cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هندي سينيما
ټیکیز (۱۹۳۰ تر ۱۹۴۰ کلونو پورې)
په 1937 کې، د ختیځ هند فلم شرکت خپل لومړی هندي فلم ، ساویتری، په کلکته کې خپور کړ. دا فلم په ۷۵ زره بودیجه جوړ شوی چې د مشهورې ډرامې میلورام بال بهارتي سماجم پر بنسټ جوړ شوی دی. د ډایرکټر سی پالاوایا بلاک بسټر فلم یما او ساویتري د تیاتر لوبغاړو ویموري ګیګیا او داساري راماتلاکم د وینس فلم فستیوال کې افتخاري ډیپلوم ترلاسه کړ.
د ۱۹۳۵ کال د مارچ په لسمه یو بل مشهور فلم جوړونکي جیوتي پرساد اګروال خپل لومړنی فلم په آسامیه کې جوړ کړ. جیوتي پرساد د فلمونو په اړه د نورو زده کړو لپاره برلین ته لاړ. اندراملاتي یو بل فلم دی چې هغه پخپله تولید کړی او له جوومتي وروسته یې لارښود کړی دی. د تیلو لومړۍ فلم سټوډیو، درګا سیناتون، په 1936 کې د نادامارتي سوریا لخوا په راجمندري، اندرا پردیش کې تاسیس شو. په 1930 لسیزه کې په هندي سینما کې د غږ ټیکنالوژۍ پراختیا سره، موسیقي او موسیقي فلمونه لکه اندرا سبها او دیوي دیواني معرفي شول. او سندره پیل شوه وروسته له هغه چې د دیوداس په څیر فلمونو په ټول هیواد کې بریا ترلاسه کړه او د هنر په توګه د فلم جوړونې وده سره، د فلم سټوډیو په څو لویو ښارونو لکه چینای، کلکته او ممبۍ کې وده وکړه. د 1940 فلم 'وشوا موهني' لومړنی فلم دی چې د هندي فلم صنعت کې نندارې ته وړاندې شو. د Y فلم د وی را لخوا لارښود شوی او د بالاجیپالی لکشمیکانت کاوی لخوا لیکل شوی.
سوامیکان وینسنټ ، د کویمبتور د لومړي سینما هال جوړونکي، "خیمه سینما" معرفي کړه چې فلمونه په خیمو کې ښار یا کلي ته نږدې په خلاص میدان کې ښودل شوي. لومړۍ دایمي خیمې سینما، د اډیسن ګرانډ سینما میګافون د مدراس په ایسپلانډ کې پرانستل شو. په 1934 کې، هیمانشو رای ، دیویکا راني او راج ناراین دوبي ، صنعتکاران د ایف ای ډینشا ، سر فیروز سیټا سره یوځای د بمبي ټیکیز سټوډیو پیل کړه. په پونا کې پرابات سټوډیوز د مراټي لیدونکو لپاره د فلمونو تولید پیل کړ. د فلم جوړونکي RD چوهدري فلم ورات (1930) په هند کې د برتانوي حکومت لخوا د هندي مشرانو او د هند د آزادۍ د مبارزې پرمهال د انځور کولو له امله منع شوی و. سنټ تکارام، د تکارام (1608-50) په ژوند باندې د 1936 فلم ، د ورکاري سنت او روحاني شاعر، په 1937 کې د وینس فلم فیسټیوال کې وښودل شو او لومړی فلم شو چې په نړیوال فلم فیسټیوال کې وښودل شو. په 1938 کې [رمدا برهم په ګډه تولید او د ټولنیزو مسلو فلم ریتوبیدا لیکلی و، د بزګرانو په شمول ، ولې د برتانوي ادارې د ځمکوالانو لخوا منع شوی و. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Achhut_Kanya2.jpg/220px-Achhut_Kanya2.jpg|ښي|بټنوک| دیویکا راني او اشوک کمار په اچیکت کنیا کې (1936) هندي مساله فلم - یو سوداګریز فلم چې د فلم لپاره اصطلاح لري چې رومانس، نڅا او سندرې لري، د دویمې نړیوالې جګړې وروسته پیل شو. د ایس ایس واسان فلم چندرلیکه د جنوبي هند سینما په ټول هند کې مشهوره کړه. د ۱۹۴۰ لسیزې په اوږدو کې د هند تر نیمايي زیات د سینما هالونه په جنوبي هند کې وو او سینما ته د کلتوري بیارغونې د یوې وسیلې په سترګه کتل کېدل. د هند له وېش وروسته د هند د سینما شتمنۍ او ډېر سټوډیوګانې نوي جوړ شوي پاکستان ته ولېږدول شوې، د وېش شخړې او فسادونه د راتلونکو څو لسیزو لپاره د فلم د تولید یوه دوامداره موضوع وه. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/KL_Saigal_publicity_photo.jpg/220px-KL_Saigal_publicity_photo.jpg|بټنوک| د KL سهګل پروموشنل انځور د هند له خپلواکۍ وروسته، ایس. د K پتیل کمیټې د هندي سینما څیړنه او ارزونه وکړه. پتیل، د کمیټې مشر، په هند کې سینما د "هنر، تصدۍ او تفریح" د ترکیب په توګه بیان کړه او د هغې سوداګریز اهمیت یې یادونه وکړه. پتیل د مالیې وزارت لاندې د فلم مالي شرکت جوړولو وړاندیز هم وکړ. دا مشورتي د 1960 لسیزې د تکړه هندي فلم جوړونکو لپاره د مالي ملاتړ په هدف رامینځته شوې ) د نړۍ ترټولو لوی مستند فلم جوړونکی دی.
د هندي سینما زرین دور
په دې دوره کې د بنګالي سینما په مشرۍ یو نوی موازي سینما غورځنګ د دې غورځنګ ځینې لومړنۍ بیلګې د چیتن آنند نیچا نگر (1946)، د ریتوک ګاټک ناګاریک (1952)، او بیمل رای فلمونه وو. K Du Bega Zameen (1953) د نوي ریالیزم بنسټ کیښود او د نوي هند څپې. پاتر پنچالي (1955 ، د ستجیت ری د اپو تريجي (1955-1959) لومړۍ برخه، هندي سینما ته د رای د ننوتلو خبر ورکړ. اپو تیري د نړۍ په لویو فلمي فیستیوالونو کې لوی جایزې وګټلې او په هندي سینما کې یې د "موازي سینما" غورځنګ په کلکه رامینځته کړ. د نړۍ په سینما کې د هغه نفوذ په "د ځوانۍ کې د راتلونکو ډرامو فلمونو" کې لیدل کیدی شي چې د 1950 لسیزې راهیسې د هنر کورونه سیلاب شوي او "د اپو تری پور" دي.
سینماټوګرافر سبترا میترا، چې لومړی فلم یې پیتر پنجالي و، په نړیواله سینماګرافۍ کې د پام وړ اغیزه وکړه. د هغه یو له مهمو تخنیکونو څخه د باؤنس ر lightingا وه ، کوم چې هغه د ورځې په جریان کې په سیټ کې د ر lightingا اغیز رامینځته کولو لپاره کاروي. هغه د لومړي ځل لپاره دا تخنیک د اپراجیتو (1956) د شوټینګ پرمهال کارولی و، د اپوتري دویمه برخه. ځینې نور تجربه لرونکي تخنیکونه چې د ستجیت ری لخوا مرسته شوي د رقیبانو (1972) د شوټینګ پرمهال د عکس - منفي فلش بیک ( داستان) ایکس رې ډیګریشن شامل دي. د 1967 لغوه شوي فلم 'دی ایلین' سکریپټ د سټیون سپیلبرګ له فلم ''ET څخه جوړ شوی و. د Extra-Terrestrial (1982)'' لپاره الهام ګڼل کیږي. ستجیت ری او هریتیک ګاټک څو نور د انتقادي تعریف شوي هنر فلمونه لارښود کړي. د هغه په قدمونو تعقیب، نور د درناوي خپلواک هندي فلم جوړونکي لکه میسترال سین ، ماني کول، اډور ګوپال کرشن، جی. اروندان او بودا دیب داسګپتا. په ۱۹۶۰ لسیزه کې د اطلاعاتو او نشراتو د وزیرې په توګه د اندرا ګاندي مداخله د دې لامل شوه چې د فلم د مالي چارو کارپوریشن له خوا د سینمايي اظهار سره د فلمونو تولید پیل کړي.
وروسته له دې چې د چیتن آنند ټولنیز ریالیست نیچا ناګر د 1946 د کان فلم فستیوال کې د پریمیر جایزه وګټله، هندي فلمونو په 1950 او 1960 کلونو کې د کان فلم فستیوال کې سیالۍ ته دوام ورکړ چې ډیری دغو فلمونو جایزې وګټلې. ژوندی. ستجیت رای د وینس فلم فستیوال کې د سرو زرو شیر او د طلایی بییر او د اپارجیتو (1956) لپاره د برلین په نړیوال فلم فستیوال کې دوه د سپینو زرو مډالونه هم وګټل، چې په اپو ټریو کې د هغه دوهم فلم و. د رې معاصران ریتوک ګاټک او ګورو دت، که څه هم د دوی د ژوند په اوږدو کې له پامه غورځول شوي، په ځنډ سره په 1980 او 1990 لسیزو کې نړیوال پیژندل شوي. رای د شلمې پیړۍ یو له سترو سینماګرانو څخه شمیرل کیږي. په 1992 کې، رای د هر وخت د 10 غوره ډایرکټرانو په سروې کې د Sight & Sound د نقادانو په ټولپوښتنه کې په #7 کې رایه ورکړه پداسې حال کې چې دت د 2012 د Sight & Sound د غوره ډایرکټرانو په ټولپوښتنه کې په #73 ځای کې و. ورکړل
سرچینې
وېشنيزه:فلمونه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د ملګرو ملتونو امنيت شورا
د ملګرو ملتونو امنیت شورا ( انګريزي:United Nations Security Council لنډيز (UNSC)) د ملګرو ملتونو تر ادارې لاندې دوهم لوی سازمان دی چې په نړۍ کې د سولې او امنیت مسولیت په غاړه لري. دا 15 غړي هېوادونه لري چې 5 یې دایمي غړي دي. دا دايمي غړي د لغوه کولو حق لري، په دې مانا چې د امنيت په شورا کې د هرې موضوع د حل لپاره، د ساده اکثريت په لرلو سره، دا ضروري ده چې ‎ پنځه دايمي غړي په دې موافقه وکړي، که نه نو رايه نه شي ورکولاى. پر د دې واکونه د ملګرو ملتونو په منشور کې تعریف شوي او د امنیت شورا پرېکړه لیکونو له لارې کارول کیږي. واکونه د سوله ساتو عملیاتو، د نړیوالو بندیزونو د لګولو او د پوځي اقدام د اختیار لپاره کارول کیږي.
غیر دایمي غړي
په نورو غیر دایمي غړو کې 3 غړي له افریقا، 2 غړي له لاتینې امریکا، 2 غړي له غربي اروپا ، 1 غړي له ختیځې اروپا ، 2 غړي له اسیا څخه دي. نن ورځ، بورکینا فاسو، کوسټاریکا، کروشیا، لیبیا، ویتنام، اتریش، جاپان، مکسیکو، ترکیه او یوګانډا غیر دایمي غړي دي.
انتقاد
د لغوه کولو حق د ادارې وقار په جدي توګه زیانمن کړی او د لویو قدرتونو د وسیلې په توګه بدل شوی چې روسیه 123 ځله، امریکا 82 ځله، بریتانیا 32 ځله، فرانسې 18 ځله او چین لږ څه مسؤلیت لري، دا حق یوازې 6 ځله کارول شوی. په داسې حال کې چې ‎ کوي روسیې او امریکا په وار وار له دغه حق څخه په غیر مسوولانه ډول استفاده کړې ده. د دوی د بې مسؤلیتۍ پایله دا ده چې د کشمیر او فلسطین مسله تر نن ورځې پورې حل شوې نه ده. د دریمې نړۍ په ځانګړې توګه د اسلامي نړۍ ‎ دایمي استازیتوب نشته.
سرچينې
<references group="" responsive="1">
د انارشېزم تاریخ
د انارشېزم تاريخ خپله د انارشېزم په اندازه مبهم دی. څېړونکو ته دا ستونزمنه ده چې د انارشیزم د معنا پر تعریف سره هوکړه وکړي، د انارشیزم د تاريخ او تعریف په اړه د لیدلورو یوه لړۍ شته ده. ځینې داسې احساس کوي چې انارشېزم د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ یو ښه تعریف شوی غورځنګ دی، حال دا چې ځینې نور انارشیستي ځانګړنې د لومړنیو تمدونونو له موجویت څخه مودې مخکې یادوي.
تر تاريخ مخکې ټولنه کې رسمي درجه‌بندي نه وه ځینې ژوند څېړونکي دا انارشېزم ته ورته بولي. د انارشیستي تفکر لومړنۍ رسمي پیلامه په یونان او لرغوني چين کې موندلی شو. چېرته چې بېلابېلو فلیسوفانو دولت له پوښتنې سره مخ کړ او له جبر څخه د ازاد ژوند لپاره یې د فرد اخلاقي حق اعلان کړ. د منځنیو پېړیو په بهیر کې ځینې مذهبي فرقو له ازادۍ غوښتونکو نظریو او د روښانګرۍ له عصر څخه ملاتړ کاوه او د عقل‌پالنې او علم راڅرګندېدل د مدرن انارشیستي غورځنګ د زېږېدو نښه وه.
مدرن انارشیزم د نولسمې پېړۍ په پای کې د مارکسیزم تر څنګ د کاریګري د غورځنګ مهمه برخه وه. مدرنیزم، صنعتي کېدل، د سرمایه‌دارۍ پر وړاندې غبرګون او د مهاجرتونو سېل په ټوله نړۍ کې د انارشېزم په غوړېدو او پراختیا کې مرسته وکړه. د انارشېزم له ودې سره د یو ټولنیز غورځنګ په توګه، د انارشیزم لوی فکري ښوونځي په ځانګړي ډول انارکوـټولیزم، انارکو کمونیزم، انارکو-سندیکالیزم او فرد‌پال انارشیزم راوټوکېدل. د کاریګرۍ غورځنګ له ودې سره د انارشیستانو او مارکسیستانو تر منځ درزونه هم زیات شول. دا دوه جریانونه په ۱۸۷۲ کال کې د لومړي نړیوال کانګرېس په پنځمه کنګره کې په رسمي ډول له یو بل څخه بېل شول او تر هغه وروسته پېښو د دې درز په رغولو کې څه مرسته ونه‌کړه. انارشېستان له لېوالتیا سره د روسیې په انقلاب کې ګډون وکړ خو همدا چې بلشویک‌یانو خپل واک تثبیت کړ انارشېستان په شدیده توګه په ځانګړې ډول په کرونشتات او اوکراین کې وځپل شول.
انارشېزم د اسپانیې د کورنۍ جګړې په بهیر کې کله چې انارشېستانو په کاتالونیا کې یو انارشیستي قلمرو رامنځته کړ مخکښ تاریخي رول ولوباوه. انقلابي کاتالونیا د انارکوسندیکالیستي کرښو په اوږدو کې په ښارونو کې له ځواکمنو کاريګري اتحادیو او په هېواد کې له ټولیزې کرنې سره سازمان شوه، خو په اسپانیه کې جګړه د انارشېستانو او د هغوی د متحدانو له ماتې او د فاشیزم له ټینګښت سره پای ته ورسېده.
په ۱۹۶۰مه لسیزه کې انارشېزم بیاځلي د یو نړیوال سیاسي او فرهنګي ځواک په توګه په ځانګړي ډول د نوي کيڼ لوري سره په اتحاد راڅرګند شو. انارشیزم له هغه وخت راهیسې پر هغو ټولنیزو غورځنګونو چې له شخصي خپلواکیو او مستقیمې دیموکراسۍ څخه ملاتړ کوي اغېز کړی. همدارنګه يې د نړیوال کېدلو ضد غورځنګ، د زاپاتیستا انقلاب او د روژوا په انقلاب کې مهم رول لوبولی.
مخینه
د انارشېزم د تاریخچې په پایله کې د انارشېزم د تعریف پر سر د نظر اختلاف شته دی. ځینې څېړونکي انارشېزم له طبقاتي مبارزې سره په شدید ډول په اړیکه کې بولي. ځینې نور داسې احساس کوي چې دا لیدلوری ډېر محدود دی. حال دا چې لومړۍ ډله انارشېزم د هغې پدېدې په توګه اروزي چې په ۱۹مه پېړۍ کې پېښه شوې، دویمه ډله د انارشېزم د ريښو پلټلو لپاره لرغوني تاريخ ته ګوري. انارشېست فلیسوف موري بوکچين د بشر د ازادۍ د پاتې‌شونې دوام (یعني انقلابي شېبې) چې د تاريخ په بهیر کې شته و، د واکمن اوسېدلو د پاتې شونې خلاف له دولتونو، پانګو او ګڼو نورو سازماني بڼو څخه جوړ یادوي.
د انارشېزم د تعریف لپاره درې دود بڼې «د لغت پېژندنې/اېتمولوژيکي پلوه» (ان-ارشې، له واکمن پرته، خو انارشېزم یوازې نفي/رد ځواب نه دی)، «د دولت‌پالنې ضد» (په داسې حال کې چې دا چاره محوري برېښي، خو په هېڅ وجه د انارشېزم جوهر نه شي تشرېح کولی) او «د استبداد ضد» (له هر ډول صلاحیت څخه انکار چې انارشېزم له حده زیات ساده کوي). د تعریف او بحثونو سره دې پوښتنې چې ایا دا فلسفه ده، که یوه نظریه ده او که د عملونو یوه لړۍ؟ موضوع پېچلې کړې ده. د فلسفې پروفیسور اليحاندرو دواګوستا داسې وړاندیز کوي چې انارشېزم «د فلسفو غیرمتمرکز فېدراسیون او همدارنګه د ژوند تمرینونه او لارې دي چې په بېلابېلو ټولنو کې رامنځته شوی او د بېلابېلو جغرافیو تاریخونه تایئدوي».
لرغونی او تر تاریخ مخکې دور
د انارشېزم ډېری څېړونکي لکه د هارولد بارکلپ او دیوید په څېر انسان‌پېژندونکي ادعا کوي چې د انارشۍ ځينې بڼې تر تاريخ مخکې دور ته ورګرځي. د انسان د موجودیت تر ټولو اوږده دوره چې د بشري ټولنې له موجودیت څخه مخکې ثبت شوې د واک له هېڅ ډول بېلې طبقې یا رسمي سیاسي بنسټ پرته وه. د یو بېل لیدلوري په توګه د انارشېزم تر ظهور ډېر مخکې انسانانو زرګونه کاله وړاندې په‌خپل سري حکومت لرونکو ټولنو کې له هېڅ حاکمیت يا ځانګړې سیاسي طبقې پرته ژوند کاوه. یوازې د لړیزو ټولنو تر ظهور وروسته د انارشېستي نظریې اجباري سیاسي بنسټونو او لړیزو ټولنیزو اړیکو ته د انتقادي ځواب او رد په توګه رامنځته شوې.
تایوزم چې لرغوني چين کې يې پراختیا ومونده د ځينې څېړونکو له‌خوا له انارشستي فکر سره تړل شوی. د تایوز هوښیاران لایوتسه او ژوانګ ژو چې پرېنسیپل/اصول يې پر «سیاست ضد» دريځ او په سیاسي غورځنګ یا سازمان کې د هر ډول لاس‌وهنې ردول وو، د «نه-واکمنۍ» فلسفه يې تایو تې چېنګ او ژوانګزي کې رامنځته کړه. تایویېستانو هڅه کوله له طبیعت سره په همغږۍ کې ژوند وکړي. دلته یوه مناظره روانه ده چې په یو ډول د حکومت نه موجودیت ته د واکمنانو هڅول ایا یوه انارشېستي موخه ده؟ د تایوئیست د متفکرانو نوی نسل له انارشیک تمایلاتو سره د یوې ګډې‌وډې دورې په بهیر کې راڅرګند شو. تایوئیزم او نیو تایوئیزم فلسفي انارشېزم ته ورته اصول لرل- د دولت د مشرعیت لرې کولو او د هغه اخلاقیات له پوښتنې سره مخ کولو لپاره يوه هڅه- او څو پېړۍ وروسته یې د خپلو لویديځو سیالانو خلاف سوله‌غوښتونکي فکري ښوونځي لرل.
ځینې باورونه او نظریې په ژوره توګه د مدرنو انارشېستانو په‌واسطه د لومړي ځل لپاره په لرغوني يونان کې تشرېح شوي. د انارشۍ د کلیمې لومړنۍ پېژندل شوې سیاسي کارونه (په لرغونې یوناني: ἀναρχία) له ميلاد څخه مخکې په پنځمه پېړي کې د ایسخولوس او سوفوکل په ننداره کې راڅرګند شول. لرغونې یونان هم د سېنک او سټوېک فلسفې له نظره د انارشۍ لومړنۍ لویديځو بېلګو ته د یو بنسټیز فلسفي اېډیال په توګه کتل، خو نه د یوازیني ايډیال په نظر. سنیکیان ډېوېژن له سینوپ او کراتس له تبس څخه د انارشیستي ټولنې له دواړو بڼو څخه ملاتړ کاوه، که څه هم د هغوی له لیکنو څخه لږ څه پاتې شوي دي. د هغوی تر ټولو مخکښه همکاري د نومس (قانون) او فیزیک (طبیعت) رادیکال عملکرد و. د یونان د پاتې فلسفې خلاف په همغږۍ کې د نوموس او فیزیک د یو ځای کولو په موخه سینسکس‌یانو د نوموس‌یانو پروړاندې بې اعتنايي وکړه (په پایله کې: صلاحیتونه، درجه‌بندي او د پولیسو اخلاقي قوانینو تاسیس) او په ورته وخت کې يې د ژوند میتود یوازې د فیزیک پر بنسټ دود کړ. له سیتسوم څخه زنون د ستوسېزم (فلسفي ښوونځی، ژباړن) بنسټ اېښودونکی چې تر ډېره له سینیکش‌یانو څخه اغېزمن و، د مساوات پلوه ټولنې په اړه يې خپل لیدلوری له ميلاد څخه نږدې ۳۰۰ کاله مخکې تشرېح کړ. د زینوز جمهوریت له يو ډول انارشي ټولنې څخه ملاتړ کوي چې په هغه کې دولتي جوړښتونو ته اړتیا نه‌شته. هغه استدلال کاوه چې که څه هم د خپل ځان ساتنې لپاره د انسان لازمي غریضه انسان د کبر خواته بیايي خو طبیعت انسان ته د بلې غریضې یعنې سوکالۍ له وړاندې کولو سره دا اصلاح کوي. د ګڼو نورو انارشېستانو په څېر هغه باوري و چې که خلک د خپلو غرایضو پلوي کوي، محکمې، قانون یا پولیسو، معبدونو او عمومي عبادتونو ته به اړتیا نه وي او له پيسو به کار نه اخلي – وړیا ډالۍ د پولي تبادلات ځای نیسي.
جي 4 هېوادونه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" دې نړيوالې ټولنې ته په انګليسي ژبه کې جي فور نېشن (G4 nations) وايي د G4 د څلورو هېوادونو یو نړیوال اتحاد دی چې برازیل، جرمني، هند او جاپان پکې شامل دي چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا غیر دایمي غړي دي چې د خپل ځان لپاره د دایمي څوکیو د خوندي کولو لپاره د یو بل ملاتړ کوي.
د ا ډله G7 برعکس، چېرې چې په اقتصاد او اوږدمهاله سیاسي هڅونو ټینګار کیږي، د G4 اصلي موخه په امنیت شورا کې دایمي غړیتوب ترلاسه کول دي. د دغو څلورو هېوادونو څخه هر یو د ملګرو ملتونو د تاسیس راهیسې د شورا د غیر دایمي غړو څخه دی. د دوی اقتصادي او سیاسي نفوذ په تېرو لسیزو کې د پام وړ وده کړې، د دایمي غړو (P5) په پرتله د پام وړ کچې ته رسیږي. په هرصورت ، د G4 ادعاګانې اکثرا د کافي کلب هېوادونو له خوا مخالفت کیږي چې په ځانګړي توګه د اتحاد اقتصادي یا سیاسي سیالان دي.
اډمنډ هسل
اډمنډ هسل ګوستاف البریکت هسل (۸ اپریل ۱۸۵۹ – ۲۷ اپریل ۱۹۳۸) یو یهودی – الماني ملحد، فیلسوف او ریاضی پوه و چا چې د «فینومینولوژي» (ښکارنده پېژندنه) مکتب بنسټ ايښی دی.
د هغه په پخواني کار کې، هغه د ارادې د تحلیلونو پر بنسټ په منطق کې د تاریخ او ارواپوهنې انتقادونه تشریح کړل. د هغه په تازه کار کې، هغه غوښتل چې د تش په نامه «فینومینولوژيکی» کمښت پر بنسټ یو منظم بنسټيز علم پر مخ بوځي. استدلال کوي چې ماورایي شعور د ټولو ممکنه پوهو حدود ټاکي، هسل «فینومینولوژي» د ماورايي نظرياتي فلسفې په توګه بیا تعريف کړه. د هسل فکر د شلمې پیړۍ پر فلسفه ژوره اغیزه درلوده او هغه په معاصره فلسفه او له معاصرې فلسفې ورهاخوا علومو کې د پام وړ څېره ده.
هسرل د ریاضیاتو زده کړه کړې وه چې د «کارل وییرسټراس» او «لیو کونیګسبرګر» له خوا تدریس کیده، همداراز فلسفه يې ويلې وه چې د «فرانز برینټانو» او «کارل سټمپف» له خوا تدریس کیده. هغه د ۱۸۸۷ز کال څخه په «هالي» کې د شخصي فلسفې  درس ورکاوه، وروسته د پروفیسور په توګه، لومړی له ۱۹۰۱ز کال څخه په «ګوتینګن» کې، بیا له ۱۹۱۶ څخه تر ۱۹۲۸ز کال پورې د هغه د تقاعد کیدو پورې په «فریبورګ» کې مدرس و، له کوم وروسته چې هغه په لوړه کچه توليدي کارونه کول. په ۱۹۳۳ز کال کې، د المان د کارګرانو ملي سوسیالیست ګوند د توکميزو قوانینو لاندې، هسل د هغه د کورنۍ د یهودی مخينې له امله هغه د «فریبورګ» له کتابتون څخه و ايست او میاشتې وروسته یې د دویچه اکاډمۍ څخه استعفا ورکړه. د یوې ناروغۍ له امله، هغه په ۱۹۳۸ز کال کې په «فریبورګ» کې ومړ.
د ځوانۍ کلونه او زده کړه
هسل په ۱۸۵۹ز کال کې په «Proßnitz» کې زېږېدلی و چې د «موراویا مارګریټ» یو ښار دی، کوم چې وروسته د اتريشي سترواکۍ برخه وه او کوم چې اوسمهال د چيک جمهوريت د «Prostějov » په نوم سيمه ده. هغه په یوه یهودي کورنۍ کې زیږیدلی و چې د څلورو خوېندو وروڼو دويم و. پلار يې د ښځو د خولیو جوړونکی او خرڅونکی و. د هغه ماشومتوب په « Prostějov » کې تیر شوی، کوم ځای کې چې هغه د سیکولر ابتدایه ښوونځی ته تلو. وروسته هسل «ریالجیمنازیم» کې د زدکړې لپاره «ویانا» ته سفر وکړ او ورپسې په «اولوموک» (Ger.: Olmütz) کې د سټیټ جمنازیم کې داخل شو.
له ۱۸۷۶ څخه تر ۱۸۷۸ز کال پورې د «لیپزګ» په پوهنتون کې، هسل د ریضیاتو، فزیک، او ستورپوهنې زدکړې وکړې. په «لیپزګ» کې د «ویلیم ونډټ» له خوا چې د معاصرې ارواپوهنې بنسټګر دی، د فلسفې د درسونو څخه اغېزمن شو. وروسته هغه د برلین د «بریدریک ویلیم» پوهنتون ته ولاړ (د نن ورځې د برلین د هومبولډ پوهنتون)، چیرته چې هغه د «لیوپولډکرانیکیل» او مشهور «کارل وییرسټراس» تر سرپرستۍ لاندې د ریاضیاتو زدکړې ته دوام ورکړ. په برلین کې هغه په «توماس ګیریګ مساریک» کې یو ښوونکی وموند، بیا د «فرانز برینټانو» پخوانی د فلسفې زده کونکی او وروسته د چکوسلواکیا لومړی ولسمشر و. هلته هسل د «فریدریچ پاولسین» د فلسفې په درسونو کې هم ګډون وکړ. په ۱۸۸۱ز کال کې هغه د ویانا پوهنتون ته ولاړ، څو د «لیو کونیګسبرګر» (د ویریسټراس پخوانی زده کوونکی) تر څارنې لاندې خپلې د ریاضیاتو زدکړې بشپړې کړي. په ۱۹۹۳ز کال کې په ویانا کې د (د تغیراتو په محاسبه کې ونډې) کار سره هغه خپله دوکتورا تر لاسه کړه.
په ښکاره ډول د هغه د شلو کلونو په جریان کې د نوي عهد نامې سره د اشنا کیدو په پایله کې، هسل وغوښتل چې په ۱۸۸۶ز کال کې د لوتران کلیسا کې ورته مذهبي غسل ورکړل شي. د هسل پلار «اډولف» په ۱۸۸۴ز کال کې مړ شو. «هربرټ شپیګلبرګ» لیکي، (په داسې حال کې چې د هغه وخت د ډیرو اکادمیکو پوهانو په پرتله بهرنی مذهبي عمل هیڅکله د هغه په ​​ژوند کې نه و داخل شوی، د هغه ذهن د مذهبي ښکارندې لپاره لکه د نورو ریښتینو تجربو لپاره خلاص و. کله ناکله هسل خپل هدف د اخلاقي "تجدید" په توګه لیده. ««سپيګلبرګ» وايي، که څه هم په ټولو شیانو کې د بنسټیز او منطقي خپلواکۍ ثابت پلوۍ سره سره، هسل کولای شول "د خپل مسلک په اړه او حتی د هغه د ماموریت په اړه چې د خدای د ارادې لاندې د فلسفې او ساینس لپاره نوې لارې ومومي".
په ریاضیاتو کې د دوکتورا سند تر لاسه کولو وروسته، هسل بیرته برلین ته ستون شو، څو د «کارل وییرستراس» د مرستیال په توګه کار وکړي. خو لا دمخه هسل د فلسفې د تعقیبولو لیوالتیا احساس کړې وه. وروسته پروفیسر «وییرستراس» ډیر سخت ناروغ شو. هسل ویانا ته راستنیدو لپاره ازاد شو، چیرنته چې د پوځ د دندې د لنډ خدمت وروسته هغه خپل فکر فلسفې ته وقف کړ.
په ۱۸۸۴ز کال کې د ویانا په پوهنتون کې هغه په فلسفه او فلسفي ارواپوهنې د «فرانز برینټانو» درسونو ته حاضر شو. «برنټانو» هغه د «برنارډ بولزانو، هرمن لوټز، جې سټوارټ مل» او «ډیویډ هیوم» لیکنو سره بلد کړ. هسل له «برنټانو» دومره متاثره شو چې خپل ژوند یې ارواپوهنې ته وقف کړ؛ په حقیقت کې، «فرانز برینټانو» اکثرا پر هغه تر ټولو زيات نفوذ لرونکي په توګه پېژندل کېږي، د بیلګې په توګه، د مقصديت په اړه.
د علمي سلا په تعقیب، دوه کاله وروسته په ۱۸۸۶ز کې هسل د «برینټانو» د پخواني زده کونکي «کارل سټمپف» په تعقيب د «هیل» پوهنتون ته لاړ، څو هلته استوګنه تر لاسه کړي چې دا کار به هغه ته د پوهنتون په کچه د تدریس وړتیا ورکړي. هلته، د «سټمپف» تر څارنې لاندې، هغه په ۱۸۸۷ز کال کې د « Über den Begriff der Zahl» (د شمیرې پر مفهوم) په عنوان لیکنه وکړه،  کومې چې وروسته د هغه د لومړني مهم اثر لپاره اساس وګرځېد چې دا اثر د «Philosophie der Arithmetik» (۱۸۹۱) په نوم و.
جان-فرانسوا لايوتارد
جان-فرانسوا لايوتارد (۱۰ اګست ۱۹۲۴ – ۲۱ اپريل ۱۹۹۸) يو فرانسوی فيلسوف، ټولنپېژندونکی او ادبي انديال و. د هغه ګڼ تخصصي ويناوې د معرفت نظريې او اړيکو، انسان د بدن، نوی هنر او نويتابه څخه وروسته هنر، ادبيات او تنقيدي تيوري، موسيقي، فلم، وخت او يادښت، فضا (تشه)، ښار او طبيعي مناظر، لوړوالی او د ښکلا او سياست تر منځ اړيکې په څېر موضوعات په ځان کې رانغاړي. نوموړی د ۱۹۷۰ز لسيزې له وروستيو وروسته له نويتابه وروسته په اړوند د خپلو واضحو څرګندونو او پر انساني وضعيت له نويتابه وروسته اغېزو د تحليل له امله شهرت موندلی. «لايوتارد» د معاصرې لويې وچې فلسفې (قاره يي فلسفې) يوه مهمه څېره او د ګڼو مضامينو د ۲۶ کتابونو لیکوال دی. نوموړی د فلسفې د نړيوال کالج رئيس و، د کوم بنسټ چې «جيکس ډيريډا، فرانسکويس شيټليټ، جين پيير فای» او «ډومينيک ليکورټ» ايښی و.
د ژوند لومړي کلونه، زده کړه ييز شاليد او کورنۍ
جان – فرانسوا لايوتارد د ۱۹۲۴ز کال د اګست په لسمه نېټه د فرانسې په «وينسينس» سيمه کې زېږېدلی و، پلار يې «جان-پيري لايوتارد» د خرڅلاو يو استاز و، مور يې «ميډلين کيولي» نومېده. نوموړې د «بوفن» په ليسه (۱۹۳۵-۴۲) کې او همدا راز د پاريس په «لويس-لي-ګرانډ» کې زده کړې کړې وې. په ماشومتوب کې نوموړې ډېرې هېلې درلودې: چې يو هنرمند شي، يو تاريخ پوه شي، يو ډومينيکي راهب شي او يو ليکوال شي. کله چې هغه په پنځلس کلنۍ کې يو ناکام افسانوي ناول وليکه، نو د ليکوالۍ خوب يې پرېښود. په پايله کې «لايوتارد» دا احساس تشريح کړ چې هغه د «بخت» له امله له دې مسلکونو څخه يو هم نه شي خپلولای، لکه چې هغه د « Peregrinations» (سياحت) په نوم په خپل فکري ژوند ليک کې تشريح کړي، کوم چې په ۱۹۸۸ز کال کې خپور شوی و.
سياسي ژوند
په ۱۹۵۴ز کال کې نوموړی د « Socialisme ou Barbarie» (سوشليزم يا بربريت) غړيتوب تر لاسه کړ، کوم چې يو فرانسوي سیاسي سازمان و او په ۱۹۴۸ز کال کې په شوروي اتحاد کې د واکمنۍ د نويو بڼو د روښانه کولو لپاره «ټراټسکيسټ» (ټراټسکي يو مارکسي سياستوال و) تحليل د نامناسب والي په اړوند جوړ شوی و. د سوشليزم او بربريزم او په همدې نوم د خپرونې موخه د چپ اړخو په داخل کې پر مارکسيزم د نيوکې کول و، په کوم کې چې د فرانسوي کمونست ګوند په داخل کې د بيوروکراسي پر واکمنۍ او د شوروي اتحاد اوامرو ته پر غاړه ايښودلو نيوکې هم شاملې وې. په دې پړاو کې د هغه ليکنې تر ډېره بريده د چپ اړخي سياست په اړوند دي، کومې چې د الجزايز په حالت تمرکز لري – د کومو حالاتو چې هغه د لومړي شاهد په توګه هغه مهال لیدونکی و، کله چې هغه په «کستانتين» کې د فلسفې تدريس کاوه. د الجزاير د خپلواکۍ د هلو ځلو پر مهال «Socialisme ou Barbarie» ته د الجزاير کې د استازي په توګه، ليوتارډ د اقتصادي او سياسي حالاتو (۱۹۵۶-۶۳) په تحليل کولو سره يو درجن ليکنې وکړې، کومې چې وروسته (۱۹۸۹) په «La Guerre des Algeriens» کې يو ځل بيا خپرې شوې او په «سياسي لیکنې» (Political Writings) کې وژباړل شوې (۱۹۹۳). لیوتارد له فرانسې څخه د خپلواکۍ لپاره د الجزاير د جګړې او اقتصادي انقلاب لور ته هڅونه وکړه، په پټه يې د FLN فعال ملاتړ کاوه، په داسې حال کې چې د دې خوځښت په تګلاره يې نيوکې هم کولې. په ۱۹۶۴ز کال کې له «کارنيليس کاسټورياډيس» سره د اختلافاتو څخه وروسته، ليوتارد د «Socialisme ou Barbarie» ګوند خوشې کړ او له نوې جلا شوې ډلې «Pouvoir Ouvrier» (د کارګرو ځواک) سره يو ځای شو، وروسته په ۱۹۶۶ز کال کې يې له دې ګوند څخه هم استعفاء ورکړه. که څه مه «ليوتارد» د ۱۹۶۸ز کال په پاڅون کې فعاله ونډه درلوده، هغه د «Libidinal Economy» په نوم د خپل ۱۹۷۴ز کال د کتاب په مټ له انقلابي مارکسيزم څخه ځان لرې وساته. هغه له دې امله له مارکسيزم څخه ځان لرې کړ، ځکه هغه باور درلود چې مارکسيزم يو سخت جوړښتي نظر لري او  دوی د يو ځمکني کلتور په توګه په صنعتي محصولاتو پیاوړي کولو ټينګار کولو سره «د هيلو د نظام جوړولو» د مسلط کولو هڅه کوي.
اکاډميک (علمي) مسلک
ليوتارد له ۱۹۵۰ز کال څخه تر ۱۹۵۲ز کال پورې د «کستانتين» په ليسه الجزاير کې د ښوونکي په توګه کار وکړ. په ۱۹۵۲ز کال کې، ليوتارد بېرته فرانسې ته راستون شو، څو د « Sarthe» ښار د « La Flèch» د «پرايټيني» په پوځي اکاډمۍ کې استادي وکړي. نوموړي په ۱۹۵۴ز کال کې د « La phénoménologie» (فينومونولوژي) په نوم کتاب خپور کړ او د « François Laborde» په تخلص (مستعار نوم) يې د « Socialisme ou Barbarie» جريدې لپاره په لیکنو پيل وکړ. په ۱۹۷۲ز کال کې، ليوتارډ د « Paris VIII» په پوهنتون کې په استادۍ پيل وکړ او دلته يې تر ۱۹۷۸ز کال پورې دنده تر سره کړه، تر هغه وخته چې نوموړی پروفيسر « Emeritus» شي. په ۱۹۸۲-۳ز کالونو کې، لیوتارد د پاريس د « Collège International de Philosophie» په بنسټ اېښودلو کې ښکېل و او په ۱۹۸۵ز کال کې يې د دې د دويم رئيس په توګه دنده تر سره کړه. ليوتارد له فرانسې څخه بهر د نورې نړۍ په پوهنتونونو کې د ميلمه فروفيسر په توګه درسونه ورکول. له ۱۹۷۴ز کال راهيسې، په دې کې له اتلانتيک ورهاخوا ليدنې شاملې وې، په دې پوهنتونونو کې دا شامل وو: د جان هاپکينز پوهنتون، د کلفورنيا پوهنتون، برکلي، يال پوهنتون، سټوني بوک پوهنتون او د کلفورنيا پوهنتون، په متحده ايالاتو کې د سن ډياګو پوهنتون، په کيبويک (کاناډا) کې د ډي مونټريال پوهنتون او په برازيل کې د ساو پالو پوهنتون. په ۱۹۸۷ز کال کې، نوموړي په «ارواين» کې د کلفورنيا په پوهنتون کې له وخت وروسته فروفيسري واخسته، چېرته چې هغه د تنقيدي تيورۍ په څانګه کې له «جيک ډيريډا» او «وولف ګينګ» سره يو ځای دنده اشغال کړې وه. له مړينې مخکې، هغه خپل وخت د پاريس او اتلانتا تر منځ وېشلی و، چېرته چې هغه په «ايموري» پوهنتون کې تر ۱۹۹۵-۸ پورې د ښوونکي په توګه دنده تر سره کړه. هغه همدا راز د اروپايي ګريجويټ پوهنځي کې د رسنيو فلسفې پروفيسر هم و.
اثار
د لیوټارډ اثار د نړيوال توب، ميټريکيټس (ميټيا روايت) او عموميت پرله پسې مخالفت ځانګړتیا لري. نوموړی د روڼ اندۍ د ډېرو «افاقي» ادعاوو سخت منتقد و او د هغه ډېر اثار د هغو بنسټيزو اصولو د کمزوري کولو کار کوي، کوم اصول چې دا پراخه ادعاوې منځ ته راوړي.
د اوسپنې زمانه
د اوسپنې زمانه د بشر له تاریخ څخه وړاندې او د تاریخ د پیل د دورې د درې ګونو زمانو د وېش وروستی زمانه ده. له دې زمانې وړاندې د د ډبرې زمانه (د ډبرې لومړۍ دوره یا Paleolithic، د ډبرې منځنۍ دوره یا Mesolithic، د ډبرې نوې دوره یا Neolithic او د مسو دروره یا Chalcolithic) او د برونزو زمانه مخکې وې. دا مفهوم زیاتره د اروپا او لرغوني نږدې ختیځ برخو ته او همدارنګه د ورته والي له مخې، د لرغونې نړۍ نورو برخو ته هم کارول کېږي.
د اوسپنې د زمانې موده نظر سیمې ته توپیر لري او د لرغون پېژندنې د دود له لوري ټاکل کېږي. د "اوسپنې زمانه" په سیمه ییزه بڼه هغه وخت پیل شوه چې د اوسپنې یا د پولادو تولید هغه کچې ته وده وکړه چې د اوسپنې وسایلو او وسلو کارولو د برونزو د معمولي وسایلو او وسلو ځای ونیو. دا لېږد په لرغوني نږدې ختیځ کې په ۱۲ پېړۍ کې د برونزو د زمانې د پای په پایله کې ترسره شو. نوموړې تکنالوري په چټکۍ سره د مدیترانې حوزې په سیمه او سویلي آسیا کې خپره شوه. منځنۍ اسيا، ختيځې اروپا او مرکزي اروپا ته يې خپرېدو يو څه ځنډ و نیو او شمالي اروپا تر ۵۰۰ کال مخکې له میلان نه خپره نه شوه.
همدارنګه د دود له مخې، د تاریخ لیکنې د اسنادو په پیل سره د اوسپنې زمانه پای ته رسېږي. دا معمولاً د لرغون پېژندنې په ریکارد کې روښانه بدلون نه وړاندې کوي؛ د لرغوني نږدې ختیځ په اړه، په ۵۵۰ کال مخکې له میلاد نه د هخامنشي د سترواکۍ بنسټ په دودیز ډول او اوس هم په معمول ډول د پای د نېټې په توګه ګڼل کېږي، وروسته نېټې د هېروډوت د ریکاردونو له امله تاریخي ګڼل کېږي، که څه هم له ډېر پخوا څخه د پام وړ لیکل شوي ریکارډونه (په کره توګه د برونزو له زمانې) اوس پېژندل شوي. له میلاد څخه مخکې په لومړۍ پېړۍ کې د روم فتحه په مرکزي او لوېدیځه اروپا کې د اوسپنې د زمانې پای ګڼل کېږي. د سکندنویا د اوسپنې جرمني زمانه په ۸۰۰ ز کال کې د وېکنګ جنګیالیو د واک په پیل سره پای ته رسېږي.
د فکر تاریخچه
د زمانې دریګونی سیسټم د ۱۹ پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې په ځانګړې توګه د اروپا د لرغونپوهنې لپاره وړاندې شو او د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې د لرغوني نږدې ختیځ لرغونپوهنې ته خپور شو. د دې سیستم نوم د هیسیوډ "د انسان د عمر" د افسانوي اثر سره سمون خوري. دا د لرغون پېژندنې د زمانې په توګه د لومړي ځل لپاره په ۱۸۳۰ ز کلونو کې د کریسټین جورجسین ټامسن له لوري د سکندنویا کې خپور شو. تر ۱۸۶۰ ز کلونو پورې، دا په ټوله کې "د بشر د لومړني تاریخ" په اړه د غوره وېش په توګه ومنل شو او په آشور پېژندنه کې و کارل شو. د لرغوني نږدې ختیځ په لرغونپوهنه کې د نوې دودیزې زمانې بندۍ پراختیا له ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ ز کلونو تر منځ رامنځته شوه. لکه څنګه چې له نامه یې څرګندېږي، د اوسپنې د زمانې تکنالوژي د فلزاتو د کارولو (د اوسپنې د کارولو) د پوهې پر بنسټ، په ځانګړې توګه د کاربن پولادو څخه، د وسایلو او وسلو د تولید له خوا ځانکړې کېږي.
د پېښو ترتیب
زیاتره په اروپا کې د اوسپنې زمانې ته په لرغوني نږدې ختیځ کې، په لرغوني هند کې (د ریګویدیک ویدیک له تمدن وروسته)، لرغونی ایران او لرغونی یونان (د یونان په تیاره زمانې کې) د برونزو د زمانې د پای د یوې برخې په توګه لیدل کېږي. د اروپا په نورو سیمو کې د اوسپنې زمانه په مرکزي اروپا کې له میلاد نه مخکې په ۸ پېړۍ او په شمالي اروپا کې له میلاد نه مخکې په ۶ پېړۍ کې پیل شوه. د نږدی ختیځ د اوسپنې زمانه په نورو فرعي برخو، د اوسپنې لومړی دوره او د اوسپنې دویمه دوره وېشل شوې ده. د اوسپنې لومړۍ دوره (له میلاد نه مخکې له ۱۲۰۰ کال څخه تر ۱۰۰۰ کال پورې) د برونزو له وروستي زمانې سره هم دوام او هم نه دوام څرګندوي. له میلاد نه مخکې د ۱۳ او ۱۲ پېړیو تر منځ په ټوله سیمه کې هېڅ ډول دودیز ځنډ نه لیدل کېږي، که څه هم په غرني هېواد، ختیځ اردن او ساحلي سیمو کې  ځینې نوي مشخصات د آرامیانو او سمندري وګړو د ډلو د ظهور وړاندیز کوي، خو په دې ځای کې د برونز د زمانې له دود سره د دوام لوی شواهد شته، خو کله چې وروسته د اوسپنې زمانې ته ځو، دود د دویمې زریزې د وروستیو له دود سره سم د پام وړ توپیر مومي.
د لرغون پېژندنې زمانې په توګه د اوسپنې زمانه د تاریخ څخه مخکې د دود د هغې برخې په توګه تعریف کېږي، چې په کې د فلزاتو د کارولو پوهه برلاسې تکنالوژي ګڼل کېږي.
انساني ایکولوژي
تاریخي پرمختګ
د یوې پراخې څانګې په توګه د ایکولوژۍ ریښې په لرغوني یونان او د طبیعي تاریخ د علمي پرمختګونو په اوږده فهرست کې لټولی شو. ایکولوژۍ په نورو فرهنګونو کې هم په پام وړ ډول پرمختګ کړی دی. په دودیزه پوهه کې، لکه څرنګه چې ویل کېږي، شهودي پوهې ته د انسان تمایل، هوښیارې اړیکې، درک او د طبیعي نړۍ او انساني تجربې په اړه د معلومات انتقال شاملېږي. د ایکولوژۍ اصطلاح په ۱۸۶۶ کال کې «ارنسټ هکل» وکاروله او د طبیعت اقتصاد ته د مستقیمې اشارې په توګه تعریف شوه.
د اوسپنې زمانه
د پېښو ترتیب
په دوذیز ډول، په لرغوني نږدې ختیځ کې د اوسپنې زمانه له میلاد څخه مخکې له ۱۲۰۰ کال (د برونزو د زمانې پای) څخه پیل کېږې او له میلاد څخه مخکې تر ۵۵۰ کال (یا ۵۳۹ کال) پورې، چې نږدې د هیروډوت د تاریخ لیکنې له پیل سره سمون لري او د تاریخ د پیل زمانې پای دی، دوام کوي. د اوسپنې زمانې په مرکزي او لوېدیځه اروپا کې له ۸۰۰ کال مخکې له میلاد نه تر ۱ کال پورې مخکې له میلاد نه او په شمالي اروپا کې له ۵۰۰ کال نه میلاد څخه تر ۸۰۰ میلادي کال پورې دوام وکړ.
انساني ایکولوژي
تاریخي پرمختګ
هکل هم د خپلو نورو هم‌عصرو څېړونکو په څېر خپل اصطلاحات له «کارل لینوس» څخه اقتباس یا واخیستل چې په هغو کې د انسان ایکولوژيکي اړیکې څه ناڅه څرګندې وې. لینوس په ۱۷۴۹ کال کې په خپل اثر کې د یوه داسې علم بنسټ کېښود چې د طبیعت اقتصاد او ښار په کې شامل وو. ښار یا پولېس (Polis) یوناني ریښه لري او یوې داسې سیاسي ټولنې ته کارېږي چې پر ښاري دولتونو ولاړه وي، همدا راز له پولیس (police) کلمې سره یې هم ریښته شریکه ده چې په یوه ټولنه کې د ودې ترویج او ښه ټولنیز نظم ته کارول کېږي. لینوس لومړنی کس و چې د انسان او لومړنیو انسان ته ورته حیواناتو تر منځ یې د نږدېوالي په اړه لیکل وکړل. لینوس هغه لومړنۍ ایډیاوې څرګندې کړې چې د انساني ایکولوژۍ په اوسنیو یا مدرنو اړخونو کې موندل کېږي چې د طبیعت تعادل یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په ورته وخت کې یې د ایکولوژیکو کړنو اهمیت وړاندې کړ (چې په اوسنۍ اصطلاح کې د ایکوسیستم خدمتونه یا طبیعي پانګه ورته ویل کېږي). د لینوس څېړنو پر چارلېز ډاروین او د هغه مهال پر نورو پوهانو اغېز وکړ چې د لینوس اصطلاحات (یعنې د طبیعت اقتصاد او ښار) یې د انساني، ایکولوژيکي او اقتصادي چارو اړوندو موضوعاتو ته د مستقیمې اشارې لپاره وکارول.
د اوسپنې زمانه
د پېښو ترتیب
په چین کې، د اوسپنې د کارولو له ځانګړتیاو سره له تاریخ څخه مخکې زمانه شتون نه لري، ځکه چې د چین برونزو زمانه تقریباً په مستقیم ډول د چین سترواک د قین سلطنت ته بدلون کوي. ځینې وختونه د چین اړوند د اوسپنې زمانه د لېږد زمانې لپاره کارول کېږي چې ۹۰۰ کال مخکې له میلاد نه تر ۱۰۰ کال مخکې له میلاد نه یې دوام وکړ، چې په کې د فلزاتو د کارولو پوهې شتون درلود، که څه هم پراخ نه و.
د اوسپنې د کارولو لومړۍ پوهه
د اوسپنې تر ټولو لرغوني آثار ۹ کوچنۍ مرۍ دي، له ۳۲۰۰ کال مخکې له میلاد سره سمون لري  او د کوز مصر په جېرزه کې په قبرونو کې موندل شوې. دا مرۍ د آسماني ډبرو د اوسپنې په توګه پېژندل شوې، چې په کره بڼه په څټک سره جوړې شوې دي. د آسماني ډبرو اوسپنه، چې د اوسپنې – نکل د الیاژ بڼه ده، د اوسپنې له زمانې څخه زرګونه کاله وړاندې د بېلابېلو لرغونو وګړو له لوري کارول کېده. دا ډول اوسپنه، چې خپل اصلي فلزي حالت لري، د معدني ډبرو ذوب ته یې اړتیا نه درلوده.
انساني ایکولوژي
تاریخي پرمختګ
ایکولوژي یوازې بیولوژيکي بڼه نه‌لري بلکې یو انساني علم هم دی. «هربرټ سپېنسر» د انساني ایکولوژۍ په تاریخ کې د لومړنیو او اغېزناکو ټولن‌پوهانو له ډلې و. سپېنسر د «چارلېز ډاروین» د اثارو تر اغېز لاندې راغی او په متقابل ډول یې خپل اغېز هم پر هغه پرېښود. هربرټ سپېنسر د ټولن‌پوهنې له لومړنیو بنسټګرانو څخه و او د ټولنې ایډیا یا نظریه یې د یوه ارګانېزم په توګه رامنځته کړه، همدا راز د ټولنیزې-ایکولوژيکي تګلارې لپاره یې لومړنۍ مخینه رامنځته کړه چې دا د ټولن‌پوهنې او انساني ایکولوژۍ تر منځ یو نښلون و.
د اوسپنې زمانه
د اوسپنې د کارولو لومړۍ پوهه
له ذوب څخه لاس ته راغلې اوسپنه د برونزو له منځنۍ دورې څخه د لرغون پېژندنې په ریکارډ کې په ناڅاپي ډول را څرګندېږي. په داسې حال کې چې ځمکنۍ اوسپنه په طبیعي توګه پرېمانه ده، خو د ذوب د لوړې نقطه له امله چې ۱،۵۳۸ سانتي ګراد (۲۸۰۰ فارانهایت) ده، د دویمې زریزې تر پایه پورې له عامه کارونې څخه لرې وه. د قلعي د ذوب د ټیټې نقطې، چې ۲۳۱.۹ سانتي ګراد (۴۴۹.۴ فارانهایت) او د مسو د ذوب د یو څه متوسطې نقطې، چې ۱۰۸۵ سانتي ګراد (۱۹۸۵ فارانهایت) ده، دا فلز د ډبرې د نوې دورې د لوښو په وړتیاوو کې راوست چې لرغونتیا یې ۶۰۰۰ کال مخکې له میلاد نه ده او له ۹۰۰ سانتي ګراد (۱،۶۵۰ فارانهایت) څخه پورته د تودوخې د تولید وړتیا شتون درلود. د ذوب په ځانګړو ډیزاین شوو کرو سربېره، د اوسپنې پخوانی تولید د اضافي توکو د لرې کولو، د کاربن د مخلوط تنظیم کولو او په پولاد کې د سختۍ او ځواک د غوره انډول راوستلو له امله پېچلو تګلاروته اړتیا وه.
انساني ایکولوژي
عمومي کتنه
انساني ایکولوژي د انسانانو په اړیکو کې د هغه عملي شوي تحلیل په توګه تعریف شوې ده چې په دودیز ډول په ایکولوژۍ کې د نباتاتو او حیواناتو لپاره کارول کېده. د دغې موخې لپاره انساني ایکولوژېستان (چې ښايي ټولن‌پوهان هم په کې شامل شي) له ګڼو څانګو څخه بېلابېل داسې لرلیدونه یوځای کوي چې څه ناڅه پراخ لیدلوري رانغاړي. د «هیومن ایکولوژي» مجلې اېډېټرانو په ۱۹۷۲ کال کې د دغه ژورنال په اصلي نسخه کې د انساني ایکولوژۍ د موضوعاتو په لمن کې یوه مقدماتي بیانیه وړاندې کړه. د دوی بیانیه د دغې موضوع د منځ رشته‌يي ماهیت په اړه یوه پراخه او ټولیزه کتنه وړاندې کوي:
د اوسپنې زمانه
د اوسپنې د کارولو لومړۍ پوهه
د اوسپنې جوړولو تر ټولو لومړني شواهد د اوسپنې هغه لږ شمېر ټوټې دي چې د کاربن مناسب ترکیب لري او د کامان - کالیویک په پروټو-هیټیټ طبقو کې موندل شوې او له ۲۲۰۰ تر ۲۲۰۰ کلونه مخکې له میلاد نه لرغونتیا لري. اکانوما (۲۰۰۸ز) دې پایلې ته ورسېد چې "د لرغون پېژندنې په برخه کې د کاربن ترکیب او د لرغون پېژندنې ازموینې دا په ګوته کوي چې ښایي له پولادو د جوړ شوو اوسپنیز وسایلو کارول له وړاندې په مرکزي اناتولیا کې په دریمه زریزه مخکې له میلاد نه پیل شوي وي". سکوا-سیګلوا (۲۰۰۱ز) څرګندوي چې په مرکزي اناتولیا کې د ۱۸۰۰ زکلونو مخکې له میلاد نه په شاوخوا کې اوسپنیز وسایل په خورا محدوده کچه جوړېدل او د نوي هیتی سترواکۍ (تقریباً ۱۴۰۰ – ۱۲۰۰ مخکې له میلا نه) په اوږدو کې په عمومي توګه، که څه هم د عامو خلکو له لوري نه کارېدل، خو د اشرافو له لوري کارېدل.
انساني ایکولوژي
په اپیډمیولوژۍ او عامه روغتیا کې استفاده
په اپيډمیولوژۍ کې د ایکولوژيکو مفاهیمو استفاده د دغې څانګې له نورو استفادو سره ورته ریښې لري چې کارل لینوس بنسټیز رول په کې لرلی دی. له دې سره سره، داسې ښکاري چې دا اصطلاح د شلمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د طب او عامې روغتیا په ادبیاتو کې کارول شوې ده. دغه اصطلاح په ۱۹۷۱ کال کې د «اپيډمیولوژي د طبي ایکولوژۍ په توګه» په نامه اثر په خپرېدو او بیا ځلي په ۱۹۸۷ کال کې د «عامه روغتیا او انساني ایکولوژي» درسي کتاب په خپرېدو سره پیاوړې شوه. د «ایکوسیستم روغتیا» لیدلوری د یوه موضوعي غورځنګ په توګه راڅرګند شوی دی او په دې برخه کې څېړنې او عمل د چاپېریالي مدیریت، عامې روغتیا، ژواک بېلابېلوالي او اقتصادي پراختیا په څېر برخو څخه جوړ دی. انساني ایکولوژي د ټولنیزې-ایکولوژيکي روغتیا په څېر مفاهیمو په کارولو سره د نړیوالې عامې روغتیا د ادبیاتو له اصلي جریان سره یوځای شوې ده.
د اوسپنې زمانه
د اوسپنې د کارولو لومړۍ پوهه
په ورته ډول، په هند کې د ګنګا په دره کې د اوسپنې د کارولو وروستي لرغوني آثار په اوسط بڼه تر ۱۸۰۰ کال مخکې له میلاد نه لرغونتیا لري. تیواري (۲۰۰۳) دې پایلې ته ورسېد چې "د اوسپنې د ذوب او د اوسپنې د آثارو د تولید پوهه په ختیځه وینډیا کې موجوده وه او اوسپنه لږ تر لږه د دویمې زریزې مخکې له میلاد نه له لومړیو راهیسې د مرکزي ګنگا په هوارو کې کارول کېده". د برونزو د منځني دورې په پیل سره، په منځني ختیځ، سویل ختیځه آسیا او سویلي آسیا کې د ذوب شوې اوسپنې ډېر وسایل (چې په وسایلو کې د نکل د نشتوالي له امله د آسماني ډبرو د اوسپنې څخه توپیر لري) راڅرګند شول. په افریقایي سیمو کې له ۲۰۰۰ – ۱۲۰۰ کلونو مخکې له میلاد نه لرغونتیا لیدل کېږي.
انساني ایکولوژي
له کورني اقتصاد سره تړاو
پر هغو اړیکو او تړاوونو سربېره چې انساني ایکولوژي یې له نورو څانګو سره لري، دغه څانګه د «الن سووالو ریچارډز» د څېړنو له امله له کورني اقتصاد سره کلک تاریخي تړاو لري. له دې سره سره، د ۱۹۶۰مې لسیزې په لومړیو کې ځینو پوهنتونونو د کورني اقتصاد د څانګو، ښوونځیو او کالجونو نومونه د انساني ایکولوژۍ پروګرامونو ته بدل کړل. تر یوه حده د نامه دغه بدلون په مدرنېدونکې ټولنه کې د کورني اقتصاد د اصطلاح درک شویو ستونزو ته ځواب و او دا یې څرګندوله چې انساني ایکولوژي پر داسې څانګه د بدلېدو لپاره لومړنی انتخاب دی چې ټاکل شوې وه د کورني اقتصاد ځای ونیسي. د انساني ایکولوژۍ په اوسنیو پروګرامونو کې د ویسکانسین پوهنتون د انساني ایکولوژۍ پوهنځی، د کورنل پوهنتون د انساني ایکولوژۍ کالج او د البرټا پوهنتون د انساني ایکولوژۍ څانګه او دې ته ورته نور شاملېږي.
د اوسپنې زمانه
د اوسپنې د کارولو لومړۍ پوهه
د لرغون پېژندنې معاصر شواهد څرګندوي چې د ۱۲۰۰ کال مخکې له میلاد نه په شاوخوا کې په لویه کچه د اوسپنیزو وسایلو تولید پیل شو، چې د برونزو زمانې ته یې د پای ټکې کېښود. د ۱۲۰۰ او ۱۰۰۰ کلونو تر منځ مخکې له میلاد نه د فلزاتو پوهه او د اوسپنیزو وسایلو کارول ګړندي او پراخ وو. انتوني سنودګراس وایي چې: د برونزو د زمانې د پای د یوې برخې په توګه د قلعي کمښت او د ‍۱۳۰۰ کلونو مخکې له میلاد نه په شاوخوا کې په مدیترانې کې د سوداګرۍ خنډونو، د اوسپنې کارګران دې ته اړ کړل چې د برونزو بدیل ومومي. د شواهدو په توګه، په دې وخت کې د برونزو ډېری وسایل د وسلو په توګه بېرته تولید شول. د اوسپنې پراخ کارول د دې لامل شول چې په ټیټ لګښت  سره د پولادو د تولید ټکنالوژي وده وکړي،نو ان کله چې قلعي بېرته پرېمانه شوه،  اوسپنه ارزانه، پیاوړې او سپکه وه او د اوسپنې آهنګریز وسایل په تلپاتې توګه د برونزو د وسایلو ځایناستي شول.
اټو بریمر
اټو بریمر (زوکړه 22 اکتوبر 1867-  مړ 18 فبروري 1951)، یو الماني الاصله امریکايي بانکوال او بشرپال و. هغه د بریمر بانک او د اټوبریمر بنسټ جوړ کړ، کوم چې په هغو ټولنو کې چېرې چې دا بانک فعالیت کوي، مالي سرچینې ورته ځانګړې کوي.
کډوالي، بانکوالي او بیر
بریمر د ۱۸۶۷ ز کال د اکټوبر په ۲۲مه د المان په سیزن کې له یوه بانکوال پلار څخه نړۍ ته راغی. هغه له خپل ورور، اډولف سره یو ځای امریکا ته کډه وکړه او د ۱۸۸۶ ز کال په نومبر کې هلته ورسېد. بریمر په لومړیو کې د مینه سوټا د سنټ پاول په نوم د هارډویر په یوه عمده پلورونکي شرکت کې د ونډو د کارمند په توګه دنده پیل کړه او بیا وروسته په ۱۸۸۷ ز کال کې د المان-امریکا په ملي بانک کې د محاسب په توګه دنده پیل کړه. هغه په را وروستیو لسیزو کې، لوړو پوستو ته ترفیع ومونده او د بانک په یوه اصلي ونډه وال باندې بدل شو. په ۱۹۲۱ ز کال کې، بربر د امریکا نوي ملي بانک ریاست ته ورسېد او په دغه دنده یې ۲۰ کاله کار وکړ.
په ۱۹۱۱ ز کال کې د یاکوب شمیټ له مړینې وروسته، د بریمر ورور او د شمیټ زوم، د شمیټ د بیر فابریکه اداره کړه. د بریمر وروڼو په سیاست کې هم لوی لاس درلود او په ۱۸۹۰ یمه لسیزه کې مینه سوټا په برخه کې د ټاکنو د قانون پر وړاندې لابي ګري وکړه. د دغه قانون د تصویب په صورت کې، هغو برخو ته اجازه ورکول کېده تر څو د الکولو د مصرف ضد قوانین وضعه کړي. په ۱۹۳۹ ز کال کې د اډولف له مړینې وروسته، اټو برومر د شمیټ د بیر جوړولو د فابریکې ریاست پر غاړه واخیست.
د ستر کړکېچ په مهال، یعنې له ۱۹۲۹ نه تر ۱۹۳۰ لسیزې پورې، بریمر د همدې سیمې د وړو ښارونو به زیاترو بانکونو کې پانګوونه وکړه او زیاتره به د خپلې پانګې پر مټ د نورو سیمه ییزو بانکونو د افلاس د مخنیوي لامل ګرځېده. د ۱۹۳۰ لسیزې تر نیمايي پورې، هغه د همدې سیمې په ۵۵ بانکونو کې ونډه درلوده. برومر همداشان په ستر ریسک اخیستو سره،  د بانک د ونډو ټول ارزښت یې اخیستی و او بله لاره یې نه درلوده پرته له دې چې ورور یې، اډولف د شمیټ د بیر جوړولو په فابریکه کې د خپل ځان او مېرمنې (ماري شمیټ برومر، د شمیټ د بیر جوړولو د فابریکې بنسټ اېښودونکي لور) ونډه د وثیقې په توګه تضمین ورکړ، تر څو هغه وژغوري. برومر له خپل ورور اډولف سره د شمیټ یاکوب د بیر جوړولو شرکت اداره کاوه.
د ایډوارډ برومر تښتوونه
په ۱۹۳۴ ز کال کې، ایډوارډ برومر چې یو بانکوال او د اټو وراره وه، کله چې یې غوښت خپله لور په سنټ پاول کې د سامیټ ښوونځي ته یوسي، په رڼا ورځ د کارپیس بارکر ډلې له خوا وتښتول شو. دغه تښتوونه د ویلیام هام جونیور له وارث سره یو ځای، د اوکونر هوکړه لیک ته د پای ټکی کېښود، چېرې چې د سنټ پاول د پولیسو مشر جان اوکونر دا ډول بدمعاشو ډلو ته اجازه ورکړې وه چې په سنټ پاول کې خوندي واوسي، خو په دې شرط چې نور به په ښار کې کوم جنایت او جرم نه تر سره کوي. د بریمر کورنۍ د دې تښتوونې لپاره ۲۰۰۰۰۰ امریکايي ډالر ورکړل؛ چې د هام کورنۍ له خوا د ۱۰۰۰۰۰ ډالرو د ورکړې برخلاف یې قیمت دوه چنده زیات کړ. دا دواړه قربانیان اوونۍ وروسته روغ رمټ ازاد شول.
په ۱۹۴۳ ز کال کې، اټو د اټو بریمر شرکت په دغو بانکونو کې د خپلو ګټو د ټینګښت لپاره د یوه هولډینګ شرکت په توګه رامنځته کړ (تر هغه وخته پورې هغه د دې شرکت اصلي څښتن یا د زیاترو ونډو څښتن و). همداشان، په ۱۹۴۴ ز کال کې، هغه د اټو بریمیر بنسټ په هغو ښارونو کې چېرې چې دوی د خپل بانک څانګې لرلي، د ټولګټو چارو د تمویل په خاطر دا بنسټ رامنځته کړ. دغه بنسټ د بریمر بانک د هولډینګ شرکت له خوا تمویل کېده. تر ۲۰۰۹ ز کال پورې، دغه بنسټ هر کال شاوخوا ۲۵ میلیون امریکايي ډالر مرسته کوله. سربېره پر دې، د بانک کارمندان هم هڅول کېدل چې د سیمه ییزو ښارونو په فعالیتونو کې په داوطلبانه توګه کار وکړي. دغو کارمندانو هر کال خپل ۱۰۰۰۰۰ ساعتونه په داوطلبانه توګه کار کاوه.
بریمر څه باندې ۱۰ کاله د سنټ پاول د ښار د خزانه دار په توګه فعالیت وکړ او د وودرا ویلسون او فرانکلین ډي روزولت په څېر د ولسمشرانو سلاکار پاتې شوی.
میراث
کله چې بریمر په ۱۹۵۱ ز کال کې له نړۍ نه سترګې پټې کړي، خپله زیاتره شتمني او د اټو بریمر په بانک کې یې ونډه د اټو بریمیر بنسټ ته په میراث پرېښود. د ټراسټ (The Trust) د بریمر د بانک د شرکت ستر څښتن پاتې شو، چې د دې شرکت ۹۲ سلنه ونډه یې په اختیار کې پرېښوده. پاتې نورې ونډې د همدې شرکت کارکوونکو او متقاعدینو پورې اړوند و.
بریمر بانک
بریمر بانک د هغو بانکونو نوم ده کوم چې د بریمر مالي شرکت پورې اړوند ده او هغه بانکي هولډینګ شرکت ده چې اټو بریمر هغه په ۱۹۴۳  ز کال کې رامنځته کړ. هغوی په مینه سوټا، ویسکانسین او نارټ ډاکوټا کې د همدې بانک څانګې د شاوخوا یو میلیارد ډالرو په پانګوونې او ۱۲.۳ میلیارد ډالرو سره اداره کوي. دغه شرکت د مینه سوټا په سنټ پاول کې د خپلو دفترونو په لرلو سره په بشپړه توګه د اټو بریمر بنسټ په کارمندانو  پورې اړه لري.
نړيوال
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" له نړیوال څخه عموما یو شرکت، ژبه یا سازمان مراد وي چې له یو څخه زیات هېوادونه پکې شامل وي. نړیوال کلمه د یوې اصطلاح په توګه کارول کیږي، چې له یو څخه زیات ملتونه یا هېوادونه یا معمولا د ملي سرحدونو څخه بهر بنسټونه یا سازمانونه شامل دي. د بېلګې په توګه، نړیوال قانون نه یوازې د یو څخه ډېرو هېوادونو باندې، بلکې د ځمکې په هر ځای کې پلي کیږي.
نور وګوره
وېشنيزه:نړیوالې اړیکې وېشنيزه:نړيوال سياست وېشنيزه:نړيوال قانون وېشنيزه:نړيوال سازمانانونه
د پاچايي نظام له منځه وړل
د قانوني پاچايۍ لاندې د محدود حکومت په پلوۍ د مطلق العنانې پاچايۍ له منځه وړل، د شاه پالنې مخالفت يوه کمه بنسټپال بڼه ده چې په يو شمېر داسې ملتونو کې بريا ته رسېدلې، کومو کې چې اوس هم پاچايي پر ځای ده، لکه انګلستان، اسپانيه او تايلينډ.
د پاچايۍ د ختمولو چاره په ګڼو لارو تر سره شوې ده چې د پاچايۍ ختمول، قانون جوړولو کې اصلاحات، اوښتون (انقلاب)، کودتا او د استعمار (نيواک) ختمول پکې شامل دي. په شلمه پېړۍ کې د پاچايۍ ختمولو پېښې زياتې شوې، په داسې حال کې چې د ۱۹۱۴ او ۲۰۱۵ز کلونو تر منځ په اروپا کې د پاچايو شمېر له دوه ويشتو څخه دولسو ته راښکته شو او د جمهوريتونو شمېر له څلورو څخه څلوردېرشو ته لوړ شو. په يو شمېر پخوانيو مستعمرو کې د استعمار ختمول او خپلواکي د پاچايو د ختمېدو لامل وګرځېدل لکه چې انګلستان د مستعمرو ختمول پيل کړل.
د پاچايۍ په ختمولو کې د برابرۍ غوښتنه او د طبقاتي نظام ضد اندونه، د يو داسې نظام له منځه وړل چې په ممکنه ډول د بل راتلونکي نظام مخالف وي (لکه هغه څه چې په ۱۹۴۷ز کال کې په رومانيا کې پېښ شول)، د غېر جمهوري او ميراثي ادارو مخالفت، د پاچايۍ له وخت سره نا مناسب يا وخت تيری بلل او يا د يو ځانګړي پاچا يا واکمنې کورنۍ مخالفت کول د پاچايۍ د ختمولو محرکات (توخې) دي. په ډېرو مستعمرو او پخوانيو مستعمرو کې، د يو استعماري دولت د پاچايۍ د اغېز ختمول د استعمار څخه د خلاصون برخه بلل کېږي. د ټولګټو په ډېرو قلمرونو کې، شونې ده چې پاچايۍ ته د يوۍ بهرنۍ ادارې په سترګه وکتل شي چې د ملي هويت يا ملي خپلواکۍ خلاف ده.
په یو ویشتمه پېړۍ کې، ځېنې هغه هېوادونه چې پاچايۍ دي، يو شمېر د پام وړ جمهوري خوځښتونه لري، لکه اسپانيا او استراليا.
د شلمې پېړۍ له پيل راهيسې، د پاچاييو بيا واک ته رسېدل په نسبي ډول کم دي. په بېلګو کې يې د اسپانيې پاچايي، کومه چې له ۱۹۴۷ز کال راهيسې تش په نوم د خالي تخت نائب السلطنتي وه، خو د بوربن واکمنه کورنۍ په ۱۹۷۵ز کال کې بيا واک ته ورسول شوه؛ په ۱۹۹۰ز کال کې له ختمېدو او د خليج له جګړې وروسته په ۱۹۹۱ز کال کې د کويت د امير بيا واک ته رسېدل او په ۱۹۹۳ز کال کې د يو مارکسي-لينني جمهوريت څخه په انتخابي پاچايۍ د کمبوډيا بدلېدل شامل دي.
کورنۍ جګړه او د انګلستان جمهوريت
د انګلستان په پاچايۍ کې، د ۱۶۸۸ز کال پرتمين انقلاب د اساسي قانون پر بنسټ ولاړه پاچايې (مشروطه پاچايي) لا پسې مخکې يوړه، خو د ځينو قوانينو په مټ محدوده کړای شوې وه، لکه د ۱۶۸۹ د حقوقو قانوني سند او د ۱۷۰۱ د جوړجاړي قانون. په ورته وخت کې، په سکاټلينډ کې، د ۱۶۸۹د حق د ادعا قانون د د شتمنيو کنوانسيون په واسطه نافذ کړای شو، کوم چې همدې ته ورته محدوديتونه د سکاټلینډ په پاچايۍ هم ولګول.
امريکايي
په ۱۷۶۵ز کال کې پيل شوي د تدريجي انقلاب په پايله کې په متحده ايالاتو کې د پاچايۍ منظم مخالفت وده وکړه، ځکه چې نېواکګرو د مالياتو د مسئولينو سره د پرېکون او غندلو په مټ د سټامپ ماليې (د رسمي سندونو پر سر ماليې) په وړاندې مقاومت وکړ. په داسې حال کې چې دوی د انګلستان د پارلمان د واکمنۍ تابع وو (ځکه چې له ۱۶۶۰ راهيسې پاچايي يوه محدوده پاچايي وه)، د شمالي امريکا اتباع په چټکۍ له پارلمان سره په ټکر کې واقع شول، کوم پارلمان چې د شمالي امريکا د پارلمان استازو ته څوکۍ نه ورکولې. په ۱۷۷۶ز کال کې د خپلواکۍ په اعلان سره، د پاچايۍ ضد تبليغاتو په پايله کې له تاوتريخوالي ډک لاريونونه وشول، کومو چې په منظم ډول د پاچايۍ نښې له منځه يوړې. د بېلګې په ډول، په نيويارک ښار کې د جورج درېيم په اس سپره يوه مجسمه رانسکوره کړای شوه. د پارلمان وفادار په ځانګړي ډول د تعصبي بريدونو تر اغېز لاندې راغلل او لسګونه زره د برتانوي کاناډا پر لور روان شول. پاتې شوې شتمنۍ د تصويب شويو نويو قوانينو په مټ د ديارلسو نويو جوړو شويو ايالتونو څخه هر يو مصادره کړې. د برتانوي پاچايۍ ښودونکې د نیواکګر پړاو بېلګې په متحده ايالاتو کې ډېرې کمې موندل کېدې. په هر حال، ټول احساسات د پاچايۍ له مخالفت سره برابر نه و. د يو دولت په سر کې د يوې پاچايۍ عادي شونتيا پر ځای پاتې شوه، په دې ډول چې ځينو امريکايانو ولسمشرۍ ته د پاچايۍ په سترګه کتل، د جمهوريت يو قيصر، په نوي جمهوريت کې يو ابتدايي بحث و.
فرانسه
په ۱۵۸۱-۱۷۹۵ کې د هالنډي جمهوريت تر څنګ، په تاريخ کې د پاچايۍ د ختمېدو يوه تر ټولو مهمو پېښو څخه په ۱۷۹۲ز کال کې د فرانسې د انقلاب پر مهال د فرانسې د پاچايۍ ختمول و. وروسته د فرانسې پاچايي په بېلا بېلو وختونو کې په مختلفو کچو بيا واک ته ورسېده. ناپيليون چې په لومړيو کې د جمهوري انقلاب يو اتل و، په ۱۸۰۴ز کال کې يې د سترواک په توګه تاج پر سر کېښود، په ۱۸۱۵ز کال کې د بوربن واکمنۍ بيا پر ځای کېدو د هغه ځای ونيو، د دې واکمني ځای بیا په خپل وار سره په ۱۸۳۰ز کال کې زيات ليبرال «جولي پاچايۍ» ونيو. د ۱۸۴۸ز کال انقلاب په څرګند ډول د پاچايۍ مخالفت يو پاڅون و، کوم چې د لنډې مودې لپاره د دويمې فرانسوي جمهوريت د شاهي مشرانو ځای ونيو. لويس ناپيليون بوناپارټ دويمه فرانسوي سترواکي (۱۸۵۲-۱۸۷۰) جوړه کړه، جمهوري اړخونه يې پر ځای وساتل، خپل ځان يې د دولت په منځ کې وساته، تر دې چې په فرانسوي پروشيايي جګړه کې يې له ماتې وروسته د نسکورېدو لامل وګرځېد، د دې په پايله کې درېيم فرانسوي جمهوريت منځ ته راغی او په فرانسه کې پاچايي په حتمي ډول پای ته ورسېده. پاچاپلوۍ چې د ۱۸۷۱ز کال له ټولټاکنو وروسته يې په ملي اسامبلۍ کې اکثريت تر لاسه کړی و، د روانې پېړۍ په اوږدو کې کرار کرار پای ته ورسېده.
افريقا
د مداګاسکر پاچايي چې د «مرينا سلطنت» په نوم هم پېژندل کېږي، په ۱۸۹۷ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېده، کله چې فرانسې دا هېواد خپله مستعمره وګرځوله او ملکه «رناولونا درېيمه» يې له واکه لرې کړه.
زمبابوی
په ۱۶۲۹ز کال کې، «موينيموټاپا» هڅه وکړه چې پرتګاليان له واکه لرې کړي. نوموړی ناکام شو او بالعکس هغه خپله له واکه لرې شو او پرتګاليانو «Mavura Mhande Felipe» په تخت کېناوه. په ۱۹۱۷ز کال کې، د واکمنې کورنۍ وروستی پاچا «Mambo Chioko» د پرتګاليانو پر ضد جګړه کې ووژل شو.
امريکاګانې
مکسيکو
د مکسيکو لومړۍ سترواکۍ د ۱۸۲۱ز کال د خپلواکۍ له اعلان څخه وروسته بيا د ۱۸۲۳ز کال د مارچ په مياشت کې د سترواک تر استعفاء پورې موجوده وه. لنډمهالي حکومت واک په لاس کې واخيست او په ۱۸۲۴ز کال کې لومړی مکسيکويي جمهوريت اعلان شو. د درېيم ناپيليون تر واکمنۍ لاندې د فرانسې د لاسوهنو له امله د مکسيکو دويمې سترواکۍ د ۱۸۶۴ څخه تر ۱۸۶۷ز کال پورې دوام وکړ، تر هغه وخته کله چې دې سترواکۍ سقوط وکړ او ستر واک د مکسيکو لومړي مکسيمليان اعدام شو.
برازيل