cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د خوګ انفلونزا
اصلاً د خوګانو انفلوينزا په حساسه رمه کې د ناروغ خوګ په ورتګ سره څرګنديږي. په عام ډول دا ناروغي په يوه منطقه کې په يو وخت کې په يو شمير خوګانو کې ليدل کيږي .د ناروغۍ خپريدل يې ناڅاپي وي او په يو وار د رمې ټول خوګان ناروغه کيږي. د ناروغۍ خپريدل د ګرمۍ په کميدو او د مني د موسم په پاى کې پيليږي او په ژمي کې د ناروغۍ خپريدل زياتيږي. د وايرس لېږد له ناروغ حيوان نه روغ حيوان ته د تنفسي سيسټم له لارې ترسره كيږي يعنې د ناروغ خوګ د پوزې د ترشحاتو پر مهال وايرس محيط ته خارجيږي او دا وايرس د بل خوګ په واسطه د تنفسي سيسټم د لارې اخستل کيږي. څيړونکيو د خوګانو د وزن کميدل په اپيډمي شکل تر واقع کيدو وروسته تر مطالعې لاندې نيولي خو تر اوسه پورې کومې نتيجې ته نه دي رسيدلي. وروستيو څيړنو دا ښودلې ده چې د خوګانو انفلوينزا وايرس دکال په ټولو فصلونو کې د خوګانو په مينځ کې ليدل کيږي يا له يوه نه بل ته انتقاليږي په دې ترتيب ځينې خوګان د وايرس د ناقل په شکل وي او د هوا يا موسم د بدليدو په اثر ناروغۍ څرګندوي. همدارنګه پر 2009/4/17 نېټه لومړۍ دوه پيښې په امريکا کې وليدل شوې. پر 2009/4/24 نېټه نړيوال روغتيايي سازمان د نوي ډول وايرس د خپريدا له شديد ځواك سره د رامنځته كيدا اعلان وکړ. پر/4/29 2009 نېټه نړيوال روغتيايي ســـــــــــــازمان لخوا حالت له څلورم فيز نه پنځــــــــــــــــــم فيز ته اوچت شول. په همدې ډول پر. 2009/6/11 نېټه د نړيوال روغتيايي ســـــــــــــــــــــــازمان لخوا له پنځم فيز نه شــــــــــــــــــپږم فيز ته د حالت لوړول. پر /7/4 2009 نېټه د لومړي ځل لپاره په افغانستان کې د پيښو راپور ورکړل شو. د افغانستان په ٢٢ ولايتونو کې تر ١/١٣٨٨ پورې د H1N1 ٩٥٣ د ناروغۍ ، ١٧ د مړينې پېښې ثبت شوي خو واقعي شمير يې شايد تر١٠٠٠٠ څخه زيات وي .د يادولو وړ ده چې په يادو شوپيښو کې ٤١١ پيښې د H1N1 ناروغۍ د مخنيوي او د ناروغانو په وخت د درملنې لپاره د عامې روغتيا وزارت يولړ تدابير نيولي وو چې په لاندي ډول يې يادولاى شو: ١:- د فعاليتونو تعقيب د انفلوينزا د پانډميک پلان په واسطه چې د مخه ترتيب شوى او د عامې روغتيا وزارت لخوا منظور شوى دى. ٢:- د کمانډ او کنټرول مرکز جوړول او د خلکو د معلوماتو لپاره د درې ټيلفوني کرښو فعال ساتل. ٣:- د هيواد ګوډ ګوډ ته لا د مخه د انفلوينزا ضد درمل رسول. ٤:- د هر ولايت په کچه د همغږ و شوراګانو فعالول. ٥:- د هيواد له ١٧٧ سايټونو څخه هره ورځ د تنفسي لارو او شديدو انتانانو پيښو د ارقامو راټولول. ٦:- د درې اوونيو لپاره د ښوونځيو ، پوهنتونونو او د ګڼې ګوڼې ډک ځايونو تړل. ٧:- له ناروغۍ څخه د ځان ساتنې په موخه په ټول هيواد کې د راډيو او تلويزون له لارې د کمپاينونو د پلي كېدا په ترڅ كې د روغتيايي پيغامونو خپرول.
څنګه خپل ځان او نور خلک په انفلوينزا وايرس له  اخته کيدا څخه وژغورلاى شو : هغه لارې چارې چې له (H1N1) انفلوينزا څخه د ځان ساتلو لپاره ضروري دي په لاندې ډول دي: ١:- د پرنجي او ټوخلو په وخت کې خپله خوله او پوزه په دستمال پټه کړئ. ٢:- استعمال شوى دستمال په پټ ځاى کې واچوئ. ٣:- خپل لاسونه په منظم ډول په صابون او پاکو اوبو ومينځئ. ٤:- که د زکام نخښې درکې وليدل شوې نږدې روغتيايي مرکز ته ولاړ شـــــــــــــــــــــئ. ٥:- که د زکام نخښې درکې پيدا شوې نو له سالمو کسانو څخه لږ تر لږه يو مټر فاصله وساتئ. ٦:- که په تاسو کې د زکام نخښـې پيدا شوې نو ښوونځي ، پوهنتون ، کار او دفتر ته له تګ څخه ډډه وکـــــــــــــــــــــــــــــړئ. ٧:- د روغبړ پر مهال په غيږ کې له نيولو او ښکلولو ډډه وکړئ. ٨:- په سترګو او پوزې د ککړ لاس له تماس څخه په کلکه ډډه وکړئ ٩:- تر ټولو غوره لار د واکسينونو تطبيقول دي. ١٠:- که ناروغي د خپريدا په حالت کې وي نو صابون ، اوبه ، ماسکونه ، الکول او لاس موښونکي او نور اړوند د اړتيا وړ توکي له ځان لپاره په کور کې برابر کړئ.
.
لـــــــــــنډيز
دخوګ انفلوينزايوه ساري ناروغي ده چې نخښې يې په( ١٩١٨-١٩١٩) ز كال كې په انسان اوخوګ کې وليدل شوې. تريوه څه جينيټك بدلونونو وروسته په ۲۰۰۹ ز كال كې په پخواني شكل يو ځل بيا رامنځته شوه. نوموړى وايرس چې په(H1N1) نوم ياديږي درې A   B, او C  ډولونه لري. د دې وېشنه د وايرس د جوړښت  پر سطحه د شته پروټينونو له مخې چې نيورومنډيز او هيموګلوټينين دي ، كيږي. دا يوه ډېره ژر خپريدونكې ناروغۍ ده چې د پرنجي ، ټوخي او داسې نورو لاروچارو له لارې له ناروغ كس څخه روغ ته لېږدول كيږي. دA,B, وايرس يې ډير زر موټيشن کوي په خوګانوکې يې نخښې په دي ډول دي چې دپزې په مخاطونو کې زخمونه پيداکيږي اووزن يې کمېږي په الوتونکيو کې تنفسي ناروغۍ دهګيو دتوليد کموالى اوداسې نورې ناروغۍ رامنځته كوي. په انسان کې دتنفسي سيسټم دخرابوالي لامل كيږي .په لويانو او ماشومانو کې يې نخښې له يو بل څخه توپير لري. زياتې نخښې ېې له موسمې زوکام سره ورته والى لري. دمخنيوي لپاره يې له ټولو نه ضروري كړنه  واکسين کول دي اوهمدارنګه له هغو لاروچارو څخه ګټه اخيستل چې دوايرس دلېږد مخه پري ونيول شي.
اخځليکونه :
١-کيوانفر هادي،کريمي ناصر (١٣٧٦) ژبا‌ړه وايرس شناسي داميزشکي
2-  Barry   ’John     ’M   -      (2005)    the great Influenza the epic story of dead liest plague in history. 3-Sewell.M.M.H. And Brocklesby.D.W.(1990)Animal diseases in the tropics.
هوراس
کوینټوس هوراسیوس فلاکوس (په لرغونې لاتین: [ˈkᶣiːn̪t̪ʊs̠ (h)ɔˈraːt̪iʊs̠ ˈfɫ̪akːʊs̠]؛ زوکړه: له میلاد وړاندې ۶۵ کال د ډسمبر ۸مه – مړینه: له میلاد وړاندې ۸ کال د نومبر ۲۷مه) چې په انګریزي ژب ویونکې نړۍ کې د هوراس په نوم پېژندل کېږي د اګوستوس (چې د اوکتاویان په نوم هم پېژندل کېږي) د زمانې رومي غزل ویونکی و. د بدیع د علم عالم کوینتلیان د اودیس (Odes) په نامه د هغه د لاتیني اشعارو ټولګه د لاتیني اشعارو هغه یوازنۍ ټولګه بللې چې د لوستلو ارزښت لري.
د نوموړي حرفوي ژوند له جمهوریت څخه سترواکۍ ته د روم له مهم بدلون سره هم مهاله و. د جمهوريت د ځواکونو د یوه افسر په توګه چې له میلاد وړاندې ۴۲ کال کې یې د فیلیپي په جګړه کې ماته وخوړه، په ملکي چارو کې یې د اوکتاویان د ښي لاس، ګایوس مایسیناس ملتیا وکړه او د نوي رژیم ویاند شو. د یو شمېر مفسرینو پر باور له رژیم سره د هغه ملتیا د یو ظریف تعادل پر مټ وه او هغه تر ډېرې کچې خپله خپلواکي ساتلې وه (هغه «د هر ډول امکاناتو لرونکی ښوونکی و»)، خو د یو شمېر نورو لپاره، لکه څه ډول چې د جان درایدن په عبارت کې راغلي، «د ښو اخلاقو لرونکی درباري غلام و».
ژوند
کولای شو چې هوراس د نړۍ لومړنی هغه کس وبولو چې خپل ژوند لیک یې لیکلی. نوموړي د لرغونې زمانې د بل هر شاعر څخه زیات په خپلو لیکنو کې د خپل شخصیت، پرمختګ او د ژوندانه د کړنلارې اړوند معلومات وړاندې کړي. د هغه په آثارو کې یو شمېر بیوګرافیکي مواد کولای شو د «هوراس د ژوندانه» په نامه د سوئتونیوس په لنډه، خو ارزښتمنه لیکنه کې ومومو چې د شاعرانو د ژوندانه په نامه کتاب کې یې خپره کړې ده.
ماشومتوب
هوراس له میلاد وړاندې ۶۵ کال کې د ډسمبر په ۸مه د ایټالیا په سویل کې د سامنیت وګړو په ډله کې وزېږېد. د هغه د زیږون ښار، ونوسیا د آپولیا او لوکانیا (باسیلیکاتا) سیمو ترمنځ د سوداګریزې لارې پر سر موقعیت درلود. په دغه سیمه کې په مختلفو ایټالوي ژبو خبرې کېدلې او همدغه چاره کېدای شي د ژبې اړوند یې د هغه احساسات پیاوړي کړي وي. هغه مهال چې لا نوی ځوان و له یوناني کلماتو سره بلد شو او وروسته یې د یوناني او اوسکان ژبې په هغو ترکیبي کلماتو ملنډې وهلې چې په ګاونډي کانوزا ډي پولیا سیمه کې ویل کېدې. یو له هغو اثارو څخه چې هغه په ډېر احتمال سره په ښوونځي کې لوستی و، د لیویوس آندورنیکوس، اودیسیا اثر و چې د اوربیلیوس په څېر ښوونکو له خوا ورته تدریس شوی چې ده خپله هم په خپل یو شعر کې ترې یادوونه کړې. ورته مهال د روم د سیمه ییزو کورنیو په لګښت په دغه سیمه کې د هغو پخوانیو سرتېرو استوګن کولو هم د دغې سیمې په ژبینو توپیرونو اغېز لرلی چې په ټولنیزه جګړه (له میلاد وړاندې ۹۱ کال څخه تر ۸۸ کال پورې) کې د ونډې له امله د مجازاتو په توګه دلته استوګن کړای شوي و. د هغه مهال د سیمه ییزو معلوماتو پر بنسټ چې هوراس یې یادونه کړې، له میلاد وړاندې دریمې پېړۍ په لومړیو کې له دغې سیمې څخه د سامانیتا وګړو له شړلو وروسته په ونوسیا کې د رومیانو یا لاتیني وګړو مستعمره جوړه شوه. له همدغه امله ځوان هوراس کولای شو ځان یو رومي احساس کړي، په داسې حال کې چې داسې نښې هم شتون لري چې هغه ځان د زېږون پر مهال سامني یا سابلی بللی. ایټالویان آن له پراخو نړیوالو بریاوو وروسته په معاصره او لرغونې دوره کې خپلو اصلي ښارونو ته اړوند بلل کېدل او هوراس هم یو له هغو څخه و چې په ټولنه کې یې له نورو سره هېڅ توپیر نه درلود. د هغه د ماشومتوب د چاپېریال تخیل او همدارنګه هغو ته اشارې د هغه په ټولو اشعارو کې موندل کېږي.
د هوراس پلار په ډېر احتمال سره یو ونوتي و چې د رومیانو له خوا په ټولنیزه جګړه کې اسیر نیول شوی و، یا په ډېر احتمال سره له یو سابین نسل څخه و چې د سامانیتا په جګړه کې نیول شوی و. خو په هر صورت کې نوموړي د خپل ژوند یوه برخه په غلامۍ کې تېره کړې. نوموړی په ښکاره توګه د ښو وړتیاوو څښتن و او وه یې شو کولای خپله آزادي ترلاسه کړي او خپل ټولنیز ځایګی لوړ کړي. له همدې امله هوراس ادعا کړې چې یو آزاد ماشوم او هوسا ژوند لرونکی «کواکتور» و. د «کواکتور» اصطلاح کېدای شي د مالیاتو د راغونډونې په څېر د مختلفو رولونو څرګندويي وکړي خو د هوراس له خوا د هغو ګټنه د سکولیا له خوا د 'coactor argentareus' په توګه توضیح شوې چې د بانکوالۍ د یو لړ مسئولیتونو په لرلو د یو سود اخیستونکي معنی ورکوي چې پلورونکو ته له خپلو پیسو پیسې ورکوي او بیا وروسته هغه له ګټې سره یوځای ترلاسه کوي.
د هوراس پلار د هوراس په زده کړو ډېره لږ سرمایه ولګوله او بالاخره له هغه سره روم ته ولاړ څو د هغه په زده کړو او اخلاقي ودې څارنه وکړي. هوراس بیا وروسته په یوه شعر کې د هغه ستاینه کړې چې یو معاصر څېړونکي هغه د یو پلار لپاره د خپل زوی تر ټولو غوره توصیف بللی. په دغه شعر کې داسې مطلب نغښتی دی: "که چېرې زما شخصیت د یو څو دلایلو له امله جزیي نواقص لري خو بر خلاف له دې پر ښو اخلاقو مزین دی، که چېرې وکولای هم شي  په ټیټه کچه مواردو ته اشاره وکړي، خو هېڅوک نه شي کولای ما په طمع یا په کټه خرچۍ یا بې ځایه لګښت کولو تورن کړي، که چېرې زه یوه با فضیلته او له خرابیو پاک ژوند لرم (وبخښۍ، لږ مې د ځان ستاینه وکړه) او د خپلو ملګرو لپاره ښه ملګری یم، پلار مې د دغه ټول درناوي حقدار دی ... هماغه ډول چې نن دی، هغه به تل زما د بې دریغه مننې او ستاینې لایق وي. زه هېڅکله نه شم کولای په داسې پلار وشرمېږم، همدارنګه د ګڼ شمېر خلکو په څېر اړتیا نلرم د یو ازاد زوی په توګه د هغه له خاطره بخښنه وغواړم. سټیرز ۱. ۶. ۶۵- ۹۲"هغه هېڅکله په خپلو اشعارو کې له مور یادونه نه ده کړې او کېدای شي د هغو اړوند یې زیات معلومات نه لرل. دا هم امکان لري چې هغه دې غلامه وي.
نوې ځواني
هوراس په ډېر احتمال سره د خپل پلار له مړینې وروسته روم پرېښود او خپلو رسمي زده کړو ته یې د لرغونې نړۍ د زده کړو په لوی مرکز یا اتن کې دوام ورکړ چېرې چې نوموړی په افلاطوني اکاډمۍ کې شامل شو. دغه اکاډمي چې د افلاطون له خوا تاسیس شوې وه، دغه مهال د اپیکوریانو او رواقیونو ترواک لاندې وه چې د هغوی نظریاتو او اعمالو د ونوسیا په دغه نوي ځوان ژور اغېز درلود. ورته مهال هغه له اشرافي رومي ځوانانو لکه مارکوس، د سیسرو له ټنبل زوی او پومپیوس سره ملګری شو چې وروسته یې په یو شعر کې هم هغوی ته خطاب کړی او له هغوی سره یې د خپلو ساعت تېریو یادونه کړې. همدارنګه په آتن کې و چې د یوناني لرغونو غزلونو له دود سره بلد شو، چې هغه مهال تر ډېره ګرامر پوهان او علمي متخصصین ورباندې پوهېدل (دغه ډول مطالبو ته لاسرسی په آتن کې له روم څخه اسانه و، ځکه چې دلته عمومي کتابتون شتون درلود او د آسینیوس پولیو او اګوستوس له خوا جوړ شوی و).
ګرده څیړۍ ولسوالۍ
ګرده څیړۍ د پکتیا ولایت یوه ولسوالۍ ده.
حکیم تورسن
محمد حکیم تورسن مونږ شعار نه ورکوو ، مونږ عمل کوو، شعار د نامه لاندی د 1398 کال ټاکنو ته خپل ځان کاندید کړې. ښاعلی حکیم په خټه ازبک او 1333 میلاددی کال په کابل کې زیږیدلی دی.
په تنوع حیات باندې دککړتیا اغیزې
ککړتيا
Pollution) د خاورې، هوا او اوبو په کېمياوي ، فزيکي او بيالوژيکې حالت  کې غير مساعد  بدلون ته ککړتيا  ويل کېږي. چې  دا د انساني او طبيعي پېښو  له کبله منځ ته راځي، د بشري  ټولنې د  پرمختګ  او د تخنيکي  وسايلو توسعه  او په ټولنه کې  د نفوس  زياتوالى  هغه وسايل  دي چې  د چاپېريال ککړتيا  منځ ته راوړي.  ککړتيا د طبعي  چاپېريال  سره د ګرد، غبار،  لوګو او د يو شمېر  نورو زيانمنو  توکو له يوځاى  کېدو  څخه منځ ته راځي  چې  په ډېر قوي  ډول د چاپېريال  د ايکوسيستم  زيانونو لامل  ګرځي،  د چاپېريال  د ککړوونکو  موادو څخه  منځ  ته راځي، ککړونکي د هغه موادو  څخه عبارت دي چې  په محيط  کې د انسانانو پرصحت او ژوند باندې بد  اغېزښندي  ناپاکه  هوا نن سبا د انسانانو د صحت  لپاره يوه لويه روغتيايي ستونزه ده.د چاپېريال  ګرد غبار زمونږ په هېواد  کې کلونه راهيسې  موجود  دى  چې   مرګونې ناروغۍ  او ځېنې  نورې صحي  نيمګړتياوې  رامنځ ته کوي، همدارنګه  د مخ  نيوي لپاره يې  کوم خاص  تدابير نه نيول کېږي،  د  چاپېريال  ګرد غبار  لوړه کچه  ستونزې رامنځ ته کوي،  په همدې  خاطر څومره چې زر کېداى شي  بايد چې مخه يې ونيول شي  يوې  ساينسي  څېړنې  په ډاګه  کړې ده، چې په نړې  کې څلوېښت  فيصده مړينه  د نا پاکې  هوا له امله رامنځ ته کېږي،  ډيويډ فيمن ټل دايکولوجۍ او زراعت پروفيسور  دنفوس،  د تولد،  سوئې تغذيې  او نورو  ډول  ډول  انساني  ناروغيو په اړه  په خپلو يو سلو شل خپرو شويو  ليکنو کې  داسې ليکلي دي. موږ د اوبو خاورې  ډول ډول  محيطي  ستونزې  لرو چې  هغه زمونږ په ټولنه کې دکوچنيانو   دسوئې  تغذيې  لامل ګرځي.
هغه وايي: دنړۍ تقريباً ٦،٥  ميليونه نفوس د ٥،٢  ميليونه  نفوس په پرتله  په سوئې  تغذيې باندې اخته دي. همدارنګه يوې بلې طبي څېړنې  په ډاګه کړې ده چې. •	 نژدې د نړۍ  نيمه برخه خلک  په ښارونو کې  ژوند کوي چې اکثره  يې د ناروغيو  د مخنيوي  پروګرامونو  څخه پاتې  او د ايپډيميک  ناروغيو  لکه شرى او زکام  سره مخ دي. •	 دنړۍ ١،٢  ميلونه  خلک د ناپاکه  اوبو کارولو  سره مخ دي چې د ټولو  انتاناتو      ٨٠ فيصده  جوړوي  چې د دغو ناپاکه  اوبو  د کاروخلو  څخه د ١،٢  ميليونو څخه تر ٢،٧  ميليونو پورې  خلک د ملاريا  د ماشي  د انتقال  له امله خپل ژوند  له لاسه  ورکوي،  همدارنګه ٣  ميليونه  خلک دهوا دککړتيا له امله خپل ژوند  له لاسه ورکوي. •	 د کېمياوي  توکو او لوګي  له امله  چټلېدل  په کال کې (٣ ميليونه خلک وژني  چې په دې کې ٣ ميليونه  ټنه توکسين د  چاپېريال  لخوا جوړېږي  چې د سرطان،  بل شکله  زېږون،  د دفاعي  سيستم زيانمنتوب او نورو ډول ډول  روغتيايي  ستونزو لامل ګرځي.
د ککړتيا عمومي اسباب
په چاپېريال کې ککړتيا  عموماً د دوه عمده  شيانو له امله  رامنځ ته کېږي. 1.	لوګي(pog ) 2.	 ګرد غبار(Dust )
د ککړتيا ډولونه
ککړتيا ګڼ شمېر  ډولونه لري  چې د بېلابېلو  منابعو څخه  منځته را ځي  او  نتيجې  يې هم  سره توپير کوي  د ککړتيا  په اساساتو  پوهيدنه د چاپېريال  د هغه باخبره  وګړو  سره چې غواړي  دا خطرونه  راکم کړي  ډېره مرسته  کوي په ټوليزه  توګه په اوسنۍ نړۍ کې د ککړتيا  نهه ډوله سرچينې  کشف شوي  دي د يادونې وړ ده چې د هوا  ککړتيا  نه يواځې د طبعي نړۍ ناوړه  او منفي  اغېزه  لري بلکه دژونديو  انسانانو  په روغتيا د پام وړ  تاثير کوي. چې په لنډ ډول ورته اشاره  کوو:
د هوا ککړتيا
د اتموسفير هغه ککړتيا  چې  د هوا طبعي  ترکيب او   کېمياوي  جوړښت  خرابوي  د هوا د ککړتيا  څخه عبارت  دى   د هوا ککړتيا  کېداى شي چې  په يوه ځانګړې  بڼۀ وي لکه دوړې ، کاربن ډاى اکسايد،  ګازونه  او نور هغه  بړاسونه  چې طبعي  سايکل  په اغيزمنه  توګه له  منځه نشي وړاى. د هوا ککړتيا له ډېرو منابعو څخه منځته راځي او هغه منابع  چې د هوا  په ککړتيا کې  شاملي دي دا دي. •	د موټرو فابريکو  لوګي •	 د ځنګلونو او رونه •	اتشفشانونه د دوړو  باديدل •	دکورونو جوړول او ورانول •	د هوا ملوث کېدل د ملوث کوونکو موادو په غلظت پورې تړاو لري بعضې اثرات چې  د پام  وړ کېداى شي  لکه دلوګي  زياتوالى  د باران تيزابيت داکسيجن  کموالى  د فصلونو  کموالى  او دسابندۍ  داندازې  زياتوالى  ځينې ساينس پوهان  پدې باور دي چې  دهوا ککړتيا  دځمکې  په ګرميدو  پورې اړه لري.
د اوبو ککړتيا
په دې کې ټولې هغه  ککړې  اوبه شاملې  دي  که هغه کېمياوي  او بکترياوي مواد وي  کوم چې  د اوبو کيفيت  اومقدار  خرابوي او  د سمندرونو ، سيندونو، جهيلونو او ځمکې  لاندې اوبو  ذخيروي  چټلوي   او داوبو  بېلابېلو  منابعو ته  دا ککړتيا وغزيږي.
دخا ورو ککړتيا
د خاورې او ځمکې ککړتيا  د طبعي  نشونما او توازن  څخه په ځمکو کې  مخنيوى  کوي او کېداى شي چې  د کرلو  اوسيدلو  او يا د حيواناتو او نباتاتو  د خوندي کولو  لپاره استعمال شي. د خاورې  په ککړتيا کې  لاندې عوامل شامل دي مضره کثافات او داستعمال شوو  اوبو چپه کول د فارم جوړونې کمه تجربه لکه دغيرې عضوي  حشره وژونکو موادو  په زياته اندازه  استعمال دکانونو ويستل د ځنګلونو  وهل او  نور وران کاري عملونه د کور دمربوط فضله  شيانو جمع کول او دکاغذونو  غورځول د خا ورې چټلي په کراره ودې د فصلونو  دحاصلاتو  کموالى د حيواناتو  او نباتاتو  ژوند له  منځه وړلو اوبو ککړتيا د خاورې  باديدلو او  دخلکو ژوند  له منځه تګ  ته لاره هواروي. د شور ماشور ککړتيا دنه خوښوونکې غلمغال دکچې څخه عبارت  ده چې دخلکو فعاليت  د دې باعث ګرځي او د ژوند  کچې په نظر  وړ سيمه  کې  له منځه وړي  شور ما شور  کېداى شي د شيان را پيدا کړي. دموټرو درش  په سبب ،  دهوا يي ميدانونو  په سبب، د اورګادو ، کارخانو ، کنسرتونو او د ورانولو  او تخريبولو  په سبب ځينې  يې له دې ککړتيا  څخه لنډ  مهاله دي  خو ځينې  يې دايمي  منابع لري د غالمغال  په سبب کېداى شي  د  اوريدلو  حس له لاسه  ورکړو  طبعي  نا ارامي  او په مجموع  کې د ژوند  په ډول  بده اغېزه  لري.
اتومي يا ذروي ککړتيا
دا ککړتيا  ډېره کمه  خو ډېره  زياته   مضره  ده او حتې  د مرګ  سبب ګرځي  کله چې  منځته راشي وجه يې ددې  شدت او منعکس  شوي خسارت دي ا و  حکومت  بايد د شديدو  قوانينو  په واسطه  ددې کنترول  او مخنيوي  وکړي. د اتومي  ککړتيا  منابع دا دي: •	 د هستوي انرژي  د ماشينوليک  کېدل •	په غيرو مناسب ډول د هستوي ضايعاتو  ايسته کول  يا ځاى پر ځاى کول •	 د يوارنيمو  د رايستو عمليه
حرارتي ککړتيا
د حرارتي ککړتيا د زياتې تودوخې  په سبب  د اوږدې  مودې لپاره ناوړه  اغېزې  رامنځته کوي  ځکه د تودوخې  طبعي  سايکل لري  د حرارتي  ککړتيا  ډېر ډولونه  منابعو ته  نژدې  سيمو او ساحو  پورې محدود پاتې کېږي. د حرارتي ککړتيا سببونه  دا دي برقي فابريکې  يا ماشينونه يا زياتې  کارخانې  او د برېښنا  توليدونکې  فابريکې په ښاري سيمو کې د خلکو ګڼ،الى د هوا ککړې ذرې  چې   حرارت اخلي د ځنګلونو د منځته تګ د اوبو د معتدل  کونکو اسانتياو  دمنځه تګ کله چې تودوخه  لوړيږي  نو داقليم  کم مشاهده کېداى  شي او کېداى  شي حيوانات او  نباتات ددې وړتيا  ونه لري چې د تودوخي دچټک  تغير سره ځاى  عيار کړي. f)	 د روښنايي ککړتيا: دخپل حد څخه د يو سيمې زياته  روښنايي  ده کوم چې  عبس  ګڼل کېږي  منابع يې دادي   لوى ښارونه  د اعلان  هغه غټ  بوردونه  چې دسرک   په سر نصبيږي  د شپې لخوا ورزشي لوبې  د روښنايي   ککړتيا  د ستورو لېدل  ناشوني  کوي  که شخصي  ساعت تيري د اوسيدونکى  ځاى ته نږدې  شي نو کېداى  شي چې د خلکو  د ژوند کچې  خرابه کړي.
نورې ککړتيا
ددې ککړتيا  منابع دادي:  د سرکونو په سر دغټو بوردونو  نصبول،  د ډېرو ښکلو  تعميراتو  ليدل،  ډېره زياته  روښنايي د برېښنا  لايتونه،  تعميري  سيمې.د اعلاناتو هغه بوردونه چې د سرک  په غاړه نصبيږي د پامه  غورځول  شيان او سيمې  لکه چټل  ځايونه  او خالي  ودانۍ کله نا کله  د ديد ککړتيا  ځينې چټکې  روغتيايي  اغېزې  او مضره اثرات  لري.
شخصي ککړتيا
هغه ناوړه عملونه چې  د يو شخص  وجود او ژوند  خرابوي  شخصي ککړتيا  بلل کېږي  عوامل يې  دا دي. زيات سګرټ او شراب څکل او د دوا غلط استعمال احساساتي او فزيکي  ناوړه  استفاده د ژوندانه خراب حالت ا خوبونه خراب شخصي عادتونه فردي ککړتيا ځينې وخت   کېداى شي  د صحت  ساتونکو پواسطه  تحميل شي  د مثبت  ګام په ا خيستو  سره کولاى شو چې ددې ډول  ککړتيا  مخه ونيسو.
د ځمکې ککړتيا
د ځمکې ککړتيا د ګنده موادو نتيجه  ده او مرضونه  منځته  راوړي په ځمکه او  هوا کې  ککړتيا  رامنځ ته کوي دا ککړتيا  دځينو عناصرو  پواسطه  لکه اوبه ضايع کېدل د کېشتيو  او تيلو خيري او  او ځينو نورو  عواملو پواسطه  لکه تيزابي  بارانونه  د ذخايرو  راويستل  دکمپنيو  ضايعات پواسطه  هم رامنځته  کېږي د ځمکې  تحليل د ځينو دفترونو  لکه دچاپېريال  ساتنې د دفتر  سره کار کوي  د ککړتيا  د کنټرول  په خاطر د انسان  پواسطه  د بيکاره موادو  د ضايع   په ضد  د تجارتي  او زراعتي  کمپنيو  پواسطه  د بيکاره موادو په ضد  کار کوي. څومره بايد ددې په اړه  انديښمن  وا وسي ډېر سخت او شديد ضايعات کوم چې  بيکاره  دي په ځمکه  او نورو ځايونو که پاک شي  خو بيا  هم د ککړتيا  څخه بحث  کوي کله چې  يو تعمير  نوي جوړېږي   لکه کور، دفتر  ، پارک  ملوث کېږي او  دغه  ککړتيا  تر سلو کلو پورې  زياته کېږي  او کله چې  يوتعمير  په يو شګلن  ځاى کې  جوړېږي  کېداى شي چې  د انسان  لپاره مضر تمام شي  دځمکې  تحقيقاتي  دفترويرو  څرګنده کړې  چې  که دا هر  څه همداسې  پاتې شي نو دکېنسر  او دماشوم ضايع  کېدو خطره  رامنځته کوي.
تنوع حيات
( Biodiversity) پېژندنه Biodiversity له دوو کلمو  څخه اخيستل  شوى چې   Bio  ژوند او Diversity  برخې ته وايي  نولدې  ځايه Biodiversity  داسې  تعريفوو  د نړۍ  په يوه برخه کې  يا يوه  سيمه کې د مختلفو  ډولو حيواناتو، نباتاتو او  اورگانيزمونو  شتون ته ويل کېږي. Biodiversity ايکوسيستم  ته هم مستقل کېږي  مګر د ايکوسيستم  غيري ژوندې  برخه  په برک  نه نيسي ځکه د دواړو  اجزاوې  يو شا ن دي بيدون د غيرې ژوندي برخې  څخه  د تنوع حيات  ساتنه ډېره ضروري  ده ځکه چې  دحيواناتو، نباتاتو  او اورګانيزمونو يوه ټولګه ده. په دې اوس وخت کې دتنوع  حيات ډېر زيات  دخطر سره مخ  دي  ددې ساتنه  ډېره ضروري ده  ځکه چې  راتلوونکي  نسل ته په ميراث  پاتې شي.
د تنوع حيات اهميت
Importance of Biodiversity د تنوع حيات اهميت په عمومي  ډول په   درې ډوله  دي: پدې اهميت کې مصرفي ارزښت  لرونکى  شيان شامل  دي  چې عبارت دي له: a)	Fuel Coil چې  دځينې  نباتاتو څخه  په لاس راځي. b)	Butter Crop  د اشپزخانې  لپاره نباتات  Industrial Matter c)	 صنعتي موادو چې صنعتي  ارزښت لري  لکه لرګي  يا نور ځنګل  محصولات  چې په صنعت کې  ترې استفاده  کېږي هغه که فرعي وي اوکه اصلي وي. d)	Medicine    درملي مواد  چې درمل  په جوړولو  کې ترې  استفاده کېږي. په غيري مصرفي ارزښت  کې  شامل شيان  عبارت دي له: a)	تفريحي ارزښت b)	زينتي  ارزښت c)	 تعليمي ارزښت d)	 تجارتي ارزښت e)	 حفاظتي ا رزښت ايکالوژي ارزښت Ecological Value دلته  لکه د نباتاتو،  حيواناتو او مايکرو ارګانيزمونو او ياهم  دغير ژونديو موجوداتو  په ارزښت باندې په محيط  کې پوهېږي  لکه نباتات  فوتوسنتيرس (PS) Transportation  تنبيحه  د اوبو دسطحې  لوړتيا  دځمکې  څخه د  مايکرو  اورګانيزمونه دخاورې  د عضوي موادو په تجزيه  کې رول لري  چې دا  په مجموعه  کې د ايکالوژيکي ارزښت  بلل کېږي. او  ياهم  غير ژوندي  موجوداتو  په غير ژوندي    توګه   ايکالوژيکي  ارزښت لري : چې دا ټول د ايکالوژيکي  ارزښت کې شامل ګڼل کېږي.
د تنوع حيات برخې
(Types of Biodiversity): 1.	 جنتيکي تنوع Genetic Biodiversity دسپيشزونو ترمنځ تغير يا (Variation )  تر مطالعې لاندې  نيسي  د مثال په ډول  لکه په يو ګل  کې مختلف  ډولونه يا ديوې نوعې ترمنځ  يا ديوې نوعې  ترمنځ جنتيکي  خصوصيات مطالعه کوي. 2.	Specious Biodiversity په يوه سيمه کې ديوې نوعې مختلفې   ورايټانې په شپيسزو کې مطالعه کوي  يا دشپيسزونو ترمنځ  مختلف  اقسام مطالعه کوي. 3.Ecosystem Biodiversity د مختلفو ايکو سيستمونو ترمنځ ديوې  نوع مطالعې ته ويل کېږي  اويا هم  دايکو سيستمو نو  ترمنځ تغير  مطالعه کوي. تنوع حيات ته ورپېښ خطرونه د تنوع حيات دلاسه ورکول  د نړۍ په مختلفو  برخو کې   ترسره کېږي  چې ددې تشخيص  دژونديو  انواعو  دکمېدلو  څخه څرګنديږي. د انواعو کمښت کېداى شي د ټول  ايکوسيستم  د لمنځه تلو سبب وګرځي. د هبتات لمنځه وړل او دلاسه ورکول  د انساني  فعاليتونو  د ښاري کېدنې او د ځمکې  زياتوالي  دکرنې لپاره  دتنوع حيات  دعمده زيان  رسوونکو  څخه دي. چې نوموړي درې  پورتنۍ  کړنې(85%)  دتنوع حيات  لپاره زيان تمامېږي پورتني سروي د International Union for Gestation of Nature (IUCN)  لخوا  په (2000م )  کال کې ترسره  شوې ده. په ټوله کې  که داسې ووايو  دتنو حيات  ګواښوونکې په لاندې ډول دي: کېمياوي سرې، آفت  وژونکي،  جنتيکي ستنوزې،  زراعتي،  پرمختګ  دنفوسو وده او داسې نور  دي  چې تنوع حيات ګواښې.
هغه فعاليتونه چې انواع په خطر کې اچوي
-	 تفريحي ځايونه منځ  ته راوړل -	کرنه -	ښکار -	بايوتکنالوژي دعالمانو  پلټنو لپاره -	 نړيوال تجارت د افغانستان تنوع  حيات ته پېښ  خطرونه 1.	ښکار 2.	تجارت 3.	د ځنګلونو له منځ وړل 4.	خړوبوولو فارم 5.	شرب بو ټوله منځه وړل 6.	 جنگ
داوبو سرچينې
په لاندې ډول دي 1.	سطحي اوبه:- هغه اوبه دي کوم چې دځمکې  پرمخ وجود لري. لکه: چينې، سيندونه، دريابونه،  کاريزونه او داسې نور... 2.	 د ځمکې لاندې اوبه: هغه اوبه دي  کوم چې  د ځمکې لاندې  موقعيت لري. او د وسايلو په اساس  راويستل  کېږي. لکه کوهيان، واټر پمپ او داسې نور...
د ناپاکو اوبو څخه پيدا کېدونکي ستونزې
د صحي اوبو کمښت د نړۍ  د ډېرو  بې وزلو  خلکو د روغتيا لپاره  يو لوې محيطي  ګواښ دى. په نړۍ کې د يو مليارد  څخه زيات  خلک د څښاک  صحي اوبو ته لاس رسى نه لري همدارنګه  په نړۍ کې (٢.٦)  مليارده  خلک  د روغتيا  ساتنې مناسبو  اسانتياوو ته لاس رسى نلري. د ناخوندي اوبو او  حفظ  الصحې پور ې  اړوند  ناروغيو  له کبله  هر کال (١.٧)  ميليونه خلک خپل ژوند  دلاسه ورکوي.
په افغانستان کې د اوبو  د ککړتيا  عمده  عوامل
لاندې عوامل د اوبو دککړتيا باعث ګرځي: 1.	 د اوبو زيرمو ته  نږدې  د کثافاتو تجمع. 2.	 د اوبو  سره د حيواني  فضولاتو  يوځاى والى. 3.	 دسرکونو  دخاورو  يو ځايوالى د اوبو سره. 4.	 د کورنو فضوله  مواد په  اوبو کې  اچول. 5.	 د کالو مينځلو ککړې اوبه 6.	 د غټو او  وړو  ضايعو فاضله  مواد 7.	 دميوه  جاتو او سبزيجاتو  پاتې شونې 8.	 باطله  کاغذونه 9.	 د سر خلاصو تشنابونو غايطه مواد پورته ټول هغه عوامل  دي کوم چې اوبه ککړوي  او په  لوړه کچه  تنوع حيات  ته زيان  رسوي او د پرمختګ  مخه  نيسي. ناروغې په لاندې ډول دي: ١-ملاريا، ٢-  توبرکلوز،٣-  جلدي ناروغۍ ، ٤- هضمې سيستم  ناروغۍ  ، ٥- زيړي  ناروغۍ او ٦-  اسهال.
د غږيزي ککړتيا اغيزې په  تنوع حيات باندې
غږيزه ( صوتي) ککړتيا  يا Noise Pollution  د هغه نا خوښوونکو او ازونو څخه عبارت ده چې هغه دانسانانو ، حيواناتو ، برقي  ماشينونو، موټرو او  د يوشمېر  نورو شيانو   په واسطه  رامنځ ته کېږي. چې دانسانانو ژوند يو باتوازن  متاثره  کوي. صوتي ککړتيا  هم لکه  د هوا،  اوبو او  د ځمکې ککړتيا  په شان  هم په  چاپېريال  او هم په تنوع حيات کې  لوې ستونزې جوړوي. صوتي ککړتيا د چاپېر يال د نورو  ککړتياو سره  مستقيم  اړيکې لري.
د صوتي ککړتيا اسباب
په ټولنه کې د صوتي ککړتيا  ا سباب  ډېر زيات دي  او زياتره   دغه  ډول  ککړتيا  په ښاري سيمو کې  رامنځته کېږي. خو يوازې هغه لا ملونه به ذکر  کړو چې هغه  په عام شکل رامنځ  ته کېږي. 1.	په ښاري سيمو کې  دلويو او وړو  فابريکو  شتون 2.	 د زړو  نقليه وسايطو،  موټرو،  رشيکو،  او جزاتو رونو  کا رونه 3.	 په ښار کې د ترانسپورت  زياتوالى 4.	 په ښار کې  د ګڼې ګوڼې  شمېر زياتوالى 5.	 پورته  ټول هغه لاملونه  دي کوم چې تنوع حيات  ته په لوړه کچه  زيان رسوي. 6.
د غږيزې ککړتيا اغيزې
په منظم ډول د غوږونو  کار کول  زمونږ لپاره  حياتي  اهميت لري. ترڅنګ ټول ژوند  تنوع ته د اهميت  وړ ده. په ثابت ډول د لوړې  غږيزې  ککړتيا  په وړاندې  قرار  نيولو په صورت کې  موقتي (Temporary )  يا دايمي( Permanent)  ګڼيدل په لا ندې شيانو پورې اړه لري: حجم(Volume)،  موده( Duration ) ، او د قرار نيولو تکرار (Repetition)  پواسطه  رامنځته کېږي. زمونږ په غوږونو کې (250000)  د ويښتو  حجرې  وجود لري. چې څپې توليدوي  او دغږ  په وړاندې  غبرګون  ښې، د غږ د سطحې  د لوړيدو  سره نوموړې  حجرې  له منځه ځي او زمونږ  د لوړې څپې  د اوريدلو  وړتيا  راکموي. د اوريدلو دحس زيانمن  کېدل  چې د اوريدلو توانايي د لاسه ورکوي د ډېريشن (depression)  تشويش  او د ټولنې څخه  دجدا  کېدو سبب ګرځي. همدارنګه زيات  حساسيت ، بې حوصلې کېدل،  په قهر کېدل، هيجاني  کېدل،  د  آوازونمو دروندوالى  او دوينې  فشار  په موقت  ډول  لوړيږي او ځينې  نورې ناروغۍ  دصوتي  ککړتيا  څخه  پيدا کېږي لکه : دبدن  د د فاعي  سيستم کمزوري  کېدل ، د زړه ضربان  زياتيدل  ، د وينې  د جريان  ستونزه ،  سايکولوژيکي  يا رواني ناروغۍ  د غږيزې ککړتيا څخه را پيدا کېږي. چې دا ټولې ناروغۍ  د تنوع حيات  لپاره  ګټې  ستونزې  زيږوي  او دبقا مخنيوى کوي.
دکېمياوي ککړتيا اغېزې  په  تنوع حيات باندې
په حقيقت کې کېمياوي ککړتيا  يوه ټوليزه  ککړتيا ده  چې په نتوع حيات  باندې ډېر اغيزه کوي. دا په دې معنې چې  کېداى شي  د ککړتياوو ټول ډولونه  په کېمياوي  ککړتيا کې  شامل شي  که فرض کړو  چې په يوه سيمه کې  جنگ  دى نو کېداى ش ي دخطرناکو وسلو  استعمال  سره دهغې  سيمې خاورې،  اوبه ،هوا ککړ او غږيز  سکون له منځه  لاړ شي  چې  د ژوندانه  تنوع باندې  بده اغيزه کوي. خو په اصل کې تر ټولو ککړتياوو  خطر ناک  ککړتيا  کېمياوي  ککړتيا ده  ځکه د يوې خوا دوى  ککړتيا زيانونه نه جبرانيدونکي دي  او د بلې خوا  د هغې زيان  نه يواځې  انسان ته بلکې حيوان  او نبات  مايکرو اورګانيزمونو  ته هم رسيږي.
کېمياوي ککړتيا په دوو صورتونو کې  رامنځته کېږي
١- د جنگ  په حالت کې ٢- دسولې په حالت کې دريمې نړۍ په هېوادونو کې   د مرستو  د وېشلو  پرمهال  کله چې تاريخ تيري خوراکي  مواد او درمل  توزيع کېږي  د کېمياوي  ککړتيا څخه  ډول ډول  ناروغۍ  رامنځته کېږي لکه: طاعون،ناوړه  ګرمه تبه،  دغدو اوکولرا تبه، زړې ، دمعدې  التهابات، او نورې  خطر ناکې  ناروغۍ  رامنځته کېږي. په حيواناتو کې د مرغانو انفلونزا د عملماوو  په نظر  د  مرغانو  ددې ناروغۍ  ويروس  دفضاء  څخه راغلي  ځکه کله  چې د اوزون طبقه زيانمنه او تشه  شوى ده  مضري شعاعوي  ورڅخه راتيري شوي  او دهغوى  شعاعو څخه  مرغانو ته  دا ډول     خطرناکه ناروغۍ  ورپېښه شوې ده. لنډه دا چې دککړتيا ټول ډولونه  د ژوندانه  تنوع لپاره  يوه نړۍ  ناروغۍ  او خطرونه  د ځان سره لري چې دې ټ:ي ته  له کتلو سره   د ژوندانه تنوع ته پاملرنه  او د هغه ساتل  د بشر د اساسي  ضرورتونو څخه دي.
تيزابي باران اغېزې په تنوع حيات باندې
تيزابي باران  په ١٧ پېړې کې  د برتانوي Augus Smith  پواسطه کشف ىو دى. تيزابي باران  هغه باران ته ويل کېږي چې  د معمولي  باران  په پرتله تيزابي  وي. که چېرې د باران  پي ايچ د ٦ څخه لږ وي  نو ويل کېږي چې  باران تيزابي  دى. د اوبو زيات تيزابې  والي د صنعتي  چارو پواسطه  د ککړتيا  په اساس صورت نيسي. ځينې پرمختللي  هېوادونه لکه کاناډا،  امريکا حاصلخېزې سيمې  او دغربي آلمان  ځنگلونه د تيزابي  باران له  امله  په بد او خراب حالت کې قرار لري. همدارنګه د هندوستان په بمبي کې هم دتيزابي باران  خبر ورکړل  شوى دي.
د تنوع حيات ساتنه
(Millennium Ecosystem Assessment (MEA) ): په ٢٠٠٥ کال کې د MEA  يوخه کړنلارې او پيشنهادات درلودل  چې څنګه  وکولاى شو چې د تنوع حيات  ساتنه وکړي. د تنوع حيات دساتنې لپاره د MEA کړنلارې 1.	Protected Areas : 2.	Species Protection and Recovery Mesur for Threatened SPP : د انواعو سا تنه او د خطر سره د مخامخ  انواعو ساتنه  چې څنګه  د هغوى  نسلونه وساتو او کوم انواع چې له خطر  سره مخ  نه دي هم يې ساتنه وکړو. 3.	Ecosystem Restorations د ايکو سيستم رغول 4.	Payment and Market for Biodiversity and Ecosystem Service : د ايکوسيستم  خدمتونه:  او دمالي  لپاره  پرداخت  او مارکيټونو  برابرول  لکه دسياحت، اوبو ، هوا،  او ځمکې  ککړتيا  مخنيوى وشي. 5.	 کله چې مونږ  غواړو  کرنه ، ځنګل  جوړونه ښکار يا هم د مالدارۍ په برخه کې  وي  يا په لنډ ډول  زمونږ فعاليتونه  او کړنې  بايد د تنوع حيات دساتنې  سره هماهنگ  اوسي. 6.	 کومې منابع چې په  لريو کليوال ساحو کې  پرتي دي  بايد ښيگڼې  هماغه  کليوته  ورسيږي  لکه ځنګلونه،  او هغه حيوانات  چې ګټه کليوالوته  وي نو هغې ساتنه هم کوي. 7.	 عامه پوهاوې د ټولنې خلکو ته  ورسول شي ترڅو د تنوع حيات  ساتنه وکړي. 8.	 د پايداره  انکشاف  په نظر کې   نيولوسره  دتنوع  حيات ساتنه  کېداى شي. 9.	 غيرې پايدارې ګټې اخيستنې څخه منع او دپايدارې  ګټې اخيستنې مفهوم  بشرته روښانه شي او  دتنوع  حيات ساتنه وکړي. 10.	 موثره بوديجه د تنوع حيات ساتنې لپاره شتون ولري.
قطبي گيدړ
قطبي گيدړ (په لاتين: Vulpes lagopus) د گيدړانو څخه دي چی په امريکا، اروپا او آسيا کی په قطبي سیمو کی ژوند کوي. قطبي گيدړ د نرمی پوستين لپاره هم ښکار کېړي.
توصيف
قطبي گيدړ په ۱۷۵۸ کال کی د یو مشهور سويډني ځناور پوه کارل فون لينې لخوا توصیف شو. اوږدوالي یی ۵۰ سانتمتر دی او وزن یی ۸ کيلوگرامو ته رسېږي. قطبي گيدړان په ځانگړي ډول په جوړو کی ژوند کوي او تر واورې باندي غارونه جوړوي. نوموړي ځناور مرغان او کبان ښکار کوي. قطبی گيدړ هر کال ۳ – ۷ ځوانکان درلودلای سی.
وېشنيزه:گيدړان
جېنوم
د مالیکولي بیولوجي او جنتیک په څانګو کې، جېنوم د یوه اورګانیزم واړو جنتیکي معلوماتو ته ویل کېږي. په جېنوم کې د DNA نوکلوتیدي لړۍ (یا په RNA ویروسونو کې، RNA) شاملې دي. د جېنوم په مفهوم کې، جېنونه (کوډ جوړوونکې برخې) او غیر-کوډ جوړوونکې DNA او همدا راز مایتوکاندریایي DNA او د کلوروپلاست DNA نغښتې دي. د جېنوم د مطالعې علم د «جېنومیک» په نامه یادېږي. د څوګونو اورګانیزمونو جېنومونو لړۍ موندل شوې او جېنونه تر تحلیل او شننې لاندې نیول شوي دي. «د انسان جېنوم څېړنیزې پروژې» د راپور له‌مخې، د ۲۰۰۳ کال په اپرېل میاشت کې د انسان ټول جېنوم لړۍ‌موندنه ترسره شوه، په داسې حال کې چې، په واقعیت کې، یوازې د DNA، 92 سلنه کوډونه پرانېستل شوي وو. د ټکنالوجۍ په پرمختګ سره، چې کولای شي د انسان په DNA کې د ګڼ‌شمېر موندل شویو تکراري لړیو، لړۍ‌موندنه، چې په بشپړه توګه د انسان جېنوم څېړنیزې پروژې په مطالعه کې راسپړل شوې نه‌وه، ترسره کړي؛ ساینس‌پوهانو خبر ورکړ چې د انساني جېنوم لومړنۍ «سر تر پایه کوډ شوې» لړۍ د ۲۰۲۲ز کال په مارچ کې وموندل شوه.
آرپوهنه
د جېنوم ګړنه په ۱۹۲۰ز کال کې د آلمان د هامبورګ پوهنتون د بوتاني څانګې پروفېسور «هانس وېنکلر» له‌خوا رامنځ‌ته شوه. د آکسفورډ قاموس له‌مخې، دغه نوم د جېن او کروموزوم وییکو یوه ترکیبي ګړنه ده. سره له‌دې، په اومیک (omics) د دغې ګړنې په هکله لا زیات توضېحات ورکړل شوي دي. له «ome» وروستاړي سره یوشمېر ګړنو له‌پخوا شتون درلود، لکه «biome» او «rhizome»، چې د هغو له‌مخې د ګړنو یوې رامنځ‌ته شوې لړۍ کې «genome» هم په سیسټماتیک ډول شاملېدلای شي.
لړۍموندنه او نقشه‌جوړونه
د جېنوم یوه لړۍ د هغو نوکلوتیدونو یو بشپړ لېست دی (A، C، G؛ او د DNA جېنومونو لپاره: T) چې د یوه جنس یا نوعې ټول کروموزومونه جوړوي. په یوې نوعه کې، د وګړو ترمنځ کابو ټول نوکلوتیدونه یوشان دي، خو پر جنتیکي تنوع باندې د پوهېدلو په موخه د څوګونو وګړو د جېنومونو لړۍموندنه اړینه ده.
والتر فیرز لومړنی کس ؤ چې په ۱۹۷۶ز کې یې، د بلجیم په خنت پوهنتون کې د یوه ویروسي RNA جېنوم بشپړه نوکلوتیدي لړۍ (MS2 باکتریوفاژ) رامنځ‌ته کړه. راتلونکي کال کې، فرېد سنګر د DNA جېنوم لومړۍ لړۍ بشپړه کړه: Φ-X174 فاژ، له ۵۳۸۶ خلاصو جوړو څخه. د جېنوم لومړنی بشپړه لړۍ د ژوندانه په ټولو درېیو پوړونو کې د ۱۹۹۰ز لسیزې په نیمایي کې د یوې لنډې دورې په ترڅ کې خپره شوه: لومړنی باکتریایي جېنوم، چې لړۍموندنه یې ترسره شوه، هموفیلوس انفلونزا ؤ، چې په ۱۹۹۵ز کې د جېنومي څېړنو  په انسټیټوت کې د یوې ډلې له‌خوا بشپړه شوه. څو میاشتې وروسته، لومړنی یوکاریوتي جېنوم، د ساکارومایسس سرویزیه خمیرمایې د ۱۶ کروموزومونو له لړۍ سره، بشپړ او د ۱۹۸۰ز لسیزې په نیمایي کې، په اروپا کې د پیل شویو هڅو د پایلو په توګه خپور شو. د آرکیون لپاره د جېنوم لومړنۍ لړۍ «Methanococcus jannaschii»، بیا هم د جېنومي څېړنو انسټیټوت له‌خوا په ۱۹۹۶ز کې بشپړه شوه.
د نومهالې ټکنالوجۍ پرمختګ له‌امله د جېنوم لړۍموندنه تر ډېره بریده ارزانه او اسانه شوه او د جېنوم بشپړو لړیو شمېر، په چټکۍ سره، مخ په زیاتېدو دی. د متحده ایالاتو د روغتیا ملي انسټیټوت د جېنومي معلوماتو د څوګونو هراړخیزو ډېټابېسونو یو ډېټابېس ساتي. د جېنوم لړۍموندنې په زرګونو بشپړو پروژو کې د وریجو، موږک، د «Arabidopsis thaliana» بوټي، باد کب او د اېشېريکيا کولي باکتریا د جېنوم لړۍموندنې شاملې دي. د ۲۰۱۳ز کال په ډسمبر کې، ساینس‌پوهانو د لومړي ځل لپاره، د انسانانو یوې منقرض شوې نوعې «نيانډرټال» د ټول جېنوم لړۍ‌موندنه بشپړه کړه. نوموړی جېنوم، د سایبریا په مغاره کې د یوه ۱۳۰،۰۰۰ کلن نيانډرټال د پښو ګوتو له موندل شوي هډوکي څخه ترلاسه شو.
د لړۍ‌موندنې نوې ټکنالوجۍ، لکه لویه موازي لړۍموندنه، څرنګه چې د «Manteia Predictive Medicine» له‌خوا وړاندې شوې ده، له شخصي جېنوم لړۍموندنې څخه د یوه تشخیصي اوزار په توګه ګټې‌اخېستنې ته لار پرانېستې ده. د دغې موخې په لور یو ستر ګام، په ۲۰۰۷ز کال کې، د DNA د جوړښت د کشف کوونکې ډلې د یوه غړي «جېمز د. واتسن» د «بشپړ جېنوم» څېړنې بشپړېدا وه.
ویروسي جېنومونه
ویروسي جېنومونه کېدای شي له RNA او یا هم DNA څخه رامنځ‌ته شوي وي. د RNA ویروسونو جېنومونه کېدای شي یوه‌څانګیزه RNA یا دوه‌څانګیزه RNA وي او کېدای شي یو یا زیات جلا RNA مالیکولونه (برخې: یوبرخیز یا څوبرخیز جېنوم) ولري. د DNA ویروسونه هم کېدای شي یوڅانګیز جېنوم یا دوه‌څانګیز جېنومونه ولري. د DNA ویروس ډېري جېنومونه د DNA له یوه واحد، خطي مالیکول څخه جوړ شوي دي، خو د ځینو په جوړښت کې یې د DNA حلقوي مالیکول هم شتون لري.
پروکاریوتي جېنومونه
پروکاریوتونه او یوکاریوتونه د DNA جېنومونه لري. آرکیا او ډېري باکتریاګانې یو واحد، حلقوي کروموزوم لري، که څه هم د باکتریاګانو ځینې نوعې خطي یا څوډوله کروموزومونه لري. که چېرې DNA، د باکتریا د حجروي وېش په پرتله، په چټکۍ سره تکثیر وکړي، په واحدې حجرې کې د کروموزوم څوګونې بڼې شتون موندلای شي؛ خو که چېرې حجروي وېش، د تکثیر موندونکې DNA په پرتله، په چټکۍ ترسره شي، د حجروي وېش تر پېښېدو دمخه د د کروموزوم څوګونی تکثر پیلېږي او د «لور» حجرو لپاره زمینه برابروي ترڅو بشپړ جېنومونه او قسماً تکثیر شوي کروموزومونه په ارث یوسي. ډېري پروکاریوتونه په خپلو جېنومونو کې ډېر لږ تکراري DNAګانې لري. سره له‌دې، ځینو همزیستو باکتریاګانو (د بېلګې په توګه: Serratia symbiotica) د جېنومونو او د جېن‌وزمو شمېر تر ډېره بریده کم کړی دی: د هغو کابو ۴۰ سلنه DNA، پروټینونو کوډ کوي.
یوکاریوتي جېنومونه
یوکاریوتي جېنوم د خطي DNA له یوه یا زیات کروموزومونو څخه رامنځ‌ته شوی دی. له Myrmecia pilosula او Diploscapter pachys څخه نیولې (چې هر یو یې یوازې یوه جوړه کروموزوم لري) د سرخس تر نوعو پورې (چې ۷۲۰ جوړې کروموزومونه لري) د کروموزومونو شمېر په پراخه توګه سره توپیر لري. د نورو جېنومونو په پرتله، د یوکاریوتي جېنومونو د DNA مقدار عجیبه برېښي. دغه مقدار ان له هغه څه زیات دی چې د DNA د پروټین کوډ کوونکو او غیر-کوډ کوونکو جېنونو لپاره اړین دی او دا ځکه چې یوکاریوتي جېنومونه، د اندازې له پلوه، تر ۶۴،۰۰۰ برابره سره توپیر لري. سره له‌دې، دغه ځانګړې ځانګړنه د تکراري DNA د شتون او د لېږدېدو وړ عنصرونو (TEs) له‌امله رامنځ‌ته شوې ده.
د انسان یوه معمولي حجره د هرو ۲۲ اتوزومونو دوه بېلګې، چې له هر یوه والدینو څخه په ارث وړل کېږي، او دوه جنسي کروموزومونه لري، چې هغه دیپلویید کوي. د تخمې، سپرم، سپور او ګردې هاپلویید دي؛ په‌دې معنی چې، د هر کروموزوم یوازې یوه بېلګه لېږدوي. په هسته کې د کروموزومونه سربېره، د کلوروپلاست او مایتوکاندریا په څېر اورګانیلونه خپله ځانګړې DNA لري. ځیني وخت ویل کېږي چې مایتوکاندریا هم خپل ځانګړی جېنوم لري چې ډېري وخت د «مایتوکاندریایي جېنوم» په نوم یادېږي. کېدای شي په کلوروپلاست کې شته DNA د «پلاستوم» په توګه ونومول شي. مایتوکاندریا او کلوروپلاستونه (د باکتریا په څېر) حلقوي کروموزوم لري.
صربیا
سربیا چې رسمي نوم یې د سربیا جمهوریت دی په وچې پورې تړلی یو هیواد دی. په صربیایي Република Србија) د اروپا په سویلی مرکزی سیمه کې پرته ده چې د جلګه پانونی او د بالکان جنوبی برخي یې په بر کې نیولی دي. دا هیواد له هنګری سره په شمال رومانیا او بلغاریا سره په ختیځ له مقدونیه او مونتینګرو سره په سویل او له کرواسیا او بوسنیا او هرزګوینا سره په لویدیځ کې ګډه پوله لرې. د صربیا پلازمینه بلګراد رسمی ژبه یې صربيایي مساحت یې ۳۶۱'۸۸ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۰۰۱'۴۹۸'۷ نفره دي.
سربیا (په سربي ژبه: Србија، تلفظ یي: /sř̩bija/، په رسمي توګه د سربیا جمهوریت، ( په سربې ژبه: Република Србија, Republika Srbija) په سوېل ختیځه اروپا، د پنونیان په هواره او بالکان کې په وچه کې ایسار هېواد دی، چې له شمالي لوري له هنګري، له شمال ختیځ لوري له رومانیا، له سوېل ختیځ لوري له بلغاریا، له سوېل لوري له شمالي مقدونیې، له لوېدیځ لوري له کرواسي او بوسنیا او هرزیګوینا او له سوېل لوېدیځ لوري له مونینیګرو سره ګډې پولې لري او د کوزوو د ناندریزې سیمې له لارې له البانیا سره د پولې ادعا کوي.  سربستان نږدې ۷ میلیونه نفوس لري، چې د بلګراد پلازمېنه ښار یې تر ټولو لوی ښار دی.
د اوسني سربستان خاوره چې د ډبرې له لرغونې دورې راهیسې په پر له پسې توګه تر استوګني لاندې ده، په شپږمه پېړۍ کې د سلاوي کډوالیو سره مخامخ وه چې د منځنۍ پېړۍ په لومړیو کې یې زیات سیمه ییز دولتونه رامنځ ته کړل، چې کله ناکله د بیزانس، فرانک او هنګري د سترواکیو رسمي تابع هېوادونه وو. په ۱۲۱۷ ز کال کې د سربستان سلطنت د مقدسې چوکۍ د سلطنت او قسطنطنیې له خوا په رسمیت وپېژندل شو او په ۱۳۴۶ز کال کې د سربستان سترواکۍ په بڼه د پولو در ټولولو پراخې کچې ته ورسېد. عثمانیانو د شپاړسمې پېړۍ په نیمایي کې د اوسني سربستان ټوله خاوره ونیوله چې ځینې وختونه د هابسبورګ سترواکۍ د دوی واکمني تر ګواښ لاندې نیوله چې د ۱۷ مې پېړۍ په پای کې د مرکزي سربستان پر لور په پراخېدو شوه او بنسټ یې په ویووودینا کې و. د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې د سربستان انقلاب د ملت – دولت په بڼه د سیمې لومړی مشروطه شاهي نظام تاسیس کړ، چې وروسته یې خپله سیمه پراخه کړه. په لومړۍ نړیواله جګړه کې له زیانونو او له سربستان سره د ویوودینا د پخواني هابسبورګ د شاهي ملک له یووالي وروسته، دې هېواد د نورو سوېلي سلاویک هېوادونو سره په ګډه د یوګوسلاویا هېواد تاسیس کړ، چې د ۱۹۹۰ ز کلونو تر یوګوسلاوي جګړو پورې به په بېلابېلو سیاسي جوړښتونو کې شته  و. د یوګوسلاویا د تجزیې پر مهال، سربستان د موننینیګرو سره اتحاد وکړ چې په ۲۰۰۶ ز کال کې په سوله ییزه توګه منحل شوه او له ۱۹۱۸ ز کال وروسته یې د لومړي ځل لپاره د یو خپلواک دولت په توګه خپلواکي بېرته ترلاسه کړه. د کوزوو د مجلس استازو په ۲۰۰۸ ز کال کې په یو اړخیزه توګه خپلواکي اعلان کړه چې د نړیوالې ټولنې له لوري یې ګډوډ غبرګونونه درلودل، خو سربستان هغه د خپلې خپلواکې خاورې د یوې برخې په توګه ګڼله.
د سربستان اقتصاد له منځنۍ کچې لوړ عاید لرونکی حالت لري چې د بشري پراختیا د شاخص په لړۍ کې ۶۴م ځای لري. دا هېوا یو مرکزي پارلماني د اساسي قانون درلودونکی جمهوریت دی او د ملګرو ملتونو، اروپایي شورا، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان، د سولې لپاره د ګډون، د تور سمندرګي د اقتصادي همکاریو د سازمان، د مرکزي اروپا د آزادې سوادګرۍ د هوکړې غړۍ او د نړیوالې سوداګری سازمان ته د غړیتوب په حال کې دی. دا هېواد له ۲۰۱۴ ز کال راهیسې، د اروپایي اتحادیې د غړیتوب په اړه خبرې کوي، چې موخه یې تر ۲۰۲۵ ز کال پورې په اروپایي اتحادیه کې غړیتوب دی. سربستان په رسمي توګه د نظامي بې طرفۍ سیاست پر مخ وړي. نوموړي هېواد خپلو اتباعو ته ټول ګډونه روغتیایی پاملرنه او وړیا لومړنۍ او ثانوي زده کړې چمتو کوي.
رېښه
د سربستان یا سربیا د نوم سرچینه روښانه نه ده. لیکوالانو له تاریخي اړخه سربیان (Serbs) (په سربی ژبه کې: Srbi / Срби)) او د ختیځ آلمان سوربیان (Sorbs) (پورته سوربیان ژبه کې: سربیا یا Serbja ؛ په ښکته سوربیان ژبه کې: سربي یا Serby) په بېلابېلو بڼو ذکر کړي دي، لکه: Cervetiis (Servetiis) یا سېروېتیان، gentis (S)urbiorum یا سوبیورم جنتیان،  Suurbi یا سوربي Sorabi یا سورابي،  Soraborum یا سورابورم،  Sorabos یا سورابویان،  Surpe یا سورپ،  Sorabici یا سوربیسي، Sorabiet یا سورابېت، Sarbin یا ساربین، Swrbjn یا سوربجن، Servians یا سېرویان،  Sorbi یا سوربي،  Sirbia یا سیربیا،  Sribia یا سیریبیا، Zirbia زیربیا،  Zribia یا زریبیا،  Suurbelant یا سوربیلنټ، Surbia یا سوربیا او Serbulia / Sorbulia  یا سېربولیا / سوربولیا. دا لیکوالانو دا نومونه په هغو سیمو کې سربانو او سوربانو ته کارولي دي چې د دوی تاریخي او اوسني شتون د ناندری وړ نه دی. (په ځانګړې توګه په بالکان او لوسشیا کې). خو داسې سرچینې هم شته چې ورته نومونه، د نړۍ په نورو برخو کې (په ځانګړې توګه د قفقاز په آسیایي سرماشا کې) کاروي.
د Sŕbъ قبیلوي نوم چې جمع حالت یې * (*Sŕby)دی، د ریښې په اړه دوه تیورۍ شته، یوه له پروتو- سلاویک ژبې څخه چې اسمي معنا یې  "کورنۍ خپلوي" او "اتحاد" ده، په داسې حال کې چې بله د ایراني-سرماشیایي ژبې څخه ده چې بېلابېلې معناګانې لري. اووم کانستنتین پورفیروقینتوس د De Administrando Imperio تر نامه لاندې په خپل اثر کې وړاندیز کوي چې سربیان فرانشیا ته نږدې د سپینې سربیا څخه ریښه لري. د ثبت شوو روایاتو له مخې: سپین سربیان په دوو برخو ووېشل شول، چې هغه برخه یې چې د سربیانو په نوم یادېږي، د بیزانس خاورې ته د استوګنې لپاره راغلل.
د سربیا رسمي نوم له ۱۸۱۵ز کال څخه تر ۱۸۸۲ ز کال پورې د سربیا امارت و. دا نوم له ۱۸۸۲ ز کال څخه تر ۱۹۱۸ ز کال پورې، د سربیا سلطنت ته واوښت، وروسته له ۱۹۴۵ ز کال څخه تر ۱۹۶۳ ز کال پورې، د دې هېواد رسمي نوم د سربیا د خلکو جمهوریت و. له ۱۹۶۳ ز کال څخه تر ۱۹۹۰ ز کال پورې بېرته د سربیا سوسیالیست جمهوریت ته واوښت. له ۱۹۹۰ز کال راهیسې، د دې هېواد رسمي نوم د سربیا جمهوریت دی.
کلتور
د صربیا هیواد رسمي ژبه ثربیایي ده چې د یاد هیواد کابو ۸۳% وګړي صربیایان دي، د صربیانو ترڅنګ نور اقلیتونه لکه البانیایان، هنګریان ،بوسنیایان او داسی نور دي.
اداري ویش
د صربیا ایداري وېش (د سربیا هیواد د ولایتونو نوملړ). صربیا په ټوله کې په ۲۹ ایداري برخو ویشل شوې ده.
مشهوري سیمي
وېشنيزه:جمهوريت وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه بلګراد د صربیا پلازمینه.
نیش ښار
په سمندرونو باندې د اقلیمي بدلون اغېز
په لویو سمندرونو باندې د اقلیمي بدلون اغېزې، د سمندرونو د ګرمېدو او د یخ د تختو د ویلې کېدو له کبله د سمندرونو د اوبو د سطحې له پورته کېدو او د pH د کچې بدلون (د سمندرونو تېزابي کېدل)، اتمسفیري دوران او د بدلېدونکې تودوخې له کبله د اوبو د پټونو (طبقاتو) منځته راتګ څخه عبارت دي، چې د اکسیجن په تغلیظ کې د بدلونونو د رامنځته کېدو سبب کېږي. ښکاره شواهد وجود لري چې، د بشري فعالیتونو په پایله کې (انتروپوجنیک) د شنې خونې ګازونو خپرېدلو له امله ځمکه د ګرمېدو په حال کې ده، چې په نا-غوښتې توګه د سمندر ګرمېدو سبب کېږي. د ګل خونې ګازونه چې د سمندرونو په واسطه جذبېږي (د کاربن د ترسیب په طریقه: د کاربن ترسیب په یو کاربني قطب کې د کاربن د ذخیره کولو پروسه ده.) د نړیوالې تودوخې په را کمولو کې مرسته کوي خو د سمندر د تېزابي کېدلو سبب کېږي.
په سمندرونو باندې د اقلیمي بدلونونو فزیکي اغېز د سمندر د سطحې له جګېدو څخه عبارت دی، چې په ځانګړې توګه ساحلي سیمې، سمندریز بهیرونه، د هوا حالات او د سمندرونو تل، اغېزمنوي. کیمیاوي اغېزې یې د سمندرونو له تېزابي کېدلو او د سمندرونو د اکسیجن له کمښت څخه عبارت دي. سربېره پر دې، سمندریز ژوند هم اغېزمنوي. د ساحلي سیمو د سمندر سطحې د جګېدو او ټیټېدو د اندازه کولو د مخینې مطالعه ښیي چې، د تېرې یوې پېړۍ په اوږدو کې، په نړیواله کچه د سمندر سطح په منځني ډول په کال کې له یو تر دوه ملې متره (     ) لوړه شوې ده، چې د ځمکې او سمندرونو سطحې ته، د تودوخې د خالص بهیر د را ننوتلو ښودنه کوي. هغه شدت چې سمندر په کې تېزابي کېږي، ښایي د سمندر د سطحې د تودېدنې له شدت څخه اغېزمن شي، ځکه، هغه کیمیاوي تعادل چې د سمندري اوبو pH تنظیموي، د تودوخې تابع دی. د اوبو د تودوخې زیاتوالی به همدارنګه په مختلفو سمندریزو ایکوسیستمونو لکه: ډبریز ایرم (coral reefs) بد اغېز ولري. مستقیم اغېز یې د نوموړو ایرمونو ډبریز سپینوالی دی، چې د تودوخې بدلون په نرۍ محدوده کې ژوند کوي، نو د تودوخې لږ زیاتوالی به په نوموړو چاپېریالونو کې شدید اغېز ولري.
ګډې اغېزې
وړاندوینه شوې چې په راتلونکې پېړۍ کې به د سمندر د ٪ ۸۳ سطحې تودوخه لوړه شي. هغه موډلونه چې نوموړي بدلونونه ښیي او هغه اغېز چې د تودوخې دا بدلونونه به یې ولري، له یو-بل څخه ډېر توپیر لري. څه موده وروسته به، د ځمکې د تودوخې درجه تر دې بریده زیاته شي، چې د سمندرونو د اکسیجن د منحل کولو وړتیا به له منځه لاړه شي، په پایله کې به یې د نړۍ په سطح مړ زون (مړ زون یا Dead Zone د سمندر هغې برخې ته ویل کېږي چې د اکسیجن د کمښت له امله په کې ژوند یا ژوندي موجودات نه وي.) رامنځته شي. مړه زونونه به د سمندرونو د تېزابي کېدو سره په ګډه د یوې داسې دورې د منځته راتګ سبب شي چې، د سمندریز ژوند ډېرې بڼې به نشت یا محوه شي، چې په پایله کې به یې د اوبو په سطح کې د فوتوسنتیز عملیې په واسطه د جوړ شوي اکسیجن زښت ډېر کمی رامنځته شي. د خوړو د ځنځیر دا ماتېدنه به نورې لویې ستونزې را ولاړې کړي، د لومړیو مصرف کوونکو، دویمي مصرف کوونکو، درېیمي مصرف کوونکو او داسې نورو د نفوس ګڼوالی (تراکم) به لږ کړي، چې لومړني مصرف کوونکي به د دې ښکارندې لومړني قربانیان وي. د سمندري اوبو د کیمیاوي ترکیب بشري (انتروپوجنیک) بدلون، ښایي د سمندري ژویو روزنه او پالنه، د ماهیانو روزنه، ساحلي لیکې، د اوبو کیفیت، د ژویو تنوع او په اقتصادي توګه ارزښت لرونکي سمندریز ایکوسیستمونه اغېزمن کړي. په ایکولوجیکي پایلو سربېره، د نوموړو اغېزو په پایله کې به هغه انساني نفوس چې په سمندر او د ایکوسیستم په مرستو تکیه لري، زیانمن او د خطر سره مخامخ شي. په سمندریز سیستم کې د اوږد مهاله اړدوړ او له امله یې د رامنځته شوو اغېزو، په اړه لا تر اوسه بشپړ معلومات په لاس کې نشته.
د تودوخې لوړوالی او د سمندر په واسطه جذب شوې انرژي یا د تودوخې محتوی
له ۱۹۶۱ز کال څخه تر ۲۰۰۳ز کال پورې، د نړیوالو سمندرونو د تودوخې کچه له سطحې څخه تر ۷۰۰ متره ژوروالي پورې د °C۰.۱ په اندازه لوړه شوې وه. د بېلګې په توګه، د ۱۹۵۰ز لسیزې او ۱۹۸۰ز لسیزې ترمنځ د اتلانتیک سویلي سمندر د تودوخې کچه د °C۰.۱۷ (°F ۰.۳۱) په اندازه لوړه شوې وه، چې لوړوالی یې نظر د ټولې نړۍ  سمندرونو ته نږدې دوه برابره کېده. د سمندر د تودوخې په کچه کې کال تر کاله او په اوږد مهاله توګه توپیر شته، د نړیوال سمندر د تودوخې د محتوی مشاهدات د ۱۹۹۱ز کال څخه تر ۲۰۰۳ز کال پورې د تودوخې ډېر لوړوالی، خو له ۲۰۰۳ز کال څخه تر ۲۰۰۷ز کال پورې څه نا څه سوړوالی ښیي. سره د دې، د باوري  اندازه کولو دورې په اوږدو کې یوه غښتلې او پیاوړې تاوېدنګ شته. په سمندرونو کې د تودوخې د محتوی زیاتوالی د سمندر د سطحې د لوړوالي سره هم همغږي لري، په دې معنا چې زیاتره وخت د سمندر د اوبو د ګرمېدو له امله د حرارتي انبساط په پایله کې د سمندرونو سطح پورته کېږي.
د نوموړې پورته کېدنې تېزوالی نظر د ۱۹۶۹—۱۹۹۳ز کلونو ته،  د ۱۹۹۳—۲۰۱۷ز کلونو ترمنځ زیات و. د تودوخې کچه د ژوروالي د بدلون سره بدلېږي: د سل مترو په ژوروالي کې په یوه پېړۍ (د ۱۹۸۱ز او ۲۰۱۹ز کالونو ترمنځ معلوماتو څخه) کې نږدې °C ۰.۴ تودوخه زیاتېږي، په داسې حال کې چې په دوه کیلو متره ژوروالي کې د تودوخې د زیاتېدو کچه یوازې د دې نیمایي ده.
د وروستۍ پېړۍ په اوږدو کې، د وچې او سمندرونو د سطحې د ټولیزې منځنۍ تودوخې کچه د انسانانو د فعالیتونو له امله د شنو خونو اغېز (greenhouse effect) په ډېرېدو، زیاته شوې ده. له ۱۹۶۰ز کال څخه تر ۲۰۱۹ز کال پورې د سمندر د ۲۰۰۰ متره پورته برخې د تودوخې کچه په منځنۍ توګه °C ۰.۱۲ زیاته شوې ده په داسې حال کې چې، د صنعتي دورې له پیل راهیسې د سمندرونو د سطحې تودوخه د  °C۱.۲  په اندازه زیاته شوې ده.
د سمندر بهیرونه
د لا ډېرو معلوماتو لپاره دې لینکونو ته مراجعه وکړئ: سمندر او د سمندر جریانونه (په انګلیسي: Ocean § Ocean currents and global climate) او د اتلانتیک نصف النهاري سرچپه دوران (په انګلیسي: Atlantic meridional overturning circulation)
سمندریز جریانونه، په بېلابېلو عرض البلدونو کې د لمر وړانګو او د هوا تودوخو سره د تړلو بدلېدونکو تودوخو، همدارنګه د زورورو بادونو او د مالګینو او خوږو اوبو د مختلفو کثافتونو له امله رامنځته کېږي.
د نوموړې کیښېناستنې تحریک او د پورته تګ هغه میلان چې په ټیټو عرض البلدونو کې وجود لري، همدارنګه په سطحي اوبو باندې د باد محرکې قوې له امله، د سمندر د بهیرونو عمل اوبه په ټول سمندر کې په دوران (حرکت) راولي. کله چې نړیواله تودوخه د نوموړې معادلې سره جمع شي، بدلونونه رامنځته کېږي، په ځانګړې توګه په هغو سیمو کې چې ژورې اوبه جوړېږي. د سمندرونو د ګرمېدلو او په پایله کې یې د طبیعي یخچالونو او قطبي یخونو د خولیو (polar ice caps) د ویلې کېدلو سره، د لوړو عرض البلدونو سیمو ته چې ژورې اوبه په کې جوړېږي، تر ممکنه بریده زیاتې تازه اوبه ور خوشې کېږي. نوموړې اضافي اوبه چې په دې کیمیاوي مخلوط ورګډې شي، د هغو اوبو چې له ټیټو عرض البلدونو څخه راغلې وي، محتویات یې رقیق کوي چې، د سطحي اوبو کثافت ورسره کمېږي. په پایله کې یې اوبه د خپل نورمال حالت نه په ورو توګه کښته کینې.
۵۹۳ (عدد)
۵۹۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۵۹۲ څخه  مخکي او د ۵۹۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۵۹۳:
په کلینډر کې
۵۹۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۵۹۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
کیهان
کیهان (کوسموس) په انګلیسي Cosmos) یو ټول ورته سیستم دی. کیهان پیژندنه د د فزیک د علم یوه برخه ده چې د جهان د پیدایښت او جوړښت وړاندې کوي. لرغونی کیهان او منځنې پیړۍ لکه څنګه چې په Cosmographia کتاب کې د پیتر آپیان ښودل شوي.
د هوتکيانو ټولواکمني
د هوتکیانو سترواکي افغان پاچهي وه چې د پښتنو د غلجي قوم له خوا یې بنسټ کېښودل شو او د ۱۷۲۰ مې ز لسیزې په اوږدو کې یې د لنډ مهال لپاره په ایران او افغانستان کې واکمني وکړه. هوتکي سترواکي د ۱۷۰۹ ز کال په اپریل میاشت کې د میرویس خان هوتکي له خوا،چې د افغانستان د سویل په لوی کندهار سیمه کې یې د فارسي صفوي سترواکۍ پر وړاندې د بریالي انقلاب مشري وکړه تاسیس شوه.