cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د نطفې یا جنین سقط
په نړۍ کې هر کال د جنین د سقط ۵۶ میلیونه عملیات ترسره کېږي، کوم چې نږدې ۴۵٪ یې په ناخوندي بڼه ترسره کېږي. د سقط کولو کچه د ۲۰۰۳ ز کال څخه تر ۲۰۰۸ زکال پورې لږ تغییر موندلی، کوم چې مخکې د نږدې دوو لسیزو لپاره د زیږون کنترول او فامیلي پلان جوړونې ته د لاسرسي له امله یې کمښت موندلی وو. په ۲۰۱۸ زکال کې، د نړئ ۳۷ سلنه مېرمنو قانوني سقط کولو ته له محدودیت پرته لاسرسی درلود ان که د سقط لپاره به یې کوم لامل هم نه درلود. هغه هېوادونه چې په کې سقط کولو ته اجازه شتون لري. د امېندوارۍ په دوران کې د سقط کولو د وخت لپاره بېلابېل محدودیتونه لري. په هغو هېوادونو کې چې سقط کول ممنوع دي، له هغو هېوادونو سره په پرتله چې په کې سقط کولو ته اجازه ورکړل شوې، د سقط کچه په یو ډول ده.
له تاریخي اړخه، د جنین د سقط کولو هڅې له یوناني دواګانو، تیزوغوڅوونکو وسایلو، کلک ماساژ ورکولو او نورو سنتي لارو څخه په ګټنې شوې دي. د نړۍ په کچه د سقط کولو قوانین او د هغو اړوند کلتوري او دیني لیدلوري توپیر لري. په ځینو ځایونو کې سقط کول د یو څو شمېر ځانګړو مواردو په حالت کې لکه د جنسي تېري، په جنین کې د ستونزو له امله، فقر، د مېرمنو روغتیا ته د خطر له امله او له محارمو سره د مقاربت له وجې د امېندوارۍ په حالت  کې قانوني دي. د جنین د سقط اړوند مسائلو په اړه قانوني او اخلاقي بحث دوام لري. هغه چې د سقط مخالف دي، تل دا دلیل وړاندې کوي چې جنین د ژوند کولو حق لري، کېدای شي دوی دا له وژنې سره هم مقایسه کړي. هغوی چې بیا له قانوني سقط ملاتړ کوي، دا دلیل وړاندې کوي چې دا د مېرمنو حق دی، څو د خپل بدن اړوند پرېکړه وکړای شي. ځینې هم قانوني سقط ته لاسرسی د عامې روغتیا لپاره غوره بولي.
خوندیتوب
د جنین د سقط ګواښ دې ته اړوندېږي چې ایا دغه عمل په خوندي ډول ترسره شوی او یا هم نه. د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) غیرخوندي سقط هغه سقط بولي کوم چې د غیر متخصصو کسانو له خوا، په خطرناکو وسایلو او غیر صحي ځایونو کې ترسره کېږي. د جنین قانوني سقط چې په پرمختللو هېوادونو کې ترسره کېږي د سقط خوندي لار ګڼل کېږي. په ۲۰۱۲ زکال کې د امریکا په متحده ایالاتو کې سقط کول ۱۴ ځله د ماشوم له زېږولو خوندي ګڼل شوي. د CDC د شمېرو له مخې په کال ۲۰۱۹ زکې په امریکا کې د ماشومانو په هر ۱۰۰.۰۰۰ ژوندي زېږون کې ۱۷.۲ یې د میندو د مړینې پېښې دي، په داسې حال کې چې د سقط په ۱۰۰.۰۰۰ عملیاتو کې ۰.۷ یې د مړینې کچه ښودل شوې. په بریتانیا کې د رویال کالج د مېرمنو او د زیږون اړوند برخې لارښود کې راغلي"مېرمنو ته باید دا مشوره ورکړل شي چې د جنین سقط په عمومي ډول د امېندوارۍ له دوام خوندي دی. “،چې په اوسط ډول په ټوله نړۍ کې د جنین سقط له حامله داري خوندي دی.
رواني روغتیا
موجود شواهد ښیي چې د ډېری عمدي سقط کولو او رواني ناروغیو ترمنځ هېڅ اړیکې نشته، له دې پرته چې د ناغوښتې امېندوارۍ له امله رامنځته شي. د امریکايي ارواه پوهانو د اتحادیې د یوه راپور له مخې د امېندوارۍ په لومړیو درېو میاشتو کې د یوې مېرمنې لومړنی سقط، د هغې رواني روغتیا ته هېڅ ګواښ نه دی، په داسې حال کې چې د هغو مېرمنو په پرتله چې ناغوښتې امېندوارۍ پای ته رسوي، له ګواښ سره مخ نه دي؛ خو د هغو مېرمنو لپاره چې د دویم یا له هغو څخه د زیات سقط عمل ترسره کوي. د رواني روغتیا ستونزې لږ امکان لري. یو شمېر پخوانۍ څېړنې دې پایلې ته رسېدلي دي چې د جنین سقط د رواني ستونزو له زیاتوالي سره اړوند دی؛ په داسې حال کې چې دوی د کنترول له مناسب ګروپ څخه ګټه نه ده اخیستې.
له دې سره یو شمېر څېړنې ښيي، په هغو مېرمنو کې چې د امېندوارۍ له لومړیو درېو میاشتو وروسته په جنین کې د ستونزو له امله سقط غوره کوي، د هغو په رواني روغتیا منفي اغېزې پرېږدي، خو د دې موضوع د اثبات لپاره لا زیاتو څېړنو ته اړتیا ده. د جنین د سقط یو شمېر منفي رواني اغېزې د سقط کولو د مخالفو ډلو له خوا"د جنین د سقط نه وروسته سندروم" په نوم یادېږي، کوم چې د امریکا په متحده ایالاتو کې د هیڅ یو روغتیايي او یا هم رواني متخصص له خوا په رسمیت نه دی پېژندل شوی.
د امریکايي مېرمنو ترمنځ یو اوږد مهاله څېړنه ښيي چې ۹۹ سلنه هغو مېرمنو له سقط کولو ۵ کاله وروسته دا احساس کړی چې دوی سمه پرېکړه کړې. آرامښت ته رسېدل د ډېرو مېرمنو لومړنی احساس وو، په داسې حال کې چې یو شمېر نورو مېرمنو د خواشینۍ او ګناه احساس کاوه. ټولنیزه بدنامي د منفي احساس لرلو او کلونه وروسته د پښېمانۍ اصلي لامل وو.
ناخوندي سقط
هغه مېرمنې چې د سقط کولو په هڅه کې وي، کېدای شي له ناخوندي لارو ګټه واخلي، په ځانګړې توګه هغه مهال چې له قانوني پلوه منع وي. دوی کېدای شي هڅه وکړي چې په خپله سقط وکړي او یا هم له یو داسې چا مرسته واخلي چې هغه نه مناسبې طبي لارښوونې لیدلې وي او نه یې هم امکانات ولري. کېدای شي دا د نا بشپړ سقط، د وینې د میکروبي کېدو، خونریزي او یا هم د داخلي غړو د زیانمن کېدو لامل شي.
په نامناسبه توګه د جنین سقط د ټولې نړۍ په کچه د میندو د مړینې او صدمې رسېدو اصلي لامل دی. له دې سره چې ډېری شمېرې کره نه دي، خو اټکل کېږي چې هر کال نږدې ۲۰ میلیونه ناخوندي سقطونه په ټوله نړۍ کې ترسره کېږي، چې ۹۷٪ یې مخ پر ودې هېوادونو کې دي. باور پر دې دی چې ناخوندي سقط میلیونونو کسانو ته زیان اړوي. د مرګ ژوبلې سنجش د هغو د لارو چارو له مخې متغیر دی، چې په وروستۍ لسیزه کې یې له ۳۷۰۰۰ څخه ۷۰۰۰۰ ته بدلون موندلی؛ د میندو د مړینې له ټولې کچې نږدې ۱۳٪ یې د ناخوندي سقط له امله دي. د روغتیا نړیوال سازمان باور لري چې له ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته د میندو د مړینې کچه راټیټه شوې. د دې لپاره چې د ناخوندي سقط شمېر راکم شي، د عامې روغتیا سازمانونه په عمومي توګه د سقط په قانوني کولو، د طبي پرسونل پر روزلو او د امېندوارۍ اړوند روغتیایي خدمتونو ته په لاسرسي ټینګار کوي.
رابرټ موګابه
رابرټ ګابریل موګابه (زوکړه: د ۱۹۲۴ زکال د فبروري ۲۱ مه – مړینه: د ۲۰۱۹ زکال د سپټمبر ۶ مه) زیمبابوې ته اړوند انقلابي او همدارنګه کیڼ اړخی ملت پاله سیاستوال و چې له ۱۹۸۰ زکال څخه یې تر ۱۹۸۷ زکال پورې د زیمبابوې د لومړي وزیر او له ۱۹۸۷ زکال څخه یې تر ۲۰۱۷ زکال پورې د ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړي له ۱۹۷۵ زکال څخه تر ۱۹۸۰ زکال پورې د زیمبابوې د افریقايي ملي اتحادیې (ZANU) او له ۱۹۸۰ زکال څخه تر ۲۰۱۷ زکال پورې د هغو د ځای ناستي ګوند، زانو – میهني جبهې ((ZANU–PF مشري وکړه. له ایډیالوژیکي پلوه هغه یو افریقايي ملت پال و چې د ۱۹۷۰مې او ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال مارکسېست- لینېنېست او له ۱۹۹۰مې لسیزې وروسته سوسیالېست بلل کېده.
موګابه د سویلي رودزیا سیمې د کوتاما برخې د شونا وګړو په یوه بې وزله کورنۍ کې وزېږېد. د کوتاما په کالج او په فورټ هار پوهنتون کې یې زده کړې وکړې، له دې وروسته یې په سویلي رودزیا، شمالي رودزیا او ګانا کې د ښوونځي د ښوونکي په توګه کار وکړ. موګابه چې د بریتانیا د سترواکۍ په اډانه کې په خپل وطن باندې د سپین پوستو لږکیو له حکومتولۍ ناخوښه و، مارکسېزم یې ومانه او له افریقايي ملت پالو سره یې لاس یو کړ، هغو چې د اکثریت تورپوستو تر واک لاندې د خپلواک هېواد غوښتنه یې کوله. نوموړی د حکومت ضد څرګندونو له امله په فتنه پارولو تورن شو او له ۱۹۶۴ زکال څخه تر ۱۹۷۴ زکال پورې بندي شو. له خوشي کېدو وروسته هغه موزامبیق ته وتښتېد او تر خپلې رهبرې لاندې ZANU یې رامنځته کړه چې په رودزیايي بوش جګړه کې یې د هغو پر ونډې نظارت وکړ او همدارنګه یې د ایان سمیت له سپین پوستي دولت سره مبارزه وکړه. هغه زړه نا زړه د بریتانیا د سولې په خبرو کې ونډه واخیسته، چې له امله یې د لنکستر هوکړه رامنځته شوه او له مخې یې جګړه پای ته ورسېده. د ۱۹۸۰ زکال په عمومي ټاکنو کې موګابه ZANU-PF تر بریا ورسوله، دی د هېواد لومړی وزیر شو او وروسته له هغه چې د هېواد نوم یې زیمبابوې ته واړوه د همدغه کال په وروستیو کې د هغو خپلواکي د ګڼ شمېر هېوادونو له خوا په رسمیت وپېژندل شوه. موګابه روزنیزو او روغتیايي خدمتونو ته پراختیا ورکړه او له دې سره چې نوموړي د یوې سوسیالیستي ټولنې له جوړولو سره لېوالتیا لرله خو تر ډېره پوره اصلي اقتصادي سیاستونو ته پابند و.
د نژادي پخلاینې اړوند د موګابه هڅو وه نشو کولای د سپین پوستو د مخ پر زیاتوالي کډوالۍ مخه ونیسي، په داسې حال کې چې د جاشوا نکومو تر مشرۍ لاندې د زیمبابوې د افریقايي وګړو د اتحادیې (ZAPU) سره یې اړیکې ترینګلې شوې. له ۱۹۸۲ زکال څخه تر ۱۹۸۷ زکال پورې د زیمبابوې د پوځ پنځمې ډلګۍ په متبیلیلنډ سیمه کې د عملیاتو پر مهال ZAPU ته د اړوندو مخالفینو د ځپلو د عملیاتو پر مهال د ګوکوراهوندي د عام وژنې په ترڅ کې لږ تر لږه ۱۰ زره تنه ووژل چې ډېری یې ندیبیلي ملکي وګړي و. په نړیوال ډګر کې، هغه د کانګو دویمې جګړې ته سرتېري ولېږل همدارنګه یې د ناپلوي خوځښت (۱۹۸۶-۱۹۸۹ زکال)، د افریقا د یو موټي کولو د سازمان (۱۹۹۷-۱۹۹۸ زکال) او د افریقايي اتحادیې (۲۰۱۵- ۲۰۱۶ زکال) مشري پر غاړه لرله. موګابه د استعمار د له منځه وړو په موخه په پیل کې «پېرودونکي ته د پلورونکي د لیوالتیا» پر بنسټ، بې ځمکو تورپوستو ته د سپین پوستو کروندګرو تر کنټرول لاندې ځمکو په ویشلو کار وکړ. نوموړی چې د ځمکو د وېش له لږې چټکټیا څخه ستړی شو په ۲۰۰۰ زکال کې یې د زیمبابوې تورپوستي وهڅول څو د سپین پوستو کروندې په زوره ونیسي. له دې سره د خوراکي توکو تولید په کلکه سره تر اغېز لاندې راغی او له امله یې قحطي او اقتصادي زوال رامنځته او همدارنګه پرې بهرني بندیزونه ولګول شول. د موګابه پر وړاندې مخالفتونه رامنځته شول، خو هغه وکولای شول د ۲۰۰۲، ۲۰۰۸ او ۲۰۱۳ زکال په ټاکنو کې د ټاکنیز کمپاین پر مهال له تاوتریخوالي څخه په کارخیستو، ټاکنیزو درغلیو، او همدارنګه په خپل شونا کلیوالي ټاکنیز مرکز کې د ملت پالونکي دریځ په غوره کولو ټاکنې وګټي. په ۲۰۱۷ زکال کې د هغه د ګوند غړو نوموړی د یوې کودتا په ترڅ کې له واکه ګوښه کړ او پر ځای یې مرستیال ولسمشر امرسون منانګاګوا ولسمشر وټاکه.
موګابه چې د نږدې څلورو لسیزو لپاره د زیمبابوې پر سیاستونو واک درلود یو بحث پارونکی شخصیت و. نوموړی د افریقا د آزادۍ په مبارزاتو کې د یو انقلابي اتل په توګه چې زیمبابوې یې له بریتانوي استعمار، امپریالېزم او د سپین پوستو له اقلیت حکومت څخه خلاصه کړه ستایل کېږي. منتقدین یې موګابه تورنوي چې هغه د یو دیکتاتور په توګه د ناسم اقتصادي مدیریت، پراخ فساد او همدارنګه د سپین پوستو ضد تبعیض او بشریت ضد جنایاتو په ګډون د بشري حقونو څخه د سرغړونو لامل ګرځېدلی.
چریکي جګړه: ۱۹۷۵- ۱۹۷۹ زکال
د ۱۹۷۵ زکال په مارچ میاشت کې موګابه پرېکړه وکړه چې رودزیا د موزامبیق په هوډ پرېږدي څو هلته د زانو (ZANU) د چریکي عملیاتو مدیریت پر غاړه واخلي. وروسته له هغه چې ملګری یې، موریس نیاګومبو، ونیول شو، نوموړی د ځان اړوند له ورته برخلیک څخه و وېرېد، خو د رایبرو په مرسته یې ځان له دولتي چارواکو پټ کړ. وروسته رایبرو او یوې زړه سواندې راهبې له هغه او ادګار تکره سره مرسته وکړه څو ځانون موزامبیق ته په قاچاق ورسوي. موګابه دوه کاله هلته په تبعید کې پاتې شو. د موزامبیق مارکسېست ولسمشر سامورا مچل د موګابه د رهبرۍ پر وړتیاو شک درلود او ډاډمن نه و چې نوموړی د زانو د قانوني رهبر په توګه ومني. مچل نوموړي ته په کولیمان کې کور ورکړ او نوموړی یې په نسبي کورني بند کې وساته، په دې سره موګابه د سفر کولو په موخه اجازې ته اړتیا لرله. دې څه باندې یو کال وخت ونیو څو مچل ومني موګابه د ZANU مشر دی.
موګابه په موزابیق کې د زانو بېلابېلو کمپونو ته ولاړ څو د خپلو افسرانو ملاتړ ترلاسه کړي. د ۱۹۷۶ زکال په نیمايي کې هغه د ZANLA د پوځي افسرانو له وفاداراۍ ډاډ ترلاسه کړ او ځان یې د سمیت له رژیم سره د جګړې مخکښ رهبر ثابت کړ. د ۱۹۷۷ زکال په اګست میاشت کې د ګوند د مرکزي کمیټې په ناسته کې چې په چیمو کې جوړه شوې وه ځان یې په رسمي ډول د ګوند مشر اعلان کړ. د جګړې په اوږدو کې موګابه د ZANLA په ډېری قوماندانو شکمن و او د هغو یو شمېر یې بند ته واچول. په ۱۹۷۷ زکال کې هغه د ګوند د نظامي برخې دویم قوماندان ویلفرد مهمندا د نه ژمنتیا په تور بندي کړ. په ۱۹۷۹ زکال کې د یوې ترافیکي پېښې له امله د جوزیا تونګوګارا له مړینې وروسته دا شکونه رامنځته شول چې کېدای شي موګابه په دغه چاره کې لاس لرلی وي، خو دغه شکونه هېڅکه ثابت نه شول.
موګابه ورځ تر بلې د ZANLA له هغو پوځي عملیاتو څخه بې خبره پاتې کېده چې تونګوګارا ته یې سپارلي و. د ۱۹۷۶ زکال په جنوري میاشت کې ZANLA د لومړي ځل لپاره ۱۰۰۰ چریکي جنګیالي له موزامبیق څخه په تېرېدو زیمبابوې ته ولېږل څو د سپین پوستو په کروندو او پلورنځایونو برید وکړي. د دغې چارې په غبرګون کې سمیت له ۳۵ کلونو عمر څخه ټولو کم عمر لرونکو وګړو څخه کار واخیست او د رودزیا پوځ یې ۵۰ سلنه زیات کړ. ZANLA ګڼ شمېر سپین پوستي ځمکه لرونکي اړ کړل څو خپلې کروندې پرېږدي. د هغوی له تورپوستو کارکوونکو څخه چې اوس بېکاره شوي و په زرګونو تنه یې له ZANLA سره یولاس شول. په ۱۹۷۹ زکال کې ZANLA داسې وضعیت ته ورسېد چې کولای یې شو د رودزیا په ګڼ شمېر ښارونو برید وکړي. د جګړې په اوږدو کې لږ تر لږه ۳۰ زره تنه ووژل شول. د دغو سیمو د پراخه نفوس پر نسبت، سپین پوستو ته زیات تلفات واوښتل او چریکي جنګیالي د لسیزې په وروستیو کې بریالي شول.
موګابه تبلیغاتي جګړې، منظمو ویناوو او راډیویي خپرونو ته مخه کړه. په دغو کې نوموړي ځان مارکسېست – لینېنېست معرفي کړ او په ډېرې جذبې سره به یې د مارکسېست، لینېنېست انقلابیونو لکه ولادمیر لینېن، ژوزف ستالین او فیډل کاسټرو اړوند یادونه کوله. د نوموړي د مارکسېستي لیدلورو سربېره له شوروي استازو سره د هغه ناستو کومه پایله نه لرله، ځکه هغوی د نکومو پر مشرۍ په انقلابي مبارزه ټینګار درلود. د چین د خلکو له جمهوریت سره یې اړیکې کلکې وې، ځکه د چین مارکسېست دولت له هېڅ شرط پرته د ZANLA تسلیحاتي اړتیاوې پوره کولې. نوموړي همدارنګه د یو شمېر لویدیځو هېوادونو د ملاتړ ترلاسه کولو په موخه په موزامبیق کې د لویدیځو هېوادونو سفارتونو ته ولاړاو د سویس او ایټالیا په څېر لویدیځو هېوادونو او همدارنګه یو شمېر مارکسېستي حکومت لرونکو هېوادونو لکه شوروي اتحاد، چین، شمالي کوریا، ویتنام او کیوبا ته یې سفرونه وکړل.
د نایجیریا کلتور
د نایجیریا کلتور د نایجیریا د مختلفو قومي ډلو په واسطه رامنځته شوي دي. دا هېواد کابو ۵۲۷ ژبې لري چې د هغې له جملې څخه ۷ ژبې یې له منځه تللې. نایجیریا همداراز د ۱۱۵۰ څخه زیاتې لهجې لري. د نایجیریا درې ترټولو لويې قومي ډلې عبارت دي له : ( هیزز) چې په شمال کې میشت دي، ( یوربوس ) چې سویلي لویديځ کې میشت دي او ( لګبوس ) چې په سویل ختیځ کې میشت دي. همداراز نورې لویې قومي ډلې چې د زیات نفوس درلودونکي هم دي د هېواد په بېلابیلو برخو کې شتون لري. د کناري وګړي د نایجیریا په شمال ختیځه برخه کې پراته دي، بل خوا بیا د تیوي وګړي د نایجیریا په منځني شمالي سیمه کې شتون لري او د ایپک لبیبیو وګړي بیا د نایجیریا په سویل کې پراته دي. د بني وګړي تر ډېره د یوروبالنډ او ایګبولند د سیمو تر منځ میشت دي.
د نایجیریا نورې قومي ډلې، ځینې وخت د اقلیتونو په نامه یادېـږي. چې په ټول هېواد کې موندل کېږي خو په تیره بیا په شمالي او منځني کمر بند کې ډېر موندل کېـږي. په دوديزه توګه کوچیاني فولاني په ټول لویدیځ او په منځني افریقا کې موندل کېدای شي. د فولاني او هوسا وګړي په پوره توګه مسلمانان دي، په داسې حال کې چې د ایګبو وګړي بیا په بشپړه توګه عیسویان دي همدارنګه د بني او ایپک وګړي هم همداسې دي. د یوروبا وګړي په بنیادي توګه مسلمانان دي چېرته چې د پام وړ عیسویان هم ژوند کوي. د نایجیریا د ټولو قومي ډلو لپاره ټول بومي مذهبي کړنې ارزښتمنې دي ، په هر حال، په مکرار ډول د عیسویانو او مسلمانانو تر منځ دا عقیدې سره یوځای کېږي چې دغه کړنې ته ( د بېلابیلو عقیدو ټولګه ) ویل کېـږي.
د بیني کلتور
د بینس کلتور د عصري نایجیریا په سویلي سیمه کې موقعیت درلود. دوی د واکمنانانو لخوا اداره کېدل. او د بین د برونزو له کبله یې کلتور مشهور دي. له استعمار څخه په وړاندې دور کې دوی یوه پیاوړي امپراتورۍ اداره کوله.
د هوسا ـ فولاني کلتور
د هوسا او فولاني کلتور وګړي د نایجیریا په شمالي برخه کې ژوند کوي. که څه هم هوسا او فولاني په اصل کې جلا قبیلي دي خو دا کلتور د دې هېواد د ډېر نفوس لرلو سره یو ستره قومي ډله ده. لکه د ایپک او ابیبو په څیر، دوی د تاریخي اړیکو له امله په سیاسي ډول سره متحد شول. دوی خپل واکمنان لري، چې د هاوون سلح مراسمو د لمانځلو لپاره پیژندل کېـږي، او د شیخ عثمان دان فودیو د دیني زده کړو پیروان دي.
د ایګبو کلتور
د نایجیریا ختیځه برخه د ایګبو وګړو د استوګنې په توګه پيژندل کېـږي، چې ډېری یې عیسویان دي. د دوی دودیز دین د ( ومیناني ) په نامه یادېـږي. په ټولنیزه توګه، دوی د پاچاهانو لخوا اداره کېـږي څوک چې له تاریخي لحاظه محدود ځواک لري. تمه ده چې دا ارقام به هغو نارینو او ښځینو ته متکي سرلیکونه وړکړي چې تر ډېره بریالي دي. دا سیسټم د نازي نا وزو د سرلیکونو د سیسټم په نامه یادېـږي.
د یوروبا کلتور
د یوروبا کلتور د نایجیریا په لوېدیځه برخه کې موقعیت لري او په اصل کې د دوي د نظام ډول پاچاهۍ ده. د دوي رهبران د دوی واکمنان دي او لقب لرونکې اشخاص دي. چې له دې جملې ډېری یې د وروستنۍ ډلې یعنې اوګبوني د پټې ټولنې غړیتوب لري. د دوی دودیز دین ( ایفا ) د یونسکو له لورې د انسانیت د شفاهي روایت د شاهکار په توګه پیژندل کېـږي.
د نایجیریا لوړپوړي طبقه
د هېواد د ابتدایه مرکزي کېدلو وروسته، د عیسي مسیح د زېـږون په معاصر وخت کې د نوکایټس د نفوس لاندې، نایجیریا د یو لړ لقب لرونکو اشخاصو لخوا چې د قدرت خاوندان و لخوا اداره کېده چې د سردارانو په نامه پيژندل کېـږي. د نایجیریا د دودیزو واکمنانو په واکمنۍ کې ( واکمنان چې د رسمي حکومت لخوا ورته یو مشخصه سیمه ورکړل شوي وي او د نایجیریا د قوانینو لخوا پیژندل شوي وي)، سردارن په مختلفو رتبو او مختلفو ځایونو کې ګمارل شوي و. همداراز ځینې واکمنان دومره ځواکمن و چې حتا د خپلې ورکړل شوي سیمې هاخوا یې هم سیاسي او مذهبي نفوذ درلود لکه ( د سوکتو سلطان او د ایفي اوني یا واکمن). د دې په مخالفت کې ځینې ځایی کورنیو د هېواد په شاوخوا کې خپل مشران غړي د سردارنو په توګه منل تر څو دوی ته هغه څه وړاندې کړي چې په اصل کې مهمه مشرۍ وي.
که څه هم نن ورځ سردارن یوازې یو څه رسمي اختیارت لري، خو په پراخه توګه د احترام په سترګه ورته کتل کېـږي، او نامتو پاچاهان اکثرا د ټاکنو په دوران کې د سیاستوالو ملاتړ کوي تر څو له دې لارې خپلو کمپاینونو ته مشروعیت ورکړي. بریالي نایجیریایان، لکه سوداګر او پیژندل شوي سیاستوال په عامه توګه کوښښ کوي او هیله لري تر څو ځانونه سردارن کړي، همدارنګه د پاچاهانو د اعزاز سیسټم چې دوی ته یې چمتو کوي د ارزښتمني شاهي شتمني په توګه یادېـږي.
د نایجیریا ادبیات
نایجیریا د خپلې انګلیسي ژبي د ادبیاتو له امله مشهوره ده. د چینیو اچیبی لخوا د ( هر څه سقوط کوي ) په نوم کتاب د افریقا په ادبیاتو کې یو مهم کتاب دي. همداراز په ټوله نړۍ کې د دې کتاب شاوخوا له ۸ میلیونه څخه ډېر جلدونه پلورل شوي دي، له دې سره سره دا کتاب پنځوسو ژبو ته ژباړل شوي دي، نو له همدې امله اچیبي د افریقا تر ټولو ډېر ژباړل شوي اثار د لیکوال په توګه پيژندل کېـږي.
د نوبل جایزي ګټونکي نایجیریايي وول سوینکا دا اثار لومړنۍ امریکايي ناول وباله چې د افریقايي شخصیت له دننه څخه یې خبري کولي او له دې څخه یې ډډه وکړه چې افریقايي د بهرنۍ په توګه انځور کړي، لکه څنګه چې یو سپین پوستې ورته ګوري. نایجیریا همداراز د انګلیسي ژبې د ادبیاتو نور نامتو لیکوالان هم لري چې عبارت دې له : فیمي اوسوفیسین چا چې خپل لومړني خپور شوي ناول ( کولرا کولج ) په ۱۹۷۵م کال کې جوړ کړو، همدارنګه بین اوکري چا چې خپل لومړني اثار ( د فامیشډ سړک ) په ۱۹۹۱ م کال کې خپور کړ، او بوچي ایمیچیتا چا چې د جنسیتي نابرابرۍ په اړه له خپلو شخصي تجربو څخه کیسي جوړې کړي، چې ښځو ته د یوازینې منشور له لارې د واده کولو او اولادونو درلودلو  واک ورکوي. هیلون هابیلا، سیفي عتا، فلورا نواپا، ایکیو ډیانا عباسي اکي، زینب الکالي او چیمامانډا نوګوزي ادیچي د نایجیریا د نامتو لیکوالانو له جملې څخه دي د چا اثار چې په پراخه توګه له هېواد څخه بهرهم لوستل کېـږي.
د معیاري انګلیسي د ویونکو پرته، د نفوسو یوه لویه برخه یعنې یو پر درېیمه برخه یې د نایجیریايي پیډجن په ژبې خبرې کوي، چې اساسا انګلیسي لغتونه لري، او په پایله کې په یوه عامه ژبه بدله شوه. پیډجن انګلیسي د انګلیسي ژبې یوه تاووه شوي شکل ده د مثال په ډول : هاو یو ډي ( څنګه یاست ؟ ) د انګلیسي ژبې جملې ( تاسو څنګه یاست؟ ) معنا لري. د امیوس ټوټولا یو مشهور ناول ( د پلیم وین ډرانکیډ ) په همدې ژبې کې لیکل شوي و.
نولیوډ
د ۱۹۹۰ م لسیزي راهېسي د نایجیریا د فلم صنعت چې ځينې وخت ورته نولیوډ ویل کېـږي، په ټوله افریقا کې د چټکي ودې کوونکي کلتوري ځواک په توګه راڅرګند شو. له دې صنعت څخه په پراخه توګه شتمنې تولید شوه، او نن ورځ په نړۍ کې د تولید له پلوه د نړۍ دویم د فلم لوی صنعت دي.
د فلمونو له امله، د لویدیځ نفوذ موسیقۍ ، غیر رسمي کالي او د خبرو کولو طریقې په ټوله نایجیریا کې او حتا په ډېره محافظه شمالي برخه کې هم ليدل کېـږي.
لاټین
لاټین (يوناني: φᾱνός) یو څراغ دی چې چې د ښيښه يي هندارې په وسيله پوښل شوی دی، چې پخوا به په لوړو ځايونو او منارونو کې د روښنايۍ او رڼا لپاره ايښودل کېده، ترڅو ځايونه روښانه کړي او يا به هم له ځانه سره له يو ځايه بل ځای ته د رڼا لپاره لېږدول کېده.لاټین د داسې موادو څخه جوړ شوی چې رڼا نه پوښي، که هغه ښیښه وي یا کرسټال یا کاغذ یا ټوکر ، او د باد څخه د ساتنې لپاره په هغې کې یو څراغ ایښودل شوی.
سرچینې
وېشنيزه:څراغ وېشنيزه:روښنايي وېشنيزه:رڼايي سپڼسيزې اړيكې وېشنيزه:رڼا
د دویمې الیزابیت شخصیت او انځور
د بریتانیا ملکه او د ټولګټو هېوادونو مشره له ۱۹۵۲ کال څخه تر ۲۰۲۲ کال پورې، د خپلې ټولې واکمنۍ د کلونو په بهیر کې د خلکو په زړونو کې ځای درلود. هغه د خپلو جامو اغوستلو په طرز کې د پخواني دود پلوۍ وه او د خپلو منسجم رنګ لرونکو بالاپوشونو لپاره چې خولۍ به یې ورسره ورته والۍ درلود پېژندل شوې وه. چې دې ځانګړنې هغې ته اجازه ورکوله ترڅو په ګڼه‌ګوڼه کې په اسانۍ سره ولیدل شي. هغې د خپل عامه رول د یوې برخې په توګه په ډېری کلتوري پېښو کې برخه واخیسته. هغه لېواله وه چې خپل اضافي وخت له اس ځغلونې،عکاسۍ/انځورګرۍ او سپیانو په ځانګړي ډول د هغې په خپل مالت کې د شته وېلزي بومبروک ګرجیانو (سپیو کوچني بچیان) سره تېر کړي. د سیاسي مسائلو او نورو موضوعاتو په اړه د هغې لیدلوری تر ډېره پر اټکل او ګومان ولاړ و. هغې هېڅکله مطبوعاتي مرکه نه ده کړې هغه له دې پرته په ډاګه د خپلو نظریو د مطرح کولو لپاره پېژندل شوې وه.
شخصیت
ډېر هغه څه چې د ملکې الیزابیت د شخصیت او لیدلوري په اړه پېژندل شوي د هغه کسانو له اغېزمنتیا او تشرېحاتو څخه اخیستل شوي دي چې له هغې سره یې لیدلي دي. کاناډایي سیاستوال ایګناتیف په  ۲۰۱۰ کال کې له ملکې سره تر یوې خصوصي لیدنې وروسته داسې څرګندونه وکړه چې "هغه څه ډول د هغې له نامعقوله احساس سره حیران شو او زیاته یې کړه چې د «هغې د ژوند دا نامعقول، د شوخ‌طبعۍ او کومیډي حس له ۶۰ کاله ستړې‌کوونکي عام ژوند څخه ژوندی پاتې شوی و.» د ملکې په کوربه‌توب په بالمورال کلا کې د اونۍ د پای تر رخصتیو وروسته د کاناډا د دولت جنرال میشایل ژان د ملکې د عادي، هوسا او غیر رسمي کورني ژوند شاهد و: اليزابیت او د هغې کورنۍ د یو څاښت خواړه په ګډه سره چمتو کول- چې د ملکې په نوښت يو ډول د سلاډ تبی/ساس په‌کې شامل و – ورپسې هم مینځل وو. د اېډېنبورګ د ډوک شهزازه فليپ د تره لور مېرمن پاميلا هېکس د ملکې الیزابیت شخصیت فردپاله وباله. د  هېکس مور هغه وخت یاد کړ کله چې پاچا شپږم جورج مړ و. الیزابیت له‌خپل خاوند سره په کينيا کې وه چې خبره شوه؛ هغه یادونه وکړه چې الیزابیت وويل: «زه ډېره بښنه غواړم خو موږ باید بېرته انګلستان ته ستانه شو.»
باورونه، فعالیتونه او لېوالتياوې/علاقې
الیزابیت د مذهبي او مدني دندو ژور احساس درلود او د خپلې تاج‌اېښودنې پر مهال په ترسره شوې لوړه کلکه ولاړه وه. هغې د انګلستان کلیسا د عالی واکمنې په توګه له خپل رسمي مذهبي رول څخه جلا په یاده کلیسا او همدارنګه د سکاټلنډ په ملي کلیسا کې عبادت کاوه. هغې د بېلابېلو دينونو تر منځ له اړيکو څخه ملاتړ کاوه او د کلیساګانو او نورو مذهبونو له مشرانو سره یې لېدل چې له ډلې يې دا پنځه پاپان: دوولسم پيویو ۲۳م جان، دويم ژان پل، ۱۶م بنېډېکت او فرانسیس یادولی شو. د هغې د باورونو په اړه یوه شخصي لیکنه معمولاً د کرېسمس په کلني پیغام کې ټول‌ګټو هېوادونو ته خپرېده. هغې په ۲۰۰۰ کال کې وويل:     "زموږ ډېرو لپاره زموږ باورونه بنسټیز اهمیت لري. زما لپاره د عیسویت ښوونې او د خدای پر وړاندې زما خپل مسؤلیت منل ماته داسې يو چارچوکاټ جوړوي چې په ترڅ کې يې زه د خپل ژوند د هدایت کولو هڅه کوم. ماهم ستاسو د ډېرو په شان په ستونزمنو حالاتو کې د عیسی (ع) له خبرو او مثالونو څخه ډېره آرامتیا ترلاسه کړې."الیزابیت له ۶۰۰ څخه د زیاتو خیریه بنسټونو او سازمانونو حامي/ساتندویه وه. د خیریه مرستو بنسټ د اټکل له مخې الیزابیت د خپلې واکمنۍ په دور کې له ۱.۴ پونډ څخه زیاتې پيسې د خپل ملاتړ لپاره په مرستو لګولې دي. د اوزګارتیا پر مهال د هغې لېوالتیاوې د اس ځغلول او سپيان وو، په ځانګړي ډول د هغې پامبروک وېلزي ګرجيان. د ټول عمر لپاره له ګرجيانو سره د هغې مينه په ۱۹۳۳ کال کې له ډوکيي سره پيل شوه چې د هغې د کورنۍ لومړنۍ ګرجي و.
سیاسي لیدلوري
الیزابیت په څرګند ډول د يو دريځ تر شا په عمومي توګه خپلې سیاسي نظریې نه دي تشرېح کړي او دا له قانون سره په ټکر کې ده چې له شاه/واکمن څخه د هغه د نظریاتو د ښکاره کولو پوښتنه وشي.
کله چې د ټایمز ورځپاڼې ژورنالیست پاول رالتج د ۱۹۸۴-۱۹۸۵ کلونو تر منځ د کان‌کېندونکو د اعتصاب په اړه له ملکې څخه لانجمنه پوښتنه  وکړه، هغې ارټور سکارګېل ته په اشاره داسې ځواب ورکړ چې «دا هر څه د یوه سړي په اړه وو.»
ملکې د اقليمي بدلونونو د اغېزو د کمولو له اقداماتو څخه ملاتړ وکړ. هغې په ۲۰۲۱ کال کې د ملګرو ملتونو د اوبو او هوا د بدلون په کنفرانس کې وويل: «موږ هېڅوک به د تل لپاره ژوندي پاتې نه‌شو، خو موږ دا کار د خپل ځان لپاره نه بلکې د خپلو بچیانو او د خپلو بچیانو د بچیانو او هغو نورو کسانو لپاره کوو چې د دوی لار به وڅاري.»
عامه انځور
په استرالیا کې د ۱۹۹۹ کال په نوامبر کې په غیر مسقیم ډول د دولت د یو ټاکلي مشر د لرلو پر وړاندې د استرالیا د راتلونکې شاهي واکمنۍ د خوندیتوب لپاره یوه ټول‌پوښتنه وشوه. ډېری جمهوري غوښتونکي په استرالیا کې د شاهي واکمنۍ د پايښت امتياز د الیزابیت شخصي محبوبیت ته ورکوي. لومړي وزیر جولیا ګیلارډ په ۲۰۱۰ کال کې څرګندونه وکړه چې په اسرالیا کې د الیزاابیت لپاره یو ژور ګرانښت شته دی او د شاهي واکمنۍ په اړه یوه بله ټول‌پوښتنه باید د هغې د واکمنۍ تر پای پورې په تمه پاتې شي. د ګېلارډ ځای‌ناستی مکولم ټرنبول چې په ۱۹۹ کال کې يې د جمهوري غوښتونکو د ټاکنیزو مبارزاتو مشري وکړه هم په همدې باور و چې د هغې د ژوند په بهیر کې به استرالیایان کله هم جمهوري کېدلو ته رایه ورنه کړي. ټرنبول په ۲۰۲۱ کال کې وويل: «هغه د دولت یو تر ټولو فوق‌العاده مشره ده، او په زغرده دا فکر کوم چې په استرالیا کې د الیزابیت‌يانو شمېر د شاهي نظام تر غوښتونکو زیات دی.» په ورته ډول په ۲۰۰۸ کال کې ټووالو او په ۲۰۰۹ کال کې په سېنټ وېنسټ او ګرېناډين کې یوه ټول‌پوښتنه د دې لامل شوه چې رایې ورکوونکي جمهوري نظام ته د بدلون وړاندیز رد کړي.
زباستیان کورتس
زباستیان کورتس (زوکړه: د ۱۹۸۶ زکال د اګست ۲۷ مه) پخوانی اطریشي سیاستوال دی چې د ۲۰۱۷ زکال له ډسمبر میاشتې څخه یې د ۲۰۱۹ زکال تر مۍ میاشتې او بیا د ۲۰۲۰ زکال له جنوري میاشتې څخه د ۲۰۲۱ زکال تر اکتوبر میاشتې پورې دوه ځله د اتریش د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ.
کورتس د ویانا په میډلنګ کې وزېږېد او همالته را لوی شو. نوموړي په ۲۰۰۳ زکال کې د ځوانانو له ګوند (JVP) سره په یوځای کېدو سیاست ته مخه کړه او په راتلونکو کلونو کې د ګوند لوړو څوکیو ته ورسېد. په ۲۰۱۱ زکال کې یې د کابینې په تغیر سره د لومړي ځل لپاره په بهرنیو چارو وزارت کې دولتي دنده ترلاسه کړه او د کډوالو د ټولنیز ادغام مسئولیت ور تر غاړې شو. د ۲۰۱۳ زکال له پارلماني ټاکنو وروسته کورتس د هېواد د بهرنیو چارو وزیر شو او تر ۲۰۱۷ زکال پورې د دغه هېواد د تر ټولو لوړ پوړي دیپلمات په توګه پاتې شو.
د ۲۰۱۷ زکال په می میاشت کې کورتس د اطریش د خلکو د ګوند د مشر راینهولډ میترلنر ځای ناستی شو او د ۲۰۱۷ زکال په پارلماني ټاکنو کې یې د لومړي وزیر په توګه ځان نوماند کړ. نوموړي په خپل ټاکنیز کمپاین کې د اتریش د بوروکراتیک سیاسي سیسټم د نوي کولو او همدارنګه د کډوالۍ او ټولنیزو چارو هغو مسائلو ته د رسېدنې ژمنه وکړه چې دغه هېواد د اروپا د کډوالو له بحران وروسته ورسره مخ و. د هغه اصلاح غوښتونکې کړنلار، د وینا کولو وړتیا او ځواني د هغه د بریا له اصلي لاملونو څخه یادېږي. کورتس ډېر ژر خپله کابینه جوړه کړه. او د اتریش له آزادي غوښتونکي سخت دریځي ښي اړخي ګوند سره یې ائتلاف وکړ. نوموړي د خپل لومړي وزارت په لومړۍ دوره کې د خپلو ټاکنیزو ژمنو د پوره کولو هڅه وکړه، خو د هغه د رهبرۍ سبک د همکاریو د نشتوالي او عاجلانه پرېکړو کولو له امله له نیوکو سره مخ شو. څو سیاسي رسوايۍ چې په ۲۰۱۹ زکال په ایبیزا رسوايي اوج ته ورسېدې د آزادي غوښتونکي او خلکو د ګوند ترمنځ ائتلاف یې له منځه یووړ. له همدې امله نوموړي نور په پارلمان کې کافي ملاتړ نه درلود او کورتس او کابینه یې له واکه ولوېده.
د ۲۰۱۹ زکال په له وخته وړاندې ټاکنو کې هغه بیاځلي واک ته ورسېد او دا ځل یې ګوند له شنه یا ګرین ګوند سره ائتلاف وکړ. کورتس او د هغه دویمې کابینې د ۲۰۲۰ زکال په جنوري کې په کار پیل وکړ. له دې سره د دوی کاري پروګرامونه د کویډ-۱۹ وبا د خپرېدو له امله ناڅرګند پاتې شول. د دغې وبا پر وړاندې د هغه غبرګون د قرنطین او د تلو راتلو د ممنوعیت اعلان و. د یوې فرعي پارلماني کمېټې له خوا د ایبیزا د رسوايي څېړنې د هغه په کابینه کې بې ثباتي رامنځته کړه، یو شمېر غړو یې استعفا ورکړه او بالاخره د فساد اړوند څېړنې لامل وګرځېده او کورتس اړ شو د ۲۰۲۱ زکال په اکتوبر میاشت کې د لومړي وزارت له څوکۍ استعفا ورکړي. له همدې امله هغه د «شډو یا په سیوري کې لومړی وزیر» بلل کېږي. دوه میاشتې وروسته کورتس په بشپړه توګه سیاست ته شا کړه او د یو نړیوال ستراتیژي جوړونکي په توګه یې له پیټرټیل سره په کار پیل وکړ.
د بهرنیو چارو وزیر
د ۲۰۱۳ زکال له پارلماني ټاکنو وروسته کورتس د مایکل سپینډلګر پر ځای د بهرنیو چارو وزیر وټاکل شو. د ۲۰۱۴ زکال په مارچ میاشت کې د بهرنیو چارو وزارت ته د ادغام اړوند مسائل وروسپارل شول. کورتس له لویدیځ بالکان سره د اطریش د اړیکو بېرته رغول د خپلو سیاستونو لومړیتوب وباله. «له تاریخي پلوه» له اسرائیلو او یهودي ټولنې سره له ژمنتیا ډکه اړیکه هم د کورتس لپاره «اړینه» وه.
نوموړي د ۲۰۱۴ زکال په فبروري میاشت کې بلګراد ته د سفر پر مهال تر یوه بریده د ملي اقتصادي او سیاسي ګټو په موخه له اروپايي اتحادیې سره د صربستان له یوځای کېدو څخه د اطریش ملاتړ تائید کړ.
د ۲۰۱۴ زکال په نومبر میاشت کې کورتس د «#stolzdrauf» کمپاین پیل کړ چې په ټولنیزو رسنیو کې یې د خلکو د وطن دوستۍ څرګندويي کوله. د فرانکفورتر الګماینه سایتونګ ورځپاڼې د راپور له مخې یو شمېر مشهورې څېرې لکه د اطریش پخوانۍ ښکلې مېرمن آمینا داګی او مخکښ موسیقار اندریاس ګابالیر په څېر کسان د دغه کمپاین له ملاتړو څخه وو. په دغه کمپاین کې د اطریش د هوايي چلن مشر هاینز فیشر، د یهودانو ټولنه او همدارنګه اسلامي مذهبي ټولنه هم ښکېل وه. دغه کمپاین په رسمي توګه د یوه مطبوعاتي کنفرانس پر مهال پیل شو او وروسته د هویت پلوه الټ- رایټ خوځښت له خوا له ننګونو سره مخ شو. هغه بودیجه چې د بهرنیو چارو وزارت د دغه کمپاین د ترسره کولو لپاره ځانګړې کړې وه، په کلکه توګه له نیوکو سره مخ شوه. د دغه کمپاین لګښت په پنځو یا شپږو اونیو کې په ټولیزه توګه ۳۲۶۰۲۹ یورو وه چې ۵۵ سلنه یې یوازې په ګڼه ګوڼو لرونکو ځایونو کې د بېلبورډونو او په ورځپاڼو کې په وړیا اعلاناتو لګول شوې وه.
پارلمان د ۲۰۱۵ زکال د فبروري په ۲۵ مه د اسلامي بنسټونو اړوند یو تعدیل تصویب کړ. د دغه تعدیل له مخې د اسلامي بنسټونو سره بهرنۍ مالي مرسته منع اعلان شوه او دغه چاره په کلکه توګه د دغه هېواد د مسلمانو وګړو تر نیوکې لاندې راغله. د دغه تعدیل له مخې مسلماناتو ته دا اجازه ورکړل شوه په پوځ، بند، روغتون او د پالنې په مرکزونو کې پیره وکړای شي. کورتس هڅه کوله چې په دغه تعدیل کې د قران کریم جرمني ترجمه هم شامله کړي خو ځای ورنکړل شو.
د ۲۰۱۵ زکال په جون میاشت کې کورتس وړاندیز وکړ چې د اروپایي اتحادیې د هغو وګړو د ماشومانو لپاره ورکول کېدونې مرستې بېرته تنظیم شي چې والدین یې په اطریش کې کار کوي خو ماشومان یې په خپل اصلي هېواد کې پاتې دي او باید د هماغو هېوادونو د بیو له کچې سره مطابقت ولري. له دې سربېره بهرني اروپايي وګړي وړاندې له دې چې د اطریش د بیمې په پروګرامونو کې د نوم ثبتونې په شرایطو برابر وګڼل شي باید «د څو کلونو لپاره خپله منصفانه ونډه ورکړي». سوسیال دیموکرات ګوند له دغه وړاندیز سره مخالفت وکړ خو هوکړه یې وکړه چې د ماشومانو سره د مرستې له پروګرام څخه ناوړه ګټنه باید ودرول شي. د آزادۍ ګوند له دغه وړاندیز څخه ملاتړ وکړ، خو شنه ګوند بیا کورتس تورن کړ چې د آزادۍ ګوند له کرکې ډک ذهنیت یې اخیستی.
د ۲۰۱۵ زکال د جون په پای کې کورتس په مالتا، لتوانیا او استونیا کې د خپلو سفارتخونو د تړلو یوه اوږد مهاله پالیسي وړاندې کړه او ۲۰۱۸ زکال په مني کې یې هم مهاله په بلاروس، مولداوی، جورجیا، قطر او سنګاپور کې سفارتونه پرانیستل. نوموړي همدارنګه په چین کې د خپلې دویمې جنرال قونسلۍ د جوړولو پلان هم وړاندې کړ.
د ۲۰۱۶ زکال په جنوري کې کورتس له ډای وېلټ ورځپاڼې سره په مرکه کې څرګنده کړه چې «دا د درک وړ ده چې یو شمېر سیاستوال له هغه ناوړه انځور څخه ویرېږي چې د پولو امنیت ته اړوندېږي. له دې سره موږ نه شو کولای په سادګۍ سره هغه مسئولیت چې زموږ پولو ته اړوندېږي ترکیې ته وسپارو، ځکه نه غواړو خپل لاسونه په کې کثیف کړو. له دغه ناوړه انځورونو څخه خلاصون نه شته». شنه ګوند ته اړوند د پارلمان غړي میشل ریمون د هغه د څرګندونې د وروستۍ برخې اړوند د مهاجر ماشوم ایلان کردي انځور خپور کړ چې په فیسبوک کې ډېر زیات خپور شو. ریمون، کورتس «د انسانیت ضد بدبینه» په توګه یاد کړ. د اطریش د خلکو د ګوند یو ویاند څرګنده کړه: «چې دا ناسمه چاره ده چې شین ګوند د دغه ماشوم له مړینې څخه د خپل ایډیالوژیک دریځ د ترویج په موخه ګټنه کوي».
د دویمې نړیوالې جګړې د پای ته رسېدو د لمانځنې په مراسمو او پوځي مارش کې د ګډون پر مهال کورتس د ۲۰۱۵ زکال د مۍ په ۵ مه له بلاروس څخه لیدنه وکړه او له هغو وروسته مسکو ته لاړ او هلته یې د روسیې له بهرنیو چارو وزیر سرګی لاوروف سره وکتل. نوموړي د روسیې له خوا د کریمه الحاق او د اوکراین د ختیځ له جلا غوښتونکو څخه د روسیې ملاتړ د «نړیوالو قوانینو سره مخالفت» وباله.
توماس کرانمر
توماس کرانمر (زوکړه: د ۱۴۸۹ زکال د جولای ۲ مه – مړینه: د ۱۵۵۶ زکال د مارچ ۲۱ مه) د اتم هنري، شپږم اډوارډ او د لنډ مهال لپاره د لومړۍ ماري د واکمنۍ پر مهال د انګلیسي اصلاحاتو رهبر او د کانټربري لوی کشیش و. نوموړي د آراګون له کاترین سره د هنري د واده د لغو کولو اړوند دوسیې په جوړولو کې مرسته وکړه، هغه چاره چې د روم له کلیسا څخه د انګلستان د کلیسا د جلا کېدو لامل وګرځېده. هغه له توماس کرامول سره یوځای د سلطنتي غوره توب له اصل څخه ملاتړ وکړ چې له مخې یې پاچا په خپل قلمرو کې د کلیسا حاکم ګڼل کېده.
کرانمر د کانټربري د لوی کشیش په توګه د خپلې ادارې پر مهال د انګلستان د اصلاح شوې کلیسا لپاره د اعتقادي او مذهبي دوکتورینو د جوړولو مسئولیت پر غاړه درلود. د هنري د حکومت پر مهال کرانمر په کلیسا کې ډېر بدلونونه له دې امله رامنځته نه کړل ځکه چې د مذهبي محافظه کارانو او اصلاح غوښتونکو ترمنځ پر واک جګړه روانه وه. نوموړي د لومړي ځل لپاره د عباداتو د رسمي خدماتو ډول یا Exhortation and Litany خپور کړ.
هغه مهال چې اډوارډ واک ته ورسېد، کرانمر وکولای شول اساسي اصلاحات ترویج کړي. هغه د ګډو عباداتو د کتاب دوه لومړۍ نسخې راغونډې او ولیکلې چې د انګلیسي کلیسا ټول مراسم یې رانغاړل. نوموړي د څو قاره یي اصلاح غوښتونکو په مرسته چې ده ورته پناه ورکړې وه، د یو شمېر برخو دوکتورین او دسپلین لکه د مننې کولو د مراسمو، د روحانینو د تجرید، په عبادت ځایونو کې د انځورونو د رول او د مقدساتو د ستاینې په برخو کې بدل کړل. کرانمر نوي دوکتورین د عباداتو د کتاب، وعظونو او نور ډول خپرونو له لارې خپاره کړل.
واک ته د کاتولیکې لومړۍ ماري له رسېدو وروسته، کرانمر د خیانت او بدعت په تور محاکمه شو. نوموړی چې له دوه کاله څخه زیات په بند کې و او د کلیسا د چارواکو تر فشار لاندې و، څوځله یې له خپل دریځ انکار وکړ او په ښکاره توګه یې د کاتولیک کلیسا سره ځان همغږی باله. په داسې حال کې چې دغې چارې هغه له خپلو ګناهونو تبرئه کاوه، خو ماري د هغه د اعدام غوښتنه وکړه، د اعدام په ورځ هغه له انصراف څخه لاس واخیست څو د کاتولیکانو له خوا د بدعت کوونکي او همدارنګه د انګلیسي اصلاحاتو لپاره د شهید په توګه ومري. د کرانمر مړینه د فاکس د شهیدانو په کتاب کې د تل لپاره په یاد وساتل شوه او همدارنګه د انګلستان په کلیسا کې د هغه میراث د مشترکو/ګډو عباداتو د کتاب، ۳۹ مقالاتو او یوې انګلیکان ایماني وینا پر بنسټ چې د هغه له اثارو اخیستل شوې، د تل لپاره ژوندی وساتل شو.
لومړني کلونه (۱۴۸۹- ۱۵۲۷ زکال)
تاریخ پوهان د کرانمر د لومړنیو زده کړو د مهال اړوند هېڅ مالومات نه لري. په ډېر احتمال سره نوموړی په خپل کلي کې ګرامر ښوونځي ته تللی. د ۱۴ کلنۍ په عمر، د خپل پلار له مړینې دوه کاله وروسته نوموړی د کامبریج جسیز کالج ته چې نوی جوړ شوی و ولېږل شو. اته کاله وخت یې ونیو چې نوموړي د منطق، کلاسیکو ادبیاتو او فلسفې خپل درسي نصاب بشپړ کړ او د لیسانس سند یې ترلاسه کړ. دغه مهال نوموړي د منځنیو پېړیو د روزنیزو کتابونو په راغونډولو پیل وکړ چې په خپل ټول عمر کې یې په صادقانه توګه هغه وساتل. نوموړي د خپلې ماسټرۍ ترلاسه کولو په موخه د انسان پالونکي ژاک لوفور دتپل او اراسموس اړوند څېړنه وکړه؛ هغه دغه دوره په دریو کلونو کې بشپړه کړه. په ۱۵۱۵ زکال کې د هنرونو د ماسټرۍ له ترلاسه کولو وروسته د جسیز کالج له خوا د علمي همکار په توګه وټاکل شو.
د ماسټرۍ له ترلاسه کولو ډېر لږ وروسته هغه د جوآن په نوم نجلۍ سره واده وکړ. په داسې حال کې چې لا کشیش شوی نه و، خو اړ شو له جسیز کالج سره له علمي همکارۍ لاس واخلي او له امله یې په جسیز کالج کې د استوګنې شرایط له لاسه ورکړل. نوموړي د خپل او د خپلې مېرمنې د لګښتنو د پوره کولو په موخه په باکینګهام کالج  (چې وروسته یې نوم مګدلان کالج ته بدل شو) کې د کتاب لوستونکي دنده ترلاسه کړه. هغه مهال چې جوآن د خپل لومړي ماشوم د زیږون پر مهال مړه شوه، د جسیز کالج له کرانمر سره بیاځلي همکارۍ پیلولو ته مخه کړه. هغه د الهیاتو په برخه کې زده کړې پیل کړې او په ۱۵۲۰ زکال کې د کشیشانو په ډله کې شامل شو، پوهنتون لا له وړاندې هغه د خپلو مبلغینو په توګه معرفي کړی و. نوموړي په ۱۵۲۶ زکال کې د الهیاتو په برخه کې دوکتورا ترلاسه کړه.
په کمبریج کې د درې لسیزې پاتې کېدو پر مهال د هغه د افکارو او تجاربو اړوند زیات اطلاعات شتون نه لري. په سنتي توګه، نوموړی د یو انسان پالونکي په توګه انځور شوی چې د بایبلي پوهې سره د هغه لیوالتیا نوموړی د لوتري نظریاتو د منلو لپاره چمتو کړ هغه نظریات چې د ۱۵۲۰مې لسیزې پر مهال د پراختیا په حال کې و. د هغه اړوند حاشیوي معلومات ښيي چې د مارتین لوتر پر وړاندې ابتدايي مخالفت لري او د اراسموس ستاینه یې کړې. هغه مهال چې د پاچا مشر وزیر (لومړي وزیر) کاردینال وولسي د اډوارډ لي، سټیفن ګارډنیر او ریچارډ سامپسون په ګډون د کمبریج یو شمېر پوهان په اروپا کې د دیپلماتانو په توګه وګمارل، کرانمر د روم په سپېڅلې سترواکۍ کې سفیر وټاکل شو. د هسپانیا په سفارت کې د هغه فرضي مشارکت چې په یو شمېر لرغونو متنونو کې یې یادونه شوې؛ ناسم دی.
د اتم هنري په خدمت کې (۱۵۲۷- ۱۵۳۲ زکال)
د ۱۵۲۹ زکال په نیمايي کې کرانمر په کمبرېج کې له پیدا شوي طاعون څخه د ځان ساتنې په موخه په والتهام هالي کراس سیمه (والتهام صومعه) کې له خپلو خپلوانو سره پاتې شو. د هغه د کمبرېج دوه همکاران سټیفن ګارډنیر او اډوارډ فاکس هم له ده سره یوځای شول. دوی دریو واړو د پاچا د واده د لغو کولو پر موضوع خبرې وکړې او کرانمر وړاندیز وکړ چې په روم کې حقوقي موضوع دې د ټولې اروپا د الهیات پوهانو د نظریاتو تر ارزونې پورې شاته پرېښودل شي. هغه مهال چې ګارډنیر او فاکس دغه طرحه هنري ته ورکړه، هنري له دغه نظر سره زیاته لېوالتیا وښوده. دا څرګنده نه ده چې پاچا یا د هغه نوي لومړي وزیر توماس مور په څرګنده توګه دا طرحه ومنله او که نه خو بالاخره اجرا شوه. له کرانمر وغوښتل شول چې په روم کې له سلطنتي ډلې سره یوځای شي او د پوهنتونونو نظریات را غونډ کړي.
د کرانمر لومړۍ اړیکه له قاره یي اصلاح غوښتونکي سیمون ګرینیوس سره وه چې په بازل او سوئیس کې مطرح انسان پالونکی او همدارنګه د سوئیسي اصلاح غوښتونکو هالدریش زوینګلي او یوهانس اوکولامپادیوس له پیروانو څخه و. د ۱۵۳۱ زکال په نیمايي کې ګرینائوس انګلستان ته اوږد مهالی سفر دلود څو ځان د پاچا او قاره یي اصلاح غوښتونکو ترمنځ واسطه معرفي کړي. هغه له کرانمر سره د ملګرتیا اړیکه ټینګه کړه او بازل ته له ستنېدو وروسته یې په ستراستبورګ کې میشت جرمني اصلاح غوښتونکي مارتین بوسر ته د هغه اړوند ولیکل. د ګرینیوس سره د هغه لومړنۍ اړیکې د ستراسبورګ او سویس له اصلاح غوښتونکو سره د نوموړي د اړیکو جوړونکې وې.
د خونديتابه خوځښت
د خونديتابه تحريک چې د طبيعيت د خونديتوب په نوم هم پېژندل کېږي، يو سياسي، چاپېريالي او ټولنيز خوځښت دی، کوم چې هڅه کوي ژوي، فنګس او د بوټو انواع او تر څنګ يې په راتلونکي کې د دوی د استوګنځايونو په څېر طبيعي سرچينې مديريت او خوندي کړي. خونديپالان د چاپېريال له اوسني حالت څخه په ښه وضعیت کې د پرېښودو په اړه اندېښمن دي، په کوم حالت کې چې دوی دا چاپېريال موندلی دی. د شواهدو پر بنسټ خونديتوب، د خونديتابه د هڅو د لا زياتو اغېزناکو کولو لپاره د لوړ معيار ساينسي شواهدو د کارولو هڅه کوي.
د خونديتابه ابتدايي خوځښت د طبيعي سرچينو لکه کب نيونه، د ځنګلي ژوند مديريت، اوبه، ځمکه او تر څنګ يې د ځنګلونو ساتنه او پايښت د اړتيا څخه منځ ته راغی. د ژونديو موجوداتو د تنوع ساتنې د شاملولو لپاره د طبيعي سرچينو د پايدلي توليد د استعمال او سارايي سيمو د ساتنې په اړوند ابتدايي خوځښت په پیاوړتيا سره د خونديتوب اوسنی خوځښت پراخه شو. ځینې په دې باور دي چې د خونديتوب خوځښت د پراخه او زیات اغېز چاپېريالي خوځښت يوه برخه ده، په داسې حال کې چې ځينې نور بيا دليل وړاندې کوي چې دا دواړه ځانګې په تيورۍ او عمل کې سره توپير لری. په ځانګړي ډول په متحده ايالاتو کې، خونديتوب د چاپېريال پالنې څخه جلا بلل کېږي او دا په عام ډول يو لرغونپال مکتب فکر دی، د کوم موخه چې د انسان په مټ په څرګند ډول د خپلواک استعمال لپاره د طبيعي سرچينو خوندي کول دي. له متحده ايالاتو څخه د باندې، د خونديتوب اصطلاح کې په ډېرې پراخې کچې چاپېريال پالنه شامله ده.
ابتدايي تاريخ
د خونديتوب د خوځښت تاريخ د جان ايولين په ثارو کې موندل کېدای شي، کوم چې په ۱۶۶۲ زکال کې شاهي ټولنې ته د يوې لیکنې په توګه وړاندې شوی و. دا لیکنه چې دوه کاله وروسته د يو کتاب په بڼه خپره شوه، د ځنګلونو په اړه تر ټولو زیات اغېزناک خپور شوی کتاب و. په هغه وخت کې د لرګي سرچينې تر خطرناک حد پورې مخ په ختمېدو وې او ايولين د ځنګلونو د کمېدو د کچې د مديريت لپاره او د پرې شويو ونو د ځای بيا ډکولو د ډاډمن کولو سره د ځنګلونو د خونديتوب د اهميت پلوي وکړه.
د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې دې ډګر وده وکړه، په ځانګړي ډول په پروشيا او فرانسه کې، چېرته چې د ځنګلونو علمي طريقې جوړې شوې وې. دا طريقې په لومړي ځل د نولسمې پېړۍ له لومړيو څخه په برتانوي هندوستان کې په سختۍ سره پلې کړای شوې. حکومت د ځنګلونو د توليد په استعمال کې ليوالتيا درلوده او په ځنګل کې د اور لګېدو د ګواښ کمولو لپاره يې د ګامونو پورته کولو تر څنګ د ځنګلونو مديريت پيل کړی و، څو د طبيعت «کور» خوندي کړي، کوم څه ته چې هغه مهال همدا نوم ورکړل شوی و.دا ابتدايي چاپېريال اند د «ساچ» (ساګ يا ټيک لرګی) د نازکې ونې د ودې خوندې کولو لپاره پيدا شوی و، کومه چې د شاهي سمندري ځواک لپاره يوه مهمه سرچينه وه.
د ۱۷۹۹ او ۱۸۰۵ زکلونو په لومړيو کې، کله چې سمندري ځواک د «ناپوليني» جګړو پر مهال د پراخېدو په حال کې و، نو د ساچ د کمښت په اړوند اندېښنې پيدا شوې؛ د همدې فشار په پايله کې په لومړي ځل د خونديتوب رسمي قانون جوړ شو، کوم قانون چې د ساچ د کوچنيو ونو پر پرې کولو بنديز ولګولو. په ۱۸۰۶ز کال کې لومړی د ځنګلونو آمر مقرر شو، څو د بېړيو جوړولو لپاره اړينې ونې مديريت او خوندي کړي.
دا هيله بښونکی پيل په ۱۸۲۰ او ۳۰ په لسيزو کې له يو لړ ستونزو سره مخ شو، کله چې د ازاد بازار اقتصادونو او د خصوصي ځمکې مالکانو څخه شکايتونو د ابتدايي خونديتوب هڅې ختمې کړې. په ۱۸۳۷ز کال کې، امريکايي شاعر «جارج پوپ مورس» د « Woodman, Spare that Tree!» په عنوان شعر خپور کړ، دا يو رومانوي شعر و چې يو لرګی خرڅونکی يې هڅولو، څو د بلوط له ونې ډډه وکړي، کومې ونې چې يو احساساتي ارزښت درلود. د همدې کال په وروستيو کې د «هنري رسل» له خوا همدا شعر په موسيقۍ کې ترتيب شو. د همدې سندرې ځينې کرښې د چاپېريال پالونکو له خوا نقل شوي دي.
د نوي خونديتوب د خوځښت پيل
د هندوستان په ځنګلونو د ساينسي خونديتوب د اصولو د لومړي ځل پلي کولو سره د نولسمې پېړۍ منځنیو کلونو کې خونديتوب بيا پر ځای کړای شو. کله چې د خونديتوب اخلاقياتو جوړېدل پيل شول، په دې کې درې بنسټيز اصول شامل وو: دا چې د انسانانو فعاليتونو چاپېريال ته زيان رسولی، دا چې د راتلونکي نسل لپاره د چاپېريال ساتنه يوه مدني دنده ده او دا چې د علم او تجربې پر بنسټ طريقې بايد د دې لپاره پلې شي، څو ډاډ تر لاسه شي چې دا دنده تر سره شوې ده. «سر جيمز رينالډ مارټن» دې اند ته د ودې ورکولو په برخه کې څرګند شخص و، ګڼ طبي ټوپوګرافيکي راپورونه يې خپرول، کومو چې په پراخه کچه د ځنګلونو د پرې کولو او وچېدو په مټ د کېدونکي زيان اندازه څرګندوله او په برتانوي هندوستان کې د ځنګلونو د ادارو د جوړولو په مټ يې د ځنګلونو د خوندي کونکو فعاليتونو د مديريتي کولو لپاره په پراخه کچه تبليغات کول. «ايډوارډ پرسي سټيبنګ» د هندوستان د سارايي کېدو په اړه خبرداری ورکړی و. په ۱۸۴۲ز کال کې د مدراس د عايد پلاوي په سیمه ييزه کچه د خونديتوب هڅې پيل کړې چې مشري يې يو مسلکي بوټي پېژندونکي «اليګزينډر ګبسن» کوله، چا چې د ساينسي اصولو پر بنسټ د ځنګلي خونديتوب پروګرام په منظم ډول خپل کړ. دا په نړۍ کې د دولت له خوا د ځنګلونو د مديريت لومړۍ پېښه وه.
په تدريجي ډول دې سيمه ايزو هڅو ته برتانوي حکومت زياته پاملرنه وکړه، ځکه چې په نا منظم ډول د ونو د پرې کولو چاره په پرله پسې ډول روانه وه. په ۱۸۵۰ز کال کې، په اډنبرا کې برتانوي ټولنې د ډاکټر «هيو کليګورن» په وينا د ځنګلونو د ويجاړېدو د څېړنې لپاره يوه کمېټه جوړه کړه، څوک چې د خونديتوب د نوي زېږېدلي خوځښت مخکښ و.
هغه په ۱۸۴۷ز کال کې په ميسور کې د ځنګلونو د خونديتوب په برخه کې لېوالتيا پیدا کړه او په هندوستان کې د کرنې د ناکامۍ په اړوند يادې ټولنې ته يې ګڼې ويناې وکړې. دې ويناوو د ګونر جنرال «راډ ډلهوزي» تر واکمنۍ لاندې حکومت تر اغېز لاندې راوست او په ۱۸۵۵ز کال کې يې په نړۍ کې د لومړي خپلواک او پراخې کچې ځنګلونو خونديتوب پروګرام متعارف کړ، دا يوه نمونه وه چې ډېر ژر نورو مستعمرو او تر څنګ يې متحده ايالاتو ته هم خپره شوه. په همدې کال کې، «کليګورن» د مدراس د ځنګلونو اداره جوړه کړه او په ۱۸۶۰ز کال کې دې ادارې د اصلي ونو پر پرې کولو او د هغې پر ځای د نورو فصلونو د کرنو په استعمال بنديز ولګولو. د کليګورن د ۱۸۶۱ز کال لارښود چې د سويلي هندوستان ځنګلونه او باغونه په نوم دی، په دې موضوع يو پرېکنده اثر وګرځېد او په ټوله هندي نيمه لويه وچه کې د ځنګلونو د مرستيالانو له خوا په پراخه کچه کار ځينې اخيستل کېدو. په ۱۸۶۱ز کال کې، د ځنګلونو ادارې خپل واکونه تر پنجاب پورې وغزول.
تیریدل
کښتۍ د هر هغه وسیلې عمومي نوم دی چې په اوبو کې د خلکو یا شیانو او توکو لېږدولو لپاره کارول کیږي.
نوم
د علامه دهخودا په لغتنامه کې د "تیر" کلمه د "لامبو" له ریښې سره په اوبو کې د نه ډوبیدو وسیله ده او په اصطلاح کې دا د اوبو په سطحه د توکو یا مسافرینو حرکت کولو وسیله ده.
بېلابېلې کښتۍ
وېشنيزه:کښتۍ وېشنيزه:جاله وېشنيزه:ځاله وېشنيزه:اوبه وېشنيزه:بېړۍ وېشنيزه:اوبتل
څراغ
څراغ د رڼا کولو وسیله ده. د څراغ کلمه زړه اريايي ريښه لري چې په پښتو ژبه کې د څراغ په مانا کارول کيږي چې همدا کلمه له پښتو څخه فارسي ته د چراغ په بڼه لېږدول شوې او بيا دا کلمه پارسي څخه سریاني ژبې ته راغله او په سهره یا سهراګده (s̲h̲rāḡā یا s̲h̲rāg̲h̲ā ) بدله شوه او بیا عربي ژبه له سریاني څخه د سراج په بڼه اخیستل شوې.
تاریخ
په پخوانیو وختونو کې، د رڼا سرچینې د اور لخوا تولید شوي رڼا پورې محدودې وې، چې وروسته د مشعل په بڼه بشپړې شوې. له لرغونو زمانو راهيسې، ښايي ۴۰۰۰ کاله وړاندې په ايران او هند کې د طلا په نوم يو ډول څراغ کارول کېده. د لمبې سوزونکی د پنبې یو پتلی څادر او یو کوچنی کانټینر چې د کاسټر له تیلو ډک و، د بټی یوه پای په تیلو کې وه او بله پای یې د مچیو سره روښانه شوې وه.
وروسته د موږک څراغ خپل ځای خپل کړ، د موږک څراغ وروسته د تار څراغ یا لینټین بازار ته راغی، بیا د تېلو ګردي څراغ د اوږد عمودی شیشې سره، او بیا د تیلو جال څراغ چې اوس هم په ځینو ځایونو کې کارول کیږي.
لومړني بریښنایی څراغونه د دوامداره جریان سره کار کاوه. د دایمي جریان لومړۍ سرچینه Pil Volta وه، چې په 1800 کې کشف شوه. په 1802 کې، د رڼا په رامینځته کولو کې د جریان اغیزه معلومه شوه، مګر د رڼا په جوړولو کې د بریښنایی جریان کارول لسیزې وروسته ترسره شول. په 1879 کې، توماس اډیسن د فابریکې تولید لپاره لومړی بریښنایی رڼا بشپړه کړه. د اډیسن څراغ د ډبرو سکرو څخه جوړ شوی و چې د اوسني او خارج شوي رڼا په تیریدو سره سوځیدلی و. د سکرو د سوځولو څخه د مخنیوي لپاره، دا د هوا په خالي شیشې کې کیښودل شو، مګر د سکرو د تبخیر له امله، دا ممکنه نه وه چې د تودوخې درجه له ټاکلي حد څخه زیاته کړي. د وخت په تیریدو سره، د چارکول فلامینټونه د نورو ډولونو فلامینټونو سره بدل شول، لکه د 2500 درجې سیلسیس (1905) د خټکي نقطه سره اوسیمیم او ټنګسټن د 3400 درجې سیلسیس (1906) سره د خټکي نقطه سره او دا ممکنه شوه چې د دې په کارولو سره نور رڼا تولید کړي. ورته بریښنایی بریښنا .. د نن ورځې تاپېدونکي څراغونه ټنګسټن کاروي. په 1913 کې، لینګمایر ، د هوا د بلب د خالي کولو پر ځای، د بلب د فایمینټ د بخارۍ د مخنیوي لپاره یې په غیر جانبدار ګاز ډک کړ، مګر د تودوخې د ضایعاتو د زیاتوالي له امله (د غیر جانبدار ګاز لخوا د تودوخې لیږد له امله) د تودوخې درجه لوړه شوه. فلیمینټ راټیټ شو. د دې ستونزو د حل لپاره، لونګمیر فلیمینټ کویل کړی ترڅو د هغې د غاړې سطحه کمه کړي او په دې توګه د تودوخې ضایع کم کړي. دا ډول څراغونه په 1934 کې بازار ته ننوتل. د ټنګسټن د تبخیر مخنیوي لپاره ، کوم چې د بلب داخلي سطح توروي او د څراغ ژوند کموي ، د بلب دننه ګاز کې لږ آیوډین اضافه شوي. دا د دې لامل کیږي چې د تونګسټن بخار د آیوډین سره یوځای د ټنګسټن فلیمینټ څخه لرې نقطې (د حرارت درجه 800 درجې سانتي ګراد) او تونګسټن آیوډیډ تولید کړي. ټنګسټن آیوډیډ بیا د تودوخې د 2000 درجو سانتي ګراد (د تونګسټن فلیمینټ په شاوخوا کې) کې تخریب کیږي او ټنګسټن په فلیمینټ کې ناست دی. د آیوډین سربیره، د هالوجن د کورنۍ نور ګازونه هم کارول کیږي، له همدې امله دې څراغونو ته د هالوجن څراغونه ویل کیږي.
د ګاز خارجولو څراغونه په 1950 لسیزه کې معرفي شول، د پارا بخار یا سوډیم بخار په کارولو سره. کله چې جریان د ionized ګاز څخه تیریږي، برقیان د ګاز اتومونو سره ټکر کوي، کوم چې بریښنایی مقناطیسي وړانګې تولیدوي. د دې وړانګو په پایله کې د رڼا رنګ د ګاز په ډول او فشار پورې اړه لري. په دې څراغونو کې، د تاپېدونکي څراغونو برعکس، رڼا د لوړې تودوخې او سوځیدنې له لارې نه ترلاسه کیږي، او هغه رڼا چې دوی یې تولیدوي یوازې ځانګړي فریکونسۍ لري چې د ګاز په ډول پورې اړه لري (په سوځیدونکي څراغونو کې، د رڼا طیف دوامداره وي).
د رڼا د تولید یوه نوې طریقه هم شته چې د الکترولومینیسینس په نوم یادیږي، په کوم کې چې رڼا د ځانګړو شیانو له لارې د بدیل جریان په تیریدو سره تولید کیدی شي.
یو کرسټال شیشه چې د خلاص پورتنۍ او ښکته کڅوړې په شکل کې په څراغونو کې ایښودل کیږي ترڅو د باد او څراغ د بندیدو مخه ونیسي ، د مردنګي په نوم یادیږي.
اړوندې پوښتنې
برښنايي څراغ
لاټین
چتي څراغ
سرچینې
وېشنيزه:څراغ وېشنيزه:رڼا وېشنيزه:برېښنا وېشنيزه:لاټين وېشنيزه:برېښنايي څراغ
د جورج ډبليو بوش ولسمشري
د متحده ايالتونو د ۴۳ ولسمشر په توګه د جورج ډبليو بوش د واک دوره، د ۲۰۰۱ ز کال د جنوري پر ۲۰ مه نېټه په لومړنۍ پرانيستې مراسمو سره پيل او د ۲۰۰۹ ز کال د جنوري پر ۲۰ مه پای ته ورسېده. جمهوري غوښتونکي بوش چې له تکزاس څخه دی، له خپل ديموکراتيک لازم مرستيال ولسمشر Al Gore څخه د ۲۰۰۰ ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې له يوې حساسې او نازکې بريا څخه وروسته واک تر لاسه کړ. څلور کلونه وروسته د ۲۰۰۴ ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې يې د ديموکرات ډلې نوماند John Kerry ته ماتې ورکړه او يو ځل بيا ولسمشر شو. بوش د ۲۰۰۸ ز کال ولسمشريزې ټاکنې جمهوري غوښتونکي Barack Obama ته وبايللې او نوموړی يې ځايناستی شو. ۴۳ ولسمشر بوش د متحده ايالتونو د ۴۱ ولسمشر George H. W. Bush تر ټولو مشر زوی دی.
يوه پرېکنده پېښه چې د بوش ادارې ته يې نوې بڼه ورکړه، د ۲۰۰۱ ز کال سپټمبر پر ۱۱ باندې تروريستي بريدونه وو. د بريدونو په پايله کې د امريکا پارلمان د متحده ايالتونو د کورني امنيت څانګه رامنځته کړه او بوش د تروريزم پر وړاندې نړيواله جګړه اعلان کړه. نوموړي د طالبانو او القاعده تروريستې ډلې د له منځه وړلو او اسامه بن لادن د نيولو لپاره پر افغانستان باندې د يرغل امر وکړ. هغه د شکمنو تروريستانو څارنې ته د واک ورکولو په موخه د هېواد پالنې کړکېچن قانون هم لاسليک کړ. بوش په ۲۰۰۳ ز کال کې د عراق د بريد امر وکړ، چې دليل يې د صدام حسين نظام د عامه ويجاړۍ وسلو درلودل و. د بوش پر ادارې سخته نيوکه هغه مهال راپورته شوه، چې نه په عراق کې د WMD زېرمې وموندل شوې او نه له القاعده سره د عملياتي اړيکو جوت ثبوت. د سپټمر له ۱۱ مې څخه وړاندې، بوش د ۱،۳ تريليون مالي کسر خپرونې او د No Child Left Behind Act [هيڅ کوچنی د قانون تر شا نه دی پاتې] په نوم د زده کړو د ستر بيل له امله تر فشار لاندې راغلی و. نوموړی په ټولنيز ډول د محافظه کارو هڅو، لکه Partial-Birth Abortion Ban Act او د برخليک پر بنسټ د مرستندويه نوښتونو لپاره هم تر فشار لاندې و. همدارنګه نوموړي په ۲۰۰۳ ز کې Medicare Prescription Drug [د طبي پاملرنې] درملو، د هغې ودې او د عصري کولو قانون لاسليک کړ، چې د طبي پاملرنې D برخه يې (Medicare Part D) رامنځته کړه.