cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سيد فضل واحد
مخينه
يوې بلې سرچينې بیا د سید فضل واحد د زوکړې کال ۱۸۵۶ ښوولی دی: د ديارلسمې ه‍ پېړۍ په منځنيو کلو کې يو سړی له کندهاره د پېښور سيمي ته ولېږدېد او د چارسدې په ترنگزو کې مېشت شو. دغه کورنۍ په خټه تارڼ پښتنه وه. تارڼان په پښتنو کې ستانه او بزرگوار دي، ځکه د خپلي بزرگوارۍ له کبله په سيدانو مشهور شوي دي. د دغې کورنۍ يو عارف او مجاهد غړی حاجي فضل واحد په قوم (تارڼ) ستانه وو چې په کال ( ۱۲۳۵-۱۸۵۶ ه‍ ) زېږېدلی او څنگه چې د پېښور د چارسدې نژدې کلي (ترنگزو) کې اوسيده، نو د ترنگزو په حاجي صاحب مشهور شو. حاجي صاحب خپل لومړني تحصيلات د هډې ابوبکر اخوند زاده او په لوړ تهکال کې پای ته رسولي؛ د حج فريضه يې ادا کړې وه او د ملا نجم الدين اخوندزاده اندړ لاس نيوی يې کړی وو.
د ترنگزو حاجي صاحب د لومړۍ نړیوالې جگړې تر پیلېدو وروسته، کله چې انگریزان هم په جگړه کې شامل شول، او د خلافت غورځنگ او د شمال لوېديځ ایالت د اوسیدونکو ازادي غوښتونکو مبارزو شدت وموند، نو انگریزانو د ترنگزو حاجي صاحب د نیولو امر وکړ. د انگریزانو له لوري د حاجي صاحب د نیولو خبر هغه ته ورسید. هغه وو چې له خپلو دریو زامنو او یو شمیر ملگريو سره د مومندو سیمې ته ولاړ. د مومندو «سور کمر» سره نژدې د حاجي صاحب د اوسیدو سیمه د انگریزانو پر حلاف د مجاهدینو په یوه مرکز بدله او د «غازي اباد» په نامه مشهوره شوه. د ترنگزو حاجي صاحب له انگرېزانو سره د افغانانو په درېیمه جگړه کې هم د شبقدر او ډکې په سیمو کې برخه درلوده.
مړينه
سید فضل واحد (د ترنگزو حاجي صاحب) د ۱۹۳۷ ز کال د ډيسبر پر ۱۴ نېټه له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې او د غازي اباد د جومات په انگړ کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
اخځليک
۱- http://www.afghan-german.net/upload/Tahlilha_PDF/zamani_ar_pa_azad_sarhadke_13.pdf
۲-https://afghanexpress.wordpress.com/2016/12/17/%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%D9%86%DA%AB%D8%B2%D9%88-%D8%AD%D8%A7%D8%AC%D9%8A-%D8%B5%D9%8A%D8%A8/
بانکوالی په افغانستان کې
خصوصي بانکونو اجازه لیک صادرول
په ۲۰۰۳ م کال کې د افغانستان بانک نورو بانکونو ته د لایسنس (اجازه لیک) ورکول پيل کړل، او د افغانستان د بانکدارۍ د قانون په اساس هيڅ بانک نشي کولای چې د افغانستان بانک د اجازي پرته په خپل سر په کار پيل وکړي. اوس مهال په افغانستان کې د بانکونو شمیره (۱۸) ته رسیږي، چې نږدی (۷۰۰۰) کسانو ته په کې د دندي زمینه برابره شوي ده. دا مهال په هيواد کې د افغاني شخصي بانکونو شميره اوو (۷) ته رسیږي، چې ټول یو له بل سره په ټینگه سیالۍ بوخت دي. په دوی کې ترټولو مخکې یاني د۲۰۰۴ م کال د مارچ په ۲۲مه افغان نړیوال بانک (AIB) د افغانستان بانک څخه د کار اجازه تر لاسه کړه. افغان نړیوال بانک یو افغاني خصوصي بانک دی چې په پيل کې یي د لس (۱۰) میلیونه امریکایی ډالرو لومړنۍ پانگي سره په کار پيل وکړ او اوس یي پانگه د اتیا (۸۰) ملیونه ډالرو څخه اوړي. دغه بانک چې نړیوال پانگه وال لري خپلو مشتریانو ته د اینټرنټ له لاری د بانکدارۍ او د ATM اسانتیاوي هم برابري کړي دي. ددي تر څنگ د افغان نړیوال بانک ځیني کورني او بهرنیو پانگه والو ته پور هم ورکوي.
د هيواد د نوي بانکدارۍ سيستم مطابق پخواني بانکونه هم مجبور وو چې د کار د ادامي لپاره د افغانستان بانک څخه خپل اجازه لیک ترلاسه کړي، چې په دي لړ کې پښتني بانک او افغان ملي بانک  د ۲۰۰۴ م کال د جولای په ۲۶ مه خپل اجازه لیک نوی کړ. په همدې ورځ کابل بانک هم خپل لایسنس د افغانستان بانک څخه ترلاسه کړ. کابل بانک په هيواد کې د بانکې تجارت د لویوالي، د مشتریانو او کارمندانو په ډيروالي او د څانگو د شمير په زیاتوالي سره تر اوسه د نورو بانکونو څخه مخکښ ښکاري، د دغه بانک مشري شیرخان فرنود  په غاړه لري خو اداره یي د افغان بانک پوهانو ترڅنگ د هندي او پاکستاني کارپوهانو په لاس کې ده. کابل بانک خپلو مشتریانو ته په نږدی راتلونکې کې د ‌ډيبيټ کارډ، ماسټرکارډ او ATM اسانتیاو د برابرولو زیری هم ورکوي. څه موده وروسته د ۲۰۰۴ م کال د سپتمبر په ۲۵مه د افغانستان د صادراتو پراختیا بانک هم خپل اجازه لیک بیا واخیست. عزیزی بانک چې دا هم افغاني شخصي بانک دی د ۲۰۰۶ م کال د جون په ۱۳مه د افغانستان بانک څخه د کار اجازه واخیسته. د عزیزي بانک مشري د ښاغلي میرویس عزیزي په لاس کې ده چې ددغه بانک تر ټولو غټه کړنه یي د قسمت حساب سيستم دی چې د خپلو مشتریانو ته د سود پرځای د قرعه کشۍ له لاري جایزی ورکوي. ددي څخه لږ وروسته د جولای په ۱۷مه د افغانستان پرمختیایی بانک (Development Bank of Afghanistan) په هيواد کې په کار پيل وکړ. د هغي نه وروسته د ۲۰۰۷ م کال د اکتوبر په څلورمه افغان یونایټد بانک د د افغانستان بانک څخه د اجازه لیک ترلاسه کولو وروسته په فعالیت پيل وکړ چې مشري یي د ښاغلی حاجي محمد جان په غاړه ده. د ۲۰۰۸ م کال د دیسمبر په ۳۱مه میوند بانک خپل اجازه لیک ترلاسه کړ او د ۲۰۰۹ م کال د مارچ په لومړۍ نيټه غضنفر بانک هم په کار پیل وکړ. د ۲۰۰۹ م کال د مارچ په ۱۸مه باختر بانکچې د عزیزي بانک فرعي څانگه (Subsidiary) دی، په کار پیل وکړ. په هيواد کې د افغاني بانکونو تر څنگ ځیني بهرني بانکونه هم فعالیت کوي چې شمير یي اتو (۸) ته رسیږي. دغه بانکونه چې مرکزي دفترونه یي په بهر کې دي، په افغانستان کې هم ښاري څانگي لري. په مخامخ لښتلیک کې د بهرنیو بانکونو نومونه د هغوی د پيل د نیټي سره ذکر شوي دي.
د افغانستان بانک تر ۲۰۰۹ م کال پوري دغو اتلس بانکونو نږدي ۲ بلیونه ډالر  ډیپازیټ درلود چې د ۲۰۰۸کال په پرتله ۶۹٪ زیات دی. همدارنگه په دي کال کې ددغو بانکونو ټول پورونه تر یو بلیون ډالرو اوړي، کوم چې د تير کال په پرتله ۳۷٪ زیات دی. په اوسني وخت کې چې د هيواد د بانکدارۍ په نظام کې کوم څه ډير د پام وړ دي هغه اسلامي بانکداري ده. اسلامي بانکداري او د هغي ځانگړني په خپله یو لوی بحث دی چې د هغي شننه دلته شوني نه بريښي، خو په لنډ ډول ویلی شو چې اسلامي بانکداري د سوداگرۍ یا بانکدارۍ هغه څانگه ده چې ټول قوانین او پرنسیپونه یي د اسلامي شریعت په قانون ولاړ وي. په دي بانکدارۍ کې د پام وړ ټکی دا دی چې په دي سیستم کې سود (ربا) شتون نه لري. په افغانستان کې اسلامي بانکداري د لومړي ځل لپاره د بینک الفلاح المحدود له خوا پیل شوه. اوسمهال نږدي ټول افغاني بانکونه د اسلامي بانکدارۍ بيلابيل اکاونټونه (حسابونه) لکه مضاربت، مشارکت، قرض حسنه جاري حساب، الودیعه جاري حساب ، حساب التوفیر (سپما حساب)، حساب الاستثمار(میعادي حساب) او داسي نور ټول حسابونه خپلو مشتریانو ته وړاندي کوي. د افغانستان مرکزي بانک په افغانستان کې د روانو بانکې فعالیتونو څخه خوښي څرگندوي او وایي چې په ډير کم وخت کې په هيواد کې بانکونو وکولای شو چې هيوادوالو ته عصري او ښه خدمات وړاندي کړي. د افغانستان بانک د ویاند په وینا د افغانستان عصري بانکدارۍ د نړۍ اقتصادي نظام ته په کتو سره خلکو ته ټول لمړني خدمات برابر کړي د بيلگي په توگه تاسي کولای شئ چې په افغاني بانکونو کې ډول ډول حسابونه پرانیزﺉ، ضمانت لیک او لیټر آف کریډټ ترلاسه کړﺉ، او په دي نږدي وختونو کې ځیني بانکونو د ډيبيټ کارډ او کريډټ کارډ سيستمونه هم فعال کړي دي. تاسي گورﺉ چې ځیني بانکونو د (ای ټي ایم – ATM)په سیستم هم پيل کړی او همدارنگه د الفلاح بانک د ویزا کارډ خدمتونه هم پيل کړي. په کابل کې د امریکا د سفارت په قول، د افغانستان بانک هڅي او لاسته راوړني د ستایني وړ دي خو لا یي هم په مخ کې ځیني خنډونه شته، چې د سمو اغيزناکو چلندلارو په پلي کولو سره دغه خنډونه ورکېدلای شي. د اوسنۍ بانکدارۍ څخه افغانان هم خوښ بريښي او وایی چې خصوصي بانکونو په افغانستان کې ډيري اسانتیاوي لاسته راوړي، خلک کولای شي چې په ډير لږ وخت کې د هیواد په داخل او له هيواد څخه بهر پيسي واستوي یا یي ترلاسه کړي.
وېشنيزه:د افغانستان وټه
رشيد احمد ګنګوهي
رشيد احمد بن هدايت احمد ايوبي ګنګوهي (١٨٢٦-١٩٠٥)ستر هندي عالم،د ديوبندي خوځښت سرلارى،ثاني ابوحنيفه  او د حديثو ستر عالم وو.
د محمد قاسم نانوتوي سره يو ځاى د مملوک علي زده کوونکى وو. دواړو د حديثو کتابونه له عبدالغني مجددي نه ولوستل او په تصوف کي د حاجي امداد الله مهاجر مکي مريدان وو.
نوم
تذکيرة الرشيد د هغه نوم او نسب په لاندي ډول بيان کړي: مولانا رشيد احمد بن مولانا هدايت احمد بن  قاضي پير بخش بن قاضي غلام حسن بن قاضي غلام علي بن قاضي علي اکبر بن قاضي محمد اسلم الانصاري الايوبي.نضهت الخواطر د دهغه نسبت داسي ياد کړی " الانصاري،الحنفي،الرامپوري،الګنګوهي".
د هغه نوم رشيد احمد وو،ابو مسعود يې کنيه وو. د هغه د نسب سلسله د محمد صلى الله عليه وسلم مشهور صحابي ايوب انصاري (رض) ته رسېږي.ايوب انصاري رض هغه صحابي ده چي نبي عليه سلام د هجرت پر مهال دده په کور کي ميلمه شو.
ژوند نامه
رشيد احمد رح د 1244 هجري قمري کال د ذوالقعدې په شپږم د دوشنبې په ورځ(1826ميلادي)د هندوستان د اترپردېش ايالت د سهارنپور ولسوالۍ په ګنګوه کي زيږېدلى.د ګنګوهي صاحب پلار هدايت احمد او مور دواړه د ايوب انصاري کورنۍ پوري اړه لري.د هغه اصلي ټاټوبى رامپور ده،مګر د هغه نېکه قاضي پير بخش په ګهنګوه کي سکونت غوره کړ.
هدايت احمد يو اسلامي عالم وو اود ولى الله له علمي حلقې سره يې تړاو درلود، او په تصوف کي د غلام علي مجددي دهلوي خليفه وو.په 1252ه.ق 1836ز کال د 35 کالو په عمر وفات شو،چي په دې وخت کي رشيد احمد د اوو کلو وو.د څه وخت وروسته د رشيد احمد ځوان ورور سيد احمد هم وفات شو،په دې مهال رشيد احمد 9 کلن وو.
د هدايت احمد له مړيني وروسته د رشيد احمد روزنه د قاضي پير بخش پر غاړه شوه.مولانا رشيد احمد صاحب څلور ماماګان لرل:مولانا محمد نقي، مولانا محمد تقي، مولانا عبدالغني او مولانا محمد شفيع.چي رشيد احمد له عبدالغني سره نږدې اړيكي لرلې او ده ته د پلار په شان وو.
زده کړي
مولانا رشيد احمد په کوچنيوالي کي قران کريم له خپلي مور څخه ووېلي،لومړني کتابونه يې د مولانا محمد تقي صاحب ،مولانا ميال بخش صاحب او مولانا محمد غوث صاحب،او مشر ورور عنايت احمد څخه ووېلي.
تفسير،فقه،اصول فقه، معاني او يې د مملوک علي نه ولوستل.صحاح سته يي د (محمد قاسم نانوتوي سره يو ځاى )له شاه عبدالغني رح نهاية ولوستل. پہ دهلي كي له ٤ كلو تيرولو وروسته بيرته گنگوه ته راستون شو.
تدريس
مولانا رشيد احمد رحمة الله عليه د خپل وخت د حديثو او فقهي امام وو.تر ١٤ واري زيات يي هدايه تدريس كڑي. د اول وار لپاره يي صحاح سته ٹول پہ یو وار تدریس کڑل.مولانا صاحب د ١٢٦٥نه تر ١٣١٤ هجري قمري كاله ٤٩ كاله تدريس وكڑ.
واده
ګنګوه ته له تګ وروسته ګنګوهي رح د خپل ماما او استاد مولانا محمد تقي صاحب له لور سره نکاح وکړه.چي په دې وخت کي مولانا صاحب 21کلن وو.
بيعت
مولانا صاحب تهانه بهول ته د حاجي امدادالله صاحب ليدلو ته ولاړ،هلته يې د امداد الله مهاجر مکي سره بيعت وکړ،له څلوېښتو ورځو تېرولو وروسته کله چي مولانا صاحب کور ته د تګ اراده وکړه، نو حاجي امدادالله صاحب ورته خلافت او نورو خلكو ته د بيعت ورکولو اجازه هم ورکړه.
د سترو علماوو استاد او مربي
کله چي مولانا ګنګوهي رح خپل پلرني ټاټوبي ته لاړ، نو هلته يې د مولانا عبدالقدوس ګنګوهي رح خانقاه بيا فعاله کړه. مولانا رشيد احمد صاحب په دې خانقاه کي د شيخ الهند محمود الحسن،شاه عبدالرحيم رائپوري، مولانا خليل احمد سهارنپوري، مفتي عزيز الرحمن عثماني،مفتي کفايت الله دهلوي، شاه انور شاه کشمېري،مولانا محمد الياس کاندهلوي، مولانا حسين احمد مدني او په سلګونو نورو مشائخو روحاني تربيه وکړه.
سياسي ژوند
په 1857 زېږديز کال کي په هندوستان کي د انګريزانو په خلاف جهاد اعلان شو.مولانا ګنګوهي رح هم د خپل ټولګيوال (مولانامحمد قاسم نانوتوي رح) او خپل شيخ (حاجي امداد الله مهاجر مکي رحمه الله)سره يو ځاى په دې جهاد کي برخه واخيسته،چي حاجي امداد الله صاحب امام،مولانا محمد قاسم نانوتوي رح سپاه سالار،مولانا ګنګوهي رح قاضي مقرر شو.د مسلمانانو دخپلي بدبختي له امله ماتي وخوړه. انګريزانو د بدل اخيستلو لپاره هر عالم شکله سړى نيو، چي مولانا ګنګوهي رح هم ونيول شو، خو خداى تعالى په خپل فضل سره مولانا صاحب د انګريزانو له پنجرو څخه خلاص کړ.
د دوو سترو مدرسو سرپرستي
مولانا ګنګوهي رح د نړۍ هغه جليل القدر عالم وو چي د نړۍ د دوو عظيمو مدرسو (د ديوبند دار العلوم او مظاهر العلوم سهارنپور)بنسټ اېښودونکى ده.په 1297ه.ق کال د دارالعلوم ديوبند سرپرست محمد قاسم نانوتوي رح او د مظاهرالعلوم سهارنپور سرپرست مولانا احمد علي محدث سهارنپوري رح دواړه وفات شول،نو مولانا ګنګوهي رح تر مرګ پوري ددواړو مدرسو سرپرست پاته شو.
تقوى
مولانا ګنګوهي رح د تقوى يوه نمونه وه،مولانا علي رضا صاحب چي د ګنګوهي رح شاګرد وو ډېر کلونه يې د ګنګوهي رح په خدمت کي تېر کړل دهغه په اړه فرمايي "په ټول عمر مي د مولانا ګنګوهي رح يو فعل هم د سنتو خلاف نه ده ليدلى.يو وخت په دارالعلوم ديوبند کي د مازديګر د لمانځه پر مهال په مولانا ګنګوهي رح ناوخته شو،د لمانځه نه  وروسته ګنګوهي صاحب ډېر خوابدى ناست وو،چا ورڅخه د خوابدي د علت پوښتنه وکړه، وې فرمايل نن له 22 کاله وروسته تکبير اولى رانه تېر شو.
مولانا صاحب درۍ ځله حج ته تللى و
د 1323 ه.ق کال د جمادى الثاني په اتمه د جمعې په ورځ (1905زېږديز کال) د جمعې له اذان وروسته مولانا صاحب له دې فاني نړۍ سترګي پټي کړې
دا هم وګورئ
وېشنيزه:1826 زېږېدنې وېشنيزه:1905 مړينې وېشنيزه:سني اسلام وېشنيزه:حنفي مذهب وېشنيزه:حنفيان وېشنيزه:ديوبندي وېشنيزه:ديوبنديان وېشنيزه:اسلامي هندي علماء
نړیوال بدلون
نړیوال بدلون یا د ځمکې د کُرې بدلون په پراخه معنا د ځمکې په سیستم کې د سیاره‌يي کچې بدلونونو ته ویل کېږي. معمولاً د بېلابېلو هغو بدلونونو د رانغاړلو لپاره کارول کېږي چې د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د انساني فعالیتونو له چټک زیاتوالي سره تړاو لري او لوی سرعت یې یوه بېلګه ده. که څه هم دا مفهوم د اقلیمي بدلون په اړه له څېړنو څخه سرچینه اخلي، خو د لیدل شویو بدلونونو په اړه د لا ډېر هر اړخیز لیدلوري د غوره کولو لپاره کارول کېږي. نړیوال بدلون د ځمکې د سیستم بدلونونو ته ویل کېږي چې په بشپړ ډول د فزیک – کیمیا او بیولوژي له برخو سره د تعامل په حال کې دي. له همدې امله، بدلونونه د ځمکنیز سیستم د ساینس له لارې څېړل کېږي.
د نړیوال بدلون د څېړنې تاریخچه
په ټوله نړۍ کې پر چاپېریالونو د بشري فعالیتونو د چاپېریالي اغېزو په اړه لومړنۍ نړیوالې هڅې د نړیوال بدلون د مفهوم له معرفي کېدو وړاندې دي. تر ټولو مهمه دا چې په ۱۹۷۲ ز کال کې په سټاکهولم کې د بشري چاپېریال په اړه د ملګرو ملتونو کنفرانس جوړ شو چې پایله یې د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام شو. په داسې حال کې چې هڅې نړیوالې وې او اغېزې یې په ټوله نړۍ کې په پام کې نیول شوې وې، خو د ځمکې د سیستم تګلاره لا تر دغه مهاله نه وه جوړه شوې. دغو پېښو د پېښو یوه لړۍ پیل کړه چې له امله یې د نړیوال بدلون د څېړنو ساحه رامنځته شوه.
د نړیوال بدلون مفهوم هغه وخت رامنځته شو چې څېړونکو د اقلیمي بدلون په برخه کې څېړنې پیل کړې چې نه یوازې اقلیم بلکې د ځمکې د سیستم نورې برخې هم په ډېرې چټکۍ بدلون کوي او له انساني فعالیتونو سره مرسته کولی شي تر څو د ډېرو ټولنیزو بدلونونو په څېر تحرکات وڅاري. د دې ریښه د نړیوال اقلیم د څېړنو په پروګرام یا WCRP کې ده، دا پروګرام د پيټر بولین په مشرۍ یو نړیوال پروګرام دی چې په ۱۹۸۰ ز کال کې یې د جوړېدو پر مهال پر دې تمرکز وکړ چې ایا اقلیم د بدلون په حال کې دی او ایا دا اټکل کولای شو چې انسانان د بدلون لامل کېږي؟ لومړنیو پایلو نه یوازې د انسان اغېز تایید کړ، بلکې د نړیوال بدلون د لویې پدیدې د رامنځته کېدو لامل شوه. وروسته پيټر بولین له جېمز مک کارټي، پاول کروټزن، هانس اویچګر او نورو سره یو ځای د [ساینس د نړیوالې شورا] په ملاتړ د نړیوال جیوسفیر-بایوسفیر پروګرام یا IGBP جوړ کړ.
په ۲۰۰۱ ز کال کې په امسټرډام کې یو کنفرانس جوړ شو چې هغه مهال یې د څلورو لویو نړیوالو بدلونونو د څېړنې پر پروګرامونو تمرکز درلود: د نړیوال اقلیم د څېړنو پروګرام (WCRP)، د نړیوال جیوسفیر – بایوسفیر پروګرام (IGBP)، د نړیوالو بشري ابعادو پروګرام (IHDP) او بېلابېلوالی یا رنګارنګي. د کنفرانس سرلیک د «بدلېدونکې ځمکې ننګونې» و: دا د نړیوال بدلون په اړه د ټولو لپاره پرانیستی عملي کنفرانس و او د نړیوال بدلون په اړه د امسټرډام په بیانیې سره پای ته ورسېد چې په لومړي پاراګراف کې یې په ډېر ښه ډول لنډیز شوې وه.
لاملونه
په تېر کې د سیارې د کچې اصلي محرکونه لمریز بدلولونه، د ځمکې د تختو تکنویک، اور غورځونې، د ژوندیو موجوداتو ډېرېدل او کمېدل، د اسماني ډبرو اغېز، د سرچینو کمښت، د ځمکې په مدار کې بدلولونه او په خپل محور کې د ځمکې په کږوالي کې بدلونونه دي. ډېر شواهد شته چې اوس د نړیوال بدلون اصلي محرک سرچینو ته د بشري نفوس مخ په ډېرېدو غوښتنه ده. ځینو کارپوهانو او ساینس‌پوهانو دا پدیده د انسان محورۍ دوره بللې ده. په تېرو ۲۵۰ کلونو کې انساني بدلونونه چټک شوي او د اقلیمي بدلون، د ډېرو نوعو د له منځه تللو، د کبانو د استوګنځایونو د له منځه تللو، د دښتو د جوړېدو، د سمندرونو د تېزابي کېدو، د اوزون لایې د تخریب، ککړتیا او نورو لویو بدلونونو لامل شوي دي.
هغه ساینس‌پوهان چې د نړیوال جیوسفیر – بایو سفیر پر پروګرام کار کوي، وايي چې ځمکه اوس په «بې انالوګه» حالت کې فعالیت کوي. د ځمکې د سیستم د پروسو له اندازه کولو څخه په تېر او اوس مهال کې دا پایلې ترلاسه شوې دي چې لږ تر لږه په نیم میلیون تېرو کلونو کې سیارې د طبیعي بدلونونو له محدودې بهر ښه حرکت کړی. هومو ساپینونه شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ کلونه وړاندې موجود وو.
فزيکي شواهد
انسانانو تل خپل چاپېریال بدل کړی دی. شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله وړاندې د کرنې رامنځته کېدل د ځمکې په کارولو کې د بنسټیز بدلون لامل شول چې لاهم دوام لري. خو نسبتاً کوچني انساني نفوس په ۱۷۵۰ ز کال کې د صنعتي انقلاب تر پیل پورې په نړیواله کچه لږ اغېز درلود. په ۱۹۰۹ ز کال کې د هابر-بوش پروسې د اختراع په تعقیب چې په لویه کچه یې د سرې تولید ته زمینه برابره کړه، په مستقیم ډول د سیارې په ډېرو مهمو فزیکي، کیمیاوي او بیولوژیکي پروسو کې د چټک بدلون لامل شوه.
په ۱۹۵۰ ز کال کې په دې حالت کې بدلون راغی: نړیوال بدلون ګړندی شو. د ۱۹۵۰ او ۲۰۱۰ ز کلونو تر منځ نفوس دوه برابره شو. هغه مهال د نړیوالې سوداګرۍ ګړندۍ پراختیا او د پانګې او نوې ټکنالوژۍ د جریان ډېرېدل په ځانګړي ډول په معلوماتي او مخابراتي ټکنالوژیو کې د دې لامل شول چې ملي اقتصاد نور هم بشپړ سره یوځای شي. په اقتصادي فعالیت کې لس برابره ډېروالی راغلی و او د نړۍ انساني نفوس تر بل هر وخت ډېر ټينګ ونښلول شو. په دې دوره کې د اوبو په کارولو او د سیندونو پر سر د بندونو په جوړولو کې شپږ برابره ډېروالی راغلی. د نړۍ شاوخوا ۷۰ سلنه د پاکو اوبو سرچینې اوس د کرنې لپاره کارول کېږي. دا په هند او چین کې ۹۰ سلنې ته لوړېږي. د ځمکې د سطحې نیمايي برخه اوس اهلي شوې ده. په ۲۰۱۰ ز کال کې ښاري نفوس د لومړي ځل لپاره تر کلیوالي نفوس ډېر شو. او د سرې په کارولو کې پنځه برابره ډېروالی راغلی دی. له مصنوعي سرې پرته به د اووه میلیارده خلکو د ساتلو لپاره کافي خواړه نه وي.
د انسان په فرعي سیستم کې دا بدلونونه د ځمکې د سیستم پر ټولو برخو مستقیم اغېز لري. د اتوموسفیر کیمیاوي جوړښت د پام وړ بدلون کړی. د مهمو ګلخانه‌يي ګازونو لکه کاربن ډای اکسایډ، میتان او نایټرس اکسایډ غلظت په چټکۍ سره لوړېږي. په انترکتیکا کې د اوزون په طبقه کې یو لوی سوری څرګند شوی. کب نیونې له منځه تللې دي: د نړۍ ډېری کب نیونې اوس په بشپړ ډول یا ډېرې استخراج شوې دي. د استوايي باران ځنګلونه دېرش سلنه ورک شوي دي.
ټولنه
د ټولنیزو برخو په نړیوال بدلون کې ټولنیز، کلتوري، تخنیکي، سیاسي، اقتصادي او حقوقي بدلونونه شامل دي. له نړیوال بدلون او ټولنې سره د نږدې اصطلاحاتو معنا نړیوالتوب او نړیوال یوځای‌والی دی. نړیوالتوب له لرې واټن څخه په سوداګرۍ او ښاري کېدو سره پیل شو. د اوږدمهالو سوداګریزو لارو لومړنۍ مخینه تر میلاد ۳۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي. د بین‌النهرین سومریانو د هند په دره کې له ځايي مېشتو خلکو سره سوداګري کوله.
له ۱۷۵۰ ز کال راهیسې، یا تر هغه مهمه دا چې له ۱۹۵۰مې ز لسیزې راهیسې نړیوال ادغام یا یوځای‌والي چټک شوی دی. دې دورې د مخابراتو، ترانسپورت او کمپیوټري ټکنالوژۍ په برخه کې د نه منلو وړ نړیوال بدلونونه درلودل. نظرونه، کلتورونه، خلک، توکي، خدمات او پیسې په ټوله نړۍ کې په اسانۍ سره حرکت کوي. دې نوې نړیوالې اړیکې او د معلوماتو آزاد جریان د نورو کلتورونو، شخړو، مذهبونو او تحریمونو نور مفهمونه په بنسټیز ډول بدل کړل. اوس ټولنیز خوځښتونه د سیارې په اندازه جوړېدای شي.
ليکلړ
ليکلړ (په انگرېزي: Index (publishing)) په اصل کې د وييونو او مصطلحاتو يو لړليک دی چې د کتاب په پای کې وي. دا ډول لړليک د يو کتاب د هغو اهمو موضوعگانو، اشخاصو او ځايونو له نومونو څخه برخمن وي، چې په هماغه کتاب کې پرې بحث شوی وي.
نیکوتین
نيکړتين ( Nikotin ) يو ډول زهرلرونکی د پيريډين د القلويد توکه ده چی هم د نړی تر ټولو زياته استعمال وړ نشه ئی توکه ده. نيکوتين يوه طبيعي توکه ده جی د تنباکو په نبات کی دی.
د تنباکو نبات
تنباکو (Nicotiana ) يو نبات دی چی په امريکا کی کرل کېږی. مگر دغه نبات په اوس وخت کی په ټول نړۍ کی کرل کېږی په اوس وخت کی په دنيا کی تقريبا يو سل د تنباکو ډولونه دی مگر د ويرجيني تنباکو تر ټولو زيات کرلونکی د نباتو ډول دی. لمړی د تنباکو نباتونو په اروپا کی په ١٥٦٠ کال کی کرل شول. د تنباکو نبات کولای سی له ۰،۱٪ تر ۱،۵٪ د نیکوتینو محتوی ولری.
نيکوتين
نيکوتين په ١٨٢٨ کال کی کشف شو. نيکوتين يو بي رنگ مایع دی چی خوند یی تریخ دی. دغه توکه په اوبو او کهول کی حلېږی. نیکوتین د سیگریتو د څکولو په مرسته بدن ته داخل کوی. نیکوتین پر عصبی مرکزی سیستم آغېزه لری. دغه توکه په بدن کی رنگونه تنگوی، د ادرېنالین ( Adrenalin ) او نورادرېنالین ( Noradrenalin ) جوړول زیاتوی، پر زره اثر پریږدی، د وینی فشار زیاتوی، د حامله گی ضد توکو د استعمال په وخت کی خطر زیاتوی او انسولين د اغېزی کولو تاثیر کموی.
وېشنيزه:د القلوید مواد
افغان وسله وال ځواکونه
د افغان وسله والو ځواکونو تاریخچه
د ۱۹۷۸ زکال په اپرېل میاشت کې د ثور د انقلاب په نامه کودتاه د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند ته د وفاداره غړو له خوا ترتیب او ترسره شوه. دغه کودتاه د ۱۹۷۹ زکال په ډسمبر میاشت کې په افغانستان باندې د شوروي د ۴۰م پوځ او د هغو د هوايي ځواکونو د بشپړ برید لامل وګرځېده. د نیویارک ټایمز د راپور پر بنسټ په ۱۹۸۱ زکال کې د ټولو افغان وسله والو شمېر ۸۵ زرو تنو ته رسېده. دغه مهال د افغانستان پوځ شاوخوا له ۳۵ زرو څخه تر ۴۰ زرو پرسونل درلود چې ډېرو یې فعاله دنده لرله. هوايي ځواک شاوخوا ۷۰۰۰ تنه پرسونل درلود. په دې سره په ۱۹۸۴ زکال کې یې هم د ټول پرسونل شمېر ۸۷ زرو تنو ته رسېد. د ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال د افغانستان وسله وال ځواکونه د مجاهدینو له یاغي څو ملیتي مجاهدو ډلو سره په جګړه بوخت و چې تر ډېره یې متحده ایالاتو ملاتړ کاوه او د پاکستان د وسله والو ځواکونو له خوا روزل کېدل. دغه یاغي ډلو هڅه کوله چې شوروي اتحاد اړ کړي له افغانستان څخه ووزي او همدارنګه یې هڅه کوله د شوروي تر ملاتړ لاندې د ډاکټر نجیب الله حکومت راوپرځوي. د افغان وسله والو ځواکونو له لیکو څخه د سرتېرو د تېښتې په زیاتوالي سره په ۱۹۸۵ زکال کې د افغان ځواکونو شمېر ۴۷ زرو تنو ته ورسېد چې په ډېر احتمال سره یې شمېر له دې هم کم و. دغه مهال هوايي ځواکونو څه باندې ۱۵۰ جنګي الوتکې او شاوخوا ۷۰۰ تنه افسران لرل چې د کیوبا د انقلابي هوايي او دفاعي ځواک او د چکسلواکیا د هوايي ځواکونو د سلاکارانو د ۵۰۰۰ تنه پرسونل له خوا یې ملاتړ کېده.
د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت (۱۹۷۸- ۱۹۹۲ زکال) د واکمنۍ پر مهال د شوروي اتحاد له خوا افغان دولت ته د تسلیحاتو مرستې زیاتوالی وموند چې په کې Mi-24 چورلکې، MiG-23 جنګي جټ الوتکي، ZSU-23-4 Shilka او ZSU-57-2 الوتکو ضد اتومات دفاعي ټانګونه، MT-LB زغروال موټر، BM-27 Uragan او BM-21 Grad څوګوني راکټ ویشتونکي سیسټمونه، 9K52 Luna-M او سکاډ مزایل ویشتونکي سیسټمونه شامل و. یو شمېر له دغو څخه چې د جګړې پر مهال ورته زیان نه و اوښتی، تر نن ورځې کارول کېږي.
د مجاهدینو له ډلو سره بیا تسلیحاتي مرسته د بېلابېلو هېوادونو له خوا کېدله؛ متحده ایالاتو د اسرائیلو له خوا د شوروي نیول شوې وسلې په پټه وپېرلې او هغه یې مجاهدینو ته ولېږلې، په داسې حال کې چې مصر د خپلو پوځونو وسلو ته پراختیا ورکړه زړې وسلې یې مجاهدینو ته ولېږلې، ترکیې دویمې نړیوالې جګړې ته اړوندې خپلې ټولې وسلې مجاهدینو ته د رسېدو په موخه وپلورلې. انګلیس او سویس هم وروسته له هغه په ترتیب سره دغو ډلو ته بلوپایف توغندي او اورلئان الوتکو ضد وسلې وسپارلې چې وپوهېدل دا نور د دوی پوځونو ته په درد نه خوري. چین هم په چریکي جګړو کې د خپلې تجربې پر بنسټ ګټمنې وسلې ورکړې او د خپلو ټولو دغو ورکړو دقیق اطلاعات یې له ځان سره وساتل.
په ۱۹۸۹ زکال کې له افغانستان څخه د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته دغو یاغیانو خپلو جګړو ته لا زور ورکړ. ورته مهال افغان وسله وال پوځ هم د شوروي د حضور پر مهال خپلې وړتیاوې زیاتې کړې وې. د خوست ولایت ۱۱ کلنه محاصره د ۱۹۹۱ زکال په مارچ میاشت کې وروسته له هغه پای ته ورسېده چې دغه ولایت سقوط وکړ. خو هغه مهال چې د افغان دولت مخکښ جنرال، عبدالرشید دوستم په ۱۹۹۲ زکال کې له مجاهدینو سره لاس یو کړ؛ افغان پوځ ته یې شدیده ضربه ورکړه او مجاهدین وتوانېدل چې د کابل ښار ونیسي.
په ۱۹۹۲ زکال کې د شوروي اتحاد پاشل کېدل لامل وګرځېدل له افغان پوځ سره د شوروي مرستې بندې شي؛ په دې سره د افغانستان دیموکراتیک دولت د ۱۹۹۲ زکال په وروستیو کې له ستونزو سره مخ شو او افغان پوځ هم د سیمه ییزو جنګ سالارانو ترمنځ په کوچنیو ملیشه ډلو وویشل شو.
په ۱۹۹۲ زکال کې د محمد نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته، د افغانستان بېلابېلو سیاسي ډلو د ځان لپاره د رسمي وسله والو ځواکونو په جوړولو پیل وکړ. د ۱۹۹۲ زکال تر فبروري پورې د مسعود اسلامي جمیعت یو مرکزي ځواک درلود چې د راپورونو له مخې شپږ پیاوړې پوځي فرقې یې د هغو له ګڼ شمېر نورو دویمي واحدونو سره لرلې. د ۱۹۹۳ زکال د جنوري په ۱۶مه د جینز دفاعي اونیزې راپور خپور کړ چې «د افغانستان د ټولو برخو له استازو څخه جوړې یوې ۱۳۵۵ کسیزې غونډې پروفیسور برهان الدین رباني د دوه کلونو لپاره د افغانستان د اسلامي دولت د ولسمشر په توګه ټاکلی او د مجاهدینو له ډلو څخه د ګڼ شمېر سرتېرو لرونکي منظم پوځ په جوړولو هوکړې ته رسېدلي». پاکستان هم د هغو په روزنه کې د مرستې ټټر وواهه. له دې سره د احمدشاه مسعود، ګلبدین حکمتیار، عبدالرشید دوستم، عبدالعلي مزاري، جلال الدین حقاني، اسماعیل خان، عطامحمد نور، عبدالرسول سیاف، محمد نبي محمدي، محمد یونس خالص، ګل آغا شېرزي او ګڼ شمېر نورو په ګډون د مجاهدینو ترمنځ کورنۍ جګړه پیل شوه.
له دې وروسته د طالبانو خوځښت د افغانستان د سویلي کندهار ولایت په شاوخوا کې رامنځته شو او ټولو هغه وسله والو خوځښتونو ته یې ماته ورکړه چې د پخواني افغان پوځ او افغان هوايي ځواک له پاشل کېدو وروسته واک ته رسېدلي و او له یو بل سره په شخړو بوخت و. هغوی د ۱۹۹۵ زکال په مارچ میاشت کې د کابل د دروازو پر لور حرکت وکړ څو د احمدشاه مسعود له ځواکونو سره مبارزه وکړي.
د ۱۹۹۰مې لسیزې پر مهال طالبانو څلور سوه T-54/55 او T-62 ټانګونه، همدارنګه ۲۰۰ زغروال موټر له ځانه سره ساتلي و. طالبانو ورته مهال د خپلو سرتېرو او قوماندانو په روزنه پیل وکړ. په ۲۰۰۱ زکال کې د طالبانو د دولت له ړنګېدو وروسته جنګ سالارانو ته وفاداره خصوصي ځواکونو ورځ تر بلې لا زیات نفوذ پیدا کړ.
ورته مهال د ۱۹۹۰مې لسیزې په اوږدو کې د طالبانو هوايي ځواک د غږ له چټکتیا چټکې پنځه MiG-21MFs او لس Sukhoi-22 بم غورځونکې جټ الوتکې لرلې. همدارنګه یې شپږ Mil Mi-8 ، پنځه Mi-35s، پنځه L-39Cs، شپږ An-12s، پنځه ویشت An-26s چورلکې او په لسګونو An-24، An-32s، یوه IL-18 او یوه یاکولف پوځي ټرانسپورتي الوتکې لرلې. د دوی د ملکي هوايي چلن برخې دوه بوینګ  727A/Bs، یوه Tu-154، پنځه An-24s او یوه DHC-6 الوتکې لرلې.
د ۱۹۹۵ زکال د اګست په ۳ مه د طالبانو مېګ ۲۱ جټ الوتکو د روسیې ایلیوشین ایل-۷۶ پوځي ټرانسپورټي الوتکه چې له البانیا څخه یې افغانستان ته وسلې لېږدولې په کندهار کې کښېناستو ته اړ کړه. د دغې الوتکې د نیول شوې روسي خدمې د خوشي کولو اړوند د روسیې د دولت او طالبانو ترمنځ خبرو یو کال دوام وکړ او د دوی ترمنځ د منځګړي امریکايي سناتور هنګ براون منځګړیتوب چې هڅه یې کوله د دواړو هېوادونو ترمنځ د بندیانو تبادله وشي له ماتې سره مخ شو. براون یوازې دا وکولای شو چې طالبان متقاعد کړي چې روسي خدمې ته د خپلې الوتکې څخه د ساتنې اجازه ورکړي. همدغې اجازې بیا د هغوی تېښتې ته لار برابره کړه او خپله الوتکه یې هم له ځان سره یووړه.
اجمېر
اجمېر د هند يو ښار دی، دا د هند په راجستهان ايالت کې دی. دا د هند ٨٣م لوی ښار دی. په کال ٢٠٠١ کې ددې ښار د وگړو شمېر ٤٨٥،٥٧٥ تنه و او بيا په کال ٢٠١١ کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي ٥٤٢،٥٨٠ تنه وه.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
په متحده ایالاتو کې لوی کړکېچ د ۱۹۲۹ ز کال په اکټوبر میاشت کې د وال سټریټ په سقوط سره پیل شو. د ونډو بازار سقوط د یوې لسیزې لپاره د لوړې بېکارۍ، بېوزلۍ، کمې ګټې، منفي پړسوب (ډیفلاسیون)، د کروندو د عاید د کمښت، د اقتصادي ودې د فرصتونو د له منځه تلو او د شخصي ودې د لاسه وتو پیل و. په ټولیز ډول په اقتصادي راتلونکې باندې باور له منځه ولاړ.
د دغه کړکېچ په معمولو توضیحاتو کې ګڼ شمېر فکتورونه، په ځانګړې توګه لوی پورونه، غیر منظم بازارونه چې د بانکونو او پانګوالو له خوا یې د حده لوړو خوشبینانه پورونو ورکولو اجازه ورکوله او د زیاتې ودې لرونکو صنایعو نشتوالی په کې شاملېږي. دغو ټولو فکتورونو د لګښتونو، باور او د تولید د کمښت په برخو کې د مخ پر ځوړ اقتصاد مارپیچ رامنځته کړ. په هغو صنایعو کې چې ډېر زیانمن شول، د ودانیزو چارو، بېړۍ چلونې، کانونو اېستنې، لرګیو غونډولو او کرنې صنعتونه شامل وو. د دوام راوړونکو توکو، لکه: د موټرو او کور د وسایلو تولیداتو چې مصرف کوونکو یې کولای شول پېرل یې وځنډوي ، لوی زیان وکړ. اقتصاد د ۱۹۳۲-۱۹۳۳ ز کال په ژمي کې خپلې تر ټولو ټیټې کچې ته ورسېد، وروسته یې څلور کاله وده لرله، تر هغه مهاله چې په ۱۹۳۷- ۱۹۳۸ ز کال کې دغه کړکېچ د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد.
دغه کړکېچ په متحده ایالاتو کې د یو شمېر مهمو سیاسي بدلونونو لامل وګرځېد. د کړکېچ په درېیو کلونو تېرېدو سره ولسمشر هربرت هوور، چې په پراخه کچه له دغه کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د کافي چارو د نه ترسره کولو له امله له نیوکو سره مخامخ و، د ۱۹۳۲ ز کال په ولمسشریزو ټاکنو کې یې د فرانکلن دلانو روزولټ پر وړاندې په تاریخي توپیر ماته وخوړه. د روزولټ د اقتصادي رغونې د نیوډیل په نامه پلان، د مرستې، بیارغونې او اصلاحاتو په برخه کې بې مخینې پروګرامونه رامنځته او د امریکا په سیاست کې د اساسي بدلونونو لامل وګرځېد.
دغه کړکېچ، د امریکا په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره له دغه هېواد نه د کډوالۍ د زیاتوالي لامل وګرځېد. یو شمېر کډوال بېرته خپلو اصلي هېوادونو ته کډه شول او یو شمېر اصلي امریکايي وګړي کاناډا، اسټرالیا او سویلي افریقا ته ولاړل. په لویو دښتو کې له ډېرو زیانمنو برخو (اوکي وګړي) او سويل نه کیلفورنیا او نورو شمالي ښارونو ته د خلکو (لویې کډوالي) شتون درلود. په دغه مهال کې نژادي ستونزو هم وده وکړه. په ۱۹۴۰ مه ز لسیزه کې کډوالي بېرته خپلې عادي کچې ته راښکته شوه او کمښت یې وموند. د دغو کډوالو تر ټولو پېژندل شوې څېره فرانک مک کورت و چې آیرلنډ ته ولاړ او هغه دغه موضوع په خپل کتاب Angela's Ashes کې یاده کړې.
د دغه کړکېچ اړوندو یادښتونو د اقتصاد نوي نظریات رامنځته کړل، چې له کړکېچ سره د مبارزې په برخه کې د دولت په چلن کې لکه د محرکو بنډلونو، کینزي اقتصاد او ټولنیز خوندیتوب نه په ګټنې د پراخ بدلون لامل وګرځېدل. معاصرو امریکايي ادبیاتو ته یې هم بڼه وربښله چې له امله یې یو شمېر مشهور ناولونه، لکه: John Steinbeck، The Grapes of Wrath او موږک او سړی (Of Mice and Men) رامنځته شول.
د روغتيا نړيوال سازمان
د روغتيا نړيوال سازمان د ۱۹۴۸ ز کال د اپريل په اوومه نېټه جوړ شو. د نړيوالې روغتيا د لومړۍ مجمع غونډه چې د ياد سازمان اداري پلاوی دی، د همدې کال د جولای مياشتې په څلور ویشتمه نېټه تر سره شوه. د روغتيا په نړيوال سازمان کې د ملتونو تړون د روغتيا برخې او د عامې روغتيا نړيوال دفتر شتمنۍ، مامورين او دندې مدغم شوې، د ناروغيو د نړيوالې ډلبندۍ (ICD) په ګډون. وروسته له دې چې د مالي او فني سرچينو له لارې يې د کتنې وړ مالي او فني سرچينې تر لاسه کړې، په ۱۹۵۱ ز کال کې يې په جدي ډول کار پيل شو.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
د دغه لوی کړکېچ د عواملو څېړنې ګڼ شمېر مسائل مطرح کړل: کوم عوامل  چې په ۱۹۲۹ ز کال کې د کړکېچ د پیل لامل وګرځېدل، کومو ځانګړو پېښو او په جوړښتنو کې کومو ستونزو هغه په لوی کړکېچ بدل کړ؛ څه ډول دغه کړکېچ له یو هېواد نه بل ته سرایت وکړ او ولې بېرته اقتصادي بیارغونې دومره وخت ونیو.
د روغتيا نړيوال سازمان
د روغتيا نړيوال سازمان په دندو کې د نړيوالې روغتيا پاملرنې څخه ملاتړ، د عامه روغتيايي ګواښونو څارنه، بېړنيو روغتيايي حالتونو ته د غبرګون همغږي کول، روغتيا او سلامتۍ ته وده ورکول شامل دي. همدا راز، هيوادونو ته تخنيکي مرستې مهيا کوي، نړيوال روغتيايي معيارونه ټاکي او د نړيوالو روغتيايي مسائلو په اړه معلومات راټولوي. يوه خپرونه چې د نړيوال روغتيا راپور په نوم پېژندل کيږي، په نړيواله کچه د روغتيا د موضوعاتو ارزونه کوي. د روغتيا نړيوال سازمان همدا راز، د روغتيايي مسائلو د يوې ټولنې په توګه کار کوي.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
ډېری بانکونه، د ۱۹۳۰ ز کال په اکتوبر میاشت کې هغه مهال له سقوط سره مخامخ شول ،چې کروندګرو ونه شو کولای، د پورونو په برخه کې په خپلو ژمنو عمل وکړي. هغه مهال هېڅ فدرال دولتي بیمې شتون نه درلود او د بانکونکو سقوط د اقتصادي ژوند یوه عادي برخه وه. وېرېدلو پانګوالو له بانکونو نه د خپلو زېرمه شویو پیسو اېستلو ته مخه کړه ، له همدې امله د پیسو زیاتونکی ضریب برعکس شو. بانکونه اړ شول، څو خپله پانګه نغده کړي (لکه د نویو پورونو د ورکړې پر ځای یې خپل پورونه وغوښتل). دغه چاره د دې لامل وګرځېده، چې د پیسو عرضه کمه او اقتصاد منقبض شي (لوی کړکېچ) چې له امله یې په ټولیز ډول په پانګونه کې کموالی راغی. د پیسو په عرضه کې کمښت د بیو د رالوېدو (ډیفلاسیون) لامل وګرځېد، چې له ستونزو سره مخا مخ سوداګریو باندې یې فشار نور هم زیات کړ.
د روغتيا نړيوال سازمان
د روغتيا نړيوال سازمان د عامې روغتيا په ګڼو لاسته راوړنو کې مخکښ نقش لرلی دی، د يادونې وړ مهم يې د چیچک ناروغۍ له منځه وړل، نږدې د پوليو/ګوزڼ له منځه وړل او د ايبولا واکسين جوړول دي. په اوسنيو لومړيتوبونو کې يې ساري ناروغۍ، په ځانګړي ډول ايچ ای وي/ايډز، ايبولا، کوويډ-۱۹، مالاریا او سل ناروغۍ شاملې دي. همدا راز غير ساري ناروغۍ لکه د زړه ناروغۍ، سرطان، غوره غذايي رژيم، تغذيه او د خوراک تامين، حرفه يي روغتيا او د توکو ناسم کارول شامل دي. د نړيوال روغتيايي سازمان د نړيوالې روغتيا مجمع چې د دې سازمان پرېکړه کوونکې برخه ده، د څلور دېرشو روغتيايي متخصصينو يو اجرایيوي پلاوی ټاکي او دې پلاوي ته مشوره ورکوي. عمومي مدير غوره کوي، موخې او لومړيتوبونه ټاکي، بوديجه او فعاليتونه تصويبوي. عمومي مدير يې د ايتوپيا هيواد تبعه تدروس ادهانوم ګبريسوس دی.
د روغتيا نړيوال سازمان د غړو هيوادونو (که هغه تخميني دي، که په خپله خوښه) او شخصي بسپنه ورکوونکو په تمويل متکي دی. د ۲۰۲۰-۲۰۲۱ ز کال لپاره د دې سازمان ټوليزه تصويب شوې بوديجه اووه اعشاريه دوه میلیارد ډالره ده چې ډېره برخه یې د غړو هيوادونو له خوا د داوطلبانه مرستې له لارې برابريږي. د مرستې اټکل د يوې فارمولې له لارې کيږي چې په هغې کې د يو تن پر سر د نا خالص داخلي توليد هم شامل دی. په سترو مرسته کوونکو کې المان (چې دولس اعشاريه اتلس سلنه بوديجه يې پوره کوله)، د بيل او ميلينډا ګيټس بنسټ (يوولس اعشاريه پینځه شپېته سلنه) او متحده ايالات (اووه اعشاريه پینځه اتيا سلنه بوديجه برابروي) شامل دي.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
د شلمې پېړۍ په وروستیو کې، د اقتصاد په علم کې د سویډن د مرکزي بانک د نوبل جایزې ګټونکي ملټون فریدمن او د هغه پیسوپلوه (مونیټرېسټ) همکار انا شوارتز استدلال وکړ چې فدرال رزرو کولای شول، د دغه کړکېچ د شدت مخه ونیسي، خو وه یې نه شو کولای د پولي سیسټم په مدیریت او د بانکوالۍ له کړکېچ نه په مخنیوي کې خپل رول ولوبوي چې له امله یې له ۱۹۲۹ ز کال نه  په ۱۹۳۳ ز کال کې د نیوډیل پروګرام تر پیل پورې لوی اقتصادي کړکېچ رامنځته شو. دغه نظر د فدرال رزور د حکامو د شورا د مشر بن برنانکه له خوا تائید شو، چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې د فریدمن او شوارتز نه د ستاینې په وینا کې وویل: اجازه راکړئ، چې د فدرال رزرو د یوه رسمي استازي په توګه د خپل ځایګي نه په لږ بدې ګټې اخیستنې سره خپلې خبرې پای ته ورسوم. زه غواړم میلټون او آنا ته ووایم: د لوی کړکېچ اړوند، تاسو په حق یاست. موږ هغه رامنځته کړ. موږ ډېره بښنه غواړو، خو له تاسو مننه، موږ به بیا هېڅکله داسې و نه کړو.
مورې راثبارډ
مورې نیوټن راثبارډ (د ۱۹۲۶ کال د مارچ له ۲ – د ۱۹۹۵ جنوري تر ۷) د اتریشي ښوونځۍ یو امریکایی اقتصاد پوه، اقتصادي تاریخ پوه او سیاسي نظرخاوند ؤ. راثبارډ د انارکو – پانګوالۍ بنسټګر او مخکښ نظریه پوه او په شلمه پېړۍ کې د امریکا د آزادۍ غورځنګ مهمه څېره ؤ. هغه د سیاسي تیورۍ، تاریخ، اقتصاد او نورو موضوعاتو په هکله څه باندې شل کتابونه لیکلي.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
-      بن اس. برنانکه
مورې راثبارډ
راثبارډ څرګنده کړه چې د "ګډ دولت د انحصاري نظام" له خوا ټول برابر شوي خدمتونه، د خصوصي سکتور له لوري په ډېر اغېزمن ډول وړاندې کېدای شي او لیکلي یې دي چې دولت " د سیستماتیکې غلا ښکاره سازمان " دی. هغه د کسري زیرمو بانکداري د درغلۍ یوه بڼه وبله او د مرکزي بانکدارۍ مخالفت یې وکړ. هغه د نورو هېوادونو په چارو کې د هر ډول نظامي، سیاسي او اقتصادي مداخلې کلک مخالفت وکړ. د هغه د شاګرد، هانس-هرمن هوپ په وینا، " له راثبارډ پرته به هېڅ انارکو - پانګواله غورځنګ نه وي."
د روغتيا نړيوال سازمان
اصل
د روغتیا نړيوال کنفرانسونه (ISC), چې لومړی کنفرانس يې د ۱۸۵۱ ز کال د جون مياشتې په درويشتمه نېټه جوړ شوی و د کنفرانسونو يوه لړۍ وه چې تر ۱۹۳۸ ز کال پورې روانه وه. په پاريس کې لومړی کنفرانس يوازې د وبا لپاره ځانګړی شوی و چې همدا وبا د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د ISC د اصلي ناروغۍ د اندېښنې په توګه وګرځېده. د ساري کېدو په ګډون، د ډېرو وبايي ناروغيو لامل لا هم نامعلوم او د علمي بحثونو موضوع ده چې په دې اړوند د مناسبو اقداماتو لپاره نړيوالو موافقو ته رسېدل ستونزمن و. دا ډول اووه نړيوال کنفرانسونه په يو څلوېښتو کلونو کې جوړ شول خو د څو هيوادونو تر منځ د موافقو له رامنځ ته کېدو مخکې دغه کنفرانسونه پای ته ورسېدل. د ۱۸۹۲ ز کال په ويانا کې جوړ شوي اووم کنفرانس په پايله کې يو کنوانسيون رامنځ ته شو. دې کنوانسيون يوازې د هغو بېړیو روغتیا ته پاملرنه کوله چې د سويس له کاناله تېرېدې او هڅه يې دا وه چې وبا ونه لېږدول شي.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
د هوور غبرګون
د هوور ادارې هڅه وکړه چې اقتصادي حالت په چټک ډول سم کړي، خو و یې نه شو کړای. د هوور د ولسمشرۍ پر مهال، سوداګرۍ وهڅول شوې، چې د معاشونو کچه لوړه وساتي. ولسمشر هوور او یو شمېر نورو پوهانو باور درلود چې د معاشونو د کچې په لوړ ساتلو سره به د پېرلو د توان ثابته کچه رامنځته کړي او اقتصاد به په خوځښت کې وساتي. د ۱۹۲۹ ز کال په ډسمبر میاشت کې د دغه کړکېچ د لومړنیو پړاوونو له پیل کېدو وروسته ولسمشر هوور د لوړ معاش ترویج کولو ته دوام ورکړ. دغې چارې تر ۱۹۳۱ ز کال پورې دوام وکړ، هغه مهال چې د سوداګریو مالکینو د معاشونو په راټیټولو پیل وکړ، څو وکولای شي، په خپلو پښو ولاړ پاتې شي. د دغه کال په وروستیو کې د هوور ادارې په چیک باندې مالیات ولګول، څو د دولت لپاره اضافي بودیجه ومومي. د دغو مالیاتو له مخې په ټولو بانکي چیکونو باندې دوه سنټه مالیات اضافه شول، چې په مستقیم ډول یې عام وګړي تر اغېز لاندې راتلل. دغه اضافي لګښت وګړي له چیک کارونې لرې کړل، له همدې امله ډېری وګړو له نغدو پیسو نه کار اخیستنه زیاته کړه.
مورې راثبارډ
آزادي غوښتونکی اقتصاد پوه جیفري هربینر، چې راثبارډ خپل ملګری او "فکري لارښود" بولي، لیکلي چې راثبارډ د اصلي بهیر علمي چاپېریال څخه "یوازې محرومیت" درک کړ. راثبارډ د اصلي بهیر اقتصادي میتودپېژندنې رد کړې او پرځای یې د خپل زیات مهم فکري مخکښ، لودویګ وون میزس چلندپېژندنه (praxeology) ومنله. راثبارډ د خپلو اقتصادي او سیاسي نظریاتو د ودې لپاره د لیو راکویل او برټون بلومرټ سره په ۱۹۸۲ کال کې یوځای شو، ترڅو په آلاباما کې د میزس انسټیټیوټ رامنځته کړي.
د روغتيا نړيوال سازمان
اصل
پینځه کاله وروسته په ۱۸۹۷ ز کال کې، د بوبنيک وبا bubonic plague په اړوند کنوانسيون د ويانا په کنفرانس کې د ګډون کوونکو نولسو هيوادونو له جملې يوازې شپاړسو لاسليک کړ. په داسې حال کې چې ډنمارک، سويډن ناروی، او متحده ايالاتو دغه کنوانسيون لاسليک نه کړ. د رايو په توافق سره په دې موافقه وشوه چې د تېرو کنفرانسونو کارونه بايد د عملي کېدو لپاره جوړ شي. له دې وروسته نور کنفرانسونه، له ۱۹۰۲ څخه نيولې په ۱۹۳۸ ز کال کې تر وروستي کنفرانس پورې، چې د ISC د پاملرنې وړ ناروغۍ یې نورې هم پراخې کړې. د زيړي، تبې، جذام، مالت تبه، سل او محرقې ته ځواب ويلو په اړه بحثونه يې هم پکې شامل وو. تر يو بريده د کنفرانسونو د برياليتوب په پايله کې، د پان امريکايي روغتيايي دفتر (۱۹۰۲) او د عمومي روغتيا نړيوال دفتر (۱۹۰۷)  ډېر ژر جوړ شول. کله چې د ملتونو تړون په ۱۹۲۰ ز کال کې رامنځ ته شو، دوی د ملتونود تړون روغتيايي سازمان جوړ کړ. له دویمې نړيوالې جګړې وروسته ملګرو ملتونو ټول روغتيايي سازمانونه مدغم کړل، څو د روغتيا نړيوال سازمان جوړ کړي.
په متحده ایالاتو کې لوی اقتصادي کړکېچ
د روزولت نیوډیل پلان
له ۱۹۳۳ – ۱۹۳۴ ز کال پورې د نیوډیل لومړني پلان له مخې په کلیوالي سیمو کې د کړکېچ سره د مبارزې او کرنې د پیاوړتیا، د بانکدارۍ د صنعت او په ټولیز ډول د اقتصاد په موخه په پراخه کچه پروګرامونه پیل شول. د مرستې هغه اوږد مهاله پروګرامونه، د بې کاره کسانو لپاره رامنځته شول چې دغو کسانو ته د د دندې له جوړېدو وروسته به په معمول ډول قطع کېدل.
مورې راثبارډ
تعلیم
د راثبارډ مور او پلار ډېوېډ او رې راثبارډ وو، چې په ترتیب سره له پولنډ او روسیې څخه متحده ایالاتو ته یهودي کډوال وو. ډېوېډ یو کیمیا پوه ؤ. مورې د نیویارک ښار په یوه خصوصي ښوونځۍ، برچ واټېن لینوکس ښوونځۍ (Birch Wathen Lenox School) کې تحصیل وکړ. هغه وروسته وویل چې هغه د " دولتي ښوونځۍ بدنامه او برابرپاله نظام" په پرتله چې هغه په ​​برونکس کې په کې برخه اخیستې وه، برچ واټېن ته ډېر ترجیح ورکوي.
راثبارډ لیکلي چې د "کمونیست یا د حزب ملاتړو"  ملګرو او ګاونډیانو په منځ کې "ښی اړخه" (د "زاړه ښي" یا "Old Right" پیرو) په توګه لوی شوی دی. هغه په ځوانۍ کې د نیویارک ځوان جمهوريت غوښتونکي ټولنې (The New York Young Republican Club) غړی ؤ. راثبارډ خپل مهاجر پلار د یوه فردپاله کس په توګه توصیف کړ، چې د امریکا  د اقلیت حکومت، آزاد اقتصاد، شخصي ملکیت او "د خپلو وړتیاوو له مخې د لوړېدو هوډ ..." ارزښتونه یې منل. ټول سوسیالیزم ماته زیات جابر او کرکجن ښکاري."
د روغتيا نړيوال سازمان
تاسيس
په ۱۹۴۵ ز کال کې د نړيوال سازمان په اړه د ملګرو متلونو په کنفرانس کې  د چين  استازي Szeming Sze د ناروی او برازيل له استازو سره د ملګرو ملتونو تر څارنې لاندې د يو نړيوال روغتيايي سازمان د جوړولو په اړه مشوره وکړه. په دې برخه کې د يو پريکړه ليک په تصويب کې له ناکامېدو وروسته، د کنفرانس سرمنشي الجر هيس Alger Hiss  د داسې يو سازمان د جوړولو لپاره د يوې اعلاميې د صادرولو سپارښتنه وکړه. د چين او نورو استازو د دې اعلاميې لپاره هلې ځلې وکړې او په پايله کې د روغتيا په اړه د يو نړيوال کنفرانس جوړېدل تصويب شول. د انټرنيشل پر ځای د ورلډ لفظ کارول، د هغه کار پر ماهيت د ټينګار لپاره و چې دې سازمان يې د تر لاسه کولو هڅې کولې. د روغتيا نړيوال سازمان اساسنامه د ملګرو ملتونو د ټولو يو پینځوس غړو هيوادونو لخوا لاسليک شوه او لسو نورو هيوادونو د ۱۹۴۶ ز کال د جولای د مياشتې په دوه ويشتمه نېټه لاسليک کړه. په همدې اساس دا د ملګرو ملتونو لومړۍ تخصصي اداره شوه، چې ټول غړي په کې شريک وو. د دې سازمان اساسنامه د ۱۹۴۸ ز کال د اپريل په اوومه نېټه د روغتيا نړيوالې ورځې په لومړۍ ورځ له هغه وروسته په لازمي ډول اجرا شوه چې د شپږ ويشتم غړي هيواد له خوا تصويب شوه.
مورې راثبارډ
تعلیم
راثبارډ په کولمبیا پوهنتون کې زده کړې وکړې او په ۱۹۴۵ کال کې یې په ریاضیاتو کې د لیسانس سند او په ۱۹۵۶ کال کې یې په اقتصاد کې د ډوکتورا سند ترلاسه کړل. د هغه د ډوکتورا سند په ترلاسه کولو کې ځنډ تر یوه حده د خپل مشاور، جوزف ډرفمن سره د شخړې له امله او تر یوه حده د آرتور بورنز له خوا د هغه د مقالې د رد له امله ؤ. بورنز د راثبارډ کورنۍ پخوانی ملګری او په ماناهاټان کې د دوی په آپارتمان کې یې ګاونډی ؤ. همدا چې  د بورنز کورنۍ د کولمبیا له پوهنځۍ څخه په رخصتۍ لاړه، ترڅو د ولسمشر آیزنهاور د اقتصادي سلاکارانو شورا مشري وکړي، د راثبارډ مقاله ومنل شوه او د ډوکتورا خپل سند یې ترلاسه کړ. راثبارډ وروسته وویل چې د هغه ټول زده کونکي افراطي کین پاله وو او هغه مهال په ​​کولمبیا کې یو له یوازې دوو جمهوريت غوښتونکو څخه ؤ.
راثبارډ د ۱۹۴۰ کال لسیزې په اوږدو کې د فرانک چودوروف سره آشنا شو او د البرټ جې ناک، ګرېټ ګارېټ، ایزابل پانټرسون، اچ. ال. مینکن او د اتریشي اقتصاد پوه، لودویګ وون میزس آزادي پاله آثار يې زیات ولوستل. د ۱۹۵۰ کال لسیزې په لومړیو کې، کله چې میزس د نیویارک پوهنتون د سوداګرۍ سټرن مکتب (New York University Stern School of Business) د وال سټریټ څانګه کې تدریس کاوه، راثبارډ د هغه غیر رسمي سیمینار کې ګډون وکړ. راثبارډ د میزس د انساني عمل (Human Action) کتاب تر ډېرې زیات اغېزې لاندې راغی. هغه د ویلیام ولکر بسپنې پام ځانته راواړوه، هغه ډله چې د ۱۹۵۰ کال لسیزه او ۱۹۶۰ کال لسیزې په لومړیو کې د ښي اړخه آیډیالوژیو د ودې لپاره یې مالي ملاتړ برابر کړ. د ولکر بسپنې راثبارډ ته پیسې ورکړې چې یو کتاب ولیکي، ترڅو انساني عمل په داسې بڼه تشریح کړي چې د میزس نظرونو سره د کالج فارغان آشنا کړی شي، نمونه یي څپرکی چې هغه د پیسو او کریډیټ په اړه لیکلی ؤ، د میزس تائید وړ وګرځېد. د ولکر بسپنې هغه ته لس کاله د "لوړ رتبه شنونکي" په توګه د وکالت معاش ورکړ. لکه څنګه چې راثبارډ خپل کار ته دوام ورکړ، نو پروژه یې پراخه کړه. پایله یې د هغه د انسان، اقتصاد او دولت کتاب ؤ، چې په ۱۹۶۲ کال کې خپور شو. د خپرېدو وروسته، میزس د راثبارډ کار زیات وستایه.
د روغتيا نړيوال سازمان
تاسيس
د روغتيا نړيوالې مجمع لومړۍ غونډه د ۱۹۴۸ ز کال د جولای په څلور وېشتمه نېټه پای ته ورسېده، چې د ۱۹۴۹ ز کال لپاره يې پینځه ميليونه امريکايي ډالره بوديجه بودیجه کړه. اندريا اشتامپار د مجمع لومړی رئيس و او جي بروک چيشولم G. Brock Chisholm د روغتيا نړيوال سازمان لومړی عمومي مدير وټاکل شو، هغه د پروګرام جوړولو په پړاوونو کې د اجرايیوي منشي په توګه کار و کړ. د دې سازمان لومړی لومړيتوب د ملاريا، سل او جنسي اړيکو له لارې د نژدې کېدو له امله رامنځ ته کېدو عفونت د خپريدو مخنیوی وو چې د مور او ماشوم روغتيا، تغذيې او چاپيريال ساتنه وکړي. د دې سازمان لومړی تشريعي قانون د ناروغيو له خپرېدو او لاملونو دقيقې شمېرې راټولول وو. د روغتيا نړيوال سازمان په لوګو کې د روغتيا د نښې په توګه د اسکلپيوس Asclepius څلی لګول شوی.
مورې راثبارډ
واده، دنده او عمل پالنه
راثبارډ په ۱۹۵۳ کال کې د جوآن بیټریس شوماخر (د ۱۹۲۸ کال د سپټمبر ۱۷ – د ۱۹۹۹ کال د اوکټوبر ۲۹) سره په نیویارک ښار کې واده وکړ، چې هغه یې جوی بله. جوآن یوه تاریخ پوهه، د راثبارډ شخصي اډېټره او نږدې سلاکاره همدارنګه د راثبارډ سالون کوربه وه. دوی د مینه ناک واده څخه خوند اخیست او راثبارډ اکثراً هغې ته د خپل ژوند او لاسته راوړنو "اړین جوړښت" بله. د جوی په وینا، د ولکر بسپنې ملاتړ راثبارډ ته امکان ورکړ چې د خپل واده په لومړیو ۱۵ کلونو کې د آزاد نظرخاوند او کارپوه په توګه له کور څخه کار وکړي. د ولکر بسپنه په ۱۹۶۲ کال کې ړنګه شوه او له امله یې راثبارډ د نیویارک په بېلابېلو علمي مؤسیسو کې د کار موندلو په لټه کې شو. هغه ته په ۱۹۶۶ کال کې په ۴۰ کلنۍ کې په بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ کې د انجینرۍ زده کونکو ته د اقتصاد د تدریس لپاره نیمه ورځنۍ وظیفه وړاندیز شوه. دې انسټيټیوټ د اقتصاد څانګه یا د اقتصاد رشته نه درلوده او راثبارډ یې د ټولنیز ساینس څانګه د "مارکس پاله" په توګه مسخره کړه، خو جاسټین ریمونډو لیکي چې راثبارډ په بروکلین پولی تخنیک کې تدریس خوښېده، ځکه چې په اونۍ کې یوازې دوې ورځې کار هغه پرېښود چې د آزادي پاله سیاست په پرمختګ کې مرسته وکړي.
د روغتيا نړيوال سازمان
فعاليتونه
په ۱۹۵۹ ز کال کې د روغتيا نړيوال سازمان د اټومي نړيوالې ادارې سره د « WHA 12–40» هوکړه لیک لاسليک کړ چې په کې راغلي: "که هر يو له دې سازمانونو څخه د يوې داسې موضوع په اړه د يو پروګرام يا فعاليت د پيلولو وړانديز کوي، په کومه موضوع کې چې د بل سازمان د پام وړ ګټې نغښتې يا شونې وي، لومړی اړخ بايد د موضوع په اړه د دوه اړخيزې هوکړې له مخې د تعديل لپاره له بل لوري سره مشوره وکړي."
مورې راثبارډ
واده، دنده او عمل پالنه
راثبارډ تر ۱۹۸۶ کال پورې دې دندې ته دوام ورکړ. بیا په ۶۰ کلنۍ کې یې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون ( University of Nevada, Las Vegas) یا (UNLV) کې د لي سوداګریز مکتب (Lee Business School) په موخه د بروکلین پولی تخنیک انسټیټیوټ پرېښود، هلته یې د اقتصاد اس. جې. هال ممتاز پروفیسور (S.J. Hall Distinguished Professor of Economics) لقب درلود، هغه څوکۍ چې د یوه آزادي پاله سوداګر له پلوه ورکړل شوې وه. د راثبارډ د ملګري، همکار او د میزسي اقتصاد پوه، هانس هرمن هوپ په وینا، راثبارډ په علمي چاپېریال کې د " فرعي شتون" مشري وکړه، خو هغه وکړی شو د خپلو لیکنو له لارې زیات شمېر  "زده کوونکی او شاګردان" جلب کړي، په دې توګه د " آزادي پاله معاصر غورځنګ جوړونکی او یو له اصلي عاملینو څخه " شو. هغه له  ۱۹۸۶ کال څخه تر مړینې پورې په نیواډا، لاس ویګاس پوهنتون کې خپله دنده وساته. راثبارډ په ۱۹۷۶ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو مرکز (Center for Libertarian Studies) او په ۱۹۷۷ کال کې د آزادي پاله مطالعاتو جورنال (Journal of Libertarian Studies) رامنځته کړل. په ۱۹۸۲ کال کې د آلاباما په ​​​​آبورن کې د لودویګ وون میزس انسټیټیوټ (Ludwig von Mises Institute) رامنځته کړ او تر ۱۹۹۵ کال پورې د علمي چارو مرستیال ؤ. راثبارډ د انیټيټیوټ د اتریشي اقتصاد بیاکتنه (Review of Austrian Economics)، د هیټروډوکسي اقتصاد جورنال رامنځته کړ چې وروسته یې نوم په ۱۹۸۷ کال کې د اتریشي اقتصاد د درې میاشتني جورنال (Quarterly Journal of Austrian Economics) ته نوم بدل شو.
د راثبارډ له مړینې وروسته، جوی د هغه د خوښۍ او روښانه روحیې په اړه څنګدونې وکړې، ویې ویل، "هغه د ۴۰ کلونو لپاره پرته له دې چې له غرمې مخکې ویښ شي، نفقه برابروله. دا کار هغه ته مهم ؤ." راثبارډ د "شپه وېښ" کس په نوم پېژندل کیده. هغې یادونه وکړه چې راثبارډ به څنګه هره ورځ د خپل همکار، لیو راکوېل سره په تلیفوني خبرو پیل کوه: " کله به چژ دوی یو بل سره کتل، لوړې خندا به کور یا آپارتمان ولړزاوه. مورې فکر کاوه چې دا کار د ورځ پیلولو لپاره ترټولو غوره لاره ده." راثبارډ خدای ته بې دینه او تجاهل پاله ؤ، ځان یې " ګډ تجاهل پاله او اصلاح پاله یهودي" باله. سره له دې چې تجاهل پاله او ملحد پېژندل شوی، هغه د "دین سره د کیڼ-آزادي پاله په دښمنۍ" باندې نیوکه کوله. د راثبارډ په وروستیو کلونو کې زیاتره ملګرو یې تمه درلوده چې هغه به کاتولیکیزم ته واړوي، خو هغه هېڅکله داسې ونه کړل. د نیویارک ټایمز د مړینې په خبرتبا کې راثبارډ داسې "یو اقتصاد پوه او ټولنیز فیلسوف بلل شوی، چې د دولتي مداخلې په وړاندې یې د فردي آزادۍ څخه په کلکه دفاع وکړه".
د روغتيا نړيوال سازمان
مخينه
د روغتیا نړیوال سازمان په کال ۱۹۴۸ کی د اپریل د میاشتی په ۷ نتټه جوړه شوله، مرکر یی په جنیو د سوییس کی دی. دا مهال دهغه عمومی ريیس ډاکټر مرگریټ‌ چان ده.
د ادارې بنسټ او غړي يي
دا سازمان د ملل متحد د انکشافی گروپ غړی دی. په ٬۲۰۱۲ کال کی پدی سازمان کی ۱۹۴ هیوادونه عضویت لری. هغه هیوادونه چی ددی سازمان عضویت لری ددی سازمان لپاره خپل خاص استازی هم استوی. ټول هغه هیوادونه چی د ملل متحد غړیتوب لری د دی سازمان غړیتوب هم اخستلی شی.
مورې راثبارډ
د آین رنډ سره شخړه
راثبارډ د میزس د سیمینار یو شمېر نورو ګډونوالو تر څنګ په ۱۹۵۴ کال کې د ناول لیکونکې اواعتراض پالنې بنسټګرې، آین رنډ په حلقه کې برخه واخیسته. دی ډېر ژر له هغې څخه جلا شو، د نورو شیانو په منځ کې یې لیکلي چې د هغې نظرونه هغومره یې چې اعلان کړل، اصلي نه وو، خو د ارسطو، توماس آکویناس او هربرټ سپینسر نظرونو ته ورته وو. د رنډ د اتلس شوریډ (Atlas Shrugged) ناول له خپرېدو وروسته، راثبارډ په ۱۹۵۸ کال کې هغې ته یو "ملاټر لیک" ولیکه او کتاب یې " بې پایه خزانه" او "نه یوازې تر اوس پورې ترټولو غوره لیکل شوی ناول، [بلکې] یو له زیات غوره لیکل شوو افسانوي یا غیر افسانوي کتابونو څخه " وباله. همدارنګه هغه لیکلي: " تاسو ما ته د طبیعي حقونو او طبیعي قانون فلسفې ټوله ساحه معرفي کړه" او هغه یې وهڅاوه چې "د طبیعي حقونو شانداره دود" زده کړي. راثبارډ د څو میاشتو لپاره د رنډ له حلقې سره یو ځای شو، خو ډېر ژر یې د خپل انارشیزم تفسیر څخه د خپلې دفاع په ګډون، د بېلابېلو توپیرونو له امله د رنډ سره اړیکې پرې کړې.
د روغتيا نړيوال سازمان
فعالیتونه او سيمه ييز دفترونه
دا مهال افریقا ، اروپا ، جنوب شرقی آسیا شرقی مدیترانه ای هیوادونه ، غربی پاسفیک هیوادونه او امریکا کی منطقوی نمایندگی لری. دا مهال په ۱۴۷ هیوادونو کی دغه سازمان ۸۵۰۰ نفر استخدام کړی دی.
مورې راثبارډ
د آین رنډ سره شخړه
راثبارډ وروسته بیا په خپله ناخپره شوې Mozart Was a Red  نمایشنامه او "د آین رنډ فرقې ټولنپوهنې" خپله مقاله کې د رنډ په حلقه ملنډې ووهلې. هغه د رنډ حلقه د "توکمپاله شخصیت فرقه" توصیف کړه. د هغه په ډرامه کې د رنډ (د کرکټر کارسن سانډ له لوري) او د هغې د ملګرو تمثیل کیږي او دا ډرامه د کیث هکلي، د سانډ ناول The Brow of Zeus (چې په اتلس شرویډ کې یوه لوبه ده) د یوه مینه وال څخه د لیدنې په جریان کې جوړه شوه.
د روغتيا نړيوال سازمان
فعالیتونه او سيمه ييز دفترونه
دا سازمان د غړو هیوادونو او باندنیو ډونرانو لخوا په مالی ډول سره حمایه کیږی. تر ټولو ستر مرسته کوونکی د دی سازمان لپاره امریکا،‌ جاپان،‌ جرمنی ،‌انگلستان او فرانسه دی.
مورې راثبارډ
مړینه
راثبارډ د ۱۹۹۵ کال د جنورۍ په ۷ د زړه د حملې له امله د ۶۸ کلونو په عمر مړ شو. هغه د ورجینیا ایالت په اوک ووډ هدیره کې د خپلې مېرمنې د ځمکې ټوټه کې خاورو ته وسپارل شو.
د روغتيا نړيوال سازمان
سرچينې
وېشنيزه:دروغتيا نړيواله موسسه
پریلپ
پریلپ ښار په مقدونیایي Прилеп) د شمالي مقدونیه هیواد څلورم لوی ښار دی.
فزیوتراپي(فزیکي درملنه)
د فزیو تراپي پیژند
فزیکي درملنه چي د فزیوتراپي په نوم هم یادیږي، د روغتیایې مسلکونو سره تړلی یو مسلک دی چي په شواهدو ولاړې کنزیولوژۍ، الکترونیکي درملنې، د شاک څپو څرنګوالي، تمرینې نسخې د مفصلونو د موبلایز او روغتیایې زده کړې په وسیله د مزمن یا سخت درد، د نرمو نسجونو زخمونه، هغه مفصلونه چي کرپندوکي یې زیانمن شوي وي، د تګ ناروغۍ او فزیکي معلولیتونو په ځانګړي ډول د عضلي سکلیټي، قلبي تنفسي، عصبي او نورور... درملنه کوي.