cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د محمد هجرت
درسونه او پندونه
(که د سيمو خلکو ايمان راوړى واى او د تقوى کړنلاره يې غوره کړې واى نو مونږ به پر هغوى باندې  د آسمان او ځمکې د برکتونو دروازې پرانستې واى).
بل ځاى فرمايي: (( وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ)). (الانعام: ١٥٣)
(دغه راز د هغه لارښوونه دا ده چې همدا زما سمه لاره ده نو تاسې په همدې باندې لاړ شئ او په نورو لارو باندې مه ځئ چې هغه به تاسې له هغې لارې واړوي تيت پرک به مو کړي.
(څوک چې له الله نه په ويريدو کار وکړي الله به د هغه لپاره له ستونزو نه د وتلو کومه لاره پيدا کړي او هغه ته به له داسې لارې نه روزي  ورکړي چې هغه لوري ته د هغه ګومان هم نه رسيږي او څوک چې په الله باندې توکل وکړي د هغه لپاره هغه کافي دى، الله د خپل کار پوره کوونکى دى، الله د هر شي لپاره يوه اندازه ټاکلې ده).
ورپسې فرمايي:((… وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْراً)). (الطلاق – ٤)درسونه او پندونه:
(څوک چې له الله وويريږي هغه يې په کار کې اسانتيا پيدا کوي).
((…وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْراً )). (الطلاق – ٥)درسونه او پندونه:
(څوک چې له الله نه وويريږي الله به هغه بدي له هغه نه ايسته کړي او اجر به يې ورته زيات کړي). ليکوال:محمد فيصل اخندزادهislamicdawat.com/seerat-annabi/د-مدينې-منورې-په-هجرت-کې-مهم-درسونه-او-پ/
منجنيق
منجنيق د درونکښ په څېر د لرگي يوه آله يي د کومې استعمال چې به پخوا د جنگ جگړې په وخت کېدلو۔د منجنيق استعمال په لومړي ځل د حضرت ابراهيم په وخت کې شوی وو کله چې نمرود پاچا حضرت ابراهيم اور ته غورځولو۔
جلال الدین سیوطي
علامه جلال الدین السیوطي عبدالرحمن جلال الدین بن ابي بکر بن محمد کمال الدین بن سابق الدین بن عثمان فخرالدین بن محمد ناظر الدین بن سیف الدین خضر بن ابن الصلاح ایوب نجم الدین بن محمد ناصر الدین شیخ همام الدین الاسیوطي المصري الشافعي. السیوطي د سیوط طرف ته منسوب دی چي اسیوط هم ورته ویل کیږي. د مصر په نواح کي د نیل د دریاب مغرب ته یو ښار دی.
نوم او نسب يې
نوم يې عبدالرحمن، لقب يې جلال الدین او کنیت یې ابوالفضل دی. او نسب نامه يې په دې ډول ده: عبدالرحمن جلال الدین بن ابي بکر بن محمد کمال الدین بن سابق الدین بن عثمان فخرالدین بن محمد ناظر الدین بن سیف الدین خضر بن ابن الصلاح ایوب نجم الدین بن محمد ناصر الدین شیخ همام الدین الاسیوطي المصري الشافعي. السیوطي د سیوط طرف ته منسوب دی چي اسیوط هم ورته ویل کیږي. د مصر په نواح کي د نیل د دریاب مغرب ته یو ښار دی.
پیدایښت او سکونت یې:
امام سیوطي رحمة الله علیه د رجب په میاشت کي، د یکشنبې په شپه، په ۸۴۹ هـ د ماښام وروسته د مصر په قاهره کي زېږېدلی دی.
د علم زده کړه يې
نوموړی د پنځو کلونو او اوو میاشتو په عمر وو چي د خپل پلار د سیوري څخه بې برخي شو، د پلار مرحوم د وصیت مطابق د څو بزرګانو تر سرپرستۍ لاندي راغلی چي د هغو څخه یو ستر مجتهد بزرګ امام شیخ کمال الدین ابن الهمام الحنفي رحمة الله علیه وو، نوموړي بشپړ توجه ورباندي وکړه، خپله علامه سیوطي رحمة الله علیه په خپلو شیوخو کې د ده یادونه کړې ده چي وروسته به راشي. د اوو کالو په عمر یې قرانکریم حفظ کړی او تر دې وروسته یې عمده، منهاج، اصول الفیه ابن مالک او نور کتابونه حفظ کړل. د شیخ شمس سیرامي او د شیخ شمس مرزمان حنفي رحمهم الله څخه يې زیات درسي او غیر درسي کتابونه ولوستل. د شیخ شهاب الدین الشار مساحي رحمة الله علیه څخه يې د فرایضو علوم زده کړل. د شیخ الاسلام علم الدین علامه بلقیني، علامه شرف الدین المناوي او د محقق دیار مصر سیف الدین محمد بن محمد الحنفي رحمة الله علیهم د درسي حلقو څخه هم تر ډېره مستفید شوی دی.
د علامه جلال الدین سیوطي رحمة الله علیه استاذان
علامه سیوطي رحمة الله علیه خپل شیوخ پر څلورو طبقو وېشلي دي چي د لومړیو دری طبقو د شیوخو نومونه يې په دې ډول دي: • احمد بن ابراهیم نصرالله الکنايي الحنبلي • قاضي القضاة عزالدین ابوالبرکات بن قاضي القضاة برهان الدین بن قاضي القضاة ناصرالدین • احمد بن ابراهیم بن سلیمان القلیوبي • الشهاب ابوالعباس • احمد بن عبدالله بن علی • الشهاب بن الجمال بن القاضي علاء الدین الکناني الحنبلي • جلال الدین ابوالفضل وابوالمعالي • علي بن تاج الدین محمد بن الشیخ العارف بالله سیدي یوسف العجمي الکوراني • شیخ الاسلام قاضي القضاة شرف الدین ابوزکریا • محمد بن موسی بن محمود الحنفي الامام بخانقاه شیخ • و العلامة المجتهد کمال الدین بن الهمام الحنفي رحمة الله علیهم اجمعین او داسي نور. امام سیوطي د خپلو استاذانو د جملې څخه د احنافو د علماوو یادونه په داسي ډول کوي: ما په همدغه موده کي پر شیخ شمس الدین محمد ابن موسی الحنفي رحمة الله علیه باندي چي د شیخو د خانقاه امام وو صحیح مسلم روایتاً او الفیة درایتاً ولوستل، او الشفاء مي ور څخه واورېده، شیخ شمس الدین الحنفي رحمة الله علیه د صالحو علماوو د جملې څخه وو چي د الله تعالی سره يې خاص ټینګ تعلق وو او د خلکو څخه به جلا وو خو پر درس او خلکو ته نفع رسولو باندي وړاندې وو. پر ده باندې مي کافیه، ایساغوجي ولوستل، او المتوسط، شافیة او الفیه او نور مې ور څخه واورېدل او تر هغه مې ورسره تعقیب کړه تر څو چي هغه وفات شو. بل ځای لیکي: او په هم دغه موده کې مې د مصر د علامه محقق شیخ سیف الدین محمد بن محمد الحنفي رحمة الله علیه د درسونو سماع لازمي وګرځول او دا داسي ستر عالم وو چي د نورو استاذانو څخه يې طالب مستغني کول چي په دې اړه علامه کمال الدین بن الهمام رحمة الله علیه فرمايي چي دا د ټول مصر محقق عالم دی. او زما په نظر چي په احنافو کي تر ابن الهام رحمة الله علیه وروسته دده مثل نشته. او شیخ سیف الدین رحمة الله علیه د خپل نهايي علم تر څنګ استقامت، دینداري، تقوا، زهد، تواضع، د نفس د خواهشاتو څخه په لیري والي، ډېر عبادت کولو، د کتاب الله تلاوت کونکی، رژوه نیونکی، قیام کونکی، د حساب او میزان د احادیثو د ویلو په وخت کي ژړېدونکی، خشوع لرونکی، عابد او د الله تعالی ولي وو چي په ۸۸۱ هـ کي وفات شو او د امام شافعي رضي الله عنه سره نژدې خاورو ته وسپارل شو.
د امام سیوطي رحمة الله علیه د حافظې قوت
امام سیوطي رحمة الله علیه د خپلي زمانې د حدیثو تر ټولو لوی عالم وو. هغه په خپله ویلي دي چي ما ته دوه لکه احادیثه یاد دي. که تر دې زیات احادیث زما لاس ته راغلي وای نو هغه به مي هم یاد کړي وای. شاید په دنیا کي تر دې زیات احادیث موجود نه وه.
د امام سیوطي رحمة الله علیه علمي کارنامې
د داود مالکي په وینا د نوموړي تصانیف تر ۵۰۰ زیات دي. د نوموړي مجتهدانه بصیرت، پراخ نظر او زیات معلومات پر دې خبره لوی شهادت دی. د نړۍ مشهور معاصر عالم علامه مفتي محمد تقي عثماني حفظه الله په اصلاحي خطبات کي فرمايي چي علامه جلال الدین سیوطي رحمة الله علیه داسي علم نه دی پرې ایښی چي پر هغه يې کتاب نه وي لیکلی.....او د تفسیر په علم کي دده درې تصانیف موجود دي چي یو يې هم "مجمع البحرین" دی کوم چي په (۸۰) جلدونو کي لیکل شوی دی. که څوک په نن زمانه کي دا وغواړي چي دده ټول لیکلي کتابونه مطالعه کړي نو ددې لپاره ټول عمر په کار دی مګر علامه جلال الدین سیوطي رحمة الله علیه په څلویښت کاله کي دننه دا ټول تصانیف لیکلي دي. د امام سیوطي رحمة الله علیه مشهور تفسیر جلالین کوم چي په درس نظامي کي يې اوله نیمايي برخه داخله ده د علامه محلی رحمة الله علیه تر وفات وروسته صرف په څلويښتو ورځو کي پوره کړی چي په دغه وخت کي يې عمر تقریباً دوه ویشت کاله وو. ددې څخه معلومیږي چي علامه موصوف څومره سریع التصانیف وو. تر ټولو د کمال خبره دا ده چي د جلالین شریف پاته برخه يې د اوله څخه تر اخره پوري بالکل د علامه محلی رحمة الله علیه په طرز او انداز باندي لیکلی ده.
د څلویښتو کلونو له عمر څخه وروسته
کله چي امام سیوطي رحمة الله علیه د عمر څلویښتو کلونو ته ورسېده نو د درس، تدریس، افتاء، قضاء غرض دا چي د دنیا د ټولو کارونو څخه يې لاس واخیسته او ګوشه نشیني یې اختیار کړه او په ریاضت، عبادت، رشد او هدایت کي مشغول شو او په دې اړه يې یو کتاب د التنفیس په نامه ولیکه.
د رسول الله صلی الله علیه وسلم زیارت او د شیخ السنة خطاب
علامه موصوف رحمة الله علیه څو ځله رسول الله صلی الله علیه وسلم په خوب کي لیدلی دی او رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته په یا شیخ السنة یا شیخ الحدیث اواز کړی دی. شیخ شاذلي رحمة الله علیه (چي دده شاګرد دی) فرمايي چي ما پوښتنه ځني وکړه چي تا څو واري رسول الله صلی الله علیه وسلم په خوب کي لیدلی دی؟ هغه وفرمایل چي تر اویا ځله زیات مي لیدلی دی.
د امام سیوطي رحمة الله علیه علمي مقام
د علومو د تحصیل څخه وروسته په کال ۸۷۱ هجري کي يې د افتاء کار شروع کړی او یو کال وروسته يې د حدیثو د املاء کار شروع کړی. امام سیوطي رحمة الله علیه د خپل تبحر في العلم او د خپلي رتبة الاجتهاد په اړه فرمايي: قد رزقت والله الحمد التبحر في سبعة علوم: التفسیر والحدیث والفقه والنحو والمعاني والبیان والبدیع علی طریقة العرب البلغاء. یعني الحمدلله ما ته الله تعالی په اوو علومو کي د عربو دبلغاوو په څېر تبحر (ژوره پوهه) راکړې ده لکه تفسیر، حدیث، فقه، نحو، معاني، بیان او بدیع. او بیا فرمايي چي دا په دې ډول چي په دې علومو کي بیله فقه څخه چي زه څومره رسېدلی یم بل څوک (زما په عصر) کي نه دی رسېدلی.
د امام سیوطي رحمة الله علیه مذهبي تګ لاره
امام سیوطي رحمة الله علیه شافعي مذهبه وو ، خپله امام سیوطي رحمة الله علیه فرمايي: کله چي زه د ترجیح درجې ته ورسېدم نو بیا هم د امام نووي رحمة الله علیه د ترجیح څخه نه ووتم که څه هم زما په نزد راجح خبره د هغه (د تحقیق) خلاف ښکاره کېده او کله چي د اجتهاد درجې ته ورسېدم نو په افتاء کي د امام شافعي رضي الله عنه د مذهب څخه خارج نه شوم، او هغه کسان چي د اجتهاد درجې ته رسېدلي دي هغو د امام شافعي د مذهب مطابق فتوا ورکول، نه د خپل اختیار څخه او دا به يې ویل: "السائل انما یسألني، عن مذهب الشافعي لا عن ما عندي." او دا هم وايي چي ما د اجتهاد د رتبې په خاطر په ډېرو لږ مسایلو کي د امام شافعي رحمة الله علیه د مذهب د قول څخه بل قول غوره کړی دی.
د وفات کال یې
امام سیوطي رحمة الله علیه د لاس د پاړسوب په ناروغي اخته وو چي بالاخره د اسلامي امت دا ستر علمي ځلانده ستوری د جمعې په شپه د جمادي الاول پر ۱۹ مه په ۹۱۱ هـ کي ددې نړۍ څخه سترګي پټي کړې. او د الافاریقي په جامع کي لمونځ ورکول شو او د باب القرافة په شرق طرف کي خاورو ته وسپارل شو.
دا هم ولولئ
علي مرغیناني
د مور قانون
دا مشاهده د ګورډون مور (Gordon Moore) په نوم نومول شوې ده، مور د فېئرچایلډ نیمه هادي (Fairchild Semiconductor) او د انټل له بنسټګر څخه (او د انټل پخوانی عامل مدیر) ؤ چې په ۱۹۶۵ کال کې یې د هر مدغم سرکېټ اجزاو په شمېر کې په هر کال کې د دوه برابره کېدو استدلال وکړ او وړاندوینه یې وکړ چې د ودې دا نرخ به لږ تر لږه د یوې بلې لسیزې لپاره دوام ولري. هغه چې په ۱۹۷۵ کال کې راتلونکې لسیزې ته سترګې په لاره ؤ، خپله وړاندوینه یې په هرو دوو کلونو کې دوه برابره کېدو ته اصلاح کړه، چې د ۴۱ سلنه د ودې مرکب کلني نرخ (compound annual growth rate) یا (CAGR) و. په داسې حال کې چې مور په دې وړاندوینه کې چې تاریخي بهیر به دوام ومومي، تجربوي شواهد ونه کارول، د هغه وړاندوینې له ۱۹۷۵ کال راهیسې صدق کاوه او له هغه وخته د "قانون" په توګه پېژندل شوې.
د مور وړاندوینه په نیمه هادي صنعت کې د اوږد مهاله پلان اېښودنې د لارښونې او د څېړنې او پراختیا لپاره د موخو ټاکلو لپاره کارول کېږي، نو له دې امله تر یوه حده د ځان جوړونې وړاندوینې (self-fulfilling prophecy) په توګه عمل کوي. په ډیجیټلي الکترونیک کې پرمختګونه، لکه د کیفیت سره تنظیم شوو د مایکرو پروسیسر قیمتونو کې کمښت، د حافظې ظرفیت (RAM او فلش) کې زیاتوالی، د سینسرونو یا حسګرو ښه والی او حتی په ډیجیټلي کمرو کې د پکسلونو شمېر او اندازه، د مور قانون سره زیات تړاو لري. په ډیجیټلي الکترونیک کې دا مرحلوي بدلونونه د ټکنالوژیکي او ټولنیز بدلون، ګټورتوب او اقتصادي ودې محرک ځواک دی.
اليشنگ ولسوالۍ
الیشنگ ولسوالۍ د افغانستان د لغمان ولايت له شپږو ولسوالیو یوه ولسوالۍ ده چې له مهترلام بابا سره نږدې پرته ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۶۸،۱۵۳ وگړو ته رسېږي. د الیشنګ په نوم سېند هم له همدې ولسوالۍ څخه تېریږي.
مېشت توکمونه
په دې ولسوالۍ کې پښتانه او پشیان اوسي چې په پښتو، دري او پشيي ژبو خبرې کوي.
سرچينې
وېشنيزه:لغمان وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د لغمان ولسوالۍ وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ وېشنيزه:ختیځې ولسوالۍ
د مور قانون
په دې وروستیو کې د مور قانون د راتلونکي پرمختګ لپاره د ځای څخه وخت ته یو سمتي بدلون وړاندیز شوی ( چې د مایکرو الکټرونیک راتلونکی پرمختګ په نوم یادېږي). په دې بهیر کې، ذهن "په مشخص ځای کې د زیاتو ټرانزیسټرونو د بسته بندۍ" څخه " د وخت له پلوه په مؤثر طریقه د یاد ټرانزیسټرونو ټولیزې کارونې" ته بدلېږي.
د تقوا لنډ تعریف، د تقوا ګټې د قران له نظره او د تقوا اسباب
ليکنه: محمد نعيم عزيزي
د تقوا لنډ تعریف
علما وايی! تقوا د الله تعلی سره محبت کول او د هغه داسی اطاعت کولو ته وایی چی بنده د الله تعلی په ټولو اوامرو عمل کوي او هېڅکله یی هم الله تعلی په هغه ځای او حالت کی ونه ګوري چی تری منع کړی یی دی.
د تقوا ګټې
۱- الله تعلی متقیانو ته هدایت کوي کوم چی تر ټولو لویه سرمایه ده (سورة بقره ۳)
(ذَٰلِكَ ٱلۡكِتَٰبُ لَا رَيۡبَۛ فِيهِۛ هُدٗى لِّلۡمُتَّقِينَ)
ژباړه: دا (عظيم) كتاب دى، په ده كې هېڅ شك نشته، د پرهېزګارانو لپاره هدايت دى.
۲- الله تعلی د متقیانو اعانت او مرسته کوي (سورة نحل ۱۲۸)
(إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ)
ژباړه: بېشكه الله تعلی د هغو كسانو سره دى چې پرهېزګاري كوي او د هغو كسانو سره چې هغوى نېكي كوونكي دي.
(وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُتَّقِينَ)
ژباړه: او الله د پرهېزګارانو ملګرى دى
۴- په تقوا سره د الله تعلی محبت حاصلیږي (سورة توبه ۴)
(إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ)
ژباړه: الله تعلی له متقیانو سره محبت کوي
۵- الله تعلی متقیانو ته بښنه کوي او لویی بدلی ورکوي (سورة طلاق ۵)
(وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يُكَفِّرۡ عَنۡهُ سَيِّـَٔاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا)
۶- الله تعالی د متقیانو چاری اسانوي (سورة طلاق ۴)
(وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مِنۡ أَمۡرِهِۦ يُسۡرٗا)
ژباړه: او هغه څوك چې له الله نه ووېرېږي، الله تعلی به د ده لپاره په كار كې ډېره اساني پیدا كړي
۷- متقیان الله تعالی له غمونو څخه خلاصوي او پراخه رزق ورکوي (سورة طلاق ۳،۲)
(وَمَن يَتَّقِ ٱللَّهَ يَجۡعَل لَّهُۥ مَخۡرَجٗا، وَيَرۡزُقۡهُ مِنۡ حَيۡثُ لَا يَحۡتَسِبُۚ)
ژباړه: او هغه څوك چې له الله نه ووېرېږي، (نو) هغه به د ده لپاره د وتلو څه ځاى پیدا كړي او ده ته به له هغه ځایه رزق وركړي چې دى به ګمان هم نه كوي.
۸- الله تعالی د متقیانو اعمال قبلوي (سورة مائده ۲۷)
ژباړه: بېشكه همدا خبره ده چې الله یی له پرهېزګارانو څخه  قبلوي
۹- الله تعالی متقیانو ته کامیابي ورکوي (سورة بقره ۱۸۹)
(وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ)
ژباړه: او له الله نه وېرېږئ، د دې لپاره چې كامیاب شئ
۱۰- په متقیانو به هیڅ وېره او غم نه وي (سورة یونس ۶۲، ۶۳)
أَلَآ إِنَّ أَوۡلِيَآءَ ٱللَّهِ لَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ، ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُون
ژباړه: اګاه شئ! بېشكه د الله دوستان چې دي؛ پر هغوى باندې نه څه وېره شته او نه دوى غمجن كېږي، هغه كسان چې ایمان يې راوړى دى او ځان (له نافرمانیو) ساتي.
۱۱- الله تعالی متقیانو ته له دوزخ نه نجات ورکوي (سورة مریم ۷۲)
(ثُمَّ نُنَجِّي ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّنَذَرُ ٱلظَّـٰلِمِينَ فِيهَا جِثِيّٗا)
ژباړه: بیابه مونږ هغو كسانو ته نجات وركړو چې پرهېزګاري يې كړې ده
۱۲ـ الله تعالی د متقیانو لپاره د دنیا او اخرت زیري ورکوي (سورة یونس، ۶۳، ۶۴)
(ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُون، لَهُمُ ٱلۡبُشۡرَىٰ فِي ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَا وَفِي ٱلۡأٓخِرَةِۚ)
ژباړه: هغه كسان چې ایمان يې راوړى دى او ځان (له نافرمانیو) ساتي، د همدوى لپاره په دنيايي ژوند كې زېرى دى او په اخرت كې (هم).
۱۳ـ الله تعلی د متقیانو لپاره جنتونه تیار کړي (سورة قلم ۳۴)
(إِنَّ لِلۡمُتَّقِينَ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّـٰتِ ٱلنَّعِيمِ)
ژباړه: بېشكه د پرهېزګارو لپاره د خپل رب په نیز د نعمتونو جنتونه دي
په ځان کی د تقوا را وستلو اسباب
۱.     د اخرت د عذاب نه وېره کول.
۳.     د اخرت د ثواب امید چی الله تعلی به جنتونه راکوي.
۴.      د الله تعلی څخه د دنیا د نعمتونو امید کول.
۵.     د الله تعالی د محاسبی او پوښتنو نه وېره.
۶.     د الله تعلی د نظر نه حیا او شرم کول، هغه دا چی الله تعلی مو په هر حالت کی ویني.
۷.     د الله تعلی د نعمتو شکر کول لکه د (اسلام، صحت، عقل، کورنی ...) نعمتونو.
۸.     په دین ځان پوهول.
۹.     د الله عظمت په زړه کی ساتل دا چی الله تعلی ډېر لوی ذات دی او باید نافرماني یی ونه شي.
۱۰.  د الله تعلی سره مینه کول
۱۱.  د الله تعلی په پوهه باور لرل، هغه دا چی په تقوا کی مو د اخرت ترڅنګ د دنیا لویه ګټه ده.
په ۲۰۲۳ کال کې د ټایټان اوبتل پېښه
د 2023 د جون په 18، د کاناډا د نیوفونډلینډ ساحل ته څیرمه د شمالي اتلانتیک بحر کې په نړیوالو اوبو کې د اوشینګیټ لخوا چلول شوي د ټایټان سره اړیکه له لاسه ورکړه. دغه اوبتل چې د RMS Titanic بیړۍ د لیدلو لپاره په یوه سیاحتي سفر کې له پنځو کسانو سره وو، د ډوبې شوې سیمې ته له غورځیدو ۱ ساعت او ۴۵ دقیقې وروسته له اوبتل سره اړیکه پرې شوه او کله چې بیرته راښکاره نه شوه، چارواکو ته خبر ورکړل شو. په هغه ورځ وروسته وخت.
ما د متحده ایالاتو ساحل ساتونکي ، د متحده ایالاتو بحري او د کاناډا ساحل ساتونکي په مشرۍ د یوې نړیوالې ډلې څخه د لټون او ژغورنې ډیری عملیات ترسره کړي دي. د شاهي کاناډا د هوايي ځواک الوتکې او د متحده ایالاتو د هوايي ملي ګارد، د شاهي کاناډا د سمندري ځواکونو یوه کښتۍ، څو سوداګریزې او څیړنیز کښتۍ او له لیرې چلول شوي وسایط هم په لټون کې مرسته وکړه.
ټیټان
ټایټان یوه پنځه کسيزه کښتۍ وه چې د Oceangate لخوا پرمخ وړل کیده. د دې په وینا، دا د 4,000 متر (13,000 فټ) په ژوره کې ډوبولو لپاره ډیزاین شوی و ترڅو "د سایټونو سروې او معاینه وکړي، د معلوماتو څیړنه او راټول کړي، فلمونه او رسنۍ تولید کړي، او د ژور سمندر هارډویر او سافټویر ازموینه وکړي".
موټر
موټر (یا اتوموبیل) یوه څرخ لرونکې نقلیه وسیله ده چې د لېږد رالېږد لپاره کارول کېږي. د موټرونو په ډېری تعریفونو کې راځي چې موټرونه پر سړکونو حرکت کوي، له یوه تر اته کسان ځایوي، څلور ټایرونه لري او تر ډېره د توکو پر ځای خلک لېږدوي.
په نړیواله کچه له موټرونه استفاده د شلمې پېړۍ په جریان کې وشوه او پرمختللي اقتصادونه پرې تکیه دي. په ۱۸۸۶ ز کال کې د موټرونو د رامنځته کېدو کال ګڼل کېږي، ځکه په دغه کال جرمني مخترع «کارل بېنز» د «بېنز پېټېنټ-موټورواګن» په نامه د خپلې اختراع حق ثبت کړ. موټرونه د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په پراخه کچه تولید شول. د لومړنیو هغو موټرونو په ډله کې چې د ټولو لپاره د لاسرسي وړ وو، «T1908» ماډل موټر و چې «فورډ امریکايي شرکت» جوړ کړی و. موټرونو په چټکۍ سره په متحدو ایالتونو کې وده وکړه او د حیواناتو په مرسته د کشېدونکو بګیو ځای یې ونیو. په اروپا او نوره نړۍ کې د موټرونو لپاره غوښتنه، تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته ډېره شوه.
د موټرونو کارول ځینې لګښتونه او ګټې لري. د فرد اړوند لګښتونه یې موټر اخیستل، جوړول او ساتل، د تېلو لګښت، استهلاک، د موټر چلولو وخت، د پارکېنګ لګښت، مالیه او بیمه دي. د ټولنو په اړوندو لګښتونو کې یې د سړکونو ساتنه، د ځمکې کارول، پر  سړکونو ګڼه ګوڼه، د هوا ککړتیا، عامه روغتیا، روغتیا ساتنه او په پای کې د موټر تخریب شاملېږي. ترافیکي پېښې په ټوله نړۍ کې د مړینې او ټپي کېدو ستر لامل دی.
په شخصي ګټو کې یې لېږد رالېږد، خوځښت، خپلواکي او اسانتیا شامل دي. په ټولنیزو ګټو کې یې اقتصادي ګټې شاملېږي؛ مثلاً د موټرونو د صنعت په مرسته کار او شتمني رامنځته کېږي، د لېږد رالېږد خدمتونه وړاندې کېږي، د تفریح او سفر له لارې ټولنه هوسا کېږي او له مالیاتو څخه عواید ترلاسه کېږي. له یوه ځایه بل ځای ته د خلکو سفرونه د ټولنو پر ماهیت پراخې اغېزې لري. په ټوله نړۍ کې شاوخوا یو میلیارد موټرونه کارېږي. په چین، هند او نورو تازه صنعتي شویو هېوادونو کې د موټرونو استفاده په چټکۍ سره مخ پر ډېرېدو ده.
تاریخچه
د بخار په مرسته چلېدونکې لومړنۍ نقلیه وسیله په چین کې د «جیوسېټ ماموریت» یوه غړي «فرډينانډ وربېسټ» په شاوخوا ۱۶۷۲ ز کال کې ډیزاین او جوړه کړه. دا د سترواک «کانګ‌شي» لپاره د ۶۵ سانتي مترو (۲۶ اېنچ) په اندازه یوه جوړه شوې لوبتکه وه چې د چلوونکي یا بل کس د لېږد وړتیا یې نه لرله. پوره څرګنده نه ده چې ایا دا ماډل په بریالي ډول جوړ اوعملي شو که نه.
نیکولاس-جوزېف کاګوناټ ته په ۱۷۶۹ ز کال کې د لومړنۍ بشپړې په خپله تلونکې نقلیه وسیلې د جوړولو امتیاز ورکول کېږي، ښاعلي نیکولاس داسې نقلیه وسیله جوړه کړه چې د بخار په مرسته یې حرکت کاوه او درې ټایرونه یې لرل. ده د فرانسې د پوځ لپاره دوه بخاري ټراکټورونه هم جوړ کړل چې یو یې د فرانسې د ملي هنرونو او لاسي صنایعو په مرکز کې ساتل کېږي. د ده اختراعات له دې امله نیمګړي وو چې د اوبو رسولو او بخاري فشار د ساتلو په برخه کې يې ستونزې لرلې. په ۱۸۰۱ ز کال کې «ریچارډ ټریویټېک» د «پوفېنګ ډيویل» په نامه د اورګاډي لومړنی ماشین جوړ او نندارې ته وړاندې کړ، د ډېرو په باور دا لومړنۍ بخاري نقلیه وسیله ده چې جوړه شوې ده. دغې وسیلې هم د پوره وخت لپاره د بخار فشار نه شوای ساتلی او عملي استفاده یې کمه وه.
د ۱۸۸۱ ز کال په نومبر میاشت کې فرانسوي مخترع «ګوسټاو ټروو» د پاریس د برېښنا په نړیوال نندارتون کې خپل لومړنی (درې ټایره) برقي موټر نندارې ته وړاندې کړ. کابو په همدغه مهال ګڼو نورو جرمني انجنیرانو (ګوتلیب ډایملر، ویلهلم میباخ او سیګفریډ مارکس)  هم پر دې ستونزه کار کاوه. په ۱۸۸۶ز کال، د موټرونو د رامنځته کېدو کال ګڼل کېږي او دا هغه مهال و چې جرمني انجنیر «کارل بېنز» د «بېنز موټرواګن» په نامه خپله اختراع ثبت کړه. نوموړی په ټولیز ډول د موټر مخترع بلل کېږي.
په ۱۸۷۹ ز کال کې بېنز ته د هغه ماشین یا انجن د اختراع د ثبتولو حق ورکړل شو چې یو کال وړاندې یې ډیزاین کړی و. د ښاغلي بېنز ګڼو نورو اختراعاتو د نقلیه وسایلو د چلولو لپاره د داخلي احتراق د موتور استفاده شونې کړه. د ده لومړنی موټورواګن په ۱۸۸۵ ز کال کې د جرمني په «ماناهیم» ښار کې جوړ شو. ښاغلي بېنز ته د ۱۸۸۶ ز کال د جنورۍ میاشتې په ۲۹مه نېټه (د خپل ستر شرکت «بېنز انډ سای» تر څارنې لاندې چې په ۱۸۸۳ ز کال کې یې جوړ کړی و) د اختراع د ثبت حق ورکړل شو. بېنز د ۱۸۸۶ ز کال د جولای میاشتې په ۳یمه نېټه، د خپل موټر لپاره تبلیغات پیل کړل او د ۱۸۸۸ او ۱۸۹۳ ز کلونو تر منځ یې شاوخوا ۲۵ بېنز موټرونه وپلورل. فرانسوي «امیل راجر» چې مخکې یې بېنز موټرونه د یوه جواز له مخې تولیدول، دا مهال یې بېنز موټر خپلو تولیداتو ته ور اضافه کړ. دا چې فرانسه د لومړنیو موټرونو لپاره پرانیستی ځای و، په لومړیو کې بېنز موټرونه تر ډېره په جرمني کې جوړ او وپلورل شول. د ۱۸۸۸ ز کال په اګسټ میاشت کې د کارل بېنز مېرمنې «برټا بېنر» د موټر په مرسته پر سړک لومړنی سفر وکړ، تر څو د خپل خاوند د اختراع ارزښت ثابت کړي.
په ۱۸۹۲ ز کال کې جرمني انجنیر «روډولف ډیزل» ته د «نوي منطقي احتراق موتور» د اختراع د ثبتولو حق ورکړل شو. ده په ۱۸۹۷ ز کال کې لومړنی ډيزلي انجن جوړ کړ. بخاري، برېښنايي او پېټرولي موټرو د څو لسیزو لپاره سیالي وکړه او په ۱۹۱۰مو ز کلونو کې، هغو موټرونو تر نورو ډېر مخکې شول چې انجن یې پېټرول سوځول.
په ټولیز ډول داسې اټکل کېږي چې د عصري موټرونو او موټر سایکلونو د جوړېدو لپاره د اختراعاتو څه باندې یو لک حقونه ثبت شوي دي.
د سون‌توکو او محرکه قوې ټېکنالوژۍ
د ترانسپورتي وسایلو سکتور، د هوا په ککړوالي، غږیز ککړوالي او اقلیمي بدلون کې ستره ونډه لري.
د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو کې ډېری کارېدونکي موټرونه پېټرولي وو. د موټرو د تولیدوونکو نړیواله اداره وايي: په کومو هېوادونو کې چې د کم‌سلفره پېټرولو استفاده جبري ده، هلته (د یورو-۶ په څېر) هغه پېټرولي موټرونه چې د ۲۰۱۰مو ز کلونو له وروستیو معیارونو سره سم جوړ شوي دي، د هوا په ککړتیا کې کمه ونډه لري. په ځينو ښارونو کې پر پخوانيو پېټرولي موټرونو بندیز لګېدلی او ځينې هېوادونه غواړي چې په راتلونکي کې د دا ډول موټرونو پلور منعه کړي. د چاپېریال‌ساتنې ځینې فعالې ډلې وايي چې: د اقلیمي بدلون د محدودولو لپاره باید د فوسیلي سون‌توکو سوځوونکي موټرونه ورو ورو له منځه لاړ شي. په ۲۰۱۷ ز کال کې د پېټرول سوځوونکو موټرونو تولید اوج ته رسېدلی و.
وزن
د شلمې پېړۍ په وروستیو او د یووېشتمې پېړۍ په لومړیو کې د موټرونو وزن د بېټریو، د خوندیتوب د عصري اوسپنیزو پنجرو، د قلف ضد برېکونو، ایربګونو او ډېرو قوي انجونونو له امله زیات شو او تر ۲۰۱۹ ز کال پورې په معمولي ډول د موټر وزن له ۱ تر ۳ ټنو زیات و. درانه موټرونه د ټکر پر مهال د موټر چلوونکي لپاره خوندي دي، خو د نورو موټرونو او د سړک پر سر د تېرېدونکو اشخاصو لپاره خطرناک دي. د موټر وزن د تېلو پر مصرف او فعالیت اغېز کوي، ډېر وزن د موټر د تېلو مصرف لوړوي او فعالیت یې کموي.
په نړۍ کې د غلو دانو مهم تولیدوونکي هیوادونه
د ټولې نړۍ په کچه د زیاتو غلجاتو مهم صادرونکي هیوادونه.
بریکوټ
بریکوټ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
ښځې په فلسفه کې
که څه هم په ټوله کې نارینه وو فلسفي بهیر تر تسلط لاندې درلود، خو د تاریخ په اوږدو کې ښځې هم د دې ډیسپلین فیلسوفانې وې. لرغونې بېلګې یې میتریي (۱۰۰۰ کاله مخکې له میلاد نه)، ګارګي واچاکنوي (۷۰۰ کاله مخکې له میلاد نه)، د مارونیا اوسېدونکې هیپارچیا (۳۲۵ کال مخکې له میلاد نه فعاله وه) او د سایرین اوسېدونکې آرېت (له ۵ پېړۍ  څخه تر ۴ پېړۍ فعاله وه). ځینې ​​ښځینه فیلسوفانو د منځنیو پېړیو او عصري دورې په ترڅ کې شتون درلود. خو تر ۲۰ او ۲۱ پېړیو پورې هېڅ یوه د لوېدیځ د آثارو برخه نه وه، خو ځینې سرچینې څرګندوي چې سوزان لینجر، جی. ای. ایم. انسکامي، هانا انریت او سیمیوني دي بیوایر په دې بهیر کې ونډه درلوده.
سره له دې چې د تاریخ په اوږدو کې ښځو په فلسفه کې برخه اخیستې، خو په علمي فلسفه کې د جندر نابرابري شتون لري. دا کېدای شي د ښځو په وړاندې د ښکاره تعصب دریځ وي. ښځې اړ دي چې د کار په ځای کې خنډونه لکه جنسي ځورونې له مخې لري کړي. د فلسفې په ډګر کې هم نژادي او قومي لږکي شته. لږکي او فلسفه (MAP)، د امریکا د فلسفې ټولنه، او په فلسفه کې د ښځو ټولنه ټول هغه بنسټونه دي چې هڅه کوي په علمي فلسفه کې د جنسیت نابرابري له منځه یوسي.
په انګلستان او متحده ایالاتو کې د ۱۸۰۰ لسیزې په لومړیو کې، ځینو کالجونو او پوهنتونونو د ښځو په جذبولو پیل وکړ، ترڅو ډېرې اکاډمیکې ښځې ټولنې ته وړاندې کړي. سره له دې، د متحده ایالات د پوهنې وزارت د ۱۹۹۰ لسیزې راپورونه ښیي چې لږ میرمنو فلسفه پای ته رسولې ده، چې فلسفه د بشري علومو تر منځ د جنسیت له اړخه تر ټولو ټيټ تناسب لري. په ځینو مطالعاتو کې ښځې د فلسفې د برخې نږدې ۱۷ سلنه برخه جوړوي. په ۲۰۱۴ کال کې، په لوړو زده کړو کې مجلې،  فلسفه " له هغو څانګو څخه و شمېرله چې د ښځینه استادانو او محصلینو په وړاندې د بد چلند او جنسي ځورونې اوږد تاریخ" لري. په شیفیلډ پوهنتون کې د فلسفې پروفیسورې جینیفر ساول په ۲۰۱۵ کال کې وویل چې مېرمنې "... د ځورونې، ګواښونو او غچ اخیستنې له امله فلسفه پرېږدي.
د کاناډا فلسفې ټولنې د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې ادعا وکړه چې د فلسفې په علمي ډګر کې د جنسیت نا برابري او جنسیتي تعصب شته. د متحده ایالاتو د ټولنپوهنې پروفیسور د ۲۰۱۳ کال په جون میاشت کې وویل چې "فلسفي په څلورو معتبرو ژورنالونو کې له ټولو وروستیو ماخذونو څخه، ښځینه لیکوالانې ټولټال یوازې ۳.۶ سلنه جوړوي." د فلسفې د سټینفورډ د دایره المعارف اېډېټرانو د ښځینه فیلسوفانو د لږ ونډې په اړه اندیښنې راپورته کړې دي او دوی له اېډېټرانو او لیکوالانو څخه غواړي چې د ښځینه فیلسوفانو د ونډې په اړه ډاډ ترلاسه کړي. د یوجین سن پارک په وینا،" فلسفه په مسلطه توګه د سپین پوستو تر واک لاندې او په مسلطه توګه د نارینه وو تر اغېز لاندې ده. د جنسیتي یوازیتوب دا بڼه د دې ډیسپلین په ټولو کچو کې نږدې په ټولو اړخونو کې شته." سوزان پرایس استدلال کوي چې د فلسفې "... آثار د سپین پوستو نارینه وو تر واک لاندې پاتې شوي دي -–یعني تر اوسه داسې لیدلوری نشته چې ټول نبوغ له جندر سره تړاو لري." د ساول په وینا، فلسفه چې د بشري علومو تر ټولو لرغونی علم دی، همدارنګه نارینه (او سپین پوستي) پلوې ده. په داسې حال کې چې د بشري علومو نورې برخې په جنسیتي برابرۍ کې نږدي والی لري، خو فلسفه په حقیقت کې ان د ریاضیاتو په پرتله ډېر نارینه ډوله ده.
تاریخچه
په داسې حال کې چې له پخوانیو وختونو راهیسې ښځینه فیلسوفانې وي او ځینې یې د خپل ژوند په اوږدو کې د فیلسوفانو په توګه شمېرل شوې دي خو تقریبا هېڅ ښځینه فیلسوفې د غربي فلسفې په کانون یا د آثارو په ټولګه کې برخه نه ده اخیستې. د فلسفې تاریخ پوهان له دوو بنسټیزو ستونزو سره مخامخ دي. لومړی د تاریخ او فلسفې له متنونو څخه د ښځینه فیلسوفانو ایستل دي چې د فلسفې د زده کونکو ترمنځ د ښځینه فیلسوفانو په اړه د پوهاوي نشتوالي لامل کېږي. دویمه هغه ستونزه ده چې د مشهورو فیلسوفانو د فلسفې په اړه او په هغه کې د ښځو د وڼدې په تړاو باید ډېر څه ویلي وای. په تېرو پینځلس کلونو کې د فلسفې د تاریخ او د فلسفې د آثارو په اړه ښځينه پلوه لیکنې بې ساري توګه زیاتې شوې دي.
د اتلانتیک خپرونې د ۲۰۱۵ کال د مې د میاشتې په ۱۳ ګڼه کې، سوزان پرایس یادونه کوي چې که څه هم په ۱۷۴۷ کال کې د کانټ لومړۍ څېړنه ایمیلی دو شاتلیت د ماخذ په توګه کاروي، چې د نیوټن د آثارو تفسیر کوونکې، د مذهب، ساینس او ریاضیاتو عالمه وه،  "د نورتون د فلسفې پېژندنې په نوې ګڼه کتاب کې چې تر ۱۰۰۰  زیاتې پاڼې لري، د هغې آثار نه موندل کېږي. دا کتاب تر شلمې پېړې پورې په خپل بحث کې د کومې ښځینه فیلسوفې نوم نه اخلي. پوهان استدلال کوي چې ښځینه فیلسوفانې همدارنګه د نظم او نثر په "...نورو مخکښو آثارو کې چې د پوهنتون په ټولګیو کې تدریس کېږي، حضور نه لري." پرایس وايي چې د پوهنتون په فلسفي آثارو کې معمولا د ۱۷ پېړۍ ښځینه فیلسوفانې لکه مارګریټ کاوینډی، این کانوي او آغلې داماریس مشام څخه یادونه نه کېږي. پرایس استدلال کوي چې د فلسفې "... آثار د سپین پوستو نارینه وو تر واک لاندې پاتې شوي دي -–یعني تر اوسه داسې لیدلوری شتون لري چې ټول نبوغ له جندر سره تړاو لري."  د امریکایی فلسفي د ټولنې اجراییوی رئیسه امی فیرر وایی چی "...ښځې په سیستماتیک ډول له کانون څخه ایستل شوې دي، او دا چی د ښځو ګډون نشي کولای چې وښیي چې ښځو په دې برخه کې څومره اغیزه درلود." د فلسفې دایره المعارف، چې په ۱۹۵۷ کال کې خپره شوه، "... د ۹۰۰ څخه زیاتو فیلسوفانو په اړه يې مقالې درلودې، خو د ولستونکرافت، اندریت او دي بیوایر په اړه یې حتی یوه کلیمه هم نه وه لیکلې." دا ښځينه فلسوفانې د کانون د جوړیدو په وخت کې ان په څنډه کې هم تر بحث لاندې نه وې نیول شوې.
د ښځینه فیلسوفانو د خورا لږ شمېر د تشرېح په اړه، امریکایی عالمه او ټولنیز نیوکه کوونکې کیملي پاګلیا (په ۲۹۴۷ کې زیږېدلې) استدلال کوي چې "... په عمومي توګه ښځې د نارینه وو په پرتله د کار په خورا سخت، ساړه، تحلیلي چاپېریال کې چې فلسفه ورسره لاس او ګرېوان ده، د لږ آرامتیا احساس کوي. .په ټوله کې ښځې ... له عملي، او شخصي چاپېریال سره مینه لري. داسې نه ده چې دوی په ذاتي توګه د فلسفې یا لوړو ریاضیاتو په برخه کې وړتیا یا لېوالتیا نه لري، بلکې د نارینه وو په پرتله ډېر نه غواړي یو بې مینې چاپېریال ته چې له هغې نه طبیعت او انسان حذف شوی دی، خپل ژوند وقف کړي. د ۲۰۱۸ کال د دسمبر په میاشت کې د ایون د "د فلسفې لومړۍ میرمنې" تر نامه لاندې مقاله کې، د نړۍ د مفکورو تاریخ لیکونکی ډګ هیرجورنسرود د نړۍ  سویلي نیمې کرې د ډېری ښځینه فیلسوفانو په اړه لیکي، او دې پایلې ته ورسېد: "فلسفه یو وخت د ښځو نړۍ وه، چې تر آسیا، افریقا او لاتینې امریکا پورې پراخه وه. اوس د دې وخت رارسېدلی چې دا له لاسه تللی قلمرو بېرته ترلاسه کړو." هیرجورنسرود استدلال کوي چې ښځې او د رنګ فیلسوفانې له فلسفې کانون څخه د کانټ، هېګل او د هغوی د ملاتړو له خوا ایستل شوې دي.
ټیکو براهي
ټیکو براهي (زوکړه: د ۱۵۴۶ زکال د ډسمبر ۱۴مه – مړینه: د ۱۶۰۱ زکال د اکټوبر ۲۴مه) ډنمارکي ستور پوه و چې د خپلو بې مخینې کره او جامعو نجومي مشاهداتو له امله شهرت لري. نوموړی د خپل ژوندانه پر مهال د ستور پوه، نجومي او کیمیاګر په توګه پېژندل کېده  چې د تلسکوپ له اختراع وړاندې وروستۍ مخکښ ستور پوه و.
په ۱۵۷۲ زکال کې د ټیکو پام یوه داسې بشپړ نوي ستوري ته شو چې له نورو ټولو ستورو یا سیارو څخه ځلانده و. نوموړی چې د دغه ستوري له لیدو څخه چې نه باید یې په دغه ځای کې موقعیت لرلای حیران شوی و، راتلونکي ۱۵ کلونه (۱۵۷۶- ۱۵۹۱ زکال) یې د ستور پوهنې په برخه کې د اندازه کولو د کره وسایلو جوړولو ته ځانګړي کړل. پاچا دویم فریدریک ټیکو ته په هون ټاپو کې ځمکه ورکړه او هغه ته یې د اورانینبورګ (Uraniborg) په نامه د عیسوي اروپا د لویې رصد خانې د جوړولو لپاره پیسې ورکړې. له دې وروسته نوموړي په پټه سره په سټیرنبورګ (Stjerneborg) رصد خانه کې کار وکړ او هلته یې دې ته پام شو چې په اورانینبورګ کې د هغه له خوا جوړ شوي امکانات په کافي کچه ثابت نه دي. د هغه بې مخینې څېړنیز پروګرام لامل وګرځېد ستور پوهنه په لومړني معاصر علم واوړي او همدارنګه یې علمي انقلاب رامنځته کړ.
په ۱۵۹۷ زکال کې ټیکو د نوي پاچا څلورم کریسټین له خوا اړ کړای شو ډنمارک پرېږدي. هغه پراګ ته وبلل شو او د سترواکۍ رسمي نجومي وټاکل شو؛ همدا و چې په بناټکي نادییزرو سیمه کې یې یوه رصد خانه جوړه کړه. په ۱۶۰۱ زکال کې د هغه له مړینې وړاندې یوهانس کپلر د یوه کال لپاره له ده سره کار وکړ او د هغه له معلوماتو څخه یې د سیاروي حرکت اړوند د خپلو دریو قوانینو په پراختیا کې ګټنه وکړه.
لومړني کلونه
ټیکو د ۱۵۴۶ زکال د ډسمبر په ۱۴مه په خپله اجدادي سیمه کنوټسټروپ (په ډنمارکي: Knudstrup borg؛ په سویډني: Knutstorps borg) کې وزېږید چې د ډنمارکي سکونا ایالت د سوالاو ښار شمال ته په ۸ کیلومترۍ (۵ مایلي) فاصله کې یې موقعیت درلود. هغه له خپلو ۱۲ خویندو او وروڼو څخه مشر و چې د سټین براهي او سوفیا براهي په ګډون له دغو څخه اتو یې تر لویوالي ژوند وکړ. د هغه غبرګلونی ورور د تعمید له غسل وړاندې ومړ. ټیکو وروسته بیا د خپل مړه غبرګولني ورور لپاره په لاتیني یوه قصیده ولیکه چې په ۱۵۷۲ زکال کې د هغه د لومړني خپاره شوي اثر په توګه چاپ شوه. هغه ډبر لیک چې په اصل کې کونټسټروپ کورنۍ ته اړوند دی او اوس مهال مهال د کلیسا دروازې ته څېرمه د نښان په توګه لګول شوی ښيي چې د ټایکو په ګډون د هغه د کورنۍ ټول غړي نارینه و.
هغه مهال چې ټایکون دوه کلن و د هغه د تره یورګن ټایګزن براهي او د هغه د ښځې اینګر اوکس (د دغه قلمرو د خوانسالار پیډر اوکس خور وه) له خوا چې ماشوم یې نه درلود په زوی ګلوۍ ونیول شو او هغه یې له ځان سره یووړ څو لوی یې کړي. دا نه ده څرګنده چې ولې اوټه براهي له خپل ورور سره دغې هوکړې ته ورسېد، په دې سره ټیکو د دغې کورنۍ یوازنۍ ماشوم و چې د خپل مور او پلار له خوا په کنوټسټروپ کې را لوی نه شو. پر ځای یې نوموړی د لانګلنډ ټاپو په ټسټروپ او ټرانکیر برخو کې د یورګان براهي په کورونو کې را لوی شو چې وروسته بیا اودنسه ته نږدې نسبېهوډ (Næsbyhoved) ماڼۍ او له هغې وروسته په فالسټر ټاپو کې نیکوبینګ ماڼۍ ته ولاړ. ټیکو وروسته ولیکل چې یورګن براهي «زه را لوی کړم او په ساوختمندانه بڼه یې تر اتلس کلنۍ پورې زما اړتیاوې پوره کړې؛ هغه تل له ماسره د خپل زوی په څېر چلن کاوه او زه یې خپل وارث وټاکلم».
ټیکو له ۶ کلنۍ څخه تر ۱۲ کلنۍ پورې په ډېر احتمال په نیکوبینګ کې لاتین ښوونځي ته ولاړ. د ۱۲ کلنۍ په عمر یې د ۱۵۵۹ زکال د اپرېل په ۱۹مه په کوپنهاګن پوهنتون کې زده کړې پیل کړې. هلته یې د خپل تره په غوښتنه د حقوقو په برخه کې په زده کړو پیل وکړ، خو په نورو څانګو کې یې هم زده کړې وکړې او له ستورپوهنې سره یې لیوالتیا ومونده. په پوهنتون کې د ارسطو نظریاتو د علمي نظریاتو اصلي برخه جوړوله او ټیکو په ډېر احتمال سره د ارسطویي فزیک او ستورپوهنې په برخه کې بشپړې زده کړې وکړې. هغه د ۱۵۶۰ زکال د اګست په ۲۱ مه د لمر کسوف تجربه کړ او په شدیده توګه د دغه واقعیت تر اغېز لاندې راغی؛ په داسې حال کې چې د هماغه مهال د شته معلوماتو د وړاندوینې پر بنسټ د یوې ورځې په توپیر رامنځته شو. د هغه دې ته پام شو چې کره مشاهدات لامل کېدای شي د هغو د کره مهال په موندلو کې مرسته وکړي. له همدې امله نوموړي د یوهانس ډي ساکروبوسکو د اثر ډي سپیرا مونډي (De sphaera mundi)، د پتروس آپیانوس د Cosmographia seu descriptio totius orbis په نامه کتاب او د رګیو منتانوس له خوا د De triangulis omnimodis په نامه د لیکل شوي کتاب په ګډون پریمانه نجومي جدولونه او د ستورپوهنې اړوند کتابونه وپېرل.
کمپوسټ
کمپوسټ یو عضوي سره ده چې په مصنوعي توګه د نباتي او حیواني بقایاوو د پاتې شونو څخه تر لاسه کیږي د کمپوسټ د جوړولو پروسه د Composting په نامه یادیږي. دا یوه بیولوژیکي پروسه ده چې په دې کې هوازي او غیر هوازي مایکرو ارګانیزم عضوي مواد تجزیه کوي او د بېکاره پاتې شونو د کاربن او نایتروجن نسبت کموي. په هوازي پروسه کې د کروندې ګډ پاتې شوني د یو مناسب اندازې لرونکې کندې کې اچول کیږي د هرې ورځې جمع کېدونکي موادپه یوه نرۍ طبقه کې خوریږي او د غواګانو تازه فاضله مواد (غوشایه) ورباندې اچول کیږي کمپوسټ سرې د Super Phosphate 25 Kg/Ton په واسطه ټینګیږي. کله چې کنده 1,5 – 2,0 پورې ډکه شي نو د یو انچ په اندازه د خټې او غواګانو دفاضله موادو په واسطه پوښل کیږي، کمپوسټ د ۳ – ۴ میاشتو پورې د اضافي کارونو څخه علاوه تیاریږي.
د کمپوسټ د جوړولو (تیارولو) له پاره موادسمول
کمپوسټ په عمومي توګه د بېکاره موادو مختلفو ډولونو څخه جوړیږي چې دغه مواد باید په زیات مقدار سره موجود وي ، دغه عضوي بېکاره مواد په عادي توګه په لوړ نسبت سره نایتروجن او کاربن لري.
۲ - په مناسب ډول خوځول (اړول ) : د عضوي موادو تجزیه د مایکرو ارګانیزمونو په وسیله صورت نیسي او دوی باید د کمپوسټ کندو ته د Suitable Stater په توګه علاوه شي، دغه کېدای شي چې میتیازې ، غوشایه، د انسانانو فاضله مواد، خټې ، ناولتیا اوسي. فعاله مواد کېدای شي چې غېر عضوي مواد لکه امونیم سلفیټ، سودیم نایتریت، کلسیم سیاناماید وي. ۳ – اوبه : د میکروبي فعالیت له پاره اوبه یو د مهمو اړتیاوو څخه شمېرل کیږی، د کروندې په بېکاره موادو کې باید ۵۰ ٪ - ۶۰٪ اوبه د کمپوسټ د ښې تجزیې له پاره موجود وي. د کمپوسټ د ډېرۍ جوړولو له پاره اوبه ضروري دي چې د تبخیر او بهېدنې له لارې ښه تجزیه تر سره شي. ۴ – هوا : د کروندې فاضله موادو د تجزیې له پاره په مناسبه اندازه اکسېجن او د اکسیدېشن پروسې ته اړتیا لیدل کیږي، هوازي تجزیه د تجزیې په لومړیو مرحلو کې واقع کیږي نو په دغه وخت کې باید هوا په کافي اندازې سره موجوده وي. د ۱۰ – ۱۵ ورځو په دوران کې د کمپوسټ د ډېرۍ د اړولو په وخت شاید هوا واخلي، د عضوي موادو او نایتروجن له منځه تګ د کمولو له پاره نوره تجزیه په غیر هوازي توګه په کار اچول کیږي. مایع عضوي سره مایع عضوي سره د لیګیوم د شنو پاڼو د تجزیې څخه جوړیږي چې پاڼې تریخوالی ولري. نوټ:انځورونه مې د هېواد افغان کرنیز شرکت څخه کاپې کړي
تړلې لیکنې
سره کرنه
په افغانستان کې د بې ثباتۍ بحران او له خاورې یې د ایران او پاکستان استفاده
لیکوال: اکاډمسین استاد اعظم سیستاني ژباړه: باري زهیر
په افغانستان کې د بې ثباتۍ بحران او له خاورې او اوبو یې د ایران او پاکستان استفاده:
افغانستان د اوه پنځوسم (۱۳۵۷) کال د ثور له کودتا وروسته د بې ثباتي او امنیت د نشتون په بحران کې ښکېل شو او د شوروي اتحاد له یرغل وروسته شاوخوا پنځه میلیونه افغانان د پاکستان او ایران هېوادونو کډوالۍ ته مجبور شول. دا کډوال د خپل ژوند او د کورنیو د سرپرستۍ لپاره اړ وو چې  دغو هېوادونو کې د کم مزد په بدل کې شاقه کارونو ته مخه کړي او هم د کوربه هېوادونو د امینیتي مسؤلینو ناوړه رویه او چلند وزغمي. په ایران او پاکستان کې زیاتره ودانیزې چارې او ساختماني پرمختګ د افغان کډوالو د کار او زیار پایله ده. په همدې وخت کې د ګاونډیو هېوادونو استخباراتي او اطلاعاتي ادارو په افغان کډوالو کې له مفادپرستو او د اقتدار تږيو اشخاصو څخه د مذهبي رهبرانو او قومي مشرانو په نوم ملاتړ وکړ او د افغانستان د ګټو خلاف مزدورۍ ته یې وګمارل. یاد عناصر چې د اووه او اته ګونو رهبرانو په نوم مشهور دي، نن ورځ زموږ خلکو او ټولنې پېژندلي دي؛ له دې دوو هېوادونو هر یو یې په افغانستان کې وفادار او سرسپارلي اجینټان لري او دا له خپل تاریخ او ملت بې غوره او بې پروا مزدوران د افغانستان ګټې له ایران او پاکستان څخه په بې باکۍ قربانوي. ایران په سیمه کې د پاکستان په پرتله قوي او تاریخي هېواد دی او لا تر اوسه یې د صفوي پېر د امپراتورۍ فکر په سر کې شته. د نادرشاه افشار او صفوي دورې په مهال د دې هېواد اقتدار په تاریخ کې خوندي دی او په تاریخ کې دا هم خوندي دي چې له 230 کلن صفوي اقتدار څخه لومړني ازادي اخېستونکي خلک د کندهار افغانان وو. همدارنګه د نادر شاه افشار له مړینې وروسته لومړنی ملت د کندهار افغانان و چې د خپلواک هېواد بنسټ یې کېښود. یا په بله وینا په 1747 م کال د پوځي قومندانانو په لاس د نادرشاه افشار له وژلو سره سم یې هر مقتدر او ځواکمن پوځي قومندان د لویې امپراتورۍ په یوه برخه ولکه وکړه. د افغانستان خلکو هم د احمدخان ابدالي په مشرۍ کندهار کې د خپلواک دولت بنسټ کېښود. (اکتوبر۱۷۴۷). له هغه مهال را وروسته چې هر وخت افغانستان له جنګ او بې ثباتۍ سره مخ شوی دی، ایراني دولتونو له دې بحران څخه په خپله ګټه استفاده کړې ده. د ایران قاجاري دولت د شاه زمان له ورور شهزاده محمود څخه چې ایران ته یې پناه وړې وه، د زمان شاه په ضد استفاده وکړه. په 1798 م کال کې کله چې زمان شاه په هند د حملې په تکل لاهور ته رسېدلی و؛ له شهزاده محمود سره یو ځای یې په خراسان حمله وکړه، د زمان شاه د دولت ملاتړي مشران یې وځورول او تهران ته ستون شو. کال وروسته چې بیا زمان شاه د ډهلي په تکل لاهور ته رسېدلی و، بیا هم د شهزاده محمود په ملتیا یې په خراسان حمله وکړه او مشهد یې لوټ کړ. شاه زمان له موضوع څخه په خبرېدلو سره په بېړه ځان هرات ته ورساوه، هرات کې اطلاع ورته ورسېده چې قاجاري واکمن بېرته تهران ته ګرځېدلی دی. لیکن د زمان شاه صدراعظم رحمت الله خان د فارس صدراعظم حاجي ابراهیم ته لیک ولېږه او ورته لیکلي یې و: " که چېرې د ایران واکمن د شهزاده محمود له ملاتړ لاس په سر شي او ډاډ راکړي چې د افغانستان په متصرفاتو به برید نه کوي، تر څو زمان شاه په سمه توګه په هند کې خپله نقشه پلې کړي، نو زمان شاه به ټول ایالت د هرات تر څو میلۍ پورې پرېږدې چې د ایران د واکمن په سلطه کې راشي." ( فرهنگ ، ج ١، ص ١٩۲)
په دې توګه خراسان د ایران په ولکه کې پرېوت(1799). په داسې حال کې چې زمان شاه د هند په نیولو هم بریالی نه شو.
د امریکا غږ د راپور له مخې: د افغانستان په اوبو او انرژۍ وزارت کې د کابل سیندیزي حوزې رئیس معروف مسیر له امریکا غږ  سره په مرکه کې وویل:  د هلمند سیند د حقابې تړون په اساس د افغانستان دولت په ثانیه کې د (۲۶ متره مکعب) حقابې  ورکړه ایران سره منلې ده چې کلنۍ اندازه یې (۸۰۰ متر مکعب) اوبه کېږي. د دغه افغان چارواکي په وینا په تېرو څو لسیزو جنګونو کې چې افغانستان د خپلو اوبو په مدیریت قادر نه و، ایران ته له هلمند سیند څخه د کال له ۲،۵څخه تر درې میلیارد متر مکعب اوبه ورتللې. ښاغلي مسیر همدارنګه وویل: اقلیمي بدلونونو ته په کتلو چې دا مهال یې د افغانستان له %50  سلنه زیات زراعت اغېزمن کړی دی؛ د دې هېواد حکومت په دې هڅه کې دی چې د بندونو په جوړولو او د اوبو رسوونې د پروژو په تطبیق سره چې  ۱۰ میلیارده ډالره پانګونه به پرې وشي، د ګاونډیو هېوادونو د حقوقو خوندیتوب ته په پام سره خپلې اوبیزې حوزې مدیریت کړي. (اول اگست۲۰۱۸) له امریکا غږ سره د ښاغلي مسیر مرکې ته که غور وکړو نو ایران د ۸۰۰ میلیون متر مکعب کلنۍ حقابې په ځای له هلمند سیند څخه د کال دوه نیم تر درې میلیارد متره مکعب اوبه مصرف کړې دي چې دا انداره اوبه د ایران کلنۍ حقابې له درې چنده سره معادلې دي. په همدې اساس د هلمند سیند له معاهدې وروسته د ۴۶ کلونو په موده کې ایران له خپل حق څخه ډېرې یعنې ۹۲ میلیارد متر مکعب اوبه له هلمند سیند څخه مصرف کړې دي. که د هر متر مکعب اوبو بیه په هماغه قیمت محاسبه کړو چې ایران یې په کویټ او عربي اماراتو پلوري، یعنې یو متر مکعب اوبه په یو ډالر؛ نو ایران د افغانستان ۹۲ میلیارده ډالره د اوبو پوروړی دی. سره له دې چې ایران د اوبو د اضافي مصرف په وجه د افغانستان پوروړی ګڼل کېږي، خو څه موده وړاندې ایراني چارواکو د افغانستان واکمنانو ته اخطار ورکړ چې ژر تر ژره دې له هلمند سیند څخه د ایران حقابه ورکړي یا دې ایراني متخصصینو ته اجازه ورکړي چې له کوهک بند ۵۰۰ کيلومټره پورته د کجکې بند کې د اوبو د اندازې نظارت وکړي او پرېنږدي چې حالت تر دې لا ترینګلی شي. د کارپوهانو له انده د دواړو هېوادونو سرحدي ستونزې او په ځانګړې توګه ترمنځ یې د روانو اوبو په سر کړکېچ د خبرو او مذاکراتو له لارې د حل وړ دی. له نورو ابزارو او لارو چارو څخه استفاده او له دې جملې څخه د سیاسي او اقتصادي موخو ترلاسه کولو لپاره د مخالفو وسلوالو ډلو ملاتړ ګټور نه دی، بلکې یواځې په سیمه کې ګډوډۍ زیاتوي. پای
ددې لیکني پښتو ژباړه( باري زهیر ) په 12/6/2023 کړیده ویکیپېډیا ته ورګډوونکی: حاتم څمکنی 23/7/2023
خوږياڼو ولسوالۍ
خوګیاڼې ولسوالۍ د غزني ولایت یوه ولسوالۍ ده چې 000’28 وګړې لري د یادې ولسوالۍ ټول خلک په پښتو ژبه خبري کوې.
د افغانستان د اټوم انرژۍ پېښليک
دافعانستان داتوم انرژۍ پـيښليک  ( Afghan Atomic Energy Commission English )
تاريخ
په ١٩٥٧ م کال کې د نړېوال اتوم انرژي سازمان (International Atomic Energy Agency = IAEA) بنسټ د نيويارک په ښار کې د ملګرو ملتو دپرېکړې په پايله کې کېښودل شو. دنوموړي سازمان پلازمېنه بيا وروسته د اطريش هېواد او د ويانا په ښار کې وټاکل شو. دنوموړي سازمان د غړو هېوادو شمېر نن ورځ (١٣٤) ته رسېږي او افغانستان يو له هغو لومړنيو درويښتو (٢٣) هېوادونو څخه ښمېرل کېږي چې په ١٩٥٧ م کال کې د نوموړي سازمان اصلي غړيتوب تر لاسه کړ. د افغانستان داتوم انرژي (AAEC) بنسټ دخداې بښلي ارواښاد پوهاند ډاکتر عبدالغفار کاکړدنه ستړې کېدونکو هلې ځلې په پايله کې کېښودل شو. نوموړی علمي شخصيت د هغه د ياد شوي ملي خدمت په بدل کې د پيل نه دافغانستان داتوم انرژی د مسئول مشر په توګه وټاکل شو چې دغه دنده يې په ډير برياليتوب سره او تر ډېرو کالونو پورې په غاړه درلوده. دافغانستان داتوم انرژي سازمان دځينو ګاونډيوهېوادو په برخلاف په نړی کې دسولې دټينګېدواو ديوه وفادار غړي په توګه د ملګرو ملتو ټول نړېوال تړنونه لاس ليک کړه. د بېلګي په ډول:
(Nuclear Non Prolieferation Treaty = NPT) (Comprhensive Test Ban Treaty = CTB)
اتوم تاريخ
دنړېوال اتوم انرژي سازمان پخپله هم يو په زړه پوری او ددرس نه ډک سرليک لري چې دنړيوالې دويمې جګړې سره تړاو لري.
په ١٩٤٥ ع کال کې داګست مياشتې په شپږمه نېټه ددويمې نړيوالې جګړې په پاې کې امريکايي واکمنودنړی په پېښليک کې لوموړی اتوم بم چې دکود نوم يې کوچنی هلک وه (Little Boy) دجاپان په ښارهيروشيما باندې واچول شو. دموموړي اتوم بم دچاودنې ثمره یا نې د چاودنې انرژي يې لږ څه دیارلس زره ټنه ټي ان ټي او دچاودنې بډاې شوي رادیو اکتیوموادیې یورانیم دوه سوه پېنځه دیرش (Uanium-235) او دهستوي وسلې تخنیکي جوړښت يې دتوپک په ډول(Gun type) اوږد او استوانه يې شکل درلود. ټي ان ټي TNT يو ډول کيمیاوي چاودیدونکی مرکب دی چې دهستوي انرژي د واحد په ډول ورڅخه کاراخیستل کیږي یانې د چاودیدونکو موادوقوه اټکل کوي. دبیلګي په ډول دیو کیلوګرام ډبرو سکرو دتودوخي انرژي د لږ څه اته کیلوګرامو ټي ان ټي TNT کیمیاوي انرژي سره سمون خوري.
په ١٩٤٥ م کال داګست میاشتې په نهمه نيټه دجاپان په یوه بل ښارناګازاکی باندې دپلونیم(Plutonium -239) کروي شکله یانې غونډاري په ښان غونډ منډ دویم اتوم بم واچول شو چې دکود نمبرنوم یې مزی هلک (Fat Man) او دچاودنې ثمره يې لږ څه شل زره ټنه ټي ان ټي TNT چاودیدونکو موادوقوه لرله.
داتوم بم دچاودنې په کړنلاره کې ازاده شوې انژي په دریو برخوویشل کیږي.
دلومړي اتوم بم په چاودنه کې دجاپان یوسلوپېنځوس زره (150 000) او دويم اتوم بم په چاودنه کې دعام ولس اویا زره (70 000) بېګناه وګړو سمدلاسه خپل ژوند دلاسه ورکړ. همدارنګه په زرګونووګړي د وینې سرطان په ناروغی (Leukämia)اخته او د لسوکالوپه موده کې مړه شول. دنړيوال دويمې جګړې څخه وروسته دګڼ شمير هیوادونوپه تیره بیا امریکا، روسیه، انګلستان او فرانسې تر منځ دهستوي ازموینواو هستوي وسلودجوړولونه پوخلا کیدونکې سیالي پیل شوه.دبیلګي په ډول داګست میاشتې په دوولسمه نيټه ١٩٥٣ م کال دروسیې هیواد دهستې فزیک پوهان د اندرې زاخاروف (Andrei Sacharov) ترلارښوونې لاندې دهایدروجن بم په جوړولوبريالي شول. په دې اړوند ځينې ليکنې په ډاګه کوي چې يو جرمنی فزيک پوه کلوز فوکس (Klaus Fox) چې دامریکا د اتوم پروګرام په پروژه (Mannhattan Project) کې يې کار کولود هایدروجن بم تکنالوژي په پټه سره روسې ساینس پوهانوانو ته د پیسو په بدل کې انتقال کړې ده. دنوموړي هایدروجن بم د چاودنې قوه د اتوم بم په پرتله سل ځله ډیره وه. د یادول وړ ده چې ادرې زاخاروف د یوه نامتو فزيک يوه په صفت پهافغانستان باندې دروسانويرغل په ملي او نړیواله کچه وغندلو.
څرنګه چې دامريکا واکمنودنړی په نورو هیوادوکې داتوم بم تکنالوژي دپرمختیا مخه نوره نه شوه بندولای او دهستوي انرژي ځانګړی قدرت او مونوپول یې دلاسه ورکړ نو په ١٩٥٣ م کال ددسمبر میاښت په اتمه نیټه دامریکا ريئس جمهورایزن هاور (Eisenhower) دملګرو ملتواوه څلویښتمې عمومي غونډې ته ترلاندني عنوان يوه نامتووينا وينا وکړه.
نوموړي ريئس جمهورد هستوي وسلو د بنديز په تړل وديوه نړيوال بې پلوه کنترول کوونکي اوڅارونکي سازمان وړانديز وکړ. دامريکا ريئس جمهوردخپلې وينا په ترځ کې په دویمه نړيواله جګړه کې دامريکا له خوا په جاپان باندې داتوم استعمال د ټول بشر اوچاپريال د تباه کولوخطرناکوپایلې ته ګوته ونيوله اوپه ډاګه يې کړه چې په هستوي جګړه کې به هيڅ هیوادبريالی نه شي چې دجګړې ډګروګټي نو له دې کبله ضرورده چې دملګروهیوادوغړي هیوادونه په ګډه سره يو نړيوال سازمان جوړکړي. دیوه داسې بې پلوه سازمان نوم بیا وروسته دنړيوال اتوم انرژي سازمان (International Atomic Energy Agency =IAEA) وټاکل شو. د نوموړي سازمان دګڼ شمیرنورودندوبرسیره ځينې په لاندې ډول دي.