cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د متحده ایالاتو – بریتانیا اړيکې
کډوالي
د بریتانوي استعمار په اوږدو کې، لیبرال اداري، قضایي، او د بازار بنسټونه معرفي شول، چې له ټولنیز اقتصادي پرمختګ سره یې مثبته اړیکه درلوده. استعماري سیاست په دې وخت کې سوداګریز ډوله و، چې د سترواکۍ په پولو کې یې سوداګري هڅوله او د نورو ځواکونو سره یې سوداګري منع کوله او په استعمارې هېوادونو کې یې د تولید وده نه هڅوله، ځګه چې دا نوموړي هېواد د سوداګرۍ او شتمنۍ د زیاتوالي لامل کېده. بریتانیې د خپلو سوداګریزو مستعمرو د بورې له سوداګرۍ څخه په کارابین کې لویه ګټه ترلاسه کړه.
استعماري دوره همدارنګه د جبري خدمت او غلامۍ شاهده وه. د غلامانو په سوداګرۍ کې ټولې دیارلس مستعمرې ښکېل وې. غلامانو په منځنیو مستعمرو او د نیوانګلنډ په مستعمره کې زیاتره کور د نوکرانو، صعنت کارانو، کارګرانو او کسبګرانو په توګه کار کاوه. په سويلي مستعمرو کې له پیل راهیسې غلامانو اساساً په کرهنه، کروندو او کښتونو کې بوخت وو چې نیل، وریځې، پنبه او تنباکو یې د صادراتو لپاره کرل.
د فرانسې او هندي سورپوستو جګړه چې د ۱۷۵۴ او ۱۷۶۳ ز کلونو ترمنځ وشوه، په شمالي امریکا کې د اوه کلنې جګړې صحنه وه. په شمالي امریکا کې شخړې د فرانسې او بریتانیې تر منځ د څلورمې استعماري جګړې لامل شوې، چې په پایله کې بریتانیا له فرانسې څخه نیو فرانس ونیو. د پاریس د تړون پر بنسټ چې په ۱۷۶۳ ز کال کې لاسلیک شو، فرانسې د میسی سیپي د سیند د ختیځې فرانسوي لویزیانا واک بریتانیا ته ورکړ، چې د ۱۷۶۳ ز کال په شاهي اعلامیه کې د هندي سور پوستو د ریزرف یا واکمنۍ په نوم وپېژندل شو.
د ایران پـر خلاف معامله
د ایران پر خلاف معامله ( چې په فارسي ژبه کې ورته ماجرای ضد ایران او په اسپانیاوي ژبه کې ورته کاسو ایران کونتره ويل کېـږي ) تر ډيره د ایران خلاف دسیسۍ په نوم یادېده، په ایران کې د مک فارلین معامله یا په ساده ډول د ایران خلاف معامله، په متحده ایالتونو کې یوه سیاسي دسیسه وه چې د ریګن حکومت په دوهمه دوره کې واقع شوه. د ۱۹۸۱ او ۱۹۸۶ م کلونو تر منځ د حکومت لوړپوړو چارواکو په پټه د ایران اسلامي جمهوریت د خمیني حکومت ته د وسلو پلورلو کې اسانتیا راوسته چې دا د وسلو د بندیز یوه موضوع وه. حکومت هیله درلوده تر څو د وسلو د پلور ګټه به په نیکارګوا کې د کنټرس د ملاتړ کولو لپاره وکاروي. د بولنډ د اصلاحاتو په دوره کې، د حکومت لخوا کنټرس ته نور مالي ملاتړ د کانګرس لخوا منع شو.
د وسلو د لېـږد په اړه رسمي توجیه داسې وه چې دا کار د هغو ۷ امریکايي یرغملو د خلاصون د عملیاتو یوه برخه وه چې په لبنان کې د حزب الله ډلې له لورې نیول شوي و، یوه ملېشه چې د ایران سره یې اړیکې درلودلې او د اسلامي انقلاب د سپاه پاسداران د ډلې پورې اړوند دي. د وسلو په بدل کې د یرغمل شویو خوشي کولو نظریه د مونچر قربانیفر لخوا ( له هېواده بهر یو ایراني وسله پلورونکي و ) جوړه شوه. د ریګن د حکومت ځینو کسانو هيله درلوده چې د وسلو پلور به په ایران اغېزه ولري تر څو حزب الله ډله یرغمل شوي خوشي کړي.
د ۱۹۸۵ م کال په وروستیو کې، د ملي امنیت شورا ډګروال اولیور نورت د ایراني وسلو د پلور د ګټـې یوه برخه د کنټرس ډلې د مالي تامین لپاره جلا کړه ، یو ډله چې د ساندنیستا د یاغیانو پر خلاف ده او د نیکارګوا د سوسیالیسټ دولت پر خلاف یې خپلو هڅو ته دوام ورکړ. نورت ورسته بیا ادعا وکړه چې مونچر قربانیفر ( یو ایراني وسله پلورونکي ) هاغه ته داسې مشوره ورکړه چې د ټوو او هاوک مزایلو د پلور ګټه دې د ایران څخه کنټرس ډلې ته ولېـږدوي. په داسې حال کې چې ولسمشر رونالډ ریګن د کنټرا موخې یو غږیز پلوی و، شواهد داسې څېـړل کېـږي چې ایا هاغه په شخصي ډول د کنټرس مالي تمویل منحرف کړي دي او کنه. د ۱۹۸۵ م کال د ډسمبر په اوومه د دفاع وزیر کاسپر واینبرګر په لاس لیکل شوي یاداښتونه دا ښيې چې ریګن له ایران سره د ځینو یرغمل شویو د لـېږد سره سره په دې هېواد کې دننه د اعتدال غوښتونکو عناصرو ته د هاوک او ټوو مزایلو له خرڅولو خبر و. واینبرګر لیکلي چې ریګن وویل : هاغه کولای شي چې غیر قانوني تورونو ته ځواب ووایي خو نشي کولای چې دې تور ته ځواب ووايي ( چې پیاوړی ریس جمهور ریګن د یرغمل شويو د خلاصون چانس له لاسه ورکړ ).
له هغه وروسته چې د ۱۹۸۶ م کال د نومبر په میاشت کې د وسلو پلورل واضح شول، ریګن د متحده ایالاتو په ملي تلویزیون کې راښکاره شو او دا یې بیان کړل چې د وسلو لېـږد په حقیقت کې پېښ شول، خو متحده ایالت د وسلو دا سوداګرۍ د یرغمل شویو لپاره نه ترسره کوي. د دې په اړه پلټنې هاغه وخت له خنډ سره مخ شوي کله چې د دې معاملې په اړه ډېر اسنادونه له منځه لاړل او یا د ریګن د حکومت چارواکو د پلټونکو څخه پټ کړل. د ۱۹۸۷ م کال د مارچ په څلورمه نېټه، ریګن د متحده ایالاتو د ملي تلویزیون څخه یو ځل بیا خبرې وکړي او د دې موضوع ټول مسوولیت یې په غاړه واخیست همدارنګه دا یې بیان کړل چې د ایران لپاره د ستراتيژۍ د پیل کېدو په توګه چې څه پیل شوي و ، د هغې په پلي کېدو سره یرغمل شویو ته د وسلو سوداګرۍ ګډوډه شوه.
دا معامله د متحده ایالاتو د کانګراس او د ریګن لخوا درې نفره ټاکل شوي کمیسیون لخوا وڅيـړل شوه،   یوې څیـړنې هم دا ونه موندله چې ولسمشر ریګن دې د داسې بېلابیلو پرواګرمونو د لویوالی څخه خبر وي. د دې سربیره ، د متحده ایالاتو مرستیال څارنوال جنرال لارنس والش د ۱۹۸۶ م کال د ډسمبر په میاشت کې د یوه خپلواکه وکیل په توګه وګمارل شو، تر څو د امکان تر حده په دې موضوع کې د چارواکو له لورې ترسره شوي جرمونه وپلټي. په پای کې، د دفاع وزیر کاسپر واینبرګر په ګډون لسګونه پوځي چارواکي تورن ونومول شول. همدراز یوولس کسانو ته سزا واورل شوه چې له دې جملې ځینې یې د بیا کتو لپاره په محکمه کې وځنډول شول.
پاتې کسان چې محکوم شوي یا تورن شوي و د ولسمشر جورج ایچ ډبلیو بوش د جمهوري په وروستيو ورځو کې ( څوک چې ددې معاملې په وخت کې مرستیال ولسمشر و)  وبښل شول. پخواني خپلواک وکیل والش داسې لیکي چې د بښلو په موضوع کې ، بوش په هاغه شواهدو کې چې د واینبرګر د محاکمې په وخت کې واضح کېدل مداخله کړي ده ، او دا ښيې چې بوش، واینبرګر او نور لوړ پوړوی چارواکي د ( فریب او د خنډونه یوه بیلګه ) وه. والش د ۱۹۹۳ م کال د اګسټ په څلورمه نېټه خپل وروستۍ راپور وړاندې کړ، او وروسته یې د مرستیال په توګه د خپلو تجربو څخه یو لیکنه جوړه کړه:  ( د ایران پر خلاف دسیسه او د رښتیا پټول )  په نوم.
مخینه
متحده ایالت د محمد رظا پهلوی په وخت کې په ایران د وسلو لوی خرڅوونکي و، او د هغو وسلو لویه برخه چې د ۱۹۷۹ م کال د جنورۍ په میاشت کې د ایران اسلامي جمهوریت ته په میراث کې پاتې شوي و په امریکا کې جوړي شوي وي. د دې تجیهیزاتو د ساتلو لپاره ایران اړتیا درلوده تر څو د دې وسلو پرزې تر لاسه کړي چې ماتې او خرابې وسلې بیرته جوړې کړي. له هغه وروسته چې ایراني زده کړیلانو د ۱۹۷۹ م کال د نومبر په میاشت کې په تهران کې د امریکا په سفارت برید وکړ او ۵۲ امریکايي یرغمل شوي یې له ځان ویې وړل ، د متحده ایالاتو ولسمشر جیمي کارتر پر ایران د وسلو بندیز ولګاوه. په ۱۹۸۰ م کال کې پر ایران د عراق له یرغل وروسته، ایران په ډېره کچه وسلو او همدارنګه د خپلو وسلو لپاره پرزو ته اړتیا درلوده. له هغه وروسته چې د ۱۹۸۱ م کال د جنورۍ په شلمه نېټه رونالډ ریګن د ولسمشر په توګه دنده پیل کړه، وعده یې وکړه چې هاغه به د کارتر پالیسۍ ته  دوام ورکوي او پر ایران به د وسلو بندیزونه جاري ساتي ځکه چې ایران د توروریستانو سره په مرستې او ملاتړ تورن ده.
د ریګن د حکومت یو شمېر لوړ پوړو چارواکو د ۱۹۸۱ م کال د جولای په ۲۱ نېټه په خپل منځي غونډه کې په پټه په یوې موضوع څېړڼه وکړه او دې پایلې ته ورسېدل چې د وسلو بندیز بي ګټې و، ځکه ایران کولای شي د خپلو امریکايي وسلو لپاره نورې وسلې او د وسلو پرزې بل چېرته واخلي ، د وسلو بندیز د ایران لپاره دروازه پرانیسته تر څو د شوروي حوزې نفوذ ته ورګډ شي او کچېرته متحده ایالتونه پر ایران وسلې نه پلوري نو کرملین کولای شي چې پر ایران وسلې وپلوري. پایله دا شوه چې متحده ایالتونه باید ژر تر ژره پر ایران د وسلو پلور پیل کړي چې دا په سیاسي ډول یو لاره وه تر څو ایران  شوروي حوزې ته د داخلېدو څخه وساتي. په همدې وخت کې ، د ایت الله خمیني موخه په ښکاره ډول څرګنده شوه چې غوښتل یې خپل اسلامي انقلاب په ټول منځني ختیځ کې صادر کړي او د عراق، کویټ، سعودي عربستان او د فارس خلیج په شاوخوا کې نور دولتونه را نسکور کړي. دا دې لامل شو چې متحده ایالت خمیني ته د یو لوی ګواښ په سترګه وګوري.
د ۱۹۸۳ م کال په پسرلۍ کې، متحده ایالاتو د سټنچ عملیات پیل کړل، چې دا یوه پراخه ډیپلوماتیکه هڅه تر څو نورو هېوادونه دې ته وهڅوي چې پر ایران وسلې او د وسلو پرزې ونه پلوري. د ایران پرخلاف معامله لږ تر لږه د دې لامل شوه چې د متحده ایالاتو سپکاوي وشي ځکه د ۱۹۸۶ م کال د نومبر په میاشت متحده ایالاتو پخپله پر ایران وسلې پلورلي.
په هغه وخت کې چې ، د امریکا حکومت په ایران د وسلو د پلورلو د انتخابولو په اړه فکر کاوه، په هندوراس کې مېشتو کنټرس وسله والو د نیکارګوا د سانډینیستا د ملي ازادۍ د انقلاب حکومت د رانسکورولو لپاره چریکي جګړه پيل کړه. له هغه وخته چې ریګن په ۱۹۸۱ م کال کې واک ترلاسه کړ، د ریګن حکومت یوه لویه موخه په نیکارګوا کې د سانډینیستا د چپ اړخ  دولت رانسکورول او د مخالف یاغیانو ملاتړ کول و.
پاچاهي
تر ۲۰مې پېړۍ پورې پاچاهۍ د حکومت ترټولو عام بڼه وه، خو وروسته جمهوریتي حکومتونو د پاچاهۍ پر ځای غوره شوی چې اوس مهال په نړۍ کې د ۱۵ همګټو هېوادونو په شمول ۴۳ خپلواکه هېوادونه یو پاچا لري، چې درېیم پاچا چارلس یې مشري په غاړه لري. د دې سربیره یو لړ فرعي شاهي ادارې هم شتون لري، چې اوسنۍ ډېری عصري پاچاهۍ مشروطه بڼه لري، ځکه دې ډول پاچاهۍ کې د قانون پر بنسټ د پاچا لپاره ځانګړي قانوني او رسمي رولونه غوره شوي او یا په پارلماني جمهوریتونو کې د دولت د مشرانو په څېر محدود یا هېڅ سیاسي واک نه کاروي.
ځانګړتیاوې او ونډې
پاچاهۍ د میراثي سلطنتونه سره تړاو لري، چې پاچاهان په کې د ژوند تر پایه واکمني کوي او له مړینې وروسته د دوی مسؤلیتونه او واکونه د دوی اولادونو یا د کورنۍ بل غړي ته لېږدول کېږي، چې په تاریخي او عصري وختونو کې پاچاهان په شاهي کورنۍ کې زیږېدلي او ستر‍‍‍‍‍‍‍‍ شوي. دغه راز په یوې شاهي کورنۍ  (د شاهي کورنۍ په نوم ځکه یادېږي ځکه دا په څو نسلونو کې دوام کوي) کې راتلونکۍ غوره شوۍ پاچا د خپل اینده مسولیتونو لپاره روزل کېږي
د وراثتي ځایناستۍ بېلابېل ډولونه لکه د وینې نږدېوالی ، د لومړۍ ماشوم د پاچاهۍ د لومړیتوب حق او اګناټیک سنیسنس یا د سالک قانون (هغه اصل دي چې پر بنسټ یې کوچنی ورور د زامنو په پرتله د پاچاهۍ لپاره غوره کېږي ) لري. پداسې حال کې چې په تاریخ کې ډیری پاچاهان نارینه وو، خو ډېری ښځینه پاچاهانو هم حکومت کړی دی.
ځینې ​​پاچاهۍ بیا میراثي نه دي لکه انتخابي پاچاهۍ، چې پاچاهان په کې د یوې ادارې (انتخاباتي کالج) له خوا د ژوند تر پایه یا د یوې ټاکلې مودې لپاره ټاکل کیږي، چې اوسمهال څلور انتخابي پاچاهۍ شتون لري لکه کمبوډیا، مالیزیا او متحده عربي امارات چې د ۲۰مې پېړۍ له نوښتونو نه دي، پداسې حال کې چې یو (پوپ) لرغونی دی.
یو ځان اعلان شوی پاچاهي هغه وخت رامنځته کیږي کله چې یو څوک له پخوانۍ شاهي کورنۍ سره د هېڅ تاریخي تړاو پرته د پاچا ادعا وکړي. دغه راز یو شمېر جمهوري غوښتونکي مشران چې ځانونه یې په خپله پاچا اعلان کړي دا دي: د فرانسې لومړی ناپلیون ځان د فرانسې سترواک اعلان کړ او په دې توګه یې د فرانسې په لومړۍ سترواکۍ واکمني وکړه. د مرکزي افریقا ولسمشر ژان بادل بوکاسا په ۱۹۷۶ز کال کې ځان د مرکزي افریقا سترواک اعلان کړ. همدارنګه د چين جمهوريت له جوړېدو څو کاله وروسته د چين لومړی رسمي ولسمشر يوان شيکای ځان د «چين سترواکۍ » لنډ مهاله سترواک اعلان کړ.
میراثي سلطنتونه
په میراثي پاچاهۍ کې د پاچا موقف د ځایناستي کېدو قانوني او یا دودیز حکم له مخې په میراث پاتې کېږي، چې معمولا په شاهي کورنۍ کې د ځایناستي کېدو لپاره د وینې نږدوالۍ د اصل په توګه په ګوته کوي او دا په دې مانا ده چې د تخت وارث له پاچا کېدو نه دمخه ښه وپېژندل شي. دغه راز د میراثي پاچاهۍ تر ټولو عام ډول primogeniture دی، چې له مخې یې د پاچا مشر اولاد د تخت لومړی وارث ګڼل کېږي.
د اروپا په قانون او دود له مخې په میراثي پاچاهۍ کې مخکې له دې نه چې د primogeniture ډول رامنخته شي، پاچاهانو به د خپل ژوند په اوږدو کې د خپل ځایناستي (معمولا خپل مشر زوی) ټاکه، دا په دې مانا چې په یو وخت کې به دوه پاچاهان (مشر پاچا او کوچنی پاچا) اوسېدل.
دغه راز د میراثي پاچاهۍ بل ډول tanistry دي، کوم چې نیمه انتخابي ده او په یو شمېر سلطنتونو کې لکه د سعودي عربستان، د پاچاهۍ لومړی حقدار ځایناستۍ د پاچا مشر ورور دي او وروسته د پاچا زامن یې حقدار ګڼل کېږي، خو د ۲۰۱۷ز کال د جون په ۲۱مه د سعودي عربستان پاچا سلمان د پاچاهۍ دا بڼه له پامه وغورځوله او خپل زوی یې د پاچاهۍ د ځایناستۍ په توګه وټاکه.
همګټه سیمو کې پاچاهي
درېیم پاچا چارلس په انفرادي ډول د پنځلس همګټو سیمو (انټيګوا او باربودا، اسټرالیا ، بهاماس، بیلیز، کاناډا، ګریناډا، جمیکا، نیوزیلینډ، د پاپوا نیو ګینا خپلواکه ایالت، د سینټ کریسټوفر او نیویس فدراسیون، سینټ لوشیا، سینټ وینسنټ او ګریناډینز، د سلیمان ټاپو، تووالو او د انګلستان لوی بریتانیا سیمه او شمالي ایرلنډ) پاچا دی. چې یادې سیمې د همګټو هېوادونو په چوکاټ کې د برتانوي سترواکۍ نه جلا په بشپړ ډول خپلواکه هېوادونه شول او یو پاچا د حکومت مشر په توګه مني. ټول پنځلس سلطنتونه مشروطه سلطنتونه او بشپړ ډیموکراسي دي په کوم کې چې پاچا محدود واکونه یا په پراخه کچه رسمي ونډه لري. پاچا د انګلستان د کلیسا مشر هم دی (د انګلستان تاسیس شوی کلیسا)، پداسې حال کې چې نور ۱۴ سیمې دولتي مذهب نه لري.
د ختیځې او سویل ختیځې اسیا مشروطه پاچاهۍ
بوتان، کمبوډیا، تایلینډ او د جاپان سلطنتونه مشروطه پاچاهۍ دي، چې د پاچاهۍ دې بڼه کې پاچا محدود یا خالص رسمي رول لري. دغه راز بوتان د پاچاهۍ یاده بڼه په ۲۰۰۸ز کال کې غوره کړه او کمبودیا د فرانسې له استعماري سترواکي نه د خپلواکۍ ترلاسه کولو وروسته مشروطه پاچاهۍ درلوده، خو د سرو خمرو له واک ته د رسېدو وروسته ړنګه شوه چې له هغه وروسته د ۱۹۹۳ ز کال د سولې په تړون کې بېرته پرانستل شوه. ټایلینډ د ۲۰مې پېرۍ په ترڅ کې مشروطه پاچاهۍ غوره کړه. همدارنګه د افسانې له مخې جاپان د امپراتور جمو (۵۸۵-۶۶۰ مخکې له زېږونه نه) له وخت راهیسې سلطنت درلود، چې دا په نړۍ کې تر ټولو پخوانۍ موجوده پاچاهۍ وه، خو په دویمه نړیواله جګړه کې د یادې پاچاهۍ له ماتې وروسته جاپان د سترواکۍ د واک محدودولو لپاره لوی ګامونه پورته کړل.
د متحده ایالاتو ځمکني تحول
امریکا د ۱۷۷۶ ز کال د جولای په ۴مه په شمالي امریکا کې د دیارلس برتانوي مستعمرو نه د خپلواکۍ په اعلان سره رامنځ ته شول، چې د ۱۷۷۶ز کال د جولای په ۲مه د لی (Lee) په پریکړه لیک کې مستعمرو پریکړه وکړه چې دوی ازاد او خپلواک دولتونه وي. دا ټولنه د کنفدراسیون په مادو کې رسمي شوه او د ۱۷۸۱ز کال د مارچ په لومړۍ نېټه د ټولو ۱۳ هېوادونو له خوا له تصویب وروسته نافذ شوه، چې د دوی خپلواکي په ۱۷۸۳ز کال کې د پاریس په تړون کې د بریتانیا له خوا په رسمیت وپېژندل شوه او په دې توګه د امریکا انقلابي جګړه ته یې د پای تکی کېښود.
د هېواد لومړی لوی پراخوالی په ۱۸۰۳ز کال کې د لوزیانا له پیرود سره رامنځته شو، چې له دې پیرود سره د هېواد ساحه دوه برابره کړه. دغه راز له هسپانوي فلوریډا سره سویل ختیځ پوله د ډیرې شخړې موضوع وه تر دې چې د اوریګون هېواد ته د هسپانوي ادعاګانې په ۱۸۲۱ز کال کې امریکا ته وسپارل شوه، چې د اوریګون هېواد له امله متحده ایالاتو ارام سمندر ته لاسرسی پیدا کړ، که څه هم دا د یو وخت لپاره له برتانیا سره شریک شوی و. دغه راز په ۱۸۴۵ز کال کې د ټیکساس جمهوریت ضمیمه کول په مستقیم ډول د مکسیکو او امریکایي جګړې لامل شوه، چې وروسته ګټونکي متحده ایالات د مکسیکو شمالي نیمه خاوره ترلاسه کړه هغه سیمه چې په چټکۍ سره په کالیفورنیا ایالت بدله شوه. لکه څنګه چې هېواد لویدیځ خوا ته پرمختګ وکړ، د غلامۍ مسله له جدي بحثونو سره ډېره مهمه شوه چې ایا نوې سیمې به غلامۍ او ځینو پېښو ته لکه د میسوري تړون او د کنساس خونریزي ته اجازه ورکړي که نه، چې دا مسلې په ۱۸۶۰ او ۱۸۶۱ز کلونو کې هغه مهال اوج ته ورسېدې کله چې سویلي دولتونو له هېواد نه د جلا کېدو اعلان وکړ او د امریکا کنفدراسیون ایالتونه یې جوړ کړل. دغه راز د امریکا کورنۍ جګړه په ۱۸۶۵ز کال کې د کنفدراسیون د ماتې او د متحده ایالاتو کانګرس ته د ایالتونو د بیا لیږلو لامل شوه.
د شمالي امریکا نه هاخوا د هېواد پراختیا په ۱۸۵۶ز کال کې د ګوانو ټاپوګانو د قانون له تصویب سره پیل شوه او دا دې لامل شو چې په ارام سمندر او کارابین کې ډېری کوچني، غیر اباده خو له اقتصادي پلوه د مهمو ټاپوګانو ادعا وکړي، خو ډېری دا ادعاګانې  له نورو هېوادونو سره د سیالې ادعاګانو له امله پرېښودل شوي. دغه راز د پاسفیک پراخوالۍ په ۱۸۹۸ز کال کې د هاوایی له ضمیمه کېدو وروسته خپل اوج ته ورسېد او دا هغه مهال و چې د هاوایي حکومت پنځه کاله دمخه ړنګ شوی و. همدارنګه الاسکا په شمالي امریکا کې وروستی لوی پیرود و چې په ۱۸۶۷ز کال کې له روسیې نه واخیستل شو.
له هسپانوي امپراتورۍ نه د کیوبا د خپلواکۍ ملاتړ او د (USS Maine) جنګي کښتۍ ډوبیدل په ۱۸۹۸ز کال کې د هسپانوي-امریکایي جګړې لامل شو، چې په ترڅ کې یې متحده ایالاتو ګوام، پورټو ریکو او فیلیپین ترلاسه کړل او د څو کلونو لپاره یې کیوبا اشغال کړه. دغه راز امریکايي ساموا په ۱۹۰۰ز کال کې د سامو د دویمې کورنۍ جګړې له پای ته رسېدو وروسته د امریکا له خوا تر لاسه شوه. همدارنګه متحده ایالاتو په ۱۹۱۷ز کال کې له ډنمارک نه ویرجن ټاپوګان واخیستل. دغه راز ګوام او پورټو ریکو لاهم د سیمو په توګه پاتې وې او فیلپین په ۱۹۴۶ کال کې له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته خپلواک شو. د جګړې وروسته د ملګرو ملتونو له خوا ډېری ټاپوګانې متحده ایالاتو ته وسپارل شوې. پداسې حال کې چې شمالي ماریانا ټاپوګان په متحده ایالاتو کې پاتې شو او مارشال ټاپوګان، د مایکرونیزیا فدرالي ایالتونه او پالاو د خپلواکو دولتونو په توګه راڅرګند شول. وروستی لوی نړیوال بدلون په ۱۹۰۴ز کال کې د پاناما کانال زون ضمیمه کول او په ۱۹۷۹ز کال کې پاناما ته راستنیدل وو دغه راز دا د متحده ایالاتو یوه غیر مربوطه سیمه و چې پاناما کانال یې کنټرول کاو، چې په سیمه کې د رسمي کنټرول وروستی لېږد په ۱۹۹۹ز کال کې پاناما ته ورکړل شو.
لکه څنګه چې د داخلي سرحدونو په اړه، پداسې حال کې چې سیمې کولی شي په پراخه کچه بدلون ومومي، کله چې تاسیس شوي دولتونه په عمومي توګه خپل اصلي سرحدونه وساتي. یوازې څلور ایالتونه - مین، کینټکي، ورمونټ، او لویدیځ ویرجینیا - د هغه ځمکې څخه رامنځته شوي چې د بل ایالت له خوا ادعا شوې. نور ټول له سیمو یا مستقیم استملاک نه رامنځته شوي. دغه راز د متحده ایالاتو وروستی ایالت چې معمولا د «لویر ۴۸» په نوم یادیږي د ۵۰م او نوی ایالت په توګه په ۱۹۵۹ز کال کې ومنل شو.
دغه راز د ۲۰۰۹ز کال د نومبر ۲۴مه د ریو ګرانډ په اوږدو کې شپږ ټاپوګان له ټکساس نه مکسیکو ته او درې ټاپوګان او له مکسیکو نه تکساس ته ورکړل شول. دا لېږد چې د ۲۰ کلونو لپاره ځنډول شوی و، چې د ۱۹۷۰ز کال د سرحدونو د تړون د درېیمې مادې لومړی غوښتنلیک و.
د ۲۰۱۴ز کال د سپټمبر په ۲۳مه د متحده ایالاتو او نییو ترمنځ سمندري پوله تعریف شوه. دا تړون د ۱۹۹۷د مې په ۱۳مه کې لاسلیک شو، خو لږ تر لږه تر ۲۰۰۲ز کال پورې د متحده ایالاتو له خوا تصویب شوی نه و او ملګري ملتونه دا په دې نیټه د پلي کېدو وړ په توګه ښیي. دغه راز د ۲۰۱۷ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د شمالي کارولینا او سویلي کارولینا ترمنځ پوله د کلونو بیاکتنې او خبرو اترو وروسته روښانه شوه.
تورکي ژبې
د تورکي ژبې ويوکی په لاندې نومونو باندې اطلاق کېدای شي:
وېشنيزه:تورکي ژبې وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:ژبه وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:استانبول وېشنيزه:اسلامبول
ټاميزم
ټامیسټان د توماس اکیناس پیروان دي. د توماس اکیناس یا توماس دی سینټ یا توماس داکین (۱۲۲۵-۱۲۷۴ ع) لیکنې د لرغونې زمانې (یونان او لرغوني روم) له فکر څخه عصري نړۍ ته د لویدیځ تمدن د لیږد یو مهم ټکی ګڼل کیدی شي. هغه، د دیارلسمې پیړۍ د نورو ډومینیکانو په سر کې، د ارسطو د ځینو نظریاتو پر بنسټ، د نیو- افلاطون د طریقې مختلف تفسیر وړاندې کړ چې په منځني پیړیو کې یې کلیسا واکمنه کړه او په راتلونکو پیړیو کې یې د عصري عقلیت لپاره لاره پرانیستله. . نو-افلاطونستان په عمومي ډولونو باور درلود چې د افرادو څخه خپلواکه وه او دا چې د حقیقت پوهیدل د دې عمومي بڼو په لاسته راوړلو پورې اړه لري. د دوی په اند، د افرادو او فنا کېدونکي حسي (تجربه) ژوند څخه د عمومي بڼو د حقیقتونو ابدي او ابدي نړۍ ته هیڅ لاره نشته. د فاني بدن او تل پاتې روح تر مینځ دوه ګونی د حسي نړۍ (فردونو) او د عمومي شکلونو نړۍ دوه اړخیزه انعکاس دی. د عمومي شکلونو د ارسطو د تفسیر سره، توماس اکیناس دا ممکنه وموندله چې د انفرادي دلیلونو د خلاصون له لارې دوی ته لاسرسی ومومي. د هغه په وینا، د انسان ذهن کولی شي د انفرادي پیښو په تحلیل او د تجرید پروسې ته په لاره اچولو سره د عمومي بڼو درک ته ورسیږي. د دې نوې کړنلارې پایله دا وه چې تجربوي کتنو ته اهمیت ورکول او له دې کتنو څخه د خلاصې پایلو لپاره د دلیل مشروع کول. د توماس اکیناس ارسطو په حقیقت کې د عصري ساینسي تګلارو د پراختیا لپاره زمینه برابره کړه. اکیناس باور درلود چې فلسفه او الهیات نه یوازې له یو بل سره په ټکر کې نه دي، بلکې حقیقت ته د رسیدو لپاره یو بل بشپړوي. د ده په اند، انساني پوهه د هراړخیز نظام یوه لویه مجموعه ده، چې په بنسټ کې یې علوم، د فلسفې له علومو پورته او په سر کې یې الهیات دي. وحی او وحی، چې د علم د اهرام په سر کې څارونکی دی، د دې لامل نه کیږي چې انساني ارزښتونه او حقایق د اهرام په بنسټ کې له منځه یوسي او بې ارزښته شي. فلسفه د استدلال په واسطه د موندلو اصولو پر بنسټ حرکت کوي او الهیات خپل الهام له الهام الهام څخه اخلي. اکیناس ټینګار کوي چې الهی وحی په هیڅ ډول د هغه څه سره متناسب نه ده چې انسانان یې د خپل طبیعي دلیل سره کشف کړي. (1) په خپل "د علومو مجموعه" (کتاب II) کې، هغه د ټولنیزو او اقتصادي مسلو په اړه فکري بحثونه کوي. د اقتصادي فکر ځینې خورا مهم تاریخ پوهان په دې نظر دي چې په اقتصاد کې د اکیناس بحثونه، په ځانګړې توګه د مناسب قیمت په اړه، د اقتصادي فعالیتونو لپاره د عصري تګلارې د ډیزاین پیل ټکی دی. د توماس اکیناس فلسفه اوس هم په کلیساګانو کې تدریس کیږي، هغه په دین کې راپورته شوي پوښتنو ته د ځواب ویلو لپاره عقیده او دلیل کارولی. هغه باور درلود چې دلیل باید د دین خدمت وکړي، البته، هغه دلیل چې د خدای شتون تاییدوي.
سرچينې
ګیلسن، ایتین، تومیزم، د توماس ایکیناس فلسفه پیژندنه، د ضیاالدین دشیري لخوا ژباړل شوی، حکمت خپرونه.
سیاسي مکتبونه، د ډاکټر بهاءالدین پېرزاد، اقبال پبلشنګ هاوس لیکنه
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
د فرانسې او متحده ایالاتو اړیکې
فرانسه په ۱۷۷۸ م کال کې د نوې متحده ایالاتو لومړني متحد و. د دغو دوه هېوادونو تر منځ د ۱۷۷۸ م کال د اتحاد تړون او ورپسې د امریکا د انقلابي جګړې پرمهال د فرانسې لخوا وړاندې شوي مرسته د بریتانیا پر خلاف د امریکا په کامیابۍ کې مهم رول درلود. خو بیا هم فرانسه تر جګړې وروسته ډېره پوروړي پاتې شوه، نو په دې توګه دا کار د فرانسې د خپل انقلاب او بالاخره جمهوریت ته د بدلېدلو لامل شوه.
د فرانسې او متحده ایالاتو تر منځ اتحاد د ( ۱۷۹۸ څخه تر ۱۷۹۹ م کال پورې)  سمندري جګړې او د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې د ویچي فرانسې پر خلاف ( په داسې حال کې چې د خپلواکي فرانسې ملاتړ یې کاوه ) د امریکا د جګړې پرته، تر اوسه پورې سوکاله پاتې شوي دي. د دې سربیره، بیا هم د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال تاوتریخوالۍ رامنځته شو، ځکه فرانسې په مکسیکو کې پوځي مداخله وکړه، او د امریکا د بیلتون غوښتونکو ایالاتو کنفدراسیون ته یې د رسمیت پيژندلو لاره هواره کړه، خو ماته یې د متحده ایالاتو لخوا د مکسیکو پولې ته د یو لوی پوځ لېـږل و چې په زوره د فرانسې ځواکونه له مکسیکو څخه وباسي.
په ۲۱ مه پېـړۍ کې، د عراق د جګړې پر سر اختلافات د دغه اړیکې د دواړو لورو د عامه افکارو د ړنګېدو لامل شو. په هر حال، د جګړې تر پیلېدو یو لسیزه وروسته د دوی تر منځ په اړیکو کې پرمختګ راغی، او د فرانسې په اړه د امریکا مثبته رایه په ۲۰۱۶ م کال کې په تاریخي توګه تر ټولې لوړې درجې ۸۷ ته ورسیده. ګالپ په پايله کې دا څرګندونه وکړه چې: په ۲۰۰۳ م کال کې د ديپلوماتیکو اختلافاتو له امله د دغو دوه هېوادونو تر منځ په اړیکو کې ترینګوالي راغی، خو بیا هم د فرانسې او متحده ایالاتو لپاره د نړیوالې ترهګرۍ پر خلاف مبارزه یو ګډ ټکي شو او د دواړو لورو لپاره شخصي موخه شوه.
د دې سربیره، د ۲۰۲۱ م کال د سپمټمبر په میاشت کې د دوی تر منځ اړیکې یو ځل بیا د متحده ایالاتو، بریټانیا او اسټرالیا تر منځ د ( اوکس ) له تړون څخه د وتلو له امله خرابې شوي. د دې تړون څخه د وتلو له امله ( فیلپ ایتن ) د فرانسې سفیر د متحده ایالاتو لخوا وغوښتل شو، تر دې مخکې هيڅ فرانسوي سفیر د متحده ایالاتو لخوا نه و غوښتل شوي. د فرانسې د بهرنیو چارو وزارت د دې سرغړونې لامل د متحده ایالاتو او اسټرالیا دوه مخې سیاست، کرکه او دروغ وباله. په هر حال، د ۲۰۲۲ م کال په لومړیو کې د دوی تر منځ اړیکې په چټکۍ سره پرمختګ وکړ، ځکه فرانسې د اوکرین سره د مرستې او روسیې ته د یرغل په وجه د سزا ورکولو په موخه د متحده ایالاتو او ناټو سره یوځای کار کاوه. د ۲۰۲۲ م کال د اپریل په میاشت کې د ولسمشرۍ په انتخاباتو کې د متحده ایالاتو سره ټولیزي اړیکې یوه مهمه موضوع وګرځېده، ځکه د محافظه کار ګوند کاندیدې مارین لی پین د متحده ایالاتو او ناټو سره نژدې اړیکې ټینګې کړي، په همدې حال کې یې وعده وکړه چې له روسیې سره به نژدې اړیکې ولري.
د فرانسې جمهوریت
د فرانسې ملي سرود لیمارسلیاس او د خپلواکۍ ورځ یې د جولای ۱۴ مه ده. د دې هېواد پلازمینه پاریس دي او تر ټولو لوی ښار یې هم پاریس دی چې ۲.۱۴۸.۲۷۱ ( ۱۲.۶۲۸.۲۶۶ میټرو ) دي. دا هېواد د ۱۹۵۸ م کال د اکټوبر په ۴ مه نېټه جوړ شو. د حکومت ډول یې واحد نیمه جمهوري اساسي قانون جمهوریت دي. د فرانسې لومړني ولسمشر چارلس دی ګیلو و او اوسني ولسمشر یې ایمانویل ماکرون دي. د فرانسې اصلي ژبه فرانسوي ده، په دې هېواد کې اصلي دینونه : عیسویت ۵۱ سلنه، بي مذهبه ۴۰ سلنه، اسلام ۵ سلنه او نور دینونه ۴ سلنه دي. د فرانسې اوسنۍ اساسي قانون د ۱۹۵۸ م کال د اکټوبر په ۴ مه نېټه تصویب شو. د دې هېواد مساحت ۶۴۰.۶۷۹ کیلومتره مربع ( ۲۴۷.۳۶۸ میله مربع ) دي، د فرانسې د ځانګړۍ اقتصادي زون سیمه ۱۱.۶۹۱.۰۰۰ کیلومتره مربع ( ۴.۵۱۴.۰۰۰ میله مربع ) ده. د دې هېواد د وخت زونونه ۱۲ دي. همداراز دا هېواد ۶۷.۸۱۳.۰۰۰ نفوس لري چې د نفوسو تراکم یې په ۱۰۴.۷ کیلومتره مربع کې دي. د فرانسې د ۲۰۲۱ م کال په نوم ناخالص کورنۍ تولیدات د ۲.۹۴۰ تریلیونه ډالرو و چې د کس پر سر ۴۵.۰۲۸ ډالره کېـږي. د فرانسې د ۲۰۲۱ م کال کورنۍ ناخالص تولیدات د پېرود د ځواک پر اساس د ۳.۲۳۱ تریلیونه ډالره و چې د کس پر سر ۴۹.۴۹۲ ډالره کېـږي. د فرانسې د بشري پراختیا شخاص ۰.۹۰۱ ده. همداراز د دې هېواد پولې واحد یورو او سي ایف في فرانک ده.
د امریکا متحده ایالات
د امریکا د متحده ایالاتو ملي سرود ستوري لرونکي بنر دي او د خپلواکۍ ورځ يې د جولاۍ ۴ مه ده. د دې هېواد پلازمینه واشنګټن ډي سي ده. تر ټولو لوی ښار یې بیا نیویارک دي چې ۸.۴۹۱.۰۷۹ ( ۲۰.۰۹۲.۸۸۳ میټرو)  دي. همداراز متحده ایالات د ۱۷۷۶ م کال د جولای په ۴ مه نېټه تاسیس شو. د حکومت ډول یې مشروط فډارلي جمهوریت دي. د امریکا د متحده ایالاتو لومړني ولسمشر جورج واشنګټن و او اوسني ولسمشر یې جوبایډن ده. د دې هېواد اصلي ژبه انګلیسي ده. په دې هېواد کې اصلي دینونه: عیسویت ۶۵ سلنه، بي مذهبه ۲۶ سلنه، نور دینونه ۵ سلنه، یهودیت ۲ سلنه، اسلام ۱ سلنه، هندویزم ۱ سلنه او بودایزم هم ۱ سلنه دي. د امریکا د متحده ایالاتو اوسني اساسي قانون د ۱۷۸۸ م کال د جون په ۲۱ مه نېټه تصویب شو، همدارنګه د دې هېواد مساحت ۱۱.۳۵۱.۰۰۰ کیلومتره مربع ( ۴.۳۸۳.۰۰۰ میله مربع) ده د اقتصادي زون مساحت یې بیا ۱۱.۳۵۱.۰۰۰ (۴.۳۸۳.۰۰۰ میله مربع)ده. د وخت زونونه یې ۱۱ دي او د نفوس شمېر یې ۳۳۲.۵۶۴.۰۰۰ ده همدارنګه د نفوسو تراکم یې په ۳۳.۶ (۸۷ میله مربع) کیلومتره مربع کې دی. د ۲۰۲۱ م کال په نوم د کورنۍ ناخالصو تولیداتوکچه یې ۲۲.۹۳۹ تریلیونه ډالره ته رسیږي چې د کس پر سر ۶۹.۳۷۵ ډالره کېـږي، بل خوا بیا د پېرود د ځواک پراساس د ۲۰۲۱ م کال د کورنۍ ناخالصو تولیداتو کچې یې ۲۲.۶۷۵ تریلیونه ډالره ته رسېږي چې د کس پر سر ۶۸.۳۰۹ ډالره کېـږي. د بشري پراختیا شخاص یې ۰.۹۲۶ ده او پولې واحد یې د متحده ایالاتو ډالر دي.
د استعمار دوره
نوې فرانسه ( په فرانسوي ژبه کې نویولا فرانسه ورته ویل کېـږي) یوه سیمه وه چې د فرانسې له لورې په ۱۵۳۴ م کال کې د اکتشاف د پيل کېدو سره تر استعمار لاندې راغله او په ۱۷۶۳ م کال کې د پاریس د تړون په اساس د لویې بریتانیا او اسپانیا لخوا په رسمیت وپېژندل شوه.
د نوې فرانسې ستره خاوره په ۱۷۱۲ م کال کې په خپل اوج کې د پنځو مستعمارو څخه جوړه شوي وه، او هر یوه ځانته اداره کېـده: په دې کې کاناډا تر ټولو پرمختللۍ مستعمره د ترواس ــ ریویر، کبک او مونترال په ولسوالیو ویشل شوي وه، نورې مستعمارې د هوډسن خلیج، په شمال ختیځ کې اکسډي ، د نیوفوندلیند په ټاپو کې فلیزنس او لویزیانا وي. دا سیمه د نیوفوندلیند څخه تر کانډايي شنو سیمو او د هوډسن له خلیج څخه تر مکسیکو خلیجه پورې پراخه وه چې د شمالي امریکا لوی جهیلونه هم پکې شامل و. د لویزیانا مستعماره ( نوې فرانسه ) د ۱۷۷۶ م کال څخه تر ۱۸۰۳ م کال پورې د متحده ایالاتو یوه برخه وه، خو نن ورځ د لویزیانا څخه بهر ډېر لږ شمېر فرانسوي نفوس شتون لري.
د نفوس شمېر د زېږون د لوړې درجې او د خوړو د سرچېنو د ډېروالي له امله په ثابت ډول لوړېده. په ۱۷۵۴ م کال کې د نوې فرانسې په نفوسو کې ۱۰۰۰۰ اکینډین او ۵۵۰۰۰ زره کاناډايان اضافه شول، په همدې حال کې د لویزیانا په ښکته او پورته برخو کې شاوخوا ۴۰۰۰ دایمي فرانسوي اوسیدونکي ډېر شول او له دې سره د دې سیمې د وګړو شمېر ۶۹.۰۰۰ ته پورته شو.
بريټانیا د ۱۷۵۵ م کال څخه تر ۱۷۶۴ م کال پورې د لوی پاڅون پر مهال اکینډیني وګړي له خپلې سیمې وشړل. د دوی اولادونو او لمسیان په متحده ایالاتو، عصري فرانسې، مارین او لویزیانا کې خپاره شول.
فرانسه او بومي جګړې
په ۱۷۶۳ م کال کې، فرانسې د پاریس د تړون له مخې نوې فرانسه بریتانیا او هسپانیې ته وسپارله. بریتانیا د ایل دب ولارین پرته ټوله کاناډا، اکاډیا او د فرانسوي لویزیانا ځینې برخې چې د مسیسپي د سیند ختیځ لورته پرتې وي تر خپل واک لاندې راوستي. هسپانیې ته د مسیسپي د سیند لویديځ برخه چې د فرانسې لخوا ادعا شوي وه ورکړل شوه. په ۱۸۰۰ م کال کې، هسپانیې د سان ایلدفونسو د پټ تړون په اساس چې د ناپلیون بناپارت لخوا پرې عملي شوي و، د لویزیانا خپله برخه بېرته فرانسې ته وسپارله. هغه په ۱۸۰۳ م کال کې لویزیانا په متحده ایالاتو وپلورله او له دې سره یې د امریکا په خاوره کې د فرانسې د استعمار هڅو ته د تل لپاره د پای تکي کېښود، نوې فرانسه په متحده ایالاتو او کاناډا کې جذب شوه. په متحده ایالاتو کې، د نوې فرانسې په میراث کې ګن شمېر ځایونو او په فرانسوي ژبه خبرې کوونکي ټولنې پاتې دي.
فرانسه او د امریکا انقلاب
په ۱۷۶۳ م کال کې د فرانسې تر شړلو یوه لسیزه وروسته، د بریتانیا مستعمرو په ښکاره توګه بغاوت کاوه. فرانسې د لویس دی اونزګا وامزګا (مصالحه کوونکی ) په همغږي، د خپلواکۍ خوځښت ته په پټه د سرتېرو او جنګې وسایلو د رسولو له لارې خپل غچ واخیست.
باديوه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" باديوه يا پتنګ ( پاړسي: بادبادک يا کاغذ پران ) هغه الوتکه ده چې د تار په مرسته الوځول کيږي. د الوتنې لپاره اړین ځواک د وزرونو په پورتنۍ او ښکته برخه کې د هوا فشار پورې اړه لري. د باديوې په پورتنۍ برخه کې د ټیټ فشار او د باديوې لاندې اړخ کې د لوړ فشار له امله باديوه الوتنه کوي.
باديوه تر ډېره د هوا په پرتله دروند وي، د الوتلو لپاره د بادونو ګړندۍ ته اړتیا لري. باديوه تر ډېره د سپورت په کټګورۍ کې راځي، خو له دې سره سره په ډېری نورو برخو کې هم کارول کیږي.
د انسان الوتنه
انسان هڅه وکړه چې د لویو باديوو په کارولو سره الوتنه وکړي. دا لويې باديوې د hang gliders په نوم هم یادیږي. په 559 میلادي کال کې یوان هوانګتو د باديوې په مرسته لومړنۍ الوتنه وکړه.
پوځي برخه کې د باديوې کارول
داسې تاریخ هم شته چې له یو ځای څخه بل ځای ته د خپلو وسلو د لېږد لپاره له باديوې څخه کار اخيستل کېده. په ځانګړې توګه، باديوې د جګړې ډګر ته د وسلو رسولو او د جګړې د ساحې معاینې او د فضا عکس اخیستلو، مالوماتي پاڼو په د لېږدولو لپاره کارول شوي.
آسیا
د باديوې الوتنه په اسیایي هېوادونو کې یو عام فعالیت دی. د باديوې الوتنه هم مشهوره ده. باديوه الوځونه په افغانستان کې یوه مشهوره لوبه ده. په دري کې دې ته "ګادي پران بازي" وايي.
په پاکستان کې دې ته "ګډي بازي" یا "پتنګ بازي" ویل کیږي او د باديوو الوځونې د پسرلي یو مشهور فعالیت دی چې "جشن بهاران" نومیږي. باديوه په هند کې هم د خلکو د خوښې وړ کار او مشهوره لوبه ده. هندي ټولنه د باديوې الوځونې په اړه د مکارا د سنکرانتي مشهور جشن لري. د باديوې لوبه د هند په ډېرو ایالتونو کې مشهوره ده.
سرچينه
د کیرالا د باديوو جشن، د هند هېواد کې لومړی د باديوې جشن د 22-24 جنوري 2010 ترمنځ ترسره شو. د باديوه الوځوونکي راجیش نایر لخوا په لار اچول شوې وې، چې د کوچي څخه بهر دی. د KKF سرپرست ولسوال ډاکټر ایم بینا IAS دی. KKF به د جنوري په وروستۍ اونۍ کې په کیرالا کې ترسره شي. ډېری نړیوال باديوه الوځوونکي پدې جشن کې برخه اخلي. وېشنيزه:الوتکه وېشنيزه:الوتنه وېشنيزه:باديوه وېشنيزه:جشن وېشنيزه:هندو مذهبي لارښودان وېشنيزه:هند وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:افغانستان کينډۍ وېشنيزه:افغانستان
دولتي او خصوصي ګډون يا مشارکت
دولتي او خصوصي ګډون “Public-Private Partnership” يا “PPP, 3P, P3” د دولتي او خصوصي سکتور د بنسټونو تر منځ اوږدمهاله ترتيب دی. دا په عمومي ډول هغه خصوصي پانګه رانغاړي، چې د دولتي پروژو او خدمتونو پر مخ وړل تمويلوي او وروسته د دولتي او خصوصي ګډون د تړون د دورې پر مهال له ماليه ورکونکو او يا له کارونکو [هغوی چې له پلې شوې پروژې څخه ګټه پورته کوي] څخه عوايد راټولوي. دولتي او خصوصي ګډونونه په ګڼو هېوادونو کې پلي شوي دي او په بنسټيز ډول د زېربنا پروژو لپاره کارول کېږي. له دوی څخه د ښوونځيو، روغتونونو، د لېږد رالېږد سيستمونو او د اوبو او چټلو اوبو د سيستمونو د جوړولو، سمبالولو، فعالولو او ساتلو لپاره کار اخېستل شوی دی.
د خصوصي لوبغاړو، شرکتونو او دولتونو تر منځ ګډه مرسته د خپلواکو دولتونو له پيل راهيسې شته، چې په ځانګړي ډول د ماليې راټولولو او مستعمره کولو په موخه وه. که څه هم معاصر دولتي او خصوصي ګډون نږدې د ۲۰ پېړۍ په پای کې رامنځته شو. دا ډول ګډونونه په دولتي اداره کې د خصوصي سکتور د پانګونې د زياتولو په موخه د نيوليبرال کړنلارو پورې تړاو درلود. دوی په اصل کې په نړيواله کچه د دولتونو له لورې د دوی د ميزان کچې څخه د باندې د نوې يا بيا ترميم شوې دولتي برخې پانګو ته د تمويل مېتود ګڼل کېدل. د زريزې په پيل کې د PPP ليد تر سختې نيوکې لاندې ځکه راغی، چې ماليه ورکونکو يا کارونکو بايد د ګټې د نامناسبې لوړې کچې تر څنګ لا هم د دولت او خصوصي شرکتونو تر منځ ګډو پروژو ته اداينه کړی وی.
دولتي او خصوصي ګډونونه د تمويل وسيلو په توګه په لويه کچه د دې اندېښنو له امله خورا د بحث وړ دي، چې دولت ته د پانګه اچونې ګټه د خصوصي تمويل کونکي په پرتله لږه ده. “PPPs” د خصوصي کولو او له دولتي خدمتونو څخه د باندې تړون کولو په څېر مفاهيمو سره نږدې اړيکه لري. په دې اړه د ګډ پوهاوي نه شتون، چې “PPP” او د هغوی د بشپړو مالي معلوماتو محرميت د دې ارزولو بهير پېچلی کوي، چې ايا دولتي او خصوصي ګډونونه بريالي دي، که نه. د P3 ګټندويان د ګواښ شريکول او د نوښت پرمختګ په نښه کوي، په داسې حال کې چې نيوکه کونکي يې د هغوی لوړې بيې او د ځواب وينې مسايل غندي. د پيسو او ګټورتوب لپاره د ارزښت په برخه کې د دولت او خصوصي ګډون د فعاليت شواهد د بېلګې په ډول پېچلي يا ګډ دي او زياتره وخت د لاسرسي وړ نه دي.
پېژندنه
د دولتي او خصوصي ګډون د پېژندنې د څرنګوالي په اړه هيڅ توافق نه شته. ياده اصطلاح د ګواښ د ځانګړي کولو، د تمويل برابرولو او رڼو غوښتنو د پراخه لړۍ په درلودلو سره د تړونونو د اوږدمهاله دورې په سلګونو بېلابېلو ډولونه تر پوښښ لاندې نيسي. د يو مفهوم او عمل په توګه د دولتي او خصوصي ګډونونو وده د ۲۰ پېړۍ د ورستيو د نوي دولتي مديريت، د نيوليبراليزم د راپورته کېدنې او د نړيوالتوب د فشارونو توليد دی. سره له دې چې د ياد ګډون د پېژندنې په اړه هيڅ رسمي توافق نه شته، مګر بيا هم نوموړي اصطلاح د سترو ادارو له لورې راپېژندل شوې ده.
د بېلګې په ډول: د اقتصادي پرمختيا نړيواله اداره “OECD” په رسمي ډول دولتي او خصوصي ګډون داسې راپېژني: «د حکومت او خصوصي شريک يا ملګري تر منځ هغه اوږدمهاله ټاکلي يا تړونيز ترتيبات، چې په واسطه يې خصوصي شريک د پانګې په کارولو او ورپورې تړليو ګواښونو په شريکولو سره دولتي خدمتونو وړاندې او تمويلوي».
د ډيويډ ال ويمر او ايدان ار وانينګ له نظره «P3 په عمومي ډول هغه خصوصي اداره رانغاړي، چې په مستقيم ډول له حکومت څخه يا د پروژې د اټکل شوي ژوند يا د وخت د يوې څه نورې مشخصې مودې لپاره په نامستقيم ډول د هغې له کارونکو څخه د اداينو د ژمنه شويو بهيرونو په بدل کې د يوې پروژې تمويلول، جوړول يا اداره کول رانغاړي».
لکه څرنګه چې په “State and Local Government Review” کې خپرې شوې څېړنې وموندل، چې د دولتي او خصوصي ګډون پېژندنې د ښارواليو تر منځ پراخه توپير لري: «زياتره دولتي او خصوصي چارواکي دولتي او خصوصي ګډون هغه وخت د هر شمېر فعاليتونو لپاره کاروي، اړيکه په رښتيا د تړون له مخې وي، يو امتياز وي او يا دا چې يوې خصوصي يا ناانتقاعي ادارې ته د ځينو پخوانيو دولتي خدمتونو بار يا پېټۍ ورکولو حالت وي». د دې ډول تړونونو لپاره يوه زياته عامه اصطلاح «د ګډ خدمت وړاندې کول» ده، چې د دولتي سکتور ادارې په کې د وګړو ته د خدمتونو برابرولو په موخه له خصوصي شرکتونو يا نا انتقاعي ادارو سره يو ځای کېږي.
د خصوصي کولو په اړه بحث
په دې اړه يو “semantic” بحث شته، چې ايا دولتي او خصوصي ګډون خصوصي کول رامنځته کوي که نه. ځيني استدلال کوي، چې دا ځکه خصوصي کول نه دي، چې دولت د اسانتيا مالکيت ساتي او يا د عامه خدمت د وړاندې کولو ځواب ويونکی پاتې کېږي. ځيني نور استدلا کوي چې دوی د خصوصي کولو په دوام شتون لري؛ P3s د دولتي پانګو د بشپړ پلور په پرتله د خصوصي کولو يو خورا ټاکلی يا محدود ډول دی، مګر په حقيقت کې د دولتي خدمتونو د تړون کولو په پرتله خورا پراخه دی.
دا چې خصوصي کول يو منفي مفهوم لري، د P3s پلويان په عمومي ډول هغه دريځ غوره کوي، چې دولتي او خصوصي ګډونونه خصوصي کول نه رامنځته کوي، په داسې حال کې چې مخالفين يې سرچپه استدلال کوي. د کاناډا د دولتي کارکونکو اتحاديه “Canadian Union of Public Employees” “P3s” «په پټه يا غلا د خصوصي کولو» په توګه بيانوي.
ريښې
دولتونو د تاريخ په اوږدو کې له دې ډول دولتي او خصوصي ګډو هڅو څخه ګټه اخيستې ده. د مصر محمد علي د لږ لګښت په بدل کې د دولتي کارونو د ترلاسه کولو په موخه د ۱۸۰۰ په لومړيو کې له «امتياز» څخه ګټه پورته کړه، په داسې حال کې چې امتيازي شرکت د اورګاډې د ليکو او [د اوبو] بندونو په څېر پروژو څخه زياتې ګټې تر لاسه کړې. د متحده ايالتونو زياتره پخوانۍ زېربنا د هغه څه له مخې جوړه شوې وه، چې دولتي او خصوصي ګډون يې ګڼلی شو. په يادو ګډونونو کې دا برخې شامل وې: پنسلوانيا ايالت کې د فلادلفيا او لانکسټر ټرنپايک سړک، چې په ۱۷۹۲ز کال يې چارې پيل شوې؛ د نيويارک او نيوجرسي تر منځ ۱۸۰۸ زکال کې د بخار کښتۍ ليکه؛ د هېواد د اورګاډي د لومړۍ پټلۍ چې په ۱۸۱۵ز کال يې نيوجرسي ايالت کې د جوړولو رسمي سند ورکړل شو او د معاصرې برېښنايي شبکې د ډېری برخې په ګدون اورګاډو زياتره ليکې. په نيوفونډلېنډ کې روبرت ګيليسپي ريډ “Robert Gillespie Reid” نومي شرکت له ۱۸۹۸ زکال څخه د پنځوس کالونو لپاره د رېل لارو د فعالولو تړون وکړ، که څه هم يادې لارې په اصل کې د دورې په پای کې د هغوی ملکيت ګرځېده.
که څه هم د ۲۰ پېړۍ وروستي او د ۲۱ پېړۍ لومړي وختونه د PPP د بېلابېلو ترتيبونو د کارونې په پراخولو سره د نړۍ په کچه د دولتونو پر لور د روښانه ميلان شاهد وو. د دولتي تدارکاتو د معياري موډل بدلولو پر وړاندې فشار په لومړيو کې د دولتي پور د کچې په اړه له اندېښنو څخه راپورته شو، چې د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ز لسيزو د لوی اقتصاد د ګډوډۍ پر مهال يې په چټکۍ سره وده وکړه. دولتونو هڅه وکړه چې د زېربنا برخه کې خصوصي پانګه اچونه په پيل کې د نيوليبرال د هغه نظريې او د محاسبې د هغه ناسم استدلال پر بنسټ وهڅوي، چې له دې حقيقت څه سرچينه اخلي، چې دولتي حسابونه د ستنېدونکو او د پانګې لګښتونو تر منځ توپير نه کوي.
په ۱۹۹۲زکال انګليستان کې د تورن جان “John Major” محافظه کار حکومت د خصوصي ماليې نوښت “PFI” وړاندې کړ، چې هغه لومړنۍ منظمه خپرونه وه، چې دولتي او خصوصي ګډونونو هڅول يې په نښه کول. د ۱۹۹۲ز کال خپرونې د دولتي سکتور د پور اخېستلو د غوښتنې پر کمولو باندې تمرکز وکړ، که څه هم لکه څرنګه چې وار له مخه يادونه وشوه، پر دولتي حسابونو باندې اغېز خورا ناڅرګند و. خصوصي سکتور په لومړيو کې د خصوصي ماليې نوښت “PFI” په اړه لېوالتيا نه درلوده او د هغې د پلي کولو مخالف و. په ۱۹۹۳ز کال کې د خزانې وزير د ياد نوښت وده «په مايوسونکې ډول ورو» ياده کړه. د يادې کړنلارې “PFI” ودې او پلي کولو کې د مرستې کولو په موخه تورن له هغو خلکو څخه جوړې ادارې يا بنسټونه رامنځته کړل، چې په لندن ښار، د محاسبې او مشورتي شرکتونو تړلي وو او د “PFI” د بريا برخه کې يې ځانګړې لېوالتيا درلوده.
د توليد سوسياليست طريقه
د توليد سوسياليست طريقې ته ځيني وختونه د توليد کمونيست طريقه يا لکه څرنګه چې کارل مارکس او فردريک انګلس د کمونيزم يا سوسياليزم اصطلاحات د يو بل پر ځای کارولي دي، په ساده ډول ورته مارکسي سوسياليزم يا کمونيزم هم وايي، چې د اقتصادي ودې او د هغې د ټولنيزو اړيکو اړوند ټولګې يوه ځانګړې تاريخي دوره ده، چې په مارکسيست نظريه کې د تاريخي ماديت يا ماترياليزم په ټوليزه اډانه کې له پانګوالۍ څخه راپورته کېږي. د مارکسيست نظريې له مخې سوسياليزم د کار د ارزښت (لکه: د انساني اړتياوو مستقيم رضايت يا اقتصادي غوښتنې) لپاره توليد ته وايي، چې له همدې امله د ارزښت قانون نور اقتصادي فعاليت ته لارښوونه نه کوي. د کارونې لپاره مارکسيست توليد د شعوري اقتصادي پلان جوړونې له لارې همغږی کېږي. د مارکس له نظره د توليداتو وېش «هر چا ته د هغه د اړتياوو له مخې» د اصل پر بنسټ دی، که څه هم شوروي لارو يا طريقو زياتره وخت توليدات د «هر چا ته د هغه د ونډې له مخې» اصل پر بنسټ وېشلي دي. د سوسياليزم ټولنيزې اړيکې د زيار ايستونکې يا کارګرې ډلې له مخې مشخص کېږي، چې په اغېزناک ډول يا د اشتراکي تشبثاتو له لارې او يا د دولتي مالکيت يا خصوصي کسبي وسايلو او ځاني مديريت په واسطه د توليد وسايل اداره کوي. زياتي (اضافي) ارزښت د کارګر پوړ او له همدې امله په ټوله کې د ټولنې کېږي.
د سوسياليزم په اړه د مارکسي مفکوره د سوسياليزم د نورو لومړنيو مفکورو خلاف دريځ لری، چې د دوه اړخيزتوب او “Ricardian” سوسياليزم په څېر د لرغوني اقتصاد پر بنسټ د بازار سوسياليزم لومړنۍ بڼې يې خورا د پام وړ دي. د سوسياليزم دې مفکورو د مارکسي مفکورې خلاف د کار او د توليد د هغو وسايلو لپاره د جنس تبادله (بازارونه) په پام کې نيولي دي، چې د مارکېټ د بهير بشپړولو په لټه کې دي. د سوسياليزم مارکسيست نظريه د يوتوپيايي سوسياليزم هم سخته مخالفه وه. که څه هم مارکس او انګلس د سوسياليزم په اړه خورا لږ معلومات وليکل او د هغې د کارونې د څرنګوالي په اړه يې د بشپړ معلوماتو ورکولو کې بې پامي کړې ده، مګر ګڼو ټولنيز پوهانو او نيوکلاسيکي اقتصادپوهانو د مارکس نظريه د سوسياليست اقتصادي نظامونو په برخه کې خپلو لارو چارو ته د ودې ورکولو لپاره د بنسټ په توګه کاروې ده. د سوسياليزم په اړه د مارکس نظريې د سوسياليست محاسبې د بحث پر مهال د يوې سرچينې په توګه کار وکړ.
مارکس په خپله د دې پرمختګ لپاره د سوسياليزم اصطلاح ونه کاروله. پر ځای يې مارکس دا يوه کمونيستي ټولنه ونوموله، چې تر اوسه خپل لوړ پړاو ته نه ده رسېدلې. د سوسياليزم اصطلاح د روسي اوښتون پر مهال د ولاديمير لينن له لورې عامه شوه. دا نظريه د سوسياليزم له هغو لومړنيو مفاهيمو سره ورته والی لري او د هغوی په پوهولو کې يې مرسته وکړه، چې د ارزښت قانون په کې نور اقتصادي فعاليت ته لارښوونه نه کوي. د تبادلې د ارزښت، ګټې، سود او د مزد کار په بڼه پولي اړيکې به په مارکسي سوسياليزم کې پلی نه شي.
د توليد لاره چاره
کارل مارکس سوسياليستي ټولنه په دې ډول بيانوي: "هغه څه چې موږ يې دلته په اړه بحث کوو، کمونيست ټولنه ده، په دې ډول چې د خپلو بنسټونو له مخې يې وده نه ده کړې، مګر يوازې له پانګوالې ټولنې څخه راپورته کېږي، چې په دې ډول له هره اړخه په اقتصادي، اخلاقي او فکري پلوه لا هم د لرغونې ټولنې د زېږو نښه ده او د همدې له رحم څخه راپورته کېږي. له دې امله انفرادي توليدونکی د کسراتو له اخيستلو څخه وروسته، له ټولنې څخه همغه څه ترلاسه کوي، چې ټولنې ته يې ورکوي. هغه څه چې ټولنې ته يې ورکړي دي، د هغه د کار انفرادي کچه ده. د بېلګې په ډول: د ټولنيزه کاري ورځ د کار د انفرادي ساعتونو له ټولګې يا مجموعې څخه جوړه شوې ده؛ د انفرادي توليدونکي د انفرادي کار وخت د نوموړي له لورې د مرسته شوي ټولنيزې کاري ورځې برخه او په هغه کې د نوموړي ګډون دی. نوموړی له ټولنې څخه يو سند تر لاسه کوي، چې نوموړي (عمومي پانګې لپاره د نوموړي د کار له کمولو څخه وروسته) دومره اندازه کار تر سره کړی دی او په دې سند سره هغه د وسايلو له ټولنيزې زېرمې څخه د کار د بيې برابر مصرف تر لاسه کوي. هغه ورته اندازه کار چې نوموړي ټولنې ته په يوه بڼه وړاندې کړی دی، په بله بڼه يې ترېنه بېرته تر لاسه کوي."سوسياليزم له جنس څخه وروسته اقتصادي سيستم دی او توليد په کې د ګټې د توليد پر ځای په مستقيم ډول د کارولو ارزښت د توليد لپاره تر سره کېږي. د پانګې راټولول په سوسياليزم کې نيمګړي ځکه دي، چې توليد په کې په يو پلان شوي ډول کې د پانګې له راټولولو څخه پرته (په خپلواک ډول) تر سره کېږي. که څه هم د نامتمرکز او د ګډون يا اشتراکي پلان جوړونې په ګډون د اقتصادي پلان جوړونې نورې مفکورې هم شته. د مارکس له مهمو ليکل شويو نسخو څخه يو هم د ګرنډرېس “Grundrisse” په نوم د نوموړي له مړينې وروسته کتاب دی، چې په ۱۹۵۳ ز کال کې خپور شو. په دې کتاب کې د توليد، مصرف، وېش او د پانګوالۍ د ټولنيز اغېز په اړه د مارکس فکر څېړل شوی دی. کمونيزم له پانګوالۍ څخه وروسته انسانانو لپاره د ژوند موډل دی. ټينګار انسانانو لپاره د توکو پر مناسب وېش، برابرۍ او لازم چاپيريال باندې دی، چې خپل ځان ته د غوره وړتياوو (د نورو له ډلې هنر، سياست او فلسفه) د رامنځته کولو په موخه ژوند وکړي، خوښي تر لاسه کړي او حقيقي اړتياوې پوره کړي. د مارکس نښه د يو داسې ټولنيز نظام جوړول وو، چې د کارګر او پانګوال پوړ تر منځ توپيرونه له منځه وړي. د دې چارې په تر سره کولو سره ترينګلتيا او د توپيرونو هغه ځواک له منځه ځي، چې کارګر د لږ مزد په بدل کې ناوړه حالتونو کې کار کولو ته اړ کوي. د مارکس له نظره پانګوالي يو تضمين شوی ماتېدونکی نظام ځکه دی، چې لوی شرکتونه به کوچني شرکتونه وپېري، چې همدا د انحصار لامل کېږي. په داسې حال کې خورا لږ شمېر خلک ډېره برخه پيسې او واک اداره کوي. فقر به د خلکو پر وړاندې خپور شي. د توليد له پانګوال سيستم څخه د توليداتو د پېرلو په موخه به د پام وړ پانګه نه وي. مارکس وړاندوينه وکړه، چې که چېرې کارکونکو ته دومره اداينه وشي، چې دوی په پانګوال بازار کې د توکو د پېرلو توان ولري، نو دوی به په نړيواله کچه د پانګوالۍ د واک ډاډمنولو کې اړين مرستندويان شي.
د بازار ځواکونه پانګوال اړ کوي، چې د تبادلې د ارزښت په لټه کې د کارونې ارزښتونه توليد کړي. سوسياليست توليد د اقتصادي موخو د تر لاسه کولو لپاره د کارونې ارزښتونو شعوري پلان جوړونه او د پانګې اچونې پرېکړو همغږي رانغاړي. په دې ډول، د پانګوالۍ بازار اقتصاد کې پېښېدونکي دوراني بدلونونه سوسياليست اقتصاد کې نشته. سوسياليزم کې د يو څيز ارزښت د هغه د نغښتي کار، د توليد د بيې او د تبادلې د ارزښت په پرتله (لکه څرنګه چې پانګوال نظام کې دي)، د هغې فزيکي ګټورتوب دی. سوسياليزم د هڅونې پر بنسټ سيستمونو څخه ګټه پورته کوي، چې په دې ډول به نابرابري لا هم وي، مګر مخ په کمېدو به ځکه وي، چې کارکونکي په کې د ځان (کارکونکي) څښتنان دي. له دې لارې څخه په ګټې اخېستلو سره نابرابري هم کمېږي او پانګه او واک هم په پراخه کچه وېشل کېږي. په يوه سوسياليست ټولنه کې به د تقاعد او مکافاتو مېتود به د «له هر چا څخه د هغه د وړتيا له مخې، هر چا ته د هغې د وندې له مخې» اصل تر څنګ د کره وړتياوو پر بنسټ وي.
اوېرویزم
ایورویزم د منځنیو پیړیو د فلسفې مکتب ته اشاره کوي چې د 12 پیړۍ د اندلس فیلسوف ایورروس د کارونو د پلي کولو پر بنسټ والړ دی، (د هغه وخت په عربي کې د ابن رشد، ابن رشد، 1126-1198) په 13 پیړۍ کې د ارسطو مفسر وو. لاتیني عیسوي سکالستیزم
د ابن رشد د کار لاتیني ژباړې په 13 پیړۍ کې په لوېدځه اروپا کې په پوهنتونونو کې په پراخه کچه شتون درلود، او د سایګر آف برابانټ او د ډیسیا بویټیس په څیر پوهانو لخوا ترلاسه شوي، چې د استدلال او فکري تحلیل له لارې د عیسوي عقیدې معاینه کوي.
د Averroist اصطلاح د توماس اکیناس لخوا د Averroists " د عقل د یووالي " عقیدې په محدود مانا کې په خپل کتاب De unitate intellectus contra Averroistas کې رامینځته شوې. د دې پر بنسټ، ایورویزم د منځنیو پیړیو په وروستیو کې کارولو کې د الحاد سره نږدې مترادف و.
د تاریخي کټګورۍ په توګه، ایورویزم لومړی ځل د ارنسټ رینان لخوا په Averroès et l'averroïsme (1852) کې د افراطي یا heterodox ارستو فلسفې په مانا تعریف شوی و.
په یهودي افکارو کې د ایورروس استقبال ته د "یهودي ایوریزم" نوم ورکړل شوی. د یهودي ایوررویسټ فکر د 14 پیړۍ په وروستیو کې وده وکړه، او د 15 پیړۍ په جریان کې په تدریجي توګه کم شو. د یهودي ایورویزم وروستی استازی ایلیا ډیل میډیګو و، چې په 1485 کې یې لیکلی و.
ایوررویزم او سکالستیزم
پورته لست شوي موقفونه په 1270 او 1277 کې د رومن کاتولیک کلیسا د بشپ ایټین ټیمپیر لخوا د دوه غندنې لامل شوي. ټیمپیر 219 نه منلو وړ مقالې مشخصې کړې چې ځینې یې په واضح ډول د پاریس په پوهنتون کې د "ایوررویسټس" په وړاندې لارښود شوي. دا په ګوته شوي چې د ټیمپییر اصلي تورونه تقریبا د هغه څه سره ورته دي چې د الغزالي لخوا په عمومي ډول د فیلسوفانو په خلاف د فیلسوفانو په وړاندې راوړل شوي، کوم چې ایورروس هڅه کړې وه چې د بې عدالتۍ په انډول کې بې انصافي وښيي.
د 1277 غندنې ته په خپل وړاندیز کې، ټیمپیر فیلسوفان تورنوي چې د کاتولیک عقیدې سره د نه موافقت وړ فلسفي دریځونه ساتي پداسې حال کې چې په ورته وخت کې د دوی کاتولیک عقیده ساتي. عصري تاریخ پوهانو دې ته د "دوه اړخیز حقیقت" نظریه بللې، د دوه یو ځای خو متضاد حقیقتونو د شتون نظریه: یو حقیقت یا "سخت" حقیقت چې د ساینس او فلسفې له لارې رسیږي، او یو "دیني" حقیقت چې د دین له لارې رسیږي. دا مفکوره د Averroes سره توپیر لري: هغه ښوونه وکړه چې یوازې یو حقیقت دی، مګر په دوو مختلفو لارو رسیدلی، نه دوه حقیقتونه. که څه هم هغه په دې باور و چې انجیل ځینې وختونه استعاره ژبه کاروي، مګر دا چې هغه څوک چې د فلسفې روزنې پرته د پوښتنې په جریان کې د ریښتینې معنی تعریف کولو لپاره مکلف و چې په لغوي معنی باور وکړي.
په هرصورت، عصري پوهه وښودله چې هیڅ لاتیني عیسوي منځني پیړۍ مفکر هیڅکله د "دوه اړخیز حقیقت" نظریه نه ده تایید کړې. ایا بشپ ایتین ټیمپییر دوی د بدمرغۍ یا ناپوهۍ له امله دا کار کولو تورن کړی دی روښانه نده. د ایورویزم وروستنۍ فلسفي مفکوره دا نظریه وه چې فلسفه او مذهبي نړۍ جلا جلا وجودونه دي. په هرصورت، د 219 مقالو په څیړلو سره چې د ټیمپییر لخوا غندل شوي، دا څرګنده وه چې ډیری یې په ایوروروس کې ندي رامینځته شوي. راډیکل ارسطوالیزم او هیټروډوکس ارسطوالیزم هغه اصطلاحات دي چې په عام ډول د یو څه مودې لپاره کارول کیږي چې د سیګر او بوتیوس لخوا پیل شوي اصلي فلسفي خوځښت ته اشاره وکړي او د ایورویزم څخه توپیر وکړي. نن ورځ ډیری پوهان ورته ایوررویزم هم وايي.
توماس اکیناس په ځانګړي ډول د " عقل د یووالي " نظریه باندې برید وکړ چې د ایوررویسټانو لخوا په خپل کتاب De unitate intellectus contra Averroistas کې ترسره شوی.
که څه هم په 1277 کې وغندل شو، ډیری Averroistic مقالې تر شپاړسمې پیړۍ پورې ژوندي پاتې شوي، په ځانګړې توګه د پادوا په پوهنتون کې، او د جیورډانو برونو ، پیکو ډیلا میرانډولا ، او سیزیر کریمونیني په فلسفه کې موندل کیدی شي. دا مقالې د عامو خلکو لپاره د فیلسوفانو د لوړتیا او د عقل او انساني کرامت ترمنځ د اړیکو په اړه خبرې کوي.
یهودي ایورویزم
د ایورروس له مړینې وروسته په پیړیو کې ډیری یهودي ایوررویسټ فیلسوفان شتون درلود، په ځانګړې توګه ایلیا ډیلمډیګو ؛ ګیرسونایډس د ابن رشد د ارسطو تبصرو په اړه یو عالي تبصره لیکلې. د لیون ایبریو ډیالوګي ډیامور کې ځینې ایورویسټ نفوذ موندل شوی ، او باروچ اسپینوزا احتمالا د ارسطو په اړه د ایورروس د نظرونو لخوا اغیزمن شوی و.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
فرانسوي الجزاير
فرانسوي الجزاير (عربي: الجزاير المستعمرة) چې د استعماري الجزاير په نوم هم پېژندل کېږي، د فرانسې له خوا د الجزاير د نيولو پړاو دی. په دې سیمه کې د فرانسې واکمني په ۱۸۳۰ز کال کې په الجزاير له برید سره پيل شوه او په ۱۹۶۲ز کال کې الجزاير د خپلواکۍ د جګړې تر پای ته رسېدو يې دوام پیدا کړ. په داسې حال کې چې د فرانسې د ۱۳۲ کلنې واکمنۍ پر مهال د الجزاير اداره کې د پام وړ بدلون راغی، د الجزاير د مديترانې ساحلي سيمې چې د دې هېواد د اکثريت وګړو استوګنځای و، له ۱۸۴۸ز کال څخه د دې هېواد تر خپلواکۍ پورې د فرانسې د نه جلا کېدونکې برخې په توګه واکمني وکړه.
د فرانسې د مستعمرې په توګه په خپلو وروستيو کلونو کې، الجزاير د فرانسې نه جلا کېدونکې برخه وه، د اروپا د ډبرو سکرو او وسپنې د ټولنې او د اروپا د اقتصادي ټولنې بنسټګر غړی و.
لومړۍ جګړې
په ۱۵۱۶ز کال کې د عثماني امير البحرانو،  اورس وروڼو او حيرالدين بارباروسا له خوا د الجزاير له نيولو وروسته، الجزاير په مديترانې بحيره کې د ټکرونو او سمندري غلاوو مرکز و. په ۱۶۸۱ز کال کې، څوارلسسم لويس د اميرالبحر ابراهيم دوکيسن څخه غوښتنه وکړه چې د بربري سمندري غلو سره وجنګيږي، همدا راز د مسيحي مريانو د مرستې او د هغوی د ژغورلو په بهانه يې د ۱۶۸۲ او ۱۶۸۳ز کلونو تر منځ په الجزاير د پراخه بريد حکم وکړ. يو ځل بيا، « Jean II d'Estrées» له ۱۶۸۵ څخه تر ۱۶۸۸ز کال پورې په طرابلس او الجزاير بريدونه وکړل. د الجزاير يو سفير په وارسا کې له دربار څخه ليدنه وکړه او په ۱۶۹۰ز کال کې يو تړون لاسليک شو، کوم تړون چې د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې سوله تامين کړه.