cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په افغانستان کې معماري
لرغونې بودايي معماري
د کوشانیانو د سترواکۍ په تاسیس سره هغوی خپل سیاسي او سلسلوي مراکز رامنځته کړل چې په افغانستان کې یو له دغو سلسلوي مراکزو څخه په سرخ کوتل یا چشمه شیر سیمه کې پېژندل شوی؛ هغه چې په افغانستان کې د بودېزم د اوج پر مهال تاسیس شوی. د دغه ځای کنستونو د داسې بې مثاله زینو ټولګه څرګنده کړه چې له کوشاني معبد څخه د تپې تر لاندې برخې رارسېږي او له میلاد څخه وروسته دویمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې جوړې شوې دي. په افغاني معمارۍ کې زردشتي اغېزې په ډېر احتمال سره د اور پرستۍ په سمبولونو کې څرګندې دي او په خوا کې یې د بودايي معمارۍ ځانګړنې هم شتون لري. هلنېستي پایې او د آهکي ډبرو په خوا کې نور پایو باندې په یوناني تورو باندې نه پېژندل شوې ژبې ته اړوندې لیکنې د لویدیځ د نفوذ شواهد دي، په داسې حال کې چې فارسي اغېزې هم کېدای شي د دغه تاریخي سلسلوي مرکز په مفهوم کې شتون ولري.
په دغه سیمه کې د مصنوعي غارونو جوړښت د لومړنیو بودايي ټولنو یو له هغو ځانګړنو څخه دي چې د هفتالیانو له خوا د بودايي آئین د منلو له لارې چې د بودايي راهبانو د پناه ځای او استوګن ځای په توګه ترې ګټنه کېدله، خپل اوج ته رسېدلې دي. د دغو تر ټولو څرګندې نمونې د افغانستان په بامیانو ولایت کې دي چې په څلورمه میلادي پېړۍ کې د هفتالیانو د حکومت پر مهال د بودېزم پلازمینه وټاکل شو. په دغه سیمه کې د دغو غارونو په سلګونو بېلګې شتون لري چې په خوا کې یې د بودا د لویو مجسمو د شتون او همدارنګه په ۲۰۰۱ زکال کې د طالبانو له خوا د دغو مجسمو د ویجاړولو له امله پام وړ ګرځېدلې دي.
لرغونې اسلامي معماري
له میلاد څخه وروسته اتمه پېړۍ کې د عباسیانو د حکومت پر مهال د لومړي ځل لپاره د افغانستان شمالي برخو ته اسلام ورسېد. د عباسیانو په زوال سره په دغه سیمه کې سیمه ییزې فارسي لړۍ واک ته ورسېدلې. یو له دغو لومړنیو لړیو څخه د صفاریانو لړۍ وه چې افغانستان یې په بشپړ ډول ونیو او د کابل شاهانو لړۍ ته یې ماته وکړه، له دې وروسته د اسلامي کولو بهیر د سامانیانو د واکمنۍ پر مهال دوام وموند. له دغې مهالیزې دورې وروسته افغانستان د غزنویانو د سترواکۍ پر مهال د اسلامي تمدن په مرکز واوښت چې په ۱۲۱۹ زکال کې بیا غوریان د هغو ځای ناستي شول.
زیارتونه
زیارتونه د اسلامي ودانیزو چارو له ډلې یو له مهمو ودانیو څخه ګڼل کېږي. د افغانستان په مزارشریف ښار کې د اسلام د څلورم خلیفه حضرت علي(رض) روضه شتون لري چې نن ورځ ګڼ شمېر افغان وګړي د هغو لیدو ته ورځي. د دغو زیارتونو په ډول کې په معمول ډول یو مربع ډوله ګنبزي اتاق یا مخروطي ګنبد شتون لري چې پر خپل سر باندې یو برج لري. د دغو زیارتونو په داخلي لاره کې یو تزئین شوی ایوان یا طاقداره جوړښت شتون لري چې وروسته د دغه ډول ودانیو په کلیدي ځانګړنې واوښت. په مرکزي اسیا کې د ایوان جوړولو سرچینه له اسلام وړاندې مهال ته رسېږي چې بیا د اسلام د پراختیا پر مهال او په ځانګړې توګه د تیموریانو د دورې په وروستیو کې د زیارتونو او جوماتونو په ډېرۍ طرحو کې ترې ګټنه وشوه. دا همدارنګه د سیکولر معمارۍ د یوې ځانګړنې په توګه په پام کې نیول کېږي چې له اسلام وړاندې د آی خانم په ماڼۍ او له اسلام وروسته دولسمې پېړۍ ته په اړوندې غزنوي ماڼۍ کې چې په لښکري بازارکې یې موقعیت درلود، ګټنه ترې شوې. ګنبد د دغه ډول جوړښتونو لپاره یو بل اړین شکل و چې په ځانګړې توګه په زیارتونو او جوماتونو کې ترې ګټنه کېدله.
جوماتونه
د افغانستان په معمارۍ باندې د اسلامي حکومت یو له کلیدي اغېزو څخه هم د جوماتونو د ودانیو د ډول معرفي کول و چې یو شمېر اساسي برخې یې خپله د دین له خوا ټاکل شوې دي. د جومات مخه باید د مکې یا قبلې پر لور وي؛ همدارنګه له طاقچې لرلو پرته مهراب په کې شتون ولري. د اوداسه ځای چې له لمانځه وړاندې د پاکوالي لپاره اړین دی او همدارنګه مسطح او سر پوښ لرونکی ځای چې د لمانځه پر مهال په ځمکه باندې د لمونځ کوونکي د تندي لګېدو لپاره زمینه برابره کړي. د قران له مخې د حیواناتو یا انسانانو د انځورونو د ویستلو په محدودیت سره د اسلامي ودانیو تزئیناتو د پخوانیو دورو په پرتله په انتزاعي بڼه تکامل وموند. په ډېری دغو تزئیناتو کې د قرآني آیتونو څخه ګټنه کېدله.
منارونه
په جام کې ۶۵ متري غوري منار – په افغانستان کې دغې دورې ته د اړوندو دوه منارونو څخه یو پاتې شوی منار - او په غزني کې دوه منارونه د اسلامي معمارۍ د سبک له استثنايي بېلګو څخه ګنل کېږي. دغه ځانګړي منارونه د شکلي تنوع شاهد دي چې د دغې منارونو په ولاړتیا کې څرګندېږي، لومړنی یې یو لوی درې طبقه یې او دویم یې کوچني ستوری ډوله منار دی. دغه منارونه دې ته په پام چې لوړتیا یې د یو مذهبي جوړښت د نښو څرګندویي کوي تر ډېره پورې د یو جومات څېرمه دي؛ همدارنګه کېدلای شي له هغو سره په نښتې او یا هم جلا توګه شتون ولري.
پلنډه
پلنډه داسي سه دي چې چي زياتره خلګ يي د بار وړني په خاطر جوړوي، هغه خلګ چي د بار وړلو لپاره خر او آس يا موټر نه لري، د پلنډي په مرسته خپل بار تر منزله رسوي. ددي پلنډي استعمال زياتره په افغانستان کې کيږي.
آسیايي فیل
آسیايي بیل (په لاتين: Elephas maximus)د پیلانو څخه دي چې په آسيا کې په هندوستان، بنگله دېش ، سریلانکا، نيپال، اندونيزيا او تايلنډ کې ژوند کوي.
وېشنيزه:پيلان
سورة يونس
سورة يونس د قرآن لسمه سوره ده.
د پوهې او عدالت تړاو
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د لوراند او لورین الله په نامه
په پوهه د عدالت دودولو لپاره د وزلو سمه کارونه
څېړنه : اجرالدین اقبال
پالونکي هستۍ په عدالت درولې ده، خپله هم عادل دی او د بشري ټولنو پایینه هم په عدالت ده، عدالت د اسلام یو آر دی، چې بې عدالته ټولنې ته په هر اړخیزه توګه اسلامي ټولنه ویلای نشو. په ټولنه کې د عدالت پلي کولو ته پوهه اړینه ده او بې پوهې عدالت ناشونی دی او بېلګه به یې د هغې بوډۍ وي، چې یو مارغه یې نیولی و او د پښو نوکان یې ور استیل چې ګنې د مور یې ور پام نه و او یا که څوک د افغانستان په ټولنه کې چارواکی وي، د دیني او ملي ارزښتونو په نه پامنیوي، د قوم، ژبې، لوري او ګوند ملحوظات په پام کې نیسي او پایله یې پر ظلم ککړې ټولنه رادبره کول دي او ښه بېلګه یې په اوسني حال کې وینو، چې په هېواد کې یې بې عدالتي بنسټیزه کړې ده او یو نسل کار کوم غواړي چې دا نادودې ورغول شي د عدالت راوستو لپاره، سیاسي، ټولنیزه، اروایي، ټولنپوهنېزه او دیني پوهه خورا اړینه ده او له دې سره جوخت سیاسي، اخلاقي او په وټیزه تقوا، بلخوا رسنی د ټولنې د فرهنګي کچې لوړولو لپاره خورا اغېزمنې دي، په تېره اوسني حال کې ټولنېزی رسنۍ. باید له دې وزلیو په پوهه د عدالت دودولو لپاره سم کار واخلو، که نه د خیر پر ځای به شر را ولاړ کړي، چې دا زموږ له ملي او دیني کچو سره اړخ نه لګوي. دلته پر مسالې د هر اړخېزې پوهاوۍ لپاره د یو دیني اندیال د شننې پښتو ژباړه را اخلو هیله ده چې درته ګټوره وي.
انسانان د عدالت او ازادی په څېر مقولاتو ته ارزښت ورکوي او هیڅ ژوندی ټولنه ځان ددې ډول مسایلو له مطرحولو بې پروا نه ګڼي او په رښتیا هم بې پروا ترې نه ده. ددې مقولاتو طرح د ټولنو د سیاسي او عقلاني ژوند نښه ده. کومه ټولنه چې دا مقولات نه اوڅاروي، خپله بې نیازي نه څرګندوي؛ بلکې خپل غفلت، بې دردي او ځوړتیا په ډاګه کوي. په ټولنه کې تل ددې ویناوو او څارول، هم د دینداری شرط دی او هم د انسانیت.
د عدالت په اړه ویینه، ډېر اړخونه او پېچلتیاوې لري؛ خو موږ دلته د پوهې او عدالت د تړاو په هکله یوه شننه لرو، ښه ده چې په سریزه کې د «عدالت» تاریخي ویینې ته په لنډو څه اشاره وکړو:
۱- د بشري اندنې د تاریخ له سباوونه؛ یعنې د اپلاتون له پېر راهیسې، د اندیالانو د «عدالت» موضوع ته ورپام و. انسانان تل ددې زړه راښکوني موجود څوبمن ول، کوم ظلم چې پر مخلوقاتو کېده، کافي وه چې د عدالت څوبمن یې په اړه حساس او هوښیار وي. اپلاتون او لارویانو یې د عدالت په باب فلسفي ویینې کړي او هڅه یې کوله، چې حقیقت یې تعریف کړي؛ خو که د عدالت یو مشخص تعریف هم ونه کړای شو، لږ تر لږه ویلای شو چې د «توکم پالنې نشتون» او «د مساوات رعایتول» د عدالت یو له آریزه لوازمو څخه دي؛ خو مساوات د ګردو تر منځ نه؛ بلکې د هغوی تر منځ چې له یو رنګ او مساوي استحقاقه برخمن وي. نو ځکه د عدالت د منځپانګې یوه برخه په شونتیاوو او تمتعاتو کې د «تبعیض او توکم نشتون» دی (د قانون پر وړاندې مساوات او د عامه مصلحت رعایتول د عدالت دوه نور ارکان دي، چې ډېرې ویینې پرې شوې دي).
انسانانو ته په نعمتونو کې «شتمني» او «ځواک» خورا مطلوب او زړه راښکوني وو او د اندیالانو او عادلینو ورته پام و.
عدالت غواړي په دې لټه کې ول، چې مستحقین دې له «شتمنی»  او «ځواکه» یو رنګ برخمن وي. هیچا ددې دواړو مقولو په اړه څه اړنګ نه درلود (یوازې یو شمېر صوفیانو او شیخانو (راهبانو) چې شتمني او ځواک یې مازې شر باله) ټولو ستونزو له انحصاري ځواک، شتمنی او ترې له راولاړ شوي فساد او ظلمه سرچینه نېولې ده.
۲- په یوې لنډې او ټولیزې ډلبندی کې په لویدیځ کې د انسانانو د عدالت غوښتنې تاریخ په دوو مهمو فوق العاده انساني خوځښتونو کې ځلېدلی وینو. د ړومبي خوځښت یعنې دموکراسۍ او ولسواکۍ ټول پام په ټولنې کې د ځواک عادلانه ویش ته و.دا خوځښت له ځانګړو اندنو، سیاسي فلسفو او انسان پیژندنې پیل شو، چې د مطلقه قدرت په مشروطولو پای ته ورسېد او مشروطه حکومتي غونډالونه او په ټولیز ډول ولسواک نظامونه یې معرفي کړل.
دموکراسۍ، «ځواک» په نښه کړی و او له نظره یې د «قدرت عادلانه ویش» د عدالت مهمه شاخصه او څرګند ټکی و؛ یعنې د دې خوځښت موخه دا وه، چې د قدرت په هکله د وګړیو لومړنی حق واخستل شي او واک د یو قوم یا ځانګړې لرۍ په لاس کې پاتې نشي او په عادلانه توګه د هغو کسانو تر منځ وویشل شي، چې د واکمنۍ او واک چلولو وړتیا لري او واک اخستو ته سمه سیالي په رسمیت وپېژندل او بهیر یې تعریف او وټاکل شي (ګوندونه، پارلمانه او...)
دویم د «سوسیالیزم» خوځښت و، چې په نولسمه پېړۍ کې پیل او د شلمې پېړۍ په سر کې یې مېوه ونیوه. د سوسیالیزم عدالت غوښتنه ډېره «شتمنۍ»، له شتمني، اشرافیت، مالکیت او پوړیزې توکمپالنې راولاړ شوي قدرت ته وراړوېدلې وه او له نظره یې د عدالت مهمه ځانګړنه د «شتمنی ویش» شمېرل کېده.
په بله وینا د سوسیالیزم د بنستګړو او مخکښانو موخه دا وه چې تردې روسته دې د امکاناتو، مادي برخمنیو او په ټولیز ډول د مالکیت د حق ویش یوازې د یوې ټاکلې طبقې په واک کې پاتې نشي، چې همدوی ترې برخمن او نور ترې بې برخې شي.
د مارکسي سوسیالیزم خوځښت، که څه «عدالت» یې یو مخ بنايي چار ډله او د اخلاقیونو په سترګه سپېځلتیا او تقدس ورته قایل نه و او ان له تخیلیی سوسیالیزمه – په دې دلیل چې سوسیالیزم د اخلاقي ارړښتونو ایلوي – تشتېدو؛ خو سره له دې په لویی لاس د عدالت په چوپړ کې و. داسې چې راروسته ددې ښوونځي څوبمنو او پلویانو ورڅخه په دفاع کې، سوسیالیزم د عدالت چوپړیال معرفي کړ. لنډه دا، دواړو خوځښتونه د انسانانو د عدل غوښتنې پر غرېزې او انګېزې ولاړول او خلکو ته یې د عدالت ژمنه ورکوله؛ خو د یوه «قدرت» ته ډېر ورپام و او د بل «شتمنی» ته.
په هر حال معلومه شوه دا ژمنې او شننې که څه هم له ښه نیته او څېړنې وې؛ خو په عمل کې له هومره ټینګښته برخمنې نه وې او که په رښتیا هم ددې اندنو بلونکي د عدالت پر تمه وو؛ خو کومې وزلې او افکار چې ددې نیت پر چاپېر رادبره شوي ول، له دې ژمنو او هیلو سره یې اړخ نه لګاوه. دا یوه بشري تجربه وه او باید د عبرت په سترګه ورته ووینو. باید د مارکسېزم له راښکاره کېدو او لوېدو پند واخلو؛ هغه علمي مارکسیزم (!) چې دا دی لوڅ لغړ د تاریخ په معبر کې درېدلی او له خجالته لړزېږي.
۳- امام علي(ک) د وګړیو د حقوقو د رعایت، له ولس سره د والیانو د چلن او د شتمنی او واک په هکله (چې کله د «دنیا غندنې= ذم دنیا» په بڼه ښکاره شوي) ډبرې خبرې کړي، چې د اندیال سایت په نورو برخو کې یې پرېمانه لیدای شئ.
امام علي(ک) د خلافت منلو لپاره خپل دلایل داسې وویل: اما والذی.... غنز... «پر هغه الله قسم چې انسانان یې پیدا کړي او دا نه په خاورو کې چوی که د خلکو راټولېدل نه وای، که ددې ملاتړو د ملاتړ غاړه پرانستل راباندې نه وای، او که د هغه ژمنې په پار نه وای چې خدای له عالمانو اخستې چې د ظالمانو د مړښت او ظلم او د مظلومانو د لوږې پر وخت به صبر نه کوي او نه به کېني، خپل پخوانۍ چلن مې غځاوه، هماغه غړپ مې چې په پیل کې ددې خلافت پر سپرلۍ غړپ کړی و، اوس هم مې غړپاوه [ یعنې همدغسې مې ګوښه ګيري خپلوله] او لیده مو چې ستاسې دنیا [دا ریاست، شهوت، خوند، لذت، قدرت، واک او شتمني چې د لیونو په څېر یې په خپلولو او تملک پسې یاست] د وزې د پرنجي هومره را ته بې ارزښته ده».
نو ځکه خلافت او واکمني د حق پلي کولو، د ظالمانو د لاسونو لنډولو او مظلومان خپلو حقوقو ته د ورسولو لپاره یوه وزله ده. ددې لپاره نه ده چې یوه ډله له ډېر مړښته وچوي او بله له ډېرې لوږې ومري.
د تمې او غوښتنې د لمبو کېنول، انسان د نورو د حقوقو له ضایعولو منع کوي. دنیا د قرآن په تفسیر البته عین تغاخر (ویاړنه) تکاثر او لهو و لعب دی؛ خو په اندازه او چوکاټ کې مطلق نفې یې هومره ناروا او ناشونې ده، چې په کې افراط او بې قیضې کېدل.
«دنیا غندنه» ددې لپاره نه ده، چې صوفیانه له شتمنی او قدرته څنډې ته شو؛ له قدرته څنډې ته کېدل، قدرت نه بې خاونده کوي، او د شتمنی ردول، شتمنې نه بې پالندویوي د دنیا غندنې مانا داده چې انسانانو ته دنیوي مقولات هومره خوار وي، چې دوی پر خپلو حق او برید قانع وي او تردې ورهاخوا، داسې عملي لار ولټوي، چې له دې نعمتونو ناوړه ګټنه حد اقل ته ورسوي.
مولا علي(ک) په همدې باب، یوه بله مشهوره خبره هم لري، چې لید لوری یې ښه راڅرګندوي: ما متع غنی الا بما جاع به فقیر «موړ د نېستمن د لوږې په بیه موړ شوی دی». یعنې کله چې یو جیب ډک شو، نښه یې داده چې بل جیب تش شوی دی.
عین همدا پېښه په واک او قدرت کې هم ده. نوموړی د قدرت په اړه فوق العاده څرګندې خبرې لري او باید ټول مسلمانان د واک په هکله د علي(ک) له منطق او کچو سره اشنا وي.
« دې ترلاسه کړي قدرت او منصب ته د یوې مړی په توګه مه وینه، دا کوم ښکاره نه دی، چې ډېره او لاډېره ګټه دې در پر برخه شوې وي؛ بلکې دا مقام او منصب یو امانت درکړای شوی دی. د امانتوالی آداب د ښکارچي له ادابو سره توپیر لري».
مالک اشتر(رض) ته یې په یوه لیک کې تردې هم ډاګیزه کړي. مالک یې په عدالت واک چلولو ته بللی او ورته یې ویلی، چې پام دې اوسه؛ لیس ............ ظلم. «هیڅ څیز د خدای غوسه نه راپاروي او د خدای نعمت نه اړوي لکه پر ولس د واکمنو ظلم.»
په همدې لیک کې علي(ک) له نبي اکرمه(ص) روایتوي: لن تقدس.......... متتعتع.
همدغسې یې مالک(رض) ته بله خبره ده «له اولسه ځان ډېرمه پټوه؛ ځکه اړیکې به خړې پړې کړي او د خلکو له حالاتو به دې خبرونه راټیټه شي.... والي هم یو انسان دی کوم څېزونه چې خلک ترې پټوي، خبرېدای ترې نشي او حق خو څه نښه نه لري چې خود په خوده په ډاګه وي». دا وینا په عدالت کې د خبرتیا ونډې ته اشاره لري، چې راروسته بحث پرې کوو.
د امام علي(ک) د سیاسي فلسفې بل رکن په دې کلام کې دی:
لایجری لاحد الا جری علیه
« څوک چې کوم حق لري، پر وړاندې به یې یو مکفیت هم ولري» هیڅوک بې له خدایه نشته چې یوازې د یو اړخیز حق درلودونکی وي؛ یعنې حق لري خو مکلفیت ونه لري. علي(ک) دا خبره یوازې د حکومتونو په باب کړې؛ یعنې له نظره یې کوم واکمن چې د ولس په اړه حقوق او اختیارات لري، هومره مسوول هم دی. داسې نه ده، څوک چې واکمن شي؛ نو رورو به یې مکلفیتونه له منځه ځي.
یعنې ده مبارک(رض) دقیقاً او په حق، همدا مانا استنباط کړې وه، چې لومړیتوب یوازې په حقوقو کې نه؛ بلکې په مکلفیتونو کې هم دی.
علي(ک) د «عدل» په اړه بله ښه خبره هم لري چې اورېدونې ده: ان فی العدل .... اضیق.
ځکه «عدل» یعنې «په ضوابطو مضبوطېدل»؛ نو ځکه هر چا ته د هرکار اجازه نه ورکوي؛ خو له عدله تېښته او له کړۍ یې وتل ډېره تنګي رادبروي. دا یو سر اندنې دي، چې علي(ک) د عدالت په هکله اوڅار کړي او هغه کسان چې له دې ارزښتناکې مقولې سره مینه لري او ددې ښوونځي لارویان دي؛ نو دې ښوونو ته به ارزښت ورکړي.
۴- تردې سریزو روسته د مقالې پر آریزې موضوع یعنې د «پوهې» او «عدالت» په تړاو لګیا کېږو.
زموږ په پېر کې د «شتمنی» او «قدرت» تر څنګ د «معرفت» او «پوهې» په نامې یو بل موجود هم ډګر ته راوتلی دی. نن پوهه او معرفت هم له هغو مقولاتو دی چې باید د عدالت په پوزبند کابو کړای شي؛ بلکې زموږ په پېر کې دا درېمنی مقوله تر مخکېنیو دواړو مقولو ورمخکې شوې او خورا اهمیت او مرکزیت یې پیدا کړی دی.
موږ لکه څنګه چې د شتمنی او قدرت په انډولو غور کوو او د عدالت غوښتنه یې بولو، باید د پوهې په انډولو هم سوچ وکړو او د پوهې په عادلانه ویش او د معرفت په عادلانه کابو کونې کې هم هڅه وکړو او پر دې څومره ډېر پوهېدل، د ډېر درلود په څېر، تر جدي او ټینګ اړنګ لاندې دي. راز یې هم دادی چې زموږ په وخت کې اطلاعات او خبرونه د تغییر او تصرف له ډوله دي او د تحولاتو سبب سازه لړۍ ګرځېدلې چې په بې عدالتی پای مومي. په دې اړه په لنډو څو ټکي یادوم:
اعوذ بک من علم لاینفع «خدای ته له بې ګټې پوهې پناه ور وړم».
علي(ک) په متقیانو خطبه کې د پرهیزګارانو يه ځانګړنه کې وايي: ووقفوا سماعهم علی العلم النافع لهم.
«پرهیزګاران هغوی دي، چې خپل غوږونه ګټور علم ته ږدي».
په تېرو کې زموږ د اخلاقو عالمانو د ګټورې پوهې او ناګټورې پوهې په اړه تردې ډېر څه نه ویل چې بې ګټې پوهه هغه ده، چې انسان ته یې پوهېدل لازم نه دي او که پرې پوه شي؛ نو ډېر ځل به دده او د نورو پر زیان وي. دوی په حق ګروهن ول چې اصولاً علم هم د نورو نعمتونو په څېر یو خوند لري؛ خو باید ددې خوند په هکله ډډه کوونکي اوسو، هوس او حرص ونه کړو؛ یعنې په دې مقوله کې هم برید باید وپېژنو. خبره دا نه ده که څوک د خپل ذهن ګوډی له ډول ډول معلوماتو او اطلاعاتو ډک کړي؛ نو حرام کار یې کړی وي. مساله داده که څوک د ځان په سوچ کې وي او د خپل ژوند لپاره کړلار لري او د خپل وجود هېواد یې تر عادلانه ضبط او کنترول لاندې راوړی وي، د علم په زده کړې کې هم برید ساتي او هم ځان پر ګټور علم بوختوي او د معلوماتو او پوهاویو له ډېرۍ د ګټې په میچ، په غورچاڼ لاس پورې کوي. البته په هره زمانه کې د ګټورتوب تعریف او مصداق توپیر لري. خو د دین د مشرانو په پیغام کې غټ ټکی دادی چې نباید پر هر پوهېدونی څیز وپوهېږو او نباید زده کېدونی څیز زده کړو.
ډېره پوهه نه یوازې تل ډېر فضیلیت نه راوړي؛ بلکې کله د تې اختیاره آفتونو لاملېږي. ډېر ځل عالم په عین بې عملۍ کې، پر کبره هم اخته کېږي او پر ویاړنی او لانجمن انسان اوړي. یا یې علم له زغم او خشیت سره اخږل شوی نه وي. ددې ډول آفت راولاړوونکیو علمونو له شتونه نشتون ښه دی. د حکیم سنايي غزنوي(رح) په تعبیر: ده پود..........صد بار. د علم پانګه د هرې پانګې په څېر څارنې او ساتنې ته اړینه ده او که څوک یې د ساتنې په دود پوه نشي، ددې پر ځای چې ارباب او خاوند یې شي، مریی به یې شي. د مولانا بلخي(رح) په وینا د اهل تنو علم یې احمال دی او د اهل دلو علم یې حمال دی دا و د ګټورې او بې ګټې پوهې په اړه د تېرو موخه. خو که «ګټه» او «پوهه» یو له بل سره غوټه کړو؛ نو ښايي له دې خبرې نور ټکي هم زده کړو.
(ب) دویم ټکی دا، موږ انسانان «ټول فکر یو» او د حکیمانو په تعبیر «علمي فاعلان» یو؛ یعنې د خپلې پوهې په شعاع کې عمل کوو. بې اړنګه هومره چې پوهېږو، د عملي اقدام فرصت او مخ لرو او پر څه چې نه پوهېږو په اړه یې ورمندون، هوډ نیونه او اقدام را ته شونې نه دی. کړنې مو آګاهانه او ځانخبرې دي. ان په کومو ځایونو کې چې په تقلید، پټو سترګو، القا، تلقین، هڅونې او ټګۍ برګۍ په کوم کار لاس پورې کوو، عمل مو په تقلیدي او تلقیني پوهاویو او آګاهیو پورې اړوند دی؛ یعنې د نښلون کړۍ چې په عمل پورې مو نښلوي؛ آګاهي او پوهه ده، که دا پوهه څېړنیزه ژوره او مشروح وي او که تقلیدي او په لنډو.
(ج) درېیم ټکی دا، د پوهې ډول او کچه مو د کړو وړو ډول او کچه ټاکي. لکه څوک چې په کرنه کې لازمه پوهه لري، د هغه په پرتله چې طبي پوهه لري، د کرنې په چار کې اغېزمن او بریالي کړه وروه تر سره کوي. همدغسې د بزګر په پر تله د طبیب چارې دي. البته په همدې دلیل زموږ د کړنو ډول او کچه، زموږ د «ناپوهیو» او «جهل» په ولکه کې هم دي، زموږ د ژوند دباندېنی جامه زموږ د پوهې او ناپوهۍ په قامت، دواړه، پرې او ګنډل شوي دي.
له یوې خوا په خپلو پوهو پورې محدود یو او بلخوا په خپلو ناپوهیو پورې. لکه که پوه شو سبا راباندې څه کېږي، یا د یو بل له «مافی الضمیره» خبر اوسو؛ نو ژوند او د اړیکو بڼه به مو پوره توپیر ومومي او انساني اړیکې به یو مخې واوړي. د ژوند د اوسني وضعیت علت مو دادی، چې له ډېری چارو ناخبره یو. دا چار زموږ په شخصي او جزيي پوهو او آګاهۍ پورې اړوند نه دی. په فسلسفه، علم، اخلاقو او... کې چې کومې ټولیزې پوهې ترلاسه کېږي، په ژونددود کې ټاکونکې ونډه لري.
د بشري تاریخ په باب دا ساده ټکی، د هر ډول تدقیق او ځیرنې وړ دی. نباید پر له پسې تاریخي پېرونو د پوهېدنې لپاره لرې ځایونو ته ورشو. که د علم او پوهې ډول، د ژوند ډول وټاکي نو هله پوهېدای شو چې تاریخ ولې دغسې بهېدلی، چې بهیدلی دی.
ان د علم ډول، د حکومتونو ډول هم ټاکي. علم چورلیځ حکومت باید لږو ډېر دموکراتیک او ولسواک وي او د اپلاتوني حکیم حکومت باید استبدادي او سرزوری وي. پرونۍ پرېکنده فلسفه چېرې او نننی ګوماني او ظني علم چېرې؟ علم او په تېره ظني تجربي انساني علوم (ټولنېزو بدلېدونکیو اړیکو ته)، انسانان د ټولنې په سنبالولو کې ګډون او مشارکت ته راکاږي؛ خو اپلاتوني پوهه تش دکتاتوري رادبره کوي. په ژوند کې د خبرتیا د ونډې د پوهېدو لپاره، ښه ده پام وکړو، کوم انسان چې پر هرڅه پوهیږي؛ نو نه به خاندي، نه به ژاړي، نه هېښېږي، نه به له کتاب لوستو، نه به له دوستانو سره له خبرو اترو، نه به د فیلم له لیدو او نه به د ټوکو له اورېدو خوند وړي. او کوم انسانان چې دغسې وی، پردې سربېره چې ژوند به یې له ډولاډولی او لوړو ژورو تش وي یو مخې به یې خپلمنځي اړیکې ادلون بدلون ومومي.
نور به د طبیب او ناروغ، متخصص او نا متخصص، ښوونکي او زده کړیال، قاضي او تورن، شاکي او شاهد، پوښتونکي او پوښتودوني تر منځ اړیکه له منځه ولاړه شي او ورباندې بنستګړ نسټونه به له ټولنې خپل ټغر راټول کړي. په دې ټولنه کې به، دروغ، چل ول، نفاق، ځانښوونه، خبرلوڅي، احتکار، ګران پلورنه، اګاهان ویاړنه، کتاب، پوهنتون، ورځپاڼه، رادیوتلوېزون، ښوونځی، قاضي، ښوونکی، مهندس، خطیب، او شاعر بې کاره شي او ان ژبه او خبرې کول به هم خوشې او خپګان راولاړوونکې وي او په څنګ کې به ټول د نورو د ژوند تخریب او ویجاړولو ته یو ستر قدرت وي، چې یوازېنی خنډ به یې د نورو له ناوړه نیته د دوی اګاهي او خبرونه وي.
نو اوسنی ژوند مو او رنګارنګي یې او ټولنیز بنسټونه مو او د خپلمنځي اړیکو ډول مو، نیغ پر نیغ په ټولنه کې د شتو پوهو او ناپوهیو په کچې پورې تړاو لري، او د پوهو او آګاهیو په ادلون بدلو اړیکې مو نیغ په نیغ بدلېږي، اخلاق مو هم اوړي، عواطف مو هم بدلېږي او همدغسې... نو په اسانۍ انګېرلی او منلای شو چې د آګاهیو تازه زېرمو ته د لارموندنې لپاره کلیدي راسپرنې، د ډول او کچې له مخې یې، د ژوند په ټولو چارو کې کوم ستر تغییر راوړای شي او جاهله ټولنه به له عالمې ټولنې سره څه جوهري توپیر ولرلای شي او د علم راننوتل به د ظلم یا عدل پرمخ څه ورونه پرانستای شي. له همدې امله د علم الاجتماع فیلسوف «وینچ» وايي: « اړیکې مو زموږ له نظریاتو مړې شوې دي»؛ خو مړېدل؛ یو څرګند تعبیر نه دی، باید وویل شي اړیکې مو، زموږ معلومات دي، چې له ذهنه عین ته راغلي او هم بې دلیله نه ده چې «هایک» (اوسنی ستر اقتصاد پوه) سوسیالېزم او سانترالیزه اقتصاد ناشونی بولي؛ ځکه دا د داسې معلوماتو درلودو ته اړمن بولي، چې کله هم په یو مرکزي غونډال کې د راټولېدو وړ نه دي.
قدرت او ثروت تل د معرفت په ولکه کې ول او د عربي شاعر دا خبره؛ «رای پر مړانې ورمخکې ده» رښتیا وختله: الرای......... الاقران.
په دې انقلاب کې شپپاڼو او ورځپاڼو ستره ونډه درلوده او د امریکا میشتي مسلمان اندیال «حامد الګار» په وینا د ایران «لاسلامي انقلاب» د «فیتو انقلاب» و او په تونس او مصر کې پاڅونونه ؛«فیس بوکي پا څونونه» ول. زموږ په پېر کې د «پیغام» د ستر قدرت په علت، هغوی چې د پیغام رسونې مراکز ورسره دي او د خبرتیاوو او معرفت خپروونو د چارواګې یې په ولکه کې دي، په نوې نړۍ کې د سترو قدرتونو خاوندان دي. مولانا بلخي(رح) ویل: عالمی........ کند (مثنوي)
دې خبرې په اوسني وخت کې حقیقي مصداق موندلی دی، حقیقتاً په نوې نړۍ: کې «یوه خبره» نړۍ ویجاړولی یا ودانولای شي؛ نو ځکه له یوه وګړي یا یو مرکز سره د معلوماتو درلودل زېرمه او تراکم یې د سترو ظلمونو لاملېدای شي. که په تېرو کې د قدرت او ثروت راټولېدنې او تمرکز او په ټولنې کې یې د انډول نشتون، د زراوزور خاوندان تېري او ظلم ته وسوسه کول او د ستر ظلمونو لاملېدل؛ خو نن په یوه ځای کې د معلوماتو تراکم او په یوې ټولنې یا د نړۍ په کچه یې ناانډولي په ډېرو او بلا سختو تېریو پای ته رسېدای شي. زموږ پېر، د معلوماتو د چاودنې او پوهاویو د ناانډولی زمانه ده.
نن په ټولنه کې د کار د ویش او د علم د څانګو د تخصصي کېدو له امله، هره ډله د ځانګړو معلوماتو او اطلاعاتو د درلودو په پار پر نور تېری کړای شي او خوشې او نامشروع ګټو ته لاس ورغځوای شي (اقتصادي رانت).
د زراوزور دوو مقولو ته ځانګړې پاملرنې حد اکثر د شلمې پېړۍ تر ړومبیو پورې موضوعیت درلود. د دموکراسۍ او سوسیالېزم نارې له هغې زمانې سره وړ وې چې د «پیغام د قدرت» او «د معلوماتو د قدرت» نوي قدرت ډګر ته راوتي نه و او یا ناپېژندل شوي و. نن هم عادلانه واکمني کول د معلوماتو په عادلانه ویشنې او د لازمو معلوماتو په ورښوونې پورې اړوند ده او هم د هغو کړلارونه درلودل چې ډېرو (او نه ترلاسه کېدونو) معلوماتو ته اړمن وي. نن یو لړ هوښیاران او تیز ویني د دموکراتیکو حکومتونو په نقد او کره کولو کې په رښتیا اشاره کوي، چې په نویو ټولنو کې، یو تازه ځواکمن موجود رادبره شوی، چې هېوادونو یې په اړه وړ شانته سوچ نه دی کړی. دموکراتیک هېوادونه او حکومتونه مدعیان دي، چې د شتمنی په انډولو کې د «آدم سمیت» په دود چلېږي او پرېږدي چې ازاد بازار په طبیعي توګه قیمتونه انډول کړي او په چارو کې د دولت لاسوهنه دې حداقلي وي. د قدرت د انډولو په باب هم ګروهن دي چې د «جان ستیورات میل» پر دود چلېږي او پر خپلو چارو یې «لیبرال دموکراسي» واکمنه کړې ده؛ یعنې که څوک د ډېری خلکو د رایو له مخې د یو حق درلودونکی شو؛ نو قدرت ته ور رسي او هیڅوک په واکمنی کې د مخکېني حق درلودونکی نه دی. خلک اختیارمن دي، که کله یې خپل واکمن سرغاړی ولید، د قدرت له ګدۍ یې راکوز او عزل یې کړي. دا ټول پر خپل ځای سم دي.
؛خو درېیم ټکی لا پر خپل ځای پاتې دی او دا د معلوماتو د ویشنې مساله ده.
د معلوماتو قدرت د نن په څېر د شلمې پېړۍ تر لومړی نیمایي هومره راپاروونکې او حادثه پنځې نه وه. په نوې نړۍ کې، ظلم په دې پورې اړوند او منحصر نه دی چې شتمني په یوې خوا کې راټوله شوې یا ښکیلاکګر دولتونه نورو ته ښکاره زور وايي؛ خبره پردې ده، چې نن یوه خوا تر بلې آګاهتره او بامعلوماته ده، په یوې خوا کې د معرفت او معلوماتو برخلیک ساز تراکم شتون لري او په بلې خوا کې نشته. دا چار نه یوازې د هېوادونو د اړیکو تر منځ روان دی، چې د دولتونو او اړوند ملتونو په خپلمنځي اړیکو کې هم.
دا کافي نه ده چې یو دولت – که اسلامي یا غیر اسلامي وي – د ثروت او قدرت په انډولو کې هڅې کوي دا یوازې د عدالت یوه برخه ده. په هغه دولت کې چې د رازونو کچه پر نارازونو، پټ تر ناپټو او رابرسېرېدونیو ډېر وي او د معلومات د خپرولو استحصار د یوې ځانګړې ډلې په ولکه کې وی او د علم یو ډول پر بل یې بلا مرجح ترجیح ومومي او تخصص متخصص ته د مادي برکاتو ورونه پرانځي، فسلفه، علم، شعر او خطابه معتدل توازن ونه مومي او یو پر بل ناسمه غلبه ومومي او سرې لیکې یو پر بل پسې ورلیکې شي او یا په ټولیز ډول دولت د علم په اړه بې اعتنا وي؛ نو دا چارې به یو مخې د بې شمېره ظلمونو د راښکاره کېدو لامل شي. فلسفه ځپلې یا شعر ځپلې یا علم ځپلې ټولنه، یوه اپوټه، نا انډوله، کږه وږه او په پای کې مظلومه ټولنه ده.
په معارف او پوهنه کې انډول هم د عدل له جنسه دی.
همدغسې، حکومت که تر خلکو ډېر وپوهېږي، د ظلم کولو شونتیا به یې هم ډېره شي او هله یې مخه نیول کېږي چې تر حکومته د خلکو پوهه ورزیاته شي. نباید فرهنګي او معرفت سازي غونډالونه حکومتي وي او څومره چې په فرهنګي چارو کې حکومتي لاسوهنه لږه وي (خو د خادم په بڼه نه د حاکم) عادلتره به وي. باید علم سیاست وچورلوي، نه سیاست علم.
اوس څرګندېږي چې ولې د «بیان ازادي» د «عدالت» له مقولو ګڼل کېږي. نن د بیان ازادي د معرفت د انډولو په لار کې د هڅې او د معلوماتو د عادلانه ویشنې پر مانا ده. په نوې سیاسي فلسفې او نوې عدالت غوښتنې کې د بیان ازادی مانا دا نه ده، چې انسان دې د خپل خپګان لرې کولو په پار د خپلو خوالو ویلو لپاره ازادوي، که مخاطبان یې واوري که نه. د «بیان ازادی» تر نولسمې پېړۍ مازې یو حق ګنلای شو؛ خو نن یې مانا داده، چې د معرفت د قدرت په نامې یې د یو قدرت په رادبره کېدو نابرابری رامنځ ته کړې ده.
همدا نابرابرۍ به په ډېری نورو نابرابریو پای ومومي. نو ځکه د بیان ازادي؛ یعنې د خلکو او حکومت تر منځ د معلوماتو هم کچېدل، له خلکو څخه د رازونو نه پټول. مانا یې یوازې دا نه ده، چې موږ د خپلو نظریاتو – که څه هم مخالفې وې- په ویلو کې اخلاقي مړانه ولرو؛ بلکې مانا یې له نابوهانو د ظلم لرې کولو پر مفهوم دي. کوم علم چې له یوې ځانګړې ډلې سره راغونډ او متراکم شي د ډېری آفاتو سرچینه کېږي؛ نو ځکه د بې ګټې علم له څرګندو مصادیقو ځنې دی او باید له دې ظلم پنځي بې ګټې علمه خدا ته پناه یوسوو. یو پیاوړی نظام، یوازې دا نه دی چې معلومات ښوی تېر کړي او راونه پرځي؛ بلکې هغه نظام دی چې معلومات ښوی تېر او رنځور نشي او د فیثاغوره د غویانو په څېر، له نویو راسپړنو، ونه لړزېږي .(۱) [(۱) تارخپوهانو لیکلي، چې د فیثاغورث تر مشهورې هندسي رابرسېرونې او کشف روسته، د ښاروالي یې په اړه یو غويي قرباني کړ، تردې روسته، په هر نوې کشف پسې غویان لړزېدل هسې نه چې قرباني کېږو به!]
اوس څرګندېږي چې د دوکتور علي شریعتي د خپل ټول عمر په یبره تعبیر [ یعنې زر، زور او تزویر یا مالک، ملک او ملأ یا تیغ، طلا او تسبیح] کې لږ شانتې لاسوهنه وکړو او پرځای باید ووایو: ملک، مالک او معلم یا تیغ، طلا او تعلیم یا قدرت، ثروت او معرفت. ملأ او تسبیح په تېرو کې د معرفت د سرچینو غټې نښې وې. نن د معرفت انحصار د ملایانو له لاسه وتلی؛ خو نباید پرېښوول شي، چې په بل هیڅ لاس کې متمرکز او را غونډ کړای شي.
په نوې نړۍ کې پوهه او عدالت ټینګ غوټه شوي او معرفتي ظلم، ډاګیزه مانا پیدا کړې ده؛ نو ځکه هغه کسان چې د عدالت او معرفت مینوال دي باید خپله دنده عملي حقایق خپاره واره او د حقیقت اړوونکي اشوا کړي او د معلوماتي نظام په سمونې پسې بډې راووهي.
له ټولو لوستو هېوادوالو تمه کېږي، چې له خدای درکړي نعمت فیس بوکه ښه ګټنه وکړئ، یو بل په ادب نقد کړئ، د یو بل مثبت ټکي پیاوړي او پر منفي ټکیو یې پرده واچوئ، د خدای د ستاریت ځانګړنه خپله کړئ. په ټولنه کې د کادرونو روزلو او مشرتابه زېږولو لپاره سوچ وکړئ. په سایتونو کې ښه مواد چې د ټولنې د ودې لپاره یې تشخیصوئ یو بل ته ورولېږئ. نن چې ټولنه مو له کوم کړښته کړېږي د یو جمعي حل لارې لپاره یو له بل سره مفاهمه وکړئ. د دولتي غونډال، مثبتې کړنې تایید او پر منفي یې داسې نیوکې وکړئ چې حل لار هم ورسره وي. اندیال سایت هڅه کوي چې د هېواد د فرهنګي ويښتا لپاره له خپلې وسې سره اندیز پیداوار در وړاندې او تمه ده چې درته ګټور وي.
د پوهې او عدالت تړاو
ځنگلي پیل
ځنگلي پیل (په لاتين: Loxodonta cyclotis) د افريقايي پېلانو څخه دي چې په لوېديځي افريقا کې په ځنگلونو کې ژوند کوي.
خلگ
خلګ يا خلگ د انسانانو يو ګروپ او يا هم قوم ته ويلاي سو.
د خلګو څخه د ټولنې بنياد ايښودنه سوي ده۔ د خلګو څخه قانون جوړونه هم کيږي، د څه له وجې چي خلګ ځانته يو ځانګړی او ښه ژوند کوي.
سرچينې
وېشنيزه:انسان وېشنيزه:خلګ
د تلپاتې پراختیا لسمه موخه
د تلپاتې پراختیا لسمه موخه SDG10) یا (Goal 10 د نابرابرۍ د کمولو په اړه ده او د تلپاتې پراختیا له اوولسو موخو څخه یوه موخه ګڼل کېږي، چې په ۲۰۱۵ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا رامنځته شوې ده. پوره سرلیک یې داسې دی: "د هېوادونو ترمنځ او په هېوادونو کې دننه د نابرابرۍ کمول".
د زکات مسایل
زکات د اسلام څلومه بنا ده او د زکات نصاب په د ډول حسابیږ چه ۲.۵ فیصده یا هم څلویښتمه برخه په نغدو پیسو کی
د تلپاتې پراختیا لسمه موخه
دغه موخه لس نورې نښې لري، چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې باید تر لاسه شي. د نښو پرمختګ د شاخصونو پرمټ اندازه کېږي. لومړنۍ اووه موخې یې د "پایلې موخې" دي: د عایداتي نابرابریو کمول؛ نړیوال ټولنیز، اقتصادي او سیاسي شمولیت ته وده ورکول؛ د برابرو فرصتونو ډاډ ترلاسه کول او د تبعیض پای ته رسول؛ د مالي او ټولنیزو سیاستونو خپلول، چې برابریو ته وده ورکوي؛ د نړیوالو مالي بازارونو او ادارو ښه تنظیم؛ په مالي ادارو کې د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د نمایندګۍ زیاتول؛ د مدیریت شوې او مسئولې کډوالۍ سیاست.
درې نورې موخې یې د "لاسته راوړنې وسیلې" دي: د مخ پر ودې هېوادونو لپاره ځانګړی او جلا چلند؛ په لږو پرمختللو هېوادونو کې د پراختیایي مرستو او پانګونو لپاره هڅونه؛ د کډوالو د حوالو لپاره د لګښتونو کمول.
شالید
نابرابرۍ بېلابېلې بڼې لري؛ لکه: اقتصادي، جنسیتي، معلولیت، توکمیز، ټولنیزه نابرابري او د تبعیض بېلابېل ډولونه. په روغتیا، ککړتیا او چاپېریالي عدالتونو پورې تړلې مسئلې ډېر وخت له نابرابرۍ سره نه بېلېدونکې دي. ځینې وخت دا مسئلې له اصلي او لومړنیو ټولنو، توکمیز لږکي او له ټیټ ټولنیز- اقتصادي حالت (SES) سره هم تړاو لري. د چاپېریالي عدالت مطالعې ښيي، چې دا ټولنې په نامنظم ډول په چاپېریال کې ژوند کوي، چې له زهرجنو ککړتیاوو سره مخ دي او دا هغه ککړتیاوې دي، چې اوږدمهالي روغتیایي او چاپېریالي ګواښونه لري.
نړیوال کېدل له کډوالۍ، بېځایه کېدو او محرمیتونو سره مل دی او دا زیاتره وخت په محرومو ټولنو او زیانمنو ډلو کې زیاتوالی راولي، چې د نړیوال کېدلو او خلاصون لپاره د دوی امکاناتو ته منفي بڼه ورکوي او په عین حال کې نابرابرۍ هم پراخېږي. د سمې، منظمې او مسئولې کډوالۍ او ځای پر ځای کېدلو لپاره د سیاسي اقداماتو د ښه کولو لپاره لا هم هڅو ته اړتیا ده.
د نابرابرۍ او رواني او فزیکي روغتیا ترمنځ هم په بېلابېلو بڼو اړیکې شته؛ لکه: د وضعیت اندېښنه/سیالۍ، ټولنیزه پانګه، ټولنیزه اړیکه او همغږي.
د نابرابرۍ اندازه کول
په انفرادي بڼو کې د نابرابرۍ اندازه کول، د هېوادونو ترمنځ  او په هېوادونو کې دننه د نابرابریو د کمولو لپاره یو اړین ټکی دی. د جیني ضریب د ټولنیزې – اقتصادي نابرابرۍ تر ټولو ډېره کارول شوې اندازه ده؛ ځکه دا کولای شي، چې د هېوادونو ترمنځ او په هېوادونو کې د عاید او شتمنۍ اړین وېش ښکاره کړي.
ډېری وخت، د ټولنیزې نابرابرۍ اندازه کول ډېر پېچلي فکټورونه او تخنیکونه لري؛ لکه د زده کړې په کیفیت کې د ټولنیزې ډلې اندازه کول او لوړو زده کړو ته یې لاسرسی، د دوی ټولنیز حالت، ازدواجي حالت او نور هغه لاملونه، چې له نابرابرۍ سره تړاو لري؛ لکه: ښاري یا کلیوالي موقعیت.
موخې، شاخصونه او پرمختګ
ملګرو ملتونو د SDG10 لپاره لس نښې او ۱۱ شاخصونه تعریف کړي دي. موخې یې نښې مشخصوي او شاخصونه یې هغه معیارونه راښيي، چې له مخې یې نړۍ غواړي دا معلومه کړي، چې ایا دا نښې ترلاسه شوي که نه.
په SDG10 کې لاندې موضوعګانې شاملې دي: (۱.۱۰): د عایداتي نابرابریو کمول، (۲.۱۰): نړیوال ټولنیز، اقتصادي او سیاسي شمولیت ته وده ورکول، (۳.۱۰): د برابرو فرصتونو تضمین کول او تبعیض ته د پای ټکی اېښودل. (۴.۱۰): د مالي او ټولنیزو سیاستونو خپلول، چې برابریو ته وده ورکوي، (۵.۱۰): د نړیوالو مالي بازارونو او ادارو ښه تنظیمول، (۶.۱۰): په مالي ادارو کې د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د نماینده ګیو زیاتول، (۷.۱۰): د ښې اداره شوې او مسئولې کډوالۍ سیاست خپلول، (۱۰ الف): د مخ پر ودې هېوادونو لپاره ځانګړی او جلا چلند، (۱۰ ب): په لږو پرمختللو هېوادونو کې پراختیایي مرستو او پانګونو ته هڅونه، (۱۰ ج): د کډوالو د حوالو لپاره د لګښتونو کمول.
۱.۱۰ نښه: د عایداتي نابرابریو کمول.
د دې موخې پوره سرلیک دا دی: «تر ۲۰۳۰ز کال پورې به د نفوس تر ۴۰ سلنې ټیټه برخه په تدریجي ډول د عایداتو وده له ملي اوسط نه په لوړه کچه ترلاسه او دوام به ورکوي».
۱.۱۰ نښه یو شاخص ۱.۱.۱۰ لري، چې "په ټول نفوس او د نفوس تر ۴۰سلنې ټیټه برخه کې د کورنیو لګښتونو یا د هر وګړي پر سر عایداتو ته وده ورکول دي".
په نسبي بېوزلۍ او نابرابرۍ کې هغه خلک ښکېل دي، چې د منځني عاید له ۵۰سلنې نه ښکته ژوند لري. د ۱۱۰ لوړ او ټيټ عاید لرونکو هېوادونو معلومات ښیي، چې منځني هېوادونه ۱۴سلنه داسې نفوس لري، چې عاید یې تر دې هم ټيټ دی، خو دواړه، بډایه او بېوزلي هېوادونه د نابرابرۍ لوړه او ټیټه کچه لري. عایداتي نابرابري په کلکه له بېوزلۍ یا بډایتوب سره تړاو نه لري، بلکې دا ښیي چې د برابریو او ټولیزو ودو سیاست نړیوال تړاو لري.
۲.۱۰ نښه: نړیوال ټولنیز، اقتصادي او سیاسي شمولیت ته وده ورکول.
پوره سرلیک یې دا دی: «تر ۲۰۳۰ز کال پورې به پرته له دې، چې عمر، جنس، معلولیت، توکم، اصل، مذهب یا اقتصادي حالت په پام کې ونیسي، د ټولو ټولنیز، اقتصادي او سیاسي ګډون ته به پیاوړتیا او وده ورکوي».
په اوس وخت کې د کره معلوماتو راټولول ډېر اړین دي؛ ځکه هېوادونه غواړي هغه بېوزلي خلک وپېژني، چې د کووېډ۱۹ له امله تر اقتصادي اغېز لاندې دي.
۳.۱۰ نښه: د برابرو فرصتونو تضمین کول او تبعیض ته د پای ټکی اېښودل.
پوره سرلیک یې دا دی: «د برابرو فرصتونو تضمین کول او د نابرابرۍ کمول، همدارنګه توپیري قوانین، سیاستونه او کړنې له منځه وړل او په دې برخه کې د مناسبو قوانینو، سیاستونو او اقدامونو زیاتول».
ښځې د نارینه وو په پرتله ډېرې د تبعیض قرباني کېږي. په معلولو کسانو کې له لسو نه درې یې له تبعیض سره مخ کېږي، چې دغه شمېره په ښځینه وو کې لا ډېره لوړه ده.
۴.۱۰ نښه: د مالي او ټولنیزو سیاستونو خپلول، چې برابریو ته وده ورکوي.
د دې نښې پوره سرلیک دا دی: «د سیاستونو خپلول، په ځانګړې توګه د مالي، معاشاتي او ټولنیز خوندیتوب تګلارې او په تدریجي ډول د اړینو برابریو ترلاسه کول دی. دا موخه یو شاخص ۱.۴.۱۰ لري، چې "په GDP کې د کارګرو ونډه، معاشونه او ټولنیز خوندیتوب شامل دی".
د نړۍ د کارګرو عایداتي برخه له ۲۰۰۴ز کال راهیسې، کله چې ۵۴سلنه ته ورسېدله، مخ پر ښکته کېدو شوه. دا په دې معنا ده چې کارګران د هغه تولید لږه برخه ترلاسه کوي، چې دوی یې په تولید کې مرسته کړې ده. په ۲۰۱۷ز کال کې په شمالي او لوېدیځه اسیا کې د کارګرو د کار عاید د سیمې د تولید (۳۶سلنه) برخه جوړوله. بل خوا په اروپا او شمالي امریکا کې د کارګرو عایداتي برخه ۵۸سلنې ته نږدې وه.
۵.۱۰ نښه: د نړیوالو مالي بازارونو او ادارو ښه تنظیمول.
د  ۵.۱۰ نښې پوره سرلیک  دا دی: «د نړیوالو مالي بازارونو او ادارو مقرراتو او څارنې ته وده ورکول او مقرراتو ته یې پیاوړتیا وربښل».
دا یو شاخص ۱.۵.۱۰ لري، چې "د مالي سالمتیا شاخص" دی.
۶.۱۰ نښه: په مالي ادارو کې د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د نماینده ګیو زیاتول.
پوره سرلیک یې دا دی: په نړیوالو اقتصادي او مالي ادارو کې د تصمیم نیونې په برخه کې د مخ پر ودې هېوادنو لپاره د ښو نماینده ګیو ډاډ ترلاسه کول، چې ډېر اغېزمن، باوري، مسئولانه او قانوني بنسټونه رامنځته کړي».
دا موخه یو شاخص ۱.۶.۱۰ لري، چې "په نړیوالو سازمانونو کې د مخ پر ودې هېوادونو د غړو برابره ونډه او د رایې ورکولو حق یې" دی.
۷.۱۰ نښه: د کډوالۍ د تګلارو مسوول او ښه مدیریت.
پوره سرلیک یې دا دی: «د خلکو لپاره اسانه، خوندي، منظمه او مسئوله کډوالي، چې د کډوالۍ د مدیریت شوو او پلان شوو سیاستونو پر مټ کېږي».
۷.۱۰ نښه دوه شاخصونه لري:
څارنه
د ملګرو ملتونو د سرمنشي له خوا یو کلنی راپور جوړ شوی، چې تلپاتې پراختیا ته د پرمختګ لپاره ارزونه کوي.
د کووېډ۱۹ وبا اغېزې
په ۲۰۲۰ز کال کې کووېډ۱۹ وبا نابرابرۍ لا خرابوي او اړمنو خلکو ته سخت زیان اړوي. د اقتصادي همکاریو او پراختیایي پروژو سازمان وړاندوینه کړې، چې په ۲۰۲۰ز کال کې به د نړۍ په GDP کې تر ۷.۶سلنې پورې کموالی راځي. که چېرې د کووېډ۱۹ دویمه څپه راڅرګنده شي؛ نو د ODA پر بودیجې به هم فشار راوړي. په ۲۰۲۱ز کال کې ملګرو ملتونو یو راپور وړاندې کړ، چې کووېډ۱۹ وبا د تلپاتې پراختیا موخې۱۰ پر پرمختګ څومره ناوړه اغېزه کړې. اټکل کېږي، چې وبا ناروغۍ د دې لامل شوې چې لږ پرمختللي هېوادونه به د لسو کلونو لپاره د تلپاتې پراختیا موخو ته په رسېدو کې ځنډ ولري.
سازمانونه
هغه سازمانونه چې د SDG10 لاسته راوړلو لپاره کار کوي، چې دا دي:
سعودي عربستان
سعودي عربستان چې په رسمي ډول د سعودي عربستان د پاچهي (Kingdom of Saudi Arabia) په نوم پېژندل کېږي، په لویدیځه آسیا کې هېواد دی. دغه هېواد د عربو ټاپو وزمې نږدې ټوله برخه جوړوي، چې مساحت یې نږدې ۲ میلیونه ۱۵۰ زره کیلومتر مربع (۸۳۰ زره مایل مربع) دی. په منځني ختیځ کې تر ټولو لوی او په عربي نړۍ کې دویم لوی هېواد دی. په شمال کې له اردن او عراق، په شمال ختیځ کې له کویټ، په ختیځ کې له قطر، بهرین او عربي متحده اماراتو او په سویل ختیځ کې له عمان او یمن سره پوله لري، د عقبه خلیج په واسطه په شمال لویدیځ کې له مصر نه جلا کېږي. سعودي عربستان یوازنی هېواد دی چې له دواړو سره سمندرګي او فارس خلیج سره ساحلي کرښې لري، چې ډېری ځمکې یې له وچې صحرا، دښتو، بې ونو ځمکو او غرونو نه جوړه ده. پلازمېنه یې ریاض تر ټولو لوی ښار دی، په دغه هېواد کې د اسلام دوه سپېڅلي ښارونه مکه معظمه او مدینه منوره هم موقعیت لري.
د  اسلام له سپېڅلي دین وړاندې عربستان، هغه سیمه چې معاصر سعودي عربستان په کې پروت دی، د ګڼ شمېر لرغونو کلتورونو او تمدنونو ځای و، د عربستان له تاریخ وړاندې مهال په نړۍ کې د انساني چارو لومړني آثار ښيي. د نړۍ تر ټولو لوی دویم دین اسلام، په سعودي عربستان کې ظهور کړی. د ۷ مې پېړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد(ص) د عربستان وګړي متحد کړل او یو واحد اسلامي نظام یې جوړ کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له وفات وروسته، پیروانو یې په چټکۍ سره د عربستان تر حاکمیت لاندې قلمرو پراخ کړ، په بې مخینې ډول یې په لویه کچه قلمرو (په لویدیځ کې له ایبري ټاپووزمې نه په ختیځ کې تر معاصر پاکستان پورې) د څو لسیزو په ترڅ کې فتح کړ. د معاصر سعودي عربستان نه بنسټ اخیستونکو سلسلو د راشدینو (۶۳۲-۶۶۱ ز کال)، امویانو (۶۶۱-۷۵۰ ز کال)، عباسیانو (۷۵۰-۷۵۱ ز کال) او فاطمي (۹۰۹- ۱۱۷۱ ز کال) خلافتونه وکړل، همدارنګه یې په آسیا، افریقا او اروپا کې ګڼ شمېر واکمنۍ رامنځته کړې.
معاصر سعودي عربستان په ټولیز ډول له څلورو لرغونو سیمو: حجاز، نجد، د ختیځ عربستان له یوې برخې (الاحسا) او د سویلي عربستان له (عسیر) سیمو جوړ شوی. د سعودي عربستان د پاچهۍ بنسټ په ۱۹۳۲ ز کال کې د پاچا عبدالعزیز (په لویدیځ کې په بن سعود پېژندل کېږي) له خوا کېښودل شو. هغه په ۱۹۰۲ ز کال کې د مبارزاتو په پیل کولو سره د خپلو نیکونو یعنې سعود کورنۍ د کور، ریاض، په نیولو سره څلور سیمې د یوه واحد هېواد په توګه یو موټی کړې. له هغه مهاله وروسته د سعودي عربستان سیاسي نظام شاهي مطلقه دی، چې په واقعیت کې میراثي دیکتاتوري ده چې د اسلامي قوانینو پر بنسټ یې اداره کوي. په سني مسلمانانو کې تر ټولو ډېر محافظه کاره وهابي مذهبی خوځښت«د سعودي کلتور د غالبې ځانګړنې» په توګه پېژندل کېږي، په داسې حال کې چې په ۲۰۱۰ مه ز لسیزه کې د مذهبي جوړښتونو واک په پام وړ کچه کمښت موندلی دی. د دغه هېواد په اساسي قانون کې سعودي عربستان د یوه اسلامي خپلواک عربي دولت په توګه چې اسلام یې رسمي دین دی، عربي یې رسمي ژبه او پلازمېنه یې ریاض دی ،تعریف شوی دی. ځینې وختونه سعودي عربستان د اسلام د دوږ سپېڅلو ځایونو مسجد الحرام (په مکه کې) او مسجد النبوي (په مدینه کې) له امله د «دووسپېڅلو جوماتونو د ځمکې یا حرمین الشریفین» په نوم یادېږي.
دغه پاچهي د خپلو داخلي ناخالصو تولیداتو ۸٪ په پوځ لګوي ( په نړۍ کې له عمان وروسته تر ټولو لوړ) چې د امریکا له متحده ایالاتو او چین وروسته د پوځي لګښت له مخې درېیم هېواد دی، له ۲۰۱۵ ز کال نه تر ۲۰۱۹ ز کال پورې د وسلو ترټولو لوی واردونکی هېواد دی چې منځني ختیځ ته د امریکا د وسلو د ټولو صادراتو نیمايي ترلاسه کوي. په بن کې د جګړو د مطالعې د نړیوال مرکز (BICC) د راپور له مخې: سعودي عربستان د نړۍ ۲۸ پوځ لري او په سیمه کې د نظامي وسایلو د کیفیت له مخې له اسرائیلو نه دویم دی. د ۲۰۱۰ مې ز لسیزې وروسته په سعودي عربستان باندې د وسلو د پلورلو د بندولو په موخه ګڼ شمېر غوښتنو شتون درلود، هغه هم په یمن کې د جنګي جرمنو او په ځانګړي ډول د جمال خاشاقچي د ترور له پېښې وروسته. د سعودي عربستان دولت د ګڼ شمېر لاملونو، له دې جملې د یمن په کورنۍ جګړه کې د ونډې، د اسلامي تروریزم د مالي ملاتړ د ادعا او په دغه هېواد کې د اعدام د سزا نه د زیاتې ګټڼې له امله د بشري حقونو د ټیټې کچې، د انساني قاچاق نه په مخنیوي کې د کافي کړنو د نه اخیستو، د مذهبي لږه کیو(اقلیتونو) او ملحدینو سره د دولتي تبعیض، یهودیت ضد او د شریعت د قوانینو په سخت ډول تفسیر له امله تر نیوکو لاندې راغلی دی.
سعودي عربستان د سیمې په کچه ځواک او هم په نړۍ کې د منځنۍ کچې ځواک شمېرل کېږي. د سعودي اقتصاد په منځني ختیځ کې تر ټولو مخکښ او د نړۍ په کچه اتلسم اقتصاد دی. سعودي عربستان د نړۍ یو تر ټولو ځوان نفوس لري چې د ۳۴.۲ میلیونه وګړو نه نږدې ۵۰ سلنه یې له ۲۵ کلونو کم عمر لري. په داسې حال کې چې د خلیج د همکاریو د شورا غړیتوب لري، د ملګرو ملتونو، اسلامي همکاریو سازمان، عربي اتحادیې، عربي هوايي لېږد د سازمان او اوپک یو له فعاله او بنسټ اېښودونکو غړو نه دی.
اقتصاد
د ۲۰۱۸ ز کال له اکتوبر میاشتې راهیسې، سعودي عربستان په منځني ختیځ کې تر ټولو لوی اقتصاد او د نړۍ په کچه اتلسم اقتصاد لري. سعودي عربستان د نړۍ په کچه د نفتو د ثابتو زېرمو لرونکی دویم لوی او د نفتو تر ټولو لوی صادرونکی هېواد دی. د طبیعي ګازو د ثابتو زېرمو لرونکی پنځم لوی هېواد دی چې ارزښت یې په ۲۰۱۶ ز کال کې ۳۴.۴ تریلیونه امریکايي ډالر ښوول شوی دی. د سعودي عربستان دولتي اقتصاد د نفتو پر بنسټ دی، چې د بودیجې نږدې ۶۳٪ عواید او د صادراتو ۶۷٪ عواید یې جوړوي. دغه هېواد په کلکه سره په بهرنیو کارګرانو ولاړ دی چې په خصوصي سکتور کې ۸۰ سلنه کارکوونکي سعودیان نه دي. د سعودي عربستان د اقتصاد پر وړاندې ګواښونو کې د سړي سر عاید پر ځای درېدل یا راکمېدل، د زده کړو ښه کول، څو ځوانان کار ته چمتو کړي او د کاري شونتیاوو برابرول، د اقتصاد متنوع کول، د خصوصي سکتور او مسکن جوړولو پیاوړتیا او د فساد او نابرابرۍ له منځه وړل شاملېږي.
د نفتو صنعت، د سعودي عربستان د اسمي داخلي ناخالصو تولیداتو ۴۵ سلنه جوړوي، په داسې حال کې چې ۴۰ سلنه یې خصوصي سکتور ته اړوندېږي. سعودي عربستان په رسمي ډول ۲۶۰ میلیارده بوشکې (4.1×1010 m3) د تیلو زېرمې لري، چې د نړۍ د نفتو د ثابتو شوو زېرمو له پنځو برخو یوه جوړوي.
سرچينې
وېشنيزه:سعودي عربستان وېشنيزه:د فارس خليج هېوادونه وېشنيزه:د آسیا هېوادونه
عربي دیمکراتیکه صحرا ولسمشریزه
دیمکراتیکه عربي صحرا ولسمشریزه په عربي الجمهوریة العربیة الصحراویة الدیمقراطیة) República Árabe Saharaui Democrática) د مراکش په سویل کې په ۱۹۷۶م کال کې د پولیساریو اتحادیې لخواه جوړ هیواد دی.
آګویاسکالینتس
آګویاسکالینتس آیالات د مکسیکو هیواد د ولایتونو څخه یو دی.
ژړا
انسان د جزباتو په وخت کي اوښکي بهوي، همدغه عمل ته ژړا وايي. د مثال په توګه کله چي مور او پلار يو اولاد ووهي نو ژاړي.
وېشنيزه:چلند وېشنيزه:استیناف وېشنيزه:ځواني وېشنيزه:بدن
کهوواري ژبه
چترالي ژبه يا کهووار ژبه، يوه داردي ژبه چې د پاکستان پښتونخوا په چترال ولسوالۍ کې ويل کېږي، ددې څخه علاوه د گلگت بلتستان په غذر ولسوالۍ کې او د افغانستان بدخشان ولايت کې يو څو زره کسان په دې ژبه غږېږي.
۱۵۷ (عدد)
۱۵۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۶ څخه  مخکي او د ۱۵۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۵۷:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
د احادیثومشهور کتابونه
۱: صحیح البخاري دا د محمد بن اسماعیل البخاري کتاب دی چی په ( الجامع الصحیح ) شهرت لری له قرانکریم څخه ورورسته تر ټولو معتبر او صحیح کتاب، دا لومړنی کتاب دی چی یوازی پکی د رسول الله صل الله علیه وسلم متصل السند احادیث راجمع کړی شوی دی. د احادیثو شمیره یې له تکرار سره (۷۳۹۷) او له تکرار څخه پرته (۲۷۶۱) دی. صحیح البخاری خورا زیاتې شرحی لری چی مشهوری شرحی یې فتح الباری د امام ابن حجر عسقلاني او عمدة القاري د بدر الدين عيني دي
د یوريکا پاڅون
د یوریکا بغاوت د هغو پېښو یوه ټولګه او مجموعه وه، چې د سرو زرو کان کیندونکي پکې شامل و، او د ویکتوریا اړوند سرو زرو د هجوم په لړ کې یې د بریتانیا حکومت په ضد بغاوت او پاڅون وکړ. کله چې د ۱۸۵۴ ز کال د دسمبر میاشتې په ۳یمه نېټه په بالارات کې د استرالیایي یرغلګرو پوځونو او دې بغاوت کوونکو ترمنځ د یوریکا ستاکېد Eureka Stockade جګړه رامنځته شوه، نو د بغاوت کوونکو دا جګړه خپل اوج او لوړې کچې ته ورسېده. د جګړې په لړ کې په رسمي توګه ټولټال ۲۷ تنه ووژل شول او د دواړو لورو ګڼ شمېر نور ټپیان شول، چې په دې برخه کې زیاتره تلفات د بغاوت کوونکو له ډلې څخه و. له ۱۸۵۱ ز کاله څخه مخکې دوره کې د ویکتوریا د سرو زرو په میدانونو کې سوله ییز لاریونونه او مدني نافرمانۍ پیل شوې. کان کیندونکو به بېلابېل شکایتونه لرل، چې تر ډېره د هغوی شکایتونه به د کانونو د استخراج اړوند جوازونو د لوړ لګښت او د سیستم د رسمي ترسره کولو طریقې په هکله و.
د احادیثومشهور کتابونه
۳: سنن ابی داود مولف ېې سلیمان بن اشعت سجستانی دی. د دی کتاب مولف د پنځو لکو حدیثونو له جملی څخه رابیل کړی دی. امام ابو داود (ح) د خپل کتاب په اړه داسی وایی ( ما په دی کتاب کی یوازی صحیح احادیث یا هغه چی صحیحو احادیثو ته ورته والی لری ذکر کړي دي. که چیری په کوم ځای کی کومه کمزوری لیدل کیږی هغه می په ګوته کړی ده.د کومو احاديثو په باره کی که که چوپ پاتی شوی یم هغه هم د عمل وړ دی.) په دی کتاب کی زیاتره هغه احاديث راوړل شوی چی په فرعی او فقهی مسایلو پوری تړاو لری. ټول پکې (۵۲۷۴) حدیثونه راټول شوی دی. دا کتاب هم ډیری شرحی او حاشيي لری چی مشهوره ېې معالم السنن د امام خطابي (ح) شرحه ده.
د یوريکا پاڅون
له بغاوت کوونکو څخه د خلکو پراخ ولسي ملاتړ د دې لامل شو، چې په ملبورن ښار کې ۱۳ تنه اسیر شوي بغاوت کوونکي برائت ترلاسه کړي او خوشې شي. پیتر لالور د بغاوت کوونکو مشر و، چې پارلمان ته بریالی شو او وروسته بیا د ویکتوریا د قانون جوړوونې یا مقننه قوې اړوند مجلس د ویاند په توګه یې خدمت ترسره کړ. ورو ورو هغه بېلابېل اصلاحات چې بغاوت کوونکو غوښتل پلي او تطبیق شول، لکه هغه قوانین چې د مققنه قوې اړوند مجلس ریاست لپاره د ډېر عمر لرونکو نارینه وو د عمومي رایې ورکولو حق او د مقننې قوې اړوند غړو ته د مالکیت اړوند شرایطو د ختمولو زمینه برابروي. په آسترالیا کې د یوریکا بغاوت او پاڅون په یاد هېواد کې د دموکراسۍ رامنځته کېدو سره په پراخه کچه پېژندل کېده او د زیاتره خلکو په وسیله د یو سیاسي بغاوت په توګه ارزول کېږي. د Eufeka Stockade مموریل په پارک کې یو تفسیري مرکز موجود دی، چې د یوریکا بیرغ یې په مرکزي برخه کې ده. کان کیندونکو د هغه تفسیري مرکز په وسیله د ژمنتیا او وفادرۍ قسم وکړ او د جګړې په لړ کې یې پرواز وکړ.
د احادیثومشهور کتابونه
۴- جامع الترمذی ددې کتاب لیکوال امام ابو عیسی محمد بن عیسی بن سوره الترمذي دي. مؤلف په خپل کتاب کی صحیح، حسین او ځینې ضعیف احادیث ذکر کړي او هر یو حدیث درجه ېې بیان کړې ده، او د دې ترڅنګ ېې د صحابه وو، او تابعینو مذاهب هم بیان کړي دي. امام ترمذي (ح) دخپل کتاب په اړه وايي:( کله مې چې دا کتاب ولیکه نو د حجاز، عراق او خراسان علماوو ته مې وړاندې کړ چې ټولو خوښ کړ. د هر چا په کور کې، چې دا کتاب پروت وي لکه چې پیغمبر ( ص ) په ځپله د ده په کور کې شته او خبری کوي.) په جامع الترمذي ټول (۳۹۵۶) حدیثونه دي. جامع الترمذي زیاتې شرحې او حاشيي لري، لکه: عارضة الاحوذي د امام ابن العربي (ح) شرحه تحفة الاحوذي د علامه مبارکپوري شرحه.
د یوريکا پاڅون
موقعیت
R.S رید په ۱۹۳۱ ز کال کې داسې ادعا وکړه، چې «هامفري واټ ته نېږدې د ویکتوریا واټ په سویلي برخه کې د یوې لرغونې غټې ونې کنده یا ډډ پروت ده، چې ډېره تاریخي ونه ده، مخکیني کان کیندونکي له اورکا استوکېد څخه مخکې په دې برخه کې راټول شوي و، ترڅو د هغه وخت چارواکو په تړاو د خپلې نارضایتۍ په هکله خبرې وکړي». رید د دې ونې اړوندې کندې یا ډډ د ساتنې او د یادې سیمې د ښکلي کولو لپاره د ښاریانو د یوې کمیټې د جوړېدو غوښتنه وکړه، چې لالور د لوړې د مراسمو په ترڅ کې راټولو شویو بغاوت کوونکو یا پاڅونوالو ته وویل. دغه راز داسې هم ویل شوي، چې د یادې ونې دا کنده یا ډډ په خوندي توګه پوښل شوې ده او په پام کې ده، چې شاوخوا سیمه یې د ګلانو او ګل لرونکو ونو په وسیله ښکلې شي. دا سیمه د اورکا سیمې په یوه څنډه کې ده، چې په یوه اندازه له لرګيو سره د مبارزې له امله او دغه راز د دې واقعیت لپاره چې د ښه راغلاست اړوند قطعې په نامه شهرت لري، له همدې امله په (۱۰۵۰۰ پونده قیمت سره وپلورل شوه) په ۱۸۵۸ ز کال کې د دې ونې اړوند ځای ته نېږدې واټن کې دا وموندل شوه، چې هغه راپور چې په ۲۰۱۵ ز کال کې د بالارات ښار په وسیله چمتو شو، دا یې په ډاګه کړه چې د مستندو شواهدو او دغه راز د هغو د ارتفاع او لوړوالي په پام کې نیولو سره د لوړې د مراسمو لپاره تر ټولو احتمالي ځای د سنت پاول ۲۹ شمېره واټ د هېل نانوايي ده. د ۲۰۱۶ ز کال راهیسې دا سیمه د موټرونو د پارکینګ یوه سیمه وه، چې د استوګنې د پراختیا په تمه وه.
د احادیثومشهور کتابونه
۵ - سنن نسائي دا کتاب د امام ابو عبدالرحمن احمد بن شعیب النسائي لیکنه ده. زیاتره احاديث ېې صحیح دي، آن تر دې چې ځینو علماوو دا کتاب په سنن ابي داود او سنن ترمذي هم غوره بللی. ټول په د تکرار سره (۵۷۶۱) حدیثونه رغلي دي
۶ – سنن ابن ماجه لیکونکی ېې ابو عبداللّه محمد بن یزید ابن ماجه قزویني دی. ددې کتاب مرتبه د ذکر شوو کتابونو په پرتله ټیټه ده. د احادیثو مجموعه ېې (۴۳۴۱) ده، هغه احادیث چې يوازې ده ذکر کړي دي او نورو پنځو پورتنیو کتابونو نه دي ذکر کړي (۱۳۳۹) حدیثونه دي.