cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په چاپېریال باندې د غوښې د تولید اغېز
څرول او له ځمکې څخه ګټه اخیستنه
د یو غوایي د یو پونډ وزن (د ژوندي غوایي وزن)  جګولو لپاره اووه پونډه خوراکې ته اړتیا ده، د خنزیر د وزن یو پونډ جګولو لپاره بیا له دریو پونډو څخه ډېرې خوراکې ته اړتیا ده او د چرګ د یو پونډ وزن لوړولو لپاره بیا له دوو پونډو څخه لږې خوراکې ( دانې) ته اړتیا ده. په دا ډول عمومیاتو کې د خوراک کیفیت په ضمني ډول په نظر کې نیول شوی دی. د بېلګې په توګه، د یو بوده خنزیر د ژوندي وزن یو پونډ لوړول له څلورو تر پنځو پونډو د لوړ پروتیني او د مېتابولېز کېدو وړ انرژۍ ترکیب لرونکې خوراکې ته یا د ۲۰ پونډو څخه ډېرې د ټیټ کیفیت لرونکې خوراکې ته اړتیا لري.
د سویا یا غوړې لوبیا د دانې نږدې ۸۵ سلنه د غذا او نباتي غوړیو په موخه پروسس کېږي، چې په حقیقت کې نوموړې ټوله غذا د حیواناتو د خوراک په توګه کارول کېږي. په اټکلي ډول د سویا ٪۶ په مستقیمه توګه د انسانانو د غذا په توګه عمدتاً په اسیا کې کارول کېږي. د دې تر څنګ په متحده ایالاتو کې، ۱۲۷ میلیونه اکره حبوبات د حیواناتو د مصرف لپاره کرل کېږي، په داسې حال کې چې په پرتلیزه بڼه د انسانانو د مصرف لپار ۷۷.۳ میلیونه اکره حبوبات کرل کېږي.
کله چې دانې یا حبوبات د خوراکې په توګه وکارول شي، د غوښې د تولید لپاره لږ خوراکې ته اړتیا ده، دا نه یواځې د مېتابولیز کېدو وړ هغې انرژۍ د زیاتوالي له کبله ده چې په دانو کې له لواړو خوراکونو څخه زیاته موجوده ده، بلکې همداراز د خالصې تر لاسه کېدونکې انرژۍ او د ذخیروي خالصې انرژۍ تر منځ له نسبت سره هم تړاو لري چېرې چې د مېتابولېز کېدو وړ انرژۍ زخیره زیاته ده.
په ازاد ډول د حیواناتو تولید د څرولو لپاره ځمکې ته اړتیا لري، کوم چې په ځینې ځایونو کې د ځمکې د کارونې د بدلون لامل شوی دی. د ملګرو ملتونو د خوړو او زراعت د موسسې (FAO) د موندنو پر بنسټ، "په څړځایونو کې د مالدارۍ له امله د مرکزي او سویلي امریکا په استوایي ګڼو ځنګل لرونکو سیمو کې د ځنګلونو له منځه تلل د ځینو بې سارو نباتاتو او حیواناتو د نوعو  د ورکېدو او همدارنګه په اتموسفیر کې د کاربن د خپرېدو یو له اصلي دلایلو څخه ګڼل کېږي"
د انسانانو د خوړو په واسطه د حیواناتو پالنه په صنعتي شوو هېوادونو کې د کرنې د مجموعي تولید نږدې ٪۴۰ جوړوي. څړځایونو له کنګل څخه د خلاصې د ګټې اخیستنې وړ ځمکې ٪۲۶ برخه اشغال کړې ده، او د حیواناتو د خوراک په توګه د حبوباتو تولید د کرل کېدو وړ ځمکې یو پر دریمه برخه کاروي. د متحده ایالاتو د ځمکې له یو پر دریمې برخې څخه زیاته ځمکه د څړځایونو لپاره کارول کېږي، چې په دې سره په متحده ایالاتو کې د ځمکې د کارولو تر ټولو لویه بڼه همدا څړ ځایونه جوړوي.
د ځمکې د کیفیت راښکته کېدل، زیاتره وخت له حد نه د زیاتو څرولو سره تړاو لري، ځکه چې څرېدونکي حیوانات د ځمکې زیاته اندازه خوراکي توکي په داسې بڼه له خاورې څخه لرې کوي چې ځمکه د هغو د بیا رغونې لپاره چانس له لاسه ورکوي.
انګلو ساکسون
انګلو ساکسون يوه کلتوري ډله وه، چې د منځنيو پېړيو په لومړيو کې په انګليستان کې مېشت وه. دوی هغو اوسېدونکو ته خپل اصليتونه ولېږدول، چې په پينځمه پېړۍ کې له اصلي اروپا څخه بریتانيې ته راغلل. که څه هم د انګلو ساکسون د توکم پيدايښت په بریتانيا کې وشو او شناخت يې يوازې رالېږدول شوی نه و. د انګلوساکسون اصليت له بېلابېلو جرمني قبيلو څخه د راتلونکو ډلو (په خپله د دوی) او بومي بریتانويانو تر منځ له غبرګونونو څخه راپورته شو. زياتو اصلي وګړو د وخت په تېرېدو سره د انګلو ساکسون کلتور او ژبه خپله کړه او يو شان شول. انګلو ساکسون د انګليستان مفکوره او پاچهي رامنځته کړه، مګر بيا هم معاصره انګليسي ژبه د خپلو ويیوکو له ٪۲۶ څخه يو څه کم د دوی د ژبې پوروړی کېږي، چې په دې کې د هغو ویيوکو ډېره برخه شامل ده چې په نننۍ وينا کې کارول کېږي.
د انګلو ساکسون دوره په تاريخي ډول بریتانيا کې د نږدې ۴۵۰ او ۱۰۶۶ کلونو تر منځ؛ يعنې د دوی د لومړني هستوګن کېدنې څخه د نورمان تر بري (Norman Conquest) پورې دوره په ګوته کوي. د انګلوساکسون لومړنۍ دوره د shires او hundreds په ګډون د زياتو هغو اړخونو په لرلو سره د انګليسي ملت رامنځته کول رانغاړي، چې اوسمهال پايي يا شته. د دوې دورې پر مهال عيسويت رامنځته شو او ادبيات او ژبه په کې وغوړېدل. منشورونه او قانون هم رامنځته شول. د انګلو ساکسون اصطلاح (Anglo-Saxon) په نامتو ډول هغې ژبې ته کارول کېږي، چې لږ تر لږه د پينځمې پېړۍ له نيمايي څخه د ۱۲ پېړۍ تر نيمايي پورې په انګيستان او سويل ختيځ سکاتلېنډ کې د انګلو ساکسون قبيلې له لورې ويل او ليکل شوې ده. په پوهنيزه کارونه ورته په خورا عام ډول لرغونې يا پخوانۍ انګليسي (Old English) وايي.
د انګلو ساکسون وګړو تاريخ د يو کلتوري اصليت تاريخ دی. دې د خلکو له لورې د عيسويت د منلو په ملتيا سره له بېلابېلو دلو څخه وده وکړه او د بېلابېلو پاچاهيو د بنسټ ايښودنې بشپړونکې وه. د سکاندناويې د ډنمارکي غلو له پراخه بريدونو او د ختيځ انګلينډ له فوځي نيونې څخه اغېزمن شوی ياد اصليت، يو ځل بيا رامنځته شو او د نورمان تر بري (Norman Conquest) پورې يې واکمني وکړه. د انګلو ساکسون مادي کلتور اوس هم په معمارۍ، د لباس په ډولونو، روښانه متنونو، فلزکارۍ او نورو هنرونو کې ليدل کېدلی شي. د دې کلتوري نښو د نښه ايز طبيت تر شا د قبيلې او ستروالي اړيکو پياوړي عناصر دي. اشرافو ځانونه پاچاهان اعلان کړل، چې burhs يې رامنځته کړل او د انجيل په اصولو کې يې خپلې ونډې او خلک څرګند کړل. د دې هر څه سربېره لکه څرنګه چې هيلينا هميرو (Helena Hamerow) کتلي دي: «د ټبر يا خپلوانو سيمه ايزې او پراخه شوې ډلې د انګلوساکسون په ټوله دوره کې تر توليد پورې اړينې پاتې شوې». يادې اغېزې لا هم دوام لري، ځکه چې د ۲۰۱۵ ز کال يوې څېړنې وموندل چې د برتانوي وګړو جنيټيکي جوړښت د انګلوساکسون نن ورځ د لومړنۍ دورې د قبيلوي سياسي واحدونو وېشنې ښيي.
د انګلو ساکسون (Anglo-Saxon) اصطلاح کارونه په ۸ پېړۍ کې په لاتين او لويه وچه کې په دې موخه پيل شوه، چې برتانيه کې جرمني ډلې په لويه وچه کې له نورو ډلو (پخوانۍ ساکسوني Old Saxony ډله او شمالي جرمني کې Anglia ډله) څخه بېلې کړي. کترين هيلس (Catherine Hills) په خپله کتنه کې د زياتو معاصرو پوهانو نظريات لنډيز کړي دي، چې د انګلوساکسون پر وړاندې چلند او له دې امله د دوی د کلتور او تاريخ ژباړه «د هر ډول ثبوت په څېر، پر معاصر سياسي او مذهبي ديني پوهې په اړه خورا ځان ژغورونکي دي».
د لرغونې
د لرغونې انګليسي ويی “Angual-Seaxan” له لاتيني Angli-Saxones څخه اخيستل شوی دی او د هغو خلکو نوم شو، چې انګرېز راهب Bede يې نږدې ۷۳۰ کال کې Angli يادوي او برتانوي راهب Gildas يې نږدې ۵۳۰ کې Saxones بولي. انګلو ساکسون هغه اصطلاح ده، چې يوازې په نادر ډول انګلوساکسونيانو په خپله کارولې ده. شونې ده دوی ياده اصطلاح د ængli، Seaxe يا په خورا احتمال سره د يو سيمه ايز او قبيلوي نوم په توګه د Mierce، Cantie، Gewisse، Wetseaxe يا Norphanhymbre په بڼو مشخص کړې وي. له Viking دورې څخه وروسته د انګليستان او سکندناويې يو ګډ اصليت يا هويت په Danelaw کې وده وکړه.
داسې ښکاري چې د Angli Saxones اصطلاح په لومړي ځل د ۸ پېړۍ په اصلي ليکنه کې کارېدلې وي. د پادري مرستيال پاول (Paul the Deacon) دا اصطلاح له اصلي Saxons څخه (Ealdseaxe، په لفظي ډول «پخواني Saxons») د انګليسي Saxons د بېلولو په موخه کاروي. ياد نوم د همدې له امله برېښي، چې د انګليسي ساکسون “English” Saxon معنا لري.
همدارنګه برېښي چې عيسوي کليسا د Angli ويی کارولی دی. د بېلګې په ډول: د پاپ لومړي ګريګوري (Pope Gregory I) په قيصه او د «انګليسي نه، مګر فرښتې: Non Angli sed angeli» تر سرليک لاندې د نوموړي په يادونه کې. د ænglisc (ژبه) او Angelcynn (خلک) اصطلاحګانې هم د لويديځ سکسون د پاچا الفرد له لورې د «خلکو» په معنا کارېدلې وې، چې په دې کار کې نوموړي د ثابت عمل پېروي کوله. د تنګ نظره سرچينو په منځ کې د اصطلاح لومړۍ کارونه نږدې ۹۲۴ کې Æthelstan لپاره په Angelsaxonum Denorumque gloriosissimus rex (د انګلوساکسون او Danes تر ټولو پرتمين يا شريف پاچا) او rex Angulsexna and Norþhymbra imperator paganorum gubernator Brittanorumque propugnator (د انګلوساکسونانو پاچا او د Northumbrians سترواک، د کافرانو والي او د برتانويانو ساتندوی) عنوانونو کې ده. نوموړي په ځينو نورو وختونو کې د rex Anglorum (د انګرېز پاچا) اصطلاح کاروي، چې په اټکلي ډول د انګلوساکسون او ډېنس (Danes) دواړه معناګانې لري. الفرد Anglosazonum Rex اصطلاح وکاروله. د “Engla cyningc” (د انګرېز پاچا) اصطلاح د Æthelred له لورې کارول شوې ده. د ډنمارک، ناروې او انګليستان پاچا ستر کنيوټ (Cnut the Great) په ۱۰۲۱ ز کال کې لومړنی شخص و، چې د ealles Englalandes (د ټول انګليستان پاچا) اصطلاح په کارونې سره يې د «خلکو» پر ځای «ځمکې» ته وکاروله. دا سرليکونه هغه حس څرګندوي، چې انګلوساکسون وګړي د خدای له لورې د مسحه شوي پاچا په لرلو سره عيسوي خلک وو.
د بریتانوي عامو اصلي ژبو ويونکي د Anglo-Saxons اصطلاح ته د Saxones يا په شوني ډول د Saeson (د Season ويی د معاصرې ويلز ژبې ويی دی، چې انګليسي وګړو ته وايي) په توګه ورګرځي. په Scottish Gaelic کې يې ورته ويی Sasannach  او په ايرلنډي ژبه کې Sasanach دی. کترين هيلس (Catherine Hills) وړانديز کوي، چې دا يوه پېښه نه ده، چې انګرېزان خپل ځانونه د هغو خلکو په توګه د کليسا له لورې د سپېڅلي شوي نوم له مخې يادوي، چې د خدای له لورې غوره شوي دي، په داسې حال کې چې د دوی دښمنان ياد نوم په اصل کې داړه مار يرغلګرو لپاره کاروي.
د انګلو ساکسون لومړنی تاريخ (۶۶۰ – ۴۱۰)
د انګلوساکسون لومړنۍ دوره د منځنۍ بریتانيې تاريخ رانغاړي، چې د روم واکمنۍ له پای ته رسېدلو څخه پيلېږي. دا هغه دوره ده چې په اروپا کې د کډوالۍ دورې او همدارنګه Volkerwanderung (المان کې «د خلکو کډوالي») په توګه په پراخه ډول پېژندل کېږي. دا له نږدې ۳۷۵ څخه تر ۸۰۰ پورې اروپا کې د ډېرې کډوالۍ موده وه. ياد کډوال له جرمني قبيلو څخه وو. لکه: Goths,  Vandals,  Angles,  Saxons,  Lombards,  Suebi,  Frisii او Franks. دوی وروسته د Huns، Avars، Slavs، Bulgars او Alans له لورې اړ شول، چې لويديځ لور ته ولاړ شي. برتانيې ته په کډوالو کې ښايي Huns او Rugini هم شامل وو.
تر ۴۰۰ ميلادي کال پورې د روم بریتانيا او د بریتانيا ولايت د لويديځ روم د سترواکۍ يوه بشپړونکې او وده کوونکې برخه وه، چې کله کله د کورنيو سرکښيو يا باندينيو بريدونو له امله ځورېدله. يادې سرکښۍ يا بريدونه په ولايت کې د سترواکۍ د مېشت سرتېرو د لويې ډلې له لورې مات شوي يا بېرته په شا شوي دي. په ۴۱۰ کې که څه هم د سترواکۍ ځواکونو د سترواکۍ په نورو برخو کې له کړکېچونو سره د معاملې کولو په موخه شاتګ کړی دی او د روم برتانويان (Romano-Britons) په هغه ځای کې د ځان ژغورنې په موخه پرېښودل شول، چې د پينځمې پېړۍ له رومي څخه وروسته (post-Roman) يا فرعي رومي “sub-Roman” ورته وايي.
محمد اکرم خپلواک
ډاکټر محمد اکرم خپلواک د حاجي محمد ګلاب احمدزي زوي چې په کال ۱۳۵۲ ه ش کې د پکتیا ولایت د احمد آبا ولسوالۍ د سلام خیلو په کلي کې زیږیدلی دی، نوموړي نه یوازې دا چې په سیاسي برخه کې یوه فعاله څیره ده  بلکې په ټولنیزو، ادبي او فرهنګي اړیکو کې فعال او خورا مخکښو اشخاصو  له ډلې څخه شمیرل کیږي، د مقدس جهاد د پیل څخه بیا تر ننه پورې د یو سوله ایز او باثباته افغانستان پلوي کوله او نه یې غوښتل چې ګران هیواد د استعمار تر سیوري لاندې وي او افغانان دې په وروسته پاتې ټولنه کې ژوند وکړي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغان وزيران
باسکي ژبه
باسکي ژبه (باسکي) د اسپانیا هیواد نیمه خپلواکې باسک سیمي د یو شمیر خلکو ژبه ده.
روزا آریاش
روزا آریاش یو ایراني فلم او تلویزیون اداکاره ده.
بېنزيل پېنيسيلين
بېنزيل پېنيسيلين (په انگرېزي: Benzylpenicillin) چې په عام ډول د پېنيسيلين جي (Penicillin G) په نامه هم يادېږي، د پېنيسيلين يو گولډ سټانډرډ يا معياري مرکب دی. په همدې نوم کې د جي (G) توری د گولډ (Gold Standard) په لنډون کارېدلی. پېنيسيلين جي په رگ کې تزريق کېږي او د خولې له لارې نه ورکول کېږي، دا په دې خاطر چې د معدې هايډروکلوريک اسيد همدا درمل له ثابت حالت نه غيرثابت حالت ته بدلوي او د غيرثابت حالت په وخت کې درمل خپله اغېزه له لاسه ورکوي. د دې پخاطر چې دا درمل په رگ کې تذريق کېږي، نو په بدن کې د فېنواکسيميتيل پېنيسيلين په پرتله يې کچه (گاټه والی) هم ډېره ترلاسه کېږي او همدا ډېره کچه د لوړې کچې باکټريايي ضد اغېزو په توگه څرگندېږي.
وېشنيزه:د بېټا-لاکټاماز انتي بيوتيکونه
رابعه
د مېرمن رابعې ذكر په (پټه خزانه) كي سوى دى، مگر د پټي خزاني ليكونكى هم د دې مېرمني په پوره حالاتو نه دى خبر او داسي ليكي: "حال د دې شاعري ماته نه دى معلوم سوى، خو لږ څه چې ښكاره ده هغه هسي ده، چې دا شاعره د كندهار وه او په دوران د محمدبابر پادشاه يې ژوند كا. هسي وايي! چې اشعار يې ډېر و، ديوان يې درلود، دغه يوه رباعي ماته صديق او رفيق محمدطاهر جمرياڼي وويله، چې زه يې دلته په خزانه كي رانقل كوم:
رباعى
آدم يې مځكي و ته را ستونه كا
په اور د غم يې سوى لړمون كا
دوزخ يې روغ كا پر مخ د مځكي
نوم يې د هغه بېلتون كا
وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
پژواک خبري اژانس
د پژواک کلمه په پښتو او دري ژبو کې د "انعکاس" په مانا ده. د پژواک ژورنالستانو د اژانس د نوم اېښودنې په اړه دزياتو غونډو په ترڅ کې هڅه وکړه، ترڅو داسې يو نوم وټاکي، چې ملي يوالى ټينگ او د اژانس د فعاليت موخه په ډاگه کړي، له همدې امله د "پژواک" کلمه د دې اژانس دنوم په توگه وټاکل شوه.
عبدالله سهار
عبد الله سهار له نن نه اوه ويشت ٢٧ کاله د مخه د ننگرهار ولايت د کږې ولسوالۍ د کوز بيار په سيمه کې د استاد سيد عمر  په کاله کې دې نړۍ ته سترگې پرانيستې.
پژواک خبري اژانس
پژواک د يوې ځانگړې پروژې په توگه د اساسي قانون د تاريخي لويې جرگې د پوښښ لپاره د ٢٠٠٣ زېږديز کال د د سمبر په مياشت کې په کار پيل وکړ او د ٢٠٠٤ کال د اپرېل په مياشت کې د يوه خپلواک خبري اژانس په توگه جوړ شو، چې مرکزي دفتر يې په کابل کې دى.
عبدالله سهار
زده کړې
نوموړي لومړنۍ زده کړې د هجرت په چاپېريال (پېښور) کې تر سره کړي دي او پر ۱۳۸۰ لمريز کال د ننگرهار د عالي لېسې له دولسم ټولگي څخه فارغ شوى چې د همدې كال د كانكور ازموينې له لارې د ننگرهار پوهنتون ادبياتو پوهنځي ته بريالى او تېر كال له همدې پوهنځي څخه په ښو نومرو بريالى راووت.
پژواک خبري اژانس
دا مهال پژواک خبري اژانس ورځني خبرونه او فيچري راپورونه په پښتو ،دري اوانگليسي ژبو کورنيواو بهرنيو مينه والو ته چمتو کوي.
عبدالله سهار
زده کړې
سهار له اوو ۷ کالو راهيسې شعر ليکي چې د ده په وينا اوس يې نيږدې يوه ټولگه شاعري کړې.دى په شعر سربېره په نثر کې هم يو څه لاس لري چې ادبي- نثري ټوټې يې د يادونې وړ دي. سهار له پورته ځانگړنو سره سره يوه خاصه ځانگړنه چې هغه خوږ غږ دى هم لري چې په غونډو او مشاعرو کې پرې د خپلو يارانو تنده خړوبوي. دى تر دې دمه چاپ کړي اثار نه لري خو يوه ټولگه شاعري يې د چاپ لارې څاري.
پژواک خبري اژانس
پژواک داتو سيمه ييزو دفترونو او په هېوادکې دننه او بهر د خبريالانو د يوې پراخې شبکې په لرلو او همدارنگه د عاميانه ژبې په کارولو سره يو بې سارى خبري پوښښ لري.
عبدالله سهار
زده کړې
نوموړي له پوهنتونه تر فراغت وروسته د ډېرو دفترونو ورونه د دندې په موخه وټکول خو، په هېواد کې د لياقت پر ځاى د واسطې بر لاسي دى يو څه موده بې دندې پاتې کړ، خو هغه د چا خبره قيمتي ډبره اخر هم خپل جوهر ښايي چې دى هم د همدې چوهر له مخې په کابل کې د کليد مجلې او راډيو ادارې ځانته ور وباله او اوس د همدې مجلې پښتو اډيټر اوراډيو تکړه وياند دى. د يادونې وړ د چې سهار د پوهنځې پر مهال هم په ننگرهار کې د يوې سيمه ايزې راډيو (شرق) او دملگرو ملتونو د بشري راډيو( ارين) سره د رپورټر په توگه دنده تر سره کړې وه.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
پژواک خبري اژانس
د پژواک په گډون کوونکيو کې د افغانستان وتلې راډيويي دستگاوې ، ټلويزيوني شبکې ، ورځپاڼې او اونيزې شاملې دي.
پژواک په بشپړه توگه يوه خپلواکه اداره ده، ددې اژانس ټول مسوولين او کارکوونکي افغانان دي او د افغانانو له خوا اداره کيږي. پژواک په هيڅ يوې سياسي ډلې او يا کوم سوداگريز سازمان پورې تړلى نه دى.
سرچينې
وېشنيزه:افغاني رسنۍ
د ډاروین د تیوري خپرېدنه
د ډاروین د تیورۍ خپرېدنې، د طبیعي ټاکنې له لارې د چارلس ډاروین د تکامل تیوري چې د شلو کلونو د زیاتو هڅو پایله وه.
د ډولونو بدلون د احتمال په اړه افکار چې په بیګل Beagle کې یې د خپل پینځه کلن سفر په ترځ کې په ۱۸۳۶ ز کال کې ثبت کړل چې د هغه بېرته راستنېدل له موندنو او اثارو ډک وو چې د ۱۸۳۸ ز کال په سپتمبر میاشت کې د هغه د تیورۍ رامنځ ته کېدو لامل شول. هغه خپل مسلک او همدا رنګه د سفر د موندنو او سفر د ژورنال خپرولو ته د یوه جیولوژي پوه په توګه لومړیتوب ورکړ چې مشاهداتو او تیوریو یې د چارلس لیل د یوشانتوب له نظریاتو څخه ملاتړ وکړ خو هغه د خپلو تکاملي نظرونو په اړه د ډېرو طبیعت پوهانو سره خبرې وکړې او د خپل تکاملي کار "لېوالتیا" په اړه یې پراخه څېړنه وکړه.
شالید
د بیګل له څېړنیز سفر له بېرته راستنېدو وروسته د ډاروین نظریې په ۱۸۳۶ ز کال کې په چټکی وده وکړه. هغه د خپلې تیوري اصولو ته د ۱۸۳۸ ز کال په ډسمبر میاشت کې پراختیا ورکړه. په همدې وخت کې ورته نظریو د نورو رسوایي او له انقلابي ډلې سره ملګرتیا منځ ته راوړه. نوموړی له خپرولو وړاندې پوهېده چې اړ دی ټولو احتمالي نیوکو ته ځواب ورکړي. په داسې حال کې چې هغه د خپلې "اصلي لوالتیا" په توګه څېړنې ته دوام ورکړ، د هغه لومړیتوب د جیولوژي په برخه کې خورا لوی کارونه او د بیګل له سفر څخه د موندنو شننه او خپرول وو چې څو ځله د ناروغۍ له امله وځنډول شول.
په هغه وخت کې دیني طبیعت پوهان چې عاید یې د انګلستان له رسمي کلیسا ترلاسه کېدل، په طبیعي تاریخ واکمن وو چې د هغه عصر ساینس یې د خدای ښکاره نقشه بلله. ډاروین دری نږدې متحدین وموندل: چارلس لییل، جوزف دیلټن هوکر او توماس هکسلي. د نامتو جیولوژي پوه چارلس لییل کتابونو د سفر په ترڅ کې ځوان ډاروین تر اغېزې لاندې راوست او بیا د ډاروین ملګری شو چې هغه یې د خپلو نظرونو چې د ډولونو د دومداره خدایي خلقت سره د تدریجي جیولوژيکي جریانونو، تر مفهوم لاندې وو، د ملاتړکوونکي په توګه ولید. په ۱۸۴۰ لسیزه کې ډاروین د ځوان بوټی پېژندونکي جوزف دیلټن هوکر سره، چې په ساینس کې د هغه د پلار لاروی و، ملګری شو او د څېړنېز سفر له تلو وروسته یې د موقف موندلو لپاره خپلې اړیکې وکارولې. په ۱۸۵۰ لسیزه کې ډاروین د یوه هوښیار طبیعت پوه توماس هکسلي سره وکتل چې د اوږده څېړنیز سفر څخه راستون شوی و خو د کورنۍ شتمني یا د اړیکو د نشتوالي له امله یې کار نه وو موندلی او د هربرټ سپنسر په شاوخوا کې د پرمختللې ډلې سره یوځای شو چې مسلک ته د ساینس اړولو په برخه کې مبارزه وکړي او له روحانیونو څخه ازاد وي.
ډاروین خپل وروستي بارنکل مونوګرافونه د ۱۸۵۴ ز کال په سپټمبر میاشت کې د خپرولو لپاره چمتو کړل او هغه خپل ټول پام د ډولونو پیدايښت د څرنګوالي په اړه پوښتنو ته وقف کړ. هغه د دې موضوع په اړه د کتاب لیکلو اراده په ازاده توګه مطرح کړه او د نورو ساینس پوهانو سره یې د څېړنیز پلان جوړ کړ. هغه خپل پخواني یادښتونه او لیکنې د موضوع په اړه بیا وکتلې او د خپلې تیورۍ د پایلو په اړه یې څېړنې وړاندیزونه تیار کړل. یوې موضوع د ژوندي موجوداتو جغرافیایي وېش یې تشرېح کاوه؛ هغه د نړیوالو اړیکو څخه معلومات ترلاسه کړل او د ټیټوالي د میتودونو د وړتیا په اړه یې تجربه ترسره کړه. هغه خپلې څېړنې په طبیعت کې د بدلونو په اړه پراخې کړې او د بوټي د دوه رګه کولو یا هایبرډایزیشن او متقابلې القاح باندې یې تجربې ترسره کړې.
د اهلي کولو تر عنوان لاندې توپیر، د څېړنې یوه لویه موضوع شوه: هغه په انګلستان او ټوله نړۍ کې په ۱۸۵۵ ز کال کې د اړیکو شبکې رامنځ ته کړې، څو د کورنیو ژویو، په ځانګړې توګه د چرګانو، هیلیو، سویو او کوترو د اصل او توپیر په اړه معلومات ترلاسه کړي. هغه په هند کې د ادوارد بلیټ څخه پراخ معلومات، بېلګې او نظرونه ترلاسه کړل چې نوموړی یې په سویلي افریقا کې د ادګر لیوپولد لیارد سره په اړیکه کې کړ. د ویلیم یاریل په وړاندیز، داروین د کورنی کوترو د ډولونود څېړلو لپاره په ډاون هاوس Down House کې د کوترو روزل پیل کړل او د ویلیم برنارد ټیګیټمایرWilliam Bernhard Tegetmeier کارپوهنې ته یې لاس رسی وموند چې د ډاروین د علاقې وړ اړخونو له څيړنو خوښ و. د مارچ میاشتې راهیسې هغه د خپل خپلوان ویلیم ډاروین فاکس څخه معلومات او بېلګې هم ترلاسه کړې چې د ډیلامیر، چیشیر د کلیسا په ساحه کې یې په خپل استوګنځي کې چرګان او هیلۍ روزلې.
په ۱۸۵۶ زکال کې هغه په تدریجي ډول خپل ملګري د یوه بهیر په توګه د تکامل منلو ته راوبلل، خو د دې جوړښت په اړه دهغوی قانع کول ډېره لرې خبره وه.
په افغانستان کې قومي تاوتریخوالی
.این سسشرا رو ول کنین بزارین من براتون بگم چه کردم یه دختره افغانی(خودش تو راه میگفت من افغانی نیستم بهم میگن افغانی ازبکم و از این شروروا) رو سر پارک آزادی اسنپ گرفت منم سوارش کردم بهش تو راه ابمیوه دادم به ابمیوه از سرنگ بی هوشی زده بودم خورد بیهوش شد وقتی بلند شد داشتم از باسن توی پارکینگ ساختمون خرابه (نیمه کاره) علی صحرایی میکردمش اونم جیغ میزد منم دهنشو گرفتم یکی خوابوندم تو دهنش کردم تو کیوسکش لامصب پرده داشت جر خورد خون اومد به گند کشید ماشینمو توخمی        ابم اومد اینم اه میکشید و گریه میکرد و فوش میداد منم میخوابوندم تو دهنش     پیستوناش کوچیک بود میمالیدم جیغ میزد کویرمو کردم تو دهنش گازش گرفت تا توخمام سوخت منم عصبی شدم از تو ماشین پرتش کردم بیرون تا میخورد زدم تو دهنش دوتا دندونش افتاد دیگه فقط گریه میکرد و رو زمین تقلا و خون ریختن از دهنش و  اخر رفتم انداختمش توی سمت بیابونی جاده رفسنجان
نفوس پېژندنه
افغانستان کې ۱۴ قومونه په رسمیت پېژندل شوي او هغه دا دي: تاجیکان، پښتانه، هزاره ګان، ازبکان او نور قومونه چې هر یو یې د ټول نفوس تر ۲ سلنې کمه برخه جوړوي. په افغانستان کې د قومونو په اړه تر ټولو وروستۍ سرشمېرنه په ۲۰۱۴ کال کې د اسیايي بنسټ له خوا تر سره شوه. همدې سرشمېرنې له مخې، پښتانه ۴۰ سلنه، تاجیکان ۳۰ سلنه، هزاره ګان ۱۵ سلنه، اوزبکان ۸ سلنه، ترکمن ۲ سلنه، ایمان ۲ سلنه، بلوچ ۱ سلنه، نورستانيان ۱ سلنه او پشه ییان ۱ سلنه.
جغرافیايي وېشنه
د افغانستان قومي ډلې په اصل کې د هېواد په څلورو زونونو کې وېشل شوي دي. دغه زونونه د هرات، کابل، مزارشریف او قندهار په نوم یادیږي. غرنۍ سیمې، سیندونه او د بېخبېناوو نشتوالی د دې لامل ګرځیدلی تر څو د همدې زونونو تر منځ د اړیکو ټینګښت او تګ راتګ محدود شي او په پای کې د قومي ډلو تر منځ واټن هم زیات شي.
۱۸۸۰-۱۹۰۱ میلادي
عبدالرحمن خان په ۱۸۸۰ او ۱۸۹۰ یمه لسیزه کې له هېواد څخه د هزاره ګانو د شړلو په خاطر له هغوی سره جګړه اعلان کړه او تر هغه بریده ورسېد چې د هغوی د وژنې فرمان یې ورکړ. په دغه وخت کې هزاره ګان په دې خاطر چې شیعه ګان دي نه سني، نو د افغانستان له نورو قومونو څخه به بېل ګڼل کېدل. عبدالرحمن خان چې یو سني پښتون امیر و، نو خلک یې د هزاره ګانو پر وړاندې تاوتریخوالې ته وهڅول.
د هزاره ګانو دغه نسل وژنه د نورو مذهبي پښتنو مشرانو له خوا هم تر سره کېده. پښتنو ته ویل شوي و چې که چېرته هغوی له هزاره ګانو سره په جګړه کې ووژل شي، نو خدای پاک به هغوی ته ډېر اجر ورکړي.
د همدې جګړو په درشل کې شاوخوا ۶۰ سلنه هزاره ګان ووژل شول او یو زیات شمېر یې ګاونډیو هېوادونو ته وتښتیدل. په افغانستان کې پاتې هزاره ګان په غلامۍ کې ونیول شول او د نورو قومونو په تیره بیا د پښتنو له ځورونې سره مامخ شول.
۱۹۰۱- ۱۹۷۸ میلادي
په دغه دوره کې پښتنو هڅه وکړه تر څو له افغانستان څخه بېل یو خپلواک پښتونستان جوړ کړي. په پام کې و چې دغه فرضي هېواد د ډیورنډ کرښې دواړو غاړو ته د پرتو پښتنو په سیمو کې رامنځته شي. دغه مسئله او داسې نورې ورته مسئلې د دې لامل وګرځېدي تر څو په افغانستان کې نورې بېلابېلې سیاسي ډلې په مخ زیاتیدونکي ډول د خپلو قومي ارمانونو پر محور باندې رامنځته شي. د بېلګې په توګه، نشنلیست پښتانه سره را ټول شول او د افغان ملت په نوم سیاسي ګوند یې جوړ کړ، هغه ګوند چې د پښتونستان د جوړیدو لپاره یې مبارزه کوله.
۱۹۷۸ – ۱۹۹۲ کلونه
په ۱۹۷۸ کال کې د غوايي انقلاب رامنځته شو. د اړدوړ په دغه دوره کې د افغانستان د خلق د دیموکراتیک ګوند (PDPA) له خوا کودتا تر سره کول او تر ۱۹۹۲ کال پورې د همدې ګوند له خوا د حکومت د واګو په لاس کې نیول شامل وو. هغو کسانو چې په انقلاب کې یې لاس درلود، د ۱۹۷۸ کال د اپریل په ۲۷مه یې داوودخان وواژه او د حکومت کنټرول یې په لاس کې ونیو.
داسې باور کېږي چې دغه کودتا د هغو مارکسیستانو/کېڼ اړخو له خوا تر سره شوه، کوم چې پخواني حکومت دوی د خپلې ایډیالوژۍ له امله ځورولي وو. د افغانستان د کېڼ اړخو په سیاست کې د عطف ټکی د ۱۹۷۸ کال د اپریل په ۱۷مه د میراکبر خیبر وژل کېدل و. میراکبرخیبر د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند مشر و، چې د هغه له مړینې څخه موده وروسته د دې ګوند نور مشران هم ونیول شول.
څېړونکې په دغه کودتا کې د شوروي اتحاد پر لاسوهنې باندې هم د اختلاف نظر لري.
د طالبانو حکومت (۱۹۹۲ – ۲۰۰۱ ز)
پښتانه طالبان چې د ۱۹۹۰ یمې لسیزې په منځنیو کې واک ته ورسېدل، د خپلو مخالفینو پر وړاندې یې ظالمانه جرمونه تر سره کړل، چې په هغو کې هزاره ګان، تاجکان او ازبکان شامل وو. د ملګرو ملتونو سازمان په ۱۹۹۸ کال کې طالبان پر دې تورن کړل چې «د سیاسي او پوځي دلایلو» له مخې اجازه نه ورکوي تر څو د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال سازمان هغه بېړني خوراکي توکي پریږدي چې له سختې لوږې څخه ځورمنو ۱۶۰۰۰۰ خلکو (چې زیاتره یې هزاره ګان او تاجکان و) ته ورسیږي. د ملګرو ملتونو سازمان ویلي وو چې طالبان د خپلې پوځي اجنډا له مخې وږې خلک د مرګ کندې ته ور ټیله کوي او له بشرپاله مرستو څخه د جګړې د وسلې په توګه کار اخلي. د پښتنو له خوا استعمار او پښتون نشلنیزم، د طالبانو د ایډیالوژي یوه برخه وه.
طالبانو د ۱۹۹۸ کال د اګسټ په ۸مه پر مرازشریف برید وکړ. طالبانو د ښار له نیولو وروسته، د قومیت له مخې په تیره بیا د هزاره ګانو او ازبکانو په وژنه پیل وکړ. دغه وخت کې د طالبانو له خوا سړي، ښځې او ماشومان وژل کېدل، ځکه چې د ملي جنبش اړوند ازبک ملیشو له خوا شاوخوا ۱۵۰۰ تر ۳۰۰۰ طالب سرتیري وژل شوي وو. دغې قومي تصفیې شاوخوا ۵۰۰۰ تر ۶۰۰۰ پورې خلک ووژل.
د افغانستان جګړه
په ۲۰۰۱ ز کال کې د بشر د حقونو د څار ډلې خبرداری ورکړ، چې په افغانستان کې د قومونو تر منځ د جګړو د زیاتوالې له امله د قومي زورزیاتیو احتمال مخ پر زیاتیدو دی. په زرګونو پښتانه د ملي جنبش اړوند ازبک ملیشو نه په تیښتې سره مهاجر شول او ځینو یې د چور چپاول، جنسي تیري او انسان تښتوونې د پیښو رپوټونه ورکړل. ویل کېږي چې دا پیښې په ۲۰۰۱ کال کې او وروسته له هغه چې پښتانه طالبان له واک څخه وشړل شول په دې تور تر شره شول چې ګواکې همدا پښتان په شمال کې د طالبانو ملاتړي وو او له ټولو یې وسله یوړه.
سیاسي تدابیر
د افغانستان ولسمشر حامد کرزي په ۲۰۱۰ کال کې د پر له پسې قومي تاوتریخوالو لپاره یوه پلاوی وټاکه، ځکه چې د هغه په اند دغه زورزیاتی د طالبانو د بغاوتونو د کنټرول لپاره پوځي هلې ځلې ګډوډوې.
ټولنیز جوړښت
ټولنیز جوړښت، په ټولنیزو علومو کې په ټولنه کې طرح شوی ټولنیز ترتیب دی چې هم وګړو د کړنو او هم د هغوی له پرېکړو څخه رامنځ ته کېږي. ټولنه د جوړښت له اړخه د اړوند ډلو یا ونډو ټولګه ده، چې بېلابېلې دندې، مفاهیم او موخې لري. د ټولنیز جوړښت په بېلګو کې کورنۍ، دین، قانون، اقتصاد او ټولنیزې طبقې راځي. ټولنیز جوړښت له "ټولنیز نظام" سره چې بنسټیز جوړښت ته اشاره کوي، توپیر لري چې په کې دا بېلابېل جوړښتونه ځای پرځای شوي دي. له دې امله، ټولنیز جوړښتونه په لویو ټولنیزو نظامونو باندې، لکه اقتصادي نظامونو، حقوقي نظامونو، سیاسي نظامونو، دودیزو نظامونو او داسې نورو د پام وړ اغېز لري او هم ټولنیز جوړښت هغه چوکاټ ته ویل کېدای شي چې پر بنسټ یې ټولنه رامنځ ته کېږي. دا جوړښت د ټولنې د بېلابېلو بنسټونو تر منځ د اړیکو اصول او بڼه ټاکي.
دې اصطلاح، د ۱۹۲۰ز کلونو راهیسې، په عمومي توګه په ټولنیزو علومو کې کارول کېږي، په ځانګړې توګه د داسې یو متحول په توګه چې فرعي برخې یې د ټولنپوهنې د نورو متحولینو سره په اړیکو او هم د رغاونوالي د زیاتیدونکي اغېز له امله په علمي څېړنو کې، باید توپیر شي. د نمونې په توګه: د "ټولنیزې طبقه بندۍ" مفهوم، د ټولنیز جوړښت له مفکورې څخه ګټه اخلي، ترڅو تشرېح کړي چې ډېری ټولنې په بېلابېلو طبقو (سطحو) وېشل شوې دي چې په ټولنیز نظام کې د بنسټیزو جوړښتونو په واسطه منځ ته راغلې (که چېرې یوازې په جزیي توګه وي). د بنسټونو په عصري مطالعه کې دا اړینه ګڼل کېږي، ځکه چې ښایي د یوه بنسټ جوړښت، د هغه انعطاف، د بدلون وړتیا او داسې نورو کې ونډه لري. جوړښت په دې مفهوم کې د مدیریت لپاره د اړینې موضوع په توګه لیدل کېږي.
د ټولنپوهنې په ماکرو ( لویه کچه)، ټولنیز جوړښت په ټولنیزه اقتصادي طبقه بندي (په ځانګړې توګه په طبقاتو)، ټولنیزو بنسټونو، یا د لویو ټولنیزو ډلو ترمنځ د نورو اړیکو په را منځ ته کېدو پورې تړلی دی. د ټولنپوهنې په لویه کچه، ټولنیز جوړښت د وګړو یا بنسټونو ترمنځ د ټولنیزو شبکو له جوړښت سره اړه لري. "ټولنیز جوړښت" په کوچني کچه، هغه لارې تر پوښښ لاندې لري، چې په ټولنیز نظام کې معیارونه د وګړو چلند ته بڼه ورکوي. دا دواړه کچې تل جلا نه انګېرل کېږي. د مثال په توګه: جان لیوي مارتین داسې نظریه وړاندې کړه چې په لویه کچه جوړښتونه، د کوچنۍ کچې د دودیزو بنسټونو له ځانګړتیاوو څخه رامنځ ته شوي دي (دا "جوړښت" له هغه جوړښت سره ورته والی لري چې انسانپوه کلاډ لیوي سټراس کارولی و). په انتوګرافي (نژاد څېړنه) کې، یوه وروستۍ مطالعه ښیي چې، د پانامې په جمهوریت کې بومي ټولنیز جوړښت څرنګه لوی ټولنیز جوړښتونه بدل کړل او د پانامې د پلان شوي کانال د پراختیا خنډ شو. مارکسیستي ټولنپوهنه هم له تاریخي اړخه د ټولنیز جوړښت بېلابېل مفاهیم مختلط کړي دي، که څه هم نوموړي په دې کار سره په ساده توګه د ټولنیز جوړښت دودیزو اړخونو، د ټولنې د خارق العاده اقتصادي اړخونو په توګه په پام کې نیولي دي.
ټولنیز معیارونه کولای شي چې د اکثریت او اقلیت ترمنځ د اړیکو له لارې ټولنیز جوړښت اغېرمن کړي. په داسې ډول هغه کسان چې د اکثریت په لیکه کې وي، 'معیاري یا عادي' ګڼل کېږي او هغه څوک چې د اقلیت په لیکه کې وي 'غیر معیاري یا معمولي' ګڼل کېږي، د اکثریت - اقلیت اړیکې، په ټولنیزو جوړښتونو کې د مرتبو د لړۍ په بڼه طبقه بندي رامنځ ته کوي چې د ټولنې په ټولو اړخونو کې د اکثریت ملاتړ کوي.
پخوانی تاریخ
د ټولنیزو جوړښتونو لومړنیو مطالعاتو په پراخه کچه د بنسټونو، دود او تګلارې، ټولنیزې ناستې ولاړې او تاریخي څېړنو ته د پام وړ معلومات چمتو کړل.
ویل کېږي چې، الیکسس دي توکویل لومړی کس و چې د "ټولنیز جوړښت" اصطلاح یې کارولې ده. وروسته، کارل مارکس، هربرټ سپنسر، فردیناند تونیز، ایمیل دورخیم او ماکس وېبر ټولو په خپل وار سره په ټولنپوهنه کې د جوړښت مفهوم ته وده ورکړه. د نمونې په توګه: ماکس وېبر د معاصرې ټولنې بنسټونه: بازار، بیوروکراسي (شخصي مالکیت او عامه اداره) او سیاست (د بیلګې په توګه ډیموکراسي) تر څېړنې او شننې لاندې ونیول.
د ټولنیز جوړښت له لومړنیو او خورا پراخو تشرېحاتو څخه یوه د کارل مارکس له خوا وړاندې شوه، چې سیاسي، دودیز او دیني ژوند یې د تولید له توګې (یو بنسټیز اقتصادي جوړښت) سره تړلی ګاڼه. مارکس په دې باور و چې اقتصادي بنسټ په پراخه توګه د یوې ټولنې دودیز او سیاسي جوړښت ټاکي. ورپسې مارکس پلوه توضیحاتو، لکه: د لوئس التوسر په څېر، د ډېرو پېچلو اړیکو وړاندیز وکړ چې دودیز او سیاسي بنسټونو یې په نسبي ډول خپل اختیاري وښودل چې په عمومي توګه د اقتصادي لاملونو له خوا یوازې "په وروستۍ مرحله کې" تر اغېز لاندې راځي.
آلماني ټولنپوه فردیناند تونیز په ۱۹۰۵ ز کال کې خپله څېړنه چې د ټولنیز جوړښت اوسنۍ ستونزې تر عنوان لاندې وه، خپره کړه چې په هغه کې نوموړي استدلال وکړ چې، یوازې یو ګڼ شمېر وګړي یووالي ته راوستل "ټولنیز جوړښت" رامنځ ته کوي. نوموړی خپل لیدلوری د ټولنیزې ارادې پر بنسټ دروي.
ایمیل دورخیم، د بیولوژیکي او ټولنیزو نظامونو چې د هربرټ سپنسر او نورو له خوا مشهور شول، تر منځ ورته والی سپړي او داسې نظریه يې وړاندې کړه چې ډول ډول ټولنیز بنسټونه او کړنې په یوه متحده او ځان ودې ټولګې کې د متنوع برخو د یوځای کولو له لارې د ټولنې د فعال ادغام په را منځ ته کولو کې ونډه لوبوي. دورخیم په دې مفهوم کې د دوه ډوله جوړښتي اړیکو تر منځ توپیر وکړ: اتومات پیوستون او عضوي پیوستون. اتومات پیوستون هغه جوړښتونه تشرېح کوي، چې مشابه برخې د ګډ دود له لارې یووالی ولري (اتوماتیک)، په داسې حال کې چې په عضوي پیوستون کې د مادي متقابل تړاو او ټولنیزې راکړې ورکړې پر بنسټ د ډول ډول برخو له اتحاد څخه ټولنیز جوړښت را منځ ته کېږي (د عضوریت پر بنسټ).
ورستۍ پراختیا
په شلمه پېړۍ کې د ټولنیز جوړښت نظر، د رغاونوالي د لیدلورو چې د کلاډ لیوی – سټراس د تیوریو په بنست را منځ ته شوي وو، همدارنګه د فیمینیسټ، مارکسیست، فعالیت پلوه (د بېلګې په توګه: هغه لیدلوري چې د تالکوټ پارسن او د هغه د پیروانو له خوا رامنځ ته شوي) او ګڼ شمېر نورو تحلیلي لیدلورو په ونډې سره په لویه کچه پراختیا و موندله. ځینې د مارکس پیروي کوي او هڅه کوي چې د ټولنې هغه بنسټیز اړخونه وپېژني، چې نور ابعاد تشرېح کوي، چې زیاتره په اقتصادي تولید یا سیاسي ځواک ټینګار کوي. نور په کلتوري جوړښتونو کې د منطقي نظم په لټه کې د لیوی سټراس پیروي کوي. همدارنګه، نور، په ځانګړې توګه پیټر بلو، له ليوي ستراتس پیروي کوي او هڅه کوي چې د ټولنیز جوړښت تیوري د اړیکو – شننې د عددي بڼو په بنسټ، د بېلګې په توګه: هغه لارې چې په کې لاملونه، لکه: د ډلې کچه د ډلې اړیکو ته بڼه ورکوي، را منځ ته کړي.
د ټولنیز جوړښت مفهوم، په ټولنیز ساینس کې له بېلابېلو اساسي موضوعاتو سره، د جوړښت او تګلارې د اړیکې په ګډون نږدې اړیکه لري. له تګلارې سره د ټولنیز جوړښت د مفکورې د یوځای کولو ترټولو اغیزمنې هڅې د انتوني ګیډنس د جوړښت د تیوري او د پیری بوردیو د کړنې د تیوري ګڼل کېږي. ګیډنس د جوړښت او تګلارې په دوه ګونیتوب ټینګار کوي، یعنې جوړښتونه او تګلارې له یو بل څخه جلا انګېرل کېدای نشي. دا لیدلوری هغه ته اجازه ورکوي چې استدلال وکړي چې جوړښتونه، نه له لوبغاړو څخه خپلواک دي او نه د هغوی چلند ټاکي، بلکې هغه قواعد او وړتیاوې ټاکي چې لوبغاړي یې پر مټ پرېکړه کوي او په ټولیزه توګه، دوی دا کړنې تکراوروي. په دې اړه د ګیډنس شننه د جاکوس دیریدا له دوه ګونو د تفکیک سره ډېر ورته والی لري، چې د کلاسیکې ټولنپوهنې او انسانپوهنې د استدلال (په ځانګړې توګه د لیوی- سټراس د رغاونوالي عمومي لېوالتیا) تر پوښښ لاندې راځي. د بوردیو د کړنې تیوري هم د ټولنیز جوړښت د یوې ډېرې کره شرحې په لټه کې ده چې په انفرادي چلند کې ځای لري، نه دا چې د دې چلنډ ټاکونکې وي.
نور ورستي کارونه، د مارګریټ آرچر (د مورفوجینسیز تیوري یا د جوړښت د را منځ ته کېدو تیوري)، ټام آر بړنز او هیلینا فلام (د لوبغاړو-نظام ډینامیک تیوري او د ټولنیز واک د نظام تیوري) او ایمانویل والرسټین (د نړیوال نظام تیوري) په جوړښتي ټولنپوهنه کې د ټولنپوهنې د کلاسیکې بڼې توضیحات او کارونې وړاندې کوي.
ازاده فرانسه
ازاده فرانسه (په فرانسوي: France Libre) یو سیاسي بنسټ ؤ چې د فرانسې درېیم جمهوریت له نړېدا وروسته یې د فرانسې د دولت قانوني کېدو ادعا کوله. د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د فرانسې له سقوط وروسته یاد بنسټ په ۱۹۴۰ز کال کې، په لندن کې، «په تبعید کې» د یوه «دولت» په توګه د فرانسوي جنرال «شارل دو ګول» په مشرۍ تاسیس شو او د د ازادې فرانسې ځواکونو (Forces françaises libres) پر مټ یې د یوه متفق ملت په توګه له محوري قدرتونو سره جګړه وکړه. سربېره پر دې، ازادې فرانسې د نازي قدرت له‌خوا اشغال شوې فرانسه کې له مقاومت څخه، چې د فرانسي دنني ځواکونو په نامه یادېده، ملاتړ وکړ او افریقا کې د فرانسې په څوګونو مستعمرو کې ستراتیژیک پایښت ترلاسه کړ.
د نازي آلمان له‌خوا د درېیم جمهوریت له ماتې وروسته، مارشال فیلیپ پتېن د یوه اوربند رامنځ‌ته کېدو لپاره هلې‌ځلې وکړې او د ویشي فرانسې په نامه یې د آلمان یو لاسپوڅي دولت رامنځ‌ته کړ. دو ګول تسلیم نه‌شو، بریتانیا ته وتښتېده او له هغه ځایه یې «د جون ۱۸ وینا» (Appel du 18 juin) خپره کړه او فرانسویان یې د نازیانو پر وړاندې مقاومت او د ازادې فرانسې له ځواکونو سره یوځای کېدو ته وهڅول. د ۱۹۴۰ز کال د اکټوبر پر ۲۷مه د ټولواکمنۍ د دفاع شورا (Conseil de défense de l'Empire)– چې وروسته د فرانسې ملي کمېټې (Comité national français یا CNF) په نامه یادېده– رامنځ‌ته شوه ترڅو په مرکزي افریقا، آسیا او اوقیانوسیه کې، چې د جون ۱۸ وینا ته یې غوږ ایښی ؤ، د فرانسې تر واک لاندې سیمې اداره کړي.
په لومړیو کې، په ارام سمندر، هند او استوایي افریقا کې د فرانسې له تصرف شویو سیمو پرته، د فرانسي ښکېلاک‌ګرې ټولواکمنۍ ټولو اړوندو سیمو د دو ګول غوښتنه رد کړه او مارشال پتېن او ویشي دولت ته یې پر خپلې ژمنې ټینګار وکړ. د وخت په تېرېدو او د متفقینو په غوڅې نظامي مداخلې سره، ازادې فرانسې د ویشي دولت لا زیاتې سیمې ونیولې او د ۱۹۴۲ز کال د نومبره پورې یې ډېرشمېر مستعمرې خوندي کړې.
ازاده فرانسه هم له محوري قدرتونو او هم د ویشي له پوځي ډلو سره وجنګېده او له منځني ختیځ څخه نیولې تر هندوچین او شمالي افریقا پورې یې په هرې سترې مبارزې کې ونډه واخېسته. د ازادې فرانسې سمندري ځواک په بریتانیا کې د سلطنتي سمندري ځواک او په شمالي اتلانتیک کې د کاناډا سلطني سمندري ځواک ترڅنګ د یوه مرستندوی ځواک په توګه عمل کاوه. سربېره پر دې، مخکې له‌دې چې «په تبعید کې د دولت» تر مستقیمې څارنې لاندې لویې ادارې جوړې شي، د ازادې فرانسې ځواکمنو واحدونو د بریتانیا له سلطني هوایي ځواک، د شوروي هوایي ځواک او د بریتانیا له هوایي ځانګړي ځواک سره په ډېري عملیاتو کې ونډه واخېسته.
له حقوقي پلوه، د شمالي افریقا له بیا نیولو وروسته، تبعید په رسمي ډول پای ته ورسېده ځکه چې د ازادې فرانسې دولت ته زمینه برابره شوه ترڅو له لندن څخه ووځي او په الجزیره کې ځای پر ځای شي. له هغه ځایه، د فرانسې ملي ازادۍ کمېټه (Comité français de Libération nationale یا CNFL) د ټولو فرانسویانو د موقت حکومت په توګه رامنځ‌ته شوه. د ۱۹۴۴ز کال د اګوسټ پر ۲۵ د ازادې فرانسې ۲یمې زغره‌والې فرقې او مقاومتي ځواکونو پاریس ازاد کړ، حکومت د هېواد پلازمېنې ته منتقل شو او د فرانسې جمهوریت موقت دولت (gouvernement provisoire de la République française یا GPRF) رامنځ‌ته شو. موقت دولت د نړېوالې جګړې تر پایه او په ۱۹۴۶ز کال کې د څلورم جمهوریت تر رامنځ‌ته کېدو پورې فرانسه کې حاکم ؤ او په‌دې توګه د درېیم جمهوریت (چې په ۱۹۴۰ز کې سقوط شو) د لنډمهالو ځایناستو رژیمونو لړۍ ته یې د پای ټکی کېښود.
د ۱۹۴۳ز کال د اګوست پر ۱ «L'Armée d'Afrique» په رسمي توګه د ازادې فرانسې له ځواکونو سره یوموټی شو ترڅو د فرانسې ازادیپال پوځ رامنځ‌ته کړي. د ۱۹۴۴ز کال تر نیمایي پورې د دغه پوځ د ځواکونو شمېر تر ۴۰۰،۰۰۰ زیات وو او د نورماندي او سویلي فرانسې په برید کې یې ګډون وکړ او په پای کې پاریس ته سوق شو. لږ موده وروسته هغو په الزاس، آلپ او بریتاني کې وجنګېدل. د نړېوالې جګړې تر پای پورې یې شمېر ۱،۳۰۰،۰۰۰ ته رسېده چې په ټوله اروپا کې د متفقینو څلورم لوی پوځ ؤ او د فرانسې له‌لارې د متفقینو په پرمختللو او پر آلمان باندې د متفقینو په برید کې یې ګډون وکړ. د ازادې فرانسې دولت، له ازادۍ وروسته یو لنډمهال جمهوري حکومت رامنځ‌ته کړ چې په ۱۹۴۶ز کې یې د څلورم جمهوریت د رامنځ‌ته کېدو لپاره لاره اواره کړه.
سریزه
د ۱۹۴۰ز کال د مې پر ۱۰، نازي آلمان پر فرانسې او کوزو هېوادونو (بلجیم، لوګزامبورګ او هالنډ) باندې یرغل وکړ او په چټکۍ سره یې بلجیم او هالنډ ته ماته ورکړه، زغره‌والې فرقې د آردن له‌لارې د برید پر مهال، فرانسوي-بریتانیایي ضربتي ځواک منزوي کړ. د مې میاشت په پای ته رسېدو سره، د بریتانیا او فرانسې شمالي پوځونه د دنکیرک، کالي، بولون، سېنت ولري-ان-کو او لیل په څېر یو لړ چریکي جګړو په لړ کې کلابند شول. یوازې د دنکیرک تخلیې لړۍ د دغو پوځونو د دفاع، په تېره بیا په لیل کې د فرانسوي پوځ د لښکر مقاومت له‌امله ترسره شوه.
د مې له ۲۷ د جون تر ۴ پورې، د بریتانیا اعزامي ځواک له ۲۰۰،۰۰۰ زیات غړي او ۱۴۰،۰۰۰ فرانسوي سرتېري له دنکیرک څخه تخلیه شول. هېڅ لوري دې ته د جګړې د پای ټکي په سترګه نه‌کتل؛ فرانسوي اېستل شوي سرتېري ژر بېرته فرانسې ته ستانه شول او د جون په ډېریو جګړو کې یې ونډه واخېسته. آلن بروک، له دنکیرک څخه له اېستل کېدو وروسته، د جون پر ۲ شربورګ ته لاړ ترڅو د لومړي کاناډایي لښکر ترڅنګ، BEF (په بریتانیا کې یوازېنی پاتې شوې زغره‌واله فرقه) له سره تشکیل کړي. خلاف د هغه څه چې ګومان یې کېده، په جون کې د فرانسویانو روحیه د مې میاشت په پرتله لوړه وه او په سویل کې یې د فاشیستې ایټالیا یرغل په اسانۍ سره دفع کړ. د سومې په اوږدو کې یوه دفاعي کرښه له سره رامنځ‌ته شوه خو د فرانسې په شمال کې ډېري کرښې د هوایي جګړې له‌امله نه، بلکې تر ډېره بریده د هوایي ډګرونو د اشغال له کبله له‌منځه لاړې.
د جون پر لومړۍ نېټې شارل دو ګول بریډ جنرالي ته ترفېع وکړه؛ نوموړی د جون پر پنځمه د صدراعظم پاول رینو له‌خوا په دفاعي چارو کې د بهرنیو چارو وزارت مرستیال په توګه وګومارل شو، چې د فرانسې په کابینه کې یو کوچنی منصب ؤ. دو ګول د منل شویو مفکورو ننګولو ته په لېوالتیا مشهور ؤ؛ په ۱۹۱۲ز کال کې یې غوښتنه وکړه ترڅو د پتېن په غونډ کې وګومارل شي، چې هغه مهال د پتېن شعار له متداول اُرتودوکس پر وړاندې په بشپړ توپیر سره د «اور ځواک وژل کوي» ؤ. همدا راز، هغه د نومهالو وسلو جګړو د مفکورو مدافع ؤ چې د ورماخت له‌خوا کارول کېدې او د مونت‌کورنت جګړې پر مهال د څلورمې زغره‌والې فرقې قوماندان ؤ. سره له‌دې، هغه په شخصي توګه هومره مینه‌وال نه‌درلودل؛ په ۱۹۴۰ز کال کې هېڅ لاس‌لاندې نظامي چارواکي ورسره یوځای نه‌شول.
نوی فرانسوي قوماندان «ماکسیم ویګان» ۷۳ کلن او د پتېن په څېر ؤ، له انګلیس څخه یې کرکه درلوده او دنکیرک یې د یوه متفق په توګه بریتانیا د بې‌‌اعتمادې بېلګه ګڼله؛ موده وروسته دو ګول وویل چې د جون پر ۸، د آلمانیانو د بریدونو له سره نیولو او د ژرمهاله اوربند غوښتلو پر مهال، هغه «ناهیلی شو». دو ګول د دولت د وزیرانو له یوې کوچنۍ ډلې څخه ؤ چې د مقاومت د دوام غوښتونکی ؤ او رینو لندن ته واستوه ترڅو د فرانسې او بریتانیا ترمنځ د غوښتل شوي اتحاد لپاره مذاکره وکړي. کله چې دغه پلان له ماتې سره مخ شو، هغه د جون پر ۱۶ استعفا ورکړه او پتېن د شورا مشر شو. د جون پر ۱۷ دو ګول بوردو ته لاړ خو کله چې د جګړې د محوري قدرتونو او پتېن د اوربند خبر ورورسېد، همهغه ورځ لندن ته ستون شو.
رابعه بلخي
په څلورم قرن کي مېرمن رابعه بلخي لمړۍ ښځه ده چې زموږ په هيواد کي يې په شعر ويلو شروع کړې ده.
دا مېرمن د ملک زاده گانو له کورنۍ څخه وه د پلار نوم يې کعب چې په بلخ، قزدار ، بست او د سيستان په شا و خوا کي يې حکمراني کړې ده. دا مېرمن په ښکليتوب، حسن، جمال، کمال، او معرفت کي د خپل وخت يوه نوموړې او مشهوره ښځه وه.
د حقيقي او مجازي عشق لمبې يې په زړه کي بلي شوي وې او د زړه جام يې له محبته ډک و.
مولانا جامي د نفحات الانس په خاتمه کي دا مېرمن يوه عارفه او با سلوکه ښځه بللې ده.
شيخ عطار په خپله "الهى نامه" کي د دې مېرمني مفصل حال په يوه حکايت کي نظم کړى دى چې تقريباً پنځه شوه بيتو ته رسيږي، څنگه چې هغه گرده نسو را وړاى نو خلص مطلب يې د پښتو په نثر لاندي ترجمه کوو. دى وايې:
په بلخ کي يو پاچا و، چې پلرونه يې هم پاچاهان تېر شوي وو، او نوم يې کعب و د دوى پلرونه د ابو مسلم خراساني په وختونو کي دلته راغلي وه، يو زوى يې درلود چې په ښه خوى کي يې سارى نه و، "حارث" نومېده، او يوه لور يې درلوده چې لقب يې (زين العرب) و، ډېره ښکلې وه او هر څه چې يې له خلکو اورېدل دستي يې نظم کول، پلار چې يې مړ کېدى خپل زوى يې را وغوښت او لور يې ور وسپارله ورته وې ويل: "ډېرو نامدارانو دا زما لور را څخه غوښتې ده مگر ما ور نه کړه، که دي ښه مېړه ورپيدا کى ور يې کړه. دا پر ما گرانه ده ښه يې ساته."
د پلار تر مرگ وروسته حارث پر تخت کښېناست، حارث يو ښکلى مريى درلود چې "بکتاش" نومېده. رابعه پر مينه شوه او د ميني له رنځه رنځوره شوه ډاکتران يې په علاج نه پوهېده، دې هم خپل درد پټ ساته، پټ پټ به يې خپل اشعار د مينځي په لاس ورلېږل او هغه به په خپل مخصوص صندوق کي ساتل. (ټول تذکره نويسان وايې چې دا مېرمن په ښکاره پر مريي مينه وه، مگر په حقيقت کي يې د حقيقي ميني اور په زړه کي لمبې وهلې) ځکه نو يوه ورځ چې مېرمن رابعه دباندي و باغ ته وتلې وه بکتاش وليدله لاس يې ور واچاوه دا په قهر ځني تېره شوه او وې ويل: "فقط دغه زما د ميني نسبت تاته بس نه دى چې لاس هم اچوې، زما په زړه کي بل اور دى ته محض بهانه يې!"
هاتفي ويل: "کم اشعار چې د دې مېرمني له خولې راوتل هغه هـيڅکله د داسي ناوړو کارو په اثر نه وه بلکه د ميني له حقيقي دنيا څخه يې حکايت کاوه." کمه ورځ چې حارث پر دې لږ څه بد گمانه شو مگر څه يې و نه ويل، بله ورځ چې حارث د جنگ په ميدان کي و، بکتاش ټپي سو، نژدې و چې د غليمانو په لاس کښېوزي په دې وخت کي مېرمن رابعې خپل مخ پټ کړى و، ميدان ته راغله د لسو دښمنانوسرونه يې پرې کړه او بکتاش يې خلاص کړ حارث چې ښار ته راغئ په دې مخ پټي سپاره پسي يې خلک واستول مگر هيچا و نه موند، بله ورځ رودکي شاعر پر لاري تېرېدئ رابعه لاري ته نژدې وه رودکي څو اشعار وويل. مېرمن رابعې يې دستي ځواب ووايه، رودکي د دې اشعار په ياد کړه او د دې له ميني خبر سو. بخارا ته چې ولاړئ د پاچا په دربار کي يې چې حارث هم ناست و، د دې مېرمني اشعار ولوستل څنگه چې يې حارث نه پېژانده نو وې ويل: "چي دا د کعب د لور اشعار دي چې پر خپل مريي مينه سوې ده او بې شعر ويلو بل کار نه لري."
دا خبره بکتاش ته ورسېده، هغه له څاه څخه په ډېر زحمت ځان را و يوست او سهار په شنه خړه يې د حارث سر پرې کړ او د خپلي محبوبې مزار ته راغئ او د هغې د مزار په څنگ کي يې چاړه په نس کي ووهله، دى هم مړ شو او هلته د محبوبې و څنگ ته په خاورو کي پرېوت. ..
له دې داستانه څخه دا څرگنده شوه چې دا مېرمن د رودکي معاصره او د څلرم قرن په ابتدا کي او سېدله، ځکه چې رودکي خو په (329 هـ) کي وفات سوى دى. نو يقيناً به د دې مېرمني هم دا د ژوند وروستنۍ ورځي وي او له اشعارو څخه يې معلومېږي چې پخه شاعره ده او ويل يې که څه هم په څلرم قرن کي وه مگر ډېر روان او خواږه دي.
وېشنيزه:بلخۍ شاعرانې
د لږه کیو(اقلیت) نفوذ
د لږه کیو(اقلیت) نفوذ، د ټولنیز نفوذ یو ډول دی او دا هغه مهال پېښېږي، چې د اقلیتونو د ډلې یو غړی پر اکثریت داسې اغېز وکړي چې د اقلیتونو باورونه او چلند ومني. دا هغه مهال پېښېږي چې یوه کوچنۍ ډله یا کس د ټولنیز بدلون د استازي په توګه عمل وکړي،د رامنځته شوې ټولنیزې مفکورې په اړه پوښتنې وکړي او د شته ټولنیزو ارزښتونو خلاف اصلي او بدیل نظرونه وړاندې کړې. ټولنیز نفوذ په دوه ډوله دی: د اکثریت نفوذ چې(د موافقت او عامه توافق پایله ده) او د اقلیت نفوذ چې (د بدلون پایله ده). د اکثریت نفوذ پر اقلیت د اکثریت عملي هڅو ته اشاره کوي. په داسې حال کې چې د اقلیت نفوذ د اکثریت د بدلون هڅه کوي چې د اقلیت له فکر سره توافق وکړي. د نفوذو د نورو بڼو خلاف، د اقلیت نفوذ د ټولنیز بدلون د تر ټولو نوې بڼې په توګه په پام کې نیول کېږي، ځکه معمولاً په خصوصی افکارو کې شخصي بدلون په کې شامل دی. د اقلیت نفوذ بېلګې په امریکا کې د مدني حقونو غورځنګ او په سویلي افریقا کې د اپارټاید ضد غورځنګ دی.
تاریخچه
نږدې ټولې لومړنۍ څېړنې د اکثریت پر نفوذ د اقلیت نفوذ پر اغېزو متمرکزې وې، د دې اټکل له مخې ډېری ارواپوهان په دې اند وو چې، اقلیتونو ته دا ډېره ستونزمنه ده چې پر اکثریت اغېز وکړي. موسکويچي (Moscovici) بېل نظر درلود، ځکه هغه باوري و چې پر اکثریت نفوذ د اقلیت نفوذ د برلاسي امکان شته، په پایله کې هغه په ۱۹۶۹ ز کال کې د اقلیت د نفوذ خپله څېړنه تر سره کړه. هغه د ۱۹۵۱ ز د «آبي-شین» تجربې ته ورته تجربه ترسره کړه، چې وګوري، ایا د ګډون‌والو یوه څلور کسیزه ډله د یوه اقلیت تر اغېز لاندې ده یا نه ده.
د هغه څېړنې اړینې وې، ځکه لومړنۍ څېړنې وې چې څرګنده یې کړه، اقلیت کولی شي د اکثریت نظریاتو ته بدلون ورکړي. موسکويچي او همکارانو یې په دې برخه کې نورو څېړنو ته لار پرانیسته.
میکانیزم
د موسکويچي (۱۹۸۰-۱۹۸۵ز) د بدلون تیوري، د ټولنیز نفوذ د دوه‌ګونې بهیرل مفردات ښيي. کله چې د یوه کس نظریات د اکثریت له نظریاتو سره توپير ولري، دا چاره په ټولنه کې د داخلي ګډوډۍ لامل کېږي او د پرتلنې د پروسې له کارولو سره کس هڅوي چې شخړه راکمه کړي او په عام ډول د اکثریت د منلو وړ ګرځي، تر څو د احتمالي ملنډو او په ملي کچه د ټولنیزو حقوقو له محرومیت نه مخنیوی وکړي. پر دې بنسټ، د اکثریت نفوذ ته د ټولنیز نورمال نفوذ په توګه لیدل کېږي، ځکه تر ډېره له یوې ډلې سره د تمایل او تطابق پر نسبت رامنځته کېږي، د مثال په ډول: په ۱۹۵۱ز کال کې د اش (Asch) د کرښو مطالعه. د دې خلاف د اقلیت نظر پام ځانته وراړوي، ډېر غوره دی اوپه پایله کې کله چې خلک په غور سره د اقلیت د نظر او خپل نظر تر منځ توپير ارزوي، باورتیا رامنځته کوي. په پایله کې دا تر ډېره، د چال چلند بڼه بدلوي، چېرې چې یو کس په دې قانع کېږي چې د اقلیت لېدلوری سم دی، چې په ډېر احتمال د عامه پرتلنې پر ځای، ډېر ځانی( شخصي )دی.
د اکثریت نفوذ هغه مهال پېښېږي، چې افراد د نورو په واسطه د ځانګړو بارونو او چلندونو له منلو سره سمون ولري. د دې خلاف د اقلیت نفوذ په  ندرت سره کولی شي، د ټولنیزې ګډوډۍ د نفوذ له لارې پر نورو اغېز ولري، ځکه اکثریت د اقلیت د ليدلوري په پرتله بې پروا دی. پر اکثریت باندې د اغېز شېندلو لپاره اقلیت د ټولنیزو اطلاعاتو له طرحې نه کار اخلي (ووډ - Wood ۱۹۹۴ ز). دا د تمې خلاف یا نوي معلومات د داسې معلوماتو په وړاندې  کولو سره چې اکثریت پرې نه پوهېږي یا یې تمه نه لري، د اکثریت پام ځان ته راګرځوي، تر څو د اقلیت ليدلوری په غور سره وارزوي. تر ارزونې وروسته، کله چې د اقلیت نظر ډېر باور او وړتیا تر لاسه کړي، د اکثریت ډلې له لوري د اقلیت د ټولو نظریاتو یا د یوې برخې د منلو چانس ډېریږي.
که څه هم، ښايي اکثریت ډله د اقلیت د نظریاتو یوه برخه یا ټول ومني، خو دا واقعیت په لازمي ډول ښيي چې، اکثریت په بشپړ ډول د اقلیت تر اغېز لاندې دی. په ۲۰۰۵ز کال کې د اليزابیت مانېکس (Elizabeth Mannix) او مارګارېټ ان نیل (Margaret Ann Neale) له خوا یوه مطالعه شوې چې ښيي، د اکثریت ډلو د مشرانو ملاتړ د اقلیت د نظرونو په منلو او اورېدلو کې کېدی شي، تر ټولو اړین لامل وي. د یوه مشر ملاتړ په اکثریت کې د اقلیت د باور وړتیا ته لا زیات باور ورکوي او د اقلیت د ټولیز باور لامل کېږي. په ۱۹۹۶ ز کې د روڼ‌اروماټ د نظریې له مخې، د کلیدي خلکو ځواک د دوی د چلندونو او نظریو له اړوند شهرت نه رامنځته کېږي. د کلیدي خلکو ګډون به د اقلیت د نظریو په ګټه وي، ځکه چې خلک له هغو نورو نه د نظر اورېدلو ته لېوال دي چې باور پرې لري او درناوی ورته کوي. د اقلیت په نفوذ کې څو بانفوذه مشران کولی شي،د اکثریت له فکر سره پرمخالف اکثریت اغېز وکړي. په پای کې یوه ډېره ملاتړ لرونکې فعاله اکثریت ډله کولی شي ،نوښت رامنځته کړي او د غوره پریکړو د نیولو لامل شي.
د اقلیت اندازه
په ۱۹۷۴زکال کې موسکويچي او نیمېث (Nemeth) پر دې بحث وکړ چې، د یوه کس اقلیت د ډېرو کسانو تر اقلیت لا اغیزمن دی، ځکه یو کس له ډېر احتمال سره په ټولو مهالنیو پړاوونو کې ثابت دی او د اکثریت پام نه وېشي. هغوی څرګندوي چې: ښايي یو کس له خپل ځان نه وپوښتي: «دوی څه ډول کولی شي، له دومره غلطۍ سره لا هم په ځان ډاډه وي؟ »، په پایله کې د اقلیت له نظره، د ټولو ممکنو بدیلونو په پام کې نیولوسره، د حالت نوې او ټوليزې ارزونې ته تمایل رامنځته کېږي. له بلې خوا دوه کسان د یوه کس په پرتله ډېر متنفذ اواغېزناک دي، ځکه د دې احتمال ډېر لږ دی، چې غیر عادي یا عجیب وبرېښي. ډېرې وروستۍ څېړنې له وروستي مورد نه د دې باور له مخې ملاتړ کوي چې، اقلیت که چېرې له دوه یا ډېرو سره ثابت وي، ډېر اعتبار لري او له همدې امله پر اکثریت اغېز کوي.
د اکثریت اندازه
د ټولنیز اغېز موډل(طرحه) چې په ۱۹۸۱ز کال کې د لاتین او وولف (Latané & Wolf) له خوا رامنځته شوه، داسې وړاندوینه کوي، څومره چې د اکثریت اندازه وده کوي، د اقلیت نفوذ کمېږي، په دواړو عامه او شخصي چلندونو کې بدلون راځي. سربېره پر دې ټولنیز موډل دا تشرېح کوي چې، ټولنیز اغېز د ځواک(ځواکمنتیا، درېځ، پوهه)، سملاسي مستقیم (فزیکي نږد ېوالی او نویتوب) او د یوې ډلې د یو شمېر غړو له نظر نه د ملاتړ مضاعف اغېز دی، چې د دې نظر له مخې به اقلیت پر اکثریت لږ نفوذ ولري.
د الابا ولایت د کلیو نوملړ
د آلابا ولایت د کلیو نوملړ (د الابا ولایت قریي) الابا ولایت د باسک سیمه کې موقیعت لري چې ټول ۵۱ کلي (قریي) لري
د ټریاسیک – جوراسیک ورکېدو پېښه
د ټریاسیک – جوراسیک ورکېدو پېښه. (Tr-J) چې ځینې وخت د ټریاسیک پایلنۍ ورکېدنې په توګه هم نومول کېږي، د ټریاسیک او جوراسیک دورو ترمنځ سرحد، ۲۰۱.۳ میلیون کاله پخوا مشخص کوي او د فانوزوئیک عصر د ورکېدنو یوه اصلي پېښه ده چې پر ځمکني او سمندري ژوند یې ژوره اغیزه یې پرېښوده. په سیندونو کې د کونوډونټانو ټول کلاس او ۲۳ تر ۳۴ سلنه سمندري نسلونه ورک شول. په وچه کې، ټول آرکوسورومورفونه بغیر له کروکوډیلومورفان، پتروسوران او ډایناسوران ورک شول؛ ځینې ډلې چې له منځه لاړې پخوا یې شمېر ډېر زیات وو لکه، آیټوساوران، فایټوساوران او راویسوچیډان.
په دې زمانه کې د سمندري زیانونو احصایوي تجزیه او تحلیل ښکاروي چې د تنوع کموالي د ورکېدو زیاتوالي په پرتله د ډولونو پیدا کېدو کموالي له امله رامنځته شوی. سربېره پر دې، یو مشخص بدلون په نباتي سپورونو کې او د مرجاني صخرو ټولنې سقوط دا ښکاروي چې د ټریاسیک – جوراسیک په سرحد کې یو چاپېریالي ناورین رامنځته شوی دی. لا پخوانیو فرضیو د دې ورکېدنې په هکله سپارښتنه کړې چې د اقلیم یا سمندري سطحې تدریجي بدلېدل کېدای شي ملامت وي، یا کېدای شي د څو آسټروییډونو برخورد یې لامل وي. په هرحال، هغه نظریه چې د Tr-J ورکېدو پېښې لامل په هکله په ښه او پراخه توګه ملاتړ کېږي د مرکزي اتلانټیک سمندر ماګمایي ولایت (CAMP) کې د آتشفشاني چاودنو پیل دی. CAMP له جغرافیوي پلوه ترټولو لوی پېژندل شوی آذرین ولایت دی او د سمندرونو د تېزابي کېدو او د نړیوالې تودوخې رامنځته کولو لپاره د کاربن ډای اکسایډ د تولید مسئول وو.
اغیزې
دې پېښې د ځمکې ایکولوژیکي طاقونه تش کړل او ډایناسورانو ته یې اجازه ورکړه ترڅو په جوراسیک دوره کې غالب رول په غاړه واخلي. دا پېښه له ۱۰۰۰۰ کلونو څخه کم وخت کې پېښ شوه او د پانګایا تجزیې له پیل څخه مخکې سمدستي پېښ شوه. د توبینګن (آلمان) سیمه کې، کولی شو د ټریاسیک – جوراسیک هډوکو یو بستر پیدا کولی شو چې د دې سرحد ځانګړنه ده.