cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د پښتو ادب زرين دور
په شلمه پېړۍ کښې د تحريک سره سم د ادب د نشاة ثانيه دور راغى. د ژوند د تقاضو تر مخه په ادب کښې فکري اؤ فني تجربې هم ډېرې وشوې. کۀ په عمل کښې څۀ ترلاسه نۀ شول خو د فکر اؤ فن سرمايې ډېرې وگټلاى شوې. خو افرين په شلمه پېړۍ هم دى چې د دنيا د انقلابونو، سياسي بدلونونو اؤ د نوؤ حالاتو رامينځته کېدو هم د ادب نوعي مزاج بدلېدو ته پرې نۀ ښودو. دا د مزاحمت اؤ د مړانې د مزاحمت يؤ نادر تحريک دى. پښتو د سيالۍ جوگه کړاى شوه. اؤ کله چې په يوويشتمه پېړۍ کښې حالات تر دې راورسېدل چې د بقا وېره پيدا شوه نو هم هغه د زرين دور فلسفې، فکر اؤ نادرې عقيدې دا ولس د فنا گړنگ ته غورځولو ته پرې نۀ ښوده. نۀ ټينکونو پښتو ورکه کړه، نۀ بمونو د پښتو څېره ورانه کړى شوه. اؤ دنيا په عالمي توگه دا ومنله چې پښتون يؤ قام دى، چې د پښتو ژبې په بنياد يؤ ژوندى اؤ محرک وجود لري، خپله خاوره خپل شناخت لري اؤ د دې هر څۀ سره به دا وجود تسليمول اؤ منل وي. سياستونو، فرېبونو، رشوتونو ډېر ورانى وکړو خو د پښتو نقش يې وران نۀ کړاى شو. ځکه چې دغه انځور په اوبو جوړ شوى يا په هوا کښې جوړ شوى نۀ ؤ. د يؤ ولس د ژوند اؤ ايمان په سينه جوړ ؤ. د غه نقش د پير روښان د دعا اؤ اخلاص برکت، د ستر خوشحال خان د مټو د وجود د فکر اؤ عقيدې زور ؤ. د هجري عبدالقادر خان خټک اؤ صدرخان خټک رومان و ارمان ؤ. د کاظم خان شيدا د فکر د افتاب د چشمې نور ؤ. د رحمان بابا د اخلاص کرامت ؤ. د حميد بابا، کامگار خټک اؤ د علي خان د فن د رېښمو د مزي کلکوالى ؤ. د محمدي صاحبزاده علمي خصمانه وه. اؤ بيا د راحت زاخيلي، مخفي، ادريس، خليق، فدا اؤ د نورو لويو مشرانو نۀ ستړى کېدونکى د مرام سفر ؤ. د خان عبدالغني خان روماني لېونتوب ؤ، د ستر حمزه شينواري د پښتونيت نادر فني احساس ؤ، د کامل اؤ قلندر اؤ د اجمل د فکر پړق اؤ د غيرت انداز ؤ. د حبيبي، خادم، بېنوا، الفت، رښتين اؤ د رشاد علميت ؤ. د هر پښتون اؤ هرې پښتنې د ټپې اهنگ ؤ. داسې چې کۀ دنيا ورانېږي نو انگازه به يې خېژي اؤ کۀ ابادېږي نو اهنگ به يې اورېدى شي. اؤ بيا په تېره تېره د هغو ټولو پښتنو شاعرانو، اديبانو، ليکوالو اؤ دانشورانو د پښتونيت هغه شديد رد عمل اؤ عمل ؤ چې دا د پښتو نقش يې هم په وينه او هم په مينه تازه ساتلى دى خو:
ليلا د ارتقاء چې ستا څړۍ کومه ده
سندور د کومې وينې دى دړۍ کومه ده
زنځير چې د انسان د اخوت جوړېدو
ما غږ کړو د پښتون پکښې کړۍ کومه ده
ننگيالى د زمانې خوشحال خټک يم
وېشنيزه:پښتو ژبه
عبدالله فیض الباري
تړلې لیکنې
لوگر ولایت
په انسانانو کې جنسي ټاکنه
په انسانانو کې جنسي ټاکنه، د جنسي ټاکنې په هغه مفهوم پورې اړه لري چې د چارلس ډاروین له خوا د طبیعي ټاکنې د نظریې د عنصر په توګه پېژندل شوې ده، لکه څرنګه چې انسانان اغېزمنوي. جنسي ټاکنه یوه داسې بیولوژیکي لاره ده چې یو جنس د غوره زېږون د بریالیتوب لپاره یو ملګری غوره کوي. ډېری د ورته جنس له نورو سره د غوره ملګري لپاره سیالي کوي، څو د راتلونکي نسلونو لپاره خپل جینوم سره ګډ کړي. نوموړی  عمل، د موږ تکامل ته د ډېرو کلونو لپاره بڼه ورکړې ده، خو د هغو لاملونو په اړه چې ولې انسانان خپل ملګري غوره کوي، ډېر لږ معلومات شته دی. د انسانانو په پرتله په ناانساني ژوو کې جنسي ټاکنه ډېر توپیر لري، ځکه چې دوی د تکثیر په موخه ډېر تکاملي فشار احساسوي او کولای شي، په اسانۍ سره یو ملګری رد کړي. د انسان په تکامل کې د جنسي ټاکنې رول په خوندي ډول نه دی رامنځته شوی، که څه هم نیوټیني یادونه کړې چې دا د انسان د جنسي ټاکنې له امله ده. دا وړاندیز شوی چې، جنسي ټاکنه له اناتومي پلوه د عصري انسان د دماغو په تکامل کې رول لوبولی دی؛ یعنې د ټولنیزې ځیرکتیا مسؤل جوړښتونه د مثبتې ټاکنې لاندې د مینې څرګندولو کې د کارولو نه د ځان د پایښت لپاره د جنسي تزئین په توګه ځای نیولی دی او دا په داسې طریقو سره رامنځته شوی دی چې د رونالډ فیشر د کب نیوونکو د تېښتې په ماډل کې بیان شوې دي. فشر یادونه کړې ده چې، د جنسي ټاکنې پراختیا په انسانانو کې "ډېره ګټوره" وه.
عمومي فرضیه
د انسان د دماغو د تکامل په اړه ځینې فرضیې استدلال کوي چې دا له جنسي پلوه ټاکل شوې ځانګړتیا ده، ځکه چې دا به د څارنې د لوړو لګښتونو (د انسان له خوا مصرف شوې له پنځمې تر څلورمې برخې انرژي او اکسیجن) په پرتله په خپل ځان کې کافي تناسب نه رامنځته کوي. د انسان د دماغ د تکاملي پرمختګ په اړه اوسنۍ اجماع جنسي ټاکنې د احتمالي مرسته کوونکي فکتور په توګه مني، خو له دې څخه ملاتړ کوي چې د انسان هوښیارتیا او د کتلوري پوهې د زیرمه کولو او شریکولو وړتیا به، په احتمالي ډول د پایښت لوړ ارزښت هم ولري.
د انسان په تکامل کې د جنسي ټاکنې رول په دقیق ډول نه شي ټاکل کېدلای، ځکه چې ځانګړنې ښایي د سیالي کوونکو انتخابي فشارونو ترمنځ د تعادل له امله وي، په ځینو کې جنسي ټاکنه شامله وي او په نورو کې طبیعي ټاکنه او پلیوټراپي شامل وي. ریچرډ ډاکنز استدلال وکړ چې:"'کله چې تاسو د یوه ژوي ځانګړتیا وګورئ او پوښتنه وکړئ چې د ډاروین د پایښت ارزښت څه دی، تاسو ښایي غلطه پوښتنه کوئ. دا کېدلای شي، هغه ځانګړتیا چې تاسو غوره کړې، هغه نه وي چې مهمه ده. دا ښایي 'د سوارۍ لپاره راشئ'، په تکامل کې د ځینو نوروهغو ځانګړتیاوو له مخې راښکېل شوې وي، چې له هغه سره په پلیوټراپي توګه تړاو ولري.'"
د ډاروین د جنسي ټاکنې فرضیه
چارلس ډاروین جنسي ټاکنه داسې تشرېح کړې ده چې دا "په هغې ګټې پورې اړه لري چې ځینې اشخاص یې په ځانګړي ډول  د تکثیر په اړه د ورته او مشابه جنس او ډولونو په پرتله لري." ډاروین یادونه وکړه چې جنسي ټاکنه دوه ډوله ده او دې پایلې ته ورسېد چې دواړه ډولونه په انسانانو کې ترسره شوي دي: "جنسي مبارزه په دوه ډوله ده: په یوه کې دا د ورته جنس د افرادو ترمنځ، په عمومي توګه د نارینه جنس ترمنځ ده، څو خپل سیالان له منځه یوسي یا یې ووژني، مېرمنې غیرفعال واوسي؛ په داسې حال کې چې په نورو کې مبارزه، د ورته جنس د اشخاصو ترمنځ هم ترسره کېږي، څو د مخالف جنس هغه، په عمومي توګه ښځینه وهڅوي یا یې خوشحاله کړي چې نور غیرفعال نه وي، خو ډېر موافق ملګري غوره کوي."
جنسي ډای مورفیزم
د بلوغت پر مهال د انسان د دماغو په جوړښت باندې اغېزې مستقیم د هورمونونو بدلونونو سره تړاو لري. د هورمونونو اغېزې مطالعه شوې او د جنسي کروموزوم جین مستقیم عملونو په اړه ډېره پوهه شته دی. په لویدیځه ټولنه کې د بیولوژیکي بلوغت او ټولنیز بلوغ عمر ترمنځ نه سمون، له ماشومانو څخه د روان پېژندنې تمه لري. په بلوغت سره، نارینه په عمومي توګه د ښځو په پرتله ډېر ویښتان لري او ډاروین په دې نظر و چې، د ویښتو نشتوالی له جنسي ټاکنې سره تړاو لري. که څه هم د انسان د ویښتو د نشتوالي د وضاحت لپاره ډېری نورې څرګندونې هم وړاندې شوې دي، له هغوی څخه تر ټولو مهم هغه یې خولې ته د زمینې برابرولو په موخه د بدن د ویښتانو له منځه تلل دي. دا مفکوره د فوټو پروتکشن زیاتوالي لپاره د وړاندیز شوي اړتیا سره نږدې تړاو لري او د رنګ لرونکو ځانګړتیاوو د تکامل لپاره د خورا عامو منل شوو ساینسي څرګندونو یوه برخه ده.
دا په ګوته کول چې یوه ځانګړتیا د جنسي ټاکنې لاندې ځای لري، د ارتباطي مېتودونو له لارې یې ثابتول ستونزمن کېدلای شي، ځکه چې کرکټرونه ښایي د بېلابېلو ټاکنیزو فشارونو پایله وي. په ځینو کې جنسي ټاکنه شامله، ځیني نور یې طبیعي ټاکنه او ځینې یې ښایي ناڅاپي او د پلیوټراپي وي. د بېلګې په توګه: د یو مېړه درلودونکي لومړني ژوي داسې پېژندل کېږي چې معمولاً لږ جنسي ډای مورفیزم نندارې ته وړاندې کوي، لکه : په ځانګړي ډول نارینه یې اوږده غاښونه لري، که څه هم ځواکمن غټ غاښونه درلودونکي د ښکاري ژوو پر وړاندې خوندیتوب وړاندې کولای شي او ښایي د دغه لامل لپاره لوی وي، د دې لپاره چې د ښځو په وړاندې مقابله وګټي. په اندازه کې توپیر لرونکي نارینه او ښځینه کولای شي، په بېلابېلو غذایي سرچینو کې تخصص پیدا کړي او په بشپړ ډول له هغه څخه ګټه پورته کړي او په ورته وخت کې له یو او بل څخه مخنیوی وکړي. پردې سربېره، د ښکاري کوونکو ژوو په مخنیوي کې د بدن اندازه ګټور ثابتېدلای شي او ښایي د ملګري په خوندي ساتلو کې مرسته کوي. دا کار دې ته په پام سره چې د بدن په لویې اندازې سره د تي لرونکي ژوو اسکلیټ خورا پیاوړی کېږي (په نسبي ډول) پېچلی کېږي. د دې اخطارونو په پام کې نیولو سره، د جنسي ډای مورفیزم کچه په عمومي ډول د جنسي ټاکنې ښودونکی په پام کې نیول کېږي. څېړنو ښودلې ده چې، لومړني انسانان خورا ډای مورفیک وو او دا تمایل د انسان د تکامل په اوږدو کې لږ شوی دی او وړاندیز کوي چې، انسانان ډېر مونوګاموس شوي دي. برعکس، هغه ګوریلا بېزوګانې چې په حرم سرایونو کې ژوند کوي، له ځان څخه ډېر پیاوړی ډای مورفیزم څرګندوي (هومینیني وګورئ.).
نګرولمود
نګرولمود په انګلیسي Ngerulmud) په آرام سمندر کې پروت ټاپو او د پالایو هیواد پلازمینه ده. نګرولمود په ۲۰۰۶م کال کې د کورور پرځای چې د پالایو هیواد لوی ښار دی پلازمینه وټاکل شوه.
ميوند ميړني
شاوخوا پنځه کاله وړاندې موږ ځينو زلميو په هلمند کې دهاشم سرواني تر نامه لاندې ادبي ټولنه جوړه کړه ، په اصطلاح په لږ وخت کې يې خورا کش وکړپه لسګونه ملګري پيدا سو ل، په دې ملګرو کې محراب الدين پژواک هم و،پژواک صيب به دخپل واوره ډير صفت کاوه چې ډير غلی انسان دی هيڅ مې بې کتابه نه دی ليدلی چې په نام کتاب بازار ته راسي بيا ده پيدا کړی وي موږ نه وو ليدلي هيله مو وه خو پژواک صيب ويل چې کور کې خوشاله دی غونډو منډو ټولنو مولنو نه ځي کال دوه تېر سول ما په سباوون راډيو کې کار پیل کړ ورو ورو دقوي ملګرو په لټه کې سوم چې دراډيو چلولو وړتيا ولري ، دا نو هغه وخت وو چې هلمند ادبي بهير هم کار پيل کړی وو ميده ميده ده هم پښې وکړې بهير ته په شوق راته کله شعر کله کومه ادبي ټوټه به يې لوستله ، دشعر انتخاب دنثر ډول يې په زړه پورې وه ددې وو چې له راډيو يې څوک واوري هلمند صيب ته مې وويل چې ته يې يوه ورځ راوليږه چې سم دم له نژدې ورسره کښينو دا بيا هغه وخت وو چې دارواپوهنې دکتابونو مينه وال بيخې ډير سوي وو چې دی يې هم ځانګړی مينه وال و،يوه غرمه يې پيښه راوکړه په ګډ دسترخوان راسره کښېناست خبرې يې پييلې کولې له ورايه دکتاب لوستلو اغيز په کې ښکاريده ،بس نور مو نو خوښ شو ، دا دی تر اوسه يې ټولې سړې او تودې راسره وګاللې چې دمګړۍ دسباوون راډيو تلويزيون دخبرخونې دروندمسوليت په خندا تر سره کوي دستايلو يو خوی يې دادی چې هر کاره دی کار ته نه ، نه وايي مایوسه کيږي هم نه داصولو پابنده دی قانع سړی دی هميشه خاندي له ځيړنيزو ريپورټونو سره مينه لري ، خپل عکسونه يې هم خوښ دي، هارون پاچا ، فياض خيشکی ، کرن خان ډير اوري دا چې اوس سخت بوخت دی مطالعه ورڅخه پاته ده دژوند ليک له ليکلو مخکې مې ورته ويل ته دې يوڅه مالومات راکړه چې ماسره نسته ژوندليک دې ليکم ويې خندل مالومات څه کوې زه به مې خپل ژوند ليک خپله درته وليکم خو خير چې ورڅخه غوښتي مې وه دا مالومات يې راکړل چې کټ مټ يې دده په نثر رانقلوم.
نوم میوند میړنی خو اصلي نوم مې صدام دی
دپلارنوم مې محمد نادردی، زیږیدنه مې لورلایي جنوبي پښتونخوا کې سوې،په کال ۱۳۷۲ د ثور په دریمه د شنبې په ورځ.
زده کړې مې نیمګړې دي، یوازي له دولسم ټولګۍ څخه فارغ سوی یم، د لوړو زده کړو تکل مې کړی، خو لا نه دی پوره سوی، دومره مې په ياد دي چې لمر راختلی وو،
د ماشومتوب او ځوانۍ پر مهال مې له شعرونو سره مینه وه، چې اوس کمه سوې، لامل یې دوامداره بوختیاوي، خو تر سلو زیات شعرونه لرم چې څه نا څه حساب ورباندي کیږي.
له نثر سره مې اوس مېنه ډېره سوې، مخکي مې هم څو ګوډې ماتې لیکني کړې، د لیکنو ارمان لرم، خو په څرګند ډول مې څه نه دي لیکلي،بس اوس هره ورځ ريپوټونه توليدوم،
له خپل مسلک سره مينه لرم.
د پيراميدن د چورلکې ناستځای
د پيراميدن د چورلکې ناستځای (Pyramiden helikopterhavn) یو چورلک ځایناستی دی چې د سوالبرد په پيراميدن سيمه کې موقعیت لري. ددغه هوايي ډګر چارسمبالی او څښتن د آرکټيکوګل شرکت دی، د همدې شرکت ښار څښتن هم همدغه شرکت دی.
دا هوايي ډګر يوه ځغاست لیکه لري، چي اوږدوالی يې ٩٠ متره او پلنوالی ۴۰ متره دی، نوموړی سړک بشپړ پوخ نه بلکې يوازې جغل دي. دا هوايي ډګر همدارنګه د ٣ طيارو د پارکينګ وړتیا لري. الوتنې د Spark+ لخوا ترسره کیږي، او ددې لپاره دوی ۲ ميل می ۸ چورلکې کاروي.
ددې ځای څخه د بارینتسبورګ د چورلکې ناستځای، هروددن او د سوالبرد هوايي ډګر، لانګیر ته پروازونه ترسره کېږي. دا الوتنې کوم ځانګړی وخت نه لري، او وخت ناوخته ترسره کېږي.
د چورلکې ناستځای
د چورلکې ناستځای يا چورلک ناستځای يا بيا د چورلکې د درولو ځای heliport، يو هوايي ډګر ته ورته کوشني ځای ته ويل کېږي، چې په ځانګړې توګه د چورلکې لپاره دی.
کونراد ادناور
کونراد هېرمن جوزف ادناور (په انګلیسي: Konrad Hermann Joseph Adenauer، په جرمني ژبه یې تلفظ: [ˈkɔnʁaːt ˈʔaːdənaʊɐ]؛ زوکړه د ۱۸۷۶ز کال د جنوري ۵مه ـــ مړینه د ۱۹۶۷ز کال د اپرېل ۱۹مه) یو جرمن سیاستوال و چې له ۱۹۴۹ز کال څخه تر ۱۹۶۳ز کال پورې یې د لوېدیځ جرمني د لومړني مستشار یا صدر اعظم په توګه خدمت وکړ. له ۱۹۴۶ز کال څخه تر ۱۹۶۶ز کال پورې هغه د عیسوي ډېموکراتیک اتحاد (CDU) لومړنی مشر و، نوموړی یو عیسوي دېموکراتیک ګوند و چې هغه یې په بنسټ اېښودلو کې ونډه اخیستې وه، د نوموړي تر مشرۍ لاندې په هېواد کې تر ټولو لاسبری ځواک شو.
ادناور چې یو وفادار رومن کاتولیک او د کاتولیک مرکز ګوند غړی و، د ویمار په جمهوریت کې یو مخکښ سیاستوال و، چې د کولن د ښاروال په توګه (۱۹۱۷-۱۹۳۳) او د پروشیا د ایالتي شورا د مشر په توګه (۱۹۲۲-۱۹۳۳) یې خدمت وکړ. د فدرالي جمهوریت په لومړنیو کلونو کې، هغه خپل پام له نازیزم څخه د اړولو (denazification) نه د سمون راوستلو ته واړاوه، او خپل هېواد یې د دویمې نړیوالې جګړې له ویجاړیو څخه په یو شتمن، هوسا ملت باندې تر بدلېدلو پورې داسې اداره کړ چې له فرانسې، برتانیې، او متحده ایالاتو سره یې نږدې اړیکې رامنځته کړې. د هغو کلونو په بهیر کې چې دی په واک کې و، لوېدیځ جرمني له ډېموکراسۍ، ثبات، نړیوال درناوي او اقتصادي ښېرازۍ ( Wirtschaftswunder یعنې اقتصادي معجزې) څخه برخمن شو.
ادناور له خپلو شدیدو کاري عادتونو سره او له خپل عجیب سیاسي شعور سره خپل عمر غلط ثابت کړ. هغه د بازار په بنسټ د لېبرالې ډېموکراسۍ او د کمونېزم ضد پراخ لید ته خپل پیاوړی تعهد څرګند کړ. ادناور یو ځیرک او ستراتېژيک ساستوال و، هغه په ژوره بڼه یوې لوېديځ محورې بهرنۍ پاليسۍ او په نړۍ کې د لوېدیځ جرمني بیا ځای موندلو ته ژمن و. هغه هڅه وکړه چې د لوېدیځ جرمني اقتصاد د دویمې نړیوالې جګړې څخه بیا د اروپا په کچه یو مرکزي موقعیت ته ولېږدوي، چې د اقتصاد له وزیر لودینګ ارهارد سره یې یو ځای د جرمني د اقتصادي معجزې مشري په غاړه لرله، او نوموړی په ۱۹۵۵ز او ۱۹۵۶ز کلونو کې د ملي پوځي ځواکونو (the Bundeswehr) او د استخباراتي ادارې (the Bundesnachrichtendienst) د بیا رامنځته کولو محرکه ځواک بلل کېږي. ادناور د خپل سیال جرمن دېموکراتیک جمهوریت (GDR) او د اودور-نیسي کرښې دواړو د په رسمیت پېژندلو مخالفت وکړ.
نوموړي په مهارت سره په خپلو ټاکنیزو سیالیو کې د سوسیال دېموکرات ګوند پر وړاندې کوم چې د جرمني د دېموکراتیک جمهوریت سره او د جګړې له مخکې پولو سره یو څه زیات خواخوږی درلود، وکارول. ادناور لوېدیځ جرمني د ناټو یو غړی کړ. سره له دې چې ادناور د اروپایي اتحاد ملاتړی هم و، خو د فرانسې پر وړاندې د د متقابل توازن د رامنځته کولو په موخه له متحده ایالاتو سره د پیاوړو اتلانتیکي (Atlanticist) اړیکو په لټه کې و.
ادناور، چې د خپل عمر په ۸۷ کلنۍ کې یې د صدر اعظم په توګه له خپل سِمت نه استعفا ورکړه او د عیسوي دېموکراتیکې اتحادیې (CDU) مشرۍ ته یې په ۹۰ کلنۍ کې تر تقاعد کېدو پورې ادامه ورکړه، زیاتره وخت "Der Alte" ("پخوانی هغه" ) بلل کېده. د برتانوي سیاستوال رای جنکینز په حواله، هغه "تر ټولو زوړ سیاستوال و چې تر اوسه یې په ټاکنیز مقام باندې فعالیت کړی دی" او د معاصرې اروپا په تاریخ کې د یوه ستر هېواد تر ټولو زوړ مشر و. د ۲۰۲۱ز کال د څېړنو پر بنسټ، ادناور تر اوسه پورې په اروپا کې د دولت د تر ټولو زاړه مشر او تر ټولو زاړه ټاکل شوي سیاستوال په توګه (چې یواځې ګیورګیو ناپولیتانو ورسره برابري کړې ده ) پاتې شوی دی. په هر ترتیب، د تونس او مالېزیا حکومتونو په ۲۰۱۰مه زېږدیزه لسیزه کې له نوموړي څخه ډېر زاړه مشران درلودل.
د ژوند لومړني وختونه او زده کړې
کونراد اناور د جوهان کونراد ادناور (زوکړه ۱۸۳۳ز کال ـــ مړینه ۱۹۰۶ز کال) او د هغه د مېرمنې هېلن (چې کورنی منځنی نوم یې سشارفنبرګ  (Scharfenberg) و؛ زوکړه ۱۸۴۹ز کال ــ مړینه ۱۹۱۹) له پنځو اولادونو څخه د دریم په توګه د ۱۸۷۹ز کال د جنوري په ۵مه نېټه د پروشیا د راین ولایت په کولن کې زیږېدلی دی. د نوموړي وروڼه او خویندې په ترتیب سره اګوست (زوکړه ۱۸۷۲ز کال ــ مړینه ۱۹۵۲ز کال)، جوهانس (زوکړه ۱۸۷۳ز کال ــ مړینه ۱۹۳۷ز کال)، لیلي (زوکړه ۱۸۷۹ز کال ــ مړینه ۱۹۵۰ز کال) او الېزېبت وو چې الېزېبت له زیږېدو څخه لږ وروسته د ۱۸۸۰ز کال په شاوخوا کې مړه شوې ده. د ادناور ځوانۍ ته له بڼې ورکوونکو اغېزو څخه یوه یې فرهنګي مبارزه  (Kulturkampf) وه، نوموړې اغېزه هغه تجربه وه چې والدینو یې ده ته نسبت کاوه او نوموړی یې د ټول عمر لپاره د "پروشیانیزم" (Prussianism) څخه کړ کرکجن او له پروشیا سره د راینلنډ ادغام نوموړی د ۱۹مې زېږدیزې پېړۍ د زیات شمېر نورو راینلنډي کاتولیکانو په څېر په شدت سره وځوراوه.
هغه په ۱۸۹۴ز کال کې خپل ابیتور زده کړې (چې معمولاً له ۱۲ یا ۱۳ کلونو ښوونځي ویلو وروسته بشپړېږي) بشپړې کړې او د فریبروګ، میونیخ او بُن په پوهنتونونو کې یې د قانون او سیاست زده کړې پیل کړې. په ۱۸۹۶ز کال کې، هغه په ۲۰ کلنۍ کې د پروشیا پوځ ته وغوښتل شو، خو د مزمنو تنفسي ستونزو له امله یې چې له ماشومتوب څخه ورسره مل وې، ونشوی کولی چې په فزیکي ازموینه کې بریالی شي. نوموړی په بن کې د ارمینیا د کاتولیکو محصلینو ټولنې (K.St.V. Arminia Bonn) تر مشرۍ لاندې د رومن کاتولیک محصلینو د انجمنونو غړی و. هغه په ۱۹۰۰ز کال کې فارغ شو او له هغه وروسته یې د کولن په محکمه کې د یو وکیل په توګه کار کاوه
په کولن کې د مشر په توګه
د یو دیندار کاتولیک په توګه، نوموړی په ۱۹۰۶ز کال کې له مرکزي ګوند (په جرمني ژبه: Zentrumspartei   یا یواځې Zentrum) او په همدې کال کې د کولن ښاري شورا ته نوماند شو. په ۱۹۰۹ز کال کې، هغه د کولن مرستیال-ښاروال شو، کوم چې په ۱۹۱۴ز کال کې له ۶۳۵۰۰۰ وګړو سره یو صنعتي لوی ګڼ مېشته ښار و. ادناو له افراطي سیاسي خوځښتونو څخه چې د ده د نسل لویه برخه یې جذب کړې وه، په ډډه کولو سره، د منځنۍ طبقې نجابت، زیار ایستنې، نظم، او عیسوي اخلاقو او ارزښتونو ته ژمن و، او د بې نظمۍ، بې کفایتۍ، بې منطقۍ او سیاسي بې اخلاقۍ له منځه وړلو ته ژمن و. له ۱۹۱۷ز کال څخه تر ۱۹۳۳ز کال پورې هغه د کولن د ښاروال په توګه خدمت وکړ او د پروشیا د اعیانو د مجلس (Prussian House of Lords) غړی شو.
ادناور د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د کولن مشري پر غاړه لرله، هغه له پوځ سره له نږدې څخه کار کاوه تر څو د لوېدیځې جبهې لپاره د اکمالاتو او ترانسپوت د یوې شاتنۍ اډې په توګه د دې ښار رول اعظمي کړي. هغه د ملکیانو د خوراکي توکو چمتوکولو ته ځانګړې پام واړاوه، او اوسېدونکو ته یې دا زمینه برابره کړه تر څو له هغو شدیدو کمښتونو څخه وژغورل شي چې د ۱۹۱۸ او ۱۹۱۹ز کلونو تر منځ د جرمني زیاتره ښارونه ورسره لاس او ګرېوان وو. په ۱۹۱۸ز کال کې نوموړي دغه ښار د خوړو برابرولو په موخه  د لومړي ځل لپار د سویا له ترکیب څخه یو ساسج راوویست چې د کولن د ساسج نوم ورکړل شو. د ۱۹۱۸ز کال په وروستیو کې د زاړه رژیم د ړنګېدو په درشل کې او د انقلاب د راتګ او د پراخو بې نظمیو د ګواښ پر مهال، ادناور له سوسیال دېموکراتانو سره د خپلو ښو کاري اړیکو په کارولو سره د کولن کنترول وساته. د ۱۹۱۹ز کال د فبرورۍ په لومړۍ نېټه په یوه بیانیه کې، ادناور د پروشیا د منحلېدو او په رایش آلمان کې یې د پروسیایي راینلنډ په یو نوي خپلواک ایالت باندې د بدلېدو غوښتنه وکړه. ادناور ادعا کوله چې دا کار په راینلنډ کې د فرانسې د پرمختګ د مخنیوي یواځینۍ لاره وه. د رایش المان او پروشیا دواړه دولتونه د پروشیا د تجزيې لپاره د ادناور د دغه پلان پر وړاندې په بشپړه توګه مخالف وو. کله چې د ۱۹۱۹ز کال په جون کې جرمني ته د ویرسالیس د معاهدې شرایط وړاندې شول، ادناور یو ځل بیا په یو خپلواک ایالت باندې د راینلنډ د بدلېدو پلان برلین ته وړاندیز کړ او د نوموړي دغه پلانونه دا ځل هم د رایش جرمني د حکومت له خوا رد شول.
هغه له جګړې څخه د راوروسته برتانوي اشغال پر مهال ښاروال و. هغه د برتانوي پوځي چارواکو سره ښې کاري اړیکې رامنځته کړې او له هغوی څخه یې د کارګرانو او سرتېرو د هغې شورا په بې طرفه کولو کې کومه چې د ښار د چپ اړخ لپاره د واک په یوې بدیلې اډې بدله شوې وه، کار واخیست.
یورا
یورا کانتون په الماني Jura) د سویس هیواد اړ وند کانتون (ولایت) دی. یورا ولایت په ۱۹۷۹م کال کې د سویس هیواد کنفدراسیون سره یو ځای شو. یورا ۸۳۹ کیلومتره مساحت او په ۳۱ د ډسمبر د ۲۰۱۸م کال ۷۳،۴۱۹ وګړي لرل، د یورا کانتون ایداري مرکز د دلسبرګ ښار دی.
د مرکزیت نشتوالی
د مرکزیت نشتوالی هغه پروسه ده، چې د یوې ادارې یا سازمان فعالیتونه، په ځانګړې توګه د پلان جوړونې او تصمیم نیونې اړوند فعالیتونه له یوې مرکزي او معتبرې واک لرونکې برخې څخه تفویض او وېشل کېږي.
تاریخچه
د «مرکزیت»کلیمه په ۱۷۹۴ز کال کې په فرانسه کې وکارول شوه، یعنې کله چې له انقلاب وروسته د فرانسوي لارښود مشرتابه یو نوی حکومتي جوړښت رامنځته کړ او د «نامرکزیت / مرکزیت له منځه وړلو» کلمه په ۱۸۲۰مه زېږدیزه لسیزه کې وکارول شوه. د «مرکزي کولو Centralization» کلمه د ۱۸۰۰مې لسیزۍ په لومړۍ درېیمه کې لیکل د انګلیسي ژبې لیکدود کې اضافه شوه او دغه رازد غیرمرکزي کولو یادونه هم د لومړي ځل لپاره د دې کلونو په اوږدو کې وشوه. د ۱۸۰۰مې زیږدیزې لسیزې په منځنۍ دوره کې توکویل لیکي، چې د فرانسې انقلاب «د غیر مرکزي کولو په لور له فشار سره پیل شو...خو په پای کې د مرکزیت له منځه وړو په پراختیا بدل شو». په ۱۸۶۳ ز کال کې متقاعد فرانسوي بوروکرات موریس بلاک د یوې فرانسوي مجلې لپاره د«نامرکزیت او مرکزیت له منځه وړل» په نامه یوه مقاله ولیکله، چې د دولت پایښت، بوروکراتیک مرکزیت او دغه راز د دولت اړوندو دندو د غیر مرکزی کولو په اړه د فرانسې وروستۍ هڅې یې په کې ارزولې وې.
د آزادۍ او غیرمرکزي کولو نظریې، د ۱۹مې او ۲۰مې زېږدیزو پېړیو په اوږدو کې د دولت ضد سیاسي فعالینو (چې ځانونه یې «انارشیست»، «آزادۍ غوښتونکي» او حتی غیر متمرکز بلل)په وسیله خپلو منطقي پایلو ته ورسیدلي. توکویل(Tocqueville)چې یو مدافع و، لیکي: «غیرمرکزي کول نه یوازې دا چې اداري ارزښت لري، بلکې مدني اړخ هم لري، ځکه چې دا د خلکو لپاره فرصتونه زیاتوي، تر څو په عامه چارو کې لېوالتیا ولري او د دې مواردو په راټولولو سره هغوی د آزادۍ په کارولو تورنوي. سیمه ییزې، فعالې او حساسې ازادۍد مرکزي دولت د بېلابېلو ادعاوو په وړاندې د تعادل برخې ترټولو اغیزمنې برخې دي، حتی کهد یو غیر شخصي یا ډله ییزې ارادې په وسیله یې ملاتړ شوی وي». هغه لیکلي: «زما ټول اقتصادي نظریات، چې په ۲۵ کلونو کې یې وده کړې، ټول یې په دې کلیمو کې خلاصه کولای شو چې: کرنیز -صنعتي فدراسیون او زما ټول سیاسي نظریات هم په همداسې یو فورمول کې خلاصه کېږي: سیاسي فدراسیون یا غیرمرکزي کول».‎
د شلمې پیړۍ په لومړیو کې د اقتصادي شتمنیو او سیاسي واک مرکزي کولو پر وړاندې د امریکا غبرګون یو غیرمرکزي غورځنګ و. دې سازمان په لویه پیمانه صنعتي تولید د منځنۍ طبقې مغازه لرونکو او کوچنیو تولیدکوونکو د تخریب او له منځه وړو لامل وګاڼه او د اموالو د مالکیت زیاتوالی او د وړې کچې ژوند ته راستنېدلیې دود کړل. یاد غورځنګ یو شمېر جنوبي غیرمرکزي غوښتونکي لکه رابرټ پین وارن او ژورنالیست هربرت اګار ځانته راجذب کړل. نوي کیڼ اړخي او ازادۍ غوښتونکي وګړي، چې د راتلونکو کلونو په اوږدو کې له ټولنیزې اقتصادي او تر ډېره له سیاسي غیرمرکزي کولو سره یوځای شول، عبارت دي له: رالف بورسودي، ویندیل بیري، پاول ګودمن، کارل اوکلزبي، کارل هېس، دونالد لیوینګستون، کرک پاترېکسېل (د انساني مقیاس لیکوال)، موري بوکچین، دوروتي دی،سناتور مارک او هاتفېلد، میلدرد جې لومېساو بېل کافمن.
لئوپولد کوهر د ۱۹۵۷ز کال کې «د ملتونو ماتېدنه» کتاب لیکوال، د دې بیان لپاره مشهور شوی «کله چې یو څه غلط وي، ډېر لوی څه وي» هغه په اي اېف شوماکر باندې ډېر نفوذ او اغېز درلود، چې په ۱۹۷۳ ز کال کې د ډېر پلورل شوي کتاب (1973 Small Is Beautiful: A Study of Economics As If People Mattered) لیکوال و، چې په راتلونکو څو کلونو کې یې د مرکزیت له منځه وړلو اړوند یو شمیر ډېر د پلورلو وړ کتابونه خپاره کړه.
د دانیل بېل له صعنت نه وروسته ټولنې راتلو په تړاو کتاب د غیر مرکزي کولو اړتیا «د واحدونو مناسبې اندازې او محدودې موندلو لپاره د دولتي جوړښت هراړخیزې بیاکتنې» او دغه راز د اوسني دولت له حدودو څخه د دندو جلا کولو د اړتیارامنځته کولو په هکله بحث وکړ.د اوبو، ټرانسپورټ، تعلیم او اقتصاد په څیر اړوندو برخو د دندو پر بنسټ سیمې چې ښايي په نقشه کې «بېلابېل پوښښونه» ولري. الوین تافلر په ۱۹۷۰ز کال کې راتلونکی شوک او په ۱۹۸۰ز کال کې درېیم موج کتاب خپور کړ. تافلر په یوه ورستۍ مرکه کې د کتابونو په هکله د بحث په لړ کې وویل، چې په صعنتي، متمرکزه او له پورته څخه د ښکته په لور ځانګړي سبک سره بوروکراتیکه پلان جوړونه به له یو روښانه او خلاص، دموکراتیک او غیر متمرکزه سبک لرونکې تګلارې سره بدل شي، چې هغه یې «وړاندویونکې دموکراسي» نوموي. په ۱۹۸۲ز کال کې د «میګاتریندز» په نامه د جان نیسبېت کتاب له دوه کلونو څخه ډیره مودهد نیویارک ټایمز د غوره پلورل شویو کتابونو په لیست کې و، او ۱۴ میلیونه نسخې یې وپلورلې.د نیسبېت کتاب ۱۰ «میګاتریندز» بیانوي، چې پینځم یې له مرکزي کولو څخه غیرمرکزي کولو ته اشاره کوي. دیوید ازبورن او تد ګابلر په ۱۹۶۶ز کال کې د «د حکومت بیا ایجادول» په نامه ترټولو ډېر پلورل شوی کتاب درلود، چې د غیرمتمرکزه عمومي مدیریت اړوند تیورۍ بیانوي او د «نوی عمومي مدیریت» په نامه یادیږي.
ستېفن کامینګز لیکلي، چې په ۱۹۸۰مه زېږدیزه لسیزه کې د مرکزیت له منځه وړلو فکر په یو «انقلابي میګاتریند»بدل شو.په ۱۹۸۳ز کال کې دایانا کانیرز وپوښتل؛ چې ایا مرکزیت له منځه وړل په پرمختیایي مدیریت کې «وروستی دود» دی؟ د سیمه ییزو حکومتونو د بیارغونې په هکله د کارنیل پوهنتون پروژه وايي، چې مرکزیت له منځه وړل سیمه ییزو یا کلیوالو حکومتونو ته د مسؤلیتونو سپارلو «نړیوال بهیر» ته اشاره کوي.رابرت جې بنت د مرکزیت له منځه وړل، بین الحکومتي اړیکې او مارکیټونه، له فلاح او همغږۍ وروسته دا بیانوي، چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته حکومتونوڅنګه د استحقاق په برخه کې د یو متمرکزه سیاست «هوسایي غوښتونکې» پالیسي تعقیب کړه، چې اوس د غیرمرکزي کېدو له امله د بین الحکومتي او بازار پر بنسټ د«سوکالۍ وروسته» پالیسي باندې بدله شوې ده.
په ۱۹۸۳ز کال کې د مرکزیت له منځه وړل، د امریکا په متحده ایالاتو کې د زرغون غورځنګ د ۱۰ اساسي ارزښتونو له ډلې څخه و. "په ۱۹۹۹ ز کال کې د ملګرو ملتونود پراختیایي پروګرام راپور پر اساس «ګڼ شمېر مخ پر ودې او انتقالي هیوادونو د غیر مرکزي کولو پروګرامونه پیل کړي دي. دا بهیر د خدمتونو وړاندې کولو د نویو لارو په لټه کې د مدني ټولنې او خصوصي سکټور په رول کې د مخ په زیاتیدونکي لیوالتیا پر بنسټ له حکومتونو سره د شریکانو په توګه یوځای کیږي. د حکومتولۍ غیرمرکزي کول او د سیمه ییزې حکومتولۍ د ظرفیت پیاوړتیا هم تر ډېره د پراخو ټولنیزو تمایلاتو یوه برخه ده. د بیلګې په توګه په دې کې په عمومي توګه د حکومت پر وړاندې زیاتېدونکې بې باوري او په نړۍ کې د ځینو مرکزي رژیمونو د پام وړ سقوط شامل دی. (په ځانګړې توګه د شوروي اتحاد) او نوې راپیدا کېدونکې بېلتون غوښتنې، چې داسې ښکاري په معمولي توګه به د نړۍ په یوه یا بله برخه کې راڅرګندېږي؛ خو د سیمه ییزې ځواب ویلو او د شخص په برخلیک د لا ډېر کنترول په لور حرکت د وګړو په هکله یوازې د منفي چلند پایله نه ده، بلکې لکه څنګه چې مخکې مو یادونه وکړه دا تحولات په اصل کې په حکومتولۍ کې د اتباعو او خصوصي سکتور اړوند سازمانونو د پراخ ګډون لپاره د قوي ارادې له امله دي»."
جورج واشنګټن
جورج واشنګټن (۱۷۳۲  د فبرورۍ ۲۲ – ۱۷۹۹ ز دسمبر ۱۴) يو امريکايي پوځي افسر، سياستپوه او د امريکا بنسټ اېښودونکی و، هغه له ۱۷۸۹ز کال څخه تر ۱۷۹۷ز کال پورې د امريکا د لومړي ولسمشر په توګه کار وکړ. د يادې لويې وچې د کانګريس له خوا د همدې لويې وچې د پوځ د قوماندان په توګه ټاکل شوي واشنګټن، د امريکا په انقلابي جګړه کې هيوادپاله ځواکونه د بريا پر لور رهبري کړل، هغه په ۱۷۸۷ز کال کې د اساسي قانون د کنوانسيون مشري وکړه، په کوم کې چې د متحده ايالاتو اساسي قانون او فدرالي دولت جوړ شو. د هېواد د جوړېدو په شپو ورځو کې د څو اړخيزې مشرۍ له امله واشنګټن ته «د ملت پلار» ويل کېږي.
د واشنګټن لومړي عمومي دفتر له ۱۷۴۹ ز څخه تر ۱۷۵۰ز کال پورې د ويرجينيا د کلپپر ولسوالۍ د رسمي نقشې جوړولو په توګه کار وکړ. له دې وروسته، هغه د فرانسوي او هندي جګړې په اوږدو کې خپله لومړۍ پوځي زده کړه تر لاسه کړه (هغه همدا راز د ويرجينيا د کنډک مشري هم تر لاسه کړه). وروسته هغه د ويرجينيا د برګس شورا د غړي په توګه وټاکل شو او له دې ځايه د لويې وچې کانګريس ته د استازي په حیث غوره شو. له همدې ځايه نوموړی د لويې وچې د پوځ د عمومي قوماندان په توګه انتخاب شو. د دې منصب پر مهال (له فرانس سره په ائیتلاف کې ) هغه د امريکايي ځواکونو مشري وکړه، بریتانوي ځواکونه يې د امريکا د انقلابي جګړو پر مهال په يارک ټاون کې مات او هغوی تسليم شول. کله چې په ۱۷۸۳ ز کال کې د پاريس تړون لاسليک شو، هغه له خپلې دندې څخه استعفا وکړه.
واشنګټن د متحده ايالاتو د اساسي قانون په تصويب او منلو کې مهمه ونډه درلوده. هغه دوه ځلې د ولسمشر د ټاکونکې جرګګۍ له خوا د ولسمشر په توګه وټاکل شو. په داسې   حال کې چې د کابينې د غړو  تاماس جيفرسن او الکساندر هاميلټن تر منځ د سختو سياليو پر مهال بې پری پاتې شو، نوموړي يو پياوړی ملي او له مالي اړخه غوره حکومت وکړ. د فرانسې د انقلاب پر مهال يې د بې پريتوب تګلاره اعلان کړه او د «جي» تړون يې تحريم کړ. د «ښاغلي ولسمشر» په ګډون، نوموړي د ولسمشرۍ د دفتر لپاره تلپاتې مخينه پرېښوده او د جمهوري غوښتنې په اړه د هغه د مخه ښې وينا  يوه روښانه وينا بلل کېږي.
واشنګټن له سلو زيات مريان درلودل، د مرييتوب د خونديتابه او مريتوب د محدودولو لپاره د کانګريس له خوا تصويب شوې کړنې يې لاسليک کړې. له ۱۷۷۸ ز څخه راپيل هغه د مريتوب له ادارو سره په ستونزه کې ښکېل شو او په خپله وصيتنامه کې يې «وليام لي» ازد کړ. د خپلې مېرمنې «مارتا واشنګټن» له مرګ وروسته يې، خپل يو سل او دروېشت نورو مريانو د ازادېدو پرېکړه وکړه. مېرمنې يې د خپل مېړه د هيلو درناوی وکړ او له مرګ مخکې يې د ۱۸۰۱ ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه دا مريان ازاد کړل. هغه همدا راز په خپله وصيتنامه کې درې دېرش نور مريان ازاد کړل، کوم چې هغه د خپل اوښي سره د پور په يو تړون کې تر لاسه کړي وو. واشنګټن هڅه وکړه چې اصلي امريکايي استوګن په انګليسي-امريکايي کلتور کې جذب کړي، خو د خونړيو نښتو په حالاتو کې يې د اصلي اوسېدونکو سره مقابله وکړه. هغه د انجليکي کليسا او فري ميسن (يوې پټې ټولنيزې ډلې) غړی و،  په عام ډول او د ولسمشر په توګه يې په پراخه ډول په مذهبي ازادۍ ټينګار کاوه. له مرګ وروسته، هغه «په جګړه کې لومړی، په سوله کې لومړی او د خپلو هېوادوالو په زړونو کې د لومړي» په توګه وستايل شو.
په تاریخي ودانيو، فدرالي رخصتیو، بېلا بېلو رسنيو او جغرافيايي ځايونو سره د واشنګټن يادونه کېږي، چې په دې ځايونو کې ملي پلازمېنه، د واشنګټن ايالت، مهرونه، دود پيسه شامل دي، ډېرو پوهانو او ټولپوښتنو کې هغه د متحده ايالاتو د سترو ولسمشرانو په منځ کې شمېرل شوی. په ۱۹۷۶ ز کال کې، د متحده ايالاتو د دوه سومې کليزې د لمانځلو د مراسمو پر مهال، واشنګټن ته د متحده ايالاتو د پوځونو د جنرال رتبه ورکړل شوه.
د ژوند لومړي کلونه (۱۷۳۲-۱۷۵۲)
د واشنګټن کورنۍ د ويرجينيا شتمنه او په کرنيزو چارو کې بوخته کورنۍ وه، چې خپله شتمني يې د ځمکو له سوداګرۍ او تمباکو له کښت څخه په لاس راوړې وه. د واشنګټن د نېکه «جان واشنګټن» په ۱۶۵۶ز کال کې د انګلستان له «نارت همپتينشاير» د «سولګريو» څخه د انګلستان مستعمرې ويرجينيا ته کډه کړې وه، هلته يې پنځه سوه جريبه (۲۰۰ هکتاره) ځمکه تر لاسه کړه، همدا راز د «پوټوماک» سيند په څنډه کې يې د «ليټل هنټنګ ګريک» هم تر لاسه کړ. جورج واشنګټن د ۱۷۳۲ز کال د فبرورۍ په دوه وېشتمه نېټه، د ويرجينيا ايالت د ويسټ موريلينډ ولسوالۍ په «پاپس ګريک» سيمه کې وزېږېد، هغه د خپل پلار او مور «اګسټاين» او «ماري بال واشنګټن» د شپږو بچيانو له ډلې لومړی اولاد و. پلار يې د سولې يو قاضي او منل شوې ولسي څېره وه، پلار يې د لومړۍ مېرمنې «جان بوټلر» څخه هم څلور بچيان درلودل. دې کورنۍ په ۱۷۳۵ز کال کې «ليټل هنټنګ ګريک» ته کوچ وکړ. په ۱۷۳۸ز کال کې دوی د ويرجينيا د «راپاهانوک» رود پر څنډه د «فردريکزبورګ» اړوند «فري» کروندځای ته وکوچېدل. کله چې اګوسټاين په ۱۷۴۳ز کال کې مړ شو، واشنګټن ته فري کروندځای او لس مريان په میراث پاتې شول؛ دهغه مشر ناسکه ورور «لارنس» ته «ليټل هنټنګ ګريک» په ميراث کې پاتې شو او دې ځای ته يې د «ماونټ ورنون» نوم ورکړ.
واشګنټن رسمي زده کړې نه وې کړې، مشرانو وروڼو يې د انګلستان په اپلبي ګرامر ښوونځي کې زده کړې تر لاسه کړې وې، خو واشنګټن په هارټفيلډ کې د لور چرچ ښوونځي ته تللي و. هغه رياضيات، مثلثات او د ځمکو نقشه جوړول زده کړي و او يو ښه طرحه جوړونکی او نقشه اېستونکی و. د بلوغ په لومړيو کلونو کې به هغه  «له پام وړ ځواک» او «دقت» سره لیکنې کولې؛ په هر حال، د هغو لیکنو کمه اندازه ټوکې يا ظرافت هم درلود. د ستاينې، حيثيت او ځواک په لټه کې به هغه د خپلو ناکاميو او کميو پړه د نورو په بې اغېزۍ اچوله.
په ۱۷۵۱ز کال کې، واشنګټن د لاورينس په ملګرتيا «باربيډاس» ته په لومړي ځل له هېواده بهر سفر وکړ، هغه هيله درلوده چې، د هغه ځای اب و هوا به يې د ورور د سیل ناروغۍ لپاره درملنه شي. واشنګټن په دې سفر کې د ننکيو په ناروغۍ اخته شو، له دې ناروغۍ هغه وژغورل شو، خو د هغه په مخ يې يو څه نښې او زخمونه پاتې شول. لاورنس په ۱۷۵۲ز کال کې مړ شو او واشنګټن د هغه له کونډې څخه «ماونټ ويرنن» په اجازه واخيست؛ خو په ۱۷۶۱ز کال کې د هغې له مرګ سملاسي وروسته، دا ځای  واشنګټن ته په میراث ور پاتې شو.
استعماري پوځي دنده (۱۷۵۲-۱۷۵۸ز)
د ويرجينيا د مليشې مرستيال قوماندان په توګه د لارنس واشنګټن له دندې څخه د هغه ميرنی ورور جورج هم الهام واخيست ، تر څو د ماموريت په لټه کې شي. د ويرجينيا مرستيال والي «رابرټ دينويدي» واشنګټن د څلورو نظامي برخو له منځه د يوې برخې د مشر او قوماندان په توګه وټاکه. انګريزانو او فرانسويانو د «اوهايو» درې د واک تر لاسه کولو لپاره سیالي کوله. په داسې حال کې چې انګريزانو د «اوهايو» د سيند په څنډو کې کلاوې جوړولې، فرانسويانو هم همدا چاره پر مخ وړه – يعنې د اوهايو د سمندر او ايري جهيل تر منځ د کلاوو په جوړولو بوخت وو.
الجزایر
د الجزاير د خلکو ډيموکراټيک جمهوريت (عربي: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية), يا الجيريا (عربي: الجزائر)، د افريقا په سهېل کې يو هېواد دی چې ولسمشريز نظام لري.
دا هېواد د افريقا په لويه وچه کې دوهم لوی هېواد دی. دا هېواد په سهېل ختيځ کې د تونس سره، په ختيځ کې د ليبيا سره، په سوېل ختيځ کې د نايجېر سره، په سوېل لوېديځ کې د مالي او ماوريتانيا او په لوېديځ کې د ماراکو سره گډې نړېوالې پولې لري, لویدیځه صحرا, په لوېديځ کې. د الجزایر اساسي قانون اسلام, عرب, او آمازيغ (بربر) هېواد. د الجېريا نوم د الجزاير د ښار د نوم نه راوتلی دی, د عربي لغت الجزائر، چې په پښتو ژباړه کې د ټاپوگان په مانا دی، دا نوم هغه څلورو ټاپوګانو خوا ته اشاره کوي چې د الجزاير د ښار د سمندر غاړې نه په سيند کې تر ۱۵۲۵ زېږيز کال پورې پرتې وې چې بيا وروسته د همدغه هېواد د وچې برخې وگرځېدلې.
الجزایر د الجزایر د خلکو دیموکراتیک جمهوریت له رسمي نوم سره د افریقا په شمال کې پروت هېواد دی. په ختيځ کې له لیبیا؛ په سویل ختيځ کې له نایجیریا؛ په سویل لویديځ کې له مالي، موریتانیا او لویديځې بېدیا؛ په لویديځ کې له مراکش؛ په شمال کې د مدیترانې سیند سره پوله لري. دا د افریقا په شمال کې د مغرب سیمې یوه برخه بلل کېږي. دا هېواد نيمه-وچه جغرافیه لري او د نفوس ډېره برخه یې د شمال په حاصل‌خېزه برخه کې ژوند کوي او دا صحرا د سویل پر جغرافه واکمنه ده. الجزایز ۲۳۸۱۷۴۱ کیلومتره مربع (۹۱۹۵۹۵) مساحت لري. چې په دې توګه د افریقا په کچه د مساحت له پلوه لسم لوی هېواد دی. الجزایر د ۴۴ میلیونه نفوس له لرلو سره د افریقا نهم د نړۍ په کچه ۳۲م ګڼ‌نفوسه هېواد دی. پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار يې الجزیره دی چې د مدیترانې سمندرغاړو کې پروت دی.
په الجزایر کې لرغونې لړۍ، تمدونونه او امپراتورۍ دا دي:
لرغونې نیومدیان،فینیکیان، بونیقیان، رومیان، وندالیان، بیزانسان، امویان، عباسیان، رستمیان، ادریسیان، اغلابیان، فاطمیان، زیریدیان، حمادیان، المرویان، موحدان، اسبانیان، اسپانویان، عثمانیان او فرانسوي استعماري امپراتوري. د الجزایر د نفوس لوی اکثریت مسلمان شوي عرب- بابر دي چې عربي او بېربري ژبې د رسمي ژبو په توګه کاروي. له دې سره په ځينو برخو کې فرانسوي ژبه د یوې اداري او ښونیزې ژبې په توګه کارول کېږي. د خبرو کولو لپاره اصلي ژبه الجزایري عربي ده.
الجزیره یو نیمه ولسمشریز جمهوریت دی چې سیمه‌يېزې ټاکنیزې حوزې يې له ۵۸ ولایتونو او ۱۵۴۱ کامیونونه (په الجزایر کې تر ټولو کوچنی اداري واحد، ژباړن) لري. الجزایر د افریقا په شمال کې یو سیمه‌ييز ځواک او په نړیوالو چارو کې یومتوسط ځواک دی. دا هېواد د ټولو غیر جزیره‌يي افریقايي هېوادونو تر منځ د انساني پرمختګ تر ټولو لوړ شاخص لري او تر ډېره د انرژۍ د صادراتو پر بنسټ د دې لويې وچې له لویو اقتصادونو څخه دی. الجزایر نړۍ په کچه د تېلو د شپاړسمې زېرمې او د طبعيي ګازو د زېرمو له لرلو سره د نړۍ نهم هېواد دی. سېناترېک د تېلو ملي کمپنۍ په افریقا کې تر ټولو لوی شرکت دی چې اروپا ته د طبعيي ګاز لوی مقدار تأمینوي. د الجزایر پوځ د افریقا له لویو پوځونو څخه یو دی چې په‌دې قاره کې د تر ټولو زیاتې دفاعيي بودیجې لرونکی دی. دا هېواد افریقا اتحادیې، د عربو اتحادیې، د اسلامي هېوادونو د همکاریو سازمان (OIC)، د نړۍ د تېلو د تولید او صادراتو سازمان (OP EC)، ملګرو ملتونو او د عربو د مغرب اتحادیې غړی دی.
نوم
د نوم نورې بڼې يې دا دي: په عربي ژبه: الجزائر په رومي ژبه ال‌-جـ‌‌‌زا- یر، په الجزایري عربي: الدزاير چې په رومي ال‌- د‌زایر؛ په بیربري ژبه: لیزایر چې په بیربري ژبه داسې لیکل کېږي: ⵍⴻⵣⴰⵢⴻⵔ؛ بیربري ژبه لزّاير؛ په فرانسوي ژبه الجېریا. په رسمي ډول د الجزایر د خلکو دیموکراتیک جمهوریت (په عربي ژبه: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية)، په رومي: al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya aš-Šaʿbiyya؛ په بیربري ژبه: تګ‌ډوډا ټایمېګډېټ ټای‌فرانټ تأزرېت په بیربري ژبه (ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵢⵜ) بیربري ژبه: تڨذوذا تازايريت تاماڨذايت تاغرفانت، په فرانسوي ژبه رېپابلېک الجېرین ډيموکراتک اېټ پاپیولرې، چې اختصاري بڼه يې (RADP) ده.
ایتمولوژي/ د کلیمي ريښه پېژندنه
د دې هیېواد نوم له الجزایر ښار څخه اخیستل شوی دی چې په ترتیب سره د عربي ژبې له ال‌-جزایر (الجزائر، «ټاپو»)، د پخوانیو بني مزغنه جزایرو (جزائر بني مزغنة، د مزغنه ټبرجزیرې) له لنډه شوې بڼې څخه اخیستل شوې، چې د ال-ادریسي په څېر د منځنۍ پېړۍ د جغرافیه پوهانو له‌خوا کارول شوې.
له تاریخ څخه مخکې او لرغونې تاريخچه
د عین‌حنچ (الجزایر) څخه نږدې ۱.۸ میلیون کلن ډبریز مصنوعیات د افریقا په شمال کې د لرغون‌پېژندنې د تر ټولو پخوانیو موادو په توګه په پام کې نیول کېږي. پرې کړل شوي هډوکني او ډبریز مصنوعیات چې عین‌بوچریت د تېلو زېرمې ته څېرمه ترلاسه شوې او څېړل شوي نږدې ۱.۹ میلیون کاله پخواني دي او پخواني ډبریز اثار ان تر ۲.۴ میلیون کلونو پورې لرغونتوب لري. په دې توګه د عین بوچریت شواهد ښيي چې د انسانانو نیکونو تر هغه څه چې تصور کېږي ډېر مخکې د افریقا په شمال کې د مدیترانې په څنډو کې ژوند کاوه. د افریقا له ختيځ څخه شواهد  په ځواکمن ډول د ډبریزو وسایلو د لومړنۍ جوړونې او کارونې اړوند تیت‌والی ښيي یا د افریقا په شمال او ختيځ کې د ډبرو د تېکنالوژۍ څو سرچينې استدلالوي.
د نېندارټال وسایلو جوړوونکو د شام تبرونو ته ورته د لوالوئزي او موستري په سبک تبرونه (۴۳۰۰۰) تولید کړل. الجزایر د ډبرمهال په منځني دور کې د ډبري وسایلو د جوړونې د پرمختګ د وضعیت له پلوه تر ټولو لوړ ځای درلود. د دې دور وسایل چې نږدې له ميلاد څخه ۳۰۰۰۰ کاله وړاندې پيلېږي د اتریان (د تبسه په سویل کې د لرغون‌پېژندنې سايت له نوم Bir el Ater څخه اخیستل شوی) په نوم ياديږي.
د افریقا په شمال کې د تېغ جوړونې لومړنۍ صنایع د اېبرومرېسین/ Iberomaurusian په نوم یاديږي (چې تر ډېره د اوران په سیمه کې پرتې دي). داسې برېښي چې دې صنعت به له ميلاد څخه ۱۵۰۰۰ تر
۱۰۰۰۰ کاله مخکې د مغرب په ټولو ساحلي سيمو کې پراختیا موندلې وي. د نيلوتیک تمدن ښايي په لومړيو کې له ميلاد څخه ۱۱۰۰۰ کاله مخکې يا هم د ۲۰۰۰ څخه ۶۰۰۰ کاله مخکې پراختیا موندلې وي. دغه ژوند چې په تاسیلي ناجر نقاشیو کې په غني ډول انځور شوی تر کلاسیکې دورې په الجزیره کې غالب و. په پای کې د افریقا د شمال د خلکو مخلوط په یو بېل لرغوني نفوس بدل شو، چې د افریقا د شمال لرغوني اوسېدونکي شول او بربریان ونومول شول، چې د افریقا د شمال لرغونو خلک دي.
ارواه پوهنه
اروا پوهنه یعني د انسان سلوک تر مطالعه لاندي نیول
کورور
کورور آیالات په انګلیسي Koror) د پالایو هیواد له آیالاتونو څخه یو دی چې د یاد هیواد مهم اقتصادي مرکز ګڼل کیږي.
په پښتو غزل کې د حمزه ونډه
د حمزه زوکړه
د خېبر دره يو تاريخ دی، يو وياړ دی، يو عظمت دی، د دې درې هر پېچ او کږلېچ د وياړمنو پښتنو د مينې او وينې يوه زړه راښکونکې او وياړلې کيسه او داستان ګڼل کيږي. د خپلواکۍ او ازادۍ په لاره کې يو تلپاتې يادګار دی، له بله پلوه که دا غرونه او کږلېچونه هر څومره وچ، سخت او ګران برېښي، نو په دغو غرونو او ګړنګونو کې د پښتو ژبې د غزل بادشاه، د غزل بابا، ښه شاعر او ادبپوه د پښتو د معاصرې شاعرۍ ښه استاد امير حمزه شينواری د لواړګي په سيمه کې د يو ښه نښه ويشتونکي ملک بازمير خان په کور کې په ۱۹۰۷ زېږديز کال د دسمبر په مياشت کې سترګې غړولي دي.
( ۲ : ۱ مخ )
زده کړې:
حمزه په ۱۹۱۶ زېږديز کال د لنډي کوتل په لومړني ښوونځي کې په زده کړه پيل وکړ، استاد ته کېناست، يو څه علمي پانګه يې ترلاسه کړه او خپل ذهن ته يې وسپارله.
حمزه په کوچنيوالي کې له ښوونځي او لوست سره مينه لرله، خو دغه مينه ورو ورو مخ په زوال شوه. له ښوونځي څخه به کله ناکله د لنډي کوتل شمال لور ته، مړستون ته تللو او د خپل مور د قبر ترڅنګ به پټېده چې په پای کې ترې زده کړې نيمګړې پاتې شوې او د نهم ټولګي د فراغت څخه وروسته له ښوونځي سره د تل لپاره مخه ښه وکړه.
د حمزه دندې:
ښاغلی حمزه د تعليم د لړۍ تر پرېښودو وروسته بېلابېلې دولتي او غير دولتي دندې ترسره کړې چې لومړی د تورخم په سياسي اداره کې د پاسپورت د څانګې مامور وټاکل شو، وروسته د تورخم د اورګاډي د پټلۍ په نوې جوړه شوې پروژه کې منشي شو، د هند ګڼو ښارونو ته يې سفرونه وکړل ، د بمبيي ښار ته يې، چې د هندي فلمونو د جوړولو مرکز و، سفر وکړ، لومړی يې د چوپو فلمونو په جوړولو کې فعاله ونډه واخيسته، بيا يې په وياندو فلمونو کې،له دې وروسته د پېښور د لومړنۍ جرګې ( بزم ادب ) غړی وټاکل شو او په پښتو مشاعرو يې لاس بر شو، ور پسې په ۱۹۵۰ زېږديز کال کې د ولسي ادبي جرګې په جوړېدو د جرګې مشر وټاکل شو.
( ۲ : ۳ مخ )
د حمزه د غزل پيلونه :
ښاغلی حمزه په پنځم ټولګي کې په زدکړو بوخت و، چې غزليزې ښاپېرۍ يې په خپله خيالي لمن کې راونغاړله، ملګرتيا يې ور سره پيل کړه، په غزليزه ژبه يې وګراوه، ده لومړنۍ شاعري په اردو ژبه پيل کړې ده او له ويناو څخه يې داسې څرګنديږي چې د شعر او شاعرۍ لومړنی پير او استاد يې مولانا عبدالقادر و.
ښاغلی حمزه د پښتو شاعرۍ د پيل په اړه وايي چې : (( له وړوکوالي نه زما طبيعت له سبق سره جوړ نه و او ما د تعليم نه ګرېز کاوه په پنځم جماعت کې زما شاعرانه فطرت غځونه وکړه او ما د شاعرۍ بسم الله په اردو ژبه وکړه. مولانا عبدالقادر صاحب به ماته اصلاح راکوله ، د نهم جماعت نه پس زما ازاد فطرت د عمر قيد زنځيرونه وشلول او ما تعليم ته په مخه دې ښه وويل ، پلار مې يو مالدار ملک او سرکاري ټېکه دار و، د معاش د غم نه وزګار و. په اردو ژبه مې افسانې او غزلې ليکلې، په ۱۹۲۳ زېږديز کال کې ماته خپل شيخ عبدالستار چشتي صيب هدايت وکړ چې زه د اردو ادب په ځای د خپلې مورنۍ ژبې پښتو ادب ته توجه وکړم، ځکه چې د هغوی په خيال ما په خپله ژبه ظلم کاوه او د هغوی د ارشاد څه داسې اثر و، چې زما ذهن په معجزانه طور د اردو ادب د ګلانو ډکه لمن څنډ وهله او د خپلې ژبې اغزن ماحول ته مې غېږه پرانيسته.
( ۲ : ۴ – ۵ مخ )
په پښتو ژبه کې د ده د غزل لومړنۍ مطلع داده :
رېږدي د مستۍ نه ساغر،وجد پيمانه کوي
دا ساقـي ګلرخ چې نظر دوی ته جانانه کوي
( ۲ : ۵ مخ )
د غزل بابا لقب :
حمزه بابا په دې اړه فرمايي چې ماته لومړی ښاغلي سمندر خان سمندر د غزل باچا نوم راکړی و. په ۱۹۴۰ زېږديز کال د مالګې منډيي ( منډوي) کې پسرلنۍ طرحي  مشاعره جوړه شوې وه، طرح د کاظم خان شيدا له دېوان څخه اخيستل شوې وه :
(( سياه مار په نظر نه راځي ماښام دی ))
او چې کله مې په دې طرح د ليکل شوي غزل دا بيت :
تورې سترګې مې د يار زړه ته په ځير دي
بيا حبشــــــــو پــــــه کعبـــــــــــه تړلی لام دی
ولوست نو سمندر خان سمندر صيب پورته شو او غږ يې کړ: (( واه واه د غزل باچا! ))  وروسته له دې به چا راته د ((غزل بابا)) او چا هم د (( تغزل شهنشاه )) وايه.
(( ۱۰ : ۵۰ – ۵۱ مخ ))
ښاغلی حمزه هم تر ډېره ځان د دې لقب حقدار بولي او د پاچاهۍ تخت و تاج ترې ځاروي  او وايي :
حمزه ځار دې تخت و تاج شي له دې فخره
سمنـــــــــدر درته بادشـــــــاه د غـــــزل وايي
( ۲ : ۶ مخ )
ځکه چې بابا خپله ځواني او ژوند غزل ته وقف کړې وه، غزل ته يې ژوند ور کړ، ځکه خو په لوړ جرئت او هسکه غاړه وايي او دا يې حق هم دی :
ستا په اننګو کې د حمــــزه د وينو ســره دي
ته شوې د پښتو غزله ځوان زه دې بابا کړم
( ۷ : ۱۶۴ مخ )
د حمزه مړينه :
د پښتو ژبې او د ادب د اسمان ځلانده ستوري چې پښتو غزل ته يې ښکلا، ځلا او ژوند وباښه  او په پښتني لباس کې يې راونغاړه د ۸۷ کالو په عمر په ۱۹۹۴ زېږديز کال کې د فبرورۍ په مياشت کې له دې فاني نړۍ څخه سترګې پټې کړې. د بابا جسد لومړی د ده د کور ( کلا ) خوا کې ښخ کړای شو، وروسته بيا د دغې هستۍ جسد د ده د مينانو او مينه والو په غوښتنه له هغه ځايه را وويستل شو او د غوڅۍ غره په مشکڼو ميدان کې شخ کړای شو چې مزار يې د خېبر ايجنسۍ د سياسي نماينده په مالي لګښت په اساسي ډول جوړ شو.
اروا يې ښاده! او ياد يې څپاند واوسه!
( ۲ : ۸ مخ )
غزل پېژندنه :
بوللــــه ( قصيده ) په عربي کې يو بنيادي ژانر دی چې د عربو په جاهيلي دور کې يې ډېره وده کړې وه او عربو به ډېر رارزښت ور کاوه. تر دې چې پياوړو شاعرانو به د قصيدو مسابقې او سيالۍ سره کولې او د عکاظ په بازار کې  او د مکې په دېوالونو به يې ځړولې او نور شاعران به يې ادبي مقابلې او ځواب ته رابلل. د بوللې د زيات اغېز لپاره به د بوللې  په سر کې يو پياوړی او قوي ادبي تمهيدو، او داسې جذابيت او کشش به يې درلود چې د اورېدونکي په جذباتو او احساساتو به يې لوبې کولې. د غزل دې تمهيد ته يې به يې تشبيب، تسبيب يا تغزل وايه چې د مينې او ښکلا په ستاينو ولاړ و، همدغه ځليدلي الفاظ په حقيقت کې هغه زرينې خښتې وې چې د غزل ماڼۍ پرې ودانې شوې.
( ۶ : ۴ مخ )
غزل د عربو په خاوره کې د قصيدې په غېږ کې زېږېدلې ده، کله چې د فارسي شاعرانو د عربو په پله پلونه کېښودل ، دوی هم په قصيدو ويلو پيل وکړ، د قصيدې په سر کې به يې تشبيب ته ځای پرېښوده، يانې قصيده يې په غزل شروع کوله، مستقلې غزلې يې هم وويلې، پښتو ژبې ته هم غزل د فارسي له لارې په مستقيمه توګه راداخله شوه يانې پرته له دې چې د قصيدې سره يوځای راشي په يوازې ځان غزل پښتو ژبې ته راداخله شوه.
( ۳ : ۱۸ – ۱۹ مخ )
غزل په لغت کې له ښځو سره خبرو کول، ذکر کول او د مينې خبرې اورولو ته وايي او په اصطلاح کې د يوه وزن او يوې قافيې د شعرونو هغې ټولګې ته وايي چې په هغې کې د ښکلا، عشق، محبت، ستاينه، اخلاق، فلسفه، تصوف او درزاتو بيان وي.
( ۱ : ۲۸ مخ )
په پښو کې د غزل درې ډولونه دي :
۱ – دېواني غزل ۲ – ولسي غزل ۳ – مقامي غزل
۱ – دېواني غزل : همدا عام او متعارف غزل دی چې په فارسي کې د عربي د بوللې له تشبيب نه رازېږېدلی او بيا په پښتو کې هم دود شوی دی.
۲ – ولسي غزل : د پښتو ژبې د  نالوستو او ولسي شاعرانو خپل تخليق دی.
۳ – مقامي غزل : له هندي مقامونو او راګونو سره په ارتباط رامنځته شوې چې په پښتو ادب کې سل يو نيم سل کاله عمر لري.
په پښتو ادب کې د غزل پيل :
د پښتو ادب لومړنی ترلاسه شوی غزل د اکبر زمينداوري دی چې د ګوډ تيمور په زمانه ( ۸۰۷ سپوږميز ) کې يې ژوند کاوه او کوم ظلمونه چې نوموړي بادشاه په پښتنو کړي، هغې ته يې په شاعرانه ژبه نغوته کړې:
د مغلو تيمور هســـــې په اور وســوم
( ۳ : ۱۱ – ۱۲ مخ )
پښتو ادب کې د غزل اوج :
د يوولسمې هجري پېړۍ په دوهمه نيمايي کې د خوشحال خان بابا لاس ته د پښتو غزل د نازک مزي په رسېدلو سره پښتو غزل نوی رنګ او خوند وموند، هم يې د موضوع او هم يې د هنر او صنايعو او بدايعو له اړخه لمن هرې خواته پراخه شوه، ده په پښتو غزل ټولې هغه لورونې وکړې چې تر دې مهاله په فارسي غزل شوې وې او نه يوازې دا بلکې پښتو غزل ته يې نوې ځانګړنې او نوي اړخونه ور کړل په پښتو غزل کې يې نوي ايمارات او نوښتونه رامنځته کړل او پښتو غزل يې د ادبي او هنري معيار لوړې پوړۍ ته ورساوه. خوشحال خان بابا په دې ډګر کې يوازې پاتې نشو لکه چې وايي:
له خوشحال سره که کېني يو څو کاله
نه يوازې خټکو بلکې د پښتونخوا د هرې سيمې نه نوموتو شاعرانو سر راپورته کړ همدا جديت، معيار او د پښتو ادب موجوديت و، چې د پښتو ادب په تاريخ کې يوولسمه پېړۍ د پښتو د زرين دور په نوم ونوموله.
اشرف خان هجري، عبدالقادر خټک، صدرخان خټک، عبدالرحمان بابا، عبدالحميد مومند بابا، يونس خېبري، قلندر او نورو په لسهاوو شاعرانو پښتو غزل ته ژوند ور کړ. د دې دورې د غزل خاتم شاعران په لره او بره پښتونخوا کې کاظم خان شيدا او پيرمحمد کاکړ دي، دوی پښتو غزل د خپل معنوي او لفظي ارزښت او درنښت له پلوه د معيار لوړې څوکې ته ورساوه.
( ۳ : ۱۳ – ۱۴ مخ )
د پښتو غزل د نزول دوره :
تر کاظم خان شيدا او پيرمحمد کاکړ وروسته د ديارلسمې هجري پېړۍ له پيل سره پښتو غزل له خپل اوج ، عروج او قوته رالوېږي، د پښتو پياوړي شاعران مثنوي ته مخه کوي ، مقامي غزلونو ته مخه کوي او د فولکلوري او وهمي کيسو ليکلو او نظمولو ته پيل کوي او له دې سره له غزل نه فکر بلې خوا ته اړوي او که کوم يو غزل هم وايي، هم هغه قوت نه لري، لکه د يادو شوو شاعرانو په غزل کې چې موجود و، مثلاً د دې دورې پياوړی شاعر ملا نعمت نوښاری دی چې کيسې يې نظم کړي دي او په داسې خوږه مثنوي يې ويلي دي چې غزلې يې ډېرې بې خونده او بې رنګه وي، يا هم په دې دوره کې شمس الدين کاکړ، سيد ابوعلي شاه او ځينې نور شاعران په غزلو کې موجود وو. په دې وخت کې د غزل د نزول د رکود او جمود په لور مزل پيل کړ او د شلمې مېلادي پېړۍ په راتګ سره چې پښتو شاعرۍ په لره او بره پښتونخوا کې له انګريزي ښکېلاک څخه د پښتنو د ازادېدلو زمزمې په خپله غېږ کې راونغښتې، شعر بېخي خپله بڼه بدله کړه، زاړه او کلاسيک قالبونه يې مات کړل او نوي شعري قالبونه د جوړېدو او ودرېدو په حال کې وو. د شعر مضمون هم نوی شو او قالب هم او د دې نوي والي د دورې نه يوازې دا چې پښتو غزل له منځه يووړ، بلکې په عام ډول يې د پښتو شعر د هنريت او شعريت خوا د ازادۍ او خپلواکۍ تر نوي او پاروونکي مضمون قربان کړه او په شعر کې د هنر اړخ له نظره ولوېده.
( ۳ : ۱۴ مخ )
د پښتو غزل د بيا ژوندي کېدو دوره :
په پښتو شعر کې د ازادۍ بښوونکي غورځنګ د غوره مضمون تر زباتېدو وروسته ورو ورو په شعر کې د هنر غوټۍ بيا راپورته کېدلې او د دې نوي مضمون د هنري کېدلو هڅه پيل شوه، د شعر په نويو او زړو صنفونو کې د مضمون او هنر د انډول موضوع يو ځل بيا معراج ته ورسېده او د پام وړ شوه، چې له دې نوي موج او اوج نه د پښتو مړ شوی غزل هم بهرور شو او د پښتو غزل مسيحا حمزه شينواري په پښتو غزل کې يوه نوې ساه ور پوه کړه او يوځل بيا يې د پښتو غزل راژوندوی، موج او څپاند کړ، دی هم لکه د خوشحال خان بابا چې په خپل وخت کې په دې ميدان کې يوازې نه و، پاتې شوی او ډېر ژر په لره او بره پښتونخوا کې د غزل نور په لسهاو شاعران راپيدا شول او پښتو غزل د ازادۍ، بره تګ او پرمختګ د نوي وخت له غوښتنو سره سم مضمون په هنري کولو او شعري کولو سره مخ په بره تګ وکړ او يو ځل بياد پښتو غزل دونيا ودانه او د رنګ اوبو له متاع نه ډکه شوه او اوس پښتو غزل په خدای بښليو او سپين ږيرو شاعرانو سربېره په لسهاو ځوان، تاند، تپاند او څپاند شاعران هم لري، چې پښتو غزل يې د خپلو ګاونډيو ادبياتو له غزلونو سره سيال کړی او ور سره يې پښتو غزل ته خپلې ځانګړنې او امتيازات ور بښلي دي او په دې ټولو کې د بوډا حمزه بابا د وينو سره ښکاريږي.
ستا په اننګو کې د حمـــزه د وينو سره دي
ته شوې د پښتو غزله ځوان زه دې بابا کړم
( ۳ : ۱۵ مخ )