cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دولت خان لودي
دولت خان لودي (په انگرېزي: Dawlat Khan Lodi) د لودي سلطنت د وروستي سلطان ابراهيم لودي د واکمنۍ پر وخت کې د لاهور والي وو. کله چې د دولت خان لودي او د ابراهيم لودي تر مېنځ اختلافات پيدا شول، نو دولت خان لودي بابر ته بلنه ورکړړه چې د ابراهيم لودي سلطنت باندې يرغل وکړي او هغه ورته ړنگ کړي.
مخينه
ابراهيم لودي (1517-1526), يو کمزوری واکمن ؤ، هغه د خپل ورور او د خپل دربار د يو شمېر اشرافيانو او وزيرانو سره د واک د ترلاسه کولو په اختلاف او جنجال کې هم ښکېل وو. دولت خان لودي د عالم خان (د ابراهيم لودي تره وو) په مرسته د ابراهيم لودي پر وړاندې يوه دسيسه جوړه کړه او بابر يې دې ته وهڅاوه چې ډېلي باندې يرغل وکړي او د ابراهيم نه سلطنت په زوره واخلي. او په همدې توگه په ۱۵۲۶ ز. کال کې د پاني پت جگړه پيل شوه او سلطان ابراهيم لودي، د لودي ټبر وروستی پاچا، خپل ژوند په همدې جگړه کې له لاسه ورکړ. د پاني پت همدې جگړې په هند کې د لودي سطنت د پای ټکی کېشوده او د مغولو د امپراتورۍ دور پيل شو. . بيا يو څه وخت وروسته دولت خان لودي هم د بابر سره د ټگۍ هڅه کړې وه چې د بابر او د ابراهيم لودي لپاره يې يوه يوه توره ايښې وه. که څه هم چې دولت خان لودي د پنجاب والي ؤ خو هغه تل د خپلواکې واکمنۍ د ترلاسه کولو غوښتونکی وو. او په همدې خاطر يې بابر د لوديانو په وړاندې هڅولی ؤ. عالم خان لودي هم بابر د لوديانو په وړاندې ودراوه.
۶۱ (عدد)
۶۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۶۰ څخه  مخکي او د ۶۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۶۱:
په کلینډر کې
۶۱ کولاي سي:
په کیمیا کې
۶۱ د پروميتيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۶۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
عبدالواحد نظري
عبدالواحد نظري (زېږېدنه: ۱۳۳۲ ل. - ) (په انگرېزي:Abdul Wahid Nazari) يو افغان ليکوال، د فلمونو ډايرکټر او جوړونکی دی. دم مهال نوموړی د افغانستان ملي راډيو تلويزون ريس دی.
مخینه
ښاغلی ډاکټر عبدالوا حد نظري د ډ اکټر محمد امين نظري زوی په ١٣٣٢ل کال د کب د ميا شتي په شپږمه د کندهار ار په يوه رو حاني کورنی کي ستر گي پرا نستلي.
زده کړې
پس له لومړنيو زده کړوچې دکندهار په احمد شا هي دکا بل د مير ويس نيکه په متو سطه او د رحمن بابا په ليسه کي يې تر سره کړي په ١٣٥٢ هـ. ل کال د کابل پو هنتون د حقو قو او سيا سي علومو پو هنځي ته بر يالی سو. په ١٣٥٣ هـ. ل کال د يوه تحصيلي بورس څخه په گټه دلوړو زده کړو په نيت د سينما او تلويزيون د ډايرکټ په بر خه کي د بلغاريا هيواد ته ولاړ ۰ په ١٣٦١ هـ .ل کال کي د دکتورا معادل ديپلوم په اخستلو سره هيواد ته را ستون سو.
دندې
د ١٣٦١ کال را هيسي د ډايرکټر په صفت لو مړی په تلويزيون او بيا په افغان فلم کي په کار بوخت سو. په ور ستيو کلو نو کي د افغان فلم درئيس ، د هنر مندانو د ټولني د سينما د انجمن د رئيس په تو گه اودکابل پوهنتون د هنرو نو په پو هنځي کي د استاد دنده تر سره کوله.
ښاغلی وا حد نظري د هغه علا قي له مخي چي د تمثيل او هنر سره يې درلوده په ١٣٤٤ هـ .ل کال کې د وخت د را ډيو د کو چنيانو دپرو گرام سره همکاري پيل کړه ترسو ددي پرو گرام کا کا منجاني سو ، بيايې دراډيو دډرام او داستان د په بر خه کي په کار پيل وکړ او دنورو رنگارنگ رولونو تر څنگ يې لومړني پر له پسي دا ستان د سکيني او اومرا په نا مه د او مرا رول ولوبوه او همد راز لو مړنی مسټر فلا ور کميډي نندا ره يې را پيل کړه.
هنري جوړوني يې د تحصيل په دوران کي دنورور لنډو مستندو او هنري فلمونو تر څنگ تلويزيوني فلمونه لکه < ستاسو په هيواد کي مگر خر نسته > او < دري شپي ديو زرو يو ي شپي څخه > د ياد وني وړ دي د سينما په بر خه کي دلنډو مستندو فلمونو د< وطن پا لنځی > په ١٩٨٣ کال او (انقلاب دتکامل په پړاو کي )فلم د ١٩٨٤ کال کي ، لوړ هنري فلمونه يې د لحظه ها په ١٩٨٤ او دا رمان ١٩٨٨ کال او تلويزيوني فلمونه لکه کا غوشچي ١٩٨٤ ، دلمر په لور ١٩٩٢ افغانستان بيله شور ويانو څخه مستند ١٩٩٠ او ، د کونډې ځوی لو مړنی ټولنیز نقدي کميډي سر يال په ١٩٩١ کال کې په درېو بر خو کې د سينما مينه والو ته وړا ندې کړل او لو مړنی ټلويزيوني تيا تر د رئيس په نا مه او نجلۍ دده د جوړونو څخه دي.
په مها جرت کې يې د گمراه ٢٠٠٢ ، او هجرت ٢٠٠٤ هنري فلمونه دسينما د مينه والو لپاره ېې راووېستل.
د ١٣٦١ کال را هيسې يې دطنز په ليکلو پيل کړی او همدا رازېې د سينما په هکله تيوريکي مقالې او ژباړې، فلمي لنډې سنار يو گا نې لنډې نندا رې، او کو چنيانو ته ېې دا ستا نونه او طنزونه په دننه او بهر کې چاپ کړي دي.
چاپ شوي آثار
ښاغلي وا حد نظري لو مړی افغا ني فلم ډائرکټر دی چي په نړېواله کچه ېې  د فلم نندارې   فيسټيوال کې  د نورو فلم څارونکو  په اړخ کې ېې بلنه ترلاسه کړې ده.
ډاکټر وا حد نظري دا فغانستان دکلتور د غوره کارکونکي لقب په ١٩٨٨ کال کې تر لا سه کړی او ډيرې نورې مطبو عا تي او هنري جا يزې او ډيپلو مونه يې دننه له هيواده څخه او په خا رجي فيسټیوالونو کې تر لا سه کړي دي. په دي نژدو وختونو کې يې په بهر کې د يو شمېر ژور نا لسټانود ټولنې څخه د اگر نديدي با ور کن طنزي ټولگې ته د طنز غوره جا يزه ور کړه. ښاغلی وا حد نظري ١٩٩٣ کال را هيسي د خپلي کورنی سره په المان کي ژوند کوي. او د ١٩٩٥ کال را هيسي دالمان دډايرکټرانو دټولني غړيتوب لري.
د۲۰۰۴ کال د مارچ په ۱۳ په جرمني کي د افغان فلم او تياتر د مرکز او د افغانستان د کلتوري ودي ټولني لخوا د ښاغلي واحد نظري پنځوسمه کليزه د ليورکوزن په ښار کي دگڼ شمير فرهنگیانو په گډون ونماځل شوه۰
ښاغلی نظري دم گړۍ په جرمني کې د افغان سینما اوتیاتر مرکز مشري په غاړه لري.
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغاني ډايرکټران وېشنيزه:فلمي لارښودگران
مراټي ژبه
مراټي ( English: / m ə ˈr ɑːti / ;, Marāṭhī, Marathi: [məˈɾaːʈʰiː] ( یوه هند-آریایي ژبه ده چې په عمده توګه د هند په مهاراشترا ایالت کې د مراټي خلکو لخوا ویل کیږي. دا د مهاراشترا رسمي ژبه ده، او د ګوا ایالت او د دامون، دیو او سلواسا سیمه کې ګډه رسمي ژبه ده. دا د هند له 22 ټاکل شویو ژبو څخه یوه ده، د 2011 پورې د 83 ملیون ویونکو سره. مراټي په نړۍ کې د ډېرو اصلي ویونکو سره د ژبو په لېست کې 10م ځای لري. مراټي په هند کې له هندي او بنګالي وروسته دریم لوی شمېر اصلي ویونکي لري. دا ژبه د ټولو عصري هندي ژبو تر ټولو پخوانی ادب لري. د مراټي لویې ژبې معیاري مراټي او ورهادي ژبي دي.
تاریخ
هندي ژبې، د مراټي په ګډون، چې د هند-آریایي ژبې کورنۍ پورې اړه لري، د پراکرت له لومړنیو بڼو څخه اخیستل شوي دي. مراټي یوه له څو ژبو څخه ده چې نور د مهاراشتري پراکریت څخه راوتلې ده. نور بدلون د اپابهراشا ژبې لکه زاړه مراټي ته لاره هواره کړه. په هرصورت، (1970) کلونو کې بلوچ په دې اند و، چې اپابهراسا وروسته له هغه رامینځته شو چې مراټي لا دمخه د منځنۍ هند له ژبو څخه جلا شوې وه. [8]
د 1187 میلادي کال وروسته، د سیونا (یادوا) پاچاهانو په لیکونو کې د مراټي کارولو د پام وړ وده وکړه، چې مخکې یې په خپلو لیکونو کې کنډ او سنسکرت کارول. [14] مراټي د سلطنت د واکمنۍ په وروستۍ نیمه پېړۍ کې (14 پېړۍ) کې د خطاطۍ واکمنه ژبه شوه، او ممکن د یادو هڅو پایله وي چې د دوی د مراټي ژبو مضامینو سره اړیکه ونیسي او ځان د کناډا څخه جلا کړي. [13]
د ژبې نوره وده او کارول د دوو مذهبي فرقو - مهانوبها او ورکاری پانتان - له امله و چې د دوی د عقیدې د تبلیغ لپاره مراټي یې د وسیلې په توګه غوره کړه. مراټي د سیونا پاچاهانو په وخت کې د محکمې ژبه وه. د وروستیو دریو سیون پاچاهانو د واکمنۍ په جریان کې، د شعر او نثر په برخه کې، د ستورپوهنې، طب او نورو برخو کې مراټي د پام وړ پرمختګ وکړ چې ښې بېلګې يې نالوپاخیان ، رکمنی سویامور او د شری پتی جیوتیشارتنامالا (۱۰۳۹) يادولای شو.
په مراټي ژبه کې د نثر په بڼه کې ترټولو زوړ کتاب، ویویکاسندھو ( विवेकसिंधु )، د مکندراجا لخوا لیکل شوی و، د نات یوګي او د مراټي لرغوني شاعر. مکندراجا د هندو فلسفې د بنسټیزو اصولو او د یوګا مارګا د بیانولو اساس د شنکراچاریا په وینا یا تعلیماتو باندې تکیه کوي. د مکندراجا بل کار، پاراممرتا، په مراټي ژبه کې د ویدانتا د تشریح کولو لومړنۍ سیستماتیک هڅه ګڼل کیږي.
د مراټي نثر د پام وړ بېلګې دي " Līḷācarītra " ( लीळाचरित्र )، د معجزې پېښې او کیسې د مهانوبها فرقې د چکرادار سوامي ژوند څخه ډک دی چې د هغه نږدې شاګرد مهیمبتتا لخوا په 1238 کې تالیف شوی. داسې انګیرل کیږي چې لیهکاریترا لومړی ژوندلیک دی چې په مراټي ژبه لیکل شوی. د مهیمبتتا دوهم مهم ادبي کار د شری ګووندپرابوچاریترا یا رودی پورچاریترا دی، د شری چکردار سوامی د ګورو، ښاغلی ګووند پرابو ژوندلیک. دا شاید په 1288 کې لیکل شوی وي. د مهانوبها فرقې مراټي د مذهب او کلتور د تبلیغ لپاره یو موټر جوړ کړ. د مهانوبها ادبيات په عمومي ډول هغه اثار لري چې د خدایانو اوتارونه بیانوي، د فرقې تاریخ، د بھگواد ګیتا تبصرې، د کرشنا د ژوند کیسې بیانوي، شاعرانه اثار او ګرامري او ایتمولوژیکي کارونه چې د فرقې د فلسفې تشریح کولو لپاره ګټور ګڼل کیږي.
د منځنیو پیړیو او د دکن سلطنت دوره
مکند راج یو شاعر و چې په دیارلسمه پیړۍ کې ژوند کاوه او ویل کیږي چې لومړنی شاعر و چې په مراټي ژبه یې لیکلی و. [17] هغه د ویویکا - سیدھی او پارامروتا لپاره پیژندل شوی کوم چې مابعدالطبعي ، پینتیسټیک کارونه دي چې د ارتوډکس ویدانتیزم سره تړاو لري.
د 16 پیړۍ سنت - شاعر ایکناتھ (1528-1599) د ایکناتي بهګاوت د لیکلو لپاره پیژندل شوی، د بهګاوت پران په اړه تبصره او د بهرود په نوم د عبادت سندرې. مکتیشور مهابھارت په مراټي ژبه ژباړلی؛ توکارام (۱۶۰۸-۴۹) مراټي په یوه بډایه ادبي ژبه بدله کړه. د هغه په شعرونو کې د هغه الهامونه شامل وو. توکارام له ۳۰۰۰ څخه زیات ابهامونه یا دیني سندرې لیکلي دي.
د ماراته امپراتورۍ
مراټي د مراٹھا امپراتورۍ له عروج سره شهرت ترلاسه کړ چې د شیواجي له واکمنۍ سره پیل شو. د هغه په مشرۍ، په اداري اسنادو کې کارول شوې ژبه لږ فارسي شوه. پداسې حال کې چې په 1630 کې، 80٪ لغتونه فارسي وو، په 1677 کې 37٪ ته راټیټ شول سمرت رامداس د شیواجي معاصر و. هغه د هندو مذهب د تبلیغ لپاره د ماراتا د یووالي ملاتړ وکړ. د ورکاري سنتونو برعکس، د هغه لیکنه د ظلم ضد قوي بیان لري. ورپسې د ماراته واکمنانو امپراتورۍ له شماله تر پېښوره ، له ختیځه تر اوډیشا پورې او په سویل کې په تامل ناډو کې له تنجاور پورې وغځوله. د ماراتیانو لخوا دې سفرونو په پراخه جغرافیایي سیمو کې د مراټي په خپریدو کې مرسته وکړه. پدې دوره کې د ځمکې او نورو سوداګرۍ په معاملو کې د مراټي کارول هم لیدل شوي. له همدې امله د دې دورې اسناد د عامو خلکو د ژوند ښه انځور وړاندې کوي. د دې دورې څخه په مراټي او مودي رسم الخط کې ډیری بخاري لیکل شوي. مګر د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې، د ماراتا امپراتورۍ نفوذ د هیواد په لویه برخه کې د کمښت په حال کې و. په اتلسمه پیړۍ کې د پیشوا د واکمنۍ پرمهال، ځینې مشهور اثار لکه د وامان پانډیت یتارتادیپیکا، د رګونات پنډت لخوا نالادامینتي سویاموار، پانډوا پرتاپ، هریویجي، د شریدار پنډت لخوا رامویجي او د موروپانت لخوا مهابھارت تولید شوي. کرشنادیارناوا او سریدار د پیشوا په دوره کې شاعران وو. د دورې په جریان کې نوي ادبي ډولونه په بریالیتوب سره تجربه شوي او کلاسیک سټایلونه بیا راژوندي شوي، په ځانګړې توګه د مهاکاویا او پرابندا شکلونه. د ورکاري بهکتي سنتانو تر ټولو مهم هګیوګرافي په اتلسمه پیړۍ کې د مهاپتي لخوا لیکل شوي. د 17 پیړۍ نور مشهور ادبي پوهان مکتیشور او شریدر وو. مکتیشور د ایکناتھ لمسی و او په اووی متر کې ترټولو مشهور شاعر دی. هغه په مراټي ژبه د مهابھارت او راماینا ژباړلو لپاره خورا پیژندل شوی مګر د مهابھارت ژباړې یوازې یوه برخه شتون لري او د رامایان ټوله ژباړه ورکه شوې ده. شریدار کلکرني د پانډارپور سیمې څخه راغلی و او ویل کیږي چې د هغه اثار تر یوې اندازې پورې د سنسکرت افسانې ځای په ځای کړي. په دې دوره کې د پوواډا (د جنګیالیو په ویاړ سندرې ویل شوي)، او لاواني (رومانټیک سندرې چې د نڅا او وسایلو لکه طبلا سره وړاندې کیږي) پراختیا هم ولیدله. د 17 او 18 پیړۍ د پوواډا او لواني سندرو لوی شاعران اننت فاندي، رام جوشي او هوناجي بالا وو.
د برتانوي استعمار دوره
د برتانوي استعمار دوره د 1800s په پیل کې پیل شوه د مراټي ګرامر معیاري کول د عیسوي مشنري ویلیم کیري د هڅو له لارې. د کیري په قاموس کې کمې لیکنې وې او مراټي کلمې په دیوناگري کې وې. د انجیل ژباړې لومړني کتابونه وو چې په مراټي ژبه چاپ شول. د ویلیم کیري لخوا د امریکایی مراټي ماموریت او سکاټلینډ مشنریانو لخوا دا ژباړې د 1800 لسیزې په لومړیو کې د "مشنري مراټي" په نوم د ځانګړي پیډګین شوي مراټي پراختیا لامل شوې تر ټولو هراړخیز مراټي-انګلیسي قاموس په ۱۸۳۱ کې د کپتان جیمز توماس مولسورت او میجر توماس کینډي لخوا تالیف شوی و. دا کتاب له خپرېدو نږدې دوه پېړۍ وروسته اوس هم د چاپ په حال کې دی. استعماري چارواکو د مولسورت او کینډي په مشرۍ د مراټي معیاري کولو لپاره هم کار وکړ. دوی د دې کار لپاره د پوني برهمنانو څخه کار واخیست او د سنسکرت تسلط لرونکې بولۍ یې چې په ښار کې د اشرافو لخوا ویل کیږي د مراټي لپاره د معیاري ژبې په توګه ومنله.
د transl. ژبې ورځ مراټي دین / مراټي دیواس هر کال د فبروري په 27 د هند په مهاراشترا او ګوا ایالتونو کې لمانځل کیږي. دا ورځ د مراټي ژبې وزارت لخوا تنظیمیږي. دا د مشهور مراټي شاعر وی د زیږون ورځ لمانځل کیږي. وا. شیرواډکر چې د کوسوماګراج په نوم مشهور دی.
په ښوونځیو او کالجونو کې د مقالو سیالۍ او سیمینارونه ترتیب شوي، او حکومتي چارواکو ته د بیلابیلو پیښو ترسره کولو غوښتنه کیږي.
مراټي کلمې د وینایک ساورکر لخوا رامینځته شوي
وینااک دامودر ساورکر ، د خپلواکۍ فعال، د هندوتوا ایډیالوژیک، لیکوال او شاعر یادونه وکړه، د نورو ژبو، ډیری انګریزي کلمو لپاره د نوي مراټي معادل په جوړولو سره د مراټي ژبې سره مرسته وکړه. د دې مراټي معادلاتو څخه دمخه، د پارسي، ترکي ژبو کلمې په پراخه کچه کارول کیده، چې ساورکر ته د منلو وړ نه وه. هغه په دې نظر و چې بهرني کلمې د مراټي ژبه ککړه کړې او اصلي مراټي کلمې یې د ورته معنی سره ناپاک کړي. د دیشپانډي په وینا، د هندي برعکس، د ساورکر د بها شدهي کمپاین له مراټي څخه د عربي، فارسي او ترکي کلمو د لرې کولو لپاره ناکامه وه. وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
پښتو انگليسي قاموس
وېشنيزه:پښتو سيندونه
بڼ پالنه
thumb|left|200px|يو بڼ پالونکی بڼ پالنه يوه عامه انساني مشغولا ده چې د خوړلو او يا هم د چاپيريال د ښکلا په موخه د بوټو، ميوو او گلانو کرهڼه او ساتنه ترسره کېږي. ډېری خلک په خپلو استوگنځايونو کې دننه او يا هم خپلو استوگنځايونو ته څېرمه د خپلو مېنو د ښکلو کولو او يا هم د گڼو نورو گټو په خاطر ځانونو ته بڼونه جوړوي.
خلک د بېلابېلو موخو لپاره بڼونه جوړوي چې په دغو کې د مېوو او دانو د بڼونو نه نيولې تر بېلابېلو بوټو او گلانو پورې او يا هم د ځانگړو دارو درملو د ترلاسه کولو پخاطر بڼونه پالل کېږي. بڼ پالنه يو ډېر فعاله دنده ده او د ښه ثمر لپاره ډېر زيار او زحمت غواړي. د دې لپاره چې يو بڼ ښېرازه او زرغون وي نو د بڼ ساتونکي ته پکار ده چې د خپل د بڼ د بوټو او ونو څارنه پر وخت سره وکړي د بڼ بوټو او ونو د غړوبولو او سرې ورکولو کړنو سره د بڼ سمه ساتنه وکړي. بڼ پالنه د بزگرۍ او ځنگل پالنې سره توپير لري.
له هغه وخته راپدی خوا چی کله انسانانو په وحشی ډول په غارونو کی ژوند کاوا او له وحشی نباتاتو او میوو څخه به یی استفاده کوله نو کله چی د دغه نباتاتو له کمښت سره مخ شول نو بیا پدی لټه کی شول تر څو نباتات اهلی او ډیر شی نو د هارټیکلچر د بوټو روزنه اوږد تاریخ لری د ډيرو ميوو، سبو او غلو يادونه په مقدسو آسمانى كتابونو كې شوې ده.
داوسني مفهوم په اساس هارټيكلچر دكرنې هغه برخه ده چې دباغوانۍ دنباتاتو (Garden Crops) څخه بحث كوي. دبا غوانۍ نباتات د ميوو، سبو او ذينتي بوټو څخه عبارت دى. دباغوانۍ نباتات ځانگړى روزنى او پاملرنې لكه نالولو،كرنيزو عملياتو، راټلولو، زيرمه كولو ، پروسس كولواو خرڅولو ته اړتيا لري. هارټيكلچر انسانانو ته غذا او طبيعت ته ښكلا وركوي.
پس هار تيكلچر داسې تعريف كولاى شو: هارتيكلچر دكرنى هغه برخه ده چه دهغوكرنيزو نباتاتو دكرنى، روزنى اوساتنى سره سرو كار لرى كوم چه مخامخ انسانان دغذا، درملو او دښايست د مقصدونو لپاره تر استفادى لاندې نيسي.
تاریخچه
دتيږى په لمړنيو دور ه ( ۵۰۰۰۰ كاله وړاندى) كې انسان په غارونو كى ژوند كاوه او وحشې خواړه ې لاس ته راوړه، ښايى دغه وحشې خواړه ميوې او واښه  وو. ځكه ددې وحشې ميوو او واښو راټولول اسان وو. هركله چه دانسانانو نفوس په زياتيدو شو نو دخوړو كمښت احساس و شو او انسان د وحشي ميوو اوواښو په اهلي كوونه اوكرنه پيل وكړ، دهمغه وخت څخه دكرنى پيل  وشو.
ډير كرنيز نباتات د  تاريخى دورى  ( ۲۵۰۰ – ۳۰۰۰ كاله وړاندى ) د پيل څخه وړاندې اهلى  شوو. مگر دنورو خوراكي نباتاتو د ا هلي كولو لپاره هڅې روانې  وى. لبلبو په ۱۸ پيړۍ كې ، ربړ او بعضې غوړ لرونكى خرما په۱۹ پيړۍ كې ، اوسنۍ سټرابيري او مكاډاميا نټ په ۲۰ پيړۍ كې اهلي شوي دى. د نيوز لينډ دكيوى ميوه  وروستۍ اهلي شوې ميوه ده.
د ډيرو ميوو، سبو او غلو يادونه په مقدسو اسمانى كتابونو كې شوې ده. په قرآن پاك كى د غنم.، هوږې ، پيازو، ښوون، خرما، انځر، انگور او داسې نورو ذكر شوى دى. چه دا ددې ميوو، غلو اوسبو دلرغوني استعمال نښه ده.
دهارټيكلچر دبوټو روزنه اوږد تاريخ لري. مصريانو ۲۵۰۰ – ۳۰۰۰ كاله دميلاد ترمخه يو زيات شمير مېوې دخرما ، انار ، كيلې ، ليمو ، ښوون او انار په گډون ترروزنې لاندې نيولې وې. په همدې وخت كې هغوې ډير سابه لكه بادرنگ ، هوږه ، پياز ، گندنه ، كاهو ، ارټيچوك ، زنډايف ، اينلى ، ملۍ ، او دخربوزو او خټكو مختلف ډولونه كرل. دمېوو او سبو دروزنې سره يو ځاى په مصر كې دنوموړو نباتاتو دصنعت مختلفو اړخونو هم پراختيا كړې وه.
دهارټيكلچر دبوټو په روزنه او پراختيا كې دمصريانو رول تقريبا ً ۳۵ پيړيو پوري دوام وكړ. كله چې ( دميلاد څخه ۳ كاله ترمخه ) مصردروم ديوه ولايت په څير راغى نو دنباتاتو دروزنې په هكله يې دنړۍ په دې برخه كې اغيزو مهم وړاندې كړې و.
له بله پلوه دمصر په ختيځ كې دبين النهرين (Mesopetomia ) (دعراق يوه برخه ، (Babylonia ) دعراق يوه برخه ) او Assyria لرغونو كلتورونو دهارټيكلچر دصنعت په پراختيا خصوصا ً او بخور او دباغونو او پاركونو په احداث كې زياته ونډه درلوده.
دهارټيكلچر دبوټو دروزنې او صنعت په هكله روميانو دمصريانو او يونانيانو څخه زياته استفاده كړې ده. دروميانو په خپلو لرغونو ليكنو كې دښاخ پيوند او زخه پيوند ، دميوو او سبو دمختلفو ډولونو ، دلگيومى بوټو دكرنيز تناوب دسرو استعمال او حتىٰ دميوو لپاره دساړه ساتن ځايونو يادوونه شوې ده. همدارنگه دهغو په ليكنو كې ديو ډول شنې خونې Green house نوم اخيستل شوى دي. چې دشيشو مالگى Mica څخه جوړه شوې او په ساړه موسم كې دسبو دروزنې لپاره ورڅخه استفاده كيده. برسيره پردي په روم كې دهارټيكلچر يوې مهمې برخې چې دښكلا دبوټو څخه عبارت ده، زيات انكشاف وكړ. د دود له مخې به بډاى روميانو دخپل هيواد په اطرافى سيمو كې لږ څه ځمكه درلوده چې دميوو او گلانو باغونه به يې وركې جوړول. دهغو په باغونو كې به ډول ډول ميوې او گلان لكه مڼى ، ناك ، انځر ، ښوون ، انار ، مرسل ، انتري ، ماريكولډ ، بنفشه گل او داسې نور موجود وو.
دميلاد څخه نهه پيړۍ ترمخه په بين النهرين (Mesopetomia) كې خلكو دځينو ميوو لكه خرما او انځر دگرده افشانۍ په هكله معلومات درلودل او دگرده افشانۍ په سرته رسيدو كى ورته د مشخصو حشراتو اهميت څرگندوو. په  ۱۴۹۲ كال كى دكولمبس په واسطه د نوى  نړۍ (امريكا ) كشف په كرنه كې د يو بل ستر برياليتوب  پيل وو. د مهمو نباتاتو پيژندنه اود هغوۍ راكړه ور كړه پيل شوه او تراوسه دوام لرى. دنوى نړۍ څخه مهم   معرفى شوى نبا تا ت لكه  جوار ، رومى ، كچالو،  كدو، اواكادو، پاين ايپل ، پيكان ، خوږ كچالو، لوبيا تمبا كو او داسى نور دى. همدا رنگه دوخت په تيريدو سره خلكو ته دهارټيكلچر دنباتاتو اقتصادې ، غذائى او زينتى ارزښتونه ښكاره شول او دهغو روزنې ته يې خاصه توجه وكړه. نن ورځ دنړۍ په ډيرو هيوادوكى دهارټيكلچر دنباتاتو توليد او صنعت لوړ مقام نيولى دي. دهارټيكلچر نباتات دلاندې خصوصياتو په لرلو سره دنورو كرنيزو بوټو څخه توپير لري :
له بله پلوه داگرانوميكي او ځنگلي بوټو حاصلات په غير ژوندي حالت كې داستفادي وړ وي. كه ځنگلى ونې دلرگيو او كاغذ جوړولو لپاره په څوواري ډول غوڅې شي په يوه واحد ه ټوټه ځمكه كې دهغو عايد زيات په نظر راځي مگر كه نوموړي عايد دهغو دعمرداوږ دوالي په اساس محاسبه شي په دې صورت كې دهغو عايد دهارټيكلچر دنباتاتو په پرتله خورا لږوي. كه ځنگلى ونې دلږ وخت لپاره په لوړه بيه خرڅې شي په دې صورت كې هغوي دهارټيكلچر دنباتاتو په ډله كې راځى.
هارټیکلچری بوټی
دهارټيكلچر نباتات دلاندې خصوصياتو په لرلو سره دنورو كرنيزو بوټو څخه توپير لري. د توپیر ځینی فکتورونه یی په لاندی ډول دی.
كه ځنگلى ونې دلرگيو او كاغذ جوړولو لپاره په څوواري ډول غوڅې شي په يوه واحد ه ټوټه ځمكه كې دهغو عايد زيات په نظر راځي مگر كه نوموړي عايد دهغو دعمرداوږ دوالي په اساس محاسبه شي په دې صورت كې دهغو عايد دهارټيكلچر دنباتاتو په پرتله خورا لږوي.
د هارټیکلچری ځانگی
هارټيكلچر دڅلوروعمده شقونو څخه بحث كوي. دميوودروزنې علم دپومالوجى Pomalogy په نوم ياديږي. دسبو روزنې ته او لريكلچر Olerieultuer ويل كيږي. دگلانو او ښايسته بوټو روزنه دفلوريكلچرFloriculture څخه عبارت ده. په ډولى ( زينتى ) بوټو سره په مصنوعى توگه دځايونو ښايسته كيدنه Landscaping يا Landscape horticulture نوميږي. بايد وويل شي چې دهارټيكلچر نوموړي شقونه يو له بله مطلق جلاوالى نه لري. مڼى او الوكه له يوې خوا دخوراك لپاره ميوه توليد وي له بلې خوا د ډولي بوټو په ډله كې هم راځي ځكه چې دهغو گلان او ميوي دښكلا په زياتوالى كې دزيات اهميت وړ گڼل كيږي. غوره بريښى چې دلته دهارټيكلچر دمختلفو شقونو دنباتاتو دپيژندنې په هكله څه ناڅه ضروري لومړنې معلومات وړاندې شي.
هارټيكلچر د 4 عمده برخو څخه ډیر بحث كوي. چی پکښی د میوو روزنه ،‌ د سبو روزنه او د گلانو روزنه شامل دی. علاوه ددی د انگورو روزنه ، د چمن روزنه ، د ښکلو ځایونو ډیزان، او د حاصل د رفع ورسته فزیولوژی یا پوست هارویست فزیولوژی هم شامل دی.
د میوو روزنه
دميوودروزنې برخه )پومولوجى Pomalogy ( د بوتانيكى لحاظه ميوه پوخ شوى تخمدان ته ويل كيږى. البته دهار تيكلچر له نظره ميوه هغه غوښينه يا وچه دخوراك وړ برخه ده چه دگل يا دگل سره د تړلو اجزاؤ دپخيدو څخه لاس ته راځى. نو له هم دې وجې ځينې سابه د بوتانيكى له نگاه څخه ميوې گڼل كيږي لكه رومى بادنجان او داسى نور. نو ویلی شو چی میوی په ډیرو برخو ویشل شوی دی لکه د ونوميوې دا ډول ميوې په ونوكې توليديږي لكه مڼی ، ناک ، زردآلو، بهی ، گيلاس او نور. دونوميوې په درې ډوله دي لكه پوم يانرم زړې ميوې Pome fruits چې غوره مثالونه يې مڼه ، ناك ، بهى او لوكاټ دي. سخت زړې ميوې Drupe fruits له گيلاس ، شفتالو ، آلو ، شليل ، زردالو او نورو څخه عبارت دي. زړې Nuts چې په دې ډله كې غوز، پسته ، بادام او جنغوزي شامل دي. د وړو بوټو ميوې دا ډول ميوې په ټيټ قد لرونكو بوټو كې توليديږي چې د هغو يو تعداد يې كمزرې ساقى لري او واښه ډوله وي لكه انگور او ځمكنې توت. واښه ډوله څوكلنې ميوې لكه كيله او پاين ايپل. مختلفى ميوې لكه خرما ، ام.
د سبوروزنه
دسبو د روزنه یا لريكلچر Olerieultuer سابه هغه واښه ډوله بوټى دي چې يوه يا څو برخى يې په اومه، پاخه ياپروسس شوي شكل خوړل كيږي او كيداى شى چه دگل سره تړاو ولرى اويا يى ونه لرى. دلته يو شمير سابه دهغو دخوراك وړ برخو سره ښودل كيږي. پالك او كاهو دهغو سبو له ډلى څخه دي چې پاڼې يې دخوراك وړ برخه تشكيلوى. مارچوبه ، كولرابى هغه سابه دي چې ساقى يې خوړل كيږى. دځينو سبو لكه رومى بانجانو ، توروبانجانو او مرچو ميوې دخوراك وړ وي. گازرې ، ټيپر او دسلاد چغندر داستفادې وړ برخى ريښى تشكيلوى. گلپى او شين گلپي )براكولى( هغه سابه دي چې گلونه يې دخوراك وړ دي. دمټرا لوبيا تخمونه او دپښۍ رواش) او سيلرې دپاڼو ساقى( ډنډر دانسان لپاره غذا برابروي.
دگلانو روزنه
دگلانو او ښايسته بوټو روزنه دفلوريكلچر (Floriculture) یا گلروزنه زينتي باغواني دهارتيکلچر يوه برخه ده چه نه يواځې ديو کلنو ، دوه کلنواو څو کلنو زينتي بوټو دښايست په مقصد په باغونو، كورنو اوپټيو کي دکرلو او پالنې څخه بلکه دهغوۍ لپاره دبازار پيدا کولو او خرڅولو څخه بحث کوى. د زینتی بوټو کرنه او ساتنه نه تنها د زینت لپاره بلکۍ ښه اقتصادي ارزښت لری. سر بیره پر دی زینتی محصولات له بوی ، زینت او اقتصادی ارزښت سره په زیاتره دواگانو، بوۍ لرونکو موادو، تيلو ، رنگ جوړولو، عطرو جوړولو ، د ښځینه زینتی لوازمو په جوړولو او داسی نورو ډیرو شیانو په جوړونه کی ورځینی کار اخیستل کیږی .بايد وويل شي چې دهارټيكلچر نوموړي برخی يو له بله مطلق جلاوالى نه لري. مڼى او الوكه له يوې خوا دخوراك لپاره ميوه توليد وي له بلې خوا د ډولي بوټو په ډله كې هم راځي ځكه چې دهغو گلان او ميوي دښكلا په زياتوالى كې دزيات اهميت وړ گڼل كيږي. غوره بريښى چې دلته دهارټيكلچر دمختلفو شقونو دنباتاتو دپيژندنې په هكله څه ناڅه ضروري لومړنې معلومات وړاندې شي.
دځايونو ښايسته كيدنه
دځايونو ښايسته كيدنه یا landscaping دمنظرو دانكشاف ، دتعميرونو دتنظيم دځمكې دجوړښت او سمون او دبڼونو ، دلوبو دميدانو او ډنډ ونو داحداث څخه بحث كوي. هغه دځانگړو كورونو او ټول ولس لپاره دپاركونو او لارو دجوړښت سره اړه لري. دځايونو ښايسته كيدنه انسان ، اباد يو او منظرو ته يو نه شليدونكې ارتباط وركوي او دي هدف ته درسيدو لپاره انسان دي ته رابولي چې له نباتاتو او ځمكې څخه معقوله استفاده وكړي.
د انگورو روزنه
د انگورو روزنه د Viticulture په نامه یادیږی.
دچمن روزنه
د چمن روزنه یا مدیریت د Turf management تر بحث لاندی نیول کیږی.‌
الف : علمي عصري طبقه بندي
بشرپه دې هڅه كې دي چې په نړۍ كې طبيعي انسجام كشف كړي. په همدې لړكې يوه سويډني طبيب كارل وان لينوس داتلسمې پيړۍ په نيمائي كې دنباتاتو او حيواناتو په طبقه بندۍ كې يو فوق العاده بدلون مينځ ته راوړ. هغه دساختمان يا مورفولوجيك شباهتونو او توپيرونو په اساس ژوند ي موجودات په لويو او كوچنيو گروپونو سره جلاكړل. نباتات ئې دجنس يا زوجي برخو د مورفولوجي له مخې طبقه بندي كړل ځكه چې نوموړي برخې دمحيطي شرايطو په واسطه احتمالا لږې متاثرې كيږي. لينوس دنړۍ په مختلفو برخو كى د۱۳۰۰ څخه زيات نباتات او په عين اندازه حيوانات طبقه بندي كړل او هغوي ته يې نومونه وټاكل. دنولسمې پيړۍ په نيمائې كې دچارلس ډاروين ليكنه (دسپيشزونوپيدايښت )ترعنوان لاندې دنباتاتو او حيواناتو طبقه بندي دزياتې پاملرنې وړ وگرځيده او دتدريجې تكامل مفهوم دطبقه بندي لپاره يوه غوره تگ لاره وشميرل شوه. دډاروين دتيوري له مخې داسې څرگنديږي چې دټولو نباتاتو ترمينځ جنيټيكي ( ارثې) رابطې موجودې دي او اوسني نباتات دلرغونو نباتاتو څخه ددوامداره نسلونو په اساس مينځ ته راغلي دي. البته دا احتمال موجود دي چې نباتات په مجموعي ډول له يوه څخه زياتو لرغونو ابتدائي موجوداتو څخه راپيدا شوي دي. داسې فرض شوې ده چې دځمكې دتاريخ په اوږدوكې او هم په اوسنې وخت كې دنباتاتو په خواصو كې تدريجې تكامل مينځ ته راغلى او راځي او په دې توگه دبوټو ساختمان دارثي انسجام يوه مغلقه بڼه غوره كړيده.
ټول ژوندي موجودات په نباتي او حيواني kingdom باندې ويشل شوي دي. نباتى kingdom دولس عمده فايلمونه Phylam يا ډيويژنونه Divisions لري. په دې ډله كې دباغوانۍ په ساحه كې دسپرماتوفايتا Spermatophyta ډيويژن چې تخم توليدوونكي نباتات ورپورې اړه لري خورا مهم دي. ددې ډيويژن بوټى ، ريښى ، ساقې ، پاڼې او دانتقالي انساجو سيستم لري. په علمي طبقه بندۍ كې ديوه Kingdom نباتات په (Division) ، كلاس Class ، اردرOrder ، فاميلي Family  ، Genus  ، سپيشز Species ، ورايټى (Var) Variety ، فارم Form  يا Race  او ځانگړي بوټى Individual باندي ويشل شوي دي. دسپرماتوفايتا ډيويژن ددولس كلاسونو څخه متشكل دي چې په كرنه كې ځانله دجمنوسپرمي (Gymnospermae غوزه توليدوونكې بوټى( او انجنوسپرمى Angiespermae )گل توليدوونكى بوټى ) كلاسونه دزيات اهميت وړ بريښى. په اوسنيو وختونو كې گل يا تخم توليدونكي نباتات ( Gymnosperms او Angiosperms ) دواړه يوځاى  په واحد   Division كى  چه   د Magnoliophyta ( د division Anthophyta  په نوم هم ياديږى ) اچول شوي دي. دانجيو سپرمى كلاس( Magnoliophyta )په دوه ټيټو كلاسونو Sub-Classes باندې ويشل شوي دي چې هغه له ډاى كاټيلډن Dicotyledoneae         او مونوكاټيلډن Monocotyledoneae څخه عبارت دي. په اوسنى وخت كى مانوكاټيليډن د Liliopsida  اوډاى كاټيليډن د  magnoliopsida  په نومونو ياديږي.. هر يو كلاس په څوارډرونو او هر ارډر دڅوفاميلو څخه جوړ وي. د Division  ، كلاس Class ، Order  او Family  كټگوري گانې د Major taxa او د Genus څخه لاندې كټگوري گانې د Minor taxa  په نوم ياديږى. غوره بريښى چې دلته دنمونې په توگه دخواږه جوار مكمله علمى طبقه بندي وښودله شي.
په دې توگه دخواږه جوار علمى نوم ديZea mays var.saccharta كرنيزورايټي دكلتيوار (Cultivted Vartety) Cultivar په نوم ياديږي او هر بوټانيكي ورايټي په درې نومونو Trinomial  سره مشخص كيږي. دمثال په ډول دكرم او گلپى ورايټى گانې په لاندې ډول ليكل كيږي. گلپي Brassica Cleraeca var.botrytis كرم Brassica elersacea var. Capitata
كلتيوار د يوه كرنيز سپيشزهغه شمير بوټى دي چې ديوه يا يو گروپ خواصو په واسطه مشخص كيږي. كه كوم بوټى خاصه ورايټى ونه لري نو هغه ځانله دجينس او سپيشز په نومونو سره پيژندل كيږي. او دي كارته دوه نومه سيستم Binomial system ويل كيږي لكه گازره Daveus Carota  كه چيرته په يوه سپيشز كې يو شمير افراد ( نفوس ) دنورو څخه دورايټى په اندازه توپيرونه لري نو هغه دRace يا فورم Form  په نوم ياديږي لكه دسور لرگى Yew لاندينې دوه ډولونه دفورم په سويه يو له بله توپيرلري. نيغ سور لرگى Taxus euspidata f.densa پلن سور لرگى Taxus euspidata f. nana
هغه بوټى چې عموماً په غيرزوجي ډول تكثير كيږي لكه كچالو او مختلفى ميوى دهغو كرنيزه ورايټى دكلون Clone يا كلونل ورايټى Clonal variety په نوم ياديږي. ديوه كلون ټول افراد په غير زوجې ډول ديوى منبع څخه لاس ته راځي او دهغو ارثي ساختمان په هر ځاي كې چې وي يو له بله توپيرنه لري. دتگاب بيدانه انار ، امري زردالو او حسيني انگور هر يو يى ځانگړى كلونل ورايټي تشكيلوي. ډير اصلاح شوي كلونل ورايټى گانې دمطلوبو ارثى بدلونو څخه چې بډسپورټ Bud sport نوميږي لاس ته راځى.
مشهور بڼونه
په افغانستان کی کی بڼونه شته دی مگر د نورو هیوادونه په ځیر یی ډیره ښکال نشته او په کافی اندازه کار ندی پکښی شوی. مگر بیا ځینی باغونه لکه د بابر بڼ چی په کابل کی موقعیت لری، د کابل د خلکو لپاره یو خاص ارزښت لری او دتفریح لپاره یوازنۍ ځای بلل کیږی. د چين بڼونه ډير لرغوني تاريخ او په نړۍ کي ډير شهرت لري. درې زره کاله دمخه د جو په سلسله کي امپراطوري بڼ جوړ شو او ورپسي  دچين په پايتختونو او مشهور ښارونو کي ډول ډول بڼونه جوړ شوي دي  چه د چين بڼونه د نړۍ د باغونو له دريو سيستمونو څخه ځلاند مقام  لري.
د باغ جوړولو لپاره د ځاى ټاكل
تېږې ونه لري، نم ناك ځاى نه وي او هوار وي.
د باغ جوړولو لپاره د ځمكې تيارول
ځمكه بايد ښه قلبه شي او لوټې يې ميده شي، هر زه گياه ترې راټوله شي او وسوځول شي او ډېراني سره وركړل شي.
د كتارونو جوړول
د بوټو ترمېنځ بايد فاصله موجوده وي، ترڅو د بوټو څانگې له يو بل د ودې او نمو خنډ ونه گرځي او بوټي له يو بل سره د غذايي موادو په سر رقابت ونه كړي او د لمر وړانگې په اسانۍ سره واخلي او د القاع عمل په ښه ډول ترسره شي، نو له دې امله نيالگي موږ په دې ډول كېنوو:
الف : د مربع په شكل، ب: د مستطيل په شكل، ج: د مثلث په شكل.
كله چې وغواړو چې بوټي 3په3، 4په 4 او يا 5په 5 كې نهال شاني كړو، له مربع شكل نه استفاده كوو. او كه چېرې وغواړو چې 3په 5 كې او يا 4په 6 كې بوټي نهال كړو، د مستطيل له شكل نه استفاده كوو او كه چېرته ځمكه زموږ غېر منظم شل ولري او يا د پاركونو او كورنو مخې ته نهال كرو، نو بيا له مثلث شكل څخه استفاده كوو.
د بوټي لپاره د قوتي وېستل
د نيالگي لپاره بايد قوتى څو ورځې مخكې ووېستلى شي، ځكه چې د يوې خوا نه زهرجن گېسونه د ځمكې نه ووځي او بل خوا نه د حشراتو هگۍ د لمر په واسطه تعقيم شي. د قوتي د پراخوالي اندازه: ددې لپاره چې قوتى څومره پراخ وي، په همغه اندازه د يوې خوا رېشه په اسانۍ سره نمو كوي او له بل خوا نه په اسانۍ سره اوبه جذبوي. د قوتي ژوروالى بايد له 50 cm څخه كم نه وي او سور يې د 60 cm پورې وي او د قوتي خاورې بايد د شمال طرف ته وغورځول شي، چې ترڅو د لمر وړانگې پرې ولگېږي.
د نيالگي يا د بوټي انتخاب
ښه خبره دا ده، چې په خپل هېواد كې د روزل شويو قوريو د نيالگيو نه استفاده وكړي، ځكه چې هغه د اعتبار وړ وي او كه د نورو ځايونو نه يې راوړي، نو نيالگي بايد ځوان وي او دوه كلن وي، پيوند ولري او جرړې يې ډېرې قطع شوې نه وي، مستقيم وي او پېړوالى يې د لاس د غټې گوتې په اندازه وي. دغه نيالگى د هغو ونو دى كوم چې په ژمي كې پاڼې غورځوي او د هغه نيالگي چې تل شنه وي لكه لوكاټ، نارنج او داسې نور بايد جرړې يې د خپلې خاورې په واسطه پټې وي او يا ورسره د ارې بور يوځاى كېږي او لږه اندازه رطوبت وركوي.
د بوټو يا نيالگو ابياري
كوم وخت كې چې نيالگى وكرل شي يا به سمدستي اوبه كړى شي. اوبه بايد د نيالگي د پيوند او تنې له برخې سره په تماس كې نه شي، ځكه چې د ابيارۍ په اوبو كې د حشراتو هگۍ او نور ميكروبونه او د هغوى تخمونه شته دى، چې هغه د بوټي د تنې د برخې او يا د پيوند برخه كې نښلي او مرض پيدا كوي، نو په دې خاطر د بوټو تنې ته بايد خاوره راجمع شي، چې له اوبو سره په تماس كې نه شي او لكه د خاورې پرځاى شگه ورته راجمع شي او يا ډېرې شي. دا به د ټولو نه ښه وي، ځكه چې په شگو كې مرض كم وي.
د نيالگو يا بوټو نهالول
په لومړي گام كې بايد د قوتي لوټې مېده شي او بل دا چې د پيوند برخه مخ په لمر نه وي او د خاورو نه جگه وي او يوه بېلچه زړه ډېرانى سره له خاورې سره گډه شي او قوتي كې واچول شي او بوټي پكې نهال شي او تر نهالولو وروسته بوټي بايد د ځمكې نه 50_65cm پورې پورته قطع شي، چې په دې كار سره له يو طرف نه د بوټي د څوكې او ريشې ترمنځ توازن ساتل كېږي او د بل طرف نه بوټي ټيټ قدي تربيه كېږي، چې زراعتي عمليات پكې په اسانۍ سره ترسره كېږي.
سرچينې
وېشنيزه:بڼ پالنه
ﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠي
ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯ ﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠﯽ ﺯﻣﻮږ ﺩ«ﺧﭙﻠﻮﺍﮐۍ» ﭘﻪ ﺍﺗﻼﻧﻮ ﺍﻭ ﻣﻠﯽ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻨﻮ ﮐﯥ ﭼﯥ ﺩﺍﻓﻐﺎﻥ - ﺍﻧګﺮﯾﺰ ﭘﻪ ﻟﻮﻣړۍ ﺟګړﻩ ‏( ۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ ﺯﯾږﺩﯾﺰ / ﻣﯿﻼﺩﻱ ‏) ﮐﯥ ﯾﯥ ﺗﻮﺭﻱ ﻭﻫﻠﻲ ﺩﻱ ﺍﻭ ﻟﻪ ځﺎﻧﻪ ﯾﯥ ﻣﯿړﺍﻧﻪ ښﻮﺩﻟﯥ ﺩﻩ ﯾﻮ ﻫﻢ ﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠﯽ ﻭ ﭼﯥ ﻟﻪ ﺍﺭﻩ ﭘښﺘﻮﻥ ﻏﻠﺠﯽ ﺍﻭ ﯾﻮ ﺟﯿﺪ ﻋﺎﻟﻢ ﺍﻭ ﻣﻼﺍﻭ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯ ﻭ. ﭘﻪ ﻫﻐﻪ ﻭﺧﺖ ﭘﻪ ﮐﺎﺑﻞ ﮐﯥ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﺳﻔﯿﺮ ﺳﺮ ﻭﯾﻠﯿﻢ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﻭ ﭼﯥ ﺩﺑﺮﯾﺘﺎﻧﻮﻱ ﻫﻨﺪ ﭘﻪ ﺍﺳﺘﺎﺯﯾﺘﻮﺏ ﭘﻪ ﮐﺎﺑﻞ ﮐﯥ ﺩﺩﻭﯼ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﻩ ﺍﻭ ﺍﺳﺘﺎﺯﯼ ﻭ ﺍﻭ ﻋﺎ ﻡ ﺍﻭ ﺗﺎﻡ ﻭﺍﮎ ﺍﻭ ﺻﻼﺣﯿﺖ ﻭﺭﺳﺮﻩ ﻭ. ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯ ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺍﻭ ﻧﻮﺭﻭ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻨﻮ ﻟﻪ ﻣﮑﻨﺎټﻨﻪ ﻭﻏﻮښﺘﻞ ﭼﯥ ﺩﺩﻭﯼ ﺳﺮﻩ ﺧﺒﺮﯤ ﻭﮐړﻱ څﻮ ﺩﺍ ﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﻧﻪ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﺩﭘﻮځﻮﻧﻮﺩﻭ ﻭﺗﻠﻮ ﭘﻪ ﺍړﻩ ﯾﻮﯤ ﭘﺮﯾﮑړﯤ ﺗﻪ ﺳﺮﻩ ﻭﺭﺳﯿږﻱ. ﭘﻪ ﻫﻐﻪ ﻭﺧﺖ ﮐﯥ ﭘﻪ ﮐﺎﺑﻞ ﮐﯥ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﭼﻬﺎﻭ ڼۍ ﺩﮐﺎﺑﻞ ﺩﺑﻲ ﺑﻲ ﻣﻬﺮﻭ ‏( ﺑﯿﻤﯿﺎﺭﻭ ‏) ﮐﯥ ﻭﻩ. ﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﭘﺮﯾﮑړﻩ ﻭﮐړﻩ ﭼﯥ ﺩ ‏( ۱۸۴۱ ‏) ﺯﯾږﺩﯾﺰ / ﻣﯿﻼﺩﻱ ﮐﺎﻝ ﺩﺩﺳﺎﻣﺒﺮ ﭘﻪ ۲۳ ﻧﯧټﻪ ﺩﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮ ﺧﺎﻥ ﺍﻭ ﻧﻮﺭﻭ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻨﻮ ﺳﺮﻩ ﺧﺒﺮﯤ ﻭﮐړﻱ. ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﺳﻔﯿﺮ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ، ﮐﭙټﯿﻦ ﺗﺮﯾﻮ،ﮐﯿﭙټﯿﻦ ﻣﯿﮑﻨﺰﻱ ﺍﻭ ﮐﭙټﯿﻦ ﻻﺭﯾﻨﺲ ﺩﺳﭙﺮﻭ ﺩﯾﻮﯤ ډﻟﯥ ﺳﺮﻩ ﺩﺑﻲ ﺑﻲ ﻣﻬﺮﻭ ﺩﭼﻬﺎﻭڼۍ ﻧﻪ ﺭﺍﻭﻭﺗﻞ ﺍﻭ ﺩﻣﺤﻤﻮﺩ ﺧﺎﻥ ﺩﮐﻼ ﺟﻨﻮﺑﻲ ﺑﺮﺧﯥ ﺗﻪ ﭼﯥ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﺩﭼﻬﺎﻭڼۍ ﻧﻪ ﯾﯥ ۶۰۰ ګﺎﻣﻪ ﻭﺍټﻦ ﺩﺭﻟﻮﺩ ﺭﻭﺍﻥ ﺷﻮﻝ. ﮐﻠﻪ ﭼﯥ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺍﻭ ﻣﻠګﺮﻱ ﯾﯥ ﻫﻠﺘﻪ ﻭﺭﺳﯿﺪﻝ ﻧﻮ ﻭﯾﯥ ﻟﯿﺪﻝ ﭼﯥ ﻧﻮﺭ ﻣﻠﯽ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻦ ﺩﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺳﺮﻩ ﭘﺮ ډﺑﺮﻭ ﻧﺎﺳﺖ ﺩﻱ ﭼﯥ ﭘﻪ ﻫﻐﻮ ﮐﯥ ﻏﺎﺯﻱ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺎﻩ ﺧﺎﻥ ﻏﻠﺠﯽ ﺑﺎﺑﺎﮐﺮﺧﯿﻞ ، ﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠﯽ ، ﺧﺪﺍﺑﺨﺶ ﺧﺎﻥ ، ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺍﺣﻤﺪ ﺧﺎﻥ ﺍﻭ ﺩﻭﺳﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﺎﻥ ﻫﻢ ﻭﻝ. ﮐﻠﻪ ﭼﯥ ﺩﺳﻠﻄﺎﻥ ﺍ ﺣﻤﺪ ﺧﺎﻥ ﺳﻨﺮ ګﯥ ﭘﺮ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﻭﻟګﯿﺪﻟﯥ ﻧﻮ ﻫﻐﻪ ﺗﻪ ﯾﯥ ﻭﻭﯾﻞ ﺭﺍﺷﺊ ﭼﯥ ﮐښﻴﻨﻮ ، ﺧﺒﺮﯤ ﺍﺗﺮﯤ ﻭﮐړﻭ ﺍﻭ ﯾﻮﯤ ﭘﺮﯾﮑړﯤ ﺗﻪ ﺳﺮﻩ ﻭﺭﺳﯿږﻭ. ﻭﺭﻭﺳﺘﻪ ﺩﻭﯼ ﯾﻮ څﺎﺩﺭ ﻭﻏﻮﺍړﻩ ﺍﻭ ﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻥ ﺍﻭ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻦ ﺳﺮﻩ ﺧﺒﺮﻭ ﺗﻪ ﮐښﯿﻨﺎﺳﺘﻞ. ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺗﻪ ﻭﻭﯾﻞ : ﭼﯥ ﺗﺎﺳﻮ ﺗﻞ ﺩﺭﻭﻏﺠﻦ ﯾﺎﺳﺘﺊ ﺍﻭ ﺯﻣﻮږ ﺍﻓﻐﺎﻧﺎﻧﻮ ﺳﺮﻩ ﻣﻮ ﺗﻞ ﺩﻭﮐﯥ ﮐړﻱ ﺩﻱ. ﺗﺎﺳﻮ ﺑﻞ ﻫﯿڅ ﻧﻪ ﻏﻮﺍړﺉ ﯾﻮﺍﺯﯾﻨۍ ﻣﻮﺧﻪ ﺍﻭ ﻣﻘﺼﺪ ﻣﻮ ﺩﺍﺩﯼ ﭼﯥ ﺯﻣﻮږ ﭘﺮ ﻫﯿﻮﺍﺩ ﺩﺍﯾﻤﻲ ﺗﺴﻠﻂ ﺍﻭ ﻭﺍﮎ ﻭﻟﺮﺉ. ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺩﺍ ﺧﺒﺮﻩ ﻫﻢ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺗﻪ ﭘﻪ ډﺍګﻪ ﻭﮐړﻩ ﭼﯥ ﻣﻮږ ﭘﺮ ﺗﺎﺳﻮ ﻫﯿڅ ﺑﺎﻭﺭ ﻧﻠﺮﻭ ﺍﻭ ﻏﻮﺍړﻭ ﭼﯥ ﺗﺎﺳﻮﺯﻣﻮږ ﺳﺮﻩ ﺑﺮﻣﺘﻪ ﻭﺉ ﺍﻭ ﺗﺮ ﻫﻐﻪ ﻣﻮ ﻧﻪ ﺧﻮﺷﻲ ﮐﻮﻭ ﭼﯥ ﺳﺘﺎﺳﻮ ټﻮﻟﻮ ﭘﻮځﻮﻧﻮ ﺯﻣﻮږﻫﯿﻮﺍﺩ ﻧﻪ ﻭﻱ ﻭﺗﻠﻲ. ﺩﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺍﻭ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺩﻏﻪ ﺧﺒﺮﯤ ﭘﻨځﻠﺲ ﺩﻗﯿﻘﯥ ‏( ﻣﻨټﻪ ‏) ﺭﻭﺍﻧﯥ ﻭﯤ ، ﺧﻮ ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺩﻭﯼ ﺑﯥ ﻭﺳﻠﻲ ﮐړﻱ ﻭﻭﺍﻭ ﺩﺩﻭﯼ ﺩﻧﯿﻮﻟﻮ ﺍﻣﺮ ﯾﯥ ﻭﺭﮐړ. ﻭﺯﯾﺮ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﻟﻪ ﻻﺳﻪ ﻭﻧﯿﻮﻩ ﺍﻭ ﺭﺍﮐﺶ ﯾﯥ ﮐړ ﻭ ﺧﻮ ﮐﻠﻪ ﭼﯥ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﻟﻪ ځﺎﻧﻪ ﻣﻘﺎﻭﻣﺖ ﻭښﻮﺩﻩ ﻧﻮ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﻫﻐﻪ ﻣﺤﺎﻓﻆ ګﺎﺭډ ﭼﯥ ﺩﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺳﺮﻩ ﺩﺧﺒﺮﻭ ځﺎﯼ ﺗﻪ ﺭﺍﻏﻠﯽ ﻭﻭ ﺍﻭ ﺍﻓﻐﺎﻧﻲ ﻣﺤﺎ ﻓﻈﯿﻨﻮ ﺳﺮﻩ ډﺯﯤ ﭘﯿﻞ ﮐړﯤ. ﭘﻪ ﺩﻏﻪ ﻭﺧﺖ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﭘﻪ ﮐﺎﺑﻞ ﮐﯥ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮ ﺳﻔﯿﺮ ﻣﮑﻨﺎټﻦ ﺍﻭ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﺍﺣﻤﺪﺧﺎﻥ ﮐﭙټﯿﻦ ﺗﺮﯾﻮ ﻭﻭﮊﻝ. ﻭﺭﻭﺳﺘﻪ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻨﻮ ﻣﯿﮑﻨﺰﻱ ﻫﻢ ﻭﺍﮊﻩ ، ﺧﻮ ﻏﺎﺯﻱ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﻫﻐﻪ ﺩﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯﯾﻨﻮ ﻧﻪ ﻭﮊﻏﻮﺭﻩ ﺍﻭ ﻭﺭﺗﻪ ﯾﯥ ﻣﺦ ﻭﺭﻭﺍړﺍﻭﻩ : ﺗﺎﺳﻮ ﺭﺍﻏﻠﻲ ﻭﺉ ﭼﯥ ﺯﻣﻮږ ﻫﯿﻮﺍﺩ ﻭﻧﯿﺴﺊ ﺩﺍ ﺑﻪ ﻣﻮ ﺣﺎﻝ ﻭﻱ ؟ ﺗﺮ ﻫﻐﯥ ﻭﺭﻭﺳﺘﻪ ۲۴ ﮐﻠﻦ ﻏﺎﺯﻱ ﺍﮐﺒﺮﺧﺎﻥ ﺩﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎﻥ ﺩﻭﻟﺲ ﻟﻪ ﺧﻮﺍ ﺩﯾﻮ ﭘﻮځﯽ ﺍﺗﻞ ﭘﻪ ﺗﻮګﻪ ﻭﭘﻴﮋﻧﺪﻝ ﺷﻮ. ﻫﻤﺪﺍﺭﺍﺯ ﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠﻲ ﺩﺍﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎ ﻥ ﺩﯾﻮﻩ ﻣﻠﻲ ﻣﺒﺎﺭﺯ ﭘﻪ ﺗﻮګﻪ ﺩﺍﻧګﺮﯾﺰﺍﻧﻮﭘﺮ ﺧﻼﻑ ﭘﻪ ډﯾﺮﻭ ﻧﻮﺭﻭ ﺟګړﻭ ﮐﯥ ﻫﻢ ﺧﭙﻞ ﻫﯿﻮﺍﺩ ﭘﺎﻟﻮﻧﮑﯽ ﺭﺳﺎﻟﺖ ﺗﺮ ﺳﺮﻩ ﮐړ. ﺩﻣﻼ ﻣﻮﻣﻦ ﻏﻠﺠﻲ ، ﺍﻭ ﺩﺧﭙﻠﻮﺍﮐۍ ﺩﻧﻮﺭﻭ ﻣﻠﻲ ﺍﺗﻼﻧﻮ ﺍﺭﻭﺍﻭﯤ ﺩﯤ ښﺎﺩﯤ ﻭﻱ
کینډۍ:د دین موضوعگانې
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
دا هم وګورئ
وېشنيزه:کینډۍ:دین او مذهب
د اشکانیانو واکمني
د اشکانیانو واکمني چې د پارتيانو واکمني په نوم هم پېژندل شوي دي د ۲۴۷ کال مخکې له میلادی څخه تر ۲۲۴ کال میلادي پورې په نژدې ختيځ کی یوه ستره واکمني وه چی مرکز یی په ایران او عراق کی پروت وو. نوموړي واکمني د ارشک په نومه نوم شوي وه. ارشک ۱ د اشکانيانو کورنی بنسټ ایښودونکی او د پارتيانو د قبيلو مشر وو. د اشکانيانو د واکمني سياسي مرکزونه په تیسفون، هگمتانه، شوش، نسا او ارشاک کې وو.
وېشنيزه:د ایران امپراتورۍ او پاچاهۍ
هوتک
هوتک د پښتنو د يو ټبر نوم دی. دغه ټبر د غرزيو پښتنو په کتار کې شمېرل کېږي.
دراني کورنۍ
دراني سلسله په ۱۷۴۷ ز کال کې د افغانستان په کندهار کې د احمدشاه دراني له خوا تاسیس شوه. هغه ګڼ شمېر پښتنې قبیلې سره یوځای کړې او له خپلو بلوڅو متحدینو سره یې دراني سترواکي جوړه کړه، چې په خپل اوج کې نننی افغانستان، پاکستان، د ایران یو شمېر شمال ختیځې برخې، ختیځ ترکمنستان، شمال لویدیځ هند او د کشمیر سیمه په کې شاملېدل. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې بارکزي سلسله، د درانیو ځای ناستې شوه.
احمدشاه او د هغه لمسیان د درانیو(چې په رسمي ډول د ابدالیانو په توګه پېژندل کېږي) له پوپلزي قوم نه و، چې په کندهار کې له هوتکي سترواکۍ وروسته یې دویمه پښتني سترواکي جوړه کړه. د اتلسمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې درانیان د احمدشاه دراني د رهبرۍ له امله ډېر د پام وړ وو.
د دراني سلسلې پیل
د ۱۷۴۷ ز کال په جون میاشت کې د نادر افشار له واکمني وروسته، کله چې نوموړی د خپلو فارسي سرتېرو له خوا ووژل شو، د نادر شاه رول پای ته ورسېده. د ۱۷۴۷ ز کال په جولای میاشت کې کله چې افغان مشران په کندهار کې په یوه لویه جرګه کې  سره راغونډ شول، څو د ابداليانو نوی مشر وټاکي، ځوان ۲۵ کلن احمد خان دغه مقام ته وټاکل شو. ځوان احمد خان د واکمنۍ د نورو مدعیانو په خوا کې په خپله ګټه څو فکتورونه لرل:
احمدشاه خپله مبارزه له غلجايي پښتنو نه د غزني په نیولوسره پیل کړه، کابل او پېښور یې د مغولي والي نصیر خان نه ونیول او د سیند تر سیند پورې سیمه یې په ۱۷۴۷ ز کال کې ونیوله. په ۱۷۴۹ ز کال کې مغولي واکمن اړ شو، څو سیند، پنجاب سیمه او د اباسین سیند (Indus River) احمدشاه ته وسپاري، څو خپله پلازمېنه د افغانانو له برید نه وژغوري. له جګړې پرته په ختیځ کې د پام وړ قلمروله لاسته راوړوسره سم، احمدشاه لوېدیځ ته مخه کړه، څو هرات چې د نادرافشار د لمسي فارسي شاهرخ له خوا اداره کېده ونیسي. له نږدې یو کال کلابندي او په مشهد (د نن ورځې ایران) کې له خونړۍ نښتې وروسته هرات د احمدشاه لاسته ورغی. له هغه وروسته ،احمدشاه خپل ځواکونه د هندوکش غرونو د شمالي سیمو په نیولو پسې ولېږل. دغه پیاوړی ځواک، په لنډ مهال کې د شمالي افغانستان ترکمني، ازبکي، تاجیکي او هزاره ګي قبیلې تر خپل کنترول لاندې راوستې. احمدشاه د درېیم ځل او بیا د څلورم ځل لپاره د مغولي سترواکي په پاتې شونو برید وکړ، پنجاب او کشمیر یې په بشپړ ډول ونیول. له هغه وروسته، د ۱۷۵۷ ز کال په لومړیو کې یې په ډیلي برید وکړ، خو مغولي سلسلې ته یې اجازه ورکړه، تر هغه مهاله چې د پنجاب، سیند او کشمیر حاکم د احمدشاه واکمني تصدیق کوي، یوازې تش په نامه په خپل ځای پاتې شي. احمدشاه خپل زوی تیمورشاه د خپلو ګټو ساتلو په موخه په هند کې پرېښود او افغانستان ته راوګرځېد.
احمد شاه چې د قزاقستان تر پولو پورې د چینايي چینګ سلسلې له مخکې تګ نه اندېښمن و، هڅه یې وکړه چې ګاونډي مسلمان خانات (سمرقند او بخارا) او قزاقان ظاهراً د خپلو لوېدیځو مسلمانو د آزادولو لپاره په چین باندې د برید په موخه یو موټی کړل. احمد شاه له چینايي چینګ سره سوداګري بنده کړه او قوقند ته یې ځواکونه ولېږل. په ورته مهال په هند باندې د ده بریدونو دولتي خزانه تشه کړې وه او په مرکزي آسیا کې یې د ځواکونو د کمېدو لامل شوی و، له همدې امله د کافي منابعو د نشتوالي له امله هغه نه شو کولای، هرڅه وکړي، یوازې دا چې د ناکامو خبرو په موخه بیجینګ ته پلاوی ولېږي.
د یوه ملت جوړول او له کړکېچ جوړوونکو ګاونډیانو سره مبارزې
احمدشاه ابدالي د مرهټیانو پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ، بېلابېلې پښتنې قبیلې او د بلوڅانو۰۰۰ ۲۵ تنه د قلات د خان میر نوري ناصر خان بلوچ تر مشرۍ لاندې د هغه له پوځ سره یوځای شول. په لومړیو نښتو کې افغانان او بلوڅان د کوچنیو مرهټي ډلو پر وړاندې په شمال لوېدیځ هند کې بریالي شول. په ۱۷۶۰ ز کال کې مرهټي ډلې د سادیشراو بهاو (Sadashivrao Bhau) تر قوماندې لاندې په کافي اندازه لوی پوځ سره یوځای شوې. یو ځل بیا، په شمالي هند د کنترول په موخه پاني پت د دوو دښمنو ډلو د سیالۍ صحنه وه. د پاني پت درېیمه جګړه (۱۷۶۱ ز کال جنوري میاشت) د دوو لویو هندي او مسلمانو ځواکونو ترمنځ په ۱۲ کیلومترۍ جبهه کې وشوه. د مرهټیانو د قاطعانه ماتې سره، هغه ډول چې ممکن و، احمدشاه د خپلې ولکې لاندې سیمو کې په سوله ییز ډول کنټرول ولري، د ګڼو ګواښونو له امله اخلال شو. تر هغه ځایه چې تلفاتو ته اړوندېږي، افغانانو د پاني پت په درېیمه جګړه کې زیات زیانونه ومنل. دغې کمزورتیا په پنجاب د هغه واکمني کمزورې کړه، چې د مخ پروده یاغي سکانو لاس ته ولوېد. همدارنګه په شمال کې د بخارا په سیمه کې هم یو شمېر بغاوتونه رامنځته شول.
په پاني پت کې د احمد شاه بریا د هغه د اوج ټکی و.هغه مهال دراني سترواکي له عثماني سترواکي وروسته دویمه لویه اسلامي امپراتوري وه. په ورته مهال، د هغه له مړینې وړاندې د دغې سترواکي په شیندل کېدو پیل وکړ. په ۱۷۶۲ ز کال د شپږم ځل لپاره له افغانستان نه د سکانو د ځپلو په موخه ووت. هغه په لاهور برید وکړ او د هغوی د سپېڅلي ښار امریستار له نیولو وروسته یې په زرګونو سیکان قتل عام کړل او د هغوی د درناوي وړ طلايي معبد یې ړنګ کړ. د دوو کلونو په اوږدو کې سکانو یوځل بیا بغاوتونه پیل کړل او خپل سپېڅلی ښار امریستار یې بیا ورغاوه. احمدشاه څو ځله هڅه وکړه، چې سکان د تل لپاره تر خپلې ولکې لاندې راولي، خو پاتې راغی.
د ۱۷۷۱ ز کال په لومړیو کې، د پاني پت په درېیمه جګړه کې په شمالي هند کې د مرهټیانو د واکمنۍ له سقوط نه لس کاله وروسته، مرهټیانو د مهدجي سیندي تر مشرۍ لاندې ډیلی بېرته ونیو او مغولي امپراتور دویم شاه عالم یې په ۱۷۷۲ ز کال کې د واک پر ګدۍ کښېناوه. احمدشاه په شمال کې له بغاوتونو سره مخامخ شو چې په پایله کې هغه او د بخارا ازبک امیر هوکړې ته ورسېدل چې آمو سیند به د دوی د سیمو ترمنځ د وېش نښه وي. احمدشاه د کندهار په ختیځ غرونو کې خپل کور ته راوګرځېد، چېرې چې د ۱۷۷۳ ز کال د اپریل په ۱۴ مه مړ شو. هغه د قبیلوي همکاریو او مخالفتونو د توازن په برابرولو کې په پام وړ توګه بریالی و او هغه تر ډېره قبیلوي انرژي له بغاوتونو نه په لرې کېدو هدایت کاوه. هغه د احمدشاه بابا یا «د افغانستان پلار» په توګه پېژندل کېږي.
واک ته د احمدشاه د رسېدو پر مهال، په پښتنو کې ګڼ شمېر قبیلې موجودې وې، د کومو چې سرچینه نامعلومه وه. باور پر دې دی چې ډېری هغه له لرغونو آریايي قبیلو نه دي، خو د هغوی مشترکه وجه د پښتو ژبه وه. په ختیځ کې وزیرو او د هغوی نږدې خپلوانو مسعودیانو له ۱۴ مې پېړۍ راهیسې د مرکزي سلیمان غرونو په غونډیو کې ژوند کاوه. د ۱۶ مې پېړۍ په وروستیو او د مغولو له وروستیو بریدونو وروسته، یو شمېر قبیلې، لکه: شینواري، یوسفزي او مومند د کابل سیند له پورتنیو درو نه د پېښور لوېدیځو، شمالي او شمال ختیځو درو او دښتو ته کډه شول. افریدیان له ډیر مهاله د خیبر لارې د سویلي غرونو په لړیو او غونډیو کې استوګن و. د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې درانیان د کندهار ولایت په لوېدیځو او شمالي سیمو کې مېشت وو.
د دراني سلسلې د زوال اصلي لامل د مرهټیانو پر وړاندې د زرګونو افغان جنګیالیو له لاسه وتل او همدارنګه د سیکانو بې وقفې هڅې وې. په داسې حال کې چې افغانانو مرهټیانو ته د پاني پت په درېیمه جګړه کې سخته ماته ورکړه، خو د دراني سترواکۍ نظامي ځواک هم تر ډېره په دغه جګړه کې له منځه ولاړ. سیک یاغیانو د هغو ستونزو له امله چې وړاندې یې د افغانانو له لاسه تحمل کړې وې، له مرهټیانو سره په جګړه کې د افغانانو له کمزورتیا او پر پنجاب د هغوی د کنټرول له کمښت نه استفاده وکړه، په یاغیتوب یې پیل وکړ او په پایله کې د رنجیت سنګ تر مشرۍ لاندې سره یو موټي شول. دوی وتوانېدل امریستار (په ۱۸۰۲ ز کال کې)، لودیانا (۱۸۰۶ز)، ملتان، کشمیر، لادکا، پېښور، خیبر دروازه او لاهور ونیسي. د رنجیت سنګ د مړینې پر مهال، سیکانو کشمیر او پنجاب په بشپړ ډول له افغانانو نیولي وو.
په ۱۸۳۷ ز کال کې د جمرود جګړه، د افغانانو او سیکانو ترمنځ وروستۍ جګړه وه. غازي اکبر خان د سیکانو پر وړاندې په دغه جګړه کې د افغانانو مشري کوله، چې کابل ته له راګرځېدو وړاندې یې د سیکانو قوماندان هري سنګ نالوا وواژه.
ځوانکې
ځوانکې داسې ناروغۍ ده چې ژوند ته کوم تهديد نه اړوي، خو د پوستکى د بد ورگه کېدو ناروغۍ ده. دغه ناروغۍ تل د خلکو د ژوند د ځوانۍ په پړاو کې رامنځته کېږي کوم وخت چې انسان په اروايي او بدني ډول باندې د مېړانې په درشل پښه ږدي. دغه ناروغۍ د پوستکي هغه غدې اغېزمنې کوي چې د پوستکي شاوخوا او هم د ويښتانو پياز ته غوړبېسن مواد افرازوي. دغه غدې سيباشيوس غدې يې بولې چې په زياته اندازه په مخ ، د ولو په منځ ، اوږو او سينه باندې شتون لري.
د ځوانکو دانکۍ څو ډولونو لري:
د ځوانکو څرگند لاملونه
ځوانکې ، د ټيسټيسټرون هورمون په وړاندې په پوستکي کې يو غبرگون دى. د ډېرى خلکو په وينه کې د ټيسټيسټرون هورمون کچه نارمل وي خو پوستکى يې په غيرنارمله توگه غبرگون ښيي.
د غوړو ډېره زياته اندازه توليدېدل: غوړ يا غوړبيسن مواد له هغو ځانگړو غدو څخه افرازېږي چې د پوستکي له ويښتانو سره جوختې ځاى پر ځاى شوې دي. دغه غدې هغه وخت په کار پيل کوي چې ښځه يا نارينه ميړانه ووهي ياني بلوغ ته ورسېږي او دا هم د ټيسټيسټرون هورمون له امله چې په همدې وخت کې په وينه کې افرازېږي. د سباشيوس غدو فعاليت د ځوانکو د پيدا کېدو لپاره ضرور دى نو همدا وجه ده چې ځوانکې له ځوانۍ سره يو وخت او يا هم ترې وروسته پيدا کېږي ، که د پښتو نوم ته يې وگورو نو (ځوانکې) يې له همدې امله هم بولي. په هغو کسانو کې چې د ځوانکو ناروغۍ لري په هغوي کې د سباشيوس غدې په غيرنارمله توگه له ځان څخه په زياته اندازه غوړبيسن مواد افرازوي. داسې ښکاري چې د سباشيوس غدې د ټيسټيسټرون هورمون له نارملې کچې سره په زياته اندازه حساسيت لري. او همدا حساسيت دى چې خپل افرازات زياتوي.
د ويښتانو د کانال بندښت: د ويښتانو کانال له دې امله بندېږي چې د کانال په اوږدو کې پرتې حجرې غيرنارمله شي. کله چې پوستکى نارمل وي نو دغه په کانال کې پرتې حجرې په دوامداره توگه وده کوي او له خپل محدود وخت څخه وروسته له منځه ځي او د کانال منځته را توئېږي او همدې لارې د پوستکي سرته را وځي. په هغو کسانو کې چې د ځوانکو ناروغۍ لري ، دغه حجرې د ټيسټيسټړون هورمون په وړاندې په غيرنارمله توگه غبرگون له ځان څخه ښيي او په ځاى ددې چې د کانال منځته ور توئې شي له يو بل سره نښلي او کله چې زياتې حجرې سره ونښلي په نتيجه کې د ويښتو کانال بندوي. دغه بندښت په نسبي ډول د غوړبيسنو موادو (سبيوم) جريان بندوي کوم چې له سباشيوس غدو څخه راوځي او د ويښتانو په کانال کې جريان پيدا کوي. هغه بند شوي غوړبيسن مواد سره ځان راټولوي او کلکېږي او په کانال کې يو خروکى جوړوي او هغه خروکى ځانته رنگ پيدا کوي چې کله يې سر تور او کله سپين رنگ ځانته غوره کړي ، دې پېښې ته ځوانکۍ ويلى شي چې يو غيرانتاني دانه دى.
پاړسوب يا التهاب: په ځوانکې کې د قيح يا نو د را ټولېدو او هم د التهاب لامل تر اوسه پورې سم نه دى جوت شوى. داسې فکر کېږي چې په کراره کراره سره د ويښتانو د کانال قسمي بندښت په پوره بندښت باندې بدلېږي. دغه پېښه په سمدم د ويښتانو په کانال کې غوړ بېسن مواد را ټولېږي او بيا د باکټرياوو په وسيله سره ماتېږي او التهابي ذرات منځته راوړي. دغه التهابي توکي په پوستکي کې ننوځي چې په نتيجه کې پوستکى سور اوړي او پړسېږي او سوروالى او پاړسوب د نوې دانې ښکارندويي کوي. پدې وخت کې دانه خارښت کوي او يا حساسه وي. قيح يا نو بهر ته راوځي او په پاى کې په Pustule يا دانې باندې اوړي. که د دانې طبيعت ته وکتل شي نو قيح يا زوې د پوستکي سر ته راوځي او د دانې ځاى ښکته غورځي. که پاړسوب يا التهاب د ويښتانو د کانال په ژور ځاى کې وي يا څوک دانکۍ ډېر ړومبى وشکوي نو قيح يا زوې په پوستکې کې ورځي او په نتيجه کې کېداى شي چې التهاب يا پاړسوب نور زيات شي او په پاى کې لوى داغ له ځانه پرېږدي.
آيا ځوانکې ارثي دي؟
د طب په نړۍ کې ځوانکې هغه ناروغي ده چې په ميراثي ډول له مور او پلار څخه اولاد ته نه انتقالېږي. خو بيا هم ځوانکې د هغو کسانو په اولادونو کې په زياته اندازه پيدا کېږي چې دوي پخپله دغه ناروغۍ تېره کړې وي او يا هم تر اوسه ترې سرټکوي. که دې موضوع ته له بل لوري وگورو ، که تاسې د هغو ماشومانو ميندو او پلرونو ته وگورئ چې ځوانکې لري نو ډېرى به يې داسې وي چې هغوي به يا خو ځوانکې ولري يا به يې پخوا دغه ناروغۍ تېره کړې وي نسبت هغو ماشومانو ته چې ځوانکې نه لري او ميندې او پلرونه يې ناروغۍ ولري. که تاسې دوو غبرگلونو ته وگورئ ، تاسې به معمولاً ځوانکې په هغو دوو غبرگلونو کې ووينئ چې يو بل ته ورته وي خو داسې هم کېږي چې په هغو دوو غبرگلونو کې دې هم پيدا شي چې يو بل ته نه وي سره ورته.
ددې وړاندوينه څوک نشي کولى چې که يو کس د ځوانکو په ناروغۍ اخته وي نو آيا د هغه په ماشوم کې به ځوانکې پيدا شي او کنه ؟ که پيدا شي نو آيا هغه به څومره زوره ورې وي ؟
آيا ځوانکې هورموني ناروغۍ ده؟
سره ددې چې په پوستکي کې دغه غيرنارمله پېښه د ټيسټيسټرون هورمون له امله منځته راځي خو بيا هم په ځوانکو اخته کس کې په عمومي ډول د هورمونونو کومه گډوډۍ نه وي موجوده او کچه يې نارمل وي. ټيسټسټرون د نارينه جنسي هورمون دى چې په نارينه او ښځينه دواړو جنسونو کې پيدا کېږي. په ښځينه و کې ددغه هورمون اصلي اغېز د ښځينه هورمون د مخالف فعاليت له امله له منځه ځي. هغه نارينه چې د ځوانکو ناروغۍ لري په معموله توگه د هغوي په وينه کې د ټيسټيسټرون هورمون کچه نارمل وي. ښځې چې په ځوانکو اخته وي په هغوى کې د ټيسټيسټرون هورمون اندازه ډېره لږه غيرنارمله وي خو دغه غيرنارملتوب په درملنه باندې کومه اغېزه نه کوي. د ځوانکو باندې اخته ناروغانو د هورمون د کچې معلومولو ته هيڅ اړتيا نه ليدل کېږي او نه کوم دليل شته چې بايد وکتل شي. دلته يو حالت شته چې Polycystic Ovary Syndrome يې بولي او ښځو ته پېښېږي ، پدې حالت کيداى شي چې د ښځو وزن زيات شي ، په بدن او مخ باندې يې اضافي ويښتان را زيات شي ، مياشتنۍ ناروغي يې هم غيرمنظمه شي او کېداى شي چې له عقامت او شنډتوب څخه سر وټکوي. په دا ډول ځينو ناروغانو کې ممکن ځوانکې هم را پيدا شي او داسې ښکاري چې د ځوانکو را پيدا کېدل به د هورمونونو په کچه کې د غيرنارملتوب له امله وي.
اغېزې يې څه دي – حقايق او اوازې
آيا پرهېز په ځوانکو باندې څه اغېز کوي؟
نه – د ځوانکو او پرهېز تر منځ تر اوسه کوم مستقيمه اړيکه نه ده په گوته شوې. داسې ويل کېږي چې د چاکليټو او وريت شوي خواړه ځوانکې له په بده اړوي. په هر صورت ، ښه متوازن خواړه خوړل نه يواځې دا چې د انسان عمومي روغتيا ته گټه رسوي بلکې ښې اغېزې يې په پوستکي کې هم را برسېره کېږي.
نه – سره ددې چې د ځوانکو اصلي لامل جنسي هورمون ټيسټيسټرون دى خو بيا هم که په يو تن کې د نوموړي هورمون کچه له نورمالې اندازې څخه لوړه وي يا په زياته اندازه جنسي اړيکې (کوروالى) ټينگې کړي په هغه باندې ځوانکې نه را خېژي. که په بل ډول يې ووايو موټک وهل او آيا دا چې تاسو کوروالى کړى يا نه ، داسې چارې په ځوانکو باندې کوم اغېز نه کوي او په حقيقت کې يې لامل هم نه دي.
آيا ناولتيا ده چې ځوانکې ور څخه پيدا کېږي؟
آيا ځوانکې له مياشتني عادت څخه وړاندې په بده اوړي؟
هوکې – ډېرى ښځو دغه حالت په خپلو سترگو ليدلى چې د مياشتني عادت له راتلو څخه دوه يا اوه ورځې وړاندې د دوي ځوانکې په بده اوښتي دي. ښايي دغه د ځوانکو په حالت کې بدلون به د هورموني تغيراتو له امله منځته راځي چې د مياشتني عادت په دوره کې پېښېږي.
آيا بلاربښت يا اميندواري په ځوانکو باندې ښه اغېز کوي؟
هوکې او هم نه – په ځينو ښځو کې ځوانکې بېخي دې ته نژدې شي چې نورې مخ واړوي خو تل د بلاربښت له دورې وروسته بېرته را پيدا کېږي په داسې حال کې چې په نورو ښځو کې توپير لري ، هغوي کې بيا بلاربښت د ځوانکو د بېرته را پيدا کېدو لپاره بد زېرى گڼل کېږي او يا که ځوانکې ولري نورې يې په بده اړوي.
آيا خولې په ځوانکو اغېز لري؟
هوکې. تر ١٥% خلک چې ځوانکې لري هغوي چې کله زيات خوله شي نو بيا يې ځوانکې سوزي. دغه سوزېدل به ښايي د ويښتو په کانال کې چې لا له وړاندې قسماً بند دى د اوبو د را غونډېو له امله وي چې دغه کانال په بشپړه توگه بند وي او پاړسوب او التهاب منځته راوړي.
آيا مرطوب او لوند چاپېريال په ځوانکو بد اغېز کوي؟
هوکې – د رخصتيو په ورځو مرطوب چاپېريال ته د تفريح لپاره تگ او يا هم په مرطوب چاپيريال لکه پخلنځى يا د بخار په کوټه کې کار کول په ځوانکو داسې اغيز کوي چې سوزېږي لکه چې خولې ځوانکې سوزوي. دا ځکه سوزېږي چې د ويښتو بند شوى کانال له اوبو څخه ډکېږي او پاړسوب پيدا کوي او همدا وجه ده چې د ځوانکو التهابى پړاو نور هم پر مخ ځى او سوزي.
آيا درمل په ځوانکو بد اغېز کوي؟