cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حبيب الرحمن لدهيانوي
د ١٩٢٢م. کال د جون مياشتى په ١٨مه د "انباله" له محبس څخه د "دهرم ساله" وه محبس ته انتقال شو د ملګرو د فراق له امله غمجن و خو د زغم پرته يې بله چاره نه درلود. د ١٩٢٢م. کال د اګست مياشتي په ١٧مه بيرته د لدهيانه محبس ته يووړل شو او هلته ورته وويل شوه چې تاسو مذهبي لارښود ياستى ښه نه ده چې په محبس کې پاتى شئ نو ضامن پيـدا کړئ چې آزاد مو کړو. مولانا صاحب په ځواب کې ورته وويل: زه چمتو نه يم چې د ضمانت په قيد آزاد شم. ورته وويل شوه: دلته تاسو ته کوم خدمت تر سره کړو؟ مولانا صاحب ورته وويل بيرته مې د "دهرم ساله" محبس ته انتقال کړئ. له يوى اونې وروسته بيرته د دهرم ساله جيل ته انتقال شو او خبر ورکول شو چې يو کال نور قيد لري. د کور د اسبابو حراج: مولانا حبيب الرحمن رحمه الله فرمايې : وروسته له دې چې اته يا لس ورځې مې د لدهيانه په محبس کې تيرى کړي وى د حکومت عسکر د زر روپو جريمه اخيستلو لپاره زما کور ته راغلي وه هلته يې څه تر لاسه شوى نه وه نو ځکه يې زما د کور ټول اسباب او د ميرمنى زيور آلات په زور خرڅ کړى وه. کله چې زما ميرمن او زامن وه ملاقات ته راغله په دې اړه يې هيڅ راته ونه ويل او زه د هغوى له صبر او استقامت څخه زيات خوشحال شوم. لاريــون: يو ځل مولانا حبيب الرحمن د اعداميانو خونې ته يووړل شو. کله چې خلک خبر شوه هغه ورځ سهار د لاريون په موخې را ووتل. پنځه زره ښځې هم د نارينه‌ ؤ تر څنګ لاريون ته راوتلى وى. حکومت دې ته اړ شو چې دى به له محبس څخه راباسي تر څو خلکو ته ډاډ ورکړي نو له راوتلو وروسته يې خلکو ته ډاډ ورکړ چې زه بيرته د خپل ملګرو سره په اتاق کې يو ځاى شوى يم تاسو ډاډمن وشئ. د زندان خواړه او د ناروغى پيل: کله چې رئيس الاحرار حضرت مولانا حبيب الرحمن رحمه الله د ١٩۲٢م. كال د اګست مياشت په ١٧مه د دوهم ځل لپاره د دهرم ساله محبس څخه د لدهيانه محبـس ته انتقال شو هلته درى سوه بنديانو د حکومتي چارواکو د ناوړه چلند له امله د خوراک اعتصاب کړى و نو ځکه يې مولانا رحمه الله وه بل اتاق ته داخل کړ. کله چې مولانا صاحب له هغوى سره يو ځاى شو او د اعتصاب په اړه يې وپوهيدى نو دى هم ورسره ملګرى شو او هڅه يې وکړه د بنديانو او حکومتي چارواکو تر مابين جوړجاړى راولى.
له شپږ او اوه ورځو اعتصاب وروسته چې کله بنديانو ته خواړه چمتو شوه د دال شکنه وه چې زړې څپلى او سخت زيات فلفل يې ور ګډ کړي وه، بد بوى ترې ولاړيده او بنديانو خورا شورماشور جوړ کړ، څپلى يې د ځان سره واخيستلى او د مولانا صاحب خدمت ته حاضر شوه، د ډيـر غال مغال له وجهې وه خپل مينځي شخړي ته نږدى شوه مولانا صاحب د هغوى چپ کولو لپاره وويل: دا محبس دى، کور نه دى چې هر رنګ خواړه ماسر/ميسر شي د دال ښوروا مګر بد خوراک دى؟ وروسته يې همدغه بدبويه ښوروا خورا زياته وڅيښل، بنديانو څه ونه ويل يواځى يې د وچي ډوډى په خوړلو بسنـه وکړه.
مولانا رحمه الله چې له څو وروځو راهيسې يې څه نه وه خوړلى د معدى په تکليف اخته شو، څو ورځې د ډاکټرانو تر درملنى لاندې و تر څو چې د وخت په تيريدو روغ شو او د معدي توازن يې د تل لپاره له لاسه ورکړ او تل به يې له همدې ناروغى څخه شکايت درلود. بالآخره قيد يې پوره شو او آزاد شو خو تر آزادى وروسته يې بيـا هم په سياسي چارو کې فعاليت کاوه او د سيّد عطاء الله بخاري رحمه الله سره اوږه پر اوږه د هند په آزادې کې ولاړ و. د احرار اسلام غونډه: د مولانا ابوالکلام آزاد رحمه الله په وړانديز د ١٩٢٩م. كال د دسامبر مياشت پر ٢٩مه د کانګرس غونډه تر سره شوه په دغې مشورتي غوندي کې مولانا حبيب الرحمن لدهيانوي، مولانا سيد داود غزنوي، مولانا سيد عطاء الله شاه بخاري، مولانا مظهر علي، خواجه عبدالرحمن غازي او فضل حق موجود وه. دا د احرار اسلام لومړى غونډه وه.
د بحث او نظر اخيستنې وروسته عطاء الله شاه بخاري د مشر په توګه وګمارل شو کله چې خلک خبر شوه نو ټولو په دغه تحريک کې ونډه واخيستل او په بيلا بيلو ځايونو کې دفترونه پرانيستل شوه. په ملتان کې بندي: رئيس الاحرار مولانا حبيب الرحمن لدهيانوى د ١٩٣١م. كال په دسامبر مياشت کې د ملتان وه محبس ته يووړل شو. مظهر علي، مولانا سيد عطاء الله بخاري، مولانا سيد داود غزنوي، مولانا احمد على لاهوري، مولانا قارى عبدالرحمن نکودري، شيخ حسام الدين امرتسري، د جمعية العلماى هند مشر مفتى کفايت الله دهلوي، د جمعية العلماى هند مرستيال مولانا احمد سعيـد، مولانا نورالدين او مولانا حافظ عبدالحليم لکهنوي رحمهم الله هم په ياد محبس کې له ده سره يو ځاى وه.
زندان د علم او عرفان په مرکز بدل شو. رئيس الاحرار د مفتي کفايت الله سره په يوه اتاق کې، مولانا سيد عطاء الله شاه بخاري او مولانا احمد سعيد په بل اتاق کې او پاته نور علماء به دوه دوه تنه جوړه په نورو اتاقو کې هستيدل. زندان يې په خوشحالۍ تير کړ. بالآخره رئيس الاحرار د ١٣٥١ سپوږميز کال د شوال مياشت په ٢٤مه له زندان څخه آزاد شو او مفتي کفايت الله د ده مختصر ژوند چې پر اخلاقو، عاداتو، افکارو، جرأت، دلاورى، صبر او زغم باندې شامل و د نظم په بڼه وليکى او ور وړانې يې کړ. مولانا حبيب الرحمن لدهيانوي رحمه الله روڼ اندى، تيز فکره او لوړ پوړى سياست پوه و. وروڼـه يې: رئيس الاحـرار دوه وروڼـه د مولانا محمد يحيى او مولانا محمد حسن په نومونو درلوده. مولانا محمد يحيى په فيصل آباد کې ديني مدرسه تأسيس کړى وه او مولانا محمد حسن په رحيـم يار خان کې ژوند کوى. اولاد يې: د مولانا حبيب الرحمن اوه زامن وه چې نومونه يې دا دى: ـ مولانا خليـل الرحمن ـ مولانا عزيـز الرحمن ـ مولانـا انيس الرحمن د عبدالقادر راى پوري مجاز خليفه ـ مولوي محمد طيب ـ مولوي محمـد اظهر ـ مولوي سعيـد الرحمن ـ مولوي محـمد احمـد او يوه لور يې هم درلوده. ناجوړتيـا او وفات يې: حضرت مولانا رحمه الله دومره لوړ پوړى شخصيت و چې بيلابيلو سياسي، تعليمي او تبليغي ډلو له ده سره مشوره کول او په لارښوونو به يې عمل کوى. د هندوستان وزير اعظم او ولسمشر به عموماً په مملکتي چارو کې له ده سره مشـوره کوله. نوموړى د عمر په وروستېو کې ناروغ شو څه موده د حکيمانو او ډاکټرانو تر درملنى لاندې و. د کُلمُو له درد سره ډير په عذاب و چې په ١٩٥٦م. کال کې عمليات شو او روغتيا يې ومنده. د وفات څخه وړاندې يې د ١٩٥٦م. کال د اګست مياشت په ٣٠مه زامنو او دوستانو ته وويل: د فعاليت څخه زښت ستړى شوې يم له نن څخه وروسته به له هر رنګ فعاليت څخه لاس اخلم حتى د ليکونو ځواب به هم نه ورکوم. له هغه کسانو څخه په عربي او انګليسي ژبو کې يې له ده سره مرسته کول ٙمننه وکړه او رخصت يې کړه. ماښام مهال يې خپل ټول اولادونه راټول کړه او ورته يې وويل: له نن څخه وروسته خپل ټول کارونه خپله تر سره کړئ. هر يوه ته يې جلا جلا دعا وکړه او وې فرمايل: تاسو ټولو ما ته زيات خدمت کړى الله تعالى دې تاسى خوشحال او روغ ولري.
د سپټامبر په اوله د شپى تر لسو بجو له ملګرو سره ناست و او مجلس يې کاوه وروسته يې خپل خصوصي خادم خليل احمد ته وويل: که زه مړ شوم قرآن کريم ختم کړه او ثواب يې را وبخښـه.
د سپټامبر په دوهمه د تهجد لمانځـه پر مهال ولاړ شو اودس يې وکړ، تهجد لمونځ يې اداء کړ، ميلمانه يې ويښ او مخ پر جومات باندې روان کړه، د سهار لمانځه وروسته په خپل وظيفو بوخت شو، پر شپږ نيمو بجو د څلويښت قدم وهلو لپاره باغ ته ننوت، وروسته يې ميلمنو ته نهارى ورکړ. د کوڅى له دوکاندارانو سره يې مصافحـه وکړه، کور ته ننوت او له خپل يو پخوانې ملګري سره يې خبرى وکړى.
د نمونې په توګه به د سيد محمد ازهر شاه ليک وه قدرمنو لوستونکو ته را نقل کړو چې د ده وه ارشد زوى ته يې را ليږلى و. قدرمن وروره! السلام عليکـم و رحمت الله و برکاته. حضرت مولانا حبيب الرحمن د خلکو په زړونو کې خورا زيات ځاى درلود. يواځي ستاسو پلار نه دې وفات شوى بلکې دومره بي پروا او زړور مجاهد وفات شوى چې که د دار تختى ته خيژول شوى هم واى خو د حق له ويلو څخه يې انکار نه کاوه. په آسمان کې به شور ګډ وى چې اتل زمرى مولانا حبيب الرحمن را روان دى. د مرحوم پلار علمي يادګار مې ورک شو. زما او ستا د دواړو له سره هغه مهربان سرپرست ليرى شو. هغه هستى او واک چې له هر نفس څخه يې د محبت بوى ولاړيده زموږ څخه واخيستل شو.
الهي! د مولانا حبيب الرحمن ديني، ملي او قومي خدمتونه په خپل دربار کې قبول کړى او په آخرت کې يې په لوړ مقام ونازوى. قدرمنو وروڼو د صبر او استقامت څخه کار واخلئ ستاسو پلار په ميړانى، شجاعت، خپلواکۍ او زړورتوب کې بى سارى و موږ هم بايد په دې تکليف په زغم کې د هغه په څير شو. ستاسو غمجن ورور: سيـد محمد ازهر شاه ـ د خاتم المحدثين مولانا محمد انورشاه کشميرى زوى. ١٩٥٦م. د سپټامبر ٩مه. www.taleemulislam.net
د ژوند تاریخ
د ژوند تاریخ په ځمکه کې هغه بهیر څېړي چې له مخې یې ژوندي او فوسیلي ارګانیزمونه د ژوند له لومړیو تر نن پورې تکامل کړی. ځمکه شاوخوا ۴.۵ میلیارده کاله وړاندې جوړه شوې وه (ګیګانم لپاره په لنډه توګه Ga کارول کېږي) او شواهد وړاندې کوي چې ژوند د ۳.۷ ګیګانم مخکې رامنځته شوی. که څه هم د ۴.۱  تر ۴.۲۸ ګیګانم پورې د ژوند ځینې شواهد شته خو د نوموړو فوسیلونو د احتمالي غیر بیولوژیکي جوړښت له امله جنجالي پاتې دي.
د ژوند لومړني شواهد د بایوجینک کاربن نښو نښانو او د ستراتولایټ فوسیلونو څخه چې د لویدیځ ګرینلند څخه ۳.۷ میلیارد کلنو زړو رسوبي ډبرو کې موندل شوي، لاس ته راځي. په ۲۰۱۵ کال کې په لویدیځه اسټرالیا کې د ۴.۱ میلیارد کلن زړو ډبرو کې د "بایوتیک ژوند پاتې شوني" وموندل شول. د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې په ځمکه کې احتمالاً د ژوند د بیلګو تر ټولو پخواني احتمالي شواهد د فوسیل شویو مایکرو ارګانیزمونو په شکل کې په اړه راپور ورکړل شو چې د کاناډا د کیوبیک په نووواګیتوق کمربند کې د اوبو د تودوخې په خروجي رسوباتو کې و موندل شول چې ممکن ۴.۸ میلیارده کاله د مخه یې ژوند کړی وي چې د سمندرونو له جوړښت څخه چې ۴.۴ میلیارد کاله وړاندې دی او د ځمکې له جوړښت څخه چې ۴.۵۴ میلیارد کاله وړاندې دی، لږ وروسته دی.
الجی ډوله کثیر الحجروي ځمکني نباتات حتی شاوخوا یو میلیارد کاله دمخه اټکل شوي، که څه هم شواهد انګېري چې مایکرو ارګانیزمونه لږ تر لږه ۲.۷ ګیګانم د مخه ځمکني لومړني ایکوسیستمونه جوړوي. داسې انګیرل کېږي چې مایکرو ارګانیزمونو د اوردوویشین په دوره کې د ځمکې د نباتاتو د پیل لپاره لاره هواره کړې وي. د ځمکې نباتات دومره بریالي وو چې فکر کېږي دوی د وروسته د یوونین د انقراض (له منځه تلو) له پېښې سره مرسته کړې وي. (داسې ښکاري چې د علت او معلول اوږده سلسله د اریکایوپتریس ونې د لرغونو اثارو په بریالیتوب کې شامل وي، د کاربن دای اکساید (CO2) کچه یې راټیټه کړه، چې د نړیوال یخوالي او د بحر د سطحې ټیټیدو لامل شو. د اریکایوپتریس ریښې د خاورې پراختیا ته وده ورکوي چې بیا د ډبرې سولولو ته وده ورکوي او ورپسې غذايي موادو ورکه ښايي د الجی د ودې لامل شوي وي چې په پایله کې د اکسیجن د کمښت پیښې رامنځته شوې چې د سمندري ژوو د مړینې لامل کېږي. سمندرې ډولونو د وروستي ډیونین له منځه تلو لومړني قربانیان وو.
ایدیاکارا دورې بوټي د دې دورې په ترځ کې څرګندېږي، په داسې حال کې چې د نورو عصري فایلم سره سم، فقاریه ژوي د کمبیرین چاودنې پرمهال شاوخوا ۵۲۵ میلیون کاله وړاندې پیدا شوي. د پرمیان د دورې په جریان کې، د تي لرونکو ژوو د اجدادو په ګډون، ساېنپسېد په ځمکه باندې مسلط شول، خو د دې ډلې ډېری برخه ۲۵۲ میلیون کاله په خوا د پرمیان – تریاسیک دورې د انقراض په پېښه کې له منځه لاړل. د دې ناورین څخه د بېرته راګرځېدو په ترڅ کې، آرکوسور د ځمکې تر ټولو پراخه فقاریه لرونکي شول؛ د ارکوسور یوې ډلې، ډیناسور، د جوراسیک او کریتاسیوس دورې واکمني وکړه. وروسته له دې چې د کریتاسیوس-پیالوجین د دورې د انقراض پېښه ۶۶ میلیون کاله وړاندې غیر الوتونکي ډیناسور له منځه یوړل، تی لرونکي په اندازه او ډول کې ګړندی وده وکړه. دا ډول ډله ییزو انقراضونو ممکن د ژوندیو نویو ډلو ته د ډولونو د فرصتونو په چمتو کولو سره وده او تکامل ګړندۍ کړی وي.
د ځمکې لومړنی تاریخ
په ځمکه کې موندل شوې تر ټولو زړې اسماني ډبرې  ټوټې شاوخوا ۴.۵۴ میلیارده کاله عمر لری. دا، چې په اصل کې د لرغونو سربو د زیرمو د نیټې دوه چنده دي، د ځمکې اټکل شوی عمریې په هغه وخت کې ټاکلی دی. سپوږمۍ د ځمکې د پوټکي یا قشر په څېر ورته جوړښت لري خو د ځمکې په څېر د اوسپنې بډایه هسته نه لري. ډېری ساینس پوهان فکر کوي چې د ځمکې له رامنځته کېدو شاوخوا ۴۰ میلیون کاله وروسته د مریخ په اندازه له یو (جسم) سره یې ټکر وکړ او په مدار کې یې د پوټکي یا قشر مواد وغورځول چې سپوږمۍ یې جوړه کړه. بله نظریه دا ده چې ځمکه او سپوږمۍ په ورته وخت کې سره یوځای کېدل خو ځمکه چې د سپوږمۍ په پرتله خورا قوي جاذبه یې لرله او په سیمه کې نږدې ټولې د اوسپنې ذرې یې جذب کړې.
تر ۲۰۰۱ کال پورې، په ځمکه کې موندل شوې ترټولو پخوانۍ ډبرې شاوخوا ۳.۸ میلیارد کاله زړې وې، مخکښو ساینس پوهانو اټکل وکړ چې تر هغه وخت پورې د ځمکې سطحه ټوټه شوې وه او دې ترتیب دوی د ځمکې د تاریخ دغې برخې ته د هدیان نوم ورکړ. خو، د ۴.۴ ګیګانم د زبرکان جوړ شویو د ډبرو شننې ښیي چې د ځمکې د قشر له جوړیدو څخه شاوخوا ۱۰۰ میلیون کاله وروسته د ځمکې قشر ټینګ شو او دې سیارې په چټکۍ سره سمندرونه او اتموسفیر ترلاسه کړل څو وکړای شي د ژوند د ملاتړ توان ولري.
له سپوږمۍ څخه شواهد ډاګیزه کوي چې له ۴ تر ۳.۸ ګیګانم پورې د لمریز نظام له جوړیدو څخه د پاتې شونو (زبالې) ناوخته درنې بمبارۍ سره مخ شوې او ځمکه باید د قوي جاذبې له امله درنه بمباري تجربه کړې. په داسې حال کې چې په ځمکه کې له ۴ څخه تر ۳.۸ ګیګانم پورې مستقیم شواهد نشته خو اړینه نه ده چې فکر وکړي چې ځمکه هم د دې ناوخته درنې بمبارۍ له خوا اغېزمنه شوې نه وه. دې پېښې ممکن هرډول پخوانۍ اتموسفیر او سمندرونه له منځه وړي وي. په دې حالت کې ګازونو او اوبو د اسمانی جسمونو د لګیدلو له امله ممکن د دوی ځای په ځای کولو کې مرسته کړې وي، که څه هم په ځمکه کې د اورغورځوونکو څخه د ګازونو خپرېدل لږترلږه نیمه برخه چمتو کوي. خو که د ځمکې لاندې مایکروبیل ژوند تر دې اندازې پورې وده کړې وای، دا به د بمبارۍ څخه ژوندی پاتې شوی وای.
غازي خوشدل خان
غازي خوشدل خان شاغاسی د میوند د تاریخي جگړې مرستیال قومندان و. خوشدل خان د 'لوی سیمه ایز سردار' شاغاسي شېردل خان 'لوی ناب' زوی او د سردار میرداد خان شاغاسي لمسی و. خوشدل خان غازي بارکزو د شاغاسیانو په شاهي خاندان کې د (۱۲۲۳ش - 1844ع) کال په شاوخوا کې په خپل پلرني ټاټوبې - د کندهار ولایت د ارغسان په معروف - کې زېږېدلی و. غازي خوشدل خان شاغاسي د امیر دوست محمد خان د واکمنۍ څخه نیولې - بیا د غازي امان الله خان تر واکمنۍ پوري: د 'کمکي ناب'، 'لوی ناب' او 'سردارۍ' رتبې تر لاسه کړي وې. غازي خوشدل خان شاغاسي د کندهار او کابل والی او د ترکستان 'نایب الحکومه' هم تیر شوی دی، په هرات کې د هراتي ایله جاریانو 'منتظم' و او د میوند په تاریخي جگړه کې د سردار محمد ایوب خان د لښکرو د مرستیال قومندان رسالت ور په غاوړه و.
د میوند د تاریخي جگړې مرستیال قومندان غازي لوی ناب خوشدل خان شاغاسي د (1304 ه ش) کال د عقرب په (15) له نړی سترگي پټي کړې او د کابل په جابر انصار کې خاورو ته وسپارل شو.
امیر علي احمد خان
[[دوتنه:Ali Ahmad Khan Luynab.png|بټنوک|
کورنۍ               بارکزي
]]امیر علي احمد خان د غازي خوشدل خان شاغاسی زوی او د لوی ناب شېردل خان شاغاسی بن سردار میرداد خان شاغاسی لمسی وو. نوموړی د خپل ترورزي او اوښي امیر امان الله د استعفاه وروسته چې حبیب الله کلکاني لخوا د اسلامي نظام د لمنځه وړلو په خاطر د ګڼ شمیرلاریونونو او پاڅونو وروسته دنده پریښوده او د هغه د ورور امیر عنایت الله خان چي په ۱۴ د جنوري ۱۹۲۹م کال د څلور ورځو لپاره د افغانستان امیر پاتی شو او کلکاني (بچه سقاو) هغه هم استعفاه ته مجبور کړ، علي احمد خان شاغاسی ته په جلال آباد کي د متنفذ روحاني نقیب صاحب لخوا د پاچاهۍ لنګۍ وتړل شوه او او د امیر علي احمد خان په نامه یې خطبه وویل شوه. امیر علي احمد خان د ۱۹۲۹م کال د فبرورۍ په ۱۹ په جګدلک کې ماتې وخوړله او حبیب الله کلکاني چې د امارت خوبونه یې لیدل د کابل په تخت کیناست او د همدې کال د فبرورۍ په ۲۰ یې خپله بیانیه د پاچا په توګه بیان کړه. د افغانستان مخلوع پاچا امیر امان الله خان د ۱۹۲۹م کال د مې په ۲۳ له هیواده ووت او خپل سلطنت یې علي احمد خان شاغاسي ته وسپاره، او په همدې تاریخ مولوي عبدالواسع کندهاري د امیر علي احمد خان د دویم ځل امارت خطبه په کندهار ایراد کړه. د حبیب الله کلکاني (د سقو زوی) ملیشو د ۱۹۲۹م کال د جون په ۳ کندهار په داسې حال کي تصرف کړ چي له یوې خوا احمد علي خان لودین د سقوي سپهسالار پردل خان سره د کندهار د تسلیمۍ په سر پټه معامله وکړه او له بلې خوا د کندهار ښار شمالي دروازې د یوتن کندهاري غلجي خان لخوا د سقویو په لور خلاصي شوې. د کندهار د نیولو سره سم امیر علي احمد خان شاغاسی او مولوي عبدالواسع کندهاری دواړه د شقوي ملیشو له لورې ونیول شول او د ۱۹۲۹م کال د جون په ۹ کابل ته په داسې حال کې ولېږول شول چې په لاسونو او پښو کې یې بېړۍ وې. کابل ته د رسېدلو سره سم امیر علي احمد خان شاغاسی او مولوي عبدالواسع کندهاری دواړه د ۱۹۲۹م کال د جون په ۱۱ د حبیب الله کلکانی (د سقو زوی) لخوا په توپ والوزول شول.
ايره (سوځول شوی لرګی)
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" ايره (په انګليسي ژبه : Ash)  هغه موادو ته وايي  چې د یو څه له سوځولو څخه ترلاسه کیږي، په ځانګړې توګه د لرګیو په شکل کې. که څه هم د اور د نوم په اورېدو زمونږ ذهن ته لرګي راځي، خو د هر شي سوځول کولی شي ايره جوړه کړي. ډېری وختونه کورونه د اور اخیستو وروسته د خښتو ټوټې د جامو او نور کورني توکي په ايرو بدليږي.
په ځینو مذهبونو کې، د انسانانو جسدونه د ښخولو پر ځای سوځول کیږي. په دې توګه د انسان بدن په ایرو بدل شي. دا طریقه په ځانګړې توګه په هندویزم ، بودایزم ، جاینیزم او نورو کې ډېره ليدل کيږي، ډېری ملحدین ورته طریقه تعقیبوي. د کیوبا پخواني ولسمشر فیډل کاسټرو هم وسوځول شو. تر دې وړاندې اور د لرګیو په سوځولو سره ترسره کېده. خو اوسمهال د انساني جسد د سوځولو لپاره له عصري او نوې ټېکنالوژۍ نه ګټه پورته کيږي او انساني جسد په برېښنايي بخاريو يا کريميټوريم طريقو سره سوځول کيږي.
ايره په ورځني ژوند کې نورې ډېرې ګټې لري. د لرګي ايره ډېری وختونه د لوښو مینځلو لپاره هم کارول کيږي ، په همدې توګه، ایرې د لرګیو په نغري او تنور کې مخکې له مخکې ساتل کیږي ترڅو د اورو په بلولو کې مرسته وکړي.
حوالې
وېشنيزه:اور وېشنيزه:ايره
غایت‌پال استدلال
غایت‌پال استدلال یا د اصلي مقصد پېژندنې استدلال (چې له یوناني کلمې څخه اخیستل شوی او معنا یې «پای، هدف، مقصد» دی؛ او همدا راز د فیزیکي-الهیاتي استدلال یا برهان، د طراحۍ یا ډیزاین استدلال او د هوښیار-ځیرک ډیزاین استدلال په نومونو هم پېژندل کېږي) د خدای (ج) د وجود د اثبات یو استدلال دی؛ یا په عمومي توګه په هغې طبیعي نړۍ کې چې ډیزاین شوې ښکاري، دا ټول پېچلی فعالیت د دې ثبوت دی چې یو ځیرک خالق شته دی.
د دغه استدلال لومړنۍ ثبت شوې نسخې په لرغوني یونان کې له سقراط سره تړاو لري، که څه هم دا استدلال شوی چې هغه هم یو بل زوړ استدلال کارولی و. افلاطون او ارسطو د دې اټکل لپاره چې کاینات یا عالم یو ځیرک لامل لري، پېچلې تګلارې رامنځته کړې؛ خو رواقیونو بیا د دوی تر اغېزې لاندې "د تخلیقي استدلال کرښه رامنځته کړه چې په پراخه کچه «له ډیزاین څخه اخیستل شوي استدلال» په نامه پېژندل کېږي.
ابراهیمي ادیانو غایت‌پال یا ټیلولوژیکي استدلال په بېلابېلو لارو کارولی او له دوی سره اوږده اړیکه لري. په منځنیو پېړیو کې د الغزالي په څېر د اسلامي الهیاتو پوهانو دا استدلال کارولی و، که څه هم قرآني ادبپوهانو غیر ضروري بللی او رد کړی یې دی او همدا راز ډېرو اسلامي فیلسوفانو غیر قانع کوونکی بللی. دا استدلال وروسته بیا د «توماس اکویناس» له‌خوا ومنل شو او د خدای (ج) د وجود د اثبات د "پنځه ګونو برهانونو" په ډله کې یې د پنځم برهان یا استدلال په توګه شامل کړ. د عصري انګلستان په لومړیو کې یې د «ویلیم ټرنر» او «جان ري» په څېر ځینې روحانیون مشهور پلويان وو. د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې «ویلیم دېرهام» خپل فزیکو–الهیات اثر خپور کړ چې په هغه کې نوموړي "د خدای (ج) د مخلوقاتو له اثارو څخه د هغه د وجود او صفاتو اثبات" وړاندې کړ. وروسته بیا «ویلیم پیلي» هم په ۱۸۰۲ کال کې په خپل «طبیعي الهیات یا د الوهیت د وجود او صفاتو شواهد» تر عنوان لاندې اثر کې د ډیزاین استدلال یو مهم پریزنټشن خپور کړ چې په کې نوموړي د ساعت جوړوونکي منطقي قیاس یا شباهت (watchmaker analogy) نسخه او "ډیزاین د ډیزاینر ښکارندویۍ استدلال" د جملې لومړی ځل کارول عام کړل.
د ټیلولوژیکي استدلال له پیل راهیسې د دغه استدلال پر بېلابېلو نسخو ګڼ انتقادونه هم شوي دي او د غیر ټیلولوژیکي طبیعي علم پر ضد شته ادعاوو ته د دغه استدلال چلنجونو ته ځوابونه هم وړاندې شوي دي. د ډېوېډ هیوم «د طبیعي دین اړوند ډیالوګونه» اثر چې په ۱۷۷۹ کال کې خپور شوی او د چارلس داروین په ۱۸۵۹ کال کې خپاره شوي اثر «د ژوندیو نوعو ریښه» کې د بیولوژیکي پېچلتیا په اړه ورکړل شوي توضېحات په دې برخه کې هغه عمومي منطقي استدلالونه دي چې له ځانګړي اهمیت څخه برخمن دي. له ۱۹۶۰مې لسیزې راوروسته د تخلیق یا پیدا کولو د علم غورځنګ په پراختیا او پرمختګ کې د پیلي استدلالونه اغېزناک وو. دغه خوځښت د «ځیرک ډیزاینر له‌خوا ډیزاین» په څېر جملې وکارولې. له ۱۹۸۷ کال وروسته بیا دا مفهوم پر «ذهین یا ځیرک ډیزاین» بدل شو چې د ځیرک ډیزاین غورځنګ له‌خوا ترویج شو او یوه ځیرک ډیزاینر ته اشاره لري. دواړو خوځښتونو یا غورځنګونو د تکامل د اړوند عصري ساینسي پوهاوي پر ضد د استدلال کولو لپاره له ټیلولوژیکي استدلال څخه کار اخیستی او ادعا کوي چې مافوق الطبيعي یا ماوراء الطبیعه توضېحاتو ته باید د ښوونځیو په نصاب کې مساوي اعتبار ورکړل شي.
همدارنګه د ټیلولوژیکي استدلال دوې کړنلارې یا طریقې رامنځته شوې چې په کلاسیک یونان کې لا له وړاندې پیل شوې وې او تر منځ یې توپیر په دې پوهاوي کې دی چې ایا طبیعي نظم واقعاً خلق شوی که نه. غیرخلقت‌پال (non-creationist) چلند یا طریقه په روښانه توګه له ارسطو سره پیلېږي، که څه هم ډېر مفکرین لکه «نیو-افلاطونیستان» پر دې باور وو چې دا مخکې له مخکې د افلاطون له لوري په پام کې نیول شوې وه. دا چلند یا کړنلاره په ساده معنا کې خلقت‌پاله نه ده، ځکه په داسې حال کې چې پر دې توافق لري چې یو کاسمیک یا کایناتي هوښ یا قدرت د طبیعي نظم مسؤول دی، خو دا اټکل هم ردوي چې دا چاره یوه داسې "خالق" ته اړتیا لري چې دا نظم په فزیکي توګه رامنځته کړي او وساتي. نیوافلاطونیستانو بیا ټیلولوژیکي استدلال قانع کوونکی نه باله او په دې برخه کې د الفارابي او ابن سینا په څېر د منځنیو پېړیو فیلسوفانو هم د دوی پیروي کړې ده. وروسته بیا ابن رشد او توماس اکویناس دا استدلال د منلو وړ وباله، خو نه دا چې لزوماً دې تر ټولو غوره استدلال وبلل شي.
په داسې حال کې چې د طبیعي نظم تر شا د یوه هوښ یا ځیرکتیا یا قدرت د شتون مفهوم لرغونی دی، خو داسې منطقي استدلال چې پایله یې موږ ته راښيي چې طبیعي نړۍ یو ډیزاینر یا طراح لري، یا یو داسې خالق یا پیدا کوونکی قدرت چې د انسان په څېر اهداف لري، ښکاري چې له کلاسیکې فلسفې سره پیل شوی دی. په یهودیت، هندویېزم، کنفیوشینېزم، اسلام او مسیحیت کې ځینو دیني مفکرینو هم د ټیلولوژیکي استدلال نسخې رامنځته کړې. وروسته بیا له ډیزاین څخه د درک استدلال بېلابېلې بڼې په لوېدیځه فلسفه کې او د عیسوي بنسټپالنې له‌خوا تولید شوې دي.
د ټیلولوژیکي استدلال معاصر ملاتړي تر ډېره عیسویان دي چې «ریچارډ سوینبرن» او «جان لینوکس» یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
اسلامي فلسفه
لومړنۍ اسلامي فلسفې په منځنیو پېړیو کې د یهودانو او مسیحیانو مفکرینو په منځ کې د خدای (ج) په اړه د فلسفي پوهاوي په پراختیا کې مهم رول ولوباوه، خو د ټیلولوژیکي استدلال په اړه د دغه روایت یوه تل‌پاتې اغېزه د هغو پېچلتیاوو او ستونزو له اړوند بحثونو څخه راوتلې چې د اثبات دا ډول یې لري. له ډیزاین څخه د درک شوي استدلال بېلابېل ډولونه په نهمه پېړۍ کې د متکلمون الهیات پوهانو له وخت څخه د اسلامي الهیات پوهانو او فیلسوفانو له لوري کارول شوي دي، که څه هم دا د بنسټپالو یا لغوي مکتبونو له‌خوا رد شوي، د چا له نظره چې په قرآن کې د خدای (ج) ذکر باید کافي ثبوت یا شواهد وګڼل شي. د ډیزاین استدلال ته هم د لومړنیو پېړیو د اسلامي فیلسوف «الفارابي» له لوري د یوه غیرقانع کوونکي استدلال په سترګه کتل کېدل. نوموړي یې پر ځای د افلوطین په څېر نیوافلاطونیستانو د "صدور نظریې" (emanationist) د کړنلارې یا چلند لاره غوره کړه چې له مخې یې طبیعت په منطقي یا عقلاني توګه منظم شوی ګڼل شوی، خو خدای (ج) د یوه داسې صنعتګر په څېر په کې مطرح نه دی چې په واقعي توګه نړۍ اداره کوي. وروسته بیا ابن سینا هم پر دې قانع شو او پر ځای یې د خدای (ج) د وجود لپاره کاسمولوژیکي یا کاینات‌پال استدلال وړاندې کړ.
د کابل جګړه (۱۸۴۸ زکال)
مخینه
بریتانویانو کابل ونیو او دوست محمد خان د ۱۸۴۰ زکال په نومبر میاشت کې بریتانویانو ته تسلیم شو. راتلونکی کال یو شمېر بریتانوي قوماندانانو خپل ځواکونه په داسې حال کې وویستل چې د دوی پر ضد عامه مقاومت د جوړېدو په حال کې و. دوی همدارنګه غلجیانو ته مالي مرستې بندې کړې چې د کابل او پېښور ترمنځ یې د دوی د تګ راتګ لپاره لار خوندي ساتله. د ۱۸۴۱ زکال په اکتوبر میاشت کې د قوماندان رابرټ سېل په مشرۍ یوه پوځي دلګۍ ولېږل شوه څو د خیبر دروازې له لارې تر هند پورې د لارې مسیر له ګواښونو څخه پاک کړي خو د لارې په اوږدو کې د غلجیانو قبیلې ته د اړوند کسانو له خوا له ستونزو سره مخ شول او د خیبر دروازې ته په نیمه لار کې پروت جلال اباد کې کلابند شول.
د شاشجاع په دربار کې انګلیسي وزیر ویلیام هې مکناټن هڅه وکړه څو د پاڅون کوونکو په لیکو کې اختلافات رامنځته کړي او وکولای شي محمد اکبرخان ترور کړي، خو اکبرخان له دغه پلان څخه خبر شو او د همدغه کال د ډسمبر په ۲۳ مه یې د یوې ناستې په ترڅ کې مکناټن وواژه. بالاخره په یوه نه دفاع کېدونکې پوځي اډه کې د الفینسټون د ځواکونو له محاصره کېدو وروسته نوموړي له اکبرخان سره هوکړه لاسلیک کړه چې پوځ یې له کابل څخه وزي او هغوی ته یې اجازه ورکړه په خوندي توګه جلال آباد ته پر شاه شي. د دغې چارې پایله دا شوه چې ۴۵۰۰ بریتانوي او هندي پوځیان او همدارنګه د هغوی ۱۲۰۰۰ نور پلویان د افغانانو له خوا د ۱۸۴۲ زکال په جنوري میاشت کې ووژل شي. یوازې یو انګلیسي جراح او ډېر کم شمېر هندي سرتېرو وکولای شول ځانونه جلال آباد ته ورسوي. الفینسټون سره له خپلې کورنۍ او څو افسرانو ځانونه تسلیم کړل او بندیان شول.
د بریتانیا حالت
د هند لپاره بریتانوي ګورنر لارډ اکلنډ چې دغه خبر واورېد؛ خور یې وايي چې داسې شو چې لس کاله یې عمر تېر شوی وي. له دې سره نوموړي د خپل سپهسالار جورج پولاک په مشرۍ کومکي ځواکونه پېښور ته ولېږل. دلته د قوماندان وایلډ په مشرۍ د بنګال د واحد پوځي ډلې د سکانو له یوې پوځي ډلې سره هڅه وکړه چې د ۱۸۴۱ زکال د ډسمبر میاشتې په وروستیو کې د خیبر لویه لار ونیسي خو پاتې راغلل. سیکان وتښتېدل او د بنګال پوځي واحد هم د یخنۍ، د جامو د کمښت او همدارنګه د الفینسټون پوځ ته د اوښتي حالت له وېرې خپله روحیه له لاسه ورکړې وه. پولاک یو شمېر قوماندې ورکړې څو په پېښور کې د ځواکونو اغېزمنتیا زیاته کړي او په جلال آباد کې د محاصره سرتېرو د زړه تسکین رامنځته کړي. ورته مهال د اکلنډ پر ځای لارډ النبرو د هند ګورنر ټاکل شوی و او د هغه کښتۍ د فبروري په ۲۱ مدراس ته ورسېده. وړاندې له دې چې النبرو په رسمي توګه خپله دنده پیل کړي وه یې لیکل چې غواړي د بریتانیا اعتبار او ویاړونه بېرته راوګرځوي.
بریتانیا لا هم په افغانستان کې پوځيان لرل: په کندهار کې د ناټ تر قوماندې، په غزني کې چې د کابل کندهار د لویې لارې په اوږدو کې پروت و د توماس پالمر تر قوماندې او په جلال آباد کې د سېل تر قوماندې لاندې بریتانوي ځواکونو لا شتون درلود. بندي جنرال الفینسټون د خپلو اډو ټولو قوماندانانو ته امر ورکړ چې خپل ځایونه د هغې هوکړې د شرایطو له مخې تخلیه کړي چې له محمد اکبرخان سره یې لاسلیک کړې. (الفینسټون په اپرېل میاشت کې چې لا هم بندي و ومړ.) ناټ او سېل د الفینسټون امر له پامه وغورځاوه، خو په غزني کې میشت بریتانوي قوماندان توماس پالمر د هغه څخه اطاعت وکړ خپل ځای یې خوشی کړ او لرې پرتو زیان منونکو سیمو ته پر شاه شول. شاشجاع لا هم د کابل بالاحصار په خپل واک کې درلود او هڅه یې کوله چې قبایلو او د پاڅون مخکښانو ته بډې ورکړې په داسې حال کې چې انګلیس یې هم نور ملاتړ نه کاوه. نوموړي آن هڅه وکړه چې په افغانستان کې د ځان لپاره ځایګی جوړ کړي او له بریتانویانو یې وغوښتل هغه شرایط ومني چې الفینسټون له اکبرخان سره پرې هوکړې ته رسېدلی و.
په مارچ او اپرېل میاشتو کې پرمختګونه
د ژمي په وروستیو او د پسرلي په لومړیو کې د بریتانیا تر کنټرول لاندې ټولو سیمو په شاوخوا کې نښتو شتون درلود.
د فبروري په ۱۰مه ناټ د هغو قبایلو پر ضد د خپلو ځواکونو رهبري وکړه چې دوی یې کلابند کړي و. د میرزا احمد تر مشرۍ لاندې د افغانانو یوې ډلې هغوی کلابند کړل او په ښار یې برید وکړ؛ هغوی د ښار دروازې ته اور واچوه او لار یې جوړه کړه چې ښار ته ننوزي. هغوی د ناټ د پاتې شوو کوچنیو پوځي ډلګیو د مقاومت له امله پر شاه شول او درانه تلفات یې وزغمل. د ناټ تجهیزات مخ پر کمېدو و؛ د ریچارډ انګلنډ په مشرۍ یوې ډلې چې هڅه یې کوله د کویټې له لارې تجهیزات ورسوي په هیکلزي سیمه کې یې مخه ونیول شوه. له دې امله چې کندهار نور په مستقیم ډول تر ګواښ لاندې نه و ناټ په پام وړ کچه یوه لویه ډله د انګلنډ سره د لیدنې په موخه ولېږله او هغه یې تر کندهار پورې راورساوه.
په داسې حال کې چې غازي اکبرخان د جلال اباد په محاصره کې د ونډې لرلو له امله له کابله لرې و، شاشجاع بېرته د کابل په چاپېر کې خپل واک رامنځته کړ. له څو اونیو وخت تېرولو او په پټه توګه له هند څخه د بریتانیا د مرستې د غوښتنې له امله هغه زړه ناړه له بالاحصار څخه بیرون ته راووت څو د غازي اکبرخان د اعلان شوي جهاد سره ځان مل وښيي. نوموړی د نواب زمان خان د پلویانو له خوا چې له نایب امین الله خان سره د شاشجاع د مرستو له امله ناخوښه وو؛ ووژل شو. د هغه په وژونکو کې د شجاع الدوله په نامه د هغه یو زوی بللی (بچه خوانده) هم شامل و. د شاشجاع زوی فتح جنګ ځان د خپل پلار ځای ناستی اعلان کړ، خو هغه له خپل پلار څخه هم لږ ملاتړ درلود.
کوانټوم میخانیک
کوانټوم میخانیک د فزیک یوه بنسټیزه تیوري ده چې د طبیعت فزیکي خواص د اتومونو او د اتوم د داخلي ذراتو په کچه تشرېح کوي. دا برخه د ټول کوانټوم فزیک لکه کوانټوم کیمیا، د کوانټومي میدان د تیورۍ، کوانټومي تکنالوژۍ او د کوانټومي معلوماتو د علم بنسټ جوړوي.
کلاسیک فزیک چې د کوانټوم میخانیک تر رامنځته کېدو د وړاندې تیوریو مجموعه ده، په معمولي (ماکروسکوپي) کچه کې د طبیعت ډېری اړخونه تشرېح کوي، خو په کوچنیو (اتومي) کچو کې یې تشرېحات کافي نه دي. د کلاسیک فزیک ډېری تیورۍ په لویه (ماکروسکوپي) کچه کې د یوه معتبر او حقیقت ته نږدې اټکل په توګه له کوانټوم فزیک څخه اخیستلی شو.
عمومي کتنه او بنسټیز مفاهیم
د دغې تیورۍ یوه بنسټیزه ځانګړنه دا ده چې معمولاً په پرېکند ډول دا وړاندوېینه نه‌شي کولای چې څه به پېښ شي، بلکې ځینې احتمالات وړاندې کوي. د ریاضي له نظره یو احتمال د یوه مرکب عدد د مطلق ارزښت د جذر په اخیستو سره لاسته راځي. دا قانون «د بورن قانون» بلل کېږي چې نوم یې د فزیک‌پوه «مکس بورن» له نامه څخه اخیستل شوی دی. د بېلګې په توګه د التکرون په څېر یوه کوانټومي ذره د څپې د تابع په توګه تعریفولی شو چې په فضا کې له هرې نقطې سره یو احتمال تړي.
د کوانټوم میخانیک د ریاضیکي قوانینو یوه پایله د بېلابېلو اندازه کېدونکو کمیتونو تر منځ د وړاندوېینې وړتیا ده. د قاطعیت د نه‌شتون تر ټولو مشهوره بڼه وايي چې مهمه نه ده چې یوه کوانټومي ذره څه ډول چمتو شوې ده او یا پر هغې د شویو ازمېښتونو دقت څومره دی، د موقعیت او شتاب د اندازه کولو لپاره یې هېڅ دقیقه وړاندوېینه نه‌شو کولای.
شونې نه ده چې دغه مفاهیم دې د واقعي ریاضیاتو تر پېژندو پرته وړاندې شوای شي. د کوانټوم میخانیک پوهه نه یوازې دا چې د مرکبو اعدادو لاسوهنې ته اړتیا لري، بلکې خطي الجبر، ډيفرانسیل معادلاتو، ګروپي تیوریو او نورو پرمختللو موضوعاتو ته هم اړتیا لري. پر دې بنسټ، دا مقاله د کوانټوم میخانیک یو ریاضيکي فورمول وړاندې کوي او استفاده یې په څو ګټورو بېلګو کې څېړي.
استفاده
کوانټوم میخانیک د نړۍ د ډېرو ځانګړنو په تشرېح کولو کې، کوچنیو شیانو او هغو غبرګونونو ته په کتو سره چې په کلاسیکو مېتودونو د تشرېح کولو وړ نه دي، ډېر بریالیتوبونه لرلي دي. کوانټوم میخانیک یوازنۍ تیوري ده چې د هغو اتومي ذراتو چلندونه یې څرګند کړي چې د مادې ټول ډولونه (الکترونونه، پروتونونه، نوترونونه، فوټونونه او نور) جوړوي. د جامد حالت فزیک او د توکو علم پر کوانټوم میخانیک تکیه دي.
تاریخچه
کوانټوم میخانیک د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې پراخ شو او دلیل یې د هغو ښکارندو تشرېح ته اړتیا وه چې پخوا په ځینو مواردو کې لیدل شوې وې. د نور د څپه‌ييز ماهیت په اړه علمي څېړنې په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې هغه مهال پيل شوې چې د رابرټ هوک، کریسټین هویګنز او لیونارډ اولیز په څېر ساینس‌پوهانو د تجربوي مشاهداتو پر بنسټ د نور څپه‌ييزه تیوري وړاندې کړه. په ۱۸۰۳ کال کې انګرېز عالم «توماس یانګ» د دوو درزونو مشهور ازمېښت تشرېح کړ. دغه ازمېښت د نور د څپه‌ييزې تیورۍ په عمومي منلو کې مهم رول درلود.
د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د «جان ډالټن» او «امډیو اووګارډ» له‌خوا کیمیاوي څېړنو د مادې اتومي تیورۍ ته اهمیت ورکړ او دا هغه نظریه وه چې جېمز کلېرک مکسوېل، لوډویګ بولټزمن او نورو د ګازونو د حرکي تیورۍ د رامنځته کولو لپاره جوړه کړه. د حرکي تیورۍ بریالیتوبونو دې نظریې ته لا ډېر باور ورکړ چې ماده له اتومونو جوړه شوې، خو بیا هم دې تیورۍ داسې نیمګړتیاوې لرلې چې بشپړېدل یې یوازې د کوانټوم میخانیک په پراختیا سره شوني وو. که څه هم چې له یوناني فلسفې څخه د اتومونو په اړه لومړنی تصور دا و چې اتومونه نه وېشل کېدونکي واحدونه دي - «اتوم» کلمه له یوناني کلمې څخه اخیستل شوې او د «نه پرې کېدونکې» په معنا ده – په نولسمه پېړۍ کې د اتومي جوړښت په اړه ځینې فرضیې رامنځته شوې. په دې برخه کې یو مهم اکتشاف په ۱۸۳۸ کال کې د مایکل فاراډي هغه مشاهده وه چې د کم‌فشاره ګاز لرونکې ښيښه‌يي لولې په دننه کې یې د الکتریکي تخلیې له امله راپیدا شوې ځلا ولیده. جولیوس پلوکر، یوهان ویلهلم هیټورف او یوګن ګلډشټاین د فاراډي څېړنو ته دوام ورکړ او پراخې یې کړې چې له امله یې کتود وړانګې وپېژندل شوې، تامسون ومونده چې دا وړانګې د الکترون په نامه له اتومي ذراتو څخه جوړې شوې دي.
د ۱۹۲۰مې لسیزې په منځنیو کلونو کې کوانټوم میخانیک د اتومي فزیک لپاره پر سټنډرډ فورمول د بدلېدو لپاره پراخ شو. په ۱۹۲۳ کال کې فرانسوي فزیک‌پوه «لویي ډو بروګل» د مادې د څپو په اړه خپله تیوري وړاندې کړه او ویې ویل چې ذرات کولای شي څپه‌ييزې ځانګړنې وښيي او برعکس. د ډو بروګلي پر کړنلاره له تکیې سره معاصر کونټوم میخانیک په ۱۹۲۵ کال کې وزیږېد یا رامنځته شو؛ دا هغه مهال و چې جرمني فزیک‌پوهانو «وارنر هایزنبرګ»، «ماکس بورن» او «پاسکال جرډن» مېټریکس میخانیک رامنځته کړ او اسټریايي فزیک‌پوه «اروین شروډینګر» د څپو میخانیک اختراع کړ. بورن د ۱۹۲۶ کال په جولای میاشت کې د شروډینګر د څپې د تابع احتمالي تشرېح وکړه. په دې توګه د کوانټوم فزیک ټوله څانګه رامنځته شوه او د ۱۹۲۷ کال په پنځم «سولوې کنفرانس» کې په پراخه کچه ومنل شوه.
کوانټوم میخانیک تر ۱۹۳۰ کال پورې د ډېوېډ هیلبرټ، پل ډیراک او جان وون نویمان له‌خوا لا ډېر یو موټی او رسمي شو چې د دوی ډېری تمرکز پر اندازو اخیستنو، د واقعیت په اړه زموږ د پوهې پر ماهیت او فلسفي ګومانونو و. له هغه مهاله تر اوسه یې په ډېرو څانګو لکه کوانټومي کيمیا، کوانټوم الکترونیک، کوانټوم اپټیک او د کوانټومي معلوماتو په علم کې ریښې کړې دي. د دې تر څنګ د عناصرو د اوسني تناوبي جدول د ډېرو ځانګړنو لپاره ګټور چوکاټونه برابروي او د کیمیایي رابطو په لړ کې د اتومونو چلند او په کمپيوټري نیمه هادي ګانو کې د الکترونونو جریان تشرېح کوي، پر دې بنسټ په اوسنیو تکنالوژيو کې ډېر مهم رول لري. که څه هم کوانټوم میخانیک د نړۍ د ډېرې کوچنۍ برخې د تشرېح کولو لپاره جوړ شوی و، خو د ځینو ماکروسکوپي یعنې لویو ښکارندو د تشرېح لپاره هم اړین دی.
د هوش د ضریب میراثیتوب
د هوش د ضریب یا ای.کیو د میراثیتوب یا د ذکاوت د درجې د میراثیتوب په اړه څېړنې د خلکو په ذکاوت یا هوش کې پر پر هغو توپيرونو متمرکزې دي چې دلیل یې جینیټيکي بېلابېلوالی دی. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د دې موضوع په اړه څېړنې پیل شوې او د څېړنو له هماغه له پیل راهیسې په علمي ټولنه کې د ای.کیو د میراثیتوب په اړه د نظرونو پراخ اختلاف موجود دی. هوش یا ذکاوت په طبیعي محدوده کې یوه ګڼ‌جیني یا څو جیني ځانګړنه ده، په دې معنا چې تر یوه د ډېرو جینونو تر اغېز لاندې ده. د دې لپاره چې د خپلوۍ په لحاظ د نږدې اشخاصو د ذکاوت د درجې یا ای.کیو تر منځ ورته‌والی تشرېح شي، دقیقو څېړنو ته اړتیا لری. ځکه چې چاپېریالي عوامل ښايي له جنیټيکي عواملو سره تړاو ولري.
پر بالغو اشخاصو د غبرګونو لومړنیو څېړنو د ای.کیو میراثیتوب د ۵۷ او ۷۳ سلنې تر منځ ښودلی، په ځینو وروستیو څېړنو کې دغه سلنه تر ۸۰ پورې لوړه ښودل شوې ده. د ذکاوت درجه په ماشومانو کې له جنیټیک سره ډېر کمزوری تړاو لري او د ځوانۍ په وروستیو کې له جنیټیک سره پر قوي تړاو بدلېږي. د ای.کیو میراثیتوب د ماشوم د عمر له ډېرېدو سره ډېرېږي، د ۱۸ او ۲۰ کلنۍ تر منځ لوړې کچې ته رسېږي او تر زړبودۍ پورې په دې کچه کې پاتې کېږي. تر زیږون مخکې ناسم چاپېریال، خوارځواکي او ناروغۍ هغه پېژندل شوي لاملونه دي چې د ټول عمر لپاره ناوړه اغېزې لري.
اټکلونه
بېلابېلو څېړنو اټکل کړی چې د ای.کیو میراثیتوب په متحدو ایالتونو کې په لویانو کې ۰.۷ او ۰.۸ او په ماشومانو کې ۰.۴۵ دی. مشخصه ده چې د میراثیتوب اټکل د افرادو د عمر له ډېرېدو سره ډېرېږي. په ماشومتوب کې د میراثیتوب اټکلونه تر ۰.۲ پورې ټیټ دي، د منځني عمر په ماشومتوب کې شاوخوا ۰.۴ او په لویوالي کې تر ۰.۸ پورې لوړ دي. مغز د پرمختګ یا ودې پر مهال له مورفولوژیکي بدلونونو سره مخ کېږي او څرګندوي چې په عمر پورې اړوند فزیکي بدلونونه په دې اغېزه کې مرسته کولی شي.
د هوشي ضریب او جینیټيکي نږدېوالي د درجې تر منځ تړاو
د یوې ځانګړنې لپاره د جنيټيک او چاپېریال نسبي اغېز د هغو جنیټيکي اړیکو (بې تړاوه، وروڼه، خویندې، غبرګوني وروڼه، یا ورته غبرګوني) او چاپېریالي اړیکو (په یوه کورنۍ کې پالل شوي یا نه) د اندازو له لارې محاسبه کېدای شي چې له جینیټيکي پلوه د نږدې اشخاصو تر منځ موجودې وي. یو مېتود په جلا جلا ډول د پالل شویو ورته غبرګونو او هغه ورته‌والي په پام کې نیول دي چې د دغو غبرګونو جوړو تر منځ یې موجودیت له جینوټایپ سره تړاو ولري. د ارتباطي احصایو په برخه کې یې معنا دا ده چې که چېرې جینيټيک یوازې د ای.کیو په نمرو کې د توپیر لپاره حساب شي، په تیوریکي لحاظ به د مونوزایګوټیک غبرګونو تر منځ د ازموینې د نمرو اړیکه ۱.۰۰ وي؛ که چېرې ای.کیو یوازې د جینونو له‌خوا اغېزمنه شوې وي (یا که چېرې د مور او پلار په نسل کې د خاوند د ای.کیوګانو تر منځ مثبته اړیکه موجوده وي) نو د خور او ورور او د ډای زایګوټیک غبرګونو په اوسط ډول نیمایي ایلیلونه شریک دي او د دوی د نمرو اړیکه به ۰.۵۰ وي. د دغو اړیکو لوړه کچه د ازموینې د معتبروالي له‌خوا ورکول کېږي چې د عادي ای.کیو د ازموینې لپاره له ۰.۹۰ څخه تر ۰.۹۵ پورې ده.
که چېرې ای.کیو بیولوژیکي وراثت ولري، نو د هغو کسانو خپلوان باید تر عامو خلکو په پرتله لوړه ای.کیو ولري چې د ای.کیو کچه یې لوړه ده. په ۱۹۸۲ کال کې «بوچارډ» او «مک ګي» په ۱۱۱ هغو څېړنو کې تړاوونه وڅېړل چې په متحدو ایالتونو کې یې راپورونه ورکړل شوي وو. د مونوزایګوټیک غبرګونو تر منځ د ای.کیو د نمرو منځنۍ اړیکه ۰.۸۶ وه، د وروڼو تر منځ ۰.۴۷ وه، د ناسکه خویندو تر منځ ۰.۳۱ وه او د تره د زامنو تر منځ ۰.۱۵ وه.
د مراکش کلتور
د مراکش کلتور د تاریخ په اوږدو کې د تاثیراتو ښودونکي او د تاثیراتو سره یوځای رامنځته شوي دي. په داسې ساحه کې ممکن د نورو تر منځ د شخصي او یا ډله ایزو چلندونو ساحې، ژبه، دودونه، پوهه، عقیدې، هنرونه، قانون جوړونه، ګاسټرونومي، موسیقي، شعر، معمارۍ او داسې نور شامل وي. په داسې حال کې چې له نهمې پېـړۍ څخه تر لسمې پېـړۍ پورې په مراکش د سني مسلمانانو شمېر په ثابت ډول په ډېرېدو شو، د المورید د امپراتورۍ په دوره کې، د پخوانیو یهودانو د پام وړ نفوس د مراکش د کلتور په جوړېدو کې مرسته کړي وه. په لرغونۍ دوره کې ( چې له دویمې ميلادي پېـړۍ څخه پیل کېـږي او تر اوومې میلادي پېـړۍ پورې دوام کوي) په دې سیمه کې د رومي کاتولیک دین ( چې د جوړېدو په حال کې و) تر څنګ ډوناتیسټ عیسویت شتون درلود. د دې کلتور ټولې فرهنګي طبقې د یوې څو زره کلنې قبایلي بربر ویونکي ژبې پر بنسټونو تکیه کوي چې تر اوسه هم په پوره زور سره شتون لري او تاریخي لرغونتوب یې ترتاریخ وړاندې پیر ته رسیـږي.
د مراکش ژبنۍ منظره پیچلي ده، او عموما په افقي توګه رنګارنګ او په عمودي سطحه ده. که څه هم دا ممکنه ده چې پراخه توګه یې دوه مهمو برخو وویشو چې : سامي ( عربي ) او بربر ده. خو دا ډېره سخته ده چې چې د بربر ژبو د سرچینې په اړه اټکل وشي ځکه چې د ټیټې لرغونۍ دورې او له تاریخ وړاندې وختونو څخه موندل کېـږي. د دې برعکس سامي نفوذ د لرغون پیژندنې د شواهدو له کبله په سمه توګه ښودل کېـږي. دا په دوو برخو کې راغله : کنعاني ، د پوني په تاریخي بڼو کې او کارتژی اوعبري چې تر میلاد وړاندې نهمې پېـړۍ ته یې لرغونتوب رسېـږي. او دوهم یې عربي ده چې منځنیو پېړیو یعنې تر میلاد اووه پېـړی وروسته یې لرغونتوب رسېـږي. دوه سامي ژبي چې یو بل ته نژدې وي، هم د نحوه او هم د لغتونو له نظره سره تړلې ښکاریدې. دا به ډېره ستونزمنه وي، چې دا معلومه کړو چې چا په عصري مغربي عربي لهجې ډېر تاثیر درلود. عرب فاتحانو د پرمختګ کولو په وخت کې د یو لوی شمير ( رومي کاتولیک شوي )  پوني نفوس سره مخامخ شول. په هر حال، د مراکش ژبنۍ او کلتوري هویت د مراکش د جغرافیې په شان داسې انګېرل کېـږي، چې د درېیو اصلي حلقو سره د مخامخ کېـدو پایله ده چې عبارت دې له : عرب، بربر او لویدیځه مدیترانې اروپا.
په داسې حال کې چې د مراکش رسمي ژبې معیاري عربي او معیاري مراکشي بربر ژبې دي. د ۲۰۱۴ م کال د سرشمیرنې له مخې، ډېری مراکشایان په مراکشي عربي ( دریجه ) ژبه د ملي ژبې په توګه مني او خبرې پرې کوي. کابو ۲۶ سلنه وګړي د بربر په ژبه خبرې کوي چې مختلف ډولونه لري لکه ترافیت، تمازیت او یا تاشیلیت ژبه.
عربي
کلاسیکه عربي ژبه د عامي ژبې پرځای د یوې رسمي ژبې په توګه عموما په رسمي، اکاډمیک او مذهبي مراسمو کې کارول کېـږي. مراکشي عربي ژبه، د سیمې او منطقي په بیلابېلو بڼو کې، دا ژبه ډېری وخت په عامه توګه کارول کېـږي لکه په کلی او بنډو کې. حسینیه د عربي ژبې یوه بله لهجه ده چې د مراکش په سویل کې خبرې پرې کېـږي.
تمازیت ژبه
د تاشیلیت ( په محلي ډول د سوسیا په توګه پيژندل کېـږي) په ژبه عموما په سویل لويديځ مراکش کې خبرې کېـږي، چې په سویل کې د سیډي ایفني ، په شمال کې د اګیډر او په سویل کې د درا او سوس درو تر منځ سیمو کې ویونکي لري. د مرکزي اطلس تمازیت په ژبه په منځني اطلس کې د کنیفیرا او مډیلټ په شاوخوا کې خبرې کېـږي.
ادبیات
د مراکش ادبیات هغه ادبیات دي چې د هغو خلکو لخوا تولید شوي چې په کلتوري توګه د مراکش سره تړلي و او په تاریخي توګه دا بیانوي چې په بشپـړه توګه یا په جزوي توګه په هغه جغرافیې سیمه کې شتون درلود چې د نن ورځې مراکش دي. ډېری هغه څه چې د مراکش د ادبیاتو په نامه یادېـږي د اتمې پېـړۍ څخه وروسته د اسلام له راتګ وروسته رامنځته شو.
موسیقي
د مراکش موسیقي د خپلې رنګارنګې له امله له یوې سیمې بلې سبمې ته ځان رسولی دي. په دې موسیقي کې د عربي موسیقۍ ژانرونه هم شتون لري، لکه چوبي او ایتا د اطلس په دښتو کې ( د دوکلااـ اعبدا، چاوییاوـ اوردیګه، ریحمنا په سیمو کې )، میلهون په هغو ښارونو کې چې د ال ـ اندلس سره یې تړو درلود (د میکنس، فیس، سیلی، تیټوان، اوجودا په سیمو کې) او حسني د مراکش په دښته کې کارول کېدې. همداراز د بربر موسیقي لکه ریف ریګادا، د منځني اطلس اهیدوس او سوس اهوش هم شتون درلود. په سویل کې بیا د دیکا مراکیشیا او ګاناو موسیقي وه. د دې سربیره، مراکشي ځوانان د نړیوال موسیقۍ تر اثر لاندې ( بیل، راک، میټل، ریګ، مراکشي ریپ او داسې نورو موسیقي ډولونو ) د مراکش د موسیقي روح جوړوي.
ترب الاله ( چې معنا یې د موسیقي خوښۍ ده ) په مراکش کې د موسیقۍ یوه نامتو بڼه ده، چې له والنسیا څخه د مراکش ښارونو ته په ځانګړې توګه فیس ته د مسلمانانو د یو لوی شمېر کډوالي په پایله کې رامنځته شوي ده. د فیسي الا سټایل د مراکش د انډلس نوباهمیوډیکل ژانرونو ډولونه کاروي. په داسې حال کې چې د موسیقي دغه بڼې ته ځینې وخت د اندلس موسیقي ویل کېـږي، خو متخصصین یې د الا یعنې ( الې) په نوم یادوي تر څو د سما د صفي دود څخه یې توپیر وکړي. کوم چې خالص غږ دي، او د اروپا سره په اړیکو ټینګار کوي. د اتلسمې پېـړۍ د محمد الحایک د سندرو کتاب کنش الحایک د الا دود اصلي روایت دي.
دودیزي سندرې لکه شمسه ال ــ اشیه تر اوسه پورې په جشنونو او رسمي مراسمو کې غږول کېـږي. دارالعلار په کاسابلانکا کې یو موزیم او د ښکلاو هنرونو مرکز دي چې د موسیقۍ میراث بلل کېـږي. د ال اندلس د دودیزي موسیقي څخه اخیستل شوي بله بڼه د غرانتي موسیقي ده.
یو ژانر چې د اندلس د موسیقۍ او د معاصر هنر په توګه پيژندل کېـږي. د موریسکو د بصري هنرونو هنرمند، کمپوزر او اوډیسټ طارق بانزي نوښت دي چې د ال اندلس د ډلې بنسټ ایښودونکي دي.
چابي ( چې معنا یې نامتو ده ) یوه داسې موسیقي ده چې زیاتې بڼې لري. چې د مراکش د فلکوریکي موسیقي له بیلابېلو بڼو څخه جوړه شوي ده. چابي په اصل کې په بازارونو کې اورېدل کېدل، خو اوس په جشنونو او ملاقاتو کې اورېدل کېـږي.
د لوېدیځي موسیقي نامتو شکلونه  په تیزۍ سره په مراکش کې مشهور شول لکه : فیوژن، راک، کانتري، متال او په ځانګړې توګه هیپ هاپ. مراکش په ۱۹۸۰ م کال کې د یورویژن د سندرو په سیالۍ کې برخه واخیسته، چیرته چې یې اخیرې مقام ترلاسه کړ.
د لیدلو وړ هنرونه
ښکلي هنرونه په مراکش کې اوږد او مهم تاریخ لري. په مراکش کې د هنري بیان دودیز عناصر د مغربی ــ اندلس هنر او معماري ده. عربسیک پلستر، زیلیج کشي کاری، د لرګو شبکه کیندنه، او د اسلامي سبک نورې نمونې د دې هنر ځانګړتیاووي دي.
مغربی عربی خط په مراکش کې د لیدلو وړ هنرونو یو مهمه ځانګړتیا ده. په داسې حال کې چې د دغه لیکدود ځینې برخې منل شول او وړاندیز شوي وي، خو تر څنګ یې نوښتونه هم رامنځته شول، لکه د نولسمې پېـړۍ د خطاط محمد القندوسي نوښتونه یادولي شو. محمد بن علي رباتي یو له لومړنیو مراکشیانو څخه و چې په اروپايي سبک یې انځورګرۍ کوله.
ویلیم توري هاریس
ویلیم توري هاریس (۱۸۳۵ سپټمبر ۱۰مه – ۱۹۰۹ نومبر ۵مه) یو امریکایی ښوونکی، فیلسوف او قاموس لیکونکی و. هغه د یوې پېړۍ نږدې څلورمه برخه وخت د میسوري ایالت په سنټ لویز ښار کې کار وکړ. نوموړي هلته په ​​ښوونځیو کې تدریس کاوه او دولس کاله یې د ښوونځیو د سرپرست او مشر په توګه دنده ترسره کړه. نوموړي له مېرمن سوسن بلو سره یو ځای په ۱۸۷۳ کال کې په هېواد کې لومړی دایمي او عامه وړکتون تاسیس کړ. هغه د عامه زده‌کړو د یوې لازمي برخې په توګه د عالي لېسې د رامنځته کولو له کبله هم مشهور شوی دی.
نوموړي له هیګلي فلسفې سره زیاته لېوالتیا لرله او د ګماني یا قیاسي فلسفې ژورنال (۱۸۶۷) شریک بنسټګر و، او دا په متحده ایالاتو کې لومړی فلسفي ژورنال و. هغه د اموس برونسن الکوټ له کانکورډ فلسفي مکتب سره هم کار کړی. په ۱۸۸۹ کال کې ښاغلی هاریس د متحده ایالاتو د ښوونې او روزنې د کمیشنر په توګه وټاکل شو، او تر ۱۹۰۶ کال پورې یې د څلورو ولسمشرانو تر واکمنۍ لاندې دا دنده مخته یوړه.
ژوندلیک
نوموړی په ۱۸۳۵ کال کې د کونېکټېکټ ایالت په شمالي کېلېنګلای ښارګوټي کې زیږېدلی و او د میساچوسېټس ایالت د انډوور ښارګوټي په فیلیپس اکاډمۍ کې یې زده‌کړې کړې وې. هغه دوه کاله په ییل کالج کې بشپړ کړل او بیا لویدیځ ته ولاړ.
په ۲۲ کلنۍ کې یې په ښوونځي کې تدریس پیل کړ او خپل مسلکي ژوند یې له ۱۸۵۷ کال څخه تر ۱۸۸۰ کال پورې د میسوري ایالت په سنټ لویز ښار کې جوړ کړ. دا هغه کلونه وو چې دغه ښار پکې په چټکۍ سره وده کوله. دغه ښار هم لویدیځ ته د دروازې په توګه او هم د مسیسیپي سیند په اوږدو کې د صنعتي ښار په توګه مطرح و.
هغه له ۱۸۶۸ کال څخه تر ۱۸۸۰ کال پورې د ښوونځیو د سرپرست یا مشر په توګه دنده ترسره کړې، او د ښوونځیو پر نظام یې خورا زیات نفوذ درلود. په دغه ښار کې یې له سوسن اي بلو سره یو ځای په ۱۸۷۳ کال کې د امریکا لومړی دایمي عامه وړکتون تاسیس کړ. په ورته وخت کې بیا په سنټ لویز ښار کې ویلیم توري هاریس د عامه یا دولتي ښوونځیو د نظام اړوندو بنسټونو او د زده‌کړو د بنسټیزو فلسفي اصولو د پیاوړتیا او تقویې لپاره ګڼې اغېزناکې مفکورې پلې کړې.
د هغه بدلونونه د دې لامل شول چې د عامه ښوونځي نصاب پراخ شي او عالي ښوونځي هم پکې شامل شي. د هغه باور دا و چې دا هم د یوه فرد د ودې او هم د صنعتي دورې له نوو ننګونو سره د مقابلې لپاره خورا اړین دی. په دغو پراخو پروګرامونو کې هنر، موسیقي، او علمي او لارښودې زده‌کړې شاملې وې. نوموړي همدا راز ټول دولتي ښوونځي وهڅول چې کتابتونونه ولري.
د نوموړي د سنټ لویز ښار ښوونځي د ټول هېواد په کچه د غوره ښوونځیو په ډله کې وو. د هغه په ​​ملګرو ښوونکو کې ډېری ځايي بزګران او سوداګر شامل وو، چې د ۱۸۴۸ کال له ناکامو انقلابونو وروسته د جرمني له بېلابېلو ایالتونو څخه راکډوال شوي وو. دوی پر تعلیم او ښوونه او روزنه کلک باور درلود.
په سنټ لویز ښار کې یې له کسبګر او فیلسوف هنري کلې بروکمایر سره ولیدل. نوموړی یو جرمنی کډوال و او د هغه د اغېزو او نفوذ له کبله نوموړي د هیګلېزم په لور مخه کړه. له بروکمایر او په سنټ لویز ښار کې له ځینو نورو هیګلیانو سره یو ځای یې د ګماني یا قیاسي فلسفې ژورنال (۱۸۶۷) تاسیس او مدیریت کړ. دا په متحده ایالاتو کې لومړنۍ فلسفي مهالنۍ مجله وه. نوموړي تر ۱۸۹۳ کال پورې د دغه ژورنال مدیریت وکړ. د دغې مجلې برخه‌والو او لیکوالانو د وخت او پېښو په اړه د هیګل مفکورې ته د یوه نړیوال پلان د یوې برخې په توګه وده ورکړه، کوم چې یو تلپاتې تاریخي ډیالیکټیک کار و.
ښاغلی هاریس بیا نیو انګلنډ ته راستون شو، چېرته چې هغه په میساچوسېټس ایالت کې له ۱۸۸۰ کال څخه تر ۱۸۸۹ کال پورې د اموس برونسن الکوټ له کانکورډ فلسفي مکتب سره تړاو درلود.
په ۱۸۸۹ کال کې هاریس د متحده ایالاتو د ښوونې او روزنې د کمیشنر په توګه وټاکل شو، او تر ۱۹۰۶ کال پورې یې د څلورو ولسمشرانو بنیامین هریسن، ګروور کلیولنډ، ویلیم مک کینلي او تیوډور روزویلټ تر واکمنۍ لاندې دا دنده ترسره کړه. هاریس هڅه وکړه چې د زده‌کړو ټولې مرحلې د فلسفي پیداګوژۍ یا روزنپوهنې له اصولو سره سمې تنظیم کړي، له کومې تګلارې چې هیګل، کانټ، فیشته، فروبل، پیستالوزي او د ایډیالستي فلسفو ډېرو نورو پلویانو ملاتړ کړی دی.
د متحده ایالاتو د ښوونې او روزنې د کمیشنر په توګه، نوموړي همدا راز په کلکه د زده‌کړې او د بومي امریکایانو د جذب ملاتړ وکړ. هغه د "هندي زده‌کړو" په اړه د ښوونې او روزنې د بیورو بولیټن (لومړي نمبر، ۱۸۸۹ کال) ته سریزه ولیکله، چې د هند د چارو د کمیشنر توماس جیفرسن مورګن لخوا خپره شوه. هاریس د صنعت د ودې لپاره له مسیحیت سره د ملګرتیا له لارې د امریکايي هنديانو د لازمي یا اجباري تعلیم غوښتنه وکړه. هاریس په "امریکایي" تمدن کې د هنديانو د جذب د یوې لارې په توګه د "تمدن د ټیټې بڼې" لپاره تر ۱۰ کلونو پورې د روزنې لپاره له خپلو کورنیو څخه د بومي ماشومانو د جلا کولو غوښتنه وکړه. هغه پر ​​​​دې باور و چې دا د هغه نسل د ژغورلو لپاره اړینه چاره ده، چې د ده په باور باید له خپلو دودیزو کلتورونو څخه تېر شي.
ښاغلي هاریس لیکلي:"'موږ د خپل ځان او د نړۍ د روښانفکره عامه افکارو پوروړي یو چې سورپوستان یا هندیان وژغورو او له منځه یې یو نه سو. موږ هغه او د هغه سرپرست یا قبیلوي بنسټ دواړه په ګډه نه شو ژغورلی. د هغه د ژغورلو لپاره موږ باید هغه زموږ د تمدن بڼې ته واړوو. موږ باید له هغه سره له مذهبي یا تبلیغي روح سره په اړیکه کې وو او موږ باید د دولت د مدني ځواک په مرسته تبلیغي چارې ورسره ضمیمه کړو. موږ باید د ټیټ نسل د خیر او صلاح لپاره اجباري زده‌کړې رامنځته کړو.'"ښاغلی هاریس د ۱۹۰۹ کال د نومبر پر ۵مه د رود آیسلنډ ایالت په پروویډنس ښار کې ومړ.
میراث او ویاړونه
هاریس ته د بېلابېلو امریکايي او بهرنیو پوهنتونونو له لوري د LL.D افتخاري ډیګري یا رتبه ورکړل شوه، ځکه نوموړي یو نړیوال شهرت درلود.
وياړونه
په سنټ لویز ښار کې د هاریس–سټو ایالتي پوهنتون ته د ښاغلي هاریس او لیکوالې هریټ بیچر سټوو په افتخار دا نوم ورکړل شوی دی.
په ۱۹۰۶ کال کې د تدریس د پرمختګ لپاره د کارنیګي بنسټ هغه ته "د لومړي هغه سړي لقب ورکړ چې د غوره خدمت لپاره دا ډول پېژندنه ورکول کېږي، او دا د تقاعد ترټولو لوړ هغه امتیاز دی چې زموږ مقررات یې اجازه ورکوي، کوم چې ۳۰۰۰ ډالره کلنی عاید کېږي."
اثار
د تعلیمي مسایلو په اړه د هغه پر څوجلدي راپورونو، ګڼو هغو مقالو چې د امریکا د ټولنیزو علومو د ټولنې په ټولګه کې راغلې، او نورو بېلابېلو هغو تالیفاتو سربېره چې د هغه لخوا اېډېټ شوي، د نوموړي په اثارو کې لاندې اثار شامل دي:
تېل يا غوړ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" تېل د مایعاتو یوه ډله ده چې له اوبو سره نه ګډېږي او ځکه چې د دوی کثافت د اوبو څخه ټیټ دی نو په اوبو کې تېرېږي. په اصل کې، غوړ غوړ دی چې معمولا د خونې په حرارت کې مایع وي، پرته له دې چې د سبزیجاتو غوړ او د څارویو تیلو پرته. غوړي، لکه د غوړو په څیر، د ټرای ګلیسریډونو ، مونوګلیسیریډونو او ځینې ډیګلیسریډونو څخه جوړ دي. ځکه چې غوړ ډیر غیر مشبوع غوړ لري، دا د خونې په حرارت کې مایع دی. د تېلو يا غوړو بېلابېل ډولونه شته،چې په صنعتي او خوراکي توګه ترې ګټه اخيستل کيږي. غوړ په ډیری لارو کارول کیږي. د پام غوړي د پرمختللو هېوادونو له صنعتي محصولاتو څخه دی.
د خوراک وړ غوړي
د خوړو غوړ معمولا د سبزیجاتو یا حیواني غوړو څخه ترلاسه کیږي. د سبزیجاتو غوړ د خونې په حرارت کې مایع دي. دا ډول غوړي اکثرا د نباتاتو ، د میوو دانو، د نبات تخمونو او نورو څخه چمتو کیږي. البته، د څارویو ډیری غوړ د خونې په حرارت کې کلک دي او له همدې امله د تیلو په توګه نشي ګڼل کیدی. خو ځینې حیوانات چې پکې کب ، ویل او ځینې حیوانات چې په سړه هوا کې ژوند کوي د بدن غوړ یې د مایع تیلو په بڼه وي.
غوړ معمولا د خواړو پخولو او پخولو لپاره کارول کیږي. ځینې وختونه، د خوړو د ساتلو لپاره، په دوی باندې غوړ کارول کیږي.
د غوزانو غوړ
د اخروټ غوړي د انګلیسي اخروټ (فارسي اخروټ هم) څخه استخراج کیږي. هر 100 ګرامه د غوزانو غوړ شاوخوا 63.3 ګرامه غیر مشبوع شحمي اسیدونه، 22.8 ګرامه غیر مشبوع شوي غوړ، او 1.9 ګرامه سنتر شوي غوړ تولیدوي. دا غوړ کولیسټرول نلري. دا غوړ شاوخوا 22.2٪ سنتر شوي شحمي اسید ، اولیک اسید ، اومیګا 6 فیټي اسید ، او 10.4٪ الفا لینولینیک اسید لري ، کوم چې د اومیګا -3 شحمي اسید لپاره د بدن اړتیا پوره کوي. نور غیر مشبوع شحمي اسیدونه د انسان د بدن لپاره اړین دي.