cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوچکالۍ په وړاندې تدابیر
د وچکالې تاثيرات په ايکو سيستم باندې
اوس مهال چې د فضايې ليدونکو پوسيله د دښتو پيښې څه ناڅه مالومې شوېدي او د هريوچې او دښتې لپاره موعوامل اومېکانيزم جوړکړې دېاو داقليم مسله شاوخوا د وچکالي اوداوبود وچکالي سره ګورو مخکې مو ولېدل چې په ټولو براعظمونو کې وې په اروپا کې (د مديترانې په غاړه) وچ ځايونه شتون لري، چې په هغې کې د محيط د اوبو وچوالې د اقليم شاوخوا يو بل ته نږدې دي، د چاپيريال وچوالې دا ښيئ چې د باران کموالې شتون لري. او دارنګه وچکالي نور اقليمي عوامل هم لري لکه: ډېر تيز لمر، د حرارت لوړه درجه، د هوا کم رطوبت او زيات تبخير سره تړلې دې.اويو کال ځکه وچ وي چې په هغې کې موقتي بارانونه دي او د عادي بارانونو پورې اړه لري، د ساحلي (شمالي افريقا) اود سوډان ايکو سيستم مخکې د وچکالۍ د سيستمونو تر اغيزې لاندې وو. دنبات په وسيله پوښل شوې خاوره نسبت لوڅي خاوري ته غني وې دهغوې ډېناميک توپير په داخل دخاوره کي چې دفضاېي توپير قابليت اوداوبولپاره دېونبات لاس رسي وي.نباتي پوښښ بدلون مومي اوپه مجموعي ډول دنبات ژوندتغير کوي اوپه پايله کي ټول نباتات په وچ اېکوسيستم کي چې دنبات پوښلي برخي اوېادنبات مختلفې سطحي چې په بيلابيلوبرخوکي يې وده موندلي وي.اودابرابروالي ېوکمزورې حالت وي.
داوبوپرمنابعو تخريب کوونکي اغيزي
دوچکالي په وخت کي نه يواځي داچې داوبود منابعو کموالي موجود وي بلکي دځمکي لاندي اوبودراوتلوستونزي هم موجودي وي چې دغه ستونزي د وچکالي له امله په اوبوکي د بکترياوو او انوروناروغيودنمودزياتوالي اوپه معدني موادوکي د مضره ميکروبونود زياتوالي باعث ګرځي.
د څړځايونو پر مخ تخريب کوونکي اغيزې
کوم وخت چې وچکالي موجوده وي نوڅړځايونه هم کم وي او هم د نباتاتوناروغي زياتي وي او هم د نباتاتوپرکيفيت رشد نمواوبرابروالي كي مستقيمي اغيز کوي اوپه نتيجه کي د څړځايونود لمنځه تلو باعث ګرځي. ۴ـ دخاوري پرمخ تخريب کوونکي اغيزي:دوچکالي په وخت کي خاوري دځانګړوتخريب کوونکواغيزولاندي وي، لکه د دښتو پيداکيدل ، او دخاورو اود معدني موادو بدلونونه رامنځته كيږي.
په ټولنيزو او اقتصادي مسايلو پرمخ تخريب کوونکي اغيزي
دوچکالي په وخت کي په توليداتوکي کموالي راځي چې ددوي په نتيجه کي اقتصادي ستونزي راولاړيږي. چې ددغو اقتصادي ستونزوڅخه مهاجرتونه ، د توليدي ځايونو خالي پريښودل ، د حدنه زيات د رموساتنه اوداسي نور دي چې دغه ټولي ستونزود زياتوالي باعث ګرځي.
د وچکالۍ په مقابل کې د نبات عکس العمل
د وچکالۍ په مقابل کې عکس العمل د يو اندازه ميکانيزونو او سختو عکس العملونو نتيجه ده، ځنې خلکو ويلي، چې يوازې اساسي ميکانيزم کولې شي چې وچکالي په مقابل کې مقاومت وکړي يو نبات کيداې شي چې د اجتناب او زغملو ميکانيزم ولري. د چاپيريال د شرايطو د پلي کيدو څخه مخکې يو نبات کولې شي چې د وچکالۍ په مقابل کې ځان وساتي، زياتره وخت ځنې نباتات کولې شي د خپل ځان په داخل کې د يو څه اوبو د ذخيره کولو له لارې د وچکالۍ په مقابل کې مقاومت وکړي او دا کار د ژورو ريښو پوسيله سرته رسيداې شي. د يو پنډ کيوټيکل او په پاڼو کې د ډېرو سوريو لرل کولې شي چې په ګرميو کې ځان وساتي، د سوريو بندول کولې شي چې د ډېرې وچکالۍ څخه مخنيوي وکړي ځکه چې د پاڼو سوري د ګازو او کاربوتيک د زياتيدو څخه په فوتوسنتيزس کې کنټرول وکړي خو د وچکالۍ په مقابل کې دا توان ډېر کم دې کوم نبات چې دا ډول ميکانيزم لري کولې شي چې د رطوبت پوسيله وده وکړي.
د وچکالۍ د زغملو ميکانيزم
د دانه لرونکو نباتاتو او وښينو نباتاتو حالت په حال د ضعيف کيدو کې دې. د وچکالۍ له امله رامنځته شوي يکانيزم: په وښينو نباتاتو کې ډېرې وخت په نظر راځي، د ټيټې طبقې ميکانيزم يواځې په پستو نباتاتو کې رامنځته کيږي. (اسپتي) خاورو کې واښين لنډ بياباني نباتات او نيمه بياباني په وچ اقليم کې شتون لري، د اقليم ښکته والې د تبخير څخه کم وي او بل ډول هوا د نمجن کولو او د خاورې د قوي کولو لپاره وي، په معتدله وچو سيمو کې بارانونه موسمي وي او په ترتيب سره ورېږي او د باران ورېدل په داسې سيمو کې يوه پيښه وي،کيداې شي څو کلونه سر په سر باران ونه اوري نو د تبخير تيزوالې او د اوبو پاس راتلل په خاوره کې د خاورې سره ښه کومک کولې شي، د داسې نمو نورې نښې د هوا وچوالې او د حرارت د درجې توپير د تيږو د فزيکي خرابوالي سبب ګرځي.
موقتي مړاوې کيدنه
ددي مړاوې کيدواصلي دليل داتموسفيروچکالي ده څه وخت چې په خاوره کې په کافي اندازه اوبه شتون ولري خودهواکم رطوبت دحرارت درجي لوړېدل اوتبخيرلوړېدل چې په خاوره کي داوبو اندازه شيان نه شي زغملي په دي وخت کي ډېرې نباتات خپل دپاڼو شينوالي اوتازه والي دلاسه ورکوي چې په فوتوسنتيزضعيفه کيږي اوډېرژرپه نبات اغيزه کوي.
داېمي مړاوي کيدنه
داهغه مهال پيل کيږي چې په خاوره کي داړتياوړ اوبه شتون ونه لري که په دي وخت کي تبخير کم هم وي دنباتات دداېمي مړاوي کيدلو سبب کيږي چې په پاېله کي دنبات ټول ارګانيزم وچېږي ځواني پاڼي دودي په وخت کي اوبه دساقي اوريښوڅخه اخلي چې داډول مړاوي کيدل ډېروژونکي هم وي.
دوچکالي زيانونه
‍۱-کرنيزهارتيکلچري ځنګلي نباتات اوخاوره ويجاړوي ۲-هغه موده چې بيلابيل سلويکچري عمليات په کي صورت نيسي مخنيوي کوي ۳-په طبعي يا مصنوعي ډول دځنګل بيرته نوي کول دناکامئ سبب کيږي ۴-داوبودکموالي شرايط منځته راوړي ۵-رسيدلوځنګلونوکي ټولي وني اوبيا دوني پورته برخه وچوي دوچکالي اغېزناکه مخنېوي هغه کرنيزبوټي چې په تکرارې ډول په وچکالي کي ښه حاصل ورکوي نوهغوې درطوبت ذخيره کولوېا جوړولوته هم ډېره اړتيا لري چې همدې ته نورهم شته چې عبارت دې له:داوبو دکمښت زغمونکې بوټي ټاکل چې داېوکرنيزتکتيک هم دي چې رطوبت څخه استفاده وکړې اونورې اوبه ذخيره شي اودتبخيرکيدل هم کله کله پيښيږي ېعني دهغه نباتاتوټاکل مناسب دي چې وچکالي ښه زغملې شي. ) مدرسکي) او (جغرز) په ‍۱۹۷۳راپوروړاندې کړهغه بوټي چې وچکالي پرې ډېره اغزه نه شي کولې په ۱۰۰کي ۲۰ اوهغه بوټي چې وچکالې پرې ډېره اغيزه لري په ۱۰۰ کې ۴۰ زېات شوې دي دجواروغوندې بوټې چې په ډېره کمه موده کې غټيږې په کمه اورښت لرونکوسيموکې ښه نتيجه نه ورکوې ډېر کرنيزبوټي داوبودکمښت سره لاس اوګرېوان دي داهغه وخت دې چې ېونبات پرته دکوم زېان څخه وچکالي نه شي زغملې. (اسلچر)په ۱۹۶۹کال کې وېلي چې په وربشوکې همداپروسه پرمخ ځي اوبياپه صيعت کې ډېره نه کارول کيږي. (رېد)په ۱۹۶۶کې وېلي چې دميوې په وخت کې دميوې دوړې کيدوسبب کيږي اود۵۰څخه تر۷۵سلولونواوبه دلاسه ورکوي زراعتي بوټي پرلپسې دوچکالې دخطرسره مخ کيدونکي دي. دناروغيومخنيوې په نباتاتوکې ددانودزېاتوالي سبب ګرځي اودې کارته په پرلپسې وچکالې کې باېدډېره پاملرنه وشي وخاورې حاصلخيزي دوچکالي په مقابل کې هم باېد په نظرکې ونيول شي په خاوره کې دغذاېې موادوکمښت داوبودډېرمصرف سبب کيږې اودېونبات وده داوبوسره کموي اونوې وده صورت نه نيسي اونبات ته هم ډېر ګټوروي داوبوراټوليدل په خاوره کې اوبيادهغواوبواستعماليدل دنبات له لارې په زراعت کې داېوه ښه لاره ده په خاوره کې ذخيره شوېلوندوالې اودکيماوي سروکارېدنه ېه اړېنه لاره ده دچاپيرېال،اوبواوهوادوچکالي سره دنباتاتوجوړښت:
دوچکالي سره دجوړښت له پلوه ډلبندې
په وچکالي کي فعالي نوعي: داوبوذخيره لري اوبوټې ته داتوان ورکوي چې په وچکالي کي خپل ژوندپرمخ ېوسي اوخپل شينوالې په ټول کال کې وساتي په دې نوعوکې قوي نباتات شامل دي چې کم ستوماته اووړې پاڼې لري اوداسې ښکاري لکه ېوکلن نباتات داېوکلن نباتات ډېره دانه توليدوې دخوب موده ېې ډېره وي اوباران څخه مخکې ميوه ورکوي. سوکلن نباتات دخپلورېښوپه وسيله خپل چاپيرېال په امن کې ساتي ددې نباتاتورېښې نظردهغه نوعې اوضخامت ته چې پوټکې ېاپوښ يې دځمکې سره تړلې نه وي مختلفې برخې لري سطحي رېښې چې دسطحې اوبوڅخه ګټه پورته کوي اوژورې رېښې ژورواوبوڅخه ګټه پورته کوي چې داهم دوچکالې په مقابل کې ېوښه لاره ده دداېمي نباتاتوډېرول دهغوې درېښو،دانواودېادوزړوڅخه صورت نيسي. ۲ـ دوچکالي غيرې فعالې نوعې: دوچکالي په وخت کې په دې نباتاتوکې دفوتوسنتسيزعمليه غيرفعاله وي. ېوکلن نباتات:څه وخت چې ددوې دژونددوران دباران له خوامحدودشي نوددوې دانې مقاومت کوي. داېمي نباتات:دوچکالي په وخت کې خپلې پاڼې دلاسه ورکوي اودلوندفصل په پيليدوسره خپل فعاليت بيا پيلوي.
دوچکالي په مقابل کي دنباتاتومقاومت
هغه نباتات چې وچکالي سره مخ وې کله چې اوبه ورورسيږې نوبېادانباتات دډېرې وچکالي سره ښه مقاومت کولې شي داقوي نباتات دپروتوپلازم لرونکې دي ېادفوتوسنتيزې قوې عملي لري دتيزتنفس کمښت،نسبت رېښي نه ساقي اوپاڼه کي ښه وي اودوچکالې په مقابل کې دکم قوت لرونکونباتاتو په څير وي،هغه نباتات چې دوچکالي سره مخ دي اوقوي دي دوچکالي په مقابل کي دهغوي نوري برخې عبارت دي له: ۱ـ سلولي رطوبت ډېرښت،    ۲ـ دجوړېدونکې انزاېم ېا ناېترېت ډېرښت، ۳ـ دناېترېت راټولېدل، ۴ـ دناېتروجن داندازي ډېرښت، وچکالې په وړاندي دمقابلي وړتيا يوي نوعي څخه بلي ته توپيرکوي داوړتيا په يوشميرځانګړتياووپوري اړه لري چې نباتات ورته ښايي انکشاف ورکوي دبيلګي په ډول اغيزمن انتقالي سيستم دپاڼوکمه ساحه ‌ډبل کيوتيکل دسټوماټا دشميرکموالي دپاڼوريژول اونور
دوچکالئ په وړاندي دمقاومت دوړتياپه اساس دونوانواع
دوچکالې په وړندي مقاوم دوچکالې په وړاندي نيمه مقاوم ددي ډولونوڅخه لاندي جدول کي ورکړل هريوصنف ديوشميرانواعونومونه په شوي دي
سرچینې
راټولوونکی عبدالاحد احدي لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپيریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه ۱:- اخوت، محمود ، بيمارې غلات، ۱۳۷۶ ، انتشارات دانشګاه تهران ۲ـ عظمي،رضوان لله ،اېکالوژي لکچرنوټ،۱۳۹۴،لغمان پوهنتون.
۳:- امينې ، اجمل، ۱۳۸۱ ،د طبعي پيښو اساسات لکچر نوټ. لغمان پوهنتون.
۴:- ځلاند ،وسيم الله ، عمومي سلويکلچر، ۱۳۹۳ کونړ پوهنتون.
۵:- وچکالې او دهغې په وړاندې تدابير ( دپوهاند بشير دودېال صيب ليکنه.
۶: www.google .eschool today.com
عبدالرحمن السدیس
عبدالرحمن سدیس (عربي: السدیس) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
علي بن عبدالرحمن الحذیفي
علي بن عبد الرحمان الحذیفي (عربي: علي الحذيفي) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
ابراهيم
ابراهيم د الله يو پيغمبر او بنده و. هغه د اسلام، عيسويت او يهوديت د مذهبونو پلار هم گڼل کېږي.
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران وېشنيزه:پيغمبران
غڼه ډوله ژوي
غڼه ډوله (شکله) ژوي (په لاتين: Arachnida) د نوسي لرونکو ژويو څخه تر ټولو لویه دله ده چې په ځانگړي ډول پر مځکه باندي په وچو سیمو کې ژوند کوي. د آراخنیډا څخه تر اوسه پورې ۱۰۰ زره ډوله ژوي پېژندل شوي دي چې په ۱۴ طايفو تقسیمېږي.
د غڼه ډوله ژويو له منځه تللې بڼې
وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
کرونا ویروس
له پورتنی لینک څخه د کرونا ویروس ورځنی شمیر وګورۍ.
کشف
اټکل کیږي چې د کرونا ویروس (کورنۍ) یاهم سلسله د میلاد نه ۸۰۰۰ کاله مخکی وجود لره. که څه هم د یاد ویروس یوشمیر ډولونه تر ۵۵ میلیونه کالو وړاندی رسی.
د کرونا ویروس لومړنې ثبت شوې پیښې (د چرګانو برونشیت ویروس د بدن خرابیدل/ او وپونت کول) وو. له هغې وروسته انساني ۲۲۹ یی کرونا ویروس او اوو سی ۴۳ انساني کرونا ویروس د انسان د یخ وښلو سبب ګرزید کشف شوي وو.
علامې
د کرونا ویروس د خپریدو نقشه. کرونا {{legend|#710000| د ویروس مرکز (چین)}}{{legend|#c80000| کرونا ویروس تایید}}{{legend|#558eed| د کرونا ویروس په اړه نا تایید شوي رپوټونه }}
د کرونا ویروس لویې او مهمې نښنانې د سر درد ، تبه، د غاړی درد او یخ وښل دي.
منځته راتګ
که څخه هم لا تر اوسه د قیقه معلومه نده چې کرونا ویروس له څه نه منځته راعلی اما ډیره ډاکټران پدی باور دي چې یاد ویروس له حیواناتو پیدا شوی، ځکه چې د چین په ووهان ولایت کې د سمندري او نورو حیواناتو لوی بازارونه شتون لري ویل کیږي چې ددی ویروس راتګ هم د حیواناتو سره د انسانان زیات نږدی والی او د یادو حیواناتو څخه د خوراکي توکو پر اساس منځ ته راعلی.
درملنه
د یادې ناروغې لپاره لا تر اوسه خاصه درملنه (واکسین) ندی پیداشوی اما په نوموړی ویروس د اخته کسانو سره تاماس نه لرل ، خله او لاسونه په دوامداره توګه وینځل یې په مخنوی کې مرسته کولی شي.
جوړښت
انتقال او مخنيوئ :
د يادونې وړ ده چي د کورونا وايروس يو بل ته د لاس په ورکولو ، د تنفسی اړيکو ترمنځ نږديوالی ، او په مخ باندې د لاس وهلو په وسيله انتقاليږي ، بهتره ده د ځان ساتنې او د نور افرادو د ساتنې لپاره پوره احتياطي تدابير ونيول شې ، ماسک استعمال شې ، لاسونه بايد له هرو لسو دقيقو ورورسته ووينځل شې او سنی ټايزر بايد استعمال شې. همدارنګه بايد په يو ځي کي له غونډيدا او مجلسونو څخه په کلکه ډډه وشی ، تر څو له دغه وژونکي ويروس څه په کلکه مخنيوي وشې. په کور کې پاتې شئ تر څو خوندې واوسئ.
پریسیلا چان
پریسیلا چان په انګلیسي Priscilla Chan) زوکړه ۲۴ فبروری ۱۹۸۵م کال) د ماشومانو ډاکټره او یوه مرستندویه ده. چان د فیسبوک شرکت د بنسټګر مارک زاکربرګ میرمن ده.
لېزر
ليزر (په انگرېزي: Laser, Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ) د بريښنایی – مغناطيسي نښتونکي شغلو یوه بصري سرچینه ده چی د الکټرونو، یونو یا ماليكيولونو د تحریک شوي انتشار په مرسته منځ ته راځي. د ليزر وړنگه یوه رنگه ده.ليزرونه په ځانگړي ډول په ماوراى بنفش، لیدل شوي یا انفرا رېډ طيف کی کار کوي.
تاریخ
د لېزر اصول (پرنسیپونه) په ۱۹۱۷ کال کي د آلبرټ آينشټاين له خوا وپېژندل شول، خو لومړنی لېزر په ۱۹۶۰ کال کي امریکا کي د تيودور میمن له خوا جوړ شو او چارند چاپېريال یې د یاقوت څخه جوړ شو. په ۱۹۶۳م کال کي د کاربن ډای اکسایډ لېزر جوړ شو. په وروستيو کلونو کي د لېزر ترقۍ زیاتي شوي دي. په اوس وخت کي لېزرونه په طب، مایکروالکټرونيک، صنعت او پوځ کي کارېږي
پېژندنه
لېزر بصري آله یا وسیله ده چي د درېيو برخو ( تشدیدوونکي الې، کانده برخي او د انرژۍ سرچینې) څخه جوړه شوې ده. د انرژۍ سرچینه په کارنده برخه کي الکترونونو ته انرژي ورکوي او الکترونونه پورتنۍ انرژيکي سطحي ته تحریکوي. نوموړې برخه د خاصو توکو څخه جوړه شوې ده چي د الکترونونو محتوی لري. دغه الکترونونه مختلفه انرژۍ لري. نوموړې برخه د جامدو توکو، مایع یا گاز څخه جوړېدلای سي. تشدیدوونکې اله یوه اله ده چي د نور د تشدیدولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړې اله د نه زبېښونكو او نیمه زبېښونكو هندارو څخه جوړه شوې ده. نوموړي هندارې کولای سي منحني شکل ولري.
د جرمني تاریخ
په مرکزي اروپا کې د یوې بېلې سیمې په توګه د جرمني مفهوم کولای شو د رومي قومندان ژولیوس سزار له مخې ومومو، چې د راین ختیځ کې نا نیول شوې سیمې ته یې ژرمانیا ویل او په همدې توګه یې هغه له ګال (فرانسې) څخه بېله بلله. د توتوبورګ د ځنګله په جګړه کې د ژرمن قبایلو بریا (له زېږد وروسته په ۹ کال کې) وکولای شول چې له رومي سترواکۍ سره د هغوی له یو ځای کېدو مخنیوی وکړي، که څه هم د Germania Superior او Germania Inferior رومي ولایتونه د راین په څنډه کې رامنځته شول. د لویدیځ رومي سترواکۍ له نړیدو وروسته، فرانکانو د لویدیځ جرمني نور قبایل ونیول. کله چې د فرانک سترواکۍ د ستر چارلز د وارثانو تر منځ په ۸۴۳ ز کال کې ووېشل شوه، نو ختیځه برخه یې په ختیځه فرانسه باندې بدله شوه. په ۹۶۲ ز کال کې، لومړی اوټو (Otto I) د روم د سپیڅلې سترواکۍ یا د جرمني د منځنیو پېړیو د دولت لومړنی سپیڅلی رومي سترواک شو.
په وروستیو منځنیو عصرونو کې، سیمه ایزو ډوکانو، شهزادګانو او بیوشاپانو د سترواکانو په لګښت واک تر لاسه کړ. له ۱۵۱۷ ز کال وروسته ښاغلي مارټین لوتر په کاتولیک کلیسا کې د پروټیسټانو د سمونونو مشري وکړه، ځکه چې شمالي او ختیځ ایالتونه پروټیسټان شوي وو، په داسې حال کې چې زیاتره سویلي او لویدیځ ایالتونه لا کاتولیک پاتې وو. د روم د سپیڅلې سترواکۍ دوو برخو د ۳۰ کلنې جګړې (۱۶۱۸-۱۶۴۸) په ترڅ کې له یوه بل جګړه وکړه، چې په دواړو غاړو کې د مېشتو شل میلیون ملکي وګړو لپاره ډېره ویجاړونکې جګړه وه. دغې دیرش کلنې جګړې د جرمني لپاره پراخه وراني رامنځته کړه او د همدې جګړې له امله د جرمني د ایالتونو څخه باندې ۱/۴ برخه وګړي ووژل شول. د سپیڅلې رومي سترواکۍ ځینو سیمو د ویسټفالیا د سولې د تړون له لارې په پراخه کچه خپلواک شول او ځینې یې د دې جوګه شول چې خپلې بهرنۍ تګلارې په خپله پر مخ یوسي او له سترواکۍ بهر سیمې په اختیار کې ولري، چې په دې لړ کې یې ډېرې مهمې سیمې اطریش، پروشیا، باوریا او ساکسوني وي. د فرانسې د انقلاب او له ۱۸۰۳ تر ۱۸۱۵ ز کلونو پورې د ناپلیون د جګړو له امله فیوډالیزم د اصلاحاتو او د رومي سپیڅلې سترواکۍ په پای ته رسېدو له منځه ولاړ. له هغه وروسته لیبرالیزم او نشنلیزم له یوه بل سره په ټکر کې راغلل.له ۱۸۴۸ تر ۱۸۴۹ ز کلونو پورې د جرمنیانو انقلاب بریالی نشو. صنعتي انقلاب بیا د جرمني اقتصاد عصري کړ او د ښارونو د چټکې ودې او په جرمني کې د سوسیالیست خوځښت د رامنځته کېدو لامل وګرځېد. پروشیا، چې پلازمېنه یې برلین و ډېر واک تر لاسه کړ. د جرمني پوهنتونونه د علم او انساني مطالعاتو په برخه کې په نړیواله کچه په پيژندل شویو مرکزونو باندې بدل شول او موسیقي او هنر پکې وغوړېد. د جرمني یووالی (پرته له اطریش او د سویس د جرمني ژبې ویونکو سیمو خلکو) د چانسلر اوټو ون بیسمارک تر مشرۍ لاندې په ۱۸۷۱ ز کال کې د جرمني سترواکۍ په رامنځته کېدو تر سره شو. دا کار د Großdeutsche Lösung  (د ستر جرمني د حل لارې، له اطریش سره جرمني) پر ځای د Kleindeutsche Lösung (د کوچني جرمني د حل لارې، له اطریش برته جرمني) لامل وګرځېد. نوی ریشتاګ، یو منتخب پارلمان د سترواکۍ په حکومت کې ډېر محدود نقش درلود. جرمني له نورو هېوادونو سره په افریقا او ارام سمندرګي کې د مستمرو د پراختیا په کار کې یو ځای شو.
په ۱۹۰۰ ز کال کې، جرمني د اروپا په وچه کې یو حاکم ځواک و او په چټکۍ سره د هغه پراخېدونکي صنعت د بریتانیا له صنعت نه مخکې و او همداشان یې هغه د سمندري وسلو په سیالۍ کې وننګاوه. جرمني په لومړۍ نړیواله جګړه کې (۱۹۱۴ تر ۱۹۱۸) د فرانسې، بریتانیا، روسیې، (په ۱۹۱۵ کې) د ایټالیا او (په ۱۹۱۷) کې د متحده ایالاتو پر وړاندې د مرکزي ځواکونو مشري پر غاړه درلوده. ماتې خوړلي او د ځینو برخو اشغال شوی جرمني اړ ایستل شوی و تر څو د وارسای د تړون له مخې د جګړې تاوان ورکړي او له خپلو مستعمرو څخه بېل او ان خپله اصلي خاوره بلجیم، فرانسې او پولنډ ته ورکړي او په اطریش کې له جرمن اوسېدونکو سره له یووالي کېدو څخه منع کړل شو. د جرمني د ۱۹۱۸-۱۹۱۹ انقلاب د فډرال مشروطه سلطنت ته د پای ټکی کېښود او د وایمار جمهوریت یې رامنځته کړ چې یوه بې ثباته پارلماني دیموکراسي یې لرله. د ۱۹۳۰ لسیزې په لومړیو کې ستر نړیوال رکود المان سخت وځاپه او له امله یې بېکارې زیاته شوه او خلکو پر دولت اعتماد له لاسه ورکړ. د ۱۹۳۳ ز کال د جنوري په میاشت کې اډولف هټلر د المان لومړی وزیر وټاکل شو. د هغه د نازي ګوند په چټکۍ سره یو توتالیتره رژیم رامنځته کړ او نازي جرمني په چټکۍ او تهاجمي بڼه د ځمکو پر غوښتلو پیل وکړ او چا چې به ورسره مخالفت کاوه نو هغو به یې پر جګړې ګواښل. په ۱۹۳۶ ز کال کې د رینلینډ بیا پوځي کېدل پیل شو، وروسته د ۱۹۳۸ ز کال د مونیخ د هوکړې له مخې د اطریش او د چکسلواکیا د الماني ژبو سیمو الحاق تر سره شو. د ۱۹۳۹ ز کال د سپټمبر په ۱ نېټه جرمني په اروپا کې پر پولنډ باندې د خپل تیري په تر سره کولو سره دویمه نړیواله جګړه پیل کړه. په ۱۹۳۹ ز کال کې یې له شوروي اتحاد سره د تړون له کولو وروسته هټلر او سټالین ختیځه اروپا په خپلو منځو کې سره ووېشله. د ۱۹۴۰ کال په پسرلي کې د «فوني جګړې» نه وروسته، جرمني ځواکونو په چټکۍ سره ډنمارک، ناروي، بلجیم، لوکزامبورګ، هالنډ او فرانسه ونیول او بریتانوي ځواکونه یې د لویدیځې اروپا له څنډو وشړل. په ۱۹۴۱ ز کال کې، د هټلر لښکرو پر یوګوسلاویا، یونان او شوروي اتحاد باندې یرغل وکړ.
په ۱۹۸۹ ز کال کې، د برلین دیوال ړنګ او ختیځ بلاک ونړید او په ۱۹۹۰ ز کال کې ختیځ جرمني له لویدیځ جرمني سره یو ځای شو. له ۱۹۹۸ تر ۱۹۹۹ ز کلونو پورې، جرمني د یوروزون یو له بنسټګرو هېوادونو څخه و. جرمني د اروپا یو له مهمو اقتصادي هېوادونو څخه و، چې د یوروزون د کلني خالص داخلي تولید یو پر څلورمه برخه یې جوړوله. د ۲۰۱۰ لسیزې په لومړیو کلونو کې، جرمني د یورو د کړکېچ په هواري کې مهم رول ولوباوه په تیره بیا د یونان او نورو سویلي اروپايي هېوادونو د اقتصاد په برخه کې. د همدې لسیزې په نیمايي کې، دا هېواد د اروپا د کډوالو له ناورین سره مخ شو چې له سوریې او د نړۍ له نورو ځورمنو هېوادونو څخه یې زیاتره شمېر پناه غوښتونکي ومنل.
د مدني حقوقو خوځښت (۱۸۹۶-۱۹۵۴ز)
په ځانګړي ډول، د متحده ايالاتو د سترې محکمې دوو پرېکړو له دې خوځښت سره زياته مرسته وکړه: د «فرګوسن» په وړاندې د «پليسي» ۱۸۹۶ پرېکړې، کومې چې «يو جلا خو برابر» توکميز بېلتون د اساسي قانون د اصل په توګه پر ځای وساته او په ۱۹۵۴ز کال کې د تعليمي ادارې په وړاندې د براون پرېکړې، کومې چې پليسي له منځه يووړ. دا د نوي پيل يو پړاو و، په کوم کې چې د «مارکوس ګاروي» د «د  توپوستو د ودې نړيوالې ټولنې» په څېر خوځښتونه ډېر بريالي وو، خو د کمې مودې لپاره يې بريالی میراث تر شا پرېښود؛ خو ځينو نورو، لکه د NAACP له خوا له دویلتي ملاتړ څخه پر برخمن بېلتون حقوقي بريد بيا په لومړيو کلونو کې يو څه کمې پايلې تر لاسه کړې، د «وارلي په وړاندې د بوچانن (۱۹۱۷) (زوننګ) په قضيه کې يې که څه هم يو څه پرمختګ وکړ، خو له ستونزو سره هم مخامخ شول، لکه د بوکلي په وړاندې د کوريګن (۱۹۲۶ز) (استوګنځي) په قضيه کې، د کرايمر په مقابله د شيلي (۱۹۴۸ز) (استوګنځي) په قضیه کې، د پينټر په وړاندې د سويټ (۱۹۵۰ز) (د ښوونځي) په قضيه کې او د براون په قضیه کې.
له کورنۍ جګړې وروسته، متحده ايالاتو د افريقايي الاصله امريکايانو قانوني حقوق پراخ کړل. په ۱۸۶۵ز کال کې کانګريس د مریيتوب د ختمولو قانوني تعديل تصويب او پوره ايالتونو تاييد کړ – کوم چې د متحده ايالاتو د اساسي قانون ديارلسم سمون و. په دې سمون سره يواځې مریيتوب غېر قانوني اعلان شو، خو نه يې تابعيت او نه يې برابر حقوق ورکړل. په ۱۸۶۸ز کال کې، ايالتونو څوارلسم سمون تاييد کړ، افريقايي الاصله امريکايانو ته يې تابعيت ورکړ، په داسې حال کې چې په متحده ايالاتو کې زېږېدلو ټولو خلکو ته د اساسي قانون تر قوانينو لاندې برابر خونديتوب ورکړل شوی و. پنځلسم تعديل (چې په ۱۸۷۰ز کال کې تاييد شوی و) وايي چې: توکم بايد د رايې ورکولو د وړتيا څخه د بې برخې کېدو د شرط په توګه ونه کارول شي. د بيارغونې (۱۸۶۵-۱۸۷۷ز) پر مهال، شمالي سرتېرو سويل ونيو. د آزادي غوښتونکو له ادارې سره يو ځای، دوی د نوي اساسي قانون د تعديلاتو د عملي کولو او اداره کولو هڅه وکړه، ډېری تورپوستي مشران په ايالتي او سيمه ييزو دفترونو کې وټاکل شول او ډېرو نورو ټولنيزې ډلې جوړې کړې، په ځآنګړي ډول د زده کړې د ملاتړ په موخه.
د شمالي او سويلي سپين پوستو مشرانو تر منځ د ۱۸۷۷ز کال له جوړجاړي وروسته، بيا رغونه پای ته ورسېده. د «رودرفورډ بي. هايس» په پلوۍ د لانجمنو ولسمشريزو ټولټاکنو د پرېکړې په بدل کې چې د هغه د مخالف «سامويل جی. ټيلډن» په مقابله کې يې شمالي ايالتونو ملاتړ کړی و، دې جوړجاړي له سويل څخه د ټولو شمالي سرتېرو د ايستلو غوښتنه وکړه. له همدې امله له ۱۸۶۸ز کال څخه تر ۱۸۷۶ز کال پورې په سويلي ټاکنو کې د تاوتریخوالي او درغليو لامل وګرځېد، کوم چې د تورپوستو رايه ورکوونکو ګډون کم کړ او سويلي سپین پوستي ديموکراتان يې د دې وړ وګرځول، چې په ټول سويل کې په ايالتي قانون جوړونکې قوه کې بېرته واک تر لاسه کړي. دې جوړجاړی او د فدرالي سرتېرو انخلا دا معنا درلوده، چې دا ډول ديموکراتانو د توپيري سلوک د عملي کولو او تپلو ډېره آزادي درلودله. ډېرو افريقايي الاصله امريکايانو د فدرالي سرتېرو انخلا ته د ۱۸۷۹ز کال په ډله ييز ډول د سويل په خوشې کولو سره ځواب ووايه.
سخت درېځو جمهوري غوښتونکو، چا چې د بيا رغونې مشري کوله، هڅه کړې وه چې د قانون جوړولو له لارې حکومتي او شخصي توپیري چلند پای ته ورسوي. دا ډول هڅې د مدني حقوقو په قضيو کې د سترې محکمې په پرېکړې سره په پراخه پیمانه پای ته ورسېدې، په کومه کې چې محکمې درېځ ونيو چې څوارلسم ترميم کانګريس ته دا واک نه ورکوي چې د شخصي افرادو يا سوداګرو له خوا توکميز توپير ناقانونه وګرځوي.
بېلتون
د فرګوسن په وړاندې د پليسي (۱۸۹۶ز) په قضيه کې د سترې محکمې پرېکړې په عامه ترانسپورت کې د «جلا خو برابر» اصولو پر بنسټ ايالتي فرمان پر ځای وساته. قاضي «هارلين» چې په محکمه کې د پرېکړې يواځینی مخالف و، وړاندوينه وکړه:"که چېرې يو ايالت د مدني عمل په توګه وړانديز کولای شي، چې سپین پوستي او تور پوستي بايد د مسافرو په توګه په يو اورګاډي کې سفر ونه کړي، بیا ولې هغوی داسې نظم رامنځ ته نه کړي چې د خپلو ښارونو او بازارونو کوڅې داسې برابرې کړي چې سپين پوستي ښاريان د کوڅې په يو اړخ او تور پوستي ښاريان د کوڅې په بل اړخ وساتي؟ د همداسې لاملونو پر بنسټ، ولې بايد هغوی هغو سپين پوستو او تورپوستو ته سزا ورنه کړي، کوم چې يو ځای د کوڅو په موټرو، يا په عامه سړکونو او کوڅو کې په پرانيستو وسايلو کې سفر کوي؟"د پليسي پرېکړې د سترې محکمې يوه پخوانۍ پرېکړه نه وه حل کړې، چې دا قضيه د «هوپکن» په مقابل کې د «يوک وو» (۱۸۸۶ز) وه، چې د چينايي کډوالو په وړاندې توپيري چلند په کې ښکېل و، په کومه کې چې ويل شوي و، يو داسې قانون چې له توکميز اړخه بې پری دی، خو په تعصبي بڼه عملی شوی وي، بيا هم د متحده ايالاتو د اساسي قانونو د څوارلسم سمون د برابر خونديتوب د فقرې څخه سرغړونه ده. په شلمه پېړۍ کې سترې محکمې د هغه ايالتي حيثیت په بدلولو پيل وکړ چې افريقايي الاصله امريکايان يې د رايې ورکولو له حق څخه محرومول، لکه د متحده ايالاتو په وړاندې د ګين (۱۹۱۵ز)، له پليسي سره، دې پرېکړې هغه توکميز بېلتون پر ځای وساته، کوم چې سويلي ايالتونو په عامو او د شخصي ژوند په نژدې ټولو برخو کې عملي کړی و. محکمې ډېر ژر پليسي په ښوونځيو کې عملي کولو ته وغځاوه. د «کينټکي» په وړاندې د «بيريا کالج» په قضيه کې، محکمې د «کينټکي» يو قانون پر ځای وساته، د کوم تر مخې چې يوه شخصي اداره «بيريا کالج» په ګډ جوړښت کې سپین پوستو او تور پوستو زده کوونکو ته له درس ورکولو منع کړ. ډېری ايالتونو، په ځانګړي ډول په سويل کې، پليسي او بيريا کالج د محدوديتونو د قوانينو د تاييد په توګه وبلل شو، کوم چې په عمومي توګه د «جيم کرا» قوانينو په نوم پېژندل کېږي، همدې قوانينو چې د افريقايي الاصله امريکايانو لپاره د دويمې درجې حيثيت منځ ته راوړی و.
په ډېرو ښارونو او ښارګوټو کې، افريقايي الاصله امريکايانو ته اجازه نه وه چې په يو ټيکسي موټر کې له سپين پوستو سره يو ځای سفر وکړي، يا له هماغه يوې لارې څخه يوې ودانۍ ته ننوځي، له کومې چې سپين پوستي ننوځي. دوی بايد له جلا ځايه اوبه وڅښي، د ارام لپاره جلا خونه وکاروي، جلا جلا ښوونځيو ته ولاړ شي، په بېلو بېلو هديرو کې خښ شي او په جلا بايبل لوړه وکړي. دوی ته په هوټلونو او عامه کتابتونونو کې اجازه نه ورکول کېده، دوی له ډېرو پارکونو (تفريح ځایونو) څخه منع شوي وو چې داسې نښې به پرې لګېدلې وې، «تورپوستي «زنجي» او سپيو ته اجازه نه شته». د ښاروالۍ يو ژوبڼ، د کتنې لپاره جلا جلا ساعتونه ټاکلي وو.
د توکميز بېلتون ادب او دستور ډېر سخت وو، په ځآنګړي ډول په سويل کې. افريقايي الاصله امريکايان بايد څنډې ته شوی وای، تر څو يو سپین پوستی له ځايه تېر شي او تورپوستي سړي دا جرئت نه شو کولای چې، د سپين پوستې ښځې په سترګو کې سترګې واچوي. تورو سړيو او ښځو ته به د «ټام» يا «جين» په نوم غږ کېده، خو ډېر کم وخت به ورته د ښاغلي يا اغلې لقب کارېده، دا هغه القاب و چې هغه مهال به د بالغانو لپاره کارېدل. سپین پوستو به د هر عمر تور سړي ته د هلک او تورې ښځې ته د نجلۍ په توګه اشاره کوله، توريو ښځو او سړيو ته به ډېر ځله په ناسمو نومونو غږ کېده، لکه :«نيګر/زنګي/تورپوستی» يا «رنګه».
په شمال کې ډېر کم رسمي ټولنيز بېلتون په بدلون پيل وکړ. په ۱۹۴۱ز کال کې، د متحده ايالاتو د سمندري ځواکونو اکاډمۍ، چې په جلا ميری لينډ کې يې موقعيت درلود، د هارورډ پوهنتون پر ضد د ليکروس لوبې له کولو انکار وکړ، ځکه چې د هارورډ په لوبډله کې یو تورپوستی لوبغاړی هم شامل و.
دیپلوماتیک خوندیتوب
دیپلوماتیک خوندیتوب د قانوني خوندیتوب یو ډول دی چې کوربه هېواد ته د دیپلوماتانو آزاد تګ راتګ تضمینوي او همدارنګه هغوی له هر ډول شکایت او قانوني پلټنې خوندي ساتي؛ په داسې حال کې چې کېدای شي دوی وویستل/اخراج شي. معاصر دیپلوماتیک خوندیتوب د نړیوالو حقونو د برخې په توګه د دیپلوماتیکو اړیکو اړوند په ویانا کنوانسیون (۱۹۶۱ زکال) کې تدوین او یوازې له څو ګوتې په شمار هېوادونو پرته د ډئری هېوادونو له خوا تصویب شو. د دیپلوماتیک خوندیتوب مفهوم او عرف زرګونو کلونو پخوا ته اړوندېږي. اوس مهال د دیپلوماتیک خوندیتوب ډېری اصول د عرفي قوانینو په توګه په پام کې نیول کېږي. دیپلوماتیک خوندیتوب د دولتي اړیکو د خوندیتوب په موخه په ځانګړې توګه د شخړو او وسله والو نښتو پر مهال رامنځته شو. د دیپلوماتانو د منلو پر مهال چې په رسمي ډول د خپل هېواد استازولي کوي د کوربه هېواد ولسمشر په دې درک سره هغوی ته ځانګړي امتیازات او خوندیتوبونه ورکوي چې دغه موارد د متقابلو اړیکو له مخې دي او همدارنګه ډاډ ترلاسه شي چې هغوی کولای شي خپلې دندې په اغېزمنه توګه ترسره کړي.
کېدای شي ځینې مهال د کوربه هېواد رسمي چارواکي پر دغه خوندیتوب سترګې پټې کړي. دغه چاره یوازې هغه مهال رامنځته کېږي چې فرد (دیپلومات) داسې جدي جرم ترسره کړی وي چې له دیپلوماتیکې دندې سره یې اړیکه ونه لري (یا د هغو خلاف وي؛ د بېلګې په توګه، د جاسوسۍ تورونه) او یا هم د ورته جرمونو شاهد وي. له دې سره ډېری هېوادونه په طبیعي توګه د دیپلوماتیک خوندیتوب له لغو کولو ډډه کوي. افراد (دیپلوماتان) هم په خپل خوندیتوب د سترګو پټولو هېڅ واک نه لري (یوازې په هغو مواردو کې چې تښتېدلي وي). له بل پلوه، د هغو اصلي هېوادونه کولای شي هغوی تر قانوني پلټنې لاندې راولي. د بېلګې په توګه په ۲۰۰۲ زکال کې په بریتانیا کې یو کولمبیايي دیپلومات د یو غیرعمد قتل له امله وروسته له هغه له قانوني پلټنې سره مخ شو چې د کولمبیا دولت د هغه د یپلماتیک خوندیتوب لغو کړ.
لرغونې تاریخچه
د دیپلوماتیک خوندیتوب مفهوم د رامایانا او مهابهاراتا په څېر د هند په لرغونو حماسو کې شته، چېرې چې پیغام رسوونکي او دیپلوماتان د اعدام له جزا خوندي و. په رامایانا حماسه کې (۴۰۰ – ۲۰۰ کاله له میلاد وړاندې) راغلي؛ هغه مهال چې د راوانا په نوم دیو پاچا د هانومان د وژنې امر ورکړ، د هغه کوچني ورور ویبیشانا دې ته اشاره وکړه چې زموږ د لرغونو ادابو له مخې پیغام رسوونکي او دیپلوماتان نه باید ووژل شي.
د نړیوال عدالت د تکامل په اوږدو کې، ډېری جګړې د جګړې د یوه یا څو لورو له خوا د پاڅون په توګه غیرقانوني بلل کېدلې. په دغه ډول مواردو کې د متجازو هېواد کارکوونکي (دیپلوماتان) د جرم شریکان بلل کېدل او بیا به پر دوی تېری کېده. په یو شمېر نورو مواردو کې د جزئي غوښتنو قاصدین به د جګړې د اعلان په توګه وژل کېدل. هیرودت لیکلي هغه وخت چې د فارس د پاچا لومړي خشایارشاه قاصدینو له یوناني ښارونو څخه د «خاورې او اوبو» (یعنې د تسلیمۍ) غوښتنه وکړه، آتن یانو هغوی په یوه کنده کې واچول او سپارتیانو بیا هغوی په یو ژور کوهي کې واچول او ورته یې وویل چې ځمکه او اوبه دواړه هلته موندلی شئ؛ دغه پیغام تر ډېره د قاصدینو له خوا د محاصرې کولو په ګواښ سره وړاندې شوی و. له دې سره آن خپله هیرودت (چې یوناني و) له قاصدینو سره دغه ډول چلن یو جنایت بولي.
په یو رومي قاصد هغه مهال چې د یونان له تارانتو ښار څخه وته؛ متیازې وشوې. د قاصد قسم چې «دغه لکه به په وینې پریمنځل کېږي» د پیریک په جګړه کې پرځای شو. د Kulasekhara د پاچاهۍ (دویم چراس) له خوا چې اوس مهال د معاصر هند برخه ده؛ د راجا راجا چاولا د قاصد نیول او له هغه سره ناسم چلند په ۹۹۴ زکال کې د کندالور جګړې لامل وګرځېد.
له دې امله چې دیپلوماتان د دیپلوماتیکو اړیکو د تعریف له مخې په خوندي توګه یو هېواد ته دننه کېږي، د هغوی له خوندیتوب څخه سرغړونه د یو هېواد په ملي حاکمیت باندې لوی تېری بلل کېږي. چنګیز خان او مغولیانو په دیپلوماتیکو حقونو باندې د ټینګار له مخې ډېر شهرت درلود او له هر هغه هېواد څخه به یې چې د دوی دغه حقونه به یې تر پښو لاندې کړل؛ سخت غچ اخیست. ځینې مهال یې آن د خپل استازو د وژلو په بدل کې په بشپړه توګه ښارونه له خاورو سره خاورې کړي. مغولیانو وروسته له هغې چې خوارزمي سترواکۍ د هغو له استازو سره ناسم چلند وکړ په هغو یې برید وکړ او سترواکي یې ورته له منځه یووړه.
معاصره تاریخچه
د ۱۷، ۱۸ او ۱۹ مو پېړیو د لوړې طبقې وګړو لپاره د دیپلوماتیک خوندیتوب د مفهوم درک اسانه چاره وه. لومړنۍ سفارتخونې دایمي بنسټونه نه و بلکې د لوړپوړو چارواکو د استازو، تر ډېره د حاکمو کسانو د نږدې کسانو او یا هم د حاکمینو له خوا لیدنې وې. تر هغه مهاله چې دایمي استازولیو په معمول ډول د دوه قدرتونو ترمنځ د هوکړې پربنسټ تکامل وکړ؛ دغه بنسټونه تر ډېره د حاکمانو د خپلوانو او یا هم لوړ پوړو اشرافو له خوا پر مخ وړل کېدل.
په ۱۹ مه پېړۍ کې د ویانا کانګرس د دیپلوماتانو حقونه بیاځلي تائید کړل؛ له دې امله چې د دیپلوماتیکو اړیکو دغه اروپايي ماډل ټولې نړۍ ته پراختیا ومونده له دغه مهال وروسته دیپلوماتانو ډېر درنښت درلود. اوس مهال د دیپلوماتیک خوندیتوب پر ګډون دیپلوماتیکې اړیکې چې په نړیواله توګه د دیپلوماتیکو اړیکو اړوند ویانا کنوانسیون له خوا کنټرول کېږي د نړۍ د ګڼ شمېر هېوادونو له خوا تصویب شوې.
د ۱۹۶۱ زکال د اپریل په اتلسمه نېټه د ویانا د کنوانسیون پر مهال واټیکان هم خپلو بهرنیو سفیرانو ته دیپلوماتیک خوندیتوب ورکړ.
ګټنه او ناوړه ګټنه
په واقعیت کې ډېری دیپلوماتان د هغو ملتونو استازولي کوي چې د حرفوي مدني خدمتونو کلتور لري؛ له هغوی څخه تمه کېږي چې پر خپل رفتار باندې له حاکمو مقراراتو څخه پیروي وکړي او د سیمه ییزو قوانینو په له پښو لاندې کولو سره له شدیدو انضباطي مجازاتو څخه وځورېږي. په ډېری هېوادونو کې، که چېرې هغوی (یا د هغوی د کورنۍ غړي) له سیمه ییزو چارواکو اطاعت ونکړي او یا هم د جدي ناسم چلنړ لامل وګرځي کېدای شي د هغوی د دیپلومات کېدو حرفوي مسلک له ګواښ سره مخ کړي؛ ځکه دغه ډول موارد د وین د کنوانسیون د ارواه سره په ټکر کې دي.
د وین کنوانسیون په څرګند ډول بیانوي چې «خپلو امتیازاتو او خوندیتوبونو ته له زیان اړولو پرته د ټولو هغو کسانو چې دیپلوماتیک خوندیتوب او امتیازات لري دنده یې داده چې د کوربه هېواد قوانینو او مقرراتو ته درناوی وکړي».
له دې سره دیپلوماتیک پرسونل د خپل هېواد له قضايي چلند څخه خوندي نه دي او کېدای شي د هغوی د محاکمې اړوند د هغو لېږونکی هېواد پرېکړه وکړي. د قانون د جزئي نقض په مواردو کې لېږونکی هېواد کولای شي د بهرنیو خدمتونو یا دیپلوماتیک ماموریت اړوند له ځانګړي اداري پروسیجر څخه کار واخلي.
د دیپلوماتانو له خوا د قانون په تر پښو لاندې کوونکو مواردو کې جاسوسي، قاچاق، د ماشوم د سرپرستۍ د قانون نقض کول، د پیسو منځل، مالیاتي تېښته، ترهګریز ګواښ، د غلامانو لرل، د جنسي اړیکو لپاره له انټرنټ څخه د ماشومانو پیدا کول او قتل شاملېږي.
کابل ټکی کام
کابل ټکی کام (په انګلیسي: http://kabull.com ) په افغانستان کې یوه پېژندل شوې ویب پاڼه ده، چې ډېری مطالب یې په پښتو ژبه خپرېږي خو کله ناکله دري مطالب هم پکې خپرېږي.
کابل ټکی کام د د کورنیو او بهرنیو خبرونو خپرولو تر څنګ اسلامي معلومات، سیاسي لیکنې، ادبي لیکنې، پر حالاتو تبصرې، شعرونه او مرکې هم خپروي.
بنسټ
کابل ټکی کام ویب پاڼه د ۲۰۱۵ز کال د جولایي په میاشت کې فعالیت پیل کړ. دې ویب پاڼې په خپله یوه کلنه موده کې ۴۶۶۶ مطلبه نشر کړل او په یو کال کې یې په فیسبوک پاڼه کې څه د پاسه ۶۰۰۰۰ مینه وال پیدا کړل.
دوه کاله وروسته (۲۰۱۷ز، اګست)، کابل ټکی کام ویب پاڼه په میاشتني ډول ۱۵۰۰۰ کتونکي لري او د فېسبوک پاڼې د خوشوونکو شمېر یې څه باندې ۲۷۰۰۰۰ کسانو ته رسېږي.
دفتر
کابل ټکی کام کوم ځانګړي ځای کې دفتر نه لري بلکه د هېواد په بېلابېلو سیمو کې خپل همکاران لري.
ویب پاڼې ته لاسرسی
=== د کابل ټکي کام ویب پاڼه په افغانستان کې نه خلاصېږي، مخکنی حکومت دغه ویب پاڼه د طالبانو په طرفداری متهم کوله اوس چې د طالبانو حکومت په هیواد کې حاکم دی دغه مشکل اوس هم شتون لری چې باید حل شی خو بیا هم د وي پي این VPN په کارولو سره دا ویب پاڼه خلاصېدای شي. ===
انډرایډ اپلیکېشن
د ۲۰۱۶ز کال په اګست کې، کابل ټکي کام د خپلې ویب پاڼې لپاره یو اپلیکېشن جوړ کړ چې له انسټال کولو وروسته یې مطالب له انټرنیټه پرته هم لیدل کېدای شي. (د اپلیکېشن له خلاصولو وروسته باید انټرنیټ د یو څو دقیقو لپاره آن کړل شي).
د اپلیکېشن لینک:
انګلستان په منځنۍ پېړۍ کې
د انګلستان د منځنیو پېړیو تاریخ په ۱۰۶۶ز کال کې د نورمن د سوبې او د جان پاچا د مړینې ترمنځ ټاکل کېږي، ځینې بیا پاچا جان په ۱۲۱۶ز کال کې د انګلستان د انژوین اخیرنی پاچا ګڼي. د ۱۰۶۶ز کال د هاستینګز په جګړه کې د بحث وړ ځایناستی او بریا د دې لامل شوه، چې انګلستان د ویلیم نورماندي له خوا فتحه شي. دغې چارې د انګلستان تاج او تخت د فرانسې له شتمنۍ سره ونښلاوه او یو نوی اشرافي حکومت یې هېواد ته راووړ؛ چې پر ځمکو، دولت او کلیسا واکمن و. دوی فرانسوي ژبه راوړه او خپل حکومت یې د کلا ګانو د سیسټم او د ځمکو د یوه فیوډالي سیسټم له لارې وساته. په ۱۰۸۷ز کال کې د ویلیم د مړینې پرمهال انګلستان د انګلو نارمن د سترواکۍ لویه برخه جوړه کړه، چې په ټول انګلستان کې د اشرافو له خوا د ځمکو د مالکیت پر درلودو سره، د نورماندي او ولز له خوا اداره کېده. د ویلیم زامنو د هغه د ځمکو پر سر شخړه وکړه او تر ډېره دویم ویلیم د انګلستان د پاچا په توګه راڅرګندېده. د هغه تر مړینې وروسته، په ۱۱۰۰ز کال کې د هغه کشر ورور د لومړي هنري په توګه واکمني په لاس واخیسته او خپل ورور رابرت ته یې ماتې ورکړه، ترڅو انګلستان او نورماندي سره بیا یو ځای کړي. هنري بې رحمه، خو ګټور پاچا و او تر مړینې وروسته یې یوازینی نارینه وارث ویلیم اډلین و، چې د سپینې بېړۍ په تراژیدۍ کې یې وویل، چې د هغه لور ماتیلدا دې د وارثې په توګه وپېژني. کله چې هنري په ۱۱۳۵ز کال کې ومړ؛ نو د تره زوی یې سټیفن بلوشاد خپل ځان پاچا اعلان کړ، چې د کورنۍ جګړې لامل شو. د دې جګړې نوم انارشي و. سټیفن په اخیر کې د ماتیلدا زوی هنري د خپل وارث په توګه وپېژنده  او کله چې سټیفن په ۱۱۵۴ز کال کې ومړ؛ نو هغه د دویم هنري په توګه بریالی شو.
هنري د انګلستان د انژوین لومړی پاچا ګڼل کېده او په فرانسه کې یې ډېرې شتمنۍ لرلې. هنري پر ولز، سکاټلنډ او ایرلنډ واکمن و. هغه له خپل ګومارلي توماس بکت سره ښکېل شو، چې د بکت د وژنې لامل شو، په دې سره هنري د توبې یا پښېمانۍ لپاره یوه ډراماټیکه ننداره جوړه کړه. د هغه د واکمنۍ بله برخه د هغه د زامنو او د فرانسې د دویم فیلیپ بغاوتونه وو او هغه یې اړ کړ، چې خپل زوی ریچارډ خپل یوازینی ځایناستی وټاکي. ریچارډ په ۱۱۸۹ز کال کې پر انژوین واکمن شو او ډېر ژر له صلیبي جګړې سره مخ شو. کله چې بېرته راستنېده؛ نو په المان کې ونیول شو او په ۱۱۹۴ز کال کې یې د ازادۍ لپاره باج ومانه. هغه د خپلې واکمنۍ پاتې برخه د خپلو ځمکو په بېرته خوندي کولو تېره کړه او په ۱۱۹۹ز کال کې ومړ. کشری ورور یې جان په انګلستان کې بریالی شو او د فرانسویانو د مالکیت د کنټرول لپاره یې د ریچارډ له وراره آرتور سره بریالۍ جګړه وکړه. د جان چلند د دې لامل شو، چې د نورمن او انژوین د اشرافیانو ترمنځ بغاوتونه رامنځته شي.
نورمنیانو د انګلوساکسو ډېری دولتي بنسټونه ومنل، خو فیوډالي سیسټم پاچا او کوچنیو اشرافو ته ډېر واک په لاس ورکړ. د ښځو حقوق او ونډه یې تر ډېره وټاکل شوه. ښځو د کلتور او مذهب په لېږد کې مهمه ونډه لرله او همدارنګه  په سیاسي او پوځي برخو کې یې هم مهم سهم درلود. د دولسمې پېړۍ په اوږدو کې د فاتحینو او انګلیسانو ترمنځ وېش رامنځته شو او ځان یې تر سلتي ګاونډیو غوره ګاڼه. دغو سوبو فرانسوي او نورمن کلیساوې واک ته ورسولې. اصلاح شوي مذهبي او پوځي حکمونو انګلستان ته لار پیدا کړه. د دیارلسمې پېړۍ په لومړیو کې کلیسا په خپل استدلال کې بریالۍ شوه، دغه استدلال یې د خپلواکۍ لپاره و، چې ویې شو کولای له دولت نه خپلواکي ترلاسه کړي. له دې سره یې په بشپړ ډول روم ته ځواب ووایه. زیارتي سفرونه یو نامتو مذهبي عمل و او د اثارو ټولول د حریصو موسسو لپاره مهم شو. انګلستان په دویمو، درېیمو او پینځمو صلیبي جګړو کې تر ټولو مهمه ونډه لرله.
انګلستان د نهمې او دیارلسمې پېړۍ ترمنځ د منځنیو پېړیو یوه زرینه دوره درلودلې. شاړو ځمکو ته یې د کښت اجازه ورکړه. د کرنیزو ځمکو په شاوخوا کې عمارتونه جوړ شول. په یوولسمه پېړۍ کې د اقتصاد بازار د انګلستان په ډېره برخه کې د ودې په حال کې و،  په داسې حال کې، چې ختیځ او سویلي ښارونه په نړیواله سوداګرۍ کې ښکېل وو. په سلګونه ښارونه، چې ځینې یې پلان شوې ټولنې وې، جوړې شوې او د اتحادیې له جوړولو او د چارتر له نندارتونه یې ملاتړ کاوه. د انګلو- نورمن جګړه له پوځي یرغلونو او د کلاګانو له نیولو سره ټاکل کېږي. سمندري ځواکونو د ځواکونو او تدارکاتو د لېږد، پر اختلافي ځمکو یرغل او د دښمن پر بېړیو یې د یرغل زمینه برابره کړه. تر سوبې وروسته، نورمنیانو لرګینې موت او بیلي کلاګانې او عمارتونه جوړ کړل، چې د دولسمې پېړۍ د ډبرینو عمارتونو ځایناستي شول. دغه دوره د عمومي کلتور او په ځانګړې توګه د ویلیم شکسپیر په ډرامو کې کارول شوې. د رابین هوډین دریځ د والټر سکاټ له خوا د لومړي ریچارد د واکمنۍ پرمهال او د ساکسونیانو او نورمنیانو پر جګړه یې ټینګار، د راتلونکو داستانونو او فلمونو لپاره سوژې وبلل شوې.
د نورمن سوبه
په ۱۰۰۲ز کال کې د انګلستان دویم اتلرد پاچا له ایما، د دوک نرماندي د دویم ریچارډ له خور سره واده وکړ. د دوی زوی اډوارډ اعتراف کوي، چې ډېر کلونه یې په جلاوطنۍ کې په نرماندي کې تېر کړل او په ۱۰۴۲ز کال کې یې واک ترلاسه کړ. دا چاره د دې لامل شوه، چې د نورمن له خوا له انګلیسي سیاست سره یوه ځواکمنه علاقه پیدا شي؛ ځکه چې اډوارډ په کلکه له پخوانیو کوربنو نه د خپل ملاتړ لپاره کار اخیست او نورمني درباریان، سرتېري او روحانیون یې د واک پر ځینو منصبونو، په ځانګړې توګه په کلیسا کې وګومارل.
حکومت
د نورمنیانو له سوبې شل کاله وروسته، د نورمن د اشرافو نوې طبقه د انګلوساکسون د اشرافو ځایناستې شوه. نوې اشرفي طبقه (د لویانو ځایناستي)، شیرف او ارشد روحانیون ټول د هغوی له ډلو ټاکل کېدل. د ټولنې په ډېرو برخو کې تداوم موجود و، ځکه نورمنیانو د انګلوساکسون دولتي بنسټونه؛ لکه مالي سیسټم، د پیسو جوړونه، د قانون جوړونې تمرکز او ځینې قضایي مسایل ومنل. په لومړیو کې شیرف او سلو محکمو لکه د پخوا په څېر خپل کار ته دوام ورکړ.
تر سوبې وروسته د حکومت طریقه د فیوډالي سیسټم په توګه وه؛ نو نوو اشرافیانو د پاچا په استازولۍ د ځمکو اختیار درلود. پوځي ملاتړ او د وفادارۍ قسم یادول د درناوي په نامه د دې لامل شو، چې هغوی ته ځمکې ورکړې دغه ځمکې د فیف یا ویاړ په نامه یادېدې. لویو اشرافو پخپل وار د درناوي په پار او د ډېر پوځي ملاتړ لپاره خپلې ځمکې کوچنیو ځمکوالو ته ورکړې او په پایله کې بزګرانو د ځایي کارګري خدمتونو په لړ کې ځینې ځمکې ترلاسه کړې او د وفادارۍ او سرچینو شبکه یې رامنځته کړه، چې د نوو افتخاري محکمو له خوا پلي کېږي. له دغه سیسټم نه په نرماندي کې کار اخیستل کېده او د پخواني انګلوساکسون حکومتي سیسټم نه یې په ډېره کچه د پاچا او اشرافو لپاره واک متمرکز کړ.
افغانستان په ۲۰۱۸ کې
پیښې
په افغانستان کې جګړه (له ۲۰۰۱ څخه تر اوسه پورې) دوام لري.
ماهر المعیقلي
ماهر المعیقلي (عربي: الشيخ ماهر بن حمد المعيقلي) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
شيعه
شیعه ډله یا تشیع د اسلام دویمه لویه څانګه ده. هغوی په دې باور ده چې د اسلام پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم خپل ځای ناستی حضرت علی ابن ابی طالب او وروسته هغه د امام (روحاني او سیاسی مشر) په ځانګړې توګه د غدیر خم په پېښه کې وټاکه، خو په سقیفه کې د محمد صلی الله علیه وسلم د یو شمېر نورو اصحابو له لوري د ټاکنې له امله یې د مسلمانانو د مشر په توګه د محمد صلی الله علیه وسلم د ځای ناستي کېدو مخه ونیول شوه. په اصل کې دا نظر د سني ډلې سره په تضاد کې دی چې لارویان یې په دې باور دي چې محمد صلی الله علیه وسلم د خپلې مريڼې څخه مخکې خپل ځای ناستی نه و ټاکلی او ابوبکر (رض) چې په سقیفه کې د مسلمانانو د یوې لوړپوړې ډلې له لوري خليفه وټاکل شو ترڅو د محمد صلی الله علیه وسلم وروسته لومړی په حقه خليفه وي. د شیعه ډلې لارویانو ته شیعه مسلمانان، شیعه ګان یا په ساده ډول شیعه ویل کېږي.
شیعه ډله په غدیر خم کې د محمد صلی الله علیه وسلم د څرګندونې په اړه د حدیث پر بنسټ ولاړه ده. شیعه ګان په دې باور دي چې علي (رض) باید د اسلام د روحاني او سیاسي مشر په توګه د محمد صلی الله علیه وسلم ځای ناستی وی. وروسته دې عقیدې د امامت مفهوم ته وده وکړه، هغه مفکوره چې د محمد صلی الله علیه وسلم یو شمېر اولادونه، اهل بیت په حقه واکمنان یا امامان دي او شیعه ګان عقیده لري چې دوی په اسلامي ټولنه کې ځانګړی روحاني او سیاسي واک لري. که څه هم ډېر شیعه فرعي مذهبونه شته دي، عصري شیعه ډله په دوو اصلي ډلو وېشل شوې: اثني عشري او اسماعیلیه چې د شیعه ګانو په منځ کې د اثني عشري شیعه ګان ترټولو لویه او تر ټولو اغیزمنه ډله ده.
شیعه ډله د اسلام دویمه لویه څانګه ده چې د ټولو مسلمانانو څخه ۱۰-۱۵٪ لارویان لري. اثني عشري د شیعه ډلې ترټولو لویه څانګه ده چې د ټولو شیعه مسلمانانو نږدې ۸۵٪ برخه جوړوي.
اصطلاح پېژندنه
په ټوله کې، د شیعه ډلې لارویانو ته شیعه ویل کېږي (عربي: شِيعَة) چې د (شِيعَة عَلِيّ) مخفف دی چې د "علي (ض) لارویان"، "د علي (رض) فرقه" یا "د علي ګوند" په  معنی دی، (شِيعِيّ) په مفرد نوم او ستاینوم دواړو باندې دلالت کوی، په داسې حال کې چې (شِيَاع) جمع نوم ته اشاره کوي. Shiʻa، Shia، Shiʻism/Shiʻite، یا Shiism/Shiite هغه بڼې دي چې په انګلیسي کې د لارویانو، جوماتونو او د دې مذهب سره د تړلو شیانو لپاره کارول کېږي.
په لومړي ځل دا اصطلاح د محمد صلی الله علیه وسلم په ژوند کې وکارول شوه. اوس دا کلمه هغو مسلمانانو باندې اطلاق کوي چې باور لري له محمد صلی الله علیه وسلم څخه وروسته د ټولنې مشري د علي (رض) او د هغه په ځاي ناستو پورې اړه لري. نوبختي وايي چې د شيعه اصطلاح د مسلمانانو هغې ډلې ته وايي چې د محمد صلی الله علیه وسلم په وخت کې او له هغه وروسته يې علي (رض) امام او خليفه ګڼلو. الشهرستاني څرګندوي: د شيعه اصطلاح هغه چا ته ویل کېږي چې باور لري علي (رض) د محمد صلی الله علیه وسلم له لوري د وارث، امام او خليفه په توګه ټاکل شوی او دا چې د علي (رض) واک د هغه د اولادې په وسیله ساتل کېږي. د شیعه ګانو له نظره دا عقیده په قرآن او د اسلام په تاریخ کې شته. شیعه عالمان ټینګار کوي چې د واک مفهوم د پیغمبرانو له کورنۍ سره تړاو لري لکه څنګه چې په ۳:۳۳،۳۴ آیتونه ښيي: "په حقیقت کې خدای آدم او نوح او د ابراهیم کورنۍ او د عمران کورنۍ په نړۍ کې غوره کړي-(۳۳) په دې حال کې چې داسې نسلونه دي چې ځینې یې له نورو څخه دي، او خدای اورېدونکی او ښه  پوه دی.(۳۴)
دين پوهنه
د شیعه ډلې عقیده پراخه او ډېرې بېلابېلې ډلې پکې شاملې دي. په اسلامي نړۍ کې شیعه ډله د دیني تفسیر او سیاسي واک د بشپړ خپلواک نظام څرګندویه ده. اصلي شیعه پېژندنه د امام علي (رض) لارویانو ته اشاره کوله او شیعه دین پوهنه په دویمه هجري پېړۍ کې یا د هجرت (اتمې میلادي پېړۍ) وروسته ترتیب شوه. لومړني شیعه حکومتونه او ټولنې د دریمې هجري پېړۍ په پای کې یا نهمه میلادي پېړۍ کې رامنځته شول. د لویس مسینون له خوا څلورمه هجري پېړۍ یا لسمه میلادي پېړۍ د "اسلام په تاریخ کې د شیعه اسماعیلیانو پېړۍ" یاده شوې ده.
په ایمان اقرار (شهادت)
د شهادت شیعه تعبیر، په ایمان اسلامي اقرار، د سنيانو سره توپیر لري. سني شهادت څرګندوي چې له خدای پرته بل معبود نشته، محمد (ص) د خدای (ج) رسول دی، خو شیعه ګان دې ته علي ولی الله ور زیات کړي. دا عبارت د محمد صلی الله علیه وسلم د نسب له لارې د واک په ارث وړلو باندې د شیعه ګانو ټینګار څرګندوي. نو د شیعه شهادت دری قضیې، توحید (د خدای وحدانیت)، نبوت (د پیغمبر محمد صلی الله علیه وسلم) او امامت (امامیت، د ایمان لارښونه) تر بحث لاندې نیسي.
علي (رض) ته "ولي" اساس د قرآن کریم له یوه ځانګړي آیت څخه اخیستل شوی. د دې آیت په اړه نور تفصیلي بحث شته دی.
د شيعه كلمې مانا
د يو چا لپاره عصبيت كول، يا دچا سره مرستندوې كېدل، يا د پيروي كولو په مانا ده. لكه چې وايي: پلانې د پلاني سړي له شيعه (اتباعو) څخه دى. لكه څرنگه چې الزبېدي وايي: هرهغه قام چې په يوه مسئله سره راټول شي، نو دوي شيعه گان شول. او هر هغه څوك چې د چا مرسته وكړي او د هغه لپاره گونديتوب وكړي، نو دې د هغه شيعه دى. ددې كلمې اصل له (المشايعه) څخه دى او هغه د المطاوله او المتابعه په وزن دى. ددې لفظ كارونه د اسلام په لومړي سر كې په خپل اصلي او حقيقي شكل كارول كېده. مگر د وخت په تېرېدو سره د عثمان رضي الله عنه له شهادت څخه وروسته د علي كرم الله وجهه او معاويه ترمنځ د ترينگلتيا په وخت كې دا لفظ د سياسي موخو لپاره وكارول شو. نو پدې وخت كې به د علي كرم الله وجهه مرستندويو او اتباعو ته د (شيعه علي)، او دې ډلې به دا دعوه كوله چې علي كرم الله وجهه له معاويه څخه د خلافت لومړيتوب لري او دې يې وړ دى. او پدې ډول به يې د هغه رضي الله عنه مرسته په جگړو كې كوله. همدارنگه به د معاويه رضي الله شيعه گانو هم د هغه په پلوۍ د هغه ننگه كوله، او معاويه رضي الله عنه به يې د خلافت وړ گڼلو.
د دين واكې او تفسير او د مسلمانانو د چارو واگي له پېغمبر څخه وروسته د هغه چا په لاس كې وي، چې د ځښتن تعالى له لورې ټاكل شوي وي، او د عصمت او عدالت د صفتونو لرونكي دي. دا ډله خلك د امام په نامه يادېږي. د شيعه گانو لومړنې امام (د دوي په وېنا) علي كرم الله وجهه دى. د شعه گانو د گروهو له مخې محمد صلى الله عليه وسلم له خپلې مړينې څخه مخكې په كراتو مراتو د علي رضي الله عنه د ځاېناسستوب (جانشيني) په اړه صحابه ؤ ته ويلي ول.
د شيعه ډلو امامان
لاندې جدول د شیعه ډلو امامان را په گوته کوي، چې د هرې ډلې لپاره ځانگړي امامان دي.
د شیعه گانو دولس امامان
د شيعه گانو هغه ډله چې په دولس امامانو گروهه لري د دولس امامي شيعه گانو (شيعه اثنا عشريه) په نامه يادېږي. ددې شيعه گانو په وړاند لاندې لړۍ د دوي دولس امامان دي.
د شيعه گانو(مراجع) ېا مشران
http://fa.wikipedia.org/wiki/مراجع_تقلید_شیعه
شيعه جغرافيه
شیعه گان په نری کی ده مسلمانانو 16% دی.چی په دوی کی اکثره اثنا عشریہ اہل تشیع په ایران، عراق، آذربایجان، لبنان، افغانستان، پاکستان یمن،ترکیه،سوریه،کویت ،عربستان سعودی، بحرین و قطرکی ژواند کوی
کتاب پېژندنه
•	طهرانی، سید محمد حسین، امام شناسی •	حجت، سید محسن، تشیع چیست؟ شیعه کیست؟ •	طباطبایی، سید محمد حسین، شیعه در اسلام و [1] •	اسرار آل محمد
دا هم وگورئ
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:شیعه وېشنيزه:اديان او گروهې
پنجاب (پاکستان)
پنجاب د پاکستان تر ټولو کڼ میشتی ولایت دی چې د پاکستان په ختيځ کې پروت دی. دغه ولایت په ختيځ کې له هند سره، په سوېل کې د سند ولایت سره، په لوېديځ کې د خیبر پښتونخوا او بلوچستان سره او په سهېل کې اسلام آباد او آزاد کشمیر سره گډې پولې لري. پراخوالی یې ۲۰۵،۳۴۴ کيلومتره مربع دی. د پنجاب مرکز لاهور نومېږي. د پاکستان هېواد ټولې وټه ییزې گټې او سياسي امتيازات د پنجاب د وگړو په لاس کې دي او د سیمې نور ولایتي توکمونه ډېر واک او اختيار نلري.
تقلبي لړم
توصيف
تقلبي لړمان کوچنۍ ژوې دي چې اوږدوالی یې ۵ میلیمتره وي. د رښتیني او زهرجنو لړمانو په مقابله کې لیری نس لري. نوموړې ژوې هیڅ زهرلرونکي نیښ نه لري او د غوټو په مرسته تنفس کوي. بدن یې د cephalothorax او نس څخه جوړ شوی دی. تقلبي لړمان څلور جوړې پښې، خولې ته نژدې دوه اوږده انتنونه (پالپ) لري چې د لویو زهرلرونکو نوسو لخوا ختم شوي دي. تقلبي لړمان ډېر گټور ژوې دي چې د انسانانو په کورونو او مچۍ ځالو کې مضرې کنی خوري.
پنجاب (پاکستان)
سرچینې
وېشنيزه:د پاکستان ولایتونه او سیمې
تقلبي لړم
د تقلبي لړمانو ډولونه
وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
تهران
تهران د ایران پلازمېنه او د تهران ولایت مرکز دی. د تهران په ښار کې ۸.۷ میلیونه وګړي ژوند کوي، خو په ټوله سره د تهران په ولایت کې بیا ۱۵ میلیونه وګړي اوسیږي. تهران په ټول ایران او لویدیځه اسیا کې یو له تر ټولو زیات وګړنیز ښار دی، چې له قاهرې وروسته په منځني ختیځ کې بیا دویم ستر میټروپولیټن سیمه ګڼل کېږي. د نړۍ په کچه د میټروپولیټن ښارونو په منځ کې په ۲۴ کتار کې راځي. دا ښار همداشان د پرمختګ او راتلونکو معمارویو له اړخه ډېر پېژندل شوی ښار دی، چې تر ټولو مهم یادګارونه یې د زاها حدید له خوا طراحي شوي د میلاد برج او د فرشته پاسارګاد هوټل دی.
په کلاسیکه سیمه کې، چې ځینې برخې یې په اوسني تهران کې شاملي دي، یو وخت د ری ښار و، هغه ښار چې په منځنیو پیړیو کې د عرب، ترک او مغول تیریو له کبله ویجاړ شوی. د نن ورځې ری ښار هغه ښاري سیمه ده چې د تهران په میټروپولیټن سیمه کې شامل ده.
تهران کې زیاتره تاریخي ځایونه شته، له هغې ډلې کولای شو د ګلستان، سعدآباد او نیاوران په نوم شاهانه مجتمع یادې کړو، چېرته چې د ایران وروستۍ دوه د پاچاهۍ سلسلې پکې مېشتې وي. په تهران مشهورې ودانۍ د ازادي برج، کوم چې په ۱۹۷۱ز کال کې د پهلوي سلسلې د محمد رضاشاه له خوا د ایران ۲۵۰۰ کلیزې په ویاړ جوړ شو او بل د میلاد برج چې په نړۍ کې شپږم تر ټولو ستر برج دی، چې په اصل کې د شاه له خوا یې پلان جوړ شوی و او په ۲۰۰۷ کال کې بشپړ شو او درېیم یې هم د طبیعت پل دی چې په ۲۰۱۴ز کال کې بشپړ شو.
زیاتره اوسیدونکي یې فارسي ژبې دي او نږدې ۹۹ سلنه یې په فارسي ژبه خبرې کوي، چې په تهران کې اوسیدونکې د نورو ژبو زیاتره اوسیدونکي هم په فارسي ژبه خبرې کوي.
تهران د (امام خمیني) په نوم یو نړیوال هوايي ډګر، (مهراباد) په نوم داخلي هوايي ډګر، د اورګاډي مرکزي سټیشن، چټک د ترانزیټ سیستم، تهران میترو، د بس ګاډو چټک ترانزیټي سیستم، برقي بسونه او د لویو لارو پراخه شبکه لري.
د هوا د ککړتیا او زلزلو له کبله نورو سیمو ته د ایران د پلازمېنې لېږد، تر اوسه پورې نه دی تصویب شوی. په ۲۰۱۶ز کال کې د Mercer له خوا د نړۍ له ۲۳۰ ښارونو څخه تر سره شوې سروې، تهران د ژوند کولو د کیفیت له اړخه په ۲۰۳ کتار کې راوست. په ۲۰۱۶ز کال کې د نړیوالو مقاصدو د ښارونو د شاخص له مخې، تهران په غوره لسو هغو هېوادونو کې راځي چېرته چې زیات شمېر ور مات دي.
د تهران د ښار شورا په ۲۰۱۶ کال کې د اکټوبر ۶مه د تهران د ورځې په نوم ونوموله، کوم چې په ۱۹۰۷ کال کې په همدې ورځ تهران د ایران رسمي پلازمېنه اعلام شوه.
ریښه پېژندنه
د تهران د نوم په اړه ګڼ شمېر نظرونه شته.
ایرانی ژب پوه، احمد کسرايي د «شمیران-تهران» په نوم یوه مقاله کې ویلي چې تهران او کهران د «ګرم ځای» او شمیران د «ساړه ځای» په معنا ده. هغه ښارونه د ورته مختاړې او وروستاړې سره ګڼلي او د همدې کلیمو توري یې د لرغوني ایران په ژبو کې څېړلې او بیا دې پایلې ته رسیدلی چې تهران او کهران د ایراني ژبو په بېلابېلو کورنیو کې ورته معنا ورکوي، ځکه چې په دغو ژبو کې د «ت» او «ک» توري ورته معنا لري. هغه همدا راز په خپله مقاله کې شواهد وړاندې کوي چې هغه ښارونه کوم چې د «شمیران» په نوم وو هغه ساړه او هغه چې د د «تهران» یا «کهران» په نوم وو هغه ډېر ګرم و. هغه د ایران د لرغونو ژبو تاریخ ته په نه کتو سره لکه «تیرګان» تیوري او د «طهران» تیوري، نورې نظریې په پام کې نیولي دي.