cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د حج مسایل
د ښځې حج
ښځه دحج په ټولو امورو کې دنر په ډول ده يواځې يوشي چې دښځې او نر په حج کې فرق راولي هغه داچې ښځه نشي کولاى د خپلې ناروغۍ (حیض او نفاس ) په وخت کې حرم شريف ته لاړه شي چې په دې اړه ځينې مسايل مخکې تير شول او دطواف وداع په اړه به وروسته معلومات وليکل شي. که چيرته يوه ښځه دحج داحرام دتړلو په وخت کې ناروغه وه نوهغه به داحرام له تړلو وروسته نيغ په نېغه منى ته ځي او د عرفات په ګډون په ټولو ځايوکې به دنوروحاجيانو په څېر وخت تيروي اوکله چې دناروغتيا څخه ښه شي خپل فرضي طواف به اداء کوي چې په دې اړه پوره تفصيلات مخکې وليکل شول. لنډه دا چې ښځه به دحج ټول امور دنارينه په ډول سر ته رسوي خو يواځې او يواځې ناروغه ښځې (حايضې، نفاسي ) حرم شريف ته دننوتلو اجازه نلري.
حج بشپړ شو
اوس نو حج کوونکى تن حاجي شو د حج نور هيڅ ډول فرايض او واجبات پرې نشته يواځې دمکې مکرمې څخه دتګ په وخت کې پرې طواف وداع واجب دى چې په نه کولو سره يې دم لازميږي.
حاجيان په مکه مکرمه کې : کله چې د حج مراسم پوره شول حاجيان بېرته مکه مکرمه کې خپلو خپلو ځايونو ته راستنېږي دغه حاجيان په دوه ډوله دي ١- هغه حاجيان دې چي له حج څخه دمخه مدينې منورې ته تللي دوي اوس خپلو خپلو هېوادونو ته د تللو په تکل کې دي دوي بايد د معلم او د حج د مسؤلينو د لار ښودنو سرسم خپل هېواد ته د تګ انتظار وکړي.
٢- هغه حاجيان چې له خپلوهېوادونو څخه نېغ مکې مکرمې ته تللي اوس بايد مدينې منورې ته لاړشي او هلته د بشريت د ستر لارښود او د خپل پېغمبرحضرت محمد(ص) زيارت وکړي. دا حاجيان هم د معلم او د حج د لارښودنکو لخوا د پروګرام سره سم مدينې منورې ته استول کېږي چې همدغه مسؤلين دوي ته په دې اړه ښه معلومات ورکولاى شي. دغه دواړه ډلې حاجيان چې کومې شپې او ورځې په مکه مکرمه کې تيروي بايد هاسې عبث يې تېرې نکړي بلکه کوښښ وکړي چې لمونځونه په حرم شريف کې اداء کړي طوافونه او نور عبادت وکړي او د لوي خداى (ج) څخه د حج د قبلېدو او په راتلونکي کې د ګناهونو په ګرداب کې د نه لاهوکېدو دعاګانې وکړي.
طواف وداع : کله چې يو حاجي د مکې معظمې "زادها الله شرفا" څخه د تللو اراده وکړي نو بايد يوطواف وکړي چې دېته "طواف وداع" وايي او زمونږ په مذهب دغه طواف دحج دواجباتو څخه دى. دا طواف چې واجب دى د نورو طوافونو په څير اداء کېږي چې له طواف څخه وروسته دوه رکعته لمونځ واجب دى او که څوک طواف وداع ونکړي پرهغه باندې "دم" لازمېږي.
که چيرته څوک لدې طواف څخه وروسته په مکه مکرمه کې پاتې شي نو حرم شريف ته تلل کومه ګناه نده بلکه دا لا ډېره ښه ده چې حاجي زيات وخت په حرم شريف کې تېر کړي او په دې حاجي باندې بل طواف وداع نشته دى خوډېرو علماؤ ليکلي چې بل طواف مستحب دى په دې اړه شرعي مسئله هم همدا ده چې حاجي بايد په مکه مکرمه کې خپل وروستى کار طواف وداع وګرځوي. هو: ښه او ښکلې خبره داده چې حاجي په مکه مکرمه کې خپلې اخرنۍ شېبې دبيت الله شريف په طواف سره پاى ته ورسوي اودمکې مکرمې سره د وروستى تړون په توګه دطواف شرف اوعزت حاصل کړي.
د ښځې طواف وداع : هغه ښځې چې دمکې مکرمې څخه دتګ په وخت کې په خپلې ناروغۍ اخته وي په هغوي باندې طواف وداع نشته بلکه کتابونه ليکي ښه خبره داده چې دوي دحرم شريف دمسجد کومې دروازې ته نژدې دبيت الله شريف په لور په ډېراحترام اودرناوي سره څوشېبې ودرېږي هلته دلوي خداى (ج) په دربار کې دعاګانې او زارۍ وکړي او په ډېردرناوي سره لدې ځاى څخه رخصت شي.
د حج فرايض او واجبات : محترم لوستونکى ! زه پوهيږم چې دپورته ليکنى په لوستلوسره به څه ناڅه دحج داداء کولو په طريقه پوه شوى ياستئ نو اوس په لنډه توګه له حج فرايض او واجبات درپېژنو.
دحج فرايض :- زمونږ په مذهب دحج فرايض درې دي چې دوه يې داخلي او يو يې خارجي دى. ١-احرام : چې دحج خارجي فرض دى دحج لپاره شرط هم ګڼل کېږي که څوک احرام ونه تړي نوهغه اصلا په حج کې داخل نشو چې له دې امله يې حج نه کېږي احرام دنيت اوتلبيې څخه عبارت دى نيت که په ژبه وويل شي اوکه په زړه صحيح دى خو د تلبيي لوستل په ژبه ضروري دي آن تر دې پورې کتابونه ليکي ګونګى چې تلبيه نشي ويلاى پرې لازمه ده چې دتلبيي لپاره ژبه وښوزوي.
٢- عرفات : الف - دعرفات لپاره وخت شرط دى چې دعرفات وخت دذالحجې دنهم تاريخ دټکنده غرمې (زوال ) څخه داختر دورځې تر صبح صادق پورې دى. باء - پرحاجي واجب دي چې دعرفې په ورځ دلمر ترپرېوتلو پورې په عرفات کې پاتې شي که چيرته څوک دلمر پرېوتلو نه دمخه له عرفات څخه ووتلو نو"دم" پرې لازمېږي
خبردار ځيني ناپوه خلک ګمان کوي چې په عرفات کې دتبرک لپاره دښځې سره جماع کول (کورواله) ښه دي خو دا ناپوهه خلک بايد په دې پوه شي چې په احرام کې نه يواځې دا چې جماع کول بلکه نور هر ډول جنسي اړيکې ناروا دي او که څوک په عرفات کې له خپلې مېرمنې سره جماع وکړي نو حج يې باطل شو او دې کال کې يې هيڅ چاره نشته دى.
٢- طواف افاضة يا فرضي طواف : الف - که څوک فرضي طواف ونکړي نو حج يې ونه شو دفرضي طواف وخت داختر دورځې دسهاره څخه پېل کېږي چې د اختر تر دريمې ورځې پورې بايد وشي او که چا بې له شرعي عذره لدې څخه هم فرضي طواف وروسته کړ نو بيا به پر طواف سربيره "دم" هم ورکوي خوڅومره چې دا طواف ژر کېدلاى شي بايد وشي داځکه چې بې لدې طواف څخه حج نيمګړى دى.
باء - دحجر اسود څخه دطواف پېل کول اوکوښښ دې وشي چې طواف کوونکى ښه مخامخ حجراسود ته ودرېږي. ج - طواف به له ښي لوري څخه پېل کوي هغه په دې ډول چې دطواف په وخت کې کعبه شريفه دطواف کوونکي چپ لاس ته وي                           دال – دعورت پټول – هـ - دحطيم څخه بهر طواف کول – و – دطواف پسې دوه رکعته واجب لمونځ په حرم شريف کې اداء کول - ز– طواف بايد په مسجد کې دننه وي (الفقه على المذاهب الاربعة –ج اول –ص 657  ( سربېره پردې ټول بايد په دې پوه اوسو چې دجنابت، حيض او نفاس په وخت کې دبيت الله شريف طواف کول حرام او سخته ګناه ده.
دحج واجبات : زمونږ (احنافو) په مذهب دحج واجبات پنځه دي. ١- د صفااو مروا ترمنځ سعي ٢- مزدلفې ته تګ ٣- دشيطانانو ويشتل ٤- سرخريل ياکمول ٥- طواف وداع. په حج کې دواجب حکم دادى چې په پرېښودلوسره به يې حاجي قرباني (دم) ورکوي سربېره پردې داهر واجب داداء کولو لپاره نور واجبات لري چې په دې ډول دي – ١- دصفامروا سعي _ الف : سعي بايد دطواف څخه وروسته وي – باء _ دصفااومروا ترمنځ بايداو ه ځلي تګ راتګ وشي چې هر ځل تګ يې واجب دى – ج – سعي بايد دصفاڅخه دمروا په لور پېل شي که چا دمروا څخه پېل کړه نو همدا ګردش يې صحيح ندى .(الفقه علىالمذاهب الاربعة – ج اول – ص – 659) ٢ – مزدلفه الف – زمونږ په مذهب څوک بايد بې له شرعي عذره دصبح صادق څخه دمخه دمزدلفې څخه لاړ نشي کنه "دم" پرې لازمېږي .الفقه على ...ج اول –ص - 666 ٣- دشيطانانو ويشتل – الف – دشيطان، قربانۍ او حلق (سرخريل ياکمول ) ترمنځ ترتيب زمونږ په مذهب واجب دى ٤- حلق : الف - دسرخريل ياکمول دقربانۍ څخه وروسته .باء – دسرخريل ياکمول چې دڅلورمې حصې څخه کم نه وي. ٥- طواف وداع – الف – دطواف په اړه تفصيلات مخکې تېر شول. باء – په هغه ښځو چې د مکې مکرمې څخه دتګ پرمهال په خپله مياشتنۍ ناروغتيا اخته وي طواف وداع ورباندې نشته دى.
په ۲۰۰۴ز کال کې د هند سمندر زلزله او سونامي
د ۲۰۰۴ زکال د هند سمندر زلزله او سونامی د ډسمبر په ۲۶مه او د هند پر سیمه ېیز وخت په ۷ بجو او ۵۸ دقیقو باندی  رامنځته شوه، چې د زلزلې مرکز د انډونیزیا د شمالي سوماټرا لوېدیځ ساحل کې و. دا د سمندر لاندې یوه لویه زلزله ګڼل کېده چې د ریشتر په کچه د ۹.۱–۹،۳ پورې زوروالۍ درلود، چې یاده زلزله د هند او برما د قشر تر منځ د څیرېدلو له امله رامنځ ته شوه.
د زلزلې له امله د سونامی یو لړ لوې څپې اوبو لاندې رامنځته شوې او د ساحل تر ۳۰ مټرو پورې لوړې شوې او په دې توګه د هند سمندر د شاوخوا ساحلونو په اوږدو کې مېشت ټول خلک زیانمن کړ، چې یادې سونامی په ۱۴ هېوادونو کې د اټکل له مخې ۲۲۷۸۹۸ کسان ووژل او په تاریخ کې یو له تر ټولو خونړیو طبیعی پېښو وګڼل شو. همدارنګه دغې سونامي د زیانمن شوو هېوادونو په ساحلي ولایتونو کې د خلکو په ژوند او تجارتي شرایطو باندې مستقیمې پایلې درلودې؛ چې سریلانکا، د اندونیزیا اچه سیمه، د هند تامل ناډو او د ټایلینډ کاولاک سیمې د سختو زیانمنو شوو سیمو نه وبلل شوې، چې د اندونیزیا بند اچه سیمې د مړینې ترټولو لوی شمېر راپور ورکړ.
دا زلزله ىرېیمه ستره زلزله وه، او په ۲۱مې پېړۍ کې تر ټولو لویه زلزله وګڼل شو، چې اتو نه تر لسو دقیقو پورې یې دوام وموند. دا زلزله د دې لامل شو چې ځمکه د ۱۰ ملي میټرو (۰.۴ انچ) په اندازه له خپله ځایه حرکت وکړي او د الاسکا په څېر نورې لرې زلزلې رامنځته کړي. د هند سمندر د زلزلې مرکز د سیمولیو او د سماترا ترمنځ و. د یادې زلزلې په پایله کې د زیانمنو شوو خلکو او هېوادونو بی وسي په ټوله نړۍ کې د بشردوستانه غبرګون لامل شو او په دې ډول یې له زیانمنو کسانو سره له ۱۴ میلیارده ډالرو نه زیاته مرسته وکړه.
زلزله
د ۲۰۰۴ز کال د هند سمندر زلزلې كچه په پیل کې  ۸.۸ ریشتره اټکل شوې وه، خو وروسته د ۲۰۰۵ز کال په فبروري کې ساینس پوهانو د شدت کچه۹.۰ اټکل کړ. که څه هم د پاسیفیک سونامي خبردارۍ مرکز دغه نوې شمېرې منلې وه، خو د امریکا جیولوژیکي سروې تر اوسه خپل اټکل له ۹.۱ نه، نه ده بدل کړې. وروسته د ۲۰۰۶ز کال یوې څېړنې د یادې زلرلې شدت ۹.۱-۹.۳ اټکل کړ. د کلیفورنیا د ټیکنالوژۍ انسټیټیوټ هیرو کاناموري د زلزلې شدت ۹.۲ ریشتره څرګندوي.
دا زلزله (وروسته د سونامی) په بنګله دیش، هند، مالیزیا، میانمار، ټایلنډ، سریلانکا او مالدیف کې احساس شوه، چې د زلزلې په پایله کې د ځمکې ښویدنه د دې لامل شوه چې د سمندر بستر د څو ثانیو په ترڅ کې راڅرګند شي او په چټکۍ سره یې د څپو سرعت زیات شو او له دې سره یې د اندونیزیا لوکونګا ښارګوټی ویجاړ کړ.
له ۱۹۰۰زکال راهیسې هغه زلزلې چې د ډېرشدت په درلودو سره ثبت شوي دا دي، په ۱۹۶۰ز کال د والدیویا زلزله ( د ۵ ، ۹ریشتره ) او په ۱۹۶۴ز کال کې په شهزاده ویلیم ساونډ کې د الاسکا زلزلې ( د ۲ ، ۹ ریشتره ). د ریشتر په کچه نورې ثبت شوې زلزلې چې شدت یې ۰ ، ۹ یا ډېر و په ۱۹۵۲ز کال کې د نومبر په ۴مه نېټه د روسیې د کامچټکا چې شدت یې ۹.۱ و او په ۲۰۱۱ز کال کې د جاپان د توکیو زلزله چې شدت یې ۹.۰ و. چې دغو زلزلو هر یوه یې په ارام سمندر کې د سونامي لامل شوې، چې د ۲۰۰۴ز کال د هند د سمندر زلزلې په پرتله یې د مړینې کچه ډېره لږ وه او لامل یې د ځپل شوو سیمو سره نږدې د ساحلونو په اوږدو کې د نفوسو ټیټ والی، له ډېرو ګڼ نفوسو ساحلونو نه ډېر زیات واټنونه او په MEDCs ( د اقتصاد له مخې ډېر پرمختللي هېوادونه ) لکه جاپان کې، چې د غوره زیربناوو او خبرداری سیستمونو شتون لري.
داسې نورې سترې زلزلې په ۱۸۶۸ز کال کې ( پرو، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۲۷ز کال کې د ( کولمبیا ، نازکا قشر او جنوبی امریکا قشر) په ۱۸۱۲زکال کې د ( ونزویلا، کارائیب قشر او جنوبی امریکا قشر ) او په  ۱۷۰۰ز کال کې د ( لوېدیځه شمالي امریکا، خوان دی فوکا قشر او شمالي امریکا قشر)  کې رامنځته شوې وې، خو داسې انګېرل کېږی چې د دې ټولو یادو زلزو کچه له ۹ ریشترو نه لوړ وه ځکه هغه وخت کې د زلزلو کره اندازه ګیري شتون نه درلود.
اچه
سونامي له زلزلې څه باندې شل دقیقې وروسته د اچې ولایت ساحلي برخه ویجاړه کړه. بنده اچه چې تر تر ټولو لوی نږدې ښار و سخت زیانمن شو. د سمندر اوبه ساحلونو ته وختې او د سمندر بستر یې راڅرګند شو، چې ځایی خلک یې دې ته وهڅول چې بند پاتې کبان راټول کړي او سیمه وپلټي. ځایي عیني شاهدانو درې لوی څپې په ډاګه کړې، ، چې لومړۍ څپه ورو ورو د ودانیو بنسټ ته راپورته شوه.
د ښار په شمال لوېدیځ سیمو کې د ویجاري کچه ډېره وه. په اولي لیو کې د سونامي لوړوالی له ۱۲ مټرو (۳۹فوټه) نه ۶ مټرو (۲۰فوټه) او شمال ختیځ کې ۸ کیلومټره (۵.۰مایله) ته راښکته شوی. دا سونامي د  ښار دننه ۳-۴ کیلومټرو ته پراخ شو. له ساحل نه د ۲ نه تر ۳ کیلو مټره واټن کې هغه کورونه له منځه لاړل یا ویجاړ شو، چې پرته له قوي کانکریټ او د خښتو دیوالونو سره جوړ شوي وي.
هند
سونامۍ له زلزلې نه دوه ساعته وروسته د هند سویل ختیځ ساحل په اوږدو کې اندرا پردیش او تامل ناډو ایالتونو ته ورسېده او د سویل لوېدیځ ساحل په اوږدو کې کرالا ایالت ته ورسېد.
برسېره پر دې د ۱۰ مټرو( ٣٣ فوټه ) تور خټینه سونامي د کرایکل ښار ویجاړ کړ، چې په پایله کې ٤٩٢ کسانو خپل ژوند له لاسه وړکړ. د پونډیچري ښار چې د سمندري دیوالونو له خوا ساتل شوی و نسبتا لږ زیانمن شو. په تامل نادو کې تر ټولو ډېره زیانمنه شوې سیمه د ناګاپتینام سیمه وه، چې د ۵ مټرو سونامي په پایله کې ۶۰۵۱ کسانو ته مرګ ژوبله واوښته او وروسته د کودلور سیمه وه چې ګڼ کلی یې ویجاړ شوي وو، چې ډېری وژل شوي کسان د کب نیولو د ټولنې غړی وو. ویلانکانني د سمندر په غاړه یو ښارګوټی چې د کاتولیک کلیسا او د زیارتونو نامتو ځای و د سونامي له امله یو له ډېرو زیانمنو سیمو نه و، چې دغه سونامي د یکشنبې په سهار شاوخوا ۹.۳۰ بجې هغه مهال رامنځته شو، کله چې زیارتکونکي چې ډېری یې د کیرالا سیمې نه وو، د کلیسا دننه وه. د سمندر اوبه زیارت ته نه وې ننوتې خو په سواحلو کې  سلګونو زيارت کوونکي، د زيارت انګړ، نږدې کلي، سلګونه دوکانونه، کورونه او زيارت کوونکي په سمندر کې ډوب شول. شاوخوا ۶۰۰ زیارت کونکي مړه شول. ژغورونکو ډلو د شاوخوا ۴۰۰ نه زیات جسدونه له شګو او ډبرو نه را ایستلي او په لوی شمېر کې ناپیژندل شوي جسدونه په ډله اېزو قبرونو کې ښخ شو.
د اندرا پردیش ډېری کلي ویجاړ شوي. د کرشنا په سیمه کې سونامي په منګیناپودي او مچالیپتنم ساحلونو کې ډېر زیانونه رامنځته کړ او تر ټولو ډېره زیانمنه سیمه پرکاشام وه، چې ۳۵ کسان په کې مړه شوي و. د یادې سونامي له امله د کب نیولو صنعت خورا زیانمن شو او سربیره پردې د ټرانسپورټ په برخه کې د زیانونو لګښت لسګونه زره وښودل شو.
ايونس نيوټن فوټ
ايونس نيوټن فوټ (17 جولای 1819- 30 سپتمبر 1888) يوه امريکايۍ ساينسپوهه، مخترعه او د ښځو د حقوقو مبارزه وه. نوموړې لومړۍ هغه ساينسپوهه وه، څوک چې دې پايلې ته رسېدلې وه چې د لمر وړانګو ته په لوڅېدو سره ځينې ځانګړي ګازونه ګرمېږي، او دا چې د کاربن ډای اکسايډ (CO2) د کچو لوړول اتموسفيري تودوخې ته بدلون ورکولای او په اقليم اغېز کولای شي، دا هغه ښکارنده وه چې اوس د شنې خونې د اغېز په توګه پېژندل کېږي. نوموړې په کنيکټيکټ کې زېږېدلې وه، او په نيويارک کې د خپل وخت د ټولنيزو او سياسي خوځښتونو په منځ کې راستره شوې وه، لکه د مريتوب له منځه وړل، د شرابو ضد فعاليت، او د ښځو حقوق. نوموړې پرخه ساينسي عملي او تطبيقي زده کړې په تر لاسه کولو سره له اولس څخه تر شل کلنۍ پورې د «ټرای فيمیل سيمينري» او «رينسلر سکول» کې زده کړه وکړه.
په 1841ز کال کې له څارنوال اليشا فوټ سره له واده کولو وروسته، فوټ د نيويارک په سينيکا فالس کې مېشته شوه. نوموړې د 1848ز کال د «Declaratoin of Sentiments» (اعلامیه احساسات) يوه لاسليک کونکې او د سينيکا فالس کنوانسيون د بهير له مشرانو یوه وه ، کومه غونډه کې چې يوازې د ښځو په حقوقو تمرکز وشو. په 1856ز کال کې، نوموړې د CO2  او اوبو د بخاراتو په مټ د تودوخې د جذب کولو د ښکاره کولو او چاپېريال کې د CO2  د بدلېدونکي مقدار په اقليم کې ردوبدل کولو لپاره د پام وړ مقاله خپره کړه. په ساينسي جريده کې، د فيزیک په څانګه کې د يوې امريکايۍ ښځې دا لومړۍ مشهوره خپرونه وه. په 1857ز کال کې، نوموړې په اتموسفيري ګازونو کې د جامدې برېښنا په اړه دويمه لیکنه خپره کړه. سره له دې چې هغه د ساينس د پرمختګ لپاره د امريکايي ټولنې غړې نه وه، بيا هم د هغې دواړه ليکنې د دې خوځښت په کلنيو کنفرانسونو کې ولوستل شوې – دا د فيزیک په څانګه کې يوازېنۍ مقالې وې، چې تر 1889ز کال پورې د کومې امريکايۍ مېرمنې له خوا ليکل شوې وې. نوموړې ګڼ اختراعات هم په خپل نوم ثبت کړي دي.
فوټ په 1888ز کال کې وفات شوه، او په شلمه پېړۍ کې د ښځينه عالمانو له خوا د بيا موندل کېدو څخه مخکې، نږدې تر سلو کلونو پورې د هغې همکارۍ نامعلومې وې. په يوويشتمه پېړۍ کې، هغه مهال د فوټ په اړه نوې لېوالتيا پيدا شوه، کله چې احساس شوه چې د هغې اثارو د «جان ټنډال» له خوا د شويو ايجاداتو وړاندوينه کړې وه، څوک چې د ساينسپوهانو له خوا د هغه لومړي شخص په توګه پېژندل شوی دی، چا چې په تجربوي ډول د شنو خونو د اغېز طريقه ښودلې وه، په کومه کې چې د انفراريډ (له سره رنګ ورهاخوا) وړانګې اچول شامل و.د نويو ساينسپوهانو له خوا د هغې د کارونو تفصيلي ازموينو تاييد کړې ده چې د «ټينډل» له خوا په 1859ز کال کې د خپلې مقالې له خپرولو درې کاله مخکې، فوټ کشف کړې وه چې د اوبو بخار او CO2 د لمر له رڼا څخه ګرمي جذب کوي. سربېره پر دې، د نوموړې دا باور، چې په اتموسفيري کچو کې د اوبو بخار او CO2 بدلونونه د اقلیم د بدلون لامل ګرځېدای شي، د ټنډل د 1861ز کال له خپرونې پنځه کاله مخکې و. د نوموړې د تجربوي طرحې د حدودو له امله، او په ممکنه ډول د انفراريډ وړانګو په اړوند د پوهې د کمښت پر بنسټ، فوټ د «ترمل انفراريډ» د اندازې په  داخل کې د وړانګيزې انرژۍ جذب او وتلو په اړه يا معاينې ونه کړې، يا يې ونه موندلې، کوم چې د شنې خونې د اغېز لامل دی. په 2022ز کال کې، امريکايي جيوفيزيکي اتحاديې د دې په زړه پورې ساينسي څېړنې د منلو لپاره د هغې په وياړ د ځمکې-ژوند ساينس لپاره د «ايونس نيوټن فوټ» مډال چمتو کړ.
ماشومتوب او زده کړه
ايونس نيوټن د 1819ز کال د جولای د مياشتې په اولسمه نېټه، د کنکټيکټ په ګوشين کې د ترزا او ايزک نيوټن جونير په کور کې زېږېدلې وه. تر 1820ز کال پورې، دا کورنۍ د نيويارک اونټاريو ولسوالۍ کې مېشته شوې وه. د هغې پلار په ختيځ بلوم فيلډ کې يو کروندګر او سوداګر و، شتمنۍ يې راټولوله او په لويو خطرونو کې ېې بايلله. ايزک د ساينسپوه ايزک نيوټن لرې خپلوان و. ايونس شپږ ورونه خوندې درلودې، داسې حال کې چې مشره خور يې په دوه کلنۍ کې مړه شوې وه. پلار يې په 1835ز کال کې مړ شو، او پنځم اولاد يې چې د امانډا په نوم يوه لور وه، له پور څخه د کورنۍ د ژغورلو او د کورنۍ د کروندې د پلورلو د مخنيوي لپاره د يوازينۍ څښتنې ګرځېدو په موخه ټول مسئوليت په غاړه واخيست. د نيويارک هغه سيمه چېرته چې ايونس ستره شوې، او د خپل ژوند ډېره برخه يې تېره کړې وه، د دې پړاو د ټولنيز فعاليت مرکز و. نوموړې د مريتوب د ختمونکو، د لباس د سمون فعالينو، تصوف، اعتدال د مدافعانو او ښځو د حقوقو مبارزينو سره مخ شوه.
نيوټن د ښځو د زده کړې په «ټرای» ښونځي کې زده کړې وکړې، کوم چې د ښځو د چمتوالي يو مخکښ ښوونځی و، او د ښځمنپالې «ويما ويلارډ» له خوا جوړ شوی و. زده کړونکي په نښتي «رينسيلير ښونځي» کې د ساينس تعليمي دورو کې ګډون ته هڅول کېدل، د کومې مشري چې «اموس ايټن» کوله، څوک چې د يو مشر پروفيسر او د ښځو د زده کړې پلوی و. د ايټن په اختراعي طريقو کې د ساينسي تيورۍ درسونه شامل وو، نه یوازې دا چې نوموړې دا هر څه له يادو زده کول، بلکې د هغې د زده کړې په طريقو کې په لابراتوار کې عملي تجربه هم شامله وه. نيوټن د 1836 او 1838ز کلونو تر منځ دې ښوونځيو کې زده کړې وکړې.
واده او کورنی ژوند
د 1841ز کال د اګست د مياشتې په دولسمه نېټه، په ختيځ بلوم فيلډ کې، نيوټن له اليشا فوټ جونير (1809-1883) سره واده وکړ، څوک چې يو قانونپوه و. فوټ د نيويارک په جانسټاون کې د ښځو د حقوقو د فعالې الزبت کيډي اسټينټن د پلار قاضي ډينيل کيډي تر څارنې لاندې روزل شوی و. په 1844ز کال کې، د يوې دولتي بولۍ پر مهال، اليشا هغه کور راونيو، چېرته چې سټينټن کورنۍ په 1847ز کال کې ولېږدېده. نوموړي دا کور راتلونکی کال ډينيل کيډي ته په قواله ورکړ، نوموړي په خپل وار سره په 1846ز کال کې دا کور خپلې لور الزبت ته ورکړ. ليکوالې «ارمينا ليونارډ» ايونس د انځورونو د يوې رسامې او منظرو د انځورګرې په توګه تشريح کړې ده، څوک چې د شوقي ساينسپوهې او مخترعې په توګه هم پېژندل کېده. د نوموړې د 1862ز کال د پاسپورټ په عريضه، چارواکو فوټ يوازې د پنځه فوټه او دوه انچه (1057 متره) دنګې، اسماني خړ رنګه سترګو لرنکې، د نسبتاً سترې خولې والا، ګرد مخ، د تښتېدلي رنګ څېرې، او تور رنګه قهوه يي ويښتانو لرونکې په توګه بيان کړې ده.
محمد اسحق رهگذر
محمد اسحق رهگذر د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
بازمحمد جوزجاني
بازمحمد جوزجاني د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
تونس
د تونس جمهوري هېواد د افریقا په شمالي کې پروت دی. دغه هېواد په شمالي افریقا کې د مغرب سیمې برخه ده، په لویدیځ او سویل لویدیځ کې یې الجیریا، په سویل ختیځ کې یې لیبیا ، شمال او ختیځ کې یې مدیترانې سمندرګۍ موقعیت لري، چې د ۱۱ میلیونه وګړو نفوس په لرلو سره ۱۶۳ زره ۶۱۰ کیلومتر مربع (۶۳ زره ۱۷۰ مایل مربع) مساحت لري. په دغه هېواد کې د اطلس غرونو ختیځ پای شاملېږي او شمال یې بیا د افریقا تر لویې صحرا رسېږي، چې پاتې نور ډېر قلمرونه یې کرنیزې ځمکې دي. په ۱۳۰۰ کیلومتره (۸۱۰ مایله) ساحلي کرښو کې یې د مدیترانې حوزې ختیځ او لویدیځ افریقايي پیوند شاملېږي. تونس د افریقا د تر ټولې لرې شمالي څوکې کپ انجلا کور دی؛ پلازمېنه یې تونس، د دغه هېواد تر ټولو لوی ښار دی، چې په شمالي ختیځو سواحلو کې موقعیت لري او د خپل هېواد (تونس) نوم یې خپل کړی دی.
د لرغوني پېر له لومړیو نه په تونس کې بربر بومي وګړي استوګن و. له میلاد نه په مخکنۍ دولسمه پېړۍ کې فینیقیان دغه سیمې ته راورسېدل او څو ښارګوټي یې آباد کړل، چې کارتاژ ښار یې له میلاد نه په مخکنۍ اوومه پېړۍ کې ډېر پیاوړی راڅرګند شو. کارتاژ چې یوه لویه سوداګریزه سترواکي او د روم جمهوریت نظامي سیال و، له میلاد نه ۱۴۶ کاله وړاندې د رومیانو له خوا ماته وخوړه او د راتلونکو ۸۰۰ کلونو لپاره تونس د روم تر نیواک لاندې راغی. هغوی هلته عیسویت دود کړ او د آمفي تیاتر الجیم (amphitheatre of El Jem) په څېر د معمارۍ آثار یې هلته پرېښودل. له ۶۴۷ ز کال راهیسې، له څو هڅو وروسته، مسلمانانو تر ۶۹۷ ز کال پورې ټول تونس ونیو او د هغه ځای سیمه ییزو خلکو ته یې اسلام او عربي کلتور وروړ. عثماني سترواکي په ۱۵۴۷ ز کال کې په دغه ځای کنترول ترلاسه کړ او تر هغه مهاله چې فرانسویانو په ۱۸۸۱ ز کال کې تونس ونیو، له ۳۰۰ نه د زیاتو کلونو لپاره یې دلته واکمني وکړه. تونس د حبیب بورقیبه تر مشرۍ لاندې خپلواکي ترلاسه کړه، هغه په ۱۹۵۷ ز کال کې د تونس جمهوریت رامنځته کړ. تونس په شمالي افریقا کې کوچنی هېواد دی، فرهنګ او هویت یې د پېړیو په ترڅ کې په مختلفو کلتورنو او قومیتونو کې رېښه لري.
په ۲۰۱۱ ز کال کې د تونس انقلاب، چې د زین العابدین بن علي تر مشرۍ لاندې ۲۴ کلنې ولسمشرۍ دوره کې د دیموکراسۍ او آزادۍ له نشتوالي یې سرچینه اخیستې وه، د هغه رژیم یې چپه کړ او په ټوله سیمه کې یې پراخ عرب پسرلی وهڅاوه. آزادې څو ګوندي پارلماني ټاکنې ډېر ژر ترسره شوې؛ دغه هېواد د ۲۰۱۴ ز کال د اکتوبر په ۲۶ مه یوځل بیا پارلمان او د همدغه کال د نومبر په ۲۳ مه یې ولسمشر ته رایه ورکړه. تونس یو موټی په استازولۍ نیمه ریاستي دیموکراتیک جمهوریت پاتې شو، چې د شمالي افریقا یوازنی هېواد دی چې د آزدۍ کور بنسټ له خوا د «آزاد» هېواد په توګه طبقه بندي شوی او ایکونومېسټ انټېلجنس واحد د دیموکراسۍ د شاخص له مخې یوازنی عرب دیموکراتیک هېواد بللی. دغه هېواد په افریقا کې د انساني ودې د شاخص له مخې د لوړ ځای لرونکو محدودو هېوادونو نه یو دی، چې په ټوله لویه وچه کې لوړ سړي سر عاید لري.
تونس په ډېره ښه توګه له نړیوالې ټولنې سره یوځای شوی. دغه هېواد د ملګرو ملتونو سازمان، فرانکفوني سازمان (د فرانسوي ژب ویونکو هېوادونو نړیوال سازمان دی)، عربي ټولنې، اسلامي همکاریو سازمان، افریقايي اتحادیې، ناپېیلي غورځنګ، نړیوالې جنایي محکمې، ۷۷ ډلې او نورو غړیتوب لري. دغه هېواد له ګڼ شمېر اروپايي هېوادونو سره نږدې اقتصادي او سیاسي اړیکې لري، په ځانګړې توګه له فرانسې او ایټالیا سره چې له جغرافیايي پلوه سره نږدې دي. تونس له اروپايي اتحادیې سره د همکارۍ هوکړه لري او له  متحده ایالاتو سره د ناټو غړو هېوادونو له ډلې پرته د پیاوړي متحد ځای ته لاسرسی موندلی دی.
دولت او سیاستونه
تونس د یوې استازولۍ دیموکراسي ډول جمهوریت دی چې ولسمشر یې د دولت په سر کې ځای لري، لومړی وزیر د حکومت مشر دی، یو جرګه لرونکی پارلمان او د مدني حقونو قضايي سیستم لري. د تونس اساسي قانون، د ۲۰۱۴ ز کال د جنوري په ۲۶ مه تصویب شو چې د ښځو حقوق تضمینوي او زیاتوي چې: د ولسمشر دین «باید اسلام» وي. له عرب پسرلي وروسته، د ۲۰۱۴ ز کال په اکتوبر میاشت کې د نوي اساسي قانون له مخې لومړۍ ټاکنې ترسره شوې دي. تونس په شمالي افریقا کې یوازنۍ دیموکراسي ده.
له انقلاب راهیسې په تونس کې د قانوني سیاسي ګوندونو شمېرد پام وړ پراختیا وکړه، چې اوس مهال له ۱۰۰ زیات قانوني ګوندونه په کې شته، چې په پخواني رژیم کې شته څو ګوندونه هم په کې شاملېږي. د بن علي د واکمنۍ پر مهال یوازې درې خپلواکو ګوندونو: PDP، FDTL او تجدید ګوند (Tajdid) د اپوزیسیون په توګه عمل کاوه. په داسې حال کې چې یو شمېر پخوانيو ګوندونو، په ښه توګه خپل ځایګی ثابت کړی او کولای شي، له خپل پخواني جوړښت کار واخلي، خو له ۱۰۰ نه زیات ګوندونه د ۲۰۱۲ ز کال تر فبروري میاشتې پورې ډېر کوچني وو.
له انقلاب وړاندې د پارلمان په دوو جرګو کې ښځو نږدې ۲۰ سلنه چوکۍ لرلې، چې په عربي نړۍ کې دا ډېره بې سارې وه. تونس د اروپایي اتحادیې د اروپايي ګاونډیتوب په پالیسي(European Neighbourhood Policy) کې شامل دی، چې موخه یې د اروپایي ټولنې او د هغو د ګاونډیو نږدې کول دي. له عرب پسرلي وروسته، د ۲۰۱۴ ز کال د نومبر په ۲۳ مه د تونس لومړنۍ ولسمشریزې ټاکنې ترسره شوې.
د تونس قضایي سیستم د فرانسوي مدني قانون تر سخت اغېز لاندې دی، په داسې حال کې چې د شخصي احوالو قانون یې د اسلامي قانون پر بنسټ دی. شرعي محکمې په ۱۹۵۶ ز کال کې لغوه شوې.
د شخصي احوالو کوډ چې په ۱۹۵۶ ز کال کې له خپلواکۍ وروسته ډېر ژر تصویب شو، د نورو چارو په خوا کې یې ښځو ته بشپړ حقوقي ځای ورکړ( اجازه یې ورکړه چې سوداګري وکړي، بانکي حساب ولري او په خپل واک د پاسپورت غوښتنه وکړي). د دغه کوډ له مخې څو ودونه او ښځې ته له طلاق ورکولو نه د مېړه د انکار حق غیر قانوني اعلان کړ. د ۱۹۹۳ ز کال په اصلاحاتو کې دغه مقررات هم شامل وو چې تونسي ښځو ته یې اجازه ورکوله، له یوه بهرني وګړي سره د واده کولو او په بهر کې د ژوند کولو پر مهال خپل تونسي تابعیت له ځان سره ولري. د شخصي احوالو یاد کوډ، د ټولو تونسي وګړو اړوند له هر ډول مذهبي تبعیض پرته یو ډول پلی کېږي. دغه کوډ په شمالي افریقا او مسلمانه نړۍ کې د مدني کوډونو په برخه کې تر ټولو پرمختللی کوډ ګڼل کېږي.
پوځ
په ۲۰۰۸ ز کال کې تونس ۲۷ زره تنه پوځي پرسونل درلود چې په ۸۴ لویو او ۴۸ سپکو ټانګونو سمبال و. سمندریز ځواک یې ۴۸۰۰ کسه پرسونل درلود چې د ګزمې ۲۵ بېړۍ او ۶ نورې پوځي بېړۍ یې اداره کولې. د تونس هوايي ځواک ۱۵۴ پوځي الوتکې او ۴ بې پیلوټه الوتکې لري. ملیشه ځواکونه یې له ۱۲۰۰۰ کسیز ملي ګارد نه جوړ دی. په ۲۰۰۶ ز کال کې، د دغه هېواد د ناخالصو ملي تولیداتو ۱.۶ سلنه یې په پوځي لګښت کې راتله. پوځ د ملي دفاع او داخلي امنیت مسئولیت پرغاړه لري.
پوځ د تاریخ په اوږدو کې د بهرنیو ګواښونو پر وړاندې له هېواد نه د دفاع په برخه کې خپل حرفوي او غیر سیاسي رول لوبولي دی. د ۲۰۱۱ ز کال له جنوري راهیسې، پوځ د اجرائیه قوې په لارښوونه، د داخلي امنیت او انساني جرایمو پېښو ته دلاسرسي زیات شوی مسئولیت هم پرغاړه اخیستی دی.
اداري وېش
تونس په ۲۴ ولایتونو وېشل شوی، چې په وارسره په ۲۶۴ «معتمدیو» یا ولسوالیو او له هغو وروسته په ښارولیو او په نورو کوچنیو برخو (امداتونو) وېشل شوی دی.
سرچينې
‎
عبدالاحمد خاکسار
عبدالاحمد خاکسار د افغانستان د تياتر او سينما يوه پېژندلې څېره ده. هغه په گڼ شمېر تمثيلي پارچو، فلمونو، تياتري نندارو او راډيو ډرامونو کې لوبگري کړي. نوموړی د ميرک د رول لوبولو وروسته ډېر شهرت ترلاسه کړ.
وېشنيزه:افغان لوبگران وېشنيزه:مسلمان لوبگران
۱۴۲ (عدد)
۱۴۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۱ څخه  مخکي او د ۱۴۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۲:
په کلینډر کې
۱۴۲ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۴۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
اکسايد
دپیل خبري دلوی څښتن تعالی (ج)حمد اوثنا وایم چې ماته یې د اکسايدونو او د هغوی خواص  تر سر ليک لاندي موضوع باندي ديوڅه ليکلو توان اوتوفيق را کړاودخپلي تحصيلې دورې هغه پړاو ته راورسېدم چي دخپل علمي استعداد نه په ګټه اخيستلوسره په نوموړې موضوع باندي مونوګراف وليکم څرنګه چې ديوې ټولنې پرمختګ دعلم اوپوهې پوري تړلی دی په کومه ټولنه کي چې ښوونه او روزنه وجود ولرې هغه ټولنه کولای شي پرمختګ وکړي .دپورته ذکر شوې موضوع تر سرليک لاندي ماته دننګرها ر پوهنتون دښووني اوروزنې پوهنځي دکیمیا څانګې له خوا دلارښود استاد پوهنیارعطاءالله (میرزاخیل)ترسالمې لارښوونې لاندې دليسانس اوديپلوم دتر لاسه کولوپه منظور دنده وسپارل شوه تر څوددې مونوګراف دليکلو نه وروسته دسمينار په ډول دفاع وکړم چي داموضوعات مې پکې ځای په  ځای  کړی ده  اکسايدونه ، د اکسايدنو طبقه بندي ،د اکسايدونو د لاسته راوړلو لارې چارې ، د اقسايدونو ډولونه ، ځينې مهم اکسايدونه ،د اکسايدونو څخه د فلزاتو استخراج ،چې داټول موضوعات په پوره تفصيل سره په ډېروساده او بسيطوالفاظوسره واضح شوي دي اوددې موضوعاتو دراټولولولپاره مې له ډېروښواومعتبرو داخلي اوخارجي کتابونو څخه استفاده کړېده  .کېدای شي په دې مونوګراف کي له مانه ځینې تېروتنې شوې وي تمه ده چې مابه وبښۍ په پای کې دمتعال څښتن تعالی (ج)څخه ددې غوښتونکی یم چې داسلام دسپېڅلي دین اوګران ازاد افغانستان لپاره دخدمت کولومصدر وګرځي. سیدفضل الصمد(حیدري) د ننګرهار پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځي د کیمیا د څانګې څلورم کال محصل
لړلیک عنوانونه								  	    	                       مخ سریزه ................................................................................................1…. اکسایدونه	3 داکسايدونوطبقه بندي :	4 داکسایدونودلاسته راوړلوطريقې :-	5 قلوي اکسایدونهBasic oxides	6 کلسیم اکساید	7 دکلسیم اکسایدخواص	8 تیزابي اکسایدونهAcidic Oxides	8 کاربن اکسایدونه	9 کاربن ډای اکساید (Carbon dioxide)	10 دکاربن ډای اکساید (CO2) استحصال	11 دکاربن ډای اکسایدخواص	12 کاربن ډای اکسایددوینې په دوران کې	12 په تنفس کې کاربن ډای اکساید (CO2)	13 سلفر ډای اکساید:	13 دسلفر ډای اکساید تاثيرات :	14 دسلفر ډای اکسايداستعمال:	14 خنثی اکسايدونه :	14 کاربن مونو اکساید (Carbon mono oxide)	14 دکاربن مونواکساید (CO) کیمیاوي خواص	15 دکاربن مونو اکساید (CO) استحصال	16 امفوتریک اکسایدونه (Amphoteric Oxides)	17 المونیم اکساید (AlO3) Aluminum Oxide	18 دالمونیم اکساید خواص	18 پراکسايدونه (Per Oxides)	20
هایدروجن پراکسایدH2O2	21 دهایدروجن پراکسایدH2O2استحصال	21 دهایدروجن پراکسایدخواص (H2O2)	22 دهایدروجن پراکسایداستعمال (H2O2)	23 دهایدروجن پراکسایدڅخه داکسیجن استحصال	24 دفلزي اکسايدونوڅخه دفلزاتو استخراج:	25 الف : په کيمیاوي لاره دفلزونو داکسايدونو ارجاع :	25 ب :د بريښنا په واسطه د فلزونود مرکبونو ارجاع :	25 هغه اکسايدونه چې دانسان په ورځني ژوندکې مهم رول لري :	25 وړانديزونه	28 پايلې	29 مأخذونه .............................................................................................30
څخه لاس ته راځي او هم کاربن ډای اکسایډ خارجیږي لکه: CaCO3→CaO + CO2↑ کلسیم اکساید او یا نارسیدلې چونه د اوبو سره تعامل کوي او اوبه رسیدلې چونه جوړوي او یا هم هایدرواکساید 2(OH)Ca جوړوي لکه په لاندې معادلو کې: CaO + H2O →Ca (OH) 2 کلسیم کاربونیټ (CaCO3) په ډیرې اندازې سره د کلسیم اکساید (CaO) د استعمال لپاره استعمالیږي. د کلسیم اکساید خواص کلسیم اکساید (CaO) د سوځیدو وړ ماده نه ده او د اوبو سره د یو ځای کیدو په وخت کې زیاته تودوخه تولیدوي. کله چې د کلسیم اکساید غټې ټوټې د اوبو سره یو ځای شي نو په دی وخت کې نوموړې ټوټې پړسیږي او په نتیجه کې په کوچنیو او سپینو پوډرو باندې بدلیږي. چې دغه پوډر د کلسیم هایدرو اکساید یا اوبه رسیدلې چونې څخه عبارت ده لکه په لاندې ډول سره: CaO +H2O →Ca (OH2( کلسیم اکساید یو ډیر ارزانه قوي قلوي ده. د سوډا او سودیم هایدرواکساید او د نورو شیانو د جوړولو لپاره په کار وړل کیږي. تیزابی اکسایدونهAcidic Oxides تیزابي اکسایدونه هغه اکسایدونه دي چې په اوبو کې حلیږي او تیزابونه جوړوي له همدې امله تیزابي اکسایدونه د هایدریتي مرکبو په توګه د تیزابو سره مطابقت کوي. د مثال په ډول سره سلفر ډای اکساید (SO4)، سلفر ترای اکساید (SO3)، ډای فاسفورس پنتا اکساید (P2O5) او داسې نور چې په ښه توګه په اوبو کې حلیږي او تیزابونه جوړوي لکه په لاندې معادلو کې: H2SO                                                                          →    SO2+H2O SO3 + H2O → H2SO4P2O5 + 3H2O → 2H3PO4 P2O5 + 3H2O → 2H3PO4 مګر سلیکان ډای اکساید (SiO2) عملاً په اوبو کې نه حلیږي خو قلویات خنثی کوي چې په نتیجه کې دا هم تیزابي اکساید دی لکه: SiO2 + 2NaOH → Na2SiO3 + H2O د تیزابي اکسایدونو کیمیاوي ځانګړتیاوې په دا ډول دي چې له قلویاتو سره تعامل کوي. مالګې او اوبه جوړوي همدارنګه القلي اکسایدونه او تیزابي اکسایدونه په ترتیب سره د تیزابو او القلیو سره تعامل کوي او مربوطه مالګې جوړوي نو ځکه د مالګې جوړونکو په نوم سره یادیږي لکه په لاندې معادلو کې:                                                                                                                                         Ca(OH)2 + CO2 →  CaCO3 + H2                                                                                                                                                                                                                                                                                                   2HCL + Na2O → 2NaCl + H2O کاربن اکسایدونه کاربن دوه ډوله مهم اکسایدونه جوړوي چې  له کاربن مونو اکساید (CO)، کاربن ډای اکساید (CO2)څخه عبارت دي  اوس مونږ  دلته  دوه ډوله اکسایدونه تر څيړنې لاندې نیسو چې  له کاربن مونو اکساید او کاربن ډای اکساید څخه عبارت دي۰ کاربن مونو اکساید (CO) او کاربن ډای اکساید (CO2) غیرعضوي مرکبونو پورې اړه لري چې په ذکر شوو اکسایدونو کې دغه دوه ډوله اکسایدونه ډیر زیات د اهمیت وړ دي. دلته د کاربن د اکسايدونو څخه يو اکسايد ( کاربن ډای اکسايد ) چې يو ډول تيزابي اکسايد دی ، تر څيړنې لاندې نيسو : کاربن ډای اکساید (Carbon dioxide) کاربن ډای اکساید یو خطي جوړښت لرونکی مرکب دی او د کاربن ډیر ثابت اکساید بلل کیږي چې په هوا کې موجود دی او همدارنګه د(CO2) داحتراقي عمليې محصول دی.
سلفر ډای اکساید: دا يو تيزابي اکسايد دی چې فرمول يې (SO2) دی ، چې يو بی رنګه تخريش کوونکی غاز دی چې خفه کوونکی بوی لري او په ۱۰ درجو سانتي ګراد تودوخه کې په ايشيدو راځي. سلفر ډای اکسايد داتشفشانونو او سلفر لرونکو موادو د اکسيديشن څخه آزادیږي ،لکه هايدروجن سلفايد چې د عضوي موادو له تجزيې څخه توليديږي: 2H2O+2SO2 2H2O+2SO2 دسلفر ډای اکساید تاثيرات : سلفر ډای اکسايد تيز بوی لري او په ډير کم غلظت (0,2ppm) په اندازه منفي تاثيرات لري لکه په مغز ، تنفسي سيستم د مخاطي غشأ تحريک د هوا په مقابل کې د سږو د مقاومت کموالی ، د سينې درد ، ريزش ، د پوزې وينې کيدل ، په هاضمي سيستم منفي تاثيرات ،  د سترګو خارښت ، نفس تنګي ، د زړه ضربان زياتيدل ، همدا رنګه هغه کسان چې د سلفر دای اکسايد په مقابل کې پاتې شوي وي تجربو ښوودلې چې د هغوي سپين کرويات ښه نمو نه شي کولای ، نو په نتيجه کې د بدن دفاعي سيستم کمزوری کيږي. د سلفر ډای اکسايد استعمال: الف :د سلفوريک اسيد په توليد کې ورڅخه کار اخيستل کيږي. ب :په يخچالونو کې د يخوالي په پيدا کولو کې ورڅخه کار اخيستل کيږي. ج : دحشراتو او چينجيو په لمنځه وړول کې ورڅخه کار اخيستل کيږي. د:د سوديم سلفايټ او سوديم تيو سلفيټ په جوړولو کې ورڅخه کار اخيستل کيږي. خنثی اکسايدونه : خنثی اکسايدونه عبارت له هغه اکسايدونو څخه دي چې هغوي مالګي نه شي جوړولای ، لکه کاربن مونو اکسايد .غواړو دلته له دې جملې څخه يواځې کاربن مونو اکسايد وڅيړو. کاربن مونو اکساید (Carbon mono oxide) د (CO) فزیکي خواص: کاربن مونو اکساید بې رنګه غاز دی همدارنګه دا غاز ساه خفه کونکی بوی لري دا یو زهری غاز دی او ډیره کمه (لږه) اندازه په اوبو ((H2O کی منحل دی. تجربوي ارقام ښي چې د کاربن مونو اکساید (CO) او نایتروجن (N2) د جوړښتونو تر منځ ډیر ورته والی موجود دی چې د خواصو دغه تشابه یا ورته والی په کاربن مونو اکساید (CO) کی د درې ګونو رابطو د موجودیت له امله دی. او همدارنګه کاربن مونو اکساید (CO) زهري غاز دی د زیات تنفس له امله د مړینې سبب کیږي د کاربن مونو اکساید غاز په 205 co سانتي ګراډ کی په مایع تبدیلیږي او د حرارت په 192 co سانتي ګراډ کې په منجمد (یخ) باندې بدیلیږې. کاربن مونو اکساید چې په اوبو کی ښه نه حلیږي ددې علت دا دی چې خنثی اکساید دی کاربن مونو اکساید (CO) غاز په خپل ترکیب کې یو اتوم کاربن (C) او یو اتوم اکسیجن(O) لري.
د هایدروجن پراکساید مالیکولی فورمول (H2O2) او مالیکولی جوړښت یی د لاندی جوړښت څخه ښکاری چی اکسیجن دوه اتومه د الکترونی جوړی پواسطه او د پراکسایدی رابطی پواسطه یو ځای شوی دی.
په پر اکسایدونو کی دغه رابطه د نور مرکبو څخه چی دوه اتومه اکسیجن لری په خپل منځ کی سره رابطه نلری. دا ښیی چی د پراکسایدی ګروپ د اکسیدیشن درجه منفی یوده په داسی حال کی چی د اکسیجن د اکسیدیشن نمره یا حالت په اکسایدونو کی منفی دوه ده. د هایدروجن پر اکساید خواص (H2O2) : د هایدروجن پراکساید ی رنګه شفافه مایع ده سخت ستوغ (تیز) خوند لری چی د اوبو سره په هر نسبت مخلوط کیدای شی او هم هایدروجن پراکساید (H2O2) یو بی ثباته ماده ده خصوصاً د تودوخی یا رڼا پوسیله ډیر ژر په اوبو او اکسیجن تجزیه کیږی لکه په لاندی ډول سره: H2O2 → H2O + [O] ↑ په همدی تیرتیب اکسیجن چی په لویی قوس کی لیکل شوی دی یعنی په اتوم حالت لیکل شوی دی چی د نوی زیږیدنی اتوم په نوم یادیږی او د بلی مادی سره د تعامل لپاره تیار دی ځینی رنګ لرونکی مرکبونه له دی نوی زیږیدنی اکسیجن [O] سره یو ځای کیږی د خپل رنګ له لاسه ورکوی له همدی خصوصیاتو څخه د هایدروجن پراکساید څخه د کتان او نورو موادو په رنګه کولو کی ورڅخه کار اخیستل کیږی. دا چی ځینی بکتریاوی دوی نوی زیږیدلی اکسیجن [O] په مرسته وژل کیږی نو ځکه خو هایدروجن پراکساید د 3% فیصده محلول څخه د ضدعفونی مادی په حیث کار اخلی. همدارنګه هایدروجن پراکساید کثافت 1,46 gr/cm3 دی، د ویلی کیدو ټکی یی 151 Co دی. د هایدروجن پراکساید په 31% محلول د هایدرول په نوم یادیږی. د هایدروجن پراکساید مالیکولی شکل زاویوی دی چی د اکسیجن او هایدروجن د اتوم ترمنځ سیکما رابطه وجود لری که د هایدروجن پر اکساید محلول وساتل شی او په نتیجه کی اوبه او اکسیجن لاسته راځی. H2O2-1 + 2H2O2-1 + Oo2 او همدارنګه نور رڼا او د قلوی موجودیت د اکسیدایز کوونکو او یا احیاء کوونکو سره د تجزیی عملیه تیز او ګړندی کوی. هایدروجن پراکساید د تجزیی فعال او ښه کتلستونه په خاص ډول سره د ځینو وزن داره یا درندو فلزاتو لکه (Ag, Cu, Mn) د مالګو څخه عبارت دی. د هایدروجن پراکساید اکسیدیشن خواص کمزوری دی چی د قوی اکسیدایز کوونکی د اغیزی له امله څرګندیږی. H – O H – O د هایدروجن پراکساید په تیزابی محیط کی د ارجاع کونکی په موجودیت کی اکسیدایز کونکی خواص له ځانه ښئ. Kl + K2SO4 + H2O2 → L2 + K2SO4 + 2H2O ولې د هایدروجن پراکساید اکسیدایز کونکی خواص کیدای شی په قلوی خنثی محیطونو کی څرګند شی لکه: PbSO4 + H2O2 → PbSO4 + 4H2O هایدروجن پراکساید د قوی اکسیدایز کونکی خواصود اغیزی له امله ارتحاعی خواص په تیزابی خنثی او قلوی محیطونو کی له ځانه ښایی لکه: 2KMnO4 + 3H2SO4 + H2O3 → 2MnSO4 + SO2 + K2SO4 + 8H2O په پورته معادله کی د دوه مالیکوله پوتاشیم پرمنګنټ او د دری مالیکول هایدروجن سلفیټ او هایدروجن پراکساید سره تعامل کوی او په نتیجه کی د وکتور ښي خوا کی مګنیزیم سلفیټ، سلفر ډای اکساید، پوتاشیم سافیټ او اته مالیکوله اوبه لاس ته راغلی دی. د هایدروجن پراکساید استعمال (H2O2) :- د هایدروجن پراکساید استعمال دهغه د اکسیدیشن خواص په اساس دی چی اوبلن محلول یی په زیاته اندازه د ټوکرانو او پوستونو د سپینولو لپاره استعمالیږی، همدارنګه په طب کی دری فیصده د ضدعفونی کونکی مادی په توګه استعمالیږی. همداراز په ځینو نورو شیانو کی هم استعمالیږی، لکه په خورا کي منابعو کی هایدروجن پراکساید د کانسروا کوونکو په توګه استعمالیږی. په همدی ترتیب د راکیټ په تخنیک کی د هغه څخه د قوی اکسیدایز کوونکی په توګه ګټه اخلی.
د هایدروجن پراکساید څخه د اکسیجن استحصال:- تجربه: په یو ښیښه یی مرتبان کی چی خوله یی په کارک تړل شوی وی او د کارک له منځه څخه د یوی پښی د ځنګون په شان کوږ نل او یو قیف تیر شوی راواخلی د قیف له لاری په مرتبان کی اول لږ شانته منګانیز ډای اکساید MnO2 او وروسته بیا یو اندازه H2O2 ورواچوی چی یو بی ثباته ماده ده لکه چی مخکی تیر شو چی منګانیز ډای اکساید د کتلست په موجودیت کی په اوبو او اکسیجن تجزیه کیږی او اکسیجن غاز د زنګون په شان هغه کوږ نل پواسطه چی د اوبو لوښی ته داخل شوی دی انتقالیږی او د اوبو په لوښی کی چی کوم سلینډر په نسکور ډول ایښودل شویدی دهغه په پاسینی برخه کی راټولیږی چی په همدی ترتیب سره لکه څنګه چی مخکی یادونه شوی وه د هایدروجن پراکساید څخه د کتلست په موجودیت کی اوبه او اکسیجن د لاندی کیمیاوی معادلی په اساس لاسته ته راځي لکه: 2H2O2MnO2      2H2O + O2 د فلزي اکسايدونو څخه دفلزاتو استخراج : له فلزي اکسايدونو څخه د فلزاتو استخراج په دوو طريقو ترسره کيږي. الف : په کيمیاوي لاره د فلزونو د اکسايدونو ارجاع : په دی لاره کې د ضعيفو الکتروپوزيټيفو فلزونو اکسايدونه په لوړه تودوخه د غښتلو الکیتروپوزيتيفو فلزونو په واسطه ارجاع کيږي ، د بيلګې په ډول : Cr2O+2Al            2Cr +Al2O3 3Mn3O4+8Al            9Mn+4Al2O3 TiCl4+2Mg              Ti +2MgCl2 V2O5+5Ca              2V+5CaO د تنګستن فلز چې د بريښنا په ګروپونو کې کارول کيږي ، داسې په لاس راوړي چې د هغه شپږ ولانسه اکسايد (WO3) د ماليکولي هايدروجن په واسطه ارجاع کوی : WO3+3H2              W+3H2O ب :د بريښنا په واسطه د فلزونو د مرکبونو ارجاع : د ډيرو الکتروپوزيتيفو فلزونو د لاسته راوړلو لپاره د بيلګې په ډول المونیم (Al) مګنيزيم (Mg) او سوديم (Na) اکسايدونه يا هلايدونه ويلي کوي او د هغوې د ويلي شوي حالت څخه د بريښنا بهير تيروي ، چې په دی صورت کې نوموړي فلزونه په کتود کې ټوليږي : (cathode) +O2(g)(anode) (cathode) +Cl2(g)(anode) په پورتنۍ معادله کې (Me) فلزونه دي ، د اوسپنې اکسايدونه د کاربن په اوسطه ارجاع کيږي. هغه اکسايدونه چې د انسان په ورځني ژوند کې مهم رول لري : زيات اکسايدونه شته چې د انسان په ورځني ژوند کې ډير ارزښت لري ، چې د هغوې له جملې څخه د ځينو مهمو اکسايدونوڅخه په لنډ ډول سره يادونه کوو :
ماخذونه ۱: مندوزی، دیپلوم انجینیر عارف الله عمومی کیمیا دوهمه برخه جلال آباد، کال (۱۳۷۹) ه.ش ۲: اِڅکزی، پوهنمل داکتر درویزه همومی کیمیا، نارنج خپروندویه ټولنه کندهار، کال (۱۳۸۷) ه.ش ۳: (بارکزی) الحاج محمد ظاهر عمومی کیمیا، ګلاجی پلازه پیښور د چاپ کال (۱۳۸۵) ه.ش ۴: ماموند، پوهاند دوکتور خیرمحمد ظاهر عمومی درس کتاب، د افغانستان د کلتوری ودی ټولنه جرمنی کال (۱۳۸۱) ه.ش ۵:Yosuf Muhammad, Applied Chemistry,Lahore book corner2006 ۶: www.generalchemistry.com
ژبپوهنه
_ د پيشداديانو کورنۍ: يما يا جمشيداو د هغه مخالف ضحاک؛ فريدون او د هغه مخالف اهنگرکاوه _ داسپه کورنۍ: سپين تمان يا زردشت ؛ لهراسپ ؛ گشتاسپ او نور. _ دکيانيانو کورنۍ: کيکاوس ؛ کيخسرو ؛ کيقباد او نور
په افغانستان کي لرغوني ژبي او ليکدودونه
ژ اکدريد وائي : ژبه د نښانو مانا ده ؛ او مانا ثابته او ټاکلې نه ده. ژبه دانسانانو ترمنځ درمزونو منظم او منل شوۍ شکل دۍ ، چي د ږغونو په توزين ، جوړيږي. دا ږغونه پيچيلي او متناسب دي. يا په بله مانا ژبني ږغونه د شتون انعکاس دۍ ، چي په قراردادي ډول منځ ته راځي. که د ژبي قراردادي توب ومنو ، بيله شکه به د ژبي ټولنيز توب را بر ملا شي. د ژبي د پيدايښت په اړه له ډيرو پخوانيو زمانو راهيسي ، ليکني خپري سوي ، اندونه وړاندي شوي ،او بيلا بيلي طرحي او ايزمونه رايج شويدي. په دي لړ کي تر ټولو پخوانۍ بحث د ژبي د پيدايښت په اړه د هيرودوت په اثارو کي ليدل کيږي ، چي پنځه سوه مخزيږد کاله يې ژوند کاوه. نوموړي ليکلي چي : مصريانو خپل ځانونه او د هغوۍ پاچا پاتيک تر ټولو انسانانو خپل خيل او بيا ځانونه وړاندي گڼل ، خو وروسته تر يونيمگړي ازمايښت دې پايلي ته ورسيدل چي د ( ريگه قوم ) تر ټولو پخوانۍ دۍ .(( د پاتيک په ازمايښ کي د ماشومانو د بکس وينا معيار وه))
د تاريخي متونو په لړ کي د ژبي د پيدايښت او ازمايښت دا لومړنۍ او پخوانۍيادونه ده. تر هغه وروسته يوناني افلاتون ( ٤٢٧ _٣٤٧ مخزيږد) د کليمو پر منشا او جرړو تاکيد درلود ، او په ځانگړې توگه پردې مسئله چي د مادي شيانو او د ژبي د لغتونو ترمنځ اړيکي شته او که نه ، او که ژبه يوازي يو قراردادي ټولگه ده ؟ د دې پوښتني په اړه يې زيات ارزښتمن مطالب ليکلي او خپاره کړيدي. د لرغوني يونان اپيکوريان او رواقيان د طبيعي څيزونو يا پيښو او ږغونوترمنځ ورته والي يوه طبيعي او متناسبه رابطه بولي ، چي د ژبي په سيله را څرگنديږي. ژبه د ټولنپوهانو له نظره يو تعريف او د ژبپوهانو له نظره بل تعريف لري او همداډول د بشر پوهني له اصولوڅخه بيا ژبه بله مانا لري چي ښايې په نوروافادو کي هغه مانا ونه لري. د دې سره سره د ژبي يو نسبتا منل شوۍ تعريف دادۍ چي : ژبه د بشري ټولنو په منځ کي د قراردادي ږغونو سمبوليکه او سيستماتيکه ټولگه ده ؛ په دې ترتيب د ژبي په پورتني تعريف کي درې مهم ټکي را څرگنديږي ، لومړۍ داچي : ژبه د بشري ټولنو په منځ کي ... ،دويم د قراردادي ږغونو سمبول ...،او دريم دا چي سيستماتيکه ټولگه ده ؛ چي د دې هر ي افادې سپيناوي ته اړتيا شته.
داخبره بيخي څرگنده ده چي ژبه د انساني ټولنو په منځ کي شته ، ښايې داسي نور حيوانات او ژوي به وي چي د غريزې پر بنسټ موزون ږغونه وکاروي ، خو د پوره افادې شتون په هغو غريزوي ږغونو کي نه ليدل کيږي. دا بوازي انساني ټولني دي چي خپل په منځ کي د خپلي ژبي د جوړښت سره سم مفاهيم او افادې منځ ته راوړي او بيا يې د تعميم او کارولو چاپيريال برابروي. دويم ارزښتمن ټکۍ د ژبي قراردادي بريښ او سمبول دۍ چي د انسانانو تر منځ منل کيږي او بيا يې د کارولو پر وخت ستونزي نه لري .او دريمه ځانگړتيا يې پرله پسې والۍ دۍ ؛ داټکۍ د وينا له مخي ساده بريښي خو دهغه توضيح په اسانۍ سره نه شي ترلاسه کيدای ، د دې لپاره بايد مثالونو ته راوگرځو ، په دي ترتيب چي : هره ژبه ځان ته ځانگړۍ جوړښت لري خو انتظام او سيستم په هره ژبه کي شته د بيلگي په توگه که چيري يو تن خبره داسي پيل کړي چي (( محمود... د...،)) په تشو ځايونو کي داسي مناسب لغاتونه او جملې ځای کړو چي ټاکلې افاده ځني واخستل شي. لکه(( محمود نن د احمد کور ته ولاړ))دلته فعل ، فاعل او مفعول ټوله په ترتيب سره وکارول شوه چي دا د ژبي سيستماتيک والۍ دۍ ، چي دا سيستم په ټولوژبو کي بيله شکه شته. ښايې چي ځني طوطيان هم داډول جملې وکاروی ، او وويلای شي چي محمود نن د احمد کورته ولاړ، خو داسي نه شي کولای چي د اوښتۍواقعيت انعکاس دي وکړي او هغه دا چي طوطي نه شي کولای د محمود پرځاي کلبي او د نن پرځاي د سبا او يا پرون زمانه د اړتيا په صورت کي وکاروي. په دې ترتيب د انسانانو ژبه سيستماتيکه ده ؛ اوس چي په ټوليزه توگه د ژبي په پيدايښت او ږغونو څه ناڅه وږغيدو ، د خپل بحث د بشپړتيا لپاره لومړۍ د افغاستان لرغوني ژبي او بيا يې ليکدودونه را څيړو او سپړو ، ترهغه چي د خپل هيواد په لرغونو ژبو او لرغونو ليکدودونو څه نا څه پوه شو.
د ژبي د هغه منل شوي تعريف پر بنسټ چي پخوا مو ورته پام وکړ ، يو ځل بيا د افغانستان لرغونو ټولنو او اولسونو ته ور گرځو. دا چي ژبه د انساني ټولنو سره منځ ته راغلې ، وده يې کړي او د همدې ټولنو سره يې برخليک تړلۍ پاته شوۍ ، ځکه اړينه ده چي يو ځل بيا لرغوني تاريخ ته وروگرځو. لا تر اوسه څيړونگو نه ده څرگنده کړې چي د لرغونو افغانانو ژبه کومه او په څه نوم ياديدل ؟يوازي د لومړيو مدنيتونو پر مهال د دې سيمي د لرغونو اوسيدونکو د ژبي او ليکدودپه اړه څه ناڅه معلومات شته او د پوهيدو لپاره يې څرک په سترگو کيږي. د هغو لاسوندونو پر بنسټ چي د باغزکوي او هند پر منابعو متکي دي ، دا څرگنده وي چي د اريائيانو پخوانۍ ژبه اريک سيمه يې اريانا ويجه او ويونکي يې اريائيان وه. ژبپوهانو دا ژبه د اوسنيو معمول او ژونديو ژبو لکه : پخوانۍ سانسگريت ، اوستا ، پښتو ، فارسي ، پهلوي او يو شمير نورو ژبو سر چينه او لومړۍ منبع گڼي چي لږ تر لږه د ٢٠٠٠ زره مخزيزيږد کاله څخه تر٨٠٠ مخزيږد کاله پوري کارول شويده. يو شمير ژبپوهان په اسيا او اروپا کي اوسنۍ معمولي ژبي په پخوانۍ او لرغونو زمانو کي د يوې ريښې څخه راولاړي گڼي خو دا ژبي په ټوليزه توگه پر دوو برخو ويشي چي د سيتم او سينتم په نومونو يې مسما کړيدي. په دې نومولو کي د ژبپوهانو لپاره د(( سل ))کليمه معياري شويده. په دې ترتيب هندواروپائي ژبي په دوو برخو سيتم او سينتم ويشي چي هره برخه يې ځان ته نوري ژبي لري په دې ډول :
تر اوسه لا پوره څرگنده نه ده چي د افغانستان د لومړيو مدنيتونو پر مهال د هغو وگړو او اولسونو ژبي څه شي او څرنگه وې ؟خو يو شمير پوهان په دې باور دي چي د اريائيانو پخوانۍ ژبه اريک وه چي بيا وروسته بدله شوه او د اوښتون او را اوښتون په لړۍ کي يې نوري ژبي وزيږولې چي په دې لړ کي تر ټولو پخوانۍ ژبي سانسگريت ، پراکريت اوستايې پخوانۍ پښتواو پاړسي او يو شمير نوري ژبي وې چي وده يې وکړل او د ليکونو تر بريده ورسيدې. ويدي سرودونه او يو شمير اوستايې متون په سانسگريت ژبه ليکل شويدي. او په يو شمير کتيبو او ډبر ليکونو کي د پښتو او پخوانۍ پاړسي ژبي څرک هم ليدل کيږي.
د افغانستان په بيلا بيلو سيمو کي د لرغونوپوهانو په وسيله يو شمير لرغوني کتيبې او ډبر ليکونه پيداشوي او لوستل شوي دي. چي شمير يې تر لسگونو کتيبو او ډبر ليکونو زياتيږي. لرغونپوهانو او ژبپوهانو د دې کتيبو او ډبر ليکونو د ښه پيژندلو او په هغو د ښه پوهيدلو په نيت لاندي ويش معمول کړيدۍ ، په دې ترتيب چي :
د پخوانيو ليکونو سرليک د هغه مدني پير لپاره کارول کيږي چي په ويدي او اوستايې نومونو يادشويدي. د هغو ويدي سرودونو څخه چي لا تر اوسه د زماني په لمن کي خوندي پاته شوي ، داسي څرگنديږي چي د لومړي ځل لپاره د هندوکش په سهيلي برخو کي د ميشتو اريائيانو له خواويل شويدي. خو د ژبپوهانو له انده د هغو ويدي سرودونو پر بنسټ چي په سهيلي برخو کي ويل شوي داڅرگنديږي چي دا ترانې او نعتونه د ادبي بهير په هغه پړاو کي دي چي د ترکيب او تدوين بيلا بيل پړاونه يې تر شا پاته شويدي. دا شمير ژبپوهان په دې باور دي چي موږ ته راپاته يا تر اوسه رارسيدلي سرودونه هغه ټول سرودونه نه دي چي د هندوکش په شمال او سهيل کي اريا ئيانو ويلي او تدوين کړيدي. د سرودونو د تاريخ په اړه ويل کيږي چي د ٢٠٠٠ دوه زره مخزيږد کاله څخه تر١٢٠٠ يو زراو دوه سوه مخزيږد کاله پوري زمانه په بر کي نيسي. دا سرودونه تر ويلو څوپيړۍ وروسته په سانسگريتي ليکدود ليکل شويدي. په داسي حال کي چي لرغونواريائيانو ژبه او ليکدود لا تر اوسه پوره جوت نه دۍ.
د لرغونو ليکونو دوهم ډول په اوستايې پير پوري اړه لري. اوستا چي يو مذهبي کتاب دۍ له ١٢٠٠ مخزيږد کاله څخه تر ٨٠٠ اته سوه مخزيږد کاله پوري يې د بشپړي واکمني پير ټاکل شويدۍ. خو اوستا ژبه هم ده ، هغه ژبه چي د پښتو سره خور گڼل سويده .اوستا ، سانسگريت او پښتو خويندي ژبي گڼل کيږي. او ستا د افغانستان په شمالي برخو کي د ميشتو اولسونو ژبه گڼل شويده ، پښتو د هندوکش په سهيلي برخو د ميشتواولسونو ژبه او سانسگريت د هند په اوارو ميدانونو کي ويل کيده .د دې دريو ژبو تر منځ ورته او يو شان الفاظ او لغتونه د ژبپوهانو په څيړنو کي را برملا شويدي. د اوستايې ژبي په اړه ويل کيږي چي دوې برخي لري لومړۍ د باختري اوستا په نوم او دويمه د نوي اوستا په نوم ياده شوي ده.
د( گاتا)ليکل شوي ټولگي څخه يوه بيلگه چي په بريتش موزيم کي ساتل کيږي
د يوناني مورخ فلينوس (Plinius )له قوله چي په لومړۍ زيږدي پيړۍ کي يې ژوند کاوه د اوستا ټول شعرونه دوه ميليونه ته رسيدل ، دا اندازه د مسعودي او طبري په تاريخونو کي راغلي چي د اوستا ټولي ليکني پر دولس زرو پوستوکو ليکل شويدي ، خو داټوله شميرني د هخامنشيانو د واکمنۍ پر مهال په کتابونو کي ټولگي شوې او دا څپرکي په يوشت ټوکو( جلد ) کي تنظيم او ترتيب شول ، چي تر ټولو ستره برخه يې د گاتها په نوم ياديږي ، چي د ټول اوستا اوه تسکه يااوه ټوکه يې په خپل ځان کي رانغښتي دي. د اوستا يې ژبي غير باختري اوستا ته د زند ژبي او ليکدود نوم هم ورکړل شويدۍ .او هغه زياتوني چي د اوستا په اړه سويدي هغه د پازند ليکدود په نوم ياديږي چي په ټوليزه توگه يې د تاريخي جرړي له ١٢٠٠ مخزيږدو کالو څخه تر ١٠٠٠ زيږدو کالو پوري زمانوته رسيږي. اماډبرليکونه او کتيبې؛تر ټولوپخوانۍ ډبر ليک چي لا تر اوسه نه دې لوستل شوي د لغمان د اليشنگ پر ډبرينو پرښو ليکل شوي توري دي چي لا راز پاته شوي خو د لومړي ځل لپاره د امير حبيب الله خان په سپارښت له هغو څخه عکسونه واخستل شوه او د هغو تر څنگ د نوموړپه سپارښت يوه نوې ليکنه هم وشوه. د يو شمير پوهانو په وينا دا ډبرليک د سند مدنيت د ليکونو سره ورته والۍ لري او يو شمير بيا دا ليکبڼي د ډيرو پخوانيو زمانو گڼي چي ورته والۍ يې د سمنگانو د هزار سم او اق کپرک د سمبوليکو نښانو سره يو شان گڼي.
د لغمان د اليشنگ درې څخه دډبرليک يوه بيلگه
د افغانستان په لرغونو دورو کي د بيلا بيلو ژبوډبر ليکونه او د ليکدودونو بيلا بيلي بيلگي او نښانې راڅرگندي شوي او څيړل شويدي ، چي په دې برخه کي په لنډيز سره د يو شمير ژبو او ليکدودونو يادونه کوو : لومړۍ :ارامي ژبه او ليکدودونه ؛ارامي ژبه افغانستان ته دوو خواووراغلې کڼل کيږي ، لومړۍ اند دادۍ چي د افغانستان د لوېديځ لوري پخواني پارس څخه هخامنشيانو د واکمنۍ پر مهال افغانستان ته رارسيدلې ده.د ويمه خبره داهم کيږي د چي د فنقيانو په وسيله لومړۍ د هند سهيلې برخو او بيا د هند څخه د افغانستان ختيځو او سهيل لويديځو برخو ته رسيدلې ده. په هرډول چي ده خو حقيقت دادۍ چي په افغانستان کي د ٤٠٠ مخزيږدو کالو راوروسته د يوې رايجي ژبي او ليکدود په څير معمول وه. د دې سره سره چي د ٣٠٠ درې سوه مخزيږد کاله وړاندي په افغانستان کي يوناني ليکدود او ورسره درباري ژبه يوناني هم رايجه وه. د ژبپوهانو له انده ارامي ژبه ځکه په ختيځو سيمو کي لومړي توب لري چي د يونانيانو د راتللو پخوا د بابليانو او فنقيانو اړيکي د منځنۍ اسيا او نورو گاونيو سيمو سره زياتي دسوداگرۍ پر بنسټ د ملگرتوب اړيکي وې .ددې اړيکو سره يوځای د ارامي ليکدود او ژبه هم دې سيمو ته راغلل.