cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جان برایټ
لومړنی ژوند
له دې سره هغه د خپلو ویناوو یو شمېر لومړي موارد د یادګار په توګه وړاندې کړل. په ۱۸۳۲ زکال کې هغه له مخکښ باپتیست وزیر؛ کشیش جان الدیس څخه وغوښتل، څو د بایبل په سیمه ئیزه جلسه کې دی له ځان سره مل کړي. الدیس هغه د ځوان، ډنګر او متواضع ځیرک کس په توګه توصیف کړ چې د هغه له ځیرکتیا او تفکر څخه اغېزمن شوی و. هغه مهال چې نوموړی (الدیس) دغې جلسې ته تله، عصباني و او هلته یې تحریک کوونکې وینا وکړه او کورته په بېرته راتګ کې ترې جان مشوره وغوښته. الدیس هغه ته لارښوونه وکړه چې د ده وینا دې نه یادوي، خو یو شمېر برخې او ځایونه یې دې ولیکي او په یاد یې دې وساتي. د برایټ په خبره دا ده ته «په یوه ټولګه کې د وینا کولو لومړنی درس» و چې په یووېشت کلنۍ کې یې ترلاسه کړ، خو هغه لا تر اوسه وینا کولو ته د یوه عمومي مسلک په سترګه نه وو کتلي. هغه په سوداګرۍ کې یو څه هوسا ژوند درلود، په خپل کور کې یې ډېر خوشحاله ژوند درلود او تل د خپل زیږون ځای په ټولنیز، روزنیز او سیاسي ډګر کې ونډې اخیستو ته چمتو و. نوموړی چې د روچډیل د ادبي او فلسفي ټولنې بنسټګر و؛ د دغو ټولنو په بحثونو کې به یې ونډه اخیسته او دغې ټولنې ته به یې ختیځ ته د رخصتیو پر مهال د خپلو سفرونو په اړه خبرې کولې.
توکميز توپيري چلند
له يو کس سره د هغه د پوستکي د رنګ، يا توکميز يا نسلي اصليت پر بنسټ توپيري چلند توکميز توپيري چلند بلل کېږي. شونې ده چې د افرادو په وړاندې له هغوی سره د سوداګرۍ نه کولو، له هغوی سره د ټولنيزو اړیکو نه ساتلو، يا د يوې ځآنګړې ډلې له خلکوسره د سرچينو نه شريکولو له لارې توپیري چلند وشي. شونې ده چې حکومتونه په حقيقي يا  څرګند ډول په قانون کې توپیري چلند وکړي، د بېلګې په ډول: د توکميز بېلتون د تګلارو په جوړولو سره، په جلا جلا ډول د قانون د عملي کولو له لارې، يا په نامتناسب ډول د سرچينو او وسايلو د وېش په بڼه. په ځينو سیمو کې د توپیري چلند پر ضد قوانين جوړ شوي، کوم چې په بېلا بېلو شرايطو کې حکومت يا افراد د توکم (او ځینې وخت د ځينو لاملونو) پر بنسټ له توپیري چلنده منع کوي. ځينې ادارې او قوانين د توکميز توپیري چلند پر اغېزو د برلاسي کېدو په موخه يا د دې د تاوان ورکولو د هڅو په ډول مثبت اقدامات کوي. په ځينو حالاتو کې، دې چارې په ساده ډول د هغو ډلو د غړو په کار ګومارل زيات کړي، چې کمه استازولي لري؛ په نورو حالاتو کې بيا ټاکلې توکميزې سهميې شته. د سهميې په څېر د پیاوړو اصلاحاتو مخالفين دا چاره د سرچپه توپيري چلند په توګه بولي، د دوی په باور د سهميې په ټاکلو سره د واکمن يا اکثريت ډلې له غړيو سره توپیري چلند کېږي.
پوله يیزې ستونزې او د توپیري چلند اړوند بڼې
شونې ده چې په توکميزو پولو کې ډېر لاملونه شامل وي (لکه: نسب، جسماني شکل، قومي اصل، ژبه، دين او کلتور)، شونې ده چې همدا توپيري چلند د حکومت له خوا په قانون کې ځای پر ځای کړای شي، يا تر سيمه يیزو کلتوري اخلاقو پورې اړه ولري.
د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپیري چلند (د بېلګې په ډول: د فيتزپاتريک په مقياس اندازه کېږي« فيتزپاتريک  د انسانانود رنګ د ډلبندۍ شمېريز معيار دی») له توکميز توپيري چلند سره نږدې اړیکه لري، ځکه چې د پوستکي رنګ په ورځني تعامل کې د توکم د استازي په توګه کارول کېږي او یو له هغو لاملونو څخه دی، له کومو څخه چې قانوني نظامونه د تفصيلي معيارونو د عملي کولو لپاره کار اخلي. د بېلګې په ډول: د نفوسو د ثبت قانون ۱۹۵۰ په سويلي افريقا کې د توکم پالنې د نظام د عملي کولو لپاره کارول شوی و او برازيل د توکميزې سهميې د عملي کولو په موخه د خلکو د توکميزې ډلبندۍ د جوړولو لپاره پلاوي جوړ کړي دي. د جنتيکي توپیريونو له امله، ان شونې ده چې د وروڼو او خویندو په منځ کې هم د پوستکي رنګ او نور جسماني جوړښتونه د پام وړ توپیر ولري. کېدای شي چې د یوې مور او پلار بچيان يا خپل ځان داسې وښيي يا يې نور داسې وپېژني چې د کوم بل توکم اړوند دي. په ځينو حالاتو کې، د يوه تن د زېږېدو سند او د مړينې په سند کې هغه د جلا جلا توکم اړوند ښودل شوی وي. جلا جلا اصول (لکه هايپوډيسنټ «د ښکته ډلبندۍ دوه يا ګڼ توکميز افراد»  د هايپرډيسنټ «د لوړې ډلبندۍ دوه يا ګڼ توکميز افراد » په مقابل کې) هماغه ټاکلي خلک په جلا جلا ډول ډلبندي کوي او د بېلا بېلو لاملونو پر بنسټ ځينې خلک د يوه جلا نسل د غړي په توګه «منل» کېږي، کوم به چې له دې پرته په يو بل حالت کې په دې نسل کې ډلبندي کېدل او شونې ده چې په دې ډول د قانوني يا د خلکو په منځ کې له توپیري چلند څخه وژغورل شي.
يو ټاکلی توکم کله ناکله د ګاونډيو جغرافيايي سيمو (لکه: د استراليا په څېر لويې وچې يا د سويلي اسيا د نيمه لويې وچې د سيمې په څېر) د اوسېدونکو اړوند توکمونو د مجموعې په توګه پېژندل کېږي، کوم چې په ظاهري بڼه يو بل ته ورته وي. په داسې حالاتو کې، شونې ده توپیري چلند له دې امله منځ ته راشي چې يو تن له توکميز اړخه د يو بل بهرني توکم اړوند وبلل شي، يا شونې ده چې د هغو ډلو ترمنځ قومي توپیري چلند وشي (يا قومي کرکه، قومي ټکر او قومي تاوتریخوالی) چې هر يو مقابل لوری د همدې توکم اړوند بولي. د ذات پر بنسټ توپیري چلند همدې ته ورته ده، ځکه چې ذات ميراثي وي، په همدې بنسټ د يوې پرګنې خلک په عمومي توګه د يوه توکم او يو قوم بلل کېږي.
د يوه تن اصلي ملت (هغه هېواد چېرې چې دوی زېږېدلي يا د هغه ځای تابعيت لري) کله نا کله د دې لپاره کارول کېږي، چې د هغه د قوميت يا توکم ټاکنه وشي، خو شونې ده چې د اصلي ملت پر بنسټ له توکم پرته توپیري چلند وشي (او کله نا کله ورته د توپیري چلند ضد قوانينو کې ځانګړی ځای ورکړل شوی وي). کله کله ژبه او کلتور د اصلي ملت نښې وي او شونې ده چې د اصلي ملت پر بنسټ د توپيري چلند بېلګې وړاندې کړي. د بېلګې په ډول: يو څوک چې له قومي پلوه د سويلي اسيا دی او په لندن کې ستر شوی، د لندن په لهجه په بریتانوۍ انګليسي ژبه خبرې کوي، د هغه کورنۍ په بریتانوي کلتور کې داخله شوې وي، له هغه سره د همدې قوميت اړوند د يو بل غړي په پرتله ښه چلند کېږي، څوک چې تازه کډوال شوی او په هندي لهجه انګليسي غږېږي. شونې ده چې دا ډول توپیري چلند اوس هم په غیر رسمي ډول د توکمپالنې يوه بڼه وبلل شي، يا په ډېر دقيق ډول له پرديو څخه د وېرې (بېګانه پرستي- د بل هېواد له خلکو کرکه) يا د کډوالۍ ضد احساسات وشمېرل شي.
په هغو هېوادونو کې چېرې چې تازه په تازه کډوالي، يو ځای کېدل يا سره جلا کېدل منځ ته راغلي، کېدای شي چې د توکم اړوند کېدلو پروسه هم د قوم او هم د توکم ټاکل پېچلي کړي او تر شخصي پېژندګلو يا نسب ټاکنې پورې اړه لري. کله ناکله په نوي هېواد کې د کډوالو توکم د دوی د اصلي ملت په توګه تعريفيږي او ګڼ توکمونه په غېږ کې رانغاړي. د نمونې په ډول: د متحده ايالاتو د سرشمېرنې د ټولنې د ۲۰۱۵ ز کال سروی، د هر توکم مکسيکي االاصله امريکايانو پېژنګلو ومنله (د مثال په ډول: اصلي امریکايان چې له مکسيکو څځه و، د مريي شويو خلکو په توګه نوې اسپانيې ته لېږدول شويو افريقايانو بچيان او د هسپانوي نېواکګرو بچيان). هغه سروی چې د مکسيکو حکومت کړې وه، همدا خلک بيا اصلي اوسېدونکي، تور پوستي يا سپين پوستي پېژندل شوي وو (په داسې حال کې چې زيات شمېر خلک په کې نه و ډلبندي شوي او دوی د ميستيزو په نامه پېژندل کېدل). د متحده ايالاتو سرشمېرنې بيا د هسپانوي او لاتيني امريکايانو په اړه جلا پوښتنې کولې، تر څو ژبې له توکميزې پېژندګلو څخه جلا کړي. په متحده ايالاتو کې د هسپانويانو او لاتينيانو په وړاندې توپیري چلند شوی او شونې ده، هغه مهال توکميز توپیري چلند وبلل شي، که چېرې «هسپانويان» يا «لاتينيان» له توکمونو څخه راوتلې يوه نوې توکميزه ډله وبلل شي، کومې ډلې چې د امريکاګانو د پخوانيو مستعمرو له آزادۍ وورسته جوړې شوې دي. په ډېری راپورونو کې دواړه ځانګړتياوې په نظر کې نيول شوې دي، د بېلګې په ډول: له نورو ډلو سره د غېر هسپانوي سپين پوستو پرتله کول.
کله چې د يو بل توکم له خلکو سره جلا سلوک کېږي، نو له يوه ټاکلي شخص سره د چلند کولو په اړوند د پرېکړې کولو څخه دا پوښتنه سر راپورته کوي چې، دا شخص له کومې توکميزې ډلبندۍ سره اړيکه لري. د بېلګې په ډول: په متحده ايالاتو کې د مدني حقوقو د خوځښت له پيل مخکې د سپين پوستي تعريف د کډوالۍ او د تابيعيت د تر لاسه کولو يا د مریيتوب په موخه کېده. که چېرې يو توکم د قومي ژبنيو ډلو په توګه تعريفيږي، نو د دې ډلې د پولو د ټاکنو په موخه د عامې ژبې اصل کارول کېدای شي. د سپن پوستو په توګه د فنلانديانو حالت له دې امله له ګواښونو سره مخامخ شو چې، فنلانډي ژبه د اندو-اروپايي پر ځای «اوراليک» ژبه ده، په دې ډول ظاهراً فنلنديان د «منګوليډ» توکم اړوند دي. د امريکايانو دا عمومي نظر، چې له جغرافيايي نظره د اروپايي توکم ټول خلک او د روښانه پوستکي خلک «سپين پوستي» دي، پر  فنلنډيانو عملي شو او پر هغو ټولو اروپايي کډوالو هم عملي شو، لکه ايرلنډي امريکايان او ايټاليايي امريکايان چې د هغوی سپين پوستي کېدل وګواښول شول، دوی له فردي توپیري چلند سره مخامخ و، که څه هم دا چلند قانوني نه و. هغه امريکايي او سويلي افريقايي قوانين چې خلک د اروپا په سپين پوستو او د افريقا د نيمې صحرا په تور پوستو وېشي، د نورو سيمو له خلکو سره د تعامل پر مهال ډېر ځله د تفسير له ستونزو سره مخامخ کېږي، لکه: د مديترانې د نورو برخو، اسيا، شمالي افريقا يا ان اصلي امريکايانو سره، کوم چې د غیر سپين پوستو په ډول ډلبندي شوي دي، په عمومي توګه د قانوني توپیري چلند چاره منځ ته راوړي. (ځينې اصلي امريکايي قبيلې، د حقوقو تړون لري، کومو ته چې د زيانونو پر ځای امتياز ورکوي، په داسې حال کې چې د دوی په اړوند ډېر ځله د ناخوښو شرايطو پر سر مذاکرات کېږي). که څه هم د يوې قومي-مذهبي ډلې په توګه دوی ډېر ځله له مذهبي توپیري چلند سره مخامخ کېږي، په متحده ايالاتو کې د ټولو يهوديانو سپين پوستې کېدل هم ګواښول شوي وو، د اسيايي (فلسطين په لوېديځه اسيا کې دی) يا سامي (په کوم کې به چې عربان هم شامل وي) په ډول د دوی د ډلبندي کېدو هڅه شوې ده. د ډېريو يهوديانو حقيقي نسب، د پخوانيو عبراني قبيلو څخه زيات بدل دی. له دې امله، چې يهودي کډوال د وخت په تېرېدو سره په اروپا او افريقا کې خپاره شوي، د يهودو ډېر قومي وېش منځ ته راغلی او په پايله کې يهوديان په سپين، تور او نورو توکمونو پېژندل شوي دي. په اوسنيو اسرائيلو کې د ډول ډول خلکو د بيا يو ځای کېدو له امله، د روښانه پوستکي يهوديانو له خوا د تور پوستکي يهوديانو په وړاندې د توکميز توپیري چلند يو لړ ستونزې زېږېدلي دي.
گل محمد نورزی
پوهاند دوکتور گل محمد نورزى (١٣١٨ لمريز لېږدي کال د خوست ولايت - ) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، څېړونکی او ژباړن وو.
زده کړې
پوهاند دوکتور گل محمد نورزى پر ۱۳۱۸ ل ل کال د خوست ولايت مرکز اړوند د شمل په بوگر کلي کې د سيد محمد په کور کې رېږدېدلی وو. هغه په ډېر ماشومتوب کې د کلي په جومات کې زده کړې پيل کړې او د رسمي زده کړو لپاره پر ١٣٢٥ ل ل کال د خوست د مرکزي لومړني ښوونځي په درېيم ټولگي کې شامل شو؛ د لومړنيو زده کړو تر پای ته رسولو وروسته پر ١٣٣٠ ل ل کال د نورو زده کړو لپاره پلازمېنې کابل ته ولاړ او هلته په کابل ښوونتون (دارالمعلمين) کې شامل شو. نوموړپ دغه ښوونتون پر ١٣٣٦ ل ل کال پای ته ورساوه او د فراغت سند يې تر لاسه کړ.
گل محمد نورزى پر ١٣٣٧ لمريز کال د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو په پوهنځي کې شامل او پر ١٣٤٠ ل ل کال د ياد پوهنځي له پښتو څانگې څخه فارغ شو. نورزی پر ١٣٤٢ لمريز کال د ادبياتو په څانگه کې د لا لوړو زده کړو په موخه پخواني شوروي اتحاد ته واستول شو. هلته يې په دولتي پوهنتون کې په پښتو ادبياتو کې د خوشال پېژندنې په څانگه کې تر دوکتورا پورې زده کړې وکړې او پر ١٣٤٩ ل ل کال له دوکتورا سند سره هېواد ته راستون شو.
دندې
دوکتور گل محمد نورزى پر ١٣٤٠ لمريز کال د راډيو افغانستان د پښتو څانگې د نشراتو مسؤل مدير په توگه وگومارل شو. دوه کاله يې په ډېرې مينې او اخلاص دنده ترسره کړه او پر ١٣٤٢ ل ل کال د هغه وخت د دولت له خوا ورته چانس ورکړل شو تر څو په بهر کې خپلې زده کړې تعقيب کړي. پوهاند نورزي هغه وخت په پښتو ژبه يو شمېر اصلاحي راډيويي ډارمې، تبصرې او گڼې مقالې وليکلې، تر څو په کابل راډيو کې پښتو نشرات ژوندي او د پراختيا په اکر کې وساتي. پر ١٣٤٩ لمريز کال د دوکتورا تر اخيستلو وروسته، د اطلاعاتو او کلتور وزارت د تاريخ په څانگه کې د علمي او مسلکي غړي په توگه وگمارل شو. دا دنده يې تر ١٣٥١ لمريز کاله تر سره کړه. په کابل پوهنتون کې د هغه په څېر کدرونو ته د اړتيا پر بنسټ له هغه غوښتنه وشوه چې د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومونو په پوهنځي کې د تدريس دنده ومني. هغه وو چې له ١٣٥١ کاله تر ١٣٥٧ کاله د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو او بشري علومو په پوهنځي کې د استاد او د همدې پوهنځي د مشر په توگه پاتې شو. تر ١٣٥٧ ل ل کال وروسته ورته د پښتو ټولنې رياست وسپارل شو. هغه د نړۍ د علمي او څېړنيزو بنسټونو په څېر اړينه وبلله چې په افغانستان کې هم يو داسې علمي او څېړنيز بنسټ جوړ کړي چې ټولو اکاډميکو مسايلو ته لاسرسى ولري. دې هيلې ته د رسېدو په موخه يې طرحه جوړه او سره د دلايلو يې، د هغه وخت د وزيرانو شورا ته وړاندې کړه. د وزيرانو شورا تر ارزونې وروسته د هغه طرحه منظوره او پښتو ټولنې ته «د افغانستان د علومو اکاډمۍ» نوم ورکړ شو. ښاغلي نورزي يوازې پښتو ټولنه په علومو اکاډمۍ بدله نه کړه، بلکې يو شمېر هغه بنسټونه لکه: اريانا دايرة المعارف، د تاريخ ټولنه، د پښتو څېړنو نړيوال مرکز او يو شمېر نورې علمي او څېړنيزې ادارې چې منفرد فعاليتونه يې درلودل، د افغانستان د علومو اکاډمۍ سره يو ځاى کړل، له اړتيا سره سم تشکيلات او تاسيسات يې ورته چمتو کړل او د غه لويې اکاډميکې مؤسسې د لومړي لوى سروال (رئيس) په توگه يې د هغې مشري وکړه. نورزي د خپل علمي ژوند په بهير کې په کور دنننه او بهر د گڼ شمېر علمي او څېړنيزو مجلو مسؤل او کتنلاوى وو. هغه د سيمې او نړۍ په ډېرو علمي او اکاډوميکو سيمينارونو، سمپوزيمونو او کنفرانسونو کې د يوه اکاډميک کدر په توگه گډون کړى او گڼ شمېر څېړنيزې مقالې يې په کې اورولې دي. نوموړی د ١٣٥٩ ل ل کاله تر ١٣٦٥ کاله بيا د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي د استاد په توگه وگومارل شو. له يادې نېټې وروسته له استاد سره نور ژوند وفا ونه کړه او د ابد لپاره يې د ژوند کتاب وتړل شو.
د استاد چاپ او ناچاپ اثار
١- د مغلو په دولت کې د وروستيو کودتاوو تاريخ. دا اثر په دوو ټوکو کې له روسي ژبې څخه پښتو ته ژباړل شوى او د کابل پوهنتون له خوا پر ١٣٥٢ ل ل کال چاپ شوى دى.
۲- د درانيانيو امپراتوري. له روسي ژبې يې ژباړلى او پر ١٣٥٨ ل ل کال پښتو ټولنې چاپ کړي دى.
۳- مفتش. د گوگول اثر دى، استاد پښتو ته ژباړلى او د ليکوالو ټولنې چاپ کړى دى.
۴- د ماشومانو کيسې. د ماشومانو لپاره دوه کتابونه دي چې له روسي يې ژباړلي او د شوروي په مسکو ښار کې چاپ شوي دي.
۵- خوشال پېژندنه. په دې اثر کې د خوشال خان خټک ژوند او د هغه وخت ټولنيز حالت څېړل شوی، تدريسي اثر دى چې د کابل پوهنتون له خوا چاپ شوى دى.
۶- د پښتو ادبياتو ژانرونه. دا اثر تدريسي کتاب دى چې د کابل پوهنتون له خوا چاپ شوى دى.
۷- ادبي مکتبونه. دا تدريسي اثر د کابل پوهنتون له خوا چاپ شوى دى. ۸- د افغان کلاسيک شاعر خوشال خان خټک ژوند او هنري تخليق. دا په روسي ژبه ليکل شوى د دکتورا تيسس دى چې د روسيې دولتي پوهنتون چاپ کړى دی. ۹- په ١٧٤٧ ز کال کې د افغاني ملي دولت جوړښت او د هغه د داخلي، خارجي، اجتماعي، اقتصادي او سياسي عواملو مطالعه. دا د احمد شاه بابا د واکمنۍ څېړنه ده چې کابل پوهنتون چاپ کړى دى.
۱۱- د معاصرو سياسي جرياناتو لنډ تحليل، ناچاپه قلمي نسخه.
ليکوال نورزي په اريانا مجله، وږمه مجله، پښتو مجله، کابل مجله، زيري جريده، او يو شمېر نورو مهمو څېړنيزو مجلو کې يې په لسگونه علمي او څېړنيزې مقالې په پښتو ژبه سربيره په فارسي، روسي او انگليسي ژبو چاپ شوې دي.
اخځليک
١- دوکتور نورزى، گل محمد. (زما لار) کابل مجله، د علومو اکاډمۍ مياشتۍ مجله، درېيمه گڼه، ١٣٥٧ ل ل کال د غبرگولي مياشت.
٢- يون، محمد اسماعيل. پښتو کتاب ښود. ١٣٨٧ لمريز کال.
٣- يون، محمد اسماعيل. استاد زيار د پښتني فرهنگ يو ځلانده ستورى. ١٣٨٧ لمريز کال.
٤- څېړنپوه ناصر، نصرالله. د افغانستان د علومو اکاډمۍ تاريخچه، ١٣٨٩ لمريز کال.
۵- شپون، وجيه الله. د افغانستان د علومو اکاډمۍ تاريخچه.
[وېشنيزه:پښتانه ليکوال]] وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
چكنور ملا صېب
چكنور ملا صېب رحمه الله د افغانستان له هغو روحاني شخصيتوو څخه دى، چې د هېواد د خپلواكۍ په جگړو كې يې فعاله ونډه اخيستې ، هغه كه له يوې خوا د جومات د منبر او وعظ له لارې، د خداى او د هغه د رسول حضرت محمد صلى الله عليه وسلم احكامو خپلو خلكو ته رسول، نو له بل پلوه يې د وخت د يرغلگر او ښكيلاكگر ځواك انگرېزانو پر ضد د وسله وال جهاد او غزا لپاره د افغانانو په هڅونه، تنظيم او انسجام كې نه ستړي كېدونكې هلې ځلې كړې دي.
د غزل بابا امير حمزه شينواری د ملا چكنور صېب په اړه داسې ليكي
د ذكر او تسبېح شور ساعت په ساعت رانږدې كېده او هم په دې شور كې به لكه كله د ټوپكو باړونه هم وچلېدل او ورسره به د سرنگي كارتوسو غټې غټې ډزې هم وشې، چې مزكه به يې وخوځوله او موږ په حجره كې ناست خلك لك څكك شوو، په دې وخت كې زما زلمتيتوب ښه په زور كې ؤ، او د داسېهنگامو سره مې ډېره دلچسپي وه، خو د مشرانو په مخكې مېې رگ غوږ ونه خوځولې شو.
پلار مې په كلي كې موجود نه ؤ، مشر ورور مې ناست ؤ، ماته يې وويل چې دباندې لاړ شه وگوره دا څه شور دى؟ ما خو د خداى نه دا غوښتل، په منډه دباندې ورغلم او كه كتل مې د خلكو يو بهير ؤ چې زموږ د كلي پر لور راروان ؤ او څو شېخان ترې په دوو دوو وړاندې راروان ول، زه ورته لږ غوندې پښه نيولې شوم، ځكه چې پوه شوم چې زموږ كلي ته راروان دي او چې راورسېدل، نو يوه پكې فوراً وويل چې: د چكنور ملا صېب ستاسو ځاى ته راځي. او د دواړو حال ته چې مې وكتل، نو داسې رپندى او اضطرار اخيستې ول، لكه د يوه ستر شاهنشاه له لورې قاصدان راغلي وي. او په دې كې څه شك دى، چې د چكنور غازي د روحاني دونيا يو ستر بادشاه ؤ، چې د برې او لرې پښتونخوا نه علاوه د هند او پنجاب په خاوره كې هم د هغوي د سپېڅلي شخصيت انگازې خپرې وې.
نوم او استوگنځاى
د ملا صېب چكنور اصلي نوم امير محمد او د پلار نوم يې اخترمحمد ؤ، د خپل لاسليك پر ځاى به يې تل )فقير چكنور) ليكه په قوم مومند او د ننگرهار ولايت د مومند درې په چكنور كليك ې استوگن ؤ،
ښوونه او روزنه
څرنگه چې د ملا صېب پلار په ماشومتو ب كې وفات شوې ؤ، دده درنې مور په ډېره مينه او اخلاص د خپل زوى په روزلو كې ډېرې هلې ځلې كړې وى، او په حقيقت كې د هغې د تربييې اثر ؤ، چې ملاصېب د وطن په ډېرو نامتو مجاهدينو او روحانيونو او سترو شخصيتونو كې حساب شو...........
مذهب، تصوف او طريقه
چكنور ملا صېب اهل سنت او جماعت، حنفي مذهب او د قادريې لارې لاروې ؤ. د هډې صېب ملا د قادريې د طريقې شېخ او د تصوف په څلورو مشهورو طريقو (قادريه، نقشبنديه، چشتيه، سهرورديه) كې اجازه درلوده. او هم يې خپلو ماذونانو او خلفاوو ته د قادريې طريقې نه علاوه په دغه نورو طريقو كې اجازه وركاوه. او هم يې خپلو ماذونانو او خلفاوو ته د قادريې طريقې نه علاوه په دغه نورو طريقو كې اجازه وركاوه.د چكنور ملا صېب هم د هډې صېب له ځآنگړي پام او مهربانۍ څخه بهره مند ؤ، ملا صېب د خپل بزرگوار مرشد جناب هدې صېب له وفات څخه وروسته د طريقې تجديد له جناب بتخاك حضرت صېب عبدالشكور المجددي رحمه الله څخه وكړ، د بتخاك حضرت صېب د هډې صېب له مشرنو ماذونانو او اجل خلفاؤ څخه ؤ، چې د خپل وخت پېشوا او منلې پير ؤ،.
اصلاحي كارنامې او امر بالمعروف
چكنور ملا صېب به تل په خپلو موعظو او خوږۀ موثره ژبه خلكو ته نصيحتونه كول او سمې لارې ته به يې رابلل او بې لاې كسان به يې د شريعت له حكم سره سم تنبه كول او په كال كې به يوه دوره د ننگرهار په بېلا بېلو سيمو كې كوله چې خلك له بدو رواجونو څڅه منع، او د توحيد او نبوي سنتو ته راوبولي. مبارك به په دغاه دوره كې د ځوانانو او پېغلو د نكاح په ټړلو كې له شرعي احكامو سره سم د شرعې مهر په ټاكلو او د گوړې په شربت سره په ساده توگه نكاح تړلې. چې دا كار د خلكو ترمنځ د (گړوبې) دورې په نامه ياد شو.
دغه راز ملا صېب زموږ په ټولنه كې د نورو ډېرو مفاسدو مخنيوي لپاره هلې ځلې وكړې، د مومندو، شينوارو، خوگياڼيو، او د ننگرهار ولايت په نورو ډېرو سيمو كې او دغه راز د كابل د كوه دامان، كردشمن، زمي، خواجه چاشت، قلعه انتفات او د لوگر تر آب بازك پورې به يې امر بالمعروف او نهې عن المنكر كاوه.
مدني نافرماني
مدني نافرماني د یو وګړي لخوا د یوه دولت (یا هر بل مقام) له ځینو قوانینو، غوښتنو، امرونو او دستورونو څخه ښکاره او فعال انکار ته ویل کېږي. د ځینو تعریفونو په اساس، مدني نافرماني باید له تاوتریخوالي څخه تشه وي ترڅو «مدني» وګڼل شي. له همدې کبله، مدني نافرماني له سوله‌ییزو لاریونونو یا د عدم تشدد مقاومت سره برابرېږي.
د ډېوېډ هنري توراو «د مدني حکومت پر وړاندې مقاومت» مقالې چې د هغه له مرګ وروسته د «مدني نافرماني» په توګه خپره شوه، دا اصطلاح په متحده ایالتونو کې دود کړه، که څه هم په خپله دا مفهوم له دې پخوا هم کارول شوی دی. دې ډېری رهبران وهڅول لکه په ۱۸۰۰م کال کې د متحده ایالتونو د ښځو د رایې د حق له خوځښت څخه سوزان بي آنتوني، په ۱۹۱۰مه لسیزه کې سعد زغلول چې په ۱۹۱۹م کال کې د بریتانیا د استعمار په وړاندې د مصر له پاڅون سره خپل اوج ته ورسېد، او ۱۹۲۰مې لسیزې په لړ کې مهاتما ګاندي په هند کې د بریتانیایي راج مارتین لوتر کینګ جونیور په وړاندې د هند د خپلواکي لپاره په خپلو لاریونونو کې او په ۱۹۶۰مې لسیزې کې په متحده ایالتونو کې د جېمز بیول د مدني حقونو د خوځښت په لړ کې د مدني نافرمانۍ مهم اړخونه شامل وو. که څه هم مدني نافرماني محکمه کې په ندرت سره د توجیه وړ ده، کینګ مدني نافرماني قانون ته د درناوي تمرین او نمایش په توګه ګاڼه: «هرڅوک چې یو قانون مات کړي او ضمیر یې ورته ووایي چې دا کار ناعادلانه دی او په خپله خوښه به زندان کې په پاتې کېدو سره خپله سزا ومني ترڅو د قانون د بې عدالتۍ په هکله د ټولنې ضمیر را ویښ کړي، په دې شېبه کې قانون ته ترټولو لوړ درناوی ښکاره کوي.»
تاریخ
د مدني نافرمانۍ لومړنی انځور د سوفوکل په آنتیګون ډرامه کې دی چې په هغه آنتیګونه کې، د تبس د پخواني پاچا یوه لور ادیپ، د تبس اوسني پادشاه کرئون څخه سرغړونه کوي، هغه کس چې هڅه کوي هغه خپل ورور پولینیس ته د مناسب تدفین له اجرا څخه منع کړي. هغې یوه هڅوونکې وینا وړاندې کړه چې په هغې که هغه ته وایي چې د اساسي قانون پرځای باید له خپل ضمیر څخه اطاعت وکړي. هغه هیڅکله هم له مرګ څخه چې هغه ګواښي (او په پایله کې ترسره کېدونکی دی) نه وېرېږي، خو وېرېږي چې که دا کار ونکړي د هغې ضمیر به هغه وځوروي.
د اتین دې لابوتي چې په خپل کار کې Discours de la Servitude volontaire ou le Contr'un (1552) کې وده وکړه همدارنګه د ډېرو مدني نافرمانیو خوځښتونو لخوا چې د داوطلبانه بندګي شورش څخه سرچینه اخلي، د خپلې مبارزې اساسي اوزار خپل ځان ته ځانګړي کړل. اتین دې لابوتي یو له لومړنیو کسانو وو چې د یوې رښتینې اغیزناکې وسلې په توګه یې د نه همکارۍ استراتېژي او په پایله کې د عدم تشدد نافرمانۍ بڼې سپارښتنه وکړه او نظر یې وړاندې کړ.
په بریتانیا کې له عالي انقلاب څخه مخکې، کله چې په ۱۶۸۹م کال کې د حقونو منشور مستند شو، وروستنی کاتولیک پاچا لرې کړی شو او ګډو نارینه او ښځینه پاچایان لوړ شول. د انګلیسي میډلنډ روښانتیا د هغه قانون د اعتراض لپاره چې غیرقانوني ګڼل کېده او وروسته یې د قانون پایلې زغملې، یوه لاره جوړه کړې وه. دې کار د هغو قوانینو پر غیرقانوني توب‌ ټینګار کاوه چې باور کېږي «الهي» سرچینه لري، هم «د پاچایانو الهي حقوق» او هم «د انسانانو الهي حقوق» او هم د هغو قهوانینو مشروعیت چې د انسانانو لخوا تصدیق کېږي.
په ۱۸۱۹م کال کې د پترلو له قتل عام څخه وروسته، شاعر پرسي شېلي د هماغه کال په وروستیو کې د ګډوډۍ ماسک سیاسي شعر ولیکه، چې له هغو انځورونو سره چې هغه تصور کاوه د هغه وخت د ناعادلانه واک له بڼو څخه وو پیل کېږي – او وروسته د ټولنیز عمل د نوې بڼې د هڅونې تصور کوي. د اشتون نیکولز په وینا، دا کېدای شي د تاوتریخوالي پرته د لاریون عصري اصل لومړنۍ بیانیه وي. دا نسخه د لیکونکي هنري ډېوېډ توراو لخوا په خپلې مدني نافرماني مقاله کې او وروسته بیا د ګاندي لخوا د ساتیاګراها په عقیده کې وکارول شوه. د ګاندي ساتیاګراها تر یو حده په لاریونونو او سیاسي اقدامونو کې د شېلي د عدم تشدد نظریې څخه اغیزمنه شوې او هڅول شوې وه. په ځانګړې توګه، دا ښکاره ده چې ګاندي به ډېری وخت د آزاد هند د کمپاین په وخت کې د شېلي د ګډوډۍ ماسک څخه خپلو لیدونکو ته نقل قول کاوه.
په ایرلنډ کې له ۱۸۷۹م کال له پیله ایرلنډۍ «ځمکنۍ جګړې» هغه وخت شدت وموند چې ایرلنډي نشنالیسټ رهبر، چارلیز استوارت پارنل، په Ennis کې په یوې وینا کې سپارښتنه وکړه چې له کرایه دارو، څوک چې هغه کروندې اخلي له کومو چې بل کرایه دار شړل شوی دی، سره د معاملې په وخت کې د تاوتریخوالي د بیارغونې پرځای دې، د سیمې ټول اوسېدونکي له هغوی څخه ډډه وکړي. د دې په تعقیب کاپیتان چارلز بایکوت، د ایرلنډ د کاونټي مایو سیمې د ځمکې د ورک مالک یو مامور، په ۱۸۸۰م کال کې د ایرلنډ هېواد اتحادیې لخوا تنظیم شوي ټولنیز عصبانیت په معرض کې واقع شو. بایکوت هڅه وکړه چې یوولس کرایه داران له خپلې ځمکې څخه وباسي. په داسې حال کې چې د پارنل وینا د ځمکې عواملو یا مالکانو ته اشاره نه کوله، دا تاکتیک د بایکوت لپاره هغه وخت کې چې د ایستلو په هکله غږونه راپورته شول، تطبیق شو. د هغو کسانو چې دا کار یې ترسره کاوه لپاره د لنډمهاله اقتصادي ستونزو سربېره، بایکوت ډېر ژر خپل ځان منزوي کړ – د هغه کارکوونکو په کروندو او اصطبلو کې او همدارنګه د هغه په کور کې کار ودراوه. سیمه‌ییزو سوداګرو له هغه سره سوداګري بنده کړه او ځایي پوسته رسان د پوستونو له تحویل څخه ډډه وکړه. دې خوځښت په ټول ایرلنډ کې وده وکړه او د بایکوت اصطلاح یې رامنځته کړه او بلآخره د قانوني اصلاحاتو د رامنځته کېدو او د ایرلند د خپلواکي د ملاتړ لامل شوه.
تفسير طبري
جامع البيان عن تأويل آي القرآن د قرآن کریم په تفسير ليکل شوی دی په تفسير الطبري مشهور ده. يو سني تفسير ده چي د محمد بن الجرير الطبري (۸۳۸–۹۲۳) په واسطه لیکل شوی دی.(۱)
په چټکۍ سره يې د علماوو په نظر لوړ مقام خپل کړ. دا د قرآن کریم له لومړنيو سترو تفسيرونو څخه ده چي تر اوسه په خپل اصلي شکل پاته شوی دی.(۲)
تفسير الطبري د جامعیت او کره توب له امله مشهور ده.(۳)
دا کتاب د ساماني واکمن منصور (۹۶۱–۹۷۶) په امر د يوه ډله عالمانو له خوا فارسي ژبي ته وژباړل شو. (۲)
شاليد
طبري په ۸۸۳ کي خپل کار بشپړ کړ. زياتره وخت به يې دا تفسیر خپلو شاګردانو ته تدريس کاوه.(۱)(۴) دا د هغه دوهم ستر تصنیف وو وروسته له "تاریخ الرسول و الملوک" چي تاريخ طبري هم ورته وايي.
د تفسير سرچينې
طبري د پيغمبر عليه سلام په احاديثو تمرکز کړی دی. همدارنګه يې د صحابوو او تابعينو اقوال هم نقل کړي دي چېرته چي اړتيا وه. امام طبري د حديثو سره د هغوی د روايت سلسله هم ذکر کړي، کله ناکله يې د راويانو د کره توب په اړه هم څرګندوني کړي دي.(۱)(۵)
راويان ددوئ د کره والي په اساس انتخاب شوي دي. د پام وړ بېلګه يې د هغې سرچينې ردول دي چي په تاريخ کي يې ترې کار اخستي دی.
طبري په خپل تفسير کي د عبدالرزاق بن حمان الهميره الساناني(۲۱۱/۸۲۷) تفسير هم رااخيستی دی.
د تفسير سريزه
په سريزه کي د قرآن کریم په اړه عمومي معلومات ورکړل شوي، له نورو کلامي څخه د قرآن کریم غوره والی، تفسير او تاويل څه شی دي، اووه قراتونه، هغه صحابه چا چي په قرآن کریم تفسیر کړی او د سورتونو نومونه په کي شامل دي.(۱)(۶)
دا چي د قرآن شريف ژبه عربي ده، همدارنګه دا نظريه چي په قرآن کریم کي بهرني لغاتونه شته رد شوي ده.(۱)(۷) طبري ویلي چي دغه لغاتونه له عربي ژبي سره سمون خوري، او د قرآن کریم له نازيلېدلو څخه مخکي عربي ژبي ته داخل شوي دي.
محتوا
تفسير په "القول في تاويل قولي تعالی" باندي د هر سورت لپاره شروع کېږي. بيا حدیث او نور مخکيني تفسيرونه ليکل شوي دي.
د لغاتونو لغوي مانا او په عربي ژبه کي يې استعمال ليکل شوي. امام طبري د ژبي په برخه کي د بصرې د مکتب پيرو وو. د ژبپوهانو نظريې چېرته چي مناسبي دي. د ثبوت لپاره په ځينو ځايونو کي عربي ژبي اشعار هم ذکر کړي دي. امام طبري په قرات هم پوهېده، په خپل کتاب کي يې د قراءت په اړه هم څرګندوني کړي دي. په قرائت کي يې زياتره ځايه د کوفيانو مسلک غوره کړی دی. ځيني مهال يې دواړه قرائتونه ساتلي او انتخاب یې لوستونکي ته پرې ايښی دی.(۱)(۹)
اغېز
تفسير طبري د مخکينيو تفسيرونو په اړه معلومات ورکوي کوم چي اوس ژوندي نه دي پاته. ددې تفسير محتوا چي په ځان کي قاموسونه، تاريخي نوټونه، قانون، قرائت، تيولوژي او عربي ادبيات رانغاړي. ددې لامل شوي چي دغه تفسير د تاريخ په اوږدو کي يو ډېر موثق تفسير شي. دا تفسیر په پراخه کچه د عالمانو له خوا قبول کړی شوی دی. چي دې ته يې د درايت مقام ورکړی دی.
دا کتاب د طبري د نورو کتابونو په څېر د پوره تفصيل لرونکی دی. ددې کتاب اندازه او په قضاوت کي خپلواکي ددې لامل شوي چي دا کتاب په پراخه کچه نه شي خپور. مګر عالمانو لکه بغوي او سيوطي له دې تفسير نه زياته استفاده کړي ده. ابن کثير هم په تفسير ابن کثير کي استفاده ترې ګټه اخيستي. زياتو عالمانو لکه سيوطي دا تفسیر ستايلی دی او دا یې ډېر ارزښتمن تفسير ګڼلی دی.(۱)(۱۰)
ژباړه
ساماني واکمن لمړنی منصور چي په (۹۶۱–۹۷۶) په خراسان واکمني کوله، فارسي ژبي ته د قرآن کریم د ژباړلو په اړه يې له فقهاوو څخه فتوا وغوښته. عالمانو دا فتوا ورکړه چي په فارسي ژبه د قرآن کریم د ژباړي لوستل او ليکل روايت لري. له دې وروسته پاچا يوه ډله عالمانو ته امر وکړ چي تفسير طبري فارسي ته وژباړي. د تفسير طبري فارسي ژباړه په ايران کي څو ځله چاپ شوي.
سرچينې
^ Jump up to:a b c d e f g h İsmail Cerrahoğlu (1993) Diyanet İslam Ansiklopedisi, "CÂMİU’l-BEYÂN an TE’VÎLİ ÂYİ’l-KUR’ÂN" (In Turkish)
په افغانستان کې دین
افغانستان یو اسلامي هېواد دی او د دغه هېواد اکثریت وګړي د اسلام د مبارک دین پیروان دي. له دې سره د دغه هېواد ۹۰ سلنه وګړي سني مسلمانان دي. د نړیوالو حقایقو د کتاب پر بنسټ د دغه هېواد له ۸۴.۷ څخه تر ۸۹.۷ سلنه وګړي سني مسلمانان او له ۱۰ سلنه څخه تر ۱۵ سلنه یې شیعه مسلمانان دي. په نورو آئینونو باندې د باور لرونکو کسانو کچه د ټولو وګړو نږدې ۰.۳ سلنه برخه جوړوي.
تفسير طبري
سرچينې
^ Jump up to:a b c d C.E. Bosworth. Encyclopedia of Islam 2nd ed, Brill. "Al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", Vol. 10, p. 14.
په افغانستان کې دین
تاریخچه
د تاریخ په اوږدو کې په دغه سیمه کې چې نن ورځ د افغانستان په نوم یادېږي ګڼ شمېر مذهبي بدلونونو شتون لرلی. په لرغونې او کلاسیک دوره کې د زردشت آئین، هندوئېزم او له هغو وروسته بودېزم د دغې سیمې له لومړنیو آئینونو څخه وو. اسلام د لومړي ځل لپاره د ۷مې میلادي پېړۍ پر مهال دغې سیمې ته د خلفای راشدینو د خلافت په ترڅ کې د یو شمېر برخو له فتح کولو وروسته راورسېد او په تدریجي بڼه د دغې سیمې په اصلي دین واوښت.
تفسير طبري
سرچينې
^ ''Elton L. Daniel. "ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR". Encyclopaedia Iranica.''
په افغانستان کې دین
تاریخچه
د یو شمېر څېړونکو پر باور زردشتي آئین له میلاد وړاندې ۱۸۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۸۰۰ کال پورې له اوسني افغانستان څخه سرچینه واخیسته، ځکه چې ویل کېږي د دغه آئین بنسټګر په بلخ کې ژوند کاوه او همدلته ومړ؛ دغه مهال د افغانستان نوم آریانا و. په ډېر احتمال سره په دغه سیمه کې د زردشتېزم د ظهور پر مهال لرغونې ختیځې فارسي ژبې ویل کېدلې. له میلاد څخه وړاندې شپږمې پېړۍ په نیمايي کې هخامنشیانو د ماد واکمني راوپرځوله او اراکوزیا، آریا او باختر یې خپلې ختیځې پولې وټاکلې. د فارس د لومړي داریوش د قبر په ډبره لیکل شوي چې د کابل دره له هغو ۲۹ هېوادونو څخه ده چې هغه فتح کړي.
تفسير طبري
سرچينې
^ Yaqut al-Hamawi, Mu'jam al-udabā', XVIII, 62
په افغانستان کې دین
تاریخچه
افغانستان ته د اسلام له را رسېدو وړاندې د افغانستان سوېل د زردشتي ائین مرکز و. د زردشتي ائین له امله د فارس او اراکوزیا تر منځ نږدې اړیکو شتون درلود. باور پر دې دی چې اوستا د اراکوزیا له لارې فارس ته تللی. له همدې امله دغه سیمه د «زردشتنېزم د دویمې پلرنۍ سیمې» په توګه ګڼل کېږي.
تفسير طبري
سرچينې
^ Tafsir al-Tabari, I, 33
په افغانستان کې دین
تاریخچه
د معاصر افغانستان لومړني هندوآریايي اوسېدونکي (له میلاد وړاندې ۲۰۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۱۵۰۰ کال پورې) چې تر ډېره پورې د دغې سیمې په ختیځو او سویلي برخو کې استوګن و، د هندوئېزم پیروان و. د دغو استوګنو ډلو ترمنځ پام وړ یې ګندهاریان او کامبوجیان و، چې پشه یان او نورستانیان بیا د ودايي هندوآریايي وګړو معاصرې نمونې دي. د افغانستان اکثریت قوم، پښتانه چې له پکتها (Pakthas) څخه یې ودایي اجداد لرل په پراخه کچه د هندوئېزم او بودېزم پیروان و.
تفسير طبري
سرچينې
^ Tafsir al-Tabari, I, 32
په افغانستان کې دین
تاریخچه
له میلاد څخه وړاندې څلورمې پېړۍ پر مهال د مقدوني سکندر له خوا د دغې سیمې له اشغال وروسته د هغه ځای ناستې سیلوکي سترواکۍ له میلاد څخه وړاندې ۳۰۵ کال پورې دغه سیمه په خپل کنټرول کې لرله، تر هغه چې د دغې سیمې زیاته برخه یې د هندي موریا سترواکۍ سره د اتحاد د هوکړې د برخې په توګه هغوی ته وسپارله. موریانو له هند څخه بودېزم دغې سیمې ته راووړ؛ دوی د افغانستان په ختیځو برخو باندې له میلاد څخه وړاندې ۱۸۵ کاله پورې ولکه لرله تر هغه چې د دوی واکمني یې راوپرځوله.
تفسير طبري
سرچينې
^ Al-Khatib al-Baghdadi, Ta'rikh Baghdad, II, 164; Yaqut al-Hamawi, Mu'jam al-udabā', XVIII, 42
په افغانستان کې دین
تاریخچه
په اوومه میلادي پېړۍ کې اموي عربو مسلمانانو په نهاوند جګړه (۶۴۲ زکال) کې ساسانیانو ته د کلکې ماتې ورکولو وروسته دغې سیمې ته چې نن ورځ د افغانستان په نوم یادېږي د ننه شول. د دغې لویې ماتې وروسته وروستی ساساني سترواک، دریم یزدګرد ختیځ لوري ته پرتې مرکزي آسیا ته وتښتېد. د یزدګرد په لټون پسې عربو دا غوره وګڼله چې د شمال ختیځ ایران له لارې دغه سیمې ته دننه شي؛ هرات ته له ننوتو وروسته یې خپل ګڼ شمېر ځواکونه وړاندې له دې چې د افغانستان په خاوره کې مخکې ولاړ شي دلته ځای پر ځای کړل. عربو د سیمه ییزو وګړو ترمنځ د اسلام د تبلیغ لپاره پریمانه هڅې وکړې.
د افغانستان د شمالي برخو ډیری وګړو د امویانو د تبلیغي هڅو له امله په ځانګړې توګه د هشام بن عبدالمک (خلافت: ۷۲۴-۷۴۳ زکال) او د عمر بن عبدالعزیز (خلافت: ۷۱۷- ۷۲۰ زکال) د واکمنۍ پر مهال اسلام ومانه. د المعتصم بالله د واکمنۍ پر مهال اسلام د دغې سیمې د ډېری وګړو په دین اوښتی و چې بالاخره د یعقوب لیث صفاري د واکمنۍ پر مهال اسلام د کابل او د افغانستان د نورو لویو ښارونو په اصلي دین واوښت. له دې وروسته سامانیانو اسلام تر مرکزي اسیا ورساوه، همدا و چې په فارسي ژبه د قران کریم لومړنۍ بشپړه ژباړه په ۹مه میلادي پېړۍ کې وشوه. له نهمې پېړۍ را وروسته اسلام د دغه هېواد په مذهبي لیدلوري بشپړ واک وموند. د دغې سیمې اسلامي رهبران د بېلابېلو مهالونو پر مهال په سیاسي ډګر کې له کړکېچونو سره مخ شول، خو په ډېر ندرت سره یې له سیکولار واک څخه ګټنه کړې. د افغانستان په ختیځو برخو کې د هندو شاهي لړۍ پاتې شوني د ۹۸۹ زکال او ۱۰۳۰ زکال پر مهال د سلطان محمود غزنوي له خوا وشړل شول.
تفسير طبري
سرچينې
^ Tafsir al-Tabari, IV, 328-329; VIII, 351
په افغانستان کې دین
تاریخچه
له دې سره د نورستان سیمه تر ۱۸۹۰مې لسیزې پورې د کافرستان په نوم پېژندل کېدله ځکه چې د دغې سیمې وګړي یا نورستانیان جلا قوم ته اړوند و او د آنیمېزم (ساه باورۍ) او لرغوني هندوئېزم چارې یې ترسره کولې.
تفسير طبري
سرچينې
^ Inbah al-ruwat (Al-Qifti), III, 89; al-Itqan (Al-Suyuti), IV, 21 2 ; Ahmed Muhammed el-Hûfî, et-Taberî, Kahire 1390/1970, s. 157
په افغانستان کې دین
تاریخچه
په شلمه پېړۍ کې د دغه هېواد د مسلمانو وګړو کچه د ټولو وګړو ۹۹ سلنه برخې ته ورسېده. له دې سره نورو مذهبي لږکیو لکه هنداونو او یهودانو تر ۱۹۷۰مې لسیزې پورې «بشپړه مذهبي آزادي» لرله.
تفسير طبري
سرچينې
^ "Hätten wir dies Werk [...] so könnten wir alle späteren Kommentare entbehren." Quoted in Ignác Goldziher, Die Richtungen der islamischen Koranauslegung, 1920. pp. 86-87
په افغانستان کې دین
تاریخچه
په ۱۹۷۹ زکال کې د یوه کمونېستي دولت څخه د ملاتړ په موخه په افغانستان باندې د شوروي برید د افغانستان په سیاسي چاپېریال کې د لویې مذهبي مداخلې لامل وګرځېد. د افغانستان دیموکراتیک جمهوریت (۱۹۸۰- ۱۹۸۷ زکال) یو سیکولر نظام درلود؛ د دغو پر وړاندې اسلام نږدې ټولو قومونو ته اړوند سیاسي مخالفان سره یو موټي کړل. د شوروي تر ملاتړ لاندې مارکسېستي رژیم او د خلق دیموکراتیک ګوند د اسلام د نفوذ د راکمولو هڅې پیل کړې. دوی د مذهبي تشکیلاتو ډیری غړي بندیان، شکنجه او ووژل. په ۱۹۸۷ زکال کې د ملي مصالحې له مذاکراتو وروسته اسلام بیاځلي په دولتي دین واوښت او دولت هم له خپل نامه څخه د «دیموکراتیک» کلمه لرې کړه. له ۱۹۸۷ زکال څخه تر ۱۹۹۲ زکال پورې د دغه هېواد رسمي نوم د افغانستان جمهوریت و. په ۱۹۷۰ مه لسیزه کې دا اټکل کېږي چې دغه هېواد شاوخوا ۵۰۰ زره سکان او ۲۰۰ زره هندو وګړي لرل په داسې حال کې چې دغه کچه په ۲۰۱۷ زکال کې له اوو زرو څخه تر لسو زرو پورې راکښته شوه.
تفسير طبري
سرچينې
==بهرنۍ تړني
"Tafsīr al-Ṭabarī (printed single volume edition at the". Internet Archive)
په افغانستان کې دین
تاریخچه
د افغانانو لپاره اسلام داسې یو بالقوه یوموټی کوونکی نظام دی چې د قبیلوي وفادارۍ څخه د سرچینه اخیستونکي ژور تکبر او همدارنګه د افغانستان په څو قومي ټولنه کې د شخصي او کورني پریمانه ویاړ کولو څخه را ولاړېدونې بې اتفاقي شنډوي. جوماتونه نه یوازې عبادت ځایونه دي بلکې د ګڼ شمېر نور چارو لکه د لارویانو لپاره د سرپناه، د خبرو اترو او بحث لپاره د ځای، د مذهبي او ټولنیزو مراسمو د مرکزیت او همدارنګه د دیني زده کړو د مراکزو په توګه کارول کېږي. نږدې هر افغان د خپل ماشومتوب یا نوې ځوانۍ پر مهال د یوې دورې لپاره جومات ته د دیني زده کړو لپاره ځي؛ د یو شمېر دغو کسانو لپاره دا بیا یوازنۍ ترلاسه کېدونې رسمي زده کړې کېږي.
تفسير طبري
سرچينې
"Tafsīr al-Ṭabarī (digitized edition at Muflihun.com)".
{{وېشنيزه: تفسير
{{وېشنيزه: قرآن
لکۍ لرونکی ستوری
لکۍ لرونکی ستوري له يخ نه جوړ، د لمريز نظام کوچنی جسم دی، کله چې له لمر نه نژدې تېريږي، تودېږي او ګازونه خوشې کوي، دې پروسې ته د ګازو د خوشې کولو بهیر ويل کېږي. دا د لېدو وړ اتموسفير يا «کوما» (کوما د لکۍ لرونکي جسم په شا اوخوا کې پروت د وريځې په څېر پوښ د ی) زېږوي او کله کله يوه لکۍ جوړوي. دا ښکارندې د لمريزې تودوخې او لمريز باد اغېزې دي چې په لکۍ لرونکي پر هسته اغېزې پرېباسي. لکۍ لرونکي له څو سوه متره نه نېولې بيا تر لسګونه کيلومتره پراخوالي پورې رسېږي او د يخ، ګرد او کوچنيو ډبرو د ذرو له سستو ټولګو نه جوړ شوي دي. شونې ده چې د «کاما» قطر د ځمکې له قطر نه پنځلس ځله زيات وي، په داسې حال کې چې شونې ده، لکۍ يې د يوه اسماني جسم له واحد نه دباندې واېستل شي. که پوره روښانه وي، شونې ده چې د تليسکوپ له مرستې پرته يو لکۍ لرونکی له ځمکې نه وليدل شي او شونې ده چې په اسمان کې د دېرش درجې (۶۰سپوږميو) په اندازه ليندۍ وباسي. له لرغونې زمانې نه ډېرو دودونو او مذهبونو کې دا لکۍ لرونکي لېدل شوي او ثبت شوي دي.
يوه لکی لرونکی ستوري ته  له کوچنيو سيارو نه د هغه پراخ اتموسفير په مټ توپير ورکول کېدای شي، چې د جاذبې قوې لپاره کوم حدود نه لري او د لکۍ لرونکو له مرکزي هستې نه راچاپېر وي. دا اتموسفير د «کوما» په نامه (هغه مرکزي برخه چې نېغ په نېغه له هستې نه راچاپېر وي) برخې او لکۍ (عموماً د خط په شان يوه برخه ده چې له ګرد يا ګاز نه جوړه شوې وي، له کوما نه بهر راوځي، لامل يې د لمر د وړانګو فشار يا د بهر وتونکي لمريز باد پلازما وي) لري. په هر حال، له منځه تلليو لکۍ لرونکو، کوم چې څو ځلې له لمر نه نژدې تېر شوي وي، نږدې ټول بې ثباته يخ او ګرد يې له لاسه ورکړی وي او شونې ده چې د کوچنيو سيارو سره ورته والی ولري. ګومان کېږي چې کوچنۍ سيارې له لکۍ لرونکو نه جلا منشاً لري، د بهرني لمريز نظام پر ځای، د مشتري د مدار په داخل کې جوړې شوې دي. د لکۍ لرونکو د مرکزي کمربند او د فعالو قنطورس کوچنيو سيارو کشف، د کوچنيو سيارو او لکۍ لرونکو تر منځ توپير تر سيوري لاندې راوستی دی. د يووېشتمې پېړۍ په لومړيو کې، د اوږدې مودې لکۍ لرونکي د مدار تر څنګ د ځينو کوچنيو جسمونو کشف، خو د لمريز نظام منځنيو کوچنيو سيارو ځانګړتياو ته مانکس لکۍ لرونکي نوم ورکړل شوی و. دوی اوس هم لکۍ لرونکي بلل کېږي لکه (C/2014 S3 (PANSTARRS)). ۲۷ مانکس لکۍ لرونکي له ۲۰۱۳ز کال نه تر ۲۰۱۷ز کال پورې موندل شوي وو.
د ۲۰۲۱ز کال د نومبر تر مياشتې پورې ۴۵۸۴ لکۍ لرونکي پېژندل شوي دي. په هر حال، دا يوازې د ټول بالقوه لکۍ لرونکو يوه کوچنۍ برخه ښيي، ځکه چې له لمريز نظام نه بهر (په اورت وريځ کې) د شته لکۍ لرونکو جسمونو شمېر نږدې يو تريليون اټکل شوی دی. په يوه کال کې نږدې يو لکۍ لرونکی ستوری په رڼو سترګو ليدل کېدای شي، خو ډيری یې د کمې رڼا لرونکي يا د ليدو وړ نه دي. هغه چې ځانګړي رڼا لري «ستر لکۍ لرونکي» بلل کېږي. لکۍ لرونکي له انسان نه پرته څېړونکو ماموريتونو هم ليدلي دي، لکه د اروپا فضايي ادارې اړوند « Rosetta» ماموريت، کومه چې لومړۍ هغه اداره ده چې په يو لکۍ لرونکي يې روباتي الوتکه ښکته کړې وه، د ناساس ژور ټکر، کوم چې په « Comet Tempel 1» يوه لکۍ لرونکې غوره وچاودوله، تر څو د هغې داخلي برخه وڅېړي.
رېښه
د لکۍ لرونکي ټکی « comet» له زاړه انګليسي ټکي « cometa» نه اخیستل شوی دی او انګليسي ته د لاتيني ټکي « comēta» يا « comētēs» نه راغلی دی. په دې ډول، دا ټکی د يوناني ژبې رومي شوی ډول دی، په يوناني ژبه کې په « κομήτης » بڼه ليکل کېږي چې معنا يې ده «اوږده ويښتان اغوستی»، د اکسفورډ انګليسي ډکشنري وايي چې: د (ἀστὴρ) ټکي په يوناني ژبه کې معنا همدا ده چې «هغه ستوری چې اوږده ويشتان ولري». « Κομήτης» ټکی، له (κομᾶν (koman)) نه اخیستل شوی و چې معنا يې ده «اوږده ويښان اغوستل»، دا ټکی بيا په خپله له (κόμη (komē)) ټکي نه اخیستل شوی و چې معنا يې ده «د سر ويښتان» او «د لکۍ لرونکي د لکۍ» په معنا کارېده.
د لکۍ لرونکي لپاره په فلکياتو کې کارېدنکې نښه، په « U+2604 ☄ COMET,» دې ډول کارول کېږي، کوم چې له يوه کوچني ډيسک نه جوړ دی چې د ويښته په څېر درې ليکې ترې کش شوې دي.
هسته
د يوه لکۍ لرونکي ستوري سخت او بنسټيز جوړښت ته نيوکلس «هسته» ويل کېږي. د لکۍ لرونکو هسته د اوسپنې، ګرد، د اوبو د يخ او کنګل شويو کاربنډای اکسايډ، مونوکسيډ کاربن، متان او امونيا نه جوړه شوې. له دې امله د فريډ ويپل له نمومې وروسته عموماً دې اجسامو ته «د واورې چټل غونډاري» وايي. هغه لکۍ لروني چې د زيات ګرد اجزاوې لري، «يخ لرونکي خاورين غونډاري» یې بولي. د «يخ لرونکی خاورين غونډاری» اصطلاح، د ۲۰۰۵ز کال د جولای په مياشت کې د ناسا له خوا د ژور ټکر ماموريت په مټ د استول شوي «ټکر کېدونکي» څېړونکي سره د « 9P/Tempel » په نوم  د لکۍ لرونکي له ټکر نه وروسته د مشاهداتو پر بنسټ منځ ته راغله. په ۲۰۱۴ز کال کې تر سره شويو څېړنو وښوده چې لکۍ لرونکي د «د ژورو سرو شويو ايسکريم» په څېر دي. په دې ډول د دې سطحې له متراکمو يخ شويو مرمرو نه جوړ شوي، چې له عضوي مرکباتو سره ګډ دي، په داسې حال کې چې داخلي يخ يې زيات سوړ او سره متراکم دی.
په عمومي توګه، د هستې سطحه وچه، له ګرد يا ډبرو ډکه وي، د دې ښودنه کوي چې يخونه د سطحې د څو متره ډبل پوښ شاته پټ شوي دي. په هغو ګازونو سربېره چې مخکې ورته اشاره وشوه، دا هستې ډول ډول عضوي ترکيبات لري چې شونې ده، متانول، سيانيد هايډروژن، فرماليد، اتانول، اتان او احتمالاً پېچلي ماليکولونه، لکه د ځنځې په څېر هايدروکربنونه او امينو اسيډ په کې وي. په ۲۰۰۹ز کال کې، دا تايید شوې وه چې د ناسا د Stardust  ماموريت له خوا د لکۍ لرونکي نه په اخستل شوي ګرد کې امينو اسيد ګليسين موندل شوي دي. د ۲۰۱۱ز کال د اګست په مياشت کې، د ناسا له خوا په ځمکه د موندل شويو شهاب ثاقب د څېړنو پر بنسټ چې خپاره شوي وو، ښودل شوې وه چې شونې ده، کوچنۍ سيارې او لکۍ لرونکي د DNA او RNA اجزاوې (دنين، ګوانين او اړوند عضوي ماليکولونه) په مټ جوړ شوي وي.
د لکۍ لرونکو هستو بهرنۍ سطحې د ډېر کم «البيډو» لرونکي دي، له همدې امله دوی په لمريز نظام کې د شته ډېرو کمو انعکاسي جسمونو له ډلې نه دي. د جوټو په نوم «Giotto» فضايي څېړنې ماموريت وموندله، چې د هالي لکۍ لرونکی (1P/Halley) د هغې رڼا يوازې څلور سلنه بېرته منعکس کوي چې په دې پرېوځي، او «Deep Space 1» وموندله چې د بورلي لکۍ لرونکي سطحه له درې اعشاريه يو سلنه نه کمه رڼا منعکسه کوي او د دې په پرتله اسفارت اووه په سلو کې رڼا منعکسه کوي. شونې ده چې د هستې تياره سطحي مواد له پېچلو عضوي ترکيباتو نه جوړ وي. له لمريزې انرژۍ نه توديدونکي سپک غېر ثابت مرکبات له منځه وړي او ستر عضوي مرکبات، لکه: قير يا خام نفت په خپل ځای پرېږدي چې کوم چې ډېر تياره وي. د لکۍ لرونکو د سطحو کم انعکاس، د دې لامل ګرځي چې هغه تودوخه په ځان کې جذب کړي، کوم چې د دې د ګاز اېستلو چاره پر مخ وړي.
افغاني ادبیات
د افغانستان د پراخو ادبیاتو په تاریخ کې لرغونې دوره او نننی افغانستان شاملیږي. ادبي آثار په لومړیو وختونو کې په شفاهي بڼه سره لېږدیدل. د افغانستان د ادبیاتو لیکلی سیستم له تاریخي اړخه د عربي له رسم الخط سره تړاو لري. د افغانستان د ادبیاتو د تر ټولو پخوانیو اسنادو قدامت، چې باور کېږي د نبطیانو د ارامي الفبا یوه څانګه ده، له میلاد څخه وړاندې پنځمې او شپږمې پېړۍ ته رسیږوي. سره له دې هم، دغه ادبیات په اصل کې خپله ریښه په لومړنیو اسلامي پېړیو کې لري.
د لرغون پېژندنې هغه څېړنې چې له ۱۹۲۲ ز کال را هیسې تر سره شوي دي، ښیې چې عالي هنري آثار له اسلام څخه وړاندې لیکل شوي دي. د دې هېواد ادبیات په اصلي ژبه لیکل شوي او بیا وروسته عربي الفبا ته اوښتي دي، دا چاره د دې لامل ګرځېدلې تر څو دغه ادبیات له اسلام نه د وړاندې لیکنو بډایه میراث ولري، یعنې د عربي الفبا له راتګ وړاندې موجود و چې د مسلمانانو له خوا د افغانستان له نیولو وروسته پکې شاراډا، خروشتي، یوناني او براهمي ژبې وي. همداشان له اسلام وړاندې باختري ژبه هم په کې موندلای شو.
معاصر ادبیات
د افغانستان معاصر ادبیات په ژوره توګه د شفاهي ادبیاتو په غني میراث او دودیزو لیکلو ادبیاتو کې رېښه لري. د افغانستان اصلي خلک چې په هېواد کې دننه او بهر ژوند کوي، هغوی په معمول ډول پښتو او دري ژبه کاروي. دغه دوه ژبې د افغانستان د ۳۲ میلیونه وګړو له خوا کارول کېږي. د افغانستان ادبیات له تاریخي اړخه د شاعرانو او لیکوالو له خوا ثبت شوي دي. فرانسوي لیکوال، جیمز ډارمستتر په ۱۸۸۶ ز کال کې د افغانستان د ادبیاتو د تاریخ او د شاعرانو د رول په اړه لیکنه کړې ده.
زمینه
که غواړو چې پوه شو، چې افغان څوک دی، نو راځئ ټول کتابونه یوې خوا ته پریږدئ او د هغه د محبوبو شاعرانو شعرونه د هغه په ناخوداګاه اعتراف سره یې وپېژنو.
د منځنیو پېړیو د دورې ادبیات
د افغانستان ادبیات د پېړیو لپاره د ایران، چین او هند له تمدنونو سره تړون لري. د دې هېواد هنري کارونه په اسلامي عصر کې په تیره بیا په لسم تر دولسمې پېړۍ پورې د غزنویانو او غوریانو په دوره کې چې په معمول ډول یې له فارسي څخه استفاده کوله وغوړېدل.
دا چې افغانستان یو غني ادبي هویت لري، نو فولکور او دودیزې سندرې یې د لرغونو پېړیو نه تر اوسنيو معاصرو ادبیاتو ښکارندوی ده. د منځنیو پېړیو په درشل کې، ادبیات په اصل کې په دري، پښتو، عربي او ترکي ژبو لیکل کېدل. د سامانیانو، غزنویانو، تیموریانو او مغول ستراواکۍ په پراخه کچه سره له فارسي ادبیاتو څخه اغېزمنې وي. هغوی هغه مهال د رومي، جامي، رودکي، فردوسي او خواجه عبدالله انصاري په څېر لیکونکي هڅوول.
په دغه دوره کې یوازینۍ ژبه چې حماسي شعرونه په کې لیکل کېدل، هغه دري ژبه وه. فردوسي د شاهنامې شعرونه ولیکل، چې په کې شپیته زره هم قافیه لرونکي بیتونه شامل و. مولانا جلال الدین محمد بلخي هم زیات شعرونه لیکلي چې زیاتره یې بیا په انګریزې وژباړل شول.
مدرن ادبیات
کابل د افغانستان پلازمېنه، په شلمه پېړۍ کې د ادبي شخصیتونو او د ادبي آثارو د خپرولو په مرکز واوښت. محمود طرزی، چې یو سمون غوښتونکی و، د سراج الاخبار د لومړني مدیر مسؤل په توګه یې کار پیل کړ، دا ورځپاڼه د کابل لومړدنۍ ادبي ورځپاڼه وه چې له ۱۹۱۱ تر ۱۹۱۹ پورې خپرېده. نوموړی زیاتره د مدرن ادبي چاپېریال د پراختیا له امله ستایل کېږي. افغانستان په تیرو څو لسیزو کې ګڼ شمېر ادبي شخصیتونه لرل چې له هغې جملې کولای شو خلیل الله خلیلي او سیدبهاوالدین مجروح یاد کړو. په معاصر ادبیاتو کې خلیلي د خپل اغېز لرلو له امله د «رنسانس کس» په نوم یادیږي.
د شعرونو زیاتوالی
د افغانستان شعر او کلتور، په عمومي توګه یو اوږد تاریخ لري او لرغونتیا یې د تصوف رامنځته کېدو ته ورګرځي. شعرونه په بېلابېلو ژبو کې خو په ګده سره په فارسي، دري، پښتو او لږ یې په اردو ژبه کې لیکل شوي دي. د بهرنیو ژبو شعرونو لکه انګریزې او ترکي هم د افغانستان پر شعر باندې د پام وړ اغېزې درلودي. د افغانستان شاعري په هېواد کې دننه د بېلابېلو معنوي دودونو منعکسوونکې ده. په مشخصه توګه، زیاتره افغان شاعرانو له اسرارو ډکو او تصوفي تجربو څخه الهام اخیستی. شاعري د ادبیاتو تر ټولو زړه بڼه ده او د ویلو او لیکلو بډایه مخینه لري. په افغانستان کې شعر له پېړیو را پدیخوا شته. مولانا جلال الدین محمد بلخي هغه نامتو افغان شاعر و چې ټول عمر یې دري شعرونه لیکلي دي. نورو شاعرانو هم په دري ژبه شعرونه لیکل. له دې سره، ګڼ شمېر نور شاعران د فارسي، پښتو او عربي ژبې تر اغېر لاندې وو. د نن ورځې افغان شاعرانې په معمول ډول د افغانستان د یوه ډول دودیز شعر پر لیکلو بوختې دي چې دوه هم قافیه لرونکي بیتونه لري او په پښتو ژبه کې ورته لنډۍ (landay) وايي.
اسلامي بانکوالی
اسلامي بانکوالی هغه بانکوالی ته ویل کیږي چې ټولې کړنې یې د اسلامي قوانینو (شریعت) له اصول سره برابر وي.
پېښلیک
اسلامی بانکوالی د 1970 میلادی کال په لمړ یو وختونوکی په ابتدایی بڼه منځ ته راغله او د 30 کلونو په ترڅ کی یی تر ډیره بریده پرمختگ وکړه. لمړی اسلامی بانک په کال 1963 کی د مصر په ډیره لری پرته سیمه کی په کار پیل وکړ. په پرله پسی توگه په کال 1975 کی د پرمختیایی اسلامی بانک بنسټ کیښودل شو چی بنسټیزه موخه یی په اجتماعی او اقتصادی برښو کی پرمختگ وو. یو ډیر بنسټیز فعالیت یی د سهامی سوداگریځو موسساتو کی گډون او د بسپنه ورکول تر څو په غړو هیوادونو کی د پروژو څخه خپل ملاتړ اعلان کړی. او همدا شان ددوبۍ اسلامی بانک د بانکداری د لمړی قانون په اساس په همدی کال کی په منځنی ختیځ کی منځ ته راغلو. په کال 1983 پشپړ اسلامی بانکداری نظام په ایران کی وپیژندل شو او همدا رنگه د مالیزیا ولسی جرگی د اسلامی بانکداری قوانین تصویب کړل. روسته ددی څخه په کال 1984 د سوډان هیواد اسلامی بانکداری پخپل هیواد کی رایج کړه او په کال 1985 د اسلامی هیوادونو فقهی شورا OIC بشپړ اسلامی بانکداری نظام د بیمه د سیستم د پرمختگ لپاره اعلان کړ او روسته له دی په کال 1989 د سوډان د بانکداری نظام په بشپړه توگه اسلامی بانکداری ته راواوخته. په کال 1991 د حساب ورکوونی او د تفتیش اسلامی مالی موسسه AAOIFI تاسیس شوه چی دا سازمان یو مشورتی سازمان وو او د اسلامی بانکداری معیارونه یی وضع کول. په کال 2002 کی داسلامی مالی خدمتونهIFSB موسسه د مالیزیا په هیواد کی منځ ته راغله چی موخه یی د اسلامی صنعت استقراروو په وسیله د اسلامی معیارونو صدو. په کال 2005 د مالیزیا همدی بورد همدا معیارونه د اسلامی موسساتو د تطابق سره Basel 11 د چهارچوب سره معرفی کړه اوس دومره پرمختگ ئی کړی چی د نړی ډیر لوی بانکونه اسلامی محصولات عرضه کوی. پدا روستیو کی اسلامی بانکداری د مالیزیا او اندونیزیا هیوادونو له لوری غرب ته خوځیدلی. په کال 1975 کی ددی صنعت ارزښت په سلگونو زره امریکائی دالروته ورسیده. داسی توقع کیژی چی د اسلامی بانکداری دارائی په لنډ راتلونکی کی 20% وچته شی او په کال 2015, 2 تریلیونه امریکائی دالرو ته ورسیژی.
30 کاله پخواداسلامی بانکداری مفکوره صرف پوه هیله وه. د ډیرو پلټنو او زیارونو په پایله کی دوه نیمو لسیزوکی دا ښائی چی د اسلامی بانکداری منځ ته روړل نه تنها ممکن او کامیابه لارده بلکه د کار او موثر و سلطت مالی زریعه هم ده چی متعددو اسلامی بانکو نو په مختلفو اجتماعی او اقتصادی ټولنو کی په کار پیل کړی.ددا شان مالی موسساتو کړنی او تجربی په مختلفو هیوادونو کی لکه سوډان, مالیزیا, ایران او بحرین د سواگریزو بانکونو د بدیل لپاره کافی ده. د یادونی وړ ده چی غیر اسلامی بانکونه په ځانگړی توگه د غرب ډیر لوی بانکونه د اسلامی بانکداری د نظام څخه متاثره شوی دی او تر یوه بریده تری کار هم اخلی یعنی دا معنی ورکوی چی هغوی هم د وخت په تیریدو سره د اسلامی بانکداری نظام خوا ته راروان دی او ورځ په وځ ئی په اهمیت پوهیژی. د اسلامی بانکداری نظام کره لاسته راوړنی توپیر کوی د اسلامی بانکو نو د باراز د حجم سره خو دا ویلئ شو چی ددی صنعت تولیز ارز ښت 2500 بیلونه امریکایی دالر ا ټکل شوی چی په راتلونکی کی به د نورو پرمختگونو شاهدان هم ووسو.
پداسی حال چی اسلامی بانکداری نظام د مسلمانو مشتریانو د ستونزو حلول دی خو دا شان موسسی دینی او مذهبی ندی او د نورو مالی موسساتو په شان فعالیت کوی. اسلامی بانکداری نظام یو نړیوال شهرت ځانته غوره کړی او د نړی د نفوس یو پر پنځه وگړی اسلامی بانکداری نظام ته غوره والی ورکوی چی مختلف مالی محصولات د پیروونکو لپاره وړاندی کوی. د اسلامی بانکداری د نظام منځ ته راتگ څخه څو لسیزی تیری شوی چی په مختلفو هیوادونو کی د اسلامی بانکداری نظام پر مخ ځی. اوس ددی وخت رارسیدلی چی دا تجربه په افغانستان کی وارزه وو او پلی یی کړو.
برابروالی
داسلامي بانک بنسټ پر عدل یابرابروالی ولاړدى او دپيسو ورکونکي (Depositors) او پانگه اچونکی (Investors) ترمنځ پوره انصاف مراعاتوي چې ترڅوددوی ترمنځ کومه ستونزمنه خبره یاشخړه رامنځ ته نه شي يعنې گټه او تاوان يې سره شريک وي په سودي سيستم کې ظلم دا دى چې پيسې ورکونکي ته ټاکلى سود ورکول کيږي او د اړونده پروژې په گټه پورې څه تړاو نه لري هغه گټه که زياته وي او که کمه د پيسو ورکونکي لپاره سود ټاکل شويدى او په ځينو حالاتوکې د پيسو ورکونکي حقيقي گټه د انفلاسيون له امله منفي هم شي یعنې دورکول شوې گټې دپیسوارزښت دپخواپه نسبت ډیرکم شیان اخستلای شي  ځکه پدې سره دپيسو داخستنې قدرت کميږي يعنې پيسې بې قدره  اوبې ارزشه کیږي ولې په اسلامي بانکې سیستم کې ددواړوخواوو زیان اوگټه په نظرکې نیول کیږي داسې نه کیږي چې دیوزیان دې په بل جزایاکاملا ورواچول شي