اموي_خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
دوهم مطلب:-مادي او ودانييز پرمختگونه:- دمادي پرمختگ او ترقۍ له مخي په اموي دور کي مسلمانانو زيات پرمختگ وکړ.کومي ورانۍ چي مفتوحه سيمو ته دفتوحاتو پر وخت رسېدلي وې.په ابادی بدلي شوې .مسلمانانو په صنعت ، زراعت او تعمير جوړونه کي پرمختگونه وکړل.دخلگو دهوسايي او سوکالی په منظور ښارونه اباد شوه.په شمالي افريقا کي دقيروان ،په عراق کي دواسط،په فلسطين کي درمله ،په ايران کي دشيراز اوپه سند کي دمنصوره اومحفوظه ښارونه ددغه پرمختگ څرگندي بيلگي دي(۱). دزراعت دبهبودپه خاطر نهرونه،ويالې او بندونه جوړ شوه.په ښارونو کي هر کور ته داوبودرسولو لپاره فعاله سيسټم موجود ؤ،چي دکوچنيو ويالو او لښتيو په واسطه هر کور ته اوبه ورتلې .په مدينه کي داوبو دکمږالي په خاطر يوه وياله وکيندل شوه.تر څو خلگ داوبو دکموالي سره مخامخ نه شي .دوليدپه وخت کي سړکونه جوړ شوه،چي ديو ميل په فاصله کي نښانونه ورباندي درول شوي وه. په لويو لارو کي دمسافرو لپاره کاروان سرايونه جوړ شوه چي دشپې مهال مسافر له کومي ستونزي پرته شپه تېره کړي. دلارو په اړخ کي کوهيان وکيندل شوه چي څښاک داوبولپاره گټه ورڅخه اخيستل کېده.په ښارونو او کليو کي مدرسې پرانيستل شوې .دروغتيا په برخه کي مسلمانانو ته روغتنونه او شفاخانې جوړي شوې(۲). په تعميري لحاظ دومره شانداره ماڼی او تعميرات جوړ شوه چي په خپل وخت کي يې په نړۍ کي ساری نه ليدل کېده.اوزيات يې اوس هم ديادگار په توگه پاته دي .په تعميراتو کي درومي ، فارسي او هندي معمارانو استفاده کېده.داموي دور ځيني پرمختگونه ديادوني وړ دي چي دهر يوڅخه به جلاجلا يادونه وشي. داسلامي سکې پيل:-دعبدالملک بن مروان تر وخته په اسلامي نړی کي دروم، فارس او هند سکې دود وې .دعبدالملک په وخت کي داسلامي دولت او رومي امپراطوری تر منځ داړيکو دزيات خرابوالي له امله عبدالملک په اسلامي خاوره کي بهرنی سکې بندي کړې .اوپر ځای يې ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) ډاکټر ثروت صولت   ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۱)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج ۲ص۱۳۶)    پېغام خپرندويه مرکز اسلامي سکه جوړه کړه.چي پر يو طرف يې (قل هو الله ) ليکل شوې وه.تر دې وروسته په اسلامي خاوره کي هر څه په همدې سکه تبادله کېدل(۱).اکبر شاه۱۳۲ دقبة الصخرة جوړېدل:-په بيت المقدس کي دصخرې (لويي تيږي) قبه (گنبده) دعبدالملک بن مروان دخلافت پر مهال جوړه شوه. دجوړولو سرپرستي يې درجاة بن حيوة پر غاړه وه.دې پروژې شاوخوا (۷) کاله وخت ونيو اوپه (۷۳هـ ق) کال کي تکميل شوه. دگنبدي په جوړښت کي جواهر ، ملغلري، سره او سپين زر کارول شوي وه(۲). دنبوي مسجد پراخول:-دوليدبن عبدالملک دخلافت پرمهال په(۸۸هـ ق) کال کي چي کله عمربن عبدالعزيز دمدينې والی ؤ،وليد عمربن عبدالعزيز ته امر وکړ،نبوي مسجد ته پراختيا ورکړي.درسول (ص) دازواج مطهراتو حجرې هم په کي داخلي کړي. ددې کار لپاره وليد دروم څخه سل تنه کاريگر راوغوښتل.مسجد ته څلورو خواوو ته پراختيا ورکول شوه.چي شاوخوا (m2۴۰۰۰) متره مربع ساحه يې نيولې وه(۳). ددمشق جامع جومات جوړول:- کله چي په (۱۴هـ ق) کال مسلمانانو دمشق فتحه کړ، نو هغه وخت دمسجدپر ځای يوه کليسا وه چي بيا يې دوه برخي کړه ،ختيځ طرف ته يې مسجد او لويديځ طرف ته يې کليسا پاته وه. وليدبن عبدالملک د کليسا په بدل کي مسيحيانو ته نوره ځمکه ورکړه او کليسا يې هم په مسجدگډه کړه..دا مسجد چي په (۸۶ هـ ق) کال دوليدبن عبدالملک په وخت کي يې کار پيل شو په اموي مسجد سره مشهوره شو. ددې مسجد په جوړښت کي په زياته اندازه ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج ۲ص۱۳۲)    پېغام خپرندويه مرکز (۲) رشيد اختر ندوي       تهذيب وتمدن  اسلام    (۱۹۵۲م)       (ج۲، ص۱۶۰) (۳) حافظ عمادالدين ابن کثير     تاريخ ابن کثير  اردو ترجمه:-  ابوطلحه محمداصغر   (۲۰۰۸م)  (ج۵،ص۸۶)    اردو بازار لاهور دمرمرډبري اوپه دېوالوکي يې لاجوردکارول شوي دي. دمسجد د روښنايي لپاره شپږ قنديلونه په مسجدکي راځوړندشوي دي.ددې مسجدپه جوړېدوباندي (۵۶۰۰۰۰۰) لکه ديناره مصرف شوه. اموي مسجد تر اوسه ديو تاريخي يادگار په توگه موجود دي. (۱). دعربي ژبي رسمي کېدل:- دعبدالملک بن مروان تر وخته په دېوانونو او ادارو کي فارسي ،يوناني او مصری ژبي کارول کېدې.په (۸۱هـ ق) کال کي عبدالملک امر وکړ چي ټولي محلي ژبي دی لغوه او پر ځای دي يې عربي ژبه رايجه شي تر دې وروسته هر څه په عربي ژبه ليکل کېده.(۲) صنعت:-په اموي دور کي مسلمانانو په صنعتي لحاظ هم زيات پرمختگ وکړ. او دخلافت مختلفي برخي په يوخاص ډول صنعت سره مشهوري وې.دشام او مصر په سيمو کي وريښمين او پنبيي شيان اوبدل کېده. او ښيښيي لوښي جوړېدل.په فارس کي نقش لرونکي غالی او په عراق کي وريښمين ټوکران جوړېدل. همدا دول ورقي ، بوی لرونکي عطرونه، اوسپنيز سامانونه، گاڼې او زيورات او چرمي شيان هم جوړېدل. دبحري پوځ او تجارت لپاره مسلمانانو په خپله کښتۍ جوړولې(۱). د ډاگ او پوستې نظام:- دډاگ يا خط رسوني سيسټم په لومړي ځل په اموي دور کي رامنخ ته شو. داسلامي خاوري په لويولارو کي ددې کار لپاره بې شمېره پړاوونه موجود وه. چي دهر پړاو په څنگ کي به داسونو يوه طبېله هم وه. داړتيا په وخت کي به مسافرو خپل اسونه په کي تبديلول(۲). ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) حافظ عمادالدين ابن کثير     تاريخ ابن کثير  اردو ترجمه:-  ابوطلحه محمداصغر   (۲۰۰۸م)  (ج۵،ص۸۳)    اردو بازار لاهور (۲) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   مولوي احمد الله ابو البدر     ۱۳۹۳هـ ش   (ص ۱۳۷)     صداقت خپرندويه ټولنه (۳) تاريخ الاسلامي       الطبعة الثامنة ۱۹۸۸م      (ص۱۷۲)      المملکة العربية السعودية (۴) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۳۴)  پرينټينگ  پريس  لاهور