اموي_خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۳) (۲)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۷) څلورمه برخه داموي خلافت پرمختگونه لومړی مطلب:-علمي پرمختگونه:- عرب دخپل صحرايي طبيعت اوژوند له مخي اکثره اميان وه ، په ليک اولوست نه پوهېدل. يوازي په لويو ښارونولکه مکه ، مدينه ،طايف ،يمن او نورو کي ځيني کسان چی دفارس ، شام او حبشې سره يې روابط درلودل، باسواده وه. په مکه کي يوازی اوولس تنه داسی وه،چي په ليک او لوست پوهېدل.عمر بن خطاب،علي بن ابي طالب،عثمان بن عفان،ابوعبيده بن جراح ،طلحه ،يزيدبن ابي سفيان،ابوحذيفه بن عتبه بن ربيعه، حاطب بن سهيل بن عمرو،ابوسلمة بن عبدالاسد المخزومي ،ابان بن سعيد،خالدبن سعيد،عبدالله بن سعد ابي سرح،حويطب بن عبدالعزی،ابوسفيان بن حرب،معاويه بن ابي سفيان،جهيم بن صلت بن مخرمه،علاء بن الخضرمي(۱) دوی په ځيني محدودو علومو لکه: فلکياتو،دطبي بوټوڅخه استفاده، دځينومرضونو علاج، نسب پېژندنه،اوشعرويلو پوهېدل ..داسلام په راتگ سره عربو شرکي عقيده پرېښوده اود توحيد عقيده يې خپله کړه. قران کريم دمسلمانانوپه ژوند کي دهر څه منشاء او مصدر وگرځېدی. قران اونبوي احاديثودعربو دعلومو اوپرمختگ لاره نوې کړه. په مدينه کي داسلامي دولت ترجوړېدو وروسته ددې هدف لپاره هڅي نوري هم گړندی شوې. داسلامي خاوري په مختلفو برخو کي دعلم او ادب مرکزونه پرانستل شوه. مکه او مدينه يې دمهمو مراکزو څخه گڼل کېده. په مدينه کي نبوي مسجدکه له يوې خوا دلمانځه ادا کولو ځای ؤ له بلي خوا داسلامي علومو دزده کړي يوه قوي مدرسه وه په راشده خلافت کي داسلامی حکومت په مختلفو برخو کي دقران مجيداونبوي احاديثو دزده کړي لپاره مدارس پرانستل شوي وه. چي لوستل او ليکل دواړه ورزده کېدل. په دې مدارسو کي دتنخوا په مقابل کي استاذان درول شوي وه. دداسي مدرسو شمېر يوازي دعمر (ض) په وخت کي تر څلور زره زيات ؤ. دقران او احاديثو تر څنگ فقهي، تاريخ او شعر ته هم ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) احمد بن يحي بلاذري     فتوح البلدان       ژباړن : محمد توکل       (۱۳۳۷هـ ش)        (ص۲۳۰)        اداره تاريخ ايران توجه کېدل(۱). کله چي اموي خلافت رامنځه ته شو نو دعلومو لړۍ پر عربو سربېره عجمو ته هم وغځېده. اسلامي علوم په فتحه شوو سيمو لکه قرطبه ، دمشق، بغداداو نورو کي په زياته اندازه خپاره شوه. نوو مسلمانانو هم دعلوموپه پراختيا کي پوره ونډه لرل. دا ځکه چي اسلام دعلومو دلاسته راوړلو اصلي محرک ؤ. اسلامي تعليماتواولارښوونو دعلم پر حاصلولو زيات ټينگار کاوه. ددې تر څنگ دقران او احاديثو دزده کړي لپاره دعربي ژبي دصرف او نحوي علوم لازمي وه(۲). داموي دور په علمي پرمختگونو کي زيات رول داصحابو (ض) او تابعينو ؤ.شاوخوا لس زره اصحاب په مختلفو سيمو کي دتفسير او احاديثو په تدريس بوخت وه. چي په زياته اندازه شاگردان يې درلودل. اموي دور دعلم دحاصلولو په لحاظ دوو برخو ته وېشل کيږي :-  لومړی ابتدائي مرحله وه چي اصحابو په کي دمعلمانو وظيفه اجرا کول. عبدالله بن عباس ، عبدالله بن عمر، ابوهريرة،جابربن عبدالله ، انس بن مالک ، عائشة رضوان الله عليهم اجمعين او نور يې دمشهوره عالمانو څخه وه. او داحاديثو زيات روايتونه له همدغه کسانو څخه شوي دي. دوهم دور چي تابعينو په کي دمعلمانو په حيث دنده اجرا کول. سعيد بن مسيب ، عروه بن زبير ، حسن بصري ، مجاهد، شعبي ، محمد بن شهاب الزهري او نور لوی لوی عالمان وه چی په زرگونو شاگردانو زده کړه ورڅخه کول(۳). په اموي دور کي خلگو پر حفظ زيات ټينگار کاوه. تحريري ليکني په زيات ډول داعتماد وړ نه بلل کېدې. ځکه نو داموي دور زيات تصنيفات او ليکني نه موندل کيږي .خو ددې سره سره مسلمانانو په لاندي برخو کي زيات خدمتونه وکړل: ديني علوم:- علوم التفسير:- دعبدالملک په وخت کي يوهراړخيزه تفسير ته اړتيا وليدل شوه. ځکه يې نومشهورتابعي سعيدبن جبيرته امروکړ، چي يوتفسيروليکي. او همدارازدعبدالله بن عباس دتنويرالمقياس تفسيرداموي دورله مشهوروتفاسيروڅخه دی. په علوم تفسيرکي عبدالله بن ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۲۲)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۶)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۳) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۹)  پرينټينگ  پريس  لاهور عباس،عبدالله بن عمر،عبدالله ب مسعود،قتاده، مجاهد دهغه وخت له مشهوره مفسرينو څخه دي. علوم الحديث:-په علوم الحديث کي عائشه، عبدالله بن عمر ، ابوهريره،مکحول، مجاهد،قتاده دحديثو لوی علماء وه. دحديثو دله منځه تلو دمخنيوي لپاره په (۹۹هـ ق) کال کي دعمر بن عبدالعزيز په امر محمدبن شهاب الزهري او دحديثو نورو عالمانو احاديث راټول اوتدوين کړل. دهمام بن منبه داحاديثو مجموعه چي په صحيفة حمام مشهوره ده ددغه پرمختگونو غوره بېلگه ده(۱). علوم الفقه:-په اموي دور کي په زياته اندازه فقهاء موجود وه. سعيد بن مسيب(۱۴هـ ـــ۹۴هـ) دخپل وخت مشهور فقيه ؤ. مکحول(۱۱۸هـ ق) لوی فقيه وو چي په لومړي ځل يې په فقه کي دکتاب السنن او کتاب المسائل دوه لوی کتابونه وليکل.او هم دا ډول په فقه کي يو بل کتاب دامام الزهري فتاوی ده چي په درې ضخيمو کتابونو کي ليکل شوې ده(۲). ب:- ادبي علوم:- دعربی ژبي صرف ، نحو، شعر،نثر او خطابه په کي شامل دي .په صرف او نحو کي دسيبويه کتاب (الکبير) ددې علم اساس تشکيلوي. او همداډول دعيسی بن عمرو نحوي دالجامع اوالمکمل کتابونه دي چي په صرف اونحوه کي ليکل شوي دي.او خليل ددې علم استاذان شمېرل کيږي .اموي واکمنودشعرسره زياته مينه درلوده.او دشاعرانو درناوی يې کاوه. جرير،عمروبن ابي ربيعه، فرزدق او اخطل دهغه وخت مشهوره شاعران وه. په ادبي علوموکي حسن بصري او شعبي ډير ممتاز علماء وه. هغوی دديني علومو تر څنگ په شعري او نثري کلامونو کي استاذان شمېرل کيږي ‎(۳). ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۸۲)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) پروفيسر محمد نعيم صديقي     داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۲۳۲)       عمريه کنب خانه (۳) تاريخ الاسلامي      الطبعة الثامنة ۱۹۸۸م      (ص۱۶۴)  المملکة العربية السعودية ج:- اجتماعي علوم:- علم التاريخ:- دتاريخ دعلم لومړی سرچينه قران دی چي دنورو امتونو قصې په کي بيان شوي دی .دمعاويه(ض) په وخت کي عبيد بن شريه دکتاب الامثال او کتاب الملوک کتابونه او عوانة بن حکم کلبي دکتاب التاريخ او سيرة المعاويه کتابونه وليکل.دعمربن عبدالعزيزدخلافت پرمهال عاصم بن قتاده ته چي دمغازي اوسيرت ستر عالم ؤامر وشو، چي ددمشق په جامع جومات کي دسيرت تدريس پيل کړي. په دې برخه کي دمحمد بن اسحاق(۱۲۰هـ) سيرة الرسول. دشعبي (۱۹هـ ـــ۱۰۴هـ) المغازي هم شامل دي. يزيدبن حبيب ، حماد الراهويه او قتاده د اموي دور مشهور تاريخ پوهان دي. علم الجغرافيا:- مسلمانانو په اموي دور کي دجغرافيې دعلم په برخه کي خاص لاسته راوړني درلودې. داسلامي خاوري مختلفی برخي د جغرافيايي لحاظه مطالعه شوې مجاهدبن جبير (۲۱هـ ـــ ۱۰۲هـ)دهغه مشهوره سياح او جغرافيه پوه ؤ(۱). د:- طبيعي علوم:- مسلمانان په کيمياوي او فزيکي علومو کي دنبوغ مرحلې ته رسېدلي وه.نوی عناصر يې کشف کړل.مختلف مرکبات يې رامنځ ته کړل.دمروان په زمانه کي دماسرجو په نوم يويوناني ډاکټر طبي کتابونه له يوناني ژبي څخه عربي ته وژباړی.همدارنگه خالد بن يزيد اموي شهزاده دطبيعي علومو په برخه کی ديوناني ژبي څخه مختلف کتابونه وژباړل(۲).