په_دوراني_حرکتونو_کې_د_کوريوليز_قوې_څېړل
3 . داجسامو په ازاد پرتاب (غورځېدل) دکوريوليز دقوې اثر دازاد پرتاب په وخت کې په جسم باندي دکوريوليز قوه اثرکوي اودعمودي طرف نه يي دختيځ طرف ته گرځوي (تغيردجهت ورکوي )داقوه داستواپه کرښه کې ترټولوزياته ده ،اوپه قطبونوکې له منځه ځي. په ( 10. شکل )کې همدارنګه په زاويوي حرکتونوهم دکوريوليز قوه اثرکوي اودحرکت جهت ته يي تغيرورکوي. 10. شکل                                               11. شکل دمثال په ډول کله چې ديوټوپک څخه مرمۍ دشمال په طرف وتوغول شي نودامرمۍ به په شمالي نيمه کره کې دختيځ خواته تغيردجهت وکړي اوپه جنوبي نيمه کره کشي به دلويديځ خواته تغيردجهت وکړي 11). شکل( کله چې مرمۍ يابل توغيدونکې جسم دطول البلد دکوم خط په امتدادجنوب خواته وتوغول شي پدي صورت کې به تغيردجهت معکوس وي اوس که همداجسم داستوادکرښي په امتداد وتوغول شي نوپدي صورت کې کوريوليز قوه ورباندي اثرکوي اودځمکې خواته ئي راکاږي، البته که توغېدلي جسم دلويديځ خواته توغول شوي وي، ولي که دختيځ خواته وتوغول شي نودکوريوليز قوه دجسم دپورته تللو سبب گرځي پدې ځای کښې غواړم لوستونکې پدي قانع کړم چې کوريوليز قوه په هغه حرکت کوونکواجساموچې دطوالبلدپه امتدادپه هرطرف ( جنوب ياشمال ) حرکت کوي اثرلري اودهغودحرکت مسرته تغيرورکوي په دي معني چې په شمالي نيمه کره کې نوموړی متحرک جسم ښي طرف اوپه جنوبي نيمه کره کې چپ طرف ته گرځي. 4 . په سندونوکې دکوريوليز دقوې اثر په سندونوباندي هم دکوريوليز قوه اثرلري اوداوبوجهت ته تغيرورکوي له همدي امله سندونه هميشه ددوي ښي طرفونه (ژۍ ) په شمالي نيمه کره کښې، اوچپ طرفونه په جنوبي نيمه کره کې وهي اوشکل ته ئي تغيرورکوي. 12) . شکل(                                                                     12. شکل همدارنگه په دوه لاينه ريل گاډي کې دامثال ښه څرگندېږي يعني دريل گاډي دحرکت په وخت کې دکوريوليز قوي په اثرپه شمالي اوجنوبي قطبونوکې مختلف عمل ترسره کوي په شمالي نيمه کره کې دکوريوليز دقوي اثردريل گاډي ټايرونه په ښي طرف فشارراوړي اودښي طرف ژۍ سولوي ،ولي په شمالي نيمه کره کې دلا ين دچپ طرف ژۍ سولوي. 5 . دکوريوليز قوه په ځوړند جسمونوکې په يوڅوړند جسم کې چې په نوساني ( زنگيدونکې ) شکل حرکت کوي په اساني سره څرگنديدلاي شي. 13. شکل ددې لپاره چې نومووړی مثال په واضح ډول ووينونونوموړي سستم ( نوساني حرکت دځوړندجسم ) په يوقطب کې فرض کوو.فرضاً په شمالي قطب کې دکوريوليز قوه په ثابت ډول په جسم باندي اثرکوي اودجسم دحرکت په امتدادئي ښي طرف ته راکاږي ولي په جنوبي نيمه کره کې  ددي په خلاف عمل کوي نموړي جسم دنوساني حرکت په امتداددکوريوليزدقوي تراثرلاندي راځي اودحرکت جهت چپ طر ف ته متحول کېږي په نتيجه کې نوموړي حرکتونه ديوه گل دحرکت په شان تشکېليږي .لکه په (13 . شکل) کې ليدل کېږي. نوموړی جسم په شمالي قطب کې قرارلري نسبت ځمکې ته دساعت دعقربي مطابق حرکت کوي اويومگمل دورپه يوه ورځ اوشپه کې سرته رسوي البته نوموړی سستم ( رقاصه ) خپل حرکت ته په ثابت ډول ادامه ورکوي ،اوځمکه پخپل محورباندي په يوه ورځ اوشپه کې خپل يومکمل دور تکميلوي ،داهم ويلي شو چې د(الفا) په عرض البلدکې نموړي جسم د  په يوه ورځ کې گرځي ددي سستم په نظرکې نيولوسره ويلي شوچې ځمکه پخپل مدارڅرخي اودايوښه اوعملي ثبوت دځمکې دحرکت دتوضيح لپاره کېداي شي .اوس دکوريوليز دقوي په لويه پيمانه اثرات زمونږدکري په هوا اواوبوترمطالعي لاندي نيسو پدي ځاي کې ديوه مشهور فزيک پوهه ډسلاج Desloge خبره رانقلوم چې وايې، دکوريوليز قوه يولوی رول داتموسفيراوسندونو په حرکتونو کې لري، په خاص ډول دغه قوه دبادونواوبړبکيوپه تشکلېدلوکې مهم رول لري. 6 . بړبکۍ دکوريوليز دقوي دموهمواثراتوڅخه چې هره ورځ يي دمني په شپواوورځوکې دتلويزيون په صفحه وينو،دطوفانونوگرځيدل يعني د سمت تغيرخوړل دي، په شمالي نيمه کره کې ددي طوفانونويابړبکيو دتاويدل (دحرکت سمت تغير خوړل) دساعت دعقربې په خلاف يعني په چپ طرف اوپه جنوبي نيمه کره کې دساعت دعقربي مطابق ( په ښي طرف ) وي مگردلته سوال پيداکېږي چې آيامخکې موونه ويل چې که په شمالي نيمه کره کې راکټ فيرشي دساعت دعقربي مطابق يعني ښي طرف اوپه جنوبي نيمه کره کې دحرکت سمت چپ طرف ته تغيرکوي اوکه هرڅومخکې لاړشي دابه ښي اوچپ طرف ته گرځي نوآيادلته دادوه خبري متضادي ندي ؟ دامسئله خونوره هم مغشوشونکې(حيرانوونکي) شوه، ځکه چې دفزيک همدايوکتاب دوه ډوله خبري کوي اوهمدارنگه مونږ په تلويزيون کې په واضح ډول وينوچې دشمالي نيمي کري بړبکۍ چپ طرف ته د سمت تغيرکوي اودجنوبي نيمي کري ښي طرف ته ،ايامونږ دتلويزون په اينه کې وينوچې چپ طرف راته ښي اوښی طرف راته چپ ښکاري ؟ بلکې نه! اصلاً دادواړه نظرونه چې مخکې موږ ذکرکړل يودبل سره موافق دي، فکروکړي چې يوي دډېرلوړفشار لرونکې سيمي څخه هواديوي لويي ټيټ فشارلرونکې سميي په طرف حرکت کوي چې جهت يي دجنوب څخه شمال ته دي او يوه بله دهواکتله چې دلومړنۍ هواڅخه دکمپاس زيات فشار لري دهمدي ټيټ فشارلرونکې سيمي په طرف دشمال څخه مخ په جنوب حرکت کوي اوس فکروکړئ چې دوه نور دهمداسي لوړفشارلرونکې هواوې دختيځ اولويدځ څخه د ذکرشوي ټيټ فشارلرونکې سيمي په طرف حرکت کوي نوپه نتيجه کې موږ وينوچې همدا دټيټ فشارلرونکې سيمه دلوړفشارلرونکې هواووپه واسطه دشمال ،جنوب ،ختيځ اولويديځ څخه ترحملي لاندي راغلي ده اودلوړفشارلرونکې هواوي پداسي حال کې چې په ښي طرف تاويږي اوپه ټيټ فشارلرونکې سيمه کې جذبيږي چون دڅلوروطرفونونه ښي طرف ته حرکت جريان لري نوپدي صورت کې کومې بړبکۍ چې منځ ته راځي دساعت دعقربي په خلاف عمل کوي البته داسستم موږ په شمالي نيمه کره کې فرض کوو،(14 . شکل ). ددي لپاره چې پورتنی مثال ښه واضح شي، يوبل مثال په نظرکې نيسو. مثال :که يوکس بل کس په بوکس(سوک) باندي داسې ووهي چې دسوک دحرکت سمت ښي طرف ته وي نودوهل شوي کس سربه دساعت دعقربي مخالف حرکت وکړي، اوس که چېرته يوه ساده رقاصه ( ځوړندجسم) 14. شکل چې يووزن په يوه اوږده رسۍ ( مزي ) باندي په عمودي ډول ديوه محورپرشا اوخواپه افقي ډول حرکت ورکړي (وځنګېږي) نووروسته ديوڅه وخت نه به وليدل شي چې نوموړی حرکت په افقي محورباندي خپل حرکت ته تغيرورکوي ،اومقدار(د جهت تغيرخوړل) يې دځمکې په زاويوي حرکت اوددي رقاصي موقعت نظردځمکې طول البلدته دی يعني داچې نوموړې رقاصه دځمکې په کومه نقطه ( طول البلد) باندي موقعيت لري، دې ډول رقاصي ته د فاکالټ ( Foucault ) رقاصه وايې. نتيجه :- دا چې ددي جسم دحرکت دجهت تغيردکوريوليز قوې په وجه ده. دفاکالټ رقاصه کوم مغلق جوړښت نلري ،داډول رقاصې اکثره په ساينسي موزيمونوکې موجودې وي، دځمکې دتاويدو( گرځيدو) له امله چې دکوريوليز قوه توليديږي، په ځوړندجسم باندي په متداويم ډول اثرکوي. اونوموړی جسم مجبوروي چې ورو وروخپل دحرکت سمت ته تغيرورکړي، اويونوي جهت ځان ته غوره کړي. په 1851 م کال کښې فزيک پوهـ ليون فاکالت Leon Foucault) (چې د1819م او1868 م کلونوترمنځ يي ژوندکاوه نوموړي يولوي اوسپنيز وزن د 200 ft  اوږده پړي په واسطه دفرانسې فانتي لون دلويي مناري څخه راځوړندکړ. ميده تېږي يا رېگ ددې اوسپنيز وزن دحرکت سره شيندل کېده، ( البته هغه رېگ چې په غولي ياځمکه باندې پروت وواوتوپ ورسره دتماس په حالت کې وو) نوپدي شگو(رېگ) باندي دنوموړي جسم دحرکت سمت ترسيمېده، او په ډېراحتياط سره دا اوسپنيز وزن دهغه تارپه طرف چه دفاکالټ درقاصې يوطرف ته تړل شوی وو نږدي کېده. اوکله چې دتاريوسرته اورورکړل شو هغه اورهم دې اوسپنيز وزن ته ورسيده. ليدونکوديوساعت لپاره انتظارويوست اوڅرنګه چې يې وړاندوينه شوې وه ددې رقاصې دحرکت سمت (11) درجې تغيروکړنوپه نتيجه کښې دنړۍ په تاريخ کې دلمړي ځل لپاره دځمکې دوراني حرکت ( په خپل محور تاويدل ) په ثبوت ورسيد،البته په خلاف دهغې عقيدې چې ځينې خلک يي لري، چې دځمکې تاويدونکی حرکت دکوپرنيوس (Copernieus) اوياهم دگاليلو(Galelo) لخواپه ثبوت رسېدلی، نوفاکالټ دکوريوليز دقوي په مرسته دلمړي ځل لپاره دځمکې تاويدونکی ( دوراني حرکت ) ثبوت کړ. يوکال ددې تجر بي نه وروسته فاکالټ دنوموړې رقاصې په مرسته دجېروسکوپ (gyroscope ) اله کشف کړه ،چې دانورهم په واضح شکل دځمکې دوراني حرکت ثبوتوي. 7 . تيزاو ورو بادونه لکه څرنگه چې مخکې موذکرکړل هواله لوړفشارلرونکې محيط څخه ټيټ فشار لرونکې محيط ته حرکت کوي چې په شمالي نيمه کره کې ښي طرف او په جنوبي نيمه کره کې چپ طرف ته دحرکت دسمت تغيرصورت نيسي. 15. شکل ( البته داتغيردکوريوليز قوي اثردی ). دهوا دسمت دتغير مقدار دهمدې هوادسرعت اوهمدې هوادځمکې پرسطحه موقعيت پورې اړه لري، نوپه دي اساس کم سرعت لرونکي بادونه به کم تغيروکړي اودزيات سرعت لرونکي بادونه به زيات تغيردسمت وکړي. په همدي ډول هغه بادونه چې داستواکرښي ته نږدي خوځېږي لږ تغيردسمت کوي،ولي څومره چې دقطبونوخواته دبادونوموقعيت نږدې کېږي په هماغه اندازه يې دسمت تغيرزيات ترسره کېږي. لکه په 15) . شکل( کې. 8 . په باران باندې دکوريوليز دقوې اثر يوبل مهم اتوموسفيري اثردکوريوليز قوې په بارانونواو واورو باندې ددوي داوريدو په وخت کې دي. کله که موږ دباران دراوريدوپه وخت کې په يو داسي ځای کې ودريږو چې دباران څاڅکې دورښت په وخت کې په واضح ډول راته ښکاره شي ،نو وبه وينوهغه څاڅکې چې دوريځې څخه راوځي په مستقيم ډول نه اوري، بلکه دحرکت سمت ته تغيرورکوي ،اوپه يومقوس مسير باندې ځمکې ته رارسېږي. البته داتغيردسمت کېداي شي دباددلګيدوله امله وي خوکه باد آرام هم وي داتغيرصورت نيسي چې دا يوازي اويوازي دکوريوليز دقوې اثردی. ۹ . په الوتکوباندې دکوريوليز دقوې اثر لکه څرنگه چې مخکې ذکرشول نسبت دځمکې سطحې ته د متحرکواجسامودحرکت دسمت تغيرخوړل په ظاهري شکل دکوريوليز دقوې د اثر په نوم يادېږي .دا اثردمختلفواجساموکېدای شي چې ډېرمعمول يې الوتکې ،باد ،ميزائيل ،دبحرياسيندجريان اوداسي نور....کله چې طول البلد زياتېږي (داستوادکرښې ښي يا چپ طرف ته مخ پر قطبونو اجسام حرکت کوي اوداستوادکرښي څخه لرې کېږي ،پدې صورت کې دځمکې دتاوېدلوسرعت کمېږي اوپه نتېجه کې کوريوليز قوه زياتېږي). (16 . شکل) 16. شکل اوس که يوپيلوټ په هواکې الوتکې ته پرواز ورکړي نوکله چې نوموړی پيلوټ داستواکرښې ته نږدې وي دکوريوليز قوې سره چې دالوتکې دحرکت دسمت دتغيرسبب گرځي نه مخامخ کېږي،  ولې کله چې قطبونوته نږدې کېږي دکوريوليز قوه زياتېږي اوالوتکه يوخاص سمت ته دتاوېدلو ترتاثيرلاندې راځي، اوکله چې قطبينوته ورسېږي نو الوتکه په مکمل شکل ديوې نامعلومې قوې چې دکوريوليز په نوم يادېږي ترفشار لاندي راځي اودالوتکې دحرکت دسمت دتغيرسبب ګرځي ،چې پدې صورت کې پيلوټ دخپلوزده کړو مهارتونو څخه په استفادې سره دنوموړې قوې دبې اثره کولواوياهم ديوداسې تخنيک په کارولوچې الوتکه  دخپل هدف څخه منحرف نکړي کارواخلي، ولې که الوتکه په خپل سر پرېښودل شي نو دخپل هدف پرځای به  يوې بلې نقطې ته ورسېږي. دکوريوليز دقوې يوبل اثر په الوتکو دکښېناستلو او الوتلو په وخت کې دى .که الوتکه دختيځ په لورې پرواز وکړي ،دځمکې دسطحې دکوريوليز قوه په الوتکه عمود سعودي عمل کوي، او دالوتکې سره په پورته کېدوکې مرسته کوي .(17. شکل ) که چېري الوتکه دلوېديځ په لور پرواز وکړي ،دکوريوليز قوه کوښښ 17. شکل کوي چې الوتکه پورته پرواز ونه کړي.