cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بوئر دویمه جګړه
د سویلي افریقا اتحادیه
د جګړې له پای ته رسېدو وروسته یو له مهمو پېښو د سویلي افریقا د اتحادیې (وروسته د سویلي افریقا جمهوریت) رامنځته کول و، چې دا اتحادیه د نړیوالو جګړو په لړ کې د برتانوي سترواکۍ په توګه د برتانیې لپاره یو له خورا مهمو متحدیونو نه ګڼل کېده. د لومړۍ نړیوالې جګړې په پیل کې یو ناورین هغه مهال رامنځته شو کله چې د سویلي افریقا حکومت چې مشري یې لویس بوتا او د بوئر نورو پخوانیو جنګیالیو لکه جان سمټس په غاړه درلوده له برتانیې نه ملاتړ اعلان کړ او موافقه یې وکړه چې سویل لوېدیځې افریقا (نمیبیا) د المان مستعمرې نیولو لپاره سرتیري واستوي.
چونگ چنگ ورلډ ټريډ سينټر
چونگ چنگ ورلډ ټريډ سينټر چين په ښار  چونگ چنگ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  283 ميټر (929 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2005 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
سليخارد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" سلیخارد د روسیې په اورال فدرالي ولسوالۍ د يمالو نينيتس په ځان بسيا ښار کې یو ښار دی.
مانيلال ډويويډي
مانيلال نابهوبهای ډويويډي “Manilal Nabhubhai Dwivedi” (تلفظ: [məɲilal nəbʰubʰai dvivedi]؛ زوکړه: ۱۸۵۸ د سپټمبر ۲۶؛ مړينه: ۱۸۹۸ د اکتوبر ۱) د ګجراتي ژبې ليکوالو فيلسوف او د برتانوي هند ټولنيز مفکر و، چې په عمومي ډول ورته په ادبي کړيو کې مانيلال وايي. نوموړی د ۱۹ پېړۍ ګجراتي ادبياتو کې يوه اغېزناکه څېره وه او د هغو بېلابېلو ګجراتي ليکوالانو او روزونکو له ډلې څخه و، چې د ټولنيزو سمونونو پر سر مناظرو کې شامل و او د ښخو د دریځ، د کوچينوالي واده او د دې پوښتنې په شان مسئلو باندې يې تمرکز کاوه، چې ايا کونډې بيا واده کولی شي او که نه. نوموړي ختيځ تمدن ته په درنه سترګه کتل او د لويديځ تمدن د نفوذ مخنيوی يې وکړ او دا هغه دريځ و، چې د ټولنيز سمون د لږ محافظه کار ليد لرونکو سره يې هغه په شخړه کې ښکېل کړ. نوموړي خپل ځان «د مذهبي ليکو په اوږدو کې سمون راوړونکی» وګڼه.
د مانيلال ليکنې د پنډټ يوګا “Pundit Yuga” يا «پوه دورې» پورې تړاو لري او دا هغه وخت و، چې ګجراتي ليکوالانو په کې خپل دوديز ادبيات، کلتور او مذهب وسپړه، چې موخه يې د هغې معاصرې هندي پېژندنې يا شناخت بيا تعريفول وه، چې ياده پېژندنه تر استعماري حکومت لاندې د وړاندې شوي لويديځ موډل له اغېزې څخه د ننګونې تابع وه. د نوموړي اثار اتمانيماجان “Atmanimajjan” (د “Advaita” يعنې «نادوه ګوني توب» فلسفې برخه کې د مينې په اړه د شعرونو ټولګه ده)، کانټا “Kanta” (هغه لوبه ده، چې د سانسکرت او انګليسي ډراماتيک تخنيکونه يې په کې يو ځای کړي دي)، نروسينهاواتار “Nrusinhavatar” (د سانسکرت ډراماتيک دودونو پر بنسټ لوبه ده)، پراناوېنېمايا “Pranavinimaya” (د جوګ يا د هندوانو د ذهني رياضت او تصوف څېړنه ده) او سيدهانتاسارا “Siddhantasara” (د نړۍ د مذهبي فلسفو يوه تاريخي کره کتنه) دي. د شانکارا “Shankara” په اډوايټا ‘Advaita” فلسفه کې د نوموړي باور د نوموړي د فلسفي فکر لپاره بنسټيز تکيه چمتو کړه. نوموړي ته د نړيوالو دینونو په لومړني پارلمان “Parliament of World Religions” کې د مقالې وړاندې کولو بلنه ورکړل شوې وه، چې په ۱۸۹۳ ز کال شيکاګو کې جوړ شو، مګر مالي ملاحظاتو هلته د نوموړي ګډون ناشونی کړ.
د مانيلال باورونه د دې لامل شول، چې نوموړی له نارينه او ښځينه وو سره خپله ملګرتيا کې د مینې او بشپړوالي پلټنه وکړي، سره له دې چې نوموړی زياتره وخت د خپلو ازمايښتونو له امله ناهيلی شو. نوموړي د ۱۳ کلنۍ په عمر واده وکړ او دوه ماشومان يې درلودل، مګر مېرمن يې هغه په ۱۸۹۰ ز کال کې پرېښود. هغه له ښځو سره ګنې جنسي اړیکې درلودې او له فاحشه خانو څخه يې هم ليدنه کوله، چې نوموړي په کې د بريج يو ډول لوبه «سفليس يا اتشک» وکړه. نوموړی د خپل ژوند په ټوله موده کې د سختې ناروغۍ له مکررو جوپو څخه ورنځېده او د ۴۰ کلنۍ په عمر له وخته مخکې مړ شو. نارماد “Narmad” چې د معاصر ګجراتي ادب بنسټګر دی، مانيلان خپل معنوي وارث وګڼه. مانيلال په پرېياموادا “Priyamvada” او سودرشان “Sudarshan” ورځپاڼو کې د خپلو ليکنو له لارې د نارماد د فکر پر ليکه باندې په پوه پام سره کار وکړ، چې نوموړي له ۱۸۸۵ ز کال څخه تر خپلې مړينې پوره خپرولو ته چمتو يا ايډېټ کړې.
ژوند ليک
مانيلال نابهوبهای ډويويډي د ۱۸۵۸ ز کال د سپټمبر پر ۲۶ نېټه د ګجرات په ناديد “Nadiad, Gujrat” کې د ساتودارا ناګار “Sathodara Nagar” کورنۍ کې وزېږېد. د نوموړي نيکه بهايلال ډېف “Bhailal Dave” د مانيلال پلار نابهوبهای ته يوولس زره روپۍ او يو کور په ميراث پرېښود، چې د پور ورکونکي او ځيني وختو د معبد د پادري په توګه يې کار وکړ. نابهوبهای لږې زده کړې درلودې، مګر هيله يې لرله چې زوی يې د يو کاتب په توګه د کار کولو تر کچې زده کړې وکړي او د همدې لپاره يې خپل زوی له څلور کلنۍ څخه ښوونځي کې ګډون ته اړ کړ.
هغه په دويمي (ثانوي) ښوونځي کې ښه پرمختګ وښود، د دويم معيار په کلنۍ ازمونيه کې يې دويم ځای خپل کړ او يو انعام يې وګټه. استاد يې هغه څلورم معيار ته وهڅاوه، مګر مانيلال په ياد پرمختګ سره خوښ نه و او درېيم معيار ته د بېرته ستنېدلو غوښتنه يې وکړه. نوموړی په سانسکرت او هندسه کې تکړه نه و او په ۱۸۷۵ زکال د عالي ښوونځي لپاره د غوراوي ازموينه کې سانسکرت کې بې پايلې (ناکام) شو. که څه هم راتلونکی کال يې په بمبی پوهنتون “Bombay University” کې د خپلو ازموينو پر مهال دویم شو او د جيمز ټايلر انعام “James Taylor Prize” يې وګټه.
نوموړی په ۱۸۷۷ ز کال کې له ايلفينسټون پوهنتون “Elphinstone College” سره يو ځای شو او په ۱۸۸۰ ز کال په تاريخ او سياست کې د هنرونو په لېسانس “Bachelor of Arts” سره ورځنې فارغ شو. د پلار له لورې د پيسو يا مزدورۍ ګټلو په موخه تر فشار لاندې و، ياد پوهنتون يې پرېښود او د يو خپل سري زده کړيال “Autodidact” په توګه يې د هنرونو برخه کې د خپلې ماسټرۍ زده کړې بشپړې کړي. نوموړی بېرته ناديد “Nadiad” ته راستون شو او د ۱۸۸۰ په جولای کې په دولتي عالي ښوونځي کې مرستيال ښوونکی شوږ په ۱۸۸۱ ز کال کې د نجونو د ښوونځيو د مرستيال زده کړه ييز څارونکي په توګه بمبی ته واستول شو. مانيلال په ۱۸۸۵ ز کال په بهاوناګر “Bhavnagar” کې له سامالداس کالج “Samaldas College” سره د سانسکرت پروفيسور په توګه يو ځای شو، مګر د روغتيايي ستونزو له امله يې په ۱۸۸۹ ز کال ورڅخه لاس واخيست. نوموړی د ۱۸۹۲ ز کال له نومبر څخه د ۱۸۹۳ ز کال تر جولای پورې د ګجرات په پټان سيمه کې پاتې شو او له جېن “Jain” کتابتونونو څخه له دوه زرو څخه د زياتو ليکل شويو نسخو ټوليز لښتليک يې چمتو کاوه. د دې چارې په پايله کې د بارودا ايالت د لرغون پېرندنې څانګه رامنځته شوه، چې نوموړي يې د ۱۸۹۳ له ډسمبر څخه د ۱۸۹۵ تر جولای پورې مشري وکړه.
د دېروبهای تېکر “Dhirubhai Thaker” په نوم د مانيلال يو ژوند ليکونکي يادونه وکړه، چې مانيلال يو اغېزناک شخصيت درلود او بڼه يې لوړه او ښکلې وه. نوموړي د عادت له مخې اوږده کورتۍ، براهمي ډول لنګ، سره پګړۍ او يو اوږد نری د غاړې دستمال اغوسته، چې د نوموړي له اوږدو څخه به زنګېده.
شخصي ژوند
په ۱۸۷۱ يا ۱۸۷۲ زکال کې مانيلال له ماهالکسمي “Mahalaxmi” سره واده وکړ؛ نوموړی هغه وخت ديارلس کلن و او مېرمن يې څلور کلنه وه. مېرمنې يې دوه زامن وزېږول، چې يو يې په ۱۸۸۲ او بل يې په ۱۸۸۷ ز کال کې و، مګر واده يې خوښمن نه و او مېرمن يې څو وار د خپل مور او پلار کور ته ستنه شوه، چې په پای کې يې په ۱۸۹۰ ز کال مانيلال په تل پاتې ډول پرېښود. مانيلال د يوې بشپړې مينې د اړيکې په فکر سره ځورول شوی و او له خپلو ملګرو څخه غوښتنه کوله، چې د خپلو نورو ملګرتياوو په پرتله له دې سره د يو څه مهمې ملګرتيا په توګه چلند وکړي. په ځينو حالتونو کې ملګرتيا شهواني غريزه هم رانغاړله، که څه هم نوموړی يې يو ځل بيا له پايلو څخه ناهيلی شو. هغه وخت چې نوموړی په بمبی کې و، د يو اشنا شخص له مېرمنې سره يې مينه پيدا شوه او هره ورځ يې ساعتونه له هغې سره تېر کړل. نوموړې هغط ته شعرونه وليکل، مګر د بهانواګر “Bhanvagar” لپاره له اړيکې څخه په شا شو او ترک يې کړه؛ دا هغه وخت و، چې نوموړي وموندله چې هغه يې يوازينی عاشق نه و. يوه بله چاره له ډيواليبای “Diwalibai” سره وه، چې د بمبی د نجونو ښوونځي کې ښوونکې وه. مانيلال په لومړيو کې نوموړې رد کړه، مګر هغې ټينګار وکړ، نوموړی ته يې يو لړ د مينې ليکونه واستول او نوموړي هم په پای کې ورته بېرته ليکونه وليکل، چې په همدې ډول يې د ليکنې له لارې د اړيکې په ساتلو هوکړه وکړه. که څه هم نوموړي له هغې سره په شخصي ډول ليدنه ونه منله او نوموړې د ۱۸۸۶ ز کال په جنوري کې د نري رنځ يا توبرکلوز له امله مړه شوه. هغې لپاره د مانيلال د مړينې خبر د نوموړي په (Priyamvada) مجله  کې احساساتي نه و، مګر د نوموړي ورځپاڼه د هغه خواشيني ثبتوي، چې مانيلال هغې ته ځواب [د ليک ځواب] ورنه کړ: «ته څومره کم عقل وې، نه دې ځواب راکړ او نه دې خوند واخېست». د ډيواليبای ليکونه په لومړي ځل د امبالال پوراني “Ambalal Purani” له لورې د کاومودي “Kaumudi” په نوم د ګجراتۍ مياشتنۍ د ۱۹۳۶ ز کال د نومبر ګنه کې خپاره شول. ياد ليکونه د يوې ضميمې په توګه د اتماوريتانتا “Atmavrittanta” تر سرليک لاندې د مانيلال په ژوند ليک کې يو ځل بيا خپاره شول.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم د طبیعت څېړنه، ریاضیات او طبیعي فلسفه رانغاړي. د لوېديځ روم د سترواکۍ تر سقوط او د یوناني پوهې تر زوال وروسته لوېديځه مسیحي اروپا د لرغونو زده‌کړو له مهمې سرچینې څخه جلا شوه. که څه هم له «ایزیډور» او «بېډ» څخه نیولې تر «جین بوریډان» او «نیکول اورسمه» پورې ګڼو مسیحي روحانیونو او علماوو د عقلاني تحقیق روحیه وساتله، خو لوېديځه اروپا بیا هم د منځنیو پېړیو په لومړیو کې له یوه علمي زوال سره مخ وه. له دې سره سره، د لوړو منځنیو پېړیو پر مهال دا سیمه په دې لټه کې وه چې یو ځل بیا د علمي اکتشافاتو د مشرۍ واګې په لاس کې واخلي. د منځنیو پېړیو د وروستیو وختونو څېړنیزې پوهې او علمي اکتشافاتو د مدرنې دورې په لومړیو وختونو کې علمي انقلاب ته زمینه برابره کړه.
لوېديځه اروپا
کله چې په پنځمه پېړۍ کې په لوېديځ کې د روم د سترواکۍ قدرت ختم شو، لوېديځه اروپا له ګڼو ستونزو سره منځنیو پېړیو ته دننه شوه چې د دغې لویې وچې پر فکري تولید یې پراخې اغېزې وکړې. د لرغوني دوران ډېری هغه علمي رسالې چې په یوناني ژبه لیکل شوې وې، د لاسرسي وړ نه وې او یوازې لنډیزونه او ساده شوې ټولګې یې باقي پاتې شوې. له دې سره سره، رومي متنونه او د منځنیو پېړیو د لومړنیو وختونو متنونه ولوستل او وڅېړل شول. د دغو متنونو لوست او څېړنې مرسته وکړه چې طبیعت د یوه داسې منسجم سیستم په توګه درک شي چې د ثابتو الهي قوانینو په رڼا کې عمل کوي او عقل یې درک کولی شي. دغو څېړنو د منځنیو پېړیو تر لومړیو وختونو پورې دوام وکړ او په دوولسمه پېړۍ کې د رنسانس له دورې سره دغو څېړنو ته لېوالتیا د یوناني او عربي علمي متنونو د ژباړې له لارې بیا را ژوندۍ شوه. لا ډېرې علمي څېړنې د منځنیو پېړیو پر مهال په نویو جوړو شویو پوهنتونونو کې وشوې او دا هغه ځای و چې دا متنونه په کې تشرېح شول او د نړۍ په اړه یې نوي لیدلوري رامنځته کړل. دغه پرمختګونه دا مهال په عمومي ډول نامشخص دي، تر یوه حده یې دلیل دا دی چې د منځنیو پېړیو په علم کې اکثره پرمختللې تیورۍ دا مهال منسوخې شوې دي او بل دلیل یې هم د منځنیو پېړیو هغه څېره ده چې ظاهراً «تیاره پړاو» بلل کېږي چې په کې د مذهبي مراجعو خبره پر شخصي تجربه او عقلاني فعالیت برسېره شوې ده.
د منځنیو پېړیو لومړي وختونه (تر میلاد وروسته ۴۷۶-۱۰۰۰)
په لرغونې نړۍ کې یوناني د علم اصلي ژبه وه. حتا د رومي سترواکۍ پر مهال هم په لاتیني متنونو کې له یوناني اثارو څخه پراخه استفاده کېده؛ په داسې حال کې چې د سترواکۍ په هلنیستي اړخ کې پرمختللې علمي څېړنې او تدریس په یوناني ژبه دوام درلود. لاتیني ژبې ته د یوناني لیکنو د ژباړې لپاره وروستۍ رومي هڅې کمې بریالۍ وې.
واکسين
واکسين د درملو د تجويز بيالوژيکي اندازه ده  چې د کومې ساري ناروغۍ لپاره فعال مدافعتي ځواک برابروي. عموماً يو واکسين يو داسې عامل لري، کوم چې د ناروغۍ پیدا کونکي مايکرواورګانيزم سره ورته والی لري او عموماً د جراثیم د کمزورو يا مړو شويو بڼو، د هغې د زهرجنو مادو، يا د هغې د سطحې د پروټين څخه له کوم يو جوړ شوی وی. دا عامل د جسم مدافعتي نظام په حرکت راولي، تر څو هغه وکولای شي هغه عامل د يو ګواښ په توګه وپېژني، له منځه يې يوسي او د دې عامل سره اړوند هر ډول مايکرواورګانيزم لا زيات وپېژني او له منځه يې يوسي چې شونې ده په راتلونکي کې ورسره مخ شي. شونې ده چې واکسين حفاظتي وي (د کوم طبيعي يا خپلسري پيتوجين په مټ په راتلونکي کې د کېدونکې ناروغۍ د اغېزو د مخنيوي يا ښه کولو لپاره)، يا درملنه وي (د کومې ناروغۍ سره د مقابلې لپاره، کومه چې له مخکې څخه پېښه شوې وي، لکه سرطان). ځينې واکسينونه بشپړ جراثيم وژونکي خونديتوب وړاندې کوي، په کوم کې چې په بشپړ ډول د ناروغۍ مخنيوی کېږي.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
د منځنیو پېړیو لومړي وختونه (تر میلاد وروسته ۴۷۶-۱۰۰۰)
منځنیو پېړیو ته د لېږد په جریان کې د یوناني پوهې په زوال سره لاتین لوېديځ ځان له خپلو یوناني فلسفي او علمي ریښو څخه جلا شوی ولید. ډېری علمي څېړنې له هغو سرچینو څخه د راټولو شویو معلوماتو پر بنسټ ولاړې دي چې تر ډېره نیمګړې دي او جدي ستونزې لري. هغه لاتیني ژبي اشخاص چې غوښتل یې علم زده کړي، یوازې د کالسیډیوس، ماکروبیوس، مارټیانوس کاپلا، کاسیوډوروس او نورو رومي لیکوالانو کتابونو ته یې لاسرسی درلود. له غیر علمي سرچینو څخه باید ډېر شیان راټول شوي وای: د سروې یا نقشه‌اخیستنې لارښود کتابونه د دې لپاره ولوستل شول چې په هندسه کې کوم شیان شاملېږي.
واکسين
د واکسينو تجويز ته واکسيناسيون ويل کېږی. واکسيانسيون د ساري ناروغيو څخه د خونديتوب تر ټولو اغېزناکه طريقه ده. د واکسيناسيون له امله په پراخه کچه د مدافعتي قوت په ټوله نړۍ کې د ننکيو د منځه وړلو او ګوزڼ، شري او تيتانس په څېر ناروغيو د نړۍ په ډېرو برخو کې د مخنيوي لپاره تر ډېره بریده مسئول بلل کېږي. د واکسيناسیون اغېزناکتيا په پراخه کچه مطالعه او تاييد شوط ده. د بېلګې په ډول، په هغو واکسينونو کې چې اغېزناک ثابت شوي، د انفلوينزا (زکام) واکسين، د HPV واکسين او د مارغانو ننکۍ واکسين شامل دي. د روغتيا نړيوال سازمان (WHO) راپور ورکړی چې اجازه لرونکي واکسينونه اوسمهال د پنځه ويشتو بېلا بېلو هغو ناروغيو لپاره شته چې مخه يې نيول کېدای شي. * United States Centers for Disease Control and Prevention (2011). A CDC framework for preventing infectious diseases. Accessed 11 September 2012. "Vaccines are our most effective and cost-saving tools for disease prevention, preventing untold suffering and saving tens of thousands of lives and billions of dollars in healthcare costs each year."
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
د منځنیو پېړیو لومړي وختونه (تر میلاد وروسته ۴۷۶-۱۰۰۰)
ناښاریتوب د زده‌کړو لمنه را لنډه کړه او په شپږمه پېړۍ کې زده‌کړې رهباني او کلیسايي ښوونځیو ته ولېږدېدې او د زده‌کړو مرکز د بایبل مطالعه وه. د غیر مذهبي اشخاصو زده‌کړو په ایټالیا، اسپانیا او د سوېلي ګال په ځینو هغو برخو کې په متوسط ډول دوام وکړ چې هلته رومي اغېزې اوږدمهالې وې. په اوومه پېړۍ کې زده‌کړې په ایریلنډ او سلټیک کې پيل شوې او دا هغه ځای و چې لاتيني په کې بهرنۍ ژبه وه او لاتیني متنونه په ډېره لېوالتیا په کې لوستل کېدل او تدریسېدل.
واکسين
د ننکيو په وړاندې د ولسي ستنې کولو تمرين په ۱۷۲۱ز کال کې «ليډي ميري ورټلي مونټاګو» له ترکيې څخه برتانيې ته لېږدولی و. د واکسين او واکسيناسیون اصطلاحات له « Variolae vaccinae» (د غواګانو ننکۍ) څخه اخيستل شوي دي، دا اصطلاحا د «ايډوارډ جينز» (چا چې هم د واکسينونو تصور جوړ کړ او لومړي واکسين يې چمتو کړل) د غواګانو د ننکيو د ښودلو لپاره وضع کړی و. نوموړي دا جمله په ۱۷۹۸ز کال کې د خپل « Inquiry into the Variolae vaccinae Known as the Cow Pox» اوږد عنوان لپاره کارولې وه، په کوم کې چې نوموړي د ننکيو په وړاندې د غواګانو د ننکيو د خونديتابه اغېز تشريح کړی و. په ۱۸۸۱ز کال کې، د «جينز» د درناوي په موخه، «لويس پاسچر» وړانديز وکړ چې مخنيوي د نويو ستنو د چمتو کولو لپاره دې د هغه شرايط مخ په وړاندې يوړل شي. د واکسين چمتو کول او توليد علم د «واکسينالوژي» په نوم يادېږي.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
لوړې منځنۍ پېړۍ (تر میلاد وروسته ۱۰۰۰-۱۳۰۰)
له شاوخوا ۱۰۵۰ کال را وروسته اروپايي عالمانو په هغو یوناني او عربي متنونو کې د لرغونو زده‌کړو لټون پیل کړ چې دوی له لاتیني ژبې څخه ژباړلي وو او خپله پوهه یې پراخه کړه. دوی له ګڼو کلاسیکو یوناني متنونو سره مخ شول چې ځینې یې مخکې عربي ته ژباړل شوي وو او د اسلامي متفکرانو تشرېحات یا خپلواک اثار هم ورسره مل وو.
واکسين
اغېزې
په دې اړوند زيات علمي توافق شته چې واکسين د ساري ناروغيو سره د مقابلې او د هغې د منځه وړلو لپاره يو تر ټولو خوندي او اغېزناکه طريقه ده. مدافعتي نظام د واکسين عوامل د بهرنيو عواملو په توګه پېژني، له منځه يې وړي او دا په ياد ساتي. کله چې د يو عامل د زهرجن ډول سره مخ کېږي، نو بدن په وايرس شته د پروټينو پوښ پېژني او په همدې بنسټ د ځواب ويلو لپاره چمتو وي، لومړی په نښه شوی عامل مخکې تر دې له منځه وړي چې په حجرو کې داخل شي او په دويم پړاو کې له دې عامل څخه له مخکې څخه اغېزمنې شوې حجرې په نښه کوي او له منځه يې وړي، مخکې تر دې چې دا عامل وکولای شي په زیات شمېر کې يې ضرب او زياتې کړي.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
لوړې منځنۍ پېړۍ (تر میلاد وروسته ۱۰۰۰-۱۳۰۰)
په دې دوره کې د منځنیو پېړیو د مهال پوهنتونونه هم را څرګند شول چې له ژباړل شویو متنونو څخه یې مادي ګټه اخیسته او د علمي ټولنو لپاره یې نوې زېربناوې برابرولې. په دې کې ځینې پوهنتونونه (Studium Generale) وبلل شول او د رومي سترواکۍ له‌خوا د نړیوالو عالي مؤسسو په توګه ثبت شول. ډېری لومړني پوهنتونونه په ایټالیا، فرانسه، انګلستان او اسپانیا کې را څرګند شول او دا په اروپا کې د زده‌کړو تر ټولو معتبر ځایونه ګڼل کېدل. دغه نوملړ په ټوله اروپا کې د نویو پوهنتونونو په جوړېدو سره ډېر ژر پراخ شو. د دیارلسمې پېړۍ په لومړیو کې د یوه پوهنتون څېړونکي وهڅېدل چې د اروپا د ګوټ ګوټ په نورو پوهنتونونو کې په دوره‌يي ډول ویناوې وکړي او اسناد شریک کړي، او دغه چاره په اوسنیو اروپايي پوهنتونونو کې د اوسني اکاډمیک فرهنګ لامل شوه.
واکسين
اغېزې
له دې سره سره د دوی پر اغېزو محدوديتونه هم شته. کله کله، د واکسين اړوندو لاملونو پر بنسټ خونديتوب له ناکامۍ سره مخ کېږي، لکه د واکسين په کمزوري کولو، واکسيانسيون په تګلاره يا تجويز کې ناکامي.
که  د کوربه مدافعتي نظام په مناسبت ډول ځواب ونه وايي، يا له لويه سره ځواب ونه وايي، نو د کوربه اړوند لاملونو پر بنسټ هم ناکامي منځ ته راتلای شي. د کوربه اړوند غبرګون کمښت د يو اټکل تر مخې په ۲-۱۰٪ خلکو کې منځ ته راځي، لاملونه يې جنياتي، مدافعتي حالت، عمر، روغتيا او د تغذيې حالتونه دي. د جناياتي ناکامۍ په پايله کې منځ ته راغلی ابتدايي مدافعتي نظام د اختلالاتو نقص چې د جنتيکي ناکاميو لامل ګرځي، له X- سره اړوند «اګاماګلوبولينميا» ده، په کومه کې چې د B- حجرې د ودې لپاره اړين اينزايم نه شتون د کوربه مدافعتي نظام د يو پيتوجين لپاره د انټي باډي پیدا کولو مخه نيسي.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
د رنسانس دوره (۱۵مه پېړۍ)
په پنځلسمه پېړۍ کې د رنسانس فرهنګي خوځښت پیل شو. د یوناني علمي متنونو بیا کشف چې هم لرغوني او هم د منځنیو پېړیو متنونه وو، هغه مهال لا چټک شو چې د بیزانس سترواکي د عثماني ترکانو له‌خوا سقوط شوه او ګڼو بیزانسي عالمانو لوېديځ په ځانګړي ډول ایټالیا ته پناه یووړه.
واکسين
اغېزې
د کوبه-پیتوجين تعامل او د ناروغۍ غبرګون فعالې پروسې دي، په کومو کې چې مدافعتي نظام کې ګڼې لارې شاملې دي. یو کوربه په سملاسي ډول انټي باډي نه جوړوي: په داسې حال کې چې د بدن طبيعي مدافعتي قوت لږ تر لږه په دولسو ساعتونو کې فعالېدای شي، تطبيقي قوت مدافعت ۱-۲ اونۍ  وخت ته اړتيا لري چې په بشپړ ډول چمتو شي. په دې موده کې، بيا هم ممکنه ده چې کوربه په ناروغۍ اخته شي.
په منځنیو پېړیو کې اروپايي علوم
د رنسانس دوره (۱۵مه پېړۍ)
د دې تر څنګ د چاپ د ماشین اختراع پر اروپايي ټولنه پراخې اغېزې وکړې: د چاپي اثارو اسانه خپرښت زده‌کړې ډیموکراټيکې کړې او د نویو ایډیاوو یا نظرونو د چټکې خپرېدنې زمینه یې برابره کړه.
کله چې رنسانس شمالي اروپا ته ورسېد، علم د کوپرنیک، فرانسېس بېکن او ډیکارټ په څېر شخصیتونو په مرسته یو ځل بیا را ژوندی شو (ډیکارټ د رنسانس دورې د وروستیو وختونو د متفکر پر ځای د روښانوالې دورې د لومړیو وختونو د متفکر په توګه پېژندل کېږي).
واکسين
اغېزې
کله چې انټي باډي توليد شي، دوی کولای شي د ګڼو لارو له جملې په کومه لاره د مدافعت قوت پياوړی کړي چې دا چاره د انټي باډي تر بڼې پورې اړه لري. د يو پيټوجين په تصفیه کولو يا غېر فعالولو کې د دوی بريا د انټي باډي د توليد کونکې اندازې او تر هغې حد پورې اړه لري، څومره چې دا انټي باډي په دې کې د شته پيتوجين د سختوالي په مقابله کولو کې تر کومه بريده اغېزناک دي، ځکه چې بېلا بېلې کچې د کوم ځانګړي مدافعتي غبرګون لپاره مختلف ډول حساسې کېدای شي. په ځينو حالتونو کې شونې ده چې د واکسين په پايله کې يو څه مدافعتي خونديتوب وړاندې کړي (په کوم کې چې د مدافعت قوت له ۱۰۰٪ څخه کم اغېزناک وي، خو بيا هم د ناروغۍ ګواښ کموي) يا د دايمي خونديتوب پر ځای، لنډمهالی مدافعتي خونديتوب وړاندې کړي (په کوم کې چې د وخت په تېرېدو سره قوت مدافعت کمېږي). دوی بيا هم کولای شي په ټوليز ډول د ټولو وګړو لپاره دويم ځلې په ناروغۍ د اخته کېدو اندازه لوړه کړي او د پام وړ اغېز غورځولای شي. دوی همدا راز کولای شي په ناروغۍ د اخته کېدو شدت کم کړي، د کوم په پايله کې چې د مړينې کچه کمېږي، ناروغۍ کمېږي، له ناروغۍ ژر رغېدل منځ ته راځي او د اغېزو يوه نوره پراخه لړۍ لري.
هغه خلک چې عمر يې زيات وي عموماً د هغو په پرتله چې عمر يې لږ وي کم غبرګون ښيي، دا هغه څه دي چې د «Immunosenescence» (د عمر د زياتېدو له امله مدافعتي قومت کمېدل) بلل کېږي. عموماً د مدافعتي غبرګون د زياتولو لپاره د مرستندويه موادو څخه کار اخيستل کېږي، په ځانګړي ډول د عمر خوړلو خلکو لپاره، د چا مدافعتي ځواب چې د ساده واکسينو لپاره کموزوری شوی وي.
د واکسين اغېزمنتيا او فعالیت په ګڼو عواملو پورې اړه لري:
که چېرې يو واکسين شوی شخص د (ناڅاپي ناروغي) په وړاندې واکسين شوې ناروغي بیا هم پیدا کوي، نو امکان شته چې دا ناروغي د هغو پېښو په پرتله کمه سخته وي، د کومې ناروغۍ لپاره چې واکسين نه وي شوي.
د یو اغېزناک واکسيناسيون په پروګرام کې مهمې پاملرنې:
په ۱۹۵۸ز کال کې، په متحده ايالاتو کې د شري ۷۶۳۰۹۴ پېښې موجودې وې چې په پايله کې يې ۵۵۲ مړينې منځ ته راغلې. د نوي واکسين له وړاندې کولو وروسته، د پېښو شمېر په يو کال کې له ۱۵۰ څخه هم کمو پېښو ته راغورځېد (منځنۍ کچه يې ۵۶) وه. د ۲۰۰۸ز کال په لومړيو کې، د شري ۶۴ شکمنې پېښې وې. د ناروغيو څلور پنځوس پېښې له بل هېواد څخه تر انتقال پورې تړلې وې، که څه هم يواځې ديارلس سلنه يې په اصل کې له متحده ايالاتو څخه دباندې تر لاسه شوې وې؛ د ۶۴ څخه ۶۳  افراد يې د شري په وړاندې يا بيخي واکسين شوي نه وو، يا کره نه وه معلومه چې دوی ته واکسين شوي که نه.
ایمل هالبرګ
ایمل هالبرګ (فنلینډي: ایمل هالبرګ) یو فنلنډی لوبغاړی او نڅاګر دی. هغه د صابون په لړۍ کې د آنني "تایل" طالاسما د رول لپاره پیژندل شوی صلاتوت ایلمات. کرکټر د فبروري ۲۰۱۱ څخه تر نومبر ۲۰۱۸ او د اپریل ۲۰۱۹ څخه تر جون ۲۰۲۰ پورې په سکرین کې و ، کله چې کرکټر په یوه حادثه کې مړ شو. هغه په ۲۰۲۱ کې د ایلینا په تصوراتو کې راڅرګند شو. هغه د انلاین لړۍ ینګ مین کیش مین کې کیسه هم کړې ده، چې د ۲۰۱۳ په دوبي کې ښودل شوې وه، او په فلم نایټ مییر ۲ - پایناجین نادو کې، چې د ۲۰۱۴ په دسمبر کې پریمیر شوی و.
هالبرګ د ستورو سره د نڅا د نهم فصل په یوه برخه کې د میلمه قاضي په توګه کار کاوه. د نورو شیانو په مینځ کې، هالبرګ له نڅا څخه خوند اخلي، چیرې چې هغه په ​​۲۰۱۰ کې د جونیئر اتلولۍ د سپینو زرو او په ۲۰۱۳ کې د ځوانانو 	۱۰ نڅا اتلولۍ د سرو زرو مډال ترلاسه کړ. هغه ګیتار او باس هم غږوي.
هالبرګ د هیلینا احتي-هالبرګ زوی دی.
اچ. پي لفکرفت
هاوارډ فیلیپس لفکرفت (د ۱۸۹۰ کال د اګست له ۲۰ – د ۱۹۳۷ کال د مارچ تر ۱۵) د مرموزو، علمي، خیالي او ډاروونکو تخیلاتو یو امریکایی لیکوال و. هغه د کتولو مایتوس (خارق العاده کتولو کیسې) په را منځ ته کولو کې شهرت لري.
لفکرفت چې د روډ ټاپو په پروایډنس، کې یې نړۍ ته سترکې پرانیستې، د خپل ژوند ډېره برخه په نیوانګلنډ کې تېره کړه. په ۱۸۹۳ کال کې د رواني ناروغی له امله د خپل پلار له بستر کېدو وروسته، نوموړي په ​​​​بډایه بڼه تر هغه ژوند وکړ چې د نیکه له مړینې وروسته یې د کورنۍ شتمني تیت او مصرف شوه. لفکرفت بیا د خپلې مور سره په لږو مالي امکاناتو ژوند تېراوه، تر هغه چې نوموړې هم په ۱۹۱۹ کال د رواني ناروغۍ له امله بستر شوه. هغه د متحده آماتو مطبوعاتي ټولنې لپاره مقالې لیکل پیل کړل او په ۱۹۱۳ کال کې یې د پولپ مجلې (د عامه وګړو لپاره ناولونه) ته یو نیوکه کوونکی لیک ولیک چې په پایله کې په عام فهمه تخیلي لیکنو کې د نوموړي د ښکېلتیا لامل شو. هغه د تخیلي افکارو په ټولنه کې فعال شو او څو عام فهمه کېسې یې خپرې شوې. لفکرفت نیویارک ښار ته لاړ او په ۱۹۲۴ کال کې یې له سونیا ګرین سره واده وکړ او وروسته د لفکرفت د حلقې په نوم لیکوالانو د یوې پراخې ډلې مرکزي غړی شو. دوی نوموړی د مرموزو کیسو مجلې ته معرفي کړ، چې دا د هغه ترټولو مشهور خپرونکی شو. په نیویارک کې د لفکرفت ژوند د نوموړي په ​​رواني حالت او مالي شرایطو اغېزه وکړه. په ۱۹۲۶ کال کې نوموړی پروایډنس ته راستون شو او ځینې خپل خورا مشهور اثار، لکه د کتلو غږ (The Call of Cthulhu)، د جنون په غرونو کې، د انسموت په سر سیوری، او بې وخته سیوری، یې تالیف کړل. نوموړی ۱۱ کاله تر هغه د لیکوال په توګه فعال پاتې شو، چې په ۴۶ کلنۍ کې د کولمو سرطان له امله مړ شو.
د لفکرفت ادبي لیکنو ټولګه د دنیا پالنې (کاسمیزم) په لیدلورې را څرخېده، چې په ورته وخت کې د نوموړي شخصي فلسفه او د هغه د تخیل او افسانو اصلي موضوع وه. کاسمیزم وایي چې انسانیت د دنیا یوه بې ارزښته برخه ده او په هر وخت کې له مینځه وړل کېدای شي. هغه په ​​خپلو کیسو کې د خیال او ساینسي تخیل عناصر شامل کړل او د انسان محورۍ کمزورتیا یې وړاندې کړه. دا د پوهې په اړه د نا مطمئن لیدلوري سره تړلی و. د هغه آثار په پراخه کچه د نیو انګلنډ په تخیلي بڼه کې کې ترتیب شوي. تمدني زوال هم د نوموړي په کارونو کې ستره ونډه لوبولې، ځکه چې هغه باور درلود چې لوېدیځ د نوموړي په ​​ژوند په اوږدو کې د زوال په حال کې و. د لفکرفت لومړني سیاسي لیدلوری محافظه کار او دودیز و. د دې ترڅنګ، هغه په خپل پوخ عمر کې یو لړ نژاد پاله لیدلوري درلودل. له ستر ناورین ورسته، لفکرفت سوسیالیست شو، نور په دې باور نه و چې یوه محض اشرافیت به نور د نړۍ شرایط غوروه او عادلانه کړي.
د خپل پاخه عمر په اوږدو، لفکرفت هېڅکله ونتوانېد چې د لیکوالي او اډیتور له لارې د عاید څخه د ځان ملاتړ کړي. په ​​حقیقت کې هغه د خپل ژوند په اوږدو کې مشهور نه و او له خپلې مړینې دمخه یوازې د عامفهمه ناولونو مجلو کې یې لکنې خپرېدې. د لفکرفت د کار علمي احیا په ۱۹۷۰ کلونو کې پیل شوه، او اوس د ۲۰ پېړۍ د خارق العاده ډارووونکو افسانو له نامتو لیکوالانو څخه شمېرل کېږي. زیات مستقیمې نخسې او فکري ځاسناستو نوموړی تعقیب کړ. د لفکرفت له نسخو یا اصلي آثارو څخه الهام اخیستونکي کارونه د کتولو مایتوس (Cthulhu Mythos) بنسټ جوړوي، چې د لفکرفت ځانګړتیاوې، طبعیت او اند کاروي.
لومړی ژوند او د کورنۍ غمیزې
لفکرفت د ۱۸۹۰ کال د اګست په ۲۰ د روډ ټاپو کې په پروایډنس سیمه کې په خپل پلرني کور کې وزیږېد. نوموړی د وینفیلډ سکاټ لفکرفت او سارا سوسن (د زیږون نوم فیلیپس) لفکرفت یوازینی ماشوم و. د سوسي کورنۍ د دوی د واده په وخت کې د پام وړ امکانات درلودل، ځکه چې پلار یې، ویپل وان برن فیلیپس، په سوداګرۍ کې بوخت و. د ۱۸۹۳ کال په اپریل میاشت کې، د شیکاګو په یوه هوټل کې د رواني پېښې وروسته، وینفیلډ په پروایډنس کې د بټلر روغتون کې بستر شو. د هغه طبي تاریخچه وايي چې هغه د خپلې بستر څخه وړاندې د یو کال لپاره "کله ناکله عجیب شیان ترسره کول او غږول". هغه کس چې د دې نښې راپور یې ورکړ نامعلوم دی. وینفیلډ په ۱۸۹۸ کال کې له مړینې وړاندې په بټلر کې پنځه کاله تېر کړل. د نوموړي د مړینې په اسنادو کې د مړینې لامل د عضلاتو خفیف عمومي فلج وړاندې شوی. دا اصطلاح د وروستي مرحلې د سیفیلیس باکټریا سره مترادف ده. د خپل ژوند په اوږدو کې، لفکرفت ټینګار کاوه چې پلار یې د بېخوبۍ او ډېر کار له امله فلج شو او د هغه تر مرګ پورې په همدې خبر ولاړ و. دا معلومه نده چې آیا لفکرفت یوازې د خپل پلار له ناروغۍ څخه ناخبره ساتل شوی و یا د هغه وروستي څرګندونې په قصدي ډول ګمراه کونکي وې.
د خپل پلار له بستر کېدو وروسته، لفکرفت په کورنۍ کور کې د خپلې مور، د خپلې مورنۍ ترور لیلیان او ایني او د خپلو مورني نیکه او انا، ویپل او روبي سره اوسېده. د کورنۍ د ملګرو په وینا، تڼکی لفکرفت په خپله مور، چې د سوسي په نوم یادېده، ډېر زیات ګران و هغه ته یې پاملرنه کوله او هېڅکله یې د هغه له نظره لرې نه پرېښوده. لفکرفت وروسته یادونه وکړه چې مور یې د پلار له ناروغۍ وروسته "د تل لپاره له غم سره مخ وه". ویپل په دې وخت کې لفکرفت ته د پلار پر ځای و، لفکرفت وایي چې نیکه مې "زما د ټولې نړۍ مرکز" شو. ویپل چې د سوداګرۍ د ادارې په موخه به یې ډېری وخت سفر کاوه، د ځوان لفکرفت سره، چې په دری کلنۍ کې، له وړاندې په لوستلو او لیکلو کې ماهر و، د لیک له لارې اړیکې ساتلې.
ویپل ځوان لفکرفت وهڅو چې د ادب، په ځانګړې توګه د کلاسیک ادب او انګلیسي شاعري ته ارزښت ورکړي. نوموړي په خپل زاړه عمر کې، ځوان اچ. پي. لفکرفت په لویه ولو کې مرسته وکړه او هغه ته یې نه یوازې په کلاسیک برخه کې زده کړې ورکړې، بلکې د "وزر لرونکو ډاروونکو" او "ژورو، ټیټو، زګېروی غږونو" اصلي مرموزې کیسې یې د خپل لمسي د تفرېح لپاره ترتیب کولې. د فیلیپس د مرموزو کیسو اصلي سرچینې نامعلومې دي. لفکرفت پخپله په دې اند و چې دوی د ګوتیک (ډاروونکو) ناول لیکونکو لکه این راډکلیف، متیو لېویس، او چارلس ماتورین څخه سرچینه اخیستې. په همدې وخت کې لفکرفت د خپلو لومړنیو ادبي اثرونو، لکه د لرغوني ماڼو قافیه، چې د ګوستاف دورې له لوري انځور شوی و، یو زره او یوه شپې، د افسانې دوران، چې د توماس بوفینچ له خوا لیکل شوی و او د شکل بدلون چې د اوویډ له لاس لیکل شوی و، تر اغېز لاندې راغی.
پداسې حال کې چې هېڅ داسې نښې نشته چې لفکرفت په ځانګړې توګه د خپلې انا رابي سره نږدې اړیکې درلودې، خو په ۱۸۹۶ کال کې د هغې مړینې په نوموړي باندې ژوره اغېزه درلوده. د هغه په ​​خپله قوله، دې پېښې د هغه کورنۍ "یو داسې خپګان ته واچوله چې هېڅکله په بشپړ له بېرته راپورته نه شوه". د هغه مور او ترور د ماتم لپاره تور کالي واغوستل چې هغه یې "ویراوه". دا هغه وخت و چې شاوخوا پنځه نیم کلن لفکرفت د وېروونکو خوبونو په لیدلو پیل وکړ چې وروسته یې په افسانوي لیکنو بنسټ شو. په ځانګړې توګه، هغه د هغه مخلوقاتو دا تکراري خوبونه لیدل چې هغه د "شپنیو څېرو" په نوم یاد کړل. نوموړی د دوی د ظاهرې بڼې ویاړ د ډورې د انځورونو اغېزې منسوب وګڼه، چې "زه به یې په فضا کې په چټک سرعت څرخولم، پداسې حال کې چې زه به یې په کرکه په سه شاخه سره ځورولم او مجبورولم." دېرش کاله وروسته به د لفکرفت په کېسو کې د شپنۍ څېرې راڅرګندې شوې.
د لفکرفت لومړني مشهور ادبي اثار په اوه کلنۍ کې لیکل شوي، او هغه شعرونه وو چې د اوډیسي او نورو یوناني-رومي افسانوي کیسې یې په نوې بڼه وړاندې کړې وې. لفکرفت وروسته لیکي چې نوموړی د ماشومتوب په اوږدو کې د خدایانو په یوناني-رومي معبد باندې متمرکز شو، او په لنډه توګه یې د الهیت ریښتیني بڼه ومنله، چې د هغه د عیسوي لارښوونو څخه مخکښ شوه. هغه په ​​پنځه کلنۍ کې یادونه وکړه چې سانتا کلاز نشته او په ځواب کې یې وپوښتل چې "ولې خدای د یوې افسانې په څېر نه دی؟" په اته کلنۍ کې، هغه د علومو، په ځانګړې توګه د ستورپوهنې او کیمیا سره ډېره لېواتیا ومونده. همدارنګه، نوموړي د اناتومي کتابونه هم وڅېړل چې د کورنۍ په کتابتون کې ساتل شوي وو، کوم هغه ته یې د انسان د زیږون ځانګړتیاوې وښوولې چې تر هغه وخته نوموړي ته نوې تشرېح شوې. په پایله کې، هغه وموندله چې دې "په حقیقت کې په دې موضوع کې زما لېوالتیا له منځه یوړه."
د لفکرفت د وروستیو لیکونو پر بنسټ، په ۱۹۰۲ کال کې ستورپوهنه د نوموړي د جهان بینۍ لارښوونکې اغېزه شوه. هغه د جلاتینې چاپ د تګلارې پر مټ د ستورپوهنې د روډ ټاپو د ژورنال په خپرولو پیل وکړ. لفکرفت په مکرر ډول په ابتدایه ښوونځي کې ګډون کاوه او پرېښوده یې، ډېری وختونه یې د کورني ښوونکي سره پاتې کلونو لوستل، چې د روغتیایی اندېښنو له امله یو نا معلوم وخت له لاسه ورکړ. د هغه د هم ډلو لیکل شوي یادښتونه نوموړی د لاس په سر شخص په توګه ښیي، خو د هغو کسانو لپاره غوره شخص دی چې په هغه وخت او اس مهال کې د ستورپوهنې سره لېوالتیا لري او دوی ته بلنه ورکوي چې نړۍ د هغه د ارزښناکه ټیلسکوپ په واسطه وګوري.
د وینې ګروپ
د وینې ګروپ د وینې داسې ډلبندي یا طبقه‌بندي ده چې د وینې د سرو کرویاتو په سطحه کې د انټي باډي او ارثي انټیجنیک موادو د موجودیت او نه موجودیت له مخې ترسره کېږي. دا انټيجینونه د وینې د ګروپ سیستم ته په کتو سره ښايي پروټینونه، کاربوهایډرېټونه، ګلایکوپروټینونه، یا ګلایکولیپیډونه وي. ځینې دغه انټيجینونه د بېلابېلو نسجونو د حجرو د نورو ډولونو پر سطحه هم موجود دي. د وینې د سرو کرویاتو د سطحي یو شمېر دغه انټيجنونه ښايي له یوه الیل (یا د یوه جين له بدیلې بڼې) څخه سرچینه واخلي او په ټولیز ډول د وینې د ګروپ سیستم جوړ کړي.
د وینې ګروپونه ارثي دي او د یوه کس د مور او پلار دواړو ونډه یا مشارکت څرګندوي. له ۲۰۲۱ کال راهیسې د وینې د ټرانسفیوژن یا انتقال د نړیوالې ټولنې له‌خوا د انسان د وینې د ګروپ ټول ۴۳ سیستمونه پېژندل شوي دي. د وینې د ګروپ دوه مهم سیستمونه ABO او Rh دي؛ دا سیستمونه د وینې د انتقال د مناسبوالي لپاره د یوه کس د وینې ډول معلوموي (لکه A، B، AB او O، او + یا – یې د RhD حالت څرګندوي).
د وینې د ګروپ ABO سیستم
د وینې د ګروپ ABO سیستم دوه داسې انټيجینونه او دوې داسې انټي باډۍ لري چې د انسان په وینه کې موندل کېږي. دغه دوه انټيجینونهA  انټيجین او B انټيجین دي؛ او دوې انټي باډۍ یې بیاA  انټي باډي او B انټي باډي دي. انټيجینونه د وينې په سرو کرویاتو کې او انټي باډۍ بیا په سيروم (د وینې په مایع یا اوبلنه برخه) کې موجودې دي. د وینې د انټيجین خاصیت ته په کتو سره ټول انسانان په څلورو ګروپونو وېشلی شو. هغه چې انټيجین یې A دی (A ګروپ)، هغه چېB  انټيجین لري (B ګروپ)، هغه چې دواړه یعنې A او B انټیجینونه لري (د AB ګروپ) او هغه کسان چې هېڅ انټيجین نه لري (د O ګروپ) دی. انټي باډۍ له انټيجینونو سره یوځای په لاندې ډول موندل کېږي:
د وینې د ګروپ Rh سیستم
د وینې د ګروپ Rh سیستم د انسان د وینې په انتقال کې د وینې د ګروپ دوهم خورا مهم سیستم دی چې اوس مهال ۵۰ انټيجینونه لري. تر ټولو مهم Rh انټيجین د D انټيجن دی، ځکه چې دا د پنځو اصلي Rh انټيجینونو د معافیت د سیستم عکس العمل تحریکوي. د  Dمنفي اشخاصو لپاره دا معموله ده چې د D IgG یا IgM ضد انټي باډي ونه لري، ځکه چې د D ضد انټي باډي معمولاً د چاپېریالي موادو پر وړاندې د حساسیت له لارې نه تولیدېږي. D منفي اشخاص تر یوې حساسې پېښې وروسته د IgG ضد D انټي باډي تولیدولی شي: دا ښايي د امېندوارۍ په جریان کې له جنین څخه د جنین د وینې انتقال یا کله ناکله له D مثبت RBC سره د وینې په لېږد کې وي. په دغو مواردو کې د Rh ناروغۍ رامنځته کېدای شي. د Rh منفي وینې ګروپونه د اسیا په خلکو کې (۰.۳ سلنه) دي چې د اروپا د خلکو (۱۵ سلنه) په پرتله ډېر لږ معمول دي.
د Rh(D) انټيجین موجودیت یا نه موجودیت د + یا − نښان په مرسته مشخصېږي. د بېلګې په توګه،A−  ګروپ د ABO  د سیستم A ډول دی او د Rh (D) انټيجین نه لري.
د وینې ټرانسفیوژن (انتقال)
د وینې د بانک معمول کار د وینې د ورکوونکو او اخیستونکو د وینې معاینه کول دي تر څو ډاډ ترلاسه شي چې د وینې هر ترلاسه کوونکي ته د هغه له وینې سره مطابق او د امکان تر کچې خوندي وینه ورکول کېږي. که د وینې یو غیر مطابق واحد د وینې د ورکوونکي او اخیستونکي تر منځ انتقال شي، د هیمولیسس (د وینې د سرو کرویاتو تخریب) په ګډون د شدید هیمولایټیک غبرګون، د پښتورګو د کار پرېښودو، شاک او مړینې احتمال موجود دی.
د نوي زيږېدلي ماشوم هیمولایټیک ناروغۍ
د امېندوارې ښځې جنین ښايي د وینې داسې ډول ولري چې د هغې د وینې له ډول سره توپیر لري. عموماً دا یوه داسې موضوع ده چې که جنین له Rh- لرونکې مور او Rh+ لرونکي پلار څخه وي او جنین د پلار په څېر Rh+ وي، په دغو حالتونو کې مور د ایمیونوګلوبولین جي د وینې ګروپ انټي باډي جوړولی شي. دا هغه وخت پېښېږي چې د جنین د وینې ځینې حجرې د مور د وینې جریان ته ننوځي (مثلاً د زیږون پر مهال د جنین کوچنۍ خونرېزي) یا کله ناکله د درملنې په موخه وینه ترزیق شي. دا ښايي په اوسنیو یا راتلونکو امېندواریو کې د Rh ناروغۍ یا د نوي زیږېدلي ماشوم هیمولایټیک ناروغۍ نور ډولونه رامنځته کړي. کله ناکله دا د جنین لپاره وژونکي وي؛ په دغو حالاتو کې دې ته د جنین هایډروپس یا د جنین پړسوب ویل کېږي. که یوه امېندواره ښځه د D ضد انټي باډي ولري، د جنین د Rh وینې ډول د مور په پلازما کې د جنین د DNA د تحلیل په مرسته معاینه کېدای شي تر څو د Rh ناروغۍ جنین ته د خطر ارزونه وکړي. د شلمې پېړۍ د درملو یو لوی پرمختګ د دې ناروغۍ مخنیوی و چې د D منفي میندو له‌خوا د Rho(D) معافیتي ګلوبولین په نامه له ترزیق کېدونو درملو سره یې دD  ضد انټي باډۍ رامنځته کېدو مخه ونیوله. د وینې له ځینو ګروپونو سره تړلې انټي باډۍ د نوي زیږېدلي ماشوم د شدیدې هیمولایټیک ناروغۍ لامل کېدای شي، نور یوازې د نوي زیږېدلي ماشوم د متوسطې هیمولایټیک ناروغۍ لامل کېږي او ځينې نور هغه نه دي پېژندل شوي چې د نوي زیږېدلي ماشوم د هیمولایټیک ناروغۍ لامل کېږي.
د پلازما مطابقت
د وینې د پلازما مطابقت د وینې د سرو کرویاتو د مطابقت برعکس دی. د AB پلازما ډول نه د A ضد او نه د B ضد انټي باډي لري او د وینې د هر ګروپ اشخاصو ته ورکول کېدای شي؛ خو د AB ډول ناروغان یوازې د AB پلازما ډول ترلاسه کولی شي. د O ډول دواړه انټي باډۍ لري، نو د O د وینې ګروپ خلک د وینې له هر ګروپ څخه پلازما ترلاسه کولی شي، خو د O پلازما یوازې د O ډول اخیستونکي کارولی شي.
ټولنه او کلتور
د ختیځې اسیا په هېوادونو کې (په ځانګړي ډول په جاپان او سوېلي کوریا) کې یو مشهور نیمه علمي باور موجود دی چې د یوه کس د وینې ABO ګروپ د هغه شخصیت، کرکټر او له نورو سره مطابقت اټکلوي. څېړونکي وايي چې د وینې ګروپ د شخصیت د طبقه‌بندۍ لپاره هېڅ علمي اساس نه لري. څېړنو د "شخصیت او د وینې د ګروپ" تر منځ کومه مهمه اړیکه نه ده موندلې، له همدې امله دا تیوري منسوخه ده او دا پایله په لاس راکوي چې شخصیت د وینې له ګروپ سره هېڅ کومه اړیکه نه لري.
عبدالله بن جحش
عبدالله بن جحش د رسول الله صلی الله عليه وسلم صحابي دی، کنیت یې ابو محمد دی. د هغه خور زینب بنت جحش د رسول الله صلی الله علیه وسلم مېرمن وه.
نوم او نسب
نوم مبارک يې عبدالله، کنيت يې ابومحمد، د پلار نوم يې جحش او د مور نوم يې امیه وه، بشپړ نسب یې دا دی: عبدالله بن جحش بن رباب بن یمار بن مره بن کثیر بن غنم بن دودان بن اسد بن خزیمه الاسدي، د عبدالله مور امیه د عبدالمطلب لور او د رسول الله صلی الله علیه وسلم عمه وه، د جاهلیت په زمانه کې د حرب بن امیه ملګری و.
اسلام
عبدالله بن جحش په لومړي سر کې اسلام قبول کړی و، تر هغه وخته پورې د ارقم بن ابي ارقم کورنۍ په ارقم کې پناه نه وه اخیستې.
مهاجرت
دا کورنۍ هم د مشرکینو قریشو له ظلمونو خوندي نه وه، دوی دوه ځله د حبشې خاورې ته هجرت وکړ، په پایله کې یې ټوله کورنۍ دوه وروڼه ابو احمد، عبیدالله او درې خویندې زینب، ام حبیبه، حمنه بنت جحش او عبدالله وو. د هغه میرمن ام حبیبه بنت ابی سفیان ورسره وه. عبيدالله په حبشې کې عيسويت قبول کړ او هلته وفات شو، عبدالله بن جحش د خپلې کورنۍ پاتې غړي مکې مکرمې ته راوستل او له هغه ځايه يې د خپلې قبيلې ټول غړي، بني غنم بن دودان، چې ټول د اسلام په دايره کې داخل شول، مدينې ته راغلل. دوی مکه مکرمه له خپلو خپلوانو څخه په داسې ډول خالي کړه چې ګاونډ یې سوړ شو او ډېر کورونه یې تالاشي شول. په مدینه منوره کې عاصم بن ثابت بن ابی افلح انصاري خپله ټوله قبیله خپله مېلمه وګرځوله، رسول الله صلی الله علیه وسلم د دوی تر منځ ورورولي جوړه کړه.
غزوات
د رجب په ۲ هجري کې رسول الله صلی الله علیه وسلم هغه ته د جمعیت امر ورکړ او امر یې وکړ چې د دوو ورځو له سفر وروسته یې ولولي او خپله لارښونه یې خپله عملي کړي، له لوستلو وروسته یې د جمعیت د رسولو امر وکړ. د مکې او طائف تر منځ نخلستان او د قريشو د تګ راتګ او نور ضروري شرايط معلومول: صحابه کرامو زه به د رسول الله صلی الله علیه وسلم دا فرمان پوره کوم، په تاسو کې چې څوک شهادت غواړي هغه دې ورسره ولاړ شي او څوک چې دا نه خوښوي بېرته دې لاړ شي، زه په چا زور نه لرم. د انجمن او جان نثاري ملاتړ يې وکړ او نخلستان ته ورسېد او د قريشو په تجسس بوخت شو، په تصادفي توګه له هغه لوري يو سوداګريز کاروان تېر شو، د جاهليت د دورې په مناسبت په ګومه رجب کې وژنه او وينه تويول ناروا وه. دوی مات شول، عمرو بن حضرمي چې د دې کاروان مشر و، ووژل شو، عثمان بن عبدالله او حکیم بن کیسان ونیول شول، ډېر غنیمتونه ونیول شول، عبدالله بن جحش ترې یو خمس واخیست او پاتې نور یې شریک کړل. په جنګ کې له ټولو ګډون کوونکو سره په مساوي توګه وویشل شوم، تر دې دمه د غنیمت د ویش په اړه کوم قانون نه و جوړ شوی، خو د عبدالله اجتهاد صحیح ثابت شو او په همدې اساس په قرآن کریم کې د خمس آیت نازل شو. . عبدالله بن جحش د غنیمت د خمس سره د رسول الله صلی الله علیه وسلم دربار ته راغی، نو له اخیستلو یې ډډه وکړه او ویې ویل: ما تاسو ته د حرم په میاشت کې د وینو تویولو امر نه دی کړی، قریشو دې پېښې نور هم شهرت وموند او ویې ویل: محمد صلی الله علیه وسلم او د هغه ملګرو د محرم میاشت حلال کړه او په وژلو او وینو تویولو سره یې بدنامه کړه، خو الهي وحی دوی او د دوی ملګري له دې بدو اعمالو خلاص کړل. "يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ"(البقرۃ:217) لوگ آپ سے حرمت والے مہینے کے بارے میں پوچھتے ہیں کہ په دې کې جګړه څنګه ده، تاسې وايئ چې په دې کې جګړه کول لويه ګناه ده، خو د الله له لارې د خلکو منع کول، د هغه پر وړاندې د کفر چلند کول، د مسجد الحرام تړل او د هغه د اوسېدونکو ويستل په کې لوى کار دى. د الله جل جلاله په نزد دا لویه ګناه ده او فتنه له قتل څخه هم سخته ده. عبدالله بن جحش د بدر وحید په جګړه کې ګډون کړی و، سعد بن ابي وقاص وايي چې د احد له جګړې یوه ورځ مخکې ما او عبدالله په ګډه دعا وکړه، زما خبرې وې: ای خدایه! هغه دښمن چې پرون زما په مقابل کې راغی هغه به زما لپاره ډېر زړور او قهرجن و چې ستا په لاره کې یې ووژنم، عبدالله آمین وویل، بیا یې دعا وکړه: ای خدایه! ماته يو داسې مخالف راکړه چې ډېر زړور او په غوسه کې ګړندی وي، زه به يې ستا په لاره کې وجنګيږم تر څو چې هغه ما ووژني او زما پوزه او غوږونه پرې نه کړي، کله چې زه له تا سره مخامخ شم او ته به ووايي: اې عبدالله! ولې مو غوږونه او پوزه پرې کړل؟ نو زه به ستا لپاره او ستا د رسول لپاره عرض وکړم، دوی د خپل دغه ارمان داسې تمه لیدله چې په دې ډول به یې قسمونه کول او ویل به یې: خدایه! زه تاته قسم درکوم چې زه به له دښمن سره تر هغه وخته پورې وجنګېږم چې هغه ما ووژني او د هغه په شان مې جوړ کړي.»
شهادت
د شوال په ۳ هجري کې جګړه ډېره ګرمه شوه، عبدالله بن جحش په دومره جوش او جذبه سره جګړه وکړه چې توره یې ټوټه ټوټه شوه، رسول الله صلی الله علیه وسلم ورته د کجورې یوه لښته ورکړه چې د تورې دنده یې ورته ورکړه. په همدې حالت کې د ابوالحکیم ابن اخنس ثقفي توره د شهادت ارمان پوره کړ، مشرکانو یې مصلحه وکړه، پوزه او غوږونه یې پرې کړل او په تار یې وتړل، چې عمر یې لږ نور هم زیات شو. له یو کال نه وروسته هغه د خپل تره سید الشهداء امیر حمزه سره په همدې قبر کې ښخ شو.
اخلاق
د هغه دیني لیوالتیا او عقیده ښايي د تیرو پیښو څخه اټکل شوي وي، استقامت د هغه د طبیعت برخه وه، نو کله چې هغه د نخلستان کمپاین ته وګومارل شو، رسول الله صلی الله علیه وسلم خپلو اصحابو ته وویل. : "عبدالله بن جحش په تاسو کې ښایي تر ټولو غوره نه وي، خو د لوږې او تندې سختۍ یې زیاتې زغملی شي، یوازینۍ هیله یې دا وه چې د خدای په لار کې یې د زړه له کومي ژوند وژغورل شي، نو دا ارمان یې پوره شو." المجاهد في الله يعنې د خداى بې غوږه لاره، د هغه له نوم څخه يو ځانګړی نوم ګرځېدلی دی.
څېره
هغه د متوسط قد لرونکی و، د ډېرو ګڼو وېښتو درلودنکی و.
ماشومان
د حضرت عبدالله د مېرمنو او اولادونو جزئيات معلوم نه دي، غالباً هغه هلک و، رسول الله صلی الله عليه وسلم يې سرپرست و او په خيبر کې يې د ده لپاره يو جايداد هم اخيستی و.
سرچينې
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:صحابه
قاره اې سیستم
قاره اې محاصره  یا قاره اې سیستم ( چې په فرانسوي ژبه کې ورته Blocus continental وایي د برتانیې د سترواکۍ په وړاندې په ناپیلیوني  جګړو کې د ناپیلیون بناپارت بهرنی سیاست وه. د  ۱۸۰۶ ز کال د مې په ۱۶  د برتانیې د حکومت له خوا په فرانسوي ساحلونو کې سمندري محاصرې ته په ځواب، ناپیلیون د ۱۸۰۶ ز کال د نومبر په ۲۱ د برلېن فرمان صادر کړ چې له مخې یې د برتانیا د تجارت په وړاندې په پراخه کچه بندیزونه عملي شول. بندیز په نوبتي ډول عملي کیده او د ۱۸۱۴ ز کال د اپرېل په ۱۱ د ناپیلیون له لومړۍ استعفا وروسته پای ته ورسید. که څه هم دې محاصرې برتانیې ته د پام وړ اقتصادي زیانونه وانه اړول خو د ۱۸۰۲ او ۱۸۰۶ ز کلونو ترمنځ قارې ته د برتانیې د صادراتو کچه ( د دې هیواد د مجموعي سوداګرۍ د یوې برخې په توګه) له ۵۵٪ سلنې څخه ۲۵٪ ته را ولوېده. کله چې ناپیلیون په دې پوه شو چې د سوداګرۍ ډیره برخه د هسپانیا او روسیې له لارې ترسره کیږي نو په دواړو هېوادو یې یرغل وکړ. د هغه ځواکونه په هسپانیا کې چې په ورته وخت کې هلته د خپواکۍ جګړه روانه وه  ایسار کړل شول او ډیر زیانونه یې ولیدل او په پای کې يې له روسیې هم په ۱۸۱۲ ز کال کې شاته تګ وکړ.
د برلين فرمان  هغو اروپايي هیوادونو ته چې په فرانسې پورې تړلي وه د برتانوي مالونو واردولو مخه ډب کړه او په اروپا کې یې قاره اې سیستم را منځته کړ. له برتانیا سره ټول اتصالونه ان برېښنا لیکونه پرې شول. خو دا حالت په باورې توګه عملې کیدای نه شو او برتانوي سودا ګرو د ډیرو مالونو په قاچاق لاس پورې کاوه، له همدې امله قاره اې سیستم  پخپله د اقتصادې جګړې یوه بې اغیزې وسله ثابته شوه. د برتانيا سوداګرۍ ته په ځانګړې توګه د ۱۸۰۸-۱۸۱۲ ز پورې هم څه نا څه زیان ورسید خو د برتانیا له خوا په سمندرونو د شمالي او سويلي امریکا سره د سوداګرۍ ، په اروپا کې په پراخه کچه قاچاق کولو او د مالتا له لارې سویلي ايټالیا کې د برتانوي مالونو پلورلو لامل شو. د یوه سوداګریز شریک په توګه د برتانیا زیان د فرانسې او د هغه د متحدینو اقتصاد وځاپه. په غصه شوو حکومتونو ته دا انګېزه لاس ته ورغله چې قاره اې سیستم له پامه وغورځوي چې د ناپلیون د ائتلاف کمزوري کیدو لامل شو.
مخينه
د برتانیا حکومت د ناپيلیونې فرانسې په وړاندې د متحدینو د هڅولو او تمویل یومرکزي ځواک وه. نا پیلیون نور برتانیا ته د ماتې ورکولو لپاره له دوامداره هڅو ستړی وه. هغه ټولې هڅې چې په هغو کې سمندري ځواکونه کاریدل  ټول ناکام شوي و او ترڅنګ یې فرانسوي او هسپانوي سمندرې ځواکونه هم له ماتې سره مخامخ شوي و. په ترافالګار Trafalgar کې تر سختې ماتې وروسته ناپيلیون بیا هڅه ونه کړه چې سمندرې ځواک بیا ورغوي، بلکې د دې کار په ځای یې اقتصادي جګړې ته لاس واچاوه او د برتانیا د اقتصاد د ځپلو لپاره یې پلان جوړ کړ. باور دا وه چې برتانیا د خپلې نیکمرغۍ لپاره په بشپړه توګه له اروپا سره په سوداګرۍ متکي ده، نو له اروپا سره د سوداګرۍ له منځه وړل به د برتانیا اقتصاد ړنګ او سولې غوښتلو ته به یې وهڅوي. په دې حال کې یوه محاصره نا شونې وه ځکه شاهي سمندري ځواکونو په سمندرونو کنترول درلوده او که ناپیلیون د اروپا بندرونه کترول کولای شو  نو هغه کولای شو چې د برتانیایی تولیداتو د ښکته کیدو مخه ونیسي.
د برتانیا شاهي سمندري ځواکونو د فرانسې اړوند ساحلونو کې د ۱۸۰۶ ز کال د مې په ۱۶ تحریمونه ولګول، خو ناپیلیون اقتصادي جګړې میدان ته لاس واچاوه. برتانیا د صنعتي انقلاب په پایله کې د اروپا یو صنعتي او تجارتي مرکز و. ناپیلیون په دې باور و چې دا به آسانه وي چې د هغو اروپایي ملتونو د تجارت له تحریمولو چې برتانیا کې د  تورم اوپور لامل کیده ګټه پورته کړي ترڅو د برتانیا ځواک و ځپل شي. د هغه دریځ د ۱۸۰۶ ز کال په اکتوبر کې دبرلین له  سقوط سره چې د پروشیا تړانګې یې هم تر کنترول لاندې رواستې نورهم قوي شو.
د ۱۸۰۶ز کال په نومبر کې په داسې حال کې چې تازه وختو کې يې اروپايي قاره کې عمده قدرتونه فتح کړي وه یا يې له ځان سره یو ځای کړي وه، ناپیلیون د برتانیا د شورا د ۱۸۰۶ ز کال د مې میاشتې د امر په وړاندې چې له مخې یې له بریست Brest څخه تر البي Elbe پورې ‍د ټولو بندرونو د بندولو  امر شوی وه د برلین فرمان صادر کړ. دې فرمان د فرانسې ټولو متحدینو او نیول شوو هیوادونوته امر وکړ چې له ايټالیا سره تجارت پای ته ورسوي. برتانیا  د ناپیلیون په وړاندې د شورا د نورو امرونو په صادرولو سره د ۱۸۰۷ ز کال د جنورۍ په ۱۰ او ۱۱  غبرګون وښود، دې امرونو  له فرانسې، د فرانسې له متحدینو او بې پرې هیوادونوسره تجارت ممنوع کړ او شاهي سمندري ځواک ته یې امر وکړ چې د فرانسې او د فرانسې د متحدینو ټول بندرونه وتړي او د ټولوهغو انتقالاتو مخه ونیسي چې په بې پرې هیوادونو پورې اړوند وي که نه وي. ناپیلیون یوځل بیا د ۱۸۰۷ ز کال د میلان د فرمان د صادرولو له لارې برتانیا ته ځواب ورکړ او اعلان یې وکړ چې د بې طرفه هیوادونو انتقالات چې د برتانیا له بندرونو سرته رسیږي او یا برتانوي ګمرکي تعرفې پرې کوي باید برتانوي وبلل شي او ونیول شي.
د ناپیلیون دې پلان چې برتانیا ته ماته ورکړي، د تجارت لپاره یې دهغه ځواک له منځه یووړ. د یوه ټا پوئيزملت په توګه، سوداګري د دې هیواد دژوند حیاتي کرښه وه. ناپیلیون په دې باور و چې که دی وکولای شي برتانیا د اقتصاد له اړخه ګوښې ته کړي، نو دی به وکولای شي په دې هیواد له اقتصادي ځوړ څخه وروسته یرغل وکړي. د ناپیلیون قضاوت دا و چې ټولې بېړۍ چې غواړې د اروپا په کاروبار کې ښکیل وي باید په پېل کې د فرانسې په یوه بندر کې تمې شي ترڅو ډاډه شی چې له برتانیا سره کومه سوداګري نه لري. هغه ټولو اروپایي هیوادونو ته او دفرانسې متحدینو ته امر وکړ چې له برتانیې سره تجارت ودروي. هغه روسیه هم وګواښله که د ده امر ونه منې له یرغل سره به مخامخ شي. د هغه امرونه د ايبري په شبه جزیره کې په تیره د پرتګال په هیواد کې ( چې دبرتانیې له متحدینو وه)  ونه منل شول چې د جزیره اې جګړې لامل شو. ناپیلیون په روسیې باندې ډیر فشار راووړ، دا فشار هم د قاره اې سیستم له اړخه و اوهم دپولند د یوې برخې تر کنترول راوستلو له پاره د هغه د غوښتنو له اړخه و. د ناپلیون له خوا د ۱۸۱۲ ز په کال کې په روسیې د یرغل پیل یوه غمیزه وه چې د ده د ځوړ پړاو یې پیل کړ.
دبرتانیا سترواکي
قاره اې سیستم په برتانیا باندې ګډې اغیزې درلودې. بندیز برتانیوي سوداګر و هڅول چې نوي مارکېټونه په زور سره ولټوي او له قاره اې اروپا سره په قاچاق کې ښکیل شي. د ناپیلیون له خوا په ځانګړې توګه  د ځمکني ګمرکونو اجرا‌ کوونکو نه شو کولای چې دبرتانوي قاچاق وړونکو مخه ونیسي، په تیره کله چې په دې  قاچاقونو د ناپیلیون له خوا د هسپانیا، ویستفالیا او نورو جرمني دولتونو لپاره د ټاکل شوو چارواکو له خوا سترګې پټیدې. د برتانیا صادرات د ۱۸۰۶ ز کال دمخه کچې په پرتله ۲۵٪ او ۵۵٪ ترمنځ راولویدل. سره له دې،  له نورې نړۍ سره سوداګري په چټکۍ سره ډیره شوه چې ترډیره یې د زوال مخه ونیوله
برتانیا د شورا د امر له لارې، نور هېوادونه ( یعنې، دهغه سوادګريز شریکان) له فرانسې سره له تجارت څخه منعه کړل. برتانیا دهغو بېړیو د غرقولو د ګواښ له لارې چې برتانیا بندر ته نه داخلیږي او یا د فرانسي امر ته غاړه ږدي قاره اې سیستم ته داخله شوه. دې دواړو ګواښونو د بې پرې هیوادونو لکه امریکا ورځ بده کړه. ددې ممانعت په وړاندې، د امریکا دولت د ۱۸۰۷ ز کال د بندیز قانون او په پای کې د ماکون Macon د دویم قانون پلی کړ. د ا بندیز د یوه اقتصادي متقابلې حملې په توګه دیزاین شو چژ برتانیا وځپي خو تر ډیره امریکایي سوداګرو ته زیان رسوونکی ثابت شو. د بهرنیو بیړې وانانو د بیګارولو د موضوع ترڅنګ په لويديځه امریکا کې د هند له یرغلونو څخه د برتانیا له ملاتړ څخه راپورته شوې ترینګیلتیا دامریکا له خوا د کال ۱۸۱۲ز د جګړې داعلان لامل شو. د ناپیلیون بندیز نه بلکې دې جګړې په چټکۍ له امریکا سره د برتانیا سوداګري کمه کړه.
د برتانیې اقتصاد له ۱۸۱۰ تر ۱۸۱۲ ز پورې ډیر زیانونه په ځانګړي ډول دلوړې کچې بې روزګارۍ او تورم  له امله ولیدل. دې حالت په پراخه کچه اعتراضونه او سرغړونې را منځ ته کړې خو د منځنۍ او لوړې کچې طبقې خلکو په جدې توګه له دولت څخه ملاتړ وکړ او د کارکوونکې طبقې  په تیره د لودیت Luddite خوزښت ( دا د کارګرانو هغه ډله وه چې د ماشینونو په واسطه د تولید مخالفه وه خو اوس د هغو خلکو د تشریح لپاره کارول کیږي چې نوې تکنالوژي نه خوښوي) اله ګوله یې په پوځ باندې و ځپله.
چيانگ کانگ سينټر
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
روډولف کارناپ
روډولف کارناپ (د ۱۸۹۱ کال د مې له ۱۸ – ۱۹۷۰ کال د سپټمبر تر ۱۴) د جرمني ژبې فیلسوف ؤ چې له ۱۹۳۵ کال وړاندې په اروپا کې او له هغه وروسته په متحده ایالاتو کې فعال ؤ. نوموړی د وین حلقې لوی غړی او د منطقی اثبات پالنې (logical positivism) مدافع ؤ. نوموړی "د شلمې پېړۍ یو له لویو فیلسوفانو څخه" شمېرل کېږي.
ژوندلیک
د کارناپ پلار له بې وزل پیته اوبدونکي څخه د پیتې جوړونې کارخونې خاوند ته وده کړې وه. مور یې له یوې علمي کورنۍ څخه وه؛ د دې پلار تعلیمي اصلاح کونکی ؤ او مشر ورور یې لرغونپوه ویلهلم ډورپفلډ ؤ. کارناپ په لس کلنۍ یونان ته په سفر کې د ویلهلم ډورپفلډ سره ملتیا وکړه. کارناپ په یوه ټینګه دیني پروټسټان کورنۍ کې لوی شو، خو وروسته ملحد شو.
ده خپل رسمي تعلیم په ینا کې په بارمېن ښوونځۍ او کارولو - الکساندرینم ښوونځۍ کې پیل کړ. له ۱۹۱۰ کال څخه تر ۱۹۱۴ کال پورې د په جینا پوهنتون کې تحصیل وکړ او اراده یې درلوده چې په فزیک کې تېزس ولیکي. هغه د یوه کورس په جریان کې چې برونو باچ له خوا تدرس کېد، د ایمانویل کانټ خالص دلیل انتقاد (Critique of Pure Reason) کتاب په ځیر سره مطالعه کړ او یو له ډېرو کمو محصلینو څخه ؤ چې په ریاضي منطق کې یې د ګوتلوب فریګ په کورسونو کې برخه اخیسته.
د پوهنتون په دوران کې د آلمان ځوانانو غورځنګ مجذوب شو.
پداسې حال کې چې کارناپ د لومړۍ نړیوالې جګړې سره اخلاقي او سیاسي مخالفت درلود، خو مکلف ؤ چې د آلمان په اردو کې خدمت وکړي. کارناپ ته د درې کلن خدمت وروسته اجازه ورکړل شوه ترڅو په برلین پوهنتون کې چې البرټ انشټاین په کې تازه استاد ټاکل شوی ؤ، له ۱۹۱۷ – ۱۹۱۸ پورې د فزیک زده کړې وکړي. کارنپ وروسته ینا پوهنتون ته لاړ او هلته یې یو مقاله ولیکه چې د فضا او وخت د اکسیومي تیوری یې تعریف کوه. د فزیک څانګې وویل چې یاده مقاله زیاته فلسفه ده او د فلسفې څانګې څخه برونو باچ وویل چې خالص فزیک دی. کارناپ بیا په ۱۹۲۱ کال کې د باخ تر څارنې لاندې په زیاته ارتودوکس کانتي طریقه د فضا تیوري په اړه یو بله مقاله ولیکه او د Der Raum (فضا) سرلیک سره د کانټ سټوډین جورنال (۱۹۲۲) په ضمیموي موضوع کې خپره شوه.