cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د وارسا تړون
ناظرین
منګولیا: د ۱۹۶۳ زکال په جولای میاشت کې د منګولیا د خلکو جمهوریت د وارسا تړون د ۹مې مادې پر بنسټ په دغه تړون کې د شاملېدو غوښته وکړه. د چین او شوروي اتحاد ترمنځ د درز د شتون له امله منګولیا د ناظر هېواد په توګه پاتې شو. دا لومړی ځل و چې د شوروي اتحاد د عمل ابتکار د وارسا تړون د یو غیر شوروي غړي له خوا رد شو، رومانیا له وارسا تړون سره د منګولیا د یوځای کېدو څخه مخه ونیوله. شوروي دولت په ۱۹۶۶ زکال کې هوکړه وکړه په منګولیا کې پوځي ځواک ځای پر ځای کړي.
په پیل کې چین، شمالي کوریا او ویتنام هم د ناظرینو په توګه و، خو د ۱۹۶۰مې لسیزې په لومړیو کې د چین او شوروي ترمنځ د درز رامنځته کېدو له امله چین د ناظر په توګه له خپل ځایګي لاس واخیست.
جوړښت
د وارسا تړون سازمان دوه اړخه لرل: سیاسي مشورتي کمېټې سیاسي چارې مخته وکړې، بل پلو د دغه سازمان د وسله والو ترکیبي ځواکونو قوماندانۍ بیا څو ملیتي ځواکونه کنټرول کول چې مرکز یې د پولنډ په وارسا کې و.
ورته مهال په عملي توګه دغه تړون د شوروي سترواکۍ د اصطلاح په اډانه کې په ختیځ بلاک هېوادونو باندې د شوروي اتحاد د مستقیمې واکمنۍ څرګندويي کوله چې په لویدیځ بلاک باندې د متحده ایالاتو له اغېز سره د پرتلې وړ نه و. د وراسا تړون ټول قوماندان باید هم مهاله د شوروي اتحاد مخکښ چارواکي وای چې د نامعلومې مودې له پاره ټاکل کېدل؛ ورته مهال د وارسا تړون د ټولو غړو هېوادونو د ګډو ځواکونو اعلي قوماندان چې ټول دغه ځواکونه یې په واک کې و د شوروي اتحاد د دفاع وزیر لومړی مرستیال او همدارنګه د دغو ځواکونو لوی درستیز د شوروي اتحاد د ځواکونو د لوی درستیز لومړی مرستیال و. برخلاف د ناټو د عمومي منشي او د پوځي کمېټې د مشر د څوکیو لپاره کسان د ټاکلي مهال لپاره ګمارل کېږي او د ټولو غړو هېوادونو د چارواکو په هوکړه ټاکل کېږي.
په ناټو باندې د امریکا د واکمنۍ (تر ډېره په پوځي او اقتصادي ډګر کې) سربېره د شمالي اتلانتیک د اتحاد ټولې پرېکړې د شمالي اتلانتیک شورا د غړو هېوادونو په ټولیزه هوکړه وي؛ په دغه اتحاد کې د هېوادونو د غړیتوب اړوند پرېکړه هم د امریکا په واک کې نه ده بلکې یو طبیعي دیموکراتیک بهیر لري. په وارسا تړون کې ټولې پرېکړې د شوروي اتحاد له خوا په یوازې توګه کېدلې. د وارسا تړون غړو هېوادونو په دغه سازمان کې د غړیتوب اړوند د مذاکرې او پرېکړې کولو په برخو کې مساوي حقونه نه لرل.
ستراتیژي
د وارسا تړون د جوړېدو موخه دا وه چې شوري اتحاد غوښتل د دې مخه ونیسي څو مرکزي اروپا او ختیځه اروپا د شوروي اتحاد د مخالفینو پر مرکز وانه وړي. دغې پالیسۍ له ایډیالوژیکو او جیوستراتیژیکو لاملونو څخه سرچینه اخیسته. له ایډیالوژیک پلوه شوروي اتحاد د سوسیالیستي نړیوال خوځښت د رهبر په توګه د سوسیالېزم او کمونېزم د تعریف حق خپل باله. له همدې امله دغې چارې په هغه صورت کې د مداخلې اړتیا پېښوله چې څرګنده به شوه سوسیالیستي اصلي نظریات هماغه ډول چې د برژنف په دوکتورینو کې واضح شوي، نقض کېږي.
الکلیم نیازي خصوصي ښوونځی
الکلیم نیازي خصوصي ښوونځي، بنسټ په خوست ولایت مرکز ډیری د حیات اباد په کلي کې د سیمې مخورو مشرانو او علماءو لخوا کېښودل شو، یاد ښوونځي نوم د نیازي قوم مخور مشر مرحوم حاجي زرګرخـان زوی، حاجي کلیم خان په نوم ونومول شو، شیخ محمد یعقوب حقاني په کال ۱۳۹۳ هـ شـ کې له پاکستان هیواد راستون شو او لویه هیله یې وۀ چې سیمه کې یو خصوصي ښوونځی ولري ترڅو سیموالو ته له همدې لارې علمي اساسي خدامات وړاندې کړي چې بلاخیره په کال ۱۳۹۴ شیخ محمد یعقوب نیازي همدا فکر بنسټ کېښود، دا په داسې حال کې چې شمل ډیري سیمه کې نیږدې رسمي خصوصي ښوونځی نه ول په همدې سره یوه لویه تشه ډکه شوۀ، دې همدې بنسټ په اېښدلو سره په سیمه کې یو لوی بدلون راغلو.
یاد ښوونځی یوه ځانګړینه دا دۀ چې د ډیري شمل سیمې ډیر اوسیدونکي کوچیان دي چې د اوړي موسم کې له خوست ولایت څخه پکتیا ولایت ابده کي سیمې ته کوچ کوي چې یاد ښوونځی هم یاده سیمه کې د اوړي موسم فعالیت کوي او پکتیا ابده کي سیمه کې یې منظم تعمیر جوړ کړی او تر ډیره یې مهمې اړتیاوې پوره کړې دي.
یاد ښوونځی د ښې او منظمې رهبري په برکت لومړی سر کې متوسطه امر واخیست او دوهم کال لیسې دورې ته ارتقاء وکړه چې اوس تر یولسم ټولګي زده کوونکو روزنه او پالنه کوي.
لتويا
لتويا په رسمي ډول د لتويا جمهوريت او د شمالي اروپا په بالتيک سيمه کې پروت هېواد دی. دا يو له بالتيک دولتونو څخه دی، چې په شمال کې له استونيا، سويل کې له ليتوانيا، ختيځ کې له روسيې، سويل ختيځ کې له بيلاروس او لويديځ کې له سويډن سره سمندري ګډه پوله لري. د هېواد پراخوالی ۶۴۵۸۹ کېلو متر مربع (۲۴۹۳۸ ميل مربع)، نفوس يې ۱،۹ ميليونه او موسمي برابر يا معتدل اقليم لري. پلازمېنه او تر ټولو پراخه ښار يې رېګا “Riga” دی. د هېواد اوسېدونکي د د بالتس “Balts” په توکميزې او ژبنۍ ډلې پورې اړه لري او په لتويايي ژبه خبرې کوي، چې د بالتيک له يوازينيو دوه ژونديو ژبو څخه ده. روسان د هېواد تر ټولو مهم لږه کي دي، چې د ټول نفوس نږدې څلورمه برخه جوړوي.
له پېړيو تيوتونيک، سويډني، د پولينډ او ليتوانيا له ګډې او روسي واکمنۍ څخه وروسته، چې په اصل کې د بالتيک المان د سيمه ييز اشرافيت په واسطه له مخې لرې شوې، د لتويا خپلواک جمهوريت د ۱۹۱۸ ز کال د نومبر په ۱۸ نېټه هغه وخت رامېنځته شو، چې له الماني سترواکۍ څخه بېل شو او او د لومړۍ نړيوالۍ جګړې په پايله کې يې خپلواکي اعلان کړه. که څه هم دا هېواد د ۱۹۳۰ زلسيزې په ۱۹۳۴ز کال کې له کودتا څخه وروسته په زياتېدونکي ډول استبدادي شو او د کارلېس اولمانېس “Karlis Ulmanis” په مشرۍ يې استبدادي نظام رامېنځته کړ. د هېواد رښتينې خپلواکي د دويمې نړيوالې جګړې په پيل کې له خنډ سره مخامخ شوه، چې پيل يې شوروي اتحاد کې په زور سره د لتويا په يو ځای کېدلو سره وشو او وروسته په ۱۹۴۱ز کال کې د نازي المان له لورې تر بريد او نيواک لاندې راغله، چې له دې وروسته د راتلونکو ۴۵ کالونو لپاره د لتويا د شوروي سوسياليست جمهوريت د جوړولو په موخه په ۱۹۴۴ ز کال کې يو ځل بيا د شورويانو له لورې ونيول شوه. د شوروي نيواک پر مهال د پراخه کډوالۍ په پای کې توکميز روسان د هېواد خورا څرګند لږه کي شول، چې اوس د نفوس نږدې څلورمه برخه جوړوي. د سندرې ويلو سوله ييز اوښتون “Singing Revolution” په ۱۹۸۷ز کال کې پيل شو او د ۱۹۹۱ ز کال د اګسټ په ۲۱ د رښتينې خپلواکۍ په بيرته ترلاسه کولو سره پای ته ورسېد. له هغه وخت راهيسې لتويا ديموکراتيک يو ګونديز پارلماني جمهوريت دی.
لتويا د لوړ عايد پرمختللي اقتصاد په درلودلو سره يو پرمختللی هېواد دی، چې د انساني پرمختګ لړيال کې خورا لوړ ځای لري. دا هېواد د مدني ازاديو، د مطبوعاتو د خپلواکۍ، د انټرنيټ د خپلواکۍ، ديموکراتيک حکومتولۍ، د ژوند معيارونو او د سوله ييزتوب معيارونو په برخو کې د پام وړ کړنې تر سره کوي. لتويا د اروپايي ټولنې، يوروزون، ناټو، اروپايي شورا، ملګرو ملتونو، د بالتيک سمندرګي د هېوادونو د شورا، د پيسو نړيوال صندوق، د شمالي اروپا او بالتيک اته هېوادونو “Nordic-Baltic Eight”، د شمالي اروپا د پانګونې بانک، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ اقتصادي سازمان، د اروپا د خونديتوب او همکارۍ سازمان او د سوداګرۍ د نړيوال سازمان غړې ده.
ارپوهنه
د لتويا نوم “Litvija” د لرغونو لتګاليانو “Latgalians” له نوم څخه اخېستل شوی دی، چې د کيورونيانو “Curonians”، سيلونيانو “Selonians” او سيميګاليانو “Semigallians” تر څنګ د انګليستان او اروپايي بالتيک څلورمه قبيله وه، چې له فينيک ليفونيانو “Finnic Livonians” سره يې په ګډه د معاصرو لتويانو توکميزه هسته جوړه کړه. د لتويا هنري “Henry of Latvia” د هېواد د نوم لاتيني بڼې ليتيګاليا “Littigallia” او ليتيا “Lithia” رامينځته کړې، چې دواړه له لاتګاليايي نومونو څخه اخېستل شوي دي. يادو ګړنو د هېواد نوم په اړه روماني ژبو کې له ليتونيا “Litonia” او بېلابېلو جرمنيک ژبو کې له ليتلېنډ “Lettland” څخه د بدلونونو انګېزه واخېستله.
تاريخچه
له ميلاد څخه نږدې ۳۰۰۰ کالونه پخوا د ليتويايي وګړو د بالتيک لومړني نيکونه د بالتيک سمندرګي په ختيځ ساحل کې استوګن شول. بالتانو روم او بيزانس ته سوداګريز لارې پرانېستې او د قيمتې فلزاتو په بدل کې يې د ځايي عنبرو سوداګري پيل کړه. په ۹۰۰ زکال کې د کيورونيانو “Curonians”، سيلونيانو “Selonians”، سيميګاليانو “Semigallians” او لاتګاليانو “Latgallians” بېلابېلو بالتيک قبيلو تر څنګ د ليفونيانو “Livonians” فينيک قبيله (چې په فينيک ژبه يې خبرې کولې) هم لتويا کې استوګن شوه.
منځنۍ دوره
که څه هم ځايي خلکو د پېړيو لپاره له بهرنۍ نړۍ سره اړيکه درلوده، مګر په ۱۲ ز پېړۍ کې د اروپا ټولنيز او سياسي ګډ نظام کې په بشپړ ډول يو ځای شوه. د پاپ له لورې استول شوي مذهبي بلونکي (مبلغان) د ۱۲ پېړۍ په وروستيو کې له عقيدې څخه د خلکو اړولو په لټه له داوګاوا سيند “Daugava River” څخه تېر شول. سيمه ييزو خلک که څه هم هغومره په اسانۍ سره عيسويان نه شول، چې کليسا يې هيله درلوده.
الماني صليبيان سيمې ته واستول شول، يا د خورا شونتيا له مخې يې په خپله د تګ پرېکړه وکړه. د سيګيبيرګ سينټ مينهارد “Saint Meinhard” په ۱۱۸۴ز کال کې اکسکايل “Ikskile” ته ورسېد، چې سوداګر هم ورسره وو او د يو کاتوليک ماموريت له مخې يې له اصلي کفري باورونو څخه د خلکو د اړولو په موخه ليونيا “Livonia” ته سفر کاوه. درېيم پاپ سيليتاين “Pope Celestine III” په ۱۱۹۳ز کال شمالي اروپا کې د کافرانو پر وړاندې د صليبي جګړې غوښتنه کړې وه. کله چې له عقيدې څخه د اړولو سوله ييزې لارې چارې بې پايلې شوې، مېنهارد د وسلو په زور د ليونيانو د عقيدې بدلولو پلان جوړ کړ.
د ۱۳ پېړۍ په پيل کې المانيانو د اوسنۍ لتويا پر پراخه برخو باندې واکمني وکړه. دې نيول شویو سيمو له سويلي استونيا سره په ګډه صليبي ايالت جوړ کړ، چې د تيرا ماريانا “Terra Mariana” يا ليونيا په توګه وپېژندل شو. په ۱۲۸۲ زکال کې رېګا “Riga” او وروسته سيسيس “Cesis”، ليمبازي “Limbazi”، کوکنيسي “Koknese” او والمېرا “Valmiera” ښارونه د هانسيټيک اتحاد “Hanseatic League” برخه شول. ريګا د ختيځ او لويدیځ تر منځ يوه مهمه سيمه شوه او له لويديځې اروپا سره يې نږدې کلتوري اړيکې جوړې کړې. لومړني الماني اوسېدونکي د شمالي المان اشراف او د شمالي المان د ښارګوټو اوسېدونکي وو، چې سيمې ته يې خپله “Low German” ژبه راوړله او يادې ژبې په لتويايي ژبه کې ګڼ پردي [الماني] ويوکي دننه کړل.
د سمون دوره او د پولينډ او سويډن واکمني
د ليونيا له جګړې “Levonian War” (۱۵۵۸ – ۱۵۸۳زکال) څخه وروسته، ليونيا (شمالي لتويا او سويلي استونيا) تر پولينډي او ليتوانيايي واکمنۍ لاندې راغله. د استونيا سويلي برخه او د لتويا شمالي برخه د لتوانيا ستر ديوک حکومت “Grand Duchy of Lithuania” ته پرېښودل شوې وې او د ليونيا ډچيز [د ديوک تر واک لاندې سيمه] يې جوړ کړ. د ليونيا د ترتيب “Order of Livonia” وروستي ماهر ښوونکي ګوتهارد کيټلر “Gotthard Kettler” د کورلېنډ او سيميګاليا دیوکي حکومت “Duchy of Courland and Semigallia” جوړ کړ. که څه هم ياد ديوکي دولت د ليتوانيا د ستر ډچيز او وروسته د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو د دولت تر لاس لاندې دولت و، مګر ۱۶ پېړۍ کې يې د پام وړ کچه خپلواکي وساتله او يوه طلايي دوره يې تجربه کړه. د لتويا ختيځ سيمه لاتګاليا “Latgalia” د پولينډ او ليتوانيا د ګډو ګټو دولت د “Infanty Voivodeship” برخه شوه.
په ۱۷ پېړۍ او د ۱۸ پېړۍ په لومړيو کې د پولينډ او لتوانيا د ګډو ګټو دولت، سويډن او روسيې ختيځ بالتيک کې د لوړوالي هڅه وکړه. د پولينډ او سويډن له جګړې “Polish-Swedish War” څخه وروسته شمالي ليونيا د وېدزيمي په ګډون د سويډن تر واکمنۍ لاندې راغله. رېګا د سويډني ليونيا پلازمېنه او د سويډن په ټوله سترواکۍ کې لوی ښار شو. د سويډن او پولينډ تر منځ جګړې په ۱۶۲۹ ز کال کې د التمارک د اختلافاتو د هوارولو ماموريت “Truce of Altmark” تر وخته پورې په مهالني ډول [کله کله] دوام وکړي. لتويا کې سويدني دوره په عمومي ډول د مثبتې دورې په توګه يادېږي، چې غلامي په اسانه شوه، د بزګر پوړ لپاره يو لړ ښوونځي جوړ شول او د ځايي بېرون اشرافو واک کم کړای شو.
اډیګیسک
اډیګیسک ( Адыге́йск ) یو ښار دی چې په روسیه کې موقعیت لري.
حوالې
وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي رادارونه
ښځې په روسيه کې
ښځې په روسيه کې په بېلابېلو رژيمونو او بېلابېلو پېړيو کې غېر ثابت تاريخ لري. بايد يادونه وکړو، دا چې روسيه يوه ګڼ ملتي ټولنه ده، د مېرمنو تجربې په کې نژادي، مذهبي او اجتماعي برخو کې په اغېزناک ډول تغیير کوي. د يوې نژادي اقليت روسۍ مېرمنې ژوند په ډراماتيک ډول د نورولږه کیو اړوند لکه باشکېر چيچين (Bashkir Chechen) يا ياکوتس ساخا (Yakuts Sakha) مېرمنو د ژوند سره توپير لري. د يوې ټيټې طبقې کليوالې مېرمنې ژوند په کې د يوې منځنۍ کچې ښاري مېرمنې په نسبت توپير کوي. سره له دې هم په روسيه کې تاريخي او سياسي قرينه د مېرمنو په اړه د خبرو کولو د يوې خونې زمينه برابره کړې ده.
تاريخچه
د لرغون پېژندنې  شواهد راښیي چې د روسيې اوسنی قلمرو له تاريخ څخه د مخکې وختونو راهيسې رامنځته شوی دی. (۱،۵) ميليونه کلونه پخوا اولدوان (Oldwan) د کبړۍ توکي د شمالي (Caucausus) په ډاګيسټن اکوشا (Dagestan Akusha) سيمو کې کشف شوي دي، چې په روسيه کې د ډېر پخواني انسان شته والي ته اشاره کوي. د روسانو مستقيم اصليت ختيځ غلامان او د (Finnic) وګړي دي. د ۲۰ پېړۍ ډېری خلکو لپاره د روسيې تاريخ په لازمي ډول شوروي اتحاد دی. دا په ۱۹۹۱ز کال د لويديځې اروپا د کمونيزم بلاک پخوانيو هېوادونو د اقتصادي سقوط او نورو ټولنيزو ستونزو له امله رامنځته شو. په روسيه کې مېرمنې يوه ډله نه دي؛ ځکه چې دا هېواد په خپله ډول ډول پاړکي لري. په ۲۰۱۰ز کال کې په روسيه کې شاو خوا ۲۰۰ ملیتونه او نژادي اقليتونو وو چې ۷۷،۷ سلنه يې روسان وو. که څه هم د نفوس ډېره برخه يې مسيحي ارتودوکس دي، مګر نوردينونه هم په کې شته. نږدې (٪۶) مسلمانان هم په روسيه کې مېشت دي. د روسيې په تاريخ کې مشهورې مېرمنې د روسيې انا (Anna of Russia)، د روسيې ايليزابت (Elizabeth of Russia)، کترين د ګريټ (Catherine the Great) او ياکاټيرينا اورونټسووا ډاشکووا (Yakaterina Vorontosova-Dashkova) وې.
اتلسمه پېړۍ
د اتلسمې پېړۍ روسي مېرمنې د اروپايي هېوادوالو په نسبت د ځينو وجوهاتو له امله بختورې وې. له بلې خوا د روسي مېرمنو ژوند ډېر سخت و. اتلسمه پېړۍ د ټولنيز او قانوني بدلون وخت و، چې ښځو په کې هغه بدلونونه تجربه کړل چې مخکې يې نه وو تجربه کړي. ستر پیټر (Peter the Great) له ۱۶۸۲- ۱۷۲۵ ميلادي کلونو پورې واکمني وکړه او روسي فرهنګ او هغو رواجونو کې یې ګڼ بدلونونه راوستل چې د ۱۴۵۰ز کلونو راهيسې د بیزانس(Byzantine) د سترواکۍ له وخته مراعات کېدل. د ټولنې درېوواړو طبقو تزار ته د هغوی د نژدېوالي له مخې دا اصلاحات تجربه کړل. لويو ښارونو په ډېرې چټکۍ سره د غربيتوب پړاو وازمویه، چې کليوالي سيمو ته لږه موده وروسته دا فرهنګ ورسېد. اشرافو، کروندګرو او سوداګرو مېرمنو هرې يوې په بېل ډول د Petrine اصلاحات مشاهده کړل. د ټيټې طبقې خلکو د اتلسمې پېړۍ تر پايه کوم ځانګړی بدلون حس نه کړ؛ تر دې چې د (Catherine the Great) د پاچهۍ پر مهال يې بدلونونه يو په يو حس کړل. کله چې دا تغیيرات په قانوني ډول د مېرمنو د ژوند د بدلون په موخه پيل شول، تر څنګ يې د مېرمنو ټولنيزو وړتياوو ته په پراختیا ورکولو کې هم مرسته وکړه. په دې پېړۍ کې د Petrine اصلاحاتو ډېرو مېرمنو ته په ټولنه کې د ګډون کولو اجازه ورکړه، په داسې حال کې چې له دې وړاندې زوړ فکر دا و چې ښځه بايد يوازې د کور مېرمن او مور وي. په روسيه کې د مېرمنو مقام بدلېدل، د هغو پينځو مېرمنو په يادولو سره چې ۷۰ کلونه يې په خپلو نومونو سترواکي رهبري کړه، په ښه توګه تشرېح کولی شوو.
قانوني بدلونونه
تر ټولو مهم قانوني بدلون چې د مېرمنو ژوند يې اغېزمن کړ، په ۱۷۱۴ ز کال کې د ستر پیټر (Peter the Great) له خوا ښځو ته د ميراث حق ورکول دي. دا قانون فرض کړی شوی و چې د اشرافو په کورنيو کې د هغوی بچیانو ته د جاېداد د منع په واسطه به د روسيې په عاېد کې مرسته وکړي. د دې قانون پر بنسټ له ميراثه محرومې مېرمنې په اغېزناک ډول برخمنې شوې. د انفرادي وراثت قانون د ۱۷۲۵ز کال په فرمان يا حکم کې واضح شوی و. قانون حکم کاوه چې که چېرې يو سړی ژوندی وي او مجردې لورګانې ولري، تر ټولو مشره لور به  په جايداد کې خپله برخه اخلي؛ په داسې حال کې چې نورې خويندې به د پلار انتقالي شتنمني په خپل منځ کې وېشي. واده کړې لورهيڅ برخه نه لري، بې له دې چې د واده کولو پر مهال يې د پلار له خوا جهېز اخېستی وي. يعنې يوازې د جهېز برخه د دوی حق کېږي او په نورې شتمنۍ کې برخه نه لري.
د ښځو لپاره زده کړې
له پيټرين Petrine څخه وړاندې پېړيو کې روسانو د خپلو خلکو (غريبو يا مالدارو) د باسواده کولو سره هيڅ علاقه نه درلوده. تعليمي اصلاحات د Petrine د لويديځ پلويتوب يوه ستره برخه وه. که څه هم دا اصلاحات د دويمې کترين (Catherine) تر اصلاحاتو پورې  په عملي توګه موجود نه و. دويمې کترين د هرې طبقې ښځو او نارينه وو دواړو ته د تعليم کولو حق ورکړ. د نجونو زده کړې معمولاً په کورونو کې وې، ځکه دوی فکر کاوه چې نجونې يا د کور مېرمنې جوړېږي او يا ميندې. د رسمي زده کړو زمينه په ۱۷۶۴ز او ۱۷۶۵ز کلونو کې هغه وخت پيل شو چې دويمې کترين (Catherine II) د (Petersburg) په کوڅه کې د اشرافو نجونو لپاره د سمولني (smolny) په نوم انسټيټيوت او وروسته يې بيا د عامو خلکو د لورګانو لپاره د نووډيويچي (Novodevichii) په نوم انسټيټيوټ جوړ کړ.
ښځې په اشرافيت کې
په اتلسمه پېړۍ کې د Petrine اصلاحاتو او روښانفکره نظرياتو اشرافي کورنيو ته د منلو او نه منلو بدلونونه راوړل. د شتمنو کورنيو ښځينه بچیان منتصب کېدل او په يو ځانګړي ځای کې ساتل کېدل. دا ځای به معمولاً يوه بېله ودانۍ وه، چې له کور سره به د يو دهلېز په واسطه نښتې وه. په دې ودانۍ کې به معمولاً هغه نجونې ساتل کېدلې چې د واده عمر ته به رسېدلې وې. عقيده دا وه چې دوی پاکې او له هر ډول جنسي اړيکو څخه لرې وساتي. دې نجونو ته يوازې په نورو اشرافي کورنيو کې د واده کولو او پيوستون حق ورکول کېده. د کليو او بانډو ټيټو طبقو کورونو د پېغلو نجونو يا ناواده مېرمنو د بېلولو لپاره جلا ځای نه درلوده. دا ډول مېرمنې بايد له خپلو وروڼو، پلرونو او خاوندانو سره يو ځای اوسېدلی وی او تر څنګ يې بايد په ځانته ځان د کور کارونه هم کړی وی. د ستر پیتر (Peter  the Great) له خوا د نوو اصلاحاتو د تصويب په پايله کې، په ځانګړي ډول تزار روسيې ته د نږدې شتمنو خلکو د واده کولو رواجونو هم په تدريجي ډول بدلون وکړ. د واده لپاره منځنی عمر هم زيات شو.
نانسي ريګن
ريګن په نيويارک ښار کې زېږېدلې وه. وروسته له هغې چې مور او پلار يې بېل شول، نوموړې د شپږ کالونو لپاره په مريلينډ کې له خپلې ترور او ماما سره ژوند وکړ. کله يې چې مور په ۱۹۲۹ ز کال کې بيا ځل واده وکړ، نانسي شيکاګو ته لاړه او وروسته يې د خپلې مور د دويم خاوند له لورې پالنه وشوه. هغه د نانسي ډاويس په توګه په ۱۹۴۰ او ۱۹۵۰ ز لسيزو کې د هاليود فلمي لوبغاړې وه، چې د The Next Voice You Hear..., Night into Morning او Donovan's Brain غوندې فلمونو کې فلمي ستورې شوه. نوموړې په ۱۹۵۲ زکال کې له رونالډ ريګن سره واده وکړ، چې هغه وخت د سينمايي اداکارانو د ټولنې “Screen Actors Guild” رئيس و. نوموړي له خپلې پخوانۍ مېرمن جېن وېمېن “Jane Wyman” څخه دوه ماشومان درلودل او هغه او نانسي هم دوه ماشومان درلودل. نانسي ريګن له ۱۹۶۷ څخه تر ۱۹۷۵ ز کال پورې د خپل خاوند د والي پاتې کېدو پر مهال د کليفورنيا لومړۍ مېرمن وه او د ناسکه نيا او نيکه خپرونې “Foster Grandparent Program” سره يې کار کول پيل کړل.
ريګن د ۱۹۸۱ زکال په جنوري کې د ۱۹۸۰ ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې د خپل خاوند له بريا څخه وروسته د متحده ايالتونو لومړۍ مېرمن شوه. نوموړې د خپل خاوند د لومړۍ دورې په لومړيو کې د سينګار ډيزاينرانو له لورې د وړيا جامو د منلو او د سپينې ماڼې د چيني لوښو د بدلولو په برخه کې د خپلې پرېکړې له امله تر پراخه نيوکې لاندې راغله. نوموړې د وخت تېرۍ درملو د مخنيوي لاملونو لپاره هغه مهال مبارزه وکړه، چې د «يوازې نه ووايه:Just Say No» درملو د پوهاوي مبارزه یې پيل کړه، چې د لومړۍ مېرمن په توګه د هغې ستر نوښت ګڼل کېږي. د ۱۹۸۸ ز کال له څرګندونې څخه وروسته د نوموړې د ونډې په اړه زيات بحث راولاړ شو، چې نوموړې په ۱۹۸۱ ز کال کې د خپل خاوند د وژنې له هڅې څخه وروسته له يو ستورپوه سره سلا وکړه، چې له هغې سره د ولسمشر د مهالوېش په پلان کولو کې مرسته وکړي. نوموړې په عمومي ډول پر خپل خاوند باندې پياوړی نفوذ درلود او د نوموړي په يو څو شخصي او ديپلوماتيکو پرېکړو کې يې ونډه ولوبوله.
وروسته له هغې چې د ولسمشر په توګه د رونالډ ريګن دوره پای ته ورسېده، ښځه او خاوند دواړه د کليفورنيا د لاس انجلس په بيل اير “Bel Air” سيمه کې بېرته خپل کور ته ستانه شول. نانسي خپل ډېر وخت د خپل خاوند پاملرنې ته ځانګړي کړ، چې په ۱۹۹۴ ز کال کې د “Alzeimers” ناروغي تشخيص شوې وه او نانسي يې د ۲۰۰۴ ز کال د جون په ۵ نېټه د ۹۳ کلنۍ په عمر تر مړينې پورې خدمت وکړ. ريګن د ريګن کتابتون “Reagan Library” او سياست کې په ځانګړي ډول د جنيني بنسټيزې حجرې د پلټنې په ملاتړ کې تر خپلې مړينې پورې فعاله پاتې شوه. هغه د ۲۰۱۶ زکا د مارچ پر ۶ نېټه د ۹۴ کالونو په عمر په زړه کې د وينې درېدلو له امله مړه شوه.
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
ان فرانسس روبينز د ۱۹۲۱ ز کال د جولای پر ۶ نېټه د “Uptwon Manhattan" د ښځو لپاره په اسلون روغتون “Slaone Hospital for Women” کې وزېږېدله. ډاويس د خپلې زوکړې نېټه د ۱۹۲۳ زکال د جولای ۶ ورکړه، چې همدا نېټه د نوموړې د ژوند د زياتې مودې په اوږدو کې بيان شوی دی. نوموړې له انګليسي پښت او د کينيت سيمور روبينز (۱۸۹۲ – ۱۹۷۲) يوازينۍ ماشومه وه. پلار يې بزګر و چې وروسته يې د موټرانو سواګرۍ ته مخه وکړه او د هغه وخت په هوسا کورنۍ کې زېږېدلې وه. د نانسي مور ايډيت پريسکوټ لوکيټ “Edith Prescott Luckett” (۱۸۸۸ – ۱۹۸۷) نومېده او يوه فلمي اداکاره وه. د هغې رضاعي مور الا نازيمووا “Alla Nazimova” نومېده او د بې غږه فلمونو لوبغاړي وه. نوموړې ته له کوچنيوالي څخه نانسي ويل کېده.
په ۱۹۲۹ زکال يې مور له لويال ايډوارډ ډاويس “Loyal Edward Davis” (۱۸۹۶ – ۱۹۸۲) سره واده وکړ. نوموړی د اعصابو يو نامتو محافظه کار جراح ډاکتر و، چې خپله کورنۍ يې شيکاګو ته یوړه. نانسي او ناسکه پلار يې په خورا ښه ډول يو بل ومنل، نوموړې وروسته وليکل، چې «هغه د سترې رښتينولۍ شخص و، چې پخواني ډول ارزښتونه يې په عمل کې ثابت کړل». نوموړي په ۱۹۳۸ ز کال په رسمي ډول هغه ومنله او نوموړې هم تل هغه ته د پلار په سترګه کتل. د منښت پر مهال يې نوم په قانوني ډول نانسي ډايويس “Nancy Davis” ته بدل شو. نوموړې له ۱۹۲۹ ز کال څخه په ۱۹۳۹ ز کال کې تر خپل فراغت پورې د شيکاګو د نجونو په لاتيني ښوونځي “Girl’s Latin School of Chicago” کې ګډون وکړ (چې ځان د منځنۍ وړتيا زده کوونکې په توګه بيانوي) او وروسته يې د ماساچوسيتس په سمېت کالج “Smith College” کې ګډون وکړ، چې نوموړې په کې په انګليسي او ډرامه کې ډېره پوه شوه او په ۱۹۴۳ ز کال ورځنې فارغه شوه.
د اداکارۍ مسلک
ډيويس د يوې ځوانې په توګه په ۱۹۴۰ ز کال کې د کوچنۍ موضوع په يو يادګاري فلم کې د ماشومانو د فلج د ملي بنسټ د رضاکارې په توګه راڅرګنده شوې وه، چې د پوليو پر وړاندې د صليبي جګړې لپاره د بسپنو د زياتولو په موخه په يو فلمي نندارتون کې وښودل شو. معيوب کوونکی عامل د يوې شيطاني څېرې په بڼه راښکاره شو، چې په لوبغالو او کروندو کې خپرېده او په خپلو قربانيانو پسې يې خندل، تر هغې چې په پای کې د رضاکارې په واسطه وشړل شو. دا فلم د مرستو په لوړولو کې خورا ګټور و.
ډيويس له پوهنځي څخه له فراغت وروسته شيکاګو کې د مارشال فيليډ د څانګې مغازه کې د خرڅلاو د کاتبې په توګه دندې او د مرستيال نرسې په توګه دندې ترسره کړې. په نندراځي کې د زاسو پيټس، والټر هسټون او سپينسر ټرايسي په ګډون د خپلې مور د کاري ملګرو په مرسته يې د اداکارې په توګه مسلکي مسلک ته دوام ورکړ. نوموړې لومړی د “Pitts” د ۱۹۴۵ ز کال د “Ramshackle Inn” د سړک ګرځښت کې يوه برخه تر لاسه کړه او نيويارک ښار ته لاړه. نوموړې د ۱۹۴۶ ز کال د “Orient, Lute Song” په اړه په Broadway” موزيکال کې د سي چن “Si-Tchun” ونډه ولوبوله، چې ستوري لوبغاړي يې ماري مارتين او پخوانی نامتو فلمي لوبغاړی “Yul Brynner” وو. د نندارې توليدونکي يا پروډيوسر هغې ته وويل، چې «ته داسې ښکارې چې چينايي اوسېدلی شې».
د نړۍ پاچا
د نړۍ پاچا د هر څه پاچا، د ټول پاچا، د ټولو پاچا يا د نړۍ پاچا په توګه هم ژباړل شوې، د هغه ستر حيثيت سرليک يا وړ نوم و، چې د نړۍ د واکمنۍ ادعا يې کوله او د لرغوني بين النهرين کې د پياوړو پاچاهانو له لورې کارول کېده. دا سرليک ځيني وختونه په جودیو – عيسوي او ابراهمي دود کې خدای ته هم کارول کېږي.
د وړ نوم يا سرليک ايتمولوژي له کېش “Kish” سومريايي لرغوني ښار (سومريايي: kis، اکادي: kissatu) څخه سرچينه اخلي، چې اصلي معنا يې «د کېش پاچا» ده. که څه هم د šar kiššatim موازنه لکه څرنګه چې په لفظي ډول «د نړۍ پاچا» معنا لري، د اکادي دورې “Akkadian period” پر مهال رامنځته شوه، مګر «د کېش پاچا» وړ نوم د دې په پرتله پخوانی دی او وار له مخه ځانګړی وقار ځکه ګڼل کېده، چې د کېش ښار د بين النهرين پر نورو ښارونو باندې د لومړيتوب او غوره والي درلودونکی ګڼل کېده. په سومريايي نکل يا افسانه کې کېش هغه درک يا سيمه وه، چې له افسانوي سيلاب څخه وروسته په کې له اسمان څخه پاچاهي راښکته شوې وه.
شونې ده چې د نړۍ پاچا وړ نوم لږ تر لږه د اشوري واکمنانو په منځ کې د عادي وسيلو له لارې په ميراث نه و راپاتې. دا چې ياد وړنوم د نيواشوري ټولو پاچاهانو لپاره نه دی ثابت شوی او د ځينو لپاره يوازې د دوی د پاچاهۍ د څو کالونو لپاره ثابت شوی دی، نو ښايي په انفرادي ډول د هر پاچا له لورې د شونتيا تر بريده د اوه برياليو فوځي مبارزو د بشپړولو له لارې يې تر لاسه کړی وي. د šar kibrāt erbetti (د نړۍ د څلور ګوټونو پاچا) ورته وړنوم ښايي د قطب نما په ټولو څلورو ټکو کې د برياليو فوځي هلو ځلو غوښتنه کړې وي. ځيني پوهان باور لري، چې د نړۍ پاچا او د نړۍ د څلور ګوټونو پاچا وړ نومونه يو له بل سره د نږدې کټ مټ معناګانو په درلودلو سره همدومره توپير درلود، چې د نړۍ پاچا پر کاسموليوژيکي يا نړيواله سيمه باندې حکومت اشاره کوي او د نړۍ د څلور ګوټونو پاچا په ځمکه باندې واکمنۍ ته ويل کېده.
شاليد (له ميلاد څخه مخکې ۲۹۰۰ – ۲۳۳۴)
په بين النهرين کې د لومړنۍ ډيناسټيک دورې “Early Dynastic Period” پر مهال (له ميلاد څخه مخکې ۲۹۰۰ – ۲۳۵۰) سيمه کې د بېلابېلو ښاري دولتونو واکمنانو (چې تر ټولو څرګند يې يور، يوروک، لاګاش، عما او کېش وو) به زياتره وخت له خپلو سيمو ښارونو څخه لرې پر نورو هغو باندې بريدونه کول، چې زياتره وختونه به يې د پام وړ پايلې نه درلودې، مګر موخه يې د لنډمهاله او کوچنيو سترواکيو رامنځته کول وه چې په واسطه يې د نورو ښاري دولتونو پر وړاندې ستر دريځ تر لاسه يیا وساتي. د سترواکۍ دا لومړنۍ جوړونه ځکه وهڅول شوه، چې ډېری ځواکمن پاچاهانو ته زياتره وختونه خورا پتمن يا حيثيت لرونکي وړ نومونه ورکول کېدل. لکه: ليوګال “lugal” وړ نوم چې په لفظي ډول د «ستر انسان» معنا لري، مګر زياتره وخت شوني نظامي معناګانو په درلودلو سره د «پاچا» په توګه ژباړه کېږي. ډېری دې لومړنيو واکمنانو ښايي دا وړ نومونه تر لاسه کړې وي، نه دا چې ورته په ميراث پاتې شوي دي.
د نړيوالې واکمنۍ دريځ ته د رسېدلو په موخه د واکمنانو هڅه د “Early Dynastic IIIb” دورې (له ميلاد څخه مخکې ۲۴۵۰ – ۲۳۵۰) پر مهال زياتې عامې شوې، چې د دې دورې پر مهال دوه نامتو بېلګې ثابتې شوې دي. لومړۍ بېلګه د سومريايي پاچاهانو د لښتليک “Sumerian King List” (که څه هم دا يو څه زياته وروستۍ نسخه ده، چې د ليوګالانيمنديو پراخه واکمني يو څه تر شک لاندې راولي) د ادعا له مخې د ادب “Adab” پاچا ليوګالانيمنديو “Lugalannemundu” په اړه ده، چې داسې يوه ستره سترواکي يې جوړه کړې وه چې ټول بېن النهرين يې رانغاړه، له اوسنۍ سوريې څخه تر ايران پورې رسېدله او ويل کېدل چې نوموړي «څلور ګوټونه د ځان تابع کړل». دويمه بېلګه د يوروک د پاچا لوګالزاګيسي “Lugalzaggesi” په اړه ده، چې د ښکتني بين النهرين “Lower Mesopotamia” ټوله سيمه يې فتحه کړه او ادعا يې وکړه، چې د نفوذ سيمه يې له پورتني سمندر څخه تر ښکتني پورې غزېدلې ده. لوګالزاګيسي ته په اصل کې په ساده ډول «د يوروک پاچا» وړ نوم ورکړل شوی او «د ځمکې پاچا» وړ نوم يې د نړيوالې واکمنۍ د ادعا کولو په موخه په خپله خوښه اخيستی و. دا وړ نوم د ځينو وروستيو سومريايي پاچاهانو لکه د يوروک اينشاکوشانا “Enshakushanna” له لورې هم کارول شوی و، چې پر ټول سومر باندې د واک ادعا يې کوله.
د اکاد سرګون او د هغه ځايناستي (له ميلاد څخه مخکې ۲۳۳۴ – ۲۱۵۴)
د بين النهرين د سترواکۍ جوړونې لومړۍ ورځې زياتره وخت د خورا نامتو ښارونو د پاچاهانو تر منځ د مبارزې کولو ورځې وې. په دې ورځو کې د «کېش پاچا» وړ نوم د يو ځانګړي پت يا حيثيت په توګه وار له مخه پېژندل شوی و او ښار پر نورو ښارونو باندې د يو لړ غوره والي درلودونکی ګڼل کېده. د اکاد د سرګون “Sargon of Akkad” په وخت کې «د کېش پاچا» د هغه حق په درلودلو سره د اسماني واک ورکړل شوې واکمن معنا درلوده، چې پر ټول سومر باندې واکمني کوي او ښايي وار له مخه په “Early Dynastic IIIb” دوره کې يو څه د نړيوال واکمن په معنا هم کارول شوی وړ نوم وي. د سرليک يا وړ نوم کارونه چې په اصل کې په خپله د ښار په ملکيت کې پاچاهانو پورې تړلې نه وه، دا معنا درلوده چې واکمن د ښارونو جوړونکی، جګړه کې بريالی او يو عادل قاضي دی. د سومريايي پاچاهانو د لښتليک يا له مخې د کېش ښار هغه ځای و، چې له سيلاب څخه وروسته په کې له اسمان څخه پاچاهي راښکته شوې وه او واکمنان يې د انساني پاچاهۍ شخصيت ورکونکي وو.
سرګون خپل سياسي مسلک د کېش ښار د واکمن اورزبابا “Ur-Zababa” د ساقي په توګه پيل کړ. په يو څه ډول له وژنې څخه له تېښتې وروسته سرګون په خپله د کېش واکمن شو، چې ځان لپاره يې šar kiššatim وړ نوم غوره او په پای کې له ميلاد څخه مخکې ۲۳۳۴ کال کې يې د بين النهرين لومړۍ ستره سترواکي جوړه کړه، چې نوم يې ورته د اکاد “Akkad” په نوم د خپلې دويمې پلازمېنې په وياړ اکادي سترواکي “Akkadian Empire” وټاکه. سرګون په لومړيو کې د اکاد پاچا وړ نوم وکاروه.
شونې ده چې šar kiššatim د کاسموليوژيکي سيمې د اداره کولو واک ته ويل کېده، په داسې حال کې چې «د څلور ګوټونو پاچا» د ځمکې د اداره کولو واک ته ويل کېده. هر ډول چې وي، مګر د دې سرليکونو کارونه په دې معنا وه، چې د بين النهرين پاچا د ټولې نړۍ پاچا و.
د حشراتو تکامل
د حشراتو تکامل (په انګلیسي: Evolution of Insects) په هکله د پوهاوي ترلاسه کولو لپاره، د علم لاندې څانګو پر بنسټ مطالعات اړین دي: مالیکولي بیولوجي، د حشراتو مورفولوجي، لرغوني ژوندپوهنې، د حشراتو ډلبندي (ټکسونومي)، تکامل، جنین‌پېژندنه، بیوانفورماتیک او علمي محاسبات. د اټکل له‌مخې، د حشراتو ټولګی (کلاس) د ځمکې په کُره کې کابو ۴۸۰ میلیونه کاله مخکې د اردوویشي پېر په اوږدو کې، شاوخوا د خاورو بوټو رامنځ‌ته کېدو سره په هم‌مهال ډول څرګند شوی دی. کېدای شي حشرات د کلک‌پوټکو (قشریه ژویو) له یوې ډلې څخه تکامل کړی وي. لومړنیو حشراتو د ځمکې وچې برخې پر مخ ژوند کاوه، خو کابو ۴۰۰ میلیونه کاله مخکې په دېفوني پېر کې د حشراتو یوې کورنۍ د الوتلو وړتیا پیدا کړه، او لومړني ژوي وو چې الوتنې ته یې تکامل وموند. د حشراتو تر ټولو لرغونی فوسیل «Rhyniognatha hirsti» نومېږي او اټکل کېږي چې ۴۰۰ میلیونه کاله عمر ولري، خو د دغې حشرې فوسیل پېژندنې په هکله لانجمن بحثونه شتون لري. د ځمکې د تاریخ په اوږدو کې، د نړۍ په کچه په اقلیمي شرایطو کې څو ځلي ستر بدلونونه راغلي دي او له هغو سره یوځای د حشراتو تنوع هم بدلون موندلی دی. پتریګوتا (وزر لرونکي حشرات) په کاربني‌فېروس پېر کې (۳۵۶ تر ۲۹۹ کاله پخوا) تر یوې سترې تشعشع لاندې راغلل، په داسې حال کې چې اندوپتریګوتا (هغه حشرات چې د ژوند بېلابېل پړاوونه په استحاله کې تېروي) په پورمي پېر کې (۲۹۹ تر ۲۵۲ کاله پخوا) د یوې بلې سترې تشعشع لاندې واقع شول.
د حشراتو اوسنیو آرډرونو، تر ډېره د پورمي (Permian) پېر په اوږدو کې وده وکړه. د پورمو-تریاسي په پوله کې د ډله‌ییز انقراض په اوږدو کې، چې د ځمکې په تاریخ کې تر ټولو ستر انقراض بلل کېږي او شاوخوا ۲۵۲ میلیونه کاله پخوا پېښ شوی، د حشراتو ډېرشمېر لومړنۍ ډلې منقرضې شوې. له دغې پېښې څخه ژوندۍ پاتې شویو ډلو په تریاسي پېر کې (۲۵۲ تر ۲۰۱ میلیونه کاله پخوا) تکامل وموند او په اصل کې د نومهالو حشراتو آرډرونه دي چې تر نن ورځې پورې ژوند ته دوام ورکوي. د حشراتو تر ټولو نومهالې کورنۍ په جوراسي (Jurassic) پېر کې (۲۰۱ تر ۱۴۵ میلیونه کاله پخوا) څرګندې شوې.
د ګډ یا هم‌مهاله تکامل په یوې مهمې بېلګه کې، د حشراتو یو شمېر خورا بریالیو ډلو – په تېره بیا پرده‌وزري یا Hymenoptera (غومبسې، مچۍ او مېږي) او نري‌وزري یا Lepidoptera (پتنګان) او همدا راز د ډېري دوه‌وزري یا Diptera (مچان) او قاب‌وزري یا Coleoptera (گونگټې) – د تباشیر پېر په اوږدو کې (۱۴۵ تر ۶۶ میلیونه کاله پخوا) له ګل لرونکو نباتاتو سره یوځای تکامل موندلی دی.
د نومهالو حشراتو ډېرشمېر جنسونو د سېنوزوییک پېر په لړ کې، چې کابو ۶۶ میلیونه کاله پخوا پیل شو، وده او تکامل کړی دی؛ له‌دې پېر وروسته حشرات په کهربا کې، او تر ډېره په پوره غوره شرایطو کې، خوندي ژوند ترلاسه کړ. دغه نمونې له اوسنیو نوعو سره په اسانۍ د پرتله کولو وړ دي او ډېري یې له همدې اوسني جنس څخه دي.
په رسوبي سیمو کې ساتنه
بهرني سکلېټ ته په کتو سره، د حشراتو د فوسیل تاریخچه، د ډېریو نرم‌تنانو په څېر، د رسوب سیمې (lagerstätte) له‌خوا د نوعې ساتنې پورې په بشپړه توګه تړاو نه‌لري. سره له‌دې، حشراتو له خپلو کوچنیو اندازو او سپک جوړښت سره، کومه ځانګړې غښتلې فوسیلي سابقه پرېښې نه‌ده. په کهربا کې له ساتل شویو ژویو پرته، ډېري موندنې په وچه کې یا د وچې سرچینو ته نږدې حشراتو ته اشاره لري او یوازې په خورا ځانګړو شرایطو کې (لکه د خوږو اوبو سیندونو پر غاړه) ساتل شوي دي. په داسې حال کې چې د غیرحشراتو پېژندل شویو نوعو یو پر درېیمه برخه منقرض شوي فوسیلونه دي، د فوسیلي سابقې د کمښت له‌امله یې، د پېژندل شویو حشراتو یوازې یو پر سلمه برخه منقرض شوي فوسیلونه دي.
تکاملي تاریخ
د فوسیلونو له‌مخې، د حشراتو د تکامل مخینه شاوخوا ۴۰۰ میلیونه کلونو، لاندېني دېفوني پېر ته رسېږي، کله چې پتریګوتا (وزر لرونکي حشرات) په کاربني‌فېروس پېر کې د سترې تشعشع لاندې واقع شول. اندوپتریګوتا (هغه حشرات چې د ژوند بېلابېل پړاوونه په استحاله کې تېروي) په پورمي پېر کې د یوې بلې سترې تشعشع لاندې راغلل. د P-T (پورمو-تریاسي) په پوله کې د ډله‌ییز انقراض له پېښې څخه ژوندي پاتې شویو حشراتو په تریاسي پېر کې تکامل وموند او په اصل کې د نومهالو حشراتو آرډرونه دي چې تر نن ورځې پورې ژوند ته دوام ورکوي.
د حشراتو تر ټولو نومهالې کورنۍ په جوراسي (Jurassic) پېر کې (۲۰۱ تر ۱۴۵ میلیونه کاله پخوا) څرګندې شوې او د جنسونو لا زیاته تنوع په ډېر احتمال سره د تباشیر پېر په اوږدو کې رامنځ‌ته شوې ده. د ترشیاري پېر په پيلېدو سره، ګڼ‌شمېر هغه جنسونو شتون درلود چې لا تراوسه مډرن ګڼل کېږي؛ له‌دې امله، په حقیقت کې، په کهربا کې ډېري ساتل شوي حشرات د اوسني جنس له غړو څخه دي. حشرات شاوخوا ۱۰۰ میلیونه کلونو په اوږدو کې اوسنیو بڼو ته تکامل موندلی دی.
د حشراتو تکامل د چاپېریال په واسطه د اعمال شویو او د لوړ حاصل ورکولو په واسطه د غښتل شویو ټاکنیزو فشارونو له‌امله، د چټک توافق له‌لارې مشخص کېږي. داسې برېښې چې د چټکو تشعشعاتو او د نویو نوعو څرګندېدنې له‌امله (هغه بهیر چې تر ننه یې دوام موندلی)، حشرات ټول شته چاپېریالي مېشت‌ځایونه ډکوي.
د حشراتو تکامل، د ګل‌لرونکو نباتاتو له تکامل سره نږدې اړیکې لري. د حشراتو په توافق کې، له ګلانو او اړوند جوړښتونو څخه تغذیه شاملېږي، چې شاوخوا ۲۰ سلنه اوسني حشرات د تغذیې سرچینې له‌پلوه، ګلانو، د ګلانو زوښا یا ګردې پورې تړلي دي. څرنګه چې دوه پر درېیمه برخه ګل‌لرونکي نباتات د حشراتو په واسطه ګرده خپروي، د ګډ ژوند دغه اړیکه ان په تکامل کې له خورا اهمیت څخه برخمنه ده.
حشرات، په تېره بیا ماشي او مچان، د ډېریو پتوجېنونو لېږدوونکي (ناقلان) دي، چې ان کېدای شي د تي‌لرونکو د ځینو نوعو د وژنې یا انقراض اصلي لاملونه وي.
سیلوري پېر
مالیکولي شننې او څېړنې ښیي چې هګزاپودا (شپږ پښې لرونکي حشرات) د خپلې خور انوستراکا (افسانوي چنګاښونه) له ډلې څخه شاوخوا د سیلوري پېر په پيل کې ۴۴۰ میلیونه کاله پخوا جلا شوي دي چې په ورته مهال کې وعایي نباتاتو هم په ځمکه کې ظهور وکړ.
دېفوني پېر
دېفوني پېر (۴۱۹ تر ۳۵۹ کاله پخوا) به نسبي ډول، توده دوره وه او په احتمال سره ځمکه د طبیعي یخچالونو له نه‌شتون سره مخ وه.
د حشراتو لومړنیو فوسیلونو او پاتې شویو شواهدو جزئیات په ښه توګه درک شوي نه‌دي. هغه فوسیلونه چې د دېفوني پېر حشراتو ته اړوند ګڼل کېدل (لکه: Rhyniognatha hirsti یا Strudiella devonica)، بیا وڅېړل شول او وښودل شوه چې حشراتو ته د دغو موجوداتو ورته‌والی په‌دې معنی نه‌دی چې ګڼې دغه فوسیلونه حشراتو ته اړوند وګڼل شي. خو د فایلوجېني مطالعې پر بنسټ، لومړي حشرات په احتمال سره لا پخوا، په سیلوري پېر کې، د Tanazios dokeron په څېر هغو کلک‌پوستکو له ډلې څخه رامنځ‌ته شول چې دوه‌یم ښکرکی (آنتن) یې له لاسه ورکړی ؤ. په کاربني‌فېروس پېر کې د ډېریو وزر لرونکو حشراتو څرګندېدو ته په کتنې سره، داسې برېښي چې لومړیو وزر لرونکو حشراتو په ډېر احتمال سره د دېفوني پېر په اوږدو کې تکامل موندلی دی.
کاربني‌فېروس پېر
کاربني فېروس پېر (۳۵۹ تر ۲۹۹ میلیون کاله پخوا) د نمجن او تود اقلیم او د خزو، سرخسونو، آس‌لکیو، او د کالامیتونو لویو جبو په درلودلو مشهور دی. په ګاندوانا کې کنګل کېدنو، چې سویل خوا ته د ګاندوانا له خوځېدلو سره پیل شوې، تر پرومي پېر پورې دوام وموند او د نښانو یا عطف ټکو د نه‌شتون له‌امله، د دغه کنګلیز پېر پاتې شوې اغېزې، د عمر له‌پلوه، ډېري وخت پورمو-کاربني‌فېروس په توګه نومول کېږي. د اقلیم سړېدلو او وچېدلو له‌امله، د کاربني‌فېروس پېر ورښتي ځنګلونه له انزوا سره مخ شول. استوایي ورښتي ځنګلونه ټوټه، ټوټه شول او په پای کې د اقلیمي بدلون په واسطه له‌منځه لاړل.
د حشراتو پاتې‌شونې د ډبرو سکرو په کانونو کې خپرې دي، په تېره بیا د Blattoptera وزرونه؛ په مشخصه توګه، دوه دغه کانونه د اېلینایس په مازون کریک او د فرانسې په کومانتري کې واقع شوي دي. تر ټولو پخواني وزر لرونکي حشرات دغه پېر پورې تړاو لري (پتریګوتا)؛ لکه: پورته ذکر شوي Blattoptera، Ephemeropterans، Orthoptera، Palaeodictyopteroidea. په ۱۹۴۰ز کال کې (د اوکلاهاما په نوبل ښار کې)، د Meganeuropsis Americana یو فوسیل په ننداره کېښودل شو، چې تر اوسه پورې د حشراتو د موندل شویو وزرونو په منځ کې تر ټولو لوی بشپړ وزر دی. کوچني حشرات هم کاربني‌فېروس پېر پورې اړوند ګڼل کېږي.
کونيا، قبرس
کونیا، قبرس په انګريزي ژبه Konia, Cyprus د قبرس په پافوس ولسوالۍ کې یو کلی او کليوالي ټولنه ده.
څرګنداوی
د کونیا، قبرس ټول نفوس 1,100 تنه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قبرس وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:مر وېشنيزه:مارکیتینگ وېشنيزه:اروپايي هېوادونه وېشنيزه:اروپايي شورا وېشنيزه:اروپا او کډوالي وېشنيزه:اروپايي اتحاديه وېشنيزه:اروپايي ټولنه او کډوالي وېشنيزه:د ترکيې مستعمرې وېشنيزه:عثماني خلافت
اګيدال
code1_infoاگیدل code1_nameاگیدل اګيدال Агиде́ль یو ښار دی چې په روسیه کې موقعیت لري. دی.
د اوزبیکستان تاریخ
اوزبیکستان په منځنۍ آسیا کې په وچه کې ایسار هېواد دی چې د پنځو نورو په وچه کې ایسار هېوادونو له خوا چاپېر دی: شمال ته یې قزاقستان، شمال ختیځ ته یې قرغزستان، سوېل ختیځ ته یې تاجیکستان، سوېل ته یې افغانستاناو سوېل لوېدیځ ته  یې ترکمنستان پروت دی. تاشکند یې پلازمېنه او ترټولو لوی ښار دی. اوزبیکستان د ترکي ژبو د ډلې برخه ده او د ترکي شورا غړی دی. په داسې حال کې چې په اوزبیکستان کې اوزبیکي ژبه د اکثريتو ژبه ده، روسي ژبه په پراخه کچه د بین القومي ژبې په توګه او په حکومت کې کارول کېږي. په اوزبیکستان کې اسلام د اکثریتو دین دی، زیاتره اوزبیکان غیرمذهبي مسلمانان دي. په پخوانیو زمانو کې تر ډېره حده د سغد او همدارنګه د باختر په نوم سیمو سره هم دورانه دي.
په منځنۍ آسیا کې ثبت شوي لومړني خلک سکایان وو، چې له میلاد نه مخکې د لومړۍ زریزې په یوه وخت کې د اوسني اوزبیکستان د شمالي شنې ځمکې څخه راغلل، کله چې دا کوچیان په سیمه کې مېشت شول، د سیندونو په غاړه يې د اوبو لګولو پراخ سیستم جوړ کړ. په دې وخت کې د بخارا او سمرقند ښارونه د حکومتي مرکزونو او لوړ کلتور په توګه راڅرګند شول. له میلاد نه مخکې تر پنځمې پېړۍ پورې باختري، سغدي او توخاري دولتونه په سيمه باندې واکمن وو. لکه څنګه چې چین له لوېدیځ سره د ورېښمو سوداګرۍ ته وده ورکړه، د پارس ښارونو د سوداګرۍ په مرکزونو له بدلېدو سره، له دې سوداګرۍ څخه ګټه واخیسته. د سغدي منځګړيانو د ښارونو د پراخې شبکې او کلیوالي مېشت ځایونو په کارولو سره، د غه ایراني سوداګر ترټولو شتمن شول. د دې سوداګرۍ له امله په هغه لاره باندې چې د ورېښمو په نوم نامتو شوه، بخارا، سمرقند او خیوه په پای کې په ډېر بډایه ښارونو بدل شول او ځینې وختونه ماوارالنهر د لرغوني دوران یو له ترټولو اغېزمنو او ځواکمنو پارسي ولایتونو څخه ؤ. لوی سکندر د پارس سترواکۍ یوه لرې پرته برخه په لنډ وخت کې فتحه کړه او په دې وخت کې دا سیمه سغدیه نومېده. دا سیمه یا ځینو برخو يې بیا تر سلوکي سترواکۍ، د یوناني – باختري پاچهۍ، د کوشاني سترواکۍ، هیپتالي سترواکۍ او ساساني سترواکۍ تېرې شوې. سیمې ته د ترکي خلکو په رارسېدو سره چې د ډېرو ایراني خلکو ځایناستي شول، د سغدي ښاري دولتونو د لومړي ترک خاقانات او د لوېدیځ ترک خاناقات برخه جوړه کړه.
د مسلمانانو لومړنیو فتوحاتو او ورپسې د ساماني سترواکۍ د محلي واکمنو طبقو په ګډون زیات شمېر خلک د اسلام پیروان کړل. دا دوره د اسلام د زرین دوران د محمد البخاري، الترمذي، الخوارزمي، البیرونی، ابن سینا او عمر خیام په ګډون د مخکښو شخصیتونو شاهده وه. د خوارزمیانو سیمه ییزه لړۍ او په ټوله کې د منځنۍ آسیا ډېره برخه د مغولانو د یرغل له امله په دیارلسمه پېړۍ کې له لاسه ولاړه، چې له هغې نه وروسته دا سیمه د ترکانو تر واک لاندې راغله. د شهرسبز ښار، د ترک مغول فاتح تیمور (ګوډ تیمور) د زيږېدنې ځای ؤ، چې نوموړي په ۱۴ مه پېړۍ کې د تیموریانو سترواکي رامنځته کړه او د توران لوی امیر چې پلازمېنه يې سمرقند ؤ، اعلان شو، سمرقند د الغ بیګ تر واکمنۍ لاندې د ساینس په مرکز بدل شو او تیموري رنسانس یې را ژوندی کړ. د تیموري لړۍ خاورې د اوزبیک شیبانیانو له لوري په شپاړسمه پېړۍ کې فتحه شوې او د واک مرکز یې بخارا ته ولېږداوه. دا سیمه په درېو دولتونو ووېشل شوه: د خیوې خانات، د قوقند خانات او د بخارا امارت. د ختیځ پر لور د مغول سترواکمن بابر فتوحات، د مغولو سترواکۍ په نوم د هند د نوو یرغلونو د بنسټ اېښودنې لامل شوې.
له تاریخ پخوا دوران
په ۱۹۳۸ ز کال کې اې. اوکلادنیکوف د اوزبیکستان په تشیک تاش کې د یوه ۸ تر ۱۱ کلن نیاندرتال ماشوم ۷۰۰۰۰ کلنه د سر کاسه ومونده. وروسته له دې منځنۍ آسيا د سيکایانو، ايراني کوچيانو له لوري اشغال شوه چې له ميلاد نه مخکې د لومړۍ زریزه په یوه وخت کې د اوسني قزاقستان شمالي شنو ځمکو څخه راغلل. دغه کوچيان چې په ايراني لهجو يې خبرې کولې، په منځنۍ آسيا کې مېشت شول او د سيمې د سيندونو په غاړه يې د اوبو لګولو د پراخ سيستم په جوړولو پيل وکړ. د بخارا او سمرقند په شان ښارونه د حکومت او کلتور د مرکزونو په توګه راڅرګند شول. ایراني کوچیانو له میلاد نه مخکې په لومړۍ زریزه کې د منځنۍ آسیا د سیندونو په غاړه د اوبو لګولو سیستمونه رامنځته کړل او په بخارا او سمرقند کې یې ښارګوټي جوړ کړل. دا ځایونه د چین او اروپا ترمنځ د ورېښمو لارې په نوم د پېژندل شوي لارې پر سر د ټرانزیټ ډېرې بډایه نقطې وګرځېدې.
عثماني سترواکي په لومړۍ نړيواله جګړه کې
عثماني سترواکي لومړۍ نړیوالې جکړې ته د یو مرکزي قوت په توګه راغله. عثماني سترواکي د ۱۹۱۴ز د اکتوبر په نهه ويشتمه نیټه د روسیې د تورسمندرګي په ساحل د برید له امله لومړۍ نړیوالې جکړې ته داخله شوه چې د ۱۹۱۴ز کال د نومبر په پنځمه نیټه یې په ځواب کې روسیې د جنګ اعلان وکړ. عثماني ځواکونو په بالکان او د لومړۍ جکړې د منځني ختیځ صحنه کې له متحدينو سره جکړه وکړه. د ۱۹۱۸ز کال کې په جګړه کې د عثماني سترواکۍ ماتې په ۱۹۲۲ز کال کې د سترواکۍ په حتمي زوال کې مهمه ونډه درلوده.
لومړۍ نړيواله جګړه کې داخلېدل
په لومړۍ نړيواله جکړه کې د عثمانيانو مداخله په نږدې وخت کې د دوی د سمندري ځواکونو له خوا د دوه بېړيو د رانیولو پايله وه چې لا يې هم عمله المانيان و او د المانيانو د الماني امير البحر له خوا اداره کېده، کومې چې د ۱۹۱۴ز د اکتوبر په نهه ويشتمه نیټه پر تور سمندرګي برید وکړ. یو شمیر عوامل موجود وو، کوم چې عثماني دولت کې د اغېز کولو لپاره دسيسه وه او هغوی یې په جګړه کې مداخلې ته هڅول. جکړې ته د عثماني سلطان د داخلیدو د سیاسي لاملونو په هکله اختلاف شته او عثماني سترواکي د صنعتي جکړې پر مهال یو کرنیز دولت و. همدارنګه، د دې سترواکۍ اقتصادي سرچینې د ۱۹۱۲ز او ۱۹۱۳ز کال د بالکان جکړو له امله تخریب شوې وې. په سمدستي توګه د عثماني سترواکۍ د اقدام لاملونه روښانه نه وو.
پوځ
په لومړۍ نړیواله جکړه کې د عثمانيانو داخلېدل د ۱۹۱۴ز کال د اکتوبر په نهه ويشتمه نیټه پيل شول، کله چې دوی د روسیې بندرونو په خلاف پر تور سمندرګي  برید پیل کړ. د برید په تعقیب، روسیې او د دوی ملاتړو (برتانیه او فرانسه) د ۱۹۱۴ز کال د نومبر په مياشت کې د عثمانيانو پر ضد د جنګ اعلان وکړ. عثماني سترواکۍ د دری میاشتنۍ رسمي بې طرفۍ وروسته فوځي اقدام پیل کړ، خو د ۱۹۱۴ز کال په اګست مياشت کې يې له مرکزي ځواکونو سره يو پټ اتحاد لاسلیک کړی و.
د اناتولیا لویه ځمکه په استانبول کې د عثماني فوځ د مرکز او د جګړې د ډیرو صحنو تر منځ پرته وه. د عبدالحمید دويم د واکمنۍ پر مهال ملکي اړیکې ښه شوې وې، خو سرک او د اورګاډي شبکه د جګړې لپاره چمتو نه وو. سوریې ته د رسیدو لپاره به له یوې میاشتې څخه زیات وخت لږیدو او بین النهرين ته د رسیدو لپاره به شا او خوا دوه میاشتې وخت پکار و. د روسیې پولې ته رسیدو لپاره د اورګاډي لاره د انقرې په ختیځ کې شپېته کیلو متره غزیدلې وه او له هغه ځایه، ایرزوروم ته پنځه دېرش ورځې وخت لږېدو. فوځ له «ترابزون» بندر څخه ختیځ ته د لوژیستکي لنډې لارې په توګه کار اخيست. د عثماني اکمالاتي کښتیو د خراب وضعيت له امله د عثماني د جګړې ادارې په پرتله، له لندن څخه دې محاذونو ته د رسېدو لپاره کم وخت لګېدو.
د المان په پلوۍ د جګړې له اعلان سره دا سترواکي له ګډوډۍ سره مخ شوه. د نومبر په يوولسمه نیټه په قسطنطنیه کې د المانیانو او د اتحادیې او پرمختګ د کمیټې (CPU) پر ضد يوه دسيسه کشف شوه، په کومه کې چې د (CPU) ځیني مشران وويشتل شول. په تعقیب یې د نومبر په يوويشتمه نیټه د الماني فوځي ماموریت پر وړاندې پاڅون رامنځ ته شو. د نومبر په ديارلسمه نیټه د انور پاشا په ماڼۍ کې یو بم وچاودید، کوم چې پنځه الماني افسران ووژل، خو انور پاشا ونه وژل شو. د نومبر په اتلسمه نیټه د المان پر ضد دسیسې زیاتې شوې وې. د هیواد په ګوټ ګوټ کې کمیټې جوړې شوې، څو هیواد د هغو کسانو څخه وژغوري چې د المان ملاتړ یې کاوه. پوځ او سمندري افسرانو د المان له خوا د واک تر لاسه کولو پر ضد لاریون وکړ. د دیسمبر په څلورمه نیټه، په ټول هیواد کې پراخ لاریونونه وشول. د دیسمبر په ديارلسمه نیټه، په «کونک» او «ایرزوروم» کې د ښځو په مشرۍ د جګړې ضد لاریون وشو. د دیسمبر په اوږدو کې، CPU د پوځي مرکزونو د سرتېرو او سمندري ځواکونو کارمندانو په منځ کې له سرکښيو سره مبارزه وکړه. د المان د پوځي ماموریت مشر، فیلډ مارشال «ون ډیر ګولټز»، د هغه د وژلو لپاره جوړه شوې دسيسه کې بچ پاتې شو.
پوځي ځواک د جګړې د وزیر انور پاشا په لاس کې ثابت پاتې شو، کورنۍ ستونزې (ملکي موضوعات) د داخله وزیر طلعت پاشا تر لاس لاندې وې او په زړه پورې توګه، جمال پاشا په سوریه کې پر عثماني سترواکۍ يواځينی واکمن و. د ولایتونو والیانو خپلې سیمې د بیلابیلو خپلواکيو سره پرمخ وړلې. ایزمیر یوه په زړه پورې قضیه ده؛ «رحمي بي» تقریبا داسې چلند کاوه لکه د هغه سیمه چې د جنګیدونکو هیوادونو تر منځ یوه بې طرفه سیمه وي.
له روسيې سره جګړه
جګړې ته د عثمانیانو ننوتلو د درې ګوني اتحاد نظامي مسئولیتونه په لویه کچه زیات کړل. روسیې باید یواځې د قفقاز د جګړې پر وړاندې جګړه کړې وای، خو هغوی د انګلستان سره د فارسي جګړې پر وړاندې جګړه وکړه. اسماعیل انور پاشا د باتوم او کارس د بیا نیولو په فکر د سرکامیش جکړې ته ولاړ چې جورجیا یې ونيوله او د فارس شمال لوېدیځ او د تیلو ساحې یې تر لاسه کړې.
په هر حال، قفقاز کې له روسانو سره د جګړې پر مهال، عثمانیانو سيمې او له ۱۰۰۰۰۰ څخه زیات سرتیري له لاسه ورکړل. د ۱۹۱۶-۱۷ په ژمي کې ۶۰۰۰۰ عثماني سرتيري د موس-بیتلیس په محاذ کې مړه شول. عثمانیانو بهتره وګڼله چې د قفقاز فوځ غلی وساتي، ځکه چې هغوی باید د انګریزانو څخه د بغداد او فسطین د بیرته نیولو لپاره زیرمې بيا منظمې کړې وای. ۱۹۱۷ز او د ۱۹۱۸ز کال لومړۍ نیمايي د مذاکراتو وخت و. د ۱۹۱۷ز کال د دیسمبر په پنځمه نیټه، د «ایرزینکان» اوربند (د ایرزینکان د ډزبندۍ تړون) د روسانو او عثمانیانو تر منځ په ایرزینکان کې لاسلیک شو، کوم چې د روسیې او عثماني سترواکۍ تر منځ وسله والې جګړې ختمې کړې. د مارچ په درېيمه نیټه، لوی وزیر طلعت پاشا د روسیې SFSR سره د «بریست لیتوفسک» تړون لاسلیک کړ. دې تړون شرط کېښود چې بالشویک روسیې باتوم، کارس او اردهان خوشې کړي دي. پر دې مادو سربېره، یوه پټه ماده پکې داخله شوه چې روسیه یې مکلف کړه، څو د ارمينيا ملي ځواکونه له منځه یوسي.
د مارچ له څوارلسمې څخه د ۱۹۱۸ز کال تر اپريل پورې، د ترابزون د سولې کنفرانس د عثماني سترواکۍ او د ټرانسکاکیانو د رژیم د پلاوي ترمنځ ترسره شو. انور پاشا د مذاکراتو په پای کې په «بریسټ لیتوسک» کې د ختیځ اناتولي ولایتونو د عثماني بیا ترلاسه کولو په بدل کې د قفقاز د ټولو هيلو منلو وړاندیز وکړ. د اپريل په پنځمه نېټه د «ترانسکاکيانو» د پلاوي مشر «اکاکي چخانکيلي» د «بريست-ليتوسک» تړون د لا زياتو مذاکراتو د بنسټ په توګه ومنلو او له دولتي اشخاصو يې وغوښتل چې دا دريځ ومني. په «طفلس» کې موجوده مزاج خورا توپیر درلود. طفلس د خپل ځان او عثماني سترواکۍ تر منځ د جګړې شتون ومانه.
د ۱۹۱۸ز کال په اپریل کې، د عثماني دریم پوځ بالاخره په ارمينيا برید وکړ. د ارمنيايي ځواکونو مخالفت د «سرداراپات» د جګړې، د «کارا کلیسي» جنګ او د «بش ابران» د جګړې لامل وګرځېد. د ۱۹۱۸ز کال د مې په اته ويشتمه نېټه د ارمينيا ملي شورا په «طفلس» کې د ارمينيا لومړی جمهوریت اعلان کړ. د ارمينيا نوی جمهوریت اړ شو چې د «باتم» تړون لاسلیک کړي.
له طالبانو سره نړیوالې اړیکې
طالبان یوه اسلامپاله سخت دریځه ډله ده چې په تېرو ۳۰ کلونو کې یې څو ځلې په افغانستان حکومت کړی دی. لکه څرنګه چې د ۲۰۲۱ کال د اکټوبر له میاشتې دوی یو ځل بیا د هېواد کنټرول ترلاسه کړ او یو حکومت یې رامنځ ته کړ. هېڅ هېواد د ۲۰۲۲ کال تر وروستیو پورې دوی د مشروع واکمنانو په توګه ونه پېژندل، خو په حقیقت کې دوی په واک کې وو. دا مقاله له طالبانو سره د نړیوالو اړیکو په اړه ده.
تاریخي اړیکې
طالبان د حقاني شبکه، القاعده، د ازبکستان د اسلامي غورځنګ او د نورو څو وسله والو ډلو له خوا ملاتړ کېدل. همدارنګه ادعا کېږي یو شمېر هېوادونه لکه چین، ایران، پاکستان، قطر، روسیه او سعودي عربستان د طالبانو ملاتړ کوي. خو د دوی حکومتونه له طالبانو سره هر ډول مرستې ردوي. همدا رنګه طالبان هم له هر هېواد څخه د بهرنۍ مرستې ترلاسه کول ردوي. د خپل واک په اوج کې، د دریو هېوادونو لکه: پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو له خوا طالبان  په ډیپلوماتیک رسمیت وپېژندل شول. تر دې وړاندې په متحده عربي اماراتو او ترکمنستان هم  تورونه وو چې طالبانو ته مرستې  چمتو کوي. دا ډله د ځینو هېوادونو له لوري یو ترهګریز سازمان پېژندل کېږې.
د طالبانو رژیم، یا "د افغانستان اسلامي امارت"  د خپل واک په اوج کې (۱۹۹۶-۲۰۰۱)، چې د افغانستان په ۹۰٪ خاوره  یې حاکمیت درلود یوازې د دریو دولتونو: متحده عربي امارات، پاکستان او سعودي عربستان له لوري په رسمیت وپېژندل شول، او دوی تع یې تر ټولو زیاتې مرستې چمتو کولې. د ملګرو ملتونو په ګډون، د زیاتو نورو هېوادونو او سازمانونو له خوا د افغانستان اسلامي دولت (۱۹۹۲-۲۰۰۲) چې ځینې برخې یې د شمالي ټلوالې غړي وو، د افغانستان د مشروع حکومت په توګه په رسمیت وپېژندل کېده. د طالبانو امارت له نورې نړۍ سره د خپلو اړیکو په اړه، د افغانستان د انزوا سیاست غوره کړ: "طالبان په دې باور دي چې د نورو هېوادونو په چارو به کې په نه لاسوهنه نه کوي او همدا ډول د خپل هېواد په کورنیو چارو کې  بهرنۍ لاسوهنې نه مني".
طالبان په دودیز ډول د پاکستان او سعودي عربستان له خوا ملاتړ کېدل، په داسې حال کې چې ایران، روسیې، ترکیې، هند، ازبکستان، قزاقستان، قرغزستان او تاجکستان د طالبانو پر ضد ایتلاف جوړ کړ او د شمالي ټلوالې ملاتړ یې وکړ.
د ۲۰۰۱ کال په پای کې د طالبانو د رژیم له نسکوریدو وروسته، د طالبانو د ملاتړکوونکو جوړښت بدل شو. انتونیو ګیوستوزي د یوې څیړنې پر بنسټ، له ۲۰۰۵ کال څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې، طالبانو د پاکستان، سعودي عربستان، ایران، چین او قطر دولتونو او همدارنګه د القاعدې او د سعودي عربستان د خصوصي تمویلونکو له خوا او د لنډې مودې لپاره له اسلامي دولت څخه زیاتې مالي مرستې تر لاسه کولې. نږدې ۵۴ سلنه مرستې له بهرنیو حکومتونو، ۱۰ سلنه له بهرنيو شخصي مرستندویانو او ۱۶ سلنه  یې له القاعدې او اسلامي دولت څخه تر لاسه کېدلې. په  ۲۰۱۴ کال کې، د بهرنۍ مرستې کچه نږدې ۹۰۰ میلیونه ډالره وه.
چین
په داسې حال کې چې چین له مالي او سیاسي پلوه په کابل کې د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت ملاتړ کاوه، د افغانستان د بهرنیو چارو د پخواني وزارت د نړیوالو اړیکو سلاکار ملک سیتېز وایي، ګمان کېږي چې اوس دا هېواد له طالبانو سره هم غیر رسمي اړیکې ولري. د چين د بهرنيو چارو وزارت دغه اړيکې رد نه کړې. له دې سره بیجینګ پر طالبانو څو ځلې غږ وکړ چې له نړیوالې ټولنې سره په خپلو ژمنو پاتې شي. چین د طالبانو له بېرته راتګ وروسته د افغانستان له سرپرست حکومت سره رسمي اړیکې ساتلي دي.
هند
هند په افغانستان کې د طالبانو رژیم په رسمیت ونه پېژانده. پرځای یې، هند د شمالي ټلوالې سره نږدې ستراتیژیکې او نظامي اړیکې ټینګې کړې ترڅو د ۱۹۹۰ کلونو په اوږدو کې د طالبانو د راپورته کېدو مخنیوی وکړي. هند د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد نجیب الله  له نږدې متحدینو و او په عام ډول یې د طالبانو له خوا د نوموړي وژنه یې په کلکه وغندله. په پاکستان او کشمیر کې مېشتې وسله والې ډلې چې فکر کېږي له طالبانو سره اړیکې لري، چې د اوږدې مودې لپاره د کشمیر په کړکېچ کې ښکېلې دي او دوی په مکرر ډول د هند په امنیتي ځواکونو بریدونه کړي دي.