cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ګوګل تاریخچه
د ۱۹۹۰مې لسیزې وروستي کلونه
برېن او پیج دواړو د لټون په انجن کې د اعلاناتو پاپ-آپونو، یا د "اعلاناتو تمویل شوي لټون انجن" د نمونې کارولو مخالف وو او دوی په ۱۹۹۸ز کې کله چې دوی لا محصلین وو، د خپلو زده کړو په بهیر کې د دغې موضوع په اړه یوه څیړنیزه مقاله لیکلې وه. دوی په لومړیو کې خپل فکرونه بدل کړل او د ساده متن اعلاناتو ته یې اجازه ورکړه.
د ۱۹۹۸ز کال په پای کې، ګوګل د ۶۰ میلیونه پاڼو په شاوخوا کې یو فهرست درلود. کور پاڼه یې لا هم "BETA" نومېده، په داسې حال کې چې په Salon.com کې یوې مقالې له مخکې دا استدلال کړی و چې د ګوګل د لټون پایلې د Hotbot یا Excite.com په پرتله چې هغه وخت یې سیالان وو، غوره وې، او ګوګل یې په دې وستایه چې د ډېر-بار شويو پورټل سایټونو ( لکه Yahoo!, Excite.com, Lycos, Netscape's Netcenter, AOL.com, Go.com او MSN.com) په پرتله په تکنالوژیکي توګه نوښتګر دی، یاد سایټونه په هغه وخت کې د مخ پر ودې ډاټ کام د پوکاڼې په بهیر کې په ځانګړې توګه د سټاک بازار پانګوالو له لوري د "وېب د راتلونکي" په توګه پېژندل کېدل.
د ۱۹۹۹ز کال په پیل کې، برېن او پېج پریکړه وکړه تر څو ګوګل په Excite باندې وپلوري. دوی د Excite اجرائیوي رییس جورج بېل ته ورغلل او هغه ته یې د ګوګل په یو(۱) میلیون ډالرو د پلورلو وړاندیز وکړ. هغه نوموړی وړاندیز رد کړ. وېنود خوسلا، چې د Excite له پانګه اچوونکو څخه یو و، د خبرو اترو له لارې یې نوموړی قېمت  ۷۵۰،۰۰۰ ډالرو ته راښکته کړ، مګر بېل دا ځل  هم رد کړ.
ترنک او جلدک ولسوالۍ
ترنک او جلدک ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۹،۰۱۷ وگړو ته رسېږي.
د يهوديانو ځورونه
د يهوديانو ځورونه د يهودي تاريخ يوه مهمه برخه ده، چې په ټولو تيت شوو ټولنو کې يې د کډوالو د لېږد يوه څپه له ځانه سره لرلې ده.
سلوکيان
کله چې يهودا سيمه سلوکي سترواکۍ ونيوله، په قانوني ډول د يوناني کېدو بهير پيل شو. دې چارې د بت پرستۍ د کارونو عملي کولو معنا درلوده. د عيسی له زېږد مخکې په ۱۶۷ کال کې د يهوديانو قربانۍ منع شوې، د شنبې په ورځ د عبادتونو، په اخترونو او د نارينه په سنتولو بنديز ولګېد. د یوناني خدای ګوټو په نوم محرابونه جوړ شول او هغه څآروي چې يهودو ته حرام و، د دوی د ارباب الانواعو او الهو په نوم قرباني شول.د عبادتځای په محراب کې د المپيا زئيوس (زئيوس د يونانيانو يوه لرغونې رب النوع  ده) ته ځای ورکړل شو. د يهودو د سپېڅلو لیکنو شتون يو ستر جرم بلل کېده.
رومي سترواکي
يهودي دايرة المعارف، د هادريان سترواک د واکمنۍ پر مهال (له میلاد مخکې ۱۱۷-۱۳۸) د اورشليم د يهوديانو او بت پرستانو د ځورولو يادونه کوي:"اوس يهوديان د ځورونې له يوه سخت پړاو څخه تېر شوي دي: د شنبې ورځې عبادتونه، اخترونه، د تورات لوست او سنت کولوباندې بنديز لګېدلی و او فکر کېده چې، هادريان غواړي، يهوديان له منځه يوسي. هغه د خپلې سترواکۍ ټولو يهوديانو ته په قهر و، له همدې امله يې پر يهوديانو ظالمانه ماليات کېښودل، خو د ځورولو دې بهير زيات دوام ونه کړ، ځکه انتونينوس پيوس (۱۶۱-۱۳) ظالمانه پریکړې له منځه يووړې."
لویديځ او مسيحي يهود ضديت
د منځنيو پېړيو پر مهال، په اروپا کې يهود ځورونې مذهبي بڼه درلوده. که څه هم د کاتوليکې ګروهې برخه نه ده، د روحانيونو په ګډون ډېری مسيحيان په دې باور دي چې، يهوديان په ټوليز ډول د عيسی مسيح د وژلو مسئول دي. لکه چې د دردونو د کېسې (Passion plays) په اړوند د بوسټن پوهنځي په لارښود کې ويل شوي دي: «د وخت په تېرېدو سره...مسيحيانو دا ومنله چې، يهوديان په ګډه سره د عيسی مسیح د وژلو مسئول و. له دې تفسير سره سم، يهوديان د عيسی مسیح د مرګ پر مهال حاضر و او هم يهودي قوم په ټوليز ډول او د تل لپاره د خدای وژنې ګناه وکړه. د مسيحي-يهودي تاريخ د ۱۹۰۰ کلونو لپاره د خدای وژنې د تور له امله، په اروپا او امريکا کې د يهودو په وړاندې د کرکې، تاوتريخوالي او د ځينو د وژل کېدو لامل وګرځېد».
په اروپا کې د منځنیو پېړيو پر مهال په ډېرو سيمو کې په وژنه تورنولو، له سيمو په ايستلو، په زور د دين بدلولو او ټولوژنې سره په پراخه کچه د يهوديانو ځورول روان و. د يهوديانو په وړاندې د تعصب اصلي سرچينه، په اروپا کې مذهبي وه. څو څو ځله يهوديان په ډله یيزه توګه وژل شوي او له اروپايي هېوادونو څخه اېستل شوي وو. د صليبي جګړو پر مهال دا ځورونه، خپل وروستي حد ته ورسېده. په۱۰۹۶ ز کال کې د لومړۍ صليبي جګړې پر مهال، د دانوب او راين سيند په غاړه مخ پر وده ټولنې په بشپړه توګه له منځه يووړل شوې، چې راينلينډ د ټولوژنې يوه څرګنده بېلګه وه. په ۱۱۴۷زکال کې د دويمې صليبي جګړې پر مهال په فرانسه کې يهوديان بيا بيا د ټولوژنې هدف ګرځېدلي وو. په ۱۲۵۱ او ۱۳۲۰ ز کلونو کې هم يهوديان د صليبي شپنو له خوا تر بريدونو لاندې راغلل. له صليبي جګړو وروسته دوی تبعيد کړای شول، په ۱۲۹۰ز کال کې ټول انګريزي يهوديان تبعيد شول، په ۱۳۹۶ ز کې سل زره يهوديان، له فرانسې څخه وايستل شول او په ۱۴۲۱ ز کال کې زرګونه کسه، له اتريش څخه و ايستل شول. ډېر شړل شوي يهوديان پولنډ ته وتښتېدل.
کله چې د څوارلسمې پېړې په نيمايي کې د تور مرګ وبا اروپا ويجاړه کړه، له نيمايي زيات نفوس يې له منځه يووړ، يهوديان د قربانۍ د ګډورو په توګه ونيول شول. داسې اوازې خپرې شوې چې، هغوی په قصدي توګه، څاه ګانې مسمومې کړې او د دې ناروغۍ لامل هغوی دي. د تور مرګ د ځورونې په موده کې د يهودو سلګونه ټولنې، د تاوتریخوالي په ترڅ کې ويجاړې کړای شوې. که څه هم پاپ کلمنټ شپږم هڅه وکړه چې، د جولای په شپږمه ۱۳۴۸ ز کال او په تعقيب يې په ۱۳۴۸ ز کې د يو بل پاپايي فرمان په صادرولو سره يهوديان خوندي کړي، له هغې څو مياشتې وروسته په ستراسبرګ کې ۹۰۰ يهوديان ژوندي وسوځول شول، دا په داسې حال کې وه چې، هغه ښار له وبا څخه اغېزمن شوی هم نه و.
يوه څېړنه ښيي چې، د ۱۱۰۰-۱۶۰۰ کلونو تر منځ موده کې په اروپا کې د منفي اقتصادي تاوانونو او اقليمي بدلونونو له امله د يهوديانو ځورول او د هغوی شړل زيات شول. د څېړنې لېکوالان وايي چې:  دا حالت د يهودو د بدمرغۍ او د دوی د واکمنانو د کمزورۍ له امله رامنځته شوي کوم واکمنان به، چې د مالي کړکېچ پر مهال د يهودو د شتمنۍ په لټه کې وو. ليکوالان په دې اړه ګڼې څرګندونې کوي، چې ولې له ۱۶۰۰ ز کال وروسته د يهوديانو ځورونو کې د پام وړ کمښت راغی:
په پاپايي هيوادونو کې، چې تر ۱۸۷۰ ز کال پورې وو، يهوديانو ته امر شوی و چې، په ځانګړو کليو کې ژوند وکړي، چې دې سيمو ته يې «ګيټو» يهودي کلي ويل. تر ۱۸۴۰ زکال پورې يهودو ته امر شوی و، څو هغو وعظونو ته حاضر شي چې دوی د مسيحيت منلو ته هڅوي. په يهودو باندې ماليې اېښودل شوې وې تر څو په دې ماليو هغه دولتي ښوونځي تمويل شي چې، يهوديان مسيحيت ته اړوي. له مسيحيت څخه يهوديت ته اوښتل غېر قانوني و. کله کله به يهوديانو ته بې د هغوی له خوښې د تعميد غسل ورکول کېده «د مسيحيت د منلو پر مهال غسل»، ان کله چې دا ډول غسل ورکول غېر قانوني و، بيا هم يهوديان اړ کېدل، چې مسيحي دين ومني. په ډېرو داسې حالتونو کې حکومت دوی له خپلو کورنيو څخه جلا کول، د نولسمې پېړۍ په دويمه نیمايي کې په پاپايي ايالتونو کې، د کاتوليکانو او يهوديانو تر منځ د دښمنۍ په اړه د ادګاردو مورتارا پېښه يو له ډېرو زياتو خپرو شوو بېلګو څخه ده.
منځنی ختيځ او اسلامي يهود ضديت
د مارک ارکوهن په وينا: د اسلام د ظهور پر مهال، د مسلمانانو او يهودانو تر منځ لومړۍ مخامخ کېدنه په ملګرتيا بدله شوه. کله چې د مدينې يهودو محمد(ص) ته پناه ورکړه. جګړه هغه مهال منځ ته راغله، کله چې ځينو يهودي قبيلو له محمد(ص) سره له بيعت نه انکار وکړ او د مکې د مشرکانو مرسته يې وکړه، محمد(ص) دا يهودي قبيلې وشړلې. هغه زياتوي چې، دا مخامخ کېدل يوه استثناء وه، نه  يو اصل.
د محمد(ص) د واکمنۍ پر مهال، د مدينې له درې يهودي قبيلو څخه بنو نضير او بنو قينقاع قبېلې وشړل شوې. له بلې خوا د يهودو درېيمه قبيله بنو قريضه، د خندق په نښته کې د محمد(ص) له خوا له منځه يووړل شوه. په دې قبيله تور پورې شو چې، د مکې له دښمنانو سره يو شوي او کلابندۍ(محاصره) شول. کله چې تسليم شول، ټول بالغ سړي اعدام شول، ښځې او ماشومان مريان شول. له محمد (ص)څخه روايت شوی دی چې هغه ويلي:  ټول يهوديان او مسيحيان به، له عربو څخه وباسي، خو بيا هم دا چاره د عمر تر واکمنۍ پورې نه وه ترسره شوې.
د روايتونو تر مخې، هغه يهوديان چې په اسلامي هېوادونو کې ژوند کوي، د ذمي حيثيت لري، په همدې اساس دوی ته اجازه ورکړل شوې وه چې، خپل مذهب عملي کړي او خپلې کورنۍ چارې په خپله اداره کړي، خو ځېنې ځانګړي شرايط پرې اېښودل شوي وو. دوی بايد مسلمانانو ته جزيه (د يو آزاد غير مسلمان نارينه پر سر ټاکل شوې ماليه) ورکړې وای. ذميان د اسلام تر واکمنۍ لاندې، له بې اهميته حيثيت څخه برخمن و. دوی ګڼې ټولنيزې او حقوقي ناتوانۍ درلودې، لکه : د وسلې نه درلودل يا په محکمه کې د هغې قضيې په اړه شاهدي نه ورکول، چې مسلمان په کې ښکېل وي. د عام باور خلاف، قرآن کريم مسلمانانو ته امر نه دی کړی، چې يهوديان د بېلوونکي لباس په اغوستلو مجبور کړي. په ۱۱۰۰ ز کال کې د یهودي مذهب پیرو عباديه ويلي دي چې دا قانون، په خپله د خليفه له خوا جوړ شوی و.
شاه جوی ولسوالۍ
شاه جوی ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۷۱،۳۴۸ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
دای چوپان ولسوالۍ
دای چوپان ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده.
اورومچي
اروچی په یغوري ژبه ئۈرۈمچی ) په چینایي 乌鲁木齐) د چین هیواد په شمال لویدیځ کې د یاد هیواد د نیمه خپلواک آیالات سینګیانګ مرکز او لوی ښار دی.د ارومچي د (د لوړی ښکلا) په معنی دی، چې یاده کلیمه د اویرات ژبې څخه راغلې ده. یاد ښار په ۲۰۱۰م کال کې ۳،۱۱۲،۵۵۹ وګړي لرل.
تومسک
تومسک فدرالي سیمه په روسي То́мская о́бласть/ Tomsk Oblast) د روسې هیواد له فدرالي آیالاتونو څخه یو دی.
درک
درک (په لاتیني ژپه کې perceptio  چې د نتیجې اخیستلو یا لاس ته راوړلو په معنی دی) د حسي معلوماتو ترتیب، تشخیص او تفسیر دی تر څو د اخیستل شوو معلوماتو یا چاپېریال څخه پوهه ترلاسه شي.
ټول درک له سیګنالونه څخه جوړ شوی چې د عصبي سیسټم له لارې تېرېږي، چې په خپل وار سره د حسي سیستم له فزیکي یا کیمیاوي آخذې څخه لاس ته راځي. د بېلګې په توګه، په لید کې رڼا شامله ده چې د سترګو له شبکیه برخې سره لګېږي؛ بوی د بویایي مالیکولونو په منځګړیتوب حس کېږي او اورېدل د فشار له څپو څخه منځ ته راځي.
درک یوازې د دې سیګنالونو تابع اخستونکی نه دی، همدارنګه د ترلاسه کوونکي د زده کړې، حافظې، تمې او پاملرنې په بنسټ هم بڼه اخلي. حسي انپوټ هغه بهیر دی چې د ټیټې کچې معلومات د لوړې کچې معلوماتو ته بدلوي (د بېلګې په توګه د شي د پېژندلو لپاره هغه ته بڼه ورکوي). له دې وروسته بهیر د یو شخص سوچ او تمه (یا پوهه)، راستوونکي او ټاکونکي میکانیزمونه (لکه پاملرنه) سره نښلوي چې درک تر اغېز لاندې راولي.
درک د عصبي سیستم په پېچلو دندو پورې تړاو لري، خو په موضوعي توګه تر ډېره حده دا کار ساده ښکاري ځکه چې دا پروسس د ارادي پوهې څخه بهر ترسره کېږي.
د ۱۹ پېړۍ په ترڅ کې د تجربي ارواپوهنې په رامنځ ته کېدو سره، له درک څخه د ارواپوهنې پوهې د ډول ډول تګلارو په ترکیب سره پرمختګ وکړ. رواني فزیکي پوهه د کمیت په بنسټ د حسي انپوټ او د درک د فزیکي ځانګړتیاوو ترمنځ اړیکې تر بحث لاندې نیسي. حسي عصبي علم د عصبي میکانیزم بنسټیزه درک مطالعه کوي. همدارنګه د درک سیستم کېدای شي په محاسبوي توګه، د هغو معلوماتو په بنسټ چې تر پروسیس لاندې یې نیسي، مطالعه شي. په فلسفه کې د درک بحث تر هغه حده شامل دی چې حسي ځانګړتیاوې لکه غږ، بوی یا رنګ د یو شي په حقیقت کې شتون ولري نه د لیدونکي په ذهن کې.
که څه هم په دودیز ډول حواس د تابع اخیستونکو په توګه لیدل کېدل، د خیالونو او مبهم انځورونو مطالعو ښودلې چې د دماغ ادراکي سیسټمونه په فعاله توګه او د مخه په شعوري توګه هڅه کوي د دوی انډول احساس کړي. اوس هم په دې اړه فعال بحثونه شته چې تر کومه حده د فرضیې ازمایښت یوه فعاله پروسه ده، له ساینس سره ورته والی لري یا دا چې آیا ریښتیني حسي معلومات دومره بډایه دي چې دا پروسه غیر ضروري کړي.[
د دماغ د درک سیستم وګړو ته دا وړتیا ورکوي چې نړۍ په خپله په دوامداره توګه وویني، که څه هم حسي معلومات ډېری نیمګړي او په چټکۍ سره بدلون مومي. د انسان او حیوان مغزونه په سټنډرډ ډول جوړ شوي، خو په بېلابېلو برخو کې ډول ډول حسي معلومات پروسیس کوي. ځینې ​​دا ماډلونه د حسي نقشونو بڼه اخلي، د دماغ د سطحې په اوږدو کې د نړۍ ځینې اړخونه نقشه کوي. دا بېلابېل ماډلونه یو له بل سره تړلي دي او پر یوه بل اغېزه کوي. د بېلګې په توګه، خوند د بوی تر اغېز لاندې راځي.
پروسه او اصطلاح  پېژندنه
د درک بهیر په ریښتینې نړۍ کې په یوه شي سره پیلېږي چې د لرې پاروونکي (distal stimulus) یا لرې شي په نوم یادېږي. د رڼا، غږ یا بل فزیکي بهیر له لارې، شی د بدن حسي غړي پاروي. دا حسي غړي د انپوټ انرژی عصبی فعالیت ته بدلوی – چې د لېږد (transduction) په نوم یادېږي. د عصبي فعالیت دا لومړنۍ (خامې) بڼې ته نږدې پاروونکي (proximal stimulus) ویل کېږي. دا عصبي څپې وروسته مغز ته لېږدول کېږي او تر پروسیس لاندې نیول کېږي. له لرې پاروونکي څخه را منځ ته شوی ذهني جوړښت د درک په نوم یادېږي.
د درک د بهیر د تشرېح لپاره، یو عادي بوټ یوه بېلګه کېدای شي. بوټ پخپله یو لرې پاروونکي شی دی. کله چې د بوټ رڼا سترګې ته ننوځي او د سترګې د شبکیې برخه پاروي، نو دا نږدې پاروونکی دی. د بوټ انځور چې دماغ له خوا جوړېږي، د درک په نوم یادېږي. بله بېلګه یې د تلیفون زنګ کېدای شي. د تلیفون زنګ لرې پاروونکی دی. هغه غږ چې د اورېدو اخیستونکي هڅوي، نږدې پاروونکی دی. د دې په اړه د دماغ تفسیر چې دا "د تلیفون زنګ دی" د درک په نوم یادېږي.
د حس بېلابېل ډولونه (لکه تودوخه، غږ او خوند) د حسي موډلونو یا حسي پاروونکو په نوم یادېږي.
هنري لاورنس
هنري لاورنس (۱۷۲۴ د مارچ ۶ مه – ۱۷۹۲ د دسمبر ۸ مه) د امريکا د بنسټ اېښودونکو له ډلې يو و، هغه يو سوداګر، د مريانو تجار او د وريځو کروندګر و، د سويلي کارولينا اوسېدونکی چې د انقلابي جګړې پر مهال سياسي مشر وګرځېد. د لويې وچې دویم کانګريس ته استازی استول شوی و، لاورنس د جان هانکوک د ځای ناستي په توګه د کانګرس رئيس وټاکل شو. کله چې د ۱۷۷۷ز کا د نومبر مياشتې په پنځلسمه نېټه د کانفډريشن مواد تصويب شول، هنري دا مهال د کانګريس مشر و چې ده هم پرې لاسليک وکړ.
د شمالي امريکا، اسټن او لورنس د مريانو په لويو سوداګر خونو کې د شراکت له لارې لاورنس ډېره شتمني تر لاسه کړه. يوازې په ۱۷۵۰مو کلونو کې د چارلسټون شرکت له اته زره څخه د زياتو افريقايي غلامانو د پلور څارنه وکړه.
لاورنس د يوې مودې لپاره د سويلي کارولينا د مرستيال ولسمشر په توګه دنده تر سره کړه او د انقلابي جګړو پر مهال يې په هالنډ کې د متحده ايالاتو د ايالتي وزیر په توګه کار وکړ. هغه په سمندر کې د انګريزانو له خوا ونيول شو او د څو کلونو لپاره د لندن په برج کې بندي و.
د هغه مشر زوی جان لاورنس، د جورج واشنګټن شخصي مرستيال او د لويې وچې په پوځ کې ډګروال و.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
د هنري لاورنس نيکونه «هوګونوټ» و او هغه وخت له فرانسې څخه تښتېدلي و، کله چې په ۱۶۸۵ز کال کې د «نانت» حکم منسوخ شو. د هنري نیکه «انډره لاورنس» لا مخکې په ۱۶۸۲ز کال کې وتلی و او په پايله کې يې د امریکا لار ونيوله، لومړی په نيويارک ښار کې ځای پر ځای شو او بيا سويلي کارولينا چارلسټن کې مېشت شو. د انډره زوی جان له هستر ګراسټ سره واده وکړ، چې هغه هم د هوګونو کډواله وه. هنري د دوی درېيم ماشوم او تر ټولو مشر زوی و. جان ډېر ژر د اسونو د زينونو جوړونکی او پلورونکی شو، ډېر ژر د هغه سوداګري په ټولو مستعمرو کې تر ټولو پراخه سوداګري شوه.
په ۱۷۴۴ز کال کې جان لاورنس هنري لندن ته واستاوه، تر څو د دې ځوان سړي د سوداګرۍ زده کړې پراخې کړي. دا چاره د ريچارډ اوسوالډ په شرکت کې تر سره شوه. جان لاورنس په ۱۷۴۷ز کال کې مړ شو او دروېشت کلن هنري ته يې د پام وړ شتمنې پرېښوده.
سياسي دنده
د هغه مهال د ډېرو وړتيا لرونکو نارينه وو په څېر هنري لاورنس هم په مليشه کې دنده تر سره کړه. د فرانسې او هندي جګړې په اوږدو کې (د اووه کلونو جګړې په نوم هم پېژندل کېږي) په ۱۷۵۷ – ۱۷۶۱ز کلونو کې د چيروکي هنديانو پر ضد د مبارزې پر مهال، هنري ته د ډګرمن پوځي رتبې ته ترفيع ورکړل شوه.
۱۷۵۷ز لومړی کال و، چې هغه د مستعمرو مجلس ته وټاکل شو. لورنس هر کال ټاکل کېده، خو هغه هر ځل نه، هغه وخت د انقلاب ايالتي کنوانسيون د لنډ مهالي حکومت په توګه، د دې مجلس د ځای ناستي په توګه وټاکه. په ۱۷۷۳ز کال کې هغه نه و ټاکل شوی، ځکه دا کال هغه لندن ته تللی و، تر څو د خپلو زامنو د زده کړې چارې سمبالې کړي. هغه په ۱۷۶۴ او ۱۷۶۸ز کلونو کې د مستعمرې شورا ته ټاکل شوی و، خو دواړه واره يې دا وکالت رد کړ. په ۱۷۷۲ز کال کې هغه د فلاډلفيا د امريکايي فلسفي ټولنې سره يو ځای شو او له نورو غړو سره په شریکه يې پراخه لیکنې وکړې.
د امريکايي انقلاب په رانژدې کېدو سره، په لومړي سر کې لاورنس د بریتانيې له تاج سره د پخلاينې پلوی و، خو دا چې حالات خراب شول، هغه په بشپړ ډول امريکايي درېځ څخه ملاتړ کاوه. کله چې کارولينا د انقلابي حکومت په جوړولو پيل وکړ، لاورنس ولايتي کانګريس ته وټاکل شو، کوم کانګريس چې د ۱۷۷۵ز کال د جنورۍ په نهمه نېټه لومړۍ ناسته وکړه. هغه د خونديتابه د پلاوي مشر و او له جون څخه د ۱۷۷۶ز کال تر مارچ مياشتې پورې يې د همدې کانګريس لومړی مسئول و. کله چې سويلي کارولينا په بشپړ ډول خپلواک حکومت په پښو ودراوه، هغه د ۱۷۷۶ز کال له مارچ څخه د ۱۷۷۷ د جون مياشتې تر اووه وېشتمه نېټې پورې، د سويلي کارولينا د مرستيال ولسمشر په توګه دنده تر سره کړه.
د ۱۷۷۷ز کال د جنورۍ په لسمه نېټه هنري لارنس په لومړي ځل د لويې وچې کانګريس ته د استازي په توګه واستول شو. هغه په کانګريس کې تر ۱۷۸۹ز کال پورې دنده تر سره کړه. نوموړی له ۱۷۷۷ز کال د نومبر له لومړۍ نېټې څخه، د ۱۷۷۸ز کال د دسمبر تر نهمې نېټې پورې د لويې وچې د کانګريس د رئيس په توګه کار وکړ.
د ۱۷۷۹ز کال په مني کې، کانګرس نوموړی د هالنډ لپاره د خپل وزير په توګه معرفي کړ. د ۱۷۸۰يمو کلونو په لومړيو کې نوموړي په دنده پيل وکړ او په برياليتوب سره يې له جګړې څخه د هالنډ د ملاتړ په اړه مذاکرات تر سره کړل، خو د همدې کال په مني کې امسټردام ته د بېرته راستنېدو د سفر پر مهال، د بریتانيې «ويسټال« بېړۍ د «نيو فاندلنډ» په څنډو کې د «مرکري» په نوم د لويې وچې بېړۍ مخه ونيوله، په کومه کې چې هنري سفر کاوه. سره له دې چې د هغه پيغامونه په اوبو کې وغورځول شول، بریتانويانو بيا هم هغه وموندل، دوی د متحده ايالاتو او هالنډ تر منځ د يوه احتمالي تړون مسوده وموندله، چې په ۱۷۷۸ز کال کې د ويليام لي او امسټردام د بانکدار جين ډي نوفيل له خوا، په «اکس-لا-شاپل» کې چمتو شوې وه. دا چاره د دې لامل شوه چې، بریتانيا د هالنډ جمهوريت پر ضد جګړه اعلان کړي، دا جګړه د څلورمې انګليسي-هالنډي جګړې په نوم پېژندل کېږي.
د لاورنس مشر زوی ډګروال جان لاورنس په ۱۷۸۲ز کال کې د کامبي سمندر په جګړه کې ووژل شو، هغه د انقلابي جګړو وروستی قرباني و. نوموړي د جګړې لپاره د مريانو د نوم ليکنو او ازادولو څخه ملاتړ کړی و او خپل پلار ته يې وړانديز کړی و چې، له هغو څلوېښتو مريانو څخه پيل وکړي، چې په ميراث به ورته پاتې کېږي. هغه له پلار سره استدلال کړی و، چې د کورنۍ مريان ازاد کړي، خو له مخالفت سره سره بيا هم هغه خپل دوه سوه او شپېته مريان ازاد نه کړل.
په ۱۷۸۲ز کال کې لاورنس د سولې د کميسار په توګه د مذاکراتو لپاره پاريس ته واستول شو، د کومو مذاکراتو په پايله کې چې د پاريس تړون رامنځ ته شو. په داسې حال کې چې نوموړي په لومړي تړون لاسلیک نه و کړی، هغه د دويم پړاو تړون په برخه کې مهمه ونډه درلوده، په کوم کې چې د هالنډ او هسپانيې اړوند مسائل حل کېدل. د مريانو په سوداګرۍ کې د لاورنس پخواني شريک ريچارډ اوسوالډ، د پاريس د خبرو پر مهال د بریتانيې له اړخه د سولې اصلي مرکچي و.
آیسلنډ
آیسلنډ (آیسلند), چې په رسمي چارو کې د آيسلنډ جمهوريت په (ايسلنډي: Lýðveldið Ísland) هیواد بلل کېږي.
يو اورښندونې ټاپو وزمه هېواد دی چې په سهېلي اطلس سمندر کې پروت دی او د ګرینلنډ, ناروې, د برطانيه او آيرلېنډ او د فارو ټاپوګان او هېوادونه ورنه چاپېر دي. د آيسلېنډ جمهوريت" (يا "Lýðveldið Ísland" په آيسلنډي) په رسمي چارو کې يادېږي. که څه هم همدا دا ددی هیواد دوديز نوم دی اما د "جمهوريت" نوم يوازې ددې هېواد د حکومت پت نظامي څرګندونو کې کارېږي او دا نوم د دې هېواد د اصلي نوم برخه نه ده. ددی نوم وضاحت د آیسلنډ لومړي وزير د دفتر نه په يوه رسمي ليک کې چې آري پال کريستينسون ته یې لیګلی وو چې د آرني ماګنوسون د ايسلنډي زده کړو د انستيتيوت پروفيسر دی. په هغې کې دا څرګندونې راغلي چې د اطلس سمندر سهېل کې پروت يو اروپايي هېواد دی. د دې هېواد د وگړو شمېر نژدې 320,000 دی او د دې هېواد ټول مساحت 103000 km² دی. د آيسلنډ لوی ښار او د هېواد پلازمېنه ریکیاویک نومېږي، چې پخپله همدا ښار او د دې ښار شاوخوا سيمو کې مېشت وگړي د همدې هېواد د ټولو وګړو د درې برخو نه دوه برخې جوړوي. د جغرافيې له مخې آيسلنډ د اورښندونکي غرو او زمکو يو فعاله سيمه ده، چې په دې هېواد کې تر لويې کچې اورښندونکي غرونه او ډاگونه موندل کېږي.
سرچينې
‎
وېشنيزه:آيسلېنډ
شمولزی ولسوالۍ
شمولزی ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۳،۳۵۱ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د مولداویا هیواد ایداري وېش
د مولداویا هیواد د ولایتونو نوملړ (د مولداویا آیالاتونه)
زارکول
زارکول سمندرګی (Zorkul) د افغانستان په شمال ختیځ کې د پامیر غرونو په لړۍ کې د تاجکستان او افغانستان ترمنځ په په پوله پروت دی. زارکول د پامیر سیند سرچینه برابروی.
پروت
پروت سیند په انګلیسي Prut near) په مولداویا هیواد کې سیند چې دانوب سیند ته بهیږي. د پروت سیند انځور.
خان روشان خان
خان روشان خان یوسفزی (۱۹۱۴ نومبر – ۱۹۸۸ د نومبر ۱۹مه) یو تاریخ لیکونکی، د ښوونې او روزنې یو کارپوه او د پاکستان یو پښتون لیکونکی و. نوموړی زیاتره په صوابۍ کې د مسلم لیګ ګوند د ریاست او د پښتنو د تاریخ په اړه د ګڼو کتابونو د لیکلو له امله پېژندل شوی کس و.
ژوندلیک
خان روشان خان په ۱۹۱۴ ز کې د صوابۍ په نوان کلي کې نړۍ ته راغی او د ۱۹۸۸ ز کال د نومبر په ۱۹مه یې ساه ورکړه. هغه د محمد زمان خان زوی و. خان د پښتنو د تاریخ په اړه ګڼ شمېر کتابونه ولیکل. نوموړی د پښتو په معاصرو ادبیاتو کې یو کلیدي شخصیت ګڼل کېږي. روشان خان د خدایي خدمتګارانو د خوځښت یو فعال غړی و. نوموړی د پاکستان په خوځښت کې یو له زیارکښو کسانو او د صوابۍ په سیمه کې د مسلم لیک مشر و. په صوابۍ کې د روشان پوره په نوم یوه سیمه چې د هغه په نوم سره نومول شوې هلته د نوموړې زیارت هم جوړ شوی دی.
مسلک
خان خپلې لومړنۍ زده کړې د چارسدې د عثمانزي په اسلامي ښوونځي کې تر سره کړي. وروسته هغه ونه شو کړای چې خپلې زده کړې د هغه وخت د بریتانوي هند د خرابې اوضاع له امله سر ته ورسوي. همدې ګډوډ حالت د هغه پام تاریخ ته را واړاوه. نوموړي د پښتنو د تاریخ په اړه کتابونه ولیکل. په دغو کتابونو کې تذکره، پټانو کې تاریخ او این کی اصلیت (تذکره، د پښتنو تاریخ او اصلیت) شامل ده، چې د پښتنو قبایلو د نژادونو او اصلیت په اړه معلومات ورکوي. سربېره پر دې، نوموړي همداشان د یوسفزی قوم کی سرګذشت (د یوسفزي قوم سرګذشت) ولیکه چې د پښتنو د بېلابېلو قومونو په اړه جزئیات ورکوي. خان همداشان د افغانو کی نسلی تاریخ (د افغانانو د نسلونو تاریخ) ولیکه چې د افغانانو (پښتنو) اصلیت له بني اسراییل څخه ګني (د همدې نظریې له مخې، پښتانه د بني اسراییلو له نسل څخه دي). ځینو نورو کتابونو کې یې د سواټ ملکه، د قوم بابا شیخ ملي (رح) هم شامل دي. د هغه تر ټولو مهم اثر تواریخ حافظ رحمت خانی دی چې پکې د پښتنو د مهمو مشرانو او رهبرانو په اړه جزئیات او ژوندلیکونه راغلي دي له هغې جملې حافظ رحمت خان، حافظ الپوري (عبدالصمد) د شنګله اوسېدونکی، احمدشاه ابدالي، سردار محمد خان، دوست محمد خان او ځینې نور شامل دي. نوموړي همداشان له سترواکیو سره د پښتنو د مهمو پیښو او جګړو او همداشان د ځینو قبیلو په اړه رڼا اچولې ده. سربېره پر دې، په دغه کتاب کې د پښتنو د ټولو قبایلو کورنۍ شجرې بیان شوي دي. همداشان نوموړي د پښتنو د شلماني په نوم د یوې قبیلې په اړه لنډ تاریخ لیکلی دی.
د سواټ ملکه
د سواټ ملکه په نوم کتاب کې د ملک شاه منصور یوسفزي له لورې بې بې مبارکه یوسفزۍ سره د مغولو د پاچا بابر د واده داستان راغلی دی. دا کتاب همداشان ځینې پیښې په تیره بیا کله چې یوسفزي سواټ ته راغلل، بیانوي. د سواټ د پاچا سلطان ویس او یوسفزي پښتنو تر منځ جګړې او د پاچا ژوندلیک هم پکې راغلی دی. دا کتاب په اصل کې د ملک احمد د خور او د سواټ د پاچا سلطان ویس د مېرمن، شهیده بې بې د ژوند او شهادت په اړه لیکل شوی دی. نوموړې له سلطان ویس سره تر واده وروسته د سواټ د ملکې په نوم یادیده.
انتوني مارتي
آنتوني مارتي په انګلیسي Antoni_Martí) زوکړه ۱۰ نوامبر ۱۹۶۳م کال) نوموړی له ۲۰۱۱م کال راهیسی د آندورا هیواد لومړی وزیر دی.
دانوب
دانوب سیند یو اروپایي سیند دی چې له المان هیواد نه سرچینه اخلی او له ډیر شمیر اروپایي هیوادونو له تیریدو وروسته د رومانیا هیواد له لاری په تور سمندر کې توییږي.
شينکی ولسوالۍ
شینکی ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۸،۳۴۴ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
قلات ولسوالۍ
قلات ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۶،۵۶۰ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د افغانستان – پاکستان ترمنځ سرحدي دیوال
د افغانستان – پاکستان ترمنځ سرحدي دیوال هغه اغزن سیمي دیوال ته نغوته کوي چې پاکستان یې د ۲۰۱۷ زکال له مارچ میاشتې راهیسې له افغانستان سره د خپلې پولې په اوږدو کې جوړوي. پاکستان ادعا کړې چې دغه دیوال د افغانستان او پاکستان ترمنځ د نږدې ۲۶۷۰ کیلومتره په اوږدوالي نړیوالې پولې پر سر د ترهګرۍ او د وسلو او نشه یي توکو له قاچاق څخه د مخینوي او همدارنګه د کډوالو، ناقانونه کډوالۍ او ناقانونه تګ راتګ څخه د مخنیوي په موخه جوړوي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ په دغه فرضي پوله کې پنځه رسمي بندرونه شتون لري. ورته مهال یوازې د دغې پولې په شمال لویدیځه برخه کې ۴۰۰ پوستې شتون لري چې امنیتي کمرې، د څارنې برجونه او همدارنګه د تګ راتګ تشخیص کوونکي ۸۰۰ وسایل لري. دغه موانع او نور اقدامات د پولې دواړو خواوو ته د افغان طالبانو او پاکستاني طالبانو د آزادانه تګ راتګ څخه د مخنیوي په موخه طراحي شوي څو هغوی ونشي کولای د پولې په دواړو خواوو کې د بریدونو د طرح کولو او ترسره کولو وروسته وتښتي. په داسې حال کې چې د افغان طالبانو او پاکستاني طالبانو ډلې ادعا کوي چې له یو بل څخه جلا دي، خو د افغان طالبانو مشران لا هم په پاکستان کې د افغان کډوالو په کمپونو کې فعالیت کوي ورته مهال د پاکستاني چارواکو په ادعا پاکستاني طالبانو له خپلو افغان سیالانو سره یوځای د یو مشترک شبه نظامي سیسټم په جوړولو له هغوی سره خپلې چارې همغږي کوي او د پاکستاني لوري د تعقیب څخه د خلاصون په موخه د پاکستانی طالبانو مشران په افغانستان کې پټېږي.
د دیوال جوړولو لومړني پلانونه
د ۲۰۰۵ زکال په سپټمبر میاشت کې پاکستان اعلان وکړ چې غواړي د ۲۴۰۰ کیلومتره (۱۵۰۰ مایله) په اوږدوالي د افغانستان سره په پوله کې اغزن سیمي دیوال جوړ کړي څو د یاغیانو او د نشه یي توکو د قاچاق کوونکو د تګ راتګ مخه ونیسي. د دغو استحکاماتو او موانعو د جوړولو له لومړنۍ طرحې څخه متحده ایالاتو په ۲۰۰۵ زکال کې ملاتړ وکړ. د پاکستان د پوځ پخواني ویاند تورن جنرال شوکت سلطان وویل چې دغه چاره په پاکستان کې د ترهګرو د نفوذ څخه د مخنیوي لپاره اړینه ده. د پاکستان پخواني ولسمشر پرویز مشرف بیا وروسته وړاندیز وکړ چې په پوله کې دې ماینونه هم خښ کړای شي.
د دیوال جوړولو او په پوله کې د ماینونو د خښولو طرحه بیاځلي په ۲۰۰۷ زکال او له دې وروسته په ۲۰۰۹ زکال کې په پام کې ونیول شوه، خو په بشپړه توګه پلې نه شوه. ورته مهال د پولې په ټاکل شوو برخو کې د ۳۵ کیلومتره (۲۲ مایله) په اوږدوالي سیمي دیوال جوړ شو، خو د بودیجې د کمښت له امله یې پراختیا ور نه کړای شوه. د ۲۰۱۱ زکال په جون میاشت کې د پاکستاني پوځ ویاند اطهر عباس وویل: «موږ د پولې په اوږدو کې شاوخوا ۳۵ کیلومتره دیوال جوړ کړی، ځکه چې موږ د وسله والو له دوامداره بریدونه سره مخ و. د دغه دیوال په جوړلو کې ایساف ځواکونه او افغان دولت هم شامل و، خو هغوی له دغه چارې لاس واخیست. دا یوه ډېره لګښتمنه پروژه وه». د مشرف د واکمنۍ پر مهال د پاکستان له خوا د افغانستان او پاکستان په پوله په رسمي بندرونو کې د بایومتریک سیسټم فعال کړای شو، خو افغانستان له دغه سیسټم سره مخالفت وکړ. له همدې امله یاد بایومتریکي سیسټم لاس نه خوړلی پاتې شو او تر اوسه هم ترې ګټنه نه کېږي.
د افغان اړخ مخالفت
په پوله کې د استحکاماتو او دیوال جوړولو او همدارنګه د ماینونو د خښولو طرحه د ۲۰۰۶ زکال د ډسمبر په ۲۶مه بیاځلي نوې شوه، خو افغان دولت له هغو سره مخالفت وکړ او څرګنده یې کړه چې «دغه چاره د قبایلي وګړو د تګ راتګ پر وړاندې محدودیتونه رامنځته کوي». د دیوال له جوړېدو سره د افغانستان شدید مخالفت لامل وګرځېد چې د ۲۰۰۷ زکال به اپریل میاشت د دواړو هېوادونو ترمنځ د انګورو اډې په ساحه کې سرحدي شخړه رامنځته شي چې له امله یې پاکستاني لوري د راکټونو ویشتلو ته مخه کړه. د ۲۰۱۳ زکال د اپرېل په لومړۍ نېټه د افغانستان د بهرنیو چارو وزارت په رسمي توګه اعتراض وکړ او د دې اړوند یې خپله «شدیده انېښنه» څرګنده کړه. همدارنګه یې دغه چارې «په ختیځ ننګرهار ولایت کې د افغانستان او پاکستان په پوله د پاکستان د پوځ یو اړخیز ودانیز اقدامات وبلل».
په افغانستان کې د افغانستان اکثریت وګړي د ډیورنډ کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ مشروعه پوله نه بولي، ځکه چې دغه پوله د پولې دواړو خواوو ته استوګنې پښتنې قبیلې له یو بله سره ویشي او همدارنګه دغه پوله د بریتانوي هند او د افغانستان د دولت ترمنځ د ټاکلي مهال لپاره د پولې په توګه ټاکل شوې وه؛ له همدې امله دوی باوري دي چې د دغه ډول فزیکي موانعو نصب د خلکو ترمنځ بې اتفاقي راولي او پاکستان هڅه کوي په دې سره دغه پوله دایمي کړي.
د ودانیزو چارو پرمختګ او د خندقونو ویستل
د ۲۰۱۶ زکال په جون میاشت کې له دریو کلونو ودانیزو چارو وروسته د ۱۱۰۰ کیلومتره (۶۸۰ مایله) په اوږدوالي خندق د افغانستان او د پاکستان د بلوچستان ایالت ترمنځ د پولې په اوږدو کې وویستل شو څو د پولې له سم مدیریت څخه ډاډ ترلاسه شي. د دغه خندق لومړنۍ چارې تر ډېره د پاکستان د ملیشه ځواکونو له خوا ترسره شوې. د دغه خندق د ویستو موخه د پولې د امنیت زیاتوالی او همدارنګه د پاکستان هغو سرحدي ځواکونو ته د شرایطو مساعدول و چې د پولې په اوږدو کې یې ګزمې کولې او په دې سره یې د نشه یي توکو د قاچاق، د وسله والو، قاچاقچیانو او د افغان ملکي وګړو او کډوالو د ناقانونه تګ راتګ په ګډون د نورو ناقانونه لارو چارو مخه نیوله. د دغو چارو د ترسره کولو قرارداد د پاکستان په بلوچستان ایالت کې دریو شرکتونو ته ورکړل شو چې د کار د ترسره کولو په موخه یې بشري قوه او لازم تجهیزات برابرول. دغه خندق د ۴ مترو (۱۳ فوټه) په ژوروالي او د ۵ مترو (۱۶ فوټه) په پلنوالي طرح شوی، چې باید د ټولې پولې په اوږدو کې جوړ شي.
د ۲۰۱۹ زکال تر جنوري میاشتې پورې د دغې پولې په اوږدو کې د ۹۰۰ کیلومترو په اوږدوالي خندق او نور استحکامات جوړ شول. د پولې په اوږدو کې اغزن سیمي دیوال هم د ۲۰۲۲ زکال د جنوري تر ۵مې نېټې پورې شاوخوا ۹۴٪ جوړ شو. له دې سره د ۲۰۲۲ زکال د جنوري په ۲۱مه د پاکستان د کورنیو چارو وزیر څرګنده کړه چې د دغه دیوال یوازې ۲۰ کیلومتره برخه پاتې ده. د ۲۰۲۳ زکال تر اپرېل میاشتې پورې ۹۸ سلنه دیوال او ۸۵ سلنه د هغو استحکامات بشپړ شوي دي.
اټکل شوی چې د دغې پروژې لګښت به په ټولیزه توګه ۵۳۲ میلیون ډالرو ته ورسېږي.
څلورګوني کنګلونه
څلورګوني کنګلونه چې د کنګليز پړاو د کنګل کېدو په نوم هم پېژندل کېږي، د څلور ګوني پړاو کنګليز او کنګلونو تر منځ پړاوونو يوه بديله لړۍ ده چې دوه اعشاريه اته پنځوس ميلیونه کاله مخکې پيل شوې او تراوسه روانه ده. که څه هم جغرافيه پوهان تر اوسه دا ټوله موده د «کنګليز پړاو» په نوم راپېژني، خو په منل شويو روايتونو کې د «کنګلونو عصر» په عمومي توګه تر «پلايسټوسين» يا په عام ډول د «پلايسټوسين پړاو» تر ټولو وروستني کنګليز پړاو پورې تړلی دی. له دې امله چې د ځمکې سياره اوس هم د يخ څادرونه لري، ځمکپوهان په دې اند دي چې څلورګونی کنګليز پړاو اوس هم روان دی، په کوم کې چې ځمکه اوس د کنګلونو تر منځ يو پړاو تجربه کوي.
د څلورګوني کنګل پر مهال، د يخ څادرونه راڅرګند شوي دي. د کنګليزو پړاوونو پر مهال خپاره شوي دي او د کنګليزو ترمنځ پړاوونو کې راټول شوي دي. د وروستي کنګليز پړاو له پای ته رسېدو راهيسې، يوازيني پاتې شوي يخي څادرونه د انتراکټيکا او ګرين لينډ د يخ څادرونه دي. د «لورينټايډ» د یخ د څادرونو په څېر نور يخي څادرونه، کوم چې د کنګليزو پړاوونو پر مهال جوړ شوي وو، د کنګليزو پړاوونو په منځ کې په بشپړ ډول وېلي شوي او له منځه تللي دي.د څلورګونو کنګلونو تر ټولو سترې اغېزې په لاندې ډول دي: د لويو وچو په دواړو سترو برخو کې د ځمکې توږل کېدل او د خړو (روساباتو) راټولېدل، د سمندرونو په نظام کې بدلون، د يخ له څنډو نه ډېر لرې د خورو ورو ميليونونو جهيلونو جوړېدل، د سمندر په سطحه کې بدلونونه، د ځمکې د قشر «ايزوسټاټيک» (مساوي) برابرېدل، سيلابونه او غیر معمولي بادونه. خپله د یخ څادرونو د البيډو (تر هغې اندازې له کومې چې د لمر وړانګيزه انرژي له ځمکې نه انعکاس مومي) په زیاتولو سره د اقليم د لا زيات يخولو سره د پام وړ مرسته وکړه. همدې اغېزو په ټوله ځمکه او سيندونو کې او له دې سره اړوندو بيالوژيکي ټولنو کې ټول چاپيريال منځ ته راوړی دی.
د څلورګونو کنګلونو منځ ته له راتګ مخکې، د لږ تر لږه څلورو نورو يخينو عصرونو پر مهال، د ځمکې پر بنسټ يخونه څرګند شوي او بيا بېرته له منځه تللي دي.
موندنه (کشف)
د څلورګونو کنګلونو لپاره شواهد په لومړي ځل په اتلسمه او نولسمه پېړۍ کې د ساينسي اوښتون د يوې برخې په توګه وپېژندل شول.
د شلمې پېړۍ په اوږدو کې، پراخو ځمکنيو څېړنو د دې ثبوت وړاندې کړ، چې د لويې وچې کنګلونو د اروپا، شمالي امريکا او سايبريا ډېرې برخې پوښلې وې. د ګڼو جغرافيه پوهانو په مرسته د څو کلونو ځمکنيو څېړنو نه وروسته د کنګلونو ځانګړتياوې په نقشو کې وښکل شوې، همدې جغرافيه پوهانو د يخ د څادرونو د پراختيا او د بهېدو د اړخ د معلومولو په موخه د «ډرملينز، ايسکرز، مورينز، سټرايشنز» او د کنګلونو د ويالو د لارو د موقعيتونو او لوريو نقشې جوړې کړې. همدې نقشو له پوهانو سره مرسته وکړه، تر څو د يخ د ګڼو ودو او شاتګونو په تاريخ هم وپوهېږي. له دې وړاندې چې په ټوله نړۍ کې د کنګل کېدو نظر په عام ډول ومنل شي، ډېرو څارونکو منلې وه، چې یخ له يو نه زيات مخکې تګ (وده) او شاتګ کړی دی، (د يخ وده يا پرمختګ او شاتګ د واورې يا يخونو راټولېدل، وېلې کېدل، په بخار بدليدل او دې ته ورته پروسې دي).
روښانول (تشرېح)
د څلورګونو کنګلونو يا یخ د عصر پر مهال، د ځمکې د يخ په ټول حجم، د سمندر په سطحه او د نړيوالې تودوخې په درجه کې وخت په وخت ښکته پورته والی راتلو. د سختو سړو پېښو پر مهال (کومو ته چې کنګيلز پړاونه، يا په ساده ډول کنګلونه ويل کېږي) لږ تر لږه د یخ څلورکيلو متره (۲.۵ ميله) ډبل څادرونه موجود وو. د کنګلونو په منځ کې تودو او لنډو وقفو ته، هغه مهال کله به چې د لويې وچې کنګلونو شاتګ کاوه، د کنګلونو تر منځ حالت ويل کېږي. د دې ثبوت د خاورې د خښو کړای شوي نښو، د ډبرو سکرو د بسترونو (پيټ بيډز، يو ډول دډبرو سکاره دي) او د جهيل او ويالو له زېرمو نه په لاس راځي، کوم چې د کنګلونو پاتې شونو نامرتب، غېرډبلندي شوې زېرمې له يو بل نه جلا کوي.
په لومړيو کې د بدلون (بې ثباتۍ) د پړاو اندازه ۴۱۰۰۰ کاله وه، خو لکه چې په څرګند ډول د تېرو ۸۰۰۰۰۰ کلونو راهيسې د یخ د ټوټو او له هغې نه مخکې پړاو پر مهال د سمندري رسوبي موادو له ځينو برخو نه روښانه شوې ده، د منځني «پلايسټوسن» له لېږد وروسته، دا جریان کراره او نږدې ۱۰۰۰۰۰ کلونو ته ورسېد. د تېرو ۷۴۰۰۰۰ کلونو په اوږدو کې اته کنګليز جريانونه منځ ته راغلي دي.
ټلول څلورګونی کنګليز پړاو ته چې دوه اعشاريه اته پنځوس ميليونه کاله مخکې پيل شوی، يخي عصر وايي، ځکه چې لږ تر لږه يو خپلواک ستر يخي څادرـانټراکټيک يخي څادرـ په پرله پسې ډول اوس هم شته. په دې اړه ابهام شته چې د هر کنګليز پړاو تر منځ د ګرين لينډ څومره برخه په يخ پوښلې وه.
اوسمهال ځمکه د کنګلونو تر منځ پړاو کې پرته ده، کومه چې د «هولوسين» د پړاو پيل دی. د کنګلونو تر منځ اوسنی پړاو له ۱۵۰۰۰ نه ۱۰۰۰۰ کلونو پخوا پيل شوی، له همدې امله د کنګليز پړاو د يخ د څادرونو له منځه تلل پيل شوي دي. د دې وروستيو کنګلونو پاتې شونی، اوسمهال د نړۍ د ځمکې د سطحې نږدې لس سلنه برخه نيولې ده، اوس هم په ګرین لينډ، انترکتیکا او په ځينو غره ييزو سيمو کې شته.
د کنګليزو پړاوونو پر مهال، اوسنی (لکه: د کنګلونو تر منځ پړاو) هايډرولوجيکي نظام د ټولې نړۍ په ډېرو سيمو کې په بشپړ دول پرې شوی و او په ځينو سيمو کې په  کې د پام وړ بدلون راغلی و. د یخ او ځمکې د حجم له امله، د سمندر سطحه له اوس نه نږدې یو سل او شل متره (۳۹۴ فوټه) ښکته وه.
لاملونه
د ځمکې د کنګل کېدو تاريخ، د ځمکې د اقليم د نظام په دننه کې د بدلونونو (د بېلګې په ډول: د سمندرونو بهنګ، د کاربون جريان)، له اقليمي نظام نه د باندې شته ښکارندو په مرسته د بهرني ځواک سره د تعامل او جوړجاړي (لکه: د ځمکې په مدار «څرخځای» کې بدلون، اورشېندونکي او په لمريز توليد کې بدلونونه) زېږنده ده.
فلکياتي څرخ
د اقليم په اداره کولو کې د ځمکې د مدار په برخه کې د بدلونونو نقش، په لومړي ځل د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د «جيمز کرول» له خوا وړاندې شو. وروسته يو سربيايي جيوفزيک پوه « Milutin Milanković» دا نظر نور هم روښانه کړ او دا محاسبه يې وکړه چې: د ځمکې په مدار کې ګډوډي، د اقليمي څرخونو لامل ګرځي، همدا جريانات اوس د « Milankovitch cycles» په نوم پېژندل کېږي. دا د ځمکې د مدار په ځآنګړتياوو کې د څو ډوله جرياني بدلونونو د اضافي چلند پايله ده.
د ځمکې په مداري ګډوډيو کې بدلونونه د ۱۰۰۰۰۰ کلونو مودې په څرځ کې منځ ته راځي. د ځمکې د محور کږېدل، يا رېونده کېدل د ۴۱۰۰۰ کلونو اوږدې څرخ په موده کې وخت په وخت، له دوه وېشت درجو نه تر څلوروېشت اعشاريه پنځه درجو تر منځ بدلون مومي. د ځمکې د محور کږېدل، د موسمونو د بدلون دنده پر مخ وړي، څومره چې دا کوږوالی زيات وي، په همدې اندازه به د دوبي او ژمي د هواد تودوخې تر منځ توپير وي. د شپې او ورځې د برابرۍ (equinoxes) شمېر، يا د ځمکې د څرخېدونکي محور د غورځېدو موده ۲۶۰۰۰ کاله وي. د «ميلانکوويچ» د نظريې تر مخې، همدا لاملونه وخت په وخت د ځمکې د سړيدو لامل ګرځي چې، تر ټولو يخه برخه يې په دې جريان کې نږدې په هرو ۴۰۰۰۰ کلونو کې منځ ته راځي. د «ميلانکوويچ» د جريان بنسټيزه اغېزه د موسمونو تر منځ ټکر ته بدلون ورکوي، نه د لمريزې تودوخې هغې ټوليزې اندازې ته، کومه چې ځمکه تر لاسه کوي. د دې پايله کې د راټولېدو په پرتله يخ کم وېلې کیږې او په دې ډول کنګلونه جوړېږي.
کروموزوم
کروموزم د یو ژوندي موجود له ټولو شته جنیټیکي موادو سره د DNA یو اوږد مالیکول دی. ډېری یوکاریوټي کروموزومونه د هیسټون په نوم د بسته بندۍ پروټینونه لري چې د چپرون پروټینونو په مرسته د DNA مالیکول پورې نښلي او هغه متراکمه کوي ترڅو خپله بشپړتیا وساتي. دا کروموزومونه یو پېچلی درې‌اړخیز جوړښت ښکاروي چې په انتقالي تنظیم کې مهم رول لوبوي.
کروموزومونه په نورمال ډول د نوري مایکروسکوپ لاندې د حجروي ویش په متافېز په اوږدو کې د لیدو وړ دي (چېرته چې کروموزومونه په متراکم شوې بڼه د حجرې مرکز کې راټول شوي وي). مخکې له دې چې دا کار وشي، هر کروموزوم کاپي کېږي (S مرحله)، او دواړه کاپي ګانې د یو سنټرومېر په واسطه سره یوځای کېږي، که چېرې سنټرومېر په استوا کې ځای پرځای شي د X په بڼې یو جوړښت رامنځته کوي (پورته انځور شوی)، او که چېرې سنټرومېر لرې ځای پرځای شي بیا یو دوه-لاسه جوړښت رامنځته کوي. دا یوځای شوې کاپي ګانې اوس د خوېندو کروماټیډونو په نوم یادېږي. د متافېز په لړ کې د X بڼې جوړښت د متافېز کروموزوم په نوم یادېږي، کوم چې ډېر متراکم دی او له همدې کبله یې مطالعه او تشخیصول هم ډېر اسانه دي. په حیواني حجرو کې، کروموزومونه په انافېز کې د کروموزومونو جلا کېدو په لړ کې خپل د ترکیب ترټولو لوړې کچې ته رسېږي.
ځینې د کروموزوم اصطلاح لا پراخې معنا سره کاروي، ترڅو په حجرو کې د کروماتین بېلابېلو برخو ته چې د نوري مایکروسکوپ لاندې د لیدو وړ وي او که نه وي، اشاره وکړي. ځینې نور بیا دا مفهوم له محدود شوې معنا سره کاروي، ترڅو د حجروي ویش په لړ کې د کروماتین بېلابېلو برخو ته اشاره وکي، کوم چې د نوري مایکروسکوپ لاندې د ډېر تراکم له امله د لیدو وړ دي.
ریښه پېژندنه
د کروموزوم ویی (/ˈkroʊməˌsoʊm, -ˌzoʊm/) له یوناني χρῶμα  (کروما یعنې «رنګ») او σῶμα  (سوما یعنې «بدن») څخه اخیستل شوی، چې د ځانګړو رنګونو په واسطه د کروموزومونه رنګ کېدو قوي خاصیت ښکاروي. دا اصطلاح د جرمني اناتومیست هېنریش ویلهلم والدایر له خوا د کروماتین ویي ته په اشارې، چې د حجروي ویش د کشف کوونکي والټر فلېمینګ له خوا معرفي شو، جوړه شوه.
ځینې لومړنۍ کاریولوژیکي اصطلاح ګانې اوس زړې شوې دي. د بېلګې په توګه، کروماټین (فلېمینګ ۱۸۸۰) او کروموزوم (والدایر ۱۸۸۸)، دواړه رنګ یو غیر رنګي حالت ته نسبت ورکوي.
د کشف تاریخ
جرمني ساینس پوهانو شلېډن، ویرشو او بوچلي د لومړنیو ساینس پوهانو له جملې څخه وو چې هغه جوړښتونه یې وپېژندل چې اوس د کروموزوم په توګه نامتو دي.
د ازمېښتونو په لړۍ کې چې د ۱۸۸۰مې لسیزې له مینځ څخه‌ پيل شوې، ټئوډور بووري له دوه تصوراتو سره چې د «د کروموزوم دوام» او «د کروموزوم انفرادیت» په توګه پېژندل کېږي، د دې موضوع په توضیح کې قطعي ونډه لرله چې کروموزومونه د وراثت ویکټورونه دي.
ویلهلم روکس سپارښتنه وکړه چې هر کروموزوم د یو جلا جنیټیکي ترتیب درلودونکی دی او بووري بریالی شو چې دا فرضیه ازمېښت او تایید کړي. بووري د ۱۹۰۰ لسیزې په لومړیو کې د ګرېګور منډل د کار بیا کشف سره وکړی شول چې د کروموزومونو چلند او وراثت قوانینو په منځ کې اړیکې ته اشاره وکړي. بووري د امریکایي سایټولوژیسټانو دوه نسله اغیزمن کړل: اډمونډ بیچر ویلسون، نټي اسټیونز، والټر سټون او ټئوفیلوس پېنټر ټول د بووري له خوا اغیزمن شوي وو (ویلسون، اسټیونز او پېنټر په اصل کې له هغه سره کار کړی وو).
ویلسون په خپل نامتو درسي کتاب (حجره په وده او وراثت کې) کې، د بووري او ساتون خپلواک کار (دواړه د ۱۹۰۲ شاوخوا) له یوبل سره ونښلول او د میراث د کروموزوم نظریې ته یې د بووري-ساتون کروموزوم نظریې نوم ورکړ (نومونه کله کله برعکس کېږي). ارنسټ مایر تبصره کوي چې په دې نظریه باندې د ځینې نامتو جینیټیک پوهانو له خوا نیوکه وشوه: ویلیام بېټسون، ویلهلم جوهانسن، ریچارډ ګولډشمېټ او ټي اچ مورګان، ټول د ذهن یو ډول عقیدوي بدلون دی. بالاخره، د کروموزوم نقشې بشپړ ثبوت د مورګان په خپل لابراټوار کې ترلاسه شو.
د انسان د کروموزومونو شمېر په ۱۹۲۳م کال کې د ټئوفیلوس پېنټر له خوا خپور شو. د مایکروسکوپ له لارې تر تفتیش وروسته، هغه ۲۴ جوړې وشمېرلې چې د ۴۸ کروموزومونو معنا ورکوي. د هغه غلطي د نورو له خوا هم کاپي شوه او تر ۱۹۵۶م کاله وو چې رښتینی شمېر، ۴۶، په اندونېزیا کې زېږېدلی سایټوجینیټيک عالم، جو هین تجیو له خوا وټاکل شو.
پروکاریوټ
پروکاریوټونه – باکټري او ارکيا – په معمول ډول یو ګردی کروموزوم لري، خو‌ ډېر بدلونونه شتون لري. د ډېری باکټریاوو کروموزومونه، چې ځینې لیکونکي غوره ګڼي هغو ته د ژنوفور نوم ورکړي، کولی شي په اندازه کې د Candidatus Hodgkinia cicadicola او Candidatus Tremblaya princeps اندوسیمبیوټیک باکټریاګانو له ۱۳۰۰۰۰ اساسي جوړو څخه نیولې د خاورې د Sorangium cellulosum باکټریا کې تر ۱۴۰۰۰۰۰۰ اساسي جوړو پورې وي. د Borrelia نسل سپایروکېټونه په دې ترتیب کې د پام وړ یوه استثنا ده، د بورېلیا بورګډورفېري (Borrelia burgdorferi) باکټریاګانو په ګډون، چې د لایم ناروغي لامل کېږي، یوازې یو خطي کروموزوم لري.
د ترتیب له مخې یې جوړښت
پروکاریوټي کروموزومونه د یوکاریوټي کروموزومونو په نسبت لږ د ترتیب په بنسټ جوړښت لري. باکټریا په معمول ډول یو-ټکی (د نقل سرچینه) لري له کوم ځایه چې نقل پیلېږي، په داسې حال کې چې ځینې ارکیا ګانې د نقل څو سرچینې لرلی شي. د پروکاریوټ حجرو جینونه په معمول ډول په اوپرون کې تنظیم کېږي او د یوکاریوټ برعکس، انټرون نلري.
د DNA بسته بندي
پروکاریوټ حجرې هسته نلري. پرځای یې د هغوی DNA د نوکلوئیډ په نوم یو جوړښت کې تنظیم شوې ده. نوکلوئیډ یو جلا جوړښت دی او د باکټریا حجرې یو ځانګړې ساحه قبضه کوي. په هرحال، دا جوړښت متحرک دی او هیسټون ته ورته پروټینونو د یوې لړۍ له عمل سره، چې له باکټریایي کروموزوم سره اړیکه لري، ساتل کېږي او بیارغول کېږي. په ارکیا کې، DNA په کروموزوم کې لا ښه تنظیم شوې، په هغوی کې DNA یوکاریوټي نوکلیوزوم ته ورته یو جوړښت کې بسته بندي شوې ده.
ځینې باکټریا ګانې همدارنګه د پلازمېډ یا کروموزوم څخه بهر DNA لرونکي دي. دوی په سایټوپلازم کې دایروي جوړښتونه دي چې حجروي DNA په کې شتون لري او د جین افقي لېږد کې رول لوبوي. په پروکاریوټ حجرو (نوکلوئیډ ته مراجعه وکړئ) او ویروسونو کې، DNA اکثراً په متراکم ډول؛ د ارکیا په صورت کې د یوکاریوټي هیسټونونو هومولوژي په ډول؛ او د باکټریا په صورت کې هیسټون ته ورته پروټینونو په ډول، بسته بندي شوې او تنظیم شوې وي.
باکټریایي کروموزومونه تمایل لري چې د باکټریا پلازمایي غشا پورې وتړل شي. د مالیکولي بیولوژي په کړنلاره کې، دا کار کروموزومونو ته له پلازمیډ DNA څخه د له منځه تللې باکټریا په سنټرفیوژ کولو سره او د غشا له ګولۍ وهلو (د نښلول شوې DNA) سره، د جلا کېدو اجازه ورکوي.
یوکاریوټ
هر یوکاریوټي کروموزوم له پروټین سره تړل شوي یو خطي اوږد DNA مالیکول څخه جوړ شوی دی چې د پروټینونه او DNA د کروماټین په نوم ګډ کمپلېکس جوړوي. کروماټین د یوه ژوندي موجود د DNA ترټولو ډېره کچه احاطه کوي، خو په مورنۍ توګه ډېر لږ په میراث وړي، چې په مایټوکانډریا کې پیدا کېدای شي. دا په ډېری حجرو کې شتون لري، د یو څو استثناوو پرته، د بېلګې په توګه: د وینې سرې حجرې.
هیسټونونه د کروموزوم د تنظیمولو د ترټولو اساسي او لومړني واحد، نوکلیوزوم، مسئول دي.
یوکاریوټ (هغه حجرې چې هسته لري لکه څنګه چې د نباتاتو، فنګسونو او څارویو حجرو کې پیدا کېږي) څو غټ خطي کروموزومونه لري چې د حجرې په هسته کې ځای پرځای شوې دي. هر کروموزوم یو سنټرومېر لري چې د سنټرومېر یو یا دوه وزره څرګندېږي، که څه هم په ډېرو شرایطو کې، دا وزرونه په دې شکل د لیدلو وړ نه دي. سربېره پر دې، ډېری یوکاریوټونه د یو واړه دایروي مایټوکانډریایي جین لرونکي دي او ځینې یوکاریوټونه کېدای شي واړه دایروي یا خطي اضافي سایټوپلازمي کروموزونه ولري.
د یوکاریوټونو په هستوي کروموزومونو کې، نه متراکم شوې DNA په نیمه ترتیب شوي جوړښت کې شتون لري، چېرته چې د هیسټونونو (جوړښتي پروټینونه) په شاوخوا کې پېچل کېږي، او د کروماټین په نوم یو مرکبه ماده جوړوي.
ادریاتیک سمندر
آدریاتیک سمندر په انګلیسي Adriatic Sea) د مدیترانې سمندر په شمال کې پروت سمندرګی چې د بالکان او اپنین ټاپو وزمې له یو بل څخه بیلوي. د یاد سمندرګی ترټولو زیات اوږدوالی ۸۰۰ او سوور یې ۲۰۰ کیلومتره دی، له یاد سمندر ترڅنګ میشت هیوادونه البانیا، یونان، کرواسیا، ایټالیا مونتینګرو، سلوانیا او بوسنیا او هرزګوینا دي.
کاکړ ولسوالۍ
کاکړ ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده.
الکساندر فن در بلن
الکساندر فان در بلن په الماني Alexander Van der Bellen) زوکړه ۱۸ جنورې ۱۹۴۴) له ۲۰۱۷م کال راهیسی د اتریش هیواد منتخب ولسمشر دی.
پنج سیند
پنج سیند (پنځه سیندونه) په انګلیسي Panj river) د افغانستان په شمال ختیځ بدخشان ولايت اړوند د پامیر غرونو په لړ کې د افغانستان او تاجکستان هیوادونو تر منځ بهیدونکی سیند دی. پنج سیند چې د پامیر او واخان سیندونو څخه سرچینه اخلي د زارکول سمندرګی له طی کولو څخه په آمو سیند کې بهیږي.
مونتینګرویي ژبه
دمونتینګرویي ژبو سیمه په اسماني رنګ ښودل شوې ده.
د ملا تیر لرونکي ژوي
د ملا تیر لرونکو کې ټول ژوي او د ملا تير لرونکو ژويو فرعي څانګې (سب فيلم) شامل دي (Vertebrata  معنا د ميلا هډوکي او کورډيکس «کورډيکس د ملا په تير کې خانګړې رېښکۍ ډوله برخه ده»)، ټول تی لرونکي، مرغان، خزنده ګان، امفیبیان (اوبو او وچه دواړو کې ژوند کوونکي) او کبان په کې شامل دي. فقرات (د ملا مهرې) د کورډاټا د ډلې د ډېری ژويو استازیتوب کوي، چې اوس مهال یې شاوخوا ۶۹۹۶۳  ډولونه پېژندل شوي. فقرات په لاندې په لاندې ډلو کې وېشل شوي دي:
د ملا تير لرونکو موجودو ژويو له منځه د چنګښې له ډول نه تر «پایډوفراین امیونیسیس» پورې اندازه لري، لږ تر لږه اووه اعشاريه اووه ملي متره (۰.۳۰ انچه) او تر ټولو زیات يې شين نهنګ دی چې تر درې دېرش متره (۱۰۸ فوټه) پورې اوږدوالی لري. د ملا تير لرونکي  د ټولو پېژندل شویو ژويو له پنځې سلنې نه کم دي، پاتې نور غیر شمزۍ لرونکي (بې ملا تيره) دي، چې د فقرې کالمونه نه لري.
په دوديز ډول، ملا تير لروونکو ژويو کې «هاګ کب» شامل دي، کوم چې په تکامل کې د ضایع کیدو له امله مناسب فقرات (د ملا دتير مهرې) نه لري، که څه هم د دوی نږدې ژوندي اړوند ژوي، که: لیمپریان، د فقرات لرونکي دي. په هرحالت، هاګ فش یو «کرینیم» (جمجمه) لري. له همدې امله، کله ناکله د مورفولوژي په اړه بحث کولو پر مهال، د «سب فایلم» (فرعي ډلبنديو) د ملا تیر لرونکي ځینې غړي د «کرانیټیا» په نامه یادیږي. د ۱۹۹۲ز کال راهیسې حجروي شننې (تحليل) وړانديز کړی چې، هاګ فش د لیمپری سره خورا نږدې تړاو لري او په «مونوفیلیټیک» (تر يو اصل او نسل پورې تړلي) معنا کې د ملا تير لرونکي ژوي دي. ځينې نور بیا دوی د «کرانيټا» په عامه ډلبندۍ کې د ملا تير لرونکو ژويو «خور ډله» بولي.
په تېرو پنځوسو کلونو کې د ملا تير لرونکو ژويو شمېر کم شوی دی.
رېښه (د ملا تير لرونکي ټکي vertebrate  د لغت ریښه)
ورټیبریټ د ورټیبرا له کلیمې نه اخیستل شوی ټکی دی، کوم چې د نخاعي کالم (د ملا د تير) هر هډوکي یا برخې ته اشاره کوي
اناتومي او مورفولوژي
ټول فقرات، د کورډیټ بدن له بنسټیزې طرحې سره سم جوړ شوي: یو سخت راډ (ډنډې ته ورته) چې د څارویو د بدن په اوږدو کې تیرېږي (د فقري کالم اویا نوټچورډ)، د همدې د پاسه  د عصبي نسجونو نلکه وي، چې منځ يې تش دی (د ملا د تير پټۍ) او لاندې یی د معدې لاره ده.
په ټولو ملا تير لرونکو کې، خوله د ژوي په مخکیني پای کې یا له پای نه له مخکې په لاندې برخه کې موندل کیږي، په داسې حال کې چې مقعد د بدن د پای نه مخکې بهر ته خلاصیږي. د بدن پاتې برخه له مقعد نه وروسته دوام لري. د فقري او نخاعي رګ سره لکۍ جوړوي، مګر کولمې نه لري.
د ملا د تير ستنه (ورټيبرل کالم)
د ملا تير لرونکو ژويو تعريفوونکې ځانګړنه د ملا تير ستنه ده، په کوم کې چې «نوټچورډ» (د يو ډول ترکيب يوه سخته ډنډه) چې په ټولو «کورډیټونو» کې موندل شوې، د سختو عناصرو یوه ټوټه ټوټه شوې لړۍ (ورټیبرـ د ملا تير) په کې ځای پر ځای شوې، همدا لړۍ د خوځنده بندونو په مټ سره جلا شوې ده (د غیر شمزۍ لرونکو «د ملا تير نه لرونکو» ژويو ډیسکونو «د ملا د تير مهرې»، په جنیکي او تکاملي توګه د نوچورډونو نه لاسته راغلي).
په هر حال، د ملا تير لرونکو يو شمير ژويو په دويم پړاو کې دا اناتومي (د بدن تشرېح) له لاسه ورکړې، نوټچورډ په بلوغ کې ساتل کیږي، لکه سټرجون او کویلکانت. ژامه لرونکي ژوي د جوړې د ضمايمو په ډول ډلبندي شوي (لکه د کب دوه وزرونه، پښې، چې کېدای شي په دویم ډول يې له لاسه ورکړي وي)،  خو د ژوي لپاره دا ځانګړتیا اړینه نه ده چې بايد د ملا تير لرونکی ژوی وي.
ګیلونه
د ملا تير لرونکي ټول بنسټيز ژوي د برانشونو(ګیلونو) په مټ ساه اخلي. ګیلونه د سر شاته لور وړل کیږي، له «فالنکس» نه بهر ته له يو لړ پرانيستل شويو وروستيو څنډو سره پوله لري. د هر ګیل ملاتړ د غضروف (خيشوم) یا له هډوکي نه منځ ته راغلي ليندۍ په څېر ګیل له خوا کېږي. هډوکي لرونکي کبان درې جوړه ليندۍ (arch) لري، غضروفي کبان له پنځو نه تر اووه جوړه لري، په داسې حال کې چې لومړي ژامې نه لرونکي کبان اووه جوړې لري. څرګنده ده چې د ملا تير لرونکو اصلي ژويو له دې نه ډېر طاقونه درلودل، په داسې حال کې چې د دوی ځینې کورډیټ خپلوان له پنځوسو نه زیات ګیلونه(برانشونه) لري (طاق يا لیندۍ ته ورته هډوکی په بدن کې يو هډوکی دی، چې د نورو غړو مرستندوی وي).
په امیبو او ځینو لومړيو هډوکو لرونکو کبانو کې په لومړي پړاو کې بهرني ګیلونه لري، د ګیل له ارچونو(طاقونوـ ليندۍ ته ورته هډوکي) نه څانګې کوي. دا په ځوانۍ کې کمېږي، د دوی فعالیت په کبانو کې د مناسبو ګیلونو له خوا او په ډېری امفیبیانو کې د سږو له خوا ترسره کیږي. ځینې امفیبیان په ځوانۍ کې بهرنۍ لاروا ګیلونه (د جوړښت د لومړي پړاو بندونه) له ځانه ساتي، پېچلي داخلي ګیل نظام، لکه څنګه چې په کب کې لیدل کېږي، په ښکاره ډول د ټیټراپډونو په تکامل کې ډېر ژر له لاسه ورکول کیږي.
په داسې حال کې چې ډېريو د ملا تير لرونکو کې ګيلونه نه شته، د جنین د ودې په وخت کې د ګیلونو «ارچونه» جوړېږي او د اړینو جوړښتونو بنسټ ګرځي، لکه: ژامې، د تایرایډ غدې، حنجره، کالمیلا (په تی لرونکی ژويو کې د سټیپس سره یو شانی دی) او په تی لرونکو ژويو کې ملیوس او انکس.
مرکزي عصبي نظام
د ملا تير لرونکو مرکزي عصبي نظام، د ژويو د اوږدوالي په اوږدو کې د عصبي نسج پر بنسټ ولاړ دی. د عصبي «کرسټ» حجرو شتون د ملا تير لرنکو ژويو لپاره ځانګړی او بې ساری اهمیت لري. دا د لومړيو (سر چینه اخیستونکو حجرو) غور نیکونه (یعنې سټیم حجرې د دوی نه پیدا شوې) دي او د حجروي اجزاوو د دندو همغږي کولو لپاره مهم دي. د عصبي کریسټ حجرې د پراختیا په جریان کې له عصبي تار نه د بدن له لارې مهاجرت کوي او د عصبي «ګنګلیا» او جوړښتونو، لکه: ژامې او کوپړۍ رامینځته کول پیلوي.
د ملا تير لرونکي يوازينی «کورډیټ» ډله ده، چې  عصبي «سیفالیزیشن» لري، په سر کې د مغز د فعالیتونو غلظت لري (سيفاليزيشن د اعصابو سره نژدې د نورو غړو راټولېدل). د عصبي رګ د مخکینۍ برخې یو څه پړسوب په «لانسلیټ» کې موندل کیږي چې دا کورډيټ دی، که څه هم د ملا تير لرونکو سره د پرتلې پر مهال دا کورډيټ سترګې او نور پېچلي حسي غړي نه لري. نور کورډیټس د سیفالیزیشن پر لور هیڅ تمایل نه ښیې
یو څنګ وزلې عصبي نظام له عصبي تار نه شاخونه کوي، ترڅو مختلف نظامونه منځ ته راوړي. د عصبي ټیوب (نلکې) مخکینی پای د دېوالونو د ډبلوالي او د نخاع د مرکزي نالۍ د درېیو لومړنيو دماغي رګونو په پراخېدو سره پراخېږي: