cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ابن طيفور سجاوندي
علمي نوښتونه او ليکنې
نوموړي دتدريس په څنگ کې داسې ليکنې کړي چې په هغه کې يې علمي نوښتونه له ورايه ښکاري اوپه ځانگړې توگه د قرانکريم دايتونودوقف له پاره له ده دمخه چې کومي نښې کاريدلې نوموړي په هغوکې پراخوالى راووست اود لومړي ځل له پاره يې دهجاځانگړي توري د وقفونو له پاره ځانگړي کړل, داسې چې دوقف لازم له پاره يې د"م" تورى ,دوقف مطلق له پاره يې د"ط"او د جايز له پاره د"ج" اودوقف مجوزله پاره يې " ز" اود وقف مرخص له پاره يې "ص" توري ځانگړي کړل اود منځنې ختېځ اواسيايې هيوادونو په قران شريفونوکې چې دوقف له پاره کومي نښې وينو هغه دنوموړي اېښودل شوې نښې دي اويادنوموړي له اصولواغېزمنې ښکاري. په عربي ژبه يې په څوټوکوکې ښکلې تفسيرد"عين الـمعانـي فى تفسيرالسبع الـمثانـى"په نامه ليکلى اوقفطي دنوموړي دتفسيرپه هکله ليکې: " نوموړي په دې تفسيرکي علم النحوڅيړلې اود مختلفوقرائتونو علتونه يې څرگندکړي پرعربي اشعارو يې څېړنه کړې، معناوې يې راسپړلي دي، پرلغاتويې خبرې کړي اوله دې پرته دعلم تفسيرپه هکله يې ډېرڅه ليکلي چې په څوټوکه کې دى, دټوکوشمېريې که څه هم کم دى خوگټه يې عامه اوزياته ده, دنوموړي زوى دغه تفسير د"انسان العين"په نامه رالنډکړى . په علم الوقف والابتداء کې نوموړي د"الايضاح فى الوقف والابتداء"په نامه په يو غټ ټوک کې کتاب لري دهمدې کتاب په هکله  علامه صفدي وايې: داکتاب يې په علمې تبحرباندې دلالت کوي. بل کتاب يې د "علل القرائة " په نامه په څوټوکه کې دى . داهغه کتابونه دي چې  عرب مؤرخين  پرې خبرشوي  دي، کيداى شي نوموړې به نورې ليکنې  هم لرلې چې اوس ټولې تري تمې دي.
پردې پرسيره نوموړي دعربي ژبې خوږشاعرهم و اودنوموړي يوشعرعربو مؤرخينوراخيستى دى چې وايي:
ازال الله عنـکم کل افة – وسـد عليـکم سبل المخافة
ترجمه: خداى پاک دې له تاسي نه هر آفت لري کړي اود وېرې دروازې دې خداى درباندې بندې کړې اومصيبتونه دې خداى پاک داسې درڅخه لرې کړي لکه دجمع نون چې په حال داضافت کې وې. دهېواد دغې سترې هستۍخپله اروا اصلي څښتن ته په (560 هجري )کال کې چې له (1184م ) سره سمون خورې وسپارله. خداى دې له مونږ سره وبښي.
اسمره
اسمره یاهم (اسمارا) په انګلیسي Asmara) په تګرینیایي ژبه ኣስመራ) د افریقایی هیواد اریتره پلازمینه ده.
هيرمند ولسوالي
هيرمند ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان هیرمند)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د دوست‌محمد ښار دی. دا ولسوالي ۶۳٬۹۷۹ تنه نفوس لري. د هيرمند ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سيستان او بلوچستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د نایجیریا کورنۍ جګړه
د نایجیریا کورنۍ جګړه (د ۱۹۶۷ز کال د جولای له ۶مې- د ۱۹۷۰ز کال د جنورۍ تر ۱۵مې د نایجیریا- بیافران جګړه یا د بیافران جګړې په نامه یادېږي) د نایجیریا د حکومت او بیافرا جمهوریت ترمنځ پېښه شوې وه او په پای کې یې یو بېلتون غوښتونکی دولت اعلان کړ، چې په ۱۹۶۷ز کال کې یې له نایجیریا نه خپلواکي  ترلاسه کړې وه. د نایجیریا مشري جنرال یاکو ګوون کوله او بیافرا د ډګروال اودومیګوو اوجوکوو له خوا رهبري کېده. بیافرا د ایګبو توکمیزې ډلې  ملتپالو هیلو استازیتوب وکړ، چې مشرتابه یې احساس کاوه، چې دوی نور نه شي کولای له فډرالي دولت سره د نایجیریا په شمال کې د فولاني-هاوسا مسلمانانو د تسلط تر ګتو لاندې ژوند وکړي. جګړه د سیاسي، اقتصادي، توکمیزو، کلتوري او مذهبي کړکېچونو پایله وه، چې د برتانیې له خوا د ۱۹۶۰ز کال نه تر ۱۹۶۳ز کال پورې د نایجیریا له رسمي مستعمرې نه مخکې پېښه شوې وه. په ۱۹۶۶ز کال کې د جګړې فوري لاملونه د نایجیریا په شمال کې توکمیز- مذهبي او د ایګبوګروم ضد تاوتریخوالی، پوځي کودتا، د کودتا ضد او په شمالي نایجیریا کې د ایګبویانو ځورول په کې شامل وو. په نایجیر دلتا کې د ګټورو تېلو کنټرول هم یو مهم سټراټيژیک سهم لرلی دی.
د یوه کال په اوږدو کې د فډرالي حکومت سرتېرو بیافرا محاصره کړه، د تېلو ساحلي تاسیسات او د پورت هارکورټ ښار یې ونیول. د راتلونکي کړکېچ په لړ کې د یوې قصدي تګلارې په توګه بندیز ولګول شو، چې د قحطۍ لامل شو. د دوه نیمو کلونو جګړې په لړ کې شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ پوځي تلفات پېښ شول، په داسې حال کې، چې له ۵۰۰۰۰۰ نه تر ۲ میلیونو بیافران ملکي وګړي د لوږې له امله مړه شول.
د ۱۹۶۸ز کال په منځ کې په بیافران کې د خوارځواکۍ او لوږې له امله د ماشومانو انځورونه د لوېدیځو هېوادونو ډله ییزو رسنیو ته خپاره شول. د بیافران د لوږې حالت په بهرنیو هېوادونو کې پر یوه دلیل بدل شو، چې د نړیوالو نادولتي سازمانونو (NGOs) په تمویل او شهرت کې یې د پام وړ زیاتوالی رامنځته کړ. بریټانیا او شوروي اتحاد د نایجیریا د حکومت اصلي ملاتړي وو، په داسې حال کې، چې فرانسه، اسرائیل (له ۱۹۶۸ز کال نه وروسته) او ځینو نورو هېوادونو د بیافرا ملاتړ کاوه. د سړې جګړې په لړ کې دا هغه جګړه وه، چې متحده ایالاتو په کې بې طرفي اختیار کړه.
قومي وېش
دا کورني جګړه په ۱۹۱۴ز کال کې د شمالي محافظت لاګوس مستعمرې او د سویلي نایجیریا محافظت (وروسته د ختیځ نایجیریا په نامه نومول شوی) له استعمار سره د یوځای کېدو له امله تړاو لري، چې د دغو محافظتونو د نږدېوالي له امله د غوره ادارې لپاره ټاکل شوی و. سره له دې، چې دغه بدلون د هرې سیمې د وګړو کلتور او مذهبي توپیرونه په پام کې ونه نیول، بلکې د سیاسي او اقتصادي واک د سیالۍ کړکېچ یې لا پسې زیات کړ.
نایجیریا د ۱۹۶۰ز کال د اکټوبر په لومړۍ نېټه له انګلستان نه خپلواکي ترلاسه کړه، دغه هېواد د ۴۵.۲ میلیونه نفوس په درلودو، له ۳۰۰ نه د زیاتو بېلابېلو توکمیزو او کلتوري ډلو نه جوړدی. کله چې د نایجیریا مستعمره رامنځته شوه، د هغې درې لویې توکمیزې ډلې ایګبو، چې په سویل ختیځ کې یې شاوخوا ۶۰-۷۰ سلنه نفوس جوړاوه؛ د سوکوتو خلافت هاوسا-فولانیوف ۶۷ سلنه نفوس جوړاوه؛ په شمالي قلمرو او یوروبا کې یې د سویل لوېدیځ کابو ۷۵سلنه نفوس جوړاوه. که څه هم دغو ډلو خپل ټاټوبي لرل، خو وګړي په ۱۹۶۰ز لسیزه کې په نایجیریا کې سره ووېشل شول او درې واړو توکمیزو ډلو په لویو ښارونو کې حضور درلود. کله چې په ۱۹۶۷ز کال کې جګړه پیل شوه، نو لا هم په لاګوس کې ۵۰۰۰ ایګوبوسیان اوسېدل. په شمال کې نیمه فیوډال او مسلمان هوسا فولاني په دودیز ډول د محافظه کارې اسلامي سلسلې له خوا اداره کېدل او هغه امیران په کې شامل وو، چې له یوه غوره سلطان سره به یې بیعت کاوه. ټول سیاسي او مذهبي واک له دغه سلطان سره و.
خپلواکي او لومړی جمهوریت
نایجیریا د ۱۹۶۰ز کال د اکټوبر په لومړۍ نېټه خپلواکي ترلاسه کړه او لومړی جمهوریت یې د ۱۹۶۳ز کال د اکټوبر په لومړۍ نېټه منځ ته راغی. د نایجیریا لومړی وزیر ابوبکر تفوا بالیوا د شمالي وګړو د کانګرس غړی او بنسټګر و. هغه د نایجیریا له ملي شورا او کامرون ګوند سره اتحاد جوړ کړ او د هغه نامتو ملتپال مشر ننامدي «زیک»  ازیکیوه، چې لومړی جنرال او بیا ولسمشر شو. له یوروبا سره تړلې ډله، چې درېیم لوی ګوند و، د اپوزیسیون نقش یې ولوباوه.
کارګران د ټیټې تنخوا او خرابو شرایطو له امله ډېر ځورېدل، په ځانګړې توګه، کله به یې چې د خپل ژوند سبک د لاګوس له سیاستوالو سره پرتله کاوه. زیاتره تنخوا اخیستونکي په لاګوس کې اوسېدل او زیاترو یې په خطرناکو کورونو کې ژوند کاوه. کارګري فعالیتونه؛ لکه اعتصابونه په ۱۹۶۳ز کال کې شدید شول او د ۱۹۶۴ز کال په جون کې په ټول هېواد کې پای ته ورسېدل. اعتصاب کوونکو اولتیماتوم ته د بېرته ورګرځېدلو لپاره له خپلو کارونو ډډه وکړه، خو د یوه بلواګر پولیس له خوا سره تیت و پرک شول، چې په پایله کې یې د تنخواوو په ډېرېدو کې بریالي شول. په اعتصاب کې د ټولو توکمونو وګړو ګډون درلود. متقاعد برید جنرال H.M. Njoku وروسته ولیکل، چې عمومي اعتصاب د پوځ او عامو ملکیانو ترمنځ تاوتریخوالی لاپسې زیات کړ او پر پوځ یې فشار راوړ، چې د یوه داسې حکومت پر ضد اقدام وکړي، چې په پراخه کچه فاسد بلل کېږي.
جګړه
د تیلو لپاره د خپل بندیز له اوږدولو لږ وروسته د نایجیریا حکومت د بېلتون غوښتونکو سیمو د بېرته نیولو لپاره د «پولیسو اقدام» پیل کړ. جګړه د ۱۹۶۷ز کال د جولای د ۶مې په لومړیو ساعتونو کې هغه مهال پیل شوه، چې د نایجیریا فډرالي سرتېرو بیافرا ته په دوو کالمونو کې پرمختګ کړی و. د بیافرا سټراټیژي بریالۍ وه، فډرالي حکومت جګړه پیل کړې وه او ختیځ له ځانه دفاع کوله. د نایجیریا پوځي عملیات د ډګروال محمد شوا په مشرۍ د بیافرا په شمال کې وو او سیمه ییز نظامي واحدونه د لومړۍ  پلې فرقې په توګه رامنځته شول. دغه فرقه تر ډېره د شمالي سرتېرو له خوا رهبري کېده. له ناڅاپي سخت مقاومت او لوړو تلفاتو سره تر مخ کېدو وروسته، د لوېدیځ نایجیریا کالم د نسوکا په ښارګوټي کې پرمختګ وکړ، چې د جولای په ۱۴مه یې سقوط وکړ، په داسې حال کې چې ختیځ کالم ګارکیم ته حرکت وکړ، چې هغه هم د جولای په ۱۲مه نیول شوی و.
متحده ایالات
متحده ایالاتو په رسمي ډول بې طرفي اعلان کړه، د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر ډین رسک وویل: «امریکا په داسې موقف کې نه ده، چې اقدام وکړي؛ ځکه نایجیریا د برتانیې تر نفوذ لاندې سیمه ده». په رسمي توګه متحده ایالات په کورنۍ جګړه کې بې طرفه و. په سټراټیژیک ډول د امریکا ګټې له فدرالي نظامي حکومت سره سمون درلود، که څه هم د بیافرا په ملاتړ نامتو احساسات موجود وو. متحده ایالاتو له لاګوس سره په اتحاد کې ارزښت ولید او هڅه یې وکړه، چې د ۸۰۰ میلیونو ډالرو (د بهرنیو چارو وزارت په ارزونه کې) د خصوصي پانګونې ارزښت خوندي کړي.
کاناډا
د نایجیریا د حکومت په غوښتنه، کاناډا د نایجیریا د پوځ پر وړاندې د نسل وژنې او جنګي جرمونو د تورونو د څېړلو لپاره درې څارونکي واستول. تورن جنرال W.A. Milroy له دوو کاناډایي افسرانو سره په ۱۹۶۸ز کال کې یوځای شو او د کاناډا قطعه د ۱۹۷۰ز کال تر فبروري پورې پاتې شوه.
د جګړې پای
د برتانیې په ډېر ملاتړ سره، د نایجیریا فډرالي ځواکونو د ۱۹۶۹ز کال د ډسمبر په ۲۳مه یو ځل بیا د بیافرانو پر وړاندې خپل وورستی برید د درېیمې سمندري کمانډو څانګې له خوا پیل کړ. د دغې فرقې مشري ډګرمن اولوسیکون اوباسنجو( وروسته دوه ځلې ولسمشر شو) کوله او د کال په پای کې په دې بریالی شو، چې د بایفران کلا په دوو برخو ووېشي. د نایجیریا وروستی برید، چې د Tail-wind عملیاتو په نامه یادېږي، د ۱۹۷۰ز کال د جنوري په ۷مه د سمندري کمانډو د درېیمې فرقې په برید سره پیل شو او په شمال کې د لومړۍ پلې فرقې او په سویل کې د دویمې پلې فرقې له خوا ترې ملاتړ وشو. د بیافران اویري ښار د جنوري په ۹مه او اولي ښار د جنورۍ په ۱۱مه سقوط شو. یوازې څو ورځې مخکې، اوجوکو په الوتکه کې عاج ساحل ته په جلاوطنۍ وتښتېد او خپل مرستیال فیلپ افیونګ یې وټاکه ترڅو د فډرالي پوځ جنرال یاکوبو ګوون ته د ۱۹۷۰ز کال د جنورۍ په ۱۳مه د تسلیمېدو جزییات ورکړي. د تسلیمۍ سند د ۱۹۷۰ز کال د جنورۍ په ۱۴مه په لاګوس کې لاسلیک شو او په دې توګه کورنۍ جګړه پای ته ورسېده. جګړه څو ورځې وروسته د بیافران تر کنټرول لاندې سیمو ته د نایجیریایي ځواکونو له پرمختګ سره پای ته ورسېده، چې له لږ مقاومت سره مخامخ شول.
ګوون له جګړې وروسته وویل:«د تاوتریخوالي غمجن فصل اوس پای ته رسېدلی، موږ د ملي پخلاینې په سهار کې یو، یو ځل بیا د نوي ملت د جوړولو فرصت لرو. زما ګرانو هېوادوالو؛ موږ باید وژل شوو اتلانو ته درناوی وکړو، ځکه خورا سترې قربانۍ یې ورکړې، ترڅو موږ وکولای شو پر عدالت، عادلانه سوداګرۍ او صنعت سمبال ملت جوړ کړو».
کيپيټل ټاور (سنگاپور)
کيپيټل ټاور (سنگاپور) سنگاپور په ښار  سنگاپور کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 52 منزلونه دي او ددې لوړوالی  253 ميټر (830 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2000 کې ترسره شو۔
موسی خېل ولسوالۍ (خوست)
موسی خېل ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۱،۹۹۸ وگړو ته رسېږي. دا ولسوالۍ د خوست ولایت د پلازمېنې په سهېل خوا کی پرته ولسوالی دہ. په دی ولسوالی کی د منگل قوم خلک اوسیږي.
کيپيټل ټاور (سنگاپور)
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
موسی خېل ولسوالۍ (خوست)
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
کولمار برګ
سرچینې
وېشنيزه:کولمار برګ وېشنيزه:لوګزامبورګ وېشنيزه:د لوګزامبورګ ښارونه وېشنيزه:ښاریتوب وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:اروپایي هېوادونه
اوروک حروف
pashtp
د رایښ سوسیالیست ګوند
د رایښ سوسیالیست گوند (په آلمانی: Sozialistische Reichspartei) په آلمان کې یو سیاسي حزب و. د آدولف هیتلر د مفکورې دفاع ئې کوله. په ۱۹۵۲ کال کې د آلمان د اساسي قانون محکمې د رایښ سوسیالیست گوند منع وکړ.
ګواتیمالا سیټي
'ګواتیمالا سیټي په اسپانیایي Nueva Guatemala de la Asunción د ګواتیمالا هیواد پلازمینه ده.
30 جون
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
کوماکوا، بوتسوانا
کوماکوان د بوټسوانا د کونېنګ ولسوالۍ یو ښار دی چې په 2000 ميلادي کال کې یې 3,544 تنه نفوس درلود چې 1,668 یې نارینه او 1,876 یې ښځې وې.
سرچینې
وېشنيزه:بوتسوانا وېشنيزه:کوماکوان وېشنيزه:ښاریتوب وېشنيزه:ښاري انجينري وېشنيزه:ښارگي
1 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
قبرس
قبرس ( په انګلیسي:cyprus, ترکي:Kıbrıs, یوناني:Κύπρος, په رسمي توګه: (د قبرس جمهوريت) په ختيځه مديترانه کې يو ټاپو ډوله هيواد دی. ددی هېواد پلازمينه د نیکوزیا ښار دی.قبرس چې د مدیترانې سمندرګی کې پروت یو ټاپو ییز هیواد دی ۱۶۶’۱۴۱’۱ وګړې لري. ددی هیواد شمال ته ترکیه ختیځ ته سوریه او لبنان پراته دي. دا هیواد هیڅ بل هیواد سره په وچه کې نه دی تړلی.قبرس په ټوله کې د سمندر په منځ کې پروت یو ټاپو دی. رسمې ژبي یې يوناني ژبه او ترکي ژبه دي.
قبرس (په انګلیسي کې Cyprus : / ˈsaɪprəs/) چې په رسمي توګه د قبرس جمهوریت ګڼل کېږي، د مدیترانې په سمندرکۍ یوه ټاپووزمه هېواد دی. په مدیترانه کې دا ټاپو درېیمه تر ټولو لویه او درېیمه تر ټولو نفوس لرونکی ټاپو ده چې د ترکیې په سویل کې، د سوریې په لوېدیځ کې او د غزې، اسرائیلو او لبنان په شمال ختیځ کې، د مصر په شمال او د یونان په سوېل ختیځ کې ځای لري.
په دې ټاپو کې، د انسانانو لومړی ثبت شوی فعالیت له میلاد نه د مخه نږدې په ۱۰۰۰۰ پورې اړه لري. له دې دورې نه په پاتې لرغونو آثارو کې نیولیتیک دورې نه د خیروکتیا کلی دی او قبرس په نړۍ کې د اوبو د ځینو پخوانیو څاه ګانو ټاټوبی دی. له میلاد نه مخکې په دویمه زریزه کې، په قبرس کې د میسینی یونانیانو دوه طایفې مېشت شوې دي. په ختیځ مدیترانې کې د یوه ستراتیژیک موقعیت په توګه، وروسته دا هېواد د ډېرو لویو ځواکونو له خوا، لکه: اسوریانو، مصریانو او پارسیانو، چې له دې ډلې په ۳۳۳ کال مخکې له میلاد نه دا ټاپو د لوی سکندر له خوا ونیول شو. وروسته د د بطلیموسي مصر، د کلاسیک او ختیځ روم سترواکۍ، د لنډې مودې لپاره د عربو خلافت، د فرانسوي لوزینان کورنۍ او د وینتیانو، چې ورپسې د ۱۵۷۱ نه تر ۱۸۷۸ پورې د درېیو پېړیو لپاره د عثماني سترواکۍ (مجازاً تر ۱۹۱۴ ز کار پورې ) تر واک لاندې و.
د ۱۸۷۸ ز کال د قبرس کنوانسیون پر بنسټ، قبرس د انګلستان تر ادارې لاندې راغی او په ۱۹۱۴ ز کال کې په رسمي توګه د انګلستان له خاروې سره ضمیمه شو. د دې هېواد راتلونکی د دوه قومي ټولنو له خوا، یوناني قبرسیانو چې په ۱۹۶۰ ز کال کې د نفوسو ۷۷ سلنه یې جوړوله او د ترکي قبرسیانو چې د نفوسو ۱۸ سلنه یې جوړوله، د یوې اختلافي ستونزي په توګه راپورته شو. د ۱۹ مې پېړۍ راهیسې، د قبرس یوناني نفوس له یونان سره د یووالي (enosis) تګلاره چې په  ۱۹۵۰ز لسیزه کې د یونان ولسي سیاست شو، تعقیب کړه. په لومړيو کې د قبرس ترکي اوسېدونکو د بریتانوي واکمنۍ له دوام نه ملاتړ کاوه، خو وروسته يې له ترکيې سره د نوموړې ټاپو د یوځای کېدو غوښتنه کوله او له ترکيې سره يې په ګډه سره په ۱۹۵۰ ز لسيزه کې د وېش سیاست غوره کړ، چې پر بنسټ یې قبرس تجزیه او په شمالي برخه کې ترکي سیاست پلی کړي. د ۱۹۵۰ ز کلونو په ترڅ کې د ولسي تاوتریخوالی نه وروسته، قبرس ته په ۱۹۶۰ کال کې خپلواکي ورکړل شوه. د ۱۹۶۳ او ۱۹۶۴ کلونو تر منځ د دواړو ټولنو تر منځ نور ټولنیز تاوتریخوالی را پورته شو، چې د ۲۵۰۰۰ نه ډېر قبرسي ترکان یې په کلابندۍ کې بې ځایه کړل او په جمهوریت کې یې د ترکیې قبرسانو ګډون پای ته ورساوه. د ۱۹۷۴ ز کال د جولای په ۱۵ مه نېټه د یوناني قبرسي ملتپالو او د یونان د پوځي ډلي د غړو له خوا د کودتا هڅه په لاره واچول شوه. دې کار د جولای په ۲۰ مه نېټه په قبرس باندې د ترکیې یرغل ته لاره هواره کړه چې د شمالي قبرس د نیولو لامل شو او په پایله کې ۱۵۰۰۰ یوناني قبرسیان او ۵۰۰۰۰ ترکي قبرسیان بې ځایه شول. په ۱۹۸۳ ز کال کې د یوې یواړخیزې اعلامیې پر بنسټ، په شمال کې د ترکي قبرسیانو یو جلا دولت را منځ ته شو. د نړیوالې ټولنې له خوا دا ګام په پراخه کچه وغندل شو او یوازې ترکیې نوموړی نوی دولت په رسمیت وپېژاند. دا پېښې او په پایله کې یې سیاسي کړکېچ، د پرله پسې شخړو موضوعات ګڼل کېږي.
د قبرس جمهوریت د اکروتیري او دیکیلیا له سیمو پرته چې د لندن او زوریخ د تړونونو له مخې د انګلستان تر واک لاندې پاتې دي، د خپلې خاورې په اوبو او د ځانګړي اقتصادي زون په ګډون په ټول ټاپو کې قانوني واکمني لري، خو په حقیقت کې د قبرس جمهوریت په دوو لویو برخو وېشل شوی دی: د جمهوریت تر واک لاندې سیمه، چې په سویل او لویدیځ کې موقعیت لري او د ټاپو نږدې ۵۹ سلنه مساحت تر پوښښ لاندې راولي. بله د شمال سیمه، چې د شمالي قبرس د ترکي وګړو د ځان اعلان شوی جمهوریت له خوا اداره کېږي او د ټاپو نږدې ۳۶ سلنه مساحت تر پوښښ لاندې راولي. د ټاپو نږدې ۴ سلنه نوره برخه د ملګرو ملتونو د خوندي سیمې په توګه ګڼل کېږي. نړیواله ټولنه د ټاپو شمالي برخه د قبرس جمهوریت خاوره ګڼي، چې د ترکي ځواکونو له خوا تر پښو لاندې شوې ده. د نړیوالو قوانینو پر بنسټ، دا نیواک غیرقانوني ګڼل کېږي او له هغه وخت نه چې قبرس د اروپایي اتحادیې غړیتوب ترلاسه کړ، د اروپایي اتحادیې د خاورې غیرقانوني اشغال په سترګه لیدل کېږي.
رېښه
د دې نوم رېښه نا څرګنده ده، خو وړاندیزونه په لاندې توګه دي:
د بهرنۍ سوداګرۍ له لارې، دې ټاپو د مسو له عبارت نه خپل نوم کلاسیکې لاتیني ژبې ته ورکړی، یعني aes Cyprium (metal of Cyprus یا د قبرس اوسپنه) چې وروسته Cuprum ته لنډ شوی دی.
د قبرس یا د هغو خلکو یا کلتور لپاره اړوند معیاري عبارت Cypriot (قبرسي) دی. د Cypriote او Cyprian اصطلاحات (چې وروسته د شخص نوم شوی) هم کارول کېږي، خو ډېرلږ.
د دې هېواد رسمي نوم، په تحت الفظي توګه له یوناني نه انګلیسي ته ژباړل شوی دی(Cypriot Republic)، خو دا ژباړه په رسمي توګه نه کارول کېږي، پر ځای يې د (Republic of Cyprus) یا د قبرس جمهوریت کارول کېږي.
اداری ویش
د قبرس هیواد آیالاتونه (د قبرس هیواد ولایتونه) د اداري وېش لومړۍ درجه ولایتونه۔قبرس ټول 6 ولایتونه لري:
تاریخ
د قبرس هیواد تاریخي نقشه.
ژبې او دین
لکه څنګه جې اوسمهال قبرس په دوه برخو شمالي ترک قبرس او سویلي (یوناني قبرس) نو همدارنګه په یاد هیواد کې ترکي او یوناني ژبې رسمي دي.
وېشنيزه:اسیا وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:ټاپوگان وېشنيزه:ختیځه مدیترانه
هېلنیسټي دوره
هېلنیسټي(Hellenistic) دوره، په ۳۲۳ م. ز کال کې د لوی سکندر د مړینې او د روم سترواکۍ ظهور تر منځ د مدیترانې تاریخ دوره را نغاړي، چې په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم د جګړې او یو کال وروسته یې د بطلیموسي مصر له سوبې سره څرګنده شوه. له هېلنیستي  دورې نه مخکې د یونان دوره د کلاسیک یونان په نامه پیژندل کیږي، حال دا چې له هغه وروسته دوره یې د یونان – روم دورې په نامه پیژندل کیږي. د هلاس لرغونې یوناني کلمه (Ἑλλάς, Hellás) په اصل کې د یونان یو پېژندل شوی نوم و، چې د هېلنیستي اصطلاح ترې اخیستل شوې ده. « هېلنیستي » له « هېلنیک» سره په دې برخه کې توپیر لري، چې لومړني یې ټولې هغه سیمې پوښلي، چې په مستقیمه توګه د لرغوني یونان تر مستقیم اغېز لاندې دي، حال دا چې دویمه کلیمه یې خپله یونان ته اشاره کوي. په دې برخه کې په ختیځ کې د لوس اسکندر له فتحې وروسته د هېلنیستي کلیمه هغه څه ته ویل کېږي، چې د یوناني کلتور په وسیله اغېزمن شوی وي.
د هېلنیسټي دورې په لړ کې د یونان کلتوري نفوذ او ځواک د خپلې جغرافیایي پراختیا اوج ته ورسید، چې د مدیترانې نړۍ او د لویدیځې او مرکزي اسیا په ډېریو برخو کې، ان د هند شبه الجزیرې په ځینو برخو کې واکمنه وه او دغه راز د هنرونو او ستورپوهنې، څېړنې، ادبياتو، تياتر، معمارۍ، موسیقۍ، رياضي، فلسفې او ساينس په برخه کې یې د سوکالۍ او پرمختګ تجربه وکړه. پر دې سربېره د روښانتیا په پرتله د یونان لرغونې دوره تر ډېره د لیږد یوې دورې او ځینې وختونه ان د زوال یا انحطاط دورې په توګه ګڼل کېږي. هېلنیسټي دوره د نوې کومیډي، د اسکندریه شعر، رواقي فسلفې، ایپیکوریانیزم او پیرونیزم اړوند فلسفې د ودې او پراختیا شاهده دوره وه. یوناني علم د اقلیدوس او ارشمیدیس او نورو ریاضي پوهانو په وسیله وده وکړه. دیني برخو هم وده وکړه او نوي خدایان په کې پیدا شوو لکه سراپیس په نامه یوناني او مصري خدایان، د اتیس او سیبل په څېر ختیځ خدایان او په باختر او شمال لویدیځ هند کې د هېلنیستي کلتور او بودیزم ترمنځ همغږي په کې شامل و.
زرنديه ولسوالي
زرنديه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان زرندیه)  د ايران د مرکزي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د مأمونيه ښار دی. دا ولسوالي ۶۳٬۹۰۷ تنه نفوس لري. د زرنديه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مرکزي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
هېلنیسټي دوره
دا چې کومې پېښې د هېلنیستي دورې د ختمېدو لامل شوې، په دې هکله عالمان او تاریخ پوهان په یو نظر نه دي. کېدای شي هېلینسټي دوره په ۱۴۶ م.ز کال کې د روم په وسیله د یونان اړوند جزایرو په وروستۍ فتحې سره د اکین له جګړې نه وروسته په ۳۱ م.ز کال کې د اکتیوم په جګړه کې د بطلیموس سلطنت په وروستۍ ماتې سره یا ان له میلاد نه وروسته په ۳۳۰ م ز کال کې قسطنطنیې ته د روم سترواکۍ له پلازمینې د لوی کنستانتین سترواک حرکت نه وروسته پای ته ورسېږي. انجلوس چانیوتیس د هېلنیسټي دوره له میلاد څخه وروسته ۱۳۸ م ز کال کې د هادریان په مړینې سره پای ته رسوي، چې یونانیان یې په بشپړه توګه د روم سترواکۍ سره یوځای کړل او دغه راز هېلنیسټي دورې ته له ۳۲۱ م.ز څخه تر ۲۵۶ ز کاله پورې اړوند محدوده هم ورکول کېدای شي.
هایي کلف
هایي کلف هانگ کانگ په ښار  هانگ کانگ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 72 منزلونه دي او ددې لوړوالی  252 ميټر (828 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2003 کې ترسره شو۔
هېلنیسټي دوره
رېښه
د هېلینسټي دورې نظریه د ۱۹مې پېړۍ یو مفهوم دی چې په لرغوني یونان کې نه و. که څه هم کلمې د شکل او بڼې له پلوه یا هم معنی له پلوه یو بل سره تړاو لري، د بیلګې په توګه، هېلینسټ (لرغوني یونان کې: Ἑλληνιστής, Hellēnistēs، له لرغونو زمانو راهیسې کارول شوې او تایید شوې ده، جوهان ګوستاو درایسن د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ دوره کې خپل اثر (د هېلینیزم تاریخ - Geschichte des Hellenismus کې یې هېلینسټي اصطلاح ته اشاره وکړه او د سکندر له سوبې وروسته یې په غیر یوناني نړۍ کې د یوناني کلتور د پراختیا دوره تعریف او تشریح کړه. له درایسن څخه وروسته هېلینسټي اصطلاحات لکه هلېنیزم او داسې نور یې په پراخه توګه په بېلابېلو برخو کې کارول شوي دي. دا ډول د پام وړ کارونه د متیو ارنولد فرهنګ او بې نظمۍ په نامه اثر کې ده، چې هلته هیلینیزم، د هیبرایزم دود پر وړاندې کارول کېږي.
د هېلینسټي کلیمې لویه ستونزه د دې اصطلاح په اسانۍ کې ده، ځکه چې د یوناني کلتور خپریدل هغه عمومي پدیده نه وه، چې دې کلمې بیانوله. د فتحه شوې نړۍ ځینې برخې د نورو په پرتله ډېرې د یوناني نفوذ له خوا اغیزمنې شوې. همدارنګه د هېلینسټي اصطلاح دا هم بیانوي، چې په هغو سیمو کې چې یوناني جمعیت میشت شوی، په هغو کې اکثریت و؛ خو په ډېری مواردو کې، یوناني کډوال په حقیقت کې د اصلي او بومي خلکو په منځ کې اقلیت وو. یوناني خلک او اصلي یا بومي خلک تل له یو بل سره نه یو ځای کېدل؛ یونانیانو حرکت وکړ او خپل کلتور یې راوړ؛ خو هیڅکله تعامل رامنځته نه شو.
هایي کلف
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
هېلنیسټي دوره
سرچینې
په داسې حال کې چې څو بېلابېلې ټوټې شته، خو داسې هیڅ بشپړ تاریخي سند او اثر نشته چې د سکندر له مړینې وروسته سلو کلونو پورې اړوند وي. د اصلي هېلینسټي تاریخ لیکونکو هېرونیموس اثار له کاردیا (چې د سکندر، لومړي انتیګوس او نورو ځایناستو تر نظر لاندې یې کار کاوه)، دوریس، ساموس او فیلارخوس څخه ټول ورک شوي دي، چې د پاتې شویو سرچینو په وسیله کارول شوي و. د هېلینسټي دورې لپاره تر ټولو لومړنۍ او خورا معتبره ژوندۍ سرچینه د میګالوپولیس پولیبیوس (کابو ۱۱۹ – ۲۰۰)، د اخایي ټولنې سیاستوال تر ۱۶۸ م.ز کاله پورې، کله چې دې ته اړ شو، چې د یرغمل په توګه روم ته لاړ شي. په پای کې د هغه تاریخونه څلویښتو کتابونو ته ورسېدل، چې د ۲۲۰ تر ۱۶۷ م.ز کلونو پورې موده یې په کې تر پوښښ لاندې راوستې ده.
له پولیبیوس نه وروسته تر ټولو مهمه سرچینه دیودورس سیکولس ده، چې د (Bibliotheca history) په نامه خپل اثر یې د ۶۰ تر ۳۰ م.ز کلونو تر منځ ولیکه او یو شمېر اړینې پخوانۍ سرچینې لکه هیرونیموس یې بیا تولید کړې؛ خو د هېلینستي دورې په هکله د هغه راپور د ایپسوس له جګړې (۳۰۱ م.ز کال) وروسته بند شو. بله مهمه سرچینه د پلوتارک د ژوند بېلابېل موازي دورې (کابو ۵۰ کاله مخکې له میلاده تر ۱۲۰ ز کاله)، که څه هم تر ډېره د شخصیت او شخصي اخلاقو اړوند مسایلو کې ښکېل دی، چې د هېلنیسټي دورې مهمو شخصیتونو تاریخچه بیانوي. اپیان اسکندریه (۱۶۵ م.ز کال څخه د لومړۍ میلادي پیړۍ وروستیو پورې) د روم د سترواکۍ تاریخ لیکلی، چې د ځینو هېلینسټي پاچاهیو معلومات په کې شامل دي.
تاديوس سټيونس
سټيوينس په کليوالي سيمه Vermont کې په فقر او فلج پښې سره دنيا ته راغی، چې په تل پاتې ډول معلول (ګوډ) و. هغه د يو ځوان په توګه پنسلوانيا ته لاړ او ډېر ژر د پنسلوانيا په Gettysburg کې يو بريالی وکيل شو. هغه خپل ځان په ښاري چارو او وروسته په سياست کې لېوال کړ. نوموړی د پنسلوانيا د استازو مجلس ته غوره شو، چې هغه په کې د وړيا دولتي زده کړو يو پياوړی مدافع وکيل شو. په ۱۸۴۲ز کې د اقتصادي پاتې والي له امله د پنسلوانيا Lancaster ته کډه شو، چې هملته  کار وکړي. هلته د ويګ ګوند سره يو ځای شو او په ۱۸۴۸ز کې کانګرس ته وټاکل شو. د مرئيتوب خلاف د يوه وکيل او سياستپوه په توګه د سټيوينس فعاليتونه د هغه رايې زيانمنې کړې او په ۱۸۵۲ ز کې يې د بيا ټاکنې غوښتنه ونه کړه. نوموړي د Know-Nothing ګوند سره د يو لنډ چاڼ (تصفيې) نه  وروسته نوې رامنځته شوې ډلې (جمهوري غوښتونکي ګوند) سره يو ځای شو او په ۱۸۵۸ ز کې يې يو وار بيا پارلمان ته لاره پيداکړه. هلته يې د خپلو راډيکل ملګرو، لکه: د ماساچوست سناتور Charles Sumner په ملتيا د مرئيتوب له پراختيا سویل ته د جنګ راتللو له امله د امتيازاتو مخالفت وکړ.
2 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
تاديوس سټيونس
سټيوينس بحث کوي چې، مرئيتوب بايد جن ژوندی پرې نه ږدي. د نوموړي له دريځ نه د متحده ايالتونو د ولسمشر Abraham Lincoln نه ملاتړ يا په اړه بطي عمل يې زړه مات کړی و. هغه د Ways and Means [لارو چارو] د رئيس په توګه د مجلس له لارې د حکومت مالي قانون جوړونې ته لارښوونه وکړه. دا چې جنګ د شمالي بريا پر لور پرمختګ وکړ، سټيوينس په دې باور شو چې، يوازې جنګ بايد له منځه لاړ نه شي؛ بلکې افريقايي الاصل امريکايانو ته بايد د سويل په راتلونکي کې له کروندګرو نه د ځمکې د ضبط يا مصادرې په واسطه د اوسېدلو ځای ورکړل شي او خپلواکو (له مرئيتوب نه آزادو شويو) خلکو ته يې ووېشي. د نوموړي پلانونه، ډېر وروسته منځلارو جمهوري غوښتونکو ته ورسېدل او عملي نه شول.
د ۱۸۶۵ ز په اپريل کې د ابراهام لينکلن له وژنې نه وروسته سټيوينس له نوي ولسمشر Johnson سره په شخړه کې ښکېل شو، چې خپلواکو شويو وګړو ته له ضمانت نه پرته يې د بېلو شویو دولتونو ژر بېرته راټولېدل غوښتل. د دواړو تر منځ د نظرياتو توپير د جانسن او کانګرس تر منځ د اوږدمهاله جګړې سبب شو، چې سټيوينس په کې د راډيکال جمهوري غوښتونکو ډلې مشري کوله. د ۱۸۶۶ ز په ټاکنو کې له ګټلو نه وروسته، د راډيکل ګوند له جونسن نه د بيارغونې واک واخيست. د سټيوينس شخړه په مجلس کې د جانسن په خلاف د تور (اتهام) بندونو خوندي ساتل وو، که څه هم د مشرانو جرګې (سنا) ولسمشر محکوم نه کړ. د تادييس سټيوينس تاريخي نظرياتو په څو کلونو کې په ناڅاپي ډول بدلون وکړ. نوموړي د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د سویل سپين پوستو د کرکې له امله يو بې باکه او هڅاند شخص و، چې په ۱۹۵۰ ز کلونو کې  یې د (neoabolitionists) [د مرئيتوب له منځه وړلو د نويو پلويانو] راتلونکې راواوښت او له دې وروسته، برابرۍ ته د ژمنتيا له امله وستايل شو.
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
سټيوينس د ۱۷۹۲ ز، د اپریل په ۴ مه د Vermont په Danville کې وزېږېد. هغه د څلور نارينه بچيانو له ډلې دويم و او د پولنډ د جنرال په وياړ يې د هغه نوم (Thaddeus Kosciuszko) پرې کېښود، چې د امريکا اوښتون کې يې خدمت وکړ. د سټيوينس مور او پلار د مسيحانو د ډلې (Baptist) پيروان وو، نږدې په ۱۷۸۶ ز کې له ماساچوست نه راکډوال شوي وو. تادييس په Club foot [ناروغي ده] لرلو سره وزېږېد، چې په هغه وخت کې دې حالت ته د مور او پلار د پټې ګناه لپاره د خدای له اړخه د يوې پرېکړې [سزا] په سترګه کتل کېدل. د هغه مشر ورور همدا په دواړو پښو کې د ورته حالت سره زېږېدلی و. د دوی پلار Joshua Stevens يو بزګر او بوټ ګنډونکی و، چې په Vermont کې يې د ژوند جوړولو هڅه وکړه. د دوو نورو زامنو له پلار کېدلو نه وروسته (چې روغ يا سالم وزېږېدل)، Joshua خپل کوچنيان او مېرمن سارا (Sarah (née Morrill)) پرېښودل. د نوموړي د مړينې حالتونه او وروستی برخليک نامعلوم دی، چې کېدای شي، د ۱۸۱۲ز جنګ پر مهال د Oswego په جګړه کې مړ شوی وي.
سارا سټيوينس ان د خپلو زامنو په زياتېدونکې مرستې سره له کروندې نه د ژوند جوړولو هڅه وکړه. د هغې په اړه څرګندول کېږي، چې زامنو يې په خپله پرمختګ وکړ او په ۱۸۰۷ ز کې يې ګاونډ ښارګوټي (د ويرمونټ Peacham) ته کورنۍ ولېږدوله، چې خپل کوچنی زوی Thaddeus يې هملته د Caledonia Grammar ښوونځي کې شامل کړ (زياتره ورته Peacham Academy هم وايي). نوموړي د خپل معلوليت له امله د خپلو ټولګيوالو له پېغورونو نه خورا وکړېده. وروستي اټکلونه هغه«د زده کړې د خوندي کولو لپاره د فشار راوړونکې سوځوونکې هيلې په لرلو سره د ارادي بې پروا» په توګه تشرېح شو.
له فراغت نه وروسته د Vermont په پوهنتون کې شامل شو، مګر د ۱۸۱۲ ز جنګ پر مهال د فدرال حکومت له خوا د پوهنتون ودانيو د نيولو (ځانته کولو) له امله يې خپلې زده کړې وځنډولې. وروسته د New Hampshire په Hanover کې د Darmouth College په سوفومور (sophomore) ټولګي کې شامل شو. په Dartmouth کې د ستوريزعلمي مسلک تر څنګ Phi Beta Kappa ته غوره نه شو، چې د معلوماتو له مخې دا د هغه لپاره يو ډاروونکی ازمېښت و.
سټيوينس په ۱۸۱۴ ز کې له Dartmouth نه فارغ شو او د بريليکونو د وېشلو په مراسمو کې د وياند په توګه غوره شو. له دې نه وروسته Peacham ته بېرته لاړ او هلته يې د لنډې مودې لپاره تدريس وکړ. نوموړي له John Mattocks سره د حقوقو زده کړه پيل کړه. د ۱۸۱۵ز په لومړيو کې د خپل ملګري Samuel Merrill سره ځوب وينې، چې د Vermonter پلوی و او د York Academy د محصل کېدلو په موخه د پنسلوانيا York ته راغلی و، سټيوينس ته د اکاډمي پوهنځي سره د يو ځای کېدو وړانديز ته لاره هواره کړه. هغه د تدريس په موخه York ته لاړ او د David Cossett په دفترونو کې يې د حقوقو زده کړې ته دوام ورکړ.
وکيل Gettysburg
سټيوينس د پنسلوانيا په York Academy کې تدريس وکړ او د bar لپاره يې خپلو زده کړو ته ادامه ورکړه. سيمه یيزو وکيلانو يوه پرېکړه تصويب کړه، چې د هر هغه شخص د غړيتوب مخنيوی يې کاوه، چې د داخلې لپاره د چمتووالي پر مهال يې بل کوم مسلک تعقيب کړی وي. د اټکل له مخې يادې پرېکړې سټيوينس په نښه کاوه. ناډارېدلي سټيوينس د ادعا په توګه خپل ځان او د Madeira څلور بوتله شراب د Maryland په نږدې Harford Country کې د ازموينو مديره پلاوي ته راوړل. لږې پوښتنې وپوښتل شوې، مګر زيات شراب وڅښل شول. نوموړي راتلونکی سهار د مرستې له مخې د يو تاييد ليک په لرلو سره Bel Air پرېښود، چې هغه ته يې په بل هر ځای کې د حقوقو برخه کې د کار کولو اجازه ورکوله. سټيوينس له دې وروسته د Adams Country هستوګنځي Gettysburg ته لاړ، چې د ۱۸۱۶ په سپټمبر کې يې هملته يو دفتر پرانيست.
بختياري وګړي
بختياري قوم يا لورهايي باختري   يا ايل بختياري قبيله هغه ايراني وګړي دي چې د ايران په جنوب لوېديځ کې د چهارمحل او بختياري په شمول لوېديځ، د خوزستان په ختيځ، د لرستان په سوېل کې اوسي. د اصفهان لوېدیځ بختياري ګويش بختياري ژبو خبرې کوي، چې د لوري ژبو يوه څانګه  ده. د بختیاريو قبیله له دوو څانګو څخه جوړه ده، چهارلنګ او هفتلنګ ، چې چهار لنګ پخپله په ۵ برخو او هفتلنګ په څلورو برخو وېشل شوي دي او هره برخه له څو قبیلو جوړه ده. دغه فرقې چې د بختياري قبیلې د تنظیمي چارټ په نوم یادیږي، د شپاړسمې پېړۍ په اوږدو کې تېریږي او د بختياري قبیلې د ځانګړي طبقې او مالیاتي سیستم پر بنسټ تنظیم شوي دي.
شاليد
د بختیار اوسنۍ ځمکه له زرګونو کلونو راهیسې د "بېلابېلو" بشري ډلو د اوسېدو ځای دی. بېلابېل شواهد ښيي چې د بختياري په دې لرغونې ځمکې لس زره کاله پخوا اوسېدل. طبیعي سرچینې او اسانتیاوې لکه اوبه ، ځنګلونه ، څړځایونه ، کافي باران، د کرنې لپاره مناسبې زېرمې او دره چې دا ځمکه په تېرو وختونو کې د انسانانو د راټولولو او ژوند کولو لپاره په یو غوره استوګنځای او اوسېدنځای بدله شوې وه. د دې اسانتیاوو سربېره، د زګروس لوړو غرونو او لمنو د بېلابېلو  څارویو، نباتاتو او ځناورو د ودې لپاره مناسب چاپېریال چمتو کړی و.
دا د هنر تاریخ لنډیز کتاب کې راغلي:
همدارنګه په بختياري غرونو کې د لومړي ځل لپاره ځينې څاروي په ځانګړې توګه وزې پالل شوي دي. په 1975 او 1976 کې، امریکایی لرغونپوه هنري ټي رایټ د خوزستان په شمال ختیځ کې د ایزه او دشتګول په میدانونو کې د لرغون پېژندنې مطالعات پیل کړل او په 6-7 زره کلونو کې په دې سیمو کې د بشري ډلو دوامداره او فعال ژوند راپور ورکړ.
د 5 څخه تر دریمې میلادی پیړۍ کې، د مسو د دورې او د ډبرې د دورې په جریان کې، موږ د ایلام د خلکو ظهور وینو چې له غرونو څخه میدانونو ته راوتلي او یو پرمختللی تمدن یې رامینځته کړی. د لارس اصليت ممکن د ایلامیټس او کاسیتانو ته وپیژندل شي.
د مسیح څخه شاوخوا 4000 کاله دمخه ، د ایلام سلطنت په هغه ځمکه کې وده او پراختیا وکړه چې په هغه کې خوزستان ، لرستان ، لورستان پشتکوه (ایلام) او زردکوه شامل دي. خپل حکومت ته انشان یا انزان ویل او ظاهرا د انزان ژبه یې ویله.
د ایلامایټ دورې ډیری پاتې شوني په ایزه ښار کې موقعیت لري ، چې په کې د ډبرو، ډبرو او غرونو په اړه ډیری کینیفورم لیکنې او په سلګونو ریلفونه شامل دي، او له همدې امله، لرغونپوهانو دا سیمه د پیټروګلیفونو ځمکه بللې ده.
د اوسپنې د دورې اړوند ډېر فلزي اثار چې په کې شامل دي: بېلابېلې وسلې، د انسان د اعضاوو وړې څېرې، د اسونو لپاره ځانګړي وسیلې، پنبې او په لسګونو نور وسایل او وسایل د لرستان او خوزستان په برخو کې کشف شوي، چې د ډېرو د ژوند کیسه کوي. د خلکو ډلې.
د دوهمې مخزېږديزې پېړۍ تر دوهمې مخزېږديزې پېړۍ
ډیری رسمونه، رواجونه او رواجونه د فارسیانو سره د باختریانو د تړاو کیسه کوي. تر دې حده چې ځینې سرچینې په دې باور دي چې لورس او بختیاران د فارس د مارفیان او مسپیان قومونو ژوندي پاتې شوي دي، کوم چې لومړنۍ قبیلې وې چې د سائرس سره یوځای شوي. ښایي دوی د ایس ګریټ قبیلې ژوندي پاتې شوي وي (Ese = راک، Grete = غار)، چې د زاګروس په غرونو او د غارونو دننه ژوند کاوه.
ټبر پېژندنه
د بختياري قوم د نژاد په اړه بېلابېل روايتونه شته، خو ټولو څېړونکو او مورخينو بختياران لوران ګڼلي دي هوس په دې اند دي چې بختياران د "آکسين" له قبيلې څخه دي، چې سکندر په کې ورسره جګړه کړې وه. خوزستان (ازه) په 330 ق م کې بلې ډلې د فارس اوسیدونکو ته خپل نسب موندلی دی. ځینې تاریخپوهان دغه قبیله د یونانیانو اولاده ګڼي چې د باختري کلمې سره د باختري کلمې د مشابهت له امله په باختري (بکتوریانو) کې واکمني کوي. حمدالله مصطفي او بادلیسي هم په دې باور دي چې دوی اصلا کردان وو او له سوریې ( سوریې ) څخه ایران ته راغلي وو، خو حمدالله مصطفي په کتاب نزهة القلوب کې په ۷۴۰ هجري کال کې راغلي دي. په هغه وخت کې د لوی ایران د مختلفو دولتونو په شمیرلو او د عجم، عرب، فارس، آذربایجان او خراسان په شمول د سرحدونو، ځانګړتیاوو، نفوس او مساحت په ټاکلو سره، د منرود (کوچنی لور) او لوی لور ولایتونه په جلا توګه پیژندل شوي او طبقه بندي شوي. د کردانو څخه. د ترسره شویو جنیټیک مطالعاتو له مخې، باختریان په ایران کې د ایراني او غیر ایراني توکمونو ترمنځ د نورو توکمونو سره تر ټولو ډیر جینیاتی ورته والی لري. د ځینو بیانونو له مخې، دوی د ملک ال بویه د کورنۍ د مشر عزالدوله بختیار اولادونه دي. ځکه چې تر دې مخکې د بختاني نوم نشته. د دې نظر پلويان په دې باور دي چې د عزالدوله بختيار د اولادې يوه ډله ښايي د البيح د واکمنۍ پر مهال د بختيار په اوسني سيمه کې مېشته شوې وي. بختياران پخپله په دې اند دي چې د باختري کلمه د بختياروند له کلمې څخه اخيستل شوې ده. بختاوروند ظاهراً هماغه بهدروند دی (یو له اوسنیو باختري قبیلو څخه).
د بختياري نوم پېژندنه
خسرو خان سردار ظریف په دې باور دی چې بختیاران د صفویانو په دوره کې (۱۵۰۱-۱۳۷۲) په دې نوم مشهور وو ( تر ډېره فکر کيږي چې بختياران پښتانه دي، چې د وخت په تېرېدو يې پښتو ژبه هېره کړې او د باختريانو له ډلې څخه دي، په پښتو ژبه کې اوس هم بخت يار مطلب هغه څوک چې ښه بخت لري او په همدې شکل د پښتنو او بختياران عادات هم سره ورته دي، خو البته د پښتنو اوسنۍ بختياري قوم بايد له ايراني بختياري قوم سره ورته ونه ګڼو).
د لیر خلک په لوی او کوچني لیر ویشل شوي د لرستان په سیمه کې د هزارسپیانو د واکمنۍ وخت ته ځي. د کوچني لیر نوم د عصري لرستان او ایلام ولایت خلکو ته هم ورکړل شوی و.
مشهور فرانسوی لرغونپوه رومین ګیرشمان لیکي:
وګړپېژندنه
بختياران يو له ايراني قومونو څخه دي چې د ايران په لويديځ او جنوب لويديځ کې ژوند کوي. باختري په باختري ژبو خبرې کوي، چې د لوري ژبې له ژبو څخه يوه ده. د ايراني علومو پوهنغونډ او د جهان اسلام علمي کتابونه د اصفهان ولايت په لويديځ کې له فريدان څخه د خوزستان شمال ته د دغې قبيلې د اوسېدو حال معرفي کوي.
بختياران په لويديځ کې د چهارمحل او باختري او په شمال کې د خوزستان په ختيځ کې، د اصفهان په لويديځ کې او د لرستان په جنوب کې ژوند کوي. د بختيارانو د اوسېدو ځای د صفويانو په زمانه کې د لرستان په نامه يادېده، خو له هغه وروسته د باختري سيمې په نوم ياده شوه. لاندې انځور د ۳۰۰ هجري لمریز کال څخه تر اوسه پورې د لرستان فرقې ښيي.
چهارمحل او بختیاري ، د باختري ځمکو سربیره د لر ، کیار ، میزدج ، ګندمان څلور ځایونه شامل دي، نو له همدې امله د چهارمحل او بختیاري په نوم یادیږي.
باختري سيمې له يوې خوا د لرستان ولايت له دورود ښار څخه او له بلې خوا د خوزستان ولايت د باغ ملک له ښار څخه نيولې د اصفهان ولايت تر دران ښار پورې شاملې دي.
دا ځمکې په دوو برخو ویشل شوي دي: یالګي او قشلګي. د چهار لنګ د یلق او قشلاق استوګنځی په دوو برخو ویشل شوی دی:
بختياري د لوري په ژبه خبرې کوي. ]]
وېشنيزه:خوزستان ولایت وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د ملکیت یا شتمنۍ حق
د ملکیت حق یا د خپل ملکیت یا شتمنۍ حق (د پرتلنې لپاره: مالکیت یا ownership) ډېری وختونه د حقیقي اشخاصو لپاره د دوی د شتمنۍ په اړه د یوه بشري حق په توګه ډلبندي کېږي. د شخصي ملکیت د حق عمومي رسمیت پېژندنه په ندرت سره موندل کېږي او معمولاً تر کومه چې شمتني د حقوقي اشخاصو (یعنې شرکتونو) ملکیت دی او چېرې چې دغه شتمني د لګښت پرځای د تولید لپاره کارول کېږي ډېره  محدودېږي.
د ملکیت حق د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې په ۱۷مه ماده کې په رسمیت پېژندل شوی، خو د مدني او سیاسي حقونو په نړیوال میثاق یا د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو په نړیوال میثاق کې په رسمیت نه دی پېژندل شوی. د بشري حقونو په اړه د اروپا کنوانسیون، د لومړي پروتوکول په لومړۍ ماده کې، د حقیقي او حقوقي اشخاصو  لپاره "له خپلو شتمنیو څخه په سوله‌ییزه توګه ګټې اخیستنې" حق د "عمومي ګټو یا د مالیاتو د ورکړې د خونديتوب" په پام کې نیولو سره، په رسمیت پېژني.
تعریف
د ملکیت حق هم د خپل موجودیت او هم د هغه د تفسیر له پلوه، یو له ډېرو جنجالي بشري حقونو ګڼل کېږي. د حق د تعریف په اړه اختلاف په دې معنا چې دغه حق د مدني او سیاسي حقونو په نړیوال میثاق یا د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو په نړیوال میثاق کې شامل نه وو. بحث پر دې دی چې د چا لپاره د ملکیت حقونه خوندي ګڼل کېږي (د بېلګې په توګه انسانان یا هم شرکتونه)، د خوندي ملکیت یا شتمنۍ ډول (چې شتمني د لګښت که د تولید په موخه کارول کېږي) او هغه لاملونه چې ملکیت یې له امله محدودېدای شي (د بېلګې په توګه د عامه ګټو لپاره د مقرراتو، مالیاتو یا ملي کولو په برخه کې). د بشري حقونو په ټولو سندونو کې، د ملکیت د خوندیتوب د کچې په اړه ضمني یا څرګند محدودیتونه شته دي. د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې (UDHR) ۱۷مه ماده د ملکیت حق په لاندې ډول بیانوي: "(۱) هر څوک حق لري چې هم په یوازې سر او هم له نورو سره په ملګرتیا د ملکیت یا شتمنۍ خاوند وي. (۲) هېڅوک په خپلسري ډول له خپل مال څخه نه شي محرومېدای."د ملکیت د حق په موضوع کې، لکه څه ډول چې په اوسني وخت کې معمولاً پېژندل کېږي، هغه ملکیت یا شتمني شاملېږي چې له وړاندې یې یو څوک لري یا یې مالک وي، یا هم هغه شمني چې یو څوک یې له قانوني لارو ترلاسه کوي او یا ښایي ترلاسه یې کړي. له دې سره په مخالفت کې نه خو د دې برعکس، ځینې وړاندیزونه د شخصي ملکیت له ټولیز حق څخه هم دفاع کوي، په دې معنا چې هر فرد حق لري په اغېزناکه توګه یوه ټاکلې اندازه ملکیت یا شتمني ترلاسه کړي چې د ځمکې د طبیعي زېرمو یا د عدالت خوندي کولو نورې تیورۍ یې بنسټ جوړوي.
افریقا
د بشري او د خلکو د حقونو په اړه د افریقا منشور (ACHPR) په ۱۴مه ماده کې په څرګند ډول د ملکیت حق خوندي کوي، دغه ماده کاږي: "د ملکیت حق باید تضمین شي. دغه حق یوازې د عامه اړتیاوو یا د ټولنې د عمومي ګټو او مناسبو قوانینو له احکامو سره سم تر پښولاندې کېدای شي."د بشري او د خلکو د حقونو په اړه د افریقا د منشور (ACHPR) په ۱۳مه ماده کې هم د ملکیت حقونه په رسمیت پېژندل شوي او کاږي چې هر وګړی حق لري د خپل هېواد په حکومت کې په ازاده توګه برخه واخلي، عامه خدماتو ته د مساوي لاسرسي حق ولري او "د قانون پر وړاندې د ټولو وګړو په بشپړې برابرۍ سره عامه ملکیتونو او خدماتو ته د لاسرسي حق" ولري. د بشري او د خلکو د حقونو په اړه د افریقا د منشور (ACHPR) ۲۱مه ماده په ازاده توګه د خپلو شتمنیو او طبیعي زېرمو سمبالول د ټولو خلکو د حق په توګه په رسمیت پېژني او دغه حق باید د خلکو په انحصاري ګټو کې عملي شي او څوک له دغه حق نه بې برخې نه شي. ۲۱مه ماده دا هم وایي چې "د لوټ او تالان په صورت کې بې برخې شوي خلک د خپل ملکیت د قانوني بېرته ترلاسه کولو او همدارنګه د کافي خسارې ترلاسه کولو حق لري".
امریکا
کله چې د د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې (UDHR) پر متن خبرې وشوې، په امریکا کې نورو ایالتونو استدلال وکړ چې د ملکیت حق باید د هغې شخصي شتمنۍ تر خوندي کولو پورې محدود وي چې د ژوند لپاره اړینه وي. د دوی له وړاندیز سره مخالف وشو، خو د انسان د حقونو او دندو په اړه د امریکا په اعلامیه کې شامل شو چې په ورته وخت کې خبرې هم ورباندې وشوې چې په ۱۹۴۸ز کال کې د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې (UDHR) یو کال مخکې تصویب شوه. د اعلامیې په ۲۳مه ماده کې راغلي: "هر فرد حق لري چې د داسې شخصي ملکیت خاوند شي چې د ښه ژوند کولو اړینې اړتیاوې پوره کړي او د فرد او کور د عزت او کرامت په ساتلو کې مرسته وکړي."د ملکيت د حق تعريف د ملکيت د حقوقو په اړه د لوېدیځو مفاهيمو تر اغېزې لاندې دی، خو دا چې د ملکيت حقونه په بېلابېلو حقوقي نظامونو کې پام‌وړ توپير لري نو د ملکيت د حقوقو په اړه د نړيوالو معيارونو رامنځ ته کول ناشوني دي. په اروپا، افریقا او امریکا کې د بشري حقونو سیمه‌ییز سندونه په بېلابېلو کچو د ملکیت د ملاتړ او ساتنې حق په رسمیت پېژني.
د امریکا د بشري حقونو کنوانسیون (ACHR) د "عادلانه خسارې" د حق په شمول د ملکیت ساتنې حق په رسمیت پېژني. د امریکا د بشري حقونو کنوانسیون (ACHR) همدارنګه سود او نور ډوله ناوړه ګټه اخیستنه منع کوي چې د بشري حقونو په سندونو کې خپله ځانګړتیا لري. د دغه کنوانسیون ۲۱مه ماده وايي: (۱) هر څوک له خپل مال څخه د استفادې او برخمن کېدو حق لري. قانون کولای شي دا ډول استعمال او کارول د ټولنې د ګټو تابع کړي.
(۳) سود او د انسان له خوا د انسان زبېښاک یا ناوړه ګټې اخیستنې نور ډولونه د قانون له مخې منع دي.
نړیوال کنوانسیونونه
د نژادي یا توکمیز تبعیض د ټولو ډولونو له منځه وړلو په نړیوال کنوانسیون کې د ملکیت حقونه په رسمیت پېژندل شوي دي. د دغه کنوانسیون په ۵مه ماده کې راغلي هر څوک چې د قانون پر وړاندې د توکم، رنګ او قومي یا توکمیزې ریښې له توپیر پرته د برابرۍ حق لري. د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون هم په ۱۶مه ماده کې د ملکیت حقونه په رسمیت پېژني. په دې ماده کې د مالکیت، تحصیل، مدیریت، ادارې، له ملکیت څخه د ګټې اخیستنې او تصرف په برخه کې د دواړو زوجینو لپاره یو شان حق ټاکي او همدا راز ۱۵مه ماده یې هم د قراردادونو کولو د حقونو په برخه کې د ښځو حقونه ټاکي.
د ملکیت حقونه د کډوالو د وضعیت په اړه کنوانسیون او د ټولو کارګرو کډوالو او د هغوی د کورنیو د غړو د حقونو د ساتنې په کنوانسیون کې هم خوندي دي. د لږکیو لپاره د بشري حقونو دغه نړیوال سندونه د ملکیت لپاره جلا حق نه ټاکي، خو د ملکیت د حقونو په اړه چېرې چې دا ډول حقونه تضمین شوي وي، تبعیض منع کوي.
له نورو حقونو سره تړاو
د شخصي ملکیت حق د سیاسي ازادۍ او برابرۍ لپاره او دغه راز پر ملکیت د فیوډالي کنټرول پرضد په لومړیو هڅو کې یوه مهمه غوښتنه وه. ملکیت کېدای شي د هغو حقوقو لپاره د بنسټ په توګه کار وکړي چې د ژوند د مناسب معیار د حق ترلاسه کول تضمینوي ​​او یوازې د ملکیت خاوندانو ته په پیل کې مدني او سیاسي حقونه، لکه د رایې ورکولو حق ورکړل شوی و. دا چې هرڅوک د ملکیت خاوند نه دی، د ټولو لپاره د ژوند تېرولو مناسب معیار ترلاسه کولو په موخه د کار کولو حق په پام کې ونیول شو. په اوسني وخت کې، د ملکیت د خاوندوالي پر بنسټ تبعیض معمولاً له بشري حقونو د ټولو د مساوي ګټې اخیستنې لپاره جدي ګواښ ګڼل کېږي او د بشري حقونو په نړیوالو سندونو کې د تبعیض نه کولو په مادو کې، ملکیت تر ډېره د یوه داسې بنسټ په توګه په پام کې نیول کېږي چې له مخې یې تبعیض منع دی (د قانون پر وړاندې د برابرۍ حق وګورئ) د شخصي ملکیت ساتنه ښایي د وینا ازادۍ د حق په څېر له اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو او مدني او سیاسي حقونو سره په ټکر کې وي. د همدغه ګواښ راکمولو لپاره، د ملکیت حق عموماً د عامه ګټو د ساتنې په موخه محدودېږي. ډېری دولتونه بیا د اشتراکي او ډله‌ییز مالکیت سیستمونه هم ساتي. د ملکیت حقونه ډېری وختونه د ټولو لپاره د بشري حقونو د تحقق مخنیوی کوونکی عامل هم ګڼل کېږي، د بېلګې په توګه د غلامۍ او له نورو څخه د ناوړه ګټه اخیستنې یا زبېښاک له لارې. د شتمنۍ نابرابر وېش تر ډېره د جنس، توکم او لږکیو کرښه تعقیبوي، له همدې امله د ملکیت حقونو ته ښایي د ستونزې د یوې برخې په سترګه وکتل شي نه د هغو ګټو په توګه چې د خوندي کولو وړ وي. د ملکیت حقونه د ځمکنیو سمونونو په اړه د بشري حقونو د وروستیو بحثونو د تمرکز ځای هم دی، چې د راټولونکو او موزیمونو له خوا بومي یا اصلي وګړو ته د کلتوري اثارو بېرته ورستنول او پر طبیعي زېرمو د خلکو حاکمیت په کې راځي.
رامانا سیاحي
رامانا سیاحي (د اکتوبر په 4، 1982 زیږیدلی) زیږیدلی یو ایرانی - کاناډایی لوبغاړی او ماډل او میک اپ هنرمنده دی.
سیاهی د ایران په اهواز کې زیږیدلی دی. هغه د کاناډا په ټورنټو کې هم ژوند کوي.
بهرنی لینک
وېشنيزه:ایرانی لوبغاړی
ساپي
ساپيان د غرغښت په ټولنيز گروپ کې یوه مهمه قبیله ده. ددې قبيلې اکثره وگړي په کونړ، لغمان، کاپیسا او د مومندو ایجنسۍ کې مېشت دي. د ساپیو قبیله د تاریخ په اوږدو کې په مختلفو او بېلابېلو نومونو یاده شوې لکه ساپي، صافی، ساپین، سپین، سابیس، سابیت، ساپیست سافیت، ساپینگ، ساپيتا، ساپیستا، اساپنتیه، سپنته، سوپتا او نور. دغه قبیله په لومړي سر کي لاندېنیو درې ښاخونو وېشل شوې ده: گوربز، مسود او ودیر داسې روایتونه شته چې ساپيان یوه پخوانۍ اریايي قبیله ده چې د یوناني کلاسیک مؤرخينو له خوا ذکر شوې ده او سنکدر د کونړ او لغمان په ځمکو کې ددغو خلکو سره مخامخ شوی دی او ډېر جنگونه يې هم ورسره کړي دي. ددې خلکو څه برخه د باجوړ په شاوخوا کې هم د سکندر سره په جگړو کې مخامخ شوي دي. لغمان او کونړ ته د ساپو د راتلو په اړه داسې ویل کېږي چې د ۲۰۰۰ مخزېږد په شاوخوا کې باختري اریایانو د شمېر د زیاتوالي او د ځای د تنگوالي له کبله په لېږد پیل وکړ چې د هندوکش له درو نه د کاپیسا په سيمه کې کښته شول  او له دې ځای نه يې تقريباً د سیندونو طبعي مجراگانې په مخه نیولې سوېل ختیځ او سوېل لويديځ خواوو ته خواره شول چې د هغو څخه یوې ډلې د کابل سیند مخه نیولې او د نجراب، تگاب، سروبي او لغمان لارې د کونړ د سیند سیمې ته رسیدلي دي. په دې کې د هیڅ شک او تردید ځای نشته چې ساپو د میلاد نه ۲۰۰۰ زره کاله دمخه په مهاجرتونو پیل کړی او اوس په کاپیسا، کوهستان، کوه ساپي، لغمان، کونړ، [جندول ګرشی بانډه] (باجوړ)، پشهت، سوات او باجوړ کې میشت دي.
د ساپو استوگنې سیمې:
د ساپو زیاتشمېرد کونړ په ولایت کې استوگنه لري چې په نوموړي ولایت اسداباد، پېج دره، چپه دره، نرنگ، سرگاڼي، دانگام، څوکۍ، اسمار، نورگل، باډيل، دیوه گل، مزار دره او شونگړۍ کې دي. همدا راز دلغمان ولایت مرکز، عمرزیو، علي خیلو، پاچا خیلو، احمدزیو، باړيزیو، سالاؤ، گاگړ، کوټالی، درویش اباد، د ولت شاه، الینگار، اتوک، چکله او دوگل کې هم ساپي ژوند کوي. زیات شمېر ساپيان د هلمند، بلخ، بغلان او کاپیسا ولایتونو، د تگاب او نجراب په ولسوالیو کې هم استوگنه لري. همدا راز د پروان ولایت په کوه ساپي، سیدخیلو، کوهستان او کوهدامن کې هم یو زیات شمېر ساپي میشت دي. د ننگرهار ولایت د کوز کونړ، کامې، دره نور او داسې نورو ولسوالیو کې هم ساپي اوسیږي. ډېرشمېر ساپي چې د مومندو ایجنسۍ کې استوگنه لري کلتور او رواج يې کټ مټ مومندو ته ورته دی. د ساپو له پښتنې ټبر څخه یو زیات شمېر کورونه په سیوۍ کې میشت دي خو څرگنده دي وي چې دغو ساپو اوس پښتو هېره کړې ده او د سندیانو کلتوري حاکميت يې په ځان منلی دی.
وټه ایز (اقتصادي) جوړښت يې
د کونړ ساپي لدې کبله چې د کرنې ځمکې لږې دي د هغې ترڅنگ غواگانې، بزې، گډیان او میښې هم ساتي چې ددغو د غوښو، شودو او نور حاصلاتو څخه گټه اخلي، ددوی دکرنې ځمکې اکثره للمي دي چې اوبه نه ور رسیږي او یا د اوبو رسېدل ورته ناممکنه دي، اکثر بزگران يې په غريبئ کې ژوند تیروي، په تېره بیا هغه بزگران چې دبادارانو ( د ځمکو خاوندانو) ځمکې کري مجبوره او مکلف دي چې د تخم نه پرته (بدون) نورې ټولې ستونزې لکه غویان، د برگزئ ایالات، د ځمکې وهل، کرل، رېبل راټولول او میده کول پخپله غاړه واخلي،  تردې چې د ځمکې د خاوند کورته د حاصلاتو وړل هم د برگز په غاړه دي. برگز مجبور دی چې ددې نورو کارونو ترڅنگ د خپل بادار خره، غواگانې او یامیښې هم وساتي. همداراز بزگر خپل بادار ته د غره نه وړیا (مفت ) لرگي راوړي د بزگر ښځه د ځمکې د خاوند د ښځې اوامرو ته باید غاړه کیږدي. لنډه دا چې اکثره خلک يې غریب او نیستمن بزگران دي
خوراک
دوی په خوړو کې اکثره د جوارو، اوربشو او وريجو کار اخلي. څرنگه دوی د بزگرۍ تر څنگ په مالدارۍ هم بوخت (مصروف) دي نو اکثره یې د غواگانو او مېښو د مستو او شړومبو نه هم گټه اخلي او غوړي يې په شتمنو (پیسه دارو) خلکو پلوري.
جامې
دوی اکثره د بزو د وژغڼو نه ځانته مخصوصې جامې جوړوي چې درېشي (کمیس او پتلون) ته ورته دي خو تڼۍ نه لري، ښځې یې تور پړوني او اوږده کمیسونه لري. ددوی پرتوگونه چین داره وي. نارینه یې د خامتا د ټوکر نه هم ځان ته جامې جوړوي او اکثره یو ډول ټوپۍ چې پکول ورته وايي د وړیو نه جوړ شوي وي په سر کوي.
میلمه پالنه
د وټه ایزې (اقتصادي) تنگسۍ او بي وسۍ سره سره ساپي میلمه پاله خلک دي. دوی د مېلمنو لپاره حجرې لري چې په دې کار کې یو له بل سره سیالي کوي، په دوی کې د میلمنو قدر زیات دی، ددوی په حجرو کې د موسیقۍ الات لکه رباب، سیتار، منگی اور نور هم وي.
پښتنې ننگ
ساپي د قام په ننگ کې غیرتمن خلک دي، دوی د خپل هیواد د ازادلو په خاطر د انگریزي ښکلېلاکگرو سره څو څو ځلې جنگېدلي دي او ډول ډول قرباني یې ورکړې ده، همدا سبب دی چې د کونړ په اولسي ژوند کې د وسلې درلودل او ساتل ډېر اهمیت لري او د ساپو په اړه وايي: ساپو ډېر وژلي دینه د کونړ غلام محمده باډيل ته مه ځه. یو ورځ د یوه ساپي په کور نارینه ماشوم وزېږېد څرنگه چې په اکثرو پښتنو کې دا رواج شته چې د نارينه ماشوم تر زېږېدو وروسته د ټوپک ډزې کوي څرنگه چې دغې سړي ټوپک نه درلود نو لاړ ترڅو يو ټوپک پیدا کړي او ډزې وکړي، خو چا خپل ټوپک ورنکړه، کوم وخت چې بیرته خپل کور ته راستون شه نو چا ورته وویل چې راشه زوی دې وگوره کنه کبر به وشي، نو هغه په ځواب ورته وویل چې باید زما زوی د لومړي ځل لپاره زما مخ ونه ویني ځکه زه دومره نامرد د خداي په لویه دنیا کې يو ټوپک هم نلرم چې د زوی د زېږيدو اعلان پرې وکړم نو که هغه زما مخ وگوري نو ښایی چې د هغه څخه به هم زما غوندې بې همته سړی جوړ شي، ښه به دا وي چې د یو نارینه او باهمته سړي مخ وگوري. ساپی د غیرت او ننگ په ټکي سر او مال ورکوي په دوی کې ښځو ته طلاق ورکول سخته بې ننگي ده، څوک چې د چا په ښځه تورن شي نو د ژوند بیا په مرگ شمېرل کیږي، د چا په کور کې چې څوک مړ شي نو که نیستمن هم ی وي نو هغه مجبوره او مکلف دی چې خیرات وکړي، پدوي کې د خیرات به پرته د مړي ښخول شرم گڼل کیږي، همداراز دوی ملایانو او میاگانو ته د خیرات، صدقې او سرسايې نه هیڅ هم سرغړونه نه کوي. دوی د عُذر او ننواتې په واړندې د ډیرې لوی گناه نه هم تیریږي لنډه دا چې دوی په پښتنې ننگ کې ډېر ټینگ دي.
یاددونه :
ددې معلوماتو په اړه له تاسو درنو  ښاغلو/آغلو څخه هیله کووم ترڅو د نوورو ساپو وروڼو او خویندو په واک يې ورکړئ او که په لیکنه/معلوماتوکې څه کمی تاسو ته په نظر راشي زه يې په ورین تندي منم.
سرچېنې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ټبرونه وېشنيزه:ټبرونه وېشنيزه:افغان ټبرونه وېشنيزه:د افغانستان ټبرونه وېشنيزه:د نړۍ ټبرونه
نړیواله سوله
نړیواله سوله یا په ځمکه کې سوله، د ځمکې په سیاره کې  د ټولو ملتونو او خلکو تر منځ د خوښۍ، خپلواکۍ او سولې د یوه اېډیال حالت مفهوم وړاندې کوي. د نړۍ په دې نظریه کې له تاوتریخوالي سره مخالفت د خلکو او ملتونو لپاره یوه انګیزه ده، چې په داوطلبانه ډول یا د حکومت‌ولۍ د سیستم په واسطه یادو موخو ته د رسېدو لپاره په خپله خوښه همکارۍ ته تیاروي. بېلابېل کلتورونه، مذهبونه، فلسفې او سازمانونه د دې ډول حالت د رامنځته کېدلو د څرنګوالي په اړه بېلابېل مفهومونه لري.
بېلابېل مذهبي او سيکولر سازمانونه، د نړیوالې سولې حالت ته د رسېدلو په موخه انساني حقونو، تیکنالوژي، زده‌کړې، انجنیري، طبابت یا دیپلوماسي د شخړو د ټولو ډولونو د پای ته رسولو لپاره کاروي. د ۱۹۴۵ز کال راهیسې ملګري ملتونه او د امنیت شورا پنځه دایمي غړي (چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا او امریکا) له شخړې یا د جنګ له اعلان نه پرته د مناقشاتو د حل په موخه فعالیت کوي. له دې سره، له هغه مهال راهیسې تر نن پورې ډېری هېوادونه په بېلابېلو نظامي لانجو کې ښکېل شوي دي.
نړیوالې سولې ته د لاسرسي لپاره ډېری تيورۍ وړاندې شوې دي. له دې تیوریو نه څو لاندې لېست شوې دي: