cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
توماس هنري هاکسلی
لومړنی ژوند
یو کال وروسته، د غوره نتایجو په ترلاسه کولو او همدارنګه د درمل جوړونکو په کلنۍ سیالۍ کې د سپینو زرو په مډال خپلولو سره هاکسلي په چارینګ کراس روغتون کې د زده کړو لپاره ومنل شو او هلته یې په ډېره لږ کچه تحصیلي مرستې ته لاسرسی وموند. نوموړی په چارینګ کراس کې د لندن د کالج د سترګو د برخې د ډاکټر او جراح وارتون جونز له خوا و روزل شو. جونز هغه مهال د رابرټ ناکس مرستیال و چې له بورک او هر څخه یې اجساد وپېرل. ځوان وارټون جونز چې د منځګړي رول یې لوباوه، په دغه جرم کې بې ګناه وبلل شو، خو وه یې پتیله چې غوره ده سکاټلنډ پرېږدي. هغه د فزیولوژي په برخه کې د ورځې سره برابر ښوونکی او همدارنګه د سترګو جراح و. په ۱۸۴۵ زکال کې هاکسلی د وارټون جونز تر څار لاندې خپله لومړنۍ علمي مقاله خپره کړه چې د وېښتانو په پوښ کې د یوې نه پېژندل شوې داخلي طبقې څرګندونکې وه، هغه طبقه چې له هغه مهاله د هاکسلي د طبقې په نوم پېژندل کېږي.
په شل کلنۍ کې یې د لندن په پوهنتون کې د طبابت په برخه کې د لیسانس ازموینه ورکړه او د اناتومي او فزیالوژي په برخو کې یې د سرو زرو مډال ترلاسه کړ. له دې سره هغه په خپله وروستۍ ازموینه (د طبابت د لیسانس په دویمه ازموینه) کې ګډون ونکړ او له همدې امله یې له پوهنتون څخه د سند ترلاسه کولو لپاره شرایط برابر نه کړل. د هغه کار زده کړه او د ازموینو پایله په سلطنتي سمندري ځواک ته د هغه لار موندلو لپاره کفایت وکړ.
وروسته ژوند
هاکسلي د ۱۸۵۴ زکال په جولای میاشت کې له سمندریز ځواک استعفا ورکړه (وروسته له هغه چې فعال خدمت ته یې له تلو ډډه وکړه)؛ له دې وروسته هغه د کانونو په سلطنتي ښوونځي کې د طبیعي تاریخ د ښوونکي او په راتلونکي کې کال کې د بریتانیا د جیولوژیکي سروې د طبیعت پوه په توګه دنده ترسره کړه. له دې سربېره نوموړی له ۱۸۵۵ زکال څخه تر ۱۸۸۵ زکال پورې او همدارنګه له ۱۸۶۵ زکال څخه تر ۱۸۶۷ زکال پورې په سلطنتي انستیتیوت کې ښوونکی؛ له ۱۸۶۳ زکال څخه تر ۱۸۶۹ زکال پورې د جراحانو د سلطنتي کالج ښوونکی؛ له ۱۸۶۹ زکال څخه تر ۱۸۷۰ زکال پورې په بریتانیا کې د علومو د پراختیايي بنسټ مشر؛ په ۱۸۷۸ زکال کې د کوکټ مایکروسکوپي ټولنې مشر؛ له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۵ زکال پورې د سلطنتي ټولنې مشر  او له ۱۸۸۴ زکال څخه تر ۱۸۹۰ زکال پورې د سمندري بیولوژیکي بنسټ مشر و. همدارنګه په ۱۸۶۹ زکال کې د امریکا د فلسفي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو.
په ۱۸۹۰ زکال کې له لندن څخه ایسټبورن ته کډه شو او هلته یې د خپلو مقالاتو ۹ ټولګې تصحیح کړې. بالاخره په ۱۸۹۵ زکال کې (په انفلونزا او د سږو په پړسوب له اخته کېدو وروسته) د زړه د سکتې له امله ومړ او د لندن په شمال کې د فینچلي په ختیځ کې خښ کړی شو. د جنازې په مراسمو کې یې د ګډون په موخه چاته بلن لیک وه نه لېږل شو، خو د جوزف ډالټون هوکر، ویلیام هنري فلاور، مولفورډ بي فاسټر، اډوین لنکسټر، جوزف لیسټر او هنري جیمز په ګډون ۲۰۰ تنو د هغه د جنازې په مراسمو کې ګډون درلود.
اناندا کوماراسوامی
اناندا کېنټېش موتو کوماراسوامای “Ananda Kentish Muthu Coomaraswamy” (Tamil: ஆனந்த குமாரசுவாமி ، Ānanda Kentiś Muthū Kumāraswāmī؛ Sinhala: ආනන්ද කුමාරස්වාමි Ānanda Kumārasvāmī؛ زوکړه: ۱۸۷۷ د اګسټ ۲۲، مړينه: ۱۹۴۷ د سپټمبر ۹) د سيلان يو ميتافزيک پوه، مخکښ تاريخپوه او د هندي هنر يو نامتو فيلسوف و، چې لويديځ ته د هندي کلتور پخوانی يا لرغونی ژباړن و. نوموړی په ځانګړي ډول د هغه بنسټ ماتونکي نظريه پوه و، چې لويديځ د لرغوني هندي هنر د ورپېژندنې په پراخه کچه ځواب ويونکی و.
ژوند
اناندا کېنټېش کوماراسوامای د برتانوي سيلان په کولمبو کې، چې اوسنۍ سريلانکا ده؛ زېږېدلی دی. پلار يې سيلاني ټامېل قانون جوړونکی او فيلسوف ښاغلی موتو  کوماراسوامای “Sir Muthu Coomaraswamy” نومېږي، چې د پونامبالام او کوماراسوامای “Ponnambalam – Coomaraswamy” له کورنۍ څخه دی او مور يې انګرېزه اليزابيت بيبي “Elizabeth Beeby” ده. د اناندا د دوه کلنۍ په عمر يې پلار ومړ او نوموړي د خپل کوچنيوالي ډېره موده له هېواده د باندې په زده کړو کې تېره کړه.
کوماراسوامای په ۱۸۷۹ ز کال کې د دولس کلنۍ په عمر انګليستان ته لاړه او په وېکلېف کالج “Wycliffe College” کې يې ګډون وکړ، چې د ګلوسيسټرشاير په سټراوډ “Stroud, Gloucestershire” کې د چمتووالي ښوونځی و. نوموړی په ۱۹۰۰ کال کې له “University College London” څخه په جيولوژي او بوتاني کې د بري ليکونو په تر لاسه کولو سره فارغ شو. کوماراسوامای د ۱۹۰۲ ز کال د جون پر ۱۹ نېټه د ايتيل ماري پارټرېج “Ethel Mary Partridge” په نوم له يوې انګرېزې انځورګرې سره واده وکړ، چې وروسته ورسره له هغه سره سيلان ته لاړه. د دوی واده تر ۱۹۱۳ ز کال پورې دوام وکړ. د ۱۹۰۲ او ۱۹۰۶ ز کالونو تر منځ د کوماراسوامای کاري ډګر يا برخې نوموړې ته د سيلاني منرالوژي په اړه د نوموړي د څېړنې له امله د پوهې پوهاند درنښت “doctor of science” ورپه برخه کړ او د سيلان د جيولوژيکي سروې “Geological Survey of Ceylon” جوړښت ته اشاره وکړه، چې نوموړي يې په لومړيو کې لارښوونه کړې وه. هغه مهال چې په سيلان کې وو، ښځې او خاوند يو له بل سره د منځنيو پېړيو سينهالي هنر “Mediaeval Sinhalese Art” برخه کې يو له بل سره مرسته وکړه، چې کوماراسوامای به متن ليکه او ايتيل به انځورونه چمتو کول. په سيلان کې کار د نوموړي د لوېديځ کېدنې ضد “anti-Westernization” احساسات ولمسول. د يادې جوړې له طلاق څخه وروسته ايتيل پارټرېج بېرته انګليسیتان ته ستنه شوه، چې هملته يوه نامتو اوبدونکې شوه او وروسته يې له ليکوال فيليپ مايرېټ “Philip Mairet” سره واده وکړ.
کوماراسوامای په ۱۹۰۶ ز کال کې دا خپل ماموريت وټاکه، چې لويديځ د هندي هنر په اړه وروزي او د انځورونو له يوې پراخه ټولګې سره بېرته لندن ته راغی، چې د اغېزمنولو د هڅې په موخه يې په فعال ډول هنرمندانو ته د رسېدلو هڅه کوله. نوموړی پوهېده چې د موزيم پر ساتونکو يا د کلتوري رامنځته کېدنې پر نورو غړو باندې يې باور نه شو کولی، نو له همدې امله يې په ۱۹۰۸ ز کال کې وليکل: «له اوږدې مودې راهيسې شته اصلي ستونزه دا ده، چې هندي هنر زياتره يوازې د لرغون پوهانو له لورې څېړل شوی دی. دا لرغون پېژندونکي نه دي، مګر هنرمندان دي چې د هنر په توګه د ګڼل شوي هنر د کارونو د ارزښت د قضاوت کولو په موخه تر ټولو وړ دي. کوماراسوامای په ۱۹۰۹ ز کال کې له جېکب ايپسټين “Jacob Epstein” او ايريک ګېل “Eric Gill” سره په ټينګه اشنا و، چې د ښار دوه تر ټولو مهم لرغوني موډرنسټان (عصري پال) وو او لږه موده وروسته دواړو په خپل کار کې له هندي ښکلاپېژندنې سره مرسته پيل کړې وه. په عجيب او غريب ډول هغه دوه رګه مجسمې يا بتان چې د پايلې په توګه جوړ شوي وو، د هغه څه کټ مټ ريښې جوړونکې ګنل کېدلی شي، چې اوس برتانوي عصريتوب “British Modernism” بلل کېږي.
کوماراسوامای وروسته له برتانوي ښځې اليس ايتيل ريچاردسن “Alice Ethel Richardson” سره وکتل او ورسره يې واده وکړ، دواړه هند ته لاړل او د کشمير سريناګار “Srinagar” کې په يوه جونګړه کې استوګن شول. نوموړي د راجپوټ “Rajput” رنګونه ولوسته، په داسې حال کې چې مېرمن يې د کاپورتالا “Kapurthala” له عبدالرحيم سره هندي موسيقي ولوستله. کله چې واړه بېرته انګلېستان ته راستانه شول، اليس د راټان ديوي “Ratan Devi” دريځ تر سرليک لاندې هندي سندره وويله. نوموړې بريالۍ وه او دواړه د راټان ډيوي له لورې د کنسرت په موخه د چکر پر مهال امريکا ته لاړل. په ۱۹۱۷ زکال کې هغه مهال چې امريکا کې وو، له کوماراسوامای څخه وغوښتل شول، چې ښکلو هنرونو په بوسټون موزيم “Boston Museum of Fine Arts” کې د هندې هنر د ساتونکي په توګه خدمت وکړي. يادې جوړې دوه ماشومان درلودل، چې زوی يې نارادا “Narada” او لور يې روهيني “Rohini” نومېده.
کوماراسوامای امريکا ته د دواړو له رسېدلو څخه وروسته خپلې دويمې مېرمنې ته طلاق ورکړ. نوموړي د ۱۹۲۲ ز کال په نومبر کې له امريکايي هنرمندې سټيلا بلوچ “Stella Bloch” سره واده وکړ، چې له هغه څخه شل کالونه کشره وه. کوماراسوامای او مېرمن يې د ۱۹۲۰ ز لسيزې په اوږدو کې په نيويارک ښار کې د بوهيمي هنر د کړيو، د کوماراسوامای د ملګري الفريد سټيګلېټز “Alfred Stieglitz” او هغو هنرمندانو پورې تړلي وو، چې د سټېګلېټز د هنري اثارو خونه کې يې نندارې وړاندې کړې. نوموړی په ورته وخت کې سانسکريت او پالي مذهبي ادبيات او همدارنګه لويديځ مذهبي کتابونه وڅېړل. هغه د ښکلو هنرونو موزيم لپاره بنسټيز لښتليکونه وليکل او په ۱۹۲۷ ز کال کې يې د هندې او اندونيزيايي هنر تاريخ “History of Indian and Indonesian Art” په نوم خپل کتاب خپور کړ.
په ۱۹۳۰ ز کال کې د يادې جوړې له بېلتون (طلاق) څخه وروسته، ښځه او خاوند ملګري پاتې شول. له دې څخه لږه موده وروسته د ۱۹۳۰ ز کال د نومبر پر ۱۸ له ۲۸ کاله کشرې ارجنټاينۍ ليزا رنسټين “Luisa Runstein” سره واده وکړ، چې تر ايکسلاټا للاماس “Xlata Llamas” تر مسلکي نوم لاندې يې د ټولنې د انځورګرې په توګه کار کاوه. دوی د راما پوننامبالام “Rama Ponnambalam” (۱۹۲۹ – ۲۰۰۶ز) په نوم يو زوی درلود، چې د کوماراسوامای درېيم ماشوم و، يو فزيکپوه شو او د ۲۲ کلنۍ په عمر رومن کاتوليک کليسا “Roman Catholic Church” ته واوښت. له دويم واتيکان “Vatican II” څخه وروسته راما د سمونونو کره کتونکی يا نقاد او د کاتوليک دوديز پلويو کارونو يا کتابونو ليکوال شو. نوموړی له دې حقيقت سره سره يو دوديزپال رومن کاتوليک پادري هم وټاکل شو، چې واده يې کړی و او ژوندۍ مېرمن يې درلوده. راما کوماراسوامای انګليستان او ووسته هند کې زده کړې وکړې او هندي او سانسکرت يې زده کړل. نوموړی په متحده ايالتونو کې د عقلي او عصبي ناروغيو متخصص شو او د دويم پاپ جان پاول “Pope John Paul II” مخالف و او د کلکتې د تيريسا مور “Teresa of Calcutta” يو پراخه خبريال پاتې کېږي، چې لومړنۍ رغونې ونډه يې په ۲۰۰۲ ز کال کې د وجټايلا “Wojtyla” له لورې پېژندل شوې وه.
په ۱۹۳۳ ز کال د ښکلو هنرونو موزيم کې د کوماراسوامای د دندې وړ نوم له «ساتونکي» څخه «په هندي، ايراني او محمدي هنر کې د څېړنې همکار “Fellow for Research in Indian, Persian and Mohammedan Art” ته بدل شو. نوموړي د خپلې مړينې تر وخته (۱۹۴۷ زکال پورې) د ماساچوسيتسس په نيدهام “Needham” کې د ښکو هنرونو په موزيم کې د ساتونکي په توګه خدمت وکړ. د خپل اوږد مهاله مسلک پر مهال يې لويديځ ته د ختیځ هنر په راوړلو کې ونډه ولوبوله. په حقيقت کې هغه مهال چې نوموړی د ښکلو هنرونو په موزيم کې و، په متحده ايالتونو کې يې د هندي هنر لومړنۍ بنسټيزه ټولګه جوړه کړه. هغه په واشنګټن ډي سي کې د هنر په فرير د هنري اثارو خونه “Freer Gallery of Art” کې د فارسي يا ايراني هنر له ټولګو او د ښکلو هنرونو له موزيم سره هم مرسته وکړه.
د کوماراسوامای له مړينې څخه وروسته يې کونډې مېرمن ډونا لويسا رنسټين “Dona Luisa Runstein” د نوموړي د زده کوونکو لپاره د يوې لارښود او سرچينې په توګه عمل وکړ.
ونډې
کوماراسوامای د هنر فلسفې، ادبيات او مذهب برخو کې مهمې ونډې تر سره کړې. نوموړي په سيلان کې پر سيلاني کلتور باندې د ويليم مورېس “William Moris” لوستونه پلي کړل او له خپلې مېرمن ايتيل سره يې د سيلاني هنرونو او کلتور مهمه څېړنه رامنځته کړه. هغه په هند کې د اوسېدلو پر مهال د رابيندرانات ټاګور “Rabindranath Tagore” شا او خوا د ادبي کړۍ برخه و او له سواديشي “Swadeshi” خوځښت سره يې مرسته وکړه، چې د هندي خپلواکۍ لپاره د هڅې لومړنی پړاو و. کوماراسوامای په ۱۹۲۰ ز لسيزه کې د هندي هنر په تاريخ او په ځانګړي ډول د راجپوټ “Rajput” او مغل “Moghul” انځورونې تر منځ د ځينو توپيرونو په روښانه کولو سره لار ماتونکې يا مخکښه موندنې تر سره کړې او د “Rajput Painting” تر سرلیک لاندې يې خپل کتاب خپور کړ. نوموړي په ورته وخت کې د راجپوټ او مغل انځورونو يا نقاشيو يوه ناپرتله شوې ټولګه هم راټوله کړه او هغه وخت يې له ځانه سره د بوسټون د ښکلو هنرونو موزيم ته وېوړه، چې نوموړی يې په ۱۹۱۷ ز کال کې له ساتونکې ډلې سره يو ځای شو.
انځوريز ليکدود
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
انځوریزه لیکنه یا انځوریزه ژبه يا پيکټوګرام یوه لیکنه ده چې په هغې کې يو پيغام د شکل، انځور او بڼو په مرسته وړاندې کيږي.
انځوريز ليکدود يا پيکټوګرام یوه نښه ده چې یو نظر، څیز، فعالیت، ځای یا پېښه څرګندوي. "انځور" د لیکنې یو ډول دی چې د نقاشۍ له لارې نظریات وړاندې کوي. دا د کیونیفورم اساس دی او تر یوې اندازې هایروګلیفونه دي چې د لیکونو تر څنګ عکسونه او نقاشي کاروي.
کارول
پيکتوګرام یا لارښود انځورونه د خلکو د لارښوونې لپاره کارول کیږي، په ځانګړې توګه په هوټلونو کې. انځورونه باید داسې ډیزاین شي چې خلک په لومړي نظر کې د دوی اصلي معنی وپیژني.
څرنګه چې بېلابېل خلک د خپلو کلتورونو او ژبو سره دې ځایونو ته ننوځي، د نړۍ په هر ګوټ کې بصري او لیکلي نښې په ورته ډول کارول کیږي ترڅو د لارښود رول په ښه توګه ترسره کړي.
دا ویل کیدی شي چې انځورګرۍ نړیواله ژبه ده او د ماشومانو، لویانو، لویانو او معیوبینو لپاره، دا روښانه نښې دي چې دوی په اسانۍ سره مطلوب منزل ته رسوي.
البته دا ډول انځورونه د ډېر ارزښت لرونکي دي او باید د جمالیاتو د اصولو سره سم په خورا ساده لینونو او سطحو سره او لږو رنګونو سره ترسره شي، دا ډیزاینونه، که څه هم خورا ساده دي، باید په داسې ډول وي چې د خلکو پام ځانته راواړوي او ليدونکي ته په هماغه لومړي نظر کې پيغام ولېږدوي، ترڅو ګونګوالی او پېچلتيا او سوء تفاهم رامنځته نه کړي.
په ریاضیاتوکې
په احصایو کې، انځورونه په میز کې د شمیرو پر ځای کارول کیږي ترڅو د احصایې استازیتوب وکړي، د دوی پوهیدل اسانه او ډیر په زړه پورې کوي. پدې کې یو مفهوم د یوې ځانګړې شمیرې استازیتوب کوي چې د کلیدي په توګه عمل کوي. ټول انځورونه باید یو شان وي، مګر د عکس یوه برخه کیدای شي د یوې کوچنۍ اندازې د ښودلو لپاره وکارول شي.
د مثال په توګه، لاندې جدول: په لاندې ډول څرګندېدی شي: کلید: =۱۰ توري
یو لیک د ۱۰ شمېره استازیتوب کوي، پدې توګه د بودا لپاره د نیم انځور کارول کيږي.
بهرنۍ اړیکې
سانچہ:Prehistoric technology
لوېدېځه رومي سترواکي
لوېديځه رومي سترواکي د رومي سترواکۍ په اوږدو کې له ټولو هغو لوېديځو ولايتونو څخه جوړه وه، په کوم مهال کې چې دا ولايتونه د يوه جلا خپلواک ټولواکمن دربار څخه اداره شوي دي؛ په ځانګړي ډول، د تاريخ لیکنې له اړخه دا اصطلاح له ۲۸۶ څخه تر ۴۷۶ ز کال پورې مودې ښودنه کوي، دا مهال په دې سترواکۍ کې دوه برابر دربارونه وو چې د سترواکۍ لوېديځ او ختيځ ولايتونه يې اداره کول، په هر دربار کې جلا جلا شاهي ځای ناستي هم ټاکل کېدل. د لوېدېځې رومي سترواکۍ او ختيځې رومي سترواکۍ اصطلاح په اوسنيو وختونو کې منځ ته راغلې، چې هغه سياسي هستې تشرېح کړي چې په رښتینې معنا خپلاکې وې. اوسني روميان دا نه مني چې سترواکي په دووسترواکيو وېشل شوې وه، بلکې دې ته يو هېواد وايي چې د زياتې ګټورتيا په موخه دوو ټولواکمنو دربارونو اداره کاوه. لويديځه رومي سترواکي په ۴۷۶ ز کال کې ړنګه شوه او په ۵۵۴ ز کال کې «جسټينټاين» په رسمي ډول په «روينا» کې د لوېديځ واکمن دربار منحل کړ. ختيځ ټولواکمن دربار تر ۱۴۵۳ پورې دوام وموند.
په ۴۷۶ ز کال کې، د «روينا» له جګړې وروسته، په لوېديځ کې رومي پوځ د «اوډواسر» او د هغه د جرماني «فوډيريټي» (يو قبيلوي پوځ و) په لاس ماتې وخوړه. «اوډواسر» په زور سره سترواک «رومولس اګوسټولوس» معزول کړ او خپله د ايټاليې پاچا شو. په ۴۸۰ ز کال کې، د پخواني لوېديځ سترواک «جوليس نيپوس» له وژل کېدو وروسته، د ختيځ سترواک «زينو» لوېديځ دربار منحل کړ او ځان يې د رومي سترواکۍ يواځينې سترواک اعلان کړ. د اتلسمې پېړۍ بریتانوي تاريخ پوه «ايډوارډ ګيبين» د ۴۷۶ ز کال تاريخ ته په دې نوم شهرت ورکړی چې په دې تاريخ سره د لوېديځې سترواکۍ پای راغلی او کله نا کله دا تاريخ له لرغوني پړاو څخه منځني پړاو ته د لېږد د نقطې په توګه کتل کېږي. د «اوډواسر» ايټاليې او د نورو نارومي پاچاهيو ډېريو يې د پخواني لويديځ روم د ائتلاف استازيتوب کاوه، چا چې دوی ته د پوځي مرستې په بدل کې ځمکې ورکړې وې، دوی د زړورومي اداري نظامونو د دوام او د لويديځ رومي دربار تش په نامه تابعيت په مټ د رومي دوام ادعا لري.
په شپږمه پېړۍ کې، سترواک «لومړي جسټينين»د پخوانۍ لوېديځې سترواکۍ په ډېرو برخو يو ځل بيا مستقيمه ټولواکمني پيل کړه، د هغه په واکمنۍ کې نېکمرغه شمالي افريقا، د لرغوني روم مرکزي ځمکه ايټاليا او د هسپانيا ځينې برخې هم شاملې وې. په ختيځو مرکزي سيمو کې سياسی بې ثباتي چې بهرني یرغلونه او مذهبي اختلافات هم ورسره مله وو، هغه هڅې ستونزمنې کړې چې د دې سيمو واک له ځانه سره وساتي او دا سيمې د ښه لامل لپاره سوکه سوکه پرېښودل شوې. که څه هم ختيځې سترواکۍ د ايټاليې په سويل کې ځينې ځمکې تر يوولسمې پېړۍ پورې له ځانه سره وساتلې، بيا يې هم هغه واک تر ډېره بريده له لاسه ورکړ چې په لوېدېځه اروپا يې درلود. په ۸۰۰ ز کال کې د روم سترواک په توګه د پاپا له خوا د فرانکي پاچا «چارلمينګن» د تاج پوشۍ مراسمو د يوې نوې ټولواکمنې ليکې بنسټ کېښود، کوم چې په سپيڅلې رومي سترواکۍ واوښت، چا چې په لويديځه اروپا کې د ټولواکمنۍ لقب بيا راژوندی کړ، خو دا په هېڅ ډول د رومي واکمنۍ يا نظام دوام نه و. د رومي کليسا او قسطنطين تر منځ د ۱۰۵۴ ز کال زياته جلا کېدنه هغه واکمني لا پسې کمزورې کړه، چې په قسطنطنيه کې واکمن سترواک يې په لويديځ کې د لرلو هيله من و.
مخینه
کله چې رومي جمهوريت پراخ شو، داسې یو حالت ته ورسېد چې نه يې شول کولای، په اغېزناک ډول په لرې پرتو ولايتونو واکمني وکړي. د سترواکۍ اړيکې او د لېږد رالېږد چارې په ځآنګړي ډول په پراخه کچه له ستونزو سره مخامخ وې. د يرغل، بغاوت، طبيعي ناورينونو يا وباګانو د پيل خبرونه په بېړیو يا سپرو خبر رسوونکو خدماتو رسېدل او ډېر ځله به يې روم ته په رسېدو، له روم څخه د فرمانونو په لېږد او بیا په هغې عمل کېدو کې به يې زيات وخت نيو. په همدې بنسټ د ولايتونو واليانو د روم جمهوريت په نوم خپلواکه واکمني درلوده. واليانو به د پوځ د قوماندې، د ولايت د ماليې چارو سمبالښت او د ولايت د مشر قاضي په ګډون ډېرې دندې پر مخ وړلې.
د سترواکۍ له تاسيس مخکې، په ۴۳مخزېږديز کې د رومي جمهوريت ځمکې د دويم «ټريوموريټ» (په روم کې په جلا جلا ډول د درې تنو له خوا حکومتي چارې پر مخ وړل کېدل) تر منځ وېشل شوې وې: مارک انټوني، اکټيوين او مارکوس ايميليس ليپيډيس. انټوني په ختيځ کې ولايتونه تر لاسه کړل چې نومونه يې دا دي: اچيه، مسيډونيا او ايپيرس (تقريباً اوسنی يونان، البانيا او د کورشيا ساحل)، بيتينيا، پونټوس او اسيا (تقريباً اوسنۍ ترکيه)، سوريا، قبرص او سارينيکا. دا ځمکې پخوا ستر سکندر نيولې وې؛ له همدې امله، د واکمنې طبقې ډېره برخه يې يوناني توکمه وه. ټوله سيمه او په ځانګړي ډول ستر ښارونه يې تر ډېره بريده په یوناني کلتور کې جذب شوي او يوناني ژبه اصلي ژبه ګرځېدلې وه.
اوکټاوين په لوېديځ کې رومي ولايتونه تر لاسه کړل، چې دا وو: ايټاليا (اوسنی ايټلي)، ګاول (اوسنی فرانس)، ګاليا بلژيکا (د اوسني بلجيم ځینې برخې، هالنډ او لوکزامبورګ) او هسپانيا (اوسنۍ هسپانيا او پرتګال). د دې ځمکو په ساحلي سيمو کې یوناني او «کارتاجينين» مستعمرې هم شاملې وې، خو «ګاول» او «سيلټيبيرين» په څېر «سليټيکي» قبايلو کلتور تر ډېره واکمن و.«ليپيډس» د افريقا کوچني ولايتونه تر لاس کړل (تقريباً اوسنی تونس). اوکټاوين ډېر ژر له ليپيډس څخه افريقا ونيوله، په داسې حال کې «سيسليا» (اوسنی سيسلي) يې هم په خپل هېواد کې شامله کړه.
د مارک انټوني په ماتې سره، اکټيوين د فاتح په توګه په يوه متحده رومي سترواکۍ واکمني پيل کړه. په دې سترواکۍ کې ډول ډول ډېر کلتورونه وو او ټول په کرار کرار د رومي کېدو له تجربې تېر شول. په داسې حال کې چې په ټوليز ډول لويديځ يوناني کلتور او ختيځ لاتيني کلتور په اغېزناک ډول عمل وکړ، سياسي او پوځي پرمختګ په پای کې  سترواکي په همدې کلتوري او ژبني ليکو يو ځل بيا قايمه کړه. ډېر ځله، يوناني او لاتيني کړنلارې (او تر يو بريده خپله ژبې هم)  د تاريخ (لکه هغه چې ستروا کاتو ليکلي دي)، فلسفه او بلاغت په څېر څانګو کې سره يو ځای کېږي.
د سکينې تابوت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" د سکينې تابوت: د بني اسرائيلو صندوق چې د انبياؤ عليهم السلام برکتونه پکې وو
د برکتونو صندوق
په دې تابوت کې د موسی او هارون عليه السلام برکتونه و، دا تابوتد دوی دوښمن عماليق له خوا يوړل شو. الله جل جلاله دا تابوت د پرښتې په وسیله د حضرت طالوت دروازې ته ورسول. بني اسرائيل د دې په ليدلو ډېر خوشاله شول او دا يې د الله له لوري د طالوت د سلطنت نښه وګڼله او الله تعالی هم دغه تابوت د دوی د فتحې او ماتې لامل اعلان کړ. د بني اسرائيلو په منځ کې يوه کشتۍ کارول کېده چې په هغې کې برکتونه وو، حضرت موسی عليه السلام او د بني اسرائيلو انبياؤ عليهم السلام دغه کشتۍ د دوی په وړاندې په جنګ کې ساتلې وه، چې الله تعالی به يې په برکت سره فتحه کړي. جالوت په دوی باندې غالب شو، دا کشتۍ یې هم ونیوله کله چې الله سبحانه وتعالی د دې کشتۍ سپارل قبول کړل، نو ویې ویل چې هر ځای چې دا کفارو کشتۍ ساتلې وې، وبا او آفتونه راغلل، پنځه ښارونه وران شول او په دوو غواګانو یې بار کړل. د دې نښې په ليدلو سره اسرائيلو د طالوت په پاچاهي باور وکړ او طالوت (ساؤل) پر جالوت بريد وکړ او هوا ډېره ګرمه شوه.
د یهودانو لپاره د سکينه تابوت اهمیت
صندوق د مسلمانانو لپاره یوازې د یوې کڅوړې په څیر مهم دی او قرآن یوازې دا یادونه کوي چې دا په دې وخت کې د فرښتو لخوا وړل کیږي، سکینه په یهودي مذهب کې خورا ارزښت لري او خورا سپیڅلي ګڼل کیږي. عیسویت او په خپلو کتابونو کې یې یادونه شوې ده –
بني اسرائيلو دا صندوق ډېر برکت او د خپل ځان لپاره د فتحې او بري نښه ګڼله – کله چې دا صندوق د دوی له لاسونو ووت، نو د ټول ملت زړورتيا يې راوپاروله او هر بني اسرائيل په دې فکر کولو چې د خدای رحمت له موږ څخه ورک شو. او اوس زموږ بدې ورځې راغلې دي. (د سمویل 1 په وینا - فصل 6'201: 7)
د یهودانو او عیسویانو د نظر له مخې دا کشتۍ موسی علیه السلام د خدای په امر جوړه کړې وه او په هغه کې یې هغه د تیږو تختې راوړې وې چې خدای پاک ورته د سینا په غره کې ورکړې وې او په هغه کې د یهودي مذهب تعلیمات بیان شوي دي. دا هم ویل شوي چې په دې کې د موسی علیه السلام عصا او هغه منا وصله ساتل شوې وه چې د الله تعالی له لوري د بني اسرائیلو د خلکو لپاره له اسمانه رالېږل شوې وه - دا یو ډیر سپیڅلی تابوت ګڼل کیده او تل به د مذهبي مشرانو لخوا وړل کیده. تل به د هغې د ساتنې لپاره یو لښکر ورسره و، او دا د اسراییلو لپاره د بریا او برکت نښه وه - دا د جنګونو په جریان کې د لښکر څخه مخکې ساتل کیده او داسې انګیرل کیده چې تابوت برکت دی ځکه چې فتح به تل د دوی سره وي.
د تابوت له لاسه ورکول
کله چې بني اسرائیلو د الله جل جلاله له امر څخه سرغړونه وکړه او په ښکاره یې هغه څه وکړل چې الله تعالی ترې منع کړي وو، دا تابوت د جګړې په ترڅ کې له لاسه ورکړ او له ماتې سره مخ شو، د حضرت طالوت دغه تابوت د وخت په تیریدو سره بیرته ترلاسه شو.
په قرآنکریم کې هم راغلي دي چې د دوی پیغمبر دغو خلکو ته وویل چې د طالوت د پاچا کیدو نښه دا ده چې تاسو ته به هغه کشتۍ بیرته راګرځي چې په هغه کې ستاسو د رب له طرفه راحت وي او په دې کې ځینې شیان هم شته. موسى او هارون شاته پاتې شول، چې پرښتې به يې راوړي او په حقيقت کې ستاسو لپاره په دې کې لويه نښه ده، که تاسو ايمان راوړئ." 2:248
تر هغه وخته چې دا تابوت له مشرکانو سره پاتې شو، هغوی یې په عذاب اخته شول، او بالاخره چې کله ترې ستړي شول، نو یې په یوه بیل ګاډۍ کې واچول او له خپلې سیمې یې وویستل او پرښتې یې د غزې په ګاډۍ کې واچولې. بېرته بني اسرائيلو ته ورسيد او غالباً په قرآن كريم كې هم ورته اشاره شوې ده – د حضرت داود عليه السلام تر وخته پورې د دې تابوت د ساتلو لپاره كوم خاص انتظام نه و او په هغه ځاى كې د هغې لپاره جلا خيمه جوړه شوې وه. خیمه : حضرت داود علیه السلام د خدای په حکم د خدای د کور جوړول پیل کړل چې په هماغه ځای کې چې نن ورځ مسجد اقصی دی پروت دی - خو دا عالي ماڼۍ د خپل زوی حضرت سلیمان علیه السلام د پاچاهۍ په وخت کې بشپړه شوه او د سلیماني معبد په نوم یاد شو. د دې ماڼۍ له جوړېدو وروسته د لوظ صندوق دلته په ډېر درناوي کېښودل شو او په دې توګه دغه ځای د یهودانو تر ټولو سپېڅلی ځای شو، په وروستیو وختونو کې جګړو دغه معبد ته ډېر زیانونه واړول، خو د بابل پاچا بختنصر (نبوچدنضر) هغه په بشپړه توګه ویجاړ کړ او اور یې واچاوه، د سکينې صندوق او د غنیمت مالونه یې له ځان سره یوړل. نن ورځ په تیجا کې د اصلي معبد هیڅ شی نه پاتې کیږي. د دې ټولو ناخوالو په نتيجه کې د سکينې تابوت له کومه ځايه ورک شو او د هغې هيڅ نښه هم ونه موندل شوه.
د تابوت اجزا
په دې بکس کې څه دي ؟ د بايبل له مخې په دې کې د حضرت يوسف عليه السلام جسد او د انجیل د ځینو روایتونو له مخې هډوکي او جامې وې او د موسی علیه السلام له مصر څخه راوړل شوې وې.
د پېغمبرانو په کيسو کې راغلي چې د تورات اصلي نسخه په دې مبارک صندوق کې، د موسی او هارون عسکونه او د منې لوښي ساتل شوي وو. فلسطينيانو دا له اسرائيلو څخه واخيست او په خپل معبد "بيت جون" کې يې کېښود.
په قرآن کريم کې راغلي دي چې کله دا کشتۍ د بني اسرائيلو له لاسونو راووتله نو پرښتې يې ساتنه کوله او په دې کې د موسی او هارون له لوري پاتې شوي نعمتونه وو. په دوی کې د ډبرو تختې دي چې الله تعالی حضرت موسی ته د سینا په غره کې ورکړې. پر دې سربیره د تورات اصلي نسخه د حضرت موی علیه السلام له خوا لیکل شوې وه او د بني لیوي په ساتنه کې ورکړل شوې وه. همدارنګه د "من" څخه ډک یو بوتل هم ساتل شوی و، ترڅو راتلونکي نسلونه د الله تعالی هغه احسان یاد کړي چې په صحرا کې د دوی پلرونو ته ښودل شوي او شاید د حضرت موسی علیه السلام کارمند هم په دې کڅوړه کې و.
د تابوت موندل
حتی نن ورځ، ډېری لرغون پوهان، په ځانګړې توګه د یهودي مذهب څخه، د دې په لټون کې مخکښ دي، ترڅو د دې په موندلو سره دوی هغه روحانيیت بیرته ترلاسه کړي چې یو وخت دوی ته ورکړل شوی و.
د تړون د صندوق د اوسنۍ موقعیت په اړه بیلابیل اټکلونه شتون لري، ځینې وايي چې دا افریقا ته وړل شوی، مشهور لرغونپوه رون وایټ وايي چې دا په منځني ختیځ کې دی، او ځینې بیا وايي چې دا په مصر کې موندل شوی، په انګلیسي کې باید هڅه وشي. سیمه - که څه هم هڅې روانې دي خو تر اوسه له ناکامۍ سره مخ دي.
د یوه مشر په وینا دا تابوت د قیصراني قبیلې په غربان سیمه کې دی. غربان د پاکستان د ډېره غازي خان ولسوالۍ د تونسه شريف يوه تحصیل ده.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د پولو د ټاکلو ستونزه
د علم فلسفه او معرفت پېژندنه کې د پولو د ټاکلو ستونزه یوه داسې پوښتنه ده چې څنګه علم له هغه څه سره چې علم نه دی، بېل کړو. دا د علم، علم ته ورته او د انساني فعالیت د نورو تولیداتو، لکه: هنر، ادبیاتو او عقایدو تر منځ پولې څېړي. دا بحث په مختلفو ډګرونو کې له تېرو دوو زریزو راهیسې د علم د فیلسوفانو او عالمانو ترمنځ روان دی. د دغه بحث پایله هغه څه ده چې د زده کړې او عامه پالیسۍ غوندې څانګو کې «علمي» ورته ویل کېږي.
فیرابنډ او لکاتوس
د کوهان کار د پاپر د پولو ټاکل په لویه کچه تر پوښتنې لاندې راووست او د علمي بدلون پر انساني او ذهني کیفیت یې ټینګار وکړ. پاول فیرابنډ اندېښنه درلوده چې ستونزه د پولو ټاکلو په هماغه پوښتنه کې وه. علم په خپله د پولو ټاکلو معیار ته هېڅ اړتیا نه لرله، خو ځینو فیلسوفانو هڅه کوله چې د واک یو ځانګړی مقام توجیه کړي او له هغې لارې علم په عامه بحثونو کې برلاسی وي. فیرابنډ ویل چې علم یې په حقیقت کې نه د منطق او نه هم د مېتود له مخې ځانګړی ځای نیوی شي او نه د عالمانو دغه ادعا د منلو وړ ده چې علم ته ځانګړی واک ورکوي. دی استدلال کوي چې د علمي کړنو په تاریخ کې هېڅ داسې قانون یا مېتود نه شي پیدا کېدی، چې په یوه ځای کې د علمي پوهې د پرمختګ په موخه، تر پښو نه وي لاندې شوی یا له پامه نه وي غورځول شوی. امره لکاتوس او فیرابنډ دواړه وایي چې: علم له دلیل څخه پرته او خودمختاره نه، بلکې د بشر د اکثریت له فکر او څېړنې څخه نه بېلېدونکی دی.
تاګارډ
تاګارډ دا هم څرګنده کړه چې: ځینې وخت داسې کېږي چې تیوري د یو څخه وخت لپاره « ناهیلي کوونکې » وي او بیا وروسته یې، د علم ته ورته تیوري(شبه علم) لقب خپل کړي. نوموړي، ستوري پېژندنه د بېلګې په ډول یاد کړې ده چې په ۱۷مه پېړۍ کې د فزیک د پرمختګونو په پرتله په ټپه ولاړه وه، خو بیا وروسته په ۱۹مه پېړۍ کې د روانپوهنې له لوري د ځایناستو تشرېحاتو په وړاندې کولو سره « شبه علمي» شوه.
همداراز تاګارډ وویل: د ده معیارونه باید دومره محدود تفسیر نه شي چې ناپوهۍ ته د بلې شرحې اجازه ورکړي او نه هم دومره پراخ تفسیر شي چې د راتلونکي د علم په پرتله زموږ اوسنی علم کم وګڼل شي. د ده تعریف عملي دی او په ټوله کې یې موخه دا ده چې شبه علم د څېړنې د یوې داسې برخې په توګه بېل کړي چې، بې حرکته دی او فعاله علمي څېړنه په کې نشته.
د ځینو مؤرخینو لیدلوري
ډېری مؤرخین له لومړني حالت او منشاء څخه د علم دومره پرمختګ ته اندېښنه لري، د دې لپاره دوی د علم اصطلاح په پوره اندازه پراخه تعریفوي چې د طبیعي پوهې هغه پخوانۍ بڼې هم په کې شاملې شي. د برېتانیکا دایرة المعارف په یوولسم چاپ کې د علم په اړه مقاله کې، علم داسې تعریفېږي چې:«علم د طبعي پدیدو او د دغو ښکارندو تر منځ د اړیکو منظمه پوهه ده». مارشال کلاګټ د یوناني علم په اړه، په خپله څېړنه کې، علم داسې تعریفوي:« لومړی، د طبیعي پدیدو منظم او سیستماتیک درک، تشرېح او توضیح ده. دویم، هغه [ریاضیکي او منطقي] وسایل چې د مسؤلیت اخیستو لپاره اړین دي». ورته تعریف، په دې وروستیو کې ډېویډ پینګري د پخواني علم په اړه په خپله څېړنه کې وړاندې کړی:« علم د خیالي او لیدل شوو ښکارندو سیستماتیکه تشرېح ده، نورې خبرې د همدغه ډول تعریف پر بنسټ راڅرخي. ریاضیات په علم کې یوازې د یوې سمبولیکې ژبې په توګه ځای لري چې ښايي عالمان خپل تشرېحات پرې وړاندې کړي.» دغه تعریفونه غواړي ډېر تمرکز، د علم د مېتود پر ځای، پر موضوع وکړي او له دغه لیدلوري، دا فلسفي اندېښنه چې غواړي، د علم او ناعلم تر منځ د پولې کرښه کش کړي «که بې معنانه وي، له ستونزو ډک او پېچلی» کار دی.
لاوډن
لاري لاوډن د ګڼو تاریخي هڅو له ارزولو وروسته، دې پایلې ته ورسېد چې د پولو ټاکلو یو معیار رامنځته کړي. دا چې د علم او ناعلم د بېلولو او د علم او شبه علم د بېلولو په هڅو کې « فلسفه د ښو پایلو په وړاندې کولو کې ناکامه شوه». له پخوانیو هڅو یوه یې هم ډېری فیلسوفانو ته د منلو نه ده. د لاوډن په نظر: دغه فیلسوفان هم باید دوی او بل هېچا ته د منلو وړ نه وي. دی دا هم وایي: ډېری ټينګ بنسټ لرونکي باورونه علمي نه دي او برعکس، ډېری علمي ګومانونه ټینګ بنسټ نه لري. دی زیاتوي چې: د پولو ټاکلو معیارونه په تاریخ کې د «علماوو» او «کاذبو علماوو» تر منځ اختلافونو کې د جګړې د ماشینونو په توګه کارېدل. نوموړي د ترکاڼۍ او فوټبال د تمرین او نا علمي څېړنو، لکه ادبي کره کتنې او فلسفې د ځینو بېلګو په وړاندې کولو سره، دغه جمله چې ایا دا موضوع علمي ده که نه، د لا علمي او فلسفي کولو په موخه داسې جوړه کړه: ایا یو باور ټینګ بنسټ لري که نه. د ده په نظر: د علم او نا علم تر منځ د پولو ټاکلو ستونزه کاذبه وه، د دې پر ځای چې دا سرخوږی رامنځته کړو چې دا پوهه علمي ده که نه، ښه به دا وي چې د باور وړ او بې باوره پوهې پر توپیر تمرکز وشي. دی غواړي، «د کاذب علم» او « ناعلمي» عبارتونه، د سیاسیونو او ټولنپوهانو بیانونو ته تسلیم کړي.
له لاوډن وروسته
نورو بیا له لاوډن سره مخالفت وکړ. د نمونې په توګه: سباستین لوتز وویل چې د پولو ټاکل باید لکه څنګه چې لاوډن ویلي، په یوازې ځان بسنده او لازم نه وي. لاوډن په ډېرو بنسټونو کې داسې استدلال کوي چې باید یو لازمي معیار او په احتمالي توګه یو بېل بسنده او کافي معیار وي.
د ناعلم پر وړاندې د علم او د باوري پوهې پر وړاندې د جعلي پوهې بېلابېلې ټایپولوژۍ او ډلبندۍ وړاندیزې شوې دي. ایان هکېنګ، مسیموپیلیوچي او نورو وویل چې:علم په ټوله کې د لوډوینګ ویټګنشټاین د کورنۍ د ورته والي له مفهوم سره سم دی.
نورو کره کتونکو بیا د پولو ټاکلو د ګڼو معیارونو استدلال کړی او دا وړاندیز کوي، چې باید د معیارونو یوه ټولګه د طبیعي علومو لپاره وي او یوه د ټولنیزو علومو لپاره. دوی ادعا کوي چې، د ماوارا طبیعت راګډولو لپاره به، د کاذب علم د معیارونو یوه ټولګه وي.
ارزښت
د پولې ټاکلو د ستونزې اړوند بحثونه، د علم بیان راپورته کوي او انتقادي تفکر ته وده ورکوي. خلک انتقادي فکر کوي، ځانونه د پالیسۍ په بحث کې په منطقي استدلال راڅرګندوي او په روښانفکره ولسواکۍ کې ګډون کوي.
فیلسوف هربرټ کیوت لیکي:"د علم او ناعلم تر منځ د پولو ټاکلو تر ټولو مهم کار ښايي دا وي چې، د سیاسي او دیني واکمنانو دا حق نه مني چې پر ښکاره واقعیت په زوره حکم وکړي."د بشر د تغذیې د خبرتیا په اړه اندېښنه، په ۱۹۴۲ ز کال کې د لاندې نوټ سبب شوه:"که زموږ هلکانو او نجونو ته په رادیو او ورځنیو اخبارونو کې د علم او طبابت په اړه سطحي او نیمګړي معلومات ورکول کېږي، که اړینه نه ورته وایئ ،نو غوره ده چې دوی ته په ښوونځیو کې کره او ریښتیني معلومات ورکړل شي. که څه هم دا غوښتنه نه ده چې، د کیمیا ښوونکي باید په یوه وار ټول پروټین تشرېح کړي؛ خو یو وړاندیز دی چې دوی باید لږ تر لږه ځان پرې پوه کړي، د پوښتنو ځوابونو ته ځان تیار کړي او د ناسمو معلوماتو اغېزې له منځه یوسي."د پولو ټاکلو دغه ستونزه، د کره او نا کره خبرونو له ستونزې سره پرتله شوې، چې د امریکا متحده ایالاتو د ۲۰۱۶ز کال په ولسمشرۍ ټاکنو کې ډېره ښکاره وه.
ډیانا (افسانه پوهنه)
ډیانا په رومي او هلنیستي دین کې الهه وه چې په لومړۍ درجه کې د لرې پرتو سیمو، ښکاریانو، څلور لارو او سپوږمۍ ملاتړې بلل کېده. نوموړې له یوناني الهې ارتیمس سره برابره ده چې هغې ته اړوند ډېری لومړنۍ افسانې د روم په تاریخ کې جذب شوې دي؛ په دغه افسانو کې د ژوپیټر او لاتونو په نامه والدینو څخه په دلوس ټاپو کې د هغې او د هغې د غبرګلوني ورور آپولو زیږون هم شاملېږي په داسې حال کې چې نوموړې په ایټالیا کې هم خپلواکه ریښه لرلې.
ډیانا د باکرې او د ماشومانو د زیږون ساتونکې الهې په توګه ګڼل کېږي. له تاریخي پلوه ډیانا له دوه نورو رومي الهو؛ د اوبو له حورې ایجیریا چې د هغې خدمت کوونکې وه او د ماشوم زیږون پر مهال یې ورسره مرسته کړې وه او همدارنګه له ویریبوس سره چې د ځنګل الهه وه یو درې اړخیز جوړښت رامنځته کړی و.
ډیانا ته په معاصرو نیوپاګان مذاهبو له دې ډلې په رومي نیوپاګانېزم، سترېګهاریا او ویکا کې درناوی کېږي. ډیانا په لرغونو زمانو، منځنیو پېړیو او معاصر مهال کې د سپوږمۍ د الهې (لونا/سلنه) او د مړو د نړۍ د الهې (معمولا هکاته) په توګه درې ګونې الهه (triple deity) ګڼل کېږي.
د لرې پرتو سیمو د الهې په توګه
د ډیانا شخصیت ډېر پېچلی دی او ګڼ شمېر لرغونې ځانګړنې لري. ډیانا په اصل کې د ځنګلونو او ښکار د الهې په توګه په پام کې نیول کېده ځکه هغه مهال ښکار د روم او یونان دواړو په کلتورونو کې د مخکښې چارې (ورزش) رول درلود. د لومړنیو رومي کتیبو پر بنسټ ډیانا په پیل کې د ښکارچۍ او د ښکاریانو د ملاتړې په توګه لمانځل کېده. له دې وروسته د هلنیستي دورې په یوناني افکارو او اشعارو کې ډیانا ته په هماغه اندازه یا له هغو زیات د وحشي ځنګلونو د الهې پر ځای د لرې پرتو کلیوالي سیمو (یا  villa rustica) د الهې په توګه درناوی وشو. د لرې پرتو سیمو د تمدن او وحشي توب د الهې په توګه دغه دوه ګونی رول د لومړي ځل لپاره د یوناني الهې آرتیمس لپاره (د بېلګې په توګه، له میلاد څخه وړاندې دریمې پېړۍ پر مهال د اناکرئون په شعر کې) کارول شوی. له میلاد څخه په وروسته دریمه پېړۍ کې په رومي دین باندې د یونانیانو د ژور اغېز له امله ډیانا نږدې په بشپړه توګه له آرتیمس سره ترکیب شوه چې له امله یې په معنوي ډګر او همدارنګه د ظاهري توصیف په برخو کې د هغو ډېری ځانګړنې خپلې کړې. رومي شاعر نمسیانوس ډیانا په عامه بڼه داسې توصیف کړې: هغې به له ځان سره کمان او د سروزرو له غشو ډکه بکسه له ځانه سره ګرځوله؛ په غمیو باندې ښکلي شوی سیګک لرونکی کمربند به یې په ملا تړلی او د هغې د چپنې درزونه به یې سره نښلولي؛ همدارنګه یې خپل وېښتان په یوه تکه تړل. په پنځمه میلادي پېړۍ کې روم ته د هغې د فرقې له ننوتو نږدې زر کاله وروسته فیلسوف پروکلوس لا هم نوموړې د «د ټولو کلیوالي شیانو څارونکې او ساتونکې توصیف کړې [هغې] چې  په ټولو کلیوالي او نه کرل کېدونو شیانو یې ټینګار درلود».
د څو لارو د نښلوونکو برخو او د مړو د نړۍ الهه
د ډیانا لومړنی صفت تریویا و چې بیا وروسته ورته ویرجیل، کاتولوس او نور ګڼ شمېر القاب وکارول شول. «تیرویا» له لاتیني «تریویم» یا «درې لارو» څخه اخیستل شوی چې پر لارو په ځانګړې توګه په Y ډوله لارو باندې د ډیانا واکمنۍ ته اشاره لري. دغه رول تر ډېره پورې تیاره او ګواښونکی مفهوم درلود ځکه چې په استعاروي ډول د مړو نړۍ ته یې د لارې څرګندويي کوله. د مېډیا (Medea) په نامه لومړۍ میلادي پېړۍ ته په اړونه ډرامه کې جاودګر سنکا له تریویا غواړي څو یوه جاوديي چاره ترسره کړي. هغه د درې ګونې الهې ډیانا، سلنه او هکاته ادعا کوي او څرګندوي چې هغه دویمي قدرت ته اړتیا لري. د لومړۍ میلادي پېړۍ شاعر هورا هم په ورته توګه د دغه جادو ویلي او د ډیانا او پروزرپینا د قدرت څرګندونه کوي. د تقاطع سمبول د ډیانا د واکمنۍ څو اړخونو ته اړوندېږي. دا کېدای شي د هغو لارو سمبول وي چې کېدای شي ښکار کوونکي په ځنګل کې ورسره مخ شي او دغه ډول لارې یوازې د بشپړې سپوږمۍ په شتون کې روښانه کېږي؛ دغه موضوع دا څرګندوي چې د هدایت په نشتون کې څه ډول په «تیاره کې» لار وموندل شي.
د مړو د نړۍ د الهې په توګه د ډیانا رول، یا هم حداقل د ژوند او مرګ ترمنځ د هغې له خوا د وګړو هدایت د دې لامل ګرځېدلی چې په پیل کې هغه له هکاته (او ځینې مهال له پروزرپینا) سره ترکیب شي. له دې سره داسې ښکاري چې د مړو د نړۍ د الهې په توګه د هغې رول د یوناني وګړو قوي نفوذ ته اړوندېږي (په داسې حال کې چې د کومای لومړنۍ یوناني مستعمرې د هکاته په نوم مخکښه الهه لرله او په ډاډمنه توګه هغې له لاتیني وګړو سره اړیکه لرله). په نمي سیند کې د هغې د پناه ځای اړوند یوه تیاتر کې داسې تونل یا ګودال ښوول شوی چې لوبغاړو ته یې اجازه ورکوله چې په آسانۍ سره د صحنې له یوه اړخه لاندې ولاړ شي او بل پلو را پورته شي دغې چارې د سپوږمۍ د پړاونو سره د اړیکې او همدارنګه د مړو په نړۍ کې د سپوږمۍ د نزول څرګندويي کوله. دا احتمال شتون لري چې د مړو د نړۍ اړوند په اصلي لاتیني عباداتو کې هغې کوم ځانګړی نوم نه درلود لکه لونا چې د سپوږمۍ د الهه توب لپاره و. دا هم له دې امله چې لومړنیو لاتیني وګړو لیوالتیا نه لرله د مړو د نړۍ د خدایانو لپاره نوم وټاکي، دغې چارې له دې باور سرچینه اخیسته چې د مړو نړۍ خاموشه ده. د یوناني الهې په توګه د هکاته نوم چې د ځمکې او د مړو د نړۍ ترمنځ پولې ته اړونده وه په ډیانا باندې له یوناني اغېز وروسته د مړو د نړۍ اړوند هغې ته وکارول شو.
د زیږون د الهې په توګه
ډیانا ته تر ډېره پورې د ماشوم د زیږون اړوند او همدارنګه د ماشوم د زیږون پر مهال له مېرمنو څخه د ملاتړ کوونکې الهې په سترګه کتل کېږي. دغه موضوع په ډېر احتمال له سپوږمۍ سره د هغې د اړیکې له امله رامنځته شوې او باور پر دې دی چی د سپوږمۍ څرخ د قاعدګۍ (حیض) له دورې سره موازي دی او له هغو څخه د امېدوارۍ د میاشتو د حساب په موخه کار اخیستل کېده. په آریسیا کې د هغې په زیارت کې عبادت کوونکي دغې الهې ته د نوو زېږېدلو ماشومانو او رحم په شکل جوړ خټین نذرونه وړاندې کوي او اړوند معبد یې هم له نوو زیږدلو سپیانو او امیدواره سپیو څخه د پالنې خدمات وړاندې کوي.
پونیک جګړې
د پونیک دویمه جګړه له میلاد څخه مخکې په ۲۱۸ کال کې پیل شوه چې له الپ څخه د هانيبال د تېرېدلو او د ايټالیا پر اصلي خاوره د برید شاهده وه.
دا لښکرلېږد په لومړیو کې له پام‌وړ بریا څخه برخمن و، په ځانګړي ډول له ميلاد څخه مخکې د ۲۱۶ او ۲۱۷ کلونو تر منځ د تربیا، تراسیمنه جهیل او کنا لویې بریاوې. همداراز په اېبریا (اسپانیا او نننی پورتګال)؛ په سیسیل؛ ساردینا او د افریقا په شمال کې پراخې جګړې پېښې شوې. له میلاد څخه مخکې په ۲۰۴ کال کې په افریقا کې د کارتاژ پر خاوره د رومیانو بریالی برید له ايټالیا څخه د هانيبال رابللو لامل شو. هغه له میلاد څخه مخکې  په ۲۰۲ کال کې د زاما په جګړه کې د افریقا د سکیپیون په‌واسطه ماته وخوړه او کارتاژ د سولې غوښتنه وکړه. له ميلاد څخه مخکې په ۲۰۱ کال کې یو تړون لاسلیک شو چې له مخې يې کارتاژ تر سیندونو هاخوا خاورو او ځينې افریقايي سیمو څخه بې برخې شو. له ۵۰ کلونو څخه د زیات وخت لپاره يې لوی غرامات ورکړل؛ د خپل وسله‌وال پوځ شمېر يې په شدید ډول محدود کړ؛ او کارتاژ يې د روم له څرګندې اجازې پرته د جګړې له پيل څخه منع کړ؛ په دې توګه کارتاژ د روم په حوزه کې په دویم  نفوذي ځواک بدل شو.
له ميلاد څخه مخکې په ۱۴۹ کال کې روم بیاځلي له کارتاژ سره د جګړې د اعلام لپاره توجهه ومونده او د پونیک درېیمه جګړه يې پيل کړه. دا جګړه په بشپړ ډول د کارتاژ پر ځمکه هغه ځای چې اوس د تونس په نوم یادیږي او تر ډېره د کارتاژ پر محاصره متمرکزه وه. له ميلاد څخه مخکې په ۱۴۶ کال کې رومیانو د کارتاژ پر ښار برید وکړ، هغه يې چور کړ ډېری خلک يې حلال کړل او په بشپړ ډول يې ونړاوه. هغه خاورې چې مخکې کاتاژاني وې د افریقا د رومي ولایت په توګه ولکه شوې. د ښار ورانۍ د مدرن تونس له ختيځ څخه ۱۶ کیلومتره (۱۰ مایله) لرې د افریقا د شمال په سمندرغاړو کې پرتې دي.
لومړنۍ سرچينې
د پونیک جګړو د ټولو جنبو اصلي سرچينه تاریخ‌پوه پولیبیوس (له ميلاد څخه مخکې نږدې له ۱۱۸ تر ۲۰۰ کال) دی؛ هغه یونانی چې له ميلاد څخه مخکې په ۱۶۷ کال کې د یرغمل په توګه روم ته ولېږل شو. د هغه په اثارو کې د پوځي تخنیکونو یو منول شاملېږي چې اوس‌مهال يې ډېره برخه له‌منځه تللې، خو هغه په‌خپله اوس د هغه تاريخونو لپاره چې له میلاد څخه مخکې تر ۱۴۶ کال وروسته لیکل شوي پېژندل شوی دی. د پولیبیوس کار په پراخ ډول عیني او تر ډېره د کارتاژي او رومي ليدلورو تر منځ بې‌پرې په پام کې نیول کېږي. پولیبیوس یو تحلیلي تاریخ‌پوه و او هر چېرته چې ممکن و په‌خپله يې د دواړو غاړو له ګډون‌والو سره د هغو پېښو په اړه مرکې کولې چې نوموړي يې په اړه لیکنې کولې. هغه د افریقا په شمال کې د لښکرلېږدونو په بهیر کې چې د پونيک په درېمه جګړه کې د روم د بریا لامل شول، له رومي جنرال سکېپيو امېلیانوس (Scipio Aemilianus) سره مل شو.
د بولیبیوس د راپور پر کره‌توب د تېرو ۵۰ کلونو په بهیر کې ډېر بحث شوی، خو د مدرنو نظریو توافق دا دی چې تر ډېرې کچې يې ارزښتمن ومني او په مدرنو سرچينو کې د جګړې راپورونه د پولیبیوس د راپورونو د تفسیر پر بنسټ دي. مدرن تاريخ‌پوه اندروکوري، پولیبیوس «په نسبي ډول د باور وړ» بولي؛ حال دا چې کرېج چمپین يې یو «پوه، زیارکښ او هوښیار» تاريخ پوه یادوي.
په هغه ځایونو کې چې د پولیبیوس روایت نه‌شته مدرن تاريخ‌پوهان د رومي تاريخ‌پوه لیوي له راپور څخه چې په شدید ډول يې پر پولیبیوس تکیه کوله کار اخلي. که څه هم کلاسیک لیکوال ادریان ګلدزورثي وايي چې «د لیوي ريښتینوالی تر ډېره مشکوک دی»؛ او تاریخ پوه فلیپ سابین د لیوي «پوځي ناپوهۍ» ته اشاره کوي.
مخینه او سرچینه
د روم جمهوریت د پونیک تر لومړۍ جګړې یوه پيړۍ مخکې په یرغلي ډول د ايټالیا په اصلي خاوره کې د پراختیا په حال کې و. چې د ايټالیا ټاپووزمه يې له ميلاد څخه مخکې په ۲۷۰ کال کې د ارنو سیند په سویل کې فتحه کړې وه، کله چې د ايټالیا د سویل يوناني ښارونه (مګنا ګرېسیا) تر پيرهېک جګړې وروسته تسلیم شول. د روم د پراختیا د دې دورې په بهیر کې کارتاژ له پلازمېنې اوسني تونس سره د اېبریا پر سویل، د افریقا د شمال پر ډېرو سمندري سیمو، د بالېراک ټاپوګانې، کورسیکا، ساردینا او د سیسیل پر لویديځه نیمه برخه واک ترلاسه کړ.
سرچينې
[1] د يونان په اتن کې د لرغوني سمندري بېړي نوم، ژباړن
د هند جزا قانون
د هند جزا قانون د هند اصلي جزا کوډ ته اشاره کوي. دا د جزايي قوانینو یوه پراخه ټولګه ده چې موخه یې د جزایي قانون ټولې مهمې مسلې حلول دي. دا قانون په 1860 کې د برېتانوي هند د لومړي قانون د کمیسیون د سپارښتنو پر بنسټ جوړ شوی و. دا کمیسیون په 1834 کې د 1833 د منشور د قانون له مخې د توماس باربینګټن ميکالې په مشرۍ رامینځته شو. دا جزايي قانون په 1862 کې په برتانوي هند کې نافذ شو. په هرصورت، دا قوانین د نوابانو په ایالتونو کې نه پلي کېده، چې د 1940 کلونو پورې یې خپلې محکمې او قانوني سیسټمونه درلودل. د هند د جزا قانون پر بنسټ، په جمو او کشمیر کې د رنبیر جزا کوډ په نوم یو جلا جزا قانون نافذ شو.
د انګرېزانو له ستنېدو وروسته، د هند جزا قانون پاکستان ته په میراث پاتې شو، چې ډېری یې د پخواني برېتانوي هند برخه وه، چېرې چې دا په ټولیز ډول د پاکستان د جزا قانون په نوم یادیږي. له پاکستان (پخواني ختیځ پاکستان) څخه د بنګله دېش له جلا کېدو وروسته، همغه قانون هلته نافذ پاتې شو.
د هند جزا قانون هم په برما (اوسنی میانمار)، سیلون (اوسنۍ سریلانکا)، د تنګیو میشت ځایونو (اوس مهال د مالیزیا برخه ده)، سنګاپور او برونای دارالسلام کې د برېتانوي استعماري چارواکو له خوا نافذ شو او د جزا قوانینو اساس یې جوړ کړ. په دې هېوادونو کې پېښ شوي په جمو او کشمیر کې نافذ رنبیر جزا قانون د ورته کوډ پراساس دی.
تاریخ
د هند جزا قانون په لومړي ځل په 1834 کې د قانون د کمیسیون له خوا چې مشري یې توماس بابینګټن ميکالې له خوا جوړه شوې وه او په 1837 کې د هند شورا کې والي ته وسپارل شوه. دا د انګلستان د قانون پر بنسټ ولاړ دی چې خپل غیرقانوني جوړښتونه، ټېکنالوژي او محلي پیچلتیاوې یې ساتلې دي. د دې ځینې عناصر د 1825 د ناپليون کوډ او اډوارډ لیوینسټون د لویزیانا مدني کوډ څخه اخیستل شوي. د هند د جزا قانون وروستۍ مسوده په 1837 کې د هند والي جنرال ته وسپارل شوه، مګر مسوده بیاکتنې ته ستنه شوه. بیا مسوده په 1850 کې بشپړه شوه او قانون په 1856 کې مقننه شورا ته وړاندې شو. مګر مسوده نافذ نه شوه ځکه چې د 1857 کال د هند د خپلواکۍ جګړې سخته دوره روانه وه. مسوده په نهایت کې د بارنس پی کاک لخوا تعدیل شوه ، چې وروسته د کلکتې عالي محکمې رییس شو او وروسته د همدې محکمې د پوزني قاضیانو له خوا تصویب شو چې د 1860 کال د اکتوبر په 6 نیټه د مقننه شورا غړي هم وو. دا مقررات د 1 جنوري 1862 څخه نافذ شو. په هرصورت، ماکاولای ژوندی نه و، چې د هغه قانوني ماسټر پیس په عمل کې وګوري. هغه په 1859 کې مړ شو.
مسوده ( خاکه )
د 1860 کال د هند جزا قانون 23 څپرکو 511 مادې او احکام لري. کوډ د تمدید سره پیل کیږي، کوم چې د قوانینو او متفرقو جرمونو تفسیرونه او استثناوې په بر کې نيسي. په دې اړه یوه عمومي کتنه په لاندې جدول کې لیدلی شئ:
غیر طبیعي جرمونه - 377 برخه
څوک چې د طبیعي قانون خلاف له کوم نارینه، ښځې یا حیوان سره په توافق سره اړیکه ونیسي، په عمري بند یا د بند سزا چې کیدای شي تر لسو کلونو پورې تمدید شي او د جریمې وړ هم کیدای شي.
توضيحات – دخول د دې لپاره کافي دي چې ثابته کړي چې په دې برخه کې د جنسي اړيکو يادونه شوې ده.
د ځان وژنې هڅه
د هند د جزا قانون 309 برخه د ځان وژنې هڅې سره تړاو لري. د ځان وژنې هڅه کول او د هر هغه عمل ترسره کول چې عمل ته وده ورکوي د سزا وړ دی. تر یو کال پورې د بند یا جریمې یا دواړو سزا ورکول کیږي. لکه څنګه چې د هند د قانون کمیسیون د اوږدې مودې راهیسې د دې برخې د لغوه کولو ملاتړ کوي، د هند حکومت د دسمبر په 2014 کې پریکړه وکړه چې د قانون له کتاب څخه د 309 برخې په لرې کولو سره ځان وژنه جرم کړي. پداسې حال کې چې ډیری ایالتونو د دې پریکړې ملاتړ وکړ، ځینو اندیښنه څرګنده کړه چې دا به د قانون پلي کونکي ادارې د هغو خلکو په وړاندې بې واکه پریږدي چې په روژه کې مرګ، ځان سوځولو او داسې نورو کې ښکیل وي. یوه ځانګړې قضیه چې ورته اشاره شوې د AFSPA د مخالفې فعالې اروم چانو شرمیلا ده. فبروري 2015 کې، د قانون او عدلیې وزارت د حکومت لخوا وغوښتل شو چې په دې برخه کې د ترمیم بل چمتو کړي.
د اګست په 2015 کې په یوه پریکړه کې، د راجستان عالي محکمې د داوطلبانه ځان لوږې دود د سنترا په نوم یاد کړ چې د جینانو د 306 او 309 برخو لاندې د مجازاتو وړ و. دا د یو تناقض لامل شو چې په کې د جین ټولنې ځینې برخې له لومړي وزیر څخه غوښتنه وکړه چې د دې حکم پروړاندې سترې محکمې ته مراجعه وکړي.
۴۹۷ برخه
د هند د جزا قانون 497 برخه د نیوکې موضوع ګرځیدلې ده ځکه چې دا ښځه د خپل میړه شخصي ملکیت ګرځوي، په داسې حال کې چې ښځې د زنا له سزا څخه په بشپړه توګه خوندي دي.
د جرم او عدالت اصلاحات
په 2003 کې، د مالي مت کمیټې یو هراړخیز راپور وړاندې کړ چې یو شمیر پراخو اصلاحاتو پکې شامل وو، پشمول د تحقیقاتو جلا کول او د جرایمو جلا کول، او د انګلستان د تاج څارنوالۍ خدماتو کې د جنایي عدالت د تنظیم کولو لپاره د کراس ازموینې نمونه. د روداد لنډیز دا و چې اړتیا احساس شوه چې د عادلانه او مساواتو پر بنسټ د عدالت سیسټم شتون ولري لکه څنګه چې د لویدیځې اروپا په څیر د مخالف عدالت سره مخالف وي.
تعدیلات
دا مقررات څو ځله تعدیل شوي.
اعتراف
دا کوډ په نړیواله کچه منل شوی چې غیر متضاد او غیر متناسب وي. دا په ډېری برخو کې د 150 کلونو لپاره په پراخه کچه نه بدلېده. هغه عصري جرمونه [ [ ] وخت کې نه اوریدل شوي هم په پراخه کچه د دې قانون لخوا پوښل شوي ځکه چې دوی د قانون په مسوده کې پوښل شوي.
د هند د جزا قانون کې د وړاندیز شوي تعدیلاتو په اړه د نریندرا مودي دریځ
د هند د نریندرا مودي حکومت په ۲۰۱۵ کال کې څرګنده کړه چې د جزا قانون ۳۲۰ ماده او د هند د جزا قانون ۳۷۵ او ۳۷۶ مادې د جنسي تېري ځینې ډولونه پوښي لکه د واده په ژوند کې له مېرمنې سره جنسي تېری او د واده د دروغجنې ژمنې له لارې د رضایت ترلاسه کول. وړاندیز شوی تعدیل چې دا د مجازاتو وړ جرم وګرځوي تر نظر لاندې دی. په ورته ډول، حکومت وویل چې د هند د جزا قانون 377 برخې لغوه کولو لپاره هیڅ وړاندیز شتون نلري ترڅو همجنس جنسیت جرم کړي.
سرچينې
<references group="" responsive="0">
تړنې
وېشنيزه:ويکي پېديا وېشنيزه:پښتو سندرغاړې وېشنيزه:د هند جزا قانون وېشنيزه:د هند قانون وېشنيزه:جزا کوډ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
هستي پالنه (اګزیستانسیالېزم)
هستي پالنه یا اګزیستانسیالېزم د فلسفي څېړنې هغه ډول دی چې د انسان د هستۍ موضوع څېړي او د تفکر، احساس او عمل په ذهني تجربه تمرکز لري. هستي پالونکي مفکرین په مکرر ډول د انسان د موجودیت معنا، هدف او ارزښت ته اړوند مسائل تر څېړنې لاندې نیسي. د یو هستي پالونکي له نظره د هر کس د پیل ټکی ته «وجودي اندېښنه» ویل کېږي چې د دغې بې معنا او تشې نړۍ پر وړاندې د ویرې، سرګرداني، لار ورکي او اضطراب احساس دی.
هستي پالنه د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ له څو اروپايي فیلسوفانو سره اړونده ده چې په تفکر کې د شته توپیرونو سربېره په انساني موضوع ټینګار لري. هستي پالنې ته په اړوندو لومړنیو مخکښانو کې فیلسوفان سورن کیرکګور او فریدریش نیچه او ناول لیکونکی فیودور داستایفسکي شاملېږي چې دوی ټولو په عقل پالنې نقد کړی او د معنی د مسئلې اړوند یې څرګندونې کړي دي. د شلمې پېړۍ په مخکښو هستي پالونکو مفکرینو کې ژان پل سارتر، آلبر کامو، مارتین هایدګر، سیمو دو بووار، کارل یاسپرس، ګابریل مارسل او پل تیلیش شامل و.
ډیری هستي پالونکو سنتي سیستماتیکې یا علمي فلسفې د سبک او محتوا پر بنسټ له کچې زیاتې انتزاعي او له انساني عیني تجربې لرې ګڼلې. په هستي پالونکې مفکوره کې لومړنی فضیلت، اصالت دی. هستي پالنه له فلسفې څخه بهر په ګڼ شمېر نورو څانګو له دې ډلې په الهیاتو، ډرام، هنر، ادبیاتو او ارواه پوهنې اغېز لري.
تعریف کوونکي مسائل او مخینه
د هستي پالنې او هستي پالونکي نښانونه تر ډېره پورې د تاریخي سهولتونو په توګه په پام کې نیول کېږي، هماغه ډول چې د ډېری فیلسوفانو لپاره د هغو له مړینې کلونه وروسته وکارول شول. په داسې حال کې چې په ټولیزه توګه داسې انګېرل کېږي چې هستي پالنې له کیرکګور سرچینه اخیستې، خو لومړنی هستي پالونکی فیلسوف چې دغه اصطلاح یې د ځان لپاره د توصیف په توګه ومنله، سارتر و. هماغه ډول چې فیلسوف فریدریک کاپلسټون یې توضیح کوي سارتر دغه نظریه مطرح کړې چې «هغه څه چې د ټولو هستي پالونکو ترمنځ مشترک دي دغه لارښوونه ده چې وجود په ذات مقدم دی». د فیلسوف سټیون کراول په خبره، د هستي پالنې تعریف نسبتا ستونزمنه چاره ده؛ هغه استدلال کوي چې غوره ده؛ دا د یوې نظام لرونکې فلسفې پر ځای د یو شمېر نظام لرونکو فلسفو د رد کوونکې په توګه درک شي. سارتر په ۱۹۴۵ زکال کې په خپله وینا کې هستي پالنه د «تل پاتې بې خدایي له موضوع څخه د ټولو عواقبو د ویستلو یا استخراج» په توګه توصیف کړې. د یو شمېر نورو لپاره هستي پالنه د خدای رد ته اړتیا نه لري بلکې «په بې معنا نړۍ کې د فاني انسان لټون ارزوي» له دې سربېره د دې پر ځای چې وپوښتني «ژوند د څه لپاره دی؟» په دې ډېر لږ تمرکز لري چې «ښه ژوند څه دی؟ (څو د خپل شتون یا ښو ترسره کولو احساس وکړي)».
په داسې حال کې چې له سکانډنیویا بهر د هستي پالنې یا اګزیستانسیالېزم اصطلاح له کیرکګور څخه سرچینه اخیستي، خو په ډېر احتمال سره کیرکګور دغه اصطلاح (یا حد اقل د «اګزیستانسیال» اصطلاح) د نارویژي شاعر او ادبي منتقد یوهان سبسټین کامرمایر ولهاون له فلسفې څخه د خپلې فلسفې د توضیح په موخه اقتباس کړې ده. دغه ادعا له دوه لاندې موضوعاتو سرچینه اخلي:
هستي پر ذات مخکې ده
سارتر استدلال کړی چې د هستي پالنې یوه مرکزي موخه داده چې وښيي هستي پر ذات مخکې ده، په دې معنی چې وګړي د هستۍ پر بنسټ خپل شکل جوړوي او نه شي کولای د مخکې جوړو شوو مقولاتو یعنې یو «ماهیت» په توګه درک شي. د وګړو واقعي ژوند هغه څه دی چې کولای شو هغه «واقعي جوهر» وبولو، د هغه جوهر پر ځای چې نور یې د هغو د تعریف لپاره کاروي. انسانان د خپلې پوهې پر بنسټ ارزښت خلق کوي او د خپل ژوند لپاره معنی ټاکي. دغه لیدلوری د ارسو او آکویناس له لیدلوري سره په ټکر کې دی چې ښوولې یې ده چې جوهر د فرد له شتون مخکې دی. له دې سره چې دا سارتر و چې په وضاحت سره یې دغه عبارت ابداع کړ، خو ورته مشابه مفاهیم کولای شو د نورو هستي پالونکو فیلسوفانو لکه د هایدګر او کیرکګور په مفکورو کې پیدا کړو.
هماغه ډول چې سارتر د هستي پالنه انسان پالنه ده، تر عنوان لاندې خپل لکچر کې ویلي: «انسان له ټولو د مخه شتون لرلی، له ځان سره مخ شوی، په نړۍ کې یې موج وهلی – او له هغو وروسته یې ځان تعریف کړی». د دغې موضع مثبت او درملیز اړخ هم د دغې چارې متضمن دی: یو کس کولای شي په متفاوت ډول عمل وکړي او کېدای شي د یو ظالم پر ځای ښه سړی واوسي.