cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ايبوپروفېن
سرچینې
وېشنيزه:طب
وېشنيزه:مسکنونه
په عربي نړۍ کې يهوديت ضد (سام دوښمني)
په عربي هېوادونو کې د يهودو په وړاندې کرکه او تعصب، په عربي نړۍ کې يهوديت ضد بلل کېږي. د شلمې پېړۍ له پيل راهيسې په دې سيمه کې د يهودو مخالفت ډېر زیات شوی، ګڼ دلايل لري چې ځينې يې دا دي: د عثماني سترواکۍ او دوديزې اسلامي ټولنې منحل کېدل او له منځه تلل؛ اروپايي نفوذ چې د لويديځ امپرياليزم او عربي مسيحيانو له خوا راوړل شوی؛ د نازيانو تبليغات او د نازي المان او عرب نړۍ تر منځ اړيکې، د يهودي ملتپالنې په وړاندې غوصه، د عرب ملتپالنې راپورته کېدل او په زياته اندازه د يهوديت ضد او صهيونيت ضد دسيسو نظرياتو خپرېدل.
په دوديز ډول، په اسلامي نړۍ کې يهوديان اهل کتاب بلل کېدل او هغوی ته د ذمي حيثيت ورکول کېدو. دوی ته له ځورولو څخه پرتليز خونديتوب ورکول شوی و، په دې شرط چې په اسلامي هېوادونو کې پر دوی تحميل شوی توپيري ټولنيز او حقوقي حيثيت ونه ننګوي.
په داسې حال کې چې له شلمې پېړۍ مخکې هم د یهودو ضد پېښې وې، د دې وخت په اوږدو کې په عربي نړۍ کې يهود ضديت خورا لوړ شو. د ۱۹۳۰ او ۱۹۴۰ز لسيزو په اوږدو کې، په عرب نړۍ کې د يهودو ډېر کلي د ټولوژنې ښکار شول. د عرب-اسرايلو د جګړې په پيلېدو سره په عرب هېوادونو کې د يهودو حيثيت نور پسې خراب شو. د ۱۹۴۸ز کال د عرب-اسرايلو له جګړې وروسته، د فلسطنيانو کوچ، د اسرايلو د هېواد جوړېدل او د ۱۹۵۶ او ۱۹۶۷ز کلونو پر مهال د اسرايلو بريا د اسرايلو مخالفينو لپاره سخت سپکاوی و - په بنسټيز ډول د مصر، سوريې او عراق لپاره. خو د ۱۹۷۰ز لسيزې تر نيمايي پورې د يهودو غوڅ اکثريت يې عرب او اسلامي هېوادونه پرېښودل، تر ډېره بريده اسرايلو، فرانسې او متحده ايالاتو ته وکوچېدل. د کوچ (هجرت) دلايل ګڼ او د اختلاف موضوع ده.
د تاريخ پوه «برنارډ ليوس» په وينا تر ۱۹۸۰ز لسيزې پورې، په عرب نړۍ کې يهود ضد لوړه کچه ادبیات خپاره شول او د هغې تمويلونکی مسئول اړخ د دې ښودنه کوی چې کلاسيکي يهود ضديت د عرب فکري ژوند يوه مهمه برخه وګرځېده، په پرتليز ډول د نولسمې پېړۍ له وروستيو او شلمې پېړۍ له لومړيو له فرانسې څخه هم زيات او تر دې بريده چې د نازي المان سره پرتله شو. د ۱۹۸۰ز لسيزې پر مهال د سياسي اسلام راپورته کېدلو او له هغې وروسته يو نوی اسلامي يهودي ضد بدلون منځ ته راوړ چې له يهودو څخه کرکه يې د دين برخه وګرځوله.
منځنۍ پېړۍ
په لومړيو او منځنيو پېړيو کې د مسلمانانو تر واکمنۍ لاندې اوسېدونکي له عيسايانو، صبايانو او زردشتيانو تر څنګ يهوديان د مسلمانانو په نزد د اهل کتاب په نوم پېژندل کېدل او د مسلمانو عربانو له خوا په نيول شويو ځمکو کې د ذمي (خوندي لږکي) حيثیت ورکړل شوی و، دا هغه حيثیت و چې عموماً په غېر اسلامي لږکيو عملي کېدو، کوم چې وروسته تر نورو نا مسلمانو پورې هم وغزېدل لکه سيکان، هندوان، جين او بودايان. عموماً يهوديانو ته د يوې دينې ډلې په توګه کتل کېدل (نه يو جلا توکم)، که څه هم د عرب کورنۍ برخه وو.
په ذميانو ګڼ بنديزونه لګېدل، د کومو بنديزونو نافذېدلو او سختوالي چې د وخت او ځای په بدلېدو سره بدلون موند. په محدوديتونو کې په جلا جلا مېشت ځايونو کې اوسېدل، د يو جلا لباس اغوستل لکه د ژيړ رنګه نښې، په عامو ځايونو کې د مسلمانانو د مسلمانانو عمومي تابعدادري، خپل دين ته د تبليغ او د مسلمانې ښځې سره واده کولو ممنوعيت او حقوقي نظام ته محدود لاسرسی (که چېرته د يو يهودي شاهدي د يو مسلمان له شاهدۍ سره په ټکر کې وه، نو د يهودي شاهدي نه منل کېده). ذمي بايد يو ځانګړې اندازه مالیه ورکړې وه (د يو سر په بدل کې د ماليې تاديه) (جزيه)، د کومې په بدل کې چې دوی له پوځي خدمت او همدا راز له زکات څخه معاف وو چې زکات د بسپنې يوه مالیه وه چې مسلمانانو به غوښته. په بدل کې يې ذمي ته محدود حقوق ورلکول کېدل چې په هغې کې تر يو بريده زغم،  په شخصي مسائلو کې د خپلې ټولنې ازادي او په مستقیم ډول له وژل کېدو خونديتوب شامل وو. د يهوديانو ټولنې د عيسايانو په څېر، عموماً نیمه خپلواکې هستې وې چې د دوی خپلو قوانينو او مشرتابه اداره کولې، چا چې د خپلې ټولنې مسئوليت د مسلمانو واکمنو په وړاندې درلود.
د منځينو پېړيو د معيارونو تر مخې، د اسلام تر واکمنۍ لاندې عموماً د يهوديانو لپاره شرايط زيات رسمي او ښه شول، د هغو يهوديانو په پرتله چې د عيسايانو په ځمکو کې يې ژوند کاوه، د کوم لامل چې په يادو ځمکو کې له مسيحيانو سره د لږکيو د حيثيت شريکوالی و. داسې شواهد هم شته چې په هغو سيمو کې د يهوديانو حيثيت ډېر خرابه و، چېرته به چې مسيحي لږکي نه و، په پرتله د هغه يهوديانو حيثيت، په کومه سيمه کې به چې مسيحیان هم وو. د بېلګې په ډول، په شمالي افريقا کې د يهوديانو د ټولوژنې او توکميزې تصفيې ګڼې پېښې شته، په ځانګړي ډول په مراکش، ليبيا او الجزاير کې، چېرته چې بالاخره يهوديان د ښار به ګوښه کليو کې اوسېدو ته اړ کړای شول. په مصر، سوريه، عراق او يمن کې د يهوديانو د عبادت ځايونو د ويجاړولو امر عملي شو. په يمن، مراکش او بغداد کې په خاصو وختونو کې يهوديان اړ شوي وو چې اسلام ومني يا د مرګ له سزا سره مخ شي.
هغه حالت چې کله کله يهوديان له کلتوري او اقتصادي نېکمرغۍ څخه برخمن وو، خو په نورو وختونو کې بيا تر ډېره بريده ځورول شوي وو، همدا حالت د «جي.اي.وان ګرونبوم» له خوا لنډيز کړای شوی:"د اسلامي سيمې يهودي اتباعو يا اوسېدونکو د يو ستر شمېر د نومونو راټولول به ستونزمن نه وی، کومو چې لوړې رتبې، واک، زیات مالي نفوذ، مهم او پېژندل شوي فکري لاسته راوړنو ته رسېدلي وو؛ همدا چاره له مسيحيانو سره هم کېدای شي. خو دا به هم ستونزمنه نه وي چې د ظلم، د خپل سرو مصادره کولو، په زور سره له دين د اړولو هڅو يا د ټولوژنو  يو اوږد نوملړ چمتو کړای شي."
د نويتابه نظريات
«مارک کوهن» وايي، ځينې پوهان په دې اند دي چې په اوسنۍ نړۍ کې د عربو يهوديت ضد په نولسمه پېړۍ کې، د يهوديانو او عربانو د یو له بل سره په ټکر کې ملتپالنې له شاليد څخه سر راپورته کړ او په بنسټيز ډول د ملپتاله فکر لرونکو مسيحي عربانو له خوا عرب نړۍ ته وارد شو (او له دې ډېر ژر وروسته دا بیا اسلامي کړای شو). له بلې خوا «برنارډ ليوس» په دې اند دی چې: "د يهوديت ضد خپرو شويو کتابونو او مقالو حجم، د خپرو شويو نسخو او عقايدو اندازه او شمېر، د دې د لیکوالانو، خپرونکو او تمويلونکو لوړوالی او واک، د ښوونځي او پوهنځي په نصاب کې د هغې ځای، په ډله ييزو رسنيو کې د دوی ونډه، دې ټولو ته په کتنې سره، داسې برېښي چې اوس مهال کلاسلیک يهوديت ضد د عرب فکري ژوند يوه مهمه برخه ده، نږدې په هغه اندازه په څومره چې په نازي المان کې منځ ته راغلې وه، د نولسمې پړې په وروستيو او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې له فرانسې څخه هم خورا زيات."
هرمزگان ولایت
هرمزگان (په انگرېزي کې: Hormozgān) د ایران د ولایتونو څخه یو ولایت دی. مساحت یې 70,669 کيلوميټر2 (27,285 مربع ميل) کیلومتره مربع ده او تقریبا 1,410,667 نفوس لري. د هرمزگان د ولایت پلازمينه د بندر عباس ښار دی. په دې ولايت کې که د گڼې گوڼې خبره وکړی شي نو 18.6 تنه په يو مربع کيلوميټر کې (48 تنه په يو مربع ميل کې) اوسيږي.په دې ولايت کې ټول 11 ولسوالۍ (کومو ته چې په سيمه ايزه توگه شهرستان ويلی کېږي) دي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د ایران ولایتونه
حميد الله توخى
حميد الله توخى د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
پرتګالي هند
د هند ایالت، همدارنګه د هند پرتګالي ایالت (Estado Português da Índia, EPI) یا په ساده ډول پرتګالي هند د پرتګالي سترواکۍ هغه ایالت و چې د هند نیمه لویې وچې ته د پرتګال د پاچاهۍ د تابع واسکو دوګاما له خوا د سمندریز مسیر له کشف وروسته تاسیس شو. د پرتګالي هند پلازمینې د هند سمندر په شاوخوا کې د یوبل سره تړلو پوځي قلاو او سوداګریزو مرکزونو د مرکزي ادارې په توګه عمل کاوه.
لومړني پرتګالي وایسرا/نایب السلطنت خپل عملیاتي مرکز په فورت مانوئل کې وروسته له هغه تاسیس کړ چې له کوچین پاچاهۍ سره یې د پرتګال تر ملاتړ لاندې راتلو پر سر په ۱۵۰۵ زکال کې مذاکره وکړه. په ۱۵۱۰ زکال کې د پرتګالیانو له خوا د بیجاپور له سلطنت څخه د ګوا په نیولو سره، ګوا د هغو پرتګالي جنګي بېړیو په سمندریز تم ځای واوښت چې هند ته راتللې. په ۱۵۳۰ زکال کې د دغې نایب السلطنتۍ مرکز له کوچین څخه د ګوا مالابار سیمې ته ولېږدول شو. له ۱۵۳۵ زکال وروسته بمبۍ د بوم باهیا په نوم د پرتګالي هند اصلي بندر وګرځېد تر هغه چې په ۱۶۶۱ زکال کې د کاترین براګانسا په جهیزیه کې د انګلستان دویم چارلز ته وسپارل شو. د «هندي ایالت» عبارت په مرتب ډول له ۱۶ مې پېړۍ څخه په وروسته اسنادو کې راڅرګند شو.
تر اتلسمې پېړۍ پورې په ګوا کې نایب السلطنت د افریقا له سویل څخه د اسیا تر سویل ختیځ پورې د هند سمندر دننه او شاوخوا په ټولو شتمنیو واک درلود. په ۱۷۵۲ زکال کې موزابیق خپل جلا دولت جوړ کړ او له ۱۸۴۴ زکال وروسته پرتګالي ګوا د ماکو، سولور او تیمور له اداره کولو لاس واخیست.
په راتلونکو کلونو د پرتګال واک په کانارا، کامبای او کونکان سیمو او همدارنګه د هند د لویدیځو سواحلو په اوږدو کې محدود شو. په ۱۹۴۷ زکال کې د بریتانوي راج په انحلال او د پرتګالي هند بیاځلي تکرار د دریو اداري برخو لرونکی و چې ځینې مهال په ټولیزه بڼه د ګوا په نوم چې په کې انجدیوا او دامائون شامل و، پېژندل کېده چې په کې د دادرا او ناګارحویلي داخلي او بهرنۍ برخې او ډیو برخه شاملېدل. د پرتګال د سالازار رژیم په عملي توګه په ۱۹۵۴ زکال کې د دادرا او نګارحویلي کنټرول له لاسه ورکړ. بالاخره پاتې نور له سمندر هاخوا قلمرونه هم د جواهر لعل نهرو د لومړي وزارت پر مهال د ۱۹۶۱ زکال په ترڅ کې له هند سره د ګوا په الحاق سره د پرتګال له لاسه ووتل. پرتګال د میخک انقلاب او د ایسټاډو نوو د رژیم له سقوط وروسته د هغې هوکړې له مخې چې د ۱۹۷۴ زکال د ډسمبر په ۳۱ مه لاسلیک شوه په ۱۹۷۴ زکال کې یې په دغو سیمو د هند کنټرول په رسمیت وپېژانده.
۱۷مه پېړۍ
په ۱۶۴۰زکال کې شیواپا نایاکا په کانارا سیمه کې ټولې پرتګالي قلاوې ونیولې.
په ۱۶۶۱زکال کې د بمبۍ اووه ټاپوګان د کاترین براګانزا د جهیزیې په توګه د انګلستان دویم چارلز ته ډالی شول چې په خپل نوبت سره یې ددغې سیمې واک د ختیځ هند انګلیسي کمپنۍ ته پرېښود. په ۱۶۸۳ زکال کې ماهراتاس هڅه وکړه چې پرتګالي ښارګوټي محاصره کړي خو بریالی نه شو.
په کولام (په اصل کې ډیسنګاناډو) کې چې له ۱۵۱۹ زکال وروسته د پرتګالیانو پام وړ استوګن ځای او همدارنګه سمندري بندر و؛ پرتګالیانو د دغې سیمې د کوایلون ښار په تانګاسري کې هدیره جوړه کړ. د ختیځ هند د هالنډي کمپنۍ له برید وروسته هالنډیانو هم خپل مړي دلته خښول. له اروپایانو وړاندې په دې هدیره کې د تانګاسري سمندریز غله میشت و. دغه ځای دتانګاسري لایټ هوس او سنټ توماس قلا ته ډېر نږدې موقعیت لري چې اوس مهال د هند د لرغون پوهنې د سازمان له خوا د ساتل کېدونو اثارو په نوملړ کې ځای لري.
۱۸مه او ۱۹مه پېړۍ
د شمالي ایالت ډېره برخه چې له تهانه، وسائي او چاول څخه جوړېده او بریتانوي بمبۍ ته نږدې پرته وه په ۱۷۳۹زکال کې په وسائي باندې د ماهراټا د برید پر مهال ونړېده. ګوا، دامائون او انجدیوا وساتل شول ځکه د پرتګالي ځواکونو بېړۍ له لیسبون څخه راورسېدې او نوی وایسرا یا نایب السلطنت هم ورسره سیمې ته راورسېد.
له دغو جګړو او تلفاتو وروسته پرتګالیانو د ۱۷۶۳ او ۱۷۸۸ زکال ترمنځ د کودال د دسایانو، د سیلواسا د سونډاس او مراټیانو په لګښت سره د ګوا قلمرو ته پراختیا ورکړه چې بیا په نواس فتوحاتو پیژندل کېدلې. د مارکي دو پومبال په امر یسوعیان په ۱۷۵۹زکال کې د پرتګال له قلمرو وویستل شول. د هغوی ځای د اورتاریان په نامه د ګوان بومي کاتولیک مذهبي ډلې ونیو چې د عیسوي برهمن او مسیحي Cxatria دین بدلو له خوا رامنځته شوې وه؛ او د بومي سکولار مخکښانو د روزنې په موخه یې پوهنتون جوړ کړ او د ګوان عقایدو لرونکو څخه څېړنې لغو شوې. د پومبال په نفوذ سره پاچا خوزه اعلان وکړ چې بومي مسیحیان د ځایګي له مخې له اروپایانو سره برابر دي او د اګا سیمې وایسرا مذهبي آزادي اعلان او نژادي تهمت منع کړ. له همدې امله «پومبال او او همکاران یې تر نن ورځ پورې په ګوا کې د ډېرو محترمو کسانو په توګه شمېرل کېږي».
په ۱۷۵۲زکال کې موازبیق د هند له ایالت څخه جلا شو او نور د خپل ګورنر له خوا اداره کېده.
د فرانسې له خوا د ګوا د اشغال په اړه پوځي استخباراتي اطلاعات د دې لامل وګرځېدل چې په کلکته کې د بریتانیا ګورنر جنرال مارکیز ولزلی هلته سرتېري ولېږي همدا و چې د لنډ مهال لپاره له ۱۷۹۹ زکال څخه تر ۱۸۱۳ زکال پورې ګوا د بریتانیا تر ملاتړ لاندې وه. د ګوا پرتګالي والي فرانسیسکو آنتونیو داویګا کابرال وتوانېد په ګوا کې د پرتګالي ځواکونو د قوماندان په توګه د اشغال د بریتانوي مسئول ویلیام کلارک په ګمارنې سره په دغه سیمه کې په مدني بنسټونو خپل واک وساتي.
په ۱۸۴۳ زکال کې هغه مهال چې ایسټاډو په رسمي ډول د ویلها ګوا (زړې ګوا) پر ځای اداري مرکز شو؛ پلازمینه یې پانجیم (نوې ګوا) ته ولېږدول شوه؛ په داسې حال کې چې وایسرا د ۱۷۵۹ زکال د ډسمبر تر لومړۍ هلته پاتې شو. په ۱۸۴۴ زکال کې د هند پرتګالي ګورنر د ماکائو سولور او تیمور له ادارې لاس واخیست. له دې وروسته د هند ایالت قلمرو یوازې د هند نیمه لویې وچې ته محدود شو.
دویمه نړیواله جګړه
پرتګال د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال بې پلوه و. له دې امله د تاوتریخوالو په پیلیدو سره د محور هېوادونو یو شمېر بېړۍ د دې پر ځای چې ډوبې کړای شي او یا هم د بریتانیا د شاهي ځواک له خوا ونیول شي ګوا ته یې پناه یووړه. د Ehrenfels ، Drachenfels او Braunfels په نامه د جرمني دریو سوداګریزو بېړیو او همدارنګه یوې ایټالوۍ بېړۍ مورموګائو بندر ته پناه یووړه. Ehrenfels په هند سمندر کې عملیاتو کوونکو اوبتلونو ته د متحدینو د بېړیو د تحرکاتو په راپور ورکولو پیل وکړ هغه چاره چې په کلکه توګه یې د متحدینو د بېړیو په زیانمن کولو کې ونډه لرله.
له دې سره د بریتانیا سلطنتي ځواک د ګوا له خوا د بې پلویتوب له اعلان وروسته د دغو بېړیو پر ضد هېڅ رسمي اقدام نه شو کولای. پرځای یې د ځانګړو عملیاتو اجرایوي سازمان د کلکتې د لایټ هارس ډلې د غړو څخه؛ هغه پارټ ټایم واحد چې له غیر پوځي کسانو جوړ و او د عادي جګړه ئیزو خدماتو په شرایطو برابر نه و د یو هندي ماموریت په ترڅ کې کار واخیست. دغه کسان د فیبي په نامه د کلکتې د سیند په یوې پخوانۍ بېړۍ کې سپاره شول او د ګوا پر لور یې حرکت وکړ او هلته یې Ehrenfels بېړۍ ډوبه کړه. وروسته بریتانویانو د یو نه رمز لرونکي راډیويي مسج له لارې اعلان کړه چې غواړي دغه قلمر ونیسي. دغه چلوټي د دې لامل وګرځېده چې د محور هېوادونو د نورو بېړیو کارکوونکي د بریتانوي ځواکونو له خوا د نیولو له ډاره خپلې بېړۍ غرقې کړي.
تراشيگانگ ولسوالۍ
تراشيگانگ د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
باربادوس
باربادوس هیواد د کارابین سمندر په ختيځ او د اطلس سمندر په لوېديځه سيمه کې يو ټاپوييز هېواد دی. دا هېواد د لیسر انتالیس د ټاپوانو يوه برخه ده چې د همدغو ټاپوانو په لړۍ کې د سنت لوسیا او سنت وینسنت او ګرنادینان د دغې ټاپويي هېواد نژدې ګاونډي هېوادونه دي. دا ټاپو ۴۳۰ کيلومتره مربع ارتوالی لري. د دغه ټاپوييز هیواد لوړې څوکې د همدې ټاپو مرکزي برخې دي. دا هېواد د استوا له کرښې سهېل لور ته په ۱۳° او د اصلي بين النهار په لوېديځ کې په ۵۹°، او د ونزویلا هېواد سهېل لوېديځې سيمې ته نژدې 434.5 کيلومتره ليرې پروت دی. د باربادوس هیواد پلازمینه بریج ټاون ښار دی.
ایداري ویش
وېشنيزه:بازبادوس
خقوق
حقوق: په نړی کی حقوقو ته داسي ځانګړی تعریف ندی شوی چی د ټولي نړي علماوو دی پری هوکړه کړی وی او ټولو ته د منلو وړ وی هر عالم د خپل اند نه ورته ځانکړی تعریف کړی چی د وخت په تیریدو پری انتقادونه شوی دی په انګلیسي ژبه کی ورته rights ویل کیږی
حقوق : د حق جمع ده چی حق په ډیرو معناوو سره راغلي یعنی حق د برخی په معنا لکه یو شحص لری په دی ځمکه کی زه هم حق لرم. حق د ریښتیا په معنا یعني زه یو شحص وایی زه چی څه وایم حق وایم او داسي ډیر نور مثالونه هم شته......
حقوق تعریف: حقوق د حق جمع ده او د حق ایجاد د حق ورکړه د حق غوښتنه او د حق انتقال عبارت د حقوق څخه دی ....
حقوق په دوه برخو ویشل شوی دی چی عبارت دی له ۱عندی حقوق ۲افاقي حقوق
عندی حقوق عبارت د هغه قدرت سلطه او امتیاز څخه دی چی یو شحص یی د بل شخص او یا یو شخص یی په مال کي لری. ... لکه پلار چي په ځوی لری یا یو شحص يی په حپله ځمکه کی لری....
افاقي حقوقو. عبارت د هغه قوعدو او مقرراتو څخه دی چي په ټولنه کی د ټولني د تنظم لپاره وضع کیږی او د افرادو تر منځ روابط ترتیب او تنطموی چي دا روابطو کي کله حکومت داحل وی کله د حکومت د عدم داحالت په صورت کی رامنځ ته کیږی
حاجي ولي خان
حاجي ولي خان د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
فریسي ژبه
د فریسي ژبو کورنۍ Fräisk) د هالنډ په شمال لویدیځ او د المان هیواد په شمالي برخو کې ویونکې ژبه ده. یاده ژبه اوس مهال کابو ۵۰۰،۰۰۰ ویونکي لري.
تور پيکۍ
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ښادمن ګام
ښادمن ګام يو بنسټ دی، چي خپل ترټول لوی مرکز په کندهار ښار کې لري، ددي بنسټ مشر حکمت ښادمن دي. نوموړی بنسټ د ډېرو ادارو مشرتابه پر غاړه لري، د مثال په توګه؛ ښادمن خیریه بنسټ، لوبيستان او داسې نور..
سرچینې
وېشنيزه:حکمت ښادمن
لېږد ۱۶
Crew
لېږد ۱۶ (انگلیسي: Expedition 16) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو شپاړسم ماموریت دی.
STS-122
STS-122 delivered Columbus and replaced Dan Tani with Léopold Eyharts.
Soyuz TMA-12
Expedition 16 also saw the arrival of the first Korean astronaut, Yi So-yeon.
External links
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
د اوکام اُستُره (چاړه)
د اوکام اُستُره (په لاتین کې: novacula Occami)، چې د «سپما اصل» یا د سپما قانون (په لاتین کې: lex parsimoniae) په توګه هم پېژندل کېږي، د مسألې د حل پرنسیپ دی: «واقعیتونه باید د اړتیا له کچې څخه ډېر نه‌شي»؛ چې کله ناکله په ناسم ډول د «تر ټولو ساده بیان په ټولیز ډول تر ټولو ښه بیان دی» په توګه انګېرل کېږي. دغه مفکوره انګلیسي فرانسیسکن راهب «د اوکهام اوسېدونکی ویلیام» (کابو ۱۲۸۷ تر ۱۳۴۷ زېږدیز پورې) – یو مَدرسي فیلسوف او الهیات‌پوه – پورې په وار، وار سره اړوند بلل شوې ده، که څه هم هغه هېڅکله دغه الفاظ کارولې نه‌دي. دغه فلسفي استره د داسې یو چلند پر کارولو ټینګار کوي چې که چېرې د ورته وړاندوینې په هکله پرتله‌ییزې فرضیې وړاندې کېږي، داسې یوه د حل لاره باید غوره شي چې تر ټولو کمې فرضیې (انګېرنې) ولري؛ دا د هغو فرضیو تر منځ د غوره کولو په معنی نه‌ده چې بېلابېلې وړاندوینې ترسره کوي.
مخینه
د «اوکام اُستُره» ګړنه ۱۳۴۷ زېږدیز کې د اوکهام اوسېدونکي ویلیام له مړینې څخه وروسته تر څو پېړیو پورې څرګنده نه‌شوه. لیبرټ فرویډمونټ «د اروا پر مسیحي فلسفې باندې» تر سرلیک لاندې کتاب کې دغې ګړنې ته اعتبار وربخښي او د «novacula occami – د اوکام استرې» په هکله غږېږي. د اوکهام اوسېدونکي ویلیام د دغه اصل رامنځ‌ته کوونکی نه‌دی، خو «اُستُره» — او هغه سره یې اړیکه — کېدای شي د هغې اغېزمنتیا او په پراخه توګه کارونه په ګوته کړي. د اوکهام اوسېدونکی ویلیام دغه اصل په بېلابېلو بڼو تشرېح کړی دی، خو تر ټولو منلې او مشهوره بڼه یې د ایرلنډي فرانسیسکن فیلسوف – جان پنچ – له‌خوا په ۱۶۳۹ زېږدیز کې د دُنس سکوټوس پر کارونو باندې د تبصرې په لړ کې د لاندې جوړښت په ډول فورمولیزه شوې ده:
په لاتین کې: «Non sunt multiplicanda entia sine necessitate»؛
په انګلیسي کې: «Entities are not to be multiplied without necessity»؛
پښتو نېغ په نېغه ژباړه به یې داسې وي: «واقعیتونه باید پرته له اړتیا څخه زیات نه‌شي»؛
او که وغواړو په غیرمستقیمه توګه یې وژباړو، نو په‌دې ډول به وانګېرل شي: «په څرګندونې او بیان کې، نااړینې برخې دې لېرې شي».
د اوکهام ویلیام څخه ترمخه فورمولیزه شوي جوړښتونه
د هغې ګړنې ریښه چې د «اوکام استرې» په توګه پېژندل کېږي، د لا پخوانیو فیلسوفانو آثارو ته هم غځېدلې ده، لکه: جان دُنس سکوټوس (۱۲۶۵ تر ۱۳۰۸ زېږدیز)، رابرټ ګروسېتېست (۱۱۷۵ تر ۱۲۵۳ ز)، موسی بن میمون (یا میمونیدېس، ۱۱۳۸ تر ۱۲۰۴ ز) او ان ارسطو (۳۸۴ تر ۳۲۲ مخکې تر میلاده).ارسطو په خپله «Posterior Analytics» کې لیکي: «کېدای شي موږ ته د هغې څرګندونې ceteris paribus [د نورو څیزونو مساوي پاتې کېدل] غوره‌والی د پام‌وړ وګرځي، چې له لا کم‌شمېر منل شوو اصولو یا فرضیو څخه لاس‌ته راغلی وي». بطلیموس (کابو ۹۰ تر ۱۶۸ زېږدیز) وایي: «موږ دا یو ښه اصل ګڼو چې یوه پېښه (ښکارنده) تر ټولو ساده ممکنو فرضیو له لارې بیان کړو».
وروستني جوړښتونه
له اسحاق نیوټن څخه په اقتباس سره، «که چېرې د یوې طبیعي پېښې د بیانولو لپاره بشپړ او سم دلیلونه شتون ولري، اړینه نه‌ده ترڅو لا نورو زیاتو دلیلونو کې ځان ښکېل کړو. نو له‌دې امله، د ورته طبیعي پدیدو د بیانولو لپاره باید د امکان تر بریده ورته دلیلونه په پام کې ونیسو». په «زه فرضیه نه‌جوړوم» جمله کې، نیوټن د دغې تګلارې له بریا څخه ډاډ ورکوي.
بِرتراند رُسِل د اوکام استرې یوه ځانګړې بڼه وړاندې کوي: «د امکان په شتون کې، د پېژندل شوو واقعیتونو جوړښتونه د ناجوتو واقعیتونو د استنتاج په موخه وونجوئ».
د ۱۹۶۰ زېږدیز کال په شاوخوا کې، رې سولومونوف «د نړېوال استقرایي استنتاج تیورۍ» بنسټ کېښود، چې د وړاندوینې پر مشاهداتو ولاړه تیوري ده — د بېلګې په توګه: د یو لړ ورکړل شوو نښو له‌مخې د راتلونکې نښې وړاندوینې. یوازېنۍ انګېرنه دا ده چې چاپېریال د یو شمېر ناپېژندل شوو خو د محاسبې‌وړ احتمالاتو د خپرېدنې تابع دی. دغه تیوري د اوکام اُستُرې یو ریاضیکي فورمولیزه شوی جوړښت دی.
د اوکام استرې ته د رسېدنې یوه بله تخنیکي تګلاره انټولوجیکي (خلقت‌پېژندنې) سپما ده. دلته سپما د «کنجوستیا» په معنی ده او هم د ساده‌توب یوه قاعده ګڼل کېږي. یاده تګلاره د اوکام د استرې یوې پياوړې بڼې په توګه پېژندل کېږي. په رنځپوهنې (طبابت) کې یوه عامیانه ځانګړې ګړنه شتون لري چې د «ګوړاخر» په نامه یادېږي: کله چې د لا متداول یا رایج بیان احتمال شتون ولري، نو یو ډاکټر باید یو عجیب غریب طبي تشخیص رد کړي. دغه څرګندونه د د تیودُر وُډوارډ له وینا څخه اقتباس شوې ده: «کله چې تاسو د اسانو د پښو ترکهاری اورئ، نو د اسانو ګومان پرې وکړئ نه د ګوړاخرو».
اِرنست ماخ په فزیک کې د اوکام استرې لا پياوړې بڼه فورمولیزه کړه، چې د اقتصاد اصل په توګه یې نومولې، او بیانوي چې: «ساینس‌پوهان باید خپلو پایلو ته د رسېدو په موخه تر ټولو ساده لارې چارې وکاروي او هر هغه څه چې د حواسو په واسطه د پوهاوي‌وړ نه‌دي، لېرې کړي».
دغه اصل بېرته ارسطو ته ورګرځي، هغه لیکلي چې: «طبیعت تر ټولو لنډې ممکنه لارې په درشل کې عمل کوي». که څه هم سپما یا ساده‌توب د اوکام استرې د بیان اصلي موخه نه‌ده، خو بیا هم عام هڅوب (فرهنګ) ته د پراخ خپور شوي جوړښت په توګه ورګډ شوی دی، او د دې بیان په توګه کارول کېږي: «تر ټولو ساده بیان، په ټولیزه توګه، تر ټولو سم بیان دی».
ساینس او ساینسي میټود کې
د اوکام استره په ساینس کې د یوه حدسي (ذهني) الګورېتم په توګه کارول کېږي، ترڅو ساینس‌پوهان خپور شوو موډلونو کې د یوه منځګړي لټولو پر ځای، د تیوریکي موډلونو په پراختیا کې ورڅخه د لارښود په توګه ګټه واخلي. په فزیک کې، سپما د یوه ستر او مهم ذهني الګورېتم په څېر په پراخه توګه کارول شوې ده؛ د بېلګې په توګه: د آلبرت انشټین ځانګړي نسبیت په فورمولیزه شوي جوړښت کې؛ د پیَّر لویس موپرتیوس او لیونارد اویلر «د عمل حداقل اصل» په پراختیا او پلي کېدو کې؛ او د ماکس پلانک، ورنر هایزنبرګ او لویس دې‌بروګلي کوانټمي میخانیک په پراختیا کې.
په کېمیا کې، د یوه ريکشن د میکانیزم موډل د پراختیا پر مهال، ډېري وخت  د اوکام استره د یوه ستر ذهني الګورېتم په توګه کارول کېږي. که څه هم دغه اصل د ریکشن د میکانیزم موډلونو په پراختیا کې یو ګټور ذهني الګورېتم دی، خو کله چې د خپور شوو موډلونو له منځه د یوه موډل په غوره کولو کې ورڅخه د یوه معیار په توګه کار اخېستل شوی، نو نیمګړی او پاتې راغلی دی. په دغه اړه، انشټین هم د «انشټین محدودیت» د فورمولیزه کولو پر مهال خپله احتیاط او اندېښنه څرګنده کړې ده: «سخته ده انکار وکړو چې د دغې تیوري تر ټولو ستره موخه دا ده ترڅو د نه‌کمېدونکو بنسټیزو برخو شمېر د امکان تر بریده راکم کړي، پرته له‌دې چې د یوې تجربې واحدې برخې بشپړې بیا راسپړنې ته اړ شي». په یوې نسخه کې، چې په اغلب ګومان له‌دې محدودیت څخه نقل کوي (خو د خپله انشټین د وینا په توګه نه‌تاییدېږي)، ویل شوي دي چې: «هر څه باید د امکان تر بریده ساده وساتل شي، خو تر هغې څخه لا ساده باید نه‌وي».
څمکني
څمکني چې څوکني يا چمکني يې هم بولي د پښتنو يوه مشهوره قبيله ده. پښت پوهان دا ټبر د پښتنو د سړبن ټولنيزې ډلې څخه شمېري چې بيا په سړبني پښتنو کې د کند په ښاخ پورې اړه لري. کند په خپل وار په دوو لويو څانگو وېشل شوی دی:
د پښتو نا زکخيا ل شا عر حميد ما شو خيل دغه دوه څا نگې دا سې يا دې کړي دي:
چې دا ستا د نا مې بوی اخلي حميده!
څه به نه وي خوش د ما غه غوري، خښي
د ا سي روايتو نه شته دي چې د غو ر يا خيلو او لاده په پيل کې د کند هار په ار غستان کې ميشته وه، چې د وخت په تير يدو سره د غز ني لو يد يزو او سهيلي بر خو ته را غلل چې په اغلب گو ما ن سره ٩١٠ هجري کال او د با بر د وا کمنۍ لو مړۍ شپې او ور ځې وې٠ ويل کيږي چې په هغه وخت کې ددغې قبيلې خلک پوونده او د څړ او ما لدارۍ په چارو بو خت وو٠ څر نگه چې ورو سته ددغې قبيلې د خلکو په شمير کې ز يا تو الی راغی نو بيا د غز ني نه د کا بل پر لوري را و ليږ ديدل ا و بيا له هغه ځا يه د ننگر هار خواته لاړل٠ کله چې غور يا خيل ننگر هار ته ورسيدل ، نو څمکنيو د سپين غره په لمنو کې استو گنه غوره کړه٠ تا ريخ حيات افغاني د افضل خان د تا ريخ مر صع په حو ا له د خپلو ورو ڼو نه ددې قبيلې د بيلتون وجه خپگان بولي او ا خو ن در ويزه هم د نورو ورو ڼو نه د څمکني جلا والی مرور تو ب ښودلی دی، خو ښا يې پو ر تنی ر وايت افسا نوي بڼه ولر ي٠
د څمکنيو د استو گنې سيمې: څمکني يا څو کني په لا ند نيو سيمو کې مېشته دي
الف- د پکتيا په ولا يت کې:
د پکتيا ولايت څمکني ددغه و لا يت د څمکنيو په او لسو الۍ کې چې د دغې قبيلې په نا مه ور ته د څمکني و لسو الي وا يي٠ څمکني يوه ښکلي دره ده چې د پيواړ د غا ښي جنوب لو يد يز خو اته مو قعيت لري، شمال ته يې د منډ هير مشهور ځنگل او لو يد يز خو اته يې د بکياد غر ونه را څر خيد لي دي٠
ب- په تيرا ه کې:
د څمکنيو د قبيلې هغه شمير خلک چې په تيراه کې ميشته دي د پړه څمکني په نا مه يې يا دوي چې د تيراه په ښکلو غر و نو کې استو گنه لري چې د سپين غره په سهيلي بر خو کې ژ وند کوي٠ ختيز ته يې اپر يدي او او رکزي، لو يد يز ته يې توري، شمال ته يې سپين غر او د جنوب خو اته د تو ري او او ر کزي قبيلو سره گډه پو له لري٠ پړه څمکني د افغا نستان نه د سپين غره په و ا سطه جلا شوي دي او کله يې چې خلک افغا نستان ته سفر کوي نو د اپرېد يو او کو رمې له لارې تگ او ر ا تگ کوي٠ ددوی سيمه د اداري پلوه د کو رمې په ايجنسۍ پورې ا ړ ه لري او زياتره د کړ مان په دره کې ژ وند کوي٠
پړه څمکني خوار يکښ او جنگيالي خلک دي ٠ ښځي او نا ر ينه يې ټول په گډه کار کوي٠ ددوی د سيمي زيا تره با راني او للمي دي، خو د مو سم د سو ړ و الي په و جه د غنمو، جوارو او او ر بشو ډيره ښه کر نه پکې کيږي، خو د غه ځمکې ددوی ور ځنۍ اړ تياوې نه پوره کوي٠  همداراز ددوی په سيمه کې ډول ډول ميوي لکه مڼې، زرد الو ، انگور،شفتالو هم پکې پيدا کيږي٠ دغه خلک په خپلو منځو کې شخړې نه کوي او ډير سو له خو ښو ونکي خلک دي٠ د پړه څمکنيو مشهورې څا نگې او ښا خو نه د ادي: ازي خيل،خا ني خيل، خو اجه خيل، اسيا بي، غر بينه او گا نداره٠
په پيښور کې :
يو شمير څمکني د پيښور په شپږ ميلۍ کې او سيږي چې ددوی کلی د ستر او لوی ستا نه حضرت ميا عمر(ر حمته ا لله عليه) د مزار په و جه مشهور کلی دی او د څمکنيو په نا مه يا ديږي٠ همد ا راز د څمکنيو ختيز ته په اته کيلو مترۍ کې د ازي خيلو کلی پر وت دی٠ ازي خيل د څمکنيو يو ه پښه ده٠ په پيښور کې د څمکنيو دنورو مشهورو محلو نو مو نه دادي: قا در خيل، يا سين خيل، بهرام خيل،مصطفی خيل، خو ا جه خيل، چو غه خيل، با زار گهړي، د قصا بانو محله، د مو چيانو محله، د قا ضيانو محله،خا لق اباد،اول نمبر او دويم نمبر کو ټهۍ، سيدان،مسکين اباد، زرين اباد، ميا گان، جمرود اباد،جان خان گهړۍ،حا جي اباد او بابا خيل٠
د څمکنيو د قبيلي ښا خو نه:
١- ازي خيل: چې د در په خان خيل،درې پلاره، ابراهيم خيل، خو تي زي، نصر خيل، حسين خيل، لشکري خيل او قمر خيلو په څا نگو ويشل شوي دي٠ ٢-خاني خيل: چې د مموت خيل،مدي خيل،گو ر گه خيل، مبارک خيل،سلطان خيل،مصطفی خيلو، تو له خيل،جمال خيل او شير خا ن خيل په څا نگو و يشل شوي دي٠ ٣-خو اجه خيل: چې په دري خيل،مير زا خيل، گل شير خيل، جلال خيل، لنگر خيل، شوي خيل، حکيم خيل، ولي خيل او فتح خيل په څا نگو ويشل شوي دي٠ ويل کيږي چې د څمکنيو د قبيلي مجمو عي شمير که هغه په افغا نستان کې دي او که په پښتو نخوا کې دي د ي د ٥٠٠٠٠ زرو تنو په شا او خوا کې ښو دل شوي دي٠
د څمکنيو د قبيلي مشهور خلک:
1- د څمکنيو حضرت ميا عمر ( رح) چې د څمکنيو په ميا عمر هم مشهور دی او مزار يې د پيښور په څمکنيوکې د خا صو او عا مو زيارت ځای دی٠ ددغه ستر ستانه په اړوند په پښتو کې يوه داسي لنډۍ شته: " په پيښور کې وليان ډير دي*** کږې جنډې په ميا عمر ولاړې دينه" ددغه ستر ستانه ددرناوي او ستر مقام له کبله د افغا نستان د جلال اباد په ښار کې يو ښوونځی هم شته چې دميا عمر په ښوونځي سره يا ديږي٠
٢-حا جي در يا خان با با عبدل خيل چې لوی علمي شخصيت و او په اسلا مي علو مو کې يې لوی لاس درلود٠ ويل کيږي چې نو موړی د څمکنيو د ميا عمر صا حب استا د هم و او مزار يې د پيښور په څمکنيو کې دی٠ ٣- ار وا ښادهد ايت الله خا ن څمکنی چې دصو به سر حد د اسا مبلي سپيکر و٠ ٤-حا جي محمد څمکنی چې يو وخت د افغا نستان په و لسي جر گه کې د پکتيا ولايت د څمکنيو د ولسوالی منتخب استازی و او بيا په ١٣٦٥ لمرېز کا ل کې د يوې لنډې مو دې له پاره د جمهوري ريا ست مؤ قتي سر پر ست پا تې شوی دی٠ ٥- ارواښاد فضل ا لر حمن څمکنی په ولسي جر گه کې د پکتيا د خلکو منتخب استازی چې سږ کال د اپر يل په ميا شت کې د مجا هد ينو د بر يا ليتوب د ورځې د لما نځلو په مر اسمو کې د ډزو په تر څ کې په شها دت ور سيد٠
تراشييانگتسی ولسوالۍ
تراشييانگتسی د بوټان د 20 ولسوالو څخه يوه ولسوالۍ ده۔
ايلام ولايت
ايلام ولايت (په انگرېزي کې: Ilam) د ایران د ولایتونو څخه یو ولایت دی. مساحت یې 20,133 کيلوميټر2 (7,773 مربع ميل) کیلومتره مربع ده او تقریبا 545,093 نفوس لري. د ايلام ولايت د ولایت پلازمينه د ايلام ښار دی. په دې ولايت کې که د گڼې گوڼې خبره وکړی شي نو 27.1 تنه په يو مربع کيلوميټر کې (70 تنه په يو مربع ميل کې) اوسيږي.په دې ولايت کې ټول 7 ولسوالۍ (کومو ته چې په سيمه ايزه توگه شهرستان ويلی کېږي) دي.
راب شنایډر
رابرټ مایکل شنایډر Rob Schneider پيدايښت (٣١ اکتوبر ١٩۶۳)، يو امريکايي لوبګر، مسخراچي، ډائريکټر او سکرين ليکونکی دی. هغه په خاصه توګه يو سټانډ-اپ مسخراچي دی، چي شمير فلمونه يي جوړ کړي دي او بیګ ستان يي يو د ډیرو مشهورو فلمونو څخه دئ.
۸۵ (عدد)
۸۵ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۸۴ څخه  مخکي او د ۸۶ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۸۵:
په کلینډر کې
۸۵ کولاي سي:
په کیمیا کې
۸۵ د آستاتين اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۸۵ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
سیاسي علوم
سیاسي علوم د سیاست علمي مطالعه ده. دا يو ټولنیز ساینس دی چې د حکومت‌ولۍ او واک له سیستم سره معامله کوي او د سیاسي فعالیتونو، سیاسي فکرونو، سیاسي چلند او اړونده حقوقو او قوانینو تجزیه او تحلیل پر غاړه لري.
عصري سیاسي علوم په عمومي ډول په دریو فرعي څانګو مقایسوي سیاست، نړیوالو اړیکو او سیاسي تیوري وېشل کېدی شي. د پام وړ نورې فرعي څانګې، عامه پالیسي او اداره، کورنی سیاست او حکومت‌ولي (چې تر ډېره له مقایسوي سیاست سره مطالعه کېږي) سیاسي اقتصاد او سیاسي میتودولوژۍ دي. سربېره پردې سیاسي علوم له اقتصاد، قانون، ټولنپوهنې، تاریخ، فلسفې، بشري جغرافیه، ژورنالیزم، سیاسي انترپولوژي، ارواپوهنې او ټولنیزې پالیسۍ سره تړاو لري.
سیاسي علوم له میتودولوژيکي پلوه متنوع دي او ډېری میتودونه د ارواپوهنې، ټولنیزو څېړنو او ادراکي علومو له ساینس څخه سرچینه اخلي. د منطقي انتخاب نظریه، مثبت پالنه، تفهیم، د منطقي ټاکنې تیوري، چلند پالنه، وروسته‌جوړښت پالنه، واقعيت پالنه، بنسټ پالنه او نفوس‌پالنه په یاد میتودونو کې شامل دي. سیاسي علوم د ټولنیزو علومو په توګه له هغه میتودونو او تخنیکونو څخه کار اخلي چې د اړونده پوښتنو له ډولونو سره تړاو لري: لومړنۍ سرچینې، تاریخي او رسمي اسناد، دوييمې/ثانوي سرچينې لکه مقالې، علمي مجلې، احصایوي څېړنې، د سروې پر بنسټ څېړنې، د مواردو څېړنې، تجربي څېړنې او د موډلونو جوړول.
سرچینې
معاصر سیاسي علوم د یوه سیاسي ټولنیز علم په توګه د نولسمې پېړۍ په نیمايي کې رامنځته شول. په هغه مهال کې يې له سیاسي فلسفې څخه په بېل‌والي پيل وکړ، چې ريښه يې د ارستو هغه اثارو ته ورګرځي چې نږدې ۲۵۰۰ کاله وړاندې لیکل شوي و. د سیاسي علم اصطلاح تل له سیاسي فلسفې څخه توپير نه درلود. عصري څانګې د پخوانیو څانګو روښانه/واضح ټولګې لري، چې له اخلاقي فلسفې، سیاسي اقتصاد، سیاسي تیولوژۍ/الهیاتو، تاريخ او نورو برخو سره تړاو لري چې د ایډيال حالتونو اودندو د ځانګړنو له استنباط سره دا تعینوي چې څه باید وشي.
د یوې پوهنتوني څانګې په توګه د سیاسي علومو راڅرګندیدلو په پوهنتونونو کې  ریاستونه او ډېپارتمنتونه  رامنځته کړل چې د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د سیاسي علومو په نوم راپورته شول. په حقیقت کې هغه کس د سیاسي علومو پوه نومول کېږي چې په یاده برخه کې د ډوکتورا تر کچې زده‌کړې لري، خو هغه کسانو ته هم د پلي کېدو وړ دی چې په دې څانګه کې ماستري لري. په یوه واحده متحده څانګه کې د سیاسي علومو د تېرو مطالعاتو ځای پر ځای کول روان دي، د سیاسي علومو تاریخچې د دواړو معیاري سیاسي علومو او مثبتو سیاسي علومو د ودې لپاره بډایه ساحه برابره کړې، داسې چې د دې څانګې هره برخه ځینې تاریخي مخینې لري. له اقتصاد او ګڼو نورو ټولنیزو پديدو سره د سیاسي علومو د توپير په موخه په ۱۹۰۳ او ۱۹۰۶ کال کې په ترتیب سره د امریکايي سیاسي علومو اتحادیه د امریکايي سیاسي علومو بیاکتنې بنسټ کېښودل شو.
د چلند انقلاب او نوې بنسټ‌پالنه
په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو کې یو د چلند انقلاب چې د فردي او ګروپي چلند پر منظمه او علمي مطالعه یې ټینګار درلود  دې څانګې ته پراختیا ورکړه. د قانوني متنونو او بنسټونو پر ځای ډېر تمرکز د سیاسي چلند پر مطالعه و، د سیاسي علومو لومړنۍ ځانګړنه/مشخصه چې له ډلې یې د رابرت ډال (Robert Dahl) فلیپ کانورس (Philip Converse)او د ټولنپوه پاول لازرسفېلډ (Lazarsfeld) او د عمومي افکارو څېړونکي برنارد (Bernard Berelson) کارونه یادولی شو.
د ۱۹۶۰ لسیزې وروستۍ برخه او د ۱۹۷۰ لسیزې په لومړیو کې په یاده څانګه کې د لا تحلیلي پوهې د ټولګې د رامنځته کولو په موخه د رسمي موډل جوړولو، احصایوي او تیوري لوبو د تخنیکونو د پیل شاهد و، دا دوره د څېړنو د يوې څپې شاهده وه، له اقتصاد څخه يې تيورۍ او میتودونه په پور واخیستل چې سیاسي بنسټونه لکه د امریکا کنګره او همداراز سیاسي چلندونه مطالعه کړي. وېلیم اېچ رېکر (William H. Riker ) او په روچېستر پوهنتون (University of Rochester) کې د هغه شاکردان او همکاران د یاد بدلون اصلي ملاتړي وو.
په یاده څانګه کې د پام‌وړ څېړنیز پرمختګ سره سره د هغه مطالعاتو پر بنسټ چې پورته پرې بحث شوی داسې برېښي چې د سیستماتیک تیوري لوري ته پرمختګ ډېر لږ او غیر مساوي دی.
وروستي پرمختګونه
د تکاملي اروا پوهنې ځینې تیورۍ داسې استدلال کوي چې انسانانو له سیاست سره د مقابلې لپاره د روان پېژندنې د میکانیزمونو پرمختللې ټولګې ته وده ورکړې. له دې سره چې یاد میکانیزمونه یوازې له کوچنیو سیاسي ډلو سره د مقابلې لپاره چې اجدادي چاپېریال مشخصوي نه هغه لوی سیاسي جوړښتونه چې په نننۍ نړۍ کې يې وده کړې. دا استدلال د اوسني سیاسي تعصباتو د ډېری ځانګړنو او سیستماتیکو ادراکي تعصاباتو د تشرېح کولو لپاره خورا اړین دی.
عمومي کتنه
سیاسي علوم یوه ټولنیزه مطالعه ده، چې د واک د لېږد او تخصیص په اړه پرېکړه کوي، د حکومت‌ولی  رول او سیستم، د دولت او نړیوالو سازمانونو سیاسي چلند او عمومۍ سیاست په کې شامل دی. د حکومت‌ولی او ځانګړو سیاستونو بریالیتوب له بیلابیلو مواردو لکه ثبات، عدالت، مادي ثروت، سولې او عمومي روغتیا سره ارزوي. د سیاسي علومو ځینې پوهان د سیاست د تجزیې او تحلیل له لارې د مثبتو رسالو په لټه کې دي، چې د وضعیت د څرنګوالي د تشرېح لپاره هڅه کوي د دې خلاف چې څه ډول باید وي. نور پرمختللې معیاري رسالې مخته وړي لکه د ځانګړو سیاسي سپارښتنو وړاندې کول. د سیاست او پالیسۍ مطالعه کولی شي له یو بل سره نږدې اړیکه ولري، د مثال په ډول په پرتله‌ييزو تحلیلونو کې دا چې د سیاسي بنسټ کوم ډول د ځانګړو سیاستونه رامنځته کولو ته تمایل لري. سیاسي علوم د سیاسي او حکومتي موضوعاتو په اړه تحلیل او وړاندوینه کوي. سیاسي علوم په نړۍ کې د یو هېواد يا سيمې پروسې،سیستم او دینامیک د عمومي پوهاوي پر لوړوالي يا پر ځانګړي دولت اغیزمنتیا ارزوي.
د چټرویدي (Chaturvedy) په وینا، د سیاسي علومو پوهان ښايي داسې کارچوکاټ چمتو کړي چې له مخې يې ورځپاڼه‌لیکونکي، د ځانګړې ګټې/علاقې ډلې، سیاستوال او رایه‌ورکوونکي مسائل تحلیل کړي. "د سیاسي علومو پوهان کولی شي د سیاستوالو لپاره د ځانګړي مرستیال په توګه خدمت وکړي یا ان خپله د سیاستوال په توګه نوماند شي. سیاسي پوهان په دولتونو، سیاسي احزابو او یا هم د دولتي کارکونو په توګه موندلی شو. هغوی ښايي له غیر دولتي سازمانونوسره (NGOs) او یا سیاسي غورځنګونو کې ښکېل وي. د سیاست په برخه کې لوستي او ترېننګ شوي کسان له بېلابېلو وړتیاوو او تجربو سره کولی شي په حقوقي شرکت کې ارزښت او تخصص لوړ کړي. شخصي شرکتونه لکه د فکرخونې (think tanks)، څېړنیزې مؤسسې، د نظرپوښتنو او عمومي اړیکو شرکتونه معمولاً سیاستوال په دنده ګماري."
لېږد ۱۷
لېږد ۱۷ (انگلیسي: Expedition 17) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو اوولسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
عبدالسلام راکټي
عبدالسلام راکټي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ملا سيد محمد اخوند
حاجي ملا سيد محمد اخند د ملا داد محمد اخند زوی په ۱۳۳۹ کال کې د کندهار ولایت په ډنډ ولسوالۍ کې زېږېدلی او زده کړې یې تر بکلوریا پای ته رسولي دي. نوموړي کلونه مخکې د اسلامي انقلاب د حرکت ګوند د جهادي قوماندان په توګه دنده ترسره کوله او د ولسي جرګې په مخکنۍ او اوسنۍ دوره کې د ننګرهار د خلکو استازی دی.
سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
عبدالخالق بالاکرزي
حاجي عبدالخالق بالاکرزى د حاجي عبدالخالق زوی په ۱۳۳۴ لمریز کال کې په ډنډ ولسوالۍ کې زېږېدلی او زده کړې یې د کابل په حربي پوهنتون کې پای ته رسولي. نوموړي په بېلابېلو برخو کې لکه پوځي، دیني، پوهنې او لوړو زده کړو کې دنده ترسره کړې ده.
سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
قانون جوړونه
قانون جوړونه (په انګلیسي: legislature) مانا دا چې هر هېواد کې د هر کار لپاره ځانته اصول او قاعدې يا قانون وي، دا قانون جوړونکی پارلمان وي، په جمهوري هېوادونو کې په پارلمان کې د يو قانون لپاره يو بل جمع کيږي او بيا هر بل چې پاس شي نو هغه قانون ته په اساسي قانون (آئين) او نور قانوني کتابونو کې وليکلی شي۔
لېږد ۱۸
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
سونا نيلوفر
سونا نيلوفر د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
گاوېن دوبر
تړلې لیکنې
ژوپوهان ژوپوهنه
لېږد ۱۹
لېږد ۱۹ (انگلیسي: Expedition 19) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو نولسم ماموریت دی.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
عطاالله جان
عطاءالله جان حبيب د حاجي حبیب الله زوی په ۱۳۶۲ لمریز کال کې د کندهار ولایت په ژېړۍ ولسوالۍ کې زېږېدلی دی. نوموړي خپلې لومړنۍ زده کړې د کندهار په احمدشاه بابا لېسه کې پای ته رسولي او لوړې زده کړې یې د کندهار پوهنتون کې د لېسانس درجې پورې کړي دي. هغه د سوداګرۍ تر څنګ په بېلابېلو ادارو کې لکه DDR، BD او USPI ادارو کې دندې ترسره کړې دي.
باور
باور عبارت له هغه لیدلوري څخه ده چې یو شی سهي دی یا د نړۍ په اړه ځینې وړاندیزونه ریښتیني دي. په معرفت پېژندنه کې، فیلسوفانو د «باور» اصطلاح د نړۍ په اړه د لیدلورو ته د اشارې لپاره کاروله چې هغه کېدای شي سم یا ناسم وي. پر یوه شي باندې باور لرل یعنې د هغه شي ریښتینی ګڼل. د بېلګې په توګه، که پر دې باور ولرو چې واوره سپینه ده نو دا خبره له دې حقیقت سره د پرتلې وړ ده چې وايي: «واوره سپینه ده». سره له دې هم، د یوه بارو لرل، فعاله انټروسپیک (درون نګري) ته اړتیا نه لري. د بېلګې په توګه، ډېر کم خلک په دقت سره پر دې فکر کوي چې سبا به لمر راوخېږي که نه، خو بیا هم دوی داسې انګیرې چې را و به خیږي. سربېره پر دې، دا اړینه نه ده چې زموږ بارونه دې هرومرو رښتیا شي (د بېلګې په توګه که چیرته یو سړی تل دا فکر کوي چې «واوره سپینه ده»)، بلکې کېدای شي دا یوه اختیاري خبره وي (د بېلګې په توګه که چېرته له چا څخه وپوښتل شي چې د واورې رنګ څه ډول ده نو هغه ښایي ووايي چې «واوره سپینه ده»).
بېلابېلې لارې چارې شته چې معاصر فیلسوفان هڅه کوي تر څو باورونه تشرېح کړي، له هغې ډلې کولای شو (جیري فوډور)، (روډریک چیشولم) (ډانیل ډینیټ او ډونالډ دیویډسن) او یا هم (هیلاري پوتنوم) یاد کړو. ځینو هم هڅه کړې چې د باور په اړه زموږ مفکورې ته د پام وړ بیاکتنې وړاندې کړي، په شمول د عقیدې په اړه د لیرې کولو پوهان چې استدلال کوي چې په طبیعي نړۍ کې هیڅ داسې پیښه شتون نلري چې زموږ د عقیدې (پاول چرچلینډ) او رسمي ارواپوهنې پوهانو سره مطابقت ولري چې زموږ د عقیدې ځای نیسي. د باور دوه اړخیزه مفکوره ("یا موږ باور لرو یا باور نه لرو") د اعتبار د لا جواز لرونکي، احتمالي مفکورې سره ("د عقیدې د درجو ټول ډولونه شتون لري ، د باور او غیر تر مینځ ساده توپیر نه دی. - باور").
بالڅارکا غار
بالڅارکا غار (په چېکي: jeskyně Balcarka) د سټالاگناټو د غارونو څخه دی چې د چېک په جمهوریت کې د موراويا کراست په شمال کې د  Ostrov u Macochy ښار ته نژدې پروت دی. نوموړی غار ۱۵ زره کاله مخکې آباد شوی و. په دي غار کې تر اوسه پورې د بكرو (چکمک) سامانونه چې د انسانانو لخوا ۱۵ زره کاله مخکې جوړ شوي ول، کشف شوي دي.
وېشنيزه:چېک جمهوريت
د سپټمبر د ۱۱مې په اړه د توطئې تیوري ګانې
ډیرې د توطئې تیوري ګانې شته چې د متحده ایالاتو په وړاندې د سپټمبر میاشتې د ۱۱ نېټې د بریدونو پلان او پلي کول د القاعدې سربېره نورو ډلو ته هم منسوبوي. په دې کښې دا تیوري هم شته، چې د دې بریدونو په اړه لوړ پوړو دولتي چارواکو مخکیني معلومات لرل. دولتي پلټنې او خپلواکه بیاکتنې دا ډول تیوري ګانې ردوي. د دې تیوريو پلويان ادعا کوي، چې په دې تیوریو کښې تضادونه شته یا دا ډول شواهد شته چې له پامه غورځول شوي، پټ شوي یا بیا کتنه ورته نه ده شوې.
د توطئې نامتو تیوري دا ده، چې د غبرګو برجونو او د نړیوال سوداګریز ۷ مرکز نړېدل د سازماني ناکامۍ او اور لګېدنې په پرتله د کنټرول شویو ویجاړیو پایله وه. د دې بل ملاتړ کوونکی باور دا دی، چې پنټاګون د امریکا متحده ایالاتو د دولت په دننه کې د ځینو عناصرو له خوا په توغندي ویشتل شوی دی یا د امریکا د وسله وال پوځ له خوا یوې سوداګریزې الوتکې ته د دې کار د اغېزمن ترسره کولو په موخه اجازه ورکړل شوې وه. په افغانستان او عراق باندې د حملو کولو په ګډون ( که څه هم د متحده ایالاتو دولت له خوا پایلې ښيي چې عراق په دې حملو کې لاس نه درلود) د توطئې تیوریسټانو له خوا د دا ډول کړنو د منلو د احتمالي انګیزو ادعا کړې ده، چې موخه یې د خپلو جیوسټراټیژیکو ګټو لکه د افغانستان له لارې د طبیعي ګاز پایپ لاین جوړولو د پلانونو پراختیا وه. د توطئې نورې تیوري ګانې هغو کارکونکو ته راجع کېږي چې د دې حملو په اړه یې مخکيني معلومات لرل او په قصدي توګه یې برید کوونکي له پامه غورځول یا یې له هغوی سره مرسته نه کوله.
د سټنډرډونو او ټکنالوژۍ ملي انسټیټیوټ او د نامتو میخانیکانو په نامه مجلې د پلټنو په پایله کې د ۹/۱۱ په اړه د توطئې تیوریسټانو ادعاوې رد کړي دي. د۹/۱۱ کمېسیون او د ساختماني انجینرۍ ډېری ټولنو دا ومنله، چې پرله پسې اور سره مل د جټ الوتکو د لوړې چټکتیا اغېز له امله د ویجاړیو مخه ونه نیول شوه او د غبرګو برجونو د نړیدو لامل شو، خو د ۹/۱۱ حقیقت په اړه د مهندسانو او انجینرانو په ګډون د توطئې تیوري ځینې ډلې د سټنډرډونو او ټکنالوژۍ د ملي انسټیټیوټ او د نامتو میخانیکانو مجلې دلایل نه مني.
شالید
د ۹/۱۱ توطئي تیورسټان د دې پېښې په اړه لاندې یو یا دواړه حقیقتونه ردوي.
دا واحده نظریه د لاندې مواردو په ګډون د مختلفو سرچینو له خوا حمایه شوې ده:
تاریخچه
د بریدونو له وخته، د توطئې یو لړ تیوري ګانې په ویب پاڼو، کتابونو او فلمونو کې وکارول شوې. د ۹/۱۱ د توطئې تیوري ګانو پلوې ډلې او افراد د ۹/۱۱ د حقیقت غورځنګ د برخې په توګه پېژندل کېږي. د برید د شپږو ساعتونو په ترڅ کې، یو وړاندیز د انټرنټ په چټ روم (چټ خونه) کې را څرګند شو او داسې وړاندیز یې وکړ، چې د برجونو نړېدل د یوې کنټرولېدونکې ویجاړۍ په شان ښکاره کېده. که چېرې د څو ورځو په ترڅ کې د کنټرولېدونکې ویجاړۍ برخې په اړه کوم دولتي کارمند څه ونه ویل، لیکونکی لیکي داسې لیکي چې « زه فکر کوم چې موږ په رښتیا هم له یوې جدي ستونزې سره مخ یو». لومړۍ تیوري ګانې چې څرګندې شوې په لومړي سر کې په عامه توګه په شته شواهدو کې په مختلفو پېژندل شویو ګډوډیو باندې تمرکز کاوه، وروسته بیا پلویانو د ادعا شوې توطئې په اړه نورې ځانګړې تیوري ګانو ته پرمختګ ورکړ. لومړنۍ را پورته شوې تیوري ګانې چې پراخه توګه د ایمېل او ویب پاڼې له لارې خپرې شوې وې، د دې څرګندونه کوي چې په دې برید کې یو یهود هم نه دی وژل شوی او له همدې امله دا برید هرو مرو د موساد (د اسرائیل دولت د استخباراتو) کار دی نه د اسلامي ترهګرو. The following news media state that the movement is being known as or being called "9/11 Truth movement":
په ۲۰۰۴ م کال کې د توطئې تیوري ګانو د سپټمبر ۱۱ نېټې پېښو په اړه په متحدو ایالاتونو کې په مشهورېدو پیل وکړ. یو وضاحت دا دی، چې د نویو یا ډېرو قانع کوونکو شواهدو موندلو یا د تیوري ګانو د پریزنټېشن(وړاندې کولو) په تخنیکي کیفیت کې د پرمختګ په پرتله د مشهورېدو را څرګندېدل ډېر د عراق جګړې باندې د نیوکو او د ولسمشر په توګه د جورج ډبلیو بوش بیا ټاکل کېدو پورې تړاو درلود. نایټ رایډر خبرونو Knight Ridder news  یوه تیوري له بربنډولو سره مل وړاندې کړه چې په عراق کې د ډله ییزې ویجاړۍ وسلې نشته. په ځنډ سره د ولسمشر د ۲۰۰۱م کال د آکسټ ۶ مې نېټې ورځني ګزارش خپرېدل او د نارډ NORAD (North American Aerospace Defense Command  د شمالي امریکا د هوایي دفاع قوماندانۍ) راپورونو چې ۹/۱۱ کمیسیون ته دروغ ویلې ول ممکن د توطئې تیوري ګانې پیاوړې کړې وي.
د ۲۰۰۴ او ۲۰۰۶ م کلونو د سپټمبر ۱۱ نېټې د بریدونو کلیزې کې د توطئي تیوري ګانو رسنیز پوښښ زیات شو. د نړیوال سوداګریز مرکز نړېدو په هکله د متحده ایالاتونو دولت د سټنډرډونو او ملي تکنالوژۍ د انسټیټیوټ له خوا یو رسمي څېړنیز راپور خپور شو. د دې تیوري ګانو د مخ پر زیاتېدو خپرېدو ته د رسیدو لپاره، په ۲۰۰۶م کال کې د امریکا متحده ایالاتونو د بهرنیو چارو وزارت یوې ویب پاڼې باندې بیا کتنه وکړه چې له منځه یې یوسي. د ملي امنیت د ۲۰۰۶ م کال ستراتېژۍ اعلان وکړ، چې ترهګري له توطئې او د ناسمو معلوماتو له فرعي کلتور نه سرچینه اخلي او دا چې ترهګرپه ډیره اغېزمنه توګه د هغو خلکو له ډلې نه خلک ګماري چې د نړۍ په اړه یې معلومات د دروغو او د توطئې فاسدو تیوري ګانو له خوا ککړ شوي وي. تحریفونه شکایتونه ژوندي ساتي او هغه حقایق چې قومي تعصبات او خپل سرې پروپاګند ننګوي، فلټروي (چڼوي). د ایمن الظواهري په مشرۍ، القاعده ډلې په پرله پسې توګه د دې بریدونه مسؤلیت ومانه  او شیعیه ایران او حزب الله باندې یې د دې تور ولګاوه، چې متحده ایالاتو ته د زیان اړونو په برخه کې په قصدي توګه د سنیانو بریا ته سپکاوی کوي او داسې ګنګوسو باندې پیل کوي چې دا بریدونه د اسرائیل له خوا ترسره شوي.
د سپټمبر ۱۱نېټې د پېښې په اړه د توطئې ځینې تیوري ګانو کې نمایشي ستراتیژۍ نه دي شاملې، دا د توطئي تیوري ګانو ډیره ښه بېلګه ده، چې د ښه او بد، یا د ګنهکار او بې ګناه ترمنځ واضحه دوه ګونی چلند رامنځته کوي. پر ځای یې، دوی دې ته د غفلت او پېچلتیا درجه بندي ورکوي. ماتایس بروکرز چې د دا ډول تیوري ګانو له مخکښو پلویانو څخه ده، د سپټمبر ۱۱ نېټې د بریدونو په اړه په ټولیزه توګه منل شوی حساب ردوي، ځکه چې دا په خپله د توطئې تیوري ده، چې غواړي پېچلتیا کمه کړي، هغه څه چې ګډوډوي له منځه یوسي او د نه پوهېدو وړ شیان تشریح کړي.
د بریدونو له پنځمې کلیزې مخکې، مرکزي خبري رسنیو د ۹/۱۱د توطیې د تیوري ګانو د ودې په اړه د مقالو یوه برخه له یوې مقالې سره جوخت چې په ټایم ورځپاڼې کې خپره شوې وه او په کښې داسې ویل شوي ول، چې دا یوه لویه ښکارنده(پدیده) نه ده،خپره کړه. دا د رسنیو یو سیاسي حقیقت دی. په څو سروې ګانو کې د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو په تړاو د باورونو په اړه پوښتنې شاملې دي. په ۲۰۰۸ م کال کې د ۹/۱۱ په اړه د توطئې تیوري د ډېلي ټیلیګراف TheDaily Telegraph له خوا چمتو شوي د «تر ټولو سترې توطئې تیوري» لست په سر کې راغله.
په ۲۰۱۰ م کال کې د ۹/۱۱ څېړنو نړیوال مرکز چې یو خصوصي بنسټ ده او د توطئې د تیوري ګانو ملاتړ کوونکی دی ، په بریالیتوب سره د برید په جریان او له هغه نه وروسته د NIST له خوا د اخیستل شویو ویډیوګانو د خپرېدو قضیه په لاره واچوله. د آلماني ورځپاڼي فرانکفورټر آلګیمین زیتونګ Frankfurter Allgemeine Zeitungپه وینا، هغه ویډیوګانې چې د بریدونو له نهمې کلیزې لږ مخکې خپرې شوې وې "د توطیې تیوریسټانو ته نوې خواړه برابروي." ډیری ویډیو ګانې د ۷ نړیوال سوداګریز مرکز انځورونه ښیي، د نړیوال سوداګریز مرکز برجونو ته څېرمه چې یوه ستره ودانۍ وه ، د ۲۰۰۱ م کال په ۱۱ نېټه هم ونړیدله.
د ۹/۱۱ پېښې شمېرنو ته په کتو سره سټیون ای جونز او مایک برګر زیاته کړه، چې د اسامه بن لادن مړینې د بریدونو په اړه د دوی پوښتنو ته بدلون نه دی ورکړی، او نه یې د بندولو وړاندیز کړی. د لیکوال جیریمي سټهل په وینا، له هغه وخته چې بوش دفتر پریښود، د ۹/۱۱ د پېښې د توطئې په تیوري ګانو کې د باور کوونکو ټولیز شمېر کم شوی، په داسې حال کې چې د هغو خلکو شمیر چې په ډیرو "راډیکال" تیوري ګانو باور لري په کافي اندازه ثابت پاتې دي.
هاشم وطنوال
هاشم وطنوال د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
لیبریا
لیبیریا په انګلیسي Republic of Liberia) چې رسمي نوم یې د لایبیریا جمهوریت دی د افریقا په لویدیځ کې پروت یو هیواد دی. پلازمینه یې د مونروویا ښار او رسمی ژبه یې انګلیسي ده، لیبیریا ۳۶۹'۱۱۱ کیلومتره مساخت او ۰۰۰'۴۸۹'۳ میلیونه وګړي لري، د یاد هیواد د پیسو واحد د لیبریا ډالر دی (LRD).
ليبريا (/laɪˈbɪəriə/) چې په رسمي ډول د ليبريا جمهوريت دی، د لويديځې افريقا پر ساحل باندې پروت هېواد دی. شمال لويديځ ته له سيراليون، شمال ته له ګينه، ختيځ ته له ايوري ساحل (Ivory Coast) او سوېل او سوېل لويديځ ته له اتلانتيک سمندر سره پوله لري. نږدې ۵ ميليونه نفوس لري او ۱۱۱۳۶۹ کېلو متر (۴۳۰۰۰ ميل مربع) سيمه پوښي. انګليسې يې رسمي ژبه ده، مګر له ۲۰ څخه زياتې هېوادنۍ ژبې په کې ويل کېږي، چې د هېواد توکميز او کلتوري راز راز والی (تنوع) په ډاګه کوي. د هېواد پلازمېنه او لوی ښار مورنوويا (Mornovia) ښار دی.
ليبريا د امريکايې استعمار ټولنې (American Colonization Society (ACS)) د يوې پروژې په توګه د ۱۹ پېړۍ په لومړيو کې پيل وکړ، چې د باور له مخې به تور پوستي وګړي په افريقا کې د متحده ايالتونو په پرتله د خپلواکۍ او نېکمرغۍ له غوره موکو سره مخامخ شي. د ۱۸۲۲ او په ۱۸۶۱ کې د امريکا د کورنۍ جګړې د پيل تر منځ له ۱۵۰۰۰ څخه زيات خپلواک شوي يا په خپلواک ډول زېږېدلي تور پوستي د ۳۱۹۸ افريقايي الاصل کارابيني وګړو تر څنګ، چې په متحده ايالتونو کې له ټولنيز او حقوقي فشار سره مخامخ شول؛ بېرته په ليبريا کې ځای پر ځای يا استوګن شول. يادو استوګنو چې په پرله پسې ډول يې «امريکايي ليبريايي» پېژندنه (شناخت) رامنځته کړ، له خپل ځان سره خپل کلتور او دود ولېږداوه. د ليبريا اساسي قانون او توغ د متحده ايالتونو له اساسي قانون او توغ څخه وروسته موډل شول، په داسې حال کې چې پلازمېنه يې د امريکايې استعمار ټولنې (ACS) د ملاتړ کوونکي او د متحده ايالتونو د ولسمشر جيمز مونرو (James Monroe) څخه وروسته نومول شوې وه. ليبريا د ۱۸۴۷ جولای پر ۲۶ خپلواکي اعلان کړه، چې متحده ايالتونو د ۱۸۶۲ فبروري تر ۵ نېټې پورې په رسميت ونه پېژندله. د ۱۸۴۸ جنوري پر ۳ جوزف جنکينس روبرټس (Joseph Jenkins Roberts) چې د متحده ايالتونو د ويرجينيا ايالت يو خپلواک زېږېدلی افريقايي الاصله امريکايی او د ليبريا استوګن و، د خلکو له لورې د خپلواکۍ له اعلان څخه وروسته د ليبريا د لومړني ولسمشر په توګه وټاکل شو.
ليبريا لومړنی افريقايي جمهوريت و، چې خپله خپلواکي يې اعلان کړه او د افريقا لومړنی او تر ټولو لرغونی معاصر جمهوريت دی. دا هېواد د هغو محدودو هېوادونو له ډلې څخه و، چې افريقا لپاره د تيت او پرک کولو (Scramble) پر مهال يې خپله خپلواکي وساتله. د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال دې هېواد د المان پر وړاندې د متحده ايالتونو د جګړې د هڅې ملاتړ وکړ او په خپل وار سره يې په جوړښت کې د پام وړ امريکايي پانګه اچونه ترلاسه کړه، چې د هېواد له شتمنۍ او پرمختګ سره يې مرسته وکړه. ولسمشر ويليم ټبمېن (William Tubman) سياسي او اقتصادي بدلونونه وهڅول، چې د هېواد نېکمرغي يا هوساينه او نړېواله څېره يې هسکه کړه. ليبريا د ملتونو ټولنې، ملګرو ملتونو او د افريقايي يووالي سازمان بنسټګره غړې وه.
د امريکا ليبريايي استوګنو په هغو ذاتي يا هېوادنيو وګړو پورې په ښه ډول اړه نه درلوده، چې دوی يې مخالفت وکړ؛ په ځانګړي ډول له هغو خلکو سره چې په يو څه ګوښه دننيو سيمو کې يې ژوند کاوه. “Kru” او “Grebo” له خپلو کورنيو مشريو څخه پر مستعمراتي اوسېدونکو باندې بريدونه وکړل. د امريکا ليبريايي وګړو د اصلي وګړو د ماموريتونو او ښوونځيو د جوړولو په موخه مذهبي بنسټونو ته وده ورکړه، چې د هېواد اصلي وګړي وروزي. ياد ليبريايي وګړي په يوه کوچنۍ ځانګړې او ممتازه ډله کې رامنځته [راټول] شول، چې نابرابر سياسي واک يې وساته او بومي يا ذاتي افريقايان تر ۱۹۰۴ پورې د هغوی په خپله خاوره کې له طبيعي حق څخه بې برخې وو.