cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
توماس وولسی
توماس وولسي (زوکړه: د ۱۴۷۳ زکال د مارچ میاشتې شاوخوا – مړینه: د ۱۵۳۰ زکال د نومبر ۲۹ مه) انګلیسي سیاستوال او کاتولیک کشیش و. هغه مهال چې په ۱۵۰۹ زکال کې اتم هنري د انګلستان پاچا شو؛ وولسي د پاچا روحاني لارښود شو. د وولسي چارو وده وکړه او تر ۱۵۱۴ زکال پورې د ټولو دولتي چارو په کنټرول کوونکي واوښت. نوموړی همدارنګه په مذهبي چارو کې په مهمو دندو وټاکل شو چې په کې د یورک د لوی کشیش په توګه ټاکل کېدل – د انګلستان په کلیسا کې دویم مهم ځایګی و – او همدرانګه د بهرنیو هېوادونو لپاره د پاپ استازیتوب په کې شامل و. په ۱۵۱۵ زکال کې د پاپ لسم لئو له خوا د کاردینال په توګه وټاکل شو چې په دې سره یې د ټولو انګلیسي روحانیونو څخه برترۍ ته لاسرسی وموند.
د سوریې کلتور
رسنۍ
لوړپوړي بېلابېل استخباراتي سازمانونه اداره کوي؛ لکه: شعبت المخبره العسکریه، چې زیاتره کارکوونکي ګماري.
د الیزابیت دوره
د الیزابیت دوره له تیرو او راتلونکو واکمنیو سره په کلکه توپیر لري. دا د داخلي سولې یوه لنډه دوره وه چې په تیرې پیړۍ کې یې د رزانو د جګړو، د انګلیسي اصلاحاتو، او د الیزابیت د واکمنۍ نه مخکې د پروټیسټانو او کاتولیکانو ترمنځ مذهبي جګړو، او بیا وروسته د انګلیس کورنۍ جګړې او روانو سیاسي جګړو ترمنځ یې دوام درلود. د پارلمان او پاچاهۍ تر منځ جګړو د اوولسمې پیړۍ پاتې برخه ټوله په برکې ونیوله.
د سوریې کلتور
خواړه
سوریي خواړه د اولیه موادو له نظره غني او جلا دي او د سوریې له یوې سیمې نه چې یو ډول ځانګړي خواړه ترې سرچینه اخلي، اړه لري. سوري خواړه زیاتره د سویلي مدیترانې، یونان او د لوېدیځې سویلي اسیا له خوړو جوړ شوي دي. ځینې سوري خواړه له ترکي او فرانسوي خوړو نه هم رامنځته شوي دي؛ لکه شیشلیک کباب، شین کدو، یبرا (د انګورو پاڼې، د یاپرا کلیمه له ترکي کلیمې یاپراک نه اخیستل شوې، چې د پاڼې معنا لري).
توماس وولسی
تر ټولو لوړ سیاسي ځایګي چې وولسي ورته لاسرسی وموند د لومړي وزارت او د پاچا د ستر سلاکارۍ څوکۍ وې. په دغو څوکیو کې هغه له زیاتې آزادۍ برخمن و او تر ډېره پورې  د آلتر رکس («بل پاچا») په توګه ګڼل کېده. د آراګون له کاترین سره د هنري د واده د لغو کولو په برخه کې د هغه د مذاکرې له ماتې خوړولو وروسته د پاچا له علاقې ولوېد او خپل ټول دولتي ځایګي یې له لاسه ورکړل. هغه یورک ته وګرځېد څو د لوی کشیش په توګه خپلې کلیسايي دندې مخته یوسي. هغه دنده چې له وړاندې یې لرله خو د حکومت پر مهال یې له پامه غورځولې وه. نوموړی لندن ته وغوښتل شو څو د خیانت د تورونو ځواب ورکړي – هغه تورونه چې هنري به معمولا په هغو وزیرانو لګول چې نور به یې ښه نه ترې راتلل – خو لندن ته د تلو په لار کې د طبیعي لاملونو له امله ومړ.
د سوریې کلتور
خواړه
د سوریې اصلي خواړه دا دي: کیبه، حمص، تبوله، فتوش، لبنه، شاورما، مجدره، شنکلیش، پاستیرمه، سوجوک او باقلوا. باقلوا له فیلو شیریني نه ډک شوي خواړه دي، چې له مغز لرونکو مېوو او شاتو نه جوړېږي.
توماس وولسی
لومړنی ژوند
توماس وولسي د ۱۴۷۳ زکال په شاوخوا کې د ایپسویچ د رابرټ ولسي او د هغه د مېرمنې جوآن داوندي په کورنۍ کې وزېږېد. د ګڼ شمېر روایاتو له مخې د هغه پلار قصاب و. د هغه ساده ریښه وروسته د انتقاد په موضوع واوښته، هغه مهال چې هغه د شتمنۍ او واک په اوج کې و او منتقدینو یې بیا دا هر څه د عالي اشرافو لپاره غوره بلل. وولسي د اکسفورډ په مګدلان کالج کې د الهیاتو له زده کړو وړاندې په ایپسوېچ ښوونځي او د مګدلان کالج په ښوونځي کې زده کړې وکړې. د ۱۴۹۸ زکال د مارچ په ۱۰ مه نوموړي د ویلتشایر په مارلبورو کې د کشیش په توګه وټاکل شو او په اکسفورډ کې پاتې شو، په پیل کې د مګدلان کالج د ښوونځي د ښوونکي په توګه او وروسته ډېر ژر د الهیاتو د څانګې مشر شو. له ۱۵۰۰ زکال څخه تر ۱۵۰۹ زکال پورې ولسي د سنت ماري کلیسا د مشر په توګه د سامرست په لیمینګټون کې ژوند وکړ. په ۱۵۰۲ زکال کې هغه د کانټربري د لوی کشیش هنري ډین د باورونو څرګندونی شو چې راتلونکی کال ومړ. وروسته له دې نوموړی د ریچارډ نانفان کورنۍ ته بوتلل شو او هغوی وولسي د خپلو مالکیتونو اجرایوي مسئول وټاکه. په ۱۵۰۷ زکال کې د نانفان له مړینې وروسته ولسي د پاچا اووم هنري دربار ته لار ومونده.
د سوریې کلتور
سپورټ
په سوریه کې نامتو سپورټ فوټبال، بسکېټبال، لامبو او ټینیس دي. دمشق د پان عرب د پینځم او اووم دور د لوبو کوربه و. په داسې حال کې، چې لاذقیه ښار د سوریې اصلي بندر د مدیترانه یي لوبو د لسم دور کوربه و.
د الیزابیت دوره
حکومت
الیزابیتي انګلستان په دې دورې کې له نظامي اړخه بریالی نه و، خو د لویو ماتو مخه یې ونیوله او یو پیاوړی سمندري ځواک یې رامنځته کړ. په مساوي توګه، دا ویلای شو چې د الیزابیت دوره هغه دوره وه چې هېواد ته یې د اوږدې مودې لپاره عمومي خو نابشپړه سوله راوستله، او په عمومي توګه د هسپانیې د خزانو له کښتیو نه غلا کولو، په لږ دفاع سره په ښارګوټو بریدونه، او د افریقایي غلامانو پلورلو له امله په عمومي توګه یې سوکالي زیاته کړه. تر ۱۵۷۴ ز کال پورې د هغې مالي محدودیت رژیم له پور نه خلاص کړ، او لس کاله وروسته تاج له ۳۰۰۰۰۰ پونډو مازاد يا اضافې نه برخمن شو.
توماس وولسی
لومړنی ژوند
د وولسي شهرت ته رسېدل په ۱۵۰۹ زکال کې د اتم هنري له واک ته رسېدو سره هم مهاله و. ځکه چې د هغه شخصیت، سیاستونه او د دیپلماسۍ اړوند لیدلورو په پام وړ توګه د پلار له دریځ سره توپیر درلود. په ۱۵۰۹ زکال کې هنري، وولسي د مرستو د وېش مسئول وټاکه هغه ځایګی چې هغه ته یې د سلاکارانو په شورا کې ځای برابر کړ، لا زیات شهرت یې ورکړ او له پاچا سره یې شخصي اړیکه ومونده. د وولسي د شهرت بل لامل هم په لومړیو کلونو کې له حکومتي چارو سره د ځوان پاچا اتم هنري نسبي لیوالتیا وه.
د الیزابیت دوره
توپیرونه
په دې دورې کې انګلستان ځینې مثبت اړخونه درلودل چې دا یې د معاصر براعظم له اروپایی ټولنو نه جلا کړی و. ربړول یا شکنجه نادره وه، ځکه چې د انګلیس حقوقي سیسټم شکنجه یوازې د قتل یا لویو جرمونو لکه په امانت کې خیانت کولو لپاره ټاکلی و- که څه هم د ځینو فزیکي مجازاتو ډولونه چې ځینې یې خورا سخت وو، ترسره کېدل. د جادوګرانو ځورونه په ۱۵۶۳ ز کال کې پیل شوه، او په سلګونو اعدام شوو.
توماس وولسی
له فرانسې سره جګړه
د انګلستان او فرانسې جګړې (۱۵۱۲- ۱۵۱۴ زکال) وولسي ته پام وړ فرصت برابر کړ څو د بهرني سیاست په برخه کې خپلې وړتیاوې څرګندې کړي. جګړې ته د مخې کولو سمه بهانه چې هغه پیدا کړه؛ په ۱۵۱۱ زکال کې له انګلستان څخه د پاپ دویم ژولیوس د مرستې غوښتنه وه چې د فرانسې له لوري یې د خطر احساس کاوه. انګلستان له ژولیوس، د هسپانیا له پاچا پنځم فردیناند او د روم د سپېڅلې سترواکۍ له سترواک لومړي مکسیمیلیان سره د فرانسې د پاچا دوولسم لوئي پر ضد اتحاد رامنځته کړ.
د الیزابیت دوره
روغتیا
که څه هم د نفوس یوه کوچنۍ برخه دغلته ځای پر ځای شوې وه، د ټیوډور ښاروالۍ له ګڼې ګوڼې ډکې او غیر صحي وې. هیڅ د فاضله اوبو لپاره ویاله یا کوم سیسټم شتون نه درلود، او کثافات په ساده ډول په کوڅو کې پریښودل کېدل. ژوي لکه موږکان په دې شرایطو کې وده کوله او ډېر وو. په لویو ښارونو کې، لکه لندن، د روغتیا ساتنې د نشتوالي له امله د عامو ناروغیو له ډلې چیچک، شری، ملاریا، ټایفوس، ډیفټیریا، سره تبه، او د چرګ تڼاکې شامل دي.
توماس وولسی
له فرانسې سره جګړه
ورته مهال په اروپا کې د حاکمانو بدلون د انګلستان نفوذ د کمېدو له ګواښ سره مخ کړ. د هنري د خور په واده سره چې د ۱۵۱۴ زکال د اکتوبر په ۹ مه یې له لویي سره وکړ یو اتحاد رامنځته شو، خو د لویي روغتیايي وضعیت چندان ښه نه و. لا درې میاشتې پوره نه وې چې لویي ومړ او ځان غوښتونکی ځوان لومړی فرانسېس د هغه ځای ناستی شو.
د الیزابیت دوره
روغتیا
د ماشومانو مړینه د مخکینیو او ورستیو دورو په پرتله ټیټه وه، په هرو ۱۰۰۰ ماشومانو کې ۱۵۰ یا لږ مړه شوي دي. په ۱۵ کلنۍ کې یو سړی کولای شي اټکل وکړي چې ۴۰-۵۰ کاله نور ژوند کولای شي.
کورونه او استوګنځی
ډېری بزګران اجاره کوونکي وو چې په وړو کلیو کې اوسیدل. د پخوانیو پیړیو په څېر د دوی کورونو یوه یا دوې کوټې درلودې، که څه هم وروسته د دې دورې په بهیر کې، چتونه هم کاشي کاري شوو. د ټیوډور د کورونو دیوالونه ډېری د لرګیو، لښتو او ډواب، یا خښتو نه جوړ شوي وو. ډبرې او کاشۍ د شتمنو په کورونو کې ډیر عام وو. ډواب معمولا په اهک سره رنګېده ترڅو چې سپین رنګ واخلي، او لرګي په تور قیر سره رنګول ترڅو د خرابیدو مخه یې ونیسي، خو دا هرڅه د تیوډر په وخت کې نه و؛ وروسته بیا ویکتوریانو دا کارونه ترسره کړه. خښتې په لاس جوړې شوې وې او د عصري خښتو پر پرتله نازکې وې. د لرګیو تیران د لاس په واسطه پرې شوي و، چې د ټیډور کورونو او د تیوډر د سبک کورونو ترمنځ توپیر اسانه کوي، ځکه چې اصلي خښتې مستقیمې نه وي. د ټیوډور د کورونو پورتني پوړونه د ځمکې له پوړونو نه لوی وو، چې یو ډول راکښلی یا راوتلی غوندې ښکاري.
ښارونه
په ۱۵۵۸ کې د مري ټوډور د مړینې او په ۱۶۰۳ کې د لومړۍ الیزابت مړینې ترمنځ د لندن نفوس له ۱۰۰۰۰۰ نه ۲۰۰۰۰۰ ته لوړ شو. انفلاسیون ګړندی و او د شتمنیو تشه پراخه وه. بې وزله سړيو، ښځو او ماشومانو په ښارونو کې سوال یا ګدایي کوله، ځکه چې ماشومانو به په اونۍ کې یوازې شپږ پنسه ګټلې. کله چې صنعت وده وکړه، ډیریو ځمکوالانو پریکړه وکړه چې خپلې ځمکې د تولیدي موخو لپاره وکاروي، هغو بزګرانو چې هلته ژوند او کار کوه بې ځایه یې کړل. د ټیټې طبقې د مبارزې سره سره، حکومت د سوکالۍ پر ځای په جنګونو او اکتشافي سفرونو باندې پیسې لګولې.
غریبي یا فقر
شاوخوا یو پر دریمې برخې نفوس په فقر کې ژوند کاوه، له شتمنو نه تمه کیده ترڅو چې له بې وزلو سره د مرستې لپاره خیرات یا صدقه ورکړي. د تیوډور قانون د وړتیا لرونکو بې وزلو لپاره یعنې هغو کسانو لپاره چې د کار موندنو توان نه لري سخت و. هغه کسان چې د کار موندلو لپاره یې خپل ځایونه پریښودل د ایله ګرد یا ولګرد په نوم یادیدل او سزا ورکول کېده.
د وړتیا لرونکو بې وزلو لپاره د کاري کور نظر په لومړي ځل په ۱۵۷۶ ز کال کې وړاندیز شوی و.
د ګندهارا هنر
د ګندهارا هنر (انګريزي:Art Gundhara یا Greco-Buddhist art) د ګندهارا او بودايي تمدن یوه هنري څرګندونه ده او د کلاسیک یوناني کلتور او بودايیزم ترمنځ کلتوري همکاري ده چې د شاوخوا زرو کلونو په موده کې په منځنۍ آسیا کې وده کړې. دا دوره د سکندر اعظم (څلورمې پېړۍ) او د اسلامي فتوحاتو (اومې پېړۍ) ترمنځ موده کې پېښه شوې وه.
شاليد
د موریا دورې څخه د ګوپتا کورنۍ د ودې په جریان کې، د ډبرو د نقاشۍ نوي ښوونځي په وجود کې راغلل. باریتوا بود ګیا، ماتورا او ګندهارا د دوی په منځ کې د پام وړ دي. ویل کیږي چې د متورا مجسمې لومړنۍ دي چې د ګوتم بودا د انسان په شکل (مجسمه) کې انځور شوې او وروسته د مودې لپاره مشهوره پاتې شوه. د ګندهارا ښوونځي په دې هنر کې خورا لوی پرمختګ وکړ. له همدې امله د ګندهارا هنر اغیزې د برصغیر په ډیرو سیمو کې موندل کیږي. د دې نمونې د پاکستان په شمالي سیمو او د افغانستان په ځینو ځایونو کې موندل کیږي. ټکسيلا په دې برخه کې تر ټولو مخکښ دی. دا ټول اثار د ګوتم بودا ژوند یا مذهبي دودونه لري. په دې مجسمو کې په تفصیل باندې ډیر ټینګار شوی، ترڅو د انسان د بدن حالت سره نږدې ورته وي، د بیلګې په توګه، حتی د عضلاتو د ښودلو هڅه شوې. په دې توګه، د جامو ترتیب خورا مهم شو.
کارپوهان په دې باور دي چې د ګندهارا هنر د یوناني او رومي اغیزې لري، خو ځینو یې د ګندهارا پر ځای هند-یوناني هنر بللی دی. په هرصورت، په دې کې شک نشته چې دا نفوذ باید د باختر د یوناني واکمنانو په وخت کې په سیمه کې منل شوي وي. خو له دې څخه سترګې نه شو پټولای چې د دې مکتب د نمونو په منځ کې د بودا دودونه یا د ګوتم بودا مجسمې شتون لري او د دې هنر خورا د ستاینې وړ مجسمې موږ د ګوتم بودا یا بداستاوا په مجسمو کې ګورو. د ګندهارا هنر د کیشان واکمنانو تر سرپرستۍ لاندې وده وکړه. همدا لامل دی چې د چین ترکستان له لارې نه یوازې چین او جاپان بلکې لرې ختیځ ته هم رسېدلی او موږ د دې سیمو په هنر باندې د ګندهارا هنر په ښکاره توګه لیدلی شو.
ویل کیږي چې پخوا د بودا مجسمه نه وه جوړه شوې او د هغه عبادت نه کېده. بیا د کنشکا څلورمه شورا جوړه شوه چې د کشمیر شورا په نوم یادیږي، چې په هغې کې ډېرې مهمې پرېکړې وشوې او پرېکړه وشوه چې د روم او یونان د خدایانو په څیر د بودا مجسمې کیښودل شي، ترڅو د مجسمو په لیدلو سره د ښکلا احساس وکړي. سوله، له بدمرغۍ او کرکې څخه. نو ویلای شو چې ځینې مجسمه جوړونکي له یونان څخه رابلل شوي وو ترڅو ځایي مجسمه جوړونکو ته د دوی د میتودونو په اړه زده کړه ورکړي. د ګندهارا بودا مجسمې ته د اپولو د خدای کاپي ویل کیږي، مګر دا د ګندهارا په نقاشیو کې موندل شوي زوی او سوله نلري. همدارنګه د ګندهارا د بت نقاشي په تفصیل سره ځي، هغه د تیږو څخه د کیل په اندازه یو شاهکار جوړوي، په داسې حال کې چې یونانیان د لویو مجسمو په جوړولو باور درلود. نه دا چې ګندهارا لويې مجسمې نه وې جوړې کړې، د باميانو سترې مجسمې د دې دورې يادونه ده. په ټکسيلا کې د دھرما راجیکا په سټوپا کې یوه مجسمه شاوخوا څلویښت فوټه لوړه وه.
سټوپا
د ګوتما له مړینې وروسته، د بودایانو په مینځ کې زیارت کول دود شو او دا دود مشهور شو چې بودا هغه ته د څلورو ځایونو د لیدو لارښوونه کړې وه. یو د لمبیني باغ دی چېرې چې بودا زېږېدلی و ، بل د ګیا سره نږدې هغه ونه ده چې لاندې یې روښانتیا ترلاسه کړې ، دریم په بنارس کې د هیر باغ دی چېرې چې هغه په لومړي ځل د مذهب درس ورکړ ، څلورم د نګار یا ځینې ناره دی چېرې چې هغه مړ شو.
کله چې حاجیان دننه او بهر روان شول، د ساکیه ماني نروانا دروغ او ریښتینې کیسې لیکل پیل شول. مختلف عبادات ترسره شول. بهکشس د زیارتونو مشران او د رواجونو اجرا کول وټاکل. اوس دوی د خدای بودا ته د حاجیانو د دعا رسولو یوازینۍ وسیله وه. د ګوتما او د هغه د پیروانو مجسمې جوړول پیل شول. د حصارکونو، ګونډه تاویز او ګل پلورونکو دوکانونه پرانستل شول.
په ختیځ هند کې قبرونه ګرد وو او د سټوپا په نوم یادیدل. د ګوتاما بودا څخه مخکې، د قبر نښه کونکو ته هیڅ اهمیت نه ورکول کیده، نو دا ممکنه وه چې سټوپا په ځانګړې توګه د ګوتم د ښخولو ځای سمبول وي او بڼه یې یو مذهبي حیثیت ترلاسه کړي. د ګوتما او نورو بودایانو د اثارو لپاره د سټوپا جوړول یو لوی کار ګڼل کیده. معمولا د راهبانو د اوسیدو لپاره یوه در (خانقاه) او د دوی د غونډو لپاره د چیتا (زیارت) د هرې سټوپا تر څنګ جوړ شوی و. په پیل کې، سټوپا یو نیم ګردي قوي گنبد و، چې د یوې څوکۍ پرته د قبر په څیر جوړ شوی و، او د هغې په مینځ کې، د تابوت په ځای کې، د عبادت کولو لپاره اثار ایښودل شوي وو. د سټوپا په پورتنۍ برخه کې یو مربع ځنګل و او پورته یې یو چترا وه. لکه څنګه چې بودا د عبادت څیز ته طواف وکړ، د سټوپا شاوخوا یو ګردي پلیټ فارم جوړ شو. وروسته، سټوپا ته د ډیر درناوي لپاره، دا د ځنګل پوښل شوی. د دې ځنګل په شاوخوا کې د لارښوونو سره سم دروازې وې. د غر نقشه د سټوپا په څیر وه. يعنې په منځ کې انګړ او د هغې شاوخوا کوټې او المارۍ چې انګړ ته خلاصې شوې. یوازینی تعدیل دا و چې په دریو خواو کې کوټې او یوې خوا ته د تګ لپاره لان وو.
سټوپا د بودا د مقبرې په نوم هم پیژندل کیږي. د بودا اثار په اتو سټوپاونو کې ساتل شوي وو، اشوکا دا اثار لیرې کړل او د امپراتورۍ ټولو لویو ښارونو او ولایتونو ته یې واستول او امر یې وکړ چې عالي سټوپاونه جوړ او ښخ کړل شي. په دې توګه دا دوړې په څلور څلویښت زره سټوپاونو کې ساتل شوې وې. له همدې امله سټوپا ته د بودا مقبره هم ویل کیږي. د دې تر څنګ د بودا پیروان او مشران هم ښخ شوي او د بودا په برکت سټوپاونه هم جوړ شوي دي. په دې توګه فاهیان د یوې سټوپا یادونه کوي چې د بودا په کشکول باندې جوړه شوې وه. په دې توګه، شتمنو خلکو هم د شکر په توګه سټوپاونه جوړ کړل. زيارت کوونکي به د سټوپا ګرداب ته د کتلو او د بودا د ژوند بېلابېلې دورې په کې ښودل شوې مجسمې ته د کتلو ترڅنګ د سټوپا ګرد چاپېره ګرځېدل. دا سټوپا د بودا د ژوند په اړه مقدس کتابونه وو. د سټوپا په گنبد کې تل اوه چترۍ وې. کوم چې د اوو آسمانونو استازیتوب کوي.
د ګندهارا هنر دورې
د ګندهارا هنر د تاریخي پلوه په دریو دورو ویشل کیدی شي. لومړۍ دوره چې د یوناني هنر د تقلید لخوا مشخص شوې د لومړۍ پیړۍ تر پیل پورې دوام وکړ. وروسته له هغه چې پارتیان واک ته ورسیدل، په ګندهارا کې یو سیمه ایز عنصر راڅرګند شو. په یوناني هنر کې د بودایانو د عقیدې او پیښو د جذبولو هڅه پیل شوه، او د می د پیالو پر ځای د کمل ګلونه نقش شول. د یوناني خدایانو پر ځای د ګوتاما مجسمې جوړول پیل شول. دا د لومړۍ پیړۍ تر پایه پورې نه و چې د ګندهارا هنرمندانو د یونانیانو لخوا زده شوي هنرونه د ځایی اړتیاو سره سمون خوري او د دوی تخلیقات د ځایی روحیې سره ډک شوي. د ګندهارا دا دوهمه مدرسه د ساسانیانو تر یرغل (۰۳۲ م) پورې همداسې پاتې وه. په دې دوره کې، هنرمندانو د مجسمو او نقاشیو لپاره ډبرې کارولې. د چونې ډبرې لا تر اوسه عملي شوې نه وې. په دې توګه، د ډبرې مجسمې په ګندهارا، سوات او افغانستان کې په پراخه کچه موندل شوي دي. داسې احساس کیده چې په دې سیمو کې د بت جوړولو کارخانې خلاصې وې یا دوی د بودا له عبادت پرته بل څه نه درلودل. د دې دورې بله ځانګړنه دا وه چې مجسمې معمولا د ګوتم بودا، په ځانګړې توګه د کپیل وستو د ژوند پیښې انځوروي. د مثال په توګه، د بودا د وتلو یوه صحنه د کپیل وستو څخه د هغه د نوکر سره په یوه پیړۍ کې انځور شوې ده. په یوه بله صحنه کې، د ګوتم بودا اسونه اکن ناه د خپل مالک پښې ښکلوي او ښکلوي کله چې هغه لاړ شي، او د بودا درې پیروان ښي او چپه ولاړ دي. دا ډول عکس العمل په دریمه دوره کې هم موندل کیږي.
د ګندهارا هنر دریمه دوره یا دبستان هنر په دریمه او څلورمه پیړیو پورې اړه لري. دا د کشنونو دور دی. د ګندهارا هنر په دې دوره کې وده وکړه او دا دریمه دوره د هنرمندانو لخوا د ډبرو نقاشي پریښودل ځانګړتیا ده. دوی د خټو او چونې څخه د ګنډلو مچیو او نقاشیو په جوړولو پیل وکړ. د ودانۍ په بهر کې د چونې بت او فلکاري پورته شوي، چیرته چې د باران له امله د زیانمنیدو ویره وه. په هرصورت، د هند په برخه کې خامه خاوره کارول شوې. په دې توګه، د ګندهارا د هنر تر ټولو ښکلې نمونه د ګوتم بودا مجسمه ده چې په کالوان سټوپا کې کشف شوې، په دې صحنه کې ګوتم په خپل منډاوا کې ناست دی چې دوه پیروان یې ښي او کیڼ ته ولاړ دي. دوی د خامو خټو څخه جوړ شوي دي مګر پورتنۍ برخه یې د پخې خاورې څخه جوړه شوې او اړخونه یې د خامو خټو څخه جوړ شوي دي. کله چې هنو دې سټوپا ته اور واچاوه، سر یې وسوځاوه. د دې دورې بله ځانګړنه دا ده چې د ګوتم بودا په ژوند کې د پیښو انځورونه پریښودل شوي او یوازې د ګوتما مجسمې جوړې شوې. په ځینو صحنو کې ګوتما په ارادې سره د عبادت کولو لپاره ښودل کیږي، په ځینو صحنو کې په ګوتم ګلونه شیندل کیږي، او په ځینو صحنو کې، ګوتم په مینځ کې ناست دی او څاروي څرېږي.
د کشان په دوره کې، بودیزم وده وکړه او په هر ځای کې سټوپا او زیارتونه جوړ شول. د پېښور مشهوره سټوپا د کنشکا لخوا د کشنانو د واکمنۍ پر مهال جوړه شوې وه. ناڅاپه د وحشیانو یو طوفان راغی او د ګندهارا سیمه د اور په لمبو بدله شوه. هونیانو ښارونه او ښارونه وران کړل او کورونه یې وسوځول. په زرګونو بې ګناه خلک ووژل شول. خو دا ماتې د محمود غزنوي د بریدونو په پایله کې بشپړه شوه.
سرچينې
وېشنيزه:بودایي دین وېشنيزه:ګواتم بود وېشنيزه:بوديز وېشنيزه:بوداييزم وېشنيزه:افغانستان کې 1979- 1989 زېږيزکميونيزم پير وېشنيزه:نن وېشنيزه:ګندهارا وېشنيزه:پ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د مدني حقونو خوځښتونه
د مدني حقونو خوځښتونه له قانون څخه مخکې د برابرۍ لپاره د سياسي غورځنګونو او خوځښتونو نړيوالې لړۍ وې، چې په ۱۹۶۰ ز لسيزه کې تر ټولو لوړ ټکي ته ورسېدل. دوی په زياتو حالتونو کې د سوله یيزو لاريونونو له مخې مشخص شوي دي يا يې د مقاومت د سوله یيزو بڼو په واسطه د بدلون راوړلو موخې په لرلو سره د مدني ټينګار او مقاومت د مبارزو په بڼه غوره کړې ده. خوځښتونه په ځينو وختونو کې د مدني نا ارامۍ او وسله وال ياغيتوب اوسرکښي سره مل وي. ياد پړاو په زياترو هېوادونو کې اوږد او نازک دی او د دې غورځنګونو ډېری هغو يې خپلې موخې تر اوسه په بشپړ ډول نه دي تر لاسه کړې، که څه هم د دې خوځښتونو هڅو، په ځينو ځايونو کې د خلکو د ځينو پخوانيو ظالمانه ډلو په حقوقي حقونو کې پرمختګونو ته لاره هواره کړه.
د مدني حقونو لپاره د مدني حقونو د بريالي خوځښت او نورو ټولنيزو خوځښتونو موخه دا ضمانت ورکوي، چې د ټولو خلکو حقونه د قانون له مخې په برابر ډول ساتلي وو او دي. دوی د لږه کيو حقونه، د ښځو حقونه، د معلولينو حقونه او د LGBT حقونه رانغاړي، مګر په دوی پورې تړلي (محدود) نه دي.
د شمالي ايرلينډ د مدني حقونو خوځښت
شمالي ايرلېنډ د برېتانيا يوه برخه ده، چې په زياتو پېړيو کې د سختيو (Trouble) په نوم د تاوتريخوالي شاهد و، چې د بریتانوي (د اتحاديو پلوي، پروټسټانټ) ډېره کيو او ايرلينډي (ملت پال، کاتوليک) لږه کيو تر منځ له کړکېچ څخه راپورته شوه او په ۱۹۲۰ ز کې د ايرلېنډ په بېلوالي تمامه شوه.
د ۱۹۶۴ز په جنوري کې د ټولنيز عدالت کمپاين (Campaign for Social Justice: CSJ) په Belfast کې تر سره شو. دې سازمان د غوره کور جوړونې لپاره هڅې سره يو ځای کړې او په ګومارنه کې يې د توپيري چلند پای ته رسولو په برخه کې خپله ژمنتيا څرګنده کړه. ياد سازمان (CSJ) له کاتوليکې ټولنې سره ژمنه وکړه، چې ژړاګانې به يې واورېدل شي. دوی حکومت وګواښاوه او ژمنه يې وکړه، چې خپله قضيه به د انساني حقونو کميسيون (Commission for Human Rights) او ملګرو ملتونو ته ورسوي.
په شمالي ايرلېنډ کې د مدني حقونو هڅې د بنسټيزو کورنيو مسئلو په پيلولو سره يو بشپړ خوځښت ته پراختيا وکړه، چې د شمالي ايرلېنډ مدني حقونو ټولنه (Northern Ireland Civil Rights Association) کې يې تحقق وموند. يادې ټولنې (NICRA) د شپېتمې لسيزې په وروستيو او د اويايمې لسيزې په لومړیو کې په شعوري ډول د مدني حقونو امريکايي خوځښت باندې د ځان موډل جوړولو او د مدني ټينګاراو مقاومت د ورته مېتودونو په کارولو سره مبارزه وکړله. NICRA د برابرو حقونو د غوښتنې او توپيري چلند پای ته د رسولو په موخه لاريونونه او مظاهرې تنظيم کړې.
د شمالي ايرلېنډ د مدنې حقونو ټولنه (NICRA) په اصل کې درې مهمې غوښتنې لري:
پورتنۍ یادې شوې ټولې غوښتنې يوه وروستۍ موخه په نښه کړې وه، چې د پيل په لومړيو کې يوه ښځه وه: د توپيري چلند پای ته رسول.
د مدني حقونو فعالانو په ټول شمالي ايرلېنډ کې د مدني ټينګاراو مقاومت يو کمپاين (يوه مبارزه) پيل کړه. د وفادارو (loyalists) له لورې يې پر وړاندې مخالفت او اپوزيسيون و، چې د Royal Ulster Constabulary (RUC) (د شمالي ايرلېنډ پوليس) له لورې ورسره مرستې کېدلې. په دې ټکي [ځای] کې RUC له ٪۹۰ څخه زيات پروتستانت وو. تاوتريخوالی زيات [ډېر خراب] شو، چې په پايله کې يې له کاتوليکې ټولنې څخه Provisional Irish Republican Army (IRA) (د ايرلېنډي لنډمهاله جمهوري پوځ) راپورته شو. IRA د خپلواکۍ له جنګ او کورني جنګ يوه يادګاري ډله وه، چې په ۱۹۲۰ ز لسيزه کې پېښه شوه او په شمالي ايرلېنډ کې د بریتانوي حکومت پای ته رسولو په موخه د تاوتريخوالي يو کمپاين (مبارزه) کړی و. Loyalist ملېشو د تاوتريخوالي په يو دفاعي کمپاين سره د ياد کمپاين مقابله وکړه او بریتانوي حکومت د IRA د شکمنو غړو له محاکمې پرته د نيولو (توقيف) په کړنلارې سره ځواب ورکړ. له ۳۰۰ څخه د زياتو وګړو لپاره ياد توقيف يا نيونه د څو کلونو لپاره وغځېده. د بریتانوي ځواکونو له لوري د دې نيول شويو وګړو لوی اکثريت کاتوليک وو. د ايرلېنډ جمهوريت له لوري د بریتانيې د حکومت په خلاف د ۱۹۷۸ ز کال په يوه قضيه کې د بشري حقونو اروپايي محکمې (European Court of Human Rights) پرېکړه وکړه، چې په ۱۹۷۱ز کال کې د بنديانو په اړه د بریتانوي ځواکونو له لوري د کارونې لپاره د پوښتنې تخنيکونه «نا انساني او سپکوونکي» چال چلند ته ورسېدل.
IRA جمهوري غوښتونکي وهڅول، چې د مدني حقونو لپاره له خوځښت سره يو ځای شي، مګر NICRA يې هيڅکله اداره نه کړ. د شمالي ايرلېنډ د مدني حقونو ټولنې د کاتوليکانو پر وړاندې د توپيري چلند پای ته رسولو لپاره مبارزه وکړه او د دولت قانوني والي په اړه يې کوم دريځ غوره نه کړ. د جهوري غوښتونکو مشر Gerry Adams په پای کې څرګنده کړه چې: کاتوليکانو ته يې د غوښتنو اورېدل شوني ښکارېدل. نوموړي وليکل چې: «موږ د داسې يو حقيقت د ليدلو توان درلود، چې تاسې بايد ان نه وی تر لاسه کړی، تاسې بېرته مبارزه کولی شوه». په شمالي ايرلېنډ کې د مدني حقونو لپاره د خوځښتونو د دليل او نيوکې لپاره، چې د مدني حقونو د سببونو او د اتحاديې پر وړاندې بریتانيې سره د مخالفت تر منځ د ناڅرګندې اړيکې په منعکس کولو سره د Richard English فعاليت او کار ته ورګرځي.؟
په شمالي ايرلېنډ کې د مدني حقونو په دوره کې يوه تر ټولو مهمه پېښه په Derry کې پېښه شوه، چې شخړه يې له سوله یيزې مدني سرکښۍ څخه وسله والې شخړې ته پراخه کړه. د Bogside جګړه (Battle of Bogside) د اګسټ په ۱۲ مه هغه مهال پيل شوه، چې د پروتستانتو په امر يو Apprentice Boys (د پښ او ترکاڼ شاګردانو) رسم ګذشت له Waterloo ځای څخه تېره شوه. په دې ځای کې د Bogside په څنډه William Street [ويليم کوڅې] په سر کې ګڼ  شمېرخلک سره يو ځای شول. بېلابېل دلايل د دې راپورونو له مخې د تاوتريخوالي لومړنی پيل او خپرېدنه تشرېح کوې، چې دا پر RUC باندې له Bogside څخه د ځوانانو په واسطه يا يو بريد او يا د پروتستانت او کاتوليکانو تر منځ د مبارزې له منځه وړل وو. تاوتريخوالی پراخ شو او خنډونه راپورته شول. د دې سيمې د خپلواکه اوسېدلو (Free Derry) په ادعا کولو سره د Bogside اوسېدونکو د څو ورځو لپاره د تيږو او پټرولي بمونو په کارونې سره له RUC سره په جنګ کې ښکېل شول. په پايله کې حکومت RUC له منځه یووړه او پوځ يې د هغه ځايناستی کړ، چې په Bogside کې د منع شويو [خنډ سره مخامخ شويو] کاتوليکانو د ګڼه ګوڼې مخنيوی وکړ.
په Derry کې د ۱۹۷۲ ز کال د جنوري ۳۰ چې خونړۍ يکشنبه (Bloody Sunday) ورته وايي، د ځينو له لوري ورته د مدنې حقونو خوځښت کې د بدلون ټکي په توګه کتل کېږي. د مدني حقونو څوارلس بې وسلې کاتوليک لاريون کوونکي، چې د توقيف په خلاف يې احتجاج کاوه، د بریتانوي پوځ له لوري په ډزو ووژل شول او نور زيات يې پر سړکونو باندې ټپيان پاتې شول.
مثقال
مثقال په اصل کې د وزن يو واحد دی او اکثراً د سرو زرو دینار او د سپینو زرو د درهمونو د وزن لپاره کارول کیږي. او د یو مثقال وزن د 100 وربشو د وزن سره برابر دی. د سرو زرو دینار یو مثقال وزن لري چې 25.4 ګرامه دی. په داسې حال کې چې یو درهم د یو مثقال 7/10 وزن لري، یانې 975.2 ګرامه.
حوالې
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:اسلامي وييپانګه وېشنيزه:اسلامي وټه وېشنيزه:دينار وېشنيزه:مثقال وېشنيزه:درهم وېشنيزه:پانګه وېشنيزه:پخواني اسعار
ریمونډ ارون
ریمونډ کلوډ فرډيناند ارون ( په فرانسوي ژبه: [ʁɛmɔ̃ aʁɔ̃]؛ زېږېدنه د ۱۹۰۵ کال د مارچ ۱۴مه - مړینه د ۱۹۸۳ کال د اوکتوبر ۱۷مه) یو فرانسوی فلیسوف، ټولنپوهو د سیاسي علومو پوه، تاریخ لیکونکی او خبریال/ژورنالیست و چې د فرانسې د شلمې پېړۍ له مخکښو متفکرانو څخه و.
ارون په سیاست کې د یو منځ‌لارې غږ په توګه هم په ښي اړخ او هم په کېڼ/چپ اړخ کې ګڼ شمېر زده‌کوونکي لرل، خو هغه په‌خپله دا روښانه کړه چې هغه «د ښي‌پال پر ځای تر ډېره یو چپ‌پال اروني دی.» که څه هم په ټولیز ډول هغه د یو محافطه‌کار لېبرال (یا ښي اړخي-لېبرال) په توګه ياديږي. ارون د نورو پراخو موضوعاتو اړوند پراخې ليکنې وکړې. تاريخ‌پوه جېمز ار. کارلنډ د ارون د ليکنو پر کيفیت او پراختيا د استناد له مخې وايي: «که څه هم هغه ښايي په امريکا کې لږ پېژندل شوی وي خو په احتمالي ډول ارون په شلمه پېړۍ کې د فرانسوي روښان‌فکرۍ وتلی مثال و.»
دنده او ژوند
په پاريس کې زېږېدلی، د یو سیکولار يهودي زوی و، د ایکول نارمل سوپریور په پوهنتون کې يې زده‌کړې وکړې او هلته يې له ژان پل سارتر سره وليدل چې لومړی يې ملګری او وروسته يې د ټول‌عمر لپاره فکري مخالف شو. هغه یو منطقي انسان او په هغو کسانو کې مشر و چې پر وجودي اصالت يې باور نه درلود. ارون په ۱۹۲۸ کال کې د فلسفې په رقابتي ازموينه کې لومړۍ درجه خپله کړه، سارتر په همدې کال کې په ورته ازموینه کې ناکام شوی و. په ۱۹۳۰ کال کې يې د ايکول نارمل سوپریور له پوهنتون څخه د تاريخ فلسفې په برخه خپله دوکتورا درجه ترلاسه کړه.
هغه یوازې د څو انیو لپاره کله چې دويمه نړيواله جګړه پیل شوه د ټولوز په پوهنتون کې ټولنیزه فلسفه تدریس کړه؛ هغه د فرانسې له هوايي او فضايي ځواک سره یوځای شو، کله چې فرانسه ماته شوه د لندن په تکل يې فرانسه پرېښوده تر څو د ازادې فرانسې له ځواکونو سره یوځای شي، هغه د فرانس لېبر (ازادې فرانسې) ورځپاڼه سمه/اېډت کړه.
کله چې جګړه پای ته ورسېده ارون بېرته پاریس ته راستون شو تر څو د ايکول ملي مدیریت او پوساینس په پوهنتونو کې ټول‌پوهنه تدریس کړي. له ۱۹۵۵ کال څخه تر ‍۱۹۶۸ کال پورې يې د سوربن په پوهنتون او تر ۱۹۷۰ کال وروسته يې په ډي فرانس کالج او همدارنګه په [1]ايکول ډیس هوټس اېټوډس اېن ساینس سوشل (EHESS) کې تدیس وکړ. په ۱۹۵۳ کال له ځوان امريکايي فلیسوف الن‌بلوم سره چې په سوربن پوهنتون کې يې تدریس کاوه ملګری شو.
ارون په ټول عمر کې ژورنالیست/خبریال و، په ۱۹۴۷ کال کې د لي فېګورو فرانسوي ورځپاڼې یو اغېزناک ستون لیکونکي شو، دا هغه پوست و چې د ۳۰ کلونو لپاره په‌کې پاتې شو تر هغه چې له اېل اېکسپرېس سره یوځای شو او هلته يې د خپلې مړینې تر مهال یو سیاسي ستون ولیکه.
هغه په ۱۹۶۰ کال کې د امريکا د هنر او علومو اکادمۍ د وياړلي/افتخاري غړي په توګه وټاکل شو.
په ۱۹۷۸ کال کې يې د مجلې له بنسټ‌ګر مدیر ژان کلود کازانووا سره د کومېټایر په نوم د بحثونو او نظریو د یوې موسمي/درې مياشتینۍ فرانسوي مجلې بنسټ کېښود.
ارون د ۱۹۸۳ کال د اکتوبر په ۱۷مه په پاریس کې د زړه د حملې له امله ومړ.
سیاسي ژمنتیا
ارون په برلين کې د نازي ګوند د واک ته رسېدو او د ټولې مطلقې دېکتاتورۍ/زورواکي سیستم د پرمختګ شاهد و. په ۱۹۳۸ کال کې يې په پاریس کې د کولوک والټر لوپمن په نوم د روښان‌فکرانو په کنفرانس کې ګډون وکړ. په ۱۹۵۰مه لسیزه کې يې پر اتریشي ښوونځي په شدید ډول نیوکه وکړه او له خصوصي مالکیت سره يې د هغوی لېوالتيا/جنون د اوښتي مارکسېزم په توګه تشرېح کړ. ارون تل د لېبرالیزم ډېر نرم ډول ته دود ورکاوه چې مختلط اقتصاد يې د هغه دور د عادي اقتصادي موډل په توګه مانه.
سیاسي فکر
ارون پر کارل مارکس او کارل وون کلاوزویتس د کتابونو لیکونکی دی. هغه د جګړې او سولې په اثر کې د نړيوالو اړیکو تيوري مطرح کړه. هغه د ماکس وېبر د هغې ادعا پر وړاندې چې له فزیکي ځواک څخه د مشروع کار اخيستلو انحصار له دولت سره دی داسې استدلال وکړ چې دا د دولتونو تر منځ اړيکو کې د پلي کېدو وړ نه دی.
ارون په ۱۹۵۰ لسیزه کې د نړيوالو اړيکو په برخه کې دا فرضیه مطرحه کړه چې د اتومي وسلو له راڅرګندېدو سره سره هېوادونه لاهم غیر اتومي پوځي ځواکونو ته اړتیا لري. د دغې ډول ځواکونو ګټه هغه څه ته ډېره اړینه وه چې نوموړي د اتومي وسلو ممنوعیت ونوماوه.
کارونه
هغه یو بریالی ليکوال و «څو زره سرمقالې او سلګونه علمي مقالې، تفصیلي مقالې او تبصرې او همدارنګه يې نږدې ۴۰ کتابونه ولیکل» چې دا دي:
مستقيمه ديموکراسي
مستقيمه ديموکراسي يا خالص ديموکراسي د ديموکراسۍ يوه بڼه ده، چې ټاکنيزه حوزه په کې د استازو په توګه له ټاکل شويو استازو څخه پرته د سياست د نوښتونو په اړه پرېکړه کوي. دا بڼه د ډېری هغه رامنځته شويو شته ديموکراسيو سره توپير لري، چې د استازي ديموکراسۍ دي. د مستقيمې ديموکراسۍ نظريه او عمل او د عمومي ځانګړتيا په توګه يې ګډون د زياتره نظريه ورکونکو (تيورېستانو)، فيلسوفانو، سياستپوهانو او ټولنيزو منتقدينو د کار بنسټ و، چې له ډلې يې تر ټولو مهم ژان ژاک روسو “Jean Jacques Rousseau”، جان سټوارټ مېل “John Stuart Mill” او جي ډي ايچ کول “G. D. H. Cole” دي.
کتنه
په مستقيمه ديموکراسۍ کې خلک له منځګړي يا استازي څخه پرته د سياستونو په اړه پرېکړه کوي، په داسې حال کې چې په استازې ديموکراسۍ کې خلک استازو ته رايه ورکوي، چې هغوی بيا د پاليسۍ يا سياست نوښتونه پلي کوي. د کارونې پر ځانګړي سيستم د تکيې له مخې مستقيمه ديموکراسي ښايي د اجرائيه پرېکړو تصويب، د پچه اچونې کارول، د قوانينو جوړونه، په مستقيم ډول د چارواکو ټاکل يا ګوښه کول او د محاکمو تر سره کول راونغاړي. د مستقيمې ديموکراسۍ دوه مخکښې بڼې د ګډون ديموکراسي او سلاکاره يا مشورتي ديموکراسي دي.
يوه نامتو ټولپوښتنه وګړو ته دا ځواک ورکوي، چې د دوی له لورې د رايې اړوند قانون جوړونې د شتون غوښتنه وکړي. ځيني بنسټونه د يوې اتباري يا قانوني غوښتنې لپاره د وخت چوکاټ او اړين شمېر لاسليکونه مشخص کوي او ښايي د لږه کيو د ګټو د خونديتوب په موخه له ډول ډول ټولنو څخه د لاسليکونو غوښتنه وکړي. د مستقيمې ديموکراسۍ دا ډول د رايه ورکونکو عوامو ته په ګټور ډول د هغو قوانينو پر بنسټ د ويټو حق ورکوي، چې د ټاکل شويو قانون جوړونکو له لورې تصويب شوي دي. لکه: سويس کې.
د اتباعو له لورې پيل شوې ټولپوښتنه (چې د خلکو په مستقيمو رايو د قانون جوړولو يا په کې د بدلون راوستلو حق هم ورته وايي)، عمومي وګړو ته ځواک ورکوي، چې د غوښتنې له لارې حکومت ته ځآنګړي قانوني معيارونه يا اساسي سمونونه وړانديز کړي او لکه د نورو ټولپوښتنو په څېر رايه ښايي اجباري يا په ساده ډول مشورتي وي. د خلکو په مستقيمو رايو د قانون جوړولو يا په کې د بدلون راوستلو حقونه ښايي مستقيم يا نامستقيم وي: په مستقيمو حقونو سره يو بريالی وړانديز په مستقيم ډول د پټې رايې لپاره د رايې تابع کېږي (لکه د کليفورنيا د سيستم په څېر). په نامستقيمو حقونو سره يو بريالی وړانديز مقننه قوې ته د هغوی د غور په موخه وړاندې کېږي؛ که څه هم که چېرې د وخت له يوې پلان شوې يانې معلومه دورې څخه وروسته د منلو وړ کوم عمل تر سره نه شي، نو وړانديز مستقيمې نامتو رايې ته ځي. په سويس، لختنشتاين يا يوروګوای کې د اساسي قانون تعديلونه د خلکو په نامتسقيمو رايو د قانون جوړونې يا تعديل له حق څخه تېرېږي.
سلاکاره يا مشورتي ټولپوښتنه هغه ده، چې د موخه ييز بنسټيز پلان له لارې د قانون جوړونې عمل کې د خلکو (عامه) سلا زياتوي.
د له منځه وړلو واک خلکو ته د دې ځواک ورکوي، چې د ټاکل شوې معياري دورې له پای ته رسېدلو څخه وړاندې، ټاکل شوي چارواکې له خپلو دندو څخه لرې کړي.
لرغونتوب
ويل کېږي چې تر ټولو لومړنۍ مستنده مستقيمه ديموکراسي له ميلاد څخه مخکې د ۵ پېړۍ د اتن ديموکراسي ده. په ياده ديموکراسۍ کې اصلي برخې مجلس، بول “boule” او د قانون محکمې وې، چې مجلس له نارينه اتباعو څخه جوړ شوی و، بول له ۵۰۰ تنو اتباعو څخه او قانوني محکمې د پچه اچونې له لارې د غوره شويو پراخه شمېر منصفه هئيتانو څخه جوړې شوې وې او قاضيان يې نه درلودل. لرغونې اتيکا “Ancient Attica” يوازې نږدې ۳۰۰۰۰ تنه اوسېدونکي درلودل، مګر له ډلې يې څو زره تنه هر کال په سياسي ډول فعال وو او زيات شمېر يې د کالونو لپاره په بشپړ منظم ډول پای ته رسېدلي. د اتن ديموکراسي يوازې په دې معنا مستقيمه نه وه، چې راټولو شويو خلکو په کې پرېکړې کولې، مګر په دې معنا هم مستقيمه وه، چې خلکو د مجلس، بول او قانوني محکمو له لارې ټول سياسي بهير اداره کاوه او د خلکو يوه لويه برخه په ثابت ډول دولتي چارو کې ښکېل وه. ډېری عصري ديموکراسۍ مستقيمې نه دي او د استازولۍ په بڼه دي، چې د اتن له سيستم سره ورته والی نه لري.
د لرغوني روم تاريخ هم د مستقيمې ديموکراسۍ د تاريخ اړوند دی، په ځانګړي ډول د رومي جمهوريت پر مهال، چې له ميلاد څخه مخکې نږدې ۵۰۹ کال کې په دوديز ډول رامنځته شوی و. روم د رومي پاچاهۍ له دورې څخه د رومي سترواکۍ تر زوال پورې د مستقيمې او غيرمستقيمې ديموکراسۍ ډېر اړخونه څرګند کړل. په داسې حال کې چې د روم د سنا مجلس د تاريخي اوږد ژوند په درلودلو سره اصلي برخه وه، چې له رومي پاچاهۍ څخه په ۴۷۶ز کال کې د لويديځ رومي سترواکۍ د ړنګېدو تر وروستيو پورې يې دوام وکړ، مګر په خالص ډول ديموکراتيک چلند ته يې بڼه ورنکړه، د وروستي جمهوريت پر مهال له پخوانيو ټاکل شويو چارواکو څخه جوړ شوی و او د قانون جوړونې پر ځای يې يوازې سلا ورکوله. د اساسي قانون ديموکراتيک اړخ په رومي نامتو جرګو کې و، چې خلک په کې د جرګې له مخې په سل کسيزو ډلو يا قبيلو کې تنظيم شول او د ټاکنو او قوانينو په ګډون د بېلابېلو مسائلو په اړه رايه کاروي، چې د دوی پر وړاندې د خپلو ټاکل شويو قضائيه يا اجرائيه مشرانو له لورې وړانديز شوه. ځينو لرغونپوهانو استدلال کړی دی، چې د روم جمهوريت د بالغو نارينه وګړو لپاره د طبيعي رايې حق د درلودلو، نامتو خپلواکۍ او د دولتي چارو د روڼ غور او فکر په درلودلو سره د «ديموکراسۍ» د پېژند مستحق دی. زياتره تاريخپوهان د جمهوريت پای د “Titia” په نوم قانون سره په نښه کوي، چې له ميلاد څخه مخکې د ۴۳ کال د نومبر په ۲۷ نېټه تصويب شو او د څارنې ډېری مقررات يې له منځه وېوړل.
معاصره دوره
د معاصرې دورې د اتباعو قانون جوړونه له ۱۳ پېړۍ څخه د سويس په ځينو برخو کې پېښېږي. سويس په ۱۸۴۷ ز کال کې په خپل ملي اساسي قانون کې «د قانون [بنسټليک] ټولپوښتنه» ورزياته کړه. دوی ډېر ژر وموندل چې يوازې د پارلماني قوانينو د وېټو کول ځواک بسنه نه کوي. په ۱۸۹۱ ز کال کې دوی «د اساسي قانون د تعديل نوښت» هم اساسي قانون کې شامل کړ. له ۱۸۹۱ زکال راهيسې د سويس سياست په ملي کچه د اساسي قانون د تعديل نوښت په درلودلو سره نړۍ ته د ازمايښت يو ارزښتناک بنسټ ورکړی دی. په تېرو ۱۲۰ کالونو کې ټولپوښتنو کې له ۲۴۰ څخه زيات نوښتونه ځای په ځای شوي دي. زياتره نامتو نوښتونه له ټولپوښتنې څخه وړاندې د پارلمان له لورې بحث او تاييد شوي دي. د هغو پاتې کېدونکو نوښتونو څخه پرته چې ټولپوښتنې ته ځي، يوازې نږدې ٪۱۰ يې د رايه ورکونکو له لورې تاييد شوي دي؛ د دې تر څنګ رايه ورکونکي زياتره وخت د نوښت د هغې نسخې ټاکنه کوي، چې د حکومت له لورې بيا ليکل شوې وي.
معاصره مستقيمه ديموکراسي په “Crow Nation” کې هم پېښېږي، چې د امريکا په متحده ايالتونو کې يوه اصلي امريکايي قبيله ده. ياده قبيله د يوې عمومي شورا شا او خوا تنظيم شوې ده، چې د رايه ورکونې د عمر له ټولو غړو څخه جوړه شوې ده. ياده عمومي شورا د ټولپوښتنو له لارې په قانوني ډول د اجباري پرېکړو کوول واک لري. عمومي شورا په لومړي ځل د “Crow” قبيلې د ۱۹۴۸ز کال اساسي قانون کې توشېح شو او د ۲۰۰۲ ز کال له اساسي قانون سره تاييد او بيا نافذ شو.
دينار
د دینار کلمه د یوناني لاتیني کلمې Denarius څخه اخیستل شوې ده. د خلافت په وخت کې سره زر د سکې واحد وو. د عمر رضی الله عنه د خلافت په وخت د دینار ارزښت لس درهمه و چې وروسته بیا دولس درهمو ته لوړ شو. د وزن له لحاظه اوه دیناره له لسو درهمو سره برابر دي. دینار د سرو زرو سکه وه او درهم د سپینو زرو سکه وه. دینار 4.25 ګرامه وزن لري او 22 قيراطه يانې 91.7% سوچه سره زر دي.
تاریخ
د محمد صلی الله عليه وسلم (۵۷۱-۶۳۲) د دور د ساسانیانو د سرو زرو دینار، د خسرو پرویزثاني (۵۷۰-۶۲۸) له خوا نقاشي شوی دی. ساساني او یوناني سکې د پېغمبر اکرم صلی الله عليه وسلم په وخت کې کارول شوې، چې وزن یې د 4.44 او 4.5 ګرامو ترمنځ وو. عربانو به يې په وزن بدلول، خو حضرت محمد (ص) د يو دینار وزن يو مثقال تعريف کړ، چې د وربشو د ۷۲ دانو وزن سره برابر دی. او د عصري معیاري وزن له مخې دا شاوخوا 4.25 ګرامه وزن لري. د رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ عمر رضی الله عنه د واکمنۍ پر مهال دغه سکې په کټارو کې جوړې شوې او وزن يې يو مثقال ته راټيټ شو. رسول الله صلی الله علیه وسلم یو معیار ټاکلی چې اوه دیناره باید لس درهام وزن ولري. نو د یو درهم وزن شاوخوا 2.975 ګرامه (شاوخوا 3 ګرامه) دی. بسم الله رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ لیکل شوی و . علي رضی رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ عنه او عبدالله بن زبیر رضی رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ عنه او امیر معاویه رضی رَضی اللہُ تعالیٰ عنہُ عنه د لومړي ځل لپاره سکې جاري کړې. وروسته عبدالملک بن مروان په منظم ډول د مسلمانانو په منځ کې د سکې په کینولو پیل وکړ. وزن په احتیاط سره 4.25 ګرامه ساتل شوی و.
د وزن او پاکوالي کیفیت
یو دینار یو مثقال وزن لري. چې وزن یې د وربشو د ۷۲ ګرامو وزن سره برابر دی چې د ۲۵.۴ ګرامو سره برابر دی. د حضرت عمر رضی الله عنه له خوا د ټاکل شوي معیار له مخې، اوه دیناره له لسو درهمو سره مساوي دي، نو د یو درهم وزن شاوخوا 2.975 ګرامه (شاوخوا 3 ګرامه) دی. او د هغې پاکوالی باید لږ تر لږه 22 کارات وي (یعنې 7.91 سلنه).
کارول
دینار ډېرې ګټې لري. چې ځینې یې په لاندې ډول دي.
اوس وخت کې
د جزیاتو لپاره وګورئ:
ګټې
د سرو زرو دينار ډېرې ګټې لري، چې ځينې يې په لاندې ډول دي.
يعنې په دې موده کې اسعارو د دښمن هېواد د اقتصاد د خرابولو لپاره کارول کېږي. کله چې یو دښمن هیواد ستاسو اسعار چاپ کړي او ستاسو د هیواد بازار ته یې راوړي، ستاسو د هیواد اسعارو ارزښت ډیریږي چې دا د ارزښت د کمیدو لامل کیږي او د هیواد پیسې ضایع کیږي چې دا د دې لامل کیږي چې اقتصاد خراب شي. مګر دا په داسې سیسټم کې ممکن نه وي چیرې چې پیسې د سرو زرو او سپینو زرو څخه جوړ شوي وي. نو ځکه د نړۍ تر ټولو باثباته اقتصادي نظام هغه نظام کېدای شي چې په هغه کې د اسعارو ارزښت کم نه شي، یعنې د اسعارو اصلي ارزښت په هغه کې وي.
د څښاک پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته د لاسرسي بشري حق
د څښاک پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته د لاسرسي بشري حق (human right to water and sanitation) هغه اصل دی چې تصدیق کوي، د هر کس په ژوندانه کې د څښاک پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته لاسرسی اړین دی. دا د یو بشري حق په توګه د ملګرو ملتونو د سازمان د عمومي اسمبلۍ له خوا د ۲۰۱۰ زکال د جولای په ۲۸ مه په رسمیت وپېژندل شو. د څښاک پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته د لاسرسي بشري حق د بشري حقونو د هوکړو، اعلامیو او نورو معیارونو له مخې د یو نړیوال قانون په توګه په رسمیت پېژندل شوی. یو شمېر تبصره کوونکي بیا دغه بشري حق د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ د ۲۰۱۰ زکال له پریکړه لیک او د نړیوالو اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو د کنوانسیون یا میثاق (ICESCR) د ۱۱.۱ مادې څه لوړ او هغه یو خپلواک نړیوال حق بولي. د دغو مبصرینو له ډلې داسې کسان هم شتون لري چې پر نړیوال قطعي عرف باور لري او دغه حق د کنوانسیون په مفاداتو کې شامل بولي، دوی باوري دي چې دغه حق په نړیوالو حقونو کې یو الزامي اصل دی. په نورو هغو هوکړو کې چې په څرګنده توګه HRWS په رسمیت پېژني د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د ممنوعیت اړوند د ۱۹۷۹ زکال کنوانیسون یا میثاق (CEDAW) او د ماشومانو حقونو ته اړوند د ۱۹۸۹ زکال کنوانسیون (CRC) په کې شاملېږي.
د دغه حق (HRWS) له مخې دولتونه مکلف دي ډاډ ترلاسه کړي چې وګړي په سپما کېدونې، کیفیت لرونکې، منلو وړ او کافي کچه د څښاک له پاکو اوبو او د کانالیزاسیون له سیستم څخه برخمن دي. په اوبو کې سپما کېدونې بڼه د اوبو د مصرف کېدو کچې ته نغوته کوي په دې ډول چې هغه نورو اړتیا وړ توکو او خدمتونو ته د لاسرسي مخه وه نه نیسي. په ټولیزه توګه د اوبو په لګښت کې د سپما تائید وړ قاعده داده چې د هغو لګښت نه باید د کورنیو د عوایدو له ۳ - ۵ سلنې کچې واوړي. اوبو ته د لاسرسي موضوع په ترلاسه کولو کې لګول کېدونی وخت، د اوبو سرچینې ته په رسېدنه کې آسانتیا او همدارنګه د اوبو سرچینې ته په لار کې ګواښونه په پام کې نیسي. اوبه باید هر وګړي ته لاسرسي وړ وي په دې معنی چې د اوبو سرچینې ته د لاسرسي په موخه د لارې فاصله نه باید له ۱۰۰۰ متره یا ۳۲۸۰ فوټه څخه زیاته وي او باید د ۳۰ دقیقو دننه هغو ته لاسرسی ومومي. د اوبو موجودیت دغې موضوع ته نغوته کوي چې آیا اوبه په کافي، باور وړ او دایمي ډول وړاندې کېدونکې دي او که نه. د اوبو کیفیت بیا پر دې ټینګار لري چې آیا اوبه د څښاک یا نورو ورته چارو لپاره برابرې دي. د اوبو د منلو وړ توب په موخه باید بوی وه نه لري او همدارنګه کوم رنګ هم وه نه لري.
ICESCR له لاسلیک کوونکو هېوادونو غواړي چې په تدریجي ډول ټول بشري حقونه له دې ډلې د څښاک پاکې اوبه او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم خلکو ته برابر کړي او د هغوی دغو حقونو ته درناوی وکړي. هغوی باید په چټکه او اغېزمنه بڼه کار وکړي څو د لاسرسي کچه لوړه او د خدمتونو کیفیت لوړ کړي.
نړیوال بنسټ
د اوبو رسونې او حفظ الصحې څخه د څارنې اړوند د روغتیا د نړیوال سازمان او یونیسف ګډ پروګرام په ۲۰۱۵ زکال کې راپور ورکړ چې په ټوله نړۍ کې ۶۶۳ میلونه وګړي د څښاک د اوبو مناسبو منابعو او همدارنګه ۲.۴ میلیارده وګړي د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته لاسرسی نه لري. پاکو اوبو ته لاسرسی د نړۍ په ډېری برخو کې لویه ستونزه ده. د اوبو په منل کېدونو منابعو کې «د اوبو کورنۍ سرچینې، عمومي نلونه، ذخیرې، سرپټي کوهیان، سرپټې چینې او د باران د اوبو د غونډونې زېرمې شاملېږي». په داسې حال کې چې د نړۍ ۹ سلنه وګړي اوبو ته لاسرسی نه لري، خو «له دې سره ځانګړې ځنډ لرونکې سیمې لکه د افریقا د سویلي صحرا سیمې هم شتون لري». د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې «هر کال له ۱.۵ میلیونو څخه زیات له پنځه کلونو کم عمر لرونکي ماشومان خپل ژوند له لاسه ورکوي او ۴۴۳ میلیونه ښوونیزې ورځې د پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو د سیستم د نشتوالي له امله له لاسه وزي».
حقوقي بنسټونه او په رسمیت پېژندل کېدل
د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نړیوال کنوانسیون (ICESCR) په ۱۹۶۶ زکال کې د بشري حقونو د ۱۹۴۸ زکال د نړیوالې اعلامیې مندرج اقتصادي، ټولنیز او کلتوري حقونه سره تنظیم کړل. له پخوانیو اسنادو څخه هېڅ یو هم په څرګنده بڼه د اوبو او کانالیزاسیون اړوند بشري حق په رسمیت نه پېژند. ورته مهال وروستیو څو نړیوالو کنوانسیونونو (میثاقونو) داسې مقررات لرل چې په څرګنده بڼه یې دغه حق په رسمیت پېژانده.
په داخلي قوانینو کې اوبو ته د لاسرسي حق
د داسې یو نړیوال بنسټ په نشتون کې چې دغه حق په ټولو پلی کړي، د اوبو اړوند بشري حق د ملي محاکمو پر چارو تکیه لري. د دغې چارې بنسټ د لاندې یادو دوه لارو چارو له مخې په اساسي قوانینو کې د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو د بنسټیزه کولو له مخې اېښودل کېږي: د «مستقیمو لارښوونو» له مخې چې په موخه اوړي او تر ډېره پورې تغیر نه منونکي دي؛ یا هم دغه حق په څرګنده توګه د محاکمو له لوري خوندي او اجرا وړ ګرځي.
بنسټونه
هغه بنسټونه چې د پاکو اوبو او د ناپاکو اوبو د ویستلو سیستم ته د لاسرسي اړوندو حقونو په برخه کې کار کوي.
اووه څوکې
اووه څوکې د هغو لوړو غرونو برخې دي، چې د اووو دودیزو  لویو وچو په ډله کې راځي. د دې څوکو سر ته ختل ستونزمنه ننګونه ده. په لومړي ځل دغو څوکو ته ریچارډباس د ۱۹۸۵ز کال په اپرېل کې پورته شو؛ دغو اووو څوکو او پر دې سربېره، شمالي او سویلي قطبونو ته ختلو نوموړي ته د سپړونکي لوی سلېم لقب ور په برخه کړ.
تعریف
په هرې لویه وچه کې له هر لوړ غره نه دا اووه لوړې څوکې رامنځته شوې دي. بېلابېل لیستونه یې یو څه توپیر لري، خو په ټوله کې یو ډول ټکي پاتې کېږي. اووه څوکې د هغه تعریف له جملې نه دي، چې د یوې لویې وچې لپاره ترې ګټه اخیستل کېږي. په دې کې بیا د دې لویې وچې د پولې موقعیت ځانګړی دی. د دې پایله دا ده چې د توپیر دوه لوی ټکي رامنځته کړي. لومړی هغه یې د مونټ بلانک پر وړاندې د ایلبروس غر نومېږي، چې د اروپا لپاره دی، دا غر په دې پورې اړوند دی، چې آیا د لوی قفقاز غرونه د لوی قفقاز د اوبو د تعریف لپاره ترلاسه شوي که نه؟ دا د آسیا او اروپا ترمنځ د تور او کسپین سمندرونو ترمنځ د سیمې لپاره د لویې وچې پوله په ګوته کوي؛ دا هغه وېش دی، چې د البروس غر به د اروپا پر ځای په اسیا کې راولي. د دویم هغه نوم یې پنکاک جایا دی (د «کارستینز پیرامډ» په نامه یې هم خلک پېژني) او د ماونټ کوسیوسزکو پر وړاندې د اسټرالیا د براعظم لپاره دی. دا غر په دې پورې تړاو لري چې ایا یو ساهول شیلف، که یوازې د استرالیا اصلي ځمکه د لویې وچې په ډول په دې وېش کې راځي. دا  یوه بل لیست ته هم وده ورکوي، چې «اته څوکې» نومېږي او په دې کې په نورو لویو وچو کې له پنکاک جایا او ماونټ کوسیوسزکو سره  شپږ څوکې یوځای دي.
اسټرالیا
د کوسیوسزکو غر په اسټرالیا کې تر ټولو لوړ غر دی، د بحر له سطحې نه ۲٫۲۲۸ متره لوړوالی لري، چې ۷٫۳۱۰ فوټه کېږي. په هر حال پنکاک جایا د اسټرالیا په لویه وچه کې تر ټولو لوړ غر دی، چې نیو ګیني او اسټرالیا په کې رانغښتې ده. دا غر د بحر له سطحې نه ۴٫۸۸۴ متره چې ۱۶٫۰۲۴ فوټه کېږي، لوړوالی لري. له اسټرالیا سره د سهول کانټینینټل شیلف غر د اندونیزیا په پاپوا ولایت او د نیو ګیني په ټاپو کې سره نښتې دي. د کوسیوسکو غره ته ختل تر یوه بریده ستونزمن کار نه دی. له دې غره نه د موټرونو نږدې پارک ته بېرته راتګ  په درې درجو کې څلور ساعته وخت نیسي. دا په داسې حال کې ده، چې پنکاک جایا د غره ختنې د سفر په وېش کې ډلبندي کېږي.
ځینې ​​سرچینې دا ادعا کوي چې د اسټرالیا په لویه وچه او د پاپوا نیو ګیني په بسمارک لړۍ کې ( د نیوګیني په ټاپو لکه پنکاک جایا) ماونټ ویلهیم (۴٫۵۰۹متره، چې ۱۴٫۷۹۳ فوټه کېږي) تر ټولو لوړ غر دی. دلیل یی دا دی، چې اندونیزیا په اسیا کې راځي. ( د سویل ختیځې اسیا د غرونو نوملړ وګورئ، چې په لوېدیځه نیوګینه او اندونیزیا کې د پنکاک جایا او نورو غرونه رانغاړي). په هر حال دا یو جیوفزیک تعریف نه دی، بلکې سیاسي دی. د دې معنا به دا وي چې په ۱۹۶۹ز کال کې د نیوګینه لوېدیځې برخې لویه وچه بدله کړې ده.
د اسټرالیا په شرایطو کې د یوه هېواد په ډول موسون پیک ( ۲٫۷۴۵ متره چې ۹٫۰۰۶ فوټه کېږي) تر کوسیسکو نه لوړ دی. په هر حال، دا غر په اقیانوس کې پروت نه دی، خو د سویلي هند د سمندر په هرډ ټاپو کې پروت دی. که د نیوګیني له ټاپو نه صرف نظر شو، نو د نیوزیلینډ په سویلي ټاپو کې اوراکي / ماونټ کوک د آسټرالیا تر ټولو لوړ غر دی، چې ۳٫۷۲۴ متره (۱۲٫۲۱۸ فوټه) کېږي، لوړوالی لري.
هغه سرچینې په لاندې ډول دي، چې د پنکاک جایا سرحدونه ښيي یا په اقیانوس کې ماونټ ویلهیم د تر ټولو لوړې نقطې په توګه فهرست کوي: ملګري ملتونه، د لویو وچو غونډې، نړیوال اتلس، د سي ای اې د نړیوال حقیقت کتاب، د کاناډا اتلس او د پاپوا نیو ګیني پي این جي  سخت حرکتونه.
تاریخ
ویلیم ډي هیکټ (۱۹۱۸ز-۱۹۹۹ز) هغه امریکايي غر ختونکی و، چې په ۱۹۵۶ز کال کې د پنځو لویو وچو لوړو څوکو ته پورته شو. نوموړی په ۱۹۴۷ز کال کې د ډینالي (وروسته د ماونټ مک کینلي په نوم نومول شوی)، په ۱۹۴۹ز کال کې د اکونکاګوا، په ۱۹۵۰ز کال کې د کلیمانجارو، په ۱۹۵۶ز کال کې د کوسیوسزکو او په ۱۹۵۶ز کال کې د مونټ بلانک څوکو ته وخوت. په هغه وخت کې مونټ بلانک هغه غر و چې په اروپا کې تر ټولو لوړ بلل کېده. ښاغلي هېکټ هڅه وکړه چې ماونټ ونسن ته وخېژي، نوموړي په ۱۹۶۰ز کال کې د ماونټ ایوریسټ څوکې ته د ختلو اجازه ترلاسه کړه، خو د ځينو شرایطو لکه د یخ وهلو، د بودیجې نشتوالی او نورو له امله په دې ونه توانېد، چې له پینځو ډېرو څوکو ته وخېژي.
ناومي یومورا  (۱۹۴۱زـ ۱۹۸۴ز) د جاپان هېواد هغه لومړنی اتل او غرختونکی و، چې په ۱۹۷۰ز کال کې پر ایوریسټ غره سربېره له اووو لوړو څوکو نه پینځو هغو ته وخوت. نوموړی په ۱۹۶۶ز کال کې د بلانک، په ۱۹۶۶ز کال کې د کلیمانجارو، په ۱۹۶۸ز کال کې د اکونکاګوا، په ۱۹۷۰ز کال کې د ماونټ ایوریسټ او په ۱۹۷۰ز کال کې ډینالي غرونو ته وخوت. نوموړي پلان درلود، چې شمالي قطب (۱۹۷۸ز) ته تر لومړني سفر وروسته انټراکټیکا ته سفر وکړي او له هغه ځایه د وینسن غره ته لاړ شي. نوموړی په ۱۹۸۴ز کال کې د انټراکټیکا سفر ته د چمتووالي لپاره په یوازې ځان په ژمي کې ډینالي ته پورته شو او هلته د ژمي په توپان کې نادرکه شو.
ریچارډ باس هغه لومړنی سوداګر او لېوال غرختونکی و چې په ۱۹۸۵ز کال کې ټولو اووو لوړو څوکو ته پورته شو. نوموړی په یوه کال (۱۹۸۳ز) کې شپږو څوکو ته پورته شو، چې په دې څوکو کې اکونکاګوا، ډینالي، کلیمانجارو، ماونټ ایلبروس، ماونټ وینسن او ماونټ کوسیوسزکو شاملې وې. نوموړی دغو ټولو څوکو ته د خپل ملګري فرانک ویلز او د غرونو د بېلابېلو لارښودونو سره یوځای پورته شو. باس او ویلز د ۱۹۸۳ز کال په پیل کې بېلابېلې هڅې وکړې، چې د ایوریسټ غره ته وخېژي، دا څوکه په نوملړ کې تر ټولو لوړه او ستونزمنه وه. باس د ۱۹۸۵ز کال د اپرېل په ۳۰مه  له ویلز پرته د ماونټ ایوریسټ څوکې ته ورسېده، نوموړي دا کار د امریکایي مسلکي غره ختونکي ډیویډ بریشیرز په لارښونه ترسره کړ. نوموړي وروسته د اووو څوکو کتاب هم لیکلی، چې دا تړون  یې رانغاړلی دی. امریکایي غرختونکی ګیری روچ دویم کس شو، چې وروسته په ۱۹۸۵ز کال اووو څوکو ته پورته شو.
احمد بن طولون
نن وخت چى کم د روانې ناروغانو عصرى روغتونونه دى په لومړنې ځل په ۹ پيړې کى د احمد بن طولون لخوا مصر کې جوړ شو. هغه وخت ﺯده کړى پکى کيدى او روانې ناروغان پکى تداوى کېدل. چى د احمد بن طولون روغتون ۸۷۲ م کال يى بنسټ کيښودل شو. طولون روغتون ناروغان وړيا تداوى کول. او داسى روغتون په آينده کى ټولې اسلامى نړۍ کې رايج شو
د ویتنام کلتور
د ویتنام کلتور خورا څو کلتوري دی. په ویتنام کې لومړنی کلتور د برونزو په دورې کې د Đông Sơn له کلتور سره راپیل شو چې د ویتنام د لرغوني تاریخ لپاره د ډېرو مهمو نیکونو له ډلې شمیرل کیږي. د ویتنام کلتور د شمالي حکومت د ۱۰۰۰ کلونو واکمنۍ له امله د چینایي کلتور له خوا ډېر اغیزمن شوی. په دې دورې کې ویتنامي ژبه د چینایی رسم الخط په Chữ Hán سره لیکل کېده، او وروسته بیا د ویتنامي رسم الخط (Chữ Nôm) چې د چینایی ژبې پر بنسټ رامنځته شوی و، خو په کې د اصلي ویتنامي کلیمو د ښودلو لپاره هم حروف رامنځته شوي وو، لیکل کېدل. د ویتنام په کلتور باندې دا لویه اغېزه دا معنا لري چې ویتنام ډېری د ختیځې اسیا (د چین، سویلي کوریا، شمالي کوریا او جاپان سره) د کلتوري حوزې برخه ګڼل کېږي.
په لسمې پېړۍ کې له چین نه د خپلواکۍ د ترلاسه کولو وروسته، ویتنام د سویل پر لور پراخوالی پیل کړ او هغه سیمې چې پخوا چمپا او خمیر پورې تړلې وې، له ویتنام سره یې ضمیمه کړې، چې په پایله کې یې پر ویتنامیانو باندې بېلابېلې اغېزې وښندلې. د فرانسې د استعمار په دورې کې، کاتولیک او لاتیني الفبا (ویتنامي لاتین) چې د Chữ Quốc Ngữ (ملي ژبې رسم الخط) یا Tiếng Việt Latinh (لاتین ویتنامي) په نوم یادېږي، په ویتنام کې یې د رومانیزم ژبه معرفي کړه.
ژبه
په سویل ختیځې اسیا کې ویتنام د خورا ژبنيو هیوادونو له ډلې نه دی. که څه هم ویتنامي ژبه د ویتنام رسمي ژبې په توګه ټاکل شوې، اوس مهال په دې هیواد کې له ۱۰۰ نه زیاتو ژبو باندې خبرې کېږي. دوی په پنځو لویو بېلابېلو ژبنیو کورنیو پورې اړه لري: اتریشي، استرالیايي، هونګ-میین، چیني- تبتي او کراـ دای دي.
ویتنامي ژبه یوه اسټرالیايي ژبه ده چې د یوه څپه ییز او اهنګي ځانګړتیاوو درلودونکې ده، چې د شمالي اسټرالیا له ځینو ژبو سره لکه بولیو ورته والی لري. په ۱۳ پیړۍ کې د ویتنام لیکنه او د ویتنام رسم الخط (Chữ Nôm) پیل شو، چې د اوسني لاتیني تکرار (Chữ Quốc Ngữ) لپاره چیني رسم الخط د بنسټ په توګه کارول کیږي.
ادبیات
په ویتنام کې د لیک لومړني شواهد د هان له خوا د نانیو (۱۱۱ مخکې له میلاد) له فتحې وروسته په نني شمالي او مرکزي ویتنام کې د زړو چینایي او کلاسیکو چینایي ژبو له معرفي کولو سره راڅرګند شوو. په هرحال، هغه یوازې د ټوټو، لنډو جملو په بڼه په خښتو او سکو کې کیندل شوي وو. په ویتنام کې لومړني ژوندي پاتې شوي ادبیات Nha Trang ته نږدې د سنسکریت Võ Cạnh کتیبه یا لیکنه (د څلورمې وروسته له میلاد پیړۍ) ده، چې د Funan یا Chamic کلتور پورې اړه لري. له Võ Cạnh وروسته Trà Kiệu ته نږدې د Cham Đông Yên Châu کتیبه ده چې د څلورمې پیړۍ په وروستیو پورې اړه لري، د Champa د پاچا لومړي بھدراورمن له خوا رامنځته شوې، او په زاړه سویلي برهمي رسم الخط لیکل شوې ده. نن ورځ دا کتیبه د سویل ختیځې اسیا د هرې ژبې ترټولو زړه او تصدیق شوې کتیبه ګڼل کېږي.