cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د متحده ایالاتو اساسي قانون
د کنفدراسیون مقالې
د کنفدراسیون اصول او دایمي اتحادیه د متحده ایالاتو لومړی اساسي قانون و. دا د ۱۷۷۶ ز له نیمایي نه د ۱۷۷۷ زتر وروستیو پورې د دویم قاره یي کانګرس له خوا مسوده شوی و او د ۱۷۸۱ ز په لومړیو کې د  ټولو ۱۳ ایالتونو له خوا یې تصویب بشپړ شو. د کنفدراسیون مادو مرکزي حکومت ته لږ واک ورکړ. د کنفدراسیون کانګرس پرېکړه کولای شوای، خو د پلي کولو واک یې نه درلود.
د ۱۷۸۷ ز کال مسوده
د ۱۷۸۷ ز کال د مې په ۱۴مه په ټاکل شوې ورځ کې یوازې د ورجینیا او پنسلوانیا پلاوو شتون درلود او له همدې امله د کنوانسیون پرانیسته غونډه د نصاب د نشتوالي له امله وځنډول شوه. د اووه ایالتونو نصاب پوره شو او بحثونه د مې په ۲۵مه پیل شول. په پای کې د دوولسو ایالتونو استازو شتون درلود، ۷۴ استازي ونومول شول، ۵۵ کسانو ګډون وکړ او ۳۹ کسانو لاسلیک وکړ.
د ۱۷۸۸ تصویب
اساسي قانون د کنفدراسیون کانګرس ته لېږدولل شوی و، په نیویارک ښار کې ناسته وشوه، دا د کانګرس په واک کې و چې د وړاندیز شوي اساسي قانون تصویب ګړندی یا بند کړي. د حکومت نوی چوکاټ چې د فلاډیلفیا کنوانسیون وړاندې کړ، تش په نوم بیا کتنه وه، خو په حقیقت کې د کنفدراسیون د اصولو د غونډ پلورنه وه، چې له اصل نه یې یوه کلیمه هم پرې نښوده.
اصلي چوکاټ
نه هغه کنوانسیون چې د اساسي قانون مسوده یې جوړه کړې وه او نه هم کانګرس چې د ۱۷۸۷ ز په مني کې یې د تصویب لپاره ۱۳ ایالتونو ته لېږلی و، اصلي سرلیک یې ورته ورنه کړ. د دې خلا د ډکولو لپاره، کله چې دا سند د کنوانسیونونو د تصویب او د خلکو د معلوماتو د اسانتیا لپاره چاپېده، نو «د حکومت چوکاټ» تر سرلیک لاندې به چاپېده.
د تایید بندښت
د متحده ایالاتو د اساسي قانون لاسلیک د سپټمبر په ۱۷مه، په  ۱۷۸۷ز کال کې هغه وخت وشو، کله چې د اساسي قانون کنوانسیون ته ۳۹ استازو د کنوانسیون په جریان کې جوړ شوی اساسي قانون تصویب کړ. په لاسلیکونوسربېره، د دې پای تایید کې یوه لنډه اعلامیه شامله وه چې د استازو کار په بریالیتوب سره پای ته رسیدلی او هغه کسان چې لاسلیکونه یې په دې کې ښکاري، په وروستي سند کې به ګډون کوي.
تصویب شوي تعدیلات
په اساسي قانون کې اووه ویشت تعدیلات شتون لري. د جوړښت له پلوه، د اساسي قانون اصلي متن او ټول پخواني تعدیلات لاس نه وروړل شوي پاتې دي. د دې کړنې بېلګه په ۱۷۸۹ ز کې رامنځته شوې، کله چې کانګرس د اساسي قانون لومړني تعدیلات په پام کې ونیول او وړاندیز یې وکړ. له دې ډلې نه، ۱-۱۰ تعدیلات په ټولیز ډول د حقونو د قانون په نوم پېژندل کېږي او ۱۳-۱۵ تعدیلات د بیارغونې تعدیلاتو په نامه پېژندل کېږي.
د خپلواکۍ خونديتوب (تعدیلات ۱، ۲، او ۳)
لومړی تعدیل (۱۷۹۱ز)کانګرس منع کوي چې د ځینو انفرادي آزادیو مخه ونیسي: د مذهب آزادي، د بیان آزادي، د مطبوعاتو آزادي، د غونډې آزادي او د حق غوښتنې ازادي. د دې وړیا تمرین ماده د یوه کس حق تضمینوي چې هره هغه مذهبي عقیده چې لري او غواړي چې په آزاده توګه دا عقیده پر ځای کړي، دوی د هغوی مخه نه نیسي او د دې تاسیس ماده فدرالي حکومت د یوې رسمي ملي کلیسا جوړولو او یا د یوې مذهبي عقیدې برخه پر بلې د غوره ګڼلو مخه نیسي.
د عدالت خوندیتوب (تعدیلات ۴، ۵، ۶، ۷، او ۸)
څلورم تعدیل (۱۷۹۱) د حکومتي چارواکو له خوا د غیر معقولو پلټنو او د ځان یا ملکیت نیولو په وړاندې خلک ساتي. پلټنه د هرڅه معنی لرلای شي، لکه د پولیس افسر له خوا پلټنه او یا د وینې د معاینې غوښتنه ان تر دې چې د یوه کس د کور یا موټر پلټل په کې شاملېږي. ناڅاپي نیونه هغه وخت رامنځ ته کېږي، کله چې دولت د یوه کس او یا هغه څه چې د ده په ملکیت کې وي، تر خپل کنټرول لاندې راولي. ډېری وخت هغه توکي چې نیول کېږي، د شواهدو په توګه هغه وخت کارول کېږي، کله چې یو کس په یو جرم تورن وي.
نه تصویب شوي تعدیلات
په ټولیز ډول، د ولسي جرګې او مشرانو جرګې غړي په عمومي توګه د کانګرس په هره دوه کلنه دوره کې شاوخوا ۱۵۰ تعدیلات وړاندیز کوي. په هرحال، هیڅکله د کانګرس د کمیټو له وړاندیز شویو پرېکړو نه بهر نه ځي او یوازې د هغو کسانو هغه برخه چې د کانګرس د تایید ترلاسه کولو لپاره یې کافي ملاتړ ترلاسه کړی وي، کولای شي د اساسي قانون تصویب پروسې ته لاړ شي.
قضایی بیاکتنه
د اساسي قانون په اړه د پوهې د څرنګوالي د محکمې د پرېکړو، په ځانګړې توګه د سترې محکمې د پرېکړو تر اغېزې لاندې دی. قضایی بیاکتنه د محکمې واک دی چې فدرالي مقننه، فدرالي اجرائیه او د دولت ټولې څانګې وڅېړي، د دوی د اساسي قانوني توب په اړه پریکړه وکړي او که چیرې کوم غیرقانوني څه وموندي، نو په کلکه یې وځپي.
تاسیس
کله چې جان مارشال په ۱۸۰۱ ز کې د سترې محکمې د مشر قاضي په توګه له اولیور ایلسورت نه ملاتړ وکړ، فدرالي قضایه قوه د قضایي قانون له خوا رامنځته شوې وه، خو لږ قضیو شتون درلود او لږ اعتبار یې لاره. «د قضايي بیا کتنې برخلیک په خپله د سترې محکمې په لاس کې و». د ایالتي قوانینو څېړنه او له ایالتي محکمو نه د بیاکتنې غوښتنه هم ومنل شوه، خو د محکمو د واک موده پر ایالتي قوانینو محدوده وه.
ځان ساتنه
د قضایي بیا کتنې واک د اوږدې مودې لپاره په ډیموکراسۍ نظام کې نه شوای ساتل کېدای، پرته له دې چې «د یوه معقوله قضایي محدودیت او لکه څنګه چې ښاغلي دولي وویل: د ټاکنو د راستنېدو په پام کې نیولو سره» پلي شوی وای. په حقیقت کې، سترې محکمې د نظریې او عمل یو سیسټم رامنځته کړی چې د قضایی بیاکتنې واک په خپله محدودوي.
په ټولې نړۍ کې نفوذ
د متحده ایالاتو اساسي قانون په ټولې نړۍ کې د حکومتدارۍ لپاره غوره بېلګه ده. د نړیوال نفوذ بېلګې یې په نورو اساسي قوانینو کې د جملو په ورته والي کې او په پور اخیستل شویو عباراتو کې او د قانون حاکمیت، د واکونو جلا کول او د انفرادي حقونو پېژندلو کې موندل کېدای شي.
د اساسي قانون د تعدیلاتو او قضايي بیاکتنې سره د امریکا تجربې په داسې وخت کې د اساسي قانون جوړوونکي هڅولي، کله چې دوی د خپل ولس د راتلونکي لپاره امکانات په پام کې نیولي دي، چې دې د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال یې ابراهام لینکن ته خبر ورکړ، د هغه معاصر او متحد بینټیو جوریز له مکسیکو نه او د نولسمې پېړۍ د اساسي قانون ملتپالو دویم نسل، د فلپین جوس ریزال او سن یات سین له چین نه هم په کې شامل وو. د اسټرالیا د اساسي قانون جوړوونکو د متحده ایالاتو او نورو اساسي قوانینو فدرالي نظریات سره یوځای کړل.
ښايي د شلمې پېړۍ په وروستۍ نیمایي کې، د متحده ایالاتو د اساسي قانون نفوذ د کمېدو په حال کې وي، ځکه چې نورو هېوادونو پر خپلو اساسي قوانینو بیاکتنه د نویو اغېزو پر بنسټ کړې ده.
باډېل دره
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:درې وېشنيزه:د کونړ درې وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو درې وېشنيزه:د افغانستان درې وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
محاسبه
د حسابونې اصول accounting عبارت دي له د ساتنې عمل، وړانديز او د مالي حسابونو تفسير او معلوماتو نه دي. حسابداري د شخصي پانگې او شتمنۍ سره سروکار لري او په حسابدارۍ کي يانگه مساوي ده له شخصي شتمنۍ سره. محاسبه یا Accounting: عبارت د هغه عملی څخه دی چي د کاروباری ټول مالی راپورنه ثبتول، حسابات سره جلا کول، خلاصه کول او تحلیل او برسی کول په بر کښي نیسی چي اخیری نتیجه موږ باید په لاس راکړی
سرچینې
اوس
ىې خوندjhvghch
وېشنيزه:حسابونه
قطب نما
لورښود (په انگرېزی: Compass) یو ابتدایي لوری ښوونکې اله ده چی د جغرافي د لوريو د مالومولو لپاره ترې کار اخيستل کېږي. دا اله د ځمکې د مغناطیسی ډگر په مرسته او نغوتې سره د شمالي قطب لوری ښيي.
تاريخ
لورښود په ۲۰۶ ق.م. کی په چين کی د خان د حکمرانانو په وخت کی اختراع شوه. دا لورښود د مقناطیسی اوسپنی څخه د څمڅه په شکل جوړه شوي وسیله وله چی لاستی یی جنوب ته اشاره کاوه. خو په دی وخت کی دغه وسیله یوازې د غیب وینو (پېش گویی) لپاره کارېدله. د جنوبی سونگ  په امپراطوری دوره کی داسی قطب نما جوړه شوه چی د اوبو په سطح باندی ولاړه وه. د قطب نما په باب لومړنی يادونه په هغه کتاب کی ليدل کيږی چی د ميلاد نه ٣ مه پيړۍ دمخه د چين د مشهور متفکر هان فی له خوا ليکل شوی وو. ور پسی د جنوبی سونگ  په امپراطوری وخت کی يعنی ٧ سوه کاله دمخه قطب نما عموميت پيدا کړ ٠ قطب نما لومړی په بحر پيمايی کی استعماليده ٠ په تاريخی اسنادو کی ليکل شوی چی له ١٠٩٩ م کال نه تر ١١٠٢ م کاله پوری چينايانو په بحری تگ راتگ کی قطب نما استعمالوله. يو بل مثال دا وو چی يو چينی تجار د کوريا څخه خپل وطن ته د ستنيدو نه وروسته په خپل سفری يادداشت کی ليکلی چی ماښام بيړۍ په بحر کی نشي پاتی کيدای خو په شپه د ستورو سره سم حرکت کوی ٠ که شپه تپه تياره او اٌسمان وريځ وی نو د قطب نما په وسيله د بيړۍ تگ لاره تشخيص کولی شي.دا په بحر پيمايی کی د قطب نما د استعماليدو لومړی يادونه ده. په ۱۳ پېړی کی قطب نما آسیا او اروپا ته پراخه شوی وه. په ۱۳۰۰ کال کی په اروپا کی وچ قطب نما جوړه شوه. دغه وسیله د مغناطیسی ستن، شیشه ای بوکس او گلباد څخه جوړه شوه. دغه قطب نما په ۱۷۵۰ کال کی د Gowin Knigh لخوا عصري شوه. په ۱۸۰۳ کال کی Francis Crow د مایع یوه قطب نما جوړه کړه. لمړنی دقیقی جیروسکوپی قطب نما په ۱۹۰۸ کال کی جوړه شوه چی د لومړنۍ نړېواله جگړې پر ختم باندی آغېزه درلودله.
سرچینې
‎ وېشنيزه:وسيلې
فلورنس میریام بیلی
فلورنس اګوستا میریام بیلي (زوکړه: د ۱۸۶۳ زکال د اګست ۸ مه – مړینه: د ۱۹۴۸ زکال د سپټمبر ۲۲ مه) د الوتونکو مرغانو پېژندونکې، الوتونکو لیدونکې او د طبیعت اړوند لیکواله وه. د ۱۸۹۰ او ۱۹۳۹ زکال ترمنځ نوموړې په شمالي امریکا کې د الوتونکو د ژوندانه په اړه د لارښوونو ټولګه خپره کړه. په دغو لارښوونو کې تر ډېره پورې د الوتونکو مرغانو اړوند د اماتور لیکوالانو لیکنې په پام کې نیول شوې وې چې د الوتونکو د خوځښت د شهرت لامل وګرځېدلې.
میریام د ډېرو لږ رسمي زده کړو په لرلو د یو ماشومې په توګه په آدیرونداک غرونو کې چې د لوی کېدو سیمې ته یې نږدې و د پلټنو او همدارنګه د خپلې کورنۍ په ځانګړې توګه د خپل مشر ورور کلینټون هارټ میریام د علمي لیوالتیا له امله له طبیعي علومو سره لیوالتیا پیدا کړه. د طبیعت اړوند د هغې لیکوالي او فعالیت په ۱۸۸۲ زکال کې په سمیت کالج کې پیل شو چېرې چې نوموړې د یوې ځانګړې زده کوونکې په توګه نوم ثبت کړی و. نوموړې وروسته د ۵۸ کلنۍ په عمر د خپلو فعالیتونو او لیکنو له امله د زده کړو سند ترلاسه کړ. هغه مهال چې په دې ځای کې وه له فاني هارډي اکسټروم سره یې په ګډه د اوډوبون ټولنې یوه څانګه رامنځته کړه څو خپلو ټولګیوالو ته د الوتونکو پېژندنې په برخه کې روزنه ورکړي او هغوی د بڼکو لرونکو خولیو له اغوستلو منع کړي. هغه مهال چې په ۱۸۸۶ زکال کې میریام د سمیت کالج پرېښود د ټولو زده کړیالانو نږدې دریمه برخه په دغه ټولنه کې ښکېل وه.
په ۱۸۹۰ زکال کې میریام د الوتونکو د ځانګړنو اړوند یو لړ مقالې چې په اوډوبون مجلې کې یې خپرې کړې وې د Birds Through a Looking-Glass په نامه کتاب کې یې خپرې کړې. د الوتونکو پېژندنې د نورو ټولو اثارو پر خلاف چې په قفس کې دننه داخلي چاپېریال یې کې یې الوتونکي مرغان مطالعه کول؛ د میریام لیکونو په پرانیستې فضا کې په طبیعي ډول د الوتونکو مطالعه هڅوله. د هغې نور اثار لکه د کلي او صحرا الوتونکي (Birds of Village and Field) د هغې له لومړنیو اثارو څخه ډېر تخصصي و خو له دې سره یې په کې په چاپېریال پوهنه خپل تمرکز درلود. میریام په ۱۸۹۹ زکال کې له ویرنون اورلانډو بیلي سره چې د متحده ایالاتو د بیولوژیکي سروې د بنسټ غړی و؛ واده وکړ. له ۱۹۰۲ زکال څخه تر ۱۹۱۹ زکال پورې نوموړې د خپلو لیدنو پر بنسټ له ۵۰ زیاتې مقالې د The Condor  په څېر مهالیزو ته ولیکلې. د هغې تر ټولو لوی اثر د نیومکسیکو د الوتونکو په نامه و چې د ویلز کوک له مړینې وروسته یې د متحده ایالاتو د بیالوژیکي سروې د بنسټ په غوښتنه بشپړ کړ. په پیل کې هغه او کوک د دغه اثر د مشترکو لیکوالانو په توګه په پام کې نیول شوي و خو میریام له دغه بنسټ وغوښتل څو د خپلې ډېرې ونډې له مخې هغه د دغه اثر د یوازنې لیکوالې په توګه معرفي شي، چې په خپله غوښتنه کې بریالۍ شوه.
میریام او مېړه یې په واشنګټن ډي سي کې ژوند کاوه؛ چېرې چې نوموړې په حیواني ملي پارک کې د الوتونکو د څارنې په ټولګیو کې درس ورکاوه. نوموړې لومړنۍ مېرمن وه چې د امریکا د الوتونکو پېژندونکو په ټولنه کې یې غړیتوب ته لار ومونده او ورسره یې د بروسټر مډال ترلاسه کړ. په ۱۹۴۲ زکال کې د خپل مېړه له مړینې وروسته مریام په ۸۵ کلنۍ کې د خپلې مړینې تر مهاله له عامه ژوند څخه ځان شاته کړ او یوازې توب ته یې مخه کړه.
لومړنی ژوند او زده کړې
فلورنس اګوستا میریام د ۱۸۶۳ زکال د اګست په اتمه د نیویارک په لوکاسټ ګرو سیمه کې وزېږېده؛ نوموړې د کلینټون لیوي او کارولین (کورنی نوم یې هارټ) میریام د څلورو ماشومانو کوچنۍ وه. پلار یې چې مرکانټلېست و لوکاسټ ګرو ته له کډه کولو وړاندې په یوټیکا او نیویارک ښار کې بانکوال و او د دې له زیږون ډېر لږ مهال وړاندې دلته میشت شو. د ۱۸۷۱ او ۱۸۷۵ زکالونو ترمنځ کلینټون میریام د نیویارک له لیویس ټاکنیزې حوزې څخه د متحده ایالاتو په کانګرس کې د جمهوري غوښتونکي غړي په توګه خدمت وکړ. مور یې کارولین میریام د راټګرز ښځینه کالج څخه فارغه شوې وه او د نیویارک د قاضي او همدارنګه له کالینزویل څخه د نیویارک د ایالتي شورا د غړي لیوي هارټ لور وه.
د میریام د کورنۍ ډېری غړو له طبیعي علومو سره لیوالتیا لرله. هغه مهال چې کارولین په راټګرز کې وه له ستور پوهنې سره یې لیوالتیا پیدا کړه او د هغې مېړه او ماشومانو ته اجازه ورکړل شوه څو د تلسکوپ څخه په ګټنې فلکي جوړښتونو او کسوفونو ته وګوري. میریام یو مهال خپله عمه هلن بګ د خپلې کورنۍ د «بوټو پېژندونکې» په توګه یاده کړه. له دې سره هغه مهال چې پلار یې په ۱۸۷۰ زکال کې د لویو وچو ترمنځ د لومړنۍ اوسپنۍ پټلۍ په واسطه کالیفورنیا ته سفر وکړ له طبیعت سره یې لیوالتیا پیدا کړه. کلینټون له یخبندان سره لیوالتیا لرله چې دغه لیوالتیا یې یوسمیت درې ته د سفر له امله رامنځته شوې وه؛ له همدې امله هغه په دې اړوند له طبیعت پېژندونکي جان مویر سره په دې اړوند اوږدې لیکنې تبادله کړې.
د هوم ووډ په نامه د میریام کورنی جایداد د آدیرونداک غرونو ته څېرمه موقعیت درلود چې له امله یې نوموړې د سیمه ئیز ځنګلي ژوند د موندنو لپاره پریمانه وخت درلود. میریام به له خپل پلار او ورور سره په خپلو ځمکو کې قدم واهه او په دغه سیمه کې به یې د ژوندیو موجوداتو د ډولونو اړوند خپله پوهه زیاتوله. د هغې لومړنۍ لیوالتیا له الوتونکو سره وه چې د هغو عادتونه، غږونه او ډولونه یې د خپلې کوټې له کړکۍ څخه د سهارنۍ پر مهال تشخیص کول. هغه مهال چې ۹ کلنه وه میریام له خپل پلار او مشر ورور کلینټون هارټ میریام سره فلوریدا ته په چکر لاړه. کلینټون هارټ هماغه ډول چې د خپل لویوالي پر مهال یې دوام ورکړ له طبیعي علومو سره یې لیوالتیا لرله او د خپلې نوې ځوانۍ دوره یې د خپلې کورنۍ په جایداد کې د الوتونکو په مطالعه او تاکسیډرمي تېره کړه. په کانګرس کې یې د پلار دنده د واشنګټن له طبیعي صحنې سره د هغوی د اړیکې لامل وګرځېده؛ همدا وه چې مشر میریام وکولای شول د سمیت سونین انیستیتوت د مرستیال منشي سپنسر فولرټون بیرډ سره ناسته تنظیم کړي او پر هغه باندې په ۱۸۷۲ زکال کې سي. هارټ په یلوسټون نومي پارک کې د الوتونکو پېژندونکي په توګه مقرر کړي.
د میریام ډیری لومړنۍ زده کړې په خپل کور کې وې، چې هغه د خپلې کورنۍ د غړو د علمي او طبیعي علایقو په توګه توصیف کړې. هغې خپلې لومړۍ رسمي زده کړې د نیویارک په سیراکوز کې پیل کړې، چېرې چې میریام د عمومي ناروغۍ له امله د درمنلې په موخه لېږل شوې وه. نوموړې یوکال د خپل ډاکټر له کورنۍ سره ژوند وکړ او د هماغه ځای په سیمه ئیز دولتي ښوونځي کې یې زده کړې وکړې. له دغې تجربې وروسته میریام د نیویاک ښار په اوټیکا کې چې کورنۍ به یې د ژمي پر مهال هلته کډه کوله د میرمن پیات خصوصي ښوونځي ته لاړه.
وروستی ژوند
هغه مهال چې دوی نور سفر ته تلل بس کړل د بېلي کورنۍ په واشنګټن ډي سي کې مېشت شوه او د خپل ژوند وروستي کلونه یې د کلاروما په ۱۸۴۳ سړک کې په خپل کور کې تېر کړل. د دغه کور لیدونکو یاده کړې چې هغوی خپل کور په هغو توکو باندې تزئین کړی و چې په خپلو سفرونو کې یې د یادګار په توګه راغونډ کړي و. د کور په منځنۍ برخه کې یې د بنګالي پړانګ مجمسه وه چې هغه مهال یې په ملي پارک کې ژوند کاوه. د دوی د واشنګټن کور د طبیعت پالونکو د ډېری ماښامنیو کوربه و چې د میلمنو په ډله کې یې الیس ایسټووډ، کلارنس برډسي او طبیعت پالونکې جوړه اولا او مارګاریت موري شاملېدل.
د بیلي کورنۍ هېڅکله ماشوم پیدا نه کړ ځکه میریام وروسته واده کړی و او د هغې امیدواري د جنین په سقط سره پای ته رسېدلې وه، خو هغې له ماشومانو سره مینه لرله او د بېلابېلو سیمه ئیزو او ملي بنسټونو په ځانګړې توګه د Boy Scouts of America په نامه د ځوانانو د ټولنې، د Playground and Recreation ټولنې، د کور جوړونې د ملي کمېتې، د کارګري ماشومانو د ملي کمېتې او په واشنګټن کې د کاریګرو هلکانو د کور په نامه بنسټ په مرسته یې له هغو سره کار کاوه. میریام همدارنګه خپلو دوه ویرورونو فلودي او ډیرډری ته فداکاره عمه وه او له هغوی سره یې مرسته وکړه چې په جورج واشنګټن پوهنتون کې شامل شي؛ وروسته له هغه چې وه یې نشو کولای په سمیت پوهنتون کې خپل نومونه ثبت کړي.
لاتویا
لاتویا هیواد (لاتویا جمهوریت/لِتلنډ) Latvijas Republika) د اروپا په شمال کې د بالکان هیوادونو له ډلی څخه یو دی. د لاتویا پلازمینه ریګا او رسمي ژبه یې لیتوانیایي ده، د یاد هیواد مساحت ۵۸۹'۶۴ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۷۰۰'۲۷۰'۲ تنه دی.
د روشنګرۍ دوره
د روشنګرۍ یا روشنفکرۍ دوره (چې د عقل یا منطق د دورې یا په ساده توګه د روښانتیا په نوم هم پېژندل کېږي) یو فکري او فلسفي خوځښت و، چې په اتلسمه پېړۍ کې یې په اروپا کې د نظریو پر نړۍ کنټرول ترلاسه کړ. په روشنګرۍ کې د نظریو یوه پراخه لړۍ په کې شاملېږي چې د خوشحالتیا یا خوشبختۍ، د عقل واکمنۍ، د حواسو شواهد او ثبوتونه د پوهې د لومړنیو سرچینو په توګه او همدا راز پرمختللو هیلو او ارمانونو لکه ازادۍ، پرمختګ، زغم، ورورګلوۍ، قانوني حکومت او د کلیسا او دولت پر جدایۍ یې تمرکز درلود.
د روشنګرۍ ریښې یوه اروپایي روڼ‌اندي او علمي غورځنګ ته رسېږي، چې د رنسانس هیومنېزم په نوم پېژندل کېږي او له هغه وروسته علمي انقلاب او د نورو ترڅنګ د فرانسیس بېکن علمي اثر او کار هم په کې د یادونې وړ دی. ځینې بیا د روشنګرۍ د پپل تاریخ د رنې ډکارټ (René Descartes) د ۱۶۳۷م لاتیني فلسفې کاګیټو اېرګو سم (Cogito, ergo sum) ګڼي، چې معنا یې "زه فکر کوم، نو زه یم" ده، په داسې حال کې چې ځینې نور بیا د اسحاق نیوټن د ریاضیاتو اصول (۱۶۸۷ز) کال کې نشر د علمي انقلاب د اوج او د روشنګرۍ د پیل د نېټې په توګه یادوي. اروپایي تاریخپوهان په دودیزه توګه د روشنګرۍ پیل په ۱۷۱۵ز کال کې د فرانسې د پادشاه څوارلسم لویي له مړینې بیا په ۱۷۸۹ ز کال کې د فرانسې د انقلاب تر پېښېدو پورې بولي. ډېری پوهان یې پای د ۱۹مې پېړۍ پیل بولي.
د دغې دورې فیلسوفانو او پوهانو په علمي اکاډمیو، ماسوني جونګړو، ادبي سالونونو او قهوه خانو کې د غونډو له لارې او همدا راز په چاپي کتابونو، مجلو او مقالو کې په پراخه کچه خپل نظریات خپاره کړل. د روشنګرۍ نظریاتو د پادشاهۍ او کاتولیکې کلیسا واکمني پیکه کړه او په دې توګه یې د ۱۸مې او ۱۹مې پېړۍ سیاسي انقلاب ته یې لاره هواره کړه. د لېبرالېزم، کمیونېزم او نیوکلاسیکېزم په ګډون د ۱۹مې پېړۍ بېلابېل خوځښتونه خپل فکري میراث د روشنګرۍ دورې ته رسوي.
په فرانسه کې د روشنګرۍ د فیلسوفانو اصلي نظریې او مفکورې فردي ازادي او مذهبي زغم بلل کېږي چې له مطلقه شاهۍ او د کلیسا له ثابتو عقایدو سره په ټکر کې دي. روشنګري پر علمي تګلاره یا مېتود او تقلیل ګرایۍ پر ټینګار سره او د مذهبي رښتینولۍ په اړه د زیاتو پوښتنو له مطرح کولو سره وپېژندل شوه – هغه چلند چې د ایمانوېل کانت Immanuel Kant د مقالې د دې پوښتنې ځواب: روشنګري څه ده، له لارې ترلاسه شوی، په کوم کې چې د Sapere aude (د پوهېدو جرأت) عبارت موندل کېږي.
پام‌وړ افراد او نشرات
د روشنګرۍ دوره تر علمي انقلاب وړاندې وه او له هغه سره یې نژدې تړاو درلود. فرانسیس بېکن او رنې دکارت د هغو پخوانیو فیلسوفانو له ډلې څخه وو، چې اثارو یې پر روشنګرۍ اغېزې لرلې. د روشنګرۍ د دورې ځینې مهمې څېرې سېزار بکاریا، دني دیدرو، ډېوېډ هیوم، اېمانوېل کانت، ګوټفرېډ وېلهلم، لایبنېتز، جان لاک، مونتېسکیو، ژان ژاک روسو، ادم سمېت، هوګو ګروتیوس، باروخ سپینوزا او ولټر بلل کېږي.
د روشنګرۍ یوه تر ټولو اغېزناکه نشریه دایرة المعارف و. دا دایرة المعارف چې د ۱۷۵۱ز او ۱۷۷۲ ز کلونو ترمنځ په ۳۵ ټوکوکې کې خپور شو، د دني دیدرو، ژان لو رونډ ډلامبر او د ۱۵۰ پوهانو د یوې ډلې له لوري تالیف او ترتیب شو. دغه دایرة المعارف مرسته وکړه چې د روشنګرۍ نظریې په ټوله اروپا او تر اروپا هاخوا هم خپرې شي. د روشنګرۍ په نورو پام‌وړ نشراتو کې د ولټر دانګریزي په اړه لیکونه (۱۷۳۳ز) او Dictionnaire philosophique (فلسفي ډکشنري، ۱۷۶۴ز)، د هیوم د انسان د طبیعت په اړه یوه علمي رساله (۱۷۴۰ز)، د مونتیسکو د قوانینو روح (۱۷۴۸ز)، د روسو د نابرابرۍ په اړه لیکنه (۱۷۵۴ز) او ټولنیز تړون (۱۷۶۲ز)، د ادم سمېت د اخلاقي احساساتو تیوري (۱۷۵۹ز) او د ملتونو شتمني (۱۷۷۶ز) او د کانت د سوچه عقل نقد (۱۷۸۱ز) شاملېږي.
د روشنګرۍ مفکوره په سیاسي حوزه کې خورا اغېزناکه وه. د روسیې د دویم کاترین، د اتریش د دویم جوزف او د پروشیا د دویم فردریک په څېر واکمنانو هڅه وکړه چې د روشنګرۍ تفکر پر مذهبي او سیاسي ازادۍ او زغم کې وکاروي، چې پر روشنفکره زورواکۍ مشهور شو. د امریکایي انقلات تر شا ډېری سیاسي او علمي شخصیتونه هم ځانونه له روشنګرۍ سره تړلي بولي: بنجامین فرانکلین څو ځله اروپا ته سفرونه وکړل او هلته یې په علمي او سیاسي بحثونو کې فعاله ونډه واخیسته او فیلادلفیا ته یې نوې نظریې راوړې؛ توماس جفرسون هم اروپایي نظریې له نژدې وڅارلې او وروسته یې د روشنګرۍ ځینې هیلې او ارمانونه د خپلواکۍ په اعلامیه کې ځای پر ځای کړل؛ دغه راز جیمز مادیسون بیا دا ارمانونه په ۱۷۸۷ز کال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون د جوړولو پر مهال په دغه قانون کې هم ځای پر ځای کړل. همدا راز، د روشنګرۍ نظریو د فرانسې انقلاب ته په الهام بښلو کې هم ستر رول ولوباوه، چې په ۱۷۸۹ز کال کې پیل شو.
فلسفه
د رنې دکارت د عقل ګرایۍ یا منطق پالنې فلسفې د روشنګرۍ د تفکر بنسټ کېښود. د یوه ډاډمن ماوراءالطبیعه یا میتافزیک پر بنسټ د علومو د پراختیا لپاره د هغه هڅه هومره بریالۍ نه وه، څومره چې د هغه د شک او تردید مېتود بریالی و، کوم چې په فلسفي حوزو کې کارېده او د ذهن او مادې د دوه ګوني تفکر لامل کېده. د هغه شک او تردید د بشري درک او تفاهم په اړه د جان لاک د مقالې (۱۶۹۰ز) او په ۱۷۴۰مه لسیزه کې د ډېوېډ هیوم د لیکنو په وسیله اصلاح شو. د هغه دوه‌ګون‌والی یا هغه فلسفه چې د روح او مادې دواړو پر اصالت باور لري، دTractatus (۱۶۷۰ز) او Ethics یا اخلاقپوهنې (۱۶۷۷ز) تر عنوان لاندې اثارو کې د مادې د یووالي په اړه د سپینوزا Spinoza د جوړجاړي نه منوونکې ادعا په وسیله وننګول شوه.
طبعي علوم
د روشنګرۍ په بحث او فکر کې طبعي علومو خورا مهم رول ولوباوه. د روشنګرۍ یو زیات شمېر لیکوالانو او مفکرینو د طبعي علومو مخینه لرله او علمي پرمختګ یې د بیان او فکر د ازادۍ د پراختیا په ګټه د دین له پرځېدو او دودیزې واکمنۍ سره تړلی باله. د روشنګرۍ په دوره کې په علمي پرمختګ کې د جوزف بلک په نوم کیمیاپوه له لوري د کاربن ډای اکساید (ثابتې هوا) کشف، د جیمز هاتون ځمک‌پېژندونکي له لوري د ژور وخت استدلال او د جیمز واټ له لوري د متراکم بخار د ماشین اختراع شاملېږي. د لاوازیه علمي تجربې هم په پاریس کې د لومړنیو عصري کېمیاوي برېښناکوټونو او ماشینونو د رامنځته کولو لپاره وکارول شوې او د مونتګولیفه وروڼو علمي تجربو دوی ته شونې کړه چې د ۱۷۸۳ ز کال د نوامبر پر ۲۱مه د ګرمې هوا د یوه بالون په وسیله لومړنۍ پیلوټ لرونکې الوتنه بویس دبولوني ته نژدې له شاتو دلا موت څخه ترسره کړي.
سیاست
روشنګري له ډېر وخت راهیسې د لوېدیځ د عصري سیاسي او فکري کلتور د بنسټ په توګه ستایل شوې ده. د روشنګرۍ دورې د دیموکراتیکو ارزښتونو او بنسټونو او د عصري او لېبرالو دیموکراسیو د رامنځته کولو له اړخه لوېدیځ ته سیاسي عصریتوب یا ماډرنایزېشن راوړی دی. دغه تیوري د انګلیسي ژبو پوهانو له لوري په پراخه کچه منل شوې او د رابرټ دارنتون، روی پورټر، او په وروستیو کې د جانتن اسرائیل له لوري د پراخو څېړنو له ملاتړ برخمنه شوې ده.
دین
د روشنګرۍ د دورې مذهبي او دیني تفسیر په اروپا کې د مخکې پېړۍ د مذهبي شخړو او په ځانګړې توګه دېرش کلنې جګړې ته د یوه غبرګون په توګه مطرح دی. د روشنګرۍ د دورې د الهیاتو پوهانو او روحانیونو غوښتل چې خپله عقیده د نه مخامختیا یا تقابل نشتون له ریښو سره اصلاح کړي او سیاست او جګړې ته د مذهبي شخړو د سرایت وړتیا محدوده کړي او په ورته وخت کې پر خدای ريښتینی باور هم وساتي. د منځلارو عیسویانو لپاره دا ساده مقدس کتاب ته د ورګرځېدو په معنا وه. جان لاک د خدای د کلام د "له تعصب پرته څېړلو" په ګټه د الهیاتي تفسیرونو مجموعه یوازې پرېښوده. هغه د عیسویت اصالت او جوهر پر عیسی (ع) د ایمان په توګه وټاکه او د لا ډېرو مفصلو بحثونو نه کولو وړاندیز یې وکړ. د جفرسون په بایبل کې، ټوماس جفرسون نور وړاندې تګ هم وکړ او هره هغه برخه یې پرېښوده چې له معجزاتو، د پرښتو له ملاقات او د عیسی (ع) له مرګ وروسته بیا ژوندي کېدو په اړه وه، ځکه نوموړي هڅه وکړه چې د انجیل عملي اخلاقي عیسوي قوانین استخراج کړي.
د ستورو کیمیاوي پېژندنه یا ستورکیمیا
تاریخچه
د نجوم یا ستورپوهنې او کیمیا د څانګو یوې برخې په توګه، د ستورکیمیا یا ستورو کیمیاوي پېژندنې تاریخ د دوو برخو مشترک تاریخ پر بنسټ رامنځته شوی دی. د پرمختللي مشاهدوي او تجربوي ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي پراختیا د لمریزو سیسټمونو او د شاوخوا چاپېریال کې یې د تلپاتې مالیکولونو د تشخیص او کشفولو زمینه مساعده کړې ده. دغه راز د دې ترڅنګ د ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي او نورو ټیکنالوژیو کې د پرمختګونو په وسیله د د ترلاسه شویو کیمیاوي موادو ډېروالی د ستورپوهنې او نجوم اړوند مطالعاتو لپاره د موجوده کیمیاوي فضا اندازه او پیمانه زیاته کړې ده.
د ارزونې اړوند برخې یا سپیکټروسکوپي تاریخ
د لمرینو ټولګو مشاهدې، چې د اتاناسیوس کرچر (۱۶۴۶ ز)، جان ماریک مارسي (۱۶۴۸ ز)، رابرت بویل (۱۶۶۴ ز) او فرانسیسکو ماریا ګریمالدي (۱۶۶۵ ز) په وسیله ترسره شوي، ټولې یې د نیوتن (۱۶۶۶ ز) له کاره مخکې ترسره شوي، چې د رڼا طیفي ماهیت یې په ډاګه کړ او په پایله کې یې په لومړي ځل د لمر وړانګې رامنځته کړې. د ارزونې اړوند یا سپیکټروسکوپ ارزونه یا سپیکټروسکوپي د لومړي ځل لپاره په ۱۸۰۲ ز کال کې د ویلیام هاید ولاستون په ازمایښتونو سره د ستورپوهنې اړوند تخنیک په توګه وکارول شوه، چې هاید ولاستون د لمریزو وړانګو دننه د طیفې کرښې لیدلو لپاره سپیکټرومیټر جوړ کړی و. دا طیفي کرښې وروسته د جوزف وان فرون هوفر د کار له لارې اندازه او وټاکل شوې.
دا چې د بېلابېلو فلزاتو په وسیله خپرې شوې جرقې یا سپارکونه د خپراوي اړوند بېلابېل طیفونه یا سپیکټرا لري، په دې تړاو ۱۸۳۵ ز کال کې د چارلز وتستون د راپور له خپرېدو وروسته د لومړي ځل لپاره د ارزونې اړوند طیف یا سپیکټروسکوپي نه د بېلابېلو موادو تر منځ د توپیر لپاره کار واخیستل شو. دا مشاهدې وروسته د لیون فوکو په وسیله رامنځته شوې او په ۱۸۴۹ ز کال کې یې وښودله، چې له یوې مادې نه د یوشان جذب او اخراج کرښې په بېلابېلو تودوخو کې رامنځته کېږي. همدارنګه په ۱۸۵۳ ز کال کې د اندرس جوناس انګستروم په وسیله د (Optiska Undersökningar) په نامه اثر کې دې ته ورته یوه بیانیه په خپلواکه توګه فرض او دا نظریه په کې مطرح شوه، چې روښانه ګازونه په هغو فریکانسونو کې د رڼا وړانګې خپروي، چې یاد ګازونه یې جذبولای شي.
د ستورکیمیا تاریخچه
په داسې حال کې چې رادیويي نجوم یا ستورپوهنې په ۱۹۳۰ ز کال کې پراختیا ومونده، تر ۱۹۳۷ ز کاله پورې د یو بین ستاره یي یا انترستیلر مالیکول د قطعي پېژندنې لپاره هیڅ ډول د پام وړ شواهد تر لاسه نه شو ـ تر دې پړاوه پورې د ستورو منځنۍ فضا کې یوازینۍ کیمیاوي پیژندل شوې بڼه اټومي بڼه وه. دا موندنې په ۱۹۴۰ ز کال کې، کله چې کېلر McKellar او د هغه همکارانو د طیف ارزونې اړوند خطونه په یوه ناپېژانده رادیويي ټولګې کې په نښه او په CH او CN مالیکولونو پورې اړوندې کړې، تایید شوې. دېرش کاله وروسته د ستورو په منځنۍ فضا کې د نورو مالیکولونو یوه کوچنۍ ټولګه کشف شوه، تر ټولو مهم یې OH و، چې په ۱۹۶۳ ز کال کې کشف شو او بل مهم د ستورو د منځنۍ برخې اړوند اکسیجن د منبع په توګه H2CO (Formaldehyde) دی، چې په ۱۹۶۹ ز کال کې کشف او تر ډېره د اکسیجن د منبع په توګه د پام وړ و، چې د لومړي ځل لپاره یې د ستورو په فضا کې عضوي او څو اټومي عنصر په فضا کې ولیده.
د ستورو د منځنۍ برخې اړوند فارم الدیهاید کشف کول او ورسته نور بیولوژیکي بالقوه ارزښت لرونکي مالیکولونه لکه اوبه یا کاربن مونو اکساید د ځینو په وسیله د ژوند د بیوجنیتکي نظریو لپاره د قوي شواهدو په توګه بلل کېږي: په تېره بیا هغه نظریې چې په دې باور دي، چې د ژوند اصلي مالیکولي اجزاوې له بهرنیو سرچینو څخه راځي او دا هرڅه د دې لامل شوي، چې د ستورو اړوند منځني مالیکولونه په دوامداره توګه وهڅوي، چې یا مستقیم بیولوژیکي اهمیت لري – لکه د ستورو منځنی ګلیسین، چې په ۲۰۰۹ ز کال کې کشف شو، یا هم یو شمېر تړلي او مرتبط بیولوژيکي خواص ښیي، چې یوه بیلګه یې (پروپیلین اکسایډ) دی، چې په ۲۰۱۶ ز کال کې د ستورپوهنې اړوند بنسټیزو څېړنو په لړ کې کشف شو.
طیف ارزونه یا سپیکټرسکوپي
په ستورکیمیا کې یو مهم ازمویښتي مورد او ابزار د تلسکوپ کارولو له لارې طیف ارزونه یا سپیکټرسکوپي ده، چې په بېلابېلو چاپیریالونو کې له مالیکولونو او اټومونو نه د نور یا رڼا د جذب او راټولولو د اندازې نیونې لپاره کارول کېږي. له لابراتواري اندازه نیونو سره د ستورپوهنې اړوند مشاهدو په پرتله کولو ستورپوهان کولای شي د عناصرو ډېروالی، کیمیاوي ترکیب او دغه راز د ستورو او د ستورو اړوندو منځنیو ورېځو زیاتوالی استنباط کړي. دا مورد له دې امله شونی دی، چې نن ورځ ایونونه، اټمونه او مولیکولونه یو شمېر ځانګړي طیفونه لري؛ یعنې د نور یا رڼا د ځانګړو څپو (رنګونو) جذب او اخراج، ډېری وخت د انسان په سترګو نه لیدل کیږي. په دې توګه دا اندازه کول یو شمېر محدودیتونه لري، چې د پوښښ د بېلابېلو ډولونو (رادیو، سور مادون یا انفرارید، د لیدو وړ، ډېر بنفش رنګ لرونکي او داسې نور) اړوندو وړانګو سره د مالیکولونو له کیمیاوي ځانګړنو پورې اړوند او تړلي دي، چې یوازې د ځانګړو ډولونو د تشخیص او کشفولو توان لري. د ستورو د منځنۍ برخې اړوند فرم الدیهاید Interstellar formaldehyde هغه لومړنی عضوي کشف شوی مالیکول و، چې د ستورو منځنۍ برخې اړوند چاپېریال کې و.
ښایی د انفرادي کیمیاوي ډولونو د تشخیص او پېژندنې لپاره تر ټولو پیاوړی تخنیک رادیويي ستورپوهنه وي، چې له سلو نه د زیاتو منځنیو ستورو یا انترستیلر ډولونو د پېژندنې لامل کېږي، چې رادیکالونه، ایونونه او عضوي مرکبات (یعنې چې د کاربن سرچینې لري) لکه الکولونه، تیزابونه، الدیهایدونه او کتونونه په کې شامل دي. د ستورو اړوند منځنيو یا انترستیلر مالیکولونو له ډلې نه تر ټولو ډېر پیدا کېدونکی او د رادیويي څپو د موندلو او پېژندلو لپاره (د خپل قوي بریښنایي دوه قطبي لمحې له امله) تر ټولو اسانه مالیکول (کاربن مونو اکساید CO) دی. په حقیقت کې CO داسې یو عام د ستورو منځنی یا انترستلر مالیکول دی، چې د مالیکولي سیمو د نقشه کولو لپاره کارول کیږي. رادیويي مشاهدې چې ښایي ترټولو ډېرې انساني لېوالتیاوې ولري د ستورو اړوندې منځنۍ برخې یا انترستیلر د ګلیسین ادعا او دغه راز تر ټولو ساده امینو اسید دی؛ خو یو شمېر د پام وړ ملګرتیاوې له ځانه سره لري. د دې تشخیص د جنجالي او بحث وړ ګرځېدو یو لامل دا دی، چې که څه هم رادیو (او ځینې نور میتودونه لکه گردشي طیف ارزونې یا سپیکټروسکوپي) د لویو دوه قطبي یا دیپول لمحو لرونکي ساده ډولونو د پیژندلو لپاره ښه دي؛ خو د یو شمېر پېچلو مالیکولونو او حتی یو څه کوچنیو مواردو لکه امینو اسیدونو پر وړاندې په کمې کچې حساسیت لري.
سربیره پردې، دا ډول میتودونه د هغو مالیکولونو په برخه کې په بشپړ ډول ړانده دي، چې هیڅ دوه قطبونه یا ډیپول نه لري. د بېلګې په توګه، تر ډېره په ټولې نړۍ کې تر ټولو عام مالیکول H2 (د هایدروجن ګاز) دی؛ خو دا د ډیپول بڼه نه لري، له همدې امله د راډیویي ټلسکوپونو لپاره نامريي یا پټ دی.
جيروسكوپ
جيروسكوپ (په انگرېزي:gyroscope ) د اندازه اخیستونکی او لورموندنه حفظونکی يوه اله ده چې دكښتيو، الوتكو، توغندیو او نورو د حركت دتعادلو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږي.
تاریخ
د جيروسکوپ اصلونه د ۱۸۱۳ کال څخه پېژندل شوي دي. په دی وخت کی لومړني جیروسکوپ د آلماني ریاضي پوه Johann Bohneberger لخوا توصیف او جوړ شو. دغه جیروسکوپ په مرکز کی یوه لویه کره درلود. لومړنی ابتدایی عصري جیروسکوپ چی څرخونکی دیسک په مرکز کی لري په ۱۷۳۲ کال کی د امريکایی فیزیک پوه Walter R. Johnson لخوا جوړ شو. په اوس وخت کی جیروسکوپ د رهبر کوونکی جهازونو یوه مهمه برخه ده.
پېژندنه
جیروسکوپ ډیر مهم او گټور سامان دی چی د بیلا بیلو پوهنو او تخنیکو په برخه کی کارېږي. ابتدایی جیروسکوپ یو څرخېدونکی دیسک لری چی په داخلی فضا کی د خپلو څرخونو د محور لورى مشخصوي.
سرچینې
‎ وېشنيزه:وسيلې
شفيق ګګيانى
وختي ژوند او زدکړه
ګیګیاني د پېښور پوهنتون څخه دعامه ادارې (Public Administration) ماسټر سند ترلاسه کړے دے.
بولیویا
بولیویا په رسمي توګه د بولیویا هیواد ولسمشریزه د سويلي امريکا په مرکز کې په وچې پورې تړلی یو هیواد دی په اساسي قانون کی یی پلازمینه د سوکره ښار ذکر شوی دی.اما ددی هیواد دولت په لاپاز ښار کی میشت دی. د وګړو شمیریی ۱۰ میلیونه تنه او رسمي ژبي  یی اسپانیایی’ کچوا’ او ۳۴ نوری بومی ژبی دي. دپیسو واحدیی بولیویانا او حکومتی نظام دموکراسی ده. ۵۵ سلنه خلک یی سور پوستان ۳۰ سلنه مستیزو (دوه رګه سور پوستان او سپین پوستان) او ۱۵ سلنه نو یې سپین پوستان دي. دخلکو دین یې مسیحیت دی ۷۸ سلنه د کاتولیک رومي کلیسا ۱۶ سلنه پروتستان او ۳ سلنه نور یی د مسیحی دین له نورو برخو څخه دي.
بولويا چې رسمي نوم يې د بولويا پلورينيشنل دولت دی، په وچه کې ايسار هېواد دی، په لويديځه-مرکزي سويلي امريکا کې موقعيت لري. د حکومت مرکزيت او اجرائيه پلازمېنه يې «لاپاز» ده، په داسې حال کې چې قانوني پلازمېنه يې «سوکري» ده. ستر ښار او مرکزي صنعتي مرکز يې «سنټا کروز ډي لا سايرا» دی، کوم چې په «Llanos Orientales» (استوايي ښکته ځمکه) کې موقعيت لري چې د هېواد په ختيځ کې تر ډېره بريده اواره سيمه ده.
د بولويا خپلواک دولت پر اساسي قانون ولاړ اتحادي دولت دی، په نهو ادارو وېشل شوی دی. په لويديځ کې د انډوس له لوړو څوکو څخه نيولې په شمال او ختيځ کې له برازيل، په سويل ختيځ کې له پراګويا، په سويل کې له ارجنټاين، په سويل لويديځ کې له چيني او په شمال لويديځ کې له پيرو سره د دې هېواد جغرافيه توپير لري. د بولويا يو په درې برخه په انډين غره يیزه سيمه کې موقعيت لري. مساحت يې ۱،۰۹۸،۵۸۱ کيلو متر مربع (۴۲۴،۱۶۴ ميل متر مربع) دی، دا هېواد له برازیل، ارجینټاين، پيرو او کولمبيا څخه وروسته په سويلي امريکا کې د مساحت له اړخه پنځم لوی هېواد دی (د پاراګوای تر څنګ، کوم چې په امريکاګانو کې يو له دوه سترو په وچه کې ايسارو هېوادونو څخه دی)، د مساحت له اړخه په ټوله نړۍ کې اوه وېشتم ستر هېواد دی، په سويلي نيمه کره کې په وچه کې ايسار تر ټولو ستر هېواد دی او په ټوله نړۍ کې په وچه کې د ايسارو هېوادونو په شمېره کې اوم دی، قزاقستان، منګوليا، چاد، نيجر، مالي او ايتوپيا له دې هېواد څخه ستر دي.
له اسپانوي نېواک مخکې، د بولوييا انډين سيمه د اينکا سترواکۍ برخه وه، په داسې حال کې چې په شمالي او ختيځو ځمکو يې خپلواکو قبايلو ژوند کاوه. د کوسکو او اسيونسيون څخه په شپاړسمه پېړۍ کې راغلیو نېواکګرو دا سيمه په خپل واک کې واخسته. د اسپانيې د استعمار پر مهال، د بولويا اداره د اسپانيې د « Real Audiencia of Charcas» په لاس کې وه. اسپانيې د بوليويا له کانونو څخه د را ايستل شويو سپينو زرو په مټ د خپلې سترواکۍ ستره برخه جوړه کړه. په ۱۸۰۹ز کال کې د خپلواکۍ له لومړۍ غوښتنې وروسته، د جمهوريت له قیام مخکې شپاړس کاله جګړې وشوې، کوم ته چې د «سايمن بوليور» نوم ورکړل شوی دی. د نولسمې او شلمې پېړۍ د لومړيو په اوږدو کې، بولويا ګڼې سرحدي سيمې ګاونډيو هېوادونو ته وبايللې چې په ۱۸۷۹ز کال کې د دې هېواد ساحلي ليکې چيلي ونيولې. له سياسي اړخه تر ۱۹۷۱ز کال پورې بوليويا ارام پاتې هېواد و، تر هغه وخته چې د سي ای ای له ملاتړ څخه برخمن «هوګو بنزر» د کودتا مشري وکړه، د «جوان هوزي ټوريس» ټولنپال حکومت يې نسکور او د بينزر په مشرۍ يې د پوځ په مشرۍ ديکتاتوري نظام قايم کړ، ټوريس په ۱۹۷۶ز کال کې د ارجنټاين په بيونس ايرس کې، د ښي اړخو د مرګ د ډلګۍ له خوا ووژل شو. د بنزر حکومت چپ اړخي او مخالف سوسياليستان  او نورو بڼو  مخالفين وځپل چې په دې پايله کې يو شمېر بوليويايي وګړي شکنجه او مړه شول. بنز په ۱۹۷۸ز کال کې معزول کړای شو او وروسته بيا له جمهوري لارې وتوانيد چې د ولسمشر په توګه وټاکل شي، له ۱۹۹۷ څخه تر ۲۰۰۱ پورې يې حکومت وکړ.
اوسنۍ بولويا د « UN, IMF, NAM,[16] OAS, ACTO, Bank of the South, ALBA» او « USAN» منشوري غړی هېواد دی. دا هېواد په سويلي امریکا کې دويم تر ټولو بې وزله هېواد دی، خو د بې وزلۍ په کچه کې يې کمښت راوستی او په سويلي امریکا کې يو له هغو هېوادونو دی چې چټکه اقتصادي وده کوي (د ناخالص داخلي تولید له اړخه). دا يو مخ پر وده هېواد دی، په داسې حال کې چې د بشري ودې شاخص يې په لوړه کچه کې دی. د بوليويا په اساسي اقتصادي فعاليتونو کې کرنه، ځنګلونه، کب نيول، کان کېندنه او د توکو جوړول شامل دي، لکه رخت، پوښاک، تصفيه شوي فلزات او تصفيه شوي پيتروليم. بوليويا د معادنو له اړخه غني هېواد دی چې په هغې کې قلعي، سپین زر، ليتيوم او مس شامل دي.
رېښه
د بوليويا نوم د « Simón Bolívar» له نوم څخه اخستل شوی دی، څوک چې د خپلواکۍ په اسپانوي امریکايي جګړو کې يو وينزيولايي رهبر و. د وينزويلا مشر « Antonio José de Sucre» ته اختار ولکړش وی چې يا خو چاراکاس (د اوسني وخت بولويا) د پيرو نوي جوړو شوي جمهوريت سره يو ځای کړي، تر څو د « Río de la Plata» د متحده ولايتونو سره يو ځای شي، يا خو په بشپړ ډول د اسپانيې څخه په رسمي ډول د خپلواکۍ اعلان وکړي. Sucre په ټوله معنا د يو نوي دولت جوړول غوره کړل او د ۱۸۲۵ز کال د اګست په شپږمه نېټه يې د سيمه ييز ملاتړ په مرسته د « Simón Bolívar»  په وياړ د بولیويا نوم ورکړ.
اصلي نوم يې د بولويور جمهوريت و. يو څو ورځې وروسته، د کانګريس غړي  « Manuel Martín Cruz» وړانديز وکړ چې «که چېرې له رومولس څخه روم دی، نو له بوليور څخه بولويا ده» (په اسپانوي ټکو په دې ډول چې: Si de Rómulo, Roma; de Bolívar, Bolivia). د ۱۸۲۵ز کال د اکتوبر په درېیمه نوټه همدا نوم تاييد شو. په ۲۰۰۹ز کال کې، یو نوي اساسي قانون د دې هېواد نوم بدل کړل او د « Plurinational State of Bolivia» نوم يې غور کړ، څو د نومي قانون تر مخې د دې هېواد د ګڼ توکميز طبيعيت او د بولويا د اصلي اوسېدونکو د حقوقو د پياوړتيا څرګندونه وکړي.
له اشغال مخکې
هغه سيمه چې اوس د بوليویا په نوم پېژندل کېږي، د «ایمارا» په رارسېدو سره له ۲،۵۰۰ کلونو څخه د زيات وخت لپاره اشغلا وه. په هر حال، د اوسني وخت ايمارا ځانونه د «ټويناکو» سترواکۍ د لرغوني تمدن سره تړلي بولي، د کوم پلازمېنه چې د بولويا په لويديځ د «ټويناکو» په سيمه کې وه. د ټويناکو د مرکزي ښار تاريخ له ۱۵۰۰ مخزېديزې نېټې ته رسېږي، کله چې دا يو کوچنی، پر کرنه ولاړ کلی و.
د ايمارا ټولنه د ۶۰۰ز او ۸۰۰ز کلونو تر منځ ښاري تناسب ته وده وکړه، او په دې ډول په سويلي انډيز کې يو له مهمو سيمه ييزو ځواکونو څخه وګرځېد. د لومړيو اټکلونو تر مخې، دا شار زیات نه زيات نږدې شپږ اعشاريه پنځه کيلو متر مربع (۲.۵ ميل مربع) سيمه خپور و او د ۱۵،۰۰۰ او ۳۰۰۰۰ تر منځ اوسېدونکي يې درلودل. په ۱۹۹۶ز کال کې د سټلايټ انځور اخستلو په کارولو سره تيواناکو درې بنسټيزو درو کې د سوکا کولس (له سيلابي اوبو څخه ډکې شوې سيمې) د اندازې نقشه جوړوه شوه، به دې ډول د ۲۸۵۰۰۰ او ۱،۴۸۲،۰۰۰ خلکو تر منځ په هر ځای کې د اوسېدو په نظر کې نيولو سره د وړتيا اټکل ته رسېدلي وو.
د ۴۰۰ز په شا او خوا کې، ټيواناکو په سيمه يیزه کچه د یو واکمن ځواک څخه په يو ښکاري (بريد کوونکي) هېواد بدل شو. ټيواناکو تر یونګاس پورې رسېدلو ته پراختيا ورکړه او پيرو، بوليويا او چلي کې يې خپل کلتور او د ژوند طريقه ډېرو نورو کلتورونو پورې ورسوله. تيواناکو په ډېرو برخو کې يو بريد کوونکی کلتور نه و. تر څو خپل لاسرسي ته پراختیا ورکړي، تيواناکو ډېره سياسي هوښياري وکاروله، استوګنځايونه يې جوړ کړل، سوداګريزو تړونونه يې پیاوړي کړل (چې په پرتليز ډول يې نور کلتورونه تر يو بريده منحصر کړل) او دولتي فرقې يې جوړې کړې.
دا سترواکي په داسې حال کې مخ پر وده روانه وه چې پای يې نه شکارېدو. ولیام ايچ. ايسابل وايي « Tiahuanaco د  ۶۰۰ز او ۷۰۰ز کلونو ت رمنځ د يو هېښونکي بدلون څخه تېر شوی، کوم چې د ښاري فن تعمير لپاره نوي یادګاري معيارونه جوړ کړل او د اوسېدونکو وګړو شمېر يې دېر زیات کړ». ټيواناکو د کلتورونو د ختمولو پر ځای هغه په خپل ځان کې جذبول. لرغوني پېژدونکي په ټيواناکو سيرامکس کې د هغو کلتورونو په ډرامايي ډول د خپلولو يادونه کړې ده، کوم کلتورونه چې د ټيواناکو د سترواکۍ برخه ګرځېدلي دي. د ټيواناکو ځواک د سوداګرۍ په مټ لا زیات پیاوړی شو، کومه سوداګري چې دې په خپله سترواکۍ کې د ښارونو تر منځ په عمل کې راوستې وه.
سرچينې
وېشنيزه:بولېویا وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه
حبيب الله غمخور
بټنوک|289px|حبيب الله غمخور بټنوک|289px|حبيب الله غمخور بټنوک|289px|حبيب الله غمخور ښاغلی حبيب الله غمخور (په انگرېزي: Habibullah Ghamkhor) د ۱۹۵۶ ز کال د جون د مياشتې پر 15مه نېټه د روزگان ولايت د ترينکوټ په ښار کې نړۍ ته سترگي روڼې کړي دي.
زده کړې
په ۱۹۶۳ ز کال د ترينکوټ د سيدال خان لېسه کې شامل او په ۱۹۷۵ ز کال کې یې پايته ورسوه. د کانکور د ازمويني نه وروسته په ۱۹۷۶ ز کال د کندهار عالي دارالمعلمين کې شامل شو، لومړۍ صنف يې چې ورته ۱۳  صنف هم وایي له امتحانه وروسته خلاص کړ او ۱۴ صنف ته کامياب شو. په ۱۹۷۸ ز کال داپريل په ۲۷ نيټه د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند دولتې واک ترلاسه کړ، ده په همدغه کال دسپتمبر په مياشت کې د تاريخ په رشته کښې د لوړو زدکړو لپاره د پخواني شوروي اتحاد ته ولېږدول شو. په ۱۹۸۵ ز کال د تاريخ په رشته کې د ورونژ له دولتي پوهنتون څخه د ماسټرۍ د ډيپلوم دترلاسه کولو وروسته وطن ته راستون شو.
دندې
ښاغلی حبیب الله غمخور د نجيب الله په وخت کې د قومونو او قبايلو چارو په وزارت کې لومړی د مدير بيا د کوچيانو د رياست د معاون او وروسته د ۱۹۸۶ ز کال څخه تر ۱۹۹۲ ز کال پورې یې د کوچانو د رياست درئيس  په توگه دندې درلودې.
له ۱۹۹۲ ز کال نه وروسته د سياسي اختلاف، اوکورنۍ جگړې د ناخوالو له کبله د زيات شمېر افغانانو په څېر له افغانستان څخه کډوال شو ، له هيواد څخه یې د روسيې په لور يون وکړ او روسيې ته ولاړ. په کال ۱۹۹۷ زدډسمبر د مياشتې په ورستيو ورځو کې ېې د روس هېواد پرېښود او د سويډن هېواد په لور کډه وکړه.
ښاغلی غمخور د روس په هېواد کې د سیاسي هلو ځلو تر څنگ په په فرهنگي هلو ځلو کې هم گړندی و. ده لومړنۍ ليکنې په پخواني شوروي اتحاد کې د اقتصادي ستونزو له امله په روسي ژبه پيل کړې چې د هغه ښار د ((کمونار)) او ((ملدوی کمون)) ناحيو په ورځپاڼو ، د سولې او سوسياليزم په مجله کې چاپ شويدي. د ښاغلي حبيب الله غمخور په آند چې وايي ٫٫"هر انسان د خپلې ټولنې خدمتگار دی اړتيا د شخصي ډلو ، گوندونو ، پخوانيو کمونسټي او غیر کمونیسټي ډلو پورې د تړلو نشته او نه هم افغانان د هغو څخه ښه يادښتونه لري او څوک چې په دغو کې ښکېل دي دوی سياسي تاجران بلل کېږي" ٬٬.
په افغانستان کې یې د امين افغانپور د افغانستان د وتلي ژورنالسټ او ليکوال په هڅو د (هېواد) ورځپانې او ((جرگې)) مجلې کې ځينې مقالې خپري شوي هم دي.
فرهنگي کارونه
متاهل دی خو ماشومان نلري.
په فارغ وخت کي فرهنگې غونډې جوړوي او افغاني وبپاڼو ته سياسي تبصرې لیکي.
چاپ شوي آثار
تر اوسه یې لومړۍ کتاب د ډيورنډ کرښه يا د ناسور زخم په نامه چاپ ته د چمتو کولو په حالت کې دۍ ، چې فعلأ د بينوا ويب پاڼې په برېښنايي کتابتون کې پروت دی. دنړۍ او افغانستان په مطبوعاتو کې یې تر ۱۰۰ زياتې مقالې خپرې شوې دي.
پښتو یې مورنۍ ژبه ده په دري او روسي ژبو روانې خبرې او ژباړنې کوي او په سويډني ژبه کې هم ښه  لاس رسې لري.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال
ټولنيزه ژبپوهنه
ټولنيزه ژبپوهنه د کلتوري معيارونو، توقعاتو او د کلام د سياق په ګډون د ټولنې د ټولو برخو په هغه ډول چې ژبه کارول کېږي او په ژبه باندې د ټولنې د اغېزو تشرېحي مطالعه ده. ټولنيزه ژبپوهنه د ژبې له ټولنپوهنې سره چې پر ټولنې د ژبې په اغېزو تمرکز کوي، توپير لري. ټولنيز ژبپوهان په لويه کچه د واقعيت پالنې فلسفه رانغاړي او د ژبپوهنې اړوند د انسان پېژندنې له علم سره نږدې اړيکه لري.
د انسان پېژندنې له علم سره د ټولنيزې ژبپوهنې تاريخي ګډ مناسبات په څېړنو کې مشاهده کېدی شي، چې څرنګه د ژبې ډولونه د هغو ډلو تر منځ چې د ټولنيزو بدلونونو په واسطه بېلې شوي دي، توپير لري. لکه: توکم، دين، حالت، جنسيت، د زده کړو کچه، عمر او داسې نورو او يا د جغرافيوي خنډون لکه: د غر لړۍ، يوه دښته، يو سيند او داسې نور. دا څېړنې همدارنګه ازمايي يا څرګندوي چې څرنګه دا توپيرونه په استعمال او د استعمال په اړه په باورونو کې ټولنيزې يا ټولنيزې اقتصادي طبقې يا ټولګي توليدوي او انعکاس ورکوي. لکه څرنګه چې د يوې ژبې کارونه له يوه ځايه تر بل ځايه توپير کوي، د ژبې کارونه د ټولنيزو پاړکو يا ټولګيو تر منځ همدارنګه توپير کوي او دا همدغه (sociolects) [د غير معياري لهجې يو ډول دی] دي، چې ټولنيزه ژبپوهنه يې څېړي.
ټولنيزه ژبپوهنه کولی شي په بېلابېلو طريقو وڅېړل شي. لکه: د يوې ژبې له ويونکو سره مرکې، د پرتله شوي سلوک (matched-guise) ازمايښتونه او د لهجو او خبرو اترو اړوند نورې مشاهدې او څېړنې.
پيل يا مبتدا
د ژبې ټولنيز اړخونه په معاصر مفهوم کې په ۱۹۳۰ لسيزو کې د لومړي ځل لپاره د هندي او جاپاني ژبپوهانو په واسطه او د ۱۹۰۰ پېړۍ په لومړيو کې د لويس ګاوچټ (Louis Gauchat) له خوا په سويس کې وڅېړل شول، مګر هيڅ يو يې تر اوږدې مودې پورې په لويديځ کې زياته پاملرنه تر لاسه نه کړه. له بله طرفه، د ژبې د بدلون د ټولنيزې هڅونې څېړنه د نولسمې پېړۍ د وروستيو په (wave model) [دا هغه نمونه يا موډل دی، چې پر بنسټ يې نور جوړښتونه رامنځته کېږي] کې خپل بنسټ يا اساس لري. د ټولنيزې ژبپوهنې د اصطلاح لومړنی استعمال د توماس کالان هوډسن (Thomas Callan Hodson) په واسطه د ۱۹۳۹ کال د مقالې عنوان «په هند کې ټولنيزه ژبپوهنه» و، چې په مېن ان انډيا (Man in India) کې خپور شو.
د لويديځ ونډې
په لويديځ کې د لومړي ځل لپاره د ټولنيزې ژبپوهنې مطالعه په متحده ايالاتو کې د ويليم لابوو (William Labov) او په انګليسان کې د باسيل بيرنسټين (Basil Bernstein) په واسطه رامنځته شوه. په ۱۹۶۰ لسيزو کې ويليم سټيوارټ (William Stewart) او هينز کلوس (Heinz Kloss) د رمزي يانې شفر لرونکو ژبو (pluricentric languages) د ټولنيزې ژبپوهنې لپاره بنسټيز مفاهيم معرفي کړل، چې د مليتونو (لکه: امريکايي، برتانوي، کاناډايي، اسټراليايي انګليس؛ استريي، جرمني يا سويسي جرمن؛ بوسنيايي، کرواتي، مونټينيګرين، سربي الاصل کرواتي) تر منځ د معياري ژبې د ډولونو توپير تشرېح کوي. ډيل هايمس (Dell Hymes) يو بل ټولنيز ژبپوه دی چې د ژبپوهنې د څېړنې د بنسټ جوړولو امتياز ورکړل شوی دی او همدارنګه د ژبه په ټولنه کې (Language in Society) ژورنال بنسټګر دی. د نوموړي د وينا (SPEAKING) مېتود چې په اصل کې لنډون دی؛ د تنظيم، ګډونوال، پای، د کړنې پرله پسې والی، وسيلې، معيارونه او نوعه د يوې وسيلې په توګه د وينا د پېښو د تحيلولو لپاره په پراخه کچه پېژندل شوی دی او د وينا په يوه پېښه کې د ژبپوهنې وړتيا اندازه کوي.
غوښتنلیکونه
يو ټولنيز ژبپوه کېدای شي وڅېړي چې ټولنيز کړه وړه څنګه مشخص کوي چې په يو ځانګړي چاپيريال کې څه شی د ژبې مناسبه يا نامناسبه کارونه ده. ټولنيز ژبپوهان کېدای شي د ګرامر، غږپوهنه، لغاتونه او د بېلابېلو سوشيولېکتس نور اړخونه وڅېړي. همدارنګه ټولنيز ژبپوهان د پراخه نفوس تر منځ په ملي کچه ژبه څېړي تر څو ومومي چې څنګه ژبه د ټولنيز بنسټ په توګه کارول شوې ده. ويليم لابوو (William Labov) چې له هاروارډ او کولمبيا پوهنتونه فارغ دی، د ټولنيزې ژبپوهنې د يو بنسټګر په توګه په نظر کې نيول کېږي. نوموړی د ژبو په داخل کې د بدلونونو په مقداري تحليل تمرکز کوي، ټولنيزه ژبپوهنه د يو علمي نظم په جوړولو سره.
د ټولنيزې ژبپوهنې په ډګر کې څېړنې په قسمي ډول يو نمونه يي نفوس ټاکي او ورسره د ټاکلې ټولنيزې ژبپوهنې د بدلونونو ادارک يا تحقق په ارزيابي کولو سره مرکه کوي.
د ټولنيزې ژبپوهنې په ډګر کې څېړنې په قسمي ډول يو نمونه يي نفوس ټاکي او ورسره مرکه کوي، د ټاکلې ټولنيزې ژبپوهنې بدلونونو ادراک يا تحقق ارزيابي کوي.
د بدلونونو په عام ډول څېړل شوې سرچينه منطقوي لهجې دي. د لهجو علم په ژبه کې هغه بدلونونه څېړي، چې په اساسي ډول په جغرافيوې وېش او د هغوی د يو ځای شوو بڼو پر بنسټ وي. ټولنيز ژبپوهان چې له ګرامري او غږپوهنيزو بڼو سره لېوالتيا لري، څرګندوي چې منطقوي ساحو ته مطابقت ته ډېری وختونه لهجه پوه وايي.
يو بل مېتود د (Matched-guise test) ازمايښت دی. دې طريقه کې اورېدونکی يو جوړه کليمې اورې او د خپل شخصيت او لهجې له مخې يې ارزوي، لکه ځينې ډلو د ژبې د سلوک يا کړو وړو په اړه نظريات شريک کړي دي.
د ژبپوهنې مرکه
د ژبپوهنې مرکه د ژبپوهنې د څېړنو لپاره يو بنسټيز مېتود دی چې څېړونکي ته اجازه ورکوي چې د يوې ژبې له ويونکي يا د څېړل کېدونکې لهجې څخه د کلام يا وينا ډېره اندازه راټوله کړي. مرکه د څېړونکي او د مرکې د فاعل (هغه شخص چې مرکه ورسره کېږي) تر منځ د يوې اوږدې او پراخه جوړې شوې محاورې شکل غوره کوي. د څېړونکي اصلي موخه د سيمه ييزې يا د کلام د عاميانه ژبې استنباطول دي. دا موخه د (Observer's Paradox) [د څارونکي متناقضه وينا] په واسطه پېچلې ده. په دې ډول کې څېړونکی هڅه کوي د وينا هغه ډول استنباط کړي چې کېدای شي د مرکه کوونکي په نه شتون کې هم وکارول شي. په دې ځای کې د مرکې د جوړښت رسميت او مصنوعيت ته د فاعل د پام د کمولو په موخه کېدای شي ځينې تخنيکونه وکارول شي. د بېلګې په ډول: څېړونکی کېدای شي د فاعل له ژوند څخه د يادګاري پېښو قيصې لکه د جنګ او مرګونو تجربو د استنباط هڅه وکړي. د قيصې په ويلو کې د فاعل احساساتي ګډون په پام کې نيول شوی دی، چې د متن له رسميت څخه د هغوی پام په بله کړي. ځينې څېړونکي له څو فاعلينو سره يو ځای مرکه کوي، د دې لپاره چې دوی په ګډه په عادي ډول خبرې وکړي؛ نسبت دېته چې له مرکه کوونکي سره په يوازيتوب سره خبرې کوي. څېړونکی کېدای شي په ژبه باندې د (style-shifting) [د طريقې بدلون] اغېزې د فاعل د خبرو کولو د ډول په پرتله کولو سره په ډېرو عاميانه يا سيمه ايزو متنونو کې وڅېړي. د شخصی تجربو يا د فاعلينو تر منځ د خبرو اترو روايت په ډېر محتاطې طريقې سره هغه وخت رامنځته شو چې فاعل د رسمي مرکې جوړښت ته ډېر متوجه وي. د نفوس شمېرنې اړوند بڼې لکه: عمر، جنسيت او توکم اړيکه د وينا له سلوک سره ممکن د بېلابېلو فاعلينو د وينا د پرتله کولو له مخې وڅېړل شي. د ژبې له اصلي ويونکو سره مرکې کېدای شي د له منځه تلونکو ژبو د څېړنې لپاره د يوې هڅې په توګه وکارول شي. دا د ژبپوه (The Linguists) په نوم مستند کې شرح شوي يا مجسم شوې دي.
بنسټيز مفاهيم
دا چې د ټولنيزې ژبپوهنې مطالعه ډېره پراخه ده، يو څو محدود بنسټيز مفاهيم شته چې د ټولنيزې ژبپوهنې ډېری پلټنې پرې تکيه کوي.
د وينا ټولنه په ټولنيزه ژبپوهنه کې يو مفهوم دی چې د خلکو يوه څرګنده ډله تشرېح کوي، چې په خپل منځ کې ژبه په يو بې سارې او دوه اړخيز منونکي ډول کاروي. ځينې وختونه دې ته د يو (Sprechbund) [دا په اصل کې جرمني ويوکی دی، چې انګلیسي کې يې معادل Speech Bond يا د وينا اړيکه ده] په توګه مراجعه کېږي.
د دې له پاره چې د وينا ټولنې د يوې برخې په توګه په نظر کې ونيول شي، يو څوک بايد د خبرو يا مفاهيمې وړتيا ولري. په دې مانا چې خبرې کوونکی د دې وړتيا لري چې ژبه په داسې ډول وکاروي، چې په ورکړل شوي حالت کې مناسبه وي. دا د خبرې کوونکي لپاره ممکن دي چې له يوې څخه په زياتو ژبو کې په مفاهيموي ډول وړ وي.
د وينا ټولنې کولی شي د تخصصي اصطلاحاتو، څرګند ټولنيزو ډلو لکه د عالي لېسې زده کوونکي يا د (hip hop) مينه وال، يا د (tight-knit) ډلې لکه کورنۍ او ملګري د يو مسلک غړي شي. د وينا ټولنې غړي به ډېر کله عاميانه يا غير رسمي خبرو اترو يا ځانګړو تخصصي اصطلاحاتو ته وده ورکوي، تر څو د ډلې ځانګړې موخې او لومړيتوبونو ته خدمت وکړي. دا د ورزشي ډلو په دننه کې د ځانګړې ژبې په کارونه کې څرګند دی.
لیکل شوی تاریخ
ثبت شوی تاریخ یا لیکل شوی تاریخ یو تاریخي داستان دی چې د لیکل شوي شالید یا نورو اسنادو شواهدو پر بنسټ ترتیب شوی. لیکل شوی تاریخ د نورو پخوانیو دودونو لکه افسانوي دودونه، ژبنی تاریخ یا لرغونپوهنې سره توپیر لري. د نړۍ د تاریخ په یوه عمومي سروې کې، لیکل شوی تاریخ د لرغوني نړۍ د تاریخ د موجوده حسابونو سره د څلورم زریزې مخزېږديزې شاوخوا پیل کیږي او د لیکلو تاریخ سره سمون لري. د لیکلو ریکارډونو د محدود کارولو له امله، د ځینو جغرافيايي سيمو يا کلتورونو لپاره لیکل شوی تاریخ په نسبتا لنډ معاصر وخت پورې محدود دی. په تیرو وختونو کې، ټول تاریخي معلومات نه ثبت شوي او ځینې وختونه شیان لکه د طبیعي پیښو اغیزې یا د خلکو نومونه ثبت شوي ندي. له همدې امله، د لیکلو پس منظر په مختلفو برخو کې یو شان نه دی.
د ليکل شوي تاريخ تفسير اکثرا په تاریخي تګلار یا د تخنیکونو او لاښوونو ټولګې پورې اړه لري چې تاريخ ليکوونکي د لومړني سرچینو او نورو شواهدو څخه د څیړنې لپاره کاروي او بیا د تیرو حسابونو لیکي. د ماهیت او حتی د ثبت شوي تاریخ د تشریح کولو لپاره د مؤثره میتود کارولو احتمال په اړه پوښتنه د تاریخ په فلسفه کې د ایپیسټیمولوژیکي پوښتنې په توګه راپورته شوې. د مختلفو تاریخي میتودونو مطالعه د تاریخ پیژندنې په نوم پیژندل کیږي، کوم چې د ثبت شوي تاريخ مختلف تفسيرونه معاينه کوي.
له کاره وتنې نېټه
د تاريخ څخه پخوا دوران په دودیز ډول د ثبت شوي تاریخ څخه مخکې دورې ته اشاره کوي چې د لیکلو سیسټم په ایجاد سره پای ته ورسیده. مخکنۍ تاریخ د یوې سیمې د تیرې برخې برخې ته اشاره کوي چې هیڅ لیکل شوي ریکارډونه شتون نلري یا چیرې چې لیکل د هغه کلتور برخه نه وه.
د تاریخ پیل د تاریخ او تاریخ تر مینځ د لیږد دورې ته اشاره کوي، په ټولنه کې د سواد له ظهور وروسته، مګر د لومړنیو تاریخ پوهانو له لیکو څخه مخکې. اصطالح هغه وخت ته هم اشاره کولی شي چې په هغه کې یو کلتور یا تمدن لا تر اوسه لیکلو ته نه دی رسیدلی، په ورته وخت کې نورو کلتورونو خپل شتون په خپلو لیکنو کې ثبت کړی دی.