارۍ لومړۍ پېژندل شوې لیدنه د هیپارکوس (Hipparchos) له خوا وه، چې له میلاد څخه ۱۲۸ کاله وړاندې یې هغه په خپله د ستورو په نوملړ(star catalogue) کې ثبت کړ، چې وروسته بیا بطلیموس په خپل کتاب المجسطي کې هم شامل کړ. لومړنۍ غوڅه لیدنه یې په ۱۶۹۰ ز کال کې وه، هغه مهال چې جان فلمستید (John Flamsteed) د ۶ ځلو لپاره ولیدله او هغه یې د ۳۴ ثوري ( Tauri یا ثور) ستورو په ډله کې شامله کړه. فرانسوي ستور پېژندونکي پیري چارلس لیمونیر (Pierre Charles Le Monnier) له ۱۷۵۰ ز کال څخه تر ۱۷۶۹ ز کال پورې دولس ځله هغه لیدلې.
د ۱۷۸۱ ز کال د مارچ په دیارلسمه ویلیام هرشل (William Herschel) د انګلنډ، سومرسېټ، باث (Bath, Somerset) په نیوکینګ ۱۹ کوڅه کې د خپل کور له باغچې (اوس مهال د هرشل د ستورپوهنې موزیم دی) اورانوس ولید، چې هغه یې په خپل راپور کې (۲۶ اپریل ۱۷۸۱ ز کال) لکۍ لرونکی ستوری معرفي کړ. هرشل په خپل لاس جوړي ۶.۲ انچي انعکاسي تلسکوپ سره "د ثابتو ستورو په کتنه کې د لیدلو له اختلافونو (اختلاف منظر یا parallax) سره بوخت و".
هرشل په خپل ژورنال کې ولیکل: "ثوري (ζ Tauri) ته په نږدې چارکي کې ... یا ]یو[ سحابی ستورۍ او یا هم لکۍ لرونکی ستوری". د مارچ په ۱۷ مه هغه یادښت کړه: "ما په یوه لکۍ لرونکي او یا هم سحابي ستوري پسې کتل، خو وه مې مونده چې دا لکۍ لرونکی ستوری دی، ځکه خپل ځای یې بدل کړی" دی. کله چې هغه د خپل دغه کشف رویال ټولنې (Royal Society) ته وړاندې کړ، ادعا یې کوله چې ده یو لکۍ لرونکی ستوری موندلی، خو بیا یې هم په ضمني توګه له یوې سیارې سره تشبیه کاوه.
په داسې حال کې چې، هرشل خپل دغه نوی شی لکۍ لرونکی ستوری باله، خو نور ستورپوهان له وخته پرې شکمن وو. فنلانډي – سویسي ستورپېژندونکي اندرېس یوهان لېکسل (Anders Johan Lexell) چې په روسیه کې یې کار کاوه، لومړنی کس و چې د دغه لوی شي مدار یې محاسبه کړ. د هغه نژدې دایروي مدار، هغه دې پایلې ته ورساوه چې، دا یوه سیاره ده، نه یو لکۍ لرونکی ستوری. برلیني ستورپېژندونکي یوهان ایلرت بوډي (Johann Elert Bode) د هرشل کشف داسې تشرېح کړ: "یو خوځنده ستوري چې کولای شو سیارې ته د ورته یوه لوی شي په توګه چې، تر اوسه نامعلوم دی، په پام کې ونیسو، هغه چې د زحل له مدارنه د باندې څرخي". بوډي دې نتیجې ته ورسېد چې، دایرې ته نژدې مدار یې د یوه لکۍ لرونکي ستوري پرځای د یوې سیارې د مدار په څېر دی.
دغه شی ډېر ژر د یوې سیارې په توګه ومنل شو. په ۱۷۸۳ ز کال کې هرشل د رویال ټولنې مشر جوزف بانکس (Joseph Banks) ته دغه موضوع تشرېح کړه: "په اروپا کې د مخکښو ستورپېژندونکو له کتنې وروسته، داسې ښکاري چې دغه نوی ستورې، چې زه یې د ۱۷۸۱ ز کال په مارچ میاشت کې هغه ته د اشاره کولو ویاړ لرم، زموږ د لمریز نظام یو له لومړنیو سیارو څخه ده". له دغې لاسته راوړنې څخه د ستایلو په موخه، د وخت پاچا دریم جورج (King George III) هرشل ته هر کال  ۲۰۰ پونډه (په ۲۰۲۰ ز کال کې ۲۵ زره پونډه کېږي) معاش ومانه، په دې شرط چې هغه وینډوزر ته کډه وکړي، څو شاهي کورنۍ وکولای شي، د هغه له تلسکوپ څخه لیدنې وکړي.
د اورانوس نوم د لرغوني یونان د آسمان خدای اورانوس (په لرغونې یوناني کې: Οὐρανός) څخه اخیستل شوی، چې د کورنوس پلار (زهل یا ساترون) پلار او د زیوس (مشتري یا جوپیټر) نیکه دی چې په لاتیني کې Ūranus (IPA: [ˈuːranʊs]) راځي. دا یوازنۍ سیاره ده چې انګلیسي نوم یې هم په مستقیم ډول د یوناني افسانو له یو شخصیت اخیستل شوی. د اورانوس کلمې ستاینوم "اورانین" دی.
سپوږمۍ
اورانوس ۲۷ پېژندل شوې سپوږمۍ لري. د دغو سپوږمیو نومونه د شکسپیر او الکساندر پاپ د آثارو له شخصیتونونه اخیستل شوي دي. پنځه لویې سپوږمۍ یې مېرانډا (Miranda)، اریل (Ariel)، اومبریل (Umbriel)، تیتانیا (Titania) او اوبېرون (Oberon) دي. د اورانوسي سپوږمیو سیستم د نورو ګازي سیارو د سپوږمیو د سیستم په پرتله کم حجم لري، د دغو پنځو سپوږمیو ټولیز حجم په یوازې توګه د تریتون (د نیپتون لویه سپوږمۍ) له نیمايي حجم څخه کم دی. د اورانوس لویه سپوږمی، تیتانیا، ۷۸۸.۹ کیلومتره (۴۹۰.۲ مایله) قطر لري، چې د ځمکې د سپوږمۍ له نیمايي کوچنۍ، خو د زحل له دویمې لویې سپوږمۍ رهیا څخه لږ لویه ده. تیتانیا د لمریز نظام اتمه لویه سپوږمۍ ده.
کوکنار
همدآر نگه د خشخآش دآنه د ٤٠-٥٠% پوري د شحمي تيزابونو لرونکې ده چې اساسآ د تراي گليسرايد ، لينو ليک اسيد او اوليک اسيد څخه ترکېب شوي ده. د کوکنارو جغرافيوي انتشار :- دغه بوتي زياتره په گرمو ، معتدلو او حتي په يخو منطقو کې هم پيدا کېږي دغه بوټي په وحشي ډول سره نه دي ليدل شوي. د پخوا زمانو څخه راپدي خوا د نړئ په بيلابيلو منطقو کې د دغه بوټي کښت رايج دي د ترياکو او تيلو توليدونکې نوعي یې زياتره په ترکېه ، افغانستان ، چېن ، ايران او هند کې کرل کېږي. د نيويارک د پروتوکول مطابق کوم چې په ١٣٥٣ م کال کې تر سره شوي وو د کوکنارو کرل او دترياکو توليد يواځي په اوو ملکونو پوري منحصر وو چې دغه ملکونه له يونان ، ايران ، ترکېه ، هند ، بلغاريا ، يوگوسلاويا او پخوا ني شوروي اتحاد څخه عبارت وو. له پورته ملکونو څخه علاوه د کوکنارو کرل او د ترياکو توليد په غيري قانوني ډول سره د نړئ يه يو زيات شمير هيوادونو کې تر سره کېږي چې له برما ، تايليند ، لاوس ، پاکستان ، هند ، افغانستان او مکسيکو څخه عبارت دي ولي بد بختانه چې د نړئ په بعضو ممالکو کې اوس هم دغه کښت او تو ليد دوام لري چې د جملي څخه یې يو هم افغانستان دي.
نجیب الله ځاځی
نجیب الله ځاځی (د ۱۹۸۵ کال د اګسټ په ۱۰ زیږیدلی) هغه افغاني الاصله امریکايي دی چې د ۲۰۰۹ کال په سپټمبر کې د القاعدې د ډلې د یوې برخې په توګه په ۲۰۰۹ ز کال کې د نیویارک ښار په مترو کې د استشهادي بریدونو د پلانولو په تور ونیول شو او له دوو نورو کسانو سره تورن وپېژندل شو. د امریکا څارنوالانو وویل چې د القاعدې د بهرنیو عملیاتو مشر صالح الصومالي او له القاعدې سره تړلي یوه بل کس د راشد رووف په نوم د همدې برید امر ورکړی و. دا دواړه څه وخت وروسته د بې پیلوټه الوتکو په برید کې ووژل شول.
ځاځي په ۲۰۰۸ ز کال کې په پاکستان کې د القاعدې په یوه روزنیز کمپ کې د وسلو او چاودونکو توکو کارول زده کړل. نوموړی د ۲۰۰۹ کال د سپټمبر په ۹مه د کولراډو د ارورا په ښار کې له خپل کور څخه په موټر کې د نیویارک ښار ته ولاړ، تر څو هلته چاودونکي توکي د نیویارک ښار په مترو کې په ګڼه ګوڼه ساعت کې وچوي. نوموړی یو له هغو استشهادي کسانو څخه چې له پخوا یې همغږې کړې وه. خو وروسته له هغه چې ځاځی د امریکا د اطلاعاتي مامورینو له خوا تر څار لاندې په وحشت کې شو او د یوه جومات د امام له خوا ورته خبرداری ورغی چې چارواکي د هغه په اړه پلټنه کوي، نو ناڅاپه بېرته کولراډو ته ولاړ. څو ورځې وروسته هغه ونیول شو.
نوموړی د ۲۰۱۰ کال د فبروري په ۲۲مه د ډله ییزې وژنې د وسلو د کارولو د توطیې، په بهرني هېواد کې د قتل د تر سره کولو لپاره د توطیې او د یوه ترهګریز سازمان لپاره د مادي ملاتړ د برابرولو له امله مجرم وګڼل شو. نوموړي وویل چې په پاکستان کې د القاعدې له خوا په امریکا کې د استشهادي برید د تر سره کولو لپاره استخدام شوی او موخه یې د نیویارک ښار په مترو کې بمي چاودنه وه. ځاځی د خپلو دوو لومړیو جرمونو په خاطر عمر بند او د خپل درېیم جرم په خاطر په ۱۵ کاله زندان باندې محکوم شو. د دې حکم د تر سره کولو وخت د ۲۰۱۱ کال د جون میاشت پلان شوې وه. خو د ۲۰۱۹ ز کال د مۍ په میاشت کې اعلان شو چې ځاځی به له پولیسو سره له بې حدې زیاتې مرستې په خاطر او د ۱۰ کلن بند له تیرولو وروسته ازاد شي.
د ځاځي د ښوونځي د مهال دوه ټولګیوال چې له نوموړې سره یو ځای پاکستان ته تللي وو، پلار یې، تره یې او د کووینز په ښار کې د جومات ملا هم په ورته تورونو سره تورن شول. د امریکا لوی څارنوال، اریک هولډر دغه پلان شوي بریدونه «په ۲۰۰۱ کال کې د سپټمبر له ۱۱مې بریدونو وروسته د امریکا پر ملت باندې یو له جدي ترهګریزو ګواښونو» څخه وبلل.
د ماشوم توب دوره
ځاځی د افغانستان په پکتیا ولایت کې زیږیدلی. هغه دوه وروڼه او دوه خویندې لري. نوموړی په ۱۹۹۲ز کال کې کله چې ۷ کلن له خپلې کورنۍ سره د پاکستان پیښور ته ولاړل او هلته د افغان کډوالو په توګه مېشت شول. {{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/09/26/nyregion/26profile.html|title=From Smiling Coffee Vendor to Terror Suspect|date=September
په افغانستان کې د هندویزم تاریخچه
په افغانستان کې د هندویزم تاریخچه کولای شو له نننۍ بڼې څخه ډېر لري او لرغونې دوره یعن څه باندې ۳۴۰۰۰ کاله وړاندې ومومو. ویل کېږی چې هندویزم په دغه سیمه کې د برونزو په عصر او د سند درې په تمدن کې، کله چې د ګندهارا سیمه یوه له ماهاجاناپادا (یو له ۱۶ حکومتونو) څخه وه، خپل اوج ته رسیدلی. دغه دین تر بین النهرین پورې د اریایانو تر پراختیا او له میلاد څخه له ۵۵۱ – ۱۵۰۰ کلونو پورې د ماد پاچاهۍ په مهال پراختیا موندلې. په دغه دین کې زیاتره د ګندهارا خلک شامل و. له هغه وروسته د زردشت او بودايي دینونه هم د مایورا او هخامنشي سترواکیو د اغېزو له امله وغوړېدې. د بلخ د یوناني حکومت په مهال، د بودايي، یوناني او ګندهاري دینونو د افغانستان ځینې سیمې تر خپلې اغېز لاندې درلودې. له هغه وخته راهیسې، په افغانستان کې بېلابېلې سترواکۍ رامنځته شوې لکه کوشانیان، هپتالیان، صفاریان، سامانیان او هندوشاهي چې د هندي کلتور شاهد او د هغو له مخې رامنځته شوی دی.
د مسلمانانو له خوا د افغانستان په نیولو سره او د ترک شاهي په مټ د جي پال په ماتولو او د خلفای راشدین په حاکمیت پورې د افغانستان د خاورې په نښلولو سره، په افغانستان کې اسلام خپور شو او په پایله کې هندو او بودايي دینونه له منځه ولاړل. همداشان څو ځله د مغولو او غزنویانو له خوا پرې بریدونه وشول. په افغانستان کې د هندو او سیک دینونه د نوشار له جګړې وروسته او کله چې دا خاوره د هري سینګ نالوا له خوا د سیک په سترواکۍ پورې ونښلول شوه، بېرته را ژوندي شول.
په اولسمه میلادي پېړۍ کې د یوه هېواد په توګه د هوتکیانو له خوا د افغانستان په رامنځته کېدو سره  زیاترو هندوانو په افغانستان کې خپله ازادي درلوده او په لوړو دولتي چوکیو او سوداګرۍ باندې بوخت و. د هندو دین هغه پیروان چې نن په افغانستان کې ژوندي کوي، هغوی هغه پنجابي او سندي قومونه دي چې ښايي په نولسمه پېړۍ کې له سیکانو سره یو ځای افغانستان ته د سوداګرو په توګه راغلي وي. د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت تر ړنګېدو پورې لسګونو زرو هندوانو په افغانستان کې ژوند کاوه، خو نن ورځ دا شمېره شاوخوا ۱۰۰۰ کسانو ته رسیږي. د هغوی زیاتره یې هند، اروپايي ټولنې، شمالي امریکا او نورو هېوادونو ته کډوال شوي دي.
له تاریخ وړاندې دوره
داسې هېڅ رسمي سرچینه نشته چې په افغانستان کې د هندو دین د غوړیدو نېټه وښیي، خو بیا هم باور پر دې دی، چې افغانانو د هندو دین د نوې بڼې له پېژندنې وړاندې د سوریا (ایزد) او پاګانیزم عبادت کاوه، چې له هندو دین څخه اغېزمن دی. په هغه وخت کې افغانان په کرهڼه او څارویو په پوولو بوخت و.
د سند د درې تمدن
د لرغون پېژندونکو د نظریو له مخې، د سند درې تمدن هغه وخت ته اشاره لري، چې د هندو دین په افغانستان کې غوړیدنې ته رسیدلی و او زیاتره هغه خلک چې په ننني هندوکش او افغانیه (خیبر پښتونخوا) کې یې ژوند کاوه، د هغه پیروان و. د سند درې یوه لرغونې محوطه د امو سیند ته څېرمه د افغانستان د شمال په شورتوګای سیمه کې کشف شوې ده. د نورستان زیاتره خلک د هندویزم له لومړنۍ بڼې څخه پیروي کوي. د امو سیند تمدن (د باختر-مرو د لرغون پېژندنې ټولګه) له میلاد څخه له ۱۷۰۰ تر ۲۲۰۰ کاله وړاندې اوج ته ورسېد. د بلخ ښار (باختر) په دغه وخت کې (له ۱۵۰۰ تر ۲۰۰۰ مخزېږدیز) کې جوړ شو او ویل کېږي چې له همدې ځایه هندویزم منځني ختیځ ته چېرته چې وړې ټولنې موجودې وي، پراختیا وموند.
د هندو-اریايانو کډه کېدل
د هغو قبیلو څانګه چې په هندو- اروپايي ژبه باندې خبرې کوي او د اریايانو په نوم پېژندل کېږي له میلاد څخه د ۱۲۰۰ نه تر ۲۰۰۰ کلونو په منځ کې دغې سیمې ته کډه شوي دي.
د ګندهارا سترواکي
تر لاسه شوي د ګندهارا بودايي لاسي لیکونه ښیې چې دلته هندویزم و او ریګویډا کې یې هم نوم اخیستل شوی دی. بودايي دین دلته غوړیدلی او زیاتره بودایان له هندویزم څخه راغلي دي. د مهاباراتا د شاکوني او ګندهاري شخصیتونه په اصل کې د ګندهارا له سترواکۍ څخه و. د همدې سترواکۍ اوسیدونکي د ګندهاراواس په نوم یاد شوي او د هغوی اصل او نسب د هندي متن ریګویډا کې د ګندهاريانو په نوم یاد شوي دي. ګندهاریان په موسیقي او هنر کې ډېر ماهر و. له همدې امله ده چې د هند دودیزه موسیقي په کلکه سره له ګندهارا څخه اغېزمنه ده. د یاداوا د قبیلې مشر چې بالا راما نومېده (د کرېشنا ورور) هغه هم د ګندهارا او سیند درې تر تر منځ د پرتو خلکو تعامل تشرېح کوي.
د مایوریا سترواکي
د مایوریا سترواکي په دې ملت کې د هنر په جوړونې کې د پام وړ رول درلود. دا هنر په اصل کې د هندو او بودايي هنر له مخې و. د ستر سکندر او سلوکوس اول نیکاتور جګړې او همداشان د سلوکي سترواکۍ او مایوریا تر منځ جګړو هم د دې ملت په دیني و کلتوري تنوع کې د پام وړ اغېز لرلی دی.
کلاسیک عصر
ګڼ شمېر د هندوانو معبدونه او سیلونه (seals) د سترواکو او پاچاهانو له خوا جوړ شوي وو چې په کې د هندو خدایانو نښې ښکاریدي او هغوی به یې عبادت کاوه. همداشان د ګندهارا او غزني په سیمو کې د هندوانو هنري او کلتوري میراث تر سترګو شوی دی.
منځنۍ پېړۍ
افغانستان له منځنیو پېړیو تر ۱۷۵۰ ز کال پورې د ایران یوه برخه وه. دا هغه مهال و چې په افغانستان کې د هندوانو شمېر مخ پر زیاتیدو او همداشان اوسنی افغانستان د رامنځته کېدو په درشل کې و. په دغه وخت کې د کابل شاهانو او هندوشاهي تر واکمني لاندې او وړاندې تر دې چې افغانستان او هندوستان د مسلمانانو له خوا فتح شي، هندویزم په خپل اوج کې و.
د مسلمانانو له خوا د افغانستان فتح
خلفای راشدینو په ۶۴۲ ز کال کې افغانستان فتح کړ. ترک شاهان د خلفای راشدین د خلافت په مهال افغانستان جوړ کړ او په خپل قلمرو کې له شته هندوانو او بودایانو څخه به یې جزیه اخیستله. بودایان او زردشتیان د کتاب د اهل په توګه یادیدل، په داسې حال کې چې هندوان به د بت پرستانو په نوم یادیدل. د اسلام له فتحې وروسته، د هندوانو او بودایانو جمعیت په چټکۍ سره کم او د مسلمانانو جمعیت چټک زیاتوالی وموند.
کابل شاهان
د کابل شاهانو کورنیو د کوشاني سترواکۍ له سقوط وروسته له درېیمې څخه تر نهمې میلادې پېړۍ پورې د کابل درې او ګندهارا باندې حکومت کړی دی. کابل شاهان په اصل کې ترکي مسلمان کډوال وو، چې افغانستان ته راکډه شوي او له هغه وروسته د هندوشاهي چې په اصل کې هندوان وو، د هغو ځایناستي شول.
پاچا جي پال د هندوشاهي له سلسلې څخه د افغانستان د هندوانو وروستی پاچا و، چې له غزنویانو سره د خپلې جګړې له کبله مشهور دی، که څه هم هغه یو ښه او پیاوړی پوځ درلود او د پنجاب د راجپوتانو او هندوانو ملاتړ یې له ځانه سره درلود، خو په دې جګړه کې یې ماتې وخوړه.
د سلطان محمود غزنوي پر وړاندې د هندو ځواکونو له ماتې وروسته، هندوان په افغانستان کې په لږکیو بدل شول او په پای کې په افغانستان کې د هندوانو واکمني او بودايي دین پای ته ورسېد.
غزنویان
په دغه سیمه کې د اسلام دین د غزنویانو په وخت کې وغوړېد او ورسره مل هندوان او نور غیرمسلمانې ټولنې په افغانستان او خیبر پښتونخوا کې له زوال سره مخ شوي. خو بیا هم نورستان یوازینی ځای و، چې هلته هندوان لا پر خپل ځای پاتې و او خپل حکومت یې کاوه. هغه مهال دا ولایت د کافرستان په نوم یادیده. غزنویانو پر دې سیمه هم برید وکړ چې شرح یې داسې راغلې ده: "په پای کې د بت پرستي پر وړاندې بل جهاد پیل شو؛ سلطان محمود خپله اووم برید د نارډاین پر وړاندې او بیا وروسته د هندوستان پر پولو یا د هندوکش غره پر ختیځو برخو باندې وکړ. لکه څرنګه چې محمد قاسم فرشته وايي، د هندوستان او ترکستان هېوادونو میوې ډېرې خوږې او خوندورې دي. هغه هېواد چې د سلطان پوځ پرې برید وکړ په اصل کې هغه ځای دی چې نن ورته کافرستان وايي، هغه ځای چې خلک یې بت پرست دي او اوس هم شته او څه وخت وروسته بیا د مسلمانانو له خوا ورته تورکمېس ویل کېدل. په نارډاین کې یو معبد و چې د سلطان د پوځ له خوا ویجاړ شو؛ د سلطان پوځ له دې معبد څخه یوه ډبره راوړه چې یو ډبرلیک و او د هندوانو په اند ډېره لرغونې وه."
لا زیات انحطاط
افغانستان د خپل جغرافیايي موقعیت له امله چې مرکزي اسیا د هند له نیمه وچې سره نښلوي په ځلونو تر برید لاندې راغلی او له ترکانو او عربو سره یې پرېمانه جګړې کړي دي. د هند پر نیمه وچې باندې له افغانستان څخه د مسلمانانو پرله پسې بریدونه د هندو جمعیت د لا زیات انحطاط لامل وګرځېد.
ډروتی ډې
ډروتی ډې (نومبر ۸، ۱۸۹۷ – نومبر ۲۹، ۱۹۸۰) یوه امریکايي ژورنالسټه، ټولنیزه فعاله او انارشیسټه وه او په ځوانۍ کې بېباکه وه خو وروسته بیا کاتولیکه عیسوۍ شوه خو خپل ټولنیز او انارشیسټي فعالیت يې پرې نښود. هغه ښايي د امریکايي کاټولیسټانو تر منځ تر ټولو پېژندل شوې سیاسي سختدریځې څېره وه.
د کاتولیک کلیسا د کارګرانو غورځنګ د یوې برخې په توګه، ډې له ملګرو سره یوځای په ۱۹۳۳ ز کال کې د کاتولیک کارګرانو د ورځپاڼې بنسټ کېښود او د ۱۹۳۳ ز کال څخه نیولې بیا په ۱۹۸۰ ز کال کې تر مرګ پورې د دې ورځپاڼې ايډېټره پاتې شوه. په دې ورځپاڼه کې، ډې د وېشلو د کاتولیکې اقتصادي نظريې لپاره غږ پورته کاوه او هغه يې د پانګوالۍ او سوسیالیزم سیسټم تر منځ درېیمه لار بلله. شپاړلسم پاپ بېنېډېکټ د هغې د دین اړولو کیسه "په یوه سیکولر چاپېریال کې... د ایمان پر لور سفر" د بېلګې په توګه وکاروله. د امریکا کانګرس ته د وینا پر مهال، پاپ فرانسیس ډې د څلورو هغه بېلګه امریکایانو په کتار کې راوسته چې "ښه راتلونکې یې جوړه کړې وه."
کلیسا د ډې د ممکنه تقدیس لپاره دعوی پرانیسته چې د څېړنو لپاره د پاپ د دربار له لوري ومنل شوه. له همدې امله، کلیسا هغې ته د خدای د خدمتګارې لقب ورکړ.
ماشومتوب او ځواني
ډروتی مې ډې د ۱۸۹۷ ز کال د نوامبر میاشتې په ۸مه نېټه د نیویارک ایالت د بروکلین سیمې په غرونو کې زېږېدلې ده. د یوه ژوندلیک لیکوونکي په وینا، ډې په یوه "عالی، هېواد پاله او منځنۍ کچې" کورنۍ کې زېږېدلې ده. د هغې پلار، جان ډې په خټه ایرلنډی و او د امریکا د تینیسي ایالت اصلي اوسېدونکی و او مور يې، ګرېس ساتېرلي، د شمالي ایالت نیویارک اصلي اوسېدونکې وه او پلرونه او نیکونه يې د انګلستان وو. د هغې مور او پلار د ګرېنوویچ کلي په اپیسکوپال کلیسا کې واده کړی و. هغې درې وروڼو (په شمول د ډونالډ اېس ډې) او یوه خور درلوده او دا د کورنۍ تر ټولو کشر درېیم اولاد و. د هغې پلار چې د اسونو سیالو ورزشي لیکوال و، په ۱۹۰۴ ز کال کې يې په سان فرانسیسکو ایالت کې په یوه ورځپاڼه کې دنده پیل کړه. دغه کورنۍ په اوکلنډ، کلیفورنیا کې تر هغه مهاله واوسېده چې کله د فرانسیسکو د ۱۹۰۶ز کال زلزلې د ورځپاڼې تاسیسات ویجاړ کړل او د ډې پلار خپله دنده له لاسه ورکړه. د زلزلې ویجاړیو په اړه د ولس خود جوشه غبرګون او د ګاونډیانو له خوا سرښېندنې ډې ته د وګړو د اقدام او کلیسايي ټولنې په اړه ډېر څه ورزده کړل. دغه کورنۍ وروسته په شیکاګو کې مېشته شوه.
د ډې مور او پلار په نوم عیسویان وو او ډېر لږ به کلیسا ته تلل. کله چې ډې ماشومه وه، نو له دین سره یې مینه ډېره شوه او ډېری مهال به يې انجیل لوست. په لس کلنۍ کې، ډې وروسته له هغه د زموږ ژغورونکي (Our Saviour) په نوم د اپیسکوپال فرقې کلیسا ته تلله چې د دې کلیسا مشر د ډې مور ته قناعت ورکړ څو د هغې ورور ته اجازه ورکړي چې د کلیسا د ترانې ویلو په ټیم کې شامل شي. دغه کلیسا د شیکاګو ایالت د لینکلن پارک په سیمه کې وه. د کلیسا ترانې ویلو ټیم او موسیقي يې زړه وړی و. هغې د عیسویت د اصولو په اړه د پوښتنو او ځوابونو کتاب مطالعه کړ او د عیسیویت لپاره د تعمید غسل ورکړل شو او په ۱۹۱۱ ز کال کې د یادې کلیسا غړیتوب ته ومنل شوه.
ډې په تنکۍ ځوانۍ کې د مطالعې ډېره شوقي وه او په ځانګړې توګه د اپټون سین کلېیر د ځنګل (The Jungle) له کتاب سره يې مینه وه. هغه به د یوه کتاب له لوستلو بل کتاب ته تلله، لکه  جک لندن په خپل کتاب مارټين آېډېن کې هربرټ سپېنسر یاد کړی، نو دې به سپنسر مطالعه کاوه او له هغه به ډاروین ته لاړه او بیا بې هکسلي لوست. هغې د انارشۍ او شدیدې بېوزلې په اړه له پیټر کروپوتکین څخه زده کړه وکړه ځکه هغه د ډاروین د پايښت د سیالۍ پر ځای په همکارۍ باور درلود. هغې په پوهنتون کي روسي ادبیات هم لوستل، په ځانګړې توګه، داستایوفسکي، تولستوی او ګورکي. ډې د ټولنیز محسوس کار په اړه ډېره مطالعه کوله او همدې په راتلونکې کې مرسته ورسره وکړه چې د ټولنیز فعالیت ملاتړ وکړي او په کې ښکېله وي. ډې په ۱۹۱۴ز کال کې د والر لیسې څخه فارغه شوه.
په ۱۹۱۴ زکال کې، ډې د بورس له لارې د اوربانا-شمپاین سیمې الینویس پوهنتون کې زده کړې پیل کړې. ډې د پوهنتون درسونه سم نه لوستل. تر ډېره يې مطالعه پر ټولنیز سختدریځه عیسويت متمرکزه وه. هغې د پوهنتون په ټولنیز فعالیتونو کې ګډون نه کولو او نه يې له خپل پلار څخه پیسې اخیستې او خپل ټول کالي او بوټان يې د تحفیف له دوکانونو اخیستل. هغې دوه کاله وروسته پوهنتون پرېښود او نیویارک ښار ته کډه شوه.
ټولنیز فعالیت
هغه د نیویارک ښار په ښکته ختیځه برخه کې مېشته شوه او پر ډېرو سوسیالېسټو خپرونو يې کار وکړ لکه The Liberator، The Masses او The Call. هغې په موسکا سره بې صبره سوسیالېستانو ته وویل چې دی 'د جګړې په ټولګي کې هم سوله غوښتونکې وه'. کلونه وروسته، ډې کیسه کوي چې څه ډول يې مسیرونه بدلول: "په اتلس کلنۍ کې زړه نازړه وم چې د سوسیالیزم پلوی وکړم که د سنډیکالیزم (د لومړۍ نړیوالې جګړې د صنعتي کارګرانو اتحاديې) او که د انارشیزم لوری ونیسم. کله مې چې تولستوی ولوست، زه یوه انارشیسټه وم. The Call ته زما وفادارۍ سوسیالیسټه کړم، خو کین اړخې هغه او زما امریکايي پالنې، زه بېرته د لومړۍ نړیوالې جګړې غورځنګ پلوې کړم.
ډې په ګرینوېچ وېلېج کې څو میاشتې تېرې کړې او د اوګینه اونیل سره يې ملګرې شوه او ویل چې هغه يې دیني احساس نور هم پیاوړی کړی دی. هغې د څو کلونو لپاره له مایک ګولډ سره عاشقانه اړیکه درلوده. مایک یو سختدریځه لیکوال و او وروسته یو وتلی کمونسټ ترې جوړ شو. ډې وايي چې ګولډ د کاتولیک کارګرانو غورځنګ په پیل کې "غیرمستقیم ښکېل" و. ډې د څو وتلو امریکايي کمونسټانو سره ملګرتوب در لود لکه انا لوییس سټرانګ او الیزابیت ګورلې چې وروسته د امریکا د کمونسټ ګوند ریاست ورپه غاړه شو.
په پیل کې ډې یو بېباکه ژوند درلود. په ۱۹۲۰ ز کال کې د لیونل موایس سره یې ناکامه عاشقي ختمه کړه او وروسته له دې چې جنین سقط کړ او دغه چاره يې "د خپل ژوند ستره تراژيدي" وبلله له برکلي ټابي سره يې قانوني واده وکړ.
اردن
اردن (الأردن)، رسمي نوم يې د اردن هاشمي سلطنت دی، په لويديځه اسيا کې پروت هېواد دی. د شام په سيمه د اردن د سمندر په ختيځه څنډه کې د اسيا، افريقا او اروپا په درې لارې کې پروت دی. اردن له سعودي عربستان، عراق، سوريې، اسرائيلو او فلسطين له لويديځې تړانګې سره پوله لري. مړ سيند يې په لويديځو پولو پروت دی، داهېواد په خپل لرې سويل لويديځ کې د سور سمندر سره شپږ ويشت کيلو متره (۱۶ ميله) ساحل لري. عمان يې پلازمېنه، ستر ښار او اقصادي، سياسي او کلتوري مرکز دی.
په اوسني اردن کې د لرغوني ډبرين پير انسانانو ژوند کړی. د ژېړو (برونزو) پړاو په پای کې په دې سيمه کې درې د اوږدې مودې پاچهۍ څرګندې شوې دي چې هغه دا دي: عمون، مواب او ادوم. په وروستيو واکمنيو کې يې د النبطية پاچهي، پارسي سترواکي، رومي سترواکي، راشده واکمني، امويان، عباسي خلافت او عثماني سترواکۍ شاملې دي. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په ۱۹۱۶ز کال کې د عثمانيانو پر ضد له ستر عربي پاڅون نه وروسته، بریتانيې او فرانسې عثماني سترواکي سره ووېشله. د الهاشمي له خوا په ۱۹۲۱ز کال کې او بيا د امير لومړي عبدالله له خوا د ختيځ اردن امارت تاسيس شو او دا امارت د بریتانيې تر تحت الحمايت لاندې راغی. په ۱۹۴۶ز کال کې، اردن په يوه خپلواک هېواد واوښت چې په رسمي ډول د ختيځ اردن د  هاشمي پاچهۍ په توګه وپېژندل شو، خو کله چې په ۱۹۴۸ز کال کې اردن په اسرائيلي جګړه کې لويديځه تړانګه ونيوله، په ۱۹۴۹ز کال کې د دې هېواد نوم د اردن هاشمي پاچهۍ ته واوښت، دا سيمه له اردن سره نښتې پاتې شوه، تر څو په ۱۹۶۷ز کال کې يې اسرائيلو ته وبايلله. اردن په ۱۹۸۸ز کال کې د دې سيمې د ملکيت له خپلې ادعا نه تېر شو او دويم عربي هېواد وګرځېد چې له اسرائيلو سره يې په ۱۹۹۴ز کال کې د سولې تړون لاسليک کړ. اردن د عرب اتحاديې او اسلامي همکاريو سازمان بنسټ اېښودونکی غړی دی. د دې خپلواک هېواد نظام مشروطه پاچهي ده، خو پاچا پراخه اجرائيوي او قانون جوړوونکي واکونه له ځانه سره لري.
اردن نيمه وچ او شاړ هېواد دی، ټوله سيمه يې ۸۹۳۴۲ کيلو متر مربع (۳۴،۴۹۵ ميل مربع) ده، د وګړو شمېر يې نهه ميلیونه دی، په عربي هېوادونو په يوولسم شمېره زيات نفوس لري. غوڅ اکثريت يا پنځه نوي سلنه وګړي يې سني مسلمانان دي، اصلي لږه کي مسيحيان هم لري. اردن په بيا بیا ناکراره منځني ختيځ کې «ارامه سيمه» بلل کېږي. اردن له عرب پسرلي وروسته چې په ۲۰۱۰ز کال کې يې دا سیمه ونيوله، کوم زیان ونه لېده. له ۱۹۴۸ز کال راهيسې، اردن له ډېرو جګړه کې ښکېلو ګاونډيو هېوادونو نه کډوال منلي دي. د ۲۰۱۵ز کال د شمېرنې تر مخې په اردن کې د اټکل تر مخې دوه اعشاریه یو ميليون فلسطينيان او يو اعشاريه څلور ميلیونه سوريايي کډوال مېشت دي. اردن د هغو زرګونو عراقي مسيحيانو پناه ځای دی، کوم چې د داعش له تعقيب تښتېدلي دي. په داسې حال کې چې اردن کډوال مني، له سوريې نه د کډوالو وروستي بهير د دې هېواد په سرچينو او پر ملي زیربناوو د پام وړ فشار راوستی.
اردن د انساني ودې د شاخص له پلوه يو سل او دويم هېواد دی او د عايد له منځنۍ کچې پورته اقتصاد لري. د اردن اقتصاد په سيمه کې يو له کوچني اقتصاد نه دی چې د ماهر کار ځواک پر بنسټ د بهرنۍ پانګونې د لېوالتيا وړ دی. دا هېواد د سيلانيانو د لېوالتيا مرکز هم دی او د ښه پرمختللي روغتيايي برخې له امله د روغتیايي سيال بينۍ لپاره هم جذاب دی. سره له دې، د طبيعي سرچينو کمښت، د کډوالو زيات ورتګ او د سيمې نا ارامۍ د دې هېواد اقتصادي وده له ستونزو سره مخامخ کړې ده.
رېښه
اردن خپل نوم د اردن له سمندر نه اخیستی دی چې د دې هېواد شمال لويديځه پوله تر ډېره بريده همدا سمندر جوړوي. په داسې حال کې چې د دې سمندر د نوم د اصليت په اړه ګڼ نظرونه وړاندې شوي، دا ډېره منل شوې چې دا نوم د سامي ژبې له «ياراد» ټکي نه اخستل شوی نوم دی، چې معنا يې ده «ښکته کېدل»، دا ټکی د دې سمندر د مخ په ځوړ حالت څرګندونه کوي. ډېری هغې سيمې ته چې اوس ورنه اردن جوړ شوی، له تاريخي پلوه د «ترانس اردن» نوم کارول کېده يعنې «له اردن ورهاخوا»، په دې نوم سره د ياد سمندر ختيځ لور ته سيمو ته اشاره کېده. په عبري ژبه لیکل شوي بابل کې د دې سيمې يادونه په دې معنا شوې ده چې، «له اردن شاته». په لومړيو عربي تاريخي ليکونو کې دې سمندر ته د «الاردن) نوم يادونه شوې، همدا نوم د سامي ژبې له «ياردن» سره همغاړی دی. جند الأردن د اسلام په لومړي پير کې د دې سمندر پر غاړه د يوې پوځي ولسوالۍ نوم و. وروسته د دويمې زريزې په پيليدو سره او د صليبي جګړو پر مهال، په دې سيمه کې د «اولټرجورډين» په نوم خاني (خپلواکه مشري) تاسيس شوه.
لرغونی پړاو
په اردن کې د تر ټولو لرغوني انسان د اوسېدو د شواهدو تاريخ ۲۰۰،۰۰۰ کلونو پخوا وخت ته رسېږي. اردن په شام کې د خپل موقعيت  له امله د لوړ ډبرين عصر د پاتې شونو له اړخه شتمن دی (تر ۲۰۰۰۰۰ کلونو زوړ تاريخ)، په هغه شام کې چېرې چې له افريقا بهر د انسانانو پراختيا يو له بل سره نژدې شوه. پخوانيو ساحلي چاپيريالونو د انسانانو پام ځان ته راواړاوه او له دې پړاو نه د وسايلو ګڼ پاتې شوني موندل شوي دي. ساينسپوهانو د ډوډۍ جوړولو تر ټولو زاړه پېژندل شوي شواهد د اردن په شمال ختيځه صحرا د ناتوپان په سيمه کې موندلي چې لرغونتيا يې ۱۴۵۰۰ کاله ته رسېږي. د ښکاريانو د راټولېدو له کلتور نه د يوه ګڼ ميشته کرنيز کلي جوړولو ته لېږد په نوي ډبرين کې عصر کې تر سره شو (له زېږد مخکې ۱۰۰۰۰-۴۵۰۰). د «عين غزال» په نوم دغه شان يو کلی د اوسني عمان په يوه ختيځه سيمه کې پروت دی. د انسانانو مجسمې چې له ګچ نه جوړې شوې او تاريخي لرغونتيا يې له زېږد مخکې ۷۲۵۰ يا له دې هم مخکې وخت ته رسېږي، په اردن کې موندل شوې دي، دا مجسمې «د انسان د څېرې ښودلو په لومړۍ ستره درجه بندۍ کې» شاملې دي، کومې چې تر اوسه تر لاسه شوې دي. په اردن دره کې د «تولايلات غاسول» په څېر د مسو د عصر د عامو کلو په خلاف (له زېږد مخکې ۴۵۰۰-۲۶۰۰)، په ختيځه  بازالت صحرا کې د ګردو ډبرينو انګړونو؛ چې موخه يې معلومه نه ده، لرغون پېژندونکي حيران کړي دي.
د اوسپنې په پير کې (له زېږد مخکې ۱۲۰۰-۳۳۲) د مصريانو له وتلو وروسته، «ټرانسجورډان» د امون، ادوم او مواب پاچهۍ کور و. د دې پاچهو خلکو، د کنعاني ډلې په سامي ژبو خبرې کولې؛ د دوی سياستونه د قبيلوي پاچهیو په توګه پېژندل شوې دي، نه د يوه دولت. امون د عمان په لوړه برخه، مواب د مړ سمندر ختيځ ته په لوړو ځمکو او ادوم په سويل کې د وادي عربه په شا او خوا کې موقعيت درلود.
سرچینې
وېشنيزه:هېوادونه
د ډبرې مخکنۍ لرغونې دوره
د ډبرې مخکنۍ لرغونې دوره یا د تیږو وروستي دور د پیلولویتیک دور دریمه برخه ده چې شاوخوا 50,000 څخه تر 10,000 کاله دمخه پیښ شوي. د زیبرین د پیلولیتیک پای پای د پلیسټوسین پای او د هولوسین پيل جيولوژيکي سمونونو سره تړاو لري. په دې دوره کې تقریبا د هوښیار سړي د چلند عصري دورې شاملې دي. په دې ډول کې، هوښیار سړی په یوریشیا او آسټرالیا کې خپریږي، او د نیندرتالز له منځه تلل په ورته وخت کې پیښیږي. د دې دورې په پای کې، انسانان امریکا ته ننوځي.
په لرغونپوهنه او لرغونپوهنه کې، دا هغه دوره ده چې نږدې 40,000 کاله وړاندې پیل کیږي، په کوم کې چې ډیر ځانګړي او پیچلي ډبرې او لرګي وسایل جوړ شوي او مختلف کلتورونه رامینځته شوي. دا دوره شاوخوا 10,000 کاله دمخه د وروستي یخ عمر پای ته رسیدو پورې دوام لري. د دې دورې کلتوري تکامل په یوریشیا کې د هوښیار سړي خپریدو ته منسوب دی. دا انتروپولوژیکي تکامل د 50,000 څخه تر 40,000 کاله دمخه رامینځته شوی. د هوښیار سړي پراخه خپریدل، په مستقيم يا غير مستقيم ډول د اوږدمهاله نیندرتال کلتور په زوال کې اغېزمن وو. د ایران په زاګروس سیمه کې د هوښیار سړي وضعیت د سوېل لوېديځه اسيا کې د ډبرې منځنۍ لرغونې دورې څخه د ډبرې وروستۍ لرغونې دورې ته د دې لیږد تشریح کولو لپاره د مطالعاتو لپاره خورا مهم دی.
په افریقا کې، د تیغ شوي وسیلو پراختیا څو ملیونه دمخه پیښ شوي، او د منځني پیلولویتیک او د پای پالیولیتیک تر منځ سرحد روښانه ندی. د پای پاولیتیک دوره، په ځانګړې توګه، په اروپا او تر یوې اندازې پورې لویدیځ آسیا او شمال ختیځ افریقا پورې محدوده ده. د دې پرمختګ په جریان کې، د ډبرې او هډوکي تیغونه (بلیډونه) او د بورین (burins) د Mousterian ډبرو چپس لخوا بدل شوي. وخت هم د منابعو په استخراج او په احتمالي توګه د غوښې د ذخیره کولو په بهیر کې راڅرګند شو. همدارنګه، آرائشی شیان او نقاشی رامینځته شوی، او خام مواد لکه ډبره او عاج په اوږده واټن کې سوداګری کیده، چې د ډیرو پیچلو منظمو ټولنو رامینځته کیدو په ګوته کوي. د مجسمو، نقاشیو، مجسمو او د سمبولونو د جوړولو نورې لارې چارې پیل شوې. د 20,000 کاله دمخه، د دې دورې په پای کې، مایکرولیتیکي وسایلو ته وده ورکړل شوه او د سرچینو تمرکز په کوچنیو ابعادو کې رامینځته شو.
سرچينې
وېشنيزه:ډبرې دوره وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش
جوزف مک کارټي
جوزف ریمونډ مک کارټي (زوکړه: ۱۴ نومبر ۱۹۰۸ – مړینه: ۲ می ۱۹۵۷ زکال) امریکايي سیاستوال و چې له ۱۹۴۷ زکال څخه یې په ۱۹۵۷ زکال کې تر خپلې مړینې پورې د ویسکانسین ایالت د جمهوري غوښتونکي سناتور په توګه خدمت وکړ. مک کارټي د ۱۹۵۰ زکال په لومړیو کې په متحده ایالاتو کې د یوې دورې لپاره چې په پراخه کچه په کې د کمونېزم د پاشل کېدو په موخه د سړې جګړې ترینګالتیاو ته لمن ووهل شوه؛ په تر ټولو پېژندل شوې څېره واوښت. نوموړي د خپلې دغې ادعا له امله چې ګویا د متحده ایالاتو په فدرال اداره، پوهنتونونو، د فیلم په صنعت او نورو ځایونو کې ګڼ شمېر کمونېستانو او د شوروي جاسوسانو ځای موندلی؛ شهرت وموند. بالاخره د تور پورې کولو د هغو تاکتیکونو له امله چې ده کارول د متحده ایالاتو سنا نوموړی تنبیه کړ. د «مک کارټېزم» اصطلاح په ۱۹۵۰ زکال کې د هغه فعالیتونو ته په اشارې کولو رامنځته شوه او ډېر ژر د کمونېزم ضد فعالیتونو لپاره وکارول شوه. نن ورځ دغه اصطلاح په پراخه کچه د عامه افکارو د منحرف کوونکو، بې مورده او بې بنسټونو تورونو او همدارنګه د یو چا پر شخصیت او وطن پالنې باندې د برید کولو په معنا کارول کېږي.
مک کارټي په ۱۹۴۶ زکال کې رابرټ ام. لا فولت جونیر ته په ماتې ورکولو د متحده ایالاتو سنا ته لار وموند. په سنا کې د دریو بشپړ ناڅرګندو کلونو په تېرولو سره مک کارټي د ۱۹۵۰ زکال په فبروري کې هغه مهال شهرت ته ورسېد کله چې یې په خپله یوه وینا کې ادعا وکړه چې د متحده ایالاتو په بهرنیو چارو وزرات کې د «کمونېست ګوند او د هغو د جاسوسي کړۍ د غړو» نوملړ له ځان سره لري. نوموړي په ۱۹۵۰ زکال کې له خپلې دغې وینا څو کاله وروسته په بهرنیو چارو وزارت، د ولسمشر هري اس. ټرومن په اداره، امریکا غږ او د متحده ایالاتو په پوځ کې د کمونیستانو د نفوذ اړوند بله ادعا وکړه. هغه همدارنګه په دولت کې دننه او بهر د یو شمېر سیاستوالو پر وړاندې د کمونېزم اړوند له بېلابېلو تورونو لکه له کمونېزم سره د ملتیا، دولت ته د نه ژمنتیا او همدارنګه د جنسي جنایاتو له تورونو کار واخیست. په دغو تورنو کې همدارنګه د همجنسګرایانو اړوند د باج اخیستنې ګواښ هم شتون درلود ځکه هغه مهال همجنس ګرايي د قانون له مخې منع وه او تصور کېده چې له وګړو څخه د باج اخیستنې ګواښ زیاتوي.
مک کارټي وروستنۍ جمهوري غوښتونکی و چې د متحده ایالاتو په سنا کې یې د ویسکانسین لومړۍ درجه څوکۍ خپله کړې وه.
مسلک
مک کارټي په ۱۹۳۵ زکال کې د وکیلانو ډلې ته لار ومونده. په ۱۹۳۶ زکال کې هغه مهال چې نوموړي د ویسکانسین د شاوانو سیمې په یو حقوقي دفتر کې کار کاوه د یو دیموکرات په توګه یې د خپلې سیمې څارنوالۍ ته د رسېدو هڅه وکړه خو پاتې راغی.
په ۱۹۳۹ زکال کې هغه مهال چې مک کارټي د ویسکانسین قضایي پلاوې ته د لار موندو په موخه د لسمې ناحیې د محکمې غیرګوندي منتخبې څوکۍ ته ځان نوماند کړ، بریالی شو. هغه مک کارټي، ادګار وي. وارنر ته په ماتې ورکولو سره چې ۲۴ کاله قاضي پاتې شوی و؛ د دغه ایالت په تاریخ کې د قضايي پلاوي په تر ټولو ځوان غړي واوښت. هغه په خپلو ټاکنیزو سیالیو کې په درواغو ادعا وکړه چې د وارنر عمر ۶۶ کاله نه بلکې ۷۳ کاله دی او له همدې امله هغه د لوړ عمر لرلو له امله نه شي کولای په سمه توګه خپلو چارو ته ورسېږي. ټیډ مورګان په خپل کتاب «وارنر په سره کرښه کې: د شلمې پېړۍ په امریکا کې مک کارټېزم» کې لیکي: «وکیلان د هغه (وارنر) له دبدبې او ځان خوښونې څخه ستړي شوي و. د هغه فیصلې تر ډېره پورې د ویسکانسین د سترې محکمې له خوا رد کېدلې او هغه دومره ټنبل و چې په پریمانه کچه دوسیې ورته پاتې وې».
د مک کارټي قضايي چارو په ځانګړې توګه د هغو پاتې شوو دوسیو په حل کولو کې چټکتیا چې له وارنر ورته پاتې شوې یو شمېر بحثونه راوپارول. ویسکانسین د طلاق په برخه کې سخت قوانین لرل، خو هغه مهال به چې مک کارټي ته د طلاق دوسیه وړاندې شوه، په ممکن نږدې مهال کې به یې هغه څېړله او همدارنګه به یې په اعتراضي طلاقونو کې د ماشومانو اړتیاو ته لومړیتوب ورکاوه. په یو شمېر نورو قضایاو کې به هغه د خپلې تجربې کمښت د یو حقوق پوه په توګه د مدافع وکیلانو په دقیقو توضیحاتو باندې په تکیه کولو سره جبران کاوه. د ویسکانسین سترې محکمې به هم د هغه له خوا د څېړل شویو دوسیو څخه ډېرې لږ رد کولې، خو په ۱۹۴۱ زکال کې د قیمتونو د تبدیل په یوه قضیه کې د شواهدو په ورکولو سره هغه جریمه کړای شو.
پوځي خدمت
په ۱۹۴۲ زکال کې ډېر ژر وروسته له هغه چې د امریکا متحده ایالات په دویمه نړیواله جګړه کې ښکېل شوه، مک کارټي؛ دې واقعیت ته په پام چې قضايي دفتر یې هغه له پوځي خدمت معاف کړ، خو د متحده ایالاتو له سمندریز ځواک سره مل شو. د هغه لوړو زده کړو نوموړی د افسرۍ په شرایطو برابر کړ او د لومړي بریدمن په توګه سمندریز ځواک ته شامل شو.
د مورګان په خبره چې په ریډز کتاب کې یې لیکلې؛ څارنوال او قاضي اوربان پی. ون سوسټرن چې د مک کارټي ملګري او د کمپاین مدیر و د ۱۹۴۲ زکال په لومړیو کې د متحده ایالاتو په فعال هوايي ځواک کې شامل شو او مک کارټي ته یې وړاندیز وکړ: «اتل شه – په سمندري پوځ کې ځان شامل کړه». هغه مهال چې مک کارټي زړه نازړه و، ون سوسټرن ترې پوښتنه وکړه، «ستا وینه مرداره ده؟».
نوموړي د دیرشو میاشتو لپاره (اګست ۱۹۴۲ – فبروری ۱۹۴۵ زکال) په سولمون ټاپوګانو او بوګنویل کې د هوايي بم غورځونکو الوتکو لپاره د اطلاعاتي افسر په توګه خدمت وکړ او هغه مهال چې د ۱۹۴۵ زکال په اپرېل میاشت کې یې استعفا ورکړه د جګړنۍ رتبه یې لرله. هغه د توپچي - څارونکي په توګه ۱۲ عملیاتو ته دواطلب شو. دغه عملیات چې تر ډېره خوندي و له یوه وروسته یې اجازه ورکړل شوه هر څومره مهمات چې زړه یې غواړي کارولی یي شي په ځانګړې توګه د کوپرې په ونو باندې چې له امله یې «د تعقیب کوونکي ښکاري جو» لقب ترلاسه کړ. مک کارټي له جګړې وروسته د سمندري پوځ په ریزرف کې پاتې شو او د ډګرمنۍ تر رتبې ورسېد.
دویم هانس ادام
د لیختن اشتاین هیواد دویم شهزاده هانس آدام جانس آدام فیردناد الویز) په الماني Johannes Adam Ferdinand Alois) زوکړه ۱۴ فبرورې ۱۹۴۵م کال زوریخ ,سویس د لیختن اشتاین هیواد واکمن شهزاده دی.
له کولالۍ دمخه د ډبرو نوې دوره
په لرغونپوهنه کې، له کولالۍ دمخه د ډبرو نوې دوره یا (Pre-pottery Neolithic) د لوېدیځې آسیا، په ځانګړې توګه په سوریه او فلسطین کې د لیونت د دورې لومړنۍ مرحله ده، چېرې چې اوسیدل او کرهنه او د څارویو پالنه مشهوره وه، مګر د لوښو څخه کار اخیستل لا پيل شوي نه و.
سرچينې
وېشنيزه:د انساني درې ګونې دورو ورېش وېشنيزه:د ډبرې زمانه وېشنيزه:د ډبرې دور وېشنيزه:د انساني دورو درې ګونی وېش
ویکیپېډیا:لاسلیک
په ویکيپېډیا کې لاسلیک هغه پټنوم دی چې تاسې یې د ځان لپاره غوره کوئ. دا لاسلیک په هر ځل د ۴ مدونو (دا ډول: ~ ) په لیکلو سره د نیټې او وخت سره تاسې ته ښودل کېږي.
د مثال په توگه یو کارن چې پټنوم یې «اتل» دی او د   زېږد کال، ساعت او دقیقه سهار له ۴ مد ډول نښو څخه گټه پورته کړي؛په لاندې توگه به یې لاسلیک ښکاره شي: <blockquote style="padding: 1em;">اتل  ، ساعت ۱۱:۰۵ (UTC)
په ویکیپېډیا کې، ستاسې لاسلیک ستاسې د پېژندگلوۍ نښه ده.
سلطان حسین شاه
سلطان حسین شاه زوکړه اکتوبر ۱۶۶۸ مړینه ۱۵ نوامبر ۱۷۲۶م کال) د صفویانو نهم او وروستنی پادشاه وو. سلطان حسین شاه د سلیمان شاه زوی. نوموړی ۲۹ کاله حکومت وکړ چې په ۱۷۲۲م کال کې د شاه محمود هوتک لخوا د اصفهان د نیولو وروسته د نوموړی حکومت پای ته ورسید.
سوداګریز بانک
سوداگریز بانک هغه بانک ته ویل کېږي چې امانتونه قبلوي، کاروباري پورونه ورکوي او په خپله هم پانگونه کوي. یا سوداگریز بانک چې عمده دنده یې د مشتریانو د امانتونو منل او کاروبارونو ته د پورونو ورکړه جوړوي او معمولا ځینې نورې دندې لکه د پیسو انتقال، د بانکي تضمینونو ترسره کول او داسې نورې هم تررسه کوي. د بېلگې په توگه: په افغانستان کې د افغان ملي بانک، پشتني بانک، غضنفر بانک، نوی کابل بانک، او داسې نور سوداگریز بانکونه.
سرچینې
وېشنيزه:بانک وېشنيزه:سوداگریز بانک
دامپوټيشن اختلاطات
دامپوټيشن اختلاطات په دوه برخو ویشل کیږي: مقدم اختلاطات (EarlyComplications)
موخر اختلاطات (LateComplications)
موخر اختلاطات: د stump تقرح: معمولا دخرابې ارواء له کبله رامنځته کیږي او اکثرا دوباره امپوټیشن ته اړتیا پیښیږي. که چیرې ارواء دقناعت وړ او دقرحې شااوخوا پوستکې روغ واوسي نو د ۲.۵ سانتی مترو په اندازه دهډوکو لیرې کول او دوباره ګنډل کفایت کوي. لاندینئ تصویر ته ځیر شئ:
Retraction of the muscle cuff: د osteomyodesis دناکامی له کبله رامنځته کیږي، چې دهډوکني نهایت دلوڅیدو او دا بیا په خپل وار دتخرشیت او د prosthesis په تطبیق کې دستونزو سبب ګرځي. Painful neuroma: ځینې وقت کله چې عصب د stump په نهایت کې قطع کړل شي رامنځته کیږي. د سټمپ څخه ۳ سانتی متر پورته دعصب قطع کول کله کله ګټور واقع کیدی شي. لاندې شکل کې نیوروما لیدل کیږي:
Spur formation یا داوستیوفایت جوړیدنه: دقطع شوي هډوکی په نهایت کې رامنځته او کیدای شي غټ واوسي اود موضعي تخرشیت سبب وګرځي. Phantom limb: هغه احساس چې ناروغ د قطع شوي برخې دموجودیت احساس کوي. دا یو غیرمعمول حالت ندی او ناروغ ته يې په اړه باید ګوت څنډنه شوی وي. په ډیریو پیښو کې خو یا نوموړی حالت له منځه ځي اویا دا چې ناروغ ورسره عادي ګرځي. Painful phantom limb: بله دیادونې وړ ستونزه ده. چې په ډیر سختی سره درملنه کیږي، دمرکزي عمل کوونکیو درد ضد دواګانې وکارول شي اما که چیرې بریالی نه وي نو ناروغ یو specialized pain clinic ته راجع کړلی شي.
ايس‌ايس‌پينتن
اِيس ِايس فينتن د Isisøyane تر ټولو ختيځ پیل‌ټکی (point/علاقه) ده، دا پیل‌ټکی د سوالبرد په نورد اوستلانه سيمه کې موقعیت لري. دا پیل‌ټکي ته پخوا د نورد اوستلانه د پیل مځکې په توګه اشاره کېده، خو وروسته تردې چې دا ځای د Austfonna څخه شاته سو، نو دا خبره ښکاره سوه چي دا پیل‌ټکی د نورو څخه جلا پر يو کوشني ټاپو باندې پروت وو.
دامپوټيشن اختلاطات
References: 1. Solomon Louis, Warwick David and Nayagam Selvadurai; Apley and Solomon’s Concise System of Orthopaedics and Trauma; Fourth Edition; P.p: 165-166 2. Variou recommended medical websites
ايس‌ايس‌پينتن
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
د ډبرې وروستنۍ لرغونې دوره
د ډبرې وروستنۍ لرغونې دوره یا د تیږو وروستي دور د پیلولویتیک دور دریمه برخه ده چې شاوخوا 50,000 څخه تر 10,000 کاله دمخه پیښ شوي. د زیبرین د پیلولیتیک پای پای د پلیسټوسین پای او د هولوسین پيل جيولوژيکي سمونونو سره تړاو لري. په دې دوره کې تقریبا د هوښیار سړي د چلند عصري دورې شاملې دي. په دې ډول کې، هوښیار سړی په یوریشیا او آسټرالیا کې خپریږي، او د نیندرتالز له منځه تلل په ورته وخت کې پیښیږي. د دې دورې په پای کې، انسانان امریکا ته ننوځي.
په لرغونپوهنه او لرغونپوهنه کې، دا هغه دوره ده چې نږدې 40,000 کاله وړاندې پیل کیږي، په کوم کې چې ډیر ځانګړي او پیچلي ډبرې او لرګي وسایل جوړ شوي او مختلف کلتورونه رامینځته شوي. دا دوره شاوخوا 10,000 کاله دمخه د وروستي یخ عمر پای ته رسیدو پورې دوام لري. د دې دورې کلتوري تکامل په یوریشیا کې د هوښیار سړي خپریدو ته منسوب دی. دا انتروپولوژیکي تکامل د 50,000 څخه تر 40,000 کاله دمخه رامینځته شوی. د هوښیار سړي پراخه خپریدل، په مستقيم يا غير مستقيم ډول د اوږدمهاله نیندرتال کلتور په زوال کې اغېزمن وو. د ایران په زاګروس سیمه کې د هوښیار سړي وضعیت د سوېل لوېديځه اسيا کې د ډبرې منځنۍ لرغونې دورې څخه د ډبرې وروستۍ لرغونې دورې ته د دې لیږد تشریح کولو لپاره د مطالعاتو لپاره خورا مهم دی.
سرچينې
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:ډبرې دوره وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش
سیالي
سیالي Competition  په بازارونو کې د سالمې سیالۍ هغه قانوين عمل او یا کړنې، چې د دوه او یا ډېرو سیالو کاروبارونو ترمنځ، چې یو شان توکي یا خدمتونه عرضه کوي او یا ورته تقاضا لري د یو بل په وړاندې یې ترسره کیږي لکه اعلانات، د تولید د کیفیت ښه کول، د قېمت راټیټول او داسې نور، چې د عین تولید لپاره وي او معمولا  په دوه ډولونو سره ترسره کېږي، چې عبارت دي له: د یادولو وړ ده، چې سیالي د اقتصاد له بنسټیزو مباحثو څخه ده او په بیلابیلو بڼو ترسترگو کېږي لکه د تولیدوونکو ترمنځ سیالي، د تقاضا کوونکو ترمنځ سیالي.
جنسيت پالنه
جنسيت پالنه د يو چا د جنسيت يا جنډر پر بنسټ تعصب يا توپيري چلند دی. جنسيت پالنه هر څوک په ځانګړي ډول ښځې او نجونې اغېزمنوي. جنسيت پالنه له کليشو او جنسيت له اصولو سره تړلي دي او کېدای شي هغه باور شامل کړي، چې ‍يو جنسيت يا جنډر په طبيعي ډول له بل څخه پورته دی. پراخه جنسيت پالنه کېدای شي جنسي ځورونه، جنسي تېری او د جنسي تاوتريخوالي نورو بڼو ته وده ورکړي. جنسي توپير کېدای شي جنسيت پالنه راونغاړي. ياده اصطلاح د وګړو د جنسيت پېژندنې يا د جنسيتي توپيرونو پر بنسټ د هغوی پر وړاندې د توپير په توګه پېژندل شوې ده. جنسي توپير په ځانګړي ډول د کار ځای نابرابرۍ اصطلاحاتو کې راپېژندل کېږي. جنسيت پالنه کېدای شي له ټولنيزو يا کلتوروي دودونو او اصولو څخه راپورته شي. There is a clear and broad consensus among academic scholars in multiple fields that sexism refers primarily to discrimination against women, and primarily affects women. See, for example:
ريښه او پېژندنې
د (Fred R. Shapiro) په اند د جنسيت پالنې اصطلاح د ډېر اټکل له مخې په (Franklin and Marshall College) کې د پوهنځي د زده کوونکو د ناستې پر مهال د Pauline M. Leet له خوا د ۱۹۶۵ نومبر په ۱۸ رامنځته شوې ده. په ځانګړي ډول جنسيت پالنه د «ښځې او لېسانس» تر سرليک لاندې د Leet د ناستې په ونډه کې راڅرګند شو او نوموړې يې توکم پالنې سره د پرتلنې له مخې راپېژني: «کله چې تاسې بحث کوئ چې د لږو ښځو له خوا شعر ليکل د دوی بشپړ بېلوالی يا بې برخېتوب څرګندوي، نو تاسې د توکم پالنې سره ورته دريځ غوره کوئ او د همدې له امله زه کېدای شي تاسې ته جنسيت پال ووايم. توکم پالونکی او جنسيت پالونکی دواړه داسې عمل کوي، چې کوم څه چې پېښ شوي دي؛ هيڅ نه دي پېښ شوي او دواړه د يو شخص د ارزښتونو په اړه هغو عواملو ته په ورګرځېدلو يا نسبت ورکولو سره پرېکړې کوي او پايلو ته رسېږي، چې په دواړو حالتونو کې نااړوند دي.
د Shapiro په اند د جنسيت پالنې اصطلاح په لومړي ځل په چاپي بڼه د «ښځې په توګه زېږېدلې» تر سرليک لاندې د Caroline Bird په وينا کې څرګنده شوه، چې د ۱۹۶۸ د نومبر په ۱۵ د ورځې په بنسټيزو ويناوو (Vital Speeches of the Day) شپږمه پاڼه کې خپور شو. هغې د دې وينا په يوه برخه کې وويل: «له کوره د باندې موږ په بېلابېلو لارو د يو جنسيت پال هېواد په توګه پېژندل کېږو. جنسيت پالنه د وګړو د جنسيت له مخې د هغوی په اړه هغه وخت قضاوت کول دي، چې جنسيت پروا نه کوي (ستونزه نه رامنځته کوي). ټاکل شوې ده، چې جنسيت پالنه له توکم پالنې سره ورته يا هم قافيه ده.
جنسيت پالنه د هغې باور پر بنسټ نظريې په توګه پېژندل کېږي، چې يو جنس په کې له بل څخه غوره دی. دا د جنسيت پر بنسټ توپيري چلند، تبعيض يا تعصب او کليشه پالنه ده، چې زياتره د ښځو او نجونو پر وړاندې څرګندېږي.
روانپوهانې Mary Crawford او Rhoda Unger جنسيت پالنه د تبعيض په توګه راپېژني، چې د اشخاصو له خوا رامنځته کېږي او «د يوې ډلې په توګه د ښځو په اړه منفي چلند او ارزښتونه» رانغاړي. Glick او Susan Fiske د دوه اړخيز جنسيت پالنې (ambivalent sexism) اصطلاح د دې تشرېح کولو په موخه رامنځته کړه، چې د ښځو په اړه کليشې (يو اړخيزتوب) څه ډول مثبت او منفي دواړه کېدلای شي او دا چې اشخاص هغه کليشې (يو اړخيزتوبونه) سره بېلوي، چې دوی يې په دښمن جنسيت پالنې يا خير غوښتونکي جنسيت پالنې کې لري.
د ښځو او نارينه وو د سياسي او ټولنيزو حقونو د برابرۍ پلوی ليکوال Bell Hooks جنسيت پالنه د ظلم يا فشار د يو نظام يا سيستم په توګه راپېژني، چې د ښځو لپاره د زيانونو لامل ګرځي. فيمينيسټ فيلسوفه Marilyn Frye جنسيت پالنه د نارينه د لوړوالي، نارينه چاونيزم او ناسمې رويې د چلندي، فکري، پېژندنې او د دريځ ټاکنې پېچلتيا په توګه راپېژني.
فيلسوفه Kate Manne جنسيت پالنه د پلارواک نظم د يوې څانګې په توګه راپېژني. د نوموړې په تعريف کې جنسيت پالنه د بدمرغۍ په خلاف د پلارواکۍ اصول په دليل برابر او ريښتيا ثابتوي. Misogyny یا بدمرغي هغه څانګه ده، چې پلارواک اصول پلي کوي. Manne وايي چې جنسيت پالنه زياتره هڅه کوي چې پلارواک ټولنيز تنظيمونه طبيعي، غوره يا داسې حتمي څرګند کړي، چې پر وړاندې يې هيڅ مقاومت نه وي.
لرغونې نړۍ
په لرغوني مصر کې د ښځو حالت د هغوی په مېړنو يا پلرونو پورې تړلی و، مګر دوی د شتمنيو حقونه لرل او د عرض کوونکو په توګه محکمې ته حاضرېدلی شوې. د Anglo Saxon دورې ښځې په عادي يا عام ډول ورته حالت درلود. که څه هم دليل يا ثبوت د هغې نظريې د ملاتړ په موخه لږ دي، چې له کرنې څخه مخکې ټولنو ښځو ته د نن ورځې ښځو په پرتله لوړ حالت يا مقام ورکړی. د کرنې او ځايي کلتورونو له سمون څخه وروسته دا نظريه رامنځته شوه، چې يو جنس پر بل هغې لوړوالی لري؛ چې زياتره وختونه پر ښځو او نجونو باندې نافذ يا تحميل شوې وه. په لرغونې نړۍ کې د جنسيت پالنې په بېلګو کې هغه ليکلي قوانين شاملېږي، چې ښخې يې په سياسي پروسو کې له ګډون څخه منع کولې. په لرغوني روم کې ښځو نه شول کولای چې رايه وکاروي يا سياسي دنده يا واک تر لاسه کړي. بله بېلګه يې علمي متنونه دي، چې ښځينه وروسته والي کې ماشومان روزي؟. په چين کې ښځو ته د کنفوسيوس اصول ورښودل شوي وو، چې له مخې يې يوه ښځه بايد په کوچنيوالي کې د خپل پلار، له واده وروسته د خبل خاوند او په کونډيتوب کې خپل زوی ته غاړه کېږدي.
د جادوګرو ښځو نيول او ازمايښتونه
د Heinrich Kramer له خوا د Malleus Malefic arum په نوم کتاب چې جادوګرو ښځو په نيولو او ازمايښتونو کې يې ستره ونډه ولوبوله، د کتاب ليکوال ليکي چې د اټکل له مخې ښځې د نارينه وو په پرتله زياته کوډګري کوي. نوموړی ليکي: "ټوله ناوړتيا يا بدي د يوې ښخې د بدې په پرتله لږه ده... ښځه يوازې د ملګرتيا دښمنه، يوه بېرته نه راګرځېدونکې سزا، يو اړين شيطان، يوه طبيعي فتنه، يو د غوښتنې وړ مصيبت، يو کورنی ګواښ، يو خوندور زيان او د طبيعت زيان ده، چې په مناسبو رنګونو سره رنګ کړل شوې ده."د سعودي عربستان په ګډون په بېلابېلو هېوادونو کې د جادوګرۍ کسب ناروا دی، چې په عربستان کې يې سزا مرګ دی. په ۲۰۱۱ کې په ياد هېواد کې د جادوګرۍ او سحر کولو له امله د يوې ښځې سر پرې کړل شو. د نړۍ په ځينو هېوادونو کې په جادوګرۍ د تورنو ښځو قتلول تر اوسه عام دي. د بېلګې په ډول: په تانزانيا کې په کلني ډول نږدې ۵۰۰ ورته تورنې د زيات عمر لرونکې ښځې قتلېږي.
کله چې ښځې د جادوګرۍ په کسب او د هغې د پاېلې په تاوتريخوالي سره په نښه کېږی، دا زياتره وختونه هغه حالت دی چې د توپيري چلند ګڼې بڼې يې پر وړاندې عمل کوي. د بېلګې په ډول: د جنسيت پر بنسټ توپيري چلند او د ثروت، نسب يا ټولنيز دريځ پر بنسټ توپيري چلند لکه په نيپال او هندوستان کې؛ چې دا ډول جرمونو په کې په اړوند ډول عام دي.
زرنج هوایي ډگر
د زرنج هوایي ډگر د نېمروز ولایت هوایي ډگر دی چې ددې ولایت په مرکز زرنج کې موقیعیت لري. دا هوایي ډگر یواځې کورنیو الوتکو ته ځانگړی شوی او نړیوالې الوتنې ترې نه ترسره کېږي.
د نیمروز نړیوال هوایي ډگر
د نیمروز نړیوال هوایي ډگر چې د زرنج ښار و ختیځ خواته په ۱۰ کیلومیتری کې پروت دی، کار ورباندی د ۱۳۹۲ کال څخه راپدیخوا شروع سوی دی، د الوتني خط یې ۲۷۶۰ متره اوږدوالۍ  او  ۶۰ متره بر لری او   د ۵۵۲ ميليونه افغانيو په ارزښت به په دریو فازونو کې  په نړیوال سټندرډ برابر جوړ سی.
سرچینې
وېشنيزه:نیمروز کې تعمیراتي کارونه وېشنيزه:د افغانستان هوایي ډگرونه
اونجو
اونجو د ګوګوریو د بنسټ ایښودونکی جومونګ او سوسانو دریم ځوی او د باکچه لومړی واکمن وو.