cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
متحده ايالتونه په دويم نړيوال جنګ کې
بې پلويتوب
کله چې جرمني U-boat U-20 د ۱۹۱۵ می پر ۷ د Lusitania بریتانوي سوداګريزه کښتۍ د ۱۲۸ سپرو امريکايي اتباعو سره ډوبه کړه، ويلسن پر مسافر وړونکو کښتيو باندې د جرمني بريدونو د پای ته رسولو غوښتنه وکړه او خبرداری يې ورکړ، چې د امريکا متحده ايالتونه به د امريکايانو د حقونو او نړيوالو مجبوريتونو په تېري کې ناټاکلی اوبتل وسله وال جنګ ونه زغمي. د ويلسن د دولت منشي William Jennings استعفا ورکړه او باور يې دا و، چې د جرمني له لوري د U-boat بريدونو پر وړاندې د ولسمشر نيوکې د بې پلوۍ برخه کې د امريکا له رسمي ژمنتيا سره په ټکر کې وې. له بله اړخه ويلسن د پخواني ولسمشر Theodore Roosevelt په مشرۍ د جنګ بازانو (war hawks) او د Cecil Spring Rice او Sir Edward Grey تر څار لاندې د بریتانوي خبرو اترو تر اغېزې لاندې راغی. پاتې دې نه وي چې د روزولت ډلې جرمني کړنې د سمندري غلا په توګه تورنې کړې.
د متحده ايالتونو عمومي نظريې د ۱۹۱۶ ز کال د جولای په ۳۰ مه د New Jersey په نیو جرسي ښار کې د Black Tom [تور پوستي ټام] شکمن جرمني ورانکاري ته په سپکاوي او د ۱۹۱۷ ز کال د جنوري پر ۱۱ مه په اوسمهال Lyndhurst, New Jersey کې د Kingsland چاودنې پر وړاندې غبرګون وښود.
په پرېکنده ډول د ۱۹۱۷ ز کال په پسرلي کې د بې پلوۍ په اړه د ولسمشر ويلسن رسمي ژمنتيا په ډاګه شوې وه. نوموړي درک کړل چې سولې ته د بڼې ورکولو په موخه جنګ ته د ننوتلو او د پاريس سولې کنفرانس کې د ملتونو ټولنې ته د خپل لرليد پلي کولو اړتيا لري.
عامه نظر
امريکايي عامه نظر وېشل شوی و. ډېری امريکايانو د ۱۹۱۷ ز کال تر لومړيو پورې په پراخ ډول نظر درلود، امريکا بايد له جنګ څخه لرې پاتې شي. نظر په پرله پسې ډول په بلجيم او Lusitania کې د جرمني چارو ته د غبرګون، د جرمني الاصل امريکايانو د اغېز له لاسه ورکولو او د ويلسن هغه دريځ ته په ځواب کې د برخې په توګه بدل شو، چې امريکا بايد ديموکراسۍ لپاره د نړۍ ساتلو په موخه ونډه ولوبوي.
د بالکان جګړې
د بالکان جګړې د شخړو هغو دوو لړیو ته اشاره کوي چې په ۱۹۱۲ز او ۱۹۱۳ز کلونو کې د بالکان هېوادونو کې رامنځته شوي. د بالکان په لومړۍ جګړه کې د بالکان څلورو هېوادونو یونان، سربیا، مونټینیګرو او بلغاریا د عثماني سترواکۍ پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ او ماتې یې ورکړه. په دې بهیر کې عثمانیان له خپلو اروپایی سیمو نه وشړل شول او یوازې ختیځ تریس د عثماني سترواکۍ په واک کې پاتې شو. د بالکان په دویمه جګړه کې بلغاریا د لومړۍ جګړې د ټولو سترو جنګیالیو پر وړاندې جګړه وکړه او له شمال نه د رومانیا له برید سره هم مخ شو. دغه راز عثماني سترواکۍ په اروپا کې خپله ډېره برخه له لاسه ورکړه. دې جګړې د ۱۹۱۴ز کال کې د بالکان کړکېچ ته لاره هواره کړه او په دې توګه یې د «لومړۍ نړیوالې جګړې د پیل» په توګه وګڼل شوه.
د شلمې پېړۍ په پیل کې، بلغاریا، یونان، مونټینیګرو او سربیا د عثماني سترواکۍ نه خپلواکي ترلاسه کړه. دغه راز په ۱۹۱۲ز کال کې دغو هېوادونو د بالکان اتحادیه جوړه کړه، چې د بالکان لومړۍ جګړه د ۱۹۱۲ ز کال د اکټوبر په اتمه هغه مهال پیل شوه چې متحدینو یې پر عثماني سترواکۍ برید وکړ او اته میاشتې وروسته د ۱۹۱۳ ز کال د مې په ۳۰مه د لندن د تړون په لاسلیکولو سره پای ته ورسېد همدارنګه د بالکان دویمه جګړه د ۱۹۱۳ ز کال د جون په ۱۶مه هغه مهال پیل شوه چې بلغاریا د مقدونیې له لاسه ورکولو نه ناخوښ و او په دې توګه یې د بالکان اتحادیې پخوانیو متحدینو باندې برید وکړ. دغه راز د سربیا او یوناني پوځونو ګډو ځواکونو د بلغاریا برید په شا وتمبول او له لوېدیځ او سویل نه یې پر بلغاریا برید وکړ. همدارنګه رومانیا چې په جګړه کې یې برخه نه وه اخیستې، د برید لپاره ثابتې لښکرې درلودې او د دواړو هیوادونو ترمنځ د سولې د تړون نه په سرغړونې سره له شمال نه په بلغاریا یرغل وکړ. دغه راز عثماني سترواکۍ هم په بلغاریا برید وکړ، چې تریس پورې یې پرمختګ وکړ او ادریانوپل یې بېرته ونیول. د بخارست د تړون په پایله کې بلغاریا وکولای شو چې د بالکان په لومړۍ جګړه کې تر لاسه شوې ډېرې سیمې بېرته ترلاسه کړي، خو دې ته اړ شو چې د پخواني عثماني دوبروجا ولایت سویلي برخه رومانیا ته وسپاري.
په بالکان جګړو کې ټولې خواوې د ملکي خلکو په وړاندې د جدي جرمونو مسولیت لري، چې د ۱۹۹۰ لسیزې د یوګوسلاو جګړو په لړ کې د جنګي جرمونو په ګډون د وروستیو ظلمونو په هڅولو کې هم مرسته کوي.
د بالکان لومړۍ جګړه
مونټینیګرو لومړنی هېواد و چې د اکټوبر په اتمه یې جګړې اعلان کړه. پاتې متحدینو یوه اونۍ وروسته د جګړې اعلان وکړ. بلغاریا په ختیځ تریس برید وکړ او د قسطنطنیه په څنډه کې د چتالک کرښې او ګالیپولي ټاپوګانو کې ودرېد. همدارنګه سربیا په سویل کې د سکوپې او بندر په لور برید وکړ مخکې له دې چې لوېدیځ (اوسنۍ البانیا) په لور لاړ او اډریاټیک سمندر ته ورسېد، پداسې حال کې چې دویم پوځ کوسوو ونیوله او د مونټینیګرین ځواکونو سره یو ځای شو. دغه راز یوناني ځواکونو د سریانتپورو تنګي له لارې له تیسالي نه مقدونیه اشغال کړه.
مالوماتبکس
د مالوماتبکس (انګليسي: Infobox) د مالوماتو د راټولولو او ښودلو لپاره یو جدول دی چې پکې د يوې موضوع يا سکالو اړوند ټول مهم مالومات په لنډ او واضع ډول ليکل کيږي.
د بالکان جګړې
د بالکان لومړۍ جګړه
په سمندري جبهه کې عثماني بېړۍ دوه ځله د ایلی او لیمنوس په جګړو کې د یونان د سمندري ځواکونو له خوا له ماتې سره مخ شوي. د ایجین په سمندر کې د یونانیانو واکمنۍ له امله عثمانیان ونه توانېدل چې پلان شوي ځواکونه له منځني ختیځ نه د تریس (بلغاریا په وړاندې) او مقدونیه (د یونان او سربیانو په وړاندې) ته انتقال کړي. دغه راز جنرال نیکولا ایوانوف د یونان د سمندري ځواکونو فعالیت د متحدینو د عمومي بریالیتوب د اصلي لامل په توګه په ګوته کړ.
د بالکان دویمه جګړه
که څه هم د بالکان متحدین د ګډ دښمن په وړاندې په ګډه جګړه کړې وه، خو یاد اتحاد د دوی ترمنځ د متقابلو سیالیو د له منځه وړلو لپاره بسنه نه کوله. د بالکان اتحادیې په سند کې سربیا له بلغاریا سره د مقدونیې ډېره برخه ژمنه کړې وه. خو د لومړۍ جګړې له پای ته رسېدو مخکې سربیا (د پخوانۍ موافقې په سرغړونې) او یونان د هغو سیمو د ساتلو پلان په ډاګه کړ چې د دوی ځواکونو نیولې وې او په دې توګه دې عمل د بلغاریا تزار دې ته اړ کړ چې پر خپلو متحدینو برید وکړي او په دې ډول د بالکان دویمه جګړه د ۱۹۱۳ز کال د جون په ۲۹مه هغه مهال پیل شوه، چې بلغاریا د بالکان په لومړۍ جګړه کې پر خپلو پخوانیو متحدینو سربیا او یونان برید وکړ، په داسې حال کې چې مونټینیګرو او عثماني امپراتورۍ وروسته د بلغاریا پر ضد مداخله وکړه او رومانیا د سولۍ تړون نه په سرغړونۍ سره له شمال نه په بلغاریا برید وکړ.
مالوماتبکس
د معلوماتو بکس د مفهوم د وړاندې کولو یوه ګټه دا ده چې دا په بل سند کې لیږدول کیدی شي، د دې کار وروسته د ټولو یا یو شمیر ځانګړتیاو ارزښتونو پیرامیټ کولو له لارې چې ورسره تړاو لري د معلوماتو بکس تعریف شوی.
د بالکان جګړې
د بالکان دویمه جګړه
کله چې یوناني پوځ د بالکان په لومړۍ جګړه کې د بلغاریا د اوومې فرقې نه یوازې یوه ورځ مخکې تیسالونیکي ته ننوتل او له دوی نه یې وغوښتل چې ښار ته د بلغاریا کنډک ته د ننوتلو ته اجازه ورکړي، چې یونان د سیرس ښار ته د یوناني واحد د ننوتلو اجازه ورکولو په بدل کې د بلغاریا دا غوښتنه ومنله. دغه راز د بلغاریا واحد  تیسالونیکي ته ننوتل په مهال د کڼډک په ځای یو ۱۸،۰۰۰ پیاوړې لښکر و، چې یونانیان یې اندیښمن کړل او دا یې د بلغاریا له خوا د ښار په شاوخوا کې د ګډ حکومت جوړولو لپاره د یوې هڅې په توګه ولیدل.
مالوماتبکس
په ويکيپېډيا کې د معلوماتو بکسونه
په ویکیپیډیا کې، د معلوماتو بکسونه د یوې مقالې د معلوماتو لنډیز کولو لپاره کارول کیږي. په اصل کې، د معلوماتو بکس د پاڼې کولو موخو لپاره کارول کیږي، پدې معنی چې د معلوماتو بکس د ځینو یا ټولو پیرامیټونو لپاره د ارزښتونو په ټاکلو سره په مقاله کې لیږدول کیدی شي.
د بالکان جګړې
د بالکان دویمه جګړه
همدارنګه یونان بلغاریا ته اجازه ورکړه چې د تیسالونیکي او  قسطنطنیه ریل پټلۍ برخه کنټرول کړي چې د یونان په اشغال شوې خاوره کې وه ، ځکه چې بلغاریا تریس ته د اورګاډي ترټولو لویه برخه کنټرولوله. په تریس کې د عملیاتو له پای ته رسېدو او د یونان د اندیښنو سره سره، بلغاریا په مقدونیه کې د خپل کنټرول لاندې سیمو نه راضي نه و او سمدستي یې وغوښتل چې یونان د تیسالونیکي او د پیریوس شمال ته د ځمکې کنټرول پریږدي او په مؤثره توګه د یونان ټوله مقدونیا سیمه بېرته دوی ته وسپاري. دې غوښتنو یونان اندیښمن کړ او پریکړه یې وکړه چې خپل پوځ متحرک وساتي ځکه چې بلغاریا د عثمانیانو په وړاندې د لندن د ګډې جګړې له پای ته رسېدو وروسته د خپل پوځ له ایستلو نه انکار وکړ. د بالکان د دویمې جګړې له پیل نه یوه میاشت وروسته د تیسالونیکي او بلغاریا ټولنه پای ته ورسېده، ځکه چې په سلګونو ځایی بلغاریان، ۱۳۰۰ بلغاریايي پوځیان او شاوخوا ۵۰۰ کمیساران ونیول شول او د یونان زندانونو ته واستول شول. د ۱۹۱۳ز کال په نومبر کې بلغاریا دې ته اړ شو چې ماتې ومني ځکه چې یونانیانو د تیسالونیکي ادعا په رسمیت وپیژندله.
مالوماتبکس
په ويکيپېډيا کې د معلوماتو بکسونه
لاندې انځور ته پام وکړئ:
د ويکيپېډيا د معلوماتو په بکسونو کې، انتقال د نومونو او د خاصو ارزښتونو جوړه په زنګونونو کې په ځای کولو سره ترسره کیږي. ويکيپېډيا بيا د سند د تجزيې لپاره د ميډياويکي سافټوير کاروي. د نمونې پروسس کولو سافټویر د معلوماتو بکسونو او نورو نمونو پروسس کولو لپاره کارول کیږي. بیا د ټیمپلیټ انجن سافټویر د ویب سند او سټایل شیټ رامینځته کوي ، کوم چې د سند ښودلو لپاره کارول کیږي. پورتني عملیات د معلوماتو بکس ډیزاین د هغه مینځپانګې څخه جلا کوي چې دا اداره کوي. يعنې، د کينډۍ ډيزاين په دې کې موجود مالوماتو ته له زيان رسولو پرته تازه کېدلی شي، او نوې ډيزاين په اوتومات ډول ټولو هغو مقالو ته خپرېږي چې دا يې لېږدولي دي.
له یوئن
نوموړی د فرانسوي هندوچین د لی وان نهوان (Lê Văn Nhuận) سیمې د کوانګ تري (Quảng Trị) کلي په یوه بېوزله کورنۍ کې وزېږېد. د هغه د کورنۍ او ماشومتوب اړونډ ډېر لږ معلوات شتون لري. هغه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۲۰مه لسیزه کې د اوسپنې په پټلۍ کې د کار کولو پر مهال انقلابي افکارو ته لاسرسی وموند. همدا و چې له یوئن په ۱۹۳۰ زکال کې د هندوچین د کمونیست ګوند (وروسته د ویتنام د کمونیست ګوند) یو له بنسټ اېښودونکو غړو څخه شو. نوموړی په ۱۹۳۱ زکال کې بندي شو او په ۱۹۳۷ زکال کې را خوشي شو. له ۱۹۳۷ زکال څخه تر ۱۹۳۹ زکال پورې هغه په ګوند کې لوړ ځایګی ته ورسېد. په ۱۹۳۹ زکال کې بیاځلي بند ته په دې جرم واچول شو چې په سویل کې یې د پاڅون په راپورته کولو کې ونډه لرله. یوئن د ۱۹۴۵ زکال په اګست میاشت کې د کمونیستانو په مشرۍ د اګست له بریالي انقلاب وروسته له بند څخه خوشی شو.
د هندوچین د لومړۍ جګړې پر مهال (۱۹۴۶- ۱۹۵۴ زکال) له یوئن په سویلي ویتنام کې یو له فعالو انقلابي مشرانو څخه و. نوموړي له ۱۹۵۱ زکال څخه تر ۱۹۵۴ زکال پورې ګوند ته د اړوند مرکزي دفتر ریاست پر غاړه درلود. د ۱۹۵۰مې لسیزې پرمهال یې په مخ پر زیاتېدوني ډول د سویلي ویتنام اړوند تهاجمي دریځ وموند او د جګړې پر مټ یې د بیاځلي اتحاد غوښته وکړه. د ۱۹۵۰ مې لسیزې تر وروستیو پورې نوموړی په ګوند کې د دویم پیاوړي سیاستوال ځایګي ته ورسېد او د ګوند پخوانی عمومي منشي ترونګ شینه (Trường Chinh) یې تر خپل اغېز لاندې راوست. په ۱۹۶۰ زکال کې نوموړی په رسمي توګه د ګوند له رئیس هو وروسته دویم پیاوړی غړی شو. د ۱۹۶۰ مې لسیزې پر مهال د هو (هو شی مین) روغتیايي حالت خراب شو او یوئن د هغو ډېری مسئولیتونه پر غاړه واخیستل. د ۱۹۶۹ زکال د سپټمبر په ۲ مه هو ومړ او یوئن د شمال په تر ټولو مخکښ پیاوړي کس واوښت.
نوموړی په ۱۹۶۰ زکال کې عمومي منشي شو او په رسمي ډول د هو شي مین پر ځای د ګوند په اصلي شخصیت واوښت. د هو له مړینې وروسته یوئن د شمالي ویتنام مشري پر غاړه واخیسته. له ۱۹۵۵ زکال څخه تر ۱۹۷۵ زکال پورې د ویتنام د جګړې پر مهال یوئن تر ډېره تهاجمي حالت غوره ګاڼه او برید کول یې د بریا کلي ګڼله. هغه مهال چې په ۱۹۷۶ زکال کې سویلي ویتنام له شمالي ویتنام سره یوځای شو او ګوند بېرته ورغول شو، له یوئن د ګوند عمومي منشي شو چې دی او ملګري یې د ګوند راتلونکې ته له کچې زیات خوشبین و. د دوی د راتلونکو پنځو کلونو دویم پلان (۱۹۷۶-۱۹۸۰ زکال) له ماتې سره مخ شو او د ویتنام اقتصاد یې له کړکېچ سره مخ کړ. هغه د ۱۹۷۸ زکال په ډسمبر میاشت کې په کمبودیا باندې د ویتنامیانو برید د چین له خوا د ملاتړ کېدونو سرو خمرانو (Khmer Rouge) د واکمنې ډلې د راپرځولو په موخه تائید کړ. دغه چارې د چین او ویتنام ترمنځ په اړیکو جدي اغېز درلود چې له امله یې ویتنام د چینايي وګړو په ویستلو غبرګون وښود. چین د دغې چارې په ځواب کې پر ویتنام شدید تنبیهي برید وکړ. له دغه مهال وروسته ویتنام له شوروي اتحاد سره نږدې اړیکې وساتلې او په ۱۹۷۸ زکال کې په کمه کون یا د اقتصادي همکاریو په شورا کې شامل شو.
یوئن په ۱۹۸۶ زکال کې د خپلې مړینې ترمهاله د ګوند عمومي منشي پاتې شو. نوموړی په هانوی کې ومړ؛ د هغه ځای ناستی په پیل کې ترونګ شینه و. یوئن چې په له یونګ هم پېژندل کېږي د عامو وګړو ترمنځ د «انا با» (دریم ورور) په نوم شهرت لري.
سیاسي ناندرۍ او واک
له یوئن په ۱۹۶۰ زکال کې په رسمي توګه د ویتنام د کمونیست ګوند د لومړي منشي په توګه وټاکل شو، په دې ترتیب سره نوموړي ته د هو د راتلونکي ځای ناستي په توګه د ګوند عملي مسئولیت ور تر غاړې شو، آن که چېرې هو د ګوند د رئیس په توګه هم پاتې کېده. ورته مهال هو د شمالي ویتنام پر حکومت اغېز درلود: له یوئن، توهو (Tố Hữu)، ترونګ شینه (Trường Chinh)، پام وان دونګ (Phạm Văn Đồng) (دوی ټول له جګړې وروسته د هېواد په سیاستونو کې له اغېزمنو څېرو څخه و) به د ګوند له مشر هو شی مین سره ماښامنۍ یوځای کوله.
په ۱۹۶۳ زکال کې هو په ښکاره توګه د سویلي ویتنام له ولسشمر نګو دینه دیم (Ngô Đình Diệm) سره د مذاکرې پر بنسټ سولې ته د رسېدو په موخه د لیکونو تبادله وکړه. د ګوند د تنظیم کوونکې برخې مشر لی دو تو (Lê Đức Thọ)، پوځي جنرال نجوین کی ثانه (Nguyễn Chí Thanh) او یوئن په ګډ ډول هڅه وکړه څو د پرېکړې کولو انحصاري واک خپل کړي- دغه چاره د هو له مړینې وروسته څرګنده شوه. په ۱۹۶۴ زکال کې د هو روغتیايي حالت مخ پر خرابېدو شو او یوئن هغه ته د باوري کس په توګه په ښکاره ډول د هغه د پرېکړې کولو چارې پر غاړه واخیستې. یو شمېر تحلیل کوونکي ادعا کوي چې هو او یوئن تر ۱۹۶۵ زکال پورې سره جلا شول او یوئن «د ټولو مقاصدو په موخه» هو څنډې ته کړ. له دو تو (Lê Đức Thọ) او پام هونګ (Phạm Hùng) «په تدریج سره هڅه وکړه «په تدریج سره هو شي مین» او پام وان دونګ بې واکه کړي.
د ۱۹۶۰ مې لسیزې په وروستیو کې د هو مخ پر خرابېدو روغتیايي وضعیت د دې لامل وګرځېد څو د رهبرۍ په برخه کې د هغه ځایګی کمزوری شي. په داسې حال چې یوئن په مهمو مسایلو کې له هو سره مشوره کوله اما یوئن پر ګوند واک ترلاسه کړ. د ۱۹۶۹ زکال د سپټمبر په ۲ مه هغه مهال چې هو ومړ د ټولیزې رهبرۍ کړنلار چې هغه ورڅخه ملاتړ کاوه دوام یې وموند، خو یوئن په ګوند کې یوازنی کس و چې له هغه سره برابر و. د هو له مړینې وروسته د ګوند د مرکزي کمېټې لومړني پرېکړه لیک ټولیزې رهبري ته ژمنتیا څرګنده کړه. یوئن د هو د جنازې د مراسمو مشري پر غاړه لرله او د دغه مراسمو وروستۍ وینا یې وکړه.
له هماغه پیله د ګوند رهبري د شوروي او چین په طرفدارو ډلو ویشل شوې وه او یوه معتدله ډله یې هم لرله. د هو د واکمنۍ پر مهال ګوند د چین او شوروي له جلا کېدو وروسته د شوروي اتحاد او چین ترمنځ له بې پلویتوب څخه پیروي وکړه. دغه سیاست تر بیاځلي اتحاد پورې دوام وموند. له جګړې وروسته د شوروي پلوه یوئن د ډلې او د چین د طرفدارې ډلې ترمنځ د واک پر سر شخړه پیل شوه. یوئن له خپل پخواني سیال له دو تو سره ائتلاف وکړ او د چین پلوې ډله یې سره وپاشله. دوی په لومړي ګام کې هونګ وان هون او چو ون تن په نښه کړل. په داسې حال کې چې سیاسي دفتر د اجماع له مخې پرېکړې کولې، خو یوئن د عمومي منشي د څوکۍ په لرلو تر ټولو مخکښه څېره وه او وه یې کولای شو خپل ځواک د له دو تو، تران کوک هون او و نګیون ګپ سره په اتحاد زیات کړي او په دې سره یې په کورنیو چارو وزارت، د دولتي پلان جوړونې په کمیسیون، د بهرنیو چارو په وزارت، د ویتنام د خلکو د پوځ په عمومي سیاسي اداره، د لوژستیک په عمومي اداره او همدارنګه د ټرانسپورټ په وزارت کې په ګمارنو بشپړ واک وموند.
مړ سمندر
د جهیل سطحه ۴۳۰.۵  متره (۱۴۱۲ فوټه) د سمندر له کچې ښکته ده چې خپل ساحلونه یې په ځمکه د ځمکې پر بنسټ تر ټولو کم ښکته ګرځېدلي دي. دا ۳۰۴ متره (۹۹۷ فوټه) ژور دی چې په نړۍ کې تر ټولو ژور «هایپرسالین» جهیل دی. د ۳۴۲ ګرام/کیلوګرام یا ۳۴.۲٪ (په ۲۰۱۱ ز کال کې) مالګینتوب په لرلو سره، دا د نړۍ د اوبو یو له مالګینترینو اوبو څخه لري – چې د بحر ۹.۶ برابره مالګین دی – او د ۱.۲۴ کیلوګرام/لیتره کثافت لري چې لامبو وهل پکې د اوبو پر سر پاتې کیدو ته ورته ګرځوي. دا مالګینتوب یو سخت چاپیریال رامنځته کوي، په کوم کې چې ژوي او بوټي وده نه شی کولای، له همدې امله یی دا نوم ورکړل شوی دی. د مړ سمندر عمده، شمالی حوزه ۵۰ کیلومتره (۳۱ میله) اوږده او په خپله پراخه نقطه کې ۱۵ کیلومتره (۹ میله) پراخه دی.
مړ سمندر د مدیترانی د حوزې له شا او خوا څخه د زرګونو کلونو په موده کې لیدونکي راجلب کړي دي. دا د نړۍ تر ټولو لومړی روغتیایی ځای (د ستر هیورډ  لپاره) و او ې د مصري موميا کولو لپاره له اسفات څخه نيولې بيا د سرې لپاره د پوټاش پورې بېلا بېل ډوله توليدات وړاندې کوي. اوسمهال، سیلانیان د دې د اسرائیلی، اردني او لوئدیځې تړانګې ساحلونو څخه لیدنه کوي. د فلسطین د ګرځندوی صنعت د لوېدیځې غاړې په سواحلو کې د پرمختګ له خنډونو سره مخ شوی.
مړ سمندر په چټکۍ سره راټیټیږي؛ د دې د سطحې ساحه اوسمهال ۶۰۵ کیلومترمربع (۲۳۴ میله مربع) ده، چې په ۱۹۳۰کې ۱۰۵۰ کیلومترمربع (۴۱۰ میله مربع) وه. د مړ بحر بحران ستونزې رامنځ ته کړي او د سورسمندر-مړ سمندر اوبو رسولو لغوه شوې پروژې په څېر، دکانالونو او نل ليکو وړانديزونو، د دې سقوط کم کړی دی.
نومونه
د انګلیسی نوم مړ سمندر یی د عربی د البحر المیت څخه اخیستل شوی چې په خپله د پخوانی یونان له (نیکرا تلاسا) او د لاتین نومونو (ماری مورټم) د اوبه ييز ژوند کمښت ته په اشارې سره چې د جهيل د خورا مالګینتوب له امله رامینځته کیږي، څخه اخیستل شوی دی. دا نوم په عبراني ادبیاتو کې هم کله نا کله د (یم هماویټ) په توګه راڅرګند شوی دی.
د دې جهیل عام بايبلي او نوی عبري نوم د مالګې سمندر جهيل دی. په بايبل کې د دې ياد شوي عبري نومونه هم د «ارابا سيند» او ختيځ سيند دي. په عربي کې دا د لوط د سيند (بحر لوط) په نوم هم یادیږي چې د ابراهیم وراره و، ویل کیږي چې میرمن یی د سدوم او عومورا په تباهۍ کې د مالګې په ستنه بدله شوې وه. ډېر کم وخت،  دا په عربي کې له یوه پخواني مهم ښار څخه د هغې په څنډو کې د ضعورا د سیند په نوم هم یاد شوی.
تاریخی انګلیسي نومونو کې يې مالګین سمندر، د بايبلي روايت څخه د دې د تباهۍ څخه د سدوم جهیل او د یونان او لاتین څخه د «اسفالټیټیس» جهیل نومونه شامل دي. په دې جهيل کې به طبيعي ډول موندل کېدونکي بټامين (قير) له امله د زياتې سوداګرۍ پر بنسټ، په لرغوني يوناني اورومي جغرافيه کې د دې جهيل نمونه د «اسالفت جهيل»، يا سمندر په څېر وو.
جغرافيه
مړ سمندر یو «انډورهیک» جهیل دی چې د اردن په «ریفټ» دره کې موقعيت لري، کومه چې د مړ سمندر د بدلون (DST) په پايله کې منځ ته راغلې يوه جغرافيايي ځانګړتيا ده. دا کيڼ لور ته چلېدونکي بدلون د درز افريقايي تختې او عربي تختې په منځ کې د ټيکټونيک تختې له پولې سره موقعيت لري. په ترکيه کې د ختيځې اناتوليا زيان سيمې او د سينا په سويلي وروستۍ برخه د سور سمندر د ساحل په شمالي وروستۍ برې په منځ کې بهېږي. په همدې ځای کې د لوړ اردن سیند/د ګالیلي بحر/لاندې اردن سیند د اوبو سیستم پای ته رسیږي.
له اردن پرته د موجب سیند، بايبلي ارنون د مړسمندر یو له لویو د اوبو د سرچینو څخه دي. د وادی مجب دره، ۴۳۰ متره د سمندر د کچې څخه لاندې د اردن د درې په سويلي برخه کې، د بایوسفیر زیرمه ده چې ۲۱۲ کیلومترمربع (۸۲ میله) مساحت لري. نورې مهمې سرچینې یی وادي دراجه (عربي)/ نهال ډراګوت (عبرانی) او نهال ارګوت دي چې په «عين جدي» پای ته رسیږي. وادي هاسا (بايبلي زیرد) یوه بله دره ده چې مړ بحر ته بهیږي.
باران د مړ سمندر په شمالي برخه کې په کال کې لږ تر لږه ۱۰۰ ملي میتره (۴ انچه) او په سويلي برخه کې په لږه اندازه ۵۰ ملي میتره (۲ انچه) دی. د مړ سمندر زون وچوالی د یهودي غرونو د باران د سیوري د اغیزې له امله دی. د مړ سمندر په ختیځ کې لوړې ځمکې د مړ سمندر په پرتله ډیر باران لري.
د مړ سمندر لویدیځ ته، د یهودو غرونه لږ لوړ دی او ختیځ ته د غرونو په پرتله خورا ټیټ دي. د جهيل په سويل لوېديځه څنډه کې د ۲۱۰ متره (۷۰۰ فوټه) لوړ د «هاليټ» معدني جوړښت دی چې ماونټ سدوم نوميږي.
د جوړېدو تيوريانې
د مړ سمندر د ښکته پرمختګ د اصل په اړه دوه متضاد اټکلونه شته. پخوانی اټکل  دا دی چې مړ سمندر په ریښتیني درز سيمه کې پروت دی، کوم چې د سره بحر د درز پراخوالی دی، یا ان د ختیځې افریقا د لوی درز درې پراخوالی دی. یو بل وروستی اټکل دا دی چې د مړ سمندر ډنډ د مړ سمندر د بدلون سره د يو ګام څخه زياتې وقفې پايله ده، د کوم په پايله کې چې د کمېدو تر څنګ د قشر پراختيا منځ ته راځي.
سيدوم ليګون
د پلیوسین-پخوانی پلیسټوسین په وروستیو کې، شا او خوا ۳.۷ ميلیونه کاله وړاندې، د اردن سیند، مړ بحر او شمالي وادي عربه دره ده چې په مکرر ډول د مدیترانې سمندر څخه اوبو ډوب کړي دي. اوبه په یو تنګ او کره خلیج کې رامینځته شوي چې د ځمکپېژندونکو له خوا د سیدوم ليګون په نوم یادیږي، کوم چې د بحر سره د هغه څه له لارې وصل شوي چې اوس د جیزریل دره بلل کېږي. په دره کې سیلابونه راغلل او لاړل چې د ټیکټونک او اقلیم شرایطو کې د اوږدې کچې بدلونونو پورې اړه لري.
د بریتانیا د پاچا تاج اېښودنه
تاج‌اېښودنه معمولاً د مخکیني پاچا تر مړينې څو مياشتې وروسته ترسره کېږي، ځکه دا مراسم د خوښۍ مراسم دي او د وير د دوام په حالت کې يې ترسره کول نامناسب دي. دا فاصله همدارنګه د دې برنامې تنظموونکو ته هم کافي وخت ورکوي تر څو د اړتيا وړ کره چمتوالی ونیسي. د مثال په ډول د ملکې الیزابیت د تاج اېښودنې مراسم د ۱۹۵۲ کال د فبرورۍ په ۶مه ترسره شول او د ۱۹۵۳ کال د جون په دویمه پر تخت کېناسته. د هغې د تاج اېښودنې تاريخ نږدې یوکال مخکې اعلان شوی و او د صومعې/کلیسا په منځ کې چمتوالي ۵ مياشتې دوام وکړ.
دا مراسم د کانتربري د لوی راهب، چې د انګلستان کلیسا تر ټولو جګ‌پوړی روحاني او پاچا يې عالي رییس دی ترسره کېږي. چې نور اشراف غړي او روحانیان هم په‌کې رول لري. ګډونوالو ته لازمه ده چې تشریفاتي جامې یا اوږده چپنه او تاج واغوندي. ډېری نور مېلمانه دولتي چارواکي او د نورو هېوادونو استازي هم په دې مراسمو کې برخه اخلي.
د تاج اېښودنې بنسټيز عناصر په تېرو زرو کلونو کې په‌خپل حال پاتې شوي دي. ټول‌واک/ پاچا لومړی خلکو ته ورپېژندل کېږي او ستاينه يې کېږي. وروسته واکمن لوړه کوي چې له کلیسا او قانون څخه ملاتړ کوي. تر هغې وروسته پاچا ته له سپېڅلیو غوړیو سره مسح ورکول کېږي، له سلطنتي امتيازاتو سره پرې پانګونه کېږي او د ر عيت له خوا د درناوي مراتبو له ترلاسه کولو مخکې يې پر سر تاج اېښودل کېږي. ورپسې د پاچا ښځې مسحه کېږي او د ملکې په توګه يې پر سر تاج اېښودل کېږي. دا مراسم له یو ټولیز حرکت سره پای ته رسېږي او دا هغه دود دی چې له شلمې پېړۍ راهیسې شاهي کورنۍ ته د باکېنګهام ماڼۍ په بالکن کې تر یوې مېلمستيا وروسته ترسره کېږي.
انګریزي تاج اېښودنه
د انګرېزانو د تاج اېښودنې مراسم په سنتي ډول د وېسټ‌مېنسټر په کلیسا کې په داسې حال کې ترسره کېدل چې پاچا به د تاج اېښودنې پر څوکۍ ناست و. د تاج اېښودنې اصلي عناصر او د لوړې لومړنۍ بڼه تر ميلاد وروسته د اېډګار د تاج اېښودنې په نوښت د سېنټ ډانستان په مراسمو کې د بات‌ابي له کلیسا څخه څارل کېدی شي. دا له هغه مراسمو څخه اخیستل شوي وو چې فرانګ پاچاهانو به د خپلو راهبانو د ټاکلو لپاره کارول. د نورمن له فتحې څخه مخکې د تاج اېښودنې د خدماتو دوه ډوله نسخې د ارډېنز (د لاتیني ژبې له اوډو څخه اخيستل شوی چې د د سپارښتنې په معنا دی) او تفریظ په نوم پاتې شوي دي. د لومړني تفریض کارونه په انګلستان کې نامشخصه ده او هغه چې په ۹۳۷ کال کې د اډګاراو ورپسې انګرېزي - ساکسون او لومړنیو نورمن پا‌چاهانو له‌خوا وکارول شو دويم تفریظ و.
درېیم تفریظ په احتمالي ډول د لومړي هېنري د واکمنۍ پر مهال راغونډ کړای شوی او په ۱۱۳۵ کال کې د هغه د ځای‌ناستي سټيفن د تاج اېښودنې په مراسمو کې وکارول شو. چې هغه مهال یې د انګلو ساکسون د دين تر ټولو مهم مراسم خوندي کول، د Pontificale Romano-Germanicum په نوم د آلماني مذهبونو له یو کتاب څخه چې په ۹۶۱ کال کې په ماینتیس کې راغونډ شوی په پور اخیستل شوی. او په دې توګه له انګرېزي دود سره د قاره‌يي تمرين په یوه کرښه کې راغلی. په ۱۳۰۸ کال کې د دويم اېډوارډ د تاج اېښودنې په مراسمو کې په څو لسیزو کې د راټول شوي څلورم تفریظ د لومړي ځل کارونې تر مهال پورې کارول کېده. له دې سره چې د خپلو فرانسوي سیالانو تر اغېز لاندې و خو نوي ارډو د پاچاهانو او د هغوی د لوړې او اشرافو تر منځ پر تعادل تمرکز درلود، چې له‌دې څخه هېڅ یو هم له مطلقو فرانسوي پاچاهانو سره تړاو نه درلود. د وېسټ‌مېنسټر په کلیسا کې د Liber Regalis په نوم د دې کتاب یوه لیکل شوې نسخه د وروستۍ نسخې په توګه په پام کې نیول شوې ده.
په انګلستان کې د سموونو/اصلاحاتو تر پيل وروسته په ۱۵۷۴ کال کې د پروټسټانو د تاج اېښودنې په لومړنیو مراسمو کې د هلک پاچا شپږم اېډوارډ پر سر تاج کېښودل شو چې  په ترڅ کې يې لوی راهب ټوماس کرانمر د بت‌پرستۍ او د «رومي کشیشانو د ظلم پروړاندې» وعظ وکړ. په هر حال، شپږ کاله وروسته د هغه ناسکه خور لومړۍ ماري د کاتولیک مذهب رامنځته او د هغه ځای‌ناستې شوه. ملکې لومړۍ الیزابیت په ۱۵۵۹ کال کې د کاتوليک کلیسا په حضور کې د انګلیسي تاج اېښودنې وروستي مراسم ترسره کړل؛ که څه هم د هغې د پروتسټاني باورونو پر منعکسوونکو بدلونونو د الیزابیت ټینګار د مراسمو له ترسره کولو څخه د څو راهبانو د انکار لامل شو او دا چاره د ټيټ رتبه کشیشانو کارلایل او اوون اوګلتورپ له‌خوا ترسره شوه.
سکاټلنډۍ تاج اېښودنې
سکاټلنډۍ تاج اېښودنې په دودیز ډول په ابي سکان کې تر سره کېدې او پاچا به د برخلیک پر ډبره کېناسته. لومړني تشریفات د څو مراسمو ترکیب و، چې د ډال‌رېټا د پاچاهانو په‌واسطه چې په ۵۷۴ کال کې د کولمبیا او هغو پېکېټ‌یانو له‌خوا چې د برخلیک ډبره ورڅخه راوړل شوې د عدن د پرانیستلو پر بنسټ کارېدل. داسې بریښي چې تاج په ۱۲۱۴ کال کې د دويم الیکسانډر تر تحلیف پورې نه دی کارول شوی. په دې مراسمو کې د یو ستر کشیش له‌خوا د لاس اېښودل او د پاچا د شجره‌لیک لوستل شامل وو. د جان بالیول تر تاج اېښودنې وروسته ډبره په ۱۲۹۶ کال کې د وېسټ‌مېنسټر کلیسا ته یوړل شوه او په ۱۳۰۰ او ۱۳۰۱ کلونو کې د انګلستان لومړي اېډوارډ له انګلیسي تاج اېښودنې سره يوځای کړه. لومړنۍ قاطع کارونه يې په ۱۳۹۹ کال کې د څلورم هانري د انګلیسي تاج اېښودنې په مراسمو کې وه. ۲۲م پاپ جان په ۱۳۲۹ کال کې د بال په پاپي فرمان کې د سکاټلنډ پاچاهانو ته په سپېڅلو غوړو د مسحې او تاج اېښودنې حق ورکړ. د منځنيو پېړیو د دې دود د کره ډول په اړه هېڅ کوم ریکارډ نه‌شته، خو په ۱۵۱۳ کال کې د سټرلېنګ په کلا کې د یو ۱۷ میاشتیني ماشوم پنځم جېمز د تاج اېښودنې په اړه یو وروستی راپور شته دی. دا مراسم د تخريب له مهال راهیسې په کلیسا کې د کلا د دېوالونو په منځ کې د راهب ګلاسکو په‌واسطه تر سره شول ځکه لوی راهب انډریوز د فلوډن په جګړه کې مړ شوی و. دا احتمال شته چې یاد ماشوم به د تاج اېښودنې تر مراسمو مخکې د پاپ له‌خوا ورکول کېدونکې اشرافي درجې ته رسېدلی و. تاج اېښودنه په‌خپله له یوې خطبې سره پیل شوه ورپسې د سپېڅلو غوړيو په‌واسطه مسحه کېدل او تاج اېښودنه او بیا لوړه کول و چې دا چاره د يو ناپېژانده اشراف یا کشیش له‌خوا د ماشوم لپاره وشوه او په پای کې د مذهبي ټولنې له‌خوا د وفادارۍ او ستاینې د لوړې مراسم ترسره شول.
سرچينې
[1] یو ډول مراسم چې یوې ډلې یا ټولنې ته دننه کېدو یا منل کېدو نښه ده، ژباړن. [K H W1]زما له نظره په سورس متن کې د تاریخ په تسلسل کې ستونزه ده، ما دلته اصلاحي بڼه لیکلې
د اپلاتون ناليکلي عقايد
د اپلاتون ناليکلي عقايد هغه ته د خپلو شاګردانو او نورو فيلسوفانو له لوري د ميټافزيک له وجې راجع شوي دي، مګر په روښانه توګه د هغه په لیکنو کې ندي راغلې. په وروستيو څېړنو کې، دوی ځینې وختونه د اپلاتون د 'اصولو تیوري' (جرمن: Prinzipienlehre ) په نوم پېژندل کیږي ځکه چې دا دوه بنسټیز اصول لري چې د سیسټم پاتې برخه یې ترلاسه کوي. داسې انګېرل کیږي چې اپلاتون دا عقیدې په شفاهي توګه ارستو او په اکاډمۍ کې نورو زده کونکو ته تشرېح کړي او وروسته راتلونکو نسلونو ته لېږدول شوي.
د شلمې پېړۍ په پيل کې، د فلسفي تاریخ پوهانو يوه پراخه پروژه پيل کړه چې موخه يې په سيستماتيکه بڼه د ناليکلو عقايدو بيارغول دي. د څېړونکو چې د دې ډلې مشري کوله، چې د کلاسیک پوهانو او تاریخ پوهانو په منځ کې مشهوره شوه، د "ټيوبينګن ښوونځي" په نوم یادیږي (په آلمان کې: Tübinger Platonschule )، ځکه چې د هغې ځینې مخکښ غړي په سوېلي جرمني کېد ټوبینګین په پوهنتون کې اوسېدل. له بلې خوا ګڼ شمېر پوهانو د دې پروژې په اړه جدي نيوکې کړي او يايې په کلکه غندلي دي. ډېری منتقدين نيوکه کوي چې هغه شواهد او سرچینې چې د توبینګین بیارغونې کې کارول شوي کافي ندي. ځينو خو لا د ناليکلو عقايدو له شتون سره مخالفت درلود او ناليکلي عقايد يې نه منل چې موجود اوسي، یا لږترلږه د دوی سیسټمیک شخصیت شک درلود او دوی یې یوازې لنډمهاله وړاندیزونه ګڼل. د توبینګین مکتب د مدافعینو او منتقدینو تر منځ شدیده او کله ناکله سیاسي شخړې دواړه خواوې په خورا انرژي سره ترسره شوې. مدافعینو وړاندیز وکړ چې دا د اپلاتون په مطالعاتو کې د ' تمثیل بدلون ' پورې اړه لري.
کلیدي شرایط
د "ناليکلي عقايد" کلمه (په یوناني کې: ἄγραφα δόγματα, ágrapha dógmata ) د اپلاتون عقيدې ته اشاره کوي چې د هغه په ښوونځي کې تدريس شوې او لومړی ځل د هغه شاګرد ارستو له خوا کارول شوي. د فزیک په اړه په خپله مقاله کې، هغه ليکلي چې د اپلاتون په يوه ډيالوګ کې يو مفهوم "په نامه د ناليکلو عقايدو" په بل ډول کارولی و. عصري پوهان چې د اپلاتون په اړه د ناليکلو عقايدو د اعتبار دفاع کوي په دې لرغوني بيان باندې ټينګار دی. دوی په دې بارو دي چې ارستو د "تش په نامه" کلمه په استنادي ډول نه بلکې د بې پلويتوب په توګه کارولې ده.
علمي ادبيات کله ناکله د باطني عقيدې اصطلاح هم کاروي. دا د نن ورځې د "باطني" مانا سره هيڅ تړاو نه لري: دا یو پټه عقیده نه څرګندوي. د پوهانو لپاره، 'باطني' یوازې دا په ګوته کوي چې ناليکلي عقايد د اپلاتون په ښوونځي کې د فلسفې زده کوونکو يوې ډلې لپاره ټاکل شوې وې (په یوناني کې، 'esoteric' لفظي مانا "د دېوالونو دننه"). کېدای شي چې دوی اړين چمتووالی درلود او دمخه یې د د اپلاتون خپرې شوې عقيدې مطالعه کړې وې ، په ځانګړې توګه د هغه د شکلونو تیوري ،چې د هغه 'بهرنۍ عقیده' بلل کیږي ('exoteric' مانا د دېوالونو څخه بهر" یا شاید "د عامه مصرف لپاره").
د ناليکلو عقايدو د بيار غونې د امکان عصري مدافعين اکثراً په لنډ او ناڅاپي ډول "باطن پرست" بلل کيږي او د دوی شکمن مخالفين په دې توګه "د باطنیت ضد" دي.
د توبینګین ښوونځی ځینې وختونه د اپلاتون مطالعاتو د توبینګین ښوونځي په نوم یادیږي ترڅو دا په ورته پوهنتون کې میشته د الهیات پوهانو د پخواني 'ټوبینګن ښوونځي' څخه توپیر وکړي. ځینې یې د "ټيوبينګن تمثیل" ته هم اشاره کوي. له دې امله چې د اپلاتون ناليکلي عقايد هم د ایټالوي پوه جیواني رییل لخوا په کلکه دفاع شوې، چې په میلان کې یې تدریس کاوه. د اپلاتون د تفسیر 'ټيوبېنګن او ماليسي ښوونځي' ته هم مراجعه وکړئ. رییل د ناليکلي عقايد لپاره د 'پروټولوژي' اصطلاح معرفي کړه، يانې 'د یو نظر'، ځکه چې د اپلاتون تر ټولو لوړ اصول د 'یو' په نوم پیژندل کیږي.
شواهد او سرچینې
د ناليکلي عقايد قضیه دوه مرحلې لري. لومړی ګام د ځانګړو فلسفی نظریو د شتون لپاره د مستقیم او شرایطو شواهد وړاندې کول دي چې د اپلاتون له خوا په شفاهي توګه تدريس شوي دي. دا، ادعا کیږي، ښیي چې د اپلاتون خبرې اترې، چې ټول ژوندي پاتې دي، د هغه نه دي، مګر یوازې هغه عقیدې چې د لیکلو متنونو لخوا د خپرولو لپاره مناسب دي. په دویمه مرحله کې، د ناليکلي عقايد د اټکل شوي محتوا لپاره د سرچینو لړۍ ارزول کیږي او د یو همغږي فلسفي سیسټم د بیارغونې هڅه کیږي.
د بیا رغونې لپاره لرغونې سرچینې
که اوومه لیک مستند وي، اپلاتون په ليکلو کې د ناليکلو عقايدو محتوياتو افشا کول په کلکه رد کړل. په هرصورت، په "پیل شوي" باندې د چوپ پاتې کېدو هيڅ مکلفيت نه دی وضع شوی. د تعلیماتو "باطني" ځانګړتیا باید د دوی پټ ساتلو یا د دوی په اړه لیکلو بندیز په توګه ونه پیژندل شي. په حقيقت کې په اکاډمۍ کې زده کوونکو د ناليکلو عقايدو په اړه ليکنې خپر کړې دي او يايې په خپلو کارونو کې کارولې دي. دا 'غیر مستقیم دود'، د نورو پخوانیو لیکوالانو څخه اخیستل شوي شواهد، د عقیدې د بیا رغونې لپاره یو بنسټ چمتو کوي چې اپلاتون يوازې په شفاهي توګه خبرې کوي.
لاندې سرچينې د اپلاتون د ناليکلو عقايدو په اړه په مکرر ډول کارول کيږي:
د ناليکلي عقايدو اټکل شوې محتوا
د تيوبينګن ښوونځي د مدافعينو د اپلاتون د ناليکلو عقايدو د اصولو بيارغونې لپاره په منابعو کې وېشل شوي شواهد او اسناد په کلکه څېړلي دي. دوی په ښوونه کې د اپلاتون د فلسفې اساس ويني او د دوی اساسات په کافي اندازه ترتیب شوي انځور ته رسېدلي، که څه هم ډېری محتويات نامالوم او شکمن دي. د تيوبینګن تمثیل د پام وړ ځانګړنه دا ده چې نالیکل شوي عقیدې د لیکلو نظریاتو سره هیڅ تړاو نلري، بلکې د دوی ترمنځ نږدې او منطقي اړیکه شتون لري.
تر هغه ځایه چې د ټیوبینګین تفسیر د اپلاتون د مستند تعليم سره مطابقت لري، دا ښيي چې د هغه د اصولو په ميټافزيک کې نوې لاره پرانيستله. د هغه د بڼې تیوري د اېلياتيک د ډېری نظرياتو سره مخالفت کوي، د پيري سوکراتي فلسفې یو ښوونځید اپلاتون د ناليکلو عقايدو په بنسټ کې اصول په حقیقت کې د اېلياتيک د قناعت سره مات شوي، چا چې یوازې بشپړ، نه بدلېدونکی وجود شته. د اپلاتون وصول دا وجود د مطلق انتقال د نوي مفهوم سره، چې یو څه د وجود څخه لوړ دی. دوی د عادي شیانو څخه هاخوا د بشپړ ، 'انتقالي وجود' يوه ساحه په ګوته کوي. په دې توګه د عادي شيانو په پرتله په لوړه کچه شته. د دې ماډل له مخې، ټول پېژندل شوي ډولونه په يو مشخص ډول نيمګړتيا لري، ځکه د انتقالي وجود څخه عادي ژوند ته د اصلي، بشپړ بشپړتيا محدوديت موجود دی.
دوه بنسټیز اصول او د دوی متقابل عمل
د اپلاتون د شکلونو تیوري دا ټينګار کوي چې هغه نړۍ چې زمونږ په حواس کې ښکاري د بشپړو نه بدلېدونکو شکلونو څخه ترلاسه کيږي. د هغه لپاره د فورمو ساحه يوه هدف، مابعدالطبعي واقعیت دی، کوم چې په عادي شيانو کې د ټيټ څخه خپلواک دی چې موږ یې د خپلو حواسو سره ګورو. د اپلاتون لپاره، شکلونه ریښتینی وجود دی نه د احساس شیان او نه هغه شيان چې مونږ يې تجربه کوو حقیقت دی. په دې توګه فورمې واقعا موجود شیان دي. د انفرادي شیانو لپاره د ماډلونو په توګه چې موږ یې احساس کوو، فورمې د دې لامل کیږي چې عادي شیان د دوی په څېر څرګند شي او دوی ته دوهمه بڼه ورکړي.
د اپلاتون په خپرو شوو ډیالوګونو کې د شکلونو نظریه د ظاهري نړۍ شتون او ځانګړتیاوې تشریح کوي، د غیر لیکل شوي نظریاتو دوه اصول باید د شکلونو شتون او ځاګړتياوې تشرېح کړي. د فورمو تیوري او د ناليکلو عقايدو اصول په داسې توګه يوځای کيږي چې د ټولو موجوداتو يو متحد نظر وړاندې کوي. د فورمو شتون او همدارنګه هغه شیان چې موږ یې احساس کوو له دوو بنسټيزو اصوو څخه اخيستل شوي
هغه دوه اصولو چې فکر کيږي چې د اپلاتون د ناليکلو عقايدو اساس جوړي:
د اپلاتون په اړه ويل کيږي چې غير مستقيم ډیاد د "لوی او کوچنی" په توګه تشرېح کړي دي (Gk.، to méga kai to mikrón). دا د ډېر او لږ، د زیاتوالي او کمښت، ابهام او ناڅرګندتیا او د ضربت اصل يا سرچينه ده. دا د ځایي یا کمیتي انفینیت په مانا کې لامحدوده مانا نه لري؛ پرځای یې، ناڅرګندتیا د عزم نشتوالی او له همدې امله ثابت شکل لري. دیاد د دې لپاره چې دا د دوه نیمګړتیاو څخه توپیر وکړي، یعني دوه شمیره، او دا په ګوته کړي چې ډیاد د ریاضیاتو څخه پورته ولاړ دی.
یو او غیرمستقیم ډیاد د هر څه نهایی ځمکه ده ځکه چې د اپلاتون د شکلونو تيوري او د حقیقت بشپړتیا د دوی د متقابل عمل څخه ترلاسه کیږي.د حسي پديدي په څواړخيزه او په پای کې یوازې په دوه فکتورونو پورې اړه لري. د يو څخه د فورمو مسلې، چې توليدوونکی فکتور دی؛ بې شکله غیرمستقیم ډیاد د یو فعالیت لپاره د سبسټریټ په توګه کار کوي. د داسې سبسټریټ پرته، هيڅ شی نه توليديږي. ټول موجودات د یو غیر معین ډیاد په عمل پورې اړه لري. دا عمل بې شکل ته محدودیتونه، بڼه او ځانګړتیا ورکوي،او له همدې کبله د انفراديت اصول هم دي چې بېلابېل وجودنه په وجود کې راوړي. د دواړو وجودونو مخلوط د ټول وجود بنسټ جوړوي.
د غير مستقيم ډياډ شتون په دې پورې اړه لري چې کوم اصول په يو شي غالبيږي، يا نظم او ګډوډي واکمنوي، هرڅومره چې یو څه ګډوډ وي ، په هماغه اندازه د غیرمستقیم ډیاد شتون په کار وي.
د ټیوبنګین د تفسیر له مخې، دوه مخالف اصول نه یوازې د اپلاتون د سیسټم انټولوژي ټاکي، بلکې د هغې منطق، اخلاقیات، ایپیسمولوژي، سیاسي فلسفه، کاسمولوژي او ارواپوهنه هم ټاکي. په آنتولوژي کې د دوو اصولو مخالفت د وجود او نه شتون تر منځ د مخالفت سره مطابقت لري. هرڅومره چې انډیفینیټ ډیاد په یو شی باندې تاثیر کوي ، هومره یې د وجود کچه کمه ده او هومره یې د انټولوژیکي رتبه ټیټه ده. په منطق کې، یو پیژندنه او مساوات وړاندې کوي، پداسې حال کې چې ناباوره ډیاد توپیر او نابرابرۍ چمتو کوي. په اخلاقو کې، یو د نیکۍ نښه کوي (یا فضیلت، ارتوت )، په داسې حال کې چې بې ځایه ډیاد د بدۍ نښه کوي. په سیاست کې، یو خلکو ته هغه څه ورکوي چې هغه یې په یو متحد سیاسي جوړښت بدلوي او د ژوندي پاتې کیدو وړ کوي، پداسې حال کې چې ناباوره ډیاد د ډلې، ګډوډۍ او انحراف لامل کیږي. په کاسمولوژي کې، یو د آرام، دوام او د نړۍ د ابدیت په واسطه ثابت شوی، په بیله بیا په کاسموس کې د ژوند شتون او د ډیمیورج اپلاتون دمخه ټاکل شوي فعالیت په خپل تیمیوس کې یادونه کوي. انډیفینیټ ډیاد په کاسمولوژی کې د حرکت او بدلون اصول دی، او په ځانګړې توګه د بې ثباتۍ او مرګ. په epistemology کې، یو د فلسفي پوهې لپاره ولاړ دی چې د اپلاتون د نه بدلیدونکي فورمو سره په پیژندنه پورې اړه لري، پداسې حال کې چې انډیفینیټ ډیاد یوازې د نظر لپاره ولاړ دی چې په حسي تاثیراتو پورې اړه لري. په ارواپوهنه یا د روح په تیورۍ کې، یو له دلیل سره مطابقت لري، او غیر معین ډیاد د جبلت او بدني اغیزو ساحې ته.
مونيزم او ډاوليزم ( يو ګونی او دوه ګونی)
د دوو بنسټیزو اصولو ځای پر ځای کول دا پوښتنه راپورته کوي چې ایا ناليکلي عقايد او له همدې امله - په هغه حالت کې چې دوی مستند دي - دا چې ایا د اپلاتون ټوله فلسفه توحیدي ده یا دوه اړخیزه ده. یو فلسفي سیسټم په هغه صورت کې توحیدی دی کله چې د یو او غیرمستقیم ډیاد ترمنځ مخالفت په یو واحد، ډیر بنسټیز اصولو باندې تاسیس شوی وي. دا واقع کیږي که چیرې د ضرب اصول په یو ډول د یووالي اصولو ته راټیټ شي او د هغې تابع وي. یو بدیل، د ناليکلي عقايد مونیسټیک تفسیر یو لوړ 'میټا-ون' لري چې د دواړو اصولو بنسټ جوړوي او دوی سره متحد کوي. که چیرې د اندیفینیټ ډیاد په هرصورت، د یو خپلواک اصول په توګه وپیژندل شي چې د هر ډول یووالي څخه جلا وي، نو د اپلاتون ناليکلي عقايد په پای کې دوه اړخیز دي.
په پخوانیو سرچینو کې شواهد دا روښانه نه کوي چې د دوو اصولو ترمنځ اړیکه باید څنګه پوه شي. په هرصورت، دوی په دوامداره توګه یو ته د غیرمستقیم ډیاد په پرتله لوړ رتبه ورکوي او یوازې یو یې په بشپړ ډول لوړ ګڼي. دا د دوو اصولو یو مونسټیک تفسیر معنی لري او په ډیالوګونو کې د ادعاوو سره سمون لري چې د مونیسټیک فلسفې وړاندیز کوي. د اپلاتون مینو وايي چې په طبیعت کې هرڅه سره تړاو لري، او جمهوریت وايي چې د ټولو شیانو لپاره یو اصل ( آرچ ) شتون لري، چې د دلیل په واسطه پیژندل کیدی شي.
د دې پوښتنې په اړه د توبینګین تفسیر د مدافعینو نظرونه ویشل شوي دي. ډیری یې د دې نتیجې له لارې د شخړې د حل کولو پلوي کوي، که څه هم اپلاتون په حقیقت کې د غیرمستقیم ډیاد زموږ د حکم شوي نړۍ یو لازمي او بنسټیز عنصر ګڼلی، خو بیا هم هغه د یووالي د یو څه لوړ، پراخ اصول په توګه پیژني. دا به اپلاتون یو مانیسټ جوړ کړي. دا موقف د جینس هافواسن، ډیټلیف تییل، او ویټوریو هوسل لخوا په اوږد مهال کې دفاع شوی. هافواسن ټینګار کوي چې دا ناشونې ده چې له یو څخه غیر معین ډیاد ترلاسه شي ځکه چې دا به د یو بنسټیز اصول په توګه خپل حیثیت له لاسه ورکړي. برسېره پر دې، یو مطلق او بالاخره نشي کولی په خپل ځان کې هیڅ ډول پټ ضربت ولري. که څه هم ناباوره ډیاد به د یو په څیر مساوي اصل او مساوي ځواک ونه لري، مګر بیا هم په یو پورې تړلی دی. د هافواسن د تفسیر له مخې، له همدې امله، د اپلاتون فلسفه په پای کې monistic ده. جان نیمییر فنډلي هم په ورته ډول د دوو اصولو په اړه په کلکه تودوخې پوهه رامینځته کوي. کورنیلیا دی ووګل هم د نظام حاکمیت مونیستیک اړخ موندلی. د ټیوبینګین ښوونځي دوه مخکښ شخصیتونه، هانس یوآخیم کرمر او کونراډ ګیسر دې پایلې ته ورسید چې اپلاتون یو واحد سیسټم لري چې دواړه monistic او دوه اړخیز اړخونه لري. کریسټینا شیفر وړاندیز کوي چې د اصولو ترمینځ مخالفت په منطقي توګه د نه حل کیدو وړ دی او د دوی څخه بهر یو څه ته اشاره کوي. د هغې په وینا، مخالفت د یو څه بنسټیز، 'ناقابل عمل' الهام څخه رامینځته کیږي چې اپلاتون تجربه کړې: د بیلګې په توګه، دا چې اپولو خدای د یو او ناباوره ډیاد دواړو مشترکه ځمکه ده. دا نظریه هم له همدې امله د مونیټیک مفکورې لامل کیږي.
د نن ورځې د څیړونکو د موجوده نظر له مخې، که څه هم دا دوه اصول د پای د مونیستي سیسټم عناصر ګڼل کیږي، دوی دوه اړخیز اړخ هم لري. دا د مونیسټیک تفسیر د مدافعینو لخوا سیالي نه کوي مګر دوی ادعا کوي چې دوه اړخیز اړخ د ټولیزیت تابع دی چې توحیدی دی. د دې دوه اړخیز طبیعت پاتې دی ځکه چې نه یوازې یو بلکې غیرمستقیم ډیاد هم د اساسي اصولو په توګه چلند کیږي. جیوانی رییل د یو بنسټیز اصل په توګه د ډیاد رول ټینګار وکړ. په هرصورت، هغه فکر کاوه چې د دوه اړخیزه مفکوره نامناسب وه او د "حقیقت دوه قطبي جوړښت" په اړه یې خبرې وکړې. په هرصورت، د هغه لپاره، دا دوه قطبونه په مساوي توګه د پام وړ نه وو: یو یې د ډیاد څخه په ترتیب سره لوړ پاتې دی. هاینز هاپ، ماري ډومینیک ریچارډ، او پاول ویلپرټ د یووالي له غوره اصولو څخه د ډیاد د هر ډول اختلاط په وړاندې استدلال وکړ، او په پایله کې یې ادعا وکړه چې د اپلاتون سیسټم دوه اړخیز وو. دوی باور لري چې د اپلاتون اصلي دوه اړخیز سیسټم وروسته د یو ډول مونیزم په توګه تشریح شو. که چېرې دوه اصول په مستند ډول د اپلاتون وي او مونیسټیک تفسیر سم وي، نو د اپلاتون مابعدالطبیعات په کلکه د روم امپراطوري دورې د نو - [[اپلاتون سیسټمونو سره]] ورته والی لري. په دې حالت کې، د اپلاتون نوي-اپلاتون لوستل، لږترلږه په دې مرکزي سیمه کې، په تاریخي توګه توجیه کیږي. دا پدې معنی ده چې نو اپلاتونزم د اپلاتون د ناليکلي عقايد له پیژندلو پرته د نوښت څخه لږ دی. د توبینګین ښوونځي مدافعین د دوی د تفسیر په دې ګټه ټینګار کوي. دوی پلاټینس ته ګوري، د نو-اپلاتونزم بنسټ ایښودونکی، د فکر دود ته وده ورکوي چې پخپله د اپلاتون لخوا پیل شوی. د پلاټینوس مابعدالطبیعات، لږ تر لږه په پراخه بڼه، له دې امله د اپلاتون د زده کوونکو لومړی نسل ته لا دمخه پیژندل شوی و. دا د پلوټینس خپل نظر تاییدوي، ځکه چې هغه ځان د یو سیسټم اختراع کونکی نه بلکي د اپلاتون د عقیدې وفادار ترجمان ګڼل.
په ناليکلي عقايد کې ښه
د څیړنې یوه مهمه ستونزه د مابعدالطبعي سیسټم دننه د ښه شکل د وضعیت په اړه جنجالي پوښتنه ده چې د فورمو د تیوري او د بیارغونې دوه اصولو له ترکیب څخه اخیستل شوي. د دې مسلې حل په دې پورې اړه لري چې څنګه یو څوک د اپلاتون په خپل تیوري کې ښه ته د هغه دریځ تشریح کوي. ځینې په دې باور دي چې د اپلاتون جمهوریت د ښه او معمول ډولونو سره په کلکه توپیر لري، او ښه ته یو ځانګړی لوړ رتبه ورکوي. دا د هغه د باور سره موافق دی چې نور ټول شکلونه د دوی د ښه شکل سره تړاو لري، او په دې توګه په انټولوژیک ډول د هغې تابع دي.
د علمي شخړو د پیل ټکی د یوناني مفکورې د اوسیا اختلافي مفهوم دی. دا یو عادي یوناني کلمه ده او په لفظي توګه د "هیستو" معنی لري. په فلسفیانه شرایطو کې، دا معمولا د 'شتون' یا 'جوهر' لخوا ژباړل کیږي. د اپلاتون جمهوریت وايي چې نیکمرغي 'اوسیا' نه ده بلکې له 'آوسیا هاخوا' ده او د یوه اصل په توګه یې له پامه غورځوي او په واک کې ده. که دا جمله یوازې د دې معنی ولري چې د ښه ماهیت یا ماهیت د وجود څخه بهر دی (مګر پخپله ښه نه) ، یا که دا برخه یوازې په نرمه توګه تشریح شي ، نو د ښه بڼه کولی شي د فارمونو په ساحه کې خپل ځای وساتي ، يعني د واقعي وجود سره د شيانو سيمه. په دې حالت کې ښه په بشپړ ډول نه دی پورته شوی: دا د وجود څخه تجاوز نه کوي او په یو ډول د هغې پورته شتون لري. نو ښه به د حقیقي مخلوقاتو په درجه بندي کې ځای ولري. د دې تفسیر له مخې، ښه د ناليکلي عقايد د دوو اصولو لپاره مسله نه ده، مګر یوازې د فورمو د تیوري لپاره. له بلې خوا، که چیرې په جمهوریت کې عبارت په لفظي توګه ولوستل شي او 'اوسیا' معنی لري 'هیستی'، نو د "د وجود څخه هاخوا" جمله معنی لري چې ښه په حقیقت کې له موجودیت څخه تیریږي. د دې تفسیر له مخې، اپلاتون ښه ګڼلی و چې په بشپړ ډول لوړ دی او دا باید د دوو اصولو په ساحه کې یوځای شي.
که چیرې اپلاتون ښه وګڼل شي، نو له یو سره د هغې د اړیکو په اړه ستونزه شتون لري. د ناليکلي عقايد د اعتبار ډیری پلویان په دې باور دي چې ښه او یو د اپلاتون لپاره یو شان وو. د دوی د استدلال له مخې، هویت د مطلق تجاوز له ماهیت څخه پیروي کوي، ځکه چې دا هیڅ ډول پریکړه نه کوي او له همدې امله د دوه جلا اصولو په توګه د ښه او یو تر مینځ توپیر نه کوي. برسېره پر دې، د داسې یو هویت مدافعین په ارستو کې شواهد راوباسي. په هرصورت، یو برعکس نظر د رافیل فیبر لخوا ساتل کیږي، څوک چې دا مني چې ناليکلي عقايد مستند دي او دا چې دوی د ښه سره تړاو لري مګر دا ردوي چې ښه او یو سره یو شان دي.
د شمېرو بڼې
دا د اپلاتون د لیکچر په اړه د ارستوکسینس له راپور څخه اټکل کیدی شي "د نیکمرغۍ په اړه" چې د شمیرو د ماهیت بحث د اپلاتون د استدلال یوه مهمه برخه نیولې وه. دې موضوع په همدې اساس په نالیکل شوي عقیدې کې مهم رول لوبولی دی. په هرصورت، پدې کې ریاضي نه بلکې د شمیرو فلسفه شامله ده. اپلاتون په ریاضیاتو کې د کارول شویو شمیرو او د شمیرو میټافزیک شکلونو ترمنځ توپیر وکړ. په ریاضیاتو کې د کارول شویو شمیرو په مقابل کې، د شمیرو فورمه د واحدونو له ګروپونو څخه جوړه نه ده او له همدې امله نشي کولی یوځای شي یا د ریاضي د عادي عملیاتو تابع شي. د دوه والي بڼه، د مثال په توګه، د دوه واحدونو څخه جوړه نه ده چې د 2 شمیرې لخوا ډیزاین شوي بلکه د دوه والي اصلي جوهر دی.
د ناليکلي عقايد د مدافعینو په وینا، اپلاتون د شمیرو فورمو ته د دوو بنسټیزو اصولو او بل، عادي بڼو ترمنځ منځنی موقف ورکړ. په حقیقت کې، د شمیرو دا ډولونه لومړنۍ ادارې دي چې د یو او ناڅرګند ډیاد څخه راڅرګندیږي. دا ظهور - لکه څنګه چې د ټولو مابعدالطبيعي تولید سره - د لنډمهاله پروسې په پایله کې نه پوهیدل کیږي بلکه د انټولوژیکي انحصار په توګه. د مثال په توګه، د یو (ټاکونکي فکتور) او ډیاد (د ضربت سرچینه) تعامل د شمیرو د فورمو په ساحه کې د دوه اړخیزې بڼې لامل کیږي. د دواړو اصولو د محصول په توګه، د دوه اړخیزه بڼه د دواړو طبیعت منعکس کوي: دا دوه اړخیزه ده. د دې ثابت او ټاکل شوی ماهیت د دوه ګوني شکل (د ټاکل شوي زیاتوالي) او د نیمګړتیا شکل (د ټاکل شوي کمښت) تر مینځ د اړیکو څرګندولو لخوا ښودل شوی. د دوه والي بڼه د واحدونو ډله نه ده لکه په ریاضي کې کارول شوي شمیرې، بلکې د دوو شدتونو ترمنځ اړیکه ده، چې یو یې د بل دوه چنده دی.
یو په غیرمستقیم ډیاد کې د ټاکونکي عامل په توګه عمل کوي چې د لوی او کوچني په نوم یادیږي، او د هغې ناڅرګندتیا له منځه وړي، کوم چې د لوی او کوچنيتوب یا د زیاتوالي او کمښت ترمنځ هر ممکنه اړیکه لري. په دې توګه یو د غیرمستقیم ډیاد د ناڅرګندتیا په رامینځته کولو سره د شدت ترمینځ مشخصې اړیکې رامینځته کوي ، او یوازې دا اړیکې د ناليکلي عقايد د مدافعینو لخوا د شمیرو ډولونو په توګه پیژندل کیږي. دا د دوه ګونی د ټاکلو اصل دی، کوم چې د مختلفو لیدونو څخه د دوه اړخیزه بڼه یا د نیمګړتیا بڼه په توګه لیدل کیدی شي. د عددونو نور ډولونه د دوو بنسټیزو اصولو څخه په ورته ډول اخیستل شوي. د ځای جوړښت د شمیرو په شکل کې نغښتی دی: د ځای ابعاد په یو ډول د دوی د اړیکو څخه راپورته کیږي. د خلا د دې اضافي لنډمهاله راڅرګندیدو کلیدي توضیحات د ژوندي پاتې لرغونو شواهدو څخه ورک دي، او د هغې طبیعت په علمي ادبياتو کې بحث شوی.
معرفت مسئلې
اپلاتون په دې باور وو، چې یوازې په دیالکتیک کې ماهرین، یعنې هغه فیلسوفان چې د هغه منطقي طریقې تعقیبوي، د دې وړتیا لري چې د لوړ اصولو په اړه څرګندونې وکړي. په دې توګه هغه به د دوو اصولو نظریه رامینځته کړې وي - که واقعا دا د هغه وي - په بحثونو کې په بحث کې او په استدلال کې یې بنسټ ایښودل. له دې بحثونو څخه دا څرګنده شوه چې د هغه د نظام لپاره یو لوړ اصول اړین دی او هغه باید په غیر مستقیم ډول د هغې له اغیزو څخه وپیژني. ایا او تر کومې کچې اپلاتون سربیره پردې دا ممکنه وه چې د مطلق او ماوریت ساحې ته مستقیم لاسرسی ولري یا واقعیا کله هم ادعا کړې چې دا ډول شی په ادب کې بحث کیږي. دا پوښتنه راپورته کوي چې ایا د ماورایی وجود ادعا هم د دې لوړ وجود د پوهې امکان ته اړتیا لري ، یا ایا دا لوړ اصل په تیوري توګه پیژندل شوی مګر په مستقیم ډول نه.
که د انسان پوهه تر بحثي یا لفظي استدلال پورې محدوده وي، نو د اپلاتون ډیلیکټیک بحثونه تر ډیره حده دې پایلې ته رسیدلي وو چې د هغه د مابعدالطبیعاتو له خوا تر ټولو لوړ اصل غوښتل شوی و، مګر دا چې انساني پوهه هیڅکله هغه ماورایي وجود ته نه شي رسیدلی. که داسې وي، یوازینۍ پاتې لاره چې ممکن یو ته ورسیږي (او ښه، که دا د یو په څیر وي) د ځینې غیر لفظي، 'معنوي' لاسرسي امکان له لارې دی. په دې اړه بحث کیږي چې ایا اپلاتون په حقیقت کې دا لاره غوره کړې که نه. که هغه دا کار کړی وي، نو په دې توګه یې زموږ د پوهې لخوا د هر ګام د توجیه کولو احتمال د فلسفي دلیلونو سره رد کړ چې په لفظي ډول په بحث کې بیان کیدی شي.
لږترلږه د یو په اړه، مایکل ایرلر په جمهوریت کې د یوې بیان څخه پای ته رسوي چې اپلاتون دا یوازې په شعوري ډول د پوهیدو وړ و. په مقابل کې، پیټر سټیمر، کورت وون فریتز، جورجین ویلرز، او نور د غیر لفظي انتفاع لپاره د هر ډول خپلواک رول مخالفت کوي. جینس هافواسین په دې باور دی چې د فورمو د ساحې پوهه په مستقیمه توګه په مستقیم انترنیت پورې اړه لري، کوم چې هغه د ځینې غیر حسي، 'داخلي احساس' (Ger., Anschauung ) لخوا د غیر متمرکز پوهاوي په توګه پوهیږي. په هرصورت، هغه دا هم مني چې د اپلاتون تر ټولو لوړ اصول د پوهې څخه تیریږي او په دې توګه دا ډول الهام ته د لاسرسي وړ نه و. د اپلاتون لپاره، یو به له دې امله پوهه ممکنه کړي او د شیانو د پوهیدو ځواک به ورکړي، مګر پخپله به ناپوه او ناڅرګند پاتې شي.
کریسټینا شیفر استدلال کوي چې د اپلاتون لیکل شوي او ناليکلي عقايد دواړه ماورایی وجود ته د هر ډول فلسفي لاسرسي څخه انکار کوي. اپلاتون بیا هم دا ډول لاسرسی د یوې بلې لارې په اوږدو کې وموند: د اپولو د خدای د ظاهري یا تیوفاني په غیر معقول ، مذهبي تجربه کې. د اپلاتون د نړۍ لید په مرکز کې، هغه استدلال کوي، نه د فورمو تیوري او نه د ناليکلي عقايد اصول، بلکې د اپولو تجربه، چې دا غیر لفظي وه، هیڅ لفظي عقیدې نشي کولی. د اپلاتون د اصولو د ټیوبنګین تفسیر، هغه ادامه ورکوي، په سمه توګه دوی د اپلاتون د فلسفې یوه مهمه برخه جوړوي، مګر دوی د نه حل کیدونکي پزلونو او پاراډکسونو (Gk., aporiai ) لامل کیږي او له همدې امله په پای کې پای ته رسیږي. دا باید د اپلاتون له بیانونو څخه وپیژندل شي چې هغه بیا هم یوه لاره وموندله، یوه لاره چې د فورمو له تیوري څخه هاخوا ته ځي. په دې تفسیر کې حتی د ناليکلي عقايد اصول تر یوې کچې پورې یوازې د پای ته رسیدو لپاره لنډمهاله وسیله ده.
علمي ادبيات په پراخه کچه د دې پوښتنې په اړه ویشل شوي چې ایا اپلاتون د ناليکلي عقايد اصول واقعیا ریښتیني ګڼي یا نه. د ټیوبینګین ښوونځی اپلاتون ته د epistemological خوشبیني منسوبوي. دا په ځانګړې توګه د هانس کرمر لخوا ټینګار شوی. د هغه نظر دا دی چې اپلاتون پخپله د خپلو غیر لیکلو عقیدو د حقیقت د پوهې لپاره د یقین لپاره ترټولو ممکنه ادعا وکړه. هغه اپلاتون ته لږ تر لږه د خپلو دوو اصولو په نظر کې نیولو سره، یو "توکمپاله" بولي. نور پوهان او په ځانګړې توګه رافیل فیبر دا مخالف نظر ساتي چې د اپلاتون لپاره ناليکلي عقايد یوازې د یوې فرضیې په توګه پرمختللې وې چې کیدای شي غلط وي. کونراډ ګیزر استدلال کوي چې اپلاتون ناليکلي عقايد د یو همغږي او بشپړ فلسفي سیسټم په توګه رامینځته کړي مګر نه د "د ثابت عقیدې مجموعې په توګه چې په یوه عقیده کې تبلیغ شوي او د مستند په توګه اعلان شوي." پرځای یې، هغه ادامه ورکوي، دوی د جدي ازموینې لپاره یو څه و چې ښه کیدی شي: یو ماډل د دوامداره، نور پرمختګ لپاره وړاندیز شوی.
د اپلاتون لپاره دا اړینه ده چې epistemology د اخلاقو سره یوځای وتړل شي. هغه ټینګار کوي چې بصیرت ته د زده کونکي لاسرسی یوازې د هغه روحونو لپاره ممکن دی چې شخصیت یې اړین شرایط پوره کوي. هغه فیلسوف چې په شفاهي لارښوونو کې بوخت وي باید تل معلومه کړي چې ایا زده کونکی د اړتیا وړ شخصیت او مزاج لري. د اپلاتون په وینا، پوهه یوازې په عقل سره د شیانو په نیولو سره نه ګټل کیږي. پرځای یې، دا د ټول روح لخوا د اوږدمهاله هڅو د میوې په توګه ترلاسه کیږي. د هغه څه چې ارتباط کیږي او روح چې ارتباط ترلاسه کوي باید یو داخلي تړاو ولري.
د تاریخ او تاریخي پراختیا پوښتنه
دا هغه وخت بحث کیږي کله چې اپلاتون خپل عامه لیکچر 'د نیکۍ' په اړه ترسره کړ. د ټیوبنګین تفسیر د مدافعینو لپاره دا د دې پوښتنې سره تړاو لري چې ایا نالیکل شوي عقیدې د اپلاتون له وروستي فلسفې سره تړاو لري یا د هغه د مسلک په پیل کې نسبتا کار شوی. د دې پوښتنې حل کول د اپلاتون په مطالعاتو کې د یووالي او پراختیا غوښتونکو تر منځ د اوږدې مودې بحث پورې اړه لري. متحدین په دې باور دي چې اپلاتون تل د خپل مسلک په اوږدو کې د یو واحد، همغږي میتودولوژیکي سیسټم دفاع کړې. پرمختیایي پوهان د اپلاتون په فکر کې ډیری مختلف پړاوونه توپیر کوي او په دې باور دي چې هغه د ډیالوګونو لیکلو په وخت کې د هغه ستونزو له امله اړ شوی و چې د هغه سیسټم په مهمو لارو بیاکتنه وکړي.