cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
البېډو
واوره
لکه څرنګه چې تازه واوره د ککړې واورې په نسبت ډېره البېډو لري، د سمند په واوره پوښلي یخونه د سمندر تر اوبو ډېره البېډو لري. د سمندر اوبه په واوره د پوښل شوې سطحې په پرتله ډېره لمریزه رڼا جذبوي. کله چې د سمندر د تودوخې د ډېرېدو له امله او یا له پاسه د لمریزو وړانګو له امله د سمندر یخ ویلې کېږي، په واوره پوښلې سطحه کمېږي او د سمندر ډېره برخه اوبه د لیدو وړ ګرځي، له دې امله د انرژۍ د جذب سرعت زیاتېږي. اضافي جذب شوې انرژي د سمندر اوبه ګرموي چې په دې توګه د سمندر د کنګل یا یخ د ویلې کولو سرعت هم زیاتوي. د واورې د ویلې کېدو د مخکېنۍ بېلګې په څېر، د سمندر د یخ ویلې کېدو پروسه د مثبت غبګون یوه بله بېلګه ده. د مثبتو غبرګونونه دواړې کړۍ له ډېر وخت راهیسې د نړیوالې ګرمۍ لپاره مهم پېژندل شوې دي.
کوچنۍ اغېزې
البېډو په کوچنۍ کچه کې هم کار کولی شي. د لمر په رڼا کې تیاره جامې ډېره ګرمي جذبوي او روښانه رنګ کالي یې منعکسوي. له دې امله، د بیرونیو جامو د رنګ له البېډو څخه په استفادې سره د بدن د تودوخې د کنترولولو امکان برابرېږي.
ونې
هغه سیمې چې په موسمي واوره پټې دي، د بې ونو سیمو ژمنۍ البېډو یې د نږدې ځنګلونو په پرتله ۱۰ تر ۵۰ سلنه زیاته ده، ځکه چې واوره ونې په سم ډول نه پوښي. د پاڼو تویوونکو ونو د البېډو ارزښت له شاوخوا ۰.۱۵ څخه تر ۰.۱۸ پورې دی، په داسې حال کې چې د مخروطي ونو ارزښت له شاوخوا ۰.۰۹ څخه تر ۰.۱۵ پورې دی. په دغو دواړه ډوله ځنګلونو کې د اوړنۍ البېډو بېلابېلوالی د فوټوسنټز له حد اکثر کچې سره تړاو لري. ځکه هغه نباتات چې د ودې لوړ ظرفیت لري، خپله ډېره برخه پاڼې او ښاخونه د ورودي تشعشعاتو د مستقیم مخنیوي لپاره کاروي.
پړانگ
پړانگ يو ډول ځنگلي غوښه خوړونکی ځناور دی چې د پيشو له آره گڼل شوي او په هغو کې د ځنگلي پيشوگانو له کتاره غوښه خوړونکی ځناور گڼل کېږي.
وېشنيزه:پيشيان
جودو
جودو "پستې او نرمې لارې" ته وايي، خو په دې ختيځه جنگي لوبه کې چې يو سيال په کې له وسلې پرته د بل د بې رحمه وهلو ماهرانه ننداره وړاندې کوي، هېڅ ډول پوستوالى او نرمي نه ليدل کېږي. دا لوبه په جاپان کې رامنځ ته شوې او پخه شوې ده او د حيرانۍ وړ نه ده چې همدغه هېواد په کې له کله نه چې جودو پر ١٩٦٤ کال د اولمپيک برخه گرځېدلې، تر ټولو ډېر طلايي مډالونه گټلي دي.
دا یو پيچلی سپورت دی چې نومرې په کې په غورځولو، نيولو او ټينگ ساتلو ورکول کېږي او پياوړتيا، چلونه، ځاني نظم او د تېري روحيه ټول په کې بنسټيزه ونډه لري. د نورو جنگي لوبو په څېر په جودو کې سیال ته درناوی مهم عنصر دی او سيالي يې يو بل ته د سر په ټيټولو پيل او په همدغه ډول پايته رسېږي. د لوبې موخه داده چې سيال د هغې توشکې له پاسه چې تاتامي نومېږي، پر ځمکه راغوځار شي. لوبه د نارینه وو لپاره پنځه او د ښځو لپاره څلور دقیقې دوام کوي او موخه دا ده چې پر شا د سيال په غوځارولو او د ٢٥ ثانيو لپاره د هغه د ټينگ ساتلو او يا يې مخکې د تسليمولو له لارې پوره نومره چې "آيپون" ورته وايي، تر لاسه شي. په جاپان کې تر ټولو مشهور جودو کوونکی یاسوهیرو یاماشیتا دى چې په ۲۰۳ پرله پسې پاړيو کې بريالى ختلى او پر ۱۹۸۴ کال یې د لاس انجلېس په اولمپیک کې د زنگانه له سخت ټپ سره سره، د سرو مډال گټلى و.
سرچينه
د بي بي پښتو ښوونيز رپوټونه
وېشنيزه:لوبې
برازیلیا
برازیلیا د برازیل هیواد پلامینه ده چې په جنوبي امریکا کې موقیعت لري.
ورملاند
ورملاند په سویډني Värmland) د سویډن په لویدیځ کې د ناروې هیواد سره پر پوله پروت ولایت دی.
برخوار ولسوالي
برخوار ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان برخوار)  د ايران د اصفهان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د دولت‌آباد ښار دی. دا ولسوالي ۱۲۲٬۴۱۹ تنه نفوس لري. د برخوار ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د اصفهان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
نور هېوادونه
په دغه لړليک کې د نړۍ د هېوادونو نومونه په پښتو کې ليکل شوي او پدې کې دواړه، يعنې لنډ رسمي نومونه (لکه. افغانستان) او اوږده رسمي نومونه (لکه. د افغانستان اسلامي جمهوريت) شته. که چېرته په دغه لړليک کې د يو داسې هېواد يا سيمې نوم چې د هغه د رسمي نوم پر سر شخړه وي، راغلی وي، په دې مانا نه ده چې يعنې په ويکيپېډيا کې د ذکر کېدلو له امله دې رسمي وگڼلای شي.
په دغه ليکنه کې د شته هېوادونو لړليک
په دغه لړليک کې د 243 شته هېوادونو نومونه دي چې ددغو نه يې:
نور لړليکونه
*د نورو هېوادونو لړليک
نور ولسوالي
نور ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان نور)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د نور ښار دی. دا ولسوالي ۱۲۱٬۵۳۱ تنه نفوس لري او مساحت یې 2675.00 کیلومتره مربع دی. د نور ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
قبله
مذهبونه سره يوه خوله دي چې کعبه قبله ده، خو دهغه چا د قبلې په اړه چې نږدې دی او قبله ويني، او هغه څوک چې لرې دی او قبله نه ويني سره مخالف شوي دي. احنافو ، حنبليانو، مالکيانو او له اماميانو څخه ځينو يې ويلي دي: د لرې سړي قبله هماغه خوا ده چې پر هغه خوا کعبه واقع ده نه خپله کعبه. شافعيانو او ډيرو اماميانو ويلي دي: بې له څه توپيره د لرې او نږدې سړي له پاره خپله کعبې ته کول واجب دي، نو که په عين کعبه يې باور راغی چې معلومه ده هماغه مخامخ قبله ده، او که نه نو په گومان دې کفايت وکړي. ښکاره خبره ده چې له لرې څوک نه شي کولی دا قول حقيقت وگڼي، ځکه د استونزه په داسې حال کې چې ځمکه کروي ده محاله ده، پر همدې بنا د لرې سړي قبله هغه خوا ده چې کعبه هغې خوا ته واقع ده نه خپله کعبه.
پر قبله ناپوه
هغه څوک چې د قبلې پيژوندل ورته گران وي، واجبه ده چې حقيقت و پلټي او زيار وباسي تر څو پوه شي او يا گومان وکړي چې قبله پر يوه بيله خواده. که باور او يا گومان يې رانه غۍ څلورگونو مذهبونو بې له شافعيانو او ځينو اماميانو ويلي دی: هرې خوا ته يې چې وغوښتل لمونځ دې وکړي د هغه لمونځ صحيح دی او بيا کول يې پرې واجب نه دي.
ډيرو اماميانو ويلي دي: بايد د امر د منلو له پاره، په دې خاطر چې پر واقع باندې يې عمل تر سره کړی وي څلور و خواووته دې لمونځ وکړي، او که د څلور ځلې او څلورو خواوو ته د لمونځ کولو وخت نه ؤ يا بې وسه شو چې څلورو خواو ته لمونځ وکړي، کومو خواوو ته چې کولی شي لمونځ دې وکړي.
مسئله
که پرته له قبلې کوم بل لوري ته لمونځ وشي او بيا وروسته سهوه معلومه شي، اماميانو ويلي دي: که دلمانځه به مينځ کې معلومه شي چې ښۍ يا کيڼه خوا ده، پاتې نور لمونځ دې مخامخ د قبلې پر خوا وگرځوي، خو که قبلې ته يې شا وي لمونځ باطل او بيا يې دې له سره وکړي، او که د لمانځه تر پای ته رسولو وروسته د قبلې لوری معلوم شو، په داسې حال کې چې وخت وي بايد له سره يې وکړي او که نه نو همغه پاتې دې وکړی.
اوله اماميه وو څخه ځينو يې ويلي دي: هر کله چې له قبلې څخه کوږوالی کم وي که دلمانځه پر وخت وي يا پر ته له لمانځه په نورو وختو کې د هغه بيا له سره کول نه دي په کار، خو که د ختيځ يا لويديځ پر خوا وي.
که پر لمانځه باندې و بيا يې دې له سره وکي، او تر لمانځه پرته په نورو وختو کې دلمانځه بيا کول لازم نه دی په داسې حال کې چې خپل لمونځ يې په خپل وخت کي يا بې له وخته داسې کړی وي چې قبلې ته يې څټ وي بايد لمونځ له سره وکړي.احنافو او حنبليانو ويلي دي: هر کله چې د قبلې موندلو له پاره يې پلټنې او زيار وايستاو هيڅ لوري د هغه له نظره غوره والی نه لاره او هغه يې يوې خوا ته وکړ بيا چې وروسته تيروتنه ښکاره شوه، که په لمانځه کې و (لمونځ يې کولو) کولی شي هر لوري ته چې د ده باور وي او يا هر خوا چې غوره ورته ښکاري د قبلې په اړه ترجيح ورکړي، همغې خوا ته دې مخ واړوي، خو که تر لمانځه تمامېدلو وروسته پوه شو، لمونځ يې صحيح دی او فرق نه کوي چې که د لمانځه په حال کې وي يا ترې وروسته.
د مالکي او حنبلي مذاهبو په نزد هغه سړی چې هلې ځلې او زيار نه باسي او تر لمانځه وروسته پوه شي چې لمونځ د قبلې پر خوا دی. د هغه لمونځ باطل دی، خو دا حنافو او اماميانو په نزد، که پرته له دې چې شک ورته پيدا شي، لمونځ دې وکړي، داسې چې د لمانځه د پيليدو پر وخت د قبلې پر خوا باوري وي، لمونځ يې صحيح دی، ځکه په دې حال کې هغه د نږديوالي نيت او قصد لري.
وېشنيزه:اسلام
شغال
ګیدړ(ږیدړ/ګیدړه) Canis lupus) یو ډول غوښه خوړونکی تي لرونکی حیوان دی چې په اوراسیا(اسیا او اروپا) او شمالي امریکا کې ژوند کوي.
اوسنی وضعیت
د استوګنې سیمې.
خټک
خوشال خان د شپږ اوو کالو په سن په (١٠٢٩هـ.ق) کال لنډي سيند ته ولويد. دى د کور د خدمتګارو ښځو سره هلته تللى ؤ. ښځو جامې مېنځلې. د دوى له سترګو غايب او سيند اخستى و. ددې ښځو کوزپلو ته د شاه عالم ښځه او د اصف مور دولتۍ د سيند په غاړه ناسته او جامې يې مېنځلې خان په سيند کې ډوب و او چا نه ليده. ناڅاپه په سيند کې د وريښمو څوڼکۍ دولتۍ وليده. لاس يې ورواچوه ګوري چې ماشوم خوشال راپورته شو خيټه يې له اوبو ډکه او بې هوشه و. مېنځې پرې راټولې او فريادونه پورته شول پړمخې يې واچوه، اوبه يې له خولې له لارې بهر او ماشوم په هوش راغى او خداى ج له مرګه وساته. همدارنګه بله حادثه ورته په (١٠٣٠هـ.ق ) کال د عمر په اته کلنۍ کې ورپيښه شوه. پېښه داسې وه چې خان د هلکانو سره لوبې کولې. اوړى ؤ. ناڅاپه توند باد اوګرد سره راوالوته. او پاس په څپره پوزى غوړيدلې ؤ چې لوى لوى کاڼي يې پرې ايښي وو کله چې باد پوزى راواخسته نو کاڼي ورځني ورغښتل او د خان په سر ولګيده او وچولى يې دوپاره شول او د(٧ ) ورځو درو درملو وروسته په شعور راغى او خداى ج بچ کړو.
علمونه ، فصاحت او بلاغت اصول ، لکه : معاني ، بيان، عروض، قافيه او نور ټول ويلي او عالم ؤ.)) د خپل وخت له ځېنو مشهورو عالمانو سره يې ناسته ولاړه هم درلوده له هغو څخه يو هم مولانا عبدالحکيم سيالکوټى(١٠٤٧هـ.ق) (مړ) دى. دى د جهانګير او شاه جهان په دورانونو کې د نيمې وچې له جيدو عالمانو ؤ. خوشال جنګيالى او مېړنى شاعر پـــــــــه دنـــــــــيـــــــا د نــــنــــــــــګــــــــــالـــــــي دي دا دوه کــــــــــــــاره يــــــــابــــه وخــــــــوري کـــــــــکــــــــرۍ يـــــــا بـــــه کــــامـــران شــــي خوشال خټک ستر شاعر، مېړنى او جنګيالى، ښه نثر ليکونکى، د سياسي او ملي جنبش لارښوونکى او هم د خپل وخت په علومو کې پوره وارد وو. د خوشال خان په اشعارو کې که څه هم عرفاني او هيو مانيستي افکار ليدل کيږي ، خو هغه د ګورګانيانو له تسلط څخه د خپل ملت د ژغورنې له پاره د عدم تشدد او د مينې او محبت نغمې نه غږوي، بلکې باالعکس په توره تکيه کوي. خو خوشال بابا وائي: پــښـتانـه چـې نــور څــه فـکـر کــــا نـاپـــوه دي بــــې د تورې خـــلاصـــــــى نــشتـــته په بل کــار خوشال خان ته ځکه جنګيالى شاعر وايو چې دده ژوند، د جنګ او رزم يو تابلو ده ؛بلکې هنداره ده دده شاعري د جنګ او جدل په خبرو ډېره درنده ده ؛خوشال خان خپل د ژوندانه احوال له زوکړې تر وروستيو شېپو پورې د نظم ژبې ته ډېر ورسپارلى؛ خوشال خان په يو لاس کې قلم او په بل لاس کې توره څرخولې. او خپله مېړانه يې په قلم او توره کې د سترو نومونو په لړ کې د لومړيتوب تر حده رسولې. دده ادب، مروت، غېرت، عزم، سخاوت، ، نيلى ده په خپله هومره تېزلى، چې د مبالغې کولو باک يې نه دى پريښى. بابا وايې. که سخا ده او که توره که خامه ده
په دا درې توکه زما تللې نامه ده
ده خپله توره او مېړانه په رښتيا هم اثبات ته رسولې او خلکو ورسره منلې هم ده. دى يو فوق العادة انسان ځکه ؤ. چې د ژوندانه هر اړخېزه تجربه يې لرله. هم عاشق ؤ. هم ملاؤ. هم عسکرؤ. هم پېشوا. او همدارنګه طيب او مفکر شخصيت ؤ؛ خو مېړنى او جنګيالى ډېر ؤ دى په خپله دا دعوه کوي. او وائي. لا تراوسه يې ماغزه په قرار نه دي
چا چې ما سره وهلى سر په سنګ دى
چې د چا تر غوږو زما د تورې شرنګ دى
د خوشال په شعر کې د تورې د ماهيت تنوع: زمونږ ددې بحث بنسټيزه موخه يوازې او يوازې د ستر او اتل خوشال خان ((بابا)) د شخصيت او کرکټر په داسې اړخ باندې خبرې کول دي؛چې د پښتون کهول او ولس د آرې تومبلې (غيرت، مروت، سرښدنې او کلتور) څرګندونه پکې وشي. دا چې د ((بابا)) ټول ژوند د رزم او بزم په ځليدونکو پلوشو کې را ايسار دى؛خو دا هم بايد له هېره ونه ويستل شي؛چې دده ژوند او سيرت د پښتون ولس د ابدي حريت او خپلواکۍ په هيلو او بلن ښکاري. لکه د مخه مو چې وويل د ((بابا)) ژوند د تورې ښکار او جګړو سره لکه د روح او جسد يو ځاى پاتې شوى؛ خو ده توره بيا داسې څرخولې، چې هم ترې غليم د وينو څاڅکې توى شوي او هم د پښتون ولس د دود او دستور ولوليز شرنګهار د کرغېړنو ميرځمنو تر غوږو رسېذلې په دې هکله بابا په خپله داسې وايي: لا په خوب کې په لړزه پرېوځي له کټه
چې د چا تر غوږ زما د تورې شرنګ دى
خو د ((بابا)) په اشعارو کې توره يوازې توره نه؛بلکې د غيرتي ولس د ميړانې، غيرت، ننګ او ولسي سمبوليکو اشعارو په څېر راوړل شوې ده. ددې له پاره، چې د بابا په اشعارو کې د تورې بېلا بېل اړخونه تر څېړنې لاندې ونيسو اړينه بريښي چې د بابا دې وينا ته د قناعت غاړه کېږدو چې دى يوازې د تورې ميړنى نه وو؛بلکې د تورې تر څنګ د قلم او سخا داسې دعوى کوي چې په خپل ژوند کې يې څرګند مثالونه وړاندې کړي؛وايي که سخا ده او که توره که خامه ده
دده دا دعوه يوازې د پښتون ولس پورې چا منلې نه ده؛ بلکې: نورو نړۍ والو هم ورته د تابعت غاړه کوزه کړې. اقبال لاهوري وايي: راز قومى ديد و بى باکانه گفت
د ((بابا)) د عظمت او شجاعت اوازې تر لويديځه هم د خلکو غوږونو ته رسېدلې په دې هکله د لندن خوشال پېژندونکى((بيد ولف: په خپل کتاب کې چې په (١٨٩٠ع) کال په انګلستان کې خپور شوى دى، هلته د خوشال خان (١٥) قصيدې (٤٦) قطعې او يو ترجيع بند په انګريزۍ ژبه ترجمه کړى او دده په باب يې ويلي دي. ((خوشال خان ډېر لوى استعداد او زبردسته پوهه درلوده. هېڅ مضمون نه دى پاتې چې ده په شعر کې نه وي ويلى. دده په اشعارو کې د وطن مينه او جذبه ده. د وطن خواهۍ جنبه لري.)) په اسلامي انسايکلوپيديا کې داسې ليکل شوي دي: ((خوشال خان توريالى شاعر او مشهور خان ؤ، دده اشعار له وطن خواهۍ ډک دي...)) مشهور ختيځ پوه استاد اسلانوف: په خپل اثر ((د روښانيانو ملي نهضت)) کې داسې ليکلي دي: ((په پښتو کې د شعر او ادب تر ټولو لوى سړى خوشال خان ګڼل کيږي. دى د خټکو د قوم مشردى ، شاعر دى، سپه سالار او جنګي شخصيت دى.)) ځوان شوروي ختيځ پوه ډاکټر ګيرس: په خپل اثر ((د افغانستان ادبيات)) کې د خوشال په باب يو لوى څپرکى ليکلى او داسې نظريه يې څرګنده کړې ده: خوشال خان خټک د کلاسيکې دورې نامتو شاعر او د پښتو ادب پلار ګڼل شوى دى. خوشال خان د پښتو ژبي د ملي ادبياتو په پراختيا کې د قدر وړ خدمتونه کړي دي. خوشال خان په خپلو اشعارو کې د خپل وخت تاريخي مختلفې پېښې انځور کړي دي. څه چې دده په اثارو کې ډېر د قدر وړ دي او د خلکو پاملرنه ځانته راګرځوي هغه دده د ازادۍ مفکوره ده چې غوښتل يې د فيوډالي ظالم حکومت څخه خپل قوم وژغوري او يو ملي حکومت جوړ کړي. اوس به دې بحث ته راشو ؛چې د بابا په اشعارو کې د تورې بېلا بېل اړخونه او اشعاري تعبيرونه راواخلو: ١- توره کټ مټ د تورې په حيث: خوشال خان د سردارۍ له پاره که نور هر څه اړين ګڼي خو توره هم د سلطنت او سردارۍ يو بنسټيز اصل ګڼي او وايي: ورکول ، تورې وهل دا دواړه بويه چې پرې چار د سردارۍ شي انصرامه
ددې تر څنګ بابا توره خپل پلارنى ميراث ګڼي: ځان ګهي لرم په سر کې په ميرات د تورو شور
يا : هغه کار لکه دوه تورې سترګې وکا
هسې کار نشي په توره په لښکرې
اوس به وګورو چې خوشال خان ((بابا)) توره د پښتون ولس د تورزنتوب او مېړنتوب د سمبول په حيث څنګه بولي: د خوشال توره د افغاني سمبوليزم د يو سمبول په حيث. پر سمبول او سمبوليزم باندې د پوهيدنې په موخه اړينه بريښي؛چې په سمبول او وروسته په سمبوليزم ځان وپوهوو. سمبول (symbol) د علامت او رمز اصطلاحي معنا ده يا د يوې واقعې مجازاً د خپل ځان نه لوى د يو بل شي نمايندګۍ کولو ته وايي. د يو لفظ مجازي مفهوم ته سمبول وايي او په امانت ډول د يو نوم اخستل د يو بل شي لپاره راوړل چې يو ځانګړى مفهوم افاده کړي سمبول ورته وايي؛لکه د شمعې کلمه چې دعلم لپاره په رمزي ډول راوړل کېږي او يا هم د زمري کلمه چې د مېړني له پاره هم راځي. د بېلګې په توګه : فلانى ډېر زمرى سړى دى يعنې ډېر مېړنى سړى دى. لکه پخپله د ((بابا)) دا بيت: د زمريو مړنتوب په لښکر نه شي
مټ يې هر کله يوازې په خپل ځان شي
همدې نښې راوړنې ته سمبوليزم او وينا والو ته يې سمبولستان وايي. خوشال خان توره د يو داسې سمبول په حيث نه ده راوړې چې يو توکيز مفهوم په هر اړخ کې په سمبوليکه توګه ولېږدوي ؛بلګې ده توره د رنګا رنګو مفاهيمو لپاره کارولې ده؛ مثلاً دلته توره د هوډ او عزم له پاره رمز نه ، ګرځېدلې: د افغان په ننګ مې وتړله توره
ننګيالى د زمانې خوشال خټک يم
غيرت : هر کله چې کوم ويي د يو بل ويي له پاره کنايه کيږي خامخا به د هغه بل ويي سره، چې کنايې نسبت ټينګوي يو معنوي تړون به لري؛ لکه: که ووايو فلانى د زمري زړه لري په دې معنى چې هغه زړ ور دى؛ همدې ته ورته بېلګى ((بابا)) په خپلو اشعارو کې ډېرې راوړي. دلته خوشال خان په عشق کې غيرت کول يوه داسې مرتبه بولي؛ چې د دوزخ اور هم ددې مرتبې پر وړاندې مقاومت نه شي څرګندولى او مين ته د ابدي ژوند د هوساينې زيرى ورکوي. همدا ((غيرت)) د تورې په حيث شاعر داسې راوړي: د دوزخ لمبې به نه رسي عاشق ته
چې د عشق په توره مړ شو هغه مرحوم دى
د ((بابا)) شعر د فوق العاده ذهن محصول دى او په لفظي او معنوي هنر پسوللې ويناوې کوي. همغه د غيرت مفهوم په دې مصرو کې په بل انداز کې افاده کوي هغه داسي چې : په زړګي باندې دې توره سوى داغ شي
چې دې توره يا پيسه وځي له کوره
هنر کله چې خوشال د پښتون ولس د ژوند د خپلواکۍ راز په هغه ټاکلي وخت کې بې له تورې بل قوت او ځواک نه ويني؛ نو د پښتون لپاره تر هر څه هم دا د تورې هنر ډېر ضروري او ښه هنر ګڼي او له تورزن سړي څخه ځان لوګى کول غواړي او داسې وايي: چې څرګنده سربازي کاندي د تورو
زه خوشال خټک تر هسې هنر جار شم
همدې پورته وينا ته خوشال لا د تاکيد مخ وراړوي او توره او مېړانه داسې يو هنر ګڼي چې د خداى ج له برکت سره يې يو مثبت حرکت بولي: يا تکيه د يوه خداى ج ده يا دتورې په جرګو مرکو نه شي کار تمامه
که دې نقش د تورې کښېني راته غوږ کړه
کامروابه شي هاله له هر کامه
توره په مذهبي تېکي کې: خوشال د خپل څو بعدي شخصيت په توګه د ټولنې په هر راز پوه دى د ټولنپوهنې په سرخېلانو کې ځکه شمېرل کيږي چې په ټولنيزو مسايلو کې يې ښه لاس درلود. دده فوق العاده شاعري په عشق، فلسفه ، جماليت، حماسه او تشبيه سره سره د مذهبي پلوه هم خورا بډايه ده. دا چې زمونږ غرض دده په شعر کې د تورې تر څنډو پورې راڅرخېږي ؛ نو وبه ګورو، چې توره په مذهبي ويناو کې څه رنګې ځايوي. په تصو ف کې دا حال وي؛ چې صوفيان بې له خدايه نور هر څه نشت او معدون بولي او له خداى ج پرته د بل هېڅ شي مينې ته په خپل زړه کې ځاى نه ورکوي. خوشال بابا هم توره، مذهب او ورځنۍ اصطلاح لو(رپېدنه) د نظم زرين قالب ته داسي غورځوي: درويشان د په توره
هميش لو د ما سيوا کا همدا مضمون بيا لا پسې فصيحه ژبه داسې بيانوي : عاشق هر زمان غزا که
بيا د مذهبي پيروۍ له کبله دا عقيده ډېره نه خوښوي چې يو سړى دې لاس تر زنې کښيني سوبه او کامراني دي د قضا په پولې پورې تړلې وبولي او بيا دې ځان هم ميړنى وګڼې راځي؛چې د خوشال خان خټک دې بيت ته مخه کړو: هغه هېڅ ميړنى نه دى
چې په توره د قضا خوري
خوشال دې ته ورته اشعار په تصوفي بڼه ويېلې دي دى په ټولو عرفاني او مذهبي رمزونو پوه شخصيت ؤ. ده د تصوف او عرفان بنسټيزه توحيدي مسئله په يو څو لنډو او هنري ټکو کې بيان کړې هغه داسې وايي چې: په هر څه کې ننداره دهغه مخ کړم
چې له ډېرې پيدا يې ناپديد شه
مخ د يار له خط وخال مستفني دى
د غني وي هر اسباب له خپله کوره
دا او دې ته ورته مسايل د وجودي او شهودي توحيد په هکله د خوشال خان ډېر اشعار شته، جې دلته يې راخستنه زمونږ له موضوع سره اړخ نه لګوي. د خوشال بابا په اشعارو کې هر هغه څه نشته چې د نورو په اشعارو کې نشته او د فنونو په لحاظ د رومانيت ، کلاسيزم، سمبولېزم اړخ جوت دى؛ خو ريالېزم يې غالب دى. لکه څنګه چې څرګنده ده؛ دده شعر کې توره، ښکار او ښځه په ټولنيزه توګه بيان کړې. حتى دده فطري ذوق دومره غالب دى چې په مذهبي ويناو کې هم د ښځې لطافت بيانوي او خپل اورېدونکي دې ته متوجې کوي؛ تر څو دده وينا په غور واوري: مثلاً : زه هاله د عافيت ناوې قبول کړم
چې هوس يې په کابين راڅخه يووړ
بابا وايي: ددې دي تورې سترګې لکه دوې تورې بلا
دوې دي تورې ور وځي لکه دوې تورې تر ملا
توره بيا د مېړاني سره يو لازم او ملزوم توکى دى د مېړانې او توريالي ښکلا او ګاڼه د هغه په لاس کې همدا توره ده بابا ښايسته د خپل جمال څخه ناخبره ګڼي او وايي چې مېړني هم له خپلې تورې ميړانې او مروت نه په دې سبب ناخبره دي چې دا دده فطري ځواک دى بابا هم لکه د ولس دې خبرې ته پام کړى. چې : ښايست دا نه وي چې خپل صفت کړي
ښايست هغه دى چې يې بل صفت کوينه
((بابا )) داسې وايي: مېړنى په خپله توره نظر نه کا
ښايسته په خپل جمال دى نابينا
که چېرته سپينې لېچې د سپينو تورو سره تشبه شي ښه بريښي او که سره لاسونه ته عاشق داسې يو ملت پورې چې د معشوقي په نکريزو سره لاسونه په اصل کې په نکريزو سره نه دي؛بلکې دا د مين په وينو سره دي دا به يو ښه علت وي ډېر مهال د حسن تعليل علت د تشبې او استعارې په شکل ښودل کېږي؛ چې دلته د تشبې په توګه داسې راغلي. لکه : سپينې لېچې تورې ګذاروته نيولې
سر موې د عاشق په وينو لاس تر مړوندونو
پښتانه د خپل قبيلوي ګروهي او دودېز کلتور له کبله توره د مېړانې عصمت او عفت سمبول ګڼي او په دې کار کې خلوص او سپيڅلتيا مهم رکن ګڼي؛ لکه څنګه چې پاکي او سپيڅلتوب له دين څخه بولي؛ همداسې توره،ريښتينوالي په قانون کې يو مهم اصل دى باباوايي: که عصمت عفت له دينه
توره هم ګڼه ته سپينه
نو عصمت او عفت يې له تورې سره تشبې کړي. استعاره: په لغت کې امانت اخيستلو ته وايي. او په اصطلاح کې داسې يوه کلمه په وينا کې راوستل چې د اصلي معنا نه پرته بله معنا وښندي او په کلام کې د خپلو لوازمو او قرينو له کبله پېژندل کيږي؛ چې قرينه داسې يو طرز دى په وينا کې مخاطب له غير مقصودې وينا څخه مقصودې وينا ته متوجه کوي. کله چې د عاشق او معشوقې تر منځ د عشق نزاکتونه پېښ شي دې نزاکتونو ته که عاشق د جنګ نوم واخلي بد نه ايئېږې او که شاعر دا جنګ د تورې او خونرېزۍ سره بدرګه کړې يو ښه شاعرانه تسلسل پيدا کېږي او که چېرته باڼه غشي وګڼو او د غشو په غاړه د تورې اېښودلو خبره وکړو دا به ترې جوته شي چې له دې څخه مراد وروځې دي. بابا وايې:. بيا دي جنګ وته خونرېزه شمله پرېښوه
چې دې توره د غمزې په غاړه کېښوه
حق ناحق به دې په دا توره وژل څوک
دلته توره د وروځو لپاره استعاره شوې، چې قرينه يې غمزه ده يا همدې ته ورته يو بل مثال دده له اشعارو نه د نمونې په څېر را اخلو : خلقه دې همګي واړه تر پښې شوه
ما وې اوس دې د غمزې توره په کې شوه دلته توره وينو سره استعاره شوې او قرينه يې غمزه ده.
توره او نور بيلا بيل اړخونه که کشمير يو وخت د پښتنو په لاس کې او يا کابل د پښتنو مرکز دى خوشال خان د توري برکت او ګټنه بولي او هغه کسان په سندرو کې ستايل کيږي او يا يې په مرګ خلک وير کوي چې په توره ميړنى، نو وايي: کل ګټه ده د توريگ که کابل دى که کشمير ميړنى دي چې ياديږي په سندرو يا په وير په جهان کې چې د ملک ګيرۍ توفانونه راغلي دي او ځينو ولسونو پر نورو ولسونو حکمرانۍ کړي دي او هغو ملکونه يې نيولي او د ځان کړي يې دي دا څه د خداىج پر پار نه دي بلکې جنګونه يې کړي دي، وينې يې بيؤلې دي، قربانۍ يې ورکړې دي، نو که پښتانه غواړي چې له خپلې پښتني خاوره د نورو له تجاوز څخه وساتي او يا د نورو لاسونه له خپلې پښتني خاورې څخه لنډ کړي او يا دخپلي پښتني خاوري ځېنې ټولې بېرته د ځان کړي او د پښتنو يو لوي متحد ملت جوړ کړي، نو بايد توريالي اوسي او د هر تجاوز ځواب ته حاضر او هرې قربانۍ ته اماده وي، ځکه چې ملکونه په مفته نه ساتل کيږي او نه خپل حق په مړه خوله څوک له چا اخستلاى شي، خوشال خان همدا وايي: چې وند وهي په دواړو لاسو توره
چې تر سر و مال تېر نشي په عشق کې
څوک د جونو په پالنګ نه دي ختلي
د مغولو په دوره کې چې پښتانه ژوندي پاتې شول او نوم يې ورک نه شو هغه د خوشال خان د پښتني تورې صدقه وه دا لا څه که ځينې پښتانه بې ننګه شوي نه وايي پنجاب به هم د دوى واى، لکه خوشال خان چې يادونه کوي.
پښتانه چې پکې خوري سيور غال
يګانه ځوانان که زر له ما سره واى
نور زماو، په پنجاب باندې يرغال
خوشال خان هغه څوک کامياب بولي چې په توره قوي وي ، او هم تورزن سړي په ميړانه قوم، او ملت ساتل کيږي. نو وايي :. چې په توره ترک تازي کا
هغه هر کله کامګار دي
مور دې نه شي باندې بوره
چې مېړونه د کار زار دي
څوک چې شته تر شرقه غربه
د تورزنو خدمتګار دي
هغه پښتون چې توريالى نه وي پښتون نه بلل کيږي، پښتون لاڅه خوشال خان يې مرد هم نه ګڼي. چې په ځان سړى تورزن وي
بل کار نشته تر داښه
که مئن وي په تور زنو
خو نامرد وي هم لا ښه
که نه داوي نه هغه وي
هغه څه دي وچ واښه
چې د اور لمبه پرې راشي واښه په پورته بيتو کې چې خوشال خان نامرد سړى وچ واښه ګټلى دى، د قوت او ضغف يو ښه مثال دى ، ځکه چې وايي، لکه وچ واښه چې د اور لمبې مخ ته تکيه کيدلاى نه شي همدا شان هغه پښتون چې توزن نه وي که چيري دده په خاوره کوم خطر راشي نو دى هم هغه شن د وچ واښه غوندې له منځه ځي او که ټول پښتنه په دې لاره کې بې قوته شي، نو ضرور د زمانې د حوادثو په مقابل کې ملې نوم ورکېږي او د هستۍ له کوره به د نيستۍ کور ته ولاړ شي ځکه نو خوشال خان هر پښتون ته توصيه کوي چې بايد په وسله مين وي، که نه وي نو دده او د بې ننګې ښځې فرق نشته ، وايې:.
چې مين په وسله نه وي
مرد دې نه وايې خپل ځان ته
لاس دي سره کا سترګې تورې
ځان دې و جوړوي ځوان ته
څنګه چې په ډيرو وختو کې د هر کار د پاره يوره نمونه لازمه وي، چې د هغې نمونې له روئه کار بشپړ او تکميل شي نو خوشال خان هم ددې د پاره چې پشتنو ته د تورياليتوب يوه نمونه وښيي ځان تمثال جوړ وي چې پښتانه بايد دده تورياليتوب د ځان سره مشق وګرځوي او درس ځېنې واخلي. او حقيقتاً هم هغه جنګونه چې خوشال خان د پښتو د ننګ د پاره دښمنانو سره کړي دي،د ستايلو وړ دي. دى د تورو په ميدان کې ځان داسې ستايي: د تورو په ميدان کې چې سودا وي د سرونو هغه زمان مې ګوره تل به سور وي نه زما آس
بل ځاى د خپلې خوښۍ او خوشحالۍ وخت داسې څرګندوي د خوشال خټک خوښي په هغه وخت وي چې برېښنا د سپينو تورو وي د زغرو
بل وخت چې يې په اورنګ زيب زړه سوړ کړى او له جنګه فاتح راګرځيدلى د خپلې تورې نقش څنګه ښه ستايي: تر اورنګ بادشاه مي وويست
تاو د بند او د زندان
نقش مې کښېناوه د تورې
خوشال خان عشق هم پښتنې عشق دى يعنې ساده او سپېڅلى : کومه غلا او پټه نه لري نه د رقيب څخه پټېږي او نه ښېرا ورته کوي بلکه په ښکاره توره ور اخلي او رقيب خپلې مقابلې ته رابولي، نو وايي:. په درست جهان به نه وي يو د ما غوندې رسوا بل
ورځم توره ورکښلې چې مين وار وم په تا بل
خوشال خان ته د تورو د ميدان ((هاى و هوى)) دومره خوند ورکوي لکه د زوى د زېږېدو سندرې نو ځکه وايې: يا د ښو زويو سندرې دي د ز وو د جنګ په هنرونو کې خوشال خان ډېر مهارت او زښتي تجربې لري، مګر تر ټولو هنرونو چې خوشال خان خوښې کړى دى يو هنر دى، دى وايې : که په جنګ کې هم، دا يو هنر چا درلود هغه کامياپ او فاتح کيږي، هغه يو هنر کوم دى؟ ((تر سره تېرېدل )) نو وايې:
مزريتوب بويه د تورو په ميدان کې
په خالي ميدان هر يو ګيدړ مزرى دى
که د جنګ په کار کې ډېر دي حکمتونه
چې د سر صرفه ونه کړې نو برى دى
چې سړي سره يې غم په هر زمان شي
خوشال خان پښتو ته وايې: چې هيڅکله تر هغو ارام مه کښېنئ، څو چې د خپل غليم څخه انتقام وانخلى، دى د انتقام سخت پلوى دى، که هر څه کيږي خو ودي شي، مګر پښتون به د پشتنوالي له دښمن څخه انتقام اخلي: که تل تورې غشي خوري ماتې د جنګ وړي مرد به سوړ نه شي په زړه له انتقامه
انتقام خو به ضرور د يوې تعدي په عوض کې وي او لويه تعدي د خوشال خان په نظر کې داده چې د پښتنو په حقوقو څوک تجاوز منلاى نشي، نو دا تجاوز که د پښتو پر ماوي، ټول د پښتنوالي په نظر کې د يو دى او خوشال خان دا د پښتنوالي حکم د پښتنو غوږ ته داسې رسوي: که په توره يې ځواب ورکړې مردي ده
که وجود دي څوک ازار کاندي په چوب
لکه څنګه چې تورياليتوب هر پښتون ته خوشال خان لازم ګڼلي همدا شان يې تپښتنو مشرانو ته ضرور بولي بلکه څوک چې د قوم سرار وي هغه بايد پښتني ننګې پر ځاى کولو د پاره د خپل سر پروا هم ونه کړي دى وايې: سر دي نه غړوي خوشاله
د بلا نه چې سردار دى
د سردار رياست ونه په وينو
په لړ شينو د اعداء کا شمرو نه
چې جنګجوى سره ساړه کا ټټرونه
هو! د زړه تورې هغه بايد هغه ووهي چې د مشرتوب يا تاج و تخت خاوندان وي د پيسو نوکران د خپل غرض دپاره تورې وهي، خوشحال خان ځکه وايې: هغه چې تورې د بري په وخت وهي
هغه يې واړه د بل په بخت وهي
سپاهيان د طمع د خپل مقصود وي
د تنکڅې توري څښتن د تخت وهي
يا دا چې: سرداري لره بويه دا درې توکه يو همت، دوهمه توره ، بل اخلاق
پايله
د خوشال په هکله څه ويل څه ليکل او فکر کول به هر څوک وکړي : خو سم قضاوت د هر چا د وس کار نه دى. خوشال د علومو له اړخه د يو پوهنتون حيثيت لري او هر اړخ يې بېل پوهنځى ګڼلاى شو، زمونږ ددې مقالې موضوع هم دده د ژوند يو اړخ چې هغه توره (څېړل وو(دي ) له دې بحث څخه مونږ دې پايلې ته ورسېږو چې : د خوشال توره دده په اشعارو کې يوازې د ژوبلې آله نه ده ښودل شوې،بلکې غيرت، مېړانې، عظمت، دبدبې او هوډ يو سمبول په بڼه ښودل شوې. لنډه دا چې خوشال خان خټک خپله توره يواځې د پښتنې کلتور او عنعنې تر سمبوله نه ده را ايساره کړې او نه دده توره يوازې د پښتنو تر سيمې محدوده او تړلې پاتې شوې بلکې نړۍ واله شتمني ګرځېدلې. د نړۍ په هر ډګر کې که څوک د خوشال په هکله پوهه ولري؛نو دده د تورې په هکله به همدا نظريه ولري؛جې مونږ يې په دې کوچنۍ رساله کې نوم وينه کړې(ذکرمو کړى) او مني به يې هم راسره. ددې مقالې أره موخه همدا ده،چې د بابا د تورې ماهيت او د بڼې د نوعيت په هکله څېړنه يې کړې او دا يوه داسې ليکنه ده ، چې تر يو څخه حده يې دده د ژوندانه درېم اړخ چې توره ده راوڅپړلى ،خو بيا هم نيمګړى دى په دې هيله چې په ګانده کې په دې ژورې څيړنې وشي دمګړۍ زه پر همدې بسنه کوم
ستا دښايست ګلونه ډېر دي
ځولۍ مې تنګه زه به کوم ،کوم ټولومه
پښتونخوا]] او لرغونی افغانستان له سترو قبيلو څخه يوه قبيله ده ، چې درې زره کاله پخوا په آريايي کتابونو کې د ستهلک يا ستهاک په بڼه راغلي دي. د پکت له قبيلو څخه شمېرل کېږي. د دوهمې زېږديزې پېړۍ د مشهور ځمکپوهاند بتليموس په کتابونو کې د گندهاريانو ، اپريديو او تاجيکو تر څنگ د خټکو د قام ذکر هم راغلی دی ، خو اوسيني تاريخونه لیکي چې خټک د لقمان اولاده ده چې د يوې واقعې له لامله وروسته د خټک لقب ورغوره شوی دی.
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
د تودوخې څپه
د تودوخې څپه د ډېرې ګرمې هوا یوه دوره ده چې ښايي لوړلندبل(رطوبت) ولري، په ځانګړې توګه په هغوهېوادونو کې چې سمندري اقلیم لري. په داسې حال کې چې د تودوخې د څپې لپاره بېلابېل تعریفونه شته دي، خو د تودوخې څپه معمولاً د یوې سیمې له معمولې هوا او د موسم له نورمالې تودوخې سره په اړیکه کې اندازه کېږي. د تودوخې هغه درجه چې د ګرم اقلیم اوسېدونکي یې نورماله هوا بولي، که د هغې سیمې لپاره د معمولي هوا له عادي حالته بهر وي، دا په سړو سیمو کې د تودوخې څپه بلل کېدای شي.
دغه اصطلاح هم، د ګرمې هوا د بدلونونو لپاره او هم د فوق‌العاده تودوخو د هغو دورو لپاره کارېږي چې ښايي په پېړۍ کې یو ځل رامنځته شي. د سختې تودوخې څپه د محصولاتو د سختې خرابۍ، د ګرمۍ له امله د زرګونو مړینو او د ایرکنډېشنونو د زیاتې استفادې له امله د برېښنا د پراخې پرچاوۍ لامل شوې ده. د تودوخې څپه داسې سخته هوا بلل کېږي چې ښايي یو طبیعي ناورین او خطر وي، ځکه چې تودوخه او د لمر وړانګې ښايي د انسان بدن له اندازې ډېر ګرم کړي. د تودوخې څپې معمولاً د وړاندوینې د وسایلو په مرسته معلومېدای او په اړه یې خبرداری ورکول کېدای شي.
تعریفونه
هغه تعریف چې د فریچ او همکارانو د تودوخې څپې د شاخص پر بنسټ کېږي، دا دی چې د تودوخې څپه هغه وخت پېښېږي چې په ورځني ډول اعظمي تودوخه د پنځو پرله‌‌پسې ورځو لپاره تر متوسطې درجې پنځه سانتي ګرېد (۹ درجې فارنهایټ) ډېره شي. د هوا پېژندنې قاموس، یو رسمي او څېړل شوی تعریف داسې دی: د یوې دورې لپاره غیر نورماله او ځوروونکې ګرمه او مرطوبه هوا.
دا ډول دوره باید د تودوخې پر څپه د بدلېدو لپاره لږ تر لږه یوه ورځ وخت ونیسي، خو په معمولي ډول له څو ورځو تر څو اوونیو پورې وخت نیسي. په ۱۹۰۰ ز کال کې اې ټي باروس «د تودوخې څپه» د یوې درې یا ګڼ‌ورځنۍ دورې په توګه تعریف کړه چې په هره یوه کې یې په اعظمي کچه د سیوري تودوخه ۹۰ فارنهایټ (۳۲.۲ سانتي ګرېډ) ته رسېږي او یا ترې لوړېږي. د هرې سیمې لپاره د هوساینې معیارونه د هغې سیمې په نورمالو شرایطو پورې اړه لري. د هوا پېژندنې نړیواله اداره «د تودوخې څپه» د پنځو یا ډېرو ورځو پرله‌پسې اوږدې ګرمۍ په توګه تعریفوي چې د تودوخې اعظمي درجه په کې په ورځني ډول تر متوسطې ۵ سانتي ګرېد (۹ درجې فارنهایټ) لوړه وي. سره له دې، ځينې هېوادونه د تودوخې د څپې د تعریف لپاره خپل معیارونه لري.
په ۲۰۱۵ ز کال کې هغه ټولیز او عمومي شاخص خپور شو چې د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې د تودوخې د څپو د پرتله کولو زمینه برابروي او د بېلابېلو اقلیمونو په واسطه مشخص شوی دی. دا له ۱۹۰۱ تر ۲۰۱۰ ز کال پورې په نړیوال مقیاس کې د تودوخې د پېښېدو د اټکل او په وروستیو دوو لسیزو کې د زیانمنو سیمو د پام وړ ډېروالي د معلومولو لپاره وکارول شو.
د تودوخې څپې رامنځته کېدل
د تودوخې څپې هغه وخت رامنځته کېږي، چې کله په ارتفاع کې (له ۱۰۰۰۰ تر ۲۵۰۰۰۰ فوټه یا ۳۰۰۰ تر ۷۶۰۰۰ متره) لوړ فشار قوي کېږي او په یوه سیمه کې له څو ورځو نه تر څو اوونیو پورې پاتې کېږي. دا کار په اوړي کې معمول دی (په دواړو نیمه شمالي او نیمه سویلي کرو کې) ځکه د جېټ جریان [یو ډول باد دی] لمر تعقیبوي. د جټ جریان په استوايي اړخ کې د اتوموسفیر په پورتنیو پوړونو کې د لوړ فشار ساحه ده.
د اوړي د هوا نښانې معمولاً د ژمي په پرتله ورو ورو بدلېږي. په پایله کې د پاسنۍ کچې دغه لوړ فشار هم په ارامۍ سره حرکت کوي. تر ډېر فشار لاندې، هوا د سطحې پر لوري ښکته کېږي (ډوبېږي) او په اډیاباټیک ډول [هغه پروسه ده چې په کې هېڅ تودوخه نه اخیستل کېږي یا نه ورکول کېږي] ګرمه او وچېږي او د هوا د جریان مخنیوی کوي چې د ورېځو د جوړېدو مخه نیسي. د ورېځو کمښت سطحې ته د لنډې څپې تشعشعات زیاتوي. په سطحه کې ټيټ فشار د ټيټو عرض البلدونو د سطحي بادونو لامل کېږي چې ګرمه هوا له ځان سره راوړي او ګرمي زیاتوي. له بل پلوه، سطحي بادونه ښايي د ګرمې لویې وچې له داخلي برخې نه ساحلي سیمو ته ولګېږي او په هغه ځای کې د تودوخې د څپو لامل شي، یا له لوړو نه ټيټو برخو ته ولګېږي او په پایله کې اډیاباټیک ګرموالی ډېر کړي.
د متحدو ایالتونو په ختیځ کې د تودوخې څپه هغه وخت رامنځته کېږي، چې د یوه لوړ فشار له مرکز یعنې د مکسیکو له خلیج نه سرچینه واخلي او د اتلانتیک په ساحل کې (چې معمولاً د برموډا د ارتفاع په توګه پېژندل کېږي) ساکنه شي. د ګرمې او مرطوبې هوا لویې برخې پر مکسیکو خلیج او کارابین سمندرګي کې جوړېږي، په داسې حال کې چې د ګرمې او وچې هوا لویې برخې د مکسیکو پر سویل لوېدیځو او شمالي سیمو کې جوړېږي. د سویل لوېدیځ بادونه د لوړو برخو په شاتنیو برخو کې، د خلیج ګرمه او مرطوبه هوا شمال‌ختیځې برخې ته پمپ کوي او په پایله کې ډېرو ختیځو ایالتونو ته ګرمه او مرطوبه هوا جوړېږي.
روغتیايي اغېزې
د تودوخې شاخص، هغه معیار دی چې کله نسبي رطوبت له رښتینې تودوخې سره په پام کې نیول کېږي، دا معیار د تودوخې د څومره‌والي کچه ښيي. هایپرترمیا یا ګرمي وهل د پرله پسې لوړې تودوخې او رطوبت د دورو په جریان کې ډېرعمومي کېږي. د لوړ عمر لرونکي کسان، ډېر کوچني ماشومان او هغه کسان چې ناروغ وي یا ډېر وزن لري، له ګرمۍ سره پر اړوندو ناروغیو د اخته کېدو له ډېر خطر سره مخامخ دي. په اوږدمهالو ناروغیو اخته او ډېر عمر لرونکي کسان تر ډېره تجویز شوي درمل (لکه دیورتیک، انتي کولینرژيک، انتي سایکوتیک او د لوړ فشار ضد درمل) کاروي چې دغه کار د تودوخې په دفعه کولو کې د بدن وړتیا ته زیان رسوي.
د تودوخې اذیما چې له امله یې په لاسونو، پښو او ښنګرو کې په لنډمهالي ډول پړسوب را څرګندېږي او عموماً د الډوسټرون هورمون د ترشح په زیاتېدو سره په دغو برخو کې د اوبو بندښت لوړوي. کله چې د محیطي رګونو د پراخېدو او په رګونو کې د وینې له کم جریان سره ترکیب شي، په اندامونو پورې په اړوندو برخو کې اضافي مایع راټولېږي. د تودوخې اذیما معمولاً په څو ورځو کې وروسته له هغه حل کېږي چې کله ناروغ له ګرم چاپېریال سره عادت شي. په دې برخه کې هېڅ درملنې ته اړتیا نه‌شته، خو محافظتي جرابې اغوستل او د پښو پورته خوا ته نیول به د اذیما په کمولو کې مرسته وکړي.
د تودوخې له امله د مړینو کچه
په متحدو ایالتونو کې د تودوخې څپې د هوا له امله د پېښو تر ټولو وژونکی ډول دی. په متحدو ایالتونو کې د ۱۹۹۲ او ۲۰۰۱ ز کلونو تر منځ د ډېرې ګرمۍ له امله ۲۱۹۰ کسان مړه شوي وو، په داسې حال کې چې په دې دوره کې د سېلابونو له امله ۸۸۰ او د توپانونو له امله ۱۵۰ کسان مړه وو. په متحدو ایالتونو کې د تودوخې له امله د مړینې متوسطه شمېره ۵۰۰ کسه دی. د شیکاګو د ۱۹۹۵ز کال د تودوخې څپه د متحدو ایالتونو د تاریخ تر ټولو ناوړه څپه وه چې د پنځو ورځو په جریان کې یې ۷۳۹ کسان ووژل. اریک کلیننبرګ وايي: په متحدو ایالتونو کې د اوړي په موسم کې د هوا له امله د انسانانو مړینه د نورو پېښو، لکه: تندر او برېښنا، باران، سېلابونو، توپان او بوړبوکیو په پرتله ډېره ده.
د روغتیايي پاملرنو د څېړنې او کیفیت د ادارې د راپور پر بنسټ، هر اوړی ۶۲۰۰ امریکایان د ډېرې تودوخې له امله په روغتونونو کې بستر کېږي او هغه کسان چې له ډېر خطر سره مخ دي، یا بېوزله دي او یا یې عمر لوړ دی. په ۲۰۰۳ ز کال کې د تودوخې د څپې له امله په اروپا کې ۷۰۰۰۰ کسان مړه شول. د ۲۰۱۵ ز کال په جون میاشت کې د پاکستان په کراچۍ ښار کې تر ۲۰۰۰ ډېر کسان د تودوخې د سختې څپې له امله، چې له ۴۹ سانتي ګرېد (۱۲۰ فارنهایټ) لوړه وه، ووژل شول.
فيروزآباد ولسوالي
فيروزآباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فیروزآباد)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د فيروزآباد ښار دی. دا ولسوالي ۱۲۱٬۴۱۷ تنه نفوس لري. د فيروزآباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
روح الله خميني
سيد روح الله مصطفوی موسوی خميني يا آيت الله خميني يا امام خميني (۲۲ سپتمبر ۱۹۰۲ – مړینه: ۳ جون ۱۹۸۹ ) د ايران د اسلامی انقلاب لارښود او د اسلامی جمهوريت بنسټگر وو.
ژوند
سیّد روح الله مصطفوی موسوی خميني په ۱۹۰۲ کال کې د خمين په ښار کې نړ ۍ ته سترگې رڼې کړې. ددغه نابغه او هوښیار ماشوم دژوند لا پينځه مياشتې نه وې تېرې شوي چې دهغه مهال درژيم گوډاگيو د هغوی پلار ، ايت الله سيد مصطفی موسوي شهيد کړ اودغه ستر انسان د خپلې گرانې مور او مشر ورور علامه سيد مرتضی موسوي تر سرپرستۍ لاندې وروزل شو.د ماشومتوب پېر يې په خمين ښار کې د همدغه ښار له عالمانو او فاضلانو په لومړنېو زده کړو تېر کړ اوپه نولس کلنۍ کې د اسلامي علومود زده کړې لپاره داراک ښار ته لاړچې په هغه وخت کې يوه ستره علمي حوزه او ديني مرکز گڼل کېده.په هغه مهال داراک علمي حوزه دیوه وتلي مجتهد او لوېې استاد ايت الله العظمی شېخ عبدالکريم حايري يزدي تر سرپرستي لاندې اداره کېدله چې بيا يې د قم د مذهبي ښار د سترو عالمانو په غوښتنه په ۱۳۴۰ هجری قمری کال کې دغه ښار ته کډه وکړه او د حضرت امام رضا (ع) د قدرمنې خور ، حضرت بی بی معصومه (س) د سپېڅلي حرم تر څنگ يې د قم د سترې علمي حوزې بنسټ کېښوده.
سرچينې
وېشنيزه:ايراني سیاستوال وېشنيزه:شيعه مسلمانان
سوکره
سوکره د بولېویا هیواد په جنوب کې پروت د یاد هیواد پلازمینه ده. ددی ښار بنسټ په ۲۹ سپټمبر ۱۵۳۹م کال کې ایښودل شوی دی.
فېني کراسبي
فرانسیس جېن وېن السټین (په انګلیسي ژبه: Frances Jane van Alstyne) (د ۱۸۲۰ کال د مارچ په۲۴ نېټه زېږېدلې – د ۱۹۱۵ کال د فبروري په ۱۲مه نېټه مړه شوې)، د فېني کراسبي (په انګلیسي ژبه:  (Fanny Crosbyپه نوم پېژندل کېده، یوه امریکایې مبلغه، شاعره، ترانه ویونکې-سندرغاړې او کمپوزره وه. نوموړې د ډېرو مذهبي ترانو لیکونکې ( (hymnistوه، چې له ۸۰۰۰ زیاتې مذهبي ((hymns او ګاسپېل ترانې (gospel songs) (د عیسوي کلیسایي موسیقۍ او عیسوي رسنیو بنسټیزه ترانه ډوله عنعنوي موسیقي وه) یې لیکلي، چې له سل میلیونه زیات ټوکه یې چاپ شوي دي. همدارنګه، نوموړې د ژغورنې ماموریت (rescue mission) ( د المان/ جرمني د مسیحي مبلغینو غورځنګ ؤ او دی، چې د تیودور فلیندر د طرحې په بنسټ په ۱۸۴۸ز کال کې د جان هیزیچ ویچیم له خوا په وینبرګ کې تأسیسس شو. نوموړي غورځنګ ډېر ژر له جرمني څخه نورو ملکونو ته خپور شو). او د ښوونې د کارونو له امله شهرت درلود. د نولسمې زیږدیزې پېړۍ په پای کې نوموړې یوه پېژندل شوې څېره وه.
کراسبي له زرو ډېر غیر دیني/ سیکولر (secular) شعرونه هم لیکلي او څلور شعري ټولګې، همدارنګه دوه ښه پلور لرونکي ژوند لیکونه/ اټوبایوګرافي کتابونه یې چاپ او خپاره شوي دي. پر دې سربېره، نوموړې د نورو لیکوالانو سره په ګډه مشهورې غیر دیني سندرې او همدارنګه سیاسي او وطني ترانې لیکلي او لږ تر لږه پنځه کینټاټا(cantatas) (د موسیقۍ یو ډول کمپوز چې یوه ډله یې اجرا کوي) یې د هېواد او مقدس کتاب (انجیل) په موضوع جوړ کړي دي، لکه (د ګلونو ملکه)، چې د یوه امریکایي کمپوزر له خوا لومړی غیر دیني کمپوز/ کینټاټا ؤ. نوموړې د مسیحیت د ژغورنې ماموریت ته ژمنه وه او د خپلو عامه ویناوو په خاطر یې شهرت درلود.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
فرانسیس جېن کراسبي د ۱۸۲۰ز کال د مارچ میاشتې په څلوریشتمه نېټه د نیویارک ښار شمال خواته په پنځوس مایلۍ(۸۰ کیلومترۍ) کې پروت، بریسټر (Brewster)، کلي کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې. نوموړې د جان کراسبي او د ده د مېرمنې میرسي کراسبي یوازینی اولاد ؤ، دوی دواړه د انقلابي جنګ (Revolutionary War) د جاسوس اینوچ کراسبي (Enoch Crosby) خپلوان وو. د نوموړي لومړنۍ مېرمن مړه شوې وه، چې له هغې څخه یې یوه لور درلوده. د سي.برنارد روفین (C. Bernard Ruffin) په وینا جان او میرسي احتمالاً د یو بل د کاکا/ماما/ترور یا عمه اولادونه وو؛ په هر ترتیب " کله چې فېني کراسبي (په ۱۹۰۶ز کال کې) د خپلو خاطراتو په لیکلو پیل وکړ، دا حقیقت چې د نوموړې مور او پلار خپلوان وو... د نوموړې د شرمندګۍ باعث شو او دې ولیکل چې د خپل نسب په اړه معلومات نه لري".
کراسبِي په خپل میراثي پیوریتن(Puritan) (په شپاړسمه او اولسمه زېږدیزه پېړۍ کې د عیسوي مذهب د هغې ډلې غړي چې په نوموړي مذهب کې یې تصفیه او سادګي غوښته) نسب ویاړ کاوه. نوموړې د خپل نسب شجره تر انا بریګم او سیمون کراسبي پورې راوسپړله چې په ۱۶۳۵ز کال کې بوستون ته راغلي وو (او د هارورډ کالج له بنسټ ایښودونکو څخه وو)؛ د دوی اولادې د مې فلاور کورنۍ سره ودونه وکړل، چې کراسبې کورنۍ یې د مشر ویليم بریوسټر، ایډورډ وینسلاو او توماس پرینس او همدارنګه د مې فلاور کورنۍ د انحصاري لوڼو څخه د یوې اولاده وګرځوله.
همدارنګه نوموړې د کنیکټیکټ ایالت په بریجپورټ ښار (Bridgeport, Connecticut) کې د امریکایي انقلاب د لوڼو (Daughters of the American Revolution) غړې وه، چې د کنکټیکټ برانچ د ایالاتي ترانې شعر يې لیکلی ؤ. د سایمون کراسبي له خوا(په نَسب کې)، فېني د پریسبیټیرین (Presbyterian) وزیر هاوارډ کراسبي (Howard Crosby) او د هغه د نیوابولیشنیسټ (neoabolitionist) زوی ایرنیسټ هاوارډ کراسبي (Ernest Howard Crosby) او همدارنګه د سندرغاړو بینګ او باب کراسبي هم خپلوانه وه.
کراسبي د شپږو میاشتو وه چې د زکام او د سترګو د التهاب په ناروغۍ اخته شوه. د ترشحاتو د درملنې لپاره یې د شړشمو مرحم (Mustard poultices) څخه ګټه اخیستل کېده. د کراسبې په وینا د درملنې دغې طریقې د نوموړې د لیدنې اعصاب (optic nerves) زیانمن کړل او هغه یې ړنده کړله، مګر معاصر ډاکټران فکر کوي چې د نوموړې ړوندوالی به ذاتي ؤ او ښایي په کوچني والي کې به یې ورته د والدینو پام نه وي شوی.
پلار يې د ۱۸۲۰ز کال په نومبر میاشت کې ومړ، په هغه وخت کې د فېني عمر یوازې  شپږ میاشتې ؤ، نو پالنه یې مور او مورنۍ نیا ایونیس پادوک کراسبي (د ۱۷۷۸ز کال په شاوخوا کې زېږېدلې – د ۱۸۳۱ز کال په شاوخوا کې مړه شوې) وکړه. نوموړو ښځو کراسبي د مسیحي اصولو په بنسټ تربیه کړه او له هغې سره یې مرسته وکړه چې د انجیل ډېره برخه حفظ کړي او نوموړې په منهاتن (Manhattan) کې د جان سټریټ میتودیست ایپیسکاپل کلیسا (John Street Methodist Episcopal Church) فعاله غړې شوه.
کراسبي شپږ کلنه وه چې کورنۍ یې د نیویارک، نارت سالیم ښار (North Salem, New York) ته کډه شوه په دغه ښار کې ایونیس هم رالویه شوې وه. د ۱۸۲۵ز کال په اپرېل میاشت کې نوموړې، جراح ډاکټر والټاین مات وکتله/ معاینه کړه او دې نتیجې ته ورسېد چې د نوموړې حالت د عملیات وړ نه دی او ړوندوالی یې تلپاتې/ دایمي دی.
په اته کلنۍ کې کراسبي خپل لومړۍ شعر چې موضوع یې د دې د خپل حالت شرح وه ولیکه. نوموړې وروسته وضاحت ورکړ: " داسې ښکاري چې دا به د خدای خوښه او الهی تقدیر ؤ چې زه دې د ټول عمر لپاره ړنده یم او زه په دې راکړه د هغه شُکر ادا کوم. که ما ته سبا د ټولې ځمکې د لیدنې وړاندیز وشي قبول به یې نه کړم. زما شاوخوا چې کوم ښایسته او جالب شیان وجود لري، ښایي زما حواس یې تیت او پرک/ پریشان کړي وای او زه یې د خدای د ثناء له ویلو غافله کړې وای." همدارنګه، نوموړې یو وار ویلي وو، " کله چې جنت ته لاړه شم، لومړنۍ مخ چې په لیدلو به یې خوشحاله شم، زما د خدای هغه به وي (مخ به وي)". د ژوند لیکونکي اني ویلیس په وینا "که نوموړې رنځوره نه وای، ښایي دومره ښې زده کړې یې نه وای کړې یا دومره ځلېدلې نه وای او یقیناً دومره ښه حافظه به یې نه وه".
په ۱۸۳۵ز کال کې د خپلې پنځلسمې کلیزې د ورځې څخه لږ مخکې کراسبي د نیویارک د ړندو/ نابینایانو په موسسه (NYIB) (New York Institution for the Blind)کې نوم لیکنه وکړه. نوموړې اته کاله د زدکړیالې او دوه کاله د فارغ التحصیل زدکړیالې په حیث هلته پاتې شوه، په دغه موده کې نوموړې ګیتار، اورګان(organ)، هارپ(harp) [اورګان او هارپ د موسقۍ الې دي] او پیانو غږول زده کړل او ډېره ښه سوپرانو (soprano) سندرغاړې/ ترانه ویونکې شوه. په ۱۸۳۸ز کال کې چې نوموړې په (NYIB) کې زده کړې کولې مور یې میرسي بل واده وکړ او له دغه واده څخه یې درې اولاده وزېږول. میرسي یې خاوند په ۱۸۴۴ز کال کې خوشې کړه.
د غلامۍ په اړه د یهودو نظریې
د غلامۍ په اړه د یهودو نظریې له مذهبي او تاریخي اړخونو توپیر سره لري. د یهودیت (Judaism) د پخوانیو او منځنیو پیړیو مذهبی نصوص د غلامانو د ساتنې او هغوی سره د چلند په اړه د پام وړ شمېر قوانین لري. هغه نصوص چې دا ډول مقررات پکې دي له عبراني انجیل، تلمود، د خاخام مایمونیدس (Maimonides) د دولسمې پېړۍ مېشنه تورات (Mishneh Torah) او د خاخام یوسف کارو له خوا د شپاړسمې پیړۍ شولچان اروک (چې د یهودیانو د دیني قوانینو مجموعه ده) څخه عبارت دي. د بني اسراییلو د غلامۍ اصلي قوانین چې په عبراني انجیل کې ځای لري، د ۱۸مې مخزېږدې پېړۍ د حمورابي د غلامۍ له قوانینو [منسوخه سرچینه [ سره څه ناڅه ورته والی لري.
په عمومي توګه، انجیلي او تلمودي قوانینو غوښت چې غلامي د هغو وګړو تر منځ د یو قرارداد په توګه په پام کې ونیسي چې له تیوري اړخه د داوطلبانه غلامۍ لپاره په اسانۍ سره چمتو کېدل، د چېټل غلامۍ برخلاف، چې غلام په کې د هغه د مالک قانوني ملکیت شمېرل کېده. د عبرانیانو غلامي له خاخامي دورې (له لومړۍ زېږدیزې پېړۍ څخه تر ۶مې زېږدیزې پېړۍ) راپه دېخوا تر هغه پورې ممنوع شوی و تر څو چې په بیت المقدس کې معبد بیا نه وي رغول شوی (یعنی دوه وروستۍ زریزې). په خاخامي دوره کې که څه هم له عبرانیانو پرته د نورو غلامي منعه شوې نه وه، خو د یهودي مالکانو له لوري د غیر یهودیانو غلامي تر ډېره محدود شوې وه، ځکه غیر یهودي غلامانو ته د غلامۍ په لومړیو ۱۲ میاشتو کې یهودیت ته د اوښتو وړاندیز کېده. که یې منلې وای نو غلامان نور یهودیان ګڼل کېدل او باید سمدستي ازاد شوي وای. که یې د وړاندیز له منلو ډډه کړې وای نو هغوی باید په یو غیر یهودي مالک باندې پلورل شوي وای.
په همدې اساس، د یهودیت قوانینو له هغو یهودیانو څخه چې د غلامانو د څښتنانو په توګه یې له پخوا تجربه لرله، یهودیت ته د رابلونکو یوه ثابته لړۍ وزیږوله. د دې په څنګ کې، یهودیان اړ وو چې له غیر یهودي مالکانو څخه یهودي غلامان آزاد کړي، په دې توګه به نوموړو غلامانو ته، د غلامۍ د امتیازي اجناسو په سترګه کتل کېدل، که څه هم دا لید به د لنډې مودې لپاره و. د یادو شرایطو او قوانینو مجموعې په غلامۍ او د غلامۍ په تجارت کې د یهودیانو د ونډې اخیستنې احتمال راټيټ کړی و.
په تاریخي لحاظ، ځینو یهودیانو غلامان درلودل او سوداګري یې ورباندې کوله. هغوی په اروپا کې د منځنیو پېړیو د غلامانو په سوداګرۍ کې د ۱۲مې پېړۍ تر شاوخوا پورې  ونډه واخیسته. په وروستیو پېړیو کې په افریقا او امریکاوو (Americas) کې د غلامانو د سوداګرۍ په اړه د یهودیانو د لوی لاس درلودلو او واکمنۍ په اړه زیات شمېر علمي آثار چاپ شوي دي تر څو د یهودیت ضد شایعې (antisemitic canard) دروغ ثابتې کړي او دا وښيي چې یهودیانو د اوسنۍ نړۍ د غلامۍ په تاریخ کې په لوړې کچې سره او دوامدار اغېز نه دلود. هغوی د شمالي امریکا او کارابین په هر هسپانوي قلمرو کې د غیر یهودیانو په پرتله خورا لږ شمېر غلامان درلودل او "په هېڅ دوره کې یې په ماوراء اتلانتیک (له اتلانتیک سمندر ورهاخوا) یا د کارابین د غلامانو په سوداګرۍ کې  د تمویلوونکو، د بېړیو د څښتنانو یا دلالانو په توګه مخکښ رول نه دی لوبولی. " (ویم کلوستر د اېلي فابر په روایت سره)   Refutations of charges of Jewish prominence in slave trade:
له مصر څخه د یهودیانو یو مخیز مهاجرت
له مصر څخه د یهودو یو مخیز وتلو (Exodus from Egypt) کیسه لکه څرنګه چې په تورات کې راغلې ده، د تاریخ په اوږدو کې د یهودو ژوند ته بڼه ورکړې ده. دغې کیسې، د مصریانو تر لاس لاندې د اسراییلو د غلامۍ تجربه، د دوی د خلاصون په تړاو د خدای وعده او مصریانو ته جزا، د بني اسراییلو بریا او د مصر څخه د هغوی وتنه په لنډه توګه روایت کړې ده. د یو مخیز مهاجرت یا وتنې دغه کیسه په هر دور او ځای کې د کلتوري معیارونو سره د سمون یا د هغوی د ننګولو په پار بیا بیا تفسیر شوې ده. د وخت په اوږدو کې یې پایله د غلامانو په حق کې پر څښتنانو مخ پر زیاتېدونکی کنترول او بالاخره د غلامۍ پوره ممنوعیت شوی دی.
انجیلي دوره
په لرغونې اسراییلي ټولنه کې غلامۍ جواز درلود؛ په هر ترتیب، په نورو باندې د یو انسان بشپړې واکمنۍ ته اجازه نه وه. تر ډېرې کچې، په لرغونې اسراییلي ټولنه کې غلامي هغه څه ته ورنږدې و چې وروسته بیا د مشروطې غلامۍ په نامه یاده شوه. غلامان د عبري کورنیو د نه جلا کېدونکې برخې په توګه ګڼل کېدل. په حقیقت کې، داسې پېښو شتون درلود چې د یو غلام له لید لوري څخه، د یوې داسې کورنۍ تر واک لاندې د غلامۍ  ثبات چې په هغې کې له غلامانو سره ښه چلند کېده نوموړې کورنۍ له هغې یوې څخه غوره وه چې غلامانو ته یی اقتصادي آزادي ورکړې وه.
عبراني انجیل د غلامانو د اداره کولو په اړه د اصولو دوې مجموعې شاملوي: لومړۍ مجموعه د عبراني غلامانو په اړه (لاویان ۳۹:۲۵-۴۳) او دویمه مجموعه یې د کنعاني غلامانو (لاویان ۴۵:۲۵-۴۶) لپاره ده. [منسوخه سرچینه]. دغیر عبري غلامانو عمده سرچینه د جنګ اسیران وو. عبری غلامان د غیر عبري هغو په پرتله، یا د انتهایی فقر له وجې (چې په دې حالت کې دوی خپل ځانونه په یو اسراییلي مالک باندې پلورل) یا هم د یو پور په ورکړه کې د ناتوانۍ له وجې غلامان شوي وو. د عبراني انجیل په روایت، غیر عبراني غلامان به په بنیادي توګه د ګاونډيو کنعانې پرګنو څخه راوړل کېدل. او د دغو غلامانو لپاره دیني توجیه شتون درلو چې په لاندې ډول ده.
په کنعانیانو د حکمرانۍ اصول د یو لعنت پر بنسټ ولاړ وو چې د د هام له یو زوی کنعان سره تړاو لري. په داسې حال کې چې په وروسته دورو کې د کنعاني غلامۍ  اړوند قوانین په نورو ټولو غیر عبراني غلامانو باندې د پلي کولو په پار وغځول شول.
د غیر عبراني غلامانو د اداره کولو اړوند قوانین د عبرانیانو هغو پر تله ډېر تندلاري وو: غیر عبري غلامان د تل لپاره تملیکېدل او د مالک څخه وروسته د هغه اولادونو ته وربخښل کېدل، په داسې حال کې چې عبراني غلامانو سره د خدمتګارانو په څېر چلند کېده او له شپږو کلونو خدمت وروسته یا د جبیلي (په مسیحیت کې په پنځوسو کلونو کې یو ځل پېښېدونکی د خوښۍ یو کال و چې عبري غلامان پکې آزادېدل)  یو کال په راتلو سره به آزادېدل. یو پوه داسې وړاندوینه کوي چې نوموړی توپیر له هغه حقیقت سره تړلی و چې غیر عبراني غلامانو د کنعان د لعنت (curse of Canaan) سره تړاو درلود. حال دا چې خدای نه غوښتل چې یهودیان غلامان شي ځکه خدای دوی د مصریانو له غلامۍ څخه خلاص کړي وو.
ځنگلي پيشو
ځنگلي پيشو (په لاتين:Felis chaus) یوه وحشي پيشو ده چی په نژدې ختيځ او سهيلي آسیا کی ژوند کوي. نومږړي پيشو په ځانگړي ډول څرمښکۍ، مرغان، څونگښې، کبان،سویان او قرقاولان ښکار کوي.
د ځنگلي پيشو ډولونه
وېشنيزه:پيشيان‎
مشروطیت
مشروطیت د یو شمېر ایډیاوو، انګېرنو او چلندي الګوګانو مجموعه ده او دا اصل تشرېح کوي چې د حکومت واکونه له یو شمېر اساسي قوانینو څخه سرچینه اخلي او د همدغو قوانینو له مخې محدودېږي.
سیاسي سازمانونه تر یوه حده مشروط دي چې "د اقلیتونو په ګډون د خلکو د ګټو او ازادیو د ساتنې لپاره د قدرت د کنټرول بنسټیز میکانیزمونه لري". لکه څرنګه چې د سیاسي علومو او مشروطیت (اساسي قانون) یو عالم «ډېوېډ فلېمن» په دې اړه وايي: "مشروطیت یو پېچلی مفهوم تشرېح کوي چې په تاریخي تجربو کې ژورې ریښې لري او هغه چارواکي د یوه لوړ قانون له محدودیتونو سره مخامخوي چې حکومتي واک یې په لاس کې دی. مشروطیت د خپلسري قضاوت لرونکي حکومت په مقابل کې د قانون د حاکمیت ګټورتیا څرګندوي... په ټولو هغو ادبیاتو کې چې پر مدرنو عمومي حقوقو او د حکومتولۍ پر بنسټونو بحث کوي، د مشروطیت د مفهوم اصلي عنصر دا دی چې په سیاسي ټولنه کې حکومتي چارواکي ازاد نه دي چې په خپله خوښه دې هر کار وکړي. دوی مکلف دي چې هم د واک محدودیتونه مراعات کړي او هم د هغو پروسیجرونو درناوی وکړي چې د ټولنې په تر ټولو لوړ اساسي قانون کې ټاکل شوي دي. پر دې بنسټ ویلی شو چې د مشروطیت د مفهوم زرکاڼی یا د معیار ډبره یو داسې حکومت دی چې د یوه لوړ قانون پر بنسټ محدود شوی وي."
اساسي قانون او د حکومت مشروعیت
د مشروطیت یوه ډېره مهمه ځانګړنه دا ده چې د حکومت د واک سرچینه او هغه حدود تشرېح کوي او تجویزوي چې له اساسي قوانینو څخه اخیستل شوي دي. ویلیم همېلټون د دغه دوه‌ګوني مفهوم په اړه وايي چې مشروطیت "هغه نوم دی چې انسانانو د یوه حکومت د نظم ساتلو لپاره موجودو کلماتو ته ورکړی دی."
پر دې سربېره، د مشروطیت د مفهوم کړنلارې، د تشرېحي او تجویزي تمرکز د منعکسولو تر څنګ د حکومت له مشروعیت سره سروکار لري. د بېلګې په توګه د امریکايي مشروطیت یوه وروستۍ ارزونه څرګندوي چې د مشروطیت ایډیا له دې تعریف سره مرسته کوي چې "حکومتي واکونو ته مشروعیت ور بښي". په همدې توګه تاریخ لیکوال «ګورډون ووډ» دغه امریکايي مشروطیت د اساسي قوانینو د ماهیت په اړه یو «پرمختللی تفکر» وباله چې په کې اساسي قانون د اساسي قوانینو د یوې داسې مجموعې په توګه په پام کې نیول کېږي چې له مخې یې حتا د حکومت لوړ واکونه هم اداره کېدای شي. امریکايي مشروطیت د خلکو پر ټولیز حاکمیت تکیه وکړه او دا هغه سرچینه وه چې د امریکا حکومتونو ته یې مشروعیت ور وباښه.
مدني حقونه او ازادۍ
مشروطیت یوازې د ټولنې د واک د جوړښت اړوند نه دی، بلکې د خلکو په ځانګړي ډول د ټولنیزو اقلیتونو د ګټو، مدني حقونو او مدني ازادیو کلک ملاتړ غواړي او له ډیموکراسۍ یا ولسواکۍ سره نږدې اړیکه لري. بریتانیا له څو پېړیو راهیسې د دولت د واک محدودولو لپاره اساسي قوانین لري. له تاریخي لحاظه په بریتانیا کې د لیکلي یا مدون اساسي قانون لپاره لږ سیاسي ملاتړ موجود دی. له دې سره سره، ګڼو مفسرانو او اصلاح غوښتونکو د بریتانیا د نویو حقونو د منشور لپاره استدلال کړی چې د اساسي قانون د څه ناڅه اغېزناک ملاتړ تر څنګ ازادي، ډیموکراسي او د قانون حاکمیت رامنځته کوي.