cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لومړی وزیر
په ډېری سیسټمونو کې لومړی وزیر د کابینې ټول غړي ټاکي او کولای شي هغه له واکه ګوښه کړي؛ همدارنګه کولای شي د حکومت له اډانې بهر یو شمېر څوکۍ رامنځته کړي. په ډېر دولتي نظامونو کې لومړی وزیر د کابینې مخکښ غړی او مشر دی. په ډېر لږ شمېر نظامونو په ځانګړې توګه په نیمه ریاستي هغو کې لومړی وزیر د ملکي خدمتونو د مخکې وړونکي رول لري او د دولت مشر لارښوونې پلې کوي.
نن ورځ په ټولیزه توګه نه بلکې تر ډېره لومړی وزیر د مقننې قوې د قانون جوړونکې یا ولسي جرګې غړيتوب لري او تمه ترې کېږي څو د نورو ټولو وزیرانو په څنګ کې د مقننه قوې له خوا د لوایحو له تصویب ډاډ ترلاسه کړي. په یو شمېر پاچاهیو کې پاچا کېدای شي د پارلمان له تائید پرته له خپلو اجرایوي واکونو (چې سلطنتي واکونه ورته ویل کېږي) ګټنه وکړي.
د حکومت د مشرۍ په خوا کې کېدای شي لومړی وزیر نورې دندې او مسئولیتونه هم پر غاړه ولري – د بېلګې په توګه د بریتانیا لومړی وزیر د دغه هېواد د خزانې د لومړي لارډ یا مالیې وزیر او د ملکي خدمتونو د وزیر مسئولیتونه پر غاړه لري. په یو شمېر مواردو کې لومړي وزیران کولای شي د ګڼ شمېر وزارتونو مسئولیت پر غاړه واخلي (د بېلګې په توګه هغه مهال چې د دغو څوکیو موثر مدیریت د دولت د بقا لپاره اړین وي)؛ د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال لومړی وزیر وینسټون چرچیل د دفاع وزیر هم و (په داسې حال کې چې وروسته دفاع وزارت شتون نه درلود). بله بېلګه یې د اسرائیلو څلوردېرشم حکومت (۲۰۱۵- ۲۰۱۹ زکال) و؛ لومړي وزیر بنیامین نتانیاهو د لومړي وزارت د څوکۍ سربېره د اړیکو (مخابراتو)، بهرنیو چارو، منطقوي همکاریو، اقتصاد، دفاع او کورنیو چارو وزارتونو مسئولیت پر غاړه درلود.
ریښه موندنه
د لومړي وزیر اصطلاح ۱۷مې پېړۍ ته په اړوندو منابعو کې کاردینال ریشلیو ته کارول شوې هغه مهال چې نوموړی په ۱۶۲۴ زکال کې د فرانسوي شاهي شورا مخکښ وزیر وبلل شو. دغه عنوان د ایالتي مخکښ وزیر (principal ministre d'État) د عنوان په خوا کې کارول کېده چې د هغوی د مسئولیتونو څرګندويي یې کوله. له ۱۶۶۱ زکال وروسته څوارلسم لويي او د هغه اولادې اجازه ورنکړه څو له وزیرانو څخه یو یې تر ټولو مهم وي؛ له همدې امله نور له دغه عنوان څخه ګټنه وه نه شوه.
په اتلسمه پېړۍ کې د بریتانیا د پارلمان غړو په توهین کوونکې بڼه له دغه عنوان څخه ښاغلي رابرټ والپول (چې رسمي لقب یې د خزانه داری لومړی لارډ و) وکاروه. د ټولې اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې بریتانیا له فرانسې سره په اوږد مهاله جګړه کې ښکېل وه چې په دوره یي بڼه به هر اړخیزه جګړه په کې شاملېدله او بریتانویانو به په ښکاره ډول د فرانسې د مطلق سلطنت د استبداد پر ضد په خپلې آزادۍ غوښتنې افتخار کاوه. له همدې امله له ریشلیو سره تلویحي پرلتې د والپول لپاره هېڅ تعریف نه درلود. د وخت په تېرېدو سره دغه عنوان افتخاري بڼه ومونده او تر ۲۱مې پېړۍ پورې راپاتې شو.
ریښه
د دغو وزیرانو ځواک په بشپړه توګه له پاچا سره د دوی شخصي اړیکو ته اړوند و. په داسې حال کې چې د دغه ځایګي لرلو لپاره د پارلمان د مهارولو وړتیا یو له مهمو شرایطو څخه وه خو دوی د خپل واک لپاره پارلماني اکثریت ته اړ نه و. په داسې حال کې چې د کابینې غړي بیا په بشپړه توګه د پاچا له خوا ټاکل کېدل او د کابینې د ناستو مشري به هم خپله پاچا کوله.
هغه مهال به چې پاچا له خپل لومړي وزیر ستړی شو هغه به یې له واکه ګوښه کړ او یا هم له هغو بد غبرګون به یې پر وړاندې ښود؛ کروموېل اعدام شو او کلارندون هغه مهال چې د پاچا پام یې له لاسه ورکړ تبعید کړای شو. پاچاهانو ډیری وخت خپل واکونه په مساوي توګه د دوه یا زیاتو وزیرانو ترمنځ ویشل څو د یوه وزیر له مخکښ توب مخه ونیسي؛ د بېلګې په توګه د محافظه کارو وزیرانو هارلي او ویسکانټ بولینګبروګ واکونه شریک و.
په پاچاهیو او جمهوریتونو کې
د لومړي وزرات څوکۍ په مشروطه شاهي نظامونو (لکه د بلجیم، ډنمارک، جاپان، لوکزامبورګ، هالنډ، ناروې، مالیزیا، موراکو، هسپانیا، سویډن، تایلنډ، کاناډا، اسټرالیا، نیوزلنډ او لویې بریتانیا) او همدارنګه په پارلماني جمهوریتونو کې چې د هېواد مشر څوکۍ په کې انتخابي ده (لکه د چک په جمهوریت، فرانسې، یونان، هنګري، هند، اندونیزیا (۱۹۴۵-۱۹۵۹ زکال)، ایرلنډ، پاکستان، پرتګال، مونټینګرو، کرواسیا، بلغاریا، رومانیا، صربیا، ترکیې (۱۹۲۳- ۲۰۱۸ زکال) او ایټالیا) شتون لري. د «اعلی وزیر»، «صدراعظم»، «لوی وزیر»، «چانسلر»، «تایوسیچ»، «سټېټ منېسټر»، «حکومت مشر»، «د وزیرانو شورا مشر» او «سټېټ سکرټر» عناوین د لومړي وزیر د عنوان مترادف دي چې د لومړي وزیر په توګه ژباړل کېږي.
د فرانسې د لومړي وزیر ټاکنه هم د پارلمان تائید ته اړتیا نه لري، خو کېدای شي د پارلمان په فشار سره استعفا کولو ته اړ کړای شي. په دغه ډول نظامونو کې دا شونې ده چې ولسمشر او لومړی وزیر دې له جلا ګوندونو څخه وي، په دې شرط چې مقننه قوه د ولسمشر له ګوند څخه پرته د بل ګوند په واک کې وي. معمولا دغه ډول حالت ته په سیاسي ادبیاتو کې ګډ ژوند ویل کېږي.
د تجدید وړ انرژي
د تجدید وړ انرژي هغه انرژي ده چې د تجدید وړ سرچینو څخه چې په طبیعي ډول د وخت په تېرېدو سره بېرته ذخیره کېږي، لاس ته راځي. په دې کې د لمر وړانګې، باد، باران، جذر او مد، څپې او د ځمکې د سطحې د تودوخې سرچینې ګډون لري. د تجدید وړ انرژي د فوسیل سوند موادو چې مصرف یې د بېرته ذخیره کولو په پرتله خورا ګړندي دی، برعکس ده. که څه هم د تجدید وړ انرژی ډېرې سرچینې دوامداره دي خو ځینې لنډ مهاله دي. د بېلګې په توګه، د کتلوي ژوند ځېنې سرچېنې د روانې ګتې اخیستنې د کچې په پرتله د پایښت وړ نه ګڼل کېږي.
د نړۍ په کچه له ۱۰ میلیون څخه زیاد کاري فرصوتونه د تجدید وړ انرژۍ په صنعت پورې تړلې دي، چې لمریز فوتوولتایک د دې ترمنځ د تجدید وړ ترټولو لوی د ګمارونکی دی. د د تجدید وړ انرژی سیستمونه په چټکۍ سره ډېر اغېزمن او ارزانه کېږي او د انرژی په ټول مصرف کې یې ونډه مخ په زیاتېدو ده، ځکه د نړۍ په کچه د نوې نصب شوې برېښنا ظرفیت لویه کچه د تجدید وړ د انرژي دی. فوټوولتایک سولر یا د ساحل باد په ډېرو هېوادونو کې تر ټولو ارزانه نوې جوړه شوې برېښنا ده.
اوس مهال په ټوله نړۍ کې ډېری هېوادونه  د تجدید وړ انرژي لري چې د دوی د انرژي له ۲۰٪ څخه ډېره برخه چمتو کوي. او اوس مهال په ټوله نړۍ کې ډېر هېوادونه د تجدید وړ انرژیو څخه خپله نیمایي برېښنا تولیدوي. داسې اټکل کېږي چې د د تجدید وړ انرژۍ ملي بازارونه به په راتلونکې لسیزه او له هغه وروسته په لویه کچه ودې ته دوام ورکړي. اوس مهال یو څو هېوادونه د تجدید وړ انرژي په کارولو سره خپله ټوله برېښنا تولیدوي او ډېر نور هېوادونه په اند کې لري چې په راتلونکې کې ۱۰۰٪ د تجدید وړ انرژۍ کچې ته ورسېږۍ. د تجدید وړ انرژۍ سرچینې په پراخه جغرافیایي ساحو کې شتون لري، خو برعکس د فوسیلي سوند مواد په محدود شمېر هېوادونو کې غونډ دي. د تجدید وړ انرژي او د انرژۍ د اغېزمنتیا د تکنالوژیو کارول، په پراخه کچه د انرژي د خوندیتوب، د اقلیم د بدلون د کموالي او د اقتصادي ګټو لامل شوی دی، خو د تجدید وړ انرژی د فوسیل سوند د سلګونو بېلیون ډالرو مالي مرستو یا سبسایدي له خوا له خنډ سره مخ شوې ده. د عامه افکارو په نړیوالو سروې ګانو کې د تجدید وړ سرچینو لکه د لمریزې برېښنا او د بادي برېښنا د رواجولو لپاره قوي ملاتړ شتون لري.
پداسې حال کې چې د تجدید وړ انرژۍ ډېرې پروژې په لوړه کچه دي، د تجدید وړ تکنالوژي د کلیو او د لرې پرتو سیمو او د مخ پر ودې هېوادونو لپاره هم غوړه ګڼل کېږي چې هلته انرژي د بشري پراختیا لپاره ډېره اړینه ګڼل کېږي. لکه څنګه چې د تجدید وړ انرژۍ ډېری تکنالوژی د برېښنا چوپړتیاوې چمتو کوي، نو له دې امله ډېری د تجدید وړ انرژي له پېچلي برېښنایي سیستم سره مل ده چې ډېرې ګټې لري، لکه: برېښنا په تودوخې بدلېدلای شي، په لوړه اغېزمنتیا په میخانیکي انرژي بدلېدلای شي او د مصرف په وخت کې پاکه ده. سربېره پردې، د تجدید وړ انرژی په واسطه برېښنایې کول ډېر اغېزمن دی او له همدې امله د انرژۍ په لومړنیو اړتیاو کې د پام وړ کمښت راځي. چین په ۲۰۲۱ کال کې د تجدید وړ برېښنا په برخه کې نږدي نیم زیاتوالي درلود.
کتنه
د تجدید وړ انرژی په جریان کې طبیعي پېښې لکه لمر، باد، جزر او مد، د بوټي وده او د ځمکې د سطحې تودوخه شامل دي، لکه څنګه چې د انرژی نړیوال آژانس داسې وایي: "د تجدید وړ انرژي د طبیعي بهیر څخه لاسته راځي چې په دوامداره توګه بېرته ‌ذخیره کېږي. دا انرژي په مستقیم ډول په مختلفو بڼو کې د لمر یا د ځمکې دننه له تولید شوې تودوخې څخه ترلاسه کېږي. په دې تعریف کې برېښنا او د لمر، باد، سمندر، د اوبو برېښنا، کتلوي ژوند، د ځمکې د تودخې سرچینې، او د ژوندیو موجودات څخه ترلاسه شوي تېل، اوهایدروجن چې د د تجدید وړ سرچینو څخه ترلاسه کېږي، شامل دي."د انرژۍ د نورو سرچینو په پرتله چې په محدود شمېر هېوادونو کې متمرکزې دي، د تجدید وړ انرژۍ سرچینې او د انرژۍ د اغېزمنتیا لپاره په پراخو جغرافیایي سیمو کې د پام وړ فرصتونه شته دي. د تجدید وړ انرژۍ چټکه کارونه او د انرژۍ اغېزمنتیا او د انرژی د سرچینو تخنیکي تنوع به د انرژی د تامین او اقتصادي ګټو لامل شي. دا به د چاپېریال ککړتیا، لکه د هوا ککړتیا، هم کمه کړي چې د فوسیل سوند موادو د سوځولو له امله رامنځ ته کېږي او عامه روغتیا به ښه کړي، د ککړتیا له امله د وخت څخه مخکې مړینې به کمې کړي او د روغتیا اړوند لګښتونه به ټیټ کړي چې کېدای شي په کال کې ترېلیون ډالرو ته ورسېږي. د کاربن د کمولو (دیکاربنایزشن) ستراتیژیو ډېرو تحلیلونو موندلې چې د روغتیا کمي ګټې کولی شي د دې ستراتیژیو د پلي کولو لګښتونه په براخه کچه جبران کړي. د تجدید وړ انرژۍ سرچینې چې خپله انرژي په مستقیم یا غیر مستقیم ډول له لمر څخه ترلاسه کوي لکه هایدرو او باد، تمه کیږي چې د نږدې نورو ۱ ملیارد کلونو لپاره د بشریت لپاره انرژي چمتو کړي چې ویل کېږي پدې پړاو کې د لمر د تودوخې د زیاتولي وړاندوینه شوی چې د ځمکې سطحه د مایع اوبو د شتون لپاره ډېره ګرموي.
کوچني لمریزو فوتو ولتایک سیستمونه د ۲۰۱۱ کال راهیسې څو مېلیونو کورنیو ته برېښنا چمتو کوي او مایکرو-هایدرو (کوچني بندونه) چې په کوچنیو شبکو کې تنظیم شوي ډېرو کورنیو ته چوپړتیاوې وړاندې کوي. له ۴۴ مېلیون څخه زیاتې کورنۍ د کورنيو حیواناتو له موادو څخه له جوړ شوی بایوګاز د رڼا او یا د پخلي لپاره کاروي او له ۱۶۶ مېلیون څخه زیاتې کورنۍ د عضوي مواد د پخلي د نوي نسل له ډېر اغیزمنو منقلونو څخه کار اخلي. بانکي مون د ملګرو ملتونو اتم سرمنشي وویل چې د تجدید وړ انرژي د دې وړتیا لري چې تر ټولو بې وزله هېوادونه د سوکالۍ نوو کچو ته ورسوي. په ملي کچه په ټوله نړۍ کې لږ تر لږه ۳۰ هېوادونه اوس د تجدید وړ انرژي لري چې د ۲۰٪ څخه ډېره انرژي عرضه کوي. اټکل کېږي چې د تجدید وړ انرژي ملي بازارونه به په راتلونکې لسیزه کې او له هغې وروسته قوي ودې ته دوام ورکړي، شاوخوا ۱۲۰ هېوادونه د تجدید وړ انرژۍ د اوږد مهاله ونډې لپاره بېلابېل سیاسي اهداف لري، چې له دې ډلې د اروپایي اتحادیې لپاره تر ۲۰۲۰ کال پورې د ټولې تولید شوې برېښنا یو ۲۰٪ هدف دی. ځینې هېوادونه تر ‍۱۰۰٪  پورې د تجدید وړ انرژیو د پالیسی ډېر لوړ اوږد مهاله اهداف لري. د اروپا څخه بهر، د ۲۰ یا ډېرو نورو هېوادونو مختلفو ډلو د ۲۰۲۰-۲۰۳۰ په موده کې د تجدید وړ انرژي له ۱۰٪ څخه تر ۵۰٪ پورې ونډه په نښه کوي.
د تجدید وړ انرژي ډېری په څلورو برخو کې د معمولي سوند موادو ځای نیسي: د برېښنا تولید، د ګرمو اوبو یا فضا تودېدل، ترانسپورت، او د(خپلواکې)  کلیوالي انرژۍ چوپړتیاوې:
بادغيس ولايت
د بادغيس ولايت د افغانستان په شمال لوېديځ کې پروت یو ولايت دی. چې بادغيس د مرغاب او هريرو رودونو ترمنځ موقعيت لري. بادغيس د بادخېز په معنى هم راغلى دى، چې بادونه په کې زيات چلېږي، ځکه نو دغه نوم ورکړل شوى دى. د بادغیس ولایت مرکز د قلعه نو په نوم سره یادیږی. د غرب لخوا یی هرات ولایت ،‌ د شرق لخوا د فاریاب ولایت ،‌شمال ته یی ترکمنستان او جنوب ته یی د غور ولایت موقعیت لری. دا ولایت ۲۰۵۹۱ کیلومتره مربع مساحت لری. او شپږ ولسوالۍ لری.
نوم ایښودنه
بادغیس یو تاریخی نوم دی چی د دریشتیانو لخوا د واییتی کئس په نامه یاد شوی دی چی معنی یی په څمکه د ۱۲ غره څخه اخستل شوی ده.‌ په اوستایی ژبه کی د بندهش چی د وادگیس یا بادغیس په نامه یاد شوی دی. د بادونو د لیگدو او بادونو د پیدا کیدو په نامه هم ځینی خلک ورته معنی ورکوی.
طبیعی منظری
پدی ولایت کی د غرنی موقعیت او جوړښت له کبله ډیری ښی منظری لری. غرونه یی اکثرا دارچی په ونو باندی پټ او ډیری طبیعی چینی لری. یوه بله دره د ولاړو اوبو لری چی د پوده اوبو په نامه یادیږی بل طبیعی ځای دی. په پسرلی کی یی د غرو لمنی د لاله د د گلانو څخه پټ وی.
ولسوالۍ
بادغیس ولایت ۷ ولسوالۍ لرې.
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
د وادع گوته
ده دول گوتی هغی ته استعمال کیگی چی وختی دو نفر یو بل سره وادع کوی.دا رواج د اروپا نه راغلی.
افغان کورنۍ جګړه (۱۹۹۶ – ۲۰۰۱)
له ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۰۱ پورې افغان کورنۍ جګړه د طالبانو د کابل د نيونې او د ۱۹۹۶ کال د سپټمبر پر ۲۷ مه د افغانستان د اسلامي امارت د رامنځته کولو او د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر پر ۷ نېټه پر افغانستان باندې د متحده ايالتونو او انګليستان د بريد تر منځ موده کې پېښه شوه. ياده دوره د افغان کورنۍ جګړې برخه وه، چې په ۱۹۸۹ کې پيل شوې وه او همدارنګه د يو څه پراخه معنا له مخې په افغانستان کې د هغه جګړې برخه وه، چې په ۱۹۷۸ کال کې پيل شوې وه.
د افغانستان د اسلامي دولت حکومت د نړيوالې ټولنې د زياتې برخې لپاره د افغانستان په رسميت پېژندل شوی حکومت پاتې شو، که څه هم د طالبانو اسلامي امارت د سعودي عربستان، پاکستان او متحده عربي اماراتو له لورې يې په رسميت پېژندنه تر لاسه کړه.
د افغانستان د اسلامي دولت د دفاع وزير احمد شاه مسعود د طالبانو پر وړاندې مخالفت کې متحده جبهه (شمالي ټلواله) جوړه کړه. متحدې جبهې ټول افغان توکمونه لکه تاجک، ازبک، هزاره، ترکمن، ځيني پښتانه او نور راونغاړل. د جګړې پر مهال طالبانو د پاکستان له لورې فوځي او د سعودي عربستان له لورې مالي ملاتړ تر لاسه کړ. پاکستان د متحدې جبهې پر وړاندې د خپلې پولې (سرحدي) لښکر او فوځ د نظامي واحدونو او کنډکونو په خپرولو سره په فوځي ډول افغانستان کې مداخله وکړه. القاعده له پاکستان، عربي هېوادونو او مرکزي اسيا څخه په رالېږدول شويو زرګونو جنګياليو سره د طالبانو ملاتړ وکړ.
اصلي ګډونوال
د متحده جبهې او د افغانستان د اسلامي دولتي لپاره احمد شاه مسعود، طالبانو لپاره ملا محمد عمر او د القاعده او بېلابېلو عربي ګټو لپاره له ايمن الظواهري سره اسامه بن لادن په افغانستان کې د جګړې مېشت اصلي مشران وو. له يوه اړخه په اصل کې د پاکستان له لورې لکه پروېز مشرف او ورڅخه وروسته جنرال محمود او له بله اړخه د متحده جبهې له لورې لکه حاجي عبدالقدير او عبدالرشيد دوستم د جګړې ځيني نور مشران وو، چې که څه هم په خپله تل په افغانستان کې نه وو. د افغان وګړو د ژوند څرنګوالی تر ډېره پر هغه ځانګړي مشر باندې تکيه و، چې د دوی د استوګنې سيمه يې په سيده ډول اداره کوله. په بېلابېلو سيمو کې ژوند او جوړښتونو ته په پام سره دردناک توپيرونه وو.
احمد شاه مسعود
د خپل عملياتي تاريخ په ډېره برخه کې د افغانستان د ژغورنې لپاره د متحدې اسلامي جبهې (شمالي ټلوالې) مشري احمد شاه مسعود کوله، چې د کابل پوهنتون د انجنيري پوهنځي زده کوونکی و. نوموړی له انجنيري زده کړو څخه فوځي مشرۍ ته راوګرځېد او له افغانستان څخه د شوروي لښکر په ويستلو کې يې مخکښه ونډه ولوبوله، چې له امله يې د پنجشېر د زمري وړ نوم تر لاسه کړ. د نوموړي پيروان ورته امير صاحب شهيد (زموږ ګران شهيد قومندان) هم وايي. وال سټريت ژورنال په هغه وخت کې مسعود لپاره خپله يوه پښتۍ ځانګړې کړه او نوموړی يې «هغه افغان، چې سړه جګړه يې وګټله» وګاڼه. له افغانستان څخه د شوروي ځواکونو له وتلو او د شوروي په ملاتړ د محمد نجيب الله د حکومت له وروستۍ ماتې (سقوط) څخه وروسته، مسعود د برهان الدين ربانې د حکومت تر مشرۍ لاندې په ۱۹۹۲ ز کال کې د دفاع وزير شو. په ۱۹۹۶ کې د طالبانو له راپورته کېدنې څخه وروسته مسعود د متحده اسلامي جبهې د فوځي قومندان په توګه خدمت کولو سره، د وسله وال مخالفت د مشرۍ ونډې ته بېرته وګرځېد.
مسعود يو ژور مذهبي او روحاني شخص و، چې د طالبانو يا القاعده له لورې د اسلام له ژباړو سره يې په سخته مخالفت وکړ. د يو سني مسلمان په توګه يې تل د صوفي الغزالي يو کتاب له ځان سره وګرځاوه.
طالبانو په پرله پسې يا مکرر ډول د نوموړي له لورې د مقاومت درولو په بدل کې د واک ورکولو وړانديز وکړ. مسعود د هغوی غوښتنه ځکه ونه منله چې پر وينا يې نوموړي د واک تر لاسه کولو لپاره جګړه ونه کړه. نوموړي په يوه مرکه کې څرګنده کړه چې:
طالبان وايي: «راشه او د لومړي وزير دنده ومنه او له موږ سره اوسه» او دوی به په هېواد کې تر ټولو لوړ دفتر (دنده) ساتي، چې ولسمشري ده. مګر په کومه بيه؟! زموږ تر منځ توپير په اصل کې د ټولنې او دولت د ورته اصولو په اړه د فکر کولو لارې چارې پورې اړه لري. موږ د هغوی د روغې جوړې شرطونه نه شو منلی، که نه نو موږ بايده ده چې د معاصرې ديموکراسۍ اصول پرېږدو. موږ په بنسټيز ډول «د افغانستان د امارت» په نوم نظام مخالف يو.
مسعود په دې باور و چې يوازې يو ديموکراتيک نظام کولی شي په افغانستان کې يوه تل پاتې سوله ډاډمنولی شي. نوموړي له يو سياسي بهير سره د طالبانو يو ځای کېدل غوښتل، چې د اټکل وړ راتلونکي کې د ديموکراتيکو ټاکنو لامل کېږي.
د ۲۰۰۱ ز کال د سپټمبر پر ۹ په متحده ايالتونو کې د سپټمبر د ۱۱ نېټې له بريدونو څخه دوه ورځې مخکې، مسعود د شکمنو القاعده استازو (اجنټانو) له لورې د افغانستان په تخار ولايت کې ووژل شو. د جنازې دود يې که څه هم په يو څه کليوالي سيمه کې تر سره کېده، مګر په سلګونو زرو خواخوږو په کې ګډون وکړ. نوموړی راتلونکی کال د افغان ولسمشر حامد کرزي په امر «ملي اتل» ونومول شو. د نوموړي د مړينې نېټه (د سپټمبر ۹) په افغانستان کې د مسعود د ورځې په نوم د ملي رخصتۍ په توګه په پام کې نيول کېده. د نوموړي له وژني څخه وروسته په ۲۰۰۲ ز کال کې د سولې نړيواله جایزه (Nobel Peace Prize) لپاره نوماند شو، چې اتفاقا له مړينې څخه وروسته هېڅکله نه ورکول کېږي.
يو کډوال چې له طالبانو څخه د مسعود سيمې ته د تېښتې په موخه يې د خپلې کورنۍ ۲۷ تنه يې په يو زوړ جيپ کې سپاره کړل، د مسعود سيمه «د افغانستان تر ټولو وروستۍ زغم لرونکې څنډې» په توګه بيان کړه. نوموړي د مسعود په سيمه کې د خپل ژوند په اړه وويل: «زه دلته د خپلواکۍ احساس کوم. تاسې پوهېږئ... زما دا سيمه خوښېږي، هېڅوک مې نه ځوروي. زه خپله دنده کوم. زه مې د خپلې کورنۍ پالنه کوم. زه هغه ډول چې غواړم، په سيمه کې ژوند کوم». مسعود د عبدالرشيد دوستم په سيمه کې د استوګن وګړو پر ژوند باندې هېڅ اغېز نه درلود. نوموړی (دوستم) د طالبانو پر وړاندې د جګړې په موخه له متحده جبهې سره يو ځای شوی و.
د مسعود تر واک لاندې سيمه کې ښځې او نجونې اړ نه وې، چې افغاني څادري (برقه) پر سر کړي. دوی ته د کار کولو او ښوونځي ته د تګ اجازه ورکړل شوې وه. په لږ تر لږه دوه پېژندل شويو بېلګو کې مسعود د زور واده د حالتونو پر وړاندې په شخصي ډول منځګړيتوب (مداخله) وکړه. په داسې حال کې چې د مسعود څرګند باور و، چې نارينه او ښځې برابر دي بايد له ورته حقونو څخه برخمن شي. نوموړي بايد له هغو افغاني دودونو سره مخامخ شوی وی، چې د نوموړي پر وينا د له منځه وړل به يې يو يا له يو څخه زيات نسل ته اړتيا ولري. د نوموړي په نظر ياده موخه (د يادو دودونو له منځه وړنه) يوازې د زده کړو له لارې تر لاسه کېدای شي.
مسعود ديموکراتيک بنسټونه رامنځته کړل، چې په بېلابېلو کمېټو لکه سياسي، روغتيا، زده کړو او اقتصاد کمېټو کې جوړ شوي وو. بيا هم ډېر خلک نوموړي ته د خپلو ستونزو د حل په موخه په شخصي ډول راتلل.
په سلګونو زرو کډوال له طالبانو څخه د مسعود تر واک لاندې سيمو ته وتښتېدل. په ۲۰۰۱ ز کال کې مسعود او انځور اخيستونکي او د ملګرو ملتونو پخواني سفير رضا دقتي (Raza Deghati) د افغان کډوالو تريخ حالت بيان کړ او د انساني مرستو غوښتنه يې وکړه.
تايباد ولسوالي
تايباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان تایباد)  د ايران د خراسان رضوي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د تايباد ښار دی. دا ولسوالي ۱۱۷٬۵۶۴ تنه نفوس لري او مساحت یې ۵۰۸۴ کیلومتره مربع دی. د تايباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د فلیپین کمپاین (۱۹۴۱-۱۹۴۲)
د فلیپین کمپاین (په فلیپیني ژبه کې: Kampanya sa Pilipinas or Labanan sa Pilipinas، اسپانیوي کې: Campaña en las Filipinas del Ejercito Japonés، جاپاني کې: フィリピンの戦い، رومانیایي کې: Firipin no Tatakai) د فلیپین جګړې یا د فلیپین سقوط په نوم هم یادېږي، د ۱۹۴۱م کال ډسمبر له ۸مې د ۱۹۴۲م کال د مې تر ۸مې، د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې په فلیپین باندې د جاپان امپراتورۍ لخوا برید وشو او له ټاپوګانو څخه د متحده ایالتونو او فلیپیني ځواکونو له لورې دفاع وشوه.
جاپانیانو خپل برید د سمندر له لارې له فارموسا څخه، چې ۲۰۰مایله (۳۲۰ کیلومټره) د فلیپین شمال ته پرته ده، پیل کړ. دفاع کوونکي ځواکونه ۳ د ۲ په تناسب له جاپانیانو څخه ډېر وو، خو د جګړې تجربې نه لرونکي واحدونو، ملي ګارډ، ساتونکو او د ګډو منافعو نوي جوړ شوي واحدونو له ترکیب څخه جوړ شوي وو. جاپانیانو د کمپاین په لومړیو کې د لومړۍ کرښې له ځواکونو څخه کار واخیست او د خپلو ځواکونو له متمرکز کولو سره یې په ډېرې چټکۍ سره د لوزون ډېری برخې د لومړۍ میاشتې په ترڅ کې ونیولې.
د جاپان عالي قومانده چې باور یې درلود په دې کمپاین کې بریالي شوي دي، یوه سټراټیژیک پرېکړه وکړه ترڅو په بورنئو او انډونیزیا کې د خپلو عملیاتو مهال وېش یوه میاشت مخکې یوسي او غوره فرقه او د خپلو هوایي ځواکونو عمده برخه د ۱۹۴۲م کال د جنوري په لومړیو کې بهر کړي. د باتان په ټاپوګان کې یوه ساتل شوي موقعیت ته د مدافعانو د شاتګ پرېکړې او همدارنګه د «د ټکي جګړه» او «د پاکټونو جګړه» کې د درې جاپاني کنډکونو ماتې سره، امریکایانو او فلیپینیانو وکولی شول چې څلور میاشتې نور هم دوام راوړي. په فبروري کې د باتان دفاعي سیمې ته په نفوذ کولو کې د جاپانیانو له ماتې وروسته، جاپانیانو یوه ۴۰ ورځنۍ محاصره ترسره کړه. د ۱۹۴۲م کال تر مې میاشتې پورې مهم لوی طبیعي بندر او د مانیل خلیج بندري تاسیسات د جاپانیانو لاس ته ونه لوېدل. په داسې حال کې چې د هالنډ ختیځ هند عملیات بې اغېزې پاتې شول، دا کار په شدت سره په نوي ګینه او سولومون ټاپوګانو کې د جاپان بریدګرو عملیاتو مخه ونیوله او د متحده ایالتونو سمندري ځواک ته یې وخت واخیست ترڅو د لا وړاندې ختیځ پرځای په ګاوډال کانال کې له جاپانیانو سره د جګړې پلان جوړ کړي.
د جاپان لخوا د فلیپین فتحه اکثراً د متحده ایالتونو په تاریخ کې ترټولو بده نظامي ماته ګڼل کېږي. کابو ۲۳۰۰۰ امریکایي نظامي پرسونل او کابو ۱۰۰۰۰۰ فلیپیني سرتېري مړه یا اسیر شول.
موخې
ختیځ ته اعزام شوی پوځ د ۱۹۴۱م کال د نومبر په ۶مه نېټه، د جنرال هیسایچي تېراوچي په مشرۍ، چې پخوا د جګړې وزیر وو، جوړ شو. دې لښکر ته امر وشو چې که چېرې جاپاني موخو ته د رسېدو لپاره له متحده ایالتونو سره خبرې بریالۍ نشي، جګړې ته دې چمتو شي. هغو همدارنګه په ارام سمندر کې د امریکا لخوا د غوره پوځ په توګه د خپل موقعیت د منلو شرط هم په پام کې نیولی وو، ځکه د چین اشغال هم د دې ادعا یو ثبوت وو، خو کوم څه چې دوی غوښتل هغه ته ونه رسېدل. د تېراوچي تر قومندې لاندې د قول اردو - معادل څلور پوځونه وو، چې لس فرقې او درې د ترکیبي وسلو لوا ګانې، د جاپاني څوارلسمې سیمې پوځ په شمول، په کې شاملې وې. د فلیپین او مالایا په وړاندې عملیات د امپراتورۍ جنرال مرکزي دفتر په امر په ورته وخت کې ترسره کېدل.
په فلیپین باندې برید څلور موخې درلودلې:
یرغلګر ځواکونه
تراوچي د فلیپین یرغل څوارلسم پوځ ته، چې د جنرال ماساهارو هوما تر قومندې لاندې وو، وسپاره. د ځمکني عملیاتو هوایي ملاتړ د ۵ هوایي ډلې لخوا، د جنرال هیدیوشي اوباتا په مشرۍ، چې له منچوري څخه فورموسا ته ولېږدول شو، ترسره شو. سمندري-ځمکنی یرغل د فلیپیني ځواک له لورې د مرستیال اډمېرل ایبو تاکاهاشي په قومانده، د جاپان امپراتورۍ سمندري ځواک دریمې بېړۍ په کارونې سره، چې د مرستیال اډمېرل نیشیزو تسوکاهارا په یوولسمې هوایي اډه کې مېشتې الوتکې له لورې یې هوایي ملاتړ کېده، ترسره شو.
څوارلسم پوځ د لومړۍ کرښې دوه پیاده فرقې، ۱۶مه فرقه (سوسومو موریوکا) او ۴۸مه فرقه (یویتسو سوچیهاشي) او د ګارنیزیون ځواک په توګه ۶۵مه لوا، لرلې ترڅو لوزون باندې برید وکړي او فتحه یې کړي. په فورموسا کې مېشت ۴۸مه فرقه، که څه هم د جګړې تجربه یې نه درلوده، خو بیا هم د جاپان پوځ یو له غوره واحدونو څخه شمېرل کېده، چې په ځانګړې توګه د سمندري-ځمکني عملیاتو لپاره روزل شوې وه، او د لینګاین خلیج کې د کته کېدو اصلي دنده ورته سپارل شوې وه. ۱۶مه فرقه چې په لامون خلیج کې د کته کېدو لپاره ټاکل شوې وه، په خپله جاپان کې تراوسه موجوده فرقو په منخ کې یوه غوره فرقه وټاکل شوه او د ریوکیوس او پالاو لخوا صحنه سازي شوې ده. په څوارلسم پوځ کې همدارنګه د ټانک ۴ او ۷ کنډکونه، پنځه ځمکنۍ توپخانې قطعې، پنځه د هوا ضد توپخانې قطعې، څلور د ټانک ضد ډلې او یو د هاوان کنډک شامل وو. د جنګي انجینرانو یوه غیرمعموله پیاوړې ډله او د پلونو واحدونه د څوارلسم پوځ په ملاتړي ځواکونو کې شامل وو.
د یرغل لپاره، دریمه بېړۍ د دوه تخریبي سکواډرون لخوا او د دوهمې بېړۍ کروز فرقې له لورې او د لومړي هوایي بېړۍ څخه د Ryūjō الوتکه وړونکې بېړۍ لخوا ملاتړ شوه. د فلیپین ځواک کې یوه الوتکه وړونکې، پنځه درانده کروزرونه، پنځه سپک کروزرونه، ۲۹ ویجاړوونکي، دوه د سمندري الوتکو وړونکې بېړۍ، ماین پاکوونکي او تورپیډو کښتۍ شاملې وې.
د پوځ هوایي او سمندري ګډ ځواک چې د کته کېدو د ملاتړ لپاره ځانګړې شوی وو ۵۴۱ الوتکې وې. یوولسمه کوکوکانتای (هوایي بېړۍ) کې ۲۱ او ۲۳ کوکوسنتای (هوایي بېړۍ)، د G4M «بېټي» او G3M «نېل» بمب غورځوونکو ګډ ۱۵۶ ځواک، د A6M Zero ۱۰۷ جنګیالي، سمندري الوتکې او کشفي الوتکې شاملې وې. د هغو ډېری برخه په تاکائو کې شتون درلود او کابو دریمه برخه یې د نومبر په وروستۍ اونۍ کې د مالایا عملیاتو د ملاتړ لپاره هندوچین ته ولېږدول شوې. Ryujo اضافي ۱۶ جنګي او ۱۸ تورپیډو الوتکې برابرې کړې او سطحي کښتۍ ګانو ۶۸ سمندري الوتکې د څېړنې او څارنې لپاره لرلې، چې ټول‌ټال د سمندري ځواک ۴۱۲ الوتکې وې. د پوځ پنځم کیکوشیدان (هوایي ډله) کې دوه جنګي قطعې، د سپکو بمونو دوه قطعې او د درنو بمونو یوه قطعه شامل وه، چې ټول‌ټال یې ۱۹۲ الوتکې درلودلې: ۷۶ Ki-21 «سالي»، Ki-48 «لیلي» او Ki-30 «آن» بم غورځوونکي؛ ۳۶ Ki-27 «نېټ» جنګي الوتکې او ۱۹ Ki-15 «بابز» او Ki-36 «ایډا» څارونکې الوتکې.
قیاسي استدلال
قیاسي استدلال، د استدلال یوه لاره  ده چې په هغه کې د مشاهدو یوه ډله ترکیب کېږي، ترڅو یو عمومي واقعیت لاس ته راشي. قیاسي استدلال، له استقرايي یا څېړنیز استدلال نه توپير لري.
که لومړيتوبونه يـې سم وي، د استقرایي (له کل نه جز ته) دلیل پایله یقیني ده، په مقابل کې د ورکړل شوو شواهدو پربنسټ، د استدلال د پایلې حقیقت احتمال لري.
عمومي کول
عمومي کول (په دقیق ډول یوه قیاسي بڼه عمومي کول) د بڼې په اړه، له یوه بنسټ نه د نفوسو په اړه پایلې ته رسي چې  د دې بڼې نه ترلاسه شوې کتنه، په پراخ نفوس کې اټکل کېږي.
احصائیوي عمومي کول
د احصائيې عمومي کول، یو ډول استنتاجي بڼه ده چېپه کې د نفوس په اړه پایله د احصائیوي استازولۍ بڼې په کارولوسره اټکل کیږي.
حکايتي، روایتي عمومي کول
یوه کیسه یا روايت عمومي کول یو ډول استدلال کوونکي دلیل دی چې په هغه کې د نفوس په اړه پایله د غیر احصائیوي بڼې په کارولو سره اټکل کیږي. عمومي کول، د افسانوي شواهدو پر بنسټ ولاړ دی.
وړاند وینه
قیاسي وړاندوینه، د تېرې او اوسنۍ بڼې نه د راتلونکې بېلګې په اړه پایله راباسي. لکه د قیاسي استدلال عمومي کولو په څېر، یوه قیاسي وړاندوینه په عمومي توګه د معلوماتو پر ګروپ پورې ولاړه ده چې د پېښې ځانګړي مثالونه لري، مګر د دې پرځای چې له عمومي بیان سره پای ته ورسېږي، د احتمالي وړاندوینې د احتمال په اړه د ځانګړي بیان سره پای ته رسېږي چې د راتلونکي مثال په شتون یا نه شتون کې د پخوانیو او اوسنیو مثالونو له خوا شریک شوی (یا نه دی شریک شوی) ولري.
د اوسنیو پېښو پر بنسټ استنباط کول
د اوسنیو پېښو په اړه یوه انګیزه د تېرو پېښو په اړه انګېرنې ته ورته ده، چی د اوسنیو او تېرو بڼو نه د اوسني مثال په اړه نتیجه ترلاسه کېږي. د یوې قیاسي بڼې عمومي کولو په څېر، د اوسنیو پېښو په اړه یوه استخراجي انګیرنه د معلوماتو د ګروپ پر بنسټ ولاړه  ده  ،چې د پېښې ځانګړې نمونې لري.
احصائیوي منطق
احصایوي منطق، د یوې ډلې یا ټولګې په اړه له عمومي کولو نه وروسته د یوه کس یا یوې فردي مسئلې په اړه نتېجې ته رسېږي. د نفوسو د پېژندل شوو مثالونو پر بنسټ، په هغه تناسب چې Q د A صفت لري. انفرادي I د P بل غړی دی. له همدې امله د Q سره ورته احتمال شته چې زه  A لرم.
مېتودونه
دوه اصلي مېتودونه (څېړندودونه) چې څېړنېزو پایلو ته د رسیدو لپاره کارول کېږي، هغه حسابي قیاس او له مینځه وړل (حذفي) قیاس دي.
حسابي استدلال
حسابي قیاس، یو استخراجي مېتود دی، چې په هغه کې پایله د هغو نمونود شمېر پربنسټ رامینځته کېږي، چې ملاتړ یې کوي. هرڅومره یې چې ملاتړ کوونکي مثالونه زیات وي ، پایله یې پياوړې وي.
له منځه وړل یا حذفي استنتاج
له منځه وړلو قیاس، چې د متغیر قیاس په نوم هم یادېږي، یواستنتاجي مېتود دی، چې په کې یې پایله، د مختلفو مثالونو پربنسټجوړېږي، چې د هغې ملاتړ کوي .
د حسابي قیاس پر خلاف ، د مختلفو مثالونو پر بنسټ د لرې کولو دلیلونه چې د پایلې ملاتر کوي، نه د هغو بڼو شمېر چې د هغې ملاتړ کوي. لکه څرنګه چې د مثالونو ډولونه زیاتېږي، د دې مثالونو پر بنسټ ډېری احتمالي پایلې د نامناسبو پایلو په توګه پېژندل کیدای شي او له مینځه وړل کېږي. دا يې په بدل کې د هرې پایلې ځواک زیاتوي، چې له مختلفو مثالونو سره سمون لري. دا ډول قیاس امکان لري چې، مختلف مېتودونه وکاروي، لکه: نیمه آزموینه (شبه قیاس)، کوم چې د سیال فرضیه آزمایي او چیرې چې امکان ولري، د سیال فرضیه له منځه وړي، چې د مختلفو شواهدو آزموینې، ممکن د ګنګس کوونکو احتمالاتو له مینځه وړلو لپاره هم کار واخیستل شي.
لرغونې فلسفه
ارستو ۳۰۰ کاله وړاندې له ميلاد نه له ځانګړيتوب نه نړیوال ډګرته د حرکت لپاره د یوناني کلیمه epagogé  وکاروله ، چې بیا  سیسرو دغې لاتیني کلمې inductio  ته وژباړله. د ارستو وروستۍ تحلیلونه په طبیعي فلسفې او ټولنیزو علومو کې د استنتاجي ثبوت مېتودونه تر پوښښ لاندې راولي.
لرغونی طب
د پخواني یوناني طب سترواکۍ مکتب ایپیولوجیزم (تاریخ د عمومي کولو پرته او د علت ادعا کولو پایلو په پام کې نیولو) سره د استنتاج مېتود کارولی دی. ایپیولوجیزم یوه له تیوري نه پرته طریقه ده، چې تاریخ ته د حقایقو د راټولولو له لارې، پرته له  ډېر عام کولو نه ګوري او د علت د ادعا کولو پایلې په پام کې نیولو سره ایپیولوجیزم یوه داسې انګیرنه ده ،چې په بشپړه توګه د  څرګندو څېزونو په ساحه کې حرکت کوي، یعنی هڅه کوي چی مبهم استناد ونکړي.
لومړنۍ عصري فلسفه
په ۱۶۲۰ ز کال کې، لومړی عصري فلیسوف فرانسس بیکن، چې په یوازې توګه د حسابي څېړنې ارزښت رد کړ. د هغه حسابي څېړنېزه طریقه، دقیقې او ډېرو بېلابېلو لیدنو ته اړتیا لري چې د طبیعي نړۍ جوړښت او لامل اړیکې يې کشف کړې، تر څو د تجربې د اوسنۍ ساحې د هغې خوا د پوهې تر لاسه کولو لپاره د حسابي څېړنې له شاملولو سره یوځای شي. له همدې امله حسابي څېړنه، د يوې برخې په توګه د حساب شاملولو ته اړتیا لري.
ډیویډهیوم
تجربه لرونکي ډیویډ هیوم په ۱۷۴۰ زکال درېځ کې د محاسبې هڅونه وموندل شوه چې، هېڅ عقلاني منطق نه لري، یوازې د منطقي بنسټ په بدل کې، د ذهن دود او د ژوند کولو ورځنۍ اړتیا شاملول و. په داسې حال کې چې کتنې، لکه: د لمر حرکت، د طبیعت د یووالي له اصولو سره یوځای کېدای شي، ترڅو داسې پایلې رامینځته کړي چې، داسې وبرېښي چې باوري ښکاري، د حسابي څېړنې ستونزه، له دې حقیقت نه رامنځته شوه چې، د طبیعت یووالی، په منطقي توګه معتبر اصول نه دي.
ایمانول کانت
کانت د هیوم د اثر د الماني ژباړې په واسطه  "د تعصبي خوب" نه راویښ شو، کانټ هڅه وکړه چې د  میتافیزیک یا مابعدالطبیعاتو امکان تشرېح کړي. په ۱۷۸۱ زکې، کانت د خالص استدلال  یا عقل پلوي په نیوکې سره، عقل پلوي د پوهې پر لورد یوې لارې په توګه معرفي کړ، چې له تجربو نه توپیر لري.
اولاند
اولاند په سویډني Öland) د سویډن هیواد سویل ختیځ کې موقیعت لري.اولاند ولایت په بالتیک سمندر کې د یاد هیواد دوهم لوی ټاپو دی.
د برېتانیې لومړی وزیر
د برېتانیې لومړی وزیر د برېتانیې د حکومت مشر دی. لومړی وزیر له شاهي امتیازاتو د کارولو په کچه کې واکمن ته مشوره ورکوي، د کابینې مشري کوي او خپل وزیران ټاکي. لکه څنګه چې اوسني لومړي وزیران د ولسي جرګې د باور لاسته راوړلو د وړتیا له مخې ریاست په لاس کې اخلي، دوی په پارلمان کې غړیتوب لري.
لومړی وزیر، د اداري دندې پر بنسټ د خزانې د کمېسیون مشر، د ملکي خدمتونو وزیر او د ملي امنیت مسؤل وزیر هم دی. په حقیقت کې، ځانګړي امتیازات، لکه: په ۱۰ داونینګ واټ کې هستوګنه، د خزانې د کمیسیون مشر د مقام په پار لومړي وزیرانو ته ورکول کېږي. د ټولنې لپاره د وزیر دفتر په ۲۰۱۹ ز کال کې جوړ شو، بوریس جانسن لومړی وزیر و چې دا لقب یې ترلاسه کړ.
تاریخچه
د لومړي وزیر یا صدارت چوکۍ رامنځ ته نه شوه، د پارلمان د ګڼ شمېر قوانینو، سیاسي پرمختګونو او  تاریخې پېښو له امله یې په درې سوه کلونو کې په کراره او په منظم ډول وده وکړه. له همدې امله دا مقام له تاریخي اړخه په غوره توګه درک کېږي. د مقام رېښه د اساسي قانون په بدلونونو کې شته، چې د انقلابي جوړجاړي (۱۶۸۸-۱۷۲۰ز) او د واکمن نه پارلمان ته د سیاسي واک د بدلون په اوږدو کې پېښ شول. که څه هم واکمن د خپلو پخوانيو امتیازي واکونو نه بې برخې نه شو او په قانوني توګه د حکومت مشر پاتې شو، په سیاسي توګه هغه یا هغې ته په تدریج اړینه و ګڼل شوه، چې د لومړي وزیر د چوکۍ له لارې چې په پارلمان کې اکثریت ترلاسه کړي، حکومت وکړي.
د وېسټ منسټر حکومتي نظام (کابینه یي حکومت) د ۱۸۳۰ ز کلونو په اوږدو کې رامنځته شو، لومړی وزیر په برېتانیا کې پرایمس انټر پریس یا په کابینه کې د مساوي کسانو لومړی او د حکومت مشر شو. د لومړي وزیر سیاسي درېځ د معاصرو سیاسي ګوندونو پراختیا، د ډله يیزو اړیکو او انځوریزو رسنیو پر مټ پراخ شو. د شلمې پېړۍ په پیل کې معاصر صدارت راڅرګنده شو، دا مقام د اساسي قانون د مراتبو په لړۍ کې د واکمن، پارلمان او کابینې په وړاندې یو لوړ مقام ګرځېدلی و.
لومړي وزیر د ۱۹۰۲ ز کال نه وړاندې کله ناکله د مشرانو مجلس کې ګډون کاوه، په دې شرط چې حکومت یې وکولای شي، په ولسي جرګه کې اکثریت ترلاسه کړي، خو په ۱۹ مه ز پېړۍ کې د اشرافو د واک په کمېدو سره، داسې کنوانسیون پیل شو چې لومړی وزیر باید د پارلمان د غړي په توګه د استازو په جرګه کې تل غړیتوب ولري، چې دوی یې یوازې په پارلمان کې ولسي جرګې ته ځواب ویونکي کړل. د لومړي وزیر صلاحیت د پارلمان د ۱۹۱۱ ز کال د قانون له لوري، نور هم لوړ شو چې د قانون جوړولو په بهیر کې د مشرانو مجلس اغېز یې څنډې ته یووړ.
صلاحیت، واکونه او محدودیتونه
لومړی وزیر د برېتانیې د حکومت مشر دی. معاصر لومړی وزیر په خپله د کابینې (اجرائیې قوې) مشري کوي. پردې سربېره، لومړی وزیر د لوی سیاسي ګوند مشري کوي او په عمومي توګه د ولسي جرګې (د پارلمان ټیټه جرګه) کې اکثریت په لاس کې لري. برحاله واکمن دواړه مقننه او اجرائیه قوې په لاس کې لري. په برېتانوي نظام کې د جلاوالي پر ځای د قوو یووالي شته دی. لومړی وزیر د مشرانو په مجلس کې د خپل سیاسي ګوند د مقننه اجنډا د تصویبولو په موخه د قانون جوړولو بهیر اداره کوي. لومړی وزیر په اجرائیوي مقام کې د کابینې نور غړي او وزیران ټاکي (او ښايي ګوښه یې کړي) او د ټولو دولتي څانګو پالیسي او فعالیتونه او د ملکي خدمتونو کارکوونکي تنظیموي. لومړی وزیر د علیا حضرت (ملکې) د حکومت د عامه "مخ" او "غږ" په توګه هم د هېواد دننه او هم په بهر کې استازیتوب کوي. واکمن، یوازې د لومړي وزیر په مشوره، له قانوني او امتیازي واکونو نه د قضایي، سیاسي، اداري او د انګلستان د کلیسا اړوند لوړې ګومارنې، د اشرافي او ځینو اتلولیو د لقبونو، نښانونه او نورو مهمو ویاړونو ورکولو په ګډون کار اخلي.
قانوني مخینه
برېتانیا د دې ترتیب پر بنسټ ښايي دوه اجرائیوي رئیسان ولري: لومړی وزیر او واکمن. د "تاج او تخت" مفهوم دا تناقض حل کوي. تاج او تخت د حکومت کولو لپاره د دولت د صلاحیت ښکارندوی دی: ترڅو قوانین جوړ او پلي کړي، مالیه ولګوي او راټوله یې کړي، جګړه اعلان کړي او سوله وکړي. د ۱۶۸۸ ز کال د "پرتمین انقلاب" نه وړاندې، واکمن په ځانګړي ډول د تاج او تخت واکونه درلودل، وروسته له هغې، پارلمان په تدریج پاچایان دې ته اړ کړل چې یو ناپېیلی سیاسي درېځ خپل کړي. پارلمان په ښه توګه د تاج او تخت واکونه وېشلي دي، صلاحیت یې مسؤلو وزیرانو (لومړي وزیر او کابینې) ته وسپاره، چې پارلمان، په ځانګړې توګه د ولسي جرګې ټاکلې مجلس ته د خپلو پالیسیو او کړنو مسؤل دي.
لوګر ولایت
لوگر د افغانستان د 34 ولایتونو له ډلې څخه یو دی. چې د لوگر ویي د پښتو ژبې د دوو ویننو تړنگ دی : (لوی) او (غر)، چې په ختیځ زون کې پرته سیمه ده، چې د کابل په سویل ختیځ کې پروت دی.
آرپوهنه
دلوگر دکلیمې په اړه دوه ډوله څېړنې تر سره شوي.لومړۍ ایتمولوجیکه او دویمه فولک ایتمولوجیکه څېړنه.ایتمولوجي په ژبپوهنه کې دیوې کلیمې یا ویي د ریښې پلټنې ته وايي.او فولک ایتکولوجي بیا په ژبپوهنه کې د یوې کلیمې ولسي یا عامیانه ریښې پلټنې میتود ته وايي.(۱)
په لومړۍ څېړنه کې د لوگر ویی له دوو مورفیمونو (لو) او (گر) څخه رغیدلی دی، چې (لو) دلوی او ستر په مانا او(گر) د غر یا غره په مانا دی.په روسي کې غره ته (گړه) ویله کیږي او په ټولو سلاوي ژبو کې د(گر،گره،گري) ریښه شته ده.دغه کلیمه په سانسگریټ کې د(گیري)           giriپه اوستا کې  gairi   اورمړي کې د giri  په    جوله او بڼه استعمالیده، چې دپښتو په ژبه کې د(غر)په شکل لاژوندۍ پاتې ده.(۲)په اردو ژبه کې اوس هم د (گهر)ویی شته،چې کور ته ویل کیږي. زما په آند دا(گهر) د همدغه (گراوغر) زړه بڼه ده.ځکه پخوانیو آریایانو له بیلابیلو سیلاوونو او نوروطبیعي آفاتو څخه د ژغورنې په موخه ‌ډیر په غرونو کې میشته کیدل. دا غرونه ددوی لپاره له بیدیا او اوارې څخه ښه په امن استوگنځي وو.نو ځکه په اردو ژبه کې کور ته (گهر) ویل کیږي، چې هماغه دپخواني (غر) چې د استوگنځي په مفهوم کاریده.اوس هم کاریږي.
د(گر)د کلیمې په اړه لوی استاد علامه عبدالحی حبیبی وایي چې:په سانسگریټ کې (غر)ته (گیري) ویل کیږي او په لرغوني فارس کې دغې کلیمې ته د توماسچک په وینا (گر)ویل کیده. اروپایي څېړونکو چې دبابلي کتیبو په اړه کومې څېړنې کړي،نو په هغو کې د(گر)کلیمه دغره لپاره کارول شوې ده.(۳)
داچې لوگر ته ولې لوی غر ویل شوی،علت یې دادی چې په دې سیمه کې لوړ او دنگ دنگ غرونه ډیر زیات دي، چې لړلۍ یې دپکتیا،پکتیکا او دېره جاتو غرونو ته رسیږي.پاتې شوه داخبره،چې لوی غر څنگه په لوگر اوښتی، داژبني اومهالني ابدال يا اوښتنې دي،چې دوخت په تیریدو سره ژبني تړنگونه تحول مومي او کلیمې خپلې بڼې بدلوي.په آریایي ژپو کې داډول بیلگې زیاتې دي.لکه په پښتو کې هر هغه کلیمه چې له دوو خپلواکو مورفیمونوڅخه تړښت موندلی وي، نو د لومړي مورفیم خپلواکه وروستۍ څپه غورځیږي،چې دې عملیې ته په تشریحي ژبپوهنه کې غورځیدن ياDecreasingوايي.دساري په توگه مونږ وایو(مرسته) دا یو مورفیم دی، کله چې ورڅخه نوم جوړوه،لکه (مرستندوی)نو وروستۍ(ه) واوله څپه ترې لویږي. همداډول په پوهنه کې چې په (پوهنځي )کې د (پوهنه)وروستۍ (ه)غورځیږي. په دې ډول دې ته ورته نورې بیلگې. په ځینو کتابونو کې لوگر ته لهوگر هم کارول شوی دی خو دا کارونه ایتمولوجیک شالید نه لري.
دلوگر دریم نوم لوکرنا دی. دیونان وتلي او نامتو جغرافیه لیکونکي بطلیموس دکابل څیرمه سیمې د ارگردا(ارغنده) لوکرنا(لوگر)او بگردا(وردگ)په نومونو یاد کړي دي.(۴)له دغو سیمو څخه یوه یې لوکرنا یا اوسنی لوگر دی، چې د پلازمېنې کابل سویل ختیځ ته څېرمه پروت دی.دویمه څیړنه د لوگر دکلیمې په اړه فولک ایتمولوجیکه څېړنه ده.ځېنې خلک وايي چې لوگر د(لوگر)یانې هغه کسان چې لو کوي په مانا دی.داپرځای خبره ده،چې ددغه سیمې خلک خپل معیشت د کرهڼې له لارې سمبالوي او په دغه سیمه کې غنم هم زیات کرل کیږي، خو دا تسمیه له دې خبرې سره هیڅ اړخ نه لگوي.تر کومه ځایه چې زما تجربه ده، نو په لوگر کې دغنمو دلو کولو په وخت کې د لو لپاره له ختیځو ولایتونو څخه کسان راځي او لو کوي، چې په بدل کې یې غنم تر لاسه کوي. ان داچې ددوی دښه لو له کبله ځینې مشرقیوالې کورنۍ په لوگر کې میشته شوي او نورې بزگري چارې پرمخ بیايي. په خپله لوگریان لو او تریشر نه کوي، نو دپورتنیو دلایلو پر بنسټ دغه ایتمولوجي چې د خلکو په ذهنونو کې ېې ځای نیولی ناسمه او ستره تیروتنه ده.
ځمكپوهنه
لوگر دپلازمېنې کابل سویل ختیځ لور ته پرته سیمه ده، چې دجنوب ختیځ دروازه هم بلل کیږي.دغه سیمه تر کال (۱۳۴۳)پورې دکابل ولایت ادارې پورې اړونده وه، خو وروسته له (۱۳۴۳ه)څخه دیوه جلا ولایت په توگه رامنځ ته شو.(۵) لوگر د اداري جوړښت پربنسټ له شبږو ولسوالیو او ۶۵۷کلیو څخه رغیدلی دی.(۶)ولسوالۍ ېې په لاندې ډول دي.
مساحت ېې ۴۵۶۸۰۰کیلو متر مربع دی او نفوس ېې ۳۳۹۷۰۰کسان دي. د ډیورنډ له کرغېړنې کرښې څخه ‍‍۴/۷۵کیلو متره واټن لري.دلوگر ولایت مرکز پل علم نومیږي. دا ولایت دمرکز په زون پورې اړوند دی.خو په غیر رسمي او قومي لحاظ دلوېې پکتیا له ولایتونو څخه گڼل کیږي، چې له کابل، ننگرهار، پکتیا ، غزني او وردگو سره لارې او پولې لري.
په لوگر کې د ایتنیکي جوړښت له پلوه پښتانه، تاجک او هزاره میشته دي.په پښتنو کې لاندیني قومونه ورکې استوگن دي:ستانیکزي،الکوزي،سهاک،شامه خیل،ناصر،احمدزي،مسعود،وزیر،متاڼي او ځینې نور. ددې سیمې اوسیدونکي دافغانستان د لرغوني آریایانو له توکم څخه دي.په لوگر کې داسې سیمې او مینې شته چې تر اسلام دمخه دکوشانیانو،بودایانو دتمدن ښکارندويي کوي.په دغه سیمه کې سیمه ییزه لوگرۍ موسیقي ډیره وده کړې، که چیرې دسیمه ییزې موسیقۍ دسبک په اړه څېړنه وشي،نوشونې ده،چې دافغانستان په سیمه ییزه موسیقۍ کې به دځانگړي سبک په برخه کې لومړی دریځ وگتي.
په ټولیزه توگه باید وویل شي،چې لوگر تر اسلام دمخه دلرغونوکوشانیانو(۱۶۵ز)اوبودایانو(۲۶۰ز)دپیړیو پیړیو مدنیتونو سیمه اومینه اوسیدلې ده.تر اسلام راوروسته(۲۵) هجري کال را په دیخوادسترو اسلامي سوبمنانو کوربه سیمه اوسیدلې ده.چې ښه بیلگه ېې داسلامي تاریخ سترمفسر مولانا یعقوب چرخي یادولی شو.همداډول ددې سیمې ولس دتاریخ په اوږدو کې دیرغلگرو پر وړاندې په تیره توره جهاد اومبارزه کړې ده.میړنی مبارز نایب امین الله خان لوگری او دده پلار غلام حیدرخان چرخي هغه څوک و،چې دامیر عبدالرحمان خان په وخت کې ېې کافرستان نورستان کړ اوهغه خلک ېې داسلام په سپیڅلي دین مشرف کړل.همداډول ډاکټرمحمد ولي ناصري اوځیني نور توریالي اومیړني څټې یاولی شو،چې دتاریخ په زړه کې تل ژوندۍ خاطرې دي.
پلازمينه
Logar's capital is the city of Pul-i-Alam, located in the district of the same name. It sits on the main road running from Kabul south to Gardez and Khowst province, which borders Pakistan.
Pul-i-Alam has seen a significant amount of reconstruction since the fall of the Taliban. The main road to Kabul was completed in 2006, significantly reducing travel time to the national capital. Additional projects include numerous schools, radio stations, government facilities, and a major Afghan National Police base situated just south of the city.
Like most Afghan cities, there is little municipal planning or services. Electricity is provided by diesel generators, and wells are the primary source of drinking water.
پوهنه
The overall literacy rate in Logar province is 21%, however, while nearly one-third (31%) of men are literate this is true for just under one-tenth (9%) of women. There around 168 primary and secondary schools in the province catering for 81538 students. There are nearly 2082 teachers working in schools in the Logar province.
وګړې
پښتانه د لوگړ ولایت اکثریت جوړی چی ۶۰ سلنه یی پښتانه او پاتی نور ۴۰ سلنه یی تاجکان، هزاره او اورمړ دي.
ولسوالۍ او نورې سیمې
Until 2005 the district was administratively subdivided into five districts. In that year the province gained Azra District from neighbouring Paktia Province; also part of Charkh District was split off into the new district of Kharwar.
سجاوند
دغه سیمه دکابل گردیز او غزني په منځ او د لوگر په برکي برک ولسوالۍ کې پرته ده.سجاوند دپیړیو پیړیو لپاره لرغونی کولتوري او دتمدن مرکز و.په تاریخي متونو کې هم دغه سیمه کې دیوه ډیر ارزښمن کولتوري مرکز په توگه یاد شوی دی.سجاوند دلوگر هغه لرغونې سیمه ده،چې له غزني سره اداري پوله لري. دسجاوند دسیمې یادونه لرغوني یوناني مشهور جغرافیپوه بطلیموس کړې، چې دلوگر دپیژندلو په اړه ېې په خپلو لیکنو کې ثبت او ظبط کړي دي.(۱۳) تربطلیموس راوروسته چینايي زیارت کونکي هونتسنگ(په لرغونې افغانستان کې ېې دگرځیدو تاریخ شپږمه میلادي پیړۍ) ښودل شوې ده. په اثارو کې دسجاوند سیمه راپیژندل شوې ده.(۱۴)
دنوموړي په قول په(تسوکوتا)کې (دغزني او اوسني لوگر شاوخواسیمې) دشونا په نامه یو ستر معبد(لمونځ ځای) جوړشوی،چې په زرگونه کسان ېې عبادت کوي. دمورخینو په نظر دشونا معبد له اره برهمني او لمر نمانځنې ځای و.(۱۵)په دې ډول سجاوند دلوگر اړنده سیمه ده،چې تاریخي جرړې ېې زرگونه کالونه وړاندې زمانو ته رسیږي .په دغه لرغونې سیمه کې دتخت جمشید په نامه یوه بله تاریخي سیمه شته،چې وروسته به پرې بشپړه رڼا واچوله شي.
دعینکو مس
داسیمه دلوگر دمحمد اغې لودیځ ته پرته سیمه ده،چې له پلازمینې کابل سره ۲۰کیلومتره واټن لري.ددغې سیمې له نوم څخه ښکاري چې دمسو(cu) دمعدنونو درلودونکې بډایه سیمه ده.دکورنیو اوبهرنیو سروې گانو پربنسټ دعینکومس دڅومره والي له مخې دهیواد په کچه دمسو ستر کان دی او دڅرنگوالي له مخې هم په سیمه کې سیال نه لري.برسیره پردې دعینکومس یوه زرخیزه سیمه ده.بلکې یوه تاریخي اوکولتوري مینه تیره شوې ده.چې دتاریخ په اوږدو کې او په تیره بیا د درې لیسیزو جنگ جگړو پرمهال په ناقانونه توگه ځینې کیندنې ورکې شوي.چې په پایله کې ېې له سپینو زرو،گچو او ډبرو څخه جوړې شوې مجسمې رواتي دي،چې شمیر ېې شاوخوا ۱۵مجسمې دي.دا هغه مجسمې دي،چې دقاچاق وړونکو له منگولو څخه ترلاسه شوي دي. دا نو څرگنده نه ده ،چې په دې سیمه کې څومره نور تاریخي اولرغوني توکي شته دي او څومره په ناقانون توگه راایستل شوي دي.خو یوه خبره دپام وړ ده ،چې دغو ناقانونه کیندنو او غلاوو ددغې سیمې لرغونتیا په زبات ورسوله.همدا لامل شو،چې دحکومتي چارواکو پام ورواوښته او دم گړۍ داطلاعاتو او کولتور وزارت دلرغونو اثارو دساتنې او ژغورنې (۰۱۲)امنیتي قطعه هلته میشته ده.دلوگر دعینکومس داوسني وضیعت په اړه به وروسته وغږیږم.
مغل خیل
دغه سیمه د لوگر دمحمد اغې لودیځ لورته پرته سیمه ده.څنگه چې له نوم څخه ېې ښکاري داسیمه په ۱۳مه میلادي پیړۍ کې کله چې دچینگیز لښکرو دافغانستان پر لور لښکر کښي کړې وه، نو په هغه مهال ددغو لښکرو ځینې کورنۍ په همدغه سیمه کې دلنډ وخت لپاره میشته شوي وو،چې وروسته بیا بیرته ستانه شول.خو داسیمه بیا همدغو مغلو کډوالو ته منسوبه شوه.داڅرگنده نه ده، چې دغه مغلي کورنۍ به چیرته تللي وي.خو په دې سیمه کې دمغلي کورنیو دتل پاتې کیدو امکان ځکه نشته چې دامهال په دغه سیمه کې اصیل اریایان پښتانه قومونه  اوسیږي ،چې ډیر ېې ستانیکزي دي او شاوخوا ۲۰۰۰۰نفوس جوړوي.
زرغون ښار
زرغون ښار دلوگر یو له لرغونو سیمو څخه ده، چې تر دې مهاله ېې په اړه بشپړعلمي مالومات په لاس کې نه شته.خو تر کال ۱۹۲۹ز پورې ددغې سیمې نوم سبزاباد و،چې وروسته بیا د وزیر محمدگل خان مومند په حکم په زرغون ښار بدل شو.تر دې مهاله په همدغه نوم یادیږي.داسیمه دمحمد اغې په لودیځ کې پرته سیمه ده،چې پاړسي ژبي ېې زرغون شهربولي.
په زرغون ښار کې دهیوادپه کچه یو ډیر مشهور زیارت دی،چې دخواجه صدر اولیا زیارت په نامه یادیږي.ددغه روحاني شخصیت قبر ته د هیواد له ډیرو برخو څخه خلک د دم او دعا لپاره ځي راځي.دولسي خلکو په وینا:خواجه صدراولیا له نن څخه شپږ پیړۍ وړاندې په همدغه سیمه کې دخدای دیوه دوست په توگه تیر شوی دی.وايي:یوه ورځ خواجه صدراولیا په لمانځه ولاړ و،چې مور ېې ترې اوبه وغوښتې ،خو ترڅوچې هغه لمونځ خلاصوه،نو مور ېې بیرته ویده شوې وه.کله چې نوموړي سلام وگرځاوه،نو سمدلاسه ېې جام له اوبو ډک کړ او دمور کټ ته ودرید،خو هغه ېې له خوبه ویښه نه کړه.مور ېې هماغسې ویده وه.پس له څو گینټو انتظار وروسته مور ېې له خوبه پاڅیده ،دده له لاس څخه ېې داوبو یخ جام واخیست،خو له جام سره دخواجه صدراولیا دورغوي غوښه هم پرې شوه.ځکه چې اوبه هم یخې وې او موسم هم سوړ ژمی و.مور ېې ددې پیښې په لیدو ډیره خواشینې شوه، دخپل زوی د مینې ادب او درناوي په چلند ډیره و ویاړیده او ډیره خوښه شوه او دعا ېې ورته وکړه،چې اې خدایه ته زما زوی د والیانوسر کړې .خلک واېې له دې پیښې وروسته ده ته دخواجه صدراولیا نوم و رکړل شو،چې له همدې شیبې وروسته له ده بیلابیل کرامتونه څرگندیدل.ځکه خو ېې زیارت ډیرمشهور دی.زرغون ښار ته دهمدغه زیارت لپاره خلک ډیر ځي راځي.دده زیارت په لرگیو نقاشي شویو ستنو دریدلی او ښکلی شوی دی.له دغو نقاشی شویو لرگیو څخه ښکاري چې دا زیارت ډیر پخوانی دی.همدا ډول خلک وایی چې له نن څخه شاوخوا ۳۰کاله پخوا په دغه زیارت کې یوه توره ډبره وه،چې یو متر سور او نیم متر ېې پلنوالی و.دې ډبرې په ډیروجگړو کې دغلگرو پر وړاندې دنورو غازیانو په ډله کې جهاد کاوه.همداراز دې ډبرې هغه پخواني افتونه له منځه وړل ،چې خلکو ته به دزیان لامل گرځیده. ددې تیږي دمبارزو څرگندنې نښې دا وې،چې دشپې له خوا به غیب وه. سهار وختي مخکې له اذانه په وینو ککړه په خپل ځای کې ایښې وه.یانې هرو مرو به ېې کومه بلا یا افت له منځه وړی و.خوله بده مرغه په تیرو درې لسیزو جگړو کې دا په زړه پورې عجیبه او غریبه ډبره یو په یو غیب اوتري تم شوه.
د جمشید تخت
دا لرغونې او تاریخي سیمه دبرکي برک ولسوالۍ په سجاوند کې پرته ده.لکه څنگه چې دنوم له قرایینو څخه یې ښکاري،نو لرغونتیا ېې د آریایانو دریم ستر افسانوي پاچا جمشید زمانو ته رسیږي،چې ۲۵۰۰قبل المیلاد ېې تاریخي جرړې غزیږي.له تخت جمشید سیمې څخه دسروزرو اوسپینو زرو دوه مجسمې نارینه اوښځینه ترلاسه شوي دي،چې بیا دطالبانو دواکمنۍ پرمهال له دغې سیمې څخه قاچاق شوي دي. دا نو څرگنده نه ده، چې دا دوه سترې تاریخي مجسمې په کوم بهرني موزیم کې دنندارې لپاره ایښودل شوي وي.همدا ډول له تخت جمشید څخه داسې ډبرینې لیکنې لاس ته راغلي،چې ددې سیمې دپیړیو پیړیو لرغونتوب په زبات رسوي.
شاهي کلا
دا کلا او دا سیمه اوس دیوه واړه کلي حیثیت لري او په سلگونه کورنۍ ورکې میشته دي.دا کلا دلوگر دمحمد آغې لودیځ لور ته پرته ده.دا سیمه هم یوه لرغونې او تاریخي سیمه ده، چې ستانیکزي او پوپل زي په کې میشت دي.دنوموړې سیمې په اړه لیکني مالومات په لاس کې نه شته.خو له تاریخي شالید څخه ېې ښکاري،چې  کله له محمد اغې سیمې څخه دبیلا بیلو پاچایانو اوپه ځانگړي توگه دغزنوي پاچاهانو لړلۍ(۳۵۱-۵۸۳ه) قافلې او کاروانونه تیردل ،نو ددغو کاروانونو لوړپوړي چارواکي اوشاهان په همدغه سیمه کې دشپې یا دورځې لخوا تم کیدل.ځکه چې دغه سیمه ددوی لپاره دښکار او امن ځای بلل کیده.ددې کلا کوم څرک نه تر سترگو کیږي ،خو داسیمه دشاهي کلا په نامه اوس هم یادیږي او دیوه غټ کلي نوم دی.خو دې کلا ته لږڅیرمه دپړاو په نامه یوه لرغونې کلا اوس هم شته چې په اټکل سره دا به هماغه شاهي کلا وي او ددې کلي اړوندې سیمې هغه مهال دهمدغې کلا په نامه یادیدې یا به ددې کلا په مربوطاتو کې شاملې وې.
سلطان صیب غر
که څه هم دغه سیمه کوم تاریخي ارزښت نه لري،خو له افسانوي ارزښت څخه ډیره برخمنه ده.نو ځکه په دغه لیکنه کې ېې یادونه اړینه بولم.سلطان بابا دلوی خدای «ج» دوست او ولی الله و.په زړه ډیر نرم او لورین و.هیچاته په سزا ورکولو خوښ نه و. نوموړی دلوگر افسانوي اواسطوریزو کیسو مذهبي زورواکی او ولي الله تیر شوی دی.
سلطان صیب په مټو ډیر غښتلی سړی و.خلک داسې وايي چې:کله سلطان صیب پر دې پوه شو،چې په اخرت کې دمسلمانانو لپاره جنت او دکافرانو لپاره دوزخ جوړ شوی، نوسلطان صیب د دوزخ په جوړیدو سخت خواشینی شو.په همدې فکرونو کې و،چې دمحمد اغې سرخاو کلي ته څیرمه غره ته وخوت او په همدغه غره کې ېې د دوزخونو د ورانولو تکل وکړ،چې دوزخونه له منځه یوسي.سلطان صیب وروسته له دې پریکړې په همدغه غره کې تر ننه پورې غیب اوتري تم شو.دغه غر چې دسلطان صیب غره په نامه یادیږي په سرخاو کلي کې پروت دی،له دغه غره څخه لږ وړاندې دلته بند لاره ده. داغر تل په واورو پټ او گنگل وي او داوسیدو څه امکانات په کې نه لیدل کیږي.
ولسي وگړو گروه دا ده،چې خدای «ج» دخپل ددغه دوست له دې پریگړې څخه ناخوښه شو او نوموړی ېې په همدغه غره کې په کچه گوته په زنځیرونو وتاړه.خلک وايي ،چې کله سلطان صیب چې په غره کې په زنځیرونو تړلی دی،له زنځیرونو خلاص شي، نو ټول دوزخونه به له منځه یوسي او ړنگ به ېې کړي.په دې اړه په لوگریانو کې ځانگړې سندره هم ویله شوې ده.
سلطان گړندی پیر ده
تړلی په زنځیر ده
که خلاص سو دی به وران کړي دوزخونه
جوړ به کړي جنتونه
وايي،چې یوه ورځ یوه کوچۍ شپنه د خپل سیرلي په لټه پسې ددغه غره یوه سوري ته ننوته، هلته ېې سلطان صیب ولید،چې په زنځیرونو تړلی و او اوږده ږیره ېې وه. سلطان صیب دې پیغلې ته د ډالۍ په توگه یوه سره مڼه ورکړه،چې دده حال به چاته نه وايي. شپنې هم ورسره ژمنه وکړه،چې دسلطان صیب حال به چاته نه وايي.خو کله چې کوچۍ کلي ته ستنه شوه او خلکو ېې په لاس کې په سوړ ژمي کې سره او تازه مڼه ولیده پرې شکمن شول او ورڅخه ېې دحال پوښتنه وکړه. کوچۍ مجبوره شوه چې خپل دسترگو لیدلی حال یوپه یو دوی ته نقل کړي. کوچۍ شپنې دسلطان صیب ټوله کیسه کلیوالو ته بیان کړه او وروسته له دې بیانه کوچۍ شپنه گونگۍ او لیونۍ شوه.
له دې اسطورې څخه مونږ دوه اخیستنې تر لاسه کولی شو. یوه دا چې دا کیسه مذهبي او گروهی اړخ لري او کټ مټ ېې اسطوره بللی شو.مسلمانان په دې عقیده دي چې، دقیامت له علامو څخه یوه داده چې مهدي «ع» به راځي او له کفارو سره به جنگ جگړې کوي. همدا ډول مسلمانان پر دې گروهمند دي،چې په اخره زمانه کې عیسی «ع»له اسمانه راکوزیږي، دڅلویښتو کالو لپاره به یوه عادله واکمني کوي، ظلمونه به ختم کړي ، ظالمانو ته به سزا ورکړي او مظلومان به په خپل حق ورسوي.
په همدې شان اهل تشیع وال معتقد دي،چې امام حسین او امام حسن داخرې زمانې د رارسیدو او د یوه اسلامي واکمنۍ لپاره په یوه غره کې چمتوالی نیسي. خو داڅرگنده نه ده،چې دا غر به کوم غر وي. اهل تشیع وال په دې گروهمن دي،چې کله ځمکه لږ څه ولړزیږي،نو دوی ورته گذر وايي او دا مانا ترې اخلي،چې گواکې د گذر پر مهال د ځمکې په تل کې د امام حسین او امام حسن داسپونو کاروانونه او قافلې روانې وي.نو ځکه ځمکه لړزیږي.