cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د سپوږمۍ اکتشاف
تر ۱۹۹۰ وروسته
په ۱۹۹۰ کال کې جاپان د «هیټن» فضايي بېړۍ په مرسته سپوږمۍ را وکتله او درېیم هېواد شو چې د سپوږمۍ په مدار کې یې یو جسم ځای پرځای کړ. فضايي بېړۍ د «هاګورومو» په نامه څېړونکی جسم د سپوږمۍ په مدار کې خوشی کړ، خو رالېږونکی یا ټرانزمېټر پاتې راغی او بالاخره له فضايي بېړۍ څخه یې د لا ډېرې علمي استفادې مخه ډپ کړه. د جاپان د فضايي څېړنو د مرکز (JAXA) رسمي وېب‌پاڼه کاږي چې جاپان د ۲۰۰۷ کال په سپټمبر میاشت کې سیلین (SELENE) فضايي بېړۍ د دې لپاره فضا ته واستوله چې د سپوږمۍ د منشاء او تکامل په اړه علمي معلومات را ټول کړي او د راتلونکو سپړنو یا اکتشافاتو لپاره د ټکنالوژۍ له پراختیا سره مرسته وکړي.
د اروپا فضايي مرکز د ۲۰۰۳ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۷مه نېټه د «سمارټ ۱» په نامه یو ارزان بیه او کوچنی مداري څېړونکی فضا ته ولېږه. د «سمارټ ۱» لومړنۍ موخه دا وه چې د سپوږمۍ له سطحې څخه د ایکسرې او ماورای بنفش وړانګو درې اړخیز عکسونه واخلي. دغه څېړونکی جسم د ۲۰۰۴ کال د نومبر میاشتې په ۱۵مه نېټه د سپوږمۍ مدار ته دننه شو او د ۲۰۰۶ کال د سپټمبر میاشتې تر ۳یمې نېټې پورې یې تر هغه مهاله مشاهداتو ته دوام ورکړ چې په قصدي ډول د سپوږمۍ په سطحه پورې ټکر کړل شو.
پلان شوي سوداګریز ماموریتونه
د ۲۰۱۶ کال په اګسټ میاشت کې د متحدو ایالتونو دولت «مون اکسپرس» شرکت ته اجازه ورکړه چې سپوږمۍ ته الوت وکړي. دا لومړی ځل و چې یوه خصوصي شرکت ته دغسې حق ورکړل شو. دا پرېکړه د یوه داسې چلند په توګه په پام کې نیول کېږي چې په راتلونکي کې په ژوره فضا کې د سوداګریزو فعالیتونو لپاره د څارنیزو یا نظارتي سټنډرډونو له تعریف سره مرسته کوي. تر دې مخکې خصوصي شرکتونو په ځمکه یا د ځمکې په شاوخوا کې د فعالیت اجازه نه لرله.
د ۲۰۰۸ کال د نومبر میاشتې په ۲۹مه نېټه ناسا ادارې وویل چې ۹ سوداګریز شرکتونه به د دې لپاره سیالي وکړي چې سپوږمۍ ته د کوچنیو محمولو د لېږدولو تړون وګټي. د ناسا اجرایوي رئیس «جیم برایډنسټاین» وايي "موږ د سپوږمۍ سطحې ته د تګ او راتګ لپاره د یوه امریکايي داخلي ظرفیت یا وړتیا پر رامنځته کولو لګیا یو".
چین د سپوږمۍ د اکتشاف لپاره «د چین د سپوږمیز اکتشاف پروګرام» پیل کړی دی او د سپوږمۍ د سپړنې لیدلوري څېړي، په ځانګړي ډول په سپوږمۍ کې د هیلیم-۳ ایزوټوپ په لټه کې دي چې په ځمکه کې یې د انرژۍ د سرچینې په توګه وکاروي. چین د ۲۰۰۷ کال د اکتوبر میاشتې په ۲۴مه نېټه د سپوږمۍ روباټیک مدار ګرځېدونکی «چانګ اي ۱» وتوغاوه. د «چانګ اي ۱» ماموریت چې په لومړیو کې د یوه کال لپاره پلان شوی و، ډېر بریالی و او له همدې امله څلور میاشتې نور هم تمدید شو. د ۲۰۰۹ کال د مارچ میاشتې په لومړۍ نېټه «چانګ اي ۱» قصداً د سپوږمۍ پر سطحه ور ټکر کړل شو او ۱۶ میاشتنی ماموریت یې پای ته ورسېد. چین د ۲۰۱۰ کال د اکتوبر میاشتې په لومړۍ نېټه د سپوږمۍ «چانګ اي ۲» مدار ګرځېدونکی وتوغاوه. بالاخره یې د ۲۰۱۳ کال د سپټمبر میاشتې په ۱۴مه نېټه «چانګ اي ۳» د سپوږمۍ پر سطحه ښکته کړ او درېیم هېواد شو چې دا کار یې وکړ. «چانګ اي ۳» لومړنۍ فضايي بېړۍ ده چې په ۱۹۷۶ کال کې تر «لونا ۲۴» را وروسته د سپوږمۍ سطحې ته ورسېده. دا چې د «چانګ اي ۳» ماموریت ډېر بریالی و، له همدې امله ورپسې مرستندوی «چانګ اي ۴» د نوي ماموریت لپاره وکارول شو. چین د ۲۰۱۸ کال د ډسمبر میاشتې په ۷مه نېټه د سپوږمۍ لیرې اړخ ته د «چانګ اي ۴» ماموریت پیل کړ. د ۲۰۱۹ کال د جنورۍ میاشتې په ۳یمه نېټه «چانګ اي ۴» د سپوږمۍ په لیرې اړخ کې ښکته شو. دغې فضايي بېړۍ په سپوږمۍ کې «یوټو-۲» روباټیک جسم ځای پر ځای کړ. د نورو اکتشافاتو تر څنګ «یوټو-۲» ومونده چې د سپوږمۍ په ځینو لیرو ځایونو کې دوړې کابو ۱۲ متره ژورې دي.
منطقي بڼه
په منطق کې، د یوې څرګندنې منطقي بڼه، په یوه بڼه‌ییز سیسټم کې د نوموړې څرګندنې په دقیقه توګه ټاکلې معنایی نسخه ده. منطقي بڼه، په نااړین ډول هڅه کوي، ترڅو یوې ممکنه ګونګې څرګندنې ته، د یوه بڼه‌ییز سیسټم په پام کې نیولو سره، د یوې دقیقې او ښکاره منطقي ژباړې بڼه وروبخښي. په یوې اېډیالې بڼه‌ییزې ژبه کې، د یوې منطقي بڼې د څرګندې معنا ټاکل یوازې د نحوې له‌لارې شوني دي. منطقي بڼې، معنایي جوړښتونه دي، نه نحوي؛ له‌دې امله، کېدای شي په یوې ټاکلې ژبه کې د ورته منطقي بڼې د ښودلو په موخه، تر یوې زیاتې لړۍ شتون ولري.
یوې استدلال منطقي بڼې ته د نوموړي استدلال «استدلالي بڼه» ویل کېږي.
تاریخچه
د منطق لپاره د «بڼې» جاج اهمیت ډېر پخوا د لرغوني پېر په اوږدو کې پېژندل شوی ؤ. کېدای شي ارستو د لومړي ځل لپاره د باوري استنتاجونو د ښودلو په موخه، د خپل کتاب «لومړنۍشننې» له‌لارې، بېلابېل بدلېدونکي توري وکارول؛ ځکه نو، «یان ووکاشیویچ» ادعا کوي چې د بدلېدونکو پېژندنه «د ارستو یوه ستره نوښتګري» وه. د امونیوس په څېر، د ارستو لارویانو د څرګندونو له‌مخې، یوازې هغه اصول چې د شېماتیکو ګړنو له‌لارې څرګند شوي دي، منطق پورې اړوند دي، نه هغه چې د عیني ګړنو له‌لارې څرګندېږي. د انسان، فاني او داسې نورې عینې ګړنې د A، B، C د شېماتیکو ځای په ځای شویو تعویضي ارزښتونو ته ورته دي، چې ورته د استدلال ماده (په یوناني: ύλη؛ په لاتین: materia) ویل کېږي.
د «منطقي بڼه» ګړنه بِرتراند رُسِل له‌خوا، طبیعي ژبې او استدلال ته د بڼې ورکولو پروګرام په چوکاټ کې (چې هغه «فلسفي منطق» نومولی ؤ)، په ۱۹۱۴ ز کې مطرح شوه. رسل لیکي چې: «د منطقي بڼو یو ډول پوهه، سره له‌دې چې ډېریو خلکو ته څرګنده نه‌ده، خو د خبرو اترو په واړه پوهاویو کې ورګډه ده. دا د فلسفي منطق دنده ده ترڅو دغه پوهه د اړوند عیني استرونو له منځه راوکاږي او په څرګنده او کره توګه یې وړاندې کړي».
د استدلالي بڼې بېلګه
د یوه استدلال د «بڼې» مفهوم د اهمیت ښودلو په موخه، د لومړني استدلال د غونډلو له‌مخې، د ورته مواردو لپاره توري وکاروئ.
لومړنی استدلال واړه وګړي، فاني دي.
نو په پایله کې، سقراط فاني دي. استدلالي بڼه واړه «و»، «ف» دي.
«س» یو «و» دی.
نو په پایله کې، «س»، «ف» دی. په استدلالي بڼه کې مو یوازېنی کار دا کړی چې د وګړي/وګړو په ځای مو «و»، د فاني په ځای مو «ف» او د سقراط پر ځای مو د «س» توري لیکلي. په پایله کې د لومړني استدلال «بڼه» ترلاسه کېږي. سربېره پر دې، د استدلالي بڼې هره جلا غونډله، د لومړني استدلال د اړوندې غونډلې، «غونډلیزه بڼه» ده.
د استدلالي بڼې اهمیت
د استدلال او غونډلې بڼې ته ځانګړې پاملرنه کېږي، ځکه چې د «بڼې» پر مټ یو استدلال باوري یا غښتلی کېږي. واړه منطقي بڼه لرونکي استدلالونه استقرایي یا استنتاجي دي. په استقرایي منطقي بڼو کې استقرایي تعمیم، احصایوي استدلالونه، توسني (تعلیلي) استدلالونه او د قیاس استدلالونه شامل دي. د استنتاجي استدلال متداولې بڼې بیا په دې ډول دي: فرضي قیاس، غوڅ قیاس، د تعریف له‌مخې استدلال، د ریاضیاتو پر بنسټ استدلال، له تعریف څخه استدلال. د منطق تر ټولو موثقې بڼې، وضع کوونکی قیاس، نفی کوونکی قیاس او ځنځیري استدلالونه دي؛ ځکه چې که چېرې د استدلال لومړنۍ قضیې سمې وي، نو هرومرو پایلې ته مو رسوي. د استدلالي بڼو دوه ناموثق ډولونه، «د پایلې تاییدَونه» او د «پیلامې ردونه» ده.
د پایلې تاییدَونه واړه سپي، ژوي دي.
کوکو یو ژوی دی.
نو په پایله کې، کوکو یو سپی دی. د پیلامې ردَونه واړه پیشوګانې، ژوي دي.
میسي یوه پیشو نه‌ده.
نو په پایله کې، میسي یو ژوی نه‌دی. یو منطقي استدلال، چې د غونډلو د یوې منظمې ټولګې په توګه پېژندل کېږي، یوه منطقي بڼه لري چې د خپلو جوړښتي غونډلو یې ترلاسه کړې ده؛ د یوه استدلال منطقي بڼې ته ځیني وخت «د استدلال بڼه» هم ویل کېږي. ځیني لیکوالان د ټولو استدلالونو په پام کې نیولو سره، منطقي بڼه د استدلال شېما یا استنتاجي جوړښت په توګه تعریفوي. د استدلال په تیوري یا غیرصوري منطق کې، د استدلال بڼې ته ځیني وخت، د منطقي بڼې په پرتله، د یوه لا پراخه مفهوم په سترګه کتل کېږي.
د استدلال په بڼه کې ټولې شکمنې پښوییزې ځانګړنې (لکه: جنسیت او بېچار کړ بڼې) له غونډلې څخه تروژل کېږي او ټول عبارتونه، شېماتیکو بدلېدونکو په مرسته د «بحث موضوع» ته بدلېږي. د بېلګې په توګه: د «واړه ‹الف›ونه ‹ب›ګانې دي» څرګندنه یوه منطقي بڼه ښیي چې په «واړه انسانان فاني دي»، «ټولې پېشوګانې غوښخورې دي» او «واړه یونانیان فیلسوفان دي» او داسې نورو غونډلو کې مشترکه ده.
منطقي بڼه په نومهاله منطق کې
د نومهاله او دودیز (یا ارستویی) صوري منطق ترمنځ ستر توپیر د اړوندو څرګندنو د منطقي بڼې په جلا شننه کې پروت دی:
نومهاله پېچلی الواک لا غښتلی راڅرګندېږي. په نومهاله الواک کې، د ساده غونډلې بنسټیزه بڼه د یوې تکراري شېما په مرسته ښودل کېږي؛ لکه، طبیعي ژبه چې منطقي نښلوونکي په‌کې شامل دي (نوموړي نښلوونکي د نورو غونډلو څنګ په څنګ کېښودلو له‌لارې، چې ګواکې په خپل وار سره منطقي جوړښت ولري، سره نښتي دي). د څوګوني ټولیزوالي ستونزه د منځنیو پېړیو منطق‌پوهانو له‌خوا نومېرل شوې وه، چېرې چې ارستویي منطق کې د «ځیني هلکان تل بختور دي» په څېر غونډلې، په پوره ډاډ سره وړاندې کېدلای نه‌شي؛ دا ځکه چې، کېدای شي «واړه» او «ځیني» کمیتونه په یوه استنتاج کې سره تړاو ولري، خو هغه ثابته شېما چې ارستو کارولې ده، یوازې یوه وګړي ته مجال ورکوي، ترڅو د استنتاج ولکه په لاس کې ونیسي. څرنګه چې ژبپوهان په طبیعي ژبو کې تکراري جوړښت نومېري، داسې برېښي چې منطق هم تکراري جوړښت ته اړتیا لري.
منطقي بڼې د طبیعي ژبې په چارَنه کې
په معنایي شننه او راسپړنه کې، د طبیعي ژبو اړوند څرګندونې داسې منطقي بڼو ته اړول کېږي چې د هغو معنا وړاندې کړای شي.
سمفروپول
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" سمفروپول (Simferopol) (تلفظ: / ˌ / m f ə ˈ r oʊ p əl / ; Симферополь   ) د کریمیا په ټاپو وزمه کې یو ښار دی چې د اوکراین او روسیې ترمنځ لانجه لري. دا (په اوکراین کې) د کرېمیا د خپلواک جمهوریت اداري مرکز دی ، یا (په روسیه کې) د کرېمیا جمهوریت اداري مرکز دی. د کریمیا د پلازمینې په توګه، سمفروپول په ټاپو وزمه کې یو مهم سیاسي، اقتصادي او ترانسپورتي مرکز دی. دې ښار د 2013 کال سرشمېرنې له مخې 337,285 اټکلي نفوس درلود.
سرچينې
<references group="" responsive="1"> وېشنيزه:روسي رادارونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:اوکراين وېشنيزه:اوکريني
الماس ټاور
الماس ټاور متحده عرب امارات په ښار  دوبۍ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 68 منزلونه دي او ددې لوړوالی  363 ميټر (1,191 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2009 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د هنګري له خوا د کارپاتیان حوزې فتح
د هنګري له خوا د کارپاتیان حوزې فتح، د هنګري فتحې او یا د هنګري له خوا د ځمکې غضب ( هنګري: honfoglalás یعنې د هېواد فتح) د تاریخي پېښو هغه لړۍ ده، چې د نهم او لسمې پېړیو په وروستیو کې په مرکزي اروپا کې د هنګري له مېشتیدو سره پای ته ورسېده. دغه راز د هنګري له راتګ نه مخکې د منځنۍ پېړۍ درېیو قدرتونو لومړۍ د بلغاریا سترواکۍ، ختیځه فرانسه او موراویا د کارپاتیان حوزې د کنټرول لپاره یو له بل سره په جګړو بوخت وو، چې یادو قدرتونو کله ناکله د هنګري اس سپاره ځواکونه د سرتېرو په توګه ګومارل او په دې توګه هنګري چې د کارپاتیانو د ختیځې سیمې په پونټیک دښتو کې ژوند کاوه د خپل راتلونکي ټاټوبي په توګه د دغې سیمې په نیواک پیل وکړ.
معاصرې سرچینې تاییدوي چې هنګریان په ۸۹۴ یا ۸۹۵ ز کلونو کې د پیچنیګانو او بلغاریایانو له خوا د ګډ برید وروسته له کارپاتیان غرونو نه تیر شول. دغه راز په ۹۰۰ ز کال کې دوی لومړی د ډینیوب سیند ختیځ نه ښکته سیمې ونیولې او په پانونیا (د سیند لوېدیځ ته سیمه) یې برید وکړ او ونیوله. همدارنګه دوی په موراویا کې له کورنۍ جګړې نه د ګټې په پورته کولو سره  د ۹۰۲ او ۹۰۶ز کلونو ترمنځ یاد دولت ویجاړ کړ.
هنګري د ۹۰۷ز کال د جولای په ۴مه د بریزالاسپورک (Brezalauspurc) په جګړه کې د باویریا پوځ ته په ماتې ورکولو سره پر کارپاتیان حوزې باندې خپل کنټرول پیاوړی کړ. دوی د ۸۹۹ او ۹۵۵ ز کلونو ترمنځ یو لړ غلچکي بریدونه ترسره کړل او د ۹۴۳ز او ۹۷۱ز کلونو ترمنځ یې د بیزایسي سترواکۍ هم په نښه کړې. دغه راز دوی په تدریجي ډول په یاده حوزه کې مېشت شو او د ۱۰۰۰ز کال په شاوخوا کې د هنګري سلطنت په نوم یو عیسوي مذهبه سلطنت رامنځته کړ.
هنګریان مخکې له فتحې
د جورج راهب له خوا د لیکل شوي تاریخونو په تسلسل د هنګریانو په اړه ځینې پریکڼده یادونې کړي. په دې کې راغلي چې د هنګري جنګیالیو په ۸۳۶ یا ۸۳۷ز کال کې د بیزانسي سترواکې او بلغاریایانو ترمنځ په جګړه کې د بر ډینیوب په سیمه کې د بیزانسي سترواکې په ملاتړ مداخله وکړه. دغه راز په مرکزي اروپا د هنګريانو لومړی پېژندل شوی برید د سینټ بیرتین په تاریخچه کې ثبت شوی. یاده تاریخچه چې د « هنګریانو په نوم دښمنان، چې تر دې دمه نامعلوم دي» په نوم ده دا په ډاګه کوي چې په ۸۶۲ ز کال کې یې د المان پاچا لوئس سلطنت ویجاړ کړۍ. ویکتور سپینی او نور تاریخپوهان بیا داسې استدلال کوي چې د موراویا رتیسلاو د المان پاچا لوئس سره په جګړه کې هنګریان وګومارل ترڅو پر ختیځه فرانسه یرغل وکړي. دغه راز د سالزبورګ ستر اسقف تیوتمار په خپل ۹۰۰ لیک کې دا په ډاګه کوي چې د رتیسیلا موراویان زیاتره د المانانو په وړاندې له هنګریانو سره ملګري وو.
Porphyrogenitus یادونه کوي تر هغه چې هنګریانو په کارپاتیانو باندې برید کاوه په هغه سیمه کې چې دوی یې «Atelkouzou» په نوم یادوي ژوند کاوه. دغه راز هغه زیاتوي چې «Atelkouzou» په هغه سیمه کې موقعیت درلود چیرې چې د باروش، کوبو، ترولس، برتوس او سرتوس سیندونه بهېدل. که څه هم د لومړیو دوو سیندونو پېژندنه د دنیپر او جنوبي بګ سره په متفقه توګه نه دې منل شوې، خو وروستني درې سیندونه بې له شکه د دنیسټر، پروت او سیرت سیندونو ته اشاره کوي.
پروم او نورو معاصرو لیکوالانو د نهمې پیړۍ هنګري د کوچي جنګیالیو په توګه انځوروي. دغه راز د پروم  په وینا امپراتور لیو په خپلو پوځي تاکتیکونو کې د اسونو نه کار اخیسته، ځکه د هنګري جنګیالیو په قبرونو کې موندل شوي د اسونو کوپړۍ د دې اسونو او د لوېدیځ اسونو نسلونو ترمنځ کوم مهم توپیر نه دی ښودلی. همدارنګه هغه زیاتوي د هنګریانو په غشی ویشتنه کې خاص مهارتونو درلودل او د یادو کمانونو پاتې شوني ښيي چې کمانونه د هنګريانو تر ټولو مهمه وسله وه.
د هنګري فتحه
په حقیقت کې، د یوولس کلن ځنډ وروسته هنګریان په ۸۹۲ز کال کې د کارپاتیان سیمې ته راستانه شول. دوی د لومړي موراویا په وړاندې له ختیځې فرانسه نه د ارنولف مرستې ته راغلل. د کوروی ویډوکینډ او د کریمونا لیوتپراند د امپراتورۍ د پولو په اوږدو کې د جوړ شوي دفاعي لیکو د ویجاړولو له امله فرانک پاچا ګړم وګاڼه، ځکه چې دې کارهنګریانو ته ځواک  ورکړ چې د یوې لسیزې په اوږدو کې  په ختیځې فرانسې یرغل وکړي.
یوه سرچینه د Aventinus په نوم زیاتوي چې کرشن (کوسالا) د هنګریانو پاچا دا شرط وټاکه چې د هغه خلک به یوازې هغه مهال له موراویانو سره جګړه وکړي چې هغه ځمکې تر لاسه کړي چې دوی یې د اشغال هوډ درلوده. دغه راز Aventinus څرګندوي چې په ۸۹۳ ز کال کې هنګریان د ډینیوب او ګارام ختیځه ټیزا د خپل واک لاندې راوسته. همدارنګه تاریخپوه کریسټو استدلال کوي چې Aventinus د هنګري  قبیلوي کنفدراسیون د مرستندویه سرتېرو له خوا د کارپاتیان حوزې ختیځې سیمې د لومړني اشغال په توګه په ګوته کوي.
Annals of Fulda په ۸۹۴ ز کال کې یادونه کوي چې هنګري د ډینیوب له لارې پانونیا ته لاړ، چیرې چې دوی « په بشپړ ډول نارینه او زاړې میرمنې ووژلې او ځوانې ښځې یې د غواګانو په څېر یوازې د خپلو غوښتنو د پوره کولو لپاره له ځان سره بیولې او ټول سیمه یې به په یوې کنډواله بدله کړه». دغه راز ګیورفي، کریسټو، رونا تاس او نور تاریخپوهان په دې باور دي چې هنګريانو د موروایا له پاچا سره په اتحاد کې په پانونیا برید وکړ.
د بلغاریا او بیزانس امپراتورۍ ترمنځ اړیکې په ۸۹۴ ز کال کې هغه وخت خرابې شوې چې امپراتور لیو د بلغاریا سوداګر اړ کړل چې قسطنطنیه پریږدي او په تیسالونیکي کې مېشت شي. وروسته د بلغاریا تزار لومړۍ سایمون د بیزانس په سیمو یرغل وکړ او په دې ډول د سترواکۍ یو کوچني پوځ ته یې ماتې ورکړه. بیزانسیان هنګري ته ورغلل تر څو هغوی له بلغاریا سره د جګړې لپاره وګوماري. او په دې ډول د بیزانس سفیر نیکیتاس سکلیروس د هنګري له مشرانو ایرپاډس او کرشانانو (کوسان) سره یو تړون لاسلیک کړ او بیزانس کښتیو د هنګري جنګیالي له ټیټ ډینیوب نه لېږدول په دې توګه هنګري پر بلغاریا یرغل وکړ او تزار سایمون یې دې ته اړ کړ چې د دسټرا کلا (اوسنۍ سلیسترا، بلغاریا) ته وتښتي.
په داسې حال کې چې هنګري له شمال نه او بیزانسانو له سویل نه پر بلغاریا باندې برید وکړ. تزار سایمون د بیزانس امپراتورۍ ته د اوربند وړاندیز کولو لپاره استازي واستول. په دې وخت کې يې پېچنګيانو ته هم يو استازۍ واستاوه چې هغوی د هنګري پر ضد راوپاروي. هغه بریالی شو او پیچنیګ له ختیځ نه د هنګري خاورې ته ننوتل او د هنګري جنګیالي یې دې ته اړ کړل چې له بلغاریا نه شاتګ وکړي او په دې توګه بلغاریایانو پر هنګریانو برید وکړ او ماتې یې ورکړه. دغه راز پېچنیګ د هنګريانو د اوسېدو ځایونه ويجاړ کړ او هغه کسان چې د دوه ګوني برید نه ژوندي پاتې شوي وو د پونټیک دښتو پرېښودلو ته اړ شو او د نوو ځمکو په لټه کې کارپاتیانو ته لاړل.
آسټرالوپیتېکوس آفارنسیس
آسټرالوپیتېکوس آفارنسیس د آسټرالوپیتېسین ورکه شوې بڼه ده چې له ۳.۹ تر ۲.۹ میلیون کاله پخوا (Mya) یې د ختیځې افریقا په پلیوسېن کې ژوند کاوه. لومړني فوسیلونه یې په ۱۹۳۰مه لسیزه کې کشف شول، خو تر ۱۹۷۰مې لسیزې لویې فوسیلي موندنې ترسره نشوې. له ۱۹۷۲ تر ۱۹۷۷م کاله، د آفار نړیوال څېړنیز سفر – چې د ماوریس تایب، دونالډ جوهانسون او یوس کاپنز په شان آنټروپولوجیسټانو لخوا رهبري کېده – د اټیوپیا په هادار کې د هومینین سلګونه نمونې کشف کړې چې ترټولو مهمې یې د AL 288-1 («Lucy») ښه ساتل شوی سکلېټ او د AL 333 («لومړنۍ کورنۍ») سایټ دی. د ۱۹۷۴م کال په پیل کې، ماري لیکي د ټانزانیا په لائټولي کې یو سفر رهبري کړ او په ځانګړې توګه یې فوسیلي مسیرونه بېرته راوګرځول. په ۱۹۷۸م کال کې، دا بڼه د لومړي ځل لپاره توصیف شوه، خو د تنوع پراخ طیف ته په پام سره چې جنسي دوه شکلي (د نر او ښځې په منځ کې طبیعي بدلونونه) ته نسبت ورکړل شوي وو، بېلابېلو ډولونو ته د نمونو د شتمني وېش لپاره استدلالونه هم وڅارل شول. A. afarensis په لوړ ګومان له A. anamensis څخه اخیستل شوی دی او داسې اټکل کېږي چې هومو یې رامنځته کړی دی، که څه هم دوهم مورد لا هم تر بحث لاندې دی.
A. afarensis یوه لوړه څېره، نازک راوتلی مخ او پروګناټیزم درلوده (زنه یې باندې خوا ته راوتلې وه). د زنې هډوکی یې ډېر پیاوړی وو، د ګوریلا هډوکو په شان. د A. afarensis ژوندۍ اندازه د نر او ښځې ترمنځ د اندازې توپیر سره د موافق او مخالفو استدلالونو سره د بحث وړ ده. د لوسي ونه ګومان کېده چې ۱۰۵ سانټي مټره (۳ فوټه ۵ اینچه) او وزن یې له ۲۵ تر ۳۷ کیلوګرامه (۵۵ تر ۸۲ پونډه) وي، خو هغه د خپلو بڼو لپاره کوچنۍ وه. په مقابل کې، یو فرضي نر ونه یې ۱۶۵ سانټي مټره (۵ فوټه ۵ اینچه) او وزن یې ۴۵ کیلوګرامه (۹۹ پونډه) اټکل شوی وو. د نر او ښځې په منځ کې درک شوی توپیر کېدای شي یوازې د نمونې غلطې اخیستنې له امله رامنځته شوی وي. د پښو هډوکي او همدارنګه د Laetoli فوسیلي مسیرونه څرګندوي چې A. afarensis یو وړ دوه پښیز وو، که څه هم په لاره تللو کې له انسانانو څخه لږ ضعیفه وو. د بازو او اوږو هډوکي یې اورناګوټان او ګوریلانو ته ډېر ورته والی لري، چې په ونو کې د استوګن کېدونکو (arboreality)، یا بنسټیزو ځانګړتیاوو له امله چې له شامپانزي – د انسان ورورستنی ګډ پلار، څخه یې په میراث اخیستي دي، د بېلابېلو ډولونو په توګه ژباړل شوي دي.
څېړنیز تاریخ
د ۱۹۳۰مې لسیزې پیل سره، د هغه وخت د هومینیان ځینې ډېر لرغوني پاتې شوني چې ۳.۸ تر ۲.۹ میلیون کاله مخکې پورې اړوند وو، د آفریقا له ختیځ څخه کشف شول. له هغه ځایه چې د Australopithecus africanus فوسیلونه په معمول ډول د ۱۹۲۰مه او ۱۹۴۰مه لسیزو کې په سوېلي آفریقا کې کشف کېدل، دا پاتې شوني په لنډمهاله توګه د Ausralopithecus aff. Africanus په توګه طبقه بندي شول. په ۱۹۳۸م کال کې د نازي ګوند غړي، لوډویک کول لارسن په لائټولي کې Australopithecus afarensis کشف کړل؛ پرته له دې چې د خپلې موندنې ارزښت ته یې پام شي، دا څېړنه په نازي آلمان کې د دې لپاره کارول کېده چې جوته کړي افریقایان د آریایانو په اندازه تکامل ندی کړی. په ۱۹۴۸م کال کې، آلماني لرغون‌پوه، اډوین هنیګ سپارښتنه وکړه چې دا پاتې شوني د «پرهانټروپوس» په نوم نوي نسل کې طبقه بندي کړي، خو هغه ونشو کولی چې د یوې بڼې نوم وټاکي. په ۱۹۵۰م کال کې آلماني انسان پېژندونکي، هانس واینرټ، سپارښتنه وکړه چې د ګروسي سیند سرچینې (لائټولي ته نږدې) څخه اخیستل شوی د زنې هډوکی دې د Meganthropus africanus په توګه طبقه بندي شي، خو دا کار تر ډېره حده له پامه وغورځول شو. په ۱۹۵۵م کال کې ام اس شنیورک د Praeanthropus africanus ترکیب سپارښتنه وکړه. په هغه سفر کې چې په ۱۹۷۴م کال کې بریټانیايي لرغون پوه او انسان پېژندونکي، ماري لیکي لخوا پیل شو او د اټیوپیا په هاډار کې له ۱۹۷۲ څخه تر ۱۹۷۷م کاله د فرانسوي ځمک پېژندونکي ماوریس تایب، امریکایي لرغون پېژندونکي او انسان پېژندونکي ډونالډ جوهانسون او برېټوني انسان پېژندونکي یوس کوپنز لخوا جوړ شوی د آفار نړیوال څېړنیز سفر (IARE) لخوا د ټانزانیا په لائټولي کې لویې ټولګې جوړې شوې وې. دا فوسیلونه د پام وړ په ښه توګه وساتل شول او له هغو څخه ډېری یې اړونده اسکلیټي جنبې هم لرلې. په ۱۹۷۳م کال کې، د IARE ټیم د AL 129-1 زنګون کشف کړ او د دوه پښیز توب لومړنۍ نښه یې څرګنده کړه. په ۱۹۷۴م کال کې، جوهانسون او فارغ شوي زده‌کړیال ټام ګرې په ډېره ښه توګه ساتل شوی د AL 288-1 اسکلېټ کشف کړ چې په معمول ډول د «لوسي» په توګه پېژندل کېږي (په ۱۹۶۷م کال کې ځکه په دې نوم ونومول شو چې په هغه ماښام د دوی په ټیپ کې د Beatles Lucy in the Sky with Diamonds سندره غږېدله). په ۱۹۷۵م کال کې IARE، ۱۳ کسانو پورې اړوند د AL 333 ۲۱۶ نمونې وموندلې «لومړنۍ کورنۍ» (که څه هم اړتیا نه وه دا کسان یوبل سره اړیکه ولري). په ۱۹۷۶م کال کې، ليکي او د هغې همکارانو یو فوسیل کشف کړ، او د لائټولي پاتې شوني یې په لومړیو کې د هومو ډولونو په توګه طبقه بندي کړل او آسټرالوپېټېکوس ته ورته ځانګړتیاوې یې د لېږدول شویو فوسیلونو ځینې شواهدو په توګه نسبت کړې.
په ۱۹۷۸م کال کې، جوهانسون، ټیم ډی وایټ او کوپنیز له هاډار او لائټولي دواړو څخه راټولې شوې سلګونه نمونې د A. afarensis په نوم یوې نوې بڼې په توګه طبقه بندي کړې او د تنوع نسبتاً پراخه لمن یې د جنسي ډایمورفیزم پایلې په توګه په پام کې ونیوله. د دې بڼې نوم د اټیوپیا آفار سیمې په ویاړ ایښودل شوی چې ډېری نمونې له هغه ځایه لاس ته راغلې وې. هغوی وروسته د LH 4 زنې هډوکی د لکټوټایپ نمونې په توګه وټاکه،‌ځکه چې هغه په لوړ کیفیت ساتل شوی وو او وایټ د همدې کال په لومړیو کې هغه په بشپړ ډول توصیف او انځور کړی وو.
د ایسټر(سپېڅلي اختر) پاڅون
د ایسټر پاڅون (په آیرلنډي: Éirí Amach na Cásca) چې د ایسټر بغاوت په نوم هم یادېږي، د ۱۹۱۶ کال د اپرېل د ایسټر اونۍ په ترڅ کې په آیرلنډ کې وسله واله بغاوت ؤ. دا پاڅون د آیرلنډ جمهوريت ِغوښتونکو له لوری د آیرلنډ خپلواک جمهوریت رامنځته کولو په موخه د برېتانوي واکمنۍ پر خلاف په لاره واچول شو، په داسي حال کې چې برېتانیه په لومړۍ نړیواله جګړه کې بوخته وه. دا په آیرلنډ کې د ۱۷۹۸ کال له بغاوت او د آیرلنډ د انقلابي دورې له لومړۍ وسله والې نښتې راهیسې ترټولو مهم پاڅون ؤ. د ۱۹۱۶ کال له مې څخه د پاڅون شپاړل مشران اعدام شول. د اعدامونو ماهیت او وروستنيو سیاسي پرمختګونو، په نهایت کې د آلنډ خپلواکۍ لپاره د خلکو ملاتړ په زیاتوالي کې مرسته وکړه.
یاد پاڅون چې د آیرلنډ جمهوریت غوښتونکې ورورولۍ (Irish Republican Brotherhood) اووه کسیزې نظامي شورا له لوری تنظیم شوی ؤ، د ایسټر په دوشنبه، د ۱۹۱۶ کال د اپرېل په ۲۴ نېټه پیل شو او شپږ ورځې یې دوام وکړ. د آیرلندي رضاکارانو ځواک غړي، چې د ښوونخۍ ښوونکي او د آیرلنډي ژبې فعال پاټریک پیرس يې مشري کوله، د جیمز کونولي په مشرۍ د آیرلنډ اوسېدونکو کوچنی سازمان او د آیرلنډ ښځو شورا څخه ۲۰۰ ښځې سره یوځای شول او په ډوبلین کې یې مهمې ستراتیژیکي ودانۍ ونیولې او د آیرلنډ جمهوریت یې اعلان کړ. د برتانیې پوځ زرگونه کمکي سرتېري او همدارنګه توپخانې او توپچي بېړۍ راوغوښتې. د ښار مرکز ته په لاره کوڅو کې جګړه روانه وه او په دې ځای کې باغیانو د برېتانيې پرمختګ سوکه کړ او زیاته مرګ ژوبله یې واړوه. د ډوبلین په نورو ځایونو کې زیاتره نښه ویشونکې او د اوږد واټن وسلو جګړې وې. د باغیانو اصلي ځایونه په تدریجي ډول چاپېر او په توپونو سره وویشتل شول. د آیرلنډ په نورو برخو کې انفرادي بریدونه پېښ شول؛ د رضاکارانو مشر ایون مکنیل د پاڅون د مخنیوي د هڅې لپاره د فسخې یو حکم صادر کړی ؤ، چې د راټول شوو باغیانو په شمېر کې یې زیات کموالی راوست.
برېتانوي پوځ په ډېرو زیاتو او درنو وسلو سره د د پاڅون مخه ونیوله. پیرس د اپرېل په ۲۹ د شنبې په ورځ د بې قید او شرط تسلیمېدا سره موافقه وکړه، که څه هم د لنډې مودې لپاره تیک پرک نښتو دوام درلود. د تسلیمېدا وروسته، هېواد د نظامي حکومت تر واک لاندې پاتې شو. شاوخوا ۳۵۰۰ کسان د برېتانویانو له خوا بندیان شول او له دې بندیانو څخه ۱۸۰۰ کسان د برېتانیې بندکمپونو یا بندخونو ته واستول شول. د پاڅون زیاتره مشران له نظامي محکمو وروسته اعدام شول. یاد پاڅون د فزیکي ځواک جمهوریت پالنه بېرته د آیرلنډ سیاست لومړۍ کرښې ته واستله، چې نږدې پنځوس کاله د مشروطه ملتپالنې تر ولکې لاندې وه. د پاڅون په وړاندې د برتانوي غبرګون سره مخالفت د عامه افکارو په بدلون کې او د خپلواکۍ په لور حرکت سره مرسته وکړه، لکه څنګه چې دآیرلنډ د ۱۹۱۸ کال د ډسمبر په ټاکنو کې څرګنده شوه، چې د سین فین ګوند په کې ګټونکی شو او لومړي لومړۍ شورا (First Dáil) جوړه و خپلواکي یې اعلان کړه.
د ۴۸۵ وژل شویو کسانو له جملې څخه ۲۶۰ تنه ملکي وګړي، ۱۴۳ تنه برېتانوي پوځيان او پولیس او ۸۲ تنه ایرلنډي یاغیان وو، همدارنګه  ۱۶ تنه یاغیان په پاڅون کې د خپلې ونډې له امله اعدام شول. له ۲۶۰۰ تنو څخه زیات کسان ټپیان شول. زیات شمېر ملکي وګړي د برېتانوي توپ خونو په ډزو کې ووژل یا ټپیان شول یا د یاغیانو سره غلط کړل شول. نور د برېتانويانو او یاغیانو ترمنځ د سختو نښتو په متقابلو ډزو کې بند پاتې وو. توپ ویشتنو او له امله یې اورونو د مرکزي ډوبلین ځینې برخې وېجاړې کړې.
پس منظر
د پارنیل له مړینې وروسته، ځوان او ډېر تندلاري ملتپالان له پارلماني سیاست څخه ناهیله شول او د جلاپالنې ډېر افراطي بڼو ته یې مخه کړه. د ګېلیک ورزشي ټولنه، د ډبلیو. بي. ییټس او اګسټا په مشرۍ د ګېلیک اتحادیه او کلتوري احیا‌ء، لېډي ګریګوري، همدارنګه د آرتور ګریفیت نوي سیاسي فکر چې په خپله ورځپاڼه سین فین (Sinn Féin) کې یې څرګند کړ او د ملي شورا او سین فین اتحادیه په څېر سازمانونه د دې لامل شول چې زیاتره آیرلنډي وګړي د خپلواک ګېلیک آیرلنډ مفکورې سره آشنا شي. ځینې وختونه دې کار ته اشارې لپاره د Sinn Féin عمومي اصطلاح کاورل کېده او برېتانوي چارواکو د جمهوريت غوښتونکو او پرمختللو ملتپالانو لپاره د جمعي نوم په توګه کاراوه.
د کورنۍ واکمنۍ دریمه لایحه د برېتانیې د لیبرال صدراعظم اچ. اچ. اسکوېث له لوري په ۱۹۱۲ کال کې وړاندې شوه. د آیرلنډي اتحادپالانو، چې زیاتره پروتستان وو، د یادې لایحې مخالفت یې وکړ، ځکه دوی نه غوښتل چې د کاتولیکانو تر واک لاندې آیرلنډي حکومت ور باندې واکمني وکړي. دوی د سر اډوارډ کارسن او جیمز کریګ په مشرۍ د ۱۹۱۳ کال په جنوري کې د السټر رضاکار ځواک (Ulster Volunteers) یا (UVF) جوړ کړ. په ځواب کې آیرلنډي ملتپالو د ۱۹۱۳ کال په نومبر کې د آیرلنډ رضاکارانو یوه پوځیوزمه سیاله ډله، د آیرلنډ رضاکار ځواک جوړ کړ. د آیرلنډ جمهوریت غوښتونکې ورورولي د آیرلنډي رضاکارانو تر شا محرکه ځواک ؤ او هڅه یې وکړه چې تر کنټرول لاندې یې ونیسي. مشر یې اییون مکنیل ؤ، چې د آیرلنډ جمهوریت غوښتونکې ورورولۍ غړی نه ؤ. د آیرلنډي رضاکارانو تعیین شوې موخه "د آیرلنډ د ټولو وګړو د ګډو حقونو او آزادیو خوندي کول او ساتل" وو. په دې کې د یو لړ سیاسي نظرونو خاوندان شامل وو او " د عقیدې، سیاست یا ټولنیزې ډلې تبعیض پرته د ټولو وړتیا لرونکو ایرلنډیانو" لپاره پرانیستی وو. بله وسله واله ډله، د آیرلنډ اسېدونکو سازمان د همغه کال د ډوبلین کار بندیز (Dublin Lock-out) په پایله کې د سوداګرۍ اتحادیه پالانو له لوري رامنځته شو. د برېتانوي پوځ افسرانو ګواښ وکړ چې که چېرې دوی ته د اسټر رضاکار ځواک پر وړاندې د اقدام امر وشي، نو استعفاء به ورکړي. کله چې د آیرلنډ رضاکارانو ډوبلین ته ټوپکونو قاچاق کاوه، د برېتانیې پوځ هڅه وکړه چې د دوی مخه ونیسي او د ملکيانو په یوه ډله یې ډزې وکړې. په ۱۹۱۴ کال کې، داسې برېښېد چې آیرلنډ د کورنۍ جګړې په درشل کې وي. د هغه کال په اګست کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیلېدو او د په هغې کې د آیرلنډ په ښکېلتیا سره یې مخنیوی وشو. سره له دې د ۱۹۱۴ کال د سپتمبر په ۱۸ د آیرلنډ د حکومت د ۱۹۱۴ کال قانون وضع شو او د قانون په کتاب کې ځای پرځای شو، خو د ځنډونې قانون (Suspensory Act) په ورته وخت کې تصویب شو، چې د آیرلنډ کورنۍ واکمني یې یو کال وځنډوله او دا واک موجود ؤ چې تر هغه وخته چې جګړې دوام درلود، د نورو شپږو میاشتو لپاره به ځنډول کېد. هغه وخت ډېر باور دا ؤ چې جګړه به د څو میاشتو څخه زیاته دوام ونه کړي. د ځنډونې قانون پر بنسټ د ۱۹۱۵ کال د سپتمبر په ۱۴ په شورا کې یو حکم صادر شو ترڅو د آیرلنډ حکومت قانون د ۱۹۱۶ کال د مارچ تر ۱۸ پورې وځنډوي. د ۱۹۱۶ کال د فبروري په ۲۹ یو بل حکم صادر شو چې قانون یې د نورو شپږو میاشتو لپاره وځنډاوه.
د غرني قره باغ شخړه
د غرني قره باغ شخړه د ارمنستان او اذربایجان ترمنځ د ناګورنو – قره باغ جنجالي سیمې پر سر قومي او قلمروي شخړه ده چې تر ډېره پورې ارمنستاني وګړي په کې مېشت دي او د هغو په چاپېر اووه ناحیو کې د ناګورنو قرباغ د لومړۍ جګړې تر مهاله په کې تر ډېره اذربایجاني وګړي استوګن و چې بیا هغوی ترې وشړل شول. دغه قلمرونه په ډي فکټو یا عملي بڼه کنټرل کېږي چې په یو شمېر دغو برخو باندې د قره باغ یا ارتساخ د جمهوریت له خوا ادعا کېږي هغه جمهوریت چې د لږ په رسمیت پېژندلو جمهوریتونو په ډله کې راځي؛ له دې سره دا په نړیواله توګه د آذربایجان قلمرو ګڼل کېږي. د دغو شخړو سرچینه شلمې پېړۍ ته اړوندېږي خو پر سر یې اوسني جنجالونه له ۱۹۸۸ زکال څخه راپیل شول هغه مهال چې د قرباغ ارمني وګړو له سویلي اذربایجان څخه سویلي ارمنستان ته د قرباغ د اړوند کېدو غوښتنه وکړه. دغه اختلافاتو د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې یوې بشپړې جګړې ته لار برابره کړه چې بیا وروسته په لږ شدت لرونکې شخړې واوښتل تر هغه چې د ۲۰۱۶ زکال په اپرېل میاشت کې یې بیا زور واخیست او په ۲۰۲۰ زکال کې د بشپړې جګړې لامل وګرځېدل.
د ناګورنو قرباغ لومړۍ جګړه (۱۹۸۸- ۱۹۹۴ زکال)
د دغې آزادۍ غوښتونکې سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو په موخه مثبته رایه ورکړه. دغه ټول پوښتنه چې د ناګورنو قره باغ د اذربایجاني الاصله وګړو له خوا تحریم شوې وه ترسره شوه او ډیری رایو ورکوونکو د خپلواکۍ لپاره رایه ورکړه. د ارمنستان سره د الحاق کېدو په موخه غوښتنه؛ د ۱۹۸۸ زکال پر مهال بېرته په نسبتا سوله ئیز ډول پیل شوه. د شوروي اتحاد پاشل کېدو ته په نږدې کېدو سره دغه اختلافات په تدریج سره د دغې سیمې د ارمني او اذربایجاني وګړو ترمنځ د قومې شخړې پر لور شول. دواړو اړخونو په یو بل باندې د قومي تصفیې او د عام وژنې تورونه پورې کړل.
د دغو دوه قومي ډلو ترمنځ شخړه د ۱۹۸۸ زکال د فبروري په شلمه وروسته له هغه پیل شوه چې د خپلواکۍ غوښتونکې قرباغ سیمې پارلمان له ارمنستان سره د یوځای کېدو پرېکړه وکړه. د شوروي اتحاد د پاشل کېدو شرایطو په شوروي اذربایجان کې د ارمنستاني جلا غوښتونکي خوځښت د هڅو لپاره لار برابره کړه. له اذربایجان څخه د جلاتوب اعلان د دغې ځمکې پر سر د شخړو وروستۍ پایله وه. هغه مهال چې اذربایجان له شوروي اتحاد څخه خپلواکي ترلاسه کړه اذربایجان د دغې منطقې واکونه واخیستل او ډیری ارمني الاصله وګړو له اذربایجان څخه د جلاتوب لپاره رایه ورکړه. په دغه بهیر کې دوی په رسمیت باندې د نه پېژندل شوي ناګورنو قرباغ د جمهوریت اعلان وکړ.
په بشپړه توګه جګړه د ۱۹۹۲ زکال د ژمي په وروستیو کې پیل شوه. نړیوالو منځګړو له دې ډلې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان (OSCE) ونشو کولای دغه جګړې ته پای ټکی کېږي. د ۱۹۹۳ زکال په پسرلي کې ارمني ځواکونو له خپلو حدودو بهر سیمې ونیولې او ګواښ یې وکړ چې په جګړه کې به د سیمې نور هېوادونه هم ورګډ کړي. په ۱۹۹۴ زکال کې د جګړې په پای سره ارمنیانو د ډېری دغې سیمې بشپړ کنټرول په واک کې درلود او همدارنګه یې له خپلې سیمې بهر د آذربایجان ۹ سلنه خاوره هم په خپل واک کې لرله. د دغې جګړې له امله له اذربایجان څخه ۲۳۰۰۰۰ ارمني وګړي او له ارمنستان او قرباغ څخه ۸۰۰ زره اذربایجاني وګړي د خپلو کورنو پرېښودو ته اړ شول. د دواړو خواوو ترمنځ اوربند د ۱۹۹۴ زکال په مۍ میاشت کې د روسیې په منځګړیتوب لاسلیک شو او په دې سره دیپلماتیکو حل لارو موندلو ته لار پرانیستل شوه.
اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې (۲۰۲۱- تر اوسه)
اوسنۍ پوله ئیزې ستونزې د ۲۰۲۱ زکال د مۍ په ۱۲ مه پیل شوې، هغه مهال چې اذربایجاني ځواکونه د سیونیک او ګغارکونیک په ایالتونو کې څو کیلومتره د ارمنستان په خاوره کې مخکې ولاړل او نږدې ۴۱ کیلو متر مربع (۱۶ مایل مربع) ارمنستاني قلمرو یې ونیو. اذربایجان د اروپايي پارلمان، متحده ایالاتو او فرانسې له غوښتنې سربېره - چې د اروپا د همکاریو او خوندیتوب سازمان په اډانه کې د مېنسک ډلې د دریو مخکې وړونکو هېوادونو څخه دوه دي – د ارمنستان له قلمرو څخه چې په نړیواله توګه په رسمیت پېژندل شوی خپل ځواکونه وه نه ویستل.
کړکېچ د ۲۰۲۱ زکال په جولای میاشت کې د ارمنستان – نخجوان په پوله کې د شخړو له امله زور واخیست. دغو شخړو ګغارکونیک – کلبجر سیمې ته پراختیا ومونده او د دواړو خواوو ترمنځ د تلفاتو راپور ورکړل شو. د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۷ مه له سویلي قفقاز سره د اړیکو د پلاوي مشرې ماریانا کایوارند، د ارمنستان د چارو اړوند د اروپا د پارلمان دایمي راپور ورکوونکي اندري کواتچف او د اذربایجان په چارو کې د اروپايي پارلمان دایمي راپور ورکوونکې ژیلینا زووکو د یوې ګډې اعلامیې په خپرولو سره د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۱۶مه د اذربایجان له خوا پیل شوي عملیات د ۲۰۲۰ زکال د اوربند را وروسته له هوکړې څخه تر ټولو ناوړه سرغړونه وبلله.
دي پنيکل
دي پنيکل چين په ښار  گوانگژو کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  360 ميټر (1,181 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
پښتو ژبې نړيواله ورځ
د مې ۲۹ مه چې د غبرګولي له ۸ مې سره سمون خوري او هرو څلورو کلونو کې يو ځل د غبرګولي له ۹ مې سره سمون خوري. د "د پښتو ورځ" په توګه لمانځل کېږي. د تېرو کلونو پرتله اوس په پښتو ژبه کتابونه ډېر شوي، د انټرنېټ او ټېکنالوژۍ په برخه کې هم پښتو په ښه کېدو ده، که څه هم په حکومتي برخو کې ورته لا هم سمه پاملرنه نه ده شوې، خو پښتو ژبه بيا هم مخ پرودې روانه ده او تر ډېره بريده يې لمن د بېلابېلو اثارو ډکه شوې ده. په افغانستان او پښتونخوا کې یو شمېر خلک دغه ورځ نمانځي او پر خواله رسنیو یې په هکله پیغامونه خپروي. چې پر ټويټر، انسټيګرام او فيسوبک تر هشټاګونه هم کارول شوي، چې خلک پرې د پښتو ژبې د ورځې نمانځنې په اړه خپل نظرونه شريکوي.
د پښتو ورخ تاريخچه:
د پښتو ژبې نړيوالې ورځې وړانديز په لومړي ځل ښاغلي نوررحمان لېوال، په اسانه پښتو کانفرانس کې په ۲۰۱۰/۰۷/۱۰ نېته وکړ  د دوى په وينا د پښتو ژبې ستونزه روحي يا رواني او سياسي ده نه تخنيکي. د ۲۰۱۱/۰۷۸/۱۱ښاغلي ن. ر. لېوال د پښتو راډيو او ټي وي شبکې، ازمېښتي خپرونې پيل کړې، ورسره يې هوډ کړى چې د ټيوي کليزه که څه هم ١١ اګست ده خو د پښتو ورځې د پياوړتيا لپاره يې د پښتو ټلوېزيون کليزې د پښتو ورځې سره وتړي.
د پښتو ورځې لومړۍ غونډه:
په ۲۰۱۲/۰۴/۱۵ مه نېته ښاغلى لېوال، په متحده عربي اماراتو کې له مېشتو پښتنو مشرانو سره اړيکې ونيوې او د پښتو ورځې د لمانځنې او په دغه ورځ د پښتو ټي وي کليزې ټاکلو لپاره دوى ته بلنه ورکړه. په ډېره مينه او لېوالتيا د پښتو ادبي ټولنې مشر ښاغلي ممتاز اورکزي ، د پښتو ادبي ټولنې پخوانى مشر اعجاز خټک راځي او په العين کې د افغانانو ټولنې مشر صمد او ورپسې د عوامي نيشنل ګوندغړى ښاغلى اکبرخان خټک او ملګري يې په دغه غونډه کې ګدون کوي او پر دې يې ژمنه وکړه چې، ښاغلى لېوال به د نارنج ګل مشاعره کې ددغې ورځې په هکله خبرليک خپروي او خبرې به کوي.
نارنج ګل مشاعره ١٦ د اپريل ٢٠١٢: دعربي متحده اماراتو په عجمان کې دنارنج ګل مشاعرې غونډې کې د پښتو ټلوېزيون اوراډيو د امتياز څښتن مشر ښاغلي نور رحمان لېوال د غونډې برخوالو ته په خپله وينا کې زيرى ورکړ چې پښتوټلوېزيون به چې دا مهال ازمېښتي خپرونې لري په پښتوورځ  پرانستل کېږي او پړېکړه يې وکړه چې په راتلونکي کې به هرکال پښتو ټلويزيون خپله کليزه د د پښتوورځې سره يوځاى کوي تر څو پښتوورځ پياوړې شي.
هغه د مشاعرې له ګډونوالو او پښتنو ليکوالانو څخه وغوښتل چې د پښتو د ورځې نښان يا لوګو په جوړولو او ددې ورځې ديادولو په اړه ورسره مشورې شريکې کړي. هغه وويل: د پښتو ورځې ياد به له پښتو ټلوېزيون او نورو رسنيو څخه په ژوندۍ بڼه خپرېږي. د لېوال په وينا، په دې ورځ به له ټولې نړۍ څخه پښتانه پوهان راغوښتل کېږي چې د پښتو او پښتنو پر نن او سبا هر اړخيزې خبرې اترې وکړي چې پر بنسټ به يې پښتو او پښتنو ته ورپېښو ننګونو ته د پاى ټکى کېږدي. هغه زياته کړه چې دا د سوداګرو لپاره يوه غوره موقع ده چې ترې ګټه واخلي او په لره او بره پښتونخوا کې د پښتو ورځې له لمانځلو سره ملتيا او مګرتيا وکړي او د خپلو سوداګريزو خبرتياوو له لارې د دې ورځې په غوره ډول د لمانځلو لګښتونو ته اوږه ورکړي. د مشاعرې په پاى کې ښاغلي لېوال او يو شمېر نورو پښتنو ته ددوى د غوره هڅو له امله پګړۍ ورپرسر شوې.
د پښتو ورځې دويمه غونډه دوبۍ:
ښاغلي لېوال په کوربه توب دافغانانو د ټولنې مشر ښاغلى عبدالصمد افغان دطيب افغان زوى ، د پښتو ادبي ټولنې استازى ښاغلى اعجاز خټک او د ختيځو ولايتونو استازى انجينر امين ظريف ، د وروېشل شوېو پاڼو پر بنسټ په دوبۍ کې راوغوښتل، غونډې ته د شمشاد او خيبر استازي هم رابلل شوي و خو ګډون يې ونکړ. پر نېټې، نوم او نښې ټاکلو خبره کېږي د غونډې برخوال، د پښتو ورځې د نېټې ټاکنې لپاره لاندې ټکي د پام وړ بولي. دا بايد رسمي ورځ وي اوداونۍ له ورځو يونۍ، دونۍ، درېنۍ، څلورنۍ، پنځنۍ څخه، ځکه چې په دغه ورځ کارته نه تلل به ددغې ورځې په پېژندلو کې مرسته وکړي. د کومې ديني ورځې سره برابره نشي. د پښتنو په تاريخ کې د کومې بلې ورځې سره برابره نشي. د ډېرو په اند د غويي په مياشت کې ډېر بدلونونه راغلي، که په دې مياشت کې نه وي نو ښه به وي. د کومې نړيوالې ورځې سره برابره نشي د کابل او پښتونخوا موسم په پام کې نيول شوى وي چې په ډېر سوړ يا تود موسم کې نه وي. د کرکيلې وخت نه وي. د دوبۍ درنو پښتنو سوداګرو دا ژمنه وکړه چې دوى دې ته چمتو دي چې پر ٥ ستاره هوټل کې تر دري زره کسانو،له پښتنونخوا او نړۍ څخه راوغواړي، خو د اړوند هوټلو سره مشورې وروسته کېږي لومړى دا مهمه وه چې ورځ او وخت بايد ټاکل شوى واى،دويم دا چې لږ تر لږه ٦ مياشتې مخکې بايد د دغه ډول مېلمستيا رسمي پړاوونه ترسره شي. همدارنګه د ښاغلي داور لودين او ملګرو د هڅو ستاينه وشوه، او د جون د مياشتې ٢١ مه چې دوى وړانديز کړې هغې کې دوه ستونزو ته اشاره وشوه: لومړى دا چې ٢١ د جون د ميوزيک نړيواله ورځ ده. دويم دا چې ٢١ د جون، په دوبۍ، پېښور، ننګرهار او کندهار کې خورا ګرمي وي او په راتلونکې کې به د پښتو له ورځې سره ميلې او نندارتونونه تړاوولري ، نو له دوى څخه دا هيله وشوه چې له نورو ملګرو سره يې د مۍ په مياشت کې لمانځلو ته غاړه کېږدي. دا ويل اړين ګڼو چې پښتو يوازې ژبه نه ده، بلکې دا د ژوند تګلاره او تر ډېره په پښتني سيمو کې د قانون حيثيت لري. نو http://www.pashtowraz.com ياhttp://www.pashtowraz.org ډېره نږدې او يادول يې اسانه دي. د غوڼدې په پاى کې پردې پرېکړه وشوه چې، ښاغلى لېوال به کابل ته ځي او په کابل کې به د پښتو مينه والو بله غونډه رابولي چې په هغه کې ورځ وټاکل شي او د ټولو په مشوره به دا کار وشي.
کلیوال ژوند
کلی د پښتنو د اوسېدو لومړی ځای وي دلته د خلکو ژوند ډېر ساده د خوښی وړ وي دوی د یو بل مرستیالان وي او تل د یو بل په غم خوښی کې مرسته سره کوي
مای رینګن
مایرینګن په الماني Meiringen) د سویس هیواد په پلازمینه برن کانتون (برن ولایت) اړوند ولسوالۍ ده. مایرینګن ولسوالۍ د انټرلاکن ښار ته نږدې پرته ده.
سيگ پلازا
سيگ پلازا چين په ښار  شينزين کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 70 منزلونه دي او ددې لوړوالی  356 ميټر (1,168 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2000 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
انسان کله، څنګه او ولې خبرې کول زده کړل؟
انسان څنګه او ولې خبرې کول زده کړل؟
په ځنګلونو کې اوسېدونکي لومړنيو انسانانو ( زمونږ نيکونو ) څنګه خبرې کول زده کړل؟ ايا دا شونې ده چې د نړۍ په زرګونې ژبې چې اوسمهال پرې خبرې کيږي ، د يوه وګړي څخه سرچينه ولري؟
د تکامل په بهير کې انقلابي بدلون
پوهاند رابرټ فولي وايي که وغواړو چې ځان وپېژنو، نو بايد ژبه وپېژنو. د برتانيې د نيوکيسل پوهنتون ژبپوه ټالرمين وايي چې انسان يوازېنی مخلوق دی چې د ويلو وړتيا لري او دغه وړتيا انسان له نورو ځناورو را بېلوي. د خبرو کولو وړتيا د انسان په تکاملي بهير کې يوه مهمه مرحله ګڼل کيږي، يوه داسې تبديلي چې د انسان ژوند يې بدل کړ او له همدې کبله ده چې انسان تل دا سوچ کوي چې ژبه څه وخت رامنځته شوه؟ د برتانيې د کيمبرج پوهنتون د انساني تکامل او انتهريولوجي پوه رابرټ فولي وينا ده چې ژبه يو د هغه څو پېچلو څيزونو له ډلې څخه ده چې له کبله يې مونږ انسانان ګڼل کيږو. ژبه پنځه سوه زره کاله مخکنۍ کېدلای شي! ډېری هغه ژبې چې مونږ يې په اړه دا فکر کوو چې دا به ډېرې پخوانۍ ژبې وي ، هغه شپږ زره کاله تاريخي مخينه لري او د اوسنۍ هممهاله ژبو په څېر دي. اوسمهال په نړۍ کې کابو شپږنيم زره ژبې ويل کيږي، نو ستونزمنه ده چې ساينس پوهان دې دا ثابته کړي چې کومه ژبه تر ټولو پخوانۍ ژبه ده؟
ايا د انساني کوپړۍ غټوالی د ژبې د تاريخ په اړه مرسته کولای شي؟
نه، د دې يوه ساده وجه ده او هغه دا چې مونږ په دې نه پوهيږو چې څومره ماغزه د ژبې د رامنځته کولو لپاره سبب ګرځېدای شي، پوهاند ټالر مين وايي پخواني انسانان د اوسنيو په پرتله د لوی دماغ درلودونکي وو، چې په لويو ځناورو کې يې شمارو. کله چې مونږ د ترټولو لومړنۍ ژبې په اړه خبرې کوو، کوم چې د اوسنيو ژبو سره چې مونږ پرې خبرې کوو، توپير درلود، نو په اټکلي توګه ويلی شو چې لومړنۍ وينا به يې څه وه. د پوهاند فولي په وينا که په رېښتينولۍ سره ووايو، نو له مونږ سره هيڅ داسې څه نشته چې له مخې يې مونږ ووايو چې د ژبو لومړنۍ وينا څه وه؟ د پوهاند ټالر په وينا کله چې په لومړنيو وختونو کې انسانانو يو له بله سره همکاري پيل کړه، نو شايد د هغوی ډېری خبرې به د خپل چاپېريال د پېژندلو او د ښو خواړو د خوړلو په هکله وې. لومړنيو انسانانو په لومړيو کې د اضافي شيانو په راټولولو او د ځناورو د پاتې شونو ( لکه پوستکي او غوښو ) نه ګټل اخيستل او په هغې کې يې ځان پټول پيل کړل. د ټالر مين په وينا کله چې تاسې د يو مړه ځناور له پاتې شونو ګټه اخيستل غواړئ، نو لومړی د هغې لټون مهم دی، وروسته له هغې بايد له تاسې سره يو څوک ملګری اوسي ځکه دا يو خطرناک کار دی. ژبه هم مهمه ده، د بېلګې په توګه که چېرته تاسې بېرون راوتي ياست او د يو ځنارو پاتې شوني مو په ښه حالت کې موندلي وي او تاسې غواړئ چې نور ملګري مو هم راخبر کړئ، چې دلته نږدې يو څه ښه خواړه شته، نو ژبې ته اړتيا پيدا کيږي، ترڅو تاسې پرې هغوی پوه کړئ. دا د انساني فهم يوه بله خوبي ده چې دې ته ادراک يا افلاين سوچ وايي، کله چې تاسې د هغه څيزونو په اړه چې اوسمهال ځای پرځای موجود نه وي، يو چاته مالومات ور کوئ، نو بايد چې ژبه موجوده وي، ترڅو تاسې د خبرو له لارې هغه پرې پوه کړئ، ځکه چې د څيزونو په اړه د نورو پوهول، په بېلابېلو وختونو او بېلابېلو ځايونو کې رامنځته کېدلای شي، چې پرته د يوې ژبې له موجوديته د هغې بيانول ناشونی کار دی. د پوهاند ټالرمين په وينا د خوړو او ژوندي پاتې کېدو هېلې، انسانان يو بله سره د خبرو کولو وړ وګرځول. ټوکو ټکالو او ساتېريو هم کېدای شي په دې برخه کې خپل کردار ادا کړی اوسي د ژبو د رامنځټته کېدو پر وخت په دې پوهېدل هم لازمي و، چې خپلمنځي اړيکې څنګه جوړې کړو، په ګډه د کار کولو وړتيا د ژبې په رامنځته کولو کې مهم رول لوبولی دی، د پوهاند فولي په وينا چې مرسته او تړون د دې بنسټ دی، او په ډېری توګه ټولنيزه مرسته او اړتيا او د ټولنې د ترتبيت سره تړلې خبره ده او دا د دې له کبله چې تر ډېره مونږ څه وايو نو د اړيکو د جوړولو او په دې پوهېدلو لپاره چې څه روان دي. د کيمبرج پوهنتون د ژبو ماهر ډاکټر لورا رايټ وايي چې په ټوليزه توګه مرکې کول ( ګپ شپ ) د ورځني ژوند د خبرو لويه برخه تشکيلوي. کله ناکله ژبه د څيزونو په اړه د مالوماتو ترلاسه کولو ذريعه وي، نه د دې ذريعه چې له مخې يې مونږ نورو ته د کوم کار د کولو ووايو.
له کله راهيسې مونږ د کيسو ويلو او اورېدلو ته مخه کړه؟
په دې اړه چې له کله راهيسې مونږ کيسو ويلو او اورېدلو ته مخه کړه، دقيق ځواب ويل به حتما تېروتنه وي، ځکه تر اوسه مونږ نه پوهيږو چې ژبې يا لومړنۍ ژبه څه وخت او څومره کاله پخوا رامنځته شوه، خو دومره ويلای شو، له کله راهيسې چې انسانانو ټولنيز ژوند ته مخه کړه، يو بل سره يې اړيکې ټينګې کړې او په دې اړيکو کې د خبرو کولو اړتيا پېښه شوه، نو له هماغه ورځې انسانانو خپلې خاطرې او کيسې هم يو له بله سره شريکې کړې. د پوهاند ټالر مين په وينا چې ژبه د دې وړ کول چې د وينا او کيسو د بيان جوګه شي، په دې کې ډېر وخت لګېدلی، او د دې لپاره چې پوه شو چې د ژبې لومړني پړاوونه څنګه پيل شول، نو  سلګونه او حتی زرګونه کلونه شاتګ ته اړتيا ده. پروټو يا د پخوانۍ ژبې نه د اوسنۍ يا نوې ژبې په لور ګام يو اړين ګام دی چې د وخت او محنت خوارۍ سره سم رامنځته شوی دی، خو اوسنۍ ټولې ژبې لا هم يو نه يو ډول پېچلتياوې لري. مونږ پوهيږو چې اوس د ځمکې پرمخ په بېلابېلو ځايونو کې بېلابېلې ژبې ويل کيږي، خو که چېرته سل زره کاله وړاندې تصور وکړو، نو د هغه وخت ژبو يا ژبې به خامخا پېچلتيا درلوده.
اخځليکونه
<https://pashtotapamlarana.blogspot.com/2021/06/blog-post.html/>
منځنۍ دوره کې اسونه
د منځنۍ دورې اسونه اسونو د لويوالي، جوړښت او د ډول له مخې له معاصر اس څخه توپير درلود او په منځنۍ کچه يو څه کوچني وو. دوی د خپلو معاصرو جوړو په پرتله د ټولنې پر واندې زيات مرکزي هم وو او د جګړې، کرنې او لېږد رالېږد لپاره اړين وو.
په پايله کې د اس مشخصو ډولونو وده وکړه، چې زياتره يې هيڅ معاصر برابر يا سيال نه لري. په داسې حال کې چې د معاصر اس د جنسونو او د اس ساتنې اصالت د منځنيو پېړيو د هرې شننې لپاره خورا مهم يا حياتي دی، چې څېړونکی هم د لرغون پېژندنې د يو ليکلي يا انځوريز مستند په پام کې نيولو ته اړتيا لري.
د منځنيو پېړيو اسونو د کارونې په پرتله د جنس له مخې په خورا لږه کچه توپير درلود. همدا د دوی په بېلګې په ډول د جنګي اسونو، د سپرلۍ اسونو او د ګاډۍ اسونو په توګه د دوی د تشرېح کولو لامل شول. د دوی د اصل ځای (لکه هسپانوي اسونه) ته هم نسبت ورکول شوی دی، مګر څرګنده نه ده، چې دا يې يو جنس ته وايي او که بېلابېلو جنسونو ته. د منځنيو پېړيو د اسنادو او ادبياتو د هر څېړنې پر مهال يوه بله راپورته کېدونکې ستونزه د دې دورې د ژبو نرمي يا د بدلون کولو وړتيا ده، چې د يو څيز لپاره په کې بېلابېل ويوکي، يا په سرچپه ډول بېلابېلو څېزونو ته په کې يو ويی کارېدلی شي. د ګړندي اس “Courser” او جنګي اس “Charger” ويوکي ان د يو سند دننه د يو بل پر ځای کارول شوي دي او بل دا چې يادو سندونو کې يوه حماسه يا جنګي بوللـه ښايي په بې باوره ډول د هرې موخې لپاره د کارېدونکي عادي اس “rouncey” په اړه خبرې وکړي او بله يې مهارت او نرموالی وستايي.
د اس ساتنې د توکو برخه کې د پام وړ تيکنالوژيکي پرمختګونو چې زياتره له نورو کلتورونو څخه دود شوي دي، د جګړې او کرنې دواړو برخو کې د پام وړ بدلونونو ته لاره هواره کړه. په ځانګړي ډول د کلک کرل شوي زين لپاره پرمختللې طرحې او همدا راز د رکاب، نعل او د اس غاړه د منځنيو پېړيو د ټولنې مهم پرمختګونه وو.
د پايلې په توګه ويلی شو چې د تاريخپوهانو له لورې رامنځته شوې نظريې او انګېرنې څرګندې نه دي او د اس د لويوالي او د مثل توليد په څېر زياتو موضوعګانو په اړه بحث لا هم توند دی او د موضوع په اندازه د پوهېدنې په موخه بايد له يو شمېر سرچينو سره سلا وشي.
د مثل تولید
د رومي سترواکۍ د پرېوتنې او د لرغونې منځنيو پېړيو پرمهال د غوره توليد مثل د ونډې ډېری برخې چې د لرغونې دورې پر مهال يې وده کړې وه، د نااداره شوي توليد مثل له امله له لاسه وتلې وه او د راتلونکو پېړيو په اوږدو کې بايد له سره جوړه شوی وی. په لويديځ کې دا ښايي د پياده نظام پر بنسټ جګړه باندې د انګرېزانو او سکاندناويانو د يو څه باور له امله و، چې اسونه په کې يوازې د سپرلۍ او څار يا ښکار لپاره کارول کېدل.
که څه هم استثناات وو؛ په ۷ پېړۍ کې د ميرووېنګيا “Merovingian” يوې پاچاهۍ لا هم د رومي اس د مثل توليد لږ تر لږه يو فعال مرکز ساتلی و. هسپانويانو هم زيات غوره اسونه ساتلي دي، چې يو څه يې د اس د توليد مثل خاورې په توګه د سيمې د تاريخي نامتووالي او يو څه يې د ۸ او ۱۵ پېړيو تر منځ د مسلمانانو له لورې د ايبري ټاپووزمې د بريا اړوند کلتوري اغېزو له امله دي.
د منځنيو پېړيو د جنګي اسونو اصليتونه نامعلوم دي، که څه هم باور کېږي چې دوی د جينيت په نوم د کوچني هسپانوي اس له لارې بارب او عربي اصل درلود، چې د معاصر فريسي او اندلسي اس سلف يا نيکه و. دا هم شونې ده چې د شرقي اسونو نورې سرچينې د ايران او اناتوليا له نيسايي اصل څخه تر لاسه شوې وي، چې  ترکمن اس شونی خپل يا اصل دی. د شرقي اس يو بل ډول له صليبيانو څخه بېرته راوړل شوی دی. هسپانوي اسونه که له هر نسل څخه وي، مګر خورا ګران بيه وو. په حقيقت کې الامن کې د “spanjol” ويی د کيفيت لرونکو جنګي اسونو لپاره اصطلاح شوه. که څه هم د المان ادبي سرچينې يې د سکندناويا ښه اسونو لپاره هم کاروي. فرانسې هم د جګړې غوره اسونه توليد کړل. ځيني پوهان دا چاره هلته په پياوړې فيوډالي ټولنې پورې تړي، مګر يوه برابره شونې تشرېح د رومي اس د نسل اخېستنې تاريخ اغېز دی، چې د ميرووېنګيانو له لورې ساتل شوی دی او په ۷۳۲ز کال د ګرځښتونو جګړه “Battle of Tours” کې پر اسلاميه اميه بريدګرو باندې د چارلس مارتيل په بريالي کېدلو کې نيول شوي ارزښتناک شرقي او هسپانوي اسونه هم د فرانسې د جنګي اسونو د توليد برخه جوړوي. له يادې جګړې څخه وروسته کارولينګيانو د خپلو درنو سپارو فوځيانو په زياتولو پيل وکړ، چې په پايله کې يې د وښو د توليد لپاره ځمکه ونيوله او د نمانځنې برخه له څارويو څخه اسونو ته بدلون راغی.
دا چې د بريالۍ جګړې په موخه د اس د نسل اخېستنې اهميت درک شوی و، د نسل اخېستنې پلان شوې خپرونې زياتې شوې. زياتره بدلونونه هسپانيه باندې د صليبيانو او مراکش د بريدونو له لارې د اسلامي کلتور د اغېز له امله وو او عربانو هم د وييز يا شفاهي دود له لارې د خپلو بارب او عربي اسونو پراخه شجرې وساتلې. په ثبت شوي اروپايي تاريخ کې ځيني لرغوني ليکلي نسبونه د کارتوسي “Carthusian”’ راهبانو له لورې ساتل شوي وو، چې دوی د هغو خلکو له منځه وو چې د هسپانوي جينيت نومي اس نسل يې تر لاسه کړ. دا چې دوی ليک او لوست کولی شو، د همدې له امله يې په پاملرنې سره اسناد وساتل؛ روحيانيونو ته په ځانګړي ډول هسپانيه کې د اشرافو د باوري غړو له لورې د اسونو د پالنې دنده ورکړل شوې وه. انګليستان کې د جنګې اسونو عامه سرچينه د ځنګلي لوړې ځمکې ټټو يا يابوان وه، چې د سيترسيانو “Citercians” په ګډون د اسونو د روزونکو له لورې د اس چلونې د مبارزې يا سپکو سپارو عسکرو د کارونې لپاره په کلني ډول راټول شوي وو، چې يو له دې نسل څخه د فيل په نوم ټاټو “Fell pony” و، چې پښت يې له فريسي سره ورته و.
د دې معلومول هم ستونزمن دي، چې د جنګي اسونو د نسل د لړۍ پر وړاندې هغه مهال څه پېښ شول، چې له امله يې دا ډول د ۱۷ پېړۍ پر مهال له ثبت څخه ورکېدونکي ښکاري. ډېری معاصر ليکل شوي نسلونه د منځنيو پېړيو له «ستر اس» سره د يو څه اړيکې ادعا کوي او ځيني تاريخپوهان د پيرچيرون “Percheron”، بلجيمي “Belgian” او “Suffolk Punch” غوندي نسلونه د جنګي اسونو شونی اولاد ګڼي. که څه هم نور تاريخپوهان دا نظريه ځکه نه مني، چې تاريخي ثبت يا سند وړانديز کوي چې د منځنيو پېړيو جنګي اس د معاصر ډراوټ اس په پرتله يو بېل ډول و. دا ډول نظريه ښايي وړانديز وکړي، چې جنګي اسونه يو ځل بيا د سړې وينې لرونکو کاري اسونو سره دوه رګه شوي وو، که څه هم جنګي اسونه او په ځانګړي ډول د ډیزاستر په نوم ډول يې د خپلې تودې يا ګرمې وينې طبيعت له امله نامتو وو.
هېکاته
هېکاته د لرغوني یوناني په دین او نکلونو کې یوه الهه ده، چې زیاتره وختونه دوه مشاله (لاس ډېوې)، کیلۍ، ماران په لاس یا له ځانه سره سپي لري او په وروستیو دورو کې د دری-اړخه بدن په بڼه انځور شوې ده. نوموړې زیاتره د څلور لارو، د ننوتلو لارو، شپې، څراغ، جادو، جادو، سحرګرې، سپوږمۍ، د بوټو او زهرجنو بوټو د پوهې، قبرونو، څارویو، ارواح، له مړیو سره د اړیکو او تور جادو سره په ډول ډول اړوند ښودل شوې ده. په ادبیاتو کې د هغې لومړنۍ بڼه په اتمه پېړۍ مخکې له میلاد نه د هیسیوډ په اثر کې چې د تیوګوني (د خدایانو زیږون) تر نوم لاندې و، په آسمان، ځمکه او سمندر کې د سترې الهې په توګه انځور شوې ده. د هغې د اصلیت په اړه د پوهانو تر منځ اختلاف دی، خو نوموړې د تېسالي د ښځینه سحرګرانو تر منځ زیات پروان دلودل او د کوچنۍ آسیا په د لاګینا کې د کاریایي یونانیانو ترمنځ یې سپېڅلی مقام درلود.
هېکاته د هغو خدایانو له ډلې وه چې په لرغوني اتن کې د زیوس، هیستیا، هرمیس او اپولو تر څنګ د اویکوس (کورنیو) له خوا د ساتونکې په توګه عبادت کېده. د کلداني الهي الهامونو په لیکنو (دوهمه – دریمه زږدیزو پېړیو کې) له عیسي وروسته لیکنو کې هغه د ځمکې، سمندر او اسمان کې د (ځینو) واکمنیو او همدارنګه عموماً د ژغورونکي (سوتیرا) په توګه، د پرېښتو د مور او دنیوي هستۍ د روح په توګه ګڼل کېده. د هغې د دیني دود د ماهیت په اړه، یادونه شوې چې، "هغه د یونان د څو معبودانو د مرکز په پرتله، زیاتره په کورني چاپېریال کې وه. نوموړې چې ذاتاً له مثبت او منفي اړخه او د څو ماهیتونو په درلودو سره، له دودیزو حدودو څخه تېرېده او د تعریف څخه لرې ګڼل کېږي."
نوم او ریښه
د هېکاته (Hecate) (Ἑκάτη, Hekátē) د نوم سرچینه او د هغې د عبادت اصلي هېواد دواړه ناڅارګند دي، که څه هم بېلابېلې تیورۍ وړاندیز شوې دي.