cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بديل درملو تاريخچه
ډېری هغه څه چې اوسمهال د بديل درملو په توګه ډلبندي کېږي، د خپلواکو او بشپړ طبي نظامونو په توګه يې وده وکړه، له بايو ميډيسن او ساينسي مېتودونو له کارونې څخه خورا د مخه رامنځته شوي او د نړۍ په يو څه بېلو سيمو کې رامنځته شوي، چې له علمي څخه مخکې لويديځ درملو يا د يو بل سيستمونو سره لږه يا هيڅ اړيکه نه وه. بېلګې يې دوديز چينايي درمل، اروپايي طنزی نظريه او د هند “Ayurvedic” درمل دي. د بديلو درملو نورې لارې چارې لکه “Homeopathy” [چې د بديل درملو يو برسېرن يا ظاهري سيستم دی، چې د باور له مخې يې د ناروغۍ د نښو رامنځته کوونکې ماده ناروغانو کې د ورته نښو درملنه کولی شي] په لويديځه اروپا کې د لويديځو درملو خلاف هغه وخت رامنځته شوي دي، چې لويديځ درمل په کې د هغو ناپوهنيزو نظرياتو پر بنسټ وو، چې د لويديځ مذهبي چارواکو له لورې په توپيري يا متعصب ډول پلې [تحميل] شوې وې. هيموپېتي (په مثل يا بديل درملنه) د کيميا د بنسټيزو اصولو له موندنې څخه مخکې رامنځته شوه، چې ثابته يې کړه چې هوموپيتيک درمل له اوبو څخه پرته نور څه نه لری. مګر هوموپيتي له اوبو څخه په جوړو شويو خپلو درملو سره په هغه وخت کې د عملي شويو ناپوهنيزو او ګواښوونکو (خطری) ارتودوکس لويديځو درملو په پرتله بې زيانه و. ارتودوکس لويديځو درملو کې له زهري توکو څخه کار اخېستل کېده او د وينې ويستل يې رانغاړل، چې زياتره وخت د تل پاتې بد شکلۍ يا مړينې لامل کېدل. نورې بديلې لارې چارې لکه “chiropractic” (د بديل درملو هغه بڼه چې د عضلاتو سيستم او په ځانګړي ډول د نخاع په ميخانيکي ګډوډۍ، تشخيص، درملنې او مخنيوي پورې اړه لري) او اوستيوپېتيک تنظيمي درمل “osteopathic manipulative medicine” (د بديل درملو هغه ډول چې په پوره پوهې سره د بدن د عضلاتو، نسج او هډوکو پر فزيکي اداره کولو باندې ټينګار کوي) ) هغه وخت په متحده ايالتونو کې رامنځته شول، چې لويديځو درملو د پوهنيزو يا ساينسي مېتودونو او نظريو په ترکيب يا يو ځای کولو پيل کاوه، مګر د بايو ميډيکل (حياتي درمل) موډل تر اوسه په بشپړ ډول حاکم نه و. د “Chiropractic” او “osteopathic” په شان لارې چارې هره يوه د طبي رامنځته کېدنې له مخې نامنظم او همدارنګه د جواز ورکولو قانون سره په بيان او سياسي ډول يو د بل ضد ګڼل کېږي. اوسټيوپېتيک پلي کوونکو خپل جواز کې د حياتي درملو دورې او روزنه ورزيات کړل د “osteopathic” درملو جواز لرونکو ډاکترانو د يادې برخې د ناپوهنيزو سرچينو د کارونې له منځه وړل پيل کړل او له اصلي لارو چارو او نظرياتو څخه پرته اوسمهال د حياتي درمل يا بايوميډيسن په څېر ګڼل کېږي.
تر ۱۹۷۰ لسيزې پورې د طبابت بوخت هغه لويديځوال چې د طبي رامنځته کېدنې برخه نه وو، نامنظم ډاکتران ګنل کېدل او د ناپوهنيز يا تېراېستنې په توګه د طبي رامنځته کېدنې په واسطه له منځه ولاړل. نامنظم عمل د تېراېستنې او دوکې په توګه په زياتېدونکي ډول ځکه له پامه وغورځول شو، چې لويديځ درملو په زياتېدونکي ډول پوهنيزې کړنلارې او موندنې يو ځای کړې او د هغه د درملنې په بريا کې يې برابر زياتوالی درلود. په ۱۹۷۰ ز لسيزه کې نامنظمې لارې چارې د نالويديځو کلتورونو له دوديزو لارو چارو او نورو ثابت شويو يا ناثابت شويو لارو چارو سره ډله شوې، چې د بديل درملو اوسېدلو په توګه له پرمختللې ډلې سره د حياتي درملو برخه نه وو. د ۱۹۶۰ لسيزې له کلتور ضد خوځښت څخه وروسته د بازار موندنې ناسمې مبارزې چې د حياتي درملو د اغېزناک بديل په توګه يې بديل درمل ته وده ورکوله او د کيمياوي موادو د نه کارونې په اړه د ټولنيزو کړو وړو په بدلون، د بل هر ډول د رامنځته کېدنې او واک په ننګونې، د ساينس او د هغه د نيمګړتياوو په اړه د فکر کولو لارو ته له عصريتوب څخه د وروسته (Postmodernism) او له عصري څخه د مخکې معمارۍ د خوښت (deconstructivism) په ورزياتولو سره د کلتوري نسبيت له لارې د نورو کلتورونو او د هغوی د لارو چارو ارزښتونو او باورونو ته د ورکول کېدونکي برابر معيار پر وړاندې په حساسيت او د پوهې پر بنست درملو د محدوديتونو او منفي اغېزو په اړه د ناروغانو له لورې په ډېرېدونکې نا امېدۍ او مايوسۍ سره په لويديځ کې د بديل درملو کارونې وده پيل کړه او بيا يې په ۱۹۹۰ لسيزه کې خورا زياته [چاودېدونکې] وده پيل کړه. دا هغه مهال و چې لوړ پوړو سياسي شخصيتونو په کې بديل درملو ته وده ورکول او د حکومت له لورې د طبي څېړنې مالي پانګې بديل او بشپړونکو درملو څېړنې ته اړول پيل کړل.
بديل درمل
د بديل درملو مفهوم ځکه ستونزه زېږونکی دی، چې په خپل حق کې د څېړنې د يو شي يا جسم په توګه خپلواک نه شي اوسېدلی او تل بايد له يو ناثابت او لېږديزې (انتقالي) طبي کلکې عقيدې سره په اړيکه کې راوپېژندل (تعريف) شي. همدرانګه دا درمل په دوه برخو باندې وېشي، چې يو يې طبي اصلي بهير او څنګ وزلې يا د چاپيريال اړوند ده. ياده برخه ارتودوکسي يا کلکې عقيدې ته په امتياز ورکولو کې د منظم طبي پلي کوونکو (متخصصينو) له زياتره متعصبو او جنجالي نظرياتو څخه خپلواکې تاريخي شننې په جوړولو کې ستونزې وړاندې کوي. د بديل درملو په توګه د نادوديزو درملو تشرېح د رسمي درملو يوازې والی او مرکزيت دواړه پياوړي کوي. که څه هم د سپکوونکو (تحقيري) يا د لوړوالي د ونډو لکه «تېرايستنه» يا «طبيعي درمل» يو څه زيات بې پلوه دي، د يوې ريښې اصطلاحات لکه «بشپړوونکي:complementary» يا «بشپړوونکي:intergrative» يا نا ارتودوکس د دوديزو حياتي درملو د معيار پر وړاندې خپله موخه راپېژني، ځانګړي ليدونه او قضاوتونه رانغاړي، زياتره وختونه اخلاقي پايلې يا لاسته راوړنې لري او ناسم اوسېدلی شي. په لويديځ کې د طبابت برخې لويديځ کارکوونکي له ۱۹ پېړۍ راهيسې د «مشروع» درملو د پولې راپېژندلو په موخه د وسيلو په توګه ځينې ذکر شوې يا ورته اصطلاحګانې کارولي دي، چې د پوهنيز او ناپوهنيز درملو تر منځ بېلتون يا وېش په نښه کوي. د اصلي بهير عادي درملو پېژندنه په عمومي ډول د جواز لرونکو درملو نظام ته د ويلو په توګه پېژندل شوې ده او په يو قانوني واک کې دولتي او قانوني خونديتوب څخه برخمن ده، د وخت او ځای پر وړاندې خورا مشخص ده. د هند او چين غوندې هېوادونو کې د درملو دوديز نظامونه د لويديځ په بايوميډيکل (حياتي درمل) پوهې سره ښايي له عادي دود سره سم يانې دوديز يا عادي وګڼل شي. د دې اصطلاحاتو بدلېدونکی طبيعت د اغېزناکتوب او خونديتوب پر بنسټ د بديل درملنو او په پوهنيز ډول په حکم يا پرېکړه کړای شوي ارزښت سره له دوديزې سره د مل ګڼ انديزې لارې چارې په توګه بشپړونکو درملو کې د يادو درملنو د ګډولو تر منځ د برید ټاکلو په موخه د وروستيو هڅو په واسطه په ګوته کېږي. دا به ښايي د طبي اعتبار پر بنسټ د وېش يوه نوې ليکه وړاندې کړي.
غلامي
غلامی او مرییتوب دواړه د غلام کیدلو حالت او شرط دی ، (غلام) څوک چې د بل شخص لپاره خپل خدمت پرېښودل منع کوی، څوک چې د هغه غلام سره د خپل مال په توګه چلند کوی. غلامی په عادی توګه غلام شوي شخص ته د یو ډول کار ترسره کول شامل وی، په داسې حال کې چې دهغوی ځای هم د غلام حکم شوی دی. په تاریخی لحاظ، کله چې خلک غلام شوي وو، دا اکثره وخت ځکه وو چې دوی پوروړي وو، یا یی قانون مات کړی وو، یا د پوځی ماتې سره مخ شوي وو. د دوی د غلامۍ موده ممکن د ژوند لپاره وی، یا د یو ثابت وخت لپاره چې وروسته دوی ته آزادی ورکړل شوه. افراد ، بیا په معمول ډول بی واکه غلام شوي، د زور یا فشار له لاری غلامان شوي وو، په داسی حال کی چی داوطلبانه غلامي هم وه، تر څو پور یی خلاص کړي یا د بل هدف لپاره پیسی تر لاسه کړي. د بشری تاریخ په اوږدو کې غلامي د تمدن یوه عادی ځانګړتیا وه  او په اکثرو ټولنو کې قانونی وه، خو دا اوس د نړۍ په ټولو هېوادونو کې پرته له دې چې د جرم سزا وی ، ناقانونه دی.
په ۲۰۱۹ز کال کې د نا قانوني والی سره سره په ټوله نړۍ کې تقریباً ۴۰ میلیونه خلک چې ۲۶ سلنه یې ماشومان وو غلامان وو. په عصری نړۍ کی د ۵۰ سلنی څخه ډېرغلام شوي خلک په کارخانو او د یوه هیواد د اقتصاد د خصوصی څانګی په سویت شاپونو sweatshops  کی جبری کارګری کوی. په صنعتی هیوادونو کې ، د انسان قاچاق، د غلامۍ یو عصری ډول دی؛ په غیر صنعتی هیوادونو کې ، د پور بند له لاری غلامي د یو شخص د غلام کولو یو عام شکل دی، لکه کورنۍ بندی خدمت کوونکۍ ، جبری واده  او د ماشومانو سرتیری.
ترمینالوژی
د غلام کلمه د زاړه فرانسوی اسکلاو له لارې انګلیسی ته ورسېده. په لاتین کې دا کلمه اسکلووس او په بیزنتین یونانی ژبه کی (σκλάβος) دی. د دې کلمې استعمال د منځنۍ پیړۍ په لومړیو دورو کې رامنځته شوه، کله چې د مرکزي او ختیځې اروپا (سقلیبا) د ایبرین پنینسولا شبه جزیره Iberian Peninsula او شمالی افریقا څخه د مورس له خوا په مکرر ډول غلام شوي وو.
د د تاریخ لیکونکو ترمنځ په دې اړه چې ایا د غلامۍ د قربانیانو د تشرېح په وخت کې باید د " بند کارګر " یا " غلام کس " په شان اصطلاحات وکارول شی ، بحث شته. د هغو کسانو په وینا چې په ټرمینالوژي کې د بدلون وړاندیز کوی ، غلام په ژبه کې د غلامۍ جرم چی خپل قربانیان د خلکو پرځای یوه غیر انسانی نوم (غلام) ته راټیتوی، تل پاتی کوی، نه هغه ملکیت چې دوی وو. نور تاریخ لیکونکي غلام ته ترجیح ورکوی، ځکه چې دا اصطلاح اشنا او لنډه ده، یا دا چې: دا په دقیق ډول د غلامۍ د ناانسانی توب انعکاس کوی، د هغه چا سره چې د ځاني خپلواکۍ درجه یی کوي، چې غلامي اجازه نه ورکوی پری دلالت کوی.
چټله (نسلي) غلامي
د چټلي غلامی ( دودیزه غلامي) د یوی ټولنیز بنسټ په توګه، د خلکو بشري اداره ردوی، په قانونی توګه هغوی په چټل (شخصی ملکیت) کې چې د بادار په ملکیت کې دی ، ناانسانه کوی، ځکه غلامان غلامان زېږوي. د غلامانو ماشومان تر قانونی اسنادو لاندې په غلامۍ کې پیدا کیږی، لکه ۲۱۰۰ کاله وړاندې ، د یرناممو کوډ Code of Ur-Nammu ( " ۴ . که یو غلام د غلام سره واده وکړي او هغه غلام آزاد شی، هغه کور نه پریږدي. ۵ . که چېرې یو غلام د یو اصلی(آزاد) شخص سره واده وکړی ، نو هغه باید لومړی زیږیدونکی زوی خپل مالک ته وسپارې...... " ) یا ۱۶۶۲ ز کال، د partus sequitur ventrem ( " کوم چا چی زیږولی دی د هغه په رحم پسې ځی " ). د څارویو په څېر، دوی په آرادی ډول اخیستلای او پلورل کیدی شی. په قانونی توګه یو چټل غلام په هر ډول یی چې د هغی خاوند وغواړی ، جنسی ګټه تری اخیستلی شی. ښځینه د رد ولو حق نه درلود  او په امریکا کې د انتبلم په دوره کې ډیرې غلامې شوې ښځې مجبورې شوې، چې امیندواره شی او په پرله پسې توګه یې وزیږوی، چې چا هغوی حامله کړلی، په دې اړه به هیڅ نه وایی؛ د دوی ماشومان معمولاً له دوی څخه اخیستل شوي وو او پلورل شوي وو، لکه چې دوی خسکیان وی. (د دې کار لپاره په امریکا کې ماشومانو کرلو ته وګورئ .) د چټل غلامی په اکثرو ټولنې کې د غلامۍ معمول شکل وو، چې د انسانی تاریخ په اوږدو کې یې غلامی پلی کړه. په ۱۸ پیړی کی د غلامی ضد تحریک پیل شو، غلامی یی د یو شخص په توګه د هر چا د حق څخه سرغړونه وبلله ("ټول نارینه یو شان جوړ شوي دي")، او د هغه د منسوخ کولو په فکر کی وو. دا حرکت بریالی وو ؛ د لویدیځ وروستی هېواد، چې غلامۍ  ختمه کړی ، برازیل وو چې په ۱۸۸۸ کال کې دا کار وکړ. د درېیمې نړۍ وروستی هېواد چې  غلامۍ فسخ کړی ، موریتانیا  تر ۱۹۸۱ ز کال پورې دا کار ونه کړ.
د جنسی غلامۍ نور مثالونه، ډیری وختونه په پوځی چوكاټ كې ، د جنسی تیری په کمپونو یا " د هوسایۍ سټیشنونو " ، " د ښځو هوساینه " ، د سرتیرو سره جبری واده او نورو هغو كړنو په اړه، چې د ښځو یا نارینه وو سره د چلند په اړه یې د چټل په توګه  او په همدې ډول د ځوروونكی نورم څخه سرغړونه چې د غلامی منعه كوی، شامل دی.
ټړلی کارګر
تړون چی د قرضې یا د پور بند یا د پور تړلو په نوم پیژندل کیږی ، د بند کار یو ډول دی چې د هغې په بنسټ یو کس د پور په بدل کې ځان ورکوی. هغه خدمتونه چې د پور د ادا کولو  او د دوی وخت لپاره اړین دي ، ممکن تعریف شوی نه وي. د پور بند له نسل څخه تر نسل پورې  د ماشومانو له لاری چې د خپلو والیدنو د پور ادا کول ورته اړین دي، پاس کیدی شی. دا د نن د غلامۍ تر ټولو پراخه بڼه ده. په جنوبی اسیا کې د پور بند ډیر خپور دی. د پیسو واده هغه واده ته وایی، چیرته چې جینۍ عموماً د یوه سړی سره واده کوی چې مور او پلار یی د هغه پوروړی وی. د چکرۍ سیستم ، د پور د بندولو سیستم دی، چې د بنګال په هغو برخو کې موندل کیږی، چې یوه ښځه د پور د ادا کولو لپاره بدلمنۍ ته اړ کیدای شی.
جبری کارګر
د انسان قاچاق د هرڅه نه مخکی ښځې او ماشومان په زور په فحشا کې شاملوي او د جبری کار تر ټولو چټک ډول دی، چې تایلنډ ، کمبودیا ، هند ، برازیل او مکسیکو د ماشومانو د جنسي سوداګریو د استثمار مخکښو ځایونو په توګه پېژندل شوي دي.
د ماشومانو سرتېري او د ماشومانو کار
په ۲۰۰۷ ز کال کې د بشري حقونو د څار سازمان اټکل وکړ چې، ۲ تر ۳ لکه ماشومانو، په اوسنیو شخړو کې د سرتېرو په توګه کار کړی دی. د ۱۶ څخه کم عمره نجونې، د ماشومانو د کار د نورو ډولونو په پرتله د کور کار کوی، ډیری وختونه د والدینو له خوا چې په کلیوالی فقر کې ژوند کوی، لکه د هایټی په ریسټاوک سیمه کې ښارونو ته استول کیږی.
احمد بهزاد
احمد بهزاد د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
د زړه گليکوزيډونه
د زړه گلیکوزیډونه (په انگړېزي: Cardiac glycoside) د گلیکوزیډونو څخه زهرلرونکي او درملي توکې دي چې د زړه رنځونو لکه زړه نابری او د زړه ارېتميا د علاج لپاره ور څخه کار اخيستل کېږي.
دا هم وگورﺉ
وېشنيزه:گلیکوزیډونه وېشنيزه:د زړه گلیکوزیډونه
سټایلیسټیک
لیکلاره، د کاربردي ژبپوهنې یوه څانګه ده چې د هر ډول لیک مطالعه او شرحه او  د یوې ژبې د ژبپوهنې له بڼې سر سم  تکلمي بڼه او آواز تر بحث لاندې راولي، چې په دې ځای کې تکلمي بڼه د یوې ژبې ځانګړی ډول دی چې د بېلابېلو تکلم کوونکو له خوا اویا په بېلابېلو حالاتو کې کارول کېږي. د بېلګې په توګه: مورنۍ یا عمومي ژبه کېدای شي د عادي ملګرو په منځ کې وکارول شي، خو رسمي ژبه چې په کې ګرامر، تلفظ یا لهجه او د مناسبو لغتونو یا کلیمو غوره کول، زیاتره په رسمي لکه مخلیک، کارمخینه، یا هم د دندې  په مرکه کې کارول کېږي.
لیکلاره، د یوې څانګې په توګه، ادبي انتقاد له ژبپوهنې سره نښلوي. لیکلاره د یوې خپلواکې برخې په توګه نه ګڼل کېږي او د پوهاوي وړ ادب او ژورنالیزم او همدارنګه د ژبپوهنې په پوهه کې کارول کېږي. په لیکلاره کې د څېړنې سرچینې ښایي د لیکنې له اصولي کارونو څخه تر مشهورو متنونو پورې، له اعلاناتو څخه تر خبرونو پورې، غیر خیالي کیسې او د خلکو دود، سیاسي او مذهبي خبرې اترې تر پوښښ لاندې راولي. په ریښتینې توګه، په انتقادي لیکلاره کې د وروستیو لاس ته راوړنو په توګه، څوډوله لیکلاره او منځګړې لیکلاره روښانه شوې ده او د لیکلارپوهانو لپاره غیر ادبي لیکنې ښایي د ادبي لیکنو په څېر خورا په زړه پورې وي. ادبیات په دې ځای کې د مطلق په توګه نه، بلکې د یوې منځګړې کرښې په توګه انګېرل کېږي.
لیکلاره د فکري څانګې په توګه ښایي د داسې اصولو د رامنځ ته کولو هڅه وکړي چې د ژبې په کارولو کې د وګړو او ټولنیزو ډلو له لوري د ځانګړي ټاکنو، لکه د ادبي تولید او د هنر یا ادب د یوې بڼې منل، د وګړیز هنر څېړنه، د تکلمي ژبې د لهجې او تنوع څېړنه، د ښودولو وړتیا ولري او د خبرو اترو شننې او ادبي نقد په برخو کې وکارول شي.
د شلمې پېړۍ لومړي وختونه
د ادبي بڼې شننه د کلاسیکو الفاظو مطالعې ته ځي، په داسې حال کې چې عصري لیکلاره د روسیې شکلیاتو په مکتب (روسي فارمالیزم) او د شلمې پیړۍ په پیل کې د پراګ اړوند مکتب کې کې رېښه لري.
چارلس بالي په ۱۹۰۹ ز کال کې، لیکلاره د سوسوریان د ژبپوهنې د څېړنې د بشپړولو لپاره د جلا اکاډمیک ډسپلین په توګه وړاندیز کړه. د بالي لپاره، د سوسور ژبپوهنې په یوازینۍ توګه نه شو کولای، د شخصي بیان ژبه په بشپړه توګه تشرېح کړي. د بالي برنامه د پراګ د ښوونځي له موخو سره سمون لري.
د روسي شکلیات پلوو نظریاتو ته په کتو، د پراګ مکتب د غوره والي (برجسته والي) پر بنسټ جوړ شوی، چې په کې داسې انګېرل کېږي چې د انحراف په واسطه (د ورځنۍ ژبې له نورمونو څخه) د شاعرۍ ژبه د غیر ادبي پوښلې ژبې یا تشابه څخه جلا ګڼل کېږي. خو د پراګ ښوونځي له لیدلوري، دا پوښلې ژبه ثابته نه ده، او د شاعرۍ او ورځني ژبې ترمنځ اړیکه تل د بدلون په حال کې ده.
د شلمې پېړۍ وروستي وختونه
رومن جاکوبسن په ۱۹۴۰ ز کلونو کې امریکا ته له کډوالی وړاندې د روسیې د شکلیاتو او د پراګ مکتب فعال غړی و. نوموړي په ۱۹۵۸ ز کال کې د انډیانا پوهنتون د لیکلارې د کنفرانس په پای کې په خپله وروستۍ وینا کې د روسیې شکلیاتو او د امریکا نوې نیوکه له یو بل سره و نښلولې. د جکسن لیکچر چې په ۱۹۶۰ ز کال کې د ژبپوهنې او شعر پوهنې په نوم خپور شوی، زیاتره د لیکلارې لومړی منسجم جوړښت بلل کېږي او د نوموړي استدلال دا و چې د شاعري ژبې څېړنه باید د ژبپوهنې یوه فرعي څانګه وي. د ژبې له شپږو عمومي دندو څخه یوه دنده شاعرانه دنده وه چې نوموړي په لیکچر کې بیان کړه.
فولر څرګندوي چې: بېلابېلې څانګې، په ښکاره ډول د لغتونو په برخه کې، ډول ډول ژبې منځ ته راوړي (فولر. ۱۹۹۶، ۱۹۹۲ ز کلونه) ژبپوه ډېوېډ کریسټال وایي چې: د هالیډې 'ګډونوال' د بڼې لپاره نږدې مشابه اصطلاح ده چې ډېر مشخص بدیل دی چې د ژبپوهانو له لوري د ابهام لرې کولو لپاره کارول کېږي (کریسټال. ۱۹۸۵، ۱۹۹۲ ز کلونه). د هالیډې درېیمه ډلبندي چې د حالت په نوم یادېږي، هغه څه دي چې نوموړی یې د حالت سمبولیک ترتیب په توګه ګڼي. ډاونس د حالت په ډلبندۍ کې دوه جلا اړخونه پېژني او وړاندیز کوي چې دا نه یوازې له وسیلي سره: لیکل شوې، تکلمي او داسې نورو سره اړیکه تشرېح کوي، بلکې د متن بڼه هم بیانوي (ډوانس. ۱۹۹۸، ۱۹۱۶ز کلونه). هالیډې بڼې ته د یو له وړاندې رمزشوې ژبې په توګه اشاره کوي، داسې ژبه چې په معمول ‌ډول مخکې نه وي کارول شوې، خو داسې ژبه چې د متني مفاهیمو ټاکنه یې مخکې له مخکې کړې وي. ژبپوه ویلیم ډاونس څرګندوي چې د تنوع اصلي ځانګړنه، مهمه نه ده چې څومره عجیبه یا متنوع وي، دا ده چې ښکاره او سملاسي د پیژندلو وړ ده (ډوانس. ۱۹۹۸، ۳۰۹).
ادبي لیکلاره
د کیمبرج د ژبې په پوهندغوڼډ کې، کریسټال مشاهده کوي چې په عمل کې، زیاتره لیکلارهایز تحلیل هڅه کوي چې په ادب کې، یعنې په "ادبي لیکلاره" کې، پېچلې او ارزښتناکه ژبه تر بحث لاندې راولي. نوموړی زياتوي چې: په دې ډول تجربه کې کله ناکله د ادبي ژبې پر اساسي ځانګړتياوو باندې د تمرکز لپاره ساحه محدودېږي، د بېلګې په توګه: د هغې "انحراف" او غير معمولي ځانګړتياوې تر تمرکز لاندې راځي، نه د هغې پراخ جوړښتونه چې په ټولو متنونو او خبرو اترو کې تر سترګو کېږي. د نمونې په توګه: د شعر جامع ژبه د نندارو او ناولونو د ژبې په پرتله د خپل جوړښت رازونه په پراخه کچه لیکلارهپوهانو ته په ډاګه کوي (کریسټال. ۱۹۸۷، ۱۷).
شاعري
د ژبې د دودیزو بڼو تر څنګ غیر دودیزې بڼې شته، چې تر ټولو څرګنده بېلګه یې شعر دی. په عملي لیکلاره کې، اچ جي ویډوسن د ډبر لیک (د ګور لیکنه) دودیزه بڼه، چې په هدیرو کې د ګور په ډبرو کې موندل کېږي، تر څېړنې لاندې نیسي. د بېلګې په توګه: د هغه یاد نن راته ګران دی
په هغه سات کې یې چې پټې سترګې له نړۍ کړې
(ایرنست سي. ډراپر «ارن». په ۳۸. ۱ . ۴ کې مړ شو)
(وېډوسن. ۱۹۹۲، ۶) ویډوسن وایي چې: دا ډول احساسات زیاتره ډېر په زړه پوري نه دي او وړاندیز کوي چې، دوی ان د بې خونده لفظي حکاکۍ (توږنې) او بې خونده لفظي اله ګولې په توګه رد کېدای شي (ویډوسن، ۳). د دې تر څنګ، ویډوسن مني چې دا د انسان د له لاسه ورکولو د احساساتو د بیانولو او د یو ګران ملګري یا د کورنۍ د غړي د زړه راښکوونکو یادونو د ساتلو لپاره خورا ریښتینې هڅه ده، خو هغه څه چې په دې ژبه کې د شاعرۍ په توګه موندل کېدای شي، د فورمولوژیکي عباراتو په بڼه کې نه وي، خو بیا هم نظر ځای ته توپیر لري. دې کرښې ته ښايي، د هغه د غمیز حالت له امله چې په هغه کې ځای په ځای شوې، غیر ضروري درناوی ورکړل شي. ویډوسن وړاندیز کوي چې په هدیره کې په ډبرو د کلیمو د ټولګو برعکس، شعر غیرعادي ژبه ده چې د بین المتني مفاهیمو پر مټ وړاندې کېږي (ویډوسن. ۱۹۹۳، ۴).
د شعر د لیکلارهایز تحلیل سره دوه ستونزې، د ادبي متن: د نقدي تګلارو څېړنه، ترنامه لاندې اثر کې د پي ام ویتریل له لوري په ګوته شوې دي. لومړی دا چې، کېدای شي د یوې ځانګړې ځانګړتیا سره له حده زیات تمایل وي چې کېدای شي د نورو اهمیت کم کړي چې په ورته وخت کې ارزښتناکه دي. (ویتریل. ۱۹۷۴، ۱۳۳) دویم دا چې، هر ډول هڅه چې متن په ساده توګه د لیکلارې د عناصرو ټولګه وګڼل شي، د نورو هغو لارو د له پامه غورځولو لامل کېږي او معنا منځ ته راوړي (ویتریل. ۱۹۷۴، ۱۳۳).
تضمن
د ادبي کارولو پوهنې څخه په 'شاعرانه اغېز' کې، ژبپوه اډرین پیلکینګټن د "تضمن" مفهوم شني، لکه څنګه چې د ډان سپیربر او ډیډري ویلسن په تېرو کارونو کې څېړل شوی و. تضمن په دوو برخو وېشل کېږي: 'ځواکمن' او 'کمزوری'، خو بیا هم د دوو برخو تر منځ یو شمېر نور بدیلونه شته. تر ټولو ځواکمن تضمن هغه څه دي چې د ویناوال یا لیکوال له لوري په ټینګار سره وکارول شي، په داسې حال کې چې کمزوری تضمن، د معنا هغه پراخ امکانات دي چې اوریدونکی یا لوستونکی ترې پایله واخیستل شي.
د پیلکینګټن "شاعرانه اغېزې"، لکه څنګه چې هغه دې مفهوم ته اصطلاح ورکړې ده، هغه څه دي چې د ډېر کمزوري تضمن له لارې پراخ مطابقت ترلاسه کړي، نه هغه مفاهیم چې د اورېدونکي یا لوستونکي له لوري په ساده ډول لوستل کېږي. بیا هم د توپیر وړشېبه چې په کې کمزوری تضمن او د اوریدونکي یا لوستونکي د معنا ګمان توپیر کوي، ډېر ذهني پاتې کېږي. لکه څنګه چې پیلکینګټن وايي: ' د هغو انګیرنو چې ویناوال یي وړاندې کوي او د هغو انګېرنو چې د اورېدونکي څخه را منځ ته کېږي، تر منځ چې هېڅ روښانه د توپیر ټکی نشته (پیلکینګټن. ۱۹۹۱، ۵۳). د دې ترڅنګ، د شاعرۍ لیکلارې ځانګړتیاوې د شعر د معنا په پوهېدو کې د پیلکینګټن د شاعرانه اغېزو سره د مرسته کوونکو په توګه انګېرل کېږي.
د شاعرۍ ماهیت
ویډوسن ویني چې کله چې د شعر محتوا لنډیز کېږي، ډېری وختونه خورا عمومي او غیر اغېزناکه مشاهدو ته اشاره کوي، لکه 'طبیعت ښکلی دی؛ مینه لویه ده؛ ژوند یوازې دی؛ وخت تېرېږي، او داسې نور (ویډوسن، ۱۹۹۲، ۹). خو چې ووایو: له په شګو د پوښلي ساحل په لور څپې
په چټکۍ سره زموږ شېبې د پای په لوری تېرېږي
ویلیام شېکسپیر، ۶۰ یا، په حقیقت کې مینه، ټوله یو رنګ، نه فصل پېژنې نه لوړې
نه د وخت شېبې، نه ګړۍ، نه ورځې او نه میاشتې
جان دون، د لمر ختل، اشعار (۱۶۳۳) دا ژبه لوستونکي ته د آشنا موضوعاتو په اړه یو نوی لید وړاندې کوي او موږ ته اجازه راکوي چې د شخصي یا ټولنیز حالت پرته چې له موږ سره په غیر ارادي توګه تړاو لري، د هغو په اړه فکر وکړو. (ویډوسن. ۱۹۹۲، ۹). نو که څه هم لوستونکی د "مینې"، "زړه" او "روح" په څېر ورته ستومانه کلیمې او مبهم اصطلاحات وکاروي، چې د انسان په تجره دلالت وکړي، خو په یو نوي مفهوم کې د دې کلیماتو ځای په ځای کول شاعر ته دا وړتیا ورکوي چې د بشریت استازیتوب وکړي او ریښتینولي وړاندې کړي. دا په خپل وار سره، لیکلاره ده، او د ویډوسن په وینا، دا د شاعرۍ ماهیت دی (ویډوسن. ۱۹۹۲، ۷۶).
افريقا
افريقا د نړۍ دويمه ستره لويه وچه ده او په ټولو لويو وچو کې په دويمه شمېره زيات نفوس لري، په دواړو حالتونو کې په اسيا پسې دويم ځای لري. نږدې ۳۰.۳ ميليونه کيلو متر مربعه مساحت (۱۱.۷ ميليون ميل مربع) لري، په دې مساحت کې د افريقا اړوند ټاپوګان هم شامل دي، د ځمکې د سطحې شپږ سلنه برخه تشکيلوي او د وچې ځمکې شل سلنه ځمکه جوړوي. تر ۲۰۱۸ز کال پورې يې یو اعشاريه درې ميليارده نفوس درلود چې دا د نړۍ د ټول نفوس نږدې شپاړس ميلیونه برخه ده. د افريقا خلک په ټولو لويو وچو کې ځوان خلک دي؛ په ۲۰۱۲ز کال کې تر ټولو ځوان عمر ۱۹.۷ کاله و، په داسې حال کې چې په ټوله نړۍ کې ځوان عمر ۳۰.۴ و. سره له دې چې پراخه طبيعي سرچينې لري، تر يو بريده د جغرافيايي خنډونو، په افريقا کې د اروپايي نیواک میراث او سړې جګړې، د لویدیځو هېوادونو او چين د لوټولو(نوي نېواک) فعاليتونو، نا ديموکراتيک حکومت او تاواني تګلارو له امله، د افريقا د سړي سر شتمني تر ټولو لويو وچو کمه ده. د شتمنۍ له لږ تمرکز سره سره، وروستۍ اقتصادي پراختيا، زيات او ځوان نفوس افريقا په پراخه نړيواله برخه کې په مهم اقتصادي بازار اړولې ده.
د دې لويې و چې شمال لور ته د مديترانې سمندر، شمال ختيځ لور ته يې د سويز تنګی او سور سمندر، سويل ختيځ ته يې د هند سمندر او لویديځ لور ته يې اتلانتيک سمندر پروت دی. ماداګاسکر او ګڼ مجمع الجزاير د دې لويې وچې برخه ده، په افريقا کې څلور پنځوس بشپړ په رسمېت پېژندل شوي خپلواک هېوادونه دي، اته سيمې او دوه بالفعل شته خپلواک هېوادونه دي، کوم چې محدود او ډېر کم رسميت لري. د مساحت له اړخه الجزاير د افريقا تر ټولو ستر هېواد دی او د نفوسو له پلوه ستر هېواد يې نايجيريا دی. افريقايي هېوادونه د افريقايي اتحاديې له لارې سره همکاري کوي، د دې اتحاديې مرکزي دفتر په اډيسابابا کې دی.
افريقا د استوا پر خط او اصلي نصف النهار پرته لويه وچه ده او د نړۍ يوازینۍ لويه وچه ده چې، په ټولو اصلي نيمه کرو کې پرته ده. يوازینۍ لويه وچه ده چې د تړمو شمالي څنډو څخه تر تړمو سويلي څنډو پورې غځېدلې ده. د دې لويې وچې ډېره برخه او ډېره برخه هېوادونه يې په شمالي نيمه کره کې موقعيت لري، په داسې حال کې چې د پام وړ برخه او هېوادونه يې په سويلي نيمه کره کې هم پراته دي. د دې لويې وچې ډېره برخه په استوايي برخه کې پرته ده، پرته د لویدیځې سهارا د ډېرې برخې، الجزاير، ليبيا او مصر، د موريتانيې شمالي څوکې، د مراکش ټوله سيمه، سبته، مليليه او تونس څخه، کومې سيمې چې د استوايې چينګاښ برج د پاسه په شمالي تړمه سيمه کې پرتې دي. د دې لويې وچې په بل اړخ کې، سويلي نميبيا، سويلي بوتسوانا، د سويلي افريقا ډېرې برخې، د ليسوټو او اسواتيني ټوله ځمکه، د موزمبيق سويلي برخه او مداګاسکر د مرغومي د استوايي برج لاندې په سويلي تړمو سيمو کې پرتې سيمې دي.
افريقا د مختلفو اوسېدونکو کور دی؛ دا لويه وچه په ډېر شمېر کې د جسيمو حيواناتو لرونکې ده، ځکه چې د کنګل په عصر کې د لويو ژونديو موجوداتو له کېدو څخه زياته نه وه اغېزمنه شوې. افريقا په پراخه کچه د چاپيرياليزو ستونزو څخه اغېزمنه شوې، چې په هغې کې په صحرا بدلېدل، د ابو کمښت او داسې نورې ستونزې شاملې دي. اټکل کېږي چې، د ا فريقا د اقليم د بدلېدو له اغېزو څخه به دا ژورې اندېښنې لا پسې بدې شي. د اقليم د بدليدو په اړه د هېوادونو تر منځ د ملګرو ملتونو پلاوي افريقا هغه لويه وچه بللې، چې د اقليم بدلېدو په وړاندې تر ټولو زيات زيان ويني.
د لرغوني مصر او کارتاج په څېر لومړي بشري تمدنونه په افريقا کې راڅرګند شوي دي. د تمدنونو، سوداګرۍ او کډوالۍ په اوږده او پېچلي تاريخ پسې، افريقا د ګڼو بېلا بېلو توکمونو، کلتورونو او ژبو کوربه لويه وچه ده. په وروستيو څلورسوه کلونو کې په افريقا لويه وچه کې په ستره کچه اروپايي اغېز لېدل شوی دی. په شپاړسمه پېړۍ کې پيل شوې دا چاره د سوداګرۍ، په اقيانوس اطلس کې د مريانو د سوداګرۍ په ګډون چې په امريکا لويه وچه کې يې د افريقايانو سترې جلا شوې ټولنې جوړې کړې، تر سره شوې وه. د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې، اروپايي هېوادونو نژدې ټوله افريقا نيولې وه، له دې لويې وچې يې منابع را ايستل او له سيمه یيزو خلکو يې ناوړه ګټه پورته کوله؛ د افريقا ډېرې اوسني هېوادونه په شلمه پېړۍ کې د مستعمرو د ختمولو له بهېر څخه رامنځ ته شول.
د نوم رېښې
افرو لاتيني نوم و، د هغو استوګنو لپاره کارېده چې هغه مهال د شمالي افريقا څخه نیولې د نيل سيند تر لویدیځ پورې پراته وو، په پراخه معنا کې ټولو هغو سيمو ته کارېده چې د مديترانې په سويل کې پرتې وې (لرغونې لېبيا). داسې برېښي چې دا نوم د اصلي ليبيايي قبيلې لپاره کارېده، چې د اوسنيو بربريانو له نیکونو څخه دي. معمولاً دا نوم له فنيقي ټکي افار سره تړل شوی دی ،چې معنا يې ده «ګرد»، خو په ۱۹۸۱ز کال کې  په يوې فرضيې کې دعوا شوې، چې دا نوم له بربري ټکي ايفري څخه راوتلی (چې جمع يې افران دی) اومعنا يې ده «غار»، او اشاره يې هغو خلکو ته وه چې په غارونو کې يې  ژوند کاوه. همدا ټکی د الجزاير او طرابلس په بني افران کې هم موندل کېدای شي، چې د بربريانو يوه قبيله ده او په اصل کې د يفران (د افرانه په نوم هم پېژندل کېږي) د ليبيا له شمال لویدیځ سره اړيکه لري، همدا راز، په مراکش کې د ايفران په نوم يو ښار هم شته، چې د دې ټکي سرچینه په کې موندل کېږي.
له ميلاد مخکې په ۱۴۶ کال کې د درېيمې پونيک جګړې پر مهال د کارتاجينيانو له ماتې وروسته چې د اوسنۍ لېبيا ځينې ساحلي برخې هم په کې شاملې وې، د روميانو تر واکمنۍ لاندې کارتاج د دې ولايت پلازمېنه وګرځول شوه او بيا ورته د افريقا پروکنسولاريس نوم ورکړل شو. لاتيني وروستاړی «ايکا» کېدای شي، کله ناکله د يوې ځمکې د ښودلو لپاره وکارول شي (لکه د جوليس سزار له خوا چې د Celtae ته، د Celtica ټکی کارول کېږي). کله چې مسلمانانو بيزانسي سترواکۍ (ختيځه رومانيا) ونيوله، د افريقيه په نوم اسلامي سيمې هم، په يو ډول دا نوم خپل کړ.
د روميانو په باور: افريقا د مصر لویدیځ لور ته پرته ده، په داسې حال کې چې اسيا اناتولي او ختيځې ځمکې ته ويل کېده. د جغرافيه پېژندونکي بطليسموس (له ميلاد وروسته ۸۵-۱۶۵) له خوا د دواړو لويو وچو تر منځ يوه ټاکلې کرښه وايستل شوه، چې سکندريه په کې د اول نصف النهار په اوږدو کې ښودل کېده او د سويز تنګی او سور سمندرګی د اسيا او افريقا تر منځ پاتې کېږی. کله چې اروپايان د دې لويې وچې له اصلي پراختيا خبر شول، د افريقا نظريې د دوی له پوهې سره نښتې او پراختيا ومونده.
سرچينې
وېشنيزه:لويې وچې وېشنيزه:افریقا
مولداویا
مولداوی په مولداوي Moldoa) چې په رسمي توګه د مولداوی ولسمشريزه ده په ختيځه اروپا کې په وچې پورې تړلی هېواد دی. مولداوی د لویدیځ له لوري له رومانیا او ختیځ لورته له اوکراین سره ګاونډي ده. د مولداوی او رومانیا ترمنځ پوله د پروت او دانوب سیندونه جوړوي.
دا هیواد له ۱۹۴۵ نه تر ۱۹۹۱ (جمهوری شوروی سوسیالیستی مولداویا) باندی پیژندل کیده ځکه چې د شوروي اتحاد یوه برخه وه. یاد هیواد ۲۷ د اګست ۱۹۹۱م کال د خپلواکی اعلان وکړ. د مولداوی پلازمینه د کیشیناو ښار مساحت یې ۸۴۶'۳۳ کیلومتره مربع دی. د وګړو شمیر یې ۵۰۰'۵۶۷'۳ نفره لوی ښار یې کیشینف او رسمي ژبي یې مولداویایي او رومانیایي دي.
سیاسی جوړښت
وېشنيزه:مولدوا
ازاد شعر
"ازاد شعر"، يا چې د کوزې پښتونخوا ورونه ورته "ازاد نظم" وايي، يوه ادبي اصطلاح ده او د نظم هغه جوړښت ته ويل کېږي چې "د قافيې او رديف د قېد نه ازاد وي، مصرعې يې لنډې او اوږدې وي خو موضوع يې مسلسل وي او يو خاص رِدم، وزن او اهنگ لري. تش د لنډو اوږدو مصرعو نوم نۀ دى. دا ډېر رياضت او مشق سخن غواړي، چې د لنډو او اوږدو مصرعو باوجود يې په رِدم او اهنگ کښې فرق رانشي او وزن يې مات يا خراب نۀ شي. (زبېر حسرت)"
د دې تعريف په رڼا کې د شاعرۍ د يو صنف په توگه د ازاد نظم جاج اخيستل د دې په تاريخي پس منظر باندې غور کولو ته يو څۀ اړتيا لري. اول دا چې ازاد نظم په کومو حالاتو کې د نظم د يو صنف په توگه مخې ته راغى او بيا په دې خبره کول ضروري دي چې د هرې ادبي تجربې په څېر دا د ارتقاء د کومو مرحلو نه راتېر شو.
هسې خو که د نړۍ د ژبو تاريخ وکتل شي نو دا ثابتېږي چې د نثر او شعر تر څنگ د ليک يو داسې انداز چې د شعر او نثر ترمنځ جوړښت يې لرلو، يعنې که ځينې فقرې پکې بېخي نثري وې نو ځينو پکې مقفى او معرى شکل هم لرلو او ځينې پکې صرف د وزن او اهنگ په ذريعه د شاعرۍ په انداز يو بل سره تړلې شوې وې، د ډېر پخوا نه موجود و، خو هغو ليکونو ته چا د شاعرۍ نوم نۀ دى ورکړى او نۀ ورته اوس څوک شاعري ويلى شي ځکه چې په کومه زمانه کې دغه ليکونه ليکل شوي دي هغه وخت شاعرۍ يوه روايتي بڼه لرله او خاص اصول او معيارونه ورته ټاکل شوي وو چې قافيه رديف او د اوزانو خيال ساتل پکې د ټولو نه اهم وو. دغه ډول ليکونو زياتره مذهبي شکل لرلو او يا داسې داستانونه او کيسې وې چې د انسان د ژوند او فکري ودې سره ئې څۀ کار نۀ و.
خو کله چې دنيا ته فکري انقلابونه راغلل او دغو انقلابونو په ادب کې نويو رجحاناتو ته وده ورکړه نو په ټاکل شويو ادبي هيئتونو کې نويو تجربو ته هم لاره خلاصه شوه او په دې کې يوه مهمه تجربه د "ازاد شعر" وه.
د "ازاد شعر" اصطلاح په انگرېزي ادب کې اول ځل په کال ١٩١٥ء کې د تصوراتي نظمونو د يوې تذکرې په سريزه کې استعمال شوې ده. گومان کېږي چې د دغې تذکرې مصنف رچرډ الډينگټن (Richard Aldington) (١٨٩٢-١٩٦٢ء) و. په دغې سريزه کې داسې ويل شوي دي: "مونږ په "ازاد شعر" باندې ټينگار د دې لپاره نۀ کوو چې دا دې د شاعرۍ د يواځيني صنف په توگه وکارول شي. مونږ د دې خبره د ازادۍ د يو اصل په توگه کوو."
د دې نه معلومېږي چې تر دغه وخته ازاد شعر په اروپايي ژبو او انگرېزۍ کې ليکل کېدۀ او ځينو خلقو يې مخالفت هم کاوۀ. مخالفت يې طبعي خبره وه، ځکه هر کله چې يوه نوې تجربه کېږي نو ځينې خلق يې دفاع کوي او ځينې مخالفت. مدافعين او مخالفين دواړه خپل خپل دلايل لري، خو عموماً مخالفين هغه خلک وي چې د روايت لمن يې کلکه نيولې وي او په نويو تجربو کې ورته د خپل روايت مرگ ښکاري. حال دا چې نوې تجربې هيڅکله هم د تېر روايت مرگ نۀ، بلکې نويو روايتونو ته وده ورکول وي. ځکه هره نوې تجربه چې کاميابه شي نو څۀ موده وروسته هغه هم روايت جوړ شي، او د تخليق او تجربې په صلاحيتونو مامور ذهنونه بيا د نورو نويو تجربو په لټون شي. دا د انسان د ژوند د ارتقاء يو مسلسل يون دى.
بايد ووايم، دا ضروري نۀ ده چې هره نوې تجربه دې د کاميابۍ مخ وويني. يواځې هغه نوې تجربې د کاميابۍ مېدان ته رسي چې په سازگارو حالاتو کښې شوې وي او مدافعين يې د لويو ذهنونو خاوندان وي. ازاد نظم هم همدغسې يوه تجربه وه. که تاسو د دې په شا پرتو حالاتو ته لږ غور وکړئ نو بيا درته د دې تجربې په ارزښت باندې پوهېدلو کې اساني پېدا کېږي. کوم وخت کې چې په اروپا کې د ازاد شعر تجربه کېدله نو دا د لومړي نړيوال جنگ (١٩١٤-١٩١٨ء) زمانه وه. دا جنگ اروپا کې د شاوخوا څلوېښتو مليونو خلکو په مرگ، زړۀ لړزوونکو اقتصادي بحرانونو او د فتحو او شکستونو په نااشنا تسلسل تمام شو او د ځان سره يې د انسان د ژوند په هره کچه بدلونونه راوړل. دغو بدلونونو ته د جنگ نه مخکې حالاتو لاره هواره کړې وه او د جنگ نه وروسته يې عملي شکل وموند.
د پښتو نازکخياله او د شاعرۍ د دغو صفاتو د ټولو نه زيات باکماله شاعر کاظم خان شېدا لا دوه سوه کاله مخکې دا غوښتنه په دې انداز کړې وه چې:
صدف لاس قطرې ته نيسي په درياب کې
بندگي د صورت څۀ کړې معنىٰ غواړه
مولانا حالي هم په "مقدمه شعروشاعرۍ" کې د شعر د اغېز لپاره قافيې ضروري نۀ دي گڼلي بلکې وايي، "دا د شعر فطرت دى چې اغېز کوي او زړۀ ځان ته راکاږي خو هغه شعر چې د بې بنسټه کيسو نه خالي وي." يعنې د ښۀ شعر بنياد په ښۀ فکر دى، نۀ په قافيو او رديفونو يا نورو صنعتونو.
خو دلته دا سپيناوى کول غواړم چې په ادب کې د دې نوي تحريک مقصد د قافيې رديف او د شاعرۍ د صنايعو مطلق ترديد هيڅکله نۀ و. کومو شاعرانو چې بيا هم د شاعرۍ د دغو روايتي معيارونو او اصولو خيال ساتلو هغو ته نۀ هغه وخت چا بد ويلي دي، نۀ يې اوس څوک د اهميت نه انکار کولى شي او نۀ په راتلونکي وخت کې د هغوى ارزښت کمېدلى شي. مقصد صرف دا و چې ادب په دغو روايتي معيارونو پورې محدود پاتې نۀ شي او د جمود ښکار نۀ شي او په نويو بدلونونو کې د يو نوي کردار د ادا کولو جوگه شي.
دا يواځې د ازاد شعر خبره نۀ وه. د دې نه مخکې هم په ادب کې نوي صنفونه راغلي وو لکه لنډه کيسه، ناول، خاکه او تکل يې غټ مثالونه دي چې اوس هم د نثري ادب د ټولو نه غوره او مقبول صنفونه دي. ځينې نورې تجربې داسې هم شوې وې چې په هغو کې د ژوندي پاتې کېدو استعداد نۀ و نو ژوند يې ونکړ. خو لکه ما چې وړاندې وويل چې د هرې نوې تجربې د کاميابۍ لپاره د لوى ذهن لرونکو مدافعينو ضرورت وي نو ازاد شعر ته هم د ټي ايس ايليټ (T. S. Eliot) (١٨٨٨-١٩٦٥ء)، هارټ کرېن (Hart Crane) (١٨٩٩-١٩٣٢ء)، ډبليو ايچ اډين (W. H. Auden) (١٩٠٧-١٩٧٣ء) او ايذرا پاونډ (Ezra Pound) (١٨٨٥-١٩٧٢ء) په څېر د لوى ذهن شاعران او ليکوالان په لاس ورغلل چې د شاعرۍ دا صنف يې د محبوبيت وړ مقام ته ورساوۀ. او کومو خلکو چې د دې مخالفت کاوۀ هغوى د ماتې سره مخ شول.
محمد طارق بزگر
مخينه
محمد طارق بزگر د افغانستان د کونړ د ولایت دی.
زده کړې
په کابل ، پیښور، ناروې، امریکا او انگلستان کې يې زده کړې کړي دي. نوموړی د ۱۹۸۸ کال نه راپدېخوا د ناروې په هېواد کې د خپلې کورنۍ سره اوسېږي. ښاغلي بزگر په بې شمیرو افغاني او نړیوالو غونډو کې برخه اخیستې ده او د افغانانو په مېنځ کې یوه پیژندل شوې څیره ده. ښاغلی بزگر د انترنت په نړیوال جال د دعوت د ویبپاڼې چلوونکی هم دی. دغه د ۲۰۰۵م زېږدي کال څخه راپدېخوا، د انټرنت له لارې چمتو شوې. نوموړی په نړیواله کچه هم د افغانستان یو پیژندل شوی خبریال دی. دغه خبریال په دعوت وېبپاڼه کې د سلگونو لیکنو راټولولو برسیره د نړۍ او افغانستان د سیاسي مشرانو سره په سلگونو مرکې هم کړي دي. د هغه د دعوت خپرونه د افغانستان څخه بهر تر ټولو افغاني خپرونو پخوانی اخبار دی.
ازاد شعر
په اروپايي ژبو کې د مقبوليت او محبوبيت نه وروسته ازاد شعر د نړۍ نورو ژبو ته هم ورسېدو. په ځانگړې توگه هغه هېوادونه چې د ازادۍ تحريکونه پکې پېدا شوي وو او سياسي او فکري بدلونونو ته لارې اوارې شوې وې هلته ازاد شعر سره د دې چې ښۀ مخالفت يې وشو خو بيا هم زر مقبول شو. ويل کېږي چې په اردو ژبه کې د ازاد شعر تجربه د کال ١٩٣٥ء په شاوخوا کې شوې ده. دا هغه وخت و چې په هندوستان کې د انگرېزي اشغال خلاف د ازادۍ تحريک د عروج مقام ته رسېدلى و او په دې سيمه کې چې کوم سياسي او فکري بدلونونه راتلل د هغوى اثراتو په ادب کې هم نويو رجحاناتو ته لارې جوړولې او نوي ادبي تحريکونه مخې ته راتلل چې د ياد وړ پکې د حقيقت نگارۍ تحريک، د ترقي پسند مصنفينو تحريک او مقاومتي تحريک وو.
معرٰى نظم چې صرف د وزن او ارکانو پابند وي او قافيه رديف نۀ لري د ازاد شعر نه لا مخکې په مشرقي ژبو کې متعارف شوى و او ځينو غټو شاعرانو پکې شاعري کوله. دلته زۀ په دې بحث کې نۀ پرېوځم چې په اردو او پښتو کې اول ازاد نظم چا ليکلى و خو دا خبره بايد وکړم چې په اردو کې ن. م. راشد، فېض احمد فېض، تصدق حسېن خالد، ميراجي، علي سردار جعفري او احمد فراز او په پښتو کې غني خان، اجمل خټک، سيد بهاؤ الدين مجروح، سېد رسول رسا، اشرف مفتون، قلندر مومند، ايوب صابر، عبدالرحيم مجذوب، پرېشان خټک، يونس خليل، همېش خليل، قمر راهي او هاشم بابر هغه لوړ ذهن لرونکي شاعران وو چې ازاد شعر ته يې وده ورکړه او مقبوليت ته يې ورساوۀ. د دې ليکوالو او شاعرانو د هڅو او نويو تجربو په نتيجه کې بالاخر ازاد نظم په پښتو شاعرۍ کې ځانله خپل مقام پېدا کړ او بالاخر هغه ستر شخصيت چې د ازاد شعر د غټو مخالفينو د فهرست په اول سر کې ولاړ و، يعنې حمزه بابا، هم د يو ازاد شعر "د کېميا بوټى" په ليکلو سره د شاعرۍ د دې صنف معيار ته سند وبخښلو. اوس د هغۀ زوى مراد شينوارى چې د پښتو ژبې په ښو معاصرو شاعرانو کې شمارل کېږي د ازاد شعر د ټولو نه غټ وکيل دى.
زۀ نۀ غواړم چې په دې ليکنه کې د مختلفو شاعرانو د ازادو نظمونو بېلگې راوړم، خو د محمود اياز يو نظم "شاعري" به ښه وي چې وليکم ځکه چې يو خو اوږد نۀ دى، بل دا چې موضوع يې هم د ازاد شعر د تحريک په شا د هغه سوچ په اړه ده چې د لفظونو په ځاى يې د شعر مقصد، فکر او معنې ته ارزښت ورکاوۀ. نظم دا دى:
محمد طارق بزگر
د دعوت وېبپاڼه
د دعوت وېبپاڼه په لومړی ځل کال ۲۰۰۵م زېږدي کې د ( www.dawatnet.com) په نوم پیل شوه، څه موده وروسته ېې پاڼه د لنډ مهال لپاره خپرونې ودرولې. په کال ۲۰۰۸م زېږدي کې ېې پاڼه په نوې بڼه بيا گړندۍ شوه او ترنن پورې ېې خپرونې د انټرنټ په مټ د (www.dawatfreemedia.org) په پته روانې دي.
باندنۍ تړنې
د انټرنټ پر مټ د دعوت د رسنۍ وېبپاڼه
وېشنيزه:افغان خبريالان وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغان خبريالان
ازاد شعر
دا شاعري خو نۀ ده
چې يې له ټکو
مړاوې مړاوې او شيرينې چغې نۀ راوځي
دا غمي نۀ دي د خيال
هسې بې حسه غوندې کاڼي دي ټول
په پاى کې به د ازاد شعر د مخالفينو د يو څو غټو او عامو نيوکو لنډه يادونه وکړم. د ټولو نه غټه نيوکه دا ده چې نظم منظوم کلام ته وايي او د منظوم کلام لپاره قافيه رديف ضروري وي. د دې اعتراض کوونکي د ازاد نظم دا ترکيب يا اصطلاح په لغوي معنو کښې اخلي، حال دا چې دا يوه ادبي اصطلاح ده او د اصطلاحاتو هيڅکله هم لغوي معنې نۀ کېږي. کۀ د اصطلاحاتو لغوي معنې کول او تطبيقول شروع شي نو بيا خو شعر هم په لغت کښې ويښتۀ ته وائي او يو منظوم کلام ته ويښتۀ وئيل به د شاعرۍ سره يو ډول زياتى وي. دغسې غزل هم په لغت کښې د هوسۍ سترگو ته وايي خو په اصطلاح کې دا د شاعرۍ د اصنافو نه يو صنف دى. بله خبره دا چې کۀ ازادي يواځې د قافيه رديف نه وي نو هغه خو په معرٰى نظم کې هم ده. خو اصلي خبره يواځې د قافيې رديف نه ازادي نۀ بلکې د ازاد نظم د اصطلاح په شا د فکري ازادۍ مقصد هم پروت دى. او په ادب کې د ازاد نظم معيار او کردار د همدغې ازادۍ نه وتلى دى.
دويم اعتراض ځينې خلق دا کوي چې ازاد نظم پرې ښۀ نۀ لگي. نو دا خو د ازاد نظم گناه نۀ بلکې د ليکوال ده. لکه چې ما په اول سر کښې وويل چې ازاد شعر تش د لنډو او اوږدو مصرعو ليکل نۀ دي بلکې دا يو مشق سخن دى او ډېر رياضت غواړي او وزن او ردم لري. نو کوم خلک چې په دغه معيار باندې پوره ازاد نظمونه نشي ليکلى هغه به خامخا په چا ښۀ نۀ لگي. او دا يواځې ازاد نظم نۀ بلکې که څوک د غزل په معيار پوره غزل ونۀ ليکي يا د لنډې کيسې په معيار پوره کيسه ونۀ ليکي نو هغه غزل او لنډه کيسه هم په چا ښه نۀ لگي.
او يو بل اعتراض دا دى چې ازاد شعر تن اساني ده. تن اساني مطلب دا چې هر څوک يې په اسانۍ سره ليکلى شي. دا خبره بېخي غلطه ده ځکه چې زما لپاره خو په شاعرۍ کې د ټولو نه گران صنف ازاد نظم دى. د هغې وجه دا ده چې په نورو نظمونو کې که شاعر صرف قافيې او رديفونه رايوځاى کړي او يو منظوم ترتيب ورکړي نو که فکر او پېغام پکې وي او که نه خو څوک دا نشي ويلى چې دا نظم نۀ دى. خو ازاد نظم داسې نۀ دى. په ازاد نظم کې به شاعر يوې غټې يا وړې موضوع ته د داسې منتخبو لفظونو په ذريعه د نظم شکل ورکوي چې قافيه رديف پکښې نۀ وي او د شعريت ټول بنسټ يې پر وزن او ردم يا اهنگ وي او جوړښت يې داسې وي چې د لوستونکي يا اورېدونکي ذهن متاثر کړي. نو ښکاره خبره ده چې داسې نظم ليکل گران کار دى. ارواښاد ايوب صابر ويلي وو، "ازاد نظم په گرده نړۍ کې د ابلاغ د ټولو نه جديده ذريعه ده. د ازاد نظم د مخالفت مطلب دا دى چې مونږ خپل ادب د يوې ښې او جديدې ذريعې نه بې برخې کول غواړو."
د پښتو فرهنگيستان تگلار
پښتو له تاريخي- جغرافيايي پلوه په اَرياني ژبوېش کې له غورو شمالختيزو ((باختري)) او بيا ساکي ژبو څخه گڼل کېږي چې له هماغه لرغوني اَرياني پېر راهيسې تر اوسني افغاني مهالپېره د دغه ټاټوبي په بومي ترينو او ډېری ترينو ويونکيو((پښتنو)) اړه لري.
همدغه غوره تاريخي – جغرافيايي دريځ او اوږدې او بډايې گړنۍ او ليکنۍ ادبي مخينې يې له اتلسمې پېړۍ راهيسې د خورا گڼو او پياوړو ختيځپوهانو، او بيااَريانپو هانو مخه ځانته را اړولې او په زړه پورې علمي څېړنې يې پکې ترسره کړې دي. ستر پښتو پوهاند گيورگ مورگنستيرن به چې تر دوو تېرو استادانو، فرانسي دارمستېتر او الماني گايگر راوروسته يې د نوې ژبپوهنې په رڼا کې د خپل ژوند څه ناڅه شپېته کاله پښتو او په څېرمه توگه نورو گڼو لږه کيو ژبو ته ځانگړي کړي ول، تل داخبره کوله چې ستر خوشال او لنډۍ راته بس ول، تر گردو اَريايي او بيا اَرياني ژبو له پښتوسره ځانگړې لېوالتيا او بوختيا پيدا کړم!
داچې پخپله پښتانه د خپل نارام څلاريز جغرافيايي دريځ له کبله دا دوه دوه نيم زره کاله پرله پسې په دفاعي او تعرضي جنگ جگړو تېر کړي، پښتو پالنې ته يې دومره کابو نه ده موندلې او په نوي اَرياني ، په بله وينا، اسلامي پېر کې يې پر ځای، د ((دويمې ديني)) ژبې په توگه د سوېل- لويديزې پارسي تربرې کارونې او پالنې ته اړوتلي يا اړ اېستل شوي دي. همدغه گروهيزه اړتيا او انگېزه وه چې نوميالی ټولواکمن سکندر لودي يې دېته اړاېستلی وو، د خپلې مورنۍ پښتو ژبې پرځای پارسي ژبه او ليک هند ته ولېږدوي او وکاروي او ورپسې يې سوري او تورک- مغولي واکمنانو ته هم لاره هواره کاندې او په پای کې له کابله تر دکنه يومخيزه درباري او دوتري ژبه و گرځي.
له ډېره بده مرغه نن سبا د لږه کيو د تش په نامه ناسپېڅلې ملي ضدبېلتونپالې ټلوالې د افغان او افغانستان په گډون د پښتو ملي- رسمي رښته او دريځ کورټ له پوښتنې اوننگونې سره مخامخ کړي او غواړي، په ټوله سپين سترگۍ يې د ايراني اخوندانو په لمسه او مرسته د هغه رامخته کړي درې هېواديز((پارسي مثلث)) پلان له رښتياينې (تحقق) څخه بلهاري کاندې چې رضاشاه پهلوي يې له 1936ز. راهيسې بهير را نښلولی دی! خو موږ باور لرو، اړوندې سياسي ډلې ټپلې په دغه گڼ ژبتوکميز هېواد کې نه د خپلو ټبرونو او نه د نورو پرگنو ملاتړ له ځان سره لري او په دې توگه به يې هر راز افغاني ضد او ملي ضد شومې لارې نقشې او بيا ژبنۍ دا هرو مرو ناکامېږي. له همدې کبله موږ د دې پرځای چې وينې په وينو و مينځو، د ورورۍ او برابرۍ په دېموکراتيکه فضا کې پر هېوادني او جهاني کچ د خپلې پښتو ژبې د علمي – فرهنگي سيالۍ لپاره په هېواد کې له راتپليو پانگواکي ازادو سياليو څخه په گټه اخېستنه د((پښتو فرهنگيستان)) په نامه د يوې ناپېيلې، نا سياسي او نادولتي ازادې علمي – فرهنگي منځۍ(مرکز) بنسټ ږدو.
موږ به هڅه وکړو، يو خواله اړوندو سرکاري ټولنو او سازمانونو سره رغنده ملي څانگيزه(مسلکي) سيالي او ورسره ورسره همکاري وکړو او بلخوا د ملي- تاريخي اکر وکر او يو والي ضد بې سروبولو ژبنيو شخړو په مخنيوي کې خپل مثبت څانگيز نقش و لوبوو او د توندو تېزو ناندرو او تور برېښونو پر ځای اړوندې خواوې په علمي دک و دليل بسيا کړای شو. په ترځ ترځ کې به هغه اندېښنې او کمتري احساس چې د گردې پرمختيايي نړۍ د ولسونوغوندې افغانانو او بيا دوو غورو ژبو ويونکيو پر وړاندې د نړيوالېدنې(گلوبالېزېشن) له نارو سورو سره راټوکېدلي، څه ناڅه را کم کړو!
له افغاني دري پارسي سره به زموږ دغه مثبته سيالي سم له لاسه يوازې پر ملي – هېوادني کچ راغونډه وي، خو هيله ده، په راتلونکې کې دومره څانگيز او ټولنوټيز واک و ځواک ومومو چې تر ايرانه يې هم و غځولای شو او هله يې بيا پر جهاني کچ له نورو پرمختللو ژبو سره د جوگوالي هاندوهڅو ته ملا وتړو.
له(ايراني) پارسي هغه سره په توپير زموږ د پښتو فرهنگيستان چارې او دندې به، يوازې پر وييرغاونې نه راڅرخي، بلکې، لکه څنگه چې په دغه تگلارکې د بېلابېلو څپرکو په بڼه ډلبندي شوې، تر هرڅه له مخه د يوې يوازېنۍ کره ليکلارې رښتياينه، ټوليزونه او دودونه وي او بيا د څلورگونې وييپانگې جوتونه او په بېلابېلو سيندگيو، سيندونو(قاموسونو) او تر گردو وروسته په يوه چاپېريال سيند يا سمندر(محيط يا جامع فرهنگ)کې يې خونديينه وي. اکادېميکه ټوليزه پښويه او بيا پر بېلابېلو کچو د ښوونيزو هغو کښنه اوخپرونه، پښتو وييپوهنه، پښتواَرپوهنه (اېتمو لوجي)، پښتو او پښتانه د ژبپوهنې په رڼا کې، پښتو بدلمېچ(عروض) او دکړنيزې(تطبيقي) اوسرباندې ژبپوهنې( مېتالېنگويستيکس) نورې لويې وړې څانگې او سکالووې هم درواخله! دلته بويه داخبره هم هېره نه کړو چې ژبپوهنه تر بلې هرې فرهنگي مخبناد پښتني ټولنې په ټوليز پرمختيايي او په دې لړ کې په ځانگړې توگه، له بېشمېرو گړدودو څخه يوې يوازېنۍ ليکنۍ پښتو ته د لوړوالي اودا بيا پرخپل وار له ټبرني دريځه يوه ملي دريځ ته د پښتني ولس د لوړ والي او په پايله کې د سراسري افغاني ټولنې د((ملت رغاونې)) بهير خورا ښه تراچټکولای شي.
له پښتو فرهنگيستان سره به تنگليدو هېوادوالو او په تېره تېره پخپله پښتنو ته د دې گوتڅنډنې او تورتپنې پلمه هم نوره پاتې نه شي چې زما اونورو څانگوالو اړوندې ژبپوهنيزې چارې ((خپلسري)) و بولي. په کړن کې به دا هم ورزباده شي چې څانگيز واک(مسلکي صلاحيت) ټاکنده نقش لري او اړينه نه ده چې هغه يوازې د سرکاري ټولنو په ټيکه کې اوسې، هغه هم لکه (( د افغانستان د پوهنو اکادېمي)) چې نن سبايې تر نورو څانگو ښرانگو د ژبپوهنې او بياپښتو ژبپوهنې دا خورا بېوسه او بېکسه ده!
د ((فرهنگيستان)) دواړه تړښتي ټوکه (ترکيبي اجزأ) د پښتو او پارسي ژبې گډه َر ياني پاتوړې (ميراث) دی. پارسي لرغونې بېلگه يې((بگيستان، بگيستون)) ده چې را وروسته((بيستون)) شوی او پښتو دايې((ساکه ستان، ساکستان، سا کيستان)) ده چې راوروسته پر ((سيستان)) اوښتی دی. په اوسنۍ پښتو کې يې نورې بېلگې: تورستان، مړيستون(قبر، هديره)، لاندېستون(توشک)، بړستن ...او ترگردو ټولمنلی ژوندی ساری يې زموږ دگران هېواد نوم((افغانستان)) دی!
د پښتو فرهنگيستان موخې:
لومړی توک(ماده):
پښتو فرهنگيستان چې په دغه تگلار کې ((فرهنگيستان)) او يا((ټولنه)) بلل کېږي، يو ناپېيلی، ناسياسي او نادولتي خپلواک سازمان دی او اډانه يې له اَره پر خپلخوښچارو(رضاکارو) پښتو ژبپوهانو ولاړه ده.
فرهنگيستان په هېواد کې د د واکمنو قوانينو له حکمونو سره سم خپلې څانگيزې چارې پرځای کوي او حقوقي شخصيت لوي.
درېيم توک:
فرهنگيستان په خپله اډانه کې د پښتوژبې او ژبپوهنې ازاد څانگوال او کارپوهان راټولوي او غواړي، د يوې ازادې سوله ييزې علمي_ فرهنگي سيالۍ له مخې د پښتو ژبې د سرڅڼې لپاره پرله غښتې هاند و هڅې وکړي او له دې لارې د ټوليز افغاني مانيزې پر مختيا په چار کې خپله ملي برخه بنډه ترسره کاندې.
څلورم توک:
فرهنگيستان به له خپل پرمختيايي لرليد سره سم څانگيزو کادرونو د روزنې په موخه د هېواد دننه او دباندې پښتو ژبي ځوانان په ژبپوهنه کې لوړو زده کړو ته را وهڅوي او تر وسې وسې ورته تر مالي لگښته وړنده اسانتياوې هم ور برابرې کړي.
پېنځم توک:
فرهنگيستان دا خپله ملي پازه گڼي چې له نورو ورته سرکاري او ازادو ژبنيو څانگو او ټولنو او په سر سر کې له پارسي هغو سره د همکارۍ د تړونونو تر کچه اړيکي ټينگ کړي او وپالي. په دې لړ کې سره کله ناکله گډې ناستې غونډې ولري او همداراز گړدودڅېړنې سيند(قاموس) کښنې او داسې يو شمېر نورې پروژې په گډه پرمخ يوسي.
دغه څانگيز اړيکي او همکارۍ به دا کابو هم رامنځته کړې چې د هېواد دننه او دباندې راپېښېدونکې دواړخيزې او څواړخيزې ژبنۍ ربړې او شخړې د علمي او ملي پوهاوي په ازاد تشيال (فضأ) کې هواری و مومي.
شپږم توک:
پر سيمه ييز او نړيوال کچ به د ختيزو او لويديزو هېوادونو له اړوندو ټولنو او بېلابېلو وگړو، په تېره د ختيځپوهنې له هغوسره چې د نورو اَرياني ژبو په لړ کې له پښتو ښوونې او څېړنې سره سروکار لري، اړيکي ټينگوي او همکاري پالي.
اووم توک:
فرهنگيستان به د پښتو ژبپوهنې څانگيزې خپرونې ولري چې سم له لاسه به پر يوه اوبپاڼه او جالپاڼه(وېبسايت او انټرنېټ) راټولې وي او په راتلونکې به يوه چاپي مهالنۍ هم ورسره ملتيا مومي.
اتم توک: دغه ازاده څانگيزه ټولنه دا هم له خپلو پازو او موخو څخه گڼي چې وخت پر وخت د((يوې پښتو- کره پښتو)) مخکښ ليکوال، رسنوال، خبريالان اووياندان په ستاينليکونو و وياړوي. همداراز به د يوې وړندې کالنۍ نغدي جايزې لپاره مالي شونتياوې هم وپلټي.
څانگيز او اډانيزجوړښت:
نهم توک:
لکه څنگه چې په سريزه کې ورته نغوته وشوه، فرهنگيستان به د پښتو ژبپوهنې د يوې ځانگړې څانگيزې ټولنې په توگه د خپلو ورځنيزو او مهاليزو چارو د ښه ترا پرله غښتيا(انسجام) لپاره په خپل اډانيز چوکاټ کې په دې نومونوڅانگې او ښرانگې ولري:
لسم توک:
پښويه(Grammar): ١) غږپوهه (Phonology)، ٢) گړپوهه ياصرف(Morphology). ٣) غونډله پوهه يا نحوه(Syntax).
يوولسم توک:
درسي پلان
په یوه ساعت، اونۍ، میاشت او یو کال کې د یو مهالي چوکات په مینځ کې د مختلفو مضامینو ساعتوار مهال وېش څخه عبارت دی.
یا په بل عبارت درسی پلان د ښونکي او زده کونکو تر منځ یو منظم فعالیت او نقشه ده چې د هغې په ذریعه معلم اوزده کونکي خپل فعالیتونه اجرا کوي لکه: کلنی میاشتنی، اونیز او ساعتوارپلان.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
دولسم توک:
درسي پلان
د کلنی پلان تعریف: کلنی پلان د هغې طرحې څخه عبارت دی چې دیوه مضمون ټول یو کلن موضوعات د یوه کال په میاشتو ووېشل شی.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
گړدود پوهنه يالهجه پوهنه(Dialectology).
درسي پلان
د اونیز پلان تعریف: عبارت د هغه پلان څخه دی چې خپل د یوې اونی پلان د میاشتنی پلان څخه ترتیبوی.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
ديارلسم توک:
درسي پلان
د ساعت وار پلان تعریف: عبارت د هغې طرحې او نقشې څخه دی چې ښوونکی خپل فعالیتونه او د زده کونکو فعالیتونه د درس د هدف په خاطر د ټاکلی وخت او درسي موادوپه نظر کې نیولو سره د کاغذ پر مخ لیکي.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
څوارلسم توک:
درسي پلان
درسی مواد: عبارت د هغو موادو څخه دی چې د ښوونکي او زده کونکولپاره د درس او زده کړې په چټکتیا کې مرسته کوي لکه: تخته، تباشیر، تخته پاک، قلم ، کاغذ، خط کش، کارت، فلش کارت، فلش چارت او داسی نور.
کارت : کـــارت عبارت له درسی موادو څخه دی چـــې د یوې موضوع برخه د حروف په شکل د یوې کلمې سره وښایی مثلا: په یوه کارت کې چې د( ب ) حرف صرف یوه موضوع ده.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
سيند(قاموس)کښنه(Lexicography).
درسي پلان
چارت: د هغه درسی موادو څخه عبارت دی چې د درس ټول موضوعات د کلمویا حروفو په شکل په درست ډول بیان کړي مثلاْ : د حروفو چارت، د کلمو چارت، او داسی نور.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
پېنځلسم توک:
درسي پلان
فلش کارت: د هغه درسي موادو څخه عبارت دی چې د یوې موضوع برخه د عکس په بڼه بیان کړی مثلاْ : د یوه شخص عکس د لمانځه د رکوع په حال کې.
فلش چارت: هغه موادو ته وایي چې د درس ټوله موضوع په پوره ډول د عکس په شکل بیان کړي.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
اَرپوهنه يا فقه اللغه(Etymology).
درسي پلان
د درسی موادو ځانګړتیاوې: درسی مواد باید د چاپیریال څخه وي، ارزانه وي، اغېزناک او په زړه پورې وي، د کلتور مطابق وي، روښانه او بې خطره وي.
د تعلیمی پلان تقویمي تعریف:
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
شپاړسم توک:
درسي پلان
تقویمي پلان هغې طرحې او یا نقشې ته وایی چې معلم د جنترۍ په نظر کې نیولو سره د میاشتو، هفتو، ورځې او درسي ساعتونه تعینوي.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
ښوونيز ژبلوستونه او ژبښودونه (Textbooks and Guides).
درسي پلان
مواد: د تقویمي پلان مواد له جنترۍ، کتاب، تقسیم اوقات، قلم، کاغذ او خط کش څخه عبارت دي.
د تقویمی پلان فورمول:
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
اوولسم توک:
درسي پلان
تعلیمی ورځې له دوهم د حمل نه تر ۳۰ د عقرب پورې محاسبه کیږي.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
بدلمېچ ياشعرپوهنه (Metrology).
درسي پلان
تعليمي ورځې = دمياشتو ټولې ورځې - ( دجمعې ورځې + رسمي رخصتۍ ورځې )
درسی ورځې = تعلیمی ورځې ـ غیر درسی ورځې(د معلم رخصتۍ او دڅلور مياشتنۍ ازموينې ورځې )
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
اتلسم توک: ژبتوکميز تاريخ (Ethno- Linguistical History).
درسي پلان
دیو کال درسي هفتې مساوي دي د درسي ورځو تقسیم د هفتې په ورځو ) د درسي ورځو تقسيم په ۶ (.
همدا رنګه درسي ساعتونه په یوه کال کې = درسي هفتې X په هفته کې دیوه مضمون درسي ساعتونه.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
نولسم توک: خپرونې(چاپي او انټرنېټي).
درسي پلان
په یوه ساعت کې د درس اندازه، مساوی ده د کتاب دصفحو تقسیم د یوه کال په درسي ساعتونو.
ورور مو مسعودالرحمن ګاګرزی.
د پښتو فرهنگيستان تگلار
څانگيز او اډانيزجوړښت:
شلم توک:
يوويشتم توک: