cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د مغولو واکمني
له اکبر تر اورنګزيبه (۱۵۵۶-۱۷۰۷ ز)
جهانګیر (واکمني: ۱۶۰۵-۱۶۲۷ ز) له اکبر او د هغه له مېرمنې هندۍ راجپوټې شهزادګۍ «مریم الزماني» څخه وزیږېد. دی "په تریاکو روږدی و، په دولتي چارو کې یې بې پروایي کوله او د سیالو درباري ډلو تر اغېز لاندې راته." جهانګیز تر ډېره خپل ځان، له اکبر څخه متمایز کړ، د اسلامي بنسټونو د ملاتړ ترلاسه کولو لپاره یې بنسټیزې هڅې وکړې او هغوی ته یې د مددِ معاش د لرونکو په توګه ډېرې ځمکې ورکړې. جهانګیر د اکبر برعکس، له نامسلمانو رهبرانو سره په شخړو کې ښکېل شو، په ځانګړي ډول له سیک ګورو ارجن سره، چې د هغه اعدام د مغولي سترواکي او سیک ټولنې تر منځ لومړنۍ شخړه وه. v
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:د هند امپراتورۍ او پاچاهۍ وېشنيزه:د مغولو پاچايي
د افغان ښځې غږ راډیو
د افغان ښځې غږ راډیو دا راډيو د کابل له فعالو رسنيو څخه ده، چې په ٢٠١٣ زېږديز کال د يونسکو په مرسته د جمیله مجاهد له خوا تاسيس شوې ده. دا راډيو د سهار له شپږو د ماښام تر شپږو خپرونې لري، چې له کابل پرته په ګاونډيو ولايتونو کې هم اورېدل کېږي. دې راډيو کې د ١٤ ښځو په ګډون ٢٢ تنه کار کوي او لګښتونه يې له سوداګريزو اعلانونو تر لاسه کېږي.
سومریان
سومر یا سومریان (په انگریزي: Sumer) د اوسني عراق په سوېلي برخه کې د دوه رودونو (فرات او دجلې) ترمنځ اوسېدونکی توکم و. دوی د بابل په لرغوني ښار کې اوسېدل چې یو غني کولتور بنسټگر بلل کېدل. د سومر مهم ښارونه عبارد دي له اور، اوروک، ارخ، نیب پور، لارسیا. د یهودو په سپېڅلي کتاب، د پیداېښت سفر کې دا ځای د شنعار په نامه نومول شوی دی. ددې توکم د واکمنۍ موده ۳۰۰۰ مخزېږد وه او تر ۲۱۱۵ مخزېږد پورې یې دوام وکړ. د سومري واکمنۍ له ړنگېدا وروسته ددې واکمنۍ سیمې د آشوري او بابلي واکمنیو برخه وگرځېده.
سومري توکم داسې قوم و چې د نننۍ نړۍ له هېڅ قوم سره ورته والی نه درلود. د هغوي ژبه هم ځانته ژبه وه.
سومر د يو پخواني او لرغوني تمدن نوم دی. دوې همدغه تمدن خلکو ځان ته ونسانگيگا ويل چې مطلب يې "تور سرکي خلک" و.
سومر، د سويلي بين النهرين (سويل- مرکزي عراق) په تاريخي سيمه کې تر ټولو لومړی پېژندل شوی تمدن دی چې د «کالکوليتيک» او لومړيو ژېړو پړاوونو پر مهال د شپږمې او پنځمې مخزېږديزې زريزې تر منځ موده کې منځ ته راغلی. دا د نړۍ يو له لومړيو مدنيتونو څخه دی، تر څنګ يې د لرغوني مصر، ايلام، د کارل سوپ مدنيت، د سيند درې مدنيت، د مينون مدنیت او لرغوني چين مدنيتونه دي. سومري کروندګرو چې د دجلې او فرات سيندونو په څنډو کې يې ژوند کاوه، په زياته اندازه غلې دانې او نور فصلونه کرل ،چې د همدې په زياتو ګټو سره دوی وکولای شول، ډېر ښاري مېشت ځايونه جوړ کړي. د دوی د ليکنو تاريخ له ۳۰۰۰ مخزيږديز څخه مخکې مودې ته رسېږي. تر ټولو لرغوني متنونه يې د «اروک» او «جمدة نصر» څخه په لاس راغلي چې تاريخ يې د ۳۵۰۰ او ۳۰۰۰ مخزېږديزو کلونو ترمنځ مودې ته رسېږي.
نوم
د «سمر» ټکی، هغه نوم دی چې د سومريانو له خوا ويل کېدونکې ژبې ته ورکول شوی، څوک چې د دې ژبې د سويلي بين النهرين تر ټولو لرغوني غیر سامي ويونکي وو، دا نوم د سومريانو ځایناستو له خوا ورکول شوی و چې ختيځ، په سامي ژبه خبرې کوونکي او اکاديان دي. سوموريان خپله د دوی سيمې ته د «کينګر» نوم ورکوي يعنې د «شريفو مشرانو هېواد»، لکه چې د دوی په ډبرليکونو کې موندل شوي دي.
شونې ده چې « Šumer  » ټکی په لهجه يي توګه د جغرافيايي نوم استازولي کوي، خو د هغې ژبنۍ وده چې اکدي سومري اصطلاح ورڅخه منځ ته راغله معلومه نه ده. د عبري ژبې «Šinʿar»، د مصري ژبې « Sngr» او د هايتي ژبې « Šanhar(a)» ټول سویلي بين النهرين ته اشاره کوي او شونې ده چې د سومر د ټکي لويديځې بڼې و.
اصليت
ډيری تاريخپوهان په دې اند دي چې په سومر کې په لومړي ځل د ۵۵۰۰ او ۴۰۰۰ مخزېږديز تر منځ موده کې لويديځ اسيايي خلک مېشت شول، چا چې په سوموري ژبه خبرې کولې (سترو ښارونو، سيندونو، اصلي دندو او داسې نورو ته د شواهدو په توګه اشاره کوي)، چې دا ژبه يوه جلا غېر سامي او غیر اندو-اروپايي ټولنيزه ژبه وه. د خپلو سامي ګاونډيانو په خلاف دا يوه بدله شوې ژبه نه وه.
نور وړانديز کوي چې سموريان د شمالي افريقا خلک و چې له شنې سهارا څخه يې منځني ختيځ ته کوچ کړی و او همدوی په منځني ختيځ کې بزګري خپره کړې ده. خو شواهد په کلکه سره د دې ښودنه کوي چې لومړي کروندګر له ښېرازه مياشتې (ښېرازه مياشت يوه جغرافيه سیمه ده) څخه راغلي، خو دا وړانديز ډېر ځله رد شوی دی. خو که څه هم په مشخص ډول سموريان تر بحث لاندې نه نيسي، «Lazaridis et al».۲۰۱۶ د منځني ختځ له سامي څخه مخکې ځينو کلتورونو په اړوند، په ځانګړي ډول د «ناټوفيايي» او «پري پوټري نيولتيک» کلتورونو لرونکو د جينومونو له څېړنې وروسته يې وړانديز کړی چې دوی تر يو بريده د شمالي افريقا له توکم څخه و. له بلې خوا د لرغوني بين النهرين د څلورو سکيلټونو (د بدن دهانچې) د ډي اين ای د نمونو وروستۍ (2013) جنيتيکي څېړنې د سند درې له مدنيت سره د سموريانو د تړون ښودنه کړې چې شونې ده لامل يې د لرغوني سند-بين النهرين اړيکې وي. د ځينو معلوماتو پر بنسټ، سموريان له «هوريانو» او «اراتوريانو» سره اړيکې لري او قفقاز د دوی اصلي استوګنځای دی.
له تاريخ څخه مخکې خلک، څوک چې له سومريانو مخکې په دې سيمه کې اوسېدلي دي د «پروټوفراتيانو» يا «عبوديانو» نوم ورکړل شوی دی او دا اند وړاندې شوی چې دوی د شمالي بين النهرين «سامارا» کلتور څخه تکامل ته رسېدلي دي. خو سموريانو خپله کله هم د عبوديانو يادونه نه ده کړې، د چا په اړه چې اوسني پوهان ګومان کوي چې په سومر کې لومړی مدني شوی ځواک و. دوی د کرنې لپاره جبې وچې وکړې، سوداګرۍ ته يې وده ورکړه او کارخانې يې جوړې کړې چې په هغې کې اوبدل، د څرمنې کار، فلزکاري، ډبرې توږل او کولالي شامل وو.
ځينې پوهان د پروټو-فراتي ژبې يا د فرعي ژبې له اند سره مخافت څرګندوي، د دوی په فکر سموري ژبه په اصل کې د ښکاريانو او کب نيوونکو خلکو څخه منځ ته راغلې، څوک چې په جبو او ختيځې عربي ساحلي سيمو کې اوسېدل او د دوه اړخيز عربي کلتور برخه وو. باوري تاریخي اسناد ډېر وروسته راڅرګند شول، په سومر کې د هېڅ ډول هېڅوک داسې نه شته چې تاريخ يې له « Enmebaragesi» (لومړۍ کورنۍ I) څخه مخکې وخت رسېدلی وي. «يورس زارينس» باور لري چې سموريان د ختيځ عرب د ساحل په څنډو کې اوسېدلي دي چې اوس د پارس خليج سيمه ده، مخکې له دې چې د کنګل پړاو په وروستيو کې يې سيلاب يوسي.
سموري مدنيت په «اوروک» پړاو کې منځ ته راغلو (په څلورمه مخزېږديزه زريزه کې)، تر جمدت نصر او لومړۍ واکمنې سلسلې پورې يې دوام وموند.
سموريانو په پرله پسې ډول د شمال لويديځو سامي دولتونو په وړاندې واک وبايلو. ۲۲۷۰ مخزېږديز په شا او خوا کې په سامي ژبه خبرې کوونکو د اکادي سترواکۍ پاچايانو سومر ونيو (لنډ تاريخ)، خو سموري ژبه بیا هم د يوې سپېڅلې ژبې په توګه پاتې شوه. د ۲۱۰۰-۲۰۰۰ مخ زېږديز په شا او خوا کې د «اور» په درېیمه واکمنه کورنۍ کې د نږدې يوې پېړۍ لپاره اصلي سومري واکمني يو ځل بيا راپورته شوه، خو اکدي ژبه هم د يو څه وخت لپاره کارېده.
ګومان کېږي چې د «اريدو» په نوم سموري ښار چې د فارس خليج په څنډه پروت و، يو له زړو ښارونو څخه دی، چېرې چې درې جلا جلا کلتورونه يو له بل سره ګډ شوي دي: د عبيدي بزګرانو د کروندګرۍ کلتور، څوک چې د خټينو خښتو په کورونو کې اوسېدل او د اوبه خور چارې يې پر مخ وړلې، دويم يې شپانه کوچيان چې له يوه ځايه بل ته لېږدېدل او په تورو خيمو کې اوسېدل، د بزو او پسونو د رمو شاته به روان وو او درېیم يې د کبانو د ښکاريانو دی چې په جبو کې د لرګيو په خونو کې اوسېدل او شونې ده چې همدوی د سموريانو نيکونه وو.
په بين النهرين کې ښاري دولتونه
د څلورمې مخزېږديزې زريزې په وروسيتو کې، سومر په ډېرو خپلواکو ښاري دولتونو ووېشل شو، کوم چې د ويالو او ډبرينو پولو په مټ سره وېشل شوی وو. د هر دولت مرکز په يو عبادتځای راګرځېدو چې دا عبادتځای د ښار د يو ځانګړي ډول خدای يا ښځينه ربې لپاره ځانګړی شوی و او د يو پادري ډوله والي (ensi) يا د يو پاچا (lugal) له خوا به اداره کېدو، څوک به چې سره د ښار د مذهبي چارو سره په کلکه اړيکه کې و.
پنځه لومړي ښارونه چې ويل کېږي له سيلاب څخه مخکې يې له واکمنۍ مخکې پاچهي کړې:
د ذهن–جسم مسأله
د ذهن–جسم مسأله، د انسان په ذهن کې د تفکر او شعور، او په فزیکي جسم کې د ماغزو ترمنځ اړیکې په هکله بحث دی. دا بحث له هغې پوښتنې څخه چې «څرنګه ذهن او جسم په کېمیاوي او فزیولوجیکي ډول عمل کوي»، توپير لري؛ ځکه چې په نوموړې پوښتنه کې د ذهن–جسم اړیکې لپاره یوه دمخه فرض شوې تعامل‌پالنه په پام کې نیول شوې ده. دغه پوښتنه هغه مهال راولاړېږي چې ذهن او جسم، د هغو په ماهیت کې د بنسټیز توپیر شتون د انګېرنې له امله، سره جلا ګڼل کېږي.
سومریان
په بين النهرين کې ښاري دولتونه
نور مرکزي ښارونه:
د ذهن–جسم مسأله
نوموړې مسأله د رِنِه ډیکارت له لورې په اوولسمې پېړۍ کې وړاندې شوه، چې پایله یې د ډیکارتي دوه‌ګون‌پالنې (دوه‌ګونی اصالت) او همدا راز د مخکې تر ارسطو فیلسوفانو له‌خوا، د ابن‌سینا فلسفې او لومړني اسیایي دودونو راپنځېدنه وه. د بېلابېلو تګلارو وړاندیز شوی دی؛ ډېري یې دوه‌ګون‌واله یا یوګون‌واله دي. دوه‌ګون‌پالنه د ذهن او مادې د پولو ترمنځ پر توپیر باندې په کلکه ټینګار لري؛ خو یوګون‌پالنه کې ویل کېږي چې په بې‌پلوۍ، اصالت، یا ذات کې یوازې یو متحد کوونکی واقعیت شتون لري، چې هرڅه د هغه پر بنسټ بیانېدلای شي.
سومریان
په بين النهرين کې ښاري دولتونه
کوچني ښارونه (له سويل څخه تر شمال پورې).
د ذهن–جسم مسأله
پورتنۍ هره ډله بېلابېل ډولونه لري. د دوه‌ګون‌پالنې دوه اصلي بڼې، د مادې دوه‌ګون‌پالنه او د ځانګړتیا دوه‌ګون‌پالنه ده. د مادې په دوه‌ګون‌پالنه کې باور پر دې دی چې ذهن د مادې له یوه جلا ډول څخه رامنځ‌ته شوی دی او د فزیک قوانینو له لارې بیانېدلای نه‌شي؛ د ځانګړتیا په دوه‌ګون‌پالنه کې بیا داسې انګېرل کېږي چې د فزیک قوانینو له لارې بیانېدونکو بنسټیزو ځانګړتیاوو ترڅنګ، ذهني ځانګړتیاوې (چې شعوري تجربه په‌کې شامله ده) هم بنسټیزې ځانګړتیاوې دي. د یوګون‌پالنې درې اساسي بڼې، فزیکالیزم، اېډیالیزم او بې‌پلوه یوګون‌پالنه ده. په فزیکالیزم کې داسې ویل کېږي چې ذهن، د مادې د یوه ځانګړي ډول تنظیمولو په پایله کې رامنځ‌ته شوی دی؛ اېډیالیزم کې ټینګار پر دې دی چې، په رښتینې توګه، یوازې تفکر شتون لري او ماده یوازې د د ذهني بهیرونو انځور دی؛ بې‌پلوه یوګون‌پالنه بیا پر دې باور ده چې، ذهن او ماده د جلا اصالت اړخونه دي چې دغه اصالت په‌خپله له هغو سره کټ‌مټ یوشان نه‌دی. سایکوفزیکي موازیتوب، د ذهن او جسم – د دوه‌اړخیز عمل (دوه‌ګونی اصالت) او یواړخیزې اغېزې (یوګونی اصالت) – ترمنځ د اړیکې په تړاو، یو درېیم ممکنه بلونج دی.
سومریان
په بين النهرين کې ښاري دولتونه
له «ماري» پرته چې د اګاډا شمال لوېديځ لور ته پوره درې سوه او دېرش کيلو متره (۲۰۵ ميله) لرې پروت دی، خو د پاچهۍ په نوملړ کې يې يادونه شوې ده چې د دويمې واکمنې کورنۍ په لومړي پړاو کې يې پاچهي کړې ده، او «ناګار» چې يو بهرنی استوګنځای و، دا ټول د فرات-دجلي خټينې سيمې ښارونه دي چې د بغداد په سويل کې موقعيت لري، اوسمهال دا سيمې د عراق د بابیل، ديالي، واسط، ذي قار، بصره، مثنی او القدسية په ولسواليو يادېږي.
د ذهن–جسم مسأله
د ذهن–جسم د دوه‌ګون‌والي د یو شمېر پنځول شویو لیدلورو له‌خوا ردېږي. د کارل مارکس او وروستیو لیکوالانو په تاریخي مادیت‌پالنه کې (چې په‌خپله د فزیکالیزم یوه بڼه ده) باور پر دې ؤ چې شعور د چاپېریال د احتمالي مادي پېښو پر مټ وده کړې ده. د دغه دوه‌ګون‌والي روښانه ردېدنه په فرانسوي رغښتوالي (جوړښت‌پالنه) کې د موندلو وړ ده او هغه داسې یو دریځ دی چې، په ټولیزه توګه، تر جنګ وروسته قاره‌یي فلسفه تشریح کوي.
د غیرفزیکي ذهن (که چېرې شتون ولري) او د هغه فزیکي پراخېدنې (که چېرې شتون ولري) ترمنځ د پېژندلو وړ ګډ ټکي نه‌شتون، پر دوه‌ګوني اصالت باندې، د یوې نیوکې په توګه، راپارېدلی دی او د ذهن ګڼ‌شمېر نومهاله فیلسوفان داسې انګېري چې، «ذهن له جسم څخه کومه جلا ښکارنده نه‌ده». دغه تګلارې، په ځانګړې توګه، ساینس او په تېره بیا ټولنیزه بیولوجي، کمپیوټر ساینس، تکاملي ارواپوهنه او عصبي علومو کې، اغېزمنې برېښېدلې دي.
سومریان
سرچينې
وېشنيزه:پېښليک وېشنيزه:پخواني هېوادونه
د ذهن–جسم مسأله
د ذهن یو لرغونی موډل (چې د پنځه-توکیز موډل په نوم پېژندل کېږي او په بودایي لوستونو کې راغلی دی)، ذهن د تل بدلېدونکو حسي اغېزو او ذهني ښکارندو په توګه بیانوي. دغه موډل ته په کتو سره، کېدای شي داسې وانګېرو چې، همدا تل بدلون موندونکې حسې اغېزې او ذهني ښکارندې (یعنې، ذهن) دي چې په نړۍ کې ټولې بهرنۍ ښکارندې، او په ورته شان، د جسم اناټومي په شمول دننۍ ښکارندې، عصبي سیسټم او همدا راز د ماغزو غړی تحلیل/تجربه کوي. دغه جاج‌جوړونه د شننې دوه کچې رامنځ‌ته کوي: ۱) هغه شننې چې د درېیم-ګړي له لیدلوري څخه د ماغزو د کارکړنې څرنګوالي په هکله ترسره کېږي؛ ۲) د یوه وګړي د ذهني جریان د «شېبه په شېبه» خوځېدنې شننه (دغه شننه د لومړی-ګړي د لیدلوري له لارې ترسره کېږي). وروستي ډول ته په کتو سره، د ذهني بهیر خوځېدنه داسې په پام کې نیول کېږي چې په هر وګړي کې د ټول ژوند په اوږدو کې پېښېږي، ان په هغه ساینس‌پوه کې چې، د ماغزو په هکله د فرضیه‌جوړونې او شننې په ګډون، د نړۍ بېلابېلو ښکارندو په اړه پر شننه او څېړنه بوخت دی.
بودا
بودا (۴۸۰ تر ۴۰۰ م‌ز)، د بودیزم بنسټ اېښودونکي، د نی دوه ګېډۍ سره ودرولې او یو بل ته یې تکیه کړې، وروسته یې وویل چې ذهن او جسم هم په دغه ډول یو بل پورې تړاو لري؛ نړۍ له ذهن او مادې څخه جوړه شوې، چې په ګډه، خو خپلواکه توګه کار کوي. بودایي لوستونو له مخې، ذهن شېبه په شېبه لا خوځنده کېږي؛ د وخت په تېرېدو، داسې یوه شېبه رارسېږي چې ذهن د یوه چټک روان بهیر په څېر راڅرګندېږي. د ذهن د رامنځ‌ته کوونکو توکو ټولګه، د «پنځو توکو» په توګه پېژندل کېږي (مادي بڼه، احساسات، نومېرنه، اراده، او حسي شعور)، چې په پرله‌پسې توګه راولاړېږي او له‌منځه ځي. په دم‌مهال شېبه کې د دغو توکو راولاړېدنه او تېرېدنه د پنځو توسني (تعلیلي) قوانینو تر اغېزې لاندې بیانېږي: بیولوجیکي قوانین، ارواپوهنیز قوانین، فزیکي قوانین، ارادي قوانین او نړۍشموله قوانین. بودایی «ذهني باخبري» ازمایښت کې، د ذهني بهیر تل بدلون موندونکی حالت په پام کې نیول کېږي.
په پای کې، د بودا فلسفه دا ده چې هم ذهن او هم بڼې، له یوې تل بدلېدونکې نړۍ څخه راولاړ شوي مشروط کیفیات دي؛ کله چې په دغه نړۍ کې نیروانا (nirvāna- د دنیوي ذهن د فعالیتونو او اړوند اندېښنو ختمول) ترلاسه شي، نو ټولې ښکارندیزې تجربې له‌منځه لاړې شي. د بودا د اناتا (anattā) عقیدتي اصولو له مخې، مفهوم په خپله د یوه فردي موجود ناڅیز ذهني جوړښت او په بنسټیزه توګه، لنډمهال توَهُم دی چې له بڼې، احساس، نومېرنې، تفکر او شعور پر مټ پایښت مومي. بودا استدلال کوي چې هر لیدلوري ته ذهني توسل، توهم او سترس منځ‌ته راولي، ځکه چې د هغه په اند، کله چې ذهن روڼ وي یو واقعي «خپل» (جاجي «خپل»، چې د لیدلورو او دریځونو بنسټ دی) د موندلو وړ نه‌دی.
افلاطون
افلاطون (۴۲۹ تر ۳۴۷ م‌ز) پر دې باور ؤ چې مادي نړۍ د یوه لا ستر او لوړ واقعیت سیوری دی او دغه سیوری له یو لړ جاجونو څخه رامنځ‌ته کېږي، چې هغه یې «بڼې» ګڼي. د افلاطون په اند، زموږ په ورځنۍ نړۍ کې، څیزونه دغو بڼو ته «ننوځي» او مادي څیزونو ته پېژندګلوي او معنی وربخښي. د بېلګې په توګه: د شګو پر مخ یوه کاږل شوې دایره، یوازې په دغه دلیل به دایره وي، چې د بڼو د نړۍ په یوه ځای کې د یوې اېډیال شته دایرې جاج ته ننوتې ده. هغه استدلال کوي، څرنګه چې جسم مادي نړۍ پورې تړاو لري، اروا (روح) د بڼو له نړۍ څخه ده او ځکه نو تلپاتې او جاوېده ده. هغه په دې باور ؤ چې روح تر ټاکلي وخت پورې له جسم سره یوځای کېږي او یوازې د مړینې پر مهال جلا کېږي؛ که چېرې سپېڅلې وي، بېرته د بڼو نړۍ ته ورګرځي؛ پرته له هغې، تناسخ پېښېږي. څرنګه چې جسم په مهال او مکان کې شتون لري، او اروا شتون نه‌لري، نو اروا کولای شي د نړۍ په هکله حقیقتونو ته لاسرسی ومومي. د افلاطون لپاره، مفکورې (یا بڼې) رښتیني واقعیتونه دي او د اروا پر مټ تجربه کېږي. د هغه په اند، جسم تش دی او د نړۍ اقتباسي واقعیت ته یې لاس نه‌رسېږي؛ یوازې سیوري تجربه کولای شي. دغه بیان د افلاطون ذاتاً سولپالونکې پوهنپوهنې له لارې څرګندېږي.
مصنوي
مصنوي د مولانا جلال الدين محمد بلخي د ادبي اثر نوم دی
ژوندون راډیو
ژوندون راډیو له کابله خپریدونکې راډیو ده چې د استاد اسماعیل یون لخوا جوړه شوې.
شمشاد راډیو
شمشاد راډیو شمشاد د کابل له فعالو راډيوګانو څخه ده، چې په ١٣٨٣لمريز کال د الحاج فضل کريم له خوا تاسيس شوې او ٢٤ ساعته خپرونې يې په ټول هېواد کې اورېدل کېږي.
کارسک گيدړ
کارسک گيدړ یا تورکمني گيدړ، ترکمني گيدړ (په لاتين:Vulpes corsac) د گيدړانو څخه یو کوچنی گيدړ دی چی په مرکزي آسيا او ختيځي اروپا کی په دښتو سیمو کی ژوند کوي.
توصيف
کارسک په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شو. اوږدوالي یی ۶۰ سانتمتر دی او وزن یی ۶ کیلوگرامو ته رسېدلای سی. کارسک مرغان، موږکان ښکار کوی خو مېوې او حشرې هم خوړلای سی. د کارسک ښځينه هر کال ۲ – ۱۱ ځوانکان درلودلای سی.
بي بي سي راډیو
بي بي راډیو بي بي سي په کابل کې له فعالو راډيوګانو څخه ده، چې ٢٤ ساعته په ټول افغانستان کې خپرونې لري، دکارکوونکو شمېره يې ٨٨ تنه ده او د بي بي سي نړيوال سروېس له خوا تمويلېږي.
مېګان فوکس
مېګان ډينیز فوکس Megan Denise Fox(پيدايښت ١۶ مې، ١٩٨۶) يوه امريکايي فلمي ستورې او موډله ده. هغې خپل کار په ٢٠٠١ کال کې پیل کړ يو څو کوشني تلویزیوني رولونه يې ولوبوله، لږ لوی کار يې بيا په هوپ اينډ پېت کي ترسره کړ کوم چې پر تلوېزيون سایټکوم باندې نشر سو.
مخکينی ژوند
مېګان فوکس پر ۱۶ مې ١٩٨۶ باندې په Oak Ridge، Tennessee کې دنيا ته سترګې وغړولې، ددې د مور نوم Gloria Darlene (Cisson) او د پلار نوم يې Franklin Thomas Fox دئ. هغې د خپل ماشومتوب لومړنۍ دوره په روکووډ کي تېره کړې ده. د فوکس پلار يو پارول parole افسر وو، او مور يې کله چې فوکس ٣ کلنه وو ددې پلار څخه طلاق واخیست. ددې مور بيرته واده وکړ، او فوکس او ددې ناسک خور ددې د مور او ناسکه پلار (Tony Tonachio) لخوا وروزل سول. هغه په "ډېر سخت Pentecostal" توګه را لويه کړل سوه، خو وروسته یې بيا د ١٢ کالو لپاره په کاتولیک ښوونځۍ کې زده‌کړي ترسره کړي.
محمد داود داود
د کندوز جگړه
جنرال محمد داود داود په ۲۰۰۱ ز. کال کې د کندوز په قلا زال کې د طالبانو د محاصرې او د هغوی سره د وروستۍ سترې جگړې لوی پازوال و، چې د طالبانو په پرځولو کې يې اهمه ونډه لرلې د کندوز د محاصرې په مهال د ښار شاوخوا ټولې لارې د شمالي ټلوالې د ځواکونو لخوا محاصره شوي و. داسې اټکل کېږي چې د ښار په مېنځ کې له ۲۰۰۰۰ - ۳۰۰۰۰ طالبان محاصره شوي وه چې بيا وروسته ځينې ژوندي او ځينې نور زخمي ونيول شول. په دغو طالبانو کې ډېريو شمالي ټلوالې ته د تسليمېدلو په پرتله تر مړينې د جگړې هوډ کړی و.
سرچينې
وېشنيزه:د شورای نظار غړي وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
بهلول لودي
سلطان بهلول لودي د ملک کالا زوی په خټه ساهوخېل لودي، د لودي پښتنو شاهانو د کهاله خورا نوميالی او ستر سلطان و، دده مور هم شاهوخېله لودي پښتنه او د ملک کالا خپله ترله وه چې په ۸۱۴ هجري سپوږميز کال چې بهلول يې په نس و، او لنگواله ته نژدې وه خونه پر ونړېدله او مړه شوه، خو بهلول يې له نسه ژوندی راويسته شو. په دغه وخت کې د ملک کالا کور د ملتان د ښار په «کمانگران» نومې سيمه کې و، او سلطان بهلول هلته په دغه توگه وزېږېد.
مخينه
کله چې په ۸۲۱ هـ سپوږميز کال کې د سلطان بهلول اکا «سلطان شاه اسلام خان» د سرهند حاکم شو، نو نور ټول وروڼه ورسره ولاړل، يوازې د سلطان بهلول پلار ملک کالا چې د ملتان د «دوروالې» د سيمې حاکم و په ملتان کې پاتې شو څو چې د نيازيو پښتنو سره په يوه جگړه کې ووژل شو او بې مور بهلول په کوچنيوالي کې بې پلاره هم شو. هغه و چې سلطان شاه اسلام خان بهلول اکا سمدستي د خپل ورور کهول سرهند ته وروغوښت، بهلول او د هغه دوه نور وروڼه «محمد» او «فېروز» او خور يې د خپل خواخوږي اکا تر سيوري لاندې په خورا ناز لويېدل.
پوهاند رشاد ليکي چې: «شوخ، ذکي، اوبڼوکی بلو (بهلول) که څه هم پر ټولو گران و خو د مشر خان (اسلام خان) زړه ورسره ډوبېده، د سترگو تور او د زړه سر يې و، خپل ځامن يې تر ده پورې هېڅ نه بلل؛ دده هره شوخي او بې ادبي خو به يې دده د راتلونکي عروج پايلامه گڼله نکل کا چې يوه ورځ شوخ نازولی «بلو» د موچنو سره د اکا پر مسله (جای نماز) وخوت او هغه هم بيا د مشر خان په مسله، مينځو او ساهوگانو په يوه پلا پر راوترپل، لټه پېر جوړ شو چا واهه چا تراټه او څوک ورته خښمېدل! اسلام خان چې دا لټه پېر وليد نو د وراره خوا يې ونيوله، دوی يې وترټل او ويې وييل : (نازولی بلو کمکی دی که زما پر ککره پښه هم کېږدي پروا نه لري)»
د کور مېرمنې او مينځې چې انتظار يې درلود پره «بلو» به خان څه ناورين ورژوي، د خان دې خبرې ته هېښې پاتې شوې، خان چې د دوی هېښتيا وليدله نو ويې فرماييل: «تاسې مه هېښېږۍ زه په دغه وراره کې هغه رشې او ښېگڼې وينم چې د هغو له امله به يوه ورځ دی خورا نامتو مېړه شي او زموږ د کهاله سترگې به پرې لوړې وي.»
د اسلام خان دا خبره آخر وختله کمکی بلو (بلو خان) سو، ملک بهلول، ملک بهلول فتح خان او ورپسې د ډهلي ټولواک (سلطان بهلول) شو چې په نياو (عدل) تدبير او رعيت پالنه کې يې نوم يووړ او له نومياليو پاچاهانو څخه وگاڼه شو. بهلول چې زلمی و نو لومړی يې د آسو په سوداگرۍ لاس پورې کړ، له پښتونخوا څخه به يې اسان هندوستان ته وروستل او خرڅول به يې، په دې کار کې يې ښې روپۍ وگټلې، سوداگري يې پر مخ ولاړه او ورسره وبرسره تجربه يې هم پيدا کړه خلک پرې راغونډ شوه او د کاروان مشر شو. پوهاند رشاد ليکي: «نکل کا چې يو وخت بلوخان (بهلول خان) له پښتونخوا څخه د راستنېدلو په لاره کې د حسين خان پښتانه ځوی قطب خان (چې بيا د بهلول په پاچايي کې لوی امير شو) او د بهلول خان خپل اکا ملک فېروز هم ورسره مله وو «سامانی» ته راغی او پر يوه باوله ستانه چې سيد انام يا سيد ابن انام نومېده پېښ شو، باوله ستانه ورته ووييل: (په تاسو کې داسې څوک شته چې د ډهلي پاچايي په دوو زرو چلندو تنگو رانيسي) قطب خان او فيروز خان څه و نه وييل خو بلوخان خپله هميانۍ چې يو زرو شپږ سوه ټنگې پکې وې د ستانه سيد مخې ته کېښوولې او په خورا ادب يې ورته ووييل چې: (تر دې زياتې نه لرم) مجذوب سيد هميانۍ راواخيستله او ويې فرمايل: (د ډهلي پاچايي دې مبارکه شه! دا دوه مله به دې هغه وخت نوکران وي!).
بلو خان د ډهلي پاچايي په ۱۶۰۰ ټنگې رانيوله، او د مجذوب سيد له مخې راپاڅېد پر لارې ملگرو ډېر پر وخندل او ناخوالي يې ورته وکړلې بلو خان ځواب ورکړ:
پايڅوړ
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:لودي پښتانه وېشنيزه:پښتانه
مچواژی
مچواژی (په انگرېزي:Flyswatter) د مچانو او نورو ماشو د وژلو لاسي آله ده چې مچان پرې وژل کېږي.
امریکا غږ راډیو
امریکا غږ راډیو امريکا غږ اشنا راډيو د امريکا د دولت له خوا تاسيس شوې او د شپې له خوا ١٢ ساعته خپرونې لري، چې د شپې له ٧ بجو پيلېږي او په ټولو ولايتونو کې د اورېدو وړ دي. ددې راډيو خپرونې په کابل، کندهار، مزارشريف، هرات، جلال اباد، خوست، ګردېز، اسعد آباد، مهترلام، قلات، پل علم، غزني او لښکرګاه کې په اف. ام 100.5 څپه هم اورېدل کېږي.
روسيه کې د رسنيو ازادي
روسيه کې د رسنيو ازادي د خپلواکو سياستونو د پلی کولو په موخه د ټوليزو رسنيو کانالونو د رئيسانو په وړتيا او له فشار څخه پرته د کار کولو او د اطلاعاتو سرچينو ته د لاسرسي په موخه د ژورنالېتسانو په وړتيا پورې اړه لري. د روسيې رسنۍ، تلوېزيوني او راډيويي کانالونه، مهالنۍ او انټرنيټي رسنۍ دي، چې د روسي فدراسيون د قوانينو له مخې ښايي دولتي يا خصوصي ملکيت وي.
روسيه تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د بې پولې خبريالانو د مطبوعاتو د ازادۍ په لیکلړ کې له ۱۸۰ هېوادونو څخه ۱۵۵ ځای خپل کړ. د ۲۰۱۷ ز کال د مطبوعاتو د ازادۍ د ازادۍ کور (Freedom House Freedom of the Press) په راپور کې روسيې ۸۳ نومرې تر لاسه کړې (چې ۱۰۰ نمرې يې تر ټولو خرابه کچه وه)، چې زياتره لامل يې په ۲۰۱۴ ز کال کې د نويو قوانينو وړاندې کول وو چې پر ټولنيزو رسنيو باندې يې د دولت واک نور هم پراخ کړ. د خپلواکۍ کور “Freedom House” په کريميا کې حالت نور هم خراب وباله. ياده سيمه کې په ۲۰۱۴ ز کال کې د روسيې له لورې له خپلې خاورې سره له تړلتيا (الحاق) څخه وروسته د روسيې د قانوني او ناقانونه واک وسيلې (د ازادۍ کور په وينا) دواړه په منظم ډول د بيان ازادۍ د ټاکلو (محدودولو) لپاره پلي کېږي.
ګڼ نړيوال سازمانونه په روسيه کې د مطبوعاتو د ازادۍ د معاصر حالت پر بېلابېلو اړخونو باندې نيوکه کوي. د روسيې حکومت د انټرنيټ سانسور کې ښکېل دی.
قانوني چوکاټ
د روسيې اساسي قانون د بيان او مطبوعاتو ازادي ورکوي، که څه هم د حکومت د قانون پلي کولو، بيوروکراتيک مقرراتو او په سياسي دول هڅول شويو جرمي پلټنو مطبوعات ځان سانسورۍ ته اړ کړي دي، چې د ځينو اختلافي مسائلو پوښښ محدودوي او په پای کې له دې حقونو څخه سرغړونې کېږي. د بشري حقونو د څار سازمان په وينا د روسيې حکومت د قانون، بنديز او سانسور د ټاکنيز تر سراوي له لارې پر ملکي ټولنه باندې واک اچوي.
د بشري حقونو کمېشنر (ombudsman)
د روسيې (ombudsman) چې په رسمي ډول د بشري حقونو کمېشنر نومول شوی دی، د پارلمان له لورې د يوې ځانګړې دورې لپاره ټاکل شوی دی. ياد کمېشنر د خپلې دورې له پای ته رسېدلو څخه مخکې له دندې څخه نه شي ګوښه کېدلی او د ولسمشر او حکومت په ګډون د واک د هيڅ ادارې تابع نه دی. د روسيې ۸۳ اداري سيمې د خپل سيمه ييز کمېشنر (ombudsman) د ټاکلو حق لري، چې واک يې په همغې سيمې په محدود دی. له نيمايي څخه زياتو اداري سيمو دا چاره تر سره کړې ده.
د ۲۰۰۸ ز کال په کالني راپور کې ولاديمير لوکېن وليکل، چې د هغو اصطلاحاتو د پراخه قانوني ژباړې درلودل مهم دي، چې ښايي د فکر او بيان ازادي محدوده کړي. نوموړي د ټاکنو د قانون ايښودنې د هغه سمون يا تعديل پر وړاندې وينا وکړه، چې د مبارزه کوونکو نوماندانو د نيوکې «عملي مخنيوی» دی او ياد قانون يې ښکاره ډول زياتی وباله. نوموړی د افراطي فعاليتونو پر وړاندې د مبارزې قانون په اړه ډاډمن نه و او يادونه يې وکړه، چې افراطيت او اختلاف کول بايد په قانوني ډول په کلک ډول وېشلی وي.
د ژورنالېستانو پر وړاندې بريدونه او ګواښونه
روسيه کې د ژورنالېستانو پر وړاندې خطرونه د ۱۹۹۰ لسيزې له لومړيو راهيسي په ښه ډول پېژندل شوي دي، مګر د ۲۰۰۶ د اکتوبر پر ۷ نېټه په مسکو کې د انا پولېټکووسکايا (Anna Politkovskaya) له وژنې څخه وروسته د ناحل شويو وژنو د شمېر په اړه اندېښنه زياته شوه. په داسې حال کې چې نړېوالو څارونکو د لسګونو مړينو په اړه يادونه وکړه، په روسيه کې دننه ځينو سرچينو له دوه سوو څخه د زياتې مړينې خبر ورکړ.
په روسيه کې د هغو ژورنالېستانو د ياد ورځ هر کال د ډسمبر پر ۱۵ نېټه نمانځل کېږي، چې د دندې پر مهال (د دندې په ليکو کې) وژل شوي دي.
پر ژورنالېستانو باندې بريدونه
د ۱۹۹۰ لسيزې له لومړیو راهيسې يو شمېر هغه روسي خبريالان وژل شوي دي ، چې په چيچنيا کې يې حالت، د سازمان شوي جرم، دولتي او اداري چارواکو او لويو سوداګريو په اړه مخالفو کيسو ته يې پوښښ ورکړی دی. د ژورنالېستانو د خونديتوب کمېټې په وينا له ۱۹۹۲ ز کال راهيسې ۵۰ ژورنالېستان په روسيه کې د خپل مسلکي فعاليت له امله وژل شوي دي، چې په دې سره روسيه له ۱۹۹۲ څخه تر ۲۰۰۶ ز کالونو دوره کې د ژورنالېستانو لپاره د نړۍ درېيم تر ټولو خونړی هېواد شو. د نوموړو ۵۰ تنو وژل شويو ژورنالېستانو له ډلې ۳۰ تنه يې له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۰۰ زکال او ۲۰ تنه نور يې له ۲۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۶ ز کال پورې وژل شوي دي.
د ګلاسنوسټ د دفاع بنسټ د معلوماتو له مخې په ۲۰۰۶ ز کال کې ژورنالېستانو د شکمنو مړينو ۹ قضيې وې او همدرانګه پر ژورنالېستانو باندې ۵۹ بريدونه او پر چلوونکو [د رسنيو] دفترونو باندې ۱۲ بريدونه شوي دي. په ۲۰۰۵ ز کال کې د ټولو قضيو لښتليک (لېست) ۷ مړينې، ۶۳ د مرګ ژوبلې هڅې، پر چلوونکو دفترونو باندې ۱۲ بريدونه، د سانسور ۲۳ پېښې، ۴۲ جنايي قانوني څارنې، ۱۱ ناقانونه ګوښه کول، د پوځي وزمه ځواکونو له لورې د نيونې ۴۷ قضيې، ۳۸۲ محاکمې، د ۲۳ چلوونکو دفترونو تړل، ۱۰ شړل يا اخراج، د ۲۸ چاپي خپرونو په زور بندول، د خپرونې له چاپ يا خپرولو څخه ۳۸ د انکار پېښې، د ډارونې ۲۵ عملونه او د روسيې د ژورنالېستانو له حقونو څخه ۳۴۴ نور تېري راونغاړل.
د ۲۰۰۶ ز کال د اکتوبر پر ۷ نېټه روسيې ژرونالېسته انا پوليتکوفوسکايا (Anna Plitkovskaya) د خپل استوګنځي په ډيوډۍ (د انتظار کوته) کې په ډزو ووژل شوه. نوموړې په چيچنيا کې د روسيې د کړنو او د روسيې پلوي چيچني حکومت پر وړاندې د نيوکو له امله نامتو وه. د نوموړې مړينې په لويديځو رسنيو کې د روسيې د نيوکو د يوې نارې يا شور لامل شوه. يادې نيوکې په دې تورونو سره مل وې، چې ولاديميرپوتين د هيواد نويو خپلواکو رسنيو په ساتنه کې پاتې راغلی دی.
د بخښنې نړيوال سازمان په ۲۰۰۹ ز کال کې راپور ورکړ، چې د بشري حقونو ساتونکي، ژورنالېستان او وکيلان چې د بشري حقونو د ناسمو کارونو په اړه په څرګند ډول خبرې کوي، له ګواښونو او ډار سره مخامخ دي. داسې برېښي چې پوليس د دې دول ګواښونو په پلټلو او د مدني ټولنې پر فعالانو باندې د بريدونو لپاره د معافيت فضا رامنځته کولو کې لېوالتيا نه لري. د بخښنې نړيوال سازمان د خپلواکو نظرياتو پر وړاندې د مخ پر وده نه زغم د اقليم [حالت] په اړه هم راپور ورکړ. د ژورنالېستانو د خونديتوب کمېټې په وينا روسيه نن ورځ د سړې جګړې پر مهال کالونو په پرتله خورا ګواښونکی يا خطرناک ځای دی. يوازې عراق او الجزاير د مطبوعاتو لپاره د ژوند د ټولو زيات ګواښونکو هېوادونو د لېست په پورته برخه کې ځای لري.
د ۲۰۱۶ په اکتوبر کې د چيچني ژورنالېستانو يوې ډلې په ګارډين (The Guardian) کې يوه بې نومه ډراماتيک غوښتنه خپره کړه، چې هغه ډار او فزیکي بريدونه يې په کې بيان کړل، چې دوی يې د رمضان کاديروف (Ramzan Kadyrov) تر حکومت او بشپړ واک لاندې تجربه کوي او چارواکي يې په جمهوريت [جمهوري هېواد] کې پر رسنيزو سازمانونو باندې په زور پلي کوي.
ماسټر علي حيدر
ماسټر علي حیدر ماسټر علی حیدر د موسیقۍ تکړه کمپوزر دی، په ۱۹۶۶ کال د خوږگیاڼو په سره قلعه کلی کې زیږېدلی دی، وروسته پېښور ته کډه شو، تر دولسم ټولگي پورې زده کړې یې په پېښور کې کړی دی. لس کلن و چې د پېښور راډیو تلوېزیون څخه یې سندرې پیل کړې، د ستونې د عملیات نه وروسته یې نه شو کولای چې سندرې ووایی نو ځکه یې د موسیقۍ زده کړې ته لاس واچوه. د موسیقۍ په برخه کې یې زده کړې له بختیار استاد، لکمشي کانټ او لعل جان استاد څخه کړې دی. لومړۍ سندرې چې ماسټر صیب ورته موسیقي جوړه کړې ده ( بیا د عشق دریاب راوخوت چلې چلې ) او ( مړې سترگې او مړه کاته ) دي. دا چې ښاغلي علي حیدر له ډېر کوچنیوالي څخه سندرې ویلې له دې وجې نوموړي ته د ماسټر نوم ورکړی شو.
۶۰۰ (عدد)
۶۰۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۵۹۹ څخه  مخکي او د ۶۰۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۶۰۰:
په کلینډر کې
۶۰۰ کولاي سي:
په نورو موضوعګانو کې
۶۰۰ د عدد شمیره ارزښت خ د ابجد حساب کې دي.
اقتصادپوهنه
وټپوهنه (انگريزي: Economics) یا اقتصاد پوهنه یوه ټولنیزه پوهنه ده چې د خدمتونو او توکو د تولید ویشنې او د لگښت زده کړې ته وایي. د اقتصادپوهنې موخه د وټو د کړنو د څرنگوالي ښودل او د وټیزو عواملو د تعامل څرگندول دي. چې همدارنگه د وټپوهنې تحلیلونه د ټولنې له لارې په سوداگري، مالیه او حکومت او همدارنگه په جرم، پوهنې ،کورنۍ،روغتیا، قانون، سیاست، مذهب، ټولنیزو بنسټونو، جگړې او ساینس کې تطبیقیږي.
د اقتصاد علم (په انگلیسي Economics) د ټولنیزو علومو یوه څانگه ده چې د تولید، توزیخ او موادو د مصرف او لگښت او خدمتونه تر څېړنې لاندې نیسي.
د اقتصاد علم تمرکز په دې خبره دی چې د اقتصادي عواملو څه ډول تگلوري او تعامل کوي او مختلف اقتصادونه څه ډول کار کوي. په دې لار کې د اقتصادي تگلورو وېش شوی چې یو ته یې کوشنی اقتصاد او بل ته یې لوی یا ستر اقتصاد ویل کېږي. د اقتصاد بنستیزه عواملو، د فردي عواملو لکه کورنۍ او شرکتونه یا پېرودونکي او پلورونکي تر څېړنې لاندې نیسي. په مقابل کې ستر اقتصاد، ټولیز (کلي اقتصاد) چې د بیکارۍ لاملونه، تورم، اقتصادي پرمختگ او پولي و مالي سیاست تحلیلوي.
د اقتصاد بله وېشنه چې په نړۍ کې رایجه ده، دا څانگه یې په اثباتي اقتصاد، (په انگلیسي: positive economics) (تعریف کوونکی "هغه څه چې دي") د عادي اقتصاد (په انگلیسي: normative economics) (له هغه څه دفاع "چې باید واوسي")؛ نظري اقتصاد د عملي اقتصاد په مقابل کې؛ عقلاني اقتصاد د رفتاري اقتصاد؛ یا د متداول یا د اصلي جریان اقتصاد (په انگلیسي: mainstream economics) (ارتودوکس اقتصاد چې زیاتره د عقلانیت او فردپالنې او تعادل سره سر و کار لري) او د بدعي اقتصاد (په انگلیسي: heterodox economics) (چې راډیکاه دی او له سازمانونو، تاریخ او ټولنیز جوړښتونو سره سرو کار لري.
کلید راډیو
کلید راډیو پښتو (کلي راډیو) کليدګروپ (TKG) د “افغانستان لپاره بشري او پراختيايي خدمتونه (DHSA)" موسسې د رسنيو عمومي برخه ده، چې له ٢٠٠٢ زېږديز کال نه تر اوسه په مستقلانه ډول په ټول هېواد کې دبيان ازادۍ د پياوړتيا، دديموکراسۍ او مدني ټولنو د پياوړتيا لپاره فعاليت کوي. کليد راډيو له کابل پرته په مزارشريف، کندهار، ننګرهار، هرات، غزني او خوست کې هم خپرونې لري . کليد ګروپ ددې ترڅنګ د کليد او مرسل په نامه دوه چاپي اونيزې هم لري، چې په ٢٠٠٢ کې پيل شوې، کليد هره اونۍ په ٢٥٠٠٠ تيراژ چاپېږي او مرسل بيا د ښځو او کورنيو مسايلو لپاره ځانګړې شوي او په ٢٤ ولايتونو کې وېشل کېږي. دا ګروپ ددې ترڅنګ په کابل کې د راک راډيو په درلودو سره په ټول افغانستان کې د ٢٨ راډيوګانو څخه يوه تشکيل شوې شبکه هم لري.
افغان راډیو
افغان راډیو افغان راډيو هم د کابل له فعالو رسنيو څخه يوه ده، چې په ١٣٨٣ لمريز کال د افغانزي له خوا تاسيس شوې او ٢٤ ساعته خپرونې يې د کابل په ګډون په پروان، کاپيسا، لوګر او وردګو ولايت کې اورېدل کېږي. دا راډيو شپږ کارکوونکي لري او لګښتونه يې د سوداګريزو اعلاناتو له لارې تمويلېږي.
محمد سالم قاسمي
نسب
محمد سالم بن محمد طیب بن محمد احمد بن قاسم بن اسد علی بن غلام شاه بن محمد بخش بن علاء الدین ابوالفتح بن محمد مفتی بن عبدالسمیع بن محمد هاشم بن شاه محمد بن قاضی طهٰ  بن مفتی امان الله بن قاضی جمال الدین بن قاضی میرا بن قاضی مظهر الدین (رحمهم الله ) د نسب سلسله یې حضرت قاسم بن محمد بن ابی بکر صدیق (رضی الله عنه) ته رسیږي.
ددې کورنۍ لومړی سړی چي هندوستان ته راغلی قاضي مظهرالدین ؤ، او دی هم د سکندر  لودي په بلنه هندوستان ته راغلی. په دغه وخت کي د نانوته او د هغې د اطرافو څخه جاټانو سر راپورته کړی ؤ نو سکندر لودهي د ده زوی قاضی میرا د یو لښکر سره د هغوی د ماتولو لپاره ورواستوی، کوم وخت چي دغه لښکر فتحه تر لاسه کړه نو سکندر لودهي ډېر خوشحاله سو او دغه سیمه یې د دوی د خاندان په نامه کړه. ددې وروسته دې کورنۍ په همدغه سیمه کي د ژوند بورجل (ټاټوبی) جوړ کړی. کوم وخت چي مولانا محمد قاسم نانوتوي دارالعلوم دیوبند جوړ کړی نو بیا دې کورنۍ دیوبند ته کوچ وکړ.( الامام الا کبر ).
دده پلار حکیمِ اسلام قاري محمد طیب قاسمي رحمه الله هغه انسان ؤ چي د امام العصر، عظیم محدث محمد انور شاه کشمیری رحمه الله شاګرد ؤ، او د حکیم الامت اشرف علي تهانوي رحمه الله مرید ؤ. دی یو عالم، ادیب او متقي انسان ؤ، د دارالعلوم دیوبند مهتمم  او غوره لیکوال ؤ. دی یو غوره خطیب هم ؤ.
دده مور (اختر حنیفه) د سهارنپور د یوې سیمي رامپور منیهارن د یو انصاري علمي خاندان څخه  وه، د مولانا حافظ محمد لور وه، ډېره صالحه، په وخت باندي پابنده، پرهېزګاره او نېکه ښځه وه. حتی قاري محمد طیب رحمه الله لیکي چي شاید  دا مېرمن زما لپاره د نجات ذریعه جوړه سي.
==پیدایښت==
مولانا محمد سالم قاسمی رحمه الله د خپلو والدینو په نګراني کي را لوی سو. په ۱۳۵۱ ھ کي د علم دریاب ته ور ولوېدی، ناظره او حفظ قران یې د پیر شریف ګنګوهي رحمه الله د سرپرستۍ لاندي وسو.
د فارسي څلور رسالې یې چي په نساب کي شاملي وې پوره کړې. د پارې اساتذه یې خلیفه عاقل ، مولانا ظهیر او سید حسن رحمهم الله وه.
په ۱۳۶۲ھ  کي د حکیم الامت مولانا اشرف علي تهانوي رحمه الله څخه یې میزان ویلی دی.
د علومو او فنونو د کتابونو څخه یې کنز الدقائق د مولانا سید اختر حسین میا رحمه الله څخه ، میبذی یې د قاري اصغر رحمه الله څخه ، مختصر المعاني او نظم العلوم یې د مولانا عبدالسمیع رحمه الله څخه او هدایه یې د مولانا عبدالاحد رحمه الله څخه لوستي دي.
په ۱۳۶۷ ھ کي یې د حدیثو دوره د شیخ العرب والعجم مولانا سید حسین احمد مدني ، شیخ الادب مولانا اعزاز علي، جامع المعقول والمنقول مولانا ابراهیم بلیاوي او مولانا سید فخر الحسن رحمهم الله څخه کړې ده.
سیشل
سیشل په انګلیسي République des Seychelles) چې په رسمي توګه د سیشل ولسمشریزه) یاهم (د سیشل ټاپوګان) نومیږي, چې د هند په سمندر کې پروت یو ټاپووزمه هیواد دی او پلازمېنه یې ویکتوریا نومیږي. یاده سیمه ۴۵۱ کیلومتره مساحت او ۵۲۵'۸۶ زره وګړي لري، سیشل په ۲۹ د جون ۱۹۷۶م کال له بریتانیا خپلواکی ترلاسه کړه. رسمی ژبي یې انګلیسي او فرانسوي دي او د پیسو واحد یې د سیشل روپیه ده.
محمد سالم قاسمي
نسب
==درس او  تدریس==
د ذاتي صلاحیت، د علم پوخوالی، او خطابي قابلیت د درلودلو په وجهه یې د فراغت څخه وروسته  په دارالعلوم دیوبند کي مدرس مقرره سو. لومړی یې  نورالایضاح او د قران کریم ژباړه تدریسول. بیا یې ورسته بخاري، ابوداؤد، مشکوة، هدایه، شرح عقائد هم تدریس کړي دي.
سیشل
اقتصاد
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:سیشل
محمد سالم قاسمي
نسب
د تدریسي ژوند په اړه دده یو شاګرد مولانا محمد اسلام قاسمي (د دارالعلوم وقف دیوبند د حدیثو استاد) لیکي:
حضرت مولانا محمد سالم رحمه الله د دارالعلوم هغه استاذ ؤ چي د تدریس سره سره د وخت دومره پابنده ؤ چي طالبانو به دده د راتګ په وخت کي و درس ګاه ته خپل ساعتونه سمول. یعني که به د طالبانو ساعتونه په وخت سم نه وه نو چي به کله دی راغلی خپل ساعتونه به یې سمول ( دومره به په وخت راتلی). کله چي به ده رحمه الله په درسګاه کي قدم کښېښودی نو زنګ به ووهل سو د ثانیو حساب یې هم کوی. دومره په وخت باندي چي دی پابند ؤ د دارالعلوم یو استاذ او کارکن هم نه ؤ. او کله چي به د کور څخه را ووتی بس درسګاه ته تلی او کله چي به ټوله علمي ساعتونه ختم سول بس کور ته به تلی نه یې په لار کي د چا سره خبره کول او نه هم د چا ادارې ته تلی.(ندائ دارالعلوم)
==امتیازي کمالات==
په ټولو علومو او فنونو کي یې خاص لاس رسی درلودی، بالغ نظره، د لوړ فکر څښتن ؤ. د علوم قاسمي په تشریح او تفهیم کي د حکیم الاسلام ( قاري محمد طیب رحمه الله ) څخه وروسته شاید د مولانا سالم قاسمي رحمه الله په ډول بل هم پله نه وي. تل په علمي کارو کي محرک ؤ، د مولانا سالم قاسمي رحمه الله د تدریس په وخت کي په دارالعلوم دیوبند کي تحقیقي شعبه مرکز المعارف جوړ سو او هم دی یې مشر ؤ، په ۱۹۹۶ء کال کي د مراسلاتي طریقه تعلیم په اساس په اسلامي علومو او معارفو د مصروفه طلباؤ او طالباتو د دیني تربیې لپاره جامعه دینیات دیوبند جوړه کړه، کوم چي د هغه وخت تر ټولو مفیده تعلیمي درسګاه وه، مولانا سالم قاسمي رحمه الله په قرآن کریم باندي په یو خاص حیثیت سره کار شروع کړی خو افسوس هغه دوام ونه کړ.
مولانا سالم قاسمي رحمه الله د ځوانۍ څخه په خطابت کي څاری نه درلودی، د علم ژوروالی، ژور فکر، وسیع مطالعه، هره خبره چي یې د ژبي څخه وتل د فکر او بصیرت څخه به منوره وه، د قرآن او سنت تشریح کول په فلسفانه توګه، مدلل خبري او صاحب الرئ یې دده  یو خاص وصف ؤ او ورباندي مرصع  او مزین ؤ.
کله چي په ۱۴۰۲ ھ کي په دارالعلوم دیوبند کي اختلاف پیدا سو نو مولانا سالم قاسمي (رحمه الله ) او دده نورو ملګر د دارالعلوم وقف په نامه بل دارالعلوم جوړه کړ، په شروع کي یې مهتمم او وروسته یې سرپرسرت ؤ او بخاري شریف یې هم تدریسوی.
==عُهدې او وظایف==
۱.مسلم پرسنل لاء بورډ  نائب صدر- هند
۲. سرپرست دارالعلوم وقف دیوبند
۴. رکن مجلس انتظامیه و شوری ندوة العلماء
۵. رکن مجلس شوری مظاهر العلوم وقف
۶. مسلم یونیورسټي علی ګړ- د عدالت رکن
۷. سرپرست کل بند رابطه مساجد
۸. سرپرست اسلامک فقه اکاډمی هندوستان
==انعامات او اعزازات==
۱. د مصری حکومت لخوا د برصغیر ممتاز عالم نشان امتیاز
۲. مولانا قاسم نانوتوی جائزه
۳. حضرت شاه ولی الله جائزه،
او داسي نور انعامات یې  ترلاسه کړی دی.
==غوره او مهمي کارنامه==
مولانا سالم قاسمي رحمه الله چي کله وکتل چي د کوچنیانو د تعلیم ادارې خورا ډېري دي او اضافه کیږي خو د لوړ عمر خلګ د دیني تعلیم نظام نه لري. نو ددې مقصد په بنیاد يې په ۱۹۹۶ء کي یې د جامعه دینیات په نامه یوه اداره جوړه کړه چي د هغې په واسطه به خلګ په کور کي دیني تعلیم کوي.
محمد سلمان قاسمي، مولانا محمد سفیان قاسمي ( د دارالعلوم دیوبند څخه فارغ دی او د جامعة الازهر په کلیة الشریعه کي یې ایم اې کړې ده، په دارالعلوم وقف دیوبند کي استاذ دی) ، محمد عدنان قاسمي ( تجار دی ) ، حافظ محمد عاصم قاسمي( ښه قاري، حافظ او مبلغ دی) ، اسماء اعجاز، او عظمی ناهید یې لوڼي دي.
==استاذه==
شیخ العرب والعجم سید حسین احمد مدني
حکیم الاسلام قاري محمد طیب قاسمي
علامه ابراهیم بلیاوي
شیخ الادب مولانا اعزاز علي امروهوي
شیخ الحدیث مولانا فخر الحسن ګنګوهي، رحمهم الله تعالی.
==د څېړني او تصنیف ذوق==
که څه هم د مولانا سالم قاسمي صاحب میدان تصنیفي او تحقیقی نه دی خو چي کومي لیکني یا هم کتابونه یې لیکلي دي هغه یې د خاص ستایلو وړ دي.
د ډيرو سفرو او بې پناه مشغولیاتو سره سره مولانا سالم قاسمي رحمه الله و مضمون لیکني، تألیف او تصنیف ته وخت ور کړی ؤ. په مختلفو عنواناتو یې مقالې تر قلم لاندي کړي. د کتابو لپاره یې تمهیدي مقدمات او بې شماره تقریظات لیکلي دي. ځيني کتابونه یې چاپ سوي دي چي عبارت دي له:
۱.مبادی الترتبة الاسلامیة (عربي)
۲. تاجدار ارض حرم کا پیغام
۳. مرد غازی
۴. عظیم تاریخي خدمت
او داسي نور.
د مولانا سالم قاسمي رحمه الله یو څو نور کتابونه هم سته خو هغه تر اوسه د طباعت د پاره منتظر پاته دي.
==بیعت==
مولانا سالم قاسمي رحمه الله د حضرت مولانا شاه عبدالقادر رائپوري رحمه الله سره  بیعت کړی ؤ، خو اصلاح او تربیت یې د خپل پلار څخه ترلاسه کړ. او د هغه ځای ناستی سو. مولانا سالم صاحب رحمه الله ۱۰۰ خلفاء لري.
==وفات==
دغه عظیمه هستي، د نانوتوي د علومو وارث، خطیب او شیخ په کال ۲۰۱۸/۴/۱۴ ددې پاتي نړۍ څخه مخه ښه وکړه او په ۱۵ نیټه په دارالعلوم وقف دیوبند کي خاور ته وسپارل سو.
سرچينې
httpshttps://www.taleemulislam.net/bashpar.php?id=9607
محمد ابراهيم عطايي
د کانديد اکاډميسين محمد ابراهيم عطايي (۱۳۱۰ لمريز کال، کندهار - د ۱۳۸۰ ل کال د تلې ۱۹ کابل) يو افغان ليکوال او پېښليکونکی وو چې په پښتو ژبه یې ليکوالي او څېړنه کړې ده.
مخينه
محمد ابراهيم عطايي د ملا عطا محمد اخوند (مشهور په حاجي اخوند) زوی وو چي پر ۱۳۱۰ لمريز کال د کندهار ښار په لومړۍ ناحيه کې خرقې شريفي ته نزدې په خپله پلرنۍ مېنه کي زېږېدلی وو. کورنۍ يې د پوهنې او فضل برخه درلوده او پلار يې د خپل وخت پوه سړی وو چې له خطي کتابونو سره يې مينه درلوده. ورور يې ډاکټر عبدالقادر سلېمان د مصر په الازهر پوهنتون کې الهيات لوستي او کشر ورور يې الحاج عبدالهادي عطايي د کابل پوهنتون د ادبياتو له پوهنځي څخه فارغ او د پښتو ژبي په معاصرو شاعرانو کې يو ښه نازکخيال شاعر دی، خو له شهرته يې ښه نه راځي او لږ شعر وايي.
عطايي د رسمي دندو تر څنگ پر ۱۳۳۴ لمريز کال د طلوع افغان د مدير په توگه او له ۱۳۳۵ څخه تر ۱۳۳۷ کاله د مطبوعاتو د مدير په توگه خپله دنده پرمخ بیولې ده. پر ۱۳۴۰ لمريز کال د هېلمند د خپرونو موسسې د امر او د هېلمند د جرگگۍ د مسول ترڅنگ نورې دندې هم ترسره کړې دي.
نوموړي پر ۱۳۵۶ لمريز کال د پښتو څېړونو د نړيوالې منځۍ له جوړېدو سره سم د ريسرچ څانگې د لوی مدير په توگه خپله دنده پېل کړه. پر ۱۳۵۹ ل کال د ټولنيزو پوهنو د منځۍ په وړانديز او د افغانستان د پوهنو اکاډمۍ په منظورۍ ورته د څېړنوال پوهنيزه رتبه ورکړ شوه او وروسته يې تر کانديد اکاډميسينه پوري پوهنيزه رتبه لوړه شوه.
مړینه
د کانديد اکاډميسين محمد ابراهيم عطايي د ۱۳۸۰ لېږديز لمریز کال د تلې میاشتې پر ۱۹ نېټه د زړه د ناروغۍ لامله د کابل په مکروریانو کې وفات او د شهداء صالحین په هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
انارشیستي جرم پېژندنه
انارشیستي جرم پېژندنه په جرم پېژندنې کې یو فکري مکتب دی چې د انارشیستي تیوري او عمل څخه اخیستل شوی دی. د انارشیست نظر ورکوونکو لکه پیر جوزف پرودون او پیتر کروپوتکین د نظر پر بنسټ د انارشیست جرم پېژندونکي جرم لامل ته د رسیدو لپاره پر هغې لارې ټینګار کوي چې دوی استدلال کوي هغه د دولت زیانمنې اغیزې دي. انارشیست جرم پېژندونکي، چې له ۱۹۶۰مې لسیزې راهیسې ځینو په دې برخه کې کار کړی، د جرم سیاسي بنسټ باندې انتقاد کړی او د جرم د بڼو په سیاسي ارزښت باندې چې ډېری وخت سیاسي نه ګڼل کېږي، ټینګار کړی دی. انارشیستان د دولت لغوه کېدو سپارښتنه کړې. په دې اساس، انارشیسته جرم پېژندونکي تمایل لري چې د عدالت په غیر دولتي بڼو په ګته استدلال وکړي. د انارشیستي جرم پېژندنې اصول او استدلالونه له مارکسیستي جرم پېژندنې، انتقادي جرم پېژندنې او په دې برخه کې نورو فکري مکتبونو سره ځینې ځانګړتیاوې شریکوي، په داسې حال کې چې ځینې ځانګړتیاوې یې بیا سره توپیر لري.
پس منظر او مخینه
انارشیزم یوه واحده آیډیولوژي نده، بلکې یو دود دی چې اعتقادي نظامونو او کړنو بڼې په کې شاملې دي چې په دې باور چې دولت جبري، استحصالي او ویجاړونکی دی او د غیر درجه بندۍ بڼو او متقابلو مرستو په ملاتړ سره یوځای کېږي. انارشیزم د استبداد ضد دی: په داسې حال کې چې د مارکسیزم او فمینیزم په شان آیډیولوژي ګانې د واک له ځانګړو بڼو سره مخالف دي، آنارشیستان له داسې واک سره، د سرمایه دارۍ، دولت، تنظیم شوي مذهب او پدرګرایي سره مخالف دي، ځکه هغوی یوبل سره اوبدل شوي دي. په دې اساس، انارشیزم د واک د دې بڼو لخوا تولید شوی دودیز حکمت تر پوښتنې لاندې راولي، د نړیوالتوب په اړه د نظر په شمول، او په جمالیاتي او علمي حوزو کې ډېروالی او کثرت ګرایي څاري. «انارشي» د انارشیستانو لپاره په دې معنا ده چې یوه ټولنه حاکمان ونلري، خو په دې معنا نده چې یوه ټولنه نظم ونلري.
د انارشیستي جرم پېژندنې ریښې د قانون او قانونمندۍ په انتقاد کې دي چې د کلاسیک انارشیستانو لکه میخائیل باکونین، الکساندر برکمن، اما ګولډمن، ویلیام ګاډوین، پیتر کروپوتکین، پېر جوزف پرودون او ماکس اشتیرنر لخوا فورمول بندي شوي دي، چې هر یو یې د ټولنیز نظم یوه بڼه متصور کړې چې د دولت په نه شتون کې به فردي آزادي لوړ حد ته ورسوي او د ځان تنظیمول هڅوي. کروپوتکین د حقوقو ټولنپوهنې په هکله پراخ رپوټ وړندې کړ چې په هغه کې یې استدلال وکړ چې د حقوقي جوړښتونو شته اړخونه په لومړۍ درجه کې د شتمنو ملاتړ یا هم د دولت ملاتړ لپاره خدمت کوي، او د هغو لومړیو جرم پېژندونکو څخه وو چې د جرم ټولنیز لامل په هکله یې څېړنه وکړه. کروپوتکین استدلال وکړ چې قانون، په ځانګړې توګه د دولت او خصوصي مالکیت د ملاتړ قانون، د جرم او جنایت په دوام کې ملامت او د ټولنیزې رنځپوهنې د رامنځته کېدو لامل دی. کروپوتکین استدلال وکړ چې جزا ورکول د جرم او جنایت څخه د مخنیوي پرځای، یوازې ترټولو بد کارونه د خلکو په منځ کې رامنځته کوي او د خلکو په ژوند باندې د دولت واک لا زیاتوي. کروپوتکین فکر کاوه چې د خصوصي مالکیت په له منځه تلو او د ټولنې لارښوونې اصولو په توګه د ګټې او سیالۍ پرځای د همکارۍ او انساني اړتیا بدلول به ډېری جنایتونه ورک شي. په دې چوکاټ کې به د ټولنې ضد چلند د کمولو لپاره، د ټولنیز عدالت بدیل تصورات او د پیوستون بدیلې بڼې له شته جنایي عدالت جوړښتونو او د قانون حاکمیت سره بدلې شي.
جف شانتز او دانا ام ویلیامز استدلال کوي چې «له انارشیستي جرم پېژندنې سره مقابله د ټولنیز نظم او جنایت په هکله د انارشیستي لیکنو تاریخ سره ډېر مخامخ او ډېر په بشپړ ډول ښکېل کېدل دي» او د پرودون کار په ځانګړې توګه د کین اړخه رئالیستي جرم پېژندنې بصیرت وړاندوینه کوي، په داسې حال کې چې همدارنګه د دولتي واک په اړه د انتقادي لیدلوري په ساتلو سره له هغه څخه وړاندې لاړ. شانتس او ویلیامز استدلال کوي چې د پرودون فکر «د استبداد لپاره ضد درمل او د عدالت افسانوي مفهوم دی چې د ټولنیز تړون نظریې او د جرم پېژندنې اصلي جریان په توګه وړاندې شوی، خو همدارنګه د عدالت محدود او محدود شوي تصورات چې د دولت ګرا انتقادي نظریې او سوسیالیزم لخوا مطرح شوی» او د سوله‌جوړوونکې جرم پېژندنې او رغنده عدالت نظریو لپاره یو مختاړی دی.
د جرم لاملونه
انارشیست جرم پېژندونکي باور لري چې جرم د ظلم او تسلط جوړښتونو له امله رامنځته کېږي. د دې له مخې، د هغوی لومړیتوب ډېری په دې جوړښتونو باندې انتقاد کول دي، په دې موخه چې هغه بدل کړي، د دې پرځای چې د جرم د رامنځته کېدو د څرنګوالي په هکله دقیقو تحلیلونو ته وده ورکړي.
انارشیست جرم پېژندونکو قانون د «دولتي ساتنیز دفتر» په توګه تعریف کړی دی او استدلال کوي چې د سرعت جالونو او د مصادرې قوانینو په توګه پدیدې هم په ورته ډول د تاوتریخوالي له ګواښ سره ملاتړ کېږي. هغوی استدلال کوي چې دا او داسې ورته پدیدې د حقوقي نظامونو ورته ځانګړنې دي – چې په ډیموکراسي ګانو او دیکتاتوري ګانو کې پیدا کېږي – او د هغوی هراړخیز توب دا ښکاروي چې قانون له زیان څخه ساتنه نشي کولی، بلکې په خپله د زیان یوه بڼه ده.
انارشیست جرم پېژندونکي همدارنګه د جنایي عدالت سیسټمونو پر «تعریفي» رول باندې ټینګار کوي، چې د هغه له لارې دا سیسټمونه ځانګړې چلندونه د مجرم په توګه تعریف کوي او استدلال کوي چې ډېری کارونه یوازې په دې دلیل جرمي ګڼل کېږي چې له لږو واکمنو ټولنیز ډلو سره په اړیکه کې دي یا د واک شته جوړښتونو د له منځه وړلو په هڅه کې دي.
فرل استدلال کوي چې انارشیستي جرم پېژندنه د انساني اړیکو په هغې بڼې باندې انتقاد دی چې په قانوني واک جوړښتونو کې ډوبېږي او د هغو له لورې بې حرکته کېږي. انارشیستي جرم پېژندنه ادعا کوي چې قانون د واک شته جوړښتونه ټینګوي او بیا تولیدوي او له دې لارې د احتمالي ټولنیزو اړیکو لپاره محدودیتونه رامنځته کوي او جرم او تاوتریخوالی لا زیاتوي.
ډسېپلین ته تګ
انارشیستي جرم پېژندونکي استدلال کوي چې دولت له سیاسي اړخه بې پلوه ندی او جرم پېژندنه هم نشي کولی بې پلوه اوسي. په دې چوکاټ کې، انارشیستي جرم پېژندونکي استدلال کوي په داسې حال کې چې ډېری جرم پېژندونکي د واکمنانو خوا نیسي، د جرم پېژندنې نور دودونه بیا د مظلومانو او استبدادشویو خوا ته درېږي.
انارشیستي جرم پېژندونکي استدلال کوي چې دولتي قوانین او جرمي کړنې په طبیعي توګه سیاسي دي، له همدې کبله جرمونه تل له سیاسي ارزښت سره ښکېل دي. په دې ترتیب، انارشیستي جرم پېژندنه جرمي (مجرمانه) چلند ته د دقیق پام غوښتنه کوي لکه ګرافیتي لیکنه، «فاحش» هنري او موسیقي اجراګانې، د سمندري غلو د راډیو خپرول، غیرقانوني بریدونه، له هټۍ څخه غلا، د نشه یي توکو کارول او هک کول دي او د ژوند په لارو او کړنو کې د سیاسي مقاومت هغه بڼې چې په معمول ډول جرمي ګڼل کېږي.
زحل
زحل (سمبول: ) له لمر څخه شپږمه او له مشتري وروسته د لمریز نظام دویمه لویه سیاره ده. د دغې ګازي سیارې شعاع په منځني ډول د ځمکې د هغو له ۹.۵ ځله سره برابره ده. کثافت یې د ځمکې د کثافت یو پر اتمه دی؛ په داسې حال کې چې د خپلې لویې اندازې له امله له ځمکې ۹۵ ځلې لویه ده. په زحل سیارې د رومیانو د سرمایې او کرنې د رب النوع نوم (ساترون) اېښودل شوی و. د ستور پوهنې سمبول یې (♄) یوناني پاپیري Oxyrhynchus ته اړوندېږي، چې لیدل کېږي، له یوې متقاطع کرښې او یوناني kappa-rho کلیماتو څخه جوړ دی او د دغې سیارې لپاره د هغو د یوناني نوم Κρονος (Cronos) لنډیز دی. چې وروسته د یوناني eta توري(حرف) کوچني ډول ته ورته شو او په شپاړسمه پېړۍ کې ورباندې صلیب هم زیات شو.
رومیانو د اونۍ اومه ورځ د Saturday، Sāturni dies یا ("Saturn's Day") په نوم له زهل یا سترون سیارې سره په اړوندېدو ونوموله.
په ډېر احتمال سره د زحل دننه برخه له اوسپنې- نکل او ډبرو (د سلیکان او اکسیجن له ترکیب) څخه جوړه شوې ده. هسته یې د فلزي هایدروجن د یوې لایې په واسطه پوښل شوې چې منځنۍ لایه یې د مایع هایدروجن او هیلیوم څخه جوړه ده او وروستۍ یې بیا ګازي هغه ده. د زحل په پورتنۍ فضا یا اتموسفیر کې د امونیا د کریسټلونو لرلو له امله کم رنګه ژېړ رنګ لري. داسې اټکل کېږي چې د فلزي هایدروجن په لایه کې برېښنايي چارج لرل په دغه سیاره کې د مقناطیسي ډګر د جوړېدو لامل شوی چې د جذب قوه یې له ځمکې کمه ده، خو د زحل سیارې د لویوالي له امله، د هغو مقناطیسي دوران له ځمکې ۵۸۰ چنده زیات دي. د دغې سیارې د مقناطیسي ډګر پیاوړتیا د مشتري د هغو یو پر شلمه برخې سره برابر دی. باندنی اتموسفیر په معمول ډول ملایم او د تضاد (کنتراست) نه لرونکی دی، خو کېدای شي اوږد مهالې ځانګړنې یې ښکاره شي. په دغه سیاره کې د باد چټکتیا په ساعت کې ۱۸۰۰ کیلومتره (۱۱۰۰ مایله په ساعت، ۵۰۰ متره په ثانیه کې) دی، چې له مشتري زیات دی، خو له نیپتون څخه کم دی.
د دغې سیارې تر ټولو څرګنده ځانګړنه، د هغو څرګند کړه ییز(حلقوي) سیستم دی چې د یخ له ذرو، د ډبرو له پاتې شونو او کیهاني دوړو(ګرد) نه جوړ دی. د زحل په مدار کې ۸۳ سپوږمۍ پېژندل شوې، چې په ۵۳ یې په رسمي ډول نومونه اېښول شوي دي؛ چې د دغې سیارې په مدارونو کې، له سلګونو نورو سپوږمکیو جلا دي. تیتان د زحل تر ټولو لویه او په لمریز نظام کې دویمه لویه سپوږمۍ ده، چې له عطارد سیارې لویه ده، خو کثافت یې لږاو په لمریز نظام کې یوازنۍ سپوږمۍ ده چې د پام وړ فضا ( اتموسفیر) لري.
طبیعي سپوږمۍ
زحل ۸۳ پېژندل شوې سپوږمۍ لري، ۵۳ یې رسمي نومونه لري. په دې سربېره له ۴۰ – ۵۰۰ مترو قطر لرونکې په سلګونو سپوږمکۍ یې په مدارونو کې شته، چې رښتینې سپوږمۍ نه ګڼل کېږي. تر ټولو لویې سپوږمۍ یې، تیتان (Titan)، د دغې سیارې د کړیو په شمول په مدارونو کې ۹۰ سلنه ځای نیولی دی. د زحل دویمه لویه سپوږمۍ رهیا (Rhea) کېدای شي، د خپل ځان لپاره یو نازک حلقوي سیستم او ورسره نازک اتموسفیر ولري.
یو شمېر نورې سپوږمۍ یې وړې دي: ۳۴ یې له ۱۰ کیلومتره لږ قطر لري او څوارلس نورې یې له ۱۰ نه تر ۵۰ کیلومترو پورې قطر لري. په دودیز ډول د زحل په ډېری سپوږمیو کې د یوناني افسانو د تیتاني رب النوعانو نومونه اېښودل شوي. تیتان په لمریز نظام کې یوازنۍ سپوږمۍ ده چې لوی اتموسفیر لري او د عضوي کیمیا په تړاو پېچلې پېښې په کې رامنځته کېږي. دا یوزنۍ سپوږمۍ ده چې هایدروکابیني زېرمې(مایع میتان او ایتان ګاز) لري.
د ۲۰۱۳ ز کال د جون په ۶ مه، په IAA-CSIC کې ساینس پوهانو راپور ورکړچې، د تیتان په پورتني اتموسفیر کې یې څو حلقوي اروماتیک هایدروکاربونونه (polycyclic aromatic hydrocarbons) موندلي او د ژوندانه لپاره یوه احتمالي موندنه ده. د ۲۰۱۴ ز کال د جون په ۲۳ مه، ناسا ادعا وکړه چې کلک شواهد لري چې د تیتان په اتومسفیر کې موجود نایتروجن له اورت ورېځو (Oort cloud) او لکۍ لرونکو ستورو سره اړیکه لري، نه له هغو توکو سره چې په تېر وخت کې د زحل په جوړېدو کې کارېدلي دي.