cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسيان
اسيان چې په رسمي ډول د سويل ختيځې اسيا هېوادونو د ټولنې په نوم پېژندل کېږي، په سويل ختيځه اسيا کې د لسو غړيو هېوادونو ېوه اتحاديه ده، کومه چې د دې ټولنې د غړيو هېوادونو او اسيا پاسفيک د حکومتونو تر منځ همغږۍ ته وده ورکوي او د اقتصادي، سياسي، امنيتي، پوځي، تعليمي او ټولنيز کلتوري يووالي په برخه کې د اسانچاري دنده تر سره کوي. د اسيان بنسټيزه موخه اقتصادي وده چټکول او له دې لارې ټولنيز پرمختګ او کلتوري وده منځ ته راوړل و. ثانوي موخه يې د قانون د حاکمیت او د ملګرو ملتنو د منشور د اصولو پر بنسټ سيمه ييزه سوله او ثبات دودول و. په اسيان کې د نړۍ ځينې په تېزۍ سره وده کونوکي اقتصادونه شامل دي، دې سازمان خپلې موخې له اقتصادي او ټولنيزې دايرې څخه ورهاخوا پراخې کړې دي. په ۲۰۰۳ز کال کې اسيان له درې ارکانو څخه د جوړې اسيان ټولنې پر سر موافقه کولو له لارې، اسيان له اروپايي اتحاديې سره په يوه لاره روان شو چې دا درې ارکان دا دي: د اسيان امنيتي ټولنه، د اسيان اقتصادي ټولنه او د اسيان ټولنيزه کلتوري ټولنه. د اسيان په بيرغ او نښان کې د وريژو لس ډنډر دي چې د سويل ختيځې اسيا د لسو هېوادونو استازيتوب کوي، کوم چې يو له بل سره په يووالي تړلي دي.
بنسټ اېښودل
له اسيان مخکې د ۱۹۶۱ز کال د جولای په يو دېرشمه نېټه يو بل سازمان جوړ شوی و چې د سويل ختيځې اسيا ټولنې (ASA) په نوم يادېدو، دا ډله له تايلينډ، فلپين او مالایا فدراسیون څخه جوړه وه. اسیان خپله د ۱۹۶۷ز کال د اګست په اتمه نېټه جوړ شو، کله چې د پنخو هېوادونو هر يو اندونیزيا، ماليزيا، فلپين، سینګاپور او تايلينډ د بهرنيو چارو ويرانو د اسيان اعلاميه لاسليک کړه. څنګه چې په اعلاميه کې درج شوي دي، د اسيان موخې او اهداف په سيمه کې اقتصادي وده، ټولنيز پرمختګ او کلتوري ترقي ده، څو سيمه يیزه سوله، د شريکو ګټو په اړوند همغږي او دوه اړخيزه همکاري، يو بل ته د روزنې او څېړنې په برخه کې د اسانتيا منځ ته راوړلو سره مرسته کول، د خلکو د ژوندانه د معيارونو د پورته کولو لپاره د کرنې او صنعت څخه د ښې ګټې اخستل همغږي کول، د سويل ختيځې اسيا مطالعات دود کول او د همدې ډول موخو او اهدافو لرونکو نړيوالو سازمانونو سره د نژدې، ګټورې همکارۍ ساتل دي.
د اسيان جوړېدلو په لومړي سر کې پر کمیونیزم د برترۍ ساتلو له هيلې انګېزه اخستې وه. له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د شوروي اتحاد له خوا د شمالي کوريايي ټاپووزمې له نيولو، په شمالي کوريا کې د کمونستو حکومتونو (۱۹۴۵)، د چين د خلکو جمهوريت (۱۹۴۹) او له شمالي ویتنام سره د پخوانۍ اندو-چين د ځينو برخو چې په برتانوي مالايا کې ورسره کمونستي تاوتريخوالی (بېړنی حالت) هم ملګری و او د ۱۹۵۰ز لسيزې په لومړيو کې له متحده ايالاتو څخه د فلپين له خپلواکۍ وروسته نا امنۍ څخه پس کمونزم په مرکزي اسيايي سيمو کې پښې کلکې کړې وې.
دې پېښو په ۱۹۵۴ز کال کې همدا راز د لومړي « S.E.A.T.O.» (سويل ختيځ اسيا تړون سازمان) جوړېدلو سره هم مرسته وکړه چې مشري يې د متحده ايالاتو او انګلستان تر څنګ استراليا کوله، دې سازمان په سويل ختيځېه اسيا کې ګڼ شريکان درلودل چې دې سازمان د پراختيا د مخنيوي او له دې څخه د مخکې په ۱۹۴۹ز کال د لويديځې اروپا لپاره د جوړ شوي دفاعي مورچل ناټو د ختيځې نسخې په توګه يې کار وکړ. په هر حال، د اسيان د ډلې سيمه يیزو غړیو هېوادونو د ۱۹۷۰ز لسيزې په منځ کې د «سايګون» د زوال او د ۱۹۷۵ز کال په اپريل مياشت کې د ويتنام د جګړې د پای ته رسېدو او د «سيټو» له منځه تګ وروسته د ځواک په توازن کې د بدلون له راتګ پس زياته همغږي تر لاسه کړه.
د اسيان د لومړۍ سرمشريزې ناسته په ۱۹۷۶ز کال د اندونيزيا په «بالي» کې تر سره شوه، په کومه کې چې په ګڼو صنعتي پروژو توافق وشو او د دوستانه اړیکو او همکارۍ په يو تړون او د همغږۍ په يوې اعلاميې لاسلیک وشو. د سړې جګړې پای ته رسېدو د اسيان له هېوادونو سره مرسته وکړه چې په سيمه کې له زياتې سياسي خپلواکۍ څخه ګټه واخلي، په ۱۹۹۰ز لسيزه کې، اسيان د سيمه ييزې سوداګرۍ او امنيتي موضوعاتو په اړوند د يو مخکښ غږ په توګه راڅرګند شو.
د ۱۹۹۵ز کال د ديسمبر په پنځلسمه نېټه، له هستوي وسلې څخه د پاکې سويل ختيځې اسيا تړون لاسليک شو، څو په دې ډول سويل ختيځه اسيا له هستوي وسلو څخه پاکه سيمه وګرځي. دا تړون د ۱۹۹۷ز کال د مارچ په اته وېشتمه نېټه هغه مهال پلی شو، کله چې له يو پرته نورو ټولو غړيو هېوادونو تصويب کړ. دا تړون د ۲۰۰۱ز کال د جون د مياشتې په يوويشتمه نېټه له هغې وروسته بشپړ پلی شو، کله چې فلپين تصويب کړ او په عمل کې يې په سيمه کې ټولې هستوي وسلې بندې کړې.
پراختيا
د ۱۹۸۴ز کال د جنورۍ په اومه نېټه برونای د اسیان شبږم غړی شو او د ۱۹۹۵ز کال د جولای په اته ويشتمه نېټه د سړې جګړې له پای ته رسېدو وروسته ویتنام له دې سازمان سره د اوم غړي په توګه يوځای شو. لاوس او ميانمار (چې مخکې برما و) دوه کاله وروسته د ۱۹۹۷ز کال د جولای په درويشتمه نېټه ورسره يوځای شول. کمبوډيا هم د لاوس او ميانمار سره په يو وخت کې ورسره يو ځای کېدو، خو په ۱۹۹۷ز کال کې يوې کودتا او داخلي ناارامۍ دا يوځای کېدل وځنډول. دا هېواد د ۱۹۹۹ز کال د اپريل په دېرشمه نېټه هغه مهال له دې سازمان سره يوخای شو چې خپل حکومت يې باثباته کړ.
په ۲۰۰۶ز کال کې، اسیان ته د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبلۍ کې د څارونکي حيثيت ورکړل شو، د دې په بدل کې ياد سازمان ملګرو ملتونو ته د «مذاکرې شريک» حيثيت ورکړ.
د اسيان د هېوادونو تر منځ تاريخي مشترکات
د شا اوخوا ۱۰۰ مخزېديز راهيسې، سويل ختيځې اسياي مجمع الجزايز د هند بحر او سويلي چين سمندر د سوداګريزو لارو پر څلور لارو مرکزي موقعيت خپل کړی و، کوم چې اقتصاد او نظریات په خوځښت راوستل. په دې کې د سويل ختيځې اسيا د «ابوګيډا» ليکدود تر څنګ په ويتنام کې چينايي رسم الخط متعارف کول هم شامل و. د ګڼو اصلي متونونو تر څنګ، په تايلينډ، کمبوډيا، لاوس، اندونيزيا، مالايا او داسې نورو کې ګڼ ابوګيډا براهمي ليکدود هم په پراخه پیمانه خپور و. له تاريخي اړخه، د «پلاو»، «کاوي» (له لرغوني تاملي رسم الخط څخه) او «رينکونګ» يا «سورت اولو» په څېر ليکدودونه د لرغونې مالايي لیکنې لپاره کارول کېدل، تر دې چې په ماليا مجمع الجزاير کې د اسلامي تبليغي ماموريتونو پر مهال يې ځای «جاوی» ونيو.
په ګڼو اسيان هېوادونو کې تاريخي اروپايي نېواکګرې اغېزې، د فرانسوي اندو-چين (اوسنی ويتنام، الوس اوکمبوډيا)، برتانوي برما، مالايا او بورنيو (اوسنی ميانمار، ماليزيا او سینګار او بورنيو)، هالنډي ختیځ هندوستان (اوسنی اندونيزيا)، اسپانوي شرق الهند (اوسنی فلپين او ګڼې نورې مستعمرې) او پرتګالي تيمور (اوسنی تيمور ليسټي) په ګډون په ټولو سويل ختيځو اسيايي هېوادونو اغېز پیدا کړ، يواځې تايلينډ (هغه مهال سايم بلل کېدو) يواځينی سويل ختيځ اسيايي هېواد و چې د اروپايي مستعمرې په توګه ونه نيول شو.
طلحه بن عبيدالله
حضرت طلحة بن عبیدالله التیمي القرشي رضي الله عنه هم د هغو لسو صحابه کرامو له جملې نه دی، چې الله تعالی په دنیا کې د جنت زیری ورکړی دی.
د نوموړی د اسلام راوړلو واقعه داسې وه، چې حضرت طلحة رض یو ځل د قریشو له کاروان سره د شام بازار ته د ګټې لپاره ولاړ کله چې کاروان د بُصری ښارګوټي ته ورسېد، نو د قریشو مخکنیو تجارانو د خپلې تجربې له مخې په دغه بازار کې په اخيستلو خرڅولو شروع وکړه. حضرت طلحة رض دا وخت نوی د ځوانۍ په درشل قدم ایښی و. د تجارت په اړه يې کومه پخه تجربه نه لرله، البته د خدای ورکړي استعداد له مخې يې د اجناسو ښه او بد معلومولای شوای. حضرت طلحه رض به هم هر سهار او ماسپښين هغه بازار ته د تجارت لپاره راتله، کوم ته چې به له ډېرو لرې لرې ځایو خلک راتلل. حضرت طلحة رض په دې بازار کې هغه څه واورېدل او ولیدل، چې نه یواځې د ده بلکې د ټول تاریخ د بدلون سبب وګرزېد.
حضرت طلحة رض وايي چې یوه ورځ موږ دغه د بُصری په بازار کې په تجارت لګیا وو چې د یوه نصراني راهب نارې مو تر غوږ شوې چې ویل يې: ای سوداګرو! تاسې دغه بازار ته له راغلیو خلکو څخه پوښتنه وکړﺉ، چې په دوی کې څوک د مکې اوسیدونکی شته؟ حضرت طلحه رض وايي، چې زه په چالاکۍ سره ور وړاندې شوم او ورته ومې ویل، هو زه د حرم له اوسیدونکو څخه یم، راهب راته وویل چې په تاسو کې د احمد په نامه کوم څوک را ښکاره شوی که نه؟ ما ورته وویل احمد څوک دی؟ ده راته وویل د عبد الله بن عبد المطلب زوی.
او وايي دا هغه میاشت ده چې همدا احمد به د حرم له سیمې په کې راڅرګند شي او دا به وروستنی نبي وي، بیا به وروسته داسې یو ځای ته هجرت وکړي چې هلته به د تورو ډبرو، د کجورو د ونو او مالګینې ځمکې تر څنګ اوبه هم راوتلې وي، ای ځوانه! تلواره وکړه تر هر چا مخکې ورسره رابطه ونیسه. حضرت طلحة رض وايي: د راهب په خبرو مې یقین راغی، خپل سامان مې سره راټول کړ، په ګړندي مزل سره تر کاروان مخکې د مکې په لور را روان شوم، کله چې مکې ته ورسیدم، نو له خپلې کورنۍ نه مې پوښتنه وکړه چې له ما وروسته خو به څه نوې پېښه نه وي شوې؟ ځواب کې يې را ته وویل ولي نه! محمد -صلی الله علیه وسلم- بن عبدالله د نبوت دعوه کړې ده او ابوبکر د ابو قحافه زوی يې تصدیق کړی دی.
حضرت ابو طلحة رض وایي چې ما حضرت ابوبکر صدیق رض لا پخوا د یوه حلیم او مینه‌ناک کس په صفت پیژاند، نوموړی د غوره اخلاقو تر څنګ یو بااستقامته سوداګر و، موږ به ډیره مینه ورسره کړه او د ده مجلس به مو ځکه ډیر خوښاوه چې ده ته د قریشو تاریخ او د نسب شجره معلومه وه، زه ورغلم ورته ومې ویل چې رښتیا محمد صلی الله علیه وسلم د نبوت دعوه کړې ده او تا یې تصدیق کړی؟ حضرت ابوبکر صدیق رض راته وویل چې هو بلکل!
بیا یې د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم په باره کې ما ته ډیرې خبرې وکړي او د اسلام دمنلو دعوت يې راکړ.
ما ورته هغه د راهب خبره وکړه، حضرت ابوبکر صدیق رض ډیر په تعجب کې شو، راته ویې ویل درځه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم ته دواړه ورشو دا خبره به ورته وکړو. هغه څه به خپله واورې چې رسول الله صلی الله علیه وسلم یی وایي او ته به هم د الله تعالی په دین کې داخل شې.
طلحة رض وايي، چې زه له ابوبکر رض سره یو ځای د رسول الله صلی الله علیه وسلم په خدمت کې حاضر شوم ، رسول الله صلی الله علیه وسلم د قران کریم څو ایاتونه تلاوت کړل او ما ته یې د اسلام د منلو وړاندیز وکړ، د دنیا او اخرت د خوښیو زیری یې را باندی وکړ. بس له دې سره الله تعالی زما زړه ته د ایمان د منلو لاره برابره کړه او هغه د بُصری ښارګوټي د راهب کیسه مې ورته وکړه چې په اوریدو سره یې د رسول الله په مخ کې د خوشحالۍ نښې له ورایه ښکارېدې او د رسول الله په وړاندې مې د اشهد ان لا اله الا الله واشهد ان محمدا رسول الله کلمه وویله. تر دا وخته زه څلورم کس وم چې د حضرت ابوبکر رض په برکت په اسلام مشرف شوم.
د حضرت طلحة رض په اسلام مشرف کیدل د خپلې کورنۍ خاصتاً د مور لپاره د یو اسماني تندر په شان و، ځکه حضرت طلحة رض د ډېرو غوره اخلاقو څښتن و، مور یې د ده د غوره اخلاقو له برکته په دې تمه وه چې یوه ورځ به د خپل قوم مشر او سردار شي.
قوم یې په اول کې ډېره هڅه وکړه چې په نرمه طریقه یې له اسلامه بیرته را وګرځوي، خو کله چې له دې لارې بریالي نه شول نو یې د وهلو او هر ډول تکلیف په ورکولو شروع وکړه. مسعود بن حراش رض وایي، چې یوه ورځ مې د صفا او مروه تر منځ سعي منډه وهله یو ناڅاپه مې په ډیرو خلکو نظر شو چې د یو نوي ځوان تر شا تیز تیز روان دي او د دې ځوان دواړه لاسونه یې په خپله غاړه کې ور تړلي دي او د شا له خوا یې ټیله کوي او په دا سر سر یې وهي. په دوی پسې له شا نه یوه سپین سرې بوډۍ روانه ده او دې ځوان ته په جګ اواز سره بد رد وايي. د دې حالت په لیدو سره مې له چا نه پوښتنه وکړه چې دا څه کیسه ده؟ هغو راته وویل چې دا طلحة بن عبید الله دی، له خپل دین څخه اوښتی دی، د بني هاشم د قبیلې د یو ځوان د دین تابع شوی دی. ما ويل دا له شا سپين سرې زنانه څوک ده چې کنځلې ورته کوي؟ وای دا یې خپله مور صعبة بنت الحضرمي ده.
وروسته بیا نوفل بن خویلد چې د قریشو د زمري په نامه یې هم شهرت درلود، حضرت طلحة رض ته ور پاڅېد، دی او حضرت ابوبکر صدیق رض دواړه یې په یوه رسۍ يا پړی سره وتړل او د مکې کمعقلانو ته یې وسپارل تر څو هغه یې ښه وځوروي. له همدی امله به حضرت ابوبکر صدیق رض او حضرت طلحة رض ته قرینین ویل کېدل!<ref
ابراهیم الاخضر
ابراهیم الاخضر (عربي: إبراهيم الأخضر) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
د کیوتو پروتوکول
د کیوتو پروتوکول یو نړیوال تړون و چې د اقلیمي بدلون په اړه یې د ملګرو ملتونو د ۱۹۹۲ کال د کاري چوکاټ کنوانسیون (UNFCCC) تمدید کړ، چې د یوې علمي اجماع پراساس نړیواله تودوخه را منځ ته کېدونکې ده او لامل یې د انسان په لاس د تولید شوي کاربن دای اکساید خپرښت دی، له دولتونو ژمنه اخلي چې د ګلخانه یي ګازونو خپرښت کم کړي. د کیوتو پروتوکول د ۱۹۹۷ کال د ډسمبر په ۱۱ د جاپان په کیوتو ښار کې و منل شو او د ۲۰۰۵ کال د فبروري په ۱۶ نافذ شو. په ۲۰۲۰ کال کې په دې پروتوکول کې ۱۹۲ غړي هېوادونه موجود وو (چې کاناډا عملاً د ۲۰۱۲ کال په ډسمبر کې له دې پروتوکول په شا شوه.)
د کیوتو پروتوکول د UNFCCC هغه موخه پلې کوي چې په اتموسفیر کې د ګلخانه یي ګازونو غلظت په ټيټولو سره د نړیوالې تودوخې پیل یوې داسې کچې ته کم کړي "چې په اقلیمي سیستم کې د خطرناکه انساني لاس وهنې مخه ونیسي" (دوهمه ماده). د کیوتو پروتوکول په اوو ګلخانه یي ګازونو باندې پلي شوه چې په الف ضمیمه کې یې نوملړ راوړل شوی دی، لکه: کاربن دای اکساید (CO2)، میتان (CH4)، نایټروس اکساید (N2O)، هایدرو فلورو کاربن (HFCs)، پرفلوورو کاربن (PFCs)، سلفر هیګزافلوراید (SF6)، نایټروجن ترای فلوراید (NF3). نایټروجن ترای فلوراید د دوحې په دور کې د دویمې هوکړې په اوږدو کې اضافه شو.
د پروتوکول د لومړنۍ ژمنې دوره په ۲۰۰۸ کال کې پیل او په ۲۰۱۲ کې پای ته ورسېده. ټولو ۳۶ هېوادونو چې د ژمنې په لومړۍ دوره کې په بشپړه توګه ونډه اخیستې وه، له پروتوکول سره سم عمل وکړ. خو نهه هېوادونه اړ وو چې په نورو هېوادونو کې د خپرښت کمښت په تمویل سره د انعطاف له میکانیزمونو څخه کار واخلي ځکه چې د دوی ملي خپرښت د دوی له ټاکل شوې کچې څخه یو څه ډېر و. د ۲۰۰۷ – ۲۰۰۸ کلونو مالي ناورين د خپرښت په ټيټوالي کې مرسته وکړه. د خپرښت ترټولو لوی کمښت په پخواني ختیځ بلاک هېوادونو کې تر سترګو شوی و ځکه چې د شوروي اتحاد په ړنګېدو د ۱۹۹۰ کلونو په لومړیو کې د دوی خپرښت کم شو. په داسې حال کې چې ۳۶ پرمختللو هېوادونو خپل خپرښت کم کړ، د ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۱۰ کال پورې د نړیوال خپرښت کچه ۳۲٪ لوړه شوه.
د دویمې ژمنې په دوره، چې د کیوتو پروتوکو د دوحې تعدیل په نوم هم یادېږې، په ۲۰۱۲ کال کې هوکړه وشوه چې دا تړون یې تر ۲۰۲۰ کال پورې وغځو، چې په کې ۳۷ هېوادونو الزامي موخې درلودي. په دې هېوادونو کې آسترالیا، اروپایي ټولنې (او د هغه وخت ۲۸ غړو هېوادونو، اوس ۲۷ غړو هېوادونو) ، بېلاروس، آیسلنډ، قزاقستان، لیختنشتاین، ناروې، سویس، او اوکراین ګډون درلود. بېلاروس، قزاقستان او اوکراین وویل چې دوی ښایي د کیوتو پروتوکول څخه ووځي یا د تعدیل د دویمي دورې اهداف په قانوني توګه نافذ نه کړي. جاپان، نیوزیلند او روسیې د کیوتو په لومړۍ دوره کې کډون وکړ، خو د ژمنې په دوهمه دوره کې یې نوي موخې په غاړه وانه خیستې. د دوهمې دورې په موخو کې د نورو برخه نه اخسیتونکو پرمختللو هېوادونو له ډلې کاناډا (چې په ۲۰۱۲ کال کې د کیوتو پروتوکول څخه په شا شو) او متحده ایالات وو (چې پروتوکول یې تصویب نه کړ). د کاناډا د وتلو پرېکړه د دې هېواد د چاپېریال وزیر پیټر کینټ د نه لېوالتیا له امله وه. که کاناډا د پروتوکول د غړي په توګه پاتې شوې وی، نو د ۱۴ میلیارد ډالرو جریمې سره مخ کېده، چې د دوی اقتصاد ته ویجاړونکې ستونزه وه، له همدې امله یې د وتلو پرېکړه و کړه. د ۲۰۲۰ کال تر اکټوبر پورې، ۱۴۷ هېوادونو د دوحې تعدیل منلی و. دا تعدیل د ۲۰۲۰ کال د ډسمبر په ۳۱ نافذ شو، چې ورپسې د څه کم ۱۴۴ هېوادونو له خوا ومنل شو، سره له دې چې د دویمې ژمنې دوره په همدې ورځ پای ته ورسېده. د ۳۷ غړو له ډلې چې الزامي ژمنې لري، ۳۴ غړو یې تصویب کړی وس.
د UNFCCC د اقلیمي بدلون د کلنیو کنفرانسونو په چوکاټ کې د هغو اقداماتو په اړه خبرې اترې ترسره شوې چې په ۲۰۲۰ کال کې د دویمې ژمنې د دورې له پای وروسته باید ترسره شي. دا لړۍ په ۲۰۱۵ کال کې د پاریس تړون د تصویب لامل شوه، چې د کیوتو پروتوکول د تعدیل پرځای، د UNFCCC تر سیوري لاندې یوه جلا وسیله ده.
مخینه
دا لیدلوري چې د شلمې پېړۍ له نیمایي وروسته، بشري فعالیتونه د نړۍ د منځنۍ تودوخې د زیاتوالي ("نړیوالې تودوخې") د ليد وړ لاملونه دي، چې د اوسني ساینسي اند دقیق انعکاس دی. وړاندوینه کېږي چې د انسان په لاس د اقلیم تودوخه به د ۲۱ پېړۍ په اوږدو کې او وروسته هم دوام ولري.
د اقلیمي بدلون په اړه بین الحکومتي هیئت (IPCC، ۲۰۰۷) یو لړ وړاندوینې ترسره کړې چې په راتلونکي کې به د نړیوالې منځنۍ تودوخه زیاتوالی څه ډول وي. د IPCC وړاندوینې "اساسي" اټکلونه دي، یعنې، د دوی فرضیه دا ده چې د ګلخانه یي ګازونو د کمښت لپاره کومه راتلونکې هڅه نه ترسره کېږي. د IPCC وړاندوینې د ۲۱ مې پېړۍ له پیل نه د ۲۱ پېړۍ تر پای پورې وخت په پام کې نیستي. "احتمالي" کچه ( د IPCC تخصصي ارزونې پر بنسټ، د ۶۶٪ څخه زیات احتمال صحیح ارزول شوی) چې د ۲۱ پېړۍ په اوږدو کې د ۱.۱ او ۶.۴ سانتيګراد ترمنځ د نړیوالې منځنۍ تودوخې د زیانوالي اټکل په ګوته کوي.
د تودوخې په اټکلونو کې دا کچه په نسبي ډول د راتلونکي ګلخانه یي ګازونو د خپرښت ډول ډول اټکلونه منعکس کوي. ډول ډول اټکلونه د راتلونکې ټولنیزې او اقتصادي پراختیا (اقتصادي ودې، د نفوس کچه، د انرژي پالیسۍ) ډول ډول فرضیې له ځان سره لري چې په خپل وار د راتلونکو ګلخانه یي ګازونو د خپرښت اټکلونه اغېزمن کوي. دا کچه پخواني او راتلونکي ګلخانه یي ګازونو خپرښت ته د اقلیمي سیسټم په غبرګون کې ناڅرګندتیا هم منعکس کوي (چې د اقلیم حساسیت پر بنسټ اندازه کېږي).
تاریخي لړۍ
۱۹۹۲ کال - د چاپېریال او پراختیا په اړه د ملګرو ملتونو کنفرانس په ریو دي جنیرو کې دایر شو. د نورو تړونونو تر څنګ د اقلیمي بدلون په اړه د کاري چوکاټ د کنوانسیون (UNFCCC) لامل شو.
۱۹۹۵ کال - د UNFCCC غړو په برلین کې غونډه تر سره کړه (د UNFCCC په اړه د غړو لومړی کنفرانس (COP) ترڅو د خپرښت په اړه ځانګړي اهداف وټاکي.
مېگ ۹
مېگ ۹' МиГ-9 د جت یوه یرغل کونکی ښکاری الوتکه ده.
د کیوتو پروتوکول
تاریخي لړۍ
۱۹۹۷ کال - د ډسمبر په میاشت کې غړو د جاپان په کیوتو ښار کې د کیوتو پر پروتوکول هوکړه وکړه، چې په کې دوی د خپرښت اهدافو د پراخې طرحې پر سر هوکړې ته ورسېدل.
مېگ ۹
وېشنيزه:مېگ الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
د کیوتو پروتوکول
تاریخي لړۍ
۲۰۰۴ کال - روسیې او کاناډا د UNFCCC د کیوتو پروتوکول تصویب کړ چې د ۲۰۰۵ کال د فبروي په ۱۶ نېټه یې دې تړون ته عملي بڼه ورکړه.
۲۰۱۱ کال - کاناډا لومړنی لاسلیک کونکی شو چې د کیوتو له پروتوکول څخه یې د شاتک اعلان وکړ.
۲۰۱۲ کال – د ۲۰۱۲ کال د ډسمبر په ۳۱ نېټه، د پروتوکول د ژمنې لومړۍ موده پای ته ورسېده.
د UNFCCC دوهمه ماده
طبیعي، تخنیکي او ټولنیز علوم کولای شي د دې موخې اړوند پرېکړو په اړه، د راتلونکو اقلیمي بدلونونو د احتمالي کچې او اندازې په ګډون، معلومات چمتو کړي. خو IPCC هم دې پایلې ته رسېدلې چې هغه پرېکړې چې  "خطرناکې" لاسوهنې په ګوته کوي د ارزښت ارزونې ته اړتیا لري، چې دا د نړۍ د بېلابېلو سیمو ترمنځ توپیر لري. هغه لاملونه چې په دې پرېکړه اغیزه کولای شي د اقلیمي بدلون د اغېزو سیمه ییزې پایلې، له اقلیمي بدلون سره د یوې ځانګړې سیمې د (تطابق وړتیا)، او د ګلخانه یي ګازونو د خپرښت په کمولو کې د یوې سیمې وړتیا ده.
د ښځو وژل (د کرکې په بنسټ د ښځو وژل)
د ښځو وژل يا ښځوژنه د کرکجن جرم يوه اصطلاح ده، تعريف يې په دې ډول شوی چې «ښځې يا نجونې په قصدي ډول له دې امله وژل چې دوی ښځينه دي»، خو په کلتوري معنا کې د دې اصطلاح تعريفونه توپير لري. د ښځمنپالنې (د ښځو د حقوقو مدافعه یا د ښځو او نارينه وو د حقوقو د برابرۍ پلوی) لیکواله «ډيانا اي.ايچ. رسل» په اوسني وخت کې لومړۍ هغه څوک وه چې په ۱۹۸۶ز کال کې يې دا اصطلاح تعريف او خپره کړه. نوموړې دا ټکی په دې ډول تعريفوي چې: «د نارينه وو له خوا د ښځو له دې امله وژل چې دوی ښځمنې دي». نور ښځمنپالان په ځانګړي ډول د ښځو په وړاندې د دې کار موخه او نيت هم مهم بولي، د دوی په باور نيت او موخه يې له دې امله ده چې دوی ښځې دي. ځينې نور بيا په دې کار کې د ښځو په لاس د ښځو وژل هم شامل بولي.
په لسو کې درې ښځې د ژوند په اوږدو کې د ډېر نژدې (صميمي) ملګري له تاوتريخوالي اغېزمنې شوي، د اټکل له مخې په نړيواله کچه د وژنو په  ديارلس اعشاريه پنځه سلنه پېښو کې نژدې ملګری ککړ وي چې دا سلنه په جنسيتي وژنو کې ده. مخالفين استدلال کوي، له دې امله چې د وژنو له اتيا څخه زيات سلنه نارينه دي، دا اصطلاح ښځو ته زيات اهميت ورکوي، د چا وژنې چې کمې خپرې دي. خو په کومو پېښو کې ښځې قرباني شوې وي، په هغو پېښو کې د څلوېښت سلنه مسئول يې د قرباني شوې شريک(ملګري) وي، د دې په پرتله په هغو وژنو کې چې نارينه قرباني شوی وي، شپږ سلنه په کې يو شريک ښکېل وي. سربېره پر دې، د ښځو د وژلو مطالعه يو ټولنيزګواښ دی.
«جنسيت وژنه» يې د يوې بديلې اصطلاح په توګه وړانديز شوی ټکی دی، کومه اصطلاح چې ډېره ناکره او جامع ده، خو ځينې ښځمنپالان استدلال کوي چې جنسيت وژنه اصطلاح د ښځو د وژنو د موضوع مخنیوي تلپاتې کوي او په ټولنه کې د غالب نارينه جوړښتونو پرله پسې چوپونکی ځواک ثابتوي. ښځمنپالان دليل راوړي چې، د ښځو د وژلو محرکات د «اينډروسايډ» (په منظم ډول بې توپیره د ښځو، نارينه او هلکانو وژل) څخه ډېر توپیر لري. په سړکونو پر رامنځ ته کېدونکي تاوتریخوالي د تمرکز پر ځای، د ښځو زياتې وژنې په کورونو کې کېږي، لکه د کورني تاوتریخوالي تر څنګ په خپله ټاکنه د حمل اسقاط.
د دې اصطلاح جوړېدل
د ښځوژنې اصطلاح په لومړي ځل په انګلستان کې په په ۱۸۰۱ز کال کې د ښځې د وژلو لپاره وکارول شوه. په ۱۸۴۸ز کال کې، دا اصطلاح د قانون په «وارټون» قاموس کې خپره شوه. بله کارول شوې اصطلاح ښځمنوژنه ده، کومه اصطلاح چې په سم ډول د لاتيني ژبې له «فيمينا» څخه اخستل شوې او معنا يې ده «مېرمنه» (يعنې د ښځمنوژنې ټکی يې کوچنی کړی) دی.
د دې اصطلاح اوسنی کارېدل په ۱۹۷۰ز لسيزه کې د ښځو د حقوقو د خوځښتونو سره پيل شو، د کومو موخه چې د ښځو د پوهاوي لوړول او د جنسيتي ظلم په وړاندې مبارزه کول و. دا اصطلاح همدا راز، د ښځو د حقوقو سخت دريځو مدافعينو په دې موخه جوړه کړه چې د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی تر سياسي نظر لاندې راولي. په دې معنا سره د دې اصطلاح د کارولو د پيل کولو امتياز تر ډېره بريده امريکايي ليکوالې «کيرول اورلاک»  ته ورکول کېږي، چا چې د ښځو د وژلو په اړوند په خپله نا خپره شوې ټولګه کې د دې يادونه کړې. ډيانا رسل په ۱۹۷۶ز کال کې د ښځو په وړاندې د جرمونو په محکمه کې دا اصطلاح هغه مهال عامه کړه، کله چې هغې په بلجيم کې د ښځو په وړاندې د جرمونو په لومړۍ نړيواله محکمه کې شاهدي ورکړه. د هغې محکمې د جريان لپاره د هغې د ليکنې یوه برخه په دې ډول ده: «موږ بايد وپوهېږو چې ډېرې وژنې د ښځو وژنې دي. موږ بايد د وژنې جنسي سياستونه ومنو. په ماضي کې د کوډګرو ښځو له سوځولو را نيولې، په ډېرو ټولنو کې د ښځو د کوچنيانو د وژلو تر پراخ اوسني دود او رواج پورې، او بيا د ناموس پر بنسټ د ښځو تر وژلو، موږ وينو چې د ښځو وژل له اوږدې مودې روان دي، خو له دې امله چې په دې پېښو کې تر ډېره بريده ښځې ښکېل وې، د دې لپاره هيڅ نوم نه و، تر دې چې «کيرول اورلوک» د «ښځوژنې» ټکی جوړ کړ». تر دې وروستیو پورې، ښځوژنه په ډېرو علمي ادبياتو کې نه لیدل کېده. د نژدې ملګري له خوا د ښځو وژل «د سخت تاوتريخوالي، لکه وسلې ته لاسرسی او په وسله ګواښل، جبري جنسي عمل کول، په مرګ ګواښل او د مرۍ خپه کولو» سره پېژندل کېدای شي، تر څو معلومه شي چې ايا دا قضيه د ښځوژنې وبلل شي که نه. د ښځو د وژلو تعريف همدا راز «د زده کړې، اقتصادي کچې او کارموندنې» په نظر کې نيولو سره هم کېدای شي.
د ښځمنپالو له خوا اوسنی تعريف
د ښځو د حقوقو مدافعې ليکوالې «ډيانا رسل» د ښځوژنې تعريف ډېر محدود کړی، هغه وايي: ښځوژنه يواځې په دې دليل د ښځو وژل دي، چې دوی ښځې دي. رسل په دې اند ټينګار کوي چې: نارينه د جنسي محرک له امله د ښځو وژنې تر سره کوي. هغه د ښځې ټکی په مېرمنه اړوي، تر څو وښيي چې د ښځوژنه هم د نجونو او هم د ماشومانو په وړاندې تر سره کېږي. رسل باور لري چې: د ښځوژنې تعريف په هر ډول جنسي وژنه عملي کېدای شي، که د هغې محرک (انګېزه) له ښځو څخه نفرت وي (له ښځو کرکه) چې غواړي، په ښځو برلاسي و اوسي، که محرک يې جنسي خوند وي، يا يې محرک د ښځې ملکيت وي. د رسل له خوا د ښځوژنې پراخه تعريف په دې ډول دی: «ښځوژنه د مېرمنو د مخالف تاوتریخوالي د لړۍ په وروستي سر کې ځای کې لري، په کوم کې چې د جنسي تيري په څېر پراخه لفظي او جسماني ځورل، شکنجې، جنسي مریيتوب (په ځانګړي ډول په جسم فروشۍ کې)، له محارمو سره جنسي اړيکې نيول او له کورنۍ څخه بهر له کوچنيانو ناوړه جنسي ګټه اخستل، جسمي او عاطفي ناوړه چلند (وهل دربول)، جنسي ځورول، (په تیلفون، په کوڅو کې، په دفتر کې او په ټولګي کې)، د تناسلي الې سنتول (د ښځو سنتول، سنتول، او د ښځو د تناسي الې جراحي عمليات)، د ښځو د نااړينو ناروغيو جراحي عمليات، (د رحم نااړين جراحي عمليات)، جبري همجنس پرستي، جبري شنډول، جبري بچی پيدا کول (د جرم په ډول اميدواره کول يا د حمل ضايع کول)، رواني عمليات، په ځینو دودونو کې ښځو ته د خوراک له ورکولو انکار، د ښکلا جراحي عمليات او د ښکلا په ګډون نور زيان رسول شامل دي. کله چې هم دا ډول وېرول، د مرګ لامل وګرځي، دا بيا ښځوژنه بلل کېږي.
په پټه د ښځو وژل هم په کې شامل دي، لکه په هندوستان او چين کې د نارينه بچي د خوښولو په دودونو کې په ډله ييز ډول د نويو زېږېدلو ښځينه بچيانو وژل، همدا راز د ټولنيزو ادارو د ناکامۍ له امله منځ ته راغلي مرګونه، لکه د حمل د اسقاط جرم ګرځول يا د ښځو د جنسي غړيو مسخ کول (د ښځو سنتول).
نور تعريفونه
ټولو پوهانو د ډيانا رسل تعریف د ښځوژنې لپاره د يوه معياري تعريف په توګه نه دی منلی. «جيکولين کمپبل» او «کارول رونيان» د ښځوژنې تعريف په دې ډول کوي:«محرک يا جرمي حيثيت ته له کتنې پرته د ښځو ټولې وژنې ښځوژنه بلل کېږي». دا ليکوالان استدلال کوي چې د تجربې له مخې د تل لپاره د محرک معلومول شوني نه دي، نو په همدې بنسټ د ښځوژنې لپاره د معلوماتو راټولولو په برخه کې بايد محرک لازمي شرط ونه شمېرل شي.
له بلې خوا، ليکوالانو هر يو «ډيسمونډ اليس» او «والټر ډيکيسيري» د ښځوژنې تعريف د «د نارينه وو له خوا په قصدي ډول د ښځو وژل» بولي او يو جلا اند غوره کوي. د دې ښځمنپالانو غوښتنه دا ده چې ښځوژنه بايد د تل لپاره په قصدي ډول وي، په داسې حال کې چې د دوی په خلاف د «ډيانا رسل» په تعريف کې پټه وژنه هم شامله کړای شوې ده. ښځوژنکي هم د ځواک د تر لاسه کولو په هڅه کې «تېروتونکي» پېژندل شوي دي، په کوم کې چې نارينه هڅه کوي چې ښځې په خپل واک کې واخلي او هغوی له خپلې ازادۍ بې برخې کړي، خو ښځې بيا د خپلواکۍ لپاره هڅه کوي.
د ډېرو دې تعريفونو مطلب دا دی چې د ښځوژنې مرتکب نارينه دی. بيا هم د سويلي اسيا د ښځو د حقوقو مدافعينو تعريف بدل دی، دوی وايي چې:«په قصدي ډول د سړي له خوا د يوې ښځې وژل کېدل يا د يوه سړي په ګټه د يوې ښځې له خوا د بلې ښځې وژل» ښځوژنه بلل کېږي. د دې په بېلګو کې د نارينه د خوښولو له امله ښځينه ماشومانو ته نه پاملرنه کول، همدا راز د مهر (جهيز/ولور) اړوند وژنه، په کوم کې چې د ښځې خسرګنۍ يوه ښځه د مهر په لانجه کې وژني. سربېره پر دې، « COST Action 1206 »  د ښځوژنې تعريفونه وړاندې کوي.
محمد نسيم سليمي
ښاغلى محمد نسيم سليمي د محمد رحيم زوى ، د کندهار د ښار د دوهمې ناحيې د مير هزار په کوڅه کې زيږېدلى دى.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې په مشرقي لېسه ، او وروسته يې د احمد شاه بابا په لېسه کې ترسره رسولي دي. د کابل پوهنتون د اقتصاد په پوهنځي کې شامل شو او د پيسو او بانک چلولو او ملي انکشاف له برخې څخه فارغ شو ، د نورو تحصيلاتو لپاره امريکې ته ولاړ او د دموگرافي ، او په تېره بيا د وگړو د احصايې په برخه کې يې تحصيل وکړ.
دندې
محمد نسيم سليمي د کندهار او زابل په ولاياتو کې د ښوونکي په حيث وظيفه تر سره کړې ، او همدغه رنگه يې د مرکزي احصايې په عمومي رياست کې په بيلابيلو برخو کې خدمت کړى دى. نوموړى د اقتصاد د مطالعې تر څنگ د هېواد له تاريخ ، ادب او کلتور سره مينه او علاقه لري.
لیکلي اثار
د سليمي ليکنې په خپل وخت کې د هېواد په بېلابېلو نشرياتو ، مجلو او ورځپاڼو کې خپرې شوې دي. نسيم سليمي د ١٩٨٠ کال راهيسې له وطنه ليرې لومړى په جرمني او اوس دامريکې د کاليفورنيا په ايالت کې اوسيږي. محمد نسيم سليمي د پښتو متلونو د يوې مجموعې راټولونکى هم دى.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
پالو التو
پالو آلتو ولسوالۍ په انګلیسي Palo Alto) د امریکا متحده آیالاتونهو د کالیفرنیا آیالات اړوند یوه ولسوالۍ ده.
حسین بن عبدالعزیز آل الشیخ
حسین بن عبدالعزیز آل الشیخ (عربي: حسين بن عبد العزيز آل الشيخ) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
فدرالي قبايلي سيمې
وېشنيزه:د پاکستان ایالتونه او سیمې
د جیمز ويب تشیال ټیلسکوپ
د متحده ایالاتو ملي ایروناټیکس او فضا اداره (NASA) د اروپا د فضا ادارې (ESA) او د کاناډا د فضا ادارې (CSA) سره په همکارۍ د JWST پراختیا رهبري کړه. په مریلینډ کې د ناسا ګوډارډ سپیس فلیټ مرکز (GSFC) د دوربین پراختیا اداره کړې ، په بالتیمور کې د سپیس ټیلسکوپ ساینس انسټیټیوټ د جان هاپکنز پوهنتون د هوم ووډ کیمپس کې JWST چلوي ، او اصلي قراردادي نارتروپ ګروممن و. دغه ټیلسکوپ د جیمز ای ویب په نوم نومول شوی چې د مرکري، جیمني او اپولو پروګرامونو په جریان کې د 1961 څخه تر 1968 پورې د ناسا مدیر و.
JWST د 2021 په ډسمبر کې د فرانسوي ګیانا له کوروو څخه په اریانا 5 راکټ کې وتوغول شو او د 2022 په جنوري کې د لمر - ځمکې L2 لاګرینج نقطې ته ورسید. د 2022 کال د جولای تر میاشتې پورې، JWST موخه دا ده چې هبل په ستور فزیک کې د NASA د لوی ماموریت په توګه بریالي کړي. د JWST څخه لومړی عکس د 11 جولای 2022 کې د مطبوعاتي کنفرانس له لارې خلکو ته خپور شو.[8]
د JWST لومړنی عکس د 18 هیکساگونل عکس برخې څخه جوړ دی چې د سرو زرو پلیټ شوي بیریلیم څخه جوړ شوی چې په ګډه د 6.5 متر (21 فوټ) قطر عکس رامینځته کوي ، د هبل د 2.4 متر (7.9 فوټ) په پرتله. دا JWST ته شاوخوا 25 مربع متره د رڼا راټولولو ساحه ورکوي، د هبل په پرتله شپږ ځله. د هبل په خلاف، چې په نږدې الټرا وایلیټ، لید، او نږدې انفراریډ (0.1-1.7 μm) سپیکٹرا کې مشاهده کوي، JWST به د ټیټ فریکونسۍ رینج کې مشاهده کړي، د اوږده طول اوږدوالی لیدل شوي رڼا (سرخ) څخه د منځني انفراریډ (0.6-28.3 μm) پورې ). ټیلسکوپ باید ډیر سړه وساتل شي، د 50 K (−223 °C؛ −370 °F) څخه ښکته، داسې چې د ټلسکوپ لخوا خارج شوي انفراریډ رڼا پخپله راټول شوي رڼا کې مداخله ونه کړي. دا د لمر – ځمکې L2 Lagrange نقطې ته نږدې په لمریز مدار کې ځای په ځای شوی، له ځمکې څخه شاوخوا 1.5 ملیون کیلومتره (930,000 میل) دی، چیرې چې د دې پنځه پرتې لمریز شیلډ دا د لمر، ځمکې او سپوږمۍ له تودوخې څخه ساتي.
د ټیلسکوپ لپاره ابتدايي ډیزاین چې بیا د راتلونکي نسل فضا ټیلسکوپ په نوم یادیږي، په 1996 کې پیل شو. په 1999 کې دوه مفکورې مطالعې پیل شوې، په 2007 کې د احتمالي لانچ لپاره او د 1 ملیارد ډالرو بودیجې لپاره. برنامه د ډیرو لګښتونو او ځنډونو سره مخ وه؛ په 2005 کې یو لوی بیا ډیزاین اوسنۍ طریقې ته لاره هواره کړه، چې په 2016 کې د 10 ملیارد امریکایي ډالرو په مجموعي لګښت سره ساختماني کار بشپړ شو. د لانچ او د ټیلسکوپ پیچلتیا د لوړې کچې طبیعت د رسنیو، ساینس پوهانو او انجینرانو لخوا یادونه شوې.
اعتراض
یوه لاریون د استراحت، سپارلو یا مظاهرې په نوم هم یادیږي (د ځانګړو پیښو، پالیسیو یا حالتونو په اړه د کلمو یا کړنو له لارې د څرګند څرګندونو په استازیتوب د شاهد گواښ څرګندوي. احتجاج کولی شي د انفرادي بیاناتو څخه ډیری مختلف ډولونه په ډله ایزو مظاهرو کې واخلي. لاریون کونکي کولی شي د خلکو په نظرونو کې د عامه نظرونو یا حکومتي پالیسۍ د نفوذ په هڅه کې د خلکو نظرونو په اړه یوه لاریون تنظیم کړي، یا دوی ممکن په مستقیم ډول په مطلوب بدلونونو کې په نیولو کې هڅه وکړي. په کوم ځای کې لاریونونه د یوې ځانګړې موخې ترالسه کولو لپاره د سیسټمیک او سوله ییز کمپاین برخه ده، او د فشار استعمال او هڅول شامل دي، دوی یوازې د اعتراض څخه بهر دي او ممکن د ملکي مقاومت یا غیر عادي مقاومت قضیې په توګه بیان شي.
ځینې ​​وختونه د ځان بیان او مظاهرې ځینې وختونه د حکومتي پالیسیو) لکه د احتجاج اجازه ورکولو اړتیا (، [4] اقتصادي شرایط، مذهبي ارتودوکس، ټولنیز جوړښتونه، یا د رسنیو یو انحصار لخوا محدوديږي. د مظاهرې په وړاندې د دولت غبرګون د بلواګرو پولیسو کارول دي. کتونکي د احتجاج کوونکو پولیسو په وړاندې د ملېشیرۍ زیاتوالي یادونه کړې، د پولیسو سره د مظاهره کوونکو پر وړاندې بګرام شوي نقلیه وسایط او سایټونه کارول. کله چې داسې محدودیتونه رامینځته شي، مظاهرین ممکن د خالص مدني نافذ کولو بڼه ومومي، د محدودیتونو په وړاندې د مقاومت نورمعمل ډولونه، یا کیدای شي په نورو برخو لکه کلتور او مهاجرت کې خپور شي.
شایولین معبد
شائولین معبد په چینایي 少林寺) یو بودایي معبد دی چې د چین هیواد په هنان ولایت کې موقیعت لری. په یاد معبد کې د مذهبي مراسمو ترڅنګ کانګ فو ورزش هم کیږي. }}
http://www.shaolin.org.cn/en/index.aspx
شیخ بن ابی بکر الشاطري
شیخ بن ابی بکر الشاطري (عربي: شيخ بن أبي بكر الشاطري) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
د کوټې تورزنان
د کوټې تورزنان یا کوټه گلېډيټرز د پاکستان سوپر ليگ يوه لوبډله ده چې د کوټه او بلوچستان (پاکستان) نمايندگي کوي.
نور ولولئ
وېشنيزه:پاکستان سوپر ليګ
فاني لو هامر
فاني لو هامر (فونوتیکي سمبول یې: /ˈheɪmər/؛ کورنی نوم یې ټاون‌سېنډ؛ زوکړه د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر مه۶ –مړینه د ۱۹۷۷ کال د مارچ ۱۴مه) د ښځو د حقونو او د رایې ورکولو یوه امریکايۍ فعاله د ټولنې تنظیم کوونکې او د مدني حقونو د غورځنګ مشره وه. د خپلواکۍ د دیموکرات ګوند له بسټ اېښودونکو او مرستیاله رییسه وه چې په ۱۹۶۴ کال کې يې د دیموکرات په ملي کنوانسیون کې د یاد ګوند استازولي وکړه. هارمر د زده‌کړيالۍ له تاوتريخوالي پرته د همغږۍ له کمېټې (SNCC) سره د مي سي سي پي د خپلواکۍ اوړی هم تنظیم کړ. هغه همدارنګه د ښځو د هېوادني سیاسي مجلس بنسټ اېښودونکې وه چې د ګومارلو، زده‌کړو او د هر نژاد اړوند هغو ښځو څخه یې ملاتړ کاوه چې غوښتل په سیاسي بست کې کار وکړي.
هارمر په ۱۹۶۲ کال کې د مدني حقونو فعالیتونه پيل کړل او تر ۹ کاله وروسته پورې يې دوام ورکړ. هغې په مي سي سي پي کې د تور پوستو ښځو د مدني حقونو د غورځنګ په مشرۍ کې د خپلو نقل قولونو او مذهبي سندرو له کارولو سره پېژندل شوې وه. نوموړې د خپلې نوم لیکنې او خپلې رايې څخه د کارونې په هڅه کې د نژادپالونکو او پولیسو له خوا له ګواښ، ځورونې، ډزو او برید سره مخ شوه. هغې وروسته په مي سي سي پي کې له زرګونه افریقايي-امریکايانو سره مرسته وکړه او هغوی يې دې ته وهڅول چې له ثبت شویو رایې ورکوونکو څخه واوسي او د ازادې کروندې د همکارۍ په شان برنامو له لارې يې د خپلې سیمې له محرمو وګړو سره مرسته وکړه. هغې په ۱۹۶۴ کال کې د متحده ایالتو د سنا مجلس او په ۱۹۷۱ کال کې يې د مي سي سي پي د مجلس لپاره نابریالۍ نومانده شوه. په ۱۹۷۰ کال کې يې د ناقانونه نژادي بېل‌والي د دوام له امله د مي سي سي پي د سان فلاور کاونټۍ پر وړاندې قانوني ګام اوچت کړ.
د ژوند لومړي کلونه، کورنۍ او زده‌کړې
ټاون‌سېنډ د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر په ۶مه د مي سي سي پي په مونتګومري کاونټۍ کې د اېلا او جېمز لي ټاون‌سېنډ د ۲۰م او وروستي بچي په توګه نړۍ ته راغله. وروسته له دې چې د هغوی ځینې څاروي په مرموز ډول مسموم شول، هغه په دې شکمنه شوه چې یو سیمه‌ییز نژادپال دا کار کړی دی. هغې د دې پېښې په اړه وویل: «زموږ مالونه مسموم شول. [دا چې] موږ په دې پوهېدو چې دا د دغې سپين پوستي سړي کار دی.... هغه سپين پوستي سړي دا کار یوازې د دې لپاره وکړ ځکه  چې موږ يوځای ته رسېدو سپين پوستي هېڅکله دا نه خوښوي چې د تور پوستو لږ بریا هم وویني. دا هر څه په مي سي سي پي ایالت کې پټ نه دي.»
د ټاون‌سېنډ کورنۍ په ۱۹۱۹ کال کې د مي سي سي پي د سان فلاور کاونتۍ ته کډه شوه تر څو د کروندګرو په توګه د ډبلیو. ډي مارلو په کرونده کې کار وکړي. فاني په ۶ کلنۍ کې له خپلې کورنۍ سره پنبه ټولوله. له ۱۹۲۴ څخه تر ۱۹۳۰ پورې يې په یو خونه‌يي ښوونځي کې چې د کروندګرو د بچیانو لپاره په پام کې نیول شوی و او د حاصل ټولولو په موسم کې به پرانیستی و زده‌کړې وکړې. فاني له لوستلو سره مینه لرله او د بي په املا (دا د املا لیکنې یوه لوبه ده چې له ګډون‌والو څخه غوښتل کېږي چې ګڼ شمېر منتخبې کلیمې ولیکي، ژباړن) او شعر ویلو کې تکړه وه. خو په ۱۲ کلنۍ کې دې ته مجبوره شوه چې د خپل بوډا مور او پلار د ملاتړ لپاره ښوونځی پرېږدي. په ۱۳ کلنۍ کې يې له دې سره چې له پولیو/ ګوزن ناروغۍ څخه کړېده په ورځني ډول يې له ۲۰۰ څخه تر ۳۰۰ پونډه (۹۰ تر ۱۴۰ کيلو ګرامه) پنبه ټولوله.
فاني په‌خپله کلیسا کې د سپڅلي کتاب په تفسیر او لوستلو کې د خپلو مهارتونو پراختیا ته دوام ورکړ؛ په وروستیو کالو کې لارنس ګيوټ د هغې وړتیا ستایله تر څو هر چېرته او هر مهال چې وغواړي د چارچوکاټ دننه او بهر د سپېڅلي کتاب نصیحتونه د ازادۍ او د [مدنې حقونو لپاره له مبارزې] سره ونښلوي. په ۱۹۴۴ کال کې وروسته له دې چې د کروندې خاوند د هغې د سواد په اړه وپوهېد، د هغه وخت د ریکارډ ساتونکې په توګه وټاکل شوه. په ورپسې کال کې يې د مارل کروندې د ټراکټور له چلوونکي پېري «پاپ» هامر سره واده وکړ او  هغوی تر واده وروسته ۱۸ کاله نور هلته پاتې شول.
هامر او خاوند يې ډېرزیات غوښتل چې یوه کورنۍ ولري خو په ۱۹۶۱ کال کې د هغې له رضایت پرته د یو سپین پوستي ډاکتر له خوا د رحم د تومور لرې کولو په موخه عملیات شوه. جبري شنډول په مي سي سي پي کې د نفوس د کنترول دود شوې طریقه وه چې بې وزله افریقايي – امریکایانې ښځې يې موخه ګرځولې. د تور پوستو د ټولنې غړو دا طریقه د مي سي سي پي اپندېکټومي بلله. هامریانو وروسته دوه لوڼو لویې کړې چې په لور‌ولۍ یې نیولې وې. یوه يې چې د مور د فعالیت له امله په سیمه‌ییز روغتون کې ونه منل شوه او د داخلي وینې بهېدنې له امله ومړه.
هامر په ۱۹۵۰مه لسیزه کې له مدني غورځنګونو سره مینه پيدا کړه. هغې د تور پوستو د سیمه‌ییز غورځنګ د مشرانو خبرې د تور پوستو د مشرتابه د سیمه‌ییزې کلنۍ شورا (RCNL) په کنفرانس  کې چې د مي سي سي پي په مووند بایو کې جوړ شوی و واورېدې. کلني کفنرانس د تور پوستو د رایې د حقونو او د مدني حقونو د ګڼو نورو مسائلو په اړه چې په هغه سیمه کې د تورو پوستو ټولنې ورسره مخ وې بحث وکړ.
د سپين پوستو نژاد‌پالو بریدونه
د ۱۹۶۲ کال د اګست په ۳۱مه هامر او ۱۷ نورو کسانو هڅه وکړه چې خپله رایه وکاروي خو د لیک او لوست په ازموینه کې ناکام شول، دا په دې معنا وه چې دوی له دې حق څخه محروم شول. هغه د خپل رییس له خوا وشړل شوه، خو خاوند يې اړ و د حاصلاتو تر ټولو پورې په کرونده کې پاتې شي. هامر د خوندیتوب لپاره په څو راتولونکو ورځو کې د کورونو تر منځ کډه وکړه. د سېپټمبر په ۱۰مه په داسې حال کې چې له خپلې ملګرې ماري ټاکر سره یې ژوند کاوه د نژادپالو له برید سره مخ شوه او له موټر څخه پرې ۱۵ ډزې وشوې. په دې پېښه کې هېڅوک هم ټپي نه شول. په ورپسې ورځ يې هامر د رایي ورکولو لپاره د هغې د هڅې له امله د کوکلاس کلان له وېرې له خپلې کورنۍ سره د درې میاشتو لپاره د تالاهاچي کاونټۍ ته لاړه. د ډېسمبر په ۴مه خپل ټاټوبي ته له راګرځېدو سره سم د اېندیانولا محکمې ته لاړه تر څو بیاځلي د لیک او لوست په ازموینه کې ګډون وکړي، خو ناکامه شوه او رد یې کړه. هامر د راجستر/ثبت مسؤل ته وویل: «ته به ما تر ۳۰ ورځو هره ورځ ووينې تر هغه چې بریالۍ شم.»     "زه داسې فکر کوم که لږ هوښیاره وی - باید ډاره شوې وی، خو ډار څه ګټه لرله؟ یوازینی کار چې هغوی کولی شوی زما وژل وو او داسې ښکاري له کله نه چې زما په یاديږي دوی د دې کار د ترسره کولو لپاره هڅه کړې ده."
رایې ورکولو ته نوم‌لیکنه
هامر د ۱۹۶۳ کال د جنوري په ۱۰مه د درېیم ځل لپاره د ليک او لوست په ازموینه کې ګډون وکړ. هغه بریالۍ شوه او د مي سي سي پي په ایالت کې د ثبت شوې رایې ورکوونکې په توګه معرفي شوه. له دې سره کله چې هغې هڅه وکړه د هم‌هغه کال په مني کې خپله رایه وکاروي، پام يې شو چې نوم‌لیکنه يې هغې ته د رايې ورکولو لپاره حقیقي ځواک نه ورکوي، ځکه د هغې په کاونټۍ کې هم رايې ورکوونکې اړ وو چې د رايې ورکونې دوه مالیاتي رسیدونه ولري. دا اړتیا په ځینو ایالتونو (تر ډېره په پخواني کنفېدراسیون) کې تر هغه وروسته رامنځه شوه چې په ۱۸۷۰ کال کې د متحده ایالاتو د اساسي قانون د پنځلسم تعدیل له تصویب سره ټولو نژادونو ته د رایې ورکولو حق ورکړل شو. دا قوانین د لیک لوست له ازموینې سره او د سیمه‌ییز دولت جبري کړنې د تور پوستو او لرغونو امریکایانو پر وړاندې وکارول شول. هامر وروسته د هغې بیه پرې کړه او د اړتیا وړ مالیاتي رسیدونه يې ترلاسه کړل.
روغتيا
د روغتیا نړیوال سازمان د تعریف له مخې: روغتیا " یوازې د ناروغۍ یا په بدن کې د ناجوړۍ نه لرل نه دي، بلکې بشپړ جسمي، ذهني او ټولنیز ښه والی درلودل هم دي". د وخت په تېرېدو سره د بېلابېلو موخو لپاره د روغتیا ګڼ تعریفونه وړاندي شوي دي. د سالمو فعالیتونو، لکه: د منظمو فزیکي تمرینونو او کافي خوب کول او د ناسالمو فعالیتونو او کړنو، لکه: سګرټ څکولو یا زښته ډېرې اندېښنې کولو راکمول یا ورنه ځان ساتل د ښې روغتیا لامل ګرځي. ځینې هغه عاملونه چې پر روغتیا اغېز پرې باسي، فردي انتخابونه دي، لکه: ایا د لوړخطر درلودونکي چلند کې ښکېل شم که نه او بل ډول يې جوړښتي عاملونه دي، لکه: ايا ټولنه په داسې توګه تنظیم شوې ،چې وګړي په اسانۍ یا سختۍ سره اړین روغتیايي خدمتونه ترلاسه کوي که څنګه. لاهم د فردي او ډله ییزو انتخابونو ورهاخوا ،نور عاملونه شته، لکه: جنیټیکي ګډوډۍ (اختلالات).
تاریخچه
د وخت په تېرېدو سره د روغتیا معنا لابشپړه شوې ده. د بایومیډيکل لیدلوري سره سم، د روغتیا د لومړنیو تعریفونو پام پر دې مسئله ورټول و چې ایا بدن کړنیزه وړتیا لري که څنګه او همدا ډول روغتیا ته د نورمال کړنیز حالت په سترګه کتل کېدل چې وخت پر وخت د ناروغیو له امله خرابېږي. د دې ډول روغتیا د تعریف یوه بېلګه دا ده: "هغه حالت چې د اناټومي، فزیولوژيکي او رواني استحکام، د کورنیزو، کاري او ټولنیزو ارزښتمنو چارو د ترسره کولو وړتیا او د فزیکي، بیولوژیکي، رواني او ټولنیز سټرېس سره د تعامل د وړتیا په وسیله تشخیصېږي". وروسته بیا په ۱۹۴۸زکال کې د روغتیا نړیوال سازمان د پخوانیو تعریفونو په پرتله یو بشپړ متفاوت تعریف وړاندې کړ او روغتیا یې له ښه والي (هوساینې) سره وتړله او ویې ویل چې: " روغتیا یوازې د ناروغۍ یا ناجوړۍ نه لرل نه دي، بلکې بشپړ جسمي، ذهني او ټولنیز ښه والی (هوساینه) درلودل هم دي". که څه هم دا تعریف نوی و او هرکلی ترې وشو، خو نیوکه هم پرې موجوده وه، ځکه چې مبهم او زښته ډېر پراخ و او د اندازه کولو وړ نه بلل کېده. د اوږد مهال لپاره، لکه څرنګه چې ډېری روغتیايي بحثونه، د بایوميډيکل موډل عملي والي (practicality) ته ورستانه شول، نو دا تعریف د یوه غیرعملي ایډیال په توګه وپېژندل شو.
لکه څرنګه چې وړاندې ناروغي یو حالت بلل کېده، خو بیا وروسته یو بهیر (پروسه) وبلل شو، په ورته توګه د روغتیا په تعریف کې هم بدلون راغلی دی. یو ځل بیا، د روغتیا نړیوال سازمان په ۱۹۸۰یمو کلونو کې د روغتیا ارتقا غورځنګ پراختیا تقویه کړه. دې چارې د روغتیا نوی مفهوم رامنځته کړ او دا یې یو حالت نه، بلکې د تحرک دوام  او "د ژوند سرچینه" وبلله. په ۱۹۸۴ز کال کې، د روغتیا نړیوال سازمان د روغتیا پر تعریف بیاکتنه وکړه او داسې یې راوپېژندله: "روغتیا هغه کچه ده تر کومې چې یو فرد یا یوه ډله د خپلو هیلو د ترلاسه کولو او خپلو اړتیاوو د پوره کولو او د ژوندچاپېریال د بدلون او یا هغه سره د ځان سمولو وړتیا لري. روغتیا د ورځني ژوند یوه سرچینه ده، نه د ژوند موخه؛ دا یو مثبت مفهوم دی چې پر ټولنیزو او شخصي سرچینو او همدا ډول فزیکي ظرفیتونو ټینګار کوی. روغتیا هغه وړتیا بلل کېږي چې انسان خپل تعادل او ثبات وساتي او له ناوړه پېښو نه روغ شي. ذهني، فکري، عاطفي او ټولنیزه روغتیا هغې ته ویل کېږي چې یو کس د سټرېس د مدیریت وړتیا ولري، مهارتونه ترلاسه کړي، اړیکې وپالي چې دا ټول بیا د انعطاف او خپلواک ژوند سرچینې جوړوي. دا چاره د روغتیا د ورزده کولو، تقویې او زده کړې ډېر فرصتونه رامنځ ته کوي.
د ۱۹۷۰مې ز لسیزې په وروستیو کې، د سالمو وګړو فډرال پروګرام (Healthy People Program) د وګړو روغتیا د لاښه کولو لپاره د امریکا متحده ایالتونو د چال چلند یوه ښکاره برخه وه. په هره لسیزه کې، د سالمو وګړو (Healthy People) یوه نوې نسخه راوزي، چې په هغې کې په راتلونکې لسیزه کې د روغتیا د لاښه والي لپاره نوي هدفونه ټاکل شوي وي، نوي موضوعات او د اندازې وړ موخې مشخصې شوې وي او د دې ارزونه کېږي چې په کومو برخو کې پرمختګ موجود و او په کومو کې نه. د امریکا نامتمرکز او ناهمغږي روغتیايي سیسټم ته په پام سره، یاد پرمختګ په ډېرو موخو پورې محدود شوی دی چې د نتایجو په رامنځته کولو کې د سالمو وګړو پروګرام د اغېزمنتوب په تړاو د اندېښنو لامل شو. په ۲۰۲۰ز کال کې د سالمو وګړو پروګرام د روغتیا ارتقا او د مخنیوي لاروچارو ته ډېر اهمیت ورکړي او د روغتیا ټولنیزو ټاکوونکو عواملو (determinant) ته د لاسرسي پر اهمیت يې زښته ډېر پام ورټول کړی دی. یو نوی مفصل ډيجیټل رابط (digital interface) په تېر کې د خپرو شوو پېړو کتابونو پر ځای [د معلوماتو] کارول او خپرول اسانه کوي. په سالمو وګړو پروګرام کې د راغلو بدلونونو اغېزه به په راتلونکو کلونو کې معلومه شي.
په انسانانو کې د روغتیايي ستونزو د مخنیوي او درملنې او د ښې روغتیا دودولو په موخه د روغتیايي پاملرنو د وړاندې کوونکو له خوا منظم کار ترسره کېږي. د حیوانانو د روغتیا اړوند چارې د وترنري علومو له لوري پرمخ وړل کېږي. د "سالم (healthy)" اصطلاح په پراخ ډول د غیرژوندویو جوړښتو د ډېرو بڼو او پر انسانانو د هغوی د اغېز اړوند کارول کېږي، لکه: د سالمو ټولنو، سالمو ښارونو او یا سالمو ژوندچاپېریالونو په مفهوم کې. د روغتیايي پاملرنې د اقداماتو او د یوه کس شاوخوا چاپېریال سربېره، یو شمېر نور عوامل هم شته چې د خلکو پر روغتیايي حالت اغېز پرېباسي. دې عواملو ته "د روغتیا ټاکوونکي عوامل" وايي، لکه: د یوه کس شالید، د ژوند طریقه، اقتصادي حالت، ټولنیز شرایط او معنویت. څېړنو ښودلې ده چې، د سټرېس لوړه کچه، د انسان پر روغتیا اغېز پرېباسي.
د ۲۱مې ز پېړۍ په لومړۍ لسیزه کې د وړتیا په توګه د روغتیا ادراک د انسان د روغتیا د لاښه والي په موخه د هڅو په تړاو د ځان-ارزونو (self-assessment) دروازه پرانیسته، تر څو د قضاوت په اصلي شاخصونو بدله شي. دې چارې همدا ډول موکه رامنځته کړه، تر څو هر انسان، ان د ګڼو مزمنو ناروغیو یا مرګوني وضعیت درلودلو په حالت کې، د روغ اوسېدو احساس ولري او دا چې د روغتیا ټاکوونکي عوامل (له هغودودیزو طریقو نه لرې چې د ناروغیو د خپراوي په راکمولو تمرکز کوي) بیاځلي وازمایل شي.
ټاکونکي عوامل
په عمومي ډول، هغه شرایط چې یو کس په کې اوسېږي، هم د هغه د روغتیايي حالت او هم د هغه د ژوند د کیفیت لپاره خورا مهم دي. په ډېرېدونکې بڼه منل شوې ده چې، روغتیا یوازې د روغتیايي علومو د پرمختګ او تطبیق له لارې نه، بلکې د یوه کس او ټولنې د هڅو او د ژوندانه د طریقې د ځیرکو انتخابونو له لارې ساتل او لاښه کېږي. د روغتیا نړیوال سازمان وايي چې: د روغتیا په سترو ټاکونکو عواملو کې ټولنیز او اقتصادي چاپېریال، فزیکي چاپېریال او د یوه کس فردي ځانګړنې او چال چلند شامل دي.
په ډېره مشخصه توګه، هغه کلیدي عوامل چې د انسانانو په روغ یا ناروغ اوسېدو اغېز پرېباسی، په لاندې توګه دي:
د روغتیا تاريخ
خو بيا هم په هر حال ، پخواني خلکو یو څه د دوی د تجربو او همدارنګه د دوی مذهب یا عقیدې پراساس د ناروغ کیدو څخه مخنیوی کړی.
د لومړۍ کچې مخنیوی
دا مرحله د اقداماتو یوه ټولګه ده چې د ناروغۍ پیښې مخنیوي لپاره نیول کیږي. دا اقدامات په ټولنه کې د خلکو فزیکي او رواني ځواک کچه لوړوي او د ژوند چاپیریال سالم کوي؛ او دا په دوه مرحلو ویشل شوی دی:
روغتیا ته وده ورکول
پدې کې د عامې روغتیا تعلیم ، د عمر ګروپ رژیم ښه کول ، مناسب کور چمتو کول ، کار او سالم ساتیرۍ شامل دي.
د دویمې کچې مخنیوی
پدې مرحله کې د ناروغۍ وخت تشخیص او مناسب او ګړندي درملنه شامل دي. دا تدابیر اړین دي ترڅو د ناروغۍ مخنیوي پرمختللي مرحلو ته مخه کړي.
د دریمې کچې مخنیوی
پدې مرحله کې ، هدف د ناروغۍ درول او د بشپړ معلولیت یا مړینې مخنیوی دی. فیزیوتراپي د دې یوه بیلګه ده ترڅو اغیزمن شوي غړي ته حرکت بیرته راولي. جراحي ، د شیشې کارول ، د اوریدلو مرستې ، او ځانګړي تمرینونه د پروسې نور مثالونه دي چې د ځینې ورک شوي وړتیا بیرته ترلاسه کولو یا د نور معلولیت مخنیوي لپاره کارول کیږي.
عامه روغتیا
عامه روغتیا د ناروغیو مخنیوي او عمومي ناروغيو د تشخيص هنر دی
د خواړو روغتيا
د خواړو ککړتیا ، ناروغۍ خپریدو ، او د خواړو زهري کیدو مخنیوی تر ډېره حده هڅه وکړئ غوړ او مالګه کم مصرف کړئ.
مسلکي روغتيا
مسلکي روغتیا د طب یوه څانګه ده چې په ژوند کې د زیان رسونکي فاکتورونو په پیژندلو ، ارزولو او کنټرول سره ، د ناروغیو او پیچلتیاو مخه نیسي چې ممکن د فزیکي ، کیمیاوي ، بیولوژیکي ، ایرګونومیک فاکتورونو له امله رامینځته شي.
سرچينه
https://www.wasiweb.com
.
<references group="د روغتيا وزارت" /> <references group="Https://www.Wasiweb.com" responsive="" />
صدام حسین
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
صدام حسین عبدالمجید التکریتي (/hʊˈseɪn / په عربي ژبه صدام حسین عبدالمجید التکریتي، په لاتیني Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Majīd al-Tikrītī) د ۱۹۳۷ ز کال د اپرېل میاشتې په ۲۸ مه زېږېدلی اود ۲۰۰۶ ز کال د دسمبر په ۳۰ مه وفات شوی دی. یو عراقي سیاستوال و چې د ۱۹۷۹ز کال د جولای له ۱۶ مې څخه د ۲۰۰۳ ز کال د اپرېل تر نهمې نېټې پورې يې د عراق د پنځم ولسمشر په توګه خدمت وکړ. د عرب سوسیالست بعث انقلابي ګوند یو مخکښ غړی و او وروسته په بغداد کې د مېشت  بعث ګوند- چې د عرب نشنلیزم(ملت پالنې) او عرب سوسیالیزم ترکیب و، ملاتړ کاوه. صدام د ۱۹۶۸ ز کال په کودتا (چې وروسته د جنوري د ۱۷ مې نېټې د انقلاب په نامه یاد شو) کې د پام وړ رول ولوباوه. هغه په عراق کې یاد ګوند واک ته ورساوه.
صدام د ناروغ جنرال احمد حسن البکر د ولسمشرۍ پرمهال، د مرستیال ولسمشر په توګه، په داسې حال کې چې ډېرو ډلو د دولت د نسکورولو توان درلود، امنیتي ځواکونه رامنځته کړل، چې له لارې يې د دولت او وسله والو ځواکونو تر منځ نښتې په کلکه کنترول کړې. د ۱۹۷۰ز لسیزې په لومړیو کې، صدام د عراق د تېلو شرکت او خپلواک بانکونه ملي کړل او په پایله کې بانکي سیستم د انفلاسیون او ناسمو پورونو له امله مفلس پاتې شو. د ۱۹۷۰ لسیزې په بهیر کې، صدام د حکومت په جوړښت کې خپل واک ټینګ کړ، داسې چې د تېلو پیسو د عراق د اقتصاد په وده کې مرسته وکړه. د واک درېځونه، تر ډېره  سني عربو ډک کړي وو، یو اقلیت چې د ټول نفوس یوازې پنځه سلنه برخه یې جوړوله.
صدام په رسمي ډول په ۱۹۷۹ ز کال کې واک تر لاسه کړ، که څه هم تر دې مخکې، هغه د څو کلونو لپاره په عملي توګه د عراق مشر و. هغه د دولت تر نسکورولو وروسته، په ترتیب سره د دولت د نسکورولو په هڅه کې يا د خپلواکۍ په لټه کې څو غورځنګونه په ځانګړي ډول کوردي او شیعه غورځنګونه وځپل، هغه د عراق - ایران جګړې او د خلیج جګړې په بهیر کې واک وساته. هغه یوه ظالمانه دیکتاتوري چلوله چې په سخت ډول د انساني حقونو د تر پښو لاندې کولو له امله بدنام و. د نسل وژنې او بېلابېلو پاکولو له لارې د هغه د دولت د پولیسو له خوا د ټول وژل شویو عراقیانو شمېر په محافظه کار ډول ۲۵۰۰۰۰ کسان اټکل کېږي. پر کویټ او ايران د هغه بریدونو، سلګونه زره نور کسان ووژل.
لومړنی ژوند
د هغه مور بیاځلي واده وکړ او له دغه واده څخه صدام درې ناسکه وروڼه ترلاسه کړل. د هغه ناسکه پلار ابراهیم الحسن، د هغه تر راګرځېدو وروسته له صدام سره تند چلند وکړ او د سي ای اې /CIA ( د مرکزي استخباراتو اداره) له خوا د رامنځته شویو ارواپوهنیزو ځانګړنو پر بنسټ ځینې وختونه، هغه د ويښولو پر مهال په منظم ډول له وهلو ټکولو سره مخامخ و. شاوخوا په لس کلنۍ کې صدام له کور څخه وتښتېده او په بغداد کې خپل تره خیرالله طلفاح ته چې د صدام په پلرني شخصیت بدل شو، وروګرځېده. د صدام د راتلونکې مېرمنې پلار طلفاح یو سني مذهبی مسلمان او په ۱۹۴۱ ز کال کې د عراقي ملي پالانو او انګلیس تر منځ د انګلو-عراقي جګړې یو تجربه کار ديپلومات و، چې په سیمه کې د یوه لوی استعماري ځواک په توګه پاتې شو. طلفاح وروسته د صدام د واکمنۍ پر مهال د بغداد ښاروال شو، تر هغه چې د نوموړي بدنام فساد صدام مجبور کړ چې له خپل موقف څخه يې لرې کړي.
د هغه د ژوند په وروستیو کې، د هغه له ټاټوبي تېکرېت څخه، د هغه خپلوان د هغه نږدې سلاکاران او ملاتړي شول. هغه د خپل تره له لارښوونې سره سم د ملي پالانو په عالي لېسه کې په بغداد کې زده‌کړې وکړې. صدام تر ثانویه ښوونځي وروسته په یوه عراقي حقوقي ښوونځي کې د درېیو کلونو لپاره زده‌کړې وکړې، په ۱۹۵۷ز کال کې یې، د شل کلنۍ په عمر زده‌کړې پرېښوې او له پان عرب بعث انقلابي ګوند سره چې تره یې ملاتړی و، یو ځای شو. د دې وخت په بهیر کې، صدام ظاهراً له خپل ځان څخه د ثانویه ښوونځي د ښوونکي په توګه ملاتړ وکړ. د بعث اېډیالوژۍ له سوریې څخه سرچینه اخیستې وه او هغه مهال يې په سوریه کې ګڼ شمېر پلویان لرل، خو په ۱۹۵۵ز کال کې په عراق کې د بعث ګوند غړي له ۳۰۰ کسانو څخه لږ وو او باور دا و، چې په عراق کې د مېشتو نورو ملي‌پاله ګوندونو پر خلاف له دې ګوند سره د صدام د یو ځای کېدلو اصلي لامل، د هغه د تره له خوا د احمد حسن البکر او نورو بعثي مشرانو سره د هغه کورنۍ اړیکه وه.
له بعث ګوند سره د صدام تر یو ځای کېدلو یو کال وروسته، په ۱۹۵۸ ز کال کې د جنرال عبدالکریم قاسم په مشرۍ د پوځ افسرانو د جولای د ۱۴مې په انقلاب کې د عراق دویم فیصل نسکور کړ.
واک ته رسېدل
د قاسم د کابینې له ۱۶ غړو څخه ۱۲ کسان د بعث ګوند غړي وو. دا چې هغه د جمال ناصر له متحده عربي جمهوریت (UAR) سره یو ځای کېدل رد کړل، ګوند د هغه پر ضد شو. قاسم په حکومت کې د خپل درېځ د پياوړي کولو لپاره له عراقي کمونیست ګوند سره یو اتحاد رامنځته کړ، چې د پان عربیزم له هرې نظریې سره مخالف و. په هم‌ هغه کال کې د بعث ګوند مشرتابه هوډ درلود، چې قاسم ترور کړي. صدام د عملیاتو اصلي غړی و. هغه مهال د بعث ګوند د دولت خلاف د جګړې د ماشین په پرتله تر ډېره یو اېډیالوژیک ازمېيښت و. ډېری غړي يې ښه روزل شوي متخصصین یا ښه روزل شوي زده‌کوونکي وو او صدام له دې لایحې سره برابر و. د خبریال کان کولېن (Con Coughlin) په وینا: د صدام ټاکنه«په کلک ډول د حیرانتیا وړ وه،» د قاسم د وژلو مفکوره، ښايي د ناصر وه او د اټکل له مخې هغو کسانو چې په عملیاتو کې برخه لرله، په دمشق کې يې زده‌کړې کړې وې، چې وروسته د UAR برخه وه. د کان کولېن له مخې :« لا تر اوسه هېڅ داسې شواهد نه دي خپاره شوي ،چې په دې طرحه کې د ناصر مستقیم لاس لرل په ګوته کړي.» صدام په خپله په دې باوري نه دی، چې له عراق څخه بهر یې دې ترېنېګ(روزنه) لېدلې وي. ځکه هغه وروسته د ترور له ټیم سره یو ځای شو.