cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
راجپوتان څو ک دي ؟
همداراز راجپوتانو په شمالي هند کې د نهمې زیږدیزې پیړۍ نه تر یوولسمې زیږدیزې پیړۍ پورې پر پراخو سیمو واکمني درلودله. دراجپوتانو مشهور اتلان دادی: پر تهوی راج چوهان ، مهارانا پرتاب ،امر سینګ راټهور ،مهاراجا جی سینګ،راول رتن سینګ ،رانا سنګا او رانا اودی سینګ.
لکه چې ما دمخه په یوه مقاله کې دراجپوتو هندوانو په برخه کې تاسو ته دستي دود بیان کړی و چې په راجپوتو هندوانو کې دادود و چې دکومې میرمنې خاوند به مړشو نو د خپل میړه سره به یې یو ځای ځان ژوندی په اور کې سو ځاوه .خو داځل تاسو ته دجوهر یا ساکا دود بیانوم.
دا داسې دود و چې کوم هندو راجپوت راجا یا واکمن به په دې پوه شو چې دخپلو دښمنانو له خوا ماته خوري او یا دی او کورنۍ یې ددښمنانو لاس ته لویږي نو ددې لپاره چې دکورنۍ میرمنې او ماشو مان یې ددښمن لاسته ونه لویږي او ددښمن په لاس ددوی عزت لو ټ نه شي او یا کورني ته یې کوم شرم وروانه وړي نو ددوی نارینه وو ، ښځو او ماشومانو به ځانونه ژوندي سو ځول. دا دود داسې و چې لومړی به ددوی میرمنو او ماشو مانو په اور کې ځانونه ژوندي سیځل اومیرمنو به یې دسو ځولو په وخت کې دواده جامې اغو ستلې او دهغې ورځې په سبا به ددوی نارینه وو په داسې حال کې ځانونه ژوندي سیځل چې لومړی به یې غسل یا اشنان وکړ او دتولسی دونې پاڼې به چې دوی ته سپيڅلي دي هغه به یې په خپلو خولو کې کیښودلې او ددوی پنډت به ورته روحانی سرودونه او منترونه ویل او دوی په ژوندي ځانونه په اور کې سیځل چې دې دود ته به یې دجو هر یا ساکا دود وایه .که څه هم اوس دغه دود په دوی کې نشته خو په تاریخ کې داسې ډیر پیښ شوي دي چې دوی دې دغه دود عملي کړي .داسې ویل کیږي چې په دولسمې زیږدیزې پیړۍ کې د هند دراجستهان په جسلمیر کې دجوهر یا ساکا په دود کې ۲۴۰۰۰ میرمنو په یووارپه ډله ایزو وژنو کې ځانونه وسوځل، همداراز ورته پیښې په رای سین ، چتور ګړ او اجمیر کې هم تر سره شوي دي او ډیرو میرمنو اوماشومانو خپل خوږ ژوند پکې له لاسه ورکړی دی ،خو کله کله داسې هم شوي دي چې واکمن یا راجا به په داسې حالاتو کې دخپلې کورنۍ ټول غړي په خپل لاس ووژل تر څو ددښمن لاس ته ورونه لویږي.
افغانستان ، پښتانه او خوشال بابا دعلامه اقبال په شعرونو کې
د زوال سره يي ختمه هم بقا ده
دپورتنیو بیتونو نه موږ او تاسو ته داپته لګیدیلی شي چې علامه اقبال دیو سیاسي مفکر په توګه ددې خبرې وړاندیز له نن نه اتیا کلونه وړاندې کړی وچې دافغانستان دناکرارۍ او نا امنۍ په وجه به ټوله ایشیا نا کراره وي.
همداراز علامه اقبال دخوشال بابا په ستاینه کې ویلي دي :
آن حکیم ملت افغانیان
راز قومي دید وبې باکانه ګفت
حرف حق با شوخي رندانه ګفت
دعلامه اقبال دپورتنیوپارسي بیتونو پښتو ژباړه:
علامه اقبال وایی:
چې خوشال بابا دافغانانو دملت یو طبیب و
اونوموړی دافغانانو درنځونو په تشخیص او علتونو پوهیده
ده به دخپل قام رازونه او نیمګړتیاوې
په ښکاره توګه او بې له ډاره ویلې
او دحق خبرې به یې په ټوکو ټکالو او شوخیو کې بیانولې
همداراز علامه اقبال په بال جبریل کې د( خوشال خان کی وصیت ) تر عنوان لاندې دغه شعر لري :
که هو نام افغانون کا بلند
محبت مجهی ان جوانون سی هی
ستارون په جو ډالټي هین کمند
مغل سی کسی طرح کمتر نهین
وه مدفن هی خوشال خان کو پسند
اړا ګر نه لائي جهان باد کوه
مغول شهسوارو کی ګرد سمند
پښتانه قبائل دملت دیووالي لپاره مبارزه کوي
څو دافغانانو نوم لوړشي
زما مینه دهغو ځوانانو سره ده
او دآسمان ستوري په خپلې ولکې کې راولي
د کوهستان او غرونو دغه نومیالی بچیان
تر مغولو نه هیڅ کم نه دي
تاسو ته ملګرو دزړه خبره وکړم
چې هغه مدفن او قبر دخوشال بابا خو ښ دی
چې دمغولود آسونودوړي او ګردونه پری پری نه وزي
سټنلي بالډوین
سټنلي بالډوین، د بېوډلي لومړی ارل (زوړور سرتېری) بالډوین، د جورابو د بند د اتلولۍ د نښان (Knight of the Garter)، د کاناډا لپاره د ملکې د ځانګړې شورا غړی (Queen's Privy Council for Canada)، د جوړجاړي قاضي (Justice of the peace)، د شاهي ټولنې یاور (Fellow of the Royal Society) د ویاړونو درلودونکی (د ۱۸۶۷ ز کال د اګست له ۳مې نه د ۱۹۴۷ ز کال د د ډسمبر تر ۱۴مې پورې) د بریتانیا یو محافظه کاره سیاستوال و چې د نړیوالو جګړو تر منځ یې د انګلستان په حکومت کې برلاسی و چې په درېیو پړاوونو کې، د ۱۹۲۳ ز کال د می نه د ۱۹۲۴ ز کال تر جنوري پورې، د ۱۹۲۴ ز کال د نومبر نه د ۱۹۲۹ ز کال تر جون پورې او د ۱۹۳۵ ز کال د جون نه د ۱۹۳۷ز  کال تر می پورې د لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه.
بالډوین چې د ورسیسټرشایر په بېوډلي کې په یوه نېکمرغه کورنۍ کې زېږېدلی، د کیمبرج په هاوټریس، هارو ښوونځي او ترینیټي کالج کې یې زده کړې کړې وې. نوموړي د خپلې کورنۍ د اوسپنې او پولادو د تولید په سوداګرۍ کې کار پیل کړ او په ۱۹۰۸ ز کال کې د بېوډلي په استازیتوب دمشرانو مجلس ته و ټاکل شو او د خپل پلار الفریډ ځایناستی  شو. نوموړی د ډېویډ لویډ جورج په ګډ حکومت کې د خزانې د مالي منشي (۱۹۱۷ – ۱۹۲۱ز ) او د سوداګرۍ بورډ رئیس (۱۹۲۱ – ۱۹۲۲ز) په توګه دنده پر مخ یووړه او وروسته یې په چټکۍ سره پرمختګ وکړ: په ۱۹۲۲ ز کې د لویډ له ملاتړ نه د محافظه کار ګوند په وتلو کې بالډوین له مخکښو کسانو نه و،  وروسته نوموړی د بونارلا په محافظه کار حکومت کې د خزانې رئیس شو. بونارلا چې د ۱۹۲۳ ز کال د می په میاشت کې د روغتیا لاملونو له امله استعفا ورکړه، بالډوین لومړی وزیر او د محافظه کار ګوند مشر شو. نوموړي د ۱۹۲۳ ز کال په دسمبر کې د تعرفو د وضع کولو په ستونزو کې ټاکنې وبایللې او د محافظه کارانو پارلماني اکثریت یې له لاسه ورکړ، چې له هغه وروسته رامسي مکډونالډ د لږه کیو کارګرو حکومت جوړ کړ.
بالډوین خپل دویم حکومت د ۱۹۲۴ ز کال د ټولټاکنو له ګټلو  نه وروسته را منځ ته کړ، چې ښاغلي آسټن چیمبرلین (د بهرنیو چارو وزیر)، وینسټن چرچل (د خزانې مشرۍ) او نیویل چیمبرلین (د روغتیا وزیر) د نوموړي په حکومت مهمې دندې درلودې. چرچل او چمبرلین په هغو برخو کې چې پخوا یې د لیبرال ګوند سره تړاو درلود، د اصلاحاتو له لارې د محافظه کار ګوند غوښتنه پیاوړې کړه. په اصلاحاتو کې صنعتي تصفیه، د وزګارۍ بیمه، د زاړه عمر لرونکو وګړو د تقاعد پراخه سیسټم، د پراخ مېشته سیمو پاکول، د خصوصي سکتور له خوا په لویه کچه د کورونو ودانول او د میندو او ماشومانو د روغتیایي پاملرنې پراختیا ګډون درلود، خو د ارامې او ورو( سوکه) اقتصادي ودې د دوام او د کانونو په رایستلو او لویو صنایعو د رکود له امله د بالډوین ملاتر کمزوری شو. د نوموړي حکومت په ۱۹۲۶ ز کال کې د عمومي کاربندیز شاهد هم و او د سوداګریزو شخړو د حل او سوداګریزو اتحادیو قانون یې وړاندې کړ، ترڅو د اتحادیو ځواک محدود کړي.
بالډوین د ۱۹۲۹ ز کال ټولټاکنې په لږ توپیر له لاسه ورکړې او له ګوند نه د نوموړي دوامداره مشرۍ له امله د رسنیزو څېرو، لکه: مشر روترمیر او مشر بیوربروک له لوري تر پراخو نیوکو لاندې راغی. په ۱۹۳۱ ز کال کې د ستر ناورین له پیل سره سم، د کارګر ګوند  لومړي وزیر رامسي مکدونالډ یو ولسي حکومت را منځ ته کړ، چې زیاتره وزیران یې محافظه کاران وو او د ۱۹۳۱ ز کال په ټول ټاکنو کې یې لوی اکثریت ترلاسه کړ. کله چې د مکډونالډ روغتیا خرابه شوه،  بالډوین چې د شورا رئیس و او په لس کسیزه کوچنۍ کابینه کې د څلورو محافظه کارانو له ډلې نه و، د لومړي وزیر ډېری دندې په غاړه واخیستې. نوموړی حکومت د یوه داسې قانون شاهد و چې د هند لپاره یې خپل اختیاره حکومتوالي زیاته کړه، چې دا ګام د چرچل او ډېری نورو  محافظه کارانو غړو له خوا له مخالف سره مخامخ شو. د ۱۹۳۱ ز کال د ویسټ منسټر قانون کاناډا، آسټرالیا، نیوزیلنډ او سویلي افریقا ته په داسې حال کې د خپل اختیاره دولت حیثیت ورکړ، چې د مشترک المنافع هېوادونو د ټولنې لپاره لومړی ګامونه پورته کېدل. بالډوین د ګوند د مشر په توګه زیاتره په زړه پورې نوښتونه رامنځ ته کړل، لکه: د راډیو او فلم نه هوښیارانه ګټله اخیستل، چې نوموړی یې د خلکو سره ډېر په اړیکه کې کړ او د محافظه کاره ګوند غوښتنې یې پیاوړې کړې.
بالډوین په ۱۹۳۵ ز کال کې د لومړي وزیر په توګه د مکډونالډ ځای ناستی شو او د ۱۹۳۵ ز کال ټول ټاکنې یې په بل لوی اکثریت وګټلې. په دې وخت کې، نوموړي په وسلو باندې د بریتانیا له سمبالولو او د پاچا آتم اډوارډ له استعفا نه څارنه وکړه. د بالډوین درېیم حکومت په بهرنیو چارو کې د شمېر کړکیچونو، لکه: د هوار – لاوال تړون په اړه د خلکو شورماشو، د راینلنډ بیا نظامي کول او د هسپانوي کورنۍ جګړې د پیل شاهد و. بالډوین په ۱۹۳۷ز  کال کې تقاعد شو او نیویل چیمبرلین یې ځایناستی شو. بالډوین په هغه وخت کې د یوه مشهور او بریالي لومړي وزیر په توګه شهرت ترلاسه کړ، خو د ژوند په وروستۍ لسیزه او څو کاله له هغه وروسته، د ۱۹۳۰ ز کلونو د پراخې وزګارۍ له امله یې شهرت کم شو. آرامتیا ته د اډولف هټلر د رابللو د هڅو له امله او دویمې نړیوالې جګړې ته د پوره چمتووالي لپاره د بریتانیا د نه سمبالولو له امله د "ګنهکارو څېرو" په نوملړ کې راځي. نن ورځ، عصري پوهان په عمومي توګه نوموړی د بریتانیا د لومړيو وزیرانو په نوملړکې له نیمایي نه پورته ډلبندې کوي.
دژوند لومړي کلونه: کورنۍ، زده کړې او واده
بالډوین د انګلستان د ورسټرشایر کې په لوور پارک ماڼۍ (لوور پارک، بېوډلي) کې د الفریډ او لویسا (مکدونالډ) بالډوین په کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. د نوموړی د لیکوال او شاعر رودیارډ کیپلینګ د ترور زوی و، چې وروسته په ټول ژوند کې د هغه نږدې ملګری و. نوموړي له کپلنګ او د هغه له خور سره په ۱۸۷۷ز کال کې په لوټن کې د آزادو کروندو او ځنګلونو په سیمه کې اوړی تېر کړ، چې د دواړو ځوانانو د راتلونکې ودې لپاره یې خورا اغېزمن ارزښت درلود.
کورنۍ یې ښېرازه ژوند درلود او تر خپل نوم لاندې یې د اوسپنې او پولادو د تولید سوداګري درلوده، چې وروسته د ریچارډ توماس او بالډوینز د کمپنۍ برخه شوه.
د بالډوین د سېنټ مایکل ښوونځی کې چې هغه وخت یې د برکشایر په سلو کې موقعیت درلود، زده کړې وکړې او وروسته د هارو ښوونځی ته لاړ. هغه وروسته ولیکل: "د پاچا ټول آسونه او د پاچا ټول سرتېرې به و نه شي کړای چې ما د ښوونځي له مدیرانو سره یوځای کړي او یو وخت ما د دوی په اړه د پټ مقاومت هر ډول خوی درلوده." بالډوین وروسته د کیمبرج پوهنتون ته لاړ، چې په دې ځای کې هغه د ترینیټي په کالج کې تاریخ ولوست. په پوهنتون کې د نوموړي دوره د ترینیټي د مدیر، هینري مونټاګو بټلر، د هغه د پخواني مدیر، چې نوموړی یې یو زده کوونکي ته د ښکنځلو د لیکلو له امله په هارو کې سزایي کړی و، له بدو یادونو سره مل وه. له نوموړی نه وغوښتل شول چې د میګپي او سټمپ (د ترینیټي د کالج د بحثونو ټولنه) نه د هېڅ نه ویلو له امله استعفا وکړي. هغه د تاریخ په برخه کې د درېیمې درجې د سند له ترلاسه کولو وروسته، د خپلې کورنۍ د اوسپنې د تولید سوداګرۍ ته لاړ. پلار یې د چمتووالي لپاره نوموړی د فلزاتو په برخه کې د تخنیکي روزنې یوې غونډې ته د میسن کالج ته واستاوه. د ځوانۍ په دوره کې یې د دویم بریدمن په توګه د ​​لنډ وخت لپاره په مالورن کې د توپچي رضاکار په توګه دنده ترسره کړه او په ۱۸۹۷ ز کې د  ورسټرشایر د ناحیې لپاره د جوړجاړي قاضي شو.
بالډوین د ۱۸۹۲ ز کال د سپټمبر په ۱۲مه  نېټه له لوسي ریډسډیل سره واده وکړ. د ۱۸۹۴ ز کال په جنورۍ میاشت کې د خپل مړه زوی له زېږون وروسته، دوی شپږ ماشومان درلودل:
د ۱۹۴۱ ز کال د مارچ په میاشت کې د بالډوین تر ټولو ځوانه لور آغلې بیټي، د پاریس د کېفې نایټ کلب په بمي چاودنه کې سخته ټپي شوه او د مشهور هنري ډلمشر کین "سنیک هپس" جانسن نه یې سر پرې شو. نوموړې د مخکښ جراح ارچيبالډ مکنډو نه د مخ د جراحۍ په برخه کې مرسته ترلاسه کړه.
د یوه سوداګر په توګه، بالډوین بریالی ثابت شو او د صنایعو د عصري کوونکي په توګه یې شهرت ترلاسه کړ. نوموړي په ۱۹۰۸ ز کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته ۲۰۰۰۰۰ پونډه میراث ترلاسه کړ، چې په ۲۰۲۰ ز کال کې د ۲۱۳۴۸۸۶۰ پونډو سره برابر دی.
بي بي نیکبخته
دپښتو ژبې شاعره او د (ارشادالفقرا ء) دمنظوم کتاب لیکواله بي بي نیکبخته
دغه میرمن له آره دپښتونخوا داشنغر اوسیدونکې مموزۍ پښتنه وه او د۹۶۰ لیږدیز/هجري کال په شااوخوا کې یې ژوند کاوه. دبي بي نیکبختې پلرونه او نیکونه روحاني خلک او دممنزیو پښتنو مرشدان ګڼل کیدل چې هغوی ورته ډیر درناوی درلود.دبي بي نیکبختې پلار شیخ الله داد مموزی نومید چې دخپل عصر یو روحاني شخصیت ګڼل کیده .شیخ امام الدین پخپل کتاب ( اولیای افغان ) کې د بي بي نیکبختې په اړوند داسې لیکلي دي :
بي بي نیکبخته یوه عارفه او زاهده میرمن وه ، دیني علوم یې لوستلي وو او خپل ټول عمر یې په ریا ضت او عبادت کې تیر کړاو دیوې بلې غرفانی کورنۍ یو ه تن ته چې شیخ قدم نو مید او د محمد زاهد متي زي زوی و او دشیخ متی داحفادو(اولادې )نه و په نکاح شوه چې ددې له بطن نه په ۹۵۶ لیږ دیز کال کې میا قاسم افغان وزیږید چې دپښتنو دعرفاني شخصیتونو نه و.
دبی بی نیکبختې په منظوم کتاب (ارشادالفقراء) کې دشعر په ژبه پښتو اخلاقي نصیحتونه اووعظونه شته .دبي بی نیکبختې په نامه په کابل کې یو ښونځي ( سکول )
هم جوړشوی دی :
داهم دبی بي نیکبختې دپند او نصیحت نه ډک یو شعر :
دخدای حق ته غا ړه کیږده
نورې نورې وینا پریږده
دنیا پاتې له هرچاده
په اخلاص کې ځینې بلیږده(۱)
سر دیار په رضا کیږده
ځان له بده خویه ژغوره
زړه په ذکر دیار بلیږده
کل دنیا به دې دښنه(۲) شي
اوس له ویرې ځینې ریږده
ټوله غواړي حسابونه
دنیا ترک وهه که پوه یې
دبقا پرلورې پښې ږده
۱- بلیږده=راتاو کړه ( ویې پیچه )
۲- دښنه = دښمن
تجربوي څېړنه
تجربوي څېړنه هغې څېړنې ته وايي چې تجربوي شواهد په کې کارېږي. دا د مستقیمې او غیر مستقیمې مشاهدې او تجربې له لارې د پوهې ترلاسه کولو طریقه هم ده. تجربه‌پالنه ځینو څېړنو ته تر نورو ډولونو ډېر ارزښت ورکوي. تجربوي شواهد (د مستقیمو مشاهدو او تجربو سوابق) په کمي او کیفي ډول تحلیلېدای شي. څېړونکی د شواهدو په کمي کولو یا دغو شواهدو ته د کیفي معنا په ورکولو سره تجربوي پوښتنو ته ځواب ورکولی شي، هغه پوښتنې چې د راټولو شویو شواهدو (چې معمولاً ډېټا بلل کېږي) په مرسته په څرګند ډول تعریف شوې او د ځواب وړ وي. د څېړنې طراحي د ساحې او څېړنیزې پوښتنې پر اساس توپیر لري. ډېری څېړونکي د تحلیلونو کمي او کیفي بڼې هغو پوښتنو ته د غوره ځوابونو لپاره یوځای کوي چې په ازمایښتي چاپېریالونو په ځانګړې توګه په ټولنیزو علومو او ښوونه کې نه لوستل کېږي.
په ځینو څانګو کې ښايي کمي څېړنه پر یوه څېړنیزه پوښتنه پیل شي (د بېلګې په توګه، "کله چې د لغتونو یو لېست په یادو زده کوو او په هم‌مهاله ډول غږیزه موسیقي اورو، دغه موسیقي په ذهن کې د کلماتو پر پاتې کېدو اغېز کوي که نه؟") چې دا د تجربې له لارې ازمویل کېږي. معمولاً څېړونکی د څېړنیزې موضوع په اړه ځانګړې نظریه لري. د دې نظریې پر بنسټ ځینې فرضیې وړاندې کېږي (د بېلګې په توګه، "غږیزه موسیقي اورېدل د لغتونو پر زده کولو منفي اغېز لري"). له دغو فرضیو څخه د ځانګړو پېښو په اړه ځینې وړاندوېینې ترلاسه کېږي (مثلاً "هغه کسان چې د موسیقۍ د اورېدو پر مهال لغتونه لولي، د وروستۍ حافظې په ازموینه کې د هغو کسانو په پرتله لږ لغتونه یاد ته راوړلی شي چې په ارامۍ کې مطالعه کوي"). وروسته دغه وړاندوېینې د یوې مناسبې تجربې په مرسته ازمویلی شو. د تجربې د پایلو پر اساس به هغه نظریې سمې وخېژي چې فرضیې او وړاندوېینې پرې ولاړې وې او که نه، یا ښايي سمولو ته اړتیا ولري او وروسته لا ډېرې تجربې پرې وشي.
ترمینالوژي (اصطلاحات)
تجربوي اصطلاح په اصل کې د لرغوني یونان ځینو ډاکترانو ته د اشارې لپاره کارول کېده چې د هغه وخت د عقیدوي لارښوونو پیروي یې ردوله او په مقابل کې یې د هغو پدیدو پر مشاهدې تکیه غوره ګڼله چې د تجربې له لارې زده کېږي. وروستۍ تجربه‌پالنه په فلسفه کې د پوهې په اړه یوې نظریې ته وکارېده، دا نظریه پر دې اصل ولاړه ده چې وايي زده‌کړه له هغې تجربې او مشاهدې څخه جوړه ده چې د حواسو په مرسته راټوله شوې وي. له علمي پلوه «تجربوي» اصطلاح د هغو شواهدو له لارې راټولو شویو اطلاعاتو ته ویل کېږي چې د حواسو په مرسته د کتنې وړ وي یا په ځینو مواردو کې د علمي وسایلو په مرسته دقیق اندازه شوي وي.
استفاده
څېړونکی هڅه کوي چې د وسایلو (یا د انسان د حواسو) او هغه موجود تر منځ تعامل په دقیق ډول تشرېح کړي چې مشاهده کېږي. که وسایل په کې کارېدلي وي، له څېړونکي تمه کېږي چې لومړی خپل وسایل پر پېژندل شویو معیاري څيزونو وکاروي او تر کارولو وړاندې یې هم پایلې څرګندې کړي، په دې ډول د خپلو وسایلو دقت اندازه کړي. په بله وینا، دا هغه څېړنې او پایلې بیانوي چې تر دې مخکې نه دي شوې.
علمي څېړنې
د احصایوي فرضیو د ازموینې په کارولو سره د تجربوي څېړنو پایله هېڅکله نه اثباتېږي، یوازې د یوې فرضیې ملاتړ کولی شي یا یې ردولی شي او یا هم هېڅ نه‌شي کولی. دغه مېتودونه یوازې احتمالات په لاس راکوي. د علمي څېړونکو تر منځ تجربوي شواهد (له تجربوي څېړنو جلا) هغو شواهدو ته ویل کېږي چې کتونکي ته له کتلو پرته یو ډول ښکاري. مثلاً یو ترمامېتر چې هر څوک ویني، بېلابېلې اندازې ورته ښيي. دا چې تودوخه د یوه دقیق ترمامېتر په مرسته اندازه کېږي، تجربوي شواهد دي. په مقابل کې غیر تجربوي شواهد د کتونکو پر اساس ذهني دي. که تېر مثال بیا را واخلو، A کتونکی ښايي سم راپور ورکړي چې یوه خونه ګرمه ده، په داسې حال کې چې B کتونکی هم ښايي سم راپور ورکړي چې هماغه خونه سړه ده، په داسې حال کې چې دواړه پر ترمامېتر یوه اندازه ویني. د تجربوي شواهدو کارول د دغې شخصي تجربې اغېز له منځه وړي.
د تجربې له لارې د اطلاعاتو وړاندې کولو د څرنګوالي هغه تشرېحات موجود دي چې د عقل‌پالانو له‌خوا استناد پرې کېږي. کله ناکله تجربه‌پالان دې ته لېوال وي چې شکاکیت د عقل‌پالنې د یوه انتخاب یا اپشن په توګه غوره کړي. که تجربه د هغې پوهې په وړاندې کولو کې ګټوره نه وي چې عقل‌پالان استناد پرې کوي، نو بیا دوی هم موجود نه دي (پیرس، ۲۰۱۰، ۳۵). تجربه‌پالان غواړي چې د عقل‌پالانو پر ځوابونو نیوکې وکړي، په داسې حال کې چې استدلال د پوهې یا مفاهیمو مهمه سرچینه بولي. د پوهې ترلاسه کول د پوهې او مفهوم سرچینو ته په پام سره ښودل کېږي. په ځينو مواردو کې د پوهې د ترلاسه کولو په برخه کې اختلاف نورو برخو ته د متضادو ځوابونو د وړاندې کولو لامل هم کېږي. ښايي په ټولیز خاصیت کې د نظر د اختلاف ضمانت موجود وي، په داسې حال کې چې پوهه او تفکر محدودوي. تجربه‌پالان د دغه نظر له امله مشهور دي چې فطري پوهه نه‌شته، بلکې پوهه د تجربې یا د انسان د پنځو حواسو په مرسته ترلاسه شوې ده (برنارډ، ۲۰۱۱، ۵). له بل پلوه، عقل‌پالان په دې نظر ور شریک دي چې فطري علم موجود دی.
د عقل‌پالنې د پیروۍ لپاره باید د تیورۍ یا نظریې له اړوندو درېیو ادعاوو یعنې استنباط یا درک، فطري علم او فطري مفهموم څخه یوه ومنو. څومره چې مفهوم له ذهني عملیاتو او تجربې لرې کړل شي، هومره په فطري‌والي کې د معقولیت په ډېرېدو سره تر تجربې ډېرې کارکړنې لرلی شي. تر دې ور هاخوا تجربه‌پالنه په محتوا کې له ځانګړې موضوع سره په پوهې او استنتاج یا فطري شهود پورې د اړوندې شرحې د ردولو زمینه برابروي. څومره چې په موضوعي حوزه کې پر مفاهیمو او پوهه اعتراف کېږي، پوهه د انساني حواسو له لارې له تجربې سره کلکه اړیکه لري.
په پښتو کې د ياگانو سمه کارونه
نرمه، لنډه يا نرينه (ى = ay)
دې (ى) ته نرمه، لنډه يا نرينه (ى) وايي او د ژبپوهنې له معمول تعريف سره سم يو غبرگغږ يا ديفتونگ گڼل کېږي چې له يو خپلواک اواز (a) او يو نيمه خپلواک غږ (y) څخه رغېدلى دى. سره له دې چې يو شمېر اوسني ژبپوهان د ديفتونگ له معمول تعريف سره موافق نه دي او هر يو، يو بېل اواز گڼي، په هر ترتيب نرمه يا نرينه (ى) له همدغو دوو اوازونو څخه رغېدلې ده او ديوې څپې په شان يو ځل له خولې څخه راوځي. ددې (ى) دکارونې ځايونه په دې ډول دي:
زرغونېدلاى شي.
څرگنده يا معروفه (ي = i)
دا (ي) په پښتو کې يو خپلواک غږ (واول) دى چې په پښتو متن کې ډېره زياته کارول کېږي د کارونې ځينې مهم ځايونه يې په دې ډول دي:
الف – دهغو مفردو مذکرو يا نارينه نومونو دجمعې لپاره راځي چې په نرينه (ى) پاى ته رسېدلي وي لکه:
ب – دهغو مفردو مذکرو نومونو دمغيره يا دويم حالت لپاره راځي چې په نرينه (ى) پاى ته رسېدلي وي لکه:
ج – د نسبتي صفتونو يا نسبتي نومونو په پاى کې هم راځي لکه:
د – په يو شمېر کسبي نومونو کې چې ديوې پېشې يا کسب ښکارندويي کوي هم کارول کېږي لکه: ډولچي، سرنجي، توپچي، موچي، دوبي، جارچي او نور...
هـ - په يو شمېر فعلونو په تېره بيا د حال زمانې په فعلونو کې هم استعمالېږي. لکه: ځي، راځي، خوري، کړي، څښي، وړي، لولي، ناڅي، پاڅي او نور...
اوږده، مجهوله يا ښځينه (ې = e)
دا (ې) هم يو خپلواک اواز (واول) دى چې په پښتو کلمو په تېره بيا په ښځينه نومونو کې زياته کارول کېږي. دکارونې ځينې مهم ځايونه به يې دلته په گوته کړو:
الف – دا ښځينه (ې) دهغو مفردو مونثو نومونو دجمعې لپاره کارول کېږي چې په گرده (ه) يا زور (a) پاى ته رسېدلي وي. لکه:
مفرد جمع ډيوه ډيوې ښځه ښځې پاڼه پاڼې مڼه مڼې زرکه زرکې او داسې نور...
ب – دهغو مفردو مونثو نومونو دمغيره يا دويم حالت لپاره راځي چې په همدې گرده (ه) يا زور پايته رسېدلي وي. لکه: اصلي حالت مغيره حالت (ډيوه) رڼا کوي د (ډيوې) رڼا تته ده (ښځۀ) د ژوند نيمه برخه ده. بې له (ښځې) ژوندون گران دى. (پاڼه) ورژېده د توت (پاڼې) رنگ مې خوښېږي. (پلوشه) درس لولي (پلوشې) درس ولوست
ج – دهغو ښځينه صفتونو دجمعې او مغيره حالت لپاره هم راځي چې په گرده (ه) يا زور (a) پايته رسېدلي وي. لکه: مفرد او اصلي حالت مغيره او د جمعې حالت (ښه ښځه) (ښې ښځې) (ښه ښځه) ښه خوى لري (د ښې ښځې) به ښه خوى وي (سره ډيوه) (سرې ډيوې)
د – په هغو نسبتي صفتونو او فعلونو کې هم کارول کېږي چې د ښځينه نومونو لپاره کارول شوي او يا گردان شوي وي. لکه: له (بدې ورځې) ژاړم ( د ښې ورځې) خاوند شه (نجونې ژړېدلې) (خويندې خندېدلې) (تورې نڅېدلې) (وراوې تېرېدلې) او داسې نور...
هـ - په ښځينه ضميرونو او مفردو حقيقي مونثو نومونو کې هم کارول کېږي لکه: دې، هغې، ناوې، ادې، خواښې او نور... ددې (ې) يو بله ښه ځانگړنه په دې کې ده چې دکلمو په منځ کې هم خپل هويت ساتلى شي او ان که څوک وغواړي په دقيق ډول يې استعمال کړي، دکلمې په سر کې هم خپل هويت ساتلى شي لکه: (تېر) دپخوا تېر شوى او (تير) د دستک او لرگي په مانا (پېر) دمهال په مانا او (پير) دلارښود يا مرشد په مانا.
زورکۍ واله (ۍ = ə )
زورکۍ واله (ۍ = yə) د ژبپوهنې دهمغو معمولو تعريفونو له مخې يو غبرگغږ دى يانې له دوو اوازونو څخه رغېدلې ده چې يو زورکى (ə ) دى او بل (y) دى چې يو يې خپلواک (ə) دى او بل يې (y ) بېواک. په پښتو اوسنۍ الفبا کې د زورکي (ə) او زور (a) تفاوت نه ليدل کېږي او دواړه په دې بڼه (ه) ليکي، خو فکر کوم د باړه گلۍ په سيمينار کې د زور او زورکي لپاره (ه او ۀ) نښې منل شوي دي او دا يو ښه وړانديز دى. او بل يې (y) نيمه خپلواک غږ دى، د استعمال ځايونه يې په دې ډول دي:
الف – په پښتو مفردو مونثو نومونو کې راځي، کېدى شي دا نومونه يا حقيقي مونث وي يا نا حقيقي، خو په لفظي ډول پرې دمونث اطلاق کېږي. لکه: ځولۍ ، زمرۍ ، نړۍ ، گلالۍ ، ډوډۍ ، څوکۍ ، او داسې نور....... ځولۍ ، زمرۍ ، نړۍ ، گلالۍ ، ډوډۍ ، څوکۍ ، او داسې نور...
ب – د ځينو هغو نسبتي صفتونو دجمعې او مغيره حالت لپاره راځي چې په څرگنده (ي) پايته رسېدلي وي. لکه: اصلي حالت خوښي خوښۍ تربگني تربگنۍ دوستي دوستۍ خوشالي خوشالۍ دا به په يوه مثال کې هم واضح کړو: (اصلي حالت) (مغيره حالت) د احمد او محمود ترمنځ دوستي ده. د احمد او محمود د دوستۍ مزه نه شته
همزه واله ئ (y ə)
دا هم يو غبرگغږ دى او له زورکۍ والې (ۍ) سره يې په سکښت، جوړښت او تلفظ کې هېڅ تفاوت نه شته يانې دا دوه غږونه په حقيقت کې ديوې څپې په شان يو ځل له خولې څخه راوځي. پښتو ليکپوهانو د زورکۍ والې (ۍ) او همزه والې (ئ) د بېلتون نښه او ضرورت همدا گڼلى چې يوه په نومونو او بله په فعلونو کې راځي. زه به دلته د پښتو ليکپوهانو له خوا د همزه واله (ئ) د اوسني دوديز استعمال ځايونه په گوته کړم.
الف – همزه واله (ئ) اکثره د امر او نهې فعلونو په پاى کې راځي لکه: کېنئ، پاڅئ، وخورئ، مه خورئ، لاړشئ، مه ځئ او نور...
ب – د ځينو سواليه جملو په پاى کې هم راځي البته دلته هم فعلي حالت څرگندوي لکه: تاسو ټولگي ته راځئ، تاسو درس لولئ، په علمي غونډو کې برخه اخلئ او داسې نور...
د يادونې وړ ده چې همزه واله (ئ)، زورکۍ واله (ۍ) او نرمه يا نرينه (ى) دکلمو په منځ کې خپل هويت ساتلى نه شي او ځاى يې د څرگندې (ي) شکل نيسي، يوازې دکلمو په پاى کې دا (ى) گانې د شکل له پلوه خپل هويت ساتلى شي.
لکه: نړۍ + وال = نړيوال يا کلى + وال = کليوال اوس دپښتو (ى) گانو په اړه خپل نظر او وړانديز وړاندې کوم: لومړى دنومونو په اړه: پښتو (ى) گانې طبعاً د بېلابېلو اوازونو ښکارندويي کوي لکه څنگه چې هر اواز خپل يو بېل او واحد نوم لري نو پکار ده چې دهغه گرافيم يا شکل هم يو واحد او له اواز سره منطبق يو نوم ولري لکه څنگه چې موږ په خپله نوره ابڅې ( الفبا) کې دهر اواز لپاره دگرافيم يو مشخص نوم لرو او هېڅ ستونزه په کې نه وينو نو دلته هم بايد دنومونو د يو والي له لارې دا ستونزه حل شي. په دې برخه کې زما مشخص وړانديز دادى چې:
( ى = ay) ته دې نرينه (ى) وويل شي ځکه چې دا د هغې دکارونې له ځايونو او مانا سره پوره پوره مطابقت کوي، په هر ځاى کې چې دا (ى) کارول کېږي، فعل وي که صفت او يا که نوم وي دهغو ټولو خصلت به نارينه وي يا به لفظاً او يا به هم دمانا له پلوه دنارينه ځانگړتيا ترې څرگنده شي نو د (لنډې) يا (نرمې) (ى) دوه نور نومونه دې ترې حذف شي ځکه چې له مانا سره يې اړخ نه لگوي.
د يوه واول اوږد او لنډ تلفظ کول په مانا کې کوم تغير نه راولي نو ځکه دا اصطلاح يا نوم هم له مانا سره اړخ نه لگوي، نو که دې (ې) ته همغه (ښځينه ې) نوم ورکړل شي دا کار به له مانا سره مطابقت پيدا کړي.
د زورکۍ والې او همزه والې ( ۍ، ئ) په باب زما نظر دادى چې دا دواړه په حقيقت کې يو اواز دى او يا د يوه غږ دوه شکلونه دي. موږ په نورو ځايونو کې دپښتو الفبا په برخه کې په واقعيت کې د اوازونو لپاره شکلونه نه لرو او موږ د اوازونو باقي يا پوروړي يو لکه د زورکي (ə ) لپاره هم تراوسه پورې د (ه) شکل او د زور (a) لپاره هم دا (ه) شکل کاروو سره له دې چې د باړه گلۍ سيمينار د زورکي لپاره (ۀ) شکل غوره کړ خو تراوسه لا پوره دود شوى نه دى او هم د (u) او (ه) دوو اوازونو لپاره يو يو شکل ( و) لرو خو دلته بيا د يوه اواز (yə) لپاره دوه شکله لرو (ۍ = ئ) ژبپوهانو او ليکپوهانو دهمزه والې د ضرورت وجه (فعلي افاده) گڼلې، نو که د فعل، نوم او صفت د تثبيت لپاره موږ د اوازونو شکلونه بدلوو نو بيا خو هغه نورې (ى) گانې هم په فعلونو، صفتونو او نومونو کې راځي نو هغو ته مو ولې بېلابېل شکلونه غوره نه کړل له :
ى = سړى (نوم) بريالى (ستاينوم) کړېدلى دى (فعل) ي = سړي (نوم) ننگيالي (توصيفي يا ستاينوم) خوري، ځي (فعل) ې = ناوې (نوم) تودې/ سړې (صفت) خندېدلې، گرځېدلې (فعل)
نو دلته ولې دا (ى) گانې دمحتوا له مخې پر شکلونو ونه وېشل شوې. زورکۍ واله او همزه واله (ۍ،ئ) په حقيقت کې د يوه اواز ښکارندويي کوي او د يوه اواز د تثبيت لپاره يوازې يوه گرافيم يا توري ته اړتيا ده او بس. د يوه غږ لپاره د بېلابېلو تورو شتوالى دا مانا ورکوي چې موږ د يوې ژبې لپاره په يوه واحد ليکدود کې څو الفباوې ولرو او دا د ژبې زده کړه او دتدريس چارې سختوي. نو زما وړانديز دادى چې همزه والې (ئ) ته هېڅ اړتيا نه شته او دا پر ژبه يو زياتي بار دى او گټه نه لري، بايد له پښتو الفبا څخه حذف شي.
د باړه گلۍ په سيمينار کې چې يوه بله ى (ے) شکل په اختياري ډول منل شوى هغې ته هم هېڅ اړتيا نه شته او دا پر پښتو ژبه د اردو ژبې د اغېز ښکارندويي کوي او د استعمال ځايونه يې په نورو (ى) گانو افاده کېدى شي.
پښتو لوستونکو ته مې د ياگانو دزده کړې په برخه کې وړانديز دادى چې دنومونو د زده کړې پرځاى د ياگانو دتلفظ او دهغو د استعمال ځايونو ته زياته توجه وکړي نومونه (اصطلاح) کېدى شي دسړي له ياده وځي خو د ياگانو دقيق تلفظ او په حافظه کې دهغو د شکل ساتنه د ياگانو له دقيقې کارونې سره مرسته کولاى شي. لوستونکي کولاى شي لاندې شعار د ياگانو د استعمال د يوه لنډ فورمول په توگه په پام کې ونيسي او په هره کلمه کې چې ( ى گانې) کارول شوې وي د همدې فورمول له مخې يې دتلفظ په پام کې نيولو سره وکاروي: دا فورمول دادى:
پورتني فورمول کې د هرې (ى) شکل او تلفظ په پام کې ونيسئ او په هره کلمه کې چې (ى) کارېدلې وي هغه له دې تلفظ او شکل سره منطبق کړئ نو کېدى شي په سم ډول يې وکاروئ.
وېشنيزه:پښتو ژبه
۱۵۱ (عدد)
۱۵۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۰ څخه  مخکي او د ۱۵۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۵۱:
په کلینډر کې
۱۵۱ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
مدافعتي نظام
مدافعتي نظام يوه بيالوژيکي پروسه ده چې يو ژوندی موجود له ناروغيو ساتي. دا نظام د پيتوجينونو (ناروغوونکو) پراخ انواع کشف او ورته ځواب وايي، له وايرسونو نيولې بیا تر پرازيتي چینجيو پورې، تر څنګ يې د سرطان حجرو او شیانو پورې لکه د لرګریو خلکي، دوی د ژوندي موجود د خپلو صحي نسجونو څخه جلا کوي. ډيری انواع دوه ډوله د مدافعتي نظام ستر فرعي نظامونه لري. پيدايښتي مدافعتي نظام د حالاتو او محرکاتو پراخه ډلو لپاره له مخکې څخه جوړ شوی غبرګون او ځواب ويل وړاندې کوي. تطبيقي مدافعتي نظام د مالیکونو پېژندل زده کوي او د هر محرک په وړاندې مناسب غبرګون ښيي، له کوم سره چې له مخکې مخ شوی وي. دواړه د خپلو فعالیتونو د تر سره کولو لپاره له مالیکولونو او حجرو څخه کار اخلي.
نږدې ټول ژوندي موجودات يو ډول مدافعتي نظام لري. باکتریا د انزایمونو په بڼه لومړنی مدافعتي نظام لري چې د وايرس له ککړتیا يې ساتنه کوي، نو مدافعتي لارې چارې په لرغونو بوټو او ژويو کې منځ ته راغلې او د دوی په اوسني زوزات کې پاتې دي. په دې لارو چارو کې «فاګوسيتوز» (پردي شیان ويجاړونکې حجرې)، د ميکروبونو ضد «پپټيدونه» چې «ديفينسنس» يې بولي او بشپړيز نظامونه شامل دي. د انسانانو په ګډون د ژامې لرونکي ملا تير والا ژوي ډېر پېچلی مدافعتي ترتيبونه لري، په کومو کې چې په ډېر اغېزناک ډول د «پيتوجينز» د پېژندلو وړتيا وي. تطبيقي مدافعتي نظام (يا تر لاسه شوی) مدافعتي يادښت جوړوي، د کوم په پايله کې چې وروسته له «پيتوجين» سره د مقابلې په وړاندې ځواب ويلو کې زياتوالی راځي. د تر لاسه شوې مدافعې دا پروسه د واکسين بنسټ دی.
شونې ده چې د مدافعې په نظام کې وظيفي خرابي د خپل سري مدافعي ناروغيو، التهابي ناروغيو او سرطان لامل وګرځي. مدافعتي زیان هغه وخت منځ ته راځي، کله چې مدافعتي نظام له معمول څخه کم فعال وي، په پايله کې بيا بيا پېښېدونکي او ژوند ګواښونکې ناروغۍ منځ ته راځي. په انسانانو کې، مدافعتي زيان شونې ده چې د «جينياتي» ناروغيو پايله وي، لکه سخت شريک مدافعتي زيان، تر لاسه شوي حالات يې لکه HIV/AIDS، يا د مدافعې ځپونکو درملو کارول دي. د خپل سري مدافعتي قوت پايله د يو ډېر زيات مدافعتي نظام څخه منځ ته راځي، کوم چې په عادي نسجونو بريد کوي، په داسې ډول لکه دا چې بهرني موجودات وي. په عامو خپلسرو مدافعتي ناروغیو کې «هاشيموتو ټيرويديټونه» (د ستوني مرغړي)، «ارتريت روماتيود» (روماتيزم د بندونو پړسېدل)، د «شوګر ميليتس ۱» نوع او منظم «اريتماتوز» شامل دي. ايمونولوژي د مدافعتي نظام د ټولو اړخونو مطالعه په ځان کې رانغاړي.
ګڼ پوړيزه دفاع
مدافعتي نظام خپل کوربه د مخ پر وده خصوصيت ګڼ پوړيزې دفاع په مرسته له جراثيمو څخه ژغوري. جسماني خنډونه د «پيتوجينز» په څېر باکترياوې او وايرس په جسم کې له داخلېدو څخه منع کوي. که چېرې يو پيتروجين له دې خنډونو څخه تېرېږي، نو يو پيدايښتي مدافعتي نظام په سملاسي ډول، يو ناځانګړی ځواب واي. پيدايښتي مدافعتي نظامونه په ټولو ژويو کې موندل کېږي. که چېرته پيتوجينونه د پيدايښتي ځواب څخه خوندي کېږي، نو د ملا تير لرونکي د خونديتابه يو بل پوړ لري، کوم ته چې تطبيقي مدافعتي نظام وايي او دا بيا د پيدايښتي ځواب په مټ فعاليږي. په دې ځای کې مفداعتي نظام د عفونيت پر مهال د دې رد عمل خپلوي، څو د پيتوجين څخه خپله پېژندنه زياته کړي. دا غوره ځواب يا غبرګون د پيتوجين له ختميدو وروسته، د يو ايمونولوجيکي يادښت په ډول په خپل ځای پاتې کيږي، او کله چې له پيتوجين سره مخامخ کېږي، تطبيقي مدافعتي نظام ته د چټکو او پیاوړو بريدونو اجازه ورکوي.
پيدايښتي او تطبيقي مدافعتي نظام دواړه د خپلو او پرديو ماليکيولونو تر منځ د توپير په وړتيا پورې اړه لري. په ایمونولوژي کې، خپل ماليکولونه د يوه ژوندي موجود د جسم هغه اجزاوې دي چې د مدافعتي نظام په مټ يې له بهرنيو مادو سره توپير کېدای شي، خو له بلې خوا، پردي مالیکونه هغه دي چې د بهرنيو ماليکولونو په توګه پېژندل شوي دي. د پرديو ماليکونو يوې ډلې ته انټيجين ويل کېږي (په اصل کې د بدن مدافعتي نظام توليدولو له امله دا نوم ورکړل شوی) او په دې ډول تعريف شوي چې دا هغه مادي دي چې د ځانګړې دفاع تر لاسه کوونکو پورې اړه لري او مدافعتي ځواب ويل منځ ته راوړي.
سطحي خنډونه
د ميخانيکي، کيمياوي او بيالوژيکي خنډونو په ګډون، ډېری خنډونه اوموانع شته چې ژوندي موجودات له جراثيمو ساتي. د ډېرو پاڼو مومي پوستکی، د خځنده ګانو بهرنی جسمي جوړښت، په بهرني ډول جمع شوې هګیو پوښ او پوټکی او پوستکی د ميخانیکي خنډونو بېلګې دي، کوم چې د جراثيمو په وړاندې لومړۍ مدافعتي کرښه ده. ژوندي موجودات په بشپړ ډول د خپلو چاپيريالونو څخه نه شي پټيدای، په همدې بنسټ نظامونه د بدن د پرانيستونکو د خونديتابه لپاره کار کوي، لکه سږي، کولمې او د متيازو دستګاه ګانې. په سږوکې، ټوخی او پرنجی پيتوجينونه او نور محرکات له تنفسي ماشين څخه په ميخانيکي ډول راباسي. د اوښکو او متيازو پاکوالی هم په ميخانيکي ډول پيتوجينونه بهر ته وباسي، په داسې حال کې چې د معدې او ساه د نالۍ له لارې وتونکي بلغم مايکروجينزمونه د ايسارولو او نيولو په توګه دنده تر سره کوي.
د تناسلي دستګاه او معدې په ناليو کې، «کامنسل فلورا» د خوراک او ځای لپاره د پيتوجينيک باکټرياوو سره د مقابلې له لارې د بيالوژيکي خنډونو په توګه کار کوي، او په ځينو حالاتو کې، د دوی په چاپيريالونو کې حالات بدلوي، لکه pH يا شته اوسپنه. د پايلې په توګه د دې شونتيا کمېږي چې پيتوجينونه به پوره شمېرې ته ورسېږي چې د ناروغۍ لامل وګرځي.
پيدايښتي مدافعتي نظام
کوچني ژوندي موجودات يا سموم چې په برياليتوب سره په ژونديو موجوداتو کې داخليږي ،له حجرو او پيداښتي خونديتابه نظام له تګلارو سره مخامخ کېږي. پيدايښتي غبرګون هغه مهال پيل کيږي، کله چې ميکروبونه د نمونې پېژندونکو تر لاسه کوونکو سره مخامخ کېږي، کوم چې هغه اجزا پېژني چې د کوچنيو ژونديو موجوداتو د پراخو ډلو په منځ کې پېژندل شوي دي، يا هغه مهال کله چې له منځه ولاړ شي، زخمي شي يا ترفشار لاندې حجرې د خبرداري نښې واستوي، ډېری يې د همدې تر لاسه کوونکو په مټ د هغو په څېر پېژندل کېږي، کوم چې پيتوجنيونونه پېژني. پيدايښتي يا ذاتي مدافعتي مشخص نه دی، دا معنا چې دا نظامونه پيتوجينونو ته په عمومي طريقو ځواب وايي. دا نظام د يو پيتوجين په وړاندې د اوږدې مودې دفاع نه وړاندې کوي. پيدايښتي خونديتابه نظام په ډېرو ژونديو موجوداتو کې د کوربه دفاع غالب نظام دی او په بوټو کې یواځينی دی.
د خونديتابه احساس
په ذاتي مدافعتي نظام کې حجرې د نمونې د پېژندونکو تر لاسه کوونکو څخه کار اخلي، څو د مالیکولونو هغه جوړښت وپېژني، کوم چې د پيتوجينونو له خوا توليد شوي وي. دا پروتين دي چې په بنسټيز ډول د پيداښتي مدافعتي نظام د حجرو په مټ پېژندل کېږي، لکه «ډينټريک» حجرې (درې بڼه ييزې)، مايکروفيجز، مونوسيټ، نيوتروفايل او اپيتيال حجرې، تر څو د ماليکولونو دوه ډلې وپېژني چې هغه دا دي: د پيتوجين اړوند مالیکولي نمونې (PAMPs)، کومې چې د ميکروبي پيتوجينونو اړوند دي او د زيان اړوند  ماليکولي نمونې (DAMPs)، کومې چې د کوربه حجرو د اجزاوو اړوند دي، کومې چې د حجرې د زيان يا مړينې پر مهال خوشې کېږي.
د مکسیکو د آیالاتونو نوملړ
د مکسیکو ایالاتون د مکسیکو هیواد د ښارونو نوملړ. .
انور سادات
محمد انور السادات (د ۱۹۱۸ کال د ډسمبر له ۲۵ – د ۱۹۸۱ کال د اکتوبر تر ۶) یو مصري سیاستوال او پوځي افسر و چې د ۱۹۷۰ کال د اکتوبر له ۱۵ څخه تر ۱۹۸۱ کال د اکتوبر تر ۶ د بنسټپالو پوځي افسرانو له لوري تر وژل کېدو پورې یې د مصر د دریم ولسمشر په توګه دنده پر مخ یوړه. سادات د ازادو افسرانو یو جګپوړی غړی و چې د ۱۹۵۲ کال د مصر په انقلاب کې یې پاچا فاروق له واکه لرې کړ او د ولسمشر جمال عبدالناصر باوري ملګری و، چې د هغه تر واک لاندې یې دوه ځله یې د مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه او په ۱۹۷۰ کال کې د ولسمشر په توګه بریالی شو. په ۱۹۷۸ کال کې سادات او د اسراییلو لومړي وزیر میناخېم بیګن د متحده ایالاتو له ولسمشر جیمي کارټر په مرسته د سولې تړون لاسلیک کړ چې پر بنسټ یې دوی د نوبل د سولې جایزې وړ وپېژندل شول.
نوموړي د ولسمشر په توګه په خپلو یوولسو کلونو په اوږدو کې د مصر لاره بدله کړه، د ناصر پلوه له ډېرو سیاسي او اقتصادي اصولو څخه څنګ ته شو چې څو-ګوندي نظام یې بېرته راپورته کړ او د انفتاح اقتصادي سیاست یې په لاره واچوه. نوموړي د ولسمشر په توګه د ۱۹۷۳ کال په یوم کیپور جنګ کې د مصر مشري وکړه ترڅو د مصر سینا ټاپووزمه بېرته ترلاسه کړي، چې اسراییلو د ۱۹۶۷ کال له شپږ ورځنۍ جګړې را په دې خوا اشغال کړې وه، چې دې کار هغه په مصر او د یو څه وخت لپاره په پراخه عربي نړۍ کې د یو اتل په بڼه را پورته کړ. هغه وروسته له اسراییلو سره په خبرو اترو کې ښکېل شو، چې د مصر – اسراییلو د سولې د تړون لامل شوې؛ دې د نوموړي او میناخیم لپاره د نوبل د سولې جایزه وګټله، چې سادات لومړی مسلمان نوبل جایزه ګټونکی شو. که څه هم د دې تړون په اړه غبرګون - چې په پایله کې سینای بېرته له مصر سره یوځای شوه - په عمومي ډول د مصریانو ترمنځ د خوښې وړ و، خو د دې د هېواد اخوان المسلمین او کیڼ اړخو له خوا رد شو او داسې احساس یې را منځ ته کړ چې سادات د فلسطیني دولت د یقیني کولو هڅې پرېښودې. د سوډان په استثنا، عربي نړۍ او د فلسطین د ازادۍ سازمان (PLO) د سادات د هڅو سره سخت مخالفت وکړ چې ګواکي له عربي دولتونو سره له مخکینۍ مشورې پرته یې له اسراییلو سره جلا سوله کړې ده. د فلسطین په ستونزه کې د دوی سره د پخلاینې څخه د نوموړي د انکار په پایله کې مصر له ۱۹۷۹ کال څخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د عربي اتحاد څخه ویستل شو. همدارنګه د سولې تړون د هغو بنسټیزو لامونو څخه و د هغه د وژنې لامل شو. د ۱۹۸۱ کال د اکتوبر په شپږمه د اکتوبر د شپږمې په رسم ګذشت کې د خالد اسلامبولي په مشرۍ وسله والو په قاهره کې پر سادات د اتومات ټوپک ډزې وکړې او هغه یې وواژه.
د ژوند لومړي کلونه او انقلابې کړنې
انور سادات د ۱۹۱۸ کال د ډسمبر په ۲۵ مه په میت ابو الکوم کې چې د منوفیا د والي په برخه کې چې هغه مهال د مصر سلطنت و، په یوې غریبې کورنۍ وزېږېد چې ۱۳ وروڼو او خویندې یې درلودې. د هغه یو ورور عاطف سادات وروسته پیلوټ شو او د ۱۹۷۳ کال د اکتوبر په جګړه کې ووژل شو. د هغه پلار، انور محمد السادات، د بر مصر اوسېدونکی و، او مور یې، سیت البرین، له پلار څخه سوډاني وه.
نوموړی د قاهرې، چې هغه مهال د مصر د پاچاهۍ پلازمېنه وه، له شاهي پوځي اکاډمۍ څخه په ۱۹۳۸ کال کې فارغ شو او د سیګنال قول اردو ته ولېږل شو. هغه اردو ته د دوهم بریدمن په توګه لاړ شو او په انګلیس - مصر سوډان (سوډان په هغه وخت کې د برتانیا او مصر د ګډې واکمنۍ لاندې ګډ حکومت و) دنده ور وسپارل شوه. هلته يې له جمال عبدالناصر او د څو نورو ټیټ پوړو افسرانو سره ولیدل او د ازادو افسرانو پټ خوځښت یې را منځ ته کړ چې دې سازمان له مصر څخه د انګلیسانو د ايستلو او د شاهي فساد د له منځه وړلو ژمنه يې وکړه.
نوموړي د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د بریتانوي ځواکونو له لورې له دې امله زندانی شو چې د اشغالګرو ځواکونو په شړلو کې یې د محوري ځواکونو څخه د مرستې د ترلاسه کولو هڅې کولې. هغه د دوهمې نړیوالې جګړې له پای وروسته، په ​​هغه وخت کې د پټې ټولنې سره ولیدل او د وفد ګوند تر مشرۍ لاندې حکومت کې یې د مالیې وزیر او د مصر-انګلیس د دوستۍ ټولنې مشر، امین عثمان د وژنې پرېکړه وکړه چې له انګلیسانو سره یې پراخه خواخوږي درلوده. عثمان د ۱۹۴۶ کال د جنورۍ په میاشت کې ووژل شو. د امین عثمان له وژلو وروسته سادات بیا زندان ته ستون شو. هغه د قرمیدان په زندان کې د زندان له خورا سختو کړاوونو سره مخ شو، خو د حسین توفیق په قضیه کې لومړی تورن په تېښته بریالی شو او د جرم د ثبوت له نه شتون وروسته ټول تورونه له منځه ولاړل او تورن خوشي شول. ځوان افسر صلاح ذوالفقار چې په هغه وخت کې په زندان کې مامور و او د سادات پر اتلولۍ یې د زړه له کومي باور درلود چې د خپل هېواد لپاره یې د وطن دوستۍ ونډه لوبولې وه، په داسې حال کې چې زنداني هم و خو په دې باور و چې له خپل وطن سره د مينې له امله بندیان شوي دي. ذوالفقار له ځانه سره د ښاغلو لپاره خواړه، اخبارونه او سګريټ راوړل او له خپلې کورنۍ سره يې د ليدنې د اجازې په ترلاسه کولو کې ډېره مرسته کوله. انور سادات په ډېرو سیاسي خوځښتونو کې، د اخوان المسلمین، فاشیست ځوان مصر، د مصر د مانۍ د اوسپنیزو ساتونکو، او د آزادو افسرانو په نامه د پټو نظامي ډلو په ګډون، کارنده غړی و. سادات له خپلو ملګرو ازادو افسرانو سره یوځای په هغه پوځي کودتا کې برخه واخیسته چې د ۱۹۵۲ کال د مصر انقلاب یې پیل کړ چې د همدې کال د جولای په ۲۳ مه یې پاچا فاروق له واکه لرې کړ. سادات ته دنده ورکړل شوې وه چې د انقلاب خبرونه د راډیو له لارې د مصر خلکو ته ورسوي.
د ناصر د ولسمشرۍ په اوږدو کې
سادات د جمال عبدالناصر د واکمنۍ پر مهال په ۱۹۵۴ کال کې د دولت وزیر وټاکل شو او د الجمهوریه د نوې ورځپاڼې مسئول مدیر هم وټاکل شو. نوموړي په ۱۹۵۹ کال کې د ملي یوالي د منشي په توګه دنده پیل کړه سادات (له ۱۹۶۰ – ۱۹۶۸پورې) د مصر د ولسي جرګې رئیس او بیا په ۱۹۶۴ کال کې مرستیال ولسمشر او د ولسمشرۍ د شورا غړی و او د ۱۹۶۹ کال په ډسمبر کې بیا د مرستیال ولسمشر په توګه وټاکل شو.
د روسيې سترواکي
د روسيې سترواکي چې په عام ډول ورته سترواکه روسيه وايي، يوه تاريخي سترواکي وه چې له ۱۷۲۱ ز کال څخه په Eurasia کې د روسيې د Tsardom په بريالی کېدلو او سره د Nystad له تړون څخه وروسته پراخه شوه، چې سترې شمالي جګړې (Great Northern War) يې پای ته ورساوه. د روسيې سترواکي د ګاونډيو سيالو ځواکونو له پرېوتنې سره په يوه وخت کې پېښه [رامنځته] شوه. ياد سيال ځواکونه د سويډن سترواکي، پولينډ او ليتوانيا، ايران، عثماني سترواکي او Qing China وو. د روسيې سترواکۍ د هغه لنډ مهاله حکومت له لورې د جمهوريت تر اعلامولو پورې دوام وکړ، چې د ۱۹۱۷ ز کال د فبروری له اوښتون (February Revolution) څخه وروسته يې واک تر لاسه کړ. دا سترواکي چې په تاريخ کې درېيمه تر ټولو پراخه سترواکي وه او په اروپا، اسيا او شمالي امريکا (درېو لويو وچو) کې غځېدله، د اندازې له مخې ورڅخه يوازې د بریتانيې او مغلو سترواکۍ مخکې وې. د ۱۸۹۷ز کال سرشمېرنې له مخې د ۱۲۵۶ ميليونه وګړو په لرلو سره د روسيې سترواکۍ له Qing China او هندوستان څخه وروسته، په هغه وخت کې د نړۍ درېيم تر ټولو ستر نفوس درلود، لکه: د نورو سترواکيو غوندې دې سترواکۍ هم ستر اقتصادي، توکميز، ژبني او مذهبي توپير ته بڼه ورکړه او څرګند ه شوه.
د ۱۰مو او ۱۷ مو پېړيو په منځ کې دا خاوره، د boyars په نوم د يو شريف ټولګي له لورې اداره کېده، چې په راس کې يې تزار و چې وروسته سترواک شو. Tsar Ivan III (۱۵۰۵ – ۱۴۶۲ز کلونه) د هغې سترواکۍ د بنسټ ډبره کېښوده، چې وروسته راښکاره شوه. نوموړي د خپل دولت سيمه درې برابره کړه، د Golden Horde واکمني يې پای ته ورسوله، د مسکو کرملين يې بيا نوی کړ او د روسي دولت بنسټ يې کېښود. د رومانوف مجلس House of Romanov روسي سترواکي په ۱۷۲۱ ز کې له پيل څخه تر ۱۷۶۲ز کال  پورې اداره کړه. د دې سترواکۍ د پلارواک المان د پښت مورواکه څانګه House of Holstien-Gottorp-Romanov)) له ۱۷۶۲ ز کال څخه د سترواکۍ تر پايه پورې حکومت وکړ. د ۱۹ مې پېړۍ په پيل کې، نوموړې سترواکي په شمال کې د شمالي قطب له سمندر څخه په سوېل کې تور سمندر ته، په لوېديځ کې له بالتيک سمندر څخه الاسکا او شمالي کليفورنيا ته او په ختيځه برخه کې شمالي امريکا ته پراخه شوه. د ۱۹ مې پېړۍ په پای کې يې ښايي غوښتل، د شمال ختيځې اسيا ځينې برخې او مرکزي اسيا تر لاسه کړي.
سترواک Peter I (۱۷۲۵ – ۱۶۸۲ز کلونه) ګڼې جګړې وکړې او وار له مخه لويه سترواکي يې يو ستر اروپايي ځواک ته پراخه کړه. نوموړي پلازمېنه له مسکو څخه نوي ډول ښار سنټ پيټرزبرګ (Saint Petersburg) ته ولېږدوله، چې د لويديځې طرحې يا نقشې له مخې په پراخه ډول جوړ شوی و. نوموړي د يوه کلتوري اوښتون مشري وکړه، چې د ځينو دوديز پلوي او د منځنيو دورو ټولنيز او سياسي اداب او رسمونه يې په معاصرو علمي، لويديځ ته مايل او د خرڅ ورکوونې نظام سره بدل کړل. د سترې کترينا (Catherine the Great (1762–1796)) په نوم سترواکې د سرو زرو د دورې مشري وکړه. نوموړې د بريا، زبېښاک [استعمار] او سياسي اړيکو له لارې دولت پراخ کړ، په داسې حال کې چې په لويديځو اروپايي کرښو سره يې د لومړي Peter د معاصريت کړنلارې ته دوام ورکړ. سترواک لومړي الکساندر (Emperor Alexander I (1801-1825)) د اروپا د اداره کولو په موخه د ناپيليون هيلو ته په ماتې ورکولو او همدارنګه د محافظه کار پاچاهيو د مقدس يووالي (Holy Alliance) قانون جوړونه کې يې ستره ونډه ولوبوله. روسيه لويديځ، سوېل او ختيځ ته نوره هم پراخه شوه او د هغه وخت يو له تر ټولو ځواکمنو اروپايي سترواکيو څخه شوه. د روسيې او ترکيې تر منځ جګړې کې يې برياوې د کريميا په جګړه کې (۱۸۵۶ – ۱۸۵۳ ز کلونه) د ماتې ورکولو له مخې وکتل شوې، چې د سمون يوې دورې او په مرکزي اسيا کې يې پياوړې پراختيا ته لاره هواره کړه. سترواک دويم الکساندر (Emperor Alexander II (1855–1881)) ګڼ سمونونه رامنځته کړل، چې تر ټولو ناڅاپي هغه يې په ۱۸۶۱ کې د ټولو ۲۳ ميليونه مريانو خپلواک کول وو. په ختيځه اروپا کې د نوموړي سياست په عثماني سترواکۍ کې دننه د ختيځ ارتودوکس عيسويانو (Eastern Orthodox Christians) خونديتوب راونغاړه. دا په ۱۹۱۴ ز کال د مرکزي ځواکونو پر وړاندې د متحد ځواکونو په پلوۍ، لومړۍ نړيوالې جګړې ته د روسيې د ننوتلو يو لارښود عامل و.
د روسيې سترواکۍ د ارتودوکس، يو واکۍ (اټوکراسۍ) او مليت په نظرياتو اصولو له مخې د ۱۹۰۵ کال اوښتون (هغې مودې) پورې د یو بشپړ شاهي دولت په توګه دنده تر سره کړه، چې په نوم يو نيمه قانوني شاهي دولت [مشروطه شاهي] رامنځته شو. د لومړۍ نړيوالې جګړې پر مهال يې په کمزوري ډول عمل وکړ، چې د فبروري اوښتون او د دويم Nicholas د ګوښه کېدنې لامل شو او له همدې څخه وروسته شاهي نظام له منځه لاړ [لغوه شو]. د اکتوبر اوښتون (October Revolution) کې بلشويکانو واک تر لاسه کړ، چې د روسيې کورنۍ جګړې ته يې لاره هواره کړه. بلشويکانو په ۱۹۱۸ ز کې سترواکه کورنۍ له منځه یووړه او په ۱۹۲۲ ز کال يې  په کورنيو جګړو کې له برياوو څخه وروسته شوروي اتحاد (Soviet Union) رامنځته کړ.
تاريخچه
که څه هم ياده سترواکي د تزار د دورې د سترواک لومړي Peter له لوري په ۱۷۲۱ ز کال د Nystad تړون څخه تر وروسته مودې پورې په رسمي ډول نه وه اعلان شوې، ځيني تاريخپوهان استدلال کوي، چې نوموړې سترواکي هغه وخت منځته راغله چې د روسيې درېيم ايون (Ivan III of Russia) په ۱۴۷۸ز کال  کې Veliky Novgorod ونيو. د بل ليد لوری له مخې د Tsardom اصطلاح چې په ۱۵۴۷ ز کال کې د څلورم ايون (Ivan IV) د تاج پر سر ايښودلو له دود څخه وروسته وکارول شوه، وار له مخه د «سترواکۍ» لپاره يو معاصر روسي ويی و.
نفوس
د روسيې ډېره پراختيا په ۱۷ مه پېړۍ کې د Pacific د لومړۍ مستعمره کوونې لوړ ټکي ته په رسېدلو، له ۱۶۵۴ ز کال څخه تر ۱۶۶۷ز کال پورې د روسيې او پولينډ تر منځ جګړې چې د کيڼ اړخي اوکرايني بانک مرستې ته يې لاره هواره کړه او د روسيې له لوري د صربستان په نيولو سره پېښه شوه. پولينډ له ۱۷۷۲ ز کال څخه تر ۱۸۱۵ ز کال دوره کې د خپلو درې ګاونډيو ځواکونو له لورې وېشل شوی و، چې ډېری خاوره او نفوس يې د روسي حکومت له لوري نيول شوي وو. په ۱۹ مه پېړۍ کې د روسي سترواکۍ تر ټولو زياته وده د صربستان سويل ته په مرکزي او ختيځه اسيا کې د سيمې له نيولو څخه تر لاسه شوه. په ۱۷۹۵ ز کال کې د پولينډ له وېش څخه وروسته روسيه په اروپا کې له فرانسې څخه مخکې تر ټولو ګڼ وګړيز دولت شو.
ستر پيټر Peter the Great (1672-1725)
لومړی پيتر چې ستر پيټر هم ورته وايي، روسي سترواکۍ ته د اروپايي دولتي نظام په ورپېژندلو کې ستره ونډه ولوبوله. هغه مهال چې د سترواکۍ پراخو سيمو ۱۴ ميليونه نفوس درلود، د غلو دانو حاصلات د لويديځ [غلو دانو] شا ته پاتې شول. په ښارګوټو کې يوازې د کوچنۍ سلنې اوسېدونکو څخه پرته نور نږدې ټول نفوس کرنې ته ځانګړی [وقف] شو. د kholop ټولګی، چې دريځ يا موقف يې مريانو ته نږدې و، په روسيه کې تر ۱۷۲۳ کال يا هغې مودې پورې يو ستر بنسټ پاتې شو، چې Peter د کورنۍ kholops د کور مريانو ته واړول؛ په دې ډول يې دوی د رايې ورکولو د ماليه لګونې لپاره وشمېرل؟ د روسيې کرنيز kholops د ۱۶۷۹ز کال په لومړيو کې په رسمي ډول مريانو ته اړول شوي دي. دوی د ۱۹ پېړۍ تر وروستيو پورې، په يو فيوډالي حس کې په زياته اندازه په ځمکې پورې تړل شوي وو.