cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مولوی محمد پذیر رحمة الله علیه سوانح
سیاسی ژوندئی : داچی مرحوم مولوی صاحب دیوویښ ضمیر څښتن وه په هروخت کی به دمسلمانانو په غم غمجن اوخفه وه دنظام بی عدالتی اوفحاشی خپرولوبه ډیرځوراوه چی په همدی وخت کی د کمونستانو لخوا په اخبار کې يو کارتون خپور شو، چې (ما به مرد ۹ زنه جای نداریم)، يو فلم وښودل شو، چې ويل يي ما( تا به کی بګویم که خدا است)، دا او داسې نور ټول اعمال ددې لامل شو، چې هغه څوک چې اسلامي فکر لري، دې ته وهڅېږي چې د خپل فکر لپاره کار وکړي، په دې برخه کې علماؤ د پلخشتي جومات مخې ته ډېره لويه مظاهره  وکړه. نودظاهرشاه فاسد نظام هم په ټولونارواوکی ککړوه نودهیواد علما‌ی کراموهم خپله مسؤلیت وباله چی نظام خـپلوبی لاریوته متــوجه اوخپله ورســپارل شــوی دنده تریواندازی ترسره کړی چی په ترځ کی ئی د پلخشتی په جامع جومات کی سره راټول اوپه سوله اییز لاریون ئی لاس پوری کړ چی مرحوم مولوی محمدپذیر خان هم پخپل وارسره ددغه لاریون په تنظیم اوترتیب کی پوره ونډه واخستله ، چی بیا وروسته دداودخان کودتا رامنځته شوه چی دظاهرشاهی نظام څخه دبدی ، بی دینی ، اوپه مسلمانانو باندی ئی دظلم کچه ډیره اوچته وه دمسلمانانو څخه بندی خانی ډکی اوکمونستانوته ئی په ملکی اونظامی چاروکی زیات قدرت اواوچتی چوکی ورکړی داځکه چی کمونستانوپه ځوانانو کی زیات کار کړی وه نومسلمانان هم دغی خلاته متوجه شول ، اومولوی صاحب هم پخپل وارسره دځوانانو تربیی ته پام راواړاوه چی بی شمیره ځوانان ئی دکفاروسره دهراړخیزی مقابلی په موخه وروزل چی دوخت په تیریدوسره دمسلمانانو اوکمونستانوترمنځ واټن زیات اوبالاخره دغوایی په اوومه د۱۳۵۷ هش کال باندی کمونستانودقدرت واګی په لاس کی ونیولی چی مرحوم مولوی صاحب دخپل ایمانی احساس اودینی مسؤلیت په سرته رسولوسره دکمونستانو په ضد ئی جهاد ته مخه کړه اودکمونستانو دکودتا په همدغه کال ئی پیښورته هجرت وکړ ، لکه څنګه چی مولوی صاحب دیوویښ ضمیر څښتن وه او لادمخه دافغانستان داسلامی حزب سره ئی اړیکی درلودی نو په ورسک نمبر یو سیمه کی چی دګوتو په شمیر مجاهدین هلته رسیدلی وه ورسره یوځای شو.
بیاکله چی داسلامــی تنظیمــونوخپل منځی جګــړی پیل شوی دوباره پیښـورته راغی اود ژوند په پای کــی دوینـی په سرطان اخته شو چی تقریبا دڅلورو میاشتو مریضـی څخـه وروسته دپنجشنـبی په شـپه ۱۷ / ۲ / ۱۳۷۳ هش کال چی د ( می ) میاشتی  داوومی نیټی ۱۹۹۲ میلادی کال سره سمون خوری دهجرت په دیار کی ئی دتل لپاره ددی فانی دنیا سره خدای په امانی وکړه.
په اړه  ئی دخپلو دوستانوڅرګندونی : ˮ
دجهاد د وتلی مشر او د مرحوم مولوی محمدپذیر رحمه الله تعالی د سنګر د نږدی ملګری څرګندونی په لاندی ډول سره پیلیږی :
څو ورځی وروسته دحزب اسلامی مرکز ته ولاړم ، ځنی مجاهدین می د متعلمی او تحصیلی دوری څخه پیژندل ، او ځنی کلیوال او دولس خلک وو ، هریو دعقیدی مدافع ، دعزم او ارادی څلی او دسنګر اتل معلومیده.
دعقیدی د دفاع  او دسنګر د ساتلو خبری او مجلسونه وو ، هرمجاهد روسانو او دهغه ګوډا ګیانو ته په لاس په اورکی خوت ، دشهادت کیسی وی ، او د دونیا له ژوند څخه بی پروا ئی وه.
دهر چا خبری می اوریدلی او زه هم ډیر خوشحاله وم ، او د دعوت په ثمره باندی نورهم ډاډه کیدم ، ترڅنګ می یو دروند ،نورانی ، با وقاره سړی ناست وو ، چی مجاهدینو ئی ډیر عزت او احترام کاوه ، دده هر ه خبره به مجاهدینو ډیره په دقت اوریدله ، په خبروکی ئی علمی وزن وو، چی هره پوښتنه به ځینی وشوه په ډیر ښه لهجه او علمی دلائلو به ئی ځواب ورکاوه ، دتیرو زیاتو خبروئی ډه ډه کوله دروند اوعزتمن سړی وو.
داسړی مولوی صاحب محمد پذیر مشهور پهˮ قاضی ‌پذیرکو“ وو، دخدای بښلی می چی څه لیدل وروسته چی بلد شوو رښتیا چی دهمداسی صفاتو څښتن وو.
دچک ولسوالی داولو محرکینو څخه وو چی خلک ئی دکمونستانو په ضد پاڅون ته هڅولی وو، دجهاد فتوی ئی ورکړی وه ، خپله مدرس ، عالم اود فقهی متخصص وو، همدا دده علمی نبوغ وو چی دجهاد له اولی ورځی څخه د چک او دایمیردادو د ولسوالیو د قضاء مسؤلیت په غاړه اخستی وه ، حتی کله ناکله به دوردګو ولایت دنورو ولسوالیو څخه هم قضایاوی ورته راوړل کیدلی ، او په ښه توګه به ئی حل او فصل کولی ، خلک ئی په تقوی او پرهیزګاری ډیر ډاډه وو ، همدا لامل وه چی په قضائی پریکړو کی موفق او دولس خلکوته ئی پریکړی دپوره منلو وړ وی.
دحوصلی او برد باری خاوند وو، او په حوصله به ئی توصیه کوله ، دچارو په هکله به ئی تصمیم د پوهی اوبیا به ئی دتصمیم او پلان په هکله تردید نه کاوه ، دجهاد دامانتونوښه تکړه امانت داروو، د چلولی او فریب څخه ئی نفرت درلود ، دقضائی مسائلو په هکله ئی ډار اوتشویش نه درلود ، پخپلو کړو وړو ډیر ډاډه وو.
اوکله چی دافغانستان داسلامی حزب د وردګو ولایت مالی مسؤل شو ډیر امین وو، که څه هم دجهاد په دوران کی دولایت د مالی مسؤل سره نقدی امکانات محدود وو ، خو قاضی صاحب به بیا هم مجاهدینو سره کومک او مرسته کوله او مجاهدینوبه د پلار په څیر دده احترام درلود ، او مجاهدینوبه خپل مشکلات په ډیره آزاده توګه ورسره شریکول ، مشوره او دحل لاره او چاره به ئی ورښودله.
لنډه داچی که دقاضی صاحب محمد پذیر دده دهلو ځلو په هکله کتاب ولیکل شی لا به هم لږوی ، قاضی صاحب دخپل عمر په وروستیو ورځوکی چی دعمر خزانه ئی په تمامیدو وه دوطن دآزادی په هکله ارمانجن اود هیلو ــــــ ئي ونه سپړل شوه ، دعمر په ( ۵۴) کلنی او په کال ۱۳۷۳ هـ ش له دی فانی دونیا څخه ئی دهجرت په دیار کی سترګی پټی کړی الله جل جلاله د فردوس جنت ورکړی.
وارن بفېټ
وارن اډوارډ بفېټ (د ۱۹۳۰ز کال د اګست په ۳۰مه زېږېدلی) یو امریکایي سوداګر، پانګه اچوونکی او بشردوست انسان دی. هغه اوسمهال د برکشایر هیتاوي رئیس او اجرائیوي رئیس دی. هغه په ​​نړۍ کې یو له بریالیو پانګوالو نه دی او د ۲۰۲۲ز کال د می تر میاشتې پورې یې خالصه شتمني ۱۱۶ میلیارد ډالرو نه ډېره وه، چې له هغه نه د نړۍ شپږم بډایه شخص جوړوي.
وارن بفېټ د نیبراسکا په اوماها کې وزېږېد. هغه په ​​ځوانۍ کې له سوداګرۍ او پانګونې سره علاقه پیدا کړه، بالاخره په ۱۹۴۷ز کال کې د پنسلوانیا پوهنتون د وارټن ښوونځي ته داخل شو او بیا په ۱۹ کلنۍ کې نیبراسکا پوهنتون ته لاړ او له هغه ځایه فارغ شو. بفېټ د کولمبیا د سوداګرۍ له ښوونځي نه فارغ شو او په ​​​​۱۹۴۷ز کال کې د پنسلوانیا له پوهنتون نه فارغ شو. د ارزښت پانګوونې مفکورې په شاوخوا کې د هغه د پانګونې فلسفه د بنیامین ګراهام له خوا پیل شوې. هغه د خپل اقتصادي شالید د تمرکز کولو لپاره د نیویارک په مالي انسټیټیوټ کې ګډون وکړ او ډېر ژر یې سوداګریزې ملګرتیاوې له ګراهام سره پیل کړې. هغه په ​​۱۹۵۶ز کال کې د وارن بفېټ شرکت رامنځته کړ او وروسته یې د برکشایر هیتاوي په نوم د ټوکر جوړولو شرکت واخیست، چې نوم یې د توپیري هولډنګ شرکت د رامنځته کولو لپاره وټاکه. په ۱۹۷۸ز کال کې، چارلي مونګر د وارن بفېټ د مرستیال په توګه دنده پیل کړه.
بفیټ له ۱۹۷۰ز کال راهیسې د Berkshire Hathaway مشر او تر ټولو لوی ونډه اخیستونکی دی. هغه د نړیوالو رسنیو له خوا د اوماها د «اوریکل» یا «سیج» په نوم یاد شوی دی. هغه د ارزښت پانګې اچونې او د هغه له ډېرې شتمنۍ سره سره هغه بیا هم د شخصي سپما له امله ډېر مشهور شوی دی.
بفیټ انسان دوست دی او ژمنه یې کړې چې د خپلې شتمنۍ ۹۹سلنه به د بل او میلنډا ګیټس بنسټ له لارې خیریه کارونو ته ورکړي. هغه په ​​۲۰۰۹ز کال کې له بیل ګیټس سره Giving Pledge تاسیس کړ، چې په کې میلیاردرانو ژمنه وکړه چې لږ تر لږه به دوی د خپلې شتمنۍ نیمایي برخه بېوزلو ته ورکړي.
ژوند او زده کړې
بفېټ په ۱۹۳۰ز کال کې د نیبراسکا په اوماها کې زېږېدلی. له درېیو اولادونو نه دویم او د لیلا (کورنی نوم سټال) او د کانګرس د غړي هاوارډ وارن بفېټ یوازینی زوی دی. هغه خپلې زده کړې د روز هیل په لومړني ښوونځي کې پیل کړې. په ۱۹۴۲ز کال کې د هغه پلار د متحده ایالاتو په کانګرس کې د څلورو لومړیو دورو لپاره وټاکل شو او وروسته له هغه چې له خپلې کورنۍ سره واشنګټن ډي سي ته لاړ؛ نو وارن لومړنی ښوونځی پای ته ورساوه، وروسته یې د الیس ډیل جونیر په عالي لیسه کې ګډون وکړ او له ووډرو ویلسن لیسې نه فارغ شو. په ۱۹۴۷ز کال کې د ښوونځي په کلنۍ کې لیکل شوي: «ریاضي خوښوي او راتلونکی ونډه اخیستونکی دی» تر ښوونځي وروسته یې د ډېرې پانګې اچونې له بریاوو وروسته وغوښتل، چې کالج خوشې کړي او په مستقیم ډول سوداګرۍ ته مخه کړي، په دې چاره کې بریالی شو، خو د پلار له خوا یې ونه هڅول شو.
وارن بفېټ په ځوانۍ کې له سوداګرۍ او پانګونې سره علاقه ښودلې. هغه له یو کتاب نه الهام اخیستی و چې هغه په ​​اووه کلنۍ کې له اوماها عامه کتابتون نه په پور اخیستی و، چې نوم یې «د ۱۰۰۰ ډالرو ګټلو لپاره ۱۰۰۰ لارې» و. د وارن بفېټ د ماشومتوب ډېری کلونه له پانګې اچونې سره پیلېږي. د بفېټ ​​​​لومړي سوداګریز کارونه؛ لکه: آدامس، د کوکا کولا بوتلونه او کور په کور د اونیزو مجلو پلورل وو. هغه د خپل نیکه په پرچون پلورنځي کې کار کاوه. دی لا په ښوونځي کې و، چې د ورځپاڼو رسولو، د ګالف بالونو او سټمپونو پلورلو او د موټرو له پرزو نه یې پیسې ګټلې.
د سوداګرۍ په لومړيو کې
وارن بفېټ له ۱۹۵۱ز کال نه تر ۱۹۵۴ز کال پورې په Buffett-Falk & Co کې د پانګونې پلورونکي په توګه کار کړی؛ له ۱۹۵۴ز کال نه تر ۱۹۵۶ز کال پورې په ګراهام نیومن کارپوریشن کې د امنیتي شنونکي په توګه؛ له ۱۹۵۶ز نه تر ۱۹۶۹ز کال پورې په Buffett Partnership, Ltd کې د عمومي شریک په توګه او له ۱۹۷۰ز کال راهیسې د Berkshire Hathaway Inc د رئیس او CEO په توګه یې دنده ترسره کړې ده.
په ۱‍۹۵۱ز کال کې وارن بفېټ وموندله چې ګراهام د GEICO بیمې په بورډ کې و. د شنبې په ورځ واشنګټن ډي سي ته د اورګاډي په وړلو سره، هغه د GEICO د مرکزي دفتر دروازه وټکوله، تر هغه چې یو ساتونکي هغه ته د بللو اجازه ورکړه. هلته یې له GEICO مرستیال، لوریمر ډیویډسن سره ولیدل او دواړو د ساعتونو لپاره د بېمې سوداګرۍ په اړه بحث وکړ. بفیټ غوښتل چې په وال سټریټ کې کار وکړي، خو د هغه پلار او هم بین ګراهام دواړو ترې وغوښتل، چې هغه ونه کړي. هغه د ګراهام لپاره د وړیا کار کولو وړاندیز وکړ، مګر ګراهام انکار وکړ.
کووېډ ۱۹ وبا
بفېټ له CNBC سره د ۲۰۲۰ز کال د جون میاشتې په مرکه کې وویل چې: د کووېد ۱۹وبا اقتصادي اغېزې او اقتصادي نابرابرۍ زیاتې کړې او په خواشینۍ سره یې وویل چې: ډېری وګړی نه پوهېږي چې «سلګونه یا میلیونونه» کوچنۍ سوداګرۍ تر منفي اغېزې لاندې راغلې. هغه دا هم وویل چې: بازارونه او اقتصاد به له وبا نه وروسته د وړاندوینې خلاف وي، آن د بایډن د ادارې او د متحده ایالاتو د فدرالي ریزرو د پلان په شتون کې به هم د خلاف وړ وي. هغه وویل چې: د کووېد ۱۹ وړاندوینه او اغېزې لا پای ته نه دي رسېدلې.
شخصي ژوند
په ۱۹۴۹ز کال کې، وارن بفېټ له یوې ځوانې مېرمنې سره مینه درلوده، چې مئین  یې یوکولیل نومېده. د سیالۍ په هڅه کې یې د ساز یوه اله واخیسته، چې تر ننه یې غږوي. که څه هم دا هڅه ناکامه وه، د هغه د موسیقۍ دلچسپي د سوسن تامپسن د ژوند یوه برخه وه او د دوی واده ته یې لار هواره کړه. وارن بفېټ زیاتره د ونډو اخیستونکو په غونډو او نورو حالتونو کې دا اله غږوي.
وارن بفېټ په ۱۹۵۲ز کال کې له سوزان وارن بفېټ (تامپسن کې زېږېدلې) سره واده وکړ. دوی درې ماشومان درلودل، سوسي، هاوارډ او پیټر. دوی په ۱۹۷۷ز کال کې جلا ژوند پیل کړ، که څه هم د ۲۰۰۴ ز کال په جولای کې یې د سوسن وارن بفېټ تر مړینې پورې واده کړی و. د دوی لور، سوسي، په اوماها کې ژوند کوي، د Girls, Inc د ملي بورډ غړې ده او د سوسن اې وارن بفېټ بنسټ له لارې خیریه کارونه کوي.
د سیاسي او عامه تګلارې نظریات
بفېټ د کلونو په اوږدو کې پر سیاسي ونډې سربېره، د بارک اوباما د ولسمشرۍ په کمپاین کې د کمپاینونو ملاتړ وکړ او مرسته یې ورسره وکړه. د ۲۰۰۸ز کال د جولای په ۲مه، وارن بفېټ په شیکاګو کې د اوباما د کمپاین لپاره د هر پلیټ په 28,500 ډالرو تمویل کوونکي کې برخه اخیستې وه. وارن بفېټ خبرداری ورکړ، چې د ټولنیز عدالت په اړه د جان مکین نظر له ده نه دومره لرې دی چې مکین د خپلې تاییدۍ د بدلون لپاره «لوبوټومي، یعنې د ماغزو جراحي» ته اړتیا لري. د ۲۰۰۸ز کال د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ د دویمې مناظرې په لړ کې، مکین او اوباما د ټام بروکار له خوا وپوښتل شول، دواړو وارن بفېټ د خزانې د راتلونکي احتمالي وزیر په توګه یاد کړ. وروسته، د ولسمشرۍ په درېیمه او وروستۍ مناظره کې، اوباما له وارن بفېټ نه د احتمالي اقتصادي سلاکار په توګه یادونه وکړه. وارن بفېټ د ۲۰۰۳ز کال د کالیفورنیا د ایالتي ټاکنو په لړ کې د جمهوري غوښتونکي نوماند ارنولډ شوارزنیګر مالي سلاکار هم و.
فلم او ټلوېزیون
په بېلابېلو خبري خپرونو کې پر بې شمېره ټلوېزیوني څرګندونو سربېره، وارن بفېټ
په ډېری فلمونو او ټلوېزیوني خپرونو کې، په مستندو فلمونو او افسانو کې راڅرګند شوی دی. ځینې لنډ سینمایي او ټلوېزیوني ​​فلمونه، چې هغه جوړ کړي دي دا دي: وال سټریټ: پیسې هېڅکله نه ویدېږي (۲۰۱۰ز)، دفتر (متحده ایالات)، زما ټول ماشومان او ملګري (۲۰۱۵ز). هغه په ​​چارلي روز خپرونه کې ۱۰ ځلې مېلمه شوی دی.
د افغانستان د رگبي فدراسيون
د افغانستان د رگبي فدراسيون په افغانستان کې د رگبي سپورت تر ټولو لوی اداري بنسټ دی چې په افغانستان کې د رگبي سپورت لپاره نوي لوبغاړي روزي او يو ملي لوبډله يې جوړه لري چې په نړېوالو لوبو کې د افغانستان په استازيتوب سيالي کوي.
وېشنيزه:سپورټ په افغانستان کې
Rugby union in Afghanistan
بغاوت
Insurgency
Insurgency, term historically restricted to rebellious acts that did not reach the proportions of an organized revolution. It has subsequently been applied to any such armed uprising, typically guerrilla in character, against the recognized government of a state or country.
The existence of civil war or insurrection is a fact. Traditionally, the fact of armed rebellion has not been regarded as involving rights and obligations under international law.…Recognition of the belligerency of the insurgents by the parent State or of the contestants by foreign States changes the legal situation under international law. Prior to such recognition, foreign States have a legal right to aid the parent State put down a revolt, but are under a legal obligation not to aid insurgents against the established government.
The status of the faction opposing a government was usually determined by what Charles Cheney Hyde described as “the nature and extent of the insurrectionary achievement.” If the government was able to suppress the hostile faction rapidly, the event was described as a “rebellion.” In such cases recognition of the insurgents by a third party was regarded as “premature recognition,” a form of illegal intervention. If the insurgents became a serious challenge to the government and achieved formal recognition as “belligerents,” then the struggle between the two factions became in international law the equivalent of war. Support given to the insurgents by a third party amounted to that foreign government’s participation in the war.
insurgency
After World War II the emergence of a number of Communist states and of new nations in Asia and Africa changed the established international legal doctrine on insurgency. Communist states claimed the right to support insurgents engaged in “just wars of national liberation.” The new nations resulting from decolonization in Asia and Africa after World War II supported in most cases insurgents who invoked the principle of “national self-determination.” The United States and other Western countries in turn rejected such intervention as “indirect aggression” or “subversion.” International legal consensus regarding insurgency thus broke down as the result of regional and ideological pressures.
At the same time, humanitarian considerations prompted the international community to extend protection to persons involved in any “armed conflict” regardless of its formal legal status. This was done through the Geneva Convention Relative to the Treatment of Prisoners of War, one of four agreements drafted in August 1949. Members of “organized resistance movements” are protected if in conducting their operations they have acted in military fashion, whereas insurgents lacking formal belligerent status were not protected under traditional international law.
In the Cold War era, insurgency was treated as synonymous with a system of politico-military techniques that aimed at fomenting revolution, overthrowing a government, or resisting foreign invasion. Those who rejected the use of violence as an instrument of social and political change used the term insurgency synonymously with revolutionary war, resistance war, war of national liberation, people’s war, protracted war, partisan war, or guerrilla war, without special concern for either the objectives or the methods of the insurgents. Insurgency referred no longer only to acts of violence on a limited scale but to operations that extended to a whole country and lasted for a considerable period of time. The insurgents attempted to win popular support for the rebel cause, while the threatened government sought to counter the efforts of the rebels. In such contests military operations were closely connected with political, economic, social, and psychological means, more so than either in conventional warfare or in insurgencies of an earlier period.
Modern insurgency tries to create conditions that will destroy the existing government and make an alternative revolutionary government acceptable to the population. While armed violence always plays a major role in such operations, usually initiated by a small activist minority, acts of terrorism are only the most obvious means used by the rebels. Rumours to discredit the government and its supporters, exacerbation of existing social conflicts and creation of new ones between racial, ethnic, religious, and other groups, political intrigue and manipulation to induce clashes between class or regional interests, economic disruption and dislocation, and any other means likely to destroy the existing social order and to deprive the government of its power base, all play a role in fomenting insurgency.

terrorism
In pursuit of its goals, the activist minority that forms the hard core of the attempt to overthrow the government will try to recruit a limited number of people for direct participation in their movement and to mobilize a large part of the total population as supporters and occasional helpers. The leaders of the insurgency will also make intensive use of propaganda to secure international sympathy and support. The attacked government is expected to lose the will to resist long before it has exhausted the material resources that allow it to remain in power.
This strategic emphasis on popular support, from which flow important tactical principles, distinguishes insurgency from another technique for the overthrow of an established government, the coup d’état. In an insurgency an activist minority counts on outlasting the government in a protracted struggle with the support of the population. The insurgents use terror tactics primarily and other guerrilla operations such as sabotage, ambushes, and raids. Their resources do not permit an immediate attempt to seize the government’s centre of power, the institutions by which the country is controlled. The opposite technique is used in a coup d’état. There, the aim of the conspirators will usually be to seize swiftly the strategically crucial levers of government, paralyze the incumbents, and take over. Thus, coups d’état take place mainly in the capital and require the support of elite units of the armed forces. Popular support is of secondary importance and frequently a coup replaces one government that lacks mass appeal by another with similar characteristics. Coups are therefore usually manifestations of power struggles among various segments of the elite and do not achieve major social changes.
Unlike conspirators plotting coups against the vital centre of a government, insurgents operate initially at the periphery of the governmental system, in the hope that they will destroy slowly the government’s will to resist. Insurgencies rarely engulf the whole country in armed clashes. Their leaders seek out targets of opportunity when and where they can inflict maximum damage on their enemy at lowest cost to themselves. Insurgencies and coups have therefore in common the relatively limited use of violence but differ in their goals: unlike typical coups, insurgencies aim at making major structural changes in society.
By their goals insurgencies cannot be distinguished from revolutions and indeed the term revolutionary warfare has been used as synonymous with insurgency. There are, however, important differences between insurgencies and revolutions with regard to the total climate of opinion prevailing in the respective society. In an insurgency an activist minority tries to mobilize the population in support of its goals. In a genuine revolution the population at large has already been mobilized spontaneously by its discontent with the old order and is ready to respond to the appeal of revolutionary leaders. Consequently, genuine revolutions spread faster and generate social waves of greater amplitude than insurgencies. They are also likely to achieve broader social transformations because they respond to more widely shared popular demands than insurgencies which represent at first a minority point of view.
When the climate of opinion is ripe for a revolutionary explosion but equally strongly held contrary views are also present in the respective society, the clash of interests results in a civil war. Like a revolution, a civil war engages broad popular participation and, therefore, raises considerably the level of violence used by both sides. By contrast, in a typical insurgency the rebel minority challenges the forces defending the government amidst a population initially involved only to a limited extent on either side. Without a broad popular base, supporting what is perceived as a “just cause” insurgency cannot attain the broad scope that revolution or civil war can attain, but it can continue to operate for extended periods of time, especially if it receives assistance from foreign powers to supplement a relative scarcity of domestic resources.
Although no insurgency can attain significant proportions without a measure of domestic popular support, the importance of external aid has been documented repeatedly. Without such aid insurgencies tend to fail, whereas an assured flow of foreign supplies and especially a sanctuary beyond national borders for training, regroupment, and recuperation allows insurgents who have only limited popular support to continue their activities for a long time, thus imposing enormous strain and ruinous costs on the country. This makes support of insurgencies a powerful weapon for countries that want to exert pressure on other countries. As the covert support given by a foreign government to an insurgency is very difficult to prove, the temptation to use it as an instrument of foreign policy is great and externally supported insurgency, an indirect form of aggression, has become a major problem in international relations.
شورشگری
شورشگری (انگلیسی: Insurgency) طغیان علیه قدرت حاکم است (مثلاً شورش علیه قدرت حاکم که توسط سازمان ملل برسمیت شناخته شده‌است) زمانی که افراد در یک شورش شرکت می‌کنند بعنوان متخاصم شناخته نمی‌شوند.[۱] شورش می‌تواند جنگ با نیروهای ضد شورش باشد و همچنین ممکن است که با اقدامات حفاظت از جمعیت مورد مخالف قرار گیرد و انواع مختلف اقدامات سیاسی و اقتصادی با هدف تضعیف ادعاهای شورشیان توسط رژیم حاکم باشد.[۲] ماهیت شورشگری یک مفهوم مبهم است.
همه تمردها شورش نیستند. موارد متعددی از شورش‌های غیر خشونت‌آمیز، با استفاده از ایستادگی مدنی مانند انقلاب مردمی فیلیپین در دهه ۱۹۸۰ که رئیس‌جمهور مارکوس را از قدرت ساقط کرد و انقلاب ۲۰۱۱ مصر.[۳] جایی که شورش شکل مسلحانه به خود می‌گیرد، اگر دولت متجاوز در مقابل یک یا چند مقام عالیرتبه دولتی و نیروهای شورشی باشد به آن شورش اطلاق نمی‌شود. بعنوان مثال، در خلال جنگ‌های داخلی آمریکا، ایالات مؤتلفه آمریکا بعنوان یک کشور با رسمیت محدود شناخته نشد بلکه تنها به عنوان یک قدرت متخاصم شناخته شد؛ بنابراین، به کشتی‌های جنگی کنفدراسیون همان حقوقی داده شد که سایر کشتی‌های جنگی ایالات متحده در بنادر خارجی از آن برخوردار بودند.[۴][۵][۶]
گاهی اوقات ممکن است یک یا چند شورش همزمان (چند قطبی) در یک کشوری بوقوع بپیوندد. شورش عراق نمونه ای است که یک دولت رسمی در مقابل چندین گروه شورشی قرار گرفته‌است. دیگر شورش‌های تاریخی مانند جنگ داخلی روسیه، نمونه‌های چند قطبی هستند و نه جنبش‌های جدائی طلبی که نمونه‌های ساده ساختگی شورش برای هر دو طرف محسوب شود.
در خلال جنگ داخلی آنگولا، دو طرف اصلی وجود داشتند: جنبش خلق برای آزادی آنگولا-حزب کار (MPLA) و یونیتا (UNITA). در همان زمان، یک جنبش جدائی طلب دیگری برای استقلال استان کابیندا وجود داشت که توسط اف ال ای سی رهبری می‌شد. چند قطبی تعریفی از شورش است که در آن شرایط هیچ قدرت حاکمی وجود نداشته‌است، مانند جنگ داخلی سومالی، به خصوص دوره ای از سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۶، گسترش می‌دهد، جایی که آن را به کشورهای کوچکتر شبه خودمختار تقسیم می‌کند و در حال جنگ با یکدیگر برای تغییر متحدینشان هستند.
تعریف
اگر شورش علیه مرجع حاکم (برسمیت شناخته شده توسط سازمان ملل متحد) باشد و کسانی که در شورش دخیل هستند به عنوان متخاصم شناخته نمی‌شوند، این شورش، تمرد محسوب می‌شود.[۱] بهرحال، همه تمردها شورش نیستند. موارد متعددی از شورش‌های غیر خشونت‌آمیز، با استفاده از مقاومت مدنی هم وجود دارد. به عنوان مثال، در خلال جنگ داخلی آمریکا، ایالات کنفدراسیون آمریکا به عنوان یک کشور مستقل شناخته نشده بود، اما به عنوان یک قدرت متخاصم شناخته شده بود و به همین دلیل، کشتی‌های جنگی کنفدراسیون از حقوقی که به کشتی‌های جنگی ایالات متحده در بنادر خارجی داده می‌شد برخوردار بودند.
هنگامی که شورش ـ به دلیل عدم تطابق با قانون ـ مجاز شناخته نشده و بعنوان توصیف غیرقانونی بودن یک جنبش بکار گرفته می‌شود استفاده خنثی دارد. بهرحال، بهر صورت شورش توسط یک قدرت حاکم بعنوان یک تهدید مورد نگریسته می‌شود، «شورش» خیلی اوقات چنین مفهومی در خود دارد که هدف شورشیان نامشروع است.
استفاده از واژه شورش، انگیزه سیاسی کسانی را برسمیت می‌شناسد که در یک شورش مشارکت دارند اما اصطلاح «یاغی گری» به هیچ انگیزه سیاسی دلالت ندارد. اگر هر شورشی حمایت کمی به همراه داشته باشد (بعنوان مثال، آنهایی که به دلیل تسلیم شدن همپیمانان خود به مقاومت جهت پایان دادن به منازعات مسلحانه ادامه می‌دهند)، چنین مقاومتی ممکن است که بعنوان یاغیگری توصیف شود و آنهایی هم که در آن شورش شرکت دارند بعنوان یاغی تلقی می‌گردند.[۹][۱۰]
تشخیص اینکه یک قیام، شورش است یا یاغی گری، مانند سایر مناطق تحت پوشش قوانین بین‌المللی توافق شده جنگ، به دو دلیل، به روشنی مدون نشده‌است. اول اینکه قوانین بین‌المللی بطور سنتی به موضوعاتی که صرفاً امور داخلی حاکمیت‌ها هستند ورود نمی‌کند، اما تحولات اخیر مانند مسئولیت جهت حفاظت، شروع به تضعیف این دیدگاه سنتی نموده‌است. دوم این که در کنفرانس۱۸۹۹ لاهه، میان قدرت‌های بزرگ که فرانک تیرئورز را بعد از دستگیری، بعنوان مبارزان غیرقانونی در معرض اعدام قرار دادند اختلاف نظر وجود داشت. ایالت‌های کوچکتر از آنها به عنوان مبارزان قانونی حمایت می‌کردند.
آخوند احمد
سرچينه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه
بغاوت
کنوانسیون سوم ژنو
کنوانسیون سوم ژنو، مانند سایر کنوانسیون‌های دیگر ژنو، به درگیری بین کشورها می‌پردازد و تنها به صورت بی‌قاعده ای نیروهای نامنظم را مخاطب قرار می‌دهد:
اعضای سایر شبه نظامیان و اعضای سایر گروه‌های داوطلب، از جمله جنبش‌های مقاومت سازمان یافته، وابسته به یک طرف جنگ که در قلمرو خود یا در خارج از آن عمل می‌کنند، حتی اگر این قلمرو اشغال شده باشد، میلیشیاها یا گروه‌های داوطلب شامل جنبش‌های مقاومت سازمان یافته باشند، تأمین می‌باشند …[۱۲]
وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا (DOD) آن را اینگونه تعریف می‌کند: «یک جنبش سازمان یافته با هدف سرنگونی یک حکومت قانونی از طریق براندازی و مبارزه مسلحانه می‌باشد.»[۱۳] دستور رزمی مبارزه با شورش ایالات متحده[۱۴]
این تعریف، اخلاقیات درگیری یا دیدگاه‌های مختلف دولت و شورشیان را در نظر نمی‌گیرد. این بیشتر بر جنبه‌های عملیاتی انواع اقداماتی که توسط شورشیان و ضد شورشیان اتخاذ می‌شود، متمرکز شده‌است.
تعریف وزارت دفاع امریکا(DOD) روی خشونت بکار گرفته شده (غیرقانونی)، نسبت به اهداف مشخص (سیاسی، مذهبی یا ایدئولوژیک) متمرکز شده‌است. این توصیفات نمی‌تواند به بحث نسبیت اخلاقی پاسخ دهد که «کاراکتر تروریستی یک فرد کاراکتر آزادی‌خواهی فردی دیگر است.»
در اصل، مادامیکه خشونت ممکن است طبق قانون جرم، «غیرقانونی» باشد، مخالفت با یک تعریف مناسب از سوی کسانی که قانون را اعمال می‌کنند، هدف آنان بشمار می‌رود و ممکن است که در نگاه ناظرین بیطرف، موضوع مثبتی نشان داده شود. ــ مایکل اف موریس
د عراق جګړه
د عراق جګړه، له ۲۰۰۳ز کال نه  تر ۲۰۱۱ز کال پورې يوه اوږده وسله وال جګړه وه، چې د متحده ايالاتو په مشرۍ ائتلاف له خوا پر عراق له يرغل سره پيل شوه، کوم يرغل چې د صدام حسين په مشرۍ د عراق حکومت نسکور کړ. دې جګړې د راتلونکې لسيزې ډېره برخه هم ونيوله، ځکه چې د ائتلافي ځواکونو او له يرغل نه  وروسته تشکيل شوي حکومت پر ضد بغاوتونو سر راپورته کړ. د جګړې له لومړيو درېو نه  تر پنځو کلونو پورې په اټکلي ډول۱۵۱۰۰۰ نه  تر ۱۰۳۳۰۰۰ عراقيان ووژل شول. په ۲۰۱۱ز کال کې د متحده ايالاتو ځواکونه په رسمي ډول ووتل. په ۲۰۱۴ز کال کې متحده ايالات يو ځل بيا د يوه ائتلاف په مشرۍ په دې نښته کې ښکېل شول، بغاوت او د وسله والې نښتې ډېر نور اړخونه روان وو. سره له دې چې عراق د یوولسم سپتمبر پېښې سره هېڅ اړيکه نه لرله، پر عراق يرغل د جورج ډبليو بوش د ادارې له خوا د تروريزم پر ضد د جګړې د يوې برخې په توګه پيل شو.
د ۲۰۰۲ز کال د اکتوبر په مياشت کې، کانګريس ولسمشر بوش ته واک ورکړ چې پر عراق د پوځي بريد په اړه پریکړه وکړي. د عراق جګړه د ۲۰۰۳ز کال د مارچ په شلمه نېټه هغه مهال پيل شوه، کله چې متحده ايالاتو، بریتانيې، استراليا او پولنډ د «غافلګير او ډار» په نوم هوايي بريدونه پيل کړل. عراقي ځواکونه په چټکۍ سره وځپل شول، په داسې حال کې چې ائتلافي ځواکونه په ټول هېواد کې خپاره شول. د يرغل په پايله کې بعثي حکومت نسکور شو، صدام حسين د همدې کال د دسمبر په مياشت کې«د سور سپيده چاود» په نامه عملياتو پر وخت ونيول شو او درې کاله وروسته اعدام شو. د صدام له اعدام(پهانسۍ)وروسته، د قدرت تشه او د ائتلافي ايالتي ځواکونو له خوا ناسم مديريت د دې لامل وګرځېد چې د شيعه او سنيانو له خوا پراخې کورنۍ جګړې پيل شي، په ورته وخت کې د ائتلافي ځواکونو پر ضد اوږده سرکښي هم پيل شوه. په عراق کې د ډېريو باغي ډلو ملاتړ ايران او القاعده کاوه. متحده ايالاتو دې حالت ته په ۲۰۰۷ز کال کې، د ۱۷۰۰۰۰ سرتېرو په زياتولو سره ځواب ووايه. د سرتېرو په دې زياتېدو سره د عراق د حکومت او پوځ واکمني پراخه شوه او ډېرو دا يوه بريا وبلله. په ۲۰۰۸ز کال کې، ولسمشر بوش له عراق نه د جګړه ييزو سرتېرو له اېستلو سره موافقه وکړه. د سرتېرو د اېستلو پروسه، د ولسمشر بارک اوباما د ولسمشرۍ پر مهال د ۲۰۱۱ز کال د دسمبر په مياشت کې بشپړه شوه.
د بوش ادارې د عراق د جګړې لپاره خپل منطق په دې ادعاوو برابر کړ چې، ګوندې عراق د ډله یيزو وژنو وسلو (WMD) پروګرام لري او دا چې ګوندې عراق متحده ايالاتو او متحدینو ته يې يو ګواښ دی، ځينو امريکايي لوړ رتبه چارواکو په درواغو سره پر صدام تور پورې کړ چې القاعده ته يې ځای ورکړی او ملاتړ يې کوي. د ۲۰۰۴ز کال د ۹/۱۱ کميسيون دې پايلې ته ورسېد چې، د صدام د حکومت او القاعده تر منځ د اړیکو هېڅ شواهد نه دي موندل شوي. په عراق کې کله هم د ډله ييزو وژنو وسلو زېرمې يا د ډله یيزو وژنو فعالې وسلې ونه موندل شوې. د بوش د ادارې د مسئولينو پر نېمګړو شواهدو ولاړې دا تکراري ادعاوې، چې ګوندې صدام او القاعده اړيکې لري، يا د عراق حکومت د ډله یيزو وژنو وسلې لري، استخباراتي مسئولينو رد کړې. د جګړې لپاره منطق، په کورنۍ او نړيواله کچه تر سختو نېوکو لاندې راغی. عنان دا بريد د نړيوال قانون تر مخې ناقانونه وباله، ځکه چې د ملګرو ملتونو له منشور نه  يې سرغړونه کړې. په ۲۰۱۶ز کال کې د چيلکوټ Chilcot راپور، کوم چې جګړې ته د بریتانيې د داخلېدو په اړه د بریتانیې  د پریکړې اړوند يوه څېړنه وه، روښانه کړه چې ټول سوله یيز بديلونه نه وو ارزول شوي او دا چې د جګړې په اعلان کې بریتانیې  او متحده ايالاتو د ملګرو ملتونو امنيت شورا کمزورې کړې وه، دا چې د جګړې د حقوقي بنسټ لپاره د پېژندنې بهیر«د قناعت وړ نه و» او دا چې دا ټول دلايل سره يو ځای په نظر کې ونيول شي، نو بيا جګړه اړينه نه وه. کله چې FBI له صدام حسين نه  څېړنې وکړې، هغه تايید کړه چې، عراق د امريکا له يرغل وړاندې، د ډله یيزې ويجاړۍ وسلې نه لرلې.
له يرغل وروسته، په ۲۰۰۵ز کال کې په عراق کې د ګڼو ګوندونو ټاکنې تر سره شوې. په ۲۰۰۶ز کال کې نوري المالکي لومړی وزير وټاکل شو او تر ۲۰۱۴ز کال پورې په دې دنده پاتې شو. د المالکي حکومت داسې سياستونه پر لاره واچول چې په دې هېواد کې له وړاندې نه  واکمن سني لږه کي يې له ځانه لرې کړل او په دې ډول يې ګوندي کړکېچ لا بدتر کړ. د ۲۰۱۴ز کال په دوبي کې داعش په شمالي عراق کې بريدونه پيل کړل او په ټوله نړۍ کې يې اسلامي خلافت اعلان کړ، د داعش دا اعلان، د متحده ايالاتو او د هغو د ائتلافيانو له خوا «د پياوړي هوډ عمليات» په نامه د يو بل پوځي ځواب لامل وګرځېد. د متحده ايالاتو د ۲۰۱۹ز کال د پوځ د يوې څېړنې پر بنسټَ، ايران د دې جګړې «د يوازيني بريالي» په توګه راووت.
د عراق جګړه، د لږ تر لږه سل زره ملکيانو د وژل کېدو لامل وګرځېده، په ورته وخت کې په کې لسګونه زره پوځيان ووژل شول. ډېری وژنې د ۲۰۰۴ او ۲۰۰۷ز کلونو تر منځ د بغاوتونو او ملکي نښتو په ترڅ کې رامنځ ته شوې. له دې وروسته، په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۷ز کال کې د عراق جګړه، کومه چې د يرغل او نېواک اغېزې بلل کېږي، د لږ تر لږه ۱۵۵۰۰۰  وژنو لامل وګرځېده. پر دې سربېره په هېواد کې درې اعشاريه درې ميليونه خلک بې ځايه شول.
مخینه(شاليد)
په ۱۹۹۰ز کال کې د عراق له خوا پر کويټ له بريد وروسته، په نړيواله کچه د صدام حسين د حکومت کلک مخالفت پيل شو. نړيوالې ټولنې دا يرغل وغانده او په ۱۹۹۱ز کال کې د متحده ايالاتو په مشرۍ يو پوځي ائتلاف د خليج جګړه پيل کړه، تر څو عراقي ځواکونه له کويټ نه وباسي. د خليج له جګړې وروسته، متحده ايالاتو او متحدينو يې هڅه وکړه چې، صدام حسين د مهار کولو په سياست سره تر خپل واک لاندې ونيسي. په دې تګلاره کې د ملګرو ملتونو د امنيت شورا له خوا ډېر اقتصادي بنديزونه، پر عراقي سيمو د نه الوتنې پریکړه عملي کول، کوم چې د متحده ايالاتو او بریتانیې  له خوا اعلان شوې وه، تر څو د عراقي کردستان کردان او په سويل کې شيعه ګان د عراق د حکومت له هوايي بريدونو نه  خوندي کړي او د څېړنو دوام، تر څو د دې ډاډ تر لاسه شي چې د عراقي ډله یيزو ويجاړيو وسلو په اړوند د عراق حکومت د ملګرو ملتونو له پریکړه ليکونو سره سم عمل کړی دی.
دا څېړنې د ملګرو ملتونو د ځانګړي کميسيون (UNSCOM) له خوا تر سره کېدې. (UNSCOM) د اتومي انرژۍ له نړيوالې ادارې سره په همغږۍ په ګډه کار وکړ، تر څو ډاډ تر لاسه کړي چې عراق خپلې کيمياوي، بيولوژيکي او اتومي وسلې او تاسيسات ويجاړ کړي دي. د خليج په جګړې پسې لسيزه کې، ملګرو ملتونو د امنيت شورا شپاړس پریکړه ليکونه تصويب کړل، کومو چې له عراق نه د ډله یيزې ويجاړۍ د وسلو د بشپړې له منځه وړلو غوښتنه کوله. غړيو هېوادونو د کلونو په اوږدو کې له دې نه  ناهيلي څرګنده کړه چې ،ګوندې عراق د ځانګړي کميسيون د کارونو په وړاندې خنډونه پيدا کړي او د بې وسلې کولو د ژمنو عملي کولو په وړاندې يې جديت نه دی ښودلی. عراقي چارواکو د څېړونکو سپکاوی وکړاو د هغوی د کارونو مخه يې ونيوله. د ۱۹۹۸ز کال د اګست په مياشت کې د عراق حکومت له څېړونکو سره همکاري کول وځنډول او ادعا يې وکړه چې، دا څېړونکي د متحده ايالاتو لپاره جاسوسي کوي. وروسته د جاسوسۍ تورونه ثابت شول.
د ۱۹۹۸ز کال د اکتوبر په مياشت کې، د عراق د آزادۍ د قانون په تصويب کولو سره د عراق د حکومت ړنګول د متحده ايالاتو د بهرني سياست رسمي برخه وګرځېده. د دې قانون له مخې، د عراق «ديموکراتيکو مخالفو سازمانونو» ته اووه نوي ميليونه ډالر ورکړل، تر څو «داسې يوه طرحه جوړه کړي چې په عراق کې د ديموکراسۍ پر لور د لېږد ملاتړ وکړي». د متحده ايالاتو دا قانون د ملګرو ملتونو د امنيت شورا د ۶۸۷پریکړه ليک سره په مخالفت کې و، کوم پریکړه ليک چې پر وسلو او د وسلو په پروګرامونو تمرکز کوي او د حکومتونو بدلون ته هېڅ اشاره نه کوي. د عراق د آزادۍ د قانون له تصويب نه يوه مياشت وروسته، متحده ايالاتو او بریتانیې  پرعراق هوايي بريدونه پيل کړل او دې عملياتو ته يې د «د صحرا ګېدړعمليات» نوم ورکړ. د دې جګړې څرګند منطق دا و، تر څو د صدام حسين د حکومت د هغې وړتيا مخه ونيسي، چې کيمياوي، بيولوژيکي او هستوي وسلې جوړې کړي، خو د متحده ايالاتو استخباراتي مسئولينو هيله درلوده چې دا بريدونه به د صدام د وړتياوو له کمزوري کولو سره مرسته وکړي.
بارسلونا
بارسلونا ولایت (بارسلونا د کاتالونیا سیمې مرکز دی) Barcelona). یاده سیمه د اسپانیا هیواد اړوند نیمه خپلواکه سیمه ده چې په وار وار یې د اسپانیا نه د خپلواکی کوښښ کړی دی.
جان لاک
جان لاک (۱۶۳۲ ، د اګست ۲۹ مه – ۱۷۰۴ ز ، د اکتوبر ۲۸ مه ) یو انګریز فيلسوف او ډاکتر و، د روښنايۍ دورې يو له اغېزناکو مفکرينو څخه شمېرل کېږي او په عمومي توګه، «د آزادۍ پلار» په نوم پېژندل کېږي. لاک چې د بریتانيې له لومړيو تجربه کارانو څخه يو شمېرل کېږي، د سنټ سرفرانسس بيکن په پيروۍ سره «لاک» هم « دټولنيز قرارداد د نظريې» لپاره د هغه په کچه مهم دی. د هغه آثارو د معرفت پېژندنې او سياسي فلسفې په پراختيا کې ستر اغېز درلودلی دی. د هغه ليکنو پر ولتر او ژان ژاک روسو او د روښنايۍ  پړاو پر ډېروسکاټلينډي مفکرينو او امریکايي انقلابيانو اغېز لرلی دی. له لرغونې جمهوريت غوښتنې او آزادې نظريې سره د هغه مرستې، د متحده ايالاتو د خپلواکۍ په اعلاميه کې منعکسې شوې دي. په نړيواله کچه د لاک سياسي حقوقي اصول، د محدود استازي حکومت او د قانون تر واکمنۍ لاندې د اساسي حقوقو او آزادۍ د خونديتابه پر نظريو او تګلارو ژور اغېز لري.
تر ډېره بريده، د لاک د ذهن اند، د هويت او ځان په اړه نوی تصور بلل کېږي، چې د جان ژاک روسو، ډايويډ هوم او امانويل کانت په څېر وروستيو فيلسوفانو په آثارو کې په پياوړي ډول لېدل کېږي. لاک لومړی هغه څوک و چې، د پوهې د دوام له لارې يې ځان تعريف کړ. هغه اټکل کړی دی چې، د زېږون پر مهال ذهن يوه سپينه تخته و. د ډکارت د فلسفې پر خلاف، کومه چې له پخوا څخه د شته تصوراتو پر بنسټ ولاړه ده، لاک په دې باور و چې ، موږ له فطري اندونو څخه پرته زېږېدلي يو او دا پوهه د تجربې له لارې د تر لاسه شوي حسي درک په وسیله ټاکل کېږي. دا هغه تصور دی چې، اوس د تجربې په نوم پېژندل کېږي. لاک د علم په اړه نظريات، په خپلو ليدونو کې روښانه کړي، په داسې حال کې چې شونې ده ،ځينې شيان بيا بيا تجربه کېدای شي او دا چې هېڅ شي، له رد کېدو څخه مستثنی نه دي، لاک وايي چې: «هر څه چې زه ليکم او کله چې پوه شم چې سم نه دي، زما لاس بايد تر ټولو لومړی وي، چې دا هر څه اور ته وغورځوي». دا په تجربه د لاک د باور يوه بېلګه ده.
د ژوند لومړي کلونه
لاک د ۱۶۳۲ز کال د اګست مياشتې په نهه وېشتمه نېټه، د سامرسټ په رينګټون کې له کليسا سره نژدې په يوه کوچني هستوګنځای کې زېږېدلی و. دا سيمه له بريسټل څخه دولس ميله لرې پرته ده. هغه ته په همدې ورځ مذهبي غسل ورکړی شوی و، ځکه چې مور او پلار دواړه يې پيوريټان وو. د لاک پلار، چې هغه هم جان بلل کېده، يو څارنوال و چې په «چو ماګنا» کې يې د سولې په محکمه کې د منشي په توګه دنده تر سره کړې وه او د انګلستان د کورنيو جګړو په لومړيو کې يې په سپرو پارلماني ځواکونو کې د جګړن په توګه کار کړی و. د مور نوم يې اګنيس کين و. د لاک له زېږېدو ډېر ژر، دې کورنۍ د پنسفروډ بازاري ښار ته کوچ وکړ، چې دا سيمه د بريسټل سويل ته اوه ميله لرې پرته ده، چېرې چې لاک د بلوټون د تودور په يوه کليوال کور کې راستر شو.
په ۱۶۴۷ز کال کې، لاک د پارلمان د غړي او مشر جان د پخواني قوماندان الکسانډر پوفم تر څارنې لاندې په لندن کې د وست مينسټر مشهور ښوونځي ته واستول شو. هلته د زده کړو له بشپړولو وروسته، د ۱۶۵۲ز کال په مني کې، کله چې هغه شل کلن و، د اکسفورډ په کرايس کليسا کې داخل شو.هغه مهال د پوهنځي رئيس جان اوين و، چې د پوهنتون مرستيال رئيس هم و. سره له دې چې لاک يو وړ شاګرد و، بيا يې هم د هغه مهال د لېسانس دورې نصاب خوښ نه شو. هغه د پوهنتون د لرغونو موادو په نسبت، د نوي عصر د فيلسفوانو، لکه: رنه دکارټ آثار ډېر په زړه پورې وموندل. لاک د خپل ملګري ريچارډ لوور له لارې ،چې هغه يې د ويست مينسټر ښوونځي له وخته پېژاند، له طبابت او تجربوي فلسفې سره بلد شو، کوم چې په نورو پوهنتونونو او سلطنتي ټولنه کې لوستل کېدل او په پايله کې د همدې ټولنې غړی شو.
هغه ته د ۱۶۵۶ز کال په فبرورۍ مياشت کې د لېسانس سند او د ۱۶۵۸ز کال د جون په مياشت کې د ماسترۍ سند ورکړل شو. هغه د ۱۶۷۵ز کال په فبرورۍ کې د طبابت لېسانس سند تر لاسه کړ، دا مضمون هغه په اکسفورډ کې د اوسېدو پر مهال په پراخه کچه لوستی و. پر لوور سربېره، هغه د رابرټ بوايل، تاماس ويلس او رابرټ هوک په څېر له پېژندل شوو ساينسپوهانو سره هم کار کړی و. په ۱۶۶۶ز کال کې، هغه له انټوني اشلي کوپر، لارډ اشلي سره وليدل، څوک چې اکسفورډ ته د ینې ناروغۍ د درملنې لپاره راغلی و. اشلي له لاک څخه اغېزمن شوی و او هغه يې قانع کړی و چې، د هغه د ملګرو یوه برخه وګرځي.
کار
لاک د دندې په لټه کې و او په ۱۶۶۷ز کال کې د لندن په ايکسټر هاوس کې د اشلي کور ته ولاړ، چې د هغه د شخصي معالج په توګه کار وکړي. په لندن کې هغه د توماس سيدنهام تر څارنې لاندې د خپل طبابت زده کړې له سره پيل کړې. سيدنهام د لاک په طبيعي فلسفي تفکر ستراغېز درلود، داسې يو اغېز، چې «د انسان د پوهې په اړه يوه ليکنه» په نامه، په يوه مقاله کې راڅرګند شو.
د لاک طبي علم، هغه مهال له ازموينې سره مخامخ شو، چې د اشلي د ينې ناروغي د هغه ژوند وګواښه. لاک د ګڼو ډاکټرانو مشورې سره راټولې کړې او ممکنه ده چې، د مثانې د لرې کولو په موخه د جراحي عملياتو (چې هغه مهال په خپله د خپل ژوند ګواښل و) لپاره، د اشلي په قانع کولو کې يې مهمه ونډه درلوده. اشلي وژغورل شو، ښه شو او د هغه د ژوند ژغورلو له امله يې د لاک درناوی وکړ.
په دې موده کې، لاک د سوداګرۍ او کروندو د پلاوي د منشي او د کارولينا د څښتنانو د منشي په توګه کار وکړ، چا چې له هغه سره مرسته وکړه  او د نړيوالې سوداګرۍ او اقتصاد په اړه یې خپل اندونه منظم کړل.
د ويګ خوځښت، د بنسټ اېښودونکي په توګه اشلي د لاک په سياسي نظرياتو ستر اغېز پرېښود. کله چې اشلي په ۱۶۷۲ز کال کې د لارډ سلاکار شو (اشلي په ۱۶۷۳ز کال کې د شافتسبري لومړی ايرل وګرځول شو) لاک په سياست کې ښکېل شو. په ۱۶۷۵ز کال کې د شافتسبري د ملاتړ له سقوط وروسته، لاک د يوې مودې لپاره په فرانسه کې د ښوونکي او د کاليب بانکس د طبي مرستيال په توګه سفرونه وکړل. هغه مهال چې د شافتسبري سياسي بخت، د يوې لنډې مودې لپاره مثبت بدلون موندلی و، لاک په ۱۶۷۹ز کال کې انګلستان ته راستون شو. په دې موده کې او د شونتيا له مخې د شافتسبري په لارښوونه، لاک د حکومت د دوو رسالو زياته برخه وليکله. په داسې حال کې چې، کله فکر کېده، لاک د ۱۶۸۸ز کال د پرتمين اوښتون د دفاع لپاره رسالې ليکلې دي، خو اوسنيو پوهانو څرګنده کړې ده چې، دا اثر له يادې نېټې څخه مخکې ليکل شوی و. دې اثر ته اوسمهال د مطلق العنانې واکمنۍ په وړاندې د عمومي بحث په سترګه کتل کېږي (په ځانګړي توګه هغه شان چې  رابرټ فيلمر او توماس هوبز له هغې څخه ننګه کړې) او د انفرادي منښت په موخه دا اثر، د سياسي مشروعيت لپاره بنسټ بلل کېږي. سره له دې چې لاک له اغېزناکو ويګانو سره اړيکې لرلې، د طبيعي حقوقو او حکومت په اړه د هغه اندونه، نن سبا د انګلستان په تاريخ کې تر يو بريده انقلابي بلل کېږي.
په کاناډا کې د وینا ازادي
په کاناډا کې د وینا ازادي د کاناډا د حقوقو او ازادیو د منشور په دویمه برخه کې د "بنسټیزې ازادۍ" په توګه خوندي شوې ده. خو دغه منشور حکومت ته هم دغه اجازه ورکوي چې "مناسب او معقول" محدودیتونه پلي کړي. کرکجنې ویناوې، فحشاء، تهمت او بدنامي په کاناډا کې د هغو ویناوو په عامو کټګوریو کې راځي چې محدودیتونه پرې شته دي. د ۱۹۷۰ ز کال د اکتوبر د کړکیچ پر مهال، د جګړه‌ییزو اقداماتو قانون د توندلارو سیاسي مخالفینو یا اپوزیسیون د ویناوو محدودولو لپاره کارول شوی و.
قانوني اړخ
د کاناډا د حقوقو او ازادیو د منشور دویمه برخه (ب) د وینا د ازادۍ حق ټاکي او د کاناډا سترې محکمې بیا دغه حق په ډېره پراخه توګه تفسیر کړی دی. که څه هم، د منشور لومړۍ برخه کاږي چې مناسب او معقول محدودیتونه هغه مهال پر دغه حق وضع کېدای شي چې دغه محدودیتونه د قانون له لارې مشخص شوي وي او په یوه ازاده او ډیموکراټیکه ټولنه کې په څرګنده توګه د توجیه وړ وي.
مناسب او معقول محدودیتونه
په کاناډا کې د وینا ازادي مطلقه نه ده؛ د منشور لومړۍ برخه حکومت ته اجازه ورکوي چې داسې قوانین هم تصویب کړي چې د وینا ازادۍ محدودوي، خو دا چې محدودیتونه "مناسب وي او په ازاده او ډیموکراټیکه ټولنه کې د توجیه وړ وي". کرکه پاروونکې ویناوې (چې د یوې ځانګړې تعریف شوې نژداي یا توکمیزې، قومي، جنسیتي، جنسي، مذهبي یا نورو تعریفېدونکو ډلو پر ضد د نسل وژنې یا تاوتریخوالی ملاتړ او هڅونې ته اشاره لري)، او فحاشي (یوه پراخه اصطلاح چې د نورو څیزونو ترڅنګ هغو ادبیاتو ته اشاره لري چې په ټولیز ډول د ټولنې لپاره غیرمعقول، خطرناک یا په جدي توګه نامناسب وي، لکه د ماشومانو پورنوګرافي یا شهوت پاروونکې نقاشۍ یا هم تقلبي درمل چې د جنسي لېوالتیا زیاتولو لپاره کارېږي). دا یې هغه دوې بېلګې دي چې په رسنیو او عامه بحثونو کې یې پام ‌وړ پام ځان ته اړولی.
په کیوبېک ایالت کې د فرانسوي ژبې د ساتنې په موخه د ویناازادي محدوده شوې ده. په بهرنیو سوداګریزو تابلوګانو کې یوازې هغه مهال انګریزي متن کارول کېدای شي چې د فرانسوي ژبې له منشور سره سم د فرانسوي متن نیمایي اندازه وي، له دې پرته کاروباریان له مالي جریمې سره مخ کېدای شي. سترې محکمې د تابلوګانو مقررات د وینا ازادۍ د یوه "معقول" محدودیت په توګه اعلان او پلي کړي دي.
د مېډیا یا رسنیو سانسور
په ۱۹۷۰مه لسیزه کې، د کاناډا د ملي امنیت دستګاه د څارنې له واکونو څخه په ناقانونه توګه د کیڼ اړخو رسنیو د ځپلو لپاره د دفترونو سوځولو، دروازو ماتولو او غلا له لارې ناوړه ګټه پورته کړه.
سانسور د وینا ازادۍ مفکوره د یوه خصوصي حق پر ځای د عامه حق په توګه تعریفوي. سناتور کېټ ډیوي په ۱۹۸۱ ز کال کې په ګلوب اېنډ میل ورځپاڼه کې د لیکنې له لارې د دغه نظر ملاتړ وکړ: "ډېر شمېر خپروونکي دغه پوچ تصور لري چې د مطبوعاتو ازادي د دوی ملکیت دی... البته خبره د دې برعکس ده. د مطبوعاتو ازادي د خلکو حق دی."
د رسنیو د خپراوي د یوې سترې دروازې په توګه د انټرنېټ راڅرګندېدل د دولتي سانسور لپاره یوه نوې لاره پرانیسته؛ په ځانګړې توګه کاناډایان د انټرنېټ ډېر کاروونکي هم دي. په ۲۰۰۷ ز کال کې، د لومړي وزیر سټیفن هارپر په دوره کې د ملي دفاع مرستیال وزیر په پارلمان کې ټینګار وکړ چې د کاناډا حکومت د امریکا د ملي امنیت ادارې (NSA) او نورو ورته ادارو سره د "انټرنټ پر کنټرول" کار کوي. په دې ډول هڅې سره، د کاناډا حکومت د انټرنېټ په خوندي کولو کې ونډه اخیستې ده. "امنیت خوندي کول" یوه داسې ښکارنده ده چې په کې د دولت واک ته ګواښ "خلکو" ته د ګواښ په توګه پېژندل کېږي او په دې توګه د ملت د امنیت ساتنې په نوم نورو ناروا کړنو ته مشروعیت وربښي.
د متحده ایالاتو په پرتله، د کاناډا نظارتي چاپېریال د شبکې د بې طرفۍ پام‌وړ ساتنه کوي. دا بیا د دغه هېواد د نظارتي جوړښت، موجوده قوانینو، د دغې مسلې په اړه دوه اړخیز تړون او د کاناډا د مخابراتو بازار د غیر رقابتي طبیعت له امله دي، چې د سرغړونې مخنیوي لپاره سختو مقرراتو ته اړتیا لري.
د کړکېچ پر مهال د وینا ازادي
مخابرات د کړکیچ په وخت کې ټولنو ته د ناورینونو په اړه د خبرداري ورکولو او د هغو د اغېزو په څارنه کې د مرستې له امله اهمیت لري. د کاناډا د رسمي رازونو قانون د نوې شوې بڼې شرایط په کاناډایي رسنیو کې دغه وېره رامنځ ته کوي چې له امله یې ښایي دوی د ملي امنیت په برخه کې د سرغړونو په اړه په راپور ورکولو کې ازاد نه وي ځکه دوی ښایي محاکمه یا له قانوني څارنې سره مخ شي. له ترهگرۍ سره تړلو ویناوو د جرم ګڼلو په اړه د کاناډا چلند تر اوسه پورې یو څه محتاط دی. کاناډا د ۲۰۰۱ ز کال د ترهګرۍ ضد لایحه د دغه ټکي د روښانتیا لپاره تعدیل کړه چې "د ډېر ډاډ لپاره، د سیاسي، مذهبي، یا ایډیالوژیکي فکر، عقیدې یا نظر څرګندونه" به ترهګریز فعالیت نه ګڼل کېږي خو دا چې دغه نظر څرګندونه د ترهګریزو کړنو له کوم بل تعریف سره سر ونه خوري. کاناډا له انټرنېټ څخه د کرکجن پروپاګند موندلو او لرې کولو وړتیا لوړه کړې او د ترهګرۍ او کرکجنو ویناوو په تړاو یې مذهبي ملکیتونو ته د زیان رسولو لپاره نوې جزاګانې ټاکلې دي.
د جګړه‌ییزو اقداماتو له قانون سره سره، فدرالي کابینه د جګړې د بېړني وضعیت یا نړیوال بېړني وضعیت په اعلانولو سره د رسنیو د سانسورولو واک لري. د بېړنیو حالاتو قانون د دې غوښتنه کوي چې د بېړني حالت تایید به په اوو ورځو کې پارلمان ته وړاندې کېږي او پارلمان به یې د لغوه کولو فرصت ولري. د کاناډا د ژورنالستانو د ۱۰۰۰-غړو ټولنې رییس جولیان شېر وړاندوینه وکړه چې مېډیا یا رسنۍ به د حقونو له منشور څخه د سرغړونې په صورت کې محکمې ته اعتراض وکړي. که څه هم، په تېرو وختونو کې داسې قضیې لیدل شوې دي چې محکمو په کې پوځي سانسور تصویب کړی. د بېلګې په توګه، کیوبېک ایالت په اوکا کې له موهاک جنګیالیو سره د کاناډا د پوځ د جګړې پرمهال، د ګرځنده تلیفونونو پرې کولو په شمول پر رسنیو ځینې بندیزونه ولګول شول. په ۱۹۷۰ ز کال کې، په کیوبېک کې د اکتوبر د کړکیچ پر مهال د جګړې د اقداماتو قانون پلی شو او رسنیو ته اجازه ورنه کړل شوه چې د ډي لېبرېشن دو کیوبیک جبهې (Front de libération du Québec) د ویناوو خپرولو اجازه نه لرله او ان ځینې ژورنالیستان بندیان هم شول.
اقتصادي ګټې
اقتصادي ادبيات د دې مفکورې ملاتړ کوي چې د وینا زیاته ازادي د زیاتې اقتصادي ودې د پیاوړتیا لامل کېږي ځکه د نظرونو ازاده تبادله نوښت هڅوي. برعکس (د بېلګې په توګه سانسور) د علمي ازادۍ او څېړنو مخه نیسي. د وینا د ازادۍ او اقتصادي ودې تر منځ د اړیکو د اقتصادي شننې له مخې، که د ناروې په څېر د کاناډا عامه پالیسۍ هم د وینا ازادي تشویق کړي، کاناډایان به هر کال په منځنۍ کچه د ۲۵۲۲ ډالره شتمن شي.
د پرمیان – ټریاسیک د ورکېدو پېښه
د پرمیان – تریاسیک ورکېدو پېښه (P-T, P-Tr) چې د پرمیان پای ورکېدو په توګه او همدارنګه د لویې مړینې په توګه هم پېژندل کېږي، د پرمیان او ټریاسیک ځمک پېژندنو دورو ترمنځ سرحد او همدارنګه د پالئوزوئیک او میزوزوئیک ترمنځ سرحد جوړوي، کابو ۲۵۱.۹ میلیون کاله پخوا. دا په ځمکه کې د ورکېدو ترټولو شدیده پېښه ده، چې په کې د بیولوژیکي کورنیو ۵۷ سلنه، د نسلونو ۸۳ سلنه، د سمندري بڼو ۸۱ سلنه او د ځمکني مهره لرونکو ۷۰ سلنه، ورک شول. دا د حشراتو ډله‌ییزې ورکېدنې ترټولو لویه پېژندل شوې پېښه وه.
د دې ورکېدو پېښې لپاره له یوه تر درې مرحلو یا فازونو د شتون شواهد شتون لري.
علمي اجماع پر دې ده چې د دې ورکېدو لامل لوړه تودوخه او په سیندیزو سیمو کې، د سمندرونو پراخ بې آکسیجن توب او د سمندرونو تېزابي کېدل دي چې د سایبريا جالونو چاودنو له امله د کاربن ډای اکسایډ ډېر مقدار له امله رامنځته کېږي. همدارنګه سپارښتنه شوې چې د سایبري جالونو له لورې د هایډروکاربني ذخایرو لکه تېل او سکرو، تجزیې له امله د تولید شوي کاربن ډای اکسایډ ډېر حجم خپرېدل او د میتانوجن مایکروارګانیزمونو لخوا د میټان خپرېدل دې ورکېدو پېښې سره مرسته کړې ده.
تاریخ
له دې مخکې، اټکل کېده چې د ډبرو لړۍ چې د پرمیان-ټریاسیک سرحد په بر کې نیسي ډېر لږ وې او د ډېرو درزونو لرونکې دي چې ساینس پوهان نشي کولی د هغو په هکله جزیات په سمه توګه تعین کړي. په هرحال، اوس کولی شو د ورکېدو تاریخ د زرګونو کلونو په دقت سره تعین کړو. د U-Pb زیرکون د پرمیان-ټریاسیک سرحد لپاره په میشان، چین کې د نړیوال سټراټوټایپ برخې او ټکي څخه پنځه آتشفشاني ایرو بسترونه ښکاروي، چې د ورکېدو تاریخ له لوړ دقت سره په ډاګه کوي – همدارنګه اجازه ورکوي چې له زرکلن تاریخ مقیاس له بیارغونې سره د نړیوال چاپېریال ګډوډي، کاربن څرخې اختلال، او ډله‌ییزه ورکېدنې اړیکې راوسپړي. دا د ورکېدو پېښه د ۲۵۱.۹۴۱ ± ۰.۰۳۷ او ۲۵۱.۸۸۰ ± ۰.۰۳۱ میلیون کاله پخوا رامنځته شوې ده چې اوږدوالی یې ۴۸ ± ۶۰ زره کاله دی. د کاربن ۱۳ ایزوټوپ نسبت ناڅاپي نړیوال کمښت (کابو ۰.۹٪) کاربن ۱۲ ته له دې ورکېدو سره په یوه وخت کې ترسره شوی، او کله کله په هغو ډبرو کې چې د راډیومټري تاریخ ایښودنې لپاره نامناسبې دي، د پرمیان – ټریاسیک دورې سرحد پېژندلو لپاره کارول کېږي.