cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ادبي ليکونو پېژندنه
په پښتو ادب کې د ادبي ليکونو تاريخي بهير :
تر کومه چې خبره په پښتو ادب کې په ادبي ليکونو پورې اړه لري، د ورانې هجري لمريزې پېړۍ په لومړۍ لسيزه کې چې په افغانستان او پښتونخوا کې د پښتنو چاپي موقتو خپرونو د اخبارونو او مجلو بهير پيل شوو د دغه ډول ادبي ليکونو ليکل هم دود او عام شو او په دغو خپرونو کې وخت په وخت خپاره شوي دي، چې د بېلګې په توګه دا يو څو خپرونې يادوو :
په افغانستان کې کابل مجله، طلوع افغان ورځپاڼه،پښتو مجله، هېواد ورځپاڼه، کندهار مجله، ننګرهار مجله، زېری جريده، ګهېځ جريده، اتحاد مشرقي جريده، وږمه مجله،....
په پښتونخوا کې پښتون مجله، پښتو مجله، رهبر مجله،  عدل جمهوريت، ګلستان، قند، دروان خپلواک، غونچه، جرس، تلوسه، تماس، مرام، ناموس،مرګ، جرس، اولس، ډايلي نن او پرون مجله او ...
( ۵ : ۳۶۳ – ۳۶۴ مخ )
برسېره په دې ورستيو پنځوسو کلونو کې د ادبي ليکونو دواړه ډولونه ( واقعي او تخيلي ) د کتاب په بڼه هم چاپ شوي دي  په دې لړ کې لومړنۍ ټولګه چې زمونږ مخې ته راځي هغه د روغ ليوني( بي بي نوره ) نومې اثر دی چې په ۱۹۵۸ زېږديز کال شاوخوا چاپ او خپور شوی دی.
د کورګي ادبي ليکونه محمد حسن کاکړ ژباړلي او په ۱۹۶۰ زېږديز کال پښتو ټولنې په شپږ څلوېښت ( ۴۶ ) مخونو کې چاپ کړي دي، د ( زړه خواله ) عبدالرؤف بې نوا د فرضي مخاطب په نوم ليکلي ادبي ليکونه دي چې په ۱۳۴۵ لمريز کال يې په کابل کې ټولګه چاپ شوې ده.
( انسان او خدای ) د ادبي ليکونو يوه بله ټولګه ده چې امير حمزه شينواري او جعفر اڅکزي ترمنځ تبادله شوي او په ۱۹۷۶ زېږديز کال په ۱۹۳ مخونو کې چاپ شوې ده.
( زه او حمزه ) نومې کتاب د امير حمزه شينواري د ژوند او فن په هکله د بېلابېلو ليکوالو نظريات دي چې لوګي کاکاخېل د ليکونو په بڼه راټول کړی او په ۴۴۷ مخونو کې چاپ کړی دی.
د مولانا عبدالقادر ( ځوابيه خطونه ) ليکونه دي چې د پېښور پښتو اکاډمۍ له لوري په ۱۹۳۸ زېږديز کال په ۲۶۸ مخونو کې چاپ شوي دي.
د پاچاخان ليکونه سر محقق عبدالله بختاني راټول کړي دي چې لومړۍ برخه يې په ۱۳۶۳ لمريز کال او دوهمه برخه يې په ۱۳۸۴ لمريز کال په کابل کې چاپ شوې ده.
د عبدالرؤف بې نوا ( اوسنی ليکوال ) نومې اثر ډېر ارزښتمن اثر دی چې په درېو ټوکونو کې چې زياتره د ليکوالو د ادبي ليکونو پر بنسټ ليکل شوی، چاپ شوی دی.
( ۵ : ۳۶۴ – ۳۶۵ مخ )
د ( ګوتې قلم ته په ژړا شوې ) د حمزه شينواري ليکونه دي چې طاهر اپريدي راټول کړي دي او په ۱۹۹۴ زېږديز کال په کراچۍ کې د چاپ په ګاڼه سينګار شوي دي چې ۱۹۴ مخونه لري.
همدارنګه د حمزه بابا ليکونه ملک عبدالرحمان راټول کړي دي او د ( مکتوبات حمزه ) په نوم يې په ۸۵۳ مخونو کې په پېښور کې چاپ کړي دي.
پوهاند صديق الله رښتين هغه ليکونه چې په پښتو ټولنه کې د ده د لس کلن رياست په دوره کې د کورنيو او بهرنيو پوهانو له خوا د ده په نوم راغلي دي د ( ادبي ليکونه ) په نوم په ۱۳۶۱ لمريز کال ترتيب کړي دي او په همدې کال يې په ۵۷ مخونو کې چاپ او خپاره کړي دي.
قتيل خوږياڼي په فرضي مخاطب نومونه په بېلابېلو وختونو کې ادبي ليکونه ليکلي دي چې په ۱۳۸۲ لمريز کال يې په ۵۱ مخونو کې د ( ادبي ليکونه ) په نوم د ختيځ بيا رغونې ادارې له خوا چاپ شوي دي.
د ولي خان ليکونه چې وخت په وخت ولي جهانزېب نياز ته ليکلي د ( سوغات ) په نوم په ۱۶۰ مخونو کې په ۲۰۰۶ زېږديز کال چاپ شوي دي.
د کوزې پښتونخوا ليکوال رحيم شاه رحيم په پښتو مجله کې يوه مقاله ( په ادب کې د خط ليکلو فن ) تر سرليک لاندې خپره کړې ده.
سربېره پر دې  د دې لاندې نومياليو ليکوالو نومونه هم اخيستلای شو چې ادبي ليکونه يې د ارادتمندانو، دوستانو او شاګردانو سره شته چې هغه د پښتو ادب ستره معنوي او ادبي پانګه بلل کېدای شي لکه قاضي عبدالحليم اثر، فضل الحق شيدا، سيد تقويم الحق کاکاخېل، پروفيسور سيال کاکړ، پروفيسور محمد نواز طاير، قلند مومند، فضل الرحمان فيضان، عبدالرؤف زاهد او داسې نور.
( ۵ : ۳۶۶ مخ )
د ادبي ليکونو ډولونه :
ادب پوهانو ادبي ليکونه په دوو سترو برخو بېل کړي دي:
۱ – هغه ليکونه چې ټاکلی مخاطب نه لري او د يو فرضي مخاطب په نوم ليکل کيږي، د دې ډول ليکونو کالب ليکوال ته د خپلو افکارو نظريات بيانوي، د ليکنې روش يې داسې وي چې ليکوال د څو کلمو يا دوو درېو لنډو جملو څخه وروسته خپل فرضي مخاطب ته يې وړاندې کوي، هغه موضوع چې په پام کې يې لري، تعقيوبوي او تر پايه يې بيانوي، داسې هم کېدای شي چې د ليکنې پای يوې يا دوو جملو ته شخصي او خصوصي بڼه ور کړي او خبره په هغې پای ته ورسوي.
( ۵ : ۳۵۷ مخ )
په پښتو ادب کې د دې ډول ليکونو بېلګې د عبدالرؤف بې نوا د ( زړه خواله )، د روغ لېوني ( بي بي نوره )، د اجمل خټک ( کچکول ) او د عبدالرؤف قتيل خوږياڼي ليکونه دي.
په نړۍ وال ادب کې دا ډول ليکونه د نهرو دېرش ليکونه دي چې په ۱۹۲۸ زېږديز کال ليکل شوي او په دري ژبه او فارسي ژبو ژباړل شوي چې په ايران کې د       ( نامه های پدر به دخترش ) په نوم چاپ شوي دي.
فرانسوۍ ليکوالې الفونس هم د دغه ډول ليکونو په کالب کې ادبي ليکونه ليکلي دي چې سياسي ، فرهنګي او تاريخي مسايل يې پکې وړاندې کړي دي.
( ۵ : ۳۵۶ مخ )
ځېنې ليکوالانو د وصيت نامې په بڼه هم دغه ډول ليکونه ليکلي دي او خپل مقصدونه او موخې يې پکې بيان کړي دي د دې ډول ليکونو په مقابل کې يو شخص مخاطب نه وي بلکې ليکوال خبره عامه، د ټول قوم، ولس، ټولنې او ملت لپاره کوي.
په پښتو ادب کې د دې ډول ليک ډېره ښه بېلګه د خوشحال خان خټک هغه وصيت نامه ده چې ده د هند له زندانه يې خپلې ته رالېږلې او افضل خان خټک په تاريخ مرصع کې خوندي کړې ده.
( ۵ : ۳۵۶ – ۳۵۷ مخ )
۲ – هغه ډول ليکونه چې په عامه توګه د اديبانو، شاعرانو او  ليکوالانو ترمنځ تبادله کيږي، په پښتو ادبياتو کې يې غوره بېلګې د اميرحمزه شينواري او جعفر خان اڅکزي ترمنځ تبادله شوي ليکونه دي چې د ( انسان او خدای ) په نوم او د مولانا عبدالقادر خطونه دي چې په کتابي بڼو خپاره شوي دي.
د دغه ډول ليکونو بېلګې په نړۍ وال ادب کې هم زياتې دي چې نن تاريخ ليکوونکي د دغه ډول ليکونو له مخې چې ليکوالو، هنروالو، سياست والو او د تاريخ او ادب پوهانو خپلو دوستانو او ارادتمندانو ته ليکلي دي، د هغوی د شخصيت او د وخت د حالاتو او شرايطو تحليل او څېړنه کوي.
د ادبي ليکونو بېلګې :
يو ګل چې څومره ډېر رنګونه ولري، ښکلا يې هم هومره زياته وي او چې څومره ډېر مخونه ولري، هغومره د ستاينې وړ وي، خو که انسان دوه رنګی شو، يا يې ځان دوه مخی وښود، نو نور يې مخ د کتو نه وي، پوهان وايي (( څنګه چې يې هغسې ځان ښيه او څنګه چې ځان ښيي هغسې اوسه.))، خو ځينې انسانان چې نه يوازې څو رنګه، څو بڼې او څو مخه لري، بلکې ورسره څو ژبې يې هم په خوله کې وي او د ماهرو اېکټرانو په څېر د خپل رنګ په هر او هر مخ د ښودلو لپاره مخصوصې صحنې لټوي او د خپلې هرې ژبې لپاره ځان ته موضع ګوري، داسې انسانان د نورو په رنګ رنګېدل نه غواړي، خو د ځان د رنګ په بدلولو کې دومره ماهر وي چې نور په خپل رنګ کې رنګوي.
د مخونو په پېژندلو کې لاس لري، خو د دوی د مخ په بڼه کې پېژندل د مصنوعي سپوږمۍ په اصلي ماهيت پوهېدلو غوندې وي.
دی  پېچلې ژبې پسې نه ګرځي، خو خپله ژبه د هر چا او هر ځای د اقتضا سره سمه ګرځوي، دوی د هر مجلس د رنګ سره خپل رنګ بدلولی شي او د هر چا د خوږ رګ يې ځان ته معلوم کړی وي.
که غواړې چې د ښه سلوک او نېک مرغه ژوند سره مخامخ شو، لازمه ده چې د دې دوه رنګه او دوه مخو او دوه ژبو څخه لومړی ځانونه وژغورو او بيا په ټينګه د مخنيوي لپاره زيار وباسو، هر چاته او په هر مجلس کې چې څنګه يو، هغسې ځانونه وښيو او چې څنګه ځانونه ښيو، هغسې واوسو او د امو ډاډ وي چې يوه ورځ نه يوه ورځ به ضرور د دوه مخو او دوه رنګو رنګونه ورک او د دوه ژبو ژبې به وچې شي، ځکه چې (( کوږ بار تر منزله نه رسيږي )) او (( دوه هنداوڼې په يو لاس کې نشي اخيستل کېدای. ))
دا هم د ادبي ليک يوه بله بېلګه :
ښاغلی فاضل رښتين صاحب! ارواښاد استاد الفت
خـــــــدای دې روغ جــــــوړ لــــره
مونږ له ډېر وخت نه په دوعاګانو اموخته شوي يو او په مکتوبونو کې هم دا اول ځل دوعا خولې ته راځي.
دا زمونږ زوړ عادت دی، مګر دورمه ښه ده چې زه دغه شان دوعاګانې هغه چاته کوم چې د هغوی صحت او نيات د پښتنو لپاره مفيد وي او يو کار پرې جوړ وي.
له دې خوا خيرت دی او تر اوسه ژوندي پاتې يو، مګر ډېر غاښونه راته چيچل کيږي، کومه اجتماعي فايده چې زمونږ په نظر کې ده، هغه لاس ته نه راځي او خلک ويده دي، مګر هغه کسان چې زمونږ خبرې د ځان لپاره ښې نه ګڼي هغه ويښ دي او په دې او په زړه کې راته اچوي، کاشکې د دغه نفرت او فسادت په غرض کې د څه اجتماعي مفاد اومېد هم وای.
په هر صورت مونږ اوس خپل ماليخوليا مجبور کړي يو، چې څه په زړه کې لرو، هغه ښکاره کړو او خپل هغه مسئوليت چې د نن ورځې تفتيشونه يې پوښتنه کوي او زمونږ په ژوند يې څوک پاڼه نه اړوي، تر يوه حده رفع کړو، مګر ګورو چې دا کار تر کله کولای شو، هغه څه چې يو رياست يې مقابله نه شي کولای، يو مديريت به يې څنګه وکړي، زه اوس له ډېرو مشکلاتو سره مخ يم او که رېښتيا ووايم نو د نورو مطبوعاتو په تناسب لږ غوندې افراطي شوي يو، خير دا قصه به پرېږدو او تا ته به عرض وکړو چې (اتحاد مشرقي ) خو ستاسې  ملګرو په قلمي مرسته يو څه قدر ژوندی شوی و، زه خو هيڅ نشم کولای او نه زما له لاسه څه کيږي، په دې وختونو کې که د ښاغلي خادم صاحب مرسته له موږ سره نه وای، نو اخبار خو له پخوا د مهمو ليکوالو له اثارو بېخي محروم شوی و، ځکه چې ستا له خوا هيڅ رانغله، د تېرو ورځو لپاره خو ته قوي ځواب لرې چې ډېر مهم کار در په غاړه و.
اوس چې په خير کابل ته راغلې، ولې دې ( اتحاد مشرقي ) هير کړی دی؟ رښتين صاحب ! په مشرقي کې د ډېرو خلکو مينه او محبت ستاسې په نسبت وينم او ستا غوره مضامينو او اثارو ته انتظار او سترګې وي، نو مونږ مه هېروه! او د دې ځای علاقه مندان خوشحاله ساته!
لومړی – امير حمزه شينواری :
په ۱۹۰۷ زېږديز کال يې د پښتونخوا په لواړګي کې سترګې نړۍ ته پرانيستي دي، د پلار نوم يې ملک بازمير خان و، لومړنۍ زده کړې يې په خپله سيمه کې کړي چې  بيا يې په لسم ټولګي کې نيمګړې پرېښودې.
له پنځم ټولګي څخه يې په شعر او شاعرۍ پيل کړی او بيا يې په خصوصي توګه د شعر او ادب مطالعه د خپل ذوق له مخې پرمخ بيولې ده، په ۱۹۳۰ کال د پلار له مړينې وروسته د حضرت عبدالستار شاه صاحب په چشتيه طريقه کې شامل شو او د زړه په مينه او وينه يې دغه لار وپاللــــه او د خپل پير ( شيخ عبدالستار ) په لارښوونه يې د اردو شاعرۍ پرځای په پښتو ژبه ليکل پيل کړل.
د خپل لوړ ذوق او استعداد له مخې د پښتو ادب په اسمان کې وځلېد، په پېښور کې د بزم ادب ادبي ټولنه يې جوړه کړه، چې بيا په ۱۹۵۰ زېږديز کال په ولسي ادبي جرګه کې مدغم کړای شوه او حمزه شينواری يې مشر شو، حمزه شينواري ډېر کتابونه وليکل او د پښتو غزل کې يې د بابا لقب او وياړ وګاټه، د نوموړي د ادبي ليکونو څخه د الاندې ټولګې چاپ شوي دي،( مکتوبات د حمزه ) د ملک عبدالرحمان تدوين، ( ګوتې قلم ته په ژړا شوې ) د طاهر اپريدي، ( ژوندي خطونه ) د ډاکتر چراغ حسين شاه او ( انسان او خدای ) د جعفر اڅکزي په تدوين چاپ شوي دي.
( ۵ : ۳۶۶ – ۳۶۷ مخ )
دوهم – مولانا عبدالقادر :
د سيد ابوذر زوی دی په ۱۹۰۵ زېږديز کال د پښتونخوا د مردان د صوابۍ د ګدانو په پابيني سيمه کې زېږېدلی، لومړنۍ زده کړې يې په خپله سيمه او بيا د لوړو زده کړو لپاره د پېښور په اسلاميه کالجيټ وروسته له هغې په ۱۹۲۳ زېږديز کال په اسلاميه کالج کې شامل شو، په انګريزي ادب او عربي ادب کې يې هم د ماسترۍ سندونه ترلاسه کړي دي.
نوموړي ليکوال پښتو ژبې او ادب ته د قدر وړ خدمتونه کړي د ( فکر يون ) په نامه يې د مقالو ټولګه او د خطونو مجموعه چاپ شوي او په چاپ شويو کتابونو يې سريزې او تقريظونه کړي دي.
( ۵ : ۳۶۸ – ۳۶۹ مخ )
درېم – عبدالرؤف قتيل خوږياڼی :
د محمد سرور زوی دی په ۱۳۱۳ لمريز کال د ننګرهار ولايت د خوږياڼو د ولسوالۍ په کږه کې زېږېدلی دی، لومړنۍ زده کړې يې د کږې په ښوونځي کې کړي دي د شرعياتو مدرسه او ادبياتو پوهنځي کې يې لوړې ديني زده کړې کړي ، له ډېر کوچنيوالي يې د شعر او ادب سره مينه لرله او تر ننه د زړه په وينه دغه مينه پالي.
زيات شمېر چاپ او ناچاپ اثار لري، په سلګونو مقالې يې په موقتو خپرونو کې خپرې شوي دي، پياوړی شاعر او ليکوال دی، په چاپ شويو اثارو کې يې د بېلګې په توګه ارمان ( د لنډو کيسو ټولګه )، دوه ياران ( ناول )، ادبي ليکونه ( د ادبي ليکونو ټولګه ) يادولای شو.
څلورم – پروفيسور تقويم الحق کاکاخېل :
د سيد صميم ګل زوی، په ۱۹۲۹ زېږديز کال د نوښار په کاکاصاحب کې زېږېدلی دی ، لومړني ديني علوم يې د نصرت الاسلام په مدرسه کې ترسره کړي دي او بيا د لوړو زده کړو لپاره هندوستان ته تللی او د ديوبند مدرسه کې يې لوړې زده کړې سرته رسولي دي. وروسته يې بيا د پېښور پوهنتون څخه د عربي ژبې او ادب او پښتو ادبياتو د ماسټرۍ سندونه  هم ترلاسه کړي دي.
پياوړی عالم، ليکوال او شاعر و، درسي کتابونه يې ليکلي او ډېر عُمر يې د تدريس په چارو تېر کړی، ليکنې يې په بېلابېلو خپرونو کې خپرې او چاپ شوي دي، د پښتو ګرامر، د اخوند دروېزه د مخزن الاسلام سريزه، د بي بي نوره کتاب سريزه، د اقبال ( پس چي بايد کرد؟) او ( ضرب کليم ) پښتو منظومې ژباړې، د کرښې ( لنډې کيسې )، لږ غوندې او پته يې طنزي ټولګې دي، ډېر علمي ادبي ليکونه يې له دوستانو او شاعرانو سره شته د ليکلو ژبه يې خوږه، رنګينه، علمي او په ادبي تول پوره او کره ده، په ليکونو کې يې په ډېر ظرافت د طنز او مزاح مالګه هم ځای پرځای په ډېر مهارت ور ګډه کړې ده، پروفيسور تقويم الحق کاکاخېل په ۱۹۹۹زېږديز کال وفات شوی دی.
( ۵ : ۳۷۰ – ۳۷۱ مخ )
پايله
دا چې زما د مونوګراف موضوع ( د ادبي ليکونو پېژندنه ) ده، نو موضوع مې په ترتيب سره لومړی ادبي ليکونو پېژندنې چې دغه پېژندنې مې د معتبرو ماخذونو څخه په ګټه اخيستنې ترسره کړي، پيل کړې ده له هغې وروسته مې دا چې ادب لغتاً څه ته واي؟،او په دې غږېدلې يم چې  ادب په لغت کې د ښېګڼې، کناست او د ژبې او زړه د ظرافت او ذکاوت په مانا دی چې ظرافت او حسن تبادل يې لنډ لغوي تعريف دی.
همدارنګه اصطلاحاً ادب هغه پوهه ده چې انسان په خپله وينا او بيان کې له خطاو او غلطيو څخه ساتي، ځکه ادبي علوم هماغه بلل کيږي.
همدارنګه د ادب پېژندنې وروسته د ليک پېژندنې او پيدايښت په اړه مې څرګندونې کړي، ادبي ليکونه مې رابرسېره کړي او په پښتو ژبه کې د ادبي ليکونو تاريخي بهير مې څېړلی او يو ځغلند نظر مې پرې تېر کړی دی، همداسې د ادبي ليکونو ډولونه مې څېړلي دي، د ادبي ليکونو بېلګې مې راخيستي دي او د ادبي ليکونو د يو څو مشهورو ليکولانو پېژندنه مې راخيستې ده او په همدې ترتيب مې خپله د مونوګراف موضوع بشپړه او پای ته رسولې ده، هيله لرم چې د مونوګراف هومره وارزي.
ماخذونه
1)   آرمل، هاشمي، سيد اصغر ( پوهيالی ) : ( ۱۳۹۳ ل ) کال، د پښتو نظم تاريخ، جلال اباد، مومند خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
2)   رفېع، حبيب الله : ( ۱۳۸۰ ل ) کال،کتابونه دريابونه، لاهور، امان کتاب خپرولو موسسه ( خپرندوی ).
3)   هاشمي، سيد محی الدين ( څېړنپوه ) : ( ۱۳۹۳ ل ) کال، ادب پوهنې څانګې، پېښور، ميهن خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
4)   هاشمي، سيد محی الدين: ( ۱۳۸۳ ل ) کال، د ليکوالۍ فن ، پېښور، ميرويس خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
5)   هاشمي، سيد محی الدين ( څېړنوال ) : ( ۱۳۸۹ ل ) کال، د نثري ادب ډولونه، پېښور، وحدت خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
6)   هوتک، محمد بن داوود : ( ۱۳۵۶ ل ) کال، پټه خزانه، د پوهاند عبدالحی حبيبي په سريزه، کابل، د ادبياتو او بشري علومو پوهنځی.
کارن
کارن چی User ورته ویل کیږی هغه یوعام انسان وی کوم چی د یو سیسټم یا یو شی څخه کار اخلی .دکارن مثالون:لکه د ایمیل کارن،د سنافچټ کارن،د فېس بوک کارن، او یا داسی نور
بايوسينتيسز (د ژونديو ژويو ترکيب/د برخو يو ځای کېدل)
بايوسينتيسز يو ګڼ پړاويز، اينزايم-کټلايز (د اينزام په مټ چټکه کړای شوې) پروسه ده، چېرې چې په ژوندیو موجوداتو کې د «اينزايم» پوړونه (سبسټيريټس يا پوړونه هغه پوړونه دي، د کوم دپاسه چې اينزايم فعاليت کوي، او اينزايم هغه پروټين دی چې کيمياوي پروسه چټکوي) په پېچلو توليداتو اوړي. په «بايوسینتيسيز» کې ساده مرکبات اصلاح کېږي، په نورو اجزاوو بدليږي، يا د ميکرومالیکولونو (ستر ماليکولونه) د جوړېدو لپاره يو له بل سره يو ځای کېږی. دا پروسه ډېر ځله ميټابولیکې (ميټابوليزم هغه پروسه ده چې خوراک په بدن کې په انرژۍ اړوي) لارې له ځانه سره لري. له دوی څخه ځينې «بايوسينتيک» لارې د يوې حجرې په «ارګنيل» کې پرتې وی، په داسې حال کې چې په نورو کې «اينزايم» ښکېل وي، کومې چې په ګڼ حجروي «ارګنيلز» کې پرتې وي. د دې «بايوسينتيسيز» لارو په بېلګو کې د غوړو د پردې اجزاء او «نيوکليوټايډس» توليديدل شامل دي. عموماً «بايوسينتيسز» او «انابوليزم» يوه معنا لري.
د بايوسينتيسس لپاره په اړینو مخکينيو عناصرو (مخکيني لازمي شرط) کې دا شامل دي: له مخکې جوړ شوي مرکبات، کيمياوي انرژي (لکه ATP) او هڅوونکي اينزايمونه چې شونې اينزامونه خپله « coenzymes» ته اړتيا ولري (د بېلګې په ډول NADH, NADPH). دا عناصر «مونومرز» پنځوي، مونومرز د ميکروماليکولونو لپاره د جوړونکو خښتو حيثيت لري. په ځينو مهمو بيالوژيکي ميکروماليکولونو کې دا شامل دي: پروټينونه، کوم چې د «امينو اسيډ مونومورز» څخه جوړ دي او د «پيپټايډ» بندونو په مټ سره نښتي دي، ډي اين ای مالیکولونه، کوم چې له «نيوکليوټايډس» څخه جوړ دي او د فوسفوډياسټر بندونو په مټ سره نښتي دي.
د کيمياوي غبرګونونو ځانګړتياوې
بايوسينتيسس د کيمياوي غبرګونو د يوې لړۍ له امله منځ ته راځي. د دې غبرګونونو د پېښېدو لپاره لاندې عناصر اړين دي:
په ډېر ساده ډول، بايوسنتيسس کې د تر سره کېدونکو غبرګونونو لاندې بڼې وي:
د دې بنسټيزې برابرۍ ځينې بدلونونه چې په اړه به يې وروسته تفصيلي خبرې وشي، دا دي:
1.هغه ساده مرکبات چې عموماً د يو څو پړاويز غبرګون د يوې لارې د يوې برخې په توګه په نورو مرکباتو بدلیږي. د دې ډول غبرګون دوه بېلګې د نيوکليک اسيډ د جوړېدو او ژباړې څخه مخکې د tRNA د چارج کېدو پر مهال وي. د ځينو داسې اقداماتو لپاره کيمياوي انرژي اړينه ده:
2.هغه ساده مرکبات چې د «کوفاکټور» (شريک عامل) په مرسته په نورو مرکباتو بدليږي. د بېلګې په ډول، د فاسفوليپډس د ترکيب لپاره د ايسټيل CoA اړتیا وي، په داسې حال کې چې د يوې بلې پردې، «سپينګولاپيډز»، د «سپينګوسين» د ملا تېر د جوړولو لپاره NADH او FADH ته اړتيا لري. د دې بېلګو ټوليزه معادله په لاندې ډول ده:
3. ساده مرکبات چې د يو ميکروماليکول د جوړولو لپاره یو ځای کېږي. د بېلګې په ډول، چاغ اسيدونه (غوړ اسيدونه) د دې لپاره یو ځای کېږي چې «فاسفوليپډس» جوړ کړي. د دې مقابل کې، «فاسفوليپډس» او کلسټرول د «لپډ بيلاير» د جوړولو لپاره په ناهمغږي ډول تعامل کوي. شونې ده چې دا غبرګون په لاندې ډول وښودل شی.
لپيډ (غوړ/وازده/چاغي)
ډېری پېچلي ميکرومليکولونه د ساده، بيا بيا جوړښتونو په بېلګو کې جوړيږي. د بېلګې په ډول، د غوړو تر ټولو ساده جوړښت غوړ اسيډونه دي. غوړ اسيډونه له «هايډروکاربون» څخه اخستل شوي دي؛ په دوی کې د «کاربوکسايل ګروپ» «سر» او د هايډروکاربون ځنځير «لکۍ» شته. همدا غوړ اسيدونه ستر ستر اجزاء جوړوي، د کوم په پايله کې چې د «لپيډ بيلاير» (غبرګو غوړو لرونکی پوړ) د جوړولو لپاره ناهموار تعاملات شامل وي. د غوړ اسيډ ځنځيرونه د غوړو پردو په دوه سترو اجزاوو کې موندل کېږي: فاسفوليپډس او سفنګولپډس. د پردې درېيم بنسټيز جزء چې هغه کلسټرول دي، د دې غوړو اسيډونو واحدونه نه لري.
فاسفوليپيډز
د ټولو ژونديو پردو بنسټ د فاسفوليپيډز بيلاير جوړښت لرونکی وي. فاسفوليپډ ماليکيول «امفيپتيک» دی (امفيپتيک هغه ماليکول چې سر او بېخ لري او دواړه د اوبو په وړاندې جلا جلا غبرګون ښيي)؛ هغه یو هايډرو فيليک قطبي سر او يو هايډروفوبک غير قطبي لکۍ لري. د فاسفوليپيډ سر يو له بل او همدا راز له اوبه ييزو چاپيريالونو (اوبو رسونکې لارې چارې) سره تعامل کوي، په داسې حال کې چې هايډرو کاربن لکۍ له اوبو څخه لرې، خپل ځان په مرکز کې ساتي. همدا بيا وروسته بيلاير جوړښت پر مخ وړي، کوم چې د «اينو» او ماليکولونو لپاره د خنډ په توګه دنده تر سره کوي.
د فاسفوليپډس بېلا بېل ډولونه شته؛ له همدې امله د «ساينتيسس» (ترکيب) لارې هم جلا جلا وي. په هر حال، د فاسفوليپډ د جوړښت په لوموړي پړاو کې، د اينډوپلاسمک ريټيکولم او بهرني ماټيکونډريل پرده کې د فاسفيډيټ يا –فاسفيټ جوړېدل شامل دي. د ساينتيسس لاره لاندې موندل کېدای شي:
دا لاره له -۳فاسفيټ څخه پيليږي، کوم چې د غوړ اسيد د يو ځنځير د زياتولو له لارې، کوم چې د «اسيل کوانزيمA » په مټ مهيا کړای شوی، په ليزوفسفاتيد بدلیږي. له دې وروسته «ليزوفسفاتيدونه» د يو بل غوړ اسيد لرونکي ځنځير د زياتولو له لارې چې د دويم CoA اسيل له خوا منځ ته راځي، په فسفاتيدونو بدليږی. دا ټول پړاونه د «ګليسرو فاسفيټ ايلټرانسفريز انزايم glycerol phosphate acyltransferase enzyme » په مټ کتلايز کېږي. په اينډوپلاسمک ريټيکولم کې د فاسفوليپډ جوړښت روان وي او د بايوسنتيسز لاره په ځانګړي فاسفوليپډ اجزاوو پورې تړلې وي.
سپنګولپډز
د فاسفوليپډز په څېر، دا له غوړو اسيډونو څخه راوتلی يو قطبي سر او يوه قطبۍ لکۍ دي. د فاسفوليپيډس پر عکس، سفنګولپډز کې د سفنګوسين د ملا تير لري. سفنګولپډز په «يوکرايوټک» حجرو کې شته او په ځانګړي ډول په مرکزي اعصابي نظام کې ډېر زیات وي. د بېلګې په ډول، سفنګومايلين د عصبي رېښکيو د مايلين پوښ يوه برخه ده.
سفنګوليډز له «سيرامايډس» څخه جوړیږي، کوم چې د «سفنګوسين» د ملا تير د «امينو» ډلې سره نښتي، د غوړو اسيدو له يو ځنځير څخه جوړ شوی دی. همدا «سيرامايډس»  د سفنګوسين له اکيليشن څخه جوړيږي. د سفنګوسين لپاره د بايسينتيسس لاره لاندې موندل کېدای شي:
لکه چې په انځورونو کې ښودل شوې، د سفنګوسين د جوړېدو پر مهال، « palmitoyl CoA» او سيرين د یو ځای کېدو له يو غبرګون څخه تېرېږي، د کوم په پايله کې چې «ديهيډروسفنګوسين» منځ ته راځي. له دې وروسته دا توليد کميږي تر څو «ډاي هايډرو سپنګوسين» ترې جوړ شي، کوم چې د FAD په مټ د اکسيډايون د غبرګون له لارې په سفنګوسين بدلیږي.
کلسټرول
دا غوړ د مالیکولونو تر يوې ډلې پورې اړه لري چې «سټيرولز» بلل کېږي. «سټيرولز» څلور يو ځای شوې کړۍ او هايډروکسيل ډله لري. کلسټرول په ځانګړي ډول د اهميت لرونکي ماليکولونه دي. نه یوازې دا چې د غوړو پوښونو د برخې په توګه کار کوی، بلکې د يو شمير سټيرايډ هارمونونو لپاره له مخکې جوړ شوي مرکبات هم دي چې په هغې کې کورټيسول، ټيسټوسټريون او ايسټروجن شامل دي. کلسټرول له CoA اسيټيل څخه جوړيږي.
لاره يې په لاندې ډول ښودل شوې ده:
د آلمان ملي دموکراتیک گوند
د آلمان ملي دموکراتیک گوند (په آلمانی: Nationaldemokratische Partei Deutschlands, NPD ) یو ملتپرست حزب دئ چه د ۱۹۶۴ په کال جوړ شو. د ۲۰۱۳ نه ۲۰۱۴ پوري د گوند مشر اودو پاستورس (Udo Pastörs) وو. اوسنی مشر ئې فرانک فرانڅ (Frank Franz) دئ. د ن.پ.د مرکزونه په ختیځ آلمان کښی دی.
وېشنيزه:آلمان
خمندک
خمندکان یا خمنډکان یا کنې یا کنکې یا منگوړان (علمي نوم: Ixodida) د خمندک ډوله ژويو څخه طفيلي ژوي دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. نوموړې ژوې د انسانانو او نورو ژويو وينه څښي او خطرناک ساري رنځونه لکه لايم ناروغی او کنکه لېږندويه انسېفلايټس سرايت کوي. ددې ژوو ۹۰۰ ډوله ژوې پېژندل شوي دي. خمنډکان په دوو مهمو کورنيو نرم خمندکان او کلک خمندکان تقسیمېږي.
توصيف
خمندکان کوچنی طفيلي ژوي دي.اوږدوالي یې ۳ - ۶ ميليمتره دي. بدن یې د دوو برخو (capitulum او idiosoma)څخه جوړېږي. د سر برخه (capitulum) د سر او خولې څخه جوړېږي. د ټټر برخه (idiosoma) څلور جوړې پښې، (هره پښه شپږ برخې (coxa, trochanter, femur, patella, tibia, tarsus) لري. د پښې برخې د عضلو په مرسته تړل شوي دي.) د هضم اعضا او جنسي اعضا لري. د حس اعضا پر مخکيني پښو باندي وجود لري چې د هالېړ غړۍ په نومه پېژندل شوي دي. نوموړي غړۍ په رښتیاني کې کيميایي غوږۍ ده چې لوندوالی او کیمیايي توکې شنلای سي او دبيولو حس هم لري.
وېشنيزه:خمندک ډوله ژوي
اودو فوګت
اودو فوگت (په آلمانی: Udo Voigt) یو آلمانی سیاستمدار دئ. د ۱۹۹۶ نه تر د ۲۰۱۱ کال پوری د آلمان د ملی دیموکراتیک گوند مشر و. د ۲۰۱۴ راهیسې د اروپایي اتحادیې د جرگې وکیل دئ. له خپلې ښځې سره په بېرلین کښې ژوند کوي.
بولچیزه
بولچیزه ولایت په آلبانیایي ژبه Rrethi i Bulqizës) د البانیا هیواد اړوند یو ولایت دی.
گېرالد لواکر
گېرالد لواکر (په آلمانی: Gerald Loacker) یو اتریشی سیاستمدار دئ. د ۲۰۱۳ د مني راهیسې د اتریش د ولسي جرگې وکیل دئ. دی د آزادفکر گوند چه په آلمانی NEOS - Das Neue Österreich یعنی نوی اتریش نومېږي غړی دئ. د وین په پوهنتون کښی د حقوقو محصل وو.
کوسوو
کوسوو هیواد (کوزوو) Republika e Kosovës) رسمي نوم د کوسوو جمهوریت د بالکان په ټاپو وزمه کې پروت هیواد دی. د کوسوو هیواد پلازمینه د پریشتینا ښار دی.
درما راجېکا
وېشنيزه:سټوپې وېشنيزه:د پاکستان لرغونپوهنیزه سیمې
د اندونیزیا سیاست
د اندونیزیا سیاست د ولسمشرۍ د استازولۍ د ډیموکراټیکې جمهورۍ په چوکاټ کې ترسره کېږي چې په هغه کې د اندونیزیا ولسمشر هم د ریاست رئیس او هم د دولت رئیس او د څو حزبي سیسټم مشر دی. اجرائیوي ځواک د دولت له لوري کارول کېږي. مقننه ځواک هم د دولت او د خلکو د دوه اړخیزې مشورتي جرګې په واک کې دی. قضایي ځواک له مقننه او اجرائیه ځواک څخه خپلواک دی.
د ۱۹۴۵ز کال اساسي قانون د اجرائیه، مقننه او قضائيه ځواکونو ترمنځ محدود تفکیک وړاندې کړی وو. حکومتي نظام یې د «ولسمشري له پارلماني ځانګړتیاوو سره» په توګه توصیف شوی دی. د ۱۹۹۸ز کال په مې کې د اندونیزیا له بلوا ګانو او د ولسمشر سوهارټو له استعفا څخه وروسته، د تعدیلاتو له لارې ډېر سیاسي اصلاحات د اندونیزیا په اساسي قانون کې رامنځته شول چې د دولت په ټولو څانګو کې د بدلونونو رامنځته کېدو لامل شول.
د اکونومیسټ استخباراتي واحد په ۲۰۱۹ز کال کې اندونیزیا د «نیمګړې ډیموکراسي» په توګه وارزوله. د اندونیزیا سیاسي ګوندونه د کارتل ګوندونو په توګه د ګوندونو په منځ کې د واک پراخ وېش او رای ورکوونکو ته د محدودې ځواب وینې په توګه پېژندل کېږي.
لېبراله ډیموکراسي او لارښود شوې ډیموکراسي
د لېبرالې ډیموکراسۍ دوره (په اندونیزیايي کې: Demokrasi Liberal) په اندونیزیا کې د ۱۹۵۰ز کال د اګسټ په ۱۷مه د اندونیزیا فډرال متحده ایالتونو له منځه تللو څخه وروسته د هغه له جوړېدو څخه له یو کال څخه کم وخت کې پیل شو او په ۱۹۵۹ز کال کې د پوځي حکومت په رامنځته کېدو او د جولای په ۵مه نېټه د ولسمشر سوکارنو په فرمان د لارښود شوې ډیموکراسۍ (په اندونیزیایي کې: Demokrasi Terpimpin) له معرفي سره پای ته ورسېده. دا هېواد د څو مهمو پېښو شاهد وو، له هغه جملې څخه په ۱۹۵۵ز کال کې د بانډونګ کنفرانس، د اندونیزیا لومړنۍ عمومي او د اساسي قانون مجلس ټاکنې او د سیاسي بې ثباتۍ یوه اوږده دوره، چې دوه کاله دولت له کابینې پرته دوام وکړ.
له ۱۹۵۷ ز کال څخه، لارښود شوې ډیموکراسي ترهغو چې په ۱۹۶۶ز کال کې نوی نظم پیل شو، سیاسي سیسټم وو. دا د ولسمشر سوکارنو مفکوره وه او د سیاسي ثبات رامنځته کېدو لپاره هڅه وه. هغه باور درلود چې د لویدیځ ډوله ډیموکراسي د اندونیزیا حالت لپاره مناسبه نده. پرځای یې، هغه د کلیوال دودیز توافق او بحث سیسټم پر اساس د یوه سیسټم په لټه کې وو چې د کلي مشرانو لارښوونې سره رامنځته شو.
نوي نظم ته انتقال
«نوي نظم» ته انتقال د ۱۹۶۰مې لسیزې په منځ کې، سوکارنو وروسته له ۲۲ کلونو له دې مقام څخه لرې کړ. د دې هېواد د مډرن تاریخ ترټولو ډېره له ګډوډۍ ډکه دوره، د سوهارټو د ولسمشرۍ درې لسیزو دورې پیل وه. سوکارنو چې د لوی دالانګ («ګوډاګی ماسټر») په توګه توصیفېږي، د مخالفو ځواکونو په منځ کې د تعادل رامنځته کولو او په پوځ کې د زیاتېدونکو مخالفانو او د اندونیزیا کمونیسټ ګوند (PKI) څخه ځواک لاس ته راوړ.
تر ۱۹۶۵ز کاله، PKI په پراخ ډول په ټولو دولتي کچو کې نفوذ وکړ او د پوځ لګښتونو باندې یې اغیز لاس ته راوړ. د ۱۹۶۵ز کال د سپټمبر په ۳۰مه نېټه، د پوځ شپږ ترټولو لوړ پوړي افسران په یو عمل کې (چې په عموم کې «کودتا هڅې» په نوم یادېږي)، د سپټمبر ۳۰ نومول شوي خوځښت له لوري، هغه ډله چې د مسلح قواوو له منځه راپورته شوې وه، ووژل شول. د څو ساعتونو په لړ کې، ډګر جنرال سوهارتو د خپل امر لاندې ځواکونه متحرک کړل او جاکارټا یې تر خپل کنټرول لاندې ونیوله. د کمونیسټ ضد خلکو، په لومړیو کې د پوځ رهبري په پالل سره، په ټول هېواد کې له تاوتریخوالي ډک ډول د کمونیستانو په پاکولو پیل وکړ چې اټکل کېږي نیم میلیون کسان یې ووژل او PKI چې په رسمي ډول د دې ناورین مسئول په توګه معرفي کېده، له منځه یووړ.
سوکارنو چې له سیاسي اړخه ضعیف شوی وو مجبور شو چې کلیدي نظامي او سیاسي واکونه جنرال سوهارتو، چې د وسله‌والو ځواکونو رئیس شوی وو، ته ولېږدوي. د ۱۹۶۷ز کال په مارچ کې، د خلکو موقت مشورتي مجلس (MPRS) جنرال سوهارتو د موقت ولسمشر په توګه وټاکه. هغه یو کال وروسته په رسمي توګه د ولسمشر په توګه وټاکل شو. سوکارنو تر ۱۹۷۰ز کاله د مړینې تر وخته په مجازي کورني بند کې ژوند وکړ. د طوفاني ملتپالنې په خلاف، انقلابي شعارونه او اقتصادي ناکامي چې د کین اړخي سوکارنو تر حاکمیت لاندې د ۱۹۶۰مې لسیزې د لومړیو ځانګړنه وه، د سوهارټو پلوه لویدیځ «نوي نظم» اقتصاد ثابت کړ خو د پانکاسېلا رسمي دولتې فلسفې سره یې دوام وموند.
نوی نظم
نوی نظم (په اندونیزیایي کې: Orde Baru) هغه اصطلاح ده چې د ولسمشر سوهارټو له خوا په ۱۹۶۶ز کال کې واک ته د هغه له رسېدو سره د خپل رژیم د توصیف لپاره رامنځته شوه. هغه دا اصطلاح د خپل مخکېني، سوکارنو (د «زاړه نظم» په نوم یا Orde lama) سره د خپل حکومت د مقایسې لپاره وکاروله. د «نوي نظم» اصطلاح په دې وروستیو کې د سوهارټو کالونو (۱۹۶۶-۱۹۹۸) سره مترادف شوې ده.
په ۱۹۶۵ز کال کې د کودتا له هڅې څخه وروسته، سیاسي حالت ناڅرګند وو، خو نوي نظم د هغو ډلو له خوا چې د دې هېواد د خپلواکۍ راهیسې له ستونزو څخه د اندونیزیا د بېلتون غوښتونکي وو، ډېر ملاتړ پیدا کړ. د «۶۶م نسل» (انګکاتان ۶۶) د ځوانو رهبرانو د نوې ډلې او د نوي روښانه فکر د خبرو مظهر وو. د ۱۹۵۰مې لسیزې له پایه د ۱۹۶۰مې لسیزې تر لومړیو د اجتماعي او سیاسي شخړو او اقتصادي سقوط او ټولنیز سقوط پسې، نوی نظم د سیاسي نظم، اقتصادي ودې، او په سیاسي پروسو کې د ډله ایز ګډون لرې کولو د لاس ته راوړنې او ساتنې په هڅه کې وو. له همدې کبله، د نوي نظم ځانګړنې چې د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو کې تاسیس شوې، د پوځ، بوروکراسي جوړونې او د سیاسي او ټولنیزو سازمانونو شرکت جوړونې لپاره یې پیاوړي سیاسي رول لوبوه، چې د مخالفانو لپاره ټاکنیز خو اغیزناکه ځپل وو. د کمونیزم ضد سرسخته ډله له هغه څخه ۳۲ کاله وروسته پورې د رژیم د څرګندې نښې‌ په توګه پاتې شوه.
په هرحال، د څو کلونو په لړ کې، د هغه ډېری اصلي متحدين، چې یوه پوځي ډله په کې شامله وه چې د یوې ملکي محدودې ډلې له خوا یې ملاتړ کېده، د نوي نظم په نسبت بې پروا یا بې تفاوته شول. د ډیموکراسي پلوو خوځښتونو په منځ کې، چې په ۱۹۹۸ز کال کې یې سوهارتو استعفا ته اړ کړ او وروسته یې بېرته واک لاس ته راوړ، د «نوي نظم» اصطلاح په سپکاوۍ سره کارول شوې ده. دا اصطلاح په مکرر ډول د هغو څېرو د توصیف لپاره کارول کېږي چې یا له نوي نظم سره په اړیکه کې وو یا یې د هغه د استبدادي رژیم له کارونو څخه ملاتړ کاوه، لکه فساد، ملګرتیا او خپلوي (چې په پراخ ډول د KKN مخفف په نوم پېژندل کېږي: korupsi, kolusi, nepotisme).
خيالي دنيا(کتاب)
دا د ارواښاد قيام الدين خادم يو پښتو منثور اثر دی. "خيالي دنيا" د خادم صاحب ډير مشهور اثر دی چې د ده د منثورو آثارو مجموعه ده. دغه اثر ته د ادبي ټوټو مجموعه هم ويلاى شو. خيالي دنيا چې ټولټال ۹۴ مخونه لري، په 1339 ل. كال کې د پښتو ټولنې لخوا د ۱۰۰۰ ټوكو په شمېر د افغانستان په دولتي مطبعې کې چاپ شوى دى. د كتاب د ټولو ادبي ټوټو شمېر يې ۵۶ ته رسېږي چي هره ادبي ټوټه يې د افغاني ټولنې كړه وړه تمثيلوي.
د كتاب ادبي ټوټو هره يوه يې دخپلي معنا اوهغومفاهيمو له مخې چې پكې ځاى شوي دي د پښتو ادب د پراخه بڼ رنگارنگ گلان گڼل كيږي. كه دغه اثر په دقت ولوستل شي يوه لوى سمندر ته ورته دى چي هر څه پكې موندل كيږي. خادم صاحب پدغو لنډو ادبي انځورنوکې مينه ، محبت، د ټولنيز ژوند رازونه ، آزادي، انتقاد، پرمختگ، عبادت، هنر او د ژوندانه ټولې لارې چارې لوسونکي ته ورښيي.
وېشنيزه:پښتو کتابونه وېشنيزه:پښتو فلسفي کتابونه
هارالد هورپاګره
هارالد هور پاګره په پخوانی زمانی کی یو نارويجی باچا وو،چې د ناروی لومړی باچا هم ورته ویل کیږي، هغه ته په دی خاطر لومړی باچاویل کیږی چی هغه لومړی سړی وو چی ډیره هغه سیمه یی ونیوله چی وس پری ناروی هيواد پروت دي، هغه هم یوه وړوکې باچاهي لرله خو څه موده بعد یی باچاهی نوره هم وغزېدله هغه یو قول کړی وو چی تر هغه وخته ږيره او وریښتان نه خروی چی ناروی یی نه وی سره یو ځای، نو له همدی امله يې وريښتان غټ سول او وروسته یی د هارالد هور پاګره نوم تر لاسه کړ چی معنی یی (ښایسته وریښتانو والا انسان بلل کیږی) او د هغه د تره نوم هالدان ویت او د پلار نوم یی هالدان سوارټ وو چی د هالدان مطلب یی (نیم ډنمارکی)  راځی هغه زیات د سمندر پر غاړه مصروف وو، ځکه چی هغه وخت کی د کښتیانو کاروبار او سیزن وو نو ځکه هغه ته د سمندری کناری با چاه هم ویل کیږی په کومه ځمکه چی هغه واکمن وو تر ډیره حده هغه اوسنی ناروۍ وه خو د هغه د ارمان پر سر د هغه لمسیانو او کړوسیانو د باچاهی د مودی تر تیریدو وروسته پر هغه خاوره چی هارالد هور پاګره باچاهی کړی وه نن پری ناروی هیواد پروت دی او د ناروی د اوسنی باچا نوم هم هارالد دی هارالد هور پاګره د نامه سره هر وخت د هغه د پیدایښتی ځای خبره هم کیږی نارویجیان شک لری چی هغه د استفولداو یا په شمالی ناروی کی زېږېدلی هغه د خپل حکومت ساتلو لپاره همېشه ګرځېدی چی واکمنی یی پر ځای ووسی هغه به هره ورځه د یو کلی میمله کی نو ځکه د کلی خلګ تری خوښ نه وو، ځکه چی هغو ته د ډوډۍ نه ورکولو په بدل کی هغو همېشه د زوره کار اخیسته اودهغه وخت سیسټم لکه د افغانانو دولسی جرګې په رکم یو سیسټم وو چی د جرګی په رضا یو کس مشر کیدی.
پښتو ابېڅي
پښتو ابېڅې
په پښتو ابېڅو کې داسې توري شته چې په عربي او يا هم د پارسي ژبې په ابېڅو کې نشته. د ساري په توگه، هغه توري representing the retroflex consonants and  are written like the standard Arabic te, dāl, re and nun with a "", "" or also called "" attached underneath, which looks like a small circle: ,  ,  , and  , respectively. It also has the letters and  (representing voiceless and voiced retroflex fricatives), which look like a sin and reh respectively with a dot above and beneath:  and. The letters representing the Voiceless alveolar affricate and Voiced alveolar affricate look like a  with three dots above and an hamza  above;  and , and are also specific to Pashto, although  was also used in the related extinct language of Khwarezmian to represent both  and. Pashto has,  ,  , and  for additional vowels and diphthongs as well.
په پښتو ابېڅو کې د عربي ژبې ۲۸ پور شوي توري او د پارسي ژبې ۳ پور شوي توري (,  , او  ) شامل دي، پاتې ۱۲ توري د پښتو ابېڅو خپل ځانگړي توري دي.
توري
دلته لاندې په پښتو ژبه کې کارېدلي ۴۴ توري راغونډ شوي. د ابداليانو گړدود د (A) په توري، د غلزيانو گړدود د (G) او د يوسفزو گړدود د (Y) په تورو ښکاره شوي.
In the earliest known Pashto manuscript written in 1651 CE, ڊ (dāl with subscript dot) was used for and, which was still used in the Diwan of Mirza written in 1690 CE, but this sign was soon replaced by څ which was first attested in 1696-7 CE. څ is now used for only.
Diacritic marks
The four diacritic marks are:
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتو ژبه
حبيب الله زړه سواند
حبيب الله زړه سواند (۱۳۲۱ ل ل کال د ننگرهار ولايت - د ۱۳۹۴ ل ل کال د مرغومي ۲۶، د ۲۰۱۶ ز کال د جنوري ۱۶) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، شاعر او ژورناليست وو.
مخينه
حبيب الله زړه سواند شينواری د شهيد عمرا خان زوی او د ننگرهار ولايت د شینوارو د هسکې مېنې د گذارې په کلي کې زېږېدلی دی. نوموړي لومړنۍ زده کړې تر شپږم ټولگي پورې د شپولې په ښوونځي کې سر ته رسولې او بيا يې تر ۱۲ ټولگي پورې په حربي ښوونځي کې زده کړې وکړې او پر ۱۳۴۳ ل ل کال د ۱۲ ټولگي د بري ليک تر اخيستو وروسته د لوړو زده کړو لپاره دوه ځلي هند ته واستول شو او هلته يې خپلې زده کړې په بري سره بشپړې کړې. تر دې وروسته يې په پخوانۍ چکسلواکيا هېواد کې د جيوليوفويچ د ژورناليزم په نړېوال پوهنتون کې د ژورناليزم په څانگه کې زده کړې ترلاسه کړې. ښاغلي زړه سواند د ټولنیزو زده کړو تر څنگ پوځي زده کړې هم ترسره کړې او پر ۱۳۴۳ ل ل کال د کابل له حربي پوهنتون څخه فارغ شو.
دندې
له ١٣٤٣ ل ل کاله تر ١٣٥٥ کاله يې د پکتيا په پوځي ځواکونو کي دنده سرته رسولې؛ د خپلي دندې تر څنگ يې څو کاله په عبدالحی گردېزي لېسه کې د پښتو ادبياتو استاد وو. د ١٣٥٥ ل کاله تر ١٣٧١ ل کاله د وري تر ١٧ نېټې يې د افغانستان د ملي دفاع وزارت د نشراتو په ریاست کې دنده درلوده. د خپرونو په لوی رياست کي يې بېلابېلې نشراتي دندې سرته رسولې. څه موده په حربي ښوونځي کې د پښتو ادبياتو استاد وو. د ١٣٧١ ل د وري پر ١٧ نېټه کورناستی (تقاعد) شو.
خدای بښلي زړه سواند صيب تشريفاتي خبرې او ستاېني نه خو ښولې، د خپلو لنډو کيسو او شعرونو په اړه به يې دومره ويل چي لنډې کيسې يې خوږې او د شعرونو انځورونه يې د ټپي او تالا شوي هېواد، جگړې ځپلي اتل ملت څو کلنې غمېزې د خيالاتو هنداره ده. د هغه یو شمېر شعرونه سندرغاړيو د موسيقي په څپوکې اورولي دي. لکه څنگه چې د هغه زړه د مينې او عاطفې کور وو، همدغسې يې په شعر کي مينه عاطفه، ملي غرور، صميمت، خواخوږي، احساس او پت نغښتي دي. شعر يې هنريت، شعريت، خوند، پند، جرت او پيغام لري، نو ځکه ژر زړونو ته لار باسي. زړه سواند شينواری په بيوزلو ځورېده او له ځان پالونکو او غولوونکو نه يې کرکه کوله. هغه له خپل هېواد او خلکو سره ډېره مينه درلوده. د ليکوال شاعر، ژورنالست او استاد په توگه يې ادبي کارونه د ستايني وړ دي.
مړينه
د هېواد دا تکړه شاعر، لیکوال او ژورناليست په شاو خوا ۷۰ کلنۍ عـمـر د ۱۳۹۴/۱۰/۲۶ لمريز لېږدي د شنبې پر ورځ له دې فانی نړۍ سره د تـل لـپـاره مخه ښه وکړه. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښېرونه
ښاغلي زړه سواند له ۱۳۳۹ لمریز کاله راهيېسې د هېواد په رسنیو کې د چاپ لپاره مقالې، شعرونه، ادبي ټوټې، نثرونه او کیسې چمتو کولې. هغه ځینې علمي او هنري نښېرونه هم لري چې لا تر اوسه نه دي چاپ شوي. تر دې مهاله يې دا لاندې نښېرونه چاپ شوي دي:
۱- لېونۍ (د لنډو کيسو ټولگه).
۲- ننواتي (د شعرونو ټولگه).
۳- سپينه ډوډۍ (ژباړه).
۴- ارمانونه (د شعرونو غونډ).
۵- مرور ماښام (د شعرونو غونډ).
۶- د گلانو سړی (ژباړه).
۷- شعرونه شوگيرونه (د شعرونو غونډ)، د ۱۳۷۰ ل ل کال چاپ، کابل، د اطلاعاتو او کولتور وزارت.
۸- د ماشوم غږ (د شعرونو غونډ).
۹- سپينه کوتره (د لنډو کيسو ټولگه). ۱۰- تڼاکې (د شعرونو غونډ).
۱۱- د سيند په غاړه (د شعرونو غونډ).
۱۲- وينې پر گلاب وينی (د شعرونو غونډ).
ناچاپ نښيرونه يې
۱- شاتو کې زهر (د لنډو کيسو ټولگه).
۲- زه چې ماشوم وم (د ماشومانو لپاره انتباهي کيسې).
۳- گل شو پاڼې پاڼې (د څلوريځو او غزلو ټولگه).
باندنۍ تړنې
۱-په ويکي شعرونه کې د حبيب الله زړه سواند شينواري شعرونه
۲- http://www.muhassileen.net/41274/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%DA%9A%D8%A7%D8%AF-%D8%AD%D8%A8%DB%8C%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B2%DA%93%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%AF-%DA%85%D9%88%DA%A9-%D9%88%D8%9F/
۳- https://rohi.af/news/43103
۴- http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-00-10-0---0---0direct-10---4---0-1l--11-en-Zz-1---20-about---00-0-1-00-0--40-0-11-00-0utfZz-8-00&cl=CL2.290.20&d=HASH89e0a5d4a957e1d2e16883&x=1
۵- https://www.samsoor.com/shaer.php?s_id=39
۶- https://www.ketabton.com/bookfile/919
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
دوست محمد نورستانی
شیخ دوست محمد چې په یوه دینداره کورنۍ کې زیږیدلی وو د ۷ کلونو په عمر وو ، چې له خپل پلار څخه یې دیني زده کړې پیل کړې څرنگه چې شهیدشيخ صاحب له کوچنیوالي ډېر ذکی او ذهين وو، پلار يې غوښتل چې په خپل زوی باندې ديني علوم ووايي، نو ځکه یې د ( کانتوا ) سیمې له یوه عالم مولانا اختر محمد سره پاکستان ته واستاوو، شيخ صاحب له نوموړي عالم سره کابو څلور کاله په قبایلي سیمه باجوړ کې تېر کړل، هلته يې ورڅخه د فقهې ابتدايي کتابونه او عصري علوم ولوستل، او پاتې لومړنۍ، منځنۍ، او لوړې زده کړې يې په نورو مختلفو مدرسو کې له جيدو ديني عالمانو څخه تر لاسه کړې، د احاديثو کتابونه( صحاح سته ) يې د ( ۱۴۰۱ هجري قمري ) کال کې د پاکستان دخيبر پښتونخوا ایالت په مشهوره ديني اداره ( دار العلوم نعمانيه ) چارسده کې د وخت د لوی محدث مولانا (سميع الحق ) رحمه الله څخه ولوستل، په نهایي ازموينه کې يې بريالی او ممتاز سندتر لاسه کړ او د فضيلت دستار يې په نوموړې مدرسه کې ترسر کړ.
ژوند
شیخ دوست محمد دحاجي سفر محمد زوی د لعل محمد لمسی په ۱۳۷۷ هـ ق کال کې دافغانستان په ختیځ کې دنورستان ولایت دکانتوا په سیمه کې دنیا ته راغی.
شیخ دوست محمد چې په یوه دینداره کورنۍ کې زیږیدلی وو د ۷ کلونو په عمر وو ، چې له خپل پلار څخه یې دیني زده کړې پیل کړې څرنگه چې شهیدشيخ صاحب له کوچنیوالي ډېر ذکی او ذهين وو، پلار يې غوښتل چې په خپل زوی باندې ديني علوم ووايي، نو ځکه یې د ( کانتوا ) سیمې له یوه عالم مولانا اختر محمد سره پاکستان ته واستاوو، شيخ صاحب له نوموړي عالم سره کابو څلور کاله په قبایلي سیمه باجوړ کې تېر کړل، هلته يې ورڅخه د فقهې ابتدايي کتابونه او عصري علوم ولوستل، او پاتې لومړنۍ، منځنۍ، او لوړې زده کړې يې په نورو مختلفو مدرسو کې له جيدو ديني عالمانو څخه تر لاسه کړې، د احاديثو کتابونه( صحاح سته ) يې د ( ۱۴۰۱ هجري قمري ) کال کې د پاکستان دخيبر پښتونخوا ایالت په مشهوره ديني اداره ( دار العلوم نعمانيه ) چارسده کې د وخت د لوی محدث مولانا (سميع الحق ) رحمه الله څخه ولوستل، په نهایي ازموينه کې يې بريالی او ممتاز سندتر لاسه کړ او د فضيلت دستار يې په نوموړې مدرسه کې ترسر کړ.
څرنگه چې شهید شيخ صاحب دنبوي احاديثو سره بې کچه مينه درلوده، نوځکه یي د احاديثو کتابونه يو ځل بيا په ( دار القرآن ) صوابي ) کې د وخت له لوی عالم شيخ القرآن مولانا محمد طاهر رحمه الله او شيخ الحديث مولانا محمد يار بادشاه رحمه الله څخه ولوستل.
د احاديثو تر څنگه يې د قرآن کريم تفسير هم په صوابۍسیمه کې د يادو شيخينو څخه اخذ کړ، دغه راز یې یوځل دقرانکریم تفسیر له مولانا عبدالسلام صاحب څخه هم ولوست.
علمي مقام او تدریسي ژوند
شهيد شيخ صاحب ته الله تعالی ستر علمي شان اومقام په برخه کړی وو، چې د شاگردانو څخه پرته د هغه د سبق ملگري او د سيمې نور معاصر عالمان هم دهغوى په علمي نبوغ او تفوق باندې معترف وو.
شيخ صاحب د ټولو مروجه علومو څخه د اوو کالو په موده کې فراغت حاصل کړی وو، د فراغت په کال شيخ صاحب د عمر له لحاظه ډېر خام او کم سنه وو، چې پر مخ يې ږیره نه وه خو دښه لوړ استعداد له امله ورته دخپلو همدرسو ملگرو په منځ کې د بخاري شريف د قراءت وياړ حاصل وو.
شيخ رحمه الله خورا ذکي او سريع الذهن و، کومه مسئله به يې چې يو ځل په کتاب کې مطالعه کړه، هغه به یې بيا تر کلونو کلونو د حافظې په ارشيف کې پرته وه، د شيخ صاحب مرحوم علمي قوت او متانت له دې څخه هم څرگندېږي، چې هغوی په خپل اوږد تدریسي ژوند کې کله هم په درس کې پر پوښتنه نه دي غوسه شوي، او نه یې له کومې پوښتنې ځان تېراوو له هغوی نه خصوصا دتفسیرشریف په درس کې مختلفې پوښتنې کیدلې او ده ورته ځواب وایه.
شيخ صاحب د کتابونو مطالعې سره بې حده شوق لاره ناشنا کتابونه به يې په بيه اخستل او مطالعه کول يې همدغه وجه وه، چې شيخ صاحب ته د کتابونو گن عبارتونه او مشکل (گران) لغتونه زده وو، په مطالعه کې د شيخ رحمه الله وړومبی انتخاب د احاديثو کتابونه وو او په دوهمه درجه کې ورته د ( تفسيرونو ) مطالعه په زړه پورې وه، په مطالعه کې به يې عجائب او غرائب هم زيات خوښېدل، اوږدې نادرې کيسې به ورته يادې وې، کله به چې کومه تعجبي پېښه وليده، نو ملگرو او شاگردانو ته به يې هغه په ډېره مينه اوروله.
له فراغت وروسته نوموړي ددیني علومو په تدریس پیل وکړ چې دقبایلي سیمې باجوړ ايجنسي په ( ترخو ) سیمه کې د مولانا عبدالجبار صاحب په مدرسه ( تعليم القرآن ) کې یې کابو دوويشت (۲۲) کاله د نبوي احاديثواو نورو دیني علومو په خدمت کې بوخت وو، دغه راز کله چې نوموړی له دې سیمې څخه دیر ته لاړ او هلته دشیرینگل سیمې په گوریال کلي کې دیره شوه هلته یې هم علم او مطالعه مشغولا وه.
په دې موده کې نوموړي طالبانو ته د لوی دورې تر څنگ د فنونو هر ډول واړه او لوی کتابونه هم تدريسول او په رخصتیو کې به یې د موطأ امام مالک، موطأ امام محمد، معاني الاثار للطحاوي رحمه الله، سنن ابن ماجه، سنن نسائي او داسې نور کتابونه چې عموما پوره نه لوستل کیږي بالاستيعاب یي تدریسول.
نوموړي یو شمیر کتابونه هم تصنیف کړي چې نومونه یې په لاندې ډول دي
العقد الفريد في اثبات الفرد الشرعي من التقليد ،الدرر السنية ،الترجمان لعقائد الشبان ،البرهان الساطع علی عدم اعتبار اختلاف المطالع، تنبيه الانام عن حقيقة الدين والاسلام، هدية الکتوري في مقدمة الترمذي ، نداء البراءة والجهاد، المسدسات في مباحث الجهاد، خطبات مجاهد، نداء الفرسان لاهل البصيرة والايمان ، دروس الجهاد ، تحفة الاحرار
د برهان نقشه
د استدلال نقشه یا د استدلال ډیاګرام د یوه استدلال د جوړښت بصري ښودنه ده. د استدلال په یوې نقشه کې، په ټولیز ډول، د اړوند استدلال کلیدي اړخونه شامل دي، چې له دودیز پلوه، «پایلې» او «فرضیې» نومول کېږي او همدا راز ورته «مناقشه» او «برهان» هم ویل کېږي. د استدلال نقشو کې کېدای شي مشترکې فرضیې، نیوکې، د نقض برهان، ردَونه او لمي برهان وښودل شي. د استدلال نقشه په بېلابېلو بڼو ښودل کېږي، خو په ټوله کې، د کارکړنې له اړخه، سره معادلې دي او د یوه استدلال فردي ادعاوې او د هغو ترمنځ اړیکې ښیي.
دوست محمد نورستانی
دیني دعوت او دشریعت دنفاذ لپاره هڅې
شهید شیخ دوست محمد صاحب که څه هم دافغانستان دنورستان ولایت اوسیدونکی وو ، مگر د ډیورنډ پولې دواړو خواووته یې په خلکو خور پراخ نفوذ ، اعتبار او شهرت درلود ، نوموړی په باجوړ ایجنسۍ او شاوخوا سیمو کې دیوه پیاوړي اومخکښ دیني مشر په حیث پیژندل کیده.
جناب شیخ صاحب چې اصلي مشغولا یې دیني تدریس او امامت وو ، ورسره یې همیشه دټولنې اصلاح او شریعت دنفاذ لپاره هم هلې ځلې کولې.
د برهان نقشه
د استدلال نقشې، په ټولیز ډول، د زده‌کړې په او د نیوک‌پاله تفکر په پلي کېدنه کې کارول کېږي. د نقشې‌جوړونې موخه د استدلالونو منطقي جوړښت راسپړنه، د نابیان شویو فرضیو پېژندنه، د پایلې لپاره د استدلال وړاندې شوي ملاتړ کوونکي ارزونه او د بحثونو په هکله د یوه پوهاوي رامنځ‌ته کولو لپاره هڅه ده. د استدلال نقشې ډېري وخت، په ناوړو ستونزو کې د مسایلو، مفکورو او استدلالونو په هکله د بحث ملاتړ کولو په موخه جوړېږي.
دوست محمد نورستانی
دیني دعوت او دشریعت دنفاذ لپاره هڅې
نوموړي به همیشه ویل چې دمسلمانانو داوسنۍ بد وضعیت عامل په اسلامي نړۍ حاکم غیرشرعي مستبد او غرب ډول نظامونه دي ، دمسلمانانو عزت او سرلوړي یوازې هغه وخت اعاده کیدلای شي چې په اسلامي هیوادونو کې اسلامي واکمني د صدراسلام په ډول راژوندۍ شي ، په مسلمانانو باندې باید یوازې اسلامي قانون واکمني وکړي او شریعت چې ددنیوي ژوند هراړخیز او بشپړ نظام دی باید په عمل کې پیاده شي.
د برهان نقشه
کلیدي ځانګړتیاوې
د استدلال نقشو یوشمېر بېلابېلې بڼې وړاندیز شوې دي، خو تر ټولو متداوله نقشه «ونه‌ییز جوړښت» دی، چې «کریس رید» او «کلېن روو» یې معیاري ډیاګرام ګڼي. په نوموړي ډیاګرام کې یو ونه‌ییز جوړښت کاږل کېږي چې هر برهان یوې پایلې ته اړوند ګرځي. دا چې پایله او اړوند برهان د ونې پورتنۍ یا لاندنۍ برخه کې وي، عمومي توافق شتون نه‌لري. په یوې بله بڼه کې یې، استدلالونه له کیڼ څخه ښي خوا ته کاږل کېږي.
دوست محمد نورستانی
دیني دعوت او دشریعت دنفاذ لپاره هڅې
جناب شیخ صاحب له ډیر پخوا څخه داسلامي امارت یا خلافت ارمان درلود، کله چې په افغانستان کې دطالبانو اسلامي تحریک راپورته شو او دخلافت راشده په نهج برابر دیوه اسلامي نظام دجوړولو لپاره یې کار پیل کړ ، شیخ دوست محمد صاحب ورسره هر اړخیزه همکاري پيل کړه ، نوموړی له خپلو ټولو ملگرو سره داسلامي امارت په تشکیلاتو کې داخل شو له امیرالمؤمین ملامحمدعمر مجاهد سره یې بیعت وکړ او دشهادت ترنیټې پورې په هماغه بیعت وفادار پاته شو ، کله چې دطالبانو تحریک دافغانستان ختیخ ته ورسید شهید شیخ صاحب چې دا مهال یې دیني علوم تدریسول له خپل نفوذ نه په استفاده یې خورا سترجهادي او دعوتي خدمتونه سرته ورسول په پیل کې دکونړ او نورستان په ځینو سیمو کې داسلامي امارت په اړه غلط تبلیغات کیدل ، او ځینو خلکو غوښتل چې داسلامي امارت په خلاف خلک وپاروي ، مگر جناب شیخ صاحب ددې مناطقو خلکو ته د دعوت د لارې رهنمایي وکړه ، داسلامي نظام گټې او ضرورت یې ورته تشریح کړ ، ترڅو عام اولس په پوره اخلاص داسلامي امارت سره ودرید ، په دې لړ کې نوموړي دکونړ او نورستان ولایت بیلابیلو سیمو ته سفرونه وکړل او ډیر مخالف مشران یې دخبرو دلارې داسلامي امارت منلو ته تیار کړل د نورستان ولایت کامدیش ولسوالي دجناب شیخ صاحب دهڅوپه نتیجه کې داسلامي امارت ترولکه لاندې راغله او بشپړه اسلامي واکمني په کې ټینگه شوه.
د برهان نقشه
کلیدي ځانګړتیاوې
د ډوګلاس نیل والټن او ملګرو د څرګندونې له‌مخې، د استدلال نقشه دوې بنسټیزې برخې لري: «یوه برخه یې د دایروي شمېرو یو ټولګه ده چې د ټکو په توګه وړاندې شوې ده. هره شمېره، په ډیاګرام کېدونکي استدلال کې یوه قضیه (فرضیه یا پایله) وړاندې کوي. بله برخه یې د کرښو یا غشو یوه ټولګه ده چې ټکي سره نښلوي. هره کرښه (غشی) یو استنباط ښیي. د ټکو او کرښو ټوله شبکه، په ورکړل شوي استدلال کې د برهان په هکله یوه ټولیزه کتنه وړاندې کوي…». د استدلال د نقشو جوړولو سافټ‌وېر په معرفي کېدلو سره، د استدلال نقشو لپاره داسې بکسونه په پام کې نیول شوي دي چې د اړوندو قضیو لپاره د شمېرو په ځای، په خپله واقعي قضیې په‌کې ځای په ځای شوې دي.
د استدلال نقشې‌جوړونې فلسفي پیل‌ټکي او دود
د «منطق اساسات» په کتاب کې، چې په ۱۸۲۶ز کې خپور او ګڼ‌شمېر نورې وروستۍ ګڼې یې چاپ شوې، ګواکې د لومړي ځل لپاره لوی اسقف ریچارد وېتلي د استدلال نقشه وړاندې کړې ده، چې له دغه وړاندیز سره یې یوځای معرفي کوي: «ګنې [دغه نقشه] ډېري زده‌کوونکو ته، د استدلال د لوست د منطقي شننې ښودلو لپاره، ډېره روښانه او اسانه وبرېښي، ترڅو هغه د یوې ونې یا منطقي وېش په بڼه وکاږي».