cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ذکیه ذکي
شالید
ذکیه ذکي له هغو د ګوتو په شمېر ښځینه خبریالانو له ډلې څخه وه چې د طالبانو د حکومت په مهال یې خپل غږ اوچت کړ. شکیبا څانګه اماج هم یوه بله ښځینه خبریاله وه چې په کابل کې یې کار کاوه. اغلې اماج ۲۲ کلنه و او د میرمن ذکي کلکه سیاله وه. اغلې اماج د ذکي د له ترور څخه شپږ ورځې وړاندې د جون په ۱ مه ووژل شوه. په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو له سقوط وروسته د ښځو ژوند تر یوه بریده پورې ښه والی وموند خو لا بیا هم د دې ډلې زیاتره غړي دا نه خوښوي چې ښځه دې په عامه انظارو کې را څرګنده شي.
اغیزې
زیاتره دولتي چارواکي پر دې اند و چې ښځینه خبریالانې به تر هدف لاندې ونیول شي تر څو چریکي ډلې وکولای شي چې د رسنیو پام ځان ته را واړوي او عامه خلکو ته خپل ګواښ ورسوي. یوه له هغو ډلو څخه چې د ذکي په قضیې پورې یې تړاو درلود هغه حزب اسلامي و، هغه اسلامي ګوند چې د جګړه مار ګلبدین حکمتیار له خوا یې مشري کېږي. د یونیسکو په ګډون د «زه که ودریږم» فلم تولید شو، چې په دې فلم کې په یوه برخه کې یې د میرمن ذکي مستند هم راغلی دی. د طالبانو له سقوط را وروسته زیات شمېر راډیوګانې او رسنیزې شبکې جوړې شوي، چې د ښځینه خبریالانو په وړاندې د شدید غبرګون سره سره، دې برخې خپلې ودې ته ادامه ورکړه. که څه هم د سولې غږ راډیو د میرمن ذکي له مړینې را وروسته هېڅکله پخوانی بڼه نه درلوده، خو پر ځای یې نورو راډیوګانو چې د ښځو له خوا جوړې شوې وي، د هغې د راډیو ځای یې ونیوه. کاناډايي سازمان، IMPACs د افغانستان په کلیوالي سیمو کې د همدې راډیوګانو د جوړیدو مسوولیت پر غاړه درلود.
غبرګونونه
د بې پولې خبریالانو په یوه بیانیه کې وویل شول چې، «دا وحشیانه کار که د خبریالې په توګه د هغې له کار سره تړلی وي یا نه یا هم د هغې په مدني مسوولیتونو پورې، خو مهمه ده چې د هغې وژونکي وپیژندل شي او هر څه ژر په سزا ورسول شي».
نړیوالې څېړنې (کتاب)
دا کتاب په پښتو ژبه دی چي د تاریخ له څپرکو څخه تر ټولو ویاړلی او ټولنیز کتاب ګڼل کیږي.
په دې کتاب کي فیضون صاحب سل نړیوالې څېړنې رايوځای کړي دي چي هره څېړنه د یوې بشپړي رغاندي مقالې، یا بسته رسالې حیثیت لري.
او د کتاب ټولي څېړني پر هغو شیانو شوي چي هر شی په سلو شیانو کي د دې مستحق دی چي څېړنه باید ورباندي وشي او خبري اتري ورباندي وشي.
د کتاب د موضوعاتو ترتیب
د کتاب موضوعات، یا څېړني د زمانې په اعتبار د الله جل جلاله پر ذات پيل شوي او پای یې پر جنت شوی دی، یعني لومړۍ څېړنه پکي د الله تبارک وتعالی د ذات په هکله ده چي د ټولو شیانو پيدا کوونکی او پالونکی دی، بیا د ستر پېغمبر حضرت محمد صلی الله علیه وسلم په هکله ده چي د ټولو پېغمبرانو سردار دی، بیا د قرآن شریف په هکله چي د ټولو کتابونو سر او پیاوړی دی، یعني داسي درجه په درجه چي تر څو انسانان په آخري دار کي استوګن کوي.
د کتاب لیکلو لامل (سبب)
فیضون صاحب د کتاب په لومړیو کي دې ته اشاره کړې چي دا کتاب (نړیوالې څېړنې) ما د دې لپاره ولیک چي زما په ژوند کي ما هيڅ داسي یو کتاب ونه موند چي پر غټو شیانو څېړنه پکي ښه په وضاحت شوې وي ؛ نو دې خبري زه دې ته وهڅولم چي پر نړیوالو شیانو مي خپله څېړنه وکړه ! .
د کتاب ارزښت
او هغه که مسلمان وي، یا کافر ؛ نارینه وي، که ښځينه ؛ لوی وي، یا وړوکی او داسي له هري ډلي چي وي ؛ ځکه ټولنیز او نړیوال موضوعات ټوله پکي حل شوي دي.
لوی متعال څښتن جل جلاله دي د ښاغلي لیکوال دا هلي ځلي د دې خوار کړېدلي اولس د ګړو لپاره په خپل سپېڅلي درشل کي قبولي وګرځوي، آمين.
وېشنيزه:کتابونه وېشنيزه:افغان لیکوالان وېشنيزه:نوميالي افغانان وېشنيزه:اهل السنت والجماعت وېشنيزه:د ۲۰۱۷ لیکني وېشنيزه:افغانستان
۹۲ (عدد)
۹۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۹۱ څخه  مخکي او د ۹۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۹۲:
په کلینډر کې
۹۲ کولاي سي:
په کیمیا کې
۹۲ د يورانيوم اټومي عدد ده
جېرمي کوربین
جېرمي برنارد کوربین  یو بريتانوی سیاستوال دی چې د ۱۹۴۹ کال د مې میاشتې په ۲۶ زېږېدلی. هغه له ۲۰۱۵ څخه تر ۲۰۲۰ کال پورې د کارګر ګوند رهبر او اپوزېسیون د مشر په توګه کار کړی. د ۱۹۸۳ کال راهیسې د شمالي اېسلېنګټوڼ (Islington )لپاره د پارلمان غړی و، کوربین د ګارګر ګوند چپ/کیڼ سیاسي لوری(سوسیالیزم) دی  چې د یو سوسیالیست په توګه پېژندل کېږي.
۹۲ (عدد)
سرچينې
وېشنيزه:۹۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
جېرمي کوربین
کوربين په چيپنهام،وېلتشایر (Chippenham, Wiltshire) کې نړۍ ته راغی او په وېلتشایر (Wiltshire)  او شروپ شایر(Shropshire) کې لوی شو. له نوې ځوانۍ څخه له کارګر ګوند سره یوځای شو. لندن ته له تګ سره د ګاګرۍ د اتحادیې استازی شو. په ۱۹۷۴ کال کې د هرېنجي(Haringey) شورا غړی شو او تر ۱۹۸۳ کال پورې دشمالي اېسلېنګنټون لپاره تر معاونیت وروسته ،د هېړنسي ټاکنیزې حوزې څخه د کارګر ګوند دپارلمان د استازي په توګه وټاکل شو. هغه نهه ځله بیا بیا یاد موقف ته وټاکل شو،د هغه رول د فاشیست ضد اقداماتو، د اپارټېد/Anti-Apartheid Movement (بریتانوی سازمان) ضد غورځنګونو،داتومي‌ وسلې راټولولو/خلع سلاح په کمپاین او د فلسطین او ایرلنډ له ټول‌واکۍ څخه د ملاتړ په برخه کې یادولی شو. کوربین د پارلمان د بک‌بېنچ/ backbench  (د بريتانيا په ولسي جرګه كې د هغو استازو د ناستې ځاى چې دخپل ګوندمشران نه دي) استازي په توګه د معمول په څېر د کارګر ګوند د تګلارې خلاف د ټوني بلايېر (Tony Blair)او کورډون براوون (Gordon Brown) تر مشرۍ لاندې د کارګر ګوند نویو دولتونو ته رایه ورکړه. هغه چې د عراق د جګړې کلک مخالف  و، له ۲۰۱۱ څخه تر ۲۰۱۵ پورې يې د جنګ بس کړئ! ایتلاف مشري پر غاړه لرله او په دې دوره کې یې د ګاندي د سولې نړیواله جایزه تر لاسه کړه، همداراز یې په ۲۰۱۷ کال کې د سان مک برایډ (Seán MacBride) جایزه هم ترلاسه کړه. د ځینې مطالعاتو پر بنسټ رسنیز پوښښ له کوربین څخه خصمانه و او د هغه نظریې يې ناسمې خپرولې. کوربین له یهودانو سره توپیریز چلند او زور زیاتی غندلی، خو له ګوند څخه بهر او د ګوند دننه د سیاسی مخالفانو له لوري په دې تورن و چې له هغو کسانو سره له پخوا اړیکه لري چې له یهودانو سره یې توپیریز چلند درلود او په دې وجه له نیوکو سره مخ و.
کوربین په ۲۰۱۵ کال کې د کاګر ګوند دمشر په توګه وټاکل شو، د هغه تر ټاکل کېدو وروسته او د ټاکنیزو مبارزاتو په بهیر د ګوند غړي خورا زیات شول،هغه چې ګوند یې چپ لوري (سوسیالیزم) ته وړه ، د عامه تاسیساتو او رېل پټلۍ بیا عامول، له لږې مداخلې سره مل سیاسي نظام او د عمومي خدمتونو او رفاع په برخه کې د محدویتونو له لرې کولو څخه ملاتړ وکړ. پر اروپايې اتحادیې له نیوکې سره یې د ۲۰۱۶ کال په ټول‌پوښتنه کې د غړيتوب پر دوام ټيګار وکړ، د ۲۰۱۶ کال وروسته کله چې د کارګر ګوند استازو د هغه د ګوښه کولو هڅه کوله  بیاه هم هغه د مشرتوب/رهبرۍ په دوییمه سیالۍ کې اووېن سمېټ (Owen Smith) ته په ماتې ورکولو سره بریالی شو. د ۲۰۱۷ کال په عمومي ټاکنو کاګر ګوند د خپلو رایو شمېر ۴۰ سلنه لوړ کړ چې د ۱۹۴۵ کال د عمومي ټاکنو په پرتله يې د رایو په شمېر کې ۹.۶ سلنه زیاتوالی راغی چې لوی پرمختګ و، د کوربين په دوره کې ګاګر ګوند ۳۰ څوکۍ او معلق پارلمان ترلاسه کړ،خو محافظه کارې لومړۍ وزيرې تیریسا مې (Theresa May) یو د اقليت دولت رامنځته کړ او د کارګر ګوند په اپوزېسيون کې پاتې شو.
په ۲۰۱۹ کال کې د ټاکڼو پر سر په پارلمان کې تر بنبست وروسته کاربین له خپلې بې طرفۍ سره د وتلو/خروج په اړه ټول‌پوښتنه تأیید کړه، د ۲۰۱۹ کال په عمومي ټاکنو کې د کارګر ګوند سهم له ۳۲ سلنه کمښت سره مخ شو چې د ۲۰۱۵ کال په پرتله تر ټولوټيټه کچه وه چې د ۶۰ څوکیو د له لاسه ورکولو لامل شوه او داله ۱۹۳۵ راهیسې تر ټولو کم شمېر چې ۲۰۲ څوکۍ وې  پاتې شو، کاربین وویل دی به نورو  د کارګر ګوند مشري ونه کړي. په ۲۰۲۰ کال کې د مشرتابه ټاکنې ترسره شوې  چې دبرکزیت وزیر/ Shadow Brexit Secretary(د بریتانیا په سیاست کې د خارجې وزیر د اروپا اتحادیې له سیوري څخه بهر فعالیت  درلود) پربنسټ لومړي وزیر  کېیرسټامر (Keir Starmer)وګټلې.
جنټامايسين
جنټامايسين (په انگرېزي:Gentamicin) د امينوگلايکوسايډ د ډلې انټي بپوټپک دی. د باکټرياگانو (مکروبونو) له منځه وړولو لپاره کارېږي. دغه انټي بيوټيک په ځانگړي ډول د سټافېلو کوکس او يرسېنيا پېسټېس (Yersinia pestis-طاعون) د باکټرياگانو پر ضد اغېزه لري. جنټامايسين په ۱۹۶۳ کال کې د نیو جېرزي په ښار کې کشف شو. د جنټامايسين ماده د مايکرومونوسپورا پرپوري ( Micromonospora purpurea)د باکټرياگانو څخه جوړي شوی او په گرام منفي باکترياو باندې اغېزه لري.
کارېدنه
جنټامايسين په بېلابېلو انتاني ناروغيو کې چې مېکروب يې د جنټامايسين په وړاندې حساس وي کارېږي. دا درمل د نېمونيا، پليورايټس، پيريټونايټس اېمپيېما، مېننجايټس، سېپټېسېميا، د جراحۍ وروسته منتن ټپونه، اوسټيومايلايټس، له نوې زېږېدنې سره شديد انتانونه، د تريخي د کڅوړې تسپود، پروسټاټايټس، جلدي انتانونه، د پلوېس تسپودي ناروغي، اېنډوکارډايټس، ليسټېريوسېز، تولاريمي، بروسيلوزېس، طاعون، د سترگو انتانونه، بليفاريټ، ټولگړي انتانونه او همداراز د بولي لارې انتانونه لکه اوندن پايلونېفرايټس، سيسټايټس، يوريترايټس او د پروسټاټايټس په ناروغيو کې کارېږي.
وېشنيزه:د امينوگلايکوسايډ انتي بيوتيکونه
ديوبندي مسلک
ديوبندي (انګرېزي:deobandi) د اهل سنت او جماعت د حنفي مذهب يو نوى خوځښت دى. ددې خوځښت مرکز په هندوستان،پاکستان،افغانستان او بنګلدېش کي ده او د نړۍ مختلفو برخو ته خپور شوى دى. نوم يې د ديوبند دار العلوم نه اخستل شوى ده. دغه خوځښت له شاه ولي الله دهلوي له نظرياتو منشا اخلي.
پېښليک
ديوبندي خوځښت د بريتانوي استعمار په وړاندي د يوه غبرګون په توګه رامنځته شو. چي دغه استعمار د يو شمېر علماوو لخوا لکه رشيد احمد ګنګوهي،محمد يعقوب نانوتوي، شاه رفيع الدين، سيد محمد عابد، ذوالفقار علی، فضل الرحمن عثمانی او محمد قاسم نانوتوي د اسلام د تحريف لامل وبلل شو. دې ډلي لمړى يوه اسلامي مدرسه د ديوبند دار العلوم په نامه جوړه کړه، چېري چي د اسلام د بيا احيا او امپرياليزم ضد ديوبندي نظريه په خپرېدلو پيل وکړ. ديوبند دارالعلوم د الازهر پوهنتون نه وروسته د اسلامي علومو دويم ستر مرکز ده. د ځينو ډلو لکه تبليغي ډله او جمعيت علمايي هند په واسطه ديوبندي نظريه خپره شوه.
د ديوبند فارغينو په مختلفو هيوادو كي په زرګونو مدرسې جوړي کړې.
د هند د خپلواکي پر مهال ديوبنديانو د ګډي ملي نظريې نه دفاع کوله ددې نظريې په اساس هندوان او مسلمانان يو ملت ده او له دوئ نه غوښتنه کېدله چي د انګرېزانو په وړاندي بايد ګډه مبارزه وکړي. په ١٩١٩ کال د ديوبندي علماوو يوې غټي ډلي د جمعيت علمايي هند په نامه سياسي ډله جوړه کړه او د پاکستاني خوځښت مخالفت يې وکړ
په بريتانيا کي
د ٢٠١٤ کال د يوه راپور له مخي د بريتانيا %٤٥ جماتونه او د اسلامي زده کړو نږدې ټول مرکزونه د ديوبنديانو لخوا کنترولېږي
په افغانستان كي
د افغانستان زياتره وګړي د ديوبندي مسلک پيروان دي خو په افغانستان د امريكا د متحده ايالاتو له يرغل وروسته يو شمېر وهابيان هم ددې هيواد په ځينو برخو کي پيدا شوي دي
عقايد
ديوبندي خوځښت ځان د اهل سنت او جماعت يوه تفسيرونکي ډله بولي، دغه ډله منځنيو پېړيو كي په هندوستان کي رامنځته شوه. دې ډلي د شاه ولى الله دهلوي له لارښوونو څخه الهام اخستى دى.
فقه
د تقليد په هکله ددوئ د نظريې مخالفه ډله اهل حديث يا غير مقلدين دي ځكه ددوئ په نظر بايد له قران او حديث نه هر څوك د خپل فکر په اساس ګټه واخلي. دوئ هغه څوك چي د يوه عالم يا يوه مذهب پيروي کوي د ړندو مقلدينو په نامه يادوي. ددوئ(اهل حديثو) په نظر د هر څه لپاره بايد له قران او حديث نه دليل موجود وي.که څه هم ديوبندي مسلک له جوړښت تر اوسه په دې باندي زيات دلايل وړاندي کړي چي له مذهب سره تړنه حقانيت لري، په مشخص ډول دوئ په دې باندي زيات کتابونه او رسالې ليکلي دي  او دا يې ثبوت کړي چي حنفي مذهب له قران او حديث سره مکمل مطابقت لري.
د مذهب نه د دفاع لپاره د قران او حدیث نه د دلایلو راورلو ضرورت لپاره، ديوبنديان په ځانګړي توګه ددوئ په مدرسو کي د حديثو په بې نظيره زده كړه کي مشهور دي، ددوئ د مدرسو نصاب په نړۍ كي بې سارى غوره نصاب دى. لکه دوره حديث چي د مدرسې په وروستي کال کي ويل کېږي په کوم کي چي د حديثو شپږ سره معتبر کتابونه يعني صحاح سته تدريس کېږي. په ديوبندي مدرسو کي ترټولو لوړه رتبه د شيخ الحديث ده هغه څوك چې صحيح بخاري شريفه تدريس کوي.
الهيات
د ايمان او عقيدې په برخه کي ديوبندي مسلک د ماتريديه ښوونځي پيروي کوي.
تصوف
ديوبندي نصاب  د اسلامي علومو لکه قران، حديث او فقهي زده كړي سره يو ځاى د عقلي  علومو لکه فلسفه او منطق زده كړه هم خپل ځان كي لري. په هم مهاله وخت كي د تصوف پيروي هم کوي چي زياتره يې د چشتيه طريقې پيروان دي
په دې هکله د ديوبند دارالعلوم اتم مهتمم قاري محمد طيب قاسمي وايي، د ديوبند علما د تصوف پيروان دي په سلوکو کي د چشتيه طريقې پيروان دي دوئ د چشتيه، نقشبنديه، قادريه او سهرورديه طريقو پيلونکي دي.
د ديوبندي مسلک تاسيس کوونکي رشيد احمد ګنګوهي او محمد قاسم نانوتوي د حاجي امداد الله مهاجر مکي مريدان وو.
جمعيت علمايي هند
جمعيت علمايي هند په هندوستان کي يو مهم اسلامي مرکز ده.دغه تنظيم په ١٩١٩ کال جوړ کړى شو. دې ډلي داسي نظريه لرله چي مسلم او غير مسلم بايد د هند د خپلواكي لپاره سره يو شي.
جمعيت علمايي اسلام
جمعيت علمايي اسلام يو ديوبندي تنظيم ده. دغه تنظيم هغه وخت جوړ شو کله چي په ١٩٤٥ کال غړي يې له جمعيت علمايي هند نه جدا شول،
مجلس احرارلاسلام
مجلس احرارلاسلام چي احرار هم ورته وايي د بريتانوي هند پر مهال ديوبندي محافظه كاره سياسي ګوند وو. چي د ١٩٢٩ د ډسمبر په ٢٩ په لاهور کي تاسيس شو. چودري افضل حق، سيد عطاالله شاه بخاري، حبيب الرحمن لدهيانوي، مظهر علي اظهر، ظفر علي خان او داود غزنوي ددې تنظيم مٶسسين وو. احرار د هندي مسلمانانو څخه د خلافت غورځنګ په واسطه جوړشو. دغه ګوند له اپوزیسیون محمد علي جناح سره د خپلواک پاکستان د جوڑولو لپاره یو جاى شو. په ١٩٤٧ کي د پاکستان د خپلواکي وروسته مجلس احرار په دوو برخو وويشل شو، چي يوه يي په پاکستان او بله يي په هندوستان کي فعاليت كوي.
تبليغي ډله
تبليغي ډله يوه غير سياسي دعوتي ډله ده، چي د دديوبندي خوځښت د يوې څانګي په حيث يې په فعاليت پيل وکړ.دغه ډله په تدريجي توګه له يوې کوچنۍ ډلي نه په نړيواله ډله بدله شوه چي اوس مهال د نړۍ په ١٥٠ هيوادو كي مرکزونه لري.
لشکر جنګوي
لشکر جنګوي يوه نظامي ډله ده چي په ١٩٩٦ کال جوړه شوه، دغه ډله په پاکستان هيواد کي فعاليت کوي. له کله نه چي رياض بسرا له سپاه صحابه پاکستان نه جدا شو. دغه ډله د نړيوالو لخوا د يوې تروريستي ډلي په حيث پېژندل شوي دى. زياتره په شيعه ګانو حملې کوي.
طالبان
طالبان يو په افغانستان كي يو سياسي اسلام پاله خوځښت دى. دغي ډلي له ١٩٩٦-٢٠٠٠ پوري په افغانستان كي حکومت وکړ، چي د حکومت نوم يې د افغانستان اسلامي امارت وو. دوئ په افغانستان كي د شريعت په نفاذ زيات ټينګار کاوه.د دديوبند دارالعلوم په پرلپسې توګه طالبان حمايه کړي دي، يو له هغو نه هم په ٢٠٠١ كال كي د طالبانو لخوا د بودا د مجسمو نړول وو. د طالبانو زياتره مشران له ديوبندي خوځښته متاثره وو. طالبان همدارنګه د پښتونولۍ پالونكي وو.
تحريك طالبان پاکستان يا د پاکستاني طالبانو تحريك په فدرالي قبايلي سيمو كي د مختلفو اسلام پالو ډلو يو ستر نظامي ګروپ دى. د ٢٠٠٧ ز کال د ډسمبر په مياشت كي ١٣ ډلي د بيت الله محسود تر مشري سره راټولي شوې او تحريك طالبان پاکستان يې جوړ کړ. دوئ د پاکستاني دولت په وړاندي جنګېږي
سپاه صحابه
سپاه صحابه پاکستان يوه پاکستاني نظامي ډله ده چي مخکي په پاکستان کي د يوه سياسي ګوند په حيث ثبت شوي وه. په ١٩٨٠ ز کال د حق نواز جنګوي لخوا جوړه شوه،
د ډاروین د تیوري پیل
د ډاروین د تیوري پیل په یوه ډېره بوخته دوره کې رامنځ ته شو او داسې وخت کې پیل شو چې چارلس ډاروین د بیګل د سروې د سفر څخه راستون شو، په داسې حال کې چې شهرت یې د یوه فوسیل راټولوونکي او جیولوجي پوه په توګه لا دمخه ثابت شوی و. پلار یې اجازه ورکړه چې د یوه روحاني پر ځای، یو ښه طبیعت پوه شي او لومړنۍ دندې يې دا وې چې وړ کارپوهان پیدا کړي ،ترڅو  ټولګی یې توصیف کړي، ژورنال او تبصرې یې ولیکي او د موندنو په اړه یې د لندن جیولوژیکي ټولنې ته مقالې وړاندې کړي.
د ډاروین د جیولوژي په لومړنۍ کړنه کې، د  فوسیلونو په اړه د اناتومیست ریچارډ اوون راپورونو وښودله چې، په ورته سیمه کې له منځه تللې نوعې له اوسنیو نوعو سره تړاو درلود او مرغه پوه جان ګولډ وښودله چې، د ګالپاګوس ټاپوګانو د مرغانو نمونې د مختلفو نوعو څخه وې چې نه یوازې په تنوع پورې، بلکې په ځایونو پورې يې هم اړه درلوده. دې ټکو ډاروین قانع کړ چې د نوعو بدلون خامخا رامنځته کېږي او لومړني تکاملي نظرونه یې په خپله سره کتابچه کې ولیکل. نوموړي په اولادونو کې د تنوع " د بدلېدونکي نړۍ سره د نژاد تطابق او بدلون "  د ګمانونو په اړه د بدلون ځانګړې کتابچې پیل کړې او د یوې تکاملي ونې د "د څانګې په شکل غیر منظم" شجره یي انشعاب طرحه کړ.
په ژوبڼ کې د اورنګوتان بیزو په اړه مشاهدو وښودله چې، اصطلاحات یې څومره انسان ته ورته و چې د هغه د بیګل سفر نظریات یې تایید کړل. دا چې د انسان او ژوو ترمنځ لږ واټن شته. هغه د حیوان روزنې په اړه څېړنه وکړه او د طبیعت سره یې مشابهتونه وموندل چې وړوکي یې له منځه یووړل او مناسب اندامه یې ساتل، بزګرانو په قصدي توګه،  د حیواناتو روزنه غوره کړه، ترڅو د "زرو متوسطو بڼو" له لارې یې اولادونو د پام وړ بدلون وموند. ګمانونو یې د غرایزو او ذهني ځانګړتیاوو په اړه، د عادتونو، عقیدو او د مخ د حالتونو تکامل ته اشاره کوله او ټولنیزې اغېزې یې په پام کې ونیولې. په داسې حال کې چې دا یې "لومړنی شوق" و، ده د ډېر کاري حجم سره مبارزه کوله او ​​ناروغه شو. د کار څخه د دمې اخیستلو وروسته، د واده فکرونه یې د تره لور ایما ویګ ووډ ته واوښتل.
د مالتوس او طبیعي قانون په اړه یې لوستنه لامل شوه، چې په خپله څېړنه کې پرته له نشرڅخه د ژوندي پاتې کېدو لپاره د مبارزې د ټولنیز فکر مالتوس منطق پلی کړي او "بلاخره یوه تیوري یې ترلاسه کړه، چې د هغې پر بنسټ کار وکړي". هغه ایما ته د واده وړاندیزوکړ او هغې ومانه. نوموړي په خپله ​​تیوري کې، هغه روزونکي چې ځانګړتیاوې غوره کوي، د طبیعي ټاکنې سره چې په ناڅاپي توکه له ډولونو رامنځته کېږي، پرتله کړل او په کلیوالو سیمو کې  یې د ملاتړکوونکو معلوماتو په لټه کې شو. هغه د ۱۸۳۹ ز کال د جنورۍ په ۲۴ مه د شاهي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو او له ایما سره یې په ۲۹ مه نېټه واده وکړ. د ډاروین د تیورۍ پرمختګ دوام وکړ.
سعود الفیصل
امیر سعود د پاچا فیصل بن عبدالعزیز ال السعود زوی پر سعود الفیصل مشهور شوی و، د۱۹۴۰ دجنورۍ پر دوېمه نېټه دسعودي عربستان په طایف ښار کې زیږیدلی دی. له ۱۹۷۵ ز څخه نیولی تر ۲۰۱۵ ز پورې دسعودي عربستان د څلورو پاچاهانو هر یو خالد، فهد ، عبدالله او سلمان دسلطنت پرمهال دسعودي عربستان دبهرنیو چارو وزیر تېر شوې دی، کله چې په خپله خوښه روان کال په کور کېناست، نوموړی په گرده نړۍ کې دهغه کس په توگه مشهور شوی دی،چې څلویښت کاله یې دبهرنیو چارو وزارت  ورتر غاړې وو. سعود دالفیصل زوی او عبدالعزیز لمسی دی نېکه یې ددرېیم سعودي دولت له بنسټگرو څخه شمېرل کیږي مور یې عفت الثنیان ال سعود نومیږي.
لومړنی ژوند
سعود الفیصل د ۱۹۴۰ ز دجنورۍ پر دویمه په طایف کې زیږیدلی دی او دپاچا فیصل دویم زوی دی،په هون وبرینسټون ښوونځي کې یې زده کړې کړې دي او له ۱۹۶۴ ز کې له  پرنسټون امريکايي پوهنتون څخه فارغ شوی دی او په اقتصاد کې یې لېسانس تر لاسه کړې دی، سعود دوه سکه ورورنه محمد الفیصل او ترکي الفیصل  او درې سکه خویندې لولوة الفیصل،سارة الفیصل او هیفاء الفیصل لري.
زامن
محمد بن سعود بن فيصل آل سعود خالد بن سعود بن فيصل آل سعود فهد بن سعود بن فيصل آل سعود هيفاء بنت سعود بن فيصل آل سعود دسلطان بن سلمان بن عبدالعزیز مېرمن ده لما بنت سعود بن فيصل آل سعود له کویټي انجینرفهد بن عبد العنزي سره یې واده کړې دی ريم بنت سعود بن فيصل آل سعود.
مړینه
سعود الفیصل تېره پنچشنبه له اوږدې ناروغۍ وروسته د ۲۰۱۵ دجولای پر نهمه نېټه په امریکا کې ومړ،دعراق له پخوانی ولسمشر شهید صدام حسین څخه وپوښتل شول: له چا ډاریږئ ؟ نوموړی موسک شو ، الله عزوجل پرته له هیچا نه ډاریږم، خو یو سړی راته ډېر خطرناک او زیرکه ښکاري، دا لومړنی سړی دی،چې دومره زیرکه او پوه دی ، کله،چې له ایران سره په جگړه کې ښکیل وم سعود گرده نړۍ دېته راماته کړه،چې له ما سره ودریږي، خو کله چې مې پر کویټ برید وکړي نوموړي په یوه کنفرانس کې گرده نړۍ زما پر وړاندې ودرلوه. دپخواني شوروي اتحاد ولسمشر میخائیل گورباچوف د سعود الفیصل په اړه وايي : که د سعود الفیصل په څېر دبهرنیو چارو وزیر راسره و ، نو شوروي اتحاد به نه و ړنگ شوی.
وېشنيزه:سعودي عربستان
هستوي درملنه
هستوي درملنه يو روغتيايي تخصص دی چې د ناروغيو په درملنه او تشخيص کې له راډيواکتيف (د وړانګو انرژي) توکو څخه کار اخلي. له يو اړخه هستوي درملو انځورول «له داخل څخه ترسره شوې راډيولوژي» يا «ايندو رايديولوژي» ده، ځکه دا د ايکسری په څېر د بهرنيو سرچينو څخه تر لاسه شويو وړانګو پر ځای د بدن له دننه څخه وړانګې خپروي او ثبتوي. سربېره پر دې، روغتيايي هستوي سکين له راډيولوژي څخه توپير لري، ځکه چې د اناتومي په انځورونه تاکيد نه کوي، بلکې د هغې په کارونو تمرکز لري. له همدې امله، هغې ته د فيزيولوژيکي انځوراخستلو تګلارې نوم ورکول شوی دی. د يو فوتون خپراوي محاسبې ټوموګرافي (SPECT) او د پوسټرون خپراوي ټوموګرافي (PET) سکين کول، په هستوي درملنه کې د انځور اخستلو دوه ډېرې عامې نمونې دي.
تشخيصي
په هستوي درملنه کې«راډيو فارماسيوټيکلز» له داخلي لارې څخه اخستل کېږي، د بېلګې په ډول: د ساه په مټ، د رګونو په مټ يا د خولې له لارې. له دې وروسته بهرني موندونکي (ګاما کامرې) کمپيوټر او د «راډيو فارماسيوټيکلز» په مټ توليدېدونکو وړانګو په مټ د انځور اخستلو او جوړولو له لارې. دا پروسه د تشخيصيه ايکسری په څېر نه ده، په کومه کې چې بهرنۍ وړانګې د بدن له لارې تېرېږي، څو يو انځور جوړ کړي.
د تشخيصي هستوي درملنې ګڼې لارې شته.
د هستوي درملنې معاينات د انځور اخستلو له نورو طريقو سره توپير لري، په دې کې تشخيصي معاينه په بنسټيز ډول د دوديزو اناتوميکي (بدني) انځور اخستلو لکه CT يا MRI د ارزونې نظام په خلاف د بدني فعاليت ښودنه کوي. د هستوي درملنې انځور اخستلو مطالعات عموماً تر ډېره بريده د غړي-نسج يا تر يوې ناروغۍ پورې ځانګړي وي (د بېلګې په ډول: د سږو سکين، د زړه سکين، د هډوکي سکين، د مازغو سکين، دانه، عفونيت، پارکينسن او داسې نور)، په پرتله د عادي راډيولوژۍ انځور اخستلو مطالعاتو، کوم چې د بدن په يوې ځانګړې برخې تمرکز لري (لکه: د سينې ايکسری، د ګېډې/خاسرې لګن سي ټي سکين، د سر سي ټي سکين او داسې نور). سربېره پر دې، داسې هستوي درملنې مطالعې شته، کومې چې د ټاکلو حجروي تر لاسه کونکو يا فعاليتونو پر بنسټ د ټول بدن انځور اخستلو سره مرسته کوي. په بېلګو کې يې د ټول بدن PET سکين کول يا PET/CT سکين کول، ګاليوم سکين، اينډيوم د وينې د سپينو حجرو سکين، MIBG  او اکټروټايډ سکين شامل دي.
که څه هم په ميتابوليزم کې د توپير له امله د ناروغۍ د پروسې انځور جوړولو لپاره هستوي بدلون وړتيا بې بېلګې ده، بیا هم دا بې سارې نه ده. ځينې ټاکلې طريقې لکه fMRI د وینې د جريان په مټ د نسج انځور اخستل (په ځانګړي ډول دماغي نسجونو) او په دې توګه د ميتابوليزم څرګندونه کوي. همدا راز په CT او MRI دواړو کې د توپير د زیاتولو طريقې د نسجونو هغه برخې ښيي، کومې چې د التهاب (سوځېدل) د يوې پروسې له امله له درملو سره په يوې جلا طريقې سره چلند کوي.
په هستوي درملنه کې تشخيصي معاينات له دې طريقې څخه کار اخلي چې کله ناروغي يا پتالوژي (د ناروغۍ لامل) موجود وي، نو بدن په جلا طريقې سره له موادو سره چلند کوي. بدن ته وړاندې شوي «راډيونیوکليد» ډېر ځله له کیمياوي اړخه له داسې يوې تولګې سره اړوندیږی چې په ځانګړي ډول په بدن کې عمل کوي؛ معمولاً دا د موندونکي (ناروغۍ/ستونزې معلومونکي) په نوم پېژندل کېږي. د ناروغۍ د شتون پر مهال، عموماً يو موندونکی په بدن کې خپرېږي او/يا په جلا طريقې سره په کار اچول کېږي. د بېلګې په ډول، «ليګانډ متيلين ډي فسفونات» (MDP) په غوره ډول سره د هډوکي په مټ اخستل کېږي. له MDP د technetium-99m په کيمياوي طريقې سره د نښلولو له لارې، شونې ده چې راډيواکټيويټي د انځورولو لپاره د «هايډروکيپټايټ» له لارې هډوکي ته ولېږدل شي او هلته ونښلول شي. په هر ډول فيزيالوژيکي (جسماني) عمل کې زياتوالی، لکه په هډوکي کې درز، به عموماً دا معنا ولي چې د موندونکي په تمرکز کې هم زياتوالی راشي. دا چاره عموماً د «ګرمې نقطې» د راڅرګندېدو لامل ګرځي، کوم څه چې د راډيو په راټولېدو کې مرکزي زياتېدل يا په ټول فيزيولوژيکي (جسماني) نظام کې د راډيو د راټولېدو د زياتېدو لامل ګرځي. د ځينو ناروغیو د پروسو په پايله کې موندونکی بهر کېږي چې په پايله کې يې «يخه نقطه» راڅرګنديږي. ډيری راټولېدونکي موندونکي د ډېرو بېلا بېل ډوله غړيو، غدو او فيزيولوژيکي پروسو د انځور جوړولو يا درملنې لپاره جوړ شوي دي.
د هايبريډ (ترکيبي) سکين لارې چارې
په ځينو مرکزونو کې، د هستوي درملنو سکين کول، د سافټوير (پوستکالي) يا هايبريډ (ترکيبي) کامرو په کارولو سره، د بدن د هغو برخو د روښانه کولو په موخه د CT يا MRI په څېر بڼو د انځور لپاره کارول کېږي، په کوم کې چې «ريډيوفارماسيوټیکل» تمرکز لري. عموماً دې چارې ته د انځور د ترکيب يا د شریک ثبت نوم ورکول کېږي، د بېلګې په ډول SPECT/CT او PET/CT. په هستوي درملنه کې فيوژن انځور اخستلو طريقه د اناتومي او عمل په اړوند معلومات وړاندې کوي، کوم به چې په بل حال کې مهيا نه وي يا به زياتې سختې تګلارې يا جراحي عملياتو ته اړ وي.
په هستوي انځور اخستلو کې عملي اندېښنې
که څه هم د کمې درجې «راډييشن» په وړاندې د څرګندېدو ګواښونه په سم ډول نه دي پېژندل شوي، خو په نړيواله کچه يوه محتاطانه طريقه غوره کړای شوې ده چې د ټولو انساني «راډيشين» څرګندېدو په وړاندې دومره کمه ساتل پکار دي، څومره چې عملي کوي، « ALARP» (په اصل کې دا د «دومره ښکته څومره چې په مناسب ډول د تر لاسه کېدو وړ وي» (ALARA) په توګه پېژندل شوې، خو دې ته د قانون په نويو مسودو کې بدلون ورکړل شوی دی، تر څو په «مناسب ډول» برخه لا زيات ټينګار وکړي، او «تر لاسه کېدو وړتيا» په برخه کم تمرکز ولري).
د پښتو لنډو کيسو تاريخ
په بره پښتونخوا يا اوسني افغانستان کې هم د نورو ډېرو نوښتونو او ادبي پنځونو ترڅنگ د لنډې کيسې پيل هم لوى استاد علامه حبيبي کړى  او د ١٣١٢ لمريز(١٩٣٣ع) کال د طلوع افغان په کالنۍ کې يې " د سرو زرو گيند ( توپ) " تر سرليک لاندې يې يوه داستاني طرحه نشر  کړه چې د لنډې کيسې نخښې او څرکونه پکې وو، د ١٣١٥ لمريز (١٩٣٦ع) کال د طلوع افغان په لومړۍ گڼه کې لوى استاد پوهاند حبيبي د " توريالۍ پښتنه" تر  سرليک لاندې يوه حماسي کيسه خپره کړه چې د لنډې کيسې يوه بشپړه نمونه يې بللاى شو. تر دې وروسته په طلوع افغان کې گڼې ليکلې او ژباړلې لنډې کيسې نشر شوې او نورو ليکوالو د لنډو کيسو په ليکلو لاس پورې کړ خو زياتو يې نور  مصروفيتونه درلودل او لنډې کيسې يې په ضمني توگه ليکلې چې په دې لړ کې د ارواښاد استاد گل پاچا الفت، سراج الدين سعيد، عبدالقدوس پرهېز، مولانا محمد شريف حبيبي، عبدالرحيم هاتف، غلام محى الدين زرملوال، ننگ يوسفزي، امان الله سېلاب، محمد صديق روهي، نصرالله حافظ، محمد يوسف ساپي او يو شمېر نورو کسانو نومونه اخيستلاى شو.
محمد یاسین فهیم
محمد یاسین فهیم یو نوموتی اسلامي داعي او ویاړلی مفتي دی چي په اوس وخت کي د افغانستان په اسلامي ټولنه کي له سترو مخکښانو څخه دی او له سترو علماوو څخه دی او فهیم صاحب د دیني بلني په خاطر چي له رسنیو څخه یې کړی، یا یې کوي اوڅار شوی دی.
او دی د خپل وخت د شرکي کارونو او بدعتونو نړوونکی دی او په همدې سبب په افغانستان کي له ده سره بدعتي علماوو حسد کړی، مګر ده ته یې هيڅ زیان هم نه دی رسولی ؛ ځکه څوک چي د الله جل جلاله شي او د الله جل جلاله د دین خدمت کوي ؛ نو الله تعالی د هغه خپله مرسته او ساتنه کوي لکه څرنګه چي تاريخ په دې باندي ګواه دی.
د فهیم صاحب علمي ودې او ارزښتونه
او داسي نور علمي ارزښتونه.
د فهیم صاحب ځيني په زړه پوري ویناوي
فهیم صاحب په خپل ژوند کي ځينې داسي ویناوي کړي چي د سرو زرو په لیک ارزي او په دې ارزي چي د اوسني پېر په مخکښانو او لویانو کي يې اقوال او زریني کرښي یوځای شي.
د فهیم صاحب د ځينو بیانونو نومونه
فهیم ځیني داسي خواږه بیانونه کړي دي چي په یوټيوب او فېسبوک خپل نومونه لري او هغه بیانونه په لاندي نومونو دي :
دا بیانونه ټوله په وډیوګانو کي خپاره شوي چي ټوله په همدغو نومونو په پښتو ژبه دي.
همدا ډول وګوره !
ذاکر نایک.
عصمت الله برهان.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:اتلان وېشنيزه:افغانان داعیان وېشنيزه:د اسلامي دعوت بنسټ پالان وېشنيزه:د یوویشتمې پېړۍ امامان
لیبیا
د دويمې نړيوالې جګړې په اوږدو کې، ليبيا د شمالي افريقا په جګړو کې د جنګ ډګر و. له دې وروسته ايټالوي حضور کم شو. په ۱۹۵۱ز کال کې ليبيا د پاچهي نظام په توګه خپلواکي تر لاسه کړه. د معمرالقذافي په مشرۍ يو ائتلاف په ۱۹۶۹ز کال کې يوه سپينه کودتا تر سره کړه، پاچا ادريس لومړی يې له واکه لرې کړ او جمهوريت یې رامنځ ته کړ. ناقدينو قذافي ته د ديکتاتور په سترګه کتل، نوموړي په داسې حال کې چې د شاهي کورنۍ غړی نه و، بيا يې هم په نړيواله کچه تر ټولو زياته واکمني وکړه، د دوه څلوېښتو کلونو لپاره واکمن و. هغه په ۲۰۱۱ز کال کې د ليبيا د کورنۍ جګړې پر مهال له واکه وغورځول شو او ووژل شو او د ليبیا واک عمومي ملي کانګرس ته ولېږدول شو. په ۲۰۱۴ز کال کې، دوو سيالو مقاماتو، د ليبيا د واکمنۍ ادعا وکړه، هېواد يې بې ثباته کړ او دویمه کورنۍ جګړه رامنځ ته شوه، ليبيا د دوو دولتونو تر منځ ووېشل شوه، چې يو يې طبرق او بل يې په طرابلس کې مېشت دی، خو په ورته وخت کې ګڼې قومي او اسلامي ملېشې هم شته. په جګړه کې ښکېلو دوو اړخونو، د ۲۰۲۰ز کال د اکتوبر په دروېشتمه نېټه د دایمي جنګ بندۍ تړون لاسلیک کړ او یو ائتلافي حکومت واک په لاس کې واخيست.
ليبيا د ملګرو ملتونو (له ۱۹۵۵ز) نه، د بې پری خوځښت، عربي اتحاديې، اسلامي همکاريو سازمان او اوپیک غړی دی. د دې هېواد رسمي دين اسلام دی، د ليبيا شپږ نوي اعشاريه شپږ ميليونه وګړي سني مسلمانان دي.
رېښه
د «ليبيا» نوم، په لومړي ځل د دويم رعمسيس په ډبرليک کې څرګند شوی، په هيروغلف ليک د «rbw» په بڼه ليکل شوی. دا نوم د ختيځې ليبيا د بربريانو، افريقايي خلکو او هغو قبيلو د يووالي عامې شوې پېژندګلو نه اخیستل شوی، چې د سيرنايکا «Cyrenaica» او مارماريکا «Marmarica» د اوبو لرونکو سيمو په شا اوخوا کې اوسېدلې. د ۴۰۰۰۰ نارينه وو يو پوځ او د قبايلو یو اتحاد چې «د ليبو ستر مشران» په نوم پېژندل کېده، مشري يې پاچا ميريايا کوله او په پنځم (له زېږد مخکې ۱۲۰۸) کې يې د ميرنيپت فرعون پر ضد جګړه وکړه. دې جګړې ته د هغه د پړاو په پنځم او شپږم کال کې، په لويديځه ډلټا کې په ستر کارنات ډبرليک کې اشاره شوې، په دې جګړه کې ميريايا ماتې خوړلې وه. د ستر کارنات ډبرليک تر مخې، دا پوځي ائتلاف له ميرشميش، لوکا او «سمندر د خلکو» نه جوړ شوی و، چې د ايکويش، ټيريش، شيکليش او شيرډن په نوم پېژندل کېدل.
په ستر کانارک ډبرليک ليکلي:"«...درېيم پړاو وايي: د ليبيا بدمرغه غورځېدلی مشر، ميريايا د ډيډ زوی، له خپلو قوماندانانو شيردن، شيکلين، ايکويش، لوکا، تريش په ملتيا د تهنو پر هېواد راپرېوت. د خپل هېواد هر غوره جنګيالی او هر غوره سړی يې له ځانه سره اخستي وو. هغه خپله مېرمن او بچيان هم راوړي وو؛ د مرکز مشران او هغه د پيري په ميدانونو کې لويديځې پولې ته ورسېده»."د ليبيا اوسنی نوم د « Libu» يا « Libúē» د نوم اوښتې بڼه ده (له يوناني نه چې په Libyē بڼه لېکل کېږي)، په عمومي توګه د سايرينيکا او مارماريکا سيمې خلک هم په کې رانغښتل کېږي. داسې برېښي چې د « Libu» يا « Libúē» نوم په کلاسيکه نړۍ کې د شمالي افريقا د سيمې د اصلي اوسېدونکو لپاره کارول کېده. په ۱۹۳۴ز کال کې يو ځل بيا دا نوم له لرغوني يوناني ټکي (Libúē) نه راژوندی او د ايټالوي ليبيا لپاره يې کارول پيل شول. موخه دا وه چې دا اصطلاح د عثماني طرابلس لپاره وکارول شي، هغه ساحلي سيمه چې نن ليبيا بلل کېږي او هغه مهال د عثماني سترواکۍ له خوا له ۱۵۵۱ نه تر ۱۹۱۱ز کال پورې اداره کېده او «ايالت طرابلس» يې باله، په ۱۹۰۳ز کال کې يو ځل بيا د ايټالوي جغرافيه پوه «فډريکو مينوتيلي» له لوري د ليبيا نوم کارول پيل شول.
ليبيا په ۱۹۵۱ز کال کې«د ليبيا متحده پاچهي» په نوم خپلواکي تر لاسه کړه (المملکة الليبية المتحدة)، په ۱۹۶۳ز کال کې يې خپل نوم بدل او «د ليبيا سلطنت» باندې واړاوه (المملکة الليبية). په ۱۹۶۹ز کال کې د معمر القذافي له خوا د يوې عملي کودتا نه وروسته، د هېواد نوم يو ځل بيا بدل او «د ليبيا عربي جمهوريت» شو (عربي: الجمهورية العربية اللبية). له ۱۹۷۷ نه تر ۱۹۸۶ز کال پورې يې رسمي نوم «د ليبيا د خلکو سوسيال عرب جمهوريت» و (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراکية)، همدا نوم له ۱۹۸۶ نه تر ۲۰۱۱ز پورې په «د ليبيا د خلکو ستر سوسيال عرب جمهوريت» بدل شو (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراکية العظمی).
په ۲۰۱۱ز کال کې ملي انتقالي شورا جوړه شوه، دا مهال دې هېواد ته یوازې د «ليبيا» نوم ورکول کېده. د ۲۰۱۱ز کال د سپتمبر په مياشت کې ملګرو متلونو د ۲۰۱۱ز کال د اګست مياشتې د درېيمې نېټې د ليبيا لنډ مهالی د اساسي قانون اعلاميې په استناد، د ليبيا د دايمي ماوريت د غوښتنې پر بنسټ دا هېواد يوازې د «ليبيا» په نوم په رسميت وپېژاند. د ۲۰۱۱ز کال د نومبر په مياشت کې ISO 3166-1 بدلون وموند، تر څو د ليبيا د نوي نوم ښودنه وکړي. په انګليسي کې دا نوم په "Libye بڼه لېکل کېږي، خو په فرانسوي ژبه کې بيا په بدلون سره په "Labye بڼه لېکل کېږي.
د ۲۰۱۷ز کال د دسمبر په مياشت کې د ملګرو ملتونو لپاره د ليبيا دايمي ماموريت، ملګري ملتونه خبر کړل چې د دې هېواد رسمي نوم به، له دې وروسته «د ليبيا هېواد» وي؛ ليبيا يې يوازې د رسمي لنډ نوم په توګه پاتې شو او دا هېواد اوس هم د الفبا په فهرست کې ترلام لاندې ليکل کېږي.
لرغونی تاریخ
لیبیا د ۷۴ کال ( ق.م.) څخه تر ۵ پیړۍ پورې د رومان د ولایتونو څخه یو ولایت وو. په ۷ پېړۍ کی لببیا د خلیفې لاس ته ورغله. په ۱۶ پېړی کی ترکی اردو پر لیبیا برید وکړه او د ۱۹۱۱ کال څخه تر ۱۹۴۳ کال بورې لیبیا د ایټالیا مستمره وه. په ۱۹۶۳ کال کی د پوځ تر انقلاب وروسته معمر القذافي د لیبیا ولسمشر شو. د ۱۹۶۹ کال څخه د لیبیا حکومت په آفریقا کی د قیام کوونکی ډلو ملاتړ وکړه. په ۱۹۷۰ کال کی لیبیا پر چاد برید وکړ او شمالی چاد د لیبیا د پوځ لخوا نیول شو. په ۱۹۸۶ کال کی د لیبیا پوځ د فرانسی پوځ لخوا ماته شوه او شمالی چاد خپلواک شو. ‎
رومي ليبيا
روميانو طرابلس په ۱۰۶ مخزېږدي کې ونيوله. په هغه پېر کې ېې نوم ټريپوليټانيا و. پطليمون دلرغوني يونان وروستنی واکمن و چا چې د سايرنايکه سيمه د يو رسمي تړون په لړ کې روم ته په ۷۴م مخزېږدي کې پرېښوده. نوموړې سيمه د روم يو ولایت په توگه کرېټا سره ونښته. په کال ۶۴م مخزېږدي کې ویل کېږي چې جوليوس سېزار پوځي غونډ ددغې سيمې دنده په غاړه درلوده، او روميانو ځکه وکولای شول چې د ليبيا ټول درې زونونه يوځای کړل. د روميانو د ولایت په توگه ليبيا په هغه پیر کې ډېره هوسا او بډايه وه. همدا رنگه په ۲مې او ۳مې مخزېږدي کې کله چې د لپټس مگنا ښار د کلونو ځلانده مهال يادېږي ، په همدې پیر کې لېبيا د سمسورتيا لوړو پولو ته رسېدلې وه.
د لېبيا بېدياوې
وېشنيزه:د آفریقاهیوادونه وېشنيزه:ليبيا
ریښتینی سیاست
ریښتینی سیاست (په آلماني کې: [ʁeˈaːlpoliˌtiːk]؛ یعنې ریښتینی، واقعي، عملي سیاست) د معینو شرطونو او عواملو په پام کې نیولو سره په ډیپلوماټیکو یا سیاسي پالیسي ګانو کې ښکېل کېدو ته اشاره کوي، نه دا چې خپل ځان په ښکاره ډول آیډیولوژیکو مفهومونو او اخلاقي مقدمو ته اړ کړي. له دې نظره، د خپلو فلسفي کړنو له اړخه خپل ځان له واقع بینه او عملي اړخونو سره شریکوي. په ساده ډول په سیاست کې دا ډول کړنو ته پراګماتیزم ویل کېږي. د بېلګې په ډول «د پراګماتیکو یا ریښتینو سیاستونو تعقیب او څارنه».
رېښه
هغه وویل چې د روښانتیا لویه لاسته راوړنه دا وه ترڅو ښکاره کړي چې ښایي اړینه نه وي چې سمه وي. هغه غلطي چې لېبرالانو ترسره کړه دا وه چې هغوی فرض کاوه چې د ډېر ځواکمن قانون له منځه تللی، یوازې له دې امله چې د هغه قانون ناعادلانه توب ښکاره شوی وو. روشاو ولیکل چې « ریښتینی سیاستوال پوهېږي چې د جریکو د دیوالونو نړولو لپاره عادي کولنګ له زورور مارتول څخه ګټور دی». د روشاو مفهوم د آلماني مفکرینو له خوا د نولسمې پېړۍ په منځ او وروستیو کې واخیستل شو او د نولسمې پېړۍ په منځ کې د اوتو وان بیسمارک له دولت دارۍ سره د آلمان متحد کولو پورې وتړل شو. تر ۱۸۹۰ز کال پورې، د ریښتیني سیاست اصطلاح کارونه ډېره پراخه وه، خو په زیاتېدونکې توګه له خپل اصلي معنا څخه جلا شوه.
په نړیوالو اړیکو کې سیاسي ریښتینولي (ریالیزم)
په داسې حال کې چې ریښتینی سیاست، سیاسي تمرین ته اشاره کوي، په نړیوالو اړیکو کې د سیاسي ریالیزم مفهوم هغه نظري چوکاټ ته اشاره کوي چې د هغه موخه د نړیوالو اړیکو په حوزه کې د پېښو په اړه وضاحت ورکول دي. د سیاسي ریالیزم نظریه له دې ځایه سرچینه اخلي چې دولتونه د نړیوالو اړیکو د لوبوونکو په توګه د ریښتیني سیاست په تمرین سره د خپلو ګټو په لټه کې دي. برعکس، ریښتینی سیاست کولی شو د هغو پالیسيو د تمرین په توګه تعریف کړو چې د سیاسي ریالیزم له منل شوو پالیسیو سره همغږی دی. په هرحال، ټولیزه کاري فرضیه دا ده چې سیاست په ټوله کې د ځواک پر تعقیب، مالکیت او د ځواک پر کارولو پورې تړلی دی (همدارنګه د ځواک سیاست هم وګورئ). په هرحال، د نړیوالو اړیکو ځینې واقع بینان لکه کنت والتز، د دولت پالیسي ته د امنیت او پایښت له اړخه ګوري نه د دې لپاره چې خپل ځان ته ځواک ترلاسه کړي.
وړانګي
دوړانګو لنډه پيژندنه او تاريخچه په طبيعت کې وړانګې هغه کړنلارې ته ويل کيږي چې ديوې سرچينې انرژي دڅپواويا بڅرکو په بڼه خپريږي دا په دې معنى چې وړانګې دانرژۍ ځانګړى شکل تشکيلوي ، او دمختلفو منابعو څخه ترلاسه کيږي. دلومړي ځل لپاره په (١٦٦٤ م )کال پروفيسور (Morcas Morcim ) ديوې تجربې له مخې ثابت کړه چې دلمر وړانګې دمنشور پواسطه تجزيه اوطيف (Specter) منځته راوړي چې دطيف هررنګ دلمر په تشعشاتو کې دخپلې څپې اوږدوالې سره متناظردى اودماورآ بنفش (Ultra-valet)  په تجربوي ډول په (م١٨٤٠ ) کال کې د (Edmond Becguere )  فرانسوي فزيک پوه پواسطه څرګندشو چې نوموړي وړانګې طول موج    په حدودوکې ده انفراريد وړانګه چې   پوري طول موج لري په (١٨٩٩م ) کال کې د (William –Hershel )  پواسطه وپيژندل شوه او څرګنده يې کړه چې هر تور شوى جسم (IR)   يا ماورآ قرمزي خپروي اوپه (١٨٩٦ م) کال کې هنري بکرل  (Henri-Beegueral )  کشف کړو چې ديورانيم  (U) مالګې ځينې نه ليدونکې وړانګې خارجوي اوپه (١٨٩٩ م ) کال کې وښودل شو چې د يورانيم (U )  مرکبات ځينې ذرې وړنګو په شکل خارجوي چې په مقناطيسې ساحه کې خپل خط السير ته تغيرورکوي چې دالفا اوبيتا  نومونه يې ورته کيښودل شو.اوپه (١٩٠٣ م ) کال کې رادرفورد (Rather –ford )  وښودل چې ځينې وړانګې په مقناطيسې ساحه کې خپل خط السير ته تغيرنه ورکوي چې نوموړې وړانګې ته  ګاما وړانګې وايې. او په (١٩٩٦م)کال (roentgen) په مصنوي ډول وړنکې توليدکړچه د(x)وړانګيې په نامه سره شهر ت لري. اولمړ نۍ ليزر چې دياقوتو څخه ود (ټهيدورميمان ) لخوا په (١٩٦٠م)کال کې کشف شو.
دوړانګو منابع دايوه څرګنده خبره ده چې هره وړانګه يوځانګړې سرچينه لري چې دنوموړو سرچينو پيژندل اودهغوې دزيان اويادفعاليت اندازه معلومول اړينه ده نو هغه منابع چې دوړانګيز تاثيراتو سبب کيږي په دوه برخو ويشل کيږي. ١ - Natural   يا طبعي وړانګې : ٢ – Man-Made  ياهغه وړانګې چې دانسان په ذريعه منځ ته راځي ١ - Natural   يا طبعي وړانګې : هغه وړانګې چې په طبعي ډول وجودلري دلاندې منابعو څخه لاسته راځي. A- Sunlight    دلمر روښنايې اودهغې وړانګې هم دځمکې سطحې ته رارسيږي لکه    UV  او IR اونور. B - (Cosmic –R )  داډول وړانګې دفضاء څخه ځمکې ته رارسيږي تقريباً ديوميل  (Mill )  په ارتفاع دفضاء څخه دذراتو په څير دوړانګو اوصاف لري ځمکې ته رارسيږي. C- (Terrestical-R ) دا ډول وړانګې دبعضې موادو څخه په طبعي ډول په ځمکه کې موجودې دي اوددې موادو څخه وړانګې دځمکې پر مخ خپريږي لکه ديورانيم ، توريم اوسيزيم وړانګې اوداسې نور. D – Radioactive –R  داوړانګې له هغه عناصرو څخه چې په طبيعت کې وجودلري رامنځته کيږي لکه K40 او C14 او داسې نور. E – (Atmospheric –R) ځينې نورې اتوموموسفيري وړانګې دي چې ځمکې ته رارسيږي. ٢– هغه وړانګې چې دانسان په ذريعه منځ ته راځي داهغه وړانګې دي چې دانسان په واسطه په کيمياوي اوتيکنالوژيکي طريقو سره لاسته راځي چې په لاندې ډول سره دي. A – الفا وړانګه (Alpha-R ) : داډول وړانګه دهيليوم دهستې څخه منځته راځي او  چارج لري اودنفوذ قدرت يې ټيټ دى. B – بيتاوړانګه (Beta-R ) : داوړانګه دالکترونونوڅخه منځته راځي او  چارج لري اودنفوذ قدرت يې د الفا وړانګوپه نسبت زيات دى. C – ګاماوړانګه (Gama-R) : داوړانګه داتوم دهستې څخه منځته راځي اودنفوذ قدرت يې ډيرزيات دى. E – نيوترون وړانګه (Neutron –R ) : داديوه چارج نه لرونکې وړانګه ده چې په (Nuclear Reactors ) کې منځته راځي اودنفوذ قدرت يې ډير زيات دى
(١) شکل کې د وړانګو ځيني فزيکې خواص ښودل شوي دي دوړانګو ډولونه : په ټولنيزه توګه وړانګې په لاندې دوو برخو ويشل شوي دي چې هره برخه يې په دوه نوروبرخوويشل شويدي. A – ايونايزکوونکي وړانګې B – نه ايونايز کوونکي وړانګې A – ايونايزکوونکي وړانګې : ايونايزکوونکي وړانګې هغه وړانګې دي چې په خپل چاپيريال کې ايونايزيشن رامنځته کوي اوپه دوه برخوويشل شويدي (Visible and an visible لکه چټک الکترونونه او درندې چارج لرونکې ذرې . B – نه ايونايزکوونکې وړانګې: نه ايونايزکوونکې وړانګې هغه وړانګې دي چې په خپل چاپيريال کې ايونايزيشن نه رامنځته کوي اوپه دوه برخوويشل شودي (Visible and invisible   لکه الکترومقناطيسې وړانګې ،ليزر،  نيوترونونه اوچټک الکترونونه  او   دي چې په هستوي وړانګو کې منځته راځي. درندې چارج لرونکې ذرې ټولو هغو انرژي لرونکوايونوته ويل کيږي چې کتله يې څخه لويه وي لکه دالفا ذرې او پروتونونه اوداسې نور چې په هستوي تعاملاتو کې منځ ته راځي. الکترومقناطيسې وړانګې هغه وړانګو ته ويل کيږي چې داتوم دالکترونونو اود هستې دانرژيکي سويو دبدلون په ترڅ کې منځته راځي لکه د x ، ګامااو لايزر وړانګې. همدارنګه نيوترونونه هم هستوي تعاملاتو په ترڅ کې منځته راځي چې بيا په خپل وارسره په بطي اوچټکونيوترونوباندې ويشل کيږي. په لاندې شکل کې دالکترومقناطيسي وړانګو طيف ښودل شوى دى.
دوړانګواغيزې دانسان په وجود باندې : داچې انسانان لکه دنورو حيواناتوپه شان دايکوسيستم په چاپيريال کې ژوندکوي نودمختلفو محيطي عواملوسره مخامخ کيږي چې دنوموړو محيطي عواملو څخه يوهم وړانګې دي چې په انسانانوکې مختلفې لري بعضې وړانګې دې چې دانسانانودصحت اوسلامتيا لپاره ګټورې دي اما بعضې وړانګې په انسانانوکې جسمي اوجنيتکي ناوړه اغيزې رامنځته کوي نودکار داسانتيالپاره هغه وړنګې ترڅيړنې لاندې نيسو کوم چې په انسانانوکې مختلفي اغيزې رامنځته کوي. ١- دلمر وړانګې اودانسان سلامتيا دلمر وړانګې ترهغه وخته پورې ځمکې ته رسيږي په فضاء کې ديوشمير موانعو سره مخامخ کيږي چې ګرد ، بخارات ، وريځې اودنوروپواسطه بيرته منعکس کيږي اويواځې پنځه څلويښت فيصده (٤٥%) دلمر وړانګې دځمکې سطحې ته رسيږي يوفيصد يې ماورآ بنفش (U.V) وړانګې او ٦% فيصده يې ماورا قرمزي  (IR)   وړانګې اوپاتې نورې وړانګې په سترګو نه ليدل کيږي په لاندې شکل کې لمر وړانګې چې دکومو موانعو سره ټکر کيږي ښودل شويدي.
شکل(٣) دلمروړانګې چې دژونديوموجوداتو لپاره حرارت اوانرژي توليدوي پرته دلمر دروښنايې څخه دځمکې په کره ژوند ناممکن دى هغه خلک چې په غارونوکې ژوندکوي عموماً تورپوستکى لري چې دلمر وړانګو دنه موجوديت کې منځته راځي.
شکل(٤) دلمروړانګې يواکولوژيکي فکتور دى چې دزياتې روښنايې اوحرارت په اثر په انسانانو کې ځينې صحي اوناوړه اغيزې رامنځته کوي هغه کوم ډول طيف چې دانسانان يې په سترګو وينې د (٨١٠-٣٩٠٠) ملي مايکرون په منځ کې ده. دلمر طيف څخه چې لنډطول موج  لرونکي دي ماورابنفش (UV)  اوهغه وړانګې چې اوږد طول موج    لري دماوراقرمزي (IR په نامه ياديږي دملاحظې وړ ماورا بنفش  (Uv)  داتوموسفير پواسطه جذبيږي هغه رنګونه چې انسانان يې ډير په سترګو ليدلى شي عبارت دي له بنفش ،آبي ، زيړاونارنجي څخه دي . دژوندانه لپاره دوړانګو اوروښنايې ضروريتونه ډير مهم دي نو روښنايې اوحرارت دومره قوي نه وي چې دژوند په هره مرحله کې د خطر باعث وګرځي نودلمر هغه وړانګې چې دانسان په وجود باندې اغيزې لري په لاندې ډول ترينه يادونه کوو . A - ماورا بنفش (UV) وړانګې: ماورابنفش چې الکترومقناطيس وړانګو له جملې څخه دي چې دروښنايې دنور سره مشابهت لري او دطول موج په اساس ماروابنفش  (Uv)  په دريو طبقو ويشل شويدي . الف – UVA  يا  :Tanning   نوموړې وړانګې چې دطول موج اوږدوالى  (٣١٥ -٤٠٠)  نانومتره پورې رسيږي چې نوموړې وړانګه دپوستکي توروالي سبب ګرځي اوميلانين پګمينټ دهمدې (UVA )  وړانګو په مقابل کې توليديږي اونه پريږدي چې نوموړي وړانګې پوستکي کې نفوذ وکړي نوپه ميلانين پګمنټ کې جذبيږي چې دپوستکي دتوروالي اوقهوه ايې کيدولامل ګرځي چې نوموړي عملي ته (Tanning )  ويل کيږي. ب – UVB  يا Burning   وړانګې : نوموړې وړانګه چې متوسط (٢٨٠ – ٣١٥) نانومترودطول موج اوږدوالى لري چې دپوستکي دسوځيدو ، توروالى او همدې وړانګو زيات اکسپوز پواسطه سرطاني ناروغيو ته زمينه برابروي. پاتې دې نه وي چې هغه (UBA) وړانګې چې د ٢٦٠ نانومترو پورې طول موج لري دانسانانو په بدن کې ويټامين D جوړوي چې نوموړې ويټامين D يوعضوي ماده ده چې دغذايې موادو څخه کلسيم اوفاسفورس جذبوي چې کلسيم او فاسفورس دهډوکو صحي انکشاف اوکلکوالي کې مهم رول لري که چيرته يوانسان پوستکي دلمر وړانګو ته قرار ورکړي نودانسان په وجودکې يوډول کلسترول چې 7-Dehydro cholesterol  نوميږي دلمر وړانګې جذبوي اوپه ويټامين D باندې بدليږي چې کيمياوي معادله يې په لاندې ډول ده. سربيره پدې ويټامين D  دغذايې موادو لکه هګۍ ، شيدې ، کبانو څخه هم لاسته راځي خوپه کافي اندازه نه وي  دويټامين  D   کموالى په ماشومانو کې دهډوکوماتيدنه  (Rckets )  ناروغي اوپه مشرانو کې دعضلاتو اودهډوکو دردونه اوسرطاني امراض خصوصاً دکولون سرطان رامنځته کوي. هغه خلک چې طبعي تورپوستي دي د UVB-260) )  وړانګې فلتر کوي اونه شي کولاى دوړانګو پواسطه ويټامين جوړکړي نودغذايي موادو څخه بايد خپل د ويټامين توازن وساتي مونږ کولاى شو دوينو دساده ټسټ څخه دويټامين  D   کموالى معلوم کړو.
ج - UVC  يا Dengers   وړانګې : داهغه وړانګې دي چې دنورو وړانګو په پرتله لنډ طول موج (١٠٠-٢٦٠) نانومترو پورې لري نوموړې وړانګه چې کله دلمر څخه انتشار کوي داتوموسفير څخه پورته داوزون (O3) په طبقه کې جذبيږي  اود  ځمکې سطحې ته نه رارسيږي اوپه خلکو باندې اغيزه نه لري که چيرې داوزون طبقه سورۍ شي نو په انسانانو کې دوينې اوهډوکو سرطان رامنځته کوي اوپه لږه  موده کې له منځه ځي ديادولو وړ ده چې په  سو يزرليندکې داوزون يوه برخه ويجاړه شويده خلک چې له کورونو څخه راوځي نودلمر ضد ديوال يا Sun blact   استعمالوي نوهغه خلک چې په صنعتي فابريکواواتومي ريکتورونو کې کارکوي بايد داسې کوم مواد توليد نه کړي چې داوزون دطبقې دويجاړيدو لامل شي. نوپه عمومي صورت سره هغه اغيزې چې د لمر (Uv) دوړانګو پواسطه رامنځته کيږي په لنډه توګه ترينه يادونه کوو.
A – د UV اغيزه په پوستکي باندې : نوموړې وړانګې پوستکى توروي اوپه پوستکي کې دغوښنو خالونوراپيداکيدل ،دپوستکي دارتباطي نسجونو له منځه وړل اوپه پوستکي کې دوينې رګونه  تاواني کوي چې بياوروسته دپوستکي دسرطان باعث ګرځي سربيره پردې دپوستکي ګونجوالى اودعمر کموالى رامنځته کوي. B – د UV  ناوړه اغيزه په سترګوباندې : سترګې د UV  وړانګو په مقابل کې ډير حساس دي چې دسترګو(پړسوب ) دباڼو سوځول اودسترګو د (Cataracts )  ناروغي رامنځته کوي. C – دانسان دبدن معافيت سيستم ګډودي د UV  وړانګو په واسطه : يعنې دسپينوکروياتو زياتيدل اويا کميدل دسرطان په ډول چې سپين کرويات نشي کولاى دميکروبونو اوبکترياوو په مقابل کي مقاومت وکړي نوپدې وروستيوکې دنړۍ صحي ټولنه (W.H.O )  کوښښ کوي ترڅوداسې يوشي راپيداکړي چې دويني سرطان واکسيون جوړکړي خوتراوسه پدې نه دي قادر شوي. سربيرپردي UV وړانګې لکه دانفررايد وړانګوپه شان په تدواۍ اوتشخيص کې ترې نه کاراخستل کيږي خصوصاً دزيړي د ناروغيولپاره او دنوي زيږدلوماشومانو لپاره کلينکونوکېUV-IR) )  استعمالوي ترڅو دوينې دوران په نورمال شکل فعاليت ته وهڅوي.
الفا او بيتا وړانګي : څرنګه چې په هوا کې د الفا وړانګو او بيتا وړانګو دخپريدل Rangeد څوسانتي متر څخه نه اوړي .له لدي کبله د يورانيم د نوموړو وړانګو خطر د لري واټن او بهر خوا څخه خورا لږ اټکل کېږي .خو که چېرته د يورانيم سرګولې کوچني ذري په پوستکې کې خښي شي او يا د يو پرهار يعني د بدن د ټپي شوي برخي،تنفس او يا خوراک له لاري بدن ته ننوځي .نو دالفا او بيتا وړانګو خطر د ګاما وړانګو په پرتله څو ځله ډير دي.د ځمکې سطحي څخه کېدلاي شي چې ديو رانيم کوچني ذري د ځمکې لاندي ژورو اوبو لکه څاه،کاريز،وياله،چېنه اونورو ته لاره پيداکړي.نو بيا ددي امکان شته دي چې حيواناتو او نباتاتو ته جذب شي اوبيا بير ته دخوراک او څښاک له لاري دخلکو بدن ته ورننوځي.لکه څرنګه چې دلويانو لپاره ديورانيم وسله دخطره يوه سرچېنه ګڼل کېږي.همدارانګه کوچنيان هم دنو موړي عنصر دخطرسره مخامخ دي.چې دخوراک،اوبو اوهوا دلاري دهغوبدن ته ننوځي.همدارنګه تجربو ښودلي ده چې په دوه ځوانو حيواناتو کې 0.03% يورانيم نطفي ته ورسيدلي و. کله چې دغه حيواناتو ته په لوړه کچه ديورانيم پچکاري شوي وه. همدارنګه هغه کوچني حيوان چې دمور شيدي يي راودلي او ميندو حيواناتو ته ديورانيم پيچکاري شوي وه. اوپه اولادونو کې ئي هم يورانيم پيداشو.په داسي حال کې چې په نارينه حيواناتو کې سپرم Sperm را ښکته شو. دګاما وړانګيGamma Rays : دګاما وړانګي دنورLight په شان الکترو مقناطيسي څپي دي خو انرژي يي دنور دڅپو په پر تله ډيره لوړه ده چې دفوتون وړانګو او يا فوتون کوانت هم ورته ويل کېږي. (٥) شکل ( 2شکل) د پلوتونيم يو راډيواکتيف تحريک شوي هسته خپله اضافګي انرژي دګاما وړانګو په څير له ﻻسه ورکوي خو د هستي د پرتونو او نيوترنو شيمر يي په حال پاتي کېږي. د ګاما تجزيي يوه وتلي بيلګه د کوبالت شپيته (Co-60) راډيواکتيف هسته جوړوي چې دوه د ګاما وړانګي ورڅخه خپريږي او په اخره کې د نيکل (Ni-60) په يو ثابت عنصر اوړي.دغه هستوي تعامل په ﻻندي ډول سره ليکلي شو. Co60Ni60+1(1.1732Mev)+2(1.33Mev) په نوموړي تجزيه کې لمړي کوبالت(Co-60) په تحريک شوي نيکل اوړي او بيا وروسته نيکل دګاما دوه وړانګې خپروي چې مختلفي انرژي ګاني لري ديادولو وړ ده چې دکوبالت نوموړي وړانګي دسرطان ناروغۍ په درملنه اړين اومهم رول لوبوي..په (3)شکل کې ديوي بهرنۍ را ډيواکتيف سرچېني څخه ګاما وړانګي ښوول شوي. دنوموړي سرچني څخه دګاما وړانګي خپريږي. اوبيا ديو چا په ټول بدن باندي لګيږي. دا ځکه چې دلري واټن څخه هم انسانانو څلور پښو(حيواناتو) او نباتاتو ته رسيدلي شي. او له دي کبله دخطر سرچېنه ګرځيدلي شي. نوموړو وړانګو انرژي دوز دواټن په مربع سره کمښت کوي. (٦) شکل کله چې چاپيريال د يورانيم په راډيواکتيف موادو ککړ شي نو ددغي سرچېني څخه يواځي د ګاما وړانګي کولاي شي چې دچاپيريال اوسيدونکو ته زيان ورسوي او په ټول بدن باندي ولګيږي. که ومنو چې د يو سړي بدن ته د ګاما وړانګې په E = 9,172Mev په کچه انرژي ننوځي نو د نايتروجن N14 هسته يو  جذب کړي او سمدلاسه د کاربن ايزوتوب يوه هسته C13 او يو پروتون د اتوم له هستي څخه دباندي شړي دنوموړي هستوي تعامل معادله داسي ليکو.
N14( ,p )C13 N14+C13+p
که قبول کړو چې د اوبو يو ماليکول ايونايزيشن انرژي 34ev په کچه ده نو د يو ميګاالکترون ګاما وړانګو په لګيدو سره لږ څه ديرش ذره جوړه ايونونه توليدوي. په پوستکې کې د الفا،بيتا او گاما وړانگو د ننوتـلو کچه: په (5 ) شکل کې ښوول شوي ده چې د بدن پوستکې ته د الفا(  )،بيتا (β)او گاما () وړانگي ننوځي اوهلته بيالوژيکې اوکېميا وي اغيزي تر سره کوي. دبيلگي په ډول دالفا وړانگي د بدن په پوستکې کې تر صفر عشا ريه يو ملي متر 0.1mm ژورې ننوتلاي شي او بيا هلته خښي پاتي کېږي. نوموړي وړانگي خپله ټوله انرژي دڅو حجرو د غبرگون څخه وروسته له ﻻسه ورکوي. په پو ستکې دنوموړو وړانگو د ننوتلو کچه په (٧) شکل ښوول شوي ده. (٧)شکل شکل دبدن په پوستکې کې دالفا ، بيتا (β) او گاما() وړانگو ننو تلو کچه دوکتورونو په اوږوالي او ناوړه اغيزه يي دوکتورونو په پنډوالي ښودل شويده. دالفا وړانگي دپو ستکې په پاسني پټ (برخه ) ياني ايپيډرميسEpidermis اودرى ميگاالکترون ولټ بيتا وړانګي څه ناڅه يو نيم سانتي 1,5cm په پوستکې کې ژور تر کوتيس Cotis پوري رسيږي .دګاما وړانګو د ننوتلو (Penetration) ځواک دومره زورور دي چې يوه برخه ئي دټول بدن څخه تيريدلاي شي .ازموينو ښوولي ده چې په حجروکې د الفا وړانګو د زيان کچه د بيتا او ګاما وړانګو په پرتله شل 20 واره ډيره ده .د بيتا وړانګي د گړنديو الکترونو څخه جوړي دي چې د بدن په نسجونو کې څوسانتي متره ننوځي .دګاما وړانګي الکترومقناطيسي وړانګي دي چې په هره ماده کې ډير ژور ننوتلاي شي .دبيلګي په ډول دګاما وړانګو يوه برخه د کنکريټ مادي څخه چې پنډوالي ئي لږ څه يو متر 1m وي.هم تيريدلاي شي همدا لامل دي چې د نوموړو وړانګودخطر څخه ځان ژغورل او خوندي ساتل ډير ګران او حتي ناشوني کار ګنل کېږي. په ﻻندي جدول کې په اوبو او هواکې د الفا او بيتا د خپريدني واټن په واحد د ملي متر mm ښوول شوي دي. دبد ن په حجرو باندي دايونايزونکو وړانگو،فيزيکى ،کېمياوي اوبيالوژيکى اغيزي لمـړي :فزيکى اغيزي Physical effect : دانسانانوعصبى حجري نشى کولاي .چې دايونايزونکو وړانگو ناوړه اوخطرلرونکې اغيزى حس کړى بلکى يوازي ،تخنيکي الو، فزيکى ،کېمياوي او په تيره بيا د بيالوژيکى کړنلارو اوتگلارو په مرسته سره دوړانگو شتون څرگند کېداى شي  دوړانگو اندازه کول  هغه وخت امکان لري. چې دوړانگو اغيزي په بدن کې پاتى شى اومونږ بيا په روغتيا باندي دهغوى دزيان کچې اټکل وکړو.کله چې  ايونايزونکې وړانگي  په يوه بيالوژيکى ژوندۍ ماده  ولگيږي ، نو لکه ديوې نه ژوندى مادي په څير په لومړى  پړاوکې يوه فزيکى پروسه پيل کېږي يا يې د ژوندۍ مادي دماليکولونو او اتومونو سره هراړخيز غبرگون کوي په  پايله کې دژوندۍ مادي ماليکولونه  او اتومونه ،الکترونه  له لاسه  ورکوي اود ايونايزيشن او هيجان کولو پروسې ترسره کېږي.