cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لیکل شوی تاریخ
له کاره وتنې نېټه
د لیکلو لومړني سیسټمونه د پیچلو سیسټمونو څخه مخکې راغلل. لومړني مثالونه یې د جیهو سمبولونه (نږدې 6600 مخزېږديز)، د وینچا نښې (نږدې 5300 مخزېږديز)، د سیند دره سکریپټ (نږدې 3500 مخزېږديز)، او د نسیبیدي رسم الخط (نږدې 500 مخزېږديز). د کره وخت په اړه اختلاف شتون لري چې مخکې تاریخ کله تاریخ شو او کله چې ابتدايي لیکنه ریښتینې لیکنه شوه. په هرصورت، د لومړي لیکلو سیسټم اختراع تقریبا د څلورم پیړۍ په وروستیو کې د ډبرو نوې دوره کې د برونزو دورې پیل سره معاصر دی. په عموم کې، د لرغوني سومري مېخي ليکدود ژبه او د مصري هیروګلیفونه د لومړي لیکلو سیسټمونو په توګه پېژندل کیږي.
تاریخي نښې
لومړني تاریخونه د مصر ، میسوپوتامیا او سومیریانو د لومړنیو سپیڅلو سلطنتونو لومړیو تمدنونو ته رسیږي ، کوم چې د 3500 مخزېږديز څخه د یو بل څخه په خپلواکه توګه څرګند شوي. لومړۍ ثبت شوې نیټه چې د نورو تاریخونو په پرتله په کیفیت او اعتبار کې خورا توپیر لري، د فرعونانو او د دوی واکمنۍ پورې اړه لري او د پخوانیو مصریانو لخوا رامینځته شوې. د پخوانیو ځایونو څخه د ترلاسه شویو کارونو له مخې، په وروستیو وختونو کې ډیری قوي تاریخي ریکارډونه بیا کشف شوي.
ختیځه آسیا
په چین کې، د لیکل شوي تاریخ لومړی ریکارډ د BC د دوهم زریزې څخه د هډوکي په کاپي کې موندل شوی. شوچينګ (د اسنادو کتاب) د چين له پنځو کلاسيکو متنونو څخه يو دی او د چين د تاريخ يو له لومړنيو اثارو څخه دی.
سيما کيان (د سلو کالو په شاوخوا کې) په چين کې لومړی کس و چې د مسلکي تاريخي ليکنو لپاره يې کار برابر کړ. د هغه لیکل شوی کار شیجي ( لوی تاریخي ریکارډونه ) ، په ادبياتو کې یوه تلپاتې لاسته راوړنه وه چې تر 16 پیړۍ پورې وغځول شوه او د ځانګړو موضوعاتو او د مشهورو اشخاصو شخصي ژوندلیکونو او همدارنګه د آمیانو د ژوند او کړنو په اړه ډیری مقالې شاملې وې چې معاصر او تیرو وختونو معاینه کوي. . د هغه کار په چین کې وروسته تاریخي اثار اغیزمن کړل ، پشمول د هان امپراتورۍ د نامتو بان کورنۍ.
اروپا
هیروډوټس (484-425 BC) په عمومي ډول د "تاریخ پلار" په نوم یادیږي او د هغه مشهور کتاب هیروډوټس تاریخ د 450-420 BC د لسیزو پیښو پوښي. په هرصورت، د هغه معاصر تاریخ لیکونکی Thucydides (تقریبا 460 BC - شاوخوا 400 کاله BC) د لومړي تاریخ لیکونکي په توګه پیژندل کیږي چې په خپل کار کې د Peloponnesian Wars په نامه تاریخ په ښه تاریخي میتودولوژي سره تاریخ لیکلی دی. د هیروډوټس په مقابل کې، ټروسیډایډس تاریخ د انساني انتخابونو او کړنو محصول ګڼي نه د الهي مداخلې لامل او اغیز.
سینټ اګسټین د مینځنۍ پیړۍ په پیل کې د لویدیځ عیسوي فکر او غربي فلسفې یو اغیزمن شخصیت و. د منځنیو پیړیو او رینانسانس دورې په جریان کې، تاریخ اکثرا د سپیڅلي او مذهبي لید څخه مطالعه کیده. د 1800 میلادي کال په شاوخوا کې، د آلمان فیلسوف او تاریخ پوه، فریدریش هیګل ، د تاریخ مطالعې ته فلسفه او سیکولر طریقه وړاندې کړه. د جان توش په وینا، "د منځنۍ منځنۍ دورې (1300 څخه تر 1000) پورې)، لیکل شوي کلمه د لویدیځ تاریخ لپاره د بلې سرچینې په پرتله په پراخه کچه ژوندي پاتې ده. لویدیځ تاریخ پوهانو په 17 او 18 پیړیو کې، په ځانګړې توګه په فرانسه او آلمان کې، د عصري تاریخي څیړنو سره پرتله کولو میتودونه رامینځته کړل کله چې دوی د تاریخ لیکلو لپاره د دې لومړنیو سرچینو څیړنه پیل کړه. د دغو تاریخونو ډیری د خپلو تاریخي داستانونو سره قوي نظریاتي او سیاسي اړیکې درلودې. په شلمه پیړۍ کې، اکاډمیک تاریخ پوهانو خپل تمرکز د عصري ملتپالو داستانونو څخه، چې ډیری وختونه یې د هیواد یا لویو خلکو ویاړ، د ټولنیزو او فکري ځواکونو هدفي او پیچلي تحلیلونو ته اړولی. په شلمه پیړۍ کې په تاریخي میتودولوژي کې لوی تمایل دا و چې تاریخ د هنر په پرتله د ټولنیز ساینس په توګه چلند وکړي. د مقعد ښوونځي سره تړلي، فرانسوي تاریخ پوهانو د عامو خلکو د ژوند د موندلو لپاره د خامو معلوماتو په کارولو سره کمیتي تاریخ معرفي کړ او د کلتوري تاریخ په جوړولو کې یې مهم رول ولوباوه.
سوېلي اسیا
په سریلانکا کې، ترټولو پخوانی تاریخي متن مهاوامسا دی. بودايي راهبانو د سریلانکا تاریخ له دریمې پیړۍ BC څخه لیکلی. دا تاریخي اثار په پنځمه پیړۍ کې یوځای شوي او په یوه سند کې خپاره شوي. [11]
د کولاماما "کوچنی کرونیکل" په نوم یو جامع کتاب چې د سنګالی راهبانو لخوا تالیف شوی، د څلورم پیړۍ څخه په 1815 کې د سری لنکا د برتانیې نیولو پورې تاریخي پیښې پوښي.
مهاوامسا یو جامع کار دی چې د دوه زره کلن تاریخ دوامداره تاریخي شالید پوښي او په نړۍ کې یو له ترټولو اوږد دوامداره تاریخي کارونو څخه شمیرل کیږي. دا کار یو له هغو څو اسنادو څخه دی چې د سنګا پوا کلینگا څخه د شهزاده ویجایا افسانوي راتګ دمخه د ناګا او یوکا خلکو په اړه مواد لري، د لنکا اصلي اوسیدونکي.
منځنی ختیځ
ابن خلدون ، عرب مورخ او تاریخي ټولنپوه، د خپل کتاب سریزه (۱۳۷۷) په سر کې د اوو تېروتنو په اړه خبرداری ورکړی، چې د ده په باور تاریخ پوهانو کړې دي. په دې تنقید کې یې تېر ته د یوې عجیبې موضوع په سترګه کتل چې تفسیر ته اړتیا لري. ابن خلدون اکثراً د "خلکو توهین او د تاریخي احصایو په بې بنسټه منلو" باندې نیوکه کوي. د پایلې په توګه، هغه د تاریخ مطالعې لپاره یو ځانګړی ساینسي میتود معرفي کړ او هغه یې "نوي ساینس" وبلله. د هغه تاریخي میتود په تاریخ کې د حکومت د رول، ارتباطاتو ، تبلیغاتو او د مشاهدې تېروتنې لپاره هم لاره هواره کړه او په دې توګه هغه د "تاریخ پېژندنې پلار" یا "د تاریخ پلار" په نوم پیژندل کیږي. د تاریخ فلسفه ".
د نیټې ثبتولو طریقې
پداسې حال کې چې لیکل شوي تاریخ د لیکلو له اختراع سره پیل کیږي، د وخت په تیریدو سره، د تاریخ ثبتولو نوې لارې د ټیکنالوژۍ پرمختګ سره یوځای شوي. اوس دا ممکنه ده چې تاریخ د عکاسي ، غږ ثبتولو او ویډیو ثبتولو له لارې ثبت کړئ. په دې وروستیو کې ، د انټرنیټ ارشیفونو د ویب پاڼو کاپي ذخیره کړې او د انټرنیټ تاریخ مستند کړی. د تاریخي معلوماتو د راټولولو نورې لارې هم د ټیکنالوژۍ له بدلونونو سره مل دي. د مثال په توګه، لږترلږه د شلمې پیړۍ له پیل راهیسې، د دې ډول تاریخ په ثبتولو سره د شفاهي تاریخ د ساتلو هڅې پیل شوې. تر 1990 کلونو پورې، دا د انلاګ ثبت کولو میتودونو لکه کیسټونو او مقناطیسي ټیپونو په کارولو سره ترسره کیده. د نوي ټیکنالوژیو په خپریدو سره، ډیجیټل ثبت کول اوس ممکن دي. په هرصورت، تاریخي ثبت او تفسیر اکثرا په لیکلو ریکارډونو ډیر ټینګار کوي، دواړه ځکه چې ډیری تاریخي اثار لیکل شوي او ځکه چې تاریخ لیکونکي د اړیکو او څیړنې لپاره لیکلي سرچینې کاروي.
تاریخي طریقه
په تاریخي میتود کې هغه تخنیکونه او لارښوونې شاملې دي چې تاریخ لیکونکي د لومړنیو سرچینو او نورو شواهدو څخه د څیړنې لپاره او بیا د تاریخ لیکنې لپاره کاروي. تاریخپوهان دا سرچینې د معلوماتو یا نظریاتو تر ټولو نږدې سرچینې ګڼي.
تاریخ پوهان د تاریخ د پوهیدو لپاره نورې سرچینې هم کاروي. ثانوي سرچینې هغه تاریخي حسابونه دي چې د لومړنیو سرچینو څخه د شواهدو په کارولو سره لیکل شوي. ثانوي سرچینې په عمده توګه حسابونه، کارونه یا څیړنې لري چې د لومړنیو سرچینو د تحلیل، جذب، ارزونې، تفسیر او/یا ترکیب کولو له لارې ترلاسه شوي. دریم لاس سرچینې د لومړنیو او ثانوي سرچینو په یوځای کولو سره رامینځته کیږي او ډیری وختونه د لومړي او دویمې درجې سرچینو په اړه د ځانګړو څیړنو پراساس دي.
سرچينې
<د حوالې ګروپ=""> وېشنيزه:بشريت تاريخ څنګپټه وېشنيزه:بشريت تاريخ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
ډاکتر رمضان بشردوست
زدکړې
نوموړي خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې په غزني او میمنه کې تر سره کړې، هغه مهال چې کله په هېواد کې د ثور انقلاب وشو، نو دوه میاشتې وروسته بشردوست ایران ته ولاړ او هلته یې زده کړې وکړې او ډيپلوم یې تر لاسه کړ بیا وروسته پاکستان ته مهاجر شو، بیا فرانسې هېواد ته ستون شو او هلته یې سیاسي پناه واخستله او په ۱۳۶۱هـ ش کال د یژن ښار د ادبیاتو پوهنځۍ ته شامل شو، دوه کاله وروسته یې د فرانسوي ژبې د عملي زده کړې سند ترلاسه کړ او په ۱۳۶۴هـ ش کال کې دفرانسې د ګرونو لوبل ښار پوهنتون د حقوقو او ساسي علومو پوهنځۍ ته شامل شو، په ۱۳۶۸هـ ش کال کې له یادې پوهنځۍ څخه یې د ماستري سند ترلاسه کړ او په کال ۱۳۶۹هـ ش کې د پاریس د ژان موني پوهنتون څخه د ډیپلوماسي په برخه کې د تخصص ډيپلومه تر لاسه کړه. په ۱۳۷۱هـ ش کال کې د تولوز پوهنتون ته شامل شو او د مافوق سند یې تر لاسه کړ، چې وروسته بیا په ۱۳۷۴هـ ش کال کې د یاد پوهنتون څخه د حقوقو اوسیاسي علومو په برخه کې د دوکتورا په اخستلو بریالی شو. همدارنګه د اکسفورډ د OISE او GEOS د انګلیسي ژبې له اکاډمیو څخه یې هم سندونه ترلاسه کړل.
دندې
نوموړي د ( ۱۳۷۵- ۱۳۸۲ ) هـ ش کلونو تر منځ د پاریس په پوهنتون کې د استاد په توګه کار وکړ، همدارنګه په ۱۳۸۱هـ ش کال کې په فرانسه کې د افغان سفارت د کار کونکي په توګه پاته شو. بیا هېواد ته راستون شو او د نړیوالو کنفرانسونو په برخه کې د ملګرو ملتونو د سازمان د ډيپارتمنت مرستیال شو، وروسته بیا د هېواد بهرنیو چارو وزارت کي د اروپایي هېوادونو د سیاسي ډیپارټمنت مدیر شو، بیا د ۱۳۸۲ هـ ش کال په پای کې د پلان وزیر شو، چې په یاد وزارت کې یې د ۱۹۵۰ NGO ګانو د انحلال لپاره ګام اوچت کړ ، خو بریالی نشو او له یاد وزارت څخه یې استعفا وکړه. بیاه د څه مودې لپاره د کاپیساه البیروني پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو پوهنځۍ د استاد په توګه پاته شو،
پارلیماني سیاست
په ۱۳۸۴هـ ش کال کې د د ولسي جرګې ټاکنو کې یې له کابل څخه د مخکښ نوماند په توګه ولسي جرګې ته لاره پیدا کړه او د هېواد په پارلمان کې یې د يوه پیاوړي وکیل په توګه د خلکو د ازاد، خواخوږي او اصلاح غوښتونکي  رسا غږ  په  ډول ځان را څرګند کړ، په یاد ډګر کې ښه و ځلیدل، د یادونې وړده چې د نورو نوماندانو سره په توپیر نوموړي خپله مبارزه او سیالي له یوې خېمې څخه پیل کړه او له بریا څخه وروسته یې هم یاده خېمه په پارلمان کې د مجلس د ودانۍ مخکې جوړه او له خپلو خلکو سره به یې پکې لیده کاته کول، همدارنګه نوموړی د نورو وکیلانو سره په توپیر زرهي  موټرونه، لسګونه ساتونکي او د تشریفاتو دبدبه نلري. نوموړی په پارلمان کې د پارلماني غړیو لپاره د کم معاش چې د عادي کارکونکو د معاش براروي، پلوي کونکی ده او په ډېری نورو مواردو کې د حکومت سرخت مخالف وکیل ده، چې تل د ظلم، استبداد، زور واکي او قانون ماتوني په برخه  کې په حکومت او یادو عاملینو سختي نیوکې کوي، د خپل معاش ډېری برخه بې وزلو خلکو سره په مرسته کولو کې مصرفوي. نوموړي یوځل د جمهوري ریاست لپاره ځان نوماند کړ او دېری رایې یې خپلې کړې، خو بریالی نشو ولي له مخکښونوماندانو څخه وو، همدارنګه د ۱۳۸۹هـ ش کال په پارلماني ټاکنو کې یو ځل بیا د شپاړسمې دورې لپاره ځان نوماند کړ او دا ځل بیا هم د کابل د نجیبو خلکو د ملاتړ او محبوبیت له کبله بریالی شو او د خلکو د ویاړلي استازي په توګه یې ویاړلي مبارزه وکړه. ښاغلي بشردوست په هېواد کې دملي یو والي حکومت په جوړیدو سره بیاه هم د یاد حکومت مخالفت وکړ او تل به یې د حکوت د مشرانو کړني انتقاد کولې او په هېواد کې د سترو اصلاحاتو غوښتونکی وو، همدرانګه د هېواد ۱۳۹۸هـ ش کال په پارلماني ټاکنو کې هم ښاغلي رمضان بشر دوست د ۵۹۸۳ رایو په اخستلو سره بیا د هېواد ملي شوار ته لار پیدا کړه.او لا هم پرخپل ملی لیدلوري او هېواد پالونکي دریځ ولاړ ده او خپله مبارزه د پیاوړي وکیل په توګه مخته وړي.
چاپ اثار
۱. قوانین اساسی تاریخ، نظام های سیاسی و روابط ډیپلوماتیک افغانستان از عهد احمدشاه بابا تا اکنون (فرانسوي ژبه)
۲. دیبلوماسي وجنګ در افغانستان، نقش سازمان ملل متحد در مقابل مداخله شوروی در افغانستان، حقوق اساسي، سستم سیاسي و روابط بین الملل افغانستان  (فرانسوي ژبه)
اخځلیک
بشیري، عبدالجمیل، د غزني نومیالي، لومړی ټوک، ۱۳۹-۱۴۲مخونه، ۱۴۰۰ه ش، نور خپرندویه ټولنه، کابل.
امریکايي استثناپالنه
د امریکايي استثناپالنې نظریه دا ده چې متحده ایالات په ذاتي ډول له نورو هېوادونو توپیر لري. پلویان یې استدلال کوي چې د متحده ایالاتو ارزښتونه، سیاسي نظام او تاریخي وده په انساني تاریخ کې ځانګړي دي، په دې مفهوم چې د دغه هېواد په برخلیک کې له وړاندې ټاکل شوې او حق لري چې په نړیواله صحنه کې جلا او مثبت رول ولوبوي.
د سیاسي علومو پوه سیمور مارتین لیپست د امریکايي استثناپالنې رېښه په امریکايي انقلاب کې بولي، چې له امله یې د بېلابېلو نظریاتو په لرلو سره د نوي هېواد په توګه متحده ایالات رامنځته شول. دغه ایدیالوژي د آزادۍ غوښتنې، د قانون پر وړاندې مساوات، فردي مسئولیت، جمهوري غوښتنې، په استازیتوب دیموکراسي او د آزاد بازار د اقتصاد پر بنسټ ده، ځینې مهال په ټولیز ډول دغو اصولو ته «امریکايي استثناپالنه» ویل کېږي، همدارنګه دا اړینه بولي چې په داخلي او نړیوال ډګر دواړو کې متحده ایالات له نورو مخکښ وبلل شي او یا هم دا چې د نړۍ د بدلون لپاره ځانګړی ماموریت لري.
په متحده ایالاتو کې د استثناپالنې تیوري، د وخت په تېرېدو سره وده کړې، چې له همدې امله په ګڼ شمېر منابعو کې موندل کېدلی شي. فرانسوي سیاسي عالم او تاریخ لیکونکی الکسیس دو توکویل لومړنی لیکوال دی چې متحده ایالاتو ته یې په ۱۸۳۱ ز کال کې له سفر وروسته دغه هېواد «استثنايي» یا ځانګړی وباله. د «امریکايي استثناپالنې» له ځانګړې اصطلاح څخه مستنده ګټنه، د ۱۹۲۰ ز مې لسیزې په وروستیو کې د امریکايي کمونیستانو له خوا په داخلي کمونیستي بحثونو کې شوې.
د اوباما اداره او له هغه وروسته
د ۲۰۰۹ زکال په اپريل میاشت کې د متحده ایالاتو ولسمشر بارک اوباما په ستراسبورګ ښار کې د یوه خبریال پوښتنې ته داسې ځواب ورکړ: «زه په امریکايي استثناپالنې باور لرم، هماغه ډول چې ګمان کوم، بریتانویان په بریتانوي استثناپالنې او یوناني وګړي په یوناني استثناپالنې باور لري». اوباما زیاته کړه، «زه په دې کې هېڅ شک نه لرم، چې امریکا د سولې او آرامښت لوري ته د نړۍ په هدایت کولو کې فوق العاده رول لري؛ همدارنګه مشري کول هم اړین دي، چې د مشارکت رامنځته کولو په برخه کې زموږ له وړتیاوو سره اړیکه لري، ځکه موږ نه شو کولای، په یوازې توګه ستونزې حل کړو».
اوباما د ۲۰۱۳ ز کال د سپټمبر په ۱۰ مه نېټه د سوریې د کړکېچ اړونده وینا کې وویل: «په داسې حال کې، کله چې موږ کولای شو، په لږ هڅو او ګواښ منلو سره د ماشومانو له مسموم کېدو او مړینې مخه ونیسو او له دغې لارې د اوږد مهال لپاره خپل ماشومان خوندي کړو، زه باور لرم چې باید ګام واخلو.... دا هغه څه دي چې امریکا له نورو جلا کوي. دا هغه څه دي چې موږ ځانګړي اواستثنايي کوي».
په سبا ورځ روسي ولسمشر ولادمیر پوتین په نیویارک ټایمز ورځپاڼه کې د مقالې په خپرولو له دغو څرګندونو سره مستقیم غبرګون وښود، هغه څرګنده کړه:«دا ډېره خطرناکه ده چې خلک وهڅول شي، ځانونه استثنايي وبولي، پرته له دې، که چېرې د انګېزې ورکولو په موخه وي.... موږ ټول بېلابېل یو، خو کله چې له خدایه د نعمت غوښتنه کوو، دا باید له یاده و نه باسو چې خدای ټول یوشان پیدا کړي یو».
د پوتین نظر ډېر ژر د راتلونکي امریکايي ولسمشر ډونالډ ټرمپ له خوا تايید شو او هغه دغه مقاله «شهکار» وبلله. د ټرامپ په خبره: «تاسو به دغه اصطلاح ښکلې بولۍ، خو ناڅاپه ووایاست، که تاسو په جرمني یا جاپان او یا هم نورو ۱۰۰ هېوادونو کې وئ، بیا څنګه؟»، «دا ډېره تحقیر کوونکې ده او پوتین هغه ته په دې اړه ویلي دي».
یو شمېر کین اړخي امریکايي تبصره کوونکي، د ټرمپ له درېځ سره موافق دي؛ یو له دغو څخه د نیو امریکا بنسټ بنسټګر شرل شوونینګر دی چې په ۲۰۱۶ ز کال کې یې د نیشن مجلې په سمپوزیم کې څرګنده کړه:«ټرمپ د نیولبرال/نوې محافظه کارې نړیوالې پروژې په پای ته رسولو سره چې هیلري کلینټون او ګڼو نور جمهوري غوښتونکو ترې ملاتړ کاوه؛ امریکايي استثناپالنه یې یوځل بیا تعریف کړه». په داسې حال کې چې ټرمپ په امریکايي ملت پالنې او یولوري توب باندې په ټینګار کولو او همدارنګه په نه مداخلې کولو باندې په سخت ټینګار سره د «لومړی امریکا» (America First) سیاست څخه ملاتړ کړی دی.
امریکايي استثناپالنه، له ۲۰۱۲ ز کال وروسته د جمهوري غوښتونکي ګوند د یوې کړنلارې په توګه مطرح وه. په ۲۰۱۶ ز کال کې تصویب شوې کړنلاره، امریکايي استثناپالنه په دې ډول تشرېح کوي:«دغه انګېرنه چې د یو ملت په توګه زموږ نظریات او اصول موږ ته د اخلاقي رهبري په برخه کې ځانګړی ځایګی راکوي» له دې امله دا تائید کوي، چې متحده ایالات باید «د آزادې نړۍ د مشر په توګه خپل طبیعي ځایګی بېرته ترلاسه کړي».
نړیواله رهبري او فعالیت
د یل پوهنتون د حقوقو پوهنځي رئیس هارولدهنګجو کوه هغه څه تشرېح کړي چې په وینا یې: «تر ټولو مهم درناوی، چې له مخې یې متحده ایالات په اصلي توګه استثنايي بلل کېږي ،د نړیوالو چارو، نړیوالو حقونو او بشري حقونو اړوند دی: یعنې د هغو نړیواله مشري او فعالیت». هغه استدلال کوي: "تر نن ورځې پورې متحده ایالات هغه نړیوال ځواک دی، چې کولای شي او یا هم لېوالتیا لري، واقعي منابع سره یو موټی کړي او د بشري حقونو ترویج، دیموکراسۍ او نړیوالو قوانینو ته ژمن نړیوال سیستم د رامنځته کولو، ساتلو او حرکت راوړو په برخه کې رښتیني قرباني ورکړي. تجربو څرګنده کړې ده چې: متحده ایالاتو د بشري حقونو په برخه کې له نورنبرګ څخه تر کوسوو پورې خپل مخکښ توب ښوولی او نورو هېوادونو یې بیا پیروي کړې ده."د سیاسي چارو کارپوه پیګي نونان په وال سټریټ ژورنال کې لیکي چې:«امریکا استثنايي نه ده، ځکه له ډېر مهال څخه یې هڅه کړې، چې د ښو لپاره په نړۍ کې یوځواک وي، خو هڅه کوي، چې د ښو لپاره ځواک وي، ځکه چې استثنايي ده».
د امریکا پخواني مرستیال ولسمشر ډیک چیني په ۲۰۱۵ ز کال کې د امریکا د بهرني سیاست اړوند خپل کتاب، Exceptional: Why the World Needs a Powerful America کې چې له خپلې لور لیزچیني سره یې په ګډه لیکلی، هغه چې د بهرنیو چارو وزارت پخوانۍ ماموره وه، د متحده ایالاتو د نړیوالې رهبرۍ مفهوم تشرېح کړی.
اغېزې
د امریکايي استثناپالنې منتقدین استدلال کوي چې دغه چاره د ۱۸ مې او ۱۹ مې پېړۍ په اوږدو کې د امریکا په لویه وچه کې د یو شمېر پراختیاوو لامل ګرځېدلې. دبورا مدیسون استدلال کوي چې د امریکايي استثناپالنې اغېزو د وخت په تېرېدو سره د اصلي امریکايي ځمکو له پیوستون څخه تر مانیفیست برخلیک پورې (چې د مکسیکو- امریکا جګړه او په ۱۹ مه پېړۍ کې د ځمکو پېرل په کې شاملېږي) بدلون موندلی.
د امریکايي استثناپالنې ملاتړي، همدارنګه استدلال کوي چې: د متحده ایالاتو موخه هغو هېوادونو ته د دیموکراسي رسول دي، چې د ظالمو حکومتونو تر لاس لاندې دي. دغه چاره کېدلای شي، په ۲۰۰۱ ز کال کې په افغانستان او په ۲۰۰۳ ز کال کې په عراق باندې په برید کې وښيي.
د کروشیا تاریخ
د روم د سترواکۍ په وخت کې، د عصري کروشیا سیمه د دوو رومي سترواکیو د ولایتونو، پنونونیا او الماتیا څخه جوړه وه. له میلاد وروسته په پنځمه پېړۍ کې د لوېدیځ روم د سترواکۍ له سقوط څخه وروسته، دغه سیمه  پنځوس کاله  د اوسټروګوټانو په لاس کې وه ، وړاندې تر دې چې د بیزنطین په سترواکۍ کې شامله شي.
کروشیا د یوه حکومت په توګه، لومړۍ ځل په اوومه پېړۍ کې په وچه کې راڅرګنده شوه. د کروشیا د وچی او د ښکـته پنونونیا نژدې پاچهۍ سره یو ځای شوې او د کورشیا پاچهۍ ته لوړه شوه چې  له  ۹۲۵ ز څخه تر ۱۹۱۸ز کال پورې یې دوام وکړ.
له ۱۲مې پېړۍ څخه د کورشیا پاچهي د هنګري له پاچهۍ سره په یوه شخصي اتحاديه کې د هغوی له واکمنان ( بان صبور)  سره  ګډه شوه چې  یو جلا ایالت پاتې شو، خو د پاچهۍ لړۍ یې له ګاونډیو ځواکونو څخه ټاکله،  په ځانګړې توګه هنګري، ناپل او د هاسبورګ پاچهي.
له ۱۵ پېــړۍ څخه تر ۱۷ مې پېړۍ پورې دوره، په سویل کې د عثماني سترواکۍ او په شمال کې د هابسبورګ تر منځ د سختو مبارزو شاهده وه.
د لومړۍ نړیوالې جګړې او د اطریش – هنګري له ړنګېدو ( ۱۹۱۸ز کال ) وروسته، د کروشیا ځمکې د یوګوسلاویا په پاچهۍ کې شاملې شوې چې  سربیا پرې واکمنه وه. د ۱۹۴۱ ز کال په اپرېل کې پر یوګوسلاویا د جرمني له یرغل وروسته، د کروشیا خپلواک ایالت له مرکزي ځواکونو سره یو ځای او جوړ شو چې د ۱۹۴۵ ز کال په مې کې  یې د جرمني له تسلیمۍ  یوه اونۍ وروسته ماتې وخوړه.
د کروشیا سوسیالیست جمهوریت، یو ګډ جمهوریت و چې  یوګوسلاویا جمهوریت هم په کې شامل و. په ۱۹۹۱ ز کال کې د کروشیا مشرتابه، له یوګوسلاویا سره خپلې اړیکې پرې کړې او د یوګوسلاویا د ړنګېــدو  په وخت کې یې خپلواکۍ اعلان کړه.
له تاریخ وړاندې دوره
هغه سیمه چې نن ورځ د کروشیا په نامه پېـژندل کېـږي، له تاریخ څخه د وړاندې دورې په اوږدو کې موجوده وه. د نیندر تالس فوسیلونه چې د منځنۍ پیالوتیک دورې پورې اړوند دي ، په شمالي کروشیا کې کشف شوي دي چې په کرپینا کې تر ټولو غوره او خورا مشهور ځای دی. د هېواد په ټولو سیمو کې د ځینو نیولیتیک او چلکولیتیک کلتورونو پاتې شوني موندل شوي. د دې ځایونو تر ټولو لوی تناسب د کروشیا په شمال کې د سمندرونو دښتې دي او خورا ارزښتناک کلتورونه چې نښې یې موندل شوې، د سټارشیوو واکسیدل او د بدین کلتورونه په کې شامل دي.
د اوسپنې دورې د الیرین هالیسټاټ کلتور او سیلیټیک لا تینی کلتور نښې او آثار هم هلته پیدا شوي دي.
د روم پانونیا او دالماتیا ولایتونه
دالماتیا  له میلاد څخه دمخه او د څلورمې پېړۍ تر منځ د ایلیرین پاچهۍ شمالي برخه وه. د ايلیرن جګړو، چې تر میلاد ۲۲۰ کاله او تر میلاد ۱۶۸ کاله دمخه پېښي شوې، کله چې د روم جمهوریت د نیرتوا سویلي سیمې تر څارلاندې ونیولې. د نیرتوا شمالي سیمي ورو ورو  د روم په ملکیت کې شاملي شوې، ترهغه چې د ایلیرکیم ولایت په رسمي ډول له ۳۲ – ۲۷  له میلاد څخه مخکې جوړ شو.
د دالماتیا سیمه بیا د روم د ولایت ایلیرکیم برخه شوه. له میلاد وروسته د ۶ او ۹ کالو په منځ کې دالماتیانو وروستي پاڅون، له پنونونیانو سره یو ځای کړ ،  په پای کې له منځه لاړ او له میلاد څخه ۱۰ کاله وروسته ایلیرکیم، په دوو ولایتونو ووېشل شو، پنونونیا او دالماتیا ولیت.
د دالماتیا ولایت دننه پسې خپور شو، تر څو  د ډیناریک الپس ټول غرونه او د ختیځ اډریاټیک ساحل ډېرې برخه وپوښي. دالماتیا د رومي امپراتور ډیوکلیټین د زېـږون ځای و، چا چې ترمیلاد  وروسته په ۳۰۵ ز کال کې له سترواکۍ څخه له تقاعد وروسته له سلونا سره نژدې یوه لویه ماڼۍ جوړه کړه چې وروسته بیا د اسپلیټ ښار له هغې ماڼۍ نه په پراخېدو شو.
تاریخ پوهان، لکه: ټیوډورمومسن او برنارډ باونټ داسې استدلال کوي چې دالماتیا په څلورمه پېـړۍ کې په پوره ډول رومن شوې وه او په لاتیني ژبه یې خبرې کولې. نور بیا، لکه: الکساندر سټیپيویچ دا استدلال کوي چې د رومانیزم پروسه انتخابي وه او زیاتره ښاري مرکزونه په کې شامل و، نه کلي ،  چېرې چې د پخواني ایلیرین ټولنیز- سیاسي جوړښتونه د روم ادراې او سیاسي جوړښت یې یوازې د ځینو اړتیاوو پروخت کې کاراوه.
سټانکو ګلډیسکو داسې استدلال وکړ چې ولاچ یا مورلاچ د لاتیني ژبي خبرې کوونکي او د څړځایونو خلک و، څوک چې له روم څخه په پخوا دوره کې د بالکان په غرونو کې اوسېدل او د کروشیا په پخوانیو تاریخونو کې د دوی یادونه شوې ده.
په ۴۷۶ ز کال کې د لوېدیځ روم سترواکي تر سقوط وروسته، د مهاجرت د دورې له پیل سره جولیوس نیپوس له ايټالیا څخه په ۴۷۶ ز کال کې له تګ وروسته، د ډیوکلیټین  له ماڼۍ څخه د لنډي مودې لپاره په خپله کوچنۍ سیمه واکمنۍ کوله.
دا سیمه تر ۵۳۵ زکال پورې د اوسټروګوتانو له خوا اداره کېده،  چې بیا  لومړي جسټینین دغه سیمه د ختیځ روم په سترواکۍ کې شامله کړه. وروسته بیا بازنطینیانو په دغه سیمه کې د دالماتیا موضوع رامنځ ته کړه.
د روم دوره،  په شپـږمه او اوومه پېـړۍ کې د اوار او کروات له یرغلونو او کابو د ټول روم د ښارونو تر ویجاړېدو وروسته پای ته ورسېده. د روم ژوندي پاتې شوي خلک د ساحلونو ، غرونو او ټاپوګانو مناسبو ځایونه ته ولاړل چې د راګوسا ښار ، د ایپیډاورم څخه ، له پاتې شويو خلکو جوړ شو.
د منځنیو پېـړیو کروشیا ( تر  ۹۲۵ ز کال  پورې )
د لسمې پېړۍ د ختیځ روم سترواک د اووم کنسټانټین په خپل اثـر ډای اډمینسټرایو امپریو کې لیکلي چې: کرواتان د اوومې پېړۍ په لومړيو کې له سویلي پولنډ، سویلي کراکو څخه د نن ورځې کروشیا ته رسېدلي وو.
د فرانک واکمني دوې لسیزې وروسته د مسلاو د واکمنۍ پر مهال پای ته ورسېده. د اووم کنسټانټین په وینا: د کرواتانو عیسوي کېدل، په اوومه پېړۍ کې پیل شول، خو دا ادعا اختلافي ده او په ټوله کې عیسوي کېدل، په نهمې پېړۍ پورې اړوند دي.
په ۸۷۹ ز کال کې، د برانمیر واکمن په دوره کې د کرواتانو تر واک لاندې سیمه، د کروشیا دالماتیا د یو ایالت په توګه د اتم پاپ جان له خوا وپېژندل شوه.
د کروشیا پاچهي ( ۹۲۵ ـــ ۱۱۰۲ ز کلونه)
تومیسلاو د کروشیا لومړنۍ واکمن و چې د لسم پاپ جان له خوا، په یوه لیک سره پاچا ټاکل شوی و چې پر کروشیا یې تر ۹۲۵ ز کال پورې واکمني وکړه. تومیسلاو د هنګري او بلغاریا یرغلونو ته ماتې ورکړه او د کروشیا د واکمنانو واک یې وغځاوه.
د منځنیو پېړیو  د کروشیا پاچاهي په ۱۱ مه پېړۍ کې د څلورم پيټر کریسیمر ( ۱۰۵۸ ـــ ۱۰۷۴ ز کلونه) او دمیتار زوونیمیر ( ۱۰۷۵ـــ ۱۰۸۹ ز کلونه) د واکمنۍ په وخت کې خپل اوج ته ورسېده. کله چې دویم سټیپین په ۱۰۹۱ ز کال کې مړ شو ، د ترپیمیروویچ سلسلي ته یې د پای ټکی کېښود.
د هنګري اول لادیسلاس د کروشیا د تاج او تخت دعوه وکړه. په ۱۱۰۲ ز کال کې له دې دعوې سره مخالفت، د کروشیا او هنګري د جګړې او شخصي  اتحاد لامل شو چې دکولمن یې واکمن و.
د نفوس وده
د نفوس وده په یو جمیعت کې یا د وګړو په یو تیت او پَرک ګروپ کې د وګړو د شمېر ډېرښت ته ویل کېږي. په نړیواله کچه د انسانانو د نفوس وده هر کال د ۸۳ میلیونو یا د ٪۱.۱ په اندازه زیاتوالی مومي. د نړۍ نفوس په ۱۸۰۰ز کال کې له یو میلیارد څخه تر ۲۰۲۰ز کال پورې ۷.۹ میلیارده ته وده کړې ده. ملګرو ملتونو د نفوس اندازه مخ پر ودې ښودلې ده او د اټکلونو له مخې د ۲۰۳۰مې زېږدیزې لسیزې په نیمايي کې ۸.۶ میلیارده او د ۲۰۵۰مې زېږدیزې لسیزې په نیمايي کې ۹.۸ میلیارده او په ۲۱۰۰ ز کال کې ۱۱.۲ میلیارده ښودل شوې ده. په هر ترتیب، له ملګرو ملتونو څخه بهر ځینو علمي مرکزونو د انسانانو د نفوس داسې موډلونه ترتیب کړي دي چې د نفوس پر ودې د نزولي اضافي فشار ښکارندويي کوي؛ چې له دغې سناریو سره سم به د انسانانو نفوس له ۲۱۰۰ ز کال څخه مخکې خپل اوج ته ورسېږي.
د نړۍ د انسانانو نفوس د ۱۳۵۰ز کال په شاوخوا کې تور طاعون (Black Death) له پای ته رسېدو څخه راهیسې مخ پر لوړېدو دی. د تکنالوژیکي پرمختګونو یو مخلوط چې زراعتي محصولاتو، نظافت او طبي پرمختګونو ته یې پراختیا ورکړه او د مړینې کچه یې راکمه کړه، د نفوس په وده کې یې لوړوالی راوست. په ځینو جغرافیایي موقعیتونو کې دا وده د نفوس د لېږد په نامه پروسې سره ټکنۍ شوې وه، چېرې چې زیاتره د استوګنې د لوړو معیارونو درلودونکو هېوادونو د خپلو نفوسو په وده کې د پام وړ کمښت تجربه کړی دی. دا د لږ پرمختللو هېوادونو سره په مستقیم تضاد کې دی، چېرې چې د نفوسو وده لا هم روانه ده. په نړیواله کچه، د نفوس د ودې میزان له خپل اوج څخه چې په ۱۹۶۳ز کال کې یې ٪۲.۲ کلنۍ وده تجربه کوله، راښکته شوی دی. په نړیواله کچه د انسانانو نفوس داسې طراحي شوی دی چې د ۲۱مې زېږدیزې پېړۍ په نیمايي کې به خپل اوج ته او په ۲۱۰۰ کال کې به نزولي سیر غوره کوي.
د ډېرېدونکي مصرف په څنګ کې د نفوس وده د انسانانو په پرمختګ کې د مصرفېدونکو سرچینو له کبله د چاپېریالي اندېښنو لکه د استوګنې د تنوع له منځه تللو، او اقلیمي بدلون یو عمده عامل ګڼل کېږي. نړیواله پالیسي چې د انسانانو د نفوس د ودې پر اغېزې باندې متمرکزه ده د پایدارې پراختیا موخو ته یې خپل پوره پام ور اړولی دی، کومه چې د ژوند د ستندردونو د پراختیا او په څنګ کې یې په چاپېریال باندې د ټولنې د اغېزو د کمولو هڅه کوي.
تاریخچه
د نړۍ نفوس د ۱۳۵۰ز کال په شاوخوا کې د تور طاعون (Black Death) په پای ته رسېدو سره په دوامداره توګه مخ پر ودې روان دی. نفوس په لوېديځه نړۍ کې د صنعتي انقلاب په بهیر کې په چټکۍ سره وده پیل کړه. د نړۍ په نفوس کې تر ټولو د پام وړ ډېروالی له ۱۹۵۰مې زېږدیزې لسیزې څخه د طبي پرمختګونو او د زراعتي محصولاتو د حاصلخېزۍ له کبله راغلی دی.
د هابر پروسه
د هابر پروسې چې د خپلو مخترعینو له منځه یې د یو څخه چې جرمني کېمیا پوه فریتز هابر دی خپل نوم اخیستی دی، د خوراکي توکو په وده باندې د هغې د ژور اغېز له امله، د"د نفوس د انفجار د اورلګیت" په توګه عمل کړی دی، چې د نړۍ نفوس ته یې په ۱۹۰۰ز کال کې له ۱.۶ میلیارده څخه د ۲۰۱۹ز کال په نومبر کې ۷.۷ میلیارده ته د ډېرېدو زمینه برابره کړې ده.
د توماس مک کیون فرضیې
"د نفوس د عصري ډېرېدو" ځیني دلایل په ځانګړې بڼه د برتانوي روغتیایي ساینس پوه توماس مک کیون (زوکړه ۱۹۱۲ز کال ــ مړینه ۱۹۸۸ز کال) له لوري څېړل شوي وو. د نوموړي په تالیفاتو کې، هغه د نفوس د ودې په اړه څلور نظریې تر مناقشې لاندې نیولې دي:
که څه هم د مک کیون  قضیه په ژوره بڼه ننګول شوې ده، خو وروستیو مطالعو د نوموړي د مفکورو د ارزښت تایید کړی دی. د هغه کار د نفوس د ودې، د زېږون د کنترول، عامې روغتیا او طبي پاملرنې په اړه د نن ورځې د تفکر لپاره ډېر مهم دی، مک کیون د نفوس په زیات شمېر څېړونکو باندې لکه په روغتیايي اقتصاد پوهانو او د نوبل د جایزې په ګټونکو رابرټ ډبلیو فوګل (د ۱۹۳۳ز کال د نوبل جایزې ګټونکی) او انګوس ډيټون (د ۲۰۱۵ز کال د نوبل جایزې ګټونکی) په لوړه پیمانه اغېز درلود. له دوی څخه وروستني یې مک کیون د "ټولنیز طب بنسټګر" باله.
د ودې د میزان موډلونه
د "نفوس د ودې میزان یا نرخ" هغه میزان دی په کوم کې چې د یو جمیعت  د وګړو شمېر په یوه زماني محدوده کې زیاتوالی مومي، چې د لومړني نفوس د یو کسر په توګه ښودل کېږي. په ځانګړې بڼه، د نفوس د ودې میزان د زماني دورې په یو واحد کې په نفوس کې بدلون راتلو ته ویل کېږي، چې کله د هماغې دورې په پیل کې د نوموړي جمیعت د وګړو د شمېر له سلنې سره ښودل کېږي. یاد میزان کولی شو د لاندیني فارمول په بڼه ولیکو، چې صرف د وخت د یو ډېر کوچیني انټروال لپاره صدق کوي:
د نفوس د ودې میزان  =
د ودې یو مثبت میزان د دې ښودنه کوي چې نفوس زیاتېږي، حال دا چې د ودې یو منفي میزان د نفوس د کمېدو ښودنه کوي. د ودې د نسبت صفر قېمت دا ښیي چې د یادې زماني دورې یا مودې له پیل څخه تر پایه پورې د وګړو یو شان شمېر موجود دی ـــ د ودې میزان ښایي د دواړو وختونو تر منځ د زېږون په کچو، د مړینې په کچو، د مهاجرتونو په کچو او وګړو تر منځ په سني توزېع کې له پام وړ بدلونونو سره سره هم صفر وي.
یوه اړونده اندازه د مثل د تولید خالص میزان یا نرخ دی. د مهاجرتونو په نشتوالي کې، که د مثل د تولید خالص میزان له یو څخه زیات وي، دا په ګوته کوي چې د ښځینه وو نفوس مخ پر زیاتېدو دی، په داسې حال کې چې که د مثل د تولید خالص میزان له یو څخه لږ وي (د ځایناستېدو له کچې ټیټه میندواري) د دې ښودنه کوي چې د ښځینه وو نفوس مخ پر کمېدو دی.
اکثره جمیعتونه په تصاعدي بڼه وده نه کوي، بلکې لُجستیک تابع یا منحني تعقیبوي. کله چې نفوس خپل د منلو وړ ظرفیت ته ورسېږي، ځان به ثابت حالت ته وروړي او نمايي منحني به ځان له منلو وړ ظرفیت سره برابر کړي، کوم چې معمولاً هغه وخت دی چې یو جمیعت خپلې زیاتره طبیعي سرچینې تشې کړې وي. د نړۍ د انسانانو د نفوس ودې په څو وروستیو لسیزو کې یو خطي میلان یا رجحان تعقیب کړی دی.
لُجستیک معادله
د نفوس وده ځینې وختونه د لُجستیک معادلې په واسطه طرح کېدای شي.
په داسې توګه چې:
څرنګه چې دغه یوه د تفکیک وړ تفاضلي معادله ده، نفوس ښایې په ضمني بڼې سره حل کړای شي چې یوه لُجستیکي تابع تولیدوي:
چېرې چې:
د نفوس د ودې میزان
د نړۍ د نفوس د ودې کچه یا میزان په ۱۹۶۳ز کال کې له ٪۲.۲ کلنۍ ودې سره خپلې جګې څوکې ته ورسېد او ورپسې په چټکۍ سره په راښکته کېدو شو. په ۲۰۱۷ز کال کې، د ودې کلنۍ اټکلي کچه ٪۱.۱ وه. د امریکا د مرکزي استخباراتو اړوند د نړۍ د حقایقو کتاب (CIA World Factbook) د نړۍ د کلني زېږون  کچه، د مړینې کچه، او د ودې کچه په ترتیب سره ٪۱.۸۶، ٪۰.۷۸ او ٪۱.۰۸ ښیي. په وروستیو ۱۰۰ کلونو کې د طبي، پرمختګونو، د مړينې ټيټو کچو، او د شنه انقلاب (Green Revolution) په واسطه د ممکنې شوې زراعتي حاصلخېزۍ په ډېروالي موندلو سره د نړۍ نفوس په پراخې کچې سره څلور چنده شوی دی.
سلطان محمد فاتح
سلطان محمد فاتح ده ناول كتاب پكار دي
امیر علی شیرنوای
امیرعلی شیر نوای (شیرنوایی) زوکړه ۹ فبروري ۱۴۴۱ مړینه ۳ جنوري ۱۵۰۱م کال. د تیموریانو د دورې ژبپوه سیاستوال او په منځنې آسیا کې د هغه وخت د ترکي ژبو ګډه مور (جغتي ژبې) شاعر وو.
واجیرالو نګکورن
واجیرالو نګکورن په ټایلنډي ژبه  มหาวชิราลงกรณ) د تایلنډ پادشاه دی.
سینت یوستیشس
سینت یړستیشس Sint Eustatius) د کارایب سمندر کې یو ټاپو دی چې هالنډ هیواد آنتیل ټاپوګانو له ډلی شمیرل کیږي. پلازمینه یې اورانیه اِستاد رسمي ژبي هالنډي او انګلیسي مساحت ۲۱ کیلومتره نربع او نفوس یې ۲۸۸۶ نفرو ته رسیږي.
پېچ دره
بپېچ دره د افغانستان د کونړ ولايت د مشهورو درو څخه یوه دره ده چې د ... ولسوالۍ .... لور ته موقعیت لري. ... تنه وگړي لري. ددې درې اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:درې وېشنيزه:د کونړ درې وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو درې وېشنيزه:د افغانستان درې وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
بومیپول آدولیاده
بومیپول آدولیاده په انګلیسي King Bhumibol Adulyadej)
اوپک
اوپک د نړۍ د تېلو د تولید او صادراتو له دیارلسو سترو هیوادونو څخه جوړ یو نړيوال سازمان دی چې په کال ۱۹۶۰ز کې د تېلو د تولید، صادرولو او بیو د ټاکلو په موخه تاسیس شو. او د دې سازمان د غړو هیوادونو په لړ کې ایران، عراق، عربستان، ونزویلا، کويټ، قطر، اکوادور، لیبیا، گابن، الجزایر، امارات، اندونیزیا او نایجیریا شامل دی.
ریګا
ریګا ښار Ríga) د اروپا شمال کې پروت د لاتویا هیواد پلازمینه ده.
پښتو ياگانې
په پښتو ژبه کې "ی گانې" په پینځه ډوله دي:
شپنغود ډوله مرغان
شپنغود ډوله مرغان (علمي نوم: Burhinidae) د کلنگ ډوله مرغانو څخه یوه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. نوموړي کورنۍ ۱۰ ډوله مرغان لري.
د شپنغود ډوله مرغانو ډولونه
وېشنيزه: کلنگ ډوله مرغان
ګټار
ګټار د وړیا وړ موسیقي وسیله ده چې معمولا شپږ سایټونه لري.
خالد بن ولید
خالد بن ولید د حضرت محمد صلی الله علیه  و آله  وسلم  سپه  سالار وو اور په لمړنی تاریخ د عرب  کې ډیر  بہترین عسکر وو. د محمد صلی الله  علیه  و آله  وسلم د رحلت نه بعد دخلفاء راشدینو خلاف ډیر بغاوتونه الله جل جلاله دده په وصیله ختم کړل او ډیر مهیم کردار یی ولوبول. لدی وروشته خالد ین ولید ساسانی او بازنطینی سلطنتوں ته شکست ور کړ نه صرف د مدینه  منوری وړوکی  ریاست یی یو عالمی طاقت باندی تبدیل کړ بلکه  خپل نوم یی په جهانی سطحه اوله درجه  فاتحین  کې شامل کړ.
سياست
مسلمانانو کی دا تاثر عام شو شی خالد بن ولید د هر جنگ د کامیابی  ضمانت ده۔ لدی وجی  خلیفه  دووم عمر فاروق رضی الله  عنه  دوۍ د سپه  سالاری له درجې لری کړل.او  فتح دالله  تعالٰیٰ په مدد سره وتړله .اود امیر اطاعت خالد بن ولید د بهتر کردار  حصه  وه۔ او هغه دامیر امر  په خوشی قبول کړ.
صوفی راک
صوفي راک د سپوږمکۍ موسیقۍ فرعي جریان دی چې د کلاسیک اسلامي صوفي موسیقي رواجونو سره یوځای راټولیږي.
لونګۍ
لونګۍ، پګړۍ، لنګوټه او ځینې يې شمله هم بولي؛ په افغانستان کې لومړی د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم سنت او بیا د افغانانو ډېر پخوانی ملي دود هم ګڼل کېږي. لونګۍ د افغانستان په شمول د منځنۍ اسیا په ډیرو هیوادنو لکه پاکستان،هندوستان، ایران، تاجکستان او همداسې د نړۍ په نورو هیوادنو کې په سرول کېږي؛خو توپیر یې په دې کې دی چې د نورې نړۍ یوه ډله خلک یې د زینت لپاره په سر کوي او مونږ افغانان یې د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم سنت، زینت او منل شوی ملي دود په پار په سرول کېږي.
افغانستان
مګر په دې اخیره کې زمونږ په ټولنه کې داسې دود رواج شوی چې نږدې په هر غونډه کې ځینو ځانګړو میلمنو ته په خولۍ تړل شوې لونګۍ د ډالۍ په ډول ورکول کېږي؛ دا کار په دې خاطر کېږی چې د میلمنو معنوی ستاینه او قدرداني وشي.
اوس پوښتنه راولاړیږي چې ولې د لونګۍ عزت کم رنګه شوی دی؟
یوه ملګري مې راته کیسه کوله.
pathan Saib
سﺭچېنې
Facebook: Habib Ur Rahman Ghzaizoy <references group="https://khabarial.com/archives/16175" /> https://khabarial.com/archives/16175
شپنغود
شپنغود یا اروآسیايي شپنغود (علمي نوم: Burhinus oedicnemus) د کلنگ ډوله مرغانو څخه یو مرغه دي چې د شپنغود ډوله مرغانو په کورنۍ او د Burhinus په جنس پورې اړه لري او په آسیا، اروپا او افريقا کې ژوند کوي،
وېشنيزه:کلنگ ډوله مرغان
بخت زادہ دانش
بخت زادہ دانش د پښتو ژبې شاعر دے. کوم چې په تېرو کلونو کې په ځوان نسل کې ډېر شهرت لري. دانش د ایم فل درجې دي چې په انګریزي ادبياتو او شہید بینظیر بھټو پوهنتون, شیرينګل کې د لوړو زده کړو لپاره په کار ګمارل شوي دي. په زړه پورې، دودی د سلګونو اوږد او اوږده شعر یادونه کوي، او د کډوالو مختلفو ویب پاڼو کې لسګونه مقالې او ویډیو شتون لري، کوم چې کاروونکو خورا ګټو او بریالیتوب موندلی او لیدل کیږي.
ټروپوسفیر
ټروپوسفیر د ځمکې د اتموسفیر لومړی او ټیټ پوړ دی، د سياروي اتموسفير د ټولې کتلې پنځه اويا سلنه او د اوبو د بخار او په هوا کې د خپرو کلکو بڅرکو نهه نوي سلنه کتله په تراپوسفير کې ده، دا هغه ځای دی چې د هوا ډېری پېښې په کې منځ ته راځي. په استوايي سيمو کې د ځمکې له سطحې نه د ټراپوسفیر منځنی لوړوالی اتلس کیلومتره (۱۱ میله؛ ۵۹۰۰۰ فوټه)دی، په منځنيو عرض البلدونو کې اولس کیلو متره ( ۱۱میله، ۵۶۰۰۰ فوټه) دی او په ژمي کې د قطبي سیمو په لوړو عرض البلدونو کې شپږ کیلومتره (۳.۷ میله، ۲۰۰۰۰ فوټه) وي، په دې توګه له ځمکې نه د ټروپوسفیر منځنۍ لوړوالی ۱۳ کیلومتره (۸.۱ میله، ۳۴۰۰۰ فوټه) دی.
رغېدل
د ځمکې د سیارې په اتموسفیر کې، د وچې هوا حجم اته اويا اعشاريه صفر اته سلنه نایتروجن، شل اعشاريه پنخه نوي سلنه اکسیجن، صفر اعشاريه درې نوي سلنه ارګون، صفر اعشاريه څلور سلنه کاربن ډای اکسایډ، ټریس ګازونه او د اوبو د بخارونو بېلا بېلې اندازې شته. د اتموسفیر د اوبو بخار سرچینې، د سیارې په سطحه د اوبو (بحرونه، سمندرونه، جهيلونه او سیندونه) دي، د کوم د بخار د بهير په مټ چې ټروپوسفير لمديږي، همدا بيا د هوا د ښکارندو په رامنځ ته کېدو اغېزه لري، د اوبو د بخاراتو لویه برخه د ځمکې سطحې ته نږدې په اتموسفیر کې ده.
په ټراپوپاوز کې د پرتو بدلون ورکوونکو پوړونو په مټ په لوړه ارتفاع کې د ټروپوسفیر د تودوخې درجه کمېږي، ټراپوپاوز د اتموسفیر پوله ده، چې ټروپوسفیر له سټراټوسفیر نه جلا کوي. په لوړو ارتفاعاتو او د هوا ښکته تودوخې په پايله کې د خړوبولو د بخار فشار، په پورته تراتوپوسفير کې د اتموسفير د اوبو د بخار اندازه کموي.
فشار
د هوا تر ټولو فشار (د اتموسفیر وزن) د بحر په سطحه کې دی او په لوړه ارتفاع کې کمېږي ،ځکه چې اتموسفیر په هایدروسټاټیک توازن (مايعاتو توازن) کې دی، چیرې چې د هوا فشار د سیارې په سطحه له یوې ټاکلې نقطې نه پورته د هوا له وزن سره مساوي دی. د هوا د کموالي او لوړوالي ترمنځ اړیکه د مایع کثافت (ګڼوالي - ډبلوالي) سره د لاندې هایدروستیټیک مساواتو په مټ برابرېدای شي:
چېرې
د تودوخې درجه
انقباظ او انبساط
د هوا یوه برخه په لوړه ارتفاع کې د ټیټ اتموسفیر فشار له امله راپورته کېږي او پراخېږي. د هوا برخه یا ټوټه پراخیدل د شاوخوا هوا په مقابل کې بهر ته فشار ورکوي او انرژي (د کار په توګه) د هوا له ټوټې نه اتموسفیر ته لېږيدوي. د تودوخې له لارې د هوا برخې ته د انرژۍ لېږيد له چاپیریال سره د انرژۍ کراره او بې اغېزې تبادله ده ، کوم چې د اډیابټیک پروسه ده (د تودوخې له لارې د انرژۍ لېږيد نه دی). لکه څنګه چې د هوا ډیریدونکې برخه انرژي له لاسه ورکوي، په داسې حال کې چې دا په شاوخوا اتموسفیرعمل کوي، هیڅ حرارتي انرژي له اتموسفیر نه د هوا برخې ته نه لېږيدول کېږي، ترڅو د تودوخې ضایع کېدل جبران کړي. د هوا برخه انرژی له لاسه ورکوي، ځکه چې دا زيات لوړوالی ته رسېږي، کوم چې د هوا د تودوخې د کمښت په توګه څرګندېږي. په ورته ډول، د بیرته راګرځیدو پروسه، د هوا په سړه ټوټه کې پېښېږي، چې يو له بل سره نښلي (يو بل کې کېمنډل کېږي) او د سیارې په سطحه ډوبېږي.
لتوانیایي ژبه
لیتوانیایي ژبه د لیتوانیا او لاتویا هیوادونو رسمي ژبي دي.
سیاسي فساد
سیاسي فساد د نامشروع خصوصي ګټو په موخه د دولتي چارواکو له واک یا د هغوی د شبکوي اړیکو نه ګټنې ته ویل کېږي.
فساد بېلابېل ډولونه لري چې بډې اخیستل، لابي کول، باج اخیستل، انډیوال بازي، خپلوي پالي، ډل بازي، د نفوذ قاچاق، پیوند (graft) او اختلاس په کې شاملېږي. فساد کولای شي په مجرمانه چارو، لکه: د نشه یي توکو قاچاق، پیسو وینځنې او انساني قاچاق ته زمینه برابره کړي، په داسې حال کې چې دا یوازې دغو چارو ته نه محدود کېږي.د نورو موخو لپاره له دولتي واک نه ناوړه ګټنه، لکه: د سیاسي مخالفینو د ځپلو او یا په قصدي ډول د پولیسو بې رحمانه چلن نه کار اخیستل هم سیاسي فساد ګڼل کېږي.
د وخت په تېرېدو سره فساد بېلابېل تعریفونه لرلي. د بېلګې په توګه: په ساده بڼه، د دولت لپاره د کار کولو پر مهال او یا هم د یوه استازي په توګه دا غیر اخلاقي چاره ده چې ډالۍ واخیستل شي. هره وړیا ډالۍ کېدلای شي، ناسم چلن ته د اخیستونکي د جلبولو د طرحې په توګه وګڼل شي. په ډېری مواردو کې ډالۍ د یو شمېر ګټو په معنا، لکه: د کاري ودې، د قرارداد ګټلو په برخه کې د انعام ورکولو، مسئولیت سپارلو یا یو شمېر چارو نه د اوږو سپکولو په برخه کې د ټیټ پوړي کارکوونکي له خوا جګ پوړي کارکوونکي ته چې ورسره د ښېګڼې په کولو کې کلیدي رول لري؛ ګڼل کېږي.
د فساد یو شمېر ډولونه، چې اوس ورته «اداري فساد» ویل کېږي، له بډو اخیستو او د شخصي ګټو له نورو ډولونو توپیر لري. د فساد ورته ستونزې په هره هغه اداره کې څرګندېږي، چې د یو شمېر مالي ملاتړ کوونکو کسانو ګټې د هغې ادارې د لومړنیو موخو سره پر خلاف وي.
د یوه دولتي چارواکي له خوا هره غیرقانوني چاره، هغه مهال سیاسي فساد ګڼل کېږي، چې د هغه رسمي مسئولیتونو ته اړونده وي، د قانون تر رنګ لاندې ترسره شي او د دولتي نفوذ نه په کې کار واخیستل شي. هغه چارې چې د غیرقانوني فساد لامل کېږي، د هر هېواد او د هغو د قضايي سیستم له مخې له یو بل سره توپیر لري. په یو شمېر مواردو کې، دولتي چارواکي نامحدود او پراخ واکونه لري، چې د قانوني او غیرقانوني چارو تشخیص له ستونزو سره مخامخ کوي. اټکل کېږي چې په ټوله نړۍ کې په کلني ډول له ۱ میلیارډ دالرو نه زیاتې بډې ورکول کېږي. د سیاسي فساد نامحدود حالت ته د غلو واکمني یا کلیپټوکراسي ویل کېږي، چې لفظي معنا یې «د غلو واکمني» ده.
د فساد لپاره زمینه برابروونکي حالات
یو شمېر څېړنې ښيي چې سیاسي فساد ساري دی: په یوه برخه کې د فساد افشا کېدل دې ته لار برابروي، څو په هماغه برخه کې نور کسان په فساد کې ښکېل شي.
مارکوس رشفورد
مارکوس رشفورډ په انګلیسي Marcus Rashford) یو انګلستانی فوټبال لوبغاړی دی چې د مانچسټر یونایټد لپاره د مهاجم (ګول وښونکی) په توګه لوبه کوې. هغه په ۲۰۱۶م کال کې د ځوانانو فوټبال لوبډلی نه د مانچسټر یونایټد د ملي لوبډلی ته لار پیدا کړه او همدارنګه د انګلستان ملي لوبډلې هم بللی دی.
بلاروسي ژبه
بیلاروسي ژبه (بلاروسي) беларуская мова) د بلاروس هیواد له دوه رسمي ژبو څخه یوه ده، چې د روسي ژبې ترڅنګ رسمیت لري. بلاروسي ژبه هم د روسي په څیر په سریلیک خط لیکل کیږي.
سکاټ میلر
سکاټ میلر Austin Scott Miller يو امريکايي چارواکی دی، هغه د افغانستان د ناټو اوسنئ مشر دی. پر ده باندې د لوی پاسوال جنرال عبدالرازق اڅکزي د وژنې تور هم دی.
نړيوال امن انډکس
نړيوال امن انډکس (global peace index - gpi) يو انډکس وي کوم په لاره چې د يو قوم يا هېواد د امن اندازه لگولي کيږي۔
د وړانګو روغتيايي اغيزي
وړانګه اود وړانګو روغتیایې اغیزې
په فضا کښې دانرژې لیږدولو ته وړانګه واي، وړانګه داسي یوه پدېده دی چې دانسان د پنځه ګونوحواسو په واسطه دحس وړندې او دانسان د روغتیا لپاره ډیري زیا نمنې تمامیدای شي چې په ټو لنیزه بڼه ایونایزوونکي وړانګې دانسان په روغتیا باندې دوه ډوله اغیزي لري:
لنډ مهاله اغیزې
دا ډول اغیزې هغه مها ل څرګندیږي کله چې یوڅوک په ډیرکم وخت کښې زیاتي وړانګې واخلي لکه دهستوي بمونوچاودني په مهال اویا هم دکومي هستوي پیښې درامنځ ته کیدو په صورت کښې چې د دوز په ډیروالي سره چټکتیا هم زیاتیږي، دا ډول اغیزي وروسته له لنډ مهال څخه لکه یوې اونۍ اویا دڅومیاشتو په جریان کښې څرګندیږي چې عبارت دې له ویښته تویدني ، بې مورده ستړیا، تبه، قی، دپوستکي سوروالي او حتی مړینه.
اوږد مهاله اغیزې
دا ډول اغیزې احتمالي دې اوپه اوږد مهال کښې څوکلونو وروسته اوحتی په راتلونکونسلونوکښې څرګندیږي چې دا اغیزې د وړانګو ټاکلی دوز نه لري چې لږ مقدار وړانګې هم کولاي شي  دا ډول اغیزې رامنځ ته کړي دارنګه اغیزې عبارت دی له ډول ډول سرطانونواوپه نویو زیږیدونکو ماشومانو کښې بد چهره خرابه بڼه يې مهمی نښانې دی.
دزیانونو ترڅنګ راډیو اکتیف توکي نن ورځ دانسانانو ژوند په بیلا بیلو برخو کښې اسان کړي دي اوتر ټولوارزانه ټکنالوژي بلل کیږی چې په بیلابیلو برخوکښې لکه طب، کرهڼه، صنعت، څیړني، دانرژي تولید، لرغون پیژندنه اوځمکپوهنه کښې پراخه کارونه لري.
له سولییزي کاروني سربیره راډیو اکتیف توکي په نظامي برخه کي هم کاریږي چې دانسانانو دژوند لپارستر ګواښ بلل کیږی. دبیلګي په ډول کله چې د 1945م کال داګیسټ میاشت د دوهمې نړیوالې جګړې په وروستیو کښې د آمریکا د پوځ لخوا  جاپان د هیرو شیما او ناګاساکي ښارونو باندې اټومي بمونه واچول شول نو په پایله کي یې شا اوخوا 220000 بي ګناه  جاپاني وګړي   ووژل شول چې په دې سره دوهمه نړیواله جګړه پای ته ورسیده. دې پیښي د نړۍ نور ځواکمن هیوادونه لکه روسیه، انګلستان اوفرانسه هم داټومي وسلوجوړولووته وهڅول. په دې لړکښې دروسیې هیواد په  1953م کال کي د هایدروجنې بمب په جوړولو بریالي شو. کله چې آمریکا ئې چارواکي په دې ډاډه شول چې نور نو دوی د اټومې بمونو یواځینی لرونکي اوزبرځواکي ندې نوپه دې لټه کي شول چې داټومي بمونو د کارونې  دمخنیوي لپاره لاس په کار شي. نوهمداوو چې د1953م کال په ډیسامبر کښې دآمریکا دوخت ولسمشر آیزن هاور دملګرو ملتونو اوه څلویښتمې کلنۍ غونډ ې ته دهستوي اواټومي وسلو دبندیز یوه څارن سازمان د رامنځ ته کولو وړاندیز وکړ.
نو آیزن هاور خپلې خبرې په دې شعارشعار باندې پیل کړی “اټوم دسولي لپاره  Atom for peace  “ ده وویل چې د اټومې وسلو په جګړه کښې هیڅ هیواد هم بریا لي کیدای نشي
نواړینه بریښي چې دملګرو ملتونوغړي هیوادونه دې یوداسې ناپیلی مینځګړی سازمان جوړ کړي چې د غړیو هیوادونو هستوي اواټومي فعالیتو نه کنټرول کړي. دې نا پیلي څارونکي سازمان ته د اټومي انرژي نړال سازما ن یا(International Atomic Energy Agency) (IAEA) نوم ورکړل شو.
اوهمدارنګه په افغانستان کښې داټومي انرژۍ ادارې پخواهم فعالیت درلود خو په ۱۳۸۹ لمریز کال کښې د ولسمشر دیوه فرمان پربنسټ دیوه مستقل کمیسیون په شکل منظوراو به فعالیت یې پیل وکړ چې مهمي دندې یې دادی.
هیواد ته دسولییزي هستوی ټکنالوژۍ راوړنه اوترویج.
په هیواد کښې دټولو هستوي فعالیتونو کنټرول اوڅارنه.
‎په اړونده برخوکښې دقوانینو، مقرارتو اوطرزالعملونو  وضع کول.
داړتیا په صورت کښې له نړیوالوسازمانونوسره مرسته اوهمکاري.
دوړانګونمونې اودانسان روغتیا
اول وړانګه معرفی کوو (په فضا کښې دانرژې لیږدولو ته وړانګه وای) چې دوه ډوله وړانګې وجود لری ۱- ایونایزکوونکې وړانګې ۲- غیز ایونایزکوونکې وړانګې،  ایونایزکوونکې وړانګی  عبارت دی. لکه الفا، بیتاذری، ګاما اواکس وړانګې دی، او همدارنګه دماورا بنفش وړانګې او دراډیو اوتلویزون څپی غیرایونایزکوونکې وړانګې بلل کیږي
دمخه مودې ته ګوته ونیوله چې دګاما وړانګې نه یوازې میګروبونه اوکوچني ذره بینی توکي له منځه وړي، بلکې دانسانانواونورو عالي ژوو ژوند هم له خطر سره مخامخ کوي، نواړینه دی چې پدې اړه یو څه رڼا واچول شي. څرګنده دي چې انسان له خپل پیدایښت څخه را په دې خوا د چاپیریال له راډیو اکتیفي موادو سره مخامخ دی.
دانسان په چاپیریال کښې راډیو اکتیویتی زیرمې لکه کازمییکي وړانګې، په خاورو اوتیږو کښې دیورانیم اوراډیم عنصرونه اوپه خوله خوړلی کاربن ۱۴، پوتاشیم ۴۰ اوداسې نورو څخه جوړیږی. په لنډ ډول ویلای شو چې انسان ټول عمرپه راډیو اکتیف چاپیریال کښې سرته رسوي، په همدې اساس انسان دراډیو اکتیف په مقابل کښې په ځانګړې کچه مقاومت ترلاسه کړی دی. انسان ته دګاما وړانګو دهریو ځانګړی خطر معلومول ډیر ستوزمن کاردی،  خو که چیرې انسان دبیلا بیلو وختونو په اوږدو کښې د ګاما له وړانګو سره مخامخ شي، نو په بدن کښې ئې لاندنۍ اغیزې رامنتځه کیږی:
که چیرې دانسان بدن ته د دوه اونیو په اوږدو کښې دګاما له ۵۰ رنتګنو څخه لږې وړانګې ننوزي، هغه ته هیڅ ډول خطر نه لري او که چیرې په یاد وخت کښې دهغه بدن له ۵۰ څخه تر ۳۰۰ رنتګنو پوری دګاما وړانګی ننوزی، نو ځینی  ناوړه اغیزې رامنځته کوي یعنی ډیره موده وروسته دهغوی ډیر لږ شمیر له مرګ سره مخامخ کیږي.
که چیرې د انسان وجود ته له ۳۰۰ څخه تر ۵۰۰ رنتګنو پوری د ګاما وړانګې ننوزی، نوډیرې ناوړه پیښې رامنځته کیږي یعنی دا چې د مرګ لامل یې ګرځي اوښایې چې یو شمیرئې دیوې ورځې په اوږدو کښې، یو شمیر نورئې د یوې اونې اویو شمیر یې د یوې میاشتې په اوږدو کښې له مرګ سره مخامخ شې او امکان لری چې په سلو کښې ۵۰ کسان مړه شې، او همدارنګه که چیری دانسان بدن ته له ۵۰۰  تر ۱۰۰۰ رنتګنو پوری داوړانګی ننوزی نو مرګ یی هرومره په برخه کیږي ا و ښایې دیوې اونې په اوږدو کښې له منځه ولاړشې.
ګرځنده تیلفون
کله چې لومړی ځل لپاره الکساندرګراهمبل په ۱۸۷۶ کال کښې تیلفون اختراع کړ د ارتباط شیوه یی داسی وه چې د هر تیلفون څخه به تر بل تیلفون پوری مزی غځول کیده مطلب دا چې د اړیکې برابرول   په مستقیم ډول سره کیدل خو د مزو لګښت یی ډیر وه. دراډیوارتباطات دسلوکلونو راپدې خوا په بیلابیلو برناموکښې استفاده کیږی په (۱۸۹۵)کال کښې مارکونې عالم او لین ځل دراډیودسګنالونو نه په Wirelessکښې استفاده وکړه وروسته دراډیو په خپرونوکښې، تلویزون اوپه نورو راډیويې ارتباطاتوکښې استفاده وشوه.
انځور(۳-۱)
دموبایل شبکي
د دی په خاطرچې مونږ وتوانیږوچې زنګ ووهو نو دموبایل شبکوته اړتیا لرو، نو دشبکې غټ بخش دراډیودمرکزونوڅخه جوړشوي دا آنتونونه دسګنال دلیږلو او رانیولو توان لري راډیو سګنالونه دغه مرکزونه پوښښ لاندې راولي ترهغه فاصلي پوري چې ورته تعین شوي دی دبیلګې په بڼه لکه لاسي څراغ چې په یوه کوڅه کښې واچوي هغه فاصله چې دنوربه امتدأ سره پیداکیږی،همدارنګه هغه ساحه چې دیواصلي مرکزپوښښ لاندې راځي دحجري په نوم یادیږي نو ځکه دغه حجروي تلیفونونه په زیاتو هیوادونوکښې استفاده کیږی نوزیات خلک له موبایل څخه استفاده کوي د دی په مقابل کښې مرکزونه هم ورته زیاتوي اوهر مرکز کولي شي یو ځانګړي ساحه پوښښ لاندې ونیسي،همدارنګه په یووخت کښې سل(۱۰۰) زنګونه په یوحجره کښې کولاي شې ارتباط قایم کړي، څوواړه مرکزونه کولي شي یو بل پوښښ لاندې راولي نو په دغه صورت کښې دنیټ ورک ظرفیت زیاتیږي، زیاتره هیوادونه له دریم جنریشن (3G) څخه استفاده کوي ددی په خاطرچې استفاده کوونکي وکولاي شي په اساني سره اړیکې ټینګې کړي.
کله چې مونږ وغواړو چاته زنګ ووهو نو راډیو سګنال څخه استـفاده کوونودغه راډیو سګنال هغه آنتن ته ځي چې مونږ یې له پوښښ لاندې یو بیاسویچ ته ځي بیامرکزیعني آنتن ته ځي له انتن نه راډیويی سګنال پخش کیږی او د بل نفر ګرځنده مبایل ته ورځي، همدارنګه کله چې مونږپه موټرکښې سفرکوو او مونږ له یوه حجري نه بلي حجري ته ځوونومرکزفوراً داخدمات وړاندې کوي اوسګنال پورته کوي.
راډیويي موجونه
له راډیويي موجونوڅخه په ټولوراډیويي ارتباطاتوکښې همدرانګه په ګرځنده موبایل اړیکووکښې استفاده کوي دغه موجونه غږونه، متن اوانځورونه  دهوا له لاري څخه لیږدوی اودالکتروومقناطیسي ساحي څخه دې اوهمدارنګه راډیويي فریکونسي یاانرژي الکتروومقناطیسي زمونږپه ژوندکښې دطبیعيت په ډول اودانسانانوپه واسطه جوړه شوي دی، اوراډیويي موجونه  دنور په ډول سفر کوي، اوهمدارنګه د دورانونو تعداد په واحد وخت کښې فریکونسي بلل کیږي، دراډیويي موجونوشدت مونږته توان بیان کوي، دراډيويي موجونو شدت مربوط په هغه فاصلي پوري دی چې دغه موجونه لیږل کیږی د بیلګې په ډول په هره اندازه چې ګرځنده موبایل له آنتن څخه لیري وي نو زیات پاورته ضرورت دی مګر په هغه صورت کښې چې ورته نږدې وي پاور کم مصرف کوي.
دګرځنده تیلفون دپاوراندازه
دګرځنده تیلفونو لپاره چې دراډيوي موجونودلیږلولپاره کارول کیږي دغوته یو سټندرډ  پاور تعین شوي دی چې هغه (۵،۰) واټ یاله دی څخه هم کم استفاده کیږی دبیلګې په بڼه ددستي څراغ له پاورڅخه هم کم دی څومره چې نږدې یو پاورکم مصرف کیږی، پهGSM له یو فریکونسی څخه ۸ وګړوپه یووخت کښې استفاده کوي.همدارنګه په (۹۰۰/۸۰۰) په GSM کښې له دوه واټه څخه استفاده کیږی اوپه (۱۸۰۰/۱۹۰۰) GSM کښې له یو واټ پاورڅخه استفاده کوو.اوپه GPRS کښې (۹۰۰) میګاهرتزفریکونسي لپاره له (۵،۰) واټ پاورڅخه استفاده کیږي اوپه (۱۸۰۰) میګاهرتزلپاره له (۲۵۰) واټه پاورڅخه استفاده کیږي.اوهمدارنګه په دریم جنریشن(3G) کښې (۱۲۵،۰) یا له (۲۵،۰) واټه پاورڅخه استفاده کوو.مګرپه اوسط ډول سره (۹۰۰/۸۰۰) میګاهرتز په GSM کښې له ۲۵۰میلی واټه پاورڅخه استفاده او همدارنګه له (۱۸۰۰/۱۹۰۰) میګاهرتز له ۱۲۵میلي واټه پاورڅخه استفاده کیږی.
دالکتروومقناطیس دسیمې پیژندنه
الکتروومقناطسي سیمه د برقي او مقناطیسي خطونو څخه تشکیل شوي دی چې دانسانانو دفعالیتونو له وجهي برق ورڅخه منځ ته راغلي دی اوهمدارنګه برقي ساحه دمقناطیسي ساحوخواوي په یو طرف نه دې، لوړرنج دفریکونسي په ګرځنده تیلفون،او متوسطه فریکونسي نه د کمپیوتر په سکرین کښې استفاده کیږی بي نهایته ټیټه فریکونسي نه په برقي سیستم کښې استفاده کیږی اوهمدارنګه  دسکون په حالت کښې هیڅ ساحه تغیر نه کوي، ساکنه مقناطیسي ساحه په مجسمووکښې استفاده کیږی. دسینر نظریه : دغه عالم په هواء کښې مرضونه کشف کړل نو ده وویل چې دالکتروومقناطیسی ساحه په هواء کښې زیاته خطرناکه دی اوپه روغتیا باندې زیاته اغیزه لري نو له دی څخه ثابته شوي ده چې الکتروومقناطیسي ساحې په خلکو، حیواناتواوزراعت باندې زیاتي اغیزې کوي او مختلفی ناروغي ورڅخه منځ ته راځي.
دالکتروومقناطیسی موجونوڅیړل دهغواغیزې او دانسان روغتیا ته پاملرنه
۱- راډیويي موجونه څرنګه دانسان په روغتیا باندې اغیزې کوي.