اکسيجن
د- داکسيجن حاصلول له پوتاشيم کلورايد څخه پوتاشيم کلوريت داکسيجن دحاصلولو لپاره په لابراتوار کې يوه مناسبه ماده بلل کيږي ځکه چې په زياته اندازه سره اکسيجن لري چې دوزن له مخي تقريباً (39.9) فيصده حساب شوي دي.ددريم شکل سره سم يوه اندازه پوتاشيم کلوريت راخلواود(10gr) منګانيزداى اکسايدسره يي مخلوطوو په يوه ازمايښتى نل کې يي اچوواوحرارت ورکوونوپه نتيجه کې به دلاندي معادلي سره سم پوتاشيم کلوريت په پوتاشيم کلورايد او اکسيجن تجزيه شي اود(150c) تودوخه به موجوده وي. 2KClO3                             150 C0 که په پورته معادله کې (MnO2)دکتلست په ډول استعمال نه شو نوپه هغه صورت کې دتعامل داجرالپاره د400C0 څخه تر500C0پوري تودوخه پکاردي لکه 2KClO3                                          2KCl + 3O2 په لابراتوار کې اکسيجن له KMnO4, KNO2,H2O2  څخه هم په لاس راځي. د اکسيجن فزيکي خواص اکسيجن يوبي رنګه ، بې بويه،اوبې خونده غازدي  دويلــي  کيدوټکې يي         C0 -218 اودجوش ټکې يي -183C0 دي اوپه (-255) درجو کې په جامدبدليږي اوکه چيري فشار يي د50اتموسفير ته ورسيږي نو په         (-118) کې هم په مايع بدليږي .چې ددي حرارت درجې څخه پورته درجه دحرارت کې اکسيجن په مايع بدليږي چې ددي حرارت درجي څخه پورته درجه دحرارت کې اکسيجن په ما يع باندي نشي بدليدلاي چې دپورته ټاکلي فشار کې اکسيجن په گازي حالت ليدل کيږي مگر دهواڅخه لږدرونددي چې په اوبو کې ددي غاز دحليدوقابليت لږدي. مګر په عادي تودوخه کې دحجم په لحاظ په اوبوکې حليږي. څرنگه چې اکسيجن په اوبوکې زيات حليږي نوپه اوبوکې دحل شوي هواد اکسيجن فيصدي نسبت عادي هوا ته زياته ده نوله همدي کبله بحري حيوانات او کبان دتنفس لپاره دحل شوي اکسيجن څخه کار اخلي. داکسيجن غاز د نوري هوا څخه لږ څه دروند دي چې کثافت يي(   1.42 ) دي يعني په معياري فشار اوتودخي تر شرايطو لاندي يو ليتر اکسيجن (1.42) ګرامه وزن لري ،چې مايع اکسيجن اوګازي اکسيجن دواړه يي يو خاصيت لري نو ددي خاصيت له کبله اکسيجن ته په لاندي ډول الکتروني جوړښت ورکړل شوى دي. (Octet) قانون له مخي دهر اتوم په خارجي مدار کې (8) الکترونونه لري البته د(6A)ګروپ په عناصر وکې دغه   شيما بيا  معکوس  دي نوضروري دي چې بايد هراتوم يي جوړ يي الکترونونه ولري .اکسيجن ددوراني جدول (VI A)  ګروپ دعناصرو څخه يوازني عنصر دي چې په ازاد ډول دغاز په شکل اوپه ماليکولي ډول په طبعيت کې پيداکيږي. په پورته شکل کې داکسيجن دماليکول په جوړيدو کې دالکترونو يو ځاي کيدل. داکسيجن کيمياوي خواص داکسيجن غاز سره ډير عناصر په چټکې سره يو ځاي کيږي په هغه وخت کې چې دتودوخي درجه يي زياته وي نو تعامل ډير ژر اوپه ښه ډول سرته رسيږي. په لابراتوارو کې داکسيجن دمعلومولو لپاره يوه لرګي ته داور پواسطه چې په روښانه ډول سوځي پورته طريقه استعماليږي اکسيجن په معمولي اوعادي تودوخه کې دفلزاتو اوغير فلزاتوسره په سستي تعامل کوي دمثال په ډول ، کله چې اوسپنه (Fe) زنګ ونيسي نومونږته ښايي اوسپنه (Fe) چې داکسيجن سره په ازاده هوا کې يوځاي شويده اوتعامل يي اجراکړي دي اوسور رنګه پوډر جوړ کړي چې داوسپني دزنګ (Ironrust) په نوم ياديږي .چې کيمياوي معادله يي په لاندي ډول دي 4Fe + O2                                             2Fe2O3 نوموړي تعامل په خالص اکسيجن کې دعادي هوا په نسبت ډير ښه ترسره کيږي .دهوا1/5برخي داکسيجن څخه تشکيل شوي دي نوددي تناسب په اساس په هوا کې داوسپني سطحي 1/5 برخي داکسيجن دماليکولونو په واسطه پوښل شويده او باقي 4/5 برخي دنايتروجن ماليکولونه دي نايتروجن يوغير فعاله غاز دي چې په عادي ډول په تعاملونو کې برخه نه اخلي.نو يوه عضوي ماده په عادي هواکې داکسيجن په موجوديت کې دلاندي دلايلو له مخي ښه سوځي. ١-ځکه چې په عادي هواکې اکسيجن ډير دي. ٢-اکسيجن يوفعال غازدي يعني دنايتروجن څخه يي فعاليت ډير دي .ځکه چې نايتروجن داکسيجن څخه په وزن کې سپک دي اوپه لاندني سطحه کې دومره زيات نه ليدل کيږي نوځکه يي تعاملات سست وي غيرفلزات لکه سلفر ، فاسفورس ، اوکاربن په هواکې دخالص اکسيجن سره په ډيرسرعت سره تعامل کوي اودهغه مربوطه اکسايد جوړوي چې معادلي يي په لاندي ډول دي. S +O2                                               SO2 C +O2                                                 CO2 P4 +5O2                                              P4O10 سلفرداى اکسايد اوکاربن ډاى اکسايد غازونه په عادي تودوخه کې غازونه دي اوفاسفورس اکسايد يو سپينه کلکه ماده ده .دابتدايي عناصرو ډير مرکبات داکسيجن سره تعامل کوي اومربوطه اکسايدجوړوي لکه دخاوروتيل ، دهايدروکاربنو مخلوط اوداسي نورچې داحتراق اوسوځيدو لپاره اکسيجن ضرورت لري اودهغه په موجوديت کې اکسيديشن کيږي .همدارنګه په ماشينونو او موټرونو کې دکاربيټر اله چې په هغه کې پطرول دهواسره يو ځاي کيږي اوبيا سوځي چې ماشين اوموټر په حر کت راولي .هغه عناصر چې داکسيجن سره يوځاي کيږي اويو مرکب جوړوي دغه عمليه داکسديشن په نوم ياديږي .چې داډول تعاملات به ياډير ژر اويا په ځنډ سره پاي ته رسيږي .چې بيړني تعاملات يي داکسيجن سره داور دلمبې په وخت کې صورت نيسي اوداکسيديشن څخه يي دنوروعناصرو دمرکباتو څخه اکسايدونه په لاس راځي لکه په لاندي معادله کې. 2H2S+ 3O2                           2H2O+2SO2 اوځنډني تعاملات داوسپني زنګ کول اوهمدارنګه دخوړل شوي غذا هضم کول په بدن کې اوداسي نوروڅخه عبارت دي. داکسديشن هغه عمليه چې تودوخه اوروښنايي ورڅخه پيداکيږي دسوځيدني يااحتراق (Combustion) په نوم ياديږي .کله چې يوه ماده اوکسيدايز کيږي نو تودوخه ورڅخه پيداکيږي .مثلاً کله چې دډبروسکاره سوځي نو دتعامل په نتيجه کې تودوخه ورڅخه پيداکيږي که تعامل ګړندي وي او که سست وي په حرارت کې يي توپيرنه راځي اويوشان وي مګر په ګړندي تعامل کې دحرارت درجه ډير ژر لوړيږي ددي علت دادي چې تودوخه په کم وخت کې توليديږي .دتودوخي هغه اندازه چې ديوي معيني مادي دسوځيدو څخه خارج اوپه لاس راځي داحتراقي تودوخې (Heat of Combustion) په نوم ياديږي.دمثال په ډول کله چې يوګرام سلفر په ازاده هواکې سوځي سلفر ډاى اکسايد جوړوي او220 کالوري تودوخه توليدوي چې معادله يي په لاندي ډول دي. S +O2                      SO2+E بغيرداکسيجن څخه سوځول هم شته دمثال په توګه دهايدروجن سوځيدل دکلورين په غاز کې اويا دبرومين بخار کې چې وروسته تر سوځيدوڅخه يي مالګي تيزاب په لاس راځي لکه HBrيا  HCl اوداسي نور داور لګيدولاملونه په ځينو موادو کې د تحمض عمليه چی په بطي توګه سرته ورسيږي. نو يوه اندازه تودوخه په کې توليديږي چې ددي عملي په دوام سره تودوخه په کي جمع کيږي ترڅو چې دنوموړي جسم داشتعال يا سوځيدني دنقطي سره برابره شي او نوموړي جسم په خپل سراور واخلي.لکه ډيرزاړه چينار ونه يادوښو (ګياوو) امبارونه په کوټه کې ديو څه موده پاتي کيدو څخه وروسته اور اخلي چې دي ته په خپل سر اور وايي زيات اورلګيدل دبې احتياطي له امله هم منځ ته راځي مثلاً دلږيدلي سګريټ سره ويده کيدل ، دتيلو ټانکونوته نږدي اورلګيت لګول اوداسي نور دتودوخې هغه درجه چې په کې يوجسم سوځي دهغه جسم دسوځيدني يا اشتعال په نوم ياديږي .لکه څرنګه چې په پورته ډول ذکر شول هغه واښه ياګياوي چې نيمه وچې اونيمه لمدي وي کوټي يا بوس خاني ته واچوو نودغه نيمه لمدوالي دبطي يا سست اوکسيديشن رامنځ ته کوي چې ددي په نتيجه کې دتودوخي درجه يي په تدريج سره لوړيږي .ترڅو چې دګياودحرارت ددرجي سره برابر شي نو په دي وخت کې په خپل سر سره واښه اور اخلي چي دزياتيدو په صورت کې بيا زيات په زيان تماميږي يعني کيداى شي چې يوي کورني دسوځيدو سبب هم شي .داورونو لګيدلو پيښي مثالونه دکيميا په لابراتوارونو کې هم عملي کيداى شي پدي ډول چې يوه يا دوه قاشوقي پوتاشيم پرمنګنيټو باندي چې په پيشقاب کې وي (4 يا5cc) ګلسرين وڅڅول شي لمړي پوتاشيم پرمنګنيټ په ډاى پوتاشيم پرمنګنيټ (K2MnO2 ) او [O] تجزيه کيږي. نو ي زيږيدلي اکسيجن [O] چې په اتومي حالت وي دتعامل لپاره ډير مساعدوي نو دګلسرين سره دتعامل په نتيجه کې دسوځيدو دپيښي سبب ګرځي. يعني داکسديشن عمل شروع کيږي اوحرارت يي ورو ورو زياتيږي تر څوچې ګلسرين داوراخيستني درجې ته ورسيږي او په نتيجه کي ګلسرين په شنه لمبه سوځي. پورته تعامل په لاندې معادلو کي ښودل کيږي. 1- 2KMnO4                                      K2MnO4+MnO2+O2 2- C3H5 (OH) +7O2                            6CO2+ 8H2O دتعامل عمومي معادله په لاندي ډول ده. 14KMnO4+2C3H5(OH)3 7K2MnO2+ 7MnO2+6CO2+8H2O اکـــــسايـــدونـــه هغه مرکبات دي چې دنوروعناصروسره داکسيجن دترکيب کيدو په نتيجه کې جوړيږي ددي لپاره چې پوه شو چې اکسيجن دکومو عناصرو سره په کوم ډول اکسايدونه جوړوي نو لازمه ده چې داکسايدونو مختلف ډولونه وپيژنو.