cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فيلو لاريسايي
فلسفه
هغه ټینګار وکړ چې د تصوراتي مفکورو له لارې شیان د پوهیدو وړ نه دي ( akatalêpta )، مګر د خپل طبیعت سره سم د پوهیدو وړ دي. هغه په وروستیو کې څنګه پوه شو، ایا هغه د شواهدو او احساساتو سره سم اشاره کړې چې موږ یې د شیانو څخه ترلاسه کوو، یا ایا هغه د فوري روحاني مفکورې افلاطون انګیرنې ته راستون شوی، روښانه نده. د خپل شاګرد انټیوکس سره په مخالفت کې، هغه به د زړې او نوې اکاډمۍ جلا کول نه مني، بلکې په سقراط او افلاطون کې به د شک شکونه ومومي، او په نوې اکاډمۍ کې به د حقیقت په پیژندلو کې کم نه وي. کوم چې د خپل شک له لارې ماتوي. لږترلږه له یوې خوا، که څه هم هغه به د احساساتو د شواهدو په وړاندې مقاومت ونه کړي، هغه غوښتل چې دلته هم د هغو مخالفانو سره وګوري چې د هغه د دریځونو د ردولو هڅه وکړي یعني هغه اړتیا احساس کړه چې د هغه څه تابع کړي چې په عارضي توګه یې ټاکلي دي. د هغه په ذهن کې د شک د ازموینې لپاره ریښتینی؛ او له بلې خوا، هغه د ژوند وروستي پای ته د درناوي په اړه ډاډمن باور ته په رسیدو کې شک نه درلود.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفه
جین ماري لې پېن
جین ماري لې پېن (فرانسوي تلفظ کې: [ʒɑ̃ ma.ʁi lə.pɛn]، د ۱۹۲۸م کال د جون ۲۰مه کې زېږېدلی) یو فرانسوی افراطي ښي اړخی سیاستوال دی چې له ۱۹۷۲م تر ۲۰۱۱م کاله یې د ملي جبهې د رئیس په توګه خدمت وکړ. هغه همدارنګه له ۲۰۱۱م تر ۲۰۱۵م کاله د ملي جبهې د رئیس په توګه په افتخاري ډول خدمت وکړ.
لې پين په ۱۹۴۹م کال کې په پاریس کې د حقوقو له پوهنځي څخه فارغ شوی. په پوځ کې د هغه له شتون وروسته، هغه سیاسي علوم او حقوق په پانټون – آساس پوهنتون کې ولوستل.
لې پېن فرانسې ته د مهاجرت، اروپایي ټولنې، دودیز ارزښتونه او کلتور، قانون او نظم او په فرانسه کې د اوزګارۍ لوړې کچې اړوند موضوعاتو باندې تمرکز کوي. په ۱۹۸۰مه لسیزه کې د اصلي سیاسي جریان پر فکرونو باندې د هغه د پام وړ اغیز له امله د هغه پرمختګ د «ذهنونو لپنیزه کېدل) په توګه پېژندل کېږي.          د هغه جنجالي ویناوې او په عامه ژوند کې د هغه ادغام هغه په دوه قطبي څېره بدل کړی چې د مخالفینو په منځ کې د «د جمهوریت شیطان» او د خپلو پلویانو په منځ کې «په سیاست کې د وروستي سامورایي» په توګه ګڼل کېږي. هغه د هغو ویناوو له امله چې هولوکاسټ کم ارزښته ښکاروي، محکوم شوی او په فرانسه کې د مسلمانانو په هکله خبرو کې تبعیض ته د هڅونې له امله، جریمه شوی دی.
په سیاست کې د هغه اوږد عمر او د فرانسې ولسمشرۍ لپاره د هغه ۵ ځله هڅه، هغه د فرانسې سیاسي ژوند کې په یوې اصلي څېرې بدل کړی دی. د ۲۰۰۲م کال ولسمشرۍ ټاکنو کې دوهم پړاو ته د هغه پرمختګ د فرانسې په عمومي ژوند کې خپله اغیزه پرځای پرېښوده او «د اپرېل ۲۱مه» اوس په فرانسه کې د یوې دود شوې اصطلاح په توګه کارول کېږي. لې پېن، د اروپا پارلمان پخوانی غړی (MEP)، له ۲۰۱۱م تر ۲۰۱۵م کاله د ملي جبهې رئیس په توګه په افتخاري توګه خدمت وکړ. هغه په ۲۰۱۵م کال کې د نویو جنجالي اظهاراتو وروسته، د خپلې لور مارین لخوا له ګوند څخه ووېستل شو.
د ژوند اوایل
جین لوئیز ماري لې پېن د جان لې پېن (زوکړه ۱۹۰۱ – مړینه ۱۹۴۲) یوازېنی زوی وو. جین لې پېن د خپلو نیکونو په څېر بریټانیان کې وزېږېد او په ۱۳ کلنۍ کې یې په یوې لویې اټلانټیکي بېړۍ کې خپل کار پیل کړی وو. هغه د لرغونو مبارزینو ټولنې مشر او د La Trinité-sur-Mer مشاور وو. د جین ماري لې پېن مور، آنا ماري هروه (زوکړه ۱۹۰۴ – مړینه ۱۹۶۵) یوه خیاطه او له ځایي مشرانو څخه وه.
لې پېن د ۱۹۲۸م کال د جون په ۲۰مه په La Trinité-sur-Mer، د بریټانیا یو کوچني ساحلي کلي وزېږېد، هغه د آنا ماري هروه او جین لې پین په نوم یو کب نیوونکي زوی وو. هغه په نوې ځواني کې، کله چې د هغه د پلار La Persévérance بېړۍ په ۱۹۴۲م کال کې د مین په واسطه چاودنه وکړه، یتیم شو (د ملت وارډ، د دولت لخوا رالوی کړل شو). هغه د یوه رومي کاټولیک په توګه لوی شو او په واننس کې یې د فرانسوا خاویر جیسویټ عالي لیسه کې زده کړې وکړې، وروسته له هغه د لورینټ په لیسه کې.
د ۱۹۴۴م کال په نومبر، په ۱۶ کلنۍ کې، کله چې هغه هڅه وکړه د فرانسې کورنیو ځواکونو (FFI) سره یوځای شي، د ډګروال هانري دې لا وایسیر (د وخت د کمونیسټ ځوانانو استازي) لخوا (د هغه د سن لخوا) رد شو. له هغه وروسته په پاریس کې د حقوقو پوهنځي ته د ننه شو او په سړکونو کې یې د سلطنت غوښتونکې فرانسوي ورځپاڼې، Aspects de la France، په خرڅولو پیل وکړ. هغه په مکرر ډول په برید او یرغل (کودتا) محکوم شو.
لې پېن خپل سیاسي فعالیت په ټولوس کې د زدکړیالانو ټولنې د رئیس په توګه پیل کړ. هغه، Association corporative des étudiants en droit، د حقوقو زدکړیالانو د شرکتي انجمن رئیس شو چې د هغوی اصلي دنده په کوڅه ډبي جګړو کې د «کوکوګانو» (کمونیسټانو) پر ضد ګډون وو. هغه په ۱۹۵۱م کال کې له دې سازمان څخه ووېستل شو.
په پوځ کې د هغه له دورې وروسته، هغه د پانټئون آساس پوهنتون کې د سیاسي علومو او حقوقو تحصیل بشپړ کړ. د هغه د فراغت مقاله چې په ۱۹۷۱م کال کې د هغه او جین لوپ وینسنټ لخوا وړاندې شو د Le courant anarchiste en France depuis 1945  یا (له ۱۹۴۵م کال راهیسې په فرانسه کې انارشیسټي خوځښټ) تر سرلیک لاندې وو.
پوځي خدمت
د حقوقو پوهنځي څخه له فارغېدو وروسته یې په بهرني لجیون کې نوم لیکنه وکړه. هغه په ۱۹۵۴م کال کې د ډین بین فو له جګړې وروسته هندوچین ته د ننه شو، هغه جګړه چې فرانسې په کې ماته خوړلې وه او د فرانسې لومړي وزیر پیر منډس یې اړ کړ ترڅو د هندوچین جګړې ته د جنیوا کنفرانس کې پای ورکړي. لې پېن وروسته په ۱۹۵۶ز کال کې سوئز ته ولېږدول شو، خو یوازې له اوربند وروسته بېرته راورسېد.
په ۱۹۵۳م کال کې، د الجزایر جګړې څخه یو کال وروسته، هغه له ولسمشر وینسنټ اوریول سره اړیکه ونیوله چې په هالنډ کې له سیلاب وروسته یې د طبیعي بلاګانو مرستې لپاره د لې پېن سپارښت شوې پروژه تایید کړه. د دوه ورځو په ترڅ کې، د هغه له پوهنتون څخه ۴۰ داوطلبان پیدا شول، هغه ډله چې وروسته یې په ایټالیا کې د زلزلې قربانیانو سره مرسته کوله. په ۱۹۵۶م کال کې پاریس کې، هغه د پیر پوژاد تر مشرۍ لاندې پوپولیسټ ګوند UDCA یوه غړي په توګه ملي شورا ته وټاکل شو. لې پېن ډېرې وخت خپل ځان د دې ټولنې د ترټولو ځوان غړي په توګه معرفي کړی دی، خو یو ځوان کمونیسټ، آنډره چن، چې ۲۷ کلن او له هغه څخه یو نیم کال ځوان وو، په هماغه کال کې وټاکل شو.
په ۱۹۵۷ کال کې، لې پېن د ملي جبهې، چې د سرتېرو زوړ سازمان وو، عمومي منشي، او همدارنګه لومړی فرانسوی سیاستوال شو چې یو مسلمان نوماند، الجزایری احمد جبور، یې نوماند کړ، چې په ۱۹۵۷م کال کې د پاریس مرستیال په توګه وټاکل شو. بل کال ته، له پوجاده څخه له جلا کېدو وروسته، هغه د آنټوین پینای تر مشرۍ لاندې د پایسان ملي مرکزي خپلواک ګوند د غړي په توګه ملي شورا ته وټاکل شو.
لې پېن ادعا وکړه چې د ۱۹۵۸م کال ټاکنیزو مبارزو په لړ کې د وحشیانه وهلو ټکولو له امله یې خپله کینه سترګه له لاسه ورکړې ده. شهادتونه بیا داسې څرګندوي چې یوازې د هغه ښی سترګه ژوبله شوې او هغه یې له لاسه نده ورکړې. هغه د خپلې کینې سترګې لید څو کاله وروسته د یوې ناروغۍ له امله له لاسه ورکړ. (عمومي باور دا دی چې هغه ښیښه یي سترګه لري.) د ۱۹۵۰مې لسیزې په اوږدو کې، لې پېن د الجزایر جګړې (پیل په ۱۹۵۴ – پای په ۱۹۶۲) او د فرانسې دفاعي بودېجي ته ډېره لېوالتیا لرله.
لې پېن چې د پوجاډیسټ تر سرلیک لاندې د فرانسې پارلمان د استازي په توګه وټاکل شو، په داوطلبانه ډول یې خپل ځان د فرانسې بهرني لجیون کې د دوه تر درې میاشتو لپاره نوماند کړ. هغه وروسته د استخباراتي افسر په توګه (۱۹۵۷) الجزایر ته ولېږل شو. هغه په شکنجې تورن شوی دی. لې پېن دا تورونه رد کړي دي، که څه هم هغه اعتراف کړی چې کار یې ترې اخیستی.
ښي اړخه افراطي سیاستونه
لې پېن په ۱۹۶۵م کال د ولسمشریزو ټاکنو په کمپاین کې ښي اړخه افراطي نوماند جین لویز ټیکسیر ویګنانکور ته لارښوونه وکړه چې ۵.۱۹٪ رایه یې لاس ته راوړه. هغه د همکاري پالو بیا رغونه باندې ټینګار وکړ او اعلان یې وکړ:"ایا په اشغال شوې سیمه کې جنرال دې ګول له مارشال پټېن څخه لا زړور وو؟ دا انصاف ندی. په فرانسه کې د مقاومت په پرتله په لندن کې مقاومت کول ډېر آسانه وو."په ۱۹۶۲م کال کې، لې پېن په شورا کې خپله څوکۍ له لاسه ورکړه. هغه د Serp (Société d'études et de relations publiques) شرکت رامنځته کړ، یو شرکت چې د موسیقي په صنعت کې راګیر وو، چې په تاریخي ثبتونو کې یې تخصص درلود او د کارګري ټولنې د کویر ډلې CGT غږونه او د نامتو مخکښو سندرو په څېر یې د نازي سرودونه هم خرڅول.
کيدرنات
زه حضرت علي صالح
پاميريان
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
پامیري یا پامیریان د ایراني نژاد یوه توکمیزه ډله ده چې د تاجکستان په جنوب ختیځ کې بدخشان ګورنو خپلواک ولايت نفوس اکثریت تشکیلوي. ځینې یې د افغانستان په شمال ختیځ کې د بدخشان په ولایت او د چین په شمال لویدیځ کې په ختیځ ترکستان کې ژوند کوي.
پامیریان د ختیځ ایراني ژبې کورنۍ څخه پامیري ژبې خبرې کوي او د اسماعیلي شیعه مذهب پیروي کوي. پامیر په پامیر ژبه کې ځان ته پامیریان یا بدخشانیان وایي. خو په تاجکستان کې اکثره یې ځانونه د بدخشاني تاجک په توګه پیژني او په افغانستان او چین کې ځانونه د تاجک په توګه پیژني. د افغانستان په اساسي قانون او د دغه هېواد په ملي سرود کې د پاميريان نوم د دغه هېواد له توکميزو ډلو څخه ياد شوى دى. د چین حکومت هم دوی د " چینايي تاجک " په توګه پیژني چې په چین کې د 56 قومونو څخه یو دی. د چین پامیریان د تاشکرګان په خودمختاره سیمه کې ژوند کوي او د تاجکستان په بدخشان په پوله پروت دی او د نفوس اکثریت تشکیلوي.
پامیریان د هغو لږو ایرانیانو په ډله کې دي چې تر ډیره حده یې خپل نژادي پاکوالی ساتلی دی. د ملي جیوګرافیک پروژې له مخې، د پامیرانو شاوخوا ۲۲٪ اولادونه شمالي اروپا ته رسیږي. که څه هم په لومړیو اریایانو کې دا اندازه له ۴۰ څخه تر ۶۰ سلنې پورې وه، خو پامیریان د کالاشیانو او نورستانیانو تر څنګ د اریایانو تر ټولو ورته قومونه دي.
د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته د پامیر ملتپالنه راپورته شوه او د بدخشان په غرنۍ خودمختاره ولایت کې د "لعل بدخشاني حزب" د واک په راتلو سره په ۱۹۹۲ کال کې خپلواکي اعلان کړه. په هرصورت، دا اعلان یو څه وروسته بیرته واخیستل شو. د تاجکستان کورنۍ جګړه د ۱۹۹۲-۱۹۹۷ کلونو د پامیرانو د ډله ییزې وژنې صحنه وه. په دې جګړه کې پامیرانو په عمده توګه د متحد تاجک اپوزیسیون ملاتړ کاوه.
پامیریان په عمده توګه د اسماعیلي مذهب د نظري څانګې پیروي کوي او آغاخان پیروي کوي. آغاخان بنسټ د بدخشان په غرونو کې تر ټولو مهمه غیر دولتي موسسه ده. همدارنګه د پامیر لږکی د یزغلمی ژبی سره سني مذهب پیروي کوي.
حوالې
وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
رابرټ انټون ویلسن
رابرټ انټون ویلسن (د زېږون پر مهال یې نوم رابرټ اډوارډ ویلسون و؛ زوکړه د ۱۹۳۲ز کال د جنوري ۱۸ مه—مړینه د ۲۰۰۷ز کال د جنوري ۱۱ مه) یو امریکایی لیکوال، فیوچریسټ او ځان-بللی اګنوسټیک عارف (د هغې فلسفې لاروی چې وایي د خدای شتون، الهیت او ماورأ الطبیعت په یقیني ډول د پېژندلو وړ نه دي یا نه پېژندل کېږي) و. ویلسن چې په ډیسکارډیانیزم کې د اپیسکاپس، پادري او سینټ په توګه پېژندل کېده، د ډیسکارډیانیزم (نزاع پالنې) په خپرولو کې یې د خپلو لیکنو او مرکو له لارې مرسته وکړه.
ویلسن خپل آثار د "د ډېرو موډلونو سره چې د بېلګو یا نقشو په توګه پېژندل کېږي او یو موډل یې هم رښتینی نه وي، نړۍ ته د یوه نوي لید لپاره، د مشروطو ټولنو د منحلولو هڅې" په توګه توصیف کړي وو. د هغه موخه "د عمومي اګنوستیزم (هغه فلسفه ده چې وایي د خدای شتون، الهیت او ماورأ الطبعیت په یقیني ډول د پېژندلو وړ نه دي یا نه پېژندل کېږي) سره د خلکو اشنا کول وو، نه یوازې د خدای په اړه اګنوستیزم بلکې د هرڅه په اړه اګنوستیزم یا لا ادريت پالنه."
د علمي تخیلي ناولونو په لیکلو سربېره، ویلسن همدارنګه په د فراحسي ادراک، روحي بلاواسطه اړیکو، مېتافزیک، ماورء الطبیعي تجربو، د دسیسې په تیورۍ، جنسي اړیکو، مخدره توکو او هغه څه چې وېلسن "د کوانټم ارواپوهنه" بللې ده، غیر تخیلي، کتابونه لیکلي دي.
وېلسن د ژورنالېزم په برخه کې، بیا په ځانګړې توګه د پلې بای مجلې د چلوونکي په توګه، د ۱۹۷۰یمې زېږدیزې لسیزې په نیمایي کې د کلتور ضد یوې څېرې په توګه راظاهر شو، چې د خپل یو همکار ټیموتي لېري، او همدارنګه د ټېرنس مکېنا سره د پرتلې وړ و.
د ژوند لومړني وختونه
رابرټ اډوارډ وېلسن د نیویارک په بروکلین کې، په مېتودیست روغتون کې زیږېدلی دی، د ژوند لومړني کلونه یې په فلټبوش کې تېر کړي دي، او په څلور یا ۵ کلنۍ کې له خپلې کورنۍ سره د ټیټې منځنۍ طبقې ګېریتسن ساحل ته کډه شوی دی، چېر ته چې یاده کورنۍ تر هغې پورې واوسېده چې د نوموړي په  دیارلس کلنۍ کې یې د رېج خلیج ته چې د منځنۍ طبقې یو پایدار ګاونډ و، نقل مکان وکړ. هغه په ماشومتوب کې له پولیو ناروغۍ څخه ځورېد، او د کېني مېتود په واسطه یې معموله اغېزناکه درملنه (چې د الېزابېت کېني په واسطه ایجاد شوې وه) ومونده، کومه چې امریکایي طبي اتحادیې په هغه وخت کې رد کړې وه. د پولیو اغېزه د وېلسن د ژوند په اوږدو کې پر ځای پاتې شوه، چې زیاتره وخت به یې د غضلاتو د شخۍ کوچینۍ نښې ښکاره کولی او هغه یې اړ کړی و چې کله کله تر ۲۰۰۰ز کال پورې یوه امسا وکاروي، چې له هغه وروسته یې د پولیو-وروسته سندروم لویې حملې تجربه کړې چې تر مړینې یې ورسره ملې وې.
نوموړی مخکې له هغې چې د بروکلین په انتخابي تخنیکي ښوونځي کې داخله واخلي، د کاتولیک د ژبو د دستور ښوونځیو ته ولاړ. ویلسن چې په "بروکلین تېک" کې له کاتولیک اغېز څخه ووت، د غربي فلسفي دود، ادبي عصریت ( په ځانګړې توګه د ازرا پونډ او جېمز جویس)، او ورسره د نوښتګرو تاریخ لیکونکو لکه چارلېس اې. بریډ، د اولاف سټاپلډون، رابرټ اې هاینلاین او تیودور ستورګیو د اثارو په شمول) د علمي تخیلي ژانر او د الفرېډ کورزیبسکي د عمومي سېنماټیک د کثیر الرشتوي تیورۍ مینه وال شو. هغه به وروسته په یاد راوړل او ویل به یې چې کورنۍ مې د دغې دورې په بهیر کې د کساد په پرتله "په ډېره ښه بڼه ژوند کاوه... داسې ژوند چې ما به دا تصور کاوه چې زه په پایی کې یو شتمن ایرلنډی (lace-curtain Irish) یم. "
په ۱۹۵۰ز کال کې د وېلسن په فراغت پسې متصل، هغه په یوه لړۍ متوالي دندو کې ( د امبولانس د چلوونکي، انجنیرۍ د مشاور، پلورونکي او روغتیا پال په ګډون) وګمارل شو او کله یې چې په خپلو اضافي وختونو کې لیکنې کولې زیات شمېر فیلسوفانو ته او په کلتوري چارو کې (د بیباپ، ارواپوهنیز تحلیل، بېرټرانډ روسېل، کارل جنګ، وېلیام ریچ، لیون تروتسکي، او عین رانډ ته څوک چه هغه وروسته رد کړ) ور جذب شو. هغه د بروکلین په پوليتخنیک انستېتیوت کې له ۱۹۵۲ز کال څخه تر ۱۹۵۷ز کال پورې د برق انجنیري او ریاضیات ولوستل او د نیویارک په پوهنتون کې یې له ۱۹۵۷ز کال څخه تر ۱۹۵۸ز کال پورې د انګلیسي ژبې زده کړې وکړي اما هغه پورتنۍ هېڅ یوې موسسې څخه د فراغت سند ترلاسه نشوی کړای.
ویلسن د نږدې یوې لسیزې لپاره د چرسو څکولو وروسته، د لومړي ځل لپاره د ۱۹۶۱ز کال د ډسمبر په ۲۸مه د اوهایو په یلو سپرنګز کې مسکالین تجربه کړل. ویلسن د ۱۹۵۰مې زېږدیزې لسیزې په وروستیو کې د یو ازاد خبریال او د اعلاناتو د کاپي رایټر په توګه کار پیل کړ. هغه د خپلو لیکنو لپار د خپل مورني نیکه نوم، انټون، واخیست او کله یې چې ستر امریکایي ناول ولیکه له خپل ځان سره یې وویل چې د اډوارډ نوم به هم حفظ کوي. هغه وروسته ومونده چې "رابرټ انټون ویلسن" په یو تثبیت شوي هویت بدل شوی دی.
هغه په ۱۹۶۲ز کال کې د اوهایو څخه خپرېدونکې د د اوهایو د ژوند لپاره د ښوونځي په نامه د متوازن ژوند مجلې ګډ مشرتابه ته ادامه ورکړه او مخکې له دې چې له د پلې بای مجلې د مرستیال چلوونکي دریځ خپلولو ته ولاړ شي، چېرته یې چې  له ۱۹۶۵ز کال څخه تر ۱۹۷۱ز کال پورې خدمت وکړ، د لږ وخت لپاره د رالف ګازینبرګ د درۍ میاشتنۍ، حقیقت،د مرستیال چلوونکي په توګه نیویارک ته راستون شو. د ویلسن له قوله، پلې بای مجلې ماته له هرې بلې هغې مجلې څخه چې ما کار ورسره کړی و زیات معاش راکاوه، او هېڅکله یې فکر نه کاوه چې زه به یو تابع کس کېږم او خپله روح به پلورم. ما د سویې د سترواکۍ د دورې له کلونو څخه خوند واخیست. ما یوازځې هغه وخت استعفا ورکړه چې ۴۰ کلنۍ ته ورسېدم او داسې احساس مې وکړ چې که زه د پوره وخت لپاره د لیکنې هلې ځلې ونکړم نو په پای کې نشم کولی چې له ځان سره مې ژوند وکړم. ویلسن د رابرټ شای په دوامداره مرسته د پلې بای د مجلې د  هغو لیکونو د برخې چې د پلې بای د  فلسفي سرلیکنې په ستون کې ورته ځوابونه چمتو کېدل، سر دبیري کوله. د دغې مودې په بهیر کې، په ریالېست مجله کې د الن واټس په لمسون په هغه د ټیموتي لېري او ریچارډ اپرت کاستالیايي بنیاد چې  د نیویار که مېلبروک کې مستقر و، تر پوښښ لاندې ونیو، په دې توګه یې له وېلیام اس. بوروګس او الن ګینسبرګ سره ډېره مهمه ملګرتیا جوړه کړه او په ۱۹۶۵ز کال کې یې د نیویارک په ازاد پوهنتون کې د انارشېست او ګډو همکاریو سیاست تدریس کړ.
په مالیزیا کې بشري حقونه
د مالیزیا په اساسي قانون کې د اساسي بشري حقونو د خوندیتوب ویل شوي. په دغو حقونو کې شخصي آزادي (۵ ماده) او د غلامۍ او اجباري کار ممنوعیت (۶ ماده) شاملېږي. په ملي کچه داسې قانوني اقدامات او حقوق شتون لري چې له بشري حقونو څخه د سرغړونې او ناوړه ګټنې مخه نیسي، همدارنګه داسې موضوعاتو ته اړوند قوانین لري چې د بشري حقونو سره اړوندې اجزاوې لري او یا هم د ټولنې هغو ځانګړو ډلو ته اړوندېږي چې امکان لري حقونه یې تر پښو لاندې شي. د بشري حقونو مدافعې ډلې په عموم ډول د مالیزیا پر دولت او د مالیزیا په سلطنتي پولیسو نیوکې کوي. د مخه نیونکې نیونې قوانین لکه ۱۹۶۹ زکال ته اړوند د کورني امنیت او بېړني حالت قانون (د عمومي نظم او له جرایمو څخه د مخنیوي قانون) د محکمې له حکم یا د تور له شتون وړاندې نیونې ته اجازه ورکوي او په دې توګه دا د بشري حقونو د بنسټونو لکه د سورا راکیات مالیزیا (Suara Rakyat Malaysia) په نامه ډلې د اندېښنو منبع جوړوي.
رابرټ انټون ویلسن
د ژوند لومړني وختونه
هغه خپل لېسانس، ماستري (۱۹۷۸ز کال) او دکتورا (۱۹۸۱ز کال) له پایدیا پوهنتون څخه چې یوه غیر معتبره تحصیلي موسسه وه او له هماغه وخت راهیسې بنده شوې ده، په اروا پوهنه کې تر لاسه کړل. ویلسن خپل پایلیک دوه ځلي کار کړ او په ۱۹۸۳ز کال کې یې د تیتان د ظهور (Prometheus Rising) په توګه خپور کړ.
په مالیزیا کې بشري حقونه
قوانین
ویل کېږي چې د مالیزیا یو شمېر قوانین د بشر اساسي حقونه محدود کوي. په دغه قوانینو کې د دولت له خوا پراخ بدلونونه د بشري حقونو اړوند اصلاحاتو په توګه توصیف کېږي، خو د منتقدینو په خبره، په یو شمېر مواردو کې یې آن محدودیتونه زیات کړي.
رابرټ انټون ویلسن
د ژوند لومړني وختونه
ویلسن له ازادې لیکوالې او شاعرې ارلېن رایلي سره په ۱۹۵۸ز کال کې واده وکړ. هغوی څلور ماشومان لرل، چې له هغې جملې څخه کرېسټینا وېلسن پېیرسن او پتریکیا لونا ویلسن وو. لونا په ۱۵۹۷۶ز کال کې کله یې چې عمر ۱۵ کاله و، د یوې ښکاره غلا په ترڅ کې په هغه پلورنځي کې چې دې کار پکې کاوه، تر مرګه پورې وهل ټکول شوې وه، او لومړۍ هغه څوک بلل کېږي چې مغز یې د خلیج د ساحې د کریونیک (د جسد د کنګل کولو اړوند پوهنې) د ټولنې (Bay Area Cryonics Society) له خوا وساتل شو. ارلېن رایلي ویلسن د ۱۹۹۹ز کال د مې په ۲۲مه د مغزي سکتو د یوې لړۍ د تجربه کولو په پایله کې مړه شوه.
په مالیزیا کې بشري حقونه
قوانین
د مالیزیا د بهرنیو چارو وزارت د بشري حقونو په برخه کې د خپل هېواد له شدید کنټرول څخه دفاع کوي او څرګندوي چې دغه هېواد «د بشري حقونو په برخه کې جامعه کړنلار لري، ځکه چې ټول حقونه نه وېشل کېدوني او له یو بل سره تړلي دي. په مالیزیا کې د هر وګړي حقونه د فدرال اساسي قانون له مخې د ټاکل شوو قانوني مقرارتو له مخې خوندي دي ... خو دا مطلق حقونه نه دي او د عمومي نظم، اخلاقو او د هېواد امنیت ته له اړوندو موضوعاتو سره اړیکه لري». له دې امله په داسې حال کې چې مالیزیا ادعا کوي «د بشري حقونو له نړیوالو اصولو ملاتړ کوي»، خو له دې څخه «د دغه هېواد تاریخ او د هغو د ټولنو مذهبي، ټولنیز او کلتوري توپیرونه مهم بولي. دا ټول ټولنیزې همغږۍ ته د دروناوي په برخه کې د ملاتړ او د هغو له ساتنې څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه دي. په مالیزیا کې د بشري حقونو اړوند فعالیتونه د ارزښتونو د پراخ اسیایي سیستم څرګندويي کوي چې په هغو کې د ټولنې هوساینه او یو موټی توب د فردي حقونو په پرتله مهم ګڼل کېږي».
رابرټ انټون ویلسن
د روڼ اندي! درۍ ګوني اثار
د ویلسن د ۳۵ کتابونو او زیات شمېر نورو اثارو په منځ کې، ښایي د هغه تر ټولو غوره-پېژندل شوي کتابونه کلاسیکه دیني لړۍ ''اېلومناټوس! ( روڼ اندي!) درۍ ګوني اثار (The Illuminatus! Trilogy'' ) (۱۹۷۵ز کال) پاتې شوي دي کوم یې چې له ښاغلي شي سره په ګډه تالیف کړي دي. نوموړي درۍ کتابونه ـــــ سترګه په هِرم کې، طلایي مڼه، او لېویاتان، چې د پارانویدونو لپاره د یوې ښاپېرۍ د کیسې په توګه یې تبلیغ کېده، ډېر ژر د یو واحد جلد په توګه خپاره شول ــــ د نورو زیات شمېر مقالو، غیبي کیسو او د هغو هنري سبک چې مفهوم په سمبولونو او نښو افاده کوي او همدارنګه د تاریخ، د ۱۶۰مې لسیزې د کلتور ضد اثارو، د مخفي ټولنو، د لیکوال اچ. پي. لوکرافټ او د لیکوال او د رمز او جادو پال الیسټر کراولي په اړه د ډټا، او له دسیسو سره په تړاو د امریکایي کوږ اندۍ او د دسیسو د تیوریو تر منځ په طنز امېز او فلسفي ډول وڅېړل شول. د دې کتاب موخه د ذهن د دسیسه کارانه چوکاټ مسخره کول وو.
په مالیزیا کې بشري حقونه
د بشري حقونو ډلې
د بشري حقونو څخه د دفاع په برخه کې د مالیزیا مخکښه ډله د سورا راکیات مالیزیا په نامه ده. د ۲۰۱۲ زکال د سپټمبر په ۱۷مه نېټه د بشري حقونو په لسګونو نړیوالو ډلو د هغه څه اړوند ګډه اعلامیه صادره کړه چې دوی «د دولت له خوا د سورا راکیات مالیزیا ډلې دوامداره روانه ځورونه» بلله.
رابرټ انټون ویلسن
د روڼ اندي! درۍ ګوني اثار
ویلسن او شي هغه وخت چې د پلې بای مجلې د انجمن د چلوونکو په توګه کار کاوه له هغو لیکونو څخه چې یادې مجلې ته یې لېږلي وو زیات شمېر عجیب مواد راوایستل. یادو کتابونو اصلي معلومات له تخیلي افسانو سره ترکیب کړي دي تر څو لوستونکی په هغه څه کې ښکېل کړي چې ویلسن "د موجوداتو ګوریلایي پوهنه" بلله، کومې ته چې هغه په اېلومناټوس! کې ښکاره ډول د ماینډفک عملیاتو (Operation Mindfuck) په توګه اشاره کړې ده. یادو درۍ ګونو کتابونو همدارنګه د ازادۍ غوښتنې او انارشېستي بدیهي حقیقتونو د یوې مجموعې یادونه کړې ده چې د سلین د قوانینو (له هاګبارډ سلین سره په تړاو، څوک چې په ایلومیناټوس کې یو شخصیت دی، نومول شوي دي)، یاد قوانین هغه اصول دي چې ویلسن ورته په خپلو نورو لیکنو کې څو څو ځله بیا کتنه کړې ده.
په مالیزیا کې بشري حقونه
اساسي حقونه
د مالیزیا اساسي قانون د جنسیت، مذهب او نژاد له مخې د دغه هېواد د وګړو پر وړاندې هر ډول تبعیض منع کوي، خو د اساسي قانون د ۱۵۳ مادې له مخې د بومیپوترا (Bumiputera) بومي وګړو ته د «ځانګړي ځایګي» په ورکولو ټینګار لري هغه چې د مالیزیا په ختیځ کې صباح او ساراواک ایالت کې مالايي قوم او بومي قبایلو ته اړوند دي. د هغو کسانو اړوند چې مالایي قوم ته اړوند نه دي د فدرال اساسي قانون د ۱۵۳ مادې له مخې ورسره چلن کېږي چې پر بنسټ یې د مالايي قوم او د صباح او سارواک بومي وګړو ته د زده کړو، کاري زمینې برابرولو او نورو اړوندو برخو کې ځانګړي امتیازات وړاندې کېږي.
د بیان آزادي
په مالیزیا کې د بیان آزادي په پراخه کچه د بحثونو موضوع ګرځېدلې ځکه چې  د برسیح (د رڼو او عادلانه ټاکنو غوښتونکی ائتلاف) په ګډون د ګڼ شمېر لاریونونو او اعتراضاتو ډېری غړي د محکمې له حکم پرته نیول شوي دي.
د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۸مه د بشري حقونو څار ډلې راپور ورکړ چې مالیزیایي چارواکو د هغو کسانو څخه چې پر دولت نیوکې کوي جنايي څېړنې پیل کړې دي. خبریالان، د مدني ټولنو فعالین او عادي وګړي د خپلو سوله ییزو څرګندونو له امله د پولیسو له پلټنې سره مخ شوي دي.
د ۲۰۲۰ زکال د جولای په ۳۰مه د بشري حقونو څار ډلې له مالیزیايي چارواکو څخه د بنګلادیشي کډوال کارګر محد ریحان کبیر د خوشي کولو غوښتنه وکړه، چې د کډوالو پر وړاندې یې د دولت له سیاستونو نیوکه کړې وه. نوموړي د الجزیرې شبکې په یو مستند فلم کې چې د یاد کال د جولای په ۳مه نېټه خپور شو څرګندونې کړې وې؛ چې د کوېډ ۱۹ وبا پر مهال په مالیزیا کې له کډوالو کارګرو سره د چلن اړوندې وې.
د غونډو جوړولو او تګ راتګ آزادي
په داسې حال کې چې په مالیزیا کې وګړي له تخنیکي پلوه د غونډو جوړلو له حق څخه برخمن دي، خو د عمومي غونډو د جوړولو لپاره د پولیسو تائید شرط دی. د بنسټونو او ټولګو قانون اووه کسیز یا له هغو څخه زیات غړي لرونکي بنسټونه مکلف بولي ځانونه ثبت کړي. په داسې حال کې چې دولت د ځانګړو ډلو له دې ډلې د بشري حقونو څخه د دفاع د ډلو له ثبت کولو څخه ډډه کوي او همدارنګه د پوهنتونونو قوانین د زده کړیالانو د اتحادیو جوړول محدود کوي. همدارنګه په داسې حال کې چې په عموم ډول مالیزیایي وګړي په هېواد کې دننه او له هېواده بهر د تګ راتګ له آزادیو برخمن دي، خو د مالیزیا د ټاپو وزمې اوسېدونکي اړ دي چې صباح او سارواک ایالتونو ته د تلو پر مهال خپل پاسپورټ یا ملي پېژندپاڼه له ځان سره ولري، له دې سربېره مالیزیايي وګړي نه شوي کولای د اسرائیلو هېواد ته له دولتي اجازې پرته سفر وکړي.
مذهبي آزادي
د مالیزیا اساسي قانون مذهبي آزادي تضمین کوي، خو له دې سره بیانوي چې د اسلام مبارک دین یې رسمي دین دی. د دغه هېواد رسمي رخصتۍ (د سیمو له مخې توپیر لري) د مسلمانانو، بودایانو، هندوانو او عیسویانو سپېڅلې ورځې دي. د مسلمان او غیرمسلمان ترمنځ واده په رسمیت نه پېژندل کېږي؛ مالایي قوم ته اړوند هر وګړی د قانون له مخې مسلمان په پام کې نیول کېږي. د اسلام غیر سني تفاسیر ممنوع دي. په عملي بڼه د دغه هېواد غیر مسلمان وګړي د ملکیت د حق نه لرلو په ګډون له مذهبي تبعیض سره مخ دي. د دغه هېواد اسلامي محکمې تر خپل اغېز لاندې برخو کې د شریعت قوانین پلي کوي. له دې سربېره په ډېری ایالتونو کې له اسلام څخه مخ اړول (مرتد کېدل) د ایالاتونو د قوانینو له مخې د بندي کېدو، نیول کېدو، درې وهلو یا نغدي جریمې جزاوې لري. په دوه ایالتونو کې یې د ارتداد جزا اعدام ده خو فدرال قوانین بیا د ارتداد لپاره د اعدام د جزا له کارولو مخه نیسي. همدارنګه په مالیزیا کې د مسلمانانو او غیر مسلمانانو ترمنځ واده نه ثبت کېږي.
سیاسي آزادۍ
په داسې حال کې چې مالیزیا د مشروطه پاچاهۍ په لرلو څو ګوندي پارلماني حکومتي نظام لري، مالایي متحد ملي سازمان (United Malays National Organisation) په کې له ۱۹۵۷ زکال راهیسې واکمن دی او مخالف ګوندونه په یوه ډګر کې ورسره سیالي نه شي کولای. له دې سره دغه ګوند په ۲۰۱۸ زکال کې له واکه هیسته کړای شو او په دې سره یې د مالیزیا د حاکم ګوند په توګه خپلې ۶۱ کلنې واکمنۍ ته پای ټکی کېښود. د کلونو په تېرېدو د لومړي وزیر واکونه زیات او د پارلمان واکونه راکم شول. یوازني انتخابي چارواکي د ایالتي شورا ګانو او فدرال پارلمان غړي دي. له ۱۹۶۹ زکال راهیسې ښاروالان او نور چارواکي په انتصابي ډول ټاکل کېږي.
له دې سره په وروستیو کلونو کې د پرمختګونو نښې رامنځته شوي ځکه چې د مطبوعاتو د آزادۍ د شاخص له مخې په ۲۰۲۰ زکال کې مالیزیا د تېرکال په پرتله د ۱۲ پوړیو پورته تګ سره ۱۰۱ شمېرې ته رسېدلې او په دې سره دغه هېواد د سویل ختیځې اسیا یوازنی هېواد دی (د ختیځ تیمور په خوا کې) چې د مطبوعاتو د آزادۍ په برخه کې د «کړکېچن یا ډېر جدي حالت» څخه وتلی دی. په همدې ترتیب په ۲۰۱۹ زکال کې د ولسواکۍ د شاخص له مخې د تېر کال په پرتله د ۹ پوړیو پورته تګ سره یې د دغه شاخص ۴۳ ځایګی خپل کړی، خو لا هم د «معیوبې ولسواکۍ» لرونکي هېواد په توګه ګڼل کېږي.
عباس ابن فرناس
عباس بن فرناس د اسلامی نړۍ مشهورو عالمانو څخه ده. په ۹ ميلادى پيړى کى ژوند کوو، د بشر په تاريخ کې لومړنې شخص وو چي د الوتکه جوړه کړه. ابن فرناس لومړنې وګړو څخه چى والوته، د سپوږمې يو دانه او د لاکهید مارتین هوانوردى شرکت يوه برخه ابن فرناس په نوم نمول شوې ده او هغه مخترع، فزيک پوه، کيميا پوه، ستورو پيژندونکى، نجومى او اسلامی شاعر دى. چی په پوره نوم يى ابو القاسم عباس بن فیرناس بن ورداس ده او اختراعات يى ۱ طياره‌ ۲ شيشه ۳ د خطاطى عصرى قلم ۴ د ميقاته په نوم ساعت
ابن فرناس له اندلس يا اوسنى اسپانيا څخه وه چى په ۸۱۰ ميلادى کال دى نړۍ ته سترګې پرانيستى او ۸۸۶ ميلادى له نړۍ څخه وکوچيد، لومړنې وګړو څخه وو چى بشر ته ښکاره کړه چى انسان الوتلى شى
سر اولف کیرو
سر اولف کرک پټریک کروس کیرو چې به سر اولف کیرو         (انګریزي: Sir Olaf Caroe) سره شهرت لري د اوسنۍ خیبر پښتونخوا ایالت برېتانوي ګورنر و او د پښتنو اړوند د تاریخي کتاب The Pathans لیکوال و.
مخینه:
سر اولف کیرو د (۱۸۹۲ زیږدیز /میلادي ) کال دنومبر په ۱۵ نیټه زیږیدلی دی. د سر اولف کیرو پلار ویلیم دوګلاس کیرو نومیده.
زدکړې:
اولف کیروی د Hampshire او Magdalene په کالجونو او وروسته بیا د آکسفورډ په پوهنتون کې شامل شو او هلته یې خپلې زده کړې سرته ورسولې.
نظامي دنده:
سر اولف کیرو وروسته خپله د سرتیرۍ پوځی دنده د بریتانوي هند په پنجاب کې تیره کړه.
سیاسي واک ځواک:
نوموړی وروسته په بریتانوی هند کې په سیاسي دندو وګمارل شو او په هند کې د انګریزانو د بهرنيو چارو سیکرټرې و. ده د ۱۹۴۶ میلادي کال نه تر ۱۹۴۷ کاله پورې په شمال لویدیځ سرحدي ایالت (NWFP) کې چې اوس ورته خیبر پښتونخوا ویل کیږي د ګورنر (والي) په توګه وټاکل شو. هغه دپاکستان د مسلم لیګ دګوند سره ډیرې ښې او دوستانه اړیکې درلودلې ،له همدې کبله له نوموړی سره تل د آل انډیا کانګرس ګوند دغړو له خوا مخالفت کیده.
د کیرو چاپ اثار:
سر اولف کیرو په انګریزی ژبې زیات کتابونه کښلي دي چې د هغو نومونه په لاندې ډول دي.
۱- د پټهانز The Pathans چې دا کتاب یې په ۱۹۵۷ زیږدیز کال لیکلی دی.
۲- د نیل نه تر اباسینه چې په ۱۹۶۰ زیږدیز کال کې چاپ شوی دی.
The wall of Power .۳ په۱۹۵۱ زیږدیز کال کې چاپ شوی دی.
۴- دشوروي امپراتوري ، دمنځني ایشیا ترکان او ستا لیننیزم د ۱۹۶۷ زیږدیز کال چاپ
یادونه: باید زیاته کړم چې دپټهانز (پښتانه) په نامه کتاب دافغانستان دعلومو اکاډمۍ په سپارښتنه دیوه پوځي صاحب منصب له خوا چې جګړن محمد علم علمي نومید او د اردو په مطبعه کې یې دنده درلودله په پښتو ژبه وژباړل شو او ژباړه یې دپښتو څیړنو نړیوال مرکز ته وسپارله شوه او د چا په انتظار یې یوست ، خو کله چې ټوپک والا پر کابل راننوتل دپښتو دډیرو نورو ژباړل شوو آثارو سره دا ژباړل شوی کتاب هم تري تم شو. چې له نیکه مرغه بیا ددویم ځل لپاره دافغانستان د پخواني لوی درستیز ستر جنرال شیر محمد کریمي له خوا وژباړل شو او د خپلواکې د اتیایمې کالیزې په ویاړ چاپ شو.
مړینه:
نوموړی د ۱۹۸۱ زیږدیز کال دنومبر په ۲۳ نېټه مړ شوی دی
سرچینې:
۱ـ انګریزي ویکیپیډیا
۲ـ هندي ویکیپېډیا
روډیارډ کیپلېنګ
جوزف روډیارډ کیپلېنګ (زوکړه: د ۱۸۶۵ زکال د ډسمبر ۳۰ مه – مړینه: د ۱۹۳۶ زکال د جنوري ۱۸ مه) انګلیسي ناول لیکونکی، د لنډو کیسو لیکونکی، شاعر او ژورنالېست و. نوموړی په بریتانوي هند کې وزېږېد هغه ځای چې د نوموړي د ډېری آثارو الهام بخښونکی و.
د کیپلېنګ په داستاني آثارو کې د ځنګل د کتاب ډیالوژي (The Jungle Book، ۱۸۹۴ زکال؛ The Second Jungle Book، ۱۸۹۵ زکال)، Just So Stories (۱۹۰۲ زکال) او د هغه سړی چې پاچا به شي (The Man Who Would Be King؛ ۱۸۸۸ زکال) په نوم نورې لنډې کیسې په کې شاملېږي. د هغه په اشعارو کې «Mandalay» (۱۸۹۰ زکال)، «Gunga Din» (۱۸۹۰ زکال)، «The Gods of the Copybook Headings» (۱۹۱۹ زکال)، «The White Man's Burden» (۱۸۹۹ زکال) او «If—» (۱۹۱۰ زکال) شاملېږي. نوموړی د لنډو کیسو په برخه کې د یو نوښتګر په توګه ګڼل کېږي. د ماشومانو اړوند د هغه کتابونه کلاسیک دي؛ چې د هغه یو منتقد «همه کاره او ځلېدونکې داستاني ډالۍ» بللې دي.
کیپلېنګ د نوولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د بریتانیا یو له مشهورو لیکوالانو څخه و. هنري جیمز ویلي «کیپلېنګ شخصا پر ما د یو نابغه او له ټولو هغو ځیرکو کسانو څخه چې ما تر اوسه پېژندلي؛ د توپیر لرونکي کس په توګه اغېز کړی». په ۱۹۰۷ زکال کې نوموړي د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه؛ په دې سره نوموړی په انګلیسي ژبه د اثارو لومړنی لیکوال دی چې د نوبل جایزه یې ترلاسه کړې؛ همدارنګه د ۴۱ کلونو په عمر د دغې جایزې په ترلاسه کولو سره تر نن ورځې پورې د دغې جایزې تر ټولو ځوان ترلاسه کونکی دی. له دې سربېره نوموړی د بریتانیا د اشعارو د جایزې او همدارنګه څو ځله د افتخاري نښانونو د ترلاسه کولو لپاره غوره شوی خو دواړه یې رد کړي. په ۱۹۳۶ زکال کې د مړینې وروسته د هغه اېرې د ویسټ منیسټر کلیسا په سویلي اړخ کې د نورو شاعرانو په خوا کې خښې شوې.
د کیپلېنګ شهرت د هغه مهال د سیاسي او ټولنیز چاپېریال له مخې بدلون درلود. د هغه اړوند مخالفو نظریاتو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې شتون درلود. ادبي منتقد داګلاس کر لیکلي «[کیپلېنګ] تر اوسه هغه لیکوال دی چی کولای شي له شوره ډکو مخالفتونو ته الهام وروبخښي او دا ستونزمنه ده چې په ادبي او کلتوري تاریخ کې دې د هغه ځای ډک شي. له دې سره د اروپايي سترواکیو د دورو په شاته تلو سره نوموړی د دغو سترواکیو د تجاربو د یوه بې ساري او بحث پارونکی مفسر په توګه پېژندل کېږي. دغې چارې او د هغه خارق العاده داستاني ډالیو نوموړی په هغه ځواک اړولی چې باید ورباندې حساب وشي».
ماشومتوب
روډیارډ کیپلېنګ د ۱۸۶۵ زکال د ډسمبر په ۳۰ مه د بریتانوي هند د بمبۍ په ریاست کې وزېږېد. نوموړی د الیس کیپلېنګ (کورنی نوم یې مک ډونالډ) او جان لاکووډ کیپلېنګ زوی و. د هغه مور الیس (چې د مک ډونالډ له مخکښو څلورو خویندو څخه وه) یوه ژوندۍ زړې مېرمن وه چې د لارډ ډوفرین په خبره، «خواشیني او مېرمن کیپلېنګ نه شي کېدای په یوه خونه کې یوځای واوسي». جان لاکووډ کیپلېنګ مجسمه جوړونکی، د خټینو توکو طراح او همدارنګه په بمبۍ کې د Jamsetjee Jeejebhoy د هنرونو د ښوونځي مدیر او په دغه ښوونځي کې د مجسمه جوړونې ښوونکی و.
جان لاکووډ او آلیس په ۱۸۶۳ له یو بل سره لیدلی و او د انګلستان د سټافورډ شایر سیمې په روډیارډ ساحل کې یې ورته د واده وړاندیز کړی و. دوی دواړو واده وکړه او په ۱۸۶۵ زکال کې یې وروسته له هغه هند ته کډه وکړه چې جان لاکووډ د هنرنو په ښوونځي کې د استادۍ دنده ومنله. دوی تر دې کچې د روډیارډ ساحل د ښکلاوو تر اغېز لاندې راغلي و چې په خپل لومړي زوی باندې یې د جوزف روډیارډ نوم کېښود. د الیس دوه نورو خویندو هم له هنرمندانو سره واده وکړ: جورجیانا له نقاش اډوارډ برن جونز او اګنس له اډوارډ پوینټر سره واده وکړ. د هغې دریمه خور لوئیزا د کیپلېنګ د تر ټولو نږدې خپلوان یا د هغه د لومړي خاله زوی سټنلي بالډوین مور وه چې له ۱۹۲۰ مې لسیزې څخه یې تر ۱۹۳۰ مې لسیزې پورې درې ځله د بریتانیا د محافظه کار لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه.
کیپلېنګ د بمبئی د J.J. هنرونو د ښوونځي په چاپېریال کې وزېږېد چې د کلونو لپاره د دغه ښوونځي د مشر استوګن ځای و. په داسې حال کې چې په دغه ښوونځي کې یوه لرغونې ودانۍ د هغه د زیږون ځای په توګه یادېږي خو کېدای شي په دغه ځای کې د هغه د زېږېدو اصلي ودانۍ لسیزې وړاندې ویجاړه شوې وي او دا یې پر ځای جوړه شوې وي. یو شمېر تاریخ لیکونکي او چاپېریال ساتونکي په دې باور دي چې دغه کور د هغه ځای څرګندونه کوي چې د کیپلېنګ زېږون ځای ته نږدې دی، ځکه چې دا د کیپلېنګ له زېږون څخه څه باندې ۱۵ کاله وروسته په ۱۸۸۲ زکال کې جوړ شوی. داسې هم ویل کېږي چې په ۱۹۳۰ مه لسیزه کې کیپلېنګ له J.J. ښوونځي څخه د لیدنې پر مهال د دغه ښوونځي مشر ته همداسې ویلي.
د برنیس ام. مورفی په خبره، «د کیپلېنګ والدینو ځانونه «انګلیسي – هندیان» بلل [هغه اصطلاح چې په ۱۹مه پېړۍ کې په هند کې د استوګنو بریتانوي الاصله وګړو لپاره کارول کېده] دوی همدغه ډول خپل زوی هم باله، له دې سره چې هغه د خپل ژوند ډېره برخه بل چېرې تېره کړې وه. د هویت پیچلي مسائل او ملي وفاداري د نوموړي په کیسو کې څرګنده ده».
په بریتانیا کې زده کړې
په بمبئی کې د کیپلېنګ د «پیاوړې روښنایۍ او تیارې» ورځې هغه مهال پای ته ورسېدې چې نوموړی پنځه کلن و. هماغه ډول چې په بریتانوي هند کې دود وه، نوموړی او درې کلنه خور یې الیس («تریکس») بریتانیا – د بریتانیا ساوت سي، پورتسموث – ته یووړل شول څو له هغې جوړې سره ژوند وکړي چې په بهر کې یې د میشتو بریتانویانو ماشومان را لویول. په راتلونکو شپږو کلونو کې (د ۱۸۷۱ زکال له اکتوبر میاشتې څخه د ۱۸۷۷ زکال تر اپرېل میاشتې پورې) دوی له دغې جوړې – کیپتان پرایس اګار هالووی چې یو مهال د سوداګریز سمندري ځواک افسر و او سارا هالووی – سره د سوت سي د څلورم کمپبېل واټ په لارن لوج کې د هغوی په کور کې واوسېدل. کیپلېنګ دغه ځای د «ړنګ کور» په توګه یاد کړی.
کیپلېنګ په خپل لیکلي ژوند لیک کې چې ۶۵ کاله وروسته خپور شو دلته یې خپل ژوند په وحشت سره یاد کړی او څرګنده کړې یې ده چې آیا د هغه ظلم او بې توجهۍ ترکیب چې په دغه ځای کې یې له مېرمن هالووې څخه تجربه کړی و کېدای شي د هغه د ادبي ژوند د ژر پیل کېدو لامل وي، «که چېرې تاسو د یو اووه کلن یا اته کلن ماشوم ورځنۍ چارې (په ځانګړې توګه هغه مهال چې غواړي خوب وکړي) په متقابله توګه وارزوی؛ هغه په رضایت لرونکې توګه له ځان سره مخالفت کوي. که چېرې هره تېروتنه د یو دروغ په توګه مطرح شي او په سهارنۍ کې یې یادونه وشي نو بیا ژوند آسانه نه دی. زه د زور ویلو مشخصه کچه پېژنم، خو دا حساب شوې شکنجه کول و – هم له مذهبي او هم له علمي اړخه. له دې سره دغې چارې زه اړویستلم څو هغه درواغو ته چې ژر ویل یې ماته اړین ښکارېدل  پام وکړم او دا چاره زما په ګمان زما د ادبي هڅې بنسټ و».
تریکس بیا په لورن لوج کې لږ ښه ژوند درلود. مېرمن هالووی تمه لرله چې تریکس به بالاخره د هغې له زوی سره واده وکړي. له دې سره دوی دواړو په انګلستان کې هېڅ خپلوان نه لرل چې وکولای شي د هغوی لیدنې ته ولاړ شي.
د ۱۸۷۷ زکال په پسرلي کې آلیس له هند څخه راوګرځېده او خپل ماشومان یې له لارن لوج څخه وویستل. کیپلېنګ یاده کړې چې «څو ځله مې مې ګرانې خاله له ما وپوښتل ولې مې چاته وه نه ویل چې دلته زما سره څه ډول چلند شوی. ماشومان له حیواناتو څخه زیات څه نه وايي، ځکه هغه څه چې دوی ته رسېږي هغوی یې د تل لپاره پر ځان مني. همدارنګه هغه ماشومان چې ورسره ناوړه چلند کېږي هغوی تل د بندي کېدو دا واضح انځور له ځانه سره لري چې د دغو اسرار په افشا کولو به ورسره مخ شي».
د لویې بریتانیا پارلمان
د لویې بریتانیا پارلمان د بریتانیا، تاج او تخت ته د اړوندو جزایرو او له سمندر هاخوا قلمرونو د قانون جوړونې تر ټولو عالي بنسټ دی. پارلمان په یوازې ځان په ټوله بریتانیا او د هغو په له سمندر هاخوا قلمرونو کې په ټولو سیاسي جوړښتونو باندې د قانون جوړونې په برخه کې برتري لري. پارلمان دوه جرګې لري خو درې برخې لري چې له حاکمیتي برخې(پاچا په پارلمان کې)، مشرانو جرګې (House of Lords) او ولسي جرګې (House of Commons) څخه جوړېږي. د پارلمان دواړې جرګې د ویسټ منېسټر ښار په ویسټ منېسټر جلا ماڼیو کې غونډه کوي چې د پلازمینې لندن په مرکزي سیمه کې موقعیت لري.
د مشرانو جرګه دوه ډوله غړي لري؛ یوه برخې یې روحاني لارډان دي چې د انګلستان د کلیسا مخکښ کشیشان په کې شامل دي او بله ډله یې هم دایمي لارډان دي چې د حاکم له خوا ټاکل کېږي چې له دغو ۹۲ څوکۍ یې میراثي دي چې د یو سلطنتي منصب لرلو له امله یا هم د خپلو موروثي سیالانو له خوا ټاکل کېږي. د ۲۰۰۹ زکال په اکتوبر میاشت کې د سترې محکمې له پرانیستو وړاندې مشرانو جرګې د لارډانو د قانون پر بنسټ قضايي چارې هم مخته وړې.
ولسي جرګه/د عوامو جرګه له ۶۵۰ ټاکنیزو حوزو څخه د هرې حوزې څخه د یوه غړي په ټاکلو انتخابي جرګه ده چې ټاکنې یې په هرو پنځو کلونو کې د تر ټولو څخه زیاتو رایو ګټونکي سیسټم له مخې ترسره کېږي. د ټاکنیز حوزو د کنوانسیون پر بنسټ د لومړي وزیر په ګډون د دولت ټول وزیران د عوامو جرګې غړیتوب لري او له همدې امله هم د مقننه قوې اړوندو کمیسیونونو ته ځواب ویونکي دي. د کابینې ډیری وزیران له عوامو جرګې څخه دي په داسې حال کې چې یو شمېر ځوان وزیران کېدای شي له بلې جرګې څخه هم وي.
په نړیواله کچه د بریتانیا د سترواکۍ په پراختیا سره د بریتانیا پارلمان د ډیری هغو هېوادونو سیاسي سیسټمونه جوړ کړي چې په بریتانوي مستعمراتو کې شامل و او له همدې امله هم «د پارلمانونو مور» بلل کېږي.
له تیوریکي پلوه د بریتانیا د قانون جوړونې عالي قدرت په رسمي توګه په پارلمان کې د تاج په واک کې دی. ورته مهال، تاج په معموله بڼه د لومړي وزیر په لارښوونه عمل کوي او د مشرانو جرګې واکونه یوازې د قانون په تصویب کې ځنډ کولو ته محدود کېږي. له همدې امله واک عملا د عوامو جرګې په واک کې دی.
د لویې بریتانیا د متحدې پاچاهۍ او ایرلنډ پارلمان
د لویې بریتانیا او ایرلنډ متحده پاچاهي په ۱۸۰۰ زکال کې د اتحادیې د قوانینو پر بنسټ د لویې بریتانیا او ایرلنډ د پاچاهیو له ادغام وروسته د ۱۸۰۱ زکال د جنوري په لومړۍ نېټه رامنځته شوه. له دې سره د عوامو جرګې پر وړاندې د وزیرانو د مسئولیت لرلو اصل تر ۱۹مې پېړۍ وده ونکړه – مشرانو جرګې له تیوریکي او هم له عملي پلوه پر عوامو جرګې برتري لرله. د عوامو جرګې غړي (پارلماني غړي) د یو لرغوني ټاکنیز سیسټم له مخې ټاکل کېدل چې په کې ټاکنیزو حوزو د توپیر لرونکو اندازو له مخې شتون درلود. په دې ترتیب سره د اولډ ساروم ټاکنیزې حوزې د اوو رایو ورکوونکو په لرلو کولای شو دوه غړي وټاکي، په داسې حال کې چې د ډانویچ سیمه چې نږدې په بشپړه توګه د ځمکې ښووېدنې له امله په سیند کې ورکه شوې وه، کولای یې شو دوه غړي وټاکي.
ډیری کوچنۍ انتخابي حوزې چې د جیبي سیمو یا له منځه تللو سیمو په توګه پېژندل کېدې، د مشرانو جرګې د غړو له خوا کنټرول کېدې چې کولای یې شو د خپلو نږدې کسانو یا ملاتړو ټاکنه په کې تضمین کړي. د نوولسمې پېړۍ د اصلاحاتو پر مهال چې د ۱۸۳۲ زکال د اصلاحاتو د قانون له مخې پیل شول، د عوامو جرګې انتخاباتي سیسټم په تدریج سره منظم شو. د عوامو جرګې غړي نور د خپلو څوکیو د ترلاسه کولو په موخه لارډانو ته تړلي نه و او په دې سره یې لا قاطعیت وموند.
د ۲۰ مې پېړۍ په لومړیو کې د بریتانوۍ ولسي جرګي برتري یوځل بیا تائید شوه. په ۱۹۰۹ زکال کې عوامو جرګې «د خلکو د بودیجې» په نوم بودیجه تصویب کړه چې په مالیاتي سیسټم کې یې ګڼ شمېر بدلونونه رامنځته کړل او د بډایه ځمکو لرونکو لپاره ډېره په ضرر تمامه شوه. د مشرانو جرګې دغه بودیجه رد کړه ځکه چې تر ډېره له بډایه ځمکه لرونکو څخه جوړه وه. د یادې بودیجې پر بنسټ د ولسي جرګې د محبوبیت د زیاتوالي او د لارډانو د محبوبیت د راکمېدو له امله په ۱۹۱۰ زکال کې لیبرال ګوند په ډېر لږ توپیر دواړې عمومي ټاکنې وګټلې.
د ۱۹۱۱ زکال پارلماني قانون، هماغه ډول چې وشول، د مشرانو جرګې غړي یې د پیسو د لایحې (هغه لایحه چې مالیاتو ته اړونده وه) له لغو کولو منع کړل او هغوی ته یې اجازه ورکړه چې بله هره لایحه په حد اکثر ډول د دریو غونډو تر مهاله (په ۱۹۴۹ زکال کې دوه غونډو ته راکمه شوه) وځنډوي. له دې سره د ۱۹۱۱ زکال او ۱۹۴۹ زکال پارلماني قوانینو ته له پام پرته مشرانو جرګې د تل لپاره د پارلمان د عمر زیاتوالي اړوند د هر ډول لایحې په ویټو کولو کې بشپړ واک ځانته ساتلی و.
خيال
د لرغونو راګونو ډولونه د هنر پوهان له درپد وروسته فکر ته اهمیت ورکوي. لکه څنګه چې میوزیک وده وکړه ، دھروا د درووا او دهرپد له ترکیب څخه زېږېدلی و. دا څلور برخې لري: استايی ، انترا، سنچاري او ابوګ. دا د خدای د ستاینې ځینې کلمې لري. د سندرغاړو په منځ کې تان سين بلاس خان ، درنګ خان ، لال خان او داسې نور په ځانګړې توګه د پام وړ دي. په پنځلسمه پېړۍ کې د ختيځ جونپور شاهان سلطان حسین شرقي دا نظریه اختراع کړه. د لومړۍ مفکورې د درپد په څېر یوازې څلور برخې وې. خو وروسته يوازې استايي او انترا پاتې شول. د محمد شاه په زمانه کې د شاه سدا رنګ او شاه ادا رنګ خیال مشهور سندرغاړي وفات شوي دي. زموږ په زمانه کې استاد بړي غلام علي خان، استاد امیر خان، پنډت بهم سین جوشي خیال او چوټا خیال په سندرو کې مشهور دي. وېشنيزه:موسيقي خ وېشنيزه:موزيک وېشنيزه:خيال
د اروپا د برنزو دوره
د اروپا د برونزو دوره د برونزو د تولیداتو او د برونزو د توکو کارولو له مخې یادېږي. په دغه سیمه کې د برونزو دوره د اروپا له نیولیکتیک دورې وروسته رامنځته شوه. دا له میلاد څخه ۳۲۰۰ کاله وړاندې د اژې سمندرګي د برونزو له دورې سره پیل شوه (د بیکر کلتور پر ځای) چې په شمالي اروپا کې یې له میلاد څخه وړاندې ټوله دویمه زریزه ونیوله (اونیتیسي کلتور، تومولوس کلتور، تېرامېر کلتور، اورنفیلډ کلتور او لوساشین کلتور) او له میلاد څخه تر وړاندې ۶۰۰ کلونو پورې یې دوام وکړ.
بالکان
په ۲۰۱۳ زکال کې د Antiquity مجلې په یوه راپور کې د لرغونو میراثونو په Pločnik  نومي مرکز کې له میلاد څخه وړاندې ۴۶۵۰ کاله مخینې لرونکې د برونزو د قلعي د پاڼو موندلو راپور ورکړل شوی، په دې سربېره په سربیا او بلغاریا کې له میلاد څخه وړاندې ۴۰۰۰ کاله مخینه لرونکي د برونزو د قلعي توکي موندل شوي چې ښيي د برونزو له قلعي څخه ګټنې په اروپا کې له نږدې ختیځ څخه ۱۵۰۰ کاله وړاندې له هغه کچې چې اټکل یې کېده، دود درلود. په بالکان کې د برونزو د قلعي تولیداتو نږدې ۵۰۰ کاله وخت ونیو. لیکوال څرګنده کړې چې د برونزو د دغو پیچلو ترکیبي تولیداتو شواهد د پنځمې زریزې له پای ته رسېدو سره چې «په شمال ختیځه بلغاریا او تراکیا کې د پنځمې زریزې په وروستیو کې د لویو کلتورنو له پاشل کېدو» سره سمون خوري ورک شول. د برونزو د کاستریټ قلعي څخه ګټنه بیاځلي ۱۵۰۰ کاله وروسته په دغه سیمه کې دود شوه.
ایټالیا
د ایټالیا د برونزو دوره د یو لړ شرایطو له مخې په څلورو مهالونو ویشل شوې: د برونزو لومړنۍ دوره (له میلاد وړاندې ۲۳۰۰-۱۷۰۰ کال)، منځنۍ دوره (له میلاد وړاندې ۱۷۰۰-۱۳۵۰ کال)، وروستۍ ته نږدې دوره (له میلاد وړاندې ۱۳۵۰-۱۱۵۰ کال) او وروستنۍ دوره (له میلاد وړاندې ۱۱۵۰ – ۹۵۰ کال).
له میلاد څخه د وړاندنۍ دویمې زریزې پر مهال په ساردینیا ټاپو کې نوراګیک تمدن (Nuragic civilization) وغوړېد. دا له نوراګي (Nuraghe) کلتور سره همغږی کلتور و چې له ۷۰۰۰ څخه زیاتې ډبرینې ودانۍ او ورسره په خوا کې یې ګڼ شمېر نور تاریخي جوړښتونه :لکه:  مګارون مبعدونه، لوی قبرونه (Giants' graves) او د سپڅلو څاه ګانو معبدونه (holy well temples) د دغه ټاپو په ټولو برخو کې جوړ کړي وو. له میلاد څخه وړاندې دویمې زریزې په وروستیو کې نور لوی پناه ځایونه او استوګن ځایونه د دغو مذهبي جوړښتونو څخه د کوربه توب په موخه د نورو جوړښتونو لکه آئیني حوضونو، چینو او د اوبو د زېرمو او لوی ډبرین ګرد کورونو له دایروي چوکیو سره په خوا کې چې د مشرانو او عامو وګړو د راغونډیدو په موخه کارول کېدل جوړ شول. برونزي وسایلو او وسلو پراختیا ومونده او د هغو کیفیت د نوراګیک وګړو او د ختیځې مدیترانې د وګړو لکه د قبرسي وګړو په مرسته وده وکړه، چې د سلګونو برونزي مجسمو او نورو وسایلو د جوړلو په موخه یې lost waxing تخنیک معرفي کړ. نوراګیک تمدن د اوسپنې د دورې تر لومړیو دوام وکړ، هغه مهال چې لا له ډبرینو ودانیو ګټنه کېدله، ډبرینې مجسمې جوړېدلې او له یو شمېر نوراګي معبدونو ګټنې دوام درلود.
ختیځه اروپا
یمنیا کلتور د مسو د دورې د وروستیو او د برونزو د دورې د لومړیو مهالونو کلتور دی چې مخینه یې له میلاد وړاندې ۳۶-۲۳ مې پېړۍ ته اړوندېږي. دغه کلتور تر ډېره د کوچیانو اړوند کلتور و چې د سیندونو په غاړه او د تپو پر سر یو شمېر کلاګانو په شاوخوا کې کرنو هم شتون درلود.
کوتاکومب کلتور چې یو شمېر لرغوني کلتورونه په ځان کې رانغاړي، د لومړي ځل لپاره یې له corded pottery تزئیناتو څخه په سټیپي ساحاتو کې ګټنه وکړه، له ښوي کړی شوو تبرونو څخه یې پریمانه ګټنه وکړه او له لویدیځ سره یې اړیکه رامنځته کړه. له Afanasevo کلتور سره په موازي ډول یې د کوپړیو د شکل په تحریک شوي بدلون سره له ختیځ سره اړیکه جوړه کړه. یمانیا کلتور له دغه کلتور وړاندې تېر شوی او لویدیځ کارډیډ ویر کلتور (Corded Ware culture) د هغه ځای ناستی و.
مرکزي اروپا
د برونزو په دوره کې د مرکزي اروپا د لرغون پېژندنې مهم مراکز دا دي:
د برونزو وروستۍ دوره د اورنفیلد کلتور (له میلاد وړاندې ۱۳۰۰- ۷۰۰ کلونو پورې) د مړو سوزولو د تدفین له مخې پېژندل کېږي. په دغه دوره کې په خیتځ جرمني او پولنډ کې لوازستین کلتور شاملېږي چې د اوسپنې تر دورې یې دوام درلود. د مرکزي اروپا د برونزو له دورې وروسته، د اوسپنې د دورې هالشات کلتور (له میلاد وړاندې ۷۰۰-۴۵۰ کلونو پورې) رامنځته شو.
شمالي اروپا
په شمالي جرمني، ډنمارک، سویډن او ناروې کې د برونزو د دورې کلتورونو ګڼ شمېر بېلابېل تولیدات او هنري آثار رامنځته کړل، چې په کې لور هارنونه، تېزې چوکې لرونکې تشریفاتي خولۍ، لمریزې دایرې، د سروزرو جواهرات او یو شمېر نه توضیح شوي توکي لکه: د سویډن په بلکاکارا کې برونزي "gong" شاملېږي. یو شمېر ژب پوهان باور لري چې، له میلاد څخه ۲۰۰۰ کاله وړاندې یوې اندو اروپايي ژبې دغې سیمې ته لار ومونده ، چې په پایله کې په پرتو جرمني واوښته، چې د جرمني ژبو وروستۍ مشترک نسب یې رامنځته کړ.
د اوسکار مونتیلوس په خبره دغه دوره له I-VI پړاونو ویشل شوې. څلورم مونتیلوس پړاو له وړاندې په سیمه کې د اوسپنې دورې ته اړوند و.
بریتاینا
په لویه بریتانیا کې، د برونزو دوره له میلاد وړاندې ۲۱۰۰ کال څخه تر ۷۰۰ کال پورې مهال بلل کېږي. کډوالۍ له اروپا لویې وچې څخه دغو ټاپوګانو ته نوي وګړي راوستل. سټون هنج ته په څېرمه سیمه کې د برونزو د لومړۍ دورې په قبرونو کې د غاښونو د مینا وروستیو ایزوتوپ څېړنو ښوولې چې دغه سیمې ته د معاصر سویس له سیمې څخه کډوال راغلی. بیکر وګړو د لومړۍ نیولیکتیک دورې له وګړو بېلابېل چلن له ځانه ښوولی او کلتوري بدلونونه یې د پام وړ و. په دغه دوره کې په سویلي بریتانیا کې بډایه ویسکس کلتور وده وکړه.
په دې سربېره اقلیم هم مخ پر خرابېدو و، هغه مهال چې هوا ګرمه او وچه وه، د برونزو د دورې په دوام نم جنه(مرطوبه) شوه او وګړي یې په آسانۍ سره د غونډیو پر سر له خپلو خوندي ځایونو څخه حاصلخیزو درو ته کډه کړل. په ټیټو برخو کې لوی فارمونه رامنځته شول، چې ښکاري له اقتصادي ودې سره یې مرسته وکړه او د ځنګلونو مخ پر زیاتوالي پاک کېدلو ته یې الهام وروبخښه. د برونزو د منځنۍ دوره په دویمه نیمايي کې (له میلاد وړاندې نږدې ۱۴۰۰-۱۱۰۰ کلونو پورې) Deverel-Rimbury کلتور له دغه شرایطو څخه د ګټنې په موخه راڅرګند شو. کرونوال د لویدیځې اروپا د لویې برخې لپاره د قلعي یو له مهمو منابعو څخه و او مس هم له یو شمېر مرکزونو، لکه:  په شمالي ویلز کې له Great Orme کان څخه واېستل کېدل.
په لویه کچه برونزي توکي، چې په انګلستان کې موندل کېږي، په ختیځ کمبریج شایر کې کشف شوي، چېرې چې ګڼ شمېر مهمې موندنې په ایلشلم کې (له ۶۵۰۰ زیات شیان) ترسره شوي دي.
څيز
د مادې کلمه معمولاً د انګلیسي:substance مادې لپاره د بدیل په توګه کارول کیږي. کله کله د هغې بدیل ماده هم لیکل کیږي، چې په پښتو ژبه کې ورته څيز وايي.
په ډېری ساینسي څانګو کې، د طب ، کیمیا او فزیک په شمول، د مادې کلمه د هر مرکب لپاره کارول کېدی شي، لکه درمل یا کیمیاوي مرکب چې بحث یا ازموینه کیږي. په انګلیسي کې ورته Substance وایي.
مذهبي جګړه
مذهبي جګړه یا د دین جګړه، چې کله ناکله د مقدسې جګړې په نوم هم یادیږي هغه جګړه ده چې په اصل کې د مذهب د توپیر له امله رامنځته کېږي. په اوسنۍ دوره کې پرله پسې بحثونه کېږي چې په یوه جګړه کې تر کوم کچې مذهبي، اقتصادي، قومي او د جګړې نور اړخونه واکمن دی. هغه درجې چې یوه جګړه مذهبي وګڼل شي په ډېرو بنستیزو پوښتنو پورې اړه لري، لکه د مذهب تعریف د مذهبي جګړې تعریف (د تاوتریخوالی په اړه مذهبي دودونه لکه 'مقدس جنګ' په پام کې نیول). د دې پوښتنو ځوابونه په پراخه کچه په دې پایلې اغېزه کوي ،چې تر کوم کچه د جګړو د نورو ډولونو په څېر مذهبي جګړې څومره واکمنې دي.
د جیفري برټن رسل په څېر د پوهانو په وینا، تاوتریخوالي ممکن په مذهب کې ریښې ونه لري او پرځای یې کېدای شي، چې د سیکولري ځواک د ساتلو لپاره وي او یا هم قومي، ټولنیز، سیاسي او اقتصادي لاملونو ولري. نور پوهانو بیا داسې استدلال کوي، چې تش په نامه «مذهبي جګړې» تر ډېره حده د «لوېدېځ دوه اړخیزه» او د تېرو څو پېړیو عصري اختراع ده. همدارنګه استدلال کوي چې ټولې هغه جګړې چې  مذهبي بڼه لري زیاتره سیکولري (اقتصادي یا سیاسي) لاملونه لري. په ځینو شخړو کې لکه د اسراییلو او فلسطین جګړه، د سوریې کورنۍ جګړه او په افغانستان او عراق کې د جګړو په شمول مذهبي عناصر په ښکاره توګه شتون لري، خو په بېلابېلو ډولونو د بنسټپالنې یا مذهبي افراطیت په توګه تشریح شوي. په هر حال د دې قضیو په اړه څیړنې ډېری وختونه دې نتیجې ته رسیدلي، چې توکمیز یا قومي دښمنۍ د ډېری جګړو لامل دې.
د جګړو د دایرت المعارف پر بنسټ د ټولو ۱،۷۶۳ پېژندل شوو او ثبت شوو تاریخي جګړو نه ۱۲۱یا ۶.۸۷ سلنې یې مذهبي لاملونه درلود. د میتیو وایټ چې د وحشتناکو شیانو لوی کتاب دې د نړۍ د ۱۰۰ ترټولو سترو ظلمونو نه د ۱۱ اصلي لامل  مذهب په ګوته کوي.
عیسویت
د تاریخ پوه اډوارډ پیټرز په وینا له ۱۱ پېړۍ نه دمخه عیسویانو د مقدسې جګړ ې (bellum sacrum) مفهوم نه پېژنده، نو جګړه پخپله د توقیف او روحاني عمل په توګه ګڼل کیده. د ۹ او ۱۰ پېړیو په اوږدو کې ډېری یرغلونه وشول چې ځینو سیمو د خپل ځان د دفاع لپاره پوځونه جوړ کړل او دا ورو ورو په ۱۱ پېړۍ کې د صلیبی جګړو د «مقدس جګړې» مفهوم او نورو اصطلاحاتو لکه «د خدای دښمنان» د رامنځته کېدو لامل شول.
د صلیبی جګړو په لړ کې ځینې صلیبیان چې د خدای په نوم جنګیدل د سرتېرو یا د مسیحي اتلانو په نوم پېژندل کېدل. صلیبی جګړې د مسلمانانو د فتوحاتو په وړاندې د مبارزې لړۍ وه، چې د ۱۱ پېړۍ له وروستیو نه تر ۱۳ پېړۍ پورې دوام درلود. په اصل کې د صلیبیانو موخه له مسلمانانو نه د بیت المقدس او سپېڅلې خاورې بېرته نیول و او له ځپل شوي عیسوي بیزانسي امپراتورۍ نه ملاتړ و، چې په کوچنۍ اسیا او په ځانګړې توګه اروپا کې د مسلمان سلجوقیانو پر وړاندې مبارزه روانه کړې وه تر څو یادو سیمو کې مسلمانان پراختیا و نه مومي، خو وروسته صلیبی جګړې د نورو موخو یا د مذهبي دلایلو لپاره پیل شوې لکه د البیژن صلیبي جګړې، شمالي صلیبي جګړې یا د سیاسي تاوتریخوالو له امله لکه د اراګونیز صلیبي جګړې.
مسلمانانو
د مسلمانانو فتوحات په بې ساري توګه نظامي پراختیا وه، چې د محمد (ص) په ژوند کې پیل شوې او په اروپا کې د عثماني جګړو پورې پېړۍ پېړۍ دوام درلود. تر دیارلسمې پیړۍ پورې د مسلمانانو فتوحات د یوې لږې یا ډېرې همغږې امپراتورۍ پورې اړه درلوده، خو د مغولو له يرغلونو نه وروسته په ختيځ کې د مغولو امپراتورۍ او په لوېديځ کې د عثماني امپراتورۍ تر وروستي سقوط پورې چې د عصري دور پيل و پراخوالى په ټولو محاذونو کې د بلې نيمې پېړۍ لپاره دوام وکړ.
د پوځي جهاد لومړنۍ بڼه له مکې نه مدینې ته د محمد (ص)او د هغه د پیروانو د یوې کوچنۍ ډلې له هجرت او د ښار د یو شمېر اوسیدونکو اسلام ته له منلو وروسته رامنځته شوه.