cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ليو انډريس سيلومي
د ژوند لومړي کلونه
په حقيقت کې هغه د هالنډي پادري «هينريک ګيلوټ» د تبليغ مينه واله وه، څوک چې په سن پيټرسبرګ کې د ډالټون په مخالفت پېژندل کېدو. ګيلوټ له هغې پنځه ويشت کاله مشر و، هغه يې د زده کوونکې په توګه ومنله، له هغې سره د الاهياتو، د نړۍ د دينونو، فرانسوي او الماني ادبياتو په برخو کې همکاري وکړه. دوی په شريکه د ګڼو ليکوالانو، فيلسوفانو، الاهياتو او مذهي مضامين ولوستل او د دې پراخې لړۍ مطالعاتو د هغه وخت له ډېرو مشهورو مفکرينو سره د هغې د فکري ټکر لپاره زمينه برابره کړه. ګيلوټ له سلومي څخه دومره اغېزمن شو چې هغه غوښتل خپلې مېرمنې ته طلاق ورکړي او خپلې ځوانې شاګردې سره واده وکړی. سيلومي دا چاره رد کړه، ځکه هغې له واده او جنسي اړيکو سره کومه مينه نه درلوده. که څه هم له دې پرمختګ څخه ناهيلې شوې او صدمه يې ليدلې وه، بيا يې هم ګيلوټ سره ملګرتيا په خپل ځای پاتې شوه.
په ۱۸۷۹ز کال کې د هغې د پلار له مړينې وروسته، سيلومي اود هغې مور «زيوريخ» ته ولاړې، تر څو سيلومي وکولای شي، د مېلمه محصلې په توګه د پوهنتون زده کړې تر لاسه کړي. په زيوريخ پوهنتون کې د يو کال تېرولو پر مهال- کوم چې يو له هغو ښوونځيو څخه و چې ښځينه محصلين يې منل – سيلومي د فلسفې (منطق، د فلسفې تاريخ، لرغونې فلسفه او روانپېژندنه) او الاهياتو (اصول پالنه) په درسونو کې حاضره شوه. دا مهال د سږو د ناروغۍ له امله د سيلومي فزيکي روغتيا مخ په خرابېدو وه او په ټوخي کې يې وينه ګرځوله. له همدې امله هغې ته سپارښتنه شوې وه چې په تود اقليم کې ښه شي، په همدې بنسټ د ۱۸۸۲ز کال د فبرورۍ په مياشت کې، سيلومي او د هغې مور روم ته ولاړل.
ری او نيچه او د ژوند وروستي کلونه
کله چې سيلومي يو وېشت کلنه وه، مور يې روم ته بوتله. د ښار په يو ادبي تالار کې سيلومي د ليکوال «پال ری» سره بلدتيا پيدا کړه. ری هغې ته د واده وړانديز وکړ، خو نوموړې د دې پر ځای د دې وړانديز وکړ چې دوی به د يو بل سړي سره د ملګرتيا لپاره د خور او ورور په توګه يو ځای ژوند او زده کړه وکړي اوپه دې ډول به يوه علمي ټولنه او مېشت ځای منځ ته راوړي (commune په فکري لحاظ د همغاړو څو تنو په يو ځای کې اوسېدل او خواله کول). ری دا نظريه ومنله او وړانديز يې وکړ چې له دوی سره به د هغه ملګری «فريډريک نيچه» ملګری شي. دوی دواړو په ۱۸۸۲ز کال کې په روم کې له نيچه سره وليدل او باور کېږي چې نيچه په سملاسي ډول د سيلومي په مينه کې ګرفتار شوی و، لکه چې ری له دې مخکې په هغې مين شوی و. نيچه له ری وغوښتل چې د هغه لپاره سيلومي ته د واده وړانديز وکړي، کوم وړانديز چې هغې رد کړ. هغې د يو ملګري په توګه له نيچه سره لېوالتيا درلوده، نه د يو مېړه په توګه. له دې سره سره نيچه موافق و چې د ری او سيلومي سره د سويټزلينډ او ايټاليې په سفر کې ملګری شي چې د خپلې ټولنې لپاره يې طرحه جوړوله. د مۍ په ديارلسمه نېټه، په «لوسرن» کې، کله چې نيچه له سيلومي سره يواځې و، هغه يو ځل بيا په جديت سره هغې ته د واده وړانديز وکړ چې هغې يو ځل بیا رد کړ. هغه خوشحاله و چې د يوې علمې ټولنې لپاره طرحې جوړولو ته دوام ورکړي. کله چې د نيچه خور اليزابت له دې حالت څخه خبره شوه، هغې پرېکړه وکړه چې نيچه له دې ښځې لرې وساتې، کومه چې هغې يوه بداخلاقه ښځه بللې وه. دوی درېیواړو د سيلومی له مور سره ايټاليا ته سفر وکړ او په دې اړوند يې فکر کاوه چې خپله « Winterplan» ټولنه چېرته جوړه کړي. نيت دا و چې دا ټولنه په يوه شاړه خانقا کې جوړه شي، خو له دې امله چې کوم مناسب ځای ونه موندل شو، دا طرحه پرېښودل شوه.
د ۱۸۸۲ز کال په اکتوبر کې «ليپزیګ» ته په رسېدو سره، دې درېیواړو څو اونۍ يو ځای تېرې کړې. خو راتلونتکې مياشت ری او سيلومي د نیچه ملګرتيا پرېښوده او د بيا ليدنو له کوم پروګرام پرته «سټيبي» ته ولاړل. نيچه ډېر ژر د خپګان په يو پړاو کې کېوت، که څه هم هغه ری ته د ليکنو لړۍ جاري وساتله، له هغه يې پوښتنه کوله چې «موږ به وخت په وخت له يو بل سره ګورو، ايا نه به وينو؟» په وروستيو تورونو کې، نيچه د سيلومي په چمتو کولو کې د خپلو هڅو د ناکامۍ تور په سيلومي، ری او د خپلې خور په دسيسو پورې کړ (چا چې د سيلومي او ری کورنيو ته ليکونه استولي وو، تر څو د ټولنې د جوړولو لپاره د دوی طرحې ګډې وډې کړی). نيچه په ۱۸۸۳ز کال کې د دې اړيکه په اړه وليکل چې ،هغه له خپلې خور څخه د واقعي کرکې احساس کاوه.
سيلومي وروسته (۱۸۹۴ز کال) کې د « Friedrich Nietzsche in seinen Werken  » (فريډريک نيچه په خپلوآثارو کې) په عنوان يوه څېړنه وليکله چې د نيچه د شخصيت او فلسفې په اړوند وه.
په ۱۸۸۴ز کال کې سيلومي له «هيلين ون ډرسکوټز» سره بلده شوه، څوک چې په زوريخ کې په فلسفه کې د دوکتورا سند تر لاسه کوونکې دويمه ښځه وه. داسې اوازې هم شته چې سيلومي وروسته له «زيګونډ فرويد» سره عاشقانه اړيکه درلوده.
واده او اړيکې
سيلومي او ري برلين ته ولاړل او د ژبو د يو عالم «بريډريک کارل انډرياس» سره د بې جنسي اړیکو له واده تر څو کاله مخکې پورې يو ځای و اوسېدل. سره له دې چې هغه د واده مخالفه وه او له نورو نارينه وو سره يې پرانيستې اړيکې درلودې، سيلومي او انډرياس له ۱۸۸۷ز کال څخه په ۱۹۳۰ز کال کې د انډرياس تر مړينې پورې د دوی واده پر ځای پاتې شو.
له انډرياس سره د سيلومي د يو ځای اوسېدو له امله د ناهيلۍ ښکار شوی ري د سيلومي د ډاډګيرنې سره سره د هغې له ژوند څخه ورک شو. د هغې د واده د ژوندانه په اوږدو کې، د نورو تر څنګ نوموړې د الماني ژورنالست او سياستوال «جورج ليډيبور»، د اطريشي شاعر «رينر ماريا ريلکي» سره د چا په اړه چې هغې يو تحليلي يادښت ولیکه، د روانپوه زيګومنډ فرويد او ويکټور ټاسک سره په اړيکه کې پاتې شوه اوهم  يې له دوی سره ليکونه تبادله کول. د دې اړیکو روايتونه د هغې په کتاب « Lebensrückblick» کې ورکړل شوي دي. سره له دې چې د دوی د عاشقانه ښکېلتيا په اړه اوازې وې، بيا هم له فرويد سره د هغې اړيکه تر يو بريده فکري وه. په يو لیک کې فرويد د خلکو په اړه د سيلومي د ژور پوهاوي ستاينه کړې، ان تر دې چې هغه باور درلود، نوموړې خلک دومره ښه پېژني چې هغوی خپل ځان هم هومره نه پېژني. دې دواړو به ډېر ځله ليکونه سره تبادله کول.
پوهاند دوکتور گل محمد نورزى
پوهاند دوکتور گل محمد نورزى (١٣١٨ لېږديز لمريز کال-١٣٦٥ ل ل کال؟) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، څېړونکی او ژباړن وو.
مخينه
پوهاند دوکتور گل محمد نورزى پر ١٣١٨ لېږديز لمريز کال د خوست ولايت مرکز اړوند د شمل په بوگر کلي کې د سيد محمد په کور کې زېږېدلی دی. نوموړي په ډېر ماشومتوب کې د کلي په جومات کې زده کړې پيل کړې او په ١٣٢٥ لمريز کال کې د رسمي زده کړو لپاره د خوست په مرکزي لومړني ښوونځي کې په درېيم ټولگي کې شامل شو. د لومړنيو زده کړو تر بشپړاوي وروسته په ١٣٣٠ لمريز کال کې د نورو زده کړو لپاره پلازمېنې کابل ته ولاړ، هلته په کابل دارالمعلمين کې شامل او په ١٣٣٦ لمريز کال کې ترې فارغ شو. نورزى صاحب په ١٣٣٧ لمريز کال کې د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو په پوهنځي کې شامل او په ١٣٤٠ ل ل کال کې د دغه پوهنځي له پښتو څانگې څخه فارغ شو. گل محمد نورزى په ١٣٤٢ لمريز کال د ادبياتو په څانگه کې د نورو لوړو زده کړو په موخه پخواني شوروي اتحاد ته واستول شو. هلته يې د شوروي اتحاد په دولتي پوهنتون کې د پښتو ادبياتو د خوشال پېژندنې په څانگه کې تر دوکتورا پورې زده کړې وکړې او په ١٣٤٩ لمريز کال کې هېواد ته راستون شو.
دندې
گل محمد نورزى په ١٣٤٠ لمريز کال کې د کابل راډيو د پښتو څانگې د نشراتو مسؤل مدير په توگه وگومارل شو؛ دوه کاله يې په ډېرې مينې او اخلاص دنده ترسره کړه. نوموړي هغه وخت په پښتو ژبه يو شمېر اصلاحي راډيويي ډارمې، تبصرې او گڼې مقالې وليکلې، چې په کابل راډيو کې پښتو خپرونې ژوندۍ، د ودې او پراختيا په حال کې وساتي. په ١٣٤٩ لمريز کال کې د دوکتورا تر اخيستو وروسته د اطلاعاتو او کلتور وزارت د تاريخ په څانگه کې د علمي او مسلکي غړي په توگه وگومارل شو. تر ١٣٥١ لمريز کاله پورې يې دا دنده درلوده.
لکه څنگه چې هغه مهال په کابل پوهنتون کې د ده په څېر پوهنيزو کدرونو ته اړتيا شتون درلود، نو پر دې بنسټ له ده څڅه غوښتنه وشوه چې د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو په پوهنځي کې د استاد دنده ومني. په همدې وجه يې له ١٣٥١ کال څخه تر ١٣٥٧ کاله پورې د کابل پوهنتون د ژبو ادبياتو او بشري علومو په پوهنځي کې د استاد او د همدې پوهنځي د مشر په توگه پاتې شو. تر ١٣٥٧ ل ل کال وروسته ورته د پښتو ټولنې رياست وسپارل شو.
ښاغلي نورزي يوازې پښتو ټولنه په علومو اکاډمۍ بدله نه کړه، بلکې يو شمېر هغه بنسټونه لکه اريانا دايرة المعارف، د تاريخ ټولنه، د پښتو څېړنو نړيوال مرکز او يو شمېر نورې علمي او څېړنيزې ادارې، چې منفرد فعاليتونه يې درلودل، د افغانستان د علومو اکاډمۍ سره يو ځاى کړل، له اړتيا سره سم يې ورته تشکيلات چمتو کړل او د دې لوى اکاډميک ارگان د لومړي لوى رئيس په توگه يې دا اداره رهبري کړه.
له ١٣٥٩ ل ل کال څخه تر ١٣٦٥ کال پورې بيا د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي د استاد په توگه وگومارل شو. تر دغه کال وروسته له استاد سره نور ژوند وفا ونه کړه او د ابد لپاره يې د ژوند کتاب وتړل شو. اروا يې ښاده، ياد يې ژوندى او تلپاتې.
چاپ شوي اثار يې
١_ د مغلو په دولت کې د وروستيو کودتاوو تاريخ، (له روسي څخه پښتو ته ژباړه، په دوو ټوکو کې)، د ١٣٥٢ ل ل کال کابل پوهنتون چاپ.
٣_ مفتش، (د گوگول اثر ژباړه)، د ليکوالو ټولنې چاپ.
٤_ د ماشومانو کيسې (له روسی څخه ژباړه)، د مسکو چاپ.
٥_ خوشال پېژندنه، څېړنيز تدريسي اثر، د کابل پوهنتون چاپ.
٦_ د پښتو ادبياتو ژانرونه، (څېړنيز تدريسي کتاب) د کابل پوهنتون چاپ.
٧_ ادبي مکتبونه (تدريسي اثر، د کابل پوهنتون چاپ.
٨_ د افغان کلاسيک شاعر خوشال خان خټک ژوند او هنري تخليق، په روسي ژبه ليکل شوى د دکتورا تيسس، د روسيې دولتي پوهنتون چاپ.
٩_په ١٧٤٧ کال کې د افغاني ملي دولت جوړښت او د هغه د داخلي، خارجي، اجتماعي، اقتصادي او سياسي عواملو مطالعه. (د احمد شاه بابا د واکمنۍ څېړنه) د کابل پوهنتون چاپ.
١٠ – په اريانا مجله، وږمه مجله، پښتو مجله، کابل مجله، زيري جريده او يو شمېر نورو مهمو څېړنيزو مجلو کې يې په لسگونه علمي او څېړنيزې مقالې پر پښتو ژبه سربيره په فارسي، روسي او انگليسي ژبو چاپ شوې دي.
ناچاپ اثار يې
١- د معاصرو سياسي جرياناتو لنډ تحليل (ناچاپ).
اخځونه
١- دوکتور نورزى، گل محمد ( زما لار) کابل مجله. د علومو اکاډمۍ مياشتينۍ مجله، درېيمه گڼه، ١٣٥٧ ل کال غبرگولې مياشت.
٢- يون، محمد اسماعيل. پښتو کتاب ښود، ١٣٨٧ لمريز کال.
٣- يون، محمد اسماعيل. استاد زيار د پښتني فرهنگ يو ځلانده ستورى، ١٣٨٧ لمريز کال.
٤- څېړنپوه ناصر، نصرالله. د افغانستان د علومو اکاډمۍ تاريخچه، ١٣٨٩ لمريز کال.
٥- شپون، وجيه الله. د افغانستان د علومو اکاډمۍ تاريخچه.
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان
ساهيالي
ساهيالي د ډیری لاهم عکسونو څخه د فلم جوړولو لاره ده. عکسونه یو له بل وروسته یوځای کیښودل کیږي ، او بیا په ګړندي سرعت سره لوبیدلی ترڅو د حرکت بدبختي ورکړي.
د افغانستان د پوهنيز راډیو تلويزيون
د افغانستان پوهنيز تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
سرچينې
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
جزء
جزء یوې برخې ته ویل کېږي چې په دیي وییپانگه کې بیا د قرآن برخو ته کارول کېږي. ټول قران کریم په ۳۰ اجزاوو چې په افغاني ټولنه کې د پاره او سیپاره (۳۰ پارو) وېشل شوی، څخه مقصد دی.
قرآن کله په اجزاوو ووېشل شو؟
د قرآن وېش په اجزاوو (پارو) باندې د لومړي ځل لپاره د عراق حاکم حجاج بن یوسف الثقفي په پېر کې ترسره او په ټوله اسلامي نړۍ کې خپور شو.
د قرآن اجزاء
= دا هم وگورئ =
وېشنیزه:قرآن وېشنیزه:علوم القرآن
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
شاه دوشمشېره جومات
د شاه دوشمشېره جومات چي معنی يې د دوو تورو د پادشاه جومات ده، د کابل ښار په دوهمه حوزه کي په اندرابي سړک باندي د کابل سيند تر څنګ موقعيت لري. تر څنګ يې د شاه دوشمشېره پل واقع ده چي د غازي امان الله خان په مهال جوړ شوی.(۱) دا مسجد په استانبول کي د ارتاکای مسجد نه وروسته جوړ شو.(۲)
دا جماعت د مغل جنرال تيمور خان د ارامځای (قبر) ته نژدې پروت دی څوک چي د منځنۍ اسيا د فاتح بابر د تره زوی وو. تيمور د هند د زياتي برخي په فتحه کولو کي مرسته کړي په ځانګړي ډول د خانوه په جګړه کي.
==سرچينې
^ ''Girardet, Edward; Jonathan Walter, eds. (1998). Afghanistan. Geneva: CROSSLINES Communications, Ltd. p. 291.''
^ ''Ahmed, Faiz (2017). Afghanistan Rising: Islamic Law and Statecraft between the Ottoman and British Empires. Cambridge, MA: Harvard University Press. p. 284. ISBN 9780674982161 .''
وېشنيزه:د افغانستان مسجدونه
داخلي سیاست
داخلي سیاست د قوانینو تطبیق، اساسي قانون، له خپلواکي دفاع، ملي حاکميت، ارضي تماميت، او د ملي ګټو ساتنه ده.
سرچینې
وېشنيزه:سياست
رسم
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
شودپۍ
شودپۍ (علمي نوم: Motacilla alba) د کوچنيو مرغانو یو ډول دي چې په اروپا او آسيا کې ژوند کوي. نوموړي مرغۍ د Motacillidae په کورنۍ او د Motacilla په جنس پورې اړه لري. اوږدوالي يې ۱۷ - ۱۹ سانتيمتره دي او اوږدي لکۍ لري. شودپۍ خوځندکې خوري او يو ښځمني ژوي دي.
وېشنيزه:مامولکې
اريانا تلويزيون
اريانا تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغان تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
خارجي سیاست
خارجي سیاست بیطرفانه فعالیتونه، عدم مداخله، ښه ګاونډيتوب، او نړۍ ټولو هيوادونو ته متقابل احترام.
سرچینې
وېشنيزه:سياست
مينا کماري
مينا کماري د هندي سينما باليووډ يوه پخوانۍ ستورۍ وه.
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
عمر خطاب
thumb|عمر خطاب|289px عمر خطاب احمدزی د کاپيسا په ولايت کې د تگاب په ولسوالۍ کې زېږېدلی دی. پلار ېې په لوگر، کاپيسا، سرشاهي او تگاب کې مشهوره حاکم اعلا و، د نيکه نوم ېې پاچا خان د کوچيانو د ټبر مخکښه شخصيت او د عبدالرحمان خان په وخت کې ډېر يو پياوړی اوسرزوری سړی و او وېل کېږي چې د دغه سړي ۲۸ مېرمنې وې او د عبدالرحمان خان له خوا بيا د ذهرو په ورکولو شهيد شو. د دوی پلرنی ټاټوبی دسرخاب ولسوالۍ د لوگر ولايت ده. د عمر خطاب احمدزي کورنۍ ډېره لويه او اوږده ليکه لري چې ډېری کورنۍ ېې په مزار شريف کې پاتې شوي دي.
شخصي ژوند
عمر خطاب درې وروڼه لري چې يو ورور ېې په تنظيمي جنگونو کې  په مزار کې ورک شو. درې خويندې لري او يوه ېې وفات شوې ، دوه نورې ژوندۍ دي.
زده کړې
عمر خطاب لومړنۍ زده کړې په حبيبيه کې بيا د عايشه درانيه کې منځينۍ زده کړې او ورپسې بيا لوړو زده کړو ته د کابل پوهنتون د اقتصاد په پوهنځي کې په بري سره ومنل شو.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:خبريالان
رکوع
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
طلوع تلويزيون
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
سجده
وېشنيزه:قران وېشنيزه:اسلام
طلوع نيوز تلويزيون
طلوع نيوز تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغان تلويزوني چينل دی..
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
شينټاغی
شينټاغی (په لاتین: Coraciidae) د الوتونکو مرغانو څخه یوه کورنۍ ده چې په اروپا، افريقا او آسیا کې ژوند کوي. نوموړي کورنۍ ۱۲ ډوله مرغان لري چې په دوو مهمو جنسو (Coracias او Eurystomus) تقسیمېږي.
تقسیم
وېشنيزه:الوتونکی مرغان وېشنيزه:شينټاغی ډوله مرغان
ډېجېټل پیسې
ډیجیټل پیسه څه شی ده او څنګه مینځ ته راغله؟
که پام وکړو نو په تېرو دوو لسیزو کښې نړئ خورا ډیره ډیجیټل شوی ده او لا هم په دغه لار کښې هره ورځ بدلونونه راځی خو د اقتصاد په ډګر کښې کله چې په کال ۲۰۰۸ کښې چې کله نړیوال اقتصادی بحران راغلو او د نړئ په کچه ډیر شرکتونه او بانکونه له درانده تاوانونو سره مخ شول نو په دغه وخت کښې یو امرکایی چې په خټه جاپانئ و او ستوشی ناکاموتو نومیده د رسنیو له لارې اعلان وکړو چې ددغه ستونزې د پاره یی تل پاتې حل لاره موندلې ده او په لومړی ځل یی د یوې نوې تکنالوژی چې بلاک چېن نومیږی په مټ یوه نوې ډیجیټل پیسه یا کریپټو کرنسی بازار ته معرفی کړه. ددغې نوې ډیجیټل پیسې نوم بیټ کواین و چې لا تر اوسه هم د ډیجیټل پیسو په لست کښې په لومړی سر کښې ځای لری. له دې وړاندې چې په بیټ کواین وغږیږو، دلته پوښتنه دا پیدا کیږی چې بلاک چېن څه شی دې؟
ددې تکنالوژی ماهرین دې ټیکنالوژی ته د انټرنیټ دوهم نسل وایی یعنی په دې مانا چې د انټرنیټ لومړی نسل (چې مونږ یی اوس هم کاروو) له لارې یوازې معلومات د یو ځای نه بل ځای ته لیږو، یعنی که چیرې زه تاسو ته کوم انځور، ویډیو یا بل شی د انټرنیټ له لارې لیږم نو په حقیقت کښې زه تاسو ته یوه کاپی لیږم او اصل یی له ما سره پاتې کیږی.
د معلوماتو تر شریکولو او لیږد را لیږد پورې خو دا یو ښه فرصت دې اما کله چې خبره ارزښتونو ته راځی نو بیا د کاپی لیږل خورا تاوانی خبره ده. بلاک چېن ټکنالوژی د ارزښتونو د لیږ را لیږد د پاره اختراع شوی ده لکه د پیسو لیږد رالیږد یا د هغه نورو شیانو چې د ارزښتونو په لست کښې راځی د هغوی د انتقال د پاره کارول کیږی. په دې اړه به بشپړ لیکنه په را روان وخت کښې ولولو اوس دلته په ډیجیټل پیسې بحث کوو.
بیټ کواین لومړئ ډیجیټل پیسه وه چې په ۲۰۰۸ کال کښې بازار ته معرفی شوه، کله چې بیټ کواین په لومړیو کښې بازار ته راغله نو د یو بیټ کواین ارزښت یی د ډالر په وړاندې ۰،۱۰ ډالره وټاکل شو او وروسته له پینځو کلونو مانا په ۱۰۱۳ / ۲۰۱۴ کښې د یو بیټ کواین ارزښت تر ۱۰۰۰ ډالرو هم واوښت. هغه چا چې په لومړیو کښې په دغه ډیجیټل پیسه باور وکړو او په دغه برخه کښې یی پانګونه وکړه خورا نه باور کوونکی ګټې یی وکړې، چې له دې جملې ځینې کیسې یی هغه وخت په رسنیو کښې خورا ګرمې وې لکه د ناروې هیواد یو تن محصل چې په بیټ کواین کښې یی ۲۶ ډالره پانګوونه کړې وه او یو وخت چې خپل حساب ته متوجه شو ګوری چې سرمایه یا پانګه یی ۸۸۰۰۰۰ ډالرو نه هم لوړه شوې وه. دې ته ورته نورې کیسې هم خورا ډیرې مشهورې شوې وې لکه د امریکا یوه مشهوره څېره جېرید کنه او وینکولس ټوینز چې د بیټ کواین له لارې یی میلونونه ډالره ګټه تر لاسه کړې وه. بیټ کواین د اته کالو په بهیر کښې څو ځله لوړ او ښکته شو چې اوس مهال هم د ۱۰۰۰ ډالرو په خوا او شا کښې ارزښت لری.
دا چې بیټ کواین یوه مستعاره ډیجیټل پیسه ده نو د خورا ستونزو سره هم مخ شوه خو بیا هم د تمې خلاف پرمختګ یی وکړو. بیټ کواین د ډیجیټل پیسې په ډګر کښې نورو ته یو فرصت پیدا کړو تر څو په دغه برخه کښې غوره کارونه تر سره کړی. اوس مهال په مارکیټ یا بازار کښې نیږدې ۷۵۰ نوع ډیجیټل پیسې شتون لری چې ځینې یی د پام وړ دی او ځینې یی لا هم د خلکو د پام وړ نه دی ګرځیدلی. مونږ په دې لیکنه کښې ون کواین ته ځانګړې پاملرنه کړې ده او ددې خپل دلایل دی.
آرزو تلويزيون
آرزو تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د قرآن ژباړه
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
پاپ یوولسم پیوس
پاپ یوولسم پیوس (امبرګیو ډامیانو اکیلي راتي، په انګریزي: Ambrogio Damiano Achille Ratti؛ زوکړه: د ۱۸۵۷ زکال د مۍ ۳۱مه – مړینه: د ۱۹۳۹ زکال د فبروري ۱۰مه) د ۱۹۲۲ زکال د فبروري له شپږمې نېټې څخه د ۱۹۳۹ زکال په فبروري میاشت کې د مړینې تر مهاله د کاتولیکې کلیسا مشر او د واټیکان د ښاري دولت مشر و. نوموړی د ۱۹۲۹ زکال د فبروري په ۱۱مه د واټیکان د خپلواک دولت له جوړېدو وروسته د دغه دولت لومړنی واکمن و. هغه د خپل پاپ توب لپاره شعار «د عیسی په پاچاهۍ کې د عیسی سوله؛ په ایټالوي: Pax Christi in Regno Christi» وټاکه.
یوولسم پیوس رومي کلیساګانو ته ګڼ شمېر متحدالمال لیکونه ولیکل چې په دغو لیکونو کې د کاتولیکو ټولنیزو لارښوونو اړوند د Quadragesimo anno په نامه رومي کلیساګانو ته لیک شامل و چې د پاپ دیارلسم لئو د څلوېښتم تلین په مناسبت د هغه د ټولنیزو نوښتونو د لیک Rerum novarum پر بنسټ و او په نړیوال مالي سیسټم کې یې کپیټلېستي حرص بیان کاوه؛ همدارنګه یې د سوسیالېزم/کمونېزم ګواښونه او د ټولنیز عدالت موضوعات په کې تشرېح کړي وو. ورته مهال د کواس پریماس (Quas primas) په نامه بل لیک هم په کې شامل و چې د روحانیت ضد چارو په غبرګون کې یې د مسیح پاچا جشن (feast of Christ the King) د هغو پر مټ ترویج کړ. د سټوډیوروم دوسم (Studiorum ducem) په نامه یې بل لیک هم ولیکه چې د ۱۹۲۳ زکال د جون میاشتې په ۲۹مه نېټه د توماس اکویناس د سپېڅلتوب د شپږمې کلیزې په مناسبت خپور شو او د هغه افکار یې د کاتولیک فلسفې او الهیاتو د محور په توګه معرفي کړل. په دغه لیک کې همدارنګه د توماس آکویناس پاپټیکال پوهنتون، انګلیکوم (Angelicum) د اکویناس د لارښوونو د زده کړې په موخه پام وړ بنسټ وبلل شو: « ante omnia Pontificium Collegium Angelicum, ubi Thomam tamquam domi suae habitare dixeris» (د نورو ټولو پاپي روزنیزو ځایونو څخه وړاندې د انګلیکوم کالج موقعیت لري، چې ویلای شو خپله توماس هلته ظهور کړی).
د کاتولیک کلیسا د ځایګي ساتلو په موخه یوولسم پیوس په پام وړ کچه له بهرنیو هېوادونو سره هوکړې (concordats) لاسلیک کړې چې په دغو کې له نازي جرمني سره رایش کانکوردات (Reichskonkordat) شامله وه چې څلور کاله وروسته یې د سوزونکې اندېښنې («Mit brennender Sorge») تر عنوان لاندې لیک کې د هغو خیانتونه وغندل. د هغه د پاپ توب په دوره کې د پاپ او کلیسا د وضعیت اړوند د ایټالیا د دولت او کاتولیکې کلیسا تر منځ اوږد مهاله کړکېچ په ۱۹۲۹ زکال کې د لاتران هوکړې پر مټ په بریالۍ توګه له منځه ولاړ. په داسې حال کې چې هغه ونشو کولای په مکسیکو، هسپانیا او شوروي اتحاد کې د کاتولیکې کلیسا د غړو د ځورونې او روحانیونو د وژنې مخه ونیسي. هغه د توماس مور، پیټر کانیسیوس، برناډت لوردس او ډون بوسکو په ګډون یو شمېر مخکښ روحانیون سپېڅلي اعلان کړل. ورته مهال یې ترزا دو لیزیو وستایله چې ځانګړی احترام یې ورته درلود او هغه یې سپېڅلې وبلله؛ له دې سربېره یې البرتوس مګنوس د هغه د لیکنو د معنوي پیاوړتیا له امله د کلیسا ډاکټر معرفي کړ. هغه په ټوله کاتولیک کلیسا په ځانګړې توګه د کاتولیک اقدام په خوځښت کې د غیر روحاني کسانو د مشارکت د ترویج سره پریمانه لیوالتیا لره. هغه د خپلې پاپي دورې په پای کې د کاتولیک کلیسا په دفاع کې د هیټلر او موسولیني پر ضد او همدارنګه یې په کاتولیک ژوند او زده کړو کې د هغوی د نفوذ اړوند وینا وکړه.
یوولسم پیوس د ۱۹۳۹ زکال د فبروري په ۱۰ مه په حواریوني ماڼۍ (د واټیکان په ماڼۍ) کې ومړ او په سنټ پیټر کلیسا کې د پاپانو په مقبره کې خښ کړای شو. د هغه د قبر لپاره په کنستل کېدوني ځای کې دوه پوړیز قبر راووت چې هډوکي په کې پاتې و او دغه هډوکو ته د سنټ پیټر د هډوکو په توګه درناوی کېږي.
لومړنی ژوند او مسلک
امبرګیو ډامیانو اکیلي راتي په ۱۸۵۷ زکال کې د میلان په ډزیو سیمه کې وزېږېد؛ نوموړی د وریښمو د یوې کارخونې د څښتن زوی و. د هغه والدین فرانسېسکو انتونیو راتي (۱۸۲۳- ۱۸۸۱ زکال) او انجیلا ترزا ګالي کوا (۱۸۳۲- ۱۹۱۸ زکال) نومېدل. همدارنګه یې د کارلو (۱۸۵۳- ۱۹۰۶ زکال)، فرمو(۱۸۵۴- ۱۹۲۹ زکال)، اډوارډو (۱۸۵۵- ۱۸۹۶ زکال)، کمیلا (۱۸۶۰- ۱۹۴۶ زکال) او سیپرانو په نومونو وروڼه او خویندې لرلې. نوموړی په ۱۸۷۹ زکال کې کشیش وټاکل شو او په دې سره یې په کلیسا کې حرفوي ژوند پیل کړ. هغه د روم له ګریګوري پوهنتون څخه د فلسفې، کلیسايي قانون او الهیاتو په برخه کې د دوکتورا درې سندونه ترلاسه کړل او له ۱۸۸۲ زکال څخه تر ۱۸۸۸ زکال پورې د پادوا مذهبي روزنځای ښوونکی و. د هغه علمي تخصص د لرغونو متنونو تشخیص و چې د لرغونو او منځنیو پېړیو د کلیسايي خطي نسخو په برخه کې یې زده کړې کړې وې. بالاخره نوموړي په یاد مذهبي روزنځای کې تدریس پرېښود او له ۱۸۸۸ زکال څخه تر ۱۹۱۱ زکال پورې یې د میلان په امبروسیان کتابتون کې د بشپړ مهالي کارکوونکي په توګه کار وکړ.
په دغه موده کې راتي د میزال په نامه د امبروسیان د مناجاتو کتاب تصحېح او خپور کړ؛ همدارنګه یې د چارلز بورومئو اړوند د څېړنې په کولو سره د هغه د ژوندانه او آثارو اړوند لیکنه وکړه. نوموړی په ۱۹۰۷ زکال کې د دغه کتابتون مشر شو او د امبروسیان د آثارو د ټولګې د بیاځلي ډل بندۍ او بېرته رغولو په موخه یې بشپړه طرحه جوړه کړه. نوموړي د فراغت پر مهال له غره ختنې سره لیوالتیا لرله او د مونټه روزا، ماترهورن، مونټ بلان او پرسولانا څوکو ته وخوت. د یو څېړونکي او ورزشکار پاپ بېلګه د پاپ دویم ژان پل تر مهاله وه نه لیدل شوه. نوموړي په ۱۹۱۱ زکال کې د پاپ لسم پیوس (۱۹۰۳- ۱۹۱۴) په بلنه واټیکان ته کډه وکړه څو د واټیکان د کتابتون د مرستیال په توګه دنده ترسره کړي چې بیا په ۱۹۱۴ زکال کې د دغه کتابتون مشرۍ ته ورسېد.
مړینه
یوولسم پیوس له لنډ مهال راهیسې ناروغ و چې له همدې امله یې د ۱۹۳۸ زکال د نومبر په ۲۵مه د څو ساعتونو په ترڅ کې دوه ځلې د زړه سکته وکړه. هغه شدیدې تنفسي ستونزې لرلې او نه یې شو کولای له خپل اپارتمان څخه ووزي.
نوموړی د ۱۹۳۹ زکال د فبروري په ۱۰مه د ۸۱ کلنو په عمر د روم پر وخت د سهار په ۵:۳۱ بجو د زړه د دریمې سکتې له امله ومړ. یو شمېر کسان په دې باور دي چې هغه وژل شوی دی؛ دوی په دې واقعیت اتکا کوي چې د هغه اصلي ډاکټر فرانچسکو پتاچې د موسولیني د معشوقې کلارا پتاچي پلار و.
شاخص جینی
په تنخوا کي شاخص جينی (Gini coefficient) هغه څه ته چې کله کله جینی تناسب (Gini ratio) هم ورته ويل کېږي، د يو ملک د اوسيدونکو د عايداتو (ګټلو پيسو) یا د حکومت د ویش استازیتوب لپاره د شميرو او نمبرونو د انتقالولو اندازه ده.
شينغاړی
شينغاړی (په انگرېزي: Bluethroat) يو ډول مارغه دی.
وېشنيزه:مرغۍ
آریا تلویزیون
آريا تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
کاري حافظه
کاري حافظه یو ذهني سیستم دی چې محدود ظرفیت لري او معلومات په موقتي یا لنډمهالي ډول ساتلی شي. دغه حافظه د پرېکړې او چلند د لارښوونې او همدا راز د استدلال لپاره اهمیت لري. کاري حافظه تر ډېره د لنډمهالې حافظې په مترادفه معنا کارول کېږي، خو ځينې تیورېستان د دغو دوو ډولونو تر منځ توپير کوي، دوی وايي چې په کاري حافظه کې دا امکان شته چې په ذخیره شوو معلوماتو کې لاسوهنه وشي، په داسې حال کې چې لنډمهالې حافظه په لنډمهالي ډول د معلوماتو له ثبتولو سره سروکار لري. کاري حافظه یو تیوريکي مفهوم دی چې پر ذهني ارواپوهنه، عصبي ارواپوهنه او د اعصابو پر علومو تمرکز کوي.
تاریخچه
د «کاري حافظې» اصطلاح «مېلر»، «ګالانټر» او «پربرام» مطرح کړه او په ۱۹۶۰مه لسیزه کې په هغو تیوریو کې وکارول شوه چې ذهن یې له کمپیوټر سره ورته باله. په ۱۹۶۸ کال کې «اټکېنسون» او «شیفرین» دغه کلمه د «لنډمهالې ذخیرې» د مفهوم څرګندولو لپاره وکاروله. هغه حافظه چې موږ یې دا مهال کاري حافظه بولو، تر دې مخکې «لنډمهالې ذخیره» یا لنډمهالې حافظه، لومړنۍ حافظه، چټکه حافظه، عملیاتي حافظه او موقته حافظه بلل کېده. لنډمهالې حافظه کولای شي د یوې لنډې دورې (یوې ثانیې) لپاره معلومات وساتي. دا مهال ډېری تیورېستان د دې لپاره د کاري حافظې مفهوم کاروي چې د لنډمهالې حافظې د پخواني مفهوم ځای پرې ډک کړي یا یې پکې شامل کړي، د دې تر څنګ غواړي یوازې د ساتنې او ذخیرې پر ځای په معلوماتو کې د لاسوهنې پر مفهوم لا ډېر ټینګار وکړي.
تیوریګانې
له اناتومیک او ذهني نظره د کاري حافظې د فعالیت لپاره ګڼ ماډلونه وړاندې شوي، له دې ډلې دلته د دوو هغو ماډلونو لنډیز لولو چې تر نورو اغېزناک دي.
څو اړخیز ماډل
په ۱۹۷۴ کال کې «بېډلي» او «هیچ» د کاري حافظې څو اړخیز ماډل وړاندې کړ. دغه تیوري یو درې اړخیز ماډل وړاندیزوي: اجرايي مرکز، د غږ پېژندنې کړۍ او بصري فضايي سکېچ‌پډ چې د بېلابېلو معلوماتو د کنټرولوونکي مرکز په توګه د اجرايي مرکز فعالیت هم ورسره دی او معلومات د غږ پېژندنې د کړۍ او بصري فضايي سکېچ‌پډ تر منځ وړي راوړي. اجرايي مرکز د نورو مسؤلیتونو تر څنګ اړوندو معلوماتو ته د پاملرنې، د نا اړوندو معلوماتو او ناسمو اقداماتو د لرې کولو او د ذهني پروسو د همغږۍ مسؤلیت هم هغه وخت لري چې یو کار په هم‌مهاله ډول ترسره کېږي. «اجرايي مرکز» د معلوماتو پر ګډولو د څارنې او د «تابع سیسمتونو» د همغږۍ مسؤل دی چې هغه په‌خپله هم د لنډمهالو معلوماتو د ساتنې مسؤلیت لري. یو تابع سیستم چې د غږ پېژندنې کړۍ ده، د غږ اړوند معلومات (یعنې د ژبې غږ) ذخیره کوي او د تکرار په یوه کړۍ کې یې په بیا بیا تازه کولو سره له ګډ وډېدو ژغوري. د بېلګې په ډول، د موبایل یوه اووه عددي شمېره تر هغه وخته ساتي چې شخص یې څو څو ځله له ځان سره تکرار کړي. یو بل تابع سیستم چې بصري فضايي سکېچ‌پډ دی، بصري فضايي معلومات ذخیره کوي. د بېلګې په توګه، دغه سیستم د بصري انځورونو د جوړولو او بدلولو او د ذهني نقشو د څرګندولو لپاره کارولی شو. سکېچ‌پډ دوې برخې لري، یوه یې بصري برخه ده (چې له بڼې، رنګ او جوړښت غوندې پدیدو سره سروکار لري) او بله یې هم فضايي برخه ده (چې له مکاني موقعیت سره سروکار لري).
په ۲۰۰۰ کال کې «بېډلي» دغه ماډل ته د اېپېسوډيک بفر (episodic buffer) په نامه یو څلورم اړخ هم ور زیات کړ. دغه اړخ داسې نمایشونه لري چې غږیز، انځوریز، فضايي او څه ناڅه هغه معلومات چې د تابع سیستمونو په پوښښ کې نه وي شامل (لکه معنايي معلومات یا د موسیقۍ معلومات) ذخیره کوي. اپېسوډيک بفر د کاري حافظې او اوږدمهالې حافظې تر منځ نښلوونکی هم دی.
کاري حافظه د اوږدمهالې حافظې د برخې په توګه
«اوبراور» د «کاون» ماډل ته درېیم اړخ ور زیات کړی چې د پاملرنې د تمرکز څه ناڅه محدوده بڼه ده، یعنې په یوه وخت کې یوازې یوه قطعه ساتلی شي. یو-عنصري تمرکز په څلور-عنصري تمرکز کې ځای پر ځای شوی او د پروسس لپاره د یوازې یوې واحدې قطعې د ټاکلو دنده لري. د بېلګې په توګه، د «کاون» د پاملرنې په تمرکز کې په یوه وخت کولای شو څلور شمېرې په ذهن کې وساتو. که کوم شخص وغواړي چې پر دغو شمېرو کومه پروسه اجرا کړي، د بېلګې په توګه هرې شمېرې ته «دوه» شمېره ور زیاته کړي، بیا د هرې شمېرې لپاره د جلا پروسس اړتیا ده، ځکه اکثریت کسان نه‌شي کولای د ریاضي ګڼې پروسې په موازي ډول مخ ته یوسي. د «اوبراور» د پاملرنې په ماډل کې یوه شمېره د پروسس لپاره ټاکل کېږي او بیا د پاملرنې تمرکز بلې شمېرې ته اړول کېږي او تر هغه دوام ورکول کېږي چې ټولې شمېرې پروسس شي.
ظرفیت
عموماً باور دا دی چې کاري حافظه کم ظرفیت لري. د لنډمهالې حافظې د ظرفي محدودیت په اړه په لومړیو ښودل شوو اندازو کې «اووه شمېره» په ۱۹۵۶ کال کې د مېلر له‌خوا وړاندیز شوې ده. ده وویل چې د ځوانانو د معلوماتو د پروسس ظرفیت شاوخوا اووه عنصره دی چې دغه عناصر «قطعات» نومول کېږي؛ دا مهمه نه ده چې عناصر شمېرې وي، توري وي، کلمات وي یا نور واحدونه وي. نورو څېړنو وښوده چې دغه شمېر د کارېدونکو قطعاتو له ډول سره تړاو لري (د بېلګې په توګه، دغه اندازه ښايي د شمېرو لپاره شاوخوا اووه، د تورو لپاره شپږ او د کلمو لپاره پنځه وي). په ټولیز ډول د لفظي محتویاتو (شمېرو، تورو، کلماتو او نورو) لپاره د حافظې محدوده د محتوا په غږیزه پېچلتیا (د بېلګې په توګه د کلمو شمېر، د سېلابونو شمېر) او د محتویاتو په لغوي حالت (مثلاً دا چې د کلمو محتوا د شخص لپاره اشنا ده که نه) پورې اړه لري. ګڼ نور عوامل هم د شخص پر اندازه شوې محدوده اغېز لري او همدا لامل دی چې د څو قطعاتو په اندازه د لنډمهالې یا کاري حافظې ظرفیت ټاکل ستونزمن کار دی. له دې سره سره، «کوان» وايي چې کاري حافظه په ځوانانو کې شاوخوا څلور قطعې ظرفیت لري (او په ماشومانو او زړو مشرانو کې تر دې کم دی).
ټولنیزه ډلبندي
ټولنیزه ډلبندي، د ټولنیزو اقتصادي فکتورونو، لکه: پانګې، عاید، زده کړو، نژاد، قومیت، جنسیت، دندې او یا له هغو څخه د ترلاسه کېدوني ځواک (ټولنیز او سیاسي) له امله د ټولنې د وګړو وېش ته نغوته کوي. په دې توګه دغه ډلبندي په ټولنیز ګروپ، ډلې، جغرافیايي سیمې او یا ځانګړي ټولنیز واحد کې د وګړو د نسبي ټولنیز ځایګي په معنا ده.
په ټولنیزو طبقو د خلکو وېش، تر ډېره په مرکزه محوره پېچلو ټولنو، څو مرکزي او یا هم فیوډالي ټولنو کې رامنځته کېږي، دغه چې د اشرافو او کروندګرو طبقو ترمنځ د ټولنیزو – اقتصادي اړیکو پر بنسټ دي. د ټولنیز وېش، د جوړښتونو ټاکل د وګړو ترمنځ له نابرابرۍ سرچینه اخلي. په ټولیز ډول، هر څومره چې د یوې ټولنې ټولنیزه پېچلتیا زیاته وي، هماغومره په کې د ټولنیزو توپیرونو پربنسټ ټولنیزې طبقې هم زیاتې وي.
تعریف او کارونه
«ټولنیزه ډلبندي» په ټولنپوهنه کې کارېدونکې هغه اصطلاح ده، چې په ټولنیز ګروپ، طبقې، جغرافیايي سیمي او یا هم ټولنیز واحد کې د وګړو نسبي ټولنیز ځایګي تشرېح کوي. دا له لاتیني stratum (د موازي او افقي طبقو جمع) څخه اخیستل شوی چې د یو شمېر فکتورونو، لکه: پانګې، عاید، ټولنیز حالت، دندې او ځواک پر بنسټ د یوې مشخصې ټولنې د وګړو ټولنیزو اقتصادي ډلو ته اړوندېږي. په معاصره لوېدیځو ټولنو کې ټولنې، د دغو درېیو لویو ټولنیزو ډلو له مخې ډلبندي کېږي: لوړه طبقه، منځنۍ طبقه او ښکتنۍ طبقه. هره یوه، دغه طبقه بیا په کوچنیو فرعي ډلو، (لکه: «لوړه منځنۍ») وېشل کېږي.
څلور اساسي اصول
د ټولنیزې ډلبندي اړوند څلور اساسي اصول مطرح شوي. لومړی، ټولنیزه ډل بندي د یوې ټولنې د ملکیت په توګه تعریف کېږي، نه د هغې ټولنې د وګړو. دویمه، ټولنیزه ډلبندي له یوه نسل څخه تر بل نسل پورې بیاځلي تولید کېږي. درېیمه - ټولنیزه ډلبندي نړیواله ده (په هره ټولنه کې شته ده) خو توپیر لري (د مهال او مکان له مخې توپیر لري). څلورم، په ټولنیزه ډلبندي کې نه یوازې د کمیت له مخې نابرابري شاملېږي، بلکې د ټولنیز موقعیت اړوند کیفي باورونه او لیدلوري هم په کې شاملېږي.
پېچلتیا
په داسې حال کې چې ټولنیز وېش یوازې پېچلو ټولنو ته محدود نه دي، خو ټولې پیچلې ټولنې د ډلبندۍ ځانګړنې له ځانه ښيي. په هره پېچلې ټولنه کې، ټول با ارزښته توکي په نا برابره توګه وېشل کېږي، چېرې چې مخکښ وګړي او کورنۍ له عاید، ځواک او نورو ارزښتناکو ټولنیزو سرچینو څخه نامتناسبه ونډه ترلاسه کوي. د «ډلبندۍ سیسټم» اصطلاح، ځینې مهال هغو پیېچلو ټولنیزو اړیکو او ټولنیزو جوړښتونو ته کارول کېږي، چې له امله یې دغه لیدل شوې نابرابرۍ رامنځته کېږي. د دغه ډول سیسټمونو کلیدي عناصر دا دي: (الف) ټولنیز- بنسټیز بهیرونه، چې با ارزښته او مطلوب توکي تعریف کوي، (ب) د تخصیص قوانین چې توکي او منابع په بېلابېلو موقعیتونو کې د کار د وېش (لکه: ډاکټر، کروندګر، د کور مېرمن) له مخې وېشي، (ج) ټولنیز خوځښت چې وګړي له یو لړ ځایګیو سره نښلوي، چې په پایله کې د ارزښتمنو منابعو پر سر د نابرابر کنټرول لامل ګرځي.
ټولنیز تحرک
ټولنیز تحرک، د ټولنیزې ډلبندۍ یا د هغو د طبقو ترمنځ د وګړو، ټولنیزو ډلو یا طبقاتو تحرک دی. دغه تحرک کېدلای شي، د نسلونو او یا هم نسل ترمنځ وي. دغه ډول تحرک ځینې مهال د ټولنیزې ډل بندۍ د بېلابېلو سیسټمونو د ډلبندۍ په موخه کارول کېږي. د پرانیستې ډلبندۍ سیسټمونه، هغه دي چې معمولا د وګړو په ترلاسه شوي حالت باندې په ارزښت ټاکلو سره د وګړو ترمنځ د تحرک شونتیا(امکان) رامنځته کوي. هغه ټولنې چې د نسلونو ترمنځ د تحرک تر ټولو لوړې کچې لري، د ډلبندۍ د تر ټولو پرانیستو او انعطاف منونکو سیسټمونو په توګه په پام کې نیول کېږي. هغه ډله سیسټمونه چې په کې لږ تحرک شتون لري او یا یې هم هېڅ نه لري، ان د نسلونو ترمنځ د تړلې ډلبندۍ د سیسټم په توګه په پام کې نیول کوي. د بېلګې په توګه: په کاسټ سیسټمونو، د ټولنیز حالت ټول اړخونه له یوبل سره تړلي دي، په دې ډول چې د یو کس ټولنیز ځایګی د هغه له زېږون څخه د هغه د ټول ژوند په اوږدو کې پر خپل ځای پاتې کېږي.
کارل مارکس
د مارکسیستي نظریې له مخې معاصر تولید له دوه اصلي اقتصادي برخو جوړېږي: بنسټ (base) او اصلي جوړښت (superstructure). بنسټ د تولید اصلي اړیکي رانغاړي: د کار ورکوونکي او کارګر کاري شرایط، د کار تخنیکي وېش او د مالکیت اړیکې. د مارکس د نظریې له مخې ټولنیزه طبقه، د تولید له وسایلو سره د یوه کس د اړیکو له مخې ټاکل کېږي. په هره طبقاتي ټولنه کې لږ تر لږه دوه طبقې شته دي: د تولید د وسایلو خاوندان او هغه کسان چې خپل کار د تولید د وسایلو په خاوندانو پلوري. مارکس ځینې مهال دې ته اشاره کوي، چې ښیي واکمنې ډلې خپله د کاري طبقې خاوندان دي، ځکه دوی یوازې کاري ځواک (د مزد په مقابل کې کار) لري چې د خپلې بقا او پایښت په موخه یې واکمنو ته وړاندې کوي.
دغه اړیکې په بنسټیز ډول د یوې ټولنې باورونه او فلسفې رامنځته کوي، هم اضافي طبقات کېدلای شي، د اصلي جوړښت برخه جوړه کړي. د واکمنې طبقې د ایدیالوژي له مخې: د تاریخ په ډېره موده کې ځمکې لرونکو اشرافو، نه یوازې د سیاسي او غیرسیاسي بنسټونو له لارې، بلکې د هنر او کلتور د عناصرو له مخې غلط پوهاوی ورکول ترویج کړي. کله چې اشرافیت سقوط کوي، بورژوازي په کپیټلیسټي سیسټم کې د تولید د وسایلو واک ترلاسه کوي. مارکس وړاندوینه کړې چې په پای کې به سرمایه داري د خپل منځي اختلافونو له مخې خپل ځایګی انقلابي پوهاوي، برابرې، ټولنیزې پراختیا او تر ډېره کمونیستي ټولنو ته پرېږدي.
مارکس،  دوه نورې طبقې هم تشرېح کړي، کوچنۍ بورژوازي او لومپن پرولتاریا. کوچنۍ برژوازي د کوچنیو سوداګریزو ډلو په څېر دي چې هېڅکله په کافي کچه ګټه نه ترلاسه کوي، څو د بورژوازي برخه وګرځي او یا هم د هغوی حالت وګواښوي. لومپن پرولتاریا ښکتنۍ طبقه ده، هغه چې ډېر لږ او یا هم هېڅ ټولنیز ځایګی نه لری. په دغه ډله کې فاحشې، خیرټولوونکي،  بې کوره او یا هم د یوې ټولنې نه لمس کېدوني غړي شاملېږي. هېڅ یو له دغو فرعي طبقو څخه، د مارکس په دوو لویو طبقو زیات اغېز نه لري، خو په دې کې له پوهېدلو سره مرسته کوي، چې مارکس د طبقاتو ترمنځ توپیرونه موندلي دي.
نړیواله ډلبندي
د نن ورځې نړۍ او د ټولنیزو بدلونونو چټکټیا د کارل مارکس، ماکس وبر او ان د سي. ورایت میلز له مهاله څخه ډېر توپیر لري. د نړیوال کېدو ځواک د چټک نړیوال یووالي لامل کېږي، چې د نړیوالو لیدونو، تولیداتو، نظریاتو او نورو کلتوري اړخونو له تبادلې سرچینه اخلي. د ټرانسپورت او مخابراتو د زیربنا په برخه کې پرمختګونه له دې ډلې د ټلګراف او د هغو د معاصر ډول یا انټرنټ رامنځته کېدل، د نړیوال کېدو مهم فکتورونه دي ،چې د اقتصادي او کلتوري چارو متقابلې اړیکې رامنځته کوي.
پنجابي ژبه
پنجابي يوه اندو- آریاني ژبه ده، پنجابيان پرې خبرې کوي او د هندوستان او پاکستان په پنجاب سيمه کې اصلي ویونکي لري. پنجابي په نړۍ کې نهمه هغه ژبه ده چې زيات ويونکي لري. په پاکستان کې پنجابي تر ټولو زيات ویونکي لري، په هندوستان کې د ويونکو له پلوه د دې ژبې شمېره يوولسمه ده او په هندي نيمه لويه وچه کې درېيمه هغه ژبه ده چې اصلي ويونکي پرې غږېږي. پنجابي په انګلستان کې په درېيمه درجه زيات ويونکي لري او په کاناډا کې پنځمه هغه ژبه ده چې اصلي اوسېدونکي يې پرې غږېږي. په متحده عرب اماراتو، متحده ايالاتو، فرانسې، استراليا، نيوزيلانډ، ايټاليې او هالنډ کې هم په زياته کچه شته ده.
د نږدې ۱۱۳ ميلیونه وګړو مورنۍ ژبه ده. په پاکستان کې پرې ۸۰.۰۵ ميلیونه وګړي غږېږي. پنجابي د پاکستان د پنجاب ايالت ولایتي ژبه ده، خو په ملي کچه ورته د رسمي ژبې مقام نه دی ورکړل شوی. په هندوستان کې ۳۱.۱ ميلیونه ويونکي لري (د ۲۰۱۱ کال د شمېرې تر مخې) او په پنجاب ايالت کې رسمي حيثيت لري. د پام وړ بهر مېشتي هم په دې ژبه غږېږي، په ځانګړي ډول په کاناډا، متحده ايالاتو او انګلستان کې.
په پاکستان کې پنجابي په شاهموخي ،لیک ليکل کېږي او په هندوستان کې د دې ژبې د ليکلو لپاره ګورموکي لیک ،نه کار اخستل کېږي. د ويو د غږ د کارولو په برخه کې پنجابي ژبه په اندو-آريايي ژبو (په پراخه معنا سره په اندو-اروپايي ژبو کې) کې يوه نادره ژبه ده.
رېښه
د پنجابي ټکی، له پنجاب ټکي نه اخستل شوی چې معنا يې ده پنځه اوبه، د سیند سيند پنځو ختيځو سترو مرستندويه سيندونو ته اشاره کوي. د دې سيمې نوم د سويلي اسيا د ترک-فارسي نېواکګرانو له خوا اېښودل شوی و چې د دې سيمې لپاره د سنسکريتي ژبې د نوم «پانچاندا» ژباړه وه، د سنسکريتي ژبې د ټکي معنا ده «د پنځو سيندونو ځمکه».
پنج چې د سنسکريتي له « pañca (पञ्च)» سره، د يوناني له « pénte (πέντε)» سره،  او د ليتوانيايي له Penki سره مشابه ده، د دې ټولو الفاظو معنا ده پنځه، آب د سنسکريتي له « áp (अप्)» سره او د اون د « Av» سره يو شان دي. د پنجاب تاريخي سيمه چې اوس د پاکستان او هندوستان تر منځ وېشل شوې، په فزيکي لحاظ د سیند سيند او دې پنځو سيندونو په مټ پېژندل شوې ده. له دې پنځو نه يو د بياس سيند، د سوتلج په نوم د يو بل مرستندوی سيند دی.
منشأ
پنجابي له پراکرت ژبو نه وده کړې او بيا وروسته له اپبرانش نه، له زېږد مخکې ۶۰۰ کال راهيسې له سنسکريتي نه د يوې رسمي ژبې په توګه ملاتړ کېده او د هندوستان په ډېرو سيمو کې پراکريت ژبې ګڼې نورې سيمه یيزې ژبې وزېږولې. دې ټولو ژبو ته په ټوليز ډول پراکريت ژبې وايي (په سنسکريتي کې: प्राकृत). بيشاچي پراکريت له دې پراکريتي ژبو ،نه يوه وه چې په شمالي او شمال لويديځ هند کې پرې خبرې کېدې او پنجابي له همدې پراکريتي ژبې ،نه جوړه شوه. وروسته په شمالي هندوستان کې له پيشاچي پراکريت ،نه پيشاچي اپربهاش منځ ته راغله چې له پراکريتي ژبې نه پنځېدلې. پنجابي له زېږد وروسته په اوومه پېړۍ کې د پابهرامشا په ډول راڅرګنده شوه، چې د پراکریتي ژبې يوه ويجاړه شوې بڼه ده او په لسمه پېړۍ کې پياوړې شوه. په پنجابي ژبه کې لومړۍ لیکنې له زېږد وروسته له نهمې نه تر څوارلسمې پېړۍ پورې د «نات يوګي» تر پير پورې اړوندې دي. د شکل له اړخه د دې جوړښتونو ژبه، له شورسيني اپبهرمسا سره نژدې ده، په داسې حال کې چې ويي او «سور او تال» يې له زيات عاميانه او فولکلور نه ډک دی.
د عربۍ او فارسي اغېز
د پنجاب په تاريخي سيمه کې د عربۍ او نوې فارسۍ اغېز د لومړۍ زريزې په وروستيو کې په هندي نيمه لويه وچه کې د مسلمانانو په فتوحاتو سره پيل شو. په پنجابۍ ژبه کې ډېر عربي او فارسي ويي ننويستل شول. په همدې بنسټ پنجابي په پراخه کچه په عربي او فارسي ویيونو تکيه کوي، چې په آزاد ډول په دې ژبه کې کارول کېږي. په پنجابۍ کې ډېر مهم ټکي، لکه: « ਅਰਦਾਸ» او « ਰਹਿਰਾਸ»  او نور عام خپاره ټکي، لکه: « ਨਹਿਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਗਜ਼ਲ» او داسې نور، ټول له فارسي ه راغلي دي. د سيکانو د سترواکۍ له سقوط وروسته، اردو د پنجاب رسمي ژبه وګرځول شوه (په پاکستاني پنجاب کې اردو اوس هم لومړۍ رسمي ژبه ده) او په پنجابي يې هم اغېز وکړ.
په حقيقت کې، د « ਜ਼, ਖ਼, ਸ਼» او « ਫ਼» غږونه له پارسي ،نه پور شوي دي. وروسته دې له لغوي اړخه پرې نورو ژبو هم اغېز پرېښود، لکه پرتګالي ژبې (ويي لکه: ਅਲਮਾਰੀ/الماری)، يوناني ژبې (ويی لکه: ਦਾਮ/دام)، چغتايي ژبې (ويي لکه: ਕ਼ੈੰਚੀ, ਸੁਗ਼ਾਤ/قینچی،سوغات)، جاپاني ژبې (ويي لکه: ਰਿਕਸ਼ਾ/رکشا)، چينايي ژبې (ويي لکه: ਚਾਹ, ਲੀਚੀ, ਲੁਕਾਠ/چاہ، لیچی، لکاٹھ) او انګليسي ژبې (ويي لکه: ਜੱਜ, ਅਪੀਲ, ਮਾਸਟਰ/جج، اپیل، ماسٹر)، خو د پارسي او عربۍ په پرتله دا اغېز ډېر کوچنی دی.
نوی پړاو
له ډیلي نه تر اسلام اباد پورې د پنجابۍ په ډېرو لهجو خبرې کېږي. ماجهي لهجه په هندوستان او پاکستان کې د زده کړې، رسنيو او داسې نورو لپاره د معياري پنجابۍ په توګه منل شوې ده. ماجهي لهجه د پنجاب له ماجها سيمې نه راوتلې ده. ماجها سيمه، د پاکستاني پنجاب له ګڼو ختيځو ولسواليو نه جوړه ده، په هندوستان کې د امرتسر، ګرداس پور، پټانکوټ او ترن تارن ولسوالۍ په غېږ کې رانغاړي. په دې سيمه کې دوه مهم ښارونه لاهور او امرتسر دي.
په هندوستان کې، پنجابي په دفترونو، ښوونځيو او رسنیو کې په ګورمکهي ،لیک ليکل کېږي. ګورمکهي د پنجابۍ لپاره رسمي معياري لیک دی، خو د انګليسي د اغېز له امله ډېر ځله په لاتيني لیک هم لیکل کېږي، چې دا د اتحاديې په کچه دوه رسمي ژبې دي.
په پاکستان کې په عمومي ډول پنجابي په شاه موکهي لیک ليکل کېږي چې د ادب د معیارونو تر مخې د اردو له الفبا سره يو شان دي، که څه هم داسې ګڼې هڅې شوې دي چې، د فارسي د نستعليق الفبا نه اصلاح شوي جلا الفا جوړه کړای شي، تر څو د پنجابي غږونو استازيتوب وکړي، کوم چې په اردو کې نه دي موندل شوي. په پاکستان کې، پنجابي ژبې تخنيکي الفاظ له فارسي او عربي نه پور کوي، لکه چې اردو هم همداسې کوي.
جغرافيايي وېش
پنجابي په پاکستان کې تر ټولو زيات ويل کېدونکې ژبه ده، په هندوستان کې يوولسمه ژبه ده چې ډېرې خبرې پرې کېږي، له هېواده بهر ډېرو هېوادونو کې پرې پنجابي کوچېدلي غږېږي.
پاکستان
پنجابي په پاکستان کې تر ټولو زيات ويل کېدونکې ژبه ده، د ۸۰.۵ خلکو مورنۍ ژبه ده چې د ټول هېواد د نفوسو نږدې نهه دېرش سلنه جوړوي. د ۱۹۸۱ز کال له سرشمېرنې نه په پيل سره، د پنجابيانو په ټوليزه شمېره کې سرايکيان او هندکو ژبې ويونکي نه و و شامل شوي، چې دا د څرګند کمښت ښکارندويي کوي.
هندوستان
پنجابي د هندوستان د پنجاب ايالت رسمي ژبه ده، په هريانا او دیلي کې د اضافي رسمي ژبې مقام لري. د هندوستان په شمال کې د دې ژبې ځينې اصلي ښاري مرکزونه دا دي: امرتسر، لوديانه، چنديګړ، جلاندر، امبالا، پټيالا، بتينډا، هوشياربور او ډيلي.
د هندوستان د ۲۰۱۱ز کال په سرشمېرنه کې، يو دېرش اعشاريه څوارلس ميليونه خلکو وويل چې: ژبه يې پنجابي ده. د سرشمېرنې خپرونې دا د اړوندو «مورنیو ژبو» له ويونکو سره لکه: باګري او بټيالي سره ډلبندي کوي او دا شمېره دري دېرش اعشاريه دولس ميليونه ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ژبې
د قران پښتو ژباړه
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
د چین کورنۍ جګړه
د چین کورنۍ جګړه د چین جمهوري دولت (ROC) او د چین هېواد د کمونست ګوند (CCP) ځواکونو ترمنځ د کومینتانک په مشرۍ رامنځته شوه، چې له ۱۹۲۷ ز کال نه وروسته یې په دوامداره توګه دوام وکړ.
دا جګړه له یوه لنډ ځنډ سره په دوو پړاوونو وېشل کیږي: د ۱۹۲۷ ز کال له اګست نه تر ۱۹۳۷ ز کال پورې، شمال ته د لېږل شوي ځواک په لړ کې دKMT  او CCP یووالی له منځه ولاړ او ملتپالو د چین ډیره برخه تر واک لاندې راوسته. له ۱۹۳۷ نه تر ۱۹۴۵ ز کاله پورې دښمنۍ تر ډېره حده ودرول شوه، ځکه چې د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د متفقینو په مرسته پر چین باندې د جاپان د یرغل پر وړاندې دویمې متحدې جبهې جګړه وکړه؛ خو په هغه وخت کې هم د KMT او CCP ترمنځ همکاري ډېره کمه وه او د هغوی ترمنځ وسله والې نښتې دود وې. په چین دننه د اختلافاتو د ډېروالي لامل دا و، چې د جاپان په ملاتړ یو لاسپوڅی دولت، چې مشري یې د وانګ جینګوي په نامه کس کوله رامنځته شو  تر څو د چاپان تر ښکېلاک لاندې د چین ځینې سیمې تش په نامه اداره کړي.
همدا چې په نږدې وخت کې د جاپان د ماتې څرک ولګېد، نو د چین کورنۍ جګړه سمدلاسه بیا پیل شوه او (CCP) له ۱۹۴۵ ز نه تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې د جګړې په دویم پړاو کې برلاسی شو، چې په عمومي توګه د چین کمونیستي انقلاب بلل کېږي.
غزی
غزی (په انگرېزي: Stilt) يو ډول مارغه دی.
د چین کورنۍ جګړه
شالید
کو مینتانګ (KMT) د سن یات سین په مشرۍ ګوانګزو کې نوی حکومت ددې په موخه رامنځته کړ، ترڅو له هغو جنګ سالارانو سره، چې د چین په لویو برخو کې یې واکمني کوله او د یو قوي مرکزي حکومت د جوړولو مخه یې نیوله سیالي وکړي. وروسته له دې چې د سین یات سین هڅې له لوېدیځو هیوادونو نه د مرستې د ترلاسه کولو په برخه کې له پامه وغورځول شوې، هغه شوروي اتحاد ته مخه کړه. په ۱۹۲۳ ز کال کې په شانګهای کې سن یات سین او د شوروي استازي ادولف جوف د سن – ژوف په منشور کې چې د کمینترن (KMT) او (CCP) تر منځ د مرستې او همکارۍ تړون و شوروي د چین د یووالي په برخه کې له چین سره د مرستې او همکارۍ ژمنه وکړه، په ۱۹۲۳ ز کال کې د کمونست استازي میخایل بورودین د شوروي اتحاد کمونست ګوند په لیکو کې د CCP او KMT دواړو په بیا تنظیمولو او یوځای کولو کې مرسته وکړه. CCP چې په پیل کې یوه مطالعاتي ډله وه له KMT سره په ګډه یې لومړۍ متحده جبهه جوړه کړه.
غزی
وېشنيزه:مارغان
د چین کورنۍ جګړه
شالید
په ۱۹۲۳ ز کال کې، سن د چیانګ کای شیک په نامه خپل یو مرستیال د څو میاشتو نظامي او سیاسي مطالعاتو لپاره مسکو ته واستاوه. چیانګ بیا د Whampoa نظامي اکادمۍ مشر شو، چې د نظامي مشرانو راتلونکی نسل یې روزه. شوروي دې اکادمۍ ته درسي مواد او مناسب تجهیزات لکه وسلې برابرې کړې. همدارنګه هغوی په ډېریو تخنیکي برخو کې ګڼ شمېر ډلې وروزلې. په دې مرستې سره سن یات سین «د ګوند یو پوځ» رامنځته کړ، چې په دې توګه یې تمه درلوده، ترڅو جنګسالاران په نظامي توګه مات کړي. د CCP غړي هم په دې اکادمۍ کې موجود وو او ډېری یې استادان شوو، له هغې ډلې ژو اېنلای دی چې د سیاسي برخې ښوونکی شو.
همدا راز په ۱۹۲۵ ز کال کې د سن له مړینې وروسته KMT په کیڼ او ښي اړخو حرکتونو ووېشل شو. د KMT غړي په دې اړه اندیښمن وو، چې شوروي به هڅه کوي چې د CCP له لارې KMT له دننه له منځه یوسي. بیا CCP د شمالي کمپاین پر وړاندې مخالفت سره خپل حرکتونه پیل کړل او د ګوند په یوې غونډه کې د هغو پر ضد یو پریکړه لیک تصویب کړ.
بیا د ۱۹۲۷ ز کال په مارچ میاشت کې KMT خپله دویمه ګوندي ډله ییزه غونډه جوړه کړه، چې په دې غونډه کې شوروي د شمالي کمپاین پر وړاندې د پریکړه لیکونو په تصویبولو او دغه راز د چیانګ د واک محدودولو په برخه کې مرسته وکړه، چې په دې توګه دا څرګنده و، چې KMT به په واضح توګه ډېر ژر ووېشل شي.
د شانګهای ټول وژنه او شمالي پلاوی
د اپريل میاشتې په اوومه نېټه چيانګ او د KMT څو نورو مشرانو يوه غونډه ترسره کړه او د دې غونډې په ترڅ کې يې داسې وړانديز وکړ، چې کمونیستي فعاليتونه له ټولنيز او اقتصادي پلوه تخریبوونکي دي او د ملتپاله انقلاب دوام لپاره بايد دا فعالیتونه بند شي. د اپريل په ۱۲مه نېټه په شانګهای کې د جنرال بای چونګ شي په هدایت سره په KMT کې د کمونست ګوند ګڼ شمېر غړي د سلګونو نيولو او اعدامونو له لارې له منځه لاړل، چې CCP هغه د اپرېل د ۱۲مې نېټې پېښه د سپینې ترهګرۍ یا د شانګهای ټول وژنې په نامه یاده کړه. دې پیښې د چیانګ او د KMT د کیڼ اړخې ډلې مشر وانګ جینګ وي، چې د ووهان ښار کنټرولوونکی و د دواړو ترمنځ یې درز او جنجال لا پراخه کړ.
په پایله کې د KMT کیڼ اړخ هم د CCP غړي د ووهان له حکومت نه وشړل، چې په خپل وار سره د چیانګ کای شیک په وسیله دا حکومت ړنګ شو. KMT د جنګ سالارانو پر وړاندې خپله مبارزه بیا پیل کړه او د ۱۹۲۸ ز کال په جون میاشت کې یې بیجینګ ونیو. د ختیځ چین ډېری برخې ډیر ژر د نانجینګ مرکزي حکومت تر کنټرول لاندې راغلې چې د چین د یوازیني قانوني حکومت په توګه په رسمیت وپیژندل شو. د KMT حکومت د سن یات سین په موافقې سره، د انقلاب د درېیو پړاوونو فورمول اعلان کړ: نظامي یووالی، سیاسي واک، او د اساسي قانون ډیموکراسۍ.
آينه تلويزيون
آينه تلويزون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د ټاپي پروژه
د ټاپي پروژه چې د ترکمنستان، افغانستان، پاکستان او هند د نومونو د لومړنیو تورو لنډیز دی؛ ددې هېوادنونو ترمنځ د غازو نللیکې ته وایي چې د روان کال (۲۰۱۵، ۱۳، ۱۲مه میاشت یې د کار پیلېدا عملي جنبې تړون د اړوندو هېوادونو هېوادمشرانو ترمنځ د ترکمنستان په عشق اباد کې لاسلیک شو. ددې پروژې د گټې اخېستنې وروستۍ نیټه د ۲۰۱۹ کال تر پایه پورې اټکل شوې. د دې پروژې ټول ظرفیت به شاوخوا (90 MMSCMD) پورې وي چه له دې څخه به (38 MMSCMD) پاکستان ته (38 MMSCMD) هندوستان او پاتې (14 MMSCMD) به افغانستان ته ورکول کیږي. ویل کیږی چې دا پروژه به تقریبا ۳۰ کاله دوام وکړي او په دې کې به شاوخوا ۵۰۰۰ کسانو ته په افغانستان کې د کار کولو زمینه مساعده شي. د ترکمنستان هيواد چې د گازو خورا سترې زيرمې لري، په ١٣٦٨لمريز کال کې يوه داسې طرحه وړاندې کړه چې له مخې به یې له دغه هېواده د گازو يوه اوږده نلليکه د افغانستان له لارې پاکستان او بيا هند ته وغځول شي او په دې توگه به د ترکمنستان گاز د پاکستان او هند بازارونو ته لار پيدا کړي.
د پایپ لاین مسیر
د گازو دغه پايب لاين د افغانستان د هرات او کندهار له ولايتونو، د پاکستان د کويټي او ملتان ښارونو څخه تيريږي او د پاکستان — هند تر پولې د فاضلکه تر کلي پورې غزيږي. د دغه پايپ لاين ظرفيت په يوکال کې ۳۳ مليارد متر مکعبه طبیعي گاز دی. نو له دې کبله ددغې نللېکې ۲۱۴ کيلو متره د ترکمنستان په خاوره ، ۷۷۳ کيلو متره د افغانستان او ۸۲۷ کيلو متره د پاکستان په خاوره کې تيرېږي. د ټاپی د پروژي طرح د يو شمېر هيوادونو له هغې جملي د امريکا متحده ايالاتو او روسيي د تائيد وړ گرځدلې. ده.
پلي کونکي مووسسه
د يونیکال په نوم يوه امريکايي شرکت، چې مرکز يې په کليفورنيا ايالت کې دى او د نړۍ په بيلابيلوه هيوادونو کې د نفتو او گازو د یو شمیر شرکتونو سرمشري پر غاړه لري؛ په دې پروژه کې د سيالۍ لپاره تیاری ونيوه او له ١٣٧٠ څخه تر ١٣٧٣لمريز کال پورې یې د دې پروژې د لومړنۍ سروې لپاره نږدې يو ميليون ډالره مصرف کړل. خو دغه امريکايي شرکت له ١٣٧٣ل نه تر ١٣٧٦لمريز کال پورې په دې ونه توانيد، چې د پروژې د پلي کولو لپاره په افغانستان کې د طالبانو د حکومت ملاتړ ترلاسه کړي او له همدې کبله د ټاپي پروژه له خنډ او ځنډ سره مخ شوه. له ترکمنستان څخه تر هندوستانه د گازو د نل ليکې غځولو په اړه دوه بڼې په پام کې نيول شوې وی، چې يوه يې د ترکمنستان له دولت اباد نه شروع او د افغانستان په خاوره کې له فارياب نه شبرغان، مزارشريف، سمنگان، بغلان، سالنگونو، پروان، کابل پورې غځېده او بیا به د جلال اباد له لارې پاکستان ته او بيا هند ته غځول کیده.
دویمه طرحه
خو دويمه طرحه چې بيا نهایي شوه ، د ترکمنستان په خاوره کې تر ١٤٧ کيلومتره واټن وهلو وروسته، د افغانستان له هرات، هلمند او کندهار ولايتونو څخه په ٧٣٥ کيلومتره فاصله کې تر پاکستانه غځېږي. چې هلته بیا د کويټې له لارې پنجاب ايالت ته غځېږي او بیا په دغه هېواد کې تر ٨٠٠ کيلومتره مزل وروسته د هندوستان هيواد په فاضليکا سيمې کې پاى ته رسيږي. هغه مهال د ټاپي پروژې غړو هيوادونو ژمنه کړې وه، چې د دې پروژې ترڅنگ به يوه بله ستره اساسي او بنسټيزه پروژه هم پلې کيږي، چې هغه د نل ليکې ترڅنگ په نړيواله کچه د لويې لارې جوړيدل و، ترڅو هند او پاکستان د افغانستان له لارې د منځنۍ اسيا له هيوادونو سره ونښلوي.