cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د کمپنۍ مشري
د مدیر لسگونې وړیتاوې
لاندې د یو مدیر لس غوره وړتیاوې د هغوی د زیات کاریدو له مخې یو پر بل پسې برابرې شوي او غواړو دلته ېې لنډه تشریح ستاسو سره شریکه کړو. پدې هیله چې ستاسو د ورځني مدیریت په پیاوړتیا کې څه ناڅه گټور تمام شي.
د گډ لیدلوري الهام ورکول:
یو ښه پروژوي مدیر کله کله داسې پیژندل کیږي چې هغه د خپلې موخې لپاره یو خیالي حل او حل لاره ترسیم، او په مفصله توگه نورو ته څرگنده کړی شي. خیال، یا تخیل (Visionary) زیاتره وخت دا ځواک راکوي چې د یو بدلون لپاره نوی حل، د هغه حدود او پولې ترسیم او وټاکلی شو. یو ځل دا خبره عامه وه چې ویل کیدل به: مشر (Leader) هغه څوک دی چې موږ له لاسه نیولي پورته کړي، موږ ته زموږ پدې ځای کې د شتون دلایل راکړي، موږ ته د بدلون په اړه روحیه او الهام راکړي. یو خیالي (Visionary) مشر تر لاس لاندې خلکو ته دا ځواک ورکوي چې دوی داسې احساس وکړي چې دوی پدې لار کې یوازې ندي، بلکه یوه ښه کلکه امسا (مشر) لري، تر څو د ضرورت په وخت کې پرې تکیه وکړي. د مشر تخیل تر لاس لاندې کسانو ته دا ځواک ورکوي چې دوی خپله تخیل پخپلو ورځنیو چارو کې تمرین او تجربه کړي. د بنّیز په ژبه: خیالي مشران خلکو ته دا فرصت ورکوي چې دوی خپله تخیل پخپل ځان کې پیاوړی کړي، او د خلکو په منځ کې دا خبره خپره کړي چې تخیل د دوی په ژوند او مسلکي دنده کې څه رول لري.
ښه خبرې اترې کونکی (مفاهمه کونکی):
د خبرو اترو ځواک د لوړ پوړو او یا تر لاس لاندې کسانو سره زیاتره وخت د مدیریت د دوهمې مهمې اړتیا په توگه پیژندل شویدی. د پروژې مشري (Leadership) هر وخت د هدف، مسؤلیت، کردار، او توقعاتو په برخه کې، د ښه، واضح، شفاف او ساده افهام او تفهیم لپاره لمړیتوب (اهمیت) ورکوي. د یوې موضوع په راخلاصولو (خلکو ته په لنډو کې تشریح کولو) او مسیر ورکولو کې ډیر اهمیت پروت دی. د پروژې مشر د ټیم د غړو او لوړو پوړو ترمنځ یو ارتباط دی. یو مشر باید ددې ځواک ولري چې د خپل کاري ټیم د بریاو او لاسته راوړنو په بیانولو، او د دواړو خواو په قناعت حاصلولو برلاسی وي، او د اړیتا په صورت کې د خلکو په هڅونه (تشویق) هم سترگې پټې نکړي. د ښو، ساده، او څرگندو خبرواترو له مخې د پروژې مشر کولای شي د پروژې د هر غړي لپاره مرستندوی واقع شي، کوم چې نن او سبا ددې کاري ټیم د لاسته راوړنو او فعالیتونو لپاره ډیر گټور پریوزي.
امانت داري:
د یو مشر لپاره ډیره مهمه ده او باید په یاد ولري چې دده کار او کردار باید د لاس لاندې کسانو لپاره سرمشق وي. یو ښه مشر د ښو اخلاقو او خوی تمرین او تجربې ته ډیره اړتیا لري. د خپل ځان لپاره اخلاقي معیارونه ټاکل، او پر هغو باندې عمل کول، او همدا راز د هغه چا چې ددغو اخلاقي معیارونو سره برابر عمل کوي د هغوی هڅونه (تشویق) ، او هغه څوک چې دا اخلاقي معیارونه نه مراعات کوي خبر ورکول، هم د مشر د مسؤلیتونو څخه دي. پخپل زړه سره (سلیقه يي) روزل شوی مشرتوب د ټیم په درد نه لگي، بلکه هغه مشري چې په امانت دارۍ، او متقابل درناوي ولاړه وي د ټیم او هم د مشر لپاره ډیر گټور دی.
هڅونه او تشویق:
لنډ او ساده، موږ هغه مشر چې تل منفي بافي کوي، او موږ ځپي، نه غواړو!. موږ د هڅونې او بونس (bounce) سره یوځای مشر ته ښه راغلاست وایو، هغه مشر چې د هو!، کولی شو په روحیه زموږ سره کار وکړي. موږ غواړو پدې باور کار وکړو چې موږ د یو ځواک راکونکي سفر یوه برخه یو، موږ غواړو دا احساس کړو چې ژوندي یو، موږ غواړو هغه خلک تعقیب کړو چې د هو!، کولی شو په روحیه زموږ د سفر مشري کوي. نه هغه څوک چې د یو کار د نه کولو یا نه کیدلو لپاره دوه سوه بیلابیل دلایل راوړي. ښه هڅونکی مشر خپلې موخې ترلاسه کولی شي، او د لاسته راوړنو په لوړتیا کې خبرې کوي. ښه مشري موږ ته د ځواک، اطمنان، او لاسته راوړنو لوړتیا را په برخه کوي.
هم دلي یا تلقین کول (empathy ):
مشر باید د نورو کسانو ژوند او د ژوند شرایط درک کړي، لکه یو زده کونکی چې خپله تبصره د مشر په اړه لیکي: دا ډیره ښه خبره ده چې د پروژې مشر ددې فکر وکړي چې موږ د خپل کاري دفتر څخه بهر هم ژوند لرو.
سیالي:
موږ باید پدې باور ولرو چې، یو څوک هومره پوهیږي لکه څومره چې دی هغه په عمل کې موږ ته ښودلی شي. د پروژې د مشر په تخنیکي (علمي) پوهه تکیه کول ندي په کار، نو د مشرۍ سیالي د مشر په علمي پوهه کې نشو را خلاصه کولی، لکه څنگه به چې دې ټکي ته پرون ډیر ارزښت ورکول کیده. د پروژې مشر باید د هغه څه له مخې چې د نورو مشري په ښه توگه وکولی شي و گمارل شي، نه د علمي پوهې او مرتبې له مخې. د مشر په ټاکلو کې د هغه د ښه رهبرۍ (مشرۍ) سوابق (شاځمکه) کولی شي د هغه د سیالۍ د گټلو لپاره مناسب معیار وي. د مشرۍ په برخه کې تجربه د سیالۍ بل اړخ تشکیلوي.
د په کار گمارلو وړتیا:
باور د مشر او تر لاس لاندې کسانو ترمنځ یوه مهمه خبره ده. تاسو خپل باور او اعتماد نورو ته دخپل عمل له لارې ښکاره کوئ؛ څومره د دوی کار چک کوئ؟، څومره د دوی په وړتیا باوري یئ؟، او څومره دوی ته حق ورکوئ چې په یو کار یا تصمیم کې برخه واخلي؟. هغه کسان (مشران) چې په بل چا باور نلري، زیاتره وخت ناکام بلل شویدي. او د تل لپاره د وړوکي مشر (مدیرک) په څوکۍ پاته کیږي، او یا داچې ټول کار به پخپله ترسره کوي!. یو زده کونکي پدې اړه ډیره ښه تبصره لیکلې: یو ښه مشر لږ ټنبل ښه وي.
تر فشار لاندې سړه سینه پاتې کیدل:
په یوه خیالي نړۍ کې کیدای شي یوه پروژه د خپل مهال ویش، او بودیجې سره سمه، او له کومو لویو خنډونو پرته پای ته ورسیږي. مگر موږ په خیالي نړۍ کې نه اوسو، پروژه باید خنډونه ولري. یو ښه مشر به دغه خنډونه په خپلو لویو لویو گامونو سره طۍ کوي. کله چې یو مشر د یو مشکل او یا تشویش زیږونکې پیښې سره مخامخ کیږي، دی دغه مسئله د ځان لپاره په زړه پورې بولي، دی دا احساس کوي چې دوی پدې برلاسي کیدی شي، او دا د ځان لپاره یو ښه چانس گڼي. بنّیز لیکي: د هغه مواردو په اړه چې وړاندوینه ېې نشي کیدی، او همدا رنگه گډوډۍ او بدلون هغه څه دي چې مشر ددې لپاره حل پیدا کوي، د هغه انځور نورو ته کاږي، او پروژه د نورو کسانو سره گډه پر مخ کش کاږي. په یاد ولرئ چې ـــــ تر لاس لاندې کسان مو پر تندي خولې ونه ویني.
د کاري ټیم جوړولو وړتیا:
یو بریالی کاري ټیم جوړونکی کیدای شي هغه ځواکمن کس ته ووایو چې د خپل کاري ټیم لپاره هغه څه برابر کړي چې د ټیم گډونوال ټول د یوې گډې موخې لپاره متحد، همفکر، او او ټول د گډې موخې په لور روان کړي. ددې لپاره چې د بیلابیلو فکرونو، وړتیاو، او نا پیژانده څیرو څخه یو موټی او یو پر بل پورې تړلی کاري گروپ جوړ کړي، مشر باید ددې کار د تر سره کولو لپاره مناسبه پروسه، او ډینامیک په پام کې ونیسي. دی باید ددغه کار په برخه د مشرۍ مناسب سټایل (شیوه) عملي کړي، او ددې موخې لپاره ېې گام په گام عملي کړي. مشر باید د ټیم د هر غړي خوی، عادت او اخلاق ځانته له مخکې معلوم کړي وي.
سکيزم
سیکیزم یا سکېزم (/ˈsɪkɪzəm/) یا سیکې (په پنجابي ژبه: ਸਿੱਖੀ سیکي، [ˈsɪkhiː]، د پنجابي له ਸਿੱਖ څخه چې د سیک، لټونکي يا زده‌کوونکي په معنا دی اخیستل شوی، یو هندي مذهب دی چې شاوخوا د پنځلسمې پېړۍ په پای کې يې د هند شبه قارې د پنجاب له سیمې څخه سرچینه اخیستې. دا په دې وروستیو کې له نویو تاسیس شویو سازمان شویو عقیدو څخه ده. او د ۲۱ پېړۍ په پيل کې د ۲۵-۳۰ میلیونه پیروانو په لرلو سره چې سیکانو په نوم پېژندل کېږي په نړۍ کې پنځم لوی ځای لري.
د سکیزم مذهب د ګوروناناک (۱۴۶۹-۱۵۳۹)، لومړني عقیدوي لارښود / ګورو چې د هندوییزم مذهب زدکړې او اېډیولوژي يې رد کړې او د هغه د ځای ناستي ناین سیک له معنوي زدکړو څخه رامنځته شوی. لسم ګورو ګوبېنډ سېنګ (۱۶۶۶-۱۷۰۸)، د سیکانو د سپېڅلي کتاب څښتن ګورو ګرانټ خپل ځای ناستی ونوماوه او د انساني لارښوونکو کرښې يې سره نږدې کړې او سپېڅلی کتاب یې د وروستي لارښود په توګه د تل لپاره ژوندی وساته چې د سیکانو لپاره د روحاني او مذهبي ژوند لارښود و. ګورو ناناک داسې تعلیم ورکړ چې «فعال، خلاق او عملي ژوند» له « حقیقت، وفادارۍ، پاکۍ او پر ځان کنترول» سره ژوند کول له میتافزیکي حقیقت څخه پورته دی او اېډیال انسان له خدای سره اتحاد کوي او د هغه اراده پېژني او هغه اراده پلي کوي. ګوروهارګوبېنډ (۱۶۴۴-۱۶۰۶)، د سیکانو شپږم لارښود چې د میري/ miri  (سیاسي/ مهالني) او پيري (معنوي) د متقابلې هم‌غږۍ/همزیستۍ مفهوم يې رامنځته کړ.
د سیکانو سپېڅلی کتاب د اېک اونکار/ik onkar (واحد خدای ੴ,) په اړه د مول منتر(ਮੂਲ ਮੰਤਰ) له بنسټيزې دعا سره پيلیږي. د سیکانو اصلي باورونه په ګروګرانټ صاحب کې تشرېح شوي، چې پر واحد خدای عقیده او تفکر، اللهي وحدت او د ټول بشریت برابري؛ په سېوا/ seva  (بې خوده خدمت/له کومې تمې پرته) کې ښکېلېدل؛ د ټولو په ګټه د عدالت او نېکمرغۍ لپاره هڅه او په ګډ ژوند کې صادقانه چلند او معیشت په کې شامل دي. د سیک مذهب له دغو معیارونو څخه په پيروۍ دا ادعاګانې ردوي چې د دوی هر ځانګړی مذهبي دود د مطلق حقیقت په انحصار کې دی.
سیکیزم په سېمرن (ਸਿਮਰਨ، د لارښود/ګورو د زده‌کړو په یاد راوړل او تفکر) ټینګار کوي، چې کولی شي د کېترن له لارې د موسیقۍ په ډول څرګند شي، یا په داخلي توګه د نام جاپنا/ naam japna  (د هغه پر نوم تفکر) له لارې، د خدای د حضور د احساس لپاره د يوې وسیلې په توګه تشرېح شي. خپلو پیروانو ته دا ورښيي چې «پنځوغلو» (لکه شهوت، غوسې، تمې، تړاو او نفس) ته بدلون ورکړي.
ترمینالوژي/ اصطلاحات
د سیکانو د سپېڅلي کتاب برخه اساساً د ګورموکي (Gurmukhī) په الفبا لیکل شوې،  هغه لیکدود چې د ګوروانګاد په واسطه د لېندا له متن څخه چې په تاریخي ډول او د نني هند په شمال کې کارول کېده سټندرد شوی. د سیک مذهب پيروان د سیکانو په نوم پېژندل کېږي، چې  د ګورو د زده‌کوونکي یا زدکړیالانو په معنا دي. د سکیزم انګلیسي اصطلاح د سیکي (Sikhi) له پنجابي فعل څخه اخیستل شوې چې د زده‌کړې پر مهالني مسیر دلالت کوي او ريښه يې  سېکنا (sikhana ) چې د زده‌کولو په معنا ده.
فلسفه او تدریس
سکیزم د بوداییزم، هندوییزم او جینیزم تر څنګ د یو هندي دین په توګه طبقه‌بندي کېږي.
د سیک مذهب بنسټ د ګوروناناک او د هغه د ځای ناستي په لارښوونو کې نغښتی. د سیک اخلاق پر معنوي ودې او د ورځني اخلاقي چلند تر منځ په همغږۍ تینګار کوي. د يادې عقیدې بنسټ اېښودونکی ګوروناناک دا لیدلوری داسې خلاصه کوي: " حقیقت تر ټولو لوړ فضیلت دی، خو لا تر دې هم لوړ په صداقت سره ژوند  کول دي." د سیک مذهب پر اېک نور تي سب جګ اپجییا (Ėk nūr te sab jag upjiā) ټينګار کوي یعني ټوله هستي له یوې روښنایۍ څخه راپورته شوې.
د خدای مفهوم
د سکیزم مفهوم توحید دی، چې پر یوه خدای له عقیدې لرلو څخه دفاع کوي. او د اېک اونکار له اصطلاح سره مشخصېږي. د سیک په مذهب کې په ټوله کې د خدای مفهوم Waheguru (حیرانوونکی ښوونکی) دی. چې د نېرنکار /nirankar  (بې بڼې)، اکل/akal  (بې مهاله)، کارت پوراخ/ karta purakh  (خالق) او اګاماګوچار/ agam agochar (له فهم څخه لرې او نه لېدونکی) په توګه په پام کې نیول کېږي.
په تحت الفظي مفهوم په سیک مذهب کې خدای هېڅ جنډر نه لري. که څه هم په استعاري ډول خدای مذکر او د خدای ځواک مونث ګڼل کېږي. د مثال په ډول لسم ګورو، ګورو ګوبیند سینګ جي خدای په کراتو د اکل پور (د زمان او مکان څخه پورته) او نېرانکار ( له بڼې پرته) له نوم سره یادوي. هغه همدارنګه خدای خپل پلار او د خدای ځواک خپله مور یادوي. په ورته ډول بل مثال دا دی چې سپېڅلی کتاب او ابدي ګورو او ګورو ګراند صاحب وایي ټول انسانان د روح ناوېګانې دي چې له خپل خاوند رب سره یو ځای کېدو ته لېواله دي. سربېره پردې ګروګانو/لارښوونکو په ګورو ګراند صاحب کې هم لیکلي چې ډېر عالمونه شته او خدای په هغو کې ژوند خلق کړی.
د اېک اونکار دودیز منتر تر هغه مهاله چې نانک هوسي بهي سچ  ګرو نانک / Nanak hosee bhee sach  ( د سیکانو لومړی ډله) ژوندۍ وي د تل لپاره دوام مومي. د ګورو/لارښود موجودیت ابدي دی. د سچ معنا ریښتیا، حقیقت او واقعیت دی. په دې معنا چې ګورونانک له مودو راهیسې ریښتونی دی او صادق به پاتې شي. د ګوروګرانت صاحب لومړۍ کرښه او هر راتلونکی راګا/ raga (موسیقي) اېک اونکار ته اشاره کوي.
دنیاوي خیال/توهم
مایا چې د لنډمهال یا "غیر واقعي" په توګه تعریفېږي، د خدای او ژغورنې د څارنې له اصلي انحرافاتو څخه یو دی: چېرې چې دنیاوي جاذبې یوازې له لنډمهاله خیالي رضایت او درد سره مل دي چې د خدای د عبادت له پروسې څخه منحرفېږي. له دې سره نانک ټينګار کوي چې مایا د نړۍ د غیرواقعي والي لپاره نه بلکې د هغې د ارزښتونو یوه سرچینه ده. په سیک مذهب کې باور دا  دی چې د نفس، غوسې، حرص، تړاو او شهوت اغېزې چې د پانچ چور (پنځه غلو) په نوم پېژندل کېږي په ځانګړي ډول د حواسو د ګډوډۍ او ځورونې لامل کېږي. سیکان باور لري چې نړۍ اوس مهال د کالي ګا  (د تیارو عصر) په حال کې ده. ځکه نړۍ له مایا سره د مینې او تړاو له امله د بې لارۍ په لور روانه ده. د پنځه  غلو پر وړاندې د زیان منونکو افرادو برخه لیک له خدای څخه جلاوالی دی، او دا وضیعت یوازې د خدای د جدي او نه ستړي کېدونکي عبادت له لارې بېرته سمېدی شي.
سرچینې
وېشنيزه:سکهیزم وېشنيزه:مذهب
بانسکا بیستریتسا سیمه
بانسکا بیستریتسا ولایت په سلواکیایي Banskobystrický) د سلواکیا له ۹ ولایتونو څخه یو دی. د یاد ولایت مرکز د بانسکا بیستریتسا ښار دی.
ښوونتون
ښوونتون (د ښوونکي د روزنې مؤسسه) چې په پاړسي ژبه کې يې (موسسه تربیه معلم) بولي، د زده کړو لپاره هغه ځانگړې مؤسسه ده چې په هغې کې د ښوونځيو او لېسو لپاره ښوونکي روزل کېږي.
لووف
اخځليک
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%BE%D0%B2
وېشنيزه: د اوکراين ښارونه
بشري حقوق په ترکیه کې
د ۱۹۸۲ کال د اساسي قانون د ۹۰ مادې پر بنسټ، په ترکیه کې بشري حقونه د نړیوالو قوانینو د بېلابېلو تړونونو پر مټ خوندي دي، چې د کورنیو قوانینو په پرتله لومړیتوب لري. ترکیې تر ۲۰۰۰ کال پورې د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون (ICCPR) د لاسلک نکړ. خو اوس مهال، ترکیه د ملګرو ملتونو د ۱۸ نړیوالو بشري حقونو د تړونونو له ډلې د ۱۶ غړیتوب لري. له اروپايي ټولنې سره د خبرو اترو لپاره د بشري حقونو موضوع خورا ارزښتناکه ګڼل کېږي. د بشري حقونو په سختو ستونزو کې په ځانګړې توګه په ترکیه کې د کردانو وضعیت تر بحث لاندې دی. د کرد-ترکیې شخړې په تېرو کلونو کې د پراخو بشري حقونو د سرغړونو لامل شوې دي. په دې هېواد کې د ژوند، شکنجې، د بیان د ازادۍ او همدارنګه د مذهب، غونډو او ټولنو پر ازادۍ بحثونه روان دي.
د ترکیې د بشري حقونو بنسټ په ۲۰۰۹ کال کې، دوه راپورونه خپاره کړل چې د بشري حقونو د سرغړونو په ګډون د شکنجې، ناوړه چلند او په زندان کې د کوچنیو ډلو د جلا کولو په اړه معلومات وړاندې کوي. د ۱۵ کلنې پوځي واکمنۍ په موده کې راپورونو په توقیف کې د ۴۱۹ تنو وژل مستند کړي او یوازې په ۲۰۰۸ کال کې په زندان کې د ۳۹ تنو وژنه ثبت شوې ده. د رسنیو د آزادۍ په وړاندې د بېړني واک په حالت کې کړکېچ زیات شوی چې زیاتره خبریالان نیول شوي او په زندانونو کې ساتل شوي، رسنۍ د تروریزم، "دولت ضد کړنو" او "ترکیې ته د سپکاوي" یا اسلام ته "سپکاوي" په تورونو د دولت لخوا تړل شوي یا یې کنټرول اخستل شوی دی.
ترکیه لا هم هغه قوانین ساتي چې غیر ډیموکراټیک یا استبدادي ګڼل کېږي، لکه په مورنۍ ژبه د لږکیو لومړنۍ زده کړې مخنیوی. که څه هم ترکیې ICCPR لاسلیک کړی دی، کردان چې د هېواد ترټولو لوی لږکي دي او د نفوس یې ۱۵٪ سلنه دی، د خپل برخلیک په اړه د پرېکړې حق نلري. د ۲۰۱۷ کال په مارچ کې، ملګرو ملتونو د ترکیې حکومت د کردانو د توکمیز اقلیت په وړاندې "په پراخه له منځه وړنه، وژنو او یو شمېر نورو سختو بشري سرغړونو" تورن کړ.
رزن ولسوالي
رزن ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان رزن)  د ايران د همدان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د رزن ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۷٬۵۸۷ تنه نفوس لري. د رزن ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۲ کېښودل شو.
بشري حقوق په ترکیه کې
د بشري حقونو نړوال قانون ته ژمنتیا
د بشري حقونو په د ترکیې جمهوریت اړه بېلابېلې ژمنې کړې دي، چې ځینې یې د ۱۹۸۲ کال د ترکیې په اساسي قانون کې وړاندې شوې دي، چې په دوهمه برخه کې یې د "بنسټیزو حقونو او آزادیو" لکه د ژوند حق، د شخصي خوندیتوب او د ملکیت حق تضمین شوی دی. د دې تر څنګ ترکیې یو شمېر تړونونه لاسلیک کړي چې په لاندې جدول کې ښودل شوي دي:
رزن ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د همدان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
اقتصادي آزادي
اقتصادي خپلواکي یا اقتصادي آزادي، په اقتصادي عملونو کې د یوې ټولنې د وګړو وړتیا ده. دا یوه اصطلاح ده چې په سیاسي او اقتصادي بحثونو کې او همدارنګه د اقتصاد په فلسفه کې کارول کېږي. له لېبرال دود څخه اخیستل شوې اقتصادي آزادۍ یوه لاره ده چې په آزادو بازارونو، آزادې سوداګرۍ او د آزادې پانګې اچونې تر چتر لاندې خصوصي مالکیت باندې ټینګار کوي. د اقتصادي آزادۍ لپاره بله لاره ، د فردي ټاکنې په هکله د هوسا اقتصاد مطالعې ته پراختیا ورکوي، له لا لوی اقتصادي آزادۍ سره چې له ممکنه لویو ټاکنو څخه رامنځته کېږي. د اقتصادي آزادۍ نورو تصورونو په ټولیزو معاملو کې له اړتیا څخه آزادي او د ښکېلتیا آزادي شاملې دي.
د لېبرال آزاد بازار لیدلوری، اقتصادي آزادي د ټولو هغو توکو او خدماتو چې پرته له زور، تقلب، غلا یا دولتي مقرراتو څخه لاس ته راځي، د تولید، سوداګري او مصرف آزادي په توګه تعریفوي. دا تعریف د قانون په حاکمیت، مالکیت حقونو او د قرارداد په آزادۍ کې راڅرګند شوی او د بهرني او داخلي بازارونو خلاص اوسېدو، مالکیت حقونو او د اقتصادي نوښت آزادۍ څخه د ملاتړ سره څرګندېږي. د اقتصادي آزادۍ څو شاخصونه شتون لري چې هڅه کوي د آزاد بازار اقتصاد آزادي د اندازه کولو په هڅه کې دي. د دې درجه بندیو په اساس، ارتباطي مطالعات ښکاروي چې لوړه اقتصادي وده د هېوادونو په ارتباطي درجه بندۍ کې د لوړو امتیازونو لامل ګرځي. نورو معیارونو لکه برابري، فساد، سیاسي او ټولنیز تاوتریخوالی او اقتصادي آزادي سره د هغوی ارتباط ته په کتو سره، استدلال کېږي چې د سیاستونو د اقتصادي آزادۍ شاخصونه او د بې تړاوه سیاستونو پایلې یوبل سره ګډوډوي ترڅو په ځینو فرعي اجزاوو کې د اقتصادي ودې او اقتصادي ازادۍ ترمنځ منفي ارتباط پټ کړي.
بشري حقوق په ترکیه کې
د بشري حقونو نړوال قانون ته ژمنتیا
د ۲۰۰۹ کال د اکتوبر په میاشت کې د اروپایی ټولنې د پراختیا کمیسیون د ترکیې په اړه داسې وویل:  "د بشری حقونو د نړیوال قانون د رعایت په برخه کې یو څه پرمختګ شوی دی. خو د بشري حقونو په اړه د اروپا محکمې د ځینو پرېکړو پلي کول چې تقنیني تعدیلاتو ته اړتیا لري د څو کلونو په اوږدو کې ځوړندې پاتې دي. د بشری حقونو د اداري چوکاټ د پیاوړتیا لپاره لا زیاتو هڅو ته، په ځانګړې توګه د بشری حقونو د خپلواکې ادارې او د دولت پروړاندې د شکایتونو د څېړنې د رامنځته کولو لپاره، اړتیا لیدل کېږي."د اروپا د شورا عمومي منشي توربجورن جګلنډ، د ۲۰۱۷ کال د اکټوبر په ۱۸ نېټه د ترکیې د عدلیې له وزیر عبدالحمید ګل سره په ټیلیفوني اړیکه کې په ترکیه کې د نیول شویو بشري حقونو د فعالانو د خلاصون غوښتنه وکړه.
اقتصادي آزادي
د شخصي ملکیت حقونه
د لېبرال آزاد بازار نظر په اساس، د شخصي ملکیت حقونو یو خوندي سیسټم د اقتصادي آزادي اړینه برخه ده. داسې سیسټمونو کې دوه اصلي حقونه شامل دي یعنې له اموالو څخه د کنټرول او ګټې اخیستنې حق او د اختیاري لارو له لارې اموالو د لېږد حق. ډېوېډ اې هارپر استدلال کوي چې د شخصي مالکیت یو سیسټم د تشبث لپاره اړین دی، ځکه چې «تشبث کوونکي تر هغه نشي کولی چې خپلې خپرونې راټولې یا ترسره کړي چې په منطقي ډول ډاډمن اوسي چې هغه کسان چې هغوی سره سوداګري کوي په اړینو سرچینو باندې انحصاري کنټرول لري». برنارډ اچ سیګان باور لري چې د مالکیت حقونو یو خوندي سیسټم همدارنګه د بې باوري کچه راټیټوي او پانګې اچونې هڅوي و د اقتصاد د بریالیتوب لپاره اړین شرایط برابروي. د هرناندو دي سوتو په وینا، د دریمې نړۍ په هېوادونو کې ډېری غربت د مالکیت حقونو او غربي سیسټمونو قوانینو نه شتون دی چې په ښه توګه تعریف شوي او په نړیواله کچه پېژندل شوي دي. دي سوتو استدلال کوي چې د قانوني خنډونو په دلیل او په دې دلیل چې ډېری وختونه ښکاره نده چې څوک د اموالو مالک دی، غریب خلک په هغو هېوادونو کې نشي کولی له خپلو دارایي ګانو څخه د لا ډېرې شتمنۍ د تولید لپاره ګټه واخلي. ډېوېډ ال وایمر، د اقتصادي ودې په هکله د تجربي مطالعاتو د یوې ټولګې له بررسي وروسته، رپوټ ورکوي چې «ځینو اقتصادي تاریخ لیکونکو د معتبر مالکیت حقونو اهمیت ته، په ځانګړې توګه په آزاد ډول د دولت لخوا خپل سره تصرفات، په بېلابېلو دورو او ځایونو کې د ودې د نسبي نرخونو د پیدا کولو ته اشاره کړې ده» او پایله یې دا ده چې هغه هېوادونه چې د مالکیت حقونو قوي سیسټمونه لري، په هغو کې د اقتصادي ودې نرخ د هغو هېوادونو په پرتله دوه برابره زیات دی چې د مالکیت حقونو ضعیفه سیسټمونه لري. هغه په همدې حال کې دې ته په اشارې چې د ناببره تصرف ګواښ او د دولت نه مالکیت په خپله د دې پایلې سبب شوي دي، وایي: «پر اموالو د دولتي مالکیت کچه د ودې په اندازې باندې د تشنج د ګواښ له کنټرول وروسته د پام وړ اغیز نه لري».
د تړون آزادي
د تړون آزادي په هرو شرایطو او ظوابطو کې چې سره سلا کېږي د تړون او معاملې د دواړو خواوو د ټاکنې حق څخه عبارت ده. تړونونه وګړو ته دا اجازه ورکوي چې چې د خپل ځان د اجرا وړ قوانین جوړ کړي چې د هغوی د ځانګړو موقعیتونو سره تطابق ولري. د تړونونو اختلافونه معمولاً د دولت قضاییه قوې لخوا حل کېږي، خو اړینه نده چې ټول تړونونه د دولت لخوا ترسره شي. د بېلګې په توګه، په متحده ایالتونو کې د دریم اړخ داسې ډېرې منځګړې محکمې شتون لري چې اختلافونه د خصوصي سوداګریز قانون له مخې حل کوي. که منفي درک وشي، د تړون آزادي په اصل کې د دولت له مداخلې څخه او د انصاف تحمیلي ارزښت قضاوتونو څخه آزادي ده. د «تړون آزادي» د مفهوم یو له ډېرو نامتو حقوقي عبارتونو څخه په ۱۸۷۵م کال کې د ښاغلي جورج جسل ام آر لخوا بیان شو:  "که چېرې له کوم څه څخه چې عمومي سیاست یې ایجاب کوي کوم بل ښه څه شتون ولري، دا دی چې بالغه سړي چې درک او تفاهم ولري باید د تړون په تړلو کې بشپړه آزادي ولري، او کله چې د هغوی تړونونه په آزاد ډول او په داوطلب ډول وتړل شي سپېڅلي شمېرل کېږي او د عدالت محکمو له لارې اجرا کېږي. له همدې امله تاسې باید دا عمومي مهمه پالیسي پا پام کې ونیسئ – چې د تړون په دې آزادي کې باید په اسانۍ سره لاسوهنه ونه کړئ."د تړونونو د آزادي باور، د Lochner v. New York په دعوا کې د متحده ایالتونو په ستره محکمه کې یو پیاوړی تعبیر خپل کړ چې د نانوایانو د کاري ساعتونو قانوني محدودیتونه یې لغوه کړل.
د تړون د آزادۍ د کلاسیک لیدلوري منتقدین استدلال کوي چې دا آزادي هغه وخت چې د چاڼه وهلو ځواک په دوه خواوو کې ډېر نابرابر وي، خیالي ده، په ځانګړې توګه د ګومارونکو او کارکوونکو ترمنځ تړونونو کې. لکه څنګه چې د کاري ساعتونو په محدودولو کې، کارکوونکي د یوې ډلې په توګه کېدای شي له قانوني ملاتړ څخه ګټه واخلي ترڅو د هغو تړونونو سره د خلکو د توافق مخه ونیسي چې اوږدو کاري ساعتونو ته اړتیا لري. سترې محکمې په ۱۹۳۷ز کال کې د ختیځ ساحل هوټل او پریش دعوا په پرېکړه کې چې لوچنر یې لغوه کاوه، پخوانۍ پرېکړې ته اشاره وکړه:"قانون جوړوونکو، دا رښتیا پېژندلې ده چې د قانون جوړوونکو تجربې په ډېری ایالتونو کې هغه تایید کړې ده، چې د دې مؤسساتو مالکان او د هغوی عاملان په برابرۍ نه درېږي او دا چې (۳۹۴ پاڼه) د هغوی ګټې تر یوه حده پورې متضادې دي. مخکېني طبیعتاً غواړي چې ممکنه ډېر کار له خپل کارکوونکي څخه لاس ته راوړي، په داسې حال کې چې وروستني بیا ډېری د خارجېدو له ډاره، اړېستل کېږي ترڅو له هغو مقرراتو سره مطابقت وکړي چې د هغو قضاوت په منصفانه ډول، د هغوی د روغتیا یا ځواک لپاره زیانمن ده. په بل ډول که ووایو، مالکان قوانین جوړوي او کارکوونکي عملاً اړ دي ترڅو له هغو څخه اطاعت وکړي. په داسې مواردو کې، شخصي ګټه اکثراً یو ناامنه لارښود ده او قانون جوړوونکی کېدای شي په بشپړ ډول له خپل واک سره سم لاسوهنه وکړي."له دې ځایه ور هاخوا، د توون د آزادي د لاچنر لیدلوری د متحده ایالتونو په محکمو کې رد شوی دی.
قاخ ښار
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> قاخ چې د ماڼۍ په مانا دی د آذربایجان جمهوریت د شهرستان قاخ په سيمه کې یو ښار دی. د دې ښار نفوس د 1989 کال د سرشمېرنې له مخې 11,415 تنه وو او د 2008 کال د سرشمېرنې له مخې 12,200 تنه و.
سرچینې
وېشنيزه:ښاریتوب وېشنيزه:اذربايجان وېشنيزه:اذربايجان آ وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:ښارجوړونه وېشنيزه:ښاري انجينري
جینوټایپ
د يو ژوندي موجود جينوټايپ د جنتيکي موادو بشپړه ټولګه ده. همدا ‌ډول جینوټایپ هغو الیلیس (alleles) یا ډولونو(variants) ته هم ویل کېږي چې یو فرد ېې په یو ځانګړي جین یا جینیکي ځای کې لري. د ایلیلونو (alleles) شمیر چې یو فرد کولی شي په یو ځانګړي جین کې ولري د هر کروموزوم د کاپیانو په شمیر پورې اړه لري چې په هغه ډول (species) کې موندل کیږي چې د پلیډی (ploidy) په نوم هم یادیږي.د انسان په څیر په ډیپلوډ (diploid) ډولونو کې، د کروموزومونو دوه بشپړ سیټونه شته، په دې معنی چې هر فرد د هر یو جین لپاره دوه ایلیلونه (alleles) لري. که دواړه ایلیلونه یو شان وي، جینوټایپ د هوموزایګس (homozygous) په نوم یادیږي. که چیرې ایلیلونه توپیر ولري، جینوټایپ د هیټروزایګوس (heterozygous) په نوم یادیږي.
جینوټایپ د فینوټایپ سره چې ، په یو ژوندي موجود کې د مشاهدې وړ خصلتونو او ځانګړتیاوو ته وايي مرسته کوي. د جینوټایپ د اغیز کچه په فینوټایپ د هغو په ځانګړتیا پورې اړه لري. د مثال په توګه، د نخود په نبات کې د پنبې رنګ په ځانګړي ډول د جینوټایپ له خوا ټاکل کیږي. په هرحال، نورې ځانګړتیاوې (traits) یوازې په قسمي ډول د جینوټایپ له خوا اغیزمن کیږي. دا ځانګړتیاوې اکثرا د پیچلو ځانګړتیاوو (complex traits ) په نوم یادیږي ځکه چې دوی د اضافي فکتورونو له خوا اغیزمن کیږي، لکه چاپیریالي او ایپی جینیټیک فکتورونه. د ورته جینوټایپ لرونکي ټول موجودات په حتمي ډول ورته عمل نلري او یو شان نښکاري ځکه چې ظاهري بڼه او چلند د چاپیریال او وده کونکو شرایطو سره بدلون کوي. په ورته ډول، ټول ژوندی موجودات چې ورته ښکاري په لازمي ډول ورته جینوټایپ نه لري.
د جینوټایپ اصطلاح په ۱۹۰۳ کال کې د ډنمارکي بوټپوه (Botanist) ویلهیم جوهانسن له خوا معرفي شوه.
فینو ټایپ
هر جین په یو ارګانیزم  کې د پام وړ بدلون لامل کیږي چې د فینوټایپ په نوم یادیږي. د جینوټایپ او فینوټایپ اصطلاحات لږترلږه په دوه دلیلونو سره جلا دي:
د جینوټایپ روښانه کولو لپاره یو ساده بیلګه  د نخود په بوټو کې د ګل رنګ دی چي  درې  جینوټایپونه په کی موجوده دی، PP (homozygous dominant)، Pp (heterozygous)، او pp (homozygous recessive)چی ټول درې مختلف جینوټایپونه لري مګر لومړی دوه ورته فینوټایپونه چی په ترتیب  (ارغواني) او (سپین) دي یو بل څخه توپیر لري.
د جینوټایپ روښانه کولو لپاره  تخنیکي بیلګه، واحد نیوکلیوټایډ پولیمورفیزم یا SNP دی. SNP  هغه وخت رامنځته کېږي کله چې دDNA  له ترتیب سره مطابقت ولري.
هغه ځانګړتیاوې چې په ټولیز ډول د جینوټایپ په واسطه ټاکل کیږي معمولا د مینډیلین ارثیت بڼې (Mendelian pattern) په نامه یادېږي. د ارثیت دا قوانین د ګریګور مینډل له خوا په پراخه کچه تشرېح شوي، چا چې د نخودو نباتاتو سره تجربې ترسره کړې ترڅو معلومه کړي چې څنګه ځانګړتیاوې له یو نسل څخه بل نسل ته لیږدول کیږي.
د یو لړ اضافي فکتورونو له امله د مینډیلین ارثیت نمونې پیچلې کیدای شي. د ځینې ​​​​ناروغیو نښې نښانې نیمګړې وي، دا پدې معنی چې ټول هغه کسان چې په ناروغۍ اخته کیږي په لازمي توګه د نښو یا نښانو لرونکي نه وي. او دا امکان لري د ټول عمر لپاره وي، پدې معنی چې د ناروغۍ نښې نښانې ممکن  د ژوند تر پایه ونه لیدل شي. د بېلګې په توګه، د هنټینګټن ناروغي (Huntington disease ) یو سخت حالت دی، مګر د اغیزمن شویو په ۲۵ سلنه خلکو کې تر ۵۰ کلنۍ داسې نښې نښانې ندي لیدل شوي. یو بل عامل چې کولی شي د مینډیلین ارثیت نمونې پیچلې کړي  متغیر څرګندتیا (variable expressivity) ده، په کوم کې چې د ورته جینوټایپ لرونکي اشخاص د ناروغۍ مختلفې نښې نښانې ښیي. د مثال په توګه، هغه کسان چې پولیډاکټیلي (polydactyly) لري کولی شي د اضافي  متغییر شمېر ولري.
هغه ځانکړتیاوو ته اشاره کوي چې دواړه ایلیلونه په کې په نږدې مساوي مقدار په نسل کې څرګند شي.
اپیتایسیس
اپیتایسیس (Epistasis) هغه وخت دی چې یو جن د یو فینوټایپ یا څو نورو جینونو له خوا اغیزمن شي. دا ډېری وخت د یو جن په بل باندې د یو ډول ماسک (masking) کولو اغېز له لارې وي.
پولیجینک خاصیت
پولیجینک خاصیت هغه دی چې فینوټایپ یې د څو جینونو اغېزو پورې اړه لري. د دې جینونو څخه د هر یو ونډه په اصل کې کوچني دي او د لوی بدلون سره وروستي فینوټایپ ته اضافه کیږي. د دې ښه مطالعه شوې بېلګه په مچ کې د حساسو برسلونو (sensory bristles) شمېر دی. دغه ډول اضافي اغېزې د انسان د سترګو په رنګ کې د توپیر اندازه هم توضیح کوي.
(Genotyping) هغه میتود ته چې د یو فرد جینوټایپ ټاکلو لپاره کارول کیږي اشاره کوي. د جینوټایپ ارزولو لپاره ډېری تخنیکونه شتون لري چې کارول کیږي. د Genotyping طریقه عموما په دې پورې اړه لري چې کوم معلومات غوښتل کیږي. ډېری تخنیکونه په پیل کې د DNA  نمونې ته اړتیا لري، کوم چې معمولا د PCR  په کارولو سره ترسره کیږي
ځینې ​​​​تخنیکونه شته چې په یوه ځانګړي جین یا د جینونو ټِولګه کې ځانګړي (SNPs) یا ایلیلونه تحقیق کوي، لکه ایا یو فرد د یو ځانګړي حالت (condition) درلودونکی ده. دا  د مختلفو تخنیکونو له لارې ترسره کیږي، د ایلیل ځانګړي اولیګونیوکلیوټایډ (ASO) تحقیقاتو یا د (DNA) د ترتیب کول په ګډون. ملټيپلیکس لیګیشن multiplex ligation پورې تړلي تحقیقاتي امپلیفیکیشن (amplification)هم د جینونو یا جین د کاپي یا حذف کولو لپاره کارول کېدی شي. نور تخنیکونه د جینوم  د SNPs غټ شمېر ارزولو لپاره دي، لکه د SNP ترتیب. دا ډول ټیکنالوژي معمولا د جینوم پراخه مطالعاتو لپاره کارول کیږي.
د جینوم معلومولو لپاره پراخه پیمانه تخنیکونه هم شته. په دې کې د کروموزومونو شمېر معلومولو لپاره کیریوټایپ کول (karyotyping)شامل دي چې یوه فرد کی شته او کروموزوم مایکرویریز (chromosomal microarrays ) په کروموزوم کې د کاپی یا حذف کېدو ارزونه کوي.
نور تفصيلي معلومات دExome په کارولو سره ټاکل کېدی شي، ځکه Exome  جینوم یا د جینوم ټولګه کې  د DNA ځانګړي ترتیب چمتو کوي، هغه داسې چې له کوډ کولو پرته ټول جینوم ترتیبوي.
ويلهم ونډت
په 1991ز کال کې په امریکايي ارواپوهنه کې يوې خپرې شوې سروی کې، د وننډت شهرت ته د ارواپوهنې د نهه ويشتو امريکايي تاريخ پوهانو له خوا د تلپاتې سرلوړۍ لومړی مقام ورکړل شوی و. ویلیم جیمز او سیګمنډ فرویډ ته دويمه او درېيمه درجه ورکړل شوې وه.
د ژوند لومړي کلونه
ونډټ د باډين په نیکاراو (اوس د مانیهیم برخه ده) کې د 1832ز کال د اګسټ په شپاړسمه نیټه زیږدلی و، د ماکسیمیلیان ونډټ (1787-1846) څلورم بچی و، پلار يې د لوتري مذهب يو مذهبي مشر و، د مور نوم يې «ماري فریډریک» (1797-1868) و. د ونډټ دوه وروڼه په ماشومتوب کې مړه شوی وو؛ د هغه ورور لوډویګ، ژوندی پاتې شوی و. د ونډټ پلرنی نیکه «فریدریک پیټر ونډټ» (1742-1805)، چې په ویبلینګین کې د جغرافیې ښوونکی او پادري و. کله چې ونډټ شاوخوا شپږ کاله عمر درلود، د هغه کورنۍ «هیډلشیم» ته کډه شوه، وروسته بیا په «Baden-Württemberg» یو کوچني ښارګوټي ته وکوچېده.
زده کړه او په هايدلبرګ کې کار
ونډټ له 1851 څخه تر 1856ز کال پورې د ټیوبینګین پوهنتون، د هایډلبرګ پوهنتون او د برلین په پوهنتون کې زده کړې وکړې. د دوکتورا لارښود «کارل ایولډ هاس» تر لارښونې لاندې، له هایډلبرګ څخه د طب د ډاکټر په توګه له فارغیدو (1865) وروسته، ونډټ د هایډلبرګ پوهنتون د کارکونکو سره له یوځای کیدو دمخه د «جوهانس پیټر مولر» سره لنډې زدکړې وکړې، په 1858ز کال کې د فيزيک پوه او فیزیولوژيست «هرمن وون هيلم هولټر) مرستيال شو، چې په فيزيالوژي کې يې د رابراتوار تعليمي دورو ته تدريس کاوه.. هلته یې د «Contributions to the Theory of Sense Perception» (1858-1862) په نوم اثر وليکه. په 1864ز کال کې، هغه د انتروپولوژي (د انساني ټولنې مطالعې علم) او طبي ارواپوهنې همکار پروفیسور شو او د انساني فزیولوژۍ په اړه یې یو درسي کتاب خپور کړ. په حال، د نوموړي درسونو او ټولګيو ته په کتنې سره، د هغه اصلي لېوالتيا په طبي برخه کې نه وه – هغه ارواپوهنې او ورته مضامینو ته ډېره پاملرنه کوله. په 1863 – 1864ز کلونو کې د«Lectures on Human and Animal Psychology» په عنوان د ارواپوهنې په اړه د هغه درسونه خپاره شول. ونډټ ځان د یو داسې اثر لیکلو لپاره په کار واچاوه، چې په 1874ز کال کې د ارواپوهنې، د فریولوژیکی ارواپوهنې په تاریخ کې ترټولو مهم و. دا لومړی درسي کتاب و چې د تجربوي ارواپوهنې په برخه کې لیکل شوی دی.
واده او کورنۍ
په 1867ز کال کې، هايډلبرګ ته نیږدې، ونډټ له «سوفی ماو» (1844–1912) سره وليدل. هغه د کیل د الاهياتو د پروفیسور « de: Heinrich August Mau» او «لوئیس» مشره لور او د لرغونپوه «اګسټ ماو» خور وه. هغوی په «کیل» کې د 1872ز کال د اګسټ په څوارلسمه نیټه واده وکړ. هغوی دری ماشومان لرل: ایلینور (1876–1957)، څوک چې د خپل پلار سره په مختلفو لارو کې مرستندويه وه، «لاویس»، چې «ليلي» بل کېده (1880–1884) او «ډی:ماکس ونډټ» (1879–1963)، څوک چې د فلسفې پروفیسور شو.
په زوريخ او لايپزيګ کې
په 1875ز کال کې، ونډټ په زوریخ کې د قياسي فلسفې پروفیسور شو، او په 1875ز کال کې، ونډټ د لايپزيګ په پوهنتون کې د فلسفې پروفیسور شو، چیرته چې «Ernst Heinrich Weber» (1795–1878) او «Gustav Theodor Fechner» (1801–1887) د حسي ارواپوهنې او رواني فزیک په اړه څیړنې پیل کړې وې - او چیرې چې دوه پیړۍ دمخه «Gottfried Wilhelm Leibniz» خپله فلسفه او نظرياتي ارواپوهنه رامنځ ته کړې وه، کومې چې د ونډټ په فکري لاره ژور اغېز وکړ.
د «ارنسټ هینریچ ویبر» لپاره د ونډټ ستاینه د هغه له یادښتونو څخه روښانه ده، چیرته چې هغه دعوه کوي چې «ویبر» باید د تجربوي ارواپوهنې د پلار په توګه وګڼل شي: زه به د دې پرځای «ویبر» ته د تجربوي ارواپوهنې پلار ووایم... دا د «ویبر» لویه مرسته وه چې د رواني مقدارونو اندازه کولو په اړه د فکر کولو او د دوی ترمنځ دقیقو اړیکو ښودلو لپاره لومړی کس و چې په دې پوه شو او دا یې ترسره کړ.
د تجروبوي ارواپوهنې لابراتوار
په 1879ز کال کې، د لايپزيګ په پوهنتون کې، ونډټ لومړی لابراتوار پرانیست، چې په ځانګړې توګه د رواني مطالعاتو لپاره وقف شوی و، او دې پیښې د ارواپوهنې رسمي زیږون د مطالعې د یوې خپلواکې څانګې په توګه په نښه کړ. نوی لابراتوار د فارغو زده کونکو څخه ډک و، چې د ونډټ له خوا په ټاکل شويو موضوعاتو څیړنې ترسره کوي، او ډیر ژر يې له ټولې نړۍ څخه ځوان پوهان راجلب کړل، چې د هغه نوي علم په اړه زده کړې ته لیواله وو، چې ونډټ جوړ کړی و.
د لايپزيګ پوهنتون ونډټ ته په 1876ز کال کې یو لابراتوار وسپاره، ترڅو هغه وسايل پکې زېرمه کړي چې نوموړي له زیوریخ څخه راوړي وو. د کانویکټ په ودانۍ کې د شتون پر مهال، د ونډټ ډیری ښودنې په دې لابراتوار کې تر سره شوې، لامل يې د لابراتوار او ټولګي تر منځ د هغه د وسايلو د وړلو راوړلو ستونزې وې. ونډټ د مناسبو وسایلو د جوړولو لپاره ترتيب جوړ کړ، او د تجهیزاتو ډیری ټوټې یې راټولې کړې لکه تيکيسکوپونه، کرونوسکوپونه، پینډولمونه، بریښنایی وسایل، د وخت قيد کونکي، او د حسي نقشه کولو وسایل، او په دې يې شهرت موندلی و چې د لوړو زده کړو ګڼو محصلینو ته يوه وسيله سپاري، او دا دنده ورکوي چې په تجربو کې د راتلونکي څېړنې لپاره د هغې وسيلې کارونې جوړې کړي. د 1885 او 1909ز کلونو تر منځ، دلته پنخلس مرستيالان مجود وو.
په 1879ز کال کې، ونډټ د تجربو ترسره کول پیل کړل چې د هغه د تعلیمي دورې د کار برخه نه وه، او هغه ادعا وکړه چې دې خپلواکو تجربو د ارواپوهنې د رسمي لابراتوار په توګه، د هغه د لابراتوار مشروعیت پیاوړی کړی دی، که څه هم تر 1883ز  کال پورې پوهنتون په رسمي توګه دا ودانۍ د پوهنتون د محوطې د یوې برخې په توګه ونه پېژندله. لابراتوار وده وکړه او ټولې یوولس خونې پکې شاملې وې، څومره چې دا رواني انسټیټیوټ مشهور شو، بالاخره یوې نوې ودانۍ ته ولېږدېد، کومه ودانۍ چې ونډټ په ځانګړې توګه د رواني څیړنې لپاره طرحه کړې وه.
جیلینا سیمه
ژیلینا سیمه (جیلینا ولایت) په سلواکي Žilinský) د سلواکیا هیواد له ایداري برخو څخه یوه ده. د یاد ولایت مرکز هم جیلینا نومیږي.
بشري حقوق په انګلستان کې
بشري حقونه په انګلستان کې د دې هېواد د هر وګړي هغه بنسټیز حقوق دي چي په قانون کې راغلي دي. بشري حقونه چې د انګلستان د اساسي قانون یوه نه بېلېدونکې برخه ده،  له کامن لا، له موضوعه قوانینو، لکه:  د آزداۍ لوی تړون، د ۱۶۸۹ز کال د حقوقو له اعلامیې، د ۱۹۹۸ ز کال د بشري حقونو له قانون، د اروپا د شورا له غړیتوب او نړیوال قانون څخه سرچینه اخلي.
په انګلستان کې د بشری حقونو تقنین تازه دی. اوس مهال د حقوقو اصلي سرچینه، د ۱۹۹۸ ز کال د بشري حقونو قانون دی، چې د بشري حقونو د اروپا کنوانسیون یې په کورنیو قوانینو کې مدغم کړی دی.
تاریخچه
د بشری حقونو تقنین نوی دی، خو انګلستان مخکې د ۱۹۹۸ز کال د بشری حقونو د قانون او د بشری حقونو د اروپایی کنوانسیون څخه، په نړۍ کې د بشری حقونو تر ټولو اوږد دود درلود. د ۱۲۱۵ ز کال د آزداۍ لوی تړون د دې هېواد پاچا دې ته اړ کړ، چې د هر ډول ټیکس له ټاکلو څخه وړاندې، د پارلمان هوکړه اړینه وګڼي، " د هغه د ملګرو د قانوني قضاوت یا د دې هېواد د قانون پر بنسټ د محاکمې حق ته درناوي وکړي" او داسې یې وویل: "موږ به د هېچا حق په بل چا ونه پلورو، موږ به د هېچا عدالت یا حق له پامه و نه غورځوو او له هغه به انکار ونه کړو". دې تړون د وګړو د خوځښت او د ټولنو لپاره یې عامه ځمکه تضمین کړه. دې په ښکاره توګه، له هغه څه ملاتړ وکړ چې وروسته د آزادی د حکم په توګه و پېژندل شو، چې د استیناف غوښتنې په حق سره یې د غیرقانوني بند په وړاندې د هر وګړي آزادي خوندي کړه. په ۱۲۶۵ ز کال د انګلیس د خلکو په استازیتوب، د لومړني پارلمان څخه وروسته، په ۱۳ پېړۍ کې د عریضې راڅرګندېدل دا ثابتوي چې، پارلمان د عامو خلکو شکایتونو ته د رسېدو لپاره د یوې مرجع په توګه کارول کېده.
د ۱۶۲۸ز کال د حق غوښتنې سند، د ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې د لومړي پاچا چارلس په وړاندې د آزداۍ د لوی تړون ارزښتونه = بیا ځلې مخې ته راوړل. په آزاده توګه د سیاسي استازیتوب د حق د بحث مفکوره، د ۱۶۴۷ ز کال د  پوتني ( Putney )مناظرې په ترځ کې بڼه پیدا کړه. په دې هېواد او ویلز کې د ۱۶۸۹ز کال د حقوقو اعلامیه او په سکاتلند کې د ۱۶۸۹ ز کال د حقونو د غوښتنې قانون، د استازیتوب د دموکراسۍ د اصولو خوندیتوب، د پارلمان له اجازې پرته د ټیکس نه شتون، په پارلمان کې د بیان آزادي او د غیر معمولي او ظالم پارلمان نه شتون هغه پرمختګونه وو چې د انګلیستان له کورنۍ جګړې وروسته را منځته شول. فیلسوفان په دې اند شول چې، د دولت اوقانون له خوا ورکړل شوي حقوق د امتیازاتو په توګه نه، بلکې د یوه وګړي د مفهوم د بنسټیز اړخ په توګه شمېرل کېږي. جان لاک چې  د ۱۶۳۲ ز او ۱۷۰۴ ز کلونو تر منځ د روښانتیا له اغېزمنو مفکرینو څخه و، استدلال وکړ چې ، د "ملکیت" خوندیتوب - چې د هغه په اند "ژوند، آزادۍ او شتمني" وو - هغه لاملونه دي چې په بنسټ یې ټولنه شته. هغه څرګنده کړه چې، ټول انسانان برابر او آزاد پیدا شوي دي، خو یو شخص ممکن په یوه منظمه ټولنه کې د ژوند د ګټو په بدل کې، له دې آزادۍ ځینې برخې پرېږدي.
د اتلسمې پېړۍ په  ترڅ کې، له لاک څخه په پیروې، د انتیک په وړاندې د کیرینګتن په تاریخي قضیه کې دا ثابته شوه چې، دولت او حکومت د هغه څه په اړه چې په قانون کې نوي څرګند شوي، هېڅ څه نه شي کولی، مګر وګړي هرڅه کولی شی، لیکن دا چې د قانون له خوا منع شوي وي. د سومرسیټ په وړاندې د سټیوارټ په قضیه کې مالک مینسفیلد په دې نظر و چې، غلامي په عام قانون(کامن لا) کې غیرقانوني ده او هغه څوک چې په بوستون او ماساچوستس کې په ښکاره ډول غلام شوي دي، باید په انګلستان کې آزاد شي. دا د متحده ایالاتو د خپلواکۍ د اعلامیې په ترڅ کې د سویلي مستعمرو سخته لویه ګیله وه. د میراث د حقوقو مفکورې په ۱۷۸۹ ز کال کې د امریکا او فرانسې له انقلابونو وروسته، د متحده ایالاتو د حقوقو علامیه او د بشر او اتباعو د حقوقو اعلامیه دواړو غني کړل. که څه هم ځینو طبیعي حقونه "خدایي او طبیعي" وګڼل شول، خو په کراره نور قانوني حقونه د پارلمان او محکمو له خوا تالیف شول. ماري وولسټون کرافټ په ۱۷۹۲ز کال کې، په بریتانیا کې د ښځو د حقونو او مساواتو لپاره غورځنګ پیل کړ، په همدې حال کې د تولپوډل(  To puddle ) د قربانیانو او چارتیست د غورځنګ خوځښتونو د کار او دموکراتیکې آزادۍ اصلاحات را منځته کړل.
د نړیوال قانون نوي حکم، د دویمې نړیوالې جګړې او هولوکاست د عامه وژنې له ناورین وروسته، د ۱۹۴۸ز کال د بشري حقوقو نړیواله اعلامیه د خپل بحث اصلي محور و ګرځوله، چې مدني، سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او کلتوري حقونو ته یی پراختیا ورکړه. که څه هم د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې اعلامیه، چې د دې هېواد لپاره د یوه تړون حیثیت نه درلود، دا حقوق د نړیوال قانون د غوڅو اصولو پر بنسټ اجباري وو او انګلستان دوه نور تړونونه تصویب کړل چې د نړیوالې اعلاميې ونډه روښانه کوي چې هغه: د مدني او سیاسي حقونو نړیوال تړون او د ۱۹۶۶ ز کال د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نړیوال تړون دی. په ۱۹۵۰ ز کال کې انګلستان د بشري حقونو د اروپا د کنوانسیون مرستندویه لیکونکی و، چې دې کار خلکو ته اجازه وکړه چې په سټراسبورګ کې د بشري حقونو اروپایی محکمې ته، ان د پارلمان د کړنو په وړاندې عارض شي: پارلمان تل د نړیوال قانون له بنسټیزو اصولو سره سم خپلې کړنې ترسره کولې. د استیناف د بهیر د اوږدوالي له امله، پارلمان د ۱۹۹۸ ز کال د بشري حقونو د قانون په تصویب سره، د "حقوق هېواد ته راوړه" مفهوم، په حقیقت بدل کړ، ترڅو وګړي په مستقیم ډول د کنوانسیون پر بنسټ د انګلستان په محکمو کې د بشري حقونو غوښتنه وکړي. په دې کنوانسیون کې د ژوند حقوق، د شکنجې د منعې حقوق، د اجباري کار منع، د واده حقوق، محکمې ته د بشري حقوقو د سرغړوونکو راوړل او د تبعیض د منعې حقوق شامل دي. عام قانون(کامن لا ) ډېری د آزادۍ حقوق، محرمیت، د فکر او بیان آزادي او د ټولنو او غونډو آزادي له ځانه سره لري. انګلستان د خپل مقننه نظام له لارې د عادلانه کار معیارونو، ټولنیز امنیت او د ټولنیزو او اقتصادي حقونو یوه ټولګه  تضمینوي.
د بریتانیا حکومت د ۲۰۱۹ ز کال د مې په میاشت کې اعلان وکړ، چې د بشري حقونو لومړی سفیر ټاکي. د بهرنیو چارو وزیر جیریمي هنټ ریتا فرنچ یې وګمارله چې د هنټ پخوانۍ خصوصي سکرتره وه، تر څو د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا او په نړیواله کچه د انګلستان کار پر مخ بوځي.
اروپایي کنوانسیون د بشري حقونو په اړه
د دې کنوانسیون په مسوده کې انګلستان ارزښتمنه ونډه واخستله. د دې هېواد نامتو شخصیتونه، لکه:  آرتور ګوډهارت، جان فوسټر او په انګلستان کې مېشته هیرش لاترپاخت یې په دې دنده وګمارل. د دوی دنده داوه چې، د یوه خوندي کوونکي بنسټ په توګه، په ۱۹۴۹ ز کال کې، د اروپا شورا د تاسیس لپاره انګیزه را منځته کړي، ترڅو د نوې دیکتاتورۍ د رامنځته کېدو په وړاندې او د شوروي تر اشغال لاندې د هېوادونو اتباعو ته هیله ورکړي. د بشري حقونو د الزامي تړون په را منځته کولو کې نوښت لا دمخه د اروپا د غورځنګ د نړیوالې شورا له خوا په لاره اچول شوی و. دا هغه بنسټ و چې د تاسیس لامل یې وینسټن چرچیل او هارولډ مکمیلن وو او د هغې نړیوالې قضایي برخې (د لارپاخت او میکسویل فایف په غړیتوب) د کنوانسیون مسوده ترتیب کړه.
د اروپا د شورا د مشورتي غونډې حقوقي کمېټې د مکسویل فایف او د فرانسې د مقاومت د پخواني مشر پییر هینري تیتګین تر مشرۍ لاندې وړاندیز وکړ چې، د دې شورا د وزیرانو کمېټه، باید یو کنوانسیون جوړ کړي چې، د هغه پر بنسټ ۱۹۴۸ ز کال د دسمبر د میاشتې د ۱۰ نېټې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په نړیواله اعلامیه کې د راوړل شوو حقوق په اغېزمنه توګه پلي شي. کمېټې موافقه وکړه او د هغه متن چې د اروپا د بشري حقونو د کنوانسیون مسوده یې را نغښته، په بنسټیزه توګه، د ښاغلي آسکر ډاوسن له لوري ترتیب شو، چې د بریتانیا د کورنیو چارو وزارت لوړ پوړی متقاعد حقوقي سلاکار و.
په آسیا کې لوېدیځ امپریالیزم
د اروپا سیاسي قدرت، سوداګرۍ او کلتور په اسیا کې د توکو سوداګرۍ د ودې لامل شول – د نننۍ ورځې مډرن آزاد بازار اقتصاد په ظهور کې یو کلیدي تحول. په شپاړسمه پېړۍ کې، کله چې پرتګالیانو د نېک امید په شاوخوا کې هند ته یو سمندري لاره کشف کړه، د آسیا او اروپا ترمنځ د سوداګرۍ انحصار (ځمکنی) یې د عربانو او ایټالویانو ترمنځ مات کړ. د ختیځ هند سیال هالنډي شرکت راڅرګندېدو سره په آسیا کې د پرتګال اغیزه په تدریجي ډول کمه شوه. هالنډي ځواکونو لومړی په ختیځ کې خپلواک بېزونه جوړ کړل (چې ترټولو مهم یې د ختیځ هند هالنډي شرکت پیاوړی مرکز په باتاویا کې وو) او وروسته بیا د ۱۶۴۰ او ۱۶۶۰ کلونو په منځ کې یې مالاکا، سیلان، د هند سوېل ځینې بندرونه او د جاپان ګټوره سوداګرۍ یې له پرتګالیانو څخه غصب کړل. وروسته انګلیسیانو او فرانسویانو په هند کې ښارګوټي جوړ کړل او له چین سره یې سوداګري وکړه او د هغوی استملاک ورو ورو له هالنډیانو څخه مخته شو. په ۱۷۶۳م کال کې د اووه کلنې جګړې پای وروسته، انګلیسیانو په هند کې د فرانسې نفوذ ختم کړ او د بریټانیا ختیځ هند شرکت (چې په ۱۶۰۰م کال کې تاسیس شو) یې د هند په کوچني براعظم کې د ترټولو مهم سیاسي ځواک په توګه تاسیس کړ.
د ۱۹مې پېړۍ له منځه تر وروستیو پورې د صنعتي انقلاب څخه مخکې، د ختیځو توکو لکه چیني باب، ورېښم، درملو او چای، ته تقاضا د اروپايي امپریالیزم محرک ځواک په توګه پاتې شوه. په آسیا کې د لوېدیځې اروپا برخه په عمده ډول سوداګریزو مرکزونو او د سوداګرۍ ساتنې لپاره سټراټېژیک بېزونو پورې محدودېږي. په هرحال، صنعتي کېدلو د آسیا خامو توکو ته د اروپا تقاضا ته د پام وړ زیاتوالی ور وبښه. د ۱۸۷۰مې لسیزې اوږده شدید سقوط سره په افریقا، امریکا، ختیځې اروپا او په ځانګړې توګه آسیا کې د اروپایي صنعتي محصولاتو او مالي خدمتونو نوي بازارونه له ننګونو سره مخ شول. دا تقابل په نړیوال استعمار کې د «نوي امپریالیزم» په نوم د نوې دورې له ودې سره همغږی وو چې له سوداګرۍ او غیر مستقیم حکومت څخه یې له هېواده بهر پراخو ځمکو باندې رسمي استعماري کنټرول ته خپل تمرکز بدل کړ چې هغه سیمې به د خپلو مورنیو هېوادونو د سیاسي غزولو په توګه حکمراني کېدل. د ۱۸۷۰مې لسیزې او په ۱۹۱۴م کال کې د لومړۍ نړیوالې جګړې پیل منځ کې، بریټانیا، فرانسه او هالنډ – په آسیا کې مېشت استعماري ځواکونو – په منځني ختیځ، هند کوچني براعظم او سوېل ختیځې آسیا کې خپلو امپراتوري ګانو ته پراخې سیمې ور زیاتې کړې. په هماغه دوره کې، د میجي بیارغونې وروسته د جاپان امپراتوري؛ په ۱۸۷۱م کال کې د پروسیا او فرانسې جګړې څخه وروسته د آلمان امپراتوري؛ تزاري روسیه او په ۱۸۹۸م کال کې د امریکا او اسپانیا جګړې څخه وروسته متحده ایالتونه؛ په چټکۍ سره د آسیا په ختیځ او د آرام سمندر په سیمه کې د نویو امپراتوري ځواکونو په توګه راڅرګند شول.
په آسیا کې لومړۍ او دوهمه نړیواله جګړه د څو امپراتوري کلیدي قدرتونو ترمنځ، لکه د اروپايي قدرتونو جګړه له روسیې او امریکایانو او د ودې په حال کې جاپانیانو سره، ترسره شوه. په ههرحال، هیڅ یو استعماري ځواک د دواړو جګړو فشارونو پروړاندې او په آسیا کې د مستقیم حاکمیت ساتنې لپاره اړینې سرچینې نه لرلې. که څه هم په ټوله نړۍ کې ملت پاله خوځښتونه په آسیا کې د پاتې مستعمراتو کابو ټولو سیاسي خپلواکي لامل شول، خو د استعمار ضد حرکتونه د سړې جګړې په واسطه ودرېدل. سوېل ختیځه آسیا، سوېلي آسیا، منځنی ختیځ او ختیځه آسیا په یوه نړیوال اقتصادي، مالي او نظامي سیسټم کې ځای شوي دي چې په هغه کې لوی قدرتونه د خپلې اغیزې پراختیا لپاره سره سیالي کوي. په هرحال، له جګړې وروسته د چټکې اقتصادي ودې او د ټایوان، سنګاپور، سوېلي کوریا، جاپان په شان صنعتي پرمختللو هېوادونو او د هند، د چین د خلکو جمهوریت او د هغه خودمختاره سیمه هانګ کانګ په شان د ودې په حال کې هېوادونو ظهور او د شوروي اتحاد له منځه تللو سره، په آسیا کې د لوېدیځې اروپا نفوذ تر ډېره حده کم شوی دی. متحده ایالتونه له سوداګریزو او نظامي اډو سره لا هم په آسیا کې اغیزناک هېواد دی.
په آسیا کې د اروپا لومړنۍ سپړنه
په آسیا کې د اروپا سپړنې د لرغوني روم دوران کې د ورېښمو لارې په اوږدو کې پیل شوې. د چین په شان لرې پرتو سیمو زده‌کړې د رومیانو په لاس کې وې. د ګډ عصر لومړیو پېړیو کې د مصري رومي سره سیند بندرونو له لارې له هند سره سوداګري د پام وړ زیاته وه.
په آسیا کې د اروپا منځنۍ سپړنه
په دیارلسمه او څوارلسمه پېړۍ کې، ګڼ شمېر اروپایان، چې ډېری یې مسیحي مبلغین وو، چین ته د ننوتلو په لټه کې وو. د دې مسافرانو ترټولو نامتو یې مارکوپولو وو. خو د څوارلسمې پېړۍ په وروستیو لسیزو کې په آسیا کې د یو لړ سیاسي تحولاتو له امله دې سفرونو د ختیځ او لوېدیځ پر سوداګرۍ یې لږ دایمي اغیزه درلودله، ځکه چې په آسیا کې د اروپا لا ډېرو سپړنو ته د پای ټکی کېښود. په چین کې د یووان کورنۍ چې د اروپایي مبلغینو او سوداګرو کوربه وو راوپرځېده او د مینګ نوي حاکمان د مذهبي دیندارۍ کوربه توب نه خوښاوه. په همدې حال کې، ترکانو د مدیترانې ختیځ کنټرول ټینګ کړ او ځمکنۍ کلیدي سوداګریزې لارې یې وتړلې. له همدې کبله، تر پنځه لسمې پېړۍ، د اروپا او آسیا ترمنځ یوازې جزئي سوداګریزې او کلتوري راکړو ورکړو دوام درلود چې د مسلمانو سوداګرو لخوا کنټرول کېده.
آسیا ته سمندري سفرونه
د لوېدیځې اروپا حاکمانو پرېکړه کړې وه چې د ځان لپاره نوي سوداګریزې لارې ومومي. پرتګالیانو د سمندري لارو پیدا کولو لپاره چې سوېلي او ختیځې آسیا توکو ته یې آسانه او ارزانه لاسرسی برابروه، مشري وکړه. دا اجاره د ختیځ او لوېدیځ ترمنځ سمندري لارو کې د پرتګالي او اسپانیایي بېړۍ چلوونکو له بې ساري سفرونو سره پیل شوه. د هغوی سفرونه د منځنیو پېړیو اروپایي اتلانو تر اغیزې لاندې وو چې له ځمکې څخه یې لرې ختیځ ته سفر کړی وو او له راتګ وروسته یې د آسیا ځینو برخو جغرافیایي علم سره مرسته وکړه.
په ۱۴۸۸م کال کې، بارټولومئو ډیاس د پرتګالي دوهم جان په ملاتړ د افریقا سوېلي څوکې څخه لیدنه وکړه او له هغه ځایه یې پام شو چې ساحل شمال ختیځ خوا ته حرکت کوي (د ښه امید نښه). په داسې حال کې چې د ډیاس عملې هغه بېرته راتګ ته مجبور کړ، په ۱۴۹۷م کال کې، پرتګالي سمندرپال واسکو داګاما، له اروپا څخه هند ته لومړنی آزاد سفر ترسره کړ. په ۱۵۲۰م کال کې، پرتګالي سمندرپال فرډینانډ ماګېلان چې د کاستیل تاج («اسپانیا») په خدمت کې وو، آرام سمندر ته یوه سمندري لاره پیدا کړه.
پښتني بانک
پښتني بانک دپښتني بانک منځ ته راتګ: پښتني تجارتي بانک په۱۳۳۳ه ش کال کي د(۱۲۰) ميليونه افغانيو په لومړۍ پانگي سره دافغانستان ددولت لخوا يي بنسټ کيښودل شوو چي دبانکوالي په کړنو کي يو نوي نوښت رامنځ ته شوه. دپښتني بانک لومړي مرکز په داخل ديو سراي کي دشاه دوشمشيره (ع) زيارت ترڅنګ وه چي وروسته يي اوسني تعمير چي پل باغ عمومي سيمه کي ځاي لري ديو انګليسي شرکت لخوا په ۱۳۴۴ لمريزکال کي جوړشوي وه  ځاي لري. لمړني رئيس يي ښاغلي ارواښاد جنت خان غروال ؤ. ددي مشرتابه د رياست په بهير کي ډيري د پام وړ لاسته راوړني کړي دي، چي د هغو له جملي څخه د پښتني بانک لس لوي مرکزي مديريتونه، پنځه ښاري څانگي، څلور ولايتي نماينده گۍ ، دري نمايندگۍ په بندرونو کي او دري نمايندگۍ له هيواد څخه بهر د پيښور، چمن او کراچۍ په ښارونو کي د يادولو وړ دي. سره ددي پښتني بانک لومړني بانک وه چي د افغانستان وروسته پاتي ټولنه کي يي د سپما او دپيسو دوران د ګټو په اړه د ذهنيت په رامنځته کولو سره دستايني وړ هلي ځلي وکړي بانکي کړنو ته يي دخلکو په راجذبولو کي هم ډير ګټور نوښتونه تر سره کړل. پښتني سوداګريز بانک دخپلو کړنو او دهيواد اونړي په کچه داقتصادي پيښو او پرمختګونو په اړه دهيوادوالو د خبرتيا لپاره په هماغه پيل کي دويسا په نامه دوه مياشتنۍ مهالنۍ راويسته چي دخپل وخت سره سم يي ډير ګتور معلومات خپرول تردغو خبرو وراخوا پښتني سوداګريز بانک يوازي يوه انتفاعي موسسه نه وه بلکي ديو پياوړي ملي موسسي په توګه يي دهيواد په پرمختګ کي اساسي ونډه اخيستي ده او دځينو ملي ناورينونو پرمهال يي سمدستي خپلو خلکو ته دمرستي لاس غځولي اودخپل حکومت او ولس لاسنيوي يۍ کړي. (سيد، پوهنوال مسعود، بانکداري، چاپ ‍‍۱۳۹۶، مطبعه کابل).
الحاج جنت خان غروال درياست مودي ته يوه ځغلنده کتنه: اوښاد جنت خان غروال په کال ۱۲۹۸ه ش کي دپکتيا(اوسني خوست) ولايت دځاځي ميدان ولسوالي په (ډيرميله) کلي کي زيږيدلي، لومړني زده کړي يۍ په غازي ښوونځي کي او ثانوي زدکړي يي د اعداديه په دارالمعلمين کي ترسره کړي. ارواښاد غروال دبانکداري کورس په دافغانستان بانک کي ولوست او په ۱۳۳۳کال کي دنوي جوړشوي پښتني سوداګريز بانک دونډه والو له خوا دعامل ريس په توګه وټاکل شو او تر۱۳۵۲کال يۍ څلوردوري دنده پرغاړه وه. اروښاد غروال دهغي بي کچي ميني له امله چي له خپل کار سره يي لرله په دي وتوانيده چي پښتني سوداګريزبانک په ملي او نړيواله کچه ديوه ډاډمن باوري اوبا تجربي بانک په توګه وځلوي. دده په مټ دهيواد دننه يو شمير مهمي ولايتي او بندري څانګي پرانيستل شوي او په بهر کي ديولړ سفرونو په لړ کي وتوانيده چي دنړي په يو شمير مشهورو او پرمختللو هيوادونو کي بهرنۍ څانګي پرانيزي څرنګه چي اروښاد غروال يوصادق زړه سواندي وطنپاله مهذب او په بانکي چارو پوه او مجرب سړي وو دده په مشرۍ دپښتني بانک کړنو او وړتيا ډيره لوړه شوي وه او پراختيايي يي موندلي وو. بانک په لسګونه زره پيرونکي ترلاسه کړل په هيواد کي دننه او بهريي دبانکي چارو پر يوه مهم پنسټ واوښت. په۱۳۳۷ کال کي جنت خان غروال دبانکي چارو ديوه ګزارش په ترڅ کي داسي هيله څرګنده کړي وه. ((ازخداوند کريم وتوانا التجا ميکنم براي حفظ سعادت وترقيات اينده مملکت ما را توفيق خدمت مزيد اعطا فرمايد تا به تاسي از نظريات بهي خواهانه حکومت بيدار در ظل عطوفت اعليحضرت پادشاه مجرب ودانش پرور خويش وموازي به ارمانهاي ملت عزيزوصدراعظم جوان وفعال درين فرصتي که نهال ازروي همه ګل کرده وچشم اميد همه به سوي اعمال وحرکات ما متوجه است انچه شايسته انتظاراست به ارزوي ديرينه خويش برسيم و موسسه ما درقطار ساير موسسات وسازمانهاي مملکت به ترقيات بيشتري نايل ګرديد))
خو ده يوازي دهيلي په څرګندولو بسيا نه کوله بلکي دخپلو هيلو لپاره يي عملا کار کاوه او دي هغه نيکمرغه انسان وو چي په خپل ژوند يي دخپلو هيلو تحقق وليده. دپښتني سوداګريز بانک اوسني وداني چي کار يي په۱۳۴۴ کال کي بشپړ شوي داروښاد غروال دبرياوو يوه نښه ده. کولي شو ووايو چي د اروښاد غروال نوم دپښتني بانک له نامه سره يو نه بيليدونکي نوم دي او دافغانستان داقتصادي ودي په تاريخ کي به هيڅکله دده نوم او کارنامي هيري نه شي. اروښاد غروال زمونږ پر ګران هيواد دروسانو له تيري سره دپاکستان ته هجرت وکړ او هلته يي دشهادت درجه په برخه شوه. بايد ووايو چي پښتني سوداګريزبانک له هماغه پيل څخه نه يوازي بانکي کړني ترسره کولي بلکي عملآ  يي داقتصادي کړنو په ډګر کي لويه ونډه درلوده پښتني سوداګريز بانک له يوي خوا بزګرانو،  کسبه کارانو، سوداګرو ا و نوروپانګه والو ته پورورکاوه له بلي خوا يي په بهر کي د دوي مالونو ته بازارونه موندل او ددوي دمالون به ليږد راليږد کي يي اساسي ونډه درلوده. غواړم د۱۳۵۰ کال ديوشمير احصايو او ارقامو په وړاندي کولو سره دپښتني تجارتي بانک دکړنو وړتيا کچه معلومه کړم. پښتني تجارتي بانک تردي کاله خپلو هيوادوالوته په بيلا بيلو برخوکي ۵۸۳۳۶۵۶۸۳ افغهني پورورکړي وه. پښتني تجارتي بانک دهيواد دملي محصولاتو لکه قره قل او غاليو دصنعت په وده کي ډيره مهمه ونډه درلوده او عملآ يي د هغو په صادراتو کي برخه اخيستي. دبيلګي په توګه بانک په همدي کال کي دلندن اوهامبورګ بازارونو ته۴۲۴۴۷۸ متر مربع غالي صادري کړي وي .پښتني بانک همدا راز په بارتر او ترانزيت ډول ديو شمير مالونو په ليږد راليږد کي اساسي ونډه درلود.
دجنت خان غراوال درياست په وخت کي چي د بانک ډيره کمه موده شوي وه يوازي دانه بلکي دخپلو سوداګرو  لپاره يي عملآ بهرنۍ څانګي او دمالونو دخوندي ساتلو لپاره په بهر کي ګدامونه هم درلودل. دبانکي حسابونو او چوپړتياو په برخه کي هم بانک دپام وړ پرمختګ کړي وه. د۱۳۵۰ لمريز کال کي که دپښتني بانک مالي راپور ترمطالعي لاندي ونيول شي نو ددي بانک وده او دهيواد په اقتصادي وده کي ددي بانک ونډه ښه معلوميږي. ګراف۲-۱: د۱۳۵۰کال په ياي کي چي دجنت خان غروال ورستي کلونو وه دحسابونو شمير