cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سکاټ لينډ
لامل
د سکاټلینډ کلمه د لاتیني کلمې سکاټ څخه اخیستل شوې ده، کوم چې د سکاټلینډ او آیرلینډ خلکو لپاره کارول کیږي.
مخکینی تاريخ
په اوسني سکاټلینډ کې، ګلیشیرونه جوړیدو او خړوبیدو ته دوام ورکوي، د ابتدايي انسانانو د استوګنې نښې له منځه وړي. اټکل کیږي چې ښکاریان او څاروي لومړی ځل 12,800 کاله دمخه دلته راغلل او د وروستي ګلیشیرونو له وتلو وروسته میشت شول. ۹۵۰۰ کاله وړاندې انسانانو دلته د دایمي استوګنځایونو په جوړولو پیل وکړ او ۶۰۰۰ کاله وړاندې دلته کلیو جوړ شو. د ونو د نشتوالي له امله، دلته ډیری جوړښتونه د سيمه ييزو ډبرو څخه جوړ دي.
په سکاټلینډ کې یو څلور زره کلن قبر موندل شوی چې ښخ شوي اثار هم پکې وو. په دې کې په سپینو تیږو او د ونې په پوټکي کې د مسو د لومړني واکمن پاتې شوي پاتې شوي. له دې څخه دا هم معلومه شوه چې د هغه وخت خلکو د خپلو خپلوانو په قبرونو ګلونه ايښودل.
د روم اغېزې
لومړنی لیکل شوی تاریخ د روم امپراتورۍ له راتګ سره پیل کیږي کله چې رومیانو انګلستان او ویلز فتح کړل. په هغه وخت کې روميانو دا د برتانيې د ولايت نوم کېښود.
د رومي تاریخ لیکونکي تاسیتوس په وینا، د سکاټلینډ اصلي خلکو د رومیانو په وړاندې پراخه مبارزه پیل کړه. دې خلکو د روم په کلاګانو حملې کولې او د پوځ سره په وسله والو نښتو کې ښکیل وو.
په 83-84 میلادي کال کې د جنرال جولیوس اګریکولا تر مشرۍ لاندې رومیان بریالي شول.
رومیانو یو دېوال جوړ کړ تر څو دا قبیلې تر خپل کنټرول لاندې وساتي.
د سکاټلینډ کومه مهمه سیمه د 40 کلونو څخه زیات د رومیانو لخوا اشغال نه وه.
منځنۍ دورې
د ۱۲۸۶ کال د مارچ په میاشت کې د دریم الکساندر له مړینې وروسته د هغه لمسۍ هم مړه شوه چې د شاهي کورنۍ دوه سوه کلن تسلسل یې مات کړ. له همدې امله، د انګلستان پاچا اډوارډ I وغوښتل شو چې نوی پاچا غوره کړي. جان بلیویل د نوي پاچا په توګه وټاکل شو. ټولټاکنې د نومبر په 17، 1292 کې ترسره شوې او تاجپوښتنه د نومبر په 30، 1292 کې د سینټ اندریو په ورځ ترسره شوه. په هرصورت، د انګلستان پاچا اډوارډ I د نوي پاچا د ارادې په پوهیدو کې تېروتنه وکړه. څو کاله وروسته، نوي پاچا او د هغه مرستیالانو د فرانسې په وړاندې په جګړه کې د انګلیسي پوځ سره یوځای کیدو څخه انکار وکړ. برسېره پر دې، د سکاټلینډ پارلمان فرانسې ته پلاوي واستول ترڅو د فرانسې سره اتحاد جوړ کړي. د 1295 کال د اکتوبر په 23 د فرانسې او سکاټلینډ ترمنځ یو تړون لاسلیک شو. دا تړون له 1295 څخه تر 1560 پورې اعتبار درلود. جګړه پیل شوه او اډوارډ جان مجبور کړ او سکاټلینډ یې اشغال کړ. اندریو موری او ویلیم ویلیس د سکاټلینډ د خپلواکۍ په جګړه کې د مقاومت د مشرانو په توګه راڅرګند شول چې له 1296 څخه تر 1328 پورې یې دوام وکړ.
د انګلستان سره جګړه څو لسیزې دوام وکړ. د 1496 کال د ښوونې او روزنې قانون له تصویب وروسته، سکاټلینډ د لرغوني روم د سپارټا هیواد څخه وروسته لومړی هیواد شو چې د عامه زده کړې سیسټم پلي کوي. په دې موده کې د فرانسې او سکاټلنډ اړیکې ژورې شوې.
سکاټلنډ په ۱۶ پېړۍ کې خپلواک شو. پاچا جیمز IV د دې خپلواکۍ تر شا و. په 1502 کې، جیمز د انګلستان له هینري VII سره د سولې دوه اړخیز تړون لاسلیک کړ. هغه د جیمز لور سره هم واده وکړ. په دې توګه د دواړو سلطنتونو د یووالي بهیر پیل شو.
د عصري دورې په پیل کې
په 1603 کې، د سکاټلینډ پاچا جیمز VI د انګلستان سلطنت په میراث کې واخیست. په دې توګه هغه د انګلستان پاچا جیمز I شو. د 1690 لسیزې په وروستیو کې، د هیواد په ډیری برخو کې د نفوس پنځمه برخه د قحط له امله مړه شوه.
په 1698 کې، ټولو سکاټانو خپل ټول سپما په پاناما کې د سوداګرۍ په جوړجاړي کې ولګول، چې د سکیم ناکامه کیدو سره د ټول هیواد د افلاس لامل شو. د پایلې په توګه، دوی باید د بریتانیا څخه مرسته وغواړي.
د جولای په 22، 1706، د اتحادیې تړون د سکاټلینډ او انګلستان د پارلمانونو ترمنځ لاسلیک شو. راتلونکی کال دواړو پارلمانونو په ورته وخت کې د اتحادیې قانون تصویب کړ او د لوی بریتانیا سلطنت د می په 1707 کې په وجود کې راغی.
18 پېړۍ
د برتانیې سوداګریز مالیات اوس لغوه شوي، نو تجارت، په ځانګړې توګه د امریکا سره، وده وکړه. په 1776 کې د امریکا د خپلواکۍ تر جګړې پورې، د ګالسکو بندر د نړۍ د تنباکو د سوداګرۍ په سر کې و.
د صنعتي انقلاب څخه مننه، سکاټلینډ د استخباراتو، سوداګرۍ او صنعتي ځواک مرکز شو.
۱۹ پېړۍ
سکاټلینډ د خپل انجینرۍ تخصص لکه د اورګاډي انجنونو او کښتیو لپاره په نړۍ کې مشهور و. په هند، جنوبي امریکا او استرالیا کې د اوسپنې جوړ شوي کورونه اوس هم کارول کیږي. ډیویډ ډیل، جوزف بلیک، توماس ټیلفورډ، رابرټ سټیونسن، جیمز ویټ، جیمز نیسمیت، رابرټ اډم او جان مک اډم او نور د دې دورې مشهور ساینس پوهان، انجینران او معماران دي.
د سکاټلنډ مهاجر
په سکاټلینډ کې زیږیدلي خلک د امریکا، کاناډا، آسټرالیا او نیوزیلینډ په تاسیس او جوړولو کې مهم رول لوبولی. وېشنيزه:د اروپا هېوادونه وېشنيزه:برطانيه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د هند د اقتصاد تاریخ
هند له میلاد څخه د وړاندنۍ لومړۍ زریزې له وروستیو څخه په هند کې د بریتانیا د حکومت د پیدلېدو تر مهاله د نږدې دوه نیمو زریزو لپاره د نړۍ یو له لویو اقتصادونو څخه و.
له میلاد څخه نږدې ۵۰۰ کاله وړاندې، ماهاجاناپادیانو خپله د سپین زرو سکه ضرب کړه. دغه دوره د متمرکزو سوداګريزو فعالیتونو او ښاري پراختیا له مخې ځانګړې کېږي. له میلاد څخه وړاندې ۳۰۰ کال پورې مائوریا سترواکۍ د هند د نیمه لویې وچې ډېره برخه د تامیلاکام په ګډون چې د دریو تاج لرونکو پاچاهانو له خوا اداره کېده سره یوموټې کړې وه. سیاسي اتحاد او پوځي خوندیتوب د ګډ اقتصادي نظام او د کرنیزو تولیداتو د زیاتوالي په ګډون د سوداګرۍ او راکړو ورکړو د زیاتوالي لپاره زمینه برابروله.
له مائوریا سترواکۍ وروسته د چولا، پانډیا، چیرا، ګوپتا، لویدیځې ګنګا، هرشا، پالا، راشتراکوتا او هویسالا په ګډون کلاسیکې او د منځنیو پېړیو لومړۍ پاچاهې رامنځته شوې. د هند نیمه لویې وچې د لومړۍ پېړۍ څخه تر اتلسمې پېړۍ پورې مهالیزې فاصلې کې د نړۍ د نورو ټولو سیمو په پرتله لوی اقتصاد درلود. تر ۱۰۰۰ زکال پورې هند یوازې کفایت کوونکی اقتصاد درلود او سړي سر ناخالص تولیدات یې یوازې د کفایت کولو له کچې ډېر لږ لوړ و په داسې حال کې چې د میلاد له لومړي کال څخه یې تر ۱۰۰۰ زکال پورې د ناخالصو تولیداتو په کچه کې وده هم نه لرله.
هند په سړي سر ناخالصو تولیداتو کې وده د لوړو منځنیو پېړیو په دوره کې تجربه کړه، چې په شمال کې د ډهلي د پاچاهۍ او په سویل کې د ویجایاناګارا له سترواکۍ سره هم مهاله وه. د اوولسمې پېړۍ په وروستیو کې د هند نیمه لویه وچه د مغولو د سترواکۍ پر مهال وړاندې له دې چې په راتلونکې پېړۍ کې بېرته سره وپاشل شي او تسخیر شي؛ یو موټې شوه او د یوې مودې لپاره د نړۍ په لوی اقتصاد او تولیدي ځواک واوښته او همدارنګه یې د نړیوالو ناخالصو داخلي تولیداتو یو پر څلورمه برخه تولید کوله. د دغې سترواکۍ تر ټولو بډایه ایالت، د بنګال صوبه وه چې له لویدیځ څخه جلا د هالنډ ۴۰ سلنه واردات یې جوړول او د لومړي صنعتي کېدو په دوره کې یې د بېړۍ جوړولو سربېره پرمختللی تولیدي زراعت، او د نساجي تولیدات لرل.
په اتلسمه پېړۍ کې میسوریانو د اقتصادي پراختیا ځان غوښتونکی پروګرام پیل کړ او د میسور پاچا یې د یو اقتصادي ځواک په توګه معرفي کړ. سیورام کرشنا په میسور کې د فرانسیس بوکانان له خوا له ۱۸۰۰ -۱۸۰۱ زکال پورې د «د معیشتي کڅوړې» پر بنسټ د کرنې اړوند تجزیې او تحلیل له امله دې پایلې ته ورسېد چې د وربشو څخه ترلاسه کېدونی ټول عاید د معیشتي کچې نږدې پنځه برابره کېږي. د ماراټا سترواکۍ هم تر خپل کنټرول لاندې سیمو کې د مالیاتو د راغونډولو په یوه اغېزمن اجرایوي سیاست کار پیل کړ او ځان یې د تابعه هېوادونو له مقرراتو جلا کړ.
هند د بریتانیا تر واکمنۍ لاندې غیرسنتي کېدل او د بېلابېلو لاسي صنایعو په ټپه درېدل تجربه کړل، په داسې حال کې چې په لویدیځه نړۍ کې اقتصاد چټکه پراختیا لرله او د نفوسو شمېر هم مخ پر زیاتېدو و؛ دغه چاره د دې لامل شوه چې په نړیوال اقتصاد کې د هند ونډه د ۱۷۰۰ زکال له ۲۴.۴٪ څخه په ۱۹۵۰ زکال کې ۴.۲٪ ته او په نړیوالو صنایعو کې یې ونډه د ۱۷۵۰ زکال له ۲۵٪ څخه په ۱۹۰۰ زکال کې ۲٪ ته راښکته شي. د هند لرغوني تاریخ ته په پام د یوې سوداګریزې او وروسته د استعماري حالت لرونکې سیمې په توګه استعماري هند د لوړکچې سوداګرۍ، پانګونې او کډوالۍ سربېره په اقتصادي ډګر کې له نړۍ سره همغږی پاتې شو.
د هند جمهوریت
«د هندوانو د ودې کچه»
د «هندوانو د ودې د کچې» عبارت د یو شمېر سوسیالیستانو له خوا له ۱۹۹۱ زکال وړاندې د هند د اقتصاد کلنۍ لږ ودې ته کارول کېږي او څرګندوي چې د دغې لږ ودې لامل هندوئېزم دی. دغه کچه له ۱۹۵۰مې لسیزې څخه تر ۱۹۸۰ مې لسیزې پورې د ۳.۵٪ په شاوخوا کې پاتې شوه، په داسې حال کې چې په سړي سر عاید کې کلنۍ وده په اوسط ډول ۱.۳٪ وه. په همدغه مهال کې سویلي کوریا ۱۰٪ او تایوان ۱۲٪ وده لرله.
سوسیالیستي وده (۱۹۵۵-۱۹۷۸ زکال)
له خپلواکۍ وړاندې د مالیاتي عوایدو ډېره برخه د ځمکو له مالیاتو څخه برابرېدله. له هغې وروسته په عوایدو کې د ځمکو د مالیاتو ونډه په تدریج سره کمه شوه.
په خپلواکۍ کې له ارث څخه پاتې شوې اقتصادي ستونزې د وېش سره د اړوندو لګښتونو له امله لا پسې زیاتې شوې چې د دې لامل وګرځېدې چې له ۲ میلیونو څخه تر ۴ میلیونو پورې کډوال د هند او پاکستان ترمنځ د نوې پولې په اوږدو کې سیمو ته کډه شي. د کډوالو استوګنې هم یو پام وړ اقتصادي فشار رامنځته کړ. ویش، هند په بشپړو اقتصادي سیمو تقسیم کړ. د بریتانیا د واکمنۍ پر مهال جوټ او پنبه د بنګال په ختیځه برخه (ختیځ پاکستان، له ۱۹۷۱ زکال وروسته بنګلادیش) کې کرل کېده، خو پروسس یې بیا تر ډېره د بنګال په لویدیځه برخه کې کېده چې بیا د لویدیځ بنګال په نامه د هند ایالت شو. له خپلواکۍ وروسته په پایله کې هند اړ شو هغه ځمکې چې وړاندې یې د خوړو د تولید په موخه ترې کار اخیست د پنبې او جوټ په کروندو بدلې کړي.
د ۱۹۵۰ مې لسیزې پر مهال ودې دوام وموند او له دې سربېره د ودې کچه د سیاستوالو له تمې لوړه وه.
د لومړي وزیر په توګه د نهرو د واکمنۍ په وروستیو کې هند د خوراکي توکو له شدید کمښت سره مخ شو.
د ۱۹۵۰ زکال له پیلېدو وروسته هند د سوداګرۍ له کمښت سره مخ شو او د ۱۹۶۰مې لسیزې په اوږدو کې دغه کمښت لا پسې زیات شو. د هند دولت په بودیجه کې زیات کسر درلود او له همدې امله یې نه شو کولای په نړیواله یا خصوصي کچه پور واخلي. په پایله کې دولت د مرکزي بانک لپاره د پورونو پاڼې خپرې کړې چې د پیسو د عرضې د زیاتوالي او پړسوب لامل وګرځېدې. په ۱۹۶۵ زکال کې د هند او پاکستان د جګړې له امله متحده ایالاتو او د پاکستان نورو ملګرو هېوادونو له هند څخه خپلې بهرنۍ مرستې راوګرځولې او دغه چاره د ارزښت د کموالي لامل شوه. له هند وغوښتل شول چې د مرستو له بېرته پیلېدو وړاندې باید سوداګري آزاده کړي. په ۱۹۶۵/۱۹۶۶ زکال کې دفاعي لګښت د ټول لګښت ۲۴.۶٪ ته ورسېد چې له ۱۹۶۵ زکال څخه تر ۱۹۸۹ زکال پورې تر ټولو لوړه کچه وه. د ۱۹۶۵/۱۹۶۶ زکال پر مهال وچکالي ارزښت نور هم پسې کم کړ. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې ۴۱٪ او په ۱۹۹۰مه لسیزه کې ۲۰٪ ته د داخلي ناخالصو تولیداتو د کچې له راټیټېدو وړاندې په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې داخلي ناخالصو تولیداتو ۳۳ سلنه وده وکړه او په ۱۹۷۰ مه لسیزه کې د ۱۴۲٪ زیاتوالي په لرلو خپل اوج ته ورسېدل.
له ۱۹۵۱ مالي کال څخه تر ۱۹۷۹ مالي کال پورې اقتصاد د ۳.۱ سلنه متوسطې کچې په لرلو او یا سړي سر کلنۍ یو فیصد وده وکړه. په دغه دوره کې صنعت په منځنۍ کچه ۴.۵ سلنه وده وکړه چې د کرنې له درې سلنه ودې سره د پرتلې وړ وه.
کپیټلیسټي وده (۱۹۹۴-۲۰۱۸ زکال)
تر ۲۰۰۰ زکال پورې نږدې یو پر څلورمه برخه وګړو ښاري ژوند درلود.
په هند کې د فولادو صنعت په ۲۱ مه پېړۍ کې اروپا ته پراختیا ومونده. د ۲۰۰۷ زکال په جنوري میاشت کې د هند ټاټا کمپنۍ د Corus Group په نامه د فولادو اروپايي شرکت په ۱۱.۳ بیلیون ډالرو وپیره. په ۲۰۰۶ زکال کې میټال سټیل (په لندن کې موقعیت لري خو تر هندي مدیریت لاندې دی) آرسلور یې ۳۴.۳ بیلیون ډالرو وپېره څو د ټولې نړۍ د ۱۰ سلنه فولادو په تولید سره د نړۍ تر ټولو لویه د فولادو تولید کوونکې کمپنۍ شي.
اېشينز نيپولي
اېشينز نيپولي ( Gr. Αἰσχίνης ὁ Νεαπολίτης ; د عصري نیپلز ) د شکيانو ښوونځي يو فيلسوف و چې په اتن کې د اکاډمۍ مشري یې د کارماداس او کلیتوماکوس سره په ګډه د 110 مخزېږديز په شاوخوا کې شریکه کړه ، کله چې کلیټوماچس یو زوړ سړی و. دیوجینس لارټیوس وايي چې هغه د روډس میلانتیوس شاګرد او د خوښې ( پايډيکا ) و.
سرچينې
This article incorporates text from a publication now in the public domain: .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit;word-wrap:break-word}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .citation:target{background-color:rgba(0,127,255,0.133)}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/Lock-green.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/aa/Lock-red-alt-2.svg")right 0.1em center/9px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4c/Wikisource-logo.svg")right 0.1em center/12px no-repeat}.mw-parser-output .cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:none;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;color:#d33}.mw-parser-output .cs1-visible-error{color:#d33}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#3a3;margin-left:0.3em}.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right{padding-right:0.2em}.mw-parser-output .citation .mw-selflink{font-weight:inherit}Smith, William (1870). "Aeschines 4.". In Smith, William (ed.). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. Vol. 1. p. 40.
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
د لائوس تاریخ
د هند-چین په شمالي او مرکزي لوړو کې د عصري انسانانو د شتون د شواهد و تاریخ، چې د عصري لائوسي ولس-دولت سیمې دي، لومړۍ ډبریزې دورې ته رسېږي. دا لومړني انساني کډوال آسټرالیایي-میلانیزي دي — چې د هوابینیان کلتور سره تړاو لري — او تر نن ورځې پورې د لائوس او ټولې سوېل ختیځې آسیا په لوړو او داخلي او د لږ لاسرسي وړ سیمو کې مېشت شوي دي. ورپسې د آسترو-آسیايي او آستري-نزیایي سمندري کډوالو څپو د لائوس وچه یوازې لږ څه اغېزمنه کړه او مستقیم چینایي او هندي کلتوري اړیکو په دې هېواد باندې ژورې اغېز درلود.
د لائوس اوسني ولسي هېواد په ۱۹۵۳ کال کې د فرانسې له استعماري سترواکۍ څخه د یوه خپلواک هېواد په توګه راڅرګند شو. لائوس د دیارلسمې پېرۍ د لان ژانګ د لائو سلطنت راهیسي په نیمګړې شکل شتون لري. لان ژانګ له ۱۳۵۷ کال څخه تر ۱۷۰۷ کال پورې د یو متحد سلطنت په بڼه شتون درلود او د ۱۷۰۷ کال څخه تر ۱۷۷۹ کال پورې په دریو سیالو سلطنتونو، کله لوانګ پرابنګ، ویینتیان او چمپاساک ووېشل شو. له ۱۷۷۹ کال څخه تر ۱۸۹۳ کال پورې د سیام (تایلنډ) مطلقه حاکمیت تر واک لاندې راغی او په ۱۸۹۳ کال کې د فرانسوي تحت الحمایه لائوس تر واک لاندې بېر ته متحد شوی. د لائوس د اوسني دولت پولې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې د فرانسې د استعماري حکومت له لوري وټاکل شوې.
محدودیتونه او د څېړنې اوسنی حالت
په لائوس کې د لرغونو اثارو سپېړنه د سختې او لرې توپوګرافي، د شلمې پېړۍ د شخړو چې په ټول هېواد کې دوه میلیونه ټنه ناچاوده توکي پر ځای پریښې، تاریخ ته د سیمه ایز کمونیستي حکومت د حساسیتونو، د کلیوالو چارواکو او کلیوالي بېوزلۍ له امله له محدودیتونو سره مخ شوې ده. د لائوس د لرغون پېژندنې لومړنۍ سپړنې د فرانسوي پلټونکو له لورې پیل شوې چې د لرې ختیځ فرانسوي مرکز تر څارنې لاندې وې. خو د لائوس د کورنۍ جګړې له امله، د ۱۹۹۰ کلونو راهیسې په لائوس کې دا یوازې د لرغون پېژندنې جدي هڅې ګڼل کېږي. له ۲۰۰۵ کال راهیسې، د دې ډول هڅو یوه د The Middle Mekong Archaeological Project (MMAP)   (د منځني میکونګ د لرغون پېژندنې پروژه) ده چې  په شمالي لائوس کې د لوانګ پرابنګ په شاوخوا کې د میکونګ سیند او د هغې د څنډو په اوږدو کې یې زیات سایټونه کیندلي او سروې یې کړي، چې موخه یې د میکونګ سیند د درې او د هغې په څنډو کې د انسانانو د لومړنیو استوګنځایونو څېړنه ده.
په لائوس کې له تارخ نه مخکې زمانه
له اناتوميک اړخه، سوېل ختیځې آسیا ته د عصري انسانانو ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې ډله ییزې-ښکاري کډوالۍ د سیمې د فوسیلي ریکارډ پر بنسټ تایید شوې دي. تر یوې ټاکلې کچې، لکه څنګه چې د تام پا لینګ په غار کې د ۲۰۰۹ کال کشف فوسیل وړاندیز کوي، دا کډوال ښایي د هومو ایرکتس د لرغوني نفوس له غړو سره یوځای شوي او بیا د نسل تولید کړی وي. دا فوسیل چې د ۴۶۰۰۰ کلونو څخه تر ۶۳۰۰۰ کلونو تاریخ لري، په سیمه کې تر ټولو زوړ موندل شوی فوسیل دی چې د عصري انسان مورفولوژیکي ځانګړتیاوې لري. همدارنګه، وروستنۍ څېړنې د لومړنیو انسانانو، چې په پرله پسې څپو کې د ساحلونو په اوږدو له لوېدیځ نه ختیځ ته خوځېدلي دي، د کډوالی د ځانګړتیاوو په اړه د لا کره پوهې ملاتړ کوي، خو د پخوانۍ تیوري په پرتله نور داخلي او شمال لور ته د سیندونو د درو معلومات هم کارولي دي.
یو پخوانی دود په هوابینیایي سایټ کې د تشخیص وړ دی، دا نوم د ډبریزو وسایلو او سنګفرش لایو د اثارو د دود تسلسل ته ورکړل شوی چې نږدې ۱۰۰۰۰ کاله له اوسه مخکې په غارونو او ډبریزو جونګړو کې څرګندېږي چې لومړی یې د ویتنام په هوا بین کې او وروسته په لائوس کې په تشرېح شوی دی.
د نوې ډبریزې زمانې کډوالۍ
د لائوس تر ټولو لومړني اوسیدونکي - آسټرالو - میلانیزي - د آسټرو آسیایی ژبې د کورنۍ غړو له لوري تعقیب شوي. دې لومړنیو ټولنو د لائوس په لوړو کې توکمونو د پلرونو د جین په تولګه کې برخه اخیستې چې په ټولیز ډول د "لاو تیونګ" په نوم یادېږي، چې ترټولو لوی توکمونه یې د شمالي لائوس خامو او په سوېل کې براو او کاتانګ دي.
ورپسې د نوې ډبریزې دورې د کډوالۍ څپې متحرکې، خورا پیچلې او تر ژوره بحث لاندې انګېرل کیږي. څېړونکي د ډلو د پېژندنې او ډلبندي لپاره ژبني اصطلاحات او استدلال کاروي.
کرنه او د برونز تولید
د وریجو او ارزن (ږدن) د کرنې تخنیکونه ۲۰۰۰ کاله مخکې له میلاد نه، د سوېلي چین کې د یانګزي سیند له درې څخه دې سیمې راوړل شوي دي. ښکار او راټولول، په ځانګړې توګه په ځنګلونو او لوړو غرنیو سیمو کې، د خوړو د چمتوالي یو مهم اړخ پاتې شوی دی. په سوېل ختیځه آسیا کې د مسو او برونزو لومړنی پیژندل شوی تولید ۲۰۰۰ کاله مخکې له میلاد نه د اوسني شمال ختیځ تایلنډ او د شمالي ویتنام د فونګ نګوین (Phung Nguyen) د تمدن تر منځ د بان چیانګ په سایټ کې تایید شوی.
د جارز (مرتبانونو) هواره
له میلاد نه مخکې له ۸ پېړۍ څخه د ۲ پېړۍ تر پای پورې د ژینګ خوانګ په جلګه کې، د میګالیتیک سایټ شاوخوا شاوخوا چې د مرتبان هواره نومېږي، یوه کورنۍ سوداګریزې ټولنې ظهور وکړ. دا هواره چې په ۱۹۹۲ کال کې د یونیسکو د نړیوال میراث په نوملړ کې راغله، له ۱۹۹۸ کال راهیسې تر اوسه د ناچاودو توکو څخه د پاکېد په حال کې ده. دا مرتبانونه د ډبرو لوښي یا د تابوتونه دي، چې د اوسپنې تر دورې (۵۰۰ کال مخکې له میلاد نه څخه تر ۸۰۰ میلادي کال) پورې تاریخ لري او د انسانانو د پاتې شونو شواهد، د خښولو وسایل او خاورین لوښي پکې موجود دي. ځینې سایټونه له ۲۵۰ څخه زیات ځانګړي متربانونه لري. تر ټولو لوړ مرتبانونه له ۳ متره (۹.۸ فوټه) څخه لوړو دي. د هغه دود په اړه چې دا مرتبانونه یې جوړ کړي او کارولي دي، لږ معلومات ترلاسه شوي دي. مرتبانونه او په سیمه کې د اوسپنې د ډبرو شتون دا ښیي چې د دې سایټ وګړو په ځمکنۍ ګټوره سوداګرۍ کې بوخت وو.
د فونان سلطنت
په هند-چین کې لومړنۍ را څرګند شوی بومي سلطنت د چین په تاریخ کې د فونان سلطنت په نوم یادېږي او له لومړۍ پېړۍ څخه یې د اوسنۍ کمبوډیا یوه برخه او د سوېلي ویتنام او سوېلي تایلنډ ساحلونه تر پوښښ لاندې درلودل. فونان د هندی دود د خپرېدو یو سلطنت و، چې د هندي بنسټونو اساسي ځانګړتیاوو، دین، دولتوالۍ، ادارې، دود، لوست او معمارۍ په کې ګډون درلود او د هند سمندر په ګټوره سوداګرۍ کې ښکېل و.
د چامپا سلطنت
په دوهمه پېړۍ کې، د آسترونیزیایي کډوالو د اوسني مرکزي ویتنام په اوږدو کې د چمپا په نوم یو د هندي دود سلطنت تاسیس کړ. چام وګړي د لائوس اوسني چمپاسک ته نږدې لومړني استوګن ځایونه جوړ کړل. په شپږمه پېړۍ کې فونان د چمپاسک سیمه پراخ او متحده کړه. په دې وخت د چنلا حکومت د هغې ځایناستی شو. چنلا د اوسني لائوس لویې سیمې چې په لائوسي خاوره کې د لومړنیو سلطنتونو خاورې وې، ونیولې.
د چنلا سلطنت
د پخواني چنلا پلازمینه شریستاپورا وه چې چمپاسک او د یونیسکو نړیوال میراث د واټ فو سایټ ته نږدې پرته وه. واټ فو په سوېلي لائوس کې د معبدونو یوه پراخه ټولګه ده چې طبیعي چاپېریال یې د نګار شوو ډبرو له جوړښتونو سره یوځای کړی، چې تر ۹۰۰ پېړۍ پورې د چنلا وګړو له لوري ساتل شوي او مزین شوي دي، او وروسته په ۱۰ پېړۍ کې د خمر سلطنت له لوري بیا کشف او سینګار شو.
په اتمه پېړۍ کې چنلا په دوه برخو ووېشل شو چې یو یې "ځمکنی چنلا" و چې په لائوس کې یې موقعیت درلود او بل یې "سمندري چنلا" و چې د کمبوډیا سمبوور پري کوک ته نږدې د مهندراورمن په لاس تاسیس شو. ځمکنی چنلا د چینایانو له لوري د "پو لو" یا "وین ډان" په نوم یادېده او په ۷۱۷ کال کې یې د تانګ سلطنت دربار ته د سوداګرۍ پلاوی ولېږ. سمندري چنلا د چمپا، په جاوا کې میشته د اندونیزیا د میډنګ د سمندري سلطنتونو او په پای کې د سمندري غلو له خوا تر پرله پسې بریدونو راغله. له بې ثباتۍ څخه خمر سلطنت راڅرګند شو.
د خمر سلطنت
د دوهم پاچا جایاورمان تر واکمنۍ لاندې د خمر سترواکۍ په ۹مه پېړۍ کې را څرګنده شوه.
د دارواتي د ښاري دولت پاچاهۍ
په هغه سیمه کې چې اوسنی شمالي او مرکزي لائوس او شمال ختیځ تایلنډ دي، مون وګړو د ۸ پېړۍ په اوږدو کې د چنلا سلطنتونو له قلمرو بهر خپل سلطنتونه را منځ ته کړل. مون وګړو په شپږمه پېړۍ کې د چاو فرایا سیند په دره کې یوځای شول او د دراواتي سلطنتونه یې تاسیس کړل. په شمال کې، هریپونجایا (لامفون) د دراواتي پروړاندې د سیال ځواک په توګه راڅرګند شو. په اتمه پېړۍ کې مون وګړو د شمال په لور زور وکړ ترڅو ښاري دولتونه تاسیس کړي چې د "موانګ" په نوم یادېدل. دا دولتونه په فا دایت (شمال ختیځ تایلنډ)، د لائویس اوسني تاکیک ته نږدې په سری ګوتاپورا (سیخوتابونګ)، موانګ سوا (لوانګ پرابنګ)، او چانتابوري (وینتیان) کې وو. په اتمه پېړۍ کې، سری ګوتاپورا (سیکوتابونګ) د دې لومړیو ښاري دولتونو تر ټولو ځواکمن و او د منځنۍ میکونګ سیمې په اوږدو کې یې سوداګري تر کنټرول لاندې درلوده. له سیاسي پلوه دې ښار دولتونو سستې اړیکې درلودې، خو له کلتوري اړخه یې ورتوالی زیات و او په ټوله سیمه کې د سریلانکایې مذهبي تلبغیانو  له خوا یې د تیریوادا بوداییزم معرفي کړ.
د اوسپنې فلز علم
د اوسپنې فلزات، د اوسپنې او د هغې د الياژ فلزاتو علم له تاريخ څخه مخکې دوره کې پيل شو. په مصر کې له ميلاد څخه د مخکې څلورمې زريزې څخه، د اوسپني تر ټولو لومړني لاسي کارونه د اسماني کاڼي له اوسپنې او نکل څخه جوړ شوی وو. معلومه نه ده چې له فلز لرونکې تيږې څخه کله او چېرې د اوسپنې وېلي کول پيل شول، مګر له ميلاد څخه مخکې د دويمې زريزې په پای کې اوسپنه لږ تر لږه له مصر څخه تر هندوستان پورې او د افريقا د فرعي صحرا دښته کې د اوسپنې له فلز لرونکې تيږي څخه توليدېدله. د جوړې شوې اوسپنې څخه ګټه اخېستل، له ميلاد څخه مخکې لومړۍ زريزه کې پېژندل شوي وو او خپرېدنې يې د اوسپنې دوره (Iron Age) راوپېژنده. د منځنۍ دورې پر مهال په اروپا کې فلز کارانو له ساحلي توږل شوې اوسپنې (په دې برخه کې د اوسپنې تودې ټوټې يا pig iron په نوم پېژندل کېږي) څخه د زرو [سره او سپين زر] کورې په کارونې سره د جوړې شوې اوسپنې د توليد لاره ومونده.
له ميلاد څخه مخکې څلورمې پېړۍ کې سويلي هند لرغوني چين، افریقا، منځني ختيځ او اروپا ته د Wootz فولادو (د اوسپنې د تودې ټوټې يا pig iron او جوړې شوې اوسپنې wrought iron تر منځ د کاربن يوې برخې سره) لېږد پيل کړ. د توږل شوې اوسپنې د لرغون پېژندنې نښه له ميلاد څخه مخکې ۵ پېړۍ کې په چين کې راڅرګندېږي. د اوسپنې د carburizing ميلو په واسطه يې د سيمنټ کولو په پړاو کې د توليد نوې کړنلارې په ۱۷ پېړۍ کې رامنځته شوې. د صنعتي اوښتون پر مهال د لرګو سکارو لپاره د ځایناستي کوک سکارو له مخې د ميل اوسپنې [اوسپنې سيخ] د توليد نوي ميتودونه راښکاره شول او وروسته د فولاد و په توليدولو کې هم پلي شول، چې د اوسپنې او فولادو په ستر ډول زياتې شوې کارونه کې يوې نوې دورې ته لارښوونه کوي چې ځيني معاصر پوهان يې د نوې «اوسپنې دورې» په نوم يادوي. د ۱۸۵۰ ز کال په وروستيو کې Henry Bessemer د فولاد جوړونې يو نوی بړاو رامنځته کړ، چې د کاربن سوځولو لپاره د اوسپنې ويلي شوي تودې ټوټې په واسطه يې د هوا چلېدل راونغاړل او په همدې ډول يې ملايم يا نرم فولاد توليدول. دې او د ۱۹ پېړۍ نورو او د فولاد جوړولو وروستيو پړاوونو د جوړې شوې اوسپنې (wrought iron) ځای خپل کړ. نن ورځ جوړه شوې اوسپنه په سوداګريزه موخه نوره نه توليدېږي او پر ځای يې په وظيفوي ډول برابر ملايم يا لږ کاربن لرونکي فولاد کارېږي.
په نړۍ کې د ځمکې لاندې د اوسپنې لرونکې تېږې تر ټولو ستر او عصري معدن په Kiruna، Norrbotten Country او Lapland کې په کار اچول کېږي. هغه معدن چې د (Luossavaara-Kiirunavaara AB) په نوم د معدن کېندلو يو ستر سويدني شرکت يې څښتن دی، په کلني ډول د اوسپنه لرونکې تېږې له ۲۶ ميليون ټنونو څخه د زيات توليد وړتيا لري.
د اسماني کاڼي (شهابي) اوسپنه
اوسپنه د اوسپنې او نيکل له الياژونو څخه تر لاسه کېدله، چې پر ځمکه باندې د غورځېدونکو اسماني کاڼو نږدې ٪۶ يې جوړول. دا سرچينه زياتره د يادې مادې د بې ساري بلوري بڼو له امله هغه وخت په ريښتيني ډول سره مشخص کېدلی شي، چې تر کار لاندې فلز د سوړوالي يا ټيټي تودوخې درجې پر مهال وکتل شي. په دې لاسي شيانو کې د بېلګې په ډول په ايران کې له ميلاد څخه مخکې د ۵ زريزې مرۍ او له ميلاد څخه مخکې ۴۰۰۰ کلونه له لرغوني مصر او سومر څخه د تورو يا نېزو څوکې او ګاڼه يادولی شو.
د اوسپنې دا پخوانۍ کارونه ښکاري چې، په پراخه ډول په مراسمو او سينګار پورې تړلې وه. شهابي يا له اسماني تيږې څخه جوړه اوسپنه خورا لږه (نادر) ده او فلز هم شوني ده خورا ګران بيه او شايد بيه يې له سرو زرو څخه هم لوړه وه. پخوانيو Hittites او له ميلاد څخه مخکې د دويمې زريزې په لومړۍ پېړۍ کې د پخواني اسيري سترواک (Old Assyrian Empire) هغه لومړني پېژندل شوي خلک دي، چې اوسپنه يې پر سپينو زرو د اوسپنې وزن د ۴۰ برابره په اندازه کې بدلوله [جنس په جنس].
شهابي اوسپنه نږدې ۱۰۰۰ کال شمالي قطب کې هغه مهال د توکو سينګار کې هم وکارېدله، چې د ګرينلېنډ د Thule وګړو د Cape York اسماني کاڼو له ټوټو څخه د اوسپنې ازغنې تورې، چاقوګانو، ulus او نورو څنډه لرونکو توکو جوړول پیل کړل. په نمونه يي ډول د نخود په اندازه د فلز ټوټې د څټک وهلو په واسطه هوارې شوې وې او د هډوکي په لاستي کې برابرې شوې. دا لاسي جوړ شوي توکي د شمالي قطب نورو قومونو سره د سوداګريزو توکو په توګه هم کارېدلي وو: د Cape York له اسماني کاڼي څخه جوړ شوي توکي د لرغون پېژندنې له ۱۰۰۰ ميل يا ۱۶۰۰ کېلو مترو څخه لرې ځايونو کې موندل شوی دي. کله چې امريکايي قطب څېړونکي Robert Peary په ۱۸۹۷ ز کال په نيويارک ښار کې د امريکا د طبيعي تاريخ موزيم ته د اسماني تيږو يوه تر ټولو ستره ټوټه ولېږدوله، تر اوسه يې له ۳۳ ټنونو څخه زيات وزن وکړ. د شهابي اوسپنې د وروستۍ کارونې يوه بله بېلګه د نږدې ۱۰۰۰ ميلادي کال يوه ترښځ ده، چې په سويډن کې وموندل شوه.
اصلي اوسپنه
په فلزي حالت کې اصلي يا ذاتي اوسپنه د تورو مرمرو په ښکاره تيږو کې د کوچنيو راګډونو په توګه خورا لږه پېښېږي. د شهابي اوسپنې تر څنګ د ګرينلېنډ د Thule وګړو د Disko سيمې اصلي اوسپنه هم کارولې ده.
د اوسپنې وېلې کول او دوره
د اوسپنې وېلې کېدنې د موندنې لپاره ځای او وخت د يوې برخې په توګه ځکه نه دی معلوم، چې له نيکل لرونکو فلزي ډبرو او ګرم کار کړای شويو شهابي اوسپنې څخه د په لاس راغلي فلز بېلول ستونزمن وو. د لرغون پېژندنې نښې له ميلاد څخه مخکې په درېيمه زريزه کې د برونز دورې پر مهال د منځني ختيځ سيمې ته اشاره کوي. که څه هم جوړ شوي اوسپنيز لاسي توکي له ميلاد څخه مخکې تر ۱۲ پېړۍ پورې لږ يا يو لطافت (نری توب) پاتې شو.
د اوسپنې دوره له دود سره سمه د برونز وسلو او توکو پر ځای د اوسپنيزو او فولادي توکو او وسلو د پراخه ځای پر ځای کوونې له مخې مشخص کېږي. ياد لېږد په بېلابېلو ځايونو کې د ټيکنالوژي د خپرېدنې له مخې په بېلابېلو وختونو کې پېښ شو. بين النهرين له ميلاد څخه ۹۰۰ کلونه پخوا په بشپړ ډول د اوسپنې دوره کې وه. که څه هم مصر اوسپنيز لاسي توکي توليد کړل، مګر له ميلاد څخه مخکې ۶۶۳ کالونو کې د Assyria له لوري د فتحې تر وخته پورې په کې برونز حاکم پاتې شول. په هند کې د اوسپنې دوره له ميلاد څخه ۱۲۰۰ کاله مخکې، مرکزي اروپا کې له ميلاد څخه ۸۰۰ کلونه پخوا او په چين کې له ميلاد څخه نږدې ۳۰۰ کلونه پخوا پيل شوه. له ميلاد څخه نږدې ۵۰۰ کلونه مخکې د حبشې اوسېدونکو، چې له Assyria له وګړو څخه يې د اوسپنې کارونې زده کړه کړې وه او له مصر څخه ايستل شوي وو، د اوسپنې ستر توليدونکي او لېږدونکي شول.
لرغونی نږدې ختيځ
په Anatolia کې يو له تر ټولو لرغونې وېلې شوې اوسپنې لاسي توکی په يو هاتي [قوم دی] قبر کې د اوسپنيز پل لرونکی يو خنجر و، چې له تاريخ يې له ميلاد څخه ۲۵۰۰ کلونه وړاندې ته ورګرځي. له ميلاد څخه نږدې ۱۵۰۰ کلونه پخوا په بين النهرين، Antolia او مصر کې د ناشهابي وېلې شويو اوسپنيزو شيانو زياتېدونکی شمېر څرګند شو. د Tutankhamun په نوم د مصري امير په قبر کې د يو طلايي لاستي لرونکي اوسپنيز خنجر، د هروس سترګې (Eye of Horus)، موميايي شوي ولاړ سر او د يو کسب ګر د توکو د ۱۶ نمونو په ګډون نولس شهابي اوسپنيز شيان وموندل شول. ياد امير له ميلاد څخه مخکې ۱۳۲۳ کال کې مړ شوی دی. د فرعوني Merneptah د نوم اړوند يوه لرغونې مصري توره او د اوسپنيز پل او سروزرو سينګار شوی د برونزو لاستي په لرلو سره د جګړې يو تبر د Ugarit په کيندنه [قبر کيندنه] کې موندل شوي وو.
الاسلام :تانبه
ابویحی
د چین کلتور
د نړۍ یو له پخوانیو کلتورونو نه چینایي کلتور (په ساده چینایي: 中华文化؛ دودیز چینایي: 中華文化؛ پینین: Zhōnghuá wénhuà) دی، چې زرګونه کاله وړاندې رامنځته شوی دی. دا کلتور د ختیځې اسیا په لویې جغرافیايي سیمې کې موقعیت لري او خورا متنوع او توپير لرونکی دی، چې دودونه یې د ولایتونو، ښارونو او ان ښارګوټو ترمنځ هم توپیر لري. د پیړیو په اوږدو کې د «چین» اصطلاحات او د «چین» جغرافیه بدله شوې، لکه څنګه چې په عصري وخت کې د «چین» د نوم له عامېدو دمخه یې نوم لوی کینګ وو.
د تاریخ له نظره د چين تمدن د ختيځې اسيا يو غالب کلتور ګڼل کيږي. دا چې چين يو له لومړنيو لرغونو تمدنونو نه دی، نو د چين کلتور د اسيا پر فلسفې، فضيلت، اداب او دودونو باندې ژور اغېز ښندي. چينايي حروف، کلالۍ، معمارۍ، موسيقۍ، نڅا، ادبيات، جنګي هنرونه، خواړه، لیدیز هنرونه، فلسفه، سوداګريز اداب، مذهب، سياست او تاريخ په نړيواله کچه اغيزې لري، په داسې حال کې چې په ټوله نړۍ کې یې دودونه او جشنونه نمانځل کيږي، جوړيږي او ترسره کېږي.
پېژندنه یا هویت
هان چينايان، د چين د اکثريت توکميزه ډله ده چې د ختيځې اسيا يو قوم او ملت دی. هغوئ د چین نږدې ۹۲٪ نفوس، د تایوان ۹۵٪ (هان تایوان)، د سینګاپور ۷۶٪، د مالیزیا ۲۳٪، او د نړیوال نفوس شاوخوا ۱۷٪ جوړوي، توکمیز ګروپ، چې شمیر یې له ۱،۳ میلیارد نه ډیر دی د نړۍ ترټولو لوی نفوس جوړوي.
ټولنیز جوړښت
د درېیو واکمنانو او پنځو امپراتورانو له دورې راهیسې، ځینې چیني پاچایان تر ټولو اصلي واکمن دي. د تاریخ بېلابېلې دورې په ټولنه کې د بېلابېلو منصبونو لپاره بېلابېل نومونه لري. د مفهوم له مخې هره امپراتوري یا فیوډالي دوره، د حکومت او نظامي چارواکو د لوړې رتبې د سلسله مراتبو په برخه کې سره ورته دي، او پاتې نفوس د چین د منظم قانون تر واک لاندې دي. د ژو کورنۍ له وروستیو (۱۰۴۶- ۲۵۶ مخکې له میلاد) راهیسې، د چین دودیزه ټولنه د ټولنیزو-اقتصادي طبقو په یوې ډلبندۍ کې تنظیم شوې چې د څلورو مسلکونو یا دندو په نوم پیژندل کیږي.
ژبه
پخوانی لیکل شوی معیار کلاسیک چینایي و. په زرګونو کلونو ترې کار اخیستل کېده، خو ډیری به د هغو پوهانو او روښان فکرانو له خوا کارول کېده چې د «شي دا فو (士大夫)» په نوم د ټولنې «لوړه» طبقه یې جوړوله. د عادي خلکو لپاره دا ستونزمنه خو ممکنه وه چې د تحریري ازموینې په
تېرولو سره دې ټولګي ته ننوځي. خطاطي وروسته سوداګریزه شوه، او د نامتو هنرمندانو کارونه په قیمتي شتمنیو بدل شوو. چينايي ادبيات اوږده مخینه لري. په چینایي ژبه کې ترټولو پخوانی کلاسیک کار، I Ching یا «د بدلونونو کتاب» ده، چې لرغونوالی یې شاوخوا ۱۰۰۰ کاله مخکې له میلاد ته رسیږي. د جنګیالیو هیوادونو د دورې په بهیر کې د فلسفې وده ددې لامل شوه، چې د کنفیوسیوس انالیکټس او لاوزي تاو ټي چینګ په څیر د پام وړ اثار رامنځته شي. (دا هم وګورئ: چینایي کلاسیک) اکثرا د شاهي کورنیو د تاریخونو لیکل د سیما کیان د لوی تاریخ اصلي ریکارډونو سره پیل کېږي، چې له ۱۰۹ مخکې له میلاد نه تر ۹۱ مخکې له میلاد پورې لیکل شوي دي. د تانګ کورنۍ د شاعرانه پرمختګونو شاهده وه، په داسې حال کې چې د چين د ادبياتو څلور ستر کلاسيک ناولونه د مينګ او چينګ د سترواکیو په بهیر کې ليکل شوي دي.
موډ یا فیشن او جامې
د چین د موډ یا فیشن تاریخ سلګونه کلونه د ډېرو رنګارنګو او متنوع ترتیبونو سره په برکې نیسي. بېلابېلې ټولنيزې طبقې په بېلا بېلو دورو کې د موډ بېلا بېل دودونه لري، د چین د امپراطورۍ په دوره کې معمولا د امپراتورانو لپاره ځانګړی شوی رنګ ژيړ رنګ و.
موسيقي، سازونه او نڅا
موسیقي او نڅا د چین له لومړیو دورو سره نږدې اړیکې درلودې. د چیني موسيقۍ لرغونوالی د چینایي تمدن له پیل سره تړاو لري، چې د ژو سلطنت (۱۱۲۲ مخکې له میلاد – ۲۵۶ مخکې له میلاد) په پیل کې د پرمختللې موسیقۍ د کلتور په هکله اسناد او اثار د ثبوت په توګه وړاندې کوي. د ژو کورنۍ لومړنۍ موسیقي چې په لرغونو چینایي متنونو کې ثبت شوې د yayue په نوم دودیزه موسیقۍ ده او ښايي هره یوه برخه یې له نڅا سره تړاو ولري. ځینې ​​زړې لیکل شوې موسیقۍ د کنفوسیوس دورې پورې اړه لري. د چيني موسيقۍ لومړی پرمختللی مستند د تانګ کورنۍ په وخت کې د کین (د اوو تارونو الې غږول) وړاندې کول و، که څه هم د هان کورنۍ نه مخکې دغه ساز غږول شوی او پېژندل شوی و.
معمارۍ
د چین معمارۍ چې د پېړیو په اوږدو کې رامنځته شوې د معمارۍ یو سبک دی او د ختیځې اسیا پر معمارۍ باندې یې په پېړیو پېړیو خپل اغېز ساتلی دی. تر ډېره حده د چين د معمارۍ په ساختماني اصولو کې بدلون نه دی راغلی، یوازې یې د تزیین او ښکلا په برخه کې بدلون راغلی دی. د تانګ کورنۍ د پاچاهۍ راهیسې، چینایي معمارۍ د ختیځې اسیا لکه جاپان او کوریا پر معماري سبکونو ځانګړی اغېز درلود. چيني معمارۍ چې د چين د کلتور په شان لرغونې ده او بېلګې چې څه دپاسه ۲۰۰۰ کاله پخوا موندل شوي، له ډېرې مودې راهيسې د چين د کلتور يوه مهمه نښه ده. د چين په معمارۍ کې، پرته له دې چې ځانګړې سيمې او بېلا بېل ولايتونه په پام کې ونيول شي ځينې ځانګړتياوې ګډې دي.
د سکاتلند تاریخ
د سکاتلند ثبت شوی تاریخ ، په لومړۍ پېړۍ کې د روم د سترواکۍ را رسېدوته ورګرځي هغه وخت چې د بریتانیا  Britannia ولایت شمال خواته د انتوناین Antonine Wall دیوال ته رسېده، شمال ته یې کالیدونیا Caledonia پرته وه چې د پیکتي Picti خلک پکې مېشت و، د دې خلکو پاڅونونو د روميانو عسکري غونډونه د هادریان Hadrian's Wall دیوال پورې په شا وتمبول. کله چې رومي عسکر بلاخره له برتانیا څخه ووتل، د ګلیک Gaelic ژبې ویونکو( داد سکاتلند بومي ژبه وه)  چې سکاتي Scoti  نومیدل د لویدیځ سکاتلند او ویلز Wales سیمې یې خپل مستعمره کړل. د رومیانو څخه وړاندې، له تاریخ د مخه سکاتلند د ډبرې دورې ته په ۴۰۰۰ قبل المیلاد، د برونزو دورې ته په  ۲۰۰۰ قبل المیلاد، د وسپنې دورې ته په  ۷۰۰ قبل المیلاد کې داخل شوی دی.
د ګلیک Gaelic د دال ریاتاDál Riata شاهی دولت د سکاتلند په لودیځه څنډه کې په شپږمه پېړۍ کې جوړ شو. په راتلونکې پېړۍ کې ایرلندي مبلغینو پخواني بې دینه پیکتان pagan Picts د سلتي نژاد عیسویتCeltic Christianity ته وروپېژندل. د انګلند له تبشیری ماموریت وروسته، نیکتان Nechtan چې یو پېکتیش Pictish پاچا و داوپتیله چې د سلتیانوډیري عشایرد رومیانو د ګټې لپاره له منځه یوسی او په دې توګه د ګلیک Gaelic اغیزه په خپل شاهي دولت کمه او له انګلیایي نارتومبریا Anglian Northumbria سره د جګړې مخه ونیسي. د اتلسمې پېړۍ په پای کې، د ویکنګ Viking ( د سکاندوي جنګیالیو نوم دی چې په اروپايي هیوادونو یې یرغل کاوه) یرغلونه پېل شول چې پیکتان Picts او ګیلسان Gaels یې اړایستل چې خپلې تاریخي دښمنۍ پرېږدي او په نهمه پېړۍ کې سره یو او د سکاتلند شاهي حکومت جوړ کړي.
د الپین د سلسلي  House of Alpin په مهال سکاتلند یوموټی و خو غړي یې څو ځلو ځای ناستي توب په سرخپل منځ کې سره وجنګیدل. د الپین د سلسلې وروستي پاچا  دوهم مالکولم Malcolm II د یولسمې پېړۍ په پیل کې پرته له دې چې  نارینه وارث ترې پاتې شي  ومړ او پاچاهي د هغه د لور د ځوی  له لارې دنکلید Dunkeld یا کانمور Canmore سلسلې ته ورسېده. دریم الکساندر د دنکلید Dunkeld د سلسلې وروستۍ پاچا و چې په ۱۲۸۶ ز کې ومړ. له هغې یوه شیرخوره لمسۍ مارګارت چې پالنه یې ناروژۍ خدمتګارې کوله د وارثې په توګه پاتې شوه چې هغه هم وروسته له څلورو کلو مړه شوه. د لومړي ادوارد Edward I په مهال  له دې مشکوک وراثت څخه ګټه پورته کړه اویو شمیر بریالیتوبونه ېې تر لاسه کړل چې د سکاتلند د خپلواکۍ د جګړې چې د بالیول Balliol  او بروس Bruce سلسلو تر منځ پاچاهی به پکې وړاندې وروسته کېده لامل شو او په پای کې سکاتلند یو خپلواک او تسلط لرونکی شاهي دولت شو.
کله چې پاچا دویم دیوید King David II پرته له وارث پرېښودو مړ شو، دهغه وراره د ستوارت Stuart د پاچاهی سلسله رامنځ ته کړه چې سکاتلند یې د درې پېړیو لپاره بې له ستونځو اداره کړ. په سکاتلند کې د ستوارت Stuart دسلسلې پاچا شپږم جیمز James VI هم په ۱۶۰۳ ز کال کې د انګلستان تخت ته ورسید او د انګلستان لومړی جیمز James I شو چې په دې سره د ستوارت Stuart د دورې پاچاهانو او ملکو دواړه مستقل شاهی حکومتونه په ۱۷۰۷ ز کال کې د یووالي د قانون تر پلي کیدو چې دواړه شاهي دولتونه یې د سترې برتانیا د شاهی حکومت په نامه سره یو کړل اداره کړل، چې ملکه انې Queen Anne د ستوارت د شاهي دورې ورستۍ ملکه وه چې هیواد یې تر ۱۷۱۴ ز کال پورې اداره کړ. له ۱۷۱۴ ز کال څخه را پدیخوا، د برتانیا د شاهی دولتونو میراث د هانور  Hanover ، سکس کوبرګ Saxe-Coburg او ګوتا ویندسور Gotha (Windsorپه دورو پورې اړونده دی چې پېل یې د ستوارت د دورې له شپږم جیمز یا لومړي جیمز له نسب څخه دی.
د سکاتلندي روڼ اندۍ او صنعتي انقلاب په مهال، سکاتلند د اروپا  له سوداګریزو،فکري او صنعتي محرکه قواوو څخه وه. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د سکاتلند صنعتي ځوړ په ځانګړې توګه حاد حالت کې و. په وروستیو لسیزوکې سکاتلند له کلتورې او اقتصادي نوې شوې دورې برخمن دی چې  لامل یې تر یوه حده د مالي خدماتو غوړېدونکی سکتور او دشمال سمندر د تیلو او ګازو عواید دي. له ۱۹۵۰ ز لسیزو راپدېخوا ملتپالنه یوه غښتلې سیاسي موضوع ده چې د سکاتلند خپلواکي په اړوند جدي بحثونه او په ۲۰۱۴ ز کال کې د برتانیې د یووالي د پرېښوولو لپاره د ټولپوښتنې تر سره کول پکې شامل دي.
له تاریخ د مخه دوره
د برتانیا له ثبت شوي تاریخ څخه د مخه په سکاتلند کې کم له کمه د ۸۵۰۰ کلونو لپاره خلک اوسېدل. د دوو کنګلي دورو ترمنځ په وروستی دوره کې (   ۱۳۰۰۰۰-۷۰۰۰۰ کلونه له میلاد پخوا ) اروپا له نن څخه  ډېر ګرم اقلیم درلوده نو ښایي چې پخوانیو انسانانو سکاتلند ته مخه کړې وي اود سکاتلند په اصلي ځمکه او اورکني Orkney کې  هغه تبرونه موندلي وي چې د کنګل ترزمانې مخکې کاریدل. کنګلونه له دې وروسته د برتانیا  له ډېرې برخو ها خوا  هم تېر شول اوکله چې کنګلونه بیرته رامنځ ته شول، نو سکاتلند یوځل بیا ۹۶۰۰ کاله له میلاد پخوا د هستوګنې وړ شو. د ډبرو د لومړۍ دورې پورې اړوند د ښکار او خوړووړ نباتاتو ټولونکو( داهغه خلک وه چې دښکاراو له کرهنې پرته دخوړو وړ نباتاتو دکارولو له لارې یې ژوند کاوه) کمپونه پېژندل شوي هستوګنځایونه دی، او لرغونپوهان بیګارBiggar ته نژدې یو کمپ ته  ۱۲۰۰۰ کاله له میلاد پخوا نېټه ټاکي. سکاتلند ته نژدې نور ځایونه هم موندل شوي چې هلته یو انځور دي چې  د وړوبېړیو کاروونکي خلک سامانونه له ډبرو، هډوکو او د ګوزو له ښکرو جوړوي. د هغه خورا زاړه کورشواهد چې په برتانیا کې موندل شوي  لرګینې بېضوي ډوله پایې دي چې په جنوبي کوینسفري کې دفورت خلیج ته نژدې موندل شوي دي او د ډبرو د پخوانۍ او وروستۍ تر منځ دورې پورې چې ۸۲۴۰ قبل المیلاد پورې اړه لري د ډبرو خورا پخواني ساختمانونه هغه درې کورې دي چې په جوره Jura سیمه کې موندل شوې دي چې ۶۰۰۰ قبل المیلاد پورې اړه لري.
د ډبرو د نوې دورې کرهنی دایمې هستوګنې را منځ ته کړې چې شواهد یې په ښه توګه ساتل شوي ډبرین کور دی چې د پاپا ویسترې Papa Westrayد هوآرKnap of Howar په څوکه کې پروت دی چې لرغونتوب یې ۳۵۰۰ قبل المیلاد  ته رسیږي اود ورته کورونو یو کلی دی چې د لویدیځ ماین لند Mainland  د اورکني Orkney په سکارا برې  Skara Brae کې پروت دی چې له پورته کوريې لرغونتوب ۵۰۰ کاله وروسته دی. دې اوسيدونکو له تخته ډوله ډبرو جوړې خونه لرونکې ګنبدي  ۳۵۰۰ قبل المیلاد کې دود کړي چې په مېشوMaeshowe کې شته. د ۳۰۰۰ قبل المیلاد ولاړې او دایروي  ډبرې د اورکني Orkney په اصلی ځمکه د ستینس Stenness په سیمه کې شته چې په ۳۱۰۰ قبل المیلاد پورې اړه لري دا څلور ډبرې دي چې خورا لوړه یې ۱۶ فوته یا پنځه متره لوړوالی لري. دا د هغې طرحي یو ه برخه وه چې په ورته وخت کې یې د اروپا په ډیریو سیمو کې برمختګ وکړ.
د تخته ډولو ډبرو  او ډبرینو یادګارونو جوړول د برونزو په دوره کې دوام وموند چې په سکاتلند کې په ۲۰۰۰ قبل المیلاد کې پېل شول. د اروپا په نورو ځایو کې په دې دوره کې لومړی غوندۍ ډوله کلاوې دود شوې چې له دې ډلې د سکاتلند سرحدو کې د میلروس Melrose ته نژدې د ایلدون  Eildon Hil غونډۍ ده چې په یوه ټینګه کړل شوې غونډۍ باندې یې څو سوو کورونوته ځای ورکړی دی. د برونزو له لومړۍ او منځنۍ دورو نه پاتې د ډبرو ګرد سورې لرونکي کورونو شواهد هم شته چې د شېتلند Shetland په جارلشاف  Jarlshof او سمبرغ Sumburgh سیمو کې پراته دي. د کرانوګس crannogs په جزیره کې د دایروي کورونو شواهد  هم شته چې په بشپړ ډول یا نیمایي ډول په مصنوعي جزیرو معمولا خلیجونو، سیندونو او د اوبو دوتلو په ځای کې جوړشوي وه.
فېرمي پاراډوکس
فېرمي پاراډوکس یا فېرمي تناقض (په انګلیسي: Fermi paradox) له ځمکې پرته د کائناتو په نورو برخو کې د ژوندانه اړوند د ښکاره او واضحو شواهدو د نشتوالي او د هغو د شتون د اړوند د بېلابېلو انګېرنو ترمنځ تضاد ته ویل کېږي. هماغه ډول چې په ۲۰۱۵ زکال کې په یوه مقاله کې راغلي، «که چېرې ژوند په دې آسانۍ دی، یو چا باید تر اوسه له کوم بل ځای څخه اړیکه نیولې وي».
د ایټالوي الاصله امریکايي فزیک پوه انریکو فېرمي نوم له دغه پاراډوکس سره اړوند دی، ځکه چې هغه په دې اړوند د ۱۹۵۰ زکال په اوړي کې له خپلو همکارو فزیک پوهانو اډوارډ ټلر، هربرت یورک او امیل کونوپینسکي سره په دې اړه یو معمولي بحث ترسره کړی. په داسې حال کې چې هغه د غرمې د ډوډۍ خوړولو پر لور روان و یو کس د نامعلومو الوتونکو اجسامو (UFO) اړوند د وروستیو راپورونو او د نور له چټکتیا څخه یې د چټک سفر د شونتیا خبرې کولې. دغه خبرې اترې نورو موضوعاتو ته واوښتې تر دې چې فېرمي د ډوډۍ خوړولو پر مهال وویل: «خو چېرې دي دا ټول کسان؟» (په داسې حال کې چې د هغه له خوا کارول شوی کره عبارت ناڅرګند دی).
د فېرمي پاراډوکس د توضیح په موخه ګڼ شمېر هڅې شوې دي. لومړنۍ څېړنې ښيي چې له ځمکې هاخوا نور ځیرک موجودات ډېر په ندرت سره شتون لري، د دغه ډول تمدنونو ژوندونه لنډ دي، یا هم شتون نه لري، خو (د بېلابېلو لاملونو له امله) انسانان د هغو هېڅ شواهد نه لري. دا ددې څرګندويي کوي چې د کایناتو په زماني او مکاني مقیاسونو کې هېڅکله هم دوه ځیرک تمدونونه له یو بل سره نشي مخ کېدای آن که چېرې د هغو ډیریو یې د کایناتو د شتون په اوږدو کې پراختیا موندلې وي.
د استدلالونو لړۍ
لاندې موارد یو شمېر هغه حقایق او فرضیې دي چې د یوبل په خوا کې د څرګند تضاد څرګندويي کوي:
تاریخچه
فېرمي لومړنی کس نه و چې دغه پوښتنه یې مطرح کړه. دغې موضوع ته لومړنۍ ضمني اشاره د کنستانتین تسیولکوفسکي له خوا په ۱۹۳۳ زکال کې په یوې نه خپرې شوې خطي نسخې کې وشوه. هغه څرګنده کړه: «خلک د نړۍ په سیارو کې د ځیرکو موجوداتو له شتون څخه انکار کوي» ځکه «(i) که چېرې دغه ډول موجودات شتون ولري له ځمکې څخه یې لیدنه کوله او (ii) که چېرې دغه ډول تمدنونو شتون درلود د خپل شتون اړوند یو شمېر نښانې یې موږ ته راښوولې». دا دهغو کسانو لپاره پاراډوکس نه و چې دغه موضوع یې د ځمکې هاخوا موجوداتو د نشتون په معنی بلله. خو د هغه لپاره دا پاراډوکس یا غیر منتظره چاره وه؛ ځکه چې هغه له ځمکې هاخوا په ژوند او د فضايي سفر په شونتیا باور درلود. له همدې امله نوموړي هغه موضوع چې نن ورځ د ژوبڼ د فرضیې په توګه پېژندل کېږي، مطرح کړه او اټکل یې وکړ چې انسانان تر اوسه پورې له ځان څخه د غوره موجوداتو اړیکې نیولو ته چمتو نه دي چې هغه له موږ سره اړیکه ونیسي. له دې سره تسیولکوفسکي خپله کېدای شي لومړنی هغه کس نه وي چې دغه پاراډوکس یې کشف کړی؛ ځکه چې هغه نورو کسانو ته په اشارې کولو سره چې د ځمکې هاخوا تمدنونو د شتون څخه منکر دي د دې څرګندونه کړې.
په ۱۹۷۵ زکال کې، مایکل اچ. هارټ د دغه پاراډوکس اړوند جزیات لرونکې ارزونه خپره کړه؛ هغه یو له لومړنیو کسانو و چې دغه کار یې ترسره کړ. نوموړي استدلال وکړ که چېرې له ځمکې هاخوا ځیرک موجودات شتون لري او فضا ته د سفر توان لري په دغه صورت کهکشان د ځمکې له عمر څخه په کمه موده کې مستعمره کېدلای شو. ورته مهال هېڅ داسې لید وړ مدرک شتون نه لري چې وښيي هغوی دې دلته وي او هارټ هم هغه «الف یا A واقعیت» وباله.
په نورو هغه نومونو کې چې د فېرمي پوښتنې(«دوی چېرې دي؟») ته نږدې دي لویه چوپتیا او silentium universi («د نړۍ چوپتیا») شاملېږي؛ دا ټول یوازې د فېرمي د پاراډوکس یوازې هغه برخې ته اشاره لري چې انسانانو د نورو تمدنونو اړوند هېڅ شواهد نه دي لیدلي.
اصلي بحثونه
د ۱۹۵۰ زکال په اوړي کې انریکو فېرمي او همکارانو یې، امیل کونوپینسکي، اډوارډ ټلر او هربرټ یورک د نیومکسیکو د لوس آلاموس په ملي لابراتور کې د یوې یا څو غرمنیو پر مهال په دې موضوع بحثونه لرل.
ټلر لیکي، په داسې حال کې چې درې کسان د غرمې ډوډۍ په لور روان و هغه یوه «مبهمه موضوع» یاده کړه دا موضوع چې «موږ د الوتونکو ناڅرګندو اجسامو اړوند خبرې کوو او دا څرګنده خبره ده چې دغه الوتونکي اجسام واقعي نه دي». په داسې حال کې چې بحث دوام درلود کونوپینسکي هم راورسېد؛ هغه په دغه موضوع کې د یوې مجلې د کارتون یادونه وکړه چې یو شمېر پردیان د نیویارک ښار د خځلیو سطلونه غلا کوي او دغه طنزي اړخ یې هم په بحث کې ور اضافه کړ. هغه لیکي: «تر ټولو خندونکی د فېرمی نظر و، دا چې دا یوه ډېره معقوله نظریه ده له دې امله چې دوه جلا ښکارندې یې له ځانه سره لرلې: د الوتونکو ناڅرګندو اجسامو راپور او همدارنګه د خځلنیو د سطلونو ورک کېدل». له دې سره هغه مهال چې اریک جونز څو لسیزې وروسته د دغه بحث ژوندیو کسانو ته لیک ولیکه یوازې کونوپینسکي دا یاده کړه چې کارتون د دغه بحث برخه وه.
ټلر لیکلي چې فکر کوي فېرمي دغه پوښتنه په مستقیم ډول له ده کړې ده: «څومره امکان لري چې موږ دې په راتلونکو لسو کلونو کې د نور له چټکتیا څخه د چټک مادي جسم ښکاره شواهد ولرو؟» ټلر ځواب ورکړ له یو میلیون څخه یو. فېرمي وویل: «دا ډېر لږ دی. امکان یې له لس سلنه څخه زیات دی». ټلر همدارنګه لیکي چې دغه لس سلنه «له معجزې څخه د فېرمي اخیستل شوی اټکل و».
د پخواني بحث اړوند د هرب یورک په یاد څه نه و پاتې، په داسې حال کې چې هغه وویل د فېرمي دغه یوځلي حس ته د ټولو دریو واړو غبرګون د یو څه څرګندويي کوله.
ډوډۍ ته له کښېناستلو وروسته هغه مهال چې دغه بحث نورو موضوعاتو ته پراختیا ومونده، فرمي یوځل وویل: «دا ټول چېرې دي؟« (د ټلر لیک) یا «آیا هېڅکله مو دا فکر نه دی کړی چې دا ټول چېرې دي؟» (د یورک لیک)، یا «خو دا ټول چېرې دي؟» (د کونوپینسکي لیک).
ټلر لیکي: «د هغه د پوښتنې پایله د ټولو خندا وه، ځکه دا یو ډېر عجیبه واقعیت و، له دې سره چې د فېرمي دغه پوښتنه له څرګند آبي څخه رامنځته کېده (شاید مفهوم یې آسمان وي)، داسې ښکارېده چې د مېز په شاوخوا ټول کسان ورته متوجه و، هغه مهال چې هغه د ځمکې هاخوا موجوداتو اړوند خبرې کولې».
هربرت یورک لیکلي: «په هغه ډول (او شاید په هغه توګه چې تاسو یې توضیح کوۍ دا له پخواني بحث سره اړونده وه، حتی که هغه مې په یاد هم نه دی) موږ ټول پوهېدو چې د هغه موخه له ځمکې هاخوا موجودات و.
امیل کونوپینسکي یوازې لیکلي: «د هغه د بیان ډول داسې و چې زموږ د خندا لامل وګرځېد».
د دغه بحث د دوام اړوند یورک په ۱۹۸۴ زکال کې ولیکل چې فېرمې « د ځمکې په څېر د سیارو د احتمال، ځمکې ته د ورکړل شوي ژوند د احتمال، انسان ته د ورکړل شوي ژوند د احتمال، احتمالي زیاتوالي، همدارنګه د عالي ټکنالوژۍ او نورو مواردو اړوند یو لړ محاسبات ترسره کړل. نوموړی د دغو محاسباتو پر بنسټ دې پایلې ته ورسېد جې موږ باید له ډېر وړاندې یا څو ځله د هغو څخه لیدنه کړې وای».
ديو (اسکندريه)
ديو د اسکندريې اوسېدونکی/ / ˈdiːoʊ / ؛ Δίων  ) یو اکاډمیک سکاپټیک فیلسوف او د اسکالون د انټیوکوس ملګری و چې په لومړۍ پېړۍ کې یې ژوند کاوه. د اکاډمیک سکیپټیک کېدو سربېره ، ډیو په یوناني خدایانو او تیتانانو کې لیواله مومن و ، په ځانګړې توګه يې د وخت د شخصیت ، کرونوس عبادت کاوه. هغه د خپلو ملګرو لخوا روم ته د سفیر په توګه لیږل شوی و، ترڅو د دوی د پاچا، Ptolemy XII ايولېتېس د چلند په اړه شکایت وکړي. په روم کې هغه د پاچا د پټو اجنټانو لخوا مسموم شوی و، او د قتل تر ټولو قوي شک په مارکوس کالیوس باندې شو. د اپریل په 56مخزېږديز کې د کییلیوس دفاع، پرو کییلیو ، د سیسیرو او په حقیقت کې د روم ترټولو لوی بیانونه ګڼل کیږي.
د هغه ورور توپسیوس ( Τόψιος  وه ).
حوالې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
ژبه او ګډ دودونه
لیکوال: شهید علامه مرتضی مطهري
= ژبه = دا څرګنده ده،چې د یو ملیت د تکوین په لومړنیو مرحلو کې ژبه او ګډ دودونه پېژندونکی او یو له بل سره د افرادو د نږدیوالی لامل دی او د زړونو او عواطفو د اړیکو لار او په نتیجه کې د  جمعي او ملي شعور د ودې لامل دی؛خو که د ملتونو ګذشتې ته وګورو؛نو د ګډې ژبې لامل یو سازنده عنصر نه؛ بلکې د ملیت د محصول لامل دی. د تکوین له پیل څخه د یو ملت ژبه هم په اوسنۍ بڼه نه و؛بلکې په یو ټاکلي ځای کې د یوې ډلې له راټولېدنې او د زړونو د نږدېوالي له امله یې ژبه هم رامنځ ته شوې، بیا یې تکامل کړی او قواعد او اصول یې پراخ شوي او د پېړیو په اږدو کې د نورو ملتونو له ژبو سره د مخامخ کېدو له امله یې پر له پسې بدلون موندلی،ترڅو ننني حالت ته رارسېدلی ده.
که د یو ملت د تاریخ په معینو دورو کې که ژبه یا معلوم دود ډېر راښکاره شوی او ملي ارمان، شعار او بېلګه ګرځېدلې د ساري په ډول د استقلال په مبارزه کې لکه څرنګه، چې هندۍ ژبه د هند د ا ستقلال غوښتنې پر مهال او عربي ژبه د الجزایز د آزادۍ غوښتونکیو جګړو پر مهال دا شان رول لوباوه؛ خو دا راښکاره کېدنه موقته وي او یوازې د خلکو د انګېزې د راپارونې حکم لري.
د نورمن بريا
د نورمن بريا (بریا يا فتحه) د هغه لښکر له لورې د انګليستان د ۱۱ پېړۍ يرغل او نيونه يا اشغال و، چې له زرګونو نورمنانو، بریتونانو، فلمنکي وګړو او فرانسوي سرتېرو څخه جوړ شوی و او د ټولو مشري د نورماندي ديوک “Duke of Normandy” کوله، چې وروستی وړ نوم يې فاتح ويليم و.
که څه هم د ويليم اصلي سيالان له منځه تللي وو، مګر د راتلونکو کالونو پر مهال لا هم له سرکښيو يا بغاوتونو سره مخامخ شو او انګليسي تخت باندې له ۱۰۷۲ ز کال څخه وروسته مودې پورې خوندي نه و. د مقاومت کونکې انګليسې ممتازې پرګنې ځمکې په زور سره نيول شوې (ضبط شوې) وې او د دې ډلې ځينې خلک له هېواده وتښتېدل. ويليم د خپلې نوې پاچاهۍ د اداره کولو په موخه خپلو پلويانو ته ځمکې ورکړې او کلاګانې يې جوړې کړې، چې په ټوله خاوره کې يې فوځي سنګرونه اداره کول. «د قيامت د ورځې کتاب» چې د انګليستان د ډېری او د وېلز د ځينو برخو د «سترې سروې» يو ليکل شوی سند دی، ۱۰۸۶ز کال کې بشپړ شوی و. د بريا نورې اغېزې محکمه او حکومت، د ممتازو ډلو د ژبې په توګه د نورمن ژبې ورپېژندل او د پورتنيو ټولګيو په جوړښت کې بدلونونه وو؛ لکه: ويليم ځمکې انحصار کړې، چې بايد په سيده ډول د پاچا له لورې تر لاسه شي. يو څه زياتو پرله پسې يا تدريجي بدلونونو کرنيزې ډلې او کليوالي ژوند اغېزمن کړ: اصلي بدلون د غلامۍ رسمي له منځه وړنه برېښې، چې ښايي په بريد پورې تړاو لري يا ښايي ورپورې هيڅ تړاو نه لری. د حکومت په جوړښت کې لږ بدلون راغلی و او هغه هم په دې ډول، چې د نورمن نویو مديرانو د انګلوساکسون د حکومت ډېری بڼې غوره کړې.
کارولينګين
په ۹۱۱ ز کال کې کارولينګين فرانسوي واکممن ساده چارلس “Charles the Simple” د ويکينګيانو يوې ډلې ته د هغوی د مشر رولو “Rollo” په مشرۍ اجازه ورکړه، چې د “Saint-Clair-sur-Epte” تړون د برخې له مخې نورمندي کې استوګن شي. د دې په بدل کې له د رولو په مشرۍ نورسيانو “Norsemen” څخه غوښتل کېدل، چې د وېکېنګ د نورو بريدګرو په خلاف د ساحل په اوږدو کې د پرتو سيمو ساتنه وکړي. دا استوګنه بريالۍ ثابته شوه او وېکېنګيان په سيمه کې د نارت مين “Northmen” [شمالي وګړو] په توګه وپېژندل شول، چې نورمندي “Normandy” او نورمن “Normans” له همدې نوم څخه اخېستل شوي دي. د نورمنانو په چټکۍ سره بومي دين ځکه خپل کړ، چې د فرانسويانو په څېر شول، بې ديني يې اعلان کړه او عيسويت ته واوښتل. د خپل نوي ټاټوبي “langue d’oil” ژبه يې ومنله او د خپلې “Norse” ژبې ځينې بڼې يې ورسره زياتې کړې او هغه يې نورمن ژبې “Norman language” ته بدله کړه. دوی له ځايي وګړو سره ودونه وکړل او دوی ته ورکړل شوې سيمه يې لويديځ لور ته د ديوک حکومت د پولو پراخولو په موخه د بنسټ په توګه وکاروله، چې د بيسين، د کوتينين ټاپو وزمې او اورانچيس په ګډون نښلونکې سيمې وې.