cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د اقليم د بدلون ځورمنتيا
ډولونه
د اقليم د بدلون منفي اغېزې هغه دي چې د وده وال غښتلي او پراخه اقليم عځېدنې (ارتجاعيت) ساختمان او غبرګون سيستمونو لږه وړتيا لري. که څه هم هغه څه چې يوه زيان منوونکې ټولنه رامنځته کوي، لا هم د بحث لپاره خلاص بحث دی. IPCC ځورمنتيا د درې ځانګړنو په کارولو سره تعريف کړې دی: د سمون وړ وړتيا يا ظرفيت، حساسيت او د اقليم بدلون په اړه څرګندتيا. د سمون وړ ظرفيت د د ارتجاعيت ساختمان د جوړولو په موخه د يوې ټولنې ظرفيت ته راجع کېږی، په داسې حال کې چې د حساسيت او څرګندتيا عناصر دواړه په اقتصادي او جغرافيوي عناصرو پورې تړلي دي چې په بېلابېلو ټولنو کې په پراخ ډول توپير لري. که څه هم د زيان منونکو ټولنو تر منځ زياتې ټولنې شته.
ځورمنتيا په بنسټيز ډول په دوو سترو ډلبنديو باندې وېشل کېدلی شي، چې يوه يې ټولنيزو او اقتصادي عواملو پر بنسټ اقتصادي ځورمنتيا ده او بله يې جغرافيوي ځورمنتيا ده. هيڅ يوه يې په دوه اړخيز ډول ځانتنۍ (ځانګړې) نه ده.
اقتصادي ځورمنتيا
د دې په بنسټيزه کچه کې، په اقتصادي ډول هغه ټولنه زيان منوونکې ده، چې د اقليم د بدلون د اغېزو لپاره په بشپړ ډول ځکه نه ده چمتو شوې، چې د اړينو مالي سرچينو کمښت لري. د اقليم د ارتجاعي ټولنې برابرول به په ساختمان (زېربنا)، د ښار پلان کولو، د همېشنيو انرژي سرچينو روزنو او د چمتووالي سيستمونو کې پراخه پانګې اچونې ته اړتيا ولري. له نړيوال ليد نه ډېر اټکل دی چې هغه خلک، چې په فقر يا د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي، د اقليم بدلون په واسطه به تر ټولو زيات اغېزمن شي او د همدې له امله تر ټولو زيات زيان منونکي ځکه دي، چې په ارتجاعي ساختمان کې د پانګې اچونې په موخه به د مالي سرچينو ډېره لږه اندازه ولري. دوی به په مکرر ډول د پېښېدونکو طبيعي بدلون اړوند آفتونو نه وروسته د پاکوالي د هڅو لپاره هم لږې مالي سرچينې ولري.
جغرافيوي ځورمنتيا
زيان منوونکې ټولنې، له لاندې ځانګړنو نه د يوې يا څو د لرلو کږلون (ميلان) لري:
د نړۍ شاوخوا د اقليم بدلون کليوالي ټولنو باندې اغېزه کوي چې د خپل معيشت لپاره په زياته کچه په خپلې کرنې او طبيعي سرچينو باندې تکيه کوي. د اقليمي پېښو زيات شوی تکرار او سختي (شدت) په ناورته ډول مېرمنې، کليوالې سيمې، وچې ځمکې او ټاپووزمه ټولنې اغېزمنوي. دا د دوی د ژوند په ډولونو کې له يوه زيات ناڅاپي بدلونونو ته لارښوونه کوي او دوی مجبوروي چې له دې بدلون سره توافق وکړي. د سيمه یيزو او حکومتي استازوليو لپاره دا يو څه زيات د اهميت وړ ګرځي، چې د بدلون پر وړاندې د غبرګون په موخه کړنلارې جوړې کړي او ساختمان (زېربنا) برابره کړي چې د هغې اغېزمنې اړتياوې پوره کړي. ګڼ سازمانونه د سمون (توافق)، کمښت (لږونې) او ارتجاعي پلانونو د جوړولو په موخه کار کوي، چې د نړۍ شاوخوا د خطر په هغو ټولنو او کليوالي سيمو سره به مرسته وکړي، چې د ژوندي پاتې کېدو په موخه د ځمکې پر سرچينو باندې تکيه کوي.
سيمې
په ۲۰۱۱ کې څېړنو په زيات باور سره پریکړه وکړه، چې مخ پر وده هېوادونه د پرمختللو هېوادونو په پرتله د اقليم د بدلون زيات زيان منونکي دي. د then-current پرمختيايي هڅو پر بنسټ اټکل شوی و، چې په شمېرمخ پر وده هېوادونه به په ګټور ډول د اقليم بدلون سره د توافق وړتيا ولري.
د مالگینو اوبو ملخ
د مالګینو اوبو ملخ Brine shrimp د ارتېمیا نسل (genus Artemia) ده، ټول هغه واړه چنګاښونه پکې شامل دي چې د انوستراکا ډله (order Anostraca) او برانکیوپوډا کلاس (class Branchiopoda) کې ډلبندي شوي. د ټولې نړۍ په هغو اوبو کې ژوند کوي چې ډېرې مالګینې وي. په ( Great Salt Lake) کې د ارتېمیا سالینا (Artemia salina) په نامه ډول ډېر زېات ده کوم چې سوداګریز ارزښت هم لري، واړه بچیان یې په اکواریمونو (aquariums) کې د کبانو لپاره د خوړو په توګه کاریږي. د مالګینو اوبو ملخ تر ۱۵ ملي متره (۰.۶ انچه) پورې اوږده شته، سر یې لاندې لور ته تاو شوی وي او لاروال نوپلیوس (nauplius) سترګې لري. خېټه یې پاڼې ته ورته غړي لري، د خېټې شکل یې استوانی اي ده. خواړه یې اساسا شین الګی ( green algae) ده کوم چې د خپلو پښو په ذریعه له اوبو څخه فلټر کوي.
تړلې لیکنې
ملخ د اوبو ملخ کوپیپوډ چنگاښ
خاوره
سريزه: الحمدلله رب العلمين،وخالق الارض والسموة،وموصل الرزق للحيوانات،وله الحمد كماينبغي لجلال وجهه وعظيم سلطانه ،وصلاة والسلام على نبيالرحمة ونبي توبته محمد وعلى اله وجمع اصحابه وزرياته، امابعد:زۀ دلوى اومتعال خداى(ج) شكراداكوم چي موږ مسلمانانوته يي دراحت اوارام ژوند ټولي روښانه لاري پۀ خپل روشانه كتاب قران كريم كي پۀ پوره وضاحت سره بيان كړې اوزموږدژوند داړتياوړشيان يې پۀ ځمكه كي پۀ پوره نظام اوحكمت سره پيداكړې اوموږته يي دموجوداتو(اسمانونواوځمكي)اودخپل ځان دپيدايښت پۀ باره كي دتفكراودهغه پۀ حكمت باندي يې دپوهېدلولپاره عقل راكړى ددې لپاره چي دالله(ج) پۀ مخلوقاتوكي فكروكړواودخپل موقف ادراك وكړوځكه چي موږدې دنياته ددې لپاره رالېږل شوي يوچي يوازي اويوازي ديوۀ الله(ج)عبادت وكړواودهغه لوي ذات پۀ يواځيتوب يادكړوڅښتن تعالى ټول نعمتونه چي پۀ انسانانو يې پېرزوكړيدي دهريوۀ ارزښت ډېرلوړاوپۀ خپل ځاي كي ورته اهميت وركول كېږي خاوره هم يوداسي نعمت دى چي دهغه حاصل خېزي دزيات والي پۀ اساس ډېرقومونه اوولسونه غښتلي اوپر مختللي کيږي اودحاصل خيزي دکموالي په اساس ډېرقومونه دتنزيل پۀ لورروان دي انسان ديوۀ شي پۀ قدرهغه وخت پوهېږي چي دهغه شي پۀ نشتوالي كي زيان اونقصان محصوص كړي حاصل خېزي خاوري دنړۍ دډېروخلكولپاره دضرورت وړشيان برابروي .كمزوري اوكمي حاصل خېزي خاوري دكموخلكواړتياوي هم نۀ شي پوره كولاي دانسان ژوندترزياتي اندازې پۀ خاوره پوري تړلى دى اودخاوري ګټورتوب تردومره زياتي اندازې پۀ دې پوري اړه لري چي انسان څۀ ډول دهغې څخه گټه واخلي.ژوندي موجودات دخپل ژونددپايښت اوبقالپاره خاوري ته اړتيالري.نباتات خپل معدني موادله خاوري څخه اخلي.هغه خواړۀ چي حيوانات اوانسانان ورته ضرورت لري دخاوري څخه پۀ لاس راځي.خاوري د اوبودسرچينواوځنګلي سيمودساتلوسره نژدې اړيكي لري،دخاوري پۀ شتون كي ځنكلونه دچاپېريال موازنه ساتي چي دباران داورېدوپۀ اندازه داوبو،هوا(Climate) اوتودوخي درجه كنترولوي.هغه ژوندي موجودات چي  پۀ خاوره كي ژوند كوي دانسانانولپاره خواړۀ،كالي،اوداستوګنځې ځيني موادبرابروي اوهمدارنګه نباتات دهغه څارويولپاره غذابرابروي كوم چي انسانان دهغوي لۀ غوښو،پوستوكو،وړيو،اونورومحصولاتوڅخه استفاده كوي نوويلاى شوچي خاوره دانسانانولپاره پۀ مستقيم اوغيرمستقيم ډول دښۀ ژوندلپاره ضروري ګڼل كېږي.ددې لپاره چي ددې ارزښتناكي شتمنې(خاوري)څخه ګټوره استفاده شوې وي اوهغه موساتلې وي نوبايدچي هغه وپېژنواوپرې پوه شو.نوماهم خپل دسيمينارموضوع دخاوري PH اوعضوي موادوپۀ برابرولوكي اخيستې ځكه ښې حاصل خېزي خاوري چي پۀ زيات مقدارمنرالي اوعضوي موادولري اودمناسبPH درلودونكې وي دنباتاتودښې ودې باعث كېږي .څرنګه چي ديوې علمي څېړني لپاره دمسلكي پوهانواوعلمي شخصيتونو،لارښونواومشوروته ضرورت اواړتياشته .نوماسره هم ددې سيمينار پۀ ترتيبولوكي محترم استادپوهنمل محمدعمر(عابد)هراړخيزه پوره علمي همكاري كړېده زۀ ددې همكاري څخه دزړۀ لۀ كومي مننه كوم اودخداي(ج)لۀ دربارڅخه ورته اجرعظيم غواړم.
خاوره څه شي ده؟
خاوره تقريباً دنړي په هر ځاي کې موجوده ده خو ډير خلک نه پوهيږي چې خاوره څه شي ده ،څنګه تشکيليږي،د هغې اساسي اجزاوي اوخواص کوم دي ،او ولي د يوې سيمي خاوري د بلي سيمي د خاورو څخه توپير لري .د خاوري (soil)کليمه د يوي لاتيني کليمي يعني(solum)څخه چې دځمکې ياخاوري معنى لري اخيستل شوي ده. دمختلفو خلکو لپاره خاوري مختلف مفاهم لري .يو بزګر خاوري د نباتاتو د استوګنې ځاي بولي چې نباتات پکې وده کوي. د بزګر لپاره نه يواځي خاوره ګټوره ده بلکي ضروري هم ګڼل کيږي .يو انجينر خاوره هغو سستو مخروبه موادو ته وايي چې ډبري اومنرالونه يې پوښلي دي او يا هغو موادو ته وايي چې نوموړي سړک،بند،استوګنځي اوداسي نور شيان ورباندي جوړوي .دخاوري پوهانو له نظره خاوره هغه طبيعي جسم دي چې اوږدوالي او ژوروالي او سورلري او د تجزيه شوو ډبرو او منرالونو او ورستو عضوي موادو له مخلوط څخه د پروفايل په شکل جوړه شوي وي او دځمکي پر مخ يو نوي قشر جوړوي چې دنباتاتو لپاره اوبه ،استوګنځي او يوه اندازه غذايي مواد برابروي .خاوري د ډبرو ،منرالونو او عضوي موادو څخه د تخريبي(destructive)او ترميمي(constructive)عمليو پوسيله د هغو د لومړنيو يا اصلي موادو يعني(parent materials)،اقليم ژونديو موجوداتو ،دځمکې د نشيب(relief)يا سلوپ او وخت تر اغيزو لاندي منځته راځي .په تخريبي عمليو کې ډبري ،منرالونه او عضوي مواد د فزيکي ،کيمياوي او بيولوژيکي عمليو په وسيله په نوو موادو باندي تجزيه کيږي .د ترميمي عمليو په جريان کې د تجزيه شوو ډبرو او منرالونو دپاتي شونو څخه نوي منرالونه لکه :کلي او نور دويمي منرالونه منځته راځي.
دخاوري اجزاوي:
خاوري دڅلورو عمده اجزاوو څخه جوړي شوي دي چې دمنرالي موادو ،عضوي موادو ،اوبو او هوا څخه عبارت دي .دحجم پر اساس ديوي ښي (silt loam)سرنې.خاوري تقريباً نيمايي برخه د جامدو زراتو او نورو نيمايي خلاوو څخه تشکيل شوي دي .دخاوري جامده برخه د عضوي اوغير عضوي موادو څخه عبارت ده چي عضوي مواد يي دخاوري په سلو کې د پنځوبرخو په شاوخوا کې او منرالي مواد يي په سلو کې د پنځه څلويښتو برخو په شاوخوا کې تشکيلوي .د وزن پر اساس دافغانستان خاوري په اوسط ډول په سلو کې ښايي د يوي څخه تردوو برخو پوري عضوي مواد ولري .په خاوره کې سربيره پر منرالي موادو بايد يوه مناسبه اندازه عضوي مواد هم موجود وي .همدارنګه دخاوري د اوبو او هوا تر منځ بايد يو مناسب انډول وساتل شي ځکه چې ډيري زياتي يا ډيري کمي اوبه د نباتاتو پر ودي باندي منفي اغيزي کوي او دهواد نشتوالي په صورت کې نباتات خپلي عادي ودي ته دوام نشي ورکولاي .دخاوري په اوبو کې اکثره وختونه منحل مواد موجود وي .دخاوري اوبه دهغو د منحلو موادو سره د خاوري د محلول په نوم ياديږي .د خاوري محلول د خاوري په حاصل خيزي (fertility)او نورو خواصو کې ډير ارزښت لري ځکه نباتات خپل د اړتيا وړ ضروري عناصرو يوه زياته برخه د خاوري د محلول څڅه اخلي همدارنګه دخاوري PHتر زياتي اندازي د خاوري د محلول په منحلو موادو پوري اړه لري
دخاوري پي ايچ Soil of PH
دخاورې PH دخاورې دډېرومهموكېمياوې خواصولۀ جملې څخه شمېرل كېږي PH نه يوازي دنباتاتووده اوحاصلات دخاورې دمايكرواورګانيزمونوفعاليت متاثره كوي بلكه پۀ خاوره كې دعناصرودمحلول اودنباتاتودضروري عناصروگټورتوب (Availability)هم تراغېزې لاندي راولې دخاورېPH دنبات پۀ وده كي زيات تاثير لري داځكه چي PH دنبات دغذايي موادوپۀ حلولوكې اغېزه لري دخاوري PH دخاوري ژوندي موجودات چي پۀ غير مستقيم ډول دنبات لۀ ودې سره اړيكي لري ترخپلې اغېزې لاندي راولې. د PH له مخي دخاوري ډولونه دPH لۀ مخي خاوره پۀ دريوګروپونووېشل كېږي: ۱ـ تېزابي خاوري (Acid soil) 2ـ خنثى خاوري (Neutral soil) 3ـ قلوي خاوري (Alkaline soil) ۱ـ تېزابي خاوري :هغه خاوري چي PH يې لۀ (7)اووڅخه ښكته وي دتېزابي خاوروپۀ نوم يادېږي ذكرشوې خاوري زياتره پۀ هغوسيموكې وې چي كلنى اورښت يې زيات وې زيات اورښت ددې سبب كېږي چي دخاوري ځيني قلوي عناصر لكه كلسيم،مګنېزيم،سوديم پوتاشيم ومينځل شي چي ددغوعناصروپۀ زياته اندازه مينځلوسره دخاوري تيزابيت لوړېږي،په تېزابي خاوروكې دقلوي كيتونونوزياتره برخه هايدروجن اوالمونيم نيولې وي اودقلوي تعويضي كيتونونواندازه پكښې كمه وي.دهايدروجن ايون پۀ مستقيمه توګه اودالمونيم ايونونه پۀ غير مستقيمه توګه دخاوري تېزاٰٰٰٰٰٰبي كېدلوسبب ګرځي. دخاوري پۀ محلول كې دهايدروجن دايونونوفعال تېزابيتاودخاوري كلوئيدونوپوري نښتې هايدروجنونه اودالمونيم ايونونه دذخيروي تېزابيت پۀ نوم يادېږي. په ځينوكېمياوي سرولكه المونيم لرونكې سرې يورېااوالمونيم دوامداره استعمال هم دخاوري دتېزابيت دلوړېدوسبب كېږي بايدوويل شي چي دافغانستان پۀ اكثره خاوروكي دتېزابيت شكل نه ليدل كيږي ځكه چي دافغانستان زياتره خاوري دوچ اونيم وچ اقليم لاندي واقع دي اوزياتره يي قلوي خواص اويوه اندازه چونه لري. ۲ـ خنثى خاوري :خنثى خاوري هغه خاوري دي چي PHيي (7)اووه وي .خنثى خاوري په هغوسيموكي پيداكېږي چي پۀ مناسبه اندازه اورښت ولري يعني په خنثى خاوروكي دتېزابيت اوقلويت درجې سره مساوي وي. ۳ـ قلوي خاوري (Alkaline soil) :هغه خاوري چي PHيې لۀ (7)اووۀ څخه لوړوي دقلوي خاوروپۀ نوم يادېږي. قلوي خاوري پۀ هغوسيموكي چي وچ اونيم وچ اقليم ولري اودكلني اورښت اندازه يې كمه وي پيداكېږي .پۀ قلوي خاوروكي پۀ زياته اندازه قلوي كېتونونه لكه:Ca(كلسيم)،Mg(مګنېزيم)،Na(سوديم)اوK(پوتاشيم)موجودوي اودخاوري دتعويضي كيتونونوزياتره برخه ددې عناصروپۀ واسطه نيول شوې وي دغه عناصرپۀ خاوروكي دمختلفومالګودمنځته راتلوسبب كېږي لكه كلسيم كاربونيت مګنېزيم كاربونيت اوسوديم كاربونيت په خاوره كي دنوموړومالګوشته والى باالخصوص سوديم كاربونيت دخاوري PH ډېرلوړوي كله چي پورتنۍ مالګي دخاوري پۀ محلول كي حل شي دهايروليزكېدوڅخه وروسته قوي القلي اوكمزوري تېزاب لاسته راځي.پۀ دې ترتيب دخاوري پۀ محلول كي دOH دايونونواندازه زياتېږي.
دخاوري دPH ټاكل:دهايدروجن دايون غلظت پۀ يولېتر محلول كي دPH په نوم يادېږي .ياPH دخاوري دتېزابيت اوقلويت درجې ته ويل كېږي چي قيمت يې عبارت دى لۀ 14 _تر_1=PH تجربوښودلې ده چي يولېتر خالصي اوبه موله دهايدروجن او موله دهايروكسيل  ايون لري كه چېرته يومحلول هايدروجن دهايدروكسيل پۀ پرتله زيات اېښودل شوې وې نوموړى محلول تېزابي اوكه هايدروكسيل يې دهايدروجن پۀ پرتله زيات وښودل شي نوموړې قلوي محلول بلل كېږي. څرنګه چي ثابت عدددى يعني  دي نوكه چېرته دهايدروجن غلظت زيات شي نوپۀ مقابل كي د غلظت كمېږي  كه چېرته K يوايونايزېشن يوثابت عددوي اوهمدارنګه  سره وي نوداسي ليكو: همدارنګه سره مساوي شي. لۀ بلي خوالروچي د سره ددې لپاره چي PHلاسته راوړونودمساوات دواړه خواوولوګاريتم د10لسوپۀ قاعده نيسو. 1   2    3    4    5    6    7    8    9    10    11    12    13    14 قلويت زياتېږي                                                                                             تېزابيت زياتېږي اود دلاسته راوړلولپاره هم دمساوات دواړه خواوولوګاريتم دلس 10پۀ قاعده نيسو. بالاخره لاندي رابطه لاسته راځي :. مثال:كه دخاوري پۀ يوۀ محلول كي دهايدروجن علظت وي نوPH يې محاسبه كړئ؟ مثال:كه چېرته دخاوري پۀ يومحلول كې دهايدروكسيل غلظت وي نوPHاوPOHيې محاسبه كړئ؟
په نباتاتودخاوري د PH ناوړه اغيزي
۱:په نباتاتودتېزابي PHناوړه اغېزې:لكه چي مخكي وويل شول پۀ تېزابي خاوروكې قلوي عناصرمينځل شوي وي.بناءًٌپۀ دې ډول خاوروكې ځيني نباتات لكه:رشقه،شوتله اونورليګيومي نباتات چې نسبتاًزيات كلسيم اومګنيزيم ته اړتيالري دنوموړوعناصروپۀ قلت باندي اخته كېږي اوپۀ ښۀ ډول وده نشي كولاي ځكه چي شوتله ،رشقه،اونورليګيومي نباتات دخپلې ښې ودي لپاره قلوي خاوروته اړتيالري پۀ تېزابي PHكي زياتره نباتات دفاسفورس پۀ قلت باندي هم اخته كېږي ځكه چي پۀ تېزابي خاوروكي پۀ زياتره اندازه منحله اوسپنه اوالمونيم موجودوي دفاسفورس سره دتعامل پۀ نتېجه كې داوسپني فاسفيت اودالمونيم فاسفيت منځ ته راځي چي دنباتاتولپاره دفاسفورس دغه شكلونه داستفادې وړنۀ دي ځكه چي نباتات دضرورت وړفاسفورس دمونوفاسفيت  اوډاي فاسفيت   پۀ شكلونوجذبوي .زياتره نايتروجني سري دخاوري تېزابيت زياتوي چي ښۀ مثال يې دامونيم نايتريت اوامونيم سلفيت دى.كله چي يوريا پۀ امونيم كارباميت باندي بدله شيPH يې لوړوي خوكله چي امونيم نايتريت باندي واوړي دخاوريPH بېرته كمېږي. ۲:په نباتاتودقلوي PH ناوړه اغېزې:پۀ قلوي خاوروكي پۀ زياته اندازه دقلوي كيتونونومالګي موجودي وي چي پۀ زياته اندازه دخاوري PH لوړوي پۀ کله ه كي دسوديم كاربونيت مالګه زياته وي دخاوري PH د8,5 څخه هم لوړوي اودبلې خواپۀ دې ډول خاوره كې دتعويضي سوديم اندازه زياته وي چي دفزيكي جوړښت دلۀ منځه تللوسبب ګرځي هغه قلوي خاوري چي پۀ زياته اندازه چونه  لري پۀ دې خاوروكې نباتات دفاسفورس لۀ قلت سره مخامخ كېږي ځكه چي فاسفورس لۀ كلسيم سره تعامل كوي پۀ نتېجه كي تراي كلسيم فاسفيت  لاسته راځي دفاسفورس نوموړى شكل هم دنباتاتولپاره داستفادې وړنه ده. اودانحلال قابليت يې ډېركم دى .بايد وويل شي چي پۀ قلوي خاوروكي دزياتومالګوموجوديت پۀ مستقيم ډول هم دنباتاتووده تراغېزې لاندي راولې.
هغه القلې خاورې چې پۀ خپلprofile كي د Horizon B ونه لري هغه القلې خاوري چي پۀ خپل پروفايل كي دB هوريزون ونه لري لاندي خصوصيات لري. ۱:هوريزونونه يي مالګينوخاوروته ورته وي. ۲:ښايي چي زياتي منحلي مالګي ولري. ۳:PH يې اكثره لۀ 8,4څخه لوړوي. ۴:داخاصيتونه اكثره پۀ سوديم كاربونيت لرونكې سولن چاك كي ليدل كېږي. ۵:داډول خاوري پۀ وچواولمدوځايونوكي پيداكېږي.
هغه القلي خاوره چي پۀ خپل پروفايل كي دB هوريزون ولري لاندي خصوصيات لري: ۱:دB طبقې ژوروالى يي عموماًلۀ صفرڅخه تر45 سانتي مترپوري وي. ۲:داهوريزون دمالګوټول ناوړه خاصيتونه لري. ۳:كله كله داسي هم كېږي چي دA هوريزون نۀ وي اودB هوريزون دځمكي پۀ مخ ليدل كېږي. ۴:ددې هورېزون دتعويضي سوديم اندازه عموماًپۀ سلوكي لۀ 15څخه زياته وي. اوكېداي شي چي پۀ سلوكي تر95پوري ورسېږي. ۵:ددې ډول خاورودمنحلومالګواندازه دسولن چاك پۀ نسبت لږه ده. ۶:دخاوري ډېرناوړه فزيكي خواص لري. ۷:PH يې تر11پوري لوړېږي اوچي داډول خاوري دSolantezپۀ نوم يادېږي.: دنباتاتوپروده دخاوري دPH اغيزي دخاوري PH دنباتاتوپۀ وده باندي پۀ لاندي ډول اعېزه كوي: ۱:دنباتاتودغذايي موادوګټورتوب اغېزمن كوي. ۲:دذهري موادو(المونيم)زيات انحلال دنباتاتوپۀ زيان تمامېږي. ۳:دخاوري دمايكروسكوپي ژونديوموجوداتوفعاليت ترخپلې اغېزې لاندي راولې. ۴:دريښوپۀ حجراتوباندي دPHمستقيمي اغېزې يعني نباتاتوته داوبواوغذايي موادوجذب.څومره چي دخاوري كلسيم ،مګنېزيم اوپوتاشيم دخاوري دپاسنۍ برخي څخه مينځل كېږي پۀ هغه اندازه سره يي PH كمېږي پۀ هره اندازه چي دخاوري څخه مثبت تعويضي ايونونه ليري كېږي ځاي يې هايدروجن اوالمونيم نيسي .كلسيم كاربونيت پۀ خاوره كي دتېزاب پۀ تعامل كي دبفركاركوي يعني نه پرېږدي چي خاوري يي تېزابي شي لۀ همدې كبله دافغانستان داهكي خاوروPH د8,2 پۀ شاوخواكي دى اودكتنې وړتغيرنه كوي .دادكلسيم دانحلال دزياتېدولۀ كبله دى چي تعويضي كلسيم دتعويضي هايدروجن ځاي نيسي .بې ځايه شوى هايدروجن دكاربونيت لۀ اكسيجن سره يوځاي كېږي اوبۀ جوړوي .پۀ نوموړې عمليه كي ازادېږي لۀ همدې كبله كلسيم كاربونيت يادكرنې اهكي مواددتېزابي خاوروداصلاح كوونكوموادوپۀ ډول كاركوي. په مايکرواورګانيزمونودPH اغيزي پۀ خاوروكي برسېره پۀ اصلي نباتاتوګڼ شمېرهرزه ګياوي ځيني دنباتي افتونوعوامل اوداسي نورژوندي موجودات شته هغه ژوندي موجودات چي پۀ خاوره كي اوسېږي اودنايتروجن دنصب عمليه پۀ مخ وړي دتېزابي محيط پۀ وسيله زياتره متاثره كېږي اوزيات القلي محيط هم دهغوي پۀ ژوندباندي ناوړه اغېزه لري مناسب محيط دمايكرواورګانيزمونولپاره خنثى محيط ټاكل شوى دى چي PH يې اووۀ (7)دى. دخاوري په PH دغيري عضوي مرکباتوتاثير غيرعضوي مركبونه دخاوري پۀ PHباندي دومره اغېزه نه لري مګر بياهم فاسفيت،باي كاربونيت اوكاربونيت ښايي چي دصفايي يعني مينځلووظيفه اجراء اودPH تغير كنترول كړي چي پۀ نباتي حجروكي دPH تغير دعضوي تېزابوپۀ واسطه صورت نيسي.
دنباتاتوپروده دتعويضي سوديم اغيزي كله چي دخاوروسوديم توب زيات اودPH له 8,5 څخه تر9 پوري لوړ شي نوعضوي مواد تجزيه كېږي اوپۀ ډېروځايونوكي سوديم هيومت جوړېږي.اوهمدارنګه لوړPH دنباتاتودغذايي موادوګټورتوب باندي اغېزه لري كله چي PH لۀ 9څخه لوړياد9 په شاوخواكي وي فاسفورس دسوديم فاسفيت پۀ ډول ګرځي اوحلېدل يې زياتېږي مګر لۀ بلي خوادنباتاتولپاره دفاسفورس جذب پۀ سوديمي حالاتوكي دخنثى اويالږڅۀ تېزابي حالت پۀ پرتله لږدى .همدارنګه ځيني راپورونه ښيي چي دفاسفورس ګټورتوب پۀ مالګينوالقلي حالتونوكي كمېږي. كله چي پۀ خاوروكي PH له 7,6 څخه لوړشي نودهايدروجن جذب كمېږي .كه چېرته خاوري پۀ كافي اندازه اكسيجن اوښۀ فزيكي خواص ولري نوبيا دهايدروجن جذب ترهغه وخته پوري چي PH يې 8 ته رسېږي همدومره نه كمېږي.پۀ القلي خاوروكي دنايتروجن جوړېدنه لږصورت نيسي كله چي دخاري تعويضي سوديم اندازه پۀ سلوكي لۀ 12 څخه لوړه شي دخاوري ستركچريعني جوړښت خرابېږي اوپۀ نتېجه كي يي په خاوره كي داوبواوهواحركت كمېږي اوهمدارنګه زيات تعويضي سوديم نباتات دكلسيم اوځيني نوروعناصروجذب كموي.
میر شهنواز خان
میر شهنواز خان احمدزای د بلوچستان (کلات) شاهی دولت یو ولسمشر (خان) ؤ، چي دا مهال (کلات) پاکستان د  بلوچستان مربوط کېږي. نومړی له 1839 میلادي څخه بیا تر 1841 پوري د بلوچستان ولسمشر یا خان پاته شوی دی.
خاوره
دخاوري عضوي مواد(Soil organic Maher)
عضوي مواددژونديوموجوداتودهغوپاتي شونوڅخه عبارت دي چي دتجزيي پۀ مختلفومرحلوكي قرار لري اودخاوري يوه فعاله برخه جوړوي چي ژوندي فعال موادپۀ بركي نيسي ياپۀ بل عبارت دخاوري عضوي مواد دنباتي اوحيواني موادولۀ پاتي شونوڅخه عبارت دي چي پۀ خاوروكي دتجزيي پۀ مختلفومرحلوكي قرارلري اودخاوري ډېره مهمه اوفعاله برخه جوړوي.عضوي مواد دخاوري دستركچرداصلاح كولودخاوري دVoracity(خاليګاؤ)دزياتولواوپۀ خاوره كي داوبواوهواداړيكوپۀ اصلاح كولوكي خاص ارزښت لري دخاوري دعضوي موادوپۀ واسطه دخاوري دجوړښت باثباته دانې منځ ته راځي عضوي مواد پۀ خاوره كي دښۀ ستركچردتشكيل لۀ لاري پۀ خاوره كي داوبواوهواحركت اسانه كوي عضوي موادپۀ خاوره كي لۀ يوې خوادژونديومايكرواورګانيزمونولپاره انرژي اوغذايي مواد برابروي اولۀ بلي خوادنباتاتولپاره دضروري عناصرونسبتاًمكمله منبع بلل كېږي.نږدي دخاوري ټول نايتروجن 50-60%پوري، فاسفورس 80% پۀ شاوخواكي سلفر،برون اويوه اندازه مولبدنيوم پۀ نوم پۀخاوره كي پۀ عضوي شكل وجودلري .اوهمدارنګه دخاوري عضوي مواددخاوري ددانوپۀ تشكيل كي عمده رول لري ځكه چي نوموړي موادسريښونكى خاصيت لري اودخاوري دكوچنيوذراتودسريښولووظيفه سرته رسوي چي پۀ نتېجه كي دخاوري دوهمي ذرات (Aggregates)منځته راځي اوخاوري ته يومناسب فزيكي جوړښت وركوي.دخاوري عضوي مواددخاوري دفزيكي اوكيمياوي خواصوپۀ اصلاح كي عمده رول لري .عضوي موادپۀ زياته اندازه سره انرژي لري چي ددې انرژي څخه يوه اندازه دخاوري دميكروبوپۀ واسطه پۀ مصرف رسېږي اويوه اندازه چي پۀ احتمالي توګه دتودوخي پۀ شكل سره ازادېږي.پۀ هغه خاوروكي چي عضوي موادپكي استعمال شوي نۀ وي پۀ كلني حساب سره يوميليون كالوري تودوخه ضايع كوي پۀ داسي حال كي چي دغه ضايعات پۀ هغه كي چي حيواني سره اوياعضوي مواد پكي استعمال شوي وي 15 مليونه كالوري ته رسېږي.دافغانستان په ډيروخاوروکي دعضوي موادومنځنۍاندازه په سلوکي تريوه پوري رسيږي٠ دنباتاتوارږشت دخاوري دعضوي موادوپه جوړيدوکي دحيواناتوپه پرتله زيات دى ځکه دنباتاتويوه برخه په خاوروکي پاتي کيږي حال داچي حيوانات ياځيني موادترشح کوي اويادهغو‌ۍبدن له مړيني وروسته دخاوري دعضوي موادوپه جوړيدوکي برخه اخلي عضوي مواددخاوري يوډيرمهم جزدي چي دخاوري په کيمياوي اوفزيکي خواصوباندي اغيزه کوي٠ دعضوي موادومهمي منابع پۀ عمومي صورت سره ويلاي شوچي دعضوي موادوزياته اندازه يابرخه 98% دنباتاتولۀ لاري اويوه كمه برخه 2% دحيواني بقاياؤپۀ واسطه منځته راځي دعضوي موادوعمده منابع عبارت دي لۀ: ۱:شين كود (Green manure) ۲:حيواني بقاياوي اوحيواني سري ۳:دخاوروژوندي موجودات چي دنباتاتوڅخه تغذيه كوي ۴:دنباتاتوريښې اونوري بقاياوي. ۵:ځمكي ته پوښښ وركول (Mulching). Mulch: - مچ دخاوري پۀ مخ دنباتاتودپاتي شونواونوروموادوخورول چي دخاوري داوبودتبخيرمخنيوى اودخاوري تودوخه كنترولوي.مچ دخاوري دپتريو (Crust) دتشكيل مخه نيسي دتخريب پۀ وړاندي دخاوري پۀ ساتنه اوژغورنه كي مهمه اوزياته مرسته كوي اودباران دڅاڅكوحركي انرژي كموي.پۀ خاوروكي داوبونفوذزياتوي.اودخاوري پۀ مخ دروانواوبوچټكتياكموي كوم چي پۀ مجموعي ډول دخاوري دتخريب پۀ مخنيوي كي دپام وړتاثيرات لري.هغه شيان چي پۀ مچ كي ورڅخه ګټه اخيستل كېږي پۀ لاندي ډول دي. ۱:پروړه يا وچ واښۀ (Straw) ۲:دونوپاڼي(Tree leaves) ۳:عضوي سري(Organic Manure) اوداسي نور...
میر شهنواز خان
سرچینې
وېشنيزه:کلات خانات
جایزه
یو ستاینه او قدرونه (Award) دی او بل جایزه (prize ) دی چې ډېری ستاینې د نښان (Trophy) نومونو (Titles)، سندونو (certificates) د تقدیر یا ستاینې لوحونه (commemorative plaques) د درجو نښانونه (badges) مډالونه، ارتقا او یا هم د ستاینې تراړې (ribbons). ځینې ستاینې او قدرول حتی لکه د اسکار جایزې په ننداریزو مراسمو کې وړاندې کېږي؛ خو ځینې یې په ساده ډول د جمع پر وړاندې ستایل کېږي پرته له دې چې کومه محسوسه جایزه تر لاسه کړي. اوراډ او ستاینې او جایزې د یوه فرد او یا هم ادارې لخوا ورکول کېږي چې تر ډېره يې پرستیج او اهمیت هم د ستایونکي او یا هم اوارډ ورکونکي په موقعیت پورې تړاو لري. اوارډونه معمولاً د یو شمېر ادارو او یا هم په یوه اداره او یا حکومت کې د یوه ځانگړي مقام لخوا ورکول کېږي. جایزه د کوم چا، خلکو او یا هم ادارې د لاسته راوړنو او ترسره شوو چارو ستاینه ده. په رسمي جایزو کې نقدي او دغه راز د نیکنامۍ او مشهورتیا ستاینې راځي؛ لکه په نقدي کې چې د ادبیاتو لپاره نوبل او یا هم پولیتزر جایزې دي. جایزې د بېلگه ییز او فوق العاده کړنو د مشهورتیا او یا هم د پایلو او لاسته راوړنو د لا هڅونې او د مثبتې سیالۍ د هڅونې په موخه ورکول کېږي او په دې ډول د گټونکو ستاینه او قدرونه کېږي، که څه هم ډېری جایزې په تېره بیا مشهورې هغه يې د بېلابېلو بحثونو او حتی بخل لامل کېږي. جایزې له ډېرو لومړنیو تشويقي اقداماتو لکه په ښونځي کې د لایک (Like) د لوحې له شتون رانیولې تر سترو نړیوالو جایزو پورې چې د ټولو مؤثریت او کارندوالی خپل خای لري؛ او دا هغه څه دي چې موږ یې حتی دود لا نلرو. د نړۍ تر ټولو معتبره او مشهوره علمي جایزه د نوبل په نامه ده چې په ۱۹۸۵کال د سویډني کیمیاپوه الفرډ نوبل په وصیت او نامه پیل شوې او هر کال په پنځو برخو اقتصاد، کیمیا، فیزیولوژي یا دوادرمل، ادبیاتو او سوله کې ورکول کېږي. یو وخت مې د مطالعې پر مهال یو ځای ولوستل چې (یک اثر تحقیقی اش ( از سیدقاسم ریشتیا) بنام « افغانستان در قرن بیست » به لسان های مختلف ترجمه گردیده است و برندة جایزة خوشحال گردید.) یعنې دا چې موږ علمي او ادبي جایزې درلودې خو اوس نه ښکاري. نه یواځې د دولتي جایزو او ستاینو بلکه د نادولتي جایزو او ستاینو اړتیا هم شته، لکه په نوره نړۍ کې هر هېواد او یا هم هره ژبه په بېلابېلو علمي او ادبي برخو کې د غوره آثارو لپاره جایزې لري، هغه څه چې موږ په بشپړ ډول ترې بې برخې یو. په تېره بیا ادبیات چې د نړۍ د ملتونو په تاریخ کې یې تر اوسه ځانگړی اهمیت درلود او وخت ناوخت به د دغه هنر څښتنان ستایل کېدل او هڅول کېدل به. د تاریخ په بېلابېلو پړاوونو کې بېلابېل ادبي سبکونه راغلي او بېلابېل نوښتونه او بدلونونه یې د ادبیاتو سترې کورنۍ ته راوړي. په همدې ډول هر هېواد هم د نورو جایزو په څېر په ادبي برخو کې ځانگړې جایزې لري چې هر کال یو شمېر هغو آثارو او لیکوالو ته چې په دې برخه کې د ستاینې وړ کار وکړي ورکول کېږي.
خاوره
دخاوري عضوي مواد(Soil organic Maher)
دعضوي موادوله مخي دخاوري ډولونه الف:عضوي خاوري ( organic soil) :عضوي خاوري هغوخاوروته ويل کيږي چي د%٢٠څخه زيات عضوي موادولري.داډول خاوري عموماًپه لندواوسړوسيموکي پيداکيږي
عضوي خاوري هم پۀ دووګروپونوويشل شوې دي: ۱:Peat soil :هغه عضوي خاوري دي چي دپنځوس څخه ترپنځۀ نوي(50-95)فيصده پوري عضوي مواد ولري.ددې خاوروعضوي موادښۀ نۀ دي تجزيه شوي.نباتي اوحيواني پاتي شوني يي پۀ اسانۍ سره پېژندل كېږي. ۲:(Muck soil) :هغه خاوري دي چي لۀ (20-50%) پوري عضوي مواد ولري.ددې خاوروعضوي مواد ښۀ تجزيه شوي دي.حيواني اونباتي بقاياوي يي پۀ اسانۍ سره ښۀ نه ليدل كېږي. ب منرالي خاوري (Mineral soil): هغه خاوري دي چي د20% څخه كم عضوي مواد ولري چي پۀ ځينومنرالي خاوروكي دعضوي موادواندازه لۀ يوۀ فيصدڅخه كمه وي.غيرعضوي يامنرالي خاوري عموماً پۀ وچواوتودوسيموكي زياتي ليدل كېږي.زموږدګران هيوادخاوري دمنرالي خاوروپۀ ډله كي شمېرل كېږي.
دظاهري خواصولۀ مخي دعضوي خاوروپېژندل پۀ يوه كرونده كي دعضوي موادواندازه دلاندي شيانوپۀ ليدلوسره څۀ ناڅۀ تخمين كېداى شي. ۱:دخاوري توررنګ(Black color) :دخاوري تور رنګ دزياتو عضوي موادو ښکارندوي دي. ۲:دخاوري ښه بڼه:هغه خاوري چي ثابتي دانې اوښه بڼه ولري ښايي چي ښۀ عضوي موادولري. ۳:دخاوري سپكوالى:ځرنګه چي دعضوي موادووزن نسبت منرالي موادوته ديومعين حجم لۀ مخي ډېرسپك دي .نوبناءً هرڅومره چي دعضوي موادواندازه پۀ خاوروكي زياتېږي پۀ هم هغه اندازه دخاوري وزن كمېږي.څرنګه چي دخاوري عضوي مواددحيواني،نباتي اومايكروسكوپي ژونديوموجوداتولۀ حجروڅخه لاسته راځي.نولۀ دې امله دهغوي كيمياوي جوړښت پېچلى وي.
.
دخاوري دعضوي موادومختلفي اجزاوي دخاوري دعضوي موادواجزاوي پۀ لاندي ډول دي: ۱:كاربوهايدريتونه(Carbohydrates):دخاوري دعضوي موادو د کاربوهايدريت اندازه په سلو کې له پنځو څخه تر پنځوسو پوري اټکل کيداي شي په خاورو کې کاربوهايريت د مايکروسکوپي ژوو ،دنبات دريښو او د نبات دتجزيه کيدونکو برخو څخه په مختلفو مرحلو کې لاسته راځي .کاربوهايدريت د يو شمير مايکروسکوپي ژوو دضرورت وړ کاربوني موادجوړوي. ۲:پروتين(Protein): پروتين هم دخاوري په عضوي موادوکې ليدل کيږي دپروټين دجوړيدو لومړني مرحله د امينواسيدو له جوړيدو څخه عبارت ده چې هلته امونيم په يوه عضوي مرکب کې داخليږي او نوموړي عمليه د امينيشن په نوم ياديږي. ۳:ليګنين(lignin): په نباتاتو کې ليګنين په دريمه درجه په Middlelamela کې چې دحجري دديوال سره نژدي اړيکې لري پيدا کيږي .ليګنين ښايي چې په نباتاتو کې په ازاد ډول موجود نه وي مګر ديوه پيچلي کاربوهايدريت په ډول ليګنين په نباتاتو کې موجود دي او دهيو ميس د اسکليټ اساس جوړوي د ليګنين په کيمياوي جوړښت کې کاربن ،هايدروجن او اکسيجن په حلقوي ډول برخه لري که څه هم ليګنين تجزيه اسانه نه ده مګر بيا هم د خاوري دليګنين اندازه کميږي ځکه په خاوره کې د ليګنين استقلاب صورت نيسي د هيوميس په جوړيدو کې ليګنين برخه اخلي د ليګنين ماليکول لومړي په وينيلين Vanillin او سيرنګ الديهايد ،کافي پرالديهايد او ځينو نورو موادو باندي ماتيږي. ۴:شحمي،مومي اوسريښناكه مواد:دغه مواددخاوري پۀ عضوي موادوكي شامل وي چي دمايكرواورګانيزمونودفعاليت پۀ نتيجه كي دعضوي موادودتجزيې پۀ صورت كي رامنځته كېږي شحميات ښايي چې دمنرالي خاورو دعضوي موادو په سلو کې له يوه څخه تر پنځو برخو پوري په بر کې نيسي حال داچې شحمي مواد د عضوي خاور د عضوي مواد په سلو کې تر شلو پوري رسيږي .مومي مواد امکان لري خاوري داسي سره سريښي کړي چې له هغو څخه دنبات منرالي غذا دخاوري محلول ته لاړه نشي پدې ترڅ کې دنباتاتو دغذايي موادو جزب کميږي همدارنګه مومي مواد دامکان په صورت کې کولاي شي چې دعضوي نايتروجن منرالايزيشن کم کړي يو ګڼ شمير شحمي مواد ښايي چې دخاوري دثابتو دانو په جوړيدو کې دځينو سريښناکو موادو وظيفي اجرا کړي .کچيرته ځيني لږ ورته شحمي مواد د نبات په واسطه جذب شي ښايي چې دنبات په ضرر تمام شي. دعضوي موادوتجزيه دعضوي موادو تجزيه په لاندنيو شيانو پوري اړه لري : تودوخه،لنده بل،دعضوي موادو ډول او دمايکروسکوپي ژونديو موجوداتو فعاليت دعضوي موادو په تجزيه باندي اغيزه لري .څرنګه چې مايکروسکوپي ژوي دمناسبې تودوخې او لندبل په وخت کې دعضوي موادو په تجزيه کې ستر رول لري. نوښه به داوي چې يوڅه رڼا پري واچوله شي .بکتريا او فنجي ترټولو زيات دعضوي موادو په تجزيه کې رول لوبوي خو اکتينومايستيس،ځيني الجي ،دځمکي چنجي ،ځيني حشرات او نيماتودونه هم دعضوي موادو په تجزيه کې مرسته کوي .بکتريا او فنجي دواړه دپي ايچ په خنثي شرايطو،لندو خاورو او دسانتي ګراد د ٢٥ څخه تر ٣٥ درجو تودوخي په شاوخوا کې د عضوي موادو په تجزيه کې ډير فعال دي .خو فنجي له بکتريا څخه زيات تيزابي او وچ شرايط زغملاي شي مګر بکتريا دنباتاتو د عادي انساجو په تجزيه کې دفنجي څخه فعال دي.
هغه مواد چې په خاوره کې د عضوي موادو دتجزيې څخه لاسته راځي دعضوي موادو له تجزيې څخه لاندي مواد لاسته راځي: ۱:دخاوري انرژي(Soil Energy) :دعضوي موادو دتجزيي په صورت کې يوه زياته اندازه انرژي توليديږي چې يوه اندازه يې دهغو مايکرو اورګانيزمونو پواسطه چې عضوي مواد تجزيه کوي په مصرف رسيږي اويوه اندازه يې په خاوره کې دپټي انرژي(latent. Energy)په شکل اوړي اويا داچې دحرارت په شکل له خاوري څخه ازاديږي. ۲:ځيني ساده مواد(Simple products) :يوه اندازه کاربن ،نايتروجن او نور عناصر د مايکروسکوپي ژوو پواسطه استعمالږي او همدارنگه يوه اندازه کاربن داي اکسايد ،اوبه ،ميتان،نايتريت،سلفيټ،هايدروجن سلفايد او نور چې يا دخاوري په محلول کې پاتي کيږي او ياهوا ته ځي. ۳:هيومس(Humus) :دعضوي موادو دتجزيي څخه پاتي شوي مقاوم مرکبات لکه :ليګنين،شحميات او داسي نور ... او دمايکرو اورګانيزمونو په واسطه نوي جوړ شوي عضوي مواد لکه :پولي سکرايدونه چې دمايکرو اورګانيزمونو دحجرو برخه ګرځي .خاوره دهيومس اساسي برخه جوړوي .پس ويلاي شو چې هيومس يوه ساده ماده نه بلکي دډيرو پيچلو مرکبونو د مخلوط څخه عبارت دي .چې په لاندي ډول يې داسي تعريفوو :هيومس دپيچلو نسبتاً مقاومو غير کرستلي اوکولايدي موادو يو غير متجانس مخلوط دي چې تور رنګ يانصواري رنګ لري او دعضوي موادو د تجزيې په صورت کې منځته راځي .هيومس ياعضوي کولايدونه د نباتي اوحيواني پاتي شونو د تجزيې او د مايکرو بي فعاليت څخه د جوړشوو موادو يو پيچلي کولايدي او غير بلوري اخرني موقتي حاصل دي چې عضوي مواد يې بيا هم په دوامداره توګه ورو ورو تجزيه کيږي.
دعضوي موادواثردخاوري دژونديوموجوداتوپۀ فعاليت باندي پۀ خاوره كي موجودعضوي مواددخاوري د مايكرواورګانيزمونو    (Micro organism) پۀ وسيله تجزيه كېږي ترڅودهغوي لۀ تجزيې څخه خپله انرژي پۀ لاس راوړي. كه چېري دخاوري عضوي موادپۀ ښۀ ډول تجزيه نۀ شي دخاوري دكوچنيوزراتوپۀ سريښولوكي چندان رول نۀ شي لوبولاى.لۀ بلي خوادخاوري ټول ژوندي موجودات دخپل ژوندپۀ دوران كي دعضوي موادوڅخه تغذيه كوي اودتغذيې پۀ صورت كي پۀ چټكۍ سره تكثركوي اوشمېريې پۀ خاوره كي زياتېږي. ددوي لۀ مړيني څخه وروسته پۀ خاوره كي دعضوي موادواندازه زياتېږي چي پۀ نوبت سره دخاوري دباثباته دانوپۀ رامنځته كولوكي رول لوبوي همدارنګه نوموړي ژوندي موجودات دخپل ژوندپه دوران كي يوه اندازه سريښونكي موادترشح كوي كوم چي دخاوري دكوچنيوزراتوپۀ سريښولوكي زياته ونډه اخلي.
دعضوي موادوارزښت(Importance of Organic.m) دعضوي موادودارزښت پۀ هكله لاندي مهم ټکي ديادولووړدي. ۱:عضوي مواددخاوري دساختمان اودفزيكي خواصوپۀ اصلاح كولوكي كومك كوي پۀ دې معنى چي لۀ يوې خوادځينوخاورودشيندل شويوزراتوپۀ نږدې كولواويوځاي كولوسره دهغوي داوبوساتلوقدرت اوظرفيت زياتوي اولۀ بلي خوادځينوسختويعني(Clay)خاوروپۀ نرمولوسره دهغوي دتهوي حالت ښۀ كوي. ۲:دخاوري دميكروبونواودنباتاتولپاره غذايي مواد برابروي. ۳:عضوي مواددخاوري دکيتونونوپۀ جذب كي كومك كوي. ۴:عضوي مواددنباتاتودضروري عناصروپۀ مؤثريت باندي تاثيرلري. ۵:دعضوي موادوپۀ استعمال سره پۀ خاوره كي دنباتاتوځيني عناصر لكه نايتروجن اونورعلاوه كېږي. ۶:عضوي مواددخاوري دګرموالي سبب ګرځي. ۷:عضوي مواددخاوري تخريبات (Erosion) كموي. ۸:دخاوري پۀ مخ ناتجزيه شوي عضوي مواددباداواوبوپۀ واسطه دخاوري تخريب كموي داځكه چي دباداوباران څاڅكي نه پرېږدي چي پۀ مستقيم ډول پۀ خاوره باندي ولګېږي. ۹:دعضوي موادودتجزيې پۀ صورت كي ځيني سريښناكه موادمنځته راځي چي دخاوري داګريګيتونوپۀ ثبات اودخاوري دښۀ ستركچر دجوړېدوسبب ګرځي. ۱۰:دعضوي موادودتجزيې پۀ صورت كي دخاوري دمايكرواورګانيزمونولپاره غذايي مواداوانرژي برابروي. ۱۱:دخاوري پۀ مخ عضوي مواد،خاوره پۀ ژمي كي توده اوپۀ اوړي كي سړه ساتي يعني دخاوري پۀ تودوخه كي دزيات تغيرمخ نيوى كوي. ۱۲:دخاوري عضوي مواددنباتاتولپاره ضروري عناصرپۀ تېره بيانايتروجن ،فاسفورس ،سلفر،برون،مولبدنيوم ډېره ښه منبع ګڼل كېږي. ۱۳:عضوي مواددخاوري دتوربخن اونصواري رنګ سبب ګرځي چي دتودوخي پۀ جذبولوكي مرسته كوي. ۱۴:عضوي موادپۀ خاوره كي داوبونفوذزياتوي اودخاوري داوبوساتلوتوان زياتوي. ١٥: تجزيه شوي عضوي مواد دخاوري بڼه اصلاح کوي ځکه چې دعضوي موادو د تجزيې څخه ژاولي لرونکې مواد لاسته راځي چې دخاوري دثابتو زراتو او ښـو بڼودجوړيدو سبب ګرځي .څرنګه چې دخاوري عضوي مواد تل په تغير کې دي نو دخاوري دښي بڼي د ساتلو لپاره بايد په دوامداره توګه په خاوره کې عضوي مواد برابر شي. ١٦:په خاوره کې تجزيه شوي ريښي خپل ځايونه د اوبو او د اکسيجن د ليږدولو او ځاي پر ځاي کيدو لپاره پريږدي. ١٧:هغه ژوي چې په خاوره کې ژوند کوي تازه عضوي مواد استعمالوي. ١٨:عضوي مواد په خاورو کې د اوبو په نيولو او ساتلو کې مرسته کوي ١٩:عضوي مواد دخاوري د پي ايچ د تغير په هکله دخاوري مقاومت زياتيږي او هم دخاوي پي ايچ انډولوي همدارنګه د عضوي موادو دتجزيي څخه يوه اندازه تيزابونه لاسته راځي چې دنباتي غذا په حلولو کې مرسته کوي. ٢٠:ښه تجزيه شوي عضوي مواد يا هيومس يوه اندازه تعويضي پوتاشيم ،کلسيم ،مګنيزيم او امونيم دخپلو منفي چارچونو پواسطه دځان سره نيسي او دضايع کيدو څخه يي ساتي. ٢١:دعضوي موادو دتجزيي څخه منفي عضوي ايونونه لاست راځي چې په تيزابي خاور کې د المونيم او اوسپني سره تعامل کوي او خاورو کې د ګټور فاسفورس اندازه زياتوي.
نتېجه ګيري
۱:دخاوري PH :دخاوري PH دخاوري دډېرومهموكيمياوي خواصولۀ جملې څخه شمېرل كېږي.PH نه يوازي دنباتاتووده اوحاصلات اودخاوري دمايكرواورګانيزمونوفعاليت متاثره كوي بلكه پۀ خاوره كي دعناصرودمحلول اودنباتاتودضروري عناصروګټورتوب (Availability) هم تراغيزي لاندي راولي.دخاوري PH دنباتاتوپۀ وده كي زيات ارزښت لري ځيني نباتات دخپلي ښي ودي لپاره تېزابي محيط اوځيني يي القلي محيط خوښوي چي دنباتاتودښي ودي لپاره مناسب PH=6,5-7,5 پوري ټاكل شوېده اوهمدارنګه دخاوري PH دخاوري ژوندي موجودات چي پۀ غيرمستقيم ډول دنباتاتولۀ ودي سره اړيكي لري فعاليت يې متاثره كوي .هغه ژوندي موجودات چي پۀ خاوره كي اوسېږي اودنايتروجن دنصب عمليه پۀ مخ وړي دتېزابي محيط پۀ وسيله زياتره متاثره كېږي اوزيات القلي محيط هم دهغوي په ژوندباندي ناوړه اغېزه لري.دمايكرواورګانيزمونولپاره ترټولومناسب محيط خنثىPH ټاكل شوى دى همدارنګه دسروزيات استعمال هم دخاوري PH لوړوي اوكموي. اودخاوري دمالګينتوب سبب ګرځي ځكه چي زياتره سري په خپل تركيب كي مالګي لري .كه چيرته المونيم لرونكي سري اونايتروجن لرونكي سري په زيات مقداراستعمال شي دخاوري تيزابيت زياتوي يعني كه يورياپه امونيم كارباميټ بدله شي دخاوري PHلوړوي اوكه په امونيم نايتريت بدله شي دخاوري PHبيرته كموي.نوويلاى شوچي سري بايدپه مناسبه اندازه استعمال شي دزياتي سري استعمال غيراقتصادي تماميږي اوپه خاوده كي دزياتي سري استعمالول دخاوري دمالګين توب سبب ګرځي اوبل داچي كه سره په مناسبه اندازه استعمال كړو نونباتاتوڅخه په ښه شان استفاده كولاى شي. ۲:دخاوري عضوي: مواد:دخاوري عضوي مواددنباتي اوحيواني موادولۀ پاتي شونوڅخه عبارت دي چي پۀ خاوره كي دتجزيې پۀ مختلفومرحلوكي قرارلري اودخاوري ډېره مهمه اوفعاله برخه جوړوي .عضوي مواددخاوري دجوړښت داصلاح كولواودخاوري دخاليګاووپۀ زياتوالي كي مهم رول لري اوهمدارنګه داوبواوهواداړيكوپۀ اصلاح كولوكي هم خاص ارزښت لري .دخاوري دعضوي موادوپۀ واسطه دخاوري دجوړښت باثباته دانې منځته راځي اودخاوري دژونديومايكرواورګانيزمونولپاره انرژي اوغذايي موادبرابروي اولۀ بلې خوادنباتاتولپاره دضروري غذايي عناصرويوه مكمله منبع بلل كېږي.دخاوري عضوي مواددخاوري پۀ تشكيل كي عمده رول لري ځكه چي نوموړي موادسريښوونكي خاصيت لري اودخاوري دكوچنيوزراتودسريښولووظيفه سرته رسوي پۀ نتېجه كي دخاوري دوهمي زرات (Aggregates) منځته راځي اوخاوري ته يومناسب فزيكي جوړښت وركوي .ټول ژوندي موجودات كوم چي پۀ خاوره كي ژوندكوي دخپل ژوندپۀ دوران كي دعضوي موادوڅخه تغذيه كوي اودتغذيې پۀ صورت كي پۀ چټكۍ سره تكثركوي اوشمېريې پۀ خاوره كي زياتېږي چي ددوي لۀمړيني څخه وروسته هم پۀ خاوره كي دعضوي موادواندازه زياتېږي.
اخذليكونه
١:افغان ،عبدالخليل .(١٣٨٠هـ ش) دخاوري عضوي مواد. ٢:ثمين ،عبدالقهاراوايوبي عبدالغني .(١٣٦٧هـ ش ). خاوره پوهنه. ٣: ثمين،عبدالقهاراوزغردمحمدعالم .(١٣٦٠هـ ش) .دخاوري کيميا اودنباتاتوتغذيه .دکابل پوهنتون. ٤:خيرک ،نيازمحمد.(١٣٨٥هـ ش). Soil testing.خوست پوهنتون. ٥:عابد،محمدعمر.(١٣٨٩هـ ش). نباتي فزيولوژي .ننکرهارپوهنتون. ٦:کرهنيار، فراموز.(١٣٦٤هـ ش ). اساسات زراعت عمومي. ٧:نړيوال پرمختيايي اداري دختيزي سيمي دمتبادل پرمختګ پروګرام.(١٣٨٨هـ ش). ٨:هاشمي ، محمدحنيف .(١٣٨٦هـ ش ) .دخاوري حاصل خيزي خوست پوهنتون.
وېشنيزه:خاوره
سټیفن کوؤې
سټيفن ريچارډ کوؤې (اکټوبر ۲۴, ۱۹۳۲ – جولای ۱۶, ۲۰۱۲ ) په انگرېزي ژبه(Stephen Richards Covey) يو امریکنی روزنپوه ، د گڼشمېر کتابونو لیکوال او يو سوداگر هم دی. د ده تر ټولو نوموتی کتاب د (د لوړو کارنده اغېزمنو کسانو اووه روږدتياوې) نومېږي .د نوموړي له نورو کتابونو څخه یې يو شمېر لکه (لومړی څیزونه په لومړي سر کې)، (د مشرتابه منځینی چلندلار )، (د کارنده اغېزمنوکورنیو اووه روږدتياوې)، (اتمه ۸ روږدتيا) او (په ما کې مشرتابه ـ څنگه ښؤونځي او په نړۍ کې میندې پلرونه له ځانه لوړتيا شیندې)، (يو ماشوم پخپل وخت). سټيفن ريچارډ کوؤې د ژوند په آخري وخت کې په جان ـ اېم ـ هنټسمېن د سوداگرۍ په ښوونځي کې پروفیسر ؤ. دغه ښوونځی د امریکا د يوټاه ایالت په پوهنتون کې شتون (موقعیت) لري.
مخینه
د مخه ټايمز مجلې (Times Magazine) د امريكا د ۲۵ مواغزو(اغېزمنو) خلكو په كتار كې راوستى ؤ. هسې خو يې تر يوه درځنه لا ډېر كتابونه لیکلي خو د سټيون د نامه ستر لامل "د اغېزناکو خلکو اووه خویونه" په نامه كتاب دى. د كتاب كښنې سربېره، سټيفن د مشري (leadership)، انساني پرمختگ، او اغېزمنتيا پر سكالويو (موضوعاتو) گڼشمېر غږیزاو لیدنیز (audio-visual) لوستونه هم خپاره كړي چې د نړۍ په هر گوټ كې ترې کار اخيستل كېږي.
د ”FranklinCovey“ په نامه يې د يوه شركت بنسټ كېښود چې نن هم په نړيواله كچه مسلكي چوپړونه (خدمات) وړاندې كوي. له دې وړاندې نوموړى د ”Covey Leadership Center“ بنسټوال او مشر وو. لنډه دا چې سټيفن ته په درسته نړۍ كې په مشري، كورنيو چارو سمبالښت، ښوونه او روزنه، او د ادارو په بريالي كولو كې د يوه كارپوه په سترگه كتل كېږي.
نيويارك ټايمز (New York Times) ورځپاڼې دغه كتاب ”د اغېزناكو خلكو اووه خويونه“ د شلمې پېړۍ له دوو ډېرو ارزښتناكو كتابونو څخه يو بللى دى. د دې كتاب د پلورل شويو ټوكونو شمېر په ۴۰ ژبو كې تر ۲۵ مليونه اوړي.
سټيفن له هارورډ پوهنتون (Harvard University) څخه ماسټري (MBA) او له بريگم ينگ پوهنتون (Brigham Young University) څخه دوكتورا ترلاسه كړې وه. تر دېرش زيات كلونه يې په زرونو خلك، كورنۍ، او ادارې وروزلې چې په دې كې د حكومتونو مشران او گڼشمېر نړيوال سوداگريز شركتونه هم ول.
سټيفن د ۲۰۱۲ زېږدي كال د جولاى په مياشت كې د امريكا په ايډاهو (Idaho) ولايت كې پر ۷۹ كلنۍ ومړ.
ازمېښتون
ازمېښتون  يا ازمېښتځی (په انگرېزي: Laboratory) يو داسې ځای دی چې د ساينسي څېړنو، ازمېښتونو او موندنو لپاره د اسانتياوو او اړينو اوزارونو تر څنگ د ازمېښتونو او تجربو يو وړ او مهارونکی چاپېريال دی. ازمېښتون هغه ځای ته هم وييل کېږي چې د تجربې او ازمېښتونو مناسب اوزارونه او نور لوازم هغه لوازم چې په ساينسي پروسو کې کارېږي شتون ولري. دا د ځينو پېژندل شوو ازمېښتونونو نومونه دي:
په ښوونځيو او پوهنتونونو کې هم ازمېښتونونه وي چې په دې ډول ازمېښتونونو کې د ساينسي څېړنو تر څنگ د زده کړو اړونده ازمېښتونه هم ترسره کېږي. همدا شان په فابريکو کې په دولتي او پوځي ځايونو کې او آن په تشيالي او سمندري بېړيو کې هم ازمېښتون شتون لري. په يوه ازمېښتون کې له يوه څېړونکي نه آن تر دېرشو څېړونکو پورې د څېړنو آسانتياوې وي خو دا بيا د ازمېښتون د لويوالي او د اسانتياوو او د ازمېښتونو د چاپېريال پورې اړه لري چې يو ازمېښتون د کومې موخې لپاره کارېږي او څومره ازمېښتونه په يوه ازمېښتون کې شونی وي.
وېشنيزه:ازمېښتون
د کار نړیوال وېش
سرچېنی
وېشنيزه:اقتصاد
شینډنډ
شينډنډ په رسمي ډول په اداري تشکیل کې د هرات ولایت يوه ولسوالي ده، چې ۶۷۶۲ کيلومتر مربع پراخوالی او شاوخوا اته سوه زره اوسېدونکي لري. دغه ولسوالي له يوې خوا د هرات له ادرسکن او فارسي ولسواليو سره او له بلې خوا له غور او فراه ولايتونو سره پولې لري. شينډنډ همداراز له ايران سره د ادرسکن ولسوالي له لارې شاوخوا ۳۰ کيلومتره پوله او دوه نارسمي بندرونه لري. د شينډنډ له مرکز څخه د ايران تر پولې ۱۲۰ کيلومتره واټن، د هرات تر مرکزه ۱۳۰ کيلومتره، تر ادرسکن ولسوالۍ پورې ۶۲ کيلومتره، تر فراه ولايت پورې ۱۰۵ کيلومتره او د غور ولايت تر مرکزه ۳۰۵ کيلومتره واټن دی، چې پدې توگه خلک اړ دي د خپلو ستونزو لپاره ډېر لرې واټنونه ووهي. شينډنډ ۳۱۴ ثبت شوي کلي او په ټوليزه توگه ۵۷۲ کلي لري، څرنگه چې شينډند يوه ډېره پراخه ولسوالي ده نو په پنځو بلوکونو وېشل شوې چې دا ډول وېش په نورو ولسوالۍ کې نه ليدل کېږي. د شينډنډ مساحت د هېواد له نهو ولايتونو (کابل، کاپيسا، پنجشېر، لوگر، پکتيا، خوست، پروان، کونړ او لغمان) څخه لوی او نفوس يې هم له يو شمېر ولايتونو څخه زيات دی، خو دغې ولسوالۍ ته د هېواد د نورو عادي او وړو ولسواليو هومره امکانات او تسهيلات په پام کې نيول کېږي. په شینډنډ کې چې شاوخوا ۶ لکه وگړي ژوند کوي، يوازې يو ۵۰ بستريز روغتون فعاليت کوي. په ټول شينډنډ کې يوازې ۱۶.۵ کيلومتره هوار سړک وجود لري. د ټولې ولسوالۍ په کچه ۱۰۲ ښوونځي شته، چې زياتره يې ودانۍ نه لري، يو شمېر يې د ناامنيو او يو شمېر يې هم د فساد له کبله تړلي دي او په يو شمېر نورو کې نظامي پوستې او مرکزونه جوړ شوي دي. د نارسمي شمېرو له مخې شاوخوا ۷۰٪ ماشومان له زده کړې څخه بې برخې دي او د ټولې ولسوالۍ په کچه د سواد سلنه ۱۳ ده. څرنگه چې په شينډنډ کې د مدني ژوند حتی ډېرې لومړنۍ اړتياوې هم په سختۍ پوره کېږي او پدې برخه کې شته اسانتياوې ډېرې محدودې او تقريباٌ په نشت حساب دي، لدې کبله هغه کورنۍ چې يو څه امکانات لري له شينډنډ څخه يې مهاجرت کړی او همدا اوس په زرگونو شينډنډي کورنۍ د هرات په مرکز کې د مهاجرت ژوند تېروي.
کراپينا
سرچینې
وېشنيزه:اروپايي ټولنه او کډوالي وېشنيزه:اروپایي هېوادونه وېشنيزه:کرواسيا وېشنيزه:کروشيا
جلندر
جلندر د هند يو ښار دی، دا د هند په پنجاب، هند ايالت کې دی. دا د هند 57م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 706,043 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 862,196 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
۱۴ (عدد)
۱۴ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۳ څخه  مخکي او د ۱۵ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۴ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۴ د سېلېکان اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۴ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
کوچاني
کوچاني ښار په مقدونیایي Кочани) د شمالي مقدونیه هیواد په سویلي ولایت کې موقیعت لري.
میر نصیر خان دویم
میر نصیرخان احمدزای د بلوچستان (کلات) شاهی دولت یو ولسمشر (خان) ؤ، چي دا مهال (کلات) پاکستان د  بلوچستان مربوط کېږي. نومړی له 1841 میلادي کال څخه بیا تر 1857 پوري د بلوچستان ولسمشر یا خان پاته شوی دی.
سرچینې
وېشنيزه:کلات خانات
اډمنډ برک
اډمنډ برک (Edmund Burke) (د نوي سيستم له مخې زوکړه: د ۱۷۲۹ جنوري ۱۲ او مړينه د ۱۷۹۷ جولای ۹) يو ايرلينډي زېږنده بریتانوي سياستپوه، اقتصادپوه او فيلسوف و. برک چې په Dublin کې زېږېدلی دی، د ۱۷۶۶ او ۱۷۹۴ ز کلونو تر منځ يې له ويګ ډلې (Whig Party) سره د سترې بریتانيې د عوامو مجلس کې د پارلمان د غړي په توګه خدمت وکړ.
برک (Burke) په ټولنه کې له دود او کړو وړو سره د ارزښتونو د تکيې او د اخلاقي ثبات او د دولت د ښه والي لپاره د مذهبي بنسټونو د ارزښت ملاتړ کوونکی و. ياد نظريات «د طبيعي ټولنې يو سپيناوی يا ملاتړ:A Vindication of natural Society) تر سرليک لاندې د هغه په ليکنه کې څرګند شول. نوموړي د ماليې د ټاکنې تګلارو په ګډون د امريکايي مستعمرو پر وړاندې د بریتانوي حکومت کړنو باندې نيوکه وکړه. هغه د ښاري اوسېدونکو د واک د مخنيوي په موخه د مستعمراتي اوسېدونکو د حقونو ننګه وکړه، که څه هم د خپلواکۍ تر لاسه کولو د هڅې مخالفت يې وکړ. له کاتوليک خپلواکۍ څخه د نوموړي د ملاتړ، د ختيځ هند کمپنۍ څخه د Warren Hastings د استحضا او د فرانسوي اوښتون پر وړاندې د مخالفت له امله د نوموړي يادونه کېږي.
په«فرانسه کې د اوښتون په اړه غبرګونونه» په نوم د نوموړي کتاب کې برک څرګنده کړه چې اوښتون د غوره ټولنې جوړښت او د دولت او ټولنې دوديز بنسټونه له منځه وړل او نوموړي د کاتوليک کليسا پلټنه وغندله، چې د دې [اوښتون] پايله وه. د برک یاده کړنه د ويګ ګوند په محافظه کاره ډله کې د هغه د مخکښه کېدلو لامل شوه، چې نوموړي د چارلس جيمز فوکس (Charles James Fox) په مشرتابه د فرانسوي اوښتون پلوي نوي ويګ مخالف «پخواني ويګ (Old Whigs)» وګڼه.
لومړنی ژوند
برک د خپل پلار د عقيدې پېروي وکړه او په خپل ټول ژوند کې د خپلې خور خلاف د انګليسي کليسا پورې تړلی پاتې شو، چې خور يې Juliana رومن کاتوليک وروزل او پر همدې عقيده پاتې شوه. وروسته د هغه سياسي دښمنانو په پرله پسې ډول هغه د فرانسې Calais ته نږدې د St. Omer پوهنتون په Jesuit کې په زده کړو کولو تورن کړ. نوموړی يې هغه مهال کاتوليک خواخوږو ته د پټې پناه ورکولو له امله هم تورن کړ، چې د کاتوليک کليسا غړيتوب ښايي په ايرلينډ کې د جزا قوانينو له مخې د دولتي دندې له حق څخه بې برخې کړی وی. لکه څرنګه چې برک Frances Crewe ته وويل: "«د برک دښمنانو زياتره وختونه د هغه نړۍ د هڅولو هڅه وکړه، چې نوموړي په کاتوليک عقيده کې ساتلې وه او کورنۍ يې په همغه باور وه او دا چې هغه په خپله په St. Omer کې لوستی شوی و، مګر دا هر څه ځکه ناسم وو، چې د هغه پلار په Dublin کې د قانوني عادي پلی کوونکی و، چې د کليسا له رامنځته کېدنې څخه پرته دا ډول نه شو اوسېدلی او دا په دې ډول وشول، چې ښاغلی بي (Mr. B) دوه ځلې پاريس کې و او د St. Omer ښارګوټي له لارې تلل يې هيڅکله نه دي پېښ شوي."د استازو مجلس ته له ټاکنې څخه وروسته له برک څخه وغوښتل شول، چې د ژمنتيا او نه منلو (د لوړوالي سوګند) وکړي او د یو جنس پر بل د بدلون مخالفت څرګند کړي.
نوموړي د يوه کوچني په توګه ځيني وختونه د Dublin له ناسالمې هوا څخه لرې، په Country Cork کې Killavullen ته نږدې د Blackwater په نوم دره کې د خپلې مور له کورنۍ سره تېر کړل. هغه خپلې لومړنۍ زده کړې له ډوبلين څخه ۶۷ کیلومتره (۴۲ ميل) لرې د Ballitore په يو Quaker ډلې په ښوونځي کې تر لاسه کړي او ښايي د خپل تره زوی (Nano Nagle) غوندې يې Killavullen ته نږدې په Hedge ښوونځي کې زده کړې کړې وي. برک له هغه ځايه له خپلې ټولګيوالې Mary Leadbeater سره ټول عمر په اړيکه کې پاتې شو. ماري د ښوونځي د څښتن لور وه.
برک (Burk) په ۱۷۴۴ ز کال کې د ډوبلن Trinity College پيل کړ، چې د پروتستانتو له لورې رامنځته شوی و او تر ۱۷۹۳ ز کال پورې يې کاتوليکانو ته د بري ليکونو د تر لاسه کولو اجازه ور نه کړه. نوموړي په ۱۷۴۷ ز کال کې يو د Edmun Burke’s Club په نوم يوه بحث کوونکې ټولنه جوړه کړه، چې په ۱۷۷۰ ز کال کې د TCD له تاريخي کلب سره د پوهنځي تاريخي ټولنې (College Historical Society) د رامنځته کولو په موخه راڅرګنده شوه. کالج تاريخي ټولنه په نړۍ کې د پوهنځي د محصلينو تر ټولو پخوانۍ ټولنه ده. د برک د کلب د کتنو دقيقې د تاريخي ټولنې په ټولګه کې پاتې کېږي. نوموړی په ۱۷۴۸ ز کال کې له Trinity څخه فارغ شو. پلار يې ورڅخه غوښتل چې حقوق ولولي او نوموړی په همدې فکر يا نظر سره په ۱۷۵۰ ز کال کې لندن ته لاړه او مخکې له دې، چې د اروپا لويه وچه کې د يون په موخه حقوقي زده کړه پرېږدي، هملته [لندن کې] منځنۍ کليسا ته ننوت.
لومړنۍ ليکنه
«د تاريخ د څېړنې او کارونې په اړه د Lord Bolingbroke ليکونه» په ۱۷۵۲ ز کال کې چاپ شو او ټوليز فعاليتونه يې په ۱۷۵۴ ز کال کې راښکاره شول. دې چارې برک (د طبيعي ټولنې ملاتړ: د انسان پر وړاندې را پور ته کېدونکې بدبختۍ او بدۍ) په نوم د خپل لومړني چاپ شوي کار [کتاب] ليکنې ته وهڅاوه، چې د ۱۷۵۶ ز کال په پسرلي کې راښکاره شو. برک د بې دينۍ عقل اصالت لپاره د خپلو دلايلو په يو (reduction ad adsudum) کې د هغوی د پوچوالي د روښانه کولو په موخه د Bolingbroke د سبک او نظريو پېروي (تقليد) وکړ.
برک ادعا وکړه، چې د څرګند مذهب پر وړاندې د Bolingbroke دلايل پر ټولو ټولنيزو او کورنيو بنسټونو باندې پلي کېدلی شول. Lord Chesterfield او Bishop Warburton او همدرانګه نورو په لومړيو کې فکر وکړ، چې ياد کار په سوچه توګه د Bolingbroke له لورې له ملنډو پرته نور څه نه و. د کار ټولې کتنې په هغو کره کتنو سره مثبتې وې، چې په ځانګړي ډول د برک د ليکنې د کيفيت نمنځونکې وې. ځيني کره کتونکي د کتاب د کنايي طبيعت په پېژندلو کې بې پايلې شول، چې له امله يې برک د دويم چاپ (۱۷۵۷  ز کال) په سريزه کې څرګنده کړه، چې ياد کار يوه ملنډه او غندنه وه.
ريچارډ هرډ (Richard Hurd) باور درلود، چې د برک تقليد او پېښې نږدې بشپړې وې. هرډ زياتوي چې: ياد کار د نوموړي موخې ته په دې دليل ماته ورکړه، چې يو «پېغور ورکوونکی» بايد د پېښو کولو له لارې د ملنډې کولو په موخه د يوې ثابتې مبالغې له مخې پام وکړي. په داسې حال کې چې دا سپيناوی (Vindication) په هر ځای کې (نه يوازې په ژبه او د L. Bol. پر اصولو باندې، مګر په خورا روښانتيا يا يو څه رښتيني لېوالتيا سره) تر زور يا فشار لاندې دی، چې د نوموړي نيمايي نيت او پلان له نورو څخه قرباني کېږي. لږ شمېر پوهانو دا درېځ غوره کړی دی، چې برک بايد په حقيقت کې په ټينګوالي يا جديت کې سپيناوی ليکلی وی، چې وروسته يوازې د سياسي دلايلو له امله له ياد سپيناوي څخه سرغړونه کوي.
کوپیپوډ چنگاښ
کو پېپوډ چنګاښ Copepod د کوپېپوډا فرعي کلاس (subclass Copepoda) چنګاښونه دي. ایکولوجیکي ارزښت لري، د ډېرو سوداګریزو کبانو لپاره خواړه دي، تقریبا ۱۳۰۰۰ ډولونه لري چې ډېری ازاد یا ګرځېدونکی ژوند کوي. سمندري شکلونه یې د ټولې نړۍ په سمندرونو کې پیدا کیږي. ځینې ډولونه یې په تازه اوبو کې هم شته دي. ځینې ډولونه یې پرازیتي دي لکه د اوبو ګونګټه (Water fleas) چې مایکروسکوپي کچه لري او د انسان بدن ته د اوبو د څښلو له لارې داخلیدای شي.
د ډېرو د بدن کچه له ۰.۵ تر ۲ ملي متره پورې ده، تر ټولو غټ ډول یې پېنېلا بالا اېنوپتېرا (Pennella balaenopterae) ده چې تر ۳۲ سانتي متره پورې اوږدیږي او د نهنګ پرازیت ګڼل کیږي؛ تر ټولو وړوکی ډول یې سفایرونېلوپسیس مونو تریکس (Sphaeronellopsis monothrix) ده چې د بدن اوږدوالی یې تر ۰.۱۱ ملي متره پورې وي او د سمندري اوستراکوډ (ostracod) پرازیت ګڼل کیږي.
ترکیبي سترګې نلري، کاراپاس یا کاسه (carapace) نلري. دځینې ډولونو خواړه یې مایکروسکوپي بوټي او ژوي دي، ځینې د خپلې کچې نور ژوي ښکار کوي. کوم چې پرازیتي ډولونه دي د مېزبان نسجونه زبېښي. ډېر ډولونه یې د جنسي نزدیکت له لارې د مثل تولید کوي خو ځینې ډولونه یې د پارتېنو جنسیس (parthenogenesis) له لارې د مثل تولید کوي په دې مانا چې بچیان یې له هغو هګیو پیدا کیږي چې د نر لخوا القاح شوي نه وي. په پښتو کې ورته خاکي بچیان وایي.
تړلې لیکنې
ملخ سیېرپېډ
انا ماريا ون شرمن
انا ماريا ون شرمن(۵ نومبر ۱۶۰۷ – ۴ مۍ ۱۶۷۸) يوه هالنډۍ انځورګره، حکاکه، شاعره او عالمه وه، چا چې د خپلې استثنايي زده کړې او د ښځو له زده کړې څخه د دفاع له امله شهرت موندلی. هغې ډېرې زده کړې کړې وې، په هنر، موسيقۍ او ادب کې يې پوهه تر لاسه کړه او په پنځو ژبو کې يې تخصص تر لاسه کړ، په دې ژبو کې لاتيني، يونانی، عبري، عربي، سرياني، ارامي او ايتوپيک شاملې وې، تر څنګ يې په ګڼو نورو معاصرو اروپايي ژبو واکمنه وه. هغه د هالنډ پوهنتون  په نارسمي زده کړو کې لومړۍ مېرمنه وه.