اموي_خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) غلام محمد غبار       په افغانستان کي داسلام خپريدل او دعربو نفوذ     (۱۳۹۱هـ ش)      (ص۴۴-۶۹)       صداقت خپرندويه ټولنه (۲) غلام محمد غبار       په افغانستان کي داسلام خپريدل او دعربو نفوذ     (۱۳۹۱هـ ش)      (ص۴۵)       صداقت خپرندويه ټولنه (۳) احمد بن يحي بلاذري     فتوح البلدان       ژباړن : محمد توکل       (۱۳۳۷هـ ش)        (ص۲۸۶)        اداره تاريخ ايران (۴) عماد الدين ابن کثير  البداية والنهاية    تحقيق:- عبدالله بن عبدالمحسن  (ج۱۲،ص۵۵۷)   البحوث والدراسات الاسلامي تر صلحي وروسته يې پر طبرستان حمله وکړه .يزيد دعمربن عبدالعزيز له برطرف اوبندي شو(۱). دعمربن عبدالعزيز تر مړيني وروسته يزيد بن عبدالملک ابن هبيره دعراق والی مقرر کړ.ابن هبيره مسلم بن سعيددخراسان دحاکم په توگه ولېږه. تر (۱۰۶هـ ق) کال پوري مسلم بن سعيد دبخارا او فرغانې بغاوتونه له منځه يووړل او باغيانو ته يې سختي سزاگاني ورکړې. په (۱۰۶هـ ق) کال کي دمسلم پر ځای اسدبن عبدالله قسري دخراسان حاکم مقرر شو. اسد پر غور حمله وکړه خوپه غرنی سيمه کي دزياتو مشکلاتو له امله يې فتحه نشوای کړای.په(۱۰۸هـ ق )کال اسد داسلامي لښکرو سره دترکانو دبغاوت دغلي کولو په موخه ووت .په فرغانه کي دترکانو او اسلامي لښکرو تر منځ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اکبرشاه نجيب ابادي      داسلام تاريخ      ژباړن : فضل مولا لټون       ۱۴۲۵هـ ق      (ج۲ ص ۱۴۹)     پيغام خپرندويه مرکز نښته وشوه چي په پايله کي ترکانو ماته وخوړه(۱). په (۱۱۰هـ ق) کال اشرس بن عبدالله دخراسان دوالي په حيث په خراسان او ترکستان کي داسلامي مفاهيمو دخپرولو په نيت اسلامي مبلغين د ماوراءالنهر شاوخوا سيمو ته ولېږل. په(۱۱۱هـ ق) کال جنيدبن عبدالرحمن دخراسان حاکم مقررشو. په همدې کال دبخارا بغاوت دجنيد له خوا له منځه يووړل شو. په (۱۱۲هـ ق) کال د تخار بغاوت غلی شو او پر ترکستان دچين دباچا حمله په شا وتمبول شوه.تر (۱۱۶هـ ق) کال پوري جنيد دترکستان ټول بغاوتونه غلي کړل. تر دې وروسته دامويانو حکومت دزوال خواته روان شو. او ويې نشوای کولی چي فتوحاتو ته ادامه ورکړي (۲). دريم مطلب :- دسند فتوحات:- په (۴۴هـ ق) کال کي مهلب بن ابي صفرة دسندپر هېواد حمله وکړه او تراهواز پوري مخته ولاړ. تر ده وروسته حکيم بن جبله عبدي مکران فتحه کړاوترقيقان پوري مخته ولاړ. په (۵۰هـ ق) کال دمعاويه (ض) دخلافت پر مهال دمکران اوبلوچستان والي عبدالله بن سوار دسنديانو دتأديب لپاره پر سند حمله وکړه. دجنگ په ترڅ کي عبدالله په شهادت ورسېده(۳).تر دوی وروسته داسلامي حکومت زياته توجه دسيستان دباچا رتبيل شاه لوري ته واوښته ځکه يې نو دسند لوري ته کومي خاص لاسته راوړني نه درلودې. کله چي په (۷۵هـ ق) کال حجاج دعراق والی مقرر شو. هغه په (۷۸هـ ق) کال لومړی عبيدالله بن ابي بکره او بيا عبدالرحمن بن محمدبن اشعث دسيستان حاکمان مقرر کړل .او ددې اجازه يې ورکړه چي دسندلوري ته فتوحات وکړي (۴) .په(۹۰هـ ق) کال کي دسرانديب يا سري لانکا څخه دمسلمانانو يوه تجارتي بېړۍ دعراق په لور روانه وه چي دسند ساحل ته نژدې دسمندري غلو له خوا لوټ شوه او کسان يې ددېبل په ښار کي بنديان شوه. حجاج دبنديانو دخلاصون لپاره دسند راجه داهر ته يو ليک ولېږه. خو بنديان خلاص نه شوه. حجاج ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   ژباړن : مولوي احمد الله ابو البدر     ۱۳۹۳هـ ش   (ص ۱۵۹)     صداقت خپرندويه ټولنه (۲) اکبرشاه نجيب ابادي      داسلام تاريخ      ژباړن : فضل مولا لټون       ۱۴۲۵هـ ق      (ج۲ ص ۱۷۹)     پيغام خپرندويه مرکز (۳) احمد بن يحي بلاذري     فتوح البلدان       ژباړن : محمد توکل       (۱۳۳۷هـ ش)        (ص۲۹۷)        اداره تاريخ ايران (۴) اکبرشاه نجيب ابادي      داسلام تاريخ      ژباړن : فضل مولا لټون       ۱۴۲۵هـ ق      (ج۲ ص ۱۲۹)     پيغام خپرندويه مرکز عبيدالله بن نبهان له (۶۰۰۰) لښکر سره دسند په لور ولېږی. دراجه داهر سره په جگړه کي عبيدالله شهيدشو او لښکر يې هدف ته ونه رسېدی. تر هغه وروسته بديل بن طهفه بجلي له (۶۰۰۰) لښکر سره پر سند حمله وکړه. بديل هم دجگړې په ډگرکي له آس څخه ولويد اوشهيد شو(۱).په (۹۱هـ ق) کال حجاج خپل وراره محمد بن قاسم چي اوولس يا اتلس کلن ځوان ؤ. له (۱۲۰۰۰) لښکر سره پر سند دحملې لپاره واستاوه. محمد بن قاسم دبلوچستان له لاري پر دېبل حمله وکړه. ددېبل تر نيولو وروسته يې بنديان ازاد کړل ، او مخته ولاړی ملتان يې فتحه کړ(۲). تر (۹۶هـ ق) کال پوري ټول ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) احمد بن يحي بلاذري     فتوح البلدان       ژباړن : محمد توکل       (۱۳۳۷هـ ش)        (ص۲۹۸)        اداره تاريخ ايران (۲) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۴۳)  پرينټينگ  پريس  لاهور لويديځ هندوستان دمسلمانانو لاس ته ولوېدی .کله چي وليد وفات شو. سليمان بن عبدالملک محمد بن قاسم له مخکي تگ څخه منعه کړ،اودمشق ته يې وروغوښته. بلاخره دزياتو شکنجو ورکولوله امله محمد بن قاسم په شهادت ورسېده. په (۱۰۷هـ ق) کال دخراسان دوالي له خوا جنيد بن عبدالرحمن پرسندحمله وکړه. ترکشمير پوري ټولي سيمي (اوسنی پاکستان) يې فتحه کړ. اوددې تر څنگ يې مارواړ،اجين،گجرات او بړوچ هم فتحه کړل (۱). څلورم مطلب:-دافريقا او المغرب فتوحات:- دافريقا ځيني برخي دعمر او عثمان (ض) دخلافت په وختو کي فتحه شوي وې. دمعاويه (ض) دخلافت پر مهال چي عمروبن العاص دمصر والي ؤ ، هغه تر تونس پوري سيمي فتحه کړې. په (۴۳هـ ق) کال عمرو بن العاص وفات شو او پر ځای يې عبدالله بن عمرو وټاکل شو(۲).په (۵۰هـ ق) کال کي عقبه بن نافع د مصر، برقه اوسوډان دلښکرو اعلي قومندان وټاکل شو. او په افريقا کي دمخته تگ اجازه ورکړل شوه. عقبه تونس او طرابلس فتحه کړل. او دسيمي دښه اداره کولو لپاره يې د(۵۰ -۵۵) کلونو تر منځ دقيروان ښار اباد کړ. عقبه دالمغرب زياته ساحه فتحه کړل. او تر تلمسان پوري ورسېدی. دمعاويه (ض) تر وفات وروسته ديزيد په وخت کي هم عقبه پر خپله وظيفه پاته ؤ. په(۶۲هـ ق) کال عقبه دطنجې سيمه فتحه کړل .او داطلس تر سواحلو پوري ورسېده.تر(۶۳هـ ق) کال پوري عقبه ټوله شمالي افريقا په اسلامي دولت کي داخله کړه. په (۶۳هـ ق) کال دعقبه تر شهادت وروسته زهير بن قيس دافريقا والي شو. په (۷۴هـ ق) کال کي دعبدالملک له خوا حسان بن نعمان دافريفا دلښکرو اعلي سالار وټاکل شو. په همدې کال حسان بن نعمان دقرطاجنه سيمه له روميانو څخه ونيول. داسلامي لښکرو دبوختياوو له امله قرطاجنه بيرته دروميانو لاس ته ولوېده. له زياتو هڅو وروسته په (۷۷هـ ق) کال اسلامي لښکرو وکړای شوه. چي قرطاجنه بيرته له روميانو څخه ونيسي. تر(۷۹هـ ق) کال پوري حسان بن نعمان دمراکش حاکم ؤ(۳). ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اکبرشاه نجيب ابادي      داسلام تاريخ      فضل مولا لټون       ۱۴۲۵هـ ق      (ج۲ ص ۱۴۳)     پيغام خپرندويه مرکز (۲) ابو جعفر محمد بن جرير طبري     تاريح طبري       حيدر علي طباطبايي     (۲۰۰۴م)     (ج۴ص۳۹)   نفيس اکيډمي (۳) ابن الاثيرمحمدبن محمدبن عبدالکريم    الکامل في التاريخ    (۱۴۰۷هـ ق)   ( ج۳ص۱۰۵)     دارالکتب العلميه  بيروت لبنان په (۷۹هـ ق) کال دمصر دوالي عبدالعزيز له خوادحسان بن نعمان پر ځای موسی بن نصير دمراکش حاکم مقررشو. موسی بن نصير دبربريانو بغاوتونه له منځه يووړل. او بربر قومونه يې داسلام لور ته راوبلل. په زياته اندازه بربريانو اسلام ومانه. په تونس او قرطاجنه کي دبحري جهازونو د جوړولو لپاره فابريکې جوړي شوې. تر څو مسلمانان خپله بحريه ورباندي قوي کړي. دوليد په زمانه کي هم موسی پر خپله وظيفه پاته ؤ.او دقيروان څخه يې دافريقا نوری برخي اداره کولې. په (۹۶هـ ق) کال کي موسی دسليمان له خوا معزول شو. په (۱۰۲هـ ق) کال کي ديزيد بن عبدالملک له خوا دحجاج غلام يزيد بن ابي مسلم دافريقا والي شو(۱). دهشام دخلافت پر مهال عبيده بن عبدالرحمن قيسي دافريقا والی شو. عبيده خپل يو قومندان حبيب بن ابي عبيده بن عقبه پر سوډان دحملې لپاره ولېږه. په (۱۲۲هـ ق) کال په طنجه او قيروان کي بربر قومونو بغاوت وکړ. دافريقا والي عبدالله بن حجاب ونه شوای کولی چي دبربريانو بغاوت خاموش کړي .هشام دهغوی دټکولو لپاره حنظله بن صفوان ورولېږه. حنظله په ډير برياليتوب سره بغاوتونه له منځه يووړل ، او په افريقا کي يې امن راوست(۲). په افريقا او اندلس کي داسلامي لښکرو خط السير ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) احمد بن يحي بلاذري     فتوح البلدان       ژباړن : محمد توکل       (۱۳۳۷هـ ش)        (ص۱۷۴)        اداره تاريخ ايران (۲) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   مولوي احمد الله ابو البدر     ۱۳۹۳هـ ش   (ص ۱۶۰)     صداقت خپرندويه ټولنه پنخم مطلب:- داندلس فتوحات:- هغه وخت چي موسی بن نصير دافريقا والي ؤ. يوازي دسبته سيمه وه چي مسلمانانو نه وه فتحه کړې .ددې سيمي تر فتحه کېدو وروسته دمسلمانانو پاملرنه داندلس (اوسنی هسپانيا) په لوري واوښته. ددې سيمي دفتحه کولو لپاره موسی دوليد بن عبدالملک څخه اجازه وغوښته. په (۹۱هـ ق) کال موسی دطريف بن مالک په مشری يوه (۵۰۰) کسيزه ډله وليږل. طريف داندلس پر جنوبي سواحلو تر حملې وروسته له غنيمتونو سره يوځای راستون شو(۱).په (۹۲هـ ق) کال موسی د خپل ازاد کړي غلام طارق بن زياد په مشری د(۷۰۰۰) سپاهيانو يوه قوي بحريه پر اندلس دحملې لپاره ولېږل. داندلس پر څنډه تر پلي کېدو وروسته طارق ديوغره په څنډه کي واوړل ،چي ترننه دجبل الطارق په نوم ياديږي. طارق خپلو کښتيو ته اور واچاوه تر څو سپاهيانو ته يې د تيښتي موقع برابره نه شي. وروسته طارق دشمال خواته حرکت پيل کړ او دشذونه په سيمه کي دهسپانيې دباچا لرزيق يا راډرک سره مخامخ شو.ددواړو خواوو تر منځ نښته وشوه چي په پايله کي لرزيق ماته وخوړل(۲). موسی بن نصير دشاله خوا په طارق پسي (۵۰۰۰) نور سپاهيان دمرستي لپاره راولېږل. طارق يو په بل پسي داندلس ښارونه فتحه کړل او تر مرکز طليطلې پوري يې ځان ورساوه .په (۹۳هـ ق) کال موسی پخپله د (۱۸۰۰۰) لښکرسره دطارق مرستي ته راغی .او داشبيليې او قرمونې ښارونه يې فتحه کړل. په (۹۴هـ ق) کال کي داندلس مرکز طليطله ،سرقسطه او برشلونه فتحه  شوه. په (۹۵هـ ق) کال عبدالعزيز بن موسی غرناطه، مالقه او البيره ښارونه فتحه کړل. دوليدتر مړيني وروسته سليمان موسی او طارق له نورو فتوحاتو څخه منعه کړل او دمشق ته يې وغوښتل. په (۹۶هـ ق) کال حرب بن عبدالرحمن الثقفي پر اکوتانيا حمله وکړه. تر ده وروسته سمح بن مالک داندلس والی مقرر شو. سمح په (۱۰۰هـ ق) کال پر سبتمانيا ، ناربونه او توز حمله وکړه خو په (۱۰۲هـ ق ) کال د سمح دشهادت له امله دا حملې نيمگړي پاتي شوې(۳). ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  عبدالمالک همت        دحق او باطل جگړې     (۱۳۸۸هـ ش)    (ص۳۳۱)    مستقبل خپرندويه ټولنه (۲)  پروفيسر محمد نعيم صديقي     داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۱۳۷)       عمريه کنب خانه (۳)  عبدالواسع صابر        داسلام لوی غازيان      (۱۳۸۸هـ ق)      (ص۲۱۳) په (۱۰۲هـ ق ) کال کي عنبسه بن سحيم الکلبي داندلس حاکم وټاکل شو. عنبسه دبرانس تر غرونو تېر شو او دفرانسې په خاوره کي يې دقرقشونه او نيمه ښارونه فتحه کړل. په (۱۱۱هـ ق) کال عبدالرحمن الغافقي دفرانسې جنوبي لمني لاندي کړې ، او تر پاريس پوري ورسېدی. په (۱۱۲هـ ق) کال دعبدالرحمن او چارلس تر منځ جگړه ونښته چي په ترڅ کي يې عبدالرحمن په شهادت ورسېدی او اسلامي پوځونه بيرته راستانه شوه (۱). په (۱۱۵هـ ق) کال عبدالملک فهري پر فرانسه حمله وکړه خو کومه بريا يې نه درلوده. په (۱۱۷هـ ق) کال کي عتبه بن حجاج داندلس حاکم مقرر شو. عتبه دفرانسې په خاوره کي ټولي نيول شوي سيمي تر کلکي دفاع لاندي ونيولې .تر عتبه وروسته نور حاکمان هم وټاکل شوه خو کوم فتوحات يې نه درلوده(۲).