cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالغفور ویاند
کونړ کې د والي په توگه
ښاغلي وياند په کال ۱۳۷۱ لمریز کې د ناخوښو کورنيو حالاتو له کبله پاکستان هېواد ته کډوال شو او د کډوالۍ په مهال يې هم د افغانانو د ټولنيزو چوپړونو کې مهمه ونډه اخيستله. د ختيځو ولاياتو د سپين روبو د يوولس کسيزې ټولنې د لارښوؤنې مهم غړی پاتې شوی ؤ چې د ختيځو ولايتونو د وگړو د ورځينیو ستونزو ، د سوله ييز حل ملگرتيا يې کؤوله. د سولې په لار کې يې بې شمېره سرښندنې کړېدي.
مړینه
ارواښاد وياند ته د ورپېښې يوې ناروغۍ له لامله په کال ۱۳۸۷ لمریز کې د غويي د مېاشتې په دولسمه نېټه په۸۶ کالو عمر دې نړۍ څخه کډه وکړله او د حق لار کې ومړ چې وروسته په خپله پلرنۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل شو. انا لله و انا الېه راجعون د ښاغلي د مړینې وروسته داسې هیله وه چې د افغانستان د ملي راډیو ټلویزیون او افغان فلم مشرتابه جرگه گۍ د ملي راډیو ټلویزيون یوه ستوډیو ددغه لومړني نومیالي نطاق په نامه ونوموي.
ولفگانگ امادیوس موزارت
ولفگانگ امادیوس موزارت (د ۱۷۵۶ زېږدي کال د جنوري ۲۷، زالڅبورگ - د ۱۷۹۱ ز کال د ډيسمبر ۵، ویانا) (په انگرېزي: Wolfgang Amadeus Mozart) ستر اتریشی موسیقي جوړونکی، ویلون غږوونکی، پيانو غږوونکی او ارگان غږوونکی. د هغه د هممهالو د خبرو له مخې، هغه د موسیقۍ د غږونو د حس کولو او نومېرلو یو ډېر کمپېښه (نایابه) استعداد او پیاوړې هېښنده ياده (حافظه) درلوده. موزارت د نړیوالې کلاسیکې موسیقۍ یو تر ټولو لوړ او ستر موسیقۍ جوړوونکی دی. د هغه کمپېښوالی په دې کې دی، چې هغه د خپل مهال د موسیقۍ په ټولو بڼو کې کار کړی او د موسیقۍ په دغو ټولو بڼو کې تر ټولو لوړې پوړۍ (درجې) ته رسېدلی دی. هغه له هایدن او بیتهووین سره یو ځای د ویانا د کلاسیک ښوونځي تر ټولو لوړ استازی دی.
د هلمند داوبو تړون
موسی شفیق له ډیرو مهمو کارونو څخه یوهم د افغانستان او ایران ترمنځ د هلمند سیند په اړه د اوبو تړون دی چې دهغه د صدارت په وخت کې لاسلیک شو. موسی شفیق د ایران سره د هلمند د اوبو د مسألي پر سر چې تر سل کالو زیاته موده لاینحله وه د ملی ګټو د خوندیتوب په پام کې نیولو سره موافقی ته ورسید او یاد تړون د شورا له تصویب وروسته د محمد ظاهرشاه په واسطه توشیح شو. د ده د صدارت په لنډه موده کې په هېواد کې د ۲۰۰ میلونو افغانیو په لګښت لس فابریکې جوړې شوې او د بهرنیو په مرسته بانکونه پرانستل شو. په کابل کې د پوځي ۴۰۰ بستریز روغتون د کابل د خواجه رواش او بګرام هوایی ډګرونه دهغه د عمراني او پرمختیایی لاسته راوړنو یېلګې دي. د هلمند داوبو تړون چې د شهید موسی شفیق له مهمو کارونو څخه شمېرل کېږی په راتلونکې کې به په مفصل ډول مینه والو ته وړاندی شي. (نوربیا)
جم ولسوالي
جم ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان جم)  د ايران د بوشهر ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د جم ښار دی. دا ولسوالي ۷۰٬۰۵۱ تنه نفوس لري. د جم ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د بوشهر ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
له افغانستان نه د متحده ايالاتو د ځواکونو وتل (۲۰۲۰-۲۰۲۱)
د متحده ايالاتو وسله والو ځواکونو د ۲۰۲۱ز کال د اګست په دېرشمه نېټه له افغانستان څخه د وتلو بهير بشپړ کړ او په دې توګه يې د افغانستان د ۲۰۰۱-۲۰۲۱ز کلونو جګړه پای ته ورسوله. له افغانستانه وتل د دوحې د تړون (په رسمي ډول افغانستان ته د سولې راوستلو تړون نوم ورکړل شوی) سره په مطابقت کې ترسره شول، کوم چې د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د ټرمپ د ادارې او طالبانو تر منځ، بې له دې چې د افغانستان حکومت په کې برخه واخلي، لاسليک شوی و. همدې تړون له افغانستان څخه د ټولو بهرنيو ځواکونو د وتلو لپاره لار پرانيسته، په مقابل کې طالبانو ژمنه وکړه چې القاعده ته به د دوی تر واک لاندې سيمو څخه د فعاليت اجازه نه ورکوي او په راتلونکي کې به د دايمي اوربند لپاره د طالبانو او افغان دولت تر منځ خبرې کېږي.
په ټول افغانستان کې د طالبانو له پرله پسې برياوو وورسته د اګست په دولسمه نېټه د بايډن ادارې اعلان وکړ چې درې زره نور امريکايي سرتيري به د کابل نړيوال هوايي ډګر ته واستول شي، تر څو د سفارت د کار کوونکو، د متحده ايالاتو اتباع او د ايس.آی.وي (SIV) لپاره عريضه کوونکو د تخليې امنيت خوندي کړي. په ولايتونو کې د طالبانو په چټک پرمختګ سره، د اګست په څوارلسمه نېټه متحده ايالاتو د خپلو سرتېرو شمېر پنځه زرو ته لوړ کړ. د اګست په پنځلسمه نېټه د کابل په سقوط سره زر نور سرتېرې هم واستول شول او د اګست په شپاړسمه نېټه زر نور عسکر واستول شول، په دې توګه د ټولو سرتېرو شمېر اوه زرو ته ورسېد. وروستيو امريکايی الوتکو د ۲۰۲۱ز کال د اګست مياشتې په دېرشمه نېټه د شپې په يوولس بجو او نهه پنځوس دقيقو د کابل هوايي ډګر تر شا پرېښود.
«د متحده ايالاتو ځواکونو افغانستان فاروارډ» ماموريت د ۲۰۲۱ز کال د جولای په اومه نېټه جوړ شو، دا ماموريت د ټولو امريکايي ديپلوماتانو، امنيتي، سلاکارۍ او د تروريزم ضد عملې چې له افغانستانه د امريکايي سرتېرو له وتلو وروسته دې هيواد کې پاتې و، د تخليې د چارو د څارنې لپاره د پخواني ماموريت د ځای ناستي په توګه رامنځ ته شوی و. متحده ايالاتو همدا راز «د متحدينو خونديتابه» په نوم عمليات هم پر لاره واچول، تر څو ټول ژباړونکي او هغه ټاکلي افغانان د الوتکو په واسطه امريکا ته انتقال کړي چې د غچ له ګواښ سره مخ وو. په هر حال، د ۲۰۲۱ز کال د اګست مياشتې په پنځلسمه نېټه د طالبانو په لاس د کابل له سقوط وروسته له افغانستانه د ټولو امريکايانو، وړ افغانانو او د ناټو هيوادونو اتباعو د ايستلو عمليات ګړندي کړای شوي وو. د ناټو د پرېکنده ملاتړ ماموريت د ۲۰۲۱ز کال د جولای مياشتې په دولسمه نېټه پای موندلی و.
د متحده ايالاتو له وتلو وروسته، نږدې زر تنه د متحده ايالاتو اوسېدونکي او هغه افغانان چې د متحده ايالاتو يا نورو هيوادونو وېزې يې لرلې طالبانو ايسار کړل او د متحده ايالاتو حکومت ته يې اجازه ورنه کړه چې دوی بوځي. د ۲۰۲۱ز کال د سپتمبرمياشتې په اته وېشتمه او نهه ويشتمه نېټه، د متحده ايالاتو د دفاع وزير «لويډ اسټين»، د ګډو ځواکونو قوماندان جنرال مارک ميلي او د متحده ايالاتو د مرکزي قوماندانۍ قوماندان جنرال فرانک ميککنزي د امريکا د دفاع وزارت له هغو يو شمېر مسئولینو څخه وو چې د کانګريس په وړاندې د شاهدۍ پر مهال يې د ولسمشر بايډن پخوانۍ ادعا رد کړه چې ګوندې له افغانستانه د سرتېرو د ايستلو پرېکړه يې د متحده ايالاتو د لوړ پوړو پوځي مشرانو د مشورې پر بنسټ کړې وه، دوی وويل په حقيقت کې يې ولسمشر ته مشوره ورکړې وه چې افغانستان کې سرتيري وساتي.
د اوباما اداره
په ۲۰۱۱ز کال کې ولسمشر اوباما اعلان وکړ چې په ۲۰۱۴ز کال کې به د متحده ايالاتو ځواکونه له افغانستانه ووځي او په دې توګه به د «تلپاتې ازادۍ عملياتو» ماموريت ته د پای ټکی کېږدي. که څه هم تر ۲۰۱۴ز کال پورې له افغانستانه د د پام وړ امريکايي او د ناټو د نړيوال امنيت مرستندويه ځواکونو (ايساف) سرتيري له افغانستانه وتلي و، د افغانستان په داخل کې ۹،۸۰۰ امريکايي سرتيري «د ازادۍ عملياتو څارنې» ماموريت پر مهال پاتې وو، دا سرتيري د ناټو د وروستي «پرېکنده ملاتړ ماموريت» برخه وو. د نوو پوځي عملياتو په رڼا کې جنرال جان ايف. کمپبيل د زرو نورو امریکايي سرتېرو غوښتنه وکړه.
د ټرمپ اداره
د ۲۰۱۷ز کال د جولای په مياشت کې، په داسې حال کې چې افغانستان کې د متحده ايالاتو د عملياتي سرتېرو رسمي شمېر اته زره او څلور سوه تنه و، ولسمشر ټرمپ د متحده ايالاتو پوځ ته د پرېکړې کولو اختيار وکړ، تر څو په سوريه، عراق او افغانستان کې د پوځي عملياتو لپاره، مخکې له دې چې د سپينې ماڼۍ رسمي تاييد واخلي، د سرتېرو شمېر زيات کړي. د متحده ايالاتو د دفاع وزير جيم متاييس وويل: «په افغانستان کې زموږ ټول ماموريت د پخوا په څېر په خپل حال پاتې کېږی». .
فرانز جوزیف هایدن
فرانز جوزیف هایدن ، په انگرېزي کې ( Franz Joseph Haydn ) (د ۱۷۳۲ ز کال د اپرېل ۱ - د ۱۸۰۹ ز کال د مې ۳۱) اتریشی موسیقي جوړوونکی او د ویانا د کلاسیک ښوونځي استازی دی. هغه یو له هغو کسانو څخه دی، چې د کلاسیکې موسیقۍ د داسې ژانرونو بنسټ يې اېښی، لکه سیمفوني او د موسیقۍ د تار لرونکيو الو څلور کسیزه «کوارتېت» موسیقي. د هغه د نغمو پر بنسټ د اتریشي ټولواکمنۍ او جرمني ملي سرودونه جوړ شوي دي. هایدن د کلاسیکې موسیقۍ یو له سترو موسیقي جوړوونکو څخه گڼل کېږي.
موهن لال
پوجاپوره جمیت موهانان موهن لال د ۱۹۵۷ کال د می په ۲۱ نېټه په پوني کې زېږېدلی دی، هغه په کیرالا او ټوله نړۍ کې پېژندل شوی دی، پوجاپوره جمیت اوس ۶۴ کلن سړی دی، مخ يې ډېر ګونځې شوی دی او د بوډا توب نښې پکې له ورايه ښکاري. وېشنيزه:1960 زېږېدنې وېشنيزه:ماليالم سينما وېشنيزه:بهارتي فلمي ستوري وېشنيزه:هندوان وېشنيزه:هندو مذهبي لارښودان وېشنيزه:هند او پاکستان وېشنيزه:هند
جندر
جندر د ښځېتوب او سړيتوب او تر منځ يې د توپير کولو اړوند ځانګړتياوو لړۍ ده. پر همدې بنسټ جنس کېدای شي د جنسيت پر بنسټ ټولنيز جوړښتونه (لکه: د جندر ونډې) او د جندر پېژندګلوي راشامل کړي. زياتره کلتورونه د دوو جنسونو په لرلو (هلکان يا سړي او نجونې يا ښځې) سره د جندر دويال يعنې دوه جنسونه کاروي او هغوی چې له دې ډلو څخه د باندې دي، کېدای شي د نادويال اصطلاح تر چتر لاندې ځای شي. ځينې ټولنې د نارينه او ښځينه تر څنګ نور ځانګړي جندرونه هم لري. لکه د سويلي اسيا hijras [ايجراګان]، چې زياتره درېيم جندر نومول کېږي (او څلورم جندر او داسې نور). زياتره پوهان هوکړه لري، چې جندر د ټولنيز سازمان لپاره يوه مرکزي ځانګړتيا ده.
د Money له کار څخه وړاندې هر څيز ته د جندر ويی کارول عام نه و او يوازې ګرامري ډلبنديو کې کارېده. که څه هم له ياد ويي څخه د Money موخه تر ۱۹۷۰ ز لسيزې هغه مهال پورې خپره نه شوه، چې د ښځو د برابرۍ نظريې د بيولوژيکي جنس او د جندر ټولنيز جوړښت تر منځ د توپير مفهوم راونغاړه. زياتره معاصر ټولنپوهان، سلوکي پوهان او بيولوژي پوهان، زيات حقوقي نظامونه او حکومتي جوړښتونه او د حکومتونو تر منځ استازولۍ، لکه: د روغتيا نړيوال سازمان، د جندر او جنسيت تر منځ توپير کوي.
په نورو برخو کې د جندر اصطلاح د يوه روښانه مفهومي توپير له وړاندې کولو څخه پرته د جنسيت (Sex) پر ځای کارول کېږي. د بېلګې په ډول: د ناانساني ژوو په څېړنه کې جندر په عادي ډول د ژوو بيولوژيکي جنسيت ته وايي. د جندر په معنا کې دا بدلون ۱۹۸۰ لسيزې ته ورګرځېدلی شي. په ۱۹۹۳ ز کال کې د متحده ايالتونو د خوړو او درملو ادارې د جنسيت پر ځای د جندر کارول پيل کړل. وروسته په ۲۰۱۱ ز کال کې ياده اداره له خپل دريځ څخه په شا شوه او جنسيت يې د بيولوژيکي ډلبندۍ او جندر يې د نارينه يا ښځينه په توګه د يو شخص ځاني استازولۍ يا  د دې لپاره وکاراوه، چې ياد شخص ته د نوموړي د جندر پېژندنې پر بنسټ د ټولنيزو بنسټونو له لوري څه ډول ځواب ورکول کېږي.
ټولنيزې پوهې د جندر څېړنو لپاره يوه ځانګړې څانګه لري. نورې پوهې، لکه: جنسيت پېژندنه او د عصب پوهه هم په دې موضوع کې لېوالتيا لري. ټولنيزې پوهې ځينې وختونه جندر يو ټولنيز جوړښت ته نږدې کوي او د جندر څېړنې په ځانګړي ډول دا چاره کوي، په داسې حال کې چې په طبيعي پوهو کې څېړنه پلټي چې ايا په نارينه او ښځينه کې بيولوژيکي توپيرونه په انسانانو کې د جندر پرمختګ اغېزمنولی شي که نه. دواړه په دې اړه مناظرې ته معلومات ورکوي، چې بيولوژيکي توپيرونه په څومره توپير د جندر پېژندنې (هويت) او جندري سلوک اغېزمنولی شي. په ځينو انګليسي ادبياتو کې د بيولوژيکي جنسيت، فزيالوژيکي جندر او د ټولنيز جندر ونډې تر منځ trichotomy [نازکه] توپير شته. دا چارچوکاټ په ۱۹۷۸ ز کال کې د transsexualism په اړه، د ښځو د برابرۍ يوه مقاله کې د لومړي ځل لپاره راڅرګند شو.
هندوراس
هندوراس، رسمي نوم يې د هندوراس جمهوريت دی، دا په مرکزي امریکا کې يو هيواد دی. د هندوراس جمهوريت په لويديځ کې لګواتمالا، سويل ختيځ کې له ايل سلوادور، سويل ختيځ کې له نيکاراګوا، سويل ته له ارام سمندر کې د فونسيکا خليج او شمال ته د هندوراس له خليج سره ګډه پوله لري چې د کرابيين سمندر يوه ستره داخلي لاره ده. پلازمېنه او ستر ښار يې ټيګوسيګالپا دی.
په بنستيز ډول د دې هېواد اقتصاد کرنيز دی، په دې ډول دا هېواد د طبيعي افتونو لپاره اسانه هدف دی، لکه په ۱۹۹۸ز کال کې د ميچ په نوم سمندري توبان. ښکته طبقه يې په بنسټيز ډول په کرنه ولاړه ده، په داسې حال کې چې شتمني د هېواد په ښاري مرکزونو باندې تمرکز لري. د هندوراس انساني پرمختګ شاخص ۰.۶۲۵ دی، په دې ډول دا هېواد د منځنۍ درجې پرمختګ لرونکی دی. کله چې په عايد کې نابرابري سميږي، نو د هغې د نه مساوات تر مخې د بشري ودې شاخص ۰.۴۴۳ دی.
د هندوران ټولنه په بنسټيز ډول Mestizo ده؛ خو د پام وړ امريکايي هندوستاني، تور پوستي او سپين پوستې ټولنې هم په هندوراس کې شته. دا هېواد په پرتليز ډول د لوړې کچې سياسي ثبات څخه برخمن و، تر دې چې په ۲۰۰۹ ز کال کې په کې کودتا وشوه او په ۲۰۱۷ز کال کې يو ځل بيا د ولسمشريزو ټاکنو پر مهال ګډوډي منځ ته راغله.
هندوراس په شا او خوا ۱۱۲،۴۹۲ کيلو متر مربع (۴۳،۴۳۳ ميل مربع) ځمکه خپور هېواد دی، د وګړو شمېر يې له نهه ميليونه څخه زيات دی. د دې هېواد شمالي برخې د لويديځ کرابيیان سيمې برخه ده، لکه چې د سيمې په نفوس پېژندنه او کلتور کې ښودل شوی. هندوراس د خپلو شتمنو طبيعي سرچينو له امله شهرت لري، کانونه، کافي، استوايي ميوې او ګني پکې شامل دي، تر څنګ يې د مخ پر وده رخت جوړولو صنعت له امله شهرت لري، کوم چې نړيوال بازار ته مواد وړاندې کوي.
رېښه
په اسپانوي ژبه کې د هندوراس لغوي معنا «ژورتيا» ده. شونې ده چې په دې نوم سره د ټرجيلو خليج لنګرځای ته اشاره کېږي د اسپانوي په لیوني لهجه کې «فنډورا» يا د کولمبس اقتباس ته اشاره کېږي چې ويلي يې دي « Gracias a Dios que hemos salido de esas honduras» (يعمنې «د خدای څخه مننه چې موږ له دې ژورو څخه ووتو»).
هندوراسيانو ته ډېر ځله په اسپانوي ژبه کې د Catracho  يا Catracha (fem) په توګه هم اشاره شوې. دا نوم د نکاراګونانو له خوا چمتو شوی او دا د اسپانوي هندوران د جنرال «فلورنسيو ژاټروچ» د نوم له پای څخه اخستل شوی دی، چا چې په ۱۸۵۷ز کال کې د شمالي امريکا د ماجراجو «وليام واکر» د بريد پر ضد هونډور د وسله وال پوځ مشري کړې وه. عرفي نوم يې د ستاينې پر بنسټ دی، نه د سپکاوی پر بنسټ.
له استعماري پړاو مخکې
د کولمبيا له جګړې مخکې، نوی هندوراس په دوو کلتوري سيمو وېشل شوی و چې هغه دا دي: په لويديځ کې ميسوامريکا او په ختيځ کې استمو کولمبيا سيمه. د هرې ډلې د هندوراس په داخل کې يوه بنسټيزه سيمه وه (د ميسوامريکا لپاره د سولا دره او د استو کولمبيا سيمې لپاره لاموسکوټيا) او د دوی په منځ کې سيمه په تدريجي ډول د لېږد سيمه وه. په هر حال، له کولمبيا څخه په مخکې پړاو کې دې تصوراتو هېڅ معنا نه درلودل او خپله يې د ډول ډول سيمو ښودنه کوله. داخلي غره ييزو سيمو لينکا خلک هم عموماً په کلتوري بنسټ ميسوامريکايي بلل کېږي، خو له نورو سيمو سره د هغوی د اړيکو حد د وخت په بدلون سره بدلون موندلی (د بېلګې په توګه، د ټولټيک سترواکۍ د عروج پر مهال خپرېدل).
په وروستي لويديځ کې، د مايا مدنيت د کلونو لپاره وغوړېد. د هندوراست د پولو په داخل کې پیاوړی، تر ټولو مشهور او تر ټولو زيات څېړل شوی ايالت د « Copán» په نوم و، کوم چې په بنيادی ډول په غېر مايا سيمه کې، يا مايا او غير مايا سيمو تر منځ په پوله پروت و. Copán په نهمه پېړۍ کې د ترمينل کلاسيک د اور پر مهال د نورو ښکته مرکزونو سره کم شو. د دې مدنيت په مايا لويديځ هندوراس کې د Ch'orti په ډول ژوندی پاتې دی، کوم چې د هغوی د چولټيايي ژبندي ملګرو څخه په لويديځ کې ګوښه شوی دی.
خو بيا هم، Copán له کولمبیا څخه د مخکې تاريخ د يوې يوې برې استازولي کوي. د نورو مدنيتونو پاتې شوني په ټول هېواد کې موندل شوي دي. لرغون پېژندونکو په ناکو دره کې د ناکو او لاسيرا، يوجوا جهيل کې د لاس نارانجوس، کوماياګوا دره کې د ياروميله، لاسيبا او ساليټرون ويجو (دواړه اوس د کيجون بند د زېرمو لاندې)، په اګون دره کې د سيلين فارم او کايميل، سيرو پالينکيو، ټراويسيا، کوروسټي، ټيکامايا، ډيسپولونکال او په ښکته اولوا سمندري دره کې د پلايا ډي لوس مورټوس په څېر د ګڼو نورو سيمو مطالعه کړې ده.
په ۲۰۱۲ز کال کې، د LiDAR سکين (کتلو) روښانه کړه چې لاموسکوټيا کې ګڼو پخاني نامعلوم د لوړ کثافت کلي موود وو، کوم څه چې د «لاسيوډاد بلانکا» له افسانې سره سمون درلود. کېندنو او څېړنو څخه وروسته د دې سيمې د تاريخ په اړه پوهه کې پرمختګ وشو. اټکل شوی چې دا کلي له ۵۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ز کلونو پورې خپل اوج ته رسېدلي دي.
اسپانوي نېواک (۱۵۲۴ – ۱۵۳۹ ز کلونه)
په ۱۵۰۲زکال کې د نوې نړۍ پر لور په خپل حلورم او وروستي سفر کې، کرټوفر کولمبس د نوي ښارګوټي ټرجيلو سره نژدې د « Guaimoreto Lagoon» سره ښکته شو، په دې ډول هغه لومړی اروپايي وګرځېد چې د هندوراس په ساحل کې پروت خليج ټاپوګانو څخه يې ليدنه وکړه. د ۱۵۰۲ز کال د جولای په دېرشمه نېټه، کولمبس خپل ورور بارتولوميو د ټاپوګانو د لټون لپاره واستاوه او بارتولوميو له «Yucatán» څخه د مایا د يوې سوداګري بېړۍ سره مخ ش، کوم چې په ښه لباس ملبس مايا او شتمن سامان الات بار وو. د بارتولوميو سړيو هغه سوداګريز سامان غلا کړ چې دوی غوښت او د اسپانوي او مايا تر منځ د لومړي ثبت شوي مخامخ کېدو پر مهال د يو ژباړن په توګه د خدماتو وړاندې کولو لپاره يې د بېړۍ عمر خوړلی ماڼو وتښتاوه.
ایداري ویش
هندوراس هیواد په ۱۸ ایداري واحدونو ویشل شوی دی.
جغرافیه
وېشنيزه:هندوراس
والتر کوفمان (فیلسوف)
والتر آرنولد کوفمان (په انګلیسي: Walter Arnold Kaufmann؛ پیدایښت ۱-جولای-۱۹۲۱؛ مړینه: ۴-سپټمبر-۱۹۸۰ز). یو آلماني-امریکایي فیلسوف، ژباړن او شاعر تېر شوی دی. هغه یو تکړه لیکوال ؤ او د اصالت او مړینې، اخلاقي فلسفې او وجودپالنې، خدای‌والي او آتیزم، مسیحیت او یهودیت او همدا راز فلسفې او ادبیاتو په شمول ګڼ‌شمېر سکالوګانو په هکله لیکنې لري.
هغه د فریدریک نېتشي د څېړونکي او ژباړونکي په توګه پېژندل کېږي. هغه په ۱۹۶۵ز کې د ګیورګ وېلهلم فریدریک هېګل په هکله هم یوه کتاب ولیکه او د «د ګوته فاوست» او مارتین بوبر «زه او ته» اثرونو ژباړې یې خپرې کړې.
ژوندلیک
والتر کوفمان د ۱۹۲۱ز کال د جولای پر ۱ړۍ نېټه د آلمان په فرایبورګ کې زېږېدلی دی.
کوفمان یو لوترانیست لوی شو. په ۱۱ کلنۍ کې څرګنده شوه چې نه په تثلیث او نه د عیسی په الوهیت ایمان لري او یهودیت ته یې مخه کړه. کوفمان چې وروسته پوه شو چې نیکه او انا یې واړه یهودي وو. کوفمان چې هم د یهودیانو له اولادې ؤ او هم یهودیت ته یې مخه کړې وه، د نازي آلمان په یهودځپونکې له ستر وېر سره مخ ؤ. په ۱۹۳۹ز کې کوفمان متحده ایالاتو ته کډوال شو او ویلیامز په کالج کې زده‌کړې پیل کړې. ستنلې کارن‌ګولډ لیکي چې هغه هلته «د یهودیت دود دستور ته شا کړه او په ورته مهال کې د ټولو تنظیمي ادیانو پر وړاندې یې ژور انتقادي لیدلوری پيدا کړ».
کوفمان په ۱۹۴۱ز کې له ویلیامز کالج څخه فارغ او په هاروارډ پوهنتون کې شامل شو او په ۱۹۴۲ز کې یې، په فلسفه کې، خپله ماسټري ترلاسه کړه. سره له‌دې، د جګړې له‌امله د زده‌کړو لړۍ یې وشکېده. هغه د متحده ایالاتو په هوایي پوځ کې نوم ولیکه او د «ریچي بایس» په ځانګړې قطعه کې ځای په ځای شو (د نوموړې قطعې غړي په اروپا کې د نظامي استخباراتي آژانس لپاره د مستنطقانو په توګه دنده ترسره کوله). کوفمان، په ځانګړې توګه، په آلمان کې دنده ترسره کوله.
کوفمان په ۱۹۴۴ز کې د متحده ایالاتو تابعیت ترلاسه کړ.
په کال ۱۹۴۷ز کې یې له هاروارډ پوهنتون څخه خپله ډوکتورا ترلاسه کړه. د دوکټورا تېزس یې «د ارزښتونو په تړاو د نېتشي تیوري» تر سرلیک لاندې ولیکه او څه ناڅه یو کال وخت یې ونیوه. په همهغه کال کې د پرېنستون پوهنتون د فلسفې په څانګه کې وګومارل شو او که څه هم د مېلمه استاد په توګه یې په متحده ایالاتو او بهر کې هم کار وکړ، خو د اکاډمیک ژوند تر پایه یې په پرېنستون کې د رسمي استاد په ډول کار وکړ. د کلونو په اوږدو کې، شاګردان یې (لکه فریتیوف برګمان، ریچارد شاخت، الکساندر نهاماس او ایوان سول) نېتشي‌پوهان وو..
کوفمان د ۱۹۸۰ز کال د سپټمبر پر ۴مه نېټه، په ۵۱ کلنۍ، مړ شو.
فلسفي آثار
کوفمان په ۱۹۵۹ز کې، په هارپر مجله کې د یوې خپرې شوې مقالې له‌لارې هغه ټول مذهبي کړنې او ارزښتونه (په ځانګړې توګه د قاره‌یي اروپا پروتستانت‌واله، چې له شلایرماخر سره پیل شوې او د پاویل تیلیش او رودولف بولتمان له لیکنو سره د شهرت څوکې ته رسېږي) رد کړل. د هغو په ځای یې، د مقدس کتاب پیغمبرانو، بودا او سقراط په څېر اخلاق‌پال وستایل. هغه ادعا وکړه چې انتقادي شننه او د پوهې ترلاسه کول د خلاصون او پیاوړي کېدنې ځواک دی. هغه په کلکه د شلمې پېړۍ پر عصري لېبرالي پروتستانت‌والې نیوکه وکړه چې له تناقضاتو او تېراېستنو څخه ډکه ده او د ایوب د سفر ریاضت او د مارتین بوبر یهودي وجودپالنه یې غوره وګڼله. کوفمان په ۱۹۵۸ز کې، د «دین او فلسفې نقد» اثر له‌لارې، ډېري دغه مسایل تر بحث لاندې ونیول.
کوفمان د سورن کیرکېګارډ او کارل یاسپرس د وجودپالنې په هکله یوه ښه لیکنه وکړه. کوفمان، د ازادۍ، اضطراب او وګړوالې په هکله د کیرکېګارډ لېوالتیا او لید ډېر ستایه. کوفمان لیکي چې، «له کیرکېګارډ څخه دمخه، هېڅوک پوه شوي نه‌وو چې ازادي زموږ اضطراب زېږوونکي شخصیت او راتلونکی بدلولای شي». که څه هم کوفمان د کیرکېګارډ له دیني لیدلوري سره موافق نه‌ؤ او د هغه پر «پروتستانت الهیات‌پوهنه» باندې یې نیوکه وکړه، خو سره له‌دې، کوفمان د هغه د ژور تفکر تر اغېزې لاندې راغلی ؤ: "زه په نولسمې پېړۍ کې، او ګواکې د نړۍ د ادبیاتو تاریخ په اوږدو کې، داسې څوک نه‌پېژنم چې ورته په لا لږې خوشحالۍ او ژور احساس ځواب ورکړم، چې زه حکم ورکوم او په لټه کې یم، مګر دا چې سورن کیرکېګارډ وي."کوفمان د «وجودپالنه: له دوستایوفسکي څخه تر سارتر پورې» ټولګه اېډېت کړه. کوفمان د مارتین هایدګر له تفکر او د هغه له ناڅرګندو لیکنو څخه ښه زړه نه‌درلود.
کوفمان په خپل کتابونو کې («د یوه بدعتکار ایمان: پر څه باور کولای شم؟ څنګه ژوند وکړم؟ څه هیلې لرم؟» (۱۹۶۱) او « پرته له ګڼاه او عدالته: په تصمیم نیولو کې له وېرې څخه تر خپلواکمنۍ پورې») د اخلاقو او د ژوند فلسفې په هکله خپل لیدلوری او اند څرګند کړی دی. په لومړي اثر کې، کوفمان هغه ژوند غوره ګڼه چې د څلورو اصلي فضیلتونو په توګه یې معرفي کړی ؤ: «تواضع» (د حیا او همت یوه تلفیقي بڼه)، «مینه»، «زړه‌ورتوب» او «صداقت».
محمد آصف بهاند
پوهندوی محمد آصف بهاند د محمد عمر زوی، د ۱۹۵۷م کال د دسمبر په ۲۳مه نیټه د کابل د چهاردهي په شکرالله خان نومي کلي کې زیږیدلی دی. پوهندوی آصف بهاند اوسمهال د ډنمارک په هیواد کې ژوند کوي او لکه پخوا په فرهنګي کارونو کې فعال دی، خپلو څیړنیزو او تخلیقي کارونو ته دوام ور کوي.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې یې د کابل د علاوالدین په تجربوي ښوونځي کې کړي دي، بیا یې د کابل په محمود طرزي لیسه کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ، خو دولسم ټولګی یې د میدان ښار د نرخ په لیسه کې پای ته ورساوه.
د ۱۳۵۵ کال د حمل په میاشت کې یې د د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو په پوهنځي کې لوړې زده کړې پیل کړې او په ۱۳۵۸ کال یې د لیسانس سند تر لاسه کړ. له فراغت نه وروسته د کابل د روښان په دارالمعلمین کې د ښوونکي په توګه ومنل شو.
په ۱۳۶۰ کال په ژمي کې د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي په علمي کدر کې ومنل شو. په ۱۳۶۶ کال کې یې د استاد صدیق روهي په لارښوونې د ماسترۍ د تیزس دفاع وکړه.
دندې
د هجري شمسي نېـټې په شپـیتمه لسیزه کې د څو کلونو له پاره د کابل پوهنتون د علمي مجلې (اجتماعي علوم) د مرستیالۍ دنده ورله غاړې وه.
دغه راز د هجري شمسي نیټې په شپیتمه لسیزه کې د اوږدې مودې له پاره د رادیو افغانستان د روزنې ادارې د علمي پروګرام «موږ او اوریدونکي» لیکوال پاتې شوی دی.
آصف بهاند د افغانستان د لیکوالو ټولنې د مرکزي شورا غړی و.
په هیواد کې دننه او له هیواد څخه د باندې یې په لسګونو علمي او فرهنګي سمینارونو کې ګډون کړی، مقالې یې ورته لیکلي دي او په یادو سیمینارونو کې یې لوستي دي.
د سویدن په بیلابیلو ښارونو کې، د سویدن هیواد او په سویدن کې د میشتو افغانانو د فرهنګي ټولنو له خوا د مورنۍ ژبې سیمینارونو ته بلل شوی او د یو لکچرر په صفت یې کارنده او فعاله برخه په کې اخیستې، مقالې یې ورته لیکلي دي او له سکندنویایي هیوادونو څخه د مورنۍ ژبې له راغلو ښوونکو سره یې د مورنۍ ژبې پر ستونزو او په پردي چاپیریال کې د مورنۍ ژبې د زده کړې او ساتلو پر ستونزو او د حل پر لارو چارو غږیدلی، مشورې يې ورسره کړي او د سویدن په ستاکهولم، یوتیبوري او مالمو ښارونو کې يې ګڼ لکچرونه وړاندې کړي دي.
چاپ شوي آثار
آصف بهاند له ۱۳۵۶ کال راهیسې شعر وايي، نوی شعر ډیر لیکي، کله، کله یوه نیمه غزله او قصیده هم لیکي. په سل ګونو علمي تحقیقي مقالې، شعرونه او کتابونه یې په هیواد کې دننه او له هیواد څخه د باندې په معتبرو علمي مجلو او بریښنايي خپرونو کې نشر شوي دي.
آصف بهاند د خپل ادبي فعالیت په اوږدوکې دغه علمي کارونه تر سره کړي دي:
۱ ـ پښتو ادب له ۱۲۵۰ څخه تر۱۲۹۷ پورې (د لیسانس دورې مونوګراف)،
۶ ـ د پښتو ژبې ګرامر او ادب، دویم کتاب، د کابل پوهنتون نا پښتو څانګو له پاره درسي کتاب (کستـتـنرچاپ)،
۷ ـ د پښتو ژبې ګرامر او ادب، دریم کتاب، د کابل پوهنتون د نا پښتو څانګو درسي کتاب (ګستـتـنرچاپ)،
۸ ـ د پښتو ادبیاتو د لرغونې دورې منظوم متون، د پښتو څانګې درسي کتاب (ګستـتـنرچاپ)،
۹ ـ د پښتو ادبیاتو د اوسنۍ دورې منظوم متون، د پښتوڅانګې درسي کتاب (ګستـتـنرچاپ)،
۱۰ ـ د خوشال د دستارنامې منتخبات، د پښتو څانګې درسي کتاب (کستـتـنرچاپ)،
۱۱ ـ د کوچنیانو ادبیات، د چاپ او خپرونو د دولتي کومیټې له خوا په ۱۳۶۶ کال کې خپورشوی دی او دویمه درجه مطبوعاتي جایزه یې ګټلې ده،
۱۲ ـ مروره مځکه (د شعرونو ټولګه) ، په ۲۰۰۹ کال په کابل کې د دانش خپرندویې ټولنې له خوا خپره شوی ده،
۱۳ ـ لارورکي لارویان، لومړی ځل په ۱۳۹۱ کال کې چاپ شوی دی، مومند خپرندویې ټولنې خپور کړی دی او دویم ځل د ۲۰۱۷ کال په جولای کې په افغان جرمن آنلاین کې پر لیکه شوی دی،
۱۴ ــ د سمندر وړه ښاپیرۍ، لیکوال: هانس کریستین اندرسن، ژباړن: آصف بهاند، په ۲۰۱۸ کال په کابل کې چاپ شوی دی، مومند خپرندویې ټولنې په جلال آباد کې خپور کړی دی،
۱۵ ــ د سمندر وړه ښاپیرۍ او نه (۹) نورې کیسې، لیکوال: هانس کریستین اندرسن، ژباړن: آصف بهاند، د ۲۰۱۸ کال په جنوري کې په افغان جرمن آنلاین کې پر لیکه شوی دی،
۱۶ ــ لنډۍ او د ثبتولو ستونزه، ، د ۲۰۱۸ کال په جون کې په افغان جرمن آنلاین کې پر لیکه شوی دی،
۱۷ ــ د کوچنیانو ادبیات،(د کوچنیانو ادبیات، تاریخي پس منظر، اوسنی حالت) دویم ټوک، د دوه زره اوه لسم (۲۰۱۷) کال په اگست کې، په افغان جرمن آنلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی،
۱۸ ــ د باران سیوری (د شعرونو ټولگه)، ، د ۲۰۱۸ کال په اکتوبر میاشت کې په افغان جرمن آنلاین کې پر لیکه شوې ده،
۱۹ ــ د تعلیم ډیوه او د نوي نسل روزنه (د مقالو ټولگه)، د ۲۰۱۹ کال په فبرورۍ میاشت کې، په افغان جرمن آنلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی،
۲۰ ــ د امپراتور نوې جامې او شپږ نورې کیسې، لیکوال: هانس کریستین اندرسن، ژباړن: آصف بهاند، د ۲۰۱۹ کال په می میاشت کې په افغان جرمن آنلاین کې پر لیکه شوی دی،
۲۱ ــ د افغانستان له ماشومانو او کوچنیانو سره د تاوتریخوالي ستونزه (د مقالو ټولگه)، د ۲۰۱۹ م کال په سپتمبر میاشت کې، په افغان انلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۲ ــ د ډنمارکي فرهنگ څو غوره بېلگې (د ډنمارک او ډنمارکیانو په باب د مقالو ټولګه)، لومړی ټوک، د ۲۰۲۰ م کال په جنورۍ میاشت کې، په افغان انلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۴ ــ ژوندي یادونه، لومړی ټوک، د ۲۰۲۰ م کال په جولای میاشت کې، په افغان انلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۵ ــ د تللو یادونه، د ۲۰۲۰ ام کال په جولای میاشت کې، په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۶ ــ راشه! چې سترگې مې له مځکې نه راټولې کړمه (څلورمه شعري ټولگه)، د ۲۰۲۰ ام کال په سپتمبر میاشت کې، په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۷ ــ ښـځـگـلې، لومړی ټوک، د ۲۰۲۰ کال په نومبر میاشت کې په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۸ ــ مورې مننه چې ویده دې کړمه (پنځمه شعري ټولگه)، د ۲۰۲۱ کال په مارچ میاشت کې په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۲۹ ــ مورنۍ ژبه، تعلیمي نصاب او څو نورې مقالې، دا کتاب د ۲۰۲۱ کال اپریل میاشت کې په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۳۰ ــ یو څراغ (د استاد شریف بهاند ژوند، علمي ــ فرهنگي هڅې او مړینه)، دا اثر د ۲۰۲۱ ام کال د جولای پر ۱۷ مه نېټه د استاد شریف بهاند د لسم تلین د درناوي په پار انلاین شوی دی.
۳۱ ــ د نوي نسل روزنه او زموږ دریځ، د ۲۰۲۱ ام کال په جون میاشت کې، په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۳۳ ـ د تللو یادونه، دویم ټوک، د ۲۰۲۲ ام کال په جولای میاشت کې، په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۳۵ ـ ژوندي یادونه، دويم ټوک، د ۲۰۲۳ م کال په فبرورۍ میاشت کې، په افغان انلاین پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۳۶ ـ ښـځـگـلې، دويم ټوک، د ۲۰۲۳ کال په مارچ میاشت کې په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
۳۷ ـ د نجونو د تعلیم مخنیوي تاریخي مسؤلیت چا ته ورله غاړې دی؟، د ۲۰۲۳ کال په مارچ میاشت کې په افغان جرمن پورتال کې پر لیکه شوی دی.
چاپ یا آنلاین کولو ته تیار آثار
ــ د شعرونو دوې ټولگې،
ــ او درې عنوانه څېـړنیز کتابونه.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتانه شاعران
واگ
سياست له پریکړو سره ملګري د فعاليتونو يوه ټولګه ده، دا فعاليتونه د افرادو تر منځ يا په ډله یيز ډول وي یا د ځواک د اړيکو په نورو بڼو، لکه: د سرچينو او حيثيت وېشل. د ټولنيزو علومو هغه برخه سياسي علوم بلل کېږي چې، سياست او حکومت تر څېړنې لاندې نيسي.
عارف خزان
عارف خزان (۱۳۳۰ ل كال د هرات ښار) د افغانستان يو پښتو ژبې شاعر دی.
واگ
سياست په مثبت ډول، «دسياسي حل لارې» په معنا هم کارېدای شي چې سياسي حل لاره روغه جوړه او عدم تشدد دی، يا په تشرېحي ډول په دې ډول چې «د حکومت کولو د علم هنر»، خو ډېر ځله منفي اړیکه ورکول کېږي. د بېلګې په ډول: د مریيتوب د لغوه کولو د خوځښت غړی «وينډل فيليپس» وايي چې: «موږ سياست نه کوو، زموږ په وړاندې د مریيتوب مخالفت مسخرې نه دي». د سياست مفهوم په بېلا بېلو لارو تعريف شوی دی او بېلا بېل مفاهيم په بنسټيز ډول نظرياتو ته بدلون ورکوي، چې ايا په پراخ ډول وکارول شي، که په محدود ډول، په تجربي ډول، که په قانوني ډول او ایا په سياست کې همکاري ډېره مهمه ده او که ټکر رامنځ ته کېدل.
په سياست کې يو لړ لارې چارې برابرې شوې دي، د خلکو په منځ کې خپلو سياسي اندونو ته وده ورکول، له نورو سياسي هدفونو سره مذاکرات، قوانين جوړول او د مخالفتونو پر ضد د جګړو په ګډون د زور کارول شامل دي. سياست په پراخه ټولنيزو سطحوعملي کېږي، د دودېزو ټولنو له قومونو او قبېلو نيولې، د سيمه یيزو حکومتونو له لارې، په شرکتونو او ادارو کې د خپلواکو حکومتونو په کچه او بیا تر نړيوالې سطحې. په مډرونو ملي هېوادونو کې، ډېر ځله خلک د خپلو نظرياتو د استازولۍ لپاره سياسي ګوندونه جوړوي. د يوه ګوند غړي ډېر ځله موافقه کوي، تر څو د ډېرو مسائلو په اړه يو شان درېځ ونيسي او موافقه کوي چې په قانون کې د هماغو ټاکلو بدلونونو ملاتړ وکړي او له هماغو ټاکلو مشرانو سره موافقه کوي. ټاکنې په عمومي توګهً د بېلا بېلو ګوندونو تر منځ سيالي وي.
عارف خزان
زده کړې او ادبي کارندتياوې
عارف خزان لا ماشوم وو چې له زده كړې سره يې مينه پيدا شوه. لومړى يې په خصوصي توگه په زده كړه پيل وكړ او وروسته بيا د د فراه ولايت د ابو نصر فراهي په لېسه كې شامل او خپلو زده كړو ته يې دوام وركړ. دی لا کوشنی وو، په درېيم ټولگي کې وو چې د فراه ولايت د سيستان په نامه ورځپاڼه به يې لوستله او د دغې ورځپاڼې له لارې يې له شعر او شاعرۍ سره مینه پيدا شوه.
واگ
يو سياسي نظام هغه چوکاټ دی، کوم چې په یوه ټولنه کې د منلو وړ سياسي لارې چارې تعريفوي. د سياسي افکارو تاريخ تر لرغونې زمانې رسېږي، هغه مهال مهم کارونه شوي ، لکه په لویديځ کې د اپلاتون جمهوريت او د ارستو سياست او په ختيځ کې د کنفيوشس سياسي نسخه او د سند «ارتاشاسټرا».
عارف خزان
زده کړې او ادبي کارندتياوې
عارف خزان د ۱۳۵۲ لمريز كال نه راهيسې د كانو او صنايعو په وزارت كې كار كاوه. ده هممهال پر ۱۳۵۷ لمريز كال د افغان ستندرد مجلې د مسؤل مدير په توگه هم كار كړى دى. عارف خزان له ۱۳۵۴ لمريز كاله راهيسې شعر ليكي. دده شعرونه په ورځپاڼو، مجلو، مهالنيو او راډيو-ټلوېزيون كې خپاره شوي دي. همدا راز يې ځینې شعرونه ځینو سندرغاړو هم کمپوز کړي او د موسیقۍ په پردو کې يې زمزمه کړي دی.
واگ
د ژب پېژندنې له لارې د ټکي رېښې
د انګليسي ټکی (پوليټيکس) د ارستو په کلاسيک اثر (Politiká) کې خپلې رېښې لري، کوم چې یوناني اصطلاح «Politiká» متعارف کړې وه (يعنې د ښار چارې). د پنخلسمې پېړۍ په نيمايي کې، په نوې انګليسي کې د ارستو د دې ټکي جوړښت د Polettiques په توګه وړاندې شو او وروسته بيا نوې انګليسي کې په «پاليټکس» (يعنې سياست) بدل شو.
عارف خزان
زده کړې او ادبي کارندتياوې
کله چې پر ۱۳۷۱ لمريز کال په هېواد کې حالات لا ډېر کړکېچن شول، نو عارف خزان هم لکه د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر دې ته اړوت چې له هېواده بهر ولاړ شي، نو هغه وو چې پاکستان ته ولاړ او د ۴ کالو شاوخوا کې يې هلته ژوند وکړ. نوموړی پر ۱۹۹۶ ز کال له پاکستانه لومړی تاشکند ته او بيا له هغه ځايه د همدغه کال په سيپټمبر مياشت کې مسکو ته ولاړ. عارف خزان د روسيې په پلازمېنه مسکو کې څو کاله د لېمه (مجله) مجلې پازول چلوونکی وو. دی پر ۲۰۰۵ ز کال له روسيې څخه امريکا متحدو ايالتونو ته ولاړ او هلته د بريلېنډ ايالت په بالتيمور ښار کې مېشت شو.
واگ
د ژب پېژندنې له لارې د ټکي رېښې
د دې ټکي انګليسي لفظ چې په مفرد ډول (Politic) لېکل کېده، په لومړي ځل په ۱۴۳۰ز کال کې تاييد شو، کوم چې له فرانسوي منځني سياست څخه اخیستل شوی و او په فرانسوي ژبه کې هم له Politicus ټکي څخه استنباط شوی و، په اصل کې دا ټکی په يوناني ژبه کې رېښې لري، چې وروسته لاتيني شوی دی، په يوناني ژبه کې دا ټکی په دوه ډوله معنا شوی دی چې، يو يې (ښاري/تبعه) او بل يې (ښار) دی.
عارف خزان
چاپي اثار
۱- د سحر په غېږ كې، د شعرونو ټولگه ده، چې د افغانستان د ليكوالو ټولنې له خوا پر ۱۳۶۵ لمريز كال چاپ شوې ده.
واگ
لاسرسی
سياست ته د رسېدو لپاره ډېرې د درک وړ لارې چارې شته.
عارف خزان
چاپي اثار
۲- له برهوت نه، دا هم د عارف خزان د شعرونو دويمه ټولگه ده، چې د افغانستان د ليكوالو ټولنې له خوا په ۱۳۶۹ لمريز كال كې چاپ شوې ده.
واگ
پراخ او محدود
اډريان ليفټويچ د هغه څه په اړه چې «سياسي» بلل کېږي، د پراخ يا محدود تصور د اندازې پر بنسټ سياسي لرليدونه سره وېشلي دي. پراخ نظره سياست، د انسان په ټولو ټولنيزو اړيکو کې شته دی، په داسې حال کې چې د محدود نظرسياست تر ټاکلو برخو پورې محدودوي. د بېلګې په ډول: په ډېر محدود ډول شونې ده سياست ته په لومړي سر کې د حکومتولۍ په سترګه وکتل شي، په داسې حال کې چې شونې ده، د ښځمنپالنې ليد استدلال وکړي. هغه سيمې چې په دوديز ډول غیر سياسي بلل کېږي، هم په حقيقت کې سياسي وګڼل شي. وروستی درېځ په هغه شعار کې ځای پر ځای شوی، چې وايي: «شخص سياسي دی»، کوم چې د شخصي او عمومي مسائلو تر منځ توپير لانجمن کوي. سربېره پر دې شونې ده چې، سياست له واک څخه د ګټې اخستنې په توګه تعريف شي، لکه چې رابرټ ای. ډال په دې نظر بحثونه کړي دي.
اخلاق پالنه او حقيقت پالنه
د سياست په اړه ځينې ليدونه له تجربي نظره سياست ته د ځواک د کارولو په نظر ګوري، په داسې حال کې چې یو شمېر نور بيا سياست ته پر معياري بنسټ د يوې ټولنيزې دندې په سترګه ګوري. دا توپير د سياسي اخلاق پالنې او سياسي حقيقت پالنې د فرق په توګه پېژندل کېږي. د اخلاق پالونکو لپاره، سياست له اخلاقو سره نژدې اړیکې لري او د يوه بېلګه ښار په اړه وروستی فکر سياست بلل کېږي. د بېلګې په ډول، هانا ارنت وايي: د ارستو نظر دا و چې:«دا چې سياسي شې دا معنا چې د هر څه پریکړه د خبرو او قانع کولو له لارې کېږي، نه د تاوتريخوالي له لارې»؛ خو برنارډ کريک په دې باور دی چې «سياست هغه لاره ده چې خپلواکې ټولنې په کې اداره کېږي. سياست سياست دی او د واکمنۍ نورې بڼې يو بل څه دي». د دې په خلاف، حقيقت پالونکي چې د نيکولو ماکياولي، توماس هبز او هارولډ لاسول په څېر اشخاصو له خوا يې استازولي کېږي، په دې باور دي چې د سياست بنسټ د ځواک کارول دي، بې له دې چې موخو ته پاملرنه وشي.
عارف خزان
سرچينې
۱- د سحر په غېږ کې، د ۱۳۶۵ لمریز کال کابل چاپ. ۲- د لارو سره شپې ، ۱۹۹۸ زېږدي کال مسکو چاپ.
واگ
مخالفت اوهمکاري
د زيان پالنې نظر په دې باور دی چې سياست هرومرو د متضادو ګټو تر منځ ټکر او مخالفت ته رسېږي. سياسي پوه «المر شاتشنايدر» وايي چې: «د ټولو سياستونو په جرړو کې د نړيوال ټکر ژبه شته»، خو «کارل شميت» وايي چې: د سياست څرنګوالی له دښمن څخه د «ملګري» جلا کولو او پېژندلو ته ويل کېږي. دا اندونه د سياست په اړه د ارستو او کريک له نظرياتو سره په څرګند مخالفت کې دی چې هغوی د زياتې همکارۍ لرليد لري. په هرحال، د سياسي علوموايرلينډي پوه «مايلک لاور» د دې سخت درېځو نظرونو په منځ کې زيات مخلوط نظر وړاندې کړی، هغه وايي: "سياست د ټاکلي ټکر او همکارۍ د ځانګړي اختلاط په اړه دی، کوم چې ډېر ځله په انساني تعاملاتو کې موندل کېږي. سوچه ټکر جګړه ده. سوچه همکاري رېښتينې مينه ده. سياست د دې دواړو ګډوله ده."
عارف خزان
سرچينې
۳- http://www.mashaalradio.org/audio/27258689.html
واگ
تاريخچه
د سياست تاريخ په بشري تاريخ کې خپور دی او د حکومت ترنوو ادارو پورې محدود نه دی.
له تاريخ مخکې
د «فرانس ډي وال» دليل دا دی چې، چمپانزي له پخوا څخه «د اغېزمنو دندو د ساتلو په موخه په ټولنيزو لوبو» کې د مصروفېدو له امله په سياست کې ښکېل و. لومړيو انسانانو ټولنيزه اداره رامنځ ته کړه – ډلې او قبيلې – خو د مرکزي سياسي جوړښت کمی په کې و. دې حالت ته کله ناکله بې هېواده ټولنې ويل کېږي.
عارف خزان
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
واگ
لومړي دولتونه
په لرغوني تاریخ کې تمدونونو د اوسنيو هېوادونو په څېر څرګندې پولې نه لرلې او په کره ډول د هغوی پولې د سرحد په توګه يادېدې. د لومړيو سموريانو او لومړيو مصريانو واکمنې کورنۍ لومړي تمدونونه وو، چا چې خپلې پولې معلومې کړې دي. سربېره پر دې، تر دولسمې پېړۍ پورې، ډېر خلک په نا دولتي ټولنو کې اوسېدل. دا ټولنې له برابرو ډلو او قبايلو څخه نېولې بيا تر پېچلو او ډېرو سرسري مشرانو پورې موجودې وې.
سرچينې
وېشنيزه:سياست
لیودویگ وان بیتهووین
لیودویگ وان بیتهووین (د ۱۷۷۰ زېږدي کال د ډيسمبر ۱۷ - د ۱۸۲۷ زېږدي کال د مارچ ۲۶) (په انگريزي: Ludwig van Beethoven) يو جرمنی موسیقي جوړوونکی، دیرریژیور او پیانو غږوونکی ، د ویانا د کلاسیکې موسیقۍ له دریو سترو استازو موزارت، هایدن (او پخپله دی) څخه گڼل کېږي. په لوېدیځه کلاسیکه موسیقۍ کې د کلاسېزم او رومانتېزم تر منځ پېر کې بیتهووین په نړۍ کې یو تر ټولو ډېر د درناوي وړ او هغو موسیقي جوړوونکو څخه دی، چې موسیقي يې ډېره غږول کېږي او اورېدل کېږي.
سرچينې
وېشنيزه:آلمانيان
رضوانشهر ولسوالي
رضوانشهر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان رضوانشهر)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۶۹٬۸۶۵ تنه نفوس لري او مساحت یې ۷۴۸ کیلومتره مربع دی. د رضوانشهر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عربو سمندر
عرب سمندر (په عربۍ کې: بحر العرب) د شمالي هندوستان د سمندر اړوند سيمه ده، شمال لور ته يې پاکستان، ايران او د عمان خليج پروت دی، لویدیځ ته يې د عدن خليج، ګوردافوی کانال او عربي ټاپووزمه پرته ده، سويل لویدیځ ته يې لاکاډيوز سيند، سويل لویدیځ ته يې د سوماليې سمندر او ختيځ ته يې هندوستان موقعيت لري. ټول مساحت يې ۳،۸۶۲،۰۰۰ کيلو متره (۱،۴۹۱،۰۰۰ ميل مربع) دی او تر ټولو زياته ژورتيا يې ۴،۶۵۲ ميتره (۱۵،۲۶۲ فوټه) ده. په لویدیځه برخه کې عربي سمندر د عدن د خليج په مټ د باب المندب تنګي له لارې له سور سمندرګي سره نښتی دی، د عمان خليج يې په شمال لویدیځ کې دی، چې د عربو سمندر د پارس له خليج سره نښلوي.
جغرافيه
د عرب سمندر د اوبو د سر د سطحې اندازه ۳،۸۶۲،۰۰۰ کيلو متره (۱،۴۹۱،۱۳۰ ميل مربع) ده. د سمندر زيات تر زياته پراختيا ۲،۴۰۰ کيلو متره (۱،۴۹۰ ميله) ده او زيات تر زياته ژوروالی يې ۴،۶۵۲ ميتره (۱۵،۲۶۲ فوټه) دی. د سند سيند تر ټولو ستر سيند دی چې دې سمندر ته بهېږي.
عرب سمندر دوه مهمې څانګې لري – په سويل لویدیځ کې د عدن خليج چې د باب المندب له لارې له سور سمندرګي سره یو ځای کېږي؛ او د عمان خليج په شمال لویدیځ کې چې د پارس له خليج سره نښلي. په هندي ساحل کې د خمبهات او کوچ خليجونه هم شته. له زېږد مخکې په درېيمه يا دويمه زريزه کې ډېرې مهمې سمندري سوداګريزې لارې له عرب سمندر نه تیریدي. د کانډلا بندر، موندرا بندر، پيپاواو بندر، داهج بندر، حزيرا بندر، ممبي بندر، ناوا شوا بندر (ناوی ممبي، مورموګاو بندر (ګوا، نوی منګلور بندر او د هند کوچي بندر، د کراچۍ بندر، قاسم بندر او ګوادر بندر په پاکستان کې، چابهار بندر په ايران کې او د عمان په صلالة کې صلالة بندر، د دې سمندر ستر بندرونه دي. د سوکوترا (يمن)، مسيره ټاپو (عمان)، لاکشادويپ (هند) او د اسټولا ټاپو (پاکستان) د عرب سمندر په سترو ټاپوګانو کې شامل دي. د عرب سمندر په ساحلي لیکو کې پراته هېوادونه دا دي: يمن، عمان، پاکستان، ايران، هند او مالديف.
حدود
نړيوال هيډروګرافي سازمان د عرب سمندر حدود په لاندې ډول راپېژني:
پولې او د اوبه یيزو حوزو هيوادونه
پولې او د اوبه یيزو حوزو هيوادونه:
انډوليز نومونه
عربي او اروپايي جغرافيه پوهانو او ګرځندويانو له تاریخي او جغرافيايي پلوه د عربو سمندر ته بېلا بېل نومونه کارولي دي، په دې نومونو کې اريتره سيند هندي سيند، عمان سيند، اريتره، د هندي فولکلور د سفر په ۳۴-۳۵ شمېره پاراګراف کې پارسي سمندر، همدا راز د دريا، سيندو ساګر او عرب سامودرا په نوم هم ياد شوی دی.
عرب جغرافيه پوهانو، ماڼوګانو او کوچيانو دې سيند ته جلا جلا نومونه کارولي دي، لکه اخضر (شين) سمندر، بحر فارس (د پارس سمندر)، اقيانوس سمندر، هندي سمندر، مکران سمندر او عمان سمندر، د دوی له جملې څخه ذکريا القزويني، مسعودي ابن حوقل او (حافظ ابرو) ليکلي دي: «شين سمندر، هندي سمندر او پارسي سمندر ټول يو سمندر دی او په دې سمندر کې عجيبه موجودات شته». په ايران او ترکيه کې خلک دې ته د عمان سمندر وايي. د سور سمندر په محيط او همدا راز په ځينو لرغونو نقشو کې د عرب سمندر په ګډون د هندي بحر ټولې شمال لویدیځې سيمې ته سور سمندر نوم کارول کېږي.
سوداګريزې يونلارې
احتمالاً له زېږد مخکې د درېيمې زريزې د پيل راهيسې د ساحلي بادي کښتيو له پېر راپدېخوا او په کره ډول له زېږد مخکې دويمې زريزې له وروستيو څخه تر هغه وخته چې د بېړيو د پړاو په نوم پېژندل کېږي، عرب سمندر د سمندري سوداګرۍ يو له مهمو يونلارو څخه و. د ژولیسو سزار تر واکمنۍ پورې، ګڼ ښه ثابت شوي ترکيبي ځمکنۍ-سمندري سوداګريزې يونلارې د دې سمندر په شمال کې د شاړو ټاپوګانو د ځمکو په ځانګړتياوو کې د اوبو په حمل او نقل متکي وې.
دا لارې عموماً په لرې ختيځ يا ښکته سمندر کې د هند له مدهيا پردېش څخه د تاريخي بهاروچ (بهاراکوچا) په نقل او حمل سره پېلېدل، د اوسني ايران له سختو بندرونو څخه تېرېدې او بیا د يمن د حضرموت په څنډو کې په دوه نهرونو وېشل کېدې، شمال لور ته د عدن په خليج کې او بيا له هغه ځايه شام ته، يا سويل پلو سکندريې ته د اکسوم په څېر د سره سمندر د بندرونو له لارې. په هرې سترې لارې کې د څارويو د کاروانونو د تړلو لپاره حمل او نقل، د سارايي هېوادونو څخه د سفر کولو او د لارې شکوونکو ګواښونه او د سيمه ايزو واکمنانو له خوا د شوکې ستونزې هم شاملې وې.
د عربي ټاپووزمې په سويل کې دا سويلي ساحلي لارې چې له سختو هېوادونو څخه تېرېدې خورا مهمې وې، همدا راز مصري فرعونانو د سوداګريزو خدماتو لپاره کمې ژورې ويالې جوړې کړې وې، له دې څخه يو يې کم او زیات د اوسني سويس کانال د اوږدوالي په مسير او بل يې له سور سمندر څخه نيل سمندر پورې وه، دواړه کم ژورې ويالې په لرغوني پړاو کې سترو شګلنو توپانونو ډکې او له منځه يوړې. وروسته په ايتوپيا کې د اکسوم پاچايي منځ ته راغله، تر څو په يوه سوداګريزه سترواکۍ واکمني وکړي چې د سکندريې له لارې يې په اروپا کې سوداګريزې رېښې درلودلې.
مهم بندرونه
په عربي سمندر کې د هند د جواهر لال نهرو بندر تر ټولو ستر بندر دی، همدا بندر په هند کې د کانتينرونو تر ټولو ستر بندر دی. په عربي سمندر کې ستر هندي بندرونه د مونډرا بندر، ناواشيوا، کوچي بندر، ممبي بندر او مورموګاو دي.
د کراچۍ بندر، د پاکستان تر ټولو ستر او مصروف سمندري ساحل دی چې د عرب سمندر په غاړه پروت دی. دا بندر د کراچۍ د کياماري او صدر ښارونو تر منځ پروت دی.
د پاکستان د ګوادر بندر د ګرمو اوبو، ژور سمندري بندر دی چې د بلوچستان په ګوادر کې د عرب سمندر په څوکه او د پارس خليج په ننوتځي کې د کراچۍ لویدیځ لور ته شا او خوا څلور سوه او شپیته کيلو متره، له ايران سره د پاکستان له پولې ختيځ لور ته نږدې پنځه اويا کيلو متره (۴۷ ميله) لرې موقعيت لري. دا بندر په ختيځ خليج کې يو طبيعي ټاپو ته ورته د چټک د سر په بڼه موقعيت لري چې له ساحلي ليکو څخه عرب سمندر ته بهر راوځي.
محمد يوسف خدمتگار مزدورزوی
کورسونه
په ١٣٥٦ کال کې د ملگرو ملتونو د سازمان UNDCP له خوا په کابل کې د مخدوره توکو د کشف او څارنې ميتوديکي کارپوهنيز کورس او په همدې توگه د ماسکو په ښار کې د جنائي جرمونو د کشف اؤ عامه امن او نظم د ټينگښت عالي کورس په برياليتوب سره سر ته رسولی او د ملگرو ملتونو له جوړو شويو درې بېلابېلو ورکشاپونو او پوهنيزو سيمينارونو کې ئي گډون کړی دی.
دولتی دندی
دهلمند ولايت دامنی قوماندانی د مخدور موادو د کنترول د شغبی غړی مرستيال اؤ مدير - د نيمروز ولايت د څارندوی قوماندان - د ننگرهار ولايت د څارندوی د سياسی چاروامر - د افغانستان دموکراتيک جمهوريت د کورنيو چارو وزارت د کشف رئيس - د افغانستان جمهوريت د کورنيو چارو وزارت د مخدوره مواد اؤ قاچاقو دکنترول رئيس ٠
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه ليکوال
د غور ولايت د والیانو نوملړ
دا د افغانستان د غور د ولايت د ولايانو نوملړ دي.
د افغانستان ستراتيژيک اهميت
د ولسمشر په وینا په هغو تړونونو کې چې تر اوسه لاسلیک شوي دي افغانستان کې د ښو شرایطو پر بنسټ او د ستراتیژیکو اړیکو د دغو موافقتنامو له برکته هېوادونه کولای شي، چې د افغانستان د کانونو په راسپړلو کې هم خپله پانګونه وکړي.
د اوږدمهالو ستراتیژیکو اړیکو ددې هوکړه لیک له مخې به له ۲۰۱۴ کال وروسته ایټالیا له افغانستان سره د اوږدمهالو ستراتیژیکو اړیکو په اډانه کې د سیاسي، امنیتي، اقتصادي، د مخدره توکو پر وړاندې د مبارزې او د قانون د پلي کېدو، فرهنګي او رسنیزو همکاریو او د ظرفیت جوړولو په برخو کې خپلو مرستو ته دوام ورکړي، فرانسه به له افغانستان سره د دفاع او امنیت، کرنې، کلیو د پراختیا، روغتیا، معارف او لوړو زده کړو، فرهنګ او لرغون پېژندنې، د ښې حکومتوالۍ او د قانون د حاکمیت، زیربنایي جوړښتونو، اقتصادي او مالي چارو، سوداګرۍ او صنعت په برخو کې خپلو مرستو او همکاریو ته دوام ورکوي. په همدې توګه انګلستان هم په بېلا بېلو برخو کې زموږ له هیواد سره خپلو مرستو ته دوام ورکوي
د یادولو وړ ده چې د افغانستان او ددغو هیوادونو تر منځ د دوستۍ او همکاریو دغه معاهدې به د بېلابېلو کلونو لپاره اعتبار ولري. دا تړونونونه دا جوتوي، چې نړیواله ټولنه نور په دې پوه شوې چې افغانستان به بیا یواځې نه پرېږدي. کله چې له افغانستان څخه شوروی پوځيان ووتل او ورسره جوخت کمونستي رژیم هم را وپرځید، نړیوالې ټولنې هغه ډولؤ، چې یې د جهاد په دوران کې مرسته کوله خپلې مرستې بندې کړې او افغانستان یې هیر کړ، چې له بده مرغه همدغې هېرېدنې په افغانستان کې کورنۍ جګړې رامنځته کړې، داځل چې بیا دادی بهرني پوځیان له هیواد څخه وځي او تر ۲۰۱۴ زیږدیز کاله به دغه بهیر بشپړیږی نو که چېرې بیا نړېواله ټولنه خپله پخوانۍ تجربه تکراروي دا به د دوی لپاره هم ستونزمه تمامه شي او هغه بدمرغي، چې به افغانستان کې رامنځته کېږی. د دوی د هېوادونو لمن به هم ونیسی، له همدې کبله اوس دا د نړېوالې ټولنې اړتیا هم ده، چې له افغانستان سره خپلو مرستو ته دوام ورکړي.
خویواځې په بهرنیو مرستو هم نه کیږی، افغان ولس دې خپله هم هڅې وکړي او پرځان د بسیا کېدو توان دې په ځان کې رامنځته کړي له دې سره سره به له نورو هیوادونو سره دتړونونو په اساس مرستې هم حاصلې شی.
په دې هيله چې افغانستان نور د یوه خپلواک ځواکمن او پر خپل ځان بسیا هېواد په توګه ځان راڅرګند کړي او داسې یوه ورځ راشي، چې نور هیوادونه له افغانستان سره په دې تمه تړونونونه لاسلیک کړي، چې افغانستان له هغوی سره اقتصادی، سیاسی او پوځي مرستې کوي.
ابراج البيت
تفصیل
په کمپلکس کې ترټولو لوړ برج د سعودي عربستان ترټولو لوړ ودانۍ ده، ۶۰۱ متره (۱،۹۷۲ فټ) او د ۳۲،۰۰۰ مربع مترو په ټولیزه توګه سطحه ده. اوس مهال، دا په نړۍ کې شپږم لوړ فریسټینډ جوړښت دی، چې د چین په شینزین کې د پینګ این مالي مرکز څخه تیریږي مګر د متحده عربي اماراتو په دوبۍ کې د برج خلیفه څخه لنډ، د مالیزیا په کوالالمپور کې د مرډیکا ۱۱۸، په ټوکیو کې د توکیو سکای ټرۍ، جاپان، د چین په شانګهای کې د شانګهای برج، او د چین په ګوانګزو کې کینټن ټاور.
د کمپلیکس سایټ سویل ته د پیزا په اوږدو کې د اصلي دروازې (د پاچا عبدالعزیز دروازې) څخه تر مسجد الحرام پورې موقعیت لري چې کعبه پکې موقعیت لري. کعبې ته د عبادت کوونکو د ځای په ځای کولو لپاره. په کمپلکس کې ترټولو لوړ برج یو پنځه ستوری هوټل هم لري چې د فیرمونټ هوټلونو او ریزورټونو لخوا پرمخ وړل کیږي، ترڅو د میلیونونو حاجیانو لپاره د استوګنې چمتو کولو کې مرسته وکړي چې په کال کې مکې ته د حج په مراسمو کې د ګډون لپاره سفر کوي.
برسېره پردې، د کلاک ټاورز پنځه منزله شاپینګ مال (د کلاک ټاورز شاپینګ سنټر) او د پارکینګ ګراج لري چې د زرو څخه زیاتو موټرو ساتلو توان لري.
گړيال
پروژه د اصلي هوټل برج هر اړخ لپاره د ساعت مخونه کاروي. د ساعت ټول لوړوالی ۵۷ متره (۱۸۷ فوټ) دی، یوازې د ساعت مخونو لاندې د رسنیو ښودلو لاندې. په ۴۳ متر × ۴۳ متره (۱۴۱ فوټ × ۱۴۱ فوټ) کې، دا په نړۍ کې ترټولو لوی دي. د ساعت چت د ځمکې څخه ۴۵۰ متره (۱،۴۸۰ فوټ) لوړ دی، دا د نړۍ ترټولو لوړ معماري ساعت جوړوي. د ساعت په سر کې یو سپیر اضافه شوی چې دا ټول ۶۰۱ متر (۱،۹۷۲ فټ) لوړوالی ورکوي. د ساعت مخونو شاته، د ستورپوهنې نندارتون شتون لري. د سپیر بیس او د اوسپنې پوښل شوي فرش (جیول) کې یو ساینسي مرکز شتون لري چې د اسلامي میاشتو په پیل کې د سپوږمۍ لیدو لپاره کارول کیږي، او د اټومي ساعت کار کوي چې د برج ساعت مخونه کنټرولوي.
سرچینې
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
مسموم
فګار شینواري
بينالود ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
بلوڅي ژبه
بلوڅي ژبه د هندو اریایي ژبو له څانگې څخه ده چې د بلوڅي توکم له خوا ویل کیږي. ددې ژبې ویونکي په افغانستان، ایران، پاکستان او ترکمنستان کې مېشت دي. ځینې د فارس خلیج عربي هیوادونو کې هم ددې ژبې ویونکي مېشت دي.
بلوڅي ژبه د اریاني ژبو څخه يوه شما لوېديځه ژبه ده چې د افغانستان په سوېل، ايران او پاکستان کې ویل کېږي. د بلوڅي ژبې ابېڅې د عربي (اوردو) تورو څخه جوړه شوې. ، د تورو د ( فونيمونو )شمېر يې ۲۳ ته رسيږي. دغه ژبه شپږ گړدوده لري او د رقشاني گړدود، لشاري گړدود او لوټوني گړدود ېې د مهمو گړدودونو له کتاره گڼل کېږي. په افغانستان کې بلوڅي ژبه په ځانگړي ډول د نیمروز په ولایت کې او د هلمند په ولایت کې ويوونکي لري. دغه ژبه په ۱۹۷۸ زېږدي کال کې د افغانستان په سيمه ييزو ژبو کې رسمي ژبه شوه.
شينزين اسپيشل زون پريس ټاور
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
فراق معنی
فراق معنی بیلتون عربي لفظ دې
د تودوخې تېرېدنه
ځانګړنه، د توکي د تودوخې هدایت هم بولي. په فزیک کې د k او یا د λ په ټکیو څرګندېږي. د تودوخې تېرېدنه د توکونه هغه ځانګړنه ده چې په توکي کې د تودوخې تېرېدنه، د هغه توکي په 1 متر پنډوالي کې ښکاروي. هرڅومره چې دغه کچه وړه وي همدومره د توکي د تودوخې د ساتنې کېښت لوړ وي. دغه ځانګړنه د تودوخې د کچې، کثافت او په توکي کې په لندبل پورې تړښت لري او یوکی یې [W/m.k  - ویلیم / متر  x کلوین] دی. د کلوین او د سانتي ګرېد د درجې اړوند به داسې ولرو:
273,15K = 0C
د تودوخې تېرېدنه په فزیکي توګه شمیرل کېږي او د توکي جوړونکې فابریکه یې د توکي د ځانګړنې په رپوټ کې ورکوي.
د معیاري توکونو د تودوخې تېرېدنه
هغه توکونه چې په ورځني حالت کې ډېر کاریږي داسې دي:
نوټ: دغې کچې د تودوخې په ۲۹۳ کلوین کې شمېرل شوې دي.
سرچينې
وېشنيزه: ودانیز توکونه وېشنيزه:د ودانیز فیزیک
نری رنځ
نری رنځ چې د سل او توبرکلوز (په انگرېزي:Tuberculosis) په نومونو هم يادېږي، يوه مزمنه انتاني ناروغي ده چې د ميکوباکټېريام ټوبرکلوسېز په مېکروب تر اخته کېدو وروسته دا ناروغي پېښېږي. د نري رنځ په ناروغۍ کې اکثراً سږي اغېزمن کېږي، خو دا يوه داسې ناروغي هم ده چې د بدن نور غړي هم په ناروغۍ اخته کولای شي. دا ناروغي د هوا له لارې هغه وخت چې ناروغ ټوخېږي، پرينجېږي او يا هم توکاڼی غورځوي نو د ناروغ دغه عمل روغ وگړي په ناروغۍ اخته کوي. په انسانانو کې اکثره انتاني ناروغۍ د بې علايمو، پټو انتانونو په توگه پېښېږي، او نژدې يو په لسو پټو انتاني ناروغيو کې د يوې فعالې ناروغۍ په لور وده کوي، چې که دا حالت بې درملنې پاتې شي، نو دا په ۵۰٪ ناروغانو کې د مړينې سبب گرځېدلی شي.
د دې ناروغۍ عامې نښې اوږدمهاله ټوخی چې اکثراً په وينو ککړ بلغم ورسره مل وي، تبه، د شپې خوله، او وزن بايلنه دي. د بدن د نورو غړو انتانيت بيا د گڼ شمېر نښو نښانو سره راڅرگندېږي. د دې ناروغۍ پېژندنه د راډيولوژۍ په تخيک پورې تړاو لري، چې د ناروغ د ټټر اکس رې اخيستل د دې ناروغۍ په تشخيص کې يوه اړين کار دی، د دې تر څنگ د توبرکلوز جلدي آزمېښت، د وينې آزمېښت، او همداراز مايکروسکوپي لابراتواري آزمېښتونه او د مېکروبو د شتون د پاره د بدن د معاياتو مايکروبيالوژيکي کرنې د يادولو وړ آزمېښتونه دي. د نري رنځ درملنه د اوږدې مودې او ډېره مشکله او ستونزمنه ده. د دې ناروغي درملنه د اوږدې مودې لپاره د انټيبيوتيکونو د کارولو پورې اړه لري. هغه څوک چې د ناروغ د کتنې لپاره روغتون ته ورځي د هغه څارنه هم بايد د طبي املې له لوري وشي او د اړتيا په وخت کې يې درملنه هم وشي. د انتيبيوتيکونو په وړاندې د نري رنځ د مېکروبو مقاومت هغه لويه ستونزه ده چې په ځينو ناروغانو کې ليدل شوې. د درملو په وړاندې د مېکروبو مقاومت اکثراً د گڼ درملي مقاوم توبرکلوسېز يا multi-drug-resistant tuberculosis په ناروغۍ کې ليدل کېږي. د توبرکلوسېز نه ځان ژغورنه د گڼ شمېر طبي کتنو او د واکسينونو د پروگرام پورې اړه لري، د نري رنځ نه د ژغورنې لپاره اکثراً د Bacillus Calmette-Guérin واکسين کارېږي.