cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د امريکا د مدني ازاديو اتحاديه
ټولکتنه
تر ۱۹۶۴ز کال پورې يې د غړيو شمېر ۸۰،۰۰۰ ته لوړ شو او ACLU په داسې هلو ځلو کې برخه واخسته، څو مدني ازادۍ پراخې کړي. په ۱۹۶۰ز لسيزه کې، ACLU د خپلو لسيزو اوږدو هڅو ته دوام ورکړ، څو له دولت څخه د کليسا جلا کول په عمل کې راولي. د ويتنام د جګړې پر مهال يې د جګړې ضد ګڼو فعالينو څخه دفاع وکړه. ACLU د مارينډا په قضیه کې ښکېل و، کوم چې د څېړنو پر مهال د پوليسو چلند ته خپله توجه اړولې وه، همدا راز د نيويارک ټايزم په قضيه کې،  کومې چې د حکومتي فعاليتونو په اړه د ورځپاڼو د خبريالانو لپاره نوي خونديتوبونه منځ ته راوړل. په ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ز لسيزه کې، ACLU په نويو حقوقي سيمو کې قدم کېښود چې په هغې کې د همجنسبازانو، زده کونکو، بنديانو او بې وزلو حقوق شامل و. په يوويشتمه پېړۍ کې، ACLU په عامه ښوونځيو کې د تخليقيت د تدريس سره مقابله وکړه او د تروريزم ضد قوانينو ځينې مادې يې په دې دليل وننګولې چې ګوندې د محرميت او مدني ازادۍ څخه سرغړونه ده. د ۲۰۱۶ز کال د ولسمشرۍ له ټولټاکنو وروسته د دې لپاره د بسپنې راټولولو او غړيتوب کې زياتوالی راغلو او د ACLU اوسنی غړيتوب له يو اعشاريه دوه میليونه څخه لوړ دی.
لیډرشیپ
يو رئيس او يو اجرائيوي مدير د ACLU مشري کوي، په ۲۰۲۱ز کال کې په ترتيب سره ډيبورا اين ارچر او انتوني په دې دندو کار کوي. رئيس د ACLU د مديره پلاوي د مشر په توګه دنده پر مخ وړي، د بسپنې راټولولو مشري کوي او د تګلارو د جوړولو لپاره اسانتيا برابروي. اجرائوي مدير د سازمان د هرې ورځې د چارې اداره کوي. مديره پلاوي له اتيا کسانو څخه جوړ دی چې په دې کې د هر منسلک هېواد استازي او تر څنګ يې په پراخه کې پلاوي شامل دي. د دې سازمان مرکزي دفتر د نيويارک ښار په ښکته منهاتن کې په ۱۲۵ براډ کوڅه، په يوې څلوېښت پوړيزه ودانۍ کې موقعيت لري.
د ACLU رهبري د تل لپاره د تګلارو د پرېکړو سره موافقه نه وي؛ د ACLU د مشرتابه تر منځ اختلافات کله کله په سترو بحثونو بدل شي. په ۱۹۳۷ز کال کې، په دې اړوند يو داخلي بحث پيل شو چې ايا د هينري فورډ د اتحادیې د مخالف ادبياتو د وېش له حق څخه ملاتړ وشي که نه. په ۱۹۳۹ز کال کې، په دې اړوند تاوده بحثونه وشول چې ايا د ACLU د رهبرۍ په مقام کې د کمونستانو خدمت منع کړای شي که نه. د ۱۹۵۰ز لسيزې په لومړيو او د سړې جګړې د ميک کارتيزم پر مهال، دا پلاوی د دې موضوع پر سره ووېشل شو چې ايا له کمونستانو دفاع وشي که نه. په ۱۹۶۸ز کال کې، په دې اړه درزونه پيدا شول چې ايا د بينجامين سپارک د جګړې ضد فعاليتونو استازولي وشي که نه. په ۱۹۷۳ز کال کې، په داسې حال کې چې د واټرګيټ رسوايي روانه وه، په لومړي سر کې رهبري په دې سره ووېشل شوه چې ايا د ولسمشر نيکسن د استيضاح غوښتنه او له دندې څخه د هغه د لرې کېدو غوښتنه وشي که نه. په ۲۰۰۵ز کال کې، يو داخلي ټکر منځ ته راغلو، په دې اړوند چې د داخلي لانجو د خپرېدو د مخنيوي لپاره د ACLU په کار کوونکو يو ګيګ قانون (gag rule) عملي شي که نه.
بوديجه
د ۲۰۱۴ز کال د مارچ د مياشتې په ۳۱ نېټه د کال په پيل کې، ACLU او ACLU بنسټ په شريکه سره له ملاتړ او مالياتو څخه ۱۰۰.۴ ميلیونه امريکايي ډالره عايد درلود، د مرستو له لارې (۵۰.۰٪)، د غړيتوب د بسپنو له لارې (۲۵.۴٪)، د حقوقي خدماتو بسپنې (۷.۶٪)، وصيتونو له لارې (۱۶.۲٪) او د مالياتو له لارې (۰.۹٪). د حق العضويت پيسې د بسپنې په توګه شمېرل کېږي؛ غړي يې هغه مبلغ ټاکي چې دوی يې په کلني ډول تاديه کوي چې په منځنۍ کچه يې د يو کال پر سر د يو غړي له خوا د اټکل تر مخې پنځوس ډالر وي. د ۲۰۱۴ز کال د مارچ مياشتې په ۳۱ نېټه ختمېدونکي کال کې، د ACLU او د ACLU بنسټ په شريکه سره لګښتونه ۱۳۳.۴ ميليونه امريکايي ډالره و، په پروګرامونو (۸۶.۲٪) لګښت شوی، په اداره (۷.۴٪) او په بسپنو راټولولو (۸.۲٪) لګښت شوی و. (د پانګونې له لارې د عايد په څېر سرچينو څخه، د +$۳۰.۹ ميلیونه په سوچه شتمنيو کې د نورو بدلونونو په نظر کې نيولو څخه وروسته، د سازمان په سوچه شنميو کې $۲.۱ ميلیونه ټوليز کمښت راغلو). د ۲۰۱۱ څخه تر ۲۰۱۴ز کال پورې موده کې د ACLU بنسټ په منځني ډول د شریکې بوديجې نږدې اويا سلنه او ACLU د نږدې دېرش سلنه د ځان لپاره ځانګړې کړې ده.
مېرمن تورپېكۍ
مېرمن تورپېكۍ يوه توريالۍ پښتنه وه چې تقريباً څلرويشت كاله دمخه د كندهار دكدني په يوه كلي كي وېش ته نژدې او سېدله. دا مېرمن په خټه نورزی وه، چې د ريدي خان يوه زلمي نجل وه. دې مېرمني د هغه كال په غزا كي چې پښتنو د خپل استقلال د گټې دپاره سرونه پر ميدان ايښي وه د خپل زلمي مېړه سره برخه اخيستې ده او د زلمي مين سره يې يو ځاى خپل سر تر وطن قربان كړى دى، چې د دواړو مزار اوس په سپين بولدك كي سته. د دې مېرمني د توري كيسه د طلوع افغان د 14 كال په لمړۍ شماره كي ښاغلي عبدالحي خان حبيبي ډېره خوږه او جذابه ليكلې ده، چې زه دلته يوازي د دې مېرمني اشعار چې د فداكارۍ پر ميدان يې له پاك زړه څخه را وتلي دي د نمونې په توگه رانقل كوم د توري له كيسې سره كه څوك مينه لري د طلوع افغان پورتنۍ شمارې ته دي رجوع وكړي.
(1)
د دې مېرمني اشعار:
ريدى خان زلمى د پلار له جوشه او پښتونوالي ډكه وينا اروي، د جنگ تيارى كوي له مور او پلار څخه رخصت غواړي او تورپېكۍ ته وايي: "زما گراني تا هم پر خداى(ج) سپارم!
زه ځم د پښتونوالي ننگ پرځاى كوم!"
پر سپين ميدان به درسره يم
زه پښتنه له توري نه ترپلم مينه!
(2) تورپېكۍ د خپل گران او زلمي مين سره څنگ پر څنگ د فداكارۍ ميدان ته ځي، هلته چې د خپل مين مېړانه ويني د واده په نكريزو سور لاس پورته كوي او وايي:
تر دې تېرې توري دي جار سم
د غليم ويني بهوه گرانه مينه!
په وينو رنگ توره دي راوړه
راسه په سرو شونډو بې زه در پاكه كمه
(3) تر ډېر جنگ وروسته له ليري يوه گولۍ راځي، د ريدي خان پر زړه نښلي په سرو وينو كي رنگ لويږي، روح يې جنت ته ځي، شهيد كېږي. تورپېكۍ زموږ توريالۍ پښتنه يوازي پاتيږي، دا چې خپل گران مين په وينو كي لژند ويني، له حزين زړه څخه داسي فرياد را باسي: جانان مي سر پر وطن كښېښود په تار د زلفو به كفن ورته گنډمه
تر دې نارې وروسته توره كش كوي، لكه زمرۍ په غليم ورگډېږي، ډېر سره ژوبلوي، په پاى كي سخت پر هار اخلي، سرې ويني يې سپين باړخوگان رنگينوي، ته به وايې له جنته ملكي د دې د زينت دپاره سره خالونه راوړه. راځي ځان تر خپل مين پوري را رسوي، پر لويږي او روح يې جنت ته ځي. بله ورځ چې شهيدان ښخيږي، دا دوه دلباختگان چې د واده كالي يې لا اغوستي وه، يو ځاى سره ښخ او په ابدي خوب بيدېږي.
وېشنيزه:پښتنې شاعرانې وېشنيزه:کندهاریان وېشنيزه:نوميالۍ پښتنې
واليبال
واليبال يوه بله سپورتي لوبه ده چې د توپ په مرسته ترسره کېږي.
وېشنيزه:لوبې
زين العابدين پردېس
زين العابدين ( پرد ېس ) د حاجي سعدالدين ( خوږياڼي ) ځوى په ( ۱۳۰۷) لمريز كال كې د د ننګرهار ولايت د چپرهار ولسوالۍ د ماڼو د كمانګرو د كلي په يوه روحاني كورنۍ كې وزېږېد او په ( ۱۳۱۵ ) كال كې له خپلې كورنۍ سره د كندز ولايت چاردرې ته راغى، خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده كړې يې د دغې ولسوالۍ د جميعت لېسه كې بشپړې كړې او ثانوي زده كړې يې د كرهنې برخه كې بغلان ولايت كې چې هغه مهال د قطغن مركز و سر ته ورسولې او دېرش كاله يې بيا په نوموړې څانګه كې د هېواد په بېلابېلو سيمو كې دندې ترسره كړې.
نوموړي له شعر او ادب سره بې كچې مينه درلوده او د خپل ژوند بهير كې يې په سلهاو ملي رياليستيكي او ولسي شعرونه وويل، له بده مرغه د دغه شعرونو ډېره برخه د وخت د طوفانونو په څپو كې لاهو شوه، خو له نېكه مرغه د ده كورنۍ په دې وتوانېده چې د ارواښاد پردېس ځينې خواره واره اشعار راټول او د چاپ په ګاڼه سينګار كړي. د پردېس لومړنۍ شعري ټولګه ( ولسي هېنداره ) په كال ۱۳۸۹ كې د ۳۴۲ پاڼو په لرلو سره خپره شوه او بله شعري ټولګه يې د ( ولسي هېندارې دويم ټوک ) تر نامه لاندې په (۱۳۹۰ ) کال کې چاپ شوه.
د پردېس صيب ټوله شاعري پر ولسي واقيعتونو باندې ولاړه شاعري ده او د ده په کلام کې رياليزم يا واقيعت ګرايي له ورايه برېـښي، هر کله چې يې کومې ولسي نادودې او د وخت د چارواکو ناروا کړنې د خپلو خلکو پر وړانـدې ليدلي او يا اوريدلي دي نو پر وړاندې يې درېدلى دى او له دغـه حالاتو نه يې نور اولس د شعر په ژبه خبر کړى دى چې څو وارې د همداسې صفا وينا او انتقادي شعرونو له امله د زمان او مکان چارواکو او زورورو لخوا نه بندي او وګواښل شو خو هغه له خپل ملي هوډ نه په څنګ نه شو.
زين العابدين پردېس د هغه مهال يو له لومړنيو شاعرانو څخه وو چې د خپل ادبي بانډار له نورو ملګرو سره يې په ډېرو شمالي ولايتونو کې لکه : کندز، بغلان ، سمنګان، بدخـشان او ځيـنو نورو سـيمو کې د يو ادبې بهير بڼسټ کېښود، موږ همدا او دده نور ملګري لکه: مرحوم سيد عبدالقيوم (عسکر)، ارواښاد کشمير(خروټ) ارواښاد حاجي وزير احمد (حسين خيل)، ارواښاد زمرى (حسن)، ارواښاد محمداسماعيل ( ملزم )، ارواښاد ډاکټر طلا محمد (خادم )، ارواښاد نظرمحمد (کامياب)، ارواښاد اسدالله (جميلي) ارواښاد عصمت الله (شرقي)، ارواښاد محمد صديق (پـسرلى) او ځيـنې نـور… په دغه سيمو کې د پښتو او د دري ادب د معاصرې دورې سـرلاري بللى شوو.
ولسي هنداره – لومړی ټوک
همدوى ول چې د وخت په هرې تودې موضوع او تازه پېښو باندې يې غونډې او مشاعرې جوړې کړې او د ولس غوښتنې يې پکې منعکس کړې، همدا کسان وه چې په شمال کې يې د هغه وخت ځينې چاپي خپرونې لکه: سپين زر جريده، د سپين زر بولتن، اتحاد جريده او د بدخشان تر نامه لاندې خپرونې يې پخپلو علمي او ادبي ليکنو او شعرونو ښکلې او غښتلې کړې، هـمدغه راز يې د هېواد د نورو سيمو شاعران او اديبان خپلو مشاعرو ته را وو بلل او دوى هم د نارنج ګل تر دوديزې مشاعرې ورورسېدل، چې پدې توګه يې د هېواد له نورو اديبانو سره هم ادبي اوعلمي اړيکې ټينګې شوې.
د شهيد زين العابدين پردېس د ګډ ژوند ثمره ۸ زامن او ۵ لوڼې دي، چې څلور زامن يې د انقلاب په څپو کې د دين او هېواد په لاره کې قرباني شول.
د شهيد پردېس اولادونو وشو کولی چې د نوموړي پاتې او خواره واره اثار راټول کړي، چې تر دې دمه يې دوه شعري ټولګې د چاپ ګانه سينګار شوي.
همدارنګه د شهيد پردېس اولادنو او ځينو با احساسه فرهنګپالو لخوا په کال ۱۳۸۹ کې د پردېس کلتوري او ادبي ټولنېتر عنوان لاندې په کندز کې د يو ادبي بهير د بنسټ کېښودل شوه چې تر دې دمه د ادب او فرهنګ په برخه کې په کندز کې د نورو فرهنګي ټولنو ترڅتګ د پام کارونه کړي دي.
۱- ولسي هېنداره، لومړی ټوک (اشعار)
۲- ولسي هېنداره، دويم ټوک (اشعار)
محمد اسلم رشيدي
بینین
د بینین ولسمشریزه (بینین هیواد) په فرانسوي République du Bénin) په لویديځه افريقا کې يو هېواد دی چې پخوا د (داهومې) يا داهومانيا په نامه هم يادېده. د دې افريقايي هېواد سهېلي پوله د بورکينا فاسو او نايجېر سره، ختيځ کې د نايجېريا سره، په لوېديځ کې د توګو سره او په سوېل کې يې سمندر سره يو وړوکی ساحل سره ګډېږي.
د بینین هیواد کابو ۴۰ سلنه وګړي د فون قوم اړوند دی نور له نورو مختلفو قومونو څخه دي. کوتونو د بینین هیواد لوی او بندری ښار دی.
بنېن /bɛˈniːn/ (اورېدل  ) بېن ـ یین، /bɪˈniːn/ بېناین په فرانسوي: Bénin [benɛ̃]، په رسمي ډول د بنېن جمهوریت (په فرانسوي: République du Bénin) او پخوا د ډاهومي په نوم یادېده، د افریقا په لویدیځ کې پروت هېواد دی چې له لویدیځ څخه له توګو، له ختيځ څخه له نایجیریا، له شمال لویدیځ څخه له بورکینافاسو او له شمال ختیځ څخه له نایجریا سره ګاونډی دی. ډېری نفوس یې د بنېن خلیج پر کوچنۍ سویلي کرښه او د اطلس سمندر د ګرم‌والي په تر ټولو شمالي برخه کې د ګینې خلیج په یوه برخه کې مېشت دی. د بنېن مساحت ۱۱۴۷۶۳ کیلو متره مربع (۴۴۳۱۰ مایل) دی او ټول نفوس يې په ۲۰۱۸ ز کال  کې نږدې ۱۱.۴۹ میلیونه کسان اټکل شوی و. بنېن استوایي هېواد دی چې په شدید ډول پر کرنه ولاړ دی او د نباتي غوړیو او پنبې لوی صادروونکی هېواد دی. معیشتي کرنې د کار او عاید تر لاسه کولو د پام وړ زمینه مساعده کړې.
د بنېن رسمي ژبه فرانسوي ده، د بارېبا، فون، یوروبا او دينډي په څېر په څو دودیزو ژبو هم په کې خبرې کېږي. په بنېن کې تر ټولو لویه مذهبي ډله رومي کاتولیک ده، چې د اسلام، وودن (چې له هېواد څخه بهر معمولاً د وودو په نوم پېژندل کېږي) او پروتستانیزم تر نږدې څار لاندې دی. بنېن د ملګرو ملتونو، اسلامي همکاریو سازمان، د سویلي انتلاتیک سیمې د سولې او همکارۍ ، لافراکفوني، د ساحلي او صحرایي هېوادونو ټولنې، د افریقا د تېلو تولیدوونکواتحادیې او د نایجیر حوزې غړی دی.
له ۱۷مې پېړی څخه تر ۱۹مې پېړۍ پورې په دې سیمه کې اصلي سیاسي بنسټونه د ډاهومي پاچاهي د پروتو-نوو په ښاري - ایالت او په شمال کې د بېلابېلو ملتونو پراخه سیمه وه. دا سیمه د ۱۷ مې پېړۍ په لومړیو کې د هغو کسانو له امله چې په اطلس سمندر کې د غلامانو د سوداګرۍ پر مهال پر نوې نړۍ خرڅېدل او قاچاق کېدل د غلامانو د ساحل په نوم یادېده. د غلامۍ تر لغوې وروسته فرانسې په دې خاوره واک وموند او نوم یې پر ډاهومي بدل کړ. ډاهومي په ۱۹۶۰ ز کال  کې له فرانسې څخه بشپړه خپلواکي ترلاسه کړه. د خپلواک دولت تاریخ له هغه مهال راهیسې د ډېرو دیموکراتیکو دولتونو، پوځي کودتاوو او پوځي حکومتونو له لوړو ژورو سره مخ و. د ۱۹۷۰ او ۱۹۹۰ کلونو تر منځ یو مارکیسیستي - لینینستي دولت د بنېن د  خلکو جمهوریت په نوم شته و. چې په ۱۹۹۱ ز کال  کې يې د بنېن اوسنی څو ګوندي دولت ځای ناستی شو.
رېښه
د ۱۹۶۰ ز کال  د اګست په لومړۍ د فرانسې د استعمار پر مهال او تر خپلواکۍ ورورسته دا هېواد ډاهومي ونومول شو او تر هغه وروسته د ډاهومي پاچاهي شو. د ۱۹۷۵ ز کال  د نوامبر په ۳۰ تر یوې مارکسیست-لینینست کودتا وروسته یې بیا نوم په بنېن بدل شو. د بنېن خلیج د بنېن هېواد پولې جوړوي. د یاد خلیج نوم د بنېن له پاچاهۍ څخه اخیستل شوی چې په نننۍ نایجیریا کې پروت دی.
تر استعمار مخکې دوره
اوسنی د بنېن هېواد د درېیو سیمو ترکیب دی چې د فرانسې تر استعماري کنترول مخکې د بېلابېلو سیاسي سیستمونو او قومیتونه لرونکی و. له ۱۷۰۰ ز کال  څخه مخکې د ساحل په دوام څو مهم ایالتي - ښارونه (تر ډېره د اجا قومي ډله، خو همدارنګه یوروبا او ګبه خلک هم په کې شامل وو) او په هېواد کې دننه د قبیلوي سیمې یوه کتله (چې له باریبا، ماهي، ګډوي او کابي خلک په کې شامل وو) شته وه. د اویو امپراتوري چې لومړی د مدرن بنین په ختیځ کې پرته وه او په سیمه کې په لویه کچه مهم  پوځي ځواک و. یاد هېواد په پرلپسې ډول بریدونه تر سره کول او له ساحلي پاچاهیو او قبیله یی سیمو یې باج/جزیه اخیسته. د ۱۶مې او ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې وضعیت بدلون وکړ ځکه د ډاهومي پاچاهي چې تر ډېره د فون له خلکو څخه جوړه وه د ابومي په لوړه سطحه کې رامنځته شوه او د ساحل په اوږدو کې يې د سیمو په فتحه کولو پیل وکړ. په ۱۷۲۷ ز کال  کې د ډاهومي پاچا، پاچا اګاجا د الاډا او ویدا ساحلي ښارونه فتحه کړل. خو د اویو د امپراتورۍ باج ورکوونکی و او مستقیماً یې د اویوو پر متحد هېواد، د پورتو - نوو ایالتي ښار برید ونه کړ. د ډاهومي پاچاهۍ ظهور، د پاچاهۍ او پورتونوو ښار تر منځ سیالۍ او په شمالي سیمه کې د قبیله‌يي سیاستونو دوام د استعمار تر دورې او تر استعمار وروسته دورې دوام وکړ.
د ډاهومي پاچهي د خپل کلتور او دودونو لپاره پېژندل شوې وه. تنکي ځوانان به له لویو سرتېرو سره شاګردان کېدل او د پوځ د سرتېرۍ عمر ته تر رسېدو یې د پاچهۍ اداب او پوځي دودونه زده کول. ډاهومي همدارنګه د اهوسي په نوم یعنې د پاچاهانو مېرمنې یا په فونګه ژبه مینو چې"زموږ میندې " په معنا و د ښځو  د ممتاز  قشر د پوځ له لرلو سره هم مشهور و او ډېری اروپایانو به د ډاهومي امازونونو په نوم پېژندلې. ډاهومیانو پر نظامي لاسته راوړنو دا ټينګار او تیاری د اروپایي ناظرانو او د ۱۹مې پېړۍ له کاشفانو لکه سېر ریچارډ بېرټون چې مستعار نوم یې بلکې سپارټ و څخه ترلاسه کړل.
ډاهومي د ووډو دین زېږن ځای و چې د ۱۹۹۶ ز کال  د جنوري له ۱۰ نېټې راهیسې د بنېن د رسمي ملي دین په توګه له ملي رخصتۍ سره د Fête du Vodoun په نوم نمانځل کېږي چې د دې ملت دودیز مذهبي او د هغه د کلتور معنوي میراث ښيي.
د پرتګال لومړنۍ سوداګري
د ډاهومي پاچاهانو خپل جنګي بندیان د اتلانتیک هاخوا غلامۍ ته وپلورل. هغوی همدارنګه د کلني دود د مراسمو په نوم د جنګي اسیرانو د وژلو دود درلود. نږدې په ۱۷۵۰ ز کال  کې د ډاهومي پاچا د غلامانو پر اروپايي سوداګرو د افریقايي بندیانو د خرڅولو له لارې په ز کال  کې ۲۵۰۰۰۰ پونډه عاید ترلاسه کاوه.
که څه هم ډاهويي مشرانو په لومړیو کې د غلامانو د سوداګرۍ پر وړاندې مقاومت وکړ، خو نږدې ۳۰۰ ز کال ه یې په ډاهومي سیمه کې بازار تود و چې په ۱۴۷۲ ز کال  کې له پرتګالي سوداګرو سره د یو سوداګریز قرارداد له مخې پيل شو. دا سیمه د غلامانو د تود بازار له امله د «د غلامانو د ساحل په نوم ونومول شوه». د محکمې هغه پروتوکلونه چې د پاچاهۍ په بېلابېلو جګړو کې د ځينو جنګي بندیانو د سر پرې کولو غوښتونکي وو له دغې سیمې څخه يې د صادر شویو غلامانو شمېر راټيټ کړ. دا شمېره په ۱۷۸۰ لسیزه کې له ۱۰۲۰۰۰ کسانو څخه په ۱۸۶۰ لسیزه کې ۲۴۰۰۰ ته ورسېد. دا کموالی څه نا څه په ۱۸۰۷ ز کال  کې د غلامانو د سوداګرۍ د قانون له امله و چې بریتانیا لومړی په ۱۸۰۸ ز کال  کې په اطلس سمندر کې او وروسته په نورو هېوادونو کې منعه کړه. دغه کموالي تر ۱۸۸۵ ز کال  پورې دوام وکړ، هغه مهال چې د غلامانو وروستۍ بېړۍ په سویلي امریکا کې د برازیل په موخه د مدرن بنېن جمهوریت له ساحل څخه حرکت وکړ، لا یې غلامي نه وه لغوه کړې. د پلازمېنې پروټو-نوو ريښه پرتګالي ده چې د «نوي بندر په معنا» ده چې اصلاً یې د غلامانو د سوداګرۍ لپاره پراختیا موندلې وه.
ایداري وېش
بینین هیواد په ټوله کې په ۱۲ ایداري برخو ویشل شوی.
جغرافیه
د بینین هیواد توګرافي نقشه.
تاریخ
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:بېنین
د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه
د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه د ګڼ ملتي پوځي ټولګيو يوه لړۍ وه، چې په ۱۹۱۸ ز کال کې پيل شوه. متحدينو په لومړيو کې په روسي بندرونو کې له چکوسلواک لښکر سره د وسلو او جنګي وسايلو په خونديتوب کې د مرستې موخه درلوده. له ۱۹۱۸ او ۱۹۲۰ ز کلونو تر منځ وختونو کې د چکوسلواک لښکر د ترانس سايبريا رېل پټلۍ (Trans-Siberian Railway) او سايبريا کې څو ستر ښارونه اداره کړل. په ۱۹۱۹ ز کال کې موخه د روسيې په کورنۍ جګړه کې د سپينو ځواکونو سره مرسته کول وو. کله چې سپين پوستي مات شول، ځواکونه يې په ۱۹۲۰ يا ۱۹۲۲ ز کال کې د جاپان قضيه کې بېرته ستانه کړای شول.
واوره او توپان (کتاب)
واوره او توپان د ستر روسي ليکوال لېف نيکولايويچ تولستوی د څلورو داستانونو ټولگه ده، چې د ليکوال محمد طاهر کاڼي له خوا له روسي څخه پښتو ژبې ته راژباړل شوی. دا کتاب پر ۱۳۹۴ لمريز (۲۰۱۵ز) کال په جلال اباد کې د مومند خپرندويې ټولنې له خوا د ۱۰۰۰ ټوکو په شمېر چاپ شوی او ټول ۱۷۶ مخه دی.
د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه
د دې لاسوهنو کوچنۍ موخې تر يوې اندازې پورې دا وې، چې د روسي سرچينو له استثمار څخه د جرمني مخنيوی وکړي، مرکزي ځواکونو ته ماتي ورکړي او د ځينو هغو متحدو ځواکونو ملاتړ وکړي، چې له بلشويک اوښتون څخه وروسته په روسيه کې بند پاتې وو. متحدو سرتېرو په Arkhangelsk او Vladivostok بندرونو کې د شمالي روسيې د لاسوهنې او د سايبريا لاسوهنې د برخې په توګه ځمکې ونيولې.
واوره او توپان (کتاب)
وېشنيزه:پښتو کتابونه
د روسيې په کورنۍ جګړه کې د متحدينو لاسوهنه
د وېشل شويو موخو او د ټولې نړۍ له جګړې څخه ستړيا د متحدينو د هڅو مخنيوی وکړ. يادو عواملو د ۱۹۲۰ ز کال به سپټمبر کې د چکوسلواک لښکر (Czechoslovak Legion) شاتګ سره يو ځای متحد ځواکونو اړ کړل، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې د شمالي روسيې او سايبريا لاسوهنه پای ته ورسوي؛ که څه هم سايبريا کې د جاپان لاسوهنې تر ۱۹۲۲ ز کال پورې دوام وکړ او د جاپان سترواکۍ تر ۱۹۲۵ ز کال پورې د Sakhalin د شمالي نيمې برخې نيولو (اشغالولو) ته دوام ورکړ.
اوښتون
د ۱۹۱۷ ز کال په لومړيو کې روسي سترواکۍ د سياسي ناندريو له امله ځان ړنګ يا ځپلی وګڼه او د لومړۍ نړيوالې جګړې لپاره د ولسي ملاتړ  او تزار دويم نيکولاس (Tsar Nicholas II) کمزروي کېدل پيل کړي وو، چې هېواد يې د اوښتون پر ګړنګ باندې پرېښود. د ۱۹۱۷ ز کال د مارچ فبروري اوښتون (February Revolution) د جګړې دوره اغېزمنه کړه. د پياوړي سياسي او شخصي فشار له امله تزار د ۱۹۱۷ مارچ پر ۱۶ (د زوړ سيستم له مخې د مارچ پر ۳) له واکه ګوښه شو او روسي لنډمهالی حکومت جوړ شو، چې په لومړيو کې يې د ۱۹۱۷ ز کال له مارچ څخه تر جولای پورې Georgy Lvov او او د ياد کال له جولای څخه تر نومبر پورې Alexander Kerensky مشري وکړه. لنډمهالي حکومت په ختيځه مخامخ کېدنه يا جبهه کې له المانيانو سره د جګړې کولو ژمنه وکړه.
روسيه له روسي وګړو سره په زياتېدونکي ډول نامشهوره شوه. سياسي او ټولنېزې ګډوډۍ د Vladimir Lenin په مشرۍ د مارکس پلوي جګړې ضد بلشويک ډلې د ملاتړ زياتولو له مخې وده وکړه. لوی شمېر عامو سرتېرو يا د روسيې سترواک لښکر کې پاڅون وکړ او يا ورڅخه وتښتېدل. د کيرنسکي تېری کوونکی [بريد] (Kerensky Offensive) د ۱۹۱۷ ز کال جولای پر ۱ (زوړ سيستم له مخې د جون ۱۸) باندې پيل شو، مګر د المان او اطريش – هنګري ضدبريدونو روسي ځواکونو ته ماته ورکړه. دا حالت د ختيځې مخامخ کېدنې يا جبهې د له منځه تلنې سبب شو. بې زړه شوی روسي لښکر د ګړنګ پر څنډه ودرېد او زياتره سرتيري له لومړيو کرښو څخه تښتېدلي وو. Kerensky د ۱۹۱۷ ز کال د جولای پر ۱۹ د Aleksei Brusilov پر ځای Lavr Kornilov د پوځ د عمومي قوماندان په توګه وټاکه.
کورنيلوف (Kornilov) د ۱۹۱۷ ز کال د سپټمبر پر ۱۰ (زوړ سيستم: د اګسټ ۲۷) باندې د يوې کودتا په تر سره کولو سره، د پوځي استبدادۍ د رامنځته کولو هڅه وکړه. نوموړي په پيټروګراډ (Petrograd) کې د بریتانيې د پوځي اتشه (د سفارت د سياسي هئيت غړی) ډګر جنرال Alfred Knox ملاتړ درلود او Kerensky الفرد نوکس (Alfred Know) د Kornilov په پلوۍ د تبليغاتو په کولو تورن کړ. کيرنسکي همدانګه ادعا وکړه، چې د Lord Milner په نوم د جګړې په اړه د برتانيې د وزيرانو ټولنې غړي ورته يو ليک وليکه چې په کې يې له Kornilov څخه ملاتړ په ډاګه کاوه. د بریتانيې د زغره وال موټر ډلګۍ چې Oliver Locker Lampson يې مشري کوله او روسي لباسونه يې اغوښتې وو، په ناکامه کودتا کې ګډون وکړ. د ۱۹۱۷ ز کال د نومبر پر ۷ (زوړ سيستم: د اکتوبر ۲۵) نېټه د اکتوبر اوښتون (October Revolution) د کيرنسکي د لنډمهاله حکومت د ړنګېدو او د بلشويکانو له لورې د واک د تر لاسه کولو لامل شو.
روسيه له جګړې څخه وځي
د ۱۹۱۸ ز کال په لومړيو کې د مرکزي قدرتونو ځواکونو پر روسيې بريد وکړ، چې پراخه سيمه يې ونيوله او د مسکو د نيولو او بدلون منونکو نظامونو د تحميلولو ګواښ يې وکړ. لينن غوښتل جرمني سره خبرې وکړي، مګر د فبروري تر وروستيو پورې د نوموړي له شورا څخه د تاييد په تر لاسه کولو کې پاتې راغی. د جګړې د پای ته رسولو په موخه په يوه خورا بده هڅه کې لکه څرنګه يې چې په خپل شعار کې «سوله، ډوډۍ او ځمکه» ژمنه کړې وه، د روسيې شوروي فدرالي سوسياليستي جمهوريت د ۱۹۱۸ ز کال د مارچ پر ۳ نېټه د Brest-Litovsk تړون لاسليک کړ او وينه تويونه يې پای ته ورسوله. متحدو قدرتونو ورسره د خيانت احساس وکړ او د نوي نظام پر وړاندې ودرېدل، خپلو «سپين پوستو» دښمنانو سره يې مرستې پيل کړې او المان ته له رسېدلو څخه يې د روسيې د اکمالاتو د مخنيوي په موخه سرتېري ښکته کړل. د تاريخپوه Spencer Tucker په وينا متحدينو باور درلود، چې بلشويکان به په منظم ډول يو بس يا کافي نظام رامنځته نه کړي، چې د جرمني د حاکميت لپاره ودرېږي. د Brest-Litovs تړون سره په ختيځه اروپا کې د المان د حاکميت فکر په واقعيت بدله شوه او متحدينو اوس د پوځي لاسوهنې په اړه په رښتيا فکر پيل کړ.
د درغلۍ مفکورې ټولې هغه ساتنې يا سپمونې لرې کړې، چې متحدو ځواکونو د بلشويکانو د نسکورولو په اړه درلودې. د ويليم هنري چمبرلين (William Henry Chamberlin) په وينا ان له Brest-Litovsk تړون څخه وړاندې Downing Street د قفقاز او Quai d’Orsay د کريميا، بيساربيا او اکراين په اړه د ساتنې يا څار لاندې راوستلو فکر وکړ او سپين پوستو جنرالانو ته يې د هغوی د شته کولو په موخه د تمويل په اړه د خبرو اترو تبادله پيل کړه. R. H. Bruce Lockhart او نورو برتانوي استازو او مسکو کې يو فرانسوي چارواکي د يوې کودتا د برابرولو هڅه وکړه، چې ښايي د بلشويک نظام ړنګ کړي. دوی له دوه ګونو استازو سره راکړه ورکړه کوله، چې رسوا او ونيول شول. سپين پوستو ته د فرانسې او برتانيې ملاتړ د هغې هيلې له مخې هم هڅول شوی و، چې په تزار پلوې روسيه کې د پراخه پانګه اچونې له لارې د دوی تر لاسه کړې پانګې وساتي.
د چکوسلواک لښکر
د چکوسلواک لښکر ځيني وختونه د Trans-Siberian Railway او سايبريا کې د ټولو سترو ښارونو په واک کې و. د اطريش – هنګري بنديان د يو شمېر بېلابېلو ملتونو څخه وو. د چکوسلواک د جګړې ځيني بنديان د روسيې لښکر ته وتښتېدل. د چکوسلواک وګړو له اوږدې مودې څخه هيله درلوده، چې خپل خپلواک دولت جوړ کړي او روسانو د ځانګړو چکوسلواک واحدونو (د چکوسلواک لښکر يا غونډ) په رامنځته کولو کې مرسته وکړه، چې له مرکزي قدرتونو سره وجنګېږي.
د Brest-Litovsk تړون لاسليک د دې ډاډ ورکړ، چې د جګړې بنديان به بېرته خپل هېواد ته ستنېږي. په ۱۹۱۷ ز کال کې بلشويکانو څرګنده کړه، چې که چېرې د چکوسلواک غونډ يا لښکر بې پرې پاتې شي او د روسيې د پرېښودلو هوکړه وکړي؛ دوی ته به په لويديځه جبهه کې د متحدو ځواکونو پر وړاندې د جنګېدلو په موخه د سايبريا له لارې د Vladivostok بندر څخه فرانسې ته د تګ خوندي لاره ورکړي. د چکوسلواک لښکر د Trans-Siberian Railway له لارې Vladivostok بندر ته سفر وکړ. که څه هم د ياد لښکر او بلشويکانو تر منځ نښته د ۱۹۱۸ ز کال په می مياشت کې راپورته [پيل] شوه.
10 اپرېل
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ساتنمن
ساتنمن د افغانستان د ملي پوليسو څلورمه رتبه ده چې له لمړۍ ساتنمن څخه وروسته او له درېيم څارن څخه مخکې راځي.
وېشنيزه:پوځي وييونه
د کولمبيا لرغونې دوره
د کولمبیا لرغونې دوره  د امریکا د براعظم په تاریخ کې یوې دورې ته اشاره کوي کله چې اروپایان لا تر اوسه دې وچې ته نه وو ننوتلي. د پری کولمبیا اصطلاح د کریسټوفر کولمبس لخوا د امريکا لويې وچې له کشفه دمخهدورې ته اشاره کوي. دا دوره کله ناکله یوازې د اروپایی یرغلګرو له راتګ دمخه د امریکایی هندي ژوند دورې لپاره يادونه شوې ده. د کولمبیا څخه مخکې دوره په تاریخي بحثونو کې د امریکا د لویدیځ د خورا لرغونو تمدنونو دورې ته هم اشاره کوي لکه اولمیک ، ازټیکس ، مایا او د انکا امپراتورۍ.
پای ليکونه
وېشنيزه:امريکا لويه وچه وېشنيزه:بشريت تاريخ وېشنيزه:بشريت تاريخ څنګپټه وېشنيزه:بشرِی حقوق
مېرمن جهان ملكه
مېرمن جهان ملكه د سلطان مسعود فاضله لور ده، چې سلطان مسعود د سلطان محمود زوى او د (422 هـ) په حدودو كي د غزني پر تخت كښېناست. نو د دې مېرمني ژوند هم په دغه وخت كي دى. دا مېرمن ښه عالمه او فاضله ښځه وه. د ادبياتو سره يې پوره مينه درلوده، په خپله هم خوږه ژبې شاعره وه چې د لاندي غزل څخه د دې افكار د شعر رواني او سلاست ښه څرگنديږي، هغه غزل دا ده:_
اى نور ديده! ديده گرد جهان دويده تادر جهان خوبى يارى چو تو گزيده دل ز اشتياق وصلت از جهان ملوك گشته جان در هواى مهرت از غم بلب رسيده صد پاره خار هجرت در پاى دل شكسته از بوستان وصلت هر گز گلى نچيده كس چون تو دلربائى بى رحم پاد شاهى تا كلك صنع ايزد نقش وجود بسته چون تو ملك نهادى هر گز نيافريده جانا خبرندارى كاين خسته فراقت دل را يگان بداده غم را بجان خريده تا ديده ديده رويت سيلاب شوق رانده تا دل گزيده مهرت از جان طمع بريده تا چشم نيم مستت بر جان كمين كشاده هستم ز بار هجران چون ابرويت خميده
وېشنيزه:شاعرانې
مایکوباکتریا
په انګلیسي کې د Mycobacterium په نوم یادیږي. راډ ته ورته، هوازي، غیر متحرکې باکتریاوي دي چې سپور نه جوړوي، په آسانۍ سره رنګ نه اخلي او که چیرته رنګ شي نو د الکهولو او تیزابو په واسطه نه بیرنګه کیږي؛ له همدې امله د Acid Fast Bacilli په نوم یادي.
مایکوباکتریا د Mycobacteriaceae په کورنۍ پورې اړه لري، ګرام مثبتې، اسید فاسټ، سلنډري شکله، سیخې او یا لږڅه کږې راډ ته ورته باکتریاوې دي.
دا باکتریاوې په پرازیتیک او سپروفایټیک ډول ژوند ترسره کوي. اکثراً په هغو خلکو کې چې معافیتي سیستم یې کمزوری وي (لکه په ایدز لرونکو خلکو کې) ناروغي رامنځته کوي.
د لومړي ځل لپاره د Robert Koch  په واسطه چې یو جرمنی باکتریولوژست وو (۱۸۴۳-۱۹۱۰) د ا باسیل ولیدل شو.
ګڼ شمیر ډولونه لري چې ځینې یې په لاندې ډول دي:
د مایکوباکتریا دوه ډولونه ډير مهم دي چې اکثراً په انسانانو کې ناروغي رامنځته کوي:
۱- Mycobacterium tuberculosis: معمولاً په انسانانو کې د توبرکلوز ناروغي رامنځته کوي (توبرکلوز ته دې مراجعه وشي).
د مورفولوژي له نظره؛ نازک باسیلونه دي چې د Ziel Neelsen او فلوروکروم تلوین څخه وروسته په آسانۍ سره لیدل کیږي. د Mycobacterium هغه ډولونه چې معمولاً په انسانانو کې د توبرکلوز ناروغي رامنځته کوي عبارت دي له:
په عمومي ډول ددې باکتریاوو د کرلو لپاره دوه ډوله وسطونه تهیه کیږي:
د جوړښت له مخې ددې باکتریاوو د کرلو لپاره درې ډوله وسطونه تهیه کیږي:
دا مطلقې هوازي باکتریاوې دي، بطئ میتابولیزم، بطئ رشد او بطئ تکثر لري. غیر مرضي ډولونه یې نسبتاً سریع تکثر لري او مقاومت یې هم لږ دی. دا باکتریاوې د رنګونو (ملاشیت ګرین)، پنسلین، اسید، قلوي او وچې هواء په مقابل کې مقاومت لري او کولی شي په وچه هواء کې ترډير مودې پورې ژوندۍ پاته شي.
۲- Mycobacterium leprae: په انسانانو کې د جذام ناروغي رامنځته کوي (جذام ته دې مراجعه وشي). په غذایي وسطونو کې نه کرل کیږي.د سمیر د جوړولو لپاره معمولاً نمونه له Nasal septum څخه اخیستل کیږي.
تړلې لیکنې
بیولوژي باکټریا کېمیا سایتوپلازم
ازاد بازار
ازاد بازار (انگرېزي: free market) یو ډول وټيز غونډال دی چې کاپیتالزم (سرمایه داری) نظام هم ورته وایی چې پدې سیستم کی ټول خدمات او اجناس (ټوکي) د مالکینو یا سرمایه دارانو لخوا تولید او عرضه کیږي، ټول اقتصادي تصمیمونه د مالکینو لخوا نیول کیږي، دولت پکې سهم نلری او همدارنگه قیمت په مارکیټ کی د عرضه او تقاضا له مخې ټاکل کیږي. د تقاضا په لوړیدو سره قیمت لوړیږی او په کمیدو سره یی قیمت کمیږی. برعکس د عرضه په لوړیدو سره قیمت کمیږی او په کمیدو سره یی قیمت لوړیږی چې دا پخپله یو میکانیزم دی چې قیمت تعینوي. پس د قیمتونو په ټیټیدو سره مالکین نه غواړی چې عرضه وړاندې کړي. کله چې عرضه په مارکیټ کی کمه شوله نو پدې وخت کی په قیمتونو باندې مستقیماً تاثیر لری.
برعلاوه په ازاد بازار اقتصادي سیستم کی رقابتی مارکیټونه هم وجود لري چې دا هم په قیمت باندې تاثیر لري او دا موضوع په الگوپولي او مونوپولي پورې اړه لري.
په اقتصاد کې ازاد بازار هغه سیسټم دی، چې په هغه کې د توکو او خدماتو بیې د بازار له جبر پرته په ازاد بازار کې د پېرودونکو او پلورونکو له خوا په خپله تنظمېږي. په ازاد بازار کې د عرضې او تقاضا قوانين او قوې د دولت او يا بل واک له مداخلې پرته له هغو مداخلو ازاد دي، چې د بازار د جبر د مخنيوي لپاره ترسره کېږي. د بازار د دې ډول منع شویو جبرونو بېلګې عبارت دي له: اقتصادي امتیازات، انحصار او مصنوعي کمښت. د ازاد بازار د مفکورې پلويان دا له يوه منظم بازار سره په ټکر کې بولي، چې په هغه کې دولت د بازار د جبر له کمولو پرته د بل هر دليل لپاره د شتمنيو په تبادله کې مداخله کوي.
پوهان د ازاد بازار مفهوم د مطالعې په برخو کې د همغږي بازار له مفهوم سره جلا ګڼي لکه سیاسي اقتصاد، نوی بنسټیز اقتصاد، اقتصادي ټولنپوهنه او سیاسي علوم. دا ټولې برخې په اوسني بازار کې د موجوده بازار سیسټمونوپرارزښت ټینګار کوي، چې د عرضې او تقاضا له ساده ځواکنه بهر دي، چې د تولیدي محصول او وېش د کنټرولپه موخه د دېځواکونو د فعالیت کولو لپاره ځایرامنځته کوي. که څه هم ازاد بازارونه عموماً په معاصر استعمال او مشهور کلتور کې له پانګوالۍ سره تړلي دي، خو ازاد بازارونه هم د مارکېټ سوسیالیزم په ځینوډولونو کې اجزا بلل شوي دي.
د نظري مفکورېنیوکهښايي د بازار د پام وړ حاکمیت، د معاملېځواک نابرابريیا د معلوماتو د انډول کولو د مخنیوي لپاره د تنظیم د سیسټمونود ستونزو واقعیتونه په پام کې ونیسي،څو بازارونو ته اجازه ورکړي چې په ازاده توګه کار وکړي.
په تاریخي توګه آزاد بازار له نورو اقتصادي تګلارو سره په مترادف ډول کارول شوی. د مثال په توګه د لیزز فایرد پانګوالۍ پلويان ښايي دې ته د آزاد بازار پانګوالۍ په توګه مراجعه وکړي؛ځکه دوی ادعا کوي چې دا ډېره اقتصادي آزادي ترلاسه کوي.
پانګوالي
پانګواليیو اقتصادی نظام دی، چی د تولید د وسیلو د شخصي مالکیت او د ګټې لپاره د هغوی د فعالیت پر بنسټولاړ دی. د پانګوالۍ په مرکزي ځانګړنو کې د پانګې جمع کول، رقابتي بازارونه، د نرخ سیسټم، شخصي ملکیت او د ملکیت حق پېژندل،په خپله خوښه تبادله او مزد کار شامل دي. د پانګوالۍ بازار په اقتصاد کېپرېکړه کول او پانګه اچونه په پانګه او مالي بازارونو کې د شتمنۍ، ملکیتیا تولیدوړتیا د هر مالک له خواټاکلکېږي، په داسې حال کې چې نرخونه او د توکو او خدماتو وېش په عمده توګه د توکو او خدماتو بازارونو کې د سیالۍله خواټاکلکېږي.
اقتصاد پوهانو، تاریخ پوهانو، سیاسي اقتصاد پوهانو او ټولنپوهانو د پانګوالۍ په اړه په خپلو تحلیلونو کې بېلابېل نظرونه وړاندې کړي او په عمل کېیېبېلابېلډولونه پېژندلي دي. په دې کې لیزز -فایریا د ازاد بازار پانګوالیزم، دولتي پانګوالیزم او پرمختیايي پانګوالیزم شامل دي. د پانګوالۍ بېلابېلډولونه د ازادو بازارونو مختلفې درجې، عامه ملکیت،د ازادې سیالۍ په وړاندې خنډونه او د دولت له خوا تصویب شوي ټولنیزېتګلارې لري. په بازارونو کې د سیالۍ کچه او د مداخلې او مقرراتو رول او همدارنګه د دولت د ملکیت ساحه د پانګوالیزم په مختلفو ماډلونو کې توپیر لري. تر کومه حده چې بېلابېل مارکېټونه ازاد دي او د شخصي ملکيت ټاکلو اصول د سياست او سياست مسله ده. د اوسنۍپانګوالۍ اقتصادونه تر ډېره مخلوط اقتصادونه دي، چې د ازاد بازار عناصر له دولتي مداخلې او په ځینو مواردو کېله اقتصادي پلان جوړونې سره یوځای کوي.
بازار اقتصاد د حکومت په زیاتروډولونو او په ډېرو مختلفو وختونو، ځایونو او کلتورونو کېشته. عصري پانګوالې ټولنې د پیسو پر بنسټ د ټولنیزو اړیکو د نړیوال کولو له خوا نښه شوي، د کارګرانویوه دوامداره لویه او د سیسټم پراخه طبقه چې باید د مزد لپاره کار وکړي (پرولتاریه) او یوه پانګوال طبقه چې د تولید وسیله لري، په لوېدیځې اروپا کې وده کړې. یوه پروسه چې د صنعتي انقلاب لامل شوه. پانګوال نظامونه چې د مختلفو درجو مستقیمې دولتي مداخلې لري، له هغه وخت راهیسې په لوېدیځه نړۍ کې واکمن شوي او خپرېدو ته دوام ورکوي. له اقتصادي ودېد پانګوالۍ ټینګه اړیکهښودل شوې ده.
جورجیزم
اقتصادي تیوري وړاندیز کوي، چېځمکې او نورو طبیعيزېرمو ته بېرتهراستنېدل اقتصادي کرایې دي، چېد بشپړې ناانعطافه عرضې له امله نه شي کمېدای. ځینې ​​اقتصادي مفکرین د ښه فعالیت لرونکي بازار لپاره د لازمي اړتیا په توګه د دې کرایې شریکولو پر اړتیاټینګار کوي. وړاندیزکېږي، چې دا به دواړه د منظمو مالیاتو اړتیا له منځهیوسي، چېپر سوداګرۍمنفي اغېز لري (د وزن ضایع وګورئ) او همدارنګه هغه ځمکې او سرچینې خوشې کوي چې اټکل شوي یا انحصار شوي، دوه ځانګړنې چې سیالي او د ازاد بازار میکانیزم ته وده ورکوي. وینسټنچرچیل د دې نظر ملاتړ په لاندې بیان کې وکړ: «ځمکه د ټولو انحصارونو مور ده» امریکایي اقتصاد پوه او ټولنیز فیلسوف هنري جورج د دې مقالې ترټولو مشهور پلوی و، غوښتلیې دا د ځمکې د لوړ ارزښته مالیې له لارې ترسره کړي، چې د نورو ټولو مالیاتوځای ونیسي. د هغه د نظریاتو پیروانتر ډېره جورجیسټانیا جیویسټیسټان او جیولبرټران بلل کېږي.
لیون والراس د نیوکلاسیک اقتصاد له بنسټ اېښودونکودی، چې د عمومي توازن تیورۍ په جوړولو کېیې مرسته کړې له دې سره یې ورته نظر درلود. هغه استدلال وکړ، چېازاده سیاليیوازې د طبیعيزېرمو او د ځمکې د دولتي ملکیت په شرایطو کې واقع کېدای شي. پر دې سربېرهد عایداتو مالیه له منځه وړلکېدای شي؛ځکه چې دولت به د ورته سرچینو او تصدیو د ملکیت له لارې د عامه خدماتو د تمویل لپاره عاید ترلاسه کړي.
لایزز-فیر
د کارل پاپپر په وینا د ازاد بازار مفکوره متضاده ده؛ځکه چې د مداخلو د مخنیوي هدف لپاره مداخلې ته اړتیا لري.
که څه هم لایزیز فیر په عام ډول له پانګوالیزم سره تړاو لري، له سوسیالیزم سره ورته اقتصادي نظریه شته، چې کیڼ اړخیا سوسیالیست لایسز فیر ورته ویلکېږياو د ازاد بازار انارکیزم، د ازاد بازار ضد پانګوالیزم او د ازاد بازار سوسیالیزم په نوم هم یادېږي، چې له لایزیز فایر کپیټلیزمسره توپیرلري.څرنګه چې د لایزیز فیرنیوکه کوونکي پوهېږي، دوی استدلال کوي، چېد لیزیز فایر سیسټم به د پانګوالۍ او سوسیالیستي ضد وي. د امریکا انفرادیت پال انارکیزم لکه بنیامینټیکرځان د اقتصادي ازاد بازار سوسیالیستانو او سیاسي انفرادیستانو په توګه لیدلی،په داسې حال کې چې استدلال کوي د دوی«انارکیستي سوسیالیزم»یا«انفرادي انارکیزم»«منظم مانچسټریزم» و.
سوسیالیزم
د ازاد بازار پر بنسټ د سوسیالیزمبېلابېلډولونهله ۱۹مې پېړۍ راهیسېشته. د ازادو بازارونو لومړني د پام وړ سوسیالیستي پلویانو کې پییر جوزف پروډون، بنیامینټکر او د ریکارډین سوسیالستان شامل دي. دا اقتصاد پوهان په دېاند وو، چې د پانګوالۍ په استثماري شرایطو کې رښتینيازاد بازارونه او داوطلبانه تبادله نشته. دا وړاندیزونه د کارګر کوپراتیفونو بېلابېلډولونه دي، چې د ازاد بازار په اقتصاد کې فعالیت کوي لکه متقابل سیسټم چې د پروډونله خوا وړاندیز شوی، د دولتي ملکیت تر شرکتونو پورې چې په غیر منظم او ازاد بازار کې فعالیت کوي. د سوسیالیزم دا ماډلونه باید د مارکیټ سوسیالیزم له نورو ډولونو سره یوځای نه شي (د بېلګې په توګه د لینګ ماډل) چې د عامه ملکیت تصدۍ د اقتصادي پلان کولو له بېلابېلو درجو سره همغږيکېږيیاهغه چې د پانګېښه نرخونه د کم لګښتهقېمت له لارېټاکلکېږي.
اومان
اومان (په انگرېزي: Ephedra) يو ډول بېديانی بوټی دی.
بلنځه
بلنځه (په انگرېزي: Haloxylon) يوه ټيټه ونه ده چې په منځنۍ آسيا کې موندل کېږي.
11 اپرېل
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
درېيم څارن
درېيم څارن د افغانستان د ملي پوليسو پنځمه رتبه ده چې له ساتنمن څخه وروسته او له دويم څارن څخه مخکې راځي.
وېشنيزه:پوځي وييونه
ویرجینیا
ویرجینیا آیالات په رسمي نوم (د ویرجینیا همګټی آیالات) په انګلیسي Virginia) د امریکا متحده آیالاتونو څخه یو دی.
حره جلالي
مېرمن حرهْ جلالى د سلطان بهاء الدين سام مور وه، چې هغه د محمد زوى او محمد د ملك فخرالدين مسعود بامياني زوى و. دا مېرمن د سلطان غياث الدين محمد سام او سلطان معزالدين چې د غور لوى پاچاهان وه، خور بلل كېده، چې منهاج السراج يې تر دې دواړو وروڼو فاضله او ښه بولي او داسي وايي: ". . . . اين همشيره از هر دو سلطان بهتر بود . . . ." دا مېرمن د شمس الدين محمد په نكاح وه، چې د باميان پر تخت ناست و.
دیګو ګارسیا
دیګو ګارسیا د هند په سمندر کې بریتانوی قلمرو په نوم د نیمه خپلواک هیواد پلازمینه ده.
تورغوږی
تورغوږی (په انگرېزي: Caracal) يو ډول ځنگلي پيش دی.
وېشنيزه:پيشيان
دويم څارن
دويم څارن د افغانستان د ملي پوليسو شپږمه رتبه ده چې له درېيم څارن څخه وروسته او له لمړۍ څارن څخه مخکې راځي.
مېتا پلټفارمز
مېتا پلټفارمز شرکت (Meta Platforms) چې د مېتا (Meta)تر نوم لاندې کار کوي او پخوا د فېسبوک شرکت په نوم پېژندل کېده، یوه څو-ملیتي یا څو-هېوادیزه ټکنالوژيکي ډله ده چې د کلفورنيا په مېنلو پارک کې مېشته ده. دغه شرکت د نورو فرعي شرکتونو ترڅنګ د فېسبوک، انسټاګرام او واټساپ اصلي یا مور سازمان دی. مېتا د نړۍ له خورا ارزښتناکو شرکتونو څخه دی او د امازون، ګوګل، اپل او مایکروسافټ تر څنګ د متحده ايالاتو د معلوماتي ټکنالوژۍ یو له سترو ټکنالوژیکي شرکتونو څخه شمېرل کېږي. دا شرکت د بازار موندونکو لپاره د اعلانونو ځای پر ځای کولو له پلور څخه د خپلو عایداتو لویه برخه لاسته راوړي.
مېتا شرکت د فېسبوک، مېسېنجر، فېسبوک واچ، او فېسبوک پورټل په شمول نور محصولات او خدمتونه هم وړاندې کوي. دغه شرکت همدا راز اکولس (Oculus)، ګېفې (Giphy)، او مپېلري (Mapillary) هم اخيستي او په جيو پلټفارمز (Jio Platforms) کې هم ۹.۹۹ سلنه ونډه لري.
تاریخچه
فېسبوک د ۲۰۱۲م کال د جنوري په لومړۍ نېټه د لومړني عامه وړاندیز یا عرضې (IPO) لپاره نوملیکنه وکړه. په لومړنۍ اعلانپاڼه کې ویل شوي وو چې دغه شرکت د ۵ میلیارده ډالرو د راټولولو هڅه کړې، ۸۴۵ مېلیونه میاشتني فعال کاروونکي او یوه داسې وېبپاڼه لري، چې هره ورځ ۲.۷ میلیارده لایکونه او تبصرې ترلاسه کوي. له دغې IPO وروسته به زوکربرګ په فېسبوک کې د ۲۲ سلنه ملکیت او ۵۷ سلنه رایې ورکولو ونډه ولري.
مدېریت
د مېتا د ادارې کلیدي کسان په لاندې ډول دي:
د ۲۰۲۰ کال تر ډسمبر پورې، مېتا ۵۸۶۰۴ کارمندان لرل، چې د هر کال په پرتله د ۳۰.۴ سلنه زیاتوالي ښودنه کوي.
مدیره پلاوی
د ۲۰۱۲ کال تر اکتوبر پورې، د مېتا په مدیره هیئت کې لاندې مدیران شامل وو:
عواید
فېسبوک د عوايدو له پلوه د متحده ایالاتو د سترو شرکتونو د ۲۰۲۰ کال په فارچون ۵۰۰ (Fortune 500) نوملړ کې ۳۴ ځای او شاوخوا ۸۶ میلیارده ډالره عايد یې درلود، چې ډېره برخه یې د اعلاناتو له درکه وه. د ۲۰۱۷ د معلوماتو یوه تحلیل روښانه کړې چې دغه شرکت له اعلاناتو څخه د هر کاروونکي په سر ۲۰.۲۱ ډالره ترلاسه کړي.
د اعلان ورکوونکو شمېر
د ۲۰۱۵ کال په فبروري کې فېسبوک اعلان وکړ چې دوه مېليونه فعال اعلان ورکوونکي لري او ډېره ګټه یې له کوچنیو سوداګريو یا کاروبارونو څخه راځي. هر فعال اعلان ورکوونکی هغه څوک و چې په تېرو ۲۸ ورځو کې یې د فېسبوک پر پلټفارم (platform) اعلان خپور کړی و. د ۲۰۱۶ کال په مارچ کې فېسبوک اعلان وکړ چې ۳ مېلیونه فعال اعلان ورکوونکي لري او ۷۰ سلنه يې له متحده ایالاتو بهر دي. د اعلانونو نرخونه د اعلان-ځایونو د لیلامولو پر بنسټ د یوه بدلېدونکي نرخ ماډل له مخې او پخپله له اعلان سره د احتمالي ښکېلتیا د کچې له مخې ټاکل کېږي. د نورو آنلاین اعلاناتو د جوړښتونو لکه ګوګل او ټویټر په څېر، د اعلانونو هدف ګرځول د دودیزو رسنیو په پرتله د ډیجیټل اعلانونو یوه له مهمو وړتیاوو څخه ده. په مېتا کې بازارموندنه د دوو مېتودونو له لارې د کتلو د عادتونو پر بنسټ کېږي، چې خوښل او شريکول او د لیدونکو د موادو اخیستل پکې راځي چې یو یې هدف ګرځول شوي لیدونکي دي او بل هم  "سره ورته" لیدونکي دي.
دفترونه
له متحده ایالاتو او کاناډا بهر کارونکي د مېتا د آیرلنډ له فرعي شرکت​​، فېسبوک آیرلنډ لمتد شرکت، سره تړون کوي او دغه کار مېتا شرکت په اروپا، اسیا، اسټرالیا، افریقا او سویلي امریکا کې د ټولو کاروونکو لپاره د متحده ایالاتو له مالیاتو بچ کړی دی. مېتا له ډبل آیرش ترتیباتو یا دوه‌ګوني آیرلنډي قرارداد (Double Irish arrangement) څخه کار اخلي چې له مخې یې دا شرکت پر ټولو نړیوالو عایداتو باندې ۲-۳ سلنه کارپوریشن مالیه ورکوي. په ۲۰۱۰ کال کې، فېسبوک خپل څلورم دفتر د هند په حیدراباد کې پرانست، چې د آنلاین اعلاناتو او پراختیا اړوند ملاتړي ټیمونه لري او کاروونکو او اعلان ورکونکو ته ملاتړ چمتو کوي. په هند کې، مېتا د فېسبوک انډیا آنلاین سرویسز پرایویټ لمیټډ (Facebook India Online Services Pvt Ltd) تر نوم لاندې راجستر دی. دا شرکت همدا راز په چټاګنګ (Chittagong)، ډوبلین (Dublin)، کالیفورنیا (California)، ایرلینډ (Ireland)، آسټین (Austin)، او ټیکساس (Texas) کې هم د ملاتړ دفترونه لري.
فېسبوک د لندن مرکزي دفتر هم په ۲۰۱۷ کال کې د مرکزي لندن په فیتزرویا کې پرانیست. فېسبوک په ۲۰۱۸ کال کې د کیمبرج په میساچوسټس کې یو دفتر پرانیست. دا دفترونه په پیل کې د "د اتصال لابراتوار" (Connectivity Lab) ځایونه وو، چې هغو کسانو ته یې د انټرنټ پر لاسرسي چمتو کولو تمرکز درلود چې انټرنیټ ته لاسرسی نه لري.
د معلوماتو مرکزونه
تر ۲۰۱۹ کال پورې فېسبوک د معلوماتو ۱۶ مرکزونه فعال کړل او دا ژمنه یې کړې چې د ۱۰۰ سلنه نوې کیدونکې انرژۍ پېرودونه به کوي او تر ۲۰۲۰ کال پورې به د شینکوړک ګازونو کچه ۷۵ سلنه راکمه کړي. د معلوماتو د مرکز په ټیکنالوژیو کې فیبریک اګریګېټر (Fabric Aggregator) هم راځي، چې یو خپور شوی شبکه‌اي سیستم دی او لویې سیمې او د تګ راتګ بېلابېل ماډلونه (Varied traffic patterns) ځای پر ځای کوي.
12 اپرېل
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
لمړۍ څارن
لمړۍ څارن د افغانستان د ملي پوليسو اوومه رتبه ده چې له دويم څارن څخه وروسته او له څارمن څخه مخکې راځي.
وېشنيزه:پوځي وييونه
شین کوړک
شین کوړک کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
ماورائيت (د ماوراء الطبيعت فلسفه/د لوړوالي اند)
د ماورائيت پالنه د موضوعي تجربې پر ځای په ذاتي بصيرت ټينګار کوي. پلويان يې باور لري چې افراد د دې وړتيا لري چې تېرو پوهانو ته په لږې پاملرنې او احترام سره په بشپړ ډول اصلي پوهه تر لاسه کړي. دا اند د هغه مهال د عمومي پوهې او روحانيت په وړاندې د اعتراض په توګه د يو غبرګون په ډول منځ ته راغلو. د هارورډ ډيوانيټي ښوونځي کې ښودل کېدونکې د وحدانيت (يووالي/ناوېشلي) کليسا عقيده ورسره نژدې اړيکه لري.
ماورائيت له «انګريزي او الماني رومانيت»، «جوهان ګوټ فرائيډ» او «فريډريک شيليرماکر» له خوا پر بايبل نيوکې، د «ډيويډ هيوم» شکونو او د امانويل کانت د ماورائيت فلسفې څخه سر راپورته کړ، «پيري ملر» او «ارتهر ورسلوس» په دې باور دي «ايمانويل سويډنبرګ» او «جيکب بوهمي» د ماورائيت پر فلسفې پراخه اغېزې لري. دا همدا راز د ذهن او روحانيت فلسفې په اړوند د هندي متنونو څخه هم سخته اغېزمنه ده، په ځاګړي ډول له «اپنشدونو» څخه (اپنشدونه د هندي فلسفې سانسکريتي ويدي متنونه دي).
اصليت (منشأ)
ماورائيت له يووالي پالنې سره نژدې اړيکه لري، کوم چې د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې په بوسټن کې غالب مذهبي خوځښتونه وو. په ۱۸۰۵ز کال کې کله چې «هنري وير» د ډيوانيټي هولس پروفيسر او په ۱۸۱۰ز کال کې «جان تورنټن کرکلينډ» د مشر په توګه له ټاکل کېدو وروسته په هارورډ پوهنتون کې وحدانيت پالنې پیاوړتيا تر لاسه کړې، دې اند هم وده وکړه. ماورائيت پالنه د وحدانيت پالنې رد نه و، بلکې دا په ازاد ضمير (وجدان) د يووالي پالنې په ټينګار او فکري دليل د ارزښت د عضوي پايلې په توګه منځ ته راغی. ماورائيت پالونکي د یووالي پالنې د نرمښت، پوستوالي او ارام عقلانيت څخه خوښ نه وو. د دې پر ځای دوی د ډېرې سختې روحاني تجربې غوښتنه کوله. په همدې بنسټ ماورائيت پالنه د يووالي پالنې د يو ضد خوځښت په توګه ونه زېږېد، بلکې د يووالي پالنې له خوا د وړاند شويو ټاکلو اندونو سره د يو برابر «موازي» خوځښت په توګه منځ ته راغلو.
د ماورائيت ټولنه
د ۱۸۳۶ز کال د سپتمبر په ۱۲نېټه د نيو انګلستان پېژندل شويو نومياليو پوهانو، د جارج پټنم (وحدانيت پال مذهبي مشر)، رالف والډو ايمرسن او فريډريک هنري هيج په مټ ماورائيت پالنه يو اړوند خوځښت او سپيڅلی سازمان وګرځېد. د دې ټولنې په نورو غړو کې اموس برونسن الکوټ، ارسسټس راونسن، تيوډور پارک، هنري ډيوډ تورو، وليام هنري چيننګ، جيمز فري مين کلارک، کرسټوفر پيرس کرينچ.، کنورس فرانسس، سلويسټر جډ او جونز ويري شامل وو. په ښځینه غړو کې يې صوفيه رپلي، مارګريټ فلر، الزابت پيبوډي، ايلن سټرګس هوپر، او کيرولين سټرګس تپن شاملې وې. له ۱۸۴۰ز کال راهيسې، دې ډلې بيا بيا په خپله جريده « The Dial» کې د نورو ځايونو تر څنګ خپرونې وکړې.
د ماورائيت پالنې دويمه څپه
د ۱۸۴۰ز لسيزې تر پايه پورې، «ايمرسن» باور درلود چې دا خوځښت له منځه ځي او له دې څخه زیات هم هغه مهال دا فکر پیدا شو کله چې په ۱۸۵۰ز کال کې «مارګريټ فلر» مړه شوه. ايمرسن وليکل «ټول هغه څه چې ويل کېدای شي دا دي چې «هغه په امريکايي پرمختګ  کې د يو په زړه پورې ساعت او ډلې استازولي کوي. خو بيا هم وروسته په نولسمه پېړۍ کې د ماورائيت پالنې يوه دويمه څپه هم وه، په کوم کې چې «مونکيور کونوی، اوکټويس بروکس فروتنګم، سيمويل لانګ فيلو او فرينکلين بینجمين سانبورن» شامل وو. د یادولو وړ ده چې د روح ماورائيت، کوم چې ډېر ځله د شاعرانو له نثري اوازونو څخه پیدا کېږي، ويل کېږي چې په لوستونکي کې د موخې احساس پیدا کوي. د ماورائيت پالونکو ليکنو او مقالو کې ډېر ځله همدا موضع موندل کېږي – د کومو ټول چې د هغو موضوعاتو په مرکزيت راڅرخي، کوم چې د فرد د اظهار لپاره د مينې ښودنه کوي. دا ډله تر ډېره بريده د ښکلا خوښونکو له هڅو جوړه وه، په دوی کې تر ټولو شتمن «سامويل ګری وارډ» و، چا چې له « The Dial» سره له څو مرستو وروسته، خپلې دندې بانکدارۍ ته پاملرنه زیاته کړه.
باورونه
ماورائیت پالونکي د فرد په پیاوړتيا کلک باور لري.: په لومړي سر کې يې اړيکه له شخصي خپلواکۍ سره ده. د دوی باورونه له رومانوي باورونو سره نژدې اړيکه لري، خو په دې برخه کې مخالفت لري چې د ساينس د تجربه پالنې د منلو يا لږ تر لږه د هغې د نه مخالفت هڅه کوي.
د ماورائيت پوهه
ماورائیت پالونکي هڅه کوي چې خپل مذهب او فلسفه د جوهان ګوټ فاريد هرډر او فريډريک شيلير ماکر د الماني رومانويت پر بنسټ ولاړو اوصولو باندې ودرو. ماورائيت پلانې «انګريزي او الماني رومانويت، د هرډر او شلير ماکر د بايل نیوکه، د هيوم شکايت» او د امانويل کانت ماورائي فلسفه (او په عام ډول د تصور د اصالف الماني فلسفه) سره ګډ کړل او د کانت د مخکینۍ پوهې ټولګې يې د مخکيني پوهې په توګه تفسير کړې. په اصل کې لومړي ماورائي پوهان د الماني فلسفۍ څخه تر ډېره ناخبره وو او په بنسټيز ډول تامسن کارلايل، سمويل ټيلر کولرج، وکټرن کزن، جرمن ډي سټيل او د نورو انګريزي او فرانسوي مبصرينو په ليکونو يې د خپلې پوهې تکيه کوله. ماورائي خوځشت د انګريزي رومانيت د امريکايي ودې په توګه تشريح کېدای شي.
فرد پالنه
ان تر دې چې د اړین فردپالنې تر څنګ، ماورائي پوهان دا باور هم لري چې ټول خلک د «اور سول» (سول روح ته ويل کېږي ،اور سول هغه اند دی چې يو نړيوال روح شته چې ټولو کې موجود دی) لپاره سوري دي. دا ځکه چې «اور سول» يو دیدا ټول خلک د يو بدن په توګه سره يو ځای کوي. ايمرسن د امريکايی پوهان د متعارف کولو پر مهال دې تصور ته اشاره کړې ده، هغه دا چې «دلته يو سړی دی، په ټولو خاصو خلکو کې یواځې په جزوي ډول، يا د يوې قوې په مټ وړاندې کوي، او دا چې ته بايد ټوله ټولنه په نظر کې ونيسې، تر څو يوه سړی پیدا کړې». دا ډول يو تصور له ماورائي فرد پالنې سره همغاړی دی، ځکه هر فرد کولای شي د خپل ځان په داخلي کې خدايي «اوور-سول» يوه برخه ووين.
په وروستيو کلونو کې د فردپالنې او فرديت تر منځ توپير شوی دی. دواړه د فرد د بې سارې وړتيا پلوي کوي. په داسې حال کې چې فرد پالنه د حکومت مخالفه ده، خو له بلې خوا فرديت د ټولنې ټول حقايقت اړين بولي، يا لږ تر لږه د ريښتيني فردي شخص د پرمختګ لپاره يې د منلو وړ بولي. دا پوښتنه چې ايا ماورائيت پالونکو په فردپالنې يا فرديت باور درلود اوس هم ناڅرګنده پاتې ده. وايټمين د ژوند ټول حقايق ومنل، کوم چې تر ډېره بريد د فرديت په ډول ښکاري، کوم چې د هندوستاني روحاني روايت د پلويانو سره ډېر سمون لري، یعنې حقيقي فرد، د رېښتيني فرديت يوګي تر لاسه کول.
د هسپانيې اقتصاد
د هسپانيې اقتصاد د د ټولنيز اقتصاد يو خورا پرمختللی ډول دی. دا د اټکلي ناخالص کورني توليد له مخې د نړۍ څوارلسم او د اروپا پينځم لوی اقتصاد دی. هسپانيه د اروپايي ټولنې او يوروسيمې “Eurozone” او همدارنګه د اقتصادي مرستې او پراختيا سازمان او د سوداګرۍ نړيوال سازمان غړې ده. دا هېواد په ۲۰۱۹ ز کال کې د نړۍ پينځه لسم لوی لېږدونکی (صادرونکی) او څوارلسم لوی رالېږدونکی (واردونکی) هېواد و. هسپانيه د ملګرو ملتونو د انساني پراختيا لړيال کې ۲۵ او د نړيوال بانک له لورې د سړي سر ناخالص کورني توليد کې ۳۲ ځای لري. په ۲۰۰۵ ز کال کې د “Economist” برتانوۍ اونيزې د راپور له مخې هسپانيې د نړۍ په کچه د لوړ کيفيت ژوند له مخې لسم هېواد و. د اقتصادي فعاليتونو ځينې اصلي سيمې د موټرانو صنعت، طبي تکنالوژي، کيمياوي مواد، کښتۍ جوړونه، ګرځندويي او د ټوکر صنعت دي.
تاريخچه
کله چې هسپانيه په ۱۹۸۶ ز کال کې له اروپايي اقتصادي ټولنې “EEC” سره يو ځای شوه، د سړي سړ ناخالص کورنی توليد يې د غړو د منځنۍ کچې نږدې ٪۷۲ سلنه و.
د ۱۹۹۰ ز لسيزې په دويمه نيمايي کې د پخواني لومړي وزير جوز ماريا ازنار “Joze Maria Aznar” محافظه کار حکومت د هغو هېوادونو په ډله کې د ننوتلو حق د تر لاسه کولو په موخه په برياليتوب سره کار کړی و، چې په ۱۹۹۹ ز کال له يورو “euro” سره يو ځای کېدل.
په ۲۰۰۷ ز کال کې هسپانيې د خپل اقتصادي پرمختګ او د اروپايي ټولنې د غړو ګڼه ۲۸ ته د رسېدلو له امله د اروپايي ټولنې د اوسط د ٪۱۰۵ سړي سر ناخالص کورنی توليد تر لاسه کړی و، چې له مخې يې له ايټاليا (۱۰۳٪) څخه مخکې ځای خپل کړ. باسک، مادريد او ناوار د اروپايي ټولنې په مخکښه ډله کې هغه درې هېوادونه دي، چې د سړي سر ناخالص کورني توليد اوسط کچه يې له ٪۱۲۵ څخه زياتېږي. په ۲۰۰۸ ز کال کې د د “Die Welt” په نوم المانۍ ورځپاڼۍ د ګڼنو له مخې د هسپانيي اقتصاد په ۲۰۱۱ ز کال کې د سړي سر عايد له مخې د المان غوندې هېوادونو د لاندې کولو په حال کې و. د ۲۰۰۶ ز کال په اکتوبر کې د بېکارۍ کچه په ٪۷،۶ کې پاتې شوه، چې له نورو زياتو اروپايي هېوادونو او په ځانګړي ډول د ۱۹۹۰ ز لسيزې د هغو لومړيو وختونو په پرتله په زړه پورې وه، چې د بېکارۍ کچه په کې له ٪۲۰ څخه زياته وه. په تېرو وختونو کې د دې هېواد اقتصاد لوړ پړسوب يا انفلاسيون رانغاړلی دی او تل پټ يا د تور بازار پراخه اقتصاد درلود.
د ۱۹۹۷-۲۰۰۷ دورې پر مهال ودې ته مخه کولو د رښتينې ملکيت پړسوب “real estate bubble” [د اقتصادي پړسوب يو ډول دی] توليد کړ، چې په تاريخي ډول د ګټې د ټيټو کچو، د باندنۍ پانګونې پراخه کچو (د يادې دورې پر مهال هسپانيه د پانګونکې د نورو اروپايي بانکونو په پرتله د خوښې وړ ګرځېدلې وه) او د کډوالۍ د سترې څپې په واسطه مشبوع شو. په ۲۰۰۷ ز کال کې چې د ودې په لوړه څوکه کې ولاړ و، ودانیزو چارو د هېواد د ټول ناخالص کورني توليد ۱۵ سلنې او ټولې بېکارۍ ٪۱۲ ته پراختيا موندلې وه. په دې موده کې د هسپانيې د پانګې بهيرونه د لنډمهاله اټکلي پانګونې په ګډون يو پراخه سوداګريز کسر تمويل کړ.
د رښتيني املاکو د ودې منفي اړخ د کورنيو او سوداګرو دواړو د خصوصي پور په کچو کې ځواب ويونکی زياتوالی و. دا چې د کورونو راتلونکو څښتنانو د بيو پوښتلو د پوره کولو په موخه هڅه کړې وه، د کورني پور منځنۍ کچه له يوې پېړۍ څخه په کمه موده کې درې برابره زياته شوه. دې چارې له ټيټ څخه تر منځني عايد ډلو باندې په ځانګړي ډول ستر فشار راوړ؛ په ۲۰۰۵ ز کال کې عايد ته د پور منځني تناسب ٪۱۲۵ ته وده کړې وه، چې لامل يې په بنسټيز ډول د لوړ بيه ودې پر مهال هغه ګروي وه، چې اوس زياتره وخت د شتمنۍ له ارزښت څخه زياتېږي.
د پام وړ پرمختګ د ۲۰۰۸ ز کال تر لومړيو يا هغې مودې پورې دوام وکړ، چې نړيوال مالي کړکېچ د هسپانيې د شتمنۍ پوکڼۍ وچوله.