cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بيت المقدس پاچاهي
جغرافيوي پولې
په لومړيو کې پاچاهي د لومړۍ صليبي جګړې پر مهال د نيول شویو ښارګوټو او ښارونو د ناتړلې ټولګې په پرتله يو څه زياته وه، مګر د ۱۲ پېړۍ په نيمايي کې د خپل لوړوالي پر مهال يې د نني اسرائيل او فلسطين سيمې او د لبنان سويلي برخې راونغاړلې. ياده پاچاهي له مديترانې سمندرګي څخه د ځمکې په يوه نرۍ تړانګه کې شمال کې له بيروت څخه سويل کې سينای دښتې “Sinai Desert” پورې، ختيځ کې نني اردن او سوريې او لويديځ لور ته د فاطمي مصر پر لور وغځېده. د ادسا ولايت “County of Edessa” (۱۰۹۷ – ۱۱۴۴ز کال)، د انطاکيه پاچاهي يا د شهزاده تر لاس لاندې سيمه “Principality of Antioch” (۱۰۹۸ – ۱۲۶۸ز کال) او د طرابلس ولايت “County of Tripoli” (۱۱۰۹ – ۱۲۸۹ز کال) په نومونو درې نور صليبي دولتونه هم د لومړۍ صليبي جګړې پر مهال او ورڅخه وروسته رامنځته شول، چې زيات شمال لور ته پراته دي. په داسې حال کې چې نوموړي درې واړه دولتونه خپلواک وو، مګر په بيت المقدس پورې نږدې تړلي وو. د دوی تر شا شمال او لويديځ کې د ارمنيايي سيليسيا “Armenian Celicia” او د ختيځ روم سترواکي پراته دي، چې بيت المقدس ورسره په ۱۲ پېړۍ کې نږدې اړيکې درلودې. يو څه زيات ختيځ لور ته بېلابېل اسلامي امارتونه پراته وو، چې په پای کې بغداد کې له عباسي خليفه سره يو ځای شوي وو. د لوسيګنان پاچا ايميري “Aimery of Lusignan” (۱۱۹۷ – ۱۲۰۵ز کال) پر پاچاهۍ باندې واکمني وکړه او د درېيمې صليبي جګړې پر مهال د قبرس پاچا په نوم يو بل صليبي دولت هم جوړ شو. له طرابلس، انطاکيې او ارمنستان سره کورنۍ اړيکې هم ټينګې شوې. پاچاهۍ باندې لږه موده وروسته په زياتېدونکي ډول د وينايس او جنوا ايټالوي ښاري دولتونو واکمني وکړه. د مقدس روم سترواک دويم فريدريک (چې له ۱۲۲۰ز – ۱۲۵۰ز کال پورې يې پاچاهي وکړه) صليبي دولت کې لويې هيلې درلودې او د واده له مخې يې د پاچاهۍ دوه کوله، مګر شتون يې د پاچاهۍ د اشرافيت په منځ کې د کورنۍ جګړې (۱۲۲۸ – ۱۲۴۳زکال) لامل شو. د بيت المقدس پاچاهي سياست کې د برمته او مصر کې د ايوبي او مملوک کورنيو د جګړې او همدا راز د خوارزمي او مغولي بريدګرو په پرتله يو څه زياته [پراخه] شوه. د يو څه کوچنۍ پاچاهۍ په توګه يې د اروپا لږ مالي او فوځي ملاتړ تر لاسه کړ؛ د يو شمېر کوچنيو سفرونه تر څنګ اروپايانو په عمومي ډول په ښکاره د لامل بايللو لپاره ختيځ ته د ګران بيه سفر تر سره کولو ناخوښي ثابته کړه. مملوک پاچاهانو بايبرس (چې له ۱۲۶۰-۱۲۷۷ز کال پورې يې پاچاهي وکړه) او الاشرف خليل (چې له ۱۲۹۰-۱۲۹۳ز کال پورې يې پاچاهي وکړه) په پای کې ټول پاتې صليبي سنګرونه ونيول او په ۱۲۹۱ز کال کې د ايکر په ويجاړولو سره د رتبې لوړو پوړيو ته پورته شول.
خلک
پاچاهي په توکميز، مذهبي او ژبني ډول متنوع وه، که څه هم په خپله صليبيان او د هغوی اولادونه ممتاز کاتوليک لږه کي وو. دوی په لويديځه اروپا کې له خپلو ټاټوبو څخه زيات دودونه او بنسټونه راوړل او د پاچاهۍ د ستون په موده کې يې له لويديځ سره نږدې کورنۍ او سياسي اړيکې وې. پاچاهۍ د ختيځ ځانګړتياوې هم په ميراث وېوړې، چې له خپل شتون څخه د وړاندې دودونو او وګړو له لورې اغېزمن شوي وو. د پاچاهۍ ډېره کي اوسېدونکي اصلي عيسويان، په ځانګړي ډول يونانيان او د سوريايي ارتودوکس او همدا راز شيعه او سني مسلمانان وو. اصلي عيسويان او مسلمانان چې ګوښه کړای شوی ټيټ ټولګی يا پوړ و، د يوناني او عربي ويلو هڅه کوله، په داسې حال کې چې د فرانسې اصلي صليبيانو فرانسوي خبرې کولې. پاچاهۍ کې لږ شمېر يهوديان او سامریان هم وو.
تاريخچه
لومړۍ صليبي جګړه په ۱۰۹۵ز کال کې د پاپ يوربان “Pope Urban” له لورې د کليرمونټ شورا “Council of Clermont” کې تبليغ شوه، چې موخه يې د سلجوقي ترکانو د بريدونو پر وړاندې د ختيځ روم له سترواکۍ سره مرسته وه. که څه هم اصلي موخه په چټکۍ سره د مقدسې خاورې “Holy Land” واک شو. د ختيځ روم اوسېدونکې د اناتوليا او سوريه د واک له امله په پرله پسې ډول له سلجوقيانو او نورو ترکي کورنيو سره جګړه کې وو. سني مذهبه سلجوقيانو پخوا د سلوق سترې سترواکې “Great Seljuk Empire” باندې واکمني کړې وه، مګر دا سترواکي به ۱۰۹۲ زکال کې د لومړي مالک شاه له مړينې څخه وروسته په بېلابېلو کوچنيو دولتونو وېشل شوې وه. د مالک شاه پر ځای د اناتوليا د رم سلطنت لومړی کيليج ارسلان “Kilij Arslan I” کېناست او سوريه کې يې ورور لومړی تيوتش “Tutush I”  ځايناستی شو، چې په ۱۰۹۵ز کال کې مړ شو. د تيوتش زامن فخرالمالک رضوان او دوقق په ترتيب سره حلب او دمشق ښارونه په ميراث وېوړل او سوريه د يو بل مخالفو اميرانو او همدا راز د موصل د اتابيګ کربوغه “Kerbogha” پّ منځ کې ووېشل شوه. د اناتوليايي او سوريايي اميرانو په منځ کې دې نه يووالي صليبيانو ته د دې لاره هواره کړه، چې د بيت المقدس په لاره کې هر ډول فوځي مخالفت باندې بريالي شي.
افغانستان غوره ليګ، 2018ز تر2019زسيالۍ
د افغانستان غوره لیګ 2018-2019 ( ګل بهار افغانستان پریمیر لیګ T20 ) دا د افغانستان غوره لیګ لومړی پړاو و چې ګټونکې لوبډله یې بلخ لیجنډز وه، دا لیګ په متحده عربي اماراتو کې ترسره شو. دا سیالۍ د اکتوبر په پنځمه پیل شوې او د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر تر ۲۱ پورې به یې د شارجه کرکټ ټولنې په لوبغالي کې دوام وکړي. په سپټمبر 2018 کې، PCB اعلان وکړ چې دوی به د پاکستان د کریکټ ټیم اوسني لوبغاړو ته اجازه ورنکړي چې په لیګ کې لوبې وکړي. PCB د افغانستان پریمیر لیګ لپاره یوازې تقاعد شوي لوبغاړو ته اجازه ورکړه. د ۲۰۱۸ کال په اکتوبر میاشت کې د بنګله دېش کرکټ بورډ خپلو دوو لوبغاړو سومیا سرکار او محمد متان ته اجازه ورنکړه چې د افغانستان پریمیر لیګ کې لوبې وکړي. وه
لیګ پړاو
د لاندې سیالیو مهالوېش د سپتمبر په 2018 کې خپور شو.
کونګ فو پانډا ۳
کونګ فو پانډا ۳ Kung Fu Panda 3 د ۲۰۱۶ کمپیوټر انیمیشن ایکشن کامیډي فلم دی چې د ډریم ورکس انیمیشن لخوا تولید شوی او په نړۍ کې د شلمې پیړۍ فاکس لخوا او په چین کې د اورینټل ډریم ورکس لخوا توزیع شوی. دا د کونګ فو پانډا فرنچائز کې دریم قسط دی او د کونګ فو پانډا ۲ (۲۰۱۱) تسلسل دی. په فلم کې ، پو د خپل زیږیدلي پلار سره یو ځای کیږي او د پانډا پټ کلي شتون کشف کوي ، مګر باید ژر تر ژره د چای زده کړه زده کړي او پانډا چمتو کړي چې د کای پروړاندې مبارزه وکړي ، د اووګی میراث له مینځه وړلو روحي جنګیال.
قصه
فلم د ماسټر اوګوی د شر یاک کای (کلیکټر) پروړاندې مبارزه سره پیل کیږي څوک چې جګړه ګټي. د سولې په دره کې ، ماسټر شیفو خپلو جنګیالیو ته روزنه ورکوي او ډیر ژر اعلان کوي چې پو به د قهرجنو پنځو ماسټر وي. د هغه په پالونکي پلار ښاغلي پینګ رستورانت کې ، پو د بل پانډا څخه متاثره شوی چې په کلي کې راڅرګند شوی او ډیر ژر به ومومي چې دا د هغه له لاسه ورک شوی بیولوژیک پلار دی چې ناڅاپه بیرته راڅرګند شو ، جوړه له ښاغلي سره یوځای پټ پانډا کلي ته د سفر لپاره سره یوځای شوه. پینګ ، د لسګونو ساتیرۍ نوي پانډا کرکټرونو لیدو لپاره. مګر کله چې فوق العاده ولن کای (کلیکټر) په ټول چین کې پراخه کول پیل کړي د دوی چی اخیستلو په لټه کې ټول کنګ فو ماسټرانو ته ماتې ورکوي ، پو باید خپل پانډا ملګرو ته روزنه ورکړي او د دوی چی ماسټر کول زده کړي ، او ریښتینی ډریګن جنګیالی شي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:امریکایی فلمونه وېشنيزه:انیمیشن فلمونه
انډری سيخاروف
انډری ډیمیټرویچ سيخاروف (۱۹۲۱ مۍ ۲۱ – ۱۹۸۹ دیسمبر ۱۴) یو شوروي اتومي فزیکپوه، مخالف، د نوبل جایزې ګټونکی او د اتومي بې وسلې کولو، سولې او بشري حقوقو فعال و.
هغه د شوروي د RDS-37  د طراح په توګه شهرت پيدا کړ چې د شوروي اتحاد د «ترمو هستوي» وسلو د پرمختګ لپاره یو شفري نوم دی. سيخاروف وروسته په شوروي اتحاد کې د مدني ازادیو او د مدني اصلاحاتو مدافع شو، د کوم له امله چې هغه د دولتي تعقيب سره مخ شو؛ د دې هڅو په پايله کې نوموړي ته په ۱۹۷۵ز کال کې د نوبل جايزه ورکړل شوه. د سيخاروف جایزه، کومه چې هر کال د اروپایی پارلمان له خوا بشري حقوقو او ازادۍ ته ژمنو خلکو او شرکتونو ته ورکول کیږی، د هغه په ویاړ نومول شوې.
زده کړه او مسلک
سيخاروف په ۱۹۳۸ز کال کې د ماسکو ايالتي پوهنتون د فزیک څانګه کې داخل شو. د سترې هېوادپالې جګړې (دويمه نړیواله جګړه) په اوږدو کې په ۱۹۴۱ز  کال کې له تبعيد وروسته، هغه په عشق اباد کې فارغ شو چې د نن ورځې ترکمنستان اړونده سيمه ده. نوموړي وروسته په «یولیانوسکا» کې د لابراتوار په کار وګمارل شو. په ۱۹۴۳ز کال کې، هغه له «کلافدیا الیکسیونا ویخریوا» سره واده وکړ، له چا سره چې هغه دوه لورګانې او یو زوی رالوی کړل. «کلافدیا» وروسته په ۱۹۶۹ز کال کې مړه شوه. هغه په ۱۹۴۵ز کال کې د «FIAN» (د ساینس د شوروي اکاډمۍ فزیکي انستیتوت) کې د زدکړو لپاره ماسکو ته ستون شو. هغه په ۱۹۴۷ز کې خپله دوکتورا تر لاسه کړه.
د ترموهستوي وسايلو جوړول
د «ډیوټیریم» په شا او خوا کې د طبیعی او ناغني شويو یورانیمو یوه خول زياتولو کولای شول په یورانیم-ډیوټیریم پوله کې د ډيوټيريم غلظت او د دې الې مجموعي توليد زيات کړي، ځکه چې طبیعي یورانیم به د ترمو هستوي غبرګون د برخې په توګه نيوتران او خپله خپل ځان سره جلا کړي. د طبقه لرونکي جلا کېدو-يوځای کېدو-جلا کېدو بم نظريې، سيخاروف اړ کړ چې چې دې ته «سلویکا» یا طبقه لرونکی کيک نوم  ورکړي.
د شوروي اتحاد لومړۍ اټومي وسيله د ۱۹۹۴ز کال د اګسټ د مياشتې په نهه ويشتمه نېټه وازمایل شو. په ۱۹۵۰ز کال کې «ساروف» ته له تګ وروسته، سخاروف لومړی ميګاټن اندازې لرونکی شوروي هايډروجن بم په جوړول کې مهمه ونډه درلوده، د دې بم په جوړولو کې هغه يوه طرحه وکاروله، کومه چې په روسيه کې د سخاروف د درېیمې نظريې او په متحده ايالاتو کې د « Teller–Ulam design» په نوم پېژندل کېږي. د خپل درېیم اند څخه مخکې، سیخاروف د جلا کېدو او يوځای کېدو سون توکو د طبقو په بدلولو سره د يو «طبقه لرونکي کيک» ازموينه وکړه. پایلې یې ناهيلې کوونکې وې چې له یو عادي جلا کېدونکي بم پرته يې بل څه توليد نه کړل.
په هرحال، داسی بریښیده چې دې طرحې د پر مخ وړلو وړتيا درلوده، ځکه ډیټوریم ډیر دی او یورانیم کم او هغه نه پوهیده چې د متحده ایالاتو طرحه (ډیزاین/جوړښت) څومره پیاوړی و. سیخاروف پوه شو چې په متناسب ډول د يوځای شويو سون توکو د تخته کولو لپاره، څو د سون توکو په لوري د چاودنې لامل وګرځي، بايد يوه اينه وکارول شي، څو وړانګې منعکسې کړي.
کله چې سخاروف خپل یادښتونه لیکل، نو په روسيه کې يې جزئیات په رسمي ډول نه و خپاره شوي، خو د « Teller–Ulam design» کې، د جلا کېدونکي بم څخه وتونکي نرم X-وړانګې د ليتيم د ډيوټيرايډ په استوانه تمرکز درلود، تر څو دا په متناسب ډول تخته کړای شي. دا د وړانګو د داخلي چاودنې په نوم یادیږي. د Teller–Ulam design هم د یوځای کونکې استوانې دننه د دويمې جلا کېدونکې اله لري، څو د يو ځای کېدو د سون توکو له فشار سره مرسته وکړي او نیوټرونونه پيدا کړي، تر څو ځیني لیتیوم په تریتیوم تبدیل کړي چې د ډیټوریم او تریتیوم یو مخلوط تولیدوي. په ۱۹۵۵ز کال کې د RDS-37 په توګه د سیخاروف نظریه د لومړي ځل لپاره وازمایل شوه. د ورته ډیزاین یو لوی توپیر چې سیخاروف په هغې کار کاوه د ۱۹۶۱ز کال د اکتوبر د میاشتې د 50 Mt Tsar Bomba په نوم وه، کومه چې تر اوسه چاودول شوې ترټولو پیاوړی هستوي اله وه.
سیخاروف د خپل برخلیک او په متحده ایالاتو کې د «جی. رابرټ اوپینهیمیر» او «ایډورډ ټیلر» تر منځ «هېښونکی ورته والی» ولید. سیخاروف باور درلود چې «د دوه نامتو خلکو په دې غمژنه مقابله» کې، دواړه د درناوي وړ دي، ځکه چې «د دوی هر یو ډاډه و چې هغه په حقه دی او په اخلاقي توګه مکلف و چې د حقیقت په نوم پای ته ورسي».
په داسې حال کې چې سیخاروف له «ټیلر» سره په اتموسفیر کې د هستوي ازموينې او ستراتیژیک دفاعي نوښت په اړوند کل مخالف و، هغه په ​​دې باور و چې امریکایی پوهانو د متحده ایالاتو لپاره د « H-bomb » (ترمو هستوي بم) تر لاسه کولو لپاره د «ټیلر» هوډ سره غیر عادلانه و، ځکه چې  «د امریکایانو له خوا د ترموهستوي وسلو د پراختیا په اړه د لنډمهاله یا دایمي رد ټولو اقداماتو ته به یا د یو هوښیار خیانت په سترګه کتل کېدل، یا د حماقت د څرګندونې په توګه. په دواړو حالتونو کې، غبرګون به یو شان و – له دې لومې ځان وژغوره او په سملاسي ډول د دوښمن له حماقت ګټه پورته کړه».
سیخاروف هیڅکله دا احساس ونه کړ چې د اتومی وسلو په جوړلو سره هغه «پېژندل شوې ګناه» کړې ده،  د «اوپینهیمیر» په اصطلاح کې. هغه وروسته لیکلي دي: له څلویښتو کلونو وروسته، موږ درېیمه نړیواله جګړه نه درلوده، او د هستوي ترهګرۍ توازن... کیدای شي د هغې په مخ نیوي کې مرسته کړې وي. خو زه په دې بشپړ ډاډه نه یم؛ وروسته بیا، په دې اوږدو کلونو کې، دا پوښتنه هیڅ راپورته شوې نه وه. هغه څه چې اوس ما تر ټولو ډیر ځوروي، د انډول بې ثباتي ، د اوسني وضعیت خورا لوی ګواښ، د وسلو د سیالۍ ویرونکي ضایع کول دي ... موږ هر یو مسؤلیت لرو چې په دې اړه په نړیوالو شرایطو کې په زغم، باور او صداقت سره فکر وکړو، د ایډیالوژیکي توکمپالنې، تعصبي ګټو، یا ملي غرور څخه پاک واوسو.
د شوروي اتحاد ړنګېدل
د شوروي اتحاد ړنګېدل د شوروي اتحاد د دننۍ تجزيې بهير و، چې په پايله کې يې د يو خپلواک دولت په توګه د هېواد او د هغه د فدرالي حکومت شتون پای ته ورسېده، چې په دې ډول د ۱۹۹۱ زکال د ډسمبر په ۲۶ اساسي جمهوريتونو بشپړه خپلواکي تر لاسه کړه. دې ړنګېدلو د سرمنشي ميخايل ګوربجوف (چې وروسته ولسمشر هم و) هغه هڅه پای ته ورسوله، چې د سياسي کړکېچ او اقتصادي شاتګ په موخه يې د شوروي د سياسي او اقتصادي نظام د سمون لپاره کوله. شوروي اتحاد کورنی ولاړ حالت (رکود) او توکميزه بېلتون پالنه زغملې وه. د شوروي د سوسياليست جمهوريت اتحاد يا “USSR” که څه هم يو خورا متمرکز دولت و، له ۱۵ جمهوريتونو څخه جوړ شوی و، چې د بېلابېلو توکميزو ډلو لپاره يې د ټاټوبو په توګه ونډه ولوبوله. د ۱۹۹۱ز کال په وروستيو کې د ګواښونکي سياسي کړکېچ په منځ کې چې بېلابېل جمهوريتونه په کې وار له مخه له اتحاد څخه د بېلېدلو او متمرکز ځواک د پای ته رسولو په حال کې وو، د اتحاد د جمهوريتونو له ډلې د درې بنسټګرو جمهوريتونو مشرانو اعلان وکړ، چې شوروي اتحاد نور شتون نه لري. اته نور جمهوريتونه له ياد اعلان څخه لږه موده وروسته ورسره يو ځای شول. ګوربچوف د ۱۹۹۱ ز کال ډسمبر کې له دندې لاس واخېست او د شوروي د پارلمان پاتې حق يې د خپلې دورې د پای ته رسولو په موخه وکاروه. په ختيځ بلاک کې د ۱۹۸۹ ز کال اوښتونونه او د شوروي اتحاد ړنګېدلو دواړو په ۱۹۹۱ ز کال کې د سړې جګړې پای په نښه کړ.
د ړنګېدلو بهير د اتحاد په بېلابېلو تشکيلونکو ملي جمهوريتونو کې د ګډوډۍ په راپورته کېدلو سره پيل شو او د دوی او مرکزي حکومت تر منځ يې پرله پسې سياسي او مقننه شخړې ته وده وکړه. استونيا لومړنی شوروي جمهوريت و، چې د ۱۹۸۸ زکال د نومبر په ۱۶ نېټه يې د اتحاد دننه د دولت خپلواکي اعلان کړه. لتوانيا لومړنی جمهوريت و چې د ۱۹۹۰ ز کال د مارچ د ۱۱ نېټې د قانون له مخې يې د خپلو بالتيک ګاونډيانو سره يو ځای له شوروي اتحاد څخه بشپړه خپلواکي اعلان کړه او د جورجيا د سويلي قفقاز جمهوريت ورسره په دوه مياشتنۍ دوره کې يو ځای شو.
د ۱۹۹۱ ز کال اګست کې کمونيستي سخت دريځو او پوځي اشرافو د يوې بې پايلې کودتا له مخې هڅه وکړه، چې ګربجوف راوپرځوي او د بې پايلې سمونونو مخه ونيسي. ګډوډي د دې لامل شوه، چې حکومت په مسکو کې خپل ډېری نفوذ له لاسه ورکړ او زياتره جمهوريتونو په راتلونکو ورځو او مياشتو کې خپلواکي اعلان کړه. د بالتيک دولتونو بېلتون د ۱۹۹۱ ز کال سپټمبر کې په رسميت وپېژندل شو. د بيلووېژ “Belovezh” تړونونه د روسيې د ولسمشر بوريس يلتسين، د اکراين د ولسمشر ګرافچوک او د بېلاروس د مشر شوشکيويچ له لورې د ډسمبر په ۸ نېټه لاسليک شوي وو، چې له مخې يې د هر يو خپلواکي په رسميت پېژندل کېدله او د شوروي اتحاد پر ځای يې د خپلواکو دولتونو د ګډو ګټو دولت “Commonwealth of Independent States (CIS)” رامنځته کړ. قزاقستان د اتحاد پرېښودلو له مخې وروستی هېواد و او د ډسمبر په ۱۶ نېټه يې خپلواکي اعلان کړه. د شوروي ټول پخواني جمهوريتونه له ګرجستان اون بالتيک دولتونو څخه پرته د ډسمبر په ۲۱ له “CIS” سره يو ځای شول او د الما-اټا تړون “Alma-Ata Protocol” يې لاسليک کړ. ګربچوف د ډسمبر په ۲۵ استعفا ورکړه او د اتومي وسلو د پيل خپرونو د واک په ګډون يې خپل ولسمشريز واکونه يلتسين ته ولېږدول، چې اوس د روسي فدراسيون لومړنی ولسمشر و. په همغه ماښام د روسيې بېرغ له کرملين څخه ښکته او پر ځای يې د روسيې درې رنګه بېرغ پورته کړای شو. په بله ورځ د شوروي د سوسياليست جمهوريت اتحاد د پورتنۍ جرګې ستر شوروي “Supreme Soviet of the USSR” يانې د جمهوريتونو شوروي “Soviet of the Republics” په رسمي ډول اتحاد له منځه وېوړ.
د سړې جګړې په پايله کې د شوروي بېلابېلو پخوانيو جمهوريتونو له روسيې سره نږدې اړيکې ساتلي او د اقتصادي او پوځي مرستې په موخه يې د “CIS”، د ډله ييز امنيت د تړون سازمان “Collective Security Treaty Organization (CSTO)”، د يوروشيا اقتصادي اتحاد “Eurasian Economic Union (EAEU)” او د متحد دولت “Union State” په څېر ګڼ اړخيز سازمانونه جوړ کړي دي. له بله پلوه بالتيک دولتونه او د وارسا د تړون زياتره پخواني دولتونه د اروپايي ټولنې برخه شول او ناټو سره يو ځای شول، په داسې حال کې چې د اکراين، ګرجستان او مالديف په څير د شوروي ځيني نور پخواني جمهوريتونه په عمومي ډول له ۱۹۹۰ز لسيزې راهيسې له ورته تګلارې سره لېوالتيا څرګندوي.
۱۹۸۵ز کال: د ګربچوف ټاکل
ميخايل ګربچوف د مخکيني عمومي منشي کونستانتين چيرنينکو “Konstantin Chernenko” په ۷۳ کلنۍ کې له مړينې څخه يوازې څلور ساعته وروسته د ۱۹۸۵ زکال د مارچ په ۱۱ د سياسي بيورو “Politburo” له لورې عمومي منشي وټاکل شو. ۵۴ کلن ګربچوف د سياسي ادارې تر ټولو ځوان غړی و. د سرمنشي په توګه يې لومړنۍ موخه د شوروي د ولاړ اقتصاد بيا ژوندي کول وه او نوموړی وپوهېده، چې د دې چارې تر سره کول به د بنسټيزو سياسي او ټولنيزو جوړښتونو سمون ته اړتيا ولري. سمونونه د بريژنيف د دورې د هغو لوړ پوړو چارواکو په بدلونونو سره پيل شول، چې د نوموړي په اند ښايي د اقتصادي بدلون مخه يې نيوله. د ۱۹۸۵ زکال د اپرېل په ۲۳ ګربچوف د يګور ليګاچيف او نيکولای راېژګوف په نومونو دوه تر لاس لاندې اشخاص د بشپړو غړو په توګه سياسي ادارې يا بيورو ته راوړل. نوموړي د واک وزارتونه له نوماندۍ څخه بشپړ غړيتوب ته د کی جي بي د مشر ويکتور چيبرېکوف د پورته کولو او د سياسي ادارې د نوماند په توګه د دفاع وزير سرګي سوکولوف د ګومارلو له مخې غوره وساتل.
په هر حال دې ازادي غوښتنې په شوروي اتحاد کې ملتپالو خوځښتونو او توکميزو شخړو ته وده ورکړه. همدا راز په نامستقيم ډول د ۱۹۸۹ز کال د اوښتونونو لامل شوه، چې د شوروي له لورې د وارسا د تړون تپل شوي سوسياليست نظامونه په کې په سوله ييز ډول له رومانيا څخه پرته ړنګ شول، چې دې حالت په خپل وار ګربچوف باندې فشار زيات کړ، چې د شوروي اتحاد د جوړونکو جمهوريتونو لپاره ستره ديموکراسي او خپلواکي ورکړي. د شوروي اتحاد کمونيست ګوند په ۱۹۸۹ ز کال کې د ګربچوف تر مشرۍ لاندې د ولسي استازو کانګرس “Congress of People’s Deputies” په نوم نوې مرکزي قوې ته د سيالۍ ټاکلې (محدودې) ټاکنې وړاندې کړې؛ که څه هم پر نورو سياسي ګوندونو باندې بنديز لا تر ۱۹۹۰ زکال پورې نه و لرې شوی.
د ۱۹۸۵ز کال د جولای په ۱ ګربچوف له سياسي بيورو څخه د ګريګوري رومانوف په لرې کولو سره خپل اصلي سيال ګوښه کړ او بوريس يلتسين يې د مرکزي کمېټې سکرتريت ته راوست. ګربچوف د ۱۹۸۵ز کال د ډسمبر په ۲۳ نېټه يلتسين د وېکتور ګرېشين پر ځای د مسکو د کمونيست ګوند د لومړي منشي په توګه وګوماره.
۱۹۸۶ز
ګربچوف د يو څه زياتې ازادي غوښتنې لپاره فشار ته دوام ورکړ. د ۱۹۸۶ز کال د ډسمبر په ۲۳ د شوروي تر ټولو نامتو مخالف اندري ساخاروف “Andrei Sakharov” د ګربچوف له لورې له شخصي تيليفوني اړيکې څخه لږه موده وروسته بېرته مسکو ته راستون شو؛ ګربچوف ورته په تيليفون وويل چې د چارواکو د سرغړونې له امله له نږدې اوه کالونو څخه وروسته يې کورنی تبعيد پای ته رسېدلی و.
۱۹۸۷: يو ګوندي ديموکراسي
د ۱۹۸۷ زکال د جنوري له ۲۸-۳۰ پورې د مرکزي کمېټې غونډه کې ګربچوف په ټوله شوروي ټولنه کې د ديموکراسۍ نوې تګلاره وړانديز کړه. نوموړي وړانديز وکړ، چې د کمونيست ګوند راتلونکې ټاکنې بايد د ګڼو نوماندانو تر منځ غوراوی وړاندې کړي، چې د پټو رايو په واسطه ټاکل کېږي. که څه هم غونډه کې د ګوند استازو د ګربچوف وړانديز ونه مانه او کمونيست ګوند کې ديموکراتيک غوراوی هيڅکله د پام وړ عملي نه شو.
ګربچوف په بنسټيز ډول د “glasnost” په نوم د «څرګندوالي او روڼتيا» کړنلارې د عمل ساحه هم پراخه کړه او ويې ويل، چې هيڅ موضوع په رسنيو کې د ازاد بحث لپاره بريدونه (محدوديتونه) نه لري.
د ستور مزلو محرکه قوه
د ستور مزلو محرکه قوه د ټولو هغو لارو چارو څخه ګټنې ته اړوندېږي چې ستور مزلو توغندیو او مصنوعي سپوږمکیو ته د چټکتیا ورکولو په موخه ترې استفاده کېږي. د ستور مزلو محرکه قوه په انحصاري ډول په فضايي خلا کې د مخکې وړونکي سیسټم سره سروکار لري او نه باید دغه مفهوم فضا ته د توغولو یا اتومسفیر ته د ننوتو په توګه وبلل شي.
د ستورمزلو د عملي محرکې قوې اړوند څو لارو چارو ته پراختیا ورکړل شوې چې هر یو یې ځانګړې ګټې او نواقص لري. په ډیری سپوږمکیو (تر ډېره پورې په یو لوري تلونکي توغندیو کې) او یا هم په مداري مرکز کې په درېدونکو ریسېسټوجټ راکټونو (resistojet rockets) کې له ساده کیماوي موادو څخه د مخکې وړونکې قوې د تولید په موخه ګټنه کېږي په داسې حال کې چې یو شمېر نور یې له متحرکو څرخونو څخه د وضعیت د کنټرول په موخه ګټنه کوي. شوروي بلاک ته په اړوندو سپوږمکیو کې د لسیزو لپاره له برېښنايي محرکې قوې څخه ګټنه کېدله چې د ځمکې په مدار کې ګرځېدونکو نوو لویدیځو ستور مزلو بیا له شمالي سټېشن څخه تر سویلي پورې په مدار کې د تلو په موخه له هغو ګټنه کوله. د سیارو ترمنځ هم تر ډېره پورې له کیمیاوي راکټونو څخه د لېږدونکو وسایلو په توګه ګټنه کېږي په داسې حال کې چې په ډېره لږ کچه کارېدونکو د آیون مخته وړونکو او د هال اغېز مخته وړونکو (د برېښنايي محرکې قوې دوه جلا ډولونه دي) لویو بریاوو ته لاسرسی وموند.
د ستور مزلو د محرکه قوو ټکنالوژۍ هغه مخته وړونکې ټکنالوژۍ توصیف کوي چې کولای شي د فضايي علم او راتلونکو اکتشافاتو اړتیاوې پوره کړي. دغه ټکنالوژۍ زموږ په لمریز نظام کې د لا زیاتو اکتشافاتو په موخه دي او د فضایي ماموریتونو طراحانو ته اجازه ورکوي څو «په هر مهال او مکان کې مقاصدو ته په رسېدو د علمي موخو د ترلاسه کولو لپاره» په ډاډمنه او خوندي توګه فضايي ماموریتونه طرح کړي. د احتمالي ماموریتونو او همدارنګه د نوماندو محرکه ټکنالوژیو په پراخه طیف سره دغه پوښتنه چې کومه ټکنالوژي د راتلونکو ماموریتونو لپاره «تر ټولو غوره» ده ستونزمنه پوښتنه ده. د دې لپاره باید د محرکه قواوو داسې ټولګې ته پراختیا ورکړل شي چې د بېلابېلو ماموریتونو اړوند مقاصدو ته د رسېدو په لار کې اغېزمنه واوسي.
عملیاتي اډانه
ستورمزلي د فضا په بېلابېلو برخو کې فعال دي. په دغو کې مداري مانورونه، د سیارو ترمنځ سفرونه او همدارنګه د ستورو ترمنځ سفرونه شاملېږي.
مداري
مصنوعي سپوږمۍ په پیل کې د متعارفو مخکې وړونکو مایع/جامدو موادو پر مټ پام وړ ارتفاع ته لېږل کېږي او وروسته له هغو کېدای شي سپوږمکۍ له خپل داخلي مخته وړونکي سیسټم څخه په مداري سټیشن کې د ځان ساتلو لپاره ګټنه وکړي. هغه مهال چې پام وړ مدار ته رسېږي، تر ډېره پورې د حالت د کنټرول یو شمېر چارو ته اړتیا لري څو ډاډ ترلاسه شي چې په سمه توګه د ځمکې، لمر او همدارنګه نورو پام وړ نجومي اجسامو ترمنځ یې خپل ځای موندلی. له دې امله چې دغه سپوږمکۍ د نازک اتومسفیر د مقاومت له قوې سره مخ دي او په مدار کې د اوږد مهال لپاره پاتې کېږي د مخته وړونکو قوو یو شمېر ډولونو ته اړتیا ده چې (د مداري سټیشن ساتلو په موخه) د هغو په موقعیت کې سمون راولي. یو شمېر سپوږمکۍ اړتیا لري چې وخت په وخت له یوه مدار څخه بل مدار ته ننوزي او په دې سره دوی هم مخته وړونکې یا محرکه قوې ته اړتیا لري. د یوې سپوږمکۍ ګټمن عمر هغه مهال پای ته رسېږي چې په خپل مدار کې د ځان د تنظیم وړتیا له لاسه ورکړي.
د سیارو ترمنځ
د سیارو ترمنځ د تګ راتګ لپاره یو ستورمزلی کولای شي له خپلو ماشینونو څخه د ځمکې د مدار د پرېښودو په موخه کار واخلي. تر ډېره دې ته اړتیا نه پېښېږي ځکه توغندي ته ورکول کېدونې ابتدايي قوه، جاذبوي سلېنګ شاټ (تیر او کمان) او د یو ګونې/دوه ګونې مخکې وړونکی کنټرول کوونکي حالت سیسټم د لمریز نظام اړوند اکتشاف په موخه کافي دي. هغه مهال چې له دغو لارو چارو کار واخیستل شي باید په یو ډول نه یو ډول ځان تر هدفه ورسوي. د سیارو ترمنځ معاصر تلونکي ستور مزلي دغه چاره مسیر ته د اړوندو ډېرو لنډ مهاله تنظیماتو پر بنسټ ترسره کوي. د دغو تنظیماتو له مخې ستورمزلي په سادګۍ سره په خپل مسیر کې له کومې چټکتیا پرته حرکت کوي. له یوه دایروي مدار څخه بل مدار ته د حرکت کولو تر ټولو لږ مصرف لرونکې کړنلار د هوهمان له مداري جوړښت ګټنه ده: ستورمزلی په یوه تقریبا دایروي مدار کې د لمر په چاپېر په تلو پیل کوي. د حرکت په جهت کې د مخکې تلو یو لنډه دوره ستور مزلی د لمر په چاپېر باندې په بیضوي مدار کې چې د هغو له پخواني مدار سره اړیکه لري او همدارنګه له پام وړ مدار سره وصلېږي چټکتیا وربخښي او یا یې هم کرار کوي. ستورمزلی په آزادانه توګه د دغه بیضوي مدار په اوږدو کې سقوط کوي تر هغو چې مقصد ته رسېږي، دلته بیا د یوې بلې لنډې دورې په واسطه ورته چټکتیا ورکول کېږي یا یې هم چټکتیا را کموي څو د پام وړ مدار سره مطابقت وکړي. ځیني وختونه د وروستي مداري تنظیم په موخه له ځانګړو لارو چارو لکه آیرو برېکینګ (هوايي برېک) یا آیرو کپچر څخه ګټنه کېږي.
د ستورو ترمنځ
تر اوسه پورې هېڅ داسې ستور مزلی چې په لنډ مهال کې (د انسان د ژوندانه سره په پرتله) د ستورو ترمنځ د سفر وړتیا ولري نه دی جوړ شوی، خو په ډېرو فرضي طرحو باندې یې بحثونه شوي دي. له دې امله چې د ستورو ترمنځ فاصلې په پام وړ توګه زیاتې دي په معقول وخت کې موخې ته د ستورمزلي د رسولو په موخه فوق العاده چټکتیا ته اړتیا ده. د توغولو پر مهال دغه ډول چټکتیا ته لاسرسی او مدار ته په رسېدو د هغو له شر څخه خلاصون تر نن ورځې پورې د ستورمزلو د طراحانو پر وړاندې لویه ستونزه ده.
د محرکه قوو ټکنالوژي
د محرکه قوو په برخه کې ټکنالوژیکې حوزې په څلور اصلي برخو ویشل کېږي: (۱) کیمیاوي محرکه قوه، (۲) برېښنايي محرکه قوه، (۳) پرمختللې مخکې وړونکې ټکنالوژي او (۴) ملاتړیزې ټکنالوژۍ چې د مخته وړونکو سیسټمونو د فزیک، د محرکې قوې د تولید په ډول او همدارنګه د هغو د فني بلوغ پر بنسټ دي. له دې سربېره کېدای شي په فضا کې د مخته وړو باور وړ نور مفاهیم هم شتون ولري چې په دې اړوند د معلوماتو د خپرېدو تر مهاله یې وړاندوینه یا هم ارزونه نه وي شوي او کېدای شي د راتلونکو ماموریتونو لپاره ګټمن وبلل شي.
کیمیاوي محرکه قوه
د توغندیو ډېری ماشینونه چې نن ورځ ترې ګټنه کېږي کیمیاوي توغندویز ماشینونه دي؛ په دې معنا چې خپله مخکې وړونکې قوه د کیمیاوي غبرګونونو په واسطه ترلاسه کوي او داسې ګرم ګاز تولید کوي چې د تحرک ورکولو لپاره بیا انبساط کوي. له بېلابېلو کیمیاوي ترکیباتو څخه د مخکې وړونکې قوې د تولید لپاره ګټنه کېږي چې دبېلګې په توګه هایدرازین، مایع اکسیجن، مایع هایدروجن، نایتروجن اوکساید او هایدروجن پراوکساید په کې شاملېږي. په دغو کې کېدای شي له یو ګونو یا دوه ګونو مخکې وړونکو تنظیماتو څخه ګټنه وشي.
غبرګون ښوونکي ماشینونه
غبرګون ښوونکي ماشینونه د حرکت اړوند د نیوټن د دریم قانون سره په مطابقت د غبرګون رامنځته کوونکي کتلې په زوره بهر کولو سره مخکې وړونکې قوه تولید کوي. د حرکت دغه قانون په معمول توګه په داسې ډول تفسیر کېږي: «د هر عمل کوونکې قوې لپاره مساوي، خو مخالفه غبرګون ښوونکې قوه شتون لري».
په بېلګو کې یې کولای شو د جټ ماشینونو، توغندويي ماشینونو، جیټ پمپونه او د هغو غیرمعمول بدلونونو لکه د هال – اثر مخته وړونکو، یوني مخته وړونکو، جسم وړونکو او هستوي پالس مخته وړونکو ته اشاره وکړو.
د توغندیو ماشینونه
د ډیری توغندیو ماشینونه داخلي حرارتي احتراق لرونکي ماشینونه دي (په داسې حال کې چې غیر احتراقي ډولونه یې هم شتون لري). د توغندیو ماشینونه په عموم ډول د ګرم ګاز په څېر لوړه تودوخه لرونکې کتله تولید کوي. دغه چاره په یوه احتراقي برخه کې له یو اکساید کوونکي سره یوځای د یو جامد، مایع یا ګازي سون توکي له سوزېدو ترلاسه کېږي. له دې وروسته دغه ګرم ګاز د لویې انبساطي خولې لرونکي (nozzle) څخه چې په منځ کې کوچنی وي خارجېږي. د زنګ په څېر دغه خوله د توغندي موتور ته ځانګړی شکل وربخښي. اغېز یې دادی چې په پام وړ توګه رامنځته شوې کتلې ته چټکتیا وربخښي او حرارتي انرژي په جنبشي انرژۍ تبدیل کوي.
روبن مورګن
روبن مورګن (د ۱۹۴۱ز کال د جنورۍ په ۲۹ نېټه زېږېدلې) یوه امريکايۍ شاعره، ليکواله، فعاله،ژورنالسته، ښوونکې او پخوانۍ ماشومه لوبغاړې ده. د ۱۹۶۰ز لسيزې له لومړيو راهيسې، هغه د امريکايي ښځو د خوځښت سخت دريځې ښځمنپاله غړې او په نړیوال ښځمنپال خوځښت کې مشره ده. د «خوروالی ځواکمن دی» په نوم د هغې د ۱۹۷۰ز کال د غورچاڼ ستاينه له دې امله کېږي چې په متحده ايالاتو کې يې د ښځمنپالنې د عصري خوځښت په پيل کې مرسته کړې، همدا کتاب د نيويارک د عامه کتابتون له خوا «په شلمه پېړۍ کې د نړۍ د لسو اغېزناکو کتابونو» له جملې څخه شمېرل شوی دی. هغې په شاعرۍ، نکلونو او غیر خيالي نکلونو په برخو کې له شلو زيات کتابونه ليکلي دي اود «Ms» مجلې د مديرې په توګه شهرت لري.
د ۱۹۶۰ز لسيزې په اوږدو کې، هغې د مدني حقوقو او د ويتنام د جګړې ضد خوځښتونو کې برخه اخستې، د ۱۹۶۰ز لسیزې په وروستيو کې، هغه د يو شمېر بنسټپالو ښځمنپالو سازمانونو بنسټګره غړې وه، لکه د نيويارک بنسټپالې (سخت دريځې) ښځې او «W.I.T.C.H». هغې يا خپله او یا له نورو سره په ګډه د ښځمنپالو ښځو روغتيايي شبکه، ځورول شويو ښځو ته د پناه ورکولو ملي شبکه، د رسنيو ښځې، د جنسي تيري د بحران د مرکزونو ملي شبکه، د ښځمنپالو ليکوالو ټولنه، د ښځو بهرنۍ تګلارې شورا، په هنر کې د ښځو ملي موزيوم، خوروالی نړيواله مؤسسه ده، GlobalSister.org او د ګرين سټون ښځو رايډيوي شبکه جوړ کړي دي. هغې همدا راز له فعالې «ګلوريا سټينيم» او اداکار/فعال «جين فونډا» سره په شریکه د ښځو رسنيز مرکز بسنټ هم ايښی. په ۲۰۱۸ز کال کې هغه د بي بي سي د سلو ښځو په نوملړ کې شامله شوې وه.
د ماشومې لوبغاړې په توګه
د هغې د زېږېدو د شرايطو له امله، د هغې مور ادعا کړې چې رابن مورګن له خپل اصلي زېږد وخت څخه یو کال وروسته زېږېدلې او د ماشوم لوبغاړې په توګه د هغې په ټوله موده کې، هغې خپله او نورو د هغې په اړه باور درلود چې له خپل اصلي عمر څخه يو کال کشره ده.
د یوه کوچني ماشوم په توګه، د هغې مور «فيت» او د مور خور يې «سالي» رابن مورګن د يو ماشوم ماډل په توګه په کار وګومارله. په پنځه کلنۍ کې، په دې باور سره چې بايد دا مهال څلور کلنه وای، هغې د نيويارک راډيو سټيشن WOR کې خپل پروګرام تر لاسه کړ چې نوم يې و «کوچنۍ رابن مورګن». نوموړې د « Juvenile Jury» اصلي راديوي شبکې ته هم منظم تګ راتګ کاوه. د هغې د اداکارۍ اصل کار په اته کلنۍ کې پيل شو، کله چې هغې په يو تلويزيوني سريال Mama کې کار پيل کړ، په دې سريال کې هغې ته د «ډګمار هنسن» په نوم د کشرې خور رول ورکړل شوی و. دا پروګرام په ۱۹۴۹ز کال کې په سي بي ايس وښودل شو چې «پيګي وډ» هم په کې کار کړی و او ستره بريا يې تر لاسه کړه.
د تلويزيون د زرين پړاو پر مهال، مورګن د «کيس اينډ ټيل» او «اليس اين ونډرلينډ» په څېر تلويزيوني پروګرامونو کې کار وکړ، همدا راز د « Omnibus, Suspense, Danger, Hallmark Hall of Fame, Robert Montgomery Presents, Tales of Tomorrow,  او  Kraft Theatre» په څېر په ژوندۍ بڼه ډرامو کې يې د ميلمه اداکارې په توګه کار وکړ.هغې د « Sidney Lumet, John Frankenheimer, Ralph Nelson» په څېر د پروګرامونو له لارښودونکو، « addy Chayefsky» او « Rod Serling» په څېر ليکوالانو سره کار وکړ، او د « Boris Karloff, Rosalind Russell, Bill "Bojangles" Robinson او Cliff Robertson» په څېر لوبغاړو سره يې په پروګرامونو کې برخه واخېسته.
له څلورکلنۍ څخه يې هيله وه چې د تمثیل پر ځای لیکوالي وکړي، مورګن د مور له دې هڅو سره مقابله وکړه چې هغه په انځوريزه سوداګرۍ کې وساتي اوپه پای کې په څوارلس کلنۍ کې يې د Mama په نوم ډرامه کې برخه اخېستل خوشې کړل.
د بلوغ پر مهال دنده
په ۱۹۶۲ز کال کې، مورګن له «کينيت پيچفورډ» سره واده وکړ. په ۱۹۶۹ز کال کې يې د «بليک مورګن» په نوم يو زوی وزېږېد. په ۱۹۸۳ز کال کې د ښځې او خاوند تر منځ طلاق رامنځ ته شو. دا مهال هغې په «ګرو پريس» کې د مديرې په توګه کار کاوه او د خپرېدو د صنعت د رايوځای کولو په هڅه کې وه. کله چې «ګرو» هغه او د دې اتحاديې نور خواخوږي په ډله ييز ډول له دندې لرې کړل، نو هغې د ۱۹۷۰ز کال د پسرلي په موسم کې د هغوی د دفترونو د نيولو او اشغالولو مشري وکړه، د دې اتحاديې د ختمولو تر څنګ يې د «ميلکم ايکس» کونډې «بيټي شاباز» ته د ناعادلانه امتيازاتو ورکولو په وړاندې اعتراض کاوه. په دې ورځ مورګن او اته نورې ښځې ونيول شوې.
د ۱۹۷۰ز لسيزې په منځ کې مورګن د Ms مجلې همکاره مديره شوه او په راتلونکې ټوله لسيزه کې يې د پوره يا نيمه وخت لپاره له هغوی سره د مديرې په توګه په اړیکه کې پاتې شوه. هغې له ۱۹۸۹ز څخه تر ۱۹۹۴زکال پورې د دې مجلې د مديرانو د مشرې په توګه خدمت وکړ، دا مجله يې په يوې ډېرې بريالۍ، له اعلاناتو پاکې، دوه مياشتنۍ نړيوالې خپرونې بدله کړه چې هم يې د بڼې او هم يې د ليکلو لپاره جايزې وګټلې او د ژورنالستانو په منځ کې يې زیاته ستاينه کېده.
په ۱۹۷۹ز کال کې، کله چې د «Supersisters» په نوم د سوداګريزو کارتونو ټولګه توليد او خپره شوه، په کوم کې چې د سياست، رسنيو او تفريح، کلتور، لوبې او د برياوو له نورو برخو سره اړيکه لرونکې مشهورې مېرمنې شاملې وې، په دې ټولګه کې يو کارت د مورګن نوم او انځور درلود. نن سبا دا سوداګريز کارتونه د «ماډرن ارت» د موزيم او د «ايوا» کتابتون په ټولګو «کليکسیونونو» کې شته.
په ۲۰۰۵ز کال کې، مورګن له خپلو ملګرو هر يو لوبغاړی «جين فونډا» او فعالې «ګلوريا سټينيم» سره په ګډه د «د ښځو رسنيز مرکز» په نوم د ښځو غېر انتفاعي پرمختګيز رسنيز سازمان جوړ کړ. اوه کاله وروسته په ۲۰۱۲ز کال کې،  هغې د «له روبين مورګن سره په ژوندۍ بڼه د ښځو رسنيز مرکز» په نوم يو راډيوي اونيز پروګرام او «پوډکاسټ» پيل کړ. دا خپرونه په متحده ايالاتو کې خپره شوه او د يو پوډکاست په توګه د WMCLive په نوم ويبپاڼې پر ليکه خپره کړه او په iTunes باندې په يو سل او لسو هېوادونو کې ووېشل شوه. «هفنګټن پوسټ» (يو امريکايي بلاګ دی) د دې پروګرام «له دماغو سره د راډيوي خبرو» په توګه ستاينه وکړه، په دې کې د روانو خبرونو په اړوند د مورګن تبصرې او له فعالينو، سياستوالو، ليکوالانو، ادکارانو او هنرمندانو سره د مورګن مرکې شاملې وې. د دې پروګرام له پيل دوه اونۍ وروسته CBS راډيو د دې اونيز ساعتونه غوره کړل او د هرې شنبې په ورځ د سي.بي.ايس اړوند د «WJFK » له خوا خپريږي. په دې پروګرام کې د روانو خبرونو په اړوند د مورګن تبصرې او له فعالينو، سياستوالو، ليکوالانو، ادکارانو او هنرمندانو سره د مورګن مرکې شاملې دي.
فعاليت
په ۱۹۶۰ز لسيزه کې، هغه تر ډېره بريده د ټولنيز عدالت په خوځښتونو کې ښکېله وه چې د يادولو وړ يې مدني حقوق او د ويتنام جګړې ضد دي. د ۱۹۶۷ز کال په لومړيو کې، هغه له «ايبي هوفمن» او «پال کراسنر» سره په شريکه د ځوانانو نړيوال ګوند کې فعاله وه (چې په رسنيو کې يې د « Yippies» په نوم شهرت درلود). خو په YIP (او په عموم کې په نوي کیڼ اړخو کې) کې د جنس پرستۍ اړوند اختلافات هغه وخت زيات شول، کله چې مورګن د ښځو په خپلواکۍ او عصري ښځمنپالنه کې زياته ښکېله شوه.
== سرچینې ==
د سویلي افریقا کلتور
سویلي افریقا د خپلې توکمیزې او کلتوري رنګارنګۍ له امله پېژندل کېږي. د سویلي افریقا زیاتره تورپوستي کلیوال په ډېرې بېوزلۍ کې ژوند کوي. کابو ټول سویلي افریقایان له مورنۍ ژبې پرته په انګلیسي ژبه هم د خبرو کولو مهارت لري. له انګلیسي نه په سوداګرۍ، زده کړه او حکومت کې د فرانکا ژبې په څېر ګټه اخلي. په سویلي افریقا کې یوولس رسمي ژبې دي، خو د کوچنیو ډلو له خوا نورې مورنۍ ژبې په ځانګړې توګه د خویسان ژبه هم ویل کېږي.
په ټوله کې زیاتره د منځنۍ طبقې غړي سپین او هندي دي، چې په لیکه کې یې نورې ډلې هم مخ پر زیاتېدو دي. په زیاترو برخو کې یې ژوند د لوېدیځې اروپا، شمالي امریکا، آسټرالیا او نیوزیلینډ د خلکو په څېر دی.
هنر
د نړۍ تر ټولو پخواني هنري توکي د سویلي افریقا له یوه غار نه ترلاسه شول. دا سوري شوي صدفونه، چې تاریخ یې ۷۵۰۰۰ کاله مخکې و یوازې د امېل په توګه په تار کې ځړېدلای شي، بل کار ترې نه اخیستل کېږي. سویلي افریقا د انسانانو د مهدونو یوه زانګو وه. د هنر جوړول زموږ د ډولونو یوه مشخصه ځانګړنه ده ( له لاتین ars نه اخیستل شوې او معنا یې دا ده، چې له اولیه موادو نه جوړ شوي یا کار ترې اخیستل شوی دی).
د خویسان د خلکو قبیلې له ۱۰۰۰۰ مخ زېږدیز کال راهیسې په سویلي افریقا کې خپرې شوې دي، چې نن ورځ یې روان هنري سبک په ډېرو غارونو کې تر سترګو کېږي. دوی د بانتو او نګوني وګړو له خوا له خپلو ځانګړو کلیمو سره په هنري ډولونو کې ځایناستي شوي دي. په ۲۰مه پېړۍ کې د قبیلوي هنر دودیزې بڼې ووېشل شوې او بېرته بیا د اپارټایډ له تفرقه اچونکو تګلارو سره ګډې شوې دي.
له کانونو او ښارګوټو نه د هنر نوي ډولونه را اېستل شوي دي، دا یو خوځنده هنر دی، چې له پلاستيکي نوارونو نیولې د بایسکل تر مېلې پورې ترې کار اخیستل کېږي. له ۱۸۵۰ لسیزې نه مخکې د افریکانر ټریکبویر د اغېزمن شوي  هالنډي ملت هنر او ښاري سپین پوستو هنرمندانو د اروپایي دودونو بدلون تعقیب کړی او له دې انتخابي ترکیب سره یې مرسته کړې، چې نن ورځ یې خپل پرمختګ ته دوام ورکړی دی.
د هنر یوې بڼې د اپارتاید په دوره کې پراختیا موندلې ده. دا نوې ځانګړنه د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز کلونو ترمنځ عامه شوه او د (ښارګوټي هنر) نوم ورکړل شو. په سویلي افریقا کې د بېوزلو تور پوستو خلکو د ورځني ژوند صحنې د همدغه هنري سبک  له لارې انځور شوې دي. په دغه هنري سبک کې عام لیدل کېدونکي عناصر لکه ویجاړ شوي کورونه، ښځې د جامو وینځلو په حال کې او د مور او ماشوم تورې تابلو ګانې شاملې دي.
د اوسنۍ سویلي افریقا هنرمندان نړیواله پېژندګلوي ترلاسه کوي او یوه په زړه پورې هنري صحنه لري. د لندن په ویکټوریا او البرټ موزیم کې چې د سویلي افریقا د انځورګرۍ وروستی نندارتون «انځورونه او افسانې» و، په دغه نندارتون کې میخایل سوبوټزکي، زینیل موهلي، ډیویډ ګولډبلاټ، زویلتو میتیوا او ګای ټیلم کار کړی و. مارلین ډومس او ویلیم کینټریج د سویلي افریقا معاصر هنرمندان دي، چې په نړیواله کچه یې د کار ستاینه شوې ده.
معماري
سویلي افریقا  داسې معماري لري، چې د هېواد پراخه توکمیزه او کلتوري رنګارنګي او تاریخي استعماري دورې څرګندوي. د دې ترڅنګ د سویلي افریقا د معمارۍ د منظرې له ډول سره د نورو لرې پرتو هېوادونو نفوذ مرسته کړې ده.
اوښتون (بیولوجي)
په بیولوجي کې، اوښتون یا موټېشن (انګلیسي: Mutation) د یوه اورګانیزم، ویروس یا غیرکروموزومي DNA د جېنوم د نوکلیک اسید په لړۍ کې یوه ناڅاپي بدلون ته ویل کېږي. ویروسي جېنومونه کېدای DNA یا RNA ولري. اوښتون د DNA یا ویروسي غبرګېدنې، میتوسیس، یا میوسیس یا د DNA د تخریب نورو ډولونو (لکه: د ماورای بنفش وړانګې پر وړاندې د واقع کېدلو له‌امله د پیریمیدین دایمرونه) پر مهال د تېروتنو په پایله کې رامنځ‌ته کېږي، چې کېدای شي وروسته په ترمیم کې له تېروتنو څخه اغېزمن شي (په ځانګړې توګه، د مایکروهومولوجي په واسطه د څوکي یوځای کېدل)، د ترمیم نورو بڼو پر مهال د خطا لامل وګرځي یا د غبرګېدنې (د ټرانسلېشن سنتیز) پر مهال خطا رامنځ‌ته کړي. سربېره پر دې، د جنتیک ګرځندویه عناصرو له‌امله د DNA د برخو الحاق یا حذف په پایله کې کېدای شي اوښتون رامنځ‌ته شي.
د سویلي افریقا کلتور
معماري
د کیپ هالنډي معمارۍ نوم له دغه حقیقت نه ترلاسه شوی، چې په اصل کې د کیپ لومړني اوسېدونکي د هالنډ وو او د کیپ کالونی په لومړیو ورځو (۱۷مه پېړۍ) کې مشهور و. د دې بڼې ریښې د منځنۍ پېړۍ په هالنډ، جرمني، فرانسه او اندونیزیا کې دي. د دې بڼې یا سټایل لرونکو کورونو ډیزاین ځانګړی او د پېژندنې وړ دی، چې د پام وړ ځانګړنو په لرلو سره لوی، ښکلي او ګرد درې ضلعي دي. دا کورونه د امسټرډم په ښارګوټو کې په هالنډي بڼه جوړې شوې ځانګړنې ذهن ته راولي.
ټاډ اکین
په کانګریس کې یې دنده هغه مهال پای ته ورسېده، چې هغه هڅه کوله ترڅو ډیموکراټ سناتور، کلایر مک کاسکیل په ۲۰۱۲ز کال کې له خپل دریځه ګوښه کړې، چې په دې کړنه کې یې ماتې وخوړه. اکین د جمهوري غوښتونکو په مقدماتي ټاکنو کې بریالی شوی همدارنګه تر ټاکنو مخکې په وړاندوینو کې هم تر کلایر مک کاسکیل مخکې و او تر دې چې ویې ویل، ښځې د هغه څه قرباني دي، چې دی یې مشروع جنسي تېری بولي؛ نو له همدې امله په ندرت سره امیندوارې کېږي. په پایله کې اکین د دغه نظر له امله بښنه وغوښته، خو له ټاکنو نه یې د لرې کېدو غوښتنې ونه ومنلې. هغه ۳۹.۲ سلنه رایه ګټلې وې او کلایر مک کاسکیل ۵۴.۷ سلنه رایې وګټلې چې له دې سره د مک کاسکیل پر وړاندې له ماتې سره مخ شو. د ۲۰۱۴ز کال په جولای کې یو کتاب چاپ شو، چې په هغه کې اکین له خپلو لومړنیو اظهاراتو نه دفاع وکړه او ویلي یې وو، چې له خپلې بښنې پښېمان دی.
اوښتون (بیولوجي)
موټېشنونه کېدای شي د یوه اورګانیزم د مشاهدې وړ په ځانګړنو (فینوټایپ) کې د پام وړ بدلونونه رامنځ‌ته یا رامنځ‌ته نه‌کړي. موټېشنونه د تکامل، سرطان، او د اتصالي تنوع په څېر د معافیت سیسټم د پراختیا په شمول، په دواړو طبیعي او غیرطبیعي بیولوجیکي بهیرونو کې ونډه لري. اوښتون د ټولو نوعو د تنوع وروستۍ سرچینه ده او داسې خام مواد رامنځ‌ته کوي چې د طبیعي ټاکنې په څېر تکاملي قوې ورباندې عمل کولای شي.
د سویلي افریقا کلتور
معماري
د سویلي افریقا کلیوالي منظره ټوله دودیزه معماري ده، چې له افریقایي اروپایانو نه اغېزمنه ده.
رابرټ برټون
برټون چې په ۱۵۷۷ زکال کې د ځمکې لرونکو اشرافو طبقې ته په اړونده هوسا ژوند لرونکې کورنۍ کې وزېږېد په دوه ګرامر ښوونځیو کې یې زده کړې وکړې او په ۱۹۵۳ زکال کې هغه مهال چې ۱۵ کاله عمر یې درلود د اکسفورډ په بریزنوز کالج کې شامل شو. په اکسفورډ کې د نوموړي د زده کړو دوره په غیر معمول بڼه اوږده شوه، احتمالا په ستړیا (افسردګۍ) باندې د اخته کېدو او له هغه ځایه څخه ډېر ژر کرېسټ چرچ کالج ته د بدلون له امله وه. برټون د هنرونو د ماسټري او د الهیاتو په برخه کې د لیسانس له ترلاسه کولو وروسته په ۱۶۰۷ زکال کې د خصوصي لارښود په شرایطو برابر شو. نوموړي د ۱۶۰۳ زکال له لومړیو څخه په اکسفورډ کې له ادبیاتو سره لیوالتیا ومونده چې یو شمېر لاتیني اشعار، په اوس مهال کې ورکه هغه تمثیلي پارچه چې پاچا لومړي جیمز خپله اجرا کړه او همدارنګه یې د فیلسوفاسټ په نامه هغه علمي طنزي تمثیلي پارچه ولیکله چې اوس مهال د نوموړي یوازنۍ پاتې شوی تمثیلي پارچه ده.
ټاډ اکین
د ژوند په لومړیو کې، زده کړې او سوداګري
اکین په نیویارک ښار کې زېږدلی و او په لوی سنټ لویس کې لوی شوی و. هغه د نانسي پري (کورنی نوم: بیګلو) او پل بیګلو اکین زوی و. د اکین غور نیکه توماس راسل اکین په ۱۹۱۱ز کال کې په سنټ لویس کې د لکلدي په نامه د فولادو شرکت جوړ کړ. دغه شرکت په اخیر کې د ده نیکه ویلیم اکین او بیا یې پلار پل ته په لاس ورغی. پلار یې د هاروارډ د پوهنتون د درېیم نسل له فارغ التحصیلانو نه شمېرل کېږي، چې په دویمه نړیواله جګړه کې یې د سرتېري په توګه په سمندري پوځ  کې خدمت وکړ.
رابرټ برټون
په ۱۶۰۵ زکال کې د هنرونو د ماسټرۍ له سند ترلاسه کولو وروسته هغه څو ځله هڅه وکړه پوهنتون پرېږدي. په داسې حال کې چې هغه هېڅکله په دې چاره په بشپړه توګه بریالی نه شو؛ هغه وکولای شول د پوهنتون له لارې په اکسفورډ کې د سنت توماس مرټېرز کلیسا امتیاز خپل کړي همدارنګه یې د والسبري د امتیاز او د سېګرېو د کشیش توب ترلاسه کولو لپاره بهرنی ملاتړ خپل کړ. د اکسفورډ د غړي په توګه نوموړي له ۱۶۲۴ زکال څخه د خپلې مړینې تر مهاله په کوچنیو اداري څوکیو او د کرېسټ چرچ کتابتون د کتابدار په توګه خدمت وکړ.
د سویلي افریقا کلتور
شاعري
د ګړنیو شعرونو د دود له اړخه سویلي افریقا بډایه ده. د افریقا زیاتره اغېزناک شاعران په ۱۹۷۰مه لسیزه کې خلکو وپېژندل لکه مونګین ویلی سیروټ، چې « هېڅ ماشوم باید و نه ژاړي» یې تر ټولو مشهور کار و او دې کار یې د تورپوستو سویلي افریقایانو ورځني ژوند ته تر توکمیز تعصب لاندې لیدلوری ورکړ. زاکس مادا بل تورپوستی نامتو ناول لیکونکی و، چې په ورته وخت کې یې له شاعرۍ او ډرامو لیکلو نه ناول لیکلو ته دوام ورکړ. « د سوروالي زړه» یې هغه ناول و، چې په ۲۰۰۱ز کال کې یې د مشترک المنافع د لیکوالو جایزه وګټله او دغه ناول په سویلي افریقا کې د ښوونځي د نصاب برخه وګرځېده.
ټاډ اکین
د ژوند په لومړیو کې، زده کړې او سوداګري
اکین له جان باروز نه، چې د سنټ لویس په ښارګوټي کې یو ابتدایي ښوونځی و فارغ شو او د ماساچوست په ووسټر کې د ووسټر له پوليټکنیک موسسې نه فارغ التحصیل شوی دی او په ۱۹۷۰ز کال کې یې د انجنیرۍ د مدیریت په برخه کې خپل لیسانس واخیست. هغه تر فارغ التحصیلۍ وروسته د متحده ایالاتو د پوځ په ملي ګارد کې د انجینیر افسر په توګه خدمت وکړ او تر ۱۹۸۰ز کال پورې د پوځ په زېرمه ځواک کې بوخت و. دغه دنده یې پرېښوده او د آی بي ام په شرکت کې د کمپیوټري سیسټم پر عمده خرڅلاو بوخت شو او بیا وروسته پخپل کورني کاروبار کې، چې د فولادو جوړول و، پر کار بوخت شو. اکین په ۱۹۸۴ز کال کې د ماسټرۍ سند د الهیاتو په برخه کې د تړون (میثاق) له علمیه دارالعلوم نه ترلاسه کړ او هلته یې د یوناني، عبري او د مقدسو متونو د محافظه کارانه تفسیر په برخو کې مطالعات پیل کړل، خو کلیسا ته ور ونه ګرځېد.
اکین له ډېرې مودې راهیسې د جنین د سقط کولو فعال مخالف و او یو مهال په میزوري کې د جنین د سقط د مخالفانو د ټولنې غړی و. اکین په ایلینوی او میزوري کې د جنین د سقط کلینیکونو مخې ته لاریونونه کول؛ نو لږ تر لږه اته ځلې د ۱۹۸۵ز او ۱۹۸۸ز کال ترمنځ له قانون نه د سرغړونې په تور بندي شو. هغه ویل چې لاریونونه یې په سوله ییز ډول وو او د خپلو افکارو د دفاع لپاره به بښنه ونه غواړي. په هغه وخت کې یې د «ویلیم اکین» نوم ځانته کاراوه. له هغه مهاله وروسته، کله چې سیاست ته راغی؛ نو له «ټاډ اکین» نوم نه یې کار واخیست.
ټاکنې
اکین په ۱۹۸۸ز کال کې د میزوري د پارلمان غړیتوب لپاره وټاکل شو او پرته له مخالفته یې په لوېدیځ ښار کې د ۸۵ ناحیې د استازیتوب لپاره ګډون وکړ. هغه په ۱۹۹۰ز  کال کې د دویم ځل لپاره د ۵۹ سلنه رایه په اخیستو سره بیا وټاکل شو. دا چې دغې ناحیې بدلون وکړ؛ نو اکین له ۱۹۹۳ز نه تر ۲۰۰۰ز کال پورې د ۸۶ناحیې استازی و او هېڅکله یې تر ۶۶ سلنه لږې رایې نه دي ترلاسه کړې.
اوښتون (بیولوجي)
ټولیزه کتنه
په معمول ډول د جنتیکي بیاترکیب له‌لارې، په موټېشنونو کې کېدای شي د DNA د لویو برخو تکثیر شامل وي. دغه تکثیرونه د نویو جېنونو د تکامل لپاره د خامو موادو اصلي سرچینه ده، چې په هرو میلیون کلونو کې، د ژویو په جېنومونو کې له لسګونو نیولې تر سلګونو جېنونو پورې تکثیر کېږي. ډېري جېنونو د ګډو والدینو د جېن لویو کورنیو پورې اړوند دي، چې د خپلو د لړۍ هومولوجي له‌لارې د تشخیص وړ دي. نوي جېنونه په د بېلابېلو مېتودونو په واسطه تولیدېږي: تر ډېره د والدینو د جېن تکثیر یا موټېشن له‌لارې یا د بېلابېلو جېنونو برخو د بیاترکیب له‌لارې ترڅو نوي ترکیبونه د نویو کارکړنو لپاره رامنځ‌ته شي.
رابرټ برټون
د برټون تر ټولو مشهور اثر او لویه لاسته راوړونه د ملانخولیا د اناتومي (The Anatomy of Melancholy) په نوم کتاب و چې د لومړي ځل لپاره په ۱۶۲۱ زکال کې خپور شو؛ دغه کتاب د برټون له خوا په هغو کې د نوو زیاتونو سره لږ تر لږه پنځه ځله چاپ شو. په وروستي چاپ کې یې د کلماتو شمېر په ټولیزه توګه له ۵۰۰ زره څخه واوښت. په دغه کتاب کې له کلاسیک مهال څخه تر معاصر مهال پورې د ګڼ شمېر چارواکو له نقل قولونو او عباراتو څخه ګټنه وشوه چې د یوه عمر د پوهې اوج یې څرګنداوه.
اوښتون (بیولوجي)
ټولیزه کتنه
دلته، پروټیني برخې د داسې معیارونو په توګه عمل کوي، چې هر یو یې جلا او ځانګړې کارکړنه لري او کولای شي له نویو ځانګړنو سره د نویو پروټینونو کوډ کوونکو جېنونو د تولید لپاره سره یوځای شي. د بېلګې په توګه: د انسان سترګه د رڼا حس کوونکو جوړښتونو د رامنځ‌ته کولو په موخه له څلورو جېنونو څخه کار اخلي: درې جېنونه د مخروطي حجرې یا رنګه لید او یو جېن د استوانه‌یي حجرې یا د شپې لید لپاره؛ څلور واړه جېنونه د یوه واحد میراثي جېن څخه رامنځ‌ته شوي دي. د یوه جېن (یا ان د ټول جېنوم) د تکثیر بله ښېګڼه دا ده چې د «انجنیري زیاتېدنې» کچه لوړوي؛ په‌دې توګه د دې امکان رامنځ‌ته کېږي ترڅو په یوې جوړه کې یو جېن نوې کارکړنه ولري، په داسې حال کې چې پخوانۍ کاپي (نسخه) یې اصلي دنده ترسره کوي. د موټېشن نور ډولونه، کله ناکله، له پخوانۍ غیرکوډ کوونکې DNA څخه نوي جېنونه رامنځ‌ته کوي.
رابرټ برټون
برټون په ۱۶۴۰ زکال کې ومړ. د هغه لوی شخصي کتابتون د باډلین کتابتون او کرېسټ چرچ کالج ترمنځ ووېشل شو. د اناتومي له اثر څخه یې د هغه د ژوند پر مهال او له مړینې وروسته ډیری لیکوالانو ګټنه وکړه، ادبي غلا یې وشوه، خو په ۱۸مه پېړۍ کې یې بېرته خپل ځایګی وموند. د هغه د اثر ادبي غلا یوازې لارنس سترن افشا کړه او په دې سره یې د هغه له اثارو سره تر ۱۹مې پېړۍ پورې د خلکو په ځانګړې توګه د رومانتیکانو لیوالتیا بېرته را پیدا کړه. د اناتومي په نامه اثر ته په ۲۰مه او ۲۱مه پېړۍ کې لا زیات علمي پام وشو. برټون که هرڅومره لږ محبوبیت درلود، خو تل یې مخکښ لیکوالان لکه ساموئل جانسون، بنجامین فرانکلن، جان کیټس، ویلیام اوسلر او ساموئل بکټ ځانته جلب کړي و.
اوښتون (بیولوجي)
ټولیزه کتنه
د کروموزومونو په شمېر کې بدلون کېدای شي د لا لوی اوښتون لامل وګرځي، چېرې چې د کروموزومونو دننه د DNA برخې ماتېږي او وروسته بیاځلي ترتیب کېږي. د بېلګې په توګه: په هومینینا کې، دوه کروموزومونه د انسان 2 کروموزوم د تولید لپاره ترکیب شوي دي؛ دغه ترکیب د انسان‌ډوله بېزوګانو په نورو نسلونو کې رامنځ‌ته شوی نه‌دی او هغوی دغه جلا کروموزومونه ساتي. په تکامل کې، د داسې کروموزومي بیاترتیب ډېر مهم نقش، د وګړو توکمي اصلاح د احتمال کچې راښکته کولو له‌لارې نویو نوعو ته د اوښتلو وګړو ترمنځ توپیر خورا زیات کړي او په پایله کې د دغو وګړو ترمنځ جنتیکي توپیرونه وساتل شي.
رابرټ برټون
کورنۍ او ګرامر ښوونځی
رابرټ برټون د ۱۵۷۷ زکال د فبروري په اتمه د رالف برټون (۱۵۴۷- ۱۶۱۹ زکال) او د هغه د مېرمنې ډوروټي (کورنی نوم یې فانت؛ ۱۵۶۰- ۱۶۲۹ زکال) په کورنۍ کې د لسترشایر په لینډلي سیمه کې وزېږېد. برټون خپله په دې باور و چې د ۱۵۷۶ زکال د مۍ په ۲۵مه د شپې په ۹ بجو زېږېدلی، هغه مهال چې ده به تر ډېره د خپل پال لیدنې پر مهال ترې ګټنه کوله. نوموړی د خپلې کورنۍ له څلورو هلکانو دویم او د ۱۰ ماشومانو څخه څلورم ماشوم و. مشر ورور یې ویلیام د دوی د کورنۍ یوازنی غړی دی چې د هغه د ژوندانه اړوند لږ مالومات شتون لري ځکه چې هغه وروسته مخکښ انتیک پوه او نقشه جوړونکی شو. د هغه د مور او پلار دواړو کورنۍ ځمکه لرونکي اشرافي وې او خپله برټونانو یوه لرغونې شجره لرله، چې ډېره څرګنده نه وه. دا هم کېدای شي چې رابرټ دې له طبابت سره لیوالتیا په ارثي توګه موندلي وي. هغه په خپل اثر اناتومي کې «د جراحي اړوند د خپلې مور د عالي وړتیا» یادونه کړې. ویلیام لیکي چې د هغه د مور د کورنۍ یو غړی آنتوني فانت د «ملانخولیا د فشار» له امله مړ شوی او هغه هم په ډېرې علاقې سره له ارتور فانت سره چې جنجالي یهودي او د ویلیام او رابرټ ماما و د خپلې مورنۍ اړیکې یادونه کړې.
برټون په ډېر احتمال سره په دوه ګرامر ښوونځیو، په نانیټون کې د شپږم کېنګ اډوارډ په کالج او ساټن کولډ فیلډ کې د کشیش ویسی په ګرامر ښوونځي کې زده کړې کړې. برټون په خپل اثر اناتومي کې لیکلي چې زده کوونکي «فکر نه کوي چې په نړۍ کې غلامان ساتل (هغه ډول چې یو مهال ما خپله ترسره کړې) په داسې ډول دي چې د ګرامر ښوونځي ښوونکي یې کوي»، له همدې امله یو شمېر لیکوالانو هغه د یو ناراضي زده کوونکي په توګه په پام کې نیولی. معاصر ژوند لیک لیکونکي لکه آر.ال نوچیمسون او مایکل اوکانل بیا دا داسې تعبیر کوي چې برټون یوازې عمومي احساسات بیان کړي د دې پر ځای چې هغه دې د خپل ماشومتوب په دوره کې هر ډول شخصي کرکه او یا هم ملانخویايي ستونزه لرلې وي.
اوښتون (بیولوجي)
ټولیزه کتنه
د ترانسپوزون په څېر، د DNA هغه لړۍ چې د جېنوم پر چاپېره خوځېدلای شي، د بوټو او ژویو د جنتیکي موادو یوه لویه برخه رامنځ‌ته کوي او کېدای شي د جېنومونو په تکامل کې اهمیت ولري. د بېلګې په توګه: د انسان په جېنوم کې د Alu لړۍ له یوه میلیون زیاتې نسخې شتون لري او دغه لړۍ اوس‌مهال د جېن د بیان تنظیمولو په څېر کارکړنو ترسره کولو لپاره کارول کېږي. د دغو خوځېدونکو DNA لړیو بله اغېزه دا ده چې د جېنوم دننه د خوځېدلو پر مهال، کولای شي شته جېنونه واړوي یا حذف کړي او په پایله کې جنتیکي تنوع تولید شي.
رابرټ برټون
په اکسفورډ کې زده کړې
د ۱۵۹۳ زکال په جولای میاشت کې هغه مهال چې برټون ۱۵ کلن و د اکسفورډ بریزنوز کالج ته ولاړ، چېرې چې د هغه مشر ورور له وړاندې زده کړې کولې. برټون د ۱۶۰۲ زکال د جون میاشتې تر ۳۰مې نېټې پورې خپل د لیسانس سند ترلاسه نه کړ؛ نوموړي وروسته له هغه چې په ۱۵۹۹ زکال کې کرېسټ چرچ کالج ته ولاړ د لیسانس سند واخیست. د تکمیلي زده کړو او همدارنګه کرېسټ چرچ ته د تلو ترمنځ وخت کې د هغه د چارو اړوند هېڅ مالومات شتون نه لري. د انتوني اې ووډ په خبره برټون په بریزنوز کې د «منطق او فلسفې په برخه کې» پام وړ پرمختګ درلود، په داسې حال کې چې خپله دغه کالج په هغه باندې د اغېز کولو په برخه کې دومره کمزوری و چې برټون په خپلو لیکنو کې هغو ته هېڅ اشاره نه دې کړې. د اکسفورډ ډېری زده کوونکو خپلې زده کړې د ۱۹ کلنۍ په عمر پای ته رسولې، خو په ۱۶۰۲ زکال کې برټون ۲۶ کلن و. یو شمېر ژوند لیک لیکونکي لکه مایکل اوکانل او جی.بي. بامبورو دغې موضوع ته په پام څرګندوي چې برټون د زده کړو پر مهال له اوږد مهالې ناروغۍ رنځېده چې په ډېر احتمال سره ملانخویا (د لار ورک توب اروايي ناروغي ده) لرله. د «۲۰ کلن رابرټ برټون» په نامه د یوه ناروغ د درملنې سوابق موندل شوي چې د سایمن فورمن په نامه لندني ډاکټر او نجومي له خوا په ۱۵۹۷ زکال کې د پنځو میاشتو لپاره د ملانخویا اروايي ناروغۍ درملنه پرې شوه. د دغه رابرټ برټون او عالم رابرټ برټون ترمنځ اړیکه نه یوازې «د نوم او عمر د یو ډول توب» څرګندويي کوي، بلکې دا چې برټون هم وروسته په لندن کې له فورمن سره تګ راتګ لرلی هماغه ډول چې برټون د ستورپوهنې اړوند په خپلو یاددښتونو کې د هغه یادونه کړې.
هغه مهال چې په ۱۵۹۹ زکال کې کریسټ چرچ کالج ته ولاړ، ووډ لیکي چې جان بنکرافټ د هغه د لارښود په توګه وټاکل شو، «په داسې حال کې چې هغه نه غوښتل خصوصي لارښود اوسي»؛ په داسې حال کې چې بنکرافټ یوازې ۳ کاله له هغه مشر و خو د زده کړو په ډګر کې شپږ یا اووه کاله له برټون څخه وړاندې و او له هغه سره یې ښه اړیکه لرله چې بیا وروسته د اکسفورډ کشیش شو. داسې ښکاري چې د دوی دواړو ترمنځ ملګرتیا وده وکړه؛ برټون په خپل اثر اناتومي کې د کډسډان کلیسا په جوړولو کې د بنکرافټ هڅې یادې کړې او دا دې څرګندويي کوي چې هغه ته په مکرر ډول ورتله. په کرېسټ چرچ کې برټون د ۱۶۰۵ زکال د جون په ۹مه د ماستړۍ او د ۱۶۱۴ زکال په مۍ میاشت کې یې د الهیاتو لیسانس ترلاسه کړ. ورته مهال برټون د کالج د رتبو په برخه کې هم وده وکړه؛ په ۱۵۹۹ زکال کې disciplus (پیرو) زده کړیال، په ۱۶۰۳ زکال کې philosophus secundi vicenarii  او په ۱۶۰۷ زکال کې philosophus primi vicenarii وبلل شو چې ورستۍ یې هغه د ښوونکي توب په شرایطو برابر کړ. بامبورو څرګندوي چې د ماسټرۍ د سند له اخیستو وروسته په ډېر احتمال سره برټون هڅه کړې چې پوهنتون پرېږدي. خو د کالج اساسنامې بیا برټون اړ کړ چې د ماسټرۍ وروسته د الهیاتو لیسانس باید ترلاسه کړي او له دې وروسته برټون غوره وه نه ګڼله چې په الهیاتو کې دوکتورا واخلي.