په_افغانستان_کې_د_بې_ثباتۍ_بحران_او_له_خاورې_او_اوبو_یې_د_ایران_او_پاکستان_استفاده
په نولسمه (۱۹) پېړۍ کې ایراني دولت درې (۳) ځلې د هرات د نیولو په تکل حمله وکړه خو یو ځل هم ونه توانېد چې هرات د افغانانو له ولکې څخه ترلاسه او ویې نیسي. لومړۍ پلا یې په 1817 م کال په هرات حمله وکړه چې وزیر فتح خان په شا وتمبول. دویمه پلا یې په 1837 م کال چې د روس او انګلیس تر منځ په منځنۍ او سویل لوېدیځې اسیا کې د سترې لوبې د پیل کال و؛ حمله وکړه چې دا ځل هم د هرات په اشغال بریالی نه شو، درېیم ځل یې په 1857 م کال په هرات برید وکړ چې د انګریزانو له مکرر تهدید سره مخ شو، له هرات څخه یې شاتګ وکړ او له انګرېزانو سره یې په پاریس کې یو تړون لاسلیک کړ ، د دې تړون د شپږم فصل په اساس د فارس دولت د افغانستان او ایران تر منځ په اختلافاتو کې د انګریزانو منځګړیتوب ته ژمن شو. له دې وروسته د فارس قاجاري دولت خپل پام د سیستان په لوري کړ او د بیرجند د واکمن امیرعلم خان خزیمه په واسطه یې یو شمېر محلي چارواکي او مشران څه د ویرولو او څه د تمې په ورکولو د ایران پلویتوب ته متمایل کړل. په دې وخت کې علي خان سربندي د محمد رضاخان سربندي د متصرفاتو یواځینی وارث و. نور امیران؛ هاشم شهرکی، دوست محمد خان ناروئي او ابراهیم خان سنجرانی هر یو په سیستان کې د خپلو کورنیو قوي استازي وو. په هرات کې د ۱۸۶۳ م کال په جون کې د امیر دوست محمد خان له مړینې وروسته چې د کابل د تاج او سلطنت په نیولو د امیر شیر علي خان او ورونو تر منځ یې کوم کشمکش پیدا شوی و، پنځه کاله وخت یې ونیوه تر څو امیرشرعلي خان وتوانید چې په کابل حاکم شي(۱۸۶۸). ایران له دې داخلي اړو دوړ څخه د ځان په ګټه استفاده وکړه. او د 1866 او 1867 م کلونو په اوږدو کې یې خپل ځواکونه له کرمان او قاینات ښارونو څخه د سیستان په لوري سوق کړل، دغه ایالت یې تر نادعلي قلعه او قلعه فتح پورې اشغال کړ. کله چې امیر شیرعلي خان د سیستان د بېرته نیولو په نیت ځان چمتو کړ او ایران یې په جګړې وګواښه، دې وخت کې انګریزان د پاریس د تړون په اساس منځګړیتوب ته راواندې شول، جنرال ګولډ سمیت یې سیستان ته د درېیم ګړي په توګه راواستاوه، سیستان یې په دوه برخو ووېشه: یوه برخه یې د اصلي سیستان په نومولو ایران او بله برخه یې د فرعي سیستان په نوم افغانستان ته وسپارله(۱۸۷۲). دا منځګړیتوب د افغانستان د دولت له توند اعتراض سره مخ شو او امیرشیرعلي خان ونه مانه، خو ایراني لوري له ځنډ پرته دا فیصله قبوله کړه. انګرېزانو امیر شیرعلي خان ته په هند کې د (سملې) کنفرانس کې د ګډون بلنه ورکړه، خو امیر  دغه کنفرانس کې خپله ګډون ونکړ، خپل صدراعظم سید نورمحمد شاه یې ور واستوه. سید نورمحمد شاه د برتانوي هند حکومت ته د افغانستان د امیر اعتراض ورساوه او د خپل حکومت وړاندیزونه یې ورته وړاندې کړل. انګرېزانو د هغه وړاندیزونه ونه منل او په بدل کې یې خپل وړاندیزونه چې په کابل، کندهار، هرات او مزارشریف ښارونو کې یې د سیاسي استازو د قبلېدو غوښتنه وه؛ مطرح کړل چې د افغان صدراعظم له لوري رد شول، سید نورمحمد شاه له دې وروسته بېرته کابل ته ناراضي راستون شو. وروسته انګرېزانو د امیر شیرعلي خان د هوکړې ترلاسه کولو په موخه پنځه زره روپۍ (روپیه) او پنځلس زره ټوپک له مهماتو سره امیرشیرعلي خان ته وړاندیز کړل، خو امیر دا وړاندیز ونه مانه، له همدې ځایه د هغه او انګرېزانو اړیکې مخ په خرابۍ شوې، تر دې چې د دوکتور بلیو، په نظر د سیستان د منځګړیتوب فیصله د افغان ـ انګلیس د دویمې جګړې سبب شوه. له دې وروسته معلومه شوه چې سیستان به د تل لپاره په دوه برخو ووېشل شي او ایران به رسما د هیرمند (هلمند) د سیند په اوبو کې مستحق وپېژندل شي. ګولډ سمیت د خپلې فیصله نامې په پای کې دا جمله اضافه کړې وه " باید واضحه وي چې د هلمند سیند دواړو غاړو ته به هیڅ ډول کار او داسې پروژه نه عملي کېږي چې د مقابل لوري د ضرورت وړ اوبو په اندازه کې کموالی راولي" او په همدې جملې یې ایران د هلمند سیند په اوبو کې داسې مستحق وګاڼه چې د دې جملې منفي اغېز دا دی سل کاله وروسته هم له منځه تللی نه دی. له هماغې نېټې راهیسې ایران له افغانستان سره د خپلې حقابې په سر وخت ناوخت ناندریو او مذاکراتو ته مخه کړې ده. دې ناندریو او خبرو اترو سل کاله دوام وکړ بلاخره د ۱۹۷۳ م کال د مارچ میاشتې په تړون سره پای ته ورسېدل. د هلمند دلتا د بې طرفه کمیسیون د راپور په اساس په دې تړون کې د ایران حقابه په یوه ثانیه کې ۲۲ متر مکعب + ۴ متر مکعب (حسن نیت) اوبه ټاکل شوې ده"د تړون درېیمه ماده". لیکن ایران هېڅ کله له هلمند سیند څخه په خپلې حقابې بسنه او اکتفا کړې نه ده بلکې سربېره په دې یې هڅه کړې چې د نویو کانالونو په کیندلو یا د پخوانیو نهرونو د پراخولو او د ګڼ شمېر واټرپمپونو د نصبولو په وسیله له مشترکې رودخانې څخه پرېمانه اوبه ورتاو کړي او لا ناراضه هم دی. د اوبو او انرژۍ رئیس سلطان محمود محمودی د ایران چلند د دواړو هېوادونو د سیاسي معاهداتو په خلاف ګڼلی او زیاتوي: " ایران خپل قانوني حق ته ژمن پاتې شوی نه دی، په یاد تړون کې دا په ډاګه شوې وه چې ایران له معلومو او مشخصو درې نقطو څخه خپلې (په ثانیه کې ۲۶ متره مکعب ) اوبه ترلاسه کولی شي، مګر دا هېواد د قرارداد خلاف، دا مهال له ۳۰ تر ۴۰  نقطو څخه په غیر قانوني توګه  د افغانستان د اوبو سرچینې کاروي." (گران افغانستان۱۰/۳/۲۰۱۱‎ ‎) ‏ د ملګرو ملتونو راپورونه دا خبره په ډاګه کوي چې د تېرو ۲۰ شل کلونو او په ځانګړې توګه له (۱۹۹۹ ـ ۲۰۰۵) کال د شپږ کلونو په موده کې په افغانستان کې وچکالي زیاته شوې او ښايي دا یو بېرته نه ستنېدونکی بهیر وي. د کندهار، هلمند او نیمروز ولایتونو په ډېرو برخو کې وضعیت په ډراماتیک ډول کړکېچن شوی دی او د دغو سیمو ځینې برخې به نور د پخوا په څېر د خپلو اوسېدونکو لپاره د اوسېدنې جوګه نه وي. د ملګرو ملتونو سرمنشي زیاته کړه: له بده مرغه د معلوماتو کموالي د وضعیت سمه ارزونه د ځواب ویلو لپاره ستونزمنه کړې ده. (‏‎.bbc‏۱۹جون‎ ‎۲۰۰۵ )‏ د ایران په سیستان کې د اوبو د کمښت یو لامل د زابل د څاګانو زېرمه شوې اوبه د سیستان له حدودو بهر زاهدان ښار ته انتقالول دي چې د افغانستان او ایران تر منځ د هلمند اوبو د وېش تړون خلاف عمل دی، خو ایراني دولت د سیستان د خلکو حقابه چې د دوی حق دی او باید ځايي اوسېدونکي ترې مستفید شي له زابل د څاګانو زېرمه شوې اوبه بل ولایت ته انتقالوي او د بلوچستان په مرکز کې یې د زاهدان په خلکو پلوري. (د ایران دولتي خبري اژانس ایرنا د ۸/۵/۱۳۹۶ نېټې په راپور کې خبر ورکوي: ایران په پام کې لري له هلمند سیند څخه زاهدان ښار ته د اوبو دویمه نل لیکه وغځوي چې د سیستان خلک له دې اقدام څخه ناخوښي دي. رضا جهان تیغي ( د سیستان اوسېدونکی) وايي: دا ټولې اوبه باید په جهیل کې توی شي تر څو په سیمه کې ګرد او غبار کم شي. د زابل اوبه باید زاهدان ته انتقال نه کړي ځکه زابل خپله د اوبو له کمښت سره مخ دی.)