cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بشر د حقوقو تاریخچه
د جګړی  له دورانه وروسته د ځنيو ځانګړو ډلو له لوري داسې خوځښتونه را ولاړ او وليدل شول ، لکه: د ښځو او نارينه وود حقونو برابروالی (feminism) او د افريقايې امريکايانو د مدنی حقونو چې په خپلو حقونو کې یې د کمښت احساس کاوه.
د شوروي بلاک د بشر حقونو د غورځنګ غړي، په ۱۹۷۰ز کلونو کې، په لويديځ کې د کارګرو د حقونو له غورځنګ سره يوځای شول. دا غورځنګونه په ډېره چټکۍ سره د مدني فعاليت او سياسي بلاغت په ډول سره د نړۍ په ډېرو ملتونو کې د بشر حقونه د نړۍ د بحث موضوع وګرځوله. د ۲۱ مې پېړۍ په پیل کې، تاريخ ليکونکي سامویل ماين، په دی باندی بحث وکړ، چې د بشر د حقونو د غورځنګونو لیدلوری د زورواکۍ ضد له پولې واوښت او ډېر نورلاملونه،لکه:  بشرپالنه او په پرمختلونکې نړۍ کې ټولنيزه او اقتصادي پراختیا په کې شامله شوه.
د بشر حقونو تاريخ پېچلي دی، د بېلګې په توګه:  ډېر منځ ته راغلي حقونه کېدای شي چې د نورو سيستمونو له لوري بدل شي چې له خپلې اصلي غربي بڼی څخه منحرف وي. دا هم کېدای شي چې ثبات لرونکي بنسټونه، لکه: د جګړی، ترهګرۍ او يا د کلتور د تغیير په پايله کې  له منځه لاړ شي.
لرغونې او له معاصرې مخکې دورې
د ځنيو ملتونو عدالت په لرغوني قانون کې شته او ځینی وختونه تېر ادیان د بشر د حقونو د اصطلاح تر چتر لاندې راځی.
په داسی حال کې چې، د روښانتيا دورې فيلسوفان د حاکمانو او حکومتولۍ تر منځ د يو بې دينه  ټولنيز تړون وړانديز کوي، په ورته ډول سره دا هم وايي چې لرغوني دودونه، په یوناني فلسفه او طبیعي قانون کې همدا ډول پایله له الهی قانون څخه اخستې ده. سامویل ماين دا وړانديز کوي چې د بشر د حقونو مفهوم، د معاصر تابعيت له مفهوم سره يو ځای شوی او دا يوځایوالی تر يو څو سوه وړاندې کلونو پوری نه و را منځته شوی.
له دی سره سره، د دې اړوند بېلګي په لرغوني او له معاصرې مخکې دورو کې شته، چې لرغونو خلکو د نن ورځی په څېرد نړيوالو بشري حقونو عقيده او باور نه درلود.
لرغونې لویديځه آسیا
پروفيسور نورمان يوفي ليکي چې:  له ايګورام ډیاکونوف نه وروسته ، ډېری مفسرين په دی باور دي چې، اوريوکيګينا په خپله د لاګاش د واکمنۍ د کورنۍ برخه نه ده، نو هغه په ټوله کې هېڅ سمون راوستونکی نه ؤ. په حقيقت کې په دی هڅې سره چې د بي دينه یا سیکولر حکومت واک، د تېري مخه د معبد د لګښت د امتيازاتو په وړاندې ونيسي او د عصري دورې د واکمنۍ په وړاندې یو غبرګون ښودنکی شخص و.
ليکوال ماريلاين فرنچ ليکلي دي چې: د ښځو د زنا لپاره د جزا شتوالی، مګر د سړو لپاره نه، چې دا د ښځو د نه انډولي (نه مساويتوب) د لومړني ليکلی ثبوت ښکارندويي کوي. د قانون تر ټولو زړه نسخه، چې تر نن ورځی پورې پاتی ده، هغه د یور- نامو د نیو- سومیریان قانون (۲۰۵۰ ز کاله مخکې له میلاد نه) دی. د قوانينو دا ډول څو نور سیټونه، د همورابي قانون په ګډون شته دي چې د دې ډول له نامتو مستندو بېلګوڅخه دی چې په میسوپوتمیا کې منځته راغلی دی. که چېرې له دې قوانينو کوم قانون په هر ډول موضوعاتو کې، لکه: د ښځو حقونو، د نارينو حقونو، دماشومانو حقونو او يا د غلامانو د حقونو په برخه کې مات شي، د هغوی قوانين او سزاګانې په ګوته کوي.
افريقا
د شمال ختیځی افريقا د لرغوني مصر تمدن، د بشر د حقونو اساسی ملاتړ کړی، د بېلګې په ډول:  بوکورايس فرعون (۷۲۵ – ۷۲۰ مخکې له میلاد) د افرادو له حقونو څخه ملاتړ کاوه، د پوروړي بند یې لغوه او د ملکیت د لېږد په اړه يې قوانین اصلاح کړل.
لرغونې دوره
ډېری مؤرخين وړانديز کوي چې، د لرغوني ايران د هخامنشي د فارس سترواکي، له ميلاد څخه ۶ پېړی وړاندې د لوی کوروش د واکمنۍ په دوران کې د بشر د حقونو بي ساري اصول رامنځته کړي و. په ۵۳۹ مخکې له میلاد څخه، نيو بايبليون د سترواکۍ له بري څخه وروسته، پاچا د کوروش استوانه یا منشور صادر کړ چې په ۱۸۷۹ز کې  کشف شوه او نن ورځ د ځینو له خوا د بشرحقونو د لومړي سند په سترګه ورته کتل کېږی.
د ځينو مبصرينو له لوری استوانې ته د کورش له فرمانونو سره اړيکه ورکړل شوې، چې د التواریخ، نحیما او غزار په کتابونو کې ثبت شوي او په دی دلالت کوی چې، کوروش يو څه يهودانو ته اجازه ورکړې وه چې د خپلو بايبلو له اسارت څخه ځان خلاص او خپلو مېنو ته بېرته ستانه شي.
سربېره پردې د عقايدو آزادی هم په کې ذکر شوې وه، چې يوکس کولی شي، پر خپله عقيده باندې عمل وکړي، پرته له دې چي مجبور کړل شې چې له خپل دين او عقيدې څخه واوړی.
د هنر تاریخ پوه نیل ماک ګریګور په وینا: په بابیل او د فارس د سترواکۍ په نورو ځایو کې د بشپړو دیني آزادیو ورکول، د بشر د حقونو لپاره زر کاله وروسته، په ځانګړی توګه په امریکا کې یو مهم الهام دي.
د پورته ذکر شوي نظر پر خلاف، د استوانې تفسیر د بشر دحقونو د منشور په حيث د تاریخ پوهانو له خوا له نظره غورځول شوی او د ځينو نورو له لوري بيا دا د پهلوي رژيم له خوا رامنځته شوی سياسی پروپاګند ګڼي.
يو جرمنی تاريخ ليکونکې جوزف ويزهوفر دا استدلال کوي چې:  د ملګرو ملتونو د بشرحقونو د سياسی اتل په حيث د کوروش ګڼل ... داسی دي، لکه د ايران د خيالی انسانی او روښنفکره پاچا په څېر، په داسی حال کې چې يلتن ایل ډانيل يې دا ډول تفسير لږ او یولوریز ګڼلی. استوانه اوس د بریتانیا په موزیم کې ساتل کېږي چې یوه کاپي یې، د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې ده.
زياتره متفکرين په دی اند دي چې، د تابعيت نظريه د لرغونی يونان له لومړنيو پوليسو څخه پيل شوه، چې په هغه ځای کې ټولو آزادو ښاريانو (اتباعو) دا حق درلود، چي وينا وکړي او په سياسی جرګو کې خپلې رايې وکاروي. د دوولسو جدولونو قانون (Twelve Tables) د  "Privilegia ne irroganto" اصول منځ ته راوړل، چې په تحت الفظي ډول ( امتيازونه بايد ونه تپل شي) معنا ورکوي.
د ماوریان سترواک آشوکا، چې په سويلی آسيا کې يي تر ټولو لويه سترواکي منځته راوړه، له ۲۳۲ نه تر ۲۶۸ له میلاد نه مخکې واکمني وکړه. د راپورنو پربنسټ، ورپسې د کالينګا ویجاړونکې جګړی اشوکا دې ته اړ کړ چې د بوديزم دین قبول او د بشري اصلاحاتو لپاره له پراختيا غوښتونکې سياست څخه لاس پر سر شي.
د هغه په ټوله سترواکۍ کې د اشوکا حکمونه، د تقوا د قانون په ګډون، د پلي کېدو وړ وو. په دغو قوانينو کې دیني تبعیض او د انسانانو او حيواناتو پر وړاندی زور زياتی منع شوی و.
حکمونه د حکومت له لوري  په عامه سياست کې د زغم (تحمل) په ارزښت باندې ټینګار کوي. د اشوکا له لوری ټول وژنه او د جنګي زندانيانو نيول محکوم شوي و. ځینې سرچینې ادعا کوي چې ،په لرغونی هند کې غلامی نه وه.
ټکټکی
ټکټکی (په انگرېزي: Wryneck) يو ډول مارغه دی.
وېشنيزه:مارغان
البېرټ کامو
اخځونه
وېشنيزه:فرانسوي ليکوال
مذهبي زغم
مذهبي زغم ښايي د مسلط/غالب دین د لارویانو له خوا  نورو شته دینونو ته د مذهبي زغم او اجازې پرته نور څه نه وي، ان که د هغوی له نظره ناسم یا زیان‌رسوونکي او سپک وګڼل شي. له تاریخي پلوه د مذهبي زغم اړوند ډېری پېښې او لیکنې د اقلیت وضعیت او د یو غالب دولتي مذهب پر وړاندې مخالف لیدلوري ښيي. په هر حال مذهب هم ټولنپوهنه ده او همدارنګه د زغم تمرین هم تل سیاسي اړخ لري.
د زغم تاریخچې او هغه بېلابېلو فرهنګونو ته په کتو سره چې زغم په کې تمرین شوی، هغه لارې چې دا ډول متناقض مفاهم يې یو کس ته د لارښوونې لپاره رامنځته کړي، په سیاسي، ټولنیز، مذهبي او قومي توګه د هغو معاصره کارونه روښانوي چې د هم‌جنس پالانو او ګڼو نورو اقلیتونو او اړونده مفاهمو لکه انساني حقوقو لپاره پلي کېږي.
په لرغونې دوره کې
د سکندریې هېلنستیک ښار چې له میلاد څخه مخکې په ۳۳۱ کال کې رامنځته شو، چې د مصریانو  او یونانو له برابر نفوس سره د یهودیانو یوې لويې ټولنې په سوله کې په کې ژوند کاوه. د مایکل والزر په وینا دې ښار د څوګوني کلتور د امپراتورۍ په توګه ښایي هغه څه چې موږ په پام کې لرل وړاندې کړي.
مخکې  له دې چې عیسویت د روم دولتي کلیسا ته ورسېږي مغلوب/ اسیر شوي وګړي یې پرېښودل چې د خپلو خدایانو عبادت ته دوام ورکړي. د روم د تبلیغاتو اړینه برخه د فتحه شویو سیمو د خدایانو بلنه وه چې په امپراتورۍ کې له عبادت څخه  ګټه واخلي. یهودیان د روم له پانتیزم (pantheism) څخه د سرغړاوي او  د خدای په توګه امپراتور ته د نه درناوي او  نه منلو له امله له زور زیاتی او ځورونې سره مخ شول. له  میلاد څخه مخکې په ۳۱۱ کال کې د روم امپراتور ګېلاریوس د عیسویت د زغم یو عمومي فرمان د لیسینیوس، لومړي کنستاتین (چې کال وروسته عیسوی شو) او په خپل نوم صادر کړ.
بودیزم
بودیزم د نورو مذهبونو لپاره د پام‌وړ زغم ښودلی: "بودایايي زغم له دغې پېژندنې څخه سرچینه اخلي چې د انسانانو روحي او معنوي اړتیاوې خورا متنوع دي چې د هېڅ یوې واحدې ښوونې سره یې نه شو احاطه کولی او په دې اساس اړتیا ده چې د مذهبي بڼو بېلابېل ډولونه په طبعي توګه تشرېح شي."جېمز فریمن کلارک په خپل کتاب (لس لوی دینونه) چې په ۱۸۷۱ کې خپور شوی وویل:"بودایانو هېڅ یو عقیدوي تفتیش نه دی رامنځته کړی؛ هغوی هغه غیرت له زغم سره ترکیب کړی چې پاچاهۍ يې بدلولې، چې زموږ لویدیځو تجربو ته نږدې د نه منلو وړ دي."د اشوکا فرمانونه د لویې اشوکا د پاچا په واسطه (له میلاد څخه مخکې ۲۳۱-۲۶۹) چې یو بودایی و صادر شول، چې مذهبي او نژادي زغم یې اعلام کړ. د هغه فرمان له میلاد څخه مخکې په درېیمې پېړۍ کې د ګېرنار (Girnar) د ډبرو په دوولسم اصلي لیک کې داسې بیانوي: «پاچاهانو مذهبي زغم ومانه او امپراتور اشوکا په دې باوري و چې هېڅوک به ځان له نورو څخه غوره نه ګڼي او د نورو مذهبونو اصل ته د لاس‌رسي له لارې یې د وحدت لار څارله»
په هر حال بوداییزم هم د مذهبي زغم په اړه مناقشې لرلې، پر دې سربېره د بودایانو تر منځ د مذهبي زغم د احتمالي نشتوالي پوښتنه د پاول‌فولر(Paul Fuller) له خوا په ځانګړي ډول په میانمار او سریلانکا کې د مسلمانان پر وړاندې مطرح شوې ده.
عیسویت
د اېګزودوس/ Exodus (دویم سپېڅلی کتاب چې د موسي ع په لارښوونه له مصر څخه د بني اسرائیلو د وتلو کیسه بیانوي)، تورات او ډیوترونومي/Deuteronomy  (وروستی تورات چې د یهودیانو په وینا موسي ع لیکلی) په کتابونو کې هم له پردیو/بیګانه سره د چلند ورته څرګندونې یادې شوې. د مثال په ډول د اېګزودوس په ۲۲:۲۱ کې ویل شوي: «پردي مه ځورئ او پر هغو ظلم مه کوئ، ځکه چې تاسو هم د مصر پر خاوره پردي وی». دا متنونه په مکرر ډول پر هغو کسانو د شفقت او زغم لپاره په خطبو کې کارول شوي چې زموږ سره توپير لري او لږ ځواکمن دي. جولیا کرېسټیوا /Julia Kristeva (یوه بلغاريي- فرانسوي فلیسوفه، فېمېنسته او ادبي کره کتونکې) د پردیو په توګه زموږ د ټولو د متقابلې پېژندګلوۍ پر اساس د سیاسي او مذهبي زغم فلسفه روښانه کړه.
د تارېس د نوې وصیت نامې پارابل چې د حاصلاتو له وخت څخه مخکې له زیان رسوونکو وښو څخه د غنمو د توپیر په اړه خبرې کوي او د مذهبي زغم د ملاتړ په اړه هم پرې تکیه شوې. له چالوز څخه بیشاپ ریګور (Bishop Roger) ته په خپل لیک کې د ليېج  بېشاپ وازو/ Bishop Wazo of Liege (۹۸۵ -۱۰۴۸) پر پارابل تکیه وکړه او استدلال یې وکړ چې "کلیسا باید له اورتودوکسۍ سره اختلاف ته وده ورکړي تر هغو چې رب راشي د دوی منځ قضاوت وکړي او دوی سره جلا کړي.
منځنۍ پېړۍ
په منځنۍ پېړۍ کې له خاصو ډلو سره د مذهبي زغم پېښې شته وې. په لاتین کې د زغم (تولېرینتیا/ tolerantia ) مفهوم د منځنۍ پېړۍ په اکادمیکو الهیاتو او شرعي قانون کې خورا پرمختللی سیاسي او قضایي مفهوم و. زغم "د بهرنیانو لکه کافرانو، مسلمانانو او یا یهودیانو د مدني ځواک پر وړاندې د خپل ځان د زغم څرګندولو" لپاره کارېده. خو همدارنګه د مدني ډلو لکه فاحشو او جزامانو پر وړاندې هم کارېده. الحادیان/ بدعتګران لکه کاتري (Cathari)،  والډېنسین (Waldensians)، جان هوس (Jan Hus)، او د هغه لارویان او هوستیان (Hussites) له زور زیاتي سره مخ وو. وروستیو روحانانیانو/ دین پوهانو چې له پروسټاټي سمونونو سره يې تړاو درلود یا یې پر وړاندې غبرګون ښوده، د هغو شرایطو په اړه بحث پیل کړ چې په ترڅ کې يې مخالف مذهبي افکار باید مجاز وی. زغم په عیسوي هېوادونو کې د " دولت له خوا د تصویب شوي عمل په توګه " هغه احساس چې د دې پديدې په اړه ډېر بحثونه پرې تکیه دي  له ۱۶ پېړۍ څخه مخکې نه دی تائید شوی.
ونام سنکتام او اېکسترا اېکلېزیم نولا سالوس
د نورو دینونو په پرتله د رومي کاتولیکانو د پېړیو نه زغم د اونام سنکتام په واسطه یوه پاپي لیکنه ده، چې د ۱۳۰۲ کال د نوامبر په ۱۸ د اتم پاپ بونیفېس له خوا صادره شوه. لیکنې د کاتولیک کلیسا د یوالي په اړه عقیدوي وړانديزونه وړاندې کړل او د ابدي روحي ارامتیا لپاره د هغې سره د تړاو اړتیا (Extra Ecclesiam nulla salus) د پاپ موقف د کلیسا د عالي مشر په توګه، له کلیسا څخه روحي ارامتیا تر لاسه کول د هغه ځای اړوند چارو د تسلیمېدلو لپاره درېدل و. لیکنه پای ته رسي، «پر دې سربېره موږ، غږ پورته کوو، موږ اعلام کوو چې روحي ارامتیا/رستګارۍ ته د رسېدو لپاره په مطلق ډول اړینه ده چې هر ژوندی انسان باید د روم د پاپ تابع وي».
30 جنوري
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
زېټور فورترا
زېټور فورترا (په چیکي: Zetor Forterra) د زېټور ټراکټورونو څخه دي چی د ۲۰۰۱ کال راهیسي د چېک په جمهوریت کی د برنو په ښار کی جوړېږي. دغه ټراکټور د کرهڼو ماشینونو د وړلو او کشولو لپاره کارېږي. زېټور فورترا کولای شی د ۴ یا ۶ سلننډره ماشین ولري او حداکثر سرعت یی ۴۰ کیلومترو په ساعت کی ته رسېږي.
وېشنيزه:زېټور ټراکټورونه
ابهيشېک بچچن
ابهيشېک بچچن د هندي سينما باليووډ يو نامتو ستوری او د اميتابچچن زوی دی.هغه په دهوم،دهوم ټو،او داسی نورو فلمونو کی کار کړی دی چی په دی لاره کی هغه د امیرخان او داسی نورو نامتو ستورو یا لوبګرانو سره د کار کولو لپاره هم ځان ته ته لار ومونده، او د دیپیکا پډکون سره د فلم په جوړولو کی یی نور هم هند ته ځان وروپیژندی ، او د هغی سره یی د فلم په جوړولو کی نور هم پرمختګ وکړ.
نور
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
پاپ درویشتم ژان
پاپ درویشتم ژان، د زیږون پر مهال یې نوم آنجلو جیوسپ رونکالي (په ایټالوي: [ˈandʒelo dʒuˈzɛppe roŋˈkalli]؛ زوکړه: د ۱۸۸۱ زکال د نومبر ۲۵مه – مړینه: د ۱۹۶۳ زکال د جون ۳مه) د ۱۹۵۸ زکال د اکتوبر له ۲۸مې نېټې څخه د ۱۹۶۳ زکال په جون میاشت کې د مړینې تر مهاله د کاتولیکې کلیسا مشر او د واټیکان د ښاري دولت واکمن و. نوموړی د ماریانا مازولا او جیوواني باټیسټا رونکالي له ۱۳ ماشومانو څخه و چې د لومباردي ناحیې د برګامو ایالت په سوتو ایل مونته کلي کې د میشتې بزګرې کورنۍ څخه و. نوموړی د ۱۹۰۴ زکال د اګست په ۱۰مه کشیش وټاکل شو چې په فرانسه کې یې د کلیسایي دیپلمات او همدارنګه یې په بلغاریا، یونان او ترکیه کې د کلیسا د استازي په توګه خدمت وکړ. نوموړی د ۱۹۵۳ زکال د جنوري په ۱۲مه د پاپ دولسم پیوس له خوا په کارډینال کېدو سره د سانتا پریسکا کارډینال – کشیش وټاکل شو او سربېره پر دې یې پر هغه د وینز د سقف/لوی کشیش نوم هم کېښود. رونکالي د ۱۹۵۸ زکال د اکتوبر په ۲۸مه د پاپ د ټاکنې په موخه له یوولس ځله رایو ورکولو وروسته د ۷۶ کلونو په عمر په غیرمنتظره بڼه پاپ وټاکل شو. پاپ درویشتم ژان د واټیکان د دویمې تاریخي شورا (۱۹۶۲- ۱۹۶۵ زکال) په راغوښتنې سره چې لومړنۍ ناسته یې د ۱۹۶۲ زکال د اکتوبر په ۱۱مه ترسره شوه، ټول هغه کسان یې حیران کړل چې فکر یې کاوه هغه یو لنډ مهالی پاپ دی.
هغه د واټیکان د شورا د پای لیدو ته ژوندی پاتې نه شو. د ۱۹۶۵ زکال د نومبر په ۱۸مه نوموړی د هغه د ځای ناستي پاپ شپږم پل له خوا د خدای د خدمتګار په نامه سپېڅلی وبلل شو. د ۲۰۱۳ زکال د جولای په ۵مه پاپ فرانسېس درویشتم جان د هغه د بافضیلته ژوندانه او هغو ښېګڼو له امله چې د واټیکان د دویمې شورا د جوړولو له امله رامنځته شوې وې؛ نوموړی سپېڅلی وباله. نوموړی بیاځلي د ۲۰۱۴ زکال د اپرېل په ۲۷مه د پاپ دویم ژان پل سره یوځای سپېڅلی او مقدس وبلل شو. درویشتم جان نن ورځ د خلکو ترمنځ د غوره ځایګي لرلو له امله د ښه پاپ (په ایټالوي: il Papa buono) په نوم یادېږي.
لومړنی ژوند
آنجلو جیوسپ رونکالي د ۱۸۸۱ زکال د نومبر په ۲۵مه د ایټالیا د لمباردي ناحیې د برګامو ایالت په سوتو ایل مونته کلي کې وزیږېد. نوموړی د جیوواني باټیسټا رونکالي (۱۸۵۴- ۱۹۳۵ زکال) او د هغه د مېرمنې ماریانا جولیا مازولا (۱۸۵۵- ۱۹۳۹ زکال) په دیارلسو ماشومانو کې څلورم ماشوم و. د هغه د خویندو او وروڼو نومونه دا دي:
د هغه کورنۍ د سوتو ایل مونته کلي د نورو ډیری کورنۍ په څېر د بزګرۍ چارې مخته وړې –هغه د خپل مخکښ ځای ناستي ایوجینو پاسیلي (پاپ دولسم پیوس) سره له ټولنیز پلوه ډیر توپیر درلود ځکه هغه له یوې لرغونې اشرافي کورنۍ څخه و او د ډېرې مودې راهیسې یې له پاپي دولت سره اړیکه لرله. له دې سره رونکالي د یوې اصیلې ایټالوۍ کورنۍ څخه و، په داسې حال کې چې بېوزله و، خو «(هغه) له بدې یا نامطلوبې ریښې څخه سرچینه نه اخیسته بلکې له هغه درناوي وړ او غوره قوم څخه و چې ریښه یې ۱۵مې پېړۍ ته رسېده». رونکالي د انګورو تاکونه او د جوارو کروندې لرلې او همدارنګه یې غواګانې ساتلې.
د ۱۸۹۶ زکال د مارچ په لومړۍ نېټه د هغه د مذهبي روزنځای مدیر لوئیجی ایساچي نوموړی په سیکولر فرانسېسکن ډله کې شامل کړ او د ۱۸۹۷ زکال د مارچ په دریمه یې د دغې ډلې د غړي په توګه لوړه وکړه.
رونکالي په ۱۹۰۴ زکال کې د کلیسایي قانون په برخه کې د دوکتورا په کچه زده کړې بشپړې کړې او د اګست په ۱۰مه د روم د پوپولو ښار په مونته سانتو برخه کې د سانتا ماریا کلیسا کشیش وټاکل شو. له دغه ډېر لږ وروسته په داسې حال کې چې په روم کې و د پاپ لسم پیوس سره د لیدو په موخه سنټ پیټر کلیسا ته یووړل شو. له دې وروسته هغه خپل ښار ته راوګرځېد څو په خپل ښار کې د رباني عشا مراسم ترسره کړي.
د پولنډ دویم جمهوریت
د پولنډ دویم جمهوریت، چې هغه مهال د پولنډ جمهوریت په نوم یادېده، د ۱۹۱۸ او ۱۹۳۹ ز کلونو تر منځ په مرکزي او ختيځه اروپا کې پروت هېواد و. دا هېواد په ۱۹۱۸ زکال کې تر لومړۍ نړيوالې جګړې وروسته د بدلونونو په بهیر کې رامنځته شو. دویم جمهوریت په ۱۹۳۹ ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېد، کله چې پولنډ د سلواک جمهوریت، شوروي اتحاد او نازي المان تر یرغل لاندې راغی چې د دویمې نړيوالې جګړې د تیاتر پیل په نښه کوي.
دویم جمهوریت په ۱۹۳۸ز کال کې د اروپا شپږم لوی هېواد و. د ۱۹۲۱ کال د سرشمېرنې پر بنسټ یې د وګړو شمېر ۲۷.۲ میلیونه کسان و. تر ۱۹۳۹ کال پورې د دویمې نړیوالې جګړې له پیل څخه مخکې دا شمېره ۳۵.۱ میلونه کسانو ته لوړه شوه. د نفوسو نږدې یو په درېیمه برخه د اقلیتونو ډلې وې چې: ۱۳.۹ سلنه روټينیان، ۱۰ سلنه اشکانزي یهودیان؛ ۳.۱ سلنه بېلاروسیان؛ ۲.۳ سلنه المانیان، او ۳.۴ سلنه چېک‌یان او لېتوانیایان وو. په هم‌هغه وخت کې د پام‌وړ شمېر پولنډيانو د دې هېواد له پولو څخه بهر ژوند کاوه.
هغه مهال چې تر څو سیمه‌ییزو نښتو وروسته، په ۱۹۲۲ ز کال کې د دې ۹هېواد پولې وروستۍ(نهايي) شوې، چېک سلواکیا، جرمني، د دانزیک ازاد ښار، لېتوانیا، لېتوني، رومانیا او شوروي اتحاد د پولنډ ګاونډیان وو. دا هېواد د ساحل‌غاړې د یوې لنډې تړانګې له لارې د ګېډنیا ښار له دواړو لورو چې د پولنډ د کرېدور په نوم پېژندل کېږي د بالتیک سیند ته لار درلوده. پولنډ د ۱۹۳۹ کال د مارچ او اګست تر منځ د مجارستان د سابکارپاتیا له قومندانۍ سره هم ګډه  پوله درلوده. د دویم جمهوریت سیاسي شرایط په شدید ډول د لومړۍ نړیوالې جګړې د پایلو او ګاونډيو هېوادونو سره د نښتو او همدارنګه په جرمني کې د نازیزم تر اغېز لاندې وو.
دویم جمهوریت منځنۍ اقتصادي پراختیا خوندي کړه. د پولنډ فرهنګي مرکزونه د پولنډ – ورشو، کراکوف، پوزنان، وېلنو او لوو د جګړو په بهیر کې په لویو اروپايي هېوادونو او د نړیوالو پوهنتونونو او لوړو زده‌کړو د ګڼو نورو مرکزونو په ځایونو بدل شول.
نوم
دا هېواد د ۱۹۱۸ ز کال د نومبر د ۱۴ او د ۱۹۱۹ز کال د مارچ د ۱۳ تر منځ د پولنډي Rzeczpospolita Polska پر ځای د Republika Polska په نوم یادېده. دواړه اصطلاګانې د جمهوریت په معنا دي. په داسې حال کې چې د ريپبلېکا/ republika یوه عمومي اصطلاح ده، حال دا چې Rzeczpospolita یوه دودیزه اصطلاح ده چې په منحصر ډول یوازې پولنډي هېوادونه ته اشاره کوي. پر دې سربېره د پولڼډ دولت د قوانینو مجلې د ۱۹۱۸ز کال د نوامبر د ۸ او د ۱۹۱۹ ز کال د اګست د ۱۶ مې تر منځ یاد هېواد د پولنډ د دولت (په پولنډي: Państwo Polskie) په توګه یاد کړی.
تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته او د پولنډ د خلکو جمهوریت د نورو وروستیو ایالتونو او د پولنډ د درېیم جمهوریت تر رامنځته کېدو وروسته، دا هېواد د پولنډ د دویم جمهوریت په نوم یادېده. په پولنډي ژبه کې یاد هېواد په دودیز ډول د II Rzeczpospolita په نوم چې د دویم جمهوریت په معنا دی پېژندل کېږي.
مخینه
له یوې پېړۍ څخه زیاته موده د اطریش پروس او روسیې د سترواکیو تر منځ د واک وروسته، په اروپا کې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د ۱۹۱۸ - ۱۹۱۸ ز کلونو تر منځ  پولنډ بیاځلي د یوه خپلواک هېواد په توګه راڅرګند شو. د لومړۍ نړیوالې جګړې بریالیو متحدینو د ۱۹۱۹ ز کال په جون کې پولنډ بیاځلي د ورسا په تړون کې تاييد کړ. دا په پاریس کې د ۱۹۱۹ ز کال د سولې د کنفرانس یوه لویه کیسه وه. پولنډ د پولې پر سر د یو لړ جګړو له لارې چې د پولنډ د تازه تاسیس شوي پوځ له خوا له ۱۹۱۸ زڅخه تر ۱۹۲۱ ز کال پورې تر سره شوې، خپله خپلواکې ټينګه کړه. د پولنډ د خاورې نیم ختیځ وسعت په ۱۹۲۲ ز کال کې د پولنډ په جګړه کې په دیپلوماتیک ډول حل او فصل شو او په نړیواله کچه د ملګرو ملتونو د ټولنې له خوا په رسمیت وپېژندل شو.
د طالبانو بغاوت
د طالبانو بغاوت
د پولنډ دویم جمهوریت
د لومړۍ نړیوالې جګړې پای
د جرمني امپراتورۍ د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې (۱۹۱۴ – ۱۹۱۸ز کلونه) په ورو ورو پر ختیځه جبهه تسلط ترلاسه کړ، ځکه د روسیې د امپراتورۍ پوځ شاتګ وکړ. د جرمني او اطریش - مجارستان  پوځ د روسیې تر ولکې لاندې سیمه چې پر پولنډ بدله شوه ترلاسه کړه. د پولنډ د مسئلې د هر څه بېړني حل لپاره په یوه نابریالۍ هڅه کې برلین چې د جرمني لاس پوڅی دولت و، د ۱۹۱۶ ز کال د نومبر په ۵ یې یوه لنډمهالې دولتي شورا (د ۱۹۱۷ ز کال د اکتوبر له ۱۵) او یوه سلطنتي شورا (Rada Regencyjna Królestwa Polskiego) رامنځته کړه. شورا د یوه پاچا د ټاکلو په انتظار کې هېواد د جرمني تر څار لاندې اداره کاوه ( همدارنګه Mitteleuropa هم کتلی شئ). د ۱۹۱۸  ز کال د نومبر په ۱۱ د جګړې تر پای او جرمني تر تسلیمېدو یوه میاشت مخکې د سلطنت شورا د دولت لنډمهاله شورا منحل کړې او د ۱۹۱۸ ز کال د اکتوبر په ۷ یې د پولنډ د خپلواکۍ د بېرته ورکولو لپاره یې خپل هوډ اعلام کړ. د پولنډ او لېتوانیا د پاچهۍ سوسیال دیموکرات ګوند (SDKPiL) د پولنډ د زیاتره سیاسي ګوندونو په استازولۍ له دې حرکت څخه ملاتړ وکړ. د اکتوبر په ۲۳ مه د سلطنت شورا د جوزوف سوېزېنکي په مشرۍ یو نوی دولت منصوب کړ او د پولنډ په پوځ کې یې په اجباري خدمت پیل وکړ.
د طالبانو بغاوت
بغاوت د ګاونډي پاکستان په پوله ییزو سیمو، په ځانګړې توګه په خیبر پښتونخوا کې په پراخه کچه شته و. طالبانو له افغان ملي امنیتي ځواکونو او د دوی له ناټو همکارانو سره جګړه کوله، همدارنګه یې ملکي هدفونه هم په نښه کول. د سیمې هېوادونه، په ځانګړې توګه پاکستان، ایران، چین او روسیه د دغې یاغي ډلې په ملاتړ تورن شوي دي.
حقاني ډله، د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ اسلامي حزب (تر ۲۰۱۶ ز کال پورې) او د القاعدې یو شمېر کوچنۍ ډلې د طالب بغاوت برخې وې.
مخینه(لرلید)
په ۲۰۰۱ ز کال کې په افغانستان باندې د امریکا د متحده ایالاتو له برید وروسته، طالبانو ماتې وخوړه او د دغې ډلې ګڼ شمېر جنګیالیو د طالبانو تحریک پرېښود او یا هم په پاکستان کې خپلو امن ځایونو ته وتښتېدل. د ۲۰۰۳ز کال په مۍ او جون میاشتو کې طالب لوپوړو چارواکو څرګنده کړه چې:  د طالبانو ډله بېرته راغونډه شوې او چمتو ده چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په موخه ګوریلایي جګړه پرمخ بوځي. ملا محمد عمر د داد الله په څېر طالب قوماندانانو ته پنځه عملیاتي زونونه وټاکل. دادالله ته د زابل ولایت مسئولیت وسپارل شو.
د ۲۰۰۴ ز کال په وروستیو کې پټ شوي طالب مشر محمد عمر اعلان وکړ چې: طالبان د "امریکایانو او د هغو د لاس پوڅو" (یعنی د افغانستان د انتقالي دولت د ځواکونو) پر وړاندې "د خپل هېواد د حاکمیت د بېرته ترلاسه کولو" په موخه جګړه پیلوي.
د طالبانو تحریک
په ۲۰۱۸ ز کال کې د طالبانو تحریک له څلورو بېلابېلو شورا ګانو یا ډلو جوړ شو. لومړۍ هغه یې د کویټې شورا وه. چې دوه کوچنۍ د حقاني شبکه (د میرانشاه د شورا په نوم هم پېژندل کېږي) او د پېښور شورا ورته اړوندېدلې. د پېښور شورا د ۲۰۰۵ ز.کال په مارچ کې جوړه شوه، چې بنسټ یا عملیاتي سیمه یې د افغانستان ختیځ و. د دغې شورا ډېری جنګیالي د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د اسلامي حزب پخواني غړي وو. حقاني شبکې، په ۲۰۰۷ ز.کال کې له کویټې شورا خپله بېلواکي اعلان کړه، خو د ۲۰۱۵ ز کال په اګست کې بېرته ورسره یوځای شوه. د پېښور شورا له ۲۰۰۹ ز کال څخه تر ۲۰۱۶ ز کال پورې خپلواکه وه.
دویمه خپلواکه شورا هم د شمال شورا وه چې مرکز یې په بدخشان ولایت کې و. درېمه هغه هم د مشهد شورا وه، د کومې چې ایران ملاتړ کاوه او څلورمه هغه د رسول شورا وه چې د ملا محمد رسول له خوا یې مشري کېده او همدارنګه د اسلامي امارت د لوړ پوړې شورا په توګه پېژندل کېدله.
مالي مدیریت
د لندن د اقتصادي کالج (London School of Economics) په یوه راپور کې یو لړ محرم اسناد څرګند شوي، چې ښيي: د پاکستان استخباراتي ادارې (ISI) د هغې کچې څخه په زیاته اندازه چې مخکې یې اټکل کېده، د طالب جنګیالیو مالي ملاتړ کړی، هغوی یې روزلي او خوندي پټن ځایونه یې ورته برابر کړي دي. د راپور لیکوال مت والدمن (Matt Waldman) د جګړې په ډګر کې له ۹ طالب قوماندانانو سره له مرکې وروسته دې پایلې ته رسېدلې دی چې:  له طالب یاغیانو سره د پاکستان اړیکې له هغې چې پخوا انګېرل کېدلې ، ډېرې پراخې دي. یو شمېر دغو مرکه کوونکو څرګنده کړې، چې پاکستاني استخباراتي ادارې، ان د طالبانو د عالي شورا یا کویټې شورا په ناستو کې ګډون درلود. د پاکستان د پوځ ویاند دغه راپور رد کړ، او هغه یې "بدناموونکی" وباله.
له ۲۰۰۱ ز کال – ۲۰۰۶ ز کال پورې د طالب جنګیالیو د بیا منظم کېدلو مهال په توره بوړه کې د اناکوندا له عملیاتو(Operation Anaconda) او جګړې وروسته، طالبانو ماتې وخوړه. ګڼ شمېر طالب جنګیالیو د طالبانو تحریک پرېښود او یا هم په پاکستان کې خپلو خوندي ځایونو ته کډه شول، چېرې چې دوی د خپل تحریک د بېرته جوړولو لومړني ګامونه واخیستل.
د ۲۰۰۳ ز کال په پیل کې د طالبانو او نورو ډلو تبلیغ کوونکي، ښارونو او کلیو ته لاړل او له خلکو یې وغوښتل، چې د اسلامي باور پر بنسټ د امریکايي او نورو بهرنیو ځواکونو پر وړاندې ودرېږي او د دوی پر باور سپېڅلې جګړې کې برخه واخلي. د ۲۰۰۳ ز کال په جنوري میاشت کې د منګنوس عملیاتو (Operation Mongoose) یا په افغانستان کې د جګړې پر مهال امریکايي ځواکونو د سپین بولدک شمال ته په ۲۵ کیلومترۍ (۱۵ میله) کې پروت ادي غار (Adi Ghar) کې پر یو شمېر جنګیالیو برید وکړ. د ۱۸ جنګیالیو د وژنې او امریکایي سرتېرو ته د تلفاتو د نه اوښتو راپور ورکړل شو. دغه مرکز له پاکستان څخه د راتلونکو جنګیالیو د سمبالولو د مرکز په توګه وښودل شو. دا هغه مهال و چې په افغان هدفونو باندې د طالبانو لویو ډلو ته اړوند جلا جلا بریدونه څرګند شول.
د ۲۰۰۳ ز کال په مۍ میاشت کې، د طالبانو د سترې محکمې قاضي القضات عبدالسلام اعلان وکړ چې:  طالبان بېرته راغلي، منظم شوي او چمتو دي چې له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو د وتلو په موخه ګوریلایي جګړه وکړي. عمر د پنځو عملیاتي زونونو لپاره قوماندانان وټاکل، چې یو یې دادالله و، چې د زابل ولایت مسئولیت یې ور وسپاره.
د ۲۰۰۳ ز کال په جون میاشت کې د طالب لوړ پوړي قوماندان ملا لنګ په وینا: پولې ته څېرمه کوچني ګرځنده روزنیز ګروپونه، د طالبانو لپاره جوړ شول، څو د ګوریلايي جګړې لپاره نوي ګمارل شوي جنګیالي وروزي. ډېری دغه جنګیالي، د پاکستان د قبایلي سیمو له مدرسو را ټول شوي وو. د ۲۰۰۳ ز کال په اوړي کې په قبایلي سیمو کې د ۲۰۰ یا له هغو څخه د زیات شمېر جنګیالیو په لرلو پوځي مرکزونه څرګند شول. د دوی له نفوذ څخه د مخنیوي په موخه، د پاکستان اراده معومه نه وه، ځکه د پاکستاني ځواکونو عملیاتو چندان ګټه نه لرله.
په ۲۰۰۶ ز کې د جګړې زیاتوالی
افغان ولسمشر حامد کرزي په عام ډول د لویدیځو ځواکونو له خوا په جګړه کې کارول کېدونکي تاکتیکونه وغندل. د ۲۰۰۶ ز کال په جون کې هغه وویل:"له دوو کالونو راهیسې، زه په سیستماتیکه بڼه پرله پسې او هره ورځ نړیوالې ټولنې ته د هغه څه اړوند، چې په افغانستان کې وده کوي ،خبرداری ورکوم، کوم چې اړتیا ده، دوی په خپل چلن کې بدلون راولي... نړیواله ټولنه، باید له ترهګرۍ سره په جګړه کې په خپلو تاکتیکونو بیا کتنه وکړي."طالب حنګیالي هم،  د خپلو کړنو له امله له کلکو نیوکو سره مخامخ وو. د بشري حقونو څار ډلې له خوا په افغان ملکي وګړو د طالبانو (تر یوې اندازې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د اسلامي حزب) ماین چاودنو او نورو بریدونو راپورونه ورکړل شوي، هغه چې "په ۲۰۰۶ ز کال کې ډېر زیات شول" چې لږ تر لږه ۶۶۹ افغان ملکي وګړي د دوی په ۳۵۰ هغو وسله والو بریدونو کې، چې په ډېری هغو کې په قصدي ډول ملکي وګړي او ملکي اهداف په نښه شوي وو، ووژل شول. له دغې شمېرې ۱۳۱ یې ځانمرګي بریدونه وو، چې ۲۱۲ ملکي وګړي په کې ووژل شول(۷۳۲ ټپیان شول)، د ملي اردو او ملي پولیسو ۴۶ سرتېري،  (۱۰۱ ټپیان ) او ۱۲ بهرني سرتېري ووژل شول (۶۳ ټپیان شول).
شمالي باز
شمالي باز (په لاتين: Accipiter gentilis) یو ښکاري مرغه دي چي په اروپا، شمالي امريکا، ترکيه، ايران، افغانستان، چين او جاپان کی ژوند کوي.
وېشنيزه:باز ډوله مرغان وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
ترتيل
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
ويليم فاکنر
ويليم فاکنر (William Faulkner) په (1897)د امريکا د مي سي سي پي (Mississippi) په نيو آلباني کې په يوه سياستواله کورنۍ کې نړۍ ته سترگې وغړولې. د ماشومتوب پړاو يې د خپل نيکه کلنل فاکنر سره پيل کړ چې هغه هم پياوړى ليکوال او سياستوال وو او په ١٩٨٩ کال د خپلو سياسي رقيبانو په لاس ووژل شو. په ١٩٠٢ کال کې آکسفورډ ته له خپلې کورنۍ سره لاړ او په پوهنتون کې يې لوړې زده کړې پيل کړې. ويليم د لومړۍ نړيوالې جگړې پر مهال لوړې زده کړې خوشې کړې او په آکسفورد کې په يو بانک کې په کار بوخت شو او له هغې وروسته د کاناډا په هوايي ځواک کې په کار بوخت شو چې له نړيوالې جگړې وروسته بېرته آکسفورد ته لاړاو په مي سي سي پي پوهنتون کې په زده کړو بوخت شو. د زده کړو ترڅنگ يې د محصلينو په خپرونه کې انتقادي مقالې او شعرونه خپرول، خو په ١٩١٩ کې يې په کلي توگه پوهنتون پرېښود او نيويارک ته لاړ. هلته يې په يو کتابتون کې په کار پيل وکړ او له بېلابېلو کارونو وروسته يې په خپلو پيسو د ( د مرمرين فاون The Marble Faun) يو ديوان خپور کړ. پدې وخت کې له مشهورو ليکوالو او اديبانو سره هم آشنا شو چې له هغې جملې شروود اندرسن سره يې نږدې آشنايي پيدا شوه او د هغه په کور کې زيات پاتې شو. فاکنر د شرووډ انډرسن تکړه ليکوالې په مرسته په ١٩٢٦ کال خپل لومړى ناول خپور کړ او په ١٩٢٥ کال کې يې له خپل يو دوست سره ايټاليا ته سفر وکړ او له هغه ځايه آلمان او فرانسې ته لاړ. اکسفورد ته له را تگ وروسته يې گڼ داستانونه خپاره کړل چې له هغې جملې يې( ماشې، ١٩٢٧ Mosquitoes ) او سارتوريس، ١٩٢٩ Sartoris ) ته اشاره کولاى شو. په همدې کال يې د غوسې او شور ماشور (The Sound and the Fury) ناول خپور شو چې د گڼو کره کتونکو پام يې ځانته را واړاوه. د ١٩٢٩ کال په جون مياشت کې يې د خپل ماشومتوب د پړاو له ملگرې سټل اوډلم سره واده وکړ. په دې مهال کې د پوهنتون د برېښنا په مرکز کې ساتونکى وو او هلته يې خپل پنځم ناول د (As I Lay Dying) په نوم وليکه چې پکې د وژنو، زنا او فحشا ناوړه برخليکونه پکې ترسترگو کېږي. فاکنر په ١٩٣١ کې د حريم (Sanctuary) په نوم ناول خپور کړ چې شهرت، بريا او پيسې يې ورته ډالۍ کړې، پدې داستان کې هم بې محاکمې وژنې او تيري ترسترگو کېږي چې د هغه استعداد پکې ښه ځلېدلى دى. په همدې کال کې يې په گست مياشت کې روښنايي (Light in August) په نوم داستان کې د يوې حاملې نجلۍ کيسه وکړه. په دې کلونو کې هغه گڼ نور آثار وپنځول چې پکې وحشي ونو، کلي، تمثيل او ښار او داسې نورو ته اشاره کولاى شو. فاکنر په ١٩٥٠ د نوبل د ادبي جايزې او په ١٩٥7 کال کې د ښار د داستان له امله د پوليتزر (Pullitzer) جايزې په تر لاسه کولو بريالى شو. د فاکنر وروستى ناول د کيسه بورانو په نوم د ١٩٦٢ کال په جون مياشت کې خپور شو او خپله هم د همدې کال په جولاى کې د زړه د سکتې له امله په آکسفورډ کې ومړ.
اخځونه
وېشنيزه:امريکايي ليکوال
د سیارو تر منځ فضايي الوتنه
د سیارو تر منځ فضايي الوتنه یا د سیارو تر منځ سفر د ستورو یا سیارو تر منځ د سپرو یا خدمې لېږدوونکي یا بې سپرو سفر ته ویل کېږي چې معمولاً په یوه سیاره‌يي منظومه کې ترسره کېږي. په عملي ډول دغه ډول فضايي سفرونه یوازې د لمریزې منظومې د سیارو تر منځ کېږي. له خدمې یا سپرو پرته فضايي څېړونکي ټولو هغو سیارو ته ورغلي چې په لمریزه منظومه کې لیدل شوي دي، د دې تر څنګ یې د پلوتون او سرس په څېر نورو کوچنیو سیارو ته هم الوتنې کړې دي. مدار ګرځېدونکي او د سیارو پر سطحو کېناستونکي وسایل د الوت د ماموریتونو په پرتله ډېر معلومات را لېږدوي. د سپوږمۍ سطحې ته خدمه لرونکې الوتنې شوې دي او د مریخ او زهرې لپاره هم پلانونه موجود دي. که څه هم ډېری پوهان له هغو الوتنو څخه ترلاسه شوې پوهه ارزښتناکه ګڼي چې له خدمې یا سپرو پرته ترسره کېږي، خو د خدمه لرونکو ماموریتونو ارزښت لا ډېر بحثونه را پورته کړي دي. د ساینس فېکشن لیکوالانو د دغه کار ګڼې ښېګڼې را برسېره کړې دي چې په دې ډله کې د کوچنیو سیارو اکتشاف، لمریزې انرژۍ ته لاسرسی او په ځمکه کې د ناورین د پېښېدو په صورت کې د فضا رام کولو ته اشاره کولی شو.
د دې لپاره چې د سیارو تر منځ الوتنې لا ډېرې اقتصادي تمامې شي، ځینې تخنیکونه جوړ شوي دي. په محاسباتو او تیوریکي علومو کې د پرمختګونو له امله ځینو تخنیکو لا ډېره وده کړې ده، خو نوي وړاندیزونه ښايي په سرعت، د سون‌توکو په لګښټ او خوندیتوب کې لا ډېره مرسته وکړي. د سفر یا الوتنې تخنیکونه باید په لمریزه منظومه کې له یوه جسم څخه بل جسم ته د سفر لپاره د اړینې چټکتیا بدلونونه په پام کې ونیسي. په مداري الوتنو کې باید د منزل یا مقصد جسم د بدنې له مداري سرعت سره د مطابقت لپاره اضافي تنظیمات ترسره شي. د دې تر څنګ د راکټ په توغولو کې د ښه‌والي او د انرژۍ د غیر سنتي سرچینو د کارولو لپاره نور پرمختګونه ډيزاین یا طرحه شوي دي. د انرژۍ، اکسیجن او اوبو لپاره د ځمک‌باندې سرچینو په کارولو سره لګښتونه کمېږي او د ژوند ملاتړي سیستمونه لا ښه کېږي.
د سیارو تر منځ د سفرونو دلایل
ډېری ستور پوهان، ځمک‌پوهان او بیولوژېستان په دې باور دي چې په لمریزه منظومه کې د څېړنو له لارې داسې پوهه ترلاسه کېږي چې د ځمکې پر سطحه د کېدونکو مشاهداتو یا د ځمکې پر شاوخوا له ګرځېدو څخه نه‌شي ترلاسه کېدای. خو دوی په دې خبره سره یوه خوله نه دي چې انسان لېږدوونکي ماموریتونه له علم سره مرسته کولی شي که نه – ځینې په دې اند دي چې روباتیک څېړونکي څه ناڅه ارزانه او خوندي دي؛ خو نور بیا استدلال کوي چې ستور مزلي یا فضا پوهان د ځمکنیو علومو د پوهانو په سپارښتنه د هغو سیمو ځانګړنو ته لا ښه ځواب ویلی شي چې تر څېړنې لاندې دي.
کوم کسان چې پر دغسې ماموریتونو (تر ډېره په دولتي برخه کې) لګښتونه کوي، په ډېر احتمال سره د خپل ځان یا ټول بشري نسل ګټو ته لېوال دي. تر دې مهاله د دغه ډول یوازنۍ ګټې «سپېن اف» ټېکنالوژۍ دي چې د فضايي ماموریتونو لپاره جوړې شوې دي او وروسته څرګنده شوې ده چې لږ تر لږه په نورو فعالیتونو کې هم ګټورې دي (ناسا د خپلو فعالیتونو سپېن افونه خپروي).
د لمریزې منظومې د نورو برخو په نیولو سره د هغو احتمالي پېښو مخه نیول کېدای شي چې ښايي بشر له منځه یوسي. یوه دغسې احتمالي پېښه د هغې اسماني ډبرې لګېدل دي چې په پایله کې یې د کرتلاسه-پالیوجین د له منځه تلو پېښه رامنځته کېدای شي. که څه هم د فضايي ګارد بېلابېلې پروژې په لمریزه منظومه کې د هغو اجسامو څارنه کوي چې ښايي په خطرناک ډول له ځمکې سره نږدې شي، خو د اسماني ډبرو د انحراف اوسنۍ ستراتيژۍ خامې دي او ازمویل شوې نه دي. کاربني کنډریټونه نسبتاً لوګی لري او له همدې امله یې تشخیص او پېژندنه ستونزمن کار دی. که څه هم فکر کېږي چې کاربني کنډریټونه کم پیدا دي، ځینې یې ډېر لوی دي او احتمالاً «ډایناسور وژونکی» هم یو کاربني کنډریټ و.
د فضايي څېړنو د مؤسسې د غړو په ګډون ځینې پوهان استدلال کوي چې د بشر ډېره برخه به بالاخره په فضا کې ژوند کوي او له دې کاره به ګټه ومومي.
د سفر اقتصادي تخنیکونه
د سیارو تر منځ په سفرونو کې یوه لویه ننګونه په هغه لوړ سرعت کې بدلونونه رامنځته کول دي چې په لمریزه منظومه کې له یوه جسم څخه بل جسم ته د سفر لپاره اړین دي.
د سرعت د بدلونونو د یوې بېلګې په توګه، کله چې یوه فضايي بېړۍ د ځمکې له لاندېني مدار څخه د یوه ساده مسیر په مرسته مریخ ته حرکت کوي، لومړی باید په خپل سرعت کې بدلون ولري چې په هره ثانیه کې شاوخوا ۳.۸ کیلومتره کېږي. بیا چې کله مریخ ته ورسېږي، باید خپل سرعت په هره ثانیه کې شاوخوا ۲.۳ کیلومتره بدل کړي تر څو د لمر پر شاوخوا د مریخ له مداري سرعت سره مطابقت ولري او د هغه پر شاوخوا مدار واقع شي. د پرتلنې لپاره، د ځمکې لاندېني مدار ته د فضایي بېړۍ په توغولو کې د بېړۍ سرعت په هره ثانیه کې شاوخوا ۹.۵ کیلومتره بدلون ته اړتیا لري.
ننوتل / نفوذ (هايډرولوژي)
ننوتل / نفوذ هغه پروسه ده د کوم په مټ چې د ځمکې د سر اوبه په ځمکه کې ننوځي. دا اصطلاح هم په هايډرولوژي او هم د ځمکې په علومو کې کارول کېږي. د ننوتلو وړتيا د ننوتلو تر ټولو زياتې اندازې له مخې تعريفيږي. ډېر ځله په یوه ورځ کې د ميټر په کچه اندازه کېږي، خو د اړتيا پر مهال د وخت په تېرېدو سره د واټن په نورو واحدونو هم اندازه کېدای شي. کله چې د ځمکې په پوړونو کې د خاورې نمي زياتېږي، نو د ننوتلو وړتيا کمېږي. که د ورښت اندازه د ننوتلو له اندازې څخه زياتېږي، نو په عام ډول بهېدل منځ ته راځي، خو هغه مهال چې په وړاندې يې کوم فزيکي خنډ نه وي.
د ننوتلو د اندازه کولو الې، د نفوذ د اندازه کولو الې او د باران د اورښت سيميليټرونه، ټولې هغه الې دي چې د ننوتلو د کچې اندازه کولو لپاره کارول کېدای شي.
د ننوتلو ګڼ لاملونه کېدای شي، د جاذبې قوه، شعري ځواکونه (کاپيلري هغه عمل دی چې په واسطه يې د مايعاتو سطحه د جامد شي سره د تماس پر مهال لوړه يا ټيټه شي)، جذب او اسموسيس په کې شامل دي. شونې ده چې د ځمکې ډيری ځانګړتياوې د دې اندازې ټاکنه کې ونډه ولري چې ننوتل په کې تر سره شي.
ورښت
ورښت کولای شي په ګڼو لارو په ننوتلو اغېز وکړي. د ورښت اندازه، بڼه او موده ټول اغېزې لري. د باران ورښت د واورې يا ږله ګرکي په څېر د نورو ټولو ورښتونو په نسبت د ننوتلو په کچه کې تېزوالی راولي. اندازې ته په کتنې سره، څومره زيات ورښت چې منځ ته راځي، په همدې اندازه زيات ننوتل به پېښېږي، تر څو ځمکه ښه پوره خړوبه شي، تر کومې نقطې چې د ننوتلو وړتيا پورې ورسېږي. د باران د ورښت موده يا دوران هم د ننوتلو پر وړتيا اغېز لري. په لومړي سر کې کله چې د ورښت حالت په لومړي ځل پيل شي، ننوتل په تېزۍ سره منځ ته راځي، ځکه چې ځمکه نه وي خړوبه (تغذيه)، خو څومره چې وخت تېرېږي، د ننوتلو کچه هم کمېږي، ځکه چې ځمکه زیاته خړوبېږي. د باران د وښت او د ننوتلو وړتيا تر منځ دا اړيکه همدا راز د دې ټاکنه هم کوي چې د اوبو څومره بهنګ به منځ ته راځي. که چېرې د باران ورښت د ننوتلو په پرتله تېز وي، نو بيا به د اوبو بهنګ منځ ته راځي.
د ځمکې ځانګړتياوې
د ننوتلو د وړتيا ټاکلو لپاره په ځمکه کې سوري (سوړې بوړې کېدل) خورا اړين دي. هغه ځمکې چې د سوريو اندازې يې کوچنۍ وي، لکه خټې، د هغو ځمکو په پرتله د کمو ننوتلو او کرار ننوتلو اندازې  وړتيا لري، د کومو ځمکو سوري چې ستر وي، لکه شګې. دا اصل يوه استثناء لري او دا هغه مهال کله چې خټه په وچ حالت کې موجوده وي. په دې حالت کې، ځمکه کولای شي ستر درزونه پيدا کړي، کوم چې د ننوتلو د لوړې کچې وړتيا پیدا کوي.
د ځمکې تخته کېدل هم د ننوتلو په وړتيا اغېز لري. د ځمکې تخته کېدل په ځمکو کې د سوريو د کمښت لامل ګرځي، کوم چې د ننوتلو وړتيا کموي.
په ځنګلونو کې د خپلسري اور لګېدو څخه وروسته هايډروفوبيکي ځمکه منځ ته راځي، کوم چې په زياته اندازه د ننوتلو د چاره کموي يا يې په ټوله معنا مخه نيولای شي.
د ځمکې د نمۍ اندازه
هغه ځمکه چې له مخکې څخه خړوبه وي، د نورو اوبو اخستلو وړتيا نه لري، په همدې بنسټ د ننوتلو وړتيا يې بشپړه شوې وي او د ننوتلو اندازه له دې ځايه مخکې نه شي تللای. همدا چاره د ځمکې پر مخ د اوبو بهېدو لامل ګرځي. کله چې ځمکه تر يو بریده خړوبه وي، بيا شونې ده چې ننوتل په معتدلې اندازې منځ ته راشي او هغه ځکه چې بيخي نه وي خړوبه شوې، د ننوتلو تر ټولو لوړه وړتيا لري.
په ځمکو کې عضوي توکي
په ځمکه کې د عضوي توکو (ژوندي موجودات) شتون (د بوټو او ژويو په ګډون) ټول کولای شي، د ننوتلو وړتيا زياته کړي. نباتات جرړې لري، کوم چې په ځمکه کې خپرېږي چې په ځمکه کې درزونه او چاودونه پيدا کوي او د چټکو ننوتلو او زیاتې وړتيا ننوتلو سره مرسته کوي. نباتات همدا راز د ځمکې د مخ د تخته کېدو اندازه کموي، کوم چې بیا په خپل وار سره ننوتلو زیاتېدو ته اجازه ورکوي. چېرته چې نباتات نه وي، شونې ده چې د ننوتلو کچه ډېره ښکته وي،د همدې په پايله کې د زیاتو بهېدو او توږل کېدو لامل ګرځي. د بوټو په څېر، څاروي هم، کوم چې په ځمکه کې سوري کوي د ځمکې په جوړښت کې درزونه جوړوي.
د ځمکې پوښ
که ځکه د ننوتلو نه منونکې سطحه ولري، لکه فرش، نو بيا ننوتل نه پېښېږي، ځکه چې اوبه نه شي کولای د سختې او ننوتلو نه منونکې سطحې څخه تېرې شي، دا اړيکه هم د زيات بهنګ لامل ګرځي. هغه سيمې چې د ننوتلو نه منونکې سطحه لري، په هغې کې ډېر ځله توپاني ويالې وي، کومې چې نېغ په نېغه د اوبو په هستو کې غورځي، د دې معنا دا وي چې ننوتل نه دي شوي.
د ځمکې نباتاتي پوښ هم د ننوتلو په وړتيا باندې اغېز لري. نباتاتي پوښ د باران د زياتې وقفې لامل ګرځي، کوم چې سختوالی کمولای شي او په دې ډول د اوبو کمه بهېدنه او زيات خنډونه منځ ته راځي. د بوټو زياتوالی هم د بړاس (بخارونو) د لېږد د لوړې کچې لامل ګرځېدای شي، کوم چې کولای شي د ننوتلو اندازه کمه کړي. د بوټو خځلې لکه د پاڼو پوښ هم، د سخت باران د پېښو څخه د خوندي کولو په مټ د ننوتلو په کچه کې زياتوالی راوستلای شي.
رېونده برخه
کله چې د ځمکې رېونده والی زيات وي، نو د اوبو بهېدل په ډېرې اسانۍ سره منځ ته راځي، کوم چې د ننوتلو د ښکته اندازې لامل ګرځي.
بهیر
د ننوتلو پروسه يواځې هغه مهال دوام پیدا کولای شي، کله چې د ځمکې په سطحه د زیاتو اوبو لپاره ځای موجود وي. به ځمکه کې د زیاتو اوبو لپاره د شته حجم تړاو د ځمکې د سوريو او د هغې اندازې پورې تړلی دی، په کومه اندازه چې مخکې تر دې ننوتلې اوبه کولای شي د ځمکې په مټ له سطحې څخه لرې ولاړې شي. تر ټولو هغه زیاته کچه چې اوبه کولای شي په يو شته حالت کې په يوه ځکه کې ننوځي، دا د ننوتلو وړتيا ده. که چېرې د ځمکې سطحې ته د اوبو رسېدل د ننوتلو له وړتيا څخه کم وي، نو د دې تحليل کله کله د هايډرولوژي لېږد نمونو، رياضياتي نمونو په کارولو سره کطدای شي، کوم چې د ننوتلو، بهېدو او د ويالو بهېدل تر نظر لاندې نيسي، تر څو د سمندر د بهېدو اندازې او د ويالې د بهېدو د اندازې وړاندوينه وکړای شي.
د څېړنو موندنې
«رابرټ ای. هارټن» وړانديز کړی چې د توپان د لومړۍ برخې پر مهال د ننوتلو وړتيا په تېزۍ سره کمېږي او بیا د همدې حالت په پاتې برخه کې له څو ساعتونو وروسته، د اټکل تر مخې د يوې ثابتې اندازې پر لور ځي. له مخکې څخه ننوتلې اوبه د زېرمې لپاره شته تشې ډکوي او په سوریو کې اوبه کش کوونکې شعيري ځواکونه کموي. شونې ده چې په ځمکه کې د خټې بڅرکو په لمدېدو سره کېدای شي وپړسېږي او په دې ډول د سوريو اندازه کموي. په هغو سيمو کې، چېرې چې ځمکه د ځمنګلي خځلو له پوړونو څخه نه شي خوندي کېدای، شونې ده چې د باران څاڅکي د ځمکې بڅرکي له سطحې څخه جلا کړي او کوچني بڅرکي د سطحې سوريو کې ومينځي، چېرې چې دوی کولای شي، بیا د ننوتلو د پروسې مخه ونيسي.
لوګر خدر
خدر د لوګر مرکز اړوند دی
ټيکاله
ټيکاله (په لاتين: Alaudidae) د مرغانو یوه کورنۍ ده چې په اروپا، شمالي امريکا او اسټرېليا کې ژوند کوي. د دي مرغانو کورنۍ په ۱۹ جنسو تقسیمېږي او د هغو مرغانو څخه د ونو ټيکاله، اسماني ټيکاله، يارمخچۍ او كاكلي سپېرکونده تر ټولو پېژندل شوي دي.
وېشنيزه:ټيکالې وېشنيزه:مرغۍ
زينت امان
زينت امان د هندي سينما باليووډ يوه پخوانۍ ستورې ده.
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
خوازه خېله
خوازه خېله د خيبر پښتونخوا په سوات سيمې کې يو ځای دی.
زېټور زېټ – ۲۵
زېټور زېټ – ۲۵ (په چېکي: Zetor Z-25) د زېټور برنو شرکت لمړني ټراکټور دي چی د ۱۹۴۶ کال څخه تر ۱۹۶۲ کال پورې جوړېده. دغه ټراکټور په ۱۹۴۵ کال کی طرح شو. د زېټور ۲۵ لمړني ماډلونه لمړني ځل په ۱۹۴۶ کال کی په نندارتون کی په پراگ کی لیدل شول تر ۱۹۶۲ کال پورې ۱۵۸،۵۷۰ ټراکټورونه جوړ شوی وو او تر ۱۹۶۵ کال پورې تقریبًا ۹۸،۰۰۰ ټراکټورونه خارج ته صادر شوی وو. زېټور ژېټ – ۲۵ یوه ۲ سلندره ماشین لري چی د اوبو پواسطه سړېږي. د سلندرو حجم ۲۰۷۸ سینتیمتره مکعب دي او د ماشین قدرت ۲۶ کیلو واټ دي.
وېشنيزه:زېټور ټراکټورونه
مولوي عبدالغفار محمدي
مولوي عبدالغفار محمدي د کندهار ولايت اوسنی امنيه قومندان دی.
شکودا سوپرب
شکودا سوپرب (په چیکی:Škoda Superb) یو شخصی او کورنۍ موټر دي چی د ۲۰۰۱ کال راهیسی د چېک په جمهوریت کی جوړېږي.
وېشنيزه:شخصي گاډي وېشنيزه:شکودا گاډي
د ونو تورياڼۍ
د ونو تورياڼۍ (په لاتين: Hemiprocnidae) د توتکۍ ډوله مرغانو یوه کورنۍ ده چې په هندوستان او مالیزیا کې ژوند کوي. د ونو تورياڼۍ لکه تورياڼۍ غوندي ډېر ښه الوتونکې او مفید مرغه دي چې خوځندکې خوري. په اوس وخت کې په آسیا کې د دي مرغانو څلور ډوله ژوند کوي.
وېشنيزه:الوتونکی مرغان وېشنيزه:توتکۍ ډوله مرغان
نوادا
نوادا آیالات په انګلیسي Nevada) د امریکا متحده آیالاتونو اړوند یو آیالات دی.
چتکی
چتکی (علمي نوم: Phylloscopus) د کوچنيو خوځندکې خوړونکو مرغانو یو جنس دي چې د Phylloscopidae په کورنۍ اړه لري او په اروپا، آسيا او افريقا کې په ځنگلونو کې ژوند کوي.چتکی ترنځي مرغه دي چې لنډه لکۍ، اوږدي پښې او کوچنۍ مښوکه لري. بڼكى يې ژيړ، نسواري يا زرغون رنگ درلودلاي سي.
وېشنيزه:مرغۍ
پنځمه ستن
پنځمه ستنه یا پنځمه ستن په دری یا فارسی کی "ستون پنجم" او په انگریزی کی "Fifth Column" هغی ډلې خلکو ته ویل کیږی چې ددښمن په گټه او خپل تاوان د هغی ډلې (ملت او یا یو محاصره شوی ښار) د کمزوری کولو هڅه وکړی چې په ښکاره د هغی ترشا باید ودریږی او ملاتړ یی وکړی. ددی ډلې فعالیت کیدای شی په ښکاره او یا هم په پټه وی. د جنگ په وخت کی د پنځمی ستنی په واسطه په پټه رامنځته شوی قوا کیدای شی د باندنۍ حملی ملاتړ وکړی او داخلی نظام مات کړی. دا اصطلاح هم په سیاسی او هم په نظامی ډگر کی د هغو کسانو او ډلو لپاره کارول کیږی چې د نظام یا د حکومتونو د کمزوری کولو هڅه د نظام د ننه کوی. دا اصطلاح د اسپانیا د خپلمنځی جگړو (-۱۹۳۶ ۱۹۳۹) په وخت کی هغه وخت منځته راغله چې د اسپانیا د فرانسیسکو فرانکو (Francisco Franco) د نشنلستی ډلې جنرال ایمیلیو مولا (Emilio Mola) یوه خبریال ته په ۱۹۳۶م کال کی وویل چې، لکه څنگه چې د هغه د څلور ستنو لرونکو نظامی قوه مادرید ته د نزدی کیدو په حال کی ده، "پنځمه ستنه" به د جمهوری غوښتونکو د نظام د راپرځولو په برخه کی د ښار د ننه دده د قواوو سره مرسته وکړی. چې وروسته دا اصطلاح په اسپانیه کی پراخه توگه وکارول شوه. ایرنست هیمینگوی (Ernest Hemingway) بیا دا اصطلاح د خپلی یوی ننداری د سرلیک یا عنوان په توگه چې ده په مادرید کی په داسی وخت کی لیکله چې ښار بمباری کیده ولیکله، او بیا یی په کال ۱۹۳۸ کی په خپل کتاب "پنځمه ستنه او لمړی نهه څلویښت کیسی" (The Fifth Column and the first Forty-Nine Stories) کی خپره کړه.
کاره ونه
د ۱۹۳۰ کلونو په پای کی، چې کله د امریکا د متحده ایالاتو د گډون احتمال د اروپا په جنگ کی زیاد شو، نو بعضی کسانو د متحده قواوو د ننه د پینځمی ستنی له شتون څخه ویره درلوده. په کال ۱۹۴۰م کی د فرانسی د ناڅاپی سقوط څخه وروسته، ډیرو کسانو د جرمنی د قواوو د برتری پرځای دا کار د پینځمی ستنی کار وباله. سیاسی فرکسینونو یو بل ملامتول او نظامی افسرانو بیا غیر نظامی افسرانو باندی ملامتی اچوله. د ۱۹۴۰م کال د جون په میاشت کی د لایف مگزین (Life Magazine) یو لړ انځورونه د "هر چېرته د نازی حکومت د پینځمی ستنی نښی" ترعنوان لاندی خپاره کړل. په همدی توگه له نیویارک ټایمز نیولی تر تیلیگراف او د ایم آی شپږ تر سازمان پوری په هر اروپایی هیواد کی دا اصطلاح ډیره عامه شوه. په افغانستان کی پدی وروستیو کی د طالبانو د پرمختگ او نا امنیو د زیاتیدو او په خاصه د کندز له سقوط وروسته دا اصطلاح د افغانستان په پارلمان کی د بیلابیلو وکیلانو لخوا وکارول شوه چې بیا په مجازی نړی یا اجتماعی انټرنټی پاڼو کی په خاصه توگه فیسبوک کی دا اصطلاح دومره عامه شوه چې حتی داسی کسانو هم کاروله چې په معنی یی هم نه پوهیدل. زیاتره کسان دا اصطلاح د جاسوسۍ په توگه تعریفوی چې دا تعریف سم نده. جاسوس د خپل هیواد یا نظام په گټه او د باندنی هیواد او یا مخالفی ډلې په زیان کار کوی چې حتی له خپل ژوند هم تیریږی. اما د پینځمی ستنی کسان یا په قصدی او یا له ناپوهی د خپل هیواد او نظام په زیان او مخالفی ډلې او باندنیو هیوادونو په گټه فعالیت کوی.
سرچېنې
وېشنيزه:سیاست وېشنيزه:نظامې اصطلاحات
په ځنګلونوباندي توپوګرافيکي اوخاورينوفکتورونواغيزْې
توپوګرافي
(Topographic or physiographic  ) توپوګرافي يادځمکې نشيب دځمکې دسطحې بڼيې ته ويل کېږي.توپوګرافي په مجموعي توګه دځمکې دسطحې لوړاوځوړڅرګندوي.اوار اويوشان،هسک اوټيټ،مخ پرځوړ،غونډي لرونکې اوغرني ځيني هغه اصطلاحات دي چې دتوپوګرافي لپاره پکاروړل کېږي.عمده توپوګرافي نښي چې په اساني سره پيژندل کېږي غرونه اودري،خندقونه،اوشيلي،پوښتې،لوړي سطحې اوخواړونه دي. دځمکې نشيب دخاورې په تشکېل ديومستقيل بدليدونکې عامل په حيث رول لوبوي.مګرپرنوروپوري دتړلي عامل په حيث هم قبليداي شي.دمثال په ډول دځمکې نشيب دخاورې پرموادوباندي داقليمي قوواوعواملوتوزيع ترخپلي اغيزي لاندي روالي.دنشيب پواسطه داقليم تنظم په ښکاره توګه شمالي اوجنوبي طرف پرمايلوسطحودنباتاتودنموله توپيرڅخه ليدل کېږي.دخاورې دلومړنيوموادوتشکېل هم دتوپوګرافي په وسيله کنتروليږي.توپوګرافي دوخت په تيريدوسره تغيرخوري.کله چې مايلي ځمکې تخريبېږي اودرسوباتواواري سطحې تشکېليږي دځمکې نشيب تغيرمومي.نوله دي امله توپوګرافي دي يوداسې فکتورپه صفت په نظرکې نيول کېږي چې دخاورې دتشکېل او دنوروعواملوتاثيرات محدودوي.توپوګرافي دخاورې په واسطه داورښت جذب اوساتلواندازي،رن اف(دځمکې پرسرداوبودجريان)په شکل داوبودضايع کېدو،دخاورې دتخريب،زهکښي،دساحې دميکروکلايميټ کې تغيراصلاح داړخ(دځمکې دنشيب طرف)دځمکې دميلان دسمت،اودباران اودتودوخې ددرجې دګډوتاثيراتوپه نتيجه کې مينځته راځي.نوموړي تغيرات په يوه ساحه کې دنباتاتوپه انتخاب اوانکشاپ کې اساسي رول.همدارنګه ارتفاع په ځنګلونوباندي زياتې اغيزي لري چې دهغې په اساس په غرونوکې دونو مختلف ډول کمربندونه تشکيليږي اوهمدارنګه په لوړوساحوکې دزياتو واورو،بادونو دځنګلونودودی،دحاصلاتوکموالي او زيانمن کيدوسبب ګرځي.
توپوګرافي فکتورونو اهميت
(Importance of topographic factors) توپوګرافي په نړي کې ډيرزيات اهميت لري هغه لوړي سطحې چه په زياته اندازه واوري دنباتاتولپاره پراخه اودوامداره سرچېني برابروي اوداسې نباتات چه په ټيټوساحوکې وده نشي کولاي په لوړوارتفاعاتوکې زرغونيږي چه زيات اقتصادي،صنعتي،طبعي ارزښت لري اوپه همدارنګه توپوګرافي په ټولوجويې پيښوکې دپام وړاوفعاله ونډه لري دهمدي وجي افغانستان يوښه توپوګرافيکې موقيت لري چې کوچني اقليمونه(Micro climte)(Macro climat)اقليمونه منځته روړي اودمختلفو نباتاتولپاره په يوموسيم کې دکرني زمينه برابروي توپوګرافي دخلکويه ټولنوکې دپام وړ ارزښت لري چې خلک په مختلفوساحوکې په بيلابلو ټولنوکې سره يوځای ژوندکوي.
خاورين فکتورونه
(Edaphic factors) خاورين فکتورونه دخاورې دبيلابيلو ډولونودجوړښت.،تشکيل اوخصوصياتوسره تړاولري .خاوره نباتاتوته ميخانيکي تقويه ورکوي اونباتاتو لپاره اوبه اومنرالي ايونونه ساتي ددي ترڅنګ دادمايکرواورګانيزمونواو حيواناتودفعاليتونولپاره يوبنسټ برابروي.خاوره دمنرالي موادو،عضوي موادواودخاورې ژوندي موجوداتولرونکې ده.دخاورې اوبه دخاورې ژونديوموجوداتودژونداساس تشکيلوي اوله همدي امله دخاورې دغيرفقاريه حيواناتواومايکرواورګانيزمونومناسبه وده په هغه خاوره کې صورت نسي کومه چې کافي اندازه رطوبت لري .اوبه دعضوي تغذيوي موادواوهمدارنګه منرالي موادولپاره يومحلل دی اوله همدې امله دهغې محتويات دنباتاتوفزيولوژيکي،مورفولوژيکي اواناتوميکي خصوصيات تنظيموي.دخاورې هوا چې دخاورې په خاليګاوکې وجودلري دکاربن ډای اوکسايد،اکسجن اونايتروجن درلودونکې وي خواندازه يې دخاورې له يوډول څخه بل ته توپير کوي.دخاورې هوايومهم فکتوردی چې دادخاورې دحيواناتو،ما يکرواورګانيزمونواوهغه نباتاتوډولونه ټا کي کوم چې په دغه خاوره کې دودې وړتيالري .دخاورې داوبو په څير هواهم په نباتاتواوحيواناتوکې مور فولوژيکي،فزيولوژيکي اواناتوميکي بدلونونه منځته راوړي. دخاورې تودوخه هم ډيره مهمه ده ځکه چې دادنباتاتو،حيواناتواومايکرواورګانيزمونوپه وده اغيزه ،دخاورې تودوخه دريښو وده،دريښو پواسطه دتغذيوي موادو جذب اودژونديوموجوداتوپه حرکت اغيزه کوي،دخاورې پي ايچ اوما لګينتوب هم مهم دي ځکه چې په ډيرلوړ(زيات قلوي)پي ايچ کې نباتات نه شنه کيږي. پي ايچ ښايې په ابي ايکوسيستمونوکې دژونديوموجوداتوپه انتشارکې ديوټاکونکی فکتوررول ولوبوي.هره نوعه دپي ايچ مطلوبه اندازه لري چې پکې خپل ژوندته دوام ورکولي شي په همدي اساس بايددابي حيواناتواوهمدارنګه دوچې ژونديوموجوداتولپاره پي اپچ نه ډير قلوي اونه هم ډيرتيزابي وي.په پراخه کچه صنعتي کيدنه اودفابريکوڅخه خاورې ياداوبو منابعوته دککړونکوخوشې کيدل په زياته اندازه پي ايچ ته تغيرورکوي چې له امله يې دژونديوموجوداتوژوندله ګواښ سره مخ کيږي.دخاورې مايکرواورګانيزمونه لکه بکتريا،فنجيان.،الجيان اوحيوانات لکه پروتوزوا،نيماتودونه اودځمکني چينجيان دخاورې جوړښت اصلاح کوي ،حاصلخيزي يې لوړوي اودهيومس په تشکيل کې مرسته کوي.نايتروجن نصبوونکې بکتريااوابي شنه الجای داتوموسفيري نايتروجن دنصب له لارې دخاورې حاصلخيزې لوړوي په همدې اساس دخاورې دترکيبي اجزاوڅخه په يوکې بدلون په ټولوباندې حيرانونکې اغيزي لري
دخاورينوفکتورونواهميت
هغه څه چې مخکې يادونه وشوه داڅرګندوي چې دسيمه ايز فکتورونوله ډلي څخه خاورين فکتورونه ډيراهميت لرونکې دي.دافکتورونه دوني دډيري مهمي برخي(ريښو)دودي لپاره چاپيريال برابروي.تخمونه په خاوره کې ټوکېدنه کوي.دنيالګيوريښي په خاوره کې ننوځي ترڅوله يوي خواوده کوونکې نباتاتوته کلکوالي ورک کړي اوله بلي خوادهغي لپاره غذايې مواداواوبه برابريکړي.که چېرته خاوره داسې وي چې دسختي طبقي(Hard pan)له امله پکې ريښي ښکته تللي نشي اوياهم خاوره ورته کافي اوبه اوغذايې موادبرابرنه نشي کړي،ونه ښايې مړه شي.دغذايې موادواواوبوپرته خاوره دريښولپاره هوا هم برابروي.څنګه چې ريښي دهواپرته ژونداوفعاليت نه شي کولای،نوله همدامله دخاورې تهويه نباتاتوژوره اغيزه لري.څرنګه چې خاوره دنباتاتولپاره اويه اوغذايې موادبرابروي،ټولي فزيالوژيکې پروسي يې هم ددي پواسطه کنتروليږي.خاوره دونوپه سايز،هغوي دودي په اندازي،دځنګلونواوونوحاصل اودهغوي په طبعي(Regeneratiaon)اغيزه کوي.