واورین_پړانګ
دوحشي ژوو دساتني کټګوري
دساتونکو چارو لپاره دانقراض پر وړاندي دزيانمنو بڼو پيژندل يوه اړين کار شميرل کيږي. دکميابو بڼو دپيژندلو او وضيعت دمعلومولو لپاره چي دخطر ګواښ سره مخ دي ، دساتونکو موخو لپاره ، دطبيعت نړيوالي ټولني (I U C N ) نهه ساتونکي کټګوري جوړي کړي دي (I U C N 2001) هغه بڼي چي په (بشپړخطر C R  ) ، (په خطر EN )او (زيانمن VU) حالتونوکي دي ، هغه ژوندبڼي دي چي دانقرض خطر يي ګواښوي. د (خطر)په دغه دريو کټګوريو کي دطبيعت ساتني نړيوالي ټولني انقراض د احتمال لپاره زيات اقدامات ترسره کړي دي. دغه کټګوري په نړيواله کچه دتهديد شويو ژوند بڼو دسرو اطلاعاتو او سور ليست دکتابونو دچاپ له لار ي دبڼو په اړه يي ځانکړي انديښني راپارولي دي ، او هغه بڼو پيژندل چي دانقراض خطريي ګواښي دهغوي ساتني لپاره دنړيوالي تړونونو له لاري لکه په نړيوال تجارت کي دتر خطرلاند ي بڼو ژوغورل. (C I T E S ) Conservation on International. Trade in Endangered Species. ◈	منقرض شوي بڼي (EX) Extinct :هغه بڼي (يا فرعي بڼي ياانواع دي ) چي نور هيڅ اوجود ونه لري. ◈	په وحشي توګه منقرض شوي (EW) Extinct in the Wild :هغه بڼي دي ، چي يوازي په کرنه ، اثارات او يا هم يو اهلي شوي نفوس له خپل اصلي پوړ څخه بهر موجود وي. ◈	هغه بڼي چي په سخته توګه تر خطر لاندي دي (CR ) Critically Endangered  : هغه بڼي دي ، چي په سر سخته توګه دوحشي نړي څخه دمنقرض کيدو په حال وي او يا د A څخه E پوري معيارونو څخه يو  هم پري پلي شي. ◈	هغه بڼي چي تر خطرلاندي دي (EN) Endangered :هغه بڼي دي چي په نژدی راتلونکی کی د و حشي نړۍ څخه دمنقرض د ډير لوړ خطر لاندي وي او يا د  A څخه E  پوري معيارونو څخه يو هم پري پلي شي. ◈	زيانمني بڼي (VU) Vulnerable: هغه بڼي دي چي له وحشي نړي څخه يي دانقراض لوړ خطر لري ،او يا له A  څخه E پوري معيارونو څخه يو هم پري پلي شي ◈	هغه بڼي چي نږدي ګواښل کيږي (NT) Near Threatened : دغه ژوندي بڼي دتهديديدو کټګوري ته نږي واقع ډي ،خو فغلا دګواښ  لاندي نه دي. ◈	هغه بڼي چي د زياتي انديښني وړ نه دي (LC) Least Concern : دغه بڼي چي ګواښ ته نږد ي دي او تهديد شوي بڼي نه ګڼل کيږي (پراخ او پيمانه بڼي په دي کټګوري کي راځي . ◈	هغه بڼي چي په اړه يي پوره معلو مات موجود نه وي (DD) Data Deficient  : کله دانقراض دخطر دټاکني لپاره ددي ډول بڼو په اړه پوره او کره معلومات موجود نه وي . ◈	نا ارزول شوي بڼي (NE) Not Evaluated  :تر اوسه دا ډول بڼي دسور ليست د معيارونو له مخي نه دي ارزول شوي . کله چي له سور ليست په ملي او سيمه ييزه کچه ګټه اخيستل کيږي ، دوه نوري کټګورۍ هم په هغه کي وجود لري . ◈	هغه بڼي چي په سيمه ييزه کچه منقرض کيږي (RC) Regionally Extinct  : دغه ډول بڼي نور په هيواد (سيمه ) کي نه پيداکيږي ، خو دنړي په نورو برخو کي موجود وي . ◈	دکار وړ نه دي (NA) Not Applicable : هغه بڼي دي چي سيمه سور ليست لپاره دشرايطو پوره کوونکي نه  دي لکه ددي لپاره چي دوي دسيمي په  چوکاټ کي شامل نه دي (دوي له نورو ځايونو څخه دلته  راوړل شوي دي ) او يا هم دد ي لپاره چي په سيمه کی يوه وړه مهاجره ډله ده. دکټګوريو ټاکل په کم تر کمه دلاند ي معلوماتو پوري او دهغوي دسور ليست له مخي دورکړل شويو قيمتونو پوري اړه لري چي دطبيعت ساتني دنړيوالي ټولني له خوا ورکړل شوي دي.( A.	دژوند بڼو په شميره کي پام وړ کموالي B.	دبڼو په وسيله ټول نيول شوي پراخوالي C.	دبڼو په شمير کي پيش بيني شوي کموالي D.	دهغو بالغو افرادو شمير چي اوسمهال ژوندي دي E.	د څوکلونو او يا ځانګړو نسلو نو کي دانقراض احتمال. د ژوندي پاتي کيدو  د تحليل دميتو دونو د جوړولو له مخي دکټګوريو دټاکني نوي معيار دي ، چي په  ځانکړي توګه دنفوسو دميلان او دهغوي داستو ګنځي په  اوضاعو  متمرکز دي . دبيلګي په توګه ، يوه بڼه چي په سخته توګه تر خطرلاندي وي ، کم تر کمه له لاندي څخه يوه ځانګړنه لري : دهغوي نفوس دلسو کلونو په اوږدو کي يا دري تير نسلونه يي 80% کموالي کړي وي او يا هم توقع کيږي چي په همدومره  کچه به کموالي و مومي .(دسور ليست لومړي معيار ); بڼه د محدودي  ساحي درلودونکي ده ،(لکه په يوه موقيعت کي 100 کيلو متره مربع ) (ب) دنفوسو مجموعي شميره له 250 څخه کم بالغ وي ، او هغه بڼه چي توليد مثل کوي او توقع کيږي چي 25% او يا تر دي زيات تر 3 کلونو په اوږدو کي يا يو نسل يي کموالي کړي وي (ج). دنفوس شميره يي له  50 بالغو څخه کمه وي (د) ; يا دکلي انقراض احتمال د 10 کلونو په اوږدو کي يا دري نسلونه تر 50 سلني څخه زيات وي .(ه)  دطبيعي استو ګنځايونو دتخريب له معيار څخه په تو ګه دهغو بڼو دکټګورۍ په ټاکلو کي له بيالوژيکي نظره کم  پيژندل شوي دي ډير زيات ګټور دي. ځکه چي کله استوګنځي ويجاړ شي ان که ساينسدان دهغوي په اړه لږ څه کم هم پوه شي ګواښل شوي بڼي ليست کيږي بڼي عموما دهغي ساحي چي نيولي يي ده ، بالغو بڼو شمير ، دطبيعي استو ګنځايونو دکميدو کچه دطبيعيت ساتني له يوي کټګوريوکي واقع کيږي ، دانقراض له احتمال څخه ډير کمه ګټه اخيستل کيږي. ددغو موردو څخه هر يو يي ديوي بڼي دانقراض له احتمال په له ژوندي پاتي کيدو دتحليل ميتود څخه دطبيعت دساتني دنړيوالي ټولني اوله څو نورو ميتو دونو څخه داحتمالي خطرونو او ګواښونو لپاره ګټه احيستل کيږي. داوسني سيستم ګټه دا ده ، چي دغه سيستم معياري او کمي ميتود وړاند ي کوي. چي ددي پر مټ نور ساينسدانان کوالي شي دمنل شويو مقداري معيارنو مطابق او دژوند بڼي له هر ډول معلوماتو څخه دګټي اخيستني سره ارزونه او بيا کتنه وکړي. خو په هغه وخت کي چي وپوښتل شي چي دپريکړو لپاره دناکافي او نا کاره معلو ماتو څخه په ګټي اخيستني سره پريکړه وشي ، دغه ميتود په يوسليقوي ماموريت بدليږي دمعلوماتو راټولو ل په سمه طريقه سره او د دندو تر سره کول په غوره توګه په ځانکړي توګه په مخ پر ودي هيوادونو کي او په هغو حالاتو کي چي په چټکي سره تغيير خوري ، زيات لګښت او وخت ته اړتيا لري. له دغو محدويتونو په پام کي نيولو سره دغه دبڼو دويش دغه سيستم نظر نورو ميتودونو چي په شخصي بڼه تر سره کيدل ريات ښه والي ورکړي دي او دبڼو په ساتنه کي خورا ګټور دي. دطبيعت ساتني نړيوالي ټولني دنويو کټګوريوڅخه په ګټي اخيستني سره هغه ګواښونه چي دنباتي او حيواني بڼو ته متوجي دي دسترو اطلاعاتو او سور ليست دکتابونو په ټولګه کي ارزولي او تشريح کړي يي دي. له 5416 تي لرونکو بڼو له ډلي څخه 1101 بڼي ، له 9917 نوغو الوتونکو څخه  1213 بڼي او له  5743  بڼو ذوحياتينو څخه  1770 بڼي يي دګواښ په اړه ليست کړي دي. خو دطبيعت ساتني نړيوالي ټولني بي شميره بڼي لکه کبان (800 ) ،خزندي ( 304) ، خلزونونه (974)، حشرات (559) ، چنګاښونه (429) او (11824)بڼي نباتات په هغه ډله کي شميرلي چي تر اوسه زيات پراخه نه دي ټول الوتونکي ، ذوحياتين او تي لرونکي دطبيعت ساتني دنړيوالي ټولني دسيستم څخه په ګټي اخيستني سره ارزول شوي دي ، ددي لپاره چي دغه بڼي زياتي پيژندل شوي دي ، خو دارزوني دکچه دخزندګانو ، ذوحياتينو ، کبانو او نباتاتو ډيره ټيټه ده. دحشراتو او نورو ټولو غيري فقاريه بڼو ،خزو ،سمندري خزو ، فنجي او مايکراورګانيزمونه ان نا کافي دي .دبيلګي په توګه له 0.1 سلنه حشرات ارزول شوي دي. دطبيعت ساتني دنړيوالي ټولني دسيستم څخه په ځانکړو جغرافيايي سيمو او دبڼو په بيلا بيلو ډلو کي ديوه روښانوونکي طريقي په څير دساتونکو چارو دلومړيتوبو له لپاره کارول کيږي .دژونو بڼو په ډلو کي تي لرونکي دالوتونکو په پرتله دزياتو ګواښونو سره مخامخ کيږي ; که په ټولنيزه توګه سيمي سره پرتله کړل شي ، هغه بڼي چي په جاپان کي ژوندکوي دهغو بڼو په پرتله چي په جنوبي افريقا کي ژوند کوي د زياتو ګواښونو سره لاس او ګريوان دي ، دجنو بي افريقا اوسيدونکي بڼي دبرتانيي دبڼو په پر تله زيات تر ګواښ لاندي دي. د طبيعت ساتني نړيوالي ټولني دسيستم څخه دسيمي پربنسټ ګټه اخيستلو سره ، دژوند بڼي دهيواد دګواښيدونکو  بڼو په څير لکه سيمه (لکه اروپا )، ځانګري ايالت او يا ولايت کي ډله بندي کيږي. دساتونکي وضيعت دڅارني له مخي بڼي دوخت په تيريدو سره، دامکان برابروي چي ايا ژوند بڼي دخفاظتي چارو پر وړاندي مثبت غبرګون ښايي او که يا هم ګواښل کيږي. ددي تدبيرونو څخه يو هم دسور ليست معيارونه دي ، دغه ليست داڅرګندوي چي الوتونکي ساتونکي وضيعت له 1988 م کال څخه تر 2004م کال ; په کموالي کي وو په توګه سمندري بطکو او ذوحياتينو کي پام وړ کموالي رامنځ ته شوي و. نور تدبيرونه چي دژوندي کري له معيارونو څخه عبارت دي چي د1100 فقاريه ژوند بڼو دنفوسو شمير تعقيبوي. دغه معيار يو پام وړ کموالي يا انحطاط 25% له 1970م کال څخه تر 2000 م کال پوري راښايي. دسيوس په هيواد کي هڅه کيږي چي ګواښيدونکو بڼو (يا هغه بڼي چي په سور ليست کي شامل دي ) چي دساتونکو چارو پر وړاندي مثبت غبرکون ښودلي په نښه کړي دي .317 نوع هغه بڼي چي دثابت نفوس درلودونکي وه او يا هم په چټکي سره دزياتيدو په حال کي وه په (( ابي ليست )) کي شامل کړي دي ابي ليست برياليو ساتونکو چارو ښکارندويي دي او دهغو پروژو په هڅولو کي دي چي کارونه به يي په برياليتوب سره تر سره شي. هغه غوره پرمختيا چي دنورو هيوادونو لپاره وړانديز شوي ،دسور ليست ژوند بڼي سره ګروپ بندي کوي دغه کار په ورته طبيعي استو ګنځايو نو کي تر سره کيږي څوهغوي يو له بل سره تنظيم شي.