cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
طبي بوټي
يو واښه ډوله نبات دی کم شمېر ايره رنګه پاڼې لري، لوړوالی يې ۱۰- ۲۰ mm ته رسېږي، فرعي شاخونه هم توليدوي، په پټيو، غرونو او ويالو تر غاړو شنه کېږي، خو غرنی شاتره ډېره ګټوره ده د پوستکي لړمې او حساسيت له مينځه وړي وينه صفا کوي تبه او د بدن تودوخه کموي د وينې دوران ښه کوي او ملاريا ته هم ګټوره ده له پوستکي څخه بخار او زخې له مينځه وړي، د ځينې تجربو له مخې د کولمو چينجيو ته هم ښه دوا ده. زعفران:
زعفران معدی ته طاقت ورکوي او زړه مضبوطوي که زعفران په نورو دارو کې واچول شي نو تاثير يې زياتېږي زعفران قوت باه زياتوي دماغ او د سترګو د نظر لپاره بې حده زيات فايده مند دی معده صفا کوي باد خارج کوي ادرار زياتوي، د ښځو شېدې زياتوي، حيض راولي، د پښتورګو کاڼي اوباسي، بلغم لېرې کوي، هغه څوک چې بواسير لري هغوی ته ډېر ګټور دي. پنډيرک Blue mall ode:
د پنډيرک جوش کړي اوبه د ټوخي او زکام د علاج لپاره فايده رسوي او که د پنډيرک نه ملهم جوړ شي نو د بدن د دانو نه نو او زيم اوباسي که د پنډيرک د پاڼو ملهم د مچيو په چيچل شويو ځايونو کېښودل شي درد به مو ارام شي د پنډيرک څخه جوشانده په لاندې دول جوړېږي: ۲۸gr د پنډيرک پاڼې په نيم ليټر اوبو کې جوش کړۍ او هغه د ورځې درې ګيلاسه وڅښی ټوخی او زکام به مو پدې جوشانده سره علاج شي. سنا Senna:
سنا ډېره موثره او ضروري جلاب دی او د وړو کلمو حرکات او فعاليت زياتوي او د هاضمې د ښه کېدو لپاره ډېره ګټه لري سنا يواځې د قبضيت لپاره نه بلکې تبې لرونکي، بواسير لرونکي او د کلمو تکليف لرونکي او همدارنګه په روماتېزم اخته کسانو لپاره ډېره مجرب تداوي ده سنا د کلمو او دګېډې د سوء هضم لپاره ډېره مفيده دوا ده مساله يي نباتات :
مساله :دنباتاتو تخم يامحصولات دي چې مونږيې په روزانه ژوند کې په غذاګانو کې د غذا د خوند او ذايقې جوړولو لپاره تري په ديګ کولو کې کار اخلو. چې د ځينو مسالو څخه مونږ دلته لنډه يادونه کوو. زيره:
د زيرې تخم کوچنۍ دانې دي چې مونږ يې له بازاره څخه اخلو او بيا يې په پلو کې اچوو په بوټي باندې پاڼې دخپړې په شکل راشنې کيږي اما ډيرې غټې او پلنې ندي د زيرې دانې کوچنۍ او بيضوي شکل لري چې په انګليسی ژبه کې يې Diakene بولي زمونږ په ګران هېواد کې           زيره هم په وحشي ډول د غرونو لمنو د للمې غنمو په کروندو او پټيو کې موندل کېږي پدې وروستيو وختونو کې يې د کرنيز نبات شکل نيولی دی هغه زيره چې په کروندو کې د نورو بوټو سره راشنه کېږي او د للمي غنمو مينځ کې وي راټولول يې ډېر ګران کار د له همدې امله يې د وحشي زيرې بيعه په بازار کې ډېره لوړه وي د زيرې د وچو موادو په جورښت کې ۲۰-۲۵٪ پورې ازوت لرونکي مواد له ۲۲-۲۵٪ پورې قندي مواد، ۴-۵٪ نشايستوي مواد، او ۷٪ تيل غوړی لري چې سپين رنګ يې وي زيره کمه اندازه ريزين او سوسيلان مواد هم لري چې معده پياوړې کوي او هضمه ښه کوي يوه مروره ماده ده او ښځينه مياشتنى عادات منظم کوي د Varmi Fuge  چينجيو لپاره ښه دوا ده او د تشنج ضد او اشتها راوستونکي خواص لري د اوبلن نس ناستي لپاره ګټوره ده په لنډه توګه دا چې د معدې د هر راز د اختلالاتو لپاره ګټه لري همدارنګه د باد او قولنج لپاره هم ګټوره ده وحشي زيره د نورستان ولايت په غرونو کې ډېره اندازه پيدا کيږي چې ډير ښه او لوړ کيفت لرونکې وي. لاچي يا هېل:
د معدې دتکليفونو، هضم او دکانګو په مخنيوي کې ګټوره ماده ده اشتها ښه کوي د ماشومانو تنده کموي، او اعصاب اراموي، د شين چای، فرني، حلوا او نورو خوراکونو خوند په زړه پورې کوي. هوږه:
هوږه يو پېژندل شوی سابه دی چې تل په کورونو کې استعمالېږي خو لدې کبله چې يو سوړ بوی لري زياتره خلک يې نه خوښوي اوان دا چې په کورونو کې يې نه ساتي هوږه ځينې خوړو لکه کورت، شوتلې سابو او نورو ته خوند ورکوي خو د هغې طبي ارزښت تر دې هم لوړ دی په هوږه کې ويټامين C، اګرولين، اينولين او نور بعضې انزايمونه موجود دي هوږه په طبيعت کې ګرمه ده هوږه اشتها پيدا کوي صفرا دفع کوي د عفوني ضد درملو او امراضو ضد ده او دساده اسهالاتو او نس ناستې لپاره مفيده ده هوږه د کولمو پړسوب او تنفسي جهاز تکليف دفع کوي هوږه د وينې فشار ټيټوي او هغه کسان چې د هغوی د وينې فشار لوړ وي هغوی ته د هوږې خوړل فايده رسوي امام جلالدين سيوطي رح په جمع الجوامع کې يو روايت نقل کوي او ويلي يې دي چې حضرت علی رض نه نقل کوي چې رسول الله ص فرمايلي دي: ای خلکو هوږه خورۍ او دې نه علاج کوۍ ځکه پدې سره د ناروغيو نه علاج موندلی شي د طبيبانو په نزد هوږه ډېره فايده لري پړسوب کموي حيض خلاصوي، ادرار جاري کوي، د معدې نه رياح اوباسي، قوت باه زياتوي، ګرم مزاج هاضمې سختوي، معدې ته فايده رسوي، په مخ روښنايي راولي، حاملې ښځې ته زيات استعمال نقصان رسوي څوک چې د سترګو ناروغي ولري هغوی ته هم د هوږې خوړل تجويز کېدلی شي هوږه د سرطان مرض څخه جلو ګيري کوي او دفلج مريضانو ته هم ګټه رسوي هوږه د معدې باد کموي د زکام ناروغۍ څخه مخنيوی کوي ډاکټرانو وروسته د ډېرو څېړنو او تجربو څخه دې تفاهم ته رسېدلي دي چې هوږه د سل مرض(TB) ناروغانو ته د هوږې په عصاري تداوي کړي هوږه د حافضې ضعف، سر ګنګسی او سر درد ته هم ګټوره ده هوږه بدن تقويه کوي او دزړه عضلاتو ته طاقت ورکوي انفلانزا،نفس تنګي، ټوخلې، د معدې زخم، او د کلمو عفوني امراضو لپاره هم ډيره  بهترينه معالجه ده هوږه دګېډې پړسوب اسورطوبت دفع کوي اوهم پښتورګي سالم ساتي او هم دمعدې ترشحات زياتوي دهوږې ملهم د دردلپاره ډېره فايده رسوي دملا خوږلپاره هم هوږه ډېره ګټه لري ميکروب وژونکى ضد خاصيت لري، د ځنې تجربو له مخې هوږه روماتېزم ته ګټه  لري
زرد چوبه يا کورکمن:
کورکمن د ګېډې نفخ او باد ورک کوي هاضمې ته فايده رسوي او هم تنده ماتوي د کورکمن ملهم د جلدي امراضو لپاره پوره علاج دی د کورکمن پوډر د زخم نه د وينې جريان قطع کوي دا ځکه چې په زخم واچول شي وينه دروي او دوينې جريان قطع کوي د غاښونو د درد د تسکين لپاره دکوکمن پوډر په پاک توکر کې واچوی او بيا هغه د دردمند غاښ په وريو کېږدي درد به مو ښه شي که په تيلو کې وسوځول شي د ژوبل شويو ځايونو دپاره ملهم دی د ګېډې د باد لپاره هم ګټور بلل کېږي او د مختلفو غذاګانو د خوند او رنګ د جوړولو لپاره ترې د مسالې په دول استفاده کيږي.
تور مرچ Black Pepper:
تور مرچ په طبيعت کې ګرم دى او اشتها راولي همدارنګه د تورو مرچو په خوړلوکې افراط بايد ونشي دا ډېر ضرر لري تور مرچ ډېر فوايد لري او په امريکا او نورو مترقي هېوادونو کې په عادي ډول استعمالېږي حافظه قوي کوي د تورو مرچو په ترکيب کې فلاندرن، کادی، نن لا چې عصري مواد دي الکالويد او پيدرين موجود دي چې تريخ خاصيت لري تور مرچ د بلغم، د ګېډې باد، د هاضمې پياوړتيا، د مزاج سوړوالی، او اشتها ښه کېدو لپاره اغيزمن بلل شوی دی تور مرچ د زيتون د غوړيو سره مخلوط شي او په فلج شوي غړي باندې کېږدی او مالش يې کړی فوراً به جوړ شي که چېرې ستاسو غاښ درد کوي او د چينجي به جلو ګيري وشي د تور مرچ څخه استفاده وکړﺉ هغه کسان چې په سل (TB) او بواسير اخته وي او هاضمې جهاز يې خراب وي د تورو مرچو خوړل ورته زيان رسوي. سره يا تازه مرچ Green Pepper :
سره مرچ هم په غذاګانو کې د غذا د خوند د ښه کولو لپاره استعمالېږي په تازه مرچو کې راز راز غذايی مواد موجود دي په مزاج کې ګرم دي تازه مرچ اشتها زياتوي او اعصاب تقويه کوی او هم جنسي خواهشات زياتوي او دغذا د هضم لپاره ګټور مواد دي تازه مرچ د دوامداره ټوخي او ټوخلې روماتېزم، بواسير او د رحم د خونريزی لپاره فايده رسوي د تازه مرچو زيات خوړل په معده کې باد پيدا کوي او کله کله استفراق هم پيدا کوي او په حامله ښځو کې د جنين د سقط موجب ګرځي که چېرې تازه مرچ په خارجي توګه استعمال شي عصبي دردونه تسکينوي او اعصاب ارام ساتي، موضعي فلجونه، د ملا درد، نفرس او روماتېزم هم اراموي، ددې منظور لپاره پکاردي چې مرچ وټکول شي او يا وچ ميده شي د ۱۳-۲۰gr په اندازه د ۳grغوړو سره او ۱۵gr نخودو اوړو سره مخلوط کړي او دا ملهم په دردېدونکي ځای د پټۍ په شکل کېږدي درد به مو دفع شي. دڼيا Coriander:
دڼيا يو کلن سابه دي روښانه پاڼې او نري ډنډرونه لري د دڼيا يو بوټی څوڅو څانګې توليدوي او پاڼې يې نسبتاً پلنې او څنډې لرونکې وي په زړه پورې خوند او بوی لري د دڼيا د بوټی لوړوالی ۲۰-۴۰cm پوری رسيږی کله يې چی بدنی وده بشپړه شی په همدې لومړي کال کې د خپلو څانګو او ډنډرونو په څوکو کې مېوه توليدوي چې ګرد يا دايروي شکل لری او قطر يی ۳-۵mm  پوري رسيږي،د دڼيا دانې اول شنې وي وروسته  تر بشپړې پخېدنې او وچېدو څخه زيړ بخن رنګ پيدا کوي د دڼيا تخمونه په دوو برخو بېلېږي چې د ننه برخه يې ظاهراً تشه ښکاري مګر د تازه والي په
وخت کې د هغې د ننه د تخمي او ساختماني حجراتو څخه ډکه وي د تازه دڼيا ترکيبي کېمياوی مواد په لاندې توګه دي. ۵۳٪ اوبه ،۲۰٪ سلولوز، ۲۸٪ ريزين موسيلاو، فاسفيتونه، کلسيم، لينانول، او Pinene دي، د دڼيا پاخه تخمونه که وټکول شي يو زېړ رنګه شين پودر ورڅخه ترلاسه کېږي د دڼيا کرل زمونږ په هېواد کې ډېر معمول دي او بزګران يې په تازه ډول بازار ته وړاندې کوي او تخم يا وچه دڼيا د عطاريانو په هټيو کې خرڅېږي ګشنيز يا دڼيا اشتها ښه کوي د معدې د پياوړتيا لامل کېږي او پوره اندازه ضروري عناصر او ويټامينونه لري چې بدن ته ډېر ګټور دي په هر ډول پخېدونکي خواړو کې د غذا د کيفيت د ښه کېدو په خاطر د مسالې په ډول استعمالېږي.
پياز Onion:
پياز په عمومي توګه زمونږ عادي سابه شمېرل کېږي چې په هرکور کې شته دى د يوناني علم له مخې پياز يوه متحوله پاڼه ده چې د Onion په نوم يادېږي مختلف انواع لري برسېره پر دې چې د بېلابېلو خوراکونو د پخولو لپاره په غوړيو کې سره کيږي طبی او روغتيايي استعمال هم لري زمونږ په ګران هېواد افغانستان کې تقريباً په ټولو سيمو کې کرل کيږي خصوصاً د چهاراسياب او چهل دختران پياز ډېر مشهور دي پدې ورستيو کې د پيازو کرل د يوه تجارتي سابه په توګه د جلال اباد په خواوشا کې ډېر رواج شوي دي چې په ژمي کې هم په تازه ډول (نوش پياز) موندل کيږي او د کابل ښار مارکېټ ته عرضه کېږي د خوړلو پياز په دوه ډوله دي يو يې سور پياز او بل يې سپين پياز دي د پياز خوړل اراموونکې اغېزه لري، نيم سري دردونو او د سر خوږو ته ګټه لري پرېکړل شوي پياز د ناروغانو په تندي پورې تړي د چا غوږونه چې غږزوږ لري د پياز اوبه ورته ګټه لري ددې مقصد لپاره يوه ټوټه مالوچ د پيازو اوبو کې لمدوي او په غوږونو کې يې منډي نو په غوږونو کې انګازې له مينځه وړي پياز د مچيو او غومبسو په چيچل شوی ځای باندې ږدي، د مچيو د زهرو اغېزه له مينځه وړي پياز د ميکروب ضد خواص لري د پېړيو پېړيو راهيسې د پوهانو د پام وړ ګرځېدلی دي په تېره بيا په پخوا وختونو کې چې صنعتي ادويه جات او مصنوعي دارو درمل نه وو له پيازو څخه د ضد عفوني مادې په توګه کار اخيستل کېده د روم يو نامتو عالم "پليونيوس" په خپل يو اثر کې ليکي وو چې "پياز ۲۸ ډوله ناروغي له مينځه وړي او د انسان روغتيا ډاډمنه کوي" پياز د مکروب وژنې له پلوه يو لومړی درجه نبات دی چې وروسته تر هغې هوږه راځي پياز په تېره بيا د يو حجروي مکروبونو کله يو حجروي بکتريا په له مينځه وړلو کې ډېر ارزښت لري د متحده ايالاتو دوو څېړونکو يو ادوارډ کومن د مشيګان د ايالات څخه او بل يې د نيو جرسي له ايالت څخه په تجربه کې ثابته کړه چې په يو کرونده کې د پيازو په کرلو سره کولای شو خواوشا نورو کروندو ته د ناروغيو د خپرېدو مخنيوی وکړو او د محصولاتو اندازه لوړه کړو دوه نور روسی عالمان وايي: د ټپونو د ضد عفوني کولو او د هغو روغېدو ګټوره لاره د پيازو له بخار او تپ څخه استفاده کول دي زمونږ يو شمېر هېوادوال د      سترګو چوخړن کېدو او درد په حالت کې يو دانه پياز ورباندې راځړوي يو شمېر نورو ناروغيو کې هم پياز غاړې  پورې تړي يو شمېر خلک د بېلابيلو ناروغيو دانو او اپسونو په پېښېدو سره د اور په انګار کې پوخ شوی پياز ورباندې تړي چې دانه سورۍ کوي او بالاخره جوړېږي يو شمېر خلک د غاښ د درد په صورت کې پياز په اور کې ږدي وروسته تر پخېدوله بهرڅخه مخ يا ژامې باندې تړي دغاښ دردښه کيږي فارموډيناميکي تجربې او د فارمکو لوژي څانګې پدې بريالي شوي دي چې د پيازو ترکيبي مواد و پېژني چې دغه مرکباتو څخه هويو يې د ټپ په ضد عفوني کولو معالجه او دناروغۍ په مخنيوي کې اغيزمن ثابت شوي دي څېړنې اوس هم دوام لري پياز په بدن کې د ډېرو منرالونو او ويټامينونو قلت رفع کولای شي په تېره بيا ويتامين سي پکې زيات دي ځېني فلزي او غير فلزي ضروري عناصرهم لري.
لنډيز
طبي بوټي هغه بوټي دي چې په بيلابيلو بڼو يې دخپلې روغتيا لپاره په کار وړو .يعني هغه بوټي دي چې دناروغۍ علايم اوعوامل له منځه وړي دټپونو په روغولو کې برخه اخلي اوهمدارنګه دبدن يو سيستم تر اغيزي لاندي راولي دنباتاتو سره داوږدي مودي تماس ،خوړلو ،بوي کولو اولمس کولو پواسطه انسانانو پيژندلي دي چې نن ورځ دطبي بوټو څخه استفاده ديوناني طب په نوم ياديږي. په طبي بوټو مطالعات دپخواڅخه پيل شوي دي چې پيلامي لرغونتيايې ديونانې علوموتر عصري علوموپوري رسيږي چې زمونږ هيواد کې هم اوږده سابقه لري په طبي بوټو کې واښه ډوله بوټو څخه نيولي تر ونو پوري شامل دي چې اکثراً يې يې کلن بوټي دي .چې دSolanaceae vnbdli, Conpositae, Rosaceae, Labiatae, Ferae, Braicaceae, په کورنيوپوري مربوط دي داغيزمنتيالامل يې دادى چې دغه نباتات مختلف فلزي اوغيرفلزي عناصر لري .لدي پرته دمرکباتومهم ډولونه اوګروپونه پکې ليدل کيږ:ي چې لدي جملي څخه مونږ يې ځيني په لنډ ډول څيړلي دي لکه شمکۍ چې زمونږپه هيواد کې دپولو اوويالو په غاړوشنه کېږي چې په عاميانه طبابت کې استعماليږي .دصفرا،ځيګر اوملاريا دناروغيو لپاره موثره دواګڼل کيږي همدارنګه ختمي ګل چې بلغم ورکوي اوټوخى له منځه وړي .بربو ،اصيل ګلاب ،زنجبيل ،نسترن،دګلاب پاڼي ،.سپيغول چې پيچ ،دډيري ګرمۍ له امله پيچس او داسې نورو ناروغيولپاره ښه علاج ګڼل کيږي همدارنګه کورکمن ،چمبر خيال ،وېلنى ،شبت ،غرنى وېلنى ،توره اريړه ،زرترک ،بنفشه ،خوږه ولي ،نکريزي ،سپيرکۍ ،باديان ،نانا بارتنګ ،شاتر ه ،زعفران ،پنډيرک اوسنامختلف طبي بوټي دي چې دبيلابيلو ناروغيو لپار ه ښه دارو دي. دطبي بوټو تر څنګ يوشمير نباتات چې مهم طبي ارزښت لري اوهم دغذاګانو دخوند جوړولو لپار ه تري دمسالي په ډول کار اخلو زمونږ په ګران هيواد افغانستان کې ډير زيات پيداکيږي چې له دي جملي څخه مونږ زيره ،لاچي ،هوږه ،زردچوبه ياکورکمن ،تورمرچ ،سره مرچ ،دهڼيا ،اوپياز ديادولو وړبولو.
اخځليکونه ١- دعوتيار، محمداجمل غفارزى.عمومي زراعت.ميهن کتاب پلورنځى ٢- دوديال ،بشير.(١٣٨٣ل) .طبي بوټي .داريک دګرځنده کتابتونونواداره. ٣- مهرين ،مهرداد.(١٣٧٩ل).خواص ميوه هاوخوراکيها انتشارات خشايار. ٤- وزارت تحصيلات عالي ومسلکي(د ج ا).سبزيجات مناطق حاره ونيمه حاره. پوهنتون کابل.
لړليک ګڼه  سرليک                                                                                                                                              مخ 1.	سريزه	1 2.	طبی بوټي	3 3.	د طبي بوټو د اغېزمنتيا عامل:	5 4.	بربو:	10 5.	ترخه:	10 6.	اصيل ګلاب:-	11 7.	زنجبيل:	11 8.	نسترن:	11 9.	د ګلاب پاڼې:	11 10.	شبخول:	12 11.	کورکمن:-	12 12.	چمبرخيال:	12 13.	ويلنی:سس:	13 14.	شبت:-	13 15.	غرنی وېلنی summerيا Annual savery:	14 16.	توره اريړه:	14 17.	بنفشه:- Pansy	14 18.	خوږه ولې::Sallow tree	15 19.	نکريزې:	15 20.	سپېرکۍ:-	15 21.	باديان:- Fennel	16 22.	نانا:-	17 23.	بارتنګ يا "زوف"	17 24.	شاتره:	17 25.	زعفران:	18 26.	پنډيرک Blue mall ode:	18 27.	سنا Senna:	18 28.	مساله يي نباتات :	18 29.	زيره:	18 30.	لاچي يا هېل:	19 31.	هوږه:	19 32.	زرد چوبه يا کورکمن:	20 33.	تور مرچ Black Pepper:	21 34.	سره يا تازه مرچ Green Pepper :	21 35.	دڼيا Coriander:	21 36.	پياز Onion:	22 37.	لنډيز	24 ٣٨- اخځليکونه 	25
د لرغوني یونان فلسفه
د لرغوني یونان فلسفه تر میلاد وړاندې په شپږمه پېړۍ کې رامنځته شوه او دا د یونان د تیاره دورې پای و. د یونان فلسفې د ټولې هلنیستي او هغې دورې تر پایه دوام وکړ چې یونان او ډېری یوناني‌مېشتې سیمې د روم د امپراتورۍ برخه وه. فلسفه نړۍ ته د عقل په کارولو سره د معنا ورکولو لپاره وکارېده. دې فلسفې له بېلابېلو موضوعاتو لکه؛ ستور پوهنې، علمي پوهې، ریاضیاتو، سیاسي فلسفې، اخلاقو، متافزیک، د موجوداتو پېژندنې، منطق، بیولوژۍ، فصاحت، بلاغت او ښکلا پېژندنې سره سروکار درلود.
د یونان فلسفې د خپل پیدایښت له وخته پر ډېریو لوېديځو کلتورونو اغېز کړی. الفرډ نورث وایټ‌هېډ یو وخت ویلي وو: «د اروپايي فلسفې د لړۍ عمومي ځانګړنه دا ده چې د اپلاتون د لیکنو لمن‌لیکونه له ځان سره لري». د لرغوني یونان او هلنیستي فیلسوفانو د نفوذ څرګند او نه ماتېدونکي خطونه د روم فلسفې، لومړنۍ اسلامي فلسفې، د منځنیو پېړیو سکولاسیتک، اروپايي رنسانس او د روښانوالي دورې ته ورګرځي.
د یونان فلسفه تر یوې اندازې د پخوانۍ پوهې او حکمت د ادبیاتو او د لرغونې نږدې منځنۍ دورې د کایناتو د پیدایښت د اسطورو تر اغېز لاندې ده، که څه هم د دغه اغېز اندازه د بحث وړ ده. لیکوال مارټین لېچفیلډ وېسټ وايي: «له ختیځې کاینات‌پېژندنې او دین‌پوهنې سره اړیکې د لومړنیو یوناني فیلسوفانو د فکر له خلاصون سره مرسته وکړه؛ له شک پرته چې هغوی ته یې ډېرې وړاندیز شوې نظریې ورکړې. خو هغوی خپل ځانته دا ور زده‌کړل چې استدلال وکړي. لکه څرنګه چې پوهېږو، فلسفه په یونان کې رامنځته شوې.»
د بلې فلسفې سنت او دودونه په داسې ډول د سقراط تر اغېز لاندې وو کوم چې د اپلاتون له‌خوا وړاندې شوي وو، دا څرګنده ده چې تر سقراط وړاندې پرمختللې فلسفه «تر سقراط مخکې فلسفه» بلل کېږي. تر دې وروسته دورې د مقدوني سکندر تر جګړو او تر هغه وروسته په ترتیب سره «کلاسیکې یوناني» او «د هلنیستي فلسفې» دورې دي.
تر سقراط وړاندې فلسفه
له سقراطي فیلسوفانو څخه مخکېنيو فیلسوفانو تر ډېره د کایناتو د پيدايښت، د موجوداتو د پېژندنې او ریاضیاتو په برخه کې کار کاوه. دوی له «غیر فیلسوفانو» بېل وو، ان تر دې چې اسطوره‌يي څرګندونې یې د منطقي خبرو په مرسته ردولې.
میلیزي مکتب
تالس میلتوس چې ارسطو لومړنی فیلسوف بللی، پر دې باور و چې ټول شیان د یوې مادې له ذات څخه چې اوبه دي پيدا کېږي. جان برنټ هغه «تر ټولو مخکښ عالم» بللی، دا په دې دلیل نه چې هغه د کایناتو پېژندنه بیان کړې، بلکې په دې دلیل چې کاینات یې په طبیعت‌پال ډول تشرېح کړي او څرګندونې یې پر دلایلو ولاړې دي. د دود له مخې تالس وکولای شول چې د خسوف او کسوف وړاندوېینه وکړي او مصریانو ته یې ور زده کړل چې د اهرامونو لوړوالی څرنګه اندازه کړي.
تالس د میلیزي فلسفي مکتب بنسټګر و او اناکسیمانډر یې هم لاره تعقیب کړه، ده استدلال وکړ چې بنسټ یا پیلامه اوبه یا کوم بل کلاسیک عنصر نه‌شي کېدای، بلکې یو «نامحدود» یا «بې‌نهایت» شی دي. ده له دې تجربې پيل وکړ چې نړۍ له اضدادو جوړه شوې (لکه ګرم او ساړه) خو یو شی ښايي د خپل ځان متضاد شي (لکه ګرم شی چې سوړ وي). ځکه نو واقعاً دا د یو بل ضد نه‌شي کېدای، بلکې د یوه داسې پټ او ژور اتحاد تظاهر یا ښکارېدونکې بڼه ده چې له دغو دواړو یو هم نه دی. دغه بنسټیز اتحاد (بنسټ، پیلامه) هېڅ کلاسیک عناصر نه‌شي کېدای، ځکه د یو بل وروستی حد ضد دی. مثلاً اوبه لمدې دي، ضد یې د وچ‌والي ضد، اور وچ دی، د لمدوالي ضد. دغه لومړی حالت نه زړېدونکی او نه له منځه تلونکی دی او هر څه د اړتیا پر اساس هغه ته بېرته ور ګرځي. اناکسیمن په دې باور و چې پیلامه هوا وه، که څه هم جان برنټ استدلال کوي چې د هغه موخه دا وه چې دا یوه رڼه تشه وه. له بېلابېلو ځوابونو سره سره د میلزي مکتب د طبیعي مادې په لټه کې و چې په بېلابېلو شکلونو کې پر ښکاره کېدو سربېره له بدلون پرته باقي پاتې شي، ځکه نو دې پوښتنې ته د ځواب لپاره لومړۍ علمي هڅه ده چې د معاصرې اتومي نظریې د پراختیا سبب کېږي. برنټ وايي: د میلزي نظریې پلویان وايي چې «میلزيان د هر څه په طبیعت یا څه‌والي پسې ګرځېدل».
زنوفنز
زنوفنز په ایونیا کې زیږېدلی چې هلته میلزي مکتب په تر ټولو ځواکمن حالت کې و او ښايي له دې امله زنوفنز د میلزيانو د کایناتو پېژندنې ځینې نظریې حاصل کړې وي. ده استدلال کاوه چې «هره پدیده الهي توجیه نه‌لري بلکې طبیعي توجیه لري. ده د اناکسمانډر د نظریو یادونه کړې چې یوازې یو خدای موجود دی او په ټولیز ډول نړۍ د یوه کُل حیثیت لري. ده د یوناني دین پر انسان‌پالنه ملنډې وهلې. ده ویل: غوایان ادعا کوي چې خدایان غواوو ته ورته دي، اسونه ادعا کوي چې خدایان اسونو ته ورته دي او زمریان ادعا کوي چې خدایان زمریانو ته ورته دي؛ لکه څرنګه چې ایتوپیایانو ادعا کوله چې خدایان لنډ پوزي او تور دي او تراسیایانو ادعا کوله چې خدایان بې‌رنګه او سره وېښتان لري.
د زنوفېنز نفوذ په وروستیو فلسفي مکتبونو کې ډېر جوت و. دی د فلسفې د داسې یوې کرښې بنسټګر یادېږي چې په پیرونیسم کې مدغمه شوه، ښايي دغه ادغام به د الیاټیک فلسفې نفوذ و او د ساینس او دین تر منځ به اپیکورس د بشپړ جلا والي لومړنۍ نښانې وې.
فیثاغورثیت
فیثاغورت نږدې هغه وخت ژوند کاوه چې د زنوفنز د ژوند دوره وه. هغه مکتب چې ده جوړ کړ، د دیني باور او عقل تر منځ د روغې جوړې په لټه کې و. له باوري لاسوند پرته يې د ژوند په اړه لږ معلومات هم موجود نه دي او هېڅ کوم لیکلی اثر هم نه دی ترې پاتې. پر دې بنسټ ویلی شو چې ښايي دی یوازې یو عرفاني شخصیت وي چې ځای‌ناستو یې عقل‌ګرايي په فیثاغورثبت کې ور ګډه کړې وي، یا ښايي یوازې یو عقل‌ګرا شخصیت وي او ځای‌ناستي یې د فیثاغورثي عرفان مسؤل وي، او یا هم ښايي دی د دغه مکتب لیکوال وي. له دې سره سره بیا هم په دې اړه د باوري پوهېدنې لپاره هېڅ لاره نه‌شته.
ویل کېږي چې فیثاغورث د اناکسیمانډر پیرو و او له لونیایانو څخه یې د کاینات پېژندنې لېوالتیاوې جذب کړې وې؛ لکه دا چې کاینات کره وي شکل لري، د لایتناهي اهمیت او یا دا چې هوا یا ایثر [یو ډول ګاز دی] د هر څه سرچینه ده. همدا راز په فیثاغورثیت کې زُهد لرونکي ارمانونه موجود وو او پر پاک‌والي، تناسخ [له یوه جسد څخه بل جسد ته روح ننوتلو] او بلاخره ټولو حیواناتو ته په درناوي یې ټينګار کاوه. د ریاضیاتو او کایناتو تر منځ ډېری مکاتبه د موسیقۍ په همغږۍ جوړه شوې، فیثاغورت په دې باور و چې د شیانو د څرګندېدو تر څنګ د ریاضیاتو دایمي اصل پروت دی او دغه شکلونه په مافوق ریاضيکي  اړیکه ولاړ دي.
ختيځي کيکه
ختيځي کيکه يا ختيځي ورږه يا د خوفو ورږه (په لاتين: Xenopsylla cheopis ) د موږکانو او انسانانو یو طفيلي ژوي دی چی د آنډېميکي تيفوس او طاعون رنځونه سرايت کوي. نوموړي کيکه په منځنی پېړی کې د مرکزي آسيا څخه اروپا ته پراخه شوه خو په اوس وخت کی یوازې په آسیا او آفریقا کی ژوند کوي.
پېژندنه
ختيځي کيکه د کيکو څخه یوه حشره ده چی درې جوړې پښې، سر ټټر او نس لري. بدن یی د نېښونو لخوا پوښ شوي دی او پر پښو باندی خپړونه لرِی. رنگ یی ژېړ دی او اوږړوالي یی ۲،۵ میلیمترو ته رسېږي. نوموړي کيکه د موږکانو او انسانانو وينه خوري او خطرناک ساری رنځونه سرايت کوي.
وېشنيزه:ورږې
۲۹ ليندۍ
۲۹ ليندۍ د ليندۍ مياشت يوه نېټه او ورځ ده.
د مالیزیا تاریخ
دغې سیمې ته اړونده لومړنۍ لوېدیځه کتنه د بطلیموس په جغرافیا نومي کتاب کې شوې او هغه یې د «طلايي ټاپووزمې» په توګه یاده کړې چې اوس د مالایي ټاپووزمې په نوم پېژندل کېږي. له چین او هند نه هندويزم او بوديزم د دغې سیمې په لومړني تاریخ واک لرلی چې له ۷ مې پېړۍ نه تر دیارلسمې پېړۍ پورې په سوماترا ټاپو کې د سریویجایا د تمدن د واکمنۍ پر مهال یې اغېز اوج ته ورسېد او له سوماترا نه یې لوېدیځې جاوا، ختیځ بورنئو او مالای ټاپووزمې ته یې پراختیا ومونده.
په دویمه نړیواله جګړه کې د جاپانیانو یرغل په مالایا کې د بریتانیا واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود. د مالایا، شمالي بورنئو او سارواک راتلونکي اشغال له ۱۹۴۲ ز کال نه تر ۱۹۴۵ ز کال پورې د ملت پالنې (نېشنلېزم) موج رامنځته کړ. جاپانیانو په جګړه کې د متفقینو له خوا له ماتې خوړولو وروسته مالایا پرېښوده او د بریتانوي ادارې له خوا په کې په ۱۹۴۶ ز کال کې د مالایا اتحادیه رامنځته شوه، خو د مالايي قومي مخالفتونو له امله دغه اتحادیه په ۱۹۴۸ ز کال کې د مالایا په فدراسیون واوښته، چې تر ۱۹۵۷ ز کال پورې د یوه تحت الحمایه ایالت په توګه پاتې شو. په دغه ټاپووزمه کې مالايي کمونېست ګوند د بریتانویانو پر وړاندې وسلې ته لاس کړ، چې د دغو ستونزو له امله له ۱۹۴۸ ز کال نه تر ۱۹۶۰ ز کال پورې د ۱۲ کلونو لپاره بېړنۍ حالت اعلان شو. دغه کمونیستي بغاوت ته جدي پوځي ځواب او په ۱۹۵۵ ز کال کې بالېنګ خبرو اترو (Baling Talks) د ۱۹۵۷ ز کال د اګست په ۳۱ مه نېټه د مالایا خپلواکۍ ته له بریتانیا سره د دیپلماتیکو خبرو اترو له لارې لار برابره کړه. تونکو عبدالرحمن د مالیزیا لومړنی لومړی وزیر شو. په ۱۹۶۰ ز کال کې د کمونیستي ګواښونو په کمېدو او د مالیا او تایلنډ ترمنځ پولو ته د هغوی په شاتګ سره بېړنی حالت پای ته ورسېد.
د ۱۹۶۳ ز کال د سپټمبر په ۱۶مه نېټه، د مالایا، سنګاپور، ساراواک او شمالي بورنئو (صباح) د فدراسیون له ادغام وروسته د مالیزیا فدراسیون رامنځته شو. نږدې دوه کاله وروسته، د مالیزیا پارلمان د ۱۹۶۳ ز کال د مالیزیا هوکړې د لاسلیک کوونکو له رضایت پرته له دغه فدراسیون نه د سنګاپور د اېستلو اړوند لایحه تصویب کړه. د ۱۹۶۰ مې لسیزې په لومړیو کې یې له اندونیزیا سره جګړه ونښته. په ۱۹۶۹ ز کال کې نژادي بغاوتونه د بېړني حالت د اعلان، د پارلمان د ځنډېدو، د عملیاتو د ملي شورا (NOC) د جوړېدو او په ۱۹۷۰ ز کال کې د NOC له خوا د رکن نګارا (Rukun Negara) اعلامیې د خپرېدو لامل وګرځېدل چې دغه اعلامیه د وګړو ترمنځ د یووالي د ترویج کولو په ملي فلسفه واوښته. په ۱۹۷۱ ز کال کې نوي اقتصادي سیاستونه تصویب شول چې د بېوزلۍ د له منځه وړو او اقتصادي لارو چارو نه په کار اخیستو د نژادي هویت د له منځه وړو له لارې د ټولنې د بیارغونې په موخه تر ۱۹۹۱ ز کال پورې وکارول شول. دغو سیاستونو د ملي پراختیا د پالیسي په اډانه کې له ۱۹۹۱ ز کال نه تر ۲۰۰۰ ز کال پورې دوام وکړ. د ۱۹۹۰ مې لسیزې په وروستیو کې دغه هېواد د لومړي وزیر د مرستیال انور ابراهیم له ګوښه کولو وروسته د آسیايي اقتصادي کړکېچ او سیاسي ستونزو تر اغېز لاندې راغی.
له ۱۹۷۰ ز کال راهیسې، د متحد مالايي ملي سازمان ((UMNO تر مشرۍ لاندې باریسان (Barisan) ملي ائتلاف د ۲۰۱۸ ز کال د عمومي ټاکنو تر مهاله چې پاکاتان هاراپان (Pakatan Harapan) ائتلاف ورته ماتې ورکړه، په دغه هېواد واکمني وکړه. د ۲۰۲۰ ز کال په فبروري میاشت کې د مالیزیا وروستی سیاسي کړکېچ هغه مهال رامنځته شو چې پاکاتان هاراپان ائتلاف وشیندل شو او د BERSATU, BN, PAS, GPS او GBS ګوندونو غړي سره راغونډ شول، څو د BERSATU ګوند د مشر محی الدین یاسین تر مشرۍ لاندې د Perikatan Nasional په نامه دولت جوړ کړي.
معاصره مالیزیا
په ۱۹۷۰ ز کال کې د فقر تر کرښې لاندې درې پر څلور مالیزیايي وګړي مالایان و، ډېری مالایان کلیوالي کارګر و او دوی تر ډېره بریده له معاصر اقتصاد نه بې برخې وو. دغې چارې ته د دولت غبرګون په ۱۹۷۱ ز کال کې نوی اقتصادي سیاست و چې په پام کې و، له ۱۹۷۱ ز کال نه تر ۱۹۹۰ ز کال پورې د څلورو یا پنځو کلونو پروګرامو په لړ کې پلی شي. دغه پلان دوه موخې لرلې: د بې وزلۍ له منځه وړل، په ځانګړې توګه د کلیوالي بېوزلۍ او د سوکالۍ په موخه د نژادي هویت له منځه وړل. د دغې وروستۍ پالیسي معنا دا وه چې له چینایانو نه مالایانو ته په غوڅه توګه اقتصادي واک ولېږدول شې، ځکه هغوی (مالایانو) تر هغه مهاله یوازې ۵ سلنه حرفوي طبقه جوړوله.
بېوزلي د یوې کرنیزې پالیسي له لارې، چې له مخې یې ۲۵۰۰۰۰ مالایان په نویو پاکو شوو کرنیزو کې هستوګن کړای شول، په کلیوالي زیربناوو باندې د زیاتې پانګونې او په کلیوالي سیمو کې د آزادو سوداګریزو زونونو په جوړولو سره د نوو صنعتي دندو د رامنځته کولو له لارې له منځه ولاړه. په کرنیزو ځمکو کې د کم معاش لرونکو کارکوونکو د ژوندانه د معیارونو د ودې په برخه کې چندانې کار ترسره نه شو، خو د کاري قوې د برخې په توګه د دغې ډلې نسبت (شمېر) راکم شو. په ۱۹۹۰ ز کال کې د مالیزیا تر ټولو بېوزله برخې، کلیوالي صباح او ساراواک وې چې په پام وړ توګه د هېواد له نورو برخو شاته پاتې وې.
د دولتي سیاست دویم مټ، چې مالایانو ته د اقتصادي واک لېږد و، تر ډېره د مهاتیر له خوا چې په پیل کې د ښوونې او روزنې وزیر او بیا لومړی وزیر شو چلول کېده. مهاتیر د عالي ښوونځيو او پوهنتونونو شمېر په ټول هېواد کې زیات کړ او د انګلیسي پر ځای یې په مالايي ژبه د زده کړو پالیسي پلې کړه. دغه چارې په لویه کچه د نوې مالايي حرفوي طبقې په رامنځته کېدو کې اغېز درلود. لوړو زده کړو ته  یې د چینایانو د لاسرسي په برخه کې غیررسمي خنډونه رامنځته کړل، ځکه ډېر کم شمېر چینایان په کافي اندازه په مالایي ژبه پوهېدل او کولای یې شول، په پوهنتونونو کې په مالايي ژبه زده کړې وکړي. له همدې امله چینايي کورنیو خپل بچیان سنګاپور، اسټرالیا، بریتانیا او د امریکا متحده ایالاتو ته د زده کړې په موخه لېږل. د بېلګې په توګه:  تر ۲۰۰۰ ز کال پورې، ۶۰۰۰۰ مالیزیايي وګړو له اسټرالیايي پوهنتونونو نه دیپلومونه ترلاسه کړي و.
ډلگۍ
ډلگۍ د پوځیانو يوه وړه ډله ده چې خپلې دندې د بلوک په چوکاټ کې او يا په مستقله توگه تر سره کوي. د پياده نظام ډلگۍ معمولا د ٩ کسو څخه جوړه وي چې يو کس يې د بولندوی حيثيت لري. د پياده ډلگۍ تشکيل ثابت نه دی له ضرورت سره سم کم و زياتېدلای شي. وسله او تجهيزات يې هم همداسې وي. پياده ډلگۍ دوه نظامه لري چې يوه تهيې جمع نظام او بل ته يې د ډلگۍ محاربوي نظام وايي.
سرچينه
‎
کورمانجان داتکا
کورمانجان داتکا (Курманжан Датка; یا داتکا کورمانجان ممات بای کېز) (زیږېدنه ۱۸۱۱، مړېنه ۱ فیبروری ۱۹۰۷ ز. کال),  "د الاي تزاره (ملکه) " یا "د سوېل ملکه"  سره هم پیژندل کېږی، د  قرغزستان یوه سیاستمداره ښځه وه، کومه چې  د قیرغیزانو سیمې (اوسنۍ قیرغیزستان او نورې سیمې)  یې د روسیې امپراتورې سره یوځای کړه، کومې چې مخکې تر دې د ازبکانو یا بخارایې امیرانو تر ولکې لاندي وی یا په خپلواکه توگه د قیرغیز خانانو لخوا اداره کېدلي.
سرچینې
وېشنيزه:قرغزستان وېشنيزه:بخارایې امیران وېشنيزه:بخارایې امارت
تيودور پارکر
تيودور پارکر (۱۸۱۰ ز کال، ۲۴، می – ۱۸۶۰ ز کال، ۱۰، می) د توحيدپال يا “Unitarian” کليسا د غوره يا له مقرراتو څخه د پورته خوځښت يو پلوی امريکايي “transcendentalist” او د بيارغونې وزير و. د یو سمون پال او د غلامۍ له منځه وړونکي په توګه به يې ويناوې او نامتو نقلونه وروسته د ابراهم لينکلن “Abraham Lincoln” او مارتين لوتر کېنګ “Martin Luther King” له لورې ويناوو ته الهام ورکړي.
د ژوند لومړي وختونه، ۱۸۱۰ ز کال – ۱۸۲۹ ز کال
پارکر د ماساچوسيتس په ليکزينګتن “Lexington, Massachusetts” کې زېږېدلی دی، چې د يوې لویې کروندګرې کورنۍ تر ټولو کوچنی ماشوم و. پلرنی نيکه يې جان پارکر و، چې د ليکزينګټن په جګړه کې د همدې سيمې د ملېشې مشر و. د پارکر د استعماري “Yankee” نيکونو له ډلې يو هم توماس هاسټينګز “Thomas Hastings” او توماس پارکر “Thomas Parker” وو، چې هسټينګز د انګلېنډ د ختيځې انګليا “East Anglia” سيمې څخه په ۱۶۳۴ ز کال کې د ماساچوسيتس خليج مستعمرې “Massachusetts Bay Colony” ته راغی او توماس پارکر په ۱۶۳۵ ز کال انګلېنډ ته راغی او د “Reading” له بنسټ ايښودونکو څخه و.
د تيودور د کورنۍ ډېری غړي د نوموړي د ۲۷ کلنۍ پر مهال مړه شوي دي، چې ښايي د نري رنځ يا توبرکلوز له امله وو. د يوولس ورونو او خويندو له ډلې يوازې پينځه يې پاتې شول، چې د تيودور په ګډون دوه ورونه او درې خويندې وې. د نوموړي مور چې د احساس له مخې ورته نږدې و، هغه مهال مړه شوه، چې تيودور اوه کلن و. پارکر دې وېرجنو پېښو ته هغه څه ته د ورښويېدنې د مخنيوي او «د روح د پايښت» يا تل پاتې ژوند په واسطه ځواب ووايه، چې نوموړي «د اوښکو دره» ونوموله؛ د دې پر ځای يې پر نورو پېښو او غوښتنو باندې تمرکز وکړ، چې وروسته همدا د نوموړي د دين پوهنې نښه وه.
د يو ځوان په توګه د پارکر څرګندونې يا تشرېحات نوموړی د «اومه يا خام» او توند، احساساتي او شاعرانه، پاک زړي يا رښتيني، «تېرايستونکي»، رذيل، بې ثباته، ځيرک يا ټوکمار او چابکه په توګه يادوي. نوموړی په علومو کې غوره و او د هېواد د ښوونځيو او شخصي مطالعې له لارې يې لومړنۍ زده کړې ترلاسه کړې. هغه مهال چې د کروندې له کارونو څخه به اوزګار شو، اوږدمهاله او تر ناوخته پورې به يې زده کړه کوله، خپل ځان ته يې رياضي، لاتين او نورې موضوعګانې تدريس کولې. د اوه لس کلنۍ په عمر يې په ځايي ښوونځيو کې تدريس پيل کړ. په پرمختللو او مسلکي یا ځانګړو مضامينو کې يې د ځان او شخصي زده کوونکو تدريس ته دوام ورکړ. د ګورشوم مينډيس سيکزاس “Gershom Mendes Seixas” او حنا مانويل “Hannah Manuel” له زوی جوشوا سيکزاس “Joshua Seixas” څخه يې عبراني ژبه ياده کړه، چې ښايي په پټه عيسويت ته په اوښتون کې تعميد شوی وي. پارکز د يو څه مودې لپاره د کنورس فرانسيس “Convers Frances” تر لارښوونې لاندې زده کړې وکړې، چې وروسته يې عيسوي ملا په توګه د پارکر د ټاکلو دود کې وعظ وکړ.
سری جایاواردنپورا کوته
سری جاوا (کوته) د سریلانکا هیواد سیاسي او ایداري پلازمینه ده.
تيودور پارکر
پوهنځی او د الوهيت ښوونځی ۱۸۳۰ ز کال – ۱۸۳۶ ز کال
پارکر په ۱۸۳۰ ز کال کې د ۱۹ کلنۍ په عمر هاروارډ پوهنځي کې د نوم ليکنې په موخه له ليکزينګټن څخه کمبريج ته لس ميله پياده سفر وکړ. هغه ومنل شو، مګر د زده کړو فيس يا پيسې يې نه شوې ورکولی، چې د همدې له امله يې په کور کې ژوند او زده کړې وکړې، د خپل پلار په کرونده کې يې کار کولو ته دوام ورکړ او يوازې د ازموينو لپاره به له خپلو ټولګيوالو سره يو ځای کېده. هغه د يادې خبرونې له مخې د دې توانايي درلوده، چې په يو کال کې د درې کالونو زده کړې بشپړې کړي. وروسته يې د ښوونکي په توګه بېلابېلې دندې تر لاسه کړې، له ۱۸۳۱ ز کال څخه تر ۱۸۳۴ ز کال پورې يې د ماساچوسيتس په واټرټاون “Watertown” کې يې د پوهنځي يا “Academy” زده کړې تر سره کړې، چې د وروستۍ مور کورنۍ يې هم همدلته اوسېدله. په واټرټاون کې يې له خپلې راتلونکې مېرمن ليديا ډوج کابوټ “Lydia Dodge Cabot” سره وکتل. پارک د ۱۸۳۳ ز کال په اکتوبر کې خپل پلار ته د خپلې کوژدنې په اړه وويل. تيودور او ليديا څلور کالونه وروسته د ۱۸۳۷ ز کال د اپرېل پر ۲۰ نېټه واده وکړ.
په واټرټاون کې د اوسېدنې پر مهال پارکر «د يهوديانو تاريخ» تر سرليک لاندې خپله لومړنۍ او د پام وړ چاپي نسخه توليد کړه، چې د بابلي معجزو په اړه يې د هغه شک او د انجيل په اړه د هغه بل ډول ليبرالي چلند ته بڼه ورکړه. دا بايده ده چې د هغه د مسلک په اوږدو کې موضوعګانې وي.
پارکر د قانون اړوند يو مسلک غوره وګڼه، مګر پياوړې عقيده يې د دين پوهنې لامل شوه او په ۱۸۳۴ ز کال کې د هاروارډ الوهيت ښوونځي “Harvard Divinity School” ته ننوت. نوموړي د المان الوهيت زده کړه کې تخصص وکړ او د کولريج “Coleridge”، کارلايل “Carlyle” او ايمرسن “Emerson” نظرياتو ته يې مخه وکړه. پارکر د فصاحت په بېلابېلو درجو سره په لاتيني، يوناني، عبراني او الماني ژبو ليک او وينا وکړه. د نوموړي ورځنی يادښت او ليکونه ښيي، چې هغه د چالدي “Chaldee”، سيريک “Syriac”، عربي “Arabic”، کوپتي “Coptic” او ايتوپي “Ethopic” ژبو په ګډون له نورو زياتو ژبو سره اشنا و، نوموړي د ژر تر ژره واده او له ځنډ پرته تبليغ کولو په موخه، په چټکۍ سره په ۱۸۳۶ ز کال کې د الوهيت ښوونځی بشپړ کړ.
د کورني ژوند او مسلک لومړني وختونه ۱۸۳۶ ز کال – ۱۸۴۲ ز کال
پارکر د ۱۸۳۰ ز لسيزې وروستي وختونه «د نا امېدۍ دوره» ونوموله. د «کور، ماشومانو او يوې غوره مسلکي دايرې» په يادولو سره نوموړي په خپل ورځني يادښت کې وليکل، چې ټولو يې په برابر ډول نوموړی بې پايلې کړږ د هغه په مسلک کې مخالفتونه د ۱۸۴۰ لسيزې په لومړيو کې له ارتودوکسي يا کلکې عقيدې سره په پرېکون کې تر ټولو لوړ ټکي يا اوج ته ورسېدل. يادو پېښو پرې ژور اغېز وکړ او څو کالونه وخت يې ونيو، چې نوموړی بېرته پر خپلو پښو باندې ودرېږي او پر مخ ولاړ شي.
واده
پارکر او ليديا کابوټ په ۱۸۳۷ ز کال کې واده وکړ، مګر ياده جوړه په لومړيو کې د چاپيريالي فشارونو او نابرابريو له امله کلک وه او دواړه د ماشوم په درلودلو خفه وو. نوموړي په ۱۸۴۰ ز کال کې د يوې ګاونډۍ مېرمنې انا بلېک شا “Anna Blake Shaw” شرکت کې يوازې عاطفي يا احساساتي هوساينه غوښتله، مګر اړيکه کې يې په هر دليل جنسي نه وه. دې يو ځای کېدنې په طبيعي ډول په کور کې ستونزې زياتې کړې، چې ښايي نوموړړي په کې د خپلې مېرمنې د احساساتي غوښتنو په پوره کولو کې ستونزه موندله.
لومړي پادری
پارکر د ۱۸۳۸ او ۱۸۴۱ ز کالونو تر منځ پينځه ويشت ځله په ځانګړي ډول نامتو خطابه يا وعظ وړاندې کړ. په دې کې يې د هغه نامتو عامه نظر پر وړاندې بحث وکړ، چې دین اخلاقو ته راښکته کېدلی شي. نوموړي وليکل: «د اخلاقو اصل د پوهې قانون ته غاړه ايښودل دي، په داسې حال کې چې دين له هغه څه څخه د زياتو غوښتنه کوي، چې موږ يې په طبيعي ډول احساسوو: له يو غوره ذات سره ژمنتيا، چې پر هغه باندې د تکيې او همغه ته د حساب ورکولو په معنا سره ده. (د تکيې يا باور موضوع Schleiermacher” ته انعکاس ورکوي، چې د نوموړي پر دين پوهنه باندې د الماني اغېز يو شاخص دی). اخلاق ښه عمل رانغاړي، په داسې حال کې چې مذهب د خدای د مينې او منظم عبادت غوښتنه کوي، چې پارکر د انساني ژوند لپاره اړين وګڼل. «د انسان په طبيعت کې د يو غوره ذات د پاللو په موخه د ميلان په پرتله بل هيڅ احساس دومره ژورې ريښې نه لري. نوموړي تبليغ وکړ، چې د هغه [خدای] درناوی وکړئ، همغه ته سجده وکړئ، د هغه شتون حس کړئ، د اړتيا پر مهال ورڅخه د مرستې لپاره دعاګانې وغواړئ او هغه وخت ترينه بخښنه وغواړئ، چې زړه له خوښۍ ډک وي.
ماورایزم / روحانيت
پارکر په ۱۸۳۷ ز کال کې د هغې ډلې په ناستو کې ګډون پيل کړ، چې وروسته د روحاني کلب “Transcendental Club” په توګه وپېژندل شوه. د رالف والډو ايمرسن د الوهيت ښوونځي درک “Ralph Waldo Emerson Divinity School Address” د هغه لپاره خورا په زړه پورې و او نوموړي له ايمرسن، اموس برونسن الکوټ، اوريسټيس براونسن او ځينو نورو سره د يو ځای کېدلو په موخه يادې موکې ته ښه راغلاست ووايه. د هنري ډاويډ توريو او پارکر غوندې روحاني پلويو وليکل، چې نړۍ «الهي يا خدايي» ده او موږ د دې الوهیت يوه برخه يو. که څه هم د ايمرسن او ځينو نورو روحاني پلويو خلاف پارکر باور درلود، چې ياد خوځښت په ژورو مذهبي نظریاتو کې ريښې درلودې او باورمند نه و، چې له مذهب څخه به شاتګ وکړي. ټولو دا ټينګه عقيده يا باور خپور کړ، چې غلامي باید له منځه ېوړل شي او ټولنيز سمونونه بايد ريښې وکړې.
3 فبروري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
استعماري هند
استعماري هند د هند نيمه لويه وچې برخه و، چې د موندنې دورې “Age of Discovery” پر مهال د اروپايي استعماري ځواکونو تر قانوني واک لاندې و. اروپايي ځواک د بري او سوداګرۍ له لارې په ځانګړي ډول د ګټو په برخه کې کارول کېده. د هند د شتمنۍ او سوکالۍ لټون وروسته له هغې د امريکا د استعمار لامل شو، چې کرسټف کولمب په ۱۴۹۲ ز کال امريکا ته لاړه. يوازې يو څو کالونه وروسته د ۱۵ پيړۍ پای ته نږدې پرتګالي بېړۍ چلونکی واسکو ډا ګاما “Vasco da Gama” لومړنی اروپايي شو، چې د افريقا شا او خوا د سمندري سفر له لارې يې د لومړني رسېدونکي په توګه د روميانو د وخت له راهيسې له هند سره د مستقيمې سوداګرۍ اړيکې يو ځل بيا رامنځته کړې. نوموړي کاليکټ “Calicut” ته په رسېدنې سره، چې هغه وخت د ختيځې نړۍ له سترو سوداګريزو بندرونو څخه و، له ساموتيري راجا “Saamooothiri Rajah” څخه په ښار کې د سوداګرۍ کولو اجازه تر لاسه کړه. له نوموړي څخه وروسته هالنډي وګړي سيمې ته ورسېدل، چې په سيلون “Cylon” کې يې خپل اصلي مرکز يا هډه درلوده. هند ته د دوی پراختيا د ټراوانکور او هالنډ جګړې “Travancore-Dutch War” پر مهال د تراوانکور سلطنت له لورې د کولاچيل په جګړه “Battle of Colachel” کې د دوی له ماتې څخه وروسته ودرول شوه.
د اروپايي سمندري قدرتونو په منځ کې سوداګريزو سياليو هند ته نور اروپايي قدرتونه راوړل. د هالنډ جمهوريت، انګليستان، فرانسې او ډنمارک او ناورې ټولو د ۱۷ پېړۍ په لومړيو کې هند کې سوداګريز مرکزونه رامنځته کړل. دا چې د ۱۸ پېړۍ په لومړيو کې د مغل سترواکي له مينځه لاړه او هغه وخت د پاني پت له درېيمې جګړې څخه وروسته د مرهټيانو سترواکي “Maratha Empire” کمزورې شوه، زياتره يو څه کمزوري او بې ثباته هندي دولتونه چې رامنځته شول، د ناخپلواکو هندي واکمنانو له لارې د اروپايانو د لاسوهنې لپاره په زياتېدونکي ډول پرانيستي وو.
د ۱۸ پېړۍ په وروستيو کې لويې برتانيې او فرانسې تر خپل لاندې هندي واکمنانو او همدرانګه مسقيمې فوځي لاسوهنې يا مداخلې له لارې د واکمنۍ هڅه وکړه. په ۱۷۹۹ ز کال کې د ډارونکي هندي واکمن ټيپو سلطان “Tipu Sultan” ماتې د فرانسې نفوذ کمرنګه کړ. له دې څخه وروسته د ۱۹ پېړۍ په لومړيو کې د هند د نيمه لويې وچې په ستره برخه کې د برتانوي ځواک چټکه پراختيا رامنځته شوه. د پېړۍ په نيمايي کې برتانيې وار له مخه پر نږدې ټول هند باندې مستقيم او نامستقيم واک تر لاسه کړی وی. برتانوي هند چې په مستقيم ډول له اداره کېدونکو برتانوي رياستونو او ولايتونو څخه جوړ و، د برتانوي سترواکۍ خورا ګڼ نفوسه او ارزښتانکه برخې يې درلودې او په دې ډول «په برتانوي سلطنت کې د غمي» په توګه پېژندل کېده.
هند د خپلې استعماري دورې پر مهال د ملتونو ټولنې بنسټګر غړی، په ۱۹۰۰، ۱۹۲۰، ۱۹۲۸، ۱۹۳۲ او ۱۹۳۶ ز کالونو کې د المپيک د اوړي سياليو “Summer Olympics” کې د ګډونوال هېواد او په ۱۹۴۵ ز کال سانفرانسسکو کې د ملګرو ملتونو يو بنسټګر غړی هېواد و. دې هېواد په ۱۹۴۷ ز کال کې خپله خپلواکي تر لاسه او د هند او پاکستان په حاکميت لرونکو برخو باندې ووېشل شو، چې وروستۍ هغه يې د استعماري هند د مسلمانانو لپاره د ټاټوبي په توګه جوړ شو.
د رومي
له هند سره د رومي سترواکۍ د سمندري سوداګرۍ له کمېدو څخه ډېره موده وروسته پرتګاليان دويمي یعنې راتلونکي اروپايان وو، چې د سوداګرۍ په موخه يې هلته په بېړۍ کې سفر وکړ او د ۱۴۹۸ ز کال په می کې لومړنۍ بېړۍ سيمې ته ورسېدل. د عثماني سترواکې له لورې په لويديځه اسيا کې د دوديزو سوداګريزو لارو بنديدلو او له ايټالوي دولتونو سره سيالۍ پرتګال له هند سره د يوې بديلې سمندري لارې په لټه کې کړ. هند ته لومړنی بريالی سفر په ۱۴۹۸ ز کال کې د واسکو دا ګاما “Vasco da Gama” له لورې و او دا هغه مهال و چې نوموړی د “Cape of Good Hope” شا او خوا له بېړۍ چلولو څخه وروسته کاليکت “Calicu” يا نني کيرالا “Kerala” سيمې ته ورسېد. نوموړي هلته په رسېدنې سره له ساموتري راجا څخه په ښار کې د سوداګرۍ کولو اجازه تر لاسه کړه. د نوموړي دوديزه مېلمه پالنه وشوه، مګر له ساموتري (زامورين) سره يوې مرکې څرګندې پايلې ورنکړې. واسکو دا ګاما د هغه سوداګريزو توکو د ځواب وينې برخه کې تر شا د يو عامل پرېښودلو غوښتنه وکړه، چې نوموړي نه شول پلورلی. د نوموړي غوښتنه ونه ومنل شوه او پاچا ټينګار وکړ چې ګاما بايد د بل هر سوداګر په شان ګمرکي محصول ورکړي، چې د دوی اړيکې يې خرابې کړې. د تنيور سلطنت “Kingdom of Tanur” واکمن د کاليکت زامورين نوکر و، په کوژيکود “Kozhikode” کې د خپل پاچا پر وړاندې د پرتګاليانو پلوي وکړه. په پايله کې د تنيو سلطنت (Vettathunadu) په هند کې د لومړنيو پرتګالي مستعمرو “Portuguese Colonies” له ډلې څخه شو. د تنيور حاکم د کوچين “Cochin” پلوي هم وکړه. په ۱۶ او ۱۷ پېړيو کې  کوچين د شاهي کورنۍ زياتره غړي له ويټوم “Vettom” څخه ټاکل شوي وو. که څه هم د تنيور ځواکونو د پاچا تر مشرۍ لاندې د ۱۵۰۴ ز کال د کوچين جګړه “Battle of Cochin” کې د کاليکت د زامورين لپاره وجنګېدل. که څه هم په تنيو سيمه کې د ماپيلا “Mappila” سوداګرو ژمنتيا لا هم د کاليکت د زامورين په مشرۍ پاتې شوه. پرتګاليانو د زامورين او کوچي “Kochi” د سيالۍ تر منځ له کوچي سره په يو ځای کېدنې ګټه تر لاسه کړه. کله چې فرانسسکو ډی الميدا “Francisco de Almeida” په ۱۵۰۵ ز کال کې د پرتګالي هند د سلطنت د استازي يا وايسرای په توګه وټاکل شو، مرکزي اداره يې د “Kozhikode” پر ځای په “Fort Kochi” يعنې “Fort Emmanuel” کې جوړه شوه. د نوموړي د واکمنۍ پر مهال پرتګاليانو وکولی شول له کوچي “Kochi” سره پر اړيکو باندې واک ولري او پر مالبار ساحل “Malbar Coast” باندې يې يو څو لښکر کوټونه يا فوځي کلاګانې جوړې کړې. پرتګاليانو په سويلي مالابار “South Malabar” کې د زامورين ځواکونو له لورې د بريدونو له امله شاتګ وکړ، په ځانګړي ډول د کوژيکود د سمندري ځوکونو د قوماندانانو تر مشرۍ لاندې سمندري بريدونو له امله، چې د “Kunjali Marakkars” په نوم يادېږي او پرتګاليان يې د تړون غوښتلو ته اړ کړل. “کونجالي ماراکارس ته د هند ساحل د لومړنۍ سمندري ساتنې يا دفاع برابرولو امتياز ورکول کېږي. تحفة المجاهدين “Tuhfat Ul Mujahideen” چې په ۱۶ شته يا عمومي پېړۍ کې د پوناني “Ponanni” د دويم زين الدين مخدوم “Zinuddin Makhdoom II” (نږدې ۱۵۳۲ز کال کې زېږېدلی دی) له لورې ليکل شوی دی، په بشپړ ډول د کيرالا د تاريخ پر بنسټ پېژندل شوی لومړنی کتاب دی، چې يو د کيرالا سيمې د اوسېدونکي يا کيرالايټ له لورې ليکل شوی دی. کتاب په عربي ژبه ليکل شوی دی او د هغه مقاومت په اړه د معلوماتو ځينې ټوټې لري، چې له ۱۴۹۸ څخه تر ۱۵۸۳ ز کالونو څخه د مالبار ساحل د مستعمره کولو په موخه د پرتګاليانو د هڅو پر وړاندې د کاليکت د زامورين تر څنګ د کنجالي ماراکار “Kunjali Marakar” د سمندري ځواک له لورې رامنځته شوی و. په ۱۵۷۱ ز کال کې پرتګاليانو په “Chaliyam Fort” جګړه کې د زامورين ځواکونو له لورې ماتې وخوړه.
که څه هم په هند کې د پرتګاليانو شتون په لومړيو کې په ۱۴۹۸ ز کال کې پيل شو، مګر استعماري حکومت يې له ۱۵۰۵ څخه تر ۱۹۶۱ زکال پورې دوام وکړ. پرتګالي سترواکۍ په ۱۵۰۲ ز کال په کيولن (کولام) “Quilon” (Kollam) کې لومړنی اروپايي سوداګريز مرکز جوړ کړ. د باور له مخې په هند کې استعماري دوره په “Quilon” کې د همدې پرتګالي سوداګريز مرکز په جوړولو سره پيل شوه. په ۱۵۰۵ ز کال کې د پرتګال پاچا لومړي مانويل “Manuel I of Portugal” فرانسسکو دی الميډا “Francisco de Almeida” او ورپسې په ۱۵۰۹ زکال کې ډوم افونسو ډي البکرک “Dom Afonso de Albuquerque” په هند کې د پرتګاليانو د سلطنت د استازو په توګه وټاکل. البکرک په ۱۵۱۰ ز کال کې د ګوا ښار ونيو، چې د مسلمانانو له لورې اداره کېده. نوموړي له ځايي هندي نجونو سره د پرتګالي سرتېرو او بېړۍ چلونکو د واده تګلاره پرانېسته، چې پايله يې په ګوا او د اسيا لويې وچې په نورو پرتګالي سيمو کې د هغو خلکو د نژاد سمول (اصلاح) وه، چې د بېلابېلو توکمونو غړي ګڼل کېدل. په هند کې د پرتګاليانو د شتون يوه بله بڼه د انجيل منلو او کاتوليک پلوۍ ته د ودې ورکولو پر وړاندې د دوی اراده يا خوښه وه. په دې برخه کې يسوعيانو بنسټيزه ونډه ولوبوله او تر نن ورځې پورې د هندي کالتوليکانو په منځ کې د يسوعي مذهبي مبلغانو د “Saint Francis Xavier” په نوم هسپانوي يسوعي د ډلې  درناوی کېږي. مګر انجيلي کېدنه د کاتوليکانو د سيمه ييزو اوسېدونکو له لورې له مذهب څخه په زور د اوښتون لامل شوه، چې په همدې سره په ګوا کې د عيسوي مذهب د هغې بې رحمه ډلې رامنځته کېدل پيل شول، چې له دين څخه د اوښتو وګړو پلټنه يې کوله.
شين تړی ډوله مرغان
شين تړی ډوله مرغان (علمي نوم: Sittidae) د کوچنيو مرغانو څخه دي. چې په اروپا، امريکا او آسيا کې په ځنگلونو کې ژوند کوي. د دي مرغانو کورنۍ ۱۵ ډوله ژوي لري. شين تړی لوي سر، لنډه لکۍ، قوي مښوکه او پښې لري. نوموړي مرغان د ونو کوچنۍ رنگي ژوي دي چې اوږدوالي یې ۱۱ – ۱۸ سانميمتره دي. د ښځينو او نارينو رنگونه یوشاني وي. شين تړی ډوله مرغان په ځانگړي ډول خوځندکې ښکاروي، خو د مېوې دانې هم خوړلای سي.
وېشنيزه:مرغۍ وېشنيزه:شين تړی ډوله مرغان
زيد بن حارث
سعدى بنت ثعلبة دخپل قوم بني مَعْن د زیارت لپاره روانه وه له نوموړې سره د دې کوچنی زوی زیدبن حارثة هم مل ؤ. دا لادخپل قوم سیموته ننوتلې نه وه چي د بني مَعْن سپروچاپه پرې ووهله،مالونه یې ورڅخه واخیستل، اوښان یې ورڅخه روان کړل اولادونه یې په بند ورڅخه ونیول. هغوپه ډله کي دوی له ځان سره یووړل یوهم د دې زوی زیدبن حارثه رضی الله عنه ؤ. زید دامهال کوچنی هلک ؤچي دخپل عمراته کلنۍ ته ورپورته شوی ؤ. چاپه مارانو نوموړی کوچنی دعکاظ بازارته راووست، بیعه یې پرې کېښوده،نوموړی دقریشويوشتمن حکیم بن حزام بن خویلدپه څلورسوه درهمه واخیستی. د ده ترڅنګ یې یوه ډله نورغلامان هم واخیستل اومکې ته یې راوستل، کله چي د ده ترور خدیجه بنت خویلدخبره شوه د ده زیارت ته راغله سلام یې پرې واچاوه، هرکلی یې ورته وکړ او ډيره پرې خوشحاله شوه، ده ورته وویل: تروري! دعکاظ په بازار کي مي یوه ډله غلامان اخیستی چی هریودي پکښي خوښ وي هغه بوزه تاته ډالۍ ده، حضرت خدیجې رضی الله عنهاد غلامانو مخونوته په ځير،ځير وکتل، د هغوی له جملې څخه یې زید بن حارثة ځان ته غوره کړ،ځکه نوموړې ته د ده د ښه والي نښې نښانې څرګندې شوې اوله ځان سره یې روان کړ.
ډير وخت تیرنه شو چي حضرت خدیجې رضی الله عنها له محمدرسول الله   ﷺ سره واده وکړ،نوموړې غوښتل چي حضرت محمد     ﷺ ته يوه تحفه هدیه کړي.
د نوموړي پلارپه هره مځکه کي ورپسي وګرځيد، له هرکاروان څخه یې پوښتنه وکړه، د ده درد ته یو داسي شعر دجوړولوزمینه برابره کړه چي اوریدل یې سينې کبابوي،ځکه ده به ویل:
زه پر زیدباندي ژړا کړمه له کړويې خبرنه یم
چي ژوندی دی اوکه مړدی له حالویې خبرنه یم
خدایږو هیڅ پرې خبرنه یم په لټون یې شومه ستړی
چي پرسمه که پرغرو دی له هغویې خبرنه یم
لمرله خپلوراختوسره یوځای د ده یاد راوړي
لمرلویدل یې هم رایادکړي له کیسویې خبرنه یم
زه پراوښ پسي سپریږم ټوله مځکه پسي غواړم
اوښ به ستړی شي کنه له ستړویدویې خبرنه یم
زه به مړکه به ژوندی یم هرساه کښ لره فناشته
خدایږده کله به پيداشي له وختویې خبرنه یم
يادونه : دشعر مفهوم په شعر کټ مټ نه دی ژباړل شوی «ژباړن»
د حج په موسم کي دبیت الحرام دحج په نیت باندي د زید څوتنه قومیان ولاړل،دوی چي کله پرکعبه باندي طواف کاوه په ناڅاپي ډول زیدته په مخه ورغلل، دی یې وپيژاند، ده هم وپيژندل، پوښتنې ګرویږنې یې سره وکړې، دوی چي کله دحج مناسک اداکړل بیرته خپلوسیموته راستانه شول، حارثة ته یې د خپلوسترګولیدلي او دغوږواوریدلي څه بیان کړل.
ډيرپه بیړه حارثة خپله سوارلۍ برابره کړه هغه مال یې له ځانه سره واخیست چي دخپل زړه ټوته او دسترګوتورپرې راخلاص کړي،له نوموړي سره د ده ورورکعب هم ملګری شو، په ډيره چټکۍ سره دمکې لورته ولاړل، چي کله هلته ورسیدل محمدبن عبدالله رضی الله عنه ته ورغلل ورته ویې ویل : ای د عبدالمطلب زويه! تاسو دخدای ﷻ دکعبې ګاونډیان یاست،تاسودسائل مرسته کوئ، وږو ته خوراکه ورکوئ او د غمجن استغاثه اورئ،موږ تاته دخپل هغه زوی په باره کي راغلي یوچي له تاسره شتون لري،له ځان سره مویوه اندازه مال هم دفديې په نیت راوړی، له موږسره نیکي وکړه چي څومره ستازړه وي په هغومره مال يي راکړه.
محمد    ﷺ : زه به دی تاسوته راوبولم، تاسوزما اوستاسوترمينځ په غوره کولوکي خوښي ورکړئ که یې تاسوخوښ کړاست له ماله پرته ستاسو شو اوکه یې زه خوښ کړم بیاوالله که زه هغه څوک یم چي څوک ماغوره کوي زه اعراض ورڅخه کوم
دوی وویل: تابیخي ډيرانصاف وکړ.
حضرت محمد    ﷺ زید را وبلی او ورته ویې ویل: «داڅوک دي؟»
زید: دازماپلار حارثة او دامي تره کعب دی.
اړوند مطالب: راشد خان د پاکستان سوپر لیګ راتلونکې بولۍ لپاره په «پلاتین» کټیګورۍ کې شامل شوی نن ټکی اسیا (پنجشنبه، ۱۲ تلې، ۱۳۹۷ل): د پاکستان سوپر لیګ څلورم پړاو لپاره د…
له غامدي تر طارق جمیله، د سیکولرانو کوم ځای خوږیږي؟ جیلاني پښتون څو ورځې وړاندې د سبتمبر په څوارلسمه په کابل کې د پاکستاني سیکولر…
ننګرهار: خوږیاڼو کې د چاودنې له امله ۹ تنو ته مرګ ژوبله اوښتې نن ټکی اسیا (پنجشنبه، ۱۲تلې، ۱۳۹۷ل): د ننګرهار ولایت په خوږیاڼو ولسوالۍ کې د یوې…
محمد     ﷺ : «ماتاته خوښه درکړې : که دي زړه وي له دوی سره ولاړشه اوکه دي له ماسره اوسیدل زړه غواړي دلته اوسه»
زید: بې له ځنډ اوتردد څخه وویل: نه! له تاسره اوسیږم
حارثة : زیده! خوارشې ته ترمور اوپلار غلامي ته ترجیح ورکوې؟!
زید: ماله همدې سړي څخه يوڅه لیدلي، زه هيڅکله ورڅخه جلاکيدونکی نه یم
کله چی محمد    ﷺ له زیدڅخه تیر جریان ولید ترلاس یې ونيوبیت الحرم ته یې وایستی په حجره کی یې دقریشو دیوې ټولۍ په وړاندی ودراوه او ویې ویل: ای دقریشو ډلي! تاسو ګواه اوسئ دا زمازوی دی، دی له ما او زه له ده ميراث وړم
د نوموړی دپلار اوتره زړونه ښه شول،دی یې د محمد بن عبدالله     ﷺ په کور کي پریښود، دوی خپل قوم ته په ډاډه زړه او پوره خوښي سره ستانه شول
له همدې ورځي وروسته زید بن حارثه د زیدبن محمد    ﷺ په زوی سره یادیدی، دانوم ترهغودوام وکړ آن چي رسول الله      ﷺ مبعوث شو، اسلام تبنی  «زوی نيونه»باطله کړه ځکه دا آيت نازل شو: اَدْعُوْ لِأ بَآئِهِمْ (سورة احزاب۵)له هغه وروسته په زیدبن حارثة سره بیا یادشو
کله چي زید محمد    ﷺ تر مور اوپلار خوښ کړ، نوموړی نه پوهیدی چي کوم غنیمت یې ترلاسه کړی، دی نه پوهیدی چی کوم سردار ده په خپل کور او کورنۍ کي ځانته غوره کړی، هغه د اولنو او وروستنوسردار او ټول مخلوق ته د خدای ﷻ له لوري استازی «رسول »دی
د ده په خیال کي دانه ورګرځيده چي آسماني حمکراني به پرمځکه برپایه کیږي، له مشرقه تر مغربه به ټول ځایونه له عدل، انصاف اونيکي څخه ډکوي او دهمدې ستر دولت دبناء لومړنۍ خښته به دی وي
له دې پورتنو خبرو څخه یوې هم د زید په ماغزوکي ځای نه درلود بلکه دا دخدای ﷻ فضل ؤ هرچاته چي وغواړي ورکوي يې خدای ﷻ دعظيم فضل څښتن دی
هو! په همدې غورونې له لږو کلوتیريدلو وروسته خدایﷻ محمد    ﷺ له حق اوهادي دین سره راولیږی زیدبن حارثه دهغوخلګوپه لومړي کتار کي ؤچي پرده یې ایمان راووړ
آیاتردې به هم بل لوړ غوراوی وي چي سیالان سیالي سره په کښي وکړي؟!
زیدبن حارثة درسول الله    ﷺ د اسرارو امين،د سریوامیر وګرځيداوکله چي به حضرت محمد     ﷺ له مدینې څخه ولاړ نوموړی یوله هغوکسانو څخه ؤ چي دکفيل په حيث به یې پریښود
لکه څرنګه چي زید بن حارثة رضی الله عنه نبي کريم    ﷺ ترخپل پلار او مور غوره کړ، رسول الله     ﷺ  هم مينه ورسره درلوده، دی یې په خپلي کورنۍ او زامنو ګډکړ، چي کله به غائب ؤ د نبي کریم     ﷺ به ورته تلوسه وه اوکه به راغلی په راتګ به یې خوشحاله کیدی، په  داسي توګه به ورسره مخامخ کیدی چي دغسی ونډه به بل هيچانه وي ورڅخه لیدلې
دادی حضرت عائشه رضی الله عنها موږته دیوه هغه مشهد انځور ګري کوي چي رسول الله     ﷺ د زید په ملاقات سره دخوښي اظهار کوي، دې وویل: زیدبن حارثه رضی الله عنه په داسي وخت کي مدينې ته راستون شو چي حضرت محمد     ﷺ په حجره کي ؤ، نوموړي دروازه وټکوله، نبي کریم     ﷺ په داسي  ډول ور ولاړشو چي له نامه ترځنګنوپټ،نور ټول لوڅ ؤ، د دروازې لورته په داسي بیړه ورغلی چي څادر ورپسي کشیدی، غیږ يې ورکړه ښکل یې کړ، والله که مارسول الله     ﷺ نه ترهغه مخته اونه وروسته لوڅ لیدلی وي، له زید سره د رسول الله     ﷺ دميني خبره د مسلمانانوپه مينځ کي مشهوره شوه اومسلمانانوبه نوموړی«زیدبن حب» باله اود«حب رسول الله     ﷺ»لقب یې ورکړ اوله ده وروسته یې د ده زوی «اسامة» په حب رسول الله او ابن حبه» سره ونوماوه
دهجرت په اتم کال دخدای ﷻ خوښه وه چي دوست د دوست په بیلتون و آزمويي، هغه داسي چي رسول الله ﷺ دحارث بن عمير الأزدي په لاس یوليک بصری واکمن ته ورولیږی، او داسلام لورته یې بلنه ورکړه، حارث چي کله د اردن په ختيځ کي«مؤتة»ته ورسید دغساسنة یوامير شرحبیل بن عمرو ورته را وړاندي شو نوموړی یې ونیو کلک یې وتړی، وروسته ور وړاندي شو سر یې ورڅخه پرې کړ. داخبره پر رسول الله   ﷺ ډيره سخته تمامه شوه ځکه تردې وړاندي د ده استازی نه ؤ وژل شوی، نویې درې زره کسيزلښکر تیارکړ دلښکر امير یې خپل دوست زیدبن حارث وټاکی او ویې ویل : که چيري زید شهیدشو قیادت به دجعفر بن ابي طالب وي، که هغه هم شهیدشو مسؤليت به عبدالله بن رواحه رضی الله عنه  ته سپارل کیږي، که هغه هم شهيدشو بیادي مسلمانان په خپله له خپل منځ څخه یوکس وټاکي.
ذکرشوی لښکر روان شو آن چي د اردن په ختيځ د«معان» سيمي ته ورسید، د روم ستر واکمن «هرقل» سمدستي له غساسنة د دفاع په منظور یو ليک پوځ ته راولیږی، نوموړي لښکر ته د مشرکو عربانو یولک نور جنګيالي ورګډشول او دي سيلابي لښکر دمسلمانانو ځایونوته نژدې واړول
مسلمانانوپه «معان » کي دوې شپې واړول اوپردې يي مشوره سره کوله چي څه به کوي يوکس وویل: رسول الله   ﷺ ته به ليک واستوو، زموږ د دښمن په شمير به یې خبر کړو او د ده دامر انتظار به وباسو