cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ویتنام کلتور
ادبیات
په تاریخي لحاظ په پیل کې د ویتنام ادبيات په Chữ Hán او بیا وروسته په Chữ Nôm خط لیکل شوي. په ۱۰ مې پیړۍ کې د Nôm رسم الخط کارول پیل شو. تر ۲۱ مې پیړۍ پورې، په یوه وخت کې دوو برخو شتون درلود: هغه اثار چې په ادبي چینایي ژبې لیکل شوي وو (شعرونه او نثر چې د ویتنام تاریخ او واقعیتونه څرګندوي؛ نو په دې توګه، هغه اثار د ویتنامی ادبیاتو له ډلې ګڼل کیږي) او هغه اثار چې په Nôm خط لیکل شوي چې (ډېری یې شعرونه) دي.
لیدیز یا بصري هنرونه
د ویتنام دودیز هنر د هنر هغه برخه ده چې په ویتنام کې یا د ویتنام د هنرمندانو له خوا له لرغونو وختونو نه (دĐông Sơn  ډُهل په ګډون) تمرین کیږي، چې د چین له واکمنۍ وروسته چینایي بودایی هنر د تائوئیسم او کنفوسیوسیسم له خوا خورا اغیزمن شوی و. د چمپا او فرانسې هنر هم وروسته یو کوچنی رول لوبولی دی.
د ويتنام پر هنر باندې د چين د هنرونو اغېزې د ويتنامي خاورینو لوښو او کلالۍ، خطاطۍ او دوديزې معمارۍ کې څرګندېږي. اوس وخت کې دا روښانه شوې چې  ویتنامي نقاشۍ له لاک سره خورا مشهورې دي.
نڅا
ویتنام ۵۴ بېلابېل توکمونه لري چې هر یو یې خپل ځانګړي دودونه لري. د ویتنام په دې ډېریو توکمونو کې، څو دودیزې نڅاوې شتون لري چې په پراخه کچه په جشنونو او نورو ځانګړو مراسمو کې لکه د زمري نڅا ترسره کېږي.
په شاهي دربار کې، د پیړیو په اوږدو کې د پیچلو درباري نڅاګانو لړۍ هم رامنځته شوې چې ډېر مهارت ته اړتیا لري. د نورو نڅاګانو په منځ کې تر ټولو پېژندل شوې نڅاوې imperial lantern dance ، د fan dance او د platter dance  دي.
ویښ پاتې کېدل یا څارنه
کله چې په یوې ویتنامي کورنۍ کې مړی کېږي، د مړه شوي کس د کورنۍ غړي د بیدارۍ مراسم یا څارنه ترسره کوي چې معمولا له پنځو ورځو نه نیولې تر شپږو ورځو پورې دوام کوي. په هرحال، که چیرې کورنۍ د خپل کوم غړي چې په بهر کې وي د راتګ تمه ولري، نو ښايي د مراسمو موده نوره هم وغځول شي. مړی په ځمکه یا چمن کې ایښودل کېږي د دې وینا له مخې چې «له ځمکې نه زیږیدلی، باید ځمکې ته ستون شي». مړی په سپین رخت کې پوښل کېږي، lễ khâm niệm، او په تابوت کې ایښودل کېږي، lễ nhập quan. په پای کې، د جنازې مراسم، lễ thành phục، په رسمي توګه ترسره کیږي.
دودیزې جامې
په فیوډالي ویتنام کې، د ټولنیز دریځ یو له ډېرو مهمو نښو څخه جامې وې او د جامو قوانین سخت پلي شوي وو. د چین او ویتنام تر منځ د تېرو پېړیو جګړو ته په کتو سره، د مینګ مدیرانو وویل چې د دوی دنده د غیر ارتودوکس ویتنامي «بربریانو» د «متمدن کېدو» لپاره هڅه ده.
د Nguyễn د سلطنت نه دمخه، غیر اصیلو خلکو کولای شوای چې په ازاده ډول جامې واغوندي، خو  یوازې یې په سټایلونو کې لږ محدودیتونو درلودل. د بېلګې په توګه، په لي سلطنت کې د ژیړ رنګ اغوستل د زغملو یا منلو وړ و ځکه چې سلطنتي قبیلې به سور او سپین رنګ اغوسته. په هرحال، د Nguyễn سلطنت په پیل کې هر څه بدل شوو. عامو خلکو د ورځنۍ کارونې لپاره د ساده جامو په ټاکلو کې محدودیتونه درلودل، په بیله بیا په هغو رنګونو کې چې ددوی لپاره یې کارونې جواز درلود هم محدودیتونو شتون درلود. د بېلګې په توګه: عامو خلکو ته اجازه نه وه چې د تور، نسواري یا سپینو رنګونو پرته (د ځانګړو وختونو لکه جشنونو په استثنا) د نورو رنګونو جامې واغوندي، خو په حقیقت کې دا مقررات ډېری د اوسني واکمن د غوښتنو پربنسټ بدلیدلای هم شوای.
رخصتۍ او نورې مهمې ورځې
ویتنام ډیرې رخصتۍ نمانځي، د هغو دودیزو رخصتیو په ګډون چې د زرګونو کلونو راهیسې په ویتنام کې نمانځل کیږي، او سره د هغو عصري رخصتیو چې له لویدیځو هیوادونو نه ور دننه شوې دي.
د دودیزو رخصتیو په ډله کې، دوه خورا مهم او په پراخه کچه نمانځل شوي جشنونه، د نوي قمري کال (Tết)، او ورپسې د مني په نیمايي کې جشن (Tết Trung Thu) دی، که څه هم دا دویم ډول یې په دې وروستیو کلونو کې خپل ځای له لاسه ورکړی دی.
وربشې
وربشې د غنمو سره ورته یو کرنیز ډول دی، خو د دواړوترمنځ توپير هم شته، دا فصل په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه کرل کیږي او د انسانانو او څارویو د خوړو په توګه کارول کیږي. دا یو له لومړنیو غلو څخه دی چې د لومړیو انسانانو لخوا کرل شوي او په ډیری جغرافيائی سیمو کې په مختلفو اقلیمونو کې کرل کیدی شي. وربشې په ډیرو خوړو کې کارول کیږي چې د عصري څیړنو پر بنسټ جوړ شوي. همدارنګه په لویدیځو هېوادونو کې د بیر د استخراج لپاره په مکرر ډول کارول کیږي. دا په نړۍ کې له جوار ، وريجو او غنمو وروسته تر ټولو زيات توليد شوي غله دي. په 2022 کې، په ټوله نړۍ کې 2.4 ملیون جریبه وربشې کرل شوي، چې 147 ملیون میټریک ټنه حاصل ورکوي.
کوچنۍ کولمه
کوچنۍ کولمه د هاضمي سیسټم هغه برخه ده، چې ډېری مغذي مواد له خواړو نه جذبوي او د معدې او لوی کولمو تر منځ شتون لري او د پانقراص مجرا له لارې صفرا (bile) او د پانقراص انزایمونه ترلاسه کوي ترڅو په هضم کې مرسته وکړي. دغه راز کوچنۍ کولمه شاوخوا ۱۸ فوټه (۶.۵ متره) اوږدوالی لري. که څه هم دا د لوی کولمو په پرتله اوږده ده، خو د کوچني قطر له امله وړه کولمه یادیږي.
کوچنۍ کولمه په درې جلا برخو لکه ډډینیوم، ججینیوم او ایلیوم وېشل شوې، چې ډډینیوم د کولمې تر ټولو لنډه برخه ده  او هغه برخه ده چې د یو شمېر زخو لا لارې د خوړو د جذب لپاره چمتووالی نیسي. په داسې حال کې چې ججینیوم د انټروسایټس (enterocytes) په واسطه د خپل پوښ له لارې د خوړو د جذب لپاره ځانګړی شوی دی. همدارنګه د ایلیوم اصلي دنده د ویټامین B12 جذبول، صفراوي مالګې او هر هغه هضمي مواد چې د ججینیوم له خوا نه جذبیږي.
اندازه
د کوچني کولمو اوږدوالی توپیر لري کېداې شي له ۳مترو (۹.۸۴ فوټه) نه تر ۱۰.۴۹ مترو (۳۴.۴ فوټه) پورې وي. دغه راز د کوچنۍ کولمو اوږدوالی د اندازه کولو طریقې پورې هم اړه ولري، چې په یو ژوندی کس کې معمول اوږدوالی له ۳ نه تر ۵ مترو پورې وي. همدارنګه اوږدوالی د یو کس په قد پورې هم اړه لري لکه څنګه چې اوږده خلک معمولا اوږده کوچنۍ کولمه لري، خو معمولا له مړینې نه وروسته او کله چې کولمه خالي وي د کولمې اوږدوالۍ نور هم زیاتیږي.
د امیندوارۍ له ۳۵ اونۍ  وروسته  کوچنیانو کې تقریبا ۱.۵ سانتي متره قطر او په لویانو کې له ۲.۵ نه تر ۳ سانتي متره (۱ انچ) پورې وي. د معدې په ایکس رې کې کوچنۍ کولمه په غیر معمولي ډول خپریږي کله چې قطر یې له ۳ سانتي مترو نه ډېر وي. همدارنګه په سي ټي اسکن کې له ۲.۵ سانتي مترو نه ډیر قطر په غیر معمولي ډول لوی شوی ګڼل کیږي. د انسان د کوچني کولمو د سطحې (mucosa) مساحت د پراخېدو له امله چې د folds ، villi او microvilli له امله رامنځته کېږي په اوسط ډول ۳۰ مربع متره دی.
برخې
کوچنۍ کولمو په درېیو برخو وېشل شوی دی.
هضم
کوچنۍ کولمه د وجود هغه برخه ده، چې ډېری کیمیاوي هضم په کې ترسره کیږي همدارنګه ډېری هاضمي انزایمونه چې په کوچنۍ کولمو کې عمل کوي د پانقراص او ځیګر له خوا ترشح کېږی، چې یاد انزایمونه د پانقراص مجرا له لارې کوچنۍ کولمو ته ننوځي، چې  پانقراصي او صفراوي انزايمونه له صفرا کیسه نه د cholecystokinin هورمون په ځواب کې چې د غذايي موادو د شتون له امله رامنځته کېږي کوچنۍ کولمو ته ننوځي. دغه راز سیکریټین په نوم یو بل هورمون چې په کوچني کولمو کې ترشح  کیږي په پانقراص باندې اضافي اغېزې رامنځته کوي او په ډوډینیوم کې د بای کاربونیټ د رامنځته کېدو لامل کیږي، چې معدې کې احتمالي زیان رسونکي اسیدونه خنثی کړي.
د غذايي موادو درې لوی ټولګي چې له هضم نه تیریږي پروټینونه، لیپیدونه (چربي) او کاربوهایډریټ دي:
امونولوژیکي
کوچنۍ کولمو د بدن د معافیت سیسټم ملاتړ کوي. (Peyer's patches) د کوچني کولمو ایلیوم برخه کې موقعیت لري، چې د معدې د محلي معافیت سیسټم یوه مهمه برخه ده. همدارنګه (Peyer's patches) د لیمفاټیک سیسټم برخه ده او د معدې په جریان کې د احتمالي زیان رسونکي باکتریا یا نورو مایکرو ارګانیزمونو په ځواب کې انټيجنونو چمتو کوي ترڅو وروسته د معافیت سیسټم ته وړاندې شي.
شيخال
شيخال د افغانستان په ختيځ کي پروت د کونړ ولايت د سرکاڼو ولسوالۍ د شونکړۍ په دره کي د پاکستان د مهمندو ايجنسۍ سره په ډيورند کرښه پروت دی ، چي طول البلد يي ۰۶۹۷۸۲ء۷۱
او عرض البلد يي ۶۳۶۸۶۶ء۳۴ دی.
انا هاوارډ شا
انا هاوارډ شا (د فبروري ۱۴، ۱۸۴۷ ز کال - د جولای ۲مه، د  ۱۹۱۹ز کال) په متحده ایالاتو کې د ښځو د رایې ورکولو د غورځنګ مشره وه. هغه یوه ډاکټره هم وه او په متحده ایالاتو کې د لومړۍ ټاکل شوې ښځینه مسيحي پادريانو څخه وه.
د ژوند لومړي کلونه
نوموړې په ۱۸۴۷ز کال کې په «نیوکاسل-اپون-ټاین» کې زېږیدلې وه. کله چې هغه څلور کلنه وه، هغه او کورنۍ یې متحده ایالاتو ته کډه شول او د «میساچوسټس» په «لارنس» کې مېشت شول. کله چې «شا» دوولس کلنه وه، د هغې پلار «د شمالي میشیګان په دښته کې درې سوه او شپیته جریبه ځمکه واخسته »، د هغې مور او پنځه کوچني ماشومان یې هلته یواځې ژوند کولو ته واستول. د هغې مور د دوی د میشیګان کور د «انګلستان د کروندې» په توګه تصور کړی و چې «چمنونه، لمريز اسمانونه او مرواريد ګلان» به ولري، خو په رارسېدو سره يې دا فکر ړنګ شو او ويې ليدل چې په حقيقت کې دا ځای «يوه شاړه او ځانله» د لرګيو خونه وه، سربېره پر دې دا يوه دښته وه، له ډاګخونې څخه څلوېښت ميله لرې او له اورګاډي څخه سل ميله لرې يې موقعيت درلود. دلته پر پوله یې کورنۍ د ژوند له ګواښ سره مخامخ وه. «شا» په دې پړاو کې خورا فعاله شوه، د خپلو خویندو وروڼو سره یې د کور په بیارغونه کې مرسته وکړه او د ټکان ورکوونکي او ناهيلۍ په وخت کې یې له خپلې مور سره مرسته وکړه. «شا» يو لړ فزیکي دندې ترسره کړې، لکه: «د څاه کیندل، د لوی اور ځای لپاره د لرګیو ټوټه کول، [او] د ونو غورځول».
د کلونو په تېرېدو سره د دې کورنۍ بدمرغۍ لا پسې زياتې شوې. د کورنۍ جګړې پر مهال، د هغې خور «الینور» د زېږون پر مهال مړه شوه او د هغې ورور «ټام» ټپي شو. کله چې «شا» پنځلس کلنه وه، هغه د ښوونځي ښوونکې شوه او وروسته له دې چې د هغې مشران وروڼه او پلار د جګړې په هڅو کې شامل شول، هغې له خپلې کورنۍ سره د مرستې لپاره له خپل عايد څخه ګټه واخېسته. بیا هم «د هرې میاشتې له کار سره سره، د عاید او لګښتونو ترمنځ واټن پراخ شو».
مسيحيت ته د بلنې پر لورغږ
«شا» له ځوانۍ څخه د مسيحيت پر لور د غږ احساس وکړ. په ماشومتوب کې به هغې خپل کور ته نږدې په ځنګلونو کې وخت تېراوه، د ونې په ډډ به ودرېده، څو ځنګل ته د مسيحي بلنې وينا وکړي. هغې هوډ درلود چې کالج ته ولاړه شي او هغه لاره تعقیب کړي چې هغې احساس کاوه د هغې د ژوند لپاره د خدای اراده وه. د هغې د کورنۍ د ناخوښۍ سره سره، څنګه چې شا بالغه شوه، کالج ته د هغې د تګ لاره يقيني شوه. له کورنۍ جګړې وروسته، هغې د ښوونکې په توګه خپله دنده پریښوده او د خپلې واده شوې خور «ميری» سره د میشیګان په «بيګ ریپډز» کې د استوګنې لپاره ولاړه. په داسې حال کې چې هغه وايي: تر ډېره بريده به يې بدني کار او فعاليت غوره باله، لکه د کندې کیندل یا د ډبرو سکرو توږل، هغه مجبوره شوه چې "ویروونکې ستنه" پورته کړي او خياطه شي، کوم چې په هغه وخت کې د ښځو لپاره یو له خورا د منلو وړ کسبونو څخه و.
د «شا» په ژوند کې یوه مهمه شېبه هغه وخت راغله، کله چې هغې د «ریورنډ ماریانا تامپسن» سره وکتل، د نړيوال مسيحيت مامور چې «ګرانډ ریپډز» ته د تبلیغ کولو لپاره راغلی و. «شا» په دې برخه کې خدمت ته ولاړه، لېوالتيا يې درلوده چې په منبر يوه ښځه وويني. د خدمت څخه وروسته، «شا» تامپسن ته خپله هیله څرګنده کړه چې د مسلک په توګه مسیحيت تعقیب کړي او «تامپسن» هغه په کلکه وهڅوله، چې پرته له ځنډه زده کړه ترلاسه کړي.
د «تامپسن» په مرسته «شا» د «ریپډز» په عالي ليسه کې داخله شوه، چیرې چې ښوونکې، «لوسي فوټ» د «شا» استعداد (وړتياوې) او انګیزه وپیژندل. په څلورویشت کلنۍ کې، «شا» ته د ډاکټر «ایچ. سی. پیک» له خوا بلنه ورکړل شوه، هغه څوک چې په میتوډیسټ اسقفي کلیسا کې د یوې مېرمنې پادرۍ ټاکلو په لټه کې و، تر څو د هغې لومړۍ خطبه ورکړي (مذهبي مينا وکړي). «شا» په لومړي سر کې اندېښمنه شوه، ځکه چې د هغې یوازینۍ پخوانۍ تجربه «د یوې کوچنۍ نجلۍ په توګه په ځنګل کې یواځې تبلیغ کول و چې اورېدونکې يې ونې وې». د «لوسي فوټ» په هڅونې سره، ډاکټر پیک او د هغې نږدې ملګرې، «کلارا اوسبورن»، له «شا» سره موافقه وکړه او هغې خپله لومړۍ خطبه د ميشيګان په «اشټن» کې ورکړه.
د هغې د لومړۍ خطبې له بریالیتوب سره سره، له مسيحي تبليغ سره د هغې نوې مينه د هغې د ټولګیوالو، ملګرو او کورنۍ له ناخوښۍ سره مخامخ شوه، هغوی یواځې په دې شرط موافقه وکړه چې د هغې د کالج د زده کړې لپاره به هغه مهال پیسې ورکوي، که چیرې هغې تبلیغ پرېږدي. هغه د ېوې مشهورې ليکوالې «ميری ای. لیورمور» له خوا «زياته وهڅول شوه»، څوک چې «بيګ راپيډز» ته راغلې وه. اغلې لیورمور هغې ته داسې مشوره ورکړه: «که ته غواړې تبلیغ وکړې، ولاړه شه او تبلیغ وکړه… مهمه نه ده چې خلک څه وايي، اجازه مه ورکوه چې ستا مخه ونيسي!».
په ۱۸۷۳ز کال کې، میتوډیسټ کلیسا «هغې ته د سيمه ييز مبلغ د جواز ورکولو لپاره په متفقه توګه رایه ورکړه».
د کالج د کلونو پر مهال هلې ځلې
له البیون کالج څخه وروسته، شا په ۱۸۷۶ز کال کې د بوستون پوهنتون د الهياتو (خدای پېژندنې) په ښوونځي کې شامله شوه. هغه په خپل ټولګي کې د دوه څلویښت نارینه وو تر منځ یواځينۍ ښځه وه. او هغې تل «داسې احساس کاوه چې اصلاً هغه دلته پلوی نه لري». دې چلند، د خپل مالي تمويل په لارې کې د هغې ستونزې نورې هم زياتې کړې. لا دمخه له کم عايد سره مخامخ شوه، «شا» دا غیر عادلانه وبلله چې "نارینه جواز لرونکو مبلغینو ته په لیلیه کې وړیا ځای ورکړل شوی و او د دوی ادارې هر یوه ته يو اعشاريه پنځه ويشت ډالره لګښت ورکولو، په داسې حال کې چې له ليليې څخه د بهر يوې خونې کرايه کولو لپاره هغې دوه ډالره لګښت ورکاوه». سربیره پردې، هغې د کار موندلو ستونزه درلوده. د «البیون» برعکس، چیرې چې هغې «يواځينۍ عملي جواز لرونکی مبلغه وه»، خو د بوسټن په پوهنتون کې ډېر مبلغین وو چې هغې باید ورسره سیالي کړی وای. له دې امله چې هغې د کرايې ورکولو لپاره پيسې له لاسه ورکولې، هغې هڅه کوله چې ځان وپالي او د "تبې، لوږې او یوازیتوب" احساس یې وکړ. اوس له «شا» سره پوښتنه پيدا شوه چې ايا د مذهبي مبلغ مسلک د هغې لپاره مناسب و. له دې سختیو سره سره، «شا» دوام ورکړ. په ۱۸۸۰ز کال کې، وروسته له دې چې هغه او «ایني اولیور» د میتوډیسټ اسقفي کلیسا له خوا رد شوې، سره له دې چې دا کال په ازموينه کې په لومړو نومرو بريالۍ شوې وه، هغې د میتوډیسټ پروټیسټنټ کلیسا کې دنده ترلاسه کړ (له اسقفي څخه پروټسټنټ کليسا ته ولېږدېده).
له ګومارل کېدو وروسته، «شا» په ۱۸۸۶ز کال کې د بوستون پوهنتون څخه د ام ډی سند تر لاسه کړ. د طبي ښوونځي په موده کې، هغه د ښځو لپاره د سیاسي حقوقو یوه ښکاره مدافعه شوه.
اشرفۍ
اشرفۍ د سرو زرو یوه سکه وه چې په پنځلسمه پیړۍ کې په مصر کې د برجي مملوک واکمنانو لخوا صادره شوه. لومړۍ اشرفۍ غالباً په ۱۴۰۷ کال کې جوړه شوی وه. اشرفۍ د مصر د نهم مملوک سلطان سلطان الاشرف سیف الدین برصابي (۱۴۳۸-۱۴۲۲ عیسوي) په نوم نومول شوې ده. په لومړي سر کې د اشرفۍ وزن 3.45 ګرامه و، خو د وخت په تېرېدو سره يې وزن بدلېدل. د اشرفۍ سکه د اېټاليا د سرو زرو سکې د Ducat په بڼه جوړه شوې وه، چې په هغه وخت کې ډېره مشهوره وه. په ایران کې، د امپراتور قراقونلو (1438-1467) د واکمنۍ پرمهال، اشرفي 3.9 ګرامه وزن درلود. اشرفي د عق قوانلو په وخت کې ۳.۴ ګرامه وه. د شاه اسماعیل صفوي د واکمنۍ پر مهال یې وزن ۳.۵۲ ګرامه ټاکل شوی و. نادر شاه افشار د "مهر اشرفي" په نوم د سرو زرو یوه سکه صادره کړه چې د هند د مغلو واکمنانو معیار و. په ۱۷۶۸ کال کې د مهر اشرفي وزن ۱۱.۰۱ ګرامه وو.
د سلیمان ۱ د واکمنۍ پر مهال په عثماني امپراتورۍ کې د اشرفي جوړولو لپاره له شلو څخه زیات منقې موجودې وې.
حوالې
وېشنيزه:مالیه
اورین بربینک چیني
اورین بربینک چیني د ۱۸۱۶ز کال د دسمبر له ۱۰مې د ۱۹۰۳ ز کال د دسمبر تر ۲۲مې نېټې پورې ژوند کاوه. نوموړي د امریکا و، سیاستوال، وزیر او چارواکی و. نوموړی د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې په متحده ایالاتو کې هغه شخصیت و، چې د غلامۍ ختمولو په غورځنګ کې یې مهم رول درلود. نوموړي په نوي انګلېنډ کې له ټوکر ټایکون بنیامین بیټس سره په ګډه لومړی کوډکیشنل پوهنتون جوړ کړ (د بیټس کالج) چې په ټوله کې د نوموړي غوره نظر ګڼل کېږي. چیني هغه شخص و، چې د نیوابولیشنزم د عامه غلامۍ، غیر ارادي غلامۍ او د عادلانه او مساوي نمایندګۍ، مساواتو او شخصي حاکمیت د ملاتړ په موخه دا ډول موضوعاتو تر خپل بحث لاندې راوستي دي.
د مساواتو نظریه د چیني اصلي ټولنیزه ایډیالوژي وه. نوموړي د نژادي نابرابرۍ، ټولنیز اشرافیت او ټولنیز اقتصادي انحراف پر وړاندې په منظمه توګه په جنجالي ویناوو او مقالو کې په شخصي ډول خپله کینه ښکاره کړ. نوموړی د شلو کلونو په اولو وختو کې وزیر شو، په پارسنفیلډ مین کې مشر شو او په نیو هیمپشایر کې یې د ۱۸۴۰ لسیزې په اوږدو کې په غیرقانوني توګه غلامان ساتل او خوندي ځای ته یې لېږدول، دا هغه عمل و چې د فدرالي تښتېدلو غلامانو د اعمالو له خوا د یوې لسیزې بند سزا ورکول کېده. د نوموړي مذهبي ټولنیز کار ډېر ملاتړ ترلاسه کړ، چې د هغه له پوهې بغیر د اصلي استازو د جرګې د څوکۍ لپاره د نوموړي د نوماندۍ د پایلې له امله و. د ویلو ده، چې نوموړی د هغه د شاملولو په مراسمو کې په خپله لاره نومول شوی او ټاکل شوی و، چیني به د ازادې خاورې د قانون جوړوونکی شي. د هغه لومړۍ قانوني مسوده د دولتي مخنیوي، د تودوخې لپاره د مدافع وکیل، د شرابو د ټرافیک تنظیم (په ځانګړې توګه د ماین د شرابو قانون تصویب)، په لبنان، ماین کې د هغه د لومړي ښوونځي لپاره د بودیجې د تصویبولو په برخو کې حمایه او پاس شوه. نوموړي مقننه قوې ته د د غلامۍ ختمولو په اړه ډېرې ویناوې وکړې، چې دې ویناوو ګڼ غبرګونونه او د مرګ ګواښونه رامنځته کړل؛ نوموړی د تاریخپوهانو له خوا ځینې وختونه د «په بشپړ ډول له خپل ژوند نه د بې پروا» په توګه یاد شوی دی.
هغه په پیټسبورګ کې له مین نه د ۱۸۵۲ ز کال د ازادې خاورې ګوند په کنوانسیون کې د ګډون لپاره یوازینی استازی وټاکل شو، چې هلته په غلامۍ ضد مدافع وکیل مشهور و او په فزیکي توګه یې ګواښ وکړ، چې د ځایی خیمې مالک ته به فریډریک ډګلاس خدمت نه کوي، ډګلاس یو مشهور تخریبکار، تور پوستی او د ګوند غړی دی. نوموړي له خپل سیاسي ژوند وروسته په ​​​ورځپاڼو کې د غلامۍ ضد لیکنې کولې او د مین ریاست مدرسه یې جوړه کړه، چې وروسته د «بیټس کالج» نوم ورکړل شو. هغه کابو د څلورو لسیزو لپاره له ۱۸۵۵ نه تر ۱۸۹۴ پورې د بېټس حکومتي کالج جوړ کړ، چې په دې کالج کې د لیبرال هنرونو نصاب رامنځته کول، د پوهنځي استخدام کول او د کیمپس انتخابول شامل وو، په دې وخت کې نوموړي مانیکر او بي چیني ومنل.
زېږون او ځواني
د اورین بربینک چیني زېږېدنه د ۱۸۱۶ ز کال د ډسمبر په ۱۰ مه د نیو هیمپشایر په هولډرنیس کې شوې وه. نوموړی د ابیګیل او موسی چیني په کور کې دې دنیا ته راغلی، دا کور د تبعید په نامه مشهور و. د چیني ورور به په نیو هیمپشایر کې یو مشهور سیاستوال شي. د نوموړي پلار کاغذونه جوړول او تر ځمکې لاندې ریل پټلۍ کې یې کنډکټري هم کوله. موسی چیني په کلیسا کې مهمې دندې ترسره کړې دي او زیاتره وختونه یې په دولتي مقننه کې کار کړی دی. د چیني مور د هغه په ​​​​دیني افکارو کې ډېر اغېز درلود، د نوموړي په ​​​اړه ویل کېږي «زما مور له دې انجیل نه د ټولو مقدس عبادت کولو په موخه ګټه اخیستې، زه به هغه وخت ودرېږم، چې کله روحاني اسمانونو ته پورته شم، چې زما هرکلی کوي.» وروسته د بیټس کالج رییس شو. د نوموړي کورنۍ ډېره مذهبي وه او د هغه د فلسفي ایډیالوژیو او شخصي باورونو په جوړولو کې یې «خدای پالنې» ته اعتبار ورکړ.
نوموړی د خپل ژوند په لومړیو کې د «عاجز، صبرناک او نرمو خبرو کوونکي هلک» په نومونو پېژندل شوی و. په اته کلنۍ کې په ​​هولډرنس کې د یکشنبې په ښوونځي کې داخل شو او موروپلار یې له دې امله نیوکه وکړه، چې هغه نوي جوړ شوي ښوونځي ته ولې لېږل کېږي، ځکه چې دا د یو کیشیر له خوا پیل شوی و چې په ژوند کې یې خدای وموند او له زېږون نه وروسته د خدای ماشوم نه ګڼل کېده». نوموړي په ​​نهه کلنۍ کې په ښوونځي کې دنده پیل کړه او خپل معاش یې په شاتو او د زنجفیل په ډوډۍ مصرفاوه، چې هغه مهال یې عیش و ارام بلل کېده. د نوموړي سرکش اړخ په ډېرو وختونو کې ښکاره شو، په ځانګړې توګه کله چې یو ازاد بپتسما د دوی کور ته د درس ویلو په موخه ورغی، چیني ټوپ کړ او په خپل جیک چاقو یې د کړکۍ ښیښه وویشتله او په خونه کې یې ټول وډار کړل او ځوان یې تل لپاره مشهور کړ. کله چې چینې له سنډې ښوونځي نه فارغ شو، سمدلاسه یې د خپل پلار د کاغذ په کارخانې کې کار پیل کړ، د شپې له خوا به یې د انجنونو او د کور ساتنه کوله. کوم کاغذ به چې هغه جوړاوه، د فري ول بیپټیسټس یوازینۍ مشهورې ورځپاڼې «د مارنینګ سټار» لومړۍ کاپي به یې چاپوله. نوموړي په ۱۸۲۹ ز کال کې دیارلس کلن و، چې د نیو هیمپټون اکاډمیک او دیولوژیکي انسټیټیوټ کې یې ګډون وکړ، چې پنځه میله لرې و، د نوموړي د مور پرېکړه له چاقو سره د چیني د غیر صحي ګټو پر بنسټ وه. نوموړي د جوارو د غوڅولو په وخت کې د خپلې ګوتې وروستی بند پرې کړ. د چیني شخصیت ډېر ژر جوړ شو، ځکه چې نوموړي په ​​​​نیو هیمپټون کې په ابتدايي ښوونځیو کې تدریس کاوه. د دې یوه د پام وړ بېلګه دا وه، چې کله یو شرابي پلار د ښوونځي انګړ ته لاړه، چې یو ځوان چیني یې په غیر عادلانه ډول د خپل ماشوم د منظمولو تور پورې کړ، چیني هغه لښته راواخیسته چې ده به پرې توکي اندازه کول او په دې توګه یې سړی غلی کړ. په داسې حال کې چې هغه په نیو هیمپټون انسټیټیوټ کې د خپلو زده کړو او ملګرو له لارې په شخصي کچه په وړیا بپتسما واوښټ او ډېر ژر د خپل پلار میل ته راستون شو. وروسته له هغه چې میل د نورو محلي ښوونځي هلکانو په ګمارلو سره دوام درلود، چیني د پارسنفیلډ مدرسې ته واستول شو، چې ۱۴ میله لرې وه او سفر یې درې ورځې وخت نیوه.
زده کړه او وزارت
چیني په ۱۸۳۶ ز کال کې په براون پوهنتون کې په داسې حال کې داخل شو، چې په پروویډنس کې د ورته مذهبي او سیاسي عقیدې په لرلو له خلکو سره د تاوتریخوالي لیدونکی و. سره له دې چې نوموړی د ښکېلتیا له امله خوښ و، نوموړي پرېکړه وکړه چې په ​​​​داسې ښوونځي کې زده کړې وکړي، څو هغه په فزیکي ډول ډېر خوندي کړي. دا چې هغوی د غلامۍ ختمولو د پام وړ زغم درلود، له دې امله نوموړی د ډارټموت کالج ته لېږدول شوی و. د هغه پر انتخاب هم د ډارټموت کالج وي ووډوارډ قضیې ډېر اغېز کړی و، چې وروسته به د بیټس کالج په بنسټ کې یوه لارښوده قضیه شي. کله چې داخل شو، سمدلاسه یې په ​​کنعان نیو هیمپشایر کې د تدریس دنده ومنله؛ خو د ټولنې پر سیاست له جدي اغېز وړاندې یې د اهدافو مخه ونیول شوه. د شپې د ښارګوټي خلکو له ودانۍ سره غویی په لرګیو رولرونو پورې تړلی و، په ناولو اوبو کې یې واچول او هلته یې پرته له پامه وغورځول.
د بشري حقونو زده کړه
د بشري حقونو زده کړه (HRE) د زده کړو داسې بهیر دی چې موخه یې په هغو حقونو کې د پوهې، ارزښتونو او وړتیاوو ترلاسه کول دي چې ټول کسان یې د لرلو مستحق دي. په دغه زده کړو کې زده کوونکو ته ورښوول کېږي چې خپل تجارب د لید له داسې موقعیت څخه وارزوي څو له مخې یې وکولای شي د بشري حقونو مفاهیم په خپلو ارزښتونو، پرېکړه کولو او ورځنیو حالاتو کې ګډ کړي. د بخښنې د نړیوال سازمان پر باور د بشري حقونو زده کړه د وګړو د پیاوړي کولو لار ده او په داسې توګه د هغوی روزنه ده چې وړتیاوې او چلنونه یې د دوی په خپلو ټولګو، ټولنو او ټوله نړۍ کې د کرامت او برابرۍ د ودې لامل وګرځي.
د « ملي اقتصاد او ټولنیزو حقونو د ابتکار» بنسټ د بشري حقونو په زده کړه کې د تبعیض د نشتوالي اهمیت څرګندوي. دولتونه باید پام ولري چې دغه زده کړه نژاد، جنسیت، رنګ، مذهب، ژبې، ملي او ټولنیزې ریښې، سیاسي او شخصي نظر، زیږون یا بل هر ډول وضعیت ته له پام پرته وړاندې کړي. ټول زده کوونکي، والدین او ټولنې حق لري په هغو پرېکړو کې ګډون ولري چې هغوی ته په اړوندو ښوونځیو او زده کړو ته اړوند د هغوی پر حقونو اغېز کوي.
تاریخچه
د دغو آرمانونو زده کړې ته د ۱۹۵۳ زکال پر مهال په ښوونځیو کې د یونسکو له خوا د یو لړ پروګرامونو په جوړولو سره پام وشو، هغه پروګرامونه چې «د رسمي ښوونځیو په اډانه کې د بشري حقونو د زده کړو د لومړنیو هڅو په توګه یې» عمل وکړ. په دغه برخه کې د راتلونکي نسل د روزلو ټینګار په ۱۹۵۵ زکال کې د بشري حقونو د زده کړې لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان د لسیزې په پیل سره وشو. خو لومړنۍ رسمي غوښتنه یې په ۱۹۷۴ زکال کې د یونسکو له خوا «د نړیوال درک، سولې او همکارۍ، بشري حقونو او اساسي آزادیو ته د اړوندو زده کړو د وړاندیز» تر عنوان لاندې مقاله کې وشوه. د بشري حقونو د زده کړې په نړیوال کانګرس کې ونډه کوونکي بالاخره په ۱۹۷۸ زکال کې سره راغونډ شول څو له دغو حقونو څخه ځانګړی تعریف چې په رسمي درسي نصاب کې ورته اړتیاوه جوړ کړي. په هغه موخو کې چې کانګرس ورباندې هوکړې ته ورسېد، په درناوي باندې په تمرکز لرلو سره مدارا کوونکو لیدلورو ته هڅونه، په ملي او نړیواله کچه د بشري حقونو اړوند د پوهې خپرول او همدارنګه د هغو عملي کول او بالاخره د بشري حقونو اړوند د آګاهۍ پراختیا شاملېده څو هغه په ملي یا نړیواله کچه په ټولنیز یا سیاسي ډګر کې پر واقعیت واړوي.
د بشري حقونو زده کړه په ۱۹۹۳ زکال کې د بشري حقونو له نړیوال کنفرانس وروسته په یوې نړیوالې رسمي اندېښنې واوښته. دغه کنفرانس د بشري حقونو اړوند رسمي زده کړو ته د ډېری هېوادونو او بالاخره د ملګرو ملتونو د سازمان پام واړوه. په ۱۹۹۵ زکال کې ملګرو ملتونو د بشري حقونو د زده کړې لپاره لسیزه تصویب کړه چې له مخې یې یوځل بیا د دغو پرګرامونو موخې اصلاح شوې. د ملګرو ملتونو له خوا له دغه پرمختګ را وروسته د غیر دولتي سازمانونو، بین دولتي سازمانونو او هغه کسانو په مرسته چې د دغې موضوع د رسمي زده کړو لپاره ګمارل شوي و د ښوونځيو په رسمي نصابونو کې د بشري حقونو د زده کړو ادغام پراختیا ومونده او ګڼ شمېر بدلونونه په کې راغلل.
د نړیوال درک لپاره د آسیا - پاسفیک ښوونیز مرکز (APCEIU) او علمي چارو ته اړوندې د ملګرو ملتونو ادارې (UNAI) په ګډه سره په ۲۰۱۸ زکال کې په نیویارک ښار کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې د ملګرو ملتونو د نړیوال تبعه توب روزنیز سیمینار جوړ کړ. دغه ډول سیمینارونو د نوو نظریاتو او مفاهیمو د رامنځته کولو لپاره د خلکو په راغونډولو سره د بشري حقونو د زده کړو د ودې په برخه کې مرسته وکړه. د بشري حقونو مدافعین په دې باور دي چې دغه ډول چارې ډېرې اړینې دي ځکه چې د بشري حقونو لغتونه او مفاهمیم ورسره پراختیا مومي او تر خلکو رسېږي؛ همدارنګه زده کوونکو ته دا وړتیا وربخښي چې د بشري حقونو اړوند نقدي لیدلوري وړاندې کړي.
دوام داره پرمختګ
په ۲۰۲۲ زکال کې د بشري حقونو د زده کړو لپاره په نړیواله کچه غوښتنې مخ پر زیاتېدو شوې هغه مهال چې د ملګرو ملتونو نړیوال میثاق د مسولیت منونکې مدیریتي روزنې له اصولو څخه په کار اخیستو له شرکتونو وغوښتل څو هغه سر خلاصی لیک لاسلیک کړي چې له ښوونیزو موسساتو غواړي د سوداګریزو او بشري حقونو موضوعات په خپل درسي نصاب کې شامل کړي. دغه چاره له دې امله پیل شوه چې دغه ډلې باوري وې، «علمي بنسټونه د هغه غوره ځایګي لرونکي دي چې کولای شي د راتلونکو سوداګریو مشران په خپلو شرکتونو کې د بشري حقونو د اغېزمن مدیریت په موخه چمتو کړي».
د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو عالي کمېشنري (OHCHR) هڅه کوي د فني همکاریو اړوند د خپلو پروګرامونو او همدارنګه د ACT پروژې له لارې چې وګړیزو پروژو ته مالي امکانات ورکوي د بشري حقونو د ملي او سیمه ییزو طرحو څخه په ملاتړ د بشري حقونو ترویج ته دوام ورکړي. ACT یا له ټولنو سره د مرستې کولو پروژه چې د OHCHR او د ملګرو ملتونو د پراختیايي ادارې (UNDP) له خوا په ګډ ډول مخته وړل کېږي د مدني ټولنې له هغو بنسټونو سره مالي مرستې کوي چې اوس مهال په سیمه ییزو ټولنو کې بشري حقونو ته په اړوندو چارو بوخت دي. OHCHR همدارنګه د بشري حقونو د زده کړې د نړیوال پروګرام همغږیتوب پر غاړه لري چې موخه یې «د بشري حقونو د زده کړو له اساسي لارو چارو څخه د مشترک درک ترویج، د وګړیزې کچې پر ځای په نړیواله کچه د مشارکت او همکاریو د پیاوړتیا په موخه د څرګند چوکاټ وړاندې کول دي». دا د تېرې لسیزې د پروګرام پر ځای یو د منلو وړ پروګرام دی. له دې سره چې په هرو څو کلونو کې په یوه ځانګړې موضوع تمرکز کوي او هڅه کوي د بشري حقونو زده کړو ته له بېلابېلو لارو پیاوړتیا وبخښي.
زده کړې
OHCHR د بشري حقونو د زده کړو روزنیز موادو او د منابعو وسایلو لکه د بشري حقونو د زده کړو او روزنو ډیتابېس، د بشري حقونو د زده کړو او روزنو د منابعو ټولګو او د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې انټرنټي برخې ته پراختیا ورکړې.
همدارنګه د ښوونځیو په ښوونیز نصاب کې هم د بشري حقونو د زده کړو وړاندې کېدو ته مخه شوې. د بېلګې په توګه تاریخ، سیاست او وګړتوب ته اړوند موضوعات د بشري حقونو په زده کړه کې شاملېږي، خو تخصصي کورسونه لکه د «بشري حقونو» کورس هم شتون لري چې د عالي لیسې د زده کوونکو لپاره د بکلوریا د نړیوال دیپلوم د پروګرام د برخې په توګه وړاندې کېږي. د دغې دورې د بشپړولو لپاره زده کوونکي باید د دوه کلونو لپاره زده کړې وکړي، په وروستۍ ازموینه کې ګډون وکړي او د بشري حقونو موضوعاتو ته اړوند پای لیکنه وړاندې کړي. د د یپلوم وړاندې کوونکي پروګرام د برخې په توګه زده کوونکي باید د بشري حقونو اړوند ۴۰۰۰ ویي لرونکې څېړنیزه مقاله ولیکي.
ځنګل سوځېدنه
ځنګل سوځېدنه، د ځنګل اور، د بوټو سوځېدنه، د وحشي ځمکو اور لګېدنه یا په کلیوالو سیمو کې اور لګېدنه په داسې سیمه کې ناپلان شوې، نه کنترولېدونکې او ناڅاپي اور لګېدنې ته ویل کېږي چې په نباتاتو پوښلې وي او اور اخیستی شي او دغه اور لګېدنه په ښاري او کلیوالو سیمو کې پیلېږي. ځينې ځنګلي ایکوسیستمونه په طبیعي حالت کې له دغه ډول اور لګېدنې سره تړلي دي. د نباتاتو د شتون ډول ته په کتو سره ځنګلي اور لګېدنه په ځانګړي ډول په څو ډولونو ډلبندي کولی شو چې د بوټو سوځېدنه (په استرالیا کې)، د دښتې سوځېدنه، د چمن سوځېدنه، د غونډیو سوځېدنه، د ډبرو سکرو د خامو توکو سوځېدنه او د نباتاتو سوځېدنه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. ځنګل سوځېدنه د اور له هغو ګټورو استفادو سره توپير لري چې کنترول شوې اورلګېدنې بلل کېږي، که څه هم کنترول شوې اور لګېدنې هم پر ځنګل سوځېدنه بدلېدای شي.
فوسیلي سکاره څرګندوي چې ځنګل سوځېدنې کابو ۴۱۹ میلیونه کاله مخکې په سیلورین دوره کې د ځمکنیو نباتاتو له را څرګندېدو وروسته پیل شوې. د ځمکني ژوند د تاریخ په اوږدو کې د ځنګل سوځېدنو پېښې دا ګمان رامنځته کوي چې اور باید د ډېرو ایکوسیستمونو پر نباتاتو او حیواناتو څرګندې تکاملي اغېزې ولري. په ځمکه کې د کاربن لرونکو نباتاتو شتون، موسمي وچ اقلیم، اتومسفیري اکسیجن او پراخې رڼاوې او اتشفشاني احتراقونه د اور لګېدنو لپاره ښه شرایط برابروي یا رامنځته کوي.
ځنګل سوځېدنې تر ډېره د لګېدنې یا احتراق د علت، فزیکي خواصو، د احتراق وړ موجودو توکو او پر اور د اقلیم د اغېزو په څېر ځانګړنو له مخې ډلبندي کېږي. د ځنګل سوځېدنې د چلند او شدت لامل د ځینو عواملو ترکیب یا یوځایوالی دی چې شته سون‌توکي، فزیکي ترتیبات او اقلیم یې د بېلګې په توګه یادولی شو. هغه اقلیمي څرخې چې داسې مرطوبې دورې په کې شاملېږي چې پام وړ سون‌توکي رامنځته کوي او ورپسې وچکالي او ګرمي ورسره وي، تر ډېره د شدیدو ځنګل سوځېدنو لامل کېږي. دغه څرخې د ګرمۍ د څپو او د اقلیمي بدلونونو په دلیل د وچکالیو له امله لا شدیدېږي.
ځنګل سوځېدنې کولای شي انسانانو ته مالي او ځاني زیانونه واړوي، خو له دې سره سره طبیعي اور لګېدنې ښايي پر هغو ځایي نباتاتو، حیواناتو او ایکوسیستمونو ګټورې اغېزې هم ولري چې له اور سره یې تکامل کړی دی. شدیده اور لګېدنه داسې پېچلي لومړني ځنګلي مېشت‌ځایونه رامنځته کوي چې د یوه ناسوځېدلي پخواني ځنګل په پرتله یې د نوعو ډېروالی او بېلابېلوالی ډېر وي. ډېری نباتي نوعې د ودې او مثل د تولید لپاره د اور له اغېزو سره تړلې دي. ځنګل سوځېدنې ښايي په هغو ایکوسیستمونو کې شدیدې منفي اغېزې ولري چې هلته اور لګېدنه غیر معموله ده یا هم هغه ځایونه چې هلته غیر ځايي نباتاتو تجاوز کړی وي. په ورته ډول انساني ټولنې هم د اور لګېدنې تر سختو اغېزو لاندې راتلای شي چې پر روغتیا د لوګي مستقیمې اغېزې، د مالونو ویجاړي، اقتصادي زیانونه، د ایکوسیستمي خدمتونو ویجاړي او د اوبو او خاورې ککړتیا یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
ځنګل سوځېدنې د سایبریا، کلفورنیا او استرالیا په څېر په ځینو سیمو کې د طبیعي غمیزو یو ډېر معمول ډول دی. د مدیترانه‌يي اقلیم لرونکې سیمې یا د ټایګا بایوم سیمې په دې برخه کې ډېرې حساسې دي. په نړیواله کچه د انساني کړنو له امله ځنګل سوځېدنې تر طبیعي حد ډېرې شدیدې شوې دي، په داسې ډول چې د طبیعي سطحو په پرتله د اور لګېدنو له امله سوځېدلې ځمکې دوه برابره ډېرې شوې دي. انسانان د ځمکې په کارولو کې د بدلون او اور لګېدنو د مهار په څېر مستقیمو انساني فعالیتونو له امله د ځنګلي اور لګېدنو په ډېروالي او د اقلیمي بدلونونو له امله د ګرمۍ او وچکالۍ د دورو په زیاتوالي کې رول لري. د اور لګېدنو دغه ډېروالی د منفي فیډبک کړۍ رامنځته کوي او په طبیعي ډول جلا شوی کاربن بیاځلي اتومسفیر ته ګرځوي او په پایله کې د نړۍ ګرمي لا ډېره زیاتوي.
فزیکي مشخصات
ځنګل سوځېدنې هغه مهال پېښېږي چې د اور لګېدنې لپاره ټول اړین عناصر په یوه حساسه سیمه کې سره راټول شي: د احتراق یا اور لګېدنې یوه سرچینه چې د نباتاتو په څېر له لګېدونکو یا احتراق وړ موادو سره په داسې ډول په اړیکه کې وي چې کافي حرارت ورته ورسېږي او د چاپېریال له هوا څخه کافي اکسیجن ولري. ډېر رطوبت معمولاً د اور لګېدنې مخنیوی کوي او خپرښت ټکنی کوي، ځکه چې په موادو کې د شته اوبو د تبخیر او د جوش تر ټکي پورې موادو ته د حرارت ورکولو لپاره ډېرې لوړې تودوخې ته اړتیا ده. ګڼ ځنګلونه معمولاً ډېر سیوری لري او په پایله کې یې د چاپېریال تودوخه کمېږي او رطوبت زیاتېږي چې له همدې امله یې د سوځېدنې شونتیا کمه ده. د وښو او پاڼو په څېر کم غلظت لرونکي مواد په اسانۍ سره اور اخلي، ځکه چې د ښاخونو او تنو په څېر د غلظیو موادو په پرتله کمې اوبه لري. نباتات په دوامدار ډول د تبخیر له لارې خپلې اوبه له لاسه ورکوي، خو بېرته یې دغه له لاسې تللې اوبه د خاورې، رطوبت او باران له امله په جذب شویو اوبو سره د تعادل حالت ته ځي. کله چې دغه تعادل وساتل شي، نباتات وچېږي او د وچکالۍ په پایله کې د سوځېدو یا اورلګېدنې وړ ګرځي.
د ګرمۍ او وچکالۍ د څپو له امله د خطرونو لوړوالی
د ګرمۍ څپې، وچکالي، د «ال نینو» په څېر اقلیمي بدلونونه او سیمه‌ييزې اقلیمي بېلګې یا الګوګانې کولای شي خطرونه لا ډېر کړي او د ځنګل سوځېدنو ډول په پام وړ ډول بدل کړي. څو کاله ورښت او ورپسې د ګرمو دورو راتګ کولای شي له پراخو اور لګېدنو او د اوږدمهالو اورونو له موسمونو سره مرسته وکړي. تودوخه په همدې ډول پر ځنګل سوځېدنو اغېز کوي، وچوي یې او وروسته یې د احتراق یا اور اخیستو جوګه ګرځوي. د ۱۹۸۰یمې لسیزې له منځنیو کلونو راهیسې د لومړنیو واورو ویلي کېدل او اړونده ګرمي په متحدو ایالتونو کې د ځنګل سوځېدنې د موسم د شدت او اوږدوالي له ډېرېدو سره مله ده. د ځمکې ګرموالی ښایي په ډېرو سیمو کې د وچکالیو شدت او ډېروالی زیات کړي او له امله یې شدیدې او پرله‌پسې اور لګېدنې رامنځته شي. په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې په کلفورنیا کې د اور لګېدنې د خطر ډېروالی ښايي د انساني فعالیتونو له امله د اقلیمي بدلونونو لامل وبلل شي. د څه باندې ۸۰۰۰ کلونو د مخکېنیو رسوباتو څېړنې وښوده چې په ګرمو اقلیمي دورو کې شدیدې وچکالۍ او بدیلې اور لګېدنې پېښېږي او پایله یې دا وه چې اقلیم پر ځنګل سوځېدنو دومره قوي اغېز کړی چې په څه ناڅه ګرم راتلونکي کې د ځنګلونو د جوړښت د بیارغونې لپاره هڅې ناشونې دي.
د ۱۹۷۴-۱۹۷۵ کلونو په اوړي کې استرالیا د خپل تاریخ له تر ټولو بدې اور لګېدنې سره مخ شوه او دا هغه مهال و چې د استرالیا په ۱۵ سلنه وچه سیمه کې پراخې اور لګېدنې زیانونه واړول. د هغه اوړي اور لګېدنې شاوخوا ۱۱۷ میلیونه هکتاره (۲۹۰ میلیونه اېکړه، ۱۱۷۰۰۰۰ کیلومتره مربع، ۴۵۰۰۰۰ مایل مربع) ځمکه وسوځوله. په استرالیا کې د ګرمو ورځو کلنی شمېر (تر ۳۵ سانتي ګراد پورته) او د ډېرو ګرمو ورځو شمېر (چې تر ۴۰ سانتي ګراد درجو پورته وي) له ۱۹۵۰ کال راهیسې د دغه هېواد په ډېرو سیمو کې په پام وړ ډول زیات شوی دی. په دغه هېواد کې تل ځنګل سوځېدنې پېښې شوې دي، خو په ۲۰۱۹ کال کې د دغو اور لګېدنو پراخوالی او شدت ډېر زیات شو. د لومړي ځل لپاره د سیډني لپاره د اور لګېدنو سخت شرایط اعلان شول. «نیو سوت وېلز» او «کویینزلنډ» بیړنی حالت اعلان کړ، خو په سوېلي او لوېدیځه استرالیا کې هم اور ولګېد.
ذهن
ذهن د هغو فکري وړتیاوو مجموعه ده چې د ټولو ذهني یا رواني پدیدو مسؤلیت لري. زیاتره دا اصطلاح پخپله پدیده هم ګڼل کېږي. په دې فکري وړتیاوې کې اند، تصور، حافظه، اراده او حس ګډون لري. دوی د ډول ډول رواني پدېدو، لکه درک، د درد تجربه، باور، هیله، هوډ، او احساس مسئولیت لري. دماغي یا روانې پدیدو ته بېلابېلې ډل بندۍ وړاندیز شوې. مهم توپیرونه دوی د دې له امله یوځای کوي چې آیا دوی حسي، فرضي، قصدي، شعوري، یا جاري دي. ذهنونه په دودیز ډول د ذات په توګه پېژندل کېدل خو په معاصر لید کې ډېر عام دی چې دوی د انسانانو او پر مخ تللو حیواناتو د ځانګړتیاوو یا وړتیا په توګه تصور شي. د ذهن یا ذهنیت د کره ماهیت په اړه ډول ډول تعریفونه وړاندیز شوي. معرفتي تعریفونه په هغه امتیازي معرفتي لاسرسي تمرکز کوي چې یو شی یې دې حالتونو ته لري. شعوري بنسټه تګلارې شعوري (آګاهانه) ذهن ته لومړیتوب ورکوي او د ذهن د یوې برخې په توګه غیر شعوري ذهني پدیدتو ته تر هغې کچې اجازه ورکوي چې دوی د شعور ذهن سره په صحیح اړیکه کې راشي. د ارادې بنسټه لید له مخې، د شیانو په اړه د بحث او د نړۍ د وړاندې کولو ځواک د ذهن نښه ده. د چلند پالنې پر بنسټ، دا چې آیا یو وجود ذهن لري یا نه یوازې په دې پورې اړه لري چې هغه د بهرنیو محرکاتو په غبرګون کې څنګه چلند کوي پداسې حال کې چې کړن-پالنه ذهني حالتونه د هغو سببي وڼدو پر بنسټ تعریفوي چې دوی لوبوي. د ذهن د مطالعې لپاره اساسي پوښتنې، لکه دا چې آیا د انسان سربیره نور بنسټونه ذهن لري یا د بدن او ذهن ترمنځ اړیکه څنګه تصور کېږي، د یو تعریف په ټاکلو کې په کلکه اغېزه کوي.
ارواپوهانو لکه فرویډ او جیمز، او د کمپیوټر ساینس پوهانو لکه تورینګ د ذهن د ماهیت په اړه اغېزمنې تیورۍ وړاندې کړې. د غیر بیولوژیکي ذهنونو شونتا د مصنوعي هوش په ساحه کې څېړل کېږي، چې د سایبرنېتکیس او د معلوماتو تیورۍ سره نږدې اړیکې لري ترڅو هغه مسیر روښانه کړي چې د غیر بیولوژیکي ماشینونو پر مټ د معلوماتو پروسس د انسان په ذهن کې د ذهني پدېدیو سره پرتله یا توپیر وړ دی. کله ناکله ذهن د شعوري بهیر په توګه هم تصور شوی چې په کې د احساس تاثیرات او ذهني پېښې په دوامداره توګه بدلون مومي.
لو کوربوزیه
چارلز اداوارد ژانرت ( زوکړه  د ۱۸۸۷ز کال د اکتوبر ۶مه- مړینه د ۱۹۶۵ز کال د اګسټ ۲۷مه)، چې پر لو کوربوزیه مشهور و، (په برتانوي انګلیسي: /lə kɔːrˈbjuːzieɪ/ lə kor-BEW-zee-ay، په امریکایي انګلیسي: /lə ˌkɔːrbuːˈzjeɪ, -ˈsjeɪ/ lə KOR-boo-ZYAY, -⁠SYAY، په فرانسوي:  [lə kɔʁbyzje])، سویسي الاصله فرانسوی معمار، طرح کوونکی، ښاري پلان جوړونکی، لیکوال او د مډرنو ودانیزو چارو له سرلارو څخه یو و، نوموړی په سویس کې زیږېدلی دی او په ۱۹۳۰زېږدیز کال یې د فرانسې تابعیت واخیست، نوموړي  د خپل مسلکي ژوند په بهیر کې د پنځو لسیزو لپاره په اروپا، جاپان، شمالي او جنوبي امریکا کې بېلابېلې ودانیزې پروژې طرحه او تطبیق کړې. لوکوربوزیه د ګڼ مېشته ښارونو د اوسېدونکو د ژوند د هوساینې لپاره ځانګړې پاملرنه درلوده، او د دغسې ښارونو لپاره یې طرحې اغېرمنې وې، نوموړی د نړیوالې نوښتګرې معمارۍ د ټولنې (Congrès International d'Architecture Moderne (CIAM)) له بنسټګرو څخه و. کروبوزیه د هند چندي ګړ ښار ماستر پلان، او په ځانګړي ډول د څو ودانیو چې ډېری یې دولتي ودانۍ وې، طرحه چمتو کړه.
د ۲۰۱۶ز کال د جنورۍ په ۱۷مه یونیسکو د لو کوربوزیه ۱۷ پروژې چې په اووو بېلابېلو هېوادونو کې یې ترسره کړې وې د یونیسکو د نړیوال میراث په ساحو کې د لو کوربوزیه د مهندسي اثارو په توګه ثبت کړې، کومو پروژو چې د عصري نوښتګرې معمارۍ په خوځښت کې فعاله ونډه واخیسته.
لو کوربوزیه جنجالي شخصیت پاتې شوی دی، د بېلګې په ډول د ښاري طرحو جوړونې پر مهال یې له مخکې موجودو کلتوري ودانیو او آثارو پر وړاندې بې پروایي، د هغه ټولنیز بیانونه او مساوات، او له فاشېزم سره یې اړیکې، د یهودانو او یوژنیک ( د انساني نسل د بدلون څېړنې علم ته وایي) لږکیو ضد افکار، او د د یکتاتور بنیتو موسولیني په وړاندې دریځونه یې تر انتقاد لاندې راغلي او د زیات شمېر اوږد مهاله جنجالي بحثونو لامل شوي دي.
د ژوند لومړني کلونه (۱۸۸۷ز کال ــ ۱۹۰۴ز کال)
چارلز ادوارد ژانرت د ۱۸۸۷ز کال د اکتوبر پر ۶مه  په (La Chaux-de-Fonds­ـ لاشو-دو فوندز) د کانتون نوشاتل په یو کوچني ښار کې چې اوسېدونکي یې فرانسوي ژبي دي زیږېدلی دی، دغه ښار د سویس شمال لوېدیځ لور ته د ژورا غرونو په لړۍ کې، چې له فرانسې هېواد سره د پولې په اوږدو کې په ۵ کیلومتره ( ۳.۱ میله) واټن کې غځېدلي دي، پروت دی. یاد ښار یو صنعتي ښار و او د ساعتونو تولید صنعت پکې خورا وده کړې وه.
د لا شو-دو فونډس (La Chaux-de-Fonds) ښار د ښۍ زاویې د سمبولیکو نښو د لیکدود (رښتینوالي) او قطب نما (کټ مټ والي) په ګډون د فرانسوي ژبو فراماسونیانو د اخلاقي، ټولنیزو، فلسفي نظریو لپاره  د پټو غونډو ځای و. لو کوربوزیه وروسته دغه نظریې د "زما لارښود، زما انتخاب"، او د هغه "د لمانځنې وړ نظریو" په توګه کومې چې په عقل کې د تلقین شویو کلیسایي شفاهي ښوونو په څېر کلکې او ژورې رېښې لري، تشرېح کړې. ( هغه خپل مستعار نوم لو کوربوزیه په ۱۹۲۰ز کال کې اختیار کړ). پلار یې صنعت کار و، چې صندوقونو او ساعتونو ته به یې ځلا او رنګ ورکاوه، مور یې پیانو تدریسوله، مشر ورور یې البرت، سرینده غږوله، لو کوربوزیه په یوه وړکتون کې چې د فریدریک فروبل مېتودونه پکې کارېدل، شامل شو.
لو کوربوزیه لدې وروسته کتابتونونو ته مخه کړه او د ودانیزو او فلسفي مسایلو په هکله یې د خپلو معلوماتو د لوړولو هڅه وکړه، موزیمونو ته ولاړ، ودانۍ یې طرح او جوړې کړې. په ۱۹۰۵ز کال کې یې د خپلو دوه نورو ټولګیوالو په مرسته د خپل استاد د یو حکاک لپاره چې د هغه د استاد چارلس لوپلاتینه ملګری و د "ویلا فال" په نامه خپل لومړنی کور ډیزاین کړ، دغه ودانۍ د لاشو-دو-فوندز ښار د ځنګلي غوندۍ بیخ ته پرته وه، یاده ودانۍ د ښکلي ډېزاین لرونکي چت سره چې د غرني سبک سره یې سمون درلود جوړه شوې وه، پرې رسم شوي هندسي شکلونه په خورا ځيرکۍ ښکلي رنګکاري شوي وو. د دې ودانۍ د طرحې له بریالیتوب سره سم یې د  ژاکمت ( د اوړي یا ګرمۍ لپاره د تعمیر ځانګړې بڼه ده) او ستوتزر په نومونو سره د دوه نورو ویلاوو د جوړولو سپارښتنې ترلاسه کړې.
نوموړي له سویس بهر خپل لومړی سفر د ۱۹۰۷ز کال په سپټمبر کې اېټالیا ته وکړ، له هغه ځایه بوداپست او بیا ویانا( د اتریش پلازمینې ) ته ولاړ، په ویانا کې یې له مشهور اتریشي نقاش ګوستاو کلیمت سره ولیدل، د بل مشهور ودانیز طراح جوزیف هافمن لیدل یې غوښتل مګر ورباندې بریالی نشو. د اېټالیا په فلورانس کې له یوې ځایي مشهورې ودانۍ ګالوزو څخه لیدنې د نوموړي په مسلکي ژوند تلپاتی اغېز وښيند، هغه په خپل کتاب کې لیکلي دي، "غوښتل مې په یوه کوچنۍ برخه کې یې چې هغوی حجره بلله، ژوند غوره کړم. دا د کار کوونکو  د کور یوه بې ساري بېلګه وه، حتی د ځمکې پر سر یې جنت بللی شو.
له دې وروسته هغه پاریس ته سفر وکړ، او د اګوسټ پيریټ سره یې د څوارلس میاشتو لپاره د نقشه کښوونکي په توګه د ۱۹۰۸ز  څخه تر ۱۹۱۰ز کلونو پورې  کار وکړ،  پیریټ په استوګنیزو ودانیو کې د استحکامي کانکریټ اچولو له مخکښانو څخه، او د دېکو هنر (Art Deco) د څلي تاریخي تیاتر د ودانیزو چارو معمار یا مهندس و. لو کوربوزیه دوه کاله وروسته جرمني ته مخه کړه، هلته یې د ۱۹۱۰ز کال  د اکتوبر او ۱۹۱۱ز کال  مارچ ترمنځ د څلورو میاشتو په مخه د پیټر بیرینس  سره کار پیل کړ، چېرته چې د نوښتګرو ودانیزو چارو ( عصري مهندسۍ) دوه مخکښان میس ون در روه (Mies van der Rohe) او  والټر ګروپیوس (Walter Gropius) هم په کار او زده کړو بوخت وو.
دغه ودانۍ له ځایي نورو هغو نه ستره او په نوښتیز سبک جوړه شوه، د ودانۍ سطحې د الپ غرونو په څنډو کې د نورو ودانیو سره ښکاره توپیر درلود، دیوالونه یې یوازې په سپین رنګ باندې رنګ وو، د رسامي او نقاشۍ نشتوالی یې له ځایي ودانیو سره نور ښکاره توپیرونه وو، د کور د ننه فضا په مرکز کې د سالون د څلورو ستنو په شاوخوا کې تنظیم شوې وه ، چې د کور د ننه فضا یې خورا ازاده برېښوله، چې نوموړي دغه ودانیزه بڼه په خپلو راتلوونکو ودانیزو کارونو کې ډېره وکاروله.
غټ ژوي
د وچو سیمو ژویو په ژوپوهنه کې، غټ یا تنه‌ور ژوي (په انګلیسي: Megafauna؛ چې په یوناني کې: μέγας یا مېګاس د «غټ» او په نوي لاتین کې: Fauna یا فونا «د ژوي ژوند» معنی لري) د یوې سیمې، مېشت‌ځای یا ځمکپوهنې دورې، شته یا منقرض شویو ټولو لویو یا غټه تنه لرونکو ژویو ته ویل کېږي. د کارونې وړ تر ټولو عامې اندازې یې دا دي: له 46kg (یا 100lb) څخه زیات وزن (یعنې، له انسان سره د پرتلې وړ یا لا زیاته کتله) او له یو ټُن، 1,000kg (یا 2,205lb) څخه زیات وزن (یعنې له یوه غویي سره د پرتلې وړ یا لا زیاته کتله). د لومړنۍ اندازې اړوند نوعو وزن، په ټولیزه توګه، له حده زیات ګڼل کېږي او په یوې ټاکلې سیمه کې یواځې څو پاتې شوي غټ ژوي دي؛ لکه: سپین‌لکۍ غرڅه، د ټامسن هوسۍ او سور کانګرو. په عمل کې، په اکاډمیکو او عامو لیکنو کې داسې ویل کېږي چې، د وچې اوسېدونکي تي‌لرونکي لږ څه له انسان څخه غټ دي او (یوازې) اېلېدلي نه‌دي. دغه ګړنه له «پلیستوسېن غټ ژوي» سره په ځانګړې توګه اړوند ګڼل کېږي او دا د وچې هغه ژوي دي چې د وروستي کنګلیز پېر د لرغونو بېلګو په پرتله لا غټ وو؛ لکه: ماموتان، چې لویه برخه یې په شمالي اوراسیا، امریکا او اسټرالیا کې په تېرو څلوېښت زرو کلونو کې منقرض شوې ده. د ژوندیو ژیو په منځ کې، د «غټ ژوي» ګړنه تر ډېره د وچې تر ټولو لویو پاتې شویو تي‌لرونکو لپاره کارول کېږي، چې په هغه کې پیل، زرافه، ګوره‌خر، د اوبو آس، کرګدن او لوی غویان شاملېږي (خو په همدو ژویو سره نه‌محدودېږي). د واښه‌خوړونکو دغو پنځو ډلو له جملې څخه، اوس‌مهال یوازې د غویانو نوعه (bovines) له سویلي آسیا او افریقا څخه بهر د موندلو وړ ده، پاتې نور ژوي پخوا په هرځای کې موندل کېدل، خو ورځ په ورځ یې شمېر لا کمېږي او د اوسېدنې سیمې یې لا محدودېږي. د اوبو ځناور آس د «غټو ژویو» یوه بله بېلګه ده، خو اوسنۍ محدودې یې تر ډېر پخوانۍ نړۍ (آسیا، اروپا او افریقا)، په ځانګړې توګه آسیا او افریقا پورې تړل کېږي. د غټو ژویو نوعې کېدای شي د خوراکي رژیم له‌مخې ډلبندي کړل شي: غټ واښه خوړونکي (لکه: فیل)، غټ غوښه خوړونکي (لکه: زمری)، او په ندرت سره، هرڅه خوړونکي (لکه: ایږ). د دې ترڅنګ، غټ ژوي د اړوندو ژویو د ټولګیو (کلاسونو) پر بنسټ هم ډلبندي کېږي؛ دغه ټولګي عبارت دی له: تي‌لرونکي، الوتونکي، څښېدونکي، ذوحیاتین، کبان او بې‌شمزې ژوي.
د دې ترڅنګ، د «غټ ژوي» ګړنه د اوبو اوسېدونکو نوعو، په تېره بیا نهنګانو، او همدا راز د وچې لویو ځناورو یا اېل شویو ژویو (لکه: ښکرورې هوسۍ، غرڅه، آس، غویی او همدا راز ډانګسران او نور منقرض شوي لوی څښېدونکي) لپاره کارول کېږي.
د «غټ ژوي» ګړنه په ندرت سره د بې‌شمزۍ ژویو لپاره کارول کېږي، که څه هم کله ناکله د ناریالي چنګاښ، جاپاني غڼې‌ډوله چنګاښ او همدا راز هغو منقض شویو بې‌شمزۍ ژویو لپاره کارول کېږي چې د اوسنیو ورته بې‌شمزۍ ژویو په پرتله خورا لوی وو (د بېلګې په توګه: د کاربني‌فېروس دورې 1 متري (3ft) څمڅلکي).
اېکولوجیکي ستراتېژي
تنه‌ور غټ ژوي، تر ټولو لویو تي‌لرونکو او الوتونکو په مفهوم، په ټولیز ډول د K ستراتېژي لرونکي دي، چې عمر یې خورا اوږد، د تکثر او ودې او همدا راز د مړینې کچه یې ټیټه او (لږ تر لږه د زښته غټو ژویو لپاره) د ښکاري ژویو له‌خوا د وژلو احتمال یې خورا ټیټ او یا صفر دی. دا چې د غټو ژویو د نسل ډېرښت کچه خورا ټیټه ده، د دغو ځانګړنو له‌امله (که څه هم یوازې دغو تنه‌ورو ژویو ته نه‌ځانګړې کېږي) نوموړي ژوي د انسان خورا زیاتې استفادې وړ ګرځي.
د لویې تنې د اندازې تکامل
د لویې تنې د اندازې تکامل په هکله د یوې ترسره شوې مشاهدې له‌مخې، د وخت لنډو واټنونو په اوږدو کې د تکامل لېدل شوې لوړې کچې د وخت په لا اوږدو واټنونو کې هغومره پایښت نه‌لري. د وخت په اوږدو کې د تي‌لرونکو د جسم کتلې په یوه ازمایښت کې وموندل شوه چې د وخت په یوه ټاکلي واټن کې د کتلې اعظمي ممکنه زیاتوالی، «د وخت نوموړي واټن په توان د 0.25 سره متناسب دی». داسې ګومان کېږي چې دا زیاتوالی، د تنې اعظمي اندازې ته د تکاملي بهیر په اوږدو کې، د یو لړ اناټومیکي، فزیولوجیکي، چاپېریالي، جنتیکي او نورو هغو محدودیتونو ښودونکی دی چې مخکې تر دې چې د اندازې د لا نور زیاتوالي امکان رامنځ‌ته شي، باید د تکاملي فعالیت پر وړاندې واقع شي. د جسم د کتلې کمېدلو لپاره د بدلون یوه خورا چټکه کچه هم موندل شوې ده چې کېدای شي «د لنډې ونې (dwarfism) ټاپویي اختلال» له ښکارندې سره تړاو ولري. د نسل طبیعي اوږدوالي ته له راګرځېدو وروسته، وموندل شوه چې، د یوه لس برابره بدلون لپاره، د تنې (جسم) د کتلې د کمېدو اعظمي کچه، د تنې د کتلې د زیاتېدو اعظمي کچې په پرتله 30 ځلي لویه ده.
وخت‌بندي او احتمالي لاملونه
د هولوسېن پېر اړوند انقراض د کنګلیز پېر وروستي پړاو (چې د وورم کنګلیز پېر په نامه هم یادېږي) په پای کې پېښ شو او په پایله کې یې، د وړین (وړۍ لرونکو) ماموتانو په څېر، د امریکا لویې وچې او شمالي اوراسیا د کنګلیز پېر ډېري تنه‌ور تي‌لرونکي منقرض شول. په شمالي امریکا کې د انقراض د پېښې د یوې شننې او څېړنې له‌مخې، د لویو ژویو لپاره د ټاکنې له‌اړخه د سېنوزوییک پېر د انقراضونو په منځ کې، نوموړی انقراض یوه بې‌ساري او ځانګړې پېښه ده. بېلابېلو تیوري‌ګانو بیا د انقراض څپې د انسان په لاس ښکار، اقلیمي بدلونونو، ناروغیو، د ځمکې له کُرې بهر اغېزو یا نورو لاملونو سره اړوند ګڼلې دي. سره له‌دې، د پلیستوسین پېر پای ته نږدې دغه انقراض د غټو ژویو د انقراضونو یوازې یوه څپه وه چې 50,000 کاله پخوا د ځمکې په ډېریو برخو رامنځ‌ته شوه؛ په دغه ترڅ کې، په پرتله‌ییز ډول، په افریقا او سویلي اسیا کې (چېرې چې د سیمې غټو ژویو د عصري انسانانو ترڅنګ د تکامل فرصت درلود) غټ ژوي لا لږ اغېزمن شول. د تېرو څو میلیونو کلونو په اوږدو کې، په نوموړو سیمو کې غټ ژوي، په تېره بیا کرار خوځېدونکې نوعې (د غټو زیان‌منونکو یو کلاس چې د غټو کیشپونو په توګه انګېرل کېږي) په تدریجي ډول له‌منځه تللي دي.
د افرو-اوراسیا لویې وچې بهر، د غټو ژویو دغه انقراضونه د «قاره‌یي-قاره‌یي» یوې خورا ځانګړې بېلګې ته ورته وو چې د نړۍ پخوانیو شاړو سیمو ته د انسان له تګ سره ډېر نږدې ورته‌والی لري او له اقلیمي تاریخ سره هېڅ کومه ټولیزه اړیکه نه‌ښیي (چې کېدای شي د سمندري اکسېجن اېزوتوپونو یا د اټموسفیري کاربن دای‌اکساید سطحو په څېر، د وروستیو جیولوجیکي زماني دورو په اوږدو کې د اقلیمي ښودونکي په واسطه تصور شي). شاوخوا 46,000 کاله پخوا د انقراض څپه لومړی اسټرالیا او نږدې ټاپوګانو (لکه: فلورېس) او وروسته، کابو 41,000 کاله مخکې (وروسته له هغې چې کابو 43,000 کاله پخوا اسټرالیا ته د وچې یو «پُل» رامنځ‌ته شو) دغه څپه تاسمانیا ته ورسېده. په اسټرالیا او نوې ګیانا کې د غټو ژویو په انقراضي بهیر کې د انسانانو ونډه تر بحث لاندې نیول شوې ده او څوګونو مطالعاتو، په دغې لویه وچه کې د انسان تر استوګن کېدو پخوا د غټو ژویو د نوعو شمېر ردوي او ښیې چې نوموړې سیمه کې د انسان په لاس د هېڅ ډول ښکار یا وژنې شواهد موندل شوي نه‌دي؛ داسې ویل کېږي چې په نوموړې لویه وچه کې غټ ژوي د اقلیمي بدلون له‌امله منقرض شوي دي. وار په وار، د انقراض څپه جاپان ته شاوخوا 30,000 کاله پخوا، شمالي امریکا ته 13,000 کاله پخوا، سویلي امریکا ته بیا شاوخوا 500 کاله وروسته له هغو، قبرس ته 10,000 کاله پخوا، انتیلیز ته 6,000 کاله پخوا، نوې کالېدونیا او شاوخوا ټاپوګانو ته 3,000 کاله پخوا، مادګسکر ته 2,000 کاله پخوا، نوي زیلاند ته 700 کاله پخوا، مسکرین ټاپوګانو ته 400 کاله پخوا او کوماندورسکي ټاپوګانو ته 250 کاله پخوا ورسېده. د نړۍ کابو ټولې جلا ټاپوګانې د انقراض ورته بېلګې وښیي چې د انسان له رارسېدو لږ څه وروسته پېښې شوې دي، که څه هم په ډېري دغو ټاپوګانو کې (لکه: د هاوایي ټاپوګانې) د وچې اوسېدونکي غټو ژویو شتون نه‌درلود، نو ویل کېږي چې د نوموړو ټاپوګانو منقرض شوي ژوي لا کوچني وو.
د انګلستان دویم هنري
دویم هنري (زوکړه: د ۱۱۳۳ زکال د مارچ ۵ مه – مړینه: د ۱۱۸۹ زکال د جولای ۶ مه) چې د هنري کورتمانتل، هنري فیتز امپرس او یا هم د هنري پلانتاژنت په نومونو پېژندل کېږي، له ۱۱۵۴ زکال څخه په ۱۱۸۹ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د انګلستان پاچا و. نوموړی پلانتاژنت کورنۍ ته اړوند لومړنی پاچا و. په ۱۱۵۰ زکال کې د فرانسې پاچا اووم لویي هغه د نورماندي اووم دوک وټاکه. هنري په ۱۱۵۱ زکال کې د خپل پلار کنټ پنځم جفري له مړینې وروسته د آنژو او مین کنټ یا واکمن شو. په ۱۱۵۲ زکال کې له النور آکیتن سره په واده کولو، چې په وروستیو کې د هغې واده له اووم لویي سره لغو شوی نوموړی د آکیتن په دوک بدل شو. نوموړی د ۱۱۵۸ زکال د هوکړې له مخې د نانت واکمن وټاکل شو. د هغه له ۴۰ کلنۍ وړاندې؛ انګلستان د ولز ډېره برخه، د آیرلنډ نیم ختیځ او د فرانسې نیمه لویدیځه برخه تر کنټرول لاندې راوسته؛ هغه سیمې چې وروسته ورته د آنژوین سترواکي ویل کېده. په بېلابېلو مهالونو کې هنري تر یوه بریده سکاټلنډ او د بریتاني شهزاده نشینه سیمه تر ولکې لاندې لرله.
هنري د ۱۴ کلنۍ په عمر په فعاله توګه د خپلې مور ماتیلادا په هڅو کې ښکېل و؛ مور یې د انګلستان د لومړي هنري لور وه او د انګلستان د پاچاهۍ ادعا یې لرله هغه چې سټیون بلوآ اشغال کړې وه. سټیون په ۱۱۵۳ زکال کې هغه مهال د سولې هوکړې ته غاړه کېښوده چې هنري پر انګلستان باندې پوځي برید وکړ؛ د دغې هوکړې له مخې یو کال وروسته هغه مهال چې سټیون ومړ پاچاهي ورته په میراث پاتې شوه. هنري یو پیاوړی او بې رحمه واکمن و چې لیوالتیا یې لرله د خپل نیکه قلمرو او امتیازات ترلاسه کړي. ځوان هنري د خپلې واکمنۍ په لومړیو کلونو کې د انګلستان سلطنتي اداره بېرته په پېښو ودروله، په ولز باندې یې خپله واکمني ټینګه کړه او همدارنګه یې په مین، آنژو، او تورین کې پر خپلو ځمکو بشپړ واک ترلاسه کړ. له کلیسا سره د اړیکې رغولو په موخه د هنري لیوالتیا د دې لامل وګرځېده څو له خپل پخواني ملګري توماس بکت سره چې د کانټربري لوی کشیش و اړیکې یې خرابي شي. دغه جنجال د ۱۱۶۰مې لسیزې په اوږدو کې دوام وموند او لامل وګرځېد چې په ۱۱۷۰ زکال کې بکت ووژني. هنري ډېر ژر له اووم لویي سره هم ستونزه پیدا کړه او دغه دوه واکمنانو د څو لسیزو په ترڅ له یوبل سره مبارزه وکړه چې ورته د «سړې جګړې» اصطلاح هم کارول کېږي. هنري خپله سترواکي د لویي په لګښت پراخه کړه بریتاني یې ونیوله او له ختیځ لوري څخه تر مرکزي فرانسې او له سوېل څخه تر تولوز مخکې ولاړ؛ په داسې حال کې چې د ګڼ شمېر ناستو او هوکړو سربېره هم هېڅ دوامداره هوکړه د دوی ترمنځ رامنځته نه شوه.