اکسايد
سریزه الحمدلله رب العلمين والصلوة والسلا م على اشرف الانبياء والمرسلين محمدَ وعلى اله واصحابه اجمعين. لکه څرنګه چې د لوړو زده کړو وزارت د لايحې په اساس هر محصل د لیسانس د دورې د حقوقو او امتيازاتو د ترلاسه کولو لپاره او همدارنګه د ديپلوم د ترلاسه کولو په خاطرد څلور کلنۍ تحصيلي دورې په پای کې د يو سيمينار ترتيب  او آرايه کول ورته اړین ګڼل کیږي، کوم چې د اړونده څانګې لخوا ورته دلارښود استاد تر لارښوونې لاندې سپارل کېږي ، تر څوچې دهغې موضوع په هکله علمي معلومات دمعتبرو سرچینو څخه راټول کړي .د همدې موخې د ترلاسه کولو په  خاطر ماته هم د ننګرهار پوهنتون دښووني او روزني پوهنځي د کیمیاڅانګې لخوا د (اکسايدنه او د هغوي خواص )تر سر ليک لاندې علمي موضوع دسيمينار لپاره دمحترم استاد پوهنيار عطاءالله  (ميرزاخيل) ترمستقېمي لارښوونې لاندي راسپارل شويده، نو ما دلارښود استاد د لارښوونې سره سم ددې سيمينار موضوع ګانې يا مطا لب د معتبرو داخلي او خارجي منابعو څخه راټول کړيدي او دلارښود استاد دکتنې او اصلاح څخه وروسته مې چاپ ته سپارلي.څرنګه چې دا لومړى ځل دی چې زه دغسې رساله ليکم، که کومه تیروتنه زما په دې علمي رساله  کې شتون ولري،نو ګران  لوستوونکي کولاى شي چې د رسالې د اصلاح او بشپړتیا په خاطر خپل اصلاحي وړاندیزد کیمیا څانګې ته واستوي.په پاى کې زه دکیمیا څانګې ټولو استادانو او خصوصاً دخپل لارښود استاد پوهنيارعطاءالله  (ميرزاخيل) څخه ډېره مننه کوم چې ددې رسالې په ترتيب او ليکلو کې يې له ما سره هر اړ خيزي مرستې کړې دي ډيرمنندوی يم اود لوی څښتن تعالی دربارته لاسونه لپه کوم اودادعاپه ژبه راڅرخوم چی خدايه ته يې دژوند غوټی مه مړاوي کوي ،راتلونکی ژونديې خوشحاله لری ښاداوبريالی دې وی. په درنښــــت اکسایدونه کیمیاوي مرکبونه د هغوي د زیاتوالي  سره  په لومړي سر کې په عضوي او غيرعضوي مرکباتوویشل شویدي. چې فلزات او غیرفلزات یې د ساده موادو څخه عبارت دي. غير عضوي مرکبات په غیر عضوي کیمیا کې په څلورو کلاسونو باندې ویشل کیږي چې له اکسایدونو، تیزابونو، مالګو او قلویاتوڅخه عبارت دي د موادو صنف بندي د دوي مطالعه او څیړنه اسانه وي. دلته اوس مونږ د غیرعضوي موادو د اساسي برخو څخه یواځې اکسایدونه او د هغوي خواص تر څیړنې لاندې نیسو. اکسایدونه عبارت د هغه مرکبونو څخه دي چې مالیکولونه یې د دوو عناصرو څخه جوړ شوي  وي چې یو د هغو څخه پکې اکسیجن وي. د موجوده 102 عناصروڅخه ټول یې اکسایدونه جوړوي یوازې ددې عناصرو څخه He هلیوم، Ne  نیون، Ar اورګان اکسایدونه جوړوي. کله چی یو مرکب اکساید جوړوي. نو په هغه مرکب کی یو د هغو څخه اکسیجن وي لکهHgO د سیمابو اکساید، CO2کاربن ډای اکساید،  NOنایتروجن مونو اکساید،  COکاربن مونو اکساید، FeOد اوسپنی اکساید، ZnOزنک اکساید،  Na2Oسودیم اکساید،  K2Oپوتاشیم اکساید او داسې نور. څرنګه چې اکسیجن تقریباً په یو وخت او زمان کې سویډني عالم شیلی (Sheele) او انګليسي پوه جوزف پرستلي(Joseph Priestly)په کال (1733)(1804)لخوا کشف شو پرستلي خپله مشهوره تجربه په کال (1774)کې د اګست په اوله نیټه داسې اجرا کړه چې ازمایښتي نل کې یې  سوربخن پوډر ورواچول چې دا پوډر د فرانسوي نامتو پیژندل شوي کیمیا پوه  چې لاوازیه نومیده د هغه لخوا ورباندې د سیمابو اکساید  (HgO)نوم کیښودل شو. د لمر د حرارت په نتیجه کې د نوموړي سوربخن پوډر یعنې (HgO)د سیمابو اکساید او په سیمابو او غاز تجزیه شول، پرستلي د خپل زیار په نتیجه کې وويل نوموړی غاز بې رنګه او تر سیمابو خورا سپک دی پرستلي د نوموړي غاز څخه ډک نل ته یوه بله (لږیدلې) شمع وردننه کړه او ویې لیدل چې ددغه نل دننه شمع ډیره ښه سوځي، له دې وروسته پرستلي پاریس ته سفر وکړ او د خپل کار په باب یې د لاوازیه په نوم یو کیمیا پوه ته معلومات ورکړل او لاوازیه د پرستلي تجربې سره ډیره علاقه وښودله او خپل کار یې په دې ډول پیل کړ چې خالصو سیمابو د (Hg) ته يې  په یو انبیق کې چې ټاکلی حجم او هوا یې هم درلوده (12) ورځو پورې یې حرارت ورکړ په نتیجه کې لاوازیه ولیدل چې د انبیق دننه هوا تر پخوا کمه شوې ده او د سیمابو  (Hg)د پاسه سوربخن پوډر چې د سیمابو د اکساید  په نوم یادیده جوړ شو او ویې ویل چې سوځیدل د نورو موادو سره د اکسیجن د ترکیب نتیجه ده.