cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ليتوسفير
د لويې وچې ليتوسفير
د لويې وچې ليتوسفير له نږدې ۴۰ کېلو مترو (۲۵ ميل) څخه تر شايي ۲۸۰ کېلومترو (۱۷۰ ميل) پورې ژوروالی ولري، چې د لويې وچې د نمونه يي ليتوسفير پورتنۍ برخه له نږدې ۳۰ څخه تر ۵۰ کېلومترو (له ۱۹ څخه تر ۳۱ ميل) پورې قشر دی. قشر له پورتني منټل څخه په کيمياوي جوړښت کې د بدلون له مخې بېل شوی دی، چې د ځمکې د قشر او منټل تر منځ پوله يا “Moho discontinuity” کې پېښېږي. د لويې وچې ليتوسفير تر ټولو پخوانۍ برخې “cratons” لاندې پرتې دي او د منټل ليتوسفير په کې د ځانګړي يا نمونه يي په پرتله ډېر ډبل او لږ غليظ دی؛ په پرتليز ډول د دې ډول منټل ټيټ غلظت «د کراټونونو ريښې» د همدې سيمو په ثبات کې مرسته کوي.
د وینې رګ
د وینې او د مختلفو ارګانونو حجرو ترمنځ د موادو تبادله د کیپلیرونو په سطحه ترسره کیږي. د موادو د تبادلې وروسته، کیپیلري وینه رګونو ته لیږدول کیږي او په پای کې د لویو رګونو له لارې زړه ته راستنیږي. لیمفاټیک رګونه هم د مختلفو ارګانونو څخه په مردار ډول پیل کیږي او د لیمف یا انټرسټیټیل مایعاتو راټولولو وروسته (په عمده توګه د وینې څخه سرچینه اخلي) د وینې جریان سیسټم ته راستنیږي.
ليتوسفير
د لويې وچې ليتوسفير
په پرتليز ډول د خپل ټيټ غلظت له امله د لويې وچې هغه ليتوسفير، چې په تحت کانال سيمې ته رسېږي، د ځمکې مخ يا سطحې ته له بېرته راپورته کېدلو څخه مخکې له نږدې ۱۰۰ کېلومترو (۶۲ ميل) څخه زيات نه شي کانال کېدلی. د پايلې په توګه د وچې ليتوسفير په تحت کانال سيمو کې د سمندري ليتوسفير په څرنګوالي بيا دوران نه کوي. د دې په خلاف د لويې وچې ليتوسفير د ځمکې نږدې تل پاتې بڼه ده.
د منټل زينوليتس
د ځمکې پېژندونکي کولی شي په سيده ډول د منټل “xenoliths” په ازمايلو سره د نيمه لويې وچې د منټل طبيعت وڅېړي، چې په “kimerlite”، “lamproite” او د اورغورځونې په نورو نل ليکو کې راوړل شوي دي. د دې xenoliths تاريخ د اوزميوم “osmium” او رينيوم “rhenium” د ايزوتوبونو د ډېرښتونو د شننو په ګډون د زياتو مېتودونو له مخې پلټل شوي دي. دې ډول څېړنو تاييد کړي دي، چې د منټل د بهير تر څنګ چې د ټيکټونيک پلېټ ملګرتیا کوي، د منټل ليتوسفيرونه تر ځينو کراتونونو لاندې د ۳ بيليون څخه د زياتې مودې لپاره پاتې شوي دي.
د وینې رګ
د وینې رګونو عمومي جوړښت
داخلي طبقه (په انګلیسي کې: Tunica intima) دا طبقه د ساده squamous حجرو قطار څخه جوړه ده چې د میسوډرم څخه اخیستل شوي چې د Endothelium په نوم یادیږي او د هغې لاندې نرم نښلونکي نسج چې د subendothelial layer په نوم یادیږي. اندوتیلیم په بیسال لامینا کې ځای پرځای شوی او فرعي انډوتیلیل طبقه لچکدار او جالیدار فایبر لري او په ندرت سره د عضلاتو حجرو لچک لرونکي شریانونو کې.
منځنۍ طبقه (په انګلیسي کې: Tunica media) دا طبقه معمولا د نرمو عضلاتو څخه جوړه وي، چې په منځ کې یې لچک لرونکي ریشې، کولیګین ، ریټیکولر او پروټیوګلیکان ځای پرځای شوي وي. د رګونو په دیوالونو کې انټر سیلولر مواد د نرم عضلاتو حجرو لخوا ترکیب کیږي.
بهرنۍ طبقه یا adventitia (په انګلیسي کې: Tunica adventita) د وینې رګونو ترټولو بهرنۍ طبقه ده او د ډول I کولیجن فایبرونو او لچک لرونکي فایبرونو څخه جوړه شوې ده چې په اوږدوالي کې ځای په ځای شوي. دا طبقه معمولا د رګونو په شاوخوا کې د نښلونکي نسج سره موقعیت لري او د یو بل څخه توپیر کول ستونزمن دي. په لویو رګونو کې، دا طبقه پخپله د رګونو تغذیه کونکي رګونه لري چې د رګونو په نوم پیژندل کیږي. په بدن کې د رګونو ډولونه عبارت دي له: شریانونه، رګونه او کیپلیرونه په لیمفاټیک رګونو کې
سرچینې
وېشنيزه:رګونه وېشنيزه:شريانونه وېشنيزه:وريدونه وېشنيزه:وينه وېشنيزه:وينې غونډال وېشنيزه:وينې او زړه سيستم وېشنيزه:زړه پښتو وېشنيزه:طبيعت وېشنيزه:طبي کينډۍ وېشنيزه:طبي څانگپوهنې وېشنيزه:طبي نښې وېشنيزه:طبي اصطلاحگانې وېشنيزه:طبي بېړني حالتونه وېشنيزه:طبابت وېشنيزه:طب
ايرکتسک اوبلاست
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
ارکتسک اوبلاست يا ولايت (Irkutsk Oblast) Ирку́тская о́бласть, Irkutskaya oblast ) د روسیې یوه فدرالي موضوع (اوبلاست) ده چې د سايبېريا فدرالي ولسوالۍ کې موقعیت لري. اداري مرکز یې د ایرکتسک ښار دی.
سرچينې
<references group="" responsive="1"> وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي رادارونه
توماس پنانت
توماس پنانت (زوکړه : د ۱۷۲۶ زکال د جون ۱۴ مه – مړینه: د ۱۷۹۸ زکال د ډسمبر ۱۶ مه) ولزي طبیعت پیژندونکی، سفر کوونکی (جهانګرد)، لیکوال او لرغون پیژندونکی و. نوموړی په ولز کې ویټفورډ فلینټ شایر ته څېرمه د ډاونینګ هېل په نامه د خپلې کورنۍ په جایداد کې وزېږېد او خپل ټول ژوند یې همالته تېر کړ.
د یو سفر کوونکي په توګه هغه له سکاټلنډ او د بریتانیا له ډېرو نورو برخو څخه لیدنه وکړه او د هغو اړوند یې لیکنې وکړې. د هغه ډیری سفرونو دی هغو ځایونو ته یووړ چې د عامه بریتانویانو لپاره تر ډېره پوره نه پېژندل شوي پاتې و، د هغو اړوند یې سفر لیکونه ولیکل چې په رنګي ډول په کې نقاشي شوو او حکاکي شوو پاڼو شتون درلود او د ډېرو د هرکلي لامل وګرځېدې. د هغه هر سفر د هغه له کوره پیلېده او په تفصیل سره به یې په خپلو سفر لیکنو کې د لارې د مسیر، منظرو، د هغو سیمو د خلکو د عاداتو او چارو چې ده به ورسره لیدل، د هغوی د دودونو او خرافاتو او همدارنګه په هغو سیمو کې د هغو حیواناتو اړوند چې ده به لیدل او یا به یې هم په اړه اورېدل لیکنې کولې. هغه به له خپل کارمند موسیز ګریفیث سره په آس باندې سفر کاوه او موسیز به ټول هغه څه رسم کول چې دوی به د سفر په لار کې ورسره مخ کېدل او بیا به یې وروسته د خپلو کتابونو لپاره هغه نقاشي کول. د هغه د ګڼ شمېر ملګرو په لرلو سره مینه ناک سړی و او آن د خپل ژوند تر ۶۰ مې لسیزې پورې د خپلې خوښې وړ چارو په لټه کې وه. هغه د خپل ژوند پر مهال غوره روغتیايي حالت درلود او د ۷۲ کلونو په عمر په ډاونینګ کې ومړ.
کورنۍ مخینه
پنانتیان د ویټفورډ، فلینټ شایر له سیمې څخه ولزي اشرافیان و چې تر اولسمې پېړۍ پورې یې په بیچتون کې یو متوسط جایداد ځانته جوړ کړی و. په ۱۷۲۴ زکال کې د توماس پلار ډیویډ پنانت ته له خپل تره زوی څخه په ګاونډي ډاونینګ کې املاک په میراث پاتې شول چې په پام وړ توګه د دوی د کورنۍ د شتمنۍ د زیاتوالي لامل وګرځېدل. ډاونینګ هال چېرې چې توماس د هغې په ژیړ رنګه خونه کې وزېږېد؛ د پنانتانو په اصلي استوګن ځای واوښت. دغه کور په ۱۶۰۰ زکال کې جوړ شوی و او عمومي دروازې یې د دوه جلا برخو ترمینځ موقعیت درلود. هغه مهال چې پنانتان دغه ځای ته کډه شول دغه ودانۍ په بد حالت کې وه او ډېرو زیاتو بدلونونو ته یې اړتیا لرله. دغه کور ګڼ شمېر ښکلې کوټې له دې ډلې یو مجهز کتابتون او د سګرټ وهلو یوه خونه لرله چې په «انتیک پرنیچر او همدارنګه لرغونو حکاکیو او همدارنګه د ټولو اروپایي حیواناتو په ښکرو ښکلې شوې وه». ځمکه یې هم ډېره شنه وه او له همدې امله د هغو لپاره د لارو، مناظرو او تفریحي باغ د جوړولو په موخه ګڼ شمېر چارې ترسره شوې.
پنانت خپلې لومړنۍ زده کړې وړاندې له دې چې په ۱۷۴۰ زکال کې په فولهام کې د توماس کرافټ ښوونځي ته ولاړ شي د ورکسام په ګرامر ښوونځي کې یې زده کړې وکړې. پنانت وروسته څرګنده کړه چې د فرانسیس ویلګبي د الوتونکو پېژندونکو د کتاب له لوستلو وروسته یې له طبیعي تاریخ سره لیوالتیا پیدا کړه. نوموړی په ۱۷۴۴ زکال کې د اکسفورډ په کوئینز کالج کې شامل شو او بیا ترې اوریل کالج ته ولاړ. هغه د ګڼ شمېر نورو هغو زده کړیالانو په څېر چې بډایه کورنۍ یې لرلې اکسفورډ یې د سند له ترلاسه کولو پرته پرېښود، په داسې حال کې په ۱۷۷۱ زکال کې د حیواناتو د پېژندونکي په توګه د هغه کار د افتخاري سند لرلو له مخې په رسمیت وپېژندل شو.
پنانت په ۱۷۵۹ زکال کې له الیزابت فالکونر سره واده وکړ چې د سلطنتي سمندري ځواک د بریدمن جیمز فالکونر لور وه؛ دوی دواړو د ډېوېډ پنانت په نوم یو زوی درلود چې په ۱۷۶۳ زکال کې وزېږېد. راتلونکې کال د هغه مېرمن مړه شوه او څورلس کاله وروسته یې د ماسټین فلینټ شایر د څلورم بارون توماس ماسټین له لور، آن ماسټین سره واده وکړ.
علایق
له ۱۷۴۶ زکال څخه تر ۱۷۴۷ زکال پورې له کورنوال څخه د هغه لیدنه چې لامل وګرځېده له لرغون پېژندونکي او طبیعت پېژندونکي ویلیام بورلاس سره وویني په نوموړي کې یې له کاني موادو او فوسیلونو سره لیوالتیا رامنځته کړه چې بیا یې د ۱۷۵۰ مې لسیزې پر مهال د هغه د اصلي علمې څېړنې بنسټ جوړ کړ. په ۱۷۵۰ زکال کې په ډاونینګ کې د ځمک ښویدنې اړوند د نوموړي راپور د سلطنتي ټولنې د فلسفي معاملاتو په دفتر کې ثبت شو، چېرې چې په ۱۷۵۶ زکال د څو کورالوئیدي اجسامو اړوند چې ده په کوالبروکدیل او شروپشایر کې راغونډ کړي و؛ د هغه مقالې خپرې شوې. په عملي بڼه پنانت په ځمک پوهنه کې له خپلې پوهې څخه د سرپو د یوه کان په افتتاح کې کار واخیست چې په ۱۷۶۳ زکال کې په ډاونینګ کې ورته د املاکو له میراث پاتې کېدو وروسته یې له مالي پلوه ورسره مرسته وکړه.
په ۱۷۵۴ زکال کې نوموړي د لرغون پوهانو د ټولنې غړیتوب ترلاسه کړه، خو په ۱۷۶۰ زکال کې یې په مینه باندې په واده کولو سره له دغه ټولنې سره له همکارۍ استعفا ورکړه ځکه د ده په خپله خبره «په دغه وخت کې ما ډېر کم فرصت درلود، زما خوږ پلار هغه مهال ژوندی و او ما بې ځایه دا فکر کاوه چې زما خوشبختۍ به د تل لپاره وي، او زه به هېڅکله د خپل تقاعد پر مهال په ښار کې سرګرمۍ او یا هم په خپله ټولنه کې د کار کولو په موخه وه نه غوښتل شم». هغه په پام وړ کچه هنري آثار راغونډ کړي و، چې د ډېرو سپارښت ورکړل شوی و او د هغو د اګاهانه ارزښت پر ځای د علمي علایقو له مخې انتخاب شوي و. هغه د نیوکلاس پوکاک څو اثرونه له ځان سره لرل چې د ولز د ډېری برخې توپوګرافیک ځمکني جوړوښتونه یې تشریح کول. همدارنګه یې د هنرمند پیټرپیلو اثار لرل چې په ډېر احتمال سره یې د سپارښت له مخې راغونډ کړي و او بېلابېل اقلیمي شرایط یې توضیح کول. د توماس ګینزبورو له خوا د هغه نقاشي شوی انځور هغه د یو هېوادني مخکښ په توګه ښيي. همدارنګه د «پنانت په ټولګه» کې چې د ولز په ملي کتابتون کې ساتل کېږي، د موسیز ګریفیث او جان اینګلیبي ګڼ شمېر د اوبو په رنګ طراحۍ او همدارنګه د پنانت خپلې طراحۍ شتون لري.
هنرمند موسیز ګریفیث د للین ټاپو وزمې د برینکروس سیمې څخه و چې د پنانت د ډېری کتابونو لپاره یې انځورونه رسامي کول. هغه د بشپړ مهال لپاره د پنانت له خوا استخدام شوی و او په ډاونینګ کې له هغه سره اوسېده. د هغه ډېری نقاشۍ چې د پنانت په ټولګه کې شتون لري د ولز په ملي موزیم کې ساتل کېږي. بل هنرمند چې پنانت به کله کله ترې کار اخیست له هالیکین څخه جان انګلیبي و. هغه به تر ډېره پوره ورته د ښارونو صحنې او همدارنګه نور اړوند فریمونه برابرول.
پنانت مخ پر ودې بډایه کېدونکی د ځمکو مالک او همدارنګه په کلیسا او دولت کې د نظم فعال ملاتړی و. هغه په ۱۷۶۱ زکال کې د فلینټ شایر د لوړ پوړي مشر په توګه خدمت وکړ او د خلکو په تحریک کولو سره یې په فعالانه ډول له پارلماني اصلاحاتو سره مخالفت وکړ. په ۱۷۸۴ زکال کې نوموړي د فتنه جوړونکو تورونو پورې کولو امله د سنټ آساف کلیسا د مشر ویلیام دیویس شیپلي سره د قانوني چلن له کېدو ملاتړ وکړ.
هډوکی
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" هډوکي یو کلک بدن دی چې د څارویو هډوانه او داسکليټ یوه برخه جوړوي. هډوکي په مختلفو شکلونو او د بدن په مختلفو برخو کې په مختلفو اندازو کې یو پیچلي داخلي او بهرنۍ جوړښت لري. د هډوکي بهرنۍ برخه سخته ده او د عضوي موادو څخه جوړه شوې ده لکه کولیجن او معدني مالګې لکه کلسیم فاسفیټ او کلسیم کاربونیټ. هډوکي لږ وزن لري، مګر دوی پیاوړي او مستحکم دي او ډېری دندې لري. هډوکي د سپینې او سرې وینې (سپين او سره کرويات ) حجرې تولیدوي، محلول ذخیره کوي، او حرکت زیاتوي.
د زیږون په وخت کې، په بدن کې شاوخوا 270 هډوکي شتون لري. لکه څنګه چې ماشوم لوی کیږي او د عمر سره، د دې هډوکي ځینې یو بل سره یوځای کیږي او بالاخره د بالغ لپاره 206 هډوکي جوړوي. په بدن کې ترټولو لوی هډوکي د زنګون هډوکی دی او ترټولو کوچنی د منځني غوږ هډوکي دي.
جوړښت
د بدن هډوکي د سخت او قوي نسج څخه جوړ شوي دي چې د نښلونکي نسج په نوم یادیږي. هډوکي یو ژوندی نسج دی او په حقیقت کې یو عضوی دی. دا وده کوي، تغذیه کوي، بدلیږي او مړ کیږي. هډوکي د osteocytes په نوم د حجرو څخه جوړ شوي دي. دا حجرې یو بل ته نږدې نه دي او یو له بل څخه لرې دي. د دې حجرو تر مینځ ځای د مادې لخوا ډک شوی چې د انټر سیلولر مادې په نوم یادیږي. دې موادو ته د مچیو (ماټریکس) په نوم هم ویل کیږي. سکافولډ او درې اړخیزه شبکه د پروټین او ځانګړو شکرو موادو څخه جوړه شوې ده چې په هغې کې د کلسیم محلول زیرمه کیږي. دا کلسیم مالګې په عمده توګه هایدروکسیپاتیټ دي. هډوکي ترټولو سخت نښلونکی نسج دی.
د هډوکي نسج دوه ډوله دي: ډنډ او سپنج. په کثافاتو نسج کې، د داخلي موادو ځای په ځای کول او جوړښت یو ځانګړی ترتیب لري، نو د دې معدني مالګې د متمرکز سرکلر بلیډونو په بڼه یوځای موقعیت لري. د دې تیغونو (لامیلا) په مرکز کې، یو خالي نالی شتون لري چې د وینې رګونه او اعصاب لري. دې نلکې ته Havers duct ویل کیږي. د هاورسین کانال او د هغې په شاوخوا کې د 5-6 ګردي هډوکي تختې یو نازک جوړښت جوړوي چې د Haversian سیسټم په نوم یادیږي.
هغه رګونه چې د هاورس کانال څخه تیریږي د اوستیوسایټس تغذیه کولو مسؤلیت لري. د هډوکي هر حجره په یوه کوچنۍ چیمبر کې موقعیت لري چې د لاکونا په نوم یادیږي. دا غارونه د تنګو چینلونو له لارې د هاورسین کانال سره وصل دي او د دې له لارې د هډوکي حجرو ته اکسیجن او غذايي مواد رسوي. د سوراخ او Havers duct ترمنځ فاصله د ملی متر له لسمې برخې څخه کمه ده. په سپنګي نسج کې، د هډوکي تختې غیر منظم دي او هیڅ Haversian کانال او سیسټم نلري، او غارونه د نرمې مادې څخه ډک شوي چې د سټیم حجرې او غوړ لري چې د ریډ میرو په نوم یادیږي. سره مغز د وينې د حجرو د توليد مسووليت لري لکه د وينې د سرو حجرو.
د هډوکو د نسج اندازه او ډول د بدن په مختلفو هډوکو کې توپیر لري؛ د مثال په توګه، د فیمر په تنه کې د نسج نسج شتون لري، او د فیمر په منځني کانال کې ژیړ میرو شتون لري. ژیړ د ډیری غوړ څخه جوړ شوی دی. دې حقیقت ته باید پام وشي چې د ژېړ نسج د وینې سره سرو حجرو او د وینې حجرې نه تولیدوي، خو د انیمیا په څېر شرایطو کې ژېړ مغز په سور میرو بدلېږي او د وینې د حجرو په تولید کې مرسته کوي.
هډوکي د ځمکې د موادو او د هډوکي نسج حجرو څخه جوړ دي. ځمکني ماده په دوه ډوله شتون لري، بې شکله او بې شکله. د بې کاره پس منظر په موادو کې منرالونه لکه کلسیم او مګنیزیم فاسفیت او کاربونیټ، سیټریټ ایون ، فلورایډ ایون، سوډیم او پوتاشیم شامل دي. په عضوي موادو کې شامل دي chondroitin سلفیټ C او A، یو پروټین چې د osteomucoid په نوم یادیږي، او نور عضوي مواد لکه osteonectin، کوم چې معدني کرسټالونه کولیجن سره تړلي دي. اوستیوکلسین چې کلسیم تړلي دي. سیالوپروټین او هډوکي جوړونکي پروټین.
د هډوکي میټرکس جوړونکی ماده کولګین I دی. کولاجین د مرکزي هسته په بڼه دی چې په هغه کې معدني مواد زیرمه کیږي. دا ټول مرکبات د هایدروکسیپاتیت کرسټال تولیدوي. Hydroxyapatite د متمرکز حلقو په بڼه د هډوکي تختې جوړوي. د دې تر څنګ د سیمنټو په نوم دریمه ماده هم شته چې لومړی د کولاجین فایبرونه یو بل سره چپه کوي، دویم دا چې د هاورسین سیسټمونه له یو بل سره نښلوي او منظم شکل ورکوي. د هډوکي نسج څلور ډوله حجرې شتون لري چې په ورته وخت کې نشي لیدل کیدی.
ډولونه
هډوکي دواړه لچک لرونکي او سخت ډولونه دي. د دوی لچکیت په دوی کې د عضوي موادو ( پروټین ) له امله رامینځته کیږي، پداسې حال کې چې د هغې سختۍ په غیر عضوي موادو (معدني مالګې لکه کلسیم او فاسفورس) پورې اړه لري. د عمر له مخې په هډوکو کې د عضوي او غیر عضوي موادو سلنه توپیر لري. د عمر په تیریدو سره د غیر عضوي موادو سلنه ډیریږي، د هډوکو انعطاف کمیږي، او د هډوکو د ماتېدو حساسیت زیاتیږي.
د بدن هډوکي د هډوکو د تیغونو او د هډوکو د کثافت له مخې په دوو برخو ویشل شوي دي.
Cortical يا قشري هډوکي: د Haversian اپریټس په دې هډوکو کې، دوی د یو بل سره په ګنده او کمپیکٹ ډول ځای پرځای شوي دي. دا هډوکي خورا سخت او پیاوړي دي او د راډیولوژی په عکس کې په سپین رنګ کې لیدل کیدی شي.
د حجراتو هډوکي
اوستیوسایټس د ستوري په شکل حجرې دي او د کروماتین څخه ډک دوه بیضوي مرکزونه لري. هر osteocyte شاوخوا یو غار لري. د حجرو د مړینې مخنیوي لپاره، اوستیوسایټس یو له بل سره د خورا ښه سایتوپلاسمیک ضمیمو په واسطه وصل شوي. Osteocytes د هډوکو د نسج په ژورو یا زړو ساحو کې موقعیت لري د اندوپلاسمیک ریټیکولم او لږ ګولګي اپریټس لري. اوستیوسایټس نه ویشل کیږي پرته لدې چې هډوکي ته زیان ونه رسیږي. د زخم په رامینځته کیدو سره ، د حجرو ویش پیل کیږي. ځینې یې د osteoblasts په بڼه بې مورفوس پس منظر مواد جوړوي او په osteocytes بدلیږي، په داسې حال کې چې نور یې د هډوکي تولیدونکي حجرو په توګه پاتې کیږي.
هډوکي جوړوونکي
Osteoblasts (د هډوکو جوړونکي) د کثافاتو الکلین فاسفیټس انزایم او یو نیوکلیوس سره پولیګونل حجرې دي چې د حجرې له مرکز څخه بهر موقعیت لري. دا حجرې په هغه ځای کې په پراخه کچه شتون لري چیرې چې د تولید فعالیت لوړ وي او د اندوپلاسمیک ریټیکولم او ګولګي اپریټس لري. دا دواړه د پټو فعالیتونو څرګندونه کوي. د دې دلیل لپاره، په دې حجرو کې ډیری پټی بلبلونه لیدل کیږي. کله چې فعال وي، یو شمیر osteoblasts د هډوکي د تولیدونکي حجرو په توګه زیرمه کیږي. دوی د الکلین فاسفیتس انزایم د شتون له امله د اساسي موادو جوړولو توان لري، او له همدې امله دوی د حجرو جوړولو په نوم یادېږي. دوی د فعالیت په جریان کې د مکعب په شکل او بیسوفیلیک دي او د آرام کولو په وخت کې پراخه او تیزابو فیلیک دي.
د پړسوب هډوکي
اوستیوکلاسټونه د وینې مونوسایټس څخه تولید کیږي. Osteoclasts د ossification په جریان کې د هډوکي میټرکس ماتولو مسولیت لري. (اوستیوکلاسټونه د هډوکو په جوړولو کې رول لوبوي). د osteoclasts رول د osteoblasts برعکس دی، له همدې امله دوی ته ویجاړونکي حجرې ویل کیږي. دا حجرې لومړی د ځمکې بې هوښه ماده او بیا کولیجن ماتوي. اوستیوکلاسټونه معمولا لوی حجرې دي چې لوی سایتوپلازم او له 6 څخه تر 50 نیوکلیو لري.
څلور اړخیزه هډوکي
څلور اړخیزه هډوکي (لاسونه او پښې):
د بدن هډوکي د بدن د کنکال یوه برخه جوړوي، زموږ د بدن کنکال په دوه ډوله دی، محوری او وروسته. په محوري کنکال کې د سر، فقرې ستون، سینه او pelvis شامل دي، او د غړو د ساتنې او تر یو حده د حرکت مسولیت لري، سربیره پردې، خبرې کول او اوریدل هم د محوری کنکال په مرسته ترسره کیږي.
وروسته کنکال کې لاسونه او پښې شاملې دي او د بدن په حرکت کې لوی رول لوبوي. د بدن د مختلفو برخو هډوکي، د سر هډوکي، د سر هډوکي 8 ټوټې د کوپړۍ، 14 د مخ، 6 د غوږونو ټوټې او یو لامیلا شامل دي. د فقرات په ستون کې 7 د رحم فقرات، 12 شاته فقرات، 5 lumbar vertebrae، یو سیکرل فیبریک، 24 ریبونه، سټرنم، 1 بازو، 64 هډوکي، او 64 پښې شاملې دي. لاس 5 هډوکي لري او ګوتې 14 هډوکي لري. دوی په پښو کې 14 ګوتې لري. لاس د هومرس څخه جوړ دی، کوم چې د اوږو د ګډ په مرسته د تنې سره وصل دی او په ښکته کې د مخکینۍ سره نښلول کیږي. پښه دوه هډوکي لري، ښکته النا او پورتنۍ النا. پورتنی خنکی د بازو سره د زنګون ګډ جوړوي، او ښکته خنکی د مړوند ګډ جوړوي. فیمور په بدن کې تر ټولو اوږد هډوکی دی؛ کوم چې په پورتنۍ برخه کې د تنې سره د pelvis په مرسته وصل دی او د ټیبیا سره په ښکته کې د زنګون ګډ جوړوي. پښه دوه هډوکي لري، ټیبیا او فیبولا. بهرنۍ پښه د فیبولا سر دی او داخلي پښه د ټیبیا سر دی.
سرچینې
وېشنيزه:هډو وېشنيزه:انسان وېشنيزه:بدن وېشنيزه:انساني سکليټ وېشنيزه:انساني جوړښت وېشنيزه:طب وېشنيزه:طبابت وېشنيزه:طبي نښې وېشنيزه:طبي څانگپوهنې وېشنيزه:طبي کينډۍ وېشنيزه:طبي اصطلاحگانې وېشنيزه:طبي بېړني حالتونه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
ویلیم مک کینلي
ویلیم مک کینلي (د ۱۸۴۳ز کال د جنورۍ په ۲۹مه زېږېدلی او د ۱۹۰۱ز کال د سپټمبر په ۱۴مه مړ شوی)له ۱۸۹۷ز کال نه تر ۱۹۰۱ز کال پورې د متحده ایالاتو د ۲۵م ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې. هغه د ۱۸۹۸ز کال د هسپانیا او امریکا جګړې په لړ کې ولسمشر و او د امریکا د صنعتونو د پیاوړتیا لپاره یې ګمرکي تعرفې زیاتې کړې، د وړیا سپینو زرو پراختیایي پولي سیاست یې رد کړ او ملت یې د سرو زرو په معیار کې وساته.
جمهوري غوښتونکی مک کینلي د امریکا د کورنیو جګړو وروستی ولسمشر و،هغه یوازینی کس و چې خپل خدمت یې د یو افسر په توګه پیل او د بریوټ میجر په توګه یې پای ته ورساوه. له جګړې وروسته، هغه د اوهایو ایالت په ​​کانټون سیمه کې مېشت شو او له ایډا ساکسټن سره یې واده وکړ. په ۱۸۷۸ز کال کې مک کینلي کانګرس ته لاړ او د محافظتي تعرفو په اړه د جمهوري غوښتونکي ګوند کارپوه و ټاکل شو اوژمنه یې وکړه، چې اقتصادي سوکالي ته به کار کوي. مک کینلي په ​۱۸۹۱زاو ۱۸۹۳ز کلونو کې د اوهایو د والي په توګه هم دنده ترسره کړې. د خپل نږدې سلاکار مارک هانا په مرسته، هغه په ​​۱۸۹۶ز کال کې د ژور اقتصادي ناورین  په ترڅ کې د جمهوري غوښتونکو د ولسمشرۍ  نوماندي وګټله او خپل دیموکراټ سیال ویلیم جینینګ براین ته یې ماتې ورکړه.
د مک کینلي د ولسمشرۍ پر مهال د امریکا اقتصاد په چټکې سره وده وکړه، هغه د ۱۸۹۷ز کال د (Dingley) تعرفې لوړې کړې، ترڅو تولید کوونکي او د فابریکو کارګران له بهرني سیالۍ نه خوندي وساتي. همدارنګه په ۱۹۰۰ز کال کې یې د سرو زرو د معیار قانون تصویب کړ. هغه هیله درلوده، چې هسپانیه دې ته وهڅوي، تر څو یاغی کیوبا ته له جګړې پرته خپلواکي ورکړي، خو کله چې خبرې اترې ناکامې شوې ،مک کینلی له کانګرس نه د ۱۸۹۸ز کال د هسپانوي-امریکایي جګړې د پیل کولو د اعلامیې غوښتنه وکړه، چې  د متحده ایالاتو بریا چټکه او پریکړه کوونکې وه. د سولې د هوکړې د یوې برخې په توګه هسپانیا له خپلو اصلي بهرنیومستعمرونه لکه د پورټوریکو، ګوام او فیلیپین نه دمتحده ایالاتو په ګټه تېر شو، کیوبا ته هم د خپلواکۍ ورکړې ژمنه شوې وه، خو هغه د متحده ایالاتو د پوځ تر کنټرول لاندې پاتې شوه. متحده ایالاتو په ۱۸۹۸ز کال کې د هاوایی خپلواک جمهوریت په ځان پورې ضمیمه کړ او د متحده ایالاتو برخه شوه.
تاریخپوهان د مک کینلي د ۱۸۹۶ز کال بریا د ریښتیني ټاکنو پایله ګڼي، چې په هغه کې له کورنۍ جګړې وروسته سیاسي کړکېچ د جمهوري غوښتونکو تر واک لاندې څلورم ګوند ته هم لاره هواره کړه او په دې ډول د پرمختګ دوره پیل شوه. مک کینلي د ۱۹۰۰ز کال ولسمشریزو ټاکنو کې د هغه کمپاین په ترڅ کې براین ته ماتې ورکړه، چې ډېر تمرکز یې په امپریالیزم، محافظت، او وړیا سپینو زرو و. د مک کینلي لاسته راوړنې هغه وخت نیمګړې پاتې شوې کله، چې هغه د ۱۹۰۱ز کال د سپټمبر په ۶مه د لیون کازولګوز له خوا چې پولنډي-امریکایي انارکیست و، په ډزو وویشتل شو. مک کینلي اته ورځې وروسته مړ شو او د هغه مرستیال ولسمشر تیوډور روزولټ د هغه ځایناستی وټاکل شو. د امریکا د اقتصادي لاسوهنې او د سوداګرۍ د نوښتګر په توګه، مک کینلي په عمومي توګه د اوسط نه پورته درجه بندي کېږي. د هغه شهرت ډېر ژر د روزولټ له خوا تر منفي اغېز لاندې راغی.
د کیوبا کړکېچ او له هسپانیې سره جګړه
یاغیانوپه پرله پسې توګه، له لسیزو راهیسې په کیوبا کې له هسپانوي استعمار نه د آزادۍ لپاره کمپاین پیل کړی و، چې  په ۱۸۹۵ز کال کې په جګړې بدل شو، خو کله چې دغه جګړه د هسپانیا ټاپوګانو ته وغځېده، هسپانیا یې په وړاندې په غچ اخیستنې لاس پورې کړ. په امریکا کې عامه افکار له یاغیانو نه د ملاتړ په پار منظم شول. مک کینلي هم د هسپانوي تګلارو پر وړاندې له یاغیانو ملاتړ وکړ. که څه هم امریکایانو د کیوبا د آزادولو لپاره د جګړې غوښتنه کوله، خو مک کینلي بیا د سوله يیزې تګلارې پلوي وکړه، په دې تمه،چې د خبرو اترو له لارې هسپانیا د کیوبا د خپلواکۍ په ورکولو قانع کړي یا لږ تر لږه کیوبا ته د یو څه خپلواکۍ اجازه ورکړي. متحده ایالات او هسپانیا په ۱۸۹۷ز کال کې په دې اړوند خبرې اترې پیل کړې، خو معلومه شوه چې هسپانیا به هېڅ کله د کیوبا خپلواکي و نه مني او یاغیان (او د دوی امریکایې ملاتړي) به هم هېڅکله په لږ څه بسنه ونه کړي.
د ۱۸۹۸ز کال په جنوري کې هسپانیا یاغیانو ته د یو څه امتیازاتو ژمنه وکړه، خو کله چې د امریکا قونسل فیتژګ لی په هاوانا کې د فساد راپور ورکړ، مک کینلي پرېکړه وکړه، چې د (USS Maine)جنګي بیړۍ واستوي. د فبرورۍ په ۱۵مه د ماین چاودنې له امله یاده بېرۍ ډوبه شوه، چې ۲۶۶کسان په کې ووژل شول. مک کینلي ټینګار وکړچې: د تحقیقاتو محکمه لومړی دا معلومه کړي چې ایا چاودنه ناڅاپي وه که نه او په دې ډول د مارچ په ۲۰مه محکمې د شواهدو په پام کې نیولو سره پریکړه وکړه، چې ماین له اوبو لاندې ځای پر ځای شوی و. دې پېښې په کانګرس کې د جګړې لپاره ټینګار زیات کړ، خو مک کینلي بیا هم د کیوبا د خپلواکۍ لپاره خبرو اترو ته دوام ورکړ.
هسپانیې د مک کینلي وړاندیز رد کړاو د اپرېل په ۱۱مه مک کینلي دا موضوع کانګرس ته وسپارله. هغه د جګړې غوښتنه نه وه کړې، خو کانګرس د اپرېل په ۲۰مه د ټیلر تعدیل سره د جګړې اعلان وکړ، کوم چې د کیوبا د الحاق کولو هر ډول اراده یې رد کړه. نیک کپور وايي چې: د مک کینلي کړنې د هغه د منځګړیتوب، سوله پالنې او د بشردوستانه ارزښتونو پر بنسټ ولاړې وې، نه د بهرنیو فشارونو پر بنسټ.
د ټیلګراف او ټیلیفون پراختیا مک کینلي ته د جګړې په ورځني مدیریت کې د پخوانیو ولسمشرانو په پرتله ډېر ګټور تمام شو، چې د پوځ او سمندري حرکتونو د څارنې او لارښود لپاره یې له نوې ټیکنالوژي نه ګټه واخیسته.
بله میاشت، هغه فیلیپین ته د لېږل شویو سرتیرو شمېر زیات کړ او د پوځ قوماندان تورن جنرال ویسلي میرټ ته یې د اوږدې مودې لپاره د قانوني سیسټمونو د جوړولو او مالیاتو لوړولو واک ورکړ. کله چې د ۱۸۹۸ز کال د جون په پای کې پوځیان فیلیپین ته ورسېدل مک کینلي پریکړه وکړه، تر څو هسپانیه اړ کړي، چې ټاپوګان متحده ایالاتو ته تسلیم کړي.
په ورته مهال، په کارابین تیاتر کې، د رضاکارانو لوی ځواک د کیوبا د یرغل لپاره، ټامپا، فلوریډا ته نږدې سره راټول شول. پوځ مخکې له دې، چې دوۍ کیوبا ته لاړ شي د چټک پراخېددونکي ځواک په رسولو کې له ستونزو سره مخامخ وو، خو د جون تر میاشتې پورې کوربین د ستونزو په حل کې پرمختګ وکړ. له اوږده ځنډ وروسته، پوځ د تورن جنرال ویلیم روفس شافټر په مشرۍ د جون په ۲۰مه له فلوریډا نه حرکت وکړ، دوه ورځې وروسته سانتیاګو دي کیوبا ته ورسېد. د جون په ۲۴مه په لاس ګواسیماس کې له نښتې وروسته، د شافټر پوځ د جولای په ۲مه د سان جوان هیل په جګړه کې له هسپانوي ځواکونو سره ښکیل شو. په یوه سخته ورځنۍ جګړه کې، امریکایان بریالي شول، که څه هم دواړو خواوو ته درانه تلفات واوښتل.
شافټر د سانتیاګو ښار محاصره کړ، چې وروسته د جولای په ۱۷مه تسلیم شو، او کیوبا یې د امریکا تر کنټرول لاندې راوستله. مک کینلي او میلز په پورتوریکو هم د برید امر وکړ، چې د جولای په میاشت کې د لږ مقاومت سره مخ شو. د هسپانیې نه وتل او د هسپانوي سمندري ویجاړول د بیا رغونې امکانات لږ کړل او د اسپانیا حکومت د جګړې پای ته رسولو لپاره د یوې لارې په لټه کې شوه.
چاوديدونکي توکي
چاوديدونکي توکي (يا چاوديدونکي مواد) هغه غبرګون ښودونکې ماده ده چې د احتمالي انرژۍ دومره زيات مقدار لري چې کولای شي يوه چاودنه رامنځ ته کړي، که په ناڅاپي ډول دا انرژي خوشې کړای شي، نو عموماً له رڼا، تودوخې، اواز او فشار سره ملګرې وي. يو چاوديدنکی چارج د چاوديدونکو موادو يوه اندازه شوې مقدار دی چې شونې ده يواځې له يو جزء څخه جوړه شوې وي او يا له یو مخلوط جوړه وي چې لږ تر لږه دوه مادې ولري.
شونې ده چې په يوه چاودیدونکي ماده کې زېرمه شوې احتمالي انرژي، د بېلګې په ډول لاندې وي
شونې ده چې چاوديدونکي توکي د هغه چټکتيا پر بنسټ په ټولګو ووېشل شي، په کومې چټکتيا سره چې دوی خپرېږي. هغه مواد چې چاودونه کوي (د کيمياوي غبرګون حرکت لوری د غږ د چټکتيا په نسبت په ډېرې چټکتيا سره د موادو په مټ حرکت کوي) «لوړ چاوديدونکي» توکي بلل کېږي او هغه مواد چې اور اخلي «ښکته چاوديدونکي» بلل کېږي. چاودېدونکي توکي د دوی د حساسيت پر بنسټ هم په ټولګو وېشل کېدای شي. هغه حساس مواد چې په نسبي کم مقدار تودوخې يا فشار سره هم پيل کېدای شي ابتدايي چاوديدونکي توکي دي او هغه توکي چې په نسبي ډول ډېر حساس نه دي هغه د  دويمې درجې يا درېیمې درجې چاوديدونکي توکي دي.
د کيمياوي مواد پراخه ډولونه چاودېدای شي؛ يو کم شمېر يې په ځانګړي ډول په چاودېدونکو توکو کې د کارولو په موخه په مصنوعي ډول جوړ شوي دي. پاتې يې ډېر خطرناک، حساس، زهرجن، قيمته، بې ثباته، يا د لنډې مودې په تېرېدو سره د تحليل او خرابېدو سره برابر وي.
په هر حال، دا توپير دومره زيات نه دی. ځانګړي مواد –دوړې، پوډر، ګازونه، يا بې ثباته عضوي مايعات – شونې ده چې په عادي شرايطو کې په ساده ډول سوځېدونکي يا لمبه کېدونکي وي، خو په ځانګړو شرايطو يا بڼو کې چاودېدونکي ګرځي، لکه د هوا خپرې شوې وريځې، يا ناڅاپي راايسارېدل يا ناڅاپي خوشې کېدل.
تاريخ
د يوناني اور په څېر لومړنۍ ترمل (حرارتي) وسلې له لرغونو زمانو موجودې دي. د دې په جرړو کې د کيمياوي چاودېدونکو توکو تاريخ د باروتو په تاريخ کې پټ دی. په نهمه پېړۍ کې د «ټانګ» کورنۍ د واکمنۍ پر مهال، ټاوسټ چينايي کيمياپوهانو په لېوالتيا سره د تلپاتې کېدو د درملو موندلو هڅې کولې. په دې جريان کې، هغوی په ۱۰۴۴ز کال کې د ډبرو سکرو، ښورې او ګوګړو څخه جوړو شويو تورو پوډرو د چاودنې له ايجاد سره مخ شول. باروت د کيمياوي چاودېدونکو توکو لومړۍ بڼه وه او تر ۱۱۶۱ز کال پورې، چينايانو په لومړي ځل په جګړه کې له چاودېدونکو توکو کار اخيست. چينايانو به چاودېدونکي توکي په باڼس لرګي يا د ژیړو په نل کې ايښودل او ويشتل چې دا يې د باڼس پټاکۍ بللې. چينايانو همدا راز د باڼس په پټاکيو کې ژوندۍ مږې اېښودلې؛ کله به چې د دوښمن پر لور ووېشتل شوې، نو اور اخيستو مږو به سترې روانې اغېزې پیدا کولې – د دوښمن سرتيري به يې وېرول او د سپرو سرتېرو واحدونه به يې سرګردانه کول.
له بلې خوا، د دې ځای زياتو پياوړو چاوديدونکو توکو، لکه C-4 او PETN نيولی دی. په هر حال، C-4 او PETN له وسپنې سره غبرګون ښيي او په اسانۍ سره اور اخلي، بیا هم د TNT پر عکس، C-4 او PETN د اوبو ضد او نرم دي.
سوداګريز
د چاودېدونکو توکو تر ټولو زيات استعمال په کان کېندنه کې کېږي. که کانونه د ځمکې په سطحه وي، که د ځمکې په داخل کې خښ شوي وي، په يو ټاکلي ځای کې د لوړو يا کمو چاودېدونکو توکو چاودنه يا اور ورته کول د دې لپاره کارول کېږي چې د يوې ماتېدونکې مادې د يوې مناسبې اندازې ټاکلی فرعي حجم يا د همدې موادو زيات حجم ازاد کړای شي. د کان کيندنې صنعت له نايټريټ څخه جوړ شوي چاودېدونکي توکي کاروي، لکه د سون توکو د تيلو محلول او د امونيم نايټريټ محلول، د امونيم نايټريټ دانې (د سرې دانې) او سون توکو د تيلو (ANFO) او د جيليټنس مخلوط، يا امونيم نايټريټ او اور اخيستونکو سون توکو مخلوط.
په مادي ساينس او انجنيرۍ کې، چاوديدونکي توکي په پوښ ورکولو (چاودېدونکې جوشکاري) کې کارول کېږي. د يو شمېر موادو نرۍ تخه د يو مختلف ډبل پوړ پر سر اېښودل کېږي، عموماً دواړه پوړونه د فلز وي. د نري پوړ پر سر چاودېدونکي مواد اېښودل کېږي. د چاودېدونکو توکو لرونکي پوړ په يو سر کې چاودنه پيل کېږي. دواړو فلزي پوړونو ته يو د بل سره په تېز رفتار سره زور ورکول کېږي. چاودنه د پيل له برخې څخه په ټولو چاودېدونکو توکو کې خپرېږي. په بېلګه يیز ډول، دا چاره د دوه پوړونو تر منځ يوه معدني اړيکه پېدا کوي.
له دې امله چې هغه موده کمه ده چې د ضربې يوه څپه يې په يوه نقطه کې تېروي، په همدې بنسټ د ژوروالي د يو چاود په مټ، د دوه فلزاتو او د هغوی د سطحو د کيميا سره يو ځای کېدل لېدای شو او دوی په يو نه يو ډول سره ګډېږي. دا هم شونې ده چې د کوم يو پوړ څخه د سطحې توکو يو څه برخه ووځي، کله چې د توکو پای ته ورسېږي. په همدې بنسټ، سره د ويډنګ شويو دوه ګونو پوړونو کتله اوس، د دوه ابتدايي پوړونو د کتلو له مجموعې څخه کمه وي.
داسې استعمالات يې هم شته، چېرته چې د يوې ضربې څپه او ساکنه برېښنا د لوړ رفتار ويشتلو لامل وګرځي.
کيمياوي توکي
چاودنه د خپله جوړ شوي کيمياوي غبرګون يوه بڼه ده، کومه چې کله پيل شي، له هغې وروسته د يو ستر تودوخه زېږونکي بدلون (په زیاته اندازه د تودوخې خوشې کول) او يو ستر مثبت اينتروپي بدلون (په زياته اندازه د ګازونو خوشې کېدل) دواړو په مټ د غبرګون ورکونکو په مټ تر توليداتو پورې رسېږي، له همدې امله، په ډېرې چټکۍ سره پر خپرېدونکي عمل سربېره، له ترموډينامک پلوه د خوښې وړ پروسه منځ ته راوړي. له همدې کبله، چاودېدونکي توکي داسې مواد دي چې په کيمياوي پيوندونو کې په زياته اندازه زېرمه شوې انرژي لري. د ګازي تولیداتو انرژي لرونکي ثبات او په همدې بنسټ د هغې تر لاسه کېدل د کاربن مونو اکسايډ، کاربن ډای اکسايډ او (di) نايټروجن په څېر پیاوړي پيوند شويو انواعو له جوړېدو څخه منځ ته راځي، کوم چې پياوړي دوه ګوني او درې ګوني پيوندونه وي، د کوم د پيوند پياوړتيا چې تقريباً 1 MJ/mole وي. د پايلې په توګه، ډيری سوداګريز چاودېدونکي توکي عضوي مرکبات وي په کومو کې چې -NO2، -ONO2 او -NHNO2 ګروپونه موجود وي، کله چې دوی چاودنه کوي، نو د پورته يادو شويو په څېر ګازونه خارجوي (د بېلګې په ډول نايټروګلسرين، TNT، HMX، PETN، نايټروسيلوز).
چاودېدونکي توکي د هغې د اور اخيستلو د اندازې سره سم د لږو يا زياتو چاودېدونکو توکو په توګه ډلبندي کېدای شي: کم چاودېدونکي په چټکۍ سره سوځي (يا اور اخلي)، په داسې حال کې چې لوړ چاوديدونکي چاودنه کوي. په داسې حال کې چې دا تعريفونه سره توپير لري، خو په چټکۍ سره د تجزیه کېدو کره اندازه کېدلو ستونزه د چاودېدونکو توکو عملي ډلبندي ستونزمنه ګرځوي.
د څارويو درمل
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" د حیواني درملو څانګه د وترنري درملو په نوم یادیږي. وترنري درمل د وترنري درملو څانګه ده چې په څارویو کې د ناروغیو اختلالاتو او ټپونو مخنیوي ، کنټرول ، تشخیص او درملنې سره معامله کوي. د دې سره سره، دا د څارویو پالنه، ساتنه، نسل پالنه، تغذیه څېړنې او د محصول پراختیا سره معامله کوي. د وترنري درملو ساحه پراخه ده، د څارویو ټول ډولونه پوښي، دواړه کورني او وحشي ، د ډیری شرایطو سره چې کولی شي مختلف ډولونه اغیزمن کړي.
وترنری درمل په پراخه کچه د مسلکي نظارت سره او پرته تمرین کیږي. مسلکي پاملرنه اکثرا د وترنري ډاکټر لخوا رهبري کیږي (د وترنری ، وترنري جراح یا "ډاکټر" هم ویل کیږي) ، مګر د پیروټرینري کارکونکو لخوا لکه د وترنري نرسانو یا تخنیکانو لخوا هم رهبري کیږي. دا د نورو تخصصي ځانګړتیاو لکه د حیواني فزیوتراپي یا غاښونو او د مسلک پورې اړوند رولونو لکه فرریر لخوا غزیدلی شي.
اوسنی دور
د لرغون پېژندنې شواهد، د غوا د کوپړۍ په بڼه چې تریپینیشن ترسره شوی، دا وړاندیز کوي چې خلکو په نوولیتیک (3400-3000 مخزېږديز کلونو) کې د وترنرۍ کړنلارې عملي کېدې. د مصر د کاهون (د مصر دولسم سلطنت ) د وترنري درملو لومړنی اوسنی ریکارډ دی. د [2] سمیت ، د اشوکا د وخت څخه تاریخ لري ، یو لومړنی هندي وترنری کتاب دی. د اشوکا په اثارو کې راغلي دي: "هر چیرې چې پاچا پیادسي ( اشوکا ) دوه ډوله درمل چمتو کول (درمل) د خلکو لپاره درمل او د څارویو لپاره درمل. چیرې چې د خلکو او څارویو لپاره هیڅ درمل شتون نلري." باید وپلورل شي او وکرل شي " [3] د پیړۍ پنځمه یا شپږمه پیړۍ د هیپوپاټریکا هیپاتریکس د بازنطینی تالیف دی.
د مسلک جوړول
لومړنی وترنری ښوونځی په 1762 کې د فرانسې په لیون کې د کلاډ بورګیلټ لخوا تاسیس شو. د لیپټن په وینا، په فرانسوي رمو کې د ریندرپیسټ له امله رامینځته شوي ویجاړتیا لیدلو وروسته، بورجیولټ خپل وخت تیر کړ. دا د دې لامل شو چې هغه په 1761 کې په لیون کې د وترنری ښوونځی رامینځته کړي ، له کوم ځای څخه چې هغه زده کونکي د ناروغۍ سره معامله کولو لپاره واستول. په لنډ وخت کې، طاعون پای ته ورسېد او د حیواني علومو او هنر لخوا کرنې ته د مرستې په واسطه د ذخیره روغتیا بیرته راستانه شوه. " ښوونځي په 18 پیړۍ کې په چټکۍ سره نړیواله پیژندنه ترلاسه کړه، او د هغې اکادمیک ماډلونه د بشري طب، طبیعي تاریخ، او نسبي اناتومي په اوسني برخو کې راښکاره شول.
وترنر ډاکټر
د وترنری پاملرنې او اداره معمولا د وترنری لخوا رهبري کیږي (عموما د وترنری، وترنری جراح یا "ډاکټر" - د وترنری درمل یا د وترنری طبي ډاکټر په توګه ویل کیږي). دا رول د انسان په طب کې د معالج یا جراح (طبي ډاکټر) سره برابر دی او د فراغت زده کړې او وړتیاوې پکې شاملې دي.
سرچينې:
وېشنيزه:وترنری وېشنيزه:څاروي وېشنيزه:ژوي وېشنيزه:درملتون وېشنيزه:درملپوهنه وېشنيزه:درمل وېشنيزه:درملپوهان وېشنيزه:درملپېژندنه وېشنيزه:درملگري وېشنيزه:درملگریز بوټي وېشنيزه:درملیز بوټي وېشنيزه:درملیزه بوټي
د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون
د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون (Equality and Human Rights Commission) په لویه بریتانیا کې دولتي خپلواک بنسټ دی چې د ۲۰۰۷ زکال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د ۲۰۰۶ زکال د مساواتو د قانون (Equality Act 2006) له مخې تاسیس شو. دغه کمیسیون په انګلستان، سکاټلنډ (په سکاټلنډ کې د سکاټلنډ د بشري حقونو د کمیسیون سره یوځای) او ولز کې د مساواتو د رامنځته کونکو او سربېره پر دې د تبعیض ضد قوانینو د ترویج او اجرا کولو مسئولیت پر غاړه لري. دغه کمیسیون د نژادي برابرۍ د کمیسیون، د مساوي فرصتونو د کمیسیون او د معلولینو د حقونو د کمیسیون مسئولیتونه پر غاړه واخیستل. د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون همدارنګه د مساوي حقونو د نورو اړخونو لکه د عمر، جنسیتي لیدلوري او مذهب یا باور مسئولیت پر غاړه لري. دغه کمیسیون د بشري حقونو د ملي بنسټ په توګه په ټوله لویه بریتانیا کې د بشري حقونو د ترویج او تضمین په لټه کې دی.
یاد کمیسیون په منچستر، لندن، ګلاسکو او کارډیف کې دفترونه لري. دا یو خپلواک دولتي بنسټ دی چې د بریتانیا په کابینه کې د دولت د مساواتو دفتر یې ملاتړ کوي. دا له دولته جلا او خپلواک دی، خو د دولتي بودیجې د مصرف په برخه کې ځواب ویونکی دی او کمیشنران یې د بریتانیا د ښځو او مساواتو د وزیر له خوا ټاکل کېږي. د EHRC چارې شمالي ایرلنډ ته نه اړوندېږي هغه چې خپله جلا د مساواتو کمیسیون (ECNI) او د بشري حقونو کمیسیون (NIHRC) لري؛ دغه دواړه کمیسیونونه په ۱۹۹۸ زکال کې د شمالي ایرلنډ د قانون پر بنسټ د بلفاست/ګوډ پرایډې (غوره جمعې) د هوکړې په پایله کې تاسیس شول. له دې سره د بریتانیا د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون په سکاټلنډ کې د بشري حقونو په هغو چارو کې د لاسوهنې څخه منع شوی چې د سکاټلنډ پارلمان د هغو مسئولیتونه د سکاټلنډ د بشري حقونو کمیسیون ته سپارلې دي.
د EHRC اوسنۍ مشره د مارګراوین بارونه، کیشوېر فالکنر ده، چې د ۲۰۲۰ زکال په ډسمبر کې وټاکل شوه. دغه کمیسیون لږکیو ته له اړوندو خپلو مامورینو سره د چلن د څرنګوالي  او له ۲۰۲۱ زکال راهیسې څوجنسیته وګړو ته د اړوند فعالیتونو له امله تر نیوکو لاندې راغلی.
واکونه
د بریتانیا د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون خپل واکونه د ۲۰۰۶ زکال د مساواتو له قانون اخلي چې، ټولو ته عدالت: د مساواتو او بشري حقونو لپاره یو نوی کمیسیون، تر نامه لاندې د سپین کاغذ (white paper) د راپور له امله رامنځته شو. د دغه قانون دریمه برخه څرګندوي چې EHRC دنده لري د یوې داسې ټولنې د جوړولو په موخه کار وکړي چې مساوات او حقونه په کې ریښې ولري. دا په دې معنی دی چې،
د دغه ډول چارو په موخه ۳۰ مه برخه یې د څرګندونو قانوني مقرراتو په وړاندې کولو سره EHRC ته وړتیا وربخښي چې د قضایي بیاکتنې غوښتنې وکړي او د محاکمې په چارو کې مداخله وکړي. ۳۱-۲ برخه یې EHRC ته دا نوی قدرت وربخښي چې د مساواتو په برخه کې د مثبتو بدلونونو سره د انطباق په موخه د دولتي چارواکو چارې و ارزوي. که چېرې وویني چې یو دولتي چارواکی په خپلو دندو کې ناغېړي کوي کولای شي د هغو اړوند  د «انطباق یاددښت» صادر کړي. له دې څخه مهمه دا چې دولتي چاراکي د ۱۹۹۸ زکال د بشري حقونو د قانون له مخې مکلف دي په داسې توګه چارې ترسره کړي چې د بشري حقونو د اروپايي کنوانسیون سره همغږې وي (د بشري حقونو د قانون ۶مه برخه). پر دې بنسټ د EHRC رول یو له داسې مواردو څخه دی چې وړاندې له دې چې موضوع محکمې ته ورسېږي ورته رسیدګي وشي. په دې سره که چېرې د یو دولتي کار ورکوونکي (لکه په سیمه ییزې شورا یا ملکي خدمتونو کې) سره کار کوۍ، ګڼ شمېر لارې شتون لري چې ستاسو په ګټه د مساواتو معیارونه پلي شي. دا کېدای شي تر یوې کچې له دې امله عجیبه ښکاره شي چې دولتي کار ورکوونکي په دوامداره توګه په کاري ډګر کې غوره کړنلارې پلې کوي. د مساواتو د قانون ۳۰(۳) برخه دغه کمیسیون ته اجازه ورکوي چې د بشري حقونو د قانون پر بنسټ د دولتي چارواکو پر وړاندې قضایي دوسیه پرانېزې. دا له معمول حد څخه یوه پیاوړې لار ده، ځکه چې خپله دغه کمیسیون د بشري حقونو څخه د سرغړونو د «قرباني» د عادي معیارونو موضوع نه شي ګرځېدلی.
د یاد قانون د ۲۴مې برخې له مخې یاد کمیسیون کولای شي له کار ورکوونکو سره یو لړ الزام رامنځته کوونکې هوکړې ترسره کړي. پر دې بنسټ د بېلګې په توګه، کولای شي هوکړه وکړي چې یو کار ورکوونکی د څېړنو (هغه چاره چې د یو کار ورکوونکي لپاره تر ټولو ناوړه چاره بلل کېږي) څخه د خلاصون په بدل کې ژمنه وکړي چې د مساواتو د ټینګښت په موخه له غوره لارو چارو کار اخلي او همدارنګه له هغه چارو ډډه وکړي چې ورته تبعیضي څرګندې شي. کمیسیون کولای شي دغه هوکړې د اجرایوي احکامو له مخې اجرا کړي. وړاندې یوازې د معلولینو د حقونو کمیسیون دغه ډول واکونه لرل او د نژادي برابرۍ او مساوي فرصتونو کمیسیونونه بیا تر ډېره محدود و. د بېلګې په توګه د مساوي فرصتونو کمیسیون یوازې د هغو دولتي ادارو پر وړاندې د احکامو د صدور واک درلود چې د تبعیض په برخه کې به یې ناوړه مخینه لرله.
د مساواتو د قانون ۲۰مه برخه د مساواتو او بشري حقونو کمیسیون ته دا واک ورکوي چې د ناقانونه تبعیض د «شک» لرلو په صورت کې څېړنې وکړي. وړاندې دغه چاره «منطقي شک» ته محدوده شوې وه او لامل وګرځېده چې مخکني مسئولین یې ډېر محتاطانه عمل وکړي. د حقوقي اصطلاحاتو له مخې دا د غیرمنطقي ارزونې او فردي معقولې ارزونې ترمنځ توپیر دی. په بل عبارت محکمه نه شي کولای د هغوی څېړنې ناقانونه اعلان کړي، مګر دا چې تشخیص کړي چې کمیسیون د داسې څېړنو د ترسره کولو په حالت کې دی چې هېڅ منطقي کس نه شي کولای له هغو پایله ترلاسه کړي.
ورته مهال د ۱۹۹۸ زکال د بشري حقونو د قانون او د مساواتو او بشري حقونو د کمیسیون د واکونو ترمنځ یو شمېر پیچلتیاوې شتون لري. که چېرې په پام کې وي چې «د نامه په کارولو سره څېړنه» وشي (یعنې کار ورکوونکی په ډېر احتمال سره د څېړنو پر مهال د هغه د نوم له افشا کېدو څخه شرمېږي)، دغه کمیسیون نه شي کولای په دغه صورت کې د بشري حقونو د قانون پر بنسټ د یو دولتي چارواکي اړوند څېړنې پیل کړي. همدارنګه دغه کمیسیون نه شي کولای په محاکمو یا قضایه ادارو کې له فردي قضایاو څخه ملاتړ وکړي، ځکه چې دغه ډول موضوعات یوازې هغو مواردو ته اړوندېږي چې یوازې د بشري حقونو په قانون کې شتون لري نه د بریتانیا د مساواتو په موجودو قوانینو کې (لکه د ۱۹۷۵ زکال د جنسيتي تبعیض قانون). دغه چاره په عملي بڼه ستونزه جوړونکې کېدای شي، په ځانګړې توګه له دې امله چې که چېرې د بشري حقونو د قانون له مخې ادعا شتون ولري، خو د بریتانیا قوانین بیا دغه ډول ادعا تر پوښښ لاندې نه راوړي هغه چې په معمول ډول د اروپايي کنوانسیون له حقوقو سره د مطابقت په موخه تازه یا اپډېټ کېږي (دا هغه موارد دي چې د بشري حقونو د قانون له مخې اجرا کېږي). همدارنګه د هغو مواردو ترمنځ چې په اروپايي کنوانسیون کې شتون لري او همدارنګه د بریتانیا د داخلي قوانینو تر پوښښ لاندې راځي؛ د پولې ټاکل ستونزمنه چاره ده. ورته مهال د مساواتو د قانون ۲۸مه برخه لومړي وزیر ته دا واک ورکوي چې که چېرې یوه موضوع په کورنیو قوانینو کې په بشپړه توګه له منځه تللې وي هغو ته د رسیدګۍ په موخه اجازه ورکړي، خو له دې سره هم په بشپړه توګه د بشري حقونو د موضوع په توګه پاتې کېږي.
د یو ځای نیونکي بنسټ په توګه د مساواتو او بشري حقونو د کمیسیون واکونه پام وړ نه و. یو شمېر کسانو د لا زیاتو بدلونونو غوښتنه لرله، د بېلګې په توګه هغوی غوښتل چې یاد کمیسیون باید د کار ورکوونکو پر وړاندې د هرې موضوع (نه یوازې د بشري حقونو د موضوعاتو) اړوند شکایت وکړي. هماغه ډول چې د دغه کمیسیون امریکايي، اسټرالیايي، بلجیمي، کاناډايي او نیوزلنډي سیالان یې کولای شي.
د برازیل سیاسي نظام
د برازیل سیاسي نظام د استازیتوب پر بنسټ د فدرال ولسمشریز دیموکراتیک جمهوریت په اډانه کې تنظیم شوی، چې ولسمشر په هغو کې د دولت او حکومت دواړو مشري پر غاړه لري او د څو ګوندي سیسټم پر بنسټ جوړېږي. د برازیل په سیاسي او اداري جوړښت کې فدرال دولت، ۲۶ ایالتونه، یوه فدرال ناحیه او شاروالۍ شاملېږي.
ایالتونه په کې خپلواک ملي اداري واحدونه دي چې هر یو یې ځانته حکومتونه لري او له نورو ټولو فدرال واحدونو سره په ګډه د برازیل فدرالي جمهوریت جوړوي. اوس مهال برازیل له سیاسي او اداري پلوه په ۲۷ فدرال برخو ویشل شوی چې ۲۶ ایالتونه او یوه فدرال ناحیه ورته اړوندېږي. په ایالتونو کې اجرایوي واک د والي په لاس کې دی چې د یوې څلور کلنې دورې لپاره ټاکل کېږي. قضایه قوه له سترې محکمې او ایستناف محکمې څخه جوړېږي چې د عامه عدالت چارې مخته وکړي. هر ایالت ځانته جلا یوه جرګه لرونکې مقننه قوه لري چې ایالتي قوانینو ته رایې ورکوي. د برازیل اساسي قانون د مستقیمې دیموکراسۍ دوه عناصر په رسمیت پېژني چې د دغه قانون په ۱۴مه ماده کې یې یادونه شوې. قانون جوړونکې شوراګانې د ایالتونو د اجرایه قوو او ښاروالیو پر چارو څارنه کوي.
برازیل نامحدود څو ګوندي سیسټم او په پریمانه شمېر سیاسي ګوندونه لري. یو شمېر ګوندونه یې ایډیالوژیک ثبات نه لري او له همدې امله د شورا په غړو کې دا موضوع ډېره عادي چاره ده چې له یوه ګوند څخه بل ګوند ته لاړ شي. ورته مهال  د ګڼ شمېر سیاسي ګوندونو شتون د دې لامل ګرځي څو اجرایوي قوه د ګڼ شمېر سیاسي ګوندونو ائتلاف رامنځته کولو ته اړ وي او باید متنوع تر ډېره هم د ایډیالوژیکي پلوه نامسنجم ائتلافونه د قوانینو د تصویب په موخه سره همغږي کړي (له همدې امله هم د ائتلافي جمهوري نظام په توګه پېژندل کېږي). د ایکونامېسټ انټلېجنس یونټ د دیموکراسۍ شاخص په ۲۰۱۹ او ۲۰۲۰ زکال کې برازیل «د معیوبو دیموکراسیو» د لرونکو هېوادونو په ډله کې یاد کړی.
فدرال دولت
برازیل د دغه هېواد د اساسي قانون له مخې د استازیتوب د دیموکراسۍ پر بنسټ فدرال ولسمشریز جمهوریت دی. فدرال دولت د اجرایوي، مقننې او قضایې قوو درې خپلواکې څانګې لري. اجرایوي واک چې د اجرایوي برخې له خوا کارول کېږي مشري یې د ولسمشر پر غاړه ده او وزیران ورته په چارو کې مشوره ورکوي. ولسمشر د دولت او حکومت دواړو مشر دی. مقننه قوه ملي شورا ته اړونده ده چې د فدرال سنا او ولسي جرګې څخه جوړېږي. قضايي واک هم د قضایي پلاوي له خوا کارول کېږي چې له فدرال ستره محکمې، د عدالت له سترې محکمې او نورو سترو محکمو، د ملي عدالت له شورا او سیمه یئزو فدرال محکمو څخه جوړېږي.
ایالتونه
د برازیل ۲۶ ایالتونه نیمه خپلواکه خود مختاره بنسټونه دي چې بشپړې اداري څانګې، نسبي مالي خپلواکي او هېوادنیو سمبولونو ته په ورته بڼه ځانګړي اداري سمبولونه لري. د نسبي خودمختارۍ لرلو سربېره ټول یې د داسې اداري جوړښتونو لرونکي دي چې په فدرال اساسي قانون کې ټاکل شوي.
ایالتونه په هرو څلورو کلونو کې یوځل ټاکنې کوي او په پام وړ توګه د خپل واک څرګندويي کوي. د ۱۹۸۸ زکال اساسي قانون ایالتونو ته دا اجازه ورکوي چې خپل مالیات وساتي، ایالتي جرګې جوړې کړي او همدارنګه د فدرال حکومت له خوا په سیمه ئیزه کچه راغونډو شوو مالیاتو کې ځانته ځانګړی تخصیص ولري.
په ایالتونو کې اجرایوي واک د والي او د هغه له خوا د ټاکل شوو منشیانو په لاس کې دی؛ مقننه چارې یې مقننه قوه مخته وړي او قضایه واک هم د عدالت د محکمې په واک کې دی. والیان او د مقننه شورا غړي انتخابي دي، خو د قضایه پلاوي غړي بیا د هغه نوملړ څخه د والي په لاس غوره کېږي چې ایالتي حقوقي محکمه یې وړاندې کوي او یوازې قاضیان په دغه نوملړ کې راتللی شي (دغه کسان د حقوقو په برخه کې د سند لرلو سربېره د آزادۍ سیالۍ په امتحان کې د زیاتو نمرو اخیستو پر بنسټ ټاکل کېږي). د والي له خوا ټاکل کېدونی قاضي باید له لوړې کولو وړاندې د شورا له خوا تائید شوی وي. د ۱۹۸۸ زکال اساسي قانون د پخواني جمهوریت له اساسي قانون څخه ډېر واکونه ایالتونو ته ورکړي دي.
د والیانو د ټاکلو په ټاکنه کې باید ګټونکی والي له ۵۰ سلنه زیاته رایې ترلاسه کړي چې له همدې امله ځینې مهال د اړتیا په صورت کې د دوه مخکښو نوماندانو ترمنځ دویم ځلي ټاکنې هم کېږي. د فدرال جوړښت پر خلاف ایالتي مقننه قوه یوه جرګه لري، په داسې حال کې چې استازي یې په ورته ډول ټاکل کېږي چې د پرانیستي نوملړ سیستم لري او هر ایالت د یوې انتخابي حوزې په توګه عمل کوي. په ایالتي کچه ټاکنې له ولسمشریزو ټاکنو او د ملي شورا له ټاکنو سره هم مهاله ترسره کېږي. په ۲۰۰۲ زکال کې اتو بېلابېلو ګوندونو د ایالتونو څوکۍ خپلې کړې، په داسې حال کې چې ۲۸ مختلفو ګوندونو د دغه هېواد په ایالتي مقننه قوو کې غړي لرل.
ښاروالۍ
د برازیل د ښارونو او ښارګوټو ترمنځ د جلا کېدو هېڅ واضحې پولې شتون نه لري. د ښاروالیو ترمنځ یوازنی احتمالي توپیر دا دی چې یو شمېر یې پخواني جوړښتونه لري او یو شمېر نورې یې بیا هغه نه لري. له دې پرته یوازې هغه د خپلې اندازې او اهمیت له مخې له یو بل توپیر لري.
ښاروالي (município) هغه قلمرو ته ویل کېږي چې یوه ښاري سیمه، مرکز چې نوم یې هم ترې اخیستل کېږي او څو نورې کوچنۍ ښاري یا کلیوالي سیمې ولري. د ښاروالیو مرکز باید د هغو د ښاري سیمې په ګڼه ګوڼې لرونکي ځای وي. هغه مهال چې یوه ښاري برخه له کچې زیاته وده کوي، په معمول ډول له خپلې اصلي ښاروالۍ جلا کېږي او نوې ښاروالي جوړوي.
ښاروالۍ نسبتا خپلواکې دي؛ خپل «قانون» جوړوي چې ورته ارګانیک قانون (Lei Orgânica) ویل کېږي او له مخې یې دا اجازه مومي څو مالیات او فیسونه راغوندي کړي، د ښاروالۍ د پولیسو ځواک (د ډېرو کمو واکونو په لرلو) وساتي، دې هرې موضوع اړوند ځانګړي قوانین جوړ کړي خو باید له فدرال او ملي اساسي قوانینو سره په ټکر کې نه وي او همدارنګه خپل ځانګړي سمبولونه (لکه بیرغ، ملي سرود او نښان) رامنځته کړي. له دې سره ډېری ښاروالۍ له خپلو ټولو دغو حقونو کار نه اخلي. د بېلګې په توګه ډېرې لږ ښاروالۍ د پولیسو ځواک ساتي، یو شمېر یې د پانګوالو او یا هم استوګنې کوونکو د جلبولو په موخه مالیات نه غونډوي او ډیری نورې بیرغ نه لري (په داسې حال کې چې ټول باید خپل ځانګړی نښان ولري».
ښاروالۍ د ښاروال (prefeito) او د سلاکارانو د یوې شورا (Câmara de Vereadores) له خوا اداره کېږي. په هغو ښاروالیو کې چې له ۲۰۰۰۰۰ څخه زیات رایې ورکوونکي لري، ښاروال باید له ۵۰ سلنه څخه زیاتو معتبرو رایو پر بنسټ وټاکل شي. د ښاروالۍ اجرایوي قوې ته پیرفیتورا (Prefeitura) ویل کېږي.
د برازیل ښاروالۍ د پراختیا او نفوسو د شمېر له مخې له یوبل سره پراخ توپیر لري. په پارا ایالت کې د التامیرا ښاروالي د ۱۶۱۴۴۵.۹ کیلومتر مربع ساحې په لرلو د نړۍ له ګڼ شمېر هېوادونو څخه لویه ده. د برازیل ګڼ شمېر ښاروالۍ له یو میلیون زیات اوسېدنکي لري چې تر ټولو زیات نفوس یې په سائوپائلو ښاروالۍ کې دی چې شمېر یې ۹ میلیونه تنو ته رسېږي.
فدرال سیمه
فدرال سیمه د دغه فدراسیون تر ټولو غیرعادي واحد دی، ځکه چې د ښاروالیو په څېر نه ده تنظیم شوې او یا هم د ایالت په څېر خپلواکي نه لري (په داسې حال کې چې د دغو دواړو ترمنځ ګڼل کېږي) او له مرکزي واک سره نږدې اړیکې لري.
ابراهم لینکولن
ابراهم لینکولن (Abraham Lincoln) (۱۲ فبروری ۱۸۰۹ز- ۱۵ اپریل ۱۸۶۵ز) امریکايي وکیل او حکومت چلوونکی و چې د ۱۸۶۱ زکال څخه یې تر ۱۸۶۵ زکال پورې، تر هغه مهاله چې ترور کړی شو، د امریکا د شپاړسم ولسمشر په توګه خدمت وکړ. لینکولن د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال، د هغه هېواد رهبري وکړه، چې د یووالي په ساتلو، دغلامۍ په له منځه وړلو، د فدرال دولت په پیاوړي کولو او د امریکا د متحده ایالاتو د اقتصاد په نوي کولو بریالی شو.
لینکولن په یوه بېوزله کورنۍ کې چې له لرګیو په جوړ شوي کور کې وزېږېد او د اندیانا پولې ته څېرمه را لوی شو. هغه خصوصي زده کړې کړې وې چې په یوه وکیل، د وېګ ګوند په مشر، د ایلینویس ایالت څخه د ولسي جرګې او بیا د امریکا د متحده ایالاتو د کانګرس په غړي واوښت. په ۱۸۴۹ ز کال کې یې بیا وکالت ته مخه کړه، خوهغه د کانزاس- نبراسکا قانون په پایله کې غلامۍ ته د لا زیاتې زمینې په برابرېدو سره خواشینی شو او په ۱۸۵۴ ز کال کې دویم ځل د سیاست نړۍ ته را وګرځېد او د نوي تاسیس شوي جمهوري غوښتونکي ګوند مشري یې په غاړه واخیسته. د ۱۸۵۸ ز کال په مناظره کې چې له سټیفن دوګلاس (Stephen Douglas) سره یې وکړه، هغه په ملي کچه اورېدونکي پیدا کړل. په ۱۸۶۰ ز کال کې  یې ولسمشریزو ټاکنو ته خپل ځان نوماند کړ، په شمال کې یې بریالیتوب ترلاسه کړ، خو په سویل کې د غلامۍ پلوو کسانو له خوا ورسره مخالفت وشو او په شمال کې یې د غلامۍ د له منځه وړلو حق، د هغه له بریالیتوب سره مساوي وباله او د امریکا له اتحادیې د جنوبي ایالتونو وتل پیل شول. د دې لپاره چې، له خپلواکۍ یې ساتنه کړي وي، د ایالتونو نوي کانفدریشن په فورټ سمټر(Fort Sumter) کلا چې د امریکا په جنوب کې پرته ده، برید وکړ. لینکولن هم خپل ځواکونه د اتحادیې د بیا ساتلو او بغاوت د له منځه وړلو په موخه راوغوښتل.
لېنکولن د جنرالانو د ټاکلو او سویلي سوداګرۍ د محاصرې په ګډون، د جګړې تاکتیکونه او ستراتیژۍ په جدي توګه و ارزولې. په مېرلنډ کې د قاضي له پرېکړې وړاندې د تورن د آزادۍ قانون یې تعلیق کړ، د ټرینټ قضیې (Trent Affair) په شنډولو سره یې، د امریکا په داخلي جګړه کې د بریتانیا د لاسوهنې مخه ډب کړه. هغه د یوې اعلامیې په ورکولو سره، غلامي له منځه یووړه او څرګنده یې کړه چې د امریکا پوځ به د دوی له آزادۍ ملاتړ، د دوی ساتنه او هغوی به استخداموي. همدارنګه یې پولې ته نږدې ایالتونه هم وهڅول چې غلامي ناقانونه اعلان کړي. ده د امریکا د متحده ایالاتونو د دیارلسم اساسي قانون اصلاح شوې بڼه چې په ټول هېواد کې یې غلامي غیرقانوني اعلان کړه ترویج کړه.
لېنکولن د بیاځلي ولسمشر کېدو په موخه، ټاکنیزه مبارزه په ډېره بریالۍ توګه ترسره کړه. هغه هڅه کوله چې جنګ ځپلی ملت د پخلاینې له مخې بېرته سره یو کړي. په اپوماتوکس (Appomattox) کې د جګړې له پای ته رسېدو څو ورځې وروسته، هغه مهال چې د ۱۸۶۵ ز کال د اپرېل په ۴ مه له خپلې مېرمنې مېري (Mary) سره په واشنګټن ډي سي کې د نندارې په موخه فورډ تیاتر(Ford's Theatre) ته تللی وو، د سوېلي کانفدرېشن د پلوي جان ویلکس بوث (John Wilkes Booth) له خوا په ډزو ترور شو. لېنکولن د امریکا په متحده ایالاتو کې د شهید او یو اتل په توګه یادېږي، چې د امریکا په تاریخ کې د هغه هېواد له ډېرو مخکښو ولسمشرانو دی.