cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
درې ګونی تړون
د انګليستان او روسيې تر منځ کنوانسيون
روسيې په وروستيو کې له جاپان سره سپکوونکې جګړه بايللې وه، چې همدا د ۱۹۰۵ ز کال روسي اوښتون يو سبب او د قانوني پاچاهۍ يوه روښانه اړونه وه. که څه هم دا له جاپان سره د جګړې پر مهال د بې ګټې په توګه درک شوی و، مګر ياد اتحاد د درې ګوني اتحاد د ګواښ د غبرګون په موخه په اروپايي لوبه کې ارزښتناک و. Tomaszewski د درې ګوني اړيکې بشپړتيا د ۱۹۰۸ز کال څخه تر ۱۹۱۴ ز کال پورې دورې پر مهال؛ د روسي ليد لوري له مخې د پوهېدنې له يو داسې خوځند ټولګې څخه د ودې په توګه تشرېح کوي، چې د بېلابېلو کړکېچونو پر وړاندې ودرېده او د لومړۍ نړيوالې جګړې له پيل څخه وروسته په بشپړ ډول د يو عيار اتحاد په توګه راښکاره شو.
مروارید کانال
مروارید کانال د ننګرهار ولایت کوز کنړ ولسوالۍ له سیمو د کنړ له سیند څخه پورته شوی کانال دی دی چې چارې یې له ۲۰۰۳م کال نه تر ۲۰۱۰م کال پورې د جاپانې خیریه موسیسې پي ام اس لخوا د ډاکټر ناکامورا په مشرې سرته ورسیدې. یاد کانال د د ښیوې ولسوالې په ګمبیري دښته کې سلګونه زره جریبه ځمکه خړوبوی.
درې ګونی تړون
د انګليستان او روسيې تر منځ کنوانسيون
په ۱۹۰۷ ز کال کې د انګليستان او روسيې تر منځ تړون ومنل شو، چې هڅه يې وکړه د پروس، افغانستان او تبت او په مرکزي اسيا کې د دوی د سيالۍ په اړه (چې د سترې لوبې يا Great Game کنيه نوم يې ورکړی و) اوږد مهاله شخړې حل کړي او د بغداد د اورګاډي د ليکې په اړه يې د انګليستان وېرې په ګوته کړې، چې ښايي يادې ليکې په نږدې ختيځ کې د جرمني پراختيا سره مرسته وکړي.
تړون په فعاليت کې
د تړون اوسېدلو راتګ په اړين ډول د دوه مخالفو بلاکونو تر منځ يو تل پاتې وېش پر ځای نه کړ او حالت د بدلون وړ پاتې شو. د اروپا د ستر ځواک له دوه مرکزونو سره د روسيې يو ځاې کېدنه په دواړو اړخونو کې جنجالي يا د بحث موضوع وه. زياتو روسي محافظه کارانو نامذهبي فرانسه باندې باور ونه کړ او د بریتانيې له تېرو ديپلوماتيکي تمرينونو څځه يې وغوښتل، چې په نږدې ختيځ کې د روسيې د نفوذ مخه ونيسي. نامتو او فرانسوي او برتانوي ژورنالېستانو، علمي هستيو او قانون ايښودونکو تزار پلوی ارتجاعي نظام بې خونده وباله. بې باورۍ د برتانوي او فرانسوي سياستپوهانو له لورې د هوساينې په څرګندولو سره؛ ان د جګړې په وخت کې ټينګار وکړ. دا هغه مهال و چې تزار Nicholas II له واک څخه لاس واخيست او په ۱۹۱۷ ز کال کې د فبروري له اوښتون څخه وروسته يې روسي لنډ مهاله حکومت (Russian Provisional Government) ځايناستی شو. Romanoves لپاره د سياسي پناه يو وړانديز د عمومي غبرګون د وېرې له امله د بریتانوي پاچا له لوري نه و منل شوی. همدارنګه فرانسې هېڅکله هم په معزول شوي تزار سره د پناه موضوع نه ده لويه کړې.
احمد امېد خپلواک
احمد امېد خپلواک د بي بي سي پښتو څانگې يو سيمه ييز خبريال و چې په يوې پېښې کې مړ شو.
وېشنيزه:افغان خبريال‎ وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
هوتکیان
د هوتکیانو ټول واکمنې Hotak Empire) له ۱۰۸۷-۱۱۱۶ هجری شمسی) د قندهار د غلجیانو قوم یوه شاهنشاهي قبیله وه چې په ۱۷۰۹ م کال کې یې د صفویانو واکمنې ختمه او خپل حکومت یې جوړ کړ. د هوتکي سلسلې لومړنی واکمن میرویس خان هوتک وو.
۱۹۷ (عدد)
۱۹۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۹۶ څخه  مخکي او د ۱۹۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۹۷:
په کلینډر کې
۱۹۷ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۹۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
ایزنهاور
ایزنهاور. د امریکا 34 ولسمشر او یو نظامی پنځه ستوریز جنرال وو 1953تر 1961 کال پوری یی د ناټو سازمان مشری په غاړه لرله او ددی سازمان طرخه نوموړی ورکړه دا لومړنی امریکایی ولسمشر وو چی د تور پوستو او سپین پوستو تر منځ یی تعبيض د ختمولو امر وکړ چی له هغی وروسته بیا تور پوستو او سپین پوستو ماشومانو په يو ښونځي کی زده کړی شورع کړی او د انتحاباتو په قانون کی یی هم تحول راوستلو چی د یاد قانون کی داسي صراخت موجود وو چی یو ریس جمهور یوازی دوه ځلی کولایی شی چی ریس جمهوری ته ځان انتخاب کړی
مادیان
ماد قبیله (ماد خلک) یوه آریایي قوم (قبیله) وه چې له میلاد نه مخکی د ننې ایران په شمال لویدیځ د ماد په سیمه کې له له میلاد نه مخکی په ۱۷م پیړۍ کې واکمني کوله.
پي ام اس
پي ام اس (P M S) یوه جاپانې خیریه موسیسه ده چې د افغانستان ترڅنګ په نورو ګڼ شمیر هیوادونو کې خیریه پروژې ترسره کوی. یادې موسیسې په تیرو ۲ لسیزو کې د افغانستان په ننګرهار ولایت کې د خلکو د هوساینې لپاره زیات شمیر کارونه کړي.
ایگوآنایان
ایگوآنایان (په لاتين: Iguanidae) د مارمولکانو یوه لویه ډله ده چې په حارو سیمو کې پر ونو باندی په سهیلي او شمالي امريکا، گالاپاگوس، تونگا، فيجي او مادغاسکر کې ژوند کوي. دا ډله د مارمولکانو د مختلفو ډولونو جوړه شوي ده. ایگوآنایان غیر ماتېدونكى لکۍ لري او هگۍ اچوي. ایگوآنایان په ځانگړی ډول غوښه خوړونکی ژوي دي خو بوټي خوړونکی ایگوآنایان (لکه سمندری ایگوآنا) هم وخود لري. تر اوسه پورې د ایگوآنایانو ۷۰۰ ډوله توصيف شوي دي.
وېشنيزه:ایگوآنایان
اختر کوهستاني
اختر کوهستاني د بي بي سي راډيو پښتو او پاړسي څانگو سيمه ييز خبريال او ژورناليسټ و چې په يوې هوايي ترافيکې پېښې کې د الوتکې غورځېدو سره مړ شو.
‎
وېشنيزه:افغان خبريال وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
د اقلیمي بدلون سناریو
ساینس‌پوهان کولای شي د اقلیمي بدلونونو جلا جلا نړیوالې، سیمه‌ييزې او ملي سناریوګانې جوړې کړي. دا سناریوګانې له هم‌ګټو سره د مرستې لپاره ډیزاین شوې دي تر څو پوه شي چې کوم تصمیمونه به د اقلیمي بدلون پر کمښت یا انطباق بامعنا اغېزې ولري. ډېری هغه هېوادونه چې د انطباق پلانونه یا په ملي کچه مشخص مشارکتونه جوړوي، د خپلو تصمیمونو د ښه درک لپاره د سناریوګانو څېړنو ته مخه کوي.
د نړیوالو پروسو له لارې د اقلیمي بدلونونو د کمولو اړوندې موخې د همدغو سناریوګانو د څېړنو پر بنسټ ولاړې دي. په دغو نړیوالو پروسو کې د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوی (IPCC)، د پاریس هوکړه‌لیک او د پایدارې پراختیا موخې یادولی شو. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۸ کال کې د ۱.۵ درجې سانتي ګراد نړیوالې تودوخې په اړه ځانګړی راپور خپور شو تر څو د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو، په ملي کچه د مشخص مشارکت او اقلیمي بدلونونو د اغېزو په اړوند لا نوي ماډلونه د اقلیمي بدلونونو د ارزونې په اړه د حکومت‌منځي پلاوي د پنځم راپور په نسبت چې په ۲۰۱۴ کال کې د پاریس تر هوکړه‌لیک مخکې خبور شوی و، منعکس کړي.
د راتلونکي سناریوګانې
دغه سناریوګانې د احتمالي راتلونکي کیسې بللی شو. دا سناریوګانې د داسې عواملو په تشرېح کولو کې مرسته کوي چې د کمیت ټاکنه یې ستونزمنه ده لکه حکومتولي، ټولنیز جوړښتونه او سازمانونه. څېړونکې «موریتا او همکارانو یې» د راتلونکي د سناریوګانو اړوند ادبیات ارزولي دي. دوی د سناریوګانو تر منځ د پایدارې پراختیا له ډولونو نیولې د ټولنیزو، اقتصادي او چاپېریالي سیستمونو تر ویجاړۍ پورې ډېر بېلابېلوالی موندلی. په ډېریو څېړنو کې لاندې تړاوونه موندل شوي دي:
د اقلیمي بدلون ملي اټکلونه
د اقلیمي بدلون ملي اټکلونه (چې« د اقلیم ملي سناریوګانې» یا «د اقلیم ملي ارزونې» هم بلل کېږي) د سیمه‌ييز اقلیم تخصصي اټکلونه دي چې معمولاً د هر هېواد له‌خوا تولیدېږي. هغه څه چې د اقلیم ملي اټکلونه له نورو اټکلونه څخه بېلوي، دا دي چې دا ډول اټکلونه په رسمي ډول د دولتونو له‌خوا کېږي او د انطباقي پلانونو لپاره اړوند ملي بنسټونه دي. اقلیمي اټکلونه د څو کلونو په جریان کې د هېوادونو د هواپېژندنې د ملي ادارو یا هغو اکاډمیکو مؤسسو له‌خوا چمتو کېږي چې د اقلیمي بدلونونو پر موضوعاتو کار کوي.
هغه اقلیمي اټکلونه چې معمولاً د یوه واحد محصول په توګه خپرېږي، له ګڼو اقلیمي ماډلونه څخه ترلاسه شوي معلومات راټولوي او د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو له مسیرونو څخه د اقلیمي راتلونکي د تشرېح لپاره کار اخلي. دغه ډول محصول د روایتونو، جدولونو، نقشو او خامو موادو د کارولو له لارې اقلیمي بدلونونه برجسته کوي. اقلیمي اټکلونه د پالیسي جوړوونکو، عمومي او خصوصي تصمیم نیوونکو او څېړونکو لپاره په دې خاطر د عمومي لاسرسي وړ دي چې د اقلیمي اغېزو په اړه لا ډېرې څېړنې وکړي، خطرونه وارزوي او له اقلیمي بدلونونو سره د انطباق څېړنې وکړي. اټکلونه په هرو څو کلونو کې د دې لپاره یو ځل نوي کېږي چې نوي علمي لیدلوري او اقلیمي ماډلونه راونغاړي.
موخې
د اقلیم ملي اټکلونه د یوه هېواد په اقلیم کې راتلونکي احتمالي بدلونونه څرګندوي. دا اټکلونه د څوګوني انتشار د سناریوګانو له لارې پر متغیراتو لکه تودوخه، ورښت او لمرینو ساعتونو د نړیوال کمښت د بېلابېلو هڅو اغېزې برجسته کوي. اقلیم پوهان د څوګوني انتشار د سناریوګانو د کارولو سپارښتنه کوي تر څو ډاډ ترلاسه شي چې د ګڼو اقلیمي بدلونونو لپاره تصمیمونه قوي دي. د اقلیم ملي اټکلونه د ملي اقلیم د انطباق او د اقلیمي مقاومت د پلانونو بنسټ جوړوي چې یو.اېن.اېف.سي.سي.سي ته یې راپور ورکول کېږي او د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي په ارزونو کې کار ترې اخیستل کېږي.
ډیزاین
بېلابېل هېوادونه د خپلو ملي اقلیمونو اټکلونه له هم‌ګټو سره په تعامل چمتو کوي. دغه ډول هڅو مرسته کړې چې د هم‌ګټو اړتیاوې له اقلیمي معلوماتو سره غاړه غړۍ شي. پخوا د تعامل چوکاټونه نظرپوښتنې یا سروې‌ګانې، مرکې، پرېزېنټېشنونه، ورکشاپونه او نور موارد وو. دغه ډول متقابلو اړیکو نه یوازې دا چې د اقلیمي معلوماتو له اړوندو معلوماتو څخه د استفادې وړتیا ډېره کړه، بلکې د انطباق په پروژو کې یې د اقلیمي معلوماتو د استفادې د څرنګوالي له اړوندو بحثونو سره هم مرسته وکړه.
اوږدمهالې نړیوالې سناریوګانې
د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار د کمولو وړتیا د لېږد څو مهمو پړاوونو ته اړتیا لري: له دې ډلې د فوسیلي سون‌توکو کمول، د انرژۍ د هغو سرچینو تولید چې کم ګلخانه‌يي ګازونه خپروي، د انرژۍ نورو تامینوونکو ته بدلون او تر ټولو مهمه دا چې د انرژۍ په برخه کې سپما وشي. که فوسیلي سون‌توکي همدا ډول وسوځول شي او ژواک چاپېریال ته ولېږدي، د ګلخانه‌يي ګازونو د انتشار یا خپرېدو کمول به ډېر ستونزمن شي.
د اقلیمي بدلونونو د کمښت سناریوګانې
د اقلیمي بدلون د کمښت سناریوګانې هغه احتمالي راتلونکي دي چې په هغو کې نړیواله تودوخه د قصدي اقداماتو لکه د فوسیلي سون‌توکو پر ځای د انرژۍ د سرچینو په کارولو سره کمېږي. دا داسې اقدامات دي چې انتشار تر ټولو کمې کچې ته راټیټوي تر څو د ګلخانه‌يي ګازونو انتشار په هغو کچو کې تثبیت شي چې د اقلیمي بدلونونو ناسمې پایلې محدودوي. د دغو سناریوګانو په مرسته د نړیوالو هیله‌مندیو د بېلابېلو کچو په چوکاټ کې پر یوه اقتصاد د کاربن د بېلابېلو بیو د اغېزو څېړنه شونې ده.
بغداد
بغداد (چې په انګليسي Baghdad /ˈbæɡdæd, bəɡˈdæd/، په عربي: بَغْدَاد[baɣˈdaːd]) د عراق پلازمېنه او په عربي نړۍ کې له قاهرې وروسته دویم تر ټولو لوی ښار دی. دا ښار د بابل لرغوني اکدی ښار کنډوالو ته او د فارس د ساسانیانو پلازمېنې تیسفون (المدائن)  ته څېرمه  د دجلې د سیند په اوږدو کې موقعیت لري. په ۷۶۲ز کال کې بغداد د عباسیانو د خلافت د پلازمېنې په توګه وټاکل شو، او د نوموړي خلافت د پام وړ لویه پراختیایي پروژه شوه. په یوه ډېره لنډه موده کې، یاد ښار د اسلامي نړۍ په یوه مهم کلتوري، سوداګریز، او علمي مرکز بدل شو. یاد ښار سربېره پر دې، د حکمت د کور (بیت الحکمه یا دارالحکمه) په ګډون یو شمېر علمي موسساتو، همدارنګه د بېلابېلو ملیتونو او بېلابېلو دینونو چاپېریال ته په ځای ورکولو سره، د زده کړې د مرکز په توګه خپل نړیوال شهرت حفظ کړی دی.
بغداد د اسلامي زرینې دورې په بهیر کې د عباسیانو د دورې په زیاتره برخه کې له یو میلیون څخه د ډېر نفوس په درلودلو سره په نړۍ کې تر ټولو لوی ښار ګڼل کېده. یاد ښار په ۱۲۵۸ز کال کې د مغلو د سترواکۍ له لوري په لویه پیمانه ویجاړ شو، او پایله یې داسې یو زوال شوه چې د پرله پسې بدمرغیو او څو یو په بل پسې سترواکیو له خوا د لاس په لاس کېدو له کبله یې د پېړیو لپاره دوام درلود. په ۱۹۳۲ز کال کې په رسمي ډول د یو خپلواک هېواد په توګه د عراق له پېژندل کېدو سره (چې له هغې مخکې د بریتانیا د بین النهرین قیمومیت و) بغداد د عرب کلتور د یو مهم مرکز په توګه په تدریجي ډول د بېلابېلو اټکلونو له مخې د ۶ یا ۷ میلیونه څخه زیات نفوس سره خپل پخوانی شهرت بیا وموند. دا ښار د خپل زیات نفوس پرتله یو کوچینی مساحت لري چې یواځې ۶۷۳ کیلومتره مربع (۲۶۰میل مربع) دی.
دا ښار د عراق د جګړې له امله له یو شمېر بنیادي ویجاړيو سره مخ شوی دی، هغه جګړه چې په ۲۰۰۳ز کال کې د امریکا په مشرۍ پر عراق باندې له حملې سره پیل شوه او تر ۲۰۱۱ز کال پورې یې دوام درلود، او ورپسې د پاڅونونو او له سره د جګړې د بیا پیل له امله چې په ۲۰۱۷ز کال کې پای ته ورسېده او پایله یې په لویه پیمانه د کلتوري میراث او تاریخي بناوو له منځه تلل وو. د دې دورې په بهیر کې بغداد د نړۍ په کچه د تروریستي حملو تر ټولو لوړ ګرافونه درلودل. په هر ترتیب، تروریستي حملې اوس لږ شوې او په ۲۰۱۷ز کال کې په عراق کې د اسلامي دولت د جنګیالۍ ډلې له ځمکنۍ ماتې وروسته د کمېدو خوا ته د راښکته کېدو په حال کې دي.
نوم یې
د بغداد نوم له اسلام نه مخکې تاریخچه لري، او رېښه یې یوه د بحث وړ موضوع ده. هغه سیمه چېرې چې د بغداد ښار وده کړې ده، د زریزو لپاره پکې استوګنه کېده. په ۸مه زېږدیزه پېړۍ کې هلته د یو فارسي کلي په ګډون چې بغداد نومېده، څو کلیو پراختیا موندلې وه؛ بغداد هغه نوم و چې بیا وروسته د عباسیانو د لوی ښار په توګه کارول کېده.
عرب لیکوالانو د بغداد د اسلام څخه د مخه رېښو په نظر کې نیولو سره، په عمومي ډول دغه رېښې په منځنۍ فارسي ژبه (پهلوي) کې لټولې دي. دوی بېلابېلې معناګانې ورته وړاندیز کړې دي، چې له منځه یې تر ټولو مشهوره معنا "د خدای له لوري اعطا یا ورکړه" ده. معاصر پوهان هڅه کوي چې له دغې رېښې څخه ملاتړ وکړي کومه چې نوموړې کلیمه د یوې فارسي مرکبې کليمې بغ یعنې "خدای" او داد  "اعطا یا ورکړې په توګه بولي.
په زړه فارسي ژبه کې د یاد مرکب نوم لومړنی عنصر د بوغو چې په هندي ژبه کې د بهګ او په سلاوي ژبه کې د بوګ یعنې معبود یا خدای په معنا دی. په منځنۍ فارسي کې یوه بله مشابه اصطلاح مېترادات (چې په نوې فارسي کې مهرداد کېږي)، نوموړې په انګلیسي کې له خپلې مستعارې هلینسټي بڼې مېتريډېټس (Mithridates) سره چې معنا یې "د مېترا(د لمر خدای)  له خوا اعطا شوی" ده (دات د داد ډېره لرغونې بڼه ده، چې په سانسکرېت کې له دات، په لاتیني کې له دات (dat) او په انګلیسي کې له اعطا کوونکي (donor) کلیمو سره تړاو لري، کومې چې په نهایت کې د فارسي له مهرداد کلیمې څخه مستعارې شوې دي. په منځنۍ فارسۍ (پهلوي) کې له بغ سره یو شمېر نور موقعیتونه هم شته دي چې په افغانستان کې له بغلان او بګرام څخه او  پخپله په ایران (فارس ) کې له  باغشن (بغ-شن)  ،  او په ګرجستان کې له بغداتي څخه عبارت دي، کوم چې تر ډېره ایرانۍ ګډې اېتمولوژیکې رېښې لري.
یو څو لیکوالانو د دغه نامه لپاره ډېرې لرغونې رېښې، په ځانګړې توګه د بګدادو یا هدادو رېښې، کومې چې په لرغونې بابلۍ ژبه کې موجودې وې (املا یې له داسې نښې سره کېده کومه چې له بغ او هو دواړو څخه استازیتوب کولی شي) وړاندیز کړې وې، او همداراز یې ورته د یو ځای انجیلي تلمودي نوم چې "بغداتا" نومېږي، وړاندیز کړی دی. ځینو پوهانو بیا یاد نامه ته د آرامي ژبې ځينې مشتقات وړاندیز کړي دي.
کله چې عباسي خلیفه ابو جعفر عبد الله بن محمد المنصور د خپل خلافت د پلازمېنې لپاره یو په بشپړ ډول نوی ښار تاسیس کړ، یاد خلیفه د مدینة السلام یا د سولې د ښار نوم پرې کېښود. چې دا نوم په سکو، وزنونو او نورو رسمي تعاملاتو کې رسمي نوم و، که څه هم عامه خلکو یې پخوانی نوم کاراوه. [غیر موثقه سرچینه؟] په۱۱مه زېږدیزه پېړۍ کې بغداد تقریبا د نړۍ په کچه د مشهور ګڼ مېشته ښار ځانګړی نوم شو.
تاسیس
د امويانو له سقوط څخه وروسته چې لومړنۍ اسلامي واکمنه سلسله وه، فاتح عباسي واکمنان د خپل ځان لپاره د مستقلې پلازمېنې په لټه کې شول تر څو له هغه ځایه خپله واکمني وچلوي. دوی د ساسانیانو د پلازمېنې تیسفون شمال لوري ته یوه سیمه وټاکله، او د ۷۶۲ز کال په جولای کې خلیفه المنصور پخپله د دغه ځای د ودانیزو چارو له پرمختګ څخه څارنه وکړه. نوموړی ښار د برمکیانو تر لارښوونو لاندې جوړ شو. منصور باور درلود چې بغداد د عباسیانو په مشرۍ د اسلامي سترواکۍ لپاره د پلازمېنې په توګه تر ټولو وړ او له نیمګړتیاوو پرته ځای دی. مسلمان تاریخ پوه الطبري د عیسوي راهبانو څخه یوه پخوانۍ وړاندوینه روایت کړې ده چې د میلکاس په نامه یو حاکم به یوه ورځ د بغداد چاپېره یو ننداریز ښار جوړوي. کله چې منصور د دې کیسې په اړه واورېدل، نوموړی د یاد روایت د شتون له امله ډېر خوښ شو، ځکه هغه په ماشومتوب کې ميلکاس بلل کېده. دا سیمه د منصور زښته ډېره خوښه وه لکه چې له هغه څخه نقل قول شوی دی چې وایي: "دا په حقیقت کې هغه ښار دی چې زه به یې بنسټ ږدم، هلته به زه ژوند کوم او هلته به مې اولاده له ما نه وروسته حکمراني کوي".
د یاد ښار له ودې سره د هغه غوره موقعیت د لږ تر لږه دوو عواملو پر بنا مرسته وکړه:
د دې ښار په دواړو شمالي او سوېلي څنډو کې اوبه موجودې دي چې ټولو اوسېدونکو ته یې د یادو اوبو د پرېمانه ګټې اخیستنې زمینه برابره کړې ده، کومه چې په اوس وخت کې یوه ډېره غیر معمولي خبره ده. د بغداد ښار په ډېره چټکۍ سره دومره لوی شو چې په دریو اداري حوزو وېشل کېدو ته یې اړتیا وموندله، نوموړې حوزې له: مدینة المنصور (ګړدی ښار)، الشرقیه (الکرخ) او العسکر المهدي (په لوېدیځه غاړه پروت و) څخه عبارت وې.
بغداد د ساسانیانو پلازمېنه تیسفون چې په سویل ختیځ کې د ۳۰ کیلو مترو (۱۹مایلو) په واټن کې پروت و، تر خپل سیوري لاندې راوست. نن ورځ ټول هغه څه چې له تیسفون څخه په میراث پاتې دي، د روضې په بڼه جوړ شوی د سلمان پاک ښارګوټی دی، چې له لوی بغداد سره نږدې سوېل ته پروت دی. تیسفون پخپله د سِلوکیانو د سترواکۍ د پلازمېنې سلوکیا ځای ناستی شوی و، کومه چې په خپل وار سره پخوا د بابل ښار ځای ناستې ټاکل شوې وه.
د ابن بطوطه په حواله چې نوموړی یو سیلاني و، بغداد له خپلو هغو برخو پرته چې ویجاړی ور اوښتی و، یو له تر ټولو لویو ښارونو څخه ګڼل کېده. اوسېدونکي یې زیاتره حنبلیان دي. همدارنګه د امام ابو حنیفه قبر په بغداد کې واقع دی چې په سر یې یوه حجره او یو مسجد ودان شوي دي. د بغداد سلطان ابو سید بهادر خان هغه تاتار ټولواک و چې اسلام یې ومانه.
= تاریخ = بغداد ( په فارسی ژبه د خدای سوغات معنی لری) د ساسانیانو پاچایی په وخت کی یو کوچنۍ کلی وو. په ۶۵۰ کال کی د عرب اردو ساسانی حکمران ماته وکړه. په ۷۶۲ کال کی د عباس خلیفه المنصور د دجله د سیند نژدی خپل مقر تاسیس کړ. خلیفه المنصور دغه ښارته د مدینة السلام نوم ورکړ. په دی وخت کی بغداد د عباسی دولت مهم مرکز وو. دغه ښار په ۹۴۶ کال کی د فارسی پوځ لخوا نیول شو. په ۱۲۵۸ کال کی د چینگزخان پوځ پر عراق برید وکړ او بغداد یی ونیول. په ۱۴۰۱ کال کی د بغداد ښار د تیمور لېنگ لاس ته درغله. په ۱۶۲۳ کال کی فارسی پوځ بغداد ونیول او پنځه کالونه وروسته دغه ښار د عثمان امپراطوری لاس ته درغله. د نړی تر جگړه وروسته په ۱۹۲۱ کال کی بغداد د عراق د پاچایی پایتخت شو. په اوس وخت کی بغداد د عراق د جمهوریت پایتخت دی.
سرچينې
وېشنيزه:عراق وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
سپینوزیزم
سپینوزیزم (چې د سپنیوزاییزم په بڼه هم لیکل کېږي) د باروچ سپینوزا یوګون‌پاله فلسفي سیسټم دی، چې «خدای» د یوه یوګړي ځانتني جوهر په توګه پېژني او هم ماده او هم فکر د هغه ځانګړنې دي.
بنسټیز عقیدتي اصول
"لا زیات ټینګار کولای نه‌شو چې څرنګه د سپينوزا پاتې فلسفه – د هغه د ذهن فلسفه، پوهنپوهنه، ساپوهنه، اخلاقي فلسفه، سیاسي فلسفه او د مذهب فلسفه – د «اخلاقو» کتاب په لومړۍ برخه کې، څه ناڅه د مېتافزیکي له اساساتو څخه په مستقیمه توګه اغېزمنه ده."سپينوزا د اخلاقو کتاب په لومړیو کې استدلال کوي چې یوازې یو جوهر شتون لري، چې په مطلقه توګه بې‌پایه، خپل-جوړ شوی او ابدي دی. جوهر د بې‌شمېرو ځانګړنو (د عقل پر مټ د اقتباسي جاج یا وږم نومېرنه) او حالتونو (هغه څه چې له ځانګړونو او حالتونو څخه ترلاسه کېږي) د رامنځ‌ته کېدلو لامل ګرځي.
سره له‌دې، باید د بې‌پلوه یوګون‌پال دریځ په یاد ولرو. په داسې حال کې چې د ذهن په ډګر کې د طبیعي نړۍ د وګړو تجربه او فزیکي واقعیت د خدای یوه برخه ده، د بې‌پایه ځانګړنو له منځه یوازې دوه ځانګړنې – تفکر او غځېدنه – دي چې له خدایه پیلېږي.
د کارتیزینیزم سره په ملتیا کې، د هغه فلسفه، د روښانتیا پېر په اوږدو کې د اروپایی فلسفي بحثونو یوه برخه وه. په ځانګړې توګه، سپينوزا د مادې په دوه‌ګوني اصالت، د ارادې او عقل په تړاو د ډیکارت له باور او په ازادې ارادې سکالو کې له ډیکارت سره موافق نه‌ؤ.
سپینوزیزم کې، له خدای سره د شخصي اړیکې جاج له هغه دریځ څخه راځي چې وګړی د یوه بې‌پایه سره‌تړلي«جوړښټ (اورګانیزم)» یوه برخه ده. سپينوزا استدلال وکړ چې هرڅه له خدای څخه مشتق کېږي، چې له ټولو مخلوقاتو سره په اړیکه کې دی. که څه هم انسانان یوازې تفکر او غځېدنه تجربه کوي، خو هغه څه چې د خلقت یوه اړخ ته پېښېږي، نو پر نورو اړخونو باندې هم اغېزه کوي. په دغه ترتیب سره، سپینوزیزم د جبرپالنې او چاپېریال‌پوهنې (ایکولوجي) یوه بڼه ښیي، او اخلاقو لپاره یې د یوه بنسټ په توګه کاروي.
سربېره پر دې، د سپینوزیزم یو ستر عقیدتي اصل دا دی چې نړۍ، په بنسټیزه توګه، جبرپاله ده. ټول هغه څه چې پېښېږي او یا به پېښېږي، په بله بڼه راڅرګندېدلای نه‌شي. سپينوزا ادعا وکړه چې د پوهې درېیم ډول – حدس – تر ټولو لوړه بڼه ده. په لا ځانګړي ډول، هغه حدس د انسان د عقل داسې یوه وړتیا ګڼي چې د نړۍ په هکله د ترلاسه شوي پوهاوي پر بنسټ، د پوهې په هکله حدس وهلای شي.
ځانګړنې
سپينوزا «ځانګړنه» داسې تعریفوي:"د ځانګړنې په واسطه پوه شوم چې عقل له جوهر څخه، د هغه د وږم په توګه، څه نومېري. (E1D4)"له‌دې ځایه کېدای شي پوه شو چې ځانګړنې جوهر سره تړاو لري. له‌دې سره، سره، ان د سپينوزا له مستقیم تعریف څخه هم روښانه نه‌ده چې چې ځانګړنې په واقعیت سره همهغه لارې دي چې جوهر رامنځ‌ته کوي، که ځانګړنې د جوهر د پېژندلو ساده لارې دي، خو نه هغه اړینې لارې چې په واقعیت سره شتون لري. سپينوزا داسې انګېرې چې ګنې د چې د ځانګړنو شمېر بې‌پایه دی، خو دوه ځانګړنې دي چې، د سپينوزا په اند، په هکله یې پوهه درلودلای شو: تفکر او غځېدنه.
د تفکر ځانګړنه دا ده چې، څنګه کولای شو جوهر له تفکرونو، یعنې د څیزونو جاجېدنو، څخه رامنځ‌ته شوې ښکارندې په توګه وپېژنو. کله چې یو ځانګړی څیز د تفکر ځانګړنې له لارې پېژنو، حالت د یو څیز د مفکورې (یا بلې مفکور، یا یو بل څیز) په توګه نومېرو.
د غځېدنې ځانګړنه دا ده چې، څنګه کولای جوهر، په فزیکي توګه تشیال (مکان) کې په غځېدل شوې بڼه، وپېژنو. دلته د «غځېدل شوې» معنی هغه ځانګړي توکي دي چې تشیال کې خپاره دي. د دغه منطقي پرله‌پسې‌والي په پایله کې، که چېرې جوهر او خدای یوشان وي، د سپينوزا په اند او له دودیز جاج سره په توپیر کې، خدای (د خپل د یوې ځانګړنې په توګه) غځېدنه لري.
سرخاني خان الكوزى
له نېكه مرغه، چې په اتلسمه پېړۍ كې په داغستان جمهوريت كې د سرخاني خان يا سرخايي خان الكوزي په نامه يوه پښتانه حكومت كړى دى. سرخاني خان هم لكه د ازاد خان په څېر يو غښتلى پښتون دی. سرخاني خان له يو شمېر الكوزو سره هلته پادشاه شو. دده له حكمروايي څخه چې الكوزي خبر شول، كرار كرار ورپسې ورتلل. دا څرگنده خبره ده، چې الكوزي به هلته ډېر وي {...} د سرخاني خان الكوزي په باب خورشيد جهان د ميرزا مهدي تاريخ جهانگشايان له قوله يو لړ په زړه پورې مالومات وړاندې كوي. ددغه عاجز په فكر ښايي دغه ميرزا مهدي به د نادر افشار منشي وي. كه چيرې داسې وي، د هغه خبرې، چې په هغه مهال كې له هرې خبرې خپرېده، ډېر مهم سند دى. اوس به دا وڅېړو چې سرخاني خان څنگه دغه لوړ مقام ته ورسېد.
د ازاد خان په برخه كې موږ نه پوهيږو، چې كه ده د كندهار په دفاع كې برخه اخيستې وي، نو څنگه د نادر افشار جنرال شو؟ كېداى شي دده د غښتلتوب له كبله يې دى جنرال ټاكلى وي. خو د سرخاني خان ژوندليك روښانه دى. يوازې دده هوښياري او گړنديتوب كافي وو. وايي چې سرخاني خان الكوزى له يو شمېر الكوزو سره د روم سلطان ( عثماني پادشاه ) ته ولاړ. لکه څرنگه چې ده خپل كارونه په ډېر كفايت سره سرته رسول، نو د سلطان له خوا د داغستان د والي په توگه مقرر شو. د دوى يو لقب پاشا دى، چې جنرال يا والي ته وايي. دده د پادشايي په دوران كې ډېرو الكوزو هلته زمكې تر لاسه كړي. سرداري او زمينداري يې ونيوله. څرنگه ”شمخان“ ”جارو“ ډېر استعداد درلود، نو د داغستان ښه ځايونه يې ونيول.
سرخاني خان د الكوزو او نورو ابدالي پښتنو په مرسته ټول ياغيان له غرو راكوز كړل. د ترك له عثماني امپراتور سره د هغه ډېر قدر وشو، د داغستان ټول واك او واگ دده شو. دا هغه مهال دى چې نادر افشار د ۱۷۲۹ ز كال په حدودو كې د عثماني تركيې پر متصرفاتو بريدونه كول. د تركيې عثماني امپراتور د نادر شاه يو لړ شرطونه ومنل. كله چې امپراتور په دې اړه خپلو واليانو يا پاشايانو ته خبر وركړ، نو ټولو ومنل، خو سرخاني خان الكوزي دا شرطونه ونه منل او نادر افشار ته يې په توره او مېړانه ځواب وركړ. د سرخاني خان دغه مېړانه چې نورو ”پاشايانو“ وليده، نو دوى هم د الكوزي په لاره ولاړل. سرخاني خان الكوزي سربېره پر هغه د موسى خان په لاس نادر افشار ته سخت ځواب وركړ چې: ”ما د داغستان او شېروان هېوادونه د الكوزو په توره فتح كړي. عثماني شاهنشاه سلطان احمد خان (هغه مهال تركيه د روم په نامه يادېده، ځكه چې شرقي روم وو) حق نه لري، چې ماته ستا په برخه كې مثال راكړي. (مثال-فرمان). نادر افشار چې دا خبره واورېده، په غوسه شو، نو له ډېرو لښكرو سره يې د داغستان په لور حركت وكړ او سملاسي يې بريد وكړ. د جگړې په پايله كې سرخاني خان په دې بريالى شو، چې د هغه يو څه پوځ ونيسي يا يې په شاه وتمبوي.
يوه پلا سرخاني خان سوله وغوښته، نادر افشار وويل چې سرخاني دې پخپله راشي. په سرخاني باندې دا خبره بده ولگېده، ويي ويل، ما نه غوښتل چې دواړو خواوو ته مسلمانان مړه شي، خو ته ډېر مغروره يې، زه به دې غرور مات كړم.
وروسته له دې نادر افشار ته دا فكر ورغى، چې راځه پښتون په پښتانه ووهه، نو الكوزي ته يې الكوزيان ورولېږل، داسې چې عبدالغني خان الكوزى يې له الكوزو او ابدالي لښكرو سره داغستان ته ولېږه. دلته نو د سرخاني لپاره ډېره گرانه شوه، چې مخكې مسلمانان ول، يانې ايرانيان، خو اوس يې خپل پښتانه الكوزي وروڼه درته راوايستل.
كله چې يې د جگړې په ډگر كې خپل الكوزي وليدل، نو يې له جگړې لاس واخيست، هغه وو چې برى د نادر په برخه شو. په دې ډول چې تيږه يې په تيږه ووهله. الكوزي يې په الكوزو ووهل. ميرزا قوام الدين قزويني ددغې پېښې تاريخ د ابجد په حساب په يوه بيت كې داسې راوستى دى:
احمد شاه بابا عبدالغني خان الكوزي سره، له دې چې دده خپل وو، هغه يې د بې پښتوگۍ يانې له پښتونولۍ سره مخالفت په جرم اعدام كړ. له هغې جملې د سرخاني خان الكوزي ټكول او نورې داسې خبرې چې له عاطفې څخه لري وې.
اصلي كيف د پښتنو خوځښت دى، چې په اتلسمه پېړۍ كې ميرويس نيكه وخوځول. په پاى كې اسلام خان په تهران كې، ازاد خان په اذربايجان كې او سرخاني خان په داغستان كې د خپلواكۍ رپي ورپول. احمد شاه بابا هم په ډپلي كې. داغستان او شيروان څنگ په څنگ پراته دي، خو شيرواني او الكوزي هلته نشته، هغوى په افغانستان كې دي.
د تاريخي تحليل له مخې ازاد خان سلېمانخېل او سرخاني خان دواړه افغان اتلان دي، چې يو يې غلځى او بل يې ابدالي وو. لكه د نادر افشار په مهال كې، لومړى د هرات ابدالي وټكول شول، بيا د كندهار غلځي. هغه څوك چې تاريخي فكر لري، دواړه پښتانه دي او د غليم لپاره يو دي. سرخاني خان ته خپل الكوزي ودرېدل. د كندهار پر ښار ابداليان د نادر افشار لپاره وروختل. لكه څنگه چې په دغه وخت كې په كندهار كې احمد شاه بابا او ذوالفقار خان بنديان ول، كېداى شي پر كندهار باندې د ابداليانو ورختل هم د دوی په خاطر شوي وي. كه دا ومنل شي، چې تاريخ د راتلونكي لپاره د عبرت درس دى، نو دغه نيمگړتياوې بويه سمې شي او دا د ځوان نسل كار دى.
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه
فرانسوي ژبه (د هندو-اروپايي)
فرانسوي ژبه (په فرانسي ژبه کې:  (français [fʁɑ̃sɛ]) یا (langue française [lɑ̃ɡ fʁɑ̃sɛːz])  د هندو-اروپايي کورنۍ لاتین یا نیولاتین ژبه ده. دا ژبه، لکه د نورو رومي ژبو په څېر، د رومي سترواکۍ د عامیانه لاتیني ژبې نه اخییستل شوې ده. فرانسوي ژبه د ګالو-رومانس نه رامنځ ته شوه، هغه لاتین ژبه چې په ځانګړې توګه په شمالي ګول کې تکلم کېده. د دې نږدې نورې ژبې د دویل ژبې دي، چې له تاریخي اړخه په شمالي فرانسه او سویلي بلجیم کې پرې خبرې کېږي او فرانسوي ژبه یې په لویه کچه ځای ناستې شوه. فرانسوی ژبه هم د شمالي رومي ګول ژبو د بومي کلټیک ژبو، لکه: ګیلیا بیلجیکا او د رومي فرانکش د یرغلګرو نه وروسته د (جرمني) فرانک ژبې له خوا تر اغېز لاندې راغلې ده.  اوس مهال، د فرانسې د پخوانۍ بهرنۍ پراختیا له امله، ډېری فرانسوي بنسټه کریول ژبې، په ځانګړې توګه د هایتي کریول ژبه شته ده. په انګلیسي او لاتیني ژبو کې یوه فرانسوی ژبي وګړي یا ملت ته فرانسوي ژبي ( Francophone) ویل کېږي.
په ۲۰۱۵ ز کال کې، د اټکل پر بنسټ د فرانسوي ژبې تکلم کوونکو ۴۰٪ نفوس (د هغو کسانو په ګډون چې دا ژبه د دویمې ژبې په توګه تکلم کوي او هغه کسان چې په دې ژبه یو څه خبرې کوي) په اروپا کې مېشت وو، ۳۶٪ په نیمه صحرایي افریقا او د هند سمندر په برخو کې، ۱۵٪ په شمالي افریقا او منځني ختیځ کې ۸٪ په امریکا کې او ۱٪ په اسیا او اوقیانوس کې مېشت وو. په اروپایي اتحادیه کی فرانسوی ژبه دویمه ترټولو پراخه مورنۍ ژبه ده. هغه اروپایان چې په نورو ژبو خبرې کوي، له ډلې یې نږدې یو پر پنځمه برخه کولای شي، د دویمې ژبې په توګه په فرانسوي خبرې وکړي. د ښوونې په برخه کې په اروپایي اتحادیه کی فرانسوی ژبه په دویم مقام کې ځای لري. د انګلیسي او جرمني ژبو ترڅنګ، د اروپايي اتحادیې ټول بنسټونه فرانسوي د کاري ژبې په توګه کاروي، ان په ځینو بنسټونو کې، (د بېلګې په توګه د اروپایي اتحادیې د عدالت محکمه)، فرانسوي یوازینۍ کاري ژبه ده. د مورنیو ژبه په نوملړ کې فرانسوي ژبه په نړۍ کې اتلسم ځای لري، د ټولو تکلم کوونکو د شمېر پر بنسټ شپږم ځای لري او د څېړنې او تدریس په برخه کې په ټوله نړۍ کې دویمه یا درېیمه ژبه ګڼل کېږي (چې ۱۲۰ میلیونه زده کوونکي دا ژبه کاروي). د شپاړسمې پېړۍ نه را په دې خوا د فرانسې او بلجیم د استعمار په پایله کې، فرانسوي ژبه تازه امریکايي، افریقايي او آسیايي سیمو ته معرفي شوه. د دویمي ژبه په توګه، د فرانسوي ژبې ډېری تکلم کوونکي په فرانسوي مېشته افریقایي سیمو، په ځانګړې توګه ګابون، الجزایر، مراکش، تونس، موریس، سینیګال او عاج ساحل کې ژوند کوي.
د اټکل له مخې فرانسوي ژبه نږدې ۷۶ میلیونه مورني تکلم کوونکي لري، نږدې ۲۳۵ میلیونه ورځنی روان تکلم کوونکي او نږدې ۷۷ – ۱۱۰ میلیونه هغه تکلم کوونکي چې دا ژبه په بېلو کچو د دویمې ژبې په توګه تکلم کوي، چې عمده برخه یې په افریقا کې ژوند کوي. د OIF په پر بنسټ، د معیارونو په نظر کې نه نیولو یا دا چې کوم وګړي په نظر کې ونیول شي، په ټوله نړۍ کې نږدې ۳۰۰ میلیونه وګړي "په فرانسوي ژبه د خبرو کولو وړتیا لري".د لاوال پوهنتون او د فرانسوي ژبو پوهنتونو د ټولنې د ډیموګرافیکي اټکل پر بنسټ، د فرانسوي ژبې تکلم کوونکي ښایي تر ۲۰۲۵ ز کال پورې نږدې ۵۰۰ میلیونه وګړو او تر ۲۰۵۰ز  کال پورې ۶۵۰ میلیونه تکلم کوونکو ته ورسېږي. OIF تر ۲۰۵۰ ز کال پورې ۷۰۰ میلیونه وکړي اټکل کوي، چې ۸۰ سلنه یې ښایي په افریقا کې وي.
په علمي معیارونو او ادبیاتو کې فرانسوي ژبه د د نړیوالې ژبې په توګه اوږد تاریخ لري او د ملګرو ملتونو، اروپايي اتحادیې، د شمالي اتلانتیک د تړون یا ناټو، د سوداګرۍ د نړیوال سازمان، د المپیک د نړیوالې کمېټې او د سره صلیب د نړیوالې کمېټې په ګډون د ډېری نړیوالو بنسټونو لومړنۍ یا دویمه ژبه ګڼل کېږي. د بلومبرګ د سوادګرۍ اونیزې په ۲۰۱۱ ز کال کې، له انګلیسي او دودیزې چینایي ژبې نه وروسته، د سوداګرۍ لپاره فرانسوي ژبه د درېیمي ګټورې ژبې په توګه ګڼلې ده.
کري (قورمه)
کري (قورمه، سالن) د آسیا سوېل ته اړوند هغه لعاب (ساس) لرونکي خواړه دي چې تر ډېره په کې له مساله جاتو کار اخیستل کېږي. همدارنګه د هند په سوېل کې د کري ونې پاڼې هم په کې کارول کیږي.
د کري خوړو بېلابېل ډولونه شتون لري چې دغه ډولونه د سیمي کلتوري دودنو او شخصي ترجېهاتو ته په پام د بېلابېلو مسالو له کارولو سره اړیکه لري. دغه ډول خواړه بېلابېل نومونه لري چې د هغو له موادو، مساله جاتو او د پخېدو له طریقې څخه سرچینه اخلي. د هند له نیمه لویې وچې څخه بهر، کري د سویل خیتځې آسیا خواړه بلل کېږي چې د کوپرې له شیدو یا هم د مساله جاتو له چکني څخه په کې کار اخیستل کېږي او په معمول ډول له وریجو سره خوړل کېږي. په دغه ډول خوړو کې کېدای شي کبان، غوښه، د چرګانو غوښه او یا صدف وکارول شي او یا هم په یوازې توګه له سبزیجاتو جوړ شي. یوازې له سبزیجاتو څخه جوړېدونکی ډول یې د سبزي خوړونکو (ویجیټرین) د خوښې وړ خواړه دي. وچ کري خواړه له ډېرې لږ مایع څخه په کار اخیستل کېدو پخېږي دغه مایع بېرته ترې تبخیر کېږي او لامل ګرځي نور مواد یې د مساله جاتو سره مخلوط شي. په وچو کري خوړو کې د هغو د غوښې د شوروا، د کوپرې د کوچو یا د کوپرې د شیدو، پنیر یا مستو، د حبوباتو د پورې، سره کړو پیازو او یا هم د رومي بانجانو له پورې سره مطابق په پام وړ کچه ساس کارول کېږي.
تاریخچه
له میلاد څخه ۲۶۰۰ کاله وړاندې د موهنجودارو زمانې ته اړوند د لرغون پوهنې شواهد ښيي چې له آونګ څخه د بېلابېلو مساله جاتو لکه د خردل د دانو، ځېرې او د املي د دانو د میده کولو لپاره ګټه اخیستل کېده. تور مرچ چې د هند د نیمه لویې وچې او د سویل ختیځې آسیا له بومي بوټو راغونډېږي له میلاد څخه ۲۰۰۰ کاله وړاندې په هندي خوړو کې کارول کېدل.
د دغو سیمو د تریخو خوړو درې اصلي مادې زنجبیل، هوږه او کورکمن جوړوي. په ونکوور کې د واشنګټن د پوهنتون لرغون پوهانو د «نشایستې د دانې د تجزیې او تحلیل» تر نامه لاندې کړنلارې څخه په کار اخیستو وکولای شول د دغې لرغونې مسالې پاتې شوني د هندي لرغونو سایټونو څخه په ترلاسه شوو اسکلېټونو او هم د هغه مهال په خاورینو لوښو کې ومومي. له دغه ځایونو څخه په ترلاسه شوو انساني غاښونو او همدارنګه د پخلي د وسایلو په پاتې شونو کې د کورکمن او زنجبیل نښو شتون درلود.
د پنځلسمې پېړۍ په لومړیو کې د مغولو د سترواکۍ رامنځته کېدو په ځانګړې توګه په شمالي برخه کې د کري خوړو په یو شمېر ډولونو اغېز درلود. په دغو خوړو بل اغېز په ۱۵۱۰ زکال کې د هند په ګوا کې د پرتګالي سوداګریز مرکز جوړېدو وکړ، وروسته له هغه چې د کلمبیايي تبادلې د جانبي محصولاتو په توګه د سرو مرچو، رومي بانجانو او کچالانو نسل د امریکا له لویې وچې څخه هند ته راوړل شو.
بریتانویانو ساس لرونکو ټولو خوړو ته د «کري» نوم کاروه. دغه خوړو په اوولسمه پېړۍ کې له انګلیسي- هندي پخلي څخه انګلیسي پخلي ته لار ومونده او تند ساس به له هر ډول پخې شوې غوښې سره کارول کېده. د لومړي ځل لپاره دغه خوړو په ۱۸۰۹ زکال کې د بریتانیا په هوټلونو کې دود وموند او د ۱۹۴۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې پریمانه شهرت پیدا کړ. د نوولسمې پېړۍ پر مهال دغه خوړو په کارائیب سیمه کې وروسته له هغه دود وموند چې د بریتانیا د بورې د صنعت هندي کارګران هلته ولاړل. د ۲۰مې پېړۍ را وروسته په ملي سبکونو باندې چمتو کېدونکو کري خوړو د خپل اصلي ډول څخه په ډېر توپیر محبوبیت وموند او په مخ پر زیاتېدونکي ډول د نړیوال تلفیقي پخلي برخه وګرځېدل.
سویلي اسیا
هند د کري خوړو کور دی او په ډیری هندي خوراکونو کې له هغو ګټنه کېږي؛ همدارنګه د بېلابېلو سبزیجاتو، حبوباتو او غوښې څخه په کې کار اخیستل کېږي. په هغو کې کارول کېدونکي توکي او د پخولو ډولونه د هرې سیمې پر بنسټ له یو بل توپیر لري. په ډیری دغو خوړو کې اوبه کارول کېږي او ځینې وخت هم په کې له لبنیاتو او د کوپرې له شیدو کار اخیستل کېږي. دغه ډول خواړه په معمول ډول تریخ دي او له وریژو او وچې ډوډۍ سره خوړل کېږي. د بېلګې په توګه په کشمیري پخلي کې مشهور روغن جوش نومي خواړه هم د کري خوړو ډول دی چې د وزې غوښه د کشمیري سرو مرچو په رنګ د سور رنګی ساس یا لعاب په لرلو پخوي او د سور رنګه ماوال ګل عصاره هم په کې ګډوي. ګوشتابه (د مستو په ساس کې د وزې د غوښې کوفته) وازوان کلتور ته اړوند د کري بل ډول دی چې ځینې وختونه په لویدیځو هوټلونو کې هم پیدا کېږي.
په بنګالي پخلي کې د کري په پخولو کې تر ډېره له سمندري حیواناتو او تازه کبانو ګټنه کېږي. همدارنګه د خردل دانې او د خردل غوړي د بنګ دانو سره یوځای په کې کارول کېږي. د بنګلادېش د سیلهت سیمې کډوالو په بریتانیا کې د کري د هوټلونو بنسټ کېښود په داسې حال کې چې په سیلهت سیمه کې یو شمېر هوټلونه چې د بهرنیانو له خوا اداره کېږي په بریتانیايي سبک باندې په پخېدونکو خوړو کې تخصص لري.
ختیځه آسیا
کري د آسیا ډیرو برخو ته پراختیا موندلې. په داسې حال کې چې دغه ډول خواړه د چینايي پخلي نه جلا کېدونې برخه نه ګڼل کېږي، خو د کري پوډر د چین د سویلي برخې په ډېری خوړو کې کارول کېږي. د کري پوډر چې د چین په ډیری مغازو کې پلورل کېږي د مدراس کري پوډر ته ورته دي، خو په دغه پوډر کې ستوري ډوله بادیان او دارچین هم اضافه کېږي. د ماکائو پخوانۍ پرتګالي مستعمره ځانته ځانګړي د پخلي او د کري خوړو ډولونه لري چې په دغو کې ګالینا پرتګېسا او کري کرب خواړه شامل دي. په پرتګالي ساس کې له کري پوډر کار اخیستل کېږي او د کوپرې د شیدو پر مټ ټینګ (غلیظ) کېږي.
سویل ختیځه آسیا
هندو اندونیزیايي پخلی د اصیلو هندي خوړو او همدارنګه د اندونیزیايي بېلابېلو خوړو له دود څخه په الهام اخیستو رامنځته شوی. کري ته په اندونیزیایی ژبه کاري او په جاوايي ژبه کارې ویل کېږي. په اندونیزیايي پخلي په ځانګړې توګه په باندونګ کې د لانتونګ کاري په نامه خواړه شتون لري چې د لانتونګ او د غویي د غوښې څخه د جوړ ژېړ رنګه کري سوپ ترکیب دی. په جاوايي پخلي کې د راجونګان کري په نامه خواړه د آبي رنګه خرچنګ له غوښې پخېږي چې د جاوا په ختیځ کې د توبان ریجنسي سیمې تر ټولو مشهور خواړه دي. د اندونیزیا ملي خواړه، رندانګ چې له مینانګ څخه سرچینه اخلي تر ډېره وچ ډول لري او د مالیزیايي معمولي کري په نسبت زیاته غوښه او د کوپرې شیدې لري؛ چې د حکایت امیر حمزه په نامه ۱۵۵۰مې لسیزې ته په اړوند مالایي اثر کې یې یادونه شوې.
په برمایي پخلي کې کري ته تر ډېره هېن ویل کېږي. برمايي کري په معمول ډول له پروتین لرونکو شیانو پخېږي او د کورکمن، پاپریکا، او ګرمې مسالې سربېره په کې شالوټ (موسیر)، پیاز، زنجبیل او هوږه کارول کېږي. برمايي کري په معمول ډول د سویل ختیځې آسیا له کري خوړو سره توپیر لري ځکه چې له مساله جاتو څخه په نورو خوړو کې هم ګټنه کوي او د کوپرې له شیدو څخه یوازې په انتخابي خوړو کې په ډېره لږ کچه ګټنه کوي.
افریقا
د استعمار پر مهال سویلي افریقا ته د هند د نیمه لویې وچې د وګړو په کډوالۍ سره کري دغې لویې وچې ته هم لار ومونده. په افریقايي، کیپ مالايي او ناتال کري خوړو کې د ناتال سنتي کري، دروبان کري، باني چو او روټي رول شاملېږي.
اروپا
کري په بریتانیا کې ډیر محبوبیت لري او نږدې په ټولو ښارونو کې د کري پخونکي ځانګړي هوټلونه شتون لري. په بریتانیا کې دغه خواړه دومره شهرت لري چې آن د منل شوو ملي خوړو په توګه بلل کېږي. د یو اټکل له مخې د ۲۰۱۶ زکال پر مهال په بریتانیا کې کري پخوونکو ۱۲۰۰۰ هوټلونو شتون درلود چې ۱۰۰ زره تنو په کې کار کاوه او د پلور کلنۍ کچه یې شاوخوا ۲.۴ میلیارده پونډه ته رسېدله.
کوربن بليو
کوربن بليو يا کوربن بليو ریورز (۲۱ د فروری، ۱۹۸۹ ز) (په انگرېزي: Corbin Bleu Reivers) يو نامتو امريكايي سندرغاړى او نڅاكوونكى و.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:امريکايي سندرغاړي
دیاکو
دیاکو د ماد واکمنې بنسټ ایښودونکی او لومړنی واکمن (شاه) وو. دیاکو د سیمې په معنی دی. نوموړی له ۶۷۵ مخکی له میلاد نه تر ۷۲۷ م کالو پوري واکمن وو. دیاکو مخکی له فره وه رتیش او وروسته له فرورتیش واکمن وو.
پارک
بابر بڼ کابل افغانستان.
پارک (زرغون بڼ) Park) سیمه ته ویل کیږي کومه چې د دولت یا کومې بلې ایداري لخوا په طبیعي یاهم نیمه طبیعي ډول زرعونه شوې وي, همدارنګه یاده سیمه (بڼ) د خلکو د تفریح او سیلانې لپاره لپاره ځانګړی شوی وي. په افغانستان د بیلګې په توګه د بابر بڼ او همدارنګه د حبیب ځاځی پارک یادولی.
۱۹۸ (عدد)
۱۹۸ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۹۷ څخه  مخکي او د ۱۹۹ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۹۸:
سرچينې
وېشنيزه:۱۹۸ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
عبدالصمد روحاني
عبدالصمد روحاني بي بي سي راډيو پښتو څانگې يو سيمه ييز خبريال او ژورناليسټ و چې هلمند کې د ځينو حکومتي کړيو لخوا وويشتل شو.
وېشنيزه:افغان خبريال وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
ترموډینامیکي دوران
یو ترموډینامیکي دوران  د ترموډینامیکي پروسو یوې تړلې سلسلې څخه جوړ دی چې دنده یې سیستم ته دننه او بهر د تودوخې لېږد او کار دی، په داسې حال کې چې په سیستم کې فشار، د حرارت درجه او د حالت نور متحولین بدلوي او په پای کې سیستم خپل لومړني حالت ته راګرځوي. له یوه دوران څخه د تېرېدو په بهیر کې، عامل سیال (سیستم) کېدای شي د تودې سرچینې څخه حرارت په ګټور کار بدل کړي او پاتې تودوخه یوه ساړه لګن ته واچوي، په دې توګه د حرارت ماشین په توګه عمل کوي. برعکس، دوران  کېدای شي معکوسه شي او  کار په کارولو سره د سړې سرچینې څخه حرارت یوه تاوده لګن ته ولېږدوي چې په دې توګه، د حرارتي پمپ په توګه عمل کوي. سیستم د دوران په هره نقطه کې په ترموډینامیکي تعادل کې دی، نو دوران  بېرته راګرځېدونکي دی (د انتروپي بدلون یې صفر دی، ځکه چې انتروپي د حالت یوه تابع ده).
سیستم د تړلې دوران په جریان کې د حرارت درجې او فشار لومړني ترموډینامیکي حالت ته راګرځې. د پروسې کمیتونه (یا د لارې کمیتونه لکه: حرارت او کار په  بهیر پورې تړاو لري. ترموډینامیک لومړی قانون، د هغې دوران لپاره کارول کېږي چې له امله یې سیستم خپل لومړني حالت ته راګرځي:
پورتنۍ اړیکه څرګندوي چې، د دوران په ترڅ کې د سیستم د داخلي انرژي (U) هېڅ بدلون نه کوي.E_{in}  د دوران په جریان کې  ورکړل شوی مجموعي کار او حرارت  ښيي اوE_{out}  د دوران په جریان کې حاصل شوی مجموعي کار او حرارت دی. د پروسې د لارې تکرارېدونکی خصلت د دوامدارې عملیې امکان برابروي او دوران  د ترموډینامیک علم په یوه مهم مفهوم بدلوي. ترموډینامیکي دوران زیاتره په ریاضيکي ډول، د حقیقي آلې د کړنو په موډلینګ کې د کاسي ستاتیک بهیرونو په توګه ښودل کېږي.
تودوخه او کار
د ترموډینامیکي دورانونو دوې لومړنۍ طبقې؛ برېښنايي دورانونه او د حرارتي پمپ دورانونه دي. برېښنايي دورانونه هغه دورانونه دي چې یو مقدار ورکړل شوی حرارت په میخانیکي کار بدلوي، په داسې حال کې چې د حرارتي پمپ دورانونه د ورکړل شوي میخانیکي کار په کارولو سره حرارت له ټیټې درجې څخه لوړې درجې ته لېږدوي. هغه دورانونه چې په بشپړه توګه د سټاټیک ډوله پروسو څخه جوړ شوي دي، کولای شي د پروسې د لوري په کنټرولولو سره د برېښنايي یا حرارتي پمپ دورانونو په توګه عمل وکړي. د فشار- حجم  په ډیاګرام یا د حرارت-انتروپي په ډیاګرام کې، د ساعت له عقربو سره سم او د ساعت د عقربو مخالف جهتونه په ترتیب سره د برېښنايي او د حرارتي پمپ دورانونه ښیي.
له کار سره اړیکه
له هغه ځایه چې د ترموډینامیکي دوران په اوږدو کې د حالت د خاصیتونو خالص بدلون صفر دی، نو د  په ډیاګرام کې تړلې حلقه(کړۍ) جوړوي. د  د ډیاګرام  محور فشار (P) او د X محور حجم (V)  ښیي. د حلقې په واسطه ایساره شوې ساحه، هغه کار دی چې دا پروسه یې ترسره کوي:
(2)
دا کار سیستم ته د لېږدول شوي حرارت د توازن (Q) سره برابر دی:
(۲) معادله دورانې پروسه د ایزوترمل پروسې سره مشابه کوي: که څه هم د دوران  یي پروسې په اوږدو کې داخلي انرژي بدلېږي، کله یې چې دوراني پروسه پای ته رسېږي، د سیستم انرژي د هغې انرژي سره یو شان ده چې د پروسې د پیلېدو پرمهال یې درلوده.
که دوراني پروسه د ساعت د عقربو مطابق د حلقې په شاوخوا کې حرکت وکړي، نو W به مثبت وي او دا یو حرارتي ماشین ښيي. که د ساعت د عقربو مخالف حرکت وکړي، نو W به منفي وي او دا د تودوخې پمپ ښيي.
د ترموډینامیکي پروسو لېست
لاندې پروسې اکثراً د ترموډینامیکي دوران د بېلابېلو پړاوونو د تشرېح لپاره کارول کېږي:
مثال: اوتو دوران
اوتو دوران،  د معکوسې ترموډینامیکي دوران بېلګه ده.
برېښنايي دورانونه
ترموډینامیکي برېښنايي دورانونه، د حرارتي ماشینونو د کارکړنې بنسټ دي، چې د نړۍ زیاتره الکتریکي ځواک برابروي او د ماشیني وسایطو لویه کچه په کار اچوي. برېښنايي دورانونه په دوو کټګوریو ډلبندي کېږي: حقیقي دورانونه او آیدیال دورانونه. هغه دورانونه چې د حقیقي نړۍ په آلاتو (حقیقي دورو) کې تجربه کېږي، د پېچلو اغېزو (اصطکاک) د شتون او د تعادل د شرایطو د رامنځته کولو لپاره د کافي وخت د نشتوالي له امله یې تحلیل ستونزمن دی. آیدیال موډلونه (آیدیال دورانونه) د تحلیل او ډیزاین په موخه رامنځته کېږي؛ دا آیدیال موډلونه انجینرانو ته توانایي وربښي چې د هغو لویو پارامترنو اغېزې وڅېړي چې په دوران  باندې واکمن دي، پرته له دې چې د حقیقي دورانونو په موډل کې د شته پېچلو جزیاتو د پوهېدو لپاره د پام وړ وخت ولګوي.
برېښنايي دورانونه د حرارتي ماشین د ډول پر بنسټ، چې غواړي موډل یې جوړ کړي، هم وېشل کېدای شي. ترټولو عام دورانونه چې د داخلي احتراق ماشینونو د موډل جوړلو لپاره کاول کېږي، د اوتو دوران  دی چې د پطرولي ماشینونو ماډل جوړوي او د ډیزل دوران دی چې د ډیزلي ماشینونو ماډل جوړوي. هغه دورانونه چې د بهرني احتراق ماشینو ماډل جوړوي، د برایتون دوران  دی چې د ګازي ماشینونو ماډل جوړوي، د رانکین دوران  چې د بخار توربینونو ماډل جوړوي، د سټرلېنګ دوران  چې د ګرمې هوا ماشینونو ماډل جوړوي او د ایرکسن دوران  چې دا هم د ګرمې هوا ماشینونو ماډل جوړوي.
د نمونې په توګه: - د سټرلېنګ آیدیال دورانونه (خالص کار) څخه د فشار-حجم د میخانیکي کار حاصل، چې ۴ ترموډینامیکي پروسې لري، په لاندې ډول دی:
د ۱۹۸۹ ز کال انقلابونه
د ۱۹۸۹ز کال انقلابونو د ۱۹۸۰ لسیزې په وروستیو او د ۱۹۹۰ لسیزو په لومړیو کې د انقلابي څپې برخه جوړه کړه، چې په پایله کې یې په مرکزي او ختیځه اروپا او هاخوا کې کمونیستي واکمنۍ پای ته ورسېده. دا دوره تر ډېره د کمونیزم د زوال او ځینې وختونه د ملتونو د زوال یا د ملتونو د مني په نوم هم یادېږي، د ملتونو د پسرلي په نامه یوه لوبه وه چې کله ناکله د ۱۸۴۸ ز کال د انقلابونو تشریح کولو لپاره هم کارېږي. دا د شوروي اتحاد د نړۍ د ترټولو لوی کمونیستي دولت او د نړۍ په ډېرو برخو کې د کمونیستي رژیمونو د پریښودو لامل شو، چې ځینې یې په تاوتریخوالي سره ړنګ شوو. پېښو د نړۍ د ځواک انډول په جدي توګه بدل کړ، د سړې جګړې پای او له سړې جګړې د وروسته دورې پیل په ګوته کوي.
تر ټولو لومړني ثبت شوي اعتراضونه په قزاقستان کې دي، چې وروسته بیا د شوروي اتحاد یوه برخه وه، چې په ۱۹۸۶ کال کې د محصلینو له مظاهرو سره پیل شوو، د دغو انقلابونو وروستی څپرکی په ۱۹۹۳ کال کې ګڼل کېږي، کله چې کمبوډیا نوی اساسي قانون نافذ کړ، چې په هغه کې کمونیزم پریښودل شوی و.د دغو انقلابونو اصلي سیمه په ختیځه اروپا کې وه، چې په ۱۹۸۸ کال کې د پولنډي کارګرانو د ډله ییز اعتصاب له غورځنګ سره په پولنډ کې پیل شو او په هنګري، ختیځې جرمني، بلغاریا، چکوسلواکیا او رومانیا کې هم دغه انقلابي بهیر دوام درلود. د ۱۹۸۹ز کال د جون په څلورمه د پولېنډ په ازادو ټاکنو کې د سوداگرۍ اتحاديې پیوستون په پراخه کچه بریا تر لاسه کړه او په دغه هیواد کې د کمونیزم د سوله‌ییز زوال لامل شو. همدارنګه  هنګري د ۱۹۸۹ په جون کې د فزیکي اوسپنیزخنډ د برخې په له منځه وړلو پیل وکړ، په داسې حال کې چې د ۱۹۸۹ ز کال په اګست کې د اتریش او هنګري ترمنځ د سرحدي دروازې پرانیستلو یو سوله‌ییزځنځیري غبرګون رامنځته کړ، چې ختیځ بلاک په کې ټوټه ټوټه شو. دا د لیپزګ په څېر ښارونو کې د ډله‌ییزولاریونونو لامل شو او وروسته د ۱۹۸۹ز کال په نومبر کې د برلین دیوال ړنګ شو، چې په ۱۹۹۰ز کال کې یې د المان د بیا یوځای کېدو لپاره د سمبولیکې دروازې په توګه کار کاوه. د مدني مقاومت کمپاینونه، د یوه ګوندي واکمنۍ د دوام پر وړاندې د ولسي مخالفت څرګندونه او د بدلون لپاره د فشار په راوستلو کې مرسته کوي. رومانیا یوازینی هیواد و، چې اتباعو او مخالفو ځواکونو یې د کمونیستي رژیم د نسکورولو لپاره له تاوتریخوالي کار واخیست. سړه جګړه په رسمي ډول د ۱۹۸۹ کال د ډسمبر په ۳مه د شوروي او امریکايي مشرانو ترمنځ د مالتا په غونډه کې پای ته ورسېده.
شوروي اتحاد په خپله د ۱۹۹۰ ز کال له مارچ راهسیې یو څو ګوندیز نیمه صدارتي جمهوریت شو او د جمهوري ریاست لومړنۍ ټاکنې یې ترسره کړې، چې د اصلاحاتو د پروګرام د یوې برخې په توګه یې د پام وړ بدلون رامنځته کړ. دغه اتحادیه د ۱۹۹۱ کال د ډسمبر په میاشت کې منحل شوه، چې په پایله کې یوولس نوي هیوادونه رامنځته شوو چې په همدې کال کې یې له شوروي اتحاد نه خپله خپلواکي اعلان کړه، په داسې حال کې چې د بالتیک هیوادونو د ۱۹۹۱ کال په سپټمبر کې خپله خپلواکي بېرته ترلاسه کړه او د شوروي اتحاد پاتې برخې چې لویه برخه یې جوړه شوه، په سیمه کې د روسیېد فدراسیونله تاسیس سره دوام وکړ. البانیا او یوګوسلاویا د ۱۹۹۰ او ۱۹۹۲ ز کلونو ترمنځ کمونیزم پرېښود او په پای کې یوګوسلاویا په پنځو نویو هیوادونو وویشل شوه. چکوسلواکیا د کمونیستي واکمنۍ له پای ته رسېدو درې کاله وروسته منحل شوه او د ۱۹۹۳ کال د جنورۍ په لومړۍ نېته په سوله‌ییزه توګه چک جمهوریت او سلواکیا ووېشل شوو.
د دې پېښو اغیزې په ټولې نړۍ کې په ځانګړې توګه د درېیمې نړۍ په ډېریو سوسیالیستي دولتونو کې احساس شوې. په ورته وخت کې په پولېنډ کې له پېښو سره د تیانانمین په چوک کې لاریونونه (د ۱۹۸۹ز کال اپریل - جون) په مینلینډ چین کې د لویو سیاسي بدلونونو په هڅولو کې پاتې راغلل؛ خو د دې لاریون په لړ کېد سرغړونو اغېزناکو انځورونو د نړۍ په نورو برخو کې د پېښو په چټکوالي کې مرسته وکړه. درې اسیایي هیوادونو لکه افغانستان، کمبوډیا او منګولیا د ۱۹۹۲-۱۹۹۳کلونو ترمنځ د اصلاحاتو او یا هم د جګړې له لارې په بریالیتوب سره کمونیزم پرېښود. پر دې سربېره د افریقا اتو هیوادونو لکه ایتوپیا، انګولا، بینین، کانګو-برازاویل، موزمبیق، سومالیا او همدارنګه جنوبي یمن (د شمالي یمن سره متحد) او نږدې سیمو هم پرېښود.
سیاسي اصلاحات رنګارنګ وو؛ خو یوازې په څلورو هیوادونو لکه چین، کیوبا، لاوس او ویتنام کې کمونیستي ګوندونو دا وړتیا لرله، چې انحصارپه واک کې وساتي. په هر حال دا هیوادونه به وروسته په راتلونکو کلونو کې اقتصادي اصلاحات رامنځته کړي، څو د مارکېټ تر سوسیالیزم لاندې د بازار اقتصاد ځینې ډولونه غوره کړي. شمالي کوریا به په ۲۰۰۹ ز کال کې له کمونیزم او مارکسیزم – لینینیزم نه جوچ ته واړوي. د اروپا سیاسي منظره په پراخه کچه بدله شوه، د ختیځ بلاک ډېری پخواني هیوادونه له ناټو او اروپایي اتحادیې سره یوځای شوو، چې پایله یې له لوېدیځې اروپا او شمالي امریکا سره قوي اقتصادي او ټولنیز ادغام دی. په لوېدیځ کې ډېرو کمونیستي او سوسیالیستي سازمانونو خپل لارښود او اصول ټولنیزې ډیموکراسۍ او ډیموکراتیک سوسیالیزم ته واړول. برعکس یو څه وخت وروسته په ۱۹۹۹ ز کال کې د جنوبي امریکا په وینزویلا کې ګلابي څپې پیل شوې او د ۲۰۰۰ لسیزې په لومړیو کې  یې د لوېدیځ په نورو برخو کې سیاست ته بڼه ورکړه. په ورته وخت کې په ځینو هیوادونو کې د دې انقلابونو په پایله کې په شوروي کې د وروسته شخړو په ګډون بېلابېلې شخړې او جنګونه وشو، چې تر نن ورځې پورې منجمدې پاتې دي، همدارنګه په لویه کچه جګړې په ځانګړې توګه د یوګوسلاو جنګونه، چې په ۱۹۹۵ ز کال کې له دویمې نړیوالې جګړې راهیسې د اروپا د لومړۍ نسل وژنې لامل شوې.
د پیوستون د ودې اغېز
د ۱۹۸۹ ز کال د جولای په اوومه عمومي منشي میخایل ګورباچوف په ښکاره توګه د نورو شوروي بلاک هیوادونو پر وړاندې د ځواک کارول رد کړل. د اروپا د ۲۳ هیوادونو د شورا غړو ته په وینا کې ښاغلي ګورباچوف د برژنیف په نامه نظریې ته هیڅ مستقیمه اشاره ونه کړه، چې له مخې یې مسکو د وارسا تړون د غړیو له کمونیستي  چوکاټ نه د وتلو د مخنیوي لپاره د ځواک کارولو حق تایید کړی و. هغه وویل: «په کورنیو چارو کې هر ډول لاسوهنه او د دولتونو د حاکمیت د محدودولو هڅې، د ملګرو، متحدینو یا نورو له خوا  د منلو وړ نه دي». سیاست  ته په طنز کې د فرانک سیناترا سندرې «زما لاره» د سرچینې نظریه ویل شوې وه. پولېنډ د وارسا د تړون لومړنی هیواد شو، چې ځان یې د شوروي له تسلط نه خلاص کړ.
بروناي-موارا ولسوالۍ
برونای-موارا د برونای يوه ولسوالۍ ده ددې ولسوالۍ د وگړو شمېر 279924 دی۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د برونای ولسوالۍ
ميرويس جليل
ميرويس جليل د بي بي سي راډيو پښتو څانگې سيمه ييز خبريال و. دی د افغانستان د کورنيو جنگونو په ترڅ کې د ځينو وسله والو لخوا وويشتل شو.
وېشنيزه:افغان خبريال‎ وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
تيمبورونگ ولسوالۍ
تيمبورونگ د برونای يوه ولسوالۍ ده ددې ولسوالۍ د وگړو شمېر 8852 دی۔
نور ولولئ
برونای
وېشنيزه:د برونای ولسوالۍ