cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د تاراین دویمه جګړه
له جګړې وروسته
غوري ځواکونو د «سیاولیخ» یا «سوالاخ، چې په ساپادالکشا هم معروف دی) تر خپل فرمان لاندې راوست. غوریانو بیا وروسته د ګوینداراجا په نوم د پریتویراج زوی د خپل لاس ناستې په توګه د اجمیر په تخت کېناوه. د هري راج په نوم د پریتویراج وړوکي ورور، له ګوینداراجا څخه تخت ونیو او د خپل نیکه د قلمرو یوه برخه یې بېرته ونیوله، خو څه وخت وروسته هغه د غوري جنرال قطب الدین ایبک له خوا ماتې وخوړه. غوریانو بیا وروسته یو بل ځواکمن پاچا – د ګاهاداوالا د سلسلې جایاچاندرا- ته د چنداوار په جګړه کې ماتې ورکړه او د هند شمالي برخې یې تر بنګال پورې فتح کړي.
اتحاد مشرقي جريده
اتحاد مشرقي جريده په ۱۲۹۸ هـ. ل. کال کې د شمس الدين خان قلعتکي په اداره پيل شوې جريده وه. دا جريده د افغانستان د ننگرهار ولايت نه خپرېده. دغه جريده د افغانستان د لومړنيو رسنيو په کتار کې راځي. په پيل کې دا جريده په اونۍ کې يو وار چاپېدله چې لومړنۍ گڼه يې په ۲ د جمادي الثاني ۱۳۳۸ هجري سپوږميز يا ۱۲۹۸ لمريز کال کې چاپ شوې. د دې رسنۍ بنسټ د افغانستان پخواني پاچا محمد نادر شاه لخوا ايښودل شوی چې دا هغه مهال و چې نادرشاه د افغانستان سپه سالار و. دا چاپي رسنۍ په پيل کې په څلورو مخونو کې چاپېدله چې د وروستي مخ په پای کې د دې رسنۍ د بنسټگر لاسليک هم و. د لومړني کال د خپرونو يو څه موده وروسته مرزا شاه رخ خان د دې چاپي رسنۍ پازوال شو چې څه وخت وروسته يې مديريت او ليکوالي د برهان الدين خان کشککي په غاړه شو او تر څلور کالونو پورې يې د دې رسنۍ چارې پر مخ بېولې. د ۱۳۰۲ لمريز کال د ليندۍ په مياشت کې محمد بشير خان د دغې جريدې مدير مسؤل شو او تر اوه نورو کالونو پورې په پښتو ژبه مطالب هم پکې خپرېدل او عبدالجبار خان او محمد امين خوگياڼی يې وياړلي مرستيالان و. د اووم کال په پای کې محمد امين خوگياڼی د دغې رسنۍ مشر پازوال شو او په مستقله توگه يې ورته خپرونې کولې. په اتم او نهم کال کې په افغانستان کې د يو ډول کورنيو کړکېچونو په پايله کې يې خپرونې وځنډېدلې. د ۱۳۰۸ لمريز کال د کب د مياشتې په ۸ مه نېټه يې بېرته د دغې جريدې د خپرېدو چارې پيل شوې او دا ځل يې پازوال شمس الدين خان قلعتکي و.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
اتحاد خان آباد جريده
اتحاد خان آباد جريده په ۱۳۰۰ هـ. ل. کال کې د کندوز ولايت په مرکز خان آباد کې د شاه عبدالله خان بدخشي لخوا پيل شوې وه.
ميګوري، کېنيا
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> میګوري د کېنیا په نیانزا ولایت کې یو ښار دی چې په 1999مېلادي کال کې یې 31,644 تنه نفوس درلود او په 2005 کې یې نفوس 52,570تنو ته ورسېد.
سرچینې
وېشنيزه:کېنيا وېشنيزه:افريقايي ښارونه وېشنيزه:ميګوري وېشنيزه:افريقايي اح وېشنيزه:ژوند په افريقا کې
میلارد فیلمور
میلارد فیلمور ( د جنوری ۷ مه، ۱۸۰۰ – د مارچ ۸ مه ، ۱۸۷۴ ز) د امریکا دیارلسم ولسمشر و، چې د ۱۸۵۰ ز څخه یې تر ۱۸۵۳ ز پورې خدمت وکړ او د وېګ ګوند غړیتوب لرونکی وروستی ولسمشر و. دی د امریکا د استازو په جرګه کې د اپسټېټ نیویارک د خلکو استازی و. فیلمور په ۱۸۴۸ز کال کې د امریکا د ولسمشرۍ ۱۲ مرستیال وټاکل شو او د ۱۸۵۰ز کال په جولای میاشت کې يې د امریکا د ولسمشر زاکاري ټایلر له مړینې څخه وروسته ولسمشري  ترلاسه کړه. فیلمور د ۱۸۵۰ز کال د روغې جوړې په تصویب کې ډېر ګټور و، چې د غلامۍ د پراختیا پر سر جګړې کې د لنډمهالي اوربند لامل شو. هغه په ۱۸۵۲ز کال کې د وېګ ګوند څخه د ولسمشرۍ نوماندي ترلاسه نه کړه، خو څلور کاله وروسته یې د Know Nothing په نامه د نوي راټوکېدلي ګوند ملاتړ ترلاسه کړ او د ۱۸۵۶ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې يې درېیم مقام خپل کړ.
فیلمور د نیویارک ایالت په فېنګرلېکس سیمه کې په یوه بېوزله کورنۍ کې وزېږېد او مور او پلار يې بزګران وو. که څه هم هغه لږ رسمي زده کړې درلودې، خوهغه سخت درس ووایه او په کې یو بریالی مدافع وکیل شو او په دې توګه، له بېوزلۍ راووت. هغه د یوه وکیل او سیاستوال په توګه په بوفالو سیمه کې ډېر مخکښ و او په ۱۸۲۸زکال کې د نیویارک اسمبلۍ او بیا په ۱۸۳۲ز کال کې د استازو جرګې ته وټاکل شو. په لومړۍ سر کې هغه د ماسوني ضد ګوند پورې تړلی و، خو وروسته د ۱۸۳۰مو کلونو په نیمايي کې د وېګ ګوند غړی شو. هغه د ګوند د ایالتی مشرتابه پر سر د تورلو ویډ او د ویډ له لوري حمایه کېدونکي ویلیام اېچ سیوارډ سره سیالي لرله. د هغه د کاري ژوند په بهیر کې، فیلمور له غلامي سره ښکاره دښمني درلوده او له فدرالي حکومت څخه يې غوښتنه کوله، چې د غلامي په پای ته رسولو کې ونډه واخلي. فیلمور د امریکا د استازو جرګې مشري ونه ګټله، ځکه هغه مهال په ۱۸۴۱ز کال کې وېګ کنټرول په لاس کې درلود، خو بیا هم دی د پانګې د تامین د لارو چارو (Ways and Means) کمېټې رئیس وټاکل شو. په ۱۸۴۴ز کال د ولسشمر د مرستیال او همدا ډول د نیویارک ایالت والي کېدو لپاره يې، له وېګ ګوند څخه نوماندي وانه خیستلی شوه، خو په ۱۸۴۷ز کال کې، د لومړي ځل لپاره د مستقیمو رایو په پایله کې د نیویارک ایالت محاسب وټاکل شو.
د ولسمشرۍ د مرستیال په توګه، ټایلر تر ډېره فیلمور له پامه غورځاوه او ان د نیویارک ایالت د مشرۍ په برخه کې له ويډ او سیوارډ سره سلامشوره وکړه. د سنا د رئیس په توګه، فیلمور د سنا د قهرجنو بحثونو ریاست کاوه او د کانګرس په ۳۱مه دوره کې دا پریکړه وشوه چې، ایا د مکسیکو څخه په پېرل شوې خاوره غلامي ته اجازه ورکړل شي که نه. د ټایلر برعکس، فیلمور د هېنري کلې د اومنیبوس له لایحې ملاتړ وکړ، چې همدا لایحه د ۱۸۵۰ز کال د روغې جوړې بنسټ شوه. د ۱۸۵۰ز کال په جولای میاشت کې له ولسشمر کېدو سره سم، فیلمور د ټایلر کابینه لغوه کړه او پر کانګرس یې ټینګتیا وکړه، چې پخلاینه تصویب کړي. د دې روغې جوړې یوه جنجالي برخه، د تښتېدلو غلامانو قانون و، چې له مخې يې تښتېدلي غلامان بېرته خپلو څښتنانو(بادارانو) ته ورستنول کېدل. فیلمور احساس کاوه چې، دا یې دنده ده، تر څو د خپل ځان او خپل وېګ ګوند، چې په شمالي او جنوبي ډلو وېشل شوی و، د اعتبار د زیانمنېدو په بیه، دغه روغه جوړه نافذه کړي. په بهرني سیاست کې، فیلمور له جاپان سره د سوداګرۍ د پرانیستو په موخه، د امریکا د سمندري ځواک له پراختیا څخه ملاتړ وکړ، په هاوايي کې يې د فرانسې د طرحو مخالفت وکړاو پر کیوبا د لښکرکښۍ پر مهال یې د نارسیسو لوپېز په وسیله په شرمونو وشرمېد. فیلمور په ۱۸۵۲ز کال کې د ولسمشرۍ د بشپړې دورې لپاره د وېګ ګوند څخه نوماندي ترلاسه نکړه او پرځای یې وینفیلډ سکاټ ونومول شو.
د فیلمور له ولسمشرۍ وروسته، د وېګ ګوند له منځه ولاړ او د ګوند څخه د هغه ډېری محافظه کار همکاران، له Know Nothings سره یوځای شول او وروسته يې امریکايي ګوند جوړ کړ. فیلمور په ۱۸۵۶ز کال کې له خپل ګوند څخه نوماند شو، د مهاجرت او کډوالۍ په اړه يې د ویلو لپاره لږ څه لرل، خو پام يې د اتحاد په ساتنې ورټول و او یوازې په ماریلنډ ایالت کې یې ټاکنې وګټلې. د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال، فیلمور د جلاوالي مخالف و، ویل یې چې: که اړتیا وه، د زور له لارې باید اتحاد وساتل شي، خو سره له دې هم د ابراهام لینکلن د جنګي سیاستونو منتقد و. له هغه وروسته چې سوله راغله، هغه د ولسمشر انډریو جانسن د بیارغونې له پالیسیو ملاتړ وکړ. فیلمور د تقاعد په برخه کې په مدني فعالیتونو کې ښکېل پاتې شو، هغه د بوفالو پوهنتون رئیس هم پاتې شوی دی. فیلمور په ۱۸۴۶ز کال کې د یاد پوهنتون په بنسټ اېښودلو او جوړولو کې مرسته کړې وه.
ماشومتوب، ځواني او کاري ژوند
میلارډ فیلمور د ۱۸۰۰ ز کال د جنورۍ میاشتې په ۷مه نېټه، د نیویارک ایالت د فېنګرلېکس سیمې په اوسنۍ موراویا کایوګا کاونټۍ کې د بزرګرانو په یوه کوډله(ګوډخه) کې وزېږېد. د هغه مور او پلار فویب میلارډ او ناتنیال فیلمور نومېدل او هغه د خپل پلار په اتو بچیانوکې دویم او همدا ډول مشر زوی و.
ناتانیل فیلمور د مشر ناتانیل فیلمور (۱۷۳۹-۱۸۱۴ ز) زوی و، چې د کنېکټیکټ ایالت د فرانکلین سیمې اصلي اوسېدونکی او د وېرمانټ د بېنېنګټون سیمې له لومړیو مېشتېدونکو څخه دی. دا وطن وروسته د نیوهمپشایر ګرانټس په نامه ونومول شو.
ناتانیل فیلمور او فویب میلارډ، په ۱۷۹۹ز کال کې له وېرمونټ څخه کډه شول، تر څو د ناتانیل د تېږو لرونکو ځمکو څخه ښې موکې ورته برابرې شي، خو د کایوګا کاونټۍ په ځمکو کې يې نصیب نه و، نو ځکه د فیلمور کورنۍ لنډ سیمپرونیوز ته کډه شوه او هلته يې ځمکه په دهقانۍ اجاره کړه او ناتانیل به کله ناکله په ښوونځي کې درس ورکاوه. تاریخپوه ټایلر انبېنډر وایي چې: د فیلمور ماشومتوب له "سخت کار، مکرر محرومیت او کابو(نژدې) له ښوونځي نه لوستلو" ډک و.
د وخت په تېرېدو سره، ناتانیل په سیمپرونیوس کې ډېر بریالی شو، خو د میلارډ د ماشومتوب او ځوانۍ پرمهال د دوی کورنۍ ډېرې بېوزلۍ تېرې کړې. ناتانیل د سولې عدالت په ګډون په ګڼو ځايي ادارو کې د کار کولو له امله له پوره درناوي څخه برخمن و. لکه څرنګه يې چې پلار هیله درلوده، چې میلارد به سوداګر شي، نو په ۱۴ کلنۍ کې يې هغه ته قناعت ورکړ، چې د ۱۸۱۲ ز کال په جګړه کې له برخې اخیستو ډډه وکړي او په سپارتا سیمه کې د جامو جوړوونکۍ بېنجامین هنګرفورډ سره شاګرد شو. فیلمور ته به کوچني کارونه ورسپار کېدل او لکه څرنګه چې د اصلي مهارتونو د زده کړې څخه خوشحاله نه و، نو ځکه يې د هنګرفورډ کار پرېښود.
پلار یې بیا په ورته شکل په نیوهوپ سیمه کې په یوه کارخانه کې ورشامل کړ. میلارډ چې فکر يې کاوه، باید غوره واوسي، نو په ګرځنده کتابتون کې یې یو سهم واخیست او څومره کتابونه يې چې لوستی شوی، مطالعه یې کړل. په ۱۸۱۹ز کال کې، هغه د کارخونې د بېکاره وخت څخه ګټه واخیسته. په ښار کې يې په یوه نوې اکاډمۍ کې داخله واخیسته، چې هلته بیا له خپلې یوې ټولګیوالې ابیګېل پاورز سره مخامخ شو او پرې ميين شو.
څنګه کولای شو ځان له مطالعې سره عادت کړو؟
د هر لوستي ځوان لپاره دوامداره مطالعه ډېره اړينه او مهمه ده. که تاسو دوامداره مطالعه کوئ، ذهن به مو فعال وي او هېڅکله به په وینا کې له بندښت سره مخ نه شئ. ددې ترڅنګ مطالعه ګڼې نورې ګټې هم لري. موږ نه غواړو، چې تاسو ته د مطالعې پر ارزښت وغږېږو. یوازې غواړو، تاسو ته ددې لارښوونه وکړو، چې څنګه دوامداره مطالعه خپل عادت وګرځوو.
آیا کولای شئ د هغه کتاب نوم راته واخلئ، چې په وروستي ځل مو لوستی!؟ که د کتاب نوم مو په یاد نه وي او یا هم په نوم یې شکمن یئ، نو پوه شئ چې د مطالعې خاص مینه وال نه یئ. د مطالعې مینه وال د هر کتاب نوم او د لوستلو وخت په یاد لري. که تاسو هم غواړئ مطالعه خپل ورځنی عادت وګرځوئ، نو لاندې لارښوونې تعقیب کړئ.
۱ ـ د مطالعې په ارزښت پوه شئ!
هر کله چې کوم څیز زموږ لپاره ارزښتناک وي، نو تل ورته فکر کوو او د ترلاسه کولو په هڅه کې یې یو. نو ځکه خو تاسو هم باید د مطالعې ارزښت ته قایل شئ.
مطالعه تاسو ته د تفکر قوت درکوي؛ همدارنګه کله چې تاسو وینا کوئ، خلک به ستاسو د خبرو تر اغېر لاندې راځي. ځکه چې تاسو به له وړاندې ډېر معلومات ولرئ، چې لوستونکي پرې متأثره کړئ. ګڼې نورې ګټې هم لري. خو موږ له تاسو یوه غوښتنه لرو، لومړی پر خپل ذهن او زړه دا ومنئ چې مطالعه ستاسو د پرمختګ لپاره ډېره اړينه ده.
۲ ـ هره ورځ کتاب ولولئ!
دا تمرین يوويشت ورځې په بر کې نيسي. تاسو لومړی درې ورځې اړ یئ، چې ۵ دقیقې مطالعه وکړئ. ورپسې درې ورځې دغه دقیقې ۱۰ ته لوړ کړئ. له شپږو ورځو وروسته ستاسو د ورځني مطالعې وخت باید ۲۰ دقیقو ته پورته شي، چې دې کار ته شپږ ورځې دوام ورکړئ. په دې توګه ستاسو ۱۲ ورځې تېرې شي. له دې وروسته د مطالعې موده مو ۴۰ دقیقو ته پورته کړئ. دا چاره ۳ ورځې تکرار کړئ. له دې وروسته پاتې ۷ ورځې باید هره ورځ یو ـ یو ساعت مطالعه وکړئ. په دې توګه تاسو په ۲۱ ورځو کې له مطالعې سره په بشپړ ډول عادت کېږئ. خو په دې شرط چې پورته ذکر شوي ټول موارد تطبیق کړئ.
۳ ـ د خپلې خوښې کتابونه انتخاب کړئ!
تاسو د پورتني تمرین په جریان کې باید خپل د خوښې کتابونه وټاکئ. مثلا تاسو له کیسه لوستلو سره مینه او علاقه لرئ نو تاسو لپاره بهترین انتخاب ناولونه او نورې کیسې دي. همدارنګه که له هر مسلک او کتاب سره مینه لرئ هماغه وټاکئ. په دې توګه تاسو د مطالعې په وخت کې نه زړه تنګي کېږئ.
ځینې خلک ځکه مطالعه په نیمه کې پرېږدي، چې کتاب یې په ذوق برابر نه وي. تاسو داسې مه کوئ. لومړی د خپل ذوق سره سم کتابونه مطالعه کړئ. وروسته بیا هر ډول کتاب مطالعه کولای شئ!
۴ ـ تل له ځان سره کتاب ولرئ!
لکه څنګه چې تل د موبایل، ګوشکۍ او پیسو په فکر کې یئ او له ځان سره یې ګرځوئ همداسې باید کتاب ته هم توجه وکړئ.
کېدای شي تاسو د ورځې په اوږدو کې اړ شئ، چې چاته او یا هم کوم څه ته متظر پاتې شئ نو په موبایل کې د ځان مصروفولو پر ځای مطالعه وکړئ.
۵ ـ فهرست ولرئ!
که حقیقت ومنو کتابونه ډېر زیات دي خو ښه کتابونه بیا دومره ډېر نه دي. تاسو هڅه وکړئ د ښو کتابونو په اړه پوه شئ او یو لیست جوړ کړئ.
د لیست ګټه دا ده، چې تاسو پوهېږئ څومره کتابونه باید تاسو ولولئ. په میلینونو کتابونو کې د ښو کتابونو لوستل رښتيا هم ځانګړی خوند لري.
د ښو کتابونو په اړه د پوهېدو لپاره د مطالعې له خاوندانو پوښتلای شئ. ډېر امکان شته چې تر ټولو غوره کتابونه درته وړانديز کړي.
۶ ـ نورو ته کتاب وپېژنئ!
هرکله چې تاسو کوم کتاب لولئ په ټولو خواوو یې ځان پوه کړئ او بیا یې له خپلو ملګرو سره شریک کړئ. ددې کار ګټه دا ده، چې تاسو به تل هڅه کوئ، چې نوي کتابونه ولولئ او نورو ته یې په اړه بشپړ معلومات وړاندې کړئ. که دا کار تکرار کړئ نو همېشه به د نويو کتابونو په لټه کې یئ او مطالعه کوئ به.
زنځيري غوڅندۍ
زنځيري غوڅندۍ يوه غوڅنده اوزار ده چې اکثراً د ونو په غوڅولو کې کارېږي.
داوبو په ایکو سیستم باندی داقليم اغېزې
پاکې اوبه هغه اوبه دي چې دڅښلولپاره مناسبې دي اوځانگړې شرطونه لري يعنې بې رنگه ، بې بويه ، اوبې مزې اوبه دي.
دپاکواوبواهميت
که څه هم په معموله توگه اوبه ميکروبونه نه وژني الي دخپل حلالوالي دځانگړتياله امله ډول ډول ميکروبونه حل کولاې شي ،مينځلاې شي اوله مينځه وړلاې شي چې دانسان دسلامتيا سره ډيره مرسته کولاې شي اودبيلابيلوناروغيو مخنيوې کوي ددي سربيره پوهيږوچي دهوادچټليونه دځان وينځلو او اودس پوسيله دبدن پاکول هم داوبو په وسيله کيږي نو له دي امله دا ژوند بخښونکې ماده هم روح اوهم جسم دي داوبواهميت : دانسانانو،حيواناتواونباتاتو په ژوند کې او دژند په جاپيريال کې داوبو اهميت په هاغه اندازه روښانه دې چې هيڅ ډول دليل ته اړتيا نه لري دانسانانو په ژوند کې په بيلابيلو برخو روښانه پرمختگونه شوې دي اوبوهم همدغه ډول دژوند، دانرژۍ دتامينولو اوهمدغه ډول دکرنيزو حاصلاتو دساتونکې اصلي منبع په توگه خپل اهميت ساتلي دې په همدي دليل يو شميرپوهان په دې باور دي چي اوبه په سيمه کې دشخړو اصلي اوډيرپټ لامل دې په ظاهري توگه داسي بريښي چې دځمکې په مخ دموجودو انسانانو په پرتله اوبه ډيرې دي. ولې بايد وپوهيږي چې دبحرونو اوبه هماغه دبارانونو او واورو اوبه دي چې دغرونو له سره راکوزيږي او دطبيعي بحرونو او سيندونو په شکل بهيږي اوځمکو دخړوبولو په چارو کي دکرنې او څښلو لپاره کاريږي . دغه اندازه په ځمکه کي دنورو ټولو موجودو اوبو تردرې سلنې ډيرنه دې خو دغه درې سلنه ابه چې دگرمۍ په موسم کې په ځينو هيوادونو کې چې ډيرباران په کې اوري دملي اونړيوالو ستونزو درامنځته کيدو سبب کيږي اوپه دغه ډول حالاتو کي دجنگونو دپيښيدو سبب کيږي
اوبه دځمکې هوا تنظيموي
که اوبه نه وي نودهوا تودوخه به دورځې له لوري ١٠٠درجې سانتي گريد اويخوالې به يي دشپې له لوري منفي سل درجې سانتي گريد ته رسيدلو په هغه صورت کې دکال په بيلابيلو فصلونو کې اوقطبي ساحو او استوايي ساحو کې به دتودوخې اوسړښت اندازه ډيره لوړه وي اوبه دلمردانرژي يوه برخه جذبوي اوکله چي هوا سړه وي نودغه انرژي په قراره ازادوي دغه عمل دهايي کري دعمومي جريانونو داغيزسره يو ځاې دهوا سره په گډيدوسره دټولې ځمکې په مخ دهوادبدون سبب کيږي
دځمکې په کره کي داوبواندازه
داوبواندازه چي دځمکې په مخ شتون لري اوپه هايدرولوژيک ياداوبوپه دوران کي برخه اخلي په پرتليزه توگه ثابت دي نه کميږي اونه ډيريږي په تخميني توگه دځمکې په کره کي (١٤٥٤،٣٧٥٢) ميليونه کيلومتره مکعبه دي ې دځمکې په بيلابيلو برخو کي ځاې لري. ددې ترټولو ډيره برخه په اقيانوس کي شتون لري که يوځل دځمکې په مخ خپورشي د(٢٦٧٠) مترو په آندآزه لوړوآلى رآمنځته کوي چې دآندآزې له پلوه دغه آوبه دکرنې آوڅښلو آو آن دصنعت لپآره بسنه نه کوي ځکه چې په هرليترآوبو کې د(٥،٣) گرآمه آوبوشتون دډيرو حآصلآتو لپآره منآسب نه دي. دځمکې په کره کې دخوږو آبو حجم ٣١٠M ١٢* ٧،٤٠ کيلو متره مربع تخمين شوې دې چې د ٨، ٧٤سلنه يي په قطبونو آو ٨، ٢٤ سلنه يي دځمکې لآنديې آو ٣، % سلنه يي په سيندونو کي شتون لري که دآوبو نه دبشر گټه آخيستنه يوآزې دخوږو آوبو سره مطرح کړو نو وبه ليدل شې چې يوآزې دځمکې په مخ دمنآبعو ډيرى کمې برخي ته لآسرسې لرو ځکه چې يوآزې دموجودو آوبو يوآزې ٧٩، ٢ سلنه يي لوړ کيفيت لري آو په دآسې حآلآتو کي ده چې دقطبي يخونو لآيحې آو منجمدې برخې خوږې آوبه وبولو ددې پرته به دځمکې په مخ ټولې موجودې آوبه يوآزې ٦٩، ٠ سلنه وي آودگټې آخيستنې وړبه وي
داوبوسرچينې اودځمکې د خړوبولو لپاره دهغې ذخيره کول
په بنسټيزه توگه دځمکې په مخ ټولې اوبه باران او واوره ده هغه اندازه اوبه چې نه لگيږي بهيږي اوځمکه کې تربهيدو وروسته دځمکې لاندې اوبه ډيريږي .له دې امله اضافي واوره او باران چې گټه ترې نه اخستل کيږي دځمکې لاندې اوبو د ډيرولو لپاره ښه منبع ده .دځمکې دخړوبول لپاره داړتيا وړ اوبه کولاې شو ددې لارې چارې پوره کړو دغه اضافي اوبه ترکرهڼې ، ښارونو او صنعت اضافه پاتې اوبه دي. دځمکې دخړوبولودهرې پروژې موفقيت دهغې اندازې اوسرچينې د ډاډ وړوې سره تړلي دي په هغو سيمو کې دځمکو خړوبول په کې اړين دي مسوول مرکزونه په ترتيب سره د اوبو داندازې دکمښت ، دبحرونو د اوبو دبهيدو اوترځمکې لاندې اوبو دذخيرو په اړه راپورونه ترتيبوي او اوبه رسونې دشبکې دکارکوونکو په اختيارکې يي ورکوي چې دټولو امکاناتو نه په بشپړه او باخبره توگه واخيستل شي.
دځمکي لاندي داوبو اهميت
په مخزنونو کې رسوب ، دځمکې لاندې اوبو د ذخيره کولو لپاره مناسب ځايونه ، دسطحي محلونو دځايونو نشتوالې ،دتبخيرنه مخنيوې او د اوبو اضافه والۍ ټول دځمکې لاندې اوبو له کمي او کيفي پلوه په ډيروالي کي اغيزناک دي داوبو دځمکې لاندې او ژورو اوبو دمخزنونو نه په گټي اخيستنه بې شميره طبعي گټي لري ډيرهيوادونه ډيري اوبه لري سره ددي چي نږدي دي په ټولو هيوادونو کې داوبو غيرعادلانه ويش که دجغرافياي پلوه وي اويا دفصلي پلوه وي شتون لري د برابرو ويشو او اوبه نه په بشپړه ټوگه گټه اخيستنه دهغي اړينه کنټرولول دي دسطحي اوبه اداره کولو ډيرپرمختگ کړي دي گڼ شميربندونه داوبو دانتقال شبکې جوړوي شوي دي ددې کنترل سره سره دځمکې لاندي اوبه په لومړنيو پړاونو کې ځاې لري د اقتصادي دلايلو له امله ترهغې چې دسطحې داوبو نه دگټي اخيستنې امکان موجود وي دځمکې لاندي داوبونه دگټې اخيستنې لپاره به هيڅ ډول اقدام ونه شې اوبو په پراخه توگه ترځمکې لاندي منابعو نه راخيستل کيږي او دځمکو دخړوبولو لپاره اوبو ته دلاسرسې مناسب ميتود دې داوبو دسطحي افت چې په ډيرو ځايونو کې طبعي عواقب لرې په اصل کې داوبو ويستلو سره د ورته والي له امله هم اهميت لري په نورو سيمو کې چې دځمکې لاندې داوبو دسطحې ښکته کيدل اوپه پايله کې دغه کار ډيروي په ځينو سيمو کې داوبو کمښت هومره جدي دې دهغوي لگول دپاملرنې وړ دي
دترځمکې لاندې اوبو دمخزنونو په اړه سم معلومات
داړتيا وړدځمکې لاندو اوبو راويستل داړتيا وړ لگښت سره تړاو لري د اوبو دسطحې دتر اندازې ښکته تگ انديښمنوونکې کار دې اوپه پايله کې ايجابيږي چې ددې نه گټور اوبې خطر معنا بايد تعريف شي دمصرفوونکو له لوري داوبو دمصرفولو غوښتنه تر ډيره بريده داوبو دمحدودي اندازې دلگولو دقوانينو دتدوين سبب کيږي اوپه دۍ کارسره ترډيره بريده دځمکې په اوبو لرونکو برخو کې دفشاراندازه اداره کيږي دغه ډول پريکړې په اصل کې نه يوازې د اوبو دمصرفوونکو دحقونو ضمانت کوي بلکې دانرژۍ اړينه اندازه هم پکار ده چې طبيعي فشار او داوبو فشار وساتل شي ددې پرته داوبو دځمکې لاندې منابعو نه اغيزناکه گټه نه شي اخيستل کيداې .دمحدودونکو مقراراتو په رعايت کولو سره يوازې دشتو اوبو کمه اندازه استخراجولاې شو. باېد دهرې سيمې اضافه اوبه بايد دهغه سيمې خاورې ته ورکړل شي چې داوبو لاندې سطح نوره هم ژوره نه شې په ځينو سيمو کې چې دځمکې لاندې اوبو دمصرف امکان موجود نه وې دژرې څاه کنستل ديو منل شوي ميتود په توگه منل کيږي نوله دې امله اوبو ته هم بايد دبلې طبيعي منبع په توگه پاملرنه په کار ده او د وروستيو پرمختگونو سره په يو وخت کې کولاې شو دى منبع ته هم وده ورکړو. دکليفورنيا په سنترال واي کې داوبو دپراختيا ښه بيلگه ليدلي شو. په تيروخت کې دځمکې لاندې اوبو راويستل نه يوازې قانونېي وه بلکې دغه کار نه به خلک هم هڅول کيده. دځمکې لاندې اوبو نه دگټې اخيستنې پلانه دليرې پرتو سيمو نه دپام لاندې سيمو ته چې داوبو دکمښت سره مخ وي د اوبو دانتقال يوه پياوړې منبع وه دغه طرح په بشپړه توگه د کليفورنيا په ايالت کې اجراشوه اوپه پايله کې دځمکې لاندې د اوبو تخليه شوي مخزنونو کې بيا اوبه پيداشوې. دځمکې لاندې اوبو دکشف دنويو تکنيکونو په ودى سره ،په هغه سيمو کې چې لاتر اوسه د اوبو دکمښت سره مخ دي هواپه ښه توگه پيژنو اود انرژي لگښت په نسبي توگه راکم کړو د اوبو منابع راپيداکولاې شو. ددې تعريف سره سم داقتصادي اوتخنيکي وضع دبدلون نه شه اوگټو برداشت کولاې شو. په هغه صورت کې چې دځمکې لاندې مخزنونو وړتيا ډيره وي کولاې شو د شته اوبو تر راويستلو مخکې بايد مخکې سطحې او دځمکې لاندې اوبه په پام کې ونيول شي.
دناپاکو اوبو له امله رامنځته کيدونکې ناروغۍ
ناپاکه اوبه دډيرو ويروسونو او بکترياوو سبب کيږي ډير وخت د بدبوي سبب کيږي. د وينې اسهالت ، محرقه ، هيضه او د اسکاروس چينجې دهغې دجملې نه دي. د ماشومانو فلج، هيپاتايت او ژيړې د گنده اوبو له امله نقليږي. په اوبو کې ددې موجوداتو د شتون لپاره نيغ په نيغه ازمېښت نه کيږي خو د کاليفرم په نامه يوه مشهوره بکتريا ې بې خطره ده او د انسان خوراکي توکي په هغه کې جذبيږي په هماغه ځاې کې ژوند کوي که په اوبو کې وليدل شې په اوبو کې مشهور مدفوع دى
د چټلو اوبو د پاکولو طريقې
دسطحي څاگانو اوبه ، سيندونه او نورې سرخلاصې منابع غير صحي اوبه دي او ډاډمنې نه دي اوباېد دمکروب نه پاکې شي سره ددې چې دهيواد په بيلابيلو سمو کې دکال په بيلابيلو وختونو کې دمکروبونونه اود آوبو دپاکولو لپاره بيلابيلې طريقي کاريږي خو دلته يي درې ذکر کوو 1)دجوشولو طريقه اوبه دسحي کولو لپاره درې دقيقي وجوشوې ځکه چې دجوشولو له امله دمکروبونو لوې شميره له مينځه ځي 2)دکلورين پوسيله د اوبو پاکول دکلورين په کارولو سره اوبه دمکروبونو نه پاکيږي پراوبو دکلورين اغيزې د اوبو دپاکوالې د کلورين داندزې او وخت سره تړاو لري دا د اوبو د سحيح کولو پاکولو ترټوله اغيزناکه طريقه ده د کلورين د بوتل د يو سرپوخ په اندازه په لس ليتره اوبو کې اچول کيږي اوتر نيم ساعت وروسته د بوشکې سرخلاصيږي چې دکلورين اوبه ترينه خارجې شي او دڅکلو اوبه لپاره کاريږي نوټ : دکلورين بوتل په کورکې يوځاې کې چې ماشومان نه ورسيږي وساتې 3)فلترکول اوبه دشگۍ ، جغل اونسبي غټو کاڼو پوسيله په يو لوښي کې فلتر کړې اوصحيح کړې
دڅښلو د اوبو ذخېره کول
ټولې اوبه بايد په احتياط سره دچټلي نه وساتل شې دغه ميتود دڅښلو د اوبو لپاره ځانگړې اهميت لري اوبه هله پاکيږي : د اوبو لوښي ترهغې وروسته چې ختميږي بايد مالگې او کلورينو پواسطه پاک ومينځل شي او وروسته په پاکو اوبو پرمينځل شي د اوبو لوښې بايد دځمکې نه اوچت په يو ځاې کې کيښودل شي چې ماشومان اوحيوانات ورته نه رسيږي د اوبو سرپوخ بايد د يوي پاکې ټوټې پوسيله پټ شي د فلزي لوښي اويا پلاستيکې ډولچې پواسطه بايد د ذخيرې نه اوبه واخيستل شي چې اوږد لاستې لري
د اوبو په ايکو سيستم داقليم اغيزې
انسان ته د پاکواوبو په اندازه پاکه هوا ضروري ده پاکه هوا روغتيا ده اودپاکې هواپرته ده د انسان گواښ سره مخ کيږي. په اوسط توگه هره ورځ انسان شپاړلس کيلو گرامه هواته اړتيا لري دا په داسې حال کې ده چې يواځې هره ورځ انسان يواځې يونيم کيلو گرامه اوبو اويو کيلو خوراک ته اړتيا لري ددي سره سم د هوا ککړتيا کولاې شي د اوبو دککړتيا په پرتله شپاړلس ځله د انسان لپاره خطرناک وې .هوا ددې له امله مهمه ده چې انسان دخوړو پرته نږدې پينځه اوونۍ اود اوبو پرته پينځه ورځې ولې د هواپه نه شتون کې پينځه دقيقي خپل ژوند ته دوام نه شي ورکولاي. پاکه هوا: په ساده توگه هوا دهغې هوانه عپارت دې چې چټلوونکې توکې لکه دوړې ، لوگې او گازونه پکې موجود نه وې .اوکه شتونه هم ولري په هاغه اندازه وي چې د انسانانو ، ژويو او گياگانو د ژوند لپاره خطرناک نه وي. نو له دې امله که په هوا کې د ککړوونکو ذرو اندازه دومره وي چې د انسانانو ، ژويو او گياگانو ژوند ته خطر پيښوي نو دغه ډول هواته چټله هوا وايي.
سرچينې
لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپیریال ساتني او ځنګلونو څانکه
انتوني ایدن
رابرت انتوني ایدن، د آوون لومړی اېرل، د جورابو د بند د اتلولۍ نښان (Knight of the Garter)، د پوځي صلیب (Military Cross) مډال، د بریتانیا د ځانګړې شورا غړی (Privy Council) د ویاړونو درلودنکی (د ۱۸۹۷ کال د جون له ۱۲ – د ۹۷۷ کال د جون تر ۱۴) یو بریتانوي محافظه کار سیاستوال و چې دری دورې یې د بهرنیو چارو د وزیر او وروسته له ۱۹۵۵ کال تر ۱۹۵۷ کال پورې د بریتانیا د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ.
نوموړي د پارلمان د یو ځوان محافظه کارغړي په بڼه یې په د چټکۍ پرمختګ وکړ، په ۳۸ کلنۍ کې د بهرنیو چارو وزیر شو، خو وروسته، د ایټالیا موسولیني ته د نیویل چیمبرلین د ډاډ د سیاست پروړاندې په نیوکه کې هغه استعفا ورکړه. بیا نوموړي د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې او دریم ځل د ۱۹۵۰ کلونو په لومړیو کې دا چوکۍ بېرته ترلاسه کړه. ایدن چې شاوخوا ۱۵ کاله د وینسټن چرچل مرستیال و، د ۱۹۵۵ کال په اپریل کې د محافظه کار ګوند د مشر او لومړي وزیر په توګه د هغه ځای ناستی شو او یوه میاشت وروسته یې ټول ټاکنې وګټلې.
په ۱۹۵۶ کال کې د ایدن شهرت هغه وخت تر سیوري لاندې راغئ چې متحده ایالاتو د سویز کړکېچ ته د انګلیس - فرانسوي نظامي غبرګون له ملاتړ څخه انکار وکړ، چې د ګوندي نیوکه کوونکو دا د برتانیا په بهرني سیاست کې یو تاریخي شاتګ په ګوته کړ او په منځني ختیځ کې یې د برتانیا د برلاسۍ پای پیل کړ. زیاتره تاریخپوهان وایي چې هغه یو لړ تیروتنې وکړې، په ځانګړې توګه هغه د نظامي ګام سره د امریکا په مخالف لیدلوري پوه نه شو. د سویز د عملیاتو د پای له حکم دوه میاشتې وروسته، هغه د ناروغۍ او د پراخه شک له امله چې ګواکي د فرانسې او اسراییلو سره د همکارۍ د کچې په اړه د اعوامو مجلس ګمراه کړی دی، د صدارت له چوکۍ استعفا ورکړه.
په ټولیزه توګه ایدن د بریتانیا د شلمې پېړی د لومړیو وزیرانو په نوملړ کې لږ بریالی شمېرل کېږي، که څه هم دوه پراخه خواخوږي ژوندلیکونه (په ۱۹۸۶ او ۲۰۰۳ کلونو کې) د نظریاتو دا ډول انډول یو څه بدلوي. ژوند لیکونکی ډي آر تروپ د سویز کړکېچ د "د هغه د لومړي دورې لپاره په ریښتیا خواشینی پای وباله او یوه داسې پېښه چې د هغه د تجربې په هره ارزونه کې نا انډوله ټکی اضافه کوي."
کورنۍ
اډین د ۱۸۹۷ کال د جون په ۱۲ نېټه د درهم ناحیې په وینډلسټون هال کې په یوه محافظه کاره کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه د اووم او پنځم بارونیټ ښاغلي وېلیم ایدن او سیبیل فرانسیس ګرې، چې د نارتمبرلینډ د مشهور ګرې کورنۍ غړې وه، له څلورو زامنو څخه دریم و. ښاغلی وېلیم پخوانی ډګروال او د یوې پخوانۍ لقب لرونکې کورنۍ سیمه ایز قضایي مامور و. نوموړی چې یو عجیب او بدخویه کس و، یو تکړه نقاش، انځورګر او د تجسمي هنر راټولونکی و. د ایدن مور غوښتل چې له فرانسس نولېس سره واده وکړي، چې وروسته یو لوی شاهي سلاکار شو، خو د ویلز د شهزاده له خوا د دې رښتې ممانعت شو. که څه هم هغه په سیمه ایزه کچه یوه مشهوره څېره وه، د خپلو ماشومانو سره یې ترینګلې اړیکې درلودې او ناوړه چلند یې د کورنۍ برخلیک خراب کړ، پدې معنی چې د ایدن مشر ورور ټیم اړ شو چې په ۱۹۳۶ کال کې وینډلسټون وپلوري. راب بټلر وروسته د نوموړي د مور او پلار په اړه داسې څرګندوي چې د انتوني ایدن – چې یو ښایسته خو بدخویه کس و- چې "لیونی بارونېت پلار، او ډېرښایسته مور یې درلوده".
د ایدن نیکه وېلیم ایرمونګر و چې د ټاپووزمې د جګړې په ترڅ کې د دوهم پیاده کنډک قوماندان و او په ویمیرو کې یې د ویلنګټن د ډوک (چې په همدې وخت کې یې دا لقب ترلاسه کړی و) تر مشرۍ لاندې جګړه وکړه. هغه همدارنګه د مریلنډ د والي د لومړي بارونیټ ښاغلي رابرټ ایدن، له اولادې و او د مریلنډ د کالورت کورنۍ له لارې، د اروندیل او هاورد کورنیو (د نورفولک د ډوک په ګډون) د لرغوني رومي کاتولیک اشرافو سره او همدارنګه د انګلیسي اېرل کورنیو لکه د کارلیسیل، ایفینګهم او سوفولک سره نسب درلود. د کالورت کورنۍ د ۱۸ پېړۍ په پیل کې په مریلنډ کې د ملکیت د بېرته ترلاسه کولو په موخه د انګلسان د رسمي کلیسا مذب ته اوښتي وو. نوموړي همدارنګه د ډنمارکي (د شافالتزکي دي موکادیل کورنۍ) او نارویژي (د بای کورنۍ) نسب هم درلود. ايډن يو ځل تعجب وکړ کله چې پوه چې د نوموړي یو نیکه، د چرچل د نيکه، مارلبورو د ډوک په شان، د باربرا کاسلمين سره مینه درلوده.
د ډېرو کلونو په اوږدو کې داسې ویل کېدل چې د ایدن اصلي پلار سیاستوال او لیکونکی جورج وینډم و، خو دا ناشونې وه ځکه چې د ایدن د زیږون پر مهال وینډم په سویلي افریقا کې و. همدارنګه، داسې ګنګوسې وې چې د ایدن مور د وینډم سره اړیکه درلوده. مور یې له وینډم سره په ۱۸۹۶ کال مینه ناکه لیکونه بدلول خو وینډم وینډلسټون ته ډېر کم تګ راتګ کاوه او شاید د سیبیل له احساسات سره لوبه نه وې کړې. د دې ګنګوسو له امله اډین حیران شو، خو د هغه د ژوند لیکونکي روډس جېمز په وینا، ښایي هغه په دې باور نه درلود. له خپلو وروڼو او خویندو سره نوموړي ورته والی نه درلود، خو د هغه پلار ښاغلې وېلیم  هغه "د ګری له نسب ګڼلو، نه د ایدن"
ایدن د جان په نوم یو مشر ورور درلود، چې په ۱۹۱۴ کال کې په عملیاتو کې ووژل شو، او د نیکولاس په نوم یو کوچنی ورور درلود چې په ۱۹۱۶ کال کې د جتلنډ په جګړه کې هغه وخت ووژل شو چې د اچ ام اس اندیفتیګېبل جنګی بېړۍ وچاودېده او ډوبه شوه.
د همګټو هېوادونو قلمرو
د همګټو هېوادونو قلمرو یا د مشترک المنافع هېوادونو قلمرو هغه خپلواک دولتي جوړښت دی چې اوس مهال یې دریم چارلز، پاچا او دولت مشر دی. چارلز د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر په ۸ مه د خپلې مور، دویمې الیزابت له مړینې وروسته د هغې ځای ناستی او د همګټو هېوادونو د قلمرو پاچا وګرځېد. دغه قلمرو ته اړوند ټول هېوادونه له یو بل سره برابر او له یو بل خپلواک دي، په داسې حال کې چې یو کس د ټولو د پاچا په توګه عمل کوي.
په ۲۰۲۳ زکال کې دغه قلمرو ته اړوند ۱۵ همګټي قلمروونه شتون لري: انتیګوا او باربودا، اسټرالیا، باهاما، بلیز، کاناډا، ګرانادا، جامایکا، نیوزلنډ، نوې پاپوا ګینه، سنټ کیټس، سنټ لوسیا، سنټ وینسنټ او ګرانادین، سولمن ټاپوګان، تووالو او بریتانیا. د دغه همګټي قلمرو غړي د همګټو دولتونو د بین الدولتي سازمان غړي دي چې ۵۶ خپلواک هېوادونه په کې شامل دي او له دغو ۵۲ یې د پخوانۍ بریتانوي سترواکۍ برخه و. ورته مهال دریم چارلز د دغو ټولو ۵۶ غړو هېوادونو مشر بلل کېږي چې په یو شمېر دغو هېوادونو کې د اساسي قانون له مخې کوم رول نه لري.
دغه انګېرنه چې غړي دولتونه د خپل پاچا پر وړاندې یو ډول شخصیت لري؛ ۱۸۶۷ زکال ته اړوندېږي هغه مهال چې کاناډا د بریتانیا د سترواکۍ په لومړي خودمختاره قلمرو واوښت. د ۱۹۲۰مې لسیزې پر مهال د اړوندو قلمروونو مخ پر زیاتوالي خپلواکۍ غوښتنې لامل وګرځېدې چې په ۱۹۲۶ زکال کې د بالفور د اعلامیې پر بنسټ د همګټو دولتونو مشترک اصل رامنځته شي چې له مخې یې اړوند هېوادونه «د برابر موقعیت په لرلو ... ولیعهد ته د مشترکې ژمنتیا پر بنسټ متحد وبلل شول». په ۱۹۳۱ زکال د ویسټ مینسټر د اساسنامې پر بنسټ د تاج او قلمروونو ترمنځ اړیکه له بل هر مهال زیاته روښانه شوه چې د ځای ناستوب په لړۍ کې هر ډول بدلون ته اړوند دغه میثاق په کې شامل و چې باید په داوطلبانه توګه د ټولو له خوا تائید شي. له دې وروسته د همګټو هېوادونو معاصر رسمي جوړښت وروسته له هغه په ۱۹۴۹ زکال کې د لندن د اعلامیې له مخې رامنځته شو چې هند غوښتل د همګټو دولتونو له اتحادیې څخه له وتلو پرته په یو جمهوري هېواد واوړي. له دې سره هم اووه نور خپلواک هېوادونه په تاج کې شریک پاتې شول: بریتانیا، کاناډا، اسټرالیا، نیوزلنډ، سویلي افریقا، پاکستان او سیلون (اوسنۍ سریلانکا). له دې وروسته د پخوانیو مستعمراتو او اړوندو برخو په خپلواکیو سره نوي قلمروونه رامنځته شول او آن یو شمېر یې په جمهوریتونو واوښتل. باربادوس یې تر ټولو وروستی قلمرو دی چې د ۲۰۲۱ زکال د نومبر په ۳۰مه جمهوریت ته واوښت.
اوسني قلمروونه
اوس مهال ۱۵ همګټي قلمروونه شتون لري چې په دریو لویو وچو (۹ په شمالي امریکا، پنځه په اقیانوسیې او یو په اروپا) کې موقعیت لري چې بشپړ مساحت یې (د سویلي قطب له ادعاوو پرته) ۱۸.۷ میلیون کیلومتر مربع (۷.۲ میلیون مایل مربع) او د وګړو شمېر یې څه باندې ۱۵۰ میلیونه تنه کېږي.
د قلمروونو ترمنځ اړیکې
همګټي قلمروونه د خپلواکو هېوادونو څخه جوړ دي. هغوی یوازې په داوطلبانه ډول د سلطنت، ځای ناستوب او خپله د پاچا پر بنسټ متحد دي. په ۱۹۳۶ زکال کې دا څرګنده شوه چې حاکم شخص او تاج د دغو قلمروونو ترمنځ «تر ټولو مهم او حیاتي پیوند» دی. د سیاسي چارو شنونکی پیټر بیوس په دغه توګه د اړوندو هېوادونو ډلبندي «د نړیوالو اړیکو یا د اساسي قوانینو په تاریخ کې بې مثاله لاسته راوړنه» بللې ده. د نورو عباراتو ترمنځ د شخصي اتحاد د ډول په توګه د یو شمېر عباراتو لکه د شخصي اتحادیې او مشترک سلطنت تعریفونه د شلمې پېړۍ له پیله را وروسته وړاندې شوي، په داسې حال کې چې د هغو د کره تعریف اړوند هېڅ توافق شتون نه لري.
په ۱۹۲۶ زکال کې د بالفور د اعلامیې پر بنسټ دغه قلمروونه «د برابر وضعیت په لرلو هېڅکله هم په خپلو کورنیو او بهرنیو چارو کې د یو بل تابع نه دي، له دې سره چې تاج او تخت ته د مشترکې وفادارۍ پر بنسټ له یو بل سره متحد دي» او پاچا «په مساوي، رسمي او څرګنده توګه د ټولو دغو خپلواکو او جلا قلمروونو [پاچا]» دی. اندرو میچي په ۱۹۵۲ زکال کې ولیکل چې «دویمه الیزابت په یوازې ځان د ګڼو پاچاهیو واکمنه ده: هغه د لویې بریتانیا ملکه ده، خو په همدې کچه د کاناډا، اسټرالیا، نیوزلنډ، پاکستان، سویلي افریقا او سیلان [...] ملکه هم ده؛ اوس مهال د دویمې الیزابت لپاره دا شونې ده چې په عملي او همدارنګه تیوریکي بڼه د خپلو ټولو قلمروونو لپاره په مساوي کچه ملکه واوسي».
له دې امله چې د دغو ټولو قلمروونو پاچا یو دی، د سفیرانو د لېږلو دیپلماتیکه کړنلار د یوه دولت مشر له خوا بل دولت مشر ته د اعتبار لیک په لېږلو نه ترسره کېږي. له همدې امله د دوی ترمنځ دیپلماتیکې اړیکې یوازې د کابینې په کچه دي او د قلمروونو لپاره عالي کمیشنران ټاکل کېږي (په داسې حال کې چې د همګټو دولتونو په اتحادیه کې نور ټول هېوادونه هم د سنتي دلایلو له امله له همدغې کړنلارې پیروي کوي).
په قلمروونو کې د پاچا رول
حاکم یا پاچا په خپل تر ټولو لرغوني قلمرو یا بریتانیا کې استوګن دی. پاچا د قانوني او تشریفاتي چارو د ترسره کولو په موخه په نورو قلمروونو کې خپل نایب السلطنت ټاکي؛ په هر دغه قلمرو کې د هماغه قلمرو څخه استازيتوب کوونکی یو ګورنر جنرال، د کاناډا په هر ایالت کې یو مرستیال والي او د اسټرالیا په هر ایالت کې یو والي د هغه د استازي په توګه چارې مخته وړي. دغه ټاکنې د اړوند هېواد د لومړي وزیر یا د ایالتونو د منتخب اجرایوي مشر په مشوره کېږي، په داسې حال کې چې کېدای شي نور اضافي الزامات هم ولري. د قلمروونو په یو شمېر چارو کې چې ملي اهمیت لري، کېدای شي پاچا ته مشوره ورکړل شي چې شخصا خپله خپلې قانوني دندې ترسره کړي د بېلګې په توګه د سلطنتي موافقې د ورکړې یا هم د سلطنتي اعلامیې د صدور اړوند. له دې پرته د سلطنتي حق په ګډون نور ټول سلطنتي اختیارات د پاچا د موکل یا نایب السلطنت له خوا کارول کېږي. په بریتانیا کې پاچا دولتي سلاکاران ګماري چې د ده په غیاب کې یې قانوني دندې ترسره کړي.
د پاچا مذهبي رول
یوازې په انګلستان کې پاچا د دغه هېواد په تنظیم شوو مذهبي چارو کې ونډه لري، نوموړی په دغه هېواد کې د انګلستان د لویې کلیسا د تر ټولو عالي ګورنر په توګه عمل کوي او په اسمي بڼه د هغو کشیشان او لوی کشیش ټاکي. په سکاټلنډ کې بیا لوړه کوي چې د سکاټلنډ له کلیسا به ملاتړ او ساتنه کوي، همدارنګه یو لارډ عالي کمیشنر د خپل استازي په توګه هلته ګماري څو د شخصي غیابت پر مهال هغه د ده په استازولۍ د کلیسا په عمومي غونډو کې ونډه واخلي.
سلاوي ژبې
سلاوي ژبي د هند-اروپایی ژبو څخه د ژبې یوه ډله (ښاخه) ده چی په اروپا او شمالی آسیا کی پراخه کېږی. د سلاوی ژبو ډله درې زیر ښاخې لری.
لیک
د لویدیځ سلاوی ژبې د لاتین د توری څخه کار اخلی. دغه د لاتین توری کولای سی رنگارنگ ډولونه ولری. د ختیځ سلاوی ژبې د سیریلیک د توری څخه کار اخلی چی رنگارنگ ډولونه هم لری. د ختیځ جنوبی سلاوی ژبې د لاتبن د توری څخه کار اخلی.
د لاتین توری او سیریلیک توری
وېشنيزه:ژبې
القلي فلزات
سريزه الحمدالله رب العلمين والصلا ته والسلام علي اشرف الانبياء والمرسلين محمدوعلي اله واصحابه اجمعين. لکه څرنګه چې دلوړوزده کړووزارت دقانون او لا يحې له مخې دښوونې اوروزنې پوهنځۍ دکيميا اوبيولوژي څا نګې دڅلورم ټولګي محصلين داتم سمستر په پيل کې يو موضوع دسيمينا رپه نوم اخلي او دسمستر په وروستۍ دوه هفتو کې دهغې څخه دفاع کوي په دغه اړوند ما ته هم يوه موضوع د1A) (ګروپ عنا صرو يا القلي فلزاتو تر سرليک لاند ې دمربوطه څانګې له خوا دمحترم پوهندوى سيدجمال الدين (سيدي) تر لارښوونې لاندې د(1A) ګروپ عناصر ياالقلي فلزات، دالقلي فلزاتو خواص ،دالقلي فلزاتومرکبونه،دالقلي فلزتو هايدرواکسايدونه،دالقلي فلزاتومالګي،ليتيم،ليتيم دساده موادوپه حيث،دليتيم داکسديشن (١+)درجه اومهم مرکبات ،دليتيم دوه ګونې مرکبات،دليتيم استحصال ،دليتيم داستعمال ځايونه،سوديم،سوديم دساده مادي په شکل،دسوديم خواص،دسوديم استحصال اودسوديم مرکباتو څخه مي يادونه کړي ده. اوهمدارنګه دموضوع په ليکلوکي مې دنويواومعياري کتابونو څخه مي استفاده کړيده اودامکان ترحده پوري مې کوښښ کړي دي چي دروانواوساده جملوکې مطالب وليکل شي هيله ده چي دلوستونکودګټي وړوګرځي. له لارښوداستادپوهندي سيدجمال الدين(سيدي)څخه چي موضوع په ترتيب اوتنظيم کي يي له ماسره ډيري علمي مرستي کړيدي اودڅانګومحترمو استادانوراته لا زمي مشوري راکړيدي مننه تري کوم اودالله(ج) له دربار څخه ورته اجر عظيم غواړم. په درنښت احمدالله((حسن زوي)) دکيميااوبيولوژي دڅانګي دڅلورم ټولګي محصل
د1Aګروپ عناصريا القلي فلزات دلمړي نيم اصلي ګروپ عناصر دادي ليتم-Li، سوديمNa-، پوتاشيم-K،روبيديم-Rb،سيزيم-Cs اوفرانسيم Fr- چي دالقلي فلزاتو پنوم ياديږي. ځکه چي دسوديم او پوتاشيم هايدرواکسايدونه دډيرپخوازمانې څخه د القلي فلزاتو پنوم مشهور وو. ليتم په ١٨١٧م کال کي دډنمارکي کيميا پوه Arfrd son لخوا په پتاليټ منرال کي چي فورمول يي  دي کشف شو دليتم نوم ديوناني کلمي LiThosڅخه چي معنا يي ډبره ده اخستل شويدي. په١٨٠٧م کال کي سوديم او پوتاشيم دانګليسي کيميا پوه ډيوي لخواکشف شويدي دسوديم اوپوتاشيم سمبولونه دNatron او Kaliڅخه مشتق شويديNatron هسپانوي اصطلاح ده چي دالقلي منرال    لپاره کارول کيږي KaLi جرمني کلمه ده چي دپتاس يا نباتي القلي  لپاره پکاريږي په ١٨٦١م کال کې روبېد يم اوسېزيم دبونزن له خواکشف شوي دي دروبېديم عنصردلاتيني کليمې Caesius يعنې ابي خړڅخه اخيستل شويدى داعناصرددوى دمشخص طيف دخطونودرنګ له مخې په دې نمونو يادشويدي. فرانسيم په ١٩٣٩م کال کې د م – پيسى  له خوا کشف شوىدى چې دفرانسې دنوم څخه اخيستل شويدى .دالقلي فلزاتو داتومونو باندينى الکتروني قشر کې يود – S- الکترون وجودلري داخرڅخه مخکې انرژيکي سويه يې ډکه ده له دې کبله هغوى د- S- په کورنى پورې اړه لري دذکرشوو عناصروالکتروني جوړښت په لاندې ډول دى. (
٢- صفحه ١٢) دالقلي فلزاتو ځينې فزيکي ثابتونه په لاندې جدول کې ورکړل شوي دي . سمبول	اتومي نمبره	اتومي شعاع((nm	ايونايزېشن پوتنشل(ev)	کثافت اتومي حجم cm3))	دوېلې کېدوټکى c0))	دجوش ټکى (c0 )            Li	3	0.155	0.39	0.534	13.1	80.5	1326 Na	11	0.189	5.14	0.968	23.7	97.8	883 K	19	0.236	4.34	0.862	45.3	63.7	757 Rb	37	0.243		1.52			Cs	55	0.268	3.89	1.870	70.0	28.6	690 Fr	87	0.280	3.98				0   دالقلي فلزاتو دايونايزيشن انرژي دنوروګروپونو دعناصرو په مقايسه ډيره کمه ده او داتومونو اوايونونوشعاع يي لويي ندي اوهم داتومي نمبر په زياتيدو سره دليتم څخه تر فرانسيم  پوري اتومي اوايوني شعاع زياتيږي اوايونايزيشن پوتانشيلونه يي کميږي دهغو انيونونو مالګي چي کوچيني اندازي لري لدي قاعدي مستثنا دي.     دليتم څخه تر فرانسيم پورې اتومي شعاع زياتيږي اودالکترون دجذب انرژي کميږي په نتيجه کي دالقلي فلزاتو ارجاعي خواص زياتيږي.  دليتم څخه تر فرانسيم پوري دالکتروني قشرونو شميرد٢-٧ پوري زياتيږي دليتم اتوم دنوروالقلي فلزاتو څخه داتوپير لري چي دده ماقبل آخرانرژيکي قشردوه الکترونونه لري چې دکوچينيواتومي اوايوني شعاع له مخي مشخص کيږي دټولوالقلي فلزاتونه يوازي چي خارجي جوړښت لمخي بلکي دآخرڅخه  د مخکي دالکتروني قشر(دليتم پرته) ورته والي لري چي داددي باعث ګرځي چي ددي عناصرو يو شمير خواص يو له بل سره ډير ورته وي. فلزي خوا په القلي فلزاتو کي په ډير ښکاره ډول ظا هريږي دمثال په ډول داتومي نمبرپه زياتيدو سره فلزي خواص قوي کيږي.(٤- صفحه٢٦٦	دالقلي فلزاتو استحصال    القلي فلزات دخپل کيمياوي فعاليت له مخي په طبعيت کي په استثنايي ډول دمرکبونو په ډول پيداکيږي . ليتم د(١٥٠)څخه په زياتو منرالونوکي پيداکيږي چي(٣٠)يي دليتم ځانګړي منرالونو څخه شميرل کيږي.      دليتم داستحصال لپاره سپودومين(Spodumene)    اوليپيډوليټ(Lepidolite)دليتم قطران  صنعتي اهميت لري سوديم په طبعيت کې په زياته اندازه وجود لري دهغومرکبونوڅخه چې ډېر زيات صنعتي اهميت لري دادي ؛دخوړو مالگه NACLدگلابير مالگه   دچيلي ښيښه  کريوليټ اوسوديم تترابوريت(بوريکس)   اوداسي نور...   د پوتاشيم منرالونه په طبعيت کي نظرسوديم ته په کمه اندازه پيداکيږي دځمکي په کره کي دمنرالونو په شکل ليدل کيږي سلوين  کارناليټ  اوکاينيټ       روبيديم اوسيزيم په کمه اندازه موندل کيږي معموﻻدوي دسوديم اوپوتاشيم په منرالونوکي وجودلري.     فرانسيم ترټولولوي درونداوفعال القلي اوراديو اکتيف فلزدي اودنيمه تجزيه کيدووخت يي دوه ويشت دقيقي دي. فلزي ليتم،سوديم اوپوتاشيم دويلي شوومالګو څخه دبرقي ارجاع پواسطه لاسته راځي اويايي داړوندو هايدرواکسايدونوڅخه استحصالوي .ليتم دليتم کلورايد اوليتم فلورايد  دمزابي دالکتروليزڅخه لاسته راځي. سوديم Na دسوديم کلورايد اوډيرکم يي دسوديم هايدرواکسايد دالکتروليزڅخه لاسته راوړي. دسوديم داستحصال په وخت کي دسوديم کلورايدڅخه ددي لپاره چي دالکتروليزدويلي کيدو حرارت راښکته شي معموﻻ د ، CaCL2 اوNaF علاوه کوي پتاشيم معمولا دسوديمي حرارتي ميتود(دNa پواسطه احياکول) پواسطه دويلي شويKOH ياKCL څخه لاسته راوړي. روبيديم اوسيزيم دهغوي دکلورايدونوداحيا څخه لاسته راځي. دالکتروليزعمومي ميکانيزم کولاي شوپه لاندي ډول وښيو.
په انودکې په کتود کې M_ دالقلي فلز څخه عبارت دى
٤-صفحه٢٦٧ دالقلي فلزاتو خواص فزيکي خواص:- ټول القلي فلزات په حجم کي په متمرکزه مکعبي کرستالي شبکه کي کرستل کيږي په نوي پري کولو کي دوي سپين رنګ فلزي نقره ئي ځلالري چي دهواداکسجن داکسديشن له امله ډير ژرله منځه ځي لدي سببه ټول القلي فلزات دخاورودتېلودقشرلاندې يادنجيبه غازونو په اتوموسفيرکې ساتي دوى په سپکوفلزاتو پورې اړه لري او دچاقو په واسطه په ډيره اسانى قطع کيږي ترټولو سخت فلزيې لېتم دى چې د لوړ برقي هدايت اوحرارتي هدايت په واسطه مشخص کيږي. القلي فلزات اود دوى مالګې دبنسن(Bunsen)دشغلې سره مشخص رنګونه ورکوي.دمثال په ډول لېتم Caraminered،سوديم ژيړ پوتاشيم بنفش اوسيزيم آبي رنګ ورکوي ددې عناصرو دلمبې درنګونو علت په مختلفو سويو کې يعنې دلوړې انژيکي سويې څخه ټيټې انژيکي سويې ته دالکترونونودانتقال له سببه دى کله چې دلمبې سره په تماس کې راځي پدى عمليه کې انژي دنوري موج په شکل چې دمعين موج لرونکى وي خارجيږي البته دمربو طه فلز په صورت کې .٤- صفحه ٢٤٩ ٢- دالقلي فلزاتو کيمياوي خواص:- دالقلي فلزاتولوړترکيبي ميل دلاندي دلايلولمخي دي ١- لوي جسامت ٢-دايونايزيشن کمه انرژي ٣- دريډ کشني پوتانشيل کوچيني کميتونه. دوي دکوټي په تودوخه اونورمالوشرايطو کي ډيرفعال دي کوچيني ريډکشني پوتانشيل ددوي ارجاعي ميل واضيح کوي دالقلي فلزاتوتعاملات په لاندي ډول دي. ١- دهوايا اکسجن اتعامل:- الف:- دتودوخي په اثرليتم نورمال اکسايد ورکوي. ب:- دکوټي په تودوخه کي سوديم پراکسايد ورکوي. ج:- پوتاشيم ، روبيديم او سيزيم سوپراکسايدونه ورکوي چي عمومي فورمول يي    EO2                 دي. پوتا شيم اکسا يد،روبيديم اکسايد،سيزيم اکسايدپراکسايدونه په غيرمستقيمه طريقه کېداي شي لاس ته راشي.اوهغوى دسوديم اکسايدپه نسبت غير ثابت دي. پر اکسايدونه اوسوپر اکسايدونه قوي اکسدايزکونکي دي اوبه او نري تېزابونه هغوى په اسانۍ سره تجزيه کوي هايدروجن پر اکسايداواکسجن لاس ته راځي. ٢:-دهلوجنوسره تعامل :- القلي فلزات دت هلوجنوسره دحرارت په اثر تعامل کو ى اوآيوني هلايدونه جوړوي چې دغه تعاملونه اکزوترميک دى اوعمومي معادله يې داده.
په عادي حرارت کي القلي فلزات دفلورين ،کلورين اوهمدارنګه دبرومين اوآيودين دبړاسونو په فضاکي پخپل سرسوځي. دمايع ايودين سره سوديم په فوق العاده ډول تعامل کوي دلږي تودوخي په اثرپوتاشيم،روبيديم اوسيزيم دمايع برومين سره دقوي چاودني په ډول تعامل کوي. ٣:- دسلفر سره تعامل:- دحرارت په اثر القلي فلزات په اسانۍ دسلقر سره يوځاي کيږي سلفايدونه جوړوي. سوديم دويلي کيدو په اثردسلفرسره کيداي شي يوځاي شي اوپرسلفايدونه لاسته راوړي ، ،   او   چي عمومي فورمول يي دادي  دپوتاشيم ، روبيديم اوسيزيم پرسلفايدونه معمولا ددوي دمربوطه سلفايدونواوداضافي سلفردويلي کيدو څخه لاسته راوړي يايي دوچوسلفايدونواوسلفردويلي کيدو څخه استحصالوي. ٤:- هايدروجن سره تعامل:- دلږحرارت په موجوديت کي القلي فلزات په اساني دهايدروجن سره يوځاي اوهايدرايدجوړوي چي په ايوني هايدرايدونوپوري اړه لري چي کرستالي مواددي اودويلي کيدو لوړه تودوخه لري ددوي مذابي دلوړبرقي هدايت لرونکي دي اودالکتروليزڅخه يي په انودکي هايدروجن ازاديږي. دالقلي فلزاتودهايدرايدونوجوړښت دسوديم کلورايد په شان دي. ٥:- دنايتروجن سره تعامل:- په عادي شرايطوکي يوازي ليتم په اساني دنايتروجن دنايتروجن سره تعامل کوي اوليتم نايترايد جوړوي. دلېتم داخاصيت دنايتروجن دجذبولولپاره استعماليږي دنوروالقلي فلزاتو نايترايدونه معمولا په غير مستقيمه طريقه لاسته راوړي نايترايدونه په اسانى هايدروليز کيږي اوامونيا ازادوي. ٦:- دامونيا سره تعامل:-غازډوله امونياکه دسره کړل شوي سوديم دپاسه تيره کړوسوديم امايدSodium amide لاسته راځي. ګرچي القلي فلزات دمايع امونياسره يوځاي کيږي لدي امله رنګه محلولونه جوړي. ٧:- سوديم اونورفلزات په ګړنديتوب سره په سيمابوکي حل کيږي چي بين الفلزي مرکبونه يعني ملغميAmalgames جوړوي.
٨:- داوبوسره تعامل:- ليتم په ډيرمشکل سره داوبوسره تعامل کوى ددي ګروف نورنماينده ګان يي دکوټى په حرارت کي په شدت داوبوسره تعامل کوي او(H2) هايدروجن آزادوي. ٩:- دتيزابوسره تعامل:- القلي فلزات په ډيرشدت سره دنريويارقيقوتيزابونوسره په لاندي ډول تعامل کوي. ١٠:- داحيا کوونکي په ډول:-القلي فلزات ښه احيا کوونکي دي دوي دفلزاتو اوغيرفلزاتواکسايدونه احياکوي. همدارنګه دفلواتوکلورايدونه هم احياکولاي شى. ددوي په منځ کي ډيرفعال احياکوونکي کم فعاله فلزات ددوي له مالګوڅخه بي ځايه کولاي شي.
١١:- دهايدروجن سلفايدسره تعامل:-القلي فلزات دهايدروجن سلفايد سره سلفايدونه جوړوي.
١٢:- داستلين سره تعامل:-القلي فلزات د سره ايوني کاربايدونه جوړوي اوهايدروجن آزادوي.
١٣ :- دالکولوسره تعامل:-القلي فلزات دالکولوسره تعامل کوي ‌‌‌‌‌‌اوهايدروجن آزادوي. ٤- صفحه ٢٦٩-٢٧٣
دالقلي فلزاتومرکبونه دالقلي فلزاتو زيات شميرمرکبونه ايوني دي ددي فلزاتو(Na ، K،Rb،Cs) مثبت يوولانسه ايونونوپه باندني الکتروني قشرکې آته اودليتم دوه الکترونونه موجوددي دغه ايونونه قطبي کوونکي اغيزه اوډيرلږقطبي خواص لري. دالقلي فلزاتو مرکبونه معمولابيرنګه دحرارت په مقابل کي مقاوم اوپه اوبوکي ښه حل کيږي دليتم دايون ځانګړي جوړښت 1S2 له مخي ځيني  مرکبونه    ،  ،  ،  يې په اوبوکې په ښه ډول نه حل کيږي دالقلي فلزاتوايونونه په عملي ډول اکسديشني خواص نه لري. دالقلي فلزاتو(Na ،K،Rb ،Cs اوFr ) دکيتونونولپاره چي آته الکتروني لرى دډيرلږقطبي کوونکي اغيزي له امله مغلق مرکبونه نه جوړوي داچي اکواکامپلکسونه يي کم پايداره دي لدي سببه دالقلي فلزاتوزياتره مالګي کرستالوهايدريتونه جوړووي داډل کريستالوهايدريتونه لکه: او هايدريتوڅخه عبارت دى يعني هغوي داسي جوړښت لري چي دمختليفواشارولرونکوايونونودالکتروستاتيکي اغيزي له امله راغونډيږي اوثبات يي ثابتيږي. دليتم ايون د ، ، ، ، په مقايسه کوچيني شعاع لرى مګرقطبي کوونکي اغيزه يي زياته ده چي داسي مغلق مرکبونه جوړوي چي دکواردنيشن عدديي څلوردي دمثال په ډول  ١- صفحه ١٧ اکسايدونه اوهايدرواکسايدونه:-دالقلي فلزاتواکسايدونه يادفلزاواکسجن دمستقيم تعامل څخه لکه ياپه غيرمستقيم ډول لاسته راوړى دمثال په ډول دفلزدپراکساداحياکول دهمدې فلزپه واسطه اودپتاشيم،روبيديم اوسيزيم اکسايدونه دهغوى دمربوطه سوپراوکسايدونوڅخه لاس ته راوړي. ، او سپين رنګه مواددى ژيړاو نارنجي رنګ لرى.د القلي فازاتو اکسايدونه ډير فعال دى چى په فعال ډول داوبوسره تعامل کوى اړونده هايدرواکسايدونه جوړوي. په لاندې سلسله کې داکسايدونوفعاليت زياتيږي.
دالقلي فلزاتوهايدروکسايدونه:- جامد سپين کرستالي مواد دي په طبيعت کې نه پيداکيږي اوله دې امله هغه د کلورايدونو داوبلنومحلولونو دالکتروليزڅخه لاس ته راوړي. دغه ميتوددسوديم اوپوتاشيم هايدرواکسايدونواستحصال صنعتي اساس جوړوي. کتود
انود
ليتيم     Lithium            (Li) دلېتيم کمياوي سمبول (Li)دى اتومي کتله يې (٩٤١.٦)ده اواتومي نمبريې(١١)دى.لېتيم دپاتې القلي فلزاتوڅخه دايونايزېشن انرژي دقيمت دزيا توالي اودخپل کوچني اتومي اوايوني جسامت له مخې توپير کيږي. دلېتيم لپا ره غوره خواص دايوني رابطې تشکيلدل دي په همدې لحا ظ دلېتيم لپاره هماهنګي عددپه مرکبا توکې دمتنا وب جدول ددوهم تنا وب دنورپا تې عناصرو په خلا ف له څلورو څخه زيا ت دى يعنې د(Li) هماهنګي عدد دڅلوروڅخه زيا ت دى اودپا تې عناصرو (Na،K،Rb،Cs،Fr)هما هنګي عددونه له څلورو څخه کم دي سره له د ې لېتيم هم دخپل ايون دکوچني والي په نسبت دلوړ او زيا ت سلواتشن انرژي لري اوپه لېتيم لرونکي عضوي مرکباتوکې (Li) کوولا نسي اړيکه لري. اولېتيم په کا في اندازه دځمکې په قشر کې منتشر شوى دى اودهغې مقدار(٠٠٢.٠)فيصده مولي برخه تشکيلوي طبعي لېتيم له دوه ثا بتوايزوتوپونو يعنې  فيصده او  فيصده څخه تشکيل شويدې. اودلېتيم دراډيو اکتيف اېزوتوپونه هم په مصنوعي ډول توليد شوي دي .لېتيم د(١٥٠)څخه په زياتومنرالونو کې پيدا کيږي .چې (٣٠)يې دلېتيم ځانګړي منرالونه شمېرل کيږي دلېتيم دمنرالونو دجملې څخه چې زيا ت اهميت يې ترلاسه کړى دىاوهم داستحصال لپا ره صنعتي اهميت لري عبارت دي له. ١:- سپادومين (Spadumene) ٢:-ليپډوليټ Lepidolite)) ٣:-امبليګونيټAmblygonite))
ليتيم دساده موادو په حيث لېتيم دساده مادې په شکل سپين نقره يي نرم فلزدى لېتيم دډېروسپکو فلزاتو دجملې څخه دى او نسبت نورو القلي فلزاتو ته سخت دى ولې بياهم دچاقوپه واسطه په اسانۍ سره قطع کېږي کله چې دچاقو په واسطه پرې شي سپين رنګه فلزي نقره يي ځلا لري چې دهوا داکسجن داوکسېدېشن له امله ډېرژرله منځه ځي له همدې کبله يې کيميا وي فعاليت ډېرزيآت دى اودخاورودتېلولاندې اودنجيبه ګازاتوپه اتوموسفيرکې يې ساتي. لېتيم اودهغوى مالګې د(Bunsen )دشغلې سره مشخص رنګ ورکوي دمثال په توګه لېتيم د(Caramime-red)رنګ ورکوي. لېتيم نظر(Na،K،Rb،Cs،Fr)ته لوړکمياوي فعليت لري اولوړترکيبي طبعيت يې دلاندې دلايلوله مخې دى. ١- دايونايزېشن کمه انرژي ٢- درېډکشن پوتانشيال کم اويا کوچينى کميت لري اوکوچينى پوتانشيل رېډکشن دلېتيم ارجاعي طبعيت واضح کوي. دلېتيم اتوموزېشن انرژي نظرنوروالقلي فلزاتوته زياته ده دلېتيم الکترودي ستاندردپوتنشيال منفي قېمت زيات دى (Li=-3,05V) سره دى دهمدي الکترودي پوتانشيل له مخي ليتيم خپل الکترونونه دلاسه ورکوي Oxidination)) کيږي اوارجاعي قابليت يي کم وي. يعني ريډکشن خاصيت يي کم وي. دکيمياوي فعاليت له مخي ليتم له ځيني فلزاتوڅخه وروسته پاتې دي سره لدې چې دالکترودې ستاندردي پوتانشيل منقي قيمت يې هم زيات دې. لکه چي مخکي ورته ايشاره وشوه پورتني مطالب دليتيم فزيکي خواص بيانوي. ليتيم لوړکيمياوي فعاليت لري اوپه عادي شرايطوکي کي داکسجن او نايتروجن سره تعامل کوي له همدي لحاظه په هوا کي فوراًاکسديشن کيږي اونري تياره خړ قشر جوړوي اوپدي عمليه کې او جوړوي اوله     ٢٠٠درجه سانتي ګيريد څخه لوړه تودوخه کې سوزي او دکلورين ،فلورين او همدارنګه دبرومين او ايودين په بخاراتو کې په خپل په عادي تودوخه کې مشتغل کيږې. همدارنګه دحرارت په مرسته له سلفر،کاربن ،هايدروجن اوغيرفلزاتو سره تعامل کوې اورابطه يې اکثراً ايونى ده. دلېتيم داکسدېشن (١+) درجه اومهم مرکبات دلېتيم منرالونه اومصنوعي مرکبات عبارت دي له :١- مولبدينونه٢-المونېتونه ٣- کاربونېتونه٤- سليکونه ( ( تيتانيتونه اونور. دليتيم مرکبات عبارت دې له:- ... دفلزاتوکيمياوي تعامل يوله بل سردبين الفلزې مرکباتوپه نوم ياديږې ليتيم دفلزاتوسره بين الفلزې مرکبات جوړوې   ليتيم دنوروالقلي فلزاتوسره افتيکتيلي مخلوطونه جوړوې. ليتيم يوشميرفلزاتونه داهمميت څخه ډک فزيکېاوکيمياوي خواص وربخښي.مثلا:- دالمونيم الياژچي لرونکي د Li=1فيصده وې دالمونيم الياژته ميخانيکي ثبات عالي مقاومت درنګ په مقابل کي ترلاسه کوې دLi= 2فيصده علاوه کول په تخنيکي مسو(Cu)کي دهغوې برقې هدايت لوړبيايې.
دليتيم دوه ګوني مرکبات دليتيم دوه ګوني مرکبات بي رنګه کرستالې مواددي اوعبارت دي دمالګو اومالګو ته ورته مرکبات دي ددوه ګونو مرکباتو او مالګو له جملي څخه ، او دحل کيدو کم قابليت لرې. ليتيم اکسايدسپين رنګه جامده     ماده ده اودساده مادو دتعامل څخه لا سته راځې لکه  : پر اکسايدونه دليتيم لپاره لږمعمول دي مګر پر سلفايدنه او پرکاربايدونه يې هم ليدل شوى وى.سوپراکسايدونه يې تراوسه ليدل شوى ندى ليتيم اکسايد داوبوسره په شدت تعامل کوى او جوړوى. سپين رنګه کرستلې ماده ده په اوبوکې ښه حليږې اوقوى قلوي جوړوى. نوټ:- دليتيم افتيکتيکى مخلوطونه په لاندې ډول دي. ، ، اودليتيم د دوه ګونې مرکباتومثالونه عبارت دي له:- ، اوداسې نور... دليتيم استحصال ليتيم دليتيم کلورايد(LiCl)دالکتروليزڅخه لاسته راځې. انود ليتيمKCl،LiCl افتيکيتيکې مخلوط اومذابې دالکتروليزڅخه لاسته راوړى.