cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غلجي
له دې بیان څخه ښکاري چي خلج او ترکان، چي د کابل شاه یا زنبیل، یا رتبیل ملګري دي، تر دغه وخته پوري لا مسلمانان سوي نه دي. ځکه چي یعقوب بن لیث له هغوی سره د مسلمانانو په څېر سلوک نه کوي؛ بلکه بېرحمانه یې قتلوي او د غیر مسلمانانو په څېر یې غلامان کوي.
تاریخ سیستان د یعقوب بن لیث د کشر ورور عمروبن لیث په پنځه لس کلنه پاچهي او له هغه څخه وروسته کلونو کي، څه باندي شل ځله د سُبکري د نامه او کارنامو یادونه کوي. هغه په جنګونو او ښورښونو کي د یوه لوی سپه سالار او پوځي مشر په حیث برخه اخلي او د دې معنی پخپله دا ده چي د هغه شاته باید دومره لوی او غښتلی قوم ولاړ وي چي  سُبکري د هغوی په زور دومره لویو مقامونو ته رسیږي. سُبکري، په پرله پسې جنګونو او ښورښونو کي، د بغداد د خلیفه المقتدر په شمول، دښمنان پیدا کړل. که څه هم چي د سامانیانو د پاچا احمد بن اسماعیل سره یې جوړه وکړه او د هغه په خوښه یې د مرو حکمراني ومنله خو خلیفه المقتدر له احمد بن اسماعیل څخه وغوښتل چي سُبکري لاس تړلی بغداد ته ولېږي. احمد بن اسماعیل ساماني هم د خلیفه له امر سره سم هغه ونیوی او بغداد ته یې واستاوه. تاریخ سیستان ص ۲۹۶
له دې څخه وروسته په تاریخ کي د سُبکري یادونه نه کیږي او سړی په یقین سره ویلای سي چي په بغداد کي به یې په بند کي ژوند پای ته رسېدلی او یا به د خلیفه په امر اعدام سوی وي.
سلطان محمود په ۳۹۷ هجري قمري یا ۱۰۰۷ میلادي کي د ملتان د حکمران ابولفتوح د ځپلو لپاره، چي اسماعیلیه عقاید یې، چي سنیان د الحاد په سترګه ورته ګوري، غوره کړي ول او په خپل قلمرو کي یې تبلیغول، د لښکرو سره روان سو. په لاره کي یې هندو راجا جیپال ته، چي د ملتان د حکمران سره د مرستي لپاره یې تیاری کړی وو، ماته ورکړه. د ملتان حکمران ابوالفتوح له خپلو خزانو سره سراندېب ته وتښتېدی او ملتان د غزني د سلطان لاسته ورغی. عتبي ص ص ۲۷۸-۲۷۹
سلطان محمود لا په ملتان کي وو چي  په ۳۹۸ هجري یا ۱۰۰۸ میلادي کي ، پر خراسان باندي د قره خانیانو د یرغل څخه خبر سو او د هغوی  د مقابلې لپاره، په ډېر تلوار، روان سو نو د هندیانو، افغانانو، اوغوز، خلج او د غزني څخه محلي پوځیان یې ورسره روان کړل. بوسورټ ص ص ۱۰۹-۱۱۰
تاریخي شواهد، په تېره بیا مروج الذهب، ثابتوي چي خلجیان د اسلام څخه ډېر مخکي په افغانستان کي اوسېدلي  او د کابل څخه نیولې تر غزني ، بُست او سیستان پوري اورشوګاني یې نیولي وې او وخت په وخت یې په جنګونو کي مهمه برخه درلوده خو  په تاریخ کي یې اهمیت هغه وخت لا زیات څرګند سو او د مورخینو او د وخت د لیکوالانو توجه هغه وخت ور واوښتله چي جلال الدین خلجي په ډهلي کي د سلطان غیاث الدین بلبن د کورنۍ سلطنت ته خاتمه ورکړه او پخپله یې قدرت ونیوی.
ضیأالدین برني، چي وايي د دغو پېښو په وخت کي څلور کلن ماشوم وو او د هغو پېښو او جنګونو په باره کي یې د خپل پلار او مشرانو څخه پوښتني کړي دي او نوري پېښي یې په سترګو لیدلي دي وايي چي کله سلطان جلال الدین فیروز خلجي، له ډهلي څخه دباندي، په کیلو کهري کي، پر تخت کښېناست نو د ښار خلکو ته، چي تر دغه وخته پوري د ترکانو د حکومت تایع ول، د خلجیانو حکومت ناوړه ښکارېدی. ځکه نو سلطان جلا ل الدین هم د خلکو د عکس العمل له وېري ښار ته نه داخلېدی او د ښار مشران او علماء به کیلو کهري ته ورتلل او هلته به یې بیعت ورکاوه؛ خو خلک بیا هم حیران ول چي دا پاچهي د ترکانو د لاسه څرنګه د نورو لاسته ولوېده. برني ص ۲۷۸
له دې متن څخه، چي په وروسته کي بدایوني ، ابوالفضل او فرشته په خپلو تاریخونو کي ګټه ورڅخه اخیستې ده، په څرګنده ښکاري چي خلجیان او تُرکان دوه بېل قومونه دي. او د هندوستان خلک، چي تر دغه وخته یې د ترکانو سلطنتونه لیدلي او عادت یې ورسره کړی وو، خلجیانو ته د یوه پردي او غیرمستحق قوم په سترګه ګوري.
د جلال الدین منکبرني یا جلال الدین محمدخوارزمشاه منشي، نسوي لومړنی سړی دي چي د اوومي هجري پېړۍ په سر کي د غلجیو نوم یادوي او له ده څخه څه باندي څلور سوه کاله وروسته خوشحال خان خټک دوهم سړی دی چي د ډهلي د لنډ تاریخ په قصیده کي جلال الدین خلجي ته غلجی وايي او د غلجیو یادونه کوي.
بیا سلطان جلال الدین په سریر کېناست ××××× چي په اصل کښي غلجی د ولایت وو
نسوي پر خوارزم باندي د چنګېزخان د یرغل په وخت کي د سلطان علاء الدین خوارزمشاه لویه غلطي دا بولي چي خپله پوځي قوه يې په لوی لاس سره تقسیم کړه او هر یوه ملک او سپه سالار ته یې یوه خاصه سیمه وسپارله. ینال خان لعین یې له شلو زرو سپرو سره اترار ته واستاوه، قتلغ خان یې له لسو زرو سپرو سره د کنته  ښار ته ولېږی، او امیر اختیارالدین کُشلي امیر آخر او اغل حاجب اینانج خان یې له دېرشو زرو پوځیانو سره بخاراته او… دوه غلجي ملکان یې خُتلان ته ولېږل او… په ماوراءالنهر کي یې هیڅ ښار بې زیات لښکره پرې نه ښود او دا یې لویه خطا وه… نسوي ص ۵۴
جویني، چي خپل مشهور او مفصل تاریخ یې پر ماوراءالنهر، افغانستان، خراسان او بغداد باندي د مغول چنګېز خان او د هغه د لمسي هلاکو په زمانه کي، په اوومه هجري پېړۍ کي لیکلی دی، خلجیان، ترکمنان، غوریان، ترک او تازیک جلا جلا یادوي او په زړه پوري خبره دا ده چي موږ ته په پېښور کي، په هغه زمانه کي، د خلجیانو د یوه امیر نوح جاندار په باب اطلاع راکوي چي پنځه شپږ زره کوره ټبر یې درلود. جویني جلد دوم ص ۱۹۶
دا وخت سلطان علاءالدین خوارزمشاه د چنګېزخان  له لښکرو څخه په تېښته کي وو او د هغه لایق او زړه ور زوی سلطان جلال الدین محمد خوارزمشاه د چنګېز خان په مقابل کي مقاومتونه کول.په لومړي سر کي خلجیان، ترکمنان، غوریان او ترکان، ټول په یوه ږغ، له خوارزمشاه سره ملګري سول خو څرنګه چي د هغه د سلطنت وروستی ورځی راغلي وې او د چنګېز له ډېر لوی قوت سره ، چي د یوې ناڅاپي بلا او توپان شکل یې درلود، مخامخ وو او لا یې د پاچهی قانونی حیثیت هم له لاسه ورکړی وو نو په لومړي سر کي د غوریانو او ترکانو تر منځ اختلاف راغی او غوریانو د هغوی ملکانو او مشرانو ته په زغرده وویل چي موږ غوریان او تاسي ترکان یاست؛ موږ یو ځای ژوند نه سو سره کولای. هغه کتاب ص ۱۹۳
سره له هغه هم سلطان جلال الدین خوارزمشاه د پروان په جنګ کي د چنګېزیانو لښکرو ته یوه سخته ماته ورکړه او ډېر زیات مالونه او آسونه یې غنیمت کړل. د خلجیانو، ترکمنانو او غوریانو د جلال الدین خوارزمشاه له خوارزمي لښکرو سره د آسونو پر وېش باندي اختلاف راغی او د سلطان په لښکرو کي بې اتفاقي ولوېده. د پوځ لوی مشران اغراق ملک، او اعظم ملک له ټولو خلجیانو، ترکمنانو او غوریانو سره، له خوارزمشاه څخه بېل او د پېښور خواته روان سول؛ او سلطان د تُرکو او خوارزمي قواوو سره پاته سو او د غزني پر لور یې حرکت وکړ. هغه کتاب ص ۱۹۶
د ترکمنانو او خلجیانو تر منځ موقتي روغه جوړه هغه وخت پای ته ورسېده چي د ترکمنانو یوه مشر اغراق ملک د خلجیانو پر مشر نوح جاندار باندي ناڅاپي حمله وکړه او د هغه سړیو او زامنو د ترکمنانو مشر وواژه. د ترکمنانو لښکر، چي شمېر یې تر خلجیانو زیات وو، د نوح جاندار پر مرکز باندي حمله وکړه او د خپلو زامنو او ټولو ملګرو سره یې وواژه. په دې ضمن کي د چنګېز خان سپه سالاران تکاجک او سید علاءالملک قندز ورباندي را ورسېدل او د خلجیانو، ترکمنانو او غوریانو ټول لښکر یې تباه کړل. په دوو دریو میاشتو کي یې شل دېرش زره لښکر یا پخپل منځي جنګونو کي او یا د چنګېزیانو په حملو کي له منځه ولاړل. هغه کتاب ص ص ۱۹۷-۱۹۸
جوزجاني هم ترک، خلج او غوز بېل بېل قومونه بولي. هغه د مغولو او جلال الدین منکبرني ( جلال الدین محمد خوارزمشاه  او جلال الدین منکبرني دواړه د یوه سړي نومونه دي ج) ترمنځ د جنګونو په باره کي په یوه ځای کي لیکي« … یو ناڅاپه د جلال الدین منکبرني او د هرات د ملک خان پوځونه غزني ته ورسېدل او د تُرک، او د غور د مشرانو او تاجکو، خلج او غوز لښکري ورسره یو ځای سوې او له غزني څخه یې د طخارستان پر لورحرکت وکړ. د مغولو لښکرو ته یې ، چي د والیان د قلا په شاوخوا کي پراته ول، سخته ماته ورکړه او بیرته را ستانه سول. کله چي چنګېزخان ته د جلال الدی منکبرني، د هرات د ملک خان او د اسلام د لښکرو د غونډېدلو په باب خبر ورسېدی نو قونقونویان ته یې، چي د چنګېزخان زوم وو، پر هغو باندي د حملې کولو وظیفه وسپارله. سلطان جلال الدین دې لښکرو ته د پروان په شاوخوا کي ماته ورکړه او ډېر زیات کفار یې دوږخ ته ولېږل. د مغولو لښکرو په دې توګه څو ځله ماتي وخوړې. د سلطان جلال الدین په لښکرو کي د اِغراق څخه ( د تُرکو یوه لویه قبیله ده جهاني) ډېر زیات سپاره ، چي ډېر ښه جنګیالي ول، ملګري ول او د خوارزمي عجمیانو سره یې د غنیمت پر وېشلو باندي اختلاف راغی او د سلطان جلال الدین له لښکرو څخه بېل سول او سلطان له خپلو ترکو لښکرو سره یوازي پاته سو…. » جوزجاني جلد دوم ص ۱۱۷-۱۱۹
خلجیان په هند کي:
د خلجیانو له توکم څخه لومړنی سړی چي په هند کي د مسلمانانو د قدرت په زمانه کي ورسره مخامخ کېږو محمد بختیار خلجي دی، چي د سلطان معزالدین ( شهاب الدین ) غوري په دربار کي یې چنداني لوړه مرتبه ترلاسه نه کړه او لږه موده وروسته یې د ډهلي د پاچا سلطان قطب الدین ایبک توجه ځانته واړوله. د دوو سوو زغره والو عسکرو په مرسته یې د بهار قلا فتح کړه او ټول برهمنان یې ووژل. ویل کېږي چي د سلطان قطب الدین په مخ کي یې یو مست پیل په یوه ګرُز وتښتاوه او سلطان په هغه ورځ دونه انعامونه ورکړل چي اندازه یې نه لګېږي او محمدبختیار هغه ټول انعامونه په هغه ورځ پر خلکو ووېشل. په لږ وخت کي یې د لکنهوتي، بهار، بنګ او کامرود ښارونه لاندي کړل. وروسته د لکهمنیه ښار ته، له ډېرو لږو ملګرو سره، د تاجر په جامه ننووت او چي خلک خبرېدل د بختیار لښکر ښار ته رسېدلی وو او ټول ښار یې په لږه موده کي فتح کړ. محمد بختیار له دې فتوحاتو څخه وروسته د تبت پر لور حرکت وکړ. په هغو جنګونو کي چي په لاره کي د پرتو ښارونو له هندو اوسېدونکو سره یې وکړل، ډېر زیات ملګري یې تلف سول. له څه باندي سلو ملګرو سره ایله ژوندی خلاص سو او نور يې حالات په تیاره او افسانو کي پټ دي. خو دونه معلومه ده چي له وروستیو پېښو څخه ډېر ژر وروسته وفات سوی وي. جوزجاني جلد اول ص ص ۴۲۲-۴۳۲
محمد بختیار پر کامرود او تبت باندي د حملې په وخت کي، د محمدشیران او احمد شیران تر مشری لاندي،  خپل نور خلجي پوځي مشران د لکهنوتي او جاجینګر د ښارونو او قلاګانو د فتح کولو لپاره لېږلي ول. له دې پراخو پوځي عملیاتو څخه معلومېږي چي د محمد بختیار سره ملګري خلجیان، چي طبقات ناصري یې د غور د ګرمسېر د سیمي او سېدونکي خلجي بولي، په ډېر لوی قوت او ډېر پخوا هند ته کوچېدلي وي چي په دوو لویو جبهو کي د پوځي عملیاتو د کولو توان لري. دې دوو وروڼو او نورو خلجي مشرانو د لکهنوتي، جاجینګر، بنګاله، نارکوتي او نوري پراخي سیمي لاندي کړې او څلورو سلطانانو یې څه باندي شل کاله پر دې سیمو باندي پاچهي وکړه. د دې خلجیانو د وروستي سلطان غیاث الدین حسین خلجي او د ډهلي د سلطان شمس الدین التمش تر منځ د جګړې په نتیجه کي د دواړو خواوو ترمنځ سوله وسوه او حسین خلجي د ډهلي سلطان ته اته دېرش پیلان او اته میلیونه روپۍ باج ورکړ او موافقه یې وکړه چۍ خطبه به د شمس الدین التمش په نامه وايي. هغه کتاب ص ۴۳۲-۴۳۸
د پیلانو د شمېر او د باج له اندازې څخه ښکاري چي خلجیانو باید ډېره پراخه او شته منه سیمه په لاس کي درلودلې وي، چي د سلطان په مقابل کي د یوې ماتي په صورت کي یې د دومره زیات باج ورکولو توان درلود. دوه کاله وروسته په شپږ سوه څلېرویشت هجري قمري ۱۲۲۶ میلادي کي د سلطان شمس الدین التمش زوی ناصرالدین محمود، په داسي وخت کي پر لکهنوتي باندي یرغل وکړ او هغه ښار یې فتح کړ، چي غیاث الدین حسین خلجي د بنګ او کامرود د فتح کولو لپاره لښکري ایستلي وې. له خپل مرکز سره د غیاث الدین خلجي رابطه وشلېده او له ښار څخه دباندي پاته سو. د ناصرالدین محمود سره په جنګ کي یې ماته وکړه په نتیجه کي غیاث الدین خلجي او له هغه سره ملګري خلجي امیران ونیول سول او غیاث االدین خلجي وروسته ووژل سو. هغه کتاب هغه مخ
له دې پېښو څخه څه باندي شپېته کاله وروسته په ډهلي کي د غور د خلجیانو د یوې بلي کورنۍ له سلطنت سره مخامخ کېږو، چي خوشحال خان خټک یې غلجي بولي او څه باندي دېرش کاله یې قدرت په لاس کي وو. البته دې سلطنت او پاچهی د محمد بختیار خلجي او د هغه د ځای ناستو خلجیانو له واکمنۍ سره هم د قلمرو او هم د قدرت له پلوه ډېر زیات توپیر درلود. د خلجیانو د لومړي سلطان جلال الدین خلجي د وژل کېدلو څخه وروسته د هغه د وراره سلطان علاء الدین خلجي د قدرت په شل کلنه دوره کي د هغه قلمرو له ډهلي څخه نیولې، تر کشمیر، تر ملتان، تر دکن او بنګال پوري رسېدی. له دې دومره پراخ قلمرو او غښتلي سلطنت څخه معلومېږي چي باید بیا هم په سل هاوو زرو خلجیانو د خپل سلطنت د غښتلي کولو او په فتوحاتو او غنایمو کي د برخي اخیستلو لپاره هند ته مهاجرتونه کړي وي. ویل کېږي چي د هند په تاریخ کي هیڅ سلطان دونه زیات فتوحات نه وه کړي. د هغه په زمانه کي دونه زیات جوماتونه، منارونه، د اوبو ذخیرې، قلاګاني او ودانۍ جوړي سوې چي تر دغه وخته پوری هیڅ سلطان نه وي جوړي کړي.د هر هنر څښتنان او معماران، د هند له هري برخي او نورو مځکو څخه ډهلي ته راغلل چي په تاریخ کي یې ساری نه وو لیده سوی. دغه راز هیڅ وخت په لوړو او کښته طبقو کي په دغه اندازه ریښتینولي، د هندو اتباعو تسلیمي او اطاعت او د ښورښونو ځپل کېدل نه وه لیده سوي. په هیڅ وخت کي په ډهلي کي په دغه شمېر مذهبي عالمان، چي د نوري اسلامی نړۍ کست په کېدی، نه وه راغونډ سوي. په دې جمله کي یو هم شیخ الاسلام شیخ نظام الدین اولیاء وو چي خانقاه یې تل له عوامو او خواصو څخه ډکه وه. نظام الدین لومړی ټوک ص ۱۸۵
البته نظام الدین احمد، د جلال الدین اکبر د دربار د یوه مشهور مورخ او عالم په حیث، د خلجیانو د اصلیت او سرچینې په باره کي دونه غلط معلومات ورکوي چي سړی ورته هک پک سي. هغه وايي چي ده د تاریخ په معتبرو کتابونو کي لیدلي دي ( البته خپل مآخذ نه ښيي ج) چي د خلجیانو قبیله د چنګیزخان د زوم کلیج خان اولاده ده. د کلیج خان او د مېرمني یې اړېکي ښه نه وه خو د خپل خسر له وېري یې څه نه سو ویلای. کله چي چنګېزخان وفات سو نو  کلیج خان د غور او غرجستان غرونو ته، چي ښه ورسره بلد وو، ولاړی. هغه سیمه یې ونیوله او څه وخت وروسته یې په ډهلي او مالوه کي سلطنتونه منځته راوړل. هغه کتاب ص ۱۳۲
لومړی خو د یوه سړي اولاد په څه باندي سل کاله کي دونه زیاتېدلای نه سي چي بشپړ سلطنتونه جوړ کړي. دا خبره په هر صورت له امکان او احتمال څخه لیري ده. دوهم دا چي موږ د کلاسیکو متونو په حواله وایو چي خلجیانو له اسلام څخه قرنونه پخوا له سیستانه د کابل تر حدودو پوري ژوند او مقاومتونه کړي دي. د چنګېزخان او د هغه د زوم افسانه په لیکلو اولوستلو نه ارزي.
له بده مرغه چي مشهور انګرېز لیکوال ایچ ډبلیو بیلیو، چي د پښتنو په باب یې ډېر زیات تحقیقات کړي او خپاره کړي دي همدغه تاریخي اشتباه تکراروي دی وايی چي له پټانانو او افغانانو سره د غلزیو په نوم یو بل قام نښلول کیږي. « ژبه یې پښتو ده او ټول اداب او اطوار یې د پښتنو دي او سنی مسلمانان دي. مګر دوی له بله توکمه دي او ځانونو ته هم یوازي غلجي وايي… ویل کیږي چي غلجیان په لسمه پېړۍ کي له ترک سبکتګین سره دې سیمي ته راغلل او د ترکانو د خیلیچ قبیلې استازي دي… » بیلیو ص ۲۲۰
لومړی خو سبکتیګن پخپله د یوه غلام په حیث غزني ته راوستل سوی دی. له هغه سره په زرګونو ترکان له کومه راغلل؟ هیڅ تاریخي مآخذ د هغه د قبیلې په باره کي اشاره قدر نه ده کړې چي موږ هغه د قیلیچ له قبیلې وبولو او له هغه سره قیلیچیان یا د بیلیو په حواله د غلجي سلطانانو پلرونه او نیکونه ملګري کړو. او بله دا چي موږ بیرته هغه خپله پخوانۍ خبره کوو چي خلجیانو په دې سیمه کي تر هغه ډېر زیات ژوند کړی دی چي سړی یې له چنګېز او سبکتګین سره وتړي.
په هر صورت په ډهلي کي د خلجیانو د سلطنت له سقوط څخه څه کم دوه سوه کاله وروسته خلجیانو په مالوه کي قدرت ونیوی. که څه هم چي د دې سلسلې د موسس او تر ټولو قوي پاچا سلطان محمود خلجي د قدرت ټول ۳۶ کلونه له نورو وړو او لویو واکمنانو او پاچاهانو سره په جنګونو کي تېر سول خو په مالوه کي یې هم علمي او مذهبي ښودنو او هم یې ابادیو او د لارو ساتلو او جوړولو ته بشپړه توجه وکړه. سلطان محمود خلجي حتی یو ځل د جونپور د نیولو او بیا د ډهلي د نیولو لپاره هم لښکرکښۍ وکړې خو د ډهلي د پاچا له لوی سپه سالار بهلول سره ،چي وروسته سلطان بهلول لودي سو، سولي کولو ته مجبور سو او بل ځل یې د ګجرات د نیولو لپاره  سل زره سپاره عسکر روان کړل، او د ګجرات پاچا یې، تر یوه جنګ وروسته، سولي کولو او باج منلو ته مجبور کړ. نظام الدین دریم جلد ص ۵۲۲
له سلطان محمود خلجي څخه وروسته په څه کم سلو کالو کي اته خلجي پاچاهان قدرت ته ورسېدل، خو یوه یې هم د سلطان محمود لیاقت او پوځي استعداد نه درلود. د ده زوی غیاث الدین، چي د پلار په ژوند کي یې په ډېرو زیاتو پوځي عملیاتو او لښکرکښیو کي برخه اخیستې وه، د پلار له وفات څخه وروسته د دربار په ژوند او عیاشي لګیا سو او په زړه پوري خبره دا ده چي ډېر زیات اداري او حسابي مسایل یې ښځینه غلامانو او ښایستو نجونو ته ور وسپارل. ویل کېږی چي یو وخت یې په حرم کي شپږ زره ښایستې ښځینه غلاماني یا مینځیاني درلودلې. هغه کتاب ص ص ۵۴۴-۴۵
د سلطان غیاث الدین له دري دېرش کلن اوږده سلطنت څخه وروسته نور کلونه زیاتره د وروڼو او تربرونو ترمنځ په کورنیو جنګونو تېر سول؛ تر څو چي نوبت سلطان باز بهادر ته ورسېدی، چي ټول عمر یې په ساز او ښکار او له خپلي ښایستې معشوقې راني روپ متي سره تېر سو او بالاخره جلال الدین اکبر د هغه له نیولو سره د مالوې استقلال ته خاتمه ورکړه او مالوه د اګرې د لوی سلطنت یوه برخه سوه. راني روپ متي خپل ځان په زهرو وواژه او باز بهادر، تر مرګه پوري، د اکبر په دربار کي د یوه لوی منصبدار او د موسیقي د چارو د مسول او مشر په حیث پاته سو.
په بنګال، ډهلي او مالوه کي د خلجیانو د دونه لویو سلطنتونو جوړول او دومره زیات او پراخ پوځي عملیات کول د دې معنی لري چي هند ته باید ډېر زیات خلجیان کوچېدلي، په سل ګونو کلونه هلته په قدرت کي پاته سوي او ډېر زیات یې ښايي تر پایه پوري هلته پاته سوي وي.
خلجیان بالاخره څه سول؟
په تقریبا ټولو تاریخي متونو کي چي هر ځای د خلجیانو نوم یادېږي نو یا د افغانانو نوم ورسره یو ځای او یا یې د فعالیت سیمه افغانستان ښودل سوی دی. له بلي خوا د خلجیانو نوم زیاتره  په لښکرکښیو کي یادېږي او بالاخره یې د همدغه پوځي لیاقت، استعداد او زړه ورتوب په زور په هند کي لوی سلطنتونه جوړ کړل. د هند خلجیان خو به په هند کي پاته سوي او په نورو قومونو کي منحل سوي وي مګر د افغانستان خلجیان پر کومه ولاړل.
د میجر راورټي په شمول ځیني مستشرقین په دې عقیده دي چي خلجیان افغانستان ته کوچېدلي ترکان دي؛ خو سر اولف کیرو بېل نظر لري. هغه وايي چي، له لومړي سره، د ترک غلامانو یا مملوک او د خلجیانو او افغانانو ترمنځ توپیر موجود وو. دی وايي تر کان، لکه د عثماني امپراطوری د جان نثاریانو په څېر، د سلطان او یا د هغه د استازو له خوا په پیسو اخیستل کېدل او بیا به نو د کورنیو خدماتو لپاره  ساتل کېدل. دوی یوازي واکمن ته مسوول ول. تنخواوي د دوی د خدمت ضروري بدل نه وو، که څه هم چي هوښیار واکمنان په دې پوهېدل چي د خپلو ځانونو د ښه ساتلو لپاره باید چي خپلو غلامانو ته پر وخت او ښې تنخواوي ورکړي. کېرو ص ۱۲۷
کېرو وايي په مقابل کي خلجیان، چي په بېلو بېلو تاریخي متونو کي افغانان یو ځای ورسره یادېږي، اجیر عسکر ول. دوی له هيڅ یوه ځانګړي سلطان سره خاص قوي اړېکي نه لرل بلکه هر چا چي ډېری پیسې او زیات امتیازات ورکول له هغه سره تلل. که څه هم چي د هغوی خپل منځي قبیلوي اړېکي کله کله د واکمنانو لپاره خطرناک ثابتېدل ځکه چي دوی به زیاتره قبیلوي اړېکي پالل او د خپلو ملکانو او مشرانو پر خبرو او مشورو به یې غوږ نیوی. هغه کتاب هغه مخ
کېرو وايی سلطان جلال الدین خلجي له ترکانو سره توپير درلودی، ځکه نو هغوی خپل نه باله او ده هم په هغوی اعتماد نه سو کولای. دی سوال کوي چي خلجیان بالاخره څوک دي؟ دی وايي زه دې نتیجې ته رسېدلی یم چي خلجیان سپین هونان یا هفتالیان دي چي مسلمانان یې هیاتله یا هیتل بولي. موږ پوهېږو چي هفتالیان له اسلام څخه ډېر قرنونه وړاندي د افغانستان اورشوګانو ته کوچېدلي دي. دی وايی دا خبره ماته یقیني ښکاري چي خلجیان غوز ترکان  نه دي ځکه چي غوز، که سلجوق او یا ترکمن نوم ورکوو، د غزنویانو په دوره کي افغانستان ته کوچېدلي دي؛ په داسي حال کي چي خلجیان له غزنویانو څخه ډېر پخوا په افغانستان کي اوسېدل. او حتی مخکي له هغه چي اسلام د غزني شاوخوا ته رسېږي دوی هلته میشته ول. کېرو د خپلو تحقیقاتو په نتیجه کي دې نتیجې ته رسېږي چي خلجي او غلجي یو شان دي او غلجیان د افغان قبایلو تر ټولو پراخ او لوی قام دی او دا نه سوای کېدلای چي دومره لوی قام دي د سلیمان د غرونو په یوه ګوښه کي و اوسېږي. دی وايي ټول متون دا ښيي چي هر کله خلجیان هندوستان ته داخل سول نو هلته دوی نه ترکان ول او نه ترکانو د خپلو په سترګه ورته کتل. اولف کېرو هم د خوشحال خان هغه بیت ته اشاره کوي چي جلال الدین خلجي ته غلجی وايي. او لیکي چي ترکان یوازي یوه وړه پوځي ډله او نازولي ول چي سلطان محمود او محمد غوري (سلطان شهاب الدین) استخدام کړي ول او باقي پاته سوري او لودي پاچاهان غلجي پښتانه ول هغه کتاب ص ۱۳۲
سراولف کېرو د استناد لپاره د خوشحال خان هغي قصیدې ته اشاره کوي چي وايي.
شپږ اووه پړۍ یې هسي بادشاهي وه ××××× چه په دوی پوري درست خلق وو حیران
تر دې خبرو چي را تېر سو نو سړي ته دا سوال پیدا کېږي چي هغه خلجي چي د اسلام څخه مخکي دلته اوسېدلي او په سل ګونو کلونه یې دلته په پوځي عملیاتو کي برخه درلودلې ده بالاخره څه سول. ځکه دا خو د نه منلو خبره ده چي دونه  یو لوی قام دي چي له سیستان څخه تر هیلمند او غزني پوري پروت وي او دونه غښتلی او پراخ قوم دي وي چي په هند کي درې لویی لویی پاچهی جوړي کړي هغه دي یو مخ له خپل ټاټوبي څخه ورک سي او اوس دي په ټوله سیمه کي هیځ قوم او قبیله په هغه نوم نه یادیږي. موږ، د تاریخي متونو او شواهدو په اساس، حکم کولای سو چي خلجیان همدغه غلجیان دي چي د حجاج بن یوسف په وخت کي له عبدالرحمن بن اشعث سره جنګېدلي او ان په هغه زمانه کي یې له سیستان څخه نیولې تر غزني پوري یادونه سوې ده؛ او د نوح جاندار په نوم یوازي یوه ملک یې پنځه شپږ زره کوره ټبر درلود. خلجیان له لویه سره ترکان نه ول او که ترکان وای نو خپله ژبه یې په بشپړه توګه ځکه له لاسه نه ورکوله چي د افغانستان په ګاونډ کي د ترکانو  ډېر لوی لوی قومونه لکه سامانیان، سلجوقیان او خوارزمشاهیان موجود ول او له دوی سره یې د ژبي او کلتور په ساتلو کي بشپړه مرسته کوله. که خلجیان ترکان وای نو دوی پخپله، د تاریخي متونو په استناد، دومره زیات ول چي نه یوازي یې خپل کلتور او ژبه ساتلای سوای بلکه پښتانه او په دې سیمه کي اوسېدونکي قومونه یې هم تر اغېزي لاندي کولای او لږترلږه ترکي ژبي کولای سوای. البته دا هم باید په یاد ولرو چي سامانیانو، سلجوقیانو او خوارزمشاهیانو هم ، د غزنویانو په څېر، خپلي ژبي او کلتور پرې ایښی او په دربارونو او قضا کي یې خبري او لیک په فارسي ژبه وو. البته دا خبره باید ورسره زیاته کړو چي خلجیانو، د نورو ترکي قومونو په خلاف، فارسي ژبه نه ده غوره کړې او یو مخ پښتانه سوي دي. د دې خبري پخپله دوې معناوي کېدلای سي: لومړی دا چي په هغو سیمو کي چي تاریخي متونو د خلجیانو د اوسېدلو د مرکزونو په حیث اشاره ورته کړې ده، له دوی څخه مخکي، دونه زیات پښتانه اوسېدلي دي چي دوی یې، په بشپړه توګه جذب کړي او په ځان کي منحل کړي دي. د دې خبري احتمال ځکه چنداني نه لیده کیږي چي تاریخي متونو، په دغو سیمو کي چي د خلجیانو د فعالیت او جنګونو مځکي ښودلي سوي دي، د هغو پښتنو  اقوامو نومونه نه دي ذکر کړي چي په هغو کي د خلجیانو د منحلېدلو احتمال موجود وي. بل احتمال دا دی چي خلجیان، له لویه سره، تر کان نه بلکه د دې سیمي ځايي اوسېدونکي ول، چي نه یې په فارسي او نه یې په ترکي ژبه خبري کولې او له ډیرو پخوا زمانو څخه، چي هیڅ تاریخي متن یې یادونه نه ده کړې، دلته هستوګنه درلوده. د زمانې په تېرېدو سره یې په هند کي د جاګیرداریو او منصبونو د اخیستلو او په وروسته کي د سلطنتونو د جوړولو سره، ژبه فارسي سوې ده او هغه چي له افغانستان څخه یې کوچ نه دی کړی او دلته پاته سوي دي، په نامه کي یې ډېر لږ تغییر راغلی او له خلجي څخه غلجي سوي او خپله ژبه او کلتور یې دواړه ساتلي دي.
دلته لا یوه بله مسله هم سته او هغه داچي کلاسیکو تاریخي متونو، خلج، ترک او افغان درې واړه په یوه ځای کي یاد کړي دي؛ چي دا شک بیخي له منځه وړي چي خلجیان به ترکان ول، بلکه موږ دا ویلای سو چي هغو قبایلو ته چي د هندوستان سره نیژدې پراته ول هندو ګاونډیانو د افغان نوم ورکړی دی؛ او لکه مخکي چي مو وویل پښتنو تر وروستیو وختونو پوري دا نوم نه دی منلی. او خلجي هغه پښتانه دي چي له سیستان څخه تر غزني پوري پراخي اورشوګاني یې نیولي او تاریخي متونو یې یادونه کړې ده.
په دې برخه کي یوه بله مهمه خبره دا ده چي ځینو معتبرو او پخوانیو تاریخي متونو په ځینو پوځونو کي تُرکان او خلجیان دواړه یاد کړي دي او دا د دې خبري ښه شاهدي ورکوي چي دا دوه قومونه سره بېل دي یا لږترلږه دواړه ترکان نه دي. مخکي مو د مروج الذهب په حواله وویل چي عبدالرحمن بن اشعث په سیستان، بست او رُخج کي د ترک، غوز، خلج او هند له ملوکو سره وجنګېدی. ګواکي ترکان او خلج دوه بېل بېل قومونه ول.
دغه راز کله چي ایلک خان د سلطان محمود غزنوي په مقابل کي د خُتن له پاچا قدرخان څخه مرسته وغوښتله او هغه هم د پنځوسو زرو پوځیانو سره د ایلک خان مرستي ته ودانګل او د آمو تر سیند را پوري ووت نو سلطان محمود د تُرک، خلج، هندو، افغانانو او غوز څخه یو لوی پوځ جوړ کړ او د بلخ په څلور فرسنګي کي یې تیاری ورته ونیوی. عتبي ۲۸۴-۸۵
روضته الصفا هم په دغه جنګ کي د ترکانو، خلجیانو او افغانانو د قواوو یادونه کوي او له متن څخه په څرګنده معلومېږي چي تُرک او خلج دوه بېل بېل قومونه دي. میرخوند ص ۵۹۲
د مروج الذهب له متن څخه څرګندېږي چي ترکانو هم د سیستان او بُست سیمي ته له اسلام څخه مخکي مهاجرت کړی دی او لا دومره غښتلي سوي دي چي د عربو د یوه زورور پوځ سره مقابله کولای سي. خو ترک او خلج ته د بېلو قومونو په سترګه ګوري.اوس نو که تاریخي متون تُرک او خلج دواړه ذکرولای سي نو د افغان او خلج ذکرول هم هیڅ د حیرانتیا خبره نه ده. هغسي چي د افغان د کلمې او نوم ریښه او منشاء چاته معلومه نه ده او موږ یوازي دونه پوهېږو چي پښتنو هیڅ وخت ځانونو ته افغانان نه بلکه پښتانه ویلي دي او د افغان او پټان نومونه  پردیو ورباندي ایښي او موږ ته د تاریخي متونو له لاري را رسېدلي دي؛ دغسي د خلجي او غلجي د نومونو درک او ریښه هم چاته نه ده معلومه او دا هم څوک نه سي ویلای چي دا قوم له کومي زمانې راهیسي د سیستان، بُست، غزني او زابلستان په اورشوګانو کي اوسېدلی دی. که د سیستان، ګرمسېر، زابلستان، کابل او پېښور سیمو ته، له شمال څخه، د خلجیانو د کوچېدلو احتمال ومنو؛ او لکه د مروج الذهب په استناد چي ویلای سو چي هغوی باید له اسلام څخه ډېر پخوا دغو سیمو ته کوچېدلي وي نو د هغوی د شمېر او د مځکو د پراختیا له مخي باید دا هم ومنو چي دغو سیمو ته د هغوی کوچېدل د آریایانو د عمومي کوچ یوه برخه وه او خلجیان د نني ورځي له غلجیانو څخه پرته، چي په نامه کي یې ډېر لږ تغییر راغلی دی، بل څوک نه دي.
انسایکلوپیډیا آف اسلام د خلج د کلمې او اصل په باره کي ابهام تاییدوي او وايي چي دا ابهام زیاتره د لیکلو متونو څخه پېښ سوی دی. ځکه چي خلج او خلُّخ، چي یوه ترکي قبیله ده، تقریبا یو شان لیکل کیږي. دغه منبع له اسلام څخه مخکي زمانه کي، په یادو سویو سیمو کي د خلج په نوم قوم اوسېدلو ته اشاره کوي او د بوسورټ هغه نظر تاییدوي چي د هغوی ریښه  انډوایراني ده او ښايي د ساکانو بقایاوي.
د خپلو خبرو په نتیجه کي ویلای سو چي د دې ټول ابهام تر ټولو لوی علت دا دی چي پښتنو تر نونسمي او حتی تر شلمي پېړۍ پوري  خپل تاریخ نه دی لیکلی او موږ مجبور یو چي یا د سیمي او یا د اروپايي مورخینو له لیکنو څخه حقایق را وباسو. د پردیو چي هر څه زړه غوښتي دي هغه یې لیکلي دي او اروپايی محققینو او مستشرقینو، کله کله، په بشپړه بې پروايي، تکرار کړي او تایید کړي دي.
ماءخذونه
۳: بلخي، محمد بن خاوندشاه. روضته الصفا. تهذیب و تلخیص دکتر عباس زریاب. تهران چاپ دوم ۱۳۷۵
۴: نسوي، شهاب الدین محمد خرندزي زیدري. سیرت جلال الدین مینکبرني. تهران چاپ دوم ۱۳۶۵
۵: مسعودي، علي بن حسین.مروج الذهب و معادن الجوهر، جلد دوم. چاپ هشتم ۱۳۸۷
۶: جوزجاني، منهاج الدین بن سراج الدین معروف به قاضي منهاج سراج. طبقات ناصري جلد اول و دوم. کابل ۱۳۴۵
۸: جویني، عطاملک علاءالدین بن بهاءالدین محمدبن شمس الدین محمد جویني. تاریخ جهانکشای جویني جلد دوم. تهران چاپ سوم ۱۳۶۷
9: Bosworth, Clifford Edmund. The Ghaznavids. New Delhi 1992
10 :  Caroe, Sir Olaf. The Pathans. Karachi, 1985
11: Ahmad, Khwaja Nizamuddin. The Tabaqati Akbari. Vols, first and third. New Delhi 1992
۱۲: تاریخ سیستان. نویسنده نامعلوم. به تصحیح ملک الشعراء بهار. تالیف در حدود ۴۴۵-۷۲۵ هجري قمري. چاپ پیک ایران ۱۳۶۶ چاپ دوم.
13: Bellew,H.W. Afghanistan and the Afghans. Delhi. Shree Publishing House. Reprint 1982.
14: Encyclopaedia of Islam.
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
عبدالقادر گيلاني
عبدالقادر گیلانی (جیلانی) (۱۰۷۷ - ۱۱۶۶ م) چې بشپړ نوم یی عبدالقادر بن صالح جنگی دوست گیلانی، د پنځمې او شپږمې پېړې له شاعرانو او صوفیانو څخه یو وو.
شيخ محي الدين عبدالقادر الجيلاني رحمت الله علیه عمر مبارک نوي (۹۰)کاله وو اتلس کاله عمر يې په خپل ټاټوبي جيلان کي تير کړ او اووه(۷)کاله دعلم په حاصلولو کي کي مشغول وو. پنځه و يشت کاله (۲۵) د نفس په سپيڅلتيا، د باطني علومو په لاس ته راوړلو، رياضت، مجاهدي او دلوى څښتن په طلب کي تير کړ. څلويښت (۴۰)کاله په دعوت، ارشاد ،وعظا، تدريس ،خلگ وخد اى جل جلاله ته رابللو او دمريدانو په روزلو بوخت وو. حضرت غوث الاعظم پيران پير قدس الله سره په څلور سوه اويا (۴۷۰ ) هـ ق کي د روژې مبارکي مياشت د دوشنبې په ورځ د صبح صادق په وخت کي زيږېدلى دى. تر اتلس (۱۸)کلنۍ پوري يې لومړنۍ زده کړي او روزنه پخپل نوموړي وطن کي د ډيرو متقيانو او سپيڅلو مشائخو او علماؤو له خوا شوېده تر اتلس (۱۸)کلنۍ و روسته د لوړو زده کړو او علومو لپاره بغداد شريف ته سفر وکړ ، د اوو کلونو په موده کي يې هلته ټول علوم د قرآنکريم، احاديث، فقه او بلکه ټول علوم دمتقينو او جيدو مشائخو او علماؤو څخه حاصل او مکمل کړه تر څو دلوى څښتن له لوري د ټوله بغداد او نورو ښارو تر ټولو علماؤو وړاندي والى په برخه سو په پنځه ويشت (۲۵) کلنۍ کي د ټولو علومو دتحصيل څخه فارغ سو. د رياضت ،مجاهدي باطني سپيڅلتيا وختونه که څه هم و محبوب سبحاني قطب الرباني شيخ محي الدين الجيلاني رضي الله تعالي عنه ته ولايت او دلوى څښتن نږدې والى مخ کي ور په برخه شوى وو ، او غوث الثقلين نور الله مرقده په خپل زړه کي دلوى څښتن طبعي او فطري مينه لرله بيا هم دنفس د تزکيې او دولايت د کمالاتو د لاس ته راوړلو لپاره تر يو حده ضرورت وو، تر څو په دې لاره کي يې د ډير وخت لپاره بې شميره ستونزي وگاللې. وروسته ورته دلوى څښتن له لوري ظاهري او باطني حالات، علوم،کمالات، او ولايت په کامله توگه ورکول سو. الله عزوجل د ټولو خواصو او عوامو په زړونو کي د ده قبوليت ، عظمت، او محبت کښيښود او لمر غوندي يې د ټولي نړۍ په شرق او غرب کي وځلاوه او تر قيامته به يې روښنايې، ښيگڼي، فيوضات، او برکات ټولو اولياؤوته په خاصه توگه و ټوله مؤمن امت ته په عامه توگه ورسيږي. او د دنيا تر وروستۍ ورځي پوري ددې بې پايان درياب څخه ټول امت ترې د ده دميني او خلوص په اندازه سيراب کيږي. کله چي د لوى څښتن جل جلاله له لوري د ده ولايت او عظمت و خلگو ته څرگند سو دنړۍ د هر گوټ څخه علماؤو، اولياؤو، فقهاؤو، مخلصينو، فقيرانو، او درويشانو خاص او عامو د ده لور ته مخه کړه. شيخ عبدالقادر الجيلاني رضي الله عنه په (۵۵۳)هـ ق کال کي پر خپل کرسۍ داسي وويل چي د ( ۵۲۱) هـ ق کال دشوال د مياشتي پر شپاړلسمه د سه شنبې په ورځ د ماپښين مخکي مي رسول الله صلى الله عليه وسلم وليدى راته يې وويل اې زويه ! ولي خبري نه کوې ماورته وويل اې پلاره جانه !څنگه د بغداد په فصيحو او اديبانو عربو په منځ کي به فصيحه عربې خبري وکړم نو يې راته وويل چي خوله خلاصه کړه ما ورته خپله خوله خلاصه کړه او اووه(۷) ځله يې خپلي مبارکي ناوړي زما په خوله کي تو کړې او راته يې وويل خلگو ته خبري وکړه او دلوى څښتن جل جلاله ولاري ته يې په حکمت او موعظه حسنه سره راوبله ه ما د ماپښين لمونځ اداکړ زيات شمير خلگ راته حاضر سول او امير المؤمنين امام علي ابن ابي طالب رضي الله عنه په همدې مجلس کي مخامخ راته ولاړ وو، او راته يې وويل خوله خلاصه کړه خوله مي خلاصه کړه شپږ ځله يې د خپلي مبارکي خولې ناوړي زما په خوله کي را تو کړې ماورته و ويله و لي دي اووه ځله پوره نه کړل راته يې وويل د رسول الله صلى الله عليه وسلم سره د ادب له کبله. دجمعې د ورځي څخه دسيدنا مولانا غوث الاعظم رحمه الله تعالى د حکمت اسرارو او انوارو ملغلري د زړه دخزاني څخه د ژبي د ترجمان په واسطه راوايستلې ، په زرگونو عاشقانو ،خريدارانو دده دپيروۍ او ميني په گرانو قيمتونو رانيولې.
مخينه
د غوث الاعظم رحمه الله تعالي د نسب مورنۍ سلسله 1.     مبارکه مور يې حضرت ام الخيرامة الجبار فاطمه رحمها الله 2.     لور د ابو عبدالله الصومعي رحمة الله تعالي عليه.
3.     زوى د سيد ابو الجمال رحمة الله تعالي عليه.
4.     زوى د سيد ابو محمد رحمة الله تعالى عليه.
5.     زوى د سيد احمد رحمة الله تعالى عليه.
6.     زوى دمحمود سيد طاهر رحمة الله تعالى عليه.
7.     زوى د ابو عطاسيد عبدالله رحمة الله تعالى عليه.
8.     زوى دسيد ابوالکمال علي رحمة الله تعالى عليه.
10. زوى د امام جعفر الصادق رحمة الله تعالى عليه.
11. زوى دامام محمد باقر رحمة الله تعالي عليه.
12. زوى دامام زين العابدين رضي الله تعالي عنه.
13. زوى دامام ابي عبدالله الحسين رضي الله تعالي عنه.
14. زوى د امام امير المؤمنين علي المرتضى رضي الله تعالي عنهم اجمعين.
د غوث الاعظم پيران پير سيد محى الدين عبدالقادر الجيلاني نورالله مرقد ه د نسب مبارکه سسلسله. 1.     ابو محمد سيد شيخ عبدالقادر الجيلاني الحسني الحسيني قدس الله سره ابن.
2.     ابي صالح سيد موسي جنگي دوست رضي الله تعالي عنه ابن.
3.     سيد عبدالله الجيلي رحمه الله تعالي ابن
4.     سيد يحيي الزاهد رحمه الله تعالي ابن.
5.     سيد محمد رحمة الله تعالي ابن
د مالتوزيان لومه
د مالتوز د نظريې استددلال
Countriesbyfertilityrate.svg, с учетом средних показателей для женщин всех возрастов, данные 2013 года (подробнее см. Список стран).
عبدالقادر گيلاني
مخينه
6.     سيد داؤد رحمه الله تعالي ابن
د مالتوزيان لومه
د مالتوز د نظريې استددلال
{{legend|#AE23AE|7-8 детей}} {{legend|#FF00FF|6-7 детей}}
عبدالقادر گيلاني
مخينه
7.     سيد موسى رحمه الله تعالي ابن.
د مالتوزيان لومه
د مالتوز د نظريې استددلال
{{legend|#FF0000|5-6 детей}} {{legend|#FF6600|4-5 детей}}
عبدالقادر گيلاني
مخينه
8.     سيد عبدالله رحمه الله تعالي ابن.
د مالتوزيان لومه
د مالتوز د نظريې استددلال
{{legend|#FFFF00|3-4 детей}} {{legend|#00FF00|2-3 детей}}
{{legend|#35B0E3|1-2 детей}} {{legend|#3555E3|0-1 детей}} ]]
عبدالقادر گيلاني
مخينه
9.     سيد موسى رحمه الله تعالي ابن.
10. سيد عبدالله المحض رحمه الله تعالي ابن.
11. سيد الحسن المثني رحمه الله تعالي ابن.
12. امير المؤمنين امام الحسن المجتبى رضي الله تعالي عنه ابن. 13. امام امير المؤمنين على بن ابي الطالب رضي الله تعالي عنهم اجمعين.
عبدالقادر الجيلاني رحمه الله ته الله عزوجل په وړکتوب کي ولايت ورکړى وو
نسب
د غوث الاعظم پيران پير سيد محى الدين عبدالقادر الجيلاني نورالله مرقد ه د نسب مبارکه سسلسله.
د غوث الاعظم رحمه الله تعالي د نسب مورنۍ سلسله
د غوث الثقلېن د مبارک زوى سيد شيخ ابوبکر عبدالرزاق رحمه الله څخه روايت دى دى فرمايې چي شيخ عبدالقادر الجيلاني رحمه الله تعالى څخه وپوښتل سول ته کله و پوهيدلې چي ته دالله جل جلاله ولي يې  ؟
ده مبارک وفرمايل کله چه زه لس کلن وم يوه ورځ په خپل ښار کي د خپل کوره ووتلم تر څو مکتب ته ولاړ سم دوې ملکي مي وليدلې چي کوچنيانو ته وايې ځاى پراخه کړئ ودې ولي الله ته تر څو کښيني.
وروسته تر څلويښت کلونو څخه ما همهغه سړى و پيژندى چه د هغه وخت د ابدالانو څخه وو.
سرچینې
وېشنيزه:صوفیان
د کاناډایانو سره د افغان بندیانو موضوع
د کاناډایانو سره د افغان بندیانو موضوع په افغانستان کې د بندیانو سره د ناوړه چلن اړوند د کاناډا د دولت یا کاناډایي ځواکونو له خبرېدو سره اړیکه لري. له بندیانو سره دغه ناوړه چلن وروسته له هغه وشو چې د کاناډايي ځواکونو له خوا نیول شوي بندیان د افغانستان ملي امنیتي ځواکونو یا د افغانستان د ملي امنیت ادارې (NDS) ته وسپارل شول. دغې موضوع له دې امله شدید بحثونه راوپارول چې د جینوا د دریم میثاق ۱۲مه ماده (کاناډا هم دغه میثاق لاسلیک کړی) څرګندوي چې «نیول کوونکی ځواک [کاناډا] له جنګي بندیانو سره د چلن مسئولیت پر غاړه لري». له همدې امله که چېرې د دغې شکنجې ادعاوې ثابتې شي په دې معنی دی چی کاناډا جنګي جرمونه ترسره کړي.
دغه تورونه د لومړي ځل لپاره د اوتاوا پوهنتون د حقوقو د ښوونکي امیرعطاران له خوا مطرح شول چې ادعا یې وکړه؛ د دولتي اسنادو بشپړې نسخې ثابتوي چې کاناډایان د دغو بندیانو له سپارلو وړاندې د هغوی د شکنجې کولو اړوند پوهېږي. له دې وروسته دوه رسمي شکایتونه لامل وګرځېدل چې رسمي څېړنې او همدارنګه د نظامي پولیسو د شکایاتو د کمیسیون غونډې ترسره شي. د دغه هېواد په پارلمان کې د پرده پورته کوونکو شهادتونو څخه یو هم د دیپلومات ریچارډ کالوین شهادت و چې ادعا یې وکړه ډیری نیول شوي کسان احتمالا شکنجه شوي دي؛ د هغه په خبره دا د افغان څېړونکو یوه معیاري عملیاتي کړنلار وه. دغه تورونو د کاناډا د عوامو جرګې استازي راوپارول او اپوزیسیون ته اړوندو غړو په بشپړ ډول له کوم تصحېح پرته د اړوندو اسنادو د وړاندې کولو غوښتنه وکړه او څرګنده یې کړه چې پارلمان دا حق لري هغه وګوري. دولت ټینګار وکړ چې د دوی مسئولیت دی چې له کاناډايي سرتېرو او وګړو ساتنه وکړي او دغه اسناد د محرمو حساسو اطلاعاتو لرونکي دي.
د کاناډا د عوامو جرګې د مشر په غوښتنه د پخوانیو قاضیانو او د دغې جرګې د منتخبو غړو په ګډون یو پلاوی وټاکل شو څو دغه اسناد ترتیب کړي او د هغو د خپرولو یا نه خپرولو اړوند پرېکړه وکړي. په دغه اړوند د شته اټکل شوو ۴۰ زره اسنادو له جملې څخه ۴۰۰۰ یې تر نن ورځې خپاره شوي. د ۲۰۱۲ زکال په جون میاشت کې د دغې موضوع اړوند وروستي خپاره شوي راپور کې څرګنده شوه چې د کاناډایي ځواکونو له خوا هېڅ تېروتنه نه ده شوې، خو د خپلو پوځیانو ترمنځ یې د سمونونو د راوستو او همدارنګه یې اطلاعاتو ته د شکایاتو د کمیسیون د لاسرسي اړوند یو لړ لارښوونې صادرې کړې. عام کاناډايي وګړي په دې باور و چې د پوځي یا دولتي چارواکو له خوا د بندیانو سره د ناوړه چلن اسناد شتون لري. دغه موضوع لامل وګرځېده چې د کاناډا نورې ادارې او د نورو هېوادونو وسله وال ځواکونه هم د بندیانو سره د چلن اړوند کره څېړنه ترسره کړي.
مخینه
په افغانستان کې د کاناډا پوځي مداخله په ۲۰۰۲ زکال کې د ۲۰۰۱ زکال د سپټمبر د ۱۱ مې د بریدونو په غبرګون کې د ترهګرۍ سره د مبارزې په موخه پیل شوه؛ دغه هېواد د ۴۲ هېوادونو د ائتلافي ځواکونو یا ایساف ځواکونو په چوکاټ کې خپل سرتېري افغانستان ته ولېږل. د ایساف ځواکونو جوړښت په پیل کې د ثبات راوړونکو ځواکونو په توګه د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۲۰مه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له خوا د کابل د خوندي کولو په موخه رامنځته شو. دغه مهال د ژان کرېټین د لومړي وزارت تر مشرۍ لاندې د کاناډا لیبرال دولت پرېکړه وکړه چې کاناډايي ځواکونه به په جګړه کې نیول کېدونکي کسان متحده ایالاتو ته سپاري؛ چې د القاعدې او نورو یاغیانو پر وړاندې یې د مبارزې مشري کوله. په ۲۰۰۳ زکال کې وروسته له هغه چې ناټو په افغانستان کې د القاعدې او نورو یاغیانو پر ضد د مبارزې مشري پر غاړه واخیسته، د عراق په ابوغریب بندخونه کې د متحده ایالاتو د وسله والو ځواکونو له خوا د بندیانو د بې رحمانه شکنجه کولو موضوع تر عامه افکارو ورسېده او کاناډا هم تر فشار لاندې راغله چې په جګړه کې نیول کېدوني کسان بل چا ته وسپاري. د کاناډا دولت د افغانستان له دولت سره هوکړه لاسلیک کړه او د دغې هوکړې له مخې یې افغان امنیتي ځواکونو او د افغانستان د ملي امنیت ادارې ته د بندیانو د سپارلو بهیر پیل کړ.
دغه هوکړه د ۲۰۰۵ زکال د ډسمبر میاشتې په ۱۸ مه نېټه د افغانستان د دولت او د کاناډا د ملي دفاع وزارت ترمنځ لاسلیک شوه چې له کاناډايي اړخه په کې د کاناډایي ځواکونو لوی درستیز ریک هېلر لاسلیک وکړ. د یادې هوکړې پر بنسټ کاناډا افغان بندیانو ته د لاسرسي اړوند هېڅ څرګند حق نه درلود. په ملي شورا کې د اپوزیسیون استازو د ملي دفاع له وزیر، ګورډن اوکانر څخه وغوښتل چې د بندیانو د سپارلو د هوکړې اړوند بیا مذاکره وکړي. دغه غوښتنه رد شوه او اوکانر وویل چې د سره صلیب نړیواله کمېټه او د سرې میاشتې ټولنه له بندیانو سره د عادلانه چلن د خوندیتوب په برخه کې دنده لري چې دوی ته د ناوړه چلن اړوند خبر ورکړي او بیا کاناډا کولای شي خپل اقدامات ترسره کړي. ورته مهال سره صلیب اعلان وکړ چې د دوی مسئولیت په ناسمه بڼه درک شوی او د دغې چارې مسئولیت د کاناډا پر غاړه دی. دغه سازمان څرګنده کړه چې د بندیانو د سپارلو اړوند د کاناډا – افغانستان په هوکړه کې هېڅ څارنیز رول نه دی ورکړل شوی او هغوی د خپلې اوږد مهالې کړنلارې پر بنسټ د افغانستان په بندخونو کې د هر ډول ناوړه چلن د راپورونو موندلو په صورت کې هغه له هېڅ بهرني دولت سره نه شریکوي. اوکانر چې د ۲۰۰۷ زکال تر مارچ میاشتې پورې په دې باور و چې له بندیانو څارنه د سره صلیب دنده ده او په دې اړوند یې د عوامو جرګې ته ناسم معلومات ورکړي و؛ بخښنه یې وغوښته. له همدې امله د ۲۰۰۷ زکال په اپرېل میاشت کې نوې هوکړه وشوه او په دې سره کاناډايي چارواکو د کندهار بندخونو ته د لاسرسي اجازه وموندله.
لومړني تورونه
له بندیانو سره د ناوړه چلن لومړنۍ ادعاوې د ۲۰۰۷ زکال په اپرېل میاشت کې هغه مهال مطرح شوې، کله چې د اوتاوا د پوهنتون د حقوقو ښوونکي امیر عطاران داسې اسناد وړاندې کړل چې هغه اطلاعاتو ته د لاسرسي د حق له مخې ترلاسه کړي و او ښووله یې چې درې افغان بندیان چې کاناډایانو افغان دولت ته سپارلي و په یوه ورځ په سر او ځان باندې د رامنځته شوو ټپونو له امله د هغوی د افغان څېړونکو له خوا د درملنې لپاره وړل شوي. عطاران استدلال وکړ چې دغه ټپونه کېدلای شي له بندي څخه د څېړنو پر مهال رامنځته شوي او باید څېړنه یې وشي. عطاران خپلو دغو ادعاوو ته دوام ورکړ او په ۲۰۱۰ زکال کې یې څرګنده کړه چې د څېړنو پر مهال د نیول شوو کسانو شکنجه کول، د اطلاعاتو د ترلاسه کولو په موخه د یو عملي تاکتیک په توګه کارول کېږي.
د ۲۰۰۷ زکال په اپرېل میاشت کې د ګلوب انډ مېل (The Globe and Mail) ورځپاڼې له دېرشو هغو افغان بندیانو سره مرکې خپرې کړې چې د کاناډايي ځواکونو له خوا د افغانستان د ملي امنیت ادارې ته سپارل شوي و؛ دوی ادعا کړې وه چې «وهل شوي، وږي ساتل شوي، په یخو خونو کې اچول شوي او ساه پرې بنده شوې». دغې ورځپاڼې همدارنګه هغه سانسور شوی راپور خپور کړ چې په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت اړوند یې د کاناډا له دولت څخه اطلاعاتو ته د لاسرسي له حق څخه په ګټنې ترلاسه کړی و چې په هغو کې یو شمېر اعمالو «لکه شکنجه کولو، ناوړه چلن او له توضېح پرته پټو ناقانونه وژنو» ته اشاره شوې وه. دغه چاره لامل وګرځېده د کاناډا د عوامو جرګه یو لړ څېړنې ترسره کړي؛ اوکانر نوې هوکړې ته د رسېدو ادعا وکړه او څرګنده یې کړه چې: «موږ په سیمه ییزه کچه په کندهار ولایت کې یوه هوکړه کړې چې هر کله وغواړو کولای شو بندخونو ته ننوزو». دغه موضوع د کاناډا لومړي وزیر سټیفن هارپر هم تائید کړه او څرګنده یې کړه «داسې شواهد شتون نه لري چې ګویا د موږ پر مخ دې د بندخونو د روازې تړلې وي»؛ همدارنګه افغان چارواکو راسره هوکړه کړې چې «دغه هوکړه به رسمي کوي څو د احتمالي ناسم درک مخه ونیول شي».
مراکش
مراکش چې رسمي نوم يې د مراکش سلطنت دی،د شمالي افريقا د مغرب سيمې په لرې شمال لويديځ کې پروت دی. شمال لور ته د مديترانې سمندر او لويديځ لور ته د اتلانتيک اقيانوس په لوړو څنډو موقعيت لري، ختيځ لور ته له الجزاير سره ځمکنۍ پوله لري، سويل لور ته يې د سويلي سهارا لانجمنه سيمه پرته ده. مراکش په سبتة، مليله، پنون دي ولز ډي لا ګومرا سيمو هم دعوه لري چې د هسپانيې تر واک لاندې دي، مراکش د هغو ګڼو ټاپوګانو د ملکيت مدعي هم دی چې د هسپانيې په ساحلونو کې د هغه هېواد تر واک لاندې دي. سيمه يې ۴۴۶،۵۵۰ کيلو متره (۱۷۲،۴۱۰ ميل مربع) يا ۷۱۰،۸۵۰ کيلو متره (۲۷۴،۴۶۰ ميل مربع) ده، د وګړو شمېر يې نږدې اووه دېرش ميليونه دی. رسمي او په هېواد کې واکمن دين اسلام دی، رسمي ژبې يې عربي او بربري دي؛ په مراکشي لهجه عربي او فرانسوي هم ډېر خلک خبرې کوي. مراکشي پېژندګلو او کلتور د بربري، عربي او اروپايي کلتورونو ګډوله او خوځنده کلتور دی. پلازمېنه يې رباط او ستر ښار يې دار البيضاء دی.
له ۹۰۰۰۰ کلونو نه را پدېخوا د لرغوني ډبرين پير نه په کې انسانان ژوند کوي، لومړی مراکشي دولت په ۷۸۸ ز کال کې د لومړي ادريس له خوا جوړ شوی و. له هغه وروسته پرې يو لړ خپلواکو واکمنيو حکومت وکړ، په يوولسمه او دولسمه پېړۍ کې د المرابطينو او الموحدينو د واکمنيو پر مهال د سيمه یيز ځواک په توګه خپل اوج ته ورسېد، دا هغه مهال و چې يادو واکمنيو د ايبيري ټاپووزمې او مغرب ډېرې برخې په واک کې لرلې. په پنځلسمه او شپاړسمه پېړۍ کې د مراکش خپلواکي هغه مهال له بهرنيو ګواښونو سره مخامخ شوه، کله چې پرتګال د دې هېواد ځينې سيمې ونيولې او عثماني سترواکۍ د ختيځ له خوا تېری وکړ. مريني او سعدي واکمنيو د بهرني نیواک په وړاندې مقاومت وکړ او مراکش يوازینی شمالي افريقايي هېواد و چې له عثماني واکمنۍ بچ پاتې شو. د علويانو سلسلې په ۱۶۳۱ز کال کې واک تر لاسه کړ چې تر اوسه په مراکش حکومت کوي او په دوو پېړيو کې يې له لويديځې نړۍ سره ديپلوماتيکې او سوداګريزې اړيکې پراخې کړې دي. د مديترانې له حوزې سره نږدې د مراکش ستراتيژيک موقعيت يو خل بيا اروپايي لېوالتيا راجلب کړه؛ په ۱۹۱۲ز کال کې فرانسې او هسپانيې دا هېواد په دوه تحت الحمايه برخو ووېشه او په طنجة کې يې يوه نړيواله سيمه وساتله. د نېواکګرو واکمنيو پر ضد د نړيوالو بريدونو او پاڅونونو نه وروسته، په ۱۹۵۶ز کال کې مراکش يو ځل بيا خپلواکي تر لاسه او سره متحد شو.
له خپلواکۍ راهيسې مراکش یو څه ارام او سوکاله پاتې شو. په افريقا کې پنځم ستر اقتصاد دی، په افريقا او عربي نړۍ د پام وړ اغېز لري، په نړيوالو چارو کې منځنی ځواک بلل کېږي، د عربي ټولنې، مديترانې اتحاديې او افريقايي اتحاديې غړيتوب لري. د مراکش اتحادي نيمه مشروطه پاچهي ده چې منتخب پارلمان لري. د اجرائيه برخې مشري يې د مراکش پاچا او لومړی وزير کوي، د قانون جوړولو اختيارات يې د پارلمان دوو خونو ته ورکړل شوي دي؛ د استازو خونه او د شوراګانو خونه. قضايي واک د اساسي قانون له محکمې سره دی، کوم چې د قوانينو د اعتبار، ټولټاکنو او ټول پوښتنې ارزونه کوي. پاچا پراخ اجرائيوي او تقنيني واکونه لري، په ځانګړي ډول پر پوځ، بهرنۍ تګلارې او مذهبي چارو، هغه د الظهير په نوم احکام صادرولای شي، چې همدا احکام د قانون بڼه لري، له لومړي وزير او اساسي قانون له محکمې سره تر مشورې وروسته پارلمان منحل کولای شي.
مراکش د لويديځې سهارا د ناخپلواکې سيمې د مالکيت ادعا لري او دې سيمې ته يې د خپلو سويلي ولايتونو نوم ورکړی دی. په ۱۹۷۵ز کال کې، کله چې هسپانيې موافقه وکړه چې پر دې سيمه خپل نیواک پای ته رسوي او خپل واک مراکش او موريتانيې ته ورکوي، د دې خواکونو او سيمه یيزو خلکو تر منځ چريکې جګړې پيل شوې. په ۱۹۷۹ز کال کې، موريتانيا پر ياده سیمه د خپل ملکيت له ادعا تېر شو، خو بيا هم جګړه د تېر په څېر روانه وه. په ۱۹۹۱ز کال کې، د اوربند تړون وشو، خو د خپلواکۍ مسئله ناحله پاتې شوه. اوسمهال مراکش د يادې سيمې دوه په درې برخه په واک کې لري او د دې لانجې د حل لپاره هڅې نه دي توانېدلي چې دا سياسي بندښت مات کړي.
رېښه
د مراکش پوره عربي نوم «المملکة المغربية» دی، ښه ژباړه يې دا ده : «د لويديځ پاچهي»، ځکه چې په عربي کې الغرب لويديځ ته وايي. د دې نوم ژباړه داسې هم کېدای شي: «د ماشام پاچهي»؛ د منځنۍ پېړۍ عرب تاريخ پوهان او جغرافيه پوهان کله ناکله مراکش ته (المغرب الاقصی) نوم اخلي، چې معنا يې ده: «لرې لويديځ»، د ګاونډيو سيمو سره د توپير لپاره بيا ورته «المغرب الاوسط» يعنې منځنی لويديځ او (المغرب الأدنی) یعنې نژدې لویديځ نومونه اخلي.
په انګليسي ژبه کې لیکل کېدونکی (Morocco) ټکی له مراکش نه اخیستل شوی دی، د المرابطينو د سلطنت او الموحدينو د خلافت پر مهال دا سيمه د دې هېواد پلازمېنه وه. د مراکش ټکي د اصليت په اړه اختلافات دي، خو دا ډېره نژدې ده چې د بربري ټکي امور او اکوش نه اخیستل شوی چې معنا يې ده «د خدای ځمکه». د مراکش اوسنی بربري نوم « Mṛṛakc» دی. په ترکي ژبه کې مراکش ته فاس ويل کېږي، فاس د دې هېواد د لرغونې پلازمېنې «فس» نه اخیستل شوی دی. خو د اسلامي نړۍ په نورو برخو کې، د بېلګې په ډول: مصري او د شلمې پېړۍ له نيمايي نه مخکې د منځني ختيځ په عربي ادبياتو کې، په عمومي توګه، مراکش ته همدا د مراکش نوم اخیستل کېده.
له تاریخ مخکې او لرغونی
د اوسني مراکش په سيمه کې د لرغوني ډبرين پير نه انسانان اوسېدلي دي، چې له زېږد مخکې د ۱۹۰۰۰۰ او ۹۰۰۰۰ تر منځ وختونو نه پيليږي. يوه وروستۍ خپرونه وړانديز کوي، داسې شواهد شته چې ان له دې پير مخکې هم هلته انسانانو ژوند کړی دی: د ۲۰۰۰ لسیزې په وروستيو کې د اتلانتيک اقيانوس په څنډو په جبل ارهود کې د ځيرک انسان د موندل شوو پاتې شونو تاريخ په اټکلي توګه ۳۱۵۰۰۰ کلونه پخوا ته رسېږي. د لوړ ډبرين پير پر مهال مغرب د اوس په پرتله زيات ښېرازه و، چې د اوسنو شاړو طبيعي منظرو پر خلاف ساوانا «زرغونتيا» ته ورته و. دوه وېشت زره وړاندې، له وړاندې نه شته د اتريايي کلتور ځای، ايبروماوروسي کلتور ونيو، کوم چې له ايبيریايي کلتور سره ورته والی لري. د «مچتا-افالو» ايبروماوروس د خښېدو په سيمه کې د موندل شوو انساني پاتې شونو د بدني جوړښت او اروپايي کرومګنون د پاتې شونو د اسکلټونو تر منځ د ورته والي وړانديز شوی دی. په مراکش کې د ايبروماوروسي کلتور ځای بيکر کلتور نيولی و.
د ميتوکندريايي د ډي اين ای څېړنو کې د بربريانو او سامي سکانډينيويايانو تر منځ د نيکونو د شراکت نژدې اړیکه موندل شوې ده. دا شواهد دا نظر تايیدوي چې، ځينې هغه خلک اروپا ته کوچېدلي دي چې، د کنګلونو په وروستيو کې يې د سويل لويديځې اروپا د فرانسوي-کانتابريايي په خوندي سيمو کې ژوند کاوه او همدوی بيا د کنګل له وروستي پير وروسته د نفوسو په بيا توليد کې مرسته کړې.
ایداري وېش
مراکش هیواد د ۲۰۱۵م کال د وروستی بدلون سره په ۱۲ ولایتونو ویشل شوی دی.
اقتصاد
وېشنيزه:مراکش <references group="Notes" />
اسماعيل سړبنی
اسماعيل سړبنی د بېټ نيکه زوی او د سړبن وراره و. سړبن ځوی نه درلود، تل به يې خپل ورور بېټ نيکه ته شکايت کاوه. بېټ نيکه خپل دا ځوی اسماعيل هغه ته ورکړ او اسماعيل د سړبن په کور کې وروزل شو. څو چې يو رياضت کښوونکی روحاني شو او د کسي په غرو او د روه په سيمو کې يې ښه شهرت وموند. نعمت الله هروي په مخزن افغاني کې د شيخ اسماعيل داسې ستاينه کوي:
شېخ اسماعيل سړبنی قدس الله روه صاحب عبادت و رياضت شافه بود، مقتدای وخت، بعلوم يزداني کاشف اسرار طريقت و حقيقت بوده، در ولايت روه.
د شېخ اسماعيل د ژوند وخت يقيني څرگند نه دی خو مخزن الافغاني دومره ليکلي چې دی د شيخ احمد ولد شيخ موسی او حضرت شيخ بهاالدين معاصر وو او شيخ احمد د شيخ موسی ځوی خو مشهور ستانه دی چې د قطب الدين بختيار پلار و، څنگه چې قطب الدين په ۵۷۵ هـ کال کې زېږېدلی دی نو موږ دده د پلار د ژوند دوره تر ۵۰۰ هـ وروسته ټاکلای شو، ځکه چې د شيخ بهاالدين ژوند هم په دغو کالونو کې و.
دده د دې شعر غبرگون هم د خرښبون له خوا وييلی شوی دی چې د خرښبون تر نامه لاندې به راوړل شي.
ډیکسامیتازون
د ۲۰۲۰ کال د جون په ۱۶ نېټه پېتر هار بای د اکسفورډ پوهنتون د طب په نوفیلډ څانګه کې پروفیسر د (COVID -19) هغو ناروغانو لپاره چې اکسیجن ورکول کیږي د ډیکسا میتازون ورکولو تصدیق وکړ. د انګلستان ټولټال ۲۱۰۴ ناروغانو ته به د ورځې یو ځل ۶ ملي ګرامه ډیکسا میتازون ورکړل شي. ډیکسا میتازون د اټوایمیون او پړسوب حالتونو کې له ډېره وخته کاریږي.
اسماعيل سړبنی
د شيخ اسماعيل مزار د کسي په غره کې دی او ډېر خلک يې زيارت ته ورځي
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:پښتانه شاعران
ډیکسامیتازون
سوداګریز نومونه یې (Dextenza, Ozurdex) او ځینې نور نومونه دي. کیمیاوي فورملو یې (C22H29FO5) دی. یو ډول کورټي کوسټیرویډ درمل دي. د زیاتو حالتونو د درملنې لپاره کاریږي په دې حالتونو کې روتیک ستونزې، یو شمېر د پوستکي ناروغۍ، سخت حساسیت، استما یا سا لنډي، د سږو اوږدمهاله ناروغي، په کوچنیانو کې کروپ یا د حنجرې او قصبه الریه پړسېدنه او د سا لنډېدو لامل کېدنه، د مغز پړسوب، د سترګو له جراحي وروسته د سترګو درد، په نري رنځ کې له انتي بیوتیک سره شامل دي. که چېرې د (adrenocortical insufficiency) لپاره وکارول شي نو له داسې درملو سره باید نسخه شي چې مینرالو کورټي کویډ اغیز لري لکه فلوډرو کورټیزون. له مودې مخکې د اولاد په زېږېدو کې هم کاریږي. ډیکسا میتازون د خولې له لارې خوړل کیږي، یا په عضله کې تذریق کیږي، او یا په رګ کې تذریق کیږي. په یوه ورځ کې اغیز کوي او اغیز یې تر درې ورځو پورې دوام کوي.
که چېرې د اوږدمهال لپاره وکارول شي نو ممکن ژبه مرخیړي پیدا کړي (د کاندیدا یو ډول په خوله او ژبه کې پیدا شي)، ممکن د هډوکو له لاسه ورکولو لامل شي، په سترګو کې کټارکټ یا اوبه پیدا کړي او د کم لید لامل شي، پوستکي کې په ډېره اسانۍ شینوالی پیدا شي او یا هم په عضلاتو کې د کمزورتیا لامل شي. کومې ښځې چې خپلو بچیانو ته شیدې ورکوي دوي ته نه نسخه کیږي.
ډیکسا میتازون د پړسوب ضد او د ایمني سیستم د فعالیت مخنیونکې ځانګړنې لري. په لمړي ځل په کال ۱۹۵۷ کې جوړ شوي او طبي کارونه یې په ۱۹۶۱ کې تصدیق شوې. په متحده ایالتونو کې یې د درملنې یو کورس تر ۲۵ ډالرو کم ارزښت لري، په هند کې بیا دا کورس تر ۲ ډالرو پورې موندل کیږي. د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې شته دي. په ۲۰۱۶ کې ۲۵۹ تر ټولو زیات نسخه شوي درمل وو.
سرچینې
https://rahimiz.com/2020/06/17/dexamethasone-%da%89%db%8c%da%a9%d8%b3%d8%a7%d9%85%db%8c%d8%aa%d8%a7%d8%b2%d9%88%d9%86/
سوماليان
سومالیان د سومالیا د تابعيت لرونکو انسانانو ته ويل کېږي. د سومالیا د خلګو لکه د پښتنو يو ډير لوي تاريخ دي کوم چي له څو زرو  کلو مخکي څخه را پيل سوي دي.او هغه ځکه چې ددوي سيمه افریقا ده، کوم چې په تاريخي لحاظ د انسانانو د پيدايښت لومړي ځاي دي.
شفيقه نوري
شفيقه نوري د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- تر اوسه)
په افغانستان کې جګړه هغه ټکر و چې په مرکزي اسيايي هېواد افغانستان کې له ۲۰۰۱ز کال څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې رامنځ ته شو. دا جګړه هغه مهال پيل شوه کله چې متحده ايالاتو او د هغې ايتلافيانو پر افغانستان بريد وکړ، د طالبانو له خوا اداره کېدونکی اسلامي امارت يې رانسکور کړ. هغه مهال پای ته ورسېده کله چې طالبانو د ناټو ايتلاف او افغان وسله والو ځواکونو په وړاندې له نولس کاله او لس مياشتې بغاوت وروسته بيا واک په لاس کې واخست. دا د متحده ايالاتو په تاريخ کې تر ټولو اوږده جګړه وه، د ويتنام له جګړې (۱۹۵۵ -۱۹۷۵) څخه يې نږدې پنځه مياشتې زيات وخت ونيو.