cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دنړۍ بری یاد وچی دبیومونو پیژندنه
اغزی لرونکې تندرا
لکه څنګه چې وويل شو په عمومی صورت سره پاڼرژي ځنګلونه د(Aqusfoliaceae) فاميل اړوند دي ولی په هغه ځايونو کې چې لنډ او يخ اوړی ولري په دغه سيمو کې د ذکرشويو نباتاتو پر ځای (Conifer)  منځ ته راځی د (Conifer)   نباتات د خپلی نمو لپاره هم وخت ته اړتيالري د يخنۍ او وچې هوا په مقابل کې مقاوم دي د بيلګی په توګه پاڼرژي نباتات حد اقل ۱۲۰ ورځی لس درجی د تودوخی ته اړتيا لری تر څو نمو وکړی په داسی حال کې چې(Conifer) ديرش  ورځی ګرمی ته اړتيا لری. پاڼی رژيدونکې نباتات د (Conifer) نباتاتو سره دمقايسی وړ نه دي ولې نظر په دې چې دا نباتات په تمدن د سپين پوستو انسانانو کې د تمدن ارزښت درلود نو ځکه د ډير ارزښت وړ دی او ډير وختونه انسانان په تغير د شکل د دغو بيومونوکې عمده سهم لری او له خاورو څخه يې د کرهڼی او مالداری لپاره کاروی.
دښتی يا بيابانونه
بيابان ،دښته يا هم صحرا هغو سيمو ته ويل کېږي چې په هغه کې د باران اندازه د لس انچو څخه کمه وي او يواځې د سپرلي په موسم کې باران پکې موجود وي په اوړي کې ګرم او وچ وی او په ژمې کې په ډيره کمه اندازه واوره په کې وريږي. لويې دښتې د نړۍ د عرض البلد په ديرش درجو کې قرارلري دسارا دښته يا (Sara desert) چې د بحرالاطلس له سواحلو د افريقاڅخه پيل تر سعودي عربستان پورې رسيږي. علاوه له دې څخه د استراليا دښته چې څلورڅلويښت فيصده يې نوموړې قاره اشغال کړي او دشمالی امريکا دښته چې د نړۍ د لويو دښتو څخه شمارل کېږي.د رطوبت اندازه په نوموړو سيمو کې زياته ده او ځينې وختونه دغه توپير ديرش درجو د سانتي ګراد ته رسيږي. د بيابانونو نباتات اکثره يوکلن وي يعنې خپله دوره په هغه موسم کې چې بارانونه دي تکميلوي په دغوبيابانونو کې د (perennial) نباتات بايد له وچې هوا سره توافق وکړي د همدې محلوظ په اساس ډير کم ليدل کېږي او د (perennial) نباتات د صحرا سپنجي ساقې او ريښې د اوبود جذبولو لپاره لري لکه زقوم د (Cactus) او هم کوچنی چرمي شکله پاڼې لري چې د اوبو د ساتنې لپاره د اوړي په موسم کې د نبات څخه رژيږي. ژوندي موجودات د دښتو لکه حشرات او خزندګان خارجي پنډ جلد لري او کولاې شي چې د بيابانونو وچکالي وزغمي. د صحرا د خاورې ماهيت نظر نبات ته توپير کوي د هلمند وادې، د مارجې دښتې ريګستان او د رابو دښته د افغانستان د دښتي بيومونو له جملې څخه دي. او نباتات يی معمولاً بټه دي او لنډقدې ونې تشکېلوي. د دښتو او صحرا ګانو نباتات د توافق د نظره چاپيريال سره په درې عمده ګروپونو ويشل کېږي. (الف): لنډ مهالي نباتات يا (Ephemerals) دغه نوع نباتات يواځې په باراني موسم کې نمو کوي يعنې نمويي دوره يې لنډ مهالې وي د دغو نباتاتو برجسته مثال (xerophytes) يا يو کلن نباتات دي. (ب): غوښين نباتات(Succulents) دغه نباتات د داسې جوړښتونو لرونکې دي چې اوبه جذبوي چې په ساقه او پاڼوکې موجود دي او کولاې شي چې په باراني موسم کې اوبه زېرمه کړي او وروسته په تدريج سره له دغو اوبو څخه استفاده وکړي. چې د دغو نباتاتو مثال زقوم(Cactus) دی. (ج): بوټي او نيمه د صحرا ووني ډوله نباتات د دغه نباتاتو مثال لکه شترخار(Alhagi camelanum) چې مربوط د (Fabaceae) د فاميل ده دغه نباتات اصلي لنډې ساقې او ډيرو شاخونو او پنډو پاڼو لرونکې وي چې د اوبو د زيات تبخير مخنيوې کوي او همدارنګه د ګرمۍ په موسم کې يي پاڼي توييږي او د تبخير څخه مخنيوي کوي د ايکالوژي له نظره دوه ډوله بيابانونه تشخيص شوی دي (ګرم او يخ بيابانونه) په عمومي صورت سره ټول نباتات په صحرا کې په قسم د پراګنده بوټو په ليري فاصلو کې يو د بل څخه قرار لري. چې زياتوالي د واټنونو د غذايي موادو رقابت په منځ د نباتاتوکې کموي او که چېرې د نباتاتو تر مينځ د اوبو د جذب رقابت صورت ونيسي نو باعث د مرګ د يو جانب ګرځي.
دمرطوبوسيموستن پاڼی ځنګلونه
ستن پاڼی دځمکې دکری زياته برخه تشکېلوي ددې بيومونواصلي مشخصه يوځاې اوسيدل دي دجنسونوتعداد او قسمونه يې ډيرکم دی اودډيرو ونو په يوه لويه برخه کې په يولوي جنس پورې اړه لري .دامريکې د جنوب غرب سواحلوپه لمنه کې تر۱۰۰۰متره ارتفاعاتوپورې ستن پاڼې ونې وجود لري. ددی سيمو د اب و هوا حالات مرطوب اويخ دي د تايګاد اقليم سره تفاوت لري پدې ځنګلونو کې د کلني اورښت اندازه د ۳۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ مترو پورې ده مهمترين خصوصيات يې دا دي چې د کال ډيری ورځې يې د باران پواسطه پوښل شوي دي مهمترين اقليمی خاصيت ددې منطقی دادی چې هوا يی په زياترو ورځود کال کې دوپ او لرونکې وی يا (نری باران لرونکې ) وي کله چې اقيانوس کبيرمرطوبه هواد سيندغاړو ته رسيږي نو يو شديد دوپ توليدوی ددې منطقې ځنګلونه کولاې شي چې علاوه د باران د مستقيم راپريوتوڅخه  يوڅه زيات مقدار اوبه د شاخونو او پاڼو سره د دوپ سره د برخورد په مقابل کې ونی اًخذ کوی. د دوپ څخه د اوبو لاسته راتګ کلنی مقدار۱۰۰۰ ملی متره براورد شوی دی .باوجود ددې تفاوتونو دا ونې په غالب ډول ستن پاڼې دي چې ددې بيومونوځنګلونه د مرطوب يا ستن پاڼو ځنګلونو په نامه ياديږي زياتره عالمان ستن پاڼي ځنګلونه دتايګا د فرعي برخې يا د هغې د مجموعې لاندې طبقه بندي کوي. بعضې عالمان دا ايکوسيستمونه په مستقل ډول حسابوي دتايګا او مرطوب ستن پاڼو ځنګلونو ترمنځ فرق د هغې ونو د طبقو علفی او د سطحې پوښونې له امله دی تايګاپدې لحاظ د مرطوبو ستن پاڼو ځنګلونو په نسبت ډيرغريبه ده ددې څخه علاوه په مرطوبوستن پاڼوځنګلونو کې د ونو تنې د خيمې او خزي پواسطه پوښل شوي وي او ظاهري شکل يې يو له بل سره فرق لري نوموړي ځنګلونه د ځمکې د کرې د زياتې ارتفاع د ځنګلونو څخه دي د ستن پاڼومرطوبو ځنګلی ونو ارتفاع ۱۰۰ متره ته رسيږې او۶متره قطرلري.
د حاره مناطقو د باراني ځنګلونه
دا ځنګلونه د سرطان او جدي کرښو ته نژدې قرار لري د لمر کلنۍ وړانګې دي منطقو ته کمی رسيږی همدارنګه د اتوموسفير د کموالی له امله کلنی اورښت په کې ډير زيات دی ددی ځنګلونو مهم مشخصات په لاندی ډول دي. (الف) ددې ځنګلونو د ونو دتاج برخې خورې دي نوځکه ددې ځنګلونو لاندې برخې ته په ډيره کمه اندازه روښنايي رسيږی. (ب) علاوه پردی چې خواره دې دترکېب له لحاظه ډيرې نوعې لري د مثال په ډول دبرازيل په زيات باران لرونکي ځنګلونو کې د 2km2 په سطحه (۳۰۰) نوعې د ونو موجودې دي. (ج) په دی ځنګلونو کې هغه واښه ډوله نباتات اوسيږي چې ډير لوړ تلونکي او پيچلي دي د ونو څخه د تکيې په ډول استفاده کوي او د لمر د وړانکو د اخستلو په خاطر خپل ځان د ځنګل د تاج برخې ته رسوي. (د) ددې ځنګل ونو ته نژدې دخاورې په کلک پوښ د وانيلا (استوايي سيموته نږدې يوبوټې دی چې دلوبياپشان پلي لري اوپه مسالجاتوکې ترې استفاده کيږي)  ډيرې نوعې شنې کېږي چې غيري طفيلي وده کوي د هغې ګلان او پاڼی دی ځنګلونو ته ښکلی منظره ورکوی. (ه) علفی وده په دې ځنګلونو کې ډيره کمه ده او ددې ځنګلونو ډيره برخه د علفي ودې څخه محرومه ده په دې وجه چې هلته روښنايي کمه ده تنها هغه علوفه جات چې سيوری خوښونکي دي په دې ځنګلونو کې وده کوي. ايکولوژيکې شرايط او دغذايي موادو ډيروالی ددې باعث شوی چې د حيواناتو ډيرې نوعې لري دا ځنګلونه د خپلو نوعو او حيواناتو د نظره ډيرغني دي.ډير حيوانات لکه شادی، سنجاب ، ميږی خوړونکې لری او ډير خزندګان ،ماران. په دې ځنګلونو کې د غرڅه د نوعو په شمول ډير واښه خوړونکې شته.په دې ځنګلونو کې الوتونکې چې دانه خوړونکې ، د مېوې خوړونکې ګلانو د شهدو خوړونکې د حشراتو او وړو حيواناتو خوړونکې دي هم شته. ددې ځنګلونو په متوسطه طبقه کې هغه الوتونکې زيات دي چې قوي پنجې لري او د ونو په شاخونو ځان ځوړندوي ددې طبقې د مشخصو الو تونکو څخه طوطيان دي.
دمعتدلوساحو چمنونه
دغه د اوسيدوځای ډيره فاصله لری او د معتدلوسيمو د ځنګلونو ارزښتونه ددې سيمې کلنی اورښت معمولاً د 250 څخه تر500 ملي متره پورې دی. د ارزښت څخه ډک اقلمی خصوصيات ددغې اوسيدو ځای دی او يو ډير اوږد وچ اقليم لری (مديترانيی يا قارايې) چې په دې کې اورښت د تخريب څخه کم دی دا د اوسيدو ځای په مختلفو وچو،براعظمونو او هيوادونو کې وجود لری چې په مختلفو نومونو سره ياديږی په شمالي امريکا او په اروپا کې لوړ چمنونه شته په جنوبي امريکا او جنوبي افريقا کې دولد (Veld) په نامه سره ياديږي او ددغې سيمې اصلي پوښښ څوکلن نباتات دي چې د غنمو کورنۍ په پوري اړه لري چې زيات شميرد ستيپا(Stipa) ،اګروپيرون(Agropyron) ، کوئلريا (Koeleria) ، فستوکا (Festuca)، اندروپوګون (Andropogon) او اليموس (Eestuca) جنس پوري اړه لري دغه جنسونه د وچوالي سره مقاوم دي. د کال په مساعد وخت کې ډير د نباتاتو نه (يو کلن ) د يو مشيمي او دوه مشيمي په نباتاتو کې وده کوي د ژوند دوران ددي نباتاتو د وچ فصل سره ضميمدای شي په همدې علت سره د نباتاتو کوښښ په دې فصل کې يوازې ډير بوټي رامنځ ته کېږي. همدا ډول د څو کلنو نباتات لکه پياز او نور غده يي نباتات په دغه ځمکه کې د نباتاتو په پوښښ کې په دي ساحه کې ډير مهم دي دغنمو د کورنۍ بوټې دغه بيمونه لوړي ننوتنې او د حجم نه لوړې ريښې لري د دوی د مرګ نه وروسته زيات تعداد د ځمکې په سر باندی پاتی کېږي يا ښکاره کېږي غه مواد د زراتو نه جوړ شوي اوښه غني خاوره رامنځته کوي چې تور رنګ لرونکې وي نوري خاوري ( موسمي او چرنيزوم (Chernozem)) په دي طريقي سره منځ ته راغلي دي د يو کلنو نباتاتو موجوديت په معتدلو مناطقو کې يو شان نه دی د وچوالي په زياتيدو سره او ديخ ډيروالی سره هوا د چمنونو د سهم نه کميږي او د يو کلنو نباتاتو سهم پکې زياتيږي حيوانی ټولنی د دغی اوسيدو ځای په ډير مقدار سره تي لرونکو نباتاتو خوړونکو د ډير غټ شمير سره جوړوي ( وحشي غواګاني ،هوسۍګانې د امريکا په چمنونو کې شتون لري مخکې د انسان  د مداخلی څخه اسيا او اروپا د وحشي آس ،بزو او ميږو د اوسيدو ځای وو په جنوبی امريکا کې لامه او په استراليا کې کانګرو ګان اوسيږي . ددغه حيواناتو ځای اوس محال د اهلي حيواناتو په واسطه  نيول شوي دی ډير شمير الوتونکې ددې ځای د ونو د نه موجوديت له امله د خاوري په سر باندي وخت تيروي او دشمير له مخې زيات دي د خزندګانو د جملي څخه سمساره ،مار  او د ژونکې د جملی څخه موږکان او د واښه خوړونکو نه سوی په دغي اوسيدو ځاي کې يوه لويه برخه تشکېلوي. ليوه ، سور لنډی ، کېدړه ددي ځاي اصلي غوښه خوړونکې دي.
دلرګيومعتدله ساحه
دغه ساحه په کال ۱۹۷۵ميلادی کې Whittakerطبقه بندی کړی او کله چې اقليم وچ شي نو د غالبو ونو په څير ښکاره کېږی او په دغو ساحو کې دخلاص چتر واله ونی موجودی دي او ددې ښه مثال (pygmy)يا ګيتار دی چې د امريکې په متحده ايالاتو کې موجود دي البته دغه غوزه لرونکې دی دغه خلاصه ساحه د pines او Junipers په واسطه غالب شوی ده او همدارنګه Shrubs او واښه په کې موجود دي
معتدلو بوټو سيمه
د مديترانې په سواحلو کې د اورښت کلنۍ اندازه ۳۰۰-۸۰۰ ملی مترو پوری ده او ددوبی په دوران کې بارانونه هيڅ وجود نه لري او د څلور مياشتو لپاره د حرارت اندازه د شلو څخه تر پنځه ويشت سانتی ګراد پوری وي او په يخو مياشتو کې د حرارت اندازه لس سانتی ګراد ده او په دې حرارت کې دير يخ هله صورت نيسی چې دا يخ په جنوبی کلفورنيا،افريقا ، جنوبی او غربی استرليااو چېلي په ځينې برخو  کې موجود وی او په دې ساحه کې سبزيجات خواره شوی وی  او همدارنګه د نباتاتو مختلفې نوعی  په دې ساحه کې موجودی  چې دغه نوعی  د يو نه تر پنځه مترو لوړوالی پوری موجود دی او وړی  مقاومی پاڼی لری مديترانيې ماکېوس ‎،د کلفورنيا چپرال ددې بيومونه ښه مثال ددی او په دی بيومونه کې ګرمې ساحه موجودې دي او په بيومونو کې ځينی انواع د اور په مقابل کې مقاومی وی.
سرچینې
۱ – بلال،غلام دستګير.۱۳۸۷ هـ ش. ايکولوژي
۲ –. ځلاند،وسيم الله .۱۳۹۲هـ ش. دايکولوژي اساسات، سيد جمال الدين افغان پوهنتون.
ویلتز
ویلتڅ په لوکزامبورګي Wolz) د لوکزامبورک هیواد په ویلتزن (آیالات) کې یو ښارګوټی دی.
دنړۍ بری یاد وچی دبیومونو پیژندنه
سرچینې
۴– ستانکزی،عبدالهادي،ژباړه دستګيرخاورين. بيالوژي عمومي. رياست عمومي تربيه معلم وزارت معارف افغانستان .۱۳۸۶.
۵ – ستانکزی،عبدالهادي. فزيالوژي نباتي. رياست عمومي تربيه معلم وزارت معارف افغانستان .۱۳۸۶
6 – Chapman, J L & Riess M J (2008) Ecology !principle and application.com Bridge university
7-راټولوونکی فرهاد شګيوال سيد جمالدین افغاني پوهنتون کرنې پوهنځی ځنګلونواو طبيعي څانګه
سورة الأعلى
سورة الأعلى د قرآن ۸۷ مه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
استوايي توپان (د ګردجنې بړبوکۍ توپان)
استوايي توپان يو چټک تاوېدونکي توپاني نظام دی چې ځانګړتياوې يې داد ي: د يوه کم فشار مرکز، په لاندې تړلې سطحه کې د اتموسفير څرخېدل، سخت بادونه او د اسماني تندر مارپيچي (تاوراتاو) جوړښت، کوم چې د سختو بارانونو او توپانونو لامل ګرځي. د استوايي توپان ځای او پیاوړتيا ته په کتنې سره دې ته جلا جلا نومونه ورکول کېږي، په انګليسي ژبه کې دا نومونه په دې ډول دي: hurricane (سمندري توپان)، typhoon (توپان)، tropical storm (استوايي توپان)، cyclonic storm (د باد او دوړو توپان)، tropical depression (استوايي فشار)،  يا په ساده ډول cyclone (توپان). سمندري توپان هغه پیاوړی استوايي توپان دی چې په اتلانتيک سمندر يا شمال ختيځ ارام سمندر کې منځ ته راځي، هغه توپان چې په شمال لويديځ ارام سمندر، هندي سمندر، سويلي ارام يا (کم وخت) په سويلي اتلانتيک کې منځ ته راځي typhoon بلل کېږي، يو بل ته ورته توپانونو ته يوازې د « tropical cyclones» (استوايي توپانونو) نوم کارول کېږي، په هندي سمندر کې دا ډول توپانونو ته (سخت توپاني توپانونه) هم ويل کېږي.
استوايي (Tropical) اصطلاح، د دې سيستمونو جغرافيايي نظامونو سرچينې ته کارول کېږی، کوم چې په ځانګړي ډول په استوايي سيندونو کې منځ ته راځي. د «Cyclon توپان» اصطلاح، د همدې سيمو هغو بادونو ته کارول کېږي چې په يوه داريه کې خوځښت کوي، د دوی په مرکزي صفا سترګو په محور راڅرخي (د سترګې يا eye اصطلاح په مرکز کې تر ټولو ارامې هوا مرکز ته کارول کېږی، په عمومي توګه په صفا اسمان او کمې هوا کې وي)، بادونه یې په شمالي نيمه کره کې د ساعت د عقربې د تاوېدو په خلاف او په سويلي نيمه کره کې د ساعت د عقربې د تاوېدو پر لور  چلېږي. مخالف لور ته د تاوېدو لامل يې «کوريوليس» اغېز دی. استوايي توپانونه په عمومي توګه په پرتليز ډول د تودو ابو په سترو هستو کې منځ ته راځي. دا ډول توپانونه په عمومي توګه د سمندرونو له سطحې  د اوبو له بخار نه انرژي تر لاسه کوي، کوم بخار چې په پايله کې د لمدې هوا په راپورته کېدو او د مړښت تر حده (يوه ماده په بله کې تر هغه وخته ګډېدل چې نور يې د زغملو شونتيا نه وي) سړيدو نه وروسته په وريځو او باران کې راټوليږي.د توانايۍ (انرژۍ) دا سرچينه، په منځني جغرافيايي عرض البلد کې له سيکولوني توپانونو سره توپير لري، لکه: ختيځ او اورپايي توپانونه، کوم چې په عمومي توګه د افقي تودوخې له مخالفتونو نه منځ ته راځي. په عمومي توګه د استوايي توپانونو قطر د سل او دوه زره کيلو متره (۶۰ او ۱،۲۴۰ ميله) تر منځ وي. هر کال د نړۍ ډېرې سيمې د استوايي توپانونو له امله اغېزمنې کېږي، د شمالي امريکا خليجي ساحلونه، استراليا، هندوستان او بنګله دېش په کې شامل دي.
په سختي سره د استوايي توپانونو تاوېدونکي بادونه، د ځمکې د څرخېدو په مټ د ښکارېدونکي زاويي چټکتيا د ساتنې پايله ده، ځکه چې بادونه د تاوېدونکي محور پر لور داخل لور ته چلېږي. په پايله کې ډېر کم وخت د استوا له ليکې نه په 5° درجه کې منځ ته راځي. استوايي توپانونه په سويلي اتلانتيک کې ډېر کم وي (که څه هم کله ناکله يې بېلګې منځ ته راځي)، لامل يې په پرله پسې ډول د سختې هوا په مټ د هغوی پرې کېدل (يعنې سخته هوا دا توپانونه له منځه وړي) او د دوو استواګانو ترمنځ د نژدې کېدو د سيمې کمزوري ده، خو له بلې خوا افريقايي ختيځه فواره او د اتموسفير ناټیکاوي په اتلانتيک سمندر او کرابين سيند کې توپانونه راپورته کوي، په داسې حال کې چې له استراليا سره نژدې پېښېدونکی توپان د اسيا د موسمي بادونو او لوېديځ بحر الکاهل د تود ډنډ له امله پيلېږي.
د تود سمندر اوبه، د دې توپانونو لپاره د انرژۍ (توانايۍ) لومړۍ سرچينه ده. په همدې سبب په عمومي توګه، دا توپانونه د نژدې اوبو پر سر ډېر سخت وي او د ځمکې پر مخ په چټکۍ سره کمزوري کېږی. په دې سبب د داخلي ځمکنيو سیمو په پرتله ساحلي سيمې په ځآنګړي ډول د استوايي توپانونونو له امله له ويجاړۍ سره مخامخ کېږي. شونې ده چې ساحلي ويجاړۍ د سختو بادونو او باران، لوړو څپو (د باد له امله)، د څپو په څېر د توپان د راپورته کېدو (د باد او سخت فشار د بدلونونو له امله) او د بړبوکيو د خپرېدو وړتيا لرلو له امله منځ ته راشي. استوايي توپانونه له يوې پراخې سيمې نه هوا راکاږي (د اتموسفيري نمۍ او له اوبو نه په بخار اوښتې نمۍ نه)  او د دې هوا اوبه لرونکي مواد په یوه کوچنۍ سيمه کې په باران کې راټولوي. شونې ده چې له باران نه وروسته د دې نم لرونکې هوا بیا ډکول، له ساحلي ليکې نه تر څلوېشت کيلو متره (۲۵ ميله) واټن پورې د څو ساعتونو يا څو ورځو لپاره د سختو بارانونو لامل وګرځي، د دې اوبو اندازه د سيمه یيز اتموسفير له هغو اوبو ډېره زياته ده چې اتموسفير يې په يوه وخت کې په ځان کې زېرمه کوي. شونې ده چې همدا چاره د سيند د سيلاب، د ځمکې پر مخ د سيلاب او د يوې پراخې سيمې په لر او بر کې د سيمه یيزو اوبو د مخنيوي د جوړښتونو د ډوبولو لامل وګرځي. که څه هم شونې ده چې په انسانانو يې اغېزې ويجاړونکې وي، شونې ده چې استوايي توپانونه د وچکالۍ د شرايطو په کمولو کې اساسي نقش ولري، خو دا ادعا اختلافي ده. دا توپانونه تودوخه او انرژي له استوايي سيمو نه لرې کوي او جغرافيايي معتدلو عرضونو ته يې لېږدوي، کوم چې د نړيوال اقليم په منظم کولو کې مهمه دنده تر سره کوي.
شاليد
استوايي توپان، په ټوله نړۍ کې د استوايي يا فرعي استوايي اوبو دپاسه د تودې هستې لرونکې، بې مخه سينوپتيکي پيمانې (لنډې کچې) د کم فشار لرونکي نظام لپاره يوه عمومي  اصطلاح ده. په عمومي توګه دا نظامونه ښه پېژندل شوی مرکز لري، له کوم نه چې په اتموسفير کې د تودوخې د لېږد ژور جريان او د ځمکې سطحې ته نژدې لګېدونکی باد چاپېر وي.
له تاريخي پلوه، له زرګونو کلونو راهيسې استوايي توپانونه په نړۍ کې پېښ شوي دي، له دې استوايي توپانونو نه لومړی يو يې په لويديځه استراليا کې نږدې له زېږد نه مخکې ۶۰۰۰ کاله پخوا ثبت شوی دی، خو مخکې تر دې چې په شلمه پېړۍ کې د ستلايټ انځورونه تیار شي، د دې ډېرو نظامونو معلومات نه دي شوي، تر هغه وخته چې له ځمکې سره ټکر شي يا په تصادفي ډول يوه بېړۍ ورسره مخامخ شي.
اوسمهال، په ټوله نړۍ کې په منځني ډول له اتيا نه تر نوي پورې نومول شوي استوايي توپانونه منځ ته راځي، د دوی له منځه له نيمايي زيات يې د توپان په ځواک داسې بادونه منځ ته راوړي چې ځواک يې پنځه شپېته کيلونيوټن (کليو ونيوټن د ځواک اندازه کولو معيار دی) (په يوه ساعت کې ۱۲۰ کيلومتره، ۷۵ ميله په يوه ساعت) کې يا له دې نه زيات وي. په ټوله نړۍ کې، په عمومي توګه داسې ګومان کېږي چې يو استوايي توپان هغه مهال منځ ته راغلی ، چې منځني سطحي بادونه له پنځه دېرش کيلو نيوټن (په يوه ساعت کې ۶۵ کيلو متره، په يوه ساعت کې ۴۰ ميله) نه په چټکه اندازه لیدل شوي وي. په دې پړاو کې ګڼنه (فرضيه) دا ده، چې يو استوايي توپان په خپله پاييدلی دی او کولای شي، چې له چاپېريال نه له مرستې اخیستلو پرته خپل شدت ته دوام ورکړي.
په ۲۰۲۱ز کال کې په « Nature Geoscience» کې د څارنې(مشاهداتو) يوه خپره شوې لیکنه دې پايلې ته رسېدلې ده چې، شونې ده د استوايي توپانونو جغرافيايي حدود د «هيډلي» د څرخېدو د اقليم د تودوخې په ځواب کې د قطب پر لور پراختيا مومي، (هيډلي څرخېدل د استوايي اتموسفيري څرخ لپاره يوه اصطلاح ده).
منځ ته راتګ
د دې برېښنا او تندر د زيات جوړېدو لپاره د ډېرو لاملونو اړتيا ده، چې په هغې کې د سمندر د سطحې تودوالی شا او خوا اووه وېشت درجه سانتيګراد (۸۱ درجه فارنهايت) او د دې سيستم په شا اوخوا کې د عمودي بادونو کم پرې کول، د اتموسفير ناټيکاو، د تروپوسفير له لوړو نه تر منځنيو کچو په سطحو کې زياته نمي، پوره کوريوليس ځواک تر څو وکولای شي ، د کم فشار يو مرکز جوړ کړي، له مخکې نه شته د کمې کچې تمرکز يا ګډوډي. د استوايي توپان د سختوالي لپاره يو حد شته چې د دې په لار کې د اوبو د تودوخې له درجې سره کلکه اړيکه لري. په ټوله نړۍ کې په کلني ډول په منځنۍ کچه د استوايي توپان په سختۍ سره شپږ اتيا استوايي توپانونه منځ ته راځي. د دوی له منځه اووه څلوېښت يې په يوه ساعت کې له څلور اويا ميله (په يو ساعت کې له ۱۱۹ ميله) نه لوړ شدت لري او شل نور يې په سختو استوايي توپانونو بدلېږي (د سافير-سيمپسون په پيمانه لږ تر لږه د درېیمې درجې سختوالي).
آغاجاري ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
زورباران
فرانسسکو دی زربرن (فوینټ دی کانتوس ، بدجوز ، د نومبر 7 ، 1598 - میډریډ ، د اګست 27 ، 1664) د هسپانیا د طلایی دور انځورګر و
معاصر او د ویلزکوز ملګری ، زربارن په مذهبي نقاشۍ کې مهارت درلود ، په کوم کې چې د هغه هنر لوی لید ځواک او ژور تصوف څرګندوي. هغه د اصلاحاتو په وړاندې د مبارزې استازی و. د کارواګیو لخوا د هغه په لومړیو ورځو کې نفوذ شوی ، د هغه انداز نږدې اټالوي مینیرست ماسټرانو ته وده ورکړه. د هغه نمایندګي د ویلزکوز له حقیقت څخه لرې دي او د هغه کمپوز د نورو اسید ټونونو سره د چیروسورو ماډلینګ لخوا مشخص شوی
فرانسسکو دي زربرن د نوامبر په 7 ، 1598 کې په فوینټ دی کانتوس ( بدجاز ) کې زیږیدلی و. د هغه والدین لوئس دی زرباران وو ، د باسکو یو شتمن سوداګر دی چه 1582 راهیسې په ایکسټریډورا کې تاسیس شوی ، او اسابیل مرکیز ، چې په جنوري 10 ، 1588 کې یې په ګاونډ ښار مانسټریو کې واده کړی و. د طلایی دور دوه نور مهم انځورګران لږ وروسته پیدا شول: ویلزکوز ( 1599 - 1660 ) او الونسو کینو ( 1601 - 1667 ).
آنابرگ-بوخ‌هولز
آنابرگ-بوخ‌هولز د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
عدد
عــَــدَد (يا شمېر يا نــِــمره يا نــوْمــِــهرون يا نــَــمبــَــر يا لــَــمبــَــر) د اِنسانوں (ســَــړيليزوں) په نزد کښې يوه مفهومي مفکوره (پوهېدلشويزه سوچېدا) ده چې د يو ډَول شــَــيوں يا څــِــهیزوں يا تـهـوکـيـوں يا د څو کــَــسوں ءِ ډلې څونمروالی يعني (يا منځآندَوي) چې يا زيادوالی (ډېروالی) يا کموالی (لږوالی) جــَــوَت کوي يعني (یا منځآندَوي) چې د يوې ډلې څونمرتوب اِېســـَـــوي (ښـــِـــيي يا ښکاره کوي). اَو په پښتو قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمره) په تــَــرتيب (په اُوډنې) دا دي : يــَــو ، دوه ، درې ، څــَــلور ، پــِــنځــِــه ، شپــَــږ ، اُووِه ، اَتــِــه ، نــِــهه ، لــَــس ، یــَــوولــَــس ، دوولــَــس ، ديارلــَــس ، څوارلــَــس اَو بیا وروسته نور.
د عـــَـــدَدوں (يا دِ شمېروں يا دِ نــِــمرېوں) رَقـــَـــمان (شمېربــَــڼې يا دِګوتان) Numbers figures or digits
په جهان (يا په مـــِـــنـــَـــړۍ يا په دُنیا) کښې اِنسانوں په بېلابېلوں ډَولوں عددان (شمېران يا نمرې) ئې اِېســـَـــوِل (ښودِل). مګر ويل کيږي چې تر ټولو مشهوره (يا نوموَړیزه) شوې آسانتره شېوه يا طريقه د لرغونيوں قدرمندوں هــِــنديوں یا هــِــندیان وه ، چې د يوِه روغ يا جوړ اِنسان ءِ دوېوں لاسوں د ټولوں ګوتېوں په شمېر يعني (يا منځآندَوي) چې د لس په شمېر ، ړومبين لــَــسوں عددوں ته ئې ، چې د صـــِـــفر (هېڅ) ســَــره شــُــروع (یا پـــَــــيل يا پــِــهل) کېدل ، لــَــس شــَــکلان (بــَــڼې) يې وکاږل (يا وکښــِــل يا ترسیم کړل) چې د هــَــموں لسوں شکلوں (بڼېوں) اُوسني هــِــندي شــَــکلان يا بڼې ئې دِسې دي : ''
چې په ځينوں اِسلامي قدرمندوں هېوادوں (يا وَطــَــنوں) کښې شــَــکلان (يا بڼې) ئې دِسې شوي دي :
اَو په اُروپايي (يا په يوړوپي) European قدرمندوں هېوادوں (يا وَطــَــنوں) کښې شــَــکلان (یا بڼې) ئې دِسې شوي دي :
ءِ دې شکلوں (بــَــڼـېـوں) څخه هر يوِه شــَــکل (بڼې) ته ئې رَقـــَـــم (شمېربڼه يا number figure يا دِګوت digit) وَيل کيږي يا وَیل کېدَی شي.
اَو د لــَــس عدد (شمېر يا نمرې) ته ئې د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا ته د «صــِــفر» د رَقـــَـــم (د هېڅ د شمېربڼې) اَو تــِــرڅنګ ئې دِ چــَــپې (کيڼې) خوا ته د «يو» د رَقـــَـــم (شمېربڼې) په کېښودوں د لس عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل يعني (يا منځآندَوي) چې يو څه وَرته لــِــکه «۱۰». اَو وَيل کيږي چې بيا ځينوں اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں (لکه د اَلجبر د ړومبين مشهور يا نوموَړ ليکوال ښاغلي مــُــحــَــمــَّــد بــِــن موسیٰ اَلخوارَزمي چې د لرغوني اُزبکستان د قدرمند هېواد (يا وَطــَــن) د سيمېوں (يا مــِــنـطــَــقـېـوں) څخه يو قدرمند اَو شاید چې پاړسي ژِبــَــی مګر اَکيداً يا په ټينګار چې يو تأريخي يا پېښليکيځ رياضيپوه يا څوپوه پېژَندَوِل شــِــوَی وو) ، ځينوں هماسې اِسلامي قدرمندوں ليکوالوں د قدرمندوں هــِــندي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) بڼې ئې لږ څه واړَوِل اَو ءِ دې عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ســَــره ئې حــِــسابان (شمېرنان) ئې وکړل ، اَو بيا د لــَــسوں رَقـــَـــموں (شمېربڼوں يا دِګوتوں) ســَــره د هر عدد (شمېر يا نمرې) د ليکلوں دا آسانتر چل روم (د اِيتاليې د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا درَنــِــښتمــَــند دِ پایتخت ښار) ته اَو اُروپايي (يا يوړوپيــَــن) لرغونيوں قدرمندوں سيمېوں ته ورَسېدِه اَو د آسانۍ لپاره ئې د رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ځاي ئې ونيو ، مګر په هندي قدرمندې ژبې کښې اَو په اِسلامي اَو عربي قدرمندوں ډېروں هېوادوں (يا وطنوں) کښې اَو په اُروپايي (يا يوړوپي) قدرمندوں هېوادوں (يا وطنوں) کښې د لــَــسوں رَقـــَـــموں يا دِ اَرقام (شمېربڼېوں يا دګوتوں) شــَــکلان (یا بڼې) يو څه ســَــره فــَــرق (پــَــرخ يا بـــِـــلډَولتهيا) ئې وميندِل. اَو مګر اُوس ډېـرتر هم د آسانۍ لپاره هندي اِسلامي عربي اُروپايي شوي رَقـــَـــمان (شمېربڼې يا دِګوتان) کارَوِل کيږي ، ځکه چې آں اُوس د رياضي (څوپوهن) لپاره په ټول جهان کښې منل شوي دي.
دِ لــَــس څــِــخه پورته عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) اُوس پــِــه څــِــه ډَول ليکــِــل کيږي ؟ How are numbers above ten being written now
بيا چـــَـــپ (يا کيڼې) خوا يا طــَــرَف ته درېيم ځاي د ســِـــلوں ځاي دئ يعني (منځآندَوي) چې د «ســـِـــل 100» ، «دوه ســـَـــوه 200» ، «درې ســـَـــوه 300» ، «څــَــلور ســـَـــوه 400» ، «پــِــنځــِــه ســَــوه 500» ، «شپــَــږ ســَــوه 600» ، «اُووِه ســَــوه 700» ، «اَتــِــه ســَــوه 800» ، «نــِــهه ســَــوه 900» ، اَو دېوں کښې يعني (يا منځآندَوي) چې د ســـِـــلوں ځاي درېيم وي.
د ســـِـــل «100» څخه وروسته بيا «يو ســِــل اَو يو» يا «101» بيا «يو سل اَو دوه» یا «102»  اَو دِسې نور ، اَو همداراز بيا څه ډېر وروسته لکه «يو ســِــل اَو نــِــهه ويشت (يا ويست)» يا «129» اَو بيا ډېر وروسته لکه «پنځه سوه اَو څلور دېرش (يا دېرس)» «534»  عددان (شمېران يا نمرې) راځي اَو دِسې نور ، تــِــر څو چې «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا «999» راشي (يا راسي يا رااځي) .
په پښتو قدرمندې ژِبې کښې درې ځايانوال عددان (يا درې رَقمانوال شمېران يا درې دِګوتانوالې نــِــمرې) دِسې لوَستل کيږي چې ړومبی د ســـِـــلوں په ځايګــَــک يا ځايــَــک کښې چې درېيم ځايک دئ ، هالته عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، بيا د يـــَـــووں په ځايک کښې يا د ړومبين ځايک عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي اَو بيا وروسته مــَــنځين يا د لـــَـــسوں په ځايک کښې عدد (شمېر يا نمره) لوَستل کيږي ، لکه :
539
چې «پــِــنـځــِــه ســَــوه اَو نــِــهه دېرش (يا دېرس)» لوَستــِــل کيږي.
درې رقميځ عددان (يا درې شمېربڼيځ شمېران يا درې دِګوتليزې نمرې) چې پوره شي ، اَو تــِــر «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ 999» پورې چې که عدد (شمېر يا نمره) که وُرسيږي بيا وروسته  ، زِر (يا هــَــزار) يا «1000» راځي چې زِر څــَــلور رقمان (يا شمېربڼې يا دِګوتان) لري.
په اُوسني جهاني عددوں (شمېروں يا نــِــمرېـوں) کښې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د رقموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) ځايان يا ځايونه دِسې پېژندَوِل کيږي :
په پورتني يا پاسین جــَــدوَل (لــَــښتيليک يا لــَــښتیال) کښې درې درې ځايکيوں يا ځايګکان څخه وروسته دوې کرښې يا خــَــطان راتللي دي چې عددان (شمېران يا نــِــمرې) په درې ځايکانوالوں برخېوں وېشــِــل کيږي چې ړومبين درې ځايکان دِ «يو» يا «1» څخه تــِــر  «نــِــهه ســَــوه اَو نــِــهه نــِــويْ» يا تــِــر «999» پورې عددان (شمېران يا نمرې) ته ځاي وَرکــَــوي ، اَو بيانور د چــَــپې (يا کيڼې) خوا يا طرف ته ئې د زِروں ، درې ځايکان وي ، اَو بيا تــِــر آں وروسته چپې (يا کيڼې) خوا (يا طرف) ته د ميليونوں درې ځايکان وي چې «يو ميليون» دِسې ليکل کيږي «1000000».
867524301
ءِ دې عدد (شمېر يا نمرې) د لوَستلوں د آسانۍ لپاره ، بايد چې درې درې ځايکان د هــَــمـډَليوں په ډَول وپېژَندَوو. يعني (يا منځآندَوي چې دا عدد (شمېر يا نمره) دِسې وليکو :
867.524.301
«اَته سوه اَو اُووِه شپېته ميليون اَو پنځه سوه اَو څلور ويشت زَره اَو درې سوه اَو يو».
==  دِ هــِــند ، دِ پاکــِــستان اَو دِ اَفغانــِــستان پــِــه قــَــدرمــَــنـدوں هـېـوادوں (يا وَطــَــنـوں) کښې دِ عــَــدَدوں (یا دِ شمېروں يا دِ نــِــمرېـوں) لوَستــِــل Reading numbers in the worthy countries of India, of Pakistan and of Afghanistan  == مونږ تــِــر دې وړاندې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں د اُوس وَقت يا دِ اُوسمــَــهال جهاني شېوه مو دِ پښتو د قدرمندې ژِبې لپاره وښودِله. مګر دِ هــِــند په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې اَو دِ پاکستان په قدرمند هېواد (یا وطن) کښې اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې : «لاکهـ»  (Lakh) يا «لـــَـــک» اَو «کروړ» (Crore) هم کارَوِل کيږي.
ســـِـــل زَره ته «يو لاکهـ» يا «يو لـــَـــک» وَيل کيږي.
ســـِـــل لاکهـ (يا «ســـِـــل لـــَـــک») ته «يو کروړ» وَيل کيږي.
يعني (يا منځآندَوي) چې د «ســـِـــل زَره» يا د «ســـَـــوه زَره» پــِــر ځاي «لاکهـ» يا «لــَـــک» هم وَيل کېدَی شي.
لاندين تــَــرسیم يا کښــِــن د قدرمندوں هــِــندي اَو د قدرمندوں پاکستاني عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د لوَستلوں شېوه اِېســَــوي (يا ښــِــيي يا ښکاره کوي) :
يعني يا منځآندَوي چې په قدرمندې هــِــندي اَو په قدرمندې پاکستاني شېوې کښې چې دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم ځينې وقتوں يا ځينې مهالوں کښې هم کارَوِله کيږي ، راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا ته د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ړومبۍ يا ړومبین ډَله درې ځايکان لري ، مګر بيا د «زِروں» عددوں (شمېروں يا نمرېوں) دوه ځايکان لري اَو بيا د «لاکهـ يا لک» عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري اَو بيا د کروړ (يا «کـــَـــروړ») عددان (شمېران يا نمرې) هم دوه ځايکان لري.
يعني (يا منځآندَوي) چې که هــَــمآں خپل تېر ياد شــِــوَی عدد (شمېر يا نمره) چې نــِــهه رقمان (يا شمېربڼې يا دګوتان) ئې چې لرِل چې لاندين عدد (يا شمېر يا نمره) وو :
که په هندي قدرمندې شېوې يا که په پاکستاني قدرمندې شېوې يا طريقې کښې ولوَلو يا لوَستل کړو ، نور د راسته (ښۍ يا رِښتهي) خوا (يا طرف) څخه ، اَوّلي يا ړومبين درې ځايکان جــُــدا يا بېل کوو ، اَو بيا چــَــپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې دوه دوه ځايکان جــُـــدا (يا بېل) کوو :
86.75.24.301
اُوس نور کــَــوِلي شو چې همدا عدد (شمېر يا نمره) په هندي قدرمندې اَو په پاکستاني قدرمندې شېوې ، په پښتو درَنښتمندې ژِبې کښې دِسې ولوَلو يا لوَستل کړو :
شپــَــږ اَتيا کروړ اَو پنځه اَويا لک اَو څلور ويشت زِر اَو درې ســَــوه اَو يو.
اَو که اُوس دې لانديـنـوں دوُوں جــَــدوَلوں (لــَــښتيلیکـېـوں يا لــَــښتيالوں) ته که پام (يا که تــَــوَجــُّــه) که وُلــَــرو :
بیانور ، مونږ پــِــرتــِــله يا مــُــقايــَــســَــة کــَــوِلي شو چې :
«يو کروړ» پــِــه «لــَــس ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي).
اَو «لــَــس کروړ» پــِــه «ســـِـــل ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي).
اَو همداراز «لـــَـــس لاکهـ (يا لــَــس لـــَــک)» پــِــه «يو ميليون» مــُــساويږي (يا برابريږي يا يــَــوڅــِــهياليږي يا سياليږي).
پــَــس لــِــه يا وروسته تــِــر 999 999 999 after
د «نهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» څخه وروسته عدد (شمېر يا نمره) «زِر ميليون» وي مګر «زِر ميليون» څوک چندان اَو هونمره ډېر نه وايي ، مګر «زِر ميليون» ته ، دِ اَمـــِــريکا د مـــُـــتـــَّـــحـــِـــده اَيالات ، يا دِ «يــَــوونـتـهـيـادي سـتـانـدَرِښـتـان (يا آستانهوں) دِ اَمـېـريکې» په قدرمند اَو پــِــروړاندګــِــرځليځ يا progressive اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (in the United States of America) ، هالته «زِر ميليون» ته «يو بيليون» (one billion) وَيل کيږي چې د عددوں (شمېروں يا نمرېوں) د نوموں دا ســِــلســِــله (يا لــَــړۍ) د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې رواج لري :
يو اَمېريکايي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One U.S. billion = 1000 million).
يو اَمېريکايي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر بيليون (One U.S. trillion = 1000 U.S. billion).
يو اَمېريکايي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر تريليون (One U.S. quadrillion = 1000 U.S. trillion).
يو اَمېريکايي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوادريليون (One U.S. quintillion = 1000 U.S. quadrillion).
يو اَمېريکايي سېکستيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر کوينتيليون (One U.S. sextillion = 1000 U.S. quintillion).
يو اَمېريکايي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېکستيليون (One U.S. septillion = 1000 U.S. sextillion).
يو اَمېريکايي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر سېپتيليون (One U.S. octillion = 1000 U.S. septillion).
يو اَمېريکايي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر اُوکتيليون (One U.S. nonillion = 1000 U.S. octillion).
يو اَمېريکايي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر نونيليون (One U.S. decillion = 1000 U.S. nonillion).
د اِنګلــِــستان England په قدرمند هېواد يا وَطــَــن کښې اُوس ډېري وَقتان يا ډېرتر مــَــهالان ، د «يوونتهيادي ستاندَرِښتان دِ اَمېريکې» يا د «متحده ايالات دِ اَمــِــریکا» United States of America's د قدرمند اَو پروړاندګرځليځ اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) شېوه method کارَوِله کيږي.
مګر د فرانسې France په قدرمند اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمند هېواد (يا وَطــَــن) کښې (اَو د پــُــخواني يا د پوخواني يا دِ پــُــختواني يا دِ سابــِــقه وَقتوں لپاره يا پــُــخواليځ يا سابــِــقاً and previously  دِ اِنګلــِــستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې in England هم also) اَو په ځينوں (يا and in some) نوروں قدرمندوں اُروپايي (يا «يوړوپي» یا European) هېوادوں (يا وَطــَــنوں) countries کښې هم «زِر ميليون» one thousand million ته مګر «يو ميليارد» one milliard وَيل کيږي (اَو ویل کېدِه) اَو دِ اَفغانستان په قدرمند هېواد (يا وطن) کښې هم «يو ميليارد» برابر (يا «يو څه یال» يا «يوڅــِــهيال» يا «سيال» يا equal) دئ په «زِر ميليون» اَو د «نــِــهه سوه اَو نهه نوي ميليون اَو نهه سوه اَو نهه نوي زره اَو نهه سوه اَو نهه نوي» عدد (شمېر یا نمرې) څخه وروسته لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) ته په فرانسوي French قدرمندې شېوې يا طريقې کښې دا نومان ټاکل شوي يا تــَــعيين شــِــوي دي :
يو فرانسوي ميليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر ميليون (One French milliard = 1000 French million).
يو فرانسوي بيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي ميليارد (One French billion = 1000 French milliard).
يو فرانسوي بيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليون (One French billiard = 1000 French billion).
يو فرانسوي تريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي بيليارد (One French trillion = 1000 French billiard).
يو فرانسوي تريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليون (One French trilliard = 1000 French trillion).
يو فرانسوي کوادريليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي تريليارد (One French quadrillion = 1000 French trilliard).
يو فرانسوي کوادريليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليون (One French quadrilliard = 1000 French quadrillion).
يو فرانسوي کوينتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي کوادريليارد (One French quintillion = 1000 French quadrilliard).
يو فرانسوي سېکستيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليون (One French sextilliard = 1000 French sextillion).
يو فرانسوي سېپتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېکستيليارد (One French septillion = 1000 French sextilliard).
يو فرانسوي سېپتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليون (One French septilliard = 1000 French septillion).
يو فرانسوي اُوکتيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي سېپتيليارد (One French octillion = 1000 French septilliard).
يو فرانسوي اُوکتيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليون (One French octilliard = 1000 French octillion).
يو فرانسوي نونيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي اُوکتيليارد (One French nonillion = 1000 French octilliard).
يو فرانسوي دېسيليون مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي نونيليارد (One French decillion = 1000 French nonilliard).
يو فرانسوي دېسيليارد مــُــساوي (يا برابر يا يوڅهيال يا سیال) دئ په زِر فرانسوي دېسيليون (One French decilliard = 1000 French decillion).
خو اُوس وَقتوں (یا مهالوں) کښې ورو ورو يا کــَــرا کــَــرا اَمېريکايي قدرمنده شېوه د لويوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) لپاره د جهان په نوروں قدرمندوں هېوادوں (يا وطنوں) کښې هم ډېرتر کارَوِل کيږي.
د لويوں عددوں د نوموں (يعني يا منځآندَوي چې د «بـيـلـيـون» اَو «تـريـلـيـون» اَو «کوادريـلـيـون» اَو «کويـنـتـيـلـيـون» اَو «سـېـکسـتـيـلـيـون» اَو «سـېـپـتـيـلـيـون» اَو «اُوکـتـيـلـيـون» اَو «نـونـيـلـيـون» اَو «دېـسـيـلـيـون» د نوموں) د ياده کـــَـــوِلوں لپاره ، دِ لاتيني د قدرمندې ژِبې څــِــخه دا لاندين مــَــختاړي (يا پېښوَندان يا پــِــروړاندپېږدان يا prefixes) بايد چې ياد کړل شي :
بي (بـيـا دوه) ، تري (درې) ، کوادر (څــَــلور) ، کويـنـت (پــِــنـځــِــه) ، سـېـکس (شپــَــږ) ، سـېـپـت (اُووِه) ، اُوکت (اَتـــِـــه) ، نـون (نــِــهه) ، دېس (لـــَـــس).
رومي قــَــدرمــَــندان عــَــدَدان (شمېران يا نــِــمرې) Roman worthy numbers
وړاندې تــِــر دې چې هندي اِسلامي عربي اُروپايي (يا هم يوړوپي) عددان (شمېران يا نمرې) دِ روم Rome قدرمند ښار ته (يا د اِيتاليې Italy's د قدرمند هېواد يا وطن قدرمندې پلازمېنې يا اَرزِښتمند پایتخت ته) اَو همداراز ځينوں نوروں اُروپايي (يا يوړوپي) European قدرمندوں سيمېوں ته ورَسيږي ، په ډېروں اُروپايي (يا يوړوپي) اَرزِښتمندوں سيمېوں کښې رومي قدرمندان عددان (شمېران يا نمرې) Roman worthy numerals or Roman precious numbers کارَوِل کېدِل. رومي عددان (شمېران يا نمرې) د ځينوں تأريخي (نېټه اِيځ اَو پېښليکي) ميلادي (قدرمند مــَــسيحي زېږدين) کالوں د ښودِلوں لپاره په جهان کښې پــُــخوا (يا پوخوا يا پــُــختوا) يا سابــِــقاً کارَوِل کېدل (ځکه چې قدرمند مــَــسيحي آسماني دين د اُوسني يا دِ اُوسي اِسلامي قدرمند اَو ءِ درَنــِــښت وَړ دين څخه پــُــخواتر یا سابــِــقـتــَــر تأريخ يا پېښليک لري) ، اَو تــِــراُوسه هم په ځينـېـوں وَقتوں (یا مهالوں) کښې ، لکه په ځينـېـوں ساعتوں يا ګـــَـــړۍ ګانو کښې ، يا هم په شــَــوقي ډَول اَو د ځينوں خلکـېـوں په خپــِــلې خوَښې لــُــو هم رومي قدرمند عددان (شمېران يا نمرې) په جهان کښې کارَوِل کيږي.
په رومي قدرمندوں عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې د رَقـــَـــموں (شمېربڼېوں يا دِګوتوں) پر ځاي دِ لاتيني دِ قدرمندې ژِبې (يا دِ اِيتاليا د قدرمند هېواد یا وطن د رَسمي لرغونې يعني ډېرې پخوانۍ مګر لو هم اَرزِښتمندې ژِبې) حـــَـــرفان (يا توري) کارَوِل کېدِل اَو بايد چې دا لاندين لاتيني قدرمند حـــَـــرفان (يا توري) ، د عددوں (یا شمېروں يا نمرېوں) په ډَول زده کړل شوي وَی :
V (يا «v» د «پنځه» لپاره).
X (يا «x» د «لـــَـــس» لپاره).
L (يا «l» د «پنځوس» لپاره).
C (يا «c» د «ســـِـــل» لپاره).
D (يا «d» د «پنځه ســَــوه» لپاره).
M (يا «m» د «زِر» لپاره) .
په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ، «دوه» دِسې وو «II» ، اَو «درې» دِسې وو «III»  ، مګر «څلور» دِسې وو «IV»  يعني (يا منځآندَوي) چې که د چپې (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ووړتر (يا کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، آں د راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته دِ لويتر (غټتر يا زیادتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) څخه تفریق (کمترکړن يا لږترکړن يا پــَــرخکړن يا څــَــپلترېکښــِــلشون يا subtraction يا اِيستاکړن) کېدِه ، اَو بیانور په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې «پنځه» دسې وو «V» ، نور چپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ئې «يو» يا «I» يعني (يا منځآندَوي) چې د «پنځه څخه يو کمتر» چې «څلور» شي ، اَو ځکه خی په رومي رقموں (شمېربڼېوں يا دګوتوں) کښې د «څــَــلور» عدد (شمېر يا نمره) دسې لیکل کېدل : «IV» يا هم ځينې پلاوې دسې هم : «IIII». اَو مګر بيا «شپــَــږ» دِسې وو «VI» (يعني يا منځآندَوي چې «پنځه اَو يو») ، اَو «اُووِه» دِسې وو «VII» اَو «اَتـــِـــه» دِسې وو «VIII» ، اَو د «نــِــهه» عدد (شمېر يا نمره) دِسې وو «IX»  يعني (يا منځآندَوي) چې «د لـــَــس څخه يو کمتر» ، بيا يوولــَـــس دِسې وو «XI» ، اَو «دوولس» دِسې وو «XII».
په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې په عادي (يا روږدین) ډَول لويتر (يا زیادتر يا ډېرتر يا غــَــټتر) عدد (شمېر يا نمره) دِ چــَــپ (کيڼې) خوا (يا طرف) ته ځاي ئې لرِه ، اَو که راسته (ښي يا رِښتهي) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) ليکل کېدِل نو هــَــمونمره هــَــمآں عدد (شمېر يا نمره) ډېرتر (يا زیادتر) کېدِه ، اَو بيا هم ياد کړل شي چې که د لويتر (زیادتر يا ډېرتر يا غټتر) عدد چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ته ووړتر (کوچنی تر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمره) که ليکل کېدِل ، نور همآں لويتر (يا زیادتر يا غټتر يا ډېرتر) عدد (شمېر يا نمرې) د چــَــپ (کيڼ) خوا (يا طرف) ، په ووړتر (کوچنيتر يا کمتر يا لږتر) عدد (شمېر يا نمرې) باندې هونمره کمتر (يا لږتر) کېدِه. راځئ چې «دوه زَره اَو اُووِه لس» په رومي عددوں کښې وليکو :
MMXVII=1000+1000+10+5+1+1=2000+10+7=2017
يا هم «نولـــَـــس ســـَـــوه اَو درې نـــِـــويْ» يعني (يا منځآندَوي) چې «يو زِر اَو نهه ســَــوه اَو درې نــِــويْ» په رومي عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې وليکو :
MCMXCIII=1000+(1000-100)+(100-10)+1+1+1==1000+900+90+3=1993
اَو راځئ چې دِلته دِ خپور شــِــوي څنګين اَنځور (يا تصویر) آں رومي رقمان (شمېربڼې يا دِګوتان) حساب (يا شمېرِن) کړو :
MDCCCX=1000+500+100+100+100+10=1500+300+10=1800+10=1810
==  دِ طــَــبيعي (پــَــنځونيـزوں يا پــَــيداشوِښـتـيـنـوں یا دِ نــَــسـڅــِــښتکړاوالوں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجـموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سـېـټ) Natural numbers's set   == طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال)natural  عددان (شمېران يا نمرې)  numbers  ، ټول مــُــثبــَــت (پځيشويځ يا پــُــځيدي يا پــُــځيدليځ) positive پوره يا تام (يا اِيناټـوټـېـګـيـر)  integer عددان (شمېران يا نمرې)  numbers دي چې اِنسانان (خلک اَو وګړي يا سړيلیزان) ئې د طبيعت (پیداشوِښت يا پنځون يا نــَــسـڅــِــښـتـکړا)  nature څخه (يا ځــِــنې يا څې) پېژندلي ئې شي ، اَو ځينې رياضيپوهان (څوپوهان) ، د صــِــفر (هېڅ) zero  عدد (شمېر يا نمره) number هم په طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) کښې ئې ګېڼي.
د ټولوں طــَــبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مــَــجموعه (يا ډَله يا ســَــراکېږد يا سېټ) د «اِن» په لاتيني يا په اِنګلیسي حــَــرف (توري) دِسې ښودل کیږي :
\mathbb{N} يعني چې :
دوَهم :
دِ تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـروں) عــَــدَدوں (شمېروں يا نــِــمرېوں) مــَــجموعه (ډَله يا ســَــراکـېـږد يا سېـټ) Integer  numbers's set
تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددان (شمېران يا نمرې) ، ټول طبيعي (پنځونيځ يا پیداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددان (شمېران يا نمرې) دي اَو ټول د طبيعي (پنځونيځ يا پيداشوِښتين يا نسڅښتکړاوال) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) آپــُــضــِــد (يا آپــُــځـېـل) opposite  ، يعني (يا منځآندَوي) چې ټول تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) مــَــنفي (نــِــغوښتـشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغوښتليځ) negative  عددان (شمېران يا نمرې) هم دي. د تام (پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) د «زِد» په لاتيني قدرمند حرف (يا توري) يا د «زي» په اَمېریکايي اِنګلیسي قدرمند حــَــرف (يا توري) دِسې ښودِل کيږي :
\mathbb{Z}
اَو وَیل شــِــوي چې دا دِ «زِد» يا د» «زي» حرف دې د تام (يا پوره يا اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعې (ډَلې يا سراکېږد يا سېټ) ته ځکه اِنتخاب يا غوَره يا ټاکل يا تعيین شوي وه ، ځکه چې په آلماني (يا په جـېـرمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دویچ يا په دويچلــَــندي) قدرمندې ژِبې کښې عدد (شمېر يا نمرې) ته Zahl (څال) وَيل کيږي اَو په آلماني (يا په جـېـړمــَــن يا په جـېـړمــَــنـيـزې يا په دويچ يا په دويچلندي) قدرمندې ژِبې کښې دِ «څ» په ډَول لوَستل کيږي ، دا حــَـرف يا تورَی هــَــمآں دِ لاتيني قدرمندې ژِبې دِ «زِد» حرف (يا تورَی) يا دِ اَمېريکايي اِنګليسي دِ قدرمندې ژِبې دِ «زي» حرف (يا تورَی).
د تام (يا دِ پوره يا دِ اِيـناټـوټـېـګـيـر) عددوں (شمېروں يا نمرېوں) مجموعه (ډَله يا سراکېږد يا سېټ) دوې برخې لري :