cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عدد
دِ تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـروں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېـټ) Integer  numbers's set
په پاسي يا پورته دِ رياضي (يا دِ څوپوهــِــن) په اَوّلي (يا ړومبين يا پــِــروړاندتــَــرې) اِفادې (جــَــوَتکړن) کښې ، ءِ دووېوں مــَــجموعېوں (يا ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) تــِــرمــَــنځ د «-» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) يعني (يا منځآندَوي) چې د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) څخه تفريق (يا پرخکړن يا کمترکړن يا ايستاکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction) کــَــوِل. اَو که د مجموعېوں (ډَلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سېټوں) اِتــّــِــحاد (يــَــوون) union ته د «\cup» علامه (نــِــښه يا ښودون يا سيدګوتون يا sign) که وُکارَوو ، نور مونږ دِسې ليکلي يا ټايپ کــَــوِلي شو :
که د «\subset» يا د «\subseteq» د فــَــرعي (څانګين يا ښاخيزې يا بــَــرخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) يا «څــَــپليځ سېټ» subset  لپاره که وکاروو ، نور ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې :
درېيم :
د نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ بــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ راسوچـګـېـڼـوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Rational numbers's set
نــِــسبــَــتوال (يا بــَــرخئــَــړيکي يا راسوچـګـېـڼـوال) عددان (شمېران يا نمرې) آں دي چې د نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) يا ratio په ډَول ليکل کېدَی شي ، يعني (يا منځآندَوي) چې لــِــکه دِسې يو نــِــسبــَــت (بــَــرخئــَــړيک يا راسوچګـېـڼ) :
{p \over q}
ځکه چې هر عدد (شمېر يا نمره) چې پر «يو» تقسيم (وېش يا ديوېشون) division شي ، حاصــِــل (يا لاستراوړ) ئې بېرته هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) وي.
د نسبتوالوں (برخئړيکي يا راسوچګـېـڼـوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دِ «کيو» حــَــرف (یا توري) ســَــره دِسې ښودل کيږي :
\mathbb{Q}
ځــِــکه چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division حاصــِــل (يا لاستراوړ) ته quotient  (اَو تقریباً يا نږدېليځ يعني يا منځآندَوي چې «څوپلاوېځشواند») هم وَيل کيږي چې د لاتیني قدرمندې ژِبې څخه کلمه (وَيــَــی يا وَيون يا وَیوکــَـی) ده چې په اِنګليسي (يا په اَنګرېزي) قدرمندې ژِبې کښې کارَوِل کيږي.
د نسبتوالوں (يا برخئړيکي يا راسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) هــَــم مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــِــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive  اَو هم مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative  بــَــرخې يا فــَــرعي (يا څانګيـن يا ښاخیزې يا برخيزې يا لاندين يا څــَــپليزې) مــَــجموعې (ډَلې يا سراکېږدان يا سېټان) يا څــَــپلين سراکېږدان يا ســَــبـسېټان subsets لري :
اَو ليکلي يا ټايپ کړلي شو چې :
نور څلورم :
==  د غــَــيرِ نــِــسبــَــتـوالوں (يا دِ نابــَــرخئــَــړيکـيـوں يا دِ اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوالـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) Irrational numbers's set   == غیرنسبتوال (نابرخئړیکي يا اِيـنـاراسـوچـګـېـڼـوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) آں اَعشاري (لــَــســِــمانيځ يا لــَــســِــموال) decimal  عددان (شمېران يا نمرې) دي چې ءِ دوېوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نــِــسبــَــت (برخئــَــړيک يا راسوچګېڼ) ratio  يا دِ څوپلاوېځشواند quotient  په ډَول نه شي ليکل کېدَی ، ځــِــکه چې د اَعشاريې (لــَــســِــمانيزې) دِ عــَــلامې (نــِــښې يا ښودون يا سيدګوتون)  sign  څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې په کوم ترتيبي (اُوډنيځ) تــَــکراري (بياځلي يا رابیاپــَــلــَــټــِــليځ)  repetitive   نه دي.
په غیرنسبتوالوں (نابرخئړیکيوں يا اِیناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ځينې جــَــذران (بېخيان يا ريښې) roots چې د اَعشاريې (لسمانيزې) د علامې (نښې يا ښودون يا سيدګوتون) sign  څخه وروسته رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) ئې هېڅ آخــِــر (وروستون يا پايتلون يا اَنجام) نــِــه لري ، لکه :
اَو همداراز د رياضي (څوپوهن) دِسې عددان (شمېران يا نمرې) لــِــکه :
غيرنسبتي (نابرخئړیکي يا ايناراسوچګېڼوال) irrational عددان (شمېران يا نمرې) دي.
په ځينوں کــِــتابوں (يا کړيښـېـتـابـېـوں يا کړيتوبوں يا کــَــرښيتوبوں) کښې دِ غيرنسبتوالوں (نابرخئړيکيوں يا اِيناراسوچګېڼوالوں) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «کيو ميله» يا دِ «کيو تير» يا دِ «کيو پورتکــَــرښ» يا دِ «کيو بارليک» يا Q bar په حــَــرف (يا توري) دِسې ښودل کيږي :
يعني (يا منځآندَوي) چې د تقسيم (وېش يا ديوېشون) division د حاصل (لاستراوړ يا راوړلڅــِــښت) result  يا د  quotient (څوپلاوېځشواند) په ډَول دا عددان (شمېران يا نمرې) نــِــه شي ليکل کېدَی ، اَو پې باندې يو «خــَــنډ» يا «مانــِــع» يا «میله» يا «تير» يا «پورتکــَــرښ» يا «بارلیک» يا bar  شته یا سته دئ.
د حــَــقـيـقـي (يا دِ رِښـتـيـنـوں يا دِ رِښتوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Real numbers's set
\mathbb{R}
اَو دِسې لــَــرو چې :
اَو دِ مــَــنـفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative حقيقي (رِښتینوں يا رِښتوالوں) real  عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set  دِسې ښودل کيږي :
''
==  د مــَــوهومي («يا دِ اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا دِ «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «آندجوړيـنـګــَــريـزوں» يا دِ «سوچـئــَــنځوريـنـګــَــريـزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد یا سېټ) Imaginary numbers's set   == په رياضي (څوپوهــِــن) کښې مــَــنــِــل شــِــوي چې مــَــنـفي (یا نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative عددان (شمېران يا نــِــمرې) numbers هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ هاسې دوَهــِــم جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) يا هېڅ هاسې مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هاسې هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root ، ځکه چې مثلاً (يا بېلګليځ) چې که اوّل (يا ړومبین يا پروړاندتر) که يو مــُــثبــَــت (پــُــځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) عدد (شمېر يا نمره) positive number  لــِــکه «9+» که ولرو :
همداراز اُوس مګر که يو مــَــنـفي (نــِــغوښـتـشـويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عدد (شمېر يا نــِــمره) negative number هم که وُلرو ، لــِــکه «9-» ، مګر خی بیانور يوه بــِــله پلا بیا هم دِسې څه لاسته مو راځي :
نور خی ځکه بیا په رياضي (يا څوپوهن) کښې فرمايل شوي دي چې مــَــنفي (نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) عددان (شمېران يا نمرې) هېڅ حقيقي (رِښتین يا رِښتوال) هېڅ دوَهــِــم يا هېڅ مــُــرَبــَّــع (څــَــلورګوټ) هېڅ جــَــذر (يا بېخ يا ريښه) نــِــه لــَــري Negative Numbers have No Real Second Radical or No Real Square Root.
مګر مونږ دِسې يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») imaginary  عدد (شمېر يا نمره) number  دلته پېژَندَوو چې :
نور هر حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real عدد (شمېر يا نمره) a\, چې که «i» د ضــَــريب (يا دِ ضــَــربـمــَــند يا دِ څوپلامــَــند يا دِ څوپلاګــَــر) multiplier  يا دِ coefficient (يا د کــَــرَهئيستجوړواند یا دِ هــَــمجوړمــَــند يا دِ ضــَـریب يا دِ څوپلاواند يا دِ څوپلامــَــند) په ډَول که د ځان ســَــره که وُلــَــري ، بیانور آں يو «مــَــوهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريځ» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريځ» يا «آندجوړينګــَــريځ» يا «سوچئــَــنځورګريځ» يا «تــَــصــَــوُّري» يا «خــَــيالي») عدد (شمېر يا نــِــمره) وي ، لــِــکه :
a\, i
اَو د «موهومي» («اِينــِــناښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «اِينــِــښـتـيـنـګــَــريزوں» يا «آندجوړينګــَــريزوں» يا «سوچئــَــنځورګريزوں» يا دِ «تــَــصــَــوُّري» يا دِ «خــَــيالي») عددوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) set of imaginary numbers  دِ اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «آي» د حرف (يا توري) ســَــره يا دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې دِ «اِي» دِ حــَــرف (يا توري) ســَــره دِسې ښودِل کېدَی شي :
\mathbb{I}
د مــُــختــَــلــَــط (کــَــراهــَــمپـېـلايـېـزوں يا هــَــمپـېـچــِــلـيـوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېټ) Complex numbers's set
يو مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلــَــی) complex عدد (شمېر يا نمره) ، عــُــموميليځ (یا ټولونواليځ يا ځــِــنـېـهــَــرواليځ) generally ، دِسې شــَــکل (بــَــڼه يا جوړون) form  لري :
a+b\, i
اَو که چېرې په دِسې عدد (شمېر يا نــِــمرې) کښې ، «b» ، صــِــفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ purely  حقيقي (رِښتين يا رِښتوال) real  عدد (شمېر یا نمره) وي ، اَو که چېرې په دِسې مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچــِــلي) عدد (شمېر يا نمرې) کښې ، که «a» ، صفر (يا هېڅ) که وو ، بیانور آں مختلط (کراهمپېلايېځ يا همپېچلی) عدد (شمېر يا نمره) سوچه يا خالــِــص يا پاکآرليځ  purely  موهومي (اينناښتینګريځ يا اينښتینګريځ يا آندجوړینګــَــريځ يا سوچئــَــنځورینګريځ يا تــَــصــَــوُّري يا خــَــيالي) imaginary  وي.
د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د اِنګليسي (يا دِ اَنګرېزي) دِ قدرمندې ژِبې دِ «سي» دِ حــَــرف (یا توري) ســَــره (چې اَصلاً يا آرليځ چې يو دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې څخه يو حرف يا تورَی دئ) ، دِسې ښودِل کيږي : \mathbb{C} د حقيقي (رِښتينوں يا رِښتوالوں) real عددوں (شمېروں يا نمرېوں) numbers مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) set د مختلطوں (کراهمپېلايېزوں يا همپېچــِــليوں)  complex عددوں (شمېروں يا نمروں) numbers د مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) set لپاره يوه فــَــرعي (څانګـيـن يا ښاخيزه يا بــَــرخيزه يا لاندين يا څــَــپليزه) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) يا «لاندين سېټ» يا «څــَــپلين ســَــراکېږد» subset دئ :
نور خی د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آں نورې مجموعې (ډلې يا سراکېږدان يا سېټان) چې مونږ ولوَستل آں د فرعي (څانګينوں يا ښاخيزېوں يا برخيزوں يا لاندينـېوں يا څــَــپليزېوں) مــَــجموعېوں (ډلېوں يا ســَــراکېږدوں يا سـېـټـوں) يا دِ «څــَــپلین ســَــراکېږدوں» يا دِ «ســَــبسېټـوں» subsets  په ډَول دِسې ليکلي يا ټايپ کړلي شو :
اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (يا پــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Prime numbers
يو عدد (شمېر يا نمره) چې که يوازې اَو يوازې ، پر «خپل ځان» باندې اَو د «يو» يا تــِــر نوروں دِ «ړومبي» پر عدد (شمېر يا نمرې) باندې پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly د تقسيم (وېش) وَړ ، يا ءِ «ديوېشون قابــِــل» يا divisible or dividable که وو آں عدد (شمېر يا نمره) ته اَوَّلــِــيــَّــه (يا پــِــرړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَیل کيږي. اَو دا لاندين عددان (شمېران يا نمرې) د اَوليه (يا دِ پــِــرړومبي) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــِــثالان (بېلګان) دي :
غـــَـــيرِ اَوَّلـــِـــيـــَّـــه (نايــَــوپــِــرړومبي) عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Nonprime numbers
کوم عدد (شمېر يا نمره) چې هم پــِــر «خپل ځان» اَو هم پــِــر «يو» اَو هم پــِــر «کوم بــِــل عدد (شمېر يا نمرې)» ، پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly «د تقسيم (وېش) وَړ» يا «ءِ ديوېشون قابــِــل» يا  divisible or dividable  که وو ، هاسې عدد (شمېر يا نمرې) ته غــَــيرِ اَوّليه (نايــَــوړومبي) عدد (شمېر يا نمره) وَيل کيږي. لــِــکه :
جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند يا even) عدد (شمېر يا نــِــمره) number
جــُــفت (يا زَوج يا جوړه اِيځ يا جوړَهيځ يا آهــَــوارتــِــلهين يا هــَــموارتــَــرازويين يا اِيهــَــمواند even) عدد (شمېر يا نــِــمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) divison شي يا divided يا وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي شي ، لــِــکه :
طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجـوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نــِــمره) number
طاق (يا فــَـرد يا بې جوړه اِيځ يا بـېـجوړَهـيـځ يا آناهــَــمواند يا odd) عدد (شمېر يا نمره) ها يا آں وي چې پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly تقسيم (وېش يا ديوېشون) division نــِــه شي يا پــِــر «دوه» پوره ډَوليځ (يا تامــّــاً يا اِيـناټـوټـېـګـيـرليځ) integrally or wholly وېشــِــلي يا دِيوېشکړليدي يا divided نــِــه شي ، لــِــکه :
لښکرگاه
لښکرګاه (په دري کې: لشکر گاه) ښار د افغانستان د جنوبي ولایت هلمند مرکز دی.
دا ښار د سیستان د پخواني ښار بُست تر څنګ پروت دی. د بُست پخوانی ښار د هلمند او ارغنداب سیندونو وصلځای ته نژدې پروت دی چې ځیني برخي یې لا اوس هم پاتي دي.
تر ۱۹۵۳کال وروسته ددې پخواني ښار تر څنګ باراز مینځته راغی او په کال ۱۹۶۳/۱۹۶۳م کې د لومړي ځل لپاره د امریکايي انجینیریانو لخوا د هلمند سیند ختیځي برخې ته د نوي ښار (لښکرګاه) لومړۍ دوانۍ جوړي شوې.
په ۱۹۷۳ کال کې دې نوي ښار ۶۵۵ مغازې او دکانونه لرل چې پکې د اولیه ضروریاتو ټول مواد خرڅېدل. د خلج بازار ددې ښار له مشهورو بازارونو څخه دی چې د ښار له مرکز څخه په ۲۳ کېلومترۍ کې پروت دی.
اقلیمي بدلون
د پاریس د ۲۰۱۵ کال د پرېکړه‌لیک پر بنسټ، هېودانو په ټولیز ډول سره توافق وکړ چې د راکمولو د هلوځلو له لارې تودوخه د سانتي ګراد له دوو درجو په ټيټه کچه کې وساتي. دغه پرېکړه‌لیک ته ورکړل شویو تړونو سره سره د دې پېړۍ تر پایه به نړیواله تودوخه د سانتي ګراد ۲.۷ درجو ته ورسېږي. د سانتي ګراد ۱.۵ درجو کې د تودوخې محدودولو لپاره لازمه ده چې  تر ۲۰۳۰ کال پورې د ګل خانه‌يی ګازونو انتشار نیمايي کړی شي او تر ۲۰۵۰ کال پورې یې خالص انتشار صفر ته ورسوي.
اصطلاح پېژندنه
بېلابېلو رسنیزو څېرو، سیاستوالو او ساینس پوهانو د اوبو او هوا د کړکېچ یا د اوبو او هوا د بېړني وضعیت اصطلاحات غوره کړي چې د نړیوال ګرم‌والي په ځای د اقلیمي بدلونونو او نړیوالې تودوخې په اړه خبرې وکړي. د ګاردېن/ The Guardian  (بريتانوي ورځپاڼه) د پالیسۍ سرمنشي وویل چې دوی دا ژبه د خپل کتن‌پلاوي په تګ‌لاره کې ځای پر ځای کړې ترڅو ډاډ ترلاسه کړي چې موږ له علمي پلوه کره یو او په ورته حال کې له لوستونکو سره د دې اړینې موضوع په اړه په وضاحت سره اړیکه ټینګه کړو. په ۲۰۱۹ کال کې د اکسفورډ ژبې د اوبو او هوا بېړنی اقدامات د کال د کلیمې په توګه وټاکه او هغه یې د هغه حالت په توګه تعریف کړ چې د اقلیمي بدلونونو د راکمولو یا درولو په موخه بېړني اقدامات په کې لازم وي او د نه راستنېدونکو بالقوه چاپېریالي زیانونو څخه مخنیوی کوي.
د تودوخې کتل شوی لوړوالی
د څوګونو خپلواکو ابزارو د معلوماتو ټولګه ښيي چې د اوبو او هوا سیستم د تودوالي/ګرم‌والي په حال کې دی. له ۲۰۱۱ څخه تر ۲۰۲۰ پورې لسیزه کې د تودوخې درجې له صنعت څخه مخکې د بنسټېزې کرښې (۱۸۵۰-۱۹۰۰) په پرتله د سانتي ګراد   ۱.۰۹ درجې توده شوې ده. د سطحې تودوخه په هره لسیزه کې شاوخوا د ساتني ګراد ۰.۲ درجې لوړيږي. او په ۲۰۲۰ کال کې له صنعتي کېدو څخه مخکې پړاو په پرتله يې ۱.۲ درجې لوړوالی موندلی. له ۱۹۵۰ کال څخه د سړو شپو او ورځو شمېر راټیټ شوی او د تودو شپو او روځو شمېر زیات شوی دی.
د نولسمې او اتلسمې پېړۍ په منځنۍ برخه کې لږ خالصه تودوخه وه، د هغه پړاو لپاره معلومات له اقلیمي لاملونو لکه ونو او کنګلي هستو څخه ترلاسه کېږي. دا اطلاعات ښيي چې طبیعي بدلونونه د صنعتي انقلاب لومړنۍ اغېزې جبرانوي. د تودوخې سنجولو ریکارډونه شاوخوا د ۱۸۵۰ کال له پیل راهیسې تر نړیوال پوښښ لاندې راغلي. د تودوالي او سړښت تاریخي بېلګې لکه د منځنیو پېړیو انومالۍ /ګډوډۍ (Medieval Climate Anomaly) او د کوچنيو کنګل کېدونو دورې په بېلابېلو سیمو کې هم‌مهاله نه دي پېښې شوې. د تودوخې درجه ښايي دومره لوړه شي لکه څوره چې د شلمې پېړۍ په وروستيو کې په محدودو سیمو کې لوړه وه. له تاریخ څخه مخکې د نړیوال ګرم‌والي ناڅاپي پېښې لکه د پالیوسين-ایوسین (Paleocene–Eocene Thermal Maximum) اعظمي تودوخې شته وې. په هر حال د تودوخې په درجه کې ترسترګو شوی مدرن لوړالی او د کاربن دای اوکساید غلظت دومره چټک دی چې د ځمکې په تاریخ کې ان ناڅاپه جیوفزیکي پېښې هم یاد نرخ ته نه شي رسېدلی.
د ګرم‌والي شواهد د هوا د تودوخې له اندازه کولو څخه د نورو پراخو کتنو په مټ پیاوړي کېږي. د شدیدو وروښتونو، واورې او ځمکني کنګلونو ویلې/ ذوب کېدلو په فریکونسي او شدت کې زیات‌والی او د اتموسفیر په نم‌جنتوب/رطوبت کې زیات‌والی شته و. بوټو او څارویو هم په توافقي ډول له ګرم‌والي سره سازښت کړی. د مثال په ډول بوټي د پسرلي په موسم کې زر ګلان سپړي. بل کلیدي شاخص تر اتموسفیر پورته سړښت دی چې ښيي ګل خانه‌يی ګازونه تودوخه د ځمکې سطحې ته نژدې په دام کې اچوي او فضا ته یې د خپرېدو محنیوی کوي.
د ډونيټسک د خلکو جمهوريت
د ډونيټسک د خلکو جمهوريت (DPR يا DNR: روسي: Донецкая Народная Республика, tr. Donetskaya Narodnaya Respublika, IPA: [dɐˈnʲetskəjə nɐˈrodnəjə rʲɪˈspublʲɪkə]) يو ځانې څرګند شوی بېل دولت دی، چې په اوکراين کې پروت دی او د ۲۰۱۴ اپرېل پر ۷ مه نېټه جوړ شو. په DPR يعنې د ډونيټسک د خلکو جمهوريت کې تر ټولو ستر ښار ډونيتسک دی. Denis Pushilin له ۲۰۱۸ ز کال راهيسې د دې جمهوريت د دولت رئيس په توګه خدمت کړی دی.
اوکراین د ډونيټسک د خلکو جمهوريت او لوهانسک د خلکو جمهوريت دواړو ته د تروريستي بنسټونو په سترګه ګوري. اوکراین دوی دواړه د کريميا د کريميا خپلواک جمهوريت او Sevastopol سره يو ځای د روسي نظامي منځګړيتوب د پايلې په توګه په لنډمهالي ډول د اوکراین د نيول شويو سيمو برخې ګڼي. DPR او د اوکراین حکومت اټکل کوي، چې نږدې د ډونيتسک Oblast د ټولو وګړو له نيمايي څخه زيات يعنې نږدې دوه ميليونه يې د DPR تر ولکې لاندې سيمو کې ژوند کوي. که څه هم د سيمو په برخه کې سرکښان يا ياغيان د Donetsk Oblast زياتره برخې نه اداره کوي او يوازې ۷۸۵۳ کېلو متر مربع (۳۰۳۲ ميل مربع) سيمه اداره کوي، دوی لکه د ډونيتسک (پلازمينه)، Makiivka او Horlivka ستر ښارونه ونيول.
تاريخچه
د لوهانسک او ډونيتسک خلکو جمهوريتونه د ختيځ اوکراین په Donbas تاريخي سيمه کې پراته دي. په ۱۹۹۱ ز کې له شوروي اتحاد څخه د اوکراین له خپلواکۍ راهيسې ختيځ او لويديځ اوکراین په نمونه يي ډول په ولسمشريزو ټاکنو کې بېلابېلو نوماندانو ته رايه ورکړه. د Viktor Yanukovych په نوم د ډونيتسک اصلي اوسېدونکی په ۲۰۱۰ ز کې د اوکراین د ولسمشر په توګه وټاکل شو. له حکومت سره د ختيځ اوکراین ناخوښي هم د Euromidan Protests پورې هم تړل کېدلی [منسوبېدلې] شي، چې د ۲۰۱۳ ز کال په نومبر کې بيل شو. همدارنګه يې د اوکراین په جيوپوليټيک غځېدنې په اړه د روسيې او اوکراین په اړيکو کې د کړکېچ له امله د روسيې ملاتړ ته هم نسبت ورکولی شو. د اوکراین د ۲۰۱۴ ز اوښتون کې د ولسمشر Yanukovych له پښو غورځېدنې [ماتې] په ختيځ اوکراین کې لاريونونو ته لاره هواره کړه، چې په پرله پسې ډول د نوي رامنځته شوي اوکرایني حکومت او سيمه یيزو وسله والو ملېشو تر منځ پر وسله والې نښتې باندې واوښتل. په اوکراین کې د روسيې پلوې ګډودي په اصل کې د هغو سرکښو او لاريون کوونکو له مخې مشخص شوې ده، چې په پای کې پر حکومتي دفترونو باندې بريد کولو ته واوښتل.
بنسټونه
د ۲۰۱۴ز کال د اپرېل پر ۶ مه نېټه په ډونيتسک کې له ۱۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰ روسي پلوي ياغيانو يو لاريون جوړ کړ، چې له اوکراین څخه يې د کريميا ته ورته نظر غوښتنې لپاره پر آزادۍ ټينګار کاوه. اوکرایني رسنيو ادعا وکړه، چې اټکل شوې نظر پوښتنې د اوسني حالت ټاکنه يا انتخاب نه درلود. له دې څخه وروسته له ۲۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ تنو بېلتون غوښتونکو د سيمه ايز دولت ادارې (Regional State Administration: RSA) د حکومتي مرکزي ادارې يا قوماندانيو پر لومړنيو دوه پوړونو باندې د ودانۍ د دروازو او ښيښو ماتولو سره بريد وکړ او د دواړو واک يې تر لاسه کړ. بېلتون غوښتونکو له روسيې سره د يو ځای کېدلو په موخه د يوې نظر پوښتنې غوښتنه وکړه او ويې ويل، چې دوی به له دې پرته يو اړخيز واک تر لاسه او ټاکل شوی حکومت به له منځه يوسي. د غونډې له جوړېدلو څخه وړاندې، ناټاکل شويو بېلتون غوښتونکو په RSA ودانۍ کې دننه رايه وکاروله او په فشار راوړونکي ډول يې د ډونيتسک د خلکو جمهوريت له اعلاميې څخه ملاتړ وکړ. د روسي ITAR-TASS له مخې د يادې اعلاميې په ملاتړ د ځينو سيمه ايزو قانون جوړونکو له لورې رايه وکارول شوه، په داسې حال کې چې اوکرایني رسنيو ادعا وکړه، چې د ډونيتسک د ښاري شورا او د ښار د سيمه ايزو شوراګانو هيڅ يوې يې هم د مجلس د استازو استازولي ونه کړه.
سياسي مشري په لومړني ډول د Denis Pushilin څخه جوړه شوې وه، چې ځان يې د حکومت رئيس ټاکلی و، په داسې حال کې چې Igor Kakidzyanov د خلکو د پوځ د قوماندان په توګه نومول شوی و. Vyacheslav Ponomarev د Sloviansk ښار ځاني څرګند شوی [په خپل سر] ښاروال و. د روسي پلوی فعال Pavel Gubarev چې په اوکراین کې زېږېدلی دی، د Maidan ضد فعال، له ۱۹۹۹ ز کال څخه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې د نوي نازي روسي ملي يووالي ملېشې پخوانی غړی او د اوکراین د مخ پر وده سوسياليستي ډلې د امپرياليزم ضد کين اړخي پخواني غړي خپل ځان د ډونيتسک سيمې د خلکو والي په توګه اعلان کړ. نوموړی د بېلتون غوښتنې او ناقانونه ډول د واک نيونې تورونو له امله ونيول شو، مګر د يو يرغمل په بدل کې بېرته راخوښې شو. Alezander Borodai چې يو روسي تبع دی او په روسيې پورې د کريميا په تړلتيا کې د لاس لرلو ادعا کوي، د لومړي وزير په توګه وټاکل شو، په داسې حال کې چې Igor Girkin د دفاع وزير وټاکل شو. سد اپرېل پر ۶ د ډلې مشرانو اعلان وکړ، چې د ۲۰۱۴ ز کال د می مياشتې تر ۱۴ نېټې څخه مخکې بايد په دې اړه يوه عمومي نظرپوښتنه وشي، چې ايا Donetsk Oblast بايد له روسي فدراسيون يا يووالي سره يو ځای شي او که نه. د دې تر څنګ د ډلې مشرانو د روسيې ولسمشر Vladimir Putin څخه غوښتنه وکړه، چې يادې سيمې ته روسي سوله ساتي ځواکونه واستوي.
د اپرېل د اتمې پر سهار باندې د Donabs هېواد پاله ځواکونه چې Kyiv پلوې ډله ده او د تېر کال په لومړيو کې د کيف پلويو ۱۳ نادولتي بنسټونو، سياسي ډلو او اشخاصو له لوري د مارچ پر ۱۵ جوړه شوې وه، يوه بيانيه څرګنده کړه چې د نورو ډلو د خپلواکۍ هغه اعلان يې لغوه کاوه، چې له سيمو څخه يې د شکايتونو يادونه کوله.
د ډونيتسک جمهوري ادارې RSA نيولو ته ادامه ورکړه او د نظرپوښتنې لپاره او د خپل مشر Pavel Gubrev د خلاصون په اړه يې ټولې پخوانۍ غوښتنې تاييد کړې. د اپرېل پر ۸ نېټه د RSA مخې ته نږدې زر تنه د ډونيتسک د خلکو جمهوريت او شوروي او روسي موسيقي اورېدلو په موخه سره يو ځای شول. اوکرایني رسنيو وويل چې د پراخه حقونو د نظامي ډلې د يو مشر په ګدون يو شمېر روسني اتباعو هم دې پېښو کې ګډون وکړ. OSCE راپور ورکړ، چې د اپرېل تر ۱۶ پورې د څارنې ډلې (Monitoring Team) له لورې د ښار ټول کتل شوي اصلي بنسټونه ښکاره کېدل چې په عادي ډول کار کوي. د اپرېل پر ۲۲ بېلتون غوښتونکو رسمي چارواکو ته د دوه پوړونو تر څنګ د ودانۍ د مجلس سالون د خوشې کولو هوکړه وکړه. نهم او لسم پوړونه د اپرېل پر ۲۴ خوشې شول. د جمهوريت پر دويمه ورځ تنظيموونکو پرېکړه وکړه، چې خپل ټول الکول توی کړي او په يادې ودانۍ کې د پرېمان څښاک له امله د راپوته شويو مسئلو څخه وروسته د الکولو د څښلو د منعې قانون اعلان کړي.
د می پر ۷ روسي ولسمشر ولاديمير پوتين له بېلتون غوښتونکو څخه وغوښتل، چې د خبرو اترو لپاره د اړينو حالتونو رامنځته کولو په موخه وړانديز شوې نظرپوښتنه وځنډوي. د پوټين د تبصرو تر څنګ د ډونيتسک جمهوري ډلې وويل چې: دوی به لا هم نظرپوښتنه پر مخ يوسي. په همدې ورځ د اوکراین د امنيت خدمت (Ukraine’s Security Service: SBU) د ډونيتسک بېلتون غوښتونکي مشر او د پخواني روسي ملي يووالي د يوې اوږدې ډلې د مشر Alezander Bakashov تر منځ د تيليفوني زنګ يو روښانه غږيز ثبت خپور کړ. په ياده تيليفوني اړيکه کې ‌Barkashove د نظرپوښتنې پايلو د ناسمولو ټينګار کوي. SBU وويل چې: دا ثبت د نظرپوښتنې لپاره د چمتووالي په لرلو سره د روسي حکومت د مستقيمې لاسوهنې يو څرګند ثبوت دی.
اندرومېدا کهکشان
د انډروميډا کهکشان ويروسي کتله، په يو ترېليون لمريزو کتلو (2.0 x 1042 kilograms) په لرلو سره د شيدو لار کهکشان د پراخوالي په ډول او ترتيب سره ورته ده. په کره ډول د دواړو کهکشانونو د کتلې اټکلول ستونزمن دي، مګر د اوږدې مودې لپاره فکر کېده چې د انډروميډا کهکشان د شيدو لار څخه د ٪۲۵ يا ٪۵۰ په اندازه زيات لوی دی. دې نظريې د ۲۰۱۸ يوې څېړنې له خوا د ۲۰۱۹ ز کال پر يوې څېړنې باندې چې د شيدو لار کهکشان کتله يې يو څه زياته اټکل کړه، د پوښتنې غوښتنه کړې ده د ۲۰۱۸ ز کال څېړنې د انډروميډا کهکشان پر کتله باندې يې يو ټيټ اټکل ذکر کړی و. د انډروميډا کهکشان د نږدې 220000 ly (67kpc) قطر لري، چې د پراخوالي له مخې د Local Group يا د کهکشانونو د محلي ډلې تر ټولو پراخ کهکشان دی.
په انډروميډا کهکشان کې د شته ستورو شمېر يو ترېليون (1x1012) يا د شيدو لار د ستورو په پرتله نږدې دوه برابره اټکل شوی دی.
تمه ده چې د شيدو لاره او انډروميډا کهکشانونه نږدې له ۴ تر ۵ بېليون کلونو کې يو له بل سره ټکر وکړي، چې سره يو ځای کېدل به يې يو خورا ستر او پياوړی بيضوي کهکشان يا يو پراخه عدسي کهکشان رامنځته کړي. د ۳.۴ ډبلوالي په لرلو سره د انډروميډا کهکشان د Messier شيانو له منځه تر ټولو روښانه دی، چې له امله يې ياد کهکشان له ځمکې څخه د تروږميو په شپو کې هم، لکه: د پرانيستې سترګې ان له رڼا د منځنۍ ککړتيا لرونکو سيمو څخه هم ښکاري.
مشاهدوي تاریخ
نږدې په ۹۶۴ ز کال کې فارسي ستورپوه عبدالرحمن الصوفي لومړنی هغه څوک و، چې په رسمي ډول يې انډروميډا کهکشان تشرېح کړ. نوموړي ياد کهکشان په خپل کتاب «د ثابتو ستورو کتاب: Book of Fixed Stars» کې د نيبولايي داغ يا کوچنۍ اورېځ په توګه ذکر کړ.
د هغه دورې د ستورو لښتليکونو انډروميډا کهکشان د کوچنۍ ورېځې په توګه په نښه کړ. جرمني ستورپوه Simon Marius په ۱۶۱۲ ز کې د انډروميډا کهکشان په اړه د دوربيني کتنو پر بنسټ يوه لومړنۍ تشرېح وړاندې کړه. Pierre Louis Maupertuis په ۱۷۴۵ ز کې اټکل وکړ، چې ياد خړ يا تت داغ يو ټاپويي نړۍ وه. Charles Messier په ۱۷۶۴ ز کې انډروميډا د M31 څيز په توګه لېست کړ او د پرانيستې سترګې په توګه د ليدلو وړ اوسېدنې تر څنګ يې په غلطۍ سره Marius ته د موندونکي امتياز ورکړ. ستورپوه William Herschel په ۱۷۸۵ ز کې د انډروميډا په مرکزي برخه کې يو لوی سوربخن يا قرمزي ته ورته بڼه يادښت کړه. نوموړي د انډروميډا په اړه باور درلود، چې د ټولو سترو نيبولا په پرتله نږدې ده او د نيبولا د رنګ او پراخولي پر بنسټ يې په ناسم ډول فکر وکړ، چې د Sirius [اسماني جسم] له واټن څخه د ۲۰۰۰ برابره يا له نږدې 18000 ly (5.5kpc) څخه زيات لوی نه دی. په ۱۸۵۰ ز کې (William Parsons, 3rd Earl of Rosse) د انډروميډا د مارپېچ جوړښت لومړنۍ انځورګري وکړه.
Sir William Huggins په ۱۸۶۴ ز کې يادونه وکړه، چې د انډروميډا ليدل (طيف) له ګازي نيبولا سره توپير درلود. د انډروميډا منظر د تکرار يو دوام دی او د جذب له تيارو ليکو سره يو پر بل اېښودل شوی دی، د يوه څيز د کيمياوي ترکيب معلومولو کې مرسته کوي. د انډروميډا منظر، د انفرادي ستورو له منظرونو سره خورا ورته دی او له همدې ځايه پايله اخيستل شوې وه، چې ذکر شوی کهکشان د ستوري طبيعت لری. په ۱۸۸۵ ز کې په انډروميډا کې د S Andromeda په نوم يو ستر لنډمهالی ستوری کتل شوی و، چې دا په ياد کهکشان کې لومړنی او يوازينی ليدل شوی ستوری و. په هغه وخت کې فکر کېده چې، انډروميډا دې يو نږدې څيز وي، چې سبب يې دا فکر و چې انډروميډا يو خورا لږ ځلا لرونکی او د nova [لنډ مهالی ستوری] په نامه يوه بېله پېښه وي او د همدې له مخې يې ياد کهکشان Nova 1885 ونوماوه.
Isaac Roberts په ۱۸۸۸ ز کې د انډروميډا يو تر ټولو لومړنی انځور واخيست، چې تر اوسه په عام ډول فکر کېده چې، دا به زموږ په کهکشان [د شيدو لاره] کې دننه يوه نيبولا وي. روبرتس د انډروميډا او ورته مارپېچ نيبولا په اړه ځکه سم پوه نه شو، چې د ستوري نظامونه جوړېږي.
In 1912, Vesto Slipher used spectroscopy to measure the radial velocity of Andromeda with respect to our Solar System—the largest velocity yet measured, at 300 km/s (190 mi/s).
Vesto Slipher په ۱۹۱۲ز کې د انډروميډا د وړانګېزې چټکتيا معلومولو په موخه Spectroscopy [د ليدلو طيف] څخه ګټه پورته کړه، چې په خپل کار کې يې زموږ لمريز نظام ته پام وکړ، چې تر اوسه د اندازه شوې چټکتيا تر ټولو زياته (په يوه ثانيه کې ۳۰۰ کېلو متر يا ۱۹۰ ميل) چټکتيا لري.
ټاپو نړۍ
په ۱۷۵۵ ز کې جرمني فيلسوف Immanuel Kant «د نړيوال طبيعت تاريخچه او د اسمان نظريه» تر سرلیک لاندې خپل کتاب کې دا انګېرنه وړاندې کړه، چې د شيدو لاره د نورو ډېرو کهکشانونو له ډلې څخه يوه دی. نوموړي استدلال کاوه چې د شيدو لار ته ورته يو جوړښت، که چېرې له پورته څخه وکتل شي، د يوه دايروي نيبولا غوندې او که له اړخ څخه وکتل شي، نو بيضوی غوندي به ښکاره شي. نوموړي له دې ځايه پايله تر لاسه کړه چې د انډروميډا غوندې ليدل شوې بيضوي نيبولا، چې په هغه وخت کې نوره نه شوه تشرېح کېدلی، د شيدو لار ته ورته نور کهکشانونه وو.
Heber Curtis په ۱۹۱۷ ز کې د انډروميډا دننه يو لنډ مهالی ستوری وليد. د انځوريز ثبت له څېړلو وروسته ۱۱ نور لنډمهالی ستوري هم وموندل شول. د نوموړي پام شو چې دا لنډ مهالي ستوري د اسمان په نورو برخو کې د پېښو شويو ستورو په پرتله په منځني ډول ۱۰ برابره زيات لوی وو. Curtis د پايلې په توګه وړ و چې د 500000 ly (3.2x1010 AU) واټن په يوه اټکل سره بريالی شي. نوموړی د تش په نوم «ټاپو نړۍ» نظريې يو وړاندې کوونکی شو، چې له مخې يې مارپېچ نيبولا په اصل کې خپلواک کهکشانونه وو.
په ۱۹۲۰ز  کې د Harlow Shapely او Cutis تر منځ د شيدو لار، مارپېچ نيبولا او د نړۍ اړخونو په اړه ستره مناظره (Great Debate) وشوه. د دې لپاره چې Curtis د سترې انډروميډا نيبولا (Great Andromeda Nebula) د شتون (په حقيقت کې يو بانديني کهکشان) په اړه خپله ادعا پياوړې کړي، د انډروميډا دننه يې د تياره ليکو بڼه په نښه کړه، چې په لمريز نظام کې يې د دوړې له ورېځو سره ورته والی درلود او هم يې د خپلې ادعا لپاره د انډروميډا کهکشان د اغېزناکتوب په اړه د Doppler shift له تاريخي کتنو ګټه پورته کړه. په ۱۹۲۲ ز کې Ernst Opik د انډروميډا د ستورو د معلومو چټکتياوو په کارونې سره د هغې د واټن اټکلولو په موخه يو مېتود وړاندې کړ. د نوموړي د پايلې له مخې د انډروميډا نيبولا زموږ له کهکشان څخه د نږدې 450 kpc (1500 kly) په لرې واټن کې پرته ده. Edwin Hubble په ۱۹۲۵ ز کې هغه مهال مناظره برابره کړه، چې نوموړي د انډروميډا پر ستورپوهنيزو انځورونو باندې د لومړي ځل لپاره له کهکشان څخه پورته Cepheid بدلېدونکي ستوري مشخص کړل.د دې لپاره يې له ۱۰۰ انچ يا ۲،۵ ملي متر هووکر دوربين څخه ګټه واخيستله او همدې دوربين، د سترې انډروميډا نيبولا د واټن معلومول شوني کړل. د نوموړي اندازې اخيستنې د پايلې په ډول بيان کړل، چې دا بڼه يا شکل زموږ په کهکشان کې د ستورو او ګاز يوه ټولګه نه وه، بلکې په بشپړ ډول يو بېل کهکشان و، چې د شيدو لار کهکشان څخه د پام وړ واټن [لرې] کې پروت و.
تور غارونه
زموږ کهکشان یو تور سوری (black hole) لري مګر اندرومیدا کهکشان بیا 36 تور سوري لري چی هر تور سوری یی زموږ د لمر څخه 5 یا 10 ځله غټ دي.
لومړۍ پیژندنه
د لومړي ځل لپاره د عبدالرحمان صوفي په نوم یوه ایراني  ستورپېژندونکي دغه کهکشان کشف کړ. د تلسکوپ له اختراع څخه وروسته د سایمون ماریس په نوم یو سیانسپوه د دي کهکشان مطالعه وکړه چې په اول کې داسې فکر کېده چې دا د شيدو لارې کهکشان یوه برخه ده خو اډون هبل څیړنو وښودله چي دا یو بیل کهکشان دي چی د شېدو لارې کهکشان څخه ډېر لرې دی.
هايپوتايرايډيزم
هايپوتايرايډيزم (په انگرېزي: Hypothyroidism) په انسانانو او په ژويو کې د يوې ناروغۍ حالت دی چې د تايرايډ مرغړي نه د تايرايډ هورمون د کمښت په سبب رامېنځ ته کېږي. کريتينزم د هايپوتايرايډيزم ناروغۍ يو ډول دی چې په ماشومانو کې پېښېږي.
د دې ناروغۍ لاملونه
په عامو وگړو کې نژدې درې سلمه برخه خلک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته دي. هغه فکټورونه چې د هايپوتايرايډيزم د پېښېدو وېره ډېروي په هغو کې د آيوډين کمښت او يا هم د آيوډين-۱۳۱ (I-131) راډيواکټيف ماليکيولو پر وړاندې مخامخېدنه ده. د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ گڼ شمېر سببونه دي. په تاريخي لحاظ، او اوس هم په نړېواله کچه په ځينو پرمختلونکو هېوادونو کې د آيوډينو کمښت تر ټولو عام سبب دی چې همدا ناروغي راپېښوي. په هغو وگړو کې چې آيوډين لږ وي، نو د هايپوتايرايډيزم ناروغي د هاشيموتو تايرايډايټس، د تايرايډو د مرغړي نه د تايرايډو د هورمون د کمي او يا هم د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب راولاړېږي. په بله وينا هايپوتايرايډيزم يواځې د هاشيموټو د تايرايډو التهاب په سبب نه بلکه د تايرايډو د مرغړي، د هايپوتالاموس او پيټويټري مرغړي کې د هورمونونو د کمښت په سبب هم دا ناروغي پېښوي.
په يوه کال کې د لنگو شويو ښځو نه ۵٪ د لنگون-وروسته-تايرايډايټس (د تايرايډ التهاب) (په انگرېزي: postpartum thyroiditis) په حالت اخته کېږي چې دا هم د هايپوتايرايډيزم د ناروغۍ سبب کېدلای شي. د تايرايډ التهاب لومړنی حالت کټ مټ هايپوتايرايډيزم ته ورتوالی لري. تر دې وروسته دوه حالتونه پېښېدلی شي، يا خو د ناروغې ښځې تايرايډ بېرته نورماله حالت ته ور درومي او يا هم ناروغي پرمختللې کېږي او په هايپوتايرايډيزم اوړي. په هغو ښځو کې چې د لنگون وروسته د تايرايډو التهاب پېدا کېږي په هغو کې له پينځو ښځو نه يوه ښځه به په خپل ټول عمر کې د دايمي هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کېږي.
هايپوتايرايډيزم ډېره لږه ارثي ناروغۍ هم کېدلای شي چې له والدينو نه د هغوی اولادونو ته ورځي.
په ژويو کې هم د هايپوتايرايډيزم ناروغي ليدل شوې. د ساري په توگه، په کورنيو سپيو کې، هايپوتايرايډيزم ډېره عامه هورموني ناروغي ده، چې د سپيو ځينې ځانگړي توکمونه له وړاندې ورباندې اخته کېدونکي دي.
لنډمهاله هايپوتايرايډيزم د ولف چايکوف اغېزې Wolff-Chaikoff effect په سبب پېښېږي. په لنډ مهاله هايپوتايرايډيزم کې د درملنې لپاره، آيوډين په لوړه کچه کارېدلی شي، په ځانگړي توگه په بېړني حالتونو کې. که څه هم چې آيوډين د تايرايډ هورمون لپاره يو سبسټرېټ دی، خو په لوړې کچې د آيوډينو کارول، د تايرايډ مرغړی دې ته اړباسي چې د خوړل شوي آيوډين ډېره لږه اندازه وکاروي او د هورمون د جوړېدو په کچه کې کمی راولي.
اکثراً د هايپوتايرايډيزم ناروغي په يوه اورگان کې د رامنځ ته کېدنې اصلي ځای له مخې په ډلبنديو وېشل کېږي:
د ارواحي ناروغيو او د طبع د سمولو په وخت کې د لېتيم پر بنسټ ولاړو درملونو کارول هم څوک د هايپوتايرايډيزم په ناروغۍ اخته کولای شي، د ليتيم پر بنسټ درمل اکثراً د دوه محوري ناسوبوالي په درملنه کې کارېږي. (دوه محوري ناسوبوالی پخوا د ليوني خپگان په نامه پېژندل کېده).
د دې تر څنگ، د هايپوتايرايډيزم ناروغان او سايکايټرېک نښې نښانې هم کېدای شي چې په لاندينيو پېښو کې وپېژندل شي:[6]
ددغې ناروغۍ نښې نښانې
په بالغو وگړو کې چې هايپوتايرايډيزم باندې اخته دي دغه لاندينۍ نښې نښانې ليدل کېږي:
د دې ناروغۍ د پېژندنې آزمېښتونه
د هايپوتايرايډيزم د لومړي ډول په پېژندنه کې، اکثراً ډاکټران د وينې په سېروم کې د تايرايډ پارېدونکي هورمون (TSH) کچه مالوموي دغه هورمون له هايپوفيزيل مرغړي نه افرازېږي. که چېرته په لابراتواري آزمېښت کې د TSH کچه لوړه وښودل شي، نو دا د دې ښکارندوی دی چې د تايرايډ مرغړی په وړ کچه د تايرايډ هورمون (چې اکثراً تايروکسين T4 او همداراز په لږه کچه ټرای آيوډوتريونين T3 دی) نه جوړوي. که څه هم چې د هايپوتايرايډيزم دويم او درېيم ډول د ناروغۍ په پېژندنه کې د TSH آزمويښت ناکامه ښودل شی، خو د دې لپاره د وينې د لانديني آزمېښت وړانديز داسې کېږي چې که چېرته په وينه کې د TSH کچه نورماله وي او بيا هم د هايپوتايرايډيزم شک وي نو بيا:
د دې تر څنگ د لاندينيو مېچ او اندازې اړتيا ليدل کېږي:
درملنه
د هايپوتايرايډيزم درملنه په کيڼ گرځېدلي کيميايي چېرال مرکب تايروکسين (L-T4) او ټرای آيوډوتريونين (L-T3) باندې شونی دی. دا دواړه په ساينتېټيک ډول او د حېواناتو نه لاس ته راغلي درمل دي چې د اړتيا په وخت کې هغه ناروغ ته چې د تايرايډ د هورمون کمښت سره مخ وي ورکول کېږي. د تايرايډ هورمون هره ورځ اخيستل کېږي، او ډاکټران د خپل د ناروغ د وينې په څارلو سره د دغو درملو کچه او مقدار معين کوي. د تايرايډ هورمون د بياپرځای کولو لپاره د درملنې بېلابېلې چلندلارې شته.
باسکېټبال
باسکېټبال (Basketball) يوه داسې لوبه ده چې د دوه لوبډلو لخوا چې هره لوبډله پینځه کسان لري په مسطتیل ډوله ډگر لوبېږي. د دوی موخه دا وي چې گېند يا توپ له هوپ (جالي حلقه) څخه چې ۴۶ سانتي متره دی تېر کړلي. باسکېټبال د نړۍ تر ټولو مشهوره يا نوميالیو لوبو کې راځي او د ورزښت په بهیر کې ډېره په پراخه کچه لوبېږي. يوه لوبډله کولای شی چې په ډگریزه گول (له لرې خوا) توپ جالې ته وغورځوي ، چې دا په يوې عامې لوبې حسابېږي. د ډگریزه غورځونې شمېرې درې دي که چېرې لوبغاړی د درې شمېرو لرونکي لیکې څخه خپل توپ وروارتوي او همدارنگه دوه شمېرې د هاغه اچولو لپاره کارېږي چې د لیکې له مخې خوا څخه وروارتول شي.
د لوبې مخینه
په پیل د دسمبر کال ۱۸۹۱م زېږدي کې ، کاناډايي ډاکتر جېمز نايسمېت (Dr. James Naismith) چې د عیسايي اتحاديې د ينگ مېن په نوم ترېننگ ځای کې د سپورت پروفیسر او لارښود و نو غوښتل یې چې خپل د سپورت مضمون پر مهال خپل زده کوونکي په باراني ورځو کې هم فعال وساتي نو په مساچيوسټس ایالت په سپرنگفیلډ ښارگوټي کې ده اقدام وکړ. هغه نا پېژندلای يو دننه د سپورت سالون کې لوبه رامنځته کړله چې خپل زده کوونکي یې سره راټول او منظم د بدني فعالیت کې بوخت وساتل. وروسته له هغه چې د زده کوونکیو لخوا ډېرې پلمې او اندونه رامنځته شول نو ډاکتر دغې لوبې ته يو شمېر رښتې رامنځته کړلې چې لمخې یې تگلار ورته منظمه شوه. ده د بنسټيزو قوانینو جوړولو باندې لاس پورې کړ او د ۱۰ فټه (۳.۰۵ متر) يو لفټیز پوړۍ یې راوړلې چې د نن ورځې د باسکېټبال د جالې حلقې سره یې ډېر توپیر دی ، او په لوبو یې پیل وکړ. searching for a ball that would be more visible to players and spectators alike, introduced the orange ball that is now in common use. Dribbling was not part of the original game except for the "bounce pass" to teammates. Passing the ball was the primary means of ball movement. Dribbling was eventually introduced but limited by the asymmetric shape of early balls. Dribbling only became a major part of the game around the 1950s, as manufacturing improved the ball shape. اصلاً باسکېټبال د فوټبال له گېند يا توپ سره پرمخ تلله. لومړی ځل چې د باسکېټبال لپاره گېند يا توپ جوړ شو نو خړ رنگ یې درلود او دا يوازې په ۱۹۵۰م زېږدي کې چې د ټوني هېنکل لخوا رامنځته شوای ؤ. The peach baskets were used until 1906 when they were finally replaced by metal hoops with backboards. A further change was soon made, so the ball merely passed through. Whenever a person got the ball in the basket, his team would gain a point. Whichever team got the most points won the game.[5] The baskets were originally nailed to the mezzanine balcony of the playing court, but this proved impractical when spectators on the balcony began to interfere with shots. The backboard was introduced to prevent this interference; it had the additional effect of allowing rebound shots.[6] Naismith's handwritten diaries, discovered by his granddaughter in early 2006, indicate that he was nervous about the new game he had invented, which incorporated rules from a children's game called "Duck on a Rock", as many had failed before it. Naismith called the new game "Basket Ball".[7] The first official game was played in the YMCA gymnasium in Albany, New York, on January 20, 1892, with nine players. The game ended at 1–0; the shot was made from 25 feet (7.6 m), on a court just half the size of a present-day Streetball or National Basketball Association (NBA) court. By 1897–1898 teams of five became standard.
د گڼه گوڼې نوم
د گڼې گوڼې نوم يا د آبادۍ نوم (انگریزی: Demonym)  مانا هغه نوم دی کوم چې د يو ځاي اوسېدونکو لپاره استعماليږي۔مثال په توگه د کابل اوسيدونکو ته کابليان وايي ، د پېښور اوسېدونکو ته پېښوريان وايي يا د پاکستان اوسيدونکو ته پاکستاني او د افغانستان اوسيدونکو ته افغاني۔ نو مانا دا چې د يو ځاي اوسېدونکو ته چې کوم نوم ويلي کيږي هغه ته د گڼې گوڼې نوم وايي
بهاباد ولسوالي
بهاباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بهاباد)  د ايران د يزد ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۱۷٬۲۲۱ تنه نفوس لري او مساحت یې ۸۲۳۵ کیلومتره مربع دی. د بهاباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د يزد ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
لوديانه
لوديانه د هند يو ښار دی، دا د هند په پنجاب، هند ايالت کې دی. دا د هند 23م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,398,467 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,613,878 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
روملانژ
روملانج په لوکزانبورګي Rëmeleng) د لوکزامبورک هیواد په اش-سور-الزت کانتون کې پروت ښارګوټی دی. یاده سیمه ۶،۸۳ کیلومتره مربع مساحت لري.
سورة الغاشية
سورة الغاشية  د قرآن ۸۸ مه سوره ده.
حاجي مغاش اکا
حاجي مغاش اکا په شاوخوا ۱۹۵۰ کال کي په کندهار ښار کي زېږېدلی وو. هغه يو افغان مجاهد او سياستوال وو. نوموړي د جهاد په شپو ورځو کې په کندهار کي د صبغت الله مجددي په مشرۍ د افغانستان د ملي نجات جبهې ګوند قومندان وو.
آنکلام
آنکلام د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
مساحت
مساحت د لویوالي یا هم د سطحې اندازه کولو ته وایې. د سطحې یاهم ځمکې اندازه کولوته مساحت ړیل کیږي.
هومر
هومر (يوناني: ، Hómēros) د لرغوني يونان د هغه ليکوال نوم دی چې د الياد او اوډېسې لرغوني يوناني شعرونه يې ليکلي. نړېوال پدې باور دي چې دا شعرونه د نالوستو شعرويونکو لخوا په ۸مه او ۷مه مخ زېږيزې لرغونې پېړۍ کې چې يوازې ژبنی ادب دود وو وييل شوي، خو دا موضوع لاتر اوسه پورې د پوهانو ترمېنځ د سکالو وړ خبره ده چې دوی لا دې پايلې ته نه دي رسېدلي چې آيا ددغو دوه شعرونو ويناوال يو دی او که څو کسو په گډه دغه شعرونه زېږولي. سره له دې چې د هومر  د ژوند په هکله د پخواني يونان ادبپوهان  او مؤرخين  کوم دقيق  معلومات نه لري. خو (هرودت) د يونان  نامتو تاريخ ليکونکی ليکلي چې (850) کاله د ميلاد څخه مخکې يې ژوند کاوه، خو ځينو شاعرانو بيا دده ژوند (1200) کاله مخکې له ميلاد نه ياد کړی دی. په خپله د يونان اوه ښارونه دا دعوه لري چې هومر په هغو کې ژوند کړی دی خو بيا هم د هومر د اوسيدلو اصلي ځای او پلرنی ټاټوبی په درست ډول نه دی معلوم. په ځينو کيسو او داستانو کې راغلې دي چې هومر د سپين ږيريتوب او د ژوند په اخر و کارونو کې خپل د دواړو سترگو ليد له لاسه ورکړی خو په ښارونو کې به يې د چنگ رباب او ساز سره اشعار ويل او له خلکو نه به يې څه غو ښتل. د هومر دوه ادبي منظوم داستانونه چې (ايلياد او اوډيسې ) نوميږي په  ټولو نړېوالو ژبو باندې  ژباړل شوي. دغه داستانونه نړيوال شهرت لري د هومر د اثارو  سره د خلکو پزړه پورتيا شپږ کاله مخکې له ميلاد نه پيل شوېده او ډېرو  مينه والو به يې د هغه شعرونه په يادي زده کول او ډيرو پلويانو به يې دده په شعرنو باندې مجلسونه جوړول او ددغو شعرنو له ويلو څخه به يې خوند اخيست  دلومړي ځل له پاره چې د هومر اشعار راټول او په ډير ښکلي خط يې وليکل. (اريستارکوس) د اسکندريې د کتابتون ريس وه. ده يو سل پنځوس کاله د ميلاد نه مخکې دوه کتابونه چاپ کړل چې تر اوسه پورې دغه باارزښته ادبي اثر د امانت  په توگه پاتې دی. د ځينو روايتونو له مخې هومر يو سندرغاړی او ړوند شاعر و چې ايلياد يې د ځوانۍ په کلونو کې او اوډيسې يې په سپين ږيريتوب کې ليکلی دی. يوه الماني پوه او محقق  فريدريک اگوست ولف (1824 تر 1759) ليکلي دي : چې هومر د ايلياد او اوډيسې اهمې برخې ليکلي دي اما نورو شاعرانو وروسته په هغه کې نور څه ورزيات کړي دي. له دې سره سره چې د هومر په هکله زموږ مالومات ډېر لږ دي خو له دې ټولو سره سره بيا هم نه شو ويلای چې د هومر موجوديت به ناشونی وي او له دې څخه انکار نشو کولای.
هومر ته اړونده آثار (ايلياد او اوډيسې)
وېشنيزه:هومر
ميڭيل دي سيرڤانطيس
میګیوال ډی سروینټیس ساویډرا (الکالی دی هنریس ، سپتمبر 29 ، 1547 - میډریډ ، اپریل 22  ، 1616) هسپانوي ناول لیکونکی ، شاعر ، ډرامه لیکونکی او سرتیری و
هغه په هسپانوي ادب کې ترټولو لوی شخصیت ګ consideredل کیږي او په نړیواله کچه پیژندل شوی د انجنینس هیډالګو ډون کوجیوټ دی لا مانچا (یو ناول چې په عموم کې د ډان کویکسوټ په نامه پیژندل شوی) لیکلی ، کوم چې ډیری نقادانو د لومړي مدرن ناول او یو غوره کار په توګه شرح کړی. نړیوال ادبیات ، په تاریخ کې دوهم تر ټولو ډیر خپور شوی او ژباړل شوی کتاب سربیره ، یوازې د انجیل څخه وروسته. هغه ته "د وټس شهزاده" نوم ورکړل شوی دی.
غاښۍ
غاښۍ د پخلنځي د پرېکنده اوزارونو له ډلې نه يو داسې شی دی چې د خواړو په خوړلو سره سره د گڼ شمېر کارونو لپاره کارېږي. غاښۍ يوه موټانه لري او څو نري تېرې څوکي لري.
Essbesteck
وخت زون
سيمه اييز وخت (انگريزي:Timezone) د هرې سيمې يو ځانگړی وخت وي کوم چې د جغرافيې په لحاظ پېژندلی کيږي۔د هرې سيمې يو ځانله وخت وي لکه کله چې تاسې وگورۍ چې کله سعودي عرب کې يوه بجه وي نو په متحده عرب امارات کې 2 بجې يي، همدا رنگې چې افغانستان کې يوه نيمه بجه وي نو په پاکستان کې دوه بجې يي، دا ځکه چې د هرې سيمې ځانله وخت وي۔
الکټرولټ
الکټروليټ (انګليسي: electrolyte): هغه محلول دی چې له هغه څخه د برښنا جريان تېرېږي او منحله ماده په کې په ايونو تفکيک شوې وي.
لکه (CH³-COOH) يا سرکې تېزاب چې په اوبو کې واچوه نو (CH³-COO) منفي ځانته کيږي او د H مثبت ايون ځانته کيږي.
د لوگر ولايت د بيارغونې ډله
د لوگر د ولایتي بیارغونې ټیم (په چېکي ژبې کې:Provinční rekonstrukční tým) د چېک د دفاع وزارت او د بهرنیو چارو وزارت یوه پروژه ده. دغه ټیم یا ډله د لوگر په ولایت کی د ۲۰۰۸ کال څخه کار کوي او د ښوونځیو روغتونو او نورو عام المنغمه ودانیو په جوړولو کې مرسته کوي او د لوگر د حکومت سره همکاري کوي. د چېک جمهوریت د ولایتي بیارغونې ټیم هم ژمن دی چې په بېلابېلو برخو کې د خلکو له غوښتنو سره سم د بیارغونې کارونه ترسره کړي. د لوگر د ولایتي بیارغونې ټیم ۱۱ کارپوهان او ۲۹۲ عسکران لري. د لوگر د ولایتی بیارغونې ټېم څلورو اساسي مقصدونو ته د رسېدلو هڅه کوي چی هغه په لاندي ډول دي:
دا هم وگورئ
لوگر ولايت
وېشنيزه:د لوگر ولايت وېشنيزه:د چېک پوځ
ډېلي
ډېلي (په هندي کې:दिल्ली په اردو کې:دہلی په پنجابي کې:ਦਿੱਲੀ ) د هندوستان شمال کې پروت دویم لوی ښار دی چې د دغه هېواد پلازمېنه ده. د ښار مساحت ۱،۴۸۳ کیلومتره مربع ده او ۱۶،۷۵۳،۲۶۵ نفوس لري. د ډېلي په ښار کې د جمنا مشهور سیند بهیږي.
*
ډيډانوسين
ډيډانوسين (په انگرېزي:Didanosine) يو انټي رېټرووايرل درمل دی چې د نيوکليوسايډ ريورس ټرانسکرېپټېز انهيبيټرز له ډلې شمېرل کېږي او د اېچ ای وي په درملنه کې کارېږي.
وېشنيزه:دانټي رېټرووايرل درملونه
زيډووډين
زيډووډين (په انگرېزي: Zidovudine) يو انټي رېټرووايرل درمل دی چې د نيوکليوسايډ ريورس ټرانسکرېپټېز انهيبيټرز له ډلې شمېرل کېږي او د اېچ ای وي په درملنه کې کارېږي.
محمد ایوب خان
محمد ایوب خان (د ۱۹۰۷  کال د مې له ۱۴ – د ۱۹۷۴ کال د اپرېل تر ۱۹) د پاکستان یو پوځي جنرال و چې د ۱۹۵۸ کال د اکتوبر څخه د ۱۹۶۹ کال ترمارچ میاشتې تر خپلې استعفا پورې یې د پاکستان د دوهم ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه. په دې هېواد کې نوموړی د دولت دوهم ترټولو اوږد مهاله ولس مشر پاتې شوی.
خان په شمال لوېدیځ سرحدي ولایت کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، د عليګره مسلم پوهنتون کې یې زده کړې وکړې او په شاهي نظامي کالج کې وروزل شو. نوموړي په دوهمه نړیواله جګړه کې د بريتانیې په پلوي د جاپان سترواکۍ د پوځ پر وړاندې جګړه وکړه. د ۱۹۴۷ کال د اګسټ میاشت کې د هند له وېشلو وروسته هغه د پاکستان پوځ سره یو ځای شو او په ختیځ بنګال کې میشت شو. په ۱۹۵۱ کال کې، د پاکستان د پوځ لومړی بومي اعلی سر قوماندان په توګه د د ډوګلاس ګریسي ځایناستی شو. له ۱۹۵۳ کال څخه تر ۱۹۵۸ پورې، هغه په ملکي حکومت کې د دفاع او کورنیو چارو د وزیر په توګه دنده ترسره کړه او د ۱۹۵۸ کال د اکټوبر په ۷ نېټه يې د لومړي وزیر فېروز خان د ادارې په وړاندې د پوځي حکومت د نافذولو په برخه کې د ولسمشر سکندر میرزا له  پرېکړې ملاتړ وکړ. د هغه او ولسمشرميرزا ترمنځ د ملکي او نظامي اړیکو له خرابېدو دوه اونۍ وروسته، خان د هېواد په تاریخ کې د لومړۍ بریالۍ کودتا پر مټ د ولسمشرۍ چوکۍ ونیوله.