cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
له افغانستان نه د شوروي ځواکونو وتل
د ملي پخلاینې پالیسي
پخلاینې ته د لاسرسي په موخه، شوروي اتحاد له یاغي ډلو سره د نجیب الله د حکومت د اړیکو ټینګولو په برخه کې جدي هڅې وکړې، د مرستو بې مخینې ټولګې یې ورته ولېږلې او ژمنه یې وکړه چې د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته به «ټول نظامي تاسیسات د افغانستان د دیموکراتیک دولت د وسله والو ځواکونو په واک کې ورکوي». نجیب الله د دولت د امنیتي سیسټم د پیاوړي کولو او د دولت دننه د خپل واک په زیاتولو کې ګڼ شمېر بریاوې لرلې. کېدای شي دغه چاره هم د دې لامل شوې وي، څو شوروي وهڅوي چې په نجیب الله له حده زیات باور وکړي او خپلې لومړنۍ موخې ته چې په معنا لرونکې توګه د نجیب الله مخالفین د ده په ملاتړ ودروي، ورسېږي. کالینوفسکي لیکي:
د KGB د ادارې لومړي مرستیال وادیم کیرپیچینکو وروسته ولیکل چې، په کابل باندې د کنټرول او د دولت په یو شمېر نورو برخو کې د نجیب الله بریاوې دوی دغه باور ته ورسول چې یوه حل لاره یې موندلې او کېدلای شي، د افغانستان په ټولو برخو کې تکرار شي: په نجیب الله باور او د هغه د نظامي بنسټونو باوري والي د KGB په مشرۍ کې یو شمېر غلط باورونه رامنځته کړل ... له ګواښونو ډک دغه باورونه د دې لامل شول، چې حقیقت ته پام ونه شي او د څو کلونو لپاره یې له دغه هېواد نه د شوروي ځواکونو وتل وځنډول».
د پخلاینې اړوند د شوروي اتحاد هڅې د دواړو شوروي اتحاد او افغان لوري د منځنۍ کچې پوځي قوماندانانو له خوا پېچلې شوې. په داسې حال کې چې د شوروي اتحاد سیاسي او پوځي مشرتابه د نجیب الله له حکومت سره د یاغي او قبیلوي مشرانو د همکاریو د کچې د زیاتوالي په موخه کار کاوه، د شوروي اتحاد «د منځنۍ کچې افسرانو ځینې مهال نه شو کولای، د خپلو عملیاتو سیاسي اهمیت درک کړي» او افغان ځواکونو نه شو کولای، څو خپلو مخالفینو ته د «قاتلانو د ډلې» «امپریالیزم د غلامانو» او «کوپړۍ وینځل شوو» له ویلو ډډه وکړي، خو له دې سره د شوروي اتحاد د استخباراتي ادارو، پوځ او دیپلماتانو د هڅو له امله له مخالفو ډلو سره د اړیکو د ښه کېدو په برخه کې یو شمېر لاسته راوړنې ترلاسه شوې. تر ټولو پېژندل شوې بېلګه یې، د مخالفینو د مخکښ قوماندان احمدشاه مسعود سره ازمېښتي همکاري وه.
طبيعي پوهنې
طبيعي پوهنې د پوهنو هغه برخه او ټولگه ده ، چې له انسان نه بهر د طبيعي ښکارندو ( پديدو ) څېړنه کوي. د طبيعي پوهنو لړليک په لاندې ډل دى :
اوساکا
اوساکا د جاپان هېواد درېم ستر ښار او د دغه هېواد د اوساکا ولايت مرکز دی.
وېشنيزه:اوساکا
شمزۍ لرونکي ژوي
د ملا تیر لرونکو کې ټول ژوي او د ملا تير لرونکو ژويو فرعي څانګې (سب فيلم) شامل دي (Vertebrata  معنا د ميلا هډوکي او کورډيکس «کورډيکس د ملا په تير کې خانګړې رېښکۍ ډوله برخه ده»)، ټول تی لرونکي، مرغان، خزنده ګان، امفیبیان (اوبو او وچه دواړو کې ژوند کوونکي) او کبان په کې شامل دي. فقرات (د ملا مهرې) د کورډاټا د ډلې د ډېری ژويو استازیتوب کوي، چې اوس مهال یې شاوخوا ۶۹۹۶۳  ډولونه پېژندل شوي. فقرات په لاندې په لاندې ډلو کې وېشل شوي دي:
د ملا تير لرونکو موجودو ژويو له منځه د چنګښې له ډول نه تر «پایډوفراین امیونیسیس» پورې اندازه لري، لږ تر لږه اووه اعشاريه اووه ملي متره (۰.۳۰ انچه) او تر ټولو زیات يې شين نهنګ دی چې تر درې دېرش متره (۱۰۸ فوټه) پورې اوږدوالی لري. د ملا تير لرونکي  د ټولو پېژندل شویو ژويو له پنځې سلنې نه کم دي، پاتې نور غیر شمزۍ لرونکي (بې ملا تيره) دي، چې د فقرې کالمونه نه لري.
په دوديز ډول، ملا تير لروونکو ژويو کې «هاګ کب» شامل دي، کوم چې په تکامل کې د ضایع کیدو له امله مناسب فقرات (د ملا دتير مهرې) نه لري، که څه هم د دوی نږدې ژوندي اړوند ژوي، که: لیمپریان، د فقرات لرونکي دي. په هرحالت، هاګ فش یو «کرینیم» (جمجمه) لري. له همدې امله، کله ناکله د مورفولوژي په اړه بحث کولو پر مهال، د «سب فایلم» (فرعي ډلبنديو) د ملا تیر لرونکي ځینې غړي د «کرانیټیا» په نامه یادیږي. د ۱۹۹۲ز کال راهیسې حجروي شننې (تحليل) وړانديز کړی چې، هاګ فش د لیمپری سره خورا نږدې تړاو لري او په «مونوفیلیټیک» (تر يو اصل او نسل پورې تړلي) معنا کې د ملا تير لرونکي ژوي دي. ځينې نور بیا دوی د «کرانيټا» په عامه ډلبندۍ کې د ملا تير لرونکو ژويو «خور ډله» بولي.
په تېرو پنځوسو کلونو کې د ملا تير لرونکو ژويو شمېر کم شوی دی.
رېښه (د ملا تير لرونکي ټکي vertebrate  د لغت ریښه)
''د ورټیبریټ کیلمه د لاتینی کیلمې ورټیبرس (پلیني) نه اخیستل شوې ده چې معنا یی د،ه د ملا د تير بند (نخاعې بند). ''
ورټیبریټ د ورټیبرا له کلیمې نه اخیستل شوی ټکی دی، کوم چې د نخاعي کالم (د ملا د تير) هر هډوکي یا برخې ته اشاره کوي
اناتومي او مورفولوژي
ټول فقرات، د کورډیټ بدن له بنسټیزې طرحې سره سم جوړ شوي: یو سخت راډ (ډنډې ته ورته) چې د څارویو د بدن په اوږدو کې تیرېږي (د فقري کالم اویا نوټچورډ)، د همدې د پاسه  د عصبي نسجونو نلکه وي، چې منځ يې تش دی (د ملا د تير پټۍ) او لاندې یی د معدې لاره ده.
په ټولو ملا تير لرونکو کې، خوله د ژوي په مخکیني پای کې یا له پای نه له مخکې په لاندې برخه کې موندل کیږي، په داسې حال کې چې مقعد د بدن د پای نه مخکې بهر ته خلاصیږي. د بدن پاتې برخه له مقعد نه وروسته دوام لري. د فقري او نخاعي رګ سره لکۍ جوړوي، مګر کولمې نه لري.
د ملا د تير ستنه (ورټيبرل کالم)
په هر حال، د ملا تير لرونکو يو شمير ژويو په دويم پړاو کې دا اناتومي (د بدن تشرېح) له لاسه ورکړې، نوټچورډ په بلوغ کې ساتل کیږي، لکه سټرجون او کویلکانت. ژامه لرونکي ژوي د جوړې د ضمايمو په ډول ډلبندي شوي (لکه د کب دوه وزرونه، پښې، چې کېدای شي په دویم ډول يې له لاسه ورکړي وي)،  خو د ژوي لپاره دا ځانګړتیا اړینه نه ده چې بايد د ملا تير لرونکی ژوی وي.
ګیلونه
د ملا تير لرونکي ټول بنسټيز ژوي د برانشونو(ګیلونو) په مټ ساه اخلي. ګیلونه د سر شاته لور وړل کیږي، له «فالنکس» نه بهر ته له يو لړ پرانيستل شويو وروستيو څنډو سره پوله لري. د هر ګیل ملاتړ د غضروف (خيشوم) یا له هډوکي نه منځ ته راغلي ليندۍ په څېر ګیل له خوا کېږي. هډوکي لرونکي کبان درې جوړه ليندۍ (arch) لري، غضروفي کبان له پنځو نه تر اووه جوړه لري، په داسې حال کې چې لومړي ژامې نه لرونکي کبان اووه جوړې لري. څرګنده ده چې د ملا تير لرونکو اصلي ژويو له دې نه ډېر طاقونه درلودل، په داسې حال کې چې د دوی ځینې کورډیټ خپلوان له پنځوسو نه زیات ګیلونه(برانشونه) لري (طاق يا لیندۍ ته ورته هډوکی په بدن کې يو هډوکی دی، چې د نورو غړو مرستندوی وي).
په امیبو او ځینو لومړيو هډوکو لرونکو کبانو کې په لومړي پړاو کې بهرني ګیلونه لري، د ګیل له ارچونو(طاقونوـ ليندۍ ته ورته هډوکي) نه څانګې کوي. دا په ځوانۍ کې کمېږي، د دوی فعالیت په کبانو کې د مناسبو ګیلونو له خوا او په ډېری امفیبیانو کې د سږو له خوا ترسره کیږي. ځینې امفیبیان په ځوانۍ کې بهرنۍ لاروا ګیلونه (د جوړښت د لومړي پړاو بندونه) له ځانه ساتي، پېچلي داخلي ګیل نظام، لکه څنګه چې په کب کې لیدل کېږي، په ښکاره ډول د ټیټراپډونو په تکامل کې ډېر ژر له لاسه ورکول کیږي.
په داسې حال کې چې ډېريو د ملا تير لرونکو کې ګيلونه نه شته، د جنین د ودې په وخت کې د ګیلونو «ارچونه» جوړېږي او د اړینو جوړښتونو بنسټ ګرځي، لکه: ژامې، د تایرایډ غدې، حنجره، کالمیلا (په تی لرونکی ژويو کې د سټیپس سره یو شانی دی) او په تی لرونکو ژويو کې ملیوس او انکس.
مرکزي عصبي نظام
د ملا تير لرونکو مرکزي عصبي نظام، د ژويو د اوږدوالي په اوږدو کې د عصبي نسج پر بنسټ ولاړ دی. د عصبي «کرسټ» حجرو شتون د ملا تير لرنکو ژويو لپاره ځانګړی او بې ساری اهمیت لري. دا د لومړيو (سر چینه اخیستونکو حجرو) غور نیکونه (یعنې سټیم حجرې د دوی نه پیدا شوې) دي او د حجروي اجزاوو د دندو همغږي کولو لپاره مهم دي. د عصبي کریسټ حجرې د پراختیا په جریان کې له عصبي تار نه د بدن له لارې مهاجرت کوي او د عصبي «ګنګلیا» او جوړښتونو، لکه: ژامې او کوپړۍ رامینځته کول پیلوي.
د ملا تير لرونکي يوازينی «کورډیټ» ډله ده، چې  عصبي «سیفالیزیشن» لري، په سر کې د مغز د فعالیتونو غلظت لري (سيفاليزيشن د اعصابو سره نژدې د نورو غړو راټولېدل). د عصبي رګ د مخکینۍ برخې یو څه پړسوب په «لانسلیټ» کې موندل کیږي چې دا کورډيټ دی، که څه هم د ملا تير لرونکو سره د پرتلې پر مهال دا کورډيټ سترګې او نور پېچلي حسي غړي نه لري. نور کورډیټس د سیفالیزیشن پر لور هیڅ تمایل نه ښیې
یو څنګ وزلې عصبي نظام له عصبي تار نه شاخونه کوي، ترڅو مختلف نظامونه منځ ته راوړي. د عصبي ټیوب (نلکې) مخکینی پای د دېوالونو د ډبلوالي او د نخاع د مرکزي نالۍ د درېیو لومړنيو دماغي رګونو په پراخېدو سره پراخېږي:
پروسینسفالون (مخکینی دماغ)، میسینسفیلون (منځ دماغ) او رومبینسفیلون (د شا دماغ)، نور یې په نورو بېلا بېلو د ملا تير لرونکو ډلو کې سره وېشل شوي دي. دوه وروسته ځای پر ځای شوې سترګې، د منځني دماغ نه د ودې شاوخوا جوړوي، خو په هاګ فش کې داسې نه ده، شونې ده چې علت يې دويم ځلي له لاسه ورکول وي. مخکیني دماغ ښه وده کړې او په ډېری «ټیټراپډونو» (څلورو پښو لرونکو ژويو) وېشل شوی، په داسې حال کې چې منځنی دماغ په ډېری کبانو او ځینې سلامندرونو (چرموښکۍــ کربوړی) کې پیاوړی وي. د مخکیني دماغ رګونه، معمولا جوړه وي، چې په تی لرونکو ژويو کې د دماغي نیمه کُرې په څیر نیمې کُرې ته وده ورکوي.
د مرکزي عصبي نظام پایله لرونکي اناتومي، له یوه واحد عصبي رګ سره چې د پاسه پرې یو لړ (ډېر ځل جوړه جوړه وي) «ویسیکلونه» (يو ډول کڅوړې) وي، د ملا تېر لرونکو يوه ځانګړتيا ده. ټول غیر شمزۍ لرونکی ژوي چې ښه پرمختللی مغز لری، لکه: حشرات، غڼې او سکویډ (د اوبو یو ژوی دی چې اته پښې لري) د ګنګلیونونو د شاتني سیسټم پر ځای بطني سیسټم لري، د دماغ د وېشل شوي ډډ سره د خولې یا کولمو په هر اړخ کې روان دی.
سرچینې
وېشنيزه:شمزۍ لرونکی ژوي
د سويلي کوريا ولسمشر
د ۱۹۸۷ز کال اساسي قانون او د ولسمشريزو ټاکنو تعديل د مستقيمو او پټو رايو ورکولو له لارې د ولسمشرۍ ټاکنو حکم کوي چې په دې سره د تېرو دوو حکومتونو تر واکمنۍ لاندې د شپاړسو کلونو غیر مستقيمو ولسمشريزو ټاکنو ته د پای ټکی کېښودل شو. ولسمشر نېغ په نېغه د پنځه کلونو دورې لپاره ټاکل کېږي چې د بيا ټاکنې لپاره هېڅ شونتيا نه لري. که چېرې د ولسمشرۍ تشه منځ ته راځي، ځای ناستی يې بايد په شپېتو ورځو کې وټاکل شي، په دې موده کې د ولسمشرۍ دندې د سويلي کوريا د لومړي وزير يا د کابينې د کوم بل مشر غړي له خوا، د قانون له مخې د لومړيتوب پر بنسټ تر سره کېږي. د دندې پر مهال اجرائيوي رئیس په «چوواډي» (شنه ماڼۍ) کې ژوند کوي او له جرمي مسئولیتونو معاف وي (یواځې د پاڅون او خيانت څخه نه).
د بشري حقوقو پخوانی وکيل او د هغه مهال د ولسمشر «رو مو-هيون» د دفتر رئيس «مون جي-اين» د ۲۰۱۷ز کال د مۍ په لسمه نېټه د سويلي کوريا د ولسمشر څوکۍ اشغال کړې ده، سملاسي له هغه وروسته چې د ۴۱.٪۱ په اکثريت رايو سره وټاکل شو، په داسې حال کې چې د هغه اصلي مخالفين په ترتيب سره محافظه کار «هونګ جون پيو» او منځلاري «ان چيول سو» ۲۴.۰٪ او ۲۱.۴٪ رايې خپلې کړې وې، نوموړي د اساسي قانون سره سم د «پارک ګیون-هی» ځای ناستی شو، څوک چې له خپلې دندې معزول کړای شوی و.
ټاکل شوې ده چې د «خلکو واک ګوند» «يون سوک يول» د ۲۰۲۲ز کال د مۍ په لسمه نېټه واک تر لاسه کړي، او دا له هغه وروسته چې د ۲۰۲۲کال د سويلي کوريا په ولسمشريزو ټاکنو کې يې د ډيموکراتيک ګوند نوماند «لي جاي-ميونګ» ته ماتې ورکړه.
تاریخچه
په ۱۹۴۸ز کال کې د لومړي جمهوريت له منځ ته راتلو مخکې، د ۱۹۱۹ز کال په سپتمبر مياشت کې په شانګهای کې د کوریا جمهوريت لنډمهالی حکومت جوړ شو، دا د هغو څو حکومتونو دوام و چې د همدې کال په لومړيو کې د مارچ له خوځښت وروسته اعلان شوي وو، په دې ډول يې د جاپان له خوا د کوریا د نيواک پر مهال د جاپان پر ضد د کوريا د خلکو مقاومت همغږی کړ. د ۱۹۴۸ز کال په اساسي قانون او د ۱۹۸۸ز کال د اوسني اساسي قانون له خوا د لنډمهالي حکومت مشروعيت په رسميت وپېژندل شو او سويلي کوريا يې ځای ناستې شوه.
له ۱۹۸۸ز کال راهيسې د ولسمشرۍ موده پنځه کاله ټاکل شوې ده. له ۱۹۴۸ څخه تر ۱۹۷۲ز کال پورې دا موده څلور کاله وه، له ۱۹۷۲ څخه تر ۱۹۸۱ز کال پورې شپږ کاله وه او له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۸ز کال پورې اوه کاله وه. له ۱۹۸۱ز کال راهيسې، ولسمشر ته د بيا ټاکل کېدو حق نه دی ورکړل شوی.
د ولسمشر واکونه او دندې
د سويلي کوریا د اساسي قانون درېیم څپرکي د ولسمشر دندې او واکونه ټاکلي دي، له ولسمشر غوښتنه کېږي چې:
همدا راز ولسمشر ته لاندې واکونه ورکول شوي دي:
که چېرې ملي اسامبلې د ولسمشر پرېکړه رد کړي، دا پرېکړه به په سملاسي ډول لغوه اعلانيږي.
ولسمشر کولای شي، د مهمو تګلارو موضوعات ټولپوښتنې ته راجع کړي، جګړه اعلان کړي، سوله وکړي او تړون تر سره کړي، لوړ پوړي دولتي مسئولين وټاکي او بښنه وکړي (د ملي اسامبلۍ له موافقې سره). د جدي داخلي يا بهرنيو بې ثباتيو (ګډوډيو) يا ګواښونو پر مهال، يا د اقتصادي او مالي بحرانونو په وخت کې، شونې ده چې ولسمشر «د ملي امنيت يا عامه سولې يا نظم د ساتنې لپار» بيړني واکونه تر لاسه کړي. اضطراري اقدامات يواځې هغه مهال کېدای شي، کله چې د ملي اسامبلۍ غونډه نه وي جوړه او د هغې د راغوښتلو لپاره وخت نه وي. دا اقدامات تر ټولو کمې اړتيا پورې محدود دی.
د ۱۹۸۷ز کال اساسي قانون د ۱۹۸۰ز کال د اساسي قانون هغه څرګندې مادې ل منځه يوړې، کومو چې حکومت ته اختيار ورکاوه چې په موقت ډول د خلکو ازادي او حقوق وځنډوي. خو ولسمشر ته اجازه شته چې نور اقدامات وکړي چې وکولای شي شته قوانين د بحران د مودې پر مهال بدل يا منسوخ کړي. دا روښانه نه ده چې ايا دا ډول بېړني اقدامات کولای شي خپله د اساسي قانون ځینې برخې هم وځنډوي که نه. بېړني اقدامات بايد د موافقې لپاره ملي اسامبلۍ ته راجع کړای شي. که ملي اسامبلۍ يې تايید نه کړي، نو دا بېړني اقدامات لغوه کېږي؛ هر هغه قانون چې د ولسمشر د فرمان پر اساس منسوخ شوی وي، بېرته د نفاذ اغېز خپلوي. په دې برخه کې د تړونونو يا د جګړې د اعلان د تاييد د حالتونو په نسبت د مقننه قوې ځواک ډېر پياوړی دی، د کوم په هکله چې اساسي قانون په ساده ډول يواځې دومره وايي چې ملي اسامبلۍ د ولسمشر له کارونو سره «د موافقې حق لري».د ۱۹۸۰ز کال له اساسي قانون څخه، د ۱۹۸۷ز کال د اساسي قانون په يو بدلون سره ويل شوي چې ولسمشر د ملي اسامبلۍ د منحل کولو اجازه لري.
ټولټاکنې
د سويلي کوريا اساسي قانون او د عامه رسمي ټولټاکنو قانون د ولسمشريزو ټاکنو اصول تعريف کړي دي. ولسمشر د نېغ په نېغه عامو رايو له لارې تاکل کېږي، د ډېرو رايو خپلونکی ولسمشر اعلانيږي.
د اساسي قانون اړوندې ادارې
د ولسمشر رسمي هستوګنځای «Cheong Wa Dae» دی، معنا يې ده «د شنو کاشي ګانو د بام ماڼۍ»، په انګليسي ورته د «شنې ماڼۍ» نوم هم اخستل کېږي. ولسمشريز سکرتريت د ولسمشر مرستیال دی چې مشري يې د کابينې په کچه يو عمومي منشي کوي. له دولتي شورا يا کابینې پرته، اجرائيوي رئيس په ګڼو نورو قانوني ادارو هم تکيه لري.
په دې قانوني ادارو کې د ملي امنيت شورا هم شامله ده، کومه چې د ملي امنيت په اړوند د بهرنيو، پوځي او داخلي تګلارو په اړوند سلا مشورې ورکوي. د ولسمشر تر مشرۍ لاندې، په ۱۹۹۰ز کال کې، دې شورا لومړی وزير، مرستيال لومړی وزير، د بهرنيو چارو وزير، د کورنيو چارو وزير، د ماليې وزير او د ملي دفاع وزير، د ملي امنيت ادارې د پلان رئيس (ANSP)، کوم چې تر ۱۹۸۰ز کال پورې د کوریا مرکزي استخباراتو د ادارې (KCIA) په توګه پېژندل کېده او نور چې ولسمشر يې ټاکي، د دې شورا د خپلو قانوني غړيو په توګه درلودل. بله مهمه اداره يې د ملي يووالي سلاکاري شورا ده، کومه چې د ۱۹۸۱ز کال د جون په مياشت کې د ولسمشر تر مشرۍ لاندې جوړه شوې ده. له جوړېدو راهيسې، دا پلاوی کومه سياسي ونډه نه درلوده، بلکې داسې برېښېده چې په حکومت د يوه څارونکي پلاوي او په زيات شمېر کې د حيثيت خاوندانو او نورو ته له ولسمشر او نورو لوړ پوړو مسئولینو سره وخت په وخت د لیدنو کتنو د موکو د برابرولو له لارې د سياسي مکافاتو په ورکولو سره خپلې چارې پر مخ وړي.
پاوه ولسوالي
پاوه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان پاوه)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د پاوه ښار دی. دا ولسوالي ۶۰٬۴۳۱ تنه نفوس لري. د پاوه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
راشد خان
راشد خان ارمان چې په راشد خان هم مشهور دی د افغانستان د کرکټ ځوان او با استعداده لوبغاړی دی. د ١٩٩٨ کال د سپټمبر په ٢٠مه په ننګرهار کې زيږيدلی دی. نوموړي تر دې مهاله د افغانستان لپاره له ١٩ کلنو په کم عمره لوبډلې او د هيواد په ملي لوبډلې کې ډیر ښه ځليدلی دی. له هېواده بهر يې د هند په سوداګريزو (IPL) سياليو کې د سن رايزز حيدر اباد له خوا لوبیږي، او د بنګله ديش په سوداګريزو (BPL) سياليو کې يې د کوملي وکټورين په ګټه لوبيدلی دی، چې نړۍ ورته ګوته په غاښ ده. نوموړی په ښي لاس Legbreak googly توپ اچونه کوي او په لوبډله کې د بالر په توګه ځای لره، که څه هم نوموړی په توپوهنه کې هم له چا وروسته نه دی.
دهریت
دهریت په اصل كې د انګليسي كلمې SECULARISM ژباړه ده خو دا ژباړه په مكمله توګه ناسمه ده، په دې معنی چې سيكولرېزم علم ته نه ويل كېږي نو څنګه به د سيكولرېزم ژباړه په علم سره وشي بلكې علم ته په انګليسي ژبه كې SCIENCE وايي  او د سيكولرېزم اصلي او صحيحه معنی په بې دينۍ يا دنيوي سره كېږي.
علمانيت څه ته وايي
علمانيت يوه نوې اصطلاح ده، چې له همدې لامله د عربي ژبې پخوانيو سندونو (قاموسونو) كې دا لفظ شتون نه لري تر څو يې په مفهوم او معنی باندې پوه شو خو په اوسنيو معاجمو او قاموسونو كې ددې پېژندنه په لاندې ډول شوي :
په اصل كې علمانيت د انګليسي كلمې SECULARISM ژباړه ده خو دا ژباړه په مكمله توګه ناسمه ده، په دې معنی چې سيكولرېزم علم ته نه ويل كېږي نو څنګه به د سيكولرېزم ژباړه په علم سره وشي بلكې علم ته په انګليسي ژبه كې SCIENCE وايي  او د سيكولرېزم اصلي او صحيحه معنی په بې دينۍ يا دنيوي سره كېږي. خو دنيوي په دې معنی نه ده چې د اخروي ضد او مقابل بلكې دنيوي په دي معنی چې له دين سره هېڅ راز ارتباط او اړيكه نه لري.
وویپېژندنه
او د امريكې دايرة المعارف كې بيا ددي پيژندنه په دي ډول كېږي : دا يوه اخلاقي تګلاره ده كومه چې داخلاقو په اساساتو بنا ده او داسماني دين نه بيله او جلا ده. او په اسلامي معاصرو كتابونو كې د سيكولريزم تعريف داسې شوی چې (دين له دولت څخه جدا كول) مګر دغه تعريف د سيكولرېزم د كلمې بشپړه معنی نه وركوي ځكه سيكولرېزم افرادو او هغو اخلاقو ته هم شامل دي چې په دولت پوري هېڅ تړاو او اړيكه ونه لري، كه چېرې ددې پر ځای دا عبارت (له ژوند څخه د دین جدا والې) استعمال كړای شوی وای غوره به وای، له همدې لامله د سېكولرېزم صحيح معنی په دا ډول ښه راځي (په دين نه ولاړ ژوند جوړول) دا بيا افرادو او ملتونو ټولو ته شاملېږي.
په اصطلاح كې د علمانيت معنی
پرته له دين څخه د ژوند جوړول او عيارول، او مقصد يې په سياسي اړخ كې په دين نه ولاړ سياست او په دين نه ولاړ حكم، او دا داسې تعريف او كلمه ده چې د علم او علمي مذهب سره هېڅ راز اړخ نه لګوي. پرته له شكه علمانيت يوه جاهلي غربي كلمه ده چې غواړي ددې په وسیله علم په نصراني كليسا باندې لوړ او پرمختللی وښيي ځكه همدا كليسا وه چې د دين په نوم ډېرې مودی لپاره د پرمختګ په لاره كې خنډ وه.
نو اوس ښه روښآنه شوه چې علماني مفكوره د علم سره هېڅ راز اړيكه نه لري بلكې د دين سره په مقابل او ټکر كې واقع ده ترڅو وښيي چې دين په سياست، اقتصاد او د په ټولنیزو كارونو كې هېڅ راز كار او ونډه نه لري بلكې دين يواځې او يواځې د كليسا او مسجد تر انګړونو پورې تړل دي او هم د يو شمېر ديني مراسمو لكه نكاح او يا هم د مړي جنازه كول او دېته ورته كارونو او مراسمو پورې تړاو لري او بس، د ژوند په كار كې هېڅ راز اړيكه نه لري او نه ورته اجازه شته چې په دې اړه كوم كار وكړي. پر دی بنسټ د سيكولرزم مفكوره د اسلام سره هېڅ راز تړاو نه لري ، خو دمحرفي مسيحي مفكوری سره اړه لري ځكه هغه وايي چې دين جدا احكام او كارونه دي او دنيوي چارې ځانته خپل حكمونه او كارونه لري. د مسيحيت په نظريه كې راغلي چې د پادشاه لپاره د ملك او سلطنت واك دی او الله ته د كليسا واك دي او دا دهغي تحريف كړي شوي نظريې او مفكورې په اساس دي كومه چې عيسي بن مريم عليه السلام ته په دروغه منسوبه ده، هغه ويلي دي چې وركړه پادشاه ته هغه واك كوم چې د هغه  لپاره دي او هغه چې الله لپاره دی هغه الله ته وسپاره، خو اسلام دا ناسمه او دوه مخې نظريه او مفكوره رد كړې ځكه د مسلمان ټول كارونه د الله د امر لاندې دي او څه چې ورته الله امر كړی په هغې چلېږي الله تعالی فرمايي: قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكې وَمَحْيَاي وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
ژباړه : ووايه ای محمد صلي الله عليه وسلمه دی امت ته دې بېشكه لمونځ زما او قرباني زما او ژوندون زما او مرګ زما خاص الله لره دی چې رب او پالونكې د ټولوعالميانو او مخلوقاتو دی. نو پرته له شكه ويلای شو چې د علمانيت او سيكولرېزم اصطلاح او تعبير يو جاهلي لوديځواله مفكوره وه او ده، په پيل كې يې د كومك او برترۍ لپاره هڅې كولی ترڅو علم په كليسا باندې مخکې كړي،  ځكه كليسا د ډېره وخته د پرمختګ سره په جكړه لګیا وه او هر پرمختګ  به يې د كليسا ضد كار كڼلو. د خپلو ملاتړو او لارویانو زیاتوالي لپاره به یې پوه خلک نه پرېښودل چې نوي نوښتونه او لاسته راوړنې ولري، ځکه په دې کار سره ددوي (مذهبي مشرانو) واک په ټولنه او ولس له منځه تلو، تر دي چې دا مفكوره راغله او د كليسا څخه يې هر څه واخېستل، هغې ته يې  يواځې ديني مراسم پرېښودل او نوره یې له هرڅه نه خلاصه كړه.
ريګ القهاري
ريګ القهاري د کندهار په ريګ ولسوالۍ کې له ډیورنډ کرښې سره نږدې پروت بانفوذه کلی دي.
دا کلي ددي ولسوالۍ مرکز هم دي. ددي علاقي خلک ټولټال بلوڅان دي کوم چي د تاریخ په اوږدو د خپلو حقونو څخه بی برخي سوي دي.
سرچینۍ
وېشنيزه:کندهار وېشنيزه:د کندهار ولايت کلي وېشنيزه:د کندهار ولايت ولسوالۍ
د مهدي پوځ
د مهدي پوځ (په عربي کی:جيش المهدي) د عراقي ملېشو د ځواکونو څخه دی چی په ۲۰۰۳ کال کی د شیعه گانو مذهبي مشر مقتدی الصدر لخوا  جوړ شو. دغه پوځ په ابریل ۲۰۰۴ کال کی د امریکائی اشغالو د ځواکونو په خلاف لوی قیام پېل کړ. دغه قیام په جون ۲۰۰۴ کال کی پای ته ورسېده. مگر تر څو میاشتو وروسته د مهدي پوځ او د اشغالو ځواکونو په منځ کی نوی شخړه پېل شوه.
تاریخ
د مهدي پوځ د مذهبي شاگردانو یوه ډله وه چی د بغداد په بلازمېنې کی د مدینة الصدر په منطقې کی یی قرآن زده کول. د بغداد تر ونیولو وروسته د مهدي پوځ د غریبو شیعه گانو سره مرسته کاوه او د هغو شیعه گانو څخه یی هم دفاع کاوه. د ځوانو شیعه گانو د مقتدی الصدر ستاینه کول او د مهدي د پوځ سره یوځای کېدل او تر څو میاشتو وروسته د مهدي پوځ د غړو شمېر ۱۰،۰۰۰ تنو ته ورسېده.
د شیعه گانو قیام
د عراق په پارلمان کې اختلافات رامنځته شول چې په اړه يې عراق له امريکا څخه د مسودې د بېرته جوړلو غوښتنه هم کړې وه د امنيت د تړون په مخالفت تر ټولو مخکې مذهبي مشر مقتدی الصدر غبرگون څرگندکړ او په اړه يې ډېر احتجاجي لاريونونه يې هم په لاره واچول دغه راز په عراق کې د امنيت معاهدې په ضد په بغداد کې د مقتدى الصدر په زرگونو پلويانو لاريونونه کړي ، لاريون کوونکو د ولسمشر بش په جوړ کړي تمثال د بوتلونو او بوټونو گوزارونه وکړل او د امريکا پر ضديې نارې کولې د نادولتي رسنيو د خبرونو له مخې ، شيخ عبدالحدي المحمودي امريکا يې د اسلام دښمن بللى او زياتوي ، که چېرې حکومت له هېواد څخه د بهرني پوځيانو وېستل وغواړي نو عراقي وگړي به يې په پوره توگه ملاتړ وکړي ، دا مهال په عراق کې د مقتدى الصدرد ملگرو سربېره يو شمېر نورو ډلو هم د امنيت تړون پر ضد خپل غبرگونونه ښودلي دي دا مهال په عراق کې پنځوس زره امريکايي پوځيان موجود دي چې د عام ښاري څنډو څخه به را يوځاى او د ٢٠١١ زېږديز کال پورې له عراق څخه خپل ستنېدنه پېل کړي ، خو د مقتدی الصدر غواړي چې امريکا او د هغه متحدپوځونه بايد ژرترژره عراق پرېږدي په ۲۰۰۴ کال کی د الحوزة پانې دفتر د امریکایی ځواکونو لخوا تړل شو او د مقتدی الصدر همکار هم ونیول شو. تر څو وروځونو وروسته لوی پاچون پېل شو او په ۴.۴. ۲۰۰۴ کی د مهدی پوځ د تصرفو پر ځواکونو برید وکړ او مدینة الصدر، نجف، بصرة، الكوفة او الكوت یی ونیول. په دی وخت کی سنی مخالفینو سامراء، الرمادي او الفلوجة ونیو. ۱۶. ۴. ۲۰۰۶ د اشغال ځواک د الكوت پر ښار برید وکړ او په دی جگړې کی د مهدی د پوځ ماته وخورله. مگر تر جگړې وروسته نجف، الكوفة او كربلاء د مقتدی الصدر په لاس کی ول.
د شعور ستونزمنه مسئله
د شعور ستونزمنه مسأله د هغه بیان مسأله ده چې «موږ ولې او څرنګه کیفي یا ښکارندیزې تجربې لرو».
دا د هغو فزیکي سیسټمونو د بیانولو له «اسانو مسألو» سره توپیر لري چې موږ او نورو ژویو ته د پېژندنې، د معلوماتو یوځای کولو او… وړتیا ورکوي. دغه مسألې په نسبي توګه ساده برېښي، ځکه چې د حلولو لپاره یې یوازې د هغو میکانیزمونو ځانګړَونه اړینه ده چې دغسې کارکړنې ترسره کوي. فېلسوف دېوېد چالمرز ادعا کوي چې: ان که چېرې د ماغزو او تجربې په هکله د دغو په څېر ټولې مسألې مو حل کړې وي، ستونزمنه مسأله به لا هم پاتې وي.
د یوې «ستونزمنې مسئلې» شتون یو لانجمن بحث دی او د جوزف لېوین، کالین مک‌ګین او نېد بلاک په څېر د ذهني فیلسوفانو او د فرانسېسکو وارېلا، جولیو تونوني او کریستوف کوخ په څېر ادراکي عصب‌پوهانو له‌خوا منل شوی دی. سره له‌دې، د «ستونزمنې مسئلې» شتون، د دانیل دېنېټ، ماسیمو پیګلیوچي، توماس متزینګر، پاتریشیا چرچلند او کیت فرانکېش په څېر فیلسوفانو او د د استانیسلاس دیهان، برنارد بارس، انیل ست او آنتونیو داماسیو په څېر ادراکي عصب‌پوهانو ترمنځ د یوه ناندریز بحث په توګه پاتې شوی دی.
ټولیزه کتنه
اناکا هریس «ستونزمنه مسئله» له دغې پوښتنې سره مطرح کوي: «تجربه څرنګه له یوې غیرحسي مادې څخه رامنځ‌ته کېږي؟». دېوېد چالمرز دغه مسئله د «شعور له مسئلې سره مخامخ کېدل» (۱۹۹۵ز) تر سرلیک لاندې خپله مقاله کې فورمولیزه او وروسته یې بیا په خپل کتاب – باخبره ذهن (۱۹۹۶ز) – کې پراخه کړه. د هغه اثرونه لمسوونکي ارزول شوي دي. د دېوېد لویس او ستیفن پینکر په څېر ځینو نورو چالمرز د استدلالي جدیت او «بې‌عیبه وضاحت» له امله ستایلی دی. د دانیل دېنېټ او پاتریشیا چرچلند په څېر، ځیني نور بیا پر دې باور دي چې ،په حقیقت کې ستونزمنه مسئله د یو لړ اسانو ستونزو د ټولګې په پرتله پراخه ده او د ماغزو او چلند د لا زیاتې شننې له لارې حلېدلای شي.
شعور یوه ګونګه ګړنه ده. کولای شو، هغه د فهم، باخبري او ویښتیا یا هوښیارتیا په معنا وکاروو. چالمرز د شعور لپاره د توماس ناګل تعریف کاروي: «د یوه څیز په څېر کېدل/پاتې کېدل څه معنا لري؟». شعور، په دغه معنا کې، د «تجربې» مترادفه بڼه ده.
د چالمرز د قاعدې جوړښت
…ان کله چې د تجربې تر څېرمه مو د ټولو ادراکي او چلندي کارکړنو پایلې بیان کړې – ادراکي پېژندنه ډلبندي، دننني لاسرسي، شفاهي راپور، خو لا هم یوه پوښتنه بې‌ځوابه پاتې ده: د دغو کارکړنو پایلې ولې له تجربې سره مل دي؟
— دېوېد چالمرز، د شعور له ستونزمنې مسئلې سره مخامخ کېدل د چالمرز د ادعا له مخې، د شعور مسئلې دوه دي: اسانې مسئلې او ستونزمنې مسئلې. په اسانو مسئلو کې کېدای شي، د حسي سیسټمونو د فعالیت څرنګوالی، په ماغزو کې د دغه ډول معلوماتو د پروسس کېدلو څرنګوالی، پر چلند او یا شفاهي راپورونو باندې د دغو معلوماتو د اغېزې څرنګوالی، د فکر او احساس عصبي آري سرچینې او داسې نور شامل کړل شي. ستونزمنه مسئله، بیا دا ده چې: «ولې» او «څرنګه» دغه لړۍ له تجربې سره مل دي؟ سربېره پر دې، ولې دغه لړۍ له «هغې» ځانګړې تجربې سره مل دي، ولې له بلې تجربې سره په ملتیا کې نه‌راڅرګندېږي؟
اسانې مسألې
د چالمرز له‌خوا د اسان وییکي کارونه «پېغور ډوله» ده. څرنګه چې ستیفن پینکر وایي: هغه مریخ ته د تګ په څېر یا د سرطان ناروغۍ د درملنې په شان اسانه دي. «یعنې، ساینس‌پوهان لږ لږ پوهېږي چې څه شي پسې وګرځي او د ماغزو د خورا پیاوړتیا او بشپړې بودیجې په مرسته، ګنې دغه پېړۍ ماته ورکړي». اسانې مسئلې د تقلیلي پلټنو پر وړاندې انعطاف‌منونکې دي. څرنګه چې د وخت د بیانولو لپاره د ساعت وړتیا، د هغه د میکانیزم او جوړښت منطقي پایله ده، یا سېلۍ (توپان) د هوا د حالاتو د اوبدنې او جوړښت ځانګړو کارکړنو منطقي پایله ده، اسانې مسئلې هم د نړۍ په اړه په ټیټو پوړونو کې د واقعیتونو منطقي پایلې ګڼل کېږي. یو ساعت، یوه سېلې او یوه اسانه مسئله ، ټول د خپلو بېلابېلو برخو یوه ټولګه ده (څرنګه چې ډېري څيزونه دي).
ستونزمنه مسأله
چالمرز ادعا کوي چې تجربه د یوې مسئلې د بېلابېلو برخو له ټولګې څخه جلا پرته ده، په بله وینا: تجربه کمښت نه‌منونکې ده. د ساعت، توپان او یا اسانو مسئلو پر خلاف، د جوړښتونو او کارکړنو راسپړل، یو څیز له خپل انځور څخه بهر کوي. دغه کارکړنې او جوړښتونه کېدای شي ،د تجربې په نه‌شتون کې هم شتون ولري، له بلې خوا، کېدای شي د تجربو د بېلابېلو ټولګو ترڅنګ هم راڅرګند شي. په منطقي توګه شونې ده (که څه هم په طبیعي توګه به ناشوني وي) چې د چالمرز یو بشپړ موډل، په ټوله کې، هېڅ کومه تجربه ونه‌لري؛ له بل پلوه، په منطقي توګه شونې ده چې د چالمرز موډل د یو لړ بېلابېلو تجربو ټولګه ولري (د معکوس مرئي طیف په څېر). دې ته ورته بیان د ساعت، سېلۍ او یا نورو اسانو ستونزو په اړه وړاندې کېدلای نه‌شي. د ساعت یو بشپړ موډل، یوه ګړۍ، د سېلۍ لپاره یو بشپړ موډل، یوه سېلۍ او د یوه چلند لپاره تر ټولو بشپړ موډل، په‌خپله همهغه چلند دی. د چالمرز ادعا له مخې: تجربه، په منطقي توګه، د ټیټ پوړو جوړښتونو او کارکړنو شتون پورې اړه نه‌ده، تجربه د خپلو فزیکي برخو ټولګه نه‌ده؛ په دې معناچې، تجربه د تقلیلي شننې پر وړاندې نفوذ منونکې نه‌ده، نو له دې امله ستونزمنه مسئله راپاروي.
بلْوَنج قاعده‌یي جوړښتونه
د ستونزمنې مسألې نورو قاعدو جوړولو کې لاندې پوښتنې رانغاړل کېږي:
فیلسوف رامي مجید په ۲۰۱۶ز کې ادعا وکړه چې: ستونزمنه مسأله ، په حقیقت کې، له دوو «څرګندنیو یا توضېحي موخو» سره اړیکه لري:
لومړی واقعیت، د یوې ښکارندې په فزیکي او ښکارندیزو ځانګړتیاوو پورې تړاو لري (د بېلګې په توګه: څرنګه او ولې ځیني فزیکي حالتونه، احساس شوي حالتونه دي)، په داسې حال کې چې دویم واقعیت د اړوندې ښکارندې له ماهیت سره اړیکه لري (په احساس شوي حالت کې پاتې کېدل/اوسېدل څه ډول احساس لري؟).
ولفګانګ فاشېنګ استدلال کوي چې: ستونزمنه مسئله، د ذهني کیفیاتو په اړه نه‌ده، بلکې د ناګل د مفهوم په څېر، په کره توګه، د یوې تجربې د«څه ډول احساس درلودلو» حالت او د هرې ښکارندیزو منځپانګو د ماهیت په اړه  ده:"اوس‌مهال زښته ډېره لېوالتیا شتون لري چې، په ساده توګه، شعور او ذهني کیفیات یوشان وانګېرل شي. سره له‌دې، په ښکاره ډول یو څه شتون لري چې، د دغې انګېرنې په اړه، په بشپړه توګه سم نه‌دي. «د خارښت خارښت‌توب» او «د درد د خوږېدلو احساس» هغه ځانګړنې دي چې په اړه یې پوهېږو. نو له‌دې امله، د ذهن فلسفه لېواله ده، ترڅو له «شعور» سره داسې چلند وکړي چې ګنې شعور یوازې د خپلو له دننیو برخو (ښکارندیزو ځانګړتیاوو) څخه رامنځ‌ته شوی دی، په داسې حال کې چې هغه، له آره، په دقیقه توګه د دننیو برخو شعور دی، د هر هغه څه وړاندې کول، چې په ذهني توګه راڅرګندېږي. نو له‌دې امله، د شعور ستونزه د ځینو «مرموزو او غیرعمومي ادعایي څیزونو» پورې هغومره اړه نه‌لري (د بېلګې په توګه: هغه څیزونه چې یوازې په اړونده سکالو کې «د لیدو وړ» برېښي)، بلکې د «لیدلو» په ماهیت پورې تړاو لري (او د ذهن په اوسنۍ فلسفه کې د دغه ماهیت په اړه، په عجیبه توګه، لږ څه ویل شوي دي)."
دي گريمرسي ريزيډينسز
دي گريمرسي ريزيډينسز فلپاین په ښار  مکاتي کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 73 منزلونه دي او ددې لوړوالی  250 ميټر (820 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
کالابریا
کالابریا ولایت په ایټالوي Calabria) د ایټالیا هیواد په سویل کې پرته سیمه ده.         بیرغ او رسمي نښان
کوناکری
کوناکری په مالینکه ژبه Kɔnakiri) په افریقا کې پروت د ګینه هیواد پلازمینه ده.
سوخوی پک فا
سوخوی پک فا(په روسی:Перспективный авиационный комплекс фронтовой авиации)د جت د برید کوونکی ښکاری الوتکو د پنځم نسل ( پښت) یو ډول الوتکه ده چی د سوخوی د شرکت لخوا جوړېږی.
سرچينې
وېشنيزه:سوخوی الوتکې وېشنيزه:روسي الوتکې
فريدونکنار ولسوالي
فريدونکنار ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فریدونکنار)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۶۰٬۰۳۱ تنه نفوس لري. د فريدونکنار ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
صاحب شاه صابر
صاحب شاه صابر (زوکړه ۱۹۵۶ زېږدي کال، پښتونخوا، ملکنډ - مړینه ۲۰۰۷ زېږدي کال د اپرېل ۳) د کوزې پښتونخوا يو نوميالی ليکوال او شاعر وو.
مخينه
صاحب شاه صابر د خيبر پښتونخوا د ملاکنډ ولسوالۍ په سخاکوټ کلي کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زدکړې يې د ملاکنډ ښوونځي کې کړې وې؛ بیا د ملاکنډ ښوونځي څخه يې تر لسم ټولگي زده کړې وکړي او نورې زده کړې يې په پېښور کې وکړې. تر دې وروسته يې له پېښور پوهنتون څخه په پښتو ادبياتو کې د ماسټرۍ تر کچې زده کړې وکړې. بیا یې دويمه ماستري د اوردو ژبې په ادبياتو کې ترلاسه کړه. تر دې وروسته يې په سياسي علومو کې خپله درېيمه ماسټري هم ترسره کړه. همدارنگه یې اېم ـ فل بيا یې د څېړندويي په برخه کې خپله د دوکتورا بریلیک ترلاسه کړ.
صاحب شاه صابر شعرونه وتلو سندرغاړو د سندرو له لارې خپاره کړي او د پښتو نامتو سندرغاړي کرن خان هم د خدای بښلي صاحب شاه له شعري ټولگې څخه د سندرو يو البوم جوړ او خپور کړی دی.
د شعر بېلگې يې
په کابل مه وروئ
مه وروئ
نور د بارودو باران مه وروئ
کابل زمونږ د مينې کور دى
مړينه
صاحب شاه صابر پر ۲۰۰۷ زېږدي کال له دې نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښېرونه
ښاغلي صاحب شاه صابر د پښتو ادبي بڼ ته ډېر شعري اثار پنځولي او علمي کتابونه یې هم لیکلي. د هغه هنري او علمي نښېرونه پخ دې ډول ديː
۱- تکل (شعري ټولگه).
۲- خوبونه (شعري ټولگه).
۳- واورې او گلونه، کړکیسې (افسانې).
۴- په پښتو شاعرۍ کې ټولنیز مافیت (ایم فل تېسیز). ۵- په پښتو ادب کې تحقیق او تنقید (علمي نښېر). ۶- تنقید او د تنقید ډولونه.
۷- د تنقید تاریخ (علمي نښېر).
۸- پښتانه او پښتو ټپه (علمي نښېر). ۹- رڼا او گلونه (مقالې).
بيا توليد (د خپل مثل زېږول)
بيا توليد (يا د خپل مثل توليد يا زیاتوالی) يوه بيالوژيکي پروسه ده، د کومې په مټ چې نوي انفرادي ژوندي موجودات – زوزات – د دوی د «اصل» يا والدينو څخه توليديږي. بيا توليد د ټولو پېژندل شويو ژونديو بنسټيزه ځانګړتيا ده؛ هر انفرادي ژوندی موجود د بيا توليد پر بنسټ موجود وي. د بیا توليد دوه ډولونه شته چې هغه دا دي: غیر جنسي او جنسي.
صاحب شاه صابر
چاپ شوي نښېرونه
۱۰- ام ـ فېل مقاله.
بيا توليد (د خپل مثل زېږول)
په غیر جنسي بيا توليد کې، يو ژوندی موجود کولای شي، د بل موجود له ښکېلتيا پرته خپل مثل توليد کړي. غیر جنسي بيا توليد تر يو حجروي ژونديو موجوداتو پورې محدود نه دی. د يو ژوندي موجود د خپل مثل پيدا کول د غیر جنسي بيا توليد يوه بڼه ده. د غیر جنسي بیا توليد په مټ، يو ژوندی موجود په جنيتيکي ډول يو شان يا خپل ځان ته ورته يوه کاپي پنځوي. د جنسي بيا توليد تکامل د بيالوژي پوهانو لپاره يوه ستره معما ده. د جنسي بيا توليد دوه برابره لګښت دا دی ۵۰٪ سلنه ژوندي موجودات خپل مثل پيدا کوي او ژوندي موجودات د خپلو جينونو يواځې ۵۰٪ سلنه لېږدوي.
عموماً جنسي بيا توليد د دوو ځانګړو ژونديو موجوداتو تر منځ جنسي تعامل ته اړتيا لري چې «ګاميټس» بلل کېږي، کوم چې د عادي حجرو په نيمايي شمېر کروموزومونه لري او د «مايوسيس» په مټ پیدا کېږي، عموماً یو نر د همدې نوعې ښځینه بلاربوي، تر څو په هغې کې بلارب زايکوټ پیدا کړي. دا چاره داسې ژوندي موجودات يا زوزات پیدا کوي چې د د هغې ځانګړتياوې د دواړو والدينو ژونديو موجوداتو څخه اخستل شوي وي.
صاحب شاه صابر
باندنۍ تړنې
په ويکي شعرونه کې د صاحب شاه صابر شعرونه
بيا توليد (د خپل مثل زېږول)
غير جنسي
غېر جنسي بيا توليد يا بالمثل توليد هغه پروسه ده، د کوم په مټ چې ژوندي موجودات له جنيتيکي اړخه د خپل ځان په څېر يا کټ مټ بل نقل (کاپي/نسخه) پنځوي، بې له دې چې د بل ژوندي موجود جنيتيکي مواد پکې ونډه ولري. باکترياوي په دوه برخو د وېشل کېدو له لارې په غېر جنسي ډول تقسيميږي؛ وايرسونه د کوربه حجرو واک په لاس کې اخلي تر څو نور وايرسونه توليد کړي؛ هايدرادونه (د هايډرويا د ترتيب بې ملا تيره) او تومنې کولای شي چې د غوټيو په کولو سره د بيا توليد وړتيا ولري. عموماً دا ژوندي موجودات جلا جلا جنسيتونه نه لري او دوی د دې وړتيا لري چې خپل ځانون په دوه يا ډېرو نقلونو ووېشي (مات کړي). ډيری بوټي کولای شي چې په غېر جنسي ډول بيا توليد شي او باور کېږي چې د « Mycocepurus smithii» په نوم ميږيان (ميږتانه) په بشپړ ډول په غیر جنسي لارو چارو بيا توليديږي.
ځینې انواع چې په غیر جنسي ډول د بیا توليد وړتيا لري، لکه هايډرا، تومنه (وګورئ د تومنو جوړه کېدل)  او جيلي کب، د دوی لپاره دا هم شونې ده چې د جنسي عمل له لارې بيا توليد شي. د بېلګې په ډول: ډېری بوټي د زرغونېدو (راټوکېدلو) بيا توليد وړتيا لري – له تخم او زړي پرته – خو دا هم شونې ده چې د جنسي عمل له لارې بيا توليد شي. د باکترياوو په څېر، شونې ده چې د یو ځای کېدو له لارې جنيتيکي معلومات سره شريک کړي.
د غیر جنسي بيا توليد په نورو لارو کې «پارټينوجينيسيس» (بې له نارينه سره د يو ځای کېدو له لارې)، چاوديدلو او تخم د کرلو له لارې بيا توليد شامل دی، په کوم کې چې «مايتوسيس» ښکېل وي (مايتوسيس يعنې د حجرو غیر مستقيم وېش). «پارټينوجينيسيس» د جنين يا تخم وده او پرمختګ دی، بې له دې چې د نارينه له خوا بلاربول منځ ته راشي. «پارټينوجينيسيس» په طبيعي ډول په ځینو انواعو کې منځ ته راځي، ښکته بوټي (چېرې چې هغې ته اپوميکسيس ويل کېږي)، بې ملا تيره (لکه د اوبو ورږې، سپږۍ، ځينې موچۍ او پرازيتي غومبسې) او د ملا تير لرونکي (لکه: ځينې خځنده، کبان او ډېر کم وخت مرغۍ او شارک ماهيان). کله ناکله دا د دې لپاره هم کارول کېږي چې په «هرمافروډيټيک» (هغه ژوندی موجود چې ښځينه او نارینه تناسلي الې دواړه ولري) انواعو کې د بيا توليد طريقې تشرېح کوي، کوم چې خپله بلاربېږي.
صاحب شاه صابر
اخځليک
۱- https://www.sbs.com.au/language/pashto/audio/who-was-sahib-shah-sabir
بيا توليد (د خپل مثل زېږول)
جنسي
جنسي بيا توليد یوه بيالوژيکي پروسه ده، کومه چې د دوو ژونديو موجوداتو د جنيتيکي موادو په يو ځای کولو سره يو نوی ژوندی موجود پنځوي، دا چاره په يوه داسې پروسه کې تر سره کېږي چې له «مايوسيس» څخه پېليږي، کومه چې د حجرې د وېش يو ځانګړی ډول دی. د هر مور او پلار ژوندي موجود د زوزات په جنيتيکي جوړښت کې نيمايي ونډه لري چې «هاپلوايډ ګاميټونه» جوړوی. ډېری ژوندي موجودات دوه جلا جلا ډوله «ګاميټونه» جوړوي. په دې توپير لرونکو انواعو کې دوه جنسيتونه نارينه (کوم چې سپرم يا مايکروسپورز توليدوي) او ښځينه (چې هګۍ يا ميګاسپورزونه تولیدوي) بلل کېږي. په يو شان انواعو کې، ګاميټونه په بڼه کې سره يو شان يا ممثال دي (اسوګامايټسونه)، خو شونې ده چې سره جلا کېدونکي خاصيتونه ولري او شونې ده چې بیا نور جلا نومونه ورکړل شي (وګورئ ايسوګامي). د نمونې په ډول: په شنو اوبړيو « Chlamydomonas reinhardtii » کې، هغه څه شته چې «جمع» او «منفي» ګاميتونه بلل کېږي. د فونګي او وېښته لرونکي « Paramecium aurelia» له يو څخه زيات جنسيتونه لري چې چې «ساينجينز» يې بولي. ډېری ژوي (د انسانانو په ګډون) او بوټي د جنسي عمل له لارې بیا توليديږي. د جنسي عمل له لارې بيا توليدونکي ژوندي موجودات د هرې ځانګړتيا لپاره د جينونو جلا جلا ټولګې لري. زوزات يې له هر مور او پلار څخه د هرې ځانګړتيا لپاره يو «اليل» په مېراث وړي. په همدې بنسټ، زوزات د والدينو د جينونو ګډوله له ځانه سره لري. دا باور کېږي چې د خرابو اليلونو پوښ لرونکو ژونديو کې يو غالب «ډپلومايډ» پړاو د يو تکامل ملاتړ کوي، کوم چې د هيپلويډ او ډپلويډ پړاونو تر منځ بدليږي رابدليږي، چېرې چې بيا يو ځای کېدل په ازادانه ډول منځ ته راتلای شي.
برايوفايټس (يو ډول کوچنی پوست شين بوټی دی) د جنسي عمل له لارې خپل مثل تولیدوي، خو ستر او عموماً د ليدو وړ ژوندي موجودات «هاپلوياډ» (بې جوړې) دي او ګاميټونه توليدوي. ګاميټونه له يو بل سره نښلي او زايګوټ جوړوي، کوم چې «سپورانګيوم» ته تکامل پیدا کوي، دا بيا په خپل وار سره «هاپلوياډ» تخم تولیدوي. د «هايپلويډ» د پړاو په پرتله د «ډيلوايډ» پړاو کوچنی او د لنډې مودې ژوند لرونکې ده، په دې معنا چې هايپلويډ واکمن دی. د ډيپلوايډ، «هيټروسيس» (بدلون) ګټه يواځې د ډيپلوايډ ژوند په نسل کې شته. برايوفايټس د دې حقيقت سره سره جنسي بيا توليد په خپل ځای ساتي چې هاپلوايډ له «هيټروسيس» څخه ګټه نه اخلي. شونې ده دا د دې څرګندونه وکړي چې جنسي بيا توليد له «هيټروسيس» پرته نورې ګټې لري، لکه: د انواعو د غړیو تر منځ جنيتيکي بيا يوځای کېدل، د پراخه لړۍ خوصياتو څرګندولو ته اجازه ورکول او په دې ډول دا نفوس د دې وړ ګرځوي چې د چاپېريال له بدلون سره ژوندي پاتې شي.
ايلګومي (د يوه ګل له ګردې څخه د بل ګل بلاربېدل يا ذخېزه کېدل)
ايلګومي د ګردې د تبادلې له لارې د ګلانو بلاربېدل يا زرخېزه کېدل دي، دا هغه مهال منځ ته راځي، کله چې د يو ګل هګۍ د يوه جلا بوټي د ګل د ګردې څخه د سپرم استولو په مټ بلارب شي. شونې ده چې ګرده د ګردې د لېږدونکو يا ناژونديو لېږدونکو په مټ منتقل شي لکه باد. بلاربېدل هغه مهال پيليږي، کله چې دا ګرده د ګردې د نل له لارې يوې ښځينه ګاميټ ته ورسول شي. ايلګومي د متقابل بلاربېدو په نوم هم يادېږي، له «اټوګيمي» يا «جيټونوګيمي» سره توپير لري، کوم چې د خپله بلاربېدو طريقې دي.
صاحب شاه صابر
اخځليک
۲-https://www.tolafghan.com/articles/6118 ۳- https://www.mashaalradio.com/a/30529080.html
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
بيا توليد (د خپل مثل زېږول)
اټوګيمي (خپله بلاربېدل-له خپل ځان څخه القاح)
خپله بلاربېدل چې د اټوګيمي په نوم هم پېژندل کېږي، په «هرمافروډټک» (خنثي) ژونديو موجوداتو کې منځ ته راځي، چېرې چې په بلاربېدو کې سره يو ځای کېدونکي دوه ګاميټسونه له يو فرد څخه منځ ته راځي، لکه ډېر رګ لرونکي بوټي، ځينې «فارامينفيرنس» او ځينې سيليټسونه. د اټوګيمي اصطلاح کله ناکله د ګردې له لارې په خپله د بلاربېدو لپاره هم کارول کېږي (اړینه نه ده چې خامخا بريالۍ بلاربېدنه/القاح منځ ته راشي) او په همدې يو ګل کې په خپله د ګردې تر لاسه کول تشرېح کوي، دا له «جيټونوګيمس» ګرده تر لاسه کولو سره توپير لري، يعنې په همدې يو ګل نيونکې بوټي کې له يو ګل څخه بل ګل ته د ګردې لېږد، يا په يو «جمنا سپرم» بوټي کې (هغه ژوی چې خنثی وي يا ښځينه او نارينه دواړه الې ولري).
ماټوسس او مايوسس (لومړی يې هغه دی چې له يوې حجرې دوه او دويم يې هغه دی چې له يوې حجرې څلور جوړېږي).
ماټوسس او مليوسس د حجرو د وېش ډولونه دي. ماټوسس په سوماټيک حجرو (جسدي حجرو) کې منځ ته راځي، په داسې حال کې چې مايوسس په ګاميټونو کې پېښېږي.
مايوسس: د ميوسس په پايله کې د اصلي حجرو شمېر څلور باربره زياتېږي. د دې په پايله کې په حجرو کې د والدين حجره کې د شته کروموزومونو په نيمايي اندازه موجود وي. يو ډيبلايډ حجره د خپل ځان کاپي يا نقل وباسي، بيا له دوو وېشونو څخه تېرېږي (له ټيټراپلايډ څخه ډيپلومايډ څخه هيپلوايډ ته)، په دې پروسه کې څلور هيپلوياډ حجرې جوړېږي. دا پروسه په دوو برخو کې پر مخ ځي چې ميوسس I او ميوسس II بلل کېږي.
لومړنۍ مرستي
لومړنۍ مرستي له هغو فوري اقداماتو څخه عبارت دي چي د يو مصدوم کس سره د يوه روغتيايي کارکونکي له خوا تر سره کېږي لومړنۍ مرستي د پېښي په ځاى کي د يوه باتجربه روغتيايي کارمند لخوا تر سره کېږي ـ د لومړنيو مرستو اهداف: 1:د ناروغ ژغورنه او خونديتوب. 2:د حادثې د پرمختګ څخه مخنيوى. 3:د ناروغ د وضعيت سره مرسته تر څو چي روغتيايي مرکز ته ورسول شي. مرسته کوونکى بايد لاندي ځانګړتياوې ولري : 1:د پېښي ځاى ته بايد ژرتر ژره ځان ورسوي. 2:فوري درملنه پيل کړي. 3:مرسته کوونکى بايد مسلکي پوهه ولري. 4:مرسته کوونکى بايد کافي تجربه ولري. 5:روغتيايي پرسونل او وسايل ولري. 6:ناروغ ته روحي ډاډ ورکړي. مرسته کوونکى بايد لاندي ټکو ته پام ولري: 1:د ناروغ د حياتي علايمو(دزړه ضربان،تنفس،د تودوخي درجه،دويني فشار ) کنترول 2:ناروغ ته مناسب وضعيت ورکړي. 3:که ناروغ خونرېزي ولري بايد خونرېزي يې د يوې پاکي ټوټې په واسطه بنده کړي 4:که د ناروغ تنفسي لاره بنده وي او د زړه حرکات موجود نه وي بايد د ABC عمليه ورته شروع کړي. 5:که د هډوكي کسر موجود وي هډوكى بايد تثبيت شي. 6:ژرترژره مصدوم نږدي روغتيايي مرکز ته ورسوي. ناروغ ته مناسب وضعيت ورکول : 1:ناروغ ته بايد د ملاستي وضعيت ورکړل شي. 2:  (لاس او پښې )  کسر نه وي موجود اطراف يې بايديو څه  پورته کړل شي ـ 3:که د خولې افرازات موجود وي خولې ته بايد يو طرف ته تدور ورکړل شي 4:روغتيايي مرکز ته د لېږد لپاره بايد په يوه تسکره کي انتقال شي. د ABC(Airway abstruction Breathing problems Circulation) عمليه 1:د هوايي لارو خلاصول. 2:که تنفس موجود نه وي مصنوعي تنفس ورکول. 3:که د زړه ضربان موجود نه وي د زړه مساج ورکول.
دي نایټس برج ريزيډنسز
دي نایټس برج ريزيډنسز فلپاین په ښار  مکاتي کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 68 منزلونه دي او ددې لوړوالی  250 ميټر (820 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
20 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
راز او جرگلان ولسوالي
راز او جرگلان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان راز و جرگلان)  د ايران د خراسان شمالي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د راز ښار دی. دا ولسوالي ۵۹٬۲۱۰ تنه نفوس لري. د راز او جرگلان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۲ کېښودل شو.
20 جولای
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
راز او جرگلان ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان شمالي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عبدالروف رفیقي
عبدالروف رفیقي (زوکړه د ۱۹۶۸ زیږدي کال د اگسټ ۶، سويلي پښتونخوا، چمن) د لوی افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، شاعر او څېړونکی دی.
مخينه
ډاکټر عبدالروف رفیقي د حاجي مدد خان زوی، د خیر محمد خان لمسی او د امیر بلند خان کړوسی دی. هغه په خټه اڅکزی پښتون دی او د ۱۹۶۸ زیږدي کال داگست د میاشتې پر ۶ نېټه د سويلي پښتونخوا په چمن کې زېږېدلی دی. ښاغلي ډاکتر رفیقي په نباتاتو، اسلامي علومو او پښتو ادبیاتو کې ماستري اخيستې ده. همداراز هغه خپل ایم فل هم په پښتو ادبیاتو کې کړې دی، چې موضوع یې (پر پښتو شعر د علامه اقبال اغیزې) نومیږي. همداراز هغه په پښتو ادبیاتو کې پي ایچ ډي (دکتورا) هم کړې ده چې موضوع یې (په افغانستان کې اقبال پېژندنه) نومیږي. نوموړی تر دې دمخه د بلوچستان د پښتو اکیډیمۍ جنرال سیکرټري او په اوسني وخت کې په بین الاقوامي اسلامي پوهنتون کې ریسرچ فیلو دی.
ښاغلي ډاکټر رفیقي د خپلې مورنۍ ژبې پښتو سربېره په پاړسي، اردو، انگرېزي او عربي ژبو هم برلاسی لري، لیکنې، څېړنې او ژباړې پکې کوي.
د ډاکټر عبدالروف رفیقي چاپ شوي نښيرونه
۱- د کوږک ستوري (د ملا عبدالسلام اشيزي په باب د مقالو او شعرونو ټولگه) (تدوين او تاليف )چاپ بزم ادب چمن ۱۹۸۷ زېږدي کال، ۲۵۵ مخونه، چې دوې غوره څېړنې له کبله یې په ۱۹۸۷ زیږدي کال د بلوچستان ايالتي جايزه هم گټلې دی.
۲- د قلندر گلدسته (د قلندر اڅکزي شعري ټولگه)، څېړنه او سمونه، چاپ پښتو اکيډمي کوټه ۱۹۹۱ ز کال، ۸۱ مخونه.
۳- د ملا جانان د حج احکام (د ملا جانان کاکړ کندهاري اثر)، ترتيب او څېړنه، د حبيبي اکيډمۍ چمن د ۱۹۹۶ ز کال چاپ، ۳۳۵ مخونه.
۴- پښتو تشریحي (څېړنه او ټولونه)، د حبيبي اکيډمۍ چمن د ۱۹۹۶ ز کال چاپ، ۲۸۸ مخونه.
۵- د څرک په څار (لومړۍ شعري ټولګه)، د حبيبي اکيډیمۍ چمن د ۱۹۹۷ (۱۳۷۶ لمریز) کال چاپ، ۱۴۴ مخونه.
۶- علامه اقبال ته د پښتو شاعرانو پيرزويني (څېړنه ټولونه)، د پښتو اکيډمۍ کوټه د ۲۰۰۳ ز کال چاپ، ۱۲۸ مخونه.
۷- اقبال او پښتو شاعري (څېړنه)، د ايم فل د مقالې ځيني برخي، د پاکستان د اقبال اکادمي د ۲۰۰۴ ز کال لاهور چاپ، ۵۰۵ مخونه. دغه اثر ته د بلوچستان ايالتي چايزه ورکړ شوې ده.
۸- مهريه ادبي ايوارډ مردان ۲۰۰۴ ز کال.
۹- سير اقبال شناسي در افغانستان (پاړسي)، څېړنه چاپ اقبال اکادمي پاکستان لاهور ۲۰۰۴ ز کال، ۲۶۴ مخونه (د بلوچستان ايالتي ايوارډ غوره تحقيق فارسي ۲۰۰۴ز کال). ۱۰- له سپوږمئ سره خواله (دوهمه شعري ټولګه )چاپ حبيبي اکيډمي چمن ۱۳۸۱ ه ل/ ۲۰۰۲مخونه۱۵۲ )خدمت خلق ايوارډ).
۱۱-د اقبال ژوند (ژباړه) چاپ اقبال اکادمي پاکستان لاهور ۲۰۰۷م.
۱۲- د مرحوم عبدالرؤف مخلص کليات (څېړنه او تدوين )چاپ يونائيټيډ پريس کوټه ۲۰۰۸م مخونه ۳۱۴.
۱۲- د علاوالدين الهامي کليات (څېړنه او تدوين) چاپ مکتبه الهاميه علمو چوک کوټه ۲۰۰۶م مخونه ۳۹۹.
۱۳- زين البيان ،د ملا جانان کاکړ کندهاري پښتو نثر(څېړنه اوسمونه) چاپ ډاکټر رفيقي څېړنيز مرکز، کوټه،۲۰۱۰ ز، مخونه ۶۸۹ (دبلوچستان ايالتي ايوارډ غوره تحقيق پښتو ۲۰۱۰ ز.
۱۴- شکرستان روه (اردو) دپښتنو فارسي شاعري تذکره ۴۳۰ کسان) چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز کوټه ۲۰۱۰م مخونه ۹۰۰ ( صوباي ادبي ايوارډ غوره تحقيق اردو ۲۰۱۰م.
۱۵- اکبر نامه (د لومړي افغان انگليس جنگ تاريخ، فارسي ويونکی حميد کشميري، پښتو منظومه ژباړه ملا جانان کاکړ کندهاری (څېړنه سمونه او تعليقات)، چاپ ډاکټر څيړنيز مرکز،کوټه، ۲۰۱۱ ز، مخونه ۶۶۷
۱۶- سراج الاخبار (د سراج الاخبارد تاسيس د سلم کال دجشن په مناسبت د اول کال ۲۴ شماري سره د څېړني ) چاپ ډاکټر رفيقي څېړنيزمرکز ،کوټه اکتوبر۲۰۱۱ ممخونه۳۴۶.
۱۷- مرغسن قطعې چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز، کوټه، ۲۰۱۴ ز مخونه ۱۴۲.
۱۸- د ژوند راز (څلوريځي)، چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرک، کوټه ۲۰۱۳ زیږدي کال، مخونه۱۰۴ دعالم ارواح سیل ، منظوم، پښتو چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز، کوټه ۲۰۱۲م ، مخونه۱۰۲.
۱۹- د علامه سيد جمال الدين افغاني د پېژندني لارښود، چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز، کوټه، ۲۰۱۳ ز مخونه ۱۸۸.
۲۰- د غير پښتنو پښتو پېژندونکو د پېژندنې لارښود، چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز، کوټه، ۲۰۱۴ ز، مخونه ۱۷۴.
۲۱- د پښتنو ښڅينه ليکوالو او شاعرانو د پېژندنې لارښود، چاپ ډاکټر رفيقي څيړنزيز مرکز، کوټه، د ۲۰۱۵ ز، مخونه ۳۱۰.
ناچاپ نښيرونه يې
۱- افغانستان مين اقبال شناسي کي روايت (د دکتوری تيزس).
۲- اقبال د اردو کلياتو پښتو منظومه ژباړه، تدوين او سريزه. ۳- اقبال د فارسي کلياتو پښتو منظومه ژباړه تدوين او سريزه.
۴- سوسن چمن ملا عبدالسلام اشيزي، تدوين سريزه او لغتنامه. ۵- ارمان جانان ملا محمد شريف جانان کاکړ کندهاري، تدوين سريزه او لغتنامه. ۶- افغانستان سېل د علامه سيد سليمان ندوي د اثر ژباړه، سريزه او لغتنامه.
۷- افغانستان او موهن لال، ژباړه.
۸- د علامه حبيبي پېژندنې لاښود.
۹- د خوشال پېژندنې لاښود.
۱۱- د بېنوا پېژندنې لاښود.
۱۲- د غني پېژندنې لاښود.
۱۳- د حمزه پېژندنې لاښود.
۱۴- د الفت پېژندنې لاښود.
۱۵- د هېوادمل پېژندنې لاښود.
۱۶- د رشتين پېژندنې لاښود.
۱۷- د باچا خان پېژندنې لاښود.
۱۸- د ولي خان پېژندنې لاښود.
۱۹- د خان شهيد پېژندنې لاښود.
۲۰- د بختاني پېژندنې لاښود.
۲۱- د رفيع پېژندنې لاښود.
۲۲-د اجمل پېژندنې لاښود.
۲۴- الفنامه (څېړنه). ۲۵- پښتون پاچا، د محمد حسين خان د اثر ژباړه.
۲۶- جانان کاړ کندهاری، احوال آثار او ياداښتونه. ۲۷- چمن روه (تذکره). ۲۸- د افغانستان نوميالي، ۵،۶،۷،۸ ټوکونه.
۲۹- اقبال اور مشاهير افاغنه.
۳۰- اقبال اور افغان اهل قلم (اردو).
د ښاغلي عبدالروف رفیقي له خوا پر بېلابېلو کتابونو ليکل شوې سریزې
۱- راه وفا، اردو عبدالحکيم ناصر، چاپ لاهور ۲۰۰۶.
۲- خان شهيد کي سياست (اردو، د خان شهيد عبدالصمد خان اڅکري په باب)، شوکت ترين، چاپ قلات پبلشرز کوټه فروري ۲۰۰۷ ز. ۳- رڼې چينې (تذکره)، نادر خان اڅکزی، چاپ خپلواک ادبي ټولنه کوټه ۲۰۰۹ ز. ۴- د ژوند راز د قران او حديث په رڼا کي، ميرزا محمد نبي بزمي مطبوعه نورالقران خپرندويه ټولنه کوټه ۲۰۱۳ ز.
۵- د تاند او بهاند تخيل شاعر خوشال خان خټک، پروفېسر ډاکتر ايم، اقبال نسيم خټک مطبوعه پشتو اکيډمي کويټه ۲۰۱۴ ز ک -م.
۶- د بابو جان مجموعه، تحقيق و حواشي سليم بنگش، مطبوعه پشتو اکيډمي کويټه ۲۰۱۴ع ۲۰-۲۲.
۷- د ثقافت وړانگې، پښتو ژباړه، پروفېسر ډاکتر نصرالله جان، مطبوعه پشتو اکيډمي کويټه ۲۰۱۴ ز ۱۴-۲۰.
۸- د تاريخ مقدمه، د East to West A journey Round The World By Arnold J. T oynbee ، پښتو ژباړه عبدالکريم بريالی، مطبوعه پشتو اکيډمي کويټه ۲۰۱۴ع د-و
۹- زموږ لرغونپوهنه، پوهنوال محمد رسول باوري، مطبوعه پشتو اکيډمي کويټه ۲۰۱۵ ز ۸-۱۰