cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دکورني باغ جوړول
دخاوري حالت
Soil Condition : يوه Loose  او په اسانۍ سره تيت کيدونکي خاوره چي دعضوي موادو له  لحاظه غني وي په کورني باغ کي دسبزيجاتو دروزلو لپاره په زړه پو ري ده. خاوره بايد ډيره تيزابي نه وي د6.5  _6  پوري  يي  PH   وي  مثلاً کمي تيزابي خاوري دټولو سبزيجاتو لپاره  ښي خاوري دي. کلى (Clay) خاوري دشګو او کمپوسټ يعنى حيواني سري په  علاوهکولو سره بهترولي شو. او شګلنه (sandy) خاوره د کلى (Clay) خاوري او حيواني سري (Cattle manure ) دعلاوه کولو په واسطه حاصلخيزه کولي شو .زهکشي او ابيا ري (Drainage and Irrigation ):دکورني باغ لپاره انتخاب شوي دځمکي قطعه بايد دزهکش (Drain) خواته تدريجي ميلان ولري  ترڅو اضافي اوبه په اسانۍ سره ښکته دزهکش خواته لاړي شي. هغه ماحول يا سا حه چي کورني باغ (Kitchen Gardening ) په کي جوړيږي بايدد اوبو باوري او ثابتي سرچيني په کي موجودي وي. مثلاً داوبو کوچني حوضونه په نژدي ساحو کي بايد موجود وي ترڅو په ژمي يا وچو وختو نو کي ورڅخه د اوبخور لپاره استفاده وشي .په يوه ډيره کوچنۍ قطعه ځمکه کي اوبه ورکول ديوي قطۍ (ډيګۍ) په واسطه چي داوبو څخه ډکه وي ترسره کيدي شي. دا ډيګۍ بايد دکور د نلکي درلودونکي وي تر څو دکور اضافه او ضايع شوي  اوبه هم دي ډيګۍکي جمع شي او يو بل ربړي نل يا پايپ چي   ډ يګۍ سره وصل وي  دplot   يا قطعى خواته لاړوي تر څو دپلاټ  داوبو کولو لپاره ورڅخه استفاده وشي.
په کورني باغ کي کرنيز عمليات
(agro practices and management in kitchen gardening) مخکي له دي چي په يوه سا حه يا ځمکه باندي کورني باغ جوړشي يو لړ کرنيز عمليات بايد په کي ترسره شي .چي دکورني باغ لپاره دځاى ټاکلو څخه وروسته سمدستي ځمکه  40cmښه ژوره قلبه او واړول شي هرزه ګياه اونوربيکاره فضوله مواد تري ټول شي  دقلبي څخه وروسته لوړي او ژوري ساحي په يو ليول (level) همواري شي اوبيا  ښه ورسته اوتجزيه شوي ډيراني سره دضرورت په اندازه ورعلاوه شي او د دوهم ځل لپاره  20cm اندازه سطحي قلبه شي  تردوهم ځلي قلبي وروسته  ماله شي .ترڅودغه ‌ډيراني سره دخاوري سره ګډه شي همدارنګه ديومترمربع لپاره د2-3 kg عضوي سره دخاوري دحالت په بنسټ سپارښت کيږي. چي په دي ډول به دخاوري structure  او texture  دواړه اصلاح شي له دي وروسته دغه دکورني باغ لپاره انتخاب شوي قطعه ځمکه  دسبزيجاتو او بعضو ټيټ قدو ميوه جاتوونو دکښت لپاره  په مختلفو پلاټونو ويشل کيږي او دکښت لپاره اماده کيږي.
دکورنۍ باغ پلانول
(Planning the garden ) ديوکورني باغ په پلان اوډيزاين کي بايد لاند ي مهمي نقتي په نظر کي ونيول شي 1- د کورني باغ لپاره دځاى انتخاب او په څوبرخوويشل (Select place for kitchen garden ) ◈	هغه ځاي چي کورنۍ باغچه په کي جوړيږي بايد دابيارۍ او ذهکشۍ ښه سهوليت اواسانتيا وي ولري. ◈	ديوکورني باغ لپاره بايد يو ه خلاصه او لمريزه ساحه انتخاب شي. نه داسي ساحه چي سيوري ولري. ◈	کورنې باغ بايد دکور شمال شرقي سيمي لوري ته موقعيت ولري. ◈	 دکورني باغ ټول پلاټ بايد مستطيلي سايز ولري .يو مستطيلي باغ ته اوس د مربع ډوله باغ باندي ترجيع ورکول کيږي. ◈	 ديوکورني باغ ټول پلاټ بايد په دوه (٢) برخو  وويشل شي. 1.	 دايمي بلاک (Permanent Block ) :چه دغه بلاک بايد دباغ شمال څنګ ته واقع وي او څو کلن  نباتات لکه papaya   دستروسو وني  کيله ، ګيلاس ،امرود ، انناس او داسي نورټيټ قدي وني په کي وکرل شي. دڅو کلنو سبزيجاتو او ميوه جاتو په کرلو سره کولي شو چي هرکال په ډير کم مزد په زياته اندازه حاصلات تر لاسه کړو. 2.	موقتي بلاک (Temporary Block ) : دابلاک يا برخه بايد دباغ جنوب لوري ته واقع وي .چي دغه برخه بيا په څو وړو پلاټو نوويشل کيږي او څومختلف ډوله دموسم مطابق موقتي  سبزيجات  په کي کرل کيږي. ◈	کورني باغ بايد احاطه ولري او دا احاطه بايد دي ته زمينه برابره کړي چي ختونکي نباتات  (Climbing plants ) پري وخيژي لکه د Cucurbitaceae دکورنۍ ځيني نوعو لپاره. ◈	په کورني باغ کي ددوو پلاټونو ترمنځ پو لي بايد داسي جوړي شي چي Root crops  لکه ملۍ ګازره ،شلغم او داسي نورو  ته د کرلو زمينه برابره شي. ◈	حيواني سره او دکور اضافه او وراسته مواد دباغ ددايمي بلاک (permanent block) په دوه کونجو نو کي دکمپوسټ جوړولوکندو (compost pits) کي واچول شي. ◈	په بلاک کي sub plot  بيا په څو کرښو ويشل کيږي  ترڅو په  مختلفو ورځو کي مختلف نباتات په نوبتي شکل  وکرل شي  چي په نتيجه کي يو ه کورنۍ دکال په ټول دوران کي تازه سبزيجاتوته لاس رسي پيداکوي.
◈	په مختلفووختونوکي دمختلفونباتاتوکرل ترڅو يو کورنۍ ته په دوامداره توګه سبزي په لاس ورشي چي داوختونه اونباتات په لاندي جدول کي ښودل کيږي.
په کورني باغ کي دنباتاتو پلان چارټ             planting chart for kitchen garden ميتوددکرلو دتخم ټوکيدني  وخت په ورځ سره دنباتاتو ترمنځ فاصله په cm سره دکرلووخت
10m2ساحي لپاره دتخم اندازه سبزيجاتvegetables شماره دقطار په شکل پوله باندي کرل 4-6 60 x 30 March -July 5 gm مرچ (chillies)
1 دقطار په شکل پوله باندي کرل 4-6 60 x 30 February-June 1 gm بانجان brinjal 2 دقطار په شکل پوله باندي کرل 4-6 60 x 45 July 1 gm رومي بانجان (Tomatoes) 3 دډبل ليکي په شان په پلاټ کي کرل 6-8 45x 30 March -June 20-25 gm ليړوګا ن Bhendi 4 دلاين په شکل په پلاټ کي کرل 4-8 په يولاين چي 15cm دي کرلي شو Aug/Sept 100 gm پالک  (palang  sag) 5 بزغلي يي انتقاليږي پلاټ ته اودقطارپه شکل کرل کيږي 5-8 40 x40 Sept/Dec 15 gm کاهو (Letuce) 6 بزغلي يي انتقاليږي پلاټ ته اودقطارپه شکل کرل په پوله 4-6 45 x 30 ‌Jul-Aug-Sept-Oct-Nov 1 gm ګلپي (cauliflower) 7 بزغلي يي انتقاليږي پلاټ ته اودقطارپه شکل کرل کيږي 4-6 60 x 45 July 1 gm رومي بانجان (Tomatoes) 8 په قطار شکل . . Oct-/ Dec 1.5-2 kg کچالان (potato) 9 په قطار شکل 5-6 60 x 30
20 gm لوبيا 10 بزغلي يي انتقاليږي پلاټ ته اودقطارپه شکل کرل کيږي 4-6 45 x 40 Sept- Oct 1gm کرم (cabbage) 11 درمبي په واسطه په نرۍ ليکو کرل 4-6 45 x 30 June- July 50 gm فرانسوي لوبيا 12 درمبي په واسطه په نرۍ ليکو کرل 4-6 45 x 30 Sept- Nov 75 gm مټر (peas) 13 دلاس په واسطه شيندل په نرۍ ليکو باندي 5-8 150 x 100 Sept- Nov 5 gm ګازره (carrot) 14 په قطار شکل 5-7 15 x 10
25 gm پياز(Onions) 15 په قطار شکل 10- 12
June- July
(,papaya 16 دقطار په شکل پوله باندي کرل 4-6 50 x50 June- July Aug 2- 3 gm بادرنګ cucumber 17 دقطار په شکل 4-6 45 x 35 June- July Aug 4-5 gm توريي 18 دقطار په شکل 5-6 -do- Oct- Dec 80 x 100 gm شلغم 19
2- په پلاټونو يا قطعو کي د نباتاتو تنظيمول (Arrangement of crop in the plot ) •	ټول هغه دايمي او بوټه يز نباتات بايد د پلاټ په شمالي او جنوبي څنډوکي وکرل شي په دي ډول روزل شوي نباتات به په نورو موسمي سبزيجاتو سيوري ونه کړي اونه به د قطعي يا plot  په داخلي عمليو کي مداخله وکړي .ځيني ميوه جات چي وړه او کنتروليدونکي وده ولري  لکه  کيله  ، پپايا او داسي نو ر مېوه داره وني دقطعي يا پلاټ په شمال لويديځه څنډه کي کرل کيږي.
3- دنباتاتو انتخابول (Selection of crops):دکورني باغونو کليدي اصل دسبزيجاتواوميوه جاتو صحيح انتخاب دي نوبايد انتخاب لپاره مناسب پلاننګ وشي. داچي په يو کورني باغ کي بايد کوم ډول نباتات وروزل شي دا د پلاټ يا هغه قطعه ځمکه چي غواړوباغ په کي جوړکړو په سايز يا اندازي پو ري اړه لري .په يو لوي کورنى باغ کي دنباتاتو انتخاب دباغ دساحي په اساس نه محدوديږي په دي حالاتو کي دنباتاتو انتخاب دمارکيټ دتقاضا ، دمختلفو سبزيجاتو لپاره د ځمکي موزونيت او همداشان دروزونکي ددلچسپۍ له مخيټاکل کيږي. مګر دکوراو يا اشپزخاني لپاره باغ کي دنباتاتو انتخاب په لاندي عواملو پوري اړه لري چي په لنډه توګه يي  تشريح کوو. •	.توافق دنباتا تو دهغه سيمي دآب هوا سره چي باغ په کي جوړيږي : په کورني باغ کي بايد داسي نباتات وکرل شي  چي دهمغه سيمي داقليم او اب هواسره ښه توافق ولر ي او دعدم مطابقت  مخه بايد ونيول شي. •	دباغ اندازه (size of garden  ):يو ډير کوچنى کورني باغ بايد ديو څوډوله موسمي سبزيجاتو دروزلو لپاره محدود او مشخص  شي .دکرلو لپاره دنباتاتو شمير اويا دمختلفو نباتاتود ډولونو دانتخاب اندازه د باغ داندازي په زياتوالي سره زياتيدلي شي. •	اړتيا(Need) :اصلاً په يوکورني باغ دشنوسبزيجاتو او نورو نباتاتو لکه فرانسوي لوبيا ، بانجان رومي ،تور بانجان ليړوګان او نورو دروزلواوکرلو ديو ي خوالذت او خوند اخستل دي له بلي خوا دغه سبزيجات کيداى شي چي په ډير نازکوالياو تازه والي سره په تيار ډول شکول کيږي په نازک ،نرم او تازه ډول په اشپزخانه کي داستفادي وړګرځي. •	خاصه دلچسپي (Special interest) : دکورني باغ خاوند ممکن دخپلي خاصي علاقه مندۍ له مخي داسي سبزيجات وکر ي کوم چي په محلي مارکيټ کي په اسانۍ نه موندل کيږي. يادغير موسمي وختونولپاره سبزيجات (of season vegetables) تر روزني لاندي نيسي. •	په يو کورني باغ دمتوازنې غذا په نظرکي نيولو سره بايد مختلف سبزيجات او ميوه جات وکرل شي مثلاً په لاندي ډول. b.	Different kinds of vegetables  : لکه رومي بانجان ، کچالو، توربانجان ،ګلپي ،چغندر ،ګازره ، Cucurbits ځيني نو عي اوداسي نور. c.	Leafy vegetables  هغه سبزيجات چي د خوړ و   وړ برخه يي پاڼه تشکيلوي لکه    پالک ،کاهو ، کرم ، ګندنه ، او داسي نور. d.	Legume vegetables ليګومي سبزيجات لکه لوبيا،مټر cow peaاونور. e.	Vegetable used as row  لکه ملۍ ،شلغم ، چغندر اوداسي نور. f.	Vegetable used to increase taste هغه سبزيجات چي دذايقي دزياتولو لپاره استعماليږي لکه پياز ،هوږه، مرچ، دڼيا اوداسي نور. g.	Vegetable used as fruit هغه سبزيجات چي دميوي په شکل استعماليږي خواصلاً سبزي ده لکه هندوانه ، خټکي ،بادرنګ اونور h.	Different kinds of fruit مختلف ميوه جات لکه  کيله ،papaya، امرود شفتالو،انناس ( pineapple )اودستروسو ځيني نوعي .همدارنګه  gingerاوکورکمن ( turmeric )نباتات دintercropping  په ډول  ددي ميوو په منځ کي کرل کيدي شي. يو څه لږ زينتي بوټي لکه ګلاب .کشمالي اوپه همدي رقم نورهم په کورني باغ کرلي شو. په permanent block کي دميوه داروونو د قطارونو شمير په پورته جدول کي ښودل کيږي.
•	په کورني باغونو کي بايدداسي سبزيجات ونه کرل شي ډير زيات وخت اوزيات کارته اړتيا ولري .دکدوکورني دځينو نباتاتو دکرلو څخه بايد ډډه وشي ځکه دوى ته د پورته ختلو مکانيزم برابرول نوروسبزيجاتو ته د سيوري سبب ګرځي .خوکچيري باغ کټاري(fence) ولري نو دکټاري  په امتداد يي روزلي شو. •	په کورني باغ کي بايد هغه سبزيجات يا  نباتات وکرل شي چي دهمغه سيمي داقليم سره اشنا وي. 4- دنباتاتو لست کول: دهغه نباتاتو لست کول چي غواړو په کورني باغونو کي يي وکرو دوده يز فصل او دباغ داندازي په اساس په لاندي جدول کي ترتيب شوي دي. دژمي فصلونه Winter crops داوړي فصلونه kharif  crops دباغ اندازه Size of garden مرچ (chillies) مرچ (chillies) 1
ډير وړوکي کورني با  A: Very small kitchen garden شړشم (mustard sag ) ليړو ګان  bhendi 2
پالک  (palang  sag) اوري (data sag) 4
مرچ (chillies) مرچ (chillies) 1
وړوکي کورني باغ    B: Small kitchen garden شړشم (mustard sag ) اوري (data sag) 2
پالک  (palang  sag) ليړو ګان  bhendi 3
رومي بانجان (Tomatoes) بانجان brinjal 4
بانجان(brinjal اوري (data sag) 5
فرانسوي لوبيا ( French been) اوري (data sag) 4
پالک  (palang  sag) Cow pea 5
شړشم (mustard sag ) poi sag 6
Roselle etc  اونور
8
دژمي فصلونه Winter crops داوړي فصلونه kharif  crops دباغ اندازه Size of garden مرچ (chillies) مرچ (chillies) 1
لوي کورني باغ D: Home garden
بانجان brinjal بانجان brinjal 2
کچالان (Tomatoes) ليړو ګان  bhendi 3
شړشم (mustard sag ) اوري (data sag) 4
کاهو (Letuce) poi sag 6
ګلپي (cauliflower) Jhinga 7
رومي بانجان (Tomatoes) کريله(karela) 8
Lauki White gourd (kumra) 10
کرم (cabbage) سورکدو (Red gourd) 11
فرانسوي لوبيا ( French been) ادرک (ginger) 12
مټر (peas) -- 13
ګازره (carrot) -- 14
پياز(Onions) -- 15
پپايا ،کيله (banana ,papaya څوکلن نباتات (perennial crops 16
Roselle etc  اونور etc اونور 17
دافاتواو امراضو دمخنيوي لاري چاري
1-حشرات او فنګسونه:-که چيري کورني باغونه دحشراو فنګسونو دحملي لا ندي راشي نو دکنترو لپاره يي بايد دinsecticide او fungicide  دګډي سپري په واسطه چي د Malathionملتيان او Dithane M-45 دمرکبونوڅخه مشتق دي په يو ليتر اوبو کي دچاي دکاشوغي په اندازه اچول کيږي او په نباتا تو باند ي سپري کيږي. سپين ميږيان هغه حشري دي چي په پلاټو نو او چمنونو کي سوري اوځالي جوړ وي چي ددي سوريو له امله دټول پلاټ نباتات اوچمن بدرنګه او خسته معلوميږي .دکنترول لپاره يي 30 cc پترول په دغه سوريو کي اچول کيږي اووروسته يي  سوري بندوي .دپترولو بوي ميږيان په خپلو ځالو کي وژني. 2-دMoss  کنترول: moss هغه ګل لرونکي نباتات دي چي دکورني باغونو په نمجنو اوګنده ځايونوکي وده کوي او دالودګۍ سبب ګرځي چي دکنترول لپاره يي بايد ددغه ګنده چمن ماشين کولو وروسته يو ضعيفه محول دپوتاشيم پرمنګانټ (potassium permanganate) په ککړه ساحه باندي وپاشل شي ترڅودکورني باغ ساحه ددغه ګند او نم څخه پاکه شي. 3-دڅريدونکو حيواناتو کنترول: ددي لپاره چي کورني باغ کي مونبات د وزو ،غواو او داسي نورو حيواناتو څخه په امن کي وي نو دکور ګرد چاپيره دکټاري (fence) يااحاطي ارشد ضرورت دي  .نو بغير دشپول يا کټاري جوړلو څخه بايد څو ک دکورني باغ په جوړولو لاس پوري نه کړي. ددي لپاره چي په کورني باغ کي دمرضونواوافاتو څخه پاک اوخالي سبزيجات او ميوه جات توليدکړي وي نو لاندي څو ټکي په نظر کي بايد ونيول شي. •	دسبزيجاتو او ميوه جاتوتخمونه بايد ديوډاډمني او باوري منبع څخه واخستل شي. •	دسبزيجاتو او ميوه جاتوهغه ډولونه بايد وکرل شي چي دامراضو او افاتو په مقابل کي مقاوم وي.
•	دسبزيجاتو او ميوه جاتوتخمونه بايد په مناسبه او معقوله اندازه فنګس وژونکي درملوباند ککړ شي •	په کورنيو باغونو(kitchen garden) کي بايد هرزه ګياوي په مکمل ډول کنترول شي .ځکه داهرزه بوټي دمختلفو ناروغيو دسپورونو اوحشراتو ځالي جوړوي. •	دکورني باغ په پلاټونو کي بايد کرنيزتناوب په هتمي توګه مراعت شي. 4- کيماوي کنترول: که چيري اړتيا وليدل شي نو دپاملرني له مخي دي فنګس وژونکي اوحشره وژونکي درمل مخکي له مخکي دوقايي په شکل استعمال شي ترڅو دمختلفو فنګسي او ويروسي ناروغيو مخه ونيول شي ځکه چي ويروسي ناروغۍ دهغه حشراتو لکه سپين مچ ،سپږۍ او نور حشراتو په واسطه سبزيجاتو اوميوه جاتو ته انتقاليږ ي .نولازمه ده چي حشرات مخکي له مخکي وقايه او کنترول شي. دافت وژونکو(pesticide) استعمال په وخت کى با يد لاندوټکوته پاملرنه وشي. ♦	لږتاثيرلرونکي دوابايداستعمال شي. ♦	هغه دوايي بايد استعمال شي چي د( LD50) اندازه زياته وي. ♦	ډيرى جذبونکي دواګاني بايداستعمال نشي. ♦	پرته دضروت څخه بايددوايي استعمال نشي. ♦	ددوا استعمال بايددفني اشخاصودمشورى سره سم اجراشي. ♦	باغوان بايددحاصل راټولولوپه وخت کى خپلى سترګى ، خوله ، اولاسونه دحاصل سره ونه لګوي. ♦	دخوراک نه مخکى بايدخپل لاسونه پاک پريمنځي. ♦	دحاصل راټولولوپه وخت کي بايدخوراک ونه خوړل شي ميوي اوسبزي بايددخوراک نه مخکى پريمنځل شي. ♦	ددواپاشۍ جامي بايدجداوي. ♦	دوايي بايددتيزلمرپه وخت کي استعمال نشي استعمال مناسب وخت يي سهاراومازيګردي. 5- دکورني باغونو دافاتودکنترول لپاره ځيني عامي طريقي هم پکار وړل کيږي لکه دسور مرچک (hot pepper) استعمال. سورمرچک يا hot pepper په خپل ترکيب کي د capsaicin په نوم ماده لري چي دحشراتو او وړو ژوو لپاره دڅکلو وړ هم نه ده .چي پدي ترتيب دحشراتو او وړو حيواناتو مخه دباغ څخه اوړي. همدارنګه ځيني نوري مادي هم د افتونو او حشراتو دکنترول لپاره په کار وړل کيږي  چي دهغي جملي څخه دصابون يادونه کولي شو .ځکه بعضي حشرات شته چي دصابون سره ډير سخت حساسيت لري خودصابون سره بايد ډير احتياط وشي ځکه يو شمير صابونونه لرونکي ديوڅه کيمياوي موادو دي چي دا کيمياوي مواد دنباتاتوپاڼي اونوري اجزاوي سختي زيانمنوي .نو دابه ډيره غوره وي چي دحشراتو ضد صابون (insecticidal soap    استعمال شي تر څو مو ددغه مشکل مخه نيولي وي . دحاصل راټولول او زخيره کول څرنګه چي په کورني باغ (Kitchen garden ) کي کرنه يواځي دکورنۍ دسبزيجاتو او ميوه جاتو ورځنۍ اړتيا تامينوي  نو يي حاصل هماسانه ا وپه تدريجي شکل تازه اوپهfresh  ډول داشپزخاني دضرو رت په اندازه   راټوليږي  او کوم خاص پروسس  ته په کي ضرورت نه ليدل کيږي . خو که چيري توليدات زيات وي او داشپزخاني داړتيا څخه اضافه وي  نو داينده لپاره زخيره کيږي. زخيره کول څخه مقصد دادي چي که حاصل دوچولو وړوي  نو وچوي يي او که  دقطۍ بند(Caning)کولووړ وي نو قطۍ کوي يي مثلاً  درومي بانجانو څخه روب جوړول دمرچکو ،  بادرنګو او ګازرو اودا سي نورو سبزيجاتو څخه اچار جوړول اوليړو ګان  اوداسي نور...
نباتات دوچولو وړتيا لري. او يا داچي ديو څه مالي  امکاناتودلاسته راړولو   په خاطر بازار ته په تازه ډول  عرضه کيږي
سرچینې
1.	شيرذاد،ب،م،دميوو اوسبو سمون او ساتنه (1366)کابل پوهنتون دزراعت پوهنځى. 2.	سعادت ،م،اسماعيل ، دسبوروزني اساسات (1388)ننګرهار پوهنتون دزراعت پوهنځى. 3.	Malik, mohammad,N,  Horticulture, National Book foundation                                                                                                                                               Islamabad ,1996. 4.	Texts Books of gardener’s Guide and vegetable of India.
محمد حسن شرق
محمد حسن شرق (۱۹۲۵ - ) د افغانستان پخوانی لومړی وزير او د پرچم د گوند يو مخور سياستوال دی.
وېشنيزه:د شورای نظار غړي وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي وېشنيزه:افغان کمونيستان وېشنيزه:د افغانستان د کمونيست پرچم ډلې سياستوال وېشنيزه:د افغانستان د پرچم ډلې سياستوال وېشنيزه:افغان سفيران
قات
قات (په لاتين: Catha edulis) یوه حاره ونه ده چې په ختيځي افريقا اوعربستان ټاپووزمه کې شنه کېږي. قات په اوس وخت کې د ترکستان څخه تر ختيځي افريقا پورې شنه او کرل کېږي او د ختيځي افريقا د هېوادونو په اقتصاد کې مهم رول لوبوي. د بېلگی په توگه: د قات بوټي چی په اېتوپیا او کېنيا کې کرل کېږي لوی کیفيت (څرنگوالى) لري او په ځانگړي ډول یمن ته صادر کېږي. قات د نژدې ختيځ په ثقافت کې مهم رول لوبوي او مسلمان په عربستان کې قات د نورو مخدرو په ځای خوری. قرآن کریم وایی چې مسلم هر بوټي چې پر روغتیا باندي ښه آغېره لري، کارولای او خوړلای شی. خو په اوس وخت کې د قات خوړل یا ژوول په یمن او سوماليا کې لویه اقتصادي او اجتماعی سترونزه ده.
تاريخ
لمړنی ‌ذکر د قات په هکله ۷۰۰ کاله مخکې د عربانو لخوا ليکل شوي وو. خو په اوس وخت کې معلوم دی چې نوموړی بوټي ۳۰۰۰ کاله مخکې په لرغوني مصر کې پېژندل شوي وو. قات د اېتوپیا قومي بوټي دي چې تر اوسه پورې یمن ته پراخ شوي دي. په ۱۸ پېړی کې قات د سويډني طبیعت پوه Petrus Forsskal لخوا د تفصيل په توگه توصيف شو او په ۲۰ پېړی کې آلماني كيمياپوه Albert Beuter د دي بوټي څخه القلويد قاتين تجريد کړ.
توصيف
قات یو شین بوټي دې چې د Celastraceae په کورنی او د قات په جېنس پورې اړه لري. اوږدوالي یی ۵ متره دي او د پاڼو اوږدوالي ۵ - ۸ سانتيمتره دي. نوموړي بوټي یو شمیر القلويدونه لکه Cathin او Cathinon لري چې د قاتېدولینونه په نوم يادېږي. د هغو القلويدونو څخه قاتين تر ټولو آغېزمنده توکه ده چې د انسانانو پر مرکزي عصبي سیستم باندي پاروونکی آغېزه لري، قيمت یې کم وي او د دي لپاره قات په افريقا او نژدې ختيځ کې تر ټولو گڼ شمير لرونکي او استعمالوړ نشه يي توکه ده.
سرچينې
وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
د نړیړال سازمان جوړيدل
لیکنه: عبدالمنان دانش
۴، مسکوپریکره لیک ۱۹۴۳ په کال ۱۹۴۳ کښی د اکتوبرپه ۳۰ دمتفق ملکونه په دی فیصه شول چی دصلحی په پروسه کښی کامیابی لاسته راوړی نوپه دی خاطردوی غوښتل چی داسی یوحالت رامنځته کړی چی په هغه کښی خلک په ازادی اوبیله ویری څخه ژوند وکړی مګردیونړیوال سازمان دجوړیدوتهداب لاګونګ اوبی تعریفه پاتی وو، خودغه سازمان ته تعریف په هغه ملاقات کښی منځته راغی په کوم کښی چی دامریکا .بریتانیا، اوشوروی اتحادخارجه وزیرانوپه ۳۰ د اکتوبر-۱۹۴۳ دمسکوپریکړه لیک امضاکړ دمسکـوپریکړه لیک سربیره پرذکرسوهیوادونودچین سفیر په شوروی اتحادکښی هم امضاکړ اوکتاکیدیی وکړ چی یونړیوال پیژندل سوی سازمان ته سخت ضرورت دی چی دصلحی خوښونکوهیوادونوګټی پکښی محفوظی وی غړیتوب یی خلاص وی کوچنی اوغټ ملکونه ازادانه په کښی برخه ولری دمسکوپریکړه لیک ډیرمهم ووځکه په دغه پریکړه لیک کښی دیونړیوال سازمان جوړیدوډیرتاکیدسوی وو اوډیراهمیت یی هم ورکړی وو ددی پریکړه لیک یوه بله ښیګڼه داوه چی نړیوال سازمان پربعضوخاصیتونواوضروریتونوهم رڼا اچول سوی وه
۵،دتهران پریکړه لیک -۱۹۴۳ دډیسمبرپه اوله په کال ۱۹۴۳ کښی روزیلت،سټالین.اوچرچیل په تهران،ایران،کی سره وکتل او ویی ویل چی دوی دصلحی لپاره خورازیارکښلی دایران پریکړه لیک داسی ویل کیدای سی مونږپه دی خبره باوری یوچی زمونږ موافقه دصلحی لپاره وړونکی ده مونږپه دی هم پوهیږوچی مونږدصلحی ډیرغټ مسولیت پرغاړه لرومونږپردی هم مطمین یوو چی ملګری ملتونه دصلحی لپاره ډیرڅه کولای سی اوخلګ دجنګ له تباهی او ویری خلاصولی سی
۶، ډمبرټون کنفرانس(واشنګټن)۱۹۴۴ په یوه خاص محل کښی د(اګست له ۲۱ څخه دسیپټمبرتر۲۸ اوده همدی کال دسیپټمبرله ۲۹څخه داکتوبرتر۷ نیټی پوری.دامریکا بریتانیا.مسکو اوچین نماینده ګانوسره وکتل ددی کتنی هدف داطلانتیک دمنشور.دمسکو پریکړه لیک اوتهران پریکړه لیک څخه متشکل اودبعضونوروټکواو اصولو راټولواوچاپولوچی دهغوی پر اساس یونړیوال سازمان جوړیداسی خبری اتری په ۷ اکتوبرپه کال ۱۹۴۴ کښی پای ته وریدلی دنړیوال سازمان دجوړښت پیشنهاد دحاضروملکونوله خواوړاندی سو ددوی دپیشنهاد پراساس دملګری ملتونوسازمان بایدلاندی بنسټیز ارګانونه ولری. عمومی اسامبله دامنیت شورا نړیواله محکمه اوسکرتریت اقتصادی اوټولنیزه شورابه دعمومی اسامبلی تر کنترول لاندی هم په وجودراځی دبلی نړیوالی جګړی مخنیوی د امنیت دشورا وظیفه وګڼل شوه اودرایی ورکولوپه باره کښی خبری بلی ناستی ته وځنډیدلی
۷، دیلتا (یلټا)کنفرانس ۱۹۴۵ په امنیت شوراکښی درایی ورکولو دکړنلاری په باره کښی دیلتا،کریمیا،په کنفرانس کښی چیری چی چرچیل روزیلت سټالین ددوی خارجه وزیران اوکارکونکوچی په ۱۱ فیبروری په کال ۱۹۴۵ کښی جوړسوبرخه اخیستی وه دیلتا کنفرانس په اخیرکښی دری سره هیوادونوپردی فیصله وکړه چی چی داپریل پر۲۵ مه به سانفرانسیسکوکښی به یوکنفرانس جوړسی چی دملګروملتونوپرمنشوربه خبری اوفیصله وکړی ددی کنفرانس مالی لګښت چین پرغاړه واخیستی او وروسته فرانسه هم حاضره سوه په یادکنفرانس کښی همدغه رازغوښتنه وسوه چی دسنفرانسیسکوکنفرانس ته رابلل سوی هیوادونه دسولی ټینګښت لپاره دهـڅوترڅنګ د۱۹۴۵ کال دمارچ ترلومړی نیټی باید دجاپان او المان پروړاندی وجنګیږی اوهمدغه رازد۱۹۴۲ کال دجنوری ترلومړی نیټی دی دملګروملتونواعلامیه هم لاسلیک کړی په پایله کښی دامنیت شوراکښی درایی اچونی ډول اوشرایط په سانفرانسیسکو کنفرانس کښی ومنل شو
۸، دسانفرانسیسکو کنفرانس۱۹۴۵ دسانسفرنسیسکو کنفرانس چی رسمآ دملګروملتونوکنفرانس دنړیوال سازمان په باره کښی نومیږی دپنځوس ملکونو استازو د اپریل ۲۵ په کال ۱۹۴۵ کښی دهغه دهغه پیشنیهادونوپه باره کښی خبری کړی کومی چی دډمبرټون دکنفرانس،یلتا کنفرانس اودبعضی هیوادنولخوادتغیراتوپرغوښتنی خبری اتری وکړی دغه کنفرانس دوی میاشتی وخت ونیوی ترڅوملګروملتونود۱۱۱ مادولرونکی منشورترتیب کړی دکنفرانس اخیری ناسته دجون پر۲۵ ـ ۱۹۴۵ کښی هغه وخت وسوه چی په سبایی ۵۰ حاضروملکونومنشور امضاکړدپولینډ هیوادمنشور داکتوبرپه ۱۵ امضا کړچی دټولوهیوادونومجموعه ۵۱ تنوته ورسیده افغانستان دهغوهیوادونوپه قتارکښی راځی چی منشوریی د۱۹۴۹ څخه وروسته امضاکړی خوغړیتوب یی په ۱۹۴۶ کښی ترلاسه کړی دی دملګروملتونوسازمان دمنشورد امضاکیدوڅخه وروسته سمدستی منځته رانه غی ځکه چی غړوهیوادونوبایدمنشورخپلوپارلمانونواوکانګریسونوته دتاییدلپاره وړی وای بلاخره داکتوبر پر ۲۴ په کال ۱۹۴۵ کښی دملګروملتونوسازمان جوړشودملګروملتونوسازمان نوم دملګروملتونودپریکړه لیک څخه واخیستل شو داګام د روزیلت دیادپه خاطرهم واخیستل شوځکه دانوم هغه وخت پیشنیهادکړی کړی و
دمـلـګروملتونواصلی مقر Hear office of the united nations دملګروملتونو دسازمان اصلی مرکز دامریکاپه نیویارک کښی دی اودنړی په ډیروهیوادونوکښی استازی اودفترونه لری ملګری ملتونه دامهال دنړی په بیلابیلوهیوادونوکښی شاوخوا ۲۰۰۰۰ څخه زیات کارکوونکی.سفیران اورضاکاران لری دملګروملتونوعمومی منشی انتخابول دسازمان دعمومی اسامبلی او امنیت شورا له ګډو واکونوڅخه ده
دمـلـګـروملتونورسمی ژبی official languages of united nations ملګری ملتونه شپږ رسمی ژبی لری چی عبارت دی له.عربی ،چینایی ،انګلیسی، فرانسوی. روسی، اوهسپانوی څخه ددغوژبوپه خپل منځ کښی تحریری اوتقریری ژباړه خورامهمه ده ځکه چی دغړوترمنځ دکارونومخته بیول خورا اسانه کیږی کله چی دسازمان یو استازی درسمی ژبوڅخه په یوی ژبی خبری کوی نوده ویناپه عین حال کښی ونورورسمی ژبوته په لفظی اولیکلی بڼه ژباړل کیږی که چیری یو استازی په کومه غیری رسمی ژبه خبری کول غواړی نوبایـد خپل وینا په یوه رسمی ژبی مخکی وژباړی اودناستی غړوته ورکړی اوبیاخپله ویناکولی سی دملګروملتونودسازمان ټول اسناد په شپږسره رسمی ژبوژباړل کیږی ملګری ملتونه دټولوژبو احترام کوی خصوصآدرسمی ژبودکال په مختلفو ورځوکښی دټولورسمی ژبولپاره یی خاصی ورځی ټاکلی ترڅوپه هغو ورځوکښی دهغه ژبی اوکلتوریی ولمانځل سی اوټولی ژبی په لاندی ورځوکښی لمانځل کیږی •	Arabic (18 december •	Chinese, 20 april •	English ,23 april •	French,20 march •	Russian ,6 june •	Spanish,12 october
دملګروملتونوبیرغ اونښان دملګروملتونوبیرغ اونښان دیوګروپ ډیزینرانولخواپه کال ۱۹۴۵ کښی ډیزین سوی دی ددغه کارګروپ مشر اولیورلیکن لنډلویسټ وو دملګروملتونوبیرغ اونښان دډیسمبرپر ۷ په ۱۹۴۵ کښی دغړوهیوادونولخواتاییدشول
دملګروملتونودمنشورسریزه دملګروملتونومنشور دملګروملتونو اساسی اهداف داسی تشریح کوی، ۱ اوسنی او راروان نسلونه دجنګ اودجنګ له تباهی ساتل ۲ په رسمی ډول پربشری حقوقو دخلګوباورټینګول او اعلامول ۳ دعدالت ټینګول اودنړی والی دتعهداتومراعاتول ۴ دټولنیزژوند بهتره کول اوژوند معیاری کول دملګروملتونوسریزه. دغړوهیوادونوڅخه داغوښتنه کوی چی پورته اهدافوته درسیدلولپاره بایدله زغم څخه کارواخیستل سی،ښه همسایګلوی وکړی کوښښ وسی ترڅودصلحی او امنیت لپاره ډیرکاروسی غړی هیوادونه باید دایقینی کړی چی دمشکلاتودحل په برخه کښی ترډیره بریده له فوځی امکاناتوکارونه خیستل سی اوپه اخیره کښی سریزه دنړیوالو اصلی اوفـرعـی ارګانونوڅخه په ټینګارغوښتنه کوی چی دژوندپه بهتره کولوکښی ډیری هڅی وکړی نــوټ: دملګروملتونوسازمان دملی حاکمیت لرونکواو ازادوملکونویوه اتحادیه ده، اوڅه چی په منشورکښی لیکل شوی اوڅه چی په اکثریت غړی وغواړی هغه ډول به کیږی.
دملګروملتونوپه سازمان کښی غړیتوب دملګروملتونوپه سازمان کښی غړیتوب دامنیت شوراپه توصیی اودعمومی اسامبلی له تایید وروسته منل کیږی.په دی اساس عمومی اسامبلی دنوی غړیتوب په وړاندیزپه دوه ثلثه رایوتاییدوی خودغړیتوب په وړاندیزپه منلوکښی امنیت شورا دویټوله حق څخه برخمنه ده دامنیت شوراددایمی غړوغوڅ اکثریت بلکل ضروری دی که نه نویوه ویټورایه کولای سی چی دغړیتوب غوښتنه ردکړی لکه دشوروی اتحادیه چی ترکال ۱۹۵۵ پوری یی ۴۷ واری یی د۱۶ هغوهیوادونوپرړاندی ویټو وکاروله چی غوښتل یی دملګروملتونودسازمان غړیتوب ترلاسه کړی
دملګروملتونوپه سازمان کښی دناغړوهیوادونو وضعیت ملګرملتونومنشوردهغوهیوادنولپاره ځانګړی مقررات لری چی ددی سامان غړی نه دی دناغړوهیوادونوله خوادمنشورمنل دمنشورپه ۲مادی او۶ فقری کښی راغلی چی هغه هیوادونه دملګروملتونوغړیتوب نه لری، دسازمان منشورته په درناوی کولای سی چی دنړیوالی سولی او امنیت په برخه کښی له ملګروملتونوسره همکاری وکړی
دملګروملتونودسازمان دغړو وتل. ایستل اوغړیتوب ځنډول دسازمان څخه وتل دملګروملتونودسازملن څخه دغړوهیوادونودوتلومخنیوی په برخه کښی کوم خاص مقررات نه دی پیشبینی کړی خود ایستلولپاره دسازمان په منشورکښی ځینی مقررات ټاکلی دی دمنشوردتـدوین په وخت کښی بعضی هیوادونوپه منشورکښی غړوهیوادونوته دوتلودحق سره مخالف کاوه دملګروملتونودسازمان دجوړیدوراهیسی تراوسه یوځل دارمنځته سوی ده چی په کال ۱۹۶۴ کښی له دغه سازمان څخه اندونیزیاوتل وو. دملګروملتونومالی منبع.بودیجه دملګروملتونوکلنی بودیجه دسازمان دغړوهیوادونولخوابربریږی هرهیواد دخپلو وګړودسردکلنی عاید له مخی دملګروملتونوبودیجی ته پیسی ورکوی.دسازمان عمومی اسامبله دهرهیواد اقتصادی طاقت ته په کتوپـرهغه دبودیجی ونډه اوپه پایله کښی دملګرملتونوکلنی بودیجه ټاکی ملګری ملتونه په مختلفوبرخوکښی خپله بودیجه دضرورت په وخت کښی مصرفوی دمثال په ډول دخپل بودیجی ۲۲٪ برخه په پرمختلونکوهیوادونوکښی مصرفوی دبودیجی ډیره برخه خپل پرفوځیانواوملګروملتونودصلحی پرکاروان چی په مختلفوهیوادونوکښی جریان لری مصرفوی په کال ۲۰۱۳ـ۲۰۱۴ کښی یی ۷.۲۵ میلیونه ډالره خپل خاص خپل پرفوځیانوچی په ۱۵ هیوادونوکښی دصلحی لپاره عملیاتوکښی مصروف دی مصرف کړی دی
دملګروملتونوبنسټیز ارګانونه.principal organs of the united nations ۱ عمومی اسامبله ــــــــــــــــــــــــــــــ general assembly ۲ امنیت شورا  ــــــــــــــــــــــــــــــــ security council ۳ اقتصادی اوټولنیزه شورا ـــــــــــــــ economic and social council ۴ د امانتداری اوباورشوراـــــــــــــــــ trusteeship council ۵ نړیواله محکمه ـــــــــــــــــــــــــــــ international court of justice ۶ دارالانشا.سکرتریت ـــــــــــــــــــــ secretariat
۲ دنړیوالوتـدریـجی پـراختیا اوتـدوین دمنشور۱۳ می مادی له مخی عمومی اسامبله دنړیوالوحقـوقـودپراختیا اوتـدوین په موخه لازمی هڅی کوی په همدی اساس عمومی اسامبلی په کال ۱۹۴۷ کښی دنړیوالوحقـوقـوکمیسیوجوړکړیادکمیسیون له ۳۴ تکړه حقوق پوهانوڅخه جوړسوی دی اوداسامبلی له خوادپنځوکلونولپاره ټاکل کیږی دغه کمیسیون په کال کښی یوځل غونډه کوی اوهدف یی دنړیوالوحقوقی پراختیا اوقانونی طرحواماده کول دی.
۳ ناخـپلـواکه سیمی. عمومی اسامبلی ترقیمومیت(سرپرستی) لاندی سیموپه اړه یولړپراخ واکونه لری دقیمومیت اوڅارنی په اړه دهوکړه لیکـونوتصویب اوترقیمومیت لاندی هیوادنوته دخپلواکی په اړه پریکړه دعمومی اسامبلی له انحصاری واکونوڅخه ګڼل کیږی عمومی اسامبلی دناخپلواکه سیموته دازادی په ترلاسه کولوکښی ډیری هلی ځلی کړی دی دملګروملتونوپه سازمان کښی داخل بعضی واکونه » الف: عمومی اسامبله دملګروملتونودسازمان دبودیجی تصویب اودڅیړنی واک لری » ب: عمومی سامبله مــسولیت لری چی دسازمان مالی لګښت دتامین په موخه له غړوهیوادونوڅخه ټاکلی ونډه راټوله کړی »ج: عمومی اسامبله ټول هغه مالی بودیجوی مسایل چی ۵۷ می مادی له مخی دسازمان تخصص ارګانونوته منظوریږی
دامنیت شوراsecurity council ـ ـ امنیت شورا دملګرو ملتونو یو بسټیز اصلی او ډیر مهم ارګان دی دنړیوالی صلحی او دصلحی ټینګښت دنده پر غاړه لری دیادونی ده چی امنیت شورا ته د دی ډول مسولیت سپارل د سترو قدرتونو له خواچی د دویمی نړیوالی جګړی پرمهال یی مهال یی دیوه نړیوال سازمان دجوړیدوهیله لرله په وړاندی سوی طرحه کښی ورکړل سوی دی دملګروملتونودتا سیس په وخت کښی یو دایمی ارګان چی دنړیوالی صلحی او امنیت مسولیت پر غاړه ولری پیشبینی سوی وه او هغه دایمی څانګه په ملګرو ملتونو کشی عبارت وه له امنیت شورا څخه. په اول ګښی یی ۱۱ غړی درلودل. خو هغه تغیرات چی په کال ۱۹۶۵ ګښی منځته راغله دغړو هیوادونه تعداد یی ۱۵ ته رسیږی. دامنیت شورا غړی پر دوو بر خو ویشل سوی دی. دمنشور د۲۳ می مادی له مخی امنیت شورا له پنځلس غړو څخه جوړه شوی ده. چی یوه برخه یی دایمی او بله یی غیر دایمی غړی دی  هغه دایمی غړی چی هم ددایم غړیتوب امیتاز لری اوهم دویټوله ځانګړی واک څخه هم برخمن دی ، عبارت دی له چین ، فرانسی ،شوروی ، بریتانیا او امریکا څخه. ملګرو ملتونو دامنیت دشورا دغړو زیاتیدو په باره کښی ډیر مزاکرات او مجلسونه سوی دی. خو نتیجه یی نده ورکړی. اکثره هیوادونه ددی غوښتونکی دی چی باید دامنیت دشورا دغړو تعداد زیات کړای سی او ددایمی غړو عملی تاثیرات کم سی. خو هرکله چی ددی خبری غوښتنه کیږی غربی ټولنه او دایمی غړی هغو ته منفی رنګ ورکوی اورده وی یی. او ددوی دلیل دادی چی که غواړی چی صحیح کار وکړی نو باید تعداد مو همداسی کم وی ، خوړ کیسی رنګ اصلا دادی چی دلته دقدرتمندو هیوادونو ګټی په خاطر کښی لویږی ، نو ځکه یی مخالفت کوی ، ددایمی غړو په باری کښی همیشه نیوکی صورة نیسی ، خو اوس داسی احساس کیږی چی المان ، جاپان برازیل او هند به څیر یو شمیر نور دمخه پر دوی هیوادونو باندی امنیت شورا کښی ددایمی غړیتوب مسحق ګڼل کیږی دمانیت شورا پر جوړښت بیا کتنه نده سوی خو لږ څه تغیرات چی راغلی هغه داچی غیری دایمی غړو شمیر لږ زیات سوی په عمومی اسامبلی کښی دغیر دایمی غړو دټاکلو لپاره لاندی شرایط په پام کښی نیول کیږی. ۱ـ دنړیوالی سولی او امنیت وا دسازمان دنورو مخو په تحقیق کښی مرسته ۲ـ جغرافیی له مخی په ښورا کښی دڅو کیو عادلانه ویش دغیر دایمی غړو په ټاکلو کښی عمومی اسامبلی یو معیار جغرافیی پر اساس چی دکال (۱۹۶۵) پوری دغړو تعداد او انتخاب په لاندی ډول دی. ــ   لاتینی امریکا دولتونه (۲غړی) ــ   لویدیځه اروپا (۱غړی) ــ  ختیځه ارويآ  (۱غړی) ــ  منځینی ختیځ  (‍۱غړی) ــ  دګډو ګټو هیوادونه (۱غړی)
مالټا
مالتا چې په رسمي توگه د مالتا ولسمشریزه ده د اروپا په سوېل کې پروت یو هيواد دی.
وېشنيزه:مالټا وېشنيزه:د اروپایي اتحادیې غړي هیوادونه
عالمي بلخي
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
نصرالله زرمتی
نصرالله زرمتی (۱۳۱۸ لمريز لېږدي کال، افغانستان پکتيا ولايت) د پښتو ژبې ليکوال او څېړونکی دی.
مخينه
څېړنپوه نصرالله زرمتی د غلام حيدر زوی او د خدای نظر لمسی پر ۱۳۱۸ لمريز لېږدي کال د پکتيا ولايت د زرمت ولسوالۍ په دولت خان کلي کې زېږېدلی دی. پر ۱۳۳۱ ل ل کال د کوتيخېلو په لومړني ښوونځي کې شامل او پر ۱۳۳۶ ل ل کال ترې په لومړۍ درجه فارغ شوی دی. نوموړی پر ۱۳۳۷ ل ل کال په ابن سينا ښوونځي کې شامل او پر ۱۳۳۹ کال کې ترې فارغ شوی دی. نصرالله زرمتی پر ۱۳۴۰ ل ل کال د کابل په ښوونتون (دارالمعلمين) کې شامل شوی او پر ۱۳۴۲ ل ل کال له هغه څخه فارغ شوی دی. نوموړی پر ۱۳۴۳ ل ل کال په ابن سينا ښوونځي کې د ښوونکي په توگه په دنده گومارل شوی دی. پر ۱۳۴۷ ل ل کال هم د کابل په رحمان بابا لېسه کې د ښوونکي په توگه گومارل شوی دی. ليکوال نصرالله زرمتی پر ۱۳۵۰ ل ل کال د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي په تاريخ څانگه کې شامل او پر ۱۳۵۲ ل ل کال کې له نوموړي پوهنځي څخه فارغ شوی دی. هغه د تاريخ او فلسفې په څانگو کې له کابل پوهنتون څخه ماستري اخيستې دي.
ښاغلی نصرالله زرمتی پر ۱۳۵۳ ل ل کال په پښتو ټولنه کې د علمي غړي په توگه گومارل شوی او پر ۱۳۵۶ ل ل کال يې هم د پښتو ټولنې د کتابتون د مدير په توگه دنده پيل کړې ده. پر ۱۳۵۸ ل ل کال د افغانستان د علومو اکاډمۍ د وټې (اقتصاد)، ساپوهنې او فلسفې د انستيتوت د امر په توگه گومارل شوی دی. پر ۱۳۶۰ ل ل کال يې د علومو اکاډمۍ د کتابتون د سروال (ريس) په توگه، پر ۱۳۶۲ ل ل کال د پښتو څېړنو د علمي مرکز د منشي په توگه، پر ۱۳۷۲ ل ل کال د پښتو څېړنو د مرکز د سروال په توگه گومارل شوی دی. نوموړي پر ۱۳۸۶-۱۳۹۰ ل ل کلونو د علومو اکاډمۍ د خپرونو د سروال په توگه دنده ترسره کړې ده. ښاغلی زرمتی پر ۱۳۹۶ ل ل کال کورناستی (تقاعد) شو. نوموړی اوس د کورناستۍ پر مهال هم خپلو ليکنو او څېړنو ته دوام ورکوي.
چاپ شوي نښيرونه
۱- ميرويس نيکه. ۲- د هوتکو ملي نهضت د تاريخ په هېنداره کې.
۳- وجيزې. ۴- د پکتپا ايتنوگرافي. ۵- امير عبدالرحمان خان. ۶- د پير روښان مبارزې (د گستتنر چاپ).
همدا راز يې ۳۶ عنوانه نور کتابونه هم چاپ ته چمتو دي.
سرچينې
۱- د نصرالله زرمتي ژوندليک ښاغلي شاعر تاج محمد ياري حسير د ۱۳۹۸ ل کال په تله کې د پښتو برېښنايي پوهنغونډ کاروونکي ته سپارلی او دلته ترې کار اخيستل شوی دی.
فضل حق خالقيار
فضل حق خالقيار د افغانستان لومړی وزير و.
وېشنيزه:افغان وزيران
پښتو ۵ یېګانې
ټولې پنځه یېګانې:
۱) ځینو یوګړیز (مفرد مذکر) نومونو لپاره لکه:  سړی، پسرلی،  منګی ، زمری، اوړی،  لرګی
۲) هغه ستاينومونو( صفتونو) لپاره چې یوګړیز (مفرد) نرینه نومونو لپاره کارول کیږي لکه: بریالی (احمد بریالی دی) ، ننګیالی (خوشال بابا ننګيالی ننګیالی و)، ښکلی (یو ښکلیمنګی)، نری (دا سړی نری دی) ....
۳) هغه یوګړیز نرینه (مفرد مذکر ) نومونو لپاره چې له کړونو (فعلونو)  څخه منځ ته راشي لکه: زده کوونکی (له زده کولو څخه)،  کارکوونکی (له کار کولو څخه)، څېړونکی (له څېړلو څخه)، خرڅوونکی (له خرڅولو څخه)
۴) همدارنګه د کړونو (فعلونو) په پای کې، چې کړند (فاعل) یا مفعول پورې اړه لري او هغه نرينه یوګړی (مفرد مذکر ) وي. لکه:
۵) ځاني نومځري (شخصي ضمیرونه - personal pronouns ) دی (هغه) او دوی (هغوی) هم په نرمه یا لیکل کېږي. لکه: دا احمددی.دی په هغه کلي کې اوسېږي. دوی ټول زما ښۀ ملګري دي.
۶) د ځینو عمومي او ډېر کارېدونکو وييونو (لفظونو) په پای کې راځي، لکه ځای، پای، پوهاوی، درناوی، سپيناوی، غبرګاوی (فیډبېک)، مخنیوی، لاسنیوی، رڼاوی، زوی، خوی، لوی، بوی، راتلونکی، بچی (نرينه)، وګړی، مړی (جسد)، ژوی (حیوان)، څاروی، اوړی (موسم)، ژمی (موسم)، منی (موسم)، څلی، ښاغلی، خلی (اور بلولو وړوکیلرګی)
پاملرنه: په لنډو ټکو، نرمه هر هغه ويي لپاره راځي، چې نرينه وي او یوګړی (مفرد او مذکر) وي.
ې - اوږده یا (e):
اوږده ې e ۱) دغه ې د ځینو ښځینه نومونو ډېر ګړی (مونث جمع) لپاره چې په ه پای ته رسېدلي وي لکه: ښځه - ښځې، مڼه - مڼې، کیله - کیلې، غوښه - غوښې، بېلګه - بېلګې، شېبه - شېبې ..
۲) د ښځینه نومونو دويم اکر (حالت) لپاره چې له *د* او *...ته* سربلونو سره وکارول شي لکه: د بـېـلګې په توګه، د دغې ونــې شاخونه، د مڼې اوبه ګټورې دي --- هـغې ښځـې تـه مې څه وویل، دې ونـې ته اوبه ورکړه، ..
۳) هغه ستاينومونو (صفتونو) لپاره چې د ښځینه نومونو ډېر ګړی (مونث جمع) لپاره کارول کیږي لکه: ښکلې ښځې، خوږې مڼې، ژېړې کيلې، سرې غوښې، ښې بېلګې، خوندورې شېبې ...
۴) هغه ښځینه نومونو لپاره چې د کړنې کړونو (فعلونو) نه مینځ ته راشي لکه: یوه زده کونوکې، یوه څېړونکې، یوه شینونکې، يوه خرڅوونکې،  یوه ګاډی چلوونکې ....
۵) همدارنګه د هغو کړونو (فعلونو) په پای کې، چې کړند (فاعل) یا مفعول پورې اړه لري او هغه ښځینه یوګړی (مفرد او مونث ) وي. لکه:
۶) "دې" نومځري (ضمیر/pronoun) لپاره: دې یو اړیکنومځری (relative pronoun) دی، چې یوې کړنې ته اشاره کوي، چې د دویم کس یوګړی (ته / you) لخوا ترسره شوې وي یا پخپله د "ته/you" استازيتوب کوي. همدارنګه "دې" ښځينه ځاني نومځری دی، چې په تېرمهال کې کارول کېږي. سربېره پر دې "دې" د نغوتې (اشارې) نومځري په توګه کارول کېږي. بېلګې: يادونه: همدارنګه اوږده ې په نورو دوو اړیکنومځرو "مې " او "یې" کې راځي. لکه: نه مې درته ویل، چې مه ورځه. هغه یې نه راکوي.
۷) د ځینو سربولونو (prepositions) په پای کې د غږ له مخې لکه: په.. کې، تر..لاندې، پر..باندې ...
ي - څرګنده یا (ee):
۴) د نرینه یوګړیز نومونو اوښتي اکر (مفهوم حالت) کې راځي، چې "د" او "ته" سربلونه ورسره وي یا په تېرمهال کې راځي، لکه: اصلي اکر:  ................ اوښتی اکر ننګیالی ................... ننګیالي ته / د ننګيالي سړی ...................... د سړي /سړي ته د مفهوم حالت نښې "د" او "ته " دي
اوسمهال ........................ تېرمهال توریالی هغه وژني .......... توريالي هغه وواژه زمری غرڅنۍ خوري ... زمري غرڅنۍ وخوړه
۵) له ستیانومونو څخه منځته راوړل شویو نومونو په پای کې: ستاینوم .................. نوم خوشال ................... خوشالي خوښ ..................... خوښي ناروغ ...................... ناروغي
ۍ : لکۍ واله یې əy
د ټيكلې ښیښه
د ټيكلې یا(ډیسک) کړنلارې څخه په اوومه پېړۍ کې د اوارې ښیښې د جوړولو لپاره کار واخیستل شو. په دې کړنلاره کې څه اوبړنه ښیښه د وسپنې د میلې په څوکه اخیستل کېده او تر هغه تاوول کېده چې له مركزي تېښتې په قوه د گرد ټيكلي بڼه یې ځانته غوره کوله، په بله وینا، اوارېدله. د ټيكلي قطر او کچه تل یو ډول نه خو راز راز کېدله. بیا په مستطيل بڼې کوچنیو ټوټو پرېکېده. په دغه ښیښه کې گردې د تاوولو کرښې ښکارېدي.
پښتو ۵ یېګانې
۱) د ځینو ښځينه نومونو یوګړي په پای کې: ډوډۍ / خولګۍ / نړۍ / لړۍ (سلسله) ۲) د هغو نومونو ډېرګړي په پای کې، چې یوګړی یې یا په ي یا په ۍ پای ته رسېدلی وي: یوګړی ..................... ډېرګړی خوشالي .................. خوشالۍ ناروغي .................... ناروغۍ زاري ......................... زارۍ نړۍ .......................... نړۍ لړۍ ............................ لړۍ یوه استثنا: نجلۍ - نجونې
د ټيكلې ښیښه
سرچينې
وېشنيزه:د ودانۍ توکونه
پښتو ۵ یېګانې
۲)همدارنګه د پورتنیو نومونو په اوږښتي اکر (مفهوم حالت) کې، چې "د" ورسره ملګری وي اصلي حالت ...... اوښتی حالت خوشالي .......... د خوشالۍ شېبې ناروغي ........  د دغې " ناروغۍ لامل څه دی
۳) هغه ستاینومونه، چې په *یالی* وروستاړي پای ته رسېږي، د هغوی ښځينه بڼه په ښځينه ۍ پای ته رسېږي. نرینه بڼه ...... ښځينه بڼه بریالی ......... بریالۍ توریالی ....... توریالۍ ننګيالی ........ ننګیالۍ پتیالی ......... پتیالۍ (= لوی عزت لرونکی)  پاتیالی ......... پاتیالۍ (= ناکام) بڼیالی .......... بڼیالۍ (= ډولي) پامیالی ........ پامیالۍ (=متوجه)
هغه ستاینومونه، چې "يوازې" په نرمه ی پای ته رسېږي، د هغوی ښځينه بڼه * ډېــــــــری* په اوږده ې پای مومي، خو ځینې بیا په لکۍ واله ۍ ليکل کېږي. لومړۍ ډله: نرینه بڼه - ښځينه نری - نرۍ کوچنی -کوچنۍ ګلالی -ګلالۍ ژوندی -ژوندۍ لومړی - لومړۍ نننی - نننۍ
د هغو ستاینومونو ښځینه بڼه، چې له سربلونو څخه، لکه لاندې، باندې، پورته، بهر، برنی ...) منځته راغلي وي، يوازې  په ۍ پای مومي. پورته ځينې بېلګې راغلې هم دي.
یوازېنی - یوازېنۍ باندېنی - پاندېنۍ لاندېنی - لاندېنۍ بهرنی - بهرنۍ منځنی - منځنۍ پورتنی - پورتنۍ برنی - برنۍ دننی - دننۍ
۴) په نورو نومونو کې: نجلۍ ځولۍ (جولۍ) خولۍ خولګۍ نړۍ ډوډۍ ګولۍ مرۍ کېږدۍ ماڼۍ خوبانۍ (مندته) سیلۍ هیلۍ (بتکه) هوسۍ (deer) غالۍ ګېډۍ بېنډۍ لنډۍ  (ټپه) لکۍ مرغۍ سپوږمۍ هګۍ د نجونو نومونه لکه: ګلالۍ،  ملالۍ، خوبانۍ، اوږۍ، دورخانۍ، ګلمکۍ ... د یو ځای ښځينه اوسېدونکی:  کابلۍ،  پېښورۍ، یوسفزۍ، کندهارۍ ...
يادونه:  لکۍ واله ۍ د ويي په منځ یا پیل کې هېڅکله نه راځي.
ئ - همزواله یا (əy): دا په کړونو (فعلونو) کې راځي،  چې کړند (فاعل) یې دویم کس ډېرګړی (تاسو) وي او د پوښتنې په بڼه وي، لکه: تاسو څه کوئ؛ هلکانو تاسو کله راغلئ؟ همدارنګه همزواله ئ په بولیو (امرونو) کې راځي، چې ډېرو تنو ته وي، لکه: ماشومانو راځئ ډوډۍ وخورئ؛ ملګرو دلته راشئ او کېنئ
يادونه: همزواله ئ، لکه لکۍ واله ۍ، د ويي په منځ یا پیل کې هېڅکله نه راځي.
لیکوال: کامران منګل
تلپاتې پرمختیايي ۱۶ موخه
تلپاتې پرمختیايي ۱۶ موخه (SDG 16 يا نړيواله ۱۶ موخه) د «سولې، عدالت او پياوړو بنسټونو په اړه ده». په ۲۰۱۵ کې د ملګرو ملتونو له خوا د تلپاتې پرمختیايي ۱۷ موخو له ډلې څخه يوه يې پورتنۍ ده، چې رسمي الفاظ يې: «د تلپاتې پرمختیا لپاره سوله لرونکی (باثباته) او مشمول ټولنو ته وده ورکوي، ټولو لپاره عدالت ته لاسرسی چمتو کوي او په ټولو کچو کې ګټور، مسوول او مشمول بنسټونه جوړوي». دغه موخه ۱۲ نښې لري چې تر ۲۰۳۰ ز کال پورې بايد تر لاسه شي. د نښو پر وړاندې پرمختګ به د ۲۳ شاخصونو په مټ اندازه کېږي.
دغه موخه لس «د پایلې نښې» لري: تاوتريخوالی کمول؛ ماشومان له ناوړه ګټې اخیستنې، استثمار، قاچاق او زورزیاتي څخه ساتل؛ د قانون د پلي کولو وده او عدالت ته د برابر لاسرسي ټینګښت؛ له سازمان شویو جرمونو او له ناقانونه مالي او وسلو د جریاناتو په وړاندې مبارزه، په پام وړ کچې سره د فساد او بډې راکمول؛ د اغېزمنو، ځواب ویونکو او رڼو ادارو جوړول؛ د ځواب ویونکو، ټول ګډونو او استازي کوونکو تصمیمونو نیول؛ په نړیواله حکومتولۍ کې د ګډون پیاوړتیا؛ د نړیوال حقوقي هویت وړاندې کول؛ معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي تضمین او د بنسټیزو ازادیو ساتنه. د نښو د تر لاسه کولو وسیلې هم دوه دي: د تاوتريخوالي د مخنيوي او د جرم او ترهګرۍ پر وړاندې د مقابلې په موخه د ملي بنسټونو پياوړي کول او د تبعیض ضد قوانينو او کړنلارو پياوړتیا او پلي کول.
د تاوتریخوالې د جرم کمول، جنسي قاچاق، اجباري کار او د ماشوم ناوړه کارونه روښانه نړيوالې موخې دي. نړيواله ټولنه سولې او عدالت ته ارزښت ورکوي او د پياوړو قضايي سيستمونو غوښتنه کوي، څو وکولای شي قوانين پياوړي کړي او د يوې نسبتاً سوله ییزې او عادلې ټولنې لپاره کار وکړي.
تلپاتې پرمختیايي موخې د ۱۷ نړيوالو موخو يوه ټولګه ده، چې ملګرو ملتونو تنظيم کړې ده. پراخه موخې يې يو له بل سره تړلي دي، که څه هم هره يوه يې د تر لاسه کولو خپلې نښې لري. تلپاتې پرمختیايي موخې د ټولنيز او اقتصادي پرمختګ پراخې مسئلې په ځان کې را نغاړي. په دې کې بېوزلې، لوږه، روغتیا، ښوونه او روزنه، اقلیمي بدلون، د جنسیت برابري، د اوبو رسوونه، حفظ الصحه، انرژي، ښار جوړونه، چاپېریال او ټولنیز عدالت شامل دي. تلپاتې پرمختیايي موخې په سوله ییزو او پراخو ټولنو کې پرمختګ ته د لاسرسي لرلو پر اهمیت، عدالت ته لاسرسی لرل او د قانون ټینګښت او د اغېزناکو، ځواب ویونکو او پراخو اداراتو جوړول دي.
موخې، مقياسونه او پرمختګ
تلپاتې پرمختیايي ۱۶ موخه دولس نښې او ۲۴ شاخصونه لري. درې نښې يې تر ۲۰۳۰ پورې خپله برنامه مشخص کوي. په لاندې ډول د عنوانونو په لنډې او اوږدې بڼې يا نسخې سره د ټولو موخو يو لېست دی.
د 16.4.1, 16.4.2, 16.6.2, 16.7.1, 16.7.2, 16.b.1 شاخصونو لپاره تر اوسه هيڅ معلومات نشته. د نورو ټولو شاخصونو لپاره د پرمختګ د عيني کولو په موخه معلومات او نړيوالې نقشې د لاسرسي وړ دي.
۱.۱۶ نښه: تاوتریخوالی هر چېرې له منځه یوسئ
اوږد عنوان: «په اغېزناک ډول د تاوتريخوالي ټولې بڼې او ورپورې اړوند د مړينې ارقام په هر ځای کې له منځه يوسئ».
دا موخه څلور شاخصونه لري:
په کویټ کې يوه تر سره شوې سروې د ډيموګرافيکي ځانګړنو (عمر، جنس، زده کړې) او ټولنيزو شاخصونو (مدني حالت، دين) سره په ګډه کې د HBV جرمونو لپاره ملاتړ او مخالفت دواړه اندازه کړل. دغې سروې د فاحشه ښځو یا د ښځو له جنسیتي ارزښتونو څخه د سرغړونې په برخه کې د عامه خلکو د لوړې کچې تصدیق په ګوته کړ. په دې برخه کې یوه له پیاوړو ځانګړنو څخه له سیاسي اسلام سره د هغو سمون لرل دي. د ناموسي وژنو د ۱۷۲ قضیو په څېړنه کې، څه باندې نیمايي یې په هغو هېوادونو کې رامنځته شوي وي چې اکثریت وګړي یې مسلمانان دي او د دې پېښو ۹۱ سلنه عاملان هم مسلمانان و.
يونيسيف او همدارنګه ۳.۱.۱۶ شاخص، زورزیاتی په دریو ډلبندیو وېشي: فزيکي، رواني او جنسي. د ماشومانو د ساتنې سازمان یا Save the Children چې يو نادولتي سازمان دی، په بولیوا کې یې له هغو تنکیو ځوانانو سره مرسته کوله چې هغوی لږ تر لږه د لاندنیو ماډولونو په یوه ډلبندي کې راتلل:
یاد پروګرام د ښځو د بریا په اړه مثبته اغېزه درلوده؛ البته چې په کورنۍ کې د واک پر سر دعوو او د عاید اړوند فشار په کمښت کې یې پرمختګونه هم درلودل. سربېره پر دې، دغه پروګرام د دې لامل وګرځېد تر څو په بولیوا کې د نجونو پر وړاندې زورزیاتی کمښت ومومي.
۲.۱۶ موخه: ماشومان له ناوړه ګټې اخيستنې، استثمار، قاچاق او تاوتريخوالي څخه وژغورئ
اوږد عنوان: «ناوړه ګټه اخېستنه، استثمار، قاچاق او د ماشوم پر وړاندې د تاوتريخوالي ټولې بڼې او شکنجه پای ته ورسوئ».
دا نښه دری شاخصونه لري:
یوه نښه دا ده چې د جنسي قاچاق، اجباري کار او د ماشومانو پر وړاندې هر ډول زورزیاتی او شکنجه باید پای ومومي. که څه هم د «راپور شوو جرمونو» پر شاخص باندې تکیه کول د همدې موخې څارنه او تر لاسه کول ګواښونکی کوي. د بېلګې به ډول: ۸۴ سلنه هېوادونه کوچنيانو ته د تیري د سزا اړوند هېڅ يا نيمګړي معلومات لري. د لاسرسي وړ معلوماتو له مخې دا روښانه ده، چې د کوچنيانو د ساتونکو له خوا د هغوی پر وړاندې تاوتريخوالی لا اوس هم عام دی. نږدې په ۱۰ کې ۸ کوچنيان چې له ۱ تر ۱۴ کلونو عمر لري، په باقاعده ډول (د عايد په پام کې نيولو پرته) د تاوتريخوالي د پيښو قرباني شوي دي. نړيوالې وبا د ماشوم ساتنې او د رواني روغتیا د خدماتو ننګونې د هغوی د لومړیتوب پر ځای را برسېره کړي. په نړۍ کې اوسنیو تکراریدونکو پېښو ته په کتو سره، هېڅ یو هېواد د دې جوګه نه دی چې هر ډول زورزیاتی له منځه یوسي او د ۲۰۳۰ کال د اجنډا لپاره د تلپاته پرمختیايي ژمنو رواني روغتیا او هوساینې ته وده ورکړي.
تر ۲۰۱۷ پورې ملګري ملتونه کولای شي د قاچاق د قربانیانو په اړه تر سره شوې پرمختګ باندې رپوټ ورکړي. د هلکانو او نارينه وو په پرتله زياتې نجونې او ښځې قرباني شوې وې، چې تر اوسه پورې د ښځو او نجونو ونډې ډېر کم کمښت درلودلی (همداشان د ښځو پر وړاندې زورزیاتی ووینئ). په ۲۰۰۴ ز کال کې، ٪۸۴ قربانيان ښځې وې او تر ۲۰۱۴ ز کال پورې دا شمېره ٪۷۱ ته راولوېده. د جنسي ګټې اخېستنې شمېرې را کمې شوي دي، خو په مقابل کې یې اجباري کار زیاتوالی موندلی.
الکترون (انګارلیون يا انګارلۍ يا برېښک)
اِلــِــکترون (اَنګارلۍ يا اَنګارلیون يا برېښــَــک) electron اُوس اِلکترون يوه ډېره وَړه ذره (بــَــرخــَــکلۍ يا بڅرکه) particle پېژندل شوې ده چې يو ډَول برقي چارج (برېښي بار يا انګارليځ پېټــَــي) لري او کېدَی شي چې «الکترون» ته په پښتو ژبې کښې «اَنګارلۍ» يا «اَنګارليون» يا «برېښک» وویل شي اَو په فيزیک (پنځپوهن) اَو په کېميا کښې د الکترون (برېښک) برقي چارج (برېښي بار يا انګارليځ پېټي) ته د منفي (نغوښتشويځ يا نغوښتدي) چارج يا شارژ (يا بار يا پېټــَــی) يا negative charge نوم ورکړل شوی دئ. برق ته په عربي ژبې کښې «کــَــهرَباء» فرمايل کيږي ، اَو «کــَــهرَباء» د ځينوں وِنوں د پوټکي څخه راوتونکې سريښناکې مادې (مونږتاوَړ يا مووَر) يا matter ته هم فرمايل کيږي چې په اول وقت يا ړومبین مهال يا پرواندترين زمان کښې «کــَــهرَباء» لږ څه نرم ډَوله وي مګر چې وچه شي کلک تهوکی ورڅې جوړيږي چې رنګ ئې تيارِه سور يا تیاره مسي رنګ وي ، اَو چې د مصاله ډَوله ماده يا تهوکي په ډَول که په ويښتان وموښل شي اَو سپک او ډېر واړه واښه يا د کاغذ وړې ټوټې که ورته د موښل څخه (يا څې) وروسته نږدې کړل شي ، آں واړه واښه يا د کاغذ وړې ټوټې د ځان خوا ته کښــِــل يا کــَــش کــَــوِل يا چور کول يا روبل يا رېبل کولي شي اَو ويل شوي دي چې د عربي ژبې کلمه (وَيــَــی يا وَیون يا وَیوکــَــی) چې «کــَــهرَباء» دئ شاید چې د پاړسي ژبې څخه د «کاه رُبا» په ډَول عربي ژبې کښې کارول شوي وي ، چې په پاړسي ژبې کښې «کاه» يعني (منځآند کوي) چې «واښــِــه» اَو «رُبا» د «روبيدن» يعني «د روي څې يا د مخ څخه بې يا بدون کول» چې «رُباينده» په پاړسي ژبې کښې «تــِــښتــَــوِندوي يا تښتوونکي يا اِختــِــطافګــَــر» ته هم وَيل کيږي ، اَو په پاړسي ژبې کښې «روباه» يعني (منځآند کوي) چې «ګيدړ» ته هم وَیل کيږي ، ځکه چې «ګيدړ» چالاک اَو ظالم او غل څاروَی وو چې چرګان ئې غلا اَو دزدي اَو ســِــرقــَــت کــَــوِل او «د روي څخه بې يا بدون کول» اَو چرګان ئې وَژل او چرګان ئې خوَړل ، په تأسف اَو په خواشيني. اَو په پاړسي ژبې کښې «روبیدن» يعني اَو منځآند کوي چې «رېبز کول» يا «جارو کول» يا «جاروب کول» ته هم فرمایل کيږي چې د ځمکې څخه واړه خس او خاشاک او خاوره د ځمکې د پوړ يا د فرش د روي يا د مخ څخه ايسته او بې او بدون کېدل ، چې په پښتو ژبې کښې «رېبل» يا «روبــِــل» يا «لــَــو کول» يا «دَرَو کول» هم د ځمکې د روي يا د مخ څخه بوټي بې يا بدون يا ايسته کول وو.
۱. اَلفا يا اَلفه وړانګشون يا تشعشع Alpha or  α  radiation
۱. اَلفا يا اَلفه وړانګشون يا تشعشع  alpha or  α  radiation چې د هېليوم (نمــَــرون)  helium  د عنصر (آپيلمند) د اتوم (نامات) د هستې (نوکټکلۍ يا نناکېلون يا خستکې يا زڼي يا زړي يا نواة) په ډَول ده چې د څلوروں واړه تروں ذرة ګانوں (بــَــرخــَــکليوں يا بڅرکيوں) څخه جوړه شوې ده چې دوه ئې پروتون يا پروټون (پــِــروړاندتــَــرون يا پروړاندون يا اَوَّلون) نوميږي چې مثبت (پځيشويځ يا پځيدي) برقي چارج (برېښي بار يا انګارليځ پېټی) لري ، اَو دوه نور ذره ګان (یا برخکلۍ ګانې یا بڅرکيان) نېوْترون يا نېوْټرون (نادِهــَــريــَــوون يا خــُــنثیٰ وُون) نوميږي ، اَو د اتوم (نامات) د هستې (نوکټکلۍ يا د نناکېلون يا د خستکې يا زڼي يا زړي) د ماتېدوں څخه وروسته شاوخوا ته الوُوځي ، مګر څه وَړ چې نسبتواليځ يا برخئړيکي يا پرتليځ يو څه درانده تر ذره ګان (برخکليان یا بڅرکي) دي ، نور خی ډېر لرې واټنوں ته نه شي الوتلي ، مګر نوروں مادوں (مونږتاوَړوں يا مووَروں) يا تهوکيوں ســَــره په لګېدوں يو څه زیانمند اَو خطرناک اُوسېدلي شي.
۲. بېتا يا بېته وړانګشون يا تشعشع Beta or β radiation
۲. بېتا يا بېته وړانګشون يا تشعشع  beta or β radiation چې د الکترونوں (انګارليونوں يا انګارلۍ ګانوں يا برېښکانوں) څخه جوړ شوي چې منفي (نغوښتشويځ يا نغوښتدي) برقي چارج (برېښي بار یا انګارليځ پېټی) لري. چې د اَلفا يا د اَلفه د وړانګېشون په نسبت (برخئړیک يا پرتلې) کښې ډېرتر واټن ته تللي شي ، مګر که څه هم چې زیانمد وړانګشون کېدَی شي چې وي ، خو اَو مګر بیا هم د اَلفا يا د اَلفه د وړانګشون په نسبت (برخئړیک يا پرتلې) کښې کمتر او لږتر زیان رسوونکی وړانګشون دئ.