cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د متحده ایالاتو او عراق اړیکې
د عراق او متحده ایالاتو ترمنځ دیپلماتیکې اړیکې وروسته له هغه چې د بریتانیا لپاره د امریکا د سفیر چارلز جي داوس په واسطه انګلیسي- امریکايي- عراقي کنوانسیون په لندن کې لاسلیک شو او د ۱۹۳۰ زکال د جنوري په ۹ مه نېټه متحده ایالاتو د لومړي ځل لپاره عراق په رسمیت وپېژند، پیل شوې. نن ورځ دواړه هېوادونه په عراق باندې له برید وروسته د امریکا د سیاسي او نظامي لاسوهنې او ژورو دوه اړخیزو اړیکو له امله ځانونه د یوبل ستراتیژیک ملګري ګڼي. متحده ایالات هر کال د عراق له امنیتي ځواکونو سره په روزنې او نورو برخو کې په میلیونو ډالرو پوځي مرسته کوي او د هغوی له پوځي اډو ګټنه کوي.
په ۲۰۲۰ ز کال کې عراقي وګړو رایه ورکړه، څو له متحده ایالاتو او نورو ائتلاف ځواکونو وغواړي خپل ټول پوځونه له هېواده وباسي، د متحده ایالاتو ولسمشر ټرامپ ګواښ وکړ، که چېرې امریکايي ځواکونه له عراق نه اېستلو ته اړ کړای شي، په عراق به بندیزونه ولګوي. په ورته مهال عراق د ائتلافي ځواکونو د اېستلو مکانیزم برابر کړ او د ائتلافي هېوادونو سره یې خبرې اترې پیل کړې. د عراقي لومړي وزیر د دفتر په وینا: متحده ایالاتو ورسره ژمنه کړې چې د عراقي هوايي حریم نه د بې اجازې ګټنې او د دغه هېواد د حاکمیت نقض کول به وڅېړي.
عثماني سترواکي
د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې له عثماني سترواکۍ سره (چې هغه سیمه هم په کې شاملېده چې اوس معاصر عراق دی) د متحده ایالاتو سوداګریزې اړیکې پیل شوې. په ۱۸۳۱ ز کال شاژدافیر ډیوېډ پورټر د عثماني سترواکۍ په پلازمېنه قسطنطنیه کې لومړنی امریکايي دیپلمات شو. له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د عثماني سترواکۍ په شیندل کېدو سره متحده ایالاتو په عراق باندې د لویې بریتانیا له ادارې ملاتړ وکړ، خو ټینګار یې وکړ د دې پرځای چې مستعمره پاتې شي باید خپلواکۍ ته چمتو کړای شي.
د متحده ایالاتو له خوا د عراق په رسمیت پېژندل
متحده ایالاتو د ۱۹۳۰ ز کال د جنوري په ۹ مه نېټه عراق په رسمیت وپېژند، هغه مهال چې د بریتانیا لپاره د امریکا سفیر چارلز جي.داوس په لندن کې انګلیسي – امریکايي – عراقي کنوانسیون لاسلیک کړ. د دغه کنوانسیون د سریزې پر بنسټ:«د امریکا متحده ایالات عراق د یوه خپلواک هېواد په توګه په رسمیت پیژني». په دغه هوکړه کې متحده ایالاتو په ډاګه کړې وه چې د بریتانیا او عراق ترمنځ «ځانګړو اړیکو» شتون درلود، ځکه عراق د ورسای هوکړې له مخې د بریتانیا تر ملاتړ لاندې و. په ۱۹۳۲ ز کال عراق خپل تحت الحمایت حالت ته پای ټکی کېښود. په عراق کې د امریکا دیپلماتیکه استازولي د ۱۹۳۱ ز کال د مارچ په ۳۰ مه نېټه رامنځته شوه هغه مهال چې الکساندر کې. سلون (چې هغه مهال یې په عراق کې د متحده ایالاتو قونسلي چارې مخته وړې) په بغداد کې د متحده ایالاتو په استازولۍ کې د شاژدافیر په توګه وګومارل شو. متحده ایالاتو د ۱۹۴۶ زکال د ډسمبر په ۲۸ مه په عراق کې خپله دیپلماتیکه استازولي د سفارت کچې ته لوړه کړه.
عربي اتحادیه
د ۱۹۵۸ ز کال د مۍ په ۲۸ مه متحده ایالاتو د عراق او هاشمي اردن ترمنځ رامنځته شوې عربي اتحادیه په رسمیت وپېژنده. د متحده ایالاتو له خوا د دغه نوي دولت په رسمیت پېژندل په بغداد کې د امریکا د سفارت او د عربي اتحادیې د بهرنیو چارو وزارت د یو شمېر یادښتونو له راکړې ورکړې وروسته ترسره شول. د متحده ایالاتو له خوا له رسمیت پېژندلو وروسته، د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت اعلان وکړ چې د عربي اتحادیې اساسي قانون څرګنده کړې چې له دواړو پاچهیو سره چې اوس مهال د یو نوي دولت د رامنځته کېدو په موخه سره یوځای شوې «بهرنۍ اړیکې به په هماغه ډول چې اوس مهال دي پاتې شي». له امله یې د متحده ایالاتو او عربي اتحادیې ترمنځ هېڅ رسمي دیپلماتیکې اړیکې رامنځته نه شوې او له عراق او اردن سره جلا جلا د متحده ایالاتو دیپلماتیکو اړیکو په بې وقفې ډول دوام درلود.
په عراق باندې د ۲۰۰۳ ز کال برید
د ملګرو ملتونو سازمان له ۶۸۷ ګڼې پرېکړه لیک او ورپسې عراق ته د ملګرو ملتونو د تسلیحاتي پلټونکو له تګ وروسته، له ۱۹۹۱ ز کال نه د متحده ایالاتو او عراق ترمنځ په لږ کچه د اړیکو د ترینګلتیا دوره وه.
له برید وړاندې متحده ایالاتو او بریتانیا په دې استدلال ټینګار وکړ چې صدام حسین د عام وژنې وسلو ته پراختیا ورکوي او له همدې امله ګاونډیو هېوادونو او نړیوالې ټولنې ته ګواښ دی. د ۲۰۰۱ ز کال په پای، ۲۰۰۲ ز کال او د ۲۰۰۳ ز کال تر لومړیو د بوش ادارې هڅه وکړه چې په عراق باندې د برید لپاره دوسیه جوړه کړي، هغه چې په ۲۰۰۳ ز کال کې په امنیت شورا کې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر کولن پاول له وینا وروسته یې اوج وموند.
برید د ۲۰۰۳ ز کال د مارچ په ۲۰ مه نېټه پیل شو، بریتانیا او د متحده ایالاتو نورو ائتلافي هېوادونو د «شوک او وحشت» (shock and awe) په نامه د بمبارد عملیات پیل کړل. عراقي ځواکونه په چټکۍ سره له منځه لاړل او امریکايي ځواکونو په ټول هېواد کې ځای ونیو. د دغه برید له امله بعثي حکومت ونړېد، صدام د همدغه کال په ډسمبر میاشت کې د رېډ ډاون (Red Dawn) عملیاتو په ترڅ کې ونیول شو او درې کاله وروسته د یوې نظامي محکمې له خوا اعدام شو. ورته مهال د صدام د حکومت له سقوط وروسته د قدرت تشه او د اشغال ناسم مدیریت د شیعه ګانو او سني عراقیانو ترمنځ د پراخې کورنۍ جګړې او همدارنګه د متحده ایالاتو او ائتلافي ځواکونو پر وړاندې د اوږد مهاله مبارزې لامل وګرځېدل. متحده ایالاتو په ۲۰۰۷ ز کال کې د تاوتریخوالو د راکمولو په موخه د ځواکونو په زیاتولو سره غبرګون وښود.
له برید لږ وروسته، د متحده ایالاتو د مرکزي اطلاعاتو ادارې، د دفاعي اطلاعاتو ادارې او نورو استخباراتي ادارو تر ډېره بریده د عراقي وسلو او له القاعده سره د اړیکو شواهد بې اعتباره کړل او د بوش او بلېر ادارو د جګړې دویم دلیل، لکه: د صدام حسین په اداره کې د بشري حقونو سوابقو او په عراق کې د دیموکراسي ترویج کولو ته مخه کړه.
د ملګرو ملتونو عمومي منشي دغه جګړه غیر قانوني وبلله او د ۲۰۰۴ ز کال په سپټمبر میاشت کې یې د یوې مرکې پر مهال وویل چې دغه جګړې د «امنیت شورا له پرېکړې سره مطابقت نه درلود».
متحده ایالاتو د ۲۰۰۷-۰۸ په ژمي کې د پوځونو په اېستلو پیل وکړ. په عراق کې د متحده ایالاتو مداخلې پای ته رسولو د بارک اوباما د ولسمشرۍ پر مهال چټکتیا ومونده. متحده ایالاتو په رسمي ډول د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر میاشت کې خپل ټول جنګي ځواکونه له عراق نه وویستل.
اوسنی حالت
د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري په میاشت کې د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ د یو اجرائیوي فرمان په ورکولو سره امریکا ته د ټولو عراقي وګړو او شپږو نورو هېوادونو د وګړو په ننوتو بندیز ولګوه. له کلکو نیوکو، عامه اعتراضاتو او د دغه اجرائیوي فرمان پر وړاندې له قانوني شکایت وروسته ټرمپ تر یوې کچې د سفر محدودیتونه راکم کړل او د ۲۰۱۷ ز کال په مارچ میاشت کې یې عراق د دغو هېوادونو له لیست وویست.
د ۲۰۱۹ ز کال له اکتوبر میاشتې راهیسې متحده ایالاتو د بریشا عملیاتو (د ابوبکر البغدادي د وژلو عملیات) په څېر عملیاتو ترسره کولو په موخه له عراقي پوځي اډو ګټې اخیستنې ته دوام ورکړ.
په ۲۰۲۰ ز کال کې د بغداد هوايي ډګر ته څېرمه برید (د قاسم سلیماني د وژلو برید) وروسته د عراق مستعفي لومړي وزیر عادل عبدل المهدي د امریکا دغه برید وغنده او څرګنده یې کړه چې دغه برید یو تېری کوونکې چاره او د عراق د حاکمیت نه سرغړونه ده.
ناړۍ
ناړۍ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
طبي څېړنه
طبي څېړنه (يا د ژونديو د طب څېړنه)، د تجربوي طبابت په نامه هم پېژندل کېږي، د څېړنې يوه پراخه ټولګه په ځان کې رانغاړي، له «بنسټيزې څېړنې» (چې په کتابخانه کې څېړنه يا علم بلل کېږی) نېولې،هغه بنسټيز علمي اصول هم په کې شامل دي چې شونې ده پريکلينيکل (هغه پړاو چې د ناروغۍ تشخيص د نښو نه شتون له امله نه وي شوی) پوهاوي ته وکارول شي، بيا تر کلينيکي څېړنې پورې رسېږي، په کوم کې چې د هغو خلکو څېړنه شامله ده چې شونې ده، په روغتون کې د معاينې وړ وي. په دې برخه کې تطبيقي څېړنه يا ژباړيزه څېړنه د دې لپاره تر سره کېږي، تر څو د طبابت په برخه کې پوهه زياته شي.
د درمل جوړولو د صنعت په برخه کې دواړه ډوله څېړنې يعنې کلينيکي (عملي طبابت) او پري کلينيکي (نظري طبابت) شته، چېرې چې کلينیکي پړاو ته د «کلینيکي ازميښت» په توګه اشاره کېږي، خو د کلینيکي يا پري کلينیکي څېړنو يوازې يوه برخه پر يوې ځانګړې درمل جوړونې موخې متمرکزه ده. بنسټيز او پر ميکانيزم ولاړه پوهه، تشخيص، روغتيايي وسايل او له دوا جوړولو پرته د نورو درملنو د اړتيا مطلب دا دی چې، د درمل جوړولو په برخه کې څېړنه د طبي څېړنې يوازې یوه کوچنۍ برخه ده.
د تېرې پېړۍ په اوږدو کې د انسانانو مخ پر وده د زیات عمر درلودل په څرګند ډول طبي څېړنو برخه کې شوي پرمختګ پايله بلل کېږي. د طبي څېړنو په لويو ګټو کې د شري او ګوزڼ لپاره د واکسين جوړول، د شوګر لپاره د انسولين درملنه، د ډېرو ناروغيو د درملنې لپاره د انټي بايوټيک ډولونه، د وينې لوړ فشار لپاره درملنې، د ايډز لپاره پرمختللې درملنه، د کلسترول ټيټولو لپاره درملنې، نوي جراحي لارې چارې، لکه مايکروسرجري او د سرطان زيات پرمختللې د رملنې شاملې دي. د انساني جينيوم پروژې په پايله کې د زياتو نويو ازموينو او درملنو تمه کېږي. لا هم ډېرې ګواښونه شته چې د انټي بايوټيک د مقاومت راڅرګندېدل او د زیات چاغوالي ټولنيونه په کې شامل دي.
په دې برخه کې ډېرې څېړنې د بايوميډيکل پوهانو له خوا پر مخ وړل کېږي، خو د نورو برخو بيالوژي پوهانو هم په دې برخه کې د پام وړ مرسته کړې ده. پر انسانانو طبي څېړنې بايد په سختۍ سره د طبي اخلاقو په مراعاتولو سره تر سره شي، کوم چې د هلسينکي په اعلاميه او روغتون د کتنې پلاوي له خوا اعلان شوي دي، چېرې چې څېړنه تر سره شوې وه. په ټولو حالاتو کې د څېړنې د اخلاقو غوښتنه کېږي.
بنسټيزه طبي څېړنه
دا ډګرونه د بنسټيزې طبي څېړنې په بېلګو کې شامل دي: سلولي او ماليکولي بيالوژي، طبي جينيټيک،ايمونولوژي (خونديتابه اړوند)، د اعصابو علوم او روان پېژندنه. په عمومي توګه په پوهنتونونو او له دولت نه په تمويل کېدونکو ادارو کې د څېړونکو موخه دا وي چې د انسان د روغتيا او ناروغۍ په اړوند سلولي (حجره لرونکی)، ماليکولي  او فيزيولوژيکي پوهه منځ ته راوړي.
پري کلينيکل څېړنه (نظري څېړنه)
پري کلينيکل څېړنه، د هغو علومو میکانيزمونه په ځان کې رانغاړي چې شونې ده، له خلکو سره د کلينيکي (عملي) څېړنو پر  مخ لار پرانيزي. معمولاً، دا کار کوم اخلاقي تايید ته اړتيا نه لري، ساينس پوهان يې څارنه کوي، نه ډاکټران، په يوه شرکت يا پوهنتون کې پر مخ وړل کېږي، نه په يوه روغتون کې.
کلينیکل څېړنه (عملي څېړنه)
کلينیکل څېړنه په خلکو باندې د يوه تجربوي هدف په توګه تر سره کېږي. په عمومي توګه ډاکټران د دې څېړنې څارنه کوي او په يوه روغتيايي چاپېريال کې د نرسانو (رنځور پالانو) له خوا تر سره کېږي، لکه: په روغتون يا څيړنيز کلینيک کې، همدا راز اخلاقي تايید ته اړتيا لري.
تمويل (لګښت برابرول)
په ډېرو هېوادونو کې د څېړنې تمويل له څېړنيزو ادارو او خصوصي سازمانونو له خوا برابريږي، کوم چې د وسايلو، معاشاتو او څېړنې د لګښتونو لپاره پيسې وېشي. متحده ايالات، اروپا، اسیا، کاناډا او استراليا په شريکه سره په ۲۰۱۱ز کال کې ۲۶۵.۰ مليارده ډالر مصرف کړي، کوم چې په کلني ډول په دې لګښتونو کې ۳.۵ سلنه زياتوالی ښيي، په ۲۰۰۴ز کال کې دا لګښتونه ۲۰۸.۸ مليارده امريکايي ډالر و. له دې سيمو نه متحده ايالاتو په ۲۰۱۱ز کال کې د نهه څلويشت سلنه دولتي تمويل کې ونډه درلودله، په داسې حال کې چې په ۲۰۰۴ز کال کې دا ونډه اووه پنځوس سلنه وه.
په انګلستان کې، تمويلوونکې ادارې، لکه: طبي څېړنيزه شورا، خپلې شتمنۍ د انګلستان د ماليه ورکوونکو نه تر لاسه کوي او بيا خپل عايدات د مؤسسو تر منځ د څېړنيزو سيالیو په مرسته دې مؤسسو ته وېشي. « Wellcome Trust» د بايو طبي څېړنې لپاره د بریتانيې تر ټولو ستره تمويلونکې غېر دولتي سرچينه ده، ساينسپوهانو او څېړنيزو مرکزونو ته په کلني ډول له شپږ سوه ميلیونه يورو نه زياتې پيسې ورکوي.
په متحده ايالاتو کې، د ملي ساينس بنسټ (NSF) له خوا د روانې نظر ټولونې (سروی) معلومات ښيي چې فدرالي ادارو په ۲۰۱۵ز کال کې په بنسټيزې څېړنې د لګول شويو شپږ اتيا مليارده ډالرو نه يوازې څلور څلويښت سلنه برخه لګښت ورکړی دی. د روغتيا ملي ادارو او درمل جوړلو شرکتونو په شریکه سره د شپږويشت اعشاريه څلور مليارده ډالرو او اووه وېشت مليارده يورو مرسته کړې ده چې په ترتيب سره د ټولې مرستې اته ويشت سلنه او نهه وېشت سلنه کېږي. په نورو مهمو ونډه اخستونکو کې د بايوتيکنالوژي شرکتونه (۱۷.۹ مليارده امریکايي ډالره، د ټول لګښت نولس سنه)، د طبي وسايلو شرکتونه (۹.۲ مليارده امريکايي دالره، د ټول لګښت لس لنه)، نورې فدرالي سرچينې، ايالتي او سیمه ييز حکومت شامل دي. بنسټونه او مرستندويه ادارې چې بل او ملينډا ګيټس بنسټ يې پر مخ وړي، په ټول تمويل کې درې سلنه ونډه لري. دا تمويلوونکي په دې هڅه کې دي، تر څو په عامه روغتيا کې د پانګونې له لارې خپل عايدات زیات کړي. په روغتيا باندې د پانګونې له لارې د زياتې ګټې تر لاسه کولو لپاره یوه وړانديز شوې طريقه د طبي څېړنې او درملنې لپاره د پرانيستې سرچينې  وسايلو د جوړولو تمويلول دي.
په ځينو هېوادونو کې د يتيمو درملو (يتم درمل د هغو ناروغيو لپاره چې ډېرې کمې وي) د قوانينو په جوړېدو سره، د هغو درملو د جوړولو لپاره د پيسو په ورکولو کې زیاتوالی راغلی، کوم درمل چې د نادرو حالاتو د درملنې لپاره کارول کېږي، دې چارې داسې پرمختګونه رامنځ ته کړل، چې مخکې يې تر سره کول له اقتصادي اړخه شوني نه وو.
د دولت له خوا تمويليدونکي بايوميډيکل (د ژونديو د طب اړوند) څېړنه
د ۱۹۴۰ز لسيزې په نيمايي کې، د روغتيا ملي بنسټ (NIH) له تاسيس راهيسې، د بايوميډيکل څېړنې، پانګونې لومړيتوبونو او د تمويل په کچه کې د متحده ايالاتو د فدرالي ملاتړ مرکزي سرچینه ښکته پورته شوې ده. له ۱۹۹۵ز کال نه تر ۲۰۱۰ز کال پورې، د (NIH) له خوا له بايوميډيکل څېړنې ملاتړ له يوولس ميليارده نه اووه وېشت مليارده ته لوړ شوی دی. په فدرالي لګښتونو کې له زیاتوالي سره سره، د خپرو شويو معلوماتو او د FDA له خوا د تايید شويو درملو شمېر ته په کتنې سره، په همدې زماني موده کې پرمختګ پر ځای ولاړ دی. مالي پروژې د دې څرګندونه کوي، چې فدرالي لګښتونه به په نژدې راتلونکي کې ثابت پاتې شي.
د متحده ايالاتو فدرالي تمويل تمايلات
د روغتيا ملي اداره (NIH) هغه اداره ده چې د بايوميډيکل څېړنې د فدرالي تمويل د سترې برخې مسئولیت په غاړه لري. له روغتيا سره تړلې له ۲۸۰ نه زياتې سیمې نېغ په نېغ تمويلوي. د تېرې پېړۍ په اوږدو کې د (NIH) د ملاتړ او تمويل دوه مهم پړاونه وو. له ۱۹۹۵ز کا نه تر ۱۹۹۶ز کال پورې تمويل له ۸.۸۷۷ مليارده امریکايي ډالرو نه ۹.۳۶۶ مليارده امریکايي ډالرو ته ورسېد، دا هغه کلونه و چې د (NIH) د چټک ملاتړ د «دوه برابره کولو  پړاو» د پيل استازيتوب کوي. د يادولو وړ دويم پړاو په ۱۹۹۷ او ۲۰۱۰ز کلونو کې دی، دا هغه پړاو دی چې (NIH) له ساينسي ټولنې سره د ښکېلتيا لپاره د څېړنو د ترتيبولو د لګښتونو لپاره حرکت وکړ.
په شخصي ډول (صنعت) د بايوميډيکل څېړنې تمويل
له ۱۹۸۰ز کال راهيسې د صنعتي سرچينو له خوا د بايوميډکل څيړنې تمويل له دوه دېرش سلنې نه تر دوه شپېته سلنې پورې لوړ شوی دی، د کوم په پايله کې چې د ګڼو ژوند ژغورلو طبي پرمختګونو لامل ګرځېدلي دي. په متحده ايالاتو کې د صنعت او دولت له خوا تمويليدونکو څېړنو ترمنځ اړيکو د کلونو په اوږدو کې د زیات خوځښت شاهدې وې. د ۱۹۸۰ز کال د « Bayh–Dole Act» قانون د کانګريس له خوا په دې موخه تصويب شو، تر څو د دولت او د صنعت له خوا د بایوميډيکل تمويل تر منځ لا زیاتې جوړوونکې اړیکې رامنځ ته کړي. د بیه دويل قانون شخصي شرکتونو ته دا شونتيا ورکوي، ترڅو په دولتي لګښتونو د بايوميډيکل څيړنو لپاره غوښتنه وکړي او په دې توګه شخصي شرکتونو سره مرسته کوي چې د تکنالوژۍ جواز صادر کړي. د ۱۹۹۴ز نه تر ۲۰۰۳ز کال پورې هم د دولت او هم د صنعت له خوا په تمويليدونکو څېړنو کې چټکتيا راغله، په کلني ډول صنعت کې په منځنۍ توګه د اته اعشاريه يو سلنه ټوليز پرمختګ راغلی، خو له ۲۰۰۳ز نه تر ۲۰۰۸ز کال پورې په دې ټولنيز منځنۍ کلنۍ وده کې پنځه اعشاريه اته سلنه ډېر کم کمښت ولیدل شو.
د سویس تاریخ
له ۱۸۴۸ ز کال راهیسې د سویس کنفډراسیون یو فیډرال جمهوریت دی چې ولسوالۍ نسبتاً خپلواکې دي، چې ځینې د کنفډراسیون اوږده تاریخچه لري چې مخینه یې ۷۰۰ کاله وړاندې ته ورګرځي، چې د نړۍ یو له زړو ساتل شویو جمهوریتونو څخه ګڼل کېږي.
د سویس زاړه کنفډراسیون په وورستیو منځنیو پېړیو کې (یعنې اتو ولسوالیو یې) خپله خپلواکې د هابسبورګ له کورن او د بورګونډي له ډوک او د ایټالیوي جګړو په درشل کې یې د الپ په سویل کې ځینې سیمې د میلان له ډوک څخه تر لاسه کړي. د سویس اصلاحاتو دا کنفډارسیون سره ووېشه او د دې لامل شو چې په لومړیو منځینو پېړیو کې د دیارلس ولسوالیو تر منځ له یوې اوږدې کورنۍ جګړې سره مخ شي. د فرانسې د انقلاب په پایله کې، سویس په ۱۷۹۸ ز کال کې د فرانسویانو له تیري سره مخ شو او د فرانسې د یوه مشتری دولت په توګه د هیلویټیک جمهوریت په نوم ونومول شو. په ۱۸۰۳ ز کال کې د ناپلیون د منځګړتوب د قانون له مخې سویس یو ځل بیا د کنفډراسیون حالت غوره کړ او د ناپلیوني دورې په پای ته رسېدو سره، د سویس کنفډراسیون له یوه اړودوړ لرونکې دورې سره مخ شو چې په ۱۸۴۷ ز کال کې له یوې لنډې کورنۍ جګړې سره مخ شو او په ۱۸۴۸ ز کال ک ېې د سویس فډرال اساسي قانون رامنځته کړ.
مانويل بيلګرانو
مانويل حوسي جواکين ډیل کورازون ډي جيسوس بيلګرانوی ګونزالېز (۱۷۷۰ د جون ۳ – ۱۸۲۰ د جون ۲۰) په عمومي ډول د مانويل بيلګرانو “Manuel Belgrano” په نوم يادېږي، چې د ارجنټاين يو اقتصادپوه، وکيل، سياستپوه، ژورنالېست او فوځي مشر و. نوموړي د ارجنټاين د خپلواکۍ جګړو کې برخه واخيسته او د ارجنټاين بېرغ “Flag of Argentina” يې جوړ کړ او د هېواد د خپلواکۍ جګړو له اصلي مشرانو “labortadores” څخه ګڼل کېږي.
بيلګرانو په بونيس ايريس “Buenos Aires” کې زېږېدلی دی، چې د ايټالوي سوداګر ډومينګو بيلګرانو ی پيري “Domingo Belgrano y Peri” او ماريا جوزيقا ګونزالېز کاسيرو “Maria Josefa Gonzalez Casero” څلورم ماشوم دی. نوموړی د فرانسې اوښتون ته نږدې وختونو کې هغه مهال چې په هسپانيه کې د پوهنتون زده کړيال و، د روښانفکرۍ دورې “Age of Enlightenment” له نظرياتو سره په اړيکه کې (اشنا) شو. د “Rio de la Plata” نايب الحکومت ته په راستنېدنې سره، يې د ځينو نويو سياسي او اقتصادي نظرياتو د رامنځته کولو هڅه وکړه، مګر د ټاپو وزمو د ځايي اوسېدونکو له لورې له سخت مقاومت سره مخامخ شو. د يادونې وړ ده ، چې نوموړی په «ريو ډي لا پلاټا نايب الحکومت کې د بونيس ايريس له ټاپوګانو څخه د ټيټ پوړو “criollo” وګړو د پام وړ غړی شو. ياد مقاومت د دې لامل شو، چې نوموړی د هسپانيې له استعماري نظام څخه د خپل هېواد لپاره د سترې خپلواکۍ تر لاسه کولو لپاره کار وکړي. بيلګرانو په لومړيو کې په نابريالي ډول د “Carlota Joaquina” لويو هيلو ته د نايب الحکومت لپاره د پاچاه د نايب کېدلو په موخه وده ورکړه. دا هغه مهال و، چې د وخت هسپانوي پاچا اووم فرديناند “Spanish King Ferdinand VII” له ۱۸۰۷ څخه تر ۱۸۱۴ ز کال پورې د ټاپووزمې د اوسېدونکو جګړه “Peninsular War” پر مهال بندي و. نوموړي د می مياشتې اوښتون “May Revolution” غوره وګڼه، چې نايب الحکومت “Baltasar Hidalgo de Cisneros” يې د ۱۸۱۰ ز کال د می پر ۲۵ له واک څخه لرې کړ. بېلګرانو د ارجنټاين د لومړني حکومت “Primera Junta” د رايه ورکونکي غړي په توګه وټاکل شو، چې له لرې کولو څخه وروسته يې واک تر لاسه کړ.
د “Junta” سيمې د استازی په توګه يې د پاراګوای د بدمرغه مبارزې “Paraguay campaign” مشري وکړه. د نوموړي سرتېرو د پاراګواري “Paraguari” او کمپيچيولو “Campichuelo” په جګړو کې د بيرناردو ډي ويلاسکو “Bernardo de Velasco” له لورې مات شول. که څه هم بيلګرانو ماته وخوړه، مګر مبارزې د پېښو يوه کړۍ پيل کړه چې د ۱۸۱۱ ز کال په می مياشت کې د پاراګوای د خپلواکۍ لامل شوه. نوموړي د يوروګوای سيند له ختيځې کړۍ څخه د شوني شاهي پلوي بريد پر وړاندې د لښکر د پياوړي کولو په موخه، د روزايو “Rosario” سيمې څېرمه يا ګاونډ سيمو ته شاتګ وکړ. هلته د اوسېدلو پر مهال يې د ارجنټاين بېرغ “flag of Argentina” جوړ کړ. لومړي درې ګوني اتحاد “First Triumvirate” بېرغ تاييد نه کړ، مګر د کمزورو يا بطی اړيکو له امله به يې بېلګرانو په داسې حال کې چې په “Jujuy” کې يې د شمال لښکر “Army of the North” پياوړی کاوه، زياتې اونۍ وروسته يوازې په اړه زده کړه وکړي. هلته په دې پوهېدلو سره چې نوموړی له پورتنۍ پيرو “Upper Peru” څخه د راتلونکو شاهي پلويو ځواکونو پر وړاندې په يو ستراتيژيک تاوان يا ناوړه حالت کې و، د جوجوی يو مخيز لېږد “Jujuy Exodus” ته يې امر وکړ، چې د جوجوی ولايت “Jujuy Province” ټول نفوس يې “San Miguel de Tucuman” ته ولېږداوه. د ټکيومېن په جګړه “Battle of Tucuman” کې د نوموړي ضد تېری کوونکی دريځ د يوې مهمې ستراتيژيکې بريا لامل شو او لږه موده وروسته يې د سالټا جګړه “Battle of Salta” کې د “Pio Tristan” پر شاهي پلوي لښکر باندې بشپړه بريا تر لاسه کړه. که څه هم په “Upper Peru” کې د نوموړي پياوړي يرغلونه په “Vilcapugio” او ايوهيوما “Ayohuma” کې د ماتو لامل شول او يادې ماتې په ټوله کې د دې لامل شوې، چې دويم درې ګونی اتحاد “Second Triumvirate” د نوي رارسېدلي “Jose de San Martin” له لورې د شمال د لښکر د قوماندان په توګه د هغه د ځاي پر ځای کولو امر وکړي. تر هغه وخته پورې ديارلسم اسامبلي ډيل انو “Asamblea del Ano XIII” د بېلګرانو بېرغ د جګړې د ملي بيرغ په توګه تصويب کړی و.
بيلګرانو له دې څخه وروسته له بيرنارډينو ريواډاويا سره يو ځای د اوښتونيز حکومت د ملاتړ تر لاسه کولو په موخه، اروپا ته په يو سياسي ماموريت باندې لاړ. نوموړی د ټکيومېن کانګرس “Congress of Tucuman” کې د برخې اخېستلو په وخت کې بېرته راستون شو. ياد کانګرس په ۱۸۱۶ ز کال کې د ارجنټاين خپلواکي اعلان کړه. هغه د اساسي قانون له مخې د شاهي دولت د رامنځته کولو په موخه د دولت د رئيس په توګه په يو انکا نسب سره د انکا پلان “Inca Plane” ته وده ورکړه. دې وړانديز د سن مارتين “San Martin”، مارتين مېګيول ډي ګيوميس “Martin Miguel de Guemes” او نورو زياتو ولايتي استازو ملاتړ درلود، مګر د بونيس ايرس د استازو له لورې يې سخت مخالفت وشو. د ټکيومېن کانګرس د ملي بېرغ په توګه د نوموړي د بيرغ کارونه تصويب کړه. بيلګرانو له دې څخه وروسته يو ځل بيا د شمال اردو Army of the North قومانده تر لاسه کړه، مګر ماموريت يې د شاهي پلويو له پرمختګونو څخه د “San Miguel de Tucuman” تر ساتنې پورې تړلی (محدود) و، په داسې حال کې چې سن مارتين د انديس لښکر “Army of the Andes” د انديس په اوږدو کې د يو بديل تيري کوونکي لپاره چمتو کړ. کله چې پر بونيس ايریس باندې نږدې و، چې د جوس ګيرواسيو ارټيګاس “Jose Gervasio Artigas” او ايسټانيسلاو لوپيس “Estanislao Lopez” له لورې بريد وشي؛ بيلګرانو خپل لښکر د سويل پر لور رهي کړ، مګر سرتېرو يې د ۱۸۲۰ ز کال په جنوري کې پاڅون وکړ. نوموړی د ۱۸۲۰ ز کال د جون پر ۲۰ نېټه په حجراتو کې د غير طبيعي مايعاتو د راټولېدنې “dropsy” له امله مړ شو. په پرله پسې ډول يې وروستۍ څرګندونې يا کليمې دا وې: «ای زما هېواده!».
نسب
مانويل جوس جواکين ډیل کورازون ډي جيسوس بيلګرانوی ګونزالېز د ۱۷۷۰ ز کال د جون پر ۳ نېټه په بونيس ايرس کې د خپل پلار کور کې وزېږېد. ياد کور د مارتين ډي ټوورس “Martin de Tours” او سنټيسيما ټراينيډېډ “Santisima Trinidad” کوڅو تر منځ په سنټو ډومينګو “Santo Domingo” کوڅه کې د سنټو ډومينګو [د دنيا د تارکانو ډلې دېره ځای] ته نږدې پروت و، چې د يادو کوڅو اوسني نومونه په ترتيب سره بيلګرانو “Belgrano”، ډيفينسا “Defensa” اړو بوليوار “Bolivar” دي. که څه هم ښار تر اوسه يو څه کوچنی و، نو د بيلګرانو اوسېدونکو په خپل تر ټولو بډايه ګاونډيو سيمو کې ژوند وکړ. مانويل بيلګرانو راتلونکی کال د بونيس ايريس په ښاري لويه کليسا کې د تعميد غسل تر لاسه کړ. دا چې نوموړی په امريکا کې زېږېدلی و، له همدې امله “criollo” ګڼل کېده، چې دا کرېوللو د ټاپوګانو له اوسېدونکو څخه ټيټ ټولنيز پوړ ته وايي.
د هغه پلار ډومينګو د ايټاليا په ليګوريا “Liguria” کې له ايمپيريا “Imperia” ښارګوټي څخه دی، چې اصلي ايټالوي نوم يې ډومنيکو “Domenico” دی. مورنۍ تخلص يې پيري “Peri” و، چې له “Perez” ژبې څخه يې هسپانوي ته وژباړه. پلرنۍ تخلص يې بيلګرانو “Belgrano” و، چې د لغت له مخې د پاکې هوا معنا لري او داسې يو نوم دی، چې د غلو دانو غوره توليد معنا ورکوي. نوموړي خپل نوم له ډومنيکو څځه هسپانوي ډومينګو “Domingo” ته هم بدل کړ. نوموړی يو ايټالوي سوداګر و، چې د هسپانيې د پاچا له لورې ورته امريکا ته د تګ واک ورکړل شوی و او په هسپانيه کې له ريو دي جينيرو او برتانيا سره يې اړيکې درلودې. هغه د بونيس ايريس د سوداګريزې استازولۍ “Commerce Consulate of Buenos Aires” رامنځته کېدنې ته وده ورکړه، چې زوی يې مانويل “Manuel” يو څو کالونه وروسته د همدې بنسټ مشري وکړه. د بيلګرانو مور ماريا جوسيفا ګونزاليز ايسلاس ی کاسيرو “Maria Josefa Gonzalez Islas y Casero” وه، چې د ارجنټاين په سنټياګو ډيل ايسټيرو “Santiago del Estero” ښار کې زېږېدلې وه. کورنۍ يې په بونيس ايريس کې له ايسکالاداس “Escaladas” کورنۍ څخه وروسته دويمه تر ټولو شتمنه کورنۍ وه. دوی ۱۶ زامن درلودل، چې څلور يې مړه شول. ډومينګو بيلګرانو پيريز يوه کورنۍ سوداګري جوړه کړه او خپلې څلور لورګانې يې له هغو سوداګرو سره واده کولو ته چمتو کړې، چې په “Banda Oriental”، “Misiones Province” او هسپانيه کې د نوموړي باوري استازي شول. اته ژونديو نارينه زامنو بېلابېلې لارې وڅارلې يا تعقيب کړې: ډومينګو جوسي ايسټانيسلاو “Domingo Jose Estanislao” په ځايي لويه کليسا کې د ښو او سپېڅلو خلکو په ډله کې وشمېرل شو، په داسې حال کې چې کارلوس جوسي او جوسي ګريګوريو له لښکر يا اردو سره يو ځای شول. اراده دا وه چې مانويل بيلګرانو به د خپل پلار کار وڅاري، مګر کله يې نورو ګټو ته وده ورکړه؛ نو د کورنۍ سوداګرۍ ته يې بل ورور فراسيسکو جوسي ماريا ډي انډياس “Francisco Jose Maria de Indias” دوام ورکړ.
محمد قاسم عادل
پوهنیار محمد قاسم عادل په ۱۳۶۳ل. کال د هلمند ولایت گرشک ولسوالۍ د مالگیر په کلي د الحاج عبدالظاهر په علمپروره کورنۍ کي زیږېدلی دی. ښاغلي عادل د خپل ژوند د ماشومتوب دوره په خپل پلرني ټاټوبي کي تېره کړې ده، څنگه چي کورنۍ يې یوه په پوهي او علم مئینه وه، نو په سیمه کي ورته د زده کړي زمینه نه وه مساعده، نو اړ سوه، چي د هلمند مرکز لښکرگاه ته راستانه سي.
زده کړې
عادل خپلي لومړنۍ زده کړي د هلمند ولايت په مرکزي لیسه کي تر سره کړي او ددې دورې د ممتازو او وړو زده کوونکو له ډلي شمېرل کېده او تر فراغت وروسته يې په ښوونځی کي د ښوونکي سپېڅلې دنده تر لاسه کړه او د ژوند په دې لړ کي يې ستر او علمي خدمتونه خپلي ټولني ته وکړه.
نوموړي د ۱۳۸۴ل. کال د کانکور په ازموینه کي گډون وکړ او دددې پروسې په پايله کي د کندهار پوهنتون د ښووني او روزني پوهنځي ریاضي څانگي ته بریالی سو او د نوموړي په وینا له دې څانگي سره يې د ښوونځي له وخته مینه درلوده او دا زده کړي دا برخه يې په ډېر بریالتوب په ۱۳۸۹ل. کال پای ته ورسول.
رسمي دندې
عادل د خپل کار پیل په زده کړیزو او روزنیزو پروگرامونو کړی دی، تر لسانس اخستلو وروسته يې لومړۍ دنده په هلمند پوهنتون کي د استادۍ رښتنی او علمي مقام و. د هلمند پوهنتون د ښووني او روزني پوهنځی کي يې د لومړي ځل لپاره د ریاضي ډيپارټمنت رامنځ ته کړ، چي نن له نیکه مرغه څلور ټولگۍ لري او لومړۍ دوره يې د فارغېدو په درشل کي ده. ښاغلي عادل د استادۍ تر څنگ په نورو موسسو کي ازادي دندي ترسره کړي نوموړي په هاپو موسسه کي چي د زده کړي او د ښوونځي ښوونکو ته روزني په برخه کي ټرینینگ ورکوي د ټرينر دنده ترسره کړې ده، چي له دې لاري يې په سلگونو هلمندي ښوونکو ته بېلابېل تدریسي میتودونه ور ښودلي دي.
عادل تر څو کلن خدمت وروسته د پوهنتون له لوري د ماسټرۍ علمي پروگرام ته معرفي سو نوموړي خپله ماسټري د کابل د ښووني او رزوني پوهنتون د پیداگوژي په څانگه کي بشپړه کړه او په کابل کي د ماسټري تر څنگ یې په یاد پوهنتون کي تدریس هم کاوه او دا علمي دوره يې په ۱۳۹۳ل. کال سرته ورسول.
د ماسټري د علمي دورې تر فراغت وروسته په هلمند پوهنتون کي د ریاضي ديپارټمنت امر وټاکل سو او ددې څانگي چاري ، چي مخکي له ډېرو جدي ستونزو سره مخ وې حل او ټول مخته پراته خنډونه يې له منځه یوړه. عادل د خپلي پوهي او فعاليت پر بنسټ د وادې هلمند پوهنتون علمي مرستیال وټاکل سو او فعلآ د هلمند پوهنتون د ښووني او روزني پوهنځي د ریاضي څانگي امر او د وادې هلمند پوهنتون علمي مرستیال دی.
سرچینې
ښاغلي عادل د خپل کار پیل په زده کړیزو او روزنیزو پروگرامونو کړی دی، تر لسانس اخستلو وروسته يې لومړۍ دنده په هلمند پوهنتون کي د استادۍ رښتنی او علمي مقام و. د هلمند پوهنتون د ښووني او روزني پوهنځی کي يې د لومړي ځل لپاره د ریاضي ډيپارټمنت رامنځ ته کړ، چي نن له نیکه مرغه څلور ټولگۍ لري او لومړۍ دوره يې د فارغېدو په درشل کي ده. ښاغلي عادل د استادۍ تر څنگ په نورو موسسو کي ازادي دندي ترسره کړي نوموړي په هاپو موسسه کي چي د زده کړي او د ښوونځي ښوونکو ته روزني په برخه کي ټرینینگ ورکوي د ټرينر دنده ترسره کړې ده، چي له دې لاري يې په سلگونو هلمندي ښوونکو ته بېلابېل تدریسي میتودونه ور ښودلي دي.
ښاغلي عادل تر څو کلن خدمت وروسته د پوهنتون له لوري د ماسټرۍ علمي پروگرام ته معرفي سو نوموړي خپله ماسټري د کابل د ښووني او رزوني پوهنتون د پیداگوژي په څانگه کي بشپړه کړه او په کابل کي د ماسټري تر څنگ یې په یاد پوهنتون کي تدریس هم کاوه او دا علمي دوره يې په ۱۳۹۳ل. کال سرته ورسول.
د ماسټري د علمي دورې تر فراغت وروسته په هلمند پوهنتون کي د ریاضي ديپارټمنت امر وټاکل سو او ددې څانگي چاري ، چي مخکي له ډېرو جدي ستونزو سره مخ وې حل او ټول مخته پراته خنډونه يې له منځه یوړه. عادل د خپلي پوهي او فعاليت پر بنسټ د وادې هلمند پوهنتون علمي مرستیال وټاکل سو او فعلآ د هلمند پوهنتون د ښووني او روزني پوهنځي د ریاضي څانگي امر او د وادې هلمند پوهنتون علمي مرستیال دی.
وېشنيزه:هلمند وېشنيزه:هلمندي لیکوال وېشنيزه:هلمندي ښوونکي وېشنيزه:د هلمند پوهنتون مرستیالان وېشنيزه:د هلمند پوهنتون استاذان
ترمذ
ترمذ (په عربي او فارسي کې هم ترمذ او په ازبکي کې Termiz/Термиз ليکل کېږي)، د ازبکستان په سويل کې د سرخان دريا سيمې مرکز دی. له اداري پلوه دا د ولسوالۍ په کچه ښار دی. د وګړو شمېر (نفوس) يې  182,800(2021) دی. دا په اکسوس سيند (امو سيند) د ستر سکندر د ښار سکندريه د ځای، د ابتدايي بودايي مذهب د مرکز، د مسلمانانو د زيارت د ځای او په افغانستان کې د شوروي اتحاد د پوځي عملياتو د مرکز په توګه، هم په توګه هم د يادونې وړ دی، کوم چې د نږدې حیرتان سرحدي معبر په مټ د لاسرسي وړ و.
ار پوهنه (د نوم اصل پېژندنه)
ځينې د دې ښار نوم ته د يوناني نوم « Θέρμος » (thermos) سره تړاو ورکوي، چې معنا يې ده تود (ګرم)، او د دې ښار د نوم تاريخ د ستر سکندر تر واکمنۍ پورې رسوي. ځينې نور بيا وړانديز کوي چې دا نوم د سنسکرت « तर्मतो » (taramato) څخه منځ ته راغلی چې معنا يې ده د سمندر پر غاړه.
لرغوني وختونه
د مرکزي اسيا د لرغونو ښارونو څخه يو هم لرغونی ترمذ دی، کوم چې د اوسني ښار څخه څو کيلو متره لوېديځ لور ته د امو سيند په څنډه موقعيت لري، دا ښار له درېيمې مخزېږديزې پېړۍ مخکې کوم مهال کې جوړ شوی و. شونې ده چې دا ښار هخامنشيانو ته هم معلوم و (د لسمې پېړۍ شاهنامه د دې ښار شتون پخوانۍ افسانوي زردشتي کياني واکمنې کورنۍ پر مهال ښيي).
په 329 مخزېږديز کې، ستر سکندر شا اوخوا سيمې ونيولې، کومې چې د سغديا په نوم پېژندل کېدې. تر ټولو وروستيو علومو کې دليل ويل شوی چې ترمذ په اکسس کې د سکندريې ځای دی، خو ځينې دا سيمه د ای خانم په توګه پېژني. د سلوکيانو د واکمنۍ د يو پړاو څخه وروسته، ترمذ د جلا شوې يوناني-باختري پاچايۍ يوه برخه وګرځېده. يوني يوناني ژبه د توچاريانو د پړاو له لارې په دې سيمه کې پاتې شوه، په داسې حال کې چې د کوشاني سترواکۍ په زمانه کې، د باختري ژبې په حق کې له اداري استعمال څخه په پړاويز ډول و ايستل شوه.
د اومې پېړۍ په اوږدو کې، ترمذ د بودايي مذهب د راهبانو او سيلاني (Xuanzang) کوربه و، نوموړي ويلي: دلته نږدې لس عبادتځايونه شته چې شا اوخوا زر راهبان لري. سټوپې او د سرلوړي بودا انځورونه د بېلا بېلو روحاني ښکارندو لپاره مهشور دي.
ــــ Xuanzang، په لوېديځو سيمو کې د ستر ټانګ تاریخچې له دې وروسته په درې لسيزو کې، کله چې امويانو فارسيان ونيول، نو ترمذ له خلافت څخه له سيند بلې غاړې ته پاتې شو.
اسلامي زرين عصر
په 676ز کال کې، دا ښار اموي خلافت ونيو.
د عباسي او ساماني سترواکيو پر مهال، د دې ښار مذهبي اهميت يو ځل بيا وده وکړه، کوم چې د حديثو د راټولونکو امام الترمذي او صوفي استاد او د الاهياتو ماهر الحاکم الترمذي په څېر نوميالي عالمان پيدا کړل.
ترمذ له يوولسمې پېړۍ څخه تر ديارلسمې زېږديزې پېړۍ پورې د غزنويانو، سلجوقيانو، کره خانيانو او خوارزمشا د پاچايو تر منځ لاس په لاس شو.
په 1220ز کال کې، د دوه ورځې محاصرې وروسته، د جنګيز خان پوځيانو دا ښار ويجاړ کړ. د يو روايت پر بنسټ، "ټول خلک، ښځې او نارينه، بهر ميدان ته راو ايستل شول، او د دوی (مغولو) د معمول سره سم ووېشل شول، او بيا ټول ووژل شول".
د څوارلسمې پېړۍ په لومړيو کې ابن بطوطه وليدل چې ښار بېرته جوړ شوی دی، هغه وايي: موږ له سمرقند څخه روان او ترمذ ته ورسېدو، کوم چې يو لوی ښار دی ښې ودانۍ او بازارونه لري، او ويالې پکې بهېږي. خوندور بوهي او انګور، او تر څنګ يې تازه غوښې او شېده پکې زيات دي. اوسېدونکي يې په حمام کې د اوبو تصفيه کولو خاورې پر ځای سرونه په شېدو مينځي؛ د هر حمام څښتن له شيدو ډکې سترې چاټۍ لري، او هر نارينه چې هلته ننوځي، د خپل سر د مينځلو لپاره يوه لوټه اخلي. په دې سره ويښتان تازه او ځلانده ساتي....د ترمذ زوړ ښار د امو درياب په غاړه اباد شوی و، او کله چې چنګيز (Tinklz) په مخروبه بدل کړ، دا نوی ښار له سيند څخه دوه ميله لېرې جوړ کړای شو.
ـــ په اسيا او افريقا کې د ابن بطوطه سفرونه 1325–1354 بيا رغول شوی ترمذ ډېر ژر د تيمور لنګ تيموري سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې راغی، د ترمذ د سيدانو په مرسته، څوک چې يوه سيمه ييزه مذهبي اشرافيه طبقه وه، او کوم چې ادعا لري، د سيد علي اکبر د زوزات له لارې د محمد له پښت څخه دي. تيموريانو دا سيمه تر هغه وخته په خپل واک کې وساتله، تر څو په شپاړسمه پېړۍ کې د بخارا د خپلواک امارت برخه وګرځېده.
د اتلسمې پېړۍ تر دويمې نيمايي پورې، دا ښار يو ځل بيا خوشې کړای شو، او د بيا رغول شوي ترمذ پاتې شوني نږدې کليو سلوات او پتاکيسر کې د باندې وغورځول شول.
په روسي سترواکۍ او شوري اتحاد کې
په 1887ز کال کې، روسي سترواکۍ د امو سيند په ساحلي ابو کې د سمندري ځواک فعاليت پيل کړ.
د 1894ز کال د ديسمبر په مياشت کې، د امو سيند له سمندري ځواک سره د امو سيند يو دېرشم سرحدي غونډ هم يوځای شو. په راتلونکو کلونو کې د سرتېرو کچه زیاته کړای شوه، په داسې حال کې چې څلورم اورينبرګ کوسيک کنډک، د ترکستان ديارلسمه ځانګړې لواء، او د اورينبرګ کوسيک دويمه بيتري هم دې سيمې ته واستول شوه.
د بخارا امات د تزار حکومت څخه د لا زياتو ځمکو د زياتېدونکو غوښتنو سره رضاييت څرګند کړ، د 1900ز کال د جنورۍ تر اوه ويشتمې نېټې، له نهه زره ايکړه (لويديځ جريب) څخه زياته ځمکه روسيې ته په خوښه ورکړل شوه، او روسي پوځ په دې سيمه کې د روسانو د ابادۍ پروګرام پیل کړ.
له روسي اوښتون سملاسي وروسته، پټکيسر د بخارايي خلکو شوروي جمهوريت، او له هغې وروسته د ازبک شوروي سوسيال جمهوريت برخه وګرځېده. په 1928ز کال کې، د شوروي اتحاد د برخې په توګه، پټکيسر نوم بدل او 1929ز کال کې يې د دې ښار لرغونی نوم ترمذ بېرته خپل کړ، او کلی  په ښار بدل شو.
د شوروي د واکمنۍ په کلونو کې، څه ډول چې ترمذ د روسي پوځي فعاليتونو مرکز وګرځېد، ډېر صنعتونه جوړ شول، يوه تعلیمي اداره او يو نندارځای جوړ شول. ترمذ د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال په صنعتي پرمختګ کې د پام وړ زياتوالي شاهد و، ځکه چې شوروي اتحاد هغه صنعتي مرکزونه دلته راوړل، کوم چې په لوېديځو سيمو کې د نازيانو له بريدونو څخه اغېزمن شوي وو.
د دويمې نړيوالې جګړې وروسته تر څو کلونو پورې، يو سل او اتمه موټر وسله واله فرقه، پخوانۍ درې سوه او شپېتمه وسله واله فرقه، په دې ښار کې مېشت وو. د شوروي-افغان جګړې (1979–1989) پر مهال، ترمذ په چټکۍ سره يو مهم پوځي مرکز وګرځېد، چې له 100,000 زيات شوروي سرتيري دلته مېشت وو. يو پوځي هوايي ډګر او د افغانستان-ازبکستان ملګرتيا پول، د امو پر سيند يو شريک پول جوړ شول. په 1989ز کال کې، شوروي پوځيان له افغانستان څخه د ترمذ پول له لارې ووتل، او په دې ډول يې جګړه پای ته ورسوله.
ماشوم پالنه
د ماشوم پالنه، چې د ورځنۍ پالنې په نوم هم پېژندل کېږي، په یو وخت کې د یو یا څو ماشومانو پالنه او څارنه ده، چې عمر یې له دوو اونیو څخه تر اتلس کلونو پورې وي. ماشوم پالنه یوه پراخه موضوع ده چې د مسلکیانو، مؤسسو، فعالیتونو، ټولنیزو او کلتوري کنوانسیونونو پراخه برخه رانغاړي. د ماشوم لومړنۍ پالنه د ماشوم په وده کې اړینه او ډېری وختونه له پامه غورځول شوې برخه ده. د ورته عمر لرونکو ماشومانو اسانه پالنه، پر پالوونکو او مسوولینو باندې بېلابېلې پرمختیایي او رواني اغیزې کوي. دا ځکه چې د دوی ذهني وده په داسې ځانګړي حالت کې ده چې نه شي کولای د خپل عمر په مطابق پرمختګ وکړي. د ماشوم پالنې بل ډول چې د کورنۍ پالنې په پرتله د ودې په حال کې ده هغه د مرکز پر بنسټ د ماشومانو پالنه ده. د کورنۍ پالنې پرځای، دا مسولیتونه څاروونکو، یتیم خانو یا د روزنې کورونو ته د پالنې، کور او ښوونځي د چمتو کولو لپاره ورکول کېدای شي. مسلکي پالوونکي د مرکز پر بنسټ د پالنې تر اغېزې لاندې (ورځنۍ پالنه، مخکیني ښوونځي او ښوونځي) یا د کور پر بنسټ پالنه (وینځې (دایې) یا کورني پالنځایونه) دندې ترسره کوي. د ماشومانو د پالنې ډېری موسسې شتون لري چې د ماشوم پالنې چمتو کوونکو یا پالوونکو ته اړتیا لري چې د لومړنۍ مرستې په برخه کې پراخه روزنه ولري او د CPR منښتلیک ولري. برسېره پردې، د شالید ازمیښت، په ټولو مرکزونو کې د مخدره توکو معاینه، او د مرجع تصدیق معمولا یوه اړتیا وي. کېدای شي د ماشوم پالنه د پرمختللې زده کړې چاپیریال څخه جوړه وي چې د ماشومتوب لومړنۍ زده کړې یا ابتدايي زده کړې په کې شاملې دي.
اسټرالیا
اسټرالیا د ماشومانو د پالنې لوی صنعت لري، خو په ډیری ځایونو کې (په ځانګړې توګه د لویو ښارونو دننه ښارګوټو او کلیوالو سیمو کې) لاسرسی ورته محدود دی او ښايي د انتظار موده تر څو کلونو پورې دوام وکړي. د اسټرالیا حکومت د ماشوم پالنې د لګوښتونو په برخه کې په ډېر سخاوت سره مرستې چمتو کوي. په ۲۰۱۳  ز کال کې د مرکز پر بنسټ د اوونۍ په اوږدو کې د ټولې ورځې د پالنې د لګښت منځنۍ کچه شاوخوا ۳۶۴ اسټرالیايي ډالر و چې دا د ټیټ عاید لرونکو کسانو له وس نه پوره نه وو.
فرانسه
په فرانسه کې د ماشومانو د پالنې سیسټمونه د ماشومانو د پالنې چمتو کوونکو ته چې تر یوې ټاکلې کچې  یې د ماشومانو د پالنې په برخه کې رسمي زده کړې ترلاسه کړې وي خورا ارزښت لري. دوی د ماشومانو د ماشومتوب د دورې لپاره دوه جلا څانګې لري. دا دوه څانګې crèche او école   maternelle په نومونو یادیږي. Crèche د ماشومانو او نوي پر پښو راغلو کوچنيانو لپاره برنامه ده او école maternelle  د ښوونې او روزنې سیسټم برخه ده. دوی دواړه ښوونکي ته اړتیا لري چې د پوهنتون درجه او یا کله ناکله تخصصي درجه ولري.
هند
هند د ماشومانو د پالنې یو عمومي سیسټم لري چې وړیا دی او د دولت له خوا د ماشومانو د بشپړو پرمختیایی خدماتو له لارې چمتو کیږي. دا د ۶ کالو څخه کم عمر لرونکو ماشومانو او د دوی میندو ته خواړه، د ښوونځي څخه مخکې زده کړې، لومړنۍ روغتیایي پاملرنې، واکسین، د امیندوارۍ مخنیوي مشورې، د روغتیا معاینه او راجع خدمتونه وړاندې کوي. د تغذیې موخو لپاره ICDS هره ورځ د ۶ کالو څخه کم عمر لرونکي هر ماشوم ته ۵۰۰ کیلوکالوري (د ۱۲-۱۵ ګرامه پروټین سره) چمتو کوي. د ځوانو انجونو لپاره هره ورځ تر ۵۰۰ کیلو کالوري له ۲۵ ګرامو پروټینونو سره ده.
متحده ایالات
د ټیټ عاید لرونکو کورنیو لپاره د فدرالي ماشوم پالنې مرستو سربیره، په ډیریو ایالتونو کې د ماشومانو پالنه د هغو کورنیو لپاره چې کوچني ماشومان لري، له کور جوړونې او خوړو څخه ترټولو لوی لګښت ګڼل کېږي.
د ماشومانو د پالنې لګښتونه د کلونو په اوږدو کې زیات شوي، او د کورنۍ پر بودیجې یې «ډیر فشار» راوړی، په ځانګړې توګه د هغو کسانو لپاره چې دوه یا ډېر ماشومان لري.
د ماشوم په کور کې
په کور کې، پالنه معمولاً د وینځو (دایو)، یا ملګرو او کورنۍ له خوا ترسره  کیږي. ماشوم په کور دننه څارل کیږي. دا کار د بهرنیو اړیکو له امله د ناروغیو د مخنیوي په پار ترسره کېږي. په کور کې د ماشومانو په شمیر پورې اړه لري، هغه ماشومان چې د کور له پالنې څخه ګټه پورته کوي کولای شي له خپل پالونکي سره په پراخه کچه اړیکې ولري او په پایله کې نږدې اړیکه رامنځته کړي. په کور کې د پالنې لپاره هیڅ جواز یا د شالید ازمیښت ته اړتیا نشته، د مناسب پالونکي په غوره کولو کې د والدینو څارنه اړینه ده، که څه هم یوه کورنۍ چې ډېر ماشومان لري ښايي دا ټاکنه خورا اسانه او ارزانه وګڼي.
غیر انتفاعي پالنځای
«د پام وړ راټولې شوې څېړنې د دې ښکارندويي کوي چې غیر انتفاعي سازمانونه په پراخه کچه ددې غوښتونکي دي چې د ماشومانو د ښې ودې لپاره لوړ کیفیت درلودونکي چاپیریالونه رامنځته کړي». غیر انتفاعي سازمانونه په ډېر احتمال سره زیانمنونکو خلکو ته په بدو شرایطو کې چې څارنه یا اندازه کول یې خورا ستونزمن وي خدمات وړاندې کولای شي.
غیر رسمي پالنه
د ماشومانو غیر رسمي پالنه د ماشوم پالنې یو سیسټم دی چې د کورنۍ او ټولنې له غړو څخه کار اخلي. په دې کې نیکه او انا، خور او ورور، او ماشومان او ګاونډیان شامل دي. دا سیسټم ارزانه دی او ډیری د ماشوم په غیر رسمي پالنې کې له هغو کلتورونو څخه کار اخلي چې د ماشوم د روزنې او زده کړې لپاره ګټور وي.
په پیسو او تولید میشته ټولنو کې (لکه په متحده ایالاتو کې)، د ماشومانو غیر رسمي پالنه په هغو کورنیو کې لیدل کیږي چې کافي بودیجه نه لري، ترڅو خپل ماشومان د ماشوم پالنې په خورا ګران مرکز کې شامله کړي. یوه څیړنه چې د رابرټا ایورسن او ایني ارمسټرانګ له خوا ترسره شوې، دا څرګندوي چې د کار کوونکو والدینو د اوږدو او غیر منظمو کاري ساعتونو له امله، د ټیټ ټولنیز اقتصاد درلودونکې کورنۍ د ماشوم د غیر رسمي پالنې څخه ډیره ګټه پورته کوي.
د ماشوم پالنې انتان
د ماشوم پالنې انتان د ماشوم پالنې په بهیر کې د انتان یا ساري مرض خپریدل دي، په ځانګړې توګه په پالنځي یا ښوونځي کې د ماشومانو ترمنځ د اړیکو له امله رامنځته کېږي. دا هغه وخت پیښیږي کله چې د ماشومانو ګروپونه د ماشوم پالنې چاپیریال کې سره یوځای وي، او یو کس چې په ساري ناروغۍ اخته وي نو ښايي چې  ټول ګروپ کې یې خپور کړي. په عام ډول ساري ناروغیو کې د انفلونزا په څیر ناروغۍ او د کولمو ناروغۍ لکه نس ناستی په هغو ماشومانو کې چې پمپر کاروي ډېرې پېښېږي. په ناروغیو کې کیدای شي د چنجیو، سر سپږې، او د لاس، پښو، خولې ناروغۍ هم شاملې وي. دا څرګنده نه ده چې دا ناروغۍ څنګه خپریږي، خو د لاسونو مینځل د لیږد خطر یو څه کموي او د حفظ الصحې مراعتول هم د انتان یا د مرض سرایت خطر کموي.
د افغانستان د پوهنتونونو لړليک
دا لاندې په افغانستان کې د پوهنتونونو یو لړلیک دی، چې د ولایتوتو په ترتیب اڼل شوي.
چينايي فلسفه
وېشنيزه:چينايي فلسفه
کوه صافي ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د پروان ولسوالۍ
بودايي فلسفه
بودایي فلسفه هغو فلسفي څېړنو او څېړنیزو سیستمونو ته ویل کېږي چې په هند کې د بېلابېلو بودايي مکتبونو تر منځ له «پاري نیروانا» وروسته رامنځته شول او بیا په ټوله آسیا کې خپاره شول. بودايي طریقه فلسفي استدلال او تفکر سره یوځای کوي. بېلابېل بودايي دودونه د خلاصون او نجات لپاره بېلابېلې لارې چارې وړاندې کوي. بودايي متفکرانو په هند او بیا وروسته په ختیځه اسیا کې د دغو لارو چارو په اړه په تحلیلونو کې بېلابېل موضوعات لکه پدیده پېژندنه، اخلاق، کاینات پېژندنه، علم‌پوهنه، منطق او د وخت فلسفه رانغاړلي دي.
لومړنی بودایېزم د تجربي شواهدو پر اساس ولاړ و چې د حسي غړو په واسطه ترلاسه شوی و او داسې ښکاري چې بودا ځينو مشخصو میتافزيکي پوښتنو ته له ځواب ورکولو ډډه کوله، ځکه د نجات لپاره ګټورې نه وې او د لا ډېرو ګومانونو لامل کېدې. په بودايي فلسفه کې یوه ډېره تکرار شوې موضوع مفاهیمو ته عملي بڼه ورکول او له هغه وروسته د بودایي منځنۍ لارې ته بېرته راتګ دی.
د بودايي فلسفې ځینې مشخص ټکي تر ډېره د بېلابېلو بودايي مکتبونو تر منځ د بحث موضوع وه. دغه بحثونه او اختلافات د «ابهیدرما» په لومړني بودایېزم او د مهایانا په سنتونو لکه پراجناپارامیتا، مادهیامکا، د بودا طبعیت او یوګاکارا کې د بېلابېلو مکتبونو د پیدايښت لامل شول.
د بودايي فلسفې تاریخي پړاوونه
اډوارد کونز د هندي بودايي فلسفې وده په درېیو پړاوونو وېشي:
د دغو درېیو پړاوونو بېلابېل اساسات په فلسفه او د بودایېزم د هغو بېلابېلو فرقو په نړۍ‌لید کې چې وروسته را څرګندې شوې، راغلي یا یې ډېره وده کړې ده.
فلسفي تمایل
په هند کې د فلسفې موخه تر ډېره معنوي نجات و. پیټر ډېلر سانتینا په هند کې د مډياماکا د بودايي فلسفې په اړه په خپله څېړنه کې لیکي: "تر هر څه وړاندې باید دې واقعیت ته پام وکړو چې په هند کې فلسفي سیستمونه ډېر کم نظري یا توصیفي وو. د هند نږدې ټولو لویو فلسفي سیستمونو لکه سانکیا، ادوایتاودانتا، مادیماکا او نورو د نجات یا ژغورنې لپاره پر لارو چارو وړاندې کولو تمرکز درلود. دا د دغو سیستمونو په اړه یوه ضمني انګېرنه وه چې که د دوی فلسفه په ښه ډول درک شي، ښايي بې قید و شرطه، بې کړاوه او بې محدودیته پاک حالت رامنځته شي. که دغه واقعیت ته پام ونه‌شي، لکه څرنګه چې ډېری مهال خالص توصیفي فلسفي کار ته د پام لپاره د لوېديځ رسمي فلسفې ته د تمایل په پایله کې داسې پېښېږي، د هندي او بودايي فلسفې رښتینی اهمیت به له پامه وغورځل شي."د هندي بودايي فیلسوفانو لپاره د بودا لارښوونې د دې لپاره نه وې چې یوازې ایمان پرې راوړل شي، بلکې باید د نړۍ په منطقي تحلیلونو (پرامانا) سره ومنل شي. په لومړنيو بودايي متنونو کې راغلي چې هر شخص د بودا د لارښوونو په اړه له تفکر وروسته د هغه پیروي کوي او همدا راز زده‌کوونکی باید د نورو لارښوونو په زده‌کړه کې هم «څېړنه» او «دقت» ولري. همدا راز بودا له خپلو پیروانو تمه لرله چې د یوه لارښود په توګه ده ته په انتقادي طریقه ور نږدې شي او کړنې او خبرې یې وڅاري، لکه څرنګه چې په ویماساکا سوتا کې ویل شوي.
بودا
په دې اړه علمي نظریات مختلف دي چې ایا په‌خپله بودا هم په فلسفي څېړنو کې ښکېل و که نه. بودا (تر میلاد وړاندې پنځمه پېړۍ) یو هندي شمالي سرامانا (سرګردانه زاهد) و چې لارښوونې یې په پالي نیکایاها او اګاماها او همدا راز په ځینو نورو لیکلو ټولګو کې شته او ساتل شوې دي (چې په ټول کې د لومړنیو بوايي متنونو په توګه پېژندل کېږي). د دغو متونو نېټه معلومول ګران کار دی او په دې اړه هم نظرونه بېلابېل دي چې د دغو مطالبو څومره اندازه یوازې یوه مذهبي بنسټګر ته ور ګرځي. په داسې حال کې چې د بودا د لارښوونو تمرکز د نیروانا د «خیر» تر ټولو لوړې مرتبې ته پر رسېدو دی، خو بیا هم د انسان د کړاو د سرچینې، د شخصي ماهیت او هویت او د نړۍ په اړه د پوهې ترلاسه کولو د پروسې تحلیل هم لري.
منځنۍ لار
بودا خپلې لارښوونې د (منځنۍ لارې) په نامه ونومولې. د (ډماکاکاپاواټانا سوټا) په نامه متن کې دغه نوم د دې لپاره کارول شوی چې ګواکي د ده لارښوونې د زهد د سخت‌دریځیو او بدني بندیزونو (لکه د جین او نورو زاهدو ډلو پيروان چې کوي) او د نفساني لذتونو تر منځ د یوې منځنۍ لارې لارښوونه کوي. د بودا د وخت ډېری سرامنیاینو [هغه کسان وو چې د نجات لپاره یې سخت‌دریځي کارونه کول] پر بدني بندیزونو ډېر ټینګار کاوه او له بدن څخه د ذهن د خلاصون لپاره یې د روژې نیولو په څېر عملونه کول. سره له دې بودا پر دې پوهېده چې ذهن مجسم دی او د یوه لامل له مخې له بدن سره تړلی دی، له همدې امله خوارځواکي بدن نه پرېږدي چې ذهن وروزل شي او وده وکړي. له دې امله د بودایېزم اصلي مسئله عیش او نېستي نه دي، بلکې د دې پرځای شرایطو ته د انسان ځواب دی.
هندي مهیانا فلسفه
تر میلاد وړاندې له شاوخوا لومړۍ پېړۍ راهیسې د مهایانا  په نوم نوی متني سنت یا دود د هند په بودايي تفکر کې پیل شو چې ورو ورو یې د هند پر بودايي فلسفه تسلط پیدا کړ. بودايي فلسفې د لویو خانقاوو- پوهنتونونو لکه نالاندا او ویکراماسیلا په ودانیو کې، چې د هند په شمال کې پر ښوونیزو مرکزونو بدلې شوې، وده وکړه. د مهایانا فیلسوفانو د ابهیدرما د فلسفې پروژو ته دوام ورکړ او په ورته وخت کې یې د هغو پر نقد او څېړنه پیل وکړ او نوي مفاهیم او نظریات یې را وایستل. مهایانا د حقیقت عملي مفهوم ته ژمن و. مهایانا همدا راز د بودیساتوا هغه ارمان پراخ کړ چې په هغو کې د ټولو ژوندیو موجوداتو لپاره د مهربانۍ نظر موجود و. بودیساتوا هغه څوک دی چې غوښتل یې په سامسارا کې پاتې شي تر څو ټولو هغو موجوداتو ته ګټه ورسوي چې کړېږي.
د مهایانا په لویو فلسفي مکتبونو او دودونو کې پراجناپارامیتا، مادهیاماکا، تاتاګاتاګاربا، د دیګناګا د علم پوهنې مکتب، یوګاکارا، هوایان، تیانتای او د چان/زین مکتبونه شامل دي.
علي مرغیناني
دعــــلامــه مـــرغـینانـي "صــاحـب الــهـدایـــة" دعلامه مرغیناني اصلي نوم علي اوکنیة یې ابوالحسن اولقب یې برهان الدین دی، دپلارنوم یې ابوبکر اودنیکه نوم یې عبدالجلیل دی ، دحضرت ابوبکر الصدیق رضی الله تعالی عنه له اولادي څخه ګڼل کیږي ، اودمرغینان چې دفرغانه یوه سیمه ده اوسیدونکی ؤ. علامه مرغیناني رحمه الله په کال ۵۱۱ هجري کې درجب په اتمه نیټه ددوشنبي په ورځ زیږیدلی ، اوهم هلته یې وده کړي.
خپله مصنف دهدایې په هکله داسي لیکي
ماغوښتل په فقه کې یومختصر مګر جامع کتاب ولیکم ، اتفاقا زمالاس ته امام قدوري رحمه الله مختصرالقدوري راغی ، چې داپخپله یو عمده اوجامع کتاب ده ، له بلي خواچې مادجامع الصغیراهتمام اودهغه یادښت په خلګو کې ولید نومي له دواړو څخه دمسائلو انتخاب وکړ، اودبدایة المبتدي په نامه مي کتاب ولیکل ، اودا ایراده مي هم درلوده که لوی خدای جل جلاله توفیق راسره مل ؤ زه به دهغه یوه شرحه هم لیکم ، چې نوم به یې کفایة المنتهی وي. دمفتاح السعادة مصنف لیکي چې علامه مرغیناني دبدایة المبتدي یوه مفصله شرحه ولیکله چې په اتیا (۸۰)ټوکه کې وه اوبیایې دهغي شرحي اختصاروکړ اودهغي نوم یې هدایه کيښود چې داپه څلورو ضخیمو ټوکو نو کې ده.
رحلت اووفات
علامه مرغیناني رحمه الله په کال ۵۹۳ هجري کې دذوالحجة په ۱۴ لسمه دسه شنبي په ورځ له دي فاني نړۍ سترګي پټي کړي اوله ده څخه درې زامن ، علامه عمادالدین ، علامه نظام الدین عمر ، علامه جمال الدین محمدچې درې واړه دوخت سترعلماء ؤ پاته شول ،
دا هم وگورئ
جلال الدین سیوطي
امام بدر الدین عیني
امام قرطبي
شېخ علي ولسوالۍ
شیخ علي ولسوالۍ د افغانستان د پروان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۲،۸۳۱ وگړو ته رسېږي.
کعبه
کعبه په مسجد الحرام کې دننه يوه څلور گوټې ودانۍ ده کومه چې د ټولې نړۍ د مسلمانانو قبله ده۔مسلمانان د مانځه پر وخت دې ودانۍ اړخ ته مخ کوي۔
سلېمان لايق
سلېمان لايق (د ۱۳۰۹ لمريز کال د تلې ۲۲، پکتيکا ولايت، ښرنه - د ۱۳۹۹ ل کال د زمري ۱۰، جرمني = د ۱۹۳۰ ز کال د اکتوبر ۱۲- د ۲۰۲۰ ز کال د جولای ۳۱) (په انگرېزي: Sulaiman Layeq) د افغانستان يو اوڅار پښتو او پارسی ژبی لیکوال، شاعر او سیاستوال وو.
زده کړې
لايق په ۱۳۱۹ لمريز کال کې چې عمر يې د ښوونځي د شمول تر نورمه اوښتی و، د حبيبيې لېسې دوهم ټولگي ته ومنل شو. چې بيا له همدې ټولگي څخه د زده کړې تر پايه د يوه ممتاز او بې سياله زده کوونکي په ډول پرمخ لاړ. له بده مرغه ده د حبيبيې لېسه د کورنيو ستونځو له کبله په پينځم ټولگي کې پرېښوده او دوه کاله وروسته يې د لمړنۍ دورې د دوو قضاکړيو ټولگيو آزموينه تېره کړه او به ۱۳۲۶ کې د پغمان د شرعيه علومو په مدرسه کې شامل شو. هلته يې هم ډېر ژر نوم پېدا کړ او د مدرسې په زده کوونکو کې ممتازه څېره شو.
په ۱۳۳۱ لمريز کې چې لايق د مدرسې وروستنی ټولگی پای ته رساوه، د مدرسې زده کوونکو د ادارې د ځينو زياتيو په وجه د لايق په مشرتابه په اعتصاب او مارشونو لاس پورې کړ. په دې پايله کې لايق د خپلو ټولو تحصيلي، اخلاقي او دسپليني ښېگڼو سره سره په وحشيانه توگه مجازات شو او د وهلو ټکولو او تحقير نه ور پورته د څو نورو زده کوونکو سره يوځای له مدرسې اخراج او د کابل له ښاره په شړنه محکوم شو. خو د لايق پلار چې يو پخوانی د استعمار ضد جنگيالی وو، د لايق او دده د ملگرو ملاتړ ته ېې راودانگل او د پوهنې وزارت يې دې ته قانع کړ چې اخراج شوي طالبان بیا په مدرسه کې ومني.
دندې
ښاغلې لایق په کمونسټي پیر کې د افغانستان په سياسي چارو کې د اقوام او قبايلو د چارو وزیر ؤ.ښاغلې لایق په کمونسټي رژیمونو کې د افغانستان په سياسي چارو کې د اقوام او قبايلو د چارو وزیر ؤ. ښاغلي لايق د سياسي کارونو سره سره د پښتو او دري ژبو په ادبياتو کې هم لاس وهلی نو په دې توگه دی نه يواځې د افغانستان په سياسي چارو کې ښکلېل ؤ بلکې د افغانستان په ادب کې ېې هم ځان آزمويلی او د ښه محافظه کارۍ شعرونه ېې ويلي. پر ۱۳۷۱ لمريز کال چې کله د هېوادمشر ډاکتر نجيب الله واکمني پای ته ورسېده او په هېواد کې جهادي تمظیمونه واکمن شول، لايق لومړی د څمکنیو سیمې او بیا له هغه ځايه د مشهور سیاستوال عبدلولي خان دېرې ته لاړ. هلته یې له عبدلولي خان نه د څه مودې لپاره پنا وغوښته، ولي خان له پاکستاني حکومت څخه له ده سره د نه غرض غوښتنه وکړه او پاکستان شرط کېښود، چې لایق به نه سیاست کوي، نه به نورو پاروونکو ربړو سره کار لري، یوازې به ژوند کوي او غلی به وي.
کله چې له مجبورې ورځې کوزې پښتونخوا ته کډوال شو نو شاعر لايق هلته يوه نامتو بوللـه (قصيده) وليکله چې د دغې بوللې سربيت دا دی:
یو باتور ملت غرقیږي، یو مضبوط وطن نړیږي
سلېمان لایق یو نیم کال د عبدالولي خان په دېره کې وو، تر هغې وروسته اروپا ته ولاړ او په جرمني هېواد کې مېشت شو.
مړينه
ډک جام به یتیم شي، لب ‌شکرې به شي پاتې
د افغانستان دغه ستر ادبي شخصيت د ۲۰۱۹ ز کال د سپتمبر پر ۵ نېټه  د کابل ښار په ششدرک کې د هېواد د دښمنانو له لوري په یوه ځانمرگې چاودنه کې د ټپې کېدو په يايله کې د ۱۳۹۹ لمريز کال د زمري پر ۱۰ د ادینې (جمعې) پر ورځ او د لوی اختر پر لومړۍ ورځ (د ۲۰۲۰ زېږدي کال د جولای مياشتې پر ۳۱)، له دې نړی څخه سترگې پټې کړې.