نثر
لکه : تاريخي رومان ، فلسفي رومان ، د کورنۍ ژوند په باب او داسې نور .. د رومان لوۍ خصوصيات دا دى په عين حال کې چې هغه د حماسي ايجاد ډېر لوۍ فورم دى کولاى شي د فرد او ټولنې د روابطو هره خوا او هر اړخ راوسپړي. رومان د طبقاتي تمايلاتو د تبليغ ډېره قوي او په اوچته پايه کې قناعت بخونکي ذريعه ده. په رومان کې هم د ناول په څير د جوړښت اساسي توکې شته لکه : پلاټ ، کرکټرونه يا پرسوناژونه ، سسپنس ( تجسس او تلوسه ) منظر کشي ، مکالمې ، پيلامه او پايله ده. يوازينۍ ځانګړتيا چې رومان يې لري هغه د کيسې لويوالى ، د پېښو او پر سوناژ ډېروالى دى .او هم د ناول ليکنې په نسبت رومان ليکنه ستونزه وره او لوۍ کړاو غواړي. داستان داستان د هنري ( ادبي ) نثر يو اهم ډول دى چې کيسه هم ورته ويل کيږي. داستان د کيسو تر ټولو لرغونى او پخوانى شکل دى. داستان په لغت کې ويل او بيانول دي په اصطلاح کې داستان بيا هغه کيسه ده چې بنسټ ئې په تخيل ، رومان ، او مافوق الطبيعت عناصرو باندې ولاړ وي. داستان دژوند د اړخونو او د پيښو د شمول په لحاظ د رومان او لنډې کيسې تر منځه مقام نيسي. داستان کيداى شي د تصوير شويو پيښو د اهميت په لحاظ د رومان په نسبت زيات اهميت ولري خو د حجم او د پيښو د شمول په لحاظ د رومان سارى نشي کيدائ. داستان هم د رومان غوندې په (١٩)نولسمه پيړۍ کې ډېر پر مخ ولاړ چې اوس له جهاني افتخاراتو څخه ګڼل کيږي. داستان د لنډې کيسې څخه پدې جلا کيږي چې په داستان کې د ژوند اړخونه د لنډې کيسې په نسبت زيات مفصل ښودل کيږي د پرسوناژ شمير يې هم زيات وي. د پښتو په ملي داستانونو کې ډېر مشهور دي دا دي : ادم خان او درخانۍ ، دلى او شهۍ ، فتح خان او بړيڅى او رابيا، موسى خان او ګلمکۍ ، مومن خان او شير بانو او داسې نور ... د پښتو ملي منظومو داستانونو په جمله کې تر ټولو لومړى داستان د ادم خان او درخانۍ کيسه ده چې صدر خان خټک په ( ١١١٨ هـ ) کال کې په خپل قلم نظم کړې. خو بل ځاى بيا وائې چې د پښتو د لاس ته راغليو لومړيو منظومو بشپړو او اختطاطي داستانو په جمله کې تر ټولو د مخه د ليلى او مجنون کيسه ده چې سکندر خټک په ( ١٠٩٠هـ ) کال کې نظمول پاى ته رسيدلي. څرنګه چې په پښتو ليکلي ادب کې د نظم ژبه ډېره لرغوني ده همدغه شان په پښتو کې د منظوم داستان عمر هم د منثور څخه ډېر لرغونى دى. په پښتو ادب کې منظوم داستان په دووه ډوله دى. ١ _ هغه داستانونه چې د پيښو د پيدايښت ټاټوبى يې خپله د پښتو چاپير يال دى ٢_ هغه کيسې چې له نورو ژبو څخه پښتو ته را ترجمه شويدي. يو معياري ( منل شوى ) داستان په عمومي توګه سره د دغو برخو لرونکى وي. ١_ پلاټ : د هر داستان بنسټ او اساس په پلاټ باندې ولاړ وي د هغه څخه پرته دداستان تصور بې معنا وي. پلاټونه که څه هم يوه بل ته ورته وي ولې ددې سره سره هغه د داستان غوره او مهم جز ګڼل کيږي. ٢_ تخېل : هر داستان لوستونکى په اوريدونکي باندې د اوريدو په حالت کې د تخېل نه ډکې نړۍ ليدنه کوي چې د اوريدونکي لپاره ډېره نا اشنا او بيخي پردۍ وي. ٣_ په داستان کې ځاى په ځاى پيرى ، ديو ،ښاپيرۍ ،سحر ،جادو غيبي ملاتړ او تائيد د پير ،فقير او داسې نورو سره ليدنه وي چې پدې سره په داستان کې دلچسپي او زړه راښکون موندل کيږي. ٤_ قهر ماني : داستان د غوره قهرمانيو يوه ټولګه ده. په داستان کې تر ټولو د خلقت يو حيرانوونکى انسان وي هغه د خير مجسمه او د بديو سخت دښمن او سپر وي. ٥_ خطابت او ښکلى بيان : داستان لوستونکى په خطيبانه لهجه سره خبرې کوي د هغه په ژبه کې ډېره ښکلا او زړه راښکون وي. داستان لوستونکى پخپلو الفاظو سره سره اوريدونکى متاثر وي. ٦_ حيرانتيا : د داستان پېښې او بيانونه دومره حيرانوونکي وي چې حتى اوريدونکى يې بيخ         ځکه چې په پېښو کې له سحر او جادو ، ديو ، ښاپيرۍ او ټول هغه څه چې انسان ته ناشوني ښکاري د پېښې په حل کولو کې ترې په کافي اندازه کار اخستل کيږي ي په چوپه خوله اوري. .	نا ول ناول يوه ايټالوي کلمه ده. د ناول لغوي معنا عجيبه ، نوې او تازه ده خو په اصطلاح کې بياناول هغه کيسه ده چې موصوع يې انساني ژوند وي يا په بل عبارت ناول په ادبي اصطلاح کې هغه نثري کېسې يا داستان ته وائې چې لنډې کېسې څخه لوى او له رومان څخه لنډ وي. ښاعلى عطائې وائې : ناول يوه هنري پديده ده چې د ټولنيزې وضعې د تشريح لپاره د يوې وسيلې په توګه استعماليږي. ناول ليکونکى د ژوند د بېلا بيلو بشپړه او ژورو ليدنونه وروسته په يوه خاصه سليقه او تر تيب سره خپلې تجربې او ليدنې د يوې کيسې په شکل سره وړاندې کوي په ناول کې حقيقت او رښتيا ليکنه بنيادي شى دى د خيالي او فرضي خبرو اترو نه پکې پوره ډ ډه کيږي. ناول په اصل کې د داستان يو پرمختللى شکل دى. ناول ليکنه په (١٨ ) اتلسمه عيسوي پيړۍ کې په اروپائې انګريزي ادب کې دود شوه اوپه (١٩) نولسمه او (٢٠) شلمه پيړۍ کې دغه فن خپل اوج ته ورسيد. د نورو معاصرو ادبي ژانرونو په څېر ناول هم د پښتو ژبې ته د شلمې پېړۍ په پيل کې له اردو ژبې او ادب نه راغلى دى. لومړنى حکايت چې د ناول په فورم وکښل شو د يوه الماني ليکوال ؤ چې جين پول ريچژ نوميده. مشهور شاعر هاينه دي ادبي فورم ته په کال ( ١٧٦٣ _١٨٥٦ ) کې زياته وده ورکړه. يو بل فرانسوي ليکوال بالزاک په کال ( ١٧٩٩ _١٨٥٠ ) کې ناول نور هم لوړو پوړيو ته وخيژاوه. لومړنى پښتو ناول چې د اردو ژبي نه ميا حسيب ګل کاکاخيل په( ١٢٩٣ ) هـ ق کال راژباړلى د ډپټي نظير احمد (( نقش نګين ))په نامه ناول ؤو. او هم په پښتو ادب کې سيد راحت زاخيلي ته د لنډې کيسې او ادبي ټوټې په شان د لومړي ناول ليکونکي وياړ هم ورپه برخه دى. نوموړى د شلمې پيړۍ په لومړيو شلو کلونو کې د (( نتيجه عشق )) يا د ما روخې په نوم ناول ليکلى دى. اما په بره پښتو نخواکې لومړنى ناول (( دوه سره مين ورونه )) محمد رفيق قانع ليکلى چې د پښتنې ټولنې د کورني ژوند د بدو ورځو د دووخويندو کونډتون او بدمرعۍ ډېر ښه انځور وي. دغه راز لومړنى پښتو ژباړلى ناول د وېکتور هوګر (( بېچاره ګان )) دى چې ارواښاد علامه عبدالحى حبيبي ئې ژباړه کړې او د بېوزلان په نوم ئې نومولى د کندهار په طلوع افغان کې د ( ١٣١٠ ) هـ وروسته خپور شويدى. د نا ول ډولونه ناول د موضوعاتو او کردارونو له مخې په لاندې ډولونو ويشل کيږي. ١ _ عملي او کرداري ناول : په دې ډول ناول کې کيسه د يوه مرکزي کردار په توګه او نور ټول خام مواد او نور ټول خام مواد د ځانګړي فرد په شاوخوا راټوليږي او هم عملي جنبه لري. ٢ _ ډرامه يې ناول : په ډرامه يې ناول کې پيښي او واقعات ډېر په بيړه سره بدليږي دغه بدلون او او ښتنې په دومره بيړه سره څرګنديږي  چې لوستونکى په هغو کې ډراماتست محسوسوي. ٣ _مهماتي ناول : په دغه ډول ناول کې هره شېبه يو نوى او غوره څيز را د مخه کيږي په دې ډول ناول کې پوره ازادي شته دا ډول ناول ډېر په زړه پورې وي. ٤ _ نظرياتي ناول : په دې ډول ناول کې ناول ليکونکى ځانګړې نظر وړاندې کوي په نظرياتي ناول کې د نظر يې او فن تر منځ بايد پوره خيال وساتل شي. ٥ _ تاريخي ناول : په تاريخي ناولونو کې يوه خاصه زمانه او کله کله تاريخي ناول ليکنه ستونزمنه ده. ٦ _ جاسوسي ناول : د جاسوسي ناول بنياد او بنسټ په تجسس او اضطراب باندې ولاړ وي په دې ډول ناول کې خيرانوونکې خبرې وړاندې کيږي کله کله په جاسوسي ناول باندې د داستان ګو مان هم کيږي ٧ _ اصلاحي ناول : اصلاحي ناول د ټولنې د اصلاح او سمون لپاره ليکل کيږي او اصلاحي ناول او نظرياتي ناول سره دومره توپير نلري اما په نني عصر کې اصلاحي ناول ليکوالان ډېر او اصلاحي ناول ليکل يواځي او يواځي فني ليکوالان کولاى شي. د ناول اساسي توکي ١_د ناول لپاره کيسه يو اصل او بنسټيز اعتبار لري. د کيسې څخه پرته ناول ته ناول نشي ويل کيداى. د کيسې په منطقي ترتيب او د هغې په تدريجي رنګ کې د ناول غوره شکل پټ دى او هم کيسه د ناول لپاره د ملا حيثېت لري د هر ناول لپاره يوه زړه راښکونکې کيسه وي چې پيل ، منځ او پايله لري. ٢ _ پلاټ : پلاټ د انګليسي ژبې کلمه ده د پلاټ څخه مطلب هغه ذهني خاکه ده چې ناول ليکونکى په هغه کې د کيسې پيل د مختلفو پيښو ترتيب او همدارنګه د کيسې تکميل او پاى داخلوي د ناول غوره او اصلي تومنه تر زياته حده پورې په همدې پلاټ پورې تړلې ده. د پلاټ څخه دا اندازه راجوتيږي چې ليکوال ناول د کومې نقطې څخه نړيوالو ته وړاندې کړى او په څه اندازه يې غوره شننه کړيده. ٣ _ مکالمې او منظر کشي ( پېښې ) : د کيسې د پېښو د لړيو د مخکې بيولو او د فطري او طبعي ښودنې لپاره په ناول کې ځاى پر ځاى د کردارونو مکالمو او د پېښې د چاپير يال ښودنې ته لږه ډېره اړتيا پېښيږي. هيڅ يوه کيسه د پېښې او کړو وړو څخه پرته نشي رامنځ ته کيداى ناول دټولنې غوره عکاسي کوي د همدې کبله د ناول په کيسه کې هر ډول پيښې ، کړه وړه او د اعمالو شته والى حتمى او ضروري دى دغو پيښو او کړووړو څخه ناول جوړيږي منظر کشي هم د کيسې په وړاندې بيولو کې بنسټيز حيثيت لري کردارونو ته ښلا وربخښي او د پېښو طبعي والى ښائې .د ناول ليکوال منظره کشي په درې ډوله کوي. ١_ قدرتي مناظر لکه : ځنګلونه ، غرونه ، سيندونه ، لمر او سپوږمۍ ٢_ د ټولنيز ژوند او چاپير يال مناظر لکه : کلى ،کور ، کوڅه ، سرک ، بازار ....... ٣_ د انساني جذباتو ،احساساتو ، رواني او روحي حالاتو منظر کشي .د کيسې هره پيښه بايد په خپل چاپير يال کې وښودل شي څنګه يې چې د فطري او طبعي تقاضا او غوښتنه يې. ٤_ پيغام او مقصد (( طرز تفکر )) : هره ليکنه د يو مقصد لپاره کيږي همدا شان په هر ناول کې هم يو اصلي پيغام او عرض نغښتى وي يو ليکوال دا پيغام او مقصد د احساس او جذبې په بڼه د پند يا کرکې په هيله لوستونکي يا اوريدونکي ته وړاندې کول غواړي او دا د ليکوال د برياليتوب لپاره تر ټولو مهمه ځانګړنه ده. په هر ناول کې د ليکوال طرز تفکر ډېر زيات ارزښت لري د ليکوال د ذهني ميلان څخه د ناول سمت په ښه توګه سره ټاکل کيداى شي هيڅ ناول د کوم هدف او غرض څخه پرته نشي ليکل کيداى. ٥_ ژبه او بيان : د ناول د جوړښت لپاره د ناول ليکونکي ژبه د ليکلو طرز او اسلوب ډېر غوره او په زړه پورې عناصر دي ناول ليکونکى بايد د قهرمان د خيثيت سره سمه ژبه وکاروي ځينې وختونه ناول ليکونکى د مختلفو قهرمانانو کړه وړه ،افکار ، خيالات پخپله ژبه وړاندې کوي او پدغه صورت کې د ناول په زړه پورې توب کې کموالى راځي په ژبه او بيان کې ددې خبرې ډېر زيات اهميت او ارزښت دى. لنډه کيسه له کوم وخت نه چې د انسان او بشر ژوند پيل شوى له همغې ورځې سره جوخت کېسې هم پيل شويدي. چې د انسان د پيدايښت نه نيولې تر ننه پورې د ټولو انسانانو د ژوند د مثبتو او منفي خواو کيسې له يوه نسل نه بل نسل ته سېنه په سېنه او په راوروسته کې د قلم په سپيڅلي څوکه د کاغذ پر مخ را نقل کړي او تر موږه يې رارسولي. يوازې او يوازې  کېسې همدې کمزوري او ضعيفه انسان کښلي چې د انساني ژوند ټول کړه وړه پکې په ساده ،خوږو ، هنري او لنډو الفاظو بيان شويدي .انسان چې د لومړي ځل لپاره د کېسو په راټولولو او ليکلو لاس پورې کړ فولکلوري ( ولسي ) کېسې وي دغه فولکلوري کيسې د بشر ډېرې زړې او لومړنۍ کيسې وې او ننۍ لنډې کيسې هم د پخوانيو فولکلوري کيسو زېږنده ده. دغه لنډه کېسه لومړي ځل په لويديځ کې دود شوه. او همدغه لويديځ کې ئې ادبي او هنري شکل او ځانګړې فني بڼه غوره کړه دغه راز د اروپائې يا لويديځې ټولنې څخه وروسته په پښتو کې هم د لسمې پيړۍ نه را پديخوا پع ليکنۍ بڼه نثري کېسې ليدل شوي چې له نن څخه تقريباً درې نيم ،څلور سوه کاله پخوا ليکل شوي د زړو کيسو يا لرغونو کيسو ښه بېلګه ( ورک زوى څنګه پيدا شو )کيسه ده چې د پښتو ژبې د لرغونو کيسو د نشتوالي پخلى کولاى شي د لومړي ځل لپاره په ( ١٨٤٢ )ع کال کې ( اډګرالن پو ) ددې لپاره ځېنې کره کتنيز او اصلي اصول وليکل چې تر دې اصولو وروسته د لنډو او اوږدو کېسو تر منځ توپير خلکو وپيژاند. تر ده وروسته ( براندرماتيوز) لومړنى ليکوال ؤ چې په ( ١٨٨٥ ) م کال کې په انګليسي ژبه (short Story )   اصطلاح د لنډې کېسې لپاره وړانديز کړه او لنډه کيسه يې له هغې کيسې څخه چې اوږده وي جلا کړه. هغه ليکوال چې د لومړي ځل لپاره ئې په نوې بڼې سره په ښکته پښتو نخوا کو لنډه کيسه وليکله هغه ارواښاد سيد راحت الله راحت زاخيلي ؤ. د زاخيلي صېب لومړنۍ لنډه کېسه ( شليدلي پڼه ) نوميږي. او دويمه کيسه ئې ( کونډه نجلۍ ) ده. په دغه کيسه کې نوموړي د وخت ناوړه او غلط دودونه رابرسيره کړي دي او د پښتني ښځينه نسل هغه ستونزې او ربړې ئې پکې را نغاړلي. دې کيسې په ډېر لږ وخت کې دومره شهرت پيدا کړ .چې د نړۍ په ډېرو ژبو وژباړل شوه او که څه هم ليکوال ئې يوه پيژندل شوي څيره وه خو بيا ئې هم دومره وځلاوه چې هر څوک ورته ګوته په غاښ شول. په افغانستان کې د دغه فورم لومړنى وياړ علامه پوهاند عبدالحى حبيبي ته په برخه شو د لنډې کېسې پيژندنه لنډه کيسه د داستان او نکل هغه شکل دى کوم چې په انګريزي کې شارټ سټوري ورته وائې. لنډه کيسه د داستان او ناول يو پرمختللى شکل دى. په فني لحاظ د يوې لنډې کيسې لپاره داضروري ده چې هغه دې د يوه واحد تاثير لرونکې وي. د لنډې کيسې جامع تعريف څه اسان کار نه دى دا ځکه چې د هغې بې شميره تعريفونه شويدي. ١_ اډګرالن پو د لومړي ځل لپاره داسې تعريف کړه : (( لنډه کيسه د نثر هغه داستان وي چې لوستلو ئې د نيم ساعت نه لږ وخت لګيږي او کله دا وخت دوه ګړيو ته هم رسيداى شي )) خو بل ليکوال ئې داسې پيژني : (( لنډه کيسه هغه ده چې لنډه وي )) يو بل ليکوال داسې وائې : لنډه کيسه د هنري نثر ښه ليکنه ده چې هدف ئې د مضمون اغيز ناک کيدل دي. خو يو شمير ليکوال بيا داسې کوي : لنډه کيسه د رومان څخه لنډ روايت دى او زيات محدود،په موقعېتونو شخصيتونو او معمولاً يو د بل پورې اړوند چې يو واحد تاثير لري. جګ لندن وائې (( کيسه بايد په کانکريت موضوع باندې د ژوند ، مرګ او خوځيدو سره خوندوره او په زړه پورې وي )) اليزابت وائې: (( لنډې کيسې کې لومړنى ضرورت دادى چې کيسه بايد د يوې داسې اغيزې يا فکر نه سرچينه واخلي چې په کافي اندازه اغيزناک واوسي چې ليکوال ليکلو ته اړ کړي )) هيډيسن وائې  :       (( د لنډې کيسې لپاره لنډوالى يوازينى شرط ندى بلکې د دې تر څنګ ځينې نورې ځانګړتياوې هم لري او هغه دا چې د کيسې موضوع د خپلو حدودو په چوکاټ کې رانغښتل کيداى شي ، بې ځايه او بې ضرورته خبرې پکې نه ځائيږي ، د تاثير او اغيز يووالى پکې يوازينى شرط دى )) د لنډې کيسې اساسي توکي