د_کمپيوټري_شبکې_فزيکي_جوړښت
دا وسايل چی د يو جال په بڼه يو دبل سره نښتي وي کيداي شي له يوه بل څخه يواځی څو متره وټن ولري لکه د Bluetooth له لاری سره نښتي وسايل او يا له يوه بل څخه بی کچی ډير واټن ولري لکه دانټرنيټ له لاری سره نښتي وسايل. جال يا شبکه کله د مخابراتي اړيکو ، کله دکمپيوټر پوهنی ، کله د معلوماتي تکنالوژيئ او کله هم بيا د کمپيوټري انجينريئ په ليکه کی درول کیږي. کمپيوټري شبکه تر ډيره ددغوعلمي او انجينري انتظا مونو په  تيوريکي او عملي برخو تکيه کوي بنا پردی وايو چی د کمپيوټرونو او نورو کمپيوټر اړوندو  وسا يلو  يو  تر بله سره يو نښتی ډلی ته کمپيوټري شبکه وایي. ددی ډول کمپيوټري شبکو ښه نمونی ورځني انټرنيټ ، پراخه سيمه ايزه شبکه  (WAN) او يا هم  محلي سيمه ايزه شبکه  (LAN)  دى .کورنى شبکه چی په يوه انګړ کی دوه يا څو کمپيوټرنه د مزيو په مټ سره نښلوي هم د کمپيو ټري شبکی يوه نمونه ګنلى شو .د و سايلو  او توکيود يو تر بل سره نښلولو او د يوی شبکی د را منځ ته کولو مفکوره له ډيرو  وختونو  راپدی خوا د خلکو په ذهنونو کی شتون درلود مګر د وخت په تيريدو سره دی مفکوری پر مختګ وکړ. د تلويزوني چینلونو له جال نيونی خبره ان تر کمپيوټر ي شبکو راورسيده. کمپيوټري شبکی د نړيوالوډيره پاملرنه ځانته راواړوله. مګر خلک پدی لټه کی شول چی ددغو  راز  راز  وسايلو او توکيوسره نښلول او  ددوي د شبکو د رامنځ ته کولو تر شا څه موخه پرته ده ؟ ايا دغه موخه به ګټوره وي او که نه ؟ دغو او دغو ته ورته ډيرو  پوښتنو خپل ځوابونه پيداکړل او ډير پرمختګونه  رامنځ ته شول ، ددغو ټولو شبکو تر شا يوه موخه پټه وه او هغه  د معلوماتو، توکيو او توښو سره شريکول او ورته په ګډه لاس رسي پيداکول وه چی د  share ويوکی ورته کاريږی  داسی به  وانګيرو  چی  مونږ ته کمپيوټر يو نوى څيز دى غواړو  په  هکله  يی خورا ډير معلومات تر لاسه کړو او ځان پری  پوه کړو  نو  ددی کارلپا ره  مونږه اړ يو  چی له هغو  ملګرو سره چی د کمپيو ټر په نړئ کی لوى لاس  لري په يوه نه يوه ډول اړيکه  ټينګه کړو او ور  ځنی د کمپيو ټر په هکله معلومات  تر لاسه کړو يا هم اړونده ښوونځيو  او ادارو ته مخه کړو تر څو  د کمپيوټر په هکله په زړه پوری او اړين معلومات تر لاسه کړو او يا هم په خپله يی توان ولرو د کتابونو او نورو تو ښو   له لاری پدی هکله زده کړه کوو. بناپردی موخه دا شوه چی ددغه کا ر لپاره  دخلکو او ادارو  سره اړيکه  ټينګه او ځان ورسره په يوه نه يوه لاره ونښلوو تر څو چی هغوي د کمپيوټر اړوند معلومات او توښي چی زمونږ  د زده کړی اړتيا ده له مونږ سره شريک او زمونږ په ګوتو يی راکړي  لدی ځايه بيا هم موخه د معلوماتو او توښو سره شريکول او ورته ګډ لاس رسى شو.لدی خبرو  څخه داسی  معلوميږي چی ددی  لپاره چی پوهه ، تجربه ، کړه وړه او توښي مو يو له بل سره شريک  کړی وي د اړيکو يو له بل سره د نښليد و  اړتيا جوتيږي چی دا پخپله د يو  جال او شبکی د رامنځ ته کیدو اړتيا ښئ. دجال يا شبکو رامنځ ته کیدلو دا پوښتنه چی څنګه کولى شو د شريکولو او د ګډ لاس رسي له لاری د معلوماتو  تجربى سره وکاروو؟  پخپله ځواب کړه. دا سمه ده  چی ځاني  کمپيوټرونه  هغه خورا  پياوړي توکی  دى چی کولى  شو  چی په لوړه  پيمانه  معلومات  ډير  ژ ر پروسيس  او   په  ښه توګه  سمبال کړو ،  مګر د ا ځاني کمپيوټرونه په  يوازى  توګه  نشي کولى  خپلو کا ر  کوونکو ته توکی  د ګډ لاس  رسي  په  معنا په رغنده او ګټوره  توګه  برابر کړي. دشبکو د رامنځ ته کیدو څخه  د مخه ددى لپاره چی کار کوونکي خپل اسناد     (documents)  لانور کار  لپاره خپل بل  ملګري ته ورکړي نو  ضرورت  ؤ  چی يا خو يی چاپ (print)  کړي او  هغه ته يی ور کړي او يا  هم په يو ډسک کی واخلي  او  بيا  يی  هغه ته ورکړي او يا هم که بل چا په  دغه  سند کی کوم ادلون بدلون راوستي  وايی  اسانه نه  وه  چی دغه  بدلون دی  همدغه  سند ته  ورکړل شي يعنی  (merge)  شي چی پدغه ډول د کمپيوټر کارول پخوا  وه  اوس  هم د  (Standalone environment)   په نوم ياديږي. مګر د کاروونکو په فکر کی دا راوګرځيدل چی څه به وشي که دغه ځاني کمپيوټرونه د مزيو په مټ سره ونښلوؤ او معلوماتو ته ګډ لاس رسي ولرو يا هم لدغی لاری په ګډه څو کارونکي له يوه چاپ ګر printer) (څخه کار واخلي همدا ؤه چی دا مفکوره دعمل ډګر ته راووته او د کمپيوټرونو او نورو  وسايلو   دا وړ نښليدل يی د شبکی يا جال په نوم ونوما وه بنا پر دی  وايو  چی کمپيوټري  شبکه داسی  يو  تړون  دى  چی  معلوماتو ، توښو او  وسايلو  ته د ګډ لاس  رسي  په موخه يو  شمير کمپيوټرونه  يا  نور کمپيوټري  وسايل  يو  له  بل سره  نښلوي.او يا کمپيوټري  شبکه عبا رت د هغه  سيستم  څخه  ده چی دوه يا زيات کمپيوټرونه  ديوی ميډيا پواسطه  وصل او  وکولى شي د معلوماتو  راکړه  ورکړه وکړي د کمپيوټري  شبکی  په  نوم  يا ديږي. د شبکی لنډ ه  تا ريخچه د کمپيوټري شبکی  دراتګ څخه دمخه کوم چی د ځينو مخابراتي اړيکو په ټولیز يی تکیه درلوده د کارونکيو په مټ د ګڼو ماشينونو او پخوانيو کمپيوټرونو تر منځ د ښوونو او خبرونو د ليږد راليږ په موخه يو رنګ اړيکه تر سره شوى وه. George stibitz په ١٩٤٠ زيږديزکال د سپتامبر په مياشت کی د يو مخابراتي ډوله (Teletype) ماشئن په مټ د Dartmouth له کالج څخه چی په New Hampshire کی دى دهغو ستونزو خبروني چی دخپل (Model K) له امله ورسره مخ ؤه خپل د پيچلو شميرو حساب کوونکی (Complex number calculator) ته چی په نيویارک کی ؤه وليږل او په دغه ډول يی بيرته ورته پايله تر ګوتو کړه.په ١٩٦٢ زيږديزکال کی کله چی J.C.RLicklider د(ARPA)  (Advanced Research Project Agency)  لپاره کار کول پيل کړ نوموړى يوکاري ډلی ته  پرمختګ ورکړ چی د  ( Network Intergalactic) په نوم ياديده چی (ARPA net)ددغی ډلی زيږنده ده. ددغی ډلی ګټی او دلچسپي د مخابراتي ډوله توکيونښلول له کمپيوټر سره چی د (Linking output systems) په نوم ياديده ډيره وه ځکه نوموړی داسی يوه شبکه منځ ته راوړه چی د (Intergalactic Network) په نوم يی يا د کړه. په ١٩٦٤ زيږديزکال کی پلټونکو په Dartmouth کی د تيت او پرک يا د لری واټن کارونکو لپاره چی خورا غټ کمپيوټري ټولگۍ يی کارول يو دوخت د ګډ لاس رسي يو ټولګى جوړ کړ چی د  (Dartmouth time sharing system)په نوم يی ونوماوه .په همدغه کال د (MIT) د پلټونکو ډلی چی د General electric او Bell labs ډلو له خوا حمايه  کیدل د DEC`s PDP8 په نوم داسی کمپيوټر جوړ کړ تر څو د تيليفون (Route) پری په نښه کړي او همدا راز وکولى شي د تيليفو ن د سمبا لښت په چارو کی تری ګټه واخلي .په ١٩٦٠ کلونو کی paul Baran, Leonard kleinrok او Donald Davies  په مستقله توګه وکولاي شو يو جاليز ټولګى جوړکړي کوم چی د معلوماتو د وړلو را وړلو لپاره  Data graاو Packet کاروي چی د Packet switched  کمپيوټري جال تر منځ کاريږي.په ١٩٦٩ زيږديزکال کی د کاليفورينيا پوهنتون چی په لاس انجلس کی ميشت دى ،  SIR په ستانفورد کی ميشت دى او د يوتا (Utah) پوهنتون يو د بل سره د ARPA net د جال د پيلامی په توګه چی  سرعت يی وه يو له بل سره و نښلول شول .ددغو پوهنتونو او کار ځايونوتر منځ داړيکو د ټينګښت لپاره د کمپيوټري شبکو او تکنالوژيو اړتيا جوته شوه. دا اړتيا ډيره شوه او د کمپيوټر د هارډوير ، سافټوير او همغاړيو توکيومنځ ته راتګ او جوړښت دوام او پراختيا پيداکړه. دا پراختيا د کورنيو کاروونکو په مټ د کمپيوټري شبکو د ډير کارولو څخه نسبت پلټونکو ته جوته شوه  نن ورځ کمپيړټري شبکی د ورځني اړيکتيايی تړونونو زړه بلل کیږي، دغه اړيکتيايی پرمختګ په څو تيرو لسيزوکی زښت زيات شو. دا د پراختيا انګا زی بی له يوه دوامداره پر مختلونکی کمپيوټري شبکی څخه ناشونی وی .مګر اوس پوښتنه داده چی په نني ورځ کی ولى کمپيوټري شبکی ته اړتيا ليدل کیږي يا په بله بڼه ولى مونږ کمپيوټري شبکه کاروؤ؟ په لمړى سر کی خو بايد وويل شي چی کمپيوټري شبکی دکار اغيزناکي يا مؤثريت زياتوي او همدا راز په ټيټه بيه د خد متونو د وړاندی کولو لامل ګر ځي. دکمپيوټري شبکی ګتی د شبکی مالي ګټه. د معلوماتو ګړندى تر لاسه کول. د معلوماتو اسانه اداره. معلوماتو ته ګډ ور تګ. ښه مفا همه. ښه مؤثريت او يا ګټورتوب. په تجارت کی دشبکی څخه استفاده. مرکزي اداره (server). -1 د شبکی مالي ګټه دفزيکی پرزو شريکول پيسی سپموي. تر ټولو عمومي شريکونکي پرزه چاپوونکي(printer) دى. شبکه تاسو ته واک درکوي چی يو چاپوونکي واخلئ او هر چا ته د هغی د استعمال واک ورکړي بيدون ددی څخه دا به ډيره لوړه تمامه شي که چیرته هر يو کس په يو دفتر کی يو چاپوونکی استعمال کړي. 2- د معلوماتو ګړندى تر لاسه کول تاسی له خپل شخصي کمپيوټرڅخه مستقيمآ اړين معلومات تر ګوتو کوئ چی ټاکلي يادښت يا ليک لپا ره  د فلاپي ډسک ګرځولو اړتيا له منځه وړي. 3- د معلوماتو اسانه اداره ديوه ډول معلوماتو په يوڅاى کی خوندي کول تاسی ته واک درکوي  چی د اړتيا پر مهال يی ژر  ومومئ شبکه دمهمو اسنادو او مفروضاتو متواتر ملا تړل هم اسانوي. 4- معلوماتو ته ګډ ورتګ د مشتر يانو  معلومات په  يو ځاى کی ساتل کیږي تر څو ټول کاروونکي ورته په عين وخت کی لاس رسى ولري.