cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شراب
شراب يو الکولي څښاک دی چې عموماً له تومنه شويو انګورو څخه جوړ شوي وي. تومنه په انګورو کې شته خواږه مصرفوي او دا په ايتانول او کاربن ډای اکسايډ بدلوي او په دې پروسه کې تودوخه خوشې کوي. بېلا بېل ډوله تومنه کوونکي د شرابو په بېلا بېلو ډولونو کې مهم عوامل دي. دا ډول ډول والی د انګورو بيالوژيکي کمياوي ودې، په تومنه کولو کې شامل غبرګون، د انګورو مخ پر وده چاپېريال (سیمه) او د شرابو توليد د پروسې تر منځ پېچلي تعاملاتو په پايله کې منځ ته راځي. ډېريو هېوادونو د شرابو د اندازې او خصوصیاتو د روښانه کولو لپاره حقوقي ځای ټاکنه کوي. دا چاره په عموم کې د جغرافيايي اصل او د انګورو اجازت شوېو ډولونو تر څنګ د شرابو د توليد نور اړخونه محدودوي. هغه شراب چې د انګورو له تومنه کولو (تخمير) څخه نه وي جوړ شوي، نور فصلونه پکې ښکېل وي چې د وریژو شراب او نورو ميوو شراب پکې شامل دي، لکه الوچه، ګيلاس، انار، بې دانې توت او ايلډر بيري (تور انګور ته ورته مېوه ده).
له زرګونو کلونو راهيسې شراب توليديږي. د شرابو تر ټولو لرغونی ثبوت د اوسنۍ جورجيا (6000 مخزېږديز) له قفقاز سيمې، پاريس (۵۰ مخزېږديز)، ايټاليه او ارمينيا (۴۰۰مخزېږديز) څخه موندل شوی دی. د اوسنۍ نړۍ شراب د امريکاګانو د اصلي اوسېدونکو خلکو له خوا توليد شوي الکولي څښاک سره اړه لري، خو په بنسټيز ډول د نوې اسپانيې د وروستيو اسپانوي روايتونو پورې تړلي دي. په وروسته وختونو کې، څنګه چې د لرغونې نړۍ شرابو د شرابي انګورو لارو چارو ته وده وکړه، په اروپا کې د شرابو د توليد درې تر ټولو سترې سيمې په ځان کې رانغاړ. نن سبا، ايټاليه، اسپانيه، فرانسه، متحده ايالات او چين هغه پنځه هېوادونه دي چې د شرابو د توليد تر ټولو سترې سيمې پکې موجودې دي.
شرابو له اوږدې مودې راهيسې په مذهب کې د پام وړ ونډه درلودلې ده. لرغونو مصريانو سور رنګه شراب له وينې سره تړلي دي او د «ډيونيسس» يوناني فرقې او روميانو په خپل «بچاناليا» (د يوې رومې ميلې نوم و) کې استعمال کړي دي، يهوديانو همدا راز په «کيدش» کې او مسيحيت په «يوکرسټ» کې شامل کړي دي. مصري، يوناني، رومي او اسرائيلي شرابو روايتونه اوس هم د دې په لرغونو جرړو پورې تړلي دي. په ورته توګه د ايټاليې، اسپانيې او فرانسې د شراب تر ټولو سترو سيمو کې د سپېڅلو شرابو په اړوند ميراثونه موجود دي، په همدې ډول په سويل لوېديځو متحده ايالاتو کې د شراب جوړونکو انګورو دودونه په نوې اسپانيه کې پيل شوي دي، ځکه چې کاتوليکو مذهبي مشرانو او راهبانو تر ټولو دمخه په نيو مکسيسکو او کليفورنيا کې شراب توليد کړي و.
تاریخ
د شرابو تر ټولو لرغوني اثار له جورجيا (۶۰۰۰ مخزېږديز)، ايران (پاريس) (۴۰۰۰ مخزېږديز)، ارمينيا (۴۱۰۰ مخزېږديز) او سيسلي (۴۰۰۰ مخزېږديز) څخه موندل شوي دي. تر ۴۵۰۰ مخزېږديز پورې شراب بالکان ته ورسېدل او په لرغوني يونان، تريس او روم کې مصرفېدل او لمانځل کېدل. د تاريخ په اوږدو کې، شراب د دې د نشه کونکو اغېزو لپاره استعمال شوي دي.
اوسنۍ جورجيا په ځمکه د ۶۰۰۰-۵۸۰۰ مخزېږيزو کلونو تر منځ د انګورو د شرابو او د شرابو توليدونکو انګورو تر ټولو لرغوني اثار موندل شوي دي. لرغوني اثار او جنيتيکي شواهد دواړه روښانه کوي چې په نورو سيمو کې د شرابو تر ټولو ابتدايي توليد په پرتليز ډول وروسته وختونو کې، په مکمنه ډول په سويلي قفقاز (چې ارمينيا، جورجيا او اذبايجان پکې شامل دي) يا ختيځې ترکيې او شمالي ايران تر منځ لوېديځې اسيا په سيمو کې موندل شوي دي. په ۴۱۰۰ مخزېږديز کې تر ټولو لرغوني د شرابو د توليد کارخونه په ارمينيا کې د اينري-۱ د شرابو توليد ځای دی.
که څه هم شراب نه و، د انګورو او وريژو د مخلوط پر بنسټ جوړ شوي تومنه شوي څښاکو ابتدايي ثبوت په لرغوني چين (۷۰۰۰ مخزېږديز) کې موندل شوی دی.
د لرغون پېژندونکو د ۲۰۰۳ز کال يو راپور د دې شونتيا څرګندونه کوي چې په لرغوني چين کې د اومې مخزېږديزې زرېزې په لومړيو کلونو کې انګور له وريژو سره ګډ کړای شوي و. د هينان، جياهو د نوي ډبرين عصر له سيمې څخه په خټينو صراحيو کې د تارټيک اسيد او نورو عضوي مرکباتو نښې موجودې وې، کومې چې عموماً په شرابو کې موندل کېږي. په هر حال، په دې سيمه کې نورې اصلي مېوې، لکه سوما (سوما يو ډول بوټی دی چې سره مېوه کوي) هم نه شي رد کېدای. که دې څښاک کې، کوم چې د وريژو د شرابو اصل بلل کېږي، د نورو مېوو پر ځای انګور شامل وای، نو دا به په چين کې شته څو درجنه اصلي ځنګلي انواعو څخه کوم يو يې و، نه « Vitis vinifera» (يو ډول انګور دي) کوم چې له ۶۰۰۰ کاله وروسته دود شول.
په اغلب ګومان د لوېديځ پر لور د شرابو د کلتور خپرېدل د «فونيشنو» مدنيت له امله وه، څوک چې د مديترانې د ساحل په څنډو کې د اوسني لبنان (له دې سره د اسرائيلو/فلسطين او ساحلي سوريې کوچنۍ برخې هم شاملې دي) په شا اوخوا کې پرتو ښاري ايالتونو د مرکز څخه دباندې په لور خپور شوی و، په هر حال، په «سارډينيا» کې د «نوراګک» کلتور کې د «فونيشينو» له راتګ څخه مخکې د شرابو څښل دود و. د «بايبلوس» شراب د لرغوني پاچايۍ پر مهال مصر او بيا ټولې مديترانې ته صادرېدل. د دې په شواهدو کې له ۷۵۰ مخزېږديز څخه د دوه فونيشينو بېړيو پاتې شوني شامل دي، کوم پاتې شوني چې د هغوی د شرابو د وسايلو سره روغ موندل شوي دي، کوم چې «رابرټ بيلارډ» له خوا موندل شوي و، د شرابو (چيرم) د لومړيو سترو سوداګرو په توګه، داسې برېښي چې «فونشينو» دا د زيتونو د تيلو په مرسته په يو پوړ کې له اکسډايز کېدو څخه خوندي کړي و، له دې وروسته د صنوبر ونې او موم مهر دی، چې کنډ ته ورته و.
په هندوستان کې له انګورو څخه د جوړو شويو الکولو لومړۍ پېژندل شوې يادونه د سترواک «چندرګپټ موريه» د صدر اعظم «چانکيا» د څلورمې مخزېږديزې پېړۍ په وروستيو ليکنو کې موندل شوې ده. د هغه په لیکنو کې، «چانکيا» د سترواک او د هغه د دربار له خوا د «مادهو» په نوم پېژندل شويو شرابو په پرله پسې استعمال ته په شاراې سره د شرابو استعمال غندنه شوې ده.
لرغونو روميانو د پوځي لښکرکوټ ښارونو (هغه ښارونه چې لښکر پکې ټولېدو/قشله) سره نږدې د انګورو باغونه جوړ کړي وو، څو تر ليرې ځايه د شرابو د استولو پر ځای، په همدې سيمه کې شراب توليد کړای شي. د دې سيمو څخه يو شمېر سيمې يې اوس د شرابو د توليد لپاره نړيوال شهرت لري. روميانو موندلې وه چې د شرابو د تشو صراحيو په داخل کې د سلفر د شمعو بلولو سره هغه تازه او د سرکې له بوی څخه پاک ساتل کېږي. د اروپا په منځنيو پېړيو کې، رومي کاتوليکې کليسا له شرابو څخه ملاتړ وکړ، ځکه چې پادريانو شراب د مذهبي غونډو لپاره د يوې اړتيا په توګه بلل. په فرانسه کې راهبانو د کلونو لپاره شراب جوړ کړي و او دا يې په غارونو کې تومنه کول. د اګلستان د پخلي يو لرغونی لارښود (نسخه) چې تر نولسمې پېړۍ پورې په بېلا بېلو بڼو کې پاتې شوې ده، په دې لارښود کې د خرابه شويو يا خوسا شويو باسټارډو شرابو څخه د سپينو شرابو د بيا تصفيه کولو غوښتنه شوې ده.
مستنصر بالله
ابو تمیم معد المستنصربالله د فاطمی دورې اتم خليفه او له ۴۲۷ هـ ق نه تر ۴۸۷ هـ ق پورې د اسماعيلي سلطنت اتلسمه امام و.
مستنصر په ۷۲۴ هجري قمري کال کې په ډیر کم عمر کې امام شو، یعنی په اوه کلنۍ کې خلیفه شو. هغه د بنو فاطمیون په منځ کې دا امتیاز لري چې د هغه واکمني د فاطمیون له ټولو خلیفه ګانو څخه ډیره اوږده وه، یعنې یو کال او څلور میاشتې. د مستنصر د واکمنۍ پر مهال په سوريه، صقليه او بلاد مغرب کې د فاطمي واکمني پای ته رسېدلې وه. په دې موده کې ناصر خسرو مصر ته سفر وکړ. هغه د فاطمیون د دربار د عظمت او شتمنۍ روښانه حسابونه لیکلي دي.
لومړنۍ ژمنې
د مستنصر د بې کفایتۍ له امله د حکومت واک د هغه د وزیر علي بن احمد جار جرای په لاس کې پاتې شو. دا هغه وو چې د خلکو څخه یې بیعت واخیست. د هغه واکمنۍ د سولې او سوکالۍ وخت و. په ۴۲۹ هجري کې د قسطنطنیې د بنو فاطمې او قیصر تر منځ د سولې له امله حلب او د سوریې نور ښارونه وژغورل شول.
د مستنصر د مور اثر
په ۴۳۶ هجري کې د جرجري له مړینې وروسته حسن بن علي له مشهور ابن الانباري وروسته وزیر شو. د ظاهر مور د حبشي غلامه نجلۍ وه. چې له یوه یهودي سوداګر ابو سعد ابراهیم څخه اخیستل شوی و. ابن الانباري له ابو سعید ابراهیم سره څه شخړه درلوده. یهودي سوداګر د مستنصر د مور له خوا له کاره ګوښه شو او وزارت یې یو یهودي خیریه موسسې صدقه بن یوسف فلاحي ته ورکړ. یهودي سوداگر د ړنگیدو نه وروسته هم د ابن الانباري په انتظار کې پاتې شو. بالاخره په خپله دسیسه کې بریالی شو او ابن الانباري په ۴۴۰ هجري کې ووژل شو او شتمني یې ضبط شوه.
صدقه تل د سوداګر تر فشار لاندې وه او د سوداګر له فشاره ستړې شوې وه. نوموړي دغه سوداګر او د هغه ورور ابو نصر د ځينو ترکي عسکرو په لاس ووژل. د دوی دواړو په غچ کې د مستنصر مور صدقه په خپلو لاسونو ووژله.
له صدقې وروسته ابو البرکات صفی الدین حسین بن محمد جرجري وزیر شو. هغه د ترکانو او حبشیانو د توازن لپاره حبشیان استخدام کړل. خو ړنګ شو. د هغه مرستیال ابوالفضل قایم بن مسعود وزیر شو او درې میاشتې وروسته له دندې ګوښه شو.
له هغه وروسته په ۴۴۳ هـ ق کې یزوري د وزیر په توګه وټاکل شو. د هغه اته کلن وزارت (۴۴۳ هـ تر ۴۵۰ هـ ق) ډېر بریالی و.
د یزوري او بدر الجمالي ترمنځ وزیر
یزوري په ۴۵۰ هجري کې د زهرو له امله مړ شو. له هغه وروسته ډېر وزیران وټاکل شول او له دندو ګوښه شول. تر بدر جمالي پورې څلویښت وزیران وټاکل شول. د قاضيانو هم همداسې ده، د هغوی شمېر دوه څلوېښت دی. ځینې وزیران او قاضیان دوه، درې یا درې ځلې وټاکل شول. د دې لامل د خلیفه ضعف او د دربار د پوځ اختلاف دی. مستنصر د متوسط خلکو لخوا نیول شوی و او اجازه یې نه ورکوله چې له تجربه لرونکو خلکو سره وویني. د ناصر خسرو په څیر یو غوښتونکی د مستنصر د لیدو لپاره دولس کاله انتظار وکړ.
د بازنتين سره شخړه
د یزوري په دوره کې، بزګرانو د غلو بیه ډیره لوړه کړه. یازوري له دولتي ګدامونو څخه ذخیره شوي غله په ټیټه بیه پلورل. دا کړنه د دولت د عوایدو د ضایع کیدو لامل شوه. له بده مرغه په ۴۴۶ هجري کال کې قحطي راغله. مستنصر د قیصر تیوډور څخه غله وغوښتل. تيوډور شرط وښود چې غله به په دې شرط ورکول کېږي چې د دښمن د بريد په صورت کې به له موږ سره مرسته وشي. مستنصر دا شرط ونه منل. تیوډور غله بنده کړه. مستنصر مکان الدوله حسن بن ملحم لزاخیه ته د روم سره د جګړې لپاره واستاوه. عفقیه ته نږدې یو څو نښتې وشوې او حسن د رومي کښتیو لخوا ونیول شو. مستنصر قاضي ابو عبدالله قدايي د سولې د خبرو لپاره قسطنطنیه ته ولېږه. په همدې وخت کې طغرل باک له قیصر څخه هیله وکړه چې د قسطنطنیې په جومات کې د عباسي خلیفه (قائم بامرالله) خطبه دې ورکړل شي. روميانو د بنو عباس سره سوله کول د فاطميانو په پرتله غوره ګڼل. نو مستنصر د کنسیا قامه ټوله خزانه ضبط کړه، چې له قسطنطنیه سره یې د فاطمیانو اړیکې نورې هم خرابې کړې او رومیانو د سوریې ساحلي ښارونه د فاطمیانو تر ولکې لاندې ونیول. د تیوډرا د غلو بندیدل ډیر زیان ونه رسوي، راتلونکی کال په نیل کې کافي اوبه شتون درلود او قحط لیرې شو.
د شام زوال
د صالح بن مدراس زوی ناصر (شبل الدوله) په ۴۲۰ هجري کې حلب ونیوله. مستنصر د هغه د ځپلو لپاره انوشګین وټاکه. حما ته نژدې په یوه جګړه کې شبل الدوله ووژل شو او ورور یې ووژل شو او ابو الوان ( معاذ الدوله ) شمال ته وتښتید.
له ۴۳۳ هجري قمري کال څخه انوشتاګین د سوریې والي و. هغه په عدل او انصاف سره د سوریې حالات سم کړل. مستنصر هم ورته درناوی کاوه، بازنطینیان هم ترې وېرېدل. جرجري خبر ترلاسه کړ چې د انوشګین سکرتر غواړي انوشګین له بنو فاطمې څخه ګوښه کړي. جرجري انوشګین ته امر وکړ چې منشي له دندې ګوښه کړي. انوشګین د دې حکم اطاعت ونه کړ. جرجري د انوشګین ملګري وهڅول چې د هغه مخالفت وکړي. د انوشګین ځینو سرتیرو د نه ورکړې له امله هغه پریښود. له همدې امله دغو ټولو کسانو په ګډه د انوشګین په ماڼۍ برید وکړ. انوشګین له خپلو څو ملګرو سره بعلبک او حما ته ولاړ. خو هلته خلکو هغه ته د ننوتو اجازه ورنکړه. له هغه وروسته حلب ته ولاړ او هلته مړ شو.
د انوشګین پر ځای جرجرای ناصرالدوله حسین بن حمدان د هغه پر ځای وټاکه. خو په سوریه کې حالات نور هم خراب شول او عربانو پاڅون وکړ. حسن بن مفرج طاعی پر فلسطین یرغل وکړ او معاذ الدوله بن صالح کلابی پر حلب برید وکړ. مستنصر په ۴۴۰ هجري کې حلب ته لښکر ولېږه خو ناکام شو.
معاذ الدوله د بني کلاب له خوا ډېر ځورول شوی و، ماتې يې وخوړه او په ۴۴۸ هجري کې يې له مستنصر سره سوله وکړه او د حلب پر ځای يې د بيروت، اکا او جليل والي شو. حسن بن علي مکین الدوله د حلب د والي په توګه وټاکه. بني کلاب د معاذ الدوله وراره محمود وهڅاوه چې پر حلب برید وکړي. مکین الدوله باید وتښتي. له هغې وروسته حلب ونه شو کړای چې بنو فاطمه ونیسي او د سوریې نور ښارونه په تدریجي ډول د دوی له کنټروله ووتل.
لويديځ سقوط
د مغرب د ولایت والي معاذ بن بولیس وو. هغه خپلواک و او د هغه او د وزیر یاوري تر منځ یو څه ناخوښه لیکنه وه. په دې اړه معاذ بن بویس په ۴۴۰ هجري کې د عباسي خلیفه په نوم خطبه ویل پیل کړه. مستنصر امين الدوله له مصر څخه غرب ته ولېږه. پر دې سربېره يې د بنو هلال عربان هم ولېږل. د هغه او معاذ بن بولیس تر منځ ډیرې جګړې وشوې. خو معاذ بن بولیس په مهدیه کې خپله خپلواکي ساتلې وه. په ۴۴۳ هجري کې د لوېدیځ ټول ښارونه د فاطمیون له واکه ووتل.
د صقيله يا سيسلي سقوط
د مستنصر په زمانه کې د ثقله د مسلمانانو حالت خراب شو. په هغه وخت کې د مسلمانانو دوه ډلې وې چې یو له بل سره په جګړه بوختې وې. فرنګیانو له دې کورنۍ جګړې ګټه پورته کړه او په ۴۵۳ هجري کې یې صقيله ونیوله.
بنو فاطمه په حجاز، یمن او عراق کې حاکمه ده
په حجاز او يمن کې د اسماعيلي دعوت بريالۍ شوه او د بنو فاطمې خطبه دلته تر شلو کلونو پورې روانه وه. په عراق کې الپ ارسلان بصیري یو کال د بنو فاطمیه خطبه وکړه.
د ترکانو او حبشیانو جګړه
په ۴۵۳ هجري کې د ترکي او حبشي لښکرو تر منځ يوه وړه جګړه وشوه. د مستنصر مور په حجاب کې ګڼ شمېر حبشيان بلل او له حبشيانو سره يې په پيسو او وسلو مرسته کوله. دا خبر تركانو ته ورسېد، دوى د ناصر الدوله په مشرۍ سره راټول شول او له حبشيانو سره يې جګړه وكړه او له ډېرو جګړو وروسته په ۲۴۰ هجري كال كې د حبشيانو شاته په بشپړه توګه ماتې وخوړه او له دې امله د تركانو نفوذ ډېر شو.
د ناصرالدوله استبداد
ترکي سالار ناصرالدوله له مستنصر څخه د پوځ د معاش د زياتولو ترڅنګ نورې غوښتنې هم پيل کړې. د خپلو غوښتنو د پوره کولو لپاره، مستنصر اړ شو چې ارزښتناکه زېرمه د پیسو په بدل کې وپلوري. کله چې ناصرالدوله غوښتل دا شتمني پخپله هضم کړي، د ملګرو په منځ کې تفرقه رامنځته شوه او مستنصر پخپله د جګړې لپاره میدان ته راووت، په ۴۶۲ هجري کې ناصرالدوله ته ماتې ورکړه او بجرې ته ولاړ. . د همدغو جګړو له امله د هېواد حالت خراب شو او د مصر حالت ورځ په ورځ خراب شو.
په ۴۶۳ هـ ق کې مستنصر د ناصر الدوله پر وړاندې د جګړې لپاره لښکر واستاوه، له بده مرغه دغه لښکر له ماتې سره مخ شو او د لښکر ټوله شتمني د ناصرالدوله په واک کې شوه. له دې امله هغه ډېر ځواکمن شو او اکثره په ساحلي ځايونو لکه اسکندريه او دميتا وغيره کې يې د اسماعيلي خطبه وځنډوله او د عباسي خليفه خطبه يې صادره کړه. سربیره پردې، هغه غله بند کړل چې مصر ته روان وو. مصريان په دوه مخي کې وو، مصر پخوا په جنګونو اخته و او اوس غله هم بنده شوه. مصر د قحطۍ سره مخ شو او په زرګونو خلک مړه شول. کله چې د مصر پوځ ته پیسې ورنکړل شوې، شاهي ماڼۍ یې لوټ کړه. په دې توګه د مستنصر ټول واک لاړ. نو مستنصر اړ شو چې له ناصر الدوله سره سوله وکړي. سوله په دې شرط وشوه چې نصیرالدالله په باجیره کې پاتې شي او یو ټاکلی رقم ورته ورکړل شي. هغه مصر ته غله راوړل. خو یوه میاشت نه وه تېره شوې چې ناصره لدالله بیا قاهره محاصره کړه، دا ځل د مستنصر لښکر ناصر الدوله له واکه وغورځاوه. بیا بیرته باجیره ته لاړ او د عباسي خلیفه خطبه یې ورکړه. د مستنصر حالت خراب شو او ماڼۍ یې لوټ شوه. مستنصر اړ شو چې په ماڼۍ کې پناه واخلي. د فاطمیون ټول شان او شوکت له منځه ولاړل، دومره پیسې یې نه درلودې چې شخصي ژوند وکړي. په داسې دنیا کې د یوه شتمن لور هره ورځ دوه ډوډۍ ورلېږله. کله چې ناصرالدوله خپل استازی له مستنصر څخه د پیسو د راټولولو لپاره ولېږه، نو ویې لیدل چې مستنصر په یوه چټۍ باندې بې وسه ناست دی او په ماڼۍ کې له دریو نوکرانو پرته بل څوک نه و. کله چې سفیر د مستنصر حالت خبر کړ، ناصر الله د ده لپاره وظیفه ټاکلې او مستنصر یې زنداني کړ او د مصر حکومت یې په خپل لاس کې واخیست. خو څه موده وروسته ناصرالدوله ووژل شو.
په سوریه کې د سلجوق اشغال
په ۴۶۱ هجري کې سلجوقيانو سوريه ونيوله او په ۴۶۷ هجري کې يې بيت المقدس ونيول. په هغه وخت کې د فاطمیون خلافت حالت دومره خراب و چې که سلجوقیانو همت کړی وای، نو د فاطمیون امپراتورۍ به سل کاله مخکې ختمه شوې وای.
مصر ته د بدر الجمالي راتګ
د خلافت حالت دومره خراب شو چې په مصر کې هیڅوک د خلافت د حالت د سمولو توان نه درلود. نو مستنصر بدر جمالي له شام څخه مصر ته واستاوه چې د شام والي و. بدر جمالي په ۴۶۶ هجري کې مصر ته راغی او د مصر حکومت یې په لاس کې واخیست او ډېر لوی فتنې یې ووژل. بدرالجمالي په هیواد کې سوله او نظم ټینګ کړ او د فاطمي امپراتورۍ بنسټ د یوې مودې لپاره ټینګ شو.
فرقه پالنه
حسن بن صباح په ۴۶۲ هجري کې مصر ته ورسېد. له حسن بن صباح څخه روایت دی چې هغه له مستنصر څخه پوښتنه وکړه چې له ده وروسته به څوک امام وي؟ په دې اړه مستنصر وويل چې نثار. په داسې حال کې چې بدر الجمالي غوښتل چې مستولي امامت ترلاسه کړي. له همدې امله يې له مستنصر سره د ملاقات مخه ونيوله او په زور يې سوريې ته ولېږه.
مرګ
متنصر په ۴۸۷ سپوږميز کال له يو کال او څلور مياشتې واکمنۍ ورسته مړ شو.
حوالې
وېشنيزه:فاطمي خلافت وېشنيزه:فاطميان وېشنيزه:بازنتين وېشنيزه:سيسلي وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د مونیخ هوکړه
د مونیخ هوکړه یا تړون (د چک په ژبه: Mnichovská dohoda؛ په سلواکي: Mníchovská dohoda؛ په آلماني: Münchner Abkommen) چې د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۳۰، په مونیخ کې د آلمان، بریتانیا، فرانسې او ایټالیا ترمنځ لاسلیک شوه. که څه هم د فرانسې او چکوسلواکیا جمهوریت ترمنځ په ۱۹۲۴ز کې د اتحاد تړون او په ۱۹۲۵ز کې نظامي معاهده شوې وه، د مونیخ تړون له‌مخې د چکوسلواکیا «د سودېت آلمان خاوره، آلمان ته سپارل کېده»، چې له‌دې امله د مونیخ خیانت (Mnichovská zrada یا Mníchovská zrada) په نامه هم یادېږي. ډېریو اروپایي هېوادونو د مونیخ تړون ولمانځه او هغه یې داسې یو تړون وګڼه چې د اروپا په لویه وچه کې د یوې سترې جګړې له پېښېدو څخه مخینوی وکړ. څلورو قدرتونو موافقه وکړه چې د چکوسلواکیا د سودېتلنډ پوله‌ییزې سیمې آلمان ته ورکړل شي، چېرې چې له درې میلیونو زیات وګړو ژوند کاوه او ډېري یې په خټه آلمانیان وو. اډولف هټلر اعلان وکړ چې په شمالي اروپا کې دا د هغه وروستۍ د خاورې ادعا ده.
آلمان د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۱۷، د چکوسلواکیا پر وړاندې یوه کوچنۍ ناڅرګنده جګړه پیل کړې وه. په مقابل کې، بریتانیا او فرانسې د سپټمبر پر ۲۰، په رسمي توګه له چکوسلواکیا څخه وغوښتل ترڅو خپله خاوره آلمان ته پرېږدي، چې له هغې وروسته د سپټمبر پر ۲۱ د پولنډ او د سپټمبر پر ۲۲ د هنګري خاورې غوښتنې مطرح شوې. په ضمن کې، آلماني ځواکونو د چېب او جسنیک ځینې برخې تصرف کړې او د لنډې مودې لپاره یې تر واک لاندې وې، خو له لسګونو نورو سرحدي ښارونو څخه په شا وتمبول شول. پولنډ هم د چکوسلواکیا پر ګډې پولې خپلي پوځي قطعې سره یوځای کړې او د سپټمبر پر ۲۳ یې لاس په ورانکاریو پورې کړ چې په ټوله کې بریالۍ نه‌وې. هنګري هم خپل ځواکونه، پرته له برید کولو، د چکوسلواکیا پولې ته سوق کړل.
د اروپا سترو قدرتونو، د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۲۹-۳۰، د آلمان په مونیخ ښار کې یوه بېړنۍ غونډه ونیوله او که څه هم د چکوسلواکیا او شوروي اتحاد (د فرانسې او چکوسلواکیا متحد) استازي په ښار مېشت وو، خو غونډه کې یې ګډون نه‌درلود. د آلمان، فرانسې، بریتانیا او ایټالیا مشرانو له‌خوا په چټکۍ سره د هټلر له غوښتنو سره سم یو تړون لاسلیک شو. د چکوسلواکیا غرنۍ سرحدي سیمه، چې د قدرتونو له‌خوا د جرمني کرارولو لپاره ورته ورکړل شوې، نه یوازې د چک او آلمان ایالتونو ترمنځ طبیعي پوله له منځنیو پېړیو راهیسې ښودله، بلکې د آلمان د هر ډول احتمالي حملې پر وړاندې یو ستر طبیعي خنډ ؤ. د سرحدي سیمو په خورا ټینګولو سره، سودېتلنډ د چکوسلواکیا لپاره ستر ستراتیژیک ارزښت درلود.
د سپټمبر پر ۳۰، چکوسلواکیا د آلمان، پولنډ او هنګري نظامي فشار او د بریتانیا او فرانسې ډیپلوماتیک فشار ته تسلیم شو او چې د مونیخ له شرایطو سره سم، خاوره آلمان ته وسپاري. وروسته بیا، د اکټوبر پر ۱، چکوسلواکیا د پولنډ د خاورې غوښتنه هم ومنله.
د مونیخ له تړون څخه لږ موده وروسته، د ۱۹۳۸ز کال د نومبر پر ۲ «د ویېنا لومړنۍ قضاوت» لاسلیک شو، چې له‌مخې یې د چکوسلواکیا د سویلي سلواکیا او سویلي سب‌کارپاتي روس، هنګري مېشته سیمې جلا شوې. د ۱۹۳۸ز کال د نومبر پر ۳۰، چکوسلواکیا د سپیش او اوراوا سیمو کوچنۍ برخې پولنډ ته پرېښودې.
د ۱۹۳۹ز کال په مارچ کې، د سلواک لومړي جمهوریت خپله خپلواکي اعلان کړه، چې د نازیانو یو لاسپوڅی دولت ؤ. لږ موده وروسته، هټلر د بوهېمیا او موراویا قیمومیت په رامنځ‌ته کولو سره د چکوسلواکیا ځمکنۍ بشپړتیا ته د درناوي کولو کلکې ژمنې تر پښو لاندې کړې؛ په‌دې سره آلمان د چکوسلواکیا بشپړ واک او د دغه هېواد یوه ستر نظامي سلاکوټ ونیوه چې پر پولنډ او فرانسې باندې د یرغل پر مهال دغه سلاکوټ آلمان ته خورا ګټور تمام شو. په پایله کې، چکوسلواکیا محو شوی ؤ.
اوس‌مهال، د مونیخ تړون، په پراخه توګه، د ناروغ سیاست یو ناکام اقدام ګڼل کېږي او دغه اصطلاح ورته کارول کېږي: «د پراختیا غوښتونکو زورواکو دولتونو خوشې خوشحالولو لپاره یو متل».
د ځان‌واکمنۍ حق غوښتنه
د چکوسلواکیا لومړی جمهوریت په ۱۹۱۸ز کال کې وروسته له هغو تاسیس شو چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په پای کې د اتریش-هنګري ټولواکمنۍ ونړېدله. د سېنت-جرمن معاهدې د چکوسلواکیا خپلواکي په رسمیت وپېژندله او په تریانون معاهده کې د نوي هېواد پولې وټاکل شوې؛ په لوېدیځ کې د بوهېمیا او موراویا او په ختیځ کې د سلواکیا او سب‌کارپاتي روس پر سیمو ووېشل شو، چې له درې میلیونو زیات آلمانیان په‌کې مېشت وو او د دغه هېواد 22.95% مجموعي نفوس ؤ. هغو د تاریخي چک په سرحدي سیمو کې ژوند کاوه او دغو سیمو ته یې د «سودېتلنډ» نوم ورکړی ؤ، چې له جرمني او نوي رامنځ‌ته شوي اتریش سره یې ګډه پوله درلوده.
له سودېتي آلمانیانو سره په‌دې هکله مشوره ونه‌شوه چې غواړي د چکوسلواکیا تبعه اوسي او که نه. که څه هم اساسي قانون د ټولو تبعو لپار برابري تضمین کړه، خو سیاسي مشران لېوال وو ترڅو هېواد «د چک او سلواک نشنلیزمه وسیله» وګرځوي. د آلمانیانو او نورو اقلیتونو د ادغام کولو لپاره یو لړ پرمختګونه ترلاسه شول، خو لا هم په دولت او پوځ کې هغومره ونډه ورنه‌کړل شوه. سربېره پر دې، په اروپا کې د ۱۹۲۹ز کال اقتصادي کړکېچ، د چک او سلواک د وګړو په پرتله سودېتي آلمانیان، چې د صادراتو غوښتونکي وو او په لوړه کچه یې صنایعو کې ونډه درلوده، زیاته اغېزمن شول. تر ۱۹۳۶ز کال پورې، د چکوسلواکیا ۶۰ سلنه وزګاره او بې‌دندې وګړي، آلمانیان وو.
په ۱۹۳۳ز کال کې سودېتي آلماني مشر «کونراد هېنلین» د سودیتې آلمانیانو ګوند (SdP) رامنځ‌ته کړ، چې د چکوسلواکیا دولت پر وړاندې «مبارز، ولسپال او ښکاره دښمن» او په چټکۍ سره یې په آلماني‌مېشتو سیمو کې له درېیو څخه دوه برخې رایې ترلاسه کړې. په‌دې اړه چې SdP له لومړیو څخه د نازیانو یو لاسپوڅی سازمان چې د هغو غیرقانوني کړنو باندې برغولی کېږدي یا وروسته لاسپوڅی شو، د مورخانو ترمنځ اختلاف دی. په ۱۹۳۵ز کې، له هغه ځایه چې د آلمانیانو رایې پر SdP باندې متمرکزې او د چک او سلواک رایې پر څوګونو ګوندونو باندې وېشل شوې وې، دغه ګوند د چکوسلواکیا تر ټولو ستر سیاسي ګوند ؤ.
آلمان ته د اتریش ضمیمه کېدلو له «آنشلوس» پېښې څخه لږ موده وروسته، د ۱۹۳۸ز کال د مارچ پر ۲۸ هېنلین له هټلر سره په برلین کې ولېدل او هغه ته د داسې غوښتنو د راولاړولو هدایت ورکړ شو چې چکوسلواکیا دېموکراتیک دولت او ولسمشر ادوارد بېنېش لپاره د منلو وړ نه‌وې. د اپرېل پر ۲۴، SdP د چکوسلواکیا دولت ته یو لړ غوښتنې وړاندې کړې چې د کارلسبدر پروګرام په نامه پېژندل کېږي. هېنلین د چکوسلواکیا مېشتو آلمانیانو لپاره د ځان‌واکمنۍ په څېر غوښتنې وکړې. د چکوسلواکیا دولت په ځواک کې وویل چې غواړي د آلمانیانو لپاره لا زیات اقلیتي حقونه تامین کړي، خو په لومړیو کې د ځان‌واکمنۍ ورکولو هوډ یې نه‌درلود. SdP د ۱۹۳۸ز کال په مې میاشت کې د قومي آلمانیانو ۸۸ سلنه رایې ترلاسه کړې.
د آلمانیانو او چکوسلواکیا دولت ترمنځ د ترینګلتیا په لوړېدلو سره، بېنېش د ۱۹۳۸ز کال د سپټمبر پر ۱۵، آلمان ته یو پټ وړاندیز وکړ ترڅو د 1.5 تر 2.0 میلیونو سودېتي آلمانیانو (چې چکوسلواکیا به یې تبعید کړي) د منلو تړون په بدل کې، آلمان ته د چکوسلواکیا 6,000 کیلومتر مربع (2,300 مایل مربع) خاوره ورکړي. هټلر دغه وړاندیز بې‌ځوابه پرېښود.
ګاګاوزي ژبه
ګاګوز ژبه د یو لړ ترکي ژبو نوم دی چې د گاګوز د خلکو یا په رسمي ډول په ګاګوزیا ، مولداويا کې خبرې کوي. دا ژبه له دوو ژبو څخه جوړه ده، ګګوزي بلغاریاني او ګګوزي بهري. روملي ترکي ژبه د ګګوز ژبې څخه جلا ژبه ده.
الفبا
په اصل کې، د ګاګوز الفبا د یوناني الفبا سره ورته وه، کوم چې د 1957 په پیل کې سیریلیک الفبا ته بدل شو. د ګاګوز الفبا هغه الفبا ده چې لاتیني بنسټ لري او په حقیقت کې د ترکي الفبا ده چې د "ä" توري اضافه کولو سره (چې د اذربایجان په الفبا کې د "ə" په څیر ورته غږ لري) او "ţ" دی.
سرچینې
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Gagauz language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۴ مرداد ۱۳۸۹. وېشنيزه:ژبې
پویتر اېلیچ چایکوفسکي
پویتر اېلیچ چایکوفسکي (په روسي ژبه: Пётр Ильи́ч Чайко́вский، د ۱۸۴۰ کال د مې له ۷ – د ۱۸۹۳ کال د نومبر تر ۶) د رومانتيک دورې یو روسی کمپوز جوړونکی و. نوموړی لومړی روسی کمپوزر و چې موسیقي یې په نړیواله کچه تلپاتې اغېزه پرېښوده. هغه په اوسنیو کلاسیکو نندارو کې ځینې خورا مشهور کنسرتي او تیاتري د میوزیک ټوټې لیکلې، چې په کې د هیلۍ جهیل (Swan Lake) او مندک-ماتونکی (The Nutcracker)، د ۱۸۱۲ د پیل موزیک (1812 Overture)، د هغه لومړی پیانو کنسرتو، وایلین کنسرتو، د رومیو او جولیټ خیال-پیل موزیک، څو سمفوني، او د یوګیني آنګین اوپرا موزیک ګډون لري.
چایکوفسکي چې که څه هم د موسیقۍ په برخه کې برلاسی و، خو د یو ملکي کارکوونکي په توګه یې زده کړې کړې وې ځکه چې په روسیه کې د موسیقي مسلک په برخه کې لږ فرصت موجود و او په هغه وخت کې د عامه موسیقۍ د زده کړې هېڅ سیسټم شتون نه درلود. کله چې د دې ډول زده کړې لپاره فرصت رامنځ ته شو، نوموړي د سنټ پیټرزبورګ د ښکلو هنرونو نوي پوهنځي ته شامل شو، چې له هغه نه په ۱۸۶۵ کال کې فارغ شو. هغه رسمي غربي زده کړې چې نوموړي هلته ترلاسه کړې، نوموړی یې د معاصر ملتپال غورځنګ له کمپوزرانو څخه جلا کړ چې د پڼځه ډلې روسیې کمپوزرانو لخوا جوړ شوی و او نوموړي له هغوی سر یې ګډې مسلکي اړیکې درلودې.
د چایکوفسکي روزنې هغه ته داسې لاره وښوله چې خپلې زدکړې د هغه څه سره مدغم کړي چې بومي موسیقۍ دودونو څخه یې په کوچینوالي کې زده کړي وو. له دې ادغام څخه، هغه یو شخصي، خو په ناڅاپي توګه روسی بڼه را منځ ته کړه. هغه اصولو چې د روسی موسیقۍ مېلودې، همغږي (هارموني) او نور اساسات تر اغېر لاندې درلودل په بشپړ ډول د هغو اصولو سره مخالف وو او داسې برښېده چې په پراخه کچه په لوېدیځه موسیقي کې یا د ګډه بڼې په را منځ ته کېدو کې د روسي موسیقي د کارونې پولې ماتې کړي، او د شخصې کرکې لامل شو او د چایکوفسکي ځان باوري یې زیانمنه کړه. د روسیې دود یو جلا شخصیت نندارې ته وړاندې کړ، چې د هغې بومي او او منل شوي عناصر د لوی پیټر له زمانې راهیسې په پراخه کچه جلا شوي وو. دا د دې هېواد د ملي هویت په اړه د روښان انده طبقې تر منځ د شک لامل شو، چې د چایکوفسکي په مسلک کې د یو ابهام په بڼه منعکس شو.
د هغه د ډېرو مشهورو لاس ته راوړنو تر څنګ، د چایکوفسکي ژوند د شخصي ناورینونو او دیپریشن (ژور خپګان) له امله اغېزمن شو. په دې کې ښکېل لاملونه ښوونځي ته د تګ سره سم له خپلې مور څخه د هغه لومړي بېلتون و چې ورپسې د هغه د مور مړینه؛ د نږدې ملګري او همکار نیکولای روبینسټین مړینه؛ او د هغه د لوی عمر د یوې تلپاتې اړیکې، چې د بډایه کونډې نادیزدا وان میک سره د هغه ۱۳ کلنه ملګرتیا وه، او د نوموړي مالي ملاتړ کوونکې هم وه څه هم دوی هېڅکله نه وو لیدلي، له منځه تلل وو. د هغه همجنسبازي، چې پټ یې ساتلې وه، په دودیز ډول هم یو لوی لامل ګڼل کېږي، که څه هم ځینې موسیقي پوهان اوس د دې اهمیت کموي. په ۵۳ کلنۍ کې د چایکوفسکي ناڅاپه مړینه عموماً د کولرا له امله ګڼل کېږي، خو په اړه مخالف موجود چې آیا په ریښتیا هم کولرا لامل و، او یا آیا دا چې چ مړینه یې تصادفي که قصدي.
پداسې حال کې چې د هغه میوزیک مخاطبینو تر منځ کې مشهور پاتې شوی، په پیل کې انتقادي نظرونه موجود وو. ځینو روسان په دې احساس وو چې هغه د بومي موسیقۍ د ارزښتونو استازیتوب نه کاوه او په دې شک وو چې اروپایانو دا موسیقي د لوېدیځ عناصرو د درلودو لپاره منلې وه. د وروستۍ ادعا د څرګند ملاتړ لپاره، ځینې اروپایانو د چایکوفسکي ستاینه وکړه چې د یوازینۍ بیګانه پالنې پرځای یې ډېره د ریښیني ماهیت موسیقي وړاندې کړې ده ویې ویل چې هغه د روسیې کلاسیکې موسیقۍ له کلیشه یي بڼې څخه لوړ تللی دی. نورو د چایکوفسکي میوزیک د "لوړ فکر د نشتون" له امله رد کړ او د هغې رسمي کارونه یې تمسخر کړل کې ګواکي نیمګړي دي وی او په کره توګه غربي اصولو نه تعقیبوي.
د ښځو نړیواله ورځ
د «ښځو د نړیوالې ورځې» لومړنۍ ثبت شوې لمانځنه د ۱۹۰۹ زکال د فبروي په ۲۸ مه نېټه په نیویارک ښار کې د امریکا د سوسیالېست ګوند له خوا ترتیب شوه. دغه چاره د سوسیالېستو ښځو په نړیوال کنفرانس کې د جرمني استازو لپاره الهام بخښونکې شوه څو وړانډیز وکړي چې دغه ورځ هر کال له کومې ځانګړې نېټې پرته ولمانځل شي؛ راتلونکی کال په ټوله اروپا کې د ښځو نړیواله ورځ ولمانځل شوه. هغه مهال چې ښځو په شوروي روسیه کې د ۱۹۱۷ زکال پر مهال (د فبروري د انقلاب په پیل کې) د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ د مارچ میاشتې ۸مه نېټه د ملي ځانګړې ورځې په توګه په پام کې ونیول شوه؛ دغه ورځ د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو کې د نړیوال فیمینېستي خوځښت له خوا د هغو د تصویب تر مهاله کیڼ اړخو خوځښتونو او حکومتونو ته اړونده وه. په ۱۹۷۷ زکال کې د ملګرو ملتونو د سازمان له خوا د دغې ورځې په تصویب سره، یاده ورځ په نړیوالې ځانګړې ورځې واوښته.
سينا غر
سینا غر یا جبل موسی یا جبل سینا يا طور غر(کوه طور، هغه غر چې په موسی عليه السلام باندې پکې لومړی ځل وحې شوې وه) د مصر د سینا د ټاپو وزمې مشهور غر دی چې پر هغه باندې خدای تعالی په حضرت موسی علیه السلام باندې وحی نازله کړه چې له امله یې حضرت موسی  علیہ السلام بې هوښه شو او غر وسوځېد او رنجو په څېر تور وګرځېده. دا هغه غر دی چې الله جل جلاله پکې له حضرت موسی علیه السلام سره خبرې کړې وې. د سینا په اړه مختلف اقوال شتون لري:
د ښځو نړیواله ورځ
ملګري ملتونه دغه ځانګړې ورځ له یو شمېر ځانګړو موضوعاتو، تبلیغاتو یا هم د ښځو له حقونو سره په اړیکه کې بولي. د نړۍ په یو شمېر برخو کې د ښځو نړیواله ورځ لا هم د هغو سیاسي ریښې منعکسوي او د لاریونو څخه په کار اخیستو د راډیکال بدلونونو د غوښتنې له مخې مشخصه کېږي؛ په یو شمېر برخو په ځانګړې توګه په لویدیځ کې دغه ورځ تر ډېره ټولنیزه کلتوري ده او د ښځتوب په لمانځنه تمرکز لري.
سينا غر
له همدې امله، د طور پرځای سينين ته اشاره شوې. زما په اند د عکرمه کلمه په هغه سيمه کې زياته صحيح ده چې په کومه سيمه کې غر واقع وي او د نحوې اضافه کولو له مخې د سنين د غره په مانا به د سنين په سيمه کې غر وي. سینین بوجه له جهالت او پوهې څخه بې برخې دی. همدا غر په قرآن د "طور سینا" او "طور سینین" په نومونو هم یاد شوی اوس دا سيمه د مصر پورې تړلې ده، د سینا دښتې په نوم یادیږي. سورة المؤمنون په شلمه آيت کي تور سينا ته تور سينا ويل سوي دي. او نن هم د سینا نوم سینا دی. دا یو لوړ غر دی چې له مصر څخه مدین یا مدین څخه مصر ته په لاره کې راغورځیږي. دا د همدې غره د یوې څوکې نوم دی. او د همدې غره په څنډه کې د دره نوم طوی دی چې په قرآن کې ورته سپېڅلې دره او البقات المبارکه هم ویل شوې ده. په همدې ځای کې موسی (ع) ته نبوت ورکړل شو او دوه ځله یې د خدای سره د خبرو کولو ویاړ ترلاسه کړ. سعید بن منصور له ابو حبیب الحارث بن محمد څخه روایت کړی چې څلور غرونه د الله جل جلاله په نزد حرمت دي، تور زیتا، تور سینا، تور تینا او تور تیما، او دا د الله جل جلاله ارشاد دی: آیت وال طین، والزیتون، وطور سینین، او هغه البلاد الامین. د انځر په ونې او د زيتونو په ونې او د سينا په وسيله او د دې امن ښار په واسطه. تور زیتا بیت المقدس دی، تور سینا د تور غر دی، طور تینا دمشق دی، تور تیمه مکه ده.
د ښځو نړیواله ورځ
ریښه
د «ښځو د ملي ورځې» په نامه د ښځو د ورځې لومړۍ ثبت شوې لمانځنه د ۱۹۰۹ زکال د فبروري په ۲۸مه په نیویارک ښار کې د فعالې ترزامالکیل په وړاندیز د امریکا د سوسیالېست ګوند له خوا ترسره شوه. داسې ادعاوې شتون لري چې دغه ورځ د ۱۸۵۷ زکال د مارچ په ۸مه په نیویارک ښار کې د جامو ګڼدونکو ښځینه کارګرانو د لاریون لمانځنه ده، خو څېړونکو ادعا کړې چې دا یوه افسانه ده او د دې لپاره جوړه شوې څو د ښځو نړیواله ورځ د هغو له سوسیالېستي ریښې جلا کړای شي.
سينا غر
هوا
15
د ښځو نړیواله ورځ
ریښه
د ۱۹۱۰ زکال په اګست میاشت کې د سوسیالېستي ښځو نړیوال کنفرانس د ډنمارک په کوپنهاګن کې د نړیوال دویم سوسیالېزم له عمومي غونډې وړاندې ترتیب شوی و. له دې سربېره هغه څه چې د ښځو د ورځې د معاصرې لمانځنې تاریخ یې جوړ کړ، د کارګرو د نړیوال سازمان پر باور د ۱۹۱۱ زکال د مارچ میاشتې په ۲۵مه نېټه په نیویارک ښار کې د ټري انګل کالیو ګڼدنې په فابریکه (Triangle Shirtwaist factory) کې اورلګېدنه وه چې له امله یې ۱۴۶ ځوان کارګران چې ډېری یې کډوال و مړه شول.
سينا غر
هوا
(0.5)
د ښځو نړیواله ورځ
په شوروي اتحاد او نورو کمونېستي هېوادونو کې لومړني پرمختګونه
د ۱۹۱۷ زکال د مارچ په ۸مه (د ژولین کالیزې له مخې د ۱۹۱۷ زکال د فبروري ۲۳مه) په پتروګراد ښار کې د نساجۍ د کارخونو کارکوونکو په لاریونونو پیل وکړ چې بالاخره یې ټول ښار ته پراختیا ومونده؛ لاریون کوونکو د «ډوډۍ او سولې» په شعار ورکولو سره - د لومړۍ نړیوالې جګړې له امله د خوړو کمښت او سزارېزم ته د پای ټکي اېښودو غوښتنه لرله. دغه ګام د فبروري د انقلاب بنسټ کېښود چې د اکتوبر د انقلاب په خوا کې یې د روسیې دویم انقلاب رامنځته کړ. د انقلاب رهبر لئون تروتسکي لیکلي: «د فبروري ۲۳مه (د مارچ ۸مه) د ښځو نړیواله ورځ وه او د هغو اړوندې ناستې او چارې له وړاندې تنظیم وې. خو موږ دا نه انګېرله چې د «ښځو ورځ» دې د انقلاب پیلامه وي. انقلابي اقدامات اټکل شوي و، خو نېټه یې نه وه مالومه. خو پر سهار یې له دستوراتو سره پر خلاف، د نساجي کارکوونکو په څو کارخونو کې خپلې دندې پرېښودې او له دغه اعتصاب څخه یې د ملاتړ په موخه هر لوري ته استازي ولېږل... چې د ټولیز اعتصاب لامل وګرځېدل... ټول سړکونو ته راووتل». اووه ورځې وروسته تزار دویم نیکولاس استعفا ورکړه او لنډ مهالي حکومت هم ښځو ته د رایو د ورکړې حق ورکړ.
سينا غر
بېرونۍ تړنې
وېشنيزه:مصري فيلسوفان وېشنيزه:کوه طور وېشنيزه:سينا غر وېشنيزه:سينا ولايت وېشنيزه:سينا سيمه وېشنيزه:ب وېشنيزه:بني اسرائيل وېشنيزه:يهود
د ښځو نړیواله ورځ
په شوروي اتحاد او نورو کمونېستي هېوادونو کې لومړني پرمختګونه
په ۱۹۱۷ زکال کې بلشویکانو الکساندرا کولونتای او ولادمیر لینېن د ښځو نړیواله ورځ په شوروي اتحاد کې رسمي ځانګړې ورځ اعلان کړه. د ۱۹۶۵ زکال د مۍ میاشتې په ۸مه نېټه د شوروي د عالي شورا مشرتابه پلاوي د ښځو نړیواله ورځ « د شوروي اتحاد په جمهوریتونو کې غیر کاري ورځ (عمومي رخصتي) اعلان کړه.
په شوروي روسیه کې د دغې ورځې له رسمي کېدو وروسته نور نو د ښځو نړیواله ورځ د نړۍ په ګڼ شمېر کمونیستي هېوادونو او همدارنګه د کمونیستي خوځښتونو له خوا لمانځل کېدله. هسپانوۍ کمونېستې مشرې دولورس ایباروی د هسپانیا د کورنۍ جګړې په درشل کې د ۱۹۳۶ زکال پر همدغه نېټه په مادرید ښار کې د ښځو لاریون رهبري کړ. چیني کمونېستانو هم د ۱۹۲۲ زکال له پیل راهیسې دغه ورځ ځانګړې وبلله او ډېر ژر د سیاسونو پام یې ځانته واړاوه: په ۱۹۲۷ زکال کې ګوانګژو ښار د ۲۵ زره نارینه او ښځینه ملاتړو د لاریون شاهد و چې د کومینتانګ (ملت پاله ګوند)، YWCA (د ځوانو ښځینه و عیسوي ټولنه) او کارګري بنسټونو استازو هم په کې شتون درلود. د ۱۹۴۹ زکال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د چین د خلکو د جمهوریت له رامنځته کېدو وروسته، دولتي شورا د ډسمبر په ۲۳مه اعلان وکړ چې د مارچ اتمه رسمي ځانګړې ورځ ده او ښځو ته په کې نیمه کاري ورځ رخصتي ورکول کېږي.
د ملګرو ملتونو له خوا تصویب کېدل
د ښځو نړیواله ورځ نږدې تر ۱۹۶۷زکال پورې هغه مهال چې د فیمینېستانو دویمې څپې ترې ګټنه وکړه یوه کمونېستي ځانګړې ورځ وه. دغه ورځ بیاځلي د فعالتوب د یوې ورځې په توګه راڅرګنده شوه او ځینې وختونه هم په اروپا کې «د ښځو د مبارزې د نړیوالې ورځې» په توګه پېژندل کېږي. د ۱۹۷۰مې او ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال کیڼ اړخي او کارګري سازمانونه د ښځو له ډلو سره مل شول او په ګډه سره یې د مساوي معاش، مساوي اقتصادي فرصتونو، مساوي قانوني حقونو، د نسل د تولید د حقونو، د ماشوم پالنې د ملاتړیزو خدمتونو او د ښځو پر وړاندې یې د تاوتریخوالي د پای ته رسېدو غوښتنه کوله.
د ملګرو ملتونو سازمان په ۱۹۷۵ زکال کې چې د ښځو لپاره نړیوال کال بلل شوی و؛ د ښځو د نړیوالې ورځې لمانځنه پیل کړه. په ۱۹۷۷ زکال کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ له غړو هېوادونو وغوښتل څو د مارچ اتمه د ښځو د حقونو او نړیوالې سولې لپاره د ملګرو ملتونو د رسمي ځانګړې ورځې په توګه اعلان کړي. له دغه مهال راهیسې دغه ورځ د ملګرو ملتونو او د نړۍ د ګڼ شمېر هېوادونو له خوا د پورته یادو شوو موضوع ګانو یا هم د ښځو د حقونو په برخه کې د بلې ځانګړې موضوع په محوریت لمانځل کېږي.
د ۲۰۰۷ زکال د مارچ په ۴مه هغه مهال چې په ایران کې په سلګونو تنه چې د لاریون په موخه یې چمتووالی نیو د پولیسو له خوا ووهل شول، له امله یې په تهران کې د ښځو نړیواله ورځ په تاوتریخوالي واوښته. (د دغې موضوع اړوند بل لاریون په ۲۰۰۳ زکال کې په تهران کې شوی و). پولیسو په لسګونو ښځې ونیولې چې یو شمېر یې له څو ورځو بند او څېړنو وروسته بېرته راخوشې شوې. شادي صدر، محبوبه عباسقلي او څو نورې ټولنیزې فعالانې د نه خوړلو له پنځلس ورځني اعتصاب وروسته د ۲۰۰۷ زکال د مارچ په ۱۹ مه راخوشې شوې.
په نړیواله کچه
د ښځو نړیواله ورځ په یو شمېر هېوادونو له دې ډلې په افغانستان، انګولا، ارمنستان، اذربایجان، بلاروس، بورکینافاسو، کمبودیا، چین (یوازې د ښځو لپاره)، کیوبا، ګرجستان، جرمني (په برلین او مکلنبورګ – یوازې په لویدیځ پومراني کې)، ګینه – بیسائو، اریتریا، قزاقستان، قرغزستان، لائوس، ماداګاسکار (یوازې د ښځو لپاره)، مولداوي، منګولیا، مونټینګرو، نیپال، روسیه، تاجکستان، ترکمنستان، یوګاندا، اوکراین، ازبکستان او زامبیا کې رسمي ځانګړې ورځ ده.
په یو شمېر نورو هېوادونو لکه اسټرالیا، کامرون، کرواسیا، رومانیا، بوسنیا او هرزګوین، بلغاریا، ویتنام او چلي کې بیا له دې سره چې رسمي ځانګړې ورځ نه ده خو په پراخه کچه لمانځل کېږي.
د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدین
د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدین یا د ځواکمنو دولتونو ملګرتیا، د لومړۍ نړیوالې جګړې (۱۹۱۴ز کال—۱۹۱۸ز کال) په اوږدو کې د جرمني، اتریش-هنګري، عثماني سترواکۍ، بلغاریا او د دوی د مستعمرو د مرکزي یا محور قدرتونو په وړاندې د فرانسې، برتانیې، روسیې، اېټالیا، جاپان او متحده ایالاتو په مشرۍ د هېوادونو ائتلاف یا یووالی و.
د شلمې پېړۍ د لومړۍ لسیزې په پیل کې، ستر اروپایي قدرتونه د دوه ډلو، درې ګونو متحدینو او درې ګونو متفقینو ترمنځ ووېشل شول. درې متحدین له فرانسې، برتانیې او روسیې جوړ شوي وو. درې متفقین اصلاً له جرمني، اتریش-هنګري او ایټالیې څخه تشکیل شوي وو، خو ایټالیا په ۱۹۱۴ز کال کې بې طرفه پاتې شوه. څرنګه چې جګړه روانه وه، د هرې ډلې سره نور غړي یوځای شول. جاپان په ۱۹۱۴ز کال کې د متحدینو سره یوځای شو او د جګړې په پیل کې د بې طرفۍ له اعلانولو وروسته ایټالیا هم په ۱۹۱۵ز کال کې د متحدینو سره یوځای شوه. د "متحدینو" اصطلاح د "متفقینو" په پرتله ډېره کارول کېده، خو د فرانسې، برتانیې، روسیې، ایټالیې او جاپان اساسي متحدین کله کله پنځه ګوني متحدین هم بلل کېدل. هغه مستعمرې چې د لومړۍ نړیوالې جګړې په اوږدو کې د متحدینو ملکونو په واسطه اداره کېدې لکه: برتانوي هند، فرانسوي هندوچین او جاپاني کوریا هم د متحدو ځواکونو برخه وې.
متحده ایالاتو د جنګ پای ته نږدې په ۱۹۱۷ز کال کې (په همغه کال کې چې روسیې له جنګه لاس واخیست.) د "شریک ځواک" په توګه، په جګړه کې ګډون وکړ، نه د رسمي متحد په توګه. صربستان، بلجیم، مونټینګرو، د عسیر ادریسه امارت، د نجد او حسا امارت، پرتګال، رومانیا، د حجاز ټولواکي هېواد، پاناما، کیوبا یونان، چین، سیام (اوسنی تایلنډ)، برازیل، ارمنستان، لوکزامبورګ، ګواتیمالا، نیکاراګوا، کوستاریکا، هایتي، لایبېریا، بولیویا، اېکوادور، یوروګوای او هندوراس د متحدینو نور "شریک غړي" وو. هغه تړونونه چې د پاریس سولې په کانفرانس کې لاسلیک شول، برتانیه، فرانسه، اېټالیا، جاپان او متحده ایالات یې د "اساسي متحدینو او شریکو ځواکونو" په توګه وپېژندل.
مخینه
هغه وخت چې په ۱۹۱۴ز کال کې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه نو، درې ګونو متحدینو د محور/مرکزي قدرتونو مخالفت وکړ. یاد توافق په ۱۹۰۷ز کال کې د روسي سترواکۍ او برتانیې ترمنځ د تړون په ذریعه رامنځته شو چې په حقیقت کې د فرانسې د دریم جمهوریت، برتانیې او روسیې ترمنځ د شته تړون بشپړوونکی و.
جګړه هغه وخت پیل شوه چې، اتریش د ۱۹۱۴ز کال د جولای په ۲۸ نېټه په صربستان برید وکړ، د یاد برید ظاهري دلیل د سترواک فرانز جوزیف د ځای ناستي ارشیدوک فرانز فردیناند د غچ اخیستل وو؛ دې برید د صربستان متحد مونتینګرو د اګست په اتمه نېټه په جګړه کې دخیل کړ او د اتریش په سمندریزه اډه (د نظامي عملیاتو) یې په کاټارو اوسنی کوټور کې برید وکړ. په هماغه وخت کې د جرمني پوځونو د شلیفین پلان تطبیق کړ او بلجیم او لوکزامبورګ ته چې بې طرفه وو ننوتل؛ د بلجیم له ٪۹۵ څخه زیاته خاوره اشغال شوه، خو بلجیمي پوځ د جنګ په اوږدو کې د یسر په جبهه کې خپلې لیکې منظمې وساتلې. دې کار بلجیم ته اجازه ورکړه تر څو د یو متحد په توګه چلند ورسره وشي، د لوکزامبورګ برخلاف چې د کورنیو چارو کنټرول یې په لاس کې و خو د جرمني پوځ له خوا اشغال شوی و.
د درې ګونو متحدینو د غړیتوب لرلو سره سره ایټالیا د ۱۹۱۵ز کال د مې تر ۲۳مې نېټې پورې له جرمني سره نه، بلکې له اتریش سره د جنګ په اعلانولو، د متحدینو سره تر یوځای کېدو په پورې بې طرفه پاتې شوه. د ۱۹۱۶ز کال د جنوري په ۱۷ نېټه مونتیګرو تسلیم شوه او متحدین یې پرېښودل؛ دا تشه هغه وخت ډکه شوه چې جرمني د ۱۹۱۶ز کال په مارچ کې د پرتګال سره د جنګ اعلان وکړ، په داسې حال کې چې رومانيا د اګست په ۲۷مه د اتریش سره د جنګ اعلان وکړ.
د یادو بدلونونو سبب هغه متحدین وو چې د ۱۹۱۹ز کال د ورسای په تړون یې خبرې اترې کړې وې په دې خبرو اترو کې د فرانسې، برتانیې، جاپان او متحده ایالاتو هېوادونه شامل وو؛ د یاد تړون په لومړۍ برخې کې د ۱۹۱۹ز کال د جنوري په ۲۵ نېټه د ملتونو د ټولنې یا اتحادیې په تاسیس کولو توافق شوی و. یاده ټولنه د ۱۹۲۰ز کال د جنورۍ په ۱۶مه نېټه رامنځته شوه، چې برتانیه، فرانسه، ایټالیا او جاپان یې د اجرایي شورا دایمي غړي وو؛ د متحده ایالاتو سنا د مارچ په ۱۹مه نېټه د ورسای تړون د تصویب کولو خلاف رایه وکاروله او په دې توګه یې د ټولنې سره د متحده ایالاتو د یو ځای کېدلو مخنیوی وکړ.
شېر سنګ
مهاراجا شېر سنګ ( پنجابي ژبه : ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ) (زېږون: ۴ دسمبر ۱۸۰۷ – ۱۵ سپتمبر ۱۸۴۳ ) د سېکه امپراتورۍ څلورم واکمن وو. په 1841 کې هغه د چاند کور څخه تخت واخیست او د 1843 تر سپټمبر پورې مهاراجا پاتې شو. هغه د رنجیت سنګ او مهتاب کور زوی و. '''مهاراجه شېر سنګ د لاهور د ډوګرا پرور ملاتړ ترلاسه کړی و، نو دهان سنګ او د هغه ملګري د الحاق په وخت کې په لوړو څوکیو ساتل شوي وو، خو د سندیانوالا سکان وتښتېدل، ځکه چې دوی د چاند کور ملاتړي وو، ځکه یې سخت مخالفت کاوه. د لومړي وزير په توګه، ديان سنګهـ شېر سنګهـ ته مشوره ورکړه، چې د سنديانووالا له سردارانو څخه دې لرې پاتې شي، ځکه چې هغوى سازشي طبيعت درلود، خو څه موده وروسته د لاهور د دربار څو سردارانو او د شېر سنګهـ حرم د سنديانووالا په سپارښتنه نه يوازې دا، سردارانو ته بښنه وکړه. بلکې خپل مقامونه يې هم بېرته هغوى ته ورکړل، چې له امله يې ډوګرا کورنۍ له شېر سنګ څخه کرکه کوله.'''
'''د مهاراني چاندکور نونهال سینګ له مړینې وروسته هغه د لاهور په یوه ماڼۍ کې اوسېده، مهاراجا ورسره ژمنه کړې وه چې بیا به په زوره واده نه کوي، خو د وخت په تېرېدو سره مهاراجا دا ژمنه هېره کړه او چاندکور ته یې پېغامونه ولېږل چې شېر سنګ سره واده وکړي. خو مهاراني په کلکه انکار وکړ او مهاراجه ډېر په غوسه شو، مهاراني چاند کور د خپلو کنيزو له خوا په ډبرو وویشتل شوه او مړه کړای شوه چې وروسته له هغې وتښتېدې، خو په وخت اقدام وشو او هغوی ونیول شوې، په دې ورځو کې مهاراجا له لاهور څخه بهر و. نيول شويو نوکرانو په وار وار ويل چې ملکه د شېر سنګ په امر وژل شوې ده، خو ديان سنګ د دوى خبره ونه منله او د نوکرانو پوزې او غوږونه يې پرې کړل او د راوي سيند ته يې وغورځول.'''
'''شېر سنګهـ د لاهور نه څه فاصله د شاه بلاول په ځاې کې خپله محکمه جوړه کړه، یوه ورځ سردار شېر سنګهـ ته ورغی او له هغه نه یې وعده واخيسته، چې د ده مالومات به پټ ساتي، هغه شېرسنګ ته يوه فرضي واقعه بيان کړه او ويې ويل چې ديان سنګ غواړي چې د سندهيانولا سرداران شېرسنګ ووژني او د شېرسنګ له مړينې وروسته دليپ سنګ په تخت کېنوي. مهاراجا د دې فرضيې په اورېدلو بې له کومې پوښتنې او ګروېږنې سنديانوالا سکانو ته اجازه ورکړه چې دهيان سنګ ووژني، سازشي فطرت والا سنديانوالا سکانو له دهيان سنګ سره وليدل، دهيان سنګ چې د مهاراجا شېرسنګ وفادار و، د خپل ژوند او مرګ نه ناخبره سندهيانوالا سکانو ته پرته شرطه د ملاتړ يقين ورکړ.'''
'''په ۱۸۴۳ م کې مهاراجه شېر سنګ شاه د بلاول په باړه دره کې یوه دربار ته ناسته وه چې په ترڅ کې یې د کشتۍ کشتۍ ولیدلې او انعامونه یې ورکول، له مهاراجا څخه یې لاهور ته د تلو اجازه وغوښته چې هغه ته یې د ورتګ وروسته اجازه ورکړه. د سیندانوالا سردار دیان سنګ له خپلو پوځیانو سره د شاه بلاول د باړې درې ته ورسېدو، له مهاراجا څخه یې د لښکر د معاینې غوښتنه وکړه، یو عصري ټوپک یې وښود، کله چې مهاراجا د ټوپک په کتلو بوخت شو، نو سردار د ټوپک په اسونه کېناست. ټوپک روان شو او مهاراجه وتښتېد او ویې ویل: "تاسو دوکه کړې ده." دوی هم هغه په دې ټوټه شوي سر سره وواژه او لاهور ته ننوتل، دوی د دیان سینګ ډوګرا ولید، سر یې پرې کړ او د کلا کارمندانو ته یې وښوده، مهاراجا., راجکمار او نور د لومړي وزیر د مات شوي سر په لیدلو سره خلک ویریدل.'''
وېشنيزه:1843 مړينې وېشنيزه:1807 زېږېدنې
دولتي کپیټالیزم یا دولتي سرمایه داري
دولتي کپیټالیزم یو اقتصادي سیسټم دی، چې په دې سیسټم کې دولت سوداګرۍ او سوداګریز اقتصادي (یعنې انتفاعي) فعالیتونه ترسره کوي او تولیدي توکي یا ابزار د دولتي تصدیو یا دولتي شرکتونو (لکه د سرمایې د راټولو بهیر، متمرکزه مدیریت او د اجورې یا د کار مزد په ګډون) په توګه ملي کېږي. همدارنګه په دې تعریف کې د دولتي شرکتونو پر څانګو د دولت تسلط (هغه سازمانونه چې د سوداګریز مدیریت د کړنلارو پر بنسټ تنظیم او جوړ شوي دي) یا یو شمېر عمومي شرکتونه لکه عمومي سهامي یا د ونډو شرکتونه چې په هغو کې دولت کنټرولي ونډې لري هم په کې شاملېدای شي.
مارکسیستي ادبیات دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري د داسې یو ټولنیز سیسټم په توګه تعریفوي، چې سرمایه داري د یو دولت له مالکیت یا کنټرول سره یوځای کوي. په دې تعریف سره یو دولتي کپیټالیزم هېواد، هغه هېواد دی، چې هغه کې اقتصاد د دولت له خوا کنټرولېږي او په اساسي توګه د یو لوی شرکت په څېر عمل کوي او له کاري ځواک نه اضافي ارزښتونه لیرې کوي ترڅو هغه د لا ډېر تولید په برخه کې پانګه اچونه وکړي. دا نوم ایښودنه د دولت سیاسي موخو ته له پاملرنې پرته عملي کېږي، ان تر دې که دولت په اسمي توګه سوسیالیستي دولت هم وي. یوشمېر څېړونکي داسې استدلال کوي، چې د شوروي اتحاد او دغه راز شرقي بلاک هېوادونو لکه د مائویستي چین اقتصاد، چې له شوروي اتحاد نه یې الګو یا نمونه اخیستې ده ټول یې د دولتي کپیټالیزم دولتونه دي او یو شمېر غربي مفسرین په دې باور دي، چې د چین او سنګاپور اوسني اقتصادونه هم د دولتي کپیټالیزم پر بنسټ رامنځته شوي.
د بېلابېلو لیکوالانو له خوا د دولتي کاپیټالیزم یا سرمایه دارۍ اصطلاح د خصوصي سرمایه دارۍ د اقتصاد لپاره، چې د دولت له خوا کنټرولېږي، کارول کېږي، یعنی خصوصي اقتصاد د اقتصادي پلان جوړونې او دغه راز مداخله ګرایۍ تابع ده. همدارنګه دا اصطلاح د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د سترو ځواکونو تر کنټرول لاندې اقتصادونو د توصیف او بیان لپاره هم کارول شوې ده. له بل پلوه، ښایي دولتي کپیټالیزم داسې یو اقتصادي سیسټم ته اشاره وکړي، چې په هغه کې د تولید توکي په خصوصي مالکیت کې وي؛ خو دولت د پورونو د تخصیص په برخې باندې د پام وړ کنټرول لري. کپیټالیزم یا سرمایه داري د غربي اروپا په هېوادونو کې تر جګړې وروسته اجماع او دغه راز د فرانسې په هکله له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته دورو د پام وړ موضوع وه. د دې سیسټم نورې بېلګې د لي کوان یو په مشرۍ د سنګاپور او دغه راز ترکیې او د سړې جګړې نظامي ډیکټاتوریو او یو شمېر فاشیستي رژیمونو لکه نازي المان او فاشیست ایټالیا دي.
همدارنګه دولتي کپیټالیزم (کله وخت د انحصاري دولتي کپیټالیزم پرځای) د داسې یو سیسټم د تشریح او بیان لپاره کارول شوی، چې په هغه کې دولت په اقتصاد کې مداخله کوي، ترڅو د لویو او سترو کارونو له سود او ګټې نه ملاتړ وکړي. نوام چامسکي ازادۍ غوښتونکی سوسیالیست د «دولتي کپیټالیزم» اصطلاح د امریکې متحده ایالتونو د اقتصاد لپاره کاروله، هغه لوی شرکتونه چې «د ماتې لپاره ډېر لوی شرکتونه» بلل کېږي، دا شرکتونه مالي دولتي مرستې ترلاسه کوي، چې د شرکتونو له خطر پورې تړلې انګیرنې راکموي او د بازار قوانین کمزوري کوي، او همدا راز د خصوصي تولید برخې د دولت له خوا  د عمومي لګښتونو په وسیله تمویل کېږي؛ خو خصوصي مالکان ترې ګټه اخلي. دا ډول عمل د سوسیالیزم او دغه راز د ازاد اقتصادي کپیټالیزم له نظریاتو سره په ټکر یا تضاد کې دی.
سرچینې او لومړنۍ کارونه
په سوسیالیزم کې: فردریش انګلس په خیالي او علمي یا ایتیوپیان او علمي (۱۸۸۰ ز) کتاب کې دولتي مالکیت یعنې دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري په لاندې توګه توضیح او بیان کړ:  "که چېرې ناورین د معاصرو تولیدي ځواکونو په کنټرول کې د بورژوازي یا شتمنې ډلې کمزروي څرګنده کړه، نو د تولید او اړیکو لپاره په سهامي شرکتونو او دولتي شتمنیو باندې د لویو سازمانونو بدلېدل به دا څرګندوي، چې د دې موخې لپاره له بورژوازي سیسټم نه صرف نظر کولای شو. اوسمهال د سرمایه دارانو ټول ټولنیز فعالیتونه د یو شمېر حق الزحمه اخیستونکو کاریګرانو په وسیله ترسره کېږي. سرمایه دار نور هیڅ ډول ټولنیز فعالیت نه لري، پرته له دې چې عواید جېب ته کړي، کوپونونه قطع کړي او په صرافیو کې قماروهنه وکړي، چېرته چې بېلابېل سرمایه داران خپله شتمني او سرمایه له یو بل نه جلا کوي. لکه څنګه چې په لومړیو کې به سرمایه دارانو د تولید برخې کې کاریګران ځای پر ځای کول، اوسمهال یې هم ځای پر ځای کوي او هغه بیا د اړتیا وړ نفوس ته تسلیموي، ان که په لومړیو کې د صنعتي زیرمو پوځ ته هم ونه رسېږي."انګلس داسې استدلال وکړ، چې د سرمایه دارۍ د ختمولو اړوند توکي او وسایل په دولتي سرمایه دارۍ کې موندل کېږي، د دې ترڅنګ یې ولیکل چې:"خو په سهامي شرکتونو یا دولتي مالکیتونو باندې بدلېدل، تولیدي ځواکونه د هغوی له شخصیت نه د سرمایې په توګه نه محروموي. دا برخه د سهامي شرکتونو په هکله سمه او لازمي ده او دغه راز معاصره یا موډرن دولت هم هغه سازمان ده، چې بورژوازي ټولنه خپل ځان ورسره برابروي، ترڅو د منفرده سرمایه دارانو یا کاریګرانو د یرغلونو پر وړاندې د سرمایه دارۍ د تولید طریقې عمومي بهرني شرایط وساتي. موډرن یا عصري دولت په هر شکل او هره بڼه چې وي، بیا هم د سرمایه دارانو دولت او د ټولو سرمایه دارانو د موخې وړ ټولیزه ډله ده. څومره چې ډېر تولیدي ځواکونه د خپلې شتمنۍ په توګه په واک کې ولري، په همغې کچې د سرمایه دارانو په ریښتینې ډله ییزې ټولګې باندې بدلېږي او لا ډېرو وګړو نه ګټه پورته کوي، په دې توګه کاریګران بیا هم یوازې تنخوا یا مزد اخیستونکي پاتې کېږي، د سرمایه دارۍ اړیکې نه ختمېږي؛ بلکې د افراط تر حده پورې رسېږي؛ خو په دې افراطي حد کې په خپل مقابل لوري باندې بدلېږي. په تولیدي ځواکونو باندې دولتي مالکیت د شخړې حل لاره نه ده، بلکې په خپله دننه کې د حل لارې رسمي توکي یا ابزار له ځانه سره لري."انګلس دولتي کپیټالیزم یا سرمایه داري د سرمایه دارۍ یوې نوې بڼې په توګه بیان کړه. په ۱۸۹۶ ز کال کې د ویلیام لیبکنشت په نامه الماني سوسیال دیموکرات د انګلس په پیروۍ سره داسې وویل چې: «له موږ الماني سوسیالیستانو نه زیات هیڅ چا هم له دولتي کپیټالیزم سره مبارزه نه ده کړې؛ هیڅ چا هم نه ده څرګنده کړې، چې دولتي سوسیالیزم رښتیا هم دولتي سرمایه داري یا کپیټالیزم دی».
داسې وړاندیز شوی، چې د دولتي سرمایه دارۍ مفهوم له مارکسیزم نه د الهام اخیستونکي سوسیالیزم د نظریې په اډانه کې د دولتي استثمار د احتمال په هکله د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې د میخائیل باکونین په نیوکهې یا هم د فکري کارګر (۱۹۰۵ ز) په نامه کتاب کې د یان واچاو ماچایسکي استدلال ته رسېدلی شي، چې هغه سوسیالیزم د یوې ډلې په توګه بیان کړ او ویې ویل چې د روښانفکرو د یوې ډلې غورځنګ دی چې د ټولنې د نوې بڼې د رامنځته کېدو لامل شو، چې هغه یې د دولتي کپیټالیزم یا سرمایه دارۍ په نامه یادوي. د انارشیستانو لپاره دولتي سوسیالیزم د دولتي پانګوالۍ یا سرمایه دارۍ په معنا ده، له همدې امله یې په ظالمانه توګه او یوازې له خصوصي سرمایه دارانو نه دولتي سرمایه دارانو ته بدلون ګڼي، چې یوازې سرمایه داران او کارګومارونکي پکې شامل دي.
درهم
درهم د سپینو زرو خالص سکه ده چې د 70 وربشو سره مساوي ده چې 2.975 ګرامه وزن لري. د وزن له لحاظه اوه دیناره له لسو درهمو سره برابر دي. د یو درهم وزن د څوارلس قیراط سره برابر دی. ۱۴۰۰ کاله وړاندې سره زر د زکات د نظام له مخې د ارزښت له مخې د سپینو زرو په پرتله اوه چنده ګران وو. اوس سره زر د سپینو زرو په پرتله نږدې 70 ځله ګران شوي دي.
د ترکیې په عثماني امپراتورۍ کې، د یو درهم ارزښت 3.207 ګرامه و. په 1895 کې، په مصر کې د درهم ارزښت 3.088 ګرامه و. بټنوک| د [[محمد|پېغمبر اکرم صلی الله عليه وسلم د دورې ساساني نقري درهم، چې پر خسرو پروېزثاني (۶۲۸-۵۷۰) پاچاهي وه.]] کيڼ|بټنوک| د [[سپين زر|سپینو زرو یو درهم چې د عثمان رضی الله عنه په زمانه کې پرې بسم الله لیکل شوې وه. دا شاوخوا 3 ګرامه وزن لري. دا د فاروق لخوا له 3.5 ګرام څخه 3 ګرامه ته راټیټ شو.]]