cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پشد
پشد کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
د کروندګرو بلوا/انقلاب
د کرونګرو انقلاب چې د واټ ټایلر یا لوی پاڅون په نوم هم یاديږي، په ۱۳۸۱ کال کې د انګلستان په پراخو برخو کې یو لوی پاڅون و. دې بغاوت بېلابېل لاملونه لرل، چې له ډلې يې په ۱۳۴۰ لسیزه کې د تورې مړينې (د بشر په تاریخ کې د طاعون له امله د مړينې تر ټولو لوړه کچه، ژباړن) له امله ټولنیز-اقتصادي او سیاسي فشارونه، د سل کلنې جګړې په بهیر کې له فرانسې سره د جګړې له امله د مالیاتو لوړوالی او د لندن په سیمه‌ییز مشرتابه کې بې ثباتي یادولی شو.
د انقلاب وروستی اصلي محرک د ۱۳۸۱ کال د مې میاشتې به ۳۰مه د جان بپټون په نوم د یو سلطنتي چارواکي لاس‌وهنه وه. په برنټ ووډ کې د پاتې شویو مالیاتو د راټولولو لپاره د هغه هڅې د تاوتریخوالي سره مل یوې نښتې سره پای ته ورسېدې چې په چټکتیا سره یې د هېواد سویل ختیځ ته پراختیا ومونده. د کلیوالې ټولنې پراخ طیف کلیوالو چارواکو او ګڼ شمېر سیمه‌ییزو صنعتګرانو په ګډون اعتراض وکړ، د محکمو سوابق یې وسوځول، سیمه‌ییزې دروازې يې پرانیستې. بغاوت کوونکي پر عامو خلکو د مالیاتو د کمولو او د پاچا دویم ریچارډ او حقوقي محکمو د لوړپوړو چارواکو د ګوښه کولو غوښتونکي وو.
یوې ډلې کینتي (داېنګلنډ په سویل ختيځ کې پروت هېواد وګړي، ژباړن) بغاوت کوونکو د جان بال له سخت‌دریځو ویناوو څخه په الهام اخیستلو د واټ ټایلر په مشرۍ د لندن پر لور مخته تګ وکړ. هغوی په بلک هېث کې د شاهي حکومت له استازو سره وکتل، چې د کور پر لور د بېرته ستنېدو لپاره يې د هغوی د متقاعدولو لپاره یوه نابریالۍ هڅه وکړه. پاچا ريچارډ چې هغه مهال ۱۴ کلن و، د لندن برج شاته یې خوندي ځای ته شا تګ وکړ، خو ډېری سلطنتي پوځیان له هېواده بهر یا د انګستان په شمال کې وو. یاغیان د جون په ۱۳مه لندن ته دننه شول او له ښار څخه د ګڼ شمېر خلکو له یو ځای کېدو سره يې پر دروازو برید وکړ، د ساووي ماڼۍ يې ورانه کړه، د قانون کتابونه او د معبد ودانۍ ته يې اور ورته کړ او هر هغو څوک يې ووژل چې له سلطنتي دولت سره یې اړیکه لرله. په ورپسې ورځ ريچارډ په مایل‌اېنډ کې له یاغیانو سره وکتل او د نیم‌مرېیتوب په ګډون يې د هغوی له ګڼ شمېر غوښتنو سره موافقه وکړه. په دې ترڅ کې یاغیان د لندن برج ته دننه شول او سایمون سادبري، لارډ چانسلر او د خزانه‌دارۍ عالي لارډ رابرټ هېلز يې په برج کې دننه وموندل او ويې وژل.
ريچارډ د جون په ۱۵مه ښار پرېښود تر څو له ياغیانو او ټایلر سره په سمېټفېلډ کې وګوري. تاوتریخوالی پيل شو او د ريچارډ ګوند ټایلر وواژه. ريچارډ دا له فشاره ډک وضعیت په کافي اندازه خنثی کړ تر هغه چې د لندن ښاروال وېلیم والورث له ښار څخه یوه ډله رضاره ملېشه راټوله کړه اویاغي پوځیان يې سره خواره کړل. ريچارډ وروسته په لندن کې بیاځلي د نظم پر ټېنګښت پيل وکړ او یاغیانو ته یې خپلې مخکنۍ مرستې لغوه کړې. دا بغاوت د اګېلیا ختيځ ته هم غزېدلی و، چې هلته د کمبرېج پر پوهنتون یرغل وشو او ګڼ شمېر سلطنتي چارواکي په‌کې ووژل شول. ناکراریو د هېنري ډېسپېنسر تر مداخلې چې د جون په ۲۵مه او ۲۶مه یې د والشام د شمال په جګړه کې یاغیانو ته ماته ورکړه، دوام وموند. ستونزو له شمال څخه تر يارک، بورلي او سکاربرو او تر لرې لويديځو سیمو لکه په سامرست کې بریګواټر پورې پراختیا ومونده. ريچارډ د نظم د ټينګښت لپاره ۴۰۰۰ پوځیان چمتو کړل. د یاغیانو ډېری مشران وڅارل شول چې وروسته اعدام شول، تر نوامبر پورې لږ تر لږه ۱۵۰۰ یاغیان ووژل شول.
د کرونګرو بلوا د ډېرو پوهنوالو/اکادمیکو له‌خوا په پراخ ډول څېړل شوې. د نولسمې پېړۍ د وروستیو تاریخ پوهانو د معاصرو تاریخ لیکونکو د سرچينو له پراخ طیف څخه د یاد پاڅون په اړه د راپور جوړولو لپار کار واخیست او دا سرچینې په ۲۰مه پېړۍ کې د سیمه‌ییزو ارشیفونو او د محکمو د سوابقو له څېړنې سره بشپړې شوې. د دې بلوا تفسیرونو د کلونو په بهیر کې بدلون کړی. یو وخت د انګلیس په تاريخ کې د تعینوونکې شېبې په نوم یادېده، خو مدرن پوهنوالان يې پر ټولنیز او اقتصادي تاريخ د پرلپسې اغېز په اړه لږ ډاډمن دي. دې بلوا په شدید ډول د سل کلنې جګړې پر بهیر اغېز وکړ، ځکه په فرانسه کې يې راتلونکي پارلمانونه د لښکرلېږدونو د لګښتونو لپاره د مالیاتو له لوړولو څخه راوګرځول. دا بلوا په پراخ ډول په سوسیالیستي ادبیاتو کې په ځانګړي ډول د لیکوال وېلیم موریس له‌خوا کارول شوې او همدارنګه د کيڼ/چپ سیاست لپاره د يو پياوړي نښان په توګه پاتې شوې او په ۱۹۸۰ لسیزه کې يې په بریتانیا کې د کمیونيټي چارج په نوم د مالیاتي سیستم د معرفي کولو اړوند بحثونه په اړه خبر ورکوي.
اقتصاد
د کرونګرو بلوا د څوارلسمې پېړۍ له اقتصادي او ټولنیزو ناخوالو څخه سرچينه اخیسته. د پېړۍ په پیل کې ډېری انګرېزانو په کلیوال اقتصاد کې کار کاوه چې د هېواد ښارګوټي او ښارونه يې تغذیه کول او له پراخې نړیوالې سوداګرۍ څخه يې ملاتړ کاوه. د انګلستان په ډېره برخه کې به حاصلات د ملکانو/خانانو پر محور تنظیمېدل چې د سیمه‌ییزو اربابانو- لکه اشرافو او کلیسا – له‌خوا کنترولېدل او اربابي محکمې د یو سیستم له‌خوا اداره کېدې. د نفوس یوه برخه غیر ازاد عام وګړي وو چې اړ وو هر کال د یوې مودې لپاره د خپلو اربابانو په ځمکه کې کار وکړي، له دې سره په انګستان کې د ازادو او غیر ازادو ترمنځ تعادل سره توپير درلود او په سویل ختيځ کې مرېيتوب نسبتا لږ و. ځينې مرېيان غیر ازاد نړۍ ته راغلي و او د ارباب له رضایت پرته يې خپل کورونه نه شوی پرېښودلی چې بل چېرته کار وکړي. ځينې نورو د خپلې خپلواکۍ محدودیتونه د کرنیزې ځمکې د تصدۍ قرارداد د یوې برخې په توګه منلي وو. د نفوس وده پر شته کرنیزو ځمکو د فشار لامل شوه او د ځمکې د سیمه‌ییزو خاوندانو ځواک يې ډېر کړ.
چارواکو د بېړنیو قوانیو له تصویب سره د ګډوډیو په ځواب کې په ۱۳۴۹ کال کې د کاريګرانو سیمه‌ییز فرمان او په ۱۳۵۱ کال کې يې د کاریګرانو منشور لاسلیک کړ. دوی هڅه وکړه چې ورځنی مزد له طاعون څخه مخکې کچه کې تثبیت کړي او د کار ردول یې جرم وباله او چا چې لوړه/تحلیف کړی که خپل موجود قرارداد مات کړي جریمه به شي. دا سیستم په لومړیو کې د کاريګرانو د ځانګړي عدالت او وروسته له ۱۳۶۰ لسیزې څخه د سولې د نارمل عدالت له خوا چې غړي يې تر ډېره سیمه‌ییز اشراف وو پلی شو. که څه هم په تیوري کې دا قوانین هم د هغو کاریګرانو لپاره و چې د لوړ مزد په لټه کې و او هم د هغو کارخاوندانو لپاره چې د کاریګرانو پر سر له خپلو سیالانو څخه د مخکښتوب په لټه کې وو، خو وروسته په عمل کې په نسبتاً خپل سري ډول یوازې پر کاريګرانو د پلي کېدو وړ و. دا قانون په ۱۳۶۱ کال کې پیاوړی شو او مجازات په‌کې لوړ شول چې د عمر بندي کول او سوځول هم په‌کې شامل شول.سلطنتي دولت تر دې مخکې په دې توګه مداخله نه وه کړې او نه هم په داسې څرګند او غیر محبوب ډول د ځمکو له سیمه‌ییزو خاوندانو سره یو ځای شوي و.
د کندهار پايلوڅان
هر ځای او سيمه ځان ته ځانګړی او خاص عنعنات،فرهنګ او مدنيتونه لري، خو کندهار بيا د افغانستان له هغو ولايتونو څخه دئ چي خورا ځلانده او څرګند تاريخ لری. په کندهار کي داسي کسانو ژوند کړي او کوي يې چي په علمي،فرهنګي،سياسي او ټولنيز اړخ کي يې سارۍ په نوره نړۍ کي نه ليدل کيږي. شجاعت ،ميړانه،پاک نفسي ددې خلګو اصلي پېشه ده،د پرديو يرغلګرو په وړاندي همېشه دا خلګ لومړني دي، ځکه کندهار ته د حرکتونو او خوځښتونو مرکز هم ويل کيږي. ډېري کسان په دې اند دي چي د افغانستان تاريخ هم له همدې تاريخي سيمي شروع کيږي،د زياتو کسانو پر خوله خو ان دا خبره وي چي ((کندهار معني افغانستان)) ځکه د هيواد سرنوشت همېشه له کندهاره ټاکل سوي دئ. په کندهار کي دظلم او ستم سره ډول ډول مبارزې سوي ،چې د هغو د ډلي نه يوه يې د ناميانو(پايلوچان)اوځوانمردانو نهضت دئ، چي دخلکو د ګڼو پرګنو د آرمانو په پار يې اوږدې مبارزې کړي دي ، د بې وسو لاسنيوي يې  کړي دي او د زورمندانو او ستمګرانو په ضد درېدلي ،هغو داسي  يونظام درلود چې ستمګرانو په ټول هغه قدرت چې درلود بيا هم د دوي نه ډارېدل. له دغو کسانو څخه يو هم کندهاري پايلوچان دي، چي په نړۍ کي ددې ډول خلګو ساري نه ليدل کيږي او کارنامو ته يې دنړۍ  خلګ ګوته په غاښ پاته سوي دي. ځکه هغوي دا ډول کړني ترسره کولې چي هر کس يې نه سي ترسره کولای،هغوي داسي وه لکه بدن  چي يې هيڅ درد او خوږ نه لري، د هر ډول ظالم په وړاندي درېدل او حق يې حقدار ته سپاره. پايلوچان دکندهار دخاين ګورنر ګورګين د ناتار په خلاف راپورته سوي ناميان وو چې ډېري کارنامې يې وکړې. داناميان چي دښمانانو د پايلوچيانو په نامه يادول دوي د هيواد هغه تاريخي اتلان وو چي د بيوزلو او بې برخو خلکو پلوي يې کوله. د کندهاري پايلوچانوپه اړه خلګ ډول – ډول نظرې لري،چي په دې سيمنار کي به ددوي خوصيات ،ځانګړني او کارنامې تر يو ځايه تشريح سي.
پايلوچان څوک وه؟
په کندهار کي د نورو علمي،فرهنګي،سياسي او اکاډيميکو کسانو تر څنګ يوه ډله داسي خلګ هم اوسېدل چي په شجاعت او عزمت کي يې سارۍ نه درلود دا هغه خلګ دي ،چي په کلکوالي او غيرت کي يې په ټوله نړۍ کي سيال او بېلګه نه ليدل کيږي. د کندهار پايلوچان يو ځانګړي يونيفورم لري، پراخ او اوږد شين رنګه کميس او پرتوګ اغوندي د جامو د ګنډولو لپاره يې څه ناڅه پېنځلس متره ټوکر يا ټوټه په کار ده، شين وزمه توره لونګۍ او پاج تړي، پټو يې تل پر ولو پروت وي، چاړه ، د هوسۍ ښکر، خردوم(يو متر رسۍ چي يوې خوا ته يې يوه ټوټه وسپنه تړل سوې وي ) له ځانه سره ګرځوي.
بریتانیایي فلسفه
بریتانیایی فلسفې آر، د بریتانیا وګړو فلسفي دود ته ورګرځي. «د بریتانیایی فسلفې ریښه‌یي ځانګړنې دا دي: په منطق برابره پوهه، له پېچلتیا او لانجو څخه کرکه، واقعي څیز ته د غیرواقعي څیز په پرتله په ځانګړي لومړیتوب ورکولو سره لېوالتیا او د طریقت یو ځانګړی عجیبه صداقت چې کلکه ناکله د شعر مرغلرې ورڅخه راتاوېږي».
کانتربېري‌مېشتی انسلم
د کانتربېرې ښار اوسېدونکی سېنت انسلم (کابو ۱۰۳۳ تر ۱۱۰۹ ز) د کاتولیکې کلیسا یو ستر فیلسوف او الهیات‌پوه ؤ، چې له ۱۰۹۳ څخه تر ۱۱۰۹ ز کال پورې د کانتربېري ښار لوی اسقف پاتې شوی دی. انسلم د خدای د شتون په هکله د وجودپوهنیز استدلال او د ګرمانې پرېکړه‌ییزې تیوري رامنځ‌ته کوونکي په توګه نامتو دی. د انسلم اثرونه هم فلسفې او هم الهیات‌پوهنې ته اړوند ګڼل شوي دي، دا ځکه چې نوموړو اثرونو کې هاند پر دې دی ترڅو د مسیحي ایمان اصول، چې په دودیز ډول یو مکشوف حقیقت انګېرل کېږي، د یوه عقلاني نظام په توګه وړاندې کړي.
شېروودمېشتی ویلیام
د شېروود ښار اوسېدونکی ویلیام (د ۱۲۰۰ تر ۱۲۷۲ ز په شاوخوا کې) د منځنیو پېړیو یو انګلیسي مَدرسي فیلسوف، منطق‌پوه او ښوونکی ؤ. د ژوند په هکله یې معلومات لږ دي، خو داسې انګېرل کېږي چې هغه به پاریس کې زده‌کړې کړې وي او په کال ۱۲۵۲ ز، په اکسفورډ کې استاد پاتې شوی وي. هغه د دوو داسې کتابونو لیکوال دی، چې د مدرسي منطق پر پراختیا باندې یې ځانګړې اغېزه درلوده: Introductiones in Logicam (د منطق پېژندنه) او Syncategoremata. دا لومړني کتابونه دي ترڅو د هغه څه په هکله چې اوس‌مهال ورته «د فرض تیوري» ویل کېږي، په منظمه توګه بحث وکړل شي؛ دغه آثار هم د انګلستان هم د ټولې لویې وچې په کچه د منطق پر پراختیا باندې اغېزمن تمام شول.د راجر بېکن په وینا، شېروودي ویلیام «د مسیحیت نړۍ د حکیمانو د نومیالیو څېرو» له جملې څخه ؤ، چې د دغې ډلې بله نامتو څېره «آلبرټوس مګنوس» ګڼل کېږي. د بېکن د قضاوت له‌مخې، شېروودي د آلبرټ په پرتله ستر عالم تېر شوی.
فرانسېسن بېکن
فرانسیس بېکن (۱۵۶۱ تر ۱۶۲۶ ز) یو انګرېز ؤ چې سربېره پر فیلسوف‌توب، یو سیاستوال، ساینس‌پوه، قانونپوه، حقوقپوه او لیکوال ؤ. هغه د سږي په ناروغۍ اخته کېدو له امله، د غوښې د یخې ساتنې اغېزو د مطالعې پر مهال مړ شو. هغه د انګلستان د لوی څارنوال او سترې محکمې مشر په توګه دندې ترسره کړې دي. که څه هم د هغه سیاسي کاري ژوند په افتضاح سره پای ته ورسېده، خو د خپلو آثارو او فعالیتونو، په تېره بیا د فلسفي مدافع او د علمي میتود پلي کوونکي او په علمي اوښتون کې مخکښ پاتې کېدلو له لارې، یوه اغېزمنه څېره تېره شوې ده.
ټوماس هابز
ټوماس هابز (۱۵۸۸ تر ۱۶۷۹ ز) یو انګلیسي فیلسوف ؤ چې د سیاسي فلسفې په ډګر کې د فعالیت کولو له امله نن ورځ شهرت لري. د هغه لېویاتان (Leviathan) کتاب (۱۶۵۱ ز) د لوېدیځې سیاسي فلسفې لپاره، د ټولنیز تړون تیورۍ له نظره، د یوه بنسټ په توګه پېژندل کېږي.
هابز د واکمنۍ لپاره د مطلق‌پالنې یو اتل ؤ، خو هغه د اروپایي ازاداندۍ تفکر ځیني اصول هم وپنځول: د وګړي حق؛ د ټولو وګړو طبیعي برابروالی؛ د سیاسي نظم تصنعي ځانګړنه (چې وروسته بیا مدني ټولنې او دولت ترمنځ د توپیر رامنځ‌ته کېدلو لامل وګرځېد)؛ هغه لیدلوری چې ټول مشروع سیاسي واک باید [د ولس] «استازی» او د ولس په خوښه وي؛ او د قانون ازادانده ژباړه، چې وګړي د هر هغه کار په ترسره کولو کې، چې په څرګنده توګه قانون کې منع کړل شوي نه‌وي، ازاد دي.
جِرمي بېنتام
جرمي بېنتام (۱۷۴۸ تر ۱۸۳۲ ز) په برېتانیا کې د کلاسیکې ګټه‌پالنې دود رامنځ‌ته کوونکي په توګه پېژندل کېږي. ګټه‌پالنه د کره اخلاق پایله‌پاله تیوري ده، چې له‌مخې یې یو عمل یوازې او یوازې هغه وخت اخلاقي منل کېږي چې د خوښۍ یا خوشحالۍ د شتون احتمال تر ټولو سترې کچې ته اوچت کړي. کلاسیکه ګټه‌پالنه، خوندپاله ګڼل کېده، ځکه چې په نوموړې فلسفه کې خوند ته د ذاتي خیر او درد ته د ذاتي شر په سترګه کتل کېدل.
ګټه‌پالنه د بېنتام له‌خوا د «تر ټولو سترې خوشحالۍ» یا «تر ټولو سترې نېکمرغۍ» په توګه ستایل کېږي. د بېنتام ګټه‌پالنه له هغه استدلال له امله پېژندل کېږي چې د نېکمرغۍ محاسبې الګورېتم باید د کړنو د سموالي او ناسموالي د ټاکلو لپاره وکارول شي. دغه محاسبه د بېلابېلو کړنو د درد او د خوند کچې د اندازه کولو له لارې ترسره کېږي. بېنتام ویل چې خوند او درد باید د «hedons» او «dolars» کوچنیو واحدي برخو ته تجزیه شي.
جان هينکاک
جان هينکاک (۱۷۳۷ د جنوري ۲۳مه – ۱۷۹۴ ز، د اکتوبر ۸ مه) د امريکا د جوړوونکو له ډلې يو و، هغه يو سوداګر، سياستمدار او د امريکايي انقلاب يو پياوړی هېوادپال و. هغه د لويې وچې د دويم کانګريس مشري وکړه او د ماساچوسټس د ټولګټو درېيم والي و. د هغه يادونه د متحده ايالاتو د خپلواکۍ پر اعلاميه د لوی او ډولي لاسليک له امله هم کېږي، دومره زيات چې جان هينکاک په متحده ايالاتو کې د يو چا د لاسليک لپاره لقب ګرځېدلی. هغه همدا راز، د کانفډريشن په اصولو لاسليک کړی او په ۱۷۸۸ز کال کې يې له خپل اغېز څخه په ګټې اخستنې سره ډاډ ورکړ چې ماساچوسټس د متحده ايالاتو اساسي قانون تصويب کړی دی.
له امريکايي انقلاب مخکې، هینکاک په ديارلسو مستعمرو کې له شتمنو خلکو څخه و، چې له خپل تره څخه يې د ګټې وړ سوداګريز کاروبار په ميراث وړی و. هغه خپله سياسي دنده په بوسټن کې د يو سیمه ييز اغېزناک سياستمدار سمويل اډمز تر پاملرنې لاندې پيل کړه، خو دواړه بيا وروسته سره جلا شول. کله چې په ۱۷۶۰ز کلونو کې د مستعمرو او لويې بریتانيې تر منځ کړکېچ ستر شو، هينکاک به خپله شتمني د مستعمرو په ګټه کاروله. هغه په ماساچوسيټس کې خورا شهرت پيدا کړ، په ځانګړي ډول، کله چې بریتانوي مسئولينو په ۱۷۶۸ز کال کې د «ليبرټي» په نوم د هغه بېړۍ ونيوله او په هغه يې د قاچاق تور پورې کړ. په پای کې دا تورونه لرې شول، ډېر ځله هغه په تاریخي سندونو کې د قاچاقبر په نوم ياد شوی دی، خو دا تورونه اوس هم تر پوښتنې لاندې دي.
د ژوند لومړي کلونه
هينکاک د ۱۷۳۷ز کال د جنورۍ مياشتې په دروېشتمه نېټه د ماساچوسټس په برينټري سيمه کې زېږېدلی و، د ښارګوټي په هغه برخه کې چې وروسته بيا د «کوينسي» په نوم يو جلا ښار شو. هغه د برينټري د اوسېدنکي ډګروال «کشر جان هينکاک» او د هينګم د اوسېدونکې «ميري هاک ټاکسټر» (د کشر سمويل ټاکسټر کونډه) زوی و. په کوچنيوالي کې هينکاک د ځوان جان اډمز ناڅاپه ملګری شو، چاته چې په ۱۷۳۵ز کال کې جان اډمز مذهبي غسل ورکړی و. هينکاک هوسا ژوند کړی و، يو مريی يې درلود، چې د کور په کارونو کې به يې له هغه سره مرسته کوله.
په ۱۷۴۴ز کال کې د هينکاک د پلار له مرګ وروسته، هغه د خپل اکا او تينديار تاماس هينکاک او لايډيا (هينچمان) هينکاک سره اوسېدو ته استول شوی و. تاماس هينکاک د يو شرکت څښتن و چې د هينکاک د کور په نوم پېژندل کېده، دې شرکت له بریتانيې څخه جوړ شوي توکي واردول او شراب، وهيل کبان، تيل او ماهيان يې صادرول. د تاماس هينکاک بريالۍ سوداګرۍ ،هغه د بوسټن يو شتمن او پېژندل شوی اوسېدونکی ګرځولی و. هغه او لايډيا له خپلو ګڼو خادمانو او مريانو سره د بيکن هيل په هينکاک مانور کې اوسېدل. دې جوړې، خپل بچيان نه درلودل، په همدې بنسټ يې د جان پر ژوند واکمن اغېز درلود.
په ۱۷۵۰ز کال کې د بوسټن له لاتين ښوونځي څخه تر فراعت وروسته، هينکاک په هارورډ کالج کې داخله واخسته او په ۱۷۵۴ز کال کې يې د لېسانس سند تر لاسه کړ. له فراغت وروسته په داسې حل کې چې د فرانسې او هند جګړه پيل شوې وه، د خپل تره لپاره يې کار پيل کړ. توماس هينکاک د ماساچوسټس له شاهي والیانو سره نژدې اړیکې درلودې او د جګړې پر مهال يې د ګټې وړ تړونونه خپل کړل. جان هينکاک په دې کلونو کې، د خپل تره د سوداګرۍ په اړه ډېر څه زده کړل او په شرکت کې د برخې اخستلو لپاره روزل شوی و. هينکاک سخت کاروکړ، خو د يو شتمن اشراف زاده له دندې يې هم خوند واخيست او د ارزښتمنو لباسونو مينه هم ورسره پیدا شوه.
له ۱۷۶۰ز کال څخه تر ۱۷۶۱ز کال پورې، هينکاک په انګلستان کې اوسېده او له پېرودونکو او مهيا کوونکو سره يې اړيکې جوړوولې. بوسټن ته له ستنېدو وروسته، په داسې حال کې چې د تره روغتيا يې مخ په خرابېدو وه، هينکاک د «هينکاک هاوس» مسئوليت په غاړه واخيست او د ۱۷۶۳ز کال د جنورۍ په مياشت کې د دې شرکت بشپړ شريک شو. هغه په   ۱۷۶۲ ز کال د اکتوبر په مياشت کې سنټ ا نډريو د ماسوني تنظيم غړی شو، چې دې چارې هغه د بوسټن له ډېرو اغېزناکو اوسېدونکو سره په اړیکه کې کړ. کله چې په ۱۷۶۴ز کال کې تاماس هينکاک مړ شو، سوداګري، هينکاک مانور، د کور دوه يا درې مريان او زرګونه جريبه ځمکه يې جان ته په ميراث کې پاتې شول، په دې توګه هغه په ټوله مستعمره کې تر ټولو شتمن سړی شو. زرګونو مريانو د جان او د هغه د ترور لپاره کار کاوه، خو په پايله کې د توماس هينکاک د وصيت د شرايطو پر بنسټ، آزاد کړای شول. داسې هېڅ شواهد نه شته، چې جان هينکاک دې کله مريان اخستي يا پلورلي وي.
د سترواکۍ مخ پر زياتېدونکی کړکېچ
په اووه کلنه جګړه کې له بريا وروسته، بریتانوي سترواکي په پورونو کې ډوبه وه. د عايد د نوو سرچينو په لټه کې بریتانوي پارلمان د لومړي ځل لپاره نېغ په نېغه پر مستعمرو د مالياتو اېښودلو غوښتنه وکړه، چې د ۱۷۶۴ز کال د «شوګل قانون» څخه پيل شول. له دې مخکې د ۱۷۳۳ ز «ملاس قانون» څخه د پام وړ ماليات نه تر لاسه کېدل، کوم چې له غرب الهند څخه د بېړيو په وسیله پر لېږد (انتقال)  اېښودل شوې ماليه وه؛ ځکه چې د قاچاق له لارې له دې مالیاتو تېښته کېده او قاچاق هغه جرم بلل کېده، چې زيانمن شخص يې نه درلود. نه يوازې دا چې په مستعمرو کې قاچاق په ټولنيز ډول کوم بد تور نه بلل کېده، بلکې په سرحدي ښارونو کې چېرې چې سوداګري د شتمنۍ د تر لاسه کولو لومړۍ سرچينه وه، د ټولنې له خوا له قاچاق څخه د پام وړ ملاتړ هم کېده او ان شونې وه، چې د نيول کېدو په حالت کې بيمه هم تر لاسه کړي. د مستعمرو سوداګرو د خپلو ناروا مالونو د اصليت، هويت، لارو او منځپانګې د پټولو لپاره د غولوونکو لارو چارو يوه اغېزمنه زېرمه چمتو کړې وه. په دې غولوونکو لارو چارو کې، د جعلي سندونو جوړول هم شامل وو، چې وښيي دا مالونه قانوني او اجازه لرونکي دي. بریتانويانو ته تر ټولو ناهيلي کوونکې دا وه، چې کله به يو څه ونيول شول، سيمه یيزو سوداګرو کولای شول، خواخوږې ولايتي محکمې وکاروي، تر څو نيول شوي توکي تر لاسه کړي او د دوی قضيې به و ايستل شوې. د بېلګې په ډول: ايډوارډ رانډولف په نوي انګلينډ کې د مالياتو لپاره ټاکل شوي مدير، له ۱۶۸۰ز کال څخه د ۱۶۸۲ز کال تر پايه پورې د نيولو اړوند شپږ دېرش قضيې محکمې ته راوړې او له دوو پرته ټولو ته برئت ورکړل شو. له بلې خوا به، کله کله سوداګرو دا قضيې په خپلو لاسو کې اخستې او نيول شوي غیر قانوني توکي به يې غلا کول.
«د شوګر قانون» په بوسټن کې غوصه راوپاروله، چېرې چې دې قانون ته په پراخه کچه د مستعمرو د حقوقو د ماتولو په توګه کتل کېدل. د جيمز اوتيس او سمويل ادمز په څېر خلک په دې باور و. له دې امله چې د مستعمرو استازولي په پارلمان کې نه شته، پارلمان نه شي کولای، له دوی ماليات تر لاسه کړي، يوازې د مستعمرو مجلسونه، چېرته چې د کالونۍ د استوګنو استازولي شته، کولای شي پر دوی مالیات کېږدي. تر اوسه هينکاک يو سياسي فعال نه و، هغه د اقتصادي لاملونو پر بنسټ په مالياتو نيوکه وکړه، نه د اساسي قانون تر بنسټ.
لرغونې يوناني فلسفه
د لرغوني یونان فلسفه تر میلاد وړاندې په شپږمه پېړۍ کې رامنځته شوه او دا د یونان د تیاره دورې پای و. د یونان فلسفې د ټولې هلنیستي او هغې دورې تر پایه دوام وکړ چې یونان او ډېری یوناني‌مېشتې سیمې د روم د امپراتورۍ برخه وه. فلسفه نړۍ ته د عقل په کارولو سره د معنا ورکولو لپاره وکارېده. دې فلسفې له بېلابېلو موضوعاتو لکه؛ ستور پوهنې، علمي پوهې، ریاضیاتو، سیاسي فلسفې، اخلاقو، متافزیک، د موجوداتو پېژندنې، منطق، بیولوژۍ، فصاحت، بلاغت او ښکلا پېژندنې سره سروکار درلود.
د یونان فلسفې د خپل پیدایښت له وخته پر ډېریو لوېديځو کلتورونو اغېز کړی. الفرډ نورث وایټ‌هېډ یو وخت ویلي وو: «د اروپايي فلسفې د لړۍ عمومي ځانګړنه دا ده چې د اپلاتون د لیکنو لمن‌لیکونه له ځان سره لري». د لرغوني یونان او هلنیستي فیلسوفانو د نفوذ څرګند او نه ماتېدونکي خطونه د روم فلسفې، لومړنۍ اسلامي فلسفې، د منځنیو پېړیو سکولاسیتک، اروپايي رنسانس او د روښانوالي دورې ته ورګرځي.
د یونان فلسفه تر یوې اندازې د پخوانۍ پوهې او حکمت د ادبیاتو او د لرغونې نږدې منځنۍ دورې د کایناتو د پیدایښت د اسطورو تر اغېز لاندې ده، که څه هم د دغه اغېز اندازه د بحث وړ ده. لیکوال مارټین لېچفیلډ وېسټ وايي: «له ختیځې کاینات‌پېژندنې او دین‌پوهنې سره اړیکې د لومړنیو یوناني فیلسوفانو د فکر له خلاصون سره مرسته وکړه؛ له شک پرته چې هغوی ته یې ډېرې وړاندیز شوې نظریې ورکړې. خو هغوی خپل ځانته دا ور زده‌کړل چې استدلال وکړي. لکه څرنګه چې پوهېږو، فلسفه په یونان کې رامنځته شوې.»
د بلې فلسفې سنت او دودونه په داسې ډول د سقراط تر اغېز لاندې وو کوم چې د اپلاتون له‌خوا وړاندې شوي وو، دا څرګنده ده چې تر سقراط وړاندې پرمختللې فلسفه «تر سقراط مخکې فلسفه» بلل کېږي. تر دې وروسته دورې د مقدوني سکندر تر جګړو او تر هغه وروسته په ترتیب سره «کلاسیکې یوناني» او «د هلنیستي فلسفې» دورې دي.
میلیزي مکتب
تالس میلتوس چې ارسطو لومړنی فیلسوف بللی، پر دې باور و چې ټول شیان د یوې مادې له ذات څخه چې اوبه دي پيدا کېږي. جان برنټ هغه «تر ټولو مخکښ عالم» بللی، دا په دې دلیل نه چې هغه د کایناتو پېژندنه بیان کړې، بلکې په دې دلیل چې کاینات یې په طبیعت‌پال ډول تشرېح کړي او څرګندونې یې پر دلایلو ولاړې دي. د دود له مخې تالس وکولای شول چې د خسوف او کسوف وړاندوېینه وکړي او مصریانو ته یې ور زده کړل چې د اهرامونو لوړوالی څرنګه اندازه کړي.
تالس د میلیزي فلسفي مکتب بنسټګر و او اناکسیمانډر یې هم لاره تعقیب کړه، ده استدلال وکړ چې بنسټ یا پیلامه اوبه یا کوم بل کلاسیک عنصر نه‌شي کېدای، بلکې یو «نامحدود» یا «بې‌نهایت» شی دي. ده له دې تجربې پيل وکړ چې نړۍ له اضدادو جوړه شوې (لکه ګرم او ساړه) خو یو شی ښايي د خپل ځان متضاد شي (لکه ګرم شی چې سوړ وي). ځکه نو واقعاً دا د یو بل ضد نه‌شي کېدای، بلکې د یوه داسې پټ او ژور اتحاد تظاهر یا ښکارېدونکې بڼه ده چې له دغو دواړو یو هم نه دی. دغه بنسټیز اتحاد (بنسټ، پیلامه) هېڅ کلاسیک عناصر نه‌شي کېدای، ځکه د یو بل وروستی حد ضد دی. مثلاً اوبه لمدې دي، ضد یې د وچ‌والي ضد، اور وچ دی، د لمدوالي ضد. دغه لومړی حالت نه زړېدونکی او نه له منځه تلونکی دی او هر څه د اړتیا پر اساس هغه ته بېرته ور ګرځي. اناکسیمن په دې باور و چې پیلامه هوا وه، که څه هم جان برنټ استدلال کوي چې د هغه موخه دا وه چې دا یوه رڼه تشه وه. له بېلابېلو ځوابونو سره سره د میلزي مکتب د طبیعي مادې په لټه کې و چې په بېلابېلو شکلونو کې پر ښکاره کېدو سربېره له بدلون پرته باقي پاتې شي، ځکه نو دې پوښتنې ته د ځواب لپاره لومړۍ علمي هڅه ده چې د معاصرې اتومي نظریې د پراختیا سبب کېږي. برنټ وايي: د میلزي نظریې پلویان وايي چې «میلزيان د هر څه په طبیعت یا څه‌والي پسې ګرځېدل».
زنوفنز
زنوفنز په ایونیا کې زیږېدلی چې هلته میلزي مکتب په تر ټولو ځواکمن حالت کې و او ښايي له دې امله زنوفنز د میلزيانو د کایناتو پېژندنې ځینې نظریې حاصل کړې وي. ده استدلال کاوه چې «هره پدیده الهي توجیه نه‌لري بلکې طبیعي توجیه لري. ده د اناکسمانډر د نظریو یادونه کړې چې یوازې یو خدای موجود دی او په ټولیز ډول نړۍ د یوه کُل حیثیت لري. ده د یوناني دین پر انسان‌پالنه ملنډې وهلې. ده ویل: غوایان ادعا کوي چې خدایان غواوو ته ورته دي، اسونه ادعا کوي چې خدایان اسونو ته ورته دي او زمریان ادعا کوي چې خدایان زمریانو ته ورته دي؛ لکه څرنګه چې ایتوپیایانو ادعا کوله چې خدایان لنډ پوزي او تور دي او تراسیایانو ادعا کوله چې خدایان بې‌رنګه او سره وېښتان لري.
د زنوفېنز نفوذ په وروستیو فلسفي مکتبونو کې ډېر جوت و. دی د فلسفې د داسې یوې کرښې بنسټګر یادېږي چې په پیرونیسم کې مدغمه شوه، ښايي دغه ادغام به د الیاټیک فلسفې نفوذ و او د ساینس او دین تر منځ به اپیکورس د بشپړ جلا والي لومړنۍ نښانې وې.
فیثاغورثیت
فیثاغورت نږدې هغه وخت ژوند کاوه چې د زنوفنز د ژوند دوره وه. هغه مکتب چې ده جوړ کړ، د دیني باور او عقل تر منځ د روغې جوړې په لټه کې و. له باوري لاسوند پرته يې د ژوند په اړه لږ معلومات هم موجود نه دي او هېڅ کوم لیکلی اثر هم نه دی ترې پاتې. پر دې بنسټ ویلی شو چې ښايي دی یوازې یو عرفاني شخصیت وي چې ځای‌ناستو یې عقل‌ګرايي په فیثاغورثبت کې ور ګډه کړې وي، یا ښايي یوازې یو عقل‌ګرا شخصیت وي او ځای‌ناستي یې د فیثاغورثي عرفان مسؤل وي، او یا هم ښايي دی د دغه مکتب لیکوال وي. له دې سره سره بیا هم په دې اړه د باوري پوهېدنې لپاره هېڅ لاره نه‌شته.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:فلسفه
د سورینام هیواد د ولایتونو نوملړ
د سورینام ولایتونه د (سورینام هیواد آیالاتونه) سورینام هیواد د جغرافیایي ویش له اړخه په ۱۰ ولایتونو ویشل شوی دی.
مصنوعي ځيرکتیا
مصنوعي ځیرکتیا (Artificial intelligence یا اې آی)  هغې ځیرکتیا ته ویل کېږي چې د ژویو او انسانانو له لوري د ښودل کېدونکې طبیعي ځېرکتیا پرخلاف د ماشین په وسیله ښودل کېږي. د مصنوعي ځيرکتیا مخکښ درسي کتابونه دا څانګه د "ځیرکو عاملونو یا intelligent agents" مطالعه راپېژني: هر هغه سیستم چې خپل ژوندچاپېریال درک او داسې کړنې تر سره کوي چې د خپلو موخو د ترلاسه کولو لپاره خپل چانس ترټولو لوړې کچې ته رسوي. ځینې نوموتي بیا د "مصنوعي ځیرکتیا" اصطلاح، د هغو ماشینونو د توصیف لپاره کاروي چې د انسانانو د "زده کولو" له کارکړنو تقلید کوي او دا هغه کارکړنې دي، چې انسانان يې له بشري ذهن سره تړي، لکه: "زده کول" او "ستونزې هوارول"، خو د مصنوعي ځيرکتیا ستر څېړونکي دا تعریف نه مني.
د مصنوعي ځیرکتیا په اپلېکېشنونو (applications) کې دغه راځي: وېب پلټنې ماشینونه (لکه: ګوګل)، سپارښتنې سیستمونه  (چې یوټیوب، امازون او نېټفلېکس يې کاروی)، په انساني خبرو پوهېدنه (لکه: سیري (Siri) او الېکسا (Alexa)). اتوماټ ګاډي چلونه (لکه: ټېسلا)، په سټراټيژیک لوبو سیستم کې اتومات پریکړه او سیالي کول(لکه: شطرنج او ګو (Go)). د ماشینونو د وړتیاوو په ډېرېدو سره، ډېری مهال هغه دندې چې "ځیرکتیا" ته اړتیا لري، د مصنوعي ځیرکتیا له تعریف اېستل کېږي او د مصنوعي ځیرکتیا اغېر یا AI effect ښکارنده يې بولي. د بېلګې په توګه: د نوري کرکټرونو پېژندنه، ډېری مهال له هغو شیانو اېستل کېږي، چې مصنوعي ځیرکتیا ګڼل کېږي، ځکه دا شیان نور په عادي ټکنالوژي اوښتي دي.
مصنوعي ځیرکتیا، په ۱۹۵۶ز کال کې د یوې علمي څانګې په توګه رامنځته شوه او له هغه مهاله راهیسې يې د خوشبینۍ ګڼې څپې او ورپسې بیا ناهیلۍ او د تمویل له لاسه ورکول (چې "د مصنوعي ځیرکتیا ژمی" یې بولي) تجربه کړي دي. له رامنځته کېدو راهیسې، د مصنوعي ځیرکتیا څېړونکو ډېری لارې چارې ازمویلې او لاس ترې مینځلی دی، لکه: د مغز ورته ول (simulating)، د انسانی ستونزې هوارولو ماډل جوړول، شکلي منطق، د علم ستر ډېټابېس او د حیواني چلند پیروي. د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې، ستر ریاضیکي احصایوي ماشین زده کړې دا څانګه تر خپل اغېز لاندې راوسته او دا تخنیک تر ډېره بریالی ثابت شوی دی، چې په صنعت او علم کې يې د ډېرو ګواښونو، ستونزواو موضوعګانو په هواري کې مرسته کړې ده.
د مصنوعي ځیرکتیا ډېری فرعي څانګې، په ځانګړو موخو او د ځانګړو وسیلو په کارولو متمرکزې دي. د مصنوعي ځیرکتیا یو څه دودیزې موخې دا دي: استدلال، د پوهنې وړاندې کول، پلان جوړول، زده کول، طبعي ژبني پروسس، درک او د شیانو د خوځولو او تدبیر وړتیا. عمومي ځیرکتیا (د یوې علی-توکلي ستونزې هوارولو وړتیا) د دې څانګې په اوږدمهالو موخو کې راځي. د دې ستونزو د هوارولو لپاره، د مصنوعي ځیرکتیا ځېړونکو د ستونزو هوارولو پراخ شمېر تخنیکونه منلي او سره راټول کړي دي، لکه:  پلټنیز او ریاضیکی ښه کول، شکلي منطق، مصنوعي عصبي شبکې او د احصائيې، احتمال او اقتصاد پر بنسټ مېتودونه. مصنوعي ځیرکتیا، همدا ډول پر کمپیوټر ساینس، ارواپوهنه، ژبپوهنې، فلسفې او نورو څانګو کار کوي.
دا څانګه په دې انګېرنې سره رامنځته شوه، چې کېدای شي انساني ځیرکتیا "په داسې کره ډول تشرېح شي او داسې ماشین جوړ شي، چې وکولای شي، د هغه پېښې وکړي". دې موضوع د داسې مصنوعي موجوداتو د جوړولو، چې د انسان په ډول ځیرکتیا ولري، د فکر او اخلاقو په اړه فلسفي بحثونه راپورته کړي دی. له لرغونې زمانې راهیسې، پر دې مسئله د افسانو، نکلونو او فلسفې په بڼه پوښتنې ګروېږنې او پلټنې روانې دي. علمي تخیلي داستانونه او راتلونکې پېژندنه (futurology) هم دا وايي چې: مصنوعي ځیرکتیا ښايي، د ستر ظرفیت او ځواک په مرسته بشریت ته بنسټيز خطر رامنځ ته کړي.
تاریخچه
په لرغونې زمانه کې ځیرک مصنوعي موجودات، د کیسو د وسیلې په توګه راښکاره کېدل او په نکلونو کې دود وو، لکه: د ماري شېلي فراکنشټاین (Mary Shelley's Frankenstein) او د کارل چاپېک آر یو آر (Karel Čapek's R.U.R). دغه څېرې ا و د دوی برخلیکونه، عینِې هماغه مسایل دي چې اوس د مصنوعي ځیرکتیا په اخلاقیاتو کې بحث پرې کېږي.
د میخانیکي او یا "شکلي" استدلال مطالعه، په لرغونې زمانه کې له فیلسوفانو او ریاضي پوهانو سره پیل کېږي. د ریاضیکي منطق نظریه نېغ په نېغه د آلن تورېنګ (Alan Turing) د محاسبې د نظريې لامل کېږي چې وايي: یو ماشین د "0" او "1" د ساده سمبولونو د ګډولو له لارې کولای شي، د ریاضیکي استنتاج د تصور وړهر ډول کړنه په ورته بڼه جوړه (simulate) کړي. دا لیدلوری چې ډيجيټل کمپیوټرونه کولای شي، د شکلي استدلال هر ډول بهیر په ورته بڼه جوړ کړي، چرچ-تورینګ تېزس (Church–Turing thesis) بلل کېږي.
کله چې د ۱۹۵۰مې لسیزې په نیمايي کې ډيجیټل کمپیوټرونو ته د لاسرسي امکان پیدا شو، د مصنوعي ځیرکتیا څېړنو د دې شونتیا په پلټلو پیل وکړ، چې کېدای شي د ګام په ګام سمبول جعل له لارې انساني ځیرکتیا راکمه کړل شي، لکه سمبولیکه مصنوعي ځيرکتیا (ymbolic AI) او یا GOFAI.
د مصنوعي ځیرکتیا څېړنې څانګه، په ۱۹۵۶ز کال کې په ډارتماوت کالج (Dartmouth College) کې په یوه ورکشاپ کې رامنځته شوه. د دې ورکشاپ ګډونوال د مصنوعي ځیرکتیا څېړنې بنسټ اېښودونکي او مشران شول. دوی او شاګردانو يې داسې پروګرامونه جوړ کړل، چې رسنیو "هېښوونکي" وبلل: کمپیوټرونو شطرنجي سټراټيژي ګانې زده کولې، د وییونو ستونزه يې په الجبر کې هواروله، منطقي قضیې يې په ثبوت رسولې او په انګلیسي غږېدل. د ۱۹۶۰مې ز لسیزې په نیمايي کې، د امریکا دفاع وزارت په دې برخه کې څېړنو ته ډبلې پیسې ورکړي او په ټوله نړۍ کې د دې کار لپاره لابراتوارونه جوړ شول.
په ۱۹۶۰مو او ۱۹۷۰مو ز کلونو کې د څېړونکو زړه منلې وه چې، سمبولیکې لارې چارې به په پای کې د داسې یوه ماشین په جوړولو بریالۍ شي، چې عمومي مصنوعي ځیرکتیا به ولري او دا کار یې د خپلې څانګې هدف ګرځولی و. هربرټ سیمون وړاندوینه وکړه: "د راتلونکو شلو کلونو په اوږدو کې به ماشینونه د دې وړتیا ولري، چې د انسان په وسیله ترسره  کېدونکی هر کار ترسره کړي." ماروین مینسکي ومنله او ویې لیکل: "د یوه نسل په ترڅ کې به ...د 'مصنوعي ځیرکتیا' د جوړېدو ستونزه، په ستره کچه هواره شي."
دوی د ځینو پاتې چارو د ستونزمنتوب په پېژندلو کې پاتې راغلل. پرمختګ ورو شو او په ۱۹۷۴ز کال کې، د سرجېمز لایټ هېل نیوکو ته او د امریکا د کانګریس له خوا د لابریالیو پروژو د تمویل پر سر د پر له پسې  فشار په غبرګون کې، هم د امریکا او هم د بریتانیې حکومتونه، په مصنوعي ځیرکتیا کې موندونکې څېړنې ودرولې. راتلونکو څو کلونو ته، وروسته بیا د "مصنوعي ځیرکتیا ژمي" نوم ورکړل شو او دا داسې دوره وه، چې په کې د مصنوعي ځیرکتیا پروژو لپاره پیسې(فنډ) ترلاسه کول ستونزمن و.
ډېری څېړونکو په دې شک پیل کړ، چې سمبولیکې لارې چارې به وکولای شي، د بشري پېژندنې ټول بهیرونه، په ځانګړنې توګه ادراک، زده کول او د بېلګو پېژندنه کاپي کړي.
په پاکستان کې د دیپلماتیک ماموریت و فهرست
دا په پاکستان کې د سفارتي ماموریتونو لیست دی. هلته اوس مهال 79 سفارتونو او لوړ کمیسیونونو کې د اسلام اباد او ډیرو هیوادونو کې موقعيت لري په نورو ښارونو کې د پاکستان د قونسلګرۍ دي وساتي. ډیری هیوادونه غیر بهرني سفارتونه لري چې د نورو بهرني پلازمینو ، لکه ابو ظهبي ، انقره ، ریاض او تهران څخه تایید شوي دي. دا مقاله د افتخاري قونسلګرۍ نه علاوه.
مکه معظمه
مکه مكرمه د سعودي عربستان له ښارونو څخه يو ښار دى، چې د بيت الله شريف په درلودلو سره زموږ مسلمانانو لومړنې سپېڅلې ښار گڼل كېږي.
د مكې مكرمې ښار د سرې بحيرې په ۸۰ كيلومترۍ كې موقعيت لري، چې د بحر له سطحې څخه ۳۳۰ متره لوړ پروت دى. دا ښار له جدې څخه په ۶۰ كيلو مترۍ او له مدينې منورې څخه د هجرت لوې لارې له سړك څخه ۴۲۵ كيلو مترو په واټ كې پروت دى. موږ مسلمانان پدې گروهه (عقيده) يو چې د ځښتن تعالى په فضل او كرم سره د اسماعيل عليه السلام د خپو لاندې د زمزم د اوبو چينه راوخوټېده. او د هغه مبارك له بركته پدې بېديا او وېجاړه دښته كې اوبه راپېدا شوې، خلك پدې ځاى كې استوگن شول او د مكې ښار يې د بيت الله شريف په شاوخوا ودان كړ. دا ښار د ډبرينو غرو په منځ كې راگېر دى. د مسجد الحرام شاوخوا كورونه او لوړې ودانۍ جوړې شوي. دولت د خلكو د ستونزو راكمولو لپاره په غرونو او ډبرينو غونډيو كې سورنگونه ويستلي، ترڅو خلك په لنډ وخت كې له يو ځاى څخه بل ځاى ته ولاړ شي. د مكې مكرمې هوا توده او له مدينې منورې څخه لږ څه نمجنه ده. دا سپېڅلې ښار په ۱۳۶۶هجري لمريز كال د ايراني شيطانانو لخوا يرغمل شوې ؤ، چې د وخت د واكمنو لخوا په ډېره ښه لار د خپلو اعمالو په سزا ورسول شول. كيسه داسې وه، چې د ايران وران كارو شيعه گانو، د حاجيانو په جامه كې بيت الله شريف ته ننوتل، چې له ځانو سره يې ډول، ډول وسلې هم لرلې. بيت الله شريف كې يې ټول حاجيان يرغمل كړل، او د بيت الله شريف د نړولو پلان يې عملي غوښتل. خو د ځښتن تعالى كړه وه، چې هغه چاودونكي مواد چې دوي به د بندر له لارې په خپلو بېگونو كې راتېرول، د يو ويښ او ذيرك څارندوى پام ځان ته واړاوه. كله چې يې ددوي بېگونه تالاشي كول، نو له جامو څخه به بېگ دروند ؤ، كله چې يې بېگ وشلاوه، نو يوه ډول چاودونكي مواد چې د وړو په څېر ول، ترلاسه كړل، او ټول هغه ورانكاري چې بېت الله شريف ته په لار ؤ، ونيول او هغه پاتې چې په بېت الله شريف كې سنگرونه جوړ كړي وه. د اوبو په پرېښودو او برېښنا وركولو سره ټول ووژل او د دوي ناپاكو وينو څخه بېت الله شريف خوندي پاتې شو.
یو وای سکوتي
یو وای سکوتي (UY Scuti) د ستورو له ډولونو نه یو دی چې (په انګلیسي کې د Red Super Giant Star) په پښتو کې د (سور سوپر قول -آبر ستوری-غټ/ سوپر ستوری) په نوم یادیږي. دا د آبر ستورو له ډلې ترټولو ستر ستوی دی چې ترننه بشر موندلی دی. یو وای سکوټي د لمر په نثبت ۵ میلیارده ډیر حجم لري، همدارنګه ۵۰۰۰ کاله وخت نسې ترڅو یې مونږ ته تصویر راورسیږي.
مکه معظمه
اخځليكونه
وېشنيزه:سعودي عربستان
شطرنج
شطرنج يوه مشهوره لوبه ده چې د هند څخه نورې نړۍ ته تللې ده. د دې لوبې په هکله لومړۍ يادونې، په هندکې د پنځمې زيږديزې پيړۍ په قلمي نسخو کې شوي. بايد وويل شي، چې دغه لوبه د ((چاترونګا)) په نوم ياده شوې او هغه مهال د دې لوبې نه يوازې قواعد بل ډول وو ، بلکې لوبغاړي يې هم څلورو تنو ته رسيدل او همدا راز د لوبو د پرمخ بيولو لپاره کمسايي يا دوه مکعب ډوله هډوکي کارول کيدل.
په روسي ژبه کې شطرنج ته شاخمات «шах мат» يانې شاه مات وايي. د روسي ژبو سرچينو په وينا د پارسي ژبې څخه دا کلمه دوی ته ورغلې او مانا يې په پارسي کې ده: شاه مات يانې شاه مړ. بايد وويل شي، د مات کلمه په پښتو کې اوس هم کارول کيږي او د پوځ ماته ، يا د چا مغلوبولو ته هم مات وايي او زما په اند په دې هکله تامل په کار دی. له بلې خوا په هند کې د پښتنو ډېر پاچاهۍ هم تيرې شوي، چې کيدی شي ورسره تړاو ولري.(په دې هکله څېړنې ته اړتيا شته !).
د شطرنج لوبه د عربو له برکته په اتمه پيړۍ کې اروپا ته هغه مهال رسيدلې، چې دوی اسپانيه او د اروپا ځينې نورې برخې تر خپلې ولکې ﻻندې راوستې. روسيې ته د بېلګې په توګه دغه لوبه په لسمه او يولسمه پيړۍ کې رسيدلې.
غشی
غشی يو سم او نری لرگی دی چې په سرکېيې تېره اوسپنه کښېنوي او دليندې په وسيله يې دهدف په لور ولي. غشی ډېرې پېړۍ پخوا دبشر يوه دفاعي وسيله وه. نن يې هم استعمال د افريقا او سوېلي امريکا او د نړۍ د ځينو نورو برخو په بدوي قبايلو کې رواج لري. په عصري نړۍ کې ددې آلې استعمال د بدني روزني يوه توک په توگه شته.
شطرنج
سرچینې
ويکيپېډيا http://www.vokrugsveta.ru
دولتشاه ولسوالۍ
دولتشاه ولسوالۍ د افغانستان د لغمان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۰،۸۸۷ وگړو ته رسېږي.
د جمشيد تخت
دا لرغونې او تاریخي سیمه د لوگر ولايت دبرکي برک ولسوالۍ په سجاوند کې پرته ده.لکه څنگه چې دنوم له قرایینو څخه یې ښکاري،نو لرغونتیا ېې د آریایانو دریم ستر افسانوي پاچا جمشید زمانو ته رسیږي،چې ۲۵۰۰قبل المیلاد ېې تاریخي جرړې غزیږي.له تخت جمشید سیمې څخه دسروزرو اوسپینو زرو دوه مجسمې نارینه اوښځینه ترلاسه شوي دي،چې بیا دطالبانو دواکمنۍ پرمهال له دغې سیمې څخه قاچاق شوي دي. دا نو څرگنده نه ده، چې دا دوه سترې تاریخي مجسمې په کوم بهرني موزیم کې دنندارې لپاره ایښودل شوي وي.همدا ډول له تخت جمشید څخه داسې ډبرینې لیکنې لاس ته راغلي،چې ددې سیمې دپیړیو پیړیو لرغونتوب په زبات رسوي.
چنگاښ
چنگاښان (په لاتين: Brachyura) د اوبو ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سمندرونو او خوږو اوبو کې ژوند کوي نوموړی ژوي لس پښې او باندینی اسکلټ لري. مخکينی پښې په لویو نوسو تبدیل شوي دي. بدن یی د نس او cephalothorax (سر او ټټر یوه لویه برخه جوړ کړي دي) څخه خوړ شوي دي د چنگاښ نارينه څوکه ور نس او ښځينه گردى نس لري. تر اوسه پورې د دي ژويو ۶۸۰۰ ډوله توصيف شوي دي. کوني کبر یا چنګاښ Crab ټول د لنډې لکۍ چنګاښونه دي په ځانګړې توګه براکیورن (brachyurans). په دیکاپوډا ډله (order Decapoda) او ارتروپوډا فیلوم (phylum Arthropoda) کې ډلبندي شوي. براکیورن د چنګاښ کورنۍ براکیورا انفرا ډله (infraorder Brachyura) ده چې ریښتینی چنګاښ ګڼل کیږي خو له دې پرته انوموران (anomurans) شکلونه هم پکې شامل دي، انوموران د انومورا فرعي ډله (suborder Anomura) ده. انفرا ډله په ډلبندۍ کې له فرعي ډلې لاندې ډلې ته وایي. تر اوسه یې ۱۰۰۰۰ ډولونه مطالعه شوي. کوني کبر چنګاښ په سمندر، تازه اوبو کې او په ځمکه ژوند کوي. د پښو لمړۍ جوړه یې په پنسونو بدلیږي، کاراپاس یا ساتونکی کاسه یې پراخه وي. ډېر په سمندر کې ژوند کوي حتی هغه چې د ګرمو سیمو په ځمکه کې ژوند کوونکي دي سمندر ته کوزیږي او ډېری یې خپله لاروال دوره په سمندر کې تېروي.
تړلې لیکنې
د اوبو ملخ
وېشنيزه:چنگاښان وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
ماري بیکر اډي
ماري بیکر اډي ( د ۱۸۲۱ م کال د جولاۍ له ۱۶ څخه تر ۱۹۱۰ م کال د ډسمبر تر ۳ نېټې پورې ژوند وکړ ) یوه امریکايي مذهبي مشره او لیکواله وه، چا چې په ۱۸۷۹ م کال کې په نوې انګلستان کې د مسیح ساینس پوه کلیسا جوړه کړه. هغې همدارنګه د عیسویانو ساینسي ورځپاڼه چې د پلیټیزر د جایزې یوه ګټونکې سیکولر ورځپاڼه وه تاسیس کړه، او په ۱۹۰۸ م کال کې یې درې مذهبي مجلې جوړې کړي چې نومونه یې : عیسوي ساینسي مجله، د عیسویانو ساینسي ورځپاڼه او د عیسوي ساینسي خبرتیا مجله وه. هاغې ګڼ شمېر کتابونه او مقالې لیکلي چې تر ټولو نامتو کتاب یې (ساینس او روغتیا د مقدسو کتابونو په لاره) و، چې په ۲۰۰۱ م کال کې یې د نهه میلیونو څخه ډېري کاپي وپلورل شوي.
اډي په ۲۰۱۴ م کال د سمیت سونیان د مجلې لخوا  ( د تل لپاره د سلو مهمو امریکايي شخصیتونو ) په ډله کې راغلې وه. د هغې کتاب ( ساینس او روغتیا د مقدسو کتابونو په لاره ) د ښځو د کتاب د ملي ټولنې لخوا د هاغو ۷۵ کتابونو په جمله کې چې د ( ښځو لخوا لیکل شوي و او د چا خبرو چې دنیا بدله کړه  ) وشمېرل شو.
کورنۍ
اډي د ماري مورس بیکر په نوم په بوو، نوې همپشایر کې د کروندې سره نژدې د بزګر مارک بیکر ( ۱۸۶۵ م کال کې ومړ ) او د هغې د ښځې ابیګیل بارنارد بیکر چې د پیغلتوب نوم یې امبروز و ( ۱۸۴۹ م کال کې مړه شوه ) په کورنۍ کې دې نړۍ ته سترګي پرانیستي. اډي د بیکر د شپـږو اولادنو تر ټولو کوچنۍ وه، د بیکر اولادونه ۳ هلکان او ۳ انجونې وي چې د هلکانو نومونه یې سومیل ډاو ( ۱۸۰۸ م کې وزېـږېد)، البرایټ ( ۱۸۱۰ م کال کې وزېـږېد ) او جورج سالیوان ( ۱۸۱۲ م کال کې وزېـږېد )  او د انجونو نومونو یې ابیګیل بارنارد ( ۱۸۱۶ م کال کې وزېـږېده )، مارتا سمیت ( ۱۸۱۹ م کال کې وزېـږېده ) او ماري مورس ( ۱۸۲۱ م کال کې وزېـږېده ) و.
د اډي په وینا مارک بیکر د پروټستنټ ټولنې د مخینې درلودلو له امله یو پیاوړی مذهبي شخص و، چې په اخیري قضاوت او تلپاتې عذاب یې پوره باور درلود. د مک کلور مجلې په ۱۹۰۷ م کال کې د مقالو داسې یوه لړۍ خپاره کړه چې په شدت سره یې د اډي مخالفت کاوه ، او دا یې بیانول چې د بیکر د کور کتابخانه د مقدسو کتابونو څخه ډکه ده. خو اډي دا ادعا درواغ وګڼله او وویې ویل چې د هغې پلار یو لیواله مطالعه کوونکي و. د اډي په وینا د هغې پلار د سولې قاضي او په یو وخت کې د نوې همپشایر ایالت د ملېشو مشر و. هاغه په محلي ډول د متنازع کېدو له امله شهرت پیدا کړ تر دې چې د هاغه یو ګاونډۍ هاغه د خپل خوی او خصلت له امله د پړانګ په توګه او تر ټولو ښه یاد کړي دي. بل لورته بیا د مک کلور مجله هاغه د غلامۍ پلوی یاد کړي او ادعا کوي چې هاغه د ابراهام لینکلین د مرګ خبر اورېدو سره خوشحاله شو. اډي د دې ادعا په ځواب کې داسې وویل چې بیکر د حکومت په حقونو پوره باور درلود او غلامۍ یې د یوې لویې ګناه په توګه یاده کړي ده.
د مک کلور د مجلې په وینا د بیکر اولادونو د خپل پلار خوی او خصلت  واخېست دوی همدارنګه ظاهرا د هاغه غوندې ښکلې ښکارېدل تر دې چې اډي د کلي د ښکلا په نامه پېژندل کېده. ددې سربیره هم د دوی ژوند سخت او تکراري و. هر ورځ په اوږدو عبادتونو شروع کېده او په سختۍ سره کار دوام کاوه او یوازينې د ارام ورځ شنبه وه.
روغتیا
داسې راپورنه ورکړل شوي و چې اډي او د هغې پلار بې ثباته اړیکه درلوده. ارنیسټ ساترلند بایټس او جوهان وی. دایتموارا په ۱۹۳۲ م کال کې د اډي د کاټر او میلمین تاریخ ته په تکیې داسې ولیکل، چې بیکر د دې په لټه کې و چې د اډي هیلي د سختې سزا په ورکولو سره له منځه یوسي. که څه هم د هغې مور ډېري وخت مداخله کوله. د مارک بیکر په پرتله د اډي مور یوې مذهبي، خاموشه او پاک زړه لرونکې ښځه وه. اډي څو ناڅاپۍ ناروغۍ تجربه کړي، چې ممکن دا له دې امله وي چې هغې هڅه کوله، د هغې پر وړاندې د خپل پلار چلند کنټرول کړي. هغه څوک چې دا کورنۍ پيژني هغوي د اډي په باره کې داسې وايي چې هاغه به یو ناڅاپه په ځمکه غورځيده، سر به یې چرخیده او چیغې به یې وهلي او یا به خاموشه وه او په ظاهرا به بې هوښه وه، ځینې وختونه خو ان څو ساعته داسې وه. رابرت پایل، د اډي یو ژوند لیکوونکي چې د عیسویانو ساینسي کلیسا ته یې کار کاوه، په ۱۹۶۶ م کال کې لیکلي چې :     "دا هغه وخت و کله چې هغې ته ژوند ډېر سخت شو ، په اعصابو یې ډېر شدید فشار و، دې کار هاغه بې هوښۍ ته بوتله چې څو ساعته به یې دوام کاوه او د هغې کورنۍ یې په ډار کې اچولي وه. په داسې وضعیت کې لیمن دورګین، د بیکر د ځوان عمر هلک  چا چې د ماري سره مینه درلوده،  د کلي ډاکټر ته به په یوه اس تله."ګیلین ګیل په ۱۹۹۸ م کال کې داسې لیکلي، چې اډي زیاتره وخت لکه د یوې ماشومې په څیر ناروغه وه او داسې ښکارېده چې خوار ځواکي یې تیره کړي وي، د دې ګډوډۍ په اړه راپورونه ممکن د هیسټریک د مبالغې تر کچې رسېدلي وي. اډي د خوړو په اړه خپلې ستونزې  د ساینس او روغتیا په لومړنۍ ټولګه ( ۱۸۷۵ م کال )  کې بیان کړي دي.هغې د خپل ځان په باره کې داسې لیکلي چې هغه په ماشومتوب کې د شدیدي بد هضمي سره مخ وه، او هیله یې درلوده چې درملنه یې وکړي، هغې د اوبو، ډوډۍ او سبزیجاتو پرته هیڅ شي نه خوړل او تر سخت پرهیز لاندې وه. ځینې وختونه خو به یې د ورځې یوازې یو ځل ډوډۍ خوړله، په دې توګه موږ د ژوند ډېری لومړنې کلونو تېر کړي دي، ډېری یې د لوږې، درد، کمزورۍ شاهدان و.
اډي په ماشومتوب کې د ژوند ډېری برخه په بې وزلۍ کې تېري کړي ترهغې چې د عیسويت ساینسي کلیسا یې جوړه کړه. د ژوند د ډېرو تجربو په شان، هاغه د مسلسل تکلیفونو څخه د ځان ژغورنې په لټه کې وه چې دا د دې لامل شوه چې هاغه اوږد ژوند وکړي. اډي په خپله ژوند نامه کې لیکي: زه د ډېر ماشومتوب څخه د الهي شیانو پسې وږۍ او تږي وم، او د مادي څخه  لوړو او بهترینو شیانو هیله مې درلوده، له دې ور هاخوا کوښښ مې کاوه چې د خدای علم ترلاسه کړم ترڅو  د انساني خفګان او مصیبتونو څخه په تلپاتې توګه ارامه شم. هغې همدارنګه هلته لیکلي : زه د مدیکا موادو ته په کږو او پېچلو لارو کې سرګردانه شوم تر څو چې په عملي مسایلو کې له اټکل کولو ستړې شوم. لکه څنګه چې مشهوره ده ، ما په بیلابېلو مکتبونو کې د علم لټه وکړه. او د هغوی د خوښي پرته د الوپاټي، هیموپاټي، هیدروپاټي او بریښنا په مکتبونو کې د علم پسې وګرځيدمه.
قرباغ ولسوالۍ
قرباغ ولسوالۍ د غزني ولایت د ولسوالیو څخه ده چې د وګړو شمیریې 178’132 ته رسیږې د یادې ولسوالۍ کارې او دفترې ژبه پښتو ده.
ماري بیکر اډي
ټیلټون ، نوې همپشایر
په ۱۸۳۶ م کال کې کله چې اډي د ۱۴ یا ۱۵ کلونو وه، هغه د خپلې کورنۍ سره د نوې همپشایر د سنبورنتون بریج ښار ته یعنې  کابو ۲۰ میله ( ۳۲ کیلومتره ) د شمالي بوو طرف ته کډه وکړه. د سنبورنتون بریج ښار وروسته په ۱۸۶۹ م کال ټیلټون ونومول شو. "زما پلار ته داسې ویل شوي و چې زما مغزه زما د عمر څخه لوی دي او له همدې امله یې د ښوونځي څخه لیري ساتلم، خو ما د کتاب څخه ډېر لږ څه زده کړل او څومره چې اړتیا وه له هغه کم و. په لس کلنۍ کې زه د لیندلی موری د ګرامر سره همدومره اشنا وم لکه څومره چې د ویسټ منسټر دعیسویت د لارښوونې کتاب سره اشنا وم. او هر شنبه مې باید بیا ځلي درس ویلي وای. زما د خوښي مطالعه طبي فلسفه، منطق او اخلاقي علوم و. زما ورور البرایټ به ماته په لرغونو ژبو کې لکه لاتیني، یوناني او عبراني ژبو کې درس راکاوه."ارنیسټ بیټس او جوهان دایتموارا لیکلي چې هغه وخت کله چې د اډي کورنۍ هلته کډه ویې وړه. اډي نشوای کولای چې د سنبورنتون اکاډمۍ کې ګډون وکړي، نو مجبوره شوه چې د دې پرځای د ولسوالۍ ښوونځۍ ته ( په همدې ځای کې شتون درلود ) د کم عمره انجونو سره لاړه شي. هغې یوه میاشت وروسته د روغتیا د خرابیدو له امله ښوونځي پرېښود، خو بیا یې د ریوریند اینوک کورسر څخه په شخصي ډول درس لوسته، هغې په ۱۸۴۲ م کال کې د سنبورنتون په اکاډمۍ کې ګډون وکړ.
عينک د مېسو کان
میس عینک ( پښتو / فارسي : مس عينک ، چې معنی یې د مس عینک یا مس عینک په نوم هم یادیږي ، د "مسو کوچنۍ سرچینه" ده ، د 40 km د بودیزم یو لوی میشت ځای و. د کابل سویل ختیځ، افغانستان ، د لوګر ولایت په یوه ناامنه سیمه کې موقعیت لري. دا لرغونې سیمه د افغانستان د مسو تر ټولو لوی زیرمې هم موقعیت لري.
د میس عینک ساحه د 40 ha پراخه ساحه لري چې په کې د بودا خانقاه کمپلیکس، کورونه، له 400 څخه زیات د بودا مجسمې، سټوپې او د بازار ساحې شتون لري. په دې سایټ کې د برونزو د دور څخه ترلاسه شوي اثار شامل دي، او ځینې ترلاسه شوي اثار د 3000 کلونو څخه زیات تاریخ لري. د میس عینک د اوسیدونکو شتمني د ساحې په پراخه اندازه او په ښه توګه ساتل شوي احاطه کې ښه استازیتوب کوي. لرغونپوهانو یوازې د بودا د کچې لاندې د 5,000 کلن زوړ برونزو د دورې د پاتې شونو په موندلو پیل کړی، په شمول د مسو لرغونې ویلې کوونکې بټۍ هم شتون لري.
د ساحې لاندې د مسو موندلو لپاره د افغانستان لیوالتیا د دې ځای د ساتنې پرځای د ویجاړولو لامل کیږي. لرغونپوهانو د دې ځای انځور اخیستی او اثار یې ایستل شوي دي.
ایتمولوژي
د میس عینک کلمه (مس عينک عینک) په لفظي معنی د "د مسو کوچنۍ سرچینه"؛ mis ( مس) "مسو" دی، په داسې حال کې چې عینک ( عينک ) د عین ( عين ) یوه کمه بڼه ده )، چې معنی یې "سرچینه" ده.
تاریخ
لکه څنګه چې د نوم څخه څرګندیږي، په میس عینک کې د مسو شتون د څه مودې لپاره پیژندل شوی، په داسې حال کې چې د سیمې لرغونپېژندنې شتمنۍ د روسیې او افغان ځمکپوهانو لخوا په 1973-4 کې کشف شوي.
میس عینک د پنځمې او اوومې پیړۍ تر منځ د خپل سوکالۍ په اوج کې و. دلته د الچون هون د واکمنانو خینګیلا او مهاما سکې موندل شوي چې د 450-500 عیسوي په شاوخوا کې پدې سیمه کې د الچون شتون تاییدوي.
ددې سیمې د ورو زوال دوره په اتمه پیړۍ کې پیل شوه، او په پای کې 200 کاله وروسته میشته شو.
د ۲۰۲۰ کال د می په ۱۷مه طالبانو د میس عینک کان ته څېرمه پر یوې امنیتي پوستې برید وکړ. اته امنيتي ساتونکي ووژل شول او پنځه نور ټپيان شول.
د کان کیندنې کرایه!
د 2007 کال په نومبر کې، د مسو کان د 30 ملیارد ډالرو په بدل کې د چین میټلرجیکل ګروپ (MCC) ته د 30 کلونو په اجاره ورکړل شو، چې دا د افغانستان په تاریخ کې ترټولو لویه بهرنۍ پانګه اچونه او خصوصي سوداګریزه پانګه جوړوي. د وخت په چارواکو تورونه دوام لري چې د کانونو پخواني وزیر د قرارداد په پروسه کې خنډ جوړ کړی او په داوطلبۍ کې د شاملو نورو شرکتونو د له منځه وړلو لپاره یې لوی رشوت اخیستی دی.
د افغانستان د کانونو وزارت اټکل کوي چې دغه کان شاوخوا شپږ میلیونه ټنه مس (۵.۵۲ میلیونه مټریک ټنه) لري. تمه کېږي چې دا کان د لسګونو ملیارد ډالرو په ارزښت، او د هېواد لپاره د کار او اقتصادي فعالیتونو د رامنځته کولو لپاره، مګر د ساحې لرغون پیژندنې ته ګواښ کوي. سایټ ته د 15 km له لارې لاسرسی کېږي د کابل او ګردیز ترمنځ د سرک شوي سړک څخه د موټرو وړ لار. د کانونو اجاره اخیستونکي وړاندیز کوي چې د مسو کان د خدمت لپاره د اورګاډي پټلۍ جوړه کړي.
د لرغون پېژندنې کار
لرغونپوهان په دې آند دي چې میس عینک یو مهم تاریخي میراث دی. دا د فرانسوي لرغونپوه فیلیپ مارکیس لخوا "د ورېښمو د لارې په اوږدو کې یو له خورا مهم ټکو څخه" بلل شوی. داسې انګیرل کیږي چې په دره کې 19 جلا لرغون پیژندنې ځایونه شتون لري چې پکې دوه کوچنۍ کلا، یوه قلعه، څلور قلعه شوي خانقاهونه، څو بودايي سټوپاونه او د زرتشتیانو د اور وژنې معبد ، او همدارنګه د لرغونو مسو کارخانې، د بوی کولو ورکشاپونه، یو منبع ، او د کانونو استوګنځایونه شامل دي. د بودايي دورې د بودايي خانقاهونو او نورو جوړښتونو سربیره چې دمخه پیژندل شوي دي، میس عینک د پخوانیو تمدنونو پاتې شوني هم لري چې احتمال یې د دریمې پیړۍ BC پورې بیرته ځي. تاریخ پوهان په ځانګړي ډول د دې سایټ په سپړلو سره د فلزاتو او کان کیندنې د لومړني ساینس په اړه د لا زیاتو زده کړې امکاناتو څخه خوښ دي. په دې کې سکې، شیشې او د دې جوړولو لپاره وسایل شامل دي، چې زرګونه کاله مخکې ځي.
د ژغورنې کیندنې
د 2010 کال د می او 2011 د جولای تر منځ لرغونپوهانو نږدې 400 توکي استخراج کړل. د افغانستان ملي موزیم تر جګړې مخکې ساتل شوی و. دا سایټ شاوخوا 400000 m2 ، څو جلا خانقاهونه او سوداګریزه ساحه په کې شامله ده. داسې ښکاري چې بودایانو چې نږدې دوه ملیونه دمخه یې په سیمه کې میشته کول پیل کړل د مسو د شتون له امله رامینځته شوي. په دې وروستیو کې، د ډبرې یوه مجسمه، یا سټیل ، چې په 2010 کې وموندل شوه د شهزاده سدھارتا د انځور په توګه پیژندل شوې وه مخکې له دې چې هغه د بودیزم بنسټ ایښودلی وي او د دې نظر مالتړ لپاره اخیستل شوی و چې د سدھارتا د روښانتیا څخه مخکې ژوند ته وقف یو لرغونی خانقاه و.
وروستي پرمختګونه
په کابل کې د امریکا سفارت د بودایانو د کنډوالو د ژغورلو لپاره د یو میلیون ډالرو په ارزښت د امریکا پوځي مرسته کړې ده. د 2013 کال د جون تر میاشتې پورې په ساحه کې د 67 لرغونپوهانو یوه نړیواله ډله شتون لري، چې په کې فرانسوي، انګلیسي، افغانان او تاجکان شامل دي. همداشان نږدې 550 محلي کارګران شتون لري، چې ټاکل شوې په دوبي کې 650 ته لوړ شي. کله چې دا پیښ شي میس عینک به "د نړۍ په هر ځای کې ترټولو لوی ژغورونکي کیندني" شي. دا ټول پرسونل د 200 وسله والو ساتونکو لخوا ساتل کیږي. ټیم د کنډوالو پراخه ډیجیټل نقشه چمتو کولو لپاره د ځمکې لاندې رادار ، جیوریکفایډ انځور اخیستونکي او هوایی 3D انځورونه کاروي.
مستند
د میس عینک د ژغورلو په نوم یو مستند فلم چې د برنټ ای هفمن لخوا لارښود شوی ، د لرغونپېژندنې ځای کیسه کوي، او همدارنګه هغه خطرناک چاپیریال چې کان یې د لرغونپېژندونکو، چینایي کارګرانو او ځایی افغانانو لپاره جوړ کړی دی. دا فلم ډیری اصلي کرکټرونه تعقیبوي، پشمول د فیلیپ مارکیس، یو فرانسوی لرغونپوه چې د بیړني محافظت هڅو مشري کوي؛ عبدالقدیر تیمور، د افغانستان د لرغونپېژندنې په ملي انستیتیوت کې یو افغان لرغونپوه؛ لیو وینمینګ، د چین د فلزي ګروپ کارپوریشن مدیر؛ او لورا ټیډیسکو، یو امریکایی لرغونپوه چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت لپاره کار کوي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
شویڅ
شویڅ کانتون په الماني Kanton Schwyz) د سویس هیواد له مرکزي ولایتونو څخه یو دی. شویڅ ولایت ۹۰۸ کیلومتره مربع مساحت او په ۳۱ ډسمبر ۲۰۱۸م کال یې ۱۵۹،۱۶۵ وګړي لرل. د یاد کانتون رسمي ژبه الماني او مرکز یې شویڅ ښار دی.
د امير حبيب الله خان کورنۍ
امير حبيب الله خان د ضياالملت و الدين امير المومنين امير عبدالرحمن خان او د هغه د څلورمې ښځې اصل بېگم چې لقب يې گلراز بي بي وه ځوی و. هغه له د گڼ شمېر ښځو سره واده کړی وه چې د ښځو او ماشومانو نومونه يې په لاندې توگه دي:
زامن
امير حبيب الله خان ۲۹ زامن او ۳۲ لورگانې درلودې چې د ځينو نومونه يې په لاندې ډول راغلي:
جمال بېگم
وېشنيزه:د امير حبيب الله خان ماندينې
طبيعت
وېشنيزه:طبيعت
كركند
كركندان (په لاتين:Nephropidae ) د لویو کلک پوستی ژويو څخه دي چې په سمندرونو کې ژوند کوي. اوږدوالی یې ۲۰ – ۷۰ سانتيمتره او عمر یې ۳۰ – ۷۰ کالو ته رسېدلای شي. كركندان کوچني سمندري ژوې ښکار کوي. بدن يې د cephalothorax او نس څخه خوړ شوی دی او لس پښې لري. مخکينۍ پښې یې په دوو لویو نوسو تبديل شوي دي.
کوږک تونل
د کوږک تونل ( انګلیسي: khojak tunnel اردو: کوجک سورنگ ) چې ۳.۹۰ کیلومیتره اوږدوالی لري د پاکستان د بلوچستان ایالت (سهېلي پښتونخوا) په قلعه عبدالله ولسوالۍ کې د توبې اڅکزي غره په لړۍ کې د اورګاډي تونل دی چې له چمن ښار څخه په ۱۸ کیلومیتري کې پروت دی. دا تونل د سمندر له سطحه څخه 1945 m پورته موقعیت لري. دغه تونل په ۱۸۹۱ کال کې د کوږک غره لاندې جوړ شوی و او د پاکستانیو کالدارو په زاړه بانکي نوټ کې انځور هم شته.
دا تونل په جنوبي اسیا کې یو له تر ټولو اوږدو تونلونو څخه دی، او په پاکستان کې تر ټولو اوږد تونل و خو چې په کال ۲۰۱۸ کې د لواري ټاپ تونل چې ۸.۷۵ کیلومتره اوږوالی لري جوړ شو خو کوږک تونل دویمې شمېرې ته را ښکته شو.
دا تونل په ۳ کلونو کې جوړ شوی او دومره مستقیم(سیدا) دی چې په یوه لور کې په هنداره رڼا واچول شي رڼا بل لور ته لیدل کیږي.