اکسايد
د اکسايدونو طبقه بندي : اکسايدونه په مالګې جوړونکو او مالګې نه جوړونکو ګروپونو ويشل شوي دي. لومړی مالګې جوړونکي اکسايدونه په خپل وار سره په تيزابي اکسايدونو ، قلوي اکسايدونو او امفوتريک اکسايدونو ويشل شوي دي. د اکسايدونو طبقه بندي د هغوي داکسيديشن نمبر له مخې : نارمل اکسايدونه. پر اکسايدونه. سپر اکسايدونه. سب اکسايدونه. اول نارمل اکسايدونه : په خپل وار سره په تيزابي اکسايدونو ، القلي اکسايدونو ، امفوتريک اکسايدونو او خنثی اکسايدونو ويشل شوي دي. دويم پر اکسايدونه : دا له هغه اکسايدونو څخه عبارت دي چې د اکسيجن د اکسيديشن درجه يې منفی يو (-1) وي. يا په بل عبارت پر اکسايدونه هغه اکسايدونه دي چې په هغوي کې د نارمل اکسايدونو په نسبت د اکسيجن مقدار زيات وي. لکه : H2O2 ,BaO2, Na2O2 دريم سپر اکسايدونه (Super Oxides): سپر اکسايدونه هغه اکسايدونه دي چې په هغوي کې د اکسيجن د اکسيديشن نمبر د اکسيجن مقدار د نارمل اکسايدونو په نسبت زيات وي .لکه : پوتاشيم سپر اکسايد (KO2) ربيديم سپراکسايد (RbO2) څلورم سب اکسايدونه (Sub Oxid) سب اکسايدونه هغه اکسايدونه دي چې په هغوي کې د اکسيجن مقدار د نارمل اکسايدونو په نسبت کم وي ، سب اکسايد بې پايښته اکسايدونه او ډير کم پيدا کيدونکي دي ، مثلاً د کاربن سب اکسايدونه (C3O2) د اکسایدونود لاس ته راوړلو طريقې :- ۱ :- داکسیجن دتعامل په اثردساده موادو سره ۲ :- دمغلقوموادو د اکسیدیشن څخه ۳ :- دنایتریتونو،کاربونیتونواوسلفیټونودتجزیې په نتیجه کې ۴ :- د تودوخې په اثر د ځینو هایدرو اکسایدونو د ډي هاډریشن څخه ۵ :- دعالي اکسایدونود تجزیې څخه یابرعکس ۶.دهغواکسایدونوداکسیدیشن څخه چې درجه یې ټیټه وي هغه اکسایدونواستحصال چې داکسیدیشن درجه یې لوړه وي. دکيمياد نړیوالې نوم ایښودنې (IUPAC) سیستم له مخې د اکسایدونو د نومونو لپاره بايدلاندې قواعدپه نظر کې ونيول شي: الف :- په فورمول کې لومړی الکتروپوزیټیف عنصر لیکل کیږي لکه فلزات ب :- په هغو اکسایدونو کې چې د غیرفلزاتو پواسطه جوړیږي په کیڼه (چپه) خوا کې هغه عنصر لومړی لیکل کیږي چې په لاندې سلسله کې قرار ولري ( Br, Si, C, Sb, As, P, N, H, I, Br, Cl, F, O, B, S ) عناصر کولای شو،چې د یوناني مختاړو په واسطه مونو، ډای، ترای، تترا، هکزا، هپتا، اکتا، نونان او داسې نورو سره په اکسایدونو کې یاد کړو. دغه قاعدې په خاص ډول د هغو اکسایدونو لپاره د استعمال وړ دي چې د غیرفلزاتو په واسطه تشکیل شوي وي لکه ډای نایترواکساید (N2O) یا نایتروجن، ډای اکساید (NO2)، ډای نایتروجن تترا اکساید (N2O4)، منګان ډای اکساید (MnO2) او داسې نور. اکسایدونه د کیمیاوي نقطه نظره په مالګې جوړونکو او مالګې نه جوړونکو بې تفاوته اکسایدونو باندې ویشل شوي دي. مالګې نه جوړونکي اکسایدونه نه تیزابونه او نه قلویات جوړوي لکه :- (N2O4, CO, SiO, NO, N2O) او نور. مالګې جوړونکي اکسایدونه د کیمیاوي خصوصیاتو له مخې په قلوي تیزابي او امفیوتري باندې ویشل شوي دي. قلوي اکسایدونه Basic oxides قلوي اکسایدونه هغه اکسایدونه دي چې د اوبو سره تعامل کوي او قلوي جوړوي او یا په بل عبارت هغه اکسایدونه چې د اوبو سره تعامل کولو سره القلي جوړوي د هغوي لپاره کولای شو چې ظاهري معادلې او د قلویاتو د جوړیدو فرضي تعاملات ولیکو. د مثال په ډول پوتاشیم اکساید (K2O) او کلسیم اکساید (CaO) په اوبو کې په ښه ډول حل کیږي او اړوند قلوي جوړوي لکه په لاندې دوه معادلو کې:                                                                                                                                                  K2O + H2O →2KOH CaO + H2O →Ca (OH)2 Ag2O, CuO, Fe2O3 اکسایدونه په اوبو کی غیرمنحل دي هغوي د قلویاتو د جوړیدو په تعاملاتو کې برخه نه اخلي. د بلې خوا نه دوي تیزابونه خنثی کوي له همدې امله قلوي بلل کیږي لکه په لاندې معادلو کې: Fe2O3 + HCL → 2FCL3 + 3H2O CuO + H2SO4→ CuSO4 + H2O Ag2O + 2HNO3→ 2AgNO3 + H2O د قلوي کسایدونو کیمیاوي خواص دغسې دي چې هغوي په اوبو کې د تیزابونو سره تعامل کوي مالګې او اوبه جوړوي. القلي اکسایدونه د القلي اکسایدونو د القلي انهایدراید په نوم هم یادیږي د ځینو فلزاتو اکسایدونه او د هغوي هایدرواکسایدونه په لاندې جدول کې په ښه ډول سره کتلای شو: نوم	القلي	نوم	قلوي اکسایدونه	ګڼه لیتیتم هایدرواکساید	LiOH	لیتیم اکساید	Li2O	1 سودیم هایدرواکساید	NaOH	سودیم اکساید	Na2O	2 پوتاشیم هایدرواکساید	KOH	پوتاشیم اکساید	K2O	3 کلسیم هایدرواکساید	Ca(OH)2	کلسیم اکساید	CaO	4 مګنزیم هایدرواکساید	MG(OH)2	مګنیزیم اکساید	MgO	5 فرس هایدرواکساید	Fe(OH)2	فرس اکساید	FeO	6 کوبالت هایدرواکساید	Co(OH)2	کوبالت اکساید	CoO	7 نیکل هایدرواکساید	Ni(OH)2	نیکل اکساید	NiO	8 فریک هایدرواکساید	Fe2(OH)3	فریک اکساید	Fe2O3	9 توریم هایدرواکساید	Th(OH)4	توریم اکساید	ThO2	10 کلسیم اکساید(CaO) (Calcium Oxide): کلسیم اکساید د یو اتوم کلسیم (Ca) او یو اتوم اکسیجن څخه جوړ شوی دی یعنې هغه مرکب دی چې د اکسیجن او کلسیم څخه جوړ شویدی او په صنعت کې د کلسیم کاربونیټ د حرارتي تجزیې