cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روت بيدر ګينزبرګ
جاون روت بيدر ګينزبرګ (۱۹۳۳، مارچ ۱۵ – ۲۰۲۰ز کال، سپتمبر ۱۸) يوه امريکايۍ وکيله او قانون پوه وه، چا چې له ۱۹۹۳ز کال راهيسې په ۲۰۲۰ز کال کې تر مرګه د متحده ايالاتو د سترې محکمې غړې قاضي په توګه دنده تر سره کړې وه. هغه ولسمشر بل کلينټن د دې لپاره نومولې وه چې د تقاعد کېدونکي قاضي «بيرون وايټ» ځای ونيسي او هغه مهال ورته د يوې معتدلې اجتماع جوړونکې په سترګه کتل کېدل. کله چې د وخت په تېرېدو سره محکمه ښي اړخي لور ته بدله شوه، نو هغه د روښانفکره کیڼ اړخ برخه وګرځېده. ګينزبرګ لومړۍ يهودۍ ښځه او دويمه ښځه وه چې په محکمه کې يې کار وکړ، له هغې مخکې «سنډرا ډی» او «کونر» په محکمه کې کار کړی و. د هغې د کار پر مهال، ګينزبرګ د پام وړ اکثريت رايې وليکلې، د ويرجینيا په وړاندې متحده ايالت (۱۹۹۶)، د ايل. سي. په وړاندې «اولماسټيډ (۱۹۹۹)»، فرينډ اف د ايرت شرکت، د ليډلا چاپيرياليزو خدماتو د شرکت په وړاندې (۲۰۰۰) او «اونيډا انډين نيشن اف نيويارک» په وړاندې د «شيريل سيټي (۲۰۰۵)» په ګډون.
ګينزبرګ د نيويارک په بروکلين کې زېږېدلې او ستره شوې وه. په ماشومتوب کې يې مشره خور مړه شوه او له ليسې څخه د ګينزبرګ له فراغت نه لږ مخکې يې مور له نړۍ وکوچېده. هغې له «کورنل» پوهنتون څخه د لېسانس سند تر لاسه کړ او له «مارټين ډي. ګينزبرګ» سره يې واده وکړ، په هارورډ کې د حقوقو پوهنځي له پيلولو مخکې مور شوه، په دې پوهنتون کې په خپل ټولګي کې د څو ښځو له ډلې يوه وه. ګينزبرګ وروسته د کولمبيا د قانون پوهنځي ته تبديله شوه او په خپل ټولګي کې په شريکه لومړۍ درجه فارغه شوه. د ۱۹۶۰ز لسيزې په لومړيو کې، هغې د نړيوالې کړنلارې په اړوند د کولمبيا د قانون پوهنځي له پروژې سره کار وکړ، سويډني ژبه يې زده کړه او له يو سويډني «انډرس بروزيلوس» سره په ګډه يې يو کتاب وليکه، په سويډن کې کار د جنسي برابرۍ په اړه د هغې په فکر ژور اغېز پرېښود. وروسته په «روټجر قانون پوهنځي» او د کولمبيا د قانون په پوهنځي کې پروفيسره شوه او په خپل ډګر کې يوه له هغو څو مېرمنو وه چې د مدني کړنلارې تدريس يې کاوه.
ګينزبرګ د ژوند ډېره برخه د جنسيت برابرۍ او ښځو د حقوقو څخه د دفاع لپاره تېره کړه او له سترې محکمې څخه مخکې يې ډېرې مناظرې وګټلې. هغې د امريکايي مدني آزادۍ د اتحاديې لپاره د رضاکارې څارنوالې په توګه وکالت وکړ او په ۱۹۷۰ز لسيزه کې د دې اتحاديې د مديره پلاوي غړې او عمومي سلاکاره وه. په ۱۹۸۰ز لسيزه کې، ولسمشر جيمي کارټر نوموړې د کولمبيا سيمې په ولسوالۍ کې د متحده ايالاتو د استئناف په محکمه کې وټاکله او دلته يې په ۱۹۹۳ کال کې په ستره محکمه کې تر ټاکنې پورې خدمت وکړ. په ۲۰۰۶ز کال کې د «اوکينر» تر تقاعد او په ۲۰۰۹ز کال کې د «سونيا سوټوماير» تر ګومارنې پورې، هغه په ستره محکمه کې یواځینۍ ښځينه قاضۍ وه. په دې موده کې، ګينزبرګ د مخالفتونو پر بنسټ لا پياوړې شوه، په ځانګړي ډول د « Ledbetter» په وړاندې د « Goodyear Tire & Rubber Co» (۲۰۰۷) په قضيه کې. د ګينزبرګ مخالف اند د «ليلي لدبيټر منصفانه قانون» د جوړېدو لامل وګرځېد، په کوم چې په ۲۰۰۹ز کال کې ولسمشر بارک اوباما لاسليک کړی و او په دې سره د کارکوونکو لپاره د حقوقي توپيري چلند دعوو ګټل اسانه شول. ګينزبرګ ته په امريکايي مشهور کلتور کې په ګڼو قضيو کې د احساساتي مخالفت له امله پام واوښت چې په پراخه کچه ورته له قانون څخه د ازاد خياله بيلګه ييز اند د منعکسوونکې په سترګه کتل کېدل. هغې ته د « Notorious R.B.G» لقب ورکړل شو او هغې وروسته دا لقب ومانه.
د نري رنځ(سرطان) له ناروغۍ او د روښانفکره قانون پوهانو له عامو غوښتنو سره د دوه ځلې مبارزې سره سره، هغې پرېکړه وکړه چې په ۲۰۱۳ يا ۲۰۱۴ز کال کې تقاعد نه شي، کله چې ديموکراتانو کولای شول د هغې ځای ناستی وټاکي. ګینزبرګ د ۲۰۲۰ز کال د سپتمبر په اتلسمه نېټه په واشګنټن ډي.سي کې په خپل کور کې د تريخي د سرطان ناروغۍ له امله د اوه اتيا کلنۍ په عمر مړه شوه. په ۱۱۶م کانګريس کې د سنا مجلس جمهوري غوښتونکو د ۲۰۲۰ز کال د اکتوبر په اوه ويشتمه نېټه په اکثريت سره د هغې تشې د ډکولو لپاره «امي کوني باريټ» وټاکله، کومه تشه چې د ګينزبرګ د مرګ له امله منځ ته راغلې وه. له ۱۹۵۳ز کال راهيسې د «بيريټ» ټاکنه په محکمه کې د ښي اړخو له سترو بدلونونو څخه يوه وه، دوه نورې يې په ۱۹۹۱ز کال کې د «ترګډ مارشال» پر ځای د «کليرنس تامس» ټاکل او په ۱۹۹۶ز کال کې د «ارل وارن» پر ځای د «وارن برګر» ټاکنه وه.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
جاون روت بيډر د ۱۹۳۳ز کال د مارچ په پنځلسمه نېټه د نيويارک ښار د بروکلين په «بيت موسيس روغتون» کې زېږېدلې وه، هغه د «سيليا» (née Amster) او «نتن بيډر» دويمه لور وه، څوک چې د «فلاټبوش» په سيمه کې اوسېدل. د هغې پلار د اوکراين د «اوډيسا» يهودي کډوال و چې هغه مهال د روسي سترواکۍ برخه وه، مور يې په نيويارک کې د يهودي مور او پلار څخه زېږېدلې وه چې اصلاً د پولنډ د «کراکاو» سيمې اوسېدونکې وه چې هغه مهال دا سيمه د اطريش-هنګري برخه وه. د بيډر مشره لور «ماريلين» د مغزو د پړسوب ناروغۍ له امله په شپږ کلنۍ کې مړه شوې وه چې دا مهال «روتر» يواځې څوارلس مياشتينۍ وه. دې کورنۍ «جاون روت» ته د «کيکي» نوم اخيست، دا نوم هغې ته «ماريلين»  ورکړی و، ځکه چې هغه په ماشومتوب کې لغتې وهونکی ماشوم و. کله چې کيکي ښوونځی پيل کړ، «سيليا»، د هغې مور ومونده چې د هغې په ښوونځي کې نورې داسې ډېرې انجونې شته چې «جاون» نوميږی، له همدې امله «سيليا» ښوونکي ته وړانديز وکړ چې د هغې لور ته د «روت» په نوم غږ وکړي، تر څو له نورو سره يې نوم ګډوډ نه شي. که څه هم ډېر دين دوسته نه وو، بيا هم د «بيډر» کورنۍ د ختيځ «ميډوډ» یهودي مرکز سره اړيکه درلوده، کومه چې یوه محافظه کاره کليسا وه، په دې ځای کې «روت» د يهودي عقیدې اصول زده کړل او له عبري ژبې سره بلده شوه. پر ښځو د تورات نه لوستلو د ارتودوکس د محدوديتونو له امله «بيډر» ته اجازه نه وه ورکړل شوې چې «باټ ميتزوا» لمانځغونډه تر سره کړي او دې چارې هغه خفه کړه (باټ ميتزوا د يهوديانو يو ديني رسم دی چې د بلوغ پر مهال يې تر سره کوي). له څلور کلنۍ څخه يې په بهر کې د ډله ييزو رخصتيو په تېرولو پيل کړ (Camp)، روت د « Che-Na-Wah » په غونډه کې ګډون وکړ، کومه چې د نيويارک د «مينيروا» سره نژدې د «بالفور» په جهيل کې د يهوديانو د دوبي د موسم يو پروګرام و، وروسته په همدې ځای کې تر اتلس کلنۍ پورې د غونډې سلاکاره وټاکل شوه.
«سيليا» د خپلې لور په زده کړه کې فعاله ونډه درلوده، ډېر ځله به يې کتابتون ته بوتله. «سيليا» هم په خپلې ځوانۍ کې ښه زده کوونکې وه، په پنځلس کلنۍ کې له ليسې فارغه شوې وه، خو له دې امله يې د زده کړو بهير ودرېد چې د هغې کورنۍ کالج ته د هغې د ورور د استولو پرېکړه وکړه. «سيليا» غوښتل چې لور يې زياتې زده کړې وکړي او هغې فکر کړی و چې زياتې زده کړې به له «روت» سره مرسته وکړي چې په ليسه کې د تاریخ استاده شي. «روت» د «جيمز ميډيسن عالي ليسه» کې داخله وکړه چې د همدې ښوونځي د قانون پروګرام وروسته د محکمې يوه کوټه د هغې په وياړ ځانګړې کړه. د «روت» د ليسې د کلونو پر مهال «سيليا» د سرطان له ناروغۍ ځورېده او له ليسې څخه د «روت» له فارغېدو يوه ورځ مخکې مړه شوه.
«بيډر» د نيويارک په «اتيکا» کې د کورنل پوهنتون ته ولاړه او د «الفا-ايفسيلون-فای» غړې وه. په کورنل کې د اولس کلنۍ پر مهال هغې له «مارټين ډي. ګينزبرګ» سره وليدل. هغه د ۱۹۵۴ز کال د جون په دروېشتمه نېټه د کورنل پوهنتون د فنونو د لېسانس له دورې څخه فارغه شوه. په کورنل کې، هغې د روسي الاصله امريکايي ناول ليکونکي «ويلادمير نوبوکوف» څخه زده کړې وکړې، هغې وروسته وويل چې: «نوبوکوف» د ليکوالۍ په برخه کې د هغې په پرمختګونو ژور اغېز درلود. هغه د «فای-بيټا-کاپا» غړې او د فراغت په ټولګي کې د لوړې درجې ښځينه محصله وه. له کورنل څخه تر فراغت يوه مياشت وروسته «بيډر» له «ګينزبرګ» سره واده وکړ. هغه او «مارټين« د اوکلاهوما «فورټ سيل» ته وکوچېدل، چېرته چې مارټين د متحده ايالاتو په منتظره ځواکونو کې د منتظره ځواک د افسرانو د روزنې د قول اردو افسر و او هلته د فعالې دندې لپاره غوښتل شوی و. په يو وېشت کلنۍ کې هغې د اوکلاهاما د ټولنيز امنيت ادارې په دفتر کې کار وکړ. په لومړي بچې د حامله کېدو له امله د هغې رتبه ښکته کړای شوه. هغې په ۱۹۵۵ز کال کې لور وزېږوله.
توماس براسي
توماس براسي (زوکړه: د ۱۸۰۵ زکال د نومبر ۷ مه – مړینه: د ۱۸۷۰ زکال د ډسمبر ۸ مه) د ساختماني انجینري په برخه کې انګلیسي قراردادي او همدارنګه د ډېری هغو توکو د جوړولو مسئولیت یې پر غاړه درلود چې په ۱۹ مه پېړۍ کې د نړۍ د ګڼ شمېر اوسپنو پټلیو په جوړېدو کې ترې کار اخیستل شوی. نوموړي تر ۱۸۴۷ زکال پورې د بریتانیا د اوسپنې پټلې نږدې یو په دریمه برخه جوړه کړې وه او په ۱۸۷۰ زکال کې یې د خپلې مړینې تر مهاله په نړۍ کې د هرو شل مایلو اوسپنې پټلۍ څخه یو مایل یې ده جوړه کړې وه. په دغو چارو کې د فرانسې د ریل د پټلیو درې پر څلورمه برخه، په نورو اروپايي هېوادونو، کاناډا، اسټرایا، سویلي امریکا او هند کې د هغو اصلي د ریل کرښې شاملېږي. نوموړي همدارنګه د اوسپنې د پټلیو له چارو سربېره هغو ته په اړوندو نورو چارو لکه د هغو د مرکزونو، پلونو، تم ځایونو، تونلونو او همدارنګه د هغو د تخلیې سیسټم په رغنیزو چارو کې ونډه لرله.
مخینه/ بګرونډ
توماس براسي د بډایه کروندګر جان براسي او د هغه د مېرمنې الیزابت مشر زوی و چې براسي کورنۍ ته اړونده وه او د بوئرتون په مانور کرنیزه سیمه کې یې ژوند کاوه، دوی له ۱۶۶۳ زکال راهیسې د چسټر سویل لوري ته په ۶ مایلي (۱۰ کیلومترۍ) کې پرتې سیمې الډفورډ کې یو کوچنی استوګن ځای درلود.
لومړني کلونه
توماس براسي تر ۱۲ کلنۍ پورې هغه مهال چې په چسټر کې د کېنګز ښوونځي ته ولېږل شو په کور کې زده کړې وکړې. نوموړی په ۱۶ کلنۍ کې د ویلیام لاتون په نامه د یو نقشه جوړونکي او مامور شاګرد شو. لاوتون د فلینت شایر د اورتون سیمې د فرانسس ریچارډ پرایس لپاره کار کاوه. دغه مهال چې براسي له ده سره شاګردي کوله له هالي هېډ څخه یې شراوزبري ته د نوي سړک (اوس مهال A5 سړک دی) د سروې په چارو کې مرسته وکړه او همدارنګه یې د سړک د نقشه جوړونکي سره هم مرسته وکړه. هغه مهال چې نوموړی په دغه کار بوخت و د واټونو له انجینر توماس ټلفورډ سره بلد شو. ۲۱ کلن و چې د کار زده کړې پړاو یې بشپړ شو او له لاوتون سره یې په شراکت د «لاوتون او براسي» شرکت جوړ کړ. براسي برکن هېډ سیمه ته کډه وکړه او هلته یې خپله دغه سوداګري پیل کړه. دغه مهال برکن هېډ یوه ډېره کوچنۍ سیمه وه؛ چې په ۱۸۱۸ زکال کې یوازې څلور کورونو هلته شتون درلود. د دوی سوداګري وغوړېده او د نقشې اخیستو سربېره یې نورو چارو ته پراختیا ومونده. په برکن هېډ کې د بلوکو جوړونې او آهکو د پخولو کارخونې جوړې کړې. د دوی شرکت د ریګ او کوچنیو د ډبرو د معادنو ملکیت یا مدیریت په واک کې درلود. دوی د خپلو نورو سوداګریزو چارو په خوا کې په نوي جوړېدونکي بندي ښار کې د کورنو جوړولو لپاره بلوک جوړول. په لیورپول کې د نوي جوړېدونکي ښار په موخه د اړتیا وړ بلوکو د لېږد په موخه براسي د ټرانسپورټ نوی تخنیک ابداع کړ، چې په کې د معاصرو پلېټونو د کارولو تخنیک (palletting) او همدارنګه د جاذبې قوې پر سیسټم ریلي سیسټم (gravity train) شاملېده چې له کان څخه یې بندر ته د توکو په لېږد کې ترې ګټنه کوله. هغه مهال چې لاوتون ومړ براسي د دغه شرکت یوازنی مدیر او همدارنګه د فرانسیس پرایس یوازنی استازی شو. همدغه کلونه و چې نوموړي د خپلې شغلي راتلونکې لپاره په کې اساسي تجربې ترلاسه کړې.
په بریتانیا کې لومړني قراردادونه
د ساختماني انجینري په برخه کې د براسي لومړنۍ تجربه په برومبورو کې د نیوچسټر د ۴ مایله (۶ کیلومتره) سړک جوړول او همدارنګه د ویرال په ساګول ماسي کلي کې د یو پل جوړول و. دغه مهال نوموړي له جورج سټنفنسون سره ولیدل چې هغه د لیورپول او مانچستر د ریل پټلۍ د سانکي ویاډکت پل د جوړولو لپاره ساختماني توکو ته اړتیا لرله. سټنفسون او براسي برکن هیډ ته په څېرمه کلي ستورتون کې یو کان ولید او سټنفسون ورڅخه وغوښتل څو د اوسپنې پټلۍ په جوړولو کې ورسره ونډه واخلي. د اوسپنې د پټلۍ په چارو کې د براسي لومړنی ګام د ګرنډ جکشن اوسپنې پټلۍ لپاره د ګرانډ ډاټون پل د جوړولو په دواطلبۍ کې ونډه اخیستل و، خو هغه دغه قرارداد د ویلیام مکنزي پر وړاندې چې ټیټه بیه یې وړاندې کړې وه؛ له لاسه ورکړ. براسي په ۱۸۳۵ زکال کې د همدغې پټلې په اوږدو کې د سټفورډ او ولورهمفټون ترمنځ د پنکریج ۱۰ مایلي (۱۶ کیلومتره) پله د جوړولو په داوطلبي کې ونډه واخیسته او دغه داوطلبي یې وګټله. د دغه پل چارې په بریالیتوب سره پای ته ورسېدې او په ۱۸۳۷ زکال کې افتتاح شو. په پیل کې د دغې کرښې انجینر جورج سټفنسون و، خو د هغه ځای د نوموړي شاګرد او مرستیال جوزف لاک ونیو. دغه مهال براسي سټفورډ ته کډه شو. د پنکریج پل اوس هم پر خپل ځای دی او ریلونه له هغو څخه د لویدیځ ساحل اصلي کرښې ته رسېږي.
د ګرنډ جنکشن د اوسپنې پټلۍ له بشپړېدو وروسته لاک د لندن او ساوتهمپټون د اوسپنې د پټلۍ ډیزاین ته مخه کړه او براسي یې وهڅاوه چې په داوطلبۍ کې ونډه واخلي، هماغه و چې داوطلبي وګټله. براسي د باسینګ سټوک او وینچستر ترمنځ او همدارنګه نورو برخو ته د اوسپنې پټلۍ د کرښې د رسولو مسئولیت پرغاړه واخیست. راتلونکی کال براسي د رابرټ سټیفنسون په انجینرۍ د جسټر او کریو د اوسپنې د پټلې او د لاک په انجینرۍ د ګلاسګو، پیزلي او ګرینوک د اوسپنې د پټلۍ او همدارنګه د شفیلډ او مانچستر د وسپنې د پټلۍ قراردادونه ترلاسه کړل.
په فرانسه کې لومړني قراردادونه
په بریتانیا کې د اوسپنې د پټلۍ په برخه کې د لومړنیو چارو له بریا وروسته، فرانسویانو لیوالتیا پیدا کړه څو خپلې د اوسپنې د پټلۍ شبکې ته پراختیا ورکړي او په لومړي پړاو کې له بریتانیا سره د اوسپنې پټلۍ ونښلوي. په همدې موخه د پاریس او روئن د اوسپنۍ پټلۍ شرکت جوړ شو او لاک په هغو کې د انجینر په توګه وګمارل شو. هغه د فرانسوي قراردادیانو د دواطلبۍ وړاندیزونه ډېر لوړ وبلل او وړاندیز یې وکړ چې انګلیسي قراردادیانو ته دې هم په دغو داوطلبیو کې ځای ورکړل شي. دغه مهال یوازني انګلیسي دواطلبان براسي او ویلیام مکنزي و چې دغه وړاندیز یې مهم وباله. د دې پر ځای چې دوی دواړه د یو بل سره سیالي وکړي په ګډه سره یې په دواطلبۍ کې ګډون وکړ او د هغوی له خوا وړاندې شوی وړاندیز په ۱۸۴۱ زکال کې ومنل شو. دغه چاره د دې لامل وګرځېده څو له دې وروسته براسي په ډېری خپلو پانګونو کې له نورو قراردادیانو سره په ګډه ونډه واخلي. براسي او مکنزي له ۱۸۴۱ زکال څخه تر ۱۸۴۴ زکال پورې د ۴۳۷ مایله (۷۰۳ کیلومتره) په اوږدوالي د فرانسې د څلورو اوسپنو پټلیو د جوړولو قراردادونه ترلاسه کړل چې تر ټولو اوږده یې د اورلئان او بوردو ترمنځ د ۲۹۴ مایله (۴۷۳ مایله) پر اوږدوالي وه. په ۱۸۴۸ زکال کې د فرانسې له انقلاب وروسته په دغه هېواد کې مالي کړکېچ رامنځته شو او د اوسپنې د پټلۍ جوړولو په برخه کې پانګونه تر ډېره پورې ودرېده. دا په دې معنی و چې براسي اړ شو په نورو ځایونو کې د نورو بهرنیو قراردادونو په لټه کې شي.
اېليریان / اېلیاتیان
اېليریان (لرغوني یوناني کې؛ Ἰλλυριοί, Illyrioi او په لاتین کې؛ Illyrii) هند و اروپایي ژبې اړوند خلکو یوه ډله وه، چې په لرغونې زمانه کې د بالکان شبه الجزیرې په لوېدیځه برخه کې ژوند کاوه. هغوی له تراسیایانو او یونانیانو سره د پالئوـبالکان د درې اصلي جمعیت او نفوذ یوه برخه جوړوله.
هغه سیمه چې ایلیریان پکې اوسېدل د راتلونکو یوناني او رومي لیکوالانو لپاره د اېلیریا په نامه وپېژندل شوه. هغوی داسې سیمې هم وپېژندلې چې تر ډېره د البانیا، مونتي نېګرو، کوزوو، د کرواسیا، بوسنیا، هرزګوینا، د صربستان لوېدیځه او مرکزي برخه او داسې نورې برخې په کې شاملې وې. دغه راز په لوېدیځ کې د ادریاتیک سمندر په برخه کې د اسلووني ځینې برخې، په شمال کې د دراوا سیند ځینې برخې، په ختیځ کې د موراوا سیند او په سویلي برخه کې د ائوس سیند (معاصره وجوسا) یا په قوي احتمال سره د سرائوني غرونو په برخه کې موقعیت لري. د اېلیریاني خلکو په هکله تر ټولو لومړنی راپور له میلاد نه مخکې شپږمې پېړۍ پورې اړوند ده، چې د لرغوني یونان د ملیتوس نامتو لیکوال هکاتائیوس په لیکنو کې لیدل کېږي.
د اېلیریانو نوم، لکه څنګه چې د لرغوني یونانیانو په وسیله د هغوی شمالي ګاونډیو ته کارول کېده، ښایي د خلکو یوې پراخې او ناسم تعریف شوې برخې ته ویل شوی وی. د اېلیریانو قبیلې هېڅ کله په ټولیزه او جمعي توګه د اېلیري په توګه نه معرفي کېدل او دا بیخي ناشونې ده، چې هغوی به له ټولیزې یا جمعي نوم ایښودنې څخه کار واخلي. داسې ښکاري، چې اېلیريان د یوې ځانګړې اېلیري یا اېلیاتي قبیلې نوم وي، دا ډله هغه لومړني خلک و، چې د برونز په زمانه کې له لرغونو یونانیانو سره مخ شول، یونانیانو بیا وروسته دا د اېلیري اصطلاح د ټولو هغو خلکو لپاره وکاروله چې دوی ته ورته ژبه، آداب، دود او دستور یې درلود. ‎
د لرغون پېژندنې اړوند تاریخي او ژبپوهنیزو مطالعاتو په برخه کې د اېلیریانو یا اېلیاتیانو په هکله څېړنې د ۱۹مې پېړۍ له وروستیو کلونو څخه تر ۲۰مې پېړۍ پورې د پان اېلیریایي نظریو (چې حتی اېلیریایي یا اېلیاتي ډلې یې د بالکان په شمالي برخو کې پېژندلې) څخه په بشپړه توګه یو شمېر تعریف شویو ډلو ته د اېلیاتي علم پېژندنې په اساس لېږدول شوي دي. دغه راز مادي انسان پېژندنه له ۱۹۶۰ ز لسیزې څخه د نویو کتیبو په توګه پیدا او بېلابېلې برخې یا سایټونه وکیندل شول، چې په دې اساس هلته دوه اساسي یونوماستیک اېلیریایي یا اېلیاتي سیمې شته: سویلي سیمه او دالماسي ـ پیانونیان ، د دارداني سیمې سره چې د دې دواړو ترمنځ د یوې برخې ارتباطي برخې په توګه موجوده ده. درېیمه سیمه د هغو په شمالي برخه کې ده، چې په لرغونو ادبیاتو کې تر ډېره د اېلیات د یوې برخې په توګه پېژندل کېده او تر ډېره د اېلیاتي په پرتله ونیزي ژبې پورې اړوند وه. په ایټالیا کې د اېلیاتيانو استقرار او پایښت، څو لرغونو قبیلو پورې اړوند بلل کېده، چې تر اوسه هم څو لرغونو قبایلو پورې اړوند بلل کېږي او داسې ښکاري چې د آدریاتیک سواحلو په امتداد کې یې له «اېلیري» څخه د ایټالیا اړوند شبه الجزیرې ته جغرافیايي کډوالي کړې ده. دواني، پئوسېتي او مېساپي (چې په ټولیزه توګه د Lapyges په نامه پېژندل کېږي). د «اېلیریانو» اصطلاح د وروستي ځل لپاره په اوومه پېړۍ کې په تاریخي راپورونو کې څرګنده شوه او د بیزانس اړوند یو ټولي ته اشاره کوي، چې د لرغوني روم یوې برخې اېلیریکوم کې یې فعالیت کاوه.
نومونه او اصطلاحات
د «اېلیریانو – Illyrians، اېلیري ـ Illyria، او اېلیريکوم ـ Illyricum» اصطلاحات د تاریخ په لړ کې د توکمیزو او جغرافیايي شرایطو لپاره کارول شوي دي. د دې اصطلاحاتو بیا جوړولو ګڼ شمېر لرغوني او معاصره لیکوالان مغشوش او ستړي کول. د دې بدلونونو د تحلیل او بیان لپاره د پام وړ علمي هلې ځلې ترسره شوي دی.
د اېلیریانو - Illyrians لومړنۍ پېژندل شوه یادونه له میلاد څخه مخکې د شپږمې پېړۍ په وروستیو او د پنځمې پېړۍ په لومړیو کې د یونان د ملیتوس نامتو لیکوال هکاتائوس په یو شمېر لیکنو (لکه؛ توکم پېژندنه - Γενεαλογίαι (genealogies)، او Περίοδος Γῆς یا Περίοδος Γῆς یا Περιήγία) او (ځمکې ستاینه یا Περιήγησις یعنې هغه ځای چې اېلیریان هلته دي) کې وشوه، چې د داسې خلکو په توګه یې یادونه شوې، چې په بشپړه توګه بربري یا وحشي خلک یاد شوي دی. د مقدونیې په تاریخ کې له میلاد څخه مخکې د شپږمې او پنځمې پېړۍ به ترڅ کې د «اېلیري» اصطلاح سیاسي معنی درلوده، چې په بشپړه توګه مشخصه وه او د هغې پادشاهۍ یا سلطنت په معنی ده، چې د مقدونیې په شمال غربي پولو کې تأسیس شوې وه. له میلاد څخه مخکې د پینځمې پېړۍ څخه راپدېخوا د «اېلیري» اصطلاح مخکې یوې سترې قومي ډلې ته کارول کېده، چې د هغو سیمه د بالکان اصلي سیمې پورې یې وه. لرغوني یونانیانو په ښکاره توګه اېلیريان له تراکیانو Θρᾷκες او دغه راز له مقدونیانو Μακεδόνες څخه یو بشپړ جلا قوم باله.
زیاتره عالمان او پوهان په دې باور دي: هغه سیمه چې په لومړیو کې د «اېلیریان» په توګه نومول شوې وې، تقریباً د آدریاتیک په سویل لویدیځه سیمه (اوسنۍ آلبانیا او مونتینګرو) کې او د هغو اړوند کورنیو سیمو کې یې موقعیت درلود او بیا یې د ټول رومي اېلیریکوم سیمې ته وده وکړه، چې له ختیځ لوري یې د دانوب تر ادریاتیکه پورې دوام درلود. وروسته له دې چې اېلیاتيان یونانیانو ته د نېږدې والي له امله په پراخه توګه وپېژندل شول، نو دې قومي نوم وده وکړه او نور قومونه هم پکې شامل شول، چې د ځینې دلایلو له امله د لرغونو لیکوالانو په وسیله هغو خلکو پورې اړوند بلل کېدل، چې په لومړیو کې د اېلیرين (Ἰλλυριοί, Illyrioi) په نامه یادېدل. کېدای شي دا اصلي نوم یې د برونز په زمانه کې رامنځته شوی وي، یعنې کله چې ښایي یوناني ژبه لرونکي قبایل د هغه وخت د اېلیاتي قبیلي تر ټولو سویلي ګاونډیان اوسېدلي وي، چې د مونتېنګرو د زتا په دښته یا د آلبانیا په مات دره کې یې ژوند کاوه او تر دې وروسته بیا د عامو وګړو په توګه یعنې د همژبو او مشترک دود او آداب لرونکو خلکو په توګه کار ته تللي دي. دغه راز داسې استنباط هم شوی دی، چې که چېرې یوناني جمعیت هغه مهال له اېلیریاني یا اېلیاتي قبایلو سره خپله لومړنۍ اړیکه لرلې، چې د شکدر په شاخوا سیمو کې یې ژوند کاوه؛ نو سویلي لوري ته د اېلیریانو یا اېلیاتیانو وده او پراختیا له میلاد څخه مخکې د لومړۍ زریزې په لومړیو کې آئوس ته له رسېدو مخکې واقع شوې ده. د اېلیریانو لقب یا برچسپ د لومړي ځل لپاره د بهرنیو وګړو په وسیله په تېره بیا د لرغونو یونانیانو په وسیله له میلاد څخه مخکې د اتمې پېړۍ په پیل کې وکارول شو. کله چې یونانیانو د کورسېرا په استعمارولو سره پیل وکړ، په ډېر شک او تردد سره د آدریاتیک په شرقي سواحلو کې د اطلاعاتو د ترلاسه کول او د بالکان د لویدیځي برخې اړوند بومي خلکو څخه د ځینو مواردو برداشت او ترلاسه کول پیل کړل.
اېلیریانې یا اېلیاتي قبایلو په څرګنده توګه هېڅکله هم ځان په ټولیز ډول اېلیریانیان یا اېلیاتیان معرفي نه کړل او ناشونې ده چې اصلاً دې ډلې له ډله ییزې نوم ایښودونې څخه کار اخیستی وي. زیاتره معاصر څېړونکي ډاډه دي، چې د غربي بالکان ټول وګړي، چې په مجموعي توګه د «اېلیریان» په نامه پېژندل کېدل، ټولو یې یو ډول فرهنګي یا ژبنی موجودیت نه درلود. د بېلګې په توګه یو شمېر قبایل لکه بریګیان د اېلیري یا اېلیاتي په نامه نه پېژندل کېدل. دا چې په لومړیو کې کوم معیارونه د دې ډلې اړوند وګړو د تعریف لپاره کارول کېده او یا دا چې څنګه او ولې د «اېلیریان» اصطلاح د بالکان د لویدیځې سیمې اړوند بومي وګړو لپاره وکارول شوه، په قاطع او روښانه توګه یې ځواب نشو ویلای. د دې پوښتنې اړوند ځواب موندلو لپاره علمي بحثونه مطرح شوي دي، چې آیا د «اېلیريان - Illyrians / Ἰλλυριοί» اصطلاح له همدېته ورته مشابه نوم لرونکې قبیلې څخه اخیستل شوی دی، یا دا چې د ځینې نورو ځانګړو لاملونو په اساس د بومي وګړو د ټاکنې لپاره د یوې عمومي اصطلاح په توګه کارول شوې ده.
سرچینې / ریښې
ډېره موده کېږي، چې پوهان د خپلو متضادو او ناهمغږو طبیعتونو او ماهیتونو په اساس یې د اېلیریانو یا اېلیاتیانو د توکم پېژندنې په هکله د یوې واحدې نظریې وړاندې کول ستونزمن کار بللی. معاصرې څېړنې نشي کولای چې اېلیریان یا اېلیاتیان د ځانګړو او خارق العاده خلکو په توګه یاد کړي او دا مني، چې هغوی د بېلابېلو ناپېژندل شویو ټولنو یوه ټولګه وه، چې مشترکه ریښه او سرچینه یې لرله او هیڅکله په یوه قومي ډله کې ادغام نه شول. د رابرت السي ژبپوه په وینا د «اېلیري» اصطلاح په قوي احتمال په لومړیو کې هغې قبیلې ته ویل کېده، چې لرغوني یونانیان د لومړي ځل لپاره له هغو سره په اړیکه و؛ خو وروسته بیا د یوې ټولیزې او جمعي اصطلاح په توګه په سیمه کې د ګڼ شمېر قبایلو اړوند ډلې ته وکارول شوه، چې کېدای شي هغوی نه وي، په اصل کې له فرهنګي یا ژبني اړخه یو بل ته ورته او همغږي و.
الغ بېګ
میرزا محمد تراغای بن شاهرخ (په چغتایي ژبه: میرزا محمد طارق بن شاہ رخ، په فارسي ژبه: میرزا محمد تراغای بن شاہ رخ)، چې د الغ بېګ په نوم مشهور دی (د ۱۳۹۴ کال د مارچ له ۲۲ د ۱۴۴۹ کال د اکتوبر تر ۲۷) د تېموریانو د کورنۍ یو پاچا، او همدارنګه یو ستورپوه او ریاضی پوه و.
الغ بېګ د ستورپوهنې اړوند ریاضیاتو کې، لکه مثلثات او کروی هندسه د خپل کار او همدارنګه په هنرونو او معنوي فعالیتونو کې د خپلې پراخې لېوالتیا له امله مشهور و. ویل کېږي چې نوموړي په ​​پنځو ژبو: عربي، فارسي، ترکي، منګولیایي او لږ څه چینایي خبرې کولې. د نوموړي د واکمنۍ په اوږدو کې (لومړی د والي په توګه، ورپسې د ټولواک په توګه) د تېموریانو سترواکي د هغه تر پاملرنې او لاس لاندې، د تېموریانو د رنسانس کلتوري عظمت ته لوړه شوه. پلار یې، شاهرخ، سمرقند فتح کړ او هغه یې الغ بېګ ته وسپاره.
نوموړي د ۱۴۲۴ او ۱۴۲۹ کلونو تر منځ په سمرقند کې د الغ بېګ ستر ستورکتنځای جوړ کړ. د پوهانو له انده دا په هغه وخت په اسلامي نړۍ کې له غوره کتنځایونو څخه شمېرل کېده او په منځنۍ آسیا کې تر ټولو لوی و. وروسته الغ بېګ د زیاتره پوهانو له خوا د ۱۵ پېړۍ مهم ستورکتونکی ستورپوه وګڼل شو. په سمرقند او بخارا کې یې د الغ بېګ مدرسه (۱۴۱۷ - ۱۴۲۰) تاسیس کړه او دا ښارونه یې په منځنۍ آسیا کې د زده کړو په فرهنګي مرکزونو بدل کړل.
لومړی ژوند
هغه د ستر فاتح او پاچا تېمور (۱۳۳۶ - ۱۴۰۵) لمسی او د شاهرخ مشر زوی و، چې دواړه د ترانسوکزیانا (اوسنۍ ازبکستان) د ترک شوې برلاس قبیلې له نسب څخه وو. مور یې، ګوهر شاد اشرافه ښځه وه چې یوې ترک اشرافي قبېلې د استازي، غیاث الدین ترخان لور وه.
په ماشومتوب کې کله چې د نوموړي نیکه د منځني ختیځ او هند په لور خپل فتوحات پراخول، هغه په لویه کچه له دې سیمو لیدنه وکړه. د تېمور له مړینې وروسته، شاهرخ د سلطنت پلازمینه هرات (په اوسني افغانستان کې یو ولایت) ته انتقال کړه. وروسته شپاړس کلن الغ بېګ په ۱۴۰۹ کال کې د پخوانۍ پلازمېنې، سمرقند والي شو.
ساینس
ځوان واکمن دا ښار د سترواکۍ لپاره په معنوي مرکز بدل کړ. نوموړي د ۱۴۱۷ او ۱۴۲۰ کلونو ترمنځ د سمرقند په ریګستان چوک کې (چې اوس مهال په ازبکستان کې دی)، یوه مدرسه تاسیس کړه او زیاتره اسلامي ستورپوهانو او ریاضي پوهانو ته یې د زده کړې بلنه ورکړه. د مدرسې ودانۍ لا هم پاتې ده. علي قوشچي (چې په ۱۴۷۴ کې مړ شو)، په ستورپوهنه کې د الغ بېګ تر ټولو مشهور شاګر ګڼل کېږي. د الغ بېګ په مدرسه کې قاضی زاده رومي تر ټولو مشهور ښوونکی و او ستورپوه جمشید الکاشي وروسته له دې ډلې سره یوځای شو.
ستورپوهنه
الغ بېګ هغه مهال له ستورپوهنې سره لېوالتیا پیدا کړه چې په ځوانۍ کې یې د مراغې ستورکتنځای څخه لیدنه وکړه. دا ستوکتنځای چې د ایران په مراغه کې موقعیت لري، هغه ځای دی چې مشهور ستورپوه ناصرالدین الطوسی کار کړی دی.
الغ بېګ په ۱۴۲۸ کال کې په قسطنطنیه کې د تقی الدین ستورکتنځای او د تیکو براهه ستورکتنځای ته ورته یو لوی ستورکتنځای جوړ کړ. د څېړنو لپاره د تلسکوپونو د نشتوالی له امله، هغه د خپل سدس د اوږدوالی په زیاتېدو خپل دقت زیات کړ. د فخري په نوم دې سدس ۳۶ متره (۱۱۸ فوټه) شعاع او ۱۸۰" (د قوس سانیي) د نظري تفکیک  وړتیا درلوده. فخري سدس په سمرقند کې د ستورکتنې ترټولو لویه وسیله وه (د دې سدس یو عکس د مقالې په څنګ کې لیدل کېږي او د دې وسیلې پاتې برخه ښیي، چې یوه زیرزمیني، او د آلې لاندینۍ برخه دي چې له منځه نه دي تللي). په دې ځای کې د ستورپوهنې نور ډېر وسایل هم موجود وو، خو د فخري سدس یې تر ټولو مشهور و. د فخري سدس موخه د ستورو د عبور د ارتفاع اندازه کول وو. دا د ستورو د افق له پاسه د لوړترینې ارتفاع اندازه کول وو. د سماوي شیانو د کوزېدو (میلان) اندازه ګیري یوازې د دې وسیلې په کارولو ممکنه وه. د الغ بېګ لخوا جوړ شوی ستورکتنخای په ټوله اسلامی نړۍ کې تر ټولو لوی او مشهور ځای و.
په د سمرقند کې د شته وسایلو په مرسته، الغ بېګ د ستورو یو کتلاک( لارښود) ترتیب کړ چې په کې د ۱۰۱۸ ستورو معلومات درج شوي وو، چې د بطلیموس د ستورو د کتلاک په پرتله یې یوولس ستوري کم وو. الغ بېګ د الصوفي له سنجشونو څخه کار واخیست او د ستورو خپل کتلاک یې د نوي تحلیل پر بنسټ ترتیب کړ چې د بطلیموس له خوا د کارول شوو معلوماتو څخه خپلواکه و. الغ بېګ د خپل ژوند په اوږدو کې د یو ستورپوه په توګه ، په دې پوه شو چې بطلیموس په کار او معلوماتو کې چې د ډېرو کلونو لپاره کارول کېدل، زیاتې غلطۍ موجودې وې.
د هغه په کارولو، نوموړي د ۹۹۴ ستورو ۱۴۳۷ ذیج سلطاني تالیف کړ، چې په عمومي توګه د بطلیموس او تیکو براهه د کتلاکونو په پرتله د ستورو ترټولو لوی کتلاک ګڼل کېږي، چې دا کار د عبدالرحمن الصوفي د ثابتو ستورو کتاب سیال دی. هغه جدي تېروتنې چې نوموړي په پخوانیو عربي ستور کتلاکونو کې وموندلې (چې زیاترو یې په ساده ډول د بطلیموس کار اپډېټ کړی و او په عرض البلدونو کې یې د انحراف اغیزې اضافه کړې وې) هغه دې ته وهڅو چې د ۹۹۲ ثابتو ستورو موقعیتونه بیا وټاکي، چې په هغه کي یې د عبدالرحمن الصوفي د ۹۶۴ کال له کتلاک څخه ۲۷ ستوري اضافه کړل چې د کتنې لپاره له سمرقند څخه سویل لوري ته دېر لرې وو. دا کتلاک، چې د منځنیو پېړیو له اصلي کتلاکونو څخه و، په ۱۶۶۵ کال کې په اکسفورډ کې لومړی ځل د توماس هایډ له خوا د Jadāvil-i Mavāzi' S̱avābit, ''sive, Tabulae Long. ac Lat. Stellarum Fixarum ex Observatione Ulugh Beighi''  تر سرلیک لاندې اډېټ شو او په ۱۷۶۷ کال کې د جی شارپ له خوا بیا چاپ شو. نورې وروستي نسخې یې د په ۱۸۴۳ کال کې فرانسیس بیلي له خوا د شاهي ستورپوهنې ټولنې د یادښتونو (Memoirs of the Royal Astronomical Society) تر سرلیک لاندې دریالسم چاپ دی، او همدارنګه د د اېډوارډ بال نوبل له خوا د الغ بېګ ستورو په کتلاک، د ټولو هغو فارسي نسخو بیاکتنه چې په لویه بریتانیا کې شته، د فارسي او عربي کلماتو سره (۱۹۱۷) (Ulugh Beg's Catalogue of Stars, Revised from all Persian Manuscripts Existing in Great Britain, with a Vocabulary of Persian and Arabic Words (1917).) تر سرلیک لاندې وشوه.
الغ بېګ په ۱۴۳۷ کال کې، د نجومي کال طول په داسې ډول و ټاکه: 365.2570370...d = 365d 6h 10m 8s (د ۵۸+ ثانیو په انحراف سره). نوموړي د زیاتو کلونو په اوږدو کې په خپلو سنجشونو کې ۵۰ متره لوړه عقربه (اشاره ګر) کارولی. په ۱۵۲۵ کال کې دا ارزښت په ۲۸ ثانیو کې د نیکولاس کوپرنیک لخوا اصلاح شو، چې هغه د ثابت ابن قره (۸۲۶ – ۹۰۱) اټکل اصلاح کړ، چې د ۲ +  ثانیو انحراف یې درلود. خو وروسته الغ بېګ د استوایی کال یو بل دقیق ارزښت 365d 5h 49m 15s سنجش کړ، چې د ۲۴ + ثانیو انحراف یې درلود، دا د کوپرنیکس له سنجش څخه چې د ۳۰ + ثانیو انحراف یې درولوډ، دقیق و. الغ بېګ همدارنګه د شپته درجې-دوران په سیستم کې قوس د درجو، دقیقو او ثانیو پر بنسټ د ځمکې محوري انحراف 23°30'17"  سنجش کړ، چې په عشاریوي توګه 23.5047° ته بدلېږي.
ریاضیات
په ریاضیاتو کې، الغ بېګ د ساین او تانجانت د ارزښتونو کره مثلثاتي جدولونه لږ تر لږه د اتو اعشاري ارزښتونو په اندازه اصلاح کړل.
د ځایناستۍ جګړه او مړینه
د خپل پلار، شاهرخ په مړینه له خبرېدو سره سم،  الغ بېګ په ۱۴۴۷ کال کې بلخ ته لاړ. هلته خبر شو چې د خپل مرحوم ورور، بایسنغر زوی علاء الدوله په هرات کې د تېموریانو د سلطنت دعوه کړې ده. ورپسې، الغ بېګ د علاء الدوله د مقابلې لپاره حرکت وکړ  په مرغاب کې په جګړه کې ورسره مخامخ شو. هغه خپل وراره ته ماتې ورکړه او په ۱۴۴۸ کال کې یې د هرات پر لور پرمختګ وکړ او په ۱۴۴۸ کال کې یې د هغه  ځای د وګړو په عام وژنه لاس پورې کړ، خو د علاء الدوله ورور ابوالقاسم بابر میرزا مرستې ته راغی او الغ بېګ ته یې ماتې ورکړه.
الغ بېګ د بلخ په لور شاتګ وګړ او متوجه شو چې د هغه مشر زوی عبداللطیف میرزا، د دې ځای والي د ده پر ضد بغاوت کړی دی. په  دې وخت کې یوه بله کورنۍ جګړه رامنځ ته شوه. عبداللطيف د آمو سيند پر غاړه د خپل پلار له لښکر سره د مقابلې لپاره سرتېري راټول کړل. خو الغ بېګ په ښار کې د ګډوډۍ د خبرونو په اوریدلو، د جګړ له پیلېدو مخکې سمرقند ته په شا شو. عبداللطيف ډېر ژر سمرقند ته ورسېد او الغ بېګ بې د خپلې خوښې خپل زوی ته تسليم شو. عبداللطیف خپل پلار له بنده خوشې کړ او د حج لپاره یې مکې ته اجازه ورکړه. خو هغه پرېکړه وکړه چې الغ بېګ هېڅکله خپل منزل ته و نه رسېږي، هغه او همدارنګه ورور یې، عبدالعزیز په ۱۴۴۹ کال کې ووژل.
بالاخره، د الغ بېګ وراره، عبدالله میرزا (۱۴۵۰ - ۱۴۵۱) د نوموړي شهرت را ژوندی کړ. هغه د نوموړي پاتې شونې په سمرقند کې د امیر تېمور د قبر د پښو خوا ته خښ کړل، چې په ۱۹۴۱ کال  کې د روسي لرغونپوهانو له خوا وموندل شول.
واکمن اوسېدل/تسلط
واک چې د روم امپراتورۍ د وروستیو په توګه هم پېژندل کېږي هغه نوم دی چې ځينې وختونه د پرنسیپېت په نوم پېژندل شوی د امپراتورۍ تر مخکینۍ دورې وروسته د امپراتورۍ د واکمنۍ وروستي استبدادي پړاو ته ورکول کېږي. تر هغه چې په ۱۳ ۱۳ کال کې امپراتوري بېرته متحده شوه دا پړاو تر ډېره د تېتراچي/څلورسالارۍ په نوم یاديږي.
ایتمولوژی/لغت پېژندنه
د واکمن اوسېدلو (dominate ) مدرنه اصطلاح د دومینوس (dominus) له لاتیني کلیمې څخه اخيستل شوې ده چې په انګلیسي ارباب يا څښتن ژباړل کېږي. د ډومینوس کلیمه په دودیز ډول د رومي غلامانو له‌خوا خپلو اربابانو ته کارول کېده، په خواره ډول په ټول پرانیسپ کې امپراتور ته په خطاب کارېده، چې معمولاً د ډېرې غوړه‌مالۍ (سیاسي غندنې) په توګه امپراتور ته په اشارې کارول کېده. اګوستوس په فعال ډول له دې کار څخه تېر شو او په ځانګړي ډول تیبریوس دا د غوړه‌مالۍ په توګه ربړولې/ښکنځلې ده. ډوميټين د دې کلیمې کاول هڅولي، خو هېڅ یو امپراتور هم تر ميلاد وروسته په ۲۷۴ کال کې د اورلیان تر واکمنۍ پورې چې هغه مهال د « deus et dominus natus » له متن سره سیکې چاپ شوې دا کليمه په نیمه رسمي ډول نه‌ده کارولې.
په هرحال یوازې د دیوکلتیان د واکمنۍ پرمهال د ډومینوس اصطلاح د امپراتور د رسمي لقب د یوې برخې په توګه ومنل شوه او د دیوکاتیان د رادیکال اصلاحاتو/سمونو برخه شوه.
له پرېنسپيت څخه لېږد
د واکمن اوسېدو حکومتي سیستم ۵۰ کلنې ګډوډۍ ته د یو ځواب په توګه رامنځته شو چې د درېیمې پېړۍ د کړکېچ په نوم یادیږي. د هغه کال سترس او فشارونو (مزمن غصبونه، پوځي پاڅونونه او په ټولو پولو کې هم‌مهاله پوځي نښتې) د حاکمیت تر ولکې لاندې د روم دولت کمزروۍ په ګوته کړې او د هغه سوکه غورځنګ شاهد و چې له ميلاد څخه وروسته تر ۲۳۵ کال مخکې د اکادميکي دولت بېلګه وه. د استبدادي واکمنۍ هغه رسمي نسخه چې له ميلاد څخه وروسته تر ۲۸۵ کال وروسته پيليږي. په یوه پراخه اصطلاح کې له پوځي عالي قومندانیو څخه د سناتوري نخبه‌ګانو د سوکه ايستنې او د سوارکارۍ د فرمانونو موازي ارتقاع، د وسله‌وال پوځ بیا سازمانول او د ګرځنده میداني پوځ رامنځته کول، د امپراتورۍ په جامو کې بدلون او تشریفاتي نندارو شاهد و. یو مذهبي سیاست د مذهبي وحدت په موخه، په لویه کچه پولي سمونونه/اصلاحات او په ټوله امپراتورۍ کې د مدني بوروکراسۍ رامنځته کول وو.
دیوکلتیان که څه هم د واکمن اوسېدلو د حکومت د رامنځته‌کوونکي په توګه په پام کې نیول کېږي، چې سرچینې يې د پخوانیو امپراتورانو په نوښتونو کې نغښتې دي، په اصل کې د اورلیان (تر ميلاد وروسته له ۲۷۰-۲۷۵) له‌خوا رامنځته شول. ځینې سمونونه/اصلاحات د ګالینیوس  (تر میلاد وروسته له ۲۵۳-۲۶۸) او تراژان (تر میلاد وروسته له ۹۸-۱۱۷) د واکمنۍ دور ته ورګرځي، چې د هغوی د واکمنۍ په بهیر کې «اشرافو د روم په اداره او امپراتورۍ کې زیاتېدونکی ارزښت درلود» ټول هغه بدلونونه چې د واکمن اوسېدلو حکومت يې رامنځته کړ له ميلاد څخه وروسته په ۳۰۵ کال کې د دیوکلتیان تر ګوښه کېدو بشپړ نه شول. ډېری بدلونونه د لومړي کنستانتین له‌خوا رامنځته او سم/ اصلاح شول. په پایله کې یوازې لکه څنګه چې سلطنت له ميلاد څخه مخکې په ۱۳مه دوره کې تر میلاد وروسته په ۱۴ کال کې راڅرګند شو، له میلاد څخه وروسته یوازې په ۳۳۷ کال کې و چې د واکمن اوسېدلو لامل اصلاحات تر ډېرې کچې بشپړ شول. "د تاريخ‌پوه جان باګنال بوري په باور، هغه حکومتي سیستم چې جزیاتو ته له خورا کره پاملرنې سره جوړ شوی و، د یوې عظیمې غیر متجانسې امپراتورۍ د وېروونکې ساتلو د ستونزې حل‌لاره وه، چې له ماتې او انحلال سره مخ وه، هغه امپراتوري چې له جغرافیه‌يي پلوه متراکمه نه وه او څلور اوږدې کرښې او د دفاع لپاره يې څو کوچنۍ کرښې لرلې. د یو لوی ایالت اداره د دوه خپلواکو خو په بشپړ ډول سره ورته ماشینونو په‌واسطه چې له یو مرکز څخه نه بلکې له دوو بېلو محراقونو څخه کنترولیږي، پرته له دې چې وحدت یې قرباني شي یو په بشپړ ډول نوی او جالب ازمويښت و. دې بیورکراتیک ماشینونو په نسبي توګه ښه کار کاوه او که چېرې هغه پاچاهانو چې دوی ته يې لارښوونه کوله تل د لوړې وړتیا لرونکي نارینه وی ښايي بریا یې فوق‌العاده وی. په جریان کې يې لکې/داغونه او زیانونه شته وو، په ځانګړي ډول په اقتصادي او مالي برخو کې. د ايلياتي امپراتورانو سیاسي خلاقیت د روم د نبوغ ارزښت نه درلود."
څوګونې امپراتورۍ
د واکمنۍ/سلطنت تر ولکې لاندې د امپراتور موقف په يو واحد قضايي اورګان کې د بېلابېلو ملکي او پوځي اداراتو د تمرکز شاهد و. اګوستوس او د هغه ځای‌ناستو معمولاً د روم جمهوریت د بنسټونو تر شا د پټېدو او له دې باور سره چې امپراتور یوازې شهزاده یا لومړنی ښاروند دی چې صلاحیتونه یې د سنا مجلس له‌خوا ورکول کېدل دوی دې ته ډېر پام کاوه چې د دې موقف استبدادي موقف پټ کړي. دا تل د یو منفرد کس له‌خوا لوبول کېده او هغه نيټه چې یاد کس ته د بوستس ترېبیونېشا/Potestas tribunicia (په روم جمهوریت کې لومړنی رسمي دفتر چې د پلیبي‌یانو پر مخ پرانیستی و، ژباړن) لقب ورکړل شو هغه اصلي ټکی و چې د امپراتور صلاحیت یې پلی کولی شوای. د سلطنت د دورې په بهیر کې د امپراتور (اګوستوس) لپاره د یوه وارث معرفي کول دود شول، خو سېزار (د امپراتوري شخصیت لقب چې د روم د ديکتاتور ژولیوس سېزار له نوم څخه اخیستل شوی، ژباړن) د امپراتور صلاحیتونو ته لاس‌رسی نه درلود او هېڅ کوم رسمي واک هم هغه ته نه تفویضېده.
د درېیمې پېړۍ د کړکېچ په بهیر کې د دودیزې امپراتورۍ پیل په روم کې د امپراتورۍ مېشت واحد قاضي د بېلابېلو یرغلونو او غصبونو پر وړاندې له مقابلې څخه چې په هم‌مهال ډول یې په ټولو ځایونو کې د امپراتور د حضور لازم‌والي ته اړتیا لرله ناتوان شو. پر دې سربېره د هغوی نه‌موجودیت د دې لامل شو چې د یو سیمه‌ییز یا کلیوال کړکېچ په ځواب کې چې امپراتورانو یې باید پر وړاندې دودیز چلند کړی وی غصبونه پېښ شول.
د دومينېت يا واکمن اوسېدلو په دوره کې د امپراتورۍ د موقف مسؤلیت په مخ‌زیاتېدونکي ډول د همکارانو تر منځ ووېشل شو چې د کانسورټيم اېمپري (Consortium imperii) په نوم یادېده. دا دیوکلتیان و چې د حکومت‌ولۍ دا بڼه يې د تتراشي سیستم په نوم معرفي کړه چې په اصل کې له دوو همکارو-امپراتورانو (اګوستي) او دوو ترلاس‌لاندې امپراتورانو (سېزار) څخه جوړ و چې هر یوه د امپراتورۍ په واک کې برخه لرله. د واک د شریکولو دې اصلي موډل تر میلاد وروسته له ۲۸۹ کال څخه تر ۳۲۴ کال پورې دوام درلود او د کورنیو جګړو په بهیر کې تتراشي له‌منځه لاړه. د لومړي کنستانتین له مړینې سره تر ميلاد وروسته په ۳۳۷ کال کې امپراتوري بیا د څو امپراتورانو تر منځ ووېشل شوه او له ميلاد څخه وروسته تر ۳۵۰ کال پورې يې دووام وکړ. له ميلاد څخه وروسته په ۳۶۴ کال کې د لومړي ولېنتانين له واک ته رسېدو سره چې له خپل ورور والنس سره يې په امپراتورۍ کې برخه لرله دا موډل د امپراتورۍ په تل‌پاتې ځانګړنو بدل شو. دې چارې له ميلاد څخه وروسته په ۴۷۶ کال کې د وروستي امپراتور تر نسکورېدو پورې له ميلاد څخه وروسته له ۳۹۲ کال څخه تر ۳۹۵ کال پورې د لومړي تئودوسیوس له درې کلنې دورې پرته دوام درلود.
حال دا چې هر اګوستوس د امپراورۍ په هره برخه کې د واکمنۍ په برخه کې خپلواک و، ټول هغه قوانین چې د هرې امپراتورۍ له‌خوا وضعه کېدل په ټوله امپراتورۍ کې معتبر و.
سرچينې
[1] د روم امپراتورۍ لومړنی دور، ژباړن
مایع کریسټال
مایع کریسټال (Liquid crystal) د مادې هغه حالت دی چی خواص یې د معمولي مایعاتو او جامدو کریسټالونو په حالت کې وي. د بېلګې په توګه مایع کریسټالونه کېدای شي د یوې مایع په توګه جریان ولري، خو مالیکولونه یې کېدای شي د کریسټالونو په ډول جهت ومومي. د مایع کریسټال د فازونو بېلابېل ډولونه شتون لري چې کېدای شي د نوري خواصو (لکه د بافت) له مخې تشخیص شي. متضاد بافتونه له دې امله رامنځته کېږي چې په یوې برخه کې د مادې مالیکولونه («ډومېن») په یوه جهت کې قرار ولري خو نورې برخې یې بیا ځانته نور جلا جهتونه ولري. د مایع کریسټال مواد کېدای شي تل د مایع کریسټال حالت وه نه لري (هماغه ډول چې اوبه کېدای شي یخ یا بخار وګرځي).
مایع کریسټالونه کولای شو په ترموتروپیک، لیوتروپیک او متالوتروپیک باندې ووېشو. ترموتروپیک او لیوتروپریک مایع کریسټالونه تر ډېره پورې له ارګانیکو مالیکولونو جوړېږي، په داسې حال کې چې په ډېره لږ کچه معدني مواد هم په کې پېژندل شوي. ترموتروپیک مایع کریسټالونه د تودوخې په تغیر سره د مایع کریسټالونو له یو فاز څخه بل ته د بدلون څرګندويي کوي. لیوتروپیک مایع کریسټالونه له یوه فاز څخه انتقال په یوه حل کوونکي (معمولا په اوبو کې) کې د تودوخې او مالیکولي غلطت د تابع په توګه څرګندوي. متالوتروپیک مایع کریسټالونه بیا د ارګانیکو او معدني دواړو مالیکولونو جوړېږي؛ له یو فاز څخه بل فاز ته د دغو لېږد له پورتنۍ موضوع سربېره د معدني – ارګانیک ترکیب نسبت ته هم اړوند دی.
د مایع کریسټالونو بېلګې هم په طبیعي نړۍ او همدارنګه په تکنالوژیکي ګټه اخیستنې کې شتون لري. لیوتروپیک مایع کریسټالونه په ژوندیو سیسټمونو کې په پریمانه کچه شتون لري؛ له دې ډلې ډیری پروتینونه، حجروي مایع کریسټالونه او همدارنګه د تنباکو موزائیک ویروس په کې شاملېږي. منرالي نړۍ ته په اړوندو مایع کریسټالونو کې د صابون محلولونه او نور د مینځلو مواد او همدارنګه په لږ کچه د رس خاوره (سره خاوره) شاملېږي. په مایع کریسټالي سکرینونو (LCD) کې له مایع کریسټالونو ګټنه کېږي.
تاریخچه
د بوټو پوهنې اتریشي فزیولوژیست فردریش راینیتزر په ۱۸۸۸ زکال کې هغه مهال چې په کارل – فردیناندز پوهنتون کې یې کار کاوه، د کلسټرولو د مختلفو مشتقاتو فزیکي او کیمیاوي خواص یې و ارزول هغه چې نن ورځ د کلسترولو د مایع کریسټالونو په طبقه بندۍ کې شاملېږي. له دې وړاندې ډېری څېړونکو د انجماد تر نقطې پورې د کلسترول د مشتقاتو د یخولو پر مهال د هغو په رنګونو کې توپیرونه لیدلي و خو هغه یې کومې نوې پدیدې ته اړوند نه و بللي. راینیتزر وموندله چې د کولستریل بنزوات په یوه مشتق کې د رنګ بدلون کومه حیرانونکې ځانګړنه نه ده.
هغه وموندله چې کولستریل بنزوات د نورو ترکیباتو په څېر نه ویلي کېږي؛ بلکه د ویلي کېدو دوه درجې لري. په ۱۴۵.۵ سانتي ګراد (۲۹۳.۹ فارنهایت درجو) کې په کدر لرونکې بڼه ذوب کېږي او ورپسې په ۱۷۸.۵ سانتي ګراد درجو (۳۵۳.۳ فارنهایت درجو) کې بیاځلي ویلي کېږي او کدري رنګ یې شفاف رنګ ته اوړي. همدارنګه همدغه مرحله په همدغه ډول بېرته ګرځېدونکې ده. نوموړي په دغه برخه کې د یوه فزیک پوه مرستې ته اړتیا لرله همدا و چې د ۱۸۸۸ زکال د مارچ په ۱۴مه یې اوتو لېمان ته چې دغه مهال په آخن کې پروفیسور و لیک ولیکه. دوی دواړو په دې اړوند لیکنې او نمونې تبادله کړې. لېمان په کدر لرونکې مایع باندې څېړنه وکړه او راپور یې ورکړ چې په هغو کې یې بلورونه لیدلي. همدغه مهال فون زفاروویچ چې د راینیتزر همکار و هم وموندل چې منځنۍ «مایع» کریسټال لرونکې ده. له لېمان سره د لیکونو تبادله د اپرېل په څلورویشتمه په داسې حال کې پای ته ورسېده چې ډېری پوښتنې بې ځوابه پاتې شوې. راینیتزر خپلې ترلاسه کړې پایلې په هغو کې لېمان او فون زوفاروویچ ته په کریدت ورکولو د ۱۸۸۸ زکال د مۍ په ۳مه د ویانا په کیمیاوي ټولنه کې وړاندې کړې.
دغه مهال راینیتزر د کولستریلي مایع د کرېسټالونو درې مهمې ځانګړنې کشف او توضیح کړې وې (د هغو لپاره نوم د اتو لېمان له خوا په ۱۹۰۴ زکال کې ابداع شو): د ویلي کېدو د دوه نقطو لرل، د نور قطبي شوی دایروي انعکاس، او د نور لوري ته د هغو قطبي څرخ.
راینیتزر د خپل ناڅاپي کشف وروسته، د مایع کریسټالونو اړوند لا زیاتو څېړنو ته دوام ورنکړ. دغه څېړونو ته لېمان دوام ورکړ او پام یې شو چې له یوې نوې ښکارندې سره مخ شوی او په داسې موقعیت کې دی چې کولای شي هغه وارزوي ځکه چې هغه له خپلو دوکتورا زده کړ وروسته په کریسټالوګرافي او میکروسکوپي څېړنو کې تخصص اخیستی و. لېمان سیسټماتیکه څېړنه پیل کړه، په پیل کې کولستریل بنزوات او وروسته یې هغه اړوند ترکیبات چې دوه ګوني ویلي کېدل یې له ځانه ښوول وارزول. هغه وکولای شول د قطبي نور اړوند هم یو لړ مشاهدات ترسره کړي؛ د نوموړي میکروسکوپ د ګرمونکي پړاو (د نمونې اخیستو په ځای کې ګرمونکې وسیله ځای پر ځای شوې وه) په لرلو مجهز و؛ چې د لوړې تودوخې په حالت کې مشاهداتو ته یې لار برابروله. د ورېځو په څېر منځني فاز په واضحه توګه خپل جریان ساته، خو نورو ځانګړونو په ځانګړې توګه د مایکروسکوپ لاندې نښو لېمان متقاعد کړ چې هغه له یوې جامدې مادې سره سروکار لري. نوموړي د ۱۸۸۹ زکال د اګست په وروستیو کې خپلې ترلاسه کړې پایلې د فزیکي کیمیا په علمي ژورنال کې خپرې کړې.
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته په اروپايي علمي څېړنیزو لابراتوارونو کې په مایع کریسټالونو یوځل بیا کار پیل شو. د مایع کریسټالونو مخکښ څېړونکي جورج ویلیام ګرې د ۱۹۴۰مې لسیزې په وروستیو کې د دغه مورد اړوند څېړنه په انګلستان کې پیل کړه. د هغه کاري ډلې ډیری نوي هغه مواد سنتز کړل چې د کریسټالي مایع حالت یې له ځانه ښود او په دې سره یې د هغو مالیکولونو د طراحۍ له حالت څخه غوره درک رامنځته کړ چې دغه ډول حالت یې له ځانه ښود. د مالیکولي جوړښت او مایع کرېسټالونو د ځانګړونو په نامه د نوموړي کتاب په دغه برخه کې په لارښود کتاب واوښت. ورته مهال لومړنی امریکايي کیمیا پوه چې په مایع کریسټالونو یې څېړنه وکړه ګلن ایچ. براون و چې په ۱۹۵۳ زکال کې یې لومړی په سینسیناتي پوهنتون او وروسته یې د کنټ په ایالتي پوهنتون کې په دې اړوند څېړنې وکړې. په ۱۹۶۵ زکال کې نوموړي د اوهایو په کنټ پوهنتون کې د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه د مایع کریسټالونو د موضوع اړوند نږدې ۱۰۰ تنه پوهانو په ګډون یو نړیوال کنفرانس جوړ کړ. دغه کنفرانس د مایع کریسټالونو په برخه کې د نړیوالو هڅو پیل ټکی و چې ډېر ژر لامل وګرځېدې له دغې ځانګړې مادې څخه عملي ګټه واخیستل شي.
مایع کریسټالي موادو له ۱۹۶۲ زکال څخه راوروسته په RCA لابراتوانو کې د الکترونیکي سکرینونو په پراختیايي څېړنو کې مرکزي ځای وموند. هغه مهال چې کیمیاوي فزیک پوه ریچارډ ویلیامز د نماتیک کریسټالي مایع په یوه نازکه تخته باندې د ۱۲۵ سانتي ګراد درجو تودوخې په شتون کې الکتریکي میدان رامنځته کړ؛ نوموړي د یو منظم موډل رامنځته کېدل مشاهده کړل چې هغه ورته ډومین یا لمن وویل (نن ورځ د ویلیامز د ډومین په توګه پیژندل کېږي). دغه چاره لامل وګرځېده چې د هغه همکار جورج اچ. هایلمایر د کریسټال مایع پر بنسټ د سکرین اړوند څېړنه ترسره کړي څو په تلویزیونونو کې د خلا لرونکې لولې ځای ونیسي. خو پارا – آزوکسیانیزول (para-azoxyanisole) چې ویلیامز او هایلیمر وکارول؛ نماتیکي کریسټالي مایع حالت یې یوازې په ۱۱۶ سانتي ګراد درجو کې له ځانه ښود چې له هغو څخه په یو سوداګریز سکرین کې ګټنه غیرعملي چاره وه. په دې برخه کې داسې مادې ته اړتیا وه چې وکولای شي د خونې په حرارت کې کار وکړي.
په ۱۹۶۹ زکال کې هانس کلکر د داسې مادې په سنتز بریالی شو چې د کوټې په تودوخه کې یې نماتیک فاز درلود؛ «N-(4-methoxybenzylidene)-4-butylaniline (MBBA)» هغه چې د کریسټالي مایع د څېړنو تر ټولو مشهوره موضوع وه. د کریسټالي مایع پر بنسټ د سکرینونو په برخه کې بل ګام د ویلي کېدو د ډېر ټیټې درجې لرونکې او د دوام راوړونکې کیمیاوي مادې (cyanobiphenyls) سنتز و چې جورج ګرې ترسره کړه. په ۱۹۷۳ زکال کې د دغې موضوع اړوند د کین هاریسون او د بریتانیا د دفاع وزارت (د سلطنتي رادار سیسټم) هڅې لامل وګرځېدې داسې مواد طراحي کړي چې له امله یې په چټکه توګه کوچنیو ال سي ډي سکرینونو د برېښنايي محصولاتو بازار ته لار ومونده.
د توبې،ايمان،نيك عمل او لارښوونې پايله
((وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى =
(طه : 82آيت)
له حضرت علي د((وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِّمَن تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى )) په هکله روايت دى:يعنې هر څوك، چې زموږ  ولايت ته مخه كړي.
وګورئ : 1 _  ابونعيم اصبهاني، ما نزل من القران فى علي  كې تر پورتنې آيت  لاندې .2 _ حافظ الحسكاني؛ شواهد التنزيل : لومړى ټوك، 375مخ، لومړى چاپ.
د لمر ملګرتیا
د لمر انډول ، چې د لمر د تمثیل ، د لمر استعاره ، یا د لمر تمثیل په نوم هم پیژندل کیږي، د هغه مشابهت نوم دی چې د اپلاتون د ولسمشر د کتاب په شپږم ټوک کې راپورته شوی. د ګلاکون (د اپلاتون ورور) او سوکرات ترمنځ خبرې اترې.
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
ژبې
د ژبو دا نوملړ د دوی پښتو نومونو سره سم دی.
د توکم پوهانو په وینا، په نړۍ کې شاوخوا 6,800 ژبې او شاوخوا 41,000 مختلف تلفظونه او ګړدوونه شته. په دې لېست کې یوازې مشهورې ژبې چې خبرې پرې کيږي ژبې شاملې دي. د نورو ژبو ډولونو لپاره لاندې پاڼې وګورئ.
ي
وېشنيزه:ژبې
د لمر انډول
د لمر انډول ، چې د لمر د تمثیل ، د لمر استعاره ، یا د لمر تمثیل په نوم هم پیژندل کیږي، د هغه مشابهت نوم دی چې د اپلاتون د ولسمشر د کتاب په شپږم ټوک کې راپورته شوی. د ګلاکون (د اپلاتون ورور) او سوکرات ترمنځ خبرې اترې.
سوکرات وايي لکه څنګه چې لمر ځمکه او چاپېريال روښانه کوي، په همدې ډول نېکمرغه ماشوم هم سترګې روښانه کوي او په دې ډول د لمر او نېکمرغه ماشوم مثال د انډول په بڼه وړاندې کوي.
پر قيامت ايمان د علي او اهل بيتو له ولايت منلو سره تړاو لري
پر قيامت ايمان د علي  او اهل بيتو له ولايت منلو سره تړاو لري
((وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ=
(مومنون : 74 آيت)
له حضرت علي  بن ابيطالب څخه د پورتني آيت په هکله روايت دى:(( يعنې زموږ  ولايت (په پورتني آيت كې له صراطه مطلب د اهلبيتو ولايت دى ). ))
ستره ګناه :
((وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا=
(احزاب : 58 آيت )
له مقاتل بن سليمان څڅه د پورتني آيت په هکله روايت دى:دا آيت د حضرت علي  بن ابيطالب په هکله  نازل شوى او د نزول علت يې دا و، چې ځينو منافقينو به حضرت علي  ځوراوه او دروغجن به يې ګاڼه.
وګورئ :1 _ حافظ ابي نعيم اصبهاني، " مانزل من القران فى علي " كې تر پورتنې آيت  لاندې. 2 _ واحدي ، اسباب النزول؛ 273مخ. 3 _ حافظ الحسكاني؛ شواهد التنزيل : 775حديث، 2ټوك، 93مخ، لومړى چاپ.
د جاپان بهرنۍ اړیکې
د جاپان بهرنۍ اړیکې (日本の国際関係، Nihon no kokusai kankei) د جاپان د بهرنیو چارو وزارت لخوا سمبالېږي.
له شمالي کوریا پرته، جاپان د ملګرو ملتونو ټولو غړو سره، او همدارنګه د ملګرو ملتونو څارونکو هېوادونو لکه هالي سي، همدارنګه کوسوو، د کوک ټاپوګان او نیوو ډیپلوماټیکې اړیکې لري.
د جاپان د بهرنیو اړیکو لومړنی پیل په څوارلسمه پېړۍ کې او په ۱۸۵۴م کال کې د کاناګاوا کنوانسیون سره نړۍ ته د هغوی پرانېستلو سره سم وو. جاپان په چټکۍ سره مډرن شو او ځواکمن پوځ یې جوړ کړ. امپریالیسټي د چین او روسیې په وړاندې لویو جګړو سره – د شاوخوا سیمو د کنټرول په هڅه کې وه. هغې د چین ځینې برخو او منچوري او همدارنګه کوریا او ځینو ټاپوګانو لکه ټایوان او اوکیناوا کنټرول ترلاسه کړ. دې هېواد په دوهمه نړیواله جګړه کې ماتې وخوړه او د خپلو ټولو بهرنیو فتحو او شتمنیو څخه محروم شو. د جاپان د بهرنیو اړیکو تاریخ وګورئ. امریکایی جنرال مک آرټور، چې د متحدو ځواکونو لپاره یې کار کاوه، له ۱۹۴۵ تر ۱۹۵۱م کاله پورې یې د اشغال شوي جاپان څارنه کوله. د اشغال پای څخه وروسته، ډیپلوماټیک سیاست له متحده ایالتونو سره د نږدې ګډون او د سوداګریزو تړونونو لاس ته راوړلو پر اساس جوړ شو، په سړه جګړه کې جاپان بې وسلې شو خو له شوروي اتحاد سره په مخامخ کېدو کې له متحده ایالتونو سره یوځای شو. دې کار د کوریا په جګړه کې (۱۹۵۰-۱۹۵۳) لوی ملاتړیز رول درلود. د ۱۹۶۰مې او ۱۹۷۰مې لسیزې په چټکو اقتصادي بدلونونو کې جاپان په نړۍ کې یو له لویو اقتصادي ځواکونو څخه وو.
په ۱۹۹۰مه لسیزه کې جاپان د ملګرو ملتونو د سولې ساتلو په عملیات کې ګډون وکړ او خپل ځواکونه یې کامبوډیا، موزامبیک، د ګولان لوړو او ختیځ تیمور ته ولېږل. په ۲۰۰۱م کال کې د ترهګریزو بریدونو څخه وروسته، د جاپان د سمندري ځواک بېړۍ تر نن ورځې د هند په سمندر کې د بیارسونې دنده په غاړه لري. د شخصي دفاع ځمکني پوځ هم خپل ځواکونه د اساسي زیربناوو بیارغونې لپاره د عراق سوېل ته ولېږل.
بهرنۍ پالیسي (کړن‌لاره)
د خپلو نږدې ګاونډیانو سربېره، جاپان په وروستیو کلونو کې لا فعال بهرنی سیاست څارلی دی او هغه مسئولیت چې د خپل اقتصادي ځواک سره یې همغږی دی، په رسمیت پېژني. یاسو فوکوډا، د جاپان لومړی وزیر د مسیر بدلون پر سر د ملي خوراکي رژيم کې خپله سیاستي وینا کې ټینګار وکړ چې: «جاپان د انساني سرچینو د پرمختګ په مرکز د بدلېدو او همدارنګه د سولې د رامنځته کېدو په زمینه کې د لا ډېرو همکاریو په وده کې د څېړنیز او فکري ګډون هیله لري.» دا د جاپاني سولې ناڅیزې بریا ګټه ده چې په ۱۹۹۸م کال کې یې د کمبوډیا په ټول هېواد کې د ټاکنو بنسټ او اساس کېښود.
افریقا
جاپان په زیاتېدونکې توګه په افریقا کې فعال دی. د ۲۰۰۸م کال په مې میاشت کې، د افریقا هیډیو نوګوچي لومړنۍ ډالۍ به د افریقا پرمختګ په هکله د ټوکیو څلورم نړیوال کنفرانس (TICAD IV) کې ورکړل شي چې په دوه اړخیزو اړیکو کې د ټینګار بدلون ښکارندویي کوي.
سوېل‌ختیځه آسیا
تر ۱۹۹۰م کاله، د آسیا – آرام سمندر ډېری هېوادونو سره د جاپان تعامل، په ځانګړې توګه د هغه مخ پر ودې اقتصادي مبادلات، څو اړخیز وو او د ترلاسه کوونکو هېوادونو لپاره یې مخ په زیاتېدو ارزښت درلود. د سوېل‌ختیځې آسیا هېوادونو ټولنې (ASEAN) مخ پر ودې هېوادونه جاپان د خپلې ودې لپاره ډېر مهم ګڼي. د ASEAN هېوادونو سره د جاپان مرستې د جاپان په ۱۹۸۸م مالي کال کې ټولټال ۱.۹ میلیارد ډالر وو په داسې حال کې چې د متحده ایالتونو په ۱۹۸۸م مالي کال کې د متحده ایالتونو مرسته کابو ۳۳۳ میلیون ډالره وه. د ۱۹۸۰مې لسیزې په پای کې، جاپان د ۱۹۸۹م کال تر مارچ پورې د ۱۴.۵ میلیارد ډالرو په اندازه مجموعي پانګه اچونې سره، چې د متحده ایالتونو څخه دوه برابره زیاته وه، د ASEAN هېوادونو کې لومړنی بهرنی پانګه اچونکی وو. د ASEAN په هېوادونو کې د جاپان د ټولټال پانګه اچونې برخه په همدې دوره کې په ټایلنډ کې د ۷۰ تر ۸۰ سلنې او په انډونیزیا کې ۲۰ سلنه وه.
د ۱۹۸۰مې لسیزې په پای کې، د جاپان دولت په ځانګړې توګه آسیا کې د خپل ډیپلوماټیک موقف لپاره ګډې هڅې ترسره کړې. د سوېل‌ختیځې آسیا پنځو هېوادونو – مالېزیا، بروني، ټایلنډ، سینګاپور او فیلیپین – ته د توشیکي کایفو د ۱۹۹۱م کال د پسرلي ډېر خپور شوي ټور کې د بهرني سیاست اصلي ویناوې په سنګاپور کې د مې په ۳مه خپل اوج ته ورسېدې، چې په هغه کې له ASEAN سره د نوي ګډون غوښتونکی شو او ژمنه یې وکړه چې جاپان به له یوازې اقتصادي حوزې څخه لا مخکې لاړ شي او «په سیاسي حوزه کې د سولې هېواد په توګه د مناسب رول» په هڅه کې به وي. د دې نوي رول د شاهد په توګه، جاپان د کامبوډیا د شخړې د حل لپاره د خبرواترو مخته وړلو کې فعال ګډون درلود.