cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د دوام وړ ځنګل مديريت
پېژندنه
د تلپاتې ځنګل مديريت يوه پېژندنه، د ځنګلونو د ساتنې په اړه په اروپا کې د حکومتي ناستې له خوا وشوه او له همغه راهيسې د خوړو او کرنې سازمان له لورې تصويب شوی دی، چې د دوام وړ ځنګل مديريت په دې ډول راپېژني: "په داسې ډول او قېمت د ځنګلونو او ځنګلي ځمکو څارنه او کارول، چې د ژوند تنوع، ګټورتوب، د بيا توليد وړتيا، بيارغونه او په اوس او راتلونکي کې د ترسره کولو ځواک، په سيمه یيزو، ملي او نړيوالو کچو اړوند ايکالوژيکي، اقتصادي او ټولنيزې دندې او د هغه څه ساتنه کوي، چې د نورو ايکو سيستمونو د ويجاړۍ سبب نه کېږي."ياد مفهوم، په يو څه ساده اصطلاحاتو کې د ځنګل توليداتو او ګټو لپاره د ټولنې د زياتېدونکو غوښتنو او د ځنګل د روغتيا او نه ورته والي تر منځ د توازن او ميزان د ترلاسه کولو په توګه تشرېح کېدلی شي. ياد ميزان د ځنګلونو د پايښت (ژوندي پاتې کېدنې) او پر ځنګل د تکيه ټولنو د نېکمرغۍ (هوساينې) په برخو کې ناډاډمن دی.
د ځنګل د مديرانو لپاره د يوه ځانګړي ځنګل د څانګې په تلپاتې ډول اداره کول، د حس کېدلو وړ په يوه لاره کې د دې مشخص کولو معنا لري، چې ځنګل نن څه ډول وکاروو، چې په راتلونکي کې ورته ګټې، روغتيا او ګټورتوب ډاډمن کړو. د ځنګل مديران بايد ځيني وختونه د مبارزه کوونکو عواملو – سوداګريزو او ناسوداګريزو ارزښتونو، چاپېريالي پاملرنې، د ټولنې اړتياوې، د ځنګل اړوند سالمو پلانونو د توليدولو په موخه ان نړيواله اغېزه وارزوي او د يوې پراخې لړۍ يا ترتيب يې سره يو ځای يا يو لاس کړي. په زياتره حالتونو کې د ځنګل مديران له ښاريانو، سوداګريو، سازمانونو او په ځنګل او د ځنګل د برخې شاوخوا اداره کېدونکو لېواله ډلو سره په سلا او مشوره، د ځنګل په اړه خپلو پلانونو ته وده ورکوي. توکي او تصور يا تجسم د غوره مديريتي لارو چارو لپاره په وروستيو کې بشپړېږي (تکامل کوي).
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د غړو دولتونو (Member States) په غوښتنه په ۲۰۱۴ ز کې د تلپاتې ځنګل د مديريتي توکو صندوق (Sustainable Forest Management Toolbox) ته وده ورکړه او عملي يې کړ، چې دا د دوام وړ ځنګل مديريت عملي کوونکو هېوادونو د ملاتړ په موخه د توکو، غوره لارو چارو او د دوی د کاريال بېلګو يوه پر ليکه ټولګه وه.
دا چې ځنګلونه او ټولنې په ثابت پرله ‎پسې اوښتون کې دي، نو د دوام وړ ځنګل مديريت غوښتونکې پايله ثابته نه ده. هغه څه چې په تلپاتې ډول يو اداره شوی ځنګل رامنځته کوي، د وخت په تېرېدو سره به ځکه بدلون وکړي، چې ارزښتونه د عامه بدلون په واسطه ساتل شوي دي.
معيارونه او شاخصونه
معيارونه او شاخصونه هغه توکي دي، چې د دوام وړ ځنګل مديريت د ادراک، ارزونې او عملي کولو په موخه کارېدلی شي. ارونه اړين عناصر او د حالتونو يا پړاوونو يوه ټولګه راپېژني او مشخص کوي، چې په واسطه يې کېدای شي تلپاتې يا د دوام وړ ځنګل مديريت وارزول شي. په دوره يي ډول اندازه شوي شاخصونه بل هر معيار ته په احترام سره د بدلون لوری څرګندوي.
د تلپاتې (د دوام وړ) ځنګل د مديريت معيارونه او شاخصونه په پراخ ډول کارول کېږي او زيات هېوادونه ملې راپورونه چمتو کوي، چې د دوام وړ ځنګل مديريت پر لور (په اړه) د دوی وده ارزوي. نهه نړيوال او سيمه یيز معيارونه او شاخصونه شته، چې په ټوليز ډول له ۱۵۰ نه زيات هېوادونه رانغاړي. د پرمختللو معيارونو له ډلې درې معيارونه يې د معتدلو او شمالي ځنګلونو (چې Montréal Process هم ورته وايي) د ساتنې او دوام لرونکي مديريت لپاره پر معيارونو او شاخصونو باندې بوخته ډله، (Forest Europe) او د تودو سيمو د ځنګل نړيوال سازمان (International Tropical Timber Organization) دي. هغه هېوادونه چې د ورته نوښت غړي دي، په عادي ډول په ورته وخت کې د راپور جوړولو او ورته شاخص کارولو هوکړه لري. د هېوادونو په دننه کې د مديريتي واحد په کچه د پايښت وړ ځنګل د مديريت په سيمه یيزه کچه د معيارونو او شاخصونو ته په ودې ورکولو کې direct شوي دي. د نړيوال ځنګل پوهې د څېړنې مرکز (Center for International Forestry Research)، د موډل ځنګل نړيواله شبکه او د بریتانوي کلمبيا په پوهنتون کې څېړونکو يو شمېر توکو او تخنيکونو ته وده ورکړې ده، چې پر ځنګل تکيه شويو ټولنو سره د هغوی په سيمه یيزه کچه د معيارونو او شاخصونو په جوړولو کې مرسته کوي. معيارونه او شاخصونه د درېيمې ډلې ځنګل د تاييد پروګرامونو بنسټ جوړوي. لکه: د کاناډايي معيارونو د ټولنې معيار، د پايښت وړ ځنګل مديريت معيارونه او د پايښت وړ ځنګل پوهنې نوښت معيار.
ښکاري چې، د پايښت وړځنګل مديريت د کليدي عناصرو په اړه وده واله (مخ پر وده) نړيواله هوکړه يا اجماع شته ده. د دوام وړ ځنګل مدیريت اووه عامې موضوعې برخې د نهه(۹) دوام لرونکو سیمه ییزو او نړيوالو معيارونو او شاخصونو د نوښتونو پر بنسټ رامنځته شوې دي. يادې اووه عامې موضوعي برخې دا دي:
د عامو موضوعي برخو (معيارونو) په اړه د نظريو دا موافقه (اجماع) په اغېزناک ډول د دوام وړ ځنګل د مديريت يوعام او ضمني پېژند وړاندې کوي. يادې اووه موضوعي برخې د ځنګلونو په اړه د ملګرو ملتونو د جرګه ځای (United Nations Forum on Forests) په څلورمه غونډه کې د ځنګل د نړيوالې کمېټې له خوا او د ځنګلونو په اړه د يادې کمېټې په شپاړسمه غونډه کې منل شوي وو. ذکر شوې اووه موضوعي برخې، اوس هم د ځنګلونو پر ټولو ډولونو باندې د ناقانونه زور وسيلې (Non-Legally Binding Instrument on All Types of Forests) کې د وسيلې د موخې ترلاسه کولو کې د مرستې په موخه د يوه ریفرنس چارچوکاټ په توګه نمانځل کېږي.
۲۰۱۲ ز کال د جنوري پر ۵ نېټه د (Montréal Process)، (Forest Europe)، (International Tropical Timber Organization) او د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان او د اووه موضوعي برخو منونکو د مرستې يوه ګډه وینا لاسليک کړه، چې له مخې يې د ځنګل اړوند د نړيوالو معلوماتو راټولونې او راپور ورکولو ته وده ورکړي او د څارنې د غوښتنو او ګډ راپور ورکولو د مسووليت پېټي د زياتوالي مخنيوی وکړي.
جان جای
جان جای (۱۷۴۵ د سمبر ۱۲ – ۱۸۲۹ز مې ۱۷) يو امريکايي سياستوال، هېوادپال، ديپلومات، د امريکا بنسټ اېښودونکی، د مریيتوب د لغوه کولو خوځښت غړی، مرکچي او په ۱۷۸۳ز کال کې د پاريس د تړون لاسليک کوونکی و. هغه د نيويارک د دويم والي او متحده ايالاتو د لومړي قاضي القضات په توګه دنده تر سره کړې (۱۷۸۹ – ۱۷۹۵ز). هغه تر ډېره بريده د ۱۷۸۰ز کلونو په موده کې د متحده ايالاتو بهرنۍ تګلاره اداره کوله او په ۱۷۸۸ز کال کې د متحده ايالاتو د اساسي قانون تر تصويب وروسته د فدراليست ګوند يو له مهمو غړو څخه و.
جای په يوو ېشتمنه، سوداګره او د نيويارک ښار د دولتي مسئولينو په کورنۍ کې زېږېدلی و، چې کورنۍ يې د فرانسوي هوګونو او هالنډي نسل څخه وه. هغه يو وکيل شو او د نيويارک د ليکنو له پلاوي سره يو ځای شو، دې پلاوي د بریتانيې له تګلارو سره - لکه د امريکا له انقلاب مخکې د نه زغم وړ کارونه - مخالفتونه برابرول. جای د لويې وچې لومړي کانګريس ته د غړي په توګه ټاکل شوی و، چې هلته يې د لويې وچې پر ټولنه لاسليک وکړ او همدا راز، دویم کانګريس ته ټاکل شوی چې هلته يې د رئيس په توګه دنده تر سره کړه. له ۱۷۷۹ز څخه تر ۱۷۸۲ز کال پورې جای هسپانيې ته د سفير په توګه دنده تر سره کړه، هغه هسپانيه وهڅوله چې له نوو پر پښو ولاړو متحده ايالاتو سره مالي مرسته وکړي. هغه د پاريس د تړون د مرکچي په توګه هم کار وکړ، په کوم تړون کې چې بریتانیې د متحده ايالاتو خپلواکي ومنله. له جګړې وروسته، جای د بهرنيو چارو د وزير په توګه کار وکړ او د متحد حکومت له اصولو سره سم يې د متحده ايالاتو بهرنۍ تګلاره مديريت کړه. نوموړي په لنډمهالي ډول د بهرنيو چارو د لومړي وزير په توګه هم کار وکړ.
جای چې د يوه پياوړي او مرکزي دولت پلوی و. په ۱۷۸۸ز کال کې يې په نيويارک کې د متحده ايالاتو د اساسي قانون د تصويب لپاره کار وکړ، هغه له الکساندر همليټن او جيمز ماډيسن سره په شریکه د فډراليستې ليکنو ليکوال و او له پنځه اتيا مقالو څخه پنځه يې خپله وليکلې. د نوي اتحادي حکومت له رامنځته کېدو وروسته، جای د ولسمشر جورج واشنګټن له خوا د متحده ايالاتو لومړی قاضي القضات وټاکل شو او له ۱۷۸۹ څخه تر ۱۷۹۵ز کال پورې يې په دې دنده کار وکړ. د جای محکمې ډېر کم کارونه تر سره کړل او د شپږو کلونو په اوږدو کې يې يوازې د څلورو قضيو په اړه پریکړې وکړې. په ۱۷۹۴ز کال کې، کله چې هغه د قاضي القضات په توګه دنده تر سره کوله، جای له بریتانويانو سره د «جای جنجالي تړون» په اړه مذاکرات وکړل. جای د څلورو لومړيو ولسمشريزو ټاکنو پر مهال په درې ټاکنو کې ډېرې کمې رايې تر لاسه کړې، خو هېڅکله يې د ولسمشرۍ لپاره جدي هڅې ونه کړې.
له ۱۷۹۵ز کال څخه تر ۱۸۰۱ز کال پورې جای د نيويارک د والي په توګه کار وکړ. سره له دې چې د دې ايالت د والي په توګه جای په تدريجي ډول د مريانو د آزادۍ قانون جوړونه په برياليتوب سره تصويب کړه، خو خپله يې هم تر ۱۸۰۰ز کال پورې پنځه مريان لرل. د ولسمشر جان اډمز د ادارې د زوال په ورځو کې جای د سنا مجلس له خوا د يو بل پړاو لپاره د قاضي القضات په توګه تاييد شو، خو هغه دا دنده رد کړه او د نيويارک په «وستچسټر» ولسوالۍ کې یې خپل کروند ځای ته د متقاعد په توګه ولاړ.
د کورنۍ تاريخچه
هغه کورنۍ چې له نوم سره يې «جای» ليکه، په نيويارک ښار کې يوه پياوړې سوداګره کورنۍ وه، د دې کورنۍ نسل له هوګنوت څخه و چې په فرانسه کې له مذهبي ځورولو څخه نيويارک ته تښتېدلې وه. په ۱۶۸۵ز کې، د نانتس حکم منسوخ شو، په دې ډول د پروټسټانټ مسيحيانو حقوق هم لغوه او د فرانسې حکومت د دوی د شتمنيو په مصادره کولو (ضبطولو) پيل وکړ. له دې چارې څخه د جای پلرنی نیکه «اګوست جای» هم اغېزمن شو. هغه لومړی د سويلي کارولينا چالسټون ته وکوچېد ، له هغې وروسته بيا نيويارک ته ولاړ او دلته يې يوه بريالۍ سوداګريزه سترواکي جوړه کړه. د جای پلار پيټر جای په ۱۷۰۴ز کال کې په نيويارک ښار کې وزېږېد، د پوستکو، غنمو، لرګيو او نورو سوداګريزو توکو په سوداګرۍ سره يو شتمن سوداګر شو.
کله چې دې کورنۍ د نيويارک «ري» ته کوچ وکړ، درې مياشتې وروسته جای د ۱۷۴۵ز د دسمبر په دروېشتمه نېټه په نيويارک ښار کې وزېږېد. د ننکيو له وبا وروسته پيټر جای له خپلې سوداګرۍ تقاعد شو، په دې وبا کې دهغه دوه بچيان په ناروغۍ اخته او ړانده شول.
زده کړې
جای خپل کوچنيوالی په «ري» کې تېر کړ. تر اته کلنۍ پورې يې مور زده کړې ورکړې او له دې وروسته «نيو روشل» ته واستول شو، چېرته چې هغه د مذهبي مشر «انګليکن پير استوپه» تر څار لاندې زده کړې تر سره کړې. درې کاله وروسته، په ۱۷۵۶ز کې هغه د خپلې مور او «جورج موري» تر نظر لاندې په کور کې زده کړو ته راستون شو.
څوارلس کلن جای، په ۱۷۶۰ز کې د نيويارک ښار په کينګز پوهنځي (وروسته د کولمبيا په پوهنځي ونومول شو) کې داخل شو. په دې ځای کې هغه ډېر اغېزناک ملګري پيدا کړل، تر ټولو نژدې ملګری یې د پياوړي اشراف زاده او نيويارک ښار د سترې محکمې د قاضي زوی «رابرټ ليوينګستن» و. جای هم د خپل پلار په څېر سياسي درېځ غوره کړ، چې هغه سخت درېځه «ويګ» و. په ۱۷۶۴ز کال کې له فراغت وروسته، هغه د بنجامين کيسام حقوقي منشي شو (۱۷۲۸ – ۱۷۸۲ز)، څوک چې يو پياوړی وکيل، سياستمدار او بيا د قانون ښوونکی و. پر جای سربېره «لينډلي موري» هم د کيسام په شاګردانو کې و.
په قانون او سياست کې داخلېدل
په ۱۷۶۸ز کې د حقوقو له لوستلو او د نيويارک د وکيلانو په ټولنه کې له داخلېدو وروسته، جای د دولت په پيسو يو حقوقي دفتر جوړ کړ، تر هغه يې دلته کار وکړ چې په ۱۷۷۱ز کال کې يې د خپل حقوقي دفتر بنسټ کېښود. هغه په ۱۷۷۴ز کال کې د نيويارک د لیکنو د پلاوي غړی و او بيا د دې پلاوي منشي شو، په انقلاب کې دا د هغه لومړۍ عامه دنده وه.
جای د محافظه کارې څانګې استازولي وکړه، چې د شتمنيو د حقوقو د خونديتابه او قانون د واکمنۍ پلوی و او د هغه څه پر وړاندې يې مبارزه کوله چې د بریتانويانو له خوا د امريکايانو له حقوقو څخه د سرغړونې په توګه پېژندل کېدل. دا څانګه په راتلونکي کې د «بدمعاشانو له واکمنۍ» څخه وېرېده. هغه په دې باور و چې د بریتانيې د مالياتو کړنې ناسمې دي او فکر يې کاوه، چې امريکايان په اخلاقي او منطقي ډول له دوی سره په مبارزه کې پر حقه دي، خو په ۱۷۷۴ز کال کې د لويې وچې لومړي کانګريس کې د استازي په توګه، جای د هغو خلکو پلوې وکړه، چې له پارلمان سره د پخلاينې غوښتونکي وو. په ۱۷۷۶ز کال د جنورۍ په مياشت کې د بریتانوي پوځونو له خوا په ويرجينيا کې د «نورفولک» د سوځولو په څېر پېښو، جای وهڅاوه چې د خپلواکۍ ملاتړ وکړي. د امريکايي انقلاب د جګړې د پيل سره سم، هغه د انقلابي هيلو لپاره نه ستړی کېدونکی کار وکړ او د وفادارانو د ځپلو لپاره لاس په کار شو. جای په لومړي سر کې يو نرم هېوادپال؛ خو وروسته بيا په سخت درېځي هېوادپال بدل شو، ځکه هغه پریکړه وکړه چې له بریتانيې سره د ټولو مستعمرو د پخلاينې هڅې بې ګټې وې او د خپلواکۍ لپاره مبارزه حتمي ده. همدا مبارزه بيا په انقلابي جګړه بدله شوه. په ۱۷۸۰ز کال کې جای د امريکايي فلسفي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو.
کلاسیک لېبرالیزم
هغه نامتو لېبرال کسان چې نظرونو یې کلاسیک لېبرالیزم سره مرسته وکړه، هغه دا دي: جان لاک، ژېن باپتیست سې، توماس رابرټ مالتوس او ډېوېډ ریکارډو. دا د کلاسیک اقتصاد ښکارندویي کوي، په ځانګړې توګه هغه اقتصادي نظرونه چې د آدم سمېت د ملتونو د شتمنۍ په لومړي جلد کتاب کې ترې پلوې شوې او په طبیعي قانون، پرمختګ او ګټورتوب باور لري.
کلاسیک لېبرالیزم، د لېبرالي څانګو لکه سوسیال لېبرالیزم په خلاف، ټولنیزو سیاستونو، مالیاتو او د وګړو په ژوند کې د دولت لاسوهنې ته منفي لیدلوری لري او د قانون ماتونې څخه ملاتړ کوي. د لوی رکود او سوسیال لېبرالیزم تر ظهور پورې، د اقتصادي لېبرالیزم تر سرلیک لاندې کارول کېده. د یوې اصطلاح په توګه، کلاسیک لېبرالیزم د نولسمې پېړۍ له لومړي لېبرالیزم څخه د ټولنیز لېبرالیزم د توپیر لپاره کارول کېده. له نویو سټانډردونو سره، په متحده ایالتونو کې، ساده لېبرالیزم ډېری د ټولنیز لېبرالیزم په معنا ده، خو په اروپا او آسټرالیا کې، ساده لېبرالیزم ډېری د کلاسیک لېبرالیزم په معنا ده.
په متحده ایالتونو کې، کلاسیک لېبرالیزم کیدای شي، د «مالي محافظه کاري» او «ټولنیز لېبرال» په توګه توصیف شي. په دې زمینې سربېره، کلاسیک لېبرالیزم د محافظت پلوي لپاره د محافظه کارۍ لوړ زغم او د ډله‌ییزو ټولګو حقونو لپاره د سوسیال لېبرالیزم تمایل د کلاسیک لېبرالیزم د فردپلوي مرکزي اصل په دلیل ردوي. کلاسیک لېبرالیزم هم په متحده ایالتونو کې د ښي اړخه آزادي پالنې سره نږدې او تړلی ګڼل کېږي. په اروپا کې، لېبرالیزم، څه ټولنیز (په ځانګړې توګه رادیکال) او څه هم محافظه کار، په خپله کلاسیک لېبرالیزم ده، له همدې امله د کلاسیک لېبرالیزم اصطلاح په عمده توګه ښي اړخه اقتصادي لېبرالیزم ته اشاره کوي.
د اصلي باورونو تکامل
د کلاسیک لېبرالانو په اصلي باورونو کې نوې نظریې هم شاملې دي چې هم د زړې محافظه کارې نظریې چې ټولنې ته د کورنۍ په توګه ګوري او هم د وروستۍ سوسیالیستي نظریې چې ټولنې ته د ټولنیزو شبکو د بشپړې مجموعې په توګه ګوري، څخه رااخیستل شوي دي. کلاسیک لېبرالانو باور درلود چې وګړي «خودخواه، ساړه محاسبه کوونکي، په اصل کې بې تفاوته او اتومیست» دي او ټولنه هم د همدې وګړو له ټولګې پرته بل څه نه ده.
کلاسیک لېبرالان له توماس هابز سره همغږي وو چې دولت د وګړو له لوري رامنځته شوی دی، ترڅو د نورو په وړاندې له خپل ځانه ساتنه وکړي او د دولت موخه باید د وګړو ترمنځ د تضاد راټیټول وي چې که داسې ونه شي، نو د طبیعت دولت د رامنځته کېدو لامل شي. دا باورونه له دې باور سره بشپړ کېږي چې کارګران کولی شي، له مالي هڅونې سره ترټولو ښه انګیزه ولري. دا باور د دې لامل شو چې په ۱۸۳۴ز کال کې د بې وزلو تعديلي قانون تصویب شي، د دې نظر په اساس چې بازارونه هغه میکانیزمونه دي چې په ډېره ښه بڼه د شتمنۍ لامل کېږي، ټولنیزې مرستې یې محدودې کړې. هغوی د توماس رابرټ د نفوسو نظریې په منلو سره، ښاري بد حالتونه اجتناب ناپذیره ګڼل، باور یې درلود چې د نفوسو ډېرېدل د ډوډۍ له تولید څخه مخکې کېږي او له همدې کبله یې دا پایله مطلوبه ګڼله، ځکه چې لوږه خپله د نفوس د ودې محدودولو سره مرسته کوي. هغوی د هرډول عاید او شتمنۍ له بیا ویش سره مخالف وو او باور یې دا وو چې له لږو سپارښتنو سره به وشیندل شي.
د آدم سمېت د نظریو پر بنسټ کلاسیک لېبرالانو باور درلود چې دا د ټولو په ګټه ده، ترڅو ټول وګړي وکولی شي، خپلې شخصي اقتصادي ګټې وساتي. هغوی د هغې نظریې چې هوسا دولت باید په آزاد بازار کې مداخله ولري، سره مخالفت درلود. د کار او کارګرانو له ارزښت او اهمیت څخه د سمېت په هوډمنې پېژندنې سربېره، کلاسیک لېبرالانو د کارګرۍ له ډله ییزو حقونو څخه انتقاد وکړ چې د فردي حقونو په قیمت څارل کېږي او په عین حال کې یې د شرکتونو حقونه منل، چې د چنې وهلو د ځواک د نابرابرۍ لامل شو. کلاسیک لېبرالانو استدلال کاوه چې وګړي باید آزاد وي، ترڅو له لوړ معاش ورکوونکو ګمارونکو څخه کار واخلي، په داسې حال کې چې د ګټې انګیزه ډاډ ورکوي چې د وګړو د خوښې وړ محصولات باید په هغه بیه تولید شي، چې هغوی یې تادیه کوي. په یوه آزاد بازار کې، هم کاري ځواک او هم شتمني ترټولو ډېره ممکنه ګټه ترلاسه کوي، په داسې حال کې چې تولید په ګټوره توګه تنظیم کېږي، ترڅو د مصرف کوونکي غوښتنه پوره کړي. کلاسیک لېبرالانو استدلال کاوه: د هغه څه لپاره چې دوی کوچنی دولت (لږ ترلږه دولت) نوماوه، باید تر لاندني دندو محدود وای:
کلاسیک لېبرالانو ټینګار وکړ، چې حقونه منفي طبیعت لري او له همدې کبله دا شرط ږدي چې نور وګړي او دولتونه باید په آزاد بازار کې له لاسوهنې څخه ډډه وکړي او له ټولنیزو لېبرالانو سره مخالفت کوي، کوم چې ادعا کوي چې وګړي د مثبت حقونو درلودونکي دي لکه، د رایې ورکونې حق، د زده کړې حق، د روغتیایي پاملرنې حق او د ژوند حق. د دې لپاره چې ټولنه وکړی شي، د مثبت حقونو ډاډ ورکړي، له دې لږ ترلږه مالیاتو څخه ډېرو مالیاتو ته اړتیا لري، ترڅو منفي حقونه پلي شي.
د کلاسیک لېبرالانو اصلي باورونه د ډیموکراسۍ یا د وګړو په اکثریته رایو باندې حکومت اړین نه ګڼي، ځکه چې «د اکثریتو د ساده حاکمیت په نظریه کې داسې څه شتون نه لري چې څرګند کړي چې اکثریت د مالکیت حقونو ته درناوی کوي یا د حاکمیت قانون ساتي». د بېلګې په توګه: جیمز مدیسون د یوه مشروطه جمهوري لپاره د فردي آزادۍ ملاتړ سره د ډیموکراسۍ په نسبت داسې استدلال کاوه چې په یوه خالصه ډیموکراسي کې،«کابو په هر مورد کې، یوه علاقه یا ګډه علاقه کې چې د اکثریتو له خوا حس کېده... او د ضعیفې خوا د قرباني کولو لپاره د هیڅ انګیزې څارنه شتون نه لري.»
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې، کلاسیک لېبرالیزم په نیوکلاسیک لېبرالیزم بدل شو، چې استدلال یې کاوه چې دولت باید تر ممکن حده کوچنی وي، ترڅو د فردي آزادۍ پلي کېدو ته لار برابره کړي. نیوکلاسیک لېبرالیزم په خپل خورا سخت ډول کې د ټولنیز ډاروینیزم څخه ملاتړ کاوه. ښي اړخه آزادي پالنه د نیوکلاسیک لېبرالیزم له عصري بڼې څخه ده. په هرحال، ادوین وان دې هار وایي چې: که څه هم آزادي پالنه د کلاسیک لېبرال له تفکر څخه اغیزمن شوی، د هغوی ترمنځ د پام وړ توپیرونه شتون لري. کلاسیک لېبرالیزم آزادي ته د لومړیتوب ورکولو څخه ډډه کوي او له همدې کبله له دولت سره دښمني چې د آزادي پالنې تعیینوونکې ځانګړنه ده، نه ښکاروي. په همدې ترتیب، ښي اړخه آزادي پالان باور لري چې کلاسیک لېبرالان چې د دولت د ډېرې مداخلې پلویان دي او استدلال کوي چې هغوی د فردي مالکیت حقونو ته کافي درناوی نه لري او همدارنګه د آزاد بازار کړنو او ناڅاپه ترتیب چې د یو لوی دولت د ملاتړ لامل کېږي باندې کافي باور نه لري. ښي اړخه آزادي پالان هم له کلاسیک لېبرالانو سره مخالف دي، ځکه چې هغوی له مرکزي بانکونو او پولي سیاستونو څخه ډېر زیات ملاتړ کوي.
افغانستانیزم
افغانستانیزم، هغه اصطلاح ده، چې د لومړي ځل لپاره د امریکا په متحده ایالاتو کې وکارول شوه. دغه اصطلاح د نړۍ په لرې پرتو سیمو کې په ستونزو د تمرکز او کورنیو بحث جوړوونکو مسایلو ته د نه پام په معنا ده. په نورو برخو کې دغه اصطلاح «په پټ ډول ناهېلې کوونکې او نا اړوندې پوهې»، «پردیو او یا لرې پرتو سیمو سره لېوالتا» یا «د یو نالیدلي دښمن چې ستاسو له شتون او له هغو په کمه کچه ستاسو له غصې ناخبره دی، د هغه غندلو او ورباندې برید کولو ته» اړوندېږي.
سرچینه
د آکسفورډ انګلیسي قاموس، د افغانستانیزم کلیمه د امریکا د متحده ایالاتو د عامه لغتونو په نوملړ کې راوستې، لومړنۍ لیکلې مرجع یې چې دغه اصطلاح په کې کارېدلې ۱۹۴۸ ز کال ته اړوندېږي.جی. لوید جونز په ۷۳ څېړنیز ژورنال کې (د امریکايي خبرپاڼو د اېډېټورانو د ټولنې په کنوانسیون کې) وویل: «په داسې حال کې چې د اېډېټور تر لاس لاندې سیمه ییزې نا ټولې شوې خځلۍ (کثافات) د تعفن بوی ورکوي، زما نه خوښېږي، په کاستاریکا کې د ټاکنو په اړه د مستقیمې درېځ نیونې د مسئلې په افغانستانېزم موضوع برید وکړم».
رابرت اچ. استافر او جیمز اس. جکسون  «د مخکینۍ پاڼې شاته» (Behind the Front Page )عنوان لاندې، د ۱۹۴۸ ز کال د اپریل په کالم کې وویل: دغه «نوې اصطلاح» د اکلاهاما د اوسېدونکي جنکن لوید جونز له خوا چې تولسا تریبیون ورځپاڼه کې یې کار کاوه، په همدغه ناسته کې په واشنګټن ډي سي کې وکارول شوه. هغو له جونز نه داسې نقل قول وکړ:"تراژیدیک واقعیت دا دی، چې ډېری سرمقاله لیکونکي نه شي کولای، د لنډ واټن هدف په نښه کړي، خو لرې هدفونه په ښه توګه په نښه کوي. دوی کولای شي، په بشپړ خوندیتوب سره د افغانستان د حالت په اړه په ډېره ځان ښوونه خبرې وکړي. د لویو کثافت کاریو څرګندول، لوی زړه غواړي."په ۲۰۱۰ ز کال کې د ټایم مجلې کالم لیکونکي جوکلین ولیکلچې : د دغې اصطلاح کارونه په نولسمه پېړۍ کې، هغه مهال چې «انګلیسي رسنیو افغانستانیزم د داخلي لومړیتوبونو په بیه له بهرنیو جګړو سره د وسوسې لرلو په مفهوم تعریف کړ» دود شو. هغه زیاته کړه چې: «داسې ښکاري چې افغانستانیزم به په ډېر نږدې مهال کې [د امریکا په متحده ایالاتو کې] په یوه ملي بحث واوړي». «ایا په افغانستان کې د پولیسو د پوستو او سړکونو جوړول، د خپل وطن له جوړولو مهم و»؟
کارونه
دغه اصطلاح په پیل کې چندان نه کارول کېده. له بل پلوه، د شمالي امریکا په ورځپاڼه لیکنه کې افغانستانیزم هغو مقالو ته ویل کېده چې، د لرې پرتو سیمو اړوند وې او له سیمه ییزو لوستونکو سره یې هېڅ اړیکه نه لرله. په داسې حال کې چې له بل پلوه، یو شمېر لیکوالانو ویل چې: افغانستانیزم، له سختو خبرونو نه د ډډې کولو په موخه په لرې پرتو سیمو کې د پېښو په اړه د یو شمېر اېډېټورانو د نظریاتو څرګندول دي. هغه ډول چې د نیویارک ټایمز لیکوال جیمز ریستون د خبریالانو په اړه وايي:«په واشنګټن کې د چارواکو په څېر، موږ هم په افغانستانېزم اخته یو. که چېرې راپور له یوې لرې پرتې سیمې وي، خبر دی، خو که چېرې د کورنیو چارو اړوند وي، ټولنپوهنه ده».
له دې وړاندې، ښوونکي رابرت ام. هاتچیزین دغه اصطلاح، په ۱۹۹۵ ز کال کې د کالیفورنیا د تکنالوژۍ په انستیتیوت کې د خپلې وینا پر مهال وکاروله:"هغه ډول چې پوهېږئ، افغانستانیزم تل لرې پراته هېواد، ځای، کس او یا هم ستونزې ته اړوندېږي، په داسې حال کې چې هغه څه چې د هېواد دننه شتون لري، ډېر تاوده دي او باید ورته رسېدنه وشي. له همدې امله، کله چې تاسو د کلیفورنیا د ټکنالوژۍ یوه ښوونکي ته ووایاست چې: « د ککړې هوا په اړه څه فکر کوۍ؟ هغه ځواب درکوي:«ایا تاسو د افغانستان د کړکېچ په اړه څه اورېدلي دي؟»"په ۱۹۷۳ ز کال کې، دغه مفهوم د ژوندانه د چاپېریال اړوند راپور ورکوونې ته ننوت، هغه ډول چې څېړنیز خبریالان استیون ئی. هانګفرد او جیمز بي. لیمیرت وايي: دغه اصطلاح د داخلي چاپېریالي مسایلو پر ځای په لرې پرتو سیمو کې د ټولنو چاپېریالي مسایلو ته اړوند ده. دغه ډول استفاده، په بیاځلي په ۲۰۰۴ ز کال کې بي. اې. تالیب له خوا وشوه، هغه چې «د خپل هېواد او یا د فرد چاپېریال ته د نه پام پر ځای په نورو ځایونو کې چاپېریالي ستونزو او مسائلو ته د بې ځایه پام» په توګه یاده کړه.
بیاځلي رامنځته کېدل
په نیویارک ښار کې د نړیوالې سوادګرۍ په مرکز باندې د ۲۰۰۱ ز کال د سپتمبر د ۱۱ مې له بریدونو وروسته، دغه مفهوم یو ځل بیا دود شو، یو شمېر لیکوالانو استدلال کاوه، چې له دغه مفهوم نه نور په عصري پېښو کې ګټه نه  اخېستل کېږي. د مثال په توګه: د میزوري پوهنتون د خبریالۍ په پوهنځۍ کې د آزادو مطالعاتو د څانګې مشر ستوارت اچ. لوري، د ۲۰۰۱ ز د دسمبر په لومړۍ نېټه ولیکل: "د خبر رسونې یو له اصلي ماموریتونو نه دا دی، چې عامه وګړو ته باید د نږدې پېښېدونکې ستونزې اړوند د خبرداري لومړنی نښې وښيي، څو هغوی خپلو ستونزو ته ورسېږي. دغه نښې ښوول، باید په قانع کوونکي ډول وي، دا په دې معنا چې، خبري بنسټونه باید خپل خبریالان د دنیا په بېلابېلو برخو کې د آګاهانه کار کولو په موخه وارزوي. دوی نه شي کولای ،هغه انځور چې اوس مشهور شوی خپور کړي- د هغو ټوپ وهونکو انځور، چې یوه ناورین ته د بېړنۍ رسېدنې په موخه په یوه سیمه الوزي. دغه ډول انځورونه «افغانستانېزم» ته دوام ورکوي، هغه مفهوم چې له کلونو راهیسې یې خپله معنا له لاسه ورکړې، ان که چېرې دغه ډول مفهوم اصلا شتون لرلی."
ابهینوګپت
ابهینوګپت (انګلیسي:Abhinavagupta ؛ شاوخوا ۹۵۰ – ۱۰۱۶ میلادي) د کشمیر یو هندو فیلسوف، صوفي او ښکلا پېژندونکی و. نوموړی همدا راز یو بانفوذه موسیقار، شاعر، ډرامه لیکونکی، مفسر، الهیات پوه، او منطق پوه هم ګڼل کېده – یو ګڼ‌پوهیال یا جامع العلوم شخصیت و چې پر هندي کلتور یې قوي اغېزې لرلې دي.
ابهینوګپت د کشمیري براهمیني عالمانو او عرفانو په کورنۍ کې زیږېدلی و او د خپل وخت د فلسفې او هنر ټول مکتبونه یې د پنځلسو (یا ډېرو) ښوونکو او ګوروګانو تر لارښوونې لاندې ولوستل. نوموړي د خپل ژوند په اوږدو کې تر ۳۵ زیات اثار بشپړ کړل، چې ترټولو لوی او خورا مشهور یې تانترالوکا (Tantrāloka) دی، کوم چې د کاولا (Kaula) او تریکا (Trika) دودونو (چې په اوسني وخت کې د کشمیر شیوېزم په نوم پېژندل کېږي) پر ټولو فلسفي او عملي اړخونو یو علمي کتاب دی. د هغه بل مهم کار د جمالیاتو یا ښکلا پېژندنې د فلسفې په برخه کې د بهارتا موني د ناتیاشسترا مشهور ابهینوباراتي د تفسیر په برخه کې و.
ژوند
"ابهینوګپت" د هغه اصلي نوم نه و، بلکې هغه لقب و چې نوموړي له خپل استاد څخه ترلاسه کړی و، او معنا یې "وړتیا او واکداري یا اقتدار" دی. جایارتا (۱۱۵۰-۱۲۰۰ میلادي) –چې د ابهینوګپت ترټولو مهم مفسر و– په خپل ​​تحلیل کې درې نورې معناوې هم په ګوته کوي: "همیشه بیدار"، "په هر ځای کې حاضر"، او "د ستاینې له لارې محافظت". رانیرو ګنولي د سانسکریت هغه یوازېنی عالم چې په یوه اروپايي ژبه یې د تانترالوکا (Tantrāloka) ژباړه بشپړه کړه، یادونه کړې چې "ابهینوا" د "نوي" معنا هم لري، چې د هغه د عرفاني تجربې دایمي نوي تخلیقي ځواک ته اشاره لري.
له جایارتا څخه دا زده کوو چې ابهینوګپت د شاکتیپاتا د خورا لویې کچې ترلاسه کوونکو لپاره ټولې شپږ اړینې ځانګړتیاوې لرلې، لکه څنګه چې په سپیڅلي متنونو (شریپورواسترا) کې تشریح شوي: په خدای باندې کلک باور، د منترونو تحقق، پر هدفي اصولو کنټرول (۳۶ اصولو ته اشاره)، د ټولو ترسره شویو فعالیتونو بریالۍ پایله، شاعرانه خلاقیت، او د ټولو څانګو په اړه خودجوشه پوهه.
د ابهینوګپت تخلیق د درې ګونو څانګو (Trika) ترمنځ ښه انډول شوی دی: اراده (icchā)، پوهه (jñāna)، عمل (kriyā). د هغه په ​​اثارو کې  همدا راز عبادتي یا مذهبي سندرې، اکاډمیک/فلسفي اثار او هغه اثار هم شامل دي چې مذهبي تشریفات/یوګي اعمال بیانوي.
نوموړی د یوه لیکوال په توګه د فلسفي فکر سیسټم جوړوونکی ګڼل کېږي. هغه د فلسفې پوهه په یوه لا ډېره منسجمه بڼه بیاورغوله، منطقي او منظمه یې کړه، او د خپل وخت د ټولو موجودو سرچینو ارزونه یې وکړه، خو نه د هندیاتو یا هند پېژندنې (Indology) د عصري علمي څېړونکي په څېر.
بېلابېلو معاصرو پوهانو ابهینوګپت د یوه "تکړه عالم او پیر"، "د کشمیر شیویزم د پراختیا د لوړې څوکې" او "د یوګي درک او تحقق لرونکي" په توګه پېژندلی.
استادان
ابهینوګپت پوهې او زده‌کړې ته د خپلې سختې تندې له کبله مشهور دی. هغه د زده‌کړې لپاره ګڼ (لږ تر لږه تر پنځلسو پورې) استادان نیولي، چې دواړه صوفیانه فیلسوفان او پوهان پکې راځي. نوموړی له ویشنویانو، بودایانو، شیدانتي شیویسټانو او تریکا پوهانو سره نژدې پاتې شو.
نوموړی څلور تنه په خپلو ​​​​تر ټولو مشهورو ښوونکو کې شمیري، چې دوه یې واماناته وو، چا چې هغه ته په دوه ګوني شیویزم کې لارښوونه او روزنه ورکړې وه، او بهوتیراجا بیا په ثنویت یا دوه ګوني/غیر دوه ګوني مکتب کې روزلی و. بهوتیراجا د مشهور ابهینوګپت پر روزنه سربېره د دوو نامتو پوهانو پلار هم و.
لکشماناګپت ته، چې د تریامباکا په نسب کې د اوتپالدیوا مستقیم شاګرد و، د ابهینوګپت لخوا خورا درناوی کېده او هغه ته یې د مونیستیک فکر ټول مکتبونه تدریس کړل: کراما، تریکا، او پرتیابیجن (له کاولا پرته). سمبوناتا هغه ته څلورم مکتب (ارده تریامباکا) تدریس کړ. دا مکتب په حقیقت کې کاولا دی، او د تریامباکا له لور څخه یې سرچینه اخیستې وه.
د ابهینوګپت لپاره، سمبوناتا تر ټولو ډېر د ستاینې وړ ګورو و. نوموړي د خپل دغه استاد د عظمت په بیان کې هغه له لمر سره پرتله کړی، ځکه د ده په اند هغه دا ​​ځواک درلود چې له زړه څخه ناپوهي لرې کړي. په بل ځای کې یې بیا له یوې داسې "سپوږمۍ سره پرتله کړی د تریکا د پوهې په سمندر کې ځلېږي." ابهینوګپت د کاولا نوښت د سمبوناتا د مېرمنې له لارې ترلاسه کړ (چې د ډوټي یا کنډویټ په توګه مطرح وه). د دغه نوښت انرژي زړه ته او بالاخره شعور ته لېږدول کېږي. دا ډول طریقه ستونزمنه خو ډېره چټکه ده او د هغو کسانو لپاره ځانګړې ده چې له خپلو ذهني محدودیتونو تېرېږي او پاک او سپېڅلي وي. سمبوناتا همدا راز له هغه څخه د تانترالوکا (Tantrāloka) د لیکلو غوښتنه هم کړې وه. د یوه ګورو په توګه یې د تانترالوکا په جوړښت او د هغه د جوړوونکي ابهینوګپت په ژوند کې ژور اغېز او نفوذ درلود.
د ژوند سبک او سټایل
ابهینوګپت ټول عمر بې واده پاتې شو، او د کاولا (Kaula) دود د متخصص په توګه یې لږترلږه په پیل کې برهماچاریا مذهبي تصور درلود، او داسې انګېرل کېږي چې هغه د انرژي حیاتي ځواک (ojas) د خپل روحاني عصبي سیستم د پوهاوي ژورولو لپاره کارولی، کوم چې هغه په ​​​​خپلو اثارو کې بیان کړی دی – هغه سیستم چې د پروشا (د شیوا په توګه) او شاکتي ترمنځ د یووالي مذهبي تشریفات پکې شامل دي. دا ډول اتحاد او یووالی په اصل کې غیر فزیکي او کلي دی، او په دې توګه ابهینوګپت ځان د تل په څېر له شیوا-شاکتي سره په ملګرتیا کې تصور کړی. د خپل ژوند او تعلیماتو په برخه کې نوموړی شیوا د دواړو زاهد او لذت بښونکي په توګه تشبیه کوي.
ابهینوګپت لږ تر لږه تر دېرش یا پنځه دېرش کلنۍ پورې په دقت او جدیت سره زده‌کړه او مطالعه وکړه. د دغه کار لپاره یې سفرونه وکړل، چې تر ډېره په کشمیر کې دننه وو. د هغه د خپلې شاهدۍ له مخې، نوموړي د خپل کاولا تمرین له لارې، د خپل خورا مشهور استاد سمبوناتا تر لارښوونو لاندې روحاني آزادي ترلاسه کړې وه. هغه د خپلې کورنۍ له غړو او شاګردانو سره په خپل کور (د آشرم په توګه) کې اوسېده، او هغه نه یو سرګردانه راهب شو، او نه یې د خپلې کورنۍ منظمې دندې ترسره کړې، بلکې د یوه لیکوال او ښوونکي په توګه یې ژوند وکړ. د ابهینوګپت شخصیت د هغه د لیدلوري د ژوندي واقعیت په توګه بیان شوی دی.
په یوه قلمي نقاشۍ کې نوموړی په ویراسانا کې ناست ښودل شوی، چې متعهد پیروان او د کورنۍ غړي یې ترې تاو دي، او نوموړی پکې پر یوه رباب یو ډول ډوبوونکې موسیقي اجرا کوي، په داسې حال کې چې خپل یوه حاضر کس ته د تنترالوکا بیتونه لیکي – د هغه شاته دوې دوتۍ (یوګي ښځې) د هغه په ​​​​انتظار کې ښودل کېږي. د هغه د مړینې د شېبې په اړه یوه افسانه (د سرچینې پربنسټ د ۱۰۱۵ او ۱۰۲۵ کلونو ترمنځ) وايي، چې هغه له ځانه سره ۱۲۰۰ پیروان یوړل او یوه غار ته ولاړ (د بهیروا غار، یو حقیقي ځای چې تراوسه پېژندل شوی) او هلته یې خپل شعر بهیروا-ستاوا لوستل، چې یو مذهبي عمل دی. دوی هېڅکله بیا نه لیدل کېدل او ظاهرا پر روحاني نړۍ بدلېدل.
د پښتو ژبدود
گرامر (Grammar): د هغو قواعدو او اصولو مجموعه ده چې په ژبې کې د صحیح لیکلو او لوستلو له پاره باید مراعت شي. هره ژبه ځان ته خاص سیستم او قواعد لري. که چېرې د جملو په جوړولو کې د ژبې قواعد او سیستم په نظر کې ونه نیول شي نو کومې جملې چې د لیک له پاره جوړېږي هغه به بې معنا او بې مفهومه وي.
تفصيل
هیڅ له ځانه له جهانه خبر نه دی ٭ چې چراغ په نظر کېوځي د پتنگ گودر د پیغلو جوماعت دی امام ئې نه شته مخ په لمر ولاړې دینه د څو برخو لرونکې جمله لکه: توره تخته، تباشیر، کتاب او قلم دټولگي دلوست و سایل دي. ساده بیاني جمله لکه: ښتانه شاعران د پښتو ژبی د ادب د برخې ښکارندویان او ساتندویان دي. ساده امري جمله لکه: ژرراشه، خطابي جمله لکه: ټول سره یو شئ !
(الف) خپلواکې کلمې (ب) نا خپلواکې کلمې
یاددونه: په پښتو ژبه کې چې خپلواکې کلمې (۷) دي له دغو کلمو څخه په انگلیسی او نورو ژبو کی عدد او مصدر په خپلواکو کلمو کې نه راځي مگر د پښتو د ناخپلواکو کلمو له جملې څخه عطف او ربط او غږونه په خپلواکو کلمو یا د کلام برخو (Parts of Speech) کې راځي خو زموږ بحث په پښتو گرامر دی د کلام برخې په پورتنیو ډولونو تر بحث لاندې نیسو: ۱ نوم (Noun): نوم هغه خپلواکه کلمه ده چې په یو شي باندې دلالت کوي او په ځانگړې توگه خپله مانا څرگند وي. لکه: سمسور، ټولگی، ښوونکی، کتاب، وخت، گل، آس، جومات، څپلۍ چې په شیانو باندې له زمان پرته دلالت کوي. دنوم ډولونه دادي:خاص نوم، عام نوم، دذات نوم، دمعنا(مجرد) نوم، معرفه نوم، نکره نوم، اشاري نوم، دجنس نوم، د عدد نوم، دآلې نوم، دفعل نوم، دغږ(صوت)نوم، نارينه نوم، ښځينه نوم، مفردنوم، جمع نوم، ساده نوم، مرکب نوم اونور. ۲ نومځری، ضمیر(Pronoun): ضمیر هغه خپلواکه کلمه ده چې د یو نوم ښکارندویي کوي د هغه پر ځای راځي او یا یې ملگرتیا کوي نومځری داډولونه لري:شخصي ضمير، اشاري ضمير، نامعلوم(مبهم)ضمير، گډيامشترک ضمير، چې هر يو د درې گونو اشخاصو(متکلم، مخاطب، غايب) او درې گونو زمانو (تېره، اوس، راتلونکې)له پاره کارول کېږي.يوه بېلگه یې داده: سمسورکابل ته لاړ (هغه کابل ته لاړ) همداشان د یو متن په جملو کې زه، هغه، می، دوی، زما، نه، ما، هغوی، څوک، چا، دي، هغو، ستاسو، ستا، موږ، دغه، دا اونورضميرونه دي.. ۳ صفت، ستاینوم (Adjective):صفت هغه خپلواکه کلمه ده چې د نوم حالت او څرنگوالی بیان کړي لکه: په یو لیک کې د « ښه، پوهه، خواږه، ترخه، ښکلی، ارزښتمن، نامتو، مشهور، گټور، پاکې، نوی، کار گرې او نور دصفت ډولونه دادي: توصيفي صفت، فاعلي صفت، مفعولي صفت، نِسبتي صفت، عددي صفت، ذاتي صفت، اشاره يې صفت پرسشي صفت، نامعلوم(مبهم)صفت، ترتيبي صفت، دمبالغې صفت، مرکب صفت، ، مجردصفت(ډېره باريکي لري لکه هوښيارتېا، سړيتوب، ورورگلوي اونور) ۴ عدد (Number): هغه خپلواکه کلمه ده چې اندازه درجه او رتبه ښیي لکه: اتم، پنځمه، څلور، اول، دعدد اندازه دریم، څلورم او اتم د عدد رتبه او درجه راښیي. ۵ فعل یا کړ(Verb): هغه خپلواکه کلمه ده چې د درې گونو زمانو (تېره، اوس، راتلونکي) څخه په یوه ټاکلې زمانه کې د کار کول راښیي لکه: کار کوي  روزي ورکوي  وهي  ساتل  ساتي  جوړ وي  رسوي  تللي  لاړ  ځي  رانېسي اغوستل او اخلو فعلونه دي. ۶ مصدر(Infinitive): مصدر د وتلو یا صادریدو ځای ته وایي او په اصطلاحي شکل مصدر هغې کلمې ته وایي چې د هغې څخه د یو کار د کیدلو څرگند ونه کېږي مثلا ً: دغیر صحي شیانو خوړل انسان ته ضرر رسوي. په دې جمله کې د خوړل کلمه مصدر ده ځکه چې بې له زمانې څخه د یو فعل اجرأ ښیي او یا مصدر هغه کلمه ده چې بې له درې گونو زمانو څخه یو کار ښیي او زمانه ترې نه، مالومېږي په پښتو ژبه کې مصدر د لفظ او اخر په لحاظ پنځه ډوله دی. د ځای او مکان قید لکه: دلته، پاس، وړاندې، لرې،  نږدې او نور. د شک قید لکه: گوندې، ښایي، انشأاله. د علت او سبب قید لکه: څله ځې، ولې نه کېنې. د وضعیت او حالت قید لکه: ژر، راځه، په منډه ځه،  ولې ورو ځې او نور. صفات هم د قید په توگه استعمالېږي او کله یو صفت د بل صفت د پاره هم د قید وظیفه اجرأ کوي لکه: پېغله نجلۍ هلته غلې ناسته دی ښې خوږې خبرې کوي او نور.
(ب) نا خپلواکه کلمې:
ساده پسینې: چې له یوې کلمې څخه جوړې وي لکه: کې، سره... مر کبې پسینې لکه: له پاره، په باره کې په هکله اونور. ٭ مینځ تاړي (In Fixes): مینځ تاړي هغه تاړي دي چې د یو مورفیم یا لغت په مینځ کې ځای نیسی او له نوې مانا سره نوی لغت یا کلمه مینځ ته راوړي. په پښتو ژبه کې زیاتره مینځتاړي د الف په مینځ ته راتگ جوړېږي لکه: بېلا بېل، مخامخ، زړه نا زړه، شور ما شور او نور.
۶۱ د (ياگانو) د ډولونولنډه شرحه:
په پښتو ژبه كې د بل هر توري په شان (يې) گانې د كارونې ځانگړي ځايونه لري. كه چېرې په نثر او نظم كې هر يوه پر خپل ځاى وكارول شي. نو د متن په روانۍ، اسانۍ، مانيزې څرگندونې او خوږلنۍ كې به ډېره مرسته وكړي. خو كه چېرې دا(ی) گانې پر ځاى او خپله بڼه ونه كارول شي، نو لوستونكى د متن په لوستلو كې ټكنى كېږي او كله كله دې ته مجبوريږي چې د جملې پاى ته ځان ورسوي او بيا له سره د جملې روغه بڼه ولولي. دا د دې مانا وركوي چې د پښتو هر لوستونكى د پښتو د هر مضمون متن دوه ځله لولي. كله كله د (ى) گانو د ناسمې كاريدنې له كبله يوه كلمه، جمله يا تركيب هماغه د ليكوال غوښتنې مانا هم نه شي رسولى او لوستونكى له ذهني ستړيا سره مخامخوي د دې لپاره چې په راتلونكو چاپي كتابونو،  مجلواو رسنیو كې د دې تورو (د بېلا بېلو ياگانو) مراعت وشي او يا هغو كسانو ته چې تر اوسه لا د دې تورو په دقيق استعمال او كاريدنه كې ستونزې لري او يا پرې نه پوهېږي، د هغوی د معلوماتو لپاره دلته د دې تورو (ياگانو)لنډه تشریح راوړو: په پښتو کې د (یي) تور‎ي څلور ډوله او په لاندې پنځو شکلونو لیکل کېږي.
۳ اوږده (ې e): ه
غه ده چې له (ې) څخه دمخه توری اوږد زیرلري او د (ې) تلفظ په اوږده توگه کېږي دا ډول (ې) لاندې باندې دوه ټکي لري دایو خپلواک غږدی په زیاتومفردوښځینه نومونوکې چې په زور((a,y پای ته رسېدلي وي دهغوی دجمع له پاره راځي لکه: شیدې،  کتابچې، پاڼې،   پلوشې، سپېدې اونور.
۴ زورکۍ واله (ۍ ay):
دغه ۍ په دوه شکله لیکل کېږي: (الف): هغه ده چې له (ۍ) څخه د مخه توری زورکی لري دا ډول (ۍ) تل د کلمې په پای کې راځي خو که دنوم په پای کې راشي یو کوچنۍ کرښه ورسره نښلي دا،  له دووغږونوجوړه شوې چې یو یې خپلواک a اوبل یې نیم واک y دی چې دواړه په گډه یوغبرگ غږجوړوي زیاته مفردو ښځینه نومونوکې راځي لکه: کړکۍ، ملالۍ، خولۍ، ډوډۍ. (ب): اوکه دفعل په پای کې راشي همزه(ء) ورباندې لیکل کېږي (ئ) دې ته همزه لرونکې يا وایي دا له زورکۍ والې ۍ سره په تلفظ کې توپیر نه لري غږونه یې یوشان دي دا دې امر او نهې (کول اومنع کول) په فعلونواونومونوکې لکه: خورﺉ،  څښئ،   راشئ،   مه ځئ، وهئ او نوروکې استعمالېږي. دغه (ئ) که دکلیمې په منځ کی راشي د څرگندې(ي) په شکل بد لېږي لکه: دکړکیوهندارې،  دخولیوبیه،   د څوکیوایښودل او داسې نور.
۵ موقوفه (یay):
دا(يا) دشکل او آوازله مخې دنرمې ی په شان ده دموقعیت له حیثه توپيرکوي چې دمخه توری ئې(الف یا واو) وي موقوفه (ی) بلله کېږي لکه: ځای، سرای، لوی خدای، زوی،  دا ډول (ی) د نرمې (ی) په څیر ساده لیکله کېږي. اوس به دبيلابېلو(ياگانو) دکارېدنې څوبېلگې په یوه کلمه کې دمانا له توپیرسره وگورو: ۱ گېّډۍ (گلدسته) ۲ گېډی (پشتاره) ۳ گيډی (قوچ نر) ۴ گېډۍ (مېش یامادۀ قوچ) ۵ گېډې (شکم ها) ۶ گېډي (پشتاره ها) ۷ گيډي (قوچ های نر) اوداسې نورې ډيرې بېلگې شته دي. د واو « و » او هې « ه » د غږونود کاریدني بېلگې: ۶۸ نرم واو (و  Aw): د کومونومونو په پای کې چې نرم واو راشي هغه نارینه نوم گڼل کېږي لکه: لو، کنډو، پلو، علو او داسې نور. ۶۹ کوچنۍ هې (ه  A): د کومو نومونو په پای کې چې کوچنۍ هې راغلې وي هغه نارینه نومونه بلل کېږي لکه: تره، وراره، پسه، زړه او داسي نور ؛ مگر کوچنۍ هې کله کله په بې سا ښځېنه نومونو کې هم راځي لکه: خوله، ویاله، کاله، رانجه، سابه، ساړه او داسې نور. ۷۰ اوږد واو (و O): دا واو د ښځینه نومونو په پای کې راځي او د کومو نومونو په پای کې چې را شي ښځینه نومونه بلل کېږي لکه: مستو، زانگو، ښارو، پيشو او داسی نور. ۷۱ څرگنده هې (ه  A): دکومو نومونو په پای کې چې څرگنده هې راشي هغه ښځینه نوم بلل کېږي لکه:آسپه، لخته، وینه، مڼه، پزه، تره، ښځه، ماندینه، ارتینه او داسي نور، دتانیث(ښځينه نومونو) اقسام په پښتو کې څلور دي: حقیقي لفظي،  لکه ښځه حقيقي غير لفظي لکه مور لفظي غیرحقيقي لکه تخته غیر لفظي غير حقيقي سماعي لکه لوېشت اونور. ۷۲ د ليک نښې نښانې: په هره ژبه کې دخبروپه مهال انسان کله بشپړدرېږي کله لږدرېږي بیا وړاندې درومي کله خبره بشپړه بیانوي اوکله يې نيمه پرېږدي کوم ځای تعجب څرگندوي،  کله پوښتنه کوي،   کومه خبره به ټینگارسره کوي او له گومې خبرې هسې تېرېږي دا ټول تأثرات اوکيفیات چې دخبرې کوونکي دحرکاتواوسکناتواود هجأ دلوړيدو اوټيټېدوپه پايله کې څرکندېږي که دليکوال له قلمه را منځته شي ليک نښې بلل کېږي د ليک دود د ښه والي لپاره د دغوعلامو او نښانو خيال ساتل لازمي او ضروري دي. بې له نښو نښانو ليکنه د لوستونکو لپاره ډېرې گرانۍ پېښوي او ځينو ځايونو کښې ترې سمه مانا هم نه اخيستل کېږي، له دې کبله غواړو چي دغه نښانې اوعلامې په لنډ ډول بيان کړو:
۱ ټکی یا تمکۍ (.):
چې وقف کامل او فل سټاپ.اوپه انټرنېټي اصطلاحاتو کې یې ډاټ هم بولي ټکی د پوره جملې په پای کې ایښودل کېږي لکه: نېک عمل د لارې مل.
۲ چپه پېښ، تړونی، ویرگل ياکامه (،):
دا نښه په یوې مکملې جملې کی د یوې لنډې وقفې له پاره کار ول کېږي. نیمگړو خبرواو د کوچنیو مرکباتو تر منځ د عطف د پاره راځي لکه: رحمان بابا لوی شاعر، ستر ادیب، او پوخ متفکر دی. د کوچنیو جملو په منځ کې د توپیر له پاره چې خبره بشپړه شوې وي. د یو شي د بېلو بېلو ډولونو تر منځ د توپیر له پاره لکه: د کلمې درې ډوله دي اسم، فعل، حرف. په جمله کې دراتلونکو بېلو بېلو شیانو تر منځ لکه: کاغذ، قلم، مشوڼۍ راواخله راځه. د پخوانۍ پوښتنې په ځواب کې تر « هو » یا « نه » وروسته.
۳ ټکی او کامه یا ځنډکی (؛):
دغې نښې ته مفرزه، ممیزه او سیمي کولن هم وایي دا نښه د زیاتې وقفې له پاره په کارېږي مگر د کلمو تر منځ نه راځي بلکې د هغو مرکبو جملو په منځ کې راوړل کېږي چې په مانا کې یو له بله سره ټړلې وي لکه: د هغه علم څخه چې اخلاق ور سره نه وي ؛ ناپوهي غوره ده. همدارنگه د دلیل او علت د بیانولو لومړنیو کلیمو نه دمخه هم دغه علامه لیکل کېږي لکه: موږ د خپلو ښوونکو احترام کوو ؛ ځکه چې هغوی موږ ته پوهنه رازده کوي.
په دې نښې جمله په دوو یا زیاتو برخو وېشل کېږي. کله چې د ځینو لفظونو تر منځ ویر گل وي، تر وروستي لفظ وروسته د اوږدې وقفې له پاره ځنډنښه راځي لکه: ننگرهار، لغمان، کنړ، نورستان ؛ په ختیځ زون پورې اړه لري کله چې یوه جمله په خپل تر کیب کې د خپلې مانا په ویلو بشپړه وي خو وروستۍ جمله یې بیانیه وي په دغسې ځای کې ځنډنښه ایښودل کېږي لکه: د غور کولو عادت خپل کړه ؛ چې تر دې بل ښه عمل نه شته. کله چې ځینې داسې جملې وي چې یو له بله سره اړیکې ولري پرله پسې راشي، خو د ټکي ایښودلو ایجاب ونه کړيٍ دهغو د بیلولو له پاره ځنډکی کارول کېږي لکه: د درسي کتابونو په جمله کې ریاضي او فزیک ؛ کیمیا او بیولوژي ؛ تاریخ او ټولنپوهنه شته دي. په علمي او څیړنیزو لیکنو کې چې کله د یو مطلب په هکله څوماخذونه ذکر کیږي د هر یو د بیلولو له پاره هم ځنډنښه کارول کېږي لکه: کابل مجله پرله پسې ۳۱ مه گڼه ؛ هیله مجله ۸ مه گڼه ؛ الینگار مجله ۴ مه گڼه ؛ زما دخوښې مطلبونه لري. د ژوندانه او کامیابۍ ستنې دا دي: پوهه، روغتیا او زحمت ایستل.
۹۳ بديع:
عربي لغت دی د نوی په مانا او دادبياتو په اصطلاح کې هغه علم ته وايي چې دهغه په وسيله د يوکلام ښېگڼې اوښکلاوې ښکاره کېږي څه چې په دې علم کې دکلام دښکلا سبب کېږي د بديعو صنايعو،  ادبي فنونو يا د بديعي ښکلاوو په نوم يادېږي
۹۶ نثر مسجع:
دا هغه نثر دی چې د جملو په آخره برخه کې یې موزونه کلمې راوړل شي په دوه ډوله دی ۱ متوازی سجع ۲ موازنه سجع ۹۷ دسوال اوځواب ياښه اوبد صنعت: داهغه شعري صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې لومړی سوال او بیایې ځواب راوړی وي کله کله داولې مسرې سوال دښکنځلې تر بریده ښکاري،  خوکله چې دویمه مسره وویله شي دبيت هدف روښانه کېږي چې مقصد کنځل نه بلکې ځواب ادبي خبره دی بېلگې يې دادي: به ورو ورو به يې درنه کاږم چې خوږ نه شي دبڼوپه څوکو ستا د پښوخار بند دې خلاص کړه پورته یې ونيسه پخپله مخ پټی په نقاب نه ښايي ديار ٭ ٭ ٭ ترا کرده ام مادرت رانیزميکُنم دُعا وثنا به وقتِ سحر مادرت کان سخا بودکه ميداداز پس وپيش به غريبان لب نان به ديگران کم وبېش
۹۸ د لف او نشرصنعت:
کله چې شاعر په کلام کې يوه يا څو کليمې راوړي وروسته يې بیا تشريح کړي دغه صنعت ته لف او نشر وايي لکه: چهارچيزغم از دل مېبرد کدام چهار نماز و روزه و تسبيح و استغفار سگ ودربان چويافتندغريب آن گريبانش گيرداين دامن ٭ ٭ ٭ که چل ول یې دا ځل نه وي مل په عمل چې تاريخ دلته تريخ نه شي بيا په بل ځل حرف کلام يې مدام ناتمام « اهتمام » نيمگړتېابې لوړتېا دکلام کړي سلام
۹۹ کومکي غږونه په پښتو کې پر دوه ډوله دي:
يو ډول يې خوځندې (حرکتونه) او بل ډول يې توري دي. موږ ټول اصلي توري د دغو غږونو په کومک او مرسته وايو، ولې چې اصلي يا چوپ توري بې د کومکي غږونو له مرستې نه ويل کيږي. په پښتو کې دغه وروسته خوځندې موجودې دي: (الف). زور لکه: ور، غر، غږ. (ب). زور لکه: شل، وچ، مچ. (ج). زير: دا خوځندې اوس د پښتو کلمو په سر کې نه راځي او په دخيلو کلمو کې استعماليږي. لکه: گل، بل، عالم. (د). پيښ (ُ): دا خوځندې هم د پاړسي او عربي په دخيلو کلمو کې راځي. لکه: مل، تجل. غړوندی (سکون): په پښتو کې دغه وروسته قاعدې لري: ) الف). په پښتو کې په ساکن توري باندې پيل کول، روا دی او د نيم حرکت په ډول ويل کيږي. لکه: سپوږمۍ، لمر، پسرلۍ، نښه. (ب). په پښتو کې تر درې ساکنو پورې هم يو ځای راتلای شي، مگر په دې شرط چې لومړی ساکن يې يو کومکي توری وي. لکه: مياشت، څلويښت، پنځوس. ۱۰۰ غزل: غزل په لغت کې له خوبانو سره خبرو کولو او شوخي ته وایې په ادبي اصطلاح کې هغه نظم ته ویل کېږي چې دوه بیته هم قافیه مطلع ولري او په نورو ټولو بیتونو کې واحده قافیه او ردیف (که یې ولري) تکرار راشي د غزل موضوع زیاتره عشق او عرفان وي د غزل کم بیتونه پینځه او زیات یې دوولسو پورې وي د پښتو غزل حمزه بابا ځوانی ته رسولی دی لکه چې وایي: ته شوې د پښتو غزله ځوان زه د بابا کړمه.
سرچینې
هغه اخځونه چې يوڅه استفاده ترې شوې ده: دویکیپدیا دبیاوړي سایت د15 مي کالیزې به افتخار
وېشنيزه:پښتو ژبه وېشنيزه:پښتو ژبي گرامر
GE
GE کیدای شي چې وي:
جونګ جین یونګ
جون جین یونګ په انګلیسي په کوریایي 정진영) یو کوریایی سینمایی لوبغاړی دی. نوموړی ترډیره په دونګې سریال کې د (سیول یونګ جی) او (امپراتور یوری) په نوم د بادونو امپراتور نومی سریال کې ډیر مشهور شو، یونګ همدارنګه د چونا روغتون نومی سریال کې د (پروفیسور کیم سانګ) په نوم لوبیدلی دی.
۲۵۳ (عدد)
۲۵۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۲۵۲ څخه  مخکي او د ۲۵۴ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۲۵۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۲۵۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
هلک که انجلۍ
دي یا(نې هر یو یې د خپل جوړې څخه توپير لري او بیله دنده لري) دا درویشتمه جوړه کروموزومونه یې په دوو نومو یادېږي. یو یې ،،ایکس،، (X) او بل یې د ،،وای،،(Y) په نوم یادېږي.
یوپه نوم انسان ښځه او که نارینه دی په دغه جوړه کروموزومونو کې لیدل کېږي. د ښځې ۲۳مه جوړه کروموزومونه يو شانته وي دواړه کروموزومونه یې ،،ایکس او ایکس،،(XX) وي او د نارینه ۲۳مه جوړه کروموزومونه ،،ایکس او واي،،(XY) وي.
کله چې یو ښځه او نر کوروالی سره وکړي، نو اولاد منځته راځي.پدې خو ټول پوهېږو، خو په اصل کې څه کېږي او څنګه هلک او يا انجلۍ منځته راځي؟
کله چې د نارینه مني (sperm) او د ښځې تخمه(هګۍ)(ovum ) سره یو ځای شي نو یوه نوې هجره (cell) چې د ( zygote) زایګوټ په نوم یادېږي رامنځته کېږي. د دغې نوې حجرې( zygote ) ۲۳ مه جوړه کروموزومونه که،،ایکس او ایکس،،(XX) وه نو دا راتلونکی ماشوم به انجلۍ وي.
او که ۲۳مه جوړه کروموزومونه یې ،،ایکس او وای،،(XY) وه نو دا راتلونکی ماشوم به هلک وي.
لنډه دا چې که د نر د مني هغه حجره چې ۲۳م کروموزوم یې ،،ایکس کروموزوم(X chromosome) وي او د د ښځې د تخمې ( ovum) سره یوځای شي،نو دغه ماشوم به انجلۍ او که د نر د مني هغه هجره، چې ۲۳م کروموزوم یې،،وای،،(Y) وي او د ښځې د تخمې( ovum) سره یو ځای شي، نو راتلونکی ماشوم به هلک وي.
يانې د راتلونکي ماشوم جنس ( نر یا ښځه ) د سړي د مني پوري اړه لري.
کمپیوټري جراحي
کمپیوټري یا روباټ جراحي له هغو عملیاتو څخه عبارت ده چې له انسانه پرته په کمپیوټر یا روباټیک ماشینونو د جراحۍ عملیه ترسره شي. د كمپيوټري روباټ په واسطه د جراحي عملياتو د ترسره كولو په ډگر كې تركيه، د يو زيات شمېر اروپايي هېوادونو ترمېنځ مخكښ هېواد بلل كيږي. تركيه پدې برخه كې خپلې تجربې د منځني ختيځ او اروپايي هېوادونو سره شريكوي. پدې لړ كې په استانبول كې د اجه بادام د روغتون د يورولوژۍ د څانگې مشر پروفيسور دوكتور علي رضا كورال، د اسپانيا د هېواد نه ۸۰ تنو راغلو ډاكټرانو ته د روباټ په واسطه د عملياتو د ترسره كولو په اړه يو علمي سيمينار جوړ كړ.
پدې سيمينار كې د روباټ په واسطه د پروستات د سرطان د عملياتو، د مثانې او پختورگو د عملياتونو په اړه د يو شمېر اروپايي هېوادونو ډاكټرانو ته نظري او عملي زده كړې وركول كيږي. كورال څرگنده كړه چې د كمپيوټري روباټ په واسطه د جراحي عملياتو په برخه كې تركيه په اروپا او نړۍ كې مخكښ هېواد دى. د كورال په وينا د ۲۰۱۳ كال راهيسې تر اوسه پورې يې د اروپايي هېوادونو سلگونو ډاكټرانو ته زده كړې وركړي دي. په تركيه كې د `` داوينچي`` د روباټ په واسطه ۱۳۰۰ عملياتونه ترسره شوي دي چې ۱۱۰۰ يې د پروستات د سرطان عملياتونه دي. پاتې ۲۰۰ يې د يورولوژۍ د د نورو برخو عملياتونه دي. دا شمېره په اروپا كې سار نه لري. د پروفيسور كورال په وينا په تركيه كې د طب د زده كړو او امكاناتو چارې د هرې ورځې په تېرېدو سره پراختيا مومي.
سرچینې
وېشنيزه:طب وېشنيزه:جراحي طب وېشنيزه:جراحي عملیات وېشنيزه:کمپیوټري عملیات وېشنيزه:روباټیک عملیات
محمد بن موسی خوارزمي
محمد بن موسی خوارزمي يو پارسيوان شمېرپوه، ستورپوه، ستورپېژندونکی او ځمکپوه ؤ. نوموړی په ۷۸۰ کال کې په خوارزم کې زېږېدلی (اوسنی خيوا, ازبکستان) او په ۸۵۰ کال کې مړ شوی. هغه نژدې خپل ټول ژوند د يو پوهاند په څېر په بغداد کې د پوهې کور کې په پوهنيزو کارونو تېر کړی.
الخوارزمی Algorismi, Algorizm 780ز تر850ز ریاضی، فلکیات، علم النجوم او جغرافیه په څانگو كې يې څېړنې او ليكنې كړي، او د (باباى الجبرا) لقب يې گټلې دى. جات میں تحقیق و تحاریر۔ ميندل شوي كتابونه يې: کتاب الجبر و المقابله، کتاب الجمع و التفریق بی حساب الهند، کتاب صوره الارض دي.
د خورازمي ونډې يواځې په شمېرپوهنه کې لويه اغېزه نه لري بلکه، په ژبه کې هم د هغه ونډې د يادولو وړ ټکي دي. د الجبر لغت د مربع معادلاتو د حل د کړنو له نوم له ده راوېستلی، لکه څهنگه چې هغه په خپل کتاب کې روښانه کړي. د الجبر لغت د الگوريزم او الگوريتم د ريښو الگوريتمي نه راوتلی. د هغه د نوم په باب داسې وييل کېږي چې د آر نه يو اسپانيايي نوم guarismo او د پرتگالي ژبې د لغت algarismo، دواړو نه چې راوتلی چې د گڼ مانا لري.
شمېرپوهنه
د الخورازمي دوهم ستر کار د رياضي په موضوعگانو وه چې د هغه د لاطيني ژبې ژباړه يې خوندي پاتې شوه خو په آرنۍ ژبې، عربي کې چې کښل شوی ؤ په تاريخي پېښو کې له مېنځه ولاړه. د لاطيني ژبې ژباړه يې په ۱۲ مه پېړۍ کې د بات د اديلارد لخوا، چا چې په ۱۱۲۶ ز کال کې د ستورپوهنيز لښتليکونه هم ژباړلي وه، کړې دی.
سرچينې
وېشنيزه:اسلامي ستورپېژندنه وېشنيزه:عربي شمېرپوهنه وېشنيزه:مسلمان ستورپوهان وېشنيزه:مسلمان زمککچپوهان وېشنيزه:ستورپوهان
خبري ارزښت
خبري ارزښت
یو خبر کله ارزښتمن دی او کوم فکتورونه یې په ارزښت کې رول لوبوي؟
ډېر ژورنالېستان او ژورنالیستیک پوهان په دې اند دي چې په ژورنالېزم کې خبري ارزښت کوم  ځانگړی او مالوم بنسټ نه لري. ځکه چې خبر کېدای شي د یوه ژورنالیست له خوا داسې ولیکل شي چې د ډېر ارزښت وړ وي، که څه هم چې له آره به لوستونکیو ته هېڅ پیغام هم ونه لري. په دې مانا چې له آره دا ژورنالېست او یا هم د خبري رسنۍ مدیر مسئول دی چې یوه خبر ته ارزښت ورکوي ، خو بل بي ارزښته کوي. ښه بېلکه یې په لاندې ډول ده:
کله چې د پکتیکا ولایت د مټاخان ولسوالۍ د کارېز پر کلې د جون پر ۳۰ د ۲۰۰۸ کال اېتلافي ځواکونو بمباري وکړه، ۳۳ ولسي وگړي یې ووژل. د دې شهیدانو له ټولي څخه ډېری ماشومان او مېرمنې وې. همداراز سپین ږېري او ځوانان هم پکي ول. اېتلافي ځواکونو سربېره پر دې، څو مېرمنې په سپیو ډاړلي وې. دغه پېښه ښاغلي نذیر احمد سهار په یوه راپورتاژ یا گزارش کې له انځورنو سره  رانغښې وه چې د هر لوستونکي لپاره یو زړه خوړینی خبر وو. دا ښه شونې ده چې د دې انځورونو په لید او د گزارش په لوستلو ډېر لوستونکیو اوښکي تویې کړې وي. ښاغلی سهار خپل راپورتاژ داسې لیکي:
هلته، چې سپي هم په مرگ ويده شول...!! ((گزارش(( http://www.benawa.com/kandahar/fullstory.php?id=19316
درست دا هغه ساعت و، چې ماشومان د خوب او ارام لپاره د شپې په غېږ کې ويده کېدل. پر کلي سکوت خپور و او يوازې د سپيو غپا اورېدل کېده. د پکتيکا د مټاخان ولسوالۍ دغه خټين کلى له مرکز ښرنې څخه شل کيلومټره لرې، د کوچنيو غونډيو په منځ کې پروت دى. دغلته شملور، خو بېوزلۍ ځپلي پښتانه گرد په پوله او پټي ژوند تېروي. د ابراهيم کاريز کلي وگړو ته د ميلياردونو ډالرو مرستو له درکه نه د ملي پيوستون پروگرامونه پلي شوي او نه هم دلته د بيارغونې نښې نښانې ترسترگو کيږي. د ملا مُسلم اته کسيزه ډله: کروندگر د نړيوالو ايتلافي ځواکونو تر بمبارۍ څو شيبې مخکې کورونو ته ننوتي وو. نړيوال ځواکونه په ظاهره د ((ملا مُسلم)) او د هغه د ډلې په لټه راغلي وو. د هغوى هدف د مټاخان د ((ابراهيم کارېز)) کلى و.
د کلي پر ډاگ او کښتونو د ايتلافي چورلکو د بمبارۍ غږ تر لرې سيمو اورېدل کېده. په بمبارۍ کې د مېلمنو يو ټونس ډوله موټر او مېلمانه له منځه لاړل. ايتلاف پر همدغو مېلمنو د ملا مُسلم او د هغه د ملگرو شک کړى و. د پکتيکا امنيه قوماندان نبي جان ملاخېل له خبريالانو سره د خبرو پر مهال وويل، چې دوى له عملياتو ناخبره وو: (( د ابراهيم کاريز کلي ته، چې د ايتلاف کوم پوځيان تللي وو، هغه په پکتيکا کې ميشت ايتلافي پوځيان نه وو. هغوى ښايي له غزني يا خوست نه راغلي وي)). ايتلاف په خپله خبرپاڼه کې د ځان سپيناوي په اړه وويل، چې په وژل شويو کسانو کې د طالبانو دوه جگپوړي قوماندانان وو، چې يوه يې دوى ته ماينونه ښڅول او بل هغه له طالبانو سره يوځاى دوى ته لاره نيوله، خو ذبيح الله مجاهد د طالبانو د وياند په توگه په (( ابراهيم کاريز)) کلي کې د خپلو جنگياليو د حضور رپوټونه چورلټ رد کړدي. ايتلاف په پېښه کې يوازې د يوه ماشوم او دريو ښځينه وو مړينه منلې ، خو پوښتنه داده، چې د ماشومانو او سپين ږيرو په گډون دا ٣٣ تنه نور مړي د چا وو؟ د پکتيکا د ولايتي شورا پخوانى رييس موسى خان يې ځواب وايي: (( په مړو کې دوه ماشومان او درې ښځې دي. ٢٧ تنه نور ځوانان او سپين ږيري دي. د طالب او القاعدې په نامه هيڅوک پکې نشته. دولت وايي، د ملا مُسلم په نامه يې يو طالب قوماندان او د هغه اته کسيزه ډله وژلې، خو هغه زموږ د کلي د جومات ملا محمد نبي وو)).
http://www.bbc.co.uk/pashto/afghanistan/story/2008/07/080701_hf-khost-taliban-killing.shtml
ايتلافي ځواکونه وايي له دغو وسله والو سره د ار پي جي په گډون درنې وسلې هم وې