د_لرګي_ځانګړتیاوې
۴- د لرګي کيمياوي خواص (Chemical properties of wood):
د لرګي د حجم زياته برخه د عضوي مواده څخه جوړه شوی ده. ځيني عناصر لکه کاربن، هايدروجن، اکسيجن او کمه اندازه نايتروجن د هغې په ترکيب کې موجود دی. د لرګي په ساختمان کې د عضوې موادو او د پورته ذکر شويو عناصرو نه علاوه يوه اندازه معدني موادو يعنې منرالونه هم وجود لري. لکه څرنګه چې لرګي د سوځيدو نه وروسته په ايره باندې بدلېږي د ايری مقدار د لرګېو په مختلفو انواعو کې کاملاً فرق لري. معمولاً مقدار د هغې د 0,2-2% پورې اندازه کېږي.بغير د ۶٪ څخه چې دی ته هم رسېږي. هغه معدني مواد چې د ايری حل کوونکي برخه تشکيلوي عبارت دي له پوتاشيم کاربونيټ (K2CO3) ، سوديم کاربونيټ(Na2CO3) او هغه معدني مواد چې د ايری غير حل کيدونکي برخه تشکيلوي عبارت دي له کلسيم کاربونيټ(CaCO3) ، مګنيزيم کاربونيټ(MgCO3) او د اوسپني د مالګي څخه عبارت دي. د لرګيو لومړنې کيمياوي جوړښت د ونو په ټولو انواعو کې يو شان وي او د ونې په مختلفو برخو کې کم تغيرات لري. د يوی ونې د چاپيريال ساتنې شرايط هم د هغې د اندازې په زياتوالي او يا کموالي او د لرګي د اصلي عناصرو په مقدار هيڅ ډول تاثيرنه کوي.لرګي د Distillation د عمليې په واسطه د  430-360c0  لوړ حرارت لاندې د هوا د نشتوالي په صورت کی وچېږی. چې پدی سره يو سلسله ژور کيمياوي تغيرات منځته راځي چې په مايعاتو، ګازاتو او جامدو موادو يعنې ذوغالو باندې تبديليږي.ګازات د کيمياوي ساختمان له نظره يو له بل سره فرق لري. د کاربن ډای اکسايد(CO2) ، کاربن مونو اکسايد(CO) ، هايدروجن او د کاربن مختلف انواع يې تشکيلوي. د ذکر شويو ګازاتو مقدار او تشکيل د Distillation د عمليې په سرعت او حرارت درجې پورې اړه لري. د غه ټول ګازونه د لرګي د ګازونو په نامه ياديږي. هغه مايع چې د Distillation د عمليې په واسطه منځته راځي معمولاً په دوه ګروپونو ويشل کېږي. چې يوی ته يې (Catran) او بلې ته يې (Distillate) وايې.catran د فينول، ګليسرول، ګلايکول، بينزول، توول ، نفتالين وغيره څخه تشکيل شوی ده. که د ستن پاڼو د ونو څخه په لاس راځي نو بيا د Abitin او Olein تيزابونه هم لري. د Distillate مايع  همدارنګه د سرکې د اوبو په نامه هم ياديږي. چې تور بخن نصواري رنګ لري او نسبتي کثافت يې 1.02 – 1.03 پورې رسېږي. د Distillate مايع د اوبو ظرفيت 80 -90 % په حدودو کې اندازه کېږي او يو خاص بوی لري. باقي پاتي مواد (10-20%) مختلف عضوي مرکبات دي چې لدې جملې نه د سرکې تېزاب ، ميتايل الکول او اسيتون ، فارم الديهايد، حل شوي catran ، فورفورول، د مېږي تېزاب، ايتايل الکول، پايريدين او داسي نور.د ِDistillation يا وچ تقطير د عمليې په واسطه علاوه د سرکې اوبو څخه ترپنتاين غوړي هم لاسته راځي. د سرکې اوبه 2-3% پورې ميتايل الکول لري.لکه څرنګه چې د Distillation  عمليې په اثر او د catran څخه چې کوم الکول جلا کېږي د لرګي د الکولو په نامه ياديږي.دا ماده يوه اندازه د نورو مرکباتو لرونکی ده لکه اسيتون ، ميتايل اسيتيت، اسيت الديهايد،سيلوان او داسي نور دي چې د تکراري تصفيې  (Rectification) په واسطه د هغه څخه جلا کېږي.پدې عمليه کې ذکر شوې محلول په بخار باندې تبديليږي او په اخر ه کې د سړولو د عمليې پواسطه په لاس راځي. علاوه لدې څخه چې د سرکِې د اوبو نه ميتايل الکول په لاس راځي بلکې د سرکې تېزاب هم ترې په لاس راځي. د عالي لرګي حجروي ديوال له سلولوز ، هيمي سلولوز، فرلون، اورلون، او ليګنين څخه جوړ شوی دی. علاوه لدې څخه د هغوۍ په جوړښت او حجروي خاليګاو کې مختلف مواد لکه تانين ، باګريل، ريزين، عطر لرونکې روغنيات او الکولايدونه برخه لري. سلولوز يوه اساسي عضوي ماده ده چې د حجروي ديوال په جوړښت کې برخه لري. سلولوز د حجروي ديوال په جوړښت کې په نازک رشتوي ډول وجود لرې چې په ګروپي ډول سره يوځای شي لوي ساختمانونه چې د مايکروفايبريل په نامه ياديږي لاسته راځي.د ستن پاڼو او پلن پاڼو لرګو نوعې ۵۰٪ سلولوز لري. چې د هغوۍ بهترينه خامه ماده تشکيلوي.د کيمياوي سلولوز اساس کاربوهايدريتونه دي چې د پولې ميرايز ګلوکوز څخه په لاس راځي.د سلولوز د توليد په جريان کې د محلل په وړاندې زيات مقاومت ښايې. دا ما ده په اوبو کې او بعضی معمولي عضوي محلولونو لکه ايتراو الکولو کې نه ده حل شوی. د غليظو تېزابونو تر تاثير لاندې (۷۲٪ د ګوګړو يا ۴۲٪ د مالګی تېزاب) هايدرولايز کېږي او په شکرو بدلېږي.په اخره کې دا کيمياوي عمليه ودرېږي او د هايدرولايز شوی مادي څخه الکول لاسته راځي. د هايدرولايز شويو موادو دتوليدپه منظور لرګي بقاياو]‎څخه چه دلرګي په صنايعو کې اويادونودساقو په سورت بندۍاوتنظيم کې د     ۴-۵cm   په اندازه ترې په لاس راځي استفاده کېږي. د سلولوز د استحصال لپاره د سلولوزو د هغه خاصيت څخه استفاده کېږي چې د  خپل محلل په مقابل کې مقاومت ښايې. د لرګي کوچني قطعات د يو معين فشار په اساس د القلي او يا تېزابي داغداره محلولونو د داغ لاندې قرار ونيسي ليګنين او يوه برخه د هيمي سلولوز حليږي او سلولوز په خپل ځای پاتي کېږي. دسلفيت سلولوز دميتود په اساس دسرپ دلرګي دکلسيم بای سلفيت Ca(HSO3)}  { د محلول د استعمال په اثر (۴-۶) اتموسفِير دفشار لاندې او (۱۴۲-۱۴۵) درجه دحرارت کې (۱۰-۱۴) ساعته کې په لاس راځي.دسلفات يعنې القلي دميتود په اساس، دجوش ورکولو عمليه دسوديم هايدرواکسايد (NaOH) يا سوديم سلفيت (Na2SO4) په محلول کې صورت نيسي.پدې ډول ميتودکې،د کاج ريزين لرونکي لرګي،دپلن پاڼو لرګي اونور انواع د خاصي مادي په توګه داستفادې لاندې قرار نيسي.سلولوز تجزيه دانزايمو دعملې په ذريعه چه دکوچنيو ارګانيزمونواو يا سمارقوپه واسطه تجزيه کېږی خصوصي اهميت لري.دسلولوزو دا ډول تجزيه داسي صورت نيسي چه هغه لرګي اونباتي مواد چه په طبيعت کې موجود دي،ورستېږي اوسلولوزدحيواناتودهضمي جهاز په واسطه هضم کېږي.پنتوزان اوهګسوزان چه په هيمي سلولوز پورې اړه لري،دکاربوهايدريتو دسلسلې څخه دي.په اصل کې سلولوز ته نږدې دي پنتوزان اوهکسوزان دحجراتو دجحروي ديوال په جوړښت کې برخه اخلي.پلن پاڼې پنتوزان [(C6H8O4)n] د (۲۵-۲۶٪ ) پورې لري اوستن پاڼې يې (۱۰-۱۵٪ ) پورې لري چه هکسوزان معمولا په ستن پاڼوکې د۱۳٪ څخه زيات دی اوپه پلن پاڼو کې يې اندازه په فوق العاده ډول کمه ده (۳-۶٪) پورې ده.پنتوزانونه دپولې ميرايزيشن ايزومير دمحصول دشکرې ماده ده دپولې ميرايزيشن ايزومير دمحصول دشکرې ماده ده هکسوزانونه [(C6H10O5)n] ستريوميتريک ګلوکوز، مالتوز، ګلکتوز دشکرو سنتيز دی ستريوميتريک ګلوکوز شکرې چه کله تخمر وکړي په الکولو بدليږي.نوپه دی اساس هکسوزانونه دهغه موادو په مواردو کې چه هايدرولايز دعمليې په نتيجه کې لاسته راځي فوق العاده اهميت لري.لګنين په اصل کې ديومعين کيمياو ي مرکب په صفت شميرل شوی او  احتمال کېږي چه په ترکيب کې  يوڅه اندازه زيات عضوي مواد لري.کيمياوي ساختمان يې په فوق العاده ډول مغلق دی،چه مختلف فرمولونه لري.لګنين دسلولوز په مقايسه دومره مستحکم نه   دی،اوداغ لرونکی القلي د تعامل په واسطه تجزيه کېږي.په دی مورد کې چه لګنين دسلولوز سره دحجری په ديوال کې څرنګه اتحاد کوي مختلف فرضې موجودی دي.يوه له دی نه دا ده چه لګنين هميشه دسلولوز سره کيمياوي ارتباط نه لري.د ويمه فرضيه چه لګنين دسلولوز سره ميخانيکي رابطه لري.اود هغې ماليکولونه دمادي داسکليت رول ادا کوي.په هغه صورت کې چه حجروي ديوال لرګين کېږي دهغه په مخ باندې لګنين مواد هوارېږي اودهغه استحکام ډيريږي اوديم ځل لپاره ميخانيکي وظيفه اجرا کوي. (۱۰-۱۱) شکل کې دلرګي کيمياوي خواص ښودل کېږی ==دلرګي د سوځيدوانرژي (Energy of burning wood):== هره سوځيدونکی ماده چه دسوځيدوپه وخت کې د خپل ځان څخه حرارت توليد وي انرژي ورته ويل کېږي.کله چه دلرګي دسوخت قابليت (دلرګي دسوځيدوقوه )دهغه ديومعين مقدارلپاره لکه يوکيلوګرام تعين شي،دلرګي د مطلقه حرارت دقوی دتوليد په نوم ياديږي.اوکه دحرارت دتوليد دا قوه ديو حجمي واحد په توګه مثلا يومتر مکعب تعين شي په دغه صورت کې دنسبتي حرارتي قوی دتوليد په نوم ياديږي.دلرګي دحرارت دتوليد قوه،دلرګي ارزښت دسوخت دمادي په حيث ښايې اودهغه کيمياوي جوړښت په څرنګوالي پورې اړه لري.هغه عناصر چه دسوخت په وخت کې حرارت توليد وي عبارت دي له کاربن،هايدروجن څخه. دلرګی دحرارت دتوليد تقريبي قوه دلرګي دکيمياوي جوړښت په اساس اودفرمولونونه دلازمي استفادې په اساس تعين کېږي.دلرګي مطلقه حرارت دقوې توليد په لابراتوارنوکې دمعياري ميتودونو په اساس تعين کېږي.دلرګود حرارت دتوليد قوه تقريبا دټولوونو په انواعوکې يوشان وي.ځکه د لرګيودموادوکثافت (حجروي ديوالونه)اوکيمياوي ساختمان په ټولوکې تقريبا يوشان وي.دوچولرګيو دمطلقه حرارت دتوليد قوه د 4186.8*4700- 4100.8* 5100 joul/ kg په حدودو کې ثابت شوی دی دسوخت دلرګيو قيمت دوزن په اساس نه تعين کېږي بلکی دحجم په اساس تعين  کېږي،نوپه دی اساس چه د لرګيو په نسبتي حرارت باندې پوه شونودا نسبتي حرارت   حاصل ضرب دلرګی دمطلقه حرارت دتوليد قوه اودهغه دکثافت سره په لاس راوړو،)دلرګی  کثافت*مطلقه اونسبتی حرارت* دلرګيود ټولوانوعو د سوخت قابليت  ( چه قابليت دسوخت دنسبتي حرارت   په   واسطه معلوميږي  دهغې اندازه د  پلن پاڼو په سختو لرګو کې چه  کثافت يې زيات وي زيات ملاحظه کېږي.دلرګي دنسبتي حرارت دتوليد  قوه په عام ډول دلرګيو دمختلفو انواعو دارزشت دسوخت د مادې په عنوان ارايه کېږي. (۱۱) شکل کې دلرګي دسوځيدو انرژي ښودل کېږی