cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وېليم جېمز
کاري ژوند
جیمز خپل ټول اکاډمیک کاري ژوند په هارواډ کې تېر کړ. دی د ۱۸۷۳ز کال په پسرلی کې د فیزیولوژۍ استاد وټاکل شو، په ۱۸۷۳ز کال کې د اناتومۍ او فیزیولوژۍ استاد، په ۱۸۷۶ز کال کې د ارواپوهنې مرستیال پروفیسور، په ۱۸۸۱ ز کې د فلسفې مرستیال پروفیسور، په ۱۸۸۵ز کې پروفیسور، په ۱۸۸۹ زکې د ارواپوهنې چوکۍ ورکړل شوه، په ۱۸۹۷ز کال کې فلسفې ته ورستون شو او په ۱۹۰۷ز کال کې د فلسفې متقاعد استاد شو.
PA
PA کیدای شي چې وي:
اقليد ولسوالي
اقليد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اقلید)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د اقليد ښار دی. دا ولسوالي ۹۳٬۷۶۳ تنه نفوس لري. د اقليد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
خوست
خوست د افغانستان په سويل ختيځ كې د پلازمېنه کابل څخه د ۲۲۵ كيلومتروپه واټن پروت يوسرحدي ښار دى. خوست د خوست ولايت پلازمېنه ده.
پېښليک
د خوست ښار په ١٣٣٢ هجري شمسي کال د فيض محمد خان، د خوست والي په وخت کي خط اندازي شوی دی. مخکې له دې څخه چې د خوست نوی ښار جوړ او ښار ورته را انتقال شي، د خوست زوړ ښار په کاروان سراي کي وو چي علايم يي اوس هم موجود دي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
ډبليو بي سي دي پيليس ټاورز ټاور 2
ډبليو بي سي دي پيليس ټاورز ټاور 2 جنوبي کوريا په ښار  بوسان کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 71 منزلونه دي او ددې لوړوالی  265 ميټر (869 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2010 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
پوهنيزه خبريالي
هغه ژورنالېزم ته وایي چې چې علمي څېړنې، پېژندنې او رابرسېرونې خلکو ته په ټول جاج او مانا وړاندې او څرگندوي.
وېشنيزه:خبريالي
خبريالي خپرونې
د ژورنالېزم خپرنیز ډولونه
ژورنالېزم د خپراوي له مخې پر درو ډولونو وېشنه مومي :
چاپي [ژورنالېزم] : لکه ورځپاڼې، اوونیزې او میاشتنۍ خپرونې
اوریز او وینیز ژورنالېزم : لکه رادیو او تېلویزیون
برښنایي یا پر کرښه ژورنالېزم : لکه اوبپاڼې
وېشنيزه:خبريالي
ادریس الخرشاف
ادریس الخرشاف په کال ۱۹۴۳ز کال د المغرب په طنجه ښار کې زېږېدلی، د لوړو زده کړو او پوهنتون ښوواند، څېړونکی ډاکتر دی.
ژوند یې په درې برخو وېشلی شو: لومړی اروایي برخه: په قرآن او سنتو کې څېړنه، او دویمه برخه یې: اکاډېمیکه څېړنه، او درېیمه برخه یې: علمي څېړنه. او په دې ټولو کې بیا د قرآن کریم د اعجاز په اړه علمي څېړنې یې د یادولو وړ دي چې له ۱۹۹۷ز کال راهیسې یې په کې کار کړی دی. اساسي موخه یې دا ده چې قرآن کریم یې د علمي موادو د زده کړې لپاره یوه نصاب وگرځاوه.
وېشنيزه:د قرآن علمي اعجاز وېشنيزه:سبعه قاریان وېشنيزه:المغرب عالمان
شاهين‌دژ ولسوالي
شاهين‌دژ ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان شاهین‌دژ)  د ايران د آذربايجان غربي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د شاهين‌دژ ښار دی. دا ولسوالي ۹۲٬۴۵۶ تنه نفوس لري. د شاهين‌دژ ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۹ کېښودل شو.
احمد حسين عنايت محسن
نوم مې احمد حسين  دی  تخلص مې ( عنايت ) دی د ننگرهار ولايت دروداتو   ولسوالۍ دبټن په  کلي کې   په  ۱۳۳۶  هش کال کې زيږيدلې يم. دمحرر محمد جمروزخان (عنا يت)  ځوی اود مرحوم حضرت شاه خان لمسی يم ،
شاهين‌دژ ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان غربي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
احمد حسين عنايت محسن
زده کړې
ديني زده کړې مې ترخپلې وسې پورې دخپل کلي په جومات کې له مرحوم ملا سيدباز  څخه او بيا وروسته د حصار شاهي په جامع جومات (سلطان جومات) کې له مرحوم مولوي عبدالحکيم څخه کړيدي.
ښونځې مې له لومړني ټولگي څخه تر دولسمه پوري د روداتو د احداد په ليسه کي سر ته رسولې دې. او په ۱۳۵۴  هش  کال له ښوونځي څخه فارغ شوی يم د کابل په پوليتخنيک کي مي د ودانيو د انجينرۍ زده کړه کړي ده. په ۱۳۵۹ هش کې له پوهنتون څخه فارغ شوی يم
دندې
ډير پخوا پيښور ته مهاجر شوې يم خو له خپل هيواد او خپلو خلکو څخه بي اړيکو پاتي شوې نه يم. دگران هيواد د  دفاع په مقدس جهاد کې مې روحاني او عملي برخه اخيستي ده.
د مهاجرت په لومړنيو کلونو کي د فزيک او رياضي او کله کله هم د اسلامي بينش معلم وم. وروسته بيا د خيريه مؤسساتو له لاري د مهاجرينو په کيمپونو کي او بيا د افغانستان په داخل کې په ساختماني او نورو خيريه کارونو بوخت وم.
له شپږوکلونو راهيسي د برتانيه په لندن کي د مهاجرت او مسافرت شپي سبا کوم. دلته په برتانيه کي د اوسيدونکو افغانانو له ټولني سره اړيکي لرم او ددي ټولني د اجرا‌ئيه هئيت غړې يم او په ټولنه کي فرهنگي چارې سمبالوم او د اتفاق په نامه (چي د ټولني نشراتي ارگان دې) د يوي نشريي د چلولو اهتمام په غاړه لرم.
ادبي ژوند
له پخوا راهيسي کله کله د شعر ويلو پيريان راباندي کيني خو د نورو ډيرو مصروفيتونو له امله د خپلو شعرونو د ټولگې په چاپولو بريالي شوې نه يم خو يوه ټولگه چاپولو ته تياره لرم همدا رنگه په نثر هم يو کتاب مې چاپ ته تيار دې که کله پيښور  يا خپل ټاټوبي ته لاړشم انشأالله چاپ به يي کړم. دټاټوبي په نامه (www.tatobay.com) يوه ويب پاڼه هم لرم. زما شعرونه کله کله په پيښور کي په پښتو پاڼو کي نشر شوي دي. دټاټو بي په وېبپاڼه  کې مې هم ځېني شعرونه  شته. په راتلونکي کي به تاسو ته خپل يو څو شعرونه د نشر لپاره دروليږم که خوښ مو شول اوستاسوپه تول پوره وو ، په دي پاڼه کي به ئي نشر کړۍ. شعري تخلص مي (محسن) دې.
ما سره د ټيليفوني اړيکو لپاره لانديني نمبرونه کارولای شۍ (0044 - 7727277402) او (0044 - 2085864851) برياليتوب مو له لوي خداي څخه غواړم
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال
U
U کیدای شي چې وي:
فيزيکي کتنه
فيزيکي کتنه، فيزيکي معاينه، طبي کتنه، طبي معاينه، کلينيکي کتنه يا کلينيکي معاينه (په انگرېزي: Physical Examination) هغه کړنه ده چې د يوه طبيب له لورې د ناروغ په بدن کې د ناروغۍ د پېژندلو په موخه ترسره کېږي. فيزيکي کتنه اکثراً له سر څخه تر پښو پورې د ناروغ په بدن کې د غېرنورماله وضعيتونو د راپور ورکولو په سبب هم ترسره کېږي، پرته له دې چې ناروغ د کوم بل غړي اړونده شکايت ولري او يا يې هم و نه لري.
د ناروغ عمومی وضع
د ناروغ حالت روحاً مالومېږي چې وضع یې په رښتيا د ناروغ ده اوکه نه.
نوټ:- څارنه په سترگو کتل جس یا لمس په لاس کتنه کول
د فيزيکي کتنې نومونپوهنه
هغه اصطلاحگانې چې په فيزیکي معایناتو کې کارېږي په لاندې ډول دي. په سترگو ليدل او کتنه کول۰ د لاس هغه کتنه چی دهغه په مرسته صوتی اهتزازات معلوموی۰ دلاس هغه کتنه چی دهغه په مرسته کتلی – پړسوب – طحال اویاهم دگردوحالت معلوموی۰ هغه معاینات چه صدر او یاهم بطن دگوتو په مرسته معلوموی يعنی دیو لاس منځنی گوته دبل لاس په هغه گوتوچه په بطن او یاپه صدرایښودل شوی وی ضربه ورکوی چی دری ډوله آواز ورکوی۰
لږ گڼ ليپوپروټين
لږ-گڼ ليپوپروټين يا لږ-گڼ شهمي پروټين (په انگرېزي: Low-density lipoprotein يا په لنډه LDL) د ليپوپروټينو د پينځو سترو ډلو نه يوه ډله شهمي پروټين دي چې د غټې کچې نه تر وړې کچې په دې ترتيب اوډل کېږي، کايلومايکرون، خورا لږ-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، منځنی-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، لږ-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين، ډېر-گڼ ليپوپروټين/شهمي پروټين. دا ليپوپروټينونه د ژونکو نه چاپېر اوبلن چاپېريال او د اوبو پر بنسټ د وینې بهير کې د غوړو د گڼ شمېر ماليکولونو، چې په دغو کې کولېسټرول هم راځي، د لېږدېدو چارې برابروي. څېړنيزو زده کړو جوته کړې چې په لوړه کچه د بي-ډول لږ-گڼ ليپوپروټينونه (اې-ډوله لږ-گڼ ليپوپروټينو په خلاف) روغتيايي ستونزې او د زړه او رگونو ناروغيو ته وده ورکوي. دا ډول ليپوپروټينونه اکثراً د بد کولېسټرول په نامه هم پېژندل کېږي او د دغو په خلاف ډېر-گڼ ليپوپروټينونه د ښه کولېسټېرول په نامه پېژندل کېږي.
د آزمېښتون آزموينې
په درملگريزو آزمېښتونو کې اکثرا د وينې اخيستنې وروسته په وينه کې د LDL-C کچې راپور وړاندې کېږي، دا هغه معيار دی چې د کولېسټرول لرونکو لږ-گڼ ليپوپروټينو شمېر پرې څرگندېږی. په کلينيکي لحاظ، دا اندازه شوی شمېر ډېر ارزښت لري. د شمېرپوهنې له مخې د LDL-C د کچې شمېر د هغو لږ-گڼ ليپوپروټينو د څومره والي په اټکل کېدو کې کارېږی چې روغ بدن د اتېروسکلېروسېز ناروغۍ په لور بيايي.
د LDL نېغه مېچنه هم په آزمېښتون کې شونې ده او د پورته ياد شوي آزمېښت په پرتله په ځينو ځاينو کې موثره هم ده. خو دا آزمېښت د ډېر لگښت او په ځانگړو آزمېښتونونو کې د ترسره کېدنې په پار ډېر نه ترسره کېږي. په ۲۰۰۸ ز. کال کې ADA او ACC د NMR په مرسته د LDL ماليکولونو نېغه مېچنه تصويب کړه چې په ځينو روابطو کې تر ټولو ښه او په ځینو وگړو کې د زړه او رگونو د رنځونو د وېرې په اټکلېدو کې کارېږي.
جوړښت
Each native LDL particle contains a single apolipoprotein B-100 molecule (Apo B-100, a protein that has 4536 amino acid residues and a mass of 514 kDa), which circulates the fatty acids, keeping them soluble in the aqueous environment. In addition, LDL has a highly hydrophobic core consisting of polyunsaturated fatty acid known as linoleate and about 1500 esterified cholesterol molecules. This core is surrounded by a shell of phospholipids and unesterified cholesterol, as well as the single copy of Apo B-100. LDL particles are approximately 22 nm (0.00000087 in.) in diameter and have a mass of about 3 million daltons, but since LDL particles contain a changing number of fatty acids, they actually have a distribution of mass and size. Determining the structure of LDL has been a tough task because of its heterogeneous structure. First structure of LDL at human body temperature in native condition has been recently found using cryo-electron microscopy and it has resolution of 16 Angstrom.
د LDL څېرمه ډولونو مخبېگلې
Some in the medical community have suggested the correspondence between Pattern B and CHD is stronger than the correspondence between the LDL number measured in the standard lipid profile test. Tests to measure these LDL subtype patterns have been more expensive and not widely available, so the common lipid profile test is used more commonly.
There has also been noted a correspondence between higher triglyceride levels and higher levels of smaller, denser LDL particles and alternately lower triglyceride levels and higher levels of the larger, less dense LDL.
With continued research, decreasing cost, greater availability and wider acceptance of other lipoprotein subclass analysis assay methods, including NMR spectroscopy, research studies have continued to show a stronger correlation between human clinically obvious cardiovascular event and quantitatively measured particle concentrations.
ژونکې منځ ته لېږدېدنه
When a cell requires cholesterol, it synthesizes the necessary LDL receptors, and inserts them into the plasma membrane. The LDL receptors diffuse freely until they associate with clathrin-coated pits. LDL particles in the blood stream bind to these extracellular LDL receptors. The clathrin-coated pits then form vesicles that are endocytosed into the cell.
After the clathrin coat is shed, the vesicles deliver the LDL and their receptors to early endosomes, onto late endosomes to lysosomes. Here the cholesterol esters in the LDL are hydrolysed. The LDL receptors are recycled back to the plasma membrane.
سيمسنگ ټاور پيليس 3، ټاور جي
سيمسنگ ټاور پيليس 3، ټاور جي جنوبي کوريا په ښار  سيول کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 73 منزلونه دي او ددې لوړوالی  264 ميټر (865 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2004 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
سویلي سوډان
سوېلي سوډان د سوډان نه رابېل شوی نوی هېواد دی چې په رسمي توګه په ۹ د جون، ۲۰۱۱م کال د ګڼ شمېر هېوادونو لخوا د يوه خپلواک هېواد په توګه وپېژندل شو. سویلي سوډان د کینیا، ایتوپیا، سوډان، او اریتره سره ګډې پولې لري. د سویلي سوډان پلازمینه د جوبا ښار دی او رسمی ژبه انګلیسي ده، یاد هیواد ۷۴۵'۶۱۹ کیلومتره مربع مساحت او ۴۹۰'۲۶۰'۸ میلیونه وګړي لري.
سويلي سوډان (/suːˈdɑːn, -ˈdæn/) چې په رسمي ډول د سویلي سوډان جمهوريت ګڼل کېږي، د شمال ختيځې او مرکزي افريقا پر څلورلارې باندې په وچه کې رانغاړل شوی هېواد دی. له ايتوپيا، سوډان، مرکزي افريقايي جمهوريت، د کانګو ديموکراتيک جمهوريت يوګندا او کينيا سره ګډه پوله لري. نفوس يې په ۲۰۱۹ کې ۱۲۷۷۸۲۵۰ تنه اټکل شوی دی. د هېواد پلازمېنه او لوی ښار جیوبا (Juba) دی. دې هېواد ته ځيني وختونه په نارسمي ډول نايلوتيک جمهوريت “Nilothic Republic” ويل کېږي، چې د نيلوتيک وګړو د اصل انګېرل شوی ځای دی.
په ۲۰۱۱ کې يې له سوډان څخه خپلواکي تر لاسه کړه او تر ۲۰۲۲ پورې د نړيوال رسميت پېژندنې په درلودلو سره تر ټولو وروستی خپلواک دولت يا هيواد شو. دا هېواد د “Sudd” پراخه جبه زاره سيمه لري، چې د سپين نيل (White Nile) په واسطه جوړه شوې ده او په سيمه ايز ډول ورته بحر الجبال وايي، چې «د غر سيند» معنا لري. سوډان د محمد علي کورنۍ تر مشرۍ لاندې د مصر له لورې ونيول شو او په ۱۹۵۶ کې تر خپلې خپلواکۍ پورې د انګليسي او مصري مستعمرې په توګه اداره شو. د سوډان له لومړنۍ کورنۍ جګړې څخه وروسته په ۱۹۷۲ کې د سويلي سوډان خپلواکه سيمه رامنځته او تر ۱۹۸۳ پورې يې دوام وکړ. د سوډان دويمه کورنۍ جګړه په ۱۹۸۳ کې پيل شوه او په ۲۰۰۵ کې د سولې په پراخه تړون (Comprehensive Peace Agreement) سره پای ته ورسېده. د همدې کال په وروستيو کې سويلي خپلواکي هغه مهال بېرته ورغول شوه، چې د سويلي سوډان خپلواک حکومت (Autonomous Government of Southern Sudan) جوړ شو. سويلي سوډان د ۲۰۱۱ کال د جولای پر ۹ د ۲۰۱۱ کال د جنوري په نظرپوښتنه کې خپلواکۍ لپاره له ٪۹۸،۸۳ ملاتړ څخه وروسته خپلواک دولت شو. دې هېواد د ۲۰۱۳ له ډسمبر څخه د ۲۰۲۰ تر فبروري پورې توکميز تاوتريخوالی ګاللی او يوه کورنۍ جګړه زغملې ده، چې د بېلابېلو توکميزو عام وژنو او د بېلابېلو ډلو له لورې د ژورنالېستانو د وژنې په ګډون د انساني حقونو څخه د نه اداره کېدونکې ناسمې ګټې اخيستنې له مخې مشخص کېږي. دا هغه مهال و چې سيالو مشرانو “Salva Kiir Mayardit” او “Riek Machar” د يووالي د يوې راکړې ورکړې ښکار شول او يو ائتلافي حکومت يې جوړ کړ، چې هېواد ته د کډوالو بېرته راستنېدلو ته يې لاره هواره کړه.
ايتمولوژي
سوډان (Sudan) د سهارا سويل کې پرتې جغرافيوي سيمې ته ورکړل شوی نوم دی، چې له لويديځې افريقا څخه د مرکزي افريقا پر لور غځېږي. ياد نوم له عربي «بلاد السودان:bilad as-sudan» څخه اخيستل شوی دی، چې «د تور پوستو خاوره» معنا لري.
تاريخچه
د سويلي سوډان د Dinka، Anyuak، Bari، Acholi، Shilluk، Kaligi (عربي فيروغ) او نور Nilotic وګړي په لومړي ځل له ۱۰ پېړۍ څخه يو څه موده مخکې سويلي د منځنۍ نيوبيا (medieval Nubia) له ماتېدنې سره په يو وخت کې سوډان ته ننوتل. له ۱۵ څخه تر ۱۹ پېړۍ پورې قبيلوي کډوالو چې زياته برخه يې له بحرالغزال (Bahr el Ghazal) څخه وه، Anyuak، Dinka، Nuer او Shilluk يې په بحرالغزال کې خپلو معاصرو درکونو او د پورتني نيل سيمې “Upper Nile Region” ته راوړل، په داسې حال کې چې Acholi او Bari قبيلې په Equatoria سيمه کې استوګن شوې. د Zande، Mundu، Avukaya او Baka قبیلې چې په ۱۶ پېړۍ کې سويلي سوډان ته ننوتلې، د ايکواټوريا سيمې تر ټولو لوی دولت يې رامنځته کړ.
د “Dinka” توکم لومړی، “Nuer” دویم، “Zande” درېيم او “Bari” د سويلي سوډان د توکميزو ډلو څلورم تر ټولو ستر توکم دی. ياد توکمونه په Maridi، Yambio او د لويديځې استوا د ګرمسير باراني کړۍ په Tombura سيمو (په Yei کې د Azande ورګرځېدونکې Adio، مرکزي ايکواټوريا او لويديځ بحرالغزال) کې موندل کېږي. په ۱۸ پېړۍ کې د Avungara قبيله د Azande ټولنې په پاتې برخه باندې د واکمنۍ کولو په موخه راپورته شوه، چې تر ۲۰ پېړۍ پورې يې واکمنۍ دوام وکړ. برتانوي تګلارې چې د عيسوي مذهب د رسونې لېوالتيا يې درلوده (لکه د ۱۹۲۲ د تړلې سيمې لار يا قانون : Closed District Ordinance of 1922) او جغرافيوي خنډونو (لکه د سپين نيل په اوږدو کې جبه زارې ځمکې) سويل ته د اسلام د خپرېدنې مخنيوی وکړ او په دې ډول يې سويلي قبيلو ته اجازه ورکړه، چې خپل ډېری ټولنيز او کلتوري ميراث او همدارنګه خپل سياسي او مذهبي بنسټونه بېرته تر لاسه کړي.
سوډان کې د برتانيې استعماري سياست يا تګلاره د عرب د شمال د تاکيدي پرمختګ او د تور پوستي افريقايي سويل د پراخه له پامه غورځونې اوږد تاريخ درلود، چې ښوونځيو، روغتونونو، سړکونو، پلونو او نور بنسټيز جوړښتونو ته يې اړتيا درلوده. په ۱۹۵۸ کې د سوډان له لومړنيو خپلواکو ټاکنو څخه وروسته د خرطوم (Khartoum) حکومت له لورې سويلي سيمې ته د نه پاملرنې دوام په وچه کې د پاڅونونو، سرکښۍ او اوږدمهاله کورنۍ جګړې لامل شو. هغه خلک چې له تاوتريخوالي څخه اغېزمن شول د Toposa, Nilotic, Lotuka, Kuku, Kaligi, Jiye, Didinga, Boya, Bviri, Balanda, Baka, Mundari, Bari, Murie, Anyuak, Shilluk, Nuer, Dinka او Zade سيمو اوسېدونکي وو.
غلاامي د سوډان د ژوند په ټول تاريخ کې يو منل شوی قانون و. په سويل کې د غلامۍ سوداګري په ۱۹ پېړۍ کې پياوړې شوه او وروسته له هغې يې دوام وکړ، چې برتانيې د فرعي سهارا په زياتره افريقايي سيمه کې غلامي منع کړه. اسلامي سيمو ته د سوډاني غلامانو کلني بريدونه [Sudanese slave raids] د سويلي زرګونو سوډانيانو د نيونې او د سيمې د ثبات او اقتصاد د له منځه وړنې لامل شول.
Azande توکم له خپلو ګاونډيو توکمونو (Moru، Mundu، Pjulu، Avukaya، Baka او په بحرالغزال کې کوچنۍ ډلې) سره په ۱۸ پېړۍ کې د خپل پاچا “Gbudwe” د پراختيا غوښتونکي سياست له امله غوره اړيکې درلودلې. Azande توکم په ۱۹ پېړۍ کې له فرانسې، بلژيکيانو او ماديستانو (Mahdists) سره د خپلې خپلواکۍ د ساتنې په موخه جګړه وکړه. عثماني مصر د خديو اسماعيل پاچا تر واکمنۍ لاندې په لومړۍ ځل په ۱۸۷۰ لسيزه کې د يادې سيمې د اداره کولو هڅه وکړه او په سويلي برخه کې يې د “Equatoria” ولايت رامنځته کړ. د مصر لومړنۍ ټاکل شوی حاکم سامويل بېکر (Samuel Baker) و، چې په ۱۸۶۹ کې يې دنده تر لاسه کړه. ورپسې په ۱۸۷۴ کې چارلس جورج ګورډن (Charles George Gordon) او له ګورډن څخه وروسته په ۱۸۷۸ کې ايمين پاشا (Emin Pasha) د ذکر شوې سيمې والي يا حاکم وټاکل شو.
سويلي سوډان د اټکل له مخې ۸ ميليونه وګړي لري، مګر په بېلابېلو پېړيو کې د يوې سرشمېرنې د نه شتون له امله؛ ښايي ياد اټکل په کلک ډول تحريف شوی وي. د هېواد اقتصاد په پراخه ډول کليوالي يا کرنيز دی او په ټوله کې د پايښت کروندې باندې تکيه کوي. په ۲۰۰۵ کال ته نږدې وختونو کې د ياد هېواد اقتصاد له دې کليوالي واک څخه يو لېږد پيل کړ او په سويلي سوډان کې دننه ښاري سيمې د پراخه پرمختګ شاهدې وې.
سويلي سوډان د سوډان د خپلواکۍ له راهيسې د دوه کورنيو جګړو له امله په منفي ډول اغېزمن شوی دی. د سوډان حکومت له ۱۹۵۵ څخه تر ۱۹۷۲ پورې د سوډان د لومړنۍ کورنۍ جګړې پر مهال د Anyanya له سرکښه پوځ (Anya-Nya په Madi ژبه کې يوه اصطلاح ده، چې د مار د زهرو معنا لري) سره جګړه وکړه. ورپسې په دويمه کورنۍ جګړې کې له ۲۰ کالونو څخه د زياتې مودې لپاره د خلکو د خپلواکۍ پوځ يا خوځښت (People’s Liberation Army/Movement) سره وجنګېدل. د جګړو په پایله کې سويلي سوډان سخته بې پروايي، د جوړښتي پرمختګ کمښت او ستره ويجاړي او بې ځايه کېدنه وزغمله. له ۲،۵ ميليون څخه زيات خلک ووژل شول او ميليونونه نور يې په کور دننه او د باندې کډوال شول.
سرچينې
‎
وېشنيزه:د نړۍ هېوادونه
انسبا سیمه
آنسبا په تګرینیایي ژبه ዞባ ኣንሰባ) د اریتریا هیواد له ۶ ایداري سیمو څخه یوه ده.
سوخوی سو ۳۵
سوخوی سو ۳۵ ( په روسی : Cy-35) د جېت د برید کوونکی ښکاری الوتکو د څلورم نسل ( پښت) یو ډول الوتکه ده چې په ۱۹۸۸ کال کې د سوخوی سو ۲۷ تر عصری کولو وروسته جوړه شوه. د سوخوی سو ۳۵ لمړی الوتنه د جون په میاشت کې په ۱۹۸۸ کال کې عملی شوه. روسی پوځ د هغی الوتکې څخه په رسمی ډول د ۱۹۹۵ څخه کار واخیست.
توصیف
سوخوی سو ۳۵ کولای سی پر هوایی او ځمکنی هدفونو برید وکړی. دغه الوتکه هم کولای سی په شپه کې او د اورېدولو په وخت کې جگړه وکړی. په الوتکه کې دوه رادرونه نصبیږی چې دN-011,N-015.په نومونو یادېږی. دN-011رادرکولای سی دریش هدفونه تعقیب وکړی ( وڅاری). د N-015رادر د الوتکې د شا په برخه کې پروت دی. نوموړی رادر کولای سی د سوخوی تر شا بریدکوونکی الوتکی تعقیب وکړی. سوخوی سو ۳۵ کولای شي پر اته هدفونو یوځل برید وکړی. د پیلوټ کابین په مخه کې د انفرا رید سینرور نصبېږی. سوخوی سو ۳۵ دوې د ټوربوجت ماشینونه لری چې د Ljulka AL-35F په نوم یادېږی.
وسلې
د سوخوی سو ۳۵ په الوتکه کې یو ماشیندار نصبېږی چې د مرمی کالیبر یی ۳۰ م.م. دی. د سوخوی ښکاری الوتکه کولای سی ۱۲ عصری رهبری راکتونه ولری چی د الوتکې تر تنې او وزرې لاندی نصبېږی. دغه راکتونه د رادار، لیزر (laser) او د اینفراریډ (infra red) د وړانگې (شعاع) رهبری کېدلای سی.
NP
NP کیدای شي چې وي:
سوخوی سو ۳۵
سرچینی
وېشنيزه:سوخوی الوتکې وېشنيزه:روسي الوتکې
بوجومبورا
بوجومبورا په فرانسوي Bujumbura) د بروندي هیواد پلازمینه لوی ښار او اصلی بندر چې ترډیره له دی بندره خپله تجارتی راکړه ورکړه کوی. بوجومبورا ښار د تانګانیکا سمندرګی په شمال ختیځ کې موقیعت لري، او د وګړو شمیر یې د ۲۰۰۸م کال د اټکل له مخی ۴۸۰ زره نفره دي.
امام شافعي
امام شافعي ابو عبدالله محمد بن ادريس بن العباس شافعي المطلبي په ۱۵۰هجري سپوږميز (په هغه كال وزېږېد، كله چې امام اعظم رحمه الله وفات شو) پيدا شوې. او په ۲۰۴هجري كال په مصر كې وفات شوې. دې د حديثو په علومو كې د امام مالك رحمه الله شاگرد پاتې شوې. دارنگه يې له امام محمد (چې د امام اعظم له سترو زده كوونكيو څخه ؤ) هم زده كړه كړې، چې په دې اړه خپله امام مالك رحمه الله وايي:
ما له امام محمد څخه دومره پوهه ترلاسه كړې، چې د يوې ښې اوښې بار ترې جوړېږي.
وېشنيزه:اسلامپوهان
کاکازي
کاکازي
کاکازي / ککازي ( انگریزي: Kakazai) چې لوی ماموند يې هم بولي له اره ترکلاڼي يا ترکاڼي پښتانه دي اودماموندو دقبيلې يو ښاخ گڼل کيږي او ترکاڼي په اصل کې ښاخي خيل پښتانه دي چې دپښتنودسړبن په ټو لنيز گروپ پورې اړه لري.
د کاکازيو مشهور خېلونه
دلويو ماموندو يا کاکازيو دمشهورو خيلو نو نومونه په لا ندې ډول دي:
دولت خېل، خلوزي، محمود خېل، محسود خېل، مسعود خېل، عمر خېل، يوسف خېل، سليمان خېل او مغدود خېل٠
١- په افغانستان کې په افغانستان کې دکاکا زيو يا لويو ما مو ندو داستو گنې سيمې دادي :
کاکازي يا لوی ماموند دافغانستان دکو نړ ولايت په مرورې، شوړتن، بر کاڼي، دانگام او پيچ دره کې او سيږي٠
٢- په پښتو نخوا کې:
کاکا زي يا لوی ماموند د پښتو نخوا دباجوړ ايجنسۍ په غاښي، شبنتر، ذکي، کټوټ، گيري، زري، ترخو، لغړۍ، کالوزۍ، کږه، موخه او ميا نه کې او سيږي٠ همداراز په پېښوراو ايبټ اباد کې هم استو گنه لري٠
٣- په سهيلي پښتونخوا کې:
دسهيلي پښتو نخوا په کو ئيټه او پښين کلي کا کا زي کې٠
٤-په پاکستان کې:
يو ډېر شمېر کاکازي دپا کستان په لا هور، کراچۍ، کشمير،جهيلم، بهلوال،سر گودا، سيالکوټ،ديره غازي خان، چکوال، عيسی خيلو او مو سی خېلو کې استو گنه لري٠
٥- په هندوستان کې:
په هندو ستان کې کا کا زي دپنجاب ايالت په گرداس پور،بابل چاک، فيض الله چاک، ست کو ها، وزير چاک او دهاريوال کې استو گنه لري٠
د کاکازيو ځينې مشهورې څېرې
دکاکا زيو دځينو مشهورو کسانو نو مو نه په لاندې ډول دي:
١- دپا کستان ډپټي اډيټور جنرال ريحان ملک
٢-بشیر احمد بلور
٣-غلام احمد بلور
٤-منير احمد خان
نېپټونيوم
نېپټونيوم (په انگرېزي: Neptunium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Np سمبول او ۹۳ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
کاکازي
د کاکازيو ځينې مشهورې څېرې
٥-ډاکټر اشفاق احمد
نېپټونيوم
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
کاکازي
د کاکازيو ځينې مشهورې څېرې
٦-جسټيس عبد الو حيد خان
داهم وگورۍ
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
افسر خان شينواری
ډاکټر افسر خان شينواری (۲۰ د جنوري، ۱۹۴۸ ز. - ) يو افغان ژباړن او ډاکټر دی.
مخينه
ډاکټر افسر خان شينواری د سرور خان شينواري زوی دی.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې د شينوارو په غني خېل ښوونځي کې بشپړې کړي. په ۱۹۶۲ کال کې د کابل ښار په نادريه عالي لېسه کې داخل شوی او تر دوولسم ټولگي يې زده کړې بشپړې کړي. په ۱۹۶۹ کال کې د کانکور آزموينې وروسته د کابل پوهنتون د طب پوهنځي ته کامياب شوی. د جراحي په څانگه کې يې نورې زده کړې د ننگرهار پوهنتون په طبي پوهنځي کې سر ته رسولي.
PU
PU کیدای شي چې وي:
گرينډ گيټ وی شنگهای يکم
گرينډ گيټ وی شنگهای يکم چين په ښار  شنگهای کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 52 منزلونه دي او ددې لوړوالی  262 ميټر (859 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2005 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د اسلام آباد نړيوال اسلامي پوهنتون
د اسلام آباد نړيوال اسلامي پوهنتون د نړۍ له لویو پوهنتونونو څخه یو دی چې د بنسټ ډبره يې په ۱۹۸۰ م کال کې ایښودل شوې ده. لکه څنگه چې له نوم نه یې جوته ده دا یو اسلامي پوهنتون دی او اسلامي قوانین پکې مراعات شوي دي.
سرچینې
وېشنيزه:پوهنتونونه وېشنيزه:د پاکستان پوهنتونونه
اميديه ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
بنگ
بنگ يو رنگې نشايي څښاک دی. دا څښاک د خپي بوټي نه جوړيږي.
د کارونې تاريخ
بنگ تر لرغونی وخت نه په نيموچه کښې وگړي څښي. او اوس ښادۍ او مېلو کښې خلک خوښه وي.
پلوتونيوم
پلوتونيوم (په انگرېزي: Plutonium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Pu سمبول او ۹۴ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
انتوان دي سينت اکسيوپيري
انتوان دي سينت اکسيوپيري يو فرانسوی ليکوال، شاعر او يو مخکښ هواباز و.
وېشنيزه:فرانسوي ليکوال
يورانيوم
يورانيوم (په انګلیسي: Uranium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د U سمبول او ۹۲ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
تاریخچه
یورانیم په 1789 کال کې د منرال پیچبلینډ (په ابتدايي ډول د یورانیم اکسایډونو ترکیب) کې د آلمان د کیمیا پوه مارټین هینریش کلاپوت لخوا کشف شو. ... ځکه چې دا طبیعي راډیو اکټیو ، یورانیم دی ، معمولا د یورانیم ډای اکسایډ (UO2) په ب isه دی. د اټومي انرژۍ صنعت کې تر ټولو عام د بریښنا تولید لپاره کارول کیږي.
د استعمال ځایونه
یورانیم د پوځ لخوا د اټومي سب میرینونو او په اټومي وسلو کې د ځواک لپاره هم کارول کیږي. تخریب شوي یورانیم هغه یورانیم دي چې د طبیعي یورانیم په پرتله ډیر لږ یورانیم - 235 لري. دا د طبیعي یورانیم په پرتله د پام وړ کم راډیو اکټیټ دی. دا یو دروند فلز دی چې د الوتکو ساتنې MN لپاره د بحرونو او کاینټر ویټونو لپاره د بالسټ په توګه کارول کیدی شي.
خطرونه
د یورانیم لوی غلظت تنفس کول د الفا ذرو ته د رسیدو څخه د سږو سرطان لامل کیدی شي. یورانیم یو زهرجن کیمیکل هم دی ، پدې معنی چې د یورانیم اخستل کولی شي د کیمیاوي ملکیتونو څخه ډیر ژر د پښتورګو زیان لامل شي د دې راډیو اکټیو خاصیتونو له مخې د هډوکي یا ځيګر د سرطان لامل ګرځي.»
آيا یورانیم کولای شي چي تاسو ووژني
ښه ... ستاسو پوښتنې په لفظي ډول واخلئ ، ځکه چې د یورانیم خټکي تودوخه له 1000 درجې C (له 2000 درجې F) څخه لوړه ده نو هو - څښاک به تاسو ووژني. مګر د مایع اوسپنې څښل به تاسو ووژني. ... په لوی مقدار کې ، دا یو بل ډول کیسه دی - د یورانیم لوړه کچه خطرناکه کیدی شي.
يورانيم چيري پيداکيږي
د دې ډول زیرمو چین ، روسیه ، قزاقستان ، میکسیکو ، نامیبیا ، ګرینلینډ ، سویلي افریقا ، متحده ایالاتو ، کاناډا او اسټرالیا کې موندل کیږي. یورانیم ایسک په رګ ، میټامورفیک یا سیډیريري ډبرو کې د رګونو یا نورو لینسونو سره تړاو لري.
د يورانيم 235 او 238 ترمنځ فرق
U-238 د ټیټ انرژي نیوټروون سره غوښه نه تیریږي ، پداسې حال کې چې U-235 ترسره کوي.
توضيح:
د اټومي ریکټرونو هدف د اټومي غوړ عکس العملونو له لارې انرژي تولیدول دي.
U-235 یو فاسیل آیسټوپ دی ، پدې معنی چې دا کولی شي په کوچني مالیکولونو وویشل شي کله چې د ټیټ انرژي نیوټروون په هغې واویستل شي.
دا پروسه نیوټرون او انرژي د ګاما وړانګو او کیینټیک انرژي (د نیوټروون او فولګ نیوکلي کې ذخیره شوي) په ب .ه خپروي.
U-238 د غوڅیدونکي آیسټوپ دی ، پدې معنی چې دا کولی شي اټومي توکیو څخه تیریږي ، مګر نوټروان چې په هغې ویشتل کیږي د فایشن د مینځته کیدو لپاره به ډیرې انرژي ته اړتیا ولري. U-238 یو حتی ډله لري ، او عجيبه نیوکلي ډیر فاسیل دي ځکه چې اضافي نیوټروان انرژي زیاتوي - د هغه څه څخه ډیر چې د پایله لرونکي هستوي عضلې ته اړتیا لیدل کیږي.
د اړتیا له مخې د انرژي لوی مقدار ته ، U-238 په عادي ډول په اتومي بټۍ کې د قید نه تیریږي. په هرصورت ، U-238 کولی شي Pu-239 هم رامینځته کړي ، کوم چې کولی شي په اتومي ریکټور کې د توپیر لاندې راشي..
امېرېسيوم
امېرېسيوم (په انگرېزي: Americium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Am سمبول او ۹۵ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
فومن ولسوالي
فومن ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فومن)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۹۲٬۳۱۰ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۰۰۲ کیلومتره مربع دی. د فومن ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
پستي خدمتونه
د پُست کلمه د منځنيو پيړیو له poste څخه او هغه هم د مفعول فعل ponere څخه اخيستل شوی چی په لاتين کی د وضع یا محل مانا ورکوي خو جالبه دا چی د پست کلمی تر نن ورځی د نړۍ په ټولو ژبو کی ځان په اصل شکل ساتلی دی. پست د خطونو او د غوټو او پاکټونو غوندی مراسلاتو د لېږد رالېږد یوه طريقه ده ، معمولاً لېږل کیدونکي مدارک په یو پاکټ کی اچول کیږي چی بيا پری یو سټيکر (تمبر) لګول کیږي کوم چی د پستي ادارې د قيمت تاديه ښيي. په تيږو ، ديوالونو او غارونو نقشونه ښيي چی انسان له همغه لومړيو نه پرلپسې په دی کوشش کی وو چی له یو بل سره رابطه ولري او باقاعده يې دا کوشش کړی چی دا رابطه پراخه او او بهتره کړي. له دود نه استفاده شايد د انسان تر ټولو لومړنۍ طريقه وي چی د پيغام رسولو لپاره يې کار تر اخيست خو تر هغی وروسته د انسان له پرمختګ او د خط له پيدايښت سره دا لړۍ لږ نوره هم تکميل شوه چی د خط په ليک سره انسانانو کولی شول خپل داخلي احساسات بيان او یو بل ته ولیږي. خو د پست د تکامل دغه مزل په اوسني وخت کی تربل هروخت ډير زيات دی او اوسمهال له ۲۴ ساعته په کوم وخت کی یو خط او امانت د نړۍ هر ګوټ ته ليږلی او ترلاسه کولی شي.
لرغونی پُست
ايرانيان دعوه لري چی دوی په نړۍ کی لومړني خلک دي چی دوه زره کاله مخکی د هخامنشيانو په دوره کی پستي خدمات رواج کړل لکه چی هيرودوت په خپل کتاب کی ليکي: پياده او سپاره خلک به د لاری په اوږدو کی ولاړ وو او هر اسپ یا کس به د یوی ورځی لار وهله چی په هر حالت کی يې بايد امانت رسولی او خپله دنده په ټول سرعت سرته رسولی وای که باد به وو که باران، ګرمي یا واوره وغيره... لومړی به پياده‌ګانو او بيا اس سپرو د انتقال وظيفه په غاړه لرله چی په راتلونکي پړاو کی به تازه نفس اسونه ولاړ ول او اموال به يې بل پړاو ته رسول او دغسی به امانت وړونکي کس په تيزۍ او له وقفی پرته خپل منزل ته ځان رساوو چی د پست دا طريقه د ريل تر اختراع پوری په خپل ځای باقي پاتی وه، لاری د مخصوصو کاڼو په وسيله جزبندي شوی وه چی پارسيانو به فرسنګ ورته ويل نو کولی شي سړی ووايي چی که دا ادعا سمه وي نو د پست اوسنۍ تګلاره د هخامنشيانو نوښت بللی شو. په منځنيو پيړيو کی يونان د پست اسانتيا نه درلوده خو په مصر کی بطالمه د ايراني پست طريقه په کار وړله چی روميانو هم د اګوستوس له وخته بيا همدا طریقه خپله کړه. روميانو دولتي پست درلود خو دا چی دولت له دی لاری ډير عايد نه درلود نو يې د بيګار په شکل له عمومي ملکی امکاناتو کار اخيست چی دی کار عمومي نارضايتۍ ته لاره اواره کړی وه. خو په ټوله کی وییلی شو چی د اوس غوندی د پست پخوانيو ادارو کوم خاص اصول او قواعد نه لرل او یا د هری سيمی پست خپل جدا قانون درلود. په افغانستان کی اميرشيرعلي خان د عصري پست بنياد کيښود چی د هغه وخت تمبر يې د زمري سر مشهور وو،
اقبال او گوېټه
علامه اقبال چې د ختیځ او لودیځ له کومو منل شویو څېرو څخه اغیزمن شوې، لدې ډلې څخه د گوېټه یو روښانه څېره ده. اقبال چې له گوېټه سره د کوم تړاو ښکارندوي کړې د هغې په رڼا کې ویلای شو چې علامه په ختیځ کې له مولانا رومي او په لودیځ کې له گوېټه څخه اغیزمن ښکاري. د گوېټه او اقبال د ذهني اړیکو بیان او د دواړو پرتلیزه څېړنه ددې کلینې سکالو دی.
د آلمان (جرمني) ستر پوه-اندی، شاعر او فیلسوف د فرانکفورټ په مشهور ښار کې زېږېدلې دی. دې د ۸۳ کالو د اوږده عمر ښاوند وو. د علامه اقبال له پیداېښت څخه ۴۵ کاله وړاندې په ۱۸۳۲ز کال ومړ. گوېټه د قانون له زده کړې وروسته نوکري پیل کړه، او پدې د خپل کار په دوران کې د وایي مار علم دوسته ډېوک کارل ارگست سره یې لیده کاته وشوه، دډېوک کارل گوېټ خپل کور ته وباله، چې هغه هم دا بلنه ومنله. گوېټّ تر مرگه هورې (په وای مار) کې پاتې شو او هملته خاور ته وسپارل شو. دې په وایي مار کې په مختلفو دندو وگومارل شوو دېوک د زړه له تله دده قدر وکړ. گوېټه پدې ښار کې دومره
وېشنيزه:فيلسوفان
د لغمان پوهنتون
لغمان پوهنتون د افغانستان په ختیځ ولایت لغمان کې پروت پوهنتون دي چې د ١٣٨٩ هـ ش کال د لیندۍ مياشتې په ۶ تاريخ لاسليک شوی، او د يادې مياشتې په ۲۷ تاريخ کې د سلطان غازي بابا په ښارگوټي کې افتتاح شو.
د پوهنتون لپاره په سرخکانو ښارگوټي کې ۲۰۴ جريبه او د مهترلام په سلطان غازي ښارگوټي کې ۲۱۶ جريبه ځمکه د پوهنتون د ودانۍ لپاره په پام کې نيول شوې ده.
جوړښت
دلغمان پوهنتون فعلاً پنځه پوهنځي لري:
او ریس یې پوهنیار محمد باهر بزرګزاده دی
د سیول انجینرۍ څانګه لری او ريس د یاد پوهنځي پوهنیار محمد خالد ناصري دی ریاضي وفزیکاوكرايين کیمیا وبیولوژياو'''تاریخ وجغرافیه.
داقتصاد پوهنځي د اوس لپاره دوه څانګې لری او ریس یې پوهنمل شامحمود افغان دی
د پوهنتون ریس
لغمان پوهنتون ریس پوهنمل دوکتور عصمت الله درانی دی چې د ننګرهار پوهنتون کرنې پوهنځي اګرانومي څانګې څخه فارغ شوی دی
د پوهنتون علمي معاون
دیپلوم انجنير پوهنیار میرویس صدیقمل نومېږي
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان پوهنتونونه
د ۲۰۱۷ کال د ننگرهار هوايي برید
په ۲۰۰۳م کال کې د امریکا دفاع وزارت یوه ویډیو خپره کړه او وویل چې دوی په بریالیتوب سره د خپل تر ټولو لوی بم ازموینه کړې. اپریل ۲۰۱۷ د امریکا دفاع وزارت وویل چې دغه لوی بم یې په افغانستان کې د داعش پر ضد وکاروه. ددي برید کولو اجازه د افغانستان ولسمشر اشرف غني ورکړي وه کوم چی پخواني ولسمشر حامد کرزی غندلي وه
پر دی برید نیوکه
پر ۱۵ اپریل ۲۰۱۷ - ۲۶ وری ۱۹۳۶ د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزی د ننگرهار ولايت په اچين ولسوالۍ کې د امریکا برید د هیواد پر ملي واکمنۍ برید وباله. ښاغلي کرزي له بي بي سي سره ځانګړې مرکه کې وویل، دا برید په افغانستان کې د امریکا د وسلو د ازمایښت په معنی وو.
سرچینۍ
وېشنيزه:د ۲۰۱۷ پېښې په افغانستان کې تروریزم
گل شريف هڅاند
گل شريف هڅاند (۱۳۳۴ لېږديز لمريز کال، افغانستان د خوست ولايت)، د پښتو ژبې یو ليکوال او ژباړن دی.
مخينه
گل شریف هڅاند د عبدالله خان زوی پر ۱۳۳۴ لمريز کال د خوست ولايت د مرکز متون په يوه بېوزله کورنۍ کې زېږېدلی دی. دی پر ۱۳۴۲ لمريز کال د غرغښت په لېسه کې شامل شو او خپلې منځنۍ زده کړې یې په ښاري ښوونځي او گوربزو په منځني ښوونځي کې سرته ورسولې. پر ۱۳۵۷ لمريز کال د حربي ښوونځي له دولسم ټولگي څخه فارغ او د لوړو زده کړو لپاره د ژورناليزم په څانگه کې د شوروي اتحاد د اوکراین جمهوريت د لووف ښار پوځي، سیاسي پوهنتون ته واستول شو. له دغه پوهنتون څخه د ماسټرۍ په پوهنيزې درجې سره فارغ شو.
دندې
گل شریف هڅاند د پوهنتون تر پای ته رسولو وروسته د افغانستان د دفاع وزارت د وخت د «حقيقت سرباز» ورځپاڼه کې دنده ترسره کوله. د يو څه مهال لپاره د اردو د راډیو او ټلويزيون پازه هم ور په غاړه وه. د رسمي دندې په وروستيو وختو کې د اردو مجلې د پازوال چلوونکي د مرستيال په توگه پر کار بوخت وو.
پر ۱۳۷۵ ل ل کال د هېواد د حالاتو د بې بريده خړپړتيا له لامله د رسمي دندې پرې ښودو ته اړوت. د ناامنۍ او کمزوري اقتصادي حالت له لامله يې ډېر کلونه د گران هېواد او پلرني ټاټوبي څخه په بهر کې ژوند کاوه.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ډېل کارنېگي
ډېل برېکېنريج کرنېگي (په انگرېزي  Dale Breckenridge Carnegie) (د ۱۸۸۸ ز کال د نوامبر ۲۴ – د ۱۹۵۵ ز کال د نوامبر ۱) يو امریکايي ښوونکی ، ارواپوه او ليکوال وو. =مخينه= ډېل کرنېگي د امريکا متحدو ايالتونو د ميسوري ايالت په مېريويل کې زېږېدلی دی. دی يو نېستمن کلیوال ماشوم او د جېمز ویليام کرنېگي دويم زوی وو. مور یې امانده الېزابت هاربيسن نومېده. دی د تنکي زلمیتوب پر مهال دې ته اړوتی وو چې د سهار پر دريو بجو له خوبه پاڅېږي ، د مور او پلار غواوې ولوشي. وروسته یې وکولای شول چې د اورېنسبورگ د پيداگوجۍ په دولتي کالج کې شامل شي ، ښه څانگه او مسلک تر لاسه کړي. د کالج له پای ته رسولو وروسته يې لومړی کار په بېړنیو کورسونو کې استادي وه. وروسته بيا د «ارمور او کمپنۍ» لپاره د غوښې ، صابون او نورو څيزونو پر پلور بوخت وو. کله چې کرنېگي پر ۱۹۱۱ ز کال پېنځه سوه ډالر زېرمه کړل ، نو یې د سوداگرۍ چارې پرې ښودې ، د دې لپاره چې خپل ارمان پوره کړي او استاد شي. کرنېگي پر ۱۹۲۲ ز کال خپل کورنی نوم په ليکنه کې له (Carnagey) څخه پر (Carnegie) بدل کړ. احتمال لري ، چې ده دا کار د خبرتياوو او ريکلامونو په موخه کړی وي ، ځکه چې هغه مهال د ستر پانگوال او ميليونر سوداگر اېندريو کرنېگي (چې د «ډېل» په کتابونو کې یې څو څو ځلي یادونه شوې) نوم ټولو ته اشنا وو. کرنېگي پر ۱۹۴۷ ز کال په «Jiggs and Maggie in Society» فېلم کې د خپل ځان په رول کې کار کړی دی. ارواپوه او ليکوال ډېل کرنېگي د اړېکو تيورۍ د جوړولو او رامنځته کولو په لومړي سر کې ولاړ وو. ده د هغه مهال ارواپوهانو پوهنيزې طرحې عملي ډگر ته راايستلې. کرنېگی د بې لانجې او بريمنواړېکو خپله نظريه او تیوري طرحه او وړاندې کړه. نوموړی په امريکا متحده ايالتو کې د ځان بشپړونې په برخه کې د ارواپوهنې ، د اغېزمنو اړېکو ، ويناوالۍ او نور کورسونه جوړ کړل. د ده کتابونه دا نن ورځ هم ډېر اوڅار دي. دېيل کرنېگي داسې گڼله چې په نړۍ کې بد خلک نشته ، یوازې ناسم حالتونه او شرايط شتون لري چې سړی ورسره مبارزه کولای شي او اړینه نه ده چې د هغوی لامله انسان په چاپېريال کې د نورو خلکو تبيت او ژوند خراب کړي. =مړينه= ډېل کرنېگي د ۱۹۵۵ ز کال د نوامبر پر لومړۍ نېټه د (Hodgkin's lymphoma) ناروغۍ لامله د نيویارک ايالت په «فوريسټ هيلز» کې په خپل کور کې په حق ورسېد او د ميسوري ایالت په بېلتون کې خاورو ته وسپارل شو. =اثار= =د کرنېگي په نامه انستيتوت او کمپنۍ= «سېنټ لویس» کې د ډېل کرنېگي په نامه پوهنتون شتون لري او کار کوي ، چې هر کال ترې په لسگونو زره کسان تر زده کړو وروسته فارغيږي. پر ۱۹۱۲ ز کال ډېل کرنېگي د (Dale Carnegie Training) په نامه کمپنۍ بنسټ کېښود ، چې نن ورځ يوه نړيواله موسسه ده ، د نړۍ په څه د پاسه اتیا ۸۰ هېوادو کې څانگې لري او په خپل تشکيل کې ۲۸۰۰ کسه ښوونکي ترېنران لري. اړینه ده یادونه وشي ، چې د «کرنېگي - ميلون » پوهنتون له ډېل کرنېگي سره کوم تړاو نه لري. دا لومړی تخنيکي ښوونځي ول ، چې وروسته د انستیتوت درجه ورکړ شوه او پر ۱۹۰۰ ز کال د لوی امريکايي پانگوال او صنعتگر اېندريو کرنېگي له خوا جوړ شوی او بنسټ یې اېښودل شوی وو. =اخځونه=
وېشنيزه:امريکايي ليکوال
گردېز
گردېز د افغانستان د پکتيا ولايت پلازمېنه ده، چې د ۱۲۲ كيلومترو په فاصله كې د کابل ښار سويل لوري ته پروت دى. نوموړى ښار د افغانستان يو زوړ او تاريخي ښار دى.
د گردېز نوم
د گردېز نوم دوې برخې لري، چې يوه يې (گر) او دويمه برخه يې (دېز) دى. دا دواړه كليمې بېلې، بېلې ماناوې لري. د پوهاند عبدالشکور رشاد په قول په اوستا او سانسكريت ژبو د (گېر) كلمه د غره په مانا راغلې ده، چې بيا وروسته د منځنۍ دورې په ايراني ژبو كې رالنډه شوې ده او د (گېر) نه په (گر) بدله شوې او تراوسه په پښتو، فارسي او دري ژبو كې د غره په مانا باندې معموله ده. د بېلگې په توگه په كهرد كې يو كوتل د (گردرې) په نوم يادېږئ او په كټواز كې هم يو لوى غر د (گرلامي) په نوم نومول شوى دى. همدغه د (گر) كلمه وروسته بيا په (غر) بدله شوې ده، چې اوس مهال په پښتو، دري او فارسي ژبو كې د ځينو لويو غرونو او كوتلونو په نومونو كې تر سترگو كېږي. د بېلگې په توگه د چونغر په نوم يو غر، چې د سمنگانو په جنوب ختيځ كې واقع شوى او دويم د چونغر په نامه يو غر د كابل په لويديځ كې د قلعه قاضي او چوكۍ ترمېنځ واقع شوى او درېيم د سپين غر مشهور غر دى، چې د پكتيا ولايت په شمال كې پروت دى.
د گردېز د نوم دويمه برخه يانې (دېز) د لومړي كسر له مخې د كلا په مانا ده، چې د (دژ) له كليمې څخه اخيستل شوې ده.
بالا حصار
د گردېز د ښار بالا حصار، چې يو ځانگړى تاريخ لري، د گردېز ښار بالا حصار د يوې مستطيل شكلې خاورينې غونډۍ پر سر جوړ شوى دى، چې اوږدوالى يې تقريباً ۳۵۰ متره او لوړوالى يې له هوارې ځمكې څخه د ۴۰ مترو په شاوخوا كې اټكل شوى. چارچاپېره يې خندقونه (مورچې) تر سترگو كېږي. نوموړى بالاحصار له اسلام څخه وړاندې جوړ شوى دى، خو دقيقه نېټه يې نه ده معلومه، چې په كوم كال او كومه نېټه كې اباد شوى دى، خو تاريخ پوهانو ويلي، چې ډېره موده د بوديزم مركز پاتې شوى دى.
د تاريخ پوهانو له قوله ويل كېږي، چې د كابل شاه د اسلام د لښكرو د فتوحاتو پر وخت كې گردېز ته پناه وړې وه، چې هلته يې بيا په همدې بالاحصار كې پوځي مركز جوړ كړ او تر ډېره موده يې د اسلام له لښكرو سره جگړه وكړه او د ډېر مقاومت وروسته يې ماته وخوړه.
د (حدودالعالم) مولف د گردېز ښار په هكله ويلي دي: "گردېز شهريست برحد ميان غزنين و هندوستان بر سرتلي نهاده و مراورا احصار محم است و سه باره دارد".
په دې مانا چې گردېز د غزني او هندوستان ترمېنځ داسې يو ښار دى، چې د يوې خاورينې غونډۍ پر سر جوړ دى او د يوې كلكې كلا درلودونكى دى او دا كلا درې برجونه لري. د گردېز ښار د بالاحصار په هكله ډېرې مختلفې نظريې موجودې دي، خو د ډېرو په تعبير دا بالاحصار د چنگيز خان د ظالمې بادشاهي په دوران كې جوړ شوى دى. په كومه غونډۍ، چې نوموړى بالاحصار جوړ شوى دى، داسې ويل كېږي چې نوموړې غونډۍ طبيعي غونډۍ نه ده، بلكې د ظالم بادشاه د بادشاهۍ پر مهال د نوموړي د بادشاه په امر د غلامانو په لاس جوړه شوې ده، خو دا چې دا خبره تر كومه رښتيا ده، دا يوه پوښتنه ده، چې تراوسه يې ځواب نه دى پيدا شوى.
سرچينې
ر
وېشنيزه:د پکتيا ولايت وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
AM
AM کیدای شي چې وي:
سړه جګړه
سړه جګړه، د متحده ايالاتو او شوروي اتحاد او د دوی د اتحاديانو تر منځ د جيوپوليټيکي ترينګلتيا يو پړاو و، يو لوري ته يې لويديځ او بل ته ختيځ بلاک ويل او دا جګړه له دویمې نړيوالې جګړې وروسته پيل شوې وه. تاريخ پوهان د سړې جګړې د پيل او پای پر وختونو موافق نه دي، خو په ټوله کې دا پړاو د (۱۹۴۷ ز - ۱۲مارچ) د ترومان دکتورين څخه پيل، د (۱۹۹۱ ز- ۲۶ ډسمبر) پورې رسېږي، کله چې شوروي اتحاد ړنګ شو. دې ته د سړې جګړې اصطلاح ځکه کارول شوې ده، چې د دواړو پياوړو ځواکونو تر منځ د پراخې کچې جګړې نه وې، بلکې هر يو يې له سترو سيمه یيزو لانجو ملاتړ کاوه چې دې چارې ته يې نيابتي جګړې ويلې. په ۱۹۴۵ ز کال کې د نازي المان په وړاندې د دې دواړو ځواکونو د لنډ مهالي اتحاد څخه وروسته، د دې دواړو پياوړو ځواکونو د مخالفت بنسټ، د نړيوال اغېز تر لاسه کولو لپاره په نظرياتي او جيوپوليټيکل هلو ځلو راڅرخېده. د هسته يي زیرمو د پراختيا او پېژندل شوو پوځي خوځښتونو ترڅنګ، له غیرمستقيمو لارو چارو څخه د واک لپاره هلې ځلې روانې وې، لکه رواني جګړه، د تبليغاتو هڅې، جاسوسي، پراخ بنديزونه، د سپورت په برخه کې سيالۍ او ټيکنالوژيکي سيالۍ، لکه فضايي لوبه.
د لويديځ بلاک مشري متحده ايالاتو او د لومړۍ جګړې د لويديځ بلاک هغو هيوادونو کوله، کوم چې په عمومي ډول خپلواک او ولسواک وو، خو د مطلقې واکمنۍ هېوادونو په شبکې پورې تړلي وو. ډېری يې هغه چې د دوی پخوانۍ مستعمرې وې. ختيځ بلاک د شوروي اتحاد او د هغه د کمونيسټ ګوند له خوا رهبري کېده، کوم چې په دویمه نړۍ نفوذ درلود. متحده ايالاتو په ټوله نړۍ کې د ښي اړخي حکومتونو او پاڅونونو ملاتړ کاوه. سره له دې چې د ۱۹۴۵ ز-۱۹۶۰ز کلونو په موده کې نژدې ټولو مستعمره هېوادونو خپلواکي تر لاسه کړې وه، دوی په سړه جګړه کې د درېيمې نړۍ د جګړې ډګرونه وګرځېدل.
د سړې جګړۍ لومړۍ برخه، په ۱۹۴۵ ز کال کې د دویمې جګړې له پای ته رسېدو لږ وخت وروسته پيل شوه. متحده ايالاتو او متحدينو يې په ۱۹۴۹ ز کال کې د شوروي اتحاد د بريد له ویرې د ناټو پوځي اتحاد رامنځته کړ او خپل نړيوال سياست ته يې د شوروي د نفوذ د مخنيوي نوم ورکړ. ناټو ته په ځواب کې شوروي اتحاد په ۱۹۵۵ ز کال کې، د وارسا تړون رامنځ ته کړ. د دې بحران په سترو پېښو کې، په ۱۹۴۸-۴۹ ۱۹ز کال کې د برلين کلابندي ، د ۱۹۲۷-۱۹۴۹ ز کال د چين کورنۍ جګړه، ۱۹۵۰-۱۹۵۳ز کې د سويس کړکېچ، په  ۱۹۶۱ کې د برلين بحران او په ۱۹۶۲ کې د کيوبا د ميزايل بحران شامل دي. متحده ايالاتو او شوروي اتحاد په لاتينه امريکا، منځني ختيځ او د افريقا او اسيا غير مستعمره شوو هېوادونو کې د نفوذ کولو لپاره سيالۍ کولې.
د کيوبا د توغندي له کړکېچ  څخه وروسته نوی پړاو پيل شو چې د چين او شوروي تر منځ جلا کېدل و، چې په کمونستي حوزه کې يې د چين او شوروي اتحاد اړيکې ګډوډې شوې، په داسې حال کې چې فرانسې، کوم چې د لويديځ بلاک غړی و، د زياتې خپلواکې غوښتنې پيل کړې. شوروي اتحاد پر چيکوسلواکيا بريد وکړ، تر څو په پراګ کې د ۱۹۶۸ ز کال بلوا مهار کړي، له بلې خوا متحده ايالاتو په کوردننه د مدني حقوقو له خوځښت څخه ناکراري او د ویتنام له جګړې سره مخالفت تجربه کړ. په ۱۹۶۰ز مو کلونو کې، په ټوله نړۍ کې د خلکو تر منځ د نړيوالې سولې خوځښت ځای ونيو. د هستوي وسلو د ازموينو او د اتومي بې وسلې کېدو پر ضد خوځښت رامنځ ته شو، چې په پراخه کچه د جګړې ضد لاريونونه ورسره مله وو. په ۱۹۷۰ ز مو کلونو کې دواړو خواوو د سولې او امنيت تمويلول پيل کړل، چې دې چارې د ا رامۍ يوې مودې ته لاره هواره کړه چې په ترڅ کې يې د تسليحاتي محدوديتونو ستراتيژيکې خبرې رامنځ ته او متحده ايالاتو د چين خلکو جمهوريت سره په شوروي اتحاد د متقابل ثقل د ايجاد په موخه اړيکې پرانيستې. د ۱۹۷۰ ز يمو کلونو په وروستۍ نيمايي کې خپل سري مارکسيستي رژيمونه په درېيمه نړۍ کې جوړ شول چې په هغې کې انګولا، موزمبيق، ايتوپيا، کمبوډيا، افغانستان او نيکاراګوا شامل دي.
د لسيزې په پای کې د خړو اړيکو د ارامۍ موده پای ته ورسېده، کله چې په ۱۹۷۹ ز کال کې د شوروي-افغان جګړه ونښته. د ۱۹۸۰ ز يمې لسيزې لومړي کلونه د لوړ کړکېچ بل پړاو و. متحده ايالاتو په شوروي اتحاد ديپلوماتيک، پوځي او اقتصادي فشارونه زيات کړل، په داسې حال کې چې شوروي اتحاد له پخوا څخه له اقتصادي رکود څخه ځورېده.. د ۱۹۸۰ز يمو کلونو په منځ کې، د  شوروي اتحاد نوی مشر ميخاييل ګورباچوف د ګلاسينوسټ (پرانيستنه ۱۹۸۵ز) او پرسترويکا (بيا منظمول ۱۹۸۷ز) په نومونوسره، د ازادۍ اصلاحات متعارف کړل او په افغانستان کې يې د شوروي اتحاد ښکیلتيا پای ته ورسوله. په ختيځه اروپا کې د ملي خپلواکۍ لپاره فشارونه لا پسې پياوړي شول او ګورپاچوف دا خبره رد کړه چې، نور د هغو حکومتونو پوځي ملاتړ وکړي.
په ۱۹۸۹ ز کال کې، د پان اروپايي لاريونونو څخه وروسته، د وسپنيزې پردې ړنګېدو او د انقلابونو د سوله یيزې څپې (له رومانيا او افغانستان پرته) په ختيځ بلاک کې نژدې ټول کمونیست حکومتونه ړنګ شول. په شوروي اتحاد کې کمونستي ګوند، خپل واکونه له لاسه ورکړل او له يوې ناکامې کودتا څخه وروسته، په ۱۹۹۱ ز کال کې پرې بنديز و لګېد. په دې توګه د ۱۹۹۱ ز کال د دسمبر په مياشت کې په رسمي ډول شوروي اتحاد منحل شو، هغو جمهوريتونو هم د خپلواکۍ اعلان وکړ چې حکومتونه يې د شوروي اتحاد له خوا جوړېدل. په ورته وخت کې په افريقا او اسيا کې کمونستي حکومتونه ړنګ شول. په دې توګه متحده ايالات د نړۍ يوازينی زبرځواک پاتې شو.
د اصطلاح اصليت
د دویمې نړيوالې جګړې په پای کې، انګریز لیکوال جورج اورويل په خپله لیکنه «ته او اتومي بم» کې چې د ۱۹۴۵ ز کال د اکتوبر په نولسمه نېټه د بریتانيې په ورځپاڼه ټريبيون کې خپره شوې وه، په لومړي ځل د سړې جګړې اصطلاح کارولې وه. د داسې يوې نړۍ په اړه يې وړاندوينه کړې وه چې د هستوي جګړې د وېرې تر سيوري لاندې ژوند کوي، اورول د قطبي شوې نړۍ په اړه، د جيمز برنهام وړاندوينو ته کتلي او ليکلي يې دي: "که نړۍ ته په ټوليزه توګه وکتل شي، نو د څو لسيزو لپاره د ګډوډۍ نه، بلکې د مرييتوب د بيا تحميل پر لور ميلان زيات شوی. ..د جيمز بورهام نظريه زياته تر بحث لاندې نيول شوې ده، خو ډېرو کمو خلکو د هغې په پايلو فکر کړی – يعنې د نړۍ ليد ډول، د باورونو ډول او ټولينز جوړښت، کوم به چې شونې ده، په هغه هيواد کې مخکښ و اوسي. په  کوم هېواد کې په يو وخت کې نه شو نېول کېدای او د سړې جګړې په همېشني حالت کې له خپلو ګاونډيانو سره."د ۱۹۴۵ ز کال د مارچ په لسمه نېټه په ابزرور ورځپاڼه کې اورويل وليکل:«په وروستي دسمبر کې د ماسکو له کنفرانس وروسته، روسيې د بریتانيې او بریتانوي سترواکۍ پر ضد د سړې جګړې پيل وکړ»
په لومړي ځل، دا اصطلاح چې د شوروي اتحاد او متحده ايالاتو تر منځ ځانګړې جيوپوليټيکي جګړه يې يادوله، د په ۱۹۴۷ ز کال د اپريل په شپږمه نېټه، د ديموکراتو ولسمشرانو د بانفوذه سلاکار برنارډ باروخ په وينا کې وه. دا وينا يو ژورنالست هربرټ بايارد سووپ لیکلې وه او اعلان يې کړل چې: «راځئ ونه غولېږو، موږ نن ورځ د يوې سړې جګړې په منځ کې يو». د ورځپاڼې مقاله لېکونکی والټر لپمن په خپل کتاب  «سړه جګړه» کې دې اصطلاح ته نوره پراختيا هم ورکړه. کله چې، په ۱۹۴۷ ز کال کې، له هغه څخه د دې اصطلاح د سرچينې پوښتنه وشوه، لپمن وويل چېک  دا اصطلاح يې، د ۱۹۳۰ ز کلونو د فرانسوي اصطلاح « la guerre froide» څخه اخستې ده.
کینډۍ: افغان کارن
وېشنيزه:افغان کارن
اکليل احمد حکيمي
وېشنيزه:افغان سفيران
ديچين
دیچين چې په چېکي ژبه کې Děčín ليکل کيږي د چېک جمهوریت د اوستی ناد لیبم په سیمه کې یو ښار دی چې په 2007 کې يې 52,165 نفوس درلود.
اړوند پوښتنې
وېشنيزه:د چېک جمهوريت ښارونه وېشنيزه:چېک جمهوريت وېشنيزه:چک وېشنيزه:چک جمهوريت وېشنيزه:چېکي ژبه وېشنيزه:چيکي
زده کړه (پوهه)
زده کړه هغه بهیر دی چي په بنسټ یې نوې ځیرکتیا، پوهه، چلند، وړتیا، ارزښتونه، درېځ او غوره والی ترلاسه کېږي. د زده کړې وړتیا په انسانانو، ژوو او ځینو ماشینونو کې شته ده.همدارنګه په ځینو نباتاتو کې هم د یو ډول زده کړې شواهد لیدل شوي دي. ځینې ​​زده کړې سملاسي بڼه لري، چې د یوې پېښې په رامنځ ته کېدو سره ترلاسه کېږي (د بېلګې په توګه: په ګرمه بخارۍ سوځېدل)، خو ډېری وړتیاوې او پوهه د تکرار تجربونه لاسته راځي. هغه بدلونونه چې د زده کړې پر بنسټ را منځ ته کېږي، ډېری د ټول عمر لپاره پاتې کېږي او دا ستونزمنه ده چې د زده کړې د هغو توکو تر منځ توپیر وکړو چې کېدای شي "له لاسه ورکړل شي" له هغه څه نه چې نه شو کولای بېرته یې وړاندې کړو.
د انسان زده کړه له زېږون نه پیل کیږي (کېدای شي ان مخکې له هغه پیل شي) او د وګړو او چاپېریال ترمنځ د پرله پسې راکړې ورکړې په پایله کې تر مړینې پورې دوام کوي. په زده کړه کې ښکېل طبیعت او بهیر په ډېرو علمي برخو، لکه:  ښوونیزه ارواپوهنه، عصبي ارواپوهنه، تجربوي ارواپوهنه او تدریس کې تر څېړنې لاندې نیول کېږي. په دې برخو کې څیړنې د زده کړې د بېلابېلو ډولونو د تشخیص لامل شوې دي. د نمونې په توګه: کیدای شي زده کړه، د عادت اخستلو، یا کلاسیکي شرطي کولو، فعال شرطي کولو یا د ډېرو پېچلو کړنو په پایله کې را منځ ته شي، لکه لوبې چې یوازې په یوڅه هوښیارو ژوو کې تر سترګو کېږي. زده کړه کېدای شي په ارداې بڼه یا له ارادې پوهې پرته را منځ ته شي. هغه زده کړه چې د یوې ناوړه پېښې د مخې نه نیول کېدو یا د تېښتي د نه شتون له امله را منځ ته شي، د زده شوې بې وسۍ په نوم یادېږي. داسې شواهد شته چې له زېږون نه دمخه انسان د چلند زده کړه کوي، چې د باردارۍ په وخت کې په ۳۲ لومړیو اونیوکې د عادت اخستل لیدل شوي دي، په دې معنا چې مرکزي عصبي سیستم په کافي اندازه وده کړې او د زده کړې او حافظې لپاره چې د ودې په لومړیو کې را منځ ته کېږي، چمتو شوی دی.
د ډېری تیوریستانو له خوا لوبه د زده کړې د یوې بڼې په توګه په نظر کې نیول شوې ده. ماشومان له خپلې نړۍ سره تجربه کوي، قواعد زده کوي، او د لوبې له لارې راکړه ورکړه زده کوي. لیو ویګوسکي دا مني چې، لوبې د ماشومانو د پرمختګ لپاره اړینې دي، ځکه چې دوی د ښوونیزو لوبو پر بنسټ د خپل چاپېریال نه مفهوم ترلاسه کوي، خو د ویګوسکي نظر: لوبې د ژبې او اړیکو د زده کړې لومړۍ بڼه ده او دا هغه پړاو دی چې، ماشوم په کې قواعد او سمبولونه زده کوي. دا د دې لامل شوی، چې په ژوندیو موجوداتو کې زده کړه تل له فعل او انفعال سره اړیکه لري.
نااړونده زده کړه
نااړونده زدکړه په دوو برخو: عادت اخستنه او حساس کېدنه وېشل کېږي.
عادت اخستنه
عادت اخستنه د نااړوندې زده کړې یوه بېلګه ده چې په کې د پاروونکي لپاره د طبیعي غبرګون یوه یا څو برخې (د نمونې په توګه: د غبرګون احتمال، د غبرګون دوام) د پاروونکي په تکرار سره کمېږي. له دې امله، باید د عادت اخستلو او کمېدو تر منځ توپیر وشي، چي یو نااړوند بهیر دی. د مثال په توګه: په فعاله کمېدو کې، یو غبرګون کمېږي ،ځکه چې د هغه لپاره نوره اړتیا نه لیدل کېږي. د عادت اخستلو یوه بېلګه، په کوچنیو الوتونکو کې لیدل کېدای شي - که چېرې یو مصنوعي کونګ (یا ورته ښکاري) په قفس کې کېښودل شي، مرغۍ په پیل کې د یوه ریښتیني ښکاري په توګه ورته غبرګون ښیې. له لږ مودې وروسته، مرغۍ لږ غبرګون ښیي، چې دا د عادت ښکارندویي کوي. که یو بل مصنوعي کونګ کېښودل شي، (یا پخوانی لرې شي او بېرته کېښودل شي)، مرغۍ بیا هم په داسې ډول غبرګون ښیې، چې ممکن دا یو ښکاري وي، دا حالت ښیي چې دا یوازې یو ځانګړې پاروونکی دی، چې د عادت په توګه اخستل شوې دی (یعنې یو ځانګړی بې حرکته کونګ په یو ځای کې). د عادت اخستلو بهیر د هغو پاروونکو لپاره چې په لوړه کچه پېښېږي، د هغو په پرتله چې په ټیټه کچه پېښېږي، ګړندی دی او همدارنګه په ترتیب سره دا د کمزورو او ځواکمنو پاروونکو لپاره هم صدق کوي. عادت اخستل په خپل ذات کې د حیواناتو په هره نوعه او همدارنګه د  میموسا پوډیکا په حساس ګل او لوی پروتوزوا ستینتور کویرلیوس کې لیدل کېږي. دا نظر، له حساس کېدلو سره په مستقیم مخالفت کې راځي.