cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کمپیوټر ساینس
مخينه او پېښلیک
د کمپيوټر پوهنې لومړنۍ موندنې د نن ورځې د شمروزمې (Digital ) کمپيوټرونو د پنځوونې بنسټ گڼل کېږي. د (چوکاټي شمرني) ابکوس په مټ د دقيقو شمېرلو شمېرلوستونه د حلولو په موخه د انټيک پير له وختونو څخه گڼل کېږي. ويلهېلم شيکارډ په لومړي ځل د ميخانيکي شمېرني لومړنی ډوليزه بڼه په کال ۱۶۲۳م زېږيز کې وپنځووله ، خو وې نشو کولی چې بشپړ ېې ورغوي. بلېز پاسکال په لومړي ځل همدا ميخانيکي شمېرنی د کار لپاره په کال ۱۶۴۲م زېږيز کې چمتو کړ چې ورته ېې نوم پاسکالين ورکړ. چارلز بېبېج يو بېل ډول انجن وپنځاوه ، او بيا ېې د عمومي اړتيا له کبله شنننيز انجن (Analytical Engine) د ويکټورين پير په مهال رامنځته کړ ، چې له مخې ېې لولېس د هغه ماشين لارښودلیک (Manual) وليکه. د همدې لارښود لیک د ليکنې په وجه هغې ته د نړۍ تر ټولو لومړنۍ پروگرامره يا خپرونه لیکونکې وايي. د ۱۹۰۰ م زېږيز شاوخوا د پنچکارډ‌ ماشين په نوم يو ماشين نوی راووت. د ۱۹۴۰م زېږيز شاوخوا د پخوانيو ماشينونوپه پرتله په نوې بڼه د شمېرماشين يا شمېرنی په تکړه کاروونکې بڼه راووت ، د کمپيوټر اصطلاح د ماشين لپاره راوتلې نه دا چې د جوړوونکي نوم په هغه پنځوونه ايښوول شوی وي. وروسته له هاغه چې د همدغو شمېرنيو (کمپيوټري ماشينونو) څخه دا څرگنده شوه چې د لا پرمختگ په بهير کې نور هم غټ کارونه پرته له شمېرو پرې اسانه کيدی شي نو په کال ۱۹۵۰ م زېږيز کې د کمپيوټر ساينس په نوم د زده کړې اکاډميک ډگر جوړ شو. د نړۍ تر ټولو لومړنۍ د کمپيوټر ساينس پوهنې ډيپلوم ورکوونې بنسټ په ۱۹۵۳م زېږيز کې له کېمبرج پوهنتون څخه د کېمبرج ډيپلومه ان کمپيوټر ساينس په نوم راوواته. په امريکا کې په لومړي ځل د کمپيوټر ساينس بری لیک د پيورډيو پوهنتون څخه په کال ۱۹۶۲م زېږيز کې دود شو. په لومړنيو مهالونو کې ډېرو خلکو داسې نه گڼل چې کمپيوټر دې د زده کړې په ځانگړي ډگر واوړي او يوه زده کړيزه څانگه دې شي ، خو وروسته وروسته د پنځوسمو زېږدي کلونو په پای کې دا په زبات ورسېده چې د کمپيوټر اړونده زده کړې ځانته مسلک او ډگر لري. د هماغه کلونو په لومړنيو مخکښو کمپيوټر اړونده پېژندل شوو نومونو کې د IBM نښه ټولو ته د کمپيوټر ساينس په ډگر کې د پاڅونونو راوستنې څرک ورکوي. IBM ( International Business Machines ) لنډون دی. په لومړي سر کې ېې د IBM 704 وپنځاوه ، او بيا وروسته ېې  IBM 709  کمپيوټر راووېست ، چې بيا په پراخه توگه په آزمويښتي ، او څېړنيزو مراکزو کې ترې کار اخيستل کېده. تر اوسه له IBM کمپيوټرونو څخه کار اخيستل يو لوی باج گڼل کږي ، ځکه په هغو کمپيوټرونو کې که څوک يو توری په نا وړه توگه بل ځای وکاروي نو ټول کمپيوټر بندېږي او خپرونه  ټکر سره مخامخېږي ، نو ځکه باید چې ټول کمپيوتر له سره بيا ولگول شي چې لويه ستونزه رامنځته کوي. د ۱۹۵۰م زېږيزو کلونو شاوخوا د کمپيوټر ساينس ډگر د ودې پر مخ روان و ، او دا پورته ياده شوې ستونزه يوه عادي عامه ستونزه گڼل کېده. وختونو وښوده چې د کمپيوټر کاروونه اوپه کارونو کې ېې اغېزمنتيا يو د کمپيوټر ساينس او ټکنالوژي اړين اړخ جوړوي. د نن ورځې نوي پيرد کمپيوټر له اړخه ډېر اړين بدلونونه حس کړي چې له مخې ې ماهره انفرادي وگړو څخه ېې کاروونه په پراخه کچه د عام وگړو لاس ته ورغلې. په لومړنيو پيرونو کې د کمپيوټر لاسته راوړه گران و او د کمپيوټر بيې لوړې وې ، خو وروسته وروسته د کمپيوټر په خرڅلاو کې بدلون راغی او هر ځای په ارزانه بييه اخيستلی شو نو ځکه ېې د کاروونې لمن له مخکښو کمپيوټر کارپوهانو څخه نورو عامو خلکو ته وغځېده ، خو بیا هم د نن ورځې د کمپيوټر په برخه کې د نويو پنځونو له کبله دې ته اړتيا شته چې کارپوهانو ته مخه شي.
كاريالونه
The following disciplines are often studied from a more theoretical, computer science viewpoint, as well as from a more practical, engineering perspective.
د اندونیزیا تاریخ
د اندونیزیا تاریخ د جغرافیايي موقعیت، طبعي سرچینو، د یو لړ انساني مهاجرتونو او اړیکو، جګړې او فتوحاتو او د سوداګرۍ، اقتصاد او سیاست له مخې جوړ شوی دی. اندونیزیا له ۱۷۰۰۰ نه تر ۱۸۰۰۰ ټاپوګانو (۸۸۴۴ نومول شوې او ۹۲۲ تل مېشتې) جوړ هېواد دی چې د استوا د کرښې په اوږدو په سویل ختيځه اسیا کې پروت دی. په سمندري لار کې د دغې هېواد ستراتیژیک موقعیت د ټاپوګانو تر منځ او نړیواله سوداګري پیاوړې کړې ده. سوداګري د اندونیزیا د بنسټيز جوړښت راهیسې د اندونیزیا د تاریخ برخه جوړوي. د اندونیزیا سیمه د بېلابېلو خلکو د مهاجرتونو له امله ګڼ نفوس لري چې د قومونو، ژبو او کلتورونو تر منځ تنوع رامنځته کوي. د ټاپو وزمې د ځمکې بڼې او اقلیم پر کرنه، سوداګرۍ او د دولتونو پر جوړښت د پام وړ اغېز وکړ. د اندونیزیا ایالت سرحدونه د ختیځ هالنډ  د شلمې پېړۍ له سرحدونو سره سمون لري.
د نېغو انسانانو او د هغو د پاتې شونو توکو فوسیلونه چې د "جاوا من" په نوم یادیږي، ښیي چې د اندونیزیا ټاپو وزمه لږ تر لږه ۱,۵ میلیونه کاله وړاندې رامنځته شوې ده. استرونیزیايان چې د مدرن نفوس ډېره برخه جوړوي، ګمان کېږي چې په اصل کې د ټایوان اوسېدونکي وو او له میلاد نه شاوخوا ۲۰۰۰ کاله مخکې اندونیزیا ته راغلي دي. له میلاد نه وروسته په اوومه پېړۍ کې د سرېوېجایا (Srivijaya) ځواکمنې سمندري پاچهۍ د بوداییزم او هندوییزم نفوذ له ځان سره راوړ. د بودايي سایلېنډرا/ Sailendra (په اندونیزیا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) او د هندویي متارام/ Mataram (په جاوا کې د وخت د واکمنې پاچهۍ نوم) کرنیزې لړۍ په پرله پسې ډول په جاوا کې وسپړېدې او زوال یې وکړ. د غیر مسلمانانو وروستۍ پاچهي د هندو ماجاپاهېټ (Majapahit ) په نوم د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې وسپړېده چې نفوذ يې په ټوله اندونیزیا کې پراختیا ومونده. په اندونیزیا کې د اسلامي نفوس لومړني شواهد د سوماترا په شمال کې ۱۳مې پېړۍ ته ورګرځي، د اندونیزیا ګڼو نورو برخو په ورو ورو اسلام ومانه او په ۱۶مه پېړۍ کې په جاوا او سوماترا کې په غالب دین بدل شو. اسلام په ډېرو برخو کې له شته کلتوري او مذهبي اغېزو سره پوښل شوی او یوځای شوی.
اروپایان، لکه پرتګالیان له ۱۶مې پېړۍ نه اندونیزیا ته رسېدلي چې د مالوکو (Maluku) په ټاپو کې د لونګو، مکعبي مرچکو او جوزو د ارزښتمنو سرچینو د انحصار په لټه کې وو. په ۱۶۰۲ ز کال کې هالنډیانو د هالنډ د ختیځ هند (VOC) شرکت پرانیسته او تر ۱۶۱۰ ز کال پورې د اروپا په برلاسي ځواک بدل شو. VOC په ۱۸۰۰ ز کال کې تر افلاس وروسته په رسمي ډول منحل شو او د هالنډ حکومت د هالنډ د ختيځ هند د واکمنۍ تر کنترول لاندې رامنځته شو. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د هالنډ واکمني تر اوسنیو سرحدونو پورې وغځول شوه.
د ۱۹۴۲- ۱۹۴۵ ز کلونو تر منځ د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د جاپانیانو یرغل او ورپسې اشغال د هالنډ واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود او د اندونیزیا د خپلواکۍ ځپل شوی غورځنګ یې وهڅاوه. د ز ۱۹۵۴ کال په اګست کې د جاپان له تسلیمېدو دوه ورځې وروسته، ملت‌پال مشر سوکارنو (Sukarno) خپلواکي اعلان کړه او ولسمشر شو. هالنډ د خپلې واکمنۍ د بیارغولو هڅه وکړه، خو تر یوې ترخې وسلوالې او ديپلوماتیکې مبارزې وروسته په ۱۹۴۹ز کال کې، کله چې هالنډیان له نړیوالو فشارونو سره مخامخ شول، د اندونیزیا خپلواکي يې په رسمي ډول ومنله.
په ۱۹۶۵ زکال کې د کودتا لپاره هڅه د پوځ په مشرۍ د کمونیستۍ ضد پاکولو لامل شوه ،چې له تاوتریخوالي سره مل وه او له نیم میلیون نه زیات کسان په کې ووژل شول. په ۱۹۶۸ز کال کې جنرال سهارټو له سیاسي پلوه پر ولسمشر سوکارنو غلبه وکړه او ولسمشر شو. د هغه نوې منظمه اداره د لويديځ د خوښې وړ وه، چې پانګه اچونه يې په اندونیزیا کې د راتلونکو درېیو لسیزو د پام وړ اقتصادي ودې اصلي لامل وه. اندونیزیا له دې سره د ۱۹۹۰ ز لسیزې په وروستیو کې د ختیځې اسیا له مالي کړکېچ نه تر ټولو ډېر زیان ولید، چې د خلکو له پراخو لاریونو سره مخامخ  شو او د ۱۹۹۸ ز کال د مې میاشتې په ۲۱مه د سوهارټو د استعفا لامل شو. د سوهارټو تر استعفا وروسته د سمومونو دوره د دیموکراتیکو پروسو د پياوړتیا لامل شوه چې له ډلې یې د سیمه‌ييزو صلاحیتونو پروګرام، د ختیځ تیمور بېلوالي او په ۲۰۰۴ ز کال کې لومړنۍ ولسمشریزې ټاکنې یادولی شو. اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ، ټولنیزې ناکرارۍ، فساد، طبعي پېښو او تروریزم پرمختګ ورو کړی دی. که څه هم د بېلابېلو قومي او مذهبي ډلو تر منځ اړیکې تر ډېره همغږې دي، خو په ځینو سیمو کې لاهم  سختې فرقه‌يي نارضایتۍ او د تاوتریخوالي ستونزې شته.
له تاریخ نه مخکې
په ۲۰۰۷ ز کال کې په سنګیران سیمه کې د غوا د دوه موندل شویو هډوکو پر مخ د پرې شویو نښو/کرښو تجزیې او تحلیل وښوده چې هغوی ۱.۵ تر ۱.۶ میلیونه کاله مخکې د ګوجي/صدفي سامان الاتو په واسطه جوړ شوي، چې دا په اندونیزیا کې د لومړیو انسانانو د حضور تر ټولو پخوانی شاهد دی. په اندونیزیا کې د لومړنیو انسانانو د حضور شواهد د هومواېرېکتوس/ نېغو انسانانو د پاتې شونو فوسیلونه دي، چې په عمومي توګه د جاوا من په نامه  یادیږي، د لومړي ځل لپاره په ۱۸۹۱ ز کال کې د هالنډي اناتومي پوه ایوجین ډوبوس (Eugène Dubois) له خوا په ترېنیل (Trinil ) کې کشف شول او لږ تر لږه ۷۰۰۰۰۰ کاله لرغونتیا لري. د نېغو انسانانو نور فوسیلونه چې ورته عمر لري، په ۱۹۳۰ ز لسیزه کې د انسان پېژندونکي ګوستاو هاینرېچ رالف فون کونېګزوالډ (Gustav Heinrich Ralph von Koenigswald) له خوا په سانیګران (Sangiran) کې کشف شول، په ورته وخت کې يې له پرمختللو سامان الاتو سره په نګاندونګ (Ngandong ) کې کشف کړل چې په ۲۰۱۱ز کې يې نېټه بیاځلي وټاکل شوه چې له مخې یې ۵۵۰۰۰۰ او ۱۴۳۰۰۰ کاله عمر لري. په ۱۹۹۷ ز کال کې د نېغو انسانانو یوه بله کوپړۍ په سمبنګمېکن (Sambungmacan) کې کشف شوه. په ۲۰۱۰ ز کال کې په فلورېس (Flores) کې ډبریز ابزار کشف شول چې یو میلیون کاله لرغونتیا لري او دا دا د انسانانو د سمندري سفر د تکنالوژۍ لومړي پاتې شوني ښيي. د هنري فعالیتونو لومړني شواهد چې تر اوسه پیدا شوي، د رېونده حکاکۍ په بڼه جوړ شوي، چې د شارک له غاښونو نه په کې کار اخیستل شوی، په ۲۰۱۴ ز کال کې د ګوجي(صدف) ۵۰۰۰۰۰ کلن فوسیل موندل شوي چې په ۱۸۹۰ز لسیزه کې په جاوا کې کشف شوي، چې د هومو اېرېکتوس سره تړاو لري.
په ۲۰۰۳ ز کال کې د فلورېس په ټاپو کې د ۱.۱ متر (له ۳ فوټ څخه تر ۷ اېنچ) لوړوالی سره انساني فوسیلونه کشف شول او علمي ټولنه يې حیرانه کړه، چې ۷۴۰۰۰ او ۱۳۰۰۰ کلونو تر منځ لرغونتوب لري. دغه تازه کشف شوی انسان، «د فلورس سړی» یا فلورسي انسان (Homo floresiensis) ونومول شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې خپرې شوې فلیوجنتیک تجزیې او تحلیل وښوده چې فلورسي انسان د ماهر انسان هوموهابیلېس د ورته اجدادو نه دی. په دې اساس فلورسي انسان له افریقا نه بهر یو ډېر لومړنی او ناپېژانده مهاجرت ښيي. د فلورسي انسان د اسکلېټ لرغونتیا د ۶۰۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ کلونو تر منځ مخکې ده. د اسکلېټ له پاتې شونو سره ترلاسه شوي ډبریز ابزار له لرغونو افقونو نه دي چې له ۵۰۰۰۰ نه تر ۱۹۰۰۰۰ کاله مخکیني دي.
د اندونیزیا ټاپو وزمه د وېلي کېدلو په بهیر کې تر وروستي اعظمي کنګل وروسته رامنځته شوې. لومړنيو انسانانو د سمندر له لارې سفر کړی او د اسیا له اصلي ټاټوبي نه د ختيځ پر لور نوې ګېنې (New Guinea) او استرالیا ته خواره شوي. انسان یادې سیمې ته د لومړي ځل لپاره ۴۵۰۰۰ کاله مخکې رسېدلی. په ۲۰۱۱ ز کال کې د ختيځ تیمور په ګاونډيتوب کې موندل شوې شواهد ښيي چې، دغو لومړنيو مهاجرانو د لوړې کچې سمندري مهارتونه او په ترڅ کې یې استرالیا او نورو ټاپوګانو ته د رسېدو لپاره له سمندرونو نه د تېرېدلو لازمه تکنالوژي لرله، ځکه چې هغوی ګڼ شمېر لوی سمندري کبان، لکه: تونا ښکارول او مصرفول.
هېنري مورټېمر ډيورنډ
هېنري مورټېمر ډيورنډ (۱۴ د فېبروري، ۱۸۵۰ ز. - ۸ د جون، ۱۹۲۴ ز.) (په انگرېزي: Sir Henry Mortimer Durand) يو برتانيوی ديپلومات او د برتانيوي هند په مستعمره کې يو انگرېز مامور ؤ.
مخينه
هغه د هند د بهوپال په سيهور کې زېږېدلی ؤ. د پلار نوم يې هېنري ماريون ډيورنډ و چې په اصل کې د بارودا اوسېدونکی و. ډيورنډ خپلې زده کړې د بلک هيت پروپرايټېري او ټونبرېډج ښوونځيو کې ترلاسه کړي وې او.
د ډيورنډ آثار
له ۱۹۰۶ ز. کال نه وروسته چې کله ډيورنډ بېرته خپل پلرني هېواد انگلستان ته ستون شو نو هلته يې ځان له سرکاري کارونو گوښه کړ او بيا يې يواځې ځان ليکنو ته وقف کړ چې پدې لړ کې يې خپل د پلار جنرال هېنري ماريون ډيورنډ (۱۸۱۲ - ۱۸۷۱) ژوندليک وليکه. ډيورنډ د ناول ليکلو لېوال هم ؤ او د خپلې مېرمنې اېلا آر ډيورنډ (۱۸۵۲ - ۱۹۱۳) سره يې په گډه يو څو کتابونه خپاره کړي، چې د هغو له ډلې:
سرچينې
وېشنيزه:د ۱۸۵۰ زوکړې وېشنيزه:د ۱۹۲۴ مړينې وېشنيزه:امريکا ته د برتانيې سفيران وېشنيزه:د افغان-انگرېز د دويمې جگړې انگرېزان وېشنيزه:د ډيورنډ کرښه
آخ (ښار)
سرچینې
وېشنيزه:د جرمني ښارونه وېشنيزه:جرمني
4 نومبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
پانه وژیس
پانه وجیس ښار په لتواني Volungė) د لیتوانیا هیواد اړوند یوه مسکوني سیمه ده. یاده سیمه کابو ۹۸ زره وګړي لري.
نندارغالی
تیاتر د هنر د اجرا کولو ترکیبي ډول دی چې له ژونديو اجرا کوونکو، په عام ډول له اداکارانو نارینه او ښځینه کار اخلي، څو یوه واقعي او یا هم خیالي موضوع د ژوندیو مخاطبینو پر وړاندې په ځانګړي ځای، تر ډېره د سټېج پر سر اجرا کړي. اجرا کوونکي کولای شي خپله موضوع یا تجربه مخاطبینو ته د حرکاتو، خبرو، موسیقي او ګډا له لارې ولېږدوي. د هنر عناصر چې نقاشي شوې منظرې او صحنه جوړونه لکه لایټنګ یا نور پردازي په کې شاملېږي په فزیکي ډول د موضوع د پیاوړتیا، په هماغه انځور کې د حضور او د ذهني حضور لپاره کارول کېږي. د تیاتر د اجرا کولو ځانګړی ځای ته هم د تیاتر کلیمه کارول کېږي چې د پخواني یونان د θέατρον (théatron، "د لیدلو ځای) کلیمې څخه اخیستل شوې او په خپله د θεάομαι (theáomai، "لیدلو"، "کتلو" او "مشاهدې") په معنی دی.
معاصر لویدیځ تیاتر، تر ډېرې کچې د پخواني یونان له تیاتر سرچینه موندلې، چې له هغو یې تخنیکي ترمینولوژي، په ژانرونو وېش او له مضامینو، شخصیتونو او داستاني عناصرو څخه یې اخذ کړی. د تیاتر هنرمند پاتریس پاویس تیاتري توب، تیاتري ژبه، صحنه جوړونه او د تیاتر ځانګړنې د تیاتر سره د مترادفو مفاهیمو په توګه له نورو نمایشي هنرونو، ادبیاتو او په ټولیزه توګه له نورو هنري ژانرونو څخه د توپیر په موخه کاروي.
په معاصر تیاتر کې نمایشنامې یا نندارې او موسیقاري تیاتر شاملېږي. د هنر بالیټ او اوپېرا ډولونه هم تیاتر ته اړوندېږي چې په کې د رول لوبولو، جامو او صحنې جوړونې ډېر موارد کارول کېږي او د موسیقاري تیاتر په اغېزمنتیا کې ډېر رول لري.
ډرامه
ډرامه د قصې یا داستان ځانګړې ډول دی چې نندارې ته وړاندې کېږي. دغه اصطلاح له یوناني کلمې چې معنی یې اجرا یا (action) دی رامنځته شوې، چې د δράω, dráō "ترسره کولو"(to do) او یا "اجرا کولو" (to act) له فعل اخیستل شوې. په تیاتر کې د ډارمې اجرا کول چې د اداکارانو له خوا د سټېج پر سر د مخاطیبنو پر وړاندې ترسره کېږي، د مشارکتي تولید لارو چارو او له هغو د هرکلي ټولیز ډول ته اړتیا لري. د ننداریزو متنونو جوړښت، د نورو ادبي ډولونو پر خلاف، په مستقیم ډول د مشارکتي تولید او ټولیز اخذ تر اغېز لاندي دي. د شکسپیر له خوا لیکل شوې لومړنۍ مډرن تراژیدي هملېټ (Hamlet) (۱۶۰۱ ز کال) او د اودیپوس ریېکس (Oedipus Rex) په نوم پخواني یونان ته اړونده تراژیدي چې سوفوکل (Sophocles) لیکلې (نږدې ۴۲۹ کاله له میلاد وړاندې) د ډرامې د هنر له شاهکارونو دي. تازه بېلګه یې د ورځې اوږد سفر شپې ته (Long Day's Journey into Night) په نوم د یوجین اونیل (Eugene O'Neill) لیکنه ده (۱۹۵۶ ز کال).
د نندارې د یوه ځانګړي ډول په توګه د ډرامې کارول ۱۹ مې پېړۍ ته اړوندېږي. پدې معنا ډرامه هغو نندارو ته اشاره کوي چې نه کومیډي دي او نه هم تراژیدي – د بېلګې په توګه د فرانسوي ناول لیکونکي زولا ''Thérèse Raquin ناول (۱۸۷۳) او د چخسوف روسي لیکوال ایوانوف ډرامه (۱۸۸۷ ز کال). په پخواني یونان کې د ډرامې کلمه ټولو تیاتري نندارو، تراژیدیکو، کومیډي او ورته نورو لپاره کارول کېده.''
موسیقاري تیاتر
موسیقي او تیاتر له پخوانۍ زمانې راهیسې له یو بل سره په اړیکه کې دي – د بېلګې په توګه، د آتنیانو تراژدي (Athenian tragedy)، چې د نڅا او ډرامې یو ډول و چې د کورس یا همخوانانو یوه ډله یې ګمارلې وه او پارچې یې لوستلې ( چې ورسره aulos غږول کېده – یو انسټرومنټ یا یوازې موسیقي ده چې له معاصر کلرینټ (clarinet) سره یې غږ ورته والی لري)، په داسې حال کې چې د یو شمېر اداکارانو غبرګون ورته 'سولو سندرې' ('solo songs) یا (monodies) و. خو د موسیقاري تیاتر معاصر ډول بیا د موسیقي، غږیز ډیالوګ او نڅا ترکیبي ډول دی. چې د کومیک اوپرا (comic opera )(په ځانګړې توګه د ګلبرت او سولیوان)، رنګارنګ ژانر (variety)، فرانسوي وډیویلي (vaudeville) ژانر او بریتانوي میوزیک هال ژانر (music hall) له مخې د ۱۹ مې پېړۍ په پای او د ۲۰ مې پېړۍ په پیل کې رامنځته شوی. د اډوارډین موسیقاري کومېډي (Edwardian musical comedy) چې په ۱۸۹۰ مه لسیزه کې پیل شو، د ۲۰ مې پېړۍ په پیل کې فرنسس موسیقاري تیاتر (Princess Theatre)، د ۱۹۲۰ مې لسیزې او ۱۹۳۰ مې لسیزې کومېډي ( لکه د راجرز او همرستین آثار) او د ۱۹۴۳ ز کال اوکلاهاما تیاتر وروسته موسیقاري تیاتر تر ډېره ډراماتیک اړخ ونیو. چې په وروستیو لسیزو کې په مشهورو موسیقاري تیاترونو کې زما د خوښې نجلۍ (My Fair Lady)(۱۹۵۶)، د لویدیځ اړخ کیسه (West Side Story)(۱۹۵۷)، فوق العاده (The Fantasticks)(۱۹۶۰)، وېښته (Hair)(۱۹۶۷)، همخوانان (A Chorus Line)(۱۹۷۵)، لږ بدبخته (Les Misérables)(۱۹۸۰)، پیشوګانې (Cats)(۱۹۸۱)، په ځنګل کې (Into the Woods)(۱۹۸۶)، او د اوپرا ارواح (The Phantom of the Opera)(۱۹۸۶)، او همدارنګه په معاصرو تیاترونو کې رنټ (Rent)(۱۹۹۴)، لاین کېنګ (The Lion King)(۱۹۹۷)، ویکډ(Wicked) (۲۰۰۳)، همیلټون(Hamilton) (۲۰۱۵) او یخ وهلی (Frozen)(۲۰۱۸) شاملېږي.
کومېډي (ظنري)
د تیاتر هغه تولیدات چې له طنز څخه د کیسې په بیانولو کې کار اخلي د کومېډي په شرایطو برابر دي. په دغه ډول کې معاصره کومیډي لکه بوینګ بوینګ (Boeing Boeing) او پخوانۍ نندارې لکه As You Like It په کې شاملېږي. هغه تیاتر چې تیاره، جنجالي او تابو مسایل د طنز په توګه بیانوي د تورې کومېډي (black comedy) په نوم یادېږي. توره کمېډي کېدلای شي مختلف ژانرونه لکه تند طنز، تیاره او پیغور ورکوونکې کومېډي په ځان کې راونغاړي.
تراژیدي
تراژیدي د ډرامې هغه ځانګړي ډول ته ویل کېږي چې په تاریخي بڼه یې د لویدیځ د متمدن کېدو د تعریف په برخه کې ځانته ځانګړی رول لوبولی. دغه سنت څو ګونی او له یو بل سره ناتړلی و، اوس مهال دغه اصطلاح تر ډېره د کلتوري پېژندنې په برخه کې د پیاوړو اغیزو د بیدارۍ او تاریخي دوام لپاره کارول کېږي. – لکه ریمونډ ویلیام چې "یونانیان او الیزابت یان، په یو کلتوري ډول کې؛ هیلینیس او عیسویان، په عامه چارو کې" سره یوځای کړي. له (میلاد څخه ۳۳۵ کاله وړاندې) د ارسطو له شعر وروسته، تراژیدي د ژانرونو ترمنځ د توپیر په موخه کارول شوې، څه په ټولیزه توګه په شعر کې (چې تراژیک د غزل او حماسې په مقابل کې وېشل کېږي) او یا هم د ډرامې په برخه کې (چې د کمیډۍ سره په ټکر کې دی). په معاصره دوره کې تراژیدي د ډرامې، میلوډارمې (melodrama)، تراژي کومیک (the tragicomic) او حماسي تیاتر (epic theatre)  پر مخالف لوري کې تعریف شوې.
سملاسي (فی البدیهه) تیاتر
سملاسي والی د تیاتر یو له تل پاتې ځانګړنو څخه دی، چې په ۱۶ مه پېړۍ کې کومیډیا دل آرته (Commedia dell'arte) د فی البدیهه تیاتر لومړی ډول وګڼل شو. چې د نوبل د جایزې ګټونکي داریو فو (Dario Fo) او د اف رایټ سیټیزن بریګاډ (Upright Citizens Brigade) ډلې د فی البدیهه تیاترونو له امله چې ګڼ شمېر فلسفې او جریانونه یې له ځان سره لرل مشهور شو. په معاصر دوران کې کیټ جان سټون (Keith Johnstone) او ویولا سپولین (Viola Spolin) د فی البدیهه تیاتر د ښوونکو په توګه پېژندل کېږي. جانستون هغه د متني تیاتر ځای ناستی بولي او سپولین او نور وروستني فی البدیهه ځای ناستي یې هغه د کار یا نمایشي مهارتونو د ودې او د موقعیتي کومیډي یو ډول بولي. سپولین له دغې موضوع سره هم لیوالتیا پیدا کړه چې څه ډول فی البدیهه زده کړه د انساني پوتانسیل په وده کې د استفادې وړ ده. د سپولین زوی پاول سیلز (Paul Sills) فی البدیهه تیاتر د تیاتري هنر په توګه وروسته له هغه معرفي کړ چې په شیکاګو کې یې د دویم ښار (The Second City) په نوم تیاتر، چې دی یې لومړی ډایرکټر و تاسیس کړ.
يونان
د لوېديځ نندارغالي په يونان کې زېږيدلي وو.
ختيځ
په ختيځ کې ډېر قسم نندارغالې موندل کيږي.
د نړۍ نابغه
يو نابغه چې نړۍ به یې بيا ژر ساری پيدا نکړي
د کېم پيکKim Peek په نامه شخص چې يو ميګا نابغه mega-savant و،  شاوخوا ۱۲۰۰۰ کتابونه یې ټکي په ټکي ياد کړي و او په عين حال کې یې د يوه کتاب دواړه مخه په ښۍ او چپه سترګه په عين وخت کې لوستل او لس مخه مطالعه یې په يوه دقيقه کې په ۹۸ فيصده ټکي په ټکي يادولو سره کوله ، نوموړي فوټوګرافيکه حافظه لرله یانې لکه د يوه متن ،نقشې يا يوه لېست عکس چې واخلې داسې یې په ذهن کې ثبتول، د امریکا د ټولو ښارونو کوڅه په کوڅه نومونه ورته ياد و او پستي کوډونه یې پېژندل.
هر کتاب، هر متن، هرغږ او هره موسيقي به یې چې اورېده په ذهن کې به یې سم له واره کاپي کوله.
ډېری هغه څېړونکي چې دده په مغزو یې څېړنې کولې ویل یې چې نوموړي په بېخي حيرانونکي ډول د خپلو مغزو په ښۍ خوا باندې کنترول درلود.
او لکه ګوګل چا به چې پوښتنه ورڅخه وکړه د هغو ۱۲ زره کتابونو څخه به یې د جلد او مخ حواله ورکوله چې کېم لوستي وو.د real rain man په نامه فلم هم په نوموړي جوړ شوی دی.
نوموړی په ۱۹۵۱ زېږدي کال کې په جسمي لحاظ يو معلول زېږېدلی و او سر یې هم له عادي ماشومانو ۳ چنده غټ و او په ۲۰۰۹ کال کې د زړه د حملې له امله مړ شو.
اينسټګرام ته راشئ👇
NoorAhmadAail
مېگ ۲۳
مېگ ۲۳ (په روسي کې: Микоян и Гуревич МиГ-23 ) د جېټ د متحرکو وزرونو لرونکې او برید کونکې ښکاري الوتکه ده چې د ۱۹۶۸ کال څخه تر ۱۹۸۵ کال پورې په شوروي اتحاد کې جوړېده. په اوس وخت کې دغه ښکاري الوتکه یوازې د سوېلي کوريا، الجزایر،اېتوپیا، سوریې په جگړیزو تجهیزاتو کې شامل دی.
مېگ ۲۳ په افغانستان کې
د افغانستان هوایی ځواک د ۱۹۷۹ کال څخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د مېگ ۲۳ الوتکې کارولې. مگر د دغو الوتکو چلونکی د شوروی د پوځ ځخه ول. د دغو الوتکو څخه د افغانستان د سرحد د څارلو لپاره کار اخیستل کېدلې. په ۱۹۸۷ کال کې د مېگ ۲۳ د پاکستان سرحد ته نژدې یوه پاکستاني الوتکه نسکوري وکړه. په ۱۹۸۸ کال کې یوه د مېک ۲۳ الوتکه د ایران سرحد ته نژدې ایرانی هلیکوپرونه نسکوري وکړه.
د مېک ۲۳ وسلې
وېشنيزه:مېگ الوتکې
دوره ولسوالي
دوره ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان دوره)  د ايران د لرستان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۴۱٬۷۵۶ تنه نفوس لري. د دوره ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د لرستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
واتسلاف ۱
واتسلاف ۱ (په چیکی:Václav I) دپښیمیسل د کورنی څخه یو مشهور چېکی حکمران وو چی د ۱۲۳۰ کال څخه تر ۱۲۵۳ کال پورې په چېکی پاچایی کی یی حکومت کاوه. پلار یی پښیمیسل اوتاکار۱ او زوی یی پښیمیسل اوتاکار ۲ وو.
د واتسلاف ۱ ژوند
واسبلاف ۱ په ۱۲۰۵ کال کی په پراگ کی زیږیدلی وو. هغه د کوچنوالی څخه په روانی رنځ (ایدیوسنکرازی) اخته شوه. په دی وخت کی چېکی پاچا یوازې د چېکی اشرافو لخوا انتخاب کېدلای سی. د دی لپاره پاچا پښیمیسل اتاکار ۱ پر چېکی اشرافو باندی سیاسی فشار وچاوه او واتسلاف ۱ په ۱۲۱۶ کال کی د چېکی اشرافو په ټولنې کی په چېکی پاچا وتاکل شو. رومی امپراطور فریدریش ۲ چی د دی کاره خبر شو، پر دغی تاکنې یی اعتراف وکړ. کله چی واتسلاف ۱ د پښیمیسل اتاکار ۱ تر وفات وروسته په ۱۲۳۰ کال کی پر شاهی تخت کښیناست نو هغه د خپل مور په تاثیر کی وو. پاچا واتسلاف په چېکی پاچایی کی د شعر، ثقافت او هنر څخه ملاتړ کاوه. واتسلاف ۱ د ښکار سره هم ډیر مینه درلود خو د یوې پښې په سبب یی سترگه له لاسه ورکړی. په ۱۲۳۱ کال کی اتریشی ځواکمن فریدریش بانبرک پر چېکی پاچایی باندی یرغل وکړ او یوه مهمه کلا (بیتوف) یی ونیو. خو په دی وخت کی فریدریش بانبرک رنځور شو او فریدریش مجبور شو چی اتریش ته ولار سی. په ۱۲۳۶ کال کی واتسلاف ۱ پر اتریش باندی برید وکړ او وین او شمالی اتریش یی ونیو. تر جگړې وروسته فریدریش بانبرک د واتسلاف ۱ سره سوله وکړه او د واتسلاف ۱ زوی ولادیسلاف د فریدریش د خورزې سره واده وکړه. په ۱۲۴۱ کال کی تاتاری ځواکونو پر مرکزی اروپا برید وکړل او چو حصو یی ویچاړ وکړل. واتسلاف ۱ د جرمنی اشرافو سره تاتاری برید توقف وکړ. په دی وخت کی اگتایی خان مړ شو او تاتاری قوماندان باتو خان مجبور شو د اروپا څخه قراقورم (تاتاری پایتخت) ته ولار سی. واتسلاف ۱ په ۱۲۵۶ کال کی د پوچاپلی په ښار کی له دنیا تېر شو. مقبره یی په پراگ کی د آگنېس په صومعه کی پرته ده.
وېشنيزه:چېکي واکمنان
نن ټکی اسیا
نن ټکی آسیا (په انگرېزي: nunn.asia) په پښتو ژبه یوه خبري او ټولنیزه ویب پاڼه ده. په دې ویب پاڼه کې د خبرونو، مرکو ، مقالو او ځانگړو راپورونو تر څنگ، دیني، ټولنیز، صحي، ټیکنالوژي او ورزشي او ادبي مطالب خپروي. د نن ټکی اسیا (nunn.asia) وېب ادرس (ډومین) په ۱۹-جولايي-۲۰۱۰ ثبت شوی ، خو رسمي فعالیت یې په ۲۴ - دیسمبر - ۲۰۱۰ کې پيل کړ. د نن ټکی اسیا بنسټ عبد الرحمن فدا او بخت الرحمن بخت ایښی دی. نن ټکی اسیا مرکزي دفتر نه لري، بلکي ازاد همکاران ورسره د نړۍ له هر کونجه همکاري کوي.
دنن ټکي اسیا نشراتي تګلاره
نن ټکی اسیا د خبر په برخه کې د خبر ثقه توب ته ارزښت ورکوي. تر خپلې وسې هڅه کوي چې د پېښو داسې انځور خپلو لوستونکو ته وړاندې کړو چې کله کله د ځینو رسنیو له خوا یې په اړه لارورک کوونکي تبلیغات کېږي. نن ټکی اسیا غواړي ولس ته حقایق څنګه چې دي، هغسې ورسوي.
د خبر د برخې ترڅنګ د سیاسي، ادبي، ټولنیزو مسایلو، دیني، ټکنالوژۍ، روغتیا او ورزش په برخو کې په منظم ډول مطالب خپروي. په دغو برخو کې سربېره پر دې چې د لیکوالۍ پر فن د لیکوال برلاسی په پام کې نیول کیږي، ورسره ورسره ملي او اسلامي ارزښتونه سرې کرښې تشکیلوي.
هر هغه مطلب چې د لیکوالۍ له معیار سره برابر وي، ملي او اسلامي ارزښتونه په کې نه وي نقض شوي د نشر وړ بلل کیږي. نن ټکی اسیا د افکارو پر تنوع باور لري؛ خو تر هغه سرحده چې دغه دوه عالي ارزښتونه په کې زیانمن نه شي.
نن ټکی اسیا ځان د لیکوالانو او ولس تر منځ ارتباطي پل بولي، که پورته شرایط مراعت سي، د هر چا لیکني نشروي.
د نشر شویو مطالبو مسؤولیت
یادونه: په نن ټکی اسیا کې لیکنې یوازې د لیکوال خپل نظر څرګندوي، د ادارې توافق ورسره شرط نه دی. که تاسو غواړئ نن ټکي اسیا کې مو لیکنه خپره شي، اړیکه راسره ونیسئ. مننه
نن ټکی اسیا نړیوالو رسنیو ته د خبري سرچیني په توګه
نن ټکی اسیا په خپل کاري مجال کې وتوانېدل چې په نړیواله سطحه د مهمو خبرونو لومړنۍ سرچینه وګرځي او نوم یې په نړیوالو خبري ویب پاڼو کې راسي، د مثال په ډول: ډیلي میل اونلاین نیویارک ټایمز افغان تحلیل ګران او سلګونو نوري نړیوالي خبري ویب پاڼي.
نن ټکی اسیا په فیسبوک کې
نن ټکی اسیا په فیسبوک ټولنیزه پاڼه کې فعال حضور لري، د خوښوونکو شمېر یې قریب څلور سوه زره ته رسیږي.
نن ټکی اسیا انډرویډ اپلیکیشن
د نن ټکی اسیا اپلیکیشن د انډرویډ تلیفونونو او ټیبلیټونو لپاره جوړ شوی چې تر اوسه تر لس زره زیات ځله کښته شوی او په زرګونو کسان استفاده ځیني کوي.
سرچینې
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
علتي اورگانیزم
عامل اورگانيزم (Causal organism):
د Bwrn einslow په نوم دعالمانو راپور مطابق له ناروغۍ عامل يو ميله شکله بکتريم دى چې د Erwinia amlyovara په نوم ياديږي کوم چې اندازه يې 1.1Mm0.5-1.2Mm ته رسيږي دابکتريم گرام منفي متحرک دى. ((Pirtio)) پواسطه يعني ددې ساختمان په واسطه حرکت کوي چې په خپله داساختمانونه د Wild type Cell په نوم ياديږي، همدارنگه دابکترياوې د (Filamuntous cells) په نوم حجرات توليدوي يا جوړوي چې داپورتني دواړه نوعي دحجرو وژونکي يا Virulent خاصيت لري. د Good man په نوم دعالم راپور مطابق په کال ١٩٨٣م دابکترياوې په دوه برخو ويشل شوي يعني دوه ډوله دي يويي دکپسول يا polysaccharide لرونکي چې دوژونکي خاصيت نلري، دوژونکو بکترياوو نوعي او کالوني گاني دنورو سره دگرد کوچني سپين او روښانه ځليدونکى خاصيت لري چې دغيروژونکو سره يې پدې تفکيک کيږي، همدارنگه داشان بکترياوې د دوى لپاره nilotinic acid ته ضرورت لري همدارنگه دغيروژونکي بکترياوي avirulent د دوى دتوليد مثل وخت ٧٢-٧٧ دقيقو کې صورت نيسي مگر د وژونکو بکترياوو لپاره دتوليد مثل وخت ٨٠-٨٢ دقيقوپورې ټاکل شوى. د Hildebrand په نوم دعالم دراپور مطابق ١٩٥٤م همدارنگه دباکترياوې په ٢١-٢٣درجو کې ډېر ښه کلچه کيږي مگر اصغري تودوخه دودې لپاره ٣-١٢درجو سانتي گراد اټکل شويدى او اعظمي تودوخه ددوى لپاره ٣٥-٣٧درجو سانتي گراد اټکل شوي يعني داپورتنۍ درې ډوله تودوخي چې اول ډول يې مناسبه تودوخه ددوى لپاره او دوهم ډول يې په ښکته درجه کې فعاليت نشي کولاى او دريم ډول تودوخه څخه په پورته درجو کې فعاليت نه شي کولاى.
دناروغۍ دوران :(Disease cycle)
دابکترياوې دژوند دوران په ژمي کې امکان لري ددې کنگرونه په زخمو او په روغو او صحتمندو لرگين انساجو کې راښکاره شي مگر دوى بکترياو خپريدونه او انتشار په پسرلي کې ترسره کيږي په روغو انساجو کې مگر په جريان دلمدو مربوط هوا اوشرايطو کې بکترياوې څڅيږي او ددوى څڅيدل د Lentilal او Track څخه صورت نيسي او ددې ساحي څخه بکترياوې (باد) باران، او حشراتو پواسطه غوټيو او ځوانو نازکو انساجو او Shoots ته خپريږي چيرته چې ناروغي يا انفکشن وي. دغه بکترياوې کيدى شي چې دپټو سوريو يعني (Nectarhtods) دلارې داخل شي له کوم ځايه چې شيره راوځي له همدغو ځايونو څخه بکتريا داخليږي، کيداى شي دانترا دستگماد لارې هم دغه بکتريا گلانو ته داخله شي تريو وخته په Stomata کې وي او خپل فعاليت ته دوام ورکوي له يو څو ورځو څخه وروسته حجري ويجاړيږي او د Plasmolysis سبب کيږي چې دحجرو څخه شيره راوځي پدغه وخت کې غوټۍ خپل رنگ دلاسه ورکوي او بې رنگه څرگنديږي.
دناکو په گلانو nectarthads دلارې دغه بکتريا ډير په تيزۍ سره ننوزي او کيداى شي په Pistil دلارې هم داخل شي همدارنگه دمڼو په گلانو کې په انتراد ستگماباندې لومړى حمله کوي، د دواړو ترمنځ يو مورفولوژيکي تفاوت موجود دى، دغه بکتريا په تعارضي دول زياتيږي دگلانو په فزيولوژي کې تغيرات منځته راوړي مختلف قسمه حشرات پدې ځاى کې راټوليږي لکه دشاتو مچى، مچان او ميږيان اغيزمن شوي گلان دشيري څخه دگلانو پاکو او صفاځايونو ته بکتريا انتقالوي په کوم ځاى کې چې دوى راټول شوي وي. دغوټۍ دوژلو څخه وروسته blight حرکت کوي دگلانو دتنو څخه Pedencle او Spurs ته ځي کوم ځاى کې چې په پاڼو او اخرپه وړو ښاخونو حمله کوي نو په گلانو او پاڼو کې مړينه ليدل کيږي.
اداره (Management)
د fire blight ناروغي ديوى طريقې په وسيله په ښه توگه تر کنترول لاندې نه راتلاى. د تجربو څخه دا په ډاگه شوى ده چې ددې ناروغۍ تر ټولو ښه مخنيونکى لاره د کيمياوي مواد د استعمال پرواگرام سره سره په علمي توگه دناورغيو مخنيوى کول ، د څانگو غوڅول ، د ريښو ايستل ، د ونو تغذيه او د حشراتو د کنترول څخه عبارت ده.
قرنطين طريقه: (Quarantine Measures)
د قرنطين کولو تر ټولو بهتره طريقه داده چې دهغه هيواد څخه چې د fire blight ناروغي پکى شتون ولري د هر ډوله  ميوه  جاتو ، تخمونو ، غوټيو ، او دنباتاتو د نورو اعضاؤ  په واردولو باندې پاپندې ولگوي .په  هغه هيوادونو کې چې د fire blightناروغي تراوسه پکى  منځ ته نه ده راغلى نو بايد چې د نباتاتو د حفاظت گروپونه ددى ناورغى د نښو نښانو سره اشنايې پيدا کړي او د ددى ناروغۍ په تشخيصي پروسيجر باندې ځانونه پوه کړي.
په بعضې سيمو کې د fire blight  ناروغۍ د مخنيوي لپاره داسې طريقه کاريږي چې د مڼو او ناکو ونې په يو باغ کې نه لرل کيږي. په کال 1920 کې د امريکا په متحده ايالاتو کې داسې قوانين تصويب شوي وه چې د هغې په اساس د ناکو باغونه بايد د مڼو دباغونو څخه 1.5 څخه تر 2.5 کيلو مترو لري واقع وي.
د Hawthorn د ونو باغو نژديوالى د غوښينو ميوو د باغونو سره د fire blight  ناورغۍ په رامنځ ته کولو کې مرسته کوي. نو ځکه د باغونو څخه  د hawthorn  د ونو جارگيو د لرى کولو او غورځولو په اړه بايد جدي اقدام وشي. قلمې او بزغلي بايد د هغو نباتاتو څخه واخستل شي چې د ناروغۍ څخه پاک او مصؤن وي.
ترکمنستان
ترکمنستان په لویدیځه اسیا کې په وچه کې را ایسار هېواد دی، چې شمال لویدیځ ته یې قزاقستان او شمال ختیځ ته یې اوزبیکستان، سویل ختیځ ته یې افغانستان، سویل او سویل لویدیځ ته یې ایران او لویدیځ ته یې کسپین یا خزر سیند موقعیت لري. د دغه هېواد پلازمېنه او لوی ښار عشق آباد دی. د مرکزي اسیا په هېوادونو کې کم نفوس لرونکی هېواد دی چې د وګړو شمېرو یې ۶ میلیونه کسو ته رسېږي. ترکمنستان په اسیا کې تر ټولو لږ وګړي لري. وګړي یې د  ترکمنانو په توګه پېژندل کېږي (چې د قومیت پر ځای یې په تابعیت ټینګار شوی دی).
دغه سیمه چې اوس مهال د ترکمنستان په نوم پېژندل کېږي، له ډېر مهاله یې د ګڼ شمېر نورو ملتونو او کلتورونو د لارې په توګه عمل کړی. مروه یې د منځنۍ آسیا یو له پخوانیو آبادو ښارونو او د نړۍ یو له لویو ښارونو نه دی. په منځنیو پېړیو کې مروه د اسلامي نړۍ یو له لویو ښارونو او د ورېښمو لارې له مهمو تم ځایونو نه وه. ترکمنستان چې په ۱۸۸۱ ز کال کې د روسي سترواکۍ یوه برخه شو، خو وروسته یې په مرکزي اسیا کې په بلشویک ضد خوځښت کې مهم رول ولوباوه. په ۱۹۲۵ ز کال کې د شوروي اتحاد د بنسټ اېښودونکي جمهوریت په توګه په ترکمن شوروي سوسیالیست جمهوریت ((Turkmen SSR واوښت. دغه هېواد په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته خپلواک شو.
ترکمنستان د طبیعي ګازو د زېرمو له مخې د نړۍ څلورم هېواد دی. د دغه هېواد ډېره برخه د قرا قروم یا تورې شګلنې دښتې په واسطه چاپېر شوی دی. له ۱۹۹۳ ز کال نه تر ۲۰۱۷ ز کال پورې، د دغه هېواد وګړو د دولت له خوا په وړیا ډول برېښنا، اوبو او طبیعي ګازو ته لاسرسی درلود.
دغه هېواد د کمو بشري حقونو له امله په ځانګړې توګه له لږه کیو سره دچلند، مطبوعاتو د آزادۍ او مذهبي ازادیو په برخو کې له پراخو نیوکو سره مخامخ شوی دی. په ۱۹۹۱ ز کال کې، له شوروي اتحاد نه له خپلواکۍ وروسته، د ترکمنستان خپلواک دولت د دوو ځپونکو توتالیتر رژیمونو له خوا اداره کېږي. سفر مراد نیازوف (چې د ترکمن باشي یا «د ترکمنانو مشر» په توګه پېژندل کېږي)، تر ۲۰۰۶ ز کاله یعنې تر مړینې پورې یې د دغه هېواد ولسمشر و. په ۲۰۰۷ ز کال کې د غیر دیموکراتیکو ټاکنو په پایله کې قربان علي بردي محمدوف (نوموړی لومړی د ولسمشر مرستیال او بیا د ولسمشرۍ سرپرست(واکیال) شو) د دغه هېواد ولسمشر شو. د اعدام سزا په رسمي ډول، په ۲۰۰۸ ز کال کې په دغه هېواد کې منع شوه.
سیاست
ترکمنستان له یوې پېړۍ نه د زیات وخت لپاره د روس د سترواکۍ د یوې برخې او وروسته د شوروي اتحاد د غړي په توګه (۶۷ کاله د شوروي اتحاد متحد جمهوریت و) د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته، د ۱۹۹۱ ز کال د اکتوبر په ۲۷ مه خپلواکي اعلان کړه.
د شوروي اتحاد د کمونیست ګوند پخواني غړي سفر مراد نیازوف، له ۱۹۸۵ ز کال راهیسې، هغه مهال چې د شوروي اتحاد د کمونیست ګوند مشر شو، تر ۲۰۰۶ ز کال پورې هغه مهال چې مړ شو، په ترکمنستان واکمني وکړه. د شوروي اتحاد له شیندل کېدو وروسته ،هغه په بشپړ ډول په هېواد کنترول وساته. د ۱۹۹۹ ز کال د دسمبر په ۲۸ مه د دغه هېواد مجلس (پارلمان) نیازوف د ټول عمر لپاره د ولسمشر په توګه اعلان کړ، هغه پارلمان چې یوه اونۍ وړاندې د رایو پر بنسټ ټاکل شوی و او یوازې هغو کسانو ورته ځانونه نوماند کړي وو، چې د ولسمشر نیازوف له خوا انتخاب شوي وو او د اپوزیسیون هېڅ نوماند ته په کې اجازه ور نه کړل شوه.
د ۲۰۰۶ ز کال په دسمبر کې د نیازوف له مړینې راهیسې، د ترکمنستان ادارې د هېواد د پرانستلو په موخه یو لړازمېښتي ګامونه پورته کړل. د هغه ځای ناستي ولسمشر قربان علي بردي محمدوف، د نیازوف یو شمېر حیرانوونکې پریکړې، لکه: د اوپرا او سرکس ممنوعیت، لغوه کړې، په داسې حال کې چې یو شمېر نور قوانین، لکه: له سپینو موټرو پرته ،د نورو موټرو ممنوعیت وروسته رامنځته شو. د زده کړو په برخه کې د بردي محمدوف ادارې، لومړنۍ زده کړې له ۹ کلونو نه ۱۰ کلونو او لوړې زده کړې یې له ۴ کلونو نه ۵ کلونو ته زیاتې کړې. د دې په څنګ کې یې، له هغو لویدیځو هېوادونو سره چې د ترکمنستان د طبیعي ګازو سرچینو ته یې له لاسرسي سره لېوالتیا لرله، اړیکې پراخې کړې.
د ترکمنستان سیاست د ولمسشریز جمهوریت په اډانه کې جوړېږي چې ولسمشر د دولت او حکومت دواړو په سر کې ځای لري. د نیازوف تر واکمنۍ لاندې، ترکمنستان یو ګوندي نظام درلود، په داسې حال کې چې د ۲۰۰۸ ز کال په سپتمبر میاشت کې د خلکو شورا هغه پرېکړه لیک صادر کړچې، له مخې یې نوی اساسي قانون تصویب شو. اساسي قانون، د ۲۰۰۸ ز کال په دسمبر میاشت کې د خلکو شورا د له منځه تلو او د پارلمان په کچه کې د پراختیا لامل وګرځېد او د ګڼ شمېر سیاسي ګوندونو د جوړېدو اجازه یې ورکړه.
پخوانی کمونیست ګوند، چې اوس مهال د ترکمنستان د دیموکراتیک ګوند په توګه پېژندل کېږي، د دغه هېواد مخکښ ګوند دی. دویم ګوند یې د صنعتګرو او کارجوړوونکو ګوند دی چې د ۲۰۱۲ ز کال په اګست میاشت کې جوړ شو. په دغه هېواد کې سیاسي لویې غونډې ناقانونه دي، یوازې هغه مهال چې دولت تحریم شي. په ۲۰۱۳ ز کال کې د لومړي ځل لپاره، په دغه هېواد کې څو ګوندي پارلماني ټاکنې ترسره شوې دي.
مقننه قوه
د ۲۰۲۰ ز کال په سپتمبر میاشت کې د ترکمنستان پارلمان د اساسي قانون اصلاحیه تصویب کړه چې له مخې یې د مشرانو جرګه رامنځته او پارلمان یې په دوو جرګو ووېشه. د مشرانو جرګې ته یې ولسي جرګه (په ترکمني کې: ولس مصلحتي) ویل کېږي چې ۵۶ غړي لري، ۴۸ یې د رایو پر بنسټ ټاکل کېږي او ۸ نور یې د ولسمشر له خوا انتصاب کېږي. له پخواني یوې جرګې لرونکي پارلمان سره، دغه مجلس یا ولسي جرګه ۱۲۵ چوکۍ لري، پارلمان ته اوس ملي شورا ویل کېږي (په ترکمني کې: Milli Geňeş) د مشرانو جرګې ټاکنې یې د ۲۰۲۱ ز کال د مارچ په ۲۸ مه نېټه او د ولسي جرګې وروستۍ ټاکنې یې، د ۲۰۱۸ ز کال د مارچ په ۲۵ مه ترسره شوې.
بهرنۍ اړیکې
د ترکمنستان«د ناپېلتوب دایمي اعلامیه» په ۱۹۹۵ ز کال کې د ملګرو ملتونو سازمان له خوا په رسمیت وپېژندل شوه. پخواني ولسمشر سفر مراد نیازوف څرګنده کړې وه چې: ناپېلتوب په هر ډول څو ګوني دفاعي بنسټونو کې د ترکمنستان د ورګډ ېدلو مخه نیسي، خو اجازه لري چې پوځي همکارۍ ترلاسه کړي. ناپېیلی بهرنی سیاست، د دغه هېواد په اساسي قانون کې مهم ځای لري. ترکمنستان له ۱۳۹ هېوادونو سره دیپلوماتیکې اړیکې لري، چې مهم متحدین یې افغانستان، ارمنستان، ایران او روس دي. ترکمنستان د ملګرو ملتونو سازمان، د پیسو نړیوال صندوق، نړیوال بانک، اقتصادي همکاریو سازمان، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان، اسلامي همکاریو سازمان، اسلامي پراختیايي بانک، اسیایي پراختیايي بانک، د بیارغونې او پرمختګ لپاره اروپايي بانک، د خوړو او کرنې سازمان او د ترکي کلتور د نړیوال سازمان غړیتوب لري.
اقتصاد
ترکمنستان په نړۍ کې د طبیعي ګازود لرلو له امله څلورم ځای لري او د نفتو د پام وړ زېرمې لري. دغه هېواد د خپلو اقتصادي اصلاحاتو په موخه له احتیاطي چلن نه کار اخلي او تمه لري چې د ګازو او پنبې د پلور له مخې خپل اقتصاد وساتي. په ۲۰۱۴ ز کال کې په دغه هېواد کې د بېکارۍ کچه ۱۱٪ وه.
د ۲۰۰۳ ز کال د اګست په ۱۴ مه د ولسي جرګې د پریکړې له مخې، په پام کې وه چې تر ۲۰۳۰ ز کال پورې ټولو وګړو ته د برېښنا، طبیعي ګازو، اوبو او مالګې په برخه کې سبسایډي ورکړل شي. دغې پریکړې ته د اړوندو اجرائیوي مقرارتو پر بنسټ، د دغه هېواد هر وګړي په هره میاشت کې ۳۵ کیلو واټه برېښنا او ۵۰ متر مکعبه طبیعي ګاز ته په وړیا ډول لاسرسی درلود. دولت ۲۵۰ لیتره (۶۶ ګیلنه) اوبه په ورځ کې ورته برابرولې، خو د ۲۰۱۹ ز کال په جنوري میاشت کې ټولې دغه سبسایډۍ لغوه شوې.
وېشنيزه:ترکمنستان وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:د آسيا هېوادونه
مني
مني چې په یوناني کې ورته (σπέρμα) او انگرېزۍ کې یې سپرم (Sperm ) چې زړي (تخم) په مانا ده، بلل کېږي، د نارينه بيازېږنده هجرې یا کره پښتو کې  ژونکې ته وايي چې په جنسي غدو کې جوړېږي. دا جنسي غدی په هگیو (بیضه) په لاندینۍ برخه کې جوړېږي، او له جوږېدو وروسته د هگۍ پورته خوا کې راټولېږي. دا ماده له تناسلي الې هغه وخت راووځي کله چې یو نر ژوندی په خوند او شهوت راشي او د خوند وروستي برید ته ورسېږي.
د نارینه د ډېرښت وړ بالغه جنسي سلول یا سپرم (مني) د شمېر په اړه توپیر موجود دی.
د انسانانو کې د سپرم په جوړښت کې څه ستونزه ددې لامل کېدای شي چې د حمل په جوړښت کې ستونزې راپیدا کړي.
د څېړنو له مخې په ژوندیو موجوداتو کې د سپرم د جوړښت پېښلیک تر 600 مېلیونو کلونو هاخوا رسېږي. د سپرم جوړښت او تولید په ټولو ژوندیو موجوداتو کې د یو جین چې بول (په انگلیسي:Boule) یادېږي جوړ دی. دا چین د انسان له پیداېښته تردې دمه په انسانانو کې یو ډول پاتې شوی دی او په ټولو ژوندیو موجوداتو کې موندل کېږي.
د سپرم جوړښت
کله چې انسان د ځوانۍ کچې ته ورسي نو په هگیو کې د سپرمونو همېشنی تولید د ۱۲۵ مېلیونو سپرمونو په شمېر ورځ کې تولیدېږي. دا سپرمونه د سمینیفر د لولې په دیوالونو بشپړتیا ته رسي او ددوي لکۍ چې د هغې په وسیله لامبو وهي، د همدې لولې په مرکزي برخې قرار نیسي. بالغ سپرمونه د هغې پیچي لرونکي لولې چې اپیډیم په نامه یادېږي چې د هرې هگۍ په شا موقیعیت لري کې ځای نیسي. په پای کې دا سپرمونه د جنسي کړنو (فعالیتونو) په ترڅ کې له اړونده ځای څخه بهر راووځي او د بدن په دننه کې جذبېږي.
سرچینې
وېشنيزه:حمل وېشنيزه:د انسان حمل وېشنيزه:زېږون وېشنيزه:انساني مني وېشنيزه:د مني سلولونه وېشنيزه:د مني اوبه
د پښتو ژبې يو وړوكي گرامر
افغانستان زموږ هیواد دی او په کی مختلف اقوام ژوندکوی لکه پښتانه تجیک ازبیک هزاره او نور اقوام د افعانستان نظام امارتی نظام دی جه د امیر لخو کنترول کیږی او پر تولو وکړو باندی د امیر امر واجب دی چه ومنی او
5 نومبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
جيکب اباد
جيکب اباد د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په سيند ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,37,733 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 37م لوی ښار دی. او دا د سيند ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
د کرنې پوهنتون، پېښور
د کرنې پوهنتون، پېښور University of Agriculture, Peshawar چې په کال 1981 کې په پېښور کې جوړ شوی دی.
وېشنيزه:پوهنتونونه په پېښور کې
د‌ نړۍ ترټولو ستر اوبتل
ديميتري دونسکوی Dmitriy Donskoy په نړۍ کې تر ټولو ستر اوبتل يا هغه ماشين دی چې د سمندر په اوبو کې لاندې ګرڅي ، ۱۷۲ متره آوږد، او د ۱۹۲ اتومي سرګلولو د وړلو زورلري ، له دې اوبتل څخه له ۱۹۸۰کال راپه دې خوا روسي پوځيان کار اخلي ، ۱۶۰ کسان کارمندان پکې يوازې کار کوي، کولای شي ۴۸۰۰۰ ټنه سامان له يوه ځايه بل ځای ته په يو وار انتقال کړي او ۳ مياشتې بې له دې چې د اوبو سر ته راشي د اوبو لاندې خپل کار ته دوام ورکړي.
الماس
الماس یوه قیمتي ډبره ده. دا د کاربن یو ډول دي چې داخلی کریستالی شبکه یی ځانگړۍ شکل لری او د دی لپاره الماس  د ډبرو څخه تر ټولو سختی ډبره ده. الماس لوړ د حرارت د انتقال قابلیت لری.
بریلانت
د حکاکۍ دپروسې وروسته چی دالماس دپاره خپلې ځانگړتېاوی لری ٫ الماس بيخی يو بل شکل تر لاسه کوی او د بريلانت (   فرانسوی کلمه ه چی د ځليدونکې مانا لری ) په نامه ياديږی. ريلانت کولای شو دالماسو دغمې پنامه هم يادکړو. دبريلانت غمې ارزښت دڅلور سی له مخی يانی دترسره شوو حکاکی کارونو دڅرنگوالې ٫ شفافيت، رنگ او قراط چی وزن ئی ښئی ٫ ټاکل کيږی.
درېیم فریدریک، جرمنی سترواک
درېیم فریدریک (په جرمني کې: فریدریش ویلهلم نیکولاس کارل ۱۸ اکتوبر ۱۸۳۱- ۱۵ جون ۱۸۸۸ زکال) یا درېیم فریدریش د ۱۸۸۸ زکال له مارچ میاشتې څخه تر جون میاشتې پورې د درېیو سترواکانو په کال کې د ۹۹ ورځو لپاره د جرمني سترواک او د پروس پاچا و. په غیر رسمي ډول په «فرتز» هم پېژندل کېده، هغه د سترواک لومړي ویلهلم یوازنی زوی و چې د خپلې کورنۍ د رواج له مخې په پوځي خدمت کې را لوی شو. په داسې حال کې چې د ځوانۍ پر مهال د دویم شلزویګ، اطریش – پروس او فرانسې – پروس په جګړو د هغه د رهبرۍ او بریاوو ستاینه کېدله، خو له دې سره یې له جګړې کرکه لرله او دوستانو او دښمنانو یې د هغه د انساني چلن ستاینه کوله. په ۱۸۷۱ زکال کې د جرمني له یوموټي کېدو وروسته د هغه پلار د پروس پاچا او د جرمني سترواک شو. د ۱۸۸۸ زکال د مارچ په نهمه نیټه د ۹۹ کلونو په عمر د ویلهلم له مړ کېدو وروسته د پاچهۍ تاج فریدریک ته ورسېد چې د ۱۷ کلونو لپاره د جرمني او د ۲۷ کلونو لپاره د پروس ولیعهد پاتې شوی و. فریدریک د مرۍ له سرطان  نه رنځېده او د ۵۶ کلنۍ په عمر د دغې ناروغۍ د ناکامې طبي درملنې له امله مړ شو.
فریدریک له سلطنتي شهزادګۍ ویکتوریا سره چې د بریتانیا د ملکې ویکټوریا مشره لور وه واده وکړ. دغه جوړه ډېره ښه له یوبل سره برابره وه، د هغوی مشترکه لیبرال آیډیا د دې لامل وګرځېده څو په دولت کې عادي وګړو ته د ځای ورکولو په لټه کې واوسي. فریدریک په دې سربېره چې په یوه محافظه کاره پوځي کورنۍ کې را لوی شوی و، خو له بریتانیا سره د اړیکو او په بن پوهنتون کې د زده کړو له امله یې لیبرال باورونه پیدا کړي و. د ولیعهد په توګه، هغه به ډېری مهال د محافظه کاره جرمني لومړي وزیر اوټو فون بسمارک مخالفت کاوه، په ځانګړې توګه هغه به په خپلو ویناوو کې د بسمارک د هغې پالیسۍ سره چې غوښتل یې په زور سره جرمني یو موټی کړي، مخالفت کاوه او د لومړي وزیر د واکونو په راکمولو باندې به یې تل ټینګار کاوه. په آلمان او بریتانیا دواړو کې لیبرالانو تمه لرله چې د سترواک په توګه به فریدریک جرمني سترواکي لیبرال کړي.
فریدریک او ویکتوریا دواړه د ملکې ویکټوریا د مېړه شهزاده البرت ستایونکي وو. دوی هوډ درلود چې د البرت او ملکې ویکټوریا په توګه په ګډه پاچهي وکړي او هغه چارې چې بسمارک د خپل ځان په ګټه په اجرائیه قوه کې ترسره کړې وې، اصلاح کړي. د لومړي وزیر دفتر سترواک ته ځواب ویونکی و، چې د بریتانیا د کابینې په سبک رایشتاګ ته مسئول وزیران به په کې شاملېدل. دولتي پالیسۍ د کابینې د اجماع پر بنسټ وې. فریدریک په مبتکرانه ډول د سترواکۍ اساسي قانون د یو جنجال په توګه توصیف کړ. د مایکل بالفور په خبره:"ولیعهد او شهزادګۍ دواړو د یوه پرمختګ غوښتونګي ګوند لیدلوری درلود او بسمارک هم له دې وېرې چې زوړ سترواک به مړ شي – هغه مهال هغه د خپل ژوند په اویایمه لسیزه کې و – او هغه به له یو مترقي مشر وغواړي، لومړی وزیر شي. هغه د نفوذ له ځایګي څخه د ولیعهد د لرې ساتلو او همدارنګه د هغه پر وړاندې د کرکې رامنځته کولو په موخه له هر ډول لارو چارو کار واخیست، څو د دغه ډول بدلون مخه ونیسي."په ورته مهال د فریدریک ناروغي د دې لامل وګرځېده چې ونه شي کولای، دغې موخې ته د رسېدو لپاره اغېزمن سیاستونه او لارې چارې په کار واچوي. هغه چارې چې ده کولای شوې وروسته د هغه د زوی او ځای ناستي دویم ویلهلم له خوا پرېښول شوې. د فریدریک د مړینې مهال او د هغه د واکمنۍ مهال د تاریخ پوهانو ترمنځ یو له مهمو موضوعاتو څخه دی. د هغه ژر مړینه د آلمان په تاریخ کې د عطف نقطه بلل کېږي، همدارنګه دا چې که هغه ډېر ژوندی پاتې شوی وای، آیا هغه به دغه سترواکۍ نوره لیبرال کړې وای او که نه، هغه موضوع ده چې تر اوسه د تاریخ پوهانو ترمنځ د بحث موضوع جوړوي.
لومړنی ژوند او زده کړې
فریدریک ویلیام د ۱۸۳۱ زکال د اکتوبر په ۱۸مه نېټه د پروس د پوتسدام په نوې ماڼۍ کې وزېږېد. هغه د هوهنزولرن کورنۍ په نامه د پروس د واکمنانو د کورنۍ ماشوم و چې د جرمني په ایالتونو کې تر ټولو ځواکمنه کورنۍ وه. د فریدریک پلار شهزاده ویلیام د پاچا درېیم فریدریک ویلیام زوی و چې د هوهنزولرن کورنۍ د پوځي کورنۍ په سخت دسپیلین کې را لوی شوی و. ویلیام د خپلې عمه په لور ایلیسا رادزیویل باندې میئن شو، چې د پولنډي اشرافو د کورنۍ شهزادګۍ وه، خو دربار احساس وکړ چې ایلیسا د دې لپاره نه ده برابره چې د پروس د شهزاده ناوې وي او فشار یې راوړ چې هغه له ځان سره برابره جوړه پیدا کړي. هغه نجلۍ چې د هغه د ښځې په توګه وټاکل شوه، له ساکس وایمار څخه شهزادګۍ اګوستا وه چې د وایمار په پراخه فکري او هنري فضا کې را لویه شوې وه او خپلو وګړو ته یې په سیاست کې د ډېرې ونډې ورکولو لپاره لار برابروله او د اساسي قانون له مخې یې د حاکمانو واکونه محدود کول. اګوستا په ټوله اروپا کې د خپلو لیبرال ایډیاوو له امله پېژندل شوې څېره وه. د هغوی ترمنځ د توپیرونو له امله، دغې جوړې خوشحاله ژوند نه درلود او له امله یې فریدریک په یوه جنجالي کورنۍ کې را لوی شو چې هغه یې د خپل ماشومتوب د یوازیتوب له خاطراتو سره پرېښود. هغه د لوئیس په نامه یوه خور لرله چې له هغه اووه کاله کشره او ده ته ډېره نږدې وه. فریدریک همدارنګه له خپل تره سره ډېرې ښې اړیکې لرلې چې وروسته بیا په پاچا څلورم فریدریک ویلیام واوښت، هغه چې د «رومانتیک پاچا» په توګه هم پېژندل کېده.
په هغو ارزښتونو سربېره چې په هنزولرن کورنۍ کې د پوځي زده کړو اړوند یې شتون درلود، اګوستا ټینګار درلود چې زوی یې باید کلاسیکې زده کړې ترلاسه کړي. له همدې امله فریدریک دواړه نظامي دودونه او لیبرال هنرونه زده کړل. د هغه خصوصي ښوونکی مشهور لرغون پېژندونکی ارنست کورتیس و. فریدریک با استعداده زده کوونکی و او په ځانګړې توګه د بهرنیو ژبو په برخه کې ډېر تکړه و،  په انګلیسي او فرانسوي ژبو یې روانې خبرې کولې او لاتین یې هم زده کوله. هغه همدارنګه تاریخ، جغرافیه، فزیک، موزیک او مذهب ولوستل او په جمناستیک کې هم ماهر و، همدارنګه د پروسي شهزاده په توګه هغه په اس زغلونه کې هم ښه تکړه و.
د ځمکې د پوټکي تکامل
د ځمکې د پوټکي په تکامل کې د دې سيارې د سطحې جوړېدل، ويجاړېدل او د بهرني ډبرين سپر بيا جوړېدل شامل دي.
د نورو ځمکنيو سيارو په پرتله د ځمکې د پوټکي تنوع ډېره زياته ده. مريخ، زهره، عطارد او نور سياروي اجسام نږدې يو بل ته ورته پوستکی لري، لکه د ځمکې په څېر، کوم چې هم بحري او هم قاره يي تختې لري. دا بې ساری خاصيت، د تختو د تيتونيک د روانې پروسې په ګډون د پوټکي د پېچلې لړۍ څرګندونه کوي، کومه چې د دې سيارې د تاريخ په اوږدو کې پېښه شوې ده.
د ځمکې د قشر د تکامل په اړوند وړانديز شوې تګلاره د يو اند پر بنسټ نقطه نظر جوړوي. جلا جلا جيولوژيکي شواهد او څارنې د ځمکې د لومړي نظام په اړوند د ستونزو د حل لپاره اټکليز بنسټونه وړاندې کوي. په همدې بنسټ د دې نظرياتو ټولګه هم د اوسنۍ پوهې لپاره يو چوکاټ منځ ته راوړي او هم د راتلونکو مطالعاتو لپاره يو دريځ مهيا کوي.
د لومړي پوټکي د جوړېدو تګلاره
لومړۍ ځمکه په بشپړ ډول وېلې شوې وه. لامل يې د لاندې پروسې له امله لوړه تودوخه جوړېدل او بيا دوام پيدا کول و:
دا څادر د «ارکين» (د ځمکې د تاریخ يو اوږد پړاو دی) په اوږدو کې د اوسني وخت له تودوخې څخه زيات ګرم پاتې شو. د وخت په تېرېدو سره څومره چې سياروي يو ځای کېدل کرار شول او د وړانګو د خوشې کولو له لارې په «ماګما سمندر» کې زېرمه شوې تودوخه فضا ته خوشې شوه، په همدې اندازه ځمکې هم په يخېدو پيل وکړ.
د ماګما د سختېدو د پيل په اړوند يو اند وايي چې: کله ځمکه په پوره اندازه يخه شوه، نو په لومړي سر کې د ماګما سمندر سوړ بېخ په سختېدو پيل وکړ. دا ځکه چې په سطحه باندې د « 25 GPa» فشار د سختو موادو د کمېدو لامل ګرځي. په وروستۍ سطحه يو نازک «سوړ پوښ» جوړېدل د لږې ژورې وروستۍ سطحې لپاره د تودوخې په وړاندې خنډ پیدا کوي او په پوره اندازه يې تود ساتي، تر څو د ژور ماګما سمندر څخه د سختېدو طريقه په خپل ځای وساتي.
د ماګما سمندر د سختېدو د جريان پر مهال د توليد شوي سختۍ ترکيب په ژورتيا کې سره توپير درلود. د «پيروډيټيټ» ماګما د وېلې کېدو لپاره ښکېلې تجربې ښيي چې د سمندر په (>≈700 m) ژوروالي کې، شونې ده چې شته کان «Mg-perovskite» وي، په داسې حال کې چې په کمو ژورو سيمو کې به «الوين» او د خپل لوړ فشار «پوليمورفونو» سره زيات وای، د بېلګې په ډول، ګارنيټ او ميجوريټ.
د لومړي قاره يي پوټکي له جوړېدو سره مرسته کوونکی اند د نفوذي اورغورځونکي «ماګماټيزم» له لارې دی. د دې چاودنې په پايله کې ګرم، ډبل ليتوسفير جوړ شو، کوم چې له پردې سره په منظم ډول له يو جريان څخه تېر شو. د دا ډول اورشیندنې په مټ خوشې شوې تودوخه او تر څنګ يې د پردې د تودوخې لېږد، د لومړي پوټکي د ځمکې تودوخې ميلان مخ په زياتېدو کړ.
د پوټکي دوه ډوله والی (اختلاف)
د پوټکي دوه ډوله والی د سمندري او قاره يي تختو د ترکيب او طبيعيت يو جلا ټکر دی، له کوم څخه چې په ټوليز ډول پوټکی جوړ شوی. د سمندري او قاره يي پوټکي تر منځ توپير.
وخت
اوسمهال سمندري او قاره يي پوټکي د تختو د تيکتونيکو فشارونو په مټ توليد او پايدلي دي، خود دې تګلارې څخه د لومړي ليتوسفير د سخت اختلاف د پیدا کېدو شونتیا نه شته. فکر کېږي چې دا اند به په دې بنسټونو سم وي چې د قاره يي ليتوسفير د نازک، ښکته ډبلوالي د هغه برخې، چې په اصل کې يې سياره پوښلې ده، په اړه فکر کېږي چې يو د بل لاندې نه شي تللای.
د پايلې په توګه، د سخت اختلاف لپاره يو پرتليز وخت وړانديز شوی دی چې وايي: د دوه ډوله والي (غبرګونوالي/اختلاف) پيل د نړيوال تختې ټيکټونيک له پيل مخکې شوی و. په همدې بنسټ شونې وه چې تختو د يو بل لاندې د تلو په وړاندې د اسانۍ منځ ته راوړلو لپاره د پوښ په ډبلوالي کې توپير منځ ته راوړل شوی دی.
د اورشيندو د خولو ټکر
په ټول لمريز نظام کې په سياروي اجاسمو سترې او غټې د اورشيندي خولې موندل کېدای شي. فکر کېږي چې د دې خولو تاريخ هغه پړاو ته ورګرځي، کله چې له ځمکنيو سيارو سره د سياره ګيانو ټکرونه زيات شوي او سخت شوي وو، کوم څه چې د سخت وروستي بمبار په نوم پېژندل کېږي او د اټکل تر مخې څلور ميليارده کاله مخکې پای ته رسيدلی دی. په دوام سره دا وړانديز همدا راز ادعا کوي چې شونې ده د لمريز نظام د نورو کوچنيو سيارو په څېر ځمکه هم د دې خولو د نسبي سختوالي سره مخ شوې وي. لهذا دا یواځې د ځمکې د زياتې توږنې د اندازې او په پرله پسې ډول د تختو د ټيکټونکس له امله ده چې دا خولې (د سيارې يا ځمکې پر مخ غټ غټ خولو ته ورته غارونه) اوسمهال نه لېدل کېږي. د ځمکې له اندازې سره سم، په سپوږمۍ ښکارېدونکې د ټکر د خولو شمېر او اندازې زياتولو سره دا وړاندوينه شوې چې د ځمکې لومړی پوټکی نږدې ۵۰٪ سلنه د ټکرونو په ډنډونو پوښلی وه. دا اټکل د ځمکې په سطحه د دې تصادمي خولو (غارونو) د اغېزو کم حد وړاندې کوي.
اغېزې
په لومړي ليتوسفير (د ځمکې ډبره او پوښ) د ټکر کندو يا غارونو بنسټيزې اغېزې په لاندې ډول وې:
د دې ټکرونو اندازه د لوړې کچې بې باورۍ سره تشرېح کېدای شي، په دې ډول چې نيمايي اقليم پوښ يې په ځمکنۍ ماريا بدل کړ او په همدې ډول يې د پوښ غبرګونوالی جوړولو لپاره طريقه برابره کړه، کوم ډول چې اوس لېدل کېږي.
ابتدايي پوټکی
له ماګما سندر څخه د کاني موادو لومړي سختېدلو سره ابتدايي پوټکی منځ ته راغی.
د دې چارې يوه شونې تشرېح دا وايي چې: د پردې د څنډو سختوالی شا او خوا ۴.۴۳ Ga کې منځ ته راغلی دی. په پايله کې «کوماتيايټ» لرونکې لويه وچه پیدا کړه، کومه چې ډېره زياته ويلې کېدونکې نقطه او لږه متحرکه سرېښتناکه له ميګنيشيم څخه ډکه ډبره وه. د څېړنې يوه بله لیکه په دې باندې په عمل کولو سره وړانديز کوي چې د نويو جوړو شويو سختو برخو په ډبلوالي کې توپير د پوټکي د ډبرو تر منځ د بېلېدو لامل وګرځېد، پورته پوښ يې تر ډېره بريده له درز لرونکو «ګابروز» څخه جوړ دی او ښکته پوښ يې له «انورتوزيتونو» څخه جوړ دی. د لومړۍ سختېدنې ټولې چارې نږدې شپېته کيلو متره ژورتيا کې يو لومړی پوټکی جوړ کړ.