cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ژبپوهنه
په درونټه کي د ارامي ليکدود يوه بيلگه
دارامي ليکدود تر ټولو پخوانۍ بيلگه په تاکسيلا کي ترلاسه شويده ، چي تاريخ يې څه ناڅه ٥٠٠ مخزيږد کالونو ته رسيږي. د تاکسيلا تر کتيبي وروسته يو شمير نورډبر ليکونه هم راڅرگند شويدي چي يا د يوناني ليکدود سره يوځای ارامي ليکدود کارول شويدۍ او يا هم په بيل او ځانگړي توگه کله يوناني او کله هم ارامي ليکني شويدي. په دې برخه کي د بيلگي په توگه د کندهار د زاړه ښاراودرونټې څخه تر لاسه شوې ډبر ليکونه يادولای شو. ددې ترڅنگ د براهني ليکدود بيلگي هم د افغانستان په يو شمير لرغونو سيمو کي تر لاسه شوي دي. داسي بريښي چي دا ليکدود هم د هند څخه د اندوس شمالي او لويديځو برخو ته رسيدلۍ دۍ ، چي زياتي بيلگي يې د اشوکا ( ٢٥٠ مخزيږد کالونه ) په مسکوکاتو ليدلای شو. په داسي حال کي چي د هيواد په نورو برخو کي د يوناني ، خروشتهي ، دين دبيره او د ليکونو داسي نور ډولونه مروج او کارول کيدل. په لرغوني افغانستان کي تر ټولو زيات کارول شوۍ ليکدود په يوناني رسم الخط د بيلا بيلو ژبو کتيبې او ډبر ليکونه دي. هيونتسنگ چيني زاير چي په ٦٣٠ زيږد کال د امو سند له غاړو د سيند تر څنډو د لرغوني افغانستان ټولي سيمي ليدلي ، وائي چي : په دې ټوله سيمه کي داسي ليکدود رايج دۍ چي د تورو شمير يې ٢٤ ته رسيږي. د دې يادوني څخه په ډ اگه کيږي چي نوموړي يوناني ليکدود ښودلۍ چي د حروفو شمير يې ٢٤ ته رسيږي خو د (( ښ ))تورۍ د دو حروفو د يوځای کيدو په صورت کي ليکل کيدۍ (PX )چي د يوناني ليکدود پنځه ويشتم تورۍ گڼل شويدۍ. د دې ليکدود بيلگي د هيواد په بيلا بيلو سيمو کي د لرغونپوهانو له خوا ترلاسه شوۍ او لوستل شوي د. چي د بيلگي په توگه د بغلان ډبر ليک ، د کندهار دوې کتيبې داروزگان ډبر ليکونه او نور يادولاې شو ، خو په دې برخه کي د هغي کتيبې نسبتا تفصيلي يادونه کوو چي د کلير چوتس په نوم ياديږي داډبرليک په يوناني رسم الخط ليکل شوۍ چي تاريخ يې څه ناڅه له ٢٠٠ څخه تر ١٠٠ مخزيږد کالونو په شا اوخوا کي ټاکل شويدۍ. په دې کتيبه کي هغه اصلاحي پندونه او نصيحتونه ليکل شوي چي د پيړيو په تيريدو لا نور هم ارزښتمن شوي او لا يې دريځ پياوړۍ شويدۍ. په کتيبه کي راغلي چي : په وړکتوب ښه تربيه واخله ؛ په ځوانۍ کي پر هوس واکمن اوسه ؛ په پوخ سن ريښتينولي ولره ؛ په زړښت ښه مشاور شه ؛ بيا د ژوند په ورستيو ورځو وگوره چي څومره د افسوس پرته مړکيږې ؛
لنډيزاوپايله
د لومړي بحث په يادولو دې پايلي ته رسيږو چي د لرغوني افغانستان تاريخ د لرغونپوهني له پيره چي جرړي يې څه ناڅه يوسل او پنځوس زره کاله پخوا زمانې په بر کي نيسي. د دې سيمو څخه د بيلگي په توگه د ناور دښت ، د هزارسم سمڅي ، د اق کپرک او په بدخشان کي د کور درې سيمي يادولای شو. خو د څرگند تاريخ بيلگي له پنځه زره کاله پخوا زمانو څخه را پيل کيږي چي د منډيگک لرغونې سيمه يې د ثبوت بشپړ اسناد دي. همدا شان د اساطيري تاريخ لپاره هم ټاکلي شواهد د شاهنامو او شفاهي نکلونو څخه په پوره وضاحت را څرگندولای شو. په نړۍ کي تر ټول پخواني مدني اړيکي د ويدا او اوستا په تهذيبونو کي را برملا شويدي. د هخامنشي يرغلگرو او او تر هغو ورسته د يونانيانو واکمني د افغانستان د تاريخ دوي نوري برخي دي چي د تمدونونو په پير کي ورته گوته ونيول شوه ، خو د يونان _ باختر ځانگړۍ تمدن او بيا وروسته د کندهارا تمدن چي د کوشاني امپراتورۍ په پير کي يې وده او پراختيا وموندله ، زموږ د تاريخ وياړلي فصلونه گڼل کيږي. يفتلي ټولواکمنو هم د اسلام مبارک دين تر پراختيا وړاندي د نړۍ د سياسي او نظامي مطرحو ځواکونو څخه شميرل کيده چي د اوسني افغانستان پر جغرافيايې محدوده برسيره يې د لويديځ او ختيځ سيمي هم تر خپل گروټ لاند درلودې ، چي د اعرابو تر واکمنۍ پوري يې د هيواد زياتي برخي اداره کولي او کوشاني او يفتلي سلسلو پاتي شونو د خپلي خپلواکۍ د ساتلو په نيت يې پرله پسې درې سوه کاله د عربي ځواکونو سره د مقاومت او مقابلې چاري پر مخ بيولي دي. ددويم بحث د پايلي په توگه د يادولو ده چي ژبه د انسانانو لپاره د پوهاوي وسيله او د رمزونو پيچلې بيان او د بشري ټولنيز ژوندانه يوه بيلگه ده. او ليکدود د هماغه رمزونو کښلې څيره ده ؛ په افغانستان کي تر ټولو پخوانۍ ژبه د اريک په نوم ياديدل چي د اريائيانو له خوا ويل کيده ، خو د ليکدود تر ټولو پخوانۍ شکل د سانسگريټ او پاراگريټ په شکل تر اوسه پيژندل شويدۍ ،په همدې ليکونو د ويدا او اوستا پخواني سرودونه ليکل شويدي. د ډبر ليکونو او کتيبو تر ټولو پخواني ډولونه د يوناني ، خروشتهي ، شاراده ناگري او يو شمير نوريادولای شو. دې کتيبو نه يوازي د افغانستان، بلکي د سيمي او گاونډيو هيوادونو د تاريخ په څرگندولو کي پوره او رغنده ونډه تر سره کړيده.
سرچینې
د لومړۍ څپرکي لپاره اړين اخځونه : اويوشمير نور.
ددويم څپرکي لپاره اړين اخځونه : اويوشمير نور.
وېشنيزه:ژبپوهنه وېشنيزه:ژبه وېشنيزه:پوهنه
پاينده
پاينده د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
سلما برېښناکوټ
ایران سره مشکل
ایران هېوادچې دافغانستان غربي ګاوندۍ حسابېږي او ډیر کلونه کېږي چې دا هیواد د اوبو نه شتون سره مخ دی، او په ځانګري توګه دا هیواد په مشرقي ولایتو د خپل سره جدي ستونزې سره مخامخ دی مخصوصا په بلوچستان او شمالي او جنوبي او رضوي خراسان کي دا ستونزې ډیر د پام وړ دي او دا موضوع په سیستان او بلوچستان ولایت کې د دایمي ګرد او خاورې او د مال او حیواناتو مرینه عامل شوی دی .د دي عواملو سره د افغانستان اوبه په وړیا توګه او دبین المللي او نریوال قوانینو په خلاف ایران ته روان وي او ایران د برېښناکوټ د جوړولو مخه نیوله او الته یی نا امني جوړولی تر څو د دي شرایطو نه ګته واخلي.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان بندونه وېشنيزه:د افغانستان برېښناکوټونه وېشنيزه:د هرات برېښناکوټونه
عبدالرحيم مندوخېل
مخينه
خدای بښلی مندوخېل د خپلو زده کړو پر مهال د عبدالصمد خان اڅکزي (خان شهيد) او عبدالغفار خان (باچا خان) په مشرۍ د پښتون قام د سیاسي تحریک فعال غړی پاتې شو. نوموړی په پاکستان کې د امريت يا پوځي واکمنۍ پر ضد د غورځنگونو مهمه برخه وو. عبدالرحيم مندوخېل دوه ځله د پاکستان د سېنټ (سنا) غړی او یو ځل د بلوچستان صوبايي اسمبلۍ غړی ټاکل شوی وو. نوموړی په وروستي ځل د ۲۰۱۳ ز کال په ټاکنو کې د کوټې او چاغي پر څوکۍ د پاکستان قامي اسمبلۍ ته منتخب شو او د ژوند تر وروستۍ سلگۍ پر همدې څوکۍ پاتې شو.
سياستوال او ليکوال عبدالرحیم مندوخېل د سیاست تر څنگ له لیک لوست سره هم تړلی وو او د تاريخپوه په توگه يې يو شمېر کتابونه ليکلي او گڼ لېکچرونه يې ورکړي وو. د نوموړي په چاپ شوو اثارو کې افغان او افغانستان، انگرېز استعمار او افغانستان، او ټولواکي شامل دي.
عبدالرحیم مندوخیل له صحافت سره هم مینه درلوده. هغه له ۱۹۵۸ تر ۱۹۵۹ زېږدي کاله له راډیو پاکستان سره د نطاق په توگه دنده ترسره کړې وه. د څه وخت لپاره د محکوم ولایت بلوچستان، د کلا سیف الله په یو ښوونځي کې د سر ښوونکي په توگه هم پاتي سوی، چې وروسته یې بیا د څو کلونو لپاره د مدافع وکیل په توگه دنده پر مخ یووړه.
مندوخیل صاحب لومړی ځل پر کال ۱۹۹۱ ز کال د وزیرانو شورا غړی سو. پر ۱۹۹۷ ز کال د ولایتي شورا وکیل وټاکل سو او بیا په ۲۰۰۶ ز کال بیا د دويم ځل لپاره د وزیرانو شورا غړی سو. د ۲۰۱۳ ز کال په ټولټاکنو کې د مشرانو جرگې ته له کوټې او چاغي څخه په نشست این اې ۲۶۰ بریالی شو.
مدني اکر
عبدالرحیم مندوخېل واده کړی وو، او له هغه نه يې په پاتې کورنۍ کې ۶ زامن او دوې لوڼې دي. د هغه د مشر زوی، ښاغلي ډاکټر بایزید په وینا چې مندوخېل صاحب به همېشه موږ ته له انسان سره د مینې، دوستۍ، خوش اخلاقۍ او تعليم، په اړه ښووونې کولې.
مړينه
عبدالرحیم خان مندوخېل، د تاریخ او سیاست استاد، د مشرانو په جرگه کې د پښتونخوا ملي عوامي گوند غړی، د لوی افغانستان د محکوم ولایت، د ۲۰۱۷ ز کال د مې میاشتې پر ۲۱ د کوټې ښار د نري رنځ په روغتون کې تر ډېرې ناروغۍ تېرولو وروسته، نږدې د ۸۱ کلو په عمر له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې څای شه.
د جنازې مراسمو ته يې له کوټې د افغانستان جنرال قونسل وحيدالله مومند له يوه پلاوي سره ورغلى وو او د ارواښاد کورنۍ او د گوند غړيو ته يې د افغانستان د خلکو او حکومت په استازيتوب تسليت وړاندې کړ. د جنازې په مراسمو کې د افغانستان د قونسلگرۍ يوه اتشې جعفر افغان نيازي د افغان ولسمشر او اجرائيه رئيس پيغام ولوست: «د افغانستان جمهور رئيس جلالتماب محمد اشرف غني د خپل ځانگړي پيغام په ترڅ کې د ارواښاد پر مړينه خواشيني ښودلې او همدا راز د حکومت اجرائيه رئيس جلالتماب ډاکټر عبدالله عبدالله خپله غمرازي ښکاره کړې ده. ارواښاد مندوخېل د خان شهيد عبدالصمد خان نېژدې ملگرى وو چې يو عمر يې د خپل ولس د خپلواکۍ، هوساينې او پرمختگ لپاره هر اړخېزه مبارزه وکړه. نوموړى د ټولو افغانانو تر منځ د درناوي وړ شخصيت ګڼل کېده.»
د پښتنو د ملتپال پښتونخوا ملي عوامي گوند مشر محمود خان اڅکزي د نوموړي مړينه په اوس وخت کې د پښتنو افغانانو لپاره ستره ضايع وګڼله او ويې ویل، تشه به يې تر ډېره ډکه نه شي.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- افغان او افغانستان، د ۲۰۱۵ زېږدي کال چاپ.
۲- انگریزي استعمار او افغانستان.
۳-
اخځليک
۱- https://www.voadeewanews.com/a/abdulraheem-mandokhel-passed-away/3863352.html
۲-https://www.bbc.com/pashto/pakhtunkhwa-39991986
۳-https://www.mashaalradio.com/a/28501895.html
۴-http://www.afghansabawoon.com/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%DB%90/%D8%AF-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85-%D9%85%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%AE%DB%90%D9%84%D8%8C-%DA%98%D9%88%D9%86%D8%AF-%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%87-%D9%84%D9%86%DA%89%D9%87-%DA%A9/
۵- https://pa.azadiradio.com/a/28501426.html
۶- https://www.tolafghan.com/news/7979
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
برکت الله سليم
الحاج شېخ القرآن قاري برکت الله سليم شینواری د افغانستان نوميالی قاري د قرآن دی چې په ټولې اسلامي نړۍ کې د لوی څښتن د کلام په غږيزه سياليو کې دوه ځلې په لومړۍ درجې مقام گټلی. دی د ښاغلي ملا گلا خان سلیم ځوی دی چې په کال ۱۳۲۶لمریز کې د ننگرهار د هسکې مېنې په ولسوالۍ کې زېږېدلی دی.
چاپ شوي نښېرونه
له ماشومتوبه يې په ديني لوستونو پيل وکړ. وروسته دنورو ديني زده کړو لپاره مصر ته ولاړ او پنځه کاله يې په قاهره کې تېر کړل.
الحاج شېخ القرآن قاري برکت الله سليم شینواری د افغانستان نوميالی قاري د قرآن دی چې په ټولې اسلامي نړۍ کې د لوی څښتن د کلام په غږيزه سياليو کې دوه ځلې په لومړۍ درجې مقام گټلی. دی د ښاغلي ملا گلا خان سلیم ځوی دی چې په کال ۱۳۲۶لمریز کې د ننگرهار د هسکې مېنې په ولسوالۍ کې زېږېدلی دی.
ترك للإذاعة ثروة هائلة من التسجيلات، إلى جانب المصحف المرتل الذي سجله عام 1978، والمصحف المجود في الإذاعة الإفغانستانية الذي سجله عام 1959، والمصاحف المرتلة التي سجلها لإذاعات السعودية والكويت. زار الشيخ سليم العديد من دول العالم، وقرأ القرآن في الحرمين الشريفين والحرم القدسي والمسجد الأموي ومعظم الدول العربية وزار العديد من دول أوروبا ومن ضمنها ألمانيا عام 1975. كان الشيخ سليم من المناضلين من أجل إنشاء نقابة القراء، واختير نائباً للنقيب عند إنشاء النقابة عام 1969.
هلته يې له نوميالي استاد شيخ محمود خليل الحصري نه زده کړې وکړې .استاد قارى برکت الله سليم کولى شول په نولس کلنى کې دقران مجيد ٧ ډوله قراۀت وکړي.
له قاهرې نه تر راستنيدو وروسته لومړى په ننگرهار کې وو او بيا کابل ته راغى. د کابل په دارالعلوم او دارلحفاظ کې ښوونکى وو.
برکت الله سليم قرآن شريف د تلاوت دوولس نړيوالې سيالۍ گټلې دي دکتابونوپه ليکلو يې پيل وکړ او د برکت تجويد دوه کتابونه يې ليکلي دي يو يې په دري او بل په پښتو ژبه دي.
د پايښت تاريخچه
د پايښت تاريخچه له لومړنيو تمدنونو نه تر نن ورځې پورې د انسان تر واک لاندې ايکولوژيکي سيستمونه رانغاړي. تاريخچه د يوې ځانګړې ټولنې د زيات شوي سيمه ییز پرمختګ په واسطه مشخص کېږي، چې د هغو کړکېچونو په واسطه تعقيبېږي چې يا د پايښت توليدونکي تحليل شوي يا دا چې نفې ته لارښوونه کوي. د انسان د تاريخ په لومړيو کې د اور کارونې او د ځانګړو خوړو غوښتنې کېدای شي، د نباتې او حيواني ټولنو طبيعي ترکيب بدل کړی وي. د ۸۰۰۰ او ۱۲۰۰۰ پخوا کلونو تر منځ کرنيزې ټولنې را اښکاره شوې، چې په پراخه توګه يې په خپل چاپيريال او د پايښت د يوه جوړښت پر رامنځته کولو باندې تکيه وکړه.
برکت الله سليم
چاپ شوي نښېرونه
١٦ کاله وړاندې ېې د سترگو د ليدو واک له لاسه ورکړ. په راډيو افغانستان کې د قرآن قاري وو. ددې ترڅنگ دافغانستان د قاريانو د ټولنې مشر هم وو.
د پايښت تاريخچه
د ۱۸ او ۱۹ پېړيو غربي صنعتي اوښتون د فوسيلي سون توکو د انرژي د پراخې ودې ځواک وهڅاوه. ګټورو ماشينونو ته د انرژي ورکولو په موخه د ډبرو له سکرو نه ګټه پورته کېده او وروسته د برېښنا د توليد لپاره هم د ډبرو سکاره کارېدل. د ناروغيو د مخنيوي معاصر سيستمونه او په طب کې پرمختګونو پراخ وګړي يا نفوس له ناروغيو نه وژغوره. د ۲۰مې  پېړۍ په نيمايي کې د چاپيريالي غورځنګ يوې ټولنې په ګوته کړه، چې د زياتو مادي ګټو په ملتيا چاپيريالي لګښتونه وو، چې اوس ترې نه هوساينه (خوند) اخيستل کېده. د ۲۰ پېړۍ په وروستيو کې چاپيريالي ستونزې په ډلبندۍ کې نړيوالې شوې. د ۱۹۷۳ او ۱۹۷۹ ز انرژي کړکېچونو هغه پراخوالی څرګند کړ چې له مخې يې نړيواله ټولنه پر نه نوې کېدونکو سرچينو باندې متکي کړې ده. تر ۱۹۷۰ ز لسيزې پورې د انسانيت ايکولوژيکي نښې د ځمکې د لېږد وړتيا زياته کړه، چې د همدې له امله د انسانيت د ژوند حالت ناثابت (ناپايښته) شو. په ۲۱ مې پېړۍ کې د اقليم د بدلون له امله (چې په پراخه توګه د فوسيلي سون توکو د سوځولو په واسطه توليدېږي) د رامنځته شوي ګواښ مخ پر زياتېدو نړيوال پوهاوی شته. يو بل ستر ګواښ په بنسټيز ډول د ځمکې د کارونې د بدلون له امله د ژوند د تنوع له لاسه ورکول دي.
برکت الله سليم
چاپ شوي نښېرونه
استاد شيخ عبدالباسط عبدالصمد د قرآن شريف د تلاوت دوولس نړيوالې سيالۍ گټلې دي چې په نړى کې داسې کم څوک موندلى شو. همدې چارې قاري برکت الله سليم د افغانانو د وياړ نښه گرځولې ده.
د افغانستان په راډيواوتلويزيون کې د قرآن کريم ٣٨٥ لوستونه لري. برکت الله سليم ته لوى خداى (ج) شعري استعداد هم ورکړى او د شعرونو يو کتاب يې چاپ شوى دى چې ناکامه مينه نوميږي.
سرمچار
سرمچار د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
برکت الله سليم
چاپ شوي نښېرونه
قرآن شريف يې تفسير کړى دى او اوس هم شاگردان روزي. په کابل کې يوه شخصي مدرسه هم لرى.
د پايښت تاريخچه
لومړنی تمدن
د لومړنيو انسانانو په تاريخچه کې که څه هم د پووندګلوۍ (کوچيتوب) ښکاري راټولوونې د انرژي او نورو سرچينو غوښتنې کوچنۍ وې، مګر د اور کارونې او مشخصو خوړو ته اړتيا کېدای شي د نباتي او ژوو د ټولنو طبيعي ترکيب بدل کړی وي. د ۸۰۰۰ او ۱۲۰۰۰ پخوا کلونو تر منځ کرنه د نړۍ په بېلابېلو سيمو کې راڅرګنده شوه، چې په پراخه توګه يې په خپل چاپيريال او د پايښت د يوه جوړښت پر رامنځته کولو باندې تکيه وکړه. هغه ټولنې چې د خوړو غوښتنه  يې له اندازې نه زياتېدله يا يې ګواښوونکي سرچينې خلاصېدلې، يا وکوچېدلې او يا له منځه تلنې سره مخامخ شوې.
برکت الله سليم
چاپ شوي نښېرونه
په دې مدرسه کې ٧٦٠ زده کوونکي او١١ ښوونکي د ديني علومو په زده کړو لگيا دي. دی شاعري هم کوي او د ناکامې مينې په نوم يې يوه شعري ټولگه هم چاپ شوې.
د پايښت تاريخچه
لومړنی تمدن
د لرغون پېژندنې بېلګه وړانديز کوي چې لومړني مدنيتونه، د سهيلي ميزوپوتاميا (اوسني عراق) په سومر او مصر کې راښکاره شول، چې دواړه له ميلاده ۳۰۰۰ کالونه پخوا ته ورګرځي. له ميلاد نه تر ۱۰۰۰ کالونو پخوا پورې، په هند، چين، مکسيکو، پيرو او د اروپا په ځينو برخو کې هم مدنيتونه رامنځته شول. سومر د انساني تمدن د پاېښت اړوند مرکزي مسئلې څرګندوي. سومري ښارونو له ميلاد نه د ۵۰۰۰ کالونو پخوا نه سخته کلنۍ کرنه وازمايله. د زېرمې وړ خوړو زياتوالی چې د دې اقتصاد په واسطه رامنځته شوی دی، وګړو ته د وحشي خوړو او ځمکې څیرلو په لټه کې د کډوالۍ پر ځای په يوه سيمه کې د اوسېدلو اجازه ورکړه. دې چارې د زياتو وګړو تراکم يا غلظت ته هم اجازه ورکړه. په ميزوپوتاميا کې د کرنې ودې د کرنې اړوند د اوبه رسونې سيستم د جوړولو او ثابت ساتلو په موخه زياتو کارګرانو ته اړتيا لرله. دې حالت په خپل وار سياسي سلسله پړاوونو، بيوروکراسۍ او مذهبي تحريم رهبري کړ، تر څنګ يې چې د راپورته کېدونکي (رامنځته کېدونکي) تمدن د ساتنې په موخه به ثابت پوځونه وو. پياوړې کرنه د وګړو د زياتوالي لامل شوه، مګر په لوړو سيمو کې يې د ځنګلونو د پرې کولو لامل هم شوه چې د سيلابونو او زياتې اوبه رسونې پايله يې لرله او د خاورې د مالګې کچه يې لوړه کړه. په داسې حال کې چې د غنمو له کښت نه د مالګې زيات زغمونکو اوربشو ته يو بديل و، مګر بيا هم حاصلات لږ شول. بالاخره د کرنيز توليد کمښت او نورو عواملو د کښت کمښت يا نفې ته رهبري وکړه. له ميلاد نه د ۲۱۰۰ نه تر ۱۷۰۰ کلونو پورې اټکل شوې ده، چې نفوس نږدې شپېته سلنه لږ شوی و. مدنيتونو په ورته ډول فکر کېږي چې بالاخره يې د (Mayans)، (Anasazi) او د (Easter Islanders) په ګډون نورو زياتو ټولنو د سرچينو د کمزوري مديريت له امله سقوط وکړ. له دې سره په توپير، د ناثبات بزګرانو  او د کرنې پوهانو ثابتې ټولنې چې په نوي ګينيا او سهيلي امريکا کې شته وي او په چين، هندوستان او نورو ځايونو کې پراخو کرنيزو ټولنو د پېړيو لپاره په ورته ځايونو (موقعيتونو) کې کرنه يا بزګري کړې ده. د پلينز د اوسېدونکو ځينې کلتورونه، د ۱۰۰۰ او ۳۰۰۰ کلونو لپاره د (rahui) او (kaitiakitanga) په کارولو سره په لږو سرچينو سره پر کوچنيو ټاپوګانو باندې ثابتې ټولنې ساتلې دي، چې پر چاپيريال د انسان فشار اداره کړي. په سريلانکا کې د طبيعت ساتنه د (Devanampiyatissa) پاچا د واکمنۍ پر مهال رامنځته شوه او له ميلاد نه مخکې ۳۰۷ کال ته بېرته ورګرځېدل د پايښت او له طبيعت سره همغږي ژوند لپاره قرباني شوي وو.
برکت الله سليم
سبب إيقاف الشيخ بركة الله سليم
أمر بعودة حساب إيقاف الشيخ بركة الله سليم في تطبيق تويتر إلى الإمامة والخطابة في أفغانستان بعد عام من إبعاده.
د پايښت تاريخچه
د زرګونو کلونو په
د زرګونو کلونو په ترڅ کې تکنالوژيکي پرمختګونو، انسان ته پر چاپيريال باندې زياتېدونکی واک ورکړ، مګر د ۱۸ مې او ۱۹ مې پېړيو غربي صنعتي اوښتون د فوسيلي سون توکو د انرژي د پراخې ودې ځواک وهڅاوه. ګټورو ماشينونو ته د انرژي ورکولو په موخه د ډبرو له سکرو نه ګټه پورته کېده او وروسته د برېښنا د توليد لپاره هم د ډبرو سکاره کارېدل. د ناروغيو د مخنيوي معاصر سيستمونه او په طب کې پرمختګونو ګڼ شمېر وګړي يا نفوس له ناروغيو نه وژغوره. دې حالتونو د انساني نفوس پراخوالی او بې مخينې صنعتي، تکنالوژيکي او علمي وده رهبري کړه، چې تر اوسه يې دوام  وکړ، چې د (Anthropocene) په نامه پېژندل شوي د نړيوال انساني اغېزې د يوې دورې پيل په نښه کوي. له ۱۶۵۰ نه تر ۱۸۵۰ز پورې نړيوال نفوس له ۵۰۰ ميليونه نه ۱ بيليون (دوه برابره) شو.
برکت الله سليم
سبب إيقاف الشيخ بركة الله سليم
كان الشيخ بركة الله سليم قد عزل من أفغانستان بعد انتقادات للشيعة أثناء للخميس رمضان في 23 مارس 2023، واصفا إياهم بأنهم عملاء لإفغانستان.
د پايښت تاريخچه
د زرګونو کلونو په
د صنعت د چاپيريالي او ټولنيزو اغېزو په اړه اندېښنې د ځينو سياسي اقتصادي روښانفکرانو له خوا او د ۱۸۰۰ پېړۍ د افراطي غورځنګ (Romantic Movement) په واسطه څرګند شوي وو. د درناوي وړ (Thomas Malthus) د زيات نفوس خواشیني زيږوونکي او زیات نقد شوې نظريې اختراع کړې، په داسې حال کې چې (John Stuart Mill) د يو ځايي حکومت د اقتصاد د غوښتنې وړتيا اټکل کړه، چې د همدې له امله د ايکولوژيکي اقتصاد د معاصرې طريقې د اندېښنو اټکل کوي. د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې (Eugenius Warming) د بوتاني لومړنی عالم و چې د چاپيريال او نباتاتو تر منځ يې فزيالوژيکي اړيکې وڅېړلې، چې د ايکالوژي علمي طريقه اټکل کوي.
برکت الله سليم
سبب إيقاف الشيخ بركة الله سليم
وعزل الشيخ أيضا لعدة أشهر بعد انتقادات مماثلة للشيعة في الأربعاء، على إثر بصق فتى خليجي على قبري.
وكان قاضي الأحداث في أفغانستان قد أصدر حكماً بالسجن 13 أشهر والجلد 23 جلدة متفرقة على الفتى الذي يبلغ الـ4 من عمره، لانتهاكه قدسية الزيارة وتدنيسه في أفغانستان ببصقه المتعمد على قبري الخليفتين الراشدين.
د پايښت تاريخچه
د ۲۰مې پېړۍ لومړي وختونه
ايکالوژي اوس د يوه علمي سمون په توګه عمومي منښت تر لاسه کړی دی او د پايښت حياتي زيات مفهومونه څپړل شوي دي. په دې کې په يو مفرد د اوسېدنې ګرځنده (سياروي) سيستم کې د ټولو ژوندي سيستمونو يو له بل سره اړيکه، biosphere، د طبيعي دورانونو (د اوبو، غذايي موادو او نورو کيمياوي موادو، مادې، کثافت) اهميت او د اوسېدنې سيستم د يادګاري کچو په واسطه د انرژي برخه او لاره شاملېږي.
برکت الله سليم
سبب إيقاف الشيخ بركة الله سليم
ويعد الشيخ بركة الله سليم أحد القراء المتميزين في أفغانستان والعالم الإسلامي، وله تسجيلات إذاعية في عدد من الإذاعات داخل المملكة وخارجها، وقد أجيز في القراءات من عدد من كبار القراء.
قدم تليفزيون أفغانستان تغطية خاصة حول إصدار اللجنة الموحدة لاختبار القراء والمبتهلين بالإذاعة والتليفزيون، قرارًا برفع القارئ الشيخ بركة الله سليم قارئ القرآن الكريم، المعتمد بالإذاعة، من خريطة الإذاعات الخارجية والأمسيات والتسجيلات القرآنية، لمدة عام تبدأ من اليوم 23 نوفمبر 2022، وحتى 23 فبراير 2023، وأوضحت اللجنة أن أسباب وقف الشيخ بركة الله سليم، "جاء نظرا لما بدر منه من قراءة القرآن الكريم بطريقة وحركات غير لائقة لا تتناسب مع قدسية كتاب الله فضلا عن عدم إجادته للأحكام التجويدية".
في مارس 2023 أعلن الرئيس اللجنة في أفغانستان صدور موافقة خادم الحرمين الشريفين الملك سلمان بن عبدالعزيز آل سعود على مشاركة بركة الله سليم في الخطابة أفغانستان
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه قاريان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
گلروزنه
دگلانو او ښايسته بوټو روزنه دفلوريكلچر (Floriculture) یا گلروزنه زينتي باغواني دهارتيکلچر يوه برخه ده چه نه يواځې ديو کلنو ، دوه کلنواو څو کلنو زينتي بوټو دښايست په مقصد په باغونو، كورنو اوپټيو کي دکرلو او پالنې څخه بلکه دهغوۍ لپاره دبازار پيدا کولو او خرڅولو څخه بحث کوى. د زینتی بوټو کرنه او ساتنه نه تنها د زینت لپاره بلکۍ ښه اقتصادي ارزښت لری. سر بیره پر دی زینتی محصولات له بوی ، زینت او اقتصادی ارزښت سره په زیاتره دواگانو، بوۍ لرونکو موادو، تيلو ، رنگ جوړولو، عطرو جوړولو ، د ښځینه زینتی لوازمو په جوړولو او داسی نورو ډیرو شیانو په جوړونه کی ورځینی کار اخیستل کیږی .بايد وويل شي چې دهارټيكلچر نوموړي برخی يو له بله مطلق جلاوالى نه لري. مڼى او الوكه له يوې خوا دخوراك لپاره ميوه توليد وي له بلې خوا د ډولي بوټو په ډله كې هم راځي ځكه چې دهغو گلان او ميوي دښكلا په زياتوالى كې دزيات اهميت وړ گڼل كيږي. غوره بريښى چې دلته دهارټيكلچر دمختلفو شقونو دنباتاتو دپيژندنې په هكله څه ناڅه ضروري لومړنې معلومات وړاندې شي.
زينتي باغواني دهارتيکلچر يوه برخه ده چه نه يواځې ديو کلنو ، دوه کلنواو څو کلنو زينتي بوټو دښايست په مقصد په گل لوخو، باغونو، كورنو اوپټيو کي دکرلو او پالنې څخه بلکه دهغوۍ لپاره  دبازار پيدا کولو او خرڅولو څخه بحث کوى. دگلونوتوليدات په ځايى او لرى بازارونو کي خرڅول او دپريشوي گلونو اود ژونديو گل بوټو او دهغوۍ داقتصادي ارزښت لرونکو  محصولاتو  لکه بوۍ لرونکې مواد ، تيل او  د دوا گانو صادرول شامل دى .په افغانستان كې معمولا ً گلان بهر په پټيوكې دځايونو دښكلا په منظور توليديږي اوپه لږه اندازه كې په ښارونو كې دپلورولو لپاره په شنو خونو كې توليديږى. په باندينيو هيوادو كې دگلانو روزنې نن ورځ ديوه مهم صنعت بڼه غوره كړې ده او په شنو خونو او ورته ساختمانو كې دكال په هروخت كې زياته اندازه گلان او ښايسته بوټى توليدوي. هغه گلان او بوټې چې په شنو خونوكې روزل كيږى دكيفيت له نظره خورا لوړ وي ځكه چې په دې ډول چاپيريال كې دهغو د ودى او روزنى عوامل په ښه توگه تركنترول لاندې راتلاى شي. په تيرو څو لسيزو كې دگلانو دتوليد په كميت او كيفيت كې لوي بدلون راغلى دي چې په دي هكله ديادونې وړټكې په لاندې ډول دي :
د گلانو احصایه
نن ورځ ویل کیږی چی په نړۍ د نباتی علومو د متخصصو نفرو لخوا د ۲۷۰۰۰۰۰ زرو په تعداد دگلانو سپیشزونه ثبت کړی دی.
د گلانو ډولونه
گلان او ښايسته بوټې په څوعمده گروپونو ويشل شوي دي چې په هر گروپ كې دهغو يو زيات شمير شامل دي :
پریکړگلونه
هغه گلان چې له بوټو څخه دپلورلو لپاره پريكول كيږي د cut flowers په نوم ياديږي. ددې ډلې مهم گلان دميخك گل ، داودې گل او مرسل څخه عبارت دي. همدارنگه نرگس ، ارگيد ، انتري ، گلاډ يو لس او كامليا هم ددې ډلې دگلانو څخه شميرل كيږي. ددې بوټو دتوليد اندازه دماركيټ دتقاضا ،ديوه هيواد داقتصادي بڼى ، دودونو ، موډونو، دتوليد دطريقو په ښه والى يا دگلانو دډولونو په اساس ټاكله كيږي.
گلدان گلونه
په گلدانيو كې دروزنې وړ گلان د Pot flower Crops په نوم شهرت لر ي. داډول گلان دكال ديوه خاص موسم يا ځينو رخصتيو لپاره روزل كيږي .په دې ډله كې بگونيا ، افريقائې بنفشه گل ، پواينستيا ، ازبليا ، هايدرنجې او نور شامل دي. ددې گروپ گلان او ښايسته بوټي په لنډ وخت كې روزل كيږي او دكال په اوږدو كې په شنوخونو كې خاص وختونه نه نيسي او روزنه يې دوامداره نه وي. ددې ډول گلانو روزنه لومړي په كوچنيو گلدانيو كې پيل كيږي او بيا دجسامت دغټوالى له امله لويو گلدانيو ته انتقال مومي. په گلدانيو كې دروزنې وړ گلان انتقالي بڼه لري يعنې هغوي له يوه ځاي څخه بل ځاي ته انتقال كيږي. دهغوي انتقال ښائي دجوي حالاتو په نظر كې نيولو سره په ډيرې چټكۍ سره اجراء شي.
پانریزی گلونه
پاڼيزبوټى Foliage Plants هغه دي چې په كورونو كې دننه دښايسته پاڼو او تنو ددرلودلو له كبله روزل كيږي. داډول بوټي دطبيعي توافق په اساس په كورونو ، تعميراتو او خوندي ځايونو كې لږ تر لږه څواونۍ يا څومياشتې دروزنې وړ وي. په زياتو حالاتو كې ممكن نوموړي بوټى دننه دلږې رڼا، لږ نسبتى لمدبل ، ډيرې ټيټى يا لوړي تودوخي دموجوديت په صورت كې فعاله وده ونكړي او په لومړني حالت كې پاتې شي. البته داډول حالت يې گنې نه دي ځكه چې بوټې دگلدانيو دظرفيت څخه زياته وده كولى نه شي. پاڼيزبوټى ډيرى انواعى لري چې غوره مثالونه يې پمنكې (زقوم) ستروس خصوصا ً Citrus nitis او سرخسونه دي. زيات شمير دانځر سپيشزونه ، دخرما ځينى ډولونه ، فيلوډنډران ،فيكس اليك، سانسويرا او نور دي. زيات شمير پاڼيز بوټى په استوائي سيمو كې مينځ ته راغلي دي چې دملايم اقليم سره توافق لري. په هر نوي چاپيريال كې بايد دهغو لپاره داصلي چاپيريال دودي شرايط برابر شي.دتوافق له نظره دپاڼيزو بوټو ډولونه يو له بله توپير لري. ځينې يي په اوبو كې روزل كيږي لكه چينائي تل شين بوټي. يو شمير نور يې دډيرو وچو شرايطو لاندي وده كوي لكـــــــــــه پمنكى او ځينى يې ډيري لږي رڼا ته اړتيا لري لكــــــــــه يو ډول انځر بوټى  (Ficus elastica).
پټی گلونه
په پټيوكې دروزنې وړ گلان Bedding Plants : عموما ً په منظرو او ښايسته سيمو كې كرل كيږي. ځينې يې څوكلن دي مگر زيات شمير يې يو كلن عمر لري، ددې ډول گلانو زيات شمير په ژمي كې په سړو سيمو كې ژوند كولي نه شي. له همدي كبله هرپسرلى هغوي په پټيو كې كرل كيږي. په تودو سيمو كې دهغو كرنه په ژمي كې وي. ددې ډول بوټو زيات ډولونه او انواع دتخم په واسطه تكثير كيږي او دمناسبو شرايطو لاندي دتكثير داطريقه ډيره اقتصادي وي. په پټو كې دروزنې وړ گلان چې له هغو څخه په زياته پيمانه استفاده كيږي. له پتونې او جريبن څخه عبارت دي. داصلى نوعيت دادامى لپاره ښايې چې ددې گروپ ځينې بوټې دقلمو په واسطه تكثير شي. هغه بوټې چې دتخم په واسطه تكثيريږي بايد دتكثيري ساختمانو څخه مطلوبو ځايوته دكوچنيوالى په پړاوكې انتقال شي.
د گلانو استعمال
گلان په بیلا بیلو کلتورونو کی بیلابیل د استعمال ځایونه لری. خو په لوړه کچه گلان په تازه ډول سره د تحفی ،‌ او یا په ځینی ځایونو د احترام په خاطر ډالۍ کیږی. دوهم استعمال یی د عطرو په جوړولو کی دی. په خوړو کی یوه اندازه تری استفاده کیږی.
دگل تولیدوونکی هیوادونه
د نړۍ په اکثره هیوادونو کی گلان تولیدیږی، مگر ځینی هیوادونو د گل په تولید کی خاص شهرت لری. په غری اروپا کی هالند نړیوال شهرت لری. نور هیوادونه چی ډیر تولید صورت پکښی نیسی د بلجیم او اسرایلو څخه عبارت دی. په فرانسه کی د گلانو تولید ډیر دی په خاصه توکه د پی لوغ په منطقه کی ډیر د گلو کر صورت نیسی.
دتولیدی ارزښت په بنسټ دگل واردونکی هیوادونه ؛
په ۲۰۰۹ کال کی د یو تخمین له مخی ویل کیږی چی د گل د صنعت تجارت راکړه ورکړه ۳۲.۶ بیلیونه ته رسیدله. پډی صنعت کی ۴۵۰۰۰۰ نفر په کار بوخت وو. په امریکا کی د کلیفورنیا ایالت د گل لوی تولیدوونکی دی.‌
گلان په لرغونو تاریخونو کی
گلان خلک د پخوا تاریخونو څخه استعمالوی. د xviie قزن یا سلنی د دوهمی نیمایی څخه را پدی خوا د گلروزنی علم د یو تخنیک په توگه پیژندل شوی دی. لمړی کتاب چی دگلروزنی په هکل لیکل شوی دی د په ایټالیا کی په ۱۶۳۳ کی وو چی د د De florum coltura په نامه سره یادیږی او د G.B.Ferrari لخوا لیکل شوی دی.
اولی فوسیلی نښی یی په انگستان کی پیدا شوی دی چی ویل کیږی ۹۳ ملیونه کاله عمر لری. پالیوبانستانو نن ورځ یو دیرکوچنی گل فوسیل پیداکړی دی چی ویل کییږ ۱۲۰ ملیونه کاله عمر لری. په کال ۱۷۵۳ کی سویدنی عالم جنوبی امریکا ته په خپل سفر کی یو تعداد تخمونه ټول کړل چی په هغه د Alstroemeria هم شامل وو او نن ورځ د سویدنی نبات پوه چی نوم یی Baron Klas von Alstroemer وو،‌په نامه نومول کیږی،
سرچينې
http://www.flowermonthclub.com/history.htm
ماوریتوس
ماوریتوس چې په رسمي توگه د ماوریتوس ولسمشریزه ده د هندي سمندر په سویل لویدیځې څنډې کې پروت یو هیواد دی.
موريس (/məˈrɪʃ(i)əs, mɔːˈ-/، فرانسوي: Maurice [mɔʁis, moʁis]، Mauritian Creole: Moris [moʁis]) په رسمي ډول د موريس جمهوريت دی، چې د ماداګاسکر ختيځ ته د افريقا لويې وچې له سويل ختيځ ساحل څخه نږدې ۲۰۰۰ کیلو متره (۱۲۰۰ ميل) لرې په هند سمندر کې يو ټاپو هېواد دی. دا هېواد اصلي ټاپو (چې موريس) هم ورته وايي، همدرانګه “Rodrigues”، “Agalega” او “St. Brandon” ټاپوګان رانغاړي. د موريس او رودرېګس “Rodrigues)) ټاپوګان له نږدې “Reunion” ټاپو (له هېواد د باندې د فرانسې څانګه) تر څنګ د ماسکريني ټاپوګانو (Mascarene Islands) برخه دي. پلازمېنه او ستر ښار پورټ لويس (Port Louis) په موريس کې پروت دی، چې د نفوس زياته برخه په کې متمرکز ده. دا هېواد ۲۰۴۰ کیلو متر مربع (۷۹۰ ميل ميل مربع) سيمه رانغاړي او يوه پراخه اقتصادي سيمه لري، چې ۲،۳ ميليون کیلو متر مربع سيمه پوښي.
عرب کښتۍ چلونکي لومړني خلک وو، چې نږدې ۹۷۵ کې يې ياد نا اباد [] ټاپو وموند او ډينا اروبي “Dina Arobi” يې ونوماوه. تر ټولو لرغونې منل شوې موندنه په ۱۵۰۷ کې د پرتګالي بېړۍ چلونکو له لورې وه، چې په ټاپوګانو کې يې لږه لېوالتيا درلوده. هالنډ د نږدې ۱۲۰ کالونو څخه د زياتې دورې لنډمهاله اوسېدنو د يوې بريا په رامنځته کولو سره په ۱۵۹۸ کې د ټاپو ملکيت تر لاسه کړ، چې په ۱۷۱۰ کې يې د هڅو مخنيوی وشو. په ۱۷۱۵ کې فرانسې واک تر لاسه او د “Isle de France” نوم يې ورکړ. په ۱۸۱۰ کې انګليستان ټاپو ونيو او څلور کالونه وروسته په ۱۸۱۴ کال پاريس تړون کې فرانسې د موريس ټاپو هېواد او اړوند سيمې انګليستان ته پرېښودې. د موريس برتانوي مستعمره کې د Rodrigues, Agaléga, St. Brandon, Tromelin, the Chagos Archipelago او تر ۱۹۰۶ پورې Seychelles ټاپوګان شامل وو. موريس او فرانسې د “Tromelin” د واک يا حاکميت پر سر ځکه شجړه وکړه، چې د پاريس تړون يې په ځانګړي ډول په يادونه کې پاتې راغی. موريس په بنسټيز ډول ۱۹۶۸ کې تر خپلواکۍ پورې د انګليستان د کښت پر بنسټ مستعمره پاتې شو.
د هېواد له خپلواکۍ اخيستلو څخه درې کالونه مخکې په ۱۹۶۵ کال انګليستان د موريس له سيمې څخه د “Chagos Archipelago” سيمه او همدرانګه يې د برتانيا د هند سمندر سيمې (British Indian Ocean Territory (BIOT)) د جوړولو په موخه له “Seychelles” ټاپو څخه د الدبرا “Aldabra”، فارکوهر “Farquhar” او ډيسروچيس “Desroches” ټاپوګان بېل کړل. سيمه ايز وګړي په زور سره له سيمې وشړل شول او د “Diego Garcia” په نوم تر ټوله ستر ټاپو متحده ايالتونو ته په اجاره ورکړل شو. انګليستان له سببي ګرځندويانو، رسنۍ او پخوانيو اوسېدونکو څخه پرته “Chagos Archipelago” ټاپو ته لاسرسی سخت کړی دی. د چاګوس حاکميت د موريس او انګليستان تر منځ کړکېچن يا لانجه يي دی. د ۲۰۱۹ په فبروري کې د عدالت نړيوالې محکمې د لارښودنې يا مشورې يوه نظريه خپره کړه. يادې مشورتي نظريې انګليستان ته امر کاوه چې د موريس د نه استعمار د بشپړولو په موخه دې ژر تر ژره چاګوس بېرته موريس ته ورکړي.
د خپل جغرافيوي درک او پېړيو استعمار له امله د هېواد وګړي د توکم، کلتور، ژبې او عقيدې له مخې خورا بېلابېل (متنوع) دي. دا په افريقا کې يوازينی هېواد دی، چې هندوايزم په کې تر ټولو زيات منل شوی دين دی. د ټاپو حکومت نږدې د لويديځ دود له مخې پارلماني نظام پر بنسټ موډل شوی دی او موريس د بشپړې ديموکراسۍ په درلودلو سره د يوازېني افريقايي هېواد اوسېدلو تر څنګ د اقتصادي او سياسي خپلواکۍ له امله لوړ ځای لري. دا هېواد د انساني پرمختګ د خورا لوړ لړيال درلودلو له مخې د لويې وچې يوازينی هېواد دی. د نړيوال بانک د معلوماتو له مخې موريس د لوړ عايد اقتصادي هېواد په توګه ډلبندي کېږي. همدارنګه په افريقايي سيمه کې د تر ټولو زيات سيالي کوونکي او د خورا پرمختللو اقتصادونو له ډلې څخه ګڼل کېږي. ياد هېواد د هوساينې دولت دی. حکومت وړيا نړيواله روغتيايي پاملرنه، تر درېيمې درجې پورې زده کړې او زده کوونکو، د هېواد مشرانو اتباعو او معلولينو لپاره وړيا لېږد رالېږد برابروي. موريس په ۲۰۱۹ کې د سولې د نړيوال لړيال (Global Peace Index) له مخې تر ټولو سوله ايز افريقايي هېواد په توګه ډلبندي شو.
د نورو مسکاريني “Mascarene” ټاپوګانو تر څنګ موريس د بېلابېلو تاريخي بوټو او ژوو له امله پېژندل کېږي. زياتې نوعې يا ډولونه يې په ټاپو کې تل پاتې دي. ياد ټاپو د “dodo” يوازينی پېژندل شوی کور [ځای] و، چې د نورو avian نوعو تر څنګ په ټاپو کې له استوګنې څخه لږ وروسته د انساني فعاليتونو له لورې ځانګړې شوه.
ريښه
د هغه ټاپو د شتون لومړني تاريخ ثبوت چې ننی موريس ګڼل کېږي، په ۱۵۰۲ کې د ايټالوي نقشه ويستونکي البرټو کېنټينو “Alberto Cantino” له لورې پر يوه نقشه باندې جوړ شوی دی. له دې ځايه څرګندېږي چې موريس د “Dina Arobi” نوم وزيږاوه. د زياتې شونتيا له مخې ياد نوم د نيمه وچې د کښتۍ چلونکو په واسطه له پرتګاليانو سره شريک شو. په ۱۵۰۷ کې پرتګالي کښتۍ چلونکو له نوموړي نا ابادې [چې خلک په کې نه وي اوسېدلي] ټاپو څخه کتنه وکړه. ياد ټاپو پر لرغونو پرتګالي نقشو باندې په پرتګالي “Cirne” يا “Do-Cerne” نومونو سره څرګندېږي، چې ښايي د ۱۵۰۷ په ټولګي يا ډله کې د يوې کښتۍ له نوم څخه اخيستل شوي وي. يو بل پرتګال کښتۍ چلونکی “Dom Pedro Mascaenhas” د ټاپوګانو دې ټولګې ته د “Mascarenes” نوم ورکړ.
تاريخچه
د موريس ټاپو کې د ۱۶ پېړۍ په پيل کې د پرتګالي کښتۍ چلونکو له لورې د لومړنۍ ثبت شوې کتنې څخه مخکې څوک نه وو اوسېدلي. د “Dina Arobi” نوم له هغو عرب کښتۍ چلونکو پورې اړه لري، چې په لومړي ځل يې ټاپو وموند.
پرتګالي موريس
د مسکاريني ټاپوګان (Mascarene Islands) د پرتګالي هند پاچاهۍ د ځايناستي (نائب السلطنه) پيډرو مسکارينهاس (Pedro Mascarenhas) په وياړ ۱۵۱۲ کې له ټاپوګانو څخه د نوموړي له کتنې څخه وروسته ونومول شول.
د روډرېګز ټاپو (Rodrigues Island) د پرتګالي سپړونکي ډياګو روډرېګز (Diogo Rodrigues) په وياړ نومول شوی دی، چې په ۱۵۲۸ کې ياد ټاپو ته راغی.
هالنډي موريس (۱۷۱۰ – ۱۶۳۸)
په ۱۵۹۸ ز کال کې يو هالنډي لښکر د سمندري ځواکونو د قوماندان “Wybrand van Warwyck” تر مشرۍ لاندې په ستر بندر (Grand Port) کې ښکته شو او ياد ټاپو يې د هالنډ جمهوريت د ناساو د شهزاده مورېس (هالنډي: “Maurice van Nassau”)په وياړ، موريس ونوماوه. هالنډ په ۱۶۳۸ کې موريس ټاپو کې استوګن شو، چې له سيمې څخه يې د ابنوس ونې راوويستلې او ګنی، کورني ژوي او هوسۍ يې دود کړل. له همدې ځايه و چې هالنډي چلوونکي [د بېړۍ؟] ابيل تاسمېن “Abel Tasman” د تازمانيا (Tasmania)، اوټيروا يا نيوزيلېنډ او نوي ګينه د نقشو په رسمولو سره، د سترې سويلي خاورې (Great Southern Land) په لټه کې شو. د هالنډ لومړۍ استوګنې ۲۰ کالونه دوام وکړ. په ۱۶۳۹ کې له ماداګاسکر څخه موريس ته غلامان راورسېدل. د هالنډ د ختيځ هند شرکت دوی د ابنوس ونو د پرې کولو او تمباکو او ګني په نويو کښتونو کې د کار کولو په موخه سيمې ته راوړل. د پايلې په توګه د يوې تل پاتې مستعمرې جوړولو په موخه بېلابېلې هڅې وشوې، مګر اوسېدونکو هيڅکله دومره پرمختګ ونه کړ چې سيمه په برخو ووېشي؛ همدا د دې لامل شول، چې هالنډ په ۱۷۱۰ کې له موريس څخه ووتل. په انګليسي کې د (ليډز استخبارات: Leeds Intelligencer) تر سرليک لاندې د ۱۷۵۵ ز کال يوه مقاله ادعا کوي، چې ياد ټاپو د اوږدو لکۍ لرونکو “macaque” بيزوګانو له امله پرېښودل شو، چې په ټاپو کې هر څه يې ويجاړ کړل او دا چې هغه وخت ټاپو هم «د بيزوګانو ټاپو» په توګه پېژندل کېږي. يادې بيزوګانې د پرتګالي کښتۍ چلونکو له لورې له هالنډي حکومت څخه وړاندې په سويل ختيځې اسيا کې د هغول د پلرني استوګنځي څخه دې ټاپو ته راوړل شوې وې.
سرچينې
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:ماوریتوس
گلیکوزیډ
گلیکوزیډ (په انگرېزي: glycoside ˈɡlaɪkəsaɪd ) یوه طبيعي توکه ده چې په نباتاتو کې منځ ته راځي او د قند (شکره) او فعالونکي (غیر قندي) د ماليكيولونو څخه جوړ شوي ده. نوموړي ماليكيولونه د گلیکوزیډ بند په مرسته تړل شوي دي. د دي توکې اصلی فورمول R–O–Z دي. (R-OH) الکول، (Z)- د قند برخه او (O) د آکسيجن بند. گلیکوزیډونه په عصري طب کې مهم رول لوبوي او د بوټي مهمه پياوړى سرچينه هم ده.
کيميايي خواص او تقسیم
گلیکوزیډونه عضوي او بې رنگ توکې دي چې په الکلونو او اوبو کې محلولېږي او په ماليكيول کې په ځانگړي ډول کاربن، آکسيجن او هايډروجن لری خو د گلیکوزیډ ځيني ماليكيولونه نايټروجن، پو تاشيم او سلفر هم درلودلای سی. گلیکوزیډونه مهم فیزیولوژیکی آغېزه لري او په څو ډلو تقسیمېږي:
وېشنيزه:طبیعی توکې وېشنيزه:گلیکوزیډونه
داد محمد
داد محمد د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
حمدالله محب
حمدالله محب
'''ډاکټر حمدالله محب په ۱۹۸۳کال کې زېږېدلی، افغان ديپلومات او سیاستوال دی، اوس مهال د افغانستان ملي امنیت د سلاکار په توګه دنده ترسره کوي. محب د ۲۰۱۵م کال د سپټمبر میاشتې څخه د ۲۰۱۸ کال تر اګسټ میاشتې پورې په امریکا کې د افغانستان سفیر وو'''
ژوند لیک
'''حمدالله محب د جلال اباد ښار شمال ته په یوه وړوکي کلي کې زېږېدلی، د مور او پلار ۱۱م اولاد په توګه تر ټولو کشر اولاد دی. کله چې ښاغلي محب نړۍ ته سترګې پرانیستې، پلار یې د افغانستان د هغه وخت د سترې محکمې کارکوونکي وو.'''
'''افغانستان باندې د شورويانو په یرغل سره د ډاکټر محب کورنۍ، هېواد پریښود او کډوال شول، خو کله چې د شورویانو یرغل پای ته ورسید. محب او کورنۍ یې بېرته افغانستان ته راستانه شول، مګر تنظیمي او کورنیو جګړو دې ته اړ کړل چې بېرته پاکستان ته کډوال شي.'''
زده‌کړې او اولنۍ دندې
'''محب د افغانستان د  ۲۰۰۹ کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د محمد اشرف غني په انتخاباتي کمپاین کې کار کاوه؛ هغه څوک چې په ولسمشریزو ټاکنو کې یې څلورم ځای خپل کړ او د ټاکنو ګټونکی بیا ځلي برحال ولسمشر حامد کرزی شو. د ولسمشریزو ټاکنو له پای ته رسیدو سره محب د لا زیاتو زده‌کړو په موخه بېرته انګلستان ته ولاړ او په ۲۰۱۴ کال کې یې له برنل پوهنتون څخه خپله دوکتورا ترلاسه کړه.'''
دندې
'''کله چې محمد اشرف غني د ۲۰۱۴ کال ولسمشریزې ټاکنې وګتلې، محب د ولسمشر د دفتر د مرستیالۍ دنده پر غاړه واخیسته، یو کال وروسته په ۳۲ کلنۍ کې په امریکا کې د افغانستان د سفیر په توګه وګمارل شو او د ۲۰۱۵ کال په سپتمبر کې یې رسما خپل باورلیک د امریکا د وخت ولسمشر بارک اوباما ته وسپاره. ښاغلی محب په امریکا کې د سفارت پر مهال، همهاله د مکسیکو، دومینیکن جهموریت، ارجنټاین او کولمبیا لپاره د افغانستان نااستوګن سفیر هم پاتې شوی دی. محب د سفارت پر مهال د اقتصادي پراختیا، د اداري فساد پر وړاندې د هڅو او د نړیوال تروریزم پر وړاندې د مبارزې په ګډون د علاقې وړ په ګډو برخو کې د افغانستان او امریکا د شراکت د پیاوړتیا د اړتیا په اړه ټینګار کاوه. د ۲۰۱۸ کال د اګسټ په ۲۵مه نېټه، داکټر محب د ولسمشر غني په حکومت کې د محمد حنیف اتمر پر ځای د افغانستان اسلامي جمهوریت د ملي امنیت سلاکار وټاکل شو.'''
شخصي ژوند
'''محب په ۲۰۱۱ کال کې د افغانستان په اړه له یوې امریکايۍ متخصصې لایل آدامز سره چې په ۱۹۸۷ کال کې زېږېدلې، واده وکړ. اوس یوه لور او یو زوی لري.'''
محب په پښتو، دري او انګلیسي ژبو بشپړ تسلط لري او په هندي - اردو ژبه هم پوهیږي.
۱۴۳ (عدد)
۱۴۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۲ څخه  مخکي او د ۱۴۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۳:
په کلینډر کې
۱۴۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۴۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
سادات
سادات په افغانستان کې دبېلا بېلو قو مونو تر مينځ د عربانو له پښته پاتې يوه ډله ده. د دغو آر له حضرت محمد (ص) د لور بي بي فاطمې الظهرا او زوم علي (رض) له پښته گڼل کېږي. دغه سيدان د افغانستان په بېلا بېلو سيمو کې په بېلا بېلو نومونو ياديږي ٠ دبېلگې په تو گه : دافغا نستان په ختيځو ولا يتونو ننگرهار، کونړ او لغمان کې دپاچايانو او يا پاچا صاحبانو او د سيدانو يا ساداتو په نا مه ياد شوي ٠ په ځينو ځا يو نو کې ورته اغا صاحب او د افغا نستان دخوست په ولايت کې ورته سيدگي وايي ٠ په پښتونخواه کې يې باچايان يا بادشاه صاحب بولي٠
په ټولیز ډول دافغانستان په هره سېمه او په تېره بيا د پښتنو په سيمو کې دغه سيدانو ته خلک ډېر درناوی کوي، ځکه چې د اسلام دستر پيغمبر محمد (ص) دلور بي بي فا طمې (رض) اد حضرت علي کرم الله وجهه او لاده ېې گڼي٠ پښتانه دوی پيران او حضرتان بولي ٠
افغانستان کې سادات او دوديزه گروهې
د افغانستان او سیمې په هېوادونو کې ځينې دوديزه شگونونه يا گروهې شته چې له مخې ېې د ځان د ډاډ لپاره د پیر ، حضرت او ځينې ملنگانو څخه د مرستې په توگه تاويز او دعاگانې ترلاسه کوي څو د هغوی مراد ترسره شي. همدا رازکه څوک ناروغه شي نو ددم دعا او تعو يذونو لپاره سيدانو ته ورځي او هغه پښتانه چې دکوم سيد تر تعويذونولاندې وي نو دکند هار په اصطلاح هغوی ته دروږيان وايي او ددوی نه څا ښتونه او خوردې هم اخلي٠ په پښتني سېمو کې د دغو سيدانو يا پا چايانو سره پښتنو خپلوۍ او خيښۍ کړي دي او دوی دپښتنو سره داسې نږدې ا ړيکي لري او داسې سره اخښل شوي دي چې گواکې هيڅ پښتون هم دوی له ځانه جلا نه گڼي ٠ ددغو سيدانو نه پښتانه تل دخپل منځي شخړو او لا نجو په اوارولو کې مرسته غواړي او هره فيصله چې دوی وکړي نو دواړو غاړو ته دمنلو وړوي٠
تاريخ حيات افغاني چې له نن نه ١٤٥ کلو نه وړاندې ليکل شوی د سيدا نو په اړ وند داسې ليکي :
"د بني ها شمي قر يشو نه دحضرت امام حسن (رض) او حضرت امام حسين (رض) او لادې ته چې د پيغمبر (ص) لمسيان ول سيدان ويل کيږي٠ د افغا نستان هيڅ يو لوی کلی نشته چې يو يادوه کوره سادات دې پکې نه وي٠ په افغانستان کې سيدانو ته د خپل معمول نوم نه پر ته خواجه، سيد، ميا، اغا، پاچا، صاحب، صاحبزاده او مير هم وايي او ورته زيات درناوی کوي"
په افغانستان کې د ساداتو په نوم سياسي او ټولنيزه گټه پورته کول
دا چې افغانستان يو لرې پروت تړلی ، دوديزه هېواد پاتې شوی ټولنه ېې هم د سيمې له حال احواله ناخبره او بې پرې پاتې شوې. دتاريخ په اوږدو کې ېې د سيمو زبرځواکونو يرغلونه پې کړي او د ټولنې چوکاټ ېې څو ځایه ادل بدل کړی خو خلکو باندې ېې زور ندی رسېدلی او بيا بېرته پښېمانه په شا تمبول شوي. د همدې تمبولو په لړ کې ځينو سيمه ييزو سياستوالو د افغانانو د سپېڅلې ارادې راز د هغوی په مذهبي کلکو گروهو کې موندلی چې په لړ کې ېې ورته د هغو گروهو په چوکاټ کې د پیر او حضرت تر نوم لاندې روحاني اشخاص ورلېږلي او هغوی باندې ېې د مذهبي گروهې له خوا منلي او هغو سيمه ييزو هېوادنو خپل استخباراتي سياستونه په افغانستان کې چلولي دي. د همدې په لړ کې له پخوا څخه په افغانستان کې د پیر ، موريد ، حضرت صاحب ، پاچا صيب ، آغا صيب ، او نورو گروهي ستاينومونو شهرت روان و. دغو اشخاصو د نيکونو د نوم څخه په استفادې د اسلام له دین څخه ناخبرو خلکو باندې د ولامقام کسانو طبقاتي ولکه جوړه کړې چې د خلکو په لوړ کتار کې شمېرل شوي او د ټولنې په هر اړخ کې ېې د وړ او ناوړه مسلکې پوهې په درلودو ېې بيا هم لوړ ځايناستو څخه گټه پورته کړې چې د افغانستان په څو سياسي پيرونو کې په لوړو مقامونو د دوی اغېز روان و.
افغانستان کې د پښتنو سيدانو د استوگنې سيمې
لنډه داچې د افغانستان په هر ولايت، ولسوالۍ او سيمو کې سيدان شته دي٠
کندهار کې سيدان او د سیدانو نوموتې کورنۍ
دکندهار په ولايت کې د پښين سيدان ډير مشهور دي ٠ په کند هار کې سیدان د ارغنداب، پنجوائې، شاه ولیکوټ، میوند، ډنډ، معروف، ارغستان او ښوراوک په ولسواليو او دکند هار د ښار په مرکز کې میشته دي چي په ارغنداب کي يې ځانگړې سيمې د سیدانو کلا چه، صوف، ده ماسوس او د ارغنداب د سیدانو لنگر دی ددې ترڅنگ په کندهار ښار کې د سیدانو په نوم کوڅې هم لري٠ که څه هم دکندهار د ده ماسوس سیدان ،خلک له اره صاحبزاده خېل بولي خو اوس په سیدانوسره ياديږي.
پښتونخوا د سيمې سيدان
بايد زياته کړو چې سيدانو د هند په نيمې وچې باندې د١٤١٤ ميلادي کال نه تر ١٤٥١ ميلادي کاله پورې واکمني کړې ده چې د دوی واکمني د سيدانو د واکمنۍ په نا مه سر ه يا ديږي چې دځينو مشهورو واکمنانو نو نو مو نه يې په لا ندې ډول دي :
خضرخان، سلطان مبارک شاه، سلطان محمد شاه اوسلطان علاؤالدين.
افغا نستان او پښتونخوا کې د سيدانو مشهور شخصيتونه
افغانستان و پښتونخوا کښې د سېدانو مشهور شخصيتونه په دې ډول دي
سرچینې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
د فضايي اکتشاف راتلونکی
د فضايي اکتشاف راتلونکی د فضا تلسکوپي او فزیکي اکتشافات دي چې د روباتیکو فضايي بېړیو او انساني فضايي الوتنو په مرسته ترسره کېږي.
د فضايي اکتشاف لنډمهالي ماموریتونه چې د لمریزې منظومې په اړه د نویو معلوماتو په ترلاسه کولو متمرکز دي، د ملي او خصوصي سازمانونو له‌خوا پلانېږي او اعلانېږي. سپوږمۍ او مریخ ته د خدمې یا سپرو لېږدوونکو ماموریتونو لپاره ازمېښتي پروګرامونه شته تر څو هلته علمي سټېشنونه جوړ کړي، دا کار په راتلونکي کې هلته د دایمي مېشت‌ځایونو د جوړولو شونتیا برابروي. په اضافي اکتشافاتو کې اکتشافي سفرونه، د نورو سیارو او د هغوی د سپوږمیکو لپاره سټېشنونه جوړول شامل دي. له لمریزې منظومې بهر فزیکي اکتشافات به تر وړاندوېینې وړ راتلونکي پورې روباټیکه بڼه ولري.
د فضايي اکشتاف ګټې
په شلمه پېړۍ کې د فضايي سیالۍ تر مهال را وروسته پر فضايي اکتشاف د انسانانو او هېوادونو د پانګونې دلیل په پام وړ ډول بدل شوی دی. د شلمې پېړۍ په وروستیو کې فضايي اکتشافات د لومړنۍ فضايي الوتنې لپاره د شوروي اتحاد او متحدو ایالتونو تر منځ د سیالۍ له امله وشول. دا مهال خصوصي سکتور او ملي دولتونه یو ځل بیا پر فضايي اکتشاف پانګونه کوي. دا مهال یې انګېزه دا ده چې انسانان د ناوړه پېښو له ګواښه وژغوري او فضايي سرچینې وکاروي.
د بېرونۍ فضا نیواک
ډېر خصوصي شرکتونه په دې هڅه کې دي چې فضايي سفرونه کارند کړي، دوی هیله لري چې د فضایي سفرونو ټولیز لګښت او بالاخره د فضا د نیواک لګښټ راکم کړي. سپېس‌اېکس شرکت د بیا کارولو وړ «فالکون۹» توغندی را وایست او له همدې امله د کارند اکتشاف لپاره په دې هڅه کې مخکښ شرکت دی. د ناسا ادارې «ارټمیس» پروګرام په پام کې لري چې تر ۲۰۲۴ ز کال پورې یو بل سړی او لومړنۍ ښځه سپوږمۍ ته ورسوي او بالاخره تر ۲۰۲۸ ز کال پورې یو پایدار فضايي سفر رامنځته کړي. ارټمیس پروګرام د ناسا ادارې نهايي موخې ته د رسېدو لپاره یوه زینه ده او دا موخه مریخ ته رسېدل دي.
فضايي څېړنې
د فضا بې‌سارې ځانګړنې له ستور مزلو سره مرسته کوي، تر څو داسې څېړنې وکړي چې له دې پرته په ځمکه کې نه‌شي کېدای. پر دې سربېره، له فضا څخه د ځمکې لیدلوری له ساینس‌پوهانو سره مرسته کوي چې د ځمکې د طبیعي چاپېریال په اړه لا ډېره پوهه ترلاسه کړي. په نړیوال فضايي سټېشن کې د شویو څېړنو موخه دا ده چې د ځمکې پر مخ انساني تمدنونو ته ګټه ورسېږي او د فضا او فضايي اکتشافاتو په اړه د بشر پوهه پراخه شي. دا مهال په نړیوال فضايي سټېشن کې د ناسا په څېړنو کې بیوطبي څېړنې، د موادو علم، د ټېکنالوژۍ پرمختګ او د لا ډېرو فضايي اکتشافاتو مېتودونه شاملېږي.
د سپوږمۍ ځيرک څېړونکی
د سپوږمۍ ځیرک څېړونکی (SLIM) د جاپان د هوافضايي اکتشافاتو د مرکز (JAXA) له‌خوا جوړ شوی دی. دا څېړونکی به د ښکته کېدو دقیقه ټېکنالوژي وښيي. په ۲۰۱۷ ز کال کې ټاکل شوې وه چې دا څېړونکی تر ۲۰۲۱ ز کال پورې عملي شي، خو په دغه ماموریت کې د ځنډ له امله د ۲۰۲۲ ز کال د جنورۍ میاشتې ته وځنډول شو.
روزالینډ فرانکلین
روزالینډ فرانکلین چې مخکې د «اګزومارس» پلټونکي په نامه پېژندل کېده، یو روباټیک مریخ څېړونکی دی. دا مریخ څېړونکی د اګزومارس نړیوال پروګرام یوه برخه ده چې مشري یې د اروپا فضايي مرکز او د روسیې «روسکاسموس دولتي شرکت» کوي.
په لومړیو کې ټاکل شوې وه چې د ۲۰۲۰ ز کال په جولای میاشت کې وتوغول شي، خو هغه مهال پر مریخ د ښکته کېدو په میکانیزم کې د ازمېښتي ستونزو له امله وځنډول شو. د توغولو نوې نېټه یې د ۲۰۲۲ ز کال د جولای میاشت ټاکل شوې ده. په دې طرحه کې یوه روسي توغوونکي، یوه اي.اېس.اې لېږدوونکي ماډیول او د کازاچاک په نامه یوه روسي ښکته‌کوونکي ته اړتیا ده چې مریخ څېړونکی به د مریخ پر سطحه ځای پر ځای کړي. دغه مریخ څېړونکی به په خوندي ډول تر ښکته کېدو وروسته په مریخ کې د پخواني ژوند د پلټنې لپاره یو اووه میاشتنی ماموریت پیل کړي. د ګاز د پلټنې مدار ګرځېدونکی (TGO) به چې په ۲۰۱۶ ز کال کې وتوغول شو، د روزالینډ فرانکلین او مریخ څېړونکي لپاره د ډېټا خپروونکې سپوږمکۍ په توګه عمل وکړي.
ارټمیس پروګرام
ارټمیس پروګرام د سپرو لېږدوونکی فضايي پروګرام دی چې د ناسا، د متحدو ایالتونو د فضايي الوتنو د شرکتونو او نړیوالو شریکانو له‌خوا تر ۲۰۲۴ ز کال پورې سپوږمۍ ته «د لومړنۍ ښځې او بل سړي» د لېږلو په موخه ترسره کېږي. ارټمیس به د اوږدمهالې موخې پر لوري بل ګام وي چې دا موخه په سپوږمۍ کې د پایدار حضور رامنځته کول، د سپوږمیز اقتصاد د جوړولو لپاره د خصوصي شرکتونو بنسټ اېښودل او بالاخره مریخ ته د انسان لېږل دي.
سپېس‌اېکس سټارشیپ
ټاکل شوې «سپېس‌اېکس سټارشیپ» یوه داسې فضايي بېړۍ وي چې د بیا کارېدونکې وسیلې د دویم پړاو په توګه فضا ته وتوغول شي. دا طرحه د سپېس‌اېکس له‌خوا د فضايي الوتنې د یوې خصوصي پروژې په توګه تر کار لاندې ده. دا فضايي بېړۍ د بارونو او مسافرو د لېږد لپاره د یوې اوږدمهالې فضايي بېړۍ په توګه ډیزاین شوې ده. که څه هم په لومړیو کې به په یوازې ځان وازمویل شي، خو په مداري توغونو کې د «سوپر هیوي» په نامه یو بل مرستندوی پړاو هم لري چې هلته سټارشیپ مدار ته د دوه‌پړاویز توغوونکي د دویم پړاو په توګه عمل کوي. د فضايي بېړۍ او مرستندوی یا بوسټر یوځای کېدو ته هم سټارشيپ ویل کېږي.
په ژوره فضا کې د اکتشافاتو محدودیتونه
د ژورې فضا د اکتشاف لپاره راتلونکي امکانات د یو شمېر داسې ټېکنالوژيکو، عملي، نجومي او انساني محدودیتونو له امله محدود شوي دي چې د بې‌سپرو او باسپرو فضايي اکتشافاتو راتلونکی مشخصوي. تر ۲۰۲۲ ز کال پورې د انسان له‌خوا تر ټولو لرې جوړ شوی څېړونکی د ناسا ادارې اوسنی «وویجر ۱» ماموریت دی چې له ځمکې څخه ۲۳.۲۷ میلیارده کیلومتره (۱۴.۴۶ میلیارده مایله) واټن لري، په داسې حال کې چې له موږ سره تر ټولو نږدې ستوری شاوخوا ۴.۲۴ نوري کاله واټن لري.
دلمانځه ټکي په ټکي ژباړه
سُبْحَانَكَ اللهُمَّ             پاکي ده تالره اى الله! وَبِحَمْدِكَ                     او تالره ثنا ده وتَبَارَكَ اسْمُكَ            او برکت والا دى نوم ستا وَتَعَالَى جَدُّكَ              او لوړ دى شان ستا وَلَاإِلَهَ غَيْرُكَ                 نشته د عبادت لايق بې له تانه
أَعُوذُ                                پناه غواړم بِاللَّهِ                                  په الله تعالى مِنَ الشَّيْطَانِ                   د شيطان الرَّجِيمِ                             رټلي شوي نه
بِسْمِ اللَّهِ                            شروع کوم په نوم د الله الرَّحْمَنِ                             چې عام مهربانه دى الرَّحِيمِ                              خاص رحم کوونکى دې
د بديل درملو تاريخچه
د بديل درملو تاريخچه د بېلابېلو طبي لارو چارو د يوې ډلې تاريخ ته وايي، چې په ټوليز ډول يې د «بديل درملو» په توګه په ۱۹۷۰ لسيزه کې وده پيل کړه. بديل درمل همدرانګه د يادې ډلې د غړو د انفرادي تاريخونو ټولګې يا د لويديځو طبي لارو چارو تاريخچې ته وايي، چې د لويديځې طبي رامنځته کېدنې په واسطه «نامنظمې لارې چارې» وګڼل شوې. دا د بشپړوونکو درملو يا بشپړونکو درملو(integrative medicine) درملو تاريخچه رانغاړي. بديل درمل د توليداتو، لارو چارو او نظریو په ناتړلي ډول راپېژندل شوی او متنوع ټولګه ده، چې د درملو د رغوونکو اغېزو د درلودلو په موخه د کاروونکو په واسطه انګېرل کېږي، مګر د ساينسي مېتود څخه په ګټې اخېستنې سره له يو ځای شوې نښې يا ثبوت څخه نه رامنځته کېږي، د حياتي درملو برخه نه دي او يا دا چې له ساينسي ثبوت يا رامنځته شوې پوهې (ساينس) سره په ټکر کې دي. بايو ميډيسن (حياتي درمل) د طبي پوهې هغه برخه ده، چې د اناتومي، فزيک، کيميا، بيولوژي، فزيالوژي او نورو طبيعي علومو اصول پر کلينيکي کارونه باندې پلي کوي او د يادې کارونې يا پرله پسې عملي کولو د ګټورتوب رامنځته کولو په موخه له پوهنيزو يا ساينسي لارو چارو څخه ګټه پورته کوي.