cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کيمياوي تعاملونه
b- د ريدوکس تعاملونو انډول کول               Balance د ريدوکس تعاملونو انډول لپاره دوه مېتودونه په کاروړل کيږي چې يويې الکتروني انډول کول او بل يې ايوني الکتروني انډول کول دي. a- د الکتروني انډول په مېتود کې واقعيت په پام کې نيول کيږي،چې ماليکولونه د چارچ له پلوه شنډوي، نو ځکه د الکترونونو عمومي شمېر کوم چې احياګر اتومونه يې له لاسه ورکوي بايد د هغه الکترونونو د عمومي شمېر برابرشي کوم چې اکسيدانتي اتومونه يې رانيسي ، په دې وخت کې د کېمياوي معادلې په دواړو کې د اکسيدانتي اتومونو چارچ د احياګرو اتومو د چارچ سره برابريږي او د تعامل کېمياوي معادله انډول کيږي، د الکتروني انډول په مېتود کې د بايلل شويو او رانيول شويو الکترونو شمېر د کېمياوي معادلې په دواړو خواو کې د عناصرو د اکسيديشني شمېرې له مخي پيداکيږي. KMnO4 + FeSO4 + H2SO4                Fe2+3(SO4)3 + Mn-2 SO4+K2SO4+2H2O په پورتنۍ معادله کې ګورو چې د کوم عنصر اکسيديشني شمېره د تعامل نه مخکې او يا د تعامل څخه وروسته بدلون کړى دى ، نو يوازي ددغه عناصرو اکسيديشني شمېره د هرعنصر د پاسه ليکو او بيا په لا ندې ډول عمل کوو: 1                  2	Mn-7 + 5e -                   Mn (+2) Fe (+2) – 1e (-)                 Fe (+)      5                    10
اوس د Mn په (2) کې او د اوسپنې اتومونه په (10) کې ضربوو اوليکو چې : 2KMnO4+10FeSO4+H2SO4             2MnSO4+5Fe2 (SO4)3+K2O3+H2O د اوبو د ماليکولونو شمېر د H2SO4 په ضريب پوري اړه لري او د H2SO4 ضريب د معادلې په دواړو طرفونو کې د SO4 (-2) د ايونو د برابروالي څخه (8) لاسته راځي نود پورتنۍ معادلې مکمل انډول داسې دي: 2KMnO4+10FeSO4+8H2SO4                   2MnSO4+5Fe (SO4) +K2SO4+8H2Oس (٢-م ١٨٤ ص) b- د ريډوکس تعاملونو انډول په ايوني الکتروني لاره چاره په دې لاره چاره کې د تخمض Oxidation او ارجاع Reduction برخې معلوم او په دوه نيمه تعاملونو وېشل کيږي او څو پړاونه لري چې په لا ندي ډول ياديږي: لومړى پړاو : په هغه مرکبونو کې چې د ارجاع او تخمص عمل٩يه ترسره کيږي د ټولو اتومونو د اکسيديشن شمېره ټاکل کيږي. دويم پړاو: تعامل په ايوني ډول ليکل کيږي. د ريم پړاو: نيمه کېمياوي تعاملونه ليکل کيږي او د هغه الکترونونوڅخه چې اخستل کيږي او يا بايلل کيږي د ضريبونو په ډول ورڅخه کاراخستل کيږي. څلورم پړاو: نيمه کېمياوي تعاملونه سره جمع کيږي او عمومي معادله لاسته راځي او په هغې کې چارچونو شمېر سره برابريږي، د چارچونو شمېر مساوي کولو لپاره د H+ او OH (-) څخه کار اخستل کيږي. پنځم پړاو : ټول لاسته راوړل شوي ضريبونه په اساسي معادله کې ( اولي ) پرمرکب ليکل کيږي. د بيلګې په ډول: لا ندي ريډوکس معادله په ايوني الکتروني لارې چارې سره انډول کړۍ. لومړى پړاو : KMn+7O4 + KI (-1) + H2SO4              Mn (+2) SO4+I2K2SO4+H2 KMnO4 + H2SO4                 MnSO4 + I0 2 + K2SO4 + H2O دويم پړاو: Mn (-)O4 + I (-) + H (+)                 Mn (+2) + I (0)2 + H2O په دې تعامل کې ليدل کيږي چې Mn O4(-) د Mn (+2)  ارجاع -1 د I0  تخمض شوي دي. 2I (-1)           2e              I02        Oxidation دريم پړاو: Reduction           Mn O(-2)4 – 5e +8 H (+)     →    Mn (+2) + 4H2O
څلورم پړاو	2I (-1) -2e    →          I2 5Oxidation MnO4 (-2) + 5e                8H (+)   Mn (+2) + 4H2O      2Reduction
غوره ټکې B 1.	Balancing of the chemical reaction    دکيمياوي تعاملونوانډول يابلانس C 2. Chemical reaction    کيمياوي تعاملونه 3. Combination reaction                             جمعي تعاملونه 4. Combution reactionسونګ تعاملونه 5. Chemical reaction mechanism  دکيمياوي تعامل ميخانيکيت 6.Coordinate covalence      کواردينات کوولانس D 7. Decoposition reaction  تجزيوي تعاملونه 8. Displacement reaction تعويضي تعاملونه 9. Double displacement reaction دوه ګوني تعويضي تعاملونه 10. Dehydration reaction داوبوجلاکولوتعاملونه E 11. Exothermic reaction اکزوترميک تعاملونه 12. Endothermic reaction اندوترميک تعاملونه 13. Electrolestic decomposition برقي تجزيوي تعاملونه 14. Elecrovalence  ايوني اړيکه I 15. Irreversible reaction په شانه تلونکي تعاملونه
O 16. Oxidation اکسيديشن 17. Oxidation number اکسيديشن شمېره
د انسان آثار
د انسان تکامل په حالاتو کې، د انسان آثار کې په انسانانو کې هغه پېښېدونکي ځانګړتیاوې (لکه غړي یا چلند) شامل دي چې د تکامل له لارې یې خپل ټول یا ډېری اصلي فعالیت له لاسه ورکړی دی. که څه هم هغه جوړښتونه چې د آثار په نوم یادېږي، ډېری وختونه بې کاره ښکاري. یو آثاري جوړښت ممکن لږ کارونه په یاد ولري یا نوې کوچنۍ کارونه ترسره کوي. په ځینو مواردو کې هغه جوړښتونه چې یو ځل د آثاري په توګه وپېژندل شول، یوازې یې په ساده ډول یو ناپیژندل شوی فعالیت درلود. آثاري غړي ځیني وختونه لومړني غړي هم بلل کېږي.
د اناټومیکي بېلګو (لکه د انسان د لګن خاصرې هډوکی، د عقل غاښونه او د سترګې دننه کونج)، چلندیزو بېلګو: (لکه د وېښته شخ درېدل او د لاس ورغوي نیولو غبرګون) او مالیکولي بېلګو (pseudogenes) په ګډون د انسان د آثارو بېلګې بې شمېره دي. د انسان ډېری ځانګړتیاوې په نورو لومړيو او اړوندو حیواناتو کې هم شته دي.
تاریخ
چارلس ډاروین (۱۸۷۱ ز کال) د انسان اصل کتاب کې د انسان یو شمېر هغه مشهور آثاري جوړښتونه فهرست کړي چې هغه د لومړنيو غړو په نامه یاد کړي دي. په دوی کې د غوږ عضلات، د عقل غاښونه، اپنډیکس، د لګن خاصرې هډوکی، د بدن ویښتان او د سترګې په کونج کې ګونځې شاملې دي. ډاروین د ډېری آثاري جوړښتونو، په ځانګړي ډول د عضلاتو سیسټم د نامنظم طبیعت په اړه هم تبصره او بحث وکړ. د اناټومِست ویلیم ټرنراثر ته په اشارې سره، ډاروین یو شمېر داسې غیرمنظم غړي په ګوته کړل چې هغه د پانیکولوس کارنوس آثار پاتې شونو، په ځانګړې توګه د صدري عضلاتو په توګه وپېژندل.
په ۱۸۹۳ ز کال کې رابرټ ویډرشیم د انسان جوړښت په نوم د انسان د اناټومي او د انسان د تکاملي تاریخ سره د هغه د تړاو په اړه یو کتاب چاپ کړ. په نوموړي کتاب کې د انسان ۸۶ داسې غړي ذکر شوي چې هغه یې آثار ګڼلي دي، یا لکه څنګه چې ویډرشیم په خپله تشرېح کړه: "دا چې غړي په بشپړ یا قسمي ډول بې کاره کېږي، ځیني نور یې یوازې په جنین کې ښکاري او پاتې نور یې د ژوند پرمهال په پرله پسې توګه یا غیر دوامداره توګه موجود دي. په پراخه کچه ارګانونه، په سمه توګه آاثار نومول شوي دي." د هغو ظاهري اثاري غړو په لېسټ کې، په دې مخ کې ډېری شته نمونې او نورې نمونې شاملې وې چې بیا په غلطۍ سره درک کړل شوه، چې په بشپړ ډول آثاري شوې، لکه پینه آل(کاجو) غده، تیموس غده، تر مغزو لاندې غده. له دغو غړو څخه ځینې هغه چې خپلې څرګندې او اصلي دندې یې له لاسه ورکړې وې او بیا یې هغه دندې وساتلې چې د هورمونونو یا د معافیت سیسټم د ډېری دندو او نسجونو له موندلو مخکې ناپېژندل شوې وې. په دې کې لاندې ذکر شوي بېلګې شاملې دي:
د تاریخ له پلوه، نه یوازې په بېکاره توګه د آثار په توګه د ورميفارم ضمیمې ردولو، بلکې د خطرناک پړسوب پر وړاندې د یو مکلفیت په څېر د اناټومي خطر لپاره یو بهیر موجود و. د شلمې پېړۍ په نیمایي کې ډېری نامتو چارواکو ومنله چې، دا هېڅ ګټور فعالیت نه دی. دا هغه نظر و چې په خپله د ډاروین له خوا د انسان اصل او د جنسیت اړوند غورچاڼ په نوم د ۱۸۷۴ ز کال کتاب کې ترې ملاتړ یا ښایي ورڅخه الهام واخیستل شو. د اپنډیکس پر وړاندې د غړي د اختراع د ثبت مسؤلیت او د هغه ناپېژندل شوي رول دې ته اجازه ورکړه چې د یو شمېر احتمالي نا اړوندو شرایطو پروړاندې، پر اپنډیکس نیوکه وکړي. د نمونې په توګه: په ۱۹۱۶ ز کال کې یو جراح ادعا وکړه چې:: د اپنډیکس په لرې کولو سره د (trifacial neuralgia) درد او سر او مخ اړوند د نورو عصبي دردونو د ډېرو قضیو درملنه شوې ده. که څه هم هغه وویل چې، په دې ناروغانو کې د اپینډیسیټ شواهد بې پایلې وو. د هورمونونو او د هغوی د اصولو کشف، په ځانګړې توګه د بایلیس او سټارلینګ له خوا، د دې نظرونو په وړاندې استدلال وکړ، خو د شلمې پېړۍ په پیل کې لوی شمېر بنسټیزې څېړنې پاتې دي چې د هاضمې کانال د لویو برخو د فعالیتونو او کارونو په اړه ترسره شي. په ۱۹۱۶ ز کال کې یو لیکوال دا اړینه وبلله، څو د هغې مفکورې په وړاندې استدلال وکړي چې، کولن هېڅ مهم فعالیت نه درلود او دا چې "د اپنډیکس وروستۍ ورکېدنه یو همغږی عمل دی او لکه څرنګه چې موږ یې په انسان کې وینو، له دا ډول پرله پسې پړسوبونو( التهابونو) سره په اړینه توګه تړاو لري.
د دا ډول بې ځایه نظرونو په اړه د شک اوږد تاریخ موجود و. د ۱۹۲۰ ز کال په اوږدو کې نامتو جراح Kenelm Hutchinson Digby داسې پخوانۍ څارنې مستندې کړې دي چې، تاریخ یې د ۳۰ کلونو نه زیات دی. هغه وړاندیز وکړ، څو لمفاوي نسجونه، لکه ټانسلونه او اپنډکس، ښایي د پام وړ معافیتي فعالیتونه ولري.
زابل ولايت
زابل  يا زابول د افغانستان يو ولايت دی. د زابل ولایت چي ورته مهد السلاطین هم ویل کیږي ډیره پخوانۍ سابقه لري دا سیمه دپښتنو اتل امیر کروړ هم په خپلو حماسو کي یاده کړې دا دمیرویس خان ،شاه محمود، شاها شرف ،شاحسین ټاټوتی دۍ لرغوني مقامات یې پخپله دنوموړي مر قلات لویه غونډۍ ده چي پکي شیخ متي بابا پټ دۍ بل یې داُقیانوس غونډۍ ده چي دشاجوی ولسوالۍ په ۸کیلو میتري کي شمال لوری ته پرته ده بل یې دشهرصفا غشی دۍ چي کله لوی احمدشاه دورانی دپاني پټ جگړې ته روانیدی نو دلته یې دغشو پال واچاوو چي اوس ورباندي دکابل کندهار پر لویه لاره دسړک له غاړې سره یو منار جوړ دۍ چي دسیمې هستو گن ورته غشی وایي بل یې دنوې ولسوالۍ په بولان سیمه کي یو لوی غار دۍ چي تر اوسه یې چا پای ندۍ موندلی.
شکودا ۹ ټې اړ
شکودا ۹ ټې اړ (په چېکي: Trolejbus Škoda 9TR) یو برېښناگاډي یا ترالي بس دي چی د ۱۹۶۰ کال څخه تر ۱۹۸۰ کال پورې په چېکوسلولکیا کی جوړېده او د نړۍ تر ټولو  گڼ شمیر لرونکي ترالي بس وو.
تاریخ
شکودا ۹ ټې اړ په ۵۰ کلو کی طرح شو او لمړني موډل یی په ۱۹۵۸ کال کی جوړ شو. دغه ترالي بس په ۷۰ کلو کی شوروي اتحاد، پولنډ، بلغاریا، هندوستان او افغانستان ته صادر شو.
شکودا ۹ ټې اړ په افغانستان کی
د کابل د ترالي بس ترانسپورت په ۷۰ کلو کی د چېکوسلواکيا په مرسته جوړ شو. په دی وخت کی ترالي بس د کابل ترانسپورټ تر ټولو ارزانه وسیله وه.تر ۱۹۷۹ کال پورې لمړنی خط جوړ شو دغه برېښناگاډي لاره د پامير سینما څخه سیلو ته غزیدلی وه. په دی کال کی ۲۵ ترالي بسونه د کابل د خلکو په ورک کی ورکړل شول. تر څو کلو وروسته دوې نوی لارې جوړې شوې او ۵۱ ترالي بسونه د چېکوسلواکیا څخه کابل ته صادر شول .کله چی په ۱۹۷۹ کال کی جگړه پېل شوه نو څو ترالي بسونه د بمونو پواسطه ویچاړ شول. په دی وخت کی په کابل کی هېڅ مستریان نه ول نو افغانانو خراب شوي   ترالي بسونه نه ترمیمولی خو لازمې برخې یی د ترمیمولو لپاره د نورو ترالي بسونو څخه لاس ته راوړل.په ۱۹۹۲ کال کی وروستی ترالي بس له منځه ولاړي.
سرچينې
وېشنيزه:برېښناگاډي وېشنيزه:شکودا برېښناگاډي
غازي محمد جان خان وردگ
ضروري يادونه
بايد وويل شي چې غازي محمد جان خان د وردگو ولايت د جغتو د ولسوالۍ د بيدموشك د كلي اوسيدونكى وو (البته هغه مهال اوسني ولايتي او سيمه ييز تشكيلات موجود نه وو). خو يوه كلا يې د جغتو د سعادت باباخيلو او كمال باباخيلو د كليو تر منځ هم شته چې ختيځ لور ته يې كاريز بهيږي او لوديز لور ته يې د غازي محمد جان خان په نوم باندې د ليسې انگړ واقع دى ، چې د افغانستان د ټولو خلكو ستر وياړ گڼل كيږي. غازي محمد جان خان د ۱۸۳۵ او ۱۸۸۰ ميلادي كلونو تر منځ ژوند كړى او د افغانستان په سياسي تاريخ كې يې غښتلى رول تر سره كړى دى. دا هغه وخت وو چې هېواد مو د انگريزي ښكيلاك د دوهم يرغل سره مخ وو چې د وردگو، غزني او پلازمينې كابل په سيمو كې غازي محمد جانخان بهرنيو يرغلگرو ته كلكې ماتې وركړې دي او په دې لاره كې يې د شهادت لوړ مقام گټلى دى.
پورتنۍ ليكنه د هيواد د ستر ليكوال، اديب او غښتلي خدمتگار ارواښاد محمد ارسلان سليمي صاحب ده چې د (ليكوالي املا و انشا) د كتاب په ۱۶۹- ۱۷۱ مخونو كې خپره شوې چې د هغه پخپلو الفاظو د جغتو په مهالنۍ كې خپريږي. البته نوموړى كتاب د هيواد وتلي ليكوال ارواښاد گل پاچا الفت صاحب ليكلى دى.
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:غازيان
د متحده ایالاتو د اساسي قانون لسم تعدیل
د متحده ایالاتو د اساسي قانون لسم تعدیل (تعدیل  X)، د حقونو د قانون یوه برخه ده، چې د ۱۷۹۱ ز کال د ډسمبر په ۱۵مه تصویب شوی. دا د فدرالیزم اصل چې د دولتونو د حقونو په نوم هم پېژندل کېږي څرګندوي او دا په ګوته کوي چې فدرالي حکومت یواځې هغه واکونه لري چې د اساسي قانون له خوا ورته سپارل شوي او نور ټول هغه واکونه چې د اساسي قانون له خوا ایالتونه ترې منع شوي نه دي د هر ایالت لپاره خوندي دي.
دا تعدیل په ۱۷۸۹ ز کال کې د متحده ایالاتو د لومړي کانګرس له خوا د اساسي قانون له تصویب وروسته د لومړۍ دورې په بهیر کې وړاندیز شوی و. دا د ډېریو غړو له خوا د اساسي قانون له تصویب څخه دمخه د شرط په توګه ګڼل کېده، چې په ځانګړې توګه د فدرالي ضد غوښتنو پوره کولو لپاره، چې د پیاوړي فدرالي حکومت د جوړولو مخالف وو په پام کې نیول شوي وو.
مخلیکنه او منل
لسم تعدیل د کنفدراسیون د مادو له II مادې سره ورته دی:
هر ایالت خپل حاکمیت، ازادي او خپلواکي ساتي او هر هغه واک، قانوني واک او حق چې د دې کنفدراسیون له خوا د کانګرس په غونډه کې په ښکاره توګه متحده ایالاتو ته نه دی سپارل شوی، د هغه ساتنه به کوي.
قضایی تفسیر
ایالتونه او ځایی حکومتونه کله ناکله هڅه کوي د بېلابېلو فدرالي مقرراتو نه، په ځانګړي توګه د کار او چاپیریال کنټرولولو برخو کې معافیت ترلاسه کړي او له لسم تعدیل څخه د خپلو ادعاوو لپاره د یوه اساس په توګه کار واخلي.
قومانداني
له ۱۹۹۲ ز کال راهیسې، سترې محکمې پرېکړه کړې چې لسم تعدیل فدرالي حکومت منع کوي چې ایالتونه دې ته اړ کړي چې ځینې قوانین تصویب یا تصویب نه کړي او یا دې فدرالي قانون پلي کړي.
په نیویارک کې د متحده ایالاتو د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۲)، د سترې محکمې د تعدیلاتو قانون د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو پالیسۍ په ۱۹۸۵ ز کال کې باطله کړه، دې قانون د دولتونو لپاره درې هڅونې رامنځته کړې ترڅو چې قانوني مکلفیتونه ومني او د ټیټې کچې فاضله راډیو اکټیو د تصفیې لپاره شرایط چمتو کړي. لومړۍ دوه هڅونې د پیسو وې. درېیمه هڅونه، چې په دې قضیې کې تر ګواښ لاندې راغی، دولتونه یې اړ کړل چې په خپلو پولو کې هر هغه فاضله مواد چې د ۱۹۹۶ کال د جنوري له لومړۍ نیټې څخه مخکې نه وي تصفیه شوي، سرلیک واخلي، او هر دولت یې د ټولو هغو زیانونو لپاره چې په مستقیم ډول د فاضله موادو پورې تړاو لري مسؤول ګڼلی.
د سوداګرۍ ماده
په شلمې پیړۍ کې، د سوداګرۍ ماده د کانګرس د ځواک یو له ډېرو کارول شویو سرچینو څخه ګڼل کېده. دا تفسیر د فدرالي حکومت د منلو وړ ساحې په ټاکلو کې مهم دی. پېچلي اقتصادي ګواښونه چې د لوی ناورین له امله رامنځته شوي وو د کانګرس په سترې محکمې کې د یو پیاوړي ملي اقتصاد ساتلو لپاره د سوداګرۍ مادې د واکونو کارولو  د بیا ارزونې لامل شو.
په متحده ایالاتو کې د لوپیز د قضیې پر وړاندې (۱۹۹۵)، یو فدرالي قانون چې د دولتي ښوونځیو په ساحه کې یا شاوخوا «د ټوپک څخه پاکه سیمه» امر کوي، لغوه شو. سترې محکمې حکم وکړ چې په اساسي قانون کې داسې کومه ماده نشته چې فدرال قانون ته واک ورکړي. دا د سترې محکمې لومړی عصري نظر و چې د سوداګرۍ مادې لاندې یې د حکومت واک محدود کړ. دې نظر کې د لسم تعدیل یا د محکمې د ۱۹۸۵ ګارسیا پریکړه نه ده ذکر کړې.
د برلاسۍ ماده
د کوپر پر وړاندې د هارون په قضیه کې (۱۹۵۸)، سترې محکمې د دولتونو د حقونو او لسم تعدیل سره معامله وکړه. دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه چې د یوې بلې تاریخي قضیې د حکم په مستقیم غبرګون کې په (۱۹۵۴) کې په براون کې شخړې رامنځته شوې. په براون کې سترې محکمې په متفقه توګه په عامه ښوونځیو کې د ماشومانو توکمیز توپیر غیرقانوني اعلان کړ. له براون وروسته سترې محکمې د سیمې نورو محکمو ته او د ښوونځي بورډونو ته امر وکړ چې په «پوره غور او چټکۍ سره» د توکمیزو بېلتون له منځه وړلو ته دې دوام ورکړي.
د هغو کسانو په منځ کې چې د پریکړې سره یې مخالفت کاوه (او د توکمیزو بېلتون ټولنې هڅې) هغه د ارکنساس والي اورول فوبوس وو. د تورپوستو زده کونکو یوه ډله چې د Little Rock Nine  په نوم پیژندل کېده دوی په مرکزي عالي لېسې کې چې پخوا ټول په کې سپین پوستي وو، د ښوونځي د پلاوي د هڅو په پایله کې د بروان د امر د منلو په موخه ټولو ګډون وکړ. تاوتریخوالی هغه وخت سخت شو کله چې والي فوبوس ملي ګارد ته امر وکړ چې ښوونځي ته د نهو تنو د ننوتلو مخه ونیسي او ولسمشر ایزنهاور فدرالي سرتیرو ته امر کړی و چې دوی دې بدرګه کړي.
د بشپړونې له کړکیچ نه پنځه میاشتې وروسته، د ښوونځي پلاوي د متحده ایالاتو د ارکنساس ختیځې ولسوالۍ او د ولسوالۍ محکمې ته دعوه وړاندې کړې وه چې د توکمیز بېلتون په پلي کولو کې د دوه نیم کلن ځنډ غوښتنه یې کړې وه.
فدرالي تمویل
فدرالي سیسټم د فدرالي حکومت وړتیا محدودوي چې د ملي حکومت د یوې وسیلې په توګه د ایالتي حکومتونو څخه کار واخلي، لکه څنګه چې د متحده ایالاتو پر وړاندې په پرنټز  کې تر سره شوي و.
د همدې دلیل لپاره، کانګرس ډېری وخت هڅه کوي خپل واکونه د دولتونو د هڅولو له لارې وکاروي، ترڅو ملي پروګرامونه پلي کړي چې لږترلږه له ملي معیارونو سره سمون ولري؛ هغه سیسټم چې د کوپراتیف فدرالیزم په نوم یادیږي. د دې وسیلې د کار یوه بېلګه په هغو برخو کې د فدرالي تمویل د تخصیص شرطي کول و چې د دولت ځینې قوانین د فدرالي لارښوونو سره سمون نه لري. د بېلګې په توګه، کېدای شي د فدرال تعلیمي بودیجه د IDEA سره سم د ځانګړو تعلیمي پروګرامونو له پلي کولو پرته ونه منل شي. په ورته ډول، په ټول هېواد کې د چټکتیا د حد محدودیت له ۵۵ مایله پر ساعت (۸۹ کیلومتره پر ساعت) ، د ۰.۰۸ قانوني وینې الکول محدودیت، او په ټول هیواد کې د څښاک د څښلو عمر ۲۱ کلني د دې طریقې له لارې وضع شوي؛ که چېرې دوی دا ډول قوانین تصویب نه کړي ایالتونه به د لویو لارو تمویل له لاسه ورکړي (که څه هم د ملي سرعت حد له هغه وروسته لغوه شوی).
د  Sebelius پر وړاندې د خپلواکې سوداګرۍ ملي فدراسیون قضیه کې (۲۰۱۲)، محکمې پریکړه وکړه چې د ناروغانو د ساتنې او ارزانه پاملرنې قانون چې (عموما د ACA یا Obamacare په نوم یادیږي) په غیرقانوني توګه یې دولتونه اړ کړي چې Medicaid پراخ کړي. محکمې د ACA ژبه د جبري تر سرلیک لاندې ډلبندي کړه ځکه چې ایالتونه یې په اغیزمنه توګه د فدرالي پروګرام سره یوځای کېدو ته اړ ایستل ترڅو چې دولتونه په دوامداره توګه د میډیکاډ بودیجې چمتو کولو شرطونو سره موافقه وکړي او د میډیکاډ وړتیا بدله کړي ترڅو ټول هغه کسان په کې شامل شي چې ۱۳۳ سلنه د بېوزلۍ تر کرښې لاندې ژوند کوي.
جورج واکر بوش
جورج واکر بوش (د ۱۹۴۶ز کال د جولای په شپږمه زېږېدلی) يو امريکايي سياستوال او سوداګر دی چې له ۲۰۰۱ز کال څخه تر ۲۰۰۹ز کال پورې يې د متحده ايالاتو د دري څلويښتم ولسمشر په  توګه دنده تر سره کړې. هغه د بوش کورنۍ او جمهوري ګوند غړی دی، له ولسمشرۍ وړاندې يې له ۱۹۹۵ز  کال څخه تر ۲۰۰۰ز کال پورې د ټيکساس ايالت د شپږ څلوېښتم والي په توګه کار کړی.
د عمر په درېيمه لسيزه کې، بوش د ټيکساس ملي هوايي ځواک کې الوتکې الوزولې. په ۱۹۷۵ز کال کې د هاروارډ د تجارت له ښوونځي تر فراغت وروسته، هغه د تيلو په صنعت کې کار وکړ. په ۱۹۷۸ز کال کې، هغه د استازو د جرګې ټاکنې وبايللې. مخکې تر دې چې په ۱۹۹۴ز کال کې د ټيکساس د والي په توګه انتخاب شي، هغه د ټيکساس رينجرز په نوم د بيس بال لوبې د لوبډلې شريک مالک و. د ټيکساس د والي په توګه بوش په برياليتوب سره د زيان «شبه جرم» د اصلاحاتو قانون جوړولو بريالی ملاتړ وکړ، تعليمي مالي مرستې يې زياتې کړې، د ښوونځيو لپاره یې لوړ معيارونه وټاکل او د جزايي عدالت نظام يې اصلاح کړ. د هغه د دندې پر مهال ټيکساس په ټول هيواد کې د بادي برېښنا د توليد مخکښ ايالت وګرځېد. د ۲۰۰۰ز کال د ولسمشرۍ په ټاکنو کې، بوش په يوه تنګه او له سيالۍ ډکه بريا کې د ديموکراتانو نوماند «ال ګوري» ته ماتې ورکړه، د بوش په بريا کې د سترې محکمې دا پرېکړه هم شامله وه چې په فلوريډا ايالت کې يې د رايو بيا شمارل ودرول. هغه څلورم تن و چې د ټولو رايو د نيمايي څخه د زياتو له تر لاسه کولو پرته د ولسمشر په توګه وټاکل شي.
د ولسمشر په توګه د واک له تر لاسه کولو سمدستي وروسته بوش د مالياتو د کمښت پروګرام او د «هيڅ ماشوم بايد ورسته پاتې نه شي» په نوم د تعليمي سمون لايحه لاسليک کړه. هغه د ټولنيزو محافظه کارانه هڅو ملاتړ وکړ لکه د جنين د نيمه تولد د سقط د ممنوعيت قانون او د عقېدې پر اساس نوښتونه. هغه پرېکنده پېښې چې د بوش ادارې ته يې نوې بڼه ورکړه د ۲۰۰۱ز کال د سپتمبر مياشتې د يولسمې نېټې تروريستي بريدونه وو چې په پايله کې يې د داخلي امنيت وزارت او د تروريزم په وړاندې جګړه رامنځ ته شو. بوش پر افغانستان د بريد امر وکړ، د طالبانو د نسکورولو، القاعد ه له منځه وړلو او اسامه بن لادن د نيولو لپاره يې افغانستان کې جګړه پيل کړه. هغه د وطن پرستۍ قانون لاسليک کړ تر څو د شکمنو ترهګرو د څارنې اجازه ورکړي. په ۲۰۰۳ز کال کې، په دې ناسم استدلال چې ګوندې د صدام حسين حکومت د ډله یيزو وژنو وسلې لري، بوش پر عراق د بريد امر وکړ چې له امله يې د عراق جګړه پيل شوه. بوش همدا راز د روغتيايي پاملرنې د نوې کولو قانون لاسليک کړ، په داسې حال کې چې د روغتياپالنې د D برخه یې جوړه کړه او د PEPFAR مالي تمويل يې وکړ.
بوش په ۲۰۰۴ز کال کې د ديموکراتيک ګوند نوماند جان کيري ته په ماتې ورکولو سره يو ځل بيا د ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ولسمشرۍ په دويم پړاو کې بوش ګڼ سوداګريز تړونونه وکړل. هغه جان رابرټ او «سمويل اليټو» سترې محکمې لپاره وټاکل. هغه د ټولنيز خونديتابه او کډوالۍ قوانينو کې د سترو بدلونونو په لټه کې و، خو دواړه هڅې يې په کانګريس کې ناکامې شوې. په بوش باندې د کاترينا توپان په وړاندې د چلند او د متحده ايالاتو د څارنوالانو د منځمهالې دورې د لغوه کولو له کبله سختې نېوکې وشوې. په دې منځ کې چې د بوش محبوبيت په کمېدو و، ديموکراتانو يو ځل بيا په ۲۰۰۶ز کال کې د ګانګريس په ټاکنو کې واک تر لاسه کړ. د افغانستان او عراق جګړې روانې وې او د ۲۰۰۷ز کال په جنورۍ کې بوش په عراق کې د سرتېرو زياتول پيل کړل. د ديسمبر په مياشت کې، متحده ايالات ستر اقتصادي رکود ته داخل شول او د بوش اداره يې اړ کړه چې د هيواد د مالي نظام د خونديتابه په موخه د ګڼو اقتصادي پروګرامونو لپاره د کانګريس تاييد تر لاسه کړي، په دې پروګرامونو کې له ستونزو سره مخ شتمنيو سره مرستې کولو پروګرام هم شامل و.
د کانګو دیموکراتیک جمهوریت
د کانګو دیموکراتیک جمهوریت تلفظ یې help·info) /معلوماتي مرسته) په فرانسوي ژبه:Republican Democratic du Congo (RDC) [kɔ̃ɡo])، په غیر رسمي ډول یا د زېیرا په پخوانۍ عامیانه ژبه کانګو – کېنشاسا، ډي ار کانګو DROC، DRCیا کانګو د افریقا په مرکز کې پروت هېواد دی. دا هېواد د مساحت له مخې تر الجېریا وروسته په افریقا کې دویم  او د نړۍ په کچه یوولسم لوی هېواد دی. د نږدې ۹۲ میلیونه نفوس له لرلو سره د  نړۍ په کچه د فرانسوي ژبو تر ټولو ګڼ نفوس لرونکی هېواد دی. دا هېواد د ملګرو ملتونو، د غیر متحدینو غورځنګ، افریقا اتحادیې، COMESA (د ختیځې او سویلي افریقا ګډ مارکېټ) او ختیځې افریقا ټولنې غړیتوب لري. پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار یې کېنشاسا دی چې د نړۍ په  کچه د فرانسوي ژبو تر ټولو ګڼ شمېر نفوس لرونکی هېواد دی.
د کانګو د جمهوریت قلمرو نږدې ۹۰۰۰۰ کاله مخکې د کانګو له مرکزیت سره د مرکزي افریقا د وښو پلټونکو له خوا د اوسېدو وړ وګرځېد او نږدې ۳۰۰۰ کاله مخکې يې د بانتو د مهاجرت له لړۍ سره پراختیا ومونده. په لويدیځ کې د کانګو پاچهۍ له  څوارلسمې څخه تر نولسمې پېړۍ پورې د کانګو سیند د خولې شاوخوا واکمني وکړه. په شمال ختیځ، مرکز او ختیځ کې د ازاند، لوبا او لوندا پاچاهیو له ۱۶ او ۱۷ پېړیو څخه تر نولسمې پېړۍ پورې واکمني وکړه.
په ۱۸۷۰ ز لسیزه کې د افریقا لپاره د سیالۍ تر پیل لږ مخکې د کانګو په حوزه کې اروپایي اکتشافات تر سره شول چې په لومړیو کې د بلجيمي دویم لیوپولډ په ملاتړ د هنري مورټون ستانلي په واسطه هدایت شول. لیوپولډ په ۱۸۸۵ ز کال کې په رسمې ډول د کانګو د قلمرو حقوق په رسمې ډول تر لاسه کړل او دا ځمکه یې خپل خصوصي ملکیت اعلام کړه او د کانګو ازاد ایالت یې ونوماوه. د ازاد ایالت په بهیر کې د هغه واحد استعماري پوځ Force Publique)) د ربړ تولید ته اړ کړل. له ۱۸۸۵ څخه تر ۱۹۰۸ ز کال پورې میلیونونه کانګویانو د ناروغۍ او استثمار له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ. لیوپولډ په ۱۹۰۸ ز کال کې د خپل لومړني مقاومت سره سره بلجیم ته ازاد دولت په واک کې ورکړ او په دې توګه یې د کانګو بلجیم په نوم شهرت وموند.
کانګو د ۱۹۶۰ ز کال د جون په ۳۰ د کانګو د جمهوریت په نوم له بلجیم څخه خپله خپلواکي ترلاسه کړه. کانګویي ملت پال پاتریس لومامبو د لومړني لومړي وزیر په توګه وټاکل شو حال دا چې جوزوف کاسا - وبو لومړنی ولسمشر وټاکل شو. د کانګو د کړکېچ په بهیر کې جوزوف دزیره موبوتو چې وروسته یې خپل نوم موبوتو سسه سکو ته واړوه، په رسمي ډول د یوې کودتا له لارې واک ته ورسېد او په ۱۹۷۱ ز کال کې يې په زېير بدل کړ. دا هېواد  د انقلاب له ولسي غورځنګ سره د  یوازیني قانوني ګوند په توګه د یو واحد دیکتاتوري دولت په ډول اداره کېده. د ۱۹۹۰ ز لسیزې په لومړیو کې د موبوتو دولت مخ پر کمزورۍ روان و. په ۱۹۹۵ ز کال کې د رواندا د نسل وژنې له امله پېښې شوې بې ثباتۍ په ۱۹۹۶ کال کې د راوندا پر مشرتوب د یرغل لامل شوې چې په پایله کې ېي په بل کال کې د کانګو لومړۍ جګړه پیل شوه او موتوبو له واکه څخه لرې شو.
وروسته لیورانت- دزیره کبېلا نوی ولسمشر  شو او د هېواد نوم یې بېرته د کانګو دیموکراتیک جمهوریت ته واړوه. په هېواد کې د ولسمشر کبېلا او د راواندا او توسي د حضور تر منځ ترینګلتیاوې له ۱۹۹۸ ز کال څخه تر ۲۰۰۳ ز کال پورې د کانګو د دویمې جګړې لامل شوې. په پای کې نږدې ۹ افریقایي هېوادونو او ۲۰ وسله والو ګروپونو په جګړه کې ګډون وکړ، چې په پایله کې يې ۵.۴ میلیون کسان ووژل شول. دغو دوو جګرو هېواد له منځه یوړ. کابېلا د ۲۰۰۱ ز کال د جنورۍ په ۱۶مه د خپل یو ساتونکي له خوا ترور شو او د هغه تر مړینې ۸ ورځې وروسته یې زوی جوزوف د هغه ځای ناستی شو، چې د هغه په واکمنۍ کې په هېواد کې انساني حقوق کمزوري پاتې شول چې مکرر تشدد لکه اجباري ورکېدل، شکنجه، خپل سري زندانونه او د غیر دولتي سازمانونو پر بنسټ د مدني ازادیو محدودیتونه پکې شامل وو. د ۲۰۱۸ ز کال د عمومي ټاکنو په دوام د خپلواکۍ راهیسې په هېواد کې د واک د لومړنی سوله‌ییز لېږد په بهیر کې فلیکس تشېسکیدې د ولسمشر په توګه د کابېلا ځای ناستی شو چې د هغه مهال راهیسې یې د ولسمشر په توګه خدمت کړی. د کانګو DR )دیموکراتیک جمهوریت) ختیځ له ۲۰۱۵ ز کال راهیسې په  کیوو کې د روانو پوځي نښتو ځای و.
د کانګو دیموکراتیک جمهوریت د طبعي سرچینو له پلوه خورا شتمن دی، خو له سیاسي  بې ثباتۍ، د بېخ‌بناوو له نشتوالي، فساد او د پېړیو راهیسې د لږ پراختیا سره مل استعماري او تجارتي ګټې اخیستنې څخه کړېږي. د پلازمېنې کېنشاسا سربېره لومبومباشي او مبوجي -مایي دوه نور لوی ښارونه هم پرمختللې ټولنې دي. د DRC تر ټولو لوی  صادرات اومه/خام معدني مواد دي چې چین په ۲۰۱۹ ز کال کې د یاد هېواد ۵۰ سلنه صادرات منلي. په ۲۰۱۹ ز کال کې د کانګو د دیموکراتیک جمهوریت د انساني پراختیا کچه د انساني پراختیا د شاخص پر بنسټ له ۱۸۹ درجې څخه ۱۷۵ درجې ولاړه. تر ۲۰۱۸ ز کال پورې د کانګو د دیموکراتیک جمهوریت په مرکز او ختیځ کې د نښتو له امله نږدې ۶۰۰۰۰۰ کانګویان ګاونډيو هېوادونو ته تښتېدلي. دوه میلیونه ماشومان د لوږې له ګواښ سره مخامخ دي او جګړې ۴.۵ میلیونه خلک بې ځایه کړي.
رېښه
د کانګو د دیموکراتیک جمهوریت د کانګو له سیند څخه اخیستل شوی، چې په ټول هېواد کې بهېږي. د کانګو سیند د نړۍ په کچه تر ټولو ژور او د اوبو د کچې له پلوه په ټوله نړۍ کې دویم لوی سیند دی. Comité d'études du haut Congo  (د کانګو د مطالعاتو عالي کمېټه) په ۱۷۸۶ کال کې د بلجیمي پاچا دویم لیوپولډ په واسطه رامنځته شوه او د کانګو نړیواله اتحادیه هم د نوموړي له خوا په ۱۸۷۹ ز کال کې رامنځته  شوه، د یاد سیند په نوم ونومول شوه.
د کانګو سیند په خپله د لومړنیو اروپايي بېړۍ چلوونکو له خوا د کانګو تر پاچاهۍ او د هغې د بانتو (په افریقا کې د یو ټبر نوم دی چې له ۴۰۰ څخه زیاتو ډولونو قومونو وګړي په کې شامل دي) اوسېدونکو وروسته هغه مهال چې په ۱۶ پېړۍ کې له هغوی سره مخامخ شول ،کېښودل شو. د کانګو کلیمه د کانګو له ژبې (چې کیکونګو هم ورته ویل کېږي) څخه اخیستل شوی. د امریکايي لیکوال سامویل هنري په وینا: «د کانګو کلیمه ښايي په خپله په یوه عمومي راټولېدنه دلالت وکړي او کنګا د ریښې پر بنسټ راټولېدنې بدله شوې بڼه ده» د کانګو د خلکو مدرن نوم باکونګو د شلمې پېړۍ په لومړیو کې معرفي شو.
د کانګو دیموکراتیک جمهوریت مخکې له دې چې خپل اوسني نوم د کانګو دیموکراتیک ته راواوړي پخوا په ترتیب سره د کانګو د خپلواک ایالت، بلجیم کانګو، د کانګو جمهوریت-لیوپولډوېل، د کانګو دیموکراتیک جمهوریت او د زېیر جمهوریت له نوم سره پېژندل کېده.
دې هېواد د خپلواکۍ پر مهال د ليوپولډوېل- د کانګو جمهوریت نوم خپل کړ تر څو یې له ګاونډي جمهوریت  کانګو-برازوېل سره توپیر وشي. د ۱۹۶۴ ز کال د اګست په لومړۍ نېټه د لولوابورګ د اساسي قانون له اعلام سره دا هېواد د کانګو په دیموکراتیک جمهوریت بدل شو، خو د ۱۹۷۱ ز کال د اکتوبر په ۲۷ د ولسمشر موبوتوسیسی سکو له خوا يې د Authenticité (د موبوتو د دولت سیاسي نظریه) د نوښت په توګه نوم په زېیر (د کانګو د سیند پخوانی نوم) بدل شو.
جورج واکر بوش
زده کړه
بوش د تيکساس په دولتي ښوونځيو کې زده کړې وکړې او کله يې چې اوم ټولګی بشپړ کړ کورنۍ يې هاسټن ته وکوچېده. دلته يې په کينکيډ ښوونځي کې دوه کاله تېر کړل کوم چې د پوهنځي لپاره د چمتوالي ښوونځی و.
بوش لېسه په فيليپ اکاډمۍ کې وويله، دا ښوونځی د ماساچوسټ په اندور کې دی، دلته يې د بيس بال لوبه کوله او په وروستي کال کې د هڅوونکو د ډلې مشر و. له ۱۹۶۴ز څخه تر ۱۹۶۸ پورې «يال» پوهنتون ته ولاړ او په تاريخ کې يې د لسانس سند تر لاسه کړ. په دې موده کې هغه د هڅوونکو مشر او د «ډيلټا کاپا اپسيلون» غړی و، په وروستي کال کې يې د ورورګلوۍ د ټولنې مشري کوله. بوش د يو مشر په توګه د جمجمې او هډوکي د ټولنې غړيتوب تر لاسه کړ. بوش د رګبي لوبې د ټولنې لوبغاړی  او د يل د په لومړيو XV کې و. هغه خپل ځان يو منځنی زده کوونکی باله. د يال پوهنتون په لومړيو درې کلونو کې د هغه اوسط نمرې اوه اويا وې او د زده کړې په وروستي کال کې يې د شمېرو د ډلبندۍ نظام پر اساس دې ته ورته اوسط نمرې خپلې کړې وې.
د نشه يې توکو زيات کارول
له واده مخکې، بوش د نشه يې توکو د زيات کارولو له ګڼو ستونزو سره مباره وکړه. په يوه بېلګه کې د ۱۹۷۶ز کال د سپتمبر په څلورمه نېټه، د مين ايالت د کينيبانکبورت په سيمه کې د خپلې کورنۍ د دوبي له استوګنځای سره نژدې له دې کبله درول شوی و چې د نشه يې توکو تر اغېز لاندې يې موټر چلاوه. په هغه د نشه يې توکو تر اغېز لاندې د موټر چلولو قضيه ثبت شوه، يو سل او پنځوس ډالره جريمه او په مين کې د لنډې مودې لپاره د هغه د موټروانۍ اجازتنامه وځنډول شوه. بوش ويلي چې د هغه مېرمنې د هغه پر ژوند ثابت اغېز درلود او هغه په ۱۹۸۶ز کال کې د نشه يې توکو د پرېښودو پرېکړه د خپلې مېرمنې اغېز ته منسوبوي. کله چې د ټيکساس والي و، بوش د خپلې مېرمنې په اړه ويلي و «ما يوه خوږ ژبې، ښايسته ښځه ولېده، نه يوازې دا چې خوږ ژبې او ښايسته وه، بلکې ځيرکه هم وه او غوښتل يې چې زما ځيږه اړخونه هم وزغمي، اوزه بايد اعتراف وکړم چې هغې دا اړخونه د وخت په تېرېدو سره نرم کړي دي». بش همدا راز ادعا کړې چې د نشه يې توکو د پرېښودو په لړ کې پر خدای د هغه ايمان مهم و. «زه باور لرم چې خدای له ماسره مرسته وکړه چې سترګې مې پرانيزي، کومې سترګې چې د شرابو له کبله پټې وې».
مذهبي عقيدې او عملونه
وېشنيزه:د امريکا هېوادمشران وېشنيزه:د امريکا سياستوال وېشنيزه:هېوادمشران وېشنيزه:پوځي کسان
د ځمک‌پوهنې زماني مقیاس
د ځمک‌پوهنې زماني مقیاس د کرونولوژيکې تاریخ‌ټاکنې یو سیستم دی چې د ځمکې طبقې د وخت له مخې ډلبندي کوي. ځمک‌پوهان، لرغون‌پوهان او د ځمکې نور علما یې د ځمک‌پوهنیز تاریخ د وخت او نورو پېښو د تشرېح کولو لپاره کاروي. زماني مقیاس د ډبرینو لایو د څېړنې او کتنې او د فوسیلي پاتې‌شونو د څېړنې له لارې د بېلابېلو ارګانېزمونو د راپيدا کېدو او تکامل له لارې رامنځته شو.
ترمینالوژي
د وخت تر ټولو لویې وېش‌بندۍ هغه زماني محدودې دي چې ایانونه (eons) بلل کېږي. لومړنۍ زماني محدوده «هېډين» (Hadean) وه چې د ځمکې له رامنځته کېدو سره پیل شوه او شاوخوا ۵۴۰ میلیون کاله یې تر «ارکین» (Archean) زماني محدودې پورې دوام وکړ او دا هغه مهال و چې ځمکه په کافي اندازه سړه شوې وه تر څو لویې وچې او لومړني پېژندل شوي ژوندي موجودات را پیدا شي. تر شاوخوا ۲.۵ میلیارد کلونو وروسته د یو حجروي موجوداتو د فوټوسنټېز له لارې تولید شوی اکسیجن په اتومسفیر کې را څرګند شو او د پروټوزوییک (Proterozoic) زماني محدودې پیل یې وښود. بالاخره فانوزوییک (Phanerozoic) زماني محدوده یا عصر چې ۵۴۱ میلیون کاله ګڼ‌حجروي موجودات په کې شامل دي، پیل شوه او تر ننه دوام لري. لومړنۍ درې زماني محدودې (یعنې له فانروزوییک پرته هر عصر) په ټولیز ډول پریکامبرین لویه زماني محدوده نومولی شو.
اصول
د ځمک‌پوهنې هغه واحدونه چې د یوه وخت اړوند دي خو د نړۍ په بېلابېلو ځایونو کې دي، تر ډېره سره ورته نه دي او بېلابېل فوسیلونه په کې دي. پر دې بنسټ له تاریخي پلوه مساوي زماني محدودې ته په بېلابېلو سیمو کې بېلابېل نومونه ورکړل شوي دي. د بېلګې په توګه په شمالي امریکا کې لومړنۍ کامبرین زماني محدوده «واکوبان» نومول کېږي چې وروسته د ټریلوبیټونو له مخې پر سیمو وېشل کېږي. په ختیځه اسیا او سایبریا کې همدغه واحد د الکسین، اټدابانیان او بوټومین په پړاوونو وېشل شوی دی. د ځمکنیو طبقاتو د نړیوال کمیسیون د کار یو مهم اړخ د دغو متضادو اصطلاحاتو او هغو تعریفونو یوځای کول دي چې ښايي په ټوله نړۍ کې وکارول شي.
په لمریزه منظومه کې ځینې سیارې او سپوږمکۍ داسې جوړښتونه لري چې په کافي اندازه کلکې دي او د خپل تاریخ سوابق ساتلی شي؛ زهره، مریخ او د ځمکې سپوږمۍ یې بېلګې دي. خو هغه سیارې چې تر ډېره غیر جامده بڼه لري، له نورو سره په پرتلیز ډول خپل تاریخ سم نه‌شي ساتلی.
لومړنۍ تاریخچه
په لرغوني یونان کې ارسطو (تر میلاد مخکې ۳۲۲-۳۸۴) ولیدل چې د سمندري سېپيو یا صدفونو فوسیلونه هغو فوسیلونو ته ورته دي چې په ساحلونو کې دي. دی دې پایلې ته ورسېد چې په ډبرو کې موجود فوسیلونه ارګانېزمونو رامنځته کړي دي او استدلال یې وکړ چې د وچې او سمندر موقعیتونه په اوږده مهال کې بدل شوي دي. د لیونارډ ډاوینچي (۱۴۵۲-۱۵۱۹) زماني دورې د ارسطو له هغو تشرېحاتو سره اړخ لګوي چې د لرغوني ژوند د پاتې شونو فوسیلونه ښيي.
د لومړنیو اصولو رامنځته کېدل
د اوولسمې پېړۍ په وروستیو کې نیکولاس سټینو (۱۶۳۸-۱۶۸۶) د ځمک‌پوهنې د زماني مقیاسونو اصول بیان کړل. سټینو استدلال کاوه چې ډبرینې لایې د یو بل پر سر واقع دي او هره یوه یې د وخت یوه برخه څرګندوي. ده د انطباق قانون هم فورمول‌بندي کړ. دا قانون وايي چې هر ځانګړی قشر احتمالاً تر هغو قشرونو مشر دی چې پر سر یې پراته دي او تر هغو قشرونو ځوان دی چې ترې لاندې دي. که څه هم د سټینو اصول ساده وو، خو عملي کول یې له ستونزو سره مل وو. د سټینو د مفکورو په پایله کې د نسبي تاریخ ټاکنې په څېر نور مهم مفاهیم رامنځته شول چې دا مهال یې ځمک‌پوهان کاروي. ځمک‌پوهانو د اتلسمې پېړۍ په جریان کې ومونده چې:
د زماني مقیاسونو تاریخ ټاکنه
کله چې «ویلیم سمېت» او «سر چارلز لایل» د لومړي ځل لپاره دې پایلې ته ورسېدل چې د ډبرو لایې پرله‌پسې زماني دورې څرګندوي، هغه مهال د زماني مقیاسونو اټکل په ډېر غیر دقیق ډول کېده، ځکه چې د بدلون د کچې اټکلونه نامعلوم وو. که څه هم خلقت‌پالانو د مقدس کتاب له مخې د ځمکې د عمر لپاره شاوخوا شپږ یا اووه زره کاله تاریخونه وړاندیز کول، لومړنیو ځمک‌پوهانو د ځمک‌پوهنې د دورو لپاره میلیونونه کاله وړاندیز کړل او ځینو حتا د ځمکې عمر کابو نامحدود وباله. ځمک‌پوهانو او لرغون‌پوهانو د بېلابېلو اقشارو او فوسیلونو د نسبي موقعیت پر بنسټ د ځمک‌پوهنې جدول جوړ کړ او زماني مقیاسونه یې د بېلابېلو عواملو د څېړنې پر بنسټ اټکل کړل. په ۱۸۹۶ کال کې د راډیو اکټیو د کشف او په ځمک‌پوهنه کې یې د کارولو تر وخت پورې د ډبرو د بېلابېلو لایو عمر او د ځمکې عمر د لویو بحثونو موضوعات وو.
د ځمک‌پوهنې لومړنی زماني مقیاس چې مطلق تاریخونه په کې شامل وو، په ۱۹۱۳ کال کې بریتانیايي ځمک‌پوه «ارتور هولمز» خپور کړ. ښاغلي هولمز نوې رامنځته شوې څانګه یعنې جیوکرونولوژي ډېره مخته یوړه او د نړۍ مشهور کتاب «د ځمکې عمر» یې خپور کړ چې په دې کتاب کې یې د ځمکې عمر لږ تر لږه ۱.۶ میلیارد کاله اټکل کړ.
بي لينه برېښنا
ځانگړتیا يې څه ده؟
د وای ټریسیټي (WiTricity) مشره ماموره ډاکټر هال وايي موږ غواړو چي برېښنا بې لینه نقل کړو: موږ برېښنايي انرژي په فضا نه گډوو، بلکي په فضا کي یو مقناطسي ساحه منځ ته راوړو.
هغه کورونه چي د برېښنا لېنونه به نه لري
هغه کورونه چي د مقناطسي ساحې له لاري انرژي انتقالوي د هغوي په اړه د تشویش وړ هیڅ خبره نسته، ځکه دا برېښنايي انرژي د واي فاي روټر په څېر ده. واي فاي سیسټم چي په موبایل او نورو تخنیکي وسایلو کي ترې گټه اخیستل کیږي چاته يې د هوايي څپو ضرر نه رسیږي، نه يې احساسوي. د راتلونکي عصر په کورونو کي به دا بې لېنه برېښنايي انرژي دومره په ساده بڼه وي لکه بې لېنه (وایرلیس) انټرنیټ. د وایټریسیټي د پلان پر اساس به موبایلونه د کالو په جیب کي بیله کومي بلي وسیلي چارجېږي، تلویزېون به بیله کوم لېنه لگيږي، برقي موټر به د سړک د غاړي په یوه مقناطسي ساحه کي چارجېږي. وایټریسیټي اوس دا توانايي لري چي لیپ ټاپ، موبایل او ټلویزېون ته بېله کوم لېنه برق ورکړي. اوس مهال د برېښنايي موټرو د بي لېنه چارجولو کارونه پیل سوي او تر یوې نتيجې رسېدلي دي. اغلي هال وايي چي د بي لېنه برېښنايي کورونو راتلونکې په زړه پوري ده، نوموړې يې حالت بیانوي چي که بیا کورته په موټر کي ځو، نو د دې ضرورت به نه وي چي د تیلو پمپ ته ودریږو یا دي د موټر لېن د چارج لپاره په برق کي ورکړو.
په نوره نړۍ کي
د لومړي ځل لپاره چي مېرمن هال د بي لېنه گروپ لگیدل ولیدل، نو دستي يې د طبي ټکنالوژي په اړه فکر وکړ او هغه وسایلو ته يې پام واوښت چي د پوست لاندي د جراحي یا پیوند په حالت کي بېله ستونزي چارجېدلائ سي. وایټریسیټي د یوې طبي کمپنۍ سره پر دې کار کوي چي څنگه د زړه د کيڼ جوف د کومک اله چارج کړي. د دغه اختراع په وسیله کولائ سو د موبایل چارج دایمي کړو، ځکه دا اله به هر ځای وي او د موبایل د چارج د کمښت احساس به څوک نه کوي، بریښنايي وسایل به په نوي ډول جوړ سي چي د چارج د لین لپاره به هیڅ سیسټم و نه لري، دغه ډول انرژي به ډیره ارزانه تمامه سي، ځکه د وسایلو په فرزو کي به کمي راسي.
راتلونکې
مشکل دا دئ چي دغه ډول برېښنايي انرژي ډیري لیري فاصلې ته د نقل لپاره لویو فلزي ټوټو ته ضرورت لري، خو موږ اوس په دي اخته یو چي دغه اندازه ټوټې د ننني ورځي د تخنیک د کوچني وسایلو په ډول سي، نو د همدې لپاره دغه ټیم خپل نوي تولید ته خوشبینه دئ چي دغه مشکل به له منځه وړي. هغه داسي چي دغه بې لېنه برېښنا تولیدونکې اله به د قلم په اندازه بیا چارجیدونکي بیتري ولري. میرمن هال وايي، هغه کوچنیان چي په راتلونکو څو کلونو کي لویيږي، دوي به هیڅ کله دا ضرورت و نه لري چي یوه برېښنايي اله په برق کي ورکړي او یایي هم له برېښنايي انرژي څخه ایسته کړي.
محمد گل نوري
مخينه
محمد گل نوري هغه هېره شوې څېره ده، چې موږ يې نه پېژنو، په دې مانا چې په پوره ډول يې نه پېژنو، كه يې پېژنو، پر زياتو كارونو او هڅو يې نه يو خبر، ځكه چې زمانې، وخت او حالاتو ډېره جفا ورسره كړې ده؛ حالاتو يې د ژوند پر لار ډېر اغزي راټوكولي او ډېر څه يې ترې اخيستي دي.
محمد گل نوري پر ۱۲۷۹ ل ل كال په كندهار كې زېږېدلى دى. هغه مهال خو دومره د زده كړې امكانات هم هر چاته برابر نه وو، خو ارواښاد نوري وكړاى شول، چې د سيمه ييزو پوهانو او كورنيو مشرانو په مرسته زده كړه وكړي، د خپل ځانگړي استعداد او وړتيا په بركت يې ډېر څه په ذهن كې پاتې كېدل او هغه د چا خبره ذهين انسان وو.
همدغه د استعداد او نبوغ بركت يې وو، چې په زياتو ډگرونو كې وځلېد او ډېر خدمت يې وكړ. د هغه نه هېرېدونكي اثار به زموږ د ادبياتو ستره او غوښنه برخه وي، خو دغه ډول استعدادونه په ډېرو خوارو او غريبو كورنيو كې پيدا كېږي، ډېر كم داسې پېښېږي، چې د كوم شتمن زوى دې د نبوغ تر كچې ورسېږي، يا دې هم دى د ډېرې خوارۍ وړتيا ولري. هغه څوك چې په هوسايۍ او نعمتونو كې رالوى شوى وي، په خپله يې د ځان د هوسايۍ لپاره څه نه وي كړي، هغه به څنگه په دې وپوهېږي چې د ژوند لپاره ضروري شيان څه دي او انسان بايد ژوند د چا لپاره وكړي.
زده كړې
استاد نوري په ۱۳۰۰ ل كال د امان الله خان د پاچهۍ پر مهال د كندهار ښار په شالمار ښوونځي كې د پښتو د ښوونكي په توگه وټاكل شو، چې د هېواد بچيو ته يې پښتو ژبه تدريسوله. لكه مخكې چې يادونه وشوه وخت او حالاتو ډېرې سختۍ ورباندې راوستلې، چې په هر پړاو كې يې گوزارونه وركړي؛
دندې
هغه مهال چې په كندهار كې پښتو ادبي انجمن جوړ شو، استاد محمد گل نوري يې لومړنى غړى وو. څو كاله وروسته چې د لومړي وزير سردار محمد هاشم خان په امر دغه انجمن كابل ته ولېږدول شو نو هلته يې نوم په پښتو ټولنې واوښت. استاد نوري بيا په كابل كې د تاليف او ژباړې په څانگه كې د لغاتو او سيمه ييزو ژبو د څانگې د امر په توگه په دنده وگومارل شو، چې په دې موده كې يې د خپل كار او زيار په برکت ډېر مواد سره راټول كړل، هورې يې د ځينو مخكښو څېرو په مرسته د څېړنې، فولكلور څېړنې او كلتورپوهنې په برخه كې ډېرې ښې تجربې ترلاسه كړې.
اقتصادي وضعه او د ژوند ناخوالې
ارواښاد استاد نوري دېرش كاله په ډېرو سختيو او خواريو كې ماموريت وكړ، له بده مرغه چې د تقاعد پوره حق يې هم ترلاسه نه كړ، دا ځكه چې د جبر لارويان خو هېڅ وخت هم نه غواړي ملي مخكښان هوسا وي او يا هم تر دوى مخكې شي. ده د تقاعد په وخت كې د هغه مهال په حساب دوولس زره افغانۍ ترلاسه كړې، چې دا ډېرې كمې پيسې وې، نور يې ورځ په ورځ اقتصادي وضعه خرابېده. له دې كبله يې د كندهار په هرات دروازه كې د مستو پلورلو تاغار مخې ته كېښود او په خپلې غريبۍ يې ځان بوخت وساته. يو مهال ورته څو بهرني څېړونكي راغلي وو، چې له استاد سره وگوري، هغوى په پوښتنو پوښتنو هرات دروازې ته ورسېدل، له يوه دكاندار څخه چې د استاد نوري پوښتنه وكړه، هغه پر استاد ږغ كړى و: ماد گله! راسه دا كسان دې غواړي. كله چې استاد له دغو بهرنيو پوهانو سره وليدل، هغوى يې ډېر قدر وكړ، خو استاد ته ډېر حيران شول، چې دومره ستر فولكلوريسټ او ادبپوه څنگه د مستو پلورلو تاغار ته ناست دى؟ په هر حال، هغوى له استاد سره ولاړل، استاد خپل اثار وروښوول، خو د استاد په غوږ كې د هغه دكاندار همدا جمله ازانگې كولې، زړه يې ډېر مات شو. ويل كېږي چې خپل ډېر اثار يې هغه مهال د غوسې په حالت كې په خپله وسوځل.
دى تر تقاعد وروسته د كندهار د هغه مهال د اطلاعاتو او كلتور رياست د لوى مدير غلام محى الدين ايوبي په ځانگړې پاملرنه د همدغه رياست په مديريت كې د اجير كاتب په توگه وټاكل شو. دوه كاله وروسته بيا د كندهار دولتي چاپخونې په مديريت كې د ارشيف د څانگې په لسمه رتبه كې د اجير كاتب په توگه وټاكل شو. په دې دندې سره وتوانېد چې څه ناڅه ذهني سكون ترلاسه كړي او ځان بوخت وساتي.
ادبي هڅې او لاسته راوړنې
محمد گل نوري به چې د خپلې دندې له مخې كله كله نورو ولسواليو، ليريو پرتو سيمو او كليو ته ورته، نو هورې به يې له خلكو څخه متلونه، سندرې او لغات راټولول، چې په زرگونو متلونه، سندرې، فولكلوري مواد او نوره ولسي پانگه يې راټوله كړه. دغه راز يې له ليريو پرتو سيمو څخه يوولس ټوكه دېوانونه راټول كړل او پر هغه مهال يې په وړيا توگه انجمن ته وړاندې كړل:
د استاد تر ټولو خوږه خاطره
استاد ته چا پر چاپ شويو كتابونو يوه پولۍ هم نه ده وركړې. هغه په دې برخه كې له مزد او لاسباړې (حق الزحمې) پرته د خپل ولس خدمت ته ملا تړلې وه. هغه په خپله همدغه مركه كې د خپلو خوږو خاطرو په لړ كې تر ټولو خوږه او نه هېرېدونكې خاطره هغه گڼلې چې په ۱۳۱۸ ل ل کال کې يې د پښتو ټولنې له خوا لومړنى كتاب «ليك ښوونكى» په دوو ټوكو كې چاپ شو.
رښتيا هم ځينې پوهان كه له يوې خوا، لکه د نورو ليكوالو په څېر، خپل اثار خپل زامن گڼي، له بلې خوا د لومړي كتاب خپرېدل بل خوند او كيفيت لري او په دې خوند به هغه څوك پوهېږي چې كتابونه يې چاپ شوي وي. دلته استاد نورې خپلې ترخې خاطرې هم يادې کړې دي.
د استاد تر ټولو ترخه خاطره
ډېره ترخه او نه هېرېدونكې خاطره، چې د مرگ تر ساعته به مې لا هم په زړه كې وي، هغه دا ده چې د ادبي انجمن او پښتو ټولنې د تاسيس له وخته څوك په دې بريالي نه سول چې يو لوى پښتو قاموس جوړ كړي. په هغه وخت كې چې زه د تاليف او ترجمې مدير وم او بيا د افغانستان د محلي ژبو او لغاتو د څانگې د آمر په توگه وټاكل سوم، نو د مطبوعاتو د مستقل رياست د رسمي ليك په ذريعه وگومارل سوم، چې ژر تر ژره بايد پښتو قاموس جوړ كړم او دا خبره هم په ليك كې زياته سوې وه چې كه د دغه كار تر عهدې ووتلې، نو ستا مكافات به د عمومي مدير رتبه او معاش وي. لنډه دا چې په ډېر زحمت مې د خپلې لور (طيبو) په مرسته دغه قاموس ترتيب او ميدان ته راويوست، چې نيم يې د شين تر رديفه د كندهار په دولتي مطبعه كې د ايازي صاحب په كوښښ او زما په خپله تصحيح او د شين له رديف څخه بيا تر پايه د كابل په دولتي مطبعه كې چاپ سو. په دغه وخت كې زه په كندهار كې د مطبعې مدير وم، ځكه مې ونه ليد چې نوموړى قاموس په څه ترتيب چاپ سو. كله چې دا قاموس، چې ما (نوراللغات) نوم پر ايښى وو، د پښتو قاموس په نامه نشر سو او ما وكوت، نو له بده مرغه زما نوم پر لومړۍ پاڼه نه وو ليكل سوى، لېكن د نورو اشخاصو د نومونو په لړ كې زما نوم هم ورسره ليكل سوى وو. په دې ډول زما د كلو كلو زحمت، مكافات او همدغه وعدې چې قاموس به د محمد گل نوري په نامه طبع كوو، عبث ولاړ".(۱)
دلته د استاد د ترخې خاطرې لوستل د هر بادرده هېودوال او قلموال زړه دردوي، ځكه پر يوه مخ ليكنه د ليكوال څومره ډېره انرژي لگېږي او څومره خواري غواړي، پاتې شوه د يوه پرېړ قاموس ليكنه، چې استاد يې هر لغت په څومره خوارۍ راټول كړى، مانا يې ورته پيدا كړې، بيا يې د خپلې لور په مرسته ترتيب كړى، خو كله چې له "شين" رديف څخه د "ي" تر رديفه پورې برخه يې چاپېږي، د استاد نوم يوازې د مرستندويو كسانو په كتار كې ليكل كېږي. گواكې دا چې ده خو د قاموس په راټولونه كې يوازې څه ناڅه مرسته كړې ده. د پښتو ټولنې پر دغه كار بيا چا څه ونه ويل، نه يې هم ويلي دي، په كار خو دا وه چې يادونه يې شوې واى، ځكه په داسې يوه معتبره اداره كې داسې يوه درغلي شوې، چې له بده مرغه يوازې استاد سيال كاكړ ورته په خپل كتاب (ادبي انځور) كې يوه اشاره كړې ده:
"پښتو قاموس د استاد نوري هغه تاريخي تاليف دى، چې په ۱۳۳۰ ل كال كې د پښتو ټولنې له خوا په دوو ټوكو كې خپور سو. په كار خو دا وه چې دواړه ټوكونه استاد نوري ته منسوب واى، خو ښاغلي رښتين داسې ونه كړ، تش يې د دواړو ټوكونو په سرو كې داسې وكښل: خو په تېره ښاغلي محمد گل نوري د لغاتو د څانگې وروستي مدير په دغه ليار كې ډېر زحمتونه گاللي دي او په زياته برخه يې تودين او تبيض كړې ده".(۱)
كه څه هم ځينې خلک به دا وايي چې داسې يوه درغلي هېڅ امكان نه لري، خو د ارواښاد استاد نوري په حق كې دا شوې بې انصافي خو هم د زغم وړ نه ده. بله دا چې د استاد نوري هغه خواري خو بايد يوازې په يوه جمله كې خلاصه نه شي. د هغه اثر بايد هغه په خپل نوم خپور شوى واى. كه څوك دا نه مني، چې دغه اثر دې د استاد نوري وي، موږ به د چاپ شوي قاموس د الف رديف په پاى كې د استاد نوري يو خپور شوى يادښت راواخلو، چې د خپرندوى ورته پام نه دى شوى، چې ويې باسي، ځكه استاد دغه قاموس ته نوراللغات نوم وركړى وو، چې پښتو ټولنې پښتو قاموس نومولى دى. دغه يادښت د نوراللغات يا پښتو قاموس د لومړي ټوك، د الف رديف په پاى كې پر ۶۹ مخ باندې راغلى دی:
دغه يادښت په خپله دا زباتوي، چې دغه قاموس د استاد محمد گل نوري له خوا ليكل شوى، ترتيب شوى او اوډل شوى دى.
د محمد گل نوري نور غلا شوي كتابونه
د استاد نوري پر ځينو نورو اثارو هم خلكو خېټه اچولې، يا يې د ده په ژوندوني، يا هم تر مړينې وروسته په خپلو نومونو خپاره كړي دي. د ساري په توگه ملي هنداره د استاد نوري د فولكلوريكو كيسو يوه په زړه پورې لړۍ او مشهور اثر دى، چې په زياتو كورنيو كې خلك ورسره اشنا دي او په كندهار كې خو زيات مينه وال لري. پر كندهار سربېره په گڼ شمېر نورو سيمو كې هم ډېرو خلکو دغه نكلونه لوستلي دي. دغه اثر څو څو ځلې د بل چا په نامه چاپ شوی، ان چې د پاكستان په ټلويزيون كې د ډرامو په بڼه كې په يوه لړۍ كې خپور شو، خو د بل چا نوم به د ليكوال په توگه ليكل كېده. حال دا چې حق د استاد نوري وو، چې بايد يادونه يې شوې واى. "په پېښور كې د قديمي كتابخانې له خوا د ملي هندارې لومړى او دويم ټوك د حاجي فضل احمد او حاجي عبدالرحيم له خوا چاپ شو، چې د ليكوال نوم يې په محمد كامل نوري وربدل او دغه دوه ټوكه كتابونه څو څو ځلې چاپ او بازار ته وړاندې شول". څرگنده نه ده چې هغه مهال ولې چا دغه اړخ ته پام ونه كړ او حكومت يې ولې مخنيوى نه كاوه؟ كه حكومت په دغو كارونو كې د مداخلې او تصرف حق ځان ته نه وركاوه، په خپله پښتو ټولنې څنگه دا ډول چارو ته قانوني لارې چارې نه سنجولې؟ د استاد سيال كاكړ د ادبي انځور نومي كتاب په ۱۸۲ مخ كې يوه بله يادونه هم لولو: "... د استاد نوري د ملي هندارې يوه لويه برخه ښاغلي شفيق وجدان په "ادبيات مردم" نومي كتاب كې بې له څه حوالې راوړې او د يونيسكو نړيواله پنځه سوه ډالريزه جايزه يې هم اخيستې ده". دغه راز متلونه نومى كتاب، چې د استاد نوري اثر دى، په ۱۳۲۷ ل ل كال كې د استاد نوري له خوا چاپ شو، چې دويم ځل پښتو ټولنې له څه زياتونې او سمونې سره سم په ۱۳۴۴ ل كال كې بيا چاپ او خپور كړ. د دې تر څنگ پښتو اهنگونه د استاد نوري د څو كلنو خواريو يوه بله لاسته راوړنه ده، چې ډېرې ولسي سندرې يې د سازونو په مرسته او د موسيقۍ په سر و تال كې ولس ته وړاندې شوې دي. دغه اثر بيا په ۱۳۲۵ او ۱۳۲۶  ل ل کال كې د استاد بېنوا له خوا د "چند اهنگ پشتو" تر سرليك لاندې بيا خپور شو، چې د استاد نوري يادونه هېڅ نه ده په كې راغلې.
ملي سندرې د استاد نوري بل اثر دى، چې په ۱۳۲۳ ل ل كال كې د پښتو ټولنې له خوا خپور شو. دغه اثر بيا په ۱۳۳۴ ل كال كې له كومې يادونې پرته د پښتو ټولنې له خوا بيا خپور شو، چې د پښتني سندرې د لومړي ټوك نوم يې وركړى وو، چې محمد دين ژواك يې د اهتمام چارې ترسره كړې وې. له استاد سره دا شوې جفاگانې د هېرېدو نه دي. كه چېرې يې هغه خپاره شوي اثار بيا خپرېږي، بايد چې انصاف په پام كې ونيول شي، ځكه چې ده پر هر اثر باندې زياتې خولې تويې كړي او ډېرې سختۍ يې گاللې دي. د فولكلور په هر ډگر كې استاد نوري بنسټونه ايښي دي، تر ده وروسته بيا په دې ډگرونو كې بل چا دومره اساسي كار نه دى كړى، كه كار شوى هم دى، يا د ده له خپرو شويو اثارو څخه استفاده شوې، يا هم ټولې څېړنې د مېزونو تر شا شوي، څوك عملاً د هېواد بېلابېلو سيمو ته نه دي تللي، چې د خلكو له سينو څخه دا ولسي پانگه راټوله كړي.
استاد محمد گل نوري په ۱۳۵۱ ل ل كال، يانې تر خپلې مړينې يو كال وړاندې خپل چاپ او ناچاپ اثار داسې راپېژني:
ناچاپه آثار
وروستي پينځه سيندونه (قاموسونه) د بدخشي (د افغانستان د ځينو گړدودونو (لهجو) قاموس) څخه راايستل شوي دي.
ژباړل شوي اثار
محمد ابراهيم عطايي د كندهار مجلې د ۱۳۵۲ ل کال د ليندۍ مياشت، پرله پسې ۱۶۴ گڼه كې د مرحوم محمد گل نوري له موږ څخه گيله من جلا سو، تر سرليك لاندې د استاد نوري د مړينې نېټه د ۱۳۵۲ لېږديز لمريز کال د ليندۍ شلمه ښيي، چې پر پنځوس كلنو خدمتونو يې هم رڼا اچولې ده.(۴)
د محمد گل نوري ټول اثار ملي او غور هدي، په تېره بيا دده ملي هنداره خورا مشهور او شهكار اثر دى، ځكه چې دا كار د بل چا د لاسه پوره نه وو. په دې افسانو كې د ادم خان او درخانۍ، فتح خان بړېڅ، مومن خان او شيرينۍ د نوري افسانې د ملي ادب يوه قيمتي پانگه ده.
د استاد نوري د نثر نمونه
لمبولال يا نېمبولال
ته واښه!
ښه! چې ؤ- يو باچا ؤ، ددې باچا يوه لور وه، زوى يې نه درلود. دغه لور خورا پر گرانه وه، او ډېره ښه سكه يې وه. پر دې لوې يې يو پېرې مين ؤ، چې نوم يې (نېمبولال) يا (لمبولال) ؤ،. چې د كشمير د پېريانو د پاچا زوى ؤ، يو مريې يې درلود، چې نوم يې (لونگين) ؤ، او څلور خوندې (خوېندې) يې درلودې، چې كشره خور يې (شېربانو) نومېده، دوي خوندې يې په لاهور كې وې، دوي هلته په كشمير كې، دى پرمين سو د باچا پر لور، نو يې مريى چې لونگين نومېدى او هرځآى به دده سره ؤ، او دده حفاظت يې كاوه، د ځان څخه جلا كى كشمير ته يې واستاوه. د ځان د يوه سپېله طالب په بڼه كړى دى. د باچا كورته نژدې په يوه مسجد كې يې ځاى ورته نيولى دى، ستيږي، د ورځې د طالبانو سره سبق پر ملا وايي، چې نيمه شپه سي، بېرته د پېري په ډول سي، راسي نه يې پېره دار ويني نه يې مينځيانې (وينځې) ويني، د باچا د لور سره پر پلنگ (پالنگ) تر سهاره شپه تېره كړي، نه يې خوب ته پرېږدي، نه يې بل څه ته، سهار وختي بېرته ولاړ سي، مسجد ته د طالب په بڼه سي په مسچد كې سق وايي هېڅوك يې نه پېژني.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه
ليو انډريس سيلومي
ليو انډريس سيلومي (د زېږېدو نوم يې Louise von Salomé  يا Luíza Gustavovna Salomé او يا Lioulia von Salomé دی؛ ۱۲ فبروري ۱۸۶۱ – ۵ فبروري ۱۹۳۷ز کلونه) يوه روسي الاصله روانپوهه او ډېره ګرځېدلې ليکواله، روايتګره او مقاله ليکونکې وه، د کورنۍ نسب يې روسي-الماني  و. د مختلفو فکري لېوالتياوو له امله هغې د پياوړو مفکرينو له يوې اوږدې لړۍ سره ملګرتيا پيدا کړه چې په هغوی کې «Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud, Paul Rée» او «Rainer Maria Rilke» شامل وو.
د ژوند لومړي کلونه
ليو سيلومي په «سن پيټرسبرګ» کې د «ګوستاف لوډوينګ ون سلومي» (۱۸۰۷-۱۸۷۸ز کلونه) او لويس ون سيلومي (née Wilm) (۱۸۲۳-۱۹۱۳ز کلونه) کره زېږېدلې وه. ليو د دوی يواځينۍ لور وه؛ دوی پنځه زامن درلودل. که څه هم وروسته نازيانو په هغې د يوې فنلنډۍ يهودۍ په نوم بريد وکړ، د هغې مور او پلار په حقيقت کې فرانسوي هوګونانت او شمالي المان له نسب څخه وو. هغه چې په شپږو ماشومانو کې تر ټولو کشره وه، په شتمن او باکلتوره کور کې ستره شوه چې ټولو ماشومانو روسي، الماني او فرانسوي ژبې زده کړې وې؛ سيلومي ته اجازه وه چې د خپلو وروڼو ټولګيو ته ورشي.
هغه په یوه سخته پروټسټانټ کورنۍ کې زېږېدلې وه، سيلومي د اصلاح شوې کليسا او د ارتودکس پروټسټان پادري «هرمن ډالټون» څخه خپه وه. نوموړې د ډالټون له خوا له تايید څخه انکار وکړ او په رسمي ډول يې په شپاړس کلنۍ کې کليسا خوشې کړه، خو د فلسفې، ادب او مذهب په برخو کې يې له فکري فعاليت سره بيا هم مينه په خپل ځای پاتې شوه.