cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
تکرار حسن :
لپـــــې لپــــــې وينـــــې تويې ټکـــي ټکـــي پۍ دي
پړانګ ته ګوره پښو لاندې يې سرې د ګل غوتۍ دي
( ۶ : ۱۲۰ مخ )
***
ورکه شوه دعا په عرش کې بيا په بېرته رانغله
ژوبل مــو پر وچــــو وچـــو شونډو امين پاتې شو
( ۶ : ۲۷۰ مخ )
مسته په څپو او مستــــه له سېلابه ده
ښکاري راوتلې د سندرو له دريابه ده
( ۶ : ۵۷ مخ )
وخانـــــده او وخانــــده خزانــــــه راته وخانـــده
ستا له ژوبل ژوبل پاڼې پاڼې ګل نه ځار شمه
( ۳ : ۵۸ مخ )
لپې لپې اوښکې راوړه د تاک پاڼې پاڼې وچې
اواره ملګر په څه شوې؟ د لغمان مماڼې وچې
( ۴ : ۱۸۳ مخ )
زړه يې په ټولو پسې ټول داغ داغ
( ۴ : ۱۷۹ مخ )
تلمېح :
(( تلمېح په لغت کې ليدو او اشاره کولو ته وايي او په اصطلاح کې که شاعر په خپل کلام کې يو مشهورې پېښې او کيسې ته په لنډه توګه اشاره وکړي يا د يو ايت يا حديث ژباړه په خپل کلام کې راوړي تلمېح بلل کيږي.))
( ۸ : ۱۵۱ مخ )
وخت به راځي چې غاښ د زهرو به ښامار نه لري
منصور به ګرځي مستــــانـــــــــه ملا به دار نه لري
مارغان دې راشي زمونږ لپو کې دې ځالې وکړي
غــر مــــو نښتر نه لري کلی مــــــو چنـــــــار نه لري
د پورتنيو بيتونو  په لومړي بيت کې د يوې تاريخي پېښې نغوته او اشاره ده هغه دا چې ابوالمغيث عبدالله بن احمد بن ابي طاهر مشهور په حسين بن منصور حلاج باندې چې د درېمې هجري قمري پېړۍ له ډېرو پياوړو شاعرانو له جملې څخه دی يو شمېر علماوو، د دې زده کړې کفر بللې وه او د بغداد قاضي ابوالفضل جعفر يو د انا الحق په کلمې باندې پرې د اعدام حکم وکړ او په ۳۰۹ هجري قمري کال د کفر او الحاد په تور د ډېرو وهلو ټکولو نه وروسته په دار وځړول شو، نو په پورته بيت کې د منصور يادونه شوې او تلمېح ادبي صنعت پکې کارول شوی دی.
بُت جـــوړوم بُت مـــــاتـــوم يــــــــاره دا هنر لرم
زه د زړه له په کور کې له خيليل سره اذر لرم
( ۵ : ۱۷۷ مخ )
په پورته بيت کې د خليل څخه مراد ابراهيم خليل الله دی او د اذر څخه د ابراهيم عليه السلام پلار مطلب دی، چې پلار يې بتان جوړول او ابراهيم عليه السلام به ماتول چې په دې بيت کې د دې تاريخي پېښې يادونه شوې ده او د تعريف په استناد ويلی شو چې په دې بيت کې د تلمېح ادبي صنعت پروت دی.
يا دا چې د پيرمحمد کاروان په دې بل بيت کې وګورئ :
چې جنګي جهازونه نه وي
سوله سولــــه به ليلې وي
په ياد بيت کې د مجنون او ليلا يادونه شوې ده چې دوی دواړه ډېر پخواني او مشهور عاشقان وه او د دوی دواړو يادونه په پورته بيت کې شوې ده او له دې څخه دا څرګنديږي چې په پورته بيت کې د تلمېح ادبي صنعت کارول شوی دی.
تاوې چې لوی رنځ بې وطني ده او درمان ته يې
وخېژه اسمــــــان ته ور پسې مسيحــــــــــــا راولئ
( ۴ : ۱۱۵ مخ )
***
موسی ستا د موسکا چې کړو نشه يتيمو اوښکو
دا پړک د کوه طور  په تجليــــات نـــــــــــــــــه ور کوم
( ۴ : ۱۱۱ مخ )
مجنونه! که ليلا غواړې راځه، راځه ، راځه
د خوږ زړګي په دښته کې خېمې ولګـــــــــــــوه
( ۳ : ۴۲ مخ )
خدايه کبر کړې زوال د يزيديانو
وينه وچه په دوهمـــــــــــه کربلا شه
( ۳ : ۳۷ مخ )
زه چې ماشوم وم افسانې مې خوښې
چې تُرابان بــــــه ګل اندامـــــــــــه يووړه
( ۵ : ۸۴ مخ )
غم مه کوه ژوندۍ به وي ټپـــــــې د ملالـۍ
شنې ټکې که اسمان پر يکه زار وغورځوي
( ۵ : ۱۷۹ مخ )
مبالغه :
کله چې شاعر په خپل کلام کې د يو شه ښه والی يا بد والی داسې حد ته ورسوي چې له پېښېدو څخه ډېر لرې شي يا تصديق او تکذيب ته شدت ور کړي چې د محال درجې ته ورسيږي  مبالغه بلل کيږي چې په درې ډوله ده :
۱ – تبليغ :
په لغت کې خبر رسولو ته وايي او په اصطلاح کې که چېرته يو شاعر د يوې موضوع په هکله مبالغه داسې حد ته ورسوي چې عقلاً او عادتاً امکان ولري، خو پېښه شوي نه وي تبليغ بلل کيږي.
( ۸ : ۱۵۶ مخ )
رانژدې زړه ته تر ليلا نه ډېر يې
دا لرې نه ده چې مجنون نشــــم
( ۵ : ۹۱ مخ )
په پورتني بيت کې ويل شوي دي چې نژدې دي چې د دوی مينه د ليلا او مجنون حد ته ورسيږي چې دا کار عقلاً او عادتاً امکان لري.
۲ – اغراق :
اغراق په لغت کې ډوبولو يا په يو څيز کې افراط کولو ته وايي او په اصطلاح کې که شاعر په خپل کلام کې مبالغه داسې حد ته ورسوي چې عقلاً د منلو وړ وي او عادتاً د کېدو امکان و نه لري، اغرق بلل کيږي.
( ۸ : ۱۵۷ مځ )
لکه دا لاندې بيت کې :
ما سره غرونه غرونه مينه کوه
زما پر زړه د هــنــــــر لاس تېروه
( ۵ : ۸۲ مخ )
په پورته بي کې غرونه غرونه مينه کول او په زړه باندې د هنر لاس تېرول عقلاً امکان لري، خو عادتاً دا له امکانه وتی او ناشونی کار دی، نو ويلی شو چې په پورته بيت کې د اغراق ادبي صنعت پروت دی.
۳ – غلو :
غلو په لغت کې له حد څخه تجاوز کولو ته وايي او په اصطلاح کې د مبالغې هغه ډول دی چې په هغې کې شاعر د خپل کلام مبالغه داسې حد ته رسوي چې عقلاً او عادتاً د منلو وړ نه وي، لکه دا لاندې بيت :
شمـــــــع قلـــــــــــــم شــــــــي او خبــــــرې کوي
پر سر يې شيـــــــن د غــــزل توري ناست وي
شمــــــع نښتر شي شمــــــــــــــع وغځيـــــــږي
پرې سور وزرې غوندې ستوري ناست وي
( ۵ : ۹۰ مخ )
مراعات النظير :
مراعات النظير هغه ادبي صنعت ته ويل کيږ چې يو شاعر په يوه شعر يا بيت کې کوم شی ذکر کړي، وروسته يې په يوه بله جمله يا بيت کې د ذکر شوي شي نور ملازمات او ملايمات راوړي، مراعت النظير يې بولي.
( ۲ : ۳۸ مخ )
لکه د پيرمحمد کاروان دا بيت :
ګوړې او شکرې دې سنـــــدرو تــــــــه ور ګـــــــډې
ښکاري چې کاروانه د هندو دوکان دې ګرو دی
( ۵ : ۱۶۷ مخ )
په پورته بيت کې ( ګوړې، شکرې، هندو، دوکان، او ګرو ) کلمو کې مراعات النظير ادبي صنعت پروت دی، ځکه دغه کلمې يو تر بله اړوندې دي او هم يې سره ښايسته اړيکې او مناسبات پاللي دي.
نه مې ساقي ليدلی نه مې ترې جـــــــام اخيستی
ما خو د خپل صنم د سرو سترګو سلام اخيستی
( ۵ : ۱۶۸ مخ )
په بل ځای کې بيا کاروان صيب داسې وايي :
باغونه، ځنګلونه، ګلان سره زيړي دې ډېر شه
( ۵ : ۱۷۳ مخ )
په پورته بيت کې ( غنم، جوار، اوربشې، لونګي،مهينې وريجې، باغونه، ځنګلونه، ګلان، سره او زيړي ) چې دا ټولې کلمې يو تر بله اړوندې دي او هم سره اړيکې او مناسبات لري او د مراعات النظير ادبي صنعت پکې کارول شوی دی، همدارنګه په بل ځای کې پيرمحمد کاروان داسې وايي:
ستــــا خوږې خبرې کرامـــــــــــات لري شکرې
ځار دې شمه ښکلې نازنين به مسلمان کړې
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
له کُل څخه جز ته استدلال، چې د کُل څخه جز ته منطق په نوم هم یادېږي، له یوې یا څو ویناوو (فرضیو) څخه د استدلال هغه بهیر دی چې د منطقي پایلې د لاس ته راوړلو لپاره کارول کېږي.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
مراعات النظير :
په پورته ذکر شوي بيت کې ( خوږې، خبرې، کرامات، شکرې، ښکلې، نازنين او ( مسلمان ) کلمې ټولې يو تربله اړوندې دي او هم سره ښکلې اړيکې او مناسبات لري، نو ځکه وايو چې په پورته بيت کې هم مراعات النظير ادبي صنعت کارول شوی دی.
ايهام يا توريه :
د ايهام لغوي مانا په وهم او ګومان کې اچول دي او په ادبي اصطلاح کې يو شاعر دوی يا زياتې سره  مانالرونکې کلمې په خپله وينا کې داسې راوړي چې د لوستونکي يا اورېدونکي ذهن غير مقصوده ظاهري مانا ته واړوي، مګر د شاعر يا ناظم مقصوده مانا بله وي، ايهام يا توريه يې بولي.
( ۲ : ۳۹ مخ )
مسعود سرلوڅ مرادزی
ډاکټر مسعود سرلوڅ مرادزی (زوکړه ۱۳۲۸ لېږديز لمريز کال د ننگرهار ولايت، کامه) يو افغان پښتو ژبی سياستوال، سياسي نقاد، څېړونکی، ليکوال او د طب ډاکټر دی.
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
له کُل څخه جز ته استدلال د شرطیه ویناوو په څېر په ورته مسیر کې درومي او فرضیي له پایلو سره تړي. که چېرې ټولې فرضیې حقیقت وي، نو شرایط روښانه دي او د تعلیلي منطق قواعد پلي کېږي او له دې امله پایله هرومرو حقیقت ده.
مسعود سرلوڅ مرادزی
مخينه
مسعود سرلوڅ مرادزی د محمد رسول زوی، د سيدعلي لمسی، د سيد مرتضی کړوسی او د مرادعلي کودی دی. هغه په ۱۳۲۸ ل کال کې د ننگرهار ولايت د کامې د سمسورې ولسوالۍ، چې د افغانستان يو شمېر نامتو ليکوال، شاعران او سياستوال ترې راوتلي، د فقير سيب ورثه نومي ځای کې زېږېدلی دی.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
لکه دا بيت :
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
له کُل څخه جز ته یا تعلیلي استدلال (له پورته نه ښکته) له جز څخه کُل ته (له ښکته څخه پورته)  استدلال څخه توپیر لري‎: په تعلیلي استدلال کې، د عمومي قواعدو په کارولو سره چې یوه محدوده فرضیه له کُلي اړخ څخه تر بحث لاندې نیسي، پایله لاس ته راځي او دا لړۍ تر هغه وخته پورې کم سورې کېږي چې یوازې پایله پاتې شي. په تعلیلي استدلال کې شک نشته. له جز څخه کُل ته استدلال کې، د عمومیت یا د مشخصو قضیو څخه د عمومي قواعدو پر لوري د قیاس کولو په بنسټ پایله لاس ته راځي، چې معرفتي شک له ځان سره لري.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
لږ خو مې نبض د نظر نيســــــــــه د بڼــــــو پــــه ګوتو
مړ شو که ستا رنځورې سترګې يې طبيبې نه شي
( ۴ : ۲۲ مخ )
مسعود سرلوڅ مرادزی
زده کړې
سرلوڅ مرادزي خپلې زده کړې تر بکلوريا پورې د مرادعلي (رح) په لوړ ښوونځي (لېسه) کې بشپړې کړې دي. په ۱۳۴۸ ل کال د ننگرهار پوهنتون په طب پوهنځي کې شامل او په ۱۳۵۵ ل کال کې ټولنې ته د طب د ډاکټر په توگه راووت. د لېسې د زده کړو پر مهال يې پښتو ژبدود د خپل کورني مشر استاد مولوي شېرگل يوسفزي څخه ولوست. په ۱۳۶۲ ل کال کې يې ټولنيزې او فلسفي زده کړې په المان هېوادکې پای ته ورسولې.
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
له جز څخه  کُل ته استدلال د هغه قیاس (جز څخه  کُل ته استدلال) په توګه نه دی چې په ریاضیکي ثبوتونو کې کارول کېږي. ریاضیکي قیاس په حقیقت کې د تعلیلي استدلال یوه بڼه ده.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
په پورته بيت کې د ( باڼه ) د کلمې اصلي مانا د لېمه په مانا ده اما دلته يې د غير مقصودي ظاهري مانا، د ليدلو او کتلو مفهوم افاده کوي.
بل ځای بيا پيرمحمد کاروان داسې وايي:
دواړه په لانجه وو، خو شاعر يې شو ترمنځه بريد
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د شرطیه فرضیو د استدلال د مسیر په بنسټ، له  کُل څخه جز ته استدلال له برمته کوونکي استدلال څه توپیر لري. " له کُل څخه جز ته" اصطلاح چې د شیرلاک هامیس په کیسو مشهوره شوه، له تخنیکي اړخه برمته کوونکی استدلال دی، نه له  کُل څخه جز ته استدلال. له  کُل څخه جز ته استدلال د شرطیه فرضیې په شان په ورته لوري درومي، په داسې حال کې چې برمته کوونکی استدلال د شرطیه فرضیو د مسیر په خلاف درومي.
مسعود سرلوڅ مرادزی
سياسي دريځ
ښاغلی سرلوڅ مرادزی پخوانی کيڼ اړخی پرچم ډلې پلوی وو. وروسته له هغه د ډاکتر نجیب الله د وطن گوند په ډله کې، چې پخوانی نوم يې د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند وو، غړی پاتې شو. اوسمهال د سويډن په ستاکهولم کې د لیکنو له لارې خپل سیاسي فعالیت پرمخ وړي.
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د تایید تګلارې
د تایید تګلارې (چې د " مقدم د قانون" یا "د انفصال د قانون" په نوم هم یادېږي) په اساسي توګه د تعلیلي استدلال د استنباط یوه قاعده ده. دا په هغه استدلال کې کارول کېږي چې، لومړۍ وینا یی شرطیه وي (P →Q) او دویمه فرضیه (P) یې د شرطي وینا مقدم وي. دا په شرطیه وینا کې (Q) نتیجه له ځانه سره لري چې پایله بلل کېږي.
مسعود سرلوڅ مرادزی
په انټرنټ پاڼو کې ېې خپرې شوې ليکنې
مسعود سرلوڅ مرادزی د ورځنيو تودو سياسي حالاتو په باب نقدونه، تبصرې او شننې په بېلابېلو افغاني انټرنټي رسنيو کې خپروي. نوموړی د ليکوالۍ په برخه کې د خپلې مېرمنې له خوا هڅول شوی، خو بې له دې هم د ليکوالۍ ځانگړی استعداد ورسره مل دی. د مرادزي دا لاندې کتابونه د انټرنېټ پر مخ خپاره شوي چې نږدې راتلونکې کې به د چاپ په گاڼه وپسولل شي:
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
شپه د سپينو ستورو شوه سهـــــــار د ګلابونو دی
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د تایید تګلارې
د تعلیلي استدلال په دې بڼه کې، نتیجه (Q) د پایلې په توګه د شرطیه وینا (P →Q) له فرضیو او د هغه له مقدم (P) څخه لاس ته راځي، خو مقدم (P) پایلې ته ورته د شرطیه وینا (P →Q) له فرضیو او له نتیجې (Q) څخه لاس ته نه راځي. دا ډول استدلال د نتیجي د تایید غلط منطقي دلیل را منځ ته کوي.
مسعود سرلوڅ مرادزی
په انټرنټ پاڼو کې ېې خپرې شوې ليکنې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغان سياستوال
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
( ۵ : ۱۸۷ مخ )
په پورته بيت کې د ( بريد ) کلمه په اصل کې د حملې په مانا ده، اما دلته يې غير مقصوده ظاهري مانا استعمال شوې ده.
حسن مطلع :
(( حسن مطلع هغه صنعت دی چې د لومړي بيت الفاظ ډېر مانوس او ذهن ته نژدې وي چې ويونکی يا اورېدونکی دې ته مجبوره کوي چې راتلونکي بيتونه هم ووايي يا يې واوري او په ويلو او اورېدلو يې زړه خوښ شي.))
مسعود سرلوڅ مرادزی
سرچينې
http://afghan-german.com/pd/Maqalat_Tahlilha/start.htm
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
( ۲ : ۴۶ مخ )
مثلاً پيرمحمد کاروان وايي :
په هر درشل يې لکه خوږ بــــــاد د سبا تېرېدم
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د تایید تګلارې
له هغه ځایه چې د A د زاویې اندازه له ۹۰ درجو څخه لویه او له ۱۸۰ درجو څخه لږ ده، موږ له (که چېرې – نو) شرطیه وینا څخه دا استنباط کووچې A یوه منفرجه زاویه ده، خو که موږ ته راکړل شي چې، A یوه منفرجه زاویه ده، موږ د شرطیه وینا څخه نه شو استنباط کولای چې  . دا هم حقیقت کېدای شي چې له دې  حدودو بهر نورې زاویې هم منفرجه دي.
د نهيې تګلاره
د نهیې تګلاره (چې د ضد و نقیص قانون په نوم هم یادېږي) د استنباط یوه له  کُل څخه جز ته قاعده ده. دا هغه استدلال ته اعتبار ورکوي چې د فرضیې په توګه شرطیه (فورمول) او د نهي نتیجه او د پایلې په توګه د مقدم نهیې  ولري. د تایید له تګلارې سره په توپیر، د نهیې د تګلارې په بنسټ استدلال د شرطیه وینا په متضاد لوري حرکت کوي. د نهیې تګلارې عمومي تشرېح په لاندې ډول ده:
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
سوړ اسويلی شوم چې په سيمه د اشنا تېرېدم
د ژوند صحرا که وه اغزنه خو د ګل په ارمــان
زه د تڼاکو پـــــــــه بڼـــــــو کې په صحرا تېرېدم
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د نهيې تګلاره
لاندې د استدلال یوه بېلګه ده چې د نهیې د تګلارې په بنسټ ولاړ دی:
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
( ۳ : ۷۳ مخ )
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د قیاس قانون
د منطق په اصطلاح کې د قیاس قانون دوه شرطیه ویناوي له ځانه سره لري او د یوې وینا له فرضیې سره د بلې وینا د پایلې په ترکیب کولوسره پایله منځ ته راځي. عمومي بڼه یې په لاندې ډول ده:
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
يا هم دا بېلګه :
د انن څه مست او مخمور يم چې له ځانه ګران ته راغلم
له اغيارو نه بې باکـــــه پــــــــــــــه ډګـــــــر جانان ته راغلم
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
د قیاس قانون
لاندې یې یوه بېلګه ده
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
که هرڅو يـم اوښکــــــــه اوښکـــــــه نور د هيلو راسره دی
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
ساده بېلګه
د تعلیلي استدلال په بنسټ د استدلال یوه بېلګه
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
ايهام يا توريه :
يو امېل يمــــــــــــــه جوړېږم په ګـــــــډا ګرېوان تــــه راغلم
( ۳ : ۴۶ مخ )
حسن مقطع :
لومړی په حسن مقطع باندې لږ څه رڼا اچوو، حسن مقطع هغه ادبي صنعت دی چې شاعر خپل کلام په خوندورو او په زړه وړونکو الفاظو سره بې له کوم شرطه قطع کړي، لکه دا بيت :
له کُل څخه جز ته (تعلیلي) استدلال
ساده بېلګه
لومړۍ فرضیه بیانوي چې: ټول شیان چې د "انسان" په توګه په نظر کې نیول شوي دي، د "تلوني" ځانګرتیا لري. دویمه فرضیه بیانوي چې: "سقراط" د یو انسان په توګه په نظر کې نیول شوی – یعنې د انسان د ټولګې یو غړی دی، نو پایله بیانوي چې: "سقراط" باید "تلونی" وي، ځکه چې هغه د "انسان" د ټولګې خاصیت له ځانه سره لري.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
حسن مقطع :
خير دی که وخت راته په دښتو کې اغزي کري
کله درځم هغــــــــه کاروان يمـــــه بدل خو نه يم
( ۳ : ۴۷ مخ )
او په بل ځای کې بيا کاروان صيب داسې وايي :
چې بادشـــــاه يې د شعـــر سلام ته راشي
د کاروان په زړه کې داسې سندرمار دی
( ۴ : ۲۲ مخ )
سياقة الاعداد :
سياقة الاعداد په لغت کې د اعدادو طرز ته وايي او په اصطلاح کې که چېرته يو شاعر په خپل کلام کې شمېرنې ( اعداد ) په مرتب ډول ذکر کړي سياقة الاعداد يې بولي، لکه په دې لاندې بيت کې :
راځه چې وکړو يو په دوه درې خبرې
زوی مړي ژونــــد ته لږ خوږې خبرې
( ۴ : ۲۰۷ مخ )
په پورته بيت کې ( يو، دوه او درې ) اعداد په مرتب ډول ذکر شو ي دي او سياقة الاعداد ادبي صنعت پکې کارول شوی دی يا هم دا پيرمحمد کاروان دا بل بيت وګورئ:
يوه خبــــره ده سورش مې ته يې
په دې کې نه ځاييږي دوه خبرې
په ياد شوي بيت کې ( يوه او دوه  ‎) اعداد ذکر شوي دي دي او د دې اعدادو په راوړلو سره ښاغلي پيرمحمد کاروان په خپل شعر کې د سياقة الاعداد د صنعت کارولی دی.
اول ميـــــن و، دوهم ښکلـــــی و او چــل يې وکړ
اول چې لال د زړګي ور کړ دوهم لاس واخيست
( ۴ : ۲۷۱ مخ )
په پورتني بيت کې ( اول ، دوهم ) عددونه په ترتيب سره ذکر شوي دي او د سياقة الاعداد ادبي صنعت پکې راوړل شوی دی.
يا دا چې په دې بل ځای کې داسې راغلي دي :
درې واړه پرما ګران دي اول يار زما د کلي
چنــــار زمـــــا د کلي او کوکنــار زما د کلي
( ۵ : ۱۸ مخ )
په پورتني بيت کې د ( درې ، اول ) عددونه راغلي  او د دې په راوړلو سره شاعر په خپل شعر کې د سياقة الاعداد ادبي صنعت څخه کار اخيستی او ځای پرځای کړی دی.
تدبيج :
تدبيج په لغت کې ښکلا ور کولو ته وايي او په ادبي فنونو کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې څو ډوله رنګونه راوړي وي.
( ۸ : ۱۵۵ مخ )
لکه دا لاندې بيت :
سپين د ستورو مېخ مې د شپې پر تابوت بيا وهي
سپين کفن سهار لرم، زېړی شهيـــــــــد د لمــــر لرم
په پورته بيت کې د ( سپين، سپين او زېړ ) رنګونو يادونه شوې ده او د پورته تعريف له مخې ويلای شو چې د تدبيج ادبي صنعت پکې کارول شوی دی.
يا هم دا بل بيت وګورئ :
شپه او ورځ دې يادومه، باب د مخ او باب د څڼو
څه په سپينــــــو کتابونو، څـه پــــه تــــــورو کتابونو
( ۴ : ۲۲ مخ )
سپين د تورو ورور ګڼمه تور د سپينو ورور ګڼم
دواړه مې د دواړو سترګـــو سپيـــــــن او تور ګڼم
( ۵ : ۱۶۱ مخ )
په پورتني بيت کې د ( سپين او تور ) رنګونو يادونه شوې ده او د تدبيج ادبي صنعت پکې راوړل شوی دی.
يا هم په دې لاندې بيت کې د تدبيج ادبي صنعت بله بېلګه وګورئ :
خدايه! ژوند مې شين ځنګل د چور کونډۍ کړې
پکـــــــې ګـــــډې په چغـــــــــــــار تـــــورې بلبــــلــــــې
( ۵ : ۱۴۴ مخ )
په پورته بيت کې ( شين او تورې ) د رنګونو په يادولو سره د تدبيج ادبي صنعت نه استفاده شوې.
عارفانه تجاهل :
يوه معلومه خبره په داسې ډول په کلام کې راوړل چې د څه لطافت او نزاکت په خاطر شاعر ځان پرې ناخبره اچولی وي، ته به وايې چې ده ته هيڅ پته نشته، نوموړی صنعت د څلورو غرضونو لپاره په کار وړل کيږي، تحير، تحقير، مدحه او هجوه.
( ۸ : ۱۳۶ مخ )
چوپ شمه که ووايم چې دنګه ياره تا ښيم
( ۵ : ۱۶۳ مخ )
په پورتني بيت کې شاعر ښه پوه دی چې چنار يې د خپلې معشوقې سره تشبيه کړی دی او هغه يادوي خو بيا هم ځان پرې ناخبره اچوي.
يا د ا چې په بل ځای کې وايي :
ته وا لکـــــــــه  ورا د ښــــــاپېــــرو په کاله کې وه
اخ چې څومره ډېره خوشحالي زما په زړه کې وه
( ۶ : ۱۱۲ مخ )
په پورته ذکر شوي بيت کې د شاعر مطلب ترې د خپلې معشوقې دی چې شاعر پرې ښه پوهيږي، خو ځن پرې ناګاره اچوي.
همدارنګه په بل ځای کې داسې وايي :
په سپوږمۍ کې مې اوبه ليدلې وې
نه نه ما پـــــه خوب کې ته لېدلې وې
( ۶ : ۴۵۵ مخ )
په ياد شوي بيت کې شاعر د خپلې معشوقې ښايست ته اشاره کوي او مطلب ترې هماغه د خپلې معشوقې د ښايست بيانول دي، خو ځان  يې پرې ناګاره اچولی دی.
تنسيق الصفات :
تنسيق په لغت کې په مزي کې د څيزونو اچولو او ترتيبولو ته وايي او په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې د يوه څيز لپاره څو صفتونه پرلپسې راوړي، تنسيق الصفات يې بولي.
( ۸ : ۱۳۳ مخ )
لکه په لاندې بېلګو کې :
شپه به په نن سبا کې ښکلی سبــــا وزېږوي
لکه شيدې د شپې له تيو سپېدې وبهېدې
( ۳ : ۱۳۷ مخ )
په پورته بيت کې ( ښکلی او شيدې ) د ( سبا ) لپاره صفتونه راړل شوي دي او د نتسيق الصفات ادبي صنعت يې کارولی دی.
يا هم لکه دا لاندې بيت :
د نيمې شپې ارامــه او روانه موسيقي يې
خوږه خوږه دې اورمه جانانه موسيقي يې
( ۶ : ۳۳۲ مخ )
ارسال المثل :
که چېرته شاعر په خپل کلام کې متل راوړي، نو نوموړي ادبي صنعت ته ارسال المثل وايي.
( ۸ : ۱۴۳ مخ )
لکه د پيرمحمد کاروان په لاندې بيت کې:
مار چې د لستوڼي وي نه خپل او نه پردی غواړو
کار يې چې ستـــم وي نه شرقی او نه غربی غواړو
( ۳ : ۳۱ مخ )
څک غوږونــــــــــــه ګرځوه د برګې پيشو ميو دی
( ۵ : ۱۶۷ مخ )
په پورته بيت کې د ( زما پيشو ماته ميو ) مشهور متل کارول شوی دی او شاعر په خپل شعر کې د ارسال المثل ادبي صنعت نه استفاده کړې ده.
جمع :
که شاعر په خپل کلام کې څو څيزونه يا معناوې تر يوه حکم لاندې راولي جمع ادبي صنعت يې بولي. لکه د پيرمحمد کاروان دا لاندې بيت :
( ۸ : ۱۷۹ مخ )
ګوره چې کاروان د بلبلانـــو درتـه راولي
راغلی له ځنګل نه د ګلونو جادوګر دی
( ۵ : ۱۳۴ مخ )
په پورتني بيت کې ( ګلونو، بلبلانو ) د ( ځنګل ) د حکم لاندې راغلې دي او جمع شوي دي او  د جمع ادبي صنعت پکې کارول شوی دی، همدارنګه ښاغلی کاروان بل ځای داسې وايي :
تار يمه تش تاريم په بېلتون پسې راوتی يم
تاو به دې تر غاړې مرغلرې کړم وصال يمه
( ۵ : ۱۶۰ مخ  )
بـــــــــــــاران بـــــــــــــاران نظر ورومـــــه پر تــــا
زما د غرونو، د درو، د دامان رنګ لرې ته
( ۵ : ۱۶۴ مخ )
په پورته ذکر شوي بيت کې ( باران، درو او دامان ) د ( غرونو ) تر حکم لاندې راغلي دي او ښاغلي پيرمحمد کاروان په دغه بيت کې د جمع ادبي صنعت کارولی دی.
دلته هم د پيرمحمدکاروان څو بيتونه چې د جمع ادبي صنعت پکې کارول شوی دی راخلم :
کاشکې چې ستاسو په انګړ کې يوه شنه ونه شم
لاندې ترې ټال وي ستا په سر کې يې راټلوې مرغۍ
***
د اوبو تږی نـــــــــه يم بلې تندې واخيستمـــــه
ښکاري اوبو کې سپينې تورې د ليلا لاسونه
( ۵ : ۱۸۱ مخ )
د نښتر څڼو کې د شپې زرينې ږومنځې  وهي
سپوږمۍ په پور واخلي له ستورو د رڼا لاسونه
ګودر ته نجونې درومي په کتار زما د کلي
( ۵ : ۱۸۰ مخ )
اوس موږ په زړونو کې سجدې کوو لمونځونه کوو
جومات مو وويشــــت الوتکو او محـــــــراب نه لري
( ۵ : ۱۸۶ مخ )
حسن تعليل :
مخکې له دې چې د پيرمحمد کاروان په اشعارو کې د حسن تعليل د ادبي صنعت بېلګې وړاندې کړو لومړی به په حسن تعليل په لنډ ډول رڼا واچوو (( حسن په لغت کې ښکلا ته وايي او تعليل په لغت کې د دليل په راوړلو سره د يو مطلب ثابتولو ته وايي په اصطلاح کې حسن تعليل هغه ادبي صنعت دی چې شاعر يې د يو طبيعي صفت لپاره داسې سبب پيدا کړي چې په حقيقت کې هغه سبب نه وي، ولې د لطافت او باريکۍ پيدا کولو په وجه يې هغه ته نسبت کېدای شي.))
( ۸ : ۱۲۹ مخ )
لکه په دې لاندې بيت کې :
د نرګس د غم رانجــــــــــه يې دي غوړلي
چې چوپ چوپ دي د چنار تورې بلبلې
( ۵ : ۱۴۴ مخ )
په پورته بيت کې د ( نرګس د غم رانجه ) د ( چوپ چوپ ) لپاره نسبت کېدای شي او د ( چوپ چوپ ) لپاره د سبب په توګه راغلې ده.
په همدې ډول په لاندې بيت کې وګورئ:
له سپينو ستورو اينــــــــې جوړوم
( ۳ : ۶۵ مخ )
په ياد بيت کې ( سپينو ستورو) د مخ لپاره نسبت ور کړل شوی او سبب يې ګرځولي دي چې د دې دليل پر بنسټ ويلای شو چې په پورته بيت کې د حسن تعليل ادبي صنعت کارول شوی دی.
د نري تار پر صراط وړمه ګنهګارې نغمې
په هر قدم کې رانه سُر توييږي تــــال څاڅي
( ۵ : ۱۳۳ مخ )
په پورته بيت کې د  ( نري تار پر صراط وړمه ) د ( ګنهګارې نغمې ) لپاره نسبت راغلی دی او د حسن تعليل صفت پکې مراعت شوی او کارول شوی دی.
د کاروان صاحب د شعر هره مسره او هر بيت زلزله ده چې هرڅوک يې په بار بار ويلو نه ستړي کيږي او په ويلو يې روږدي کيږي هر شعر او غزل يې د خيال، عاطفې او پيغام څخه خالي نه دی او د دې ټولنې په غم خپه او په درد يې دردېدلی دی، لنډه دا چې د هر پښتو د زړه شاعر دی.
د ښاغلي پيرمحمد کاروان شاعري د ادبي ښکلاوو خزانه ده، خو ما د خپل وس او پوهې تر حده ځينې ښکلاوې پکې څېړلي او پيدا کړي دي، خدای دې وکړي چې د ټولو د منلو وړ وګرځي.
پايله
دا چې زما د مونوګراف موضوع د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې ادبي ښکلاوې دي، نو موضوع په ترتيب سره لومړی د پيرمحمد کاروان لنډه پېژندنه، زده کړې، دندې، چاپ او ناچاپ اثار مې په منظم ډول څېړلي دي دويم مې لفظي ښکلاوې او د هغه ډولونه په ژوره توګه څېړلي او خبرې مې پرې کړي لکه مطرف تجنيس، مزيد تجنيس، مزيل تجنيس، مضارع تجنيس او سجع سره د بېلګو مې راوړي دي بيا معنوي ښکلاوې او د هغې ډولونه لکه طباق، اسمي او فعلي طباق، تکرار حسن، تلمېح، ايهام، حسن مطلع، حسن مقطع، سياقة الاعداد او بېلګې مې وار په وار شنلي وروسته مې بيا په تدبيج، تنسيق الصفات، ارسال المثل، جمع او حسن په مفصل ډول خبرې کړي دي او څېړلې مې دي او په همدې ترتيب مې خپل د مونوګراف موضوع پای ته رسولې ده.
ماخذونه
1)  اغېز، عبيدالله: ( ۱۳۹۴ ل ) کال، کاروان او چنار، پېښور، دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی )
3)  کاروان، پيرمحمد: ( ۱۳۷۱ ل ) کال، له ماښامه تر ماښامه ( شعري ټولګه )، پېښور، دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
4)  کاروان، پيرمحمد: ( ۱۳۷۶ ل ) کال، چنار خبرې کوي ( شعري ټولګه )، پېښور، دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
5)  کاروان، پيرمحمد: ( ۱۳۷۹ ل ) کال، د ښاپېرۍ ورغوی ( شعري ټولګه )، پېښور، دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
6)  کاروان، پيرمحمد: ( ۱۳۹۴ ل ) کال، زرزري وزرې ( شعري ټولګه )، پېښور، دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
7)  مسلم دوست، عبدالرحيم: ( ۱۳۸۸ ل ) کال، خوږه ژبه، پېښور، عنايت کتاب پلورنځی ( خپرندوی ).
8)  همکار، محمد ابراهيم ( پوهنيار ) : ( ۱۳۸۷ ل ) کال، د بديع فن او پښتو شاعري، رڼا مرکز ( خپرندوی ).
انوشیروان ارجمند
آنوشیروان ارجمند یو ایرانی لوبغاړی و ، چې د ډیویل (2004)، تریند (2009)، او هغه څوک نه و (2014) په فلمونو کې د هغه د نقشونو له امله ډیر شهرت لري.هغه د ټلویزیونونو لړۍ مختارناح او شهید کوفه کې هم راڅرګند شو. هغه په زاهدان ، سیستان او بلوڅستان ولایت کې زیږیدلی و.
د ټکر پېښه
د ټکر پېښه، د دوو ستوريزو شيانو تر منځ مخامخ کېدلو يا ټکر نه رامنځته کېږي، چې د اندازې وړ اغېزو سبب کېږي. د ټکر پېښې فزیکي پايلې لري او په لويو نظامونو کې يې په باقاعده ډول پېښېدل موندل شوي دي، که څه هم تر ټولو زيات پېښېدونکي يې اسماني واړه ستوري، لکۍ لرونکي ستوري يا اسماني تيږې دي او لږې اغېزې لري. کله چې لوی شيان له ځمکنيو سيارو ،لکه ځمکې سره ټکر وکړي، د پام وړ فزیکي او د ژونديو موجوداتو د کرې پايلې لرلی شي، که څه اتموسفيرونه د فضايي داخلېدنې په واسطه د زياتره سطحي ټکرونو اغېزه کموي. د ټکر سرچينه او جوړښتونه، د لمريز نظام پر زياتو جامدو شيانو باندې اداره حاکمې landforms دي او د دوی د تکرار او اندازې لپاره تر ټولو پياوړي ازمېښتي شواهد وړاندې کوي.
ښکاري چې د ټکر پېښې د لمر نظام په بشپړتيا کې د هغه له جوړښت راهيسې د پام وړ ونډه لوبولې ده. د ټکر سترو پېښو په اغېزناک ډول د ځمکې تاريخ ته بڼه ورکړې ده او د ځمکې او سپوږمۍ نظام په جوړښت باندې يې دلالت کړی دی.
داسې  ښکاري چې، د ټکرونو پېښو د ژوند د تاریخچې په بشپړتيا کې د پام وړ ونډه لوبولې ده. کېدای شي ټکرونو د ژوند جوړوونکو برخو (د panspermia نظريه د همدې انګېرنې پر بنسټ ده) په وړاندې کولو کې مرسته کړې وي. ټکرونه د ځمکې پر مخ د اوبو د مبدا په توګه په پام کې نيول شوي دي. دوی بېلابېلو کتلو د له منځه وړنې سبب هم ګرځېدلي دي. له تاريخ څخه د ۶۶ ميليونه کلونه مخکې Chicxulub ټکر په اړه باور دی، چې نه يوازې د Cretaceous-Paleogene د له منځه وړنې د پېښې سبب دی، بلکې د تي لرونکو ژوو د بشپړتيا د چټکتيا سبب هم دی، چې د دوی واک ته اشاره کوي او په خپل وار د انسانانو د راپورته کېدنې لپاره شرایط برابروي.
د ثبت شوي تاريخ په اوږدو کې د ځمکې د ټکرونو په سلګونه پېښې راپور شوې دي، چې ځينو يې مړي، ټپيان، د ملکيتونو ويجاړي يا د پام وړ نوري متمرکزې پایلې لرلې دي. په معاصرو دورو کې د ثبت شويو تر ټولو پېژندل شوې یوه پېښه د Tunguska پېښه وه، په ۱۹۰۸ ز کې د روسيې په سايبريا کې پېښه شوه. په ۲۰۱۳ ز کې د Chelyabinsk اسماني کاڼې د لوېدلو پېښه په معاصرو دورو کې يوازینۍ دا ډول پېژندل شوې پېښه ده، چې د ګڼو وګړو د ټپي کېدلو سبب شوه. د دې پېښې اسماني کاڼی يو لړ تر ټولو هغو سترو جسمونو څخه دی، چې له Tunguska له پېښې راوروسته يې له ځمکې سره مخامخ شوی دی [ټکر کړی دی].
د (Comet Shoemaker–Levy 9) ټکر، هغه مهال د لمريز نظام د شيانو د پراخې ځمکني ټکر لومړنۍ سيده کتنه چمتو کړه، چې ياد لکۍ لرونکی ستوری ټوټه ټوټه شو او د ۱۹۹۴ ز په جولای کې يې له مشتري سره ټکر وکړ. د خورا لمريز ټکر په ۲۰۱۳ ز کې هغه وخت وکتل شو، چې د يوې سترې ځمکنۍ سيارې ټکر د NASA د Spitzer فضا دوربين په واسطه د (NGC 2547) ستورو په ټولګه کې د ID8 ستوري شا او خوا ته موندل شوی او د ځمکنيو کتنو له مخې تاييد شوی و. د ټکر پېښې د ساينس په رامنځته کېدنه کې يوه خاکه او د شاليد عنصر و.
د ۲۰۱۸ ز په اپريل کې د B612 بنسټ د خپل ۱۰۰ سلنه ډاډ راپور ورکړ، چې موږ به د يو ويجاړوونکي اسماني وړوکي ستوري له خوا ژوبل شو، مګر د وخت په اړه يې ډاده نه يو. په ۲۰۱۸ کې فزيکپوه Stephen Hawking په خپل وروستي کتاب (سترو پوښتنو ته لنډ ځوابونه : Brief Answers to the Big Questions) کې د يوه اسماني کوچني ستوري ټکر په پام کې ونيو، چې د ځمکې کرې ته به يو ستر ګواښ وي. د ۲۰۱۸ ز په جون کې د متحده ايالتونو د ساينس او ټيکنالوژۍ ملي شورا خبرداری ورکړ، چې امريکا د اسماني سيارې د تکر پېښې پر وړاندې چمتو نه ده او د غوره چمتووالي په موخه يې «د ځمکې سر نږدې جسم د چمتووالي اوږدمهاله ملي عملياتي پلان» خپور کړ. د کره او موثقې وینا له مخې: د امريکا د متحده ايالتونو د ۲۰۱۳ ز په کانګرس کې به ناسا د اسماني کوچنۍ سيارې د مخنيوي په موخه د يوه ماموریت د پلي کولو لپاره لږ تر لږه د پينځو کلونو چمتووالي غوښتنه کړی وی.
پېښې او ځمکه
د ټکر سترو پېښو په اغېزناک ډول د ځمکې تاريخچه جوړه کړې ده، چې د ځمکې او سپوږمۍ نظام په جوړښت، د ژوند بشپړتيا تاريخچه، پر ځمکه باندې د اوبو د پيل او نورې کتلوي وژنې په کې شاملېږي. د ټکر جوړښتونه پر جامدو شيانو باندې د ټکر پېښو پايله دي او د لمريز نظام پر زياتو جامدو شيانو باندې د حاکمې landforms دي چې له تاريخ څخه د مخکې پېښو ډېری جامد شواهد وړاندې کوي. د يادونې وړ ټکر پېښو کې د Late-Heavy Bombardment شاملېږي، چې کېدای شي د ځمکې او سپوږمۍ نظام د تاريخ په لومړيو کې به پېښه شوې وي او د ۶۶ ميليونه کلونو پخوا Chicxulub تاييد شوي، ټکر په اړه باور دی، چې د Cretaceous-Paleogene د له منځه وړنې پېښې سبب و.
تکرار او ګواښ
کوچني جسمونه په پرله پسې ډول له ځمکې سره ټکر کوي. د يوه جسم د اندازې او دې ډول پېښو د تکرار تر منځ يوه سرچپه اړيکه ده. د سپوږمۍ( cratering ) ثبت ښيي، چې د ټکرونو تکرار پېښې د اغېز لرونکې crater د قطر مربع، چې په منځني ډول د ټکر کوونکي له قطر سره ورته دی؛ کمېږي، چې په منځني ډول د ټکر کوونکې له قطر سره ورته ده. د يو کيلو متر (0.62 mi) قطر لرونکي اسماني ستوري په منځني ډول په هرو ۵۰۰۰۰۰ کلونو کې پر ځمکه بريد کوي. د ۵ کیلومترو يا ۳ ميلو قطر لرونکو جسمونو ستر ټکرونه، په هرو ۲۰ ميليونه کلونو کې يو ځل پېښېږي. د ۱۰ کیلومترو (۶ ميل) يا ورڅخه د زيات قطر لرونکي جسم تر تولو وروستی پېژندل شوی ټکر، ۶۶ میليونه کلونه پخوا د Cretaceous-Paleogene د له منځه وړنې په پېښه کې و.
د يوه ټکر کوونکي له لورې خوشې شوې انرژي د هغې په قطر، غلظت، چټکتيا او زاويې پورې اړه لری. ځمکې ته د نږدې ستورو قطر، چې تر اوسه د رادار (infrared )په واسطه نه دی څېړل شوی، د ستوري پر روښنايي باندې د تکيې کولو له مخې، د دوو عواملو له ډلې په ۱ کې اټکل کېدلی شي. غلظت په عمومي ډول په پام کې نيول شوی دی، ځکه هغه قطر او کتله چې له مخې يې غلظت ګڼل کېدلی شي،هم په عمومي ډول اټکل شوي دي. د ځمکې د تښتېدنې چټکتيا (Earth’s escape velocity) له امله د ټکر تر ټولو لږه چټکتيا پر ځمکه باندې د ستوري ټکرونو په يوه ثانيه کې د نږدې ۱۷ کیلومترو منځنۍ چتکتيا په لرلو سره په يوه ثانيه کې ۱۱ کیلومتره ده. د تر ټولو شوني ټکر زاويه ۴۵ درجې ده.
د ټکر شرطونه، لکه: د اسماني ستوري اندازه او چټکتيا او همدارنګه غلظت او د ټکر زاويه د ټکر په يوه ټېښه کې خوشې شوې حرکي انرژي معلوموي. هر څومره چې زياته انرژي خوشې کېږي، همغومره د ټکر په واسطه د چاپېريالي اغېزو له امله د ځمکې پر سطحه باندې زياته ويجاړي پېښېږي. دا ډول اغېزې، د ټکان څپې، تودې وړانګې، د زلزلې په ملتيا د craters جوړښت او پر اوبيزو جسمونو د بريد په حالت کې سونامي کېدلی شي. انساني نفوس، که په اغېزمنو سيمو کې ژوندي کوي، د دې اغېزو پر وړاندې حساس دی. لويې seiche waves  چې له زلزلو څخه راپورته کېږي او د اسماني تيږو لويه کافي زېرمه، له ټکر څخه زرګونه کيلومتره لرې د تکر په دقيقو کې دننه پېښېدلی شي.
د هوا چاودنې
د ۴ ميترو (۱۳ فټ) قطر په لرلو سره ډبرين اسماني ستوري په کال کې نږدې يو ځل د خمکې فضا ته ننوځي. د ۷ میتر قطر لرونکي اسماني کوچني ستوري پر هيروشيما باندې د غورځول شوي اتومي بم د حرکي انرژي (د TNT نږدې ۱۶ کیلوټنونه) په اندازه انرژي په لرلو سره په نږدې هرو پينځو کلونو کې يو ځل د ځمکې فضا ته ننوځي، مګر د هوا چاودنه تر ۵ کیلو ټنونو پورې راټيټېږي. د فضا په پورتنۍ برخه کې په عادي ډول دا چاودېدل او د کلکو جسمونو ډېری يا ټول يې تبخيرېږي. که څه هم د ۲۰ میترو (۶۶ فټ) قطر لرونکي اسماني کوچني ستوري او هغه چې په هره پېړۍ کې نږدې دوه ځله پر ځمکه بريد کوي، خورا پياوړې هوايي چاودنې رامنځته کوي. د ۲۰۱۳ ز کال Chelyabinsk اسماني کاڼی د نږدې ۵۰۰ کیلو ټنونو هوايې چاودنې په لرلو سره د نږدې ۲۰ میترو قطر لرونکی اټکل شوی و، چې دا د هيروشيما د چاوندنې په پرتله ۳۰ برابره ستره وه. خورا ستر شيان کېدای شي، پر جامدې ځمکې باندې بريد [ټکر] وکړي او يو crater رامنځته کړي.
زرين‌دشت ولسوالي
زرين‌دشت ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان زرین‌دشت)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د حاجي‌آباد ښار دی. دا ولسوالي ۷۳٬۱۹۹ تنه نفوس لري. د زرين‌دشت ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د رسنيو پېښليك
نژدې پنځه زره كاله مخكې پښتانه چې د كسپين سمندرگي شا و خوا سيمو ته لېږدېدلي وو، له اّمو څخه واوښتل او په بلخ كې چې هغه مهال د "بخد" په نامه ياد شوى، مېشت شول او وروسته بيا ورو –
دغو خلكو ځانونو ته پښتانه ويل، چې له پښت ( د دوى قوم) او يا بخد ( د دوى استوگنځى) څخه اخيستل شوى دى، ددوى ژبه پښتو وه، چې يوه لرغونې ژبه ده او د اريك (د اّريايايي ژبې يوه څانگه) گڼل كېږي.
څرنـگه چې پښتو يوه لرغونې ژبه ده، نو همداراز يـې ادب هم لرغونى تاريخ لري. پښتو كلاسيك ادب د درېيو زرو كلونو په شاو خوا كې مخكېنى تاريخ لري. ليكنى (تحريري) ادب خو يـې دوه زره كلن ليكل شوى او گړنى (شفاهي) ادب يـې تر كلاسيك ادب هم زوړ تاريخ لري.
پښتو ژبه سربېره پردې چې يوه لرغونې ژبه ده، علمي ژبه هم ده. دا ځكه چې علمي او ساينسي اصطلاحگانې په كې په پوره بڼه ادا كېدى او ليكل كېدى شي، له دې كبله د نورو ژبو په وړاندې يو ځانگړى مقام لري.
پښتو شاعري هم د امير كروړ له مهاله (1300) كلن زوړ تاريخ لري. البته د ارواښاد علامه پوهاند عبدالحى حبيبي په وينا دا لومړنى شعر نه دى، بلكې تر دې مخكې هم په پښتو كې شاعري شوې ده، ځكه چې دا شعر ډېر پوخ دى.
پښتو ادب او شاعري د سوري، غوري، غزنوي او لودي په دربارونو كې پالل شوى او پښتو ژبه خو تر ډېره حده د فېروزشاه، هوتكيانو او دُرانيانو په دربارونو كې د ارتباط ژبه وه، همدارنگه د پښتو ژبې لويو باچايانو هم په پښتو شاعري كړې ده، لكه حميد لودي، بهلول لودي، لوى احمدشاه بابا او داسې نور…
پښتو ادب: -
پښتو ادب هم د پښتو ژبې په شان لرغونى تاريخ لري، چې لوى استاد ارواښاد علامه عبدالحى حبيبي پر څلورو پېرونو وېشلى دى:
تر اسلام مخكې پېر
په دغه پېر (عصر) كې په تاريخي اّثارو اكتفا كېږي، ددغه پېر د داريوش د "هخامنشيانو" پاچا پښتو ډبرليكونه د يادولو وړ دي، ددې پېر پښتو ليكدود مېخي و، دغه اّثار خو يا د جگړو له كبله له منځه تللى او يا هم تر ځمكې لاندې ښخ دي.
د اسلام له راتگه تر (1600) م پورې
دغه پېر له امير كروړ سوري څخه پيلېږي او په دې كې د لوئيك كهول شعري اّثار، پښتو شاعران: ابومحمد هاشمي، سروانى، حميد لودي، بېټ نيكه، شېخ بړېڅ، ښكارندوى، ملكيارغرشين، سيمني، قطب الدين بختيار، شيخ متي، بهلول لودي، شيخ ملي او داسې نور شامل دي.
له (1600) څخه تر (1900) پورې
دغه پېر د روښانيانو له غورځنگ څخه پيلېږي. ددې پېر په سياسي، اېډيالوژيك او ملي ادب كې كار شوي شاعران او اديبان: پيرروښان، رحمان بابا، خوشالخان خټك، حميدبابا، لوى احمدشاه بابا او داسې نور شامل دي.
نننى پېر
دا پېر له انگرېزانو سره په جگړو او د اّزادۍ په گټلو سره پيلېږي، د دغه پېر په ادب كې د اّزادۍ، د هېوادنۍ مينې او پرمختگ اړخونه تر ډېره حده ترسترگو كېږي.
پښتو ژورناليزم په كابل او كندهار كې
كه څه هم د ځينو نورو څېړونكو له خوا داسې ويل كېږي چې د اميرمحمد اعظم خان په دوره كې د كابل په نامه يوه مياشتنۍ خپرونه خپرېدله، چې چلوونكى يـې سيدجمال الدين افغان و، خو ځينې بيا د شواهدو د نه لرلو له كبله دا خبره ردوي.
امير شېرعليخان د افغانستان د يوې سترې علمي او روحاني څېرې سيدجمال الدين افغان د اصلاحاتي پروگرام په عملي كولو سره د لومړي ځل لپاره په 1873م كال شمس النهار چاپ كړه، چې چلوونكى يـې عبدالعلي خان و، دغه خپرونه په (16) مخونو كې راووته.
څرنـگه چې ددې پېر ټول اصلاحات د انگرېزانو د گټو پرخلاف وو، نو انگرېزانو ددغو اصلاحاتو د ردولو لپاره هڅه كوله، بالاخره يـې په بېلابېلو پلمو پر افغانستان يرغل وكړ. كه څه هم دوى له ماتې سره مخامخ شول، خو په خپل پلان ( يانې د اصلاحاتو پر ختمولو بريالي شول) او پر افغانستان يـې د خپلې خوښې واكمني مسلطه كړه. چې دا د افغانستان د ژورناليزم لپاره يوه توره دوره وه او د اميرعبدلرحمان خان د واكمنۍ تر پايه پورې يـې دوام وكړ.
وروسته د امير حبيب الله خان په پېر كې (1901) د سراج الاخبار افغانستان په نامه يوه مجله خپره شوه، چې چلوونكى مدير يـې د افغانستان يوه روڼاندې څېره مولوي محمد واصف و، خو دغه خپرونه د يوې گڼې تر خپرېدو وروسته بنده شوه، چې (36) مخونه يـې لرل.
په (1911)م كال پښتو ژورناليزم يوه نوي پېر ته داخلېږي. دا هغه وخت دى چې سراج الاخبار افغانيه هم د همدې كال په اكتوبر مياشت كې په خپرېدو پيل كوي، ددې خپرونې مسئول مدير د افغانستان يو وتلى سمونپال، اديب، شاعر او د نوي ژورناليزم پلار محمودطرزي و، چې د لومړي ځل لپاره يـې په افغانستان كې د نوي ژورناليزم [پخوانى ژورناليزم ادبي ليكونو ته ورته والى لري او نننى هغه عام فهم او په ساده ژبه كې د ژورناليزم د اصولو پر بنسټ ليكل كېږي]. بنسټ كښېښود. ارواښاد طرزي په بېلابېلو هېوادونو كې زده كړې كړې وې او په پښتو، پاړسي، عربي، تُركي او انگرېزي ژبو پوهېده.
ارواښاد طرزي د سيدجمال الدين افغان د اصلاحاتو د پروگرام پلوي كوله او د انگرېزانو كلك مخالف و.
په سراج الاخبار افغانيه كې د لومړي ځل لپاره پښتو ليكنې په منظمه توگه خپرېدې او له پښتو ژبې سره د انگرېزانو د دښمنۍ يوه ډېره ښه بېلگه په گوته كوي، چې دوى په سراج الاخبار افغانيه كې د پښتو ليكنو خپرېدل د خپلو سيمه ييزو گټو خلاف گڼل او له حكومت څخه يـې ددې د سملاسي بندولو غوښتنه وكړه.
د سراج الاخبار افغانيه په چلولو او اوډون كې د افغانستان د ژورناليزم له پلار سره د هېواد د خپلواكۍ او پښتو ژبې او ژورناليزم دوو تكړه وو مبارزينو عبدالرحمن لودين او عبدالهادي داوي پرېشان هم گډون درلود.
د (1919) م كال په اپرېل كې د امان افغان په نامه يوه اوونيزه پيل شوه، چې چلوونكى يـې د افغانستان د خپلواكۍ مين او د انگرېزانو تر ټولو سخت دښمن (د انگرېزانو په خپله وينا) و.
عبدالهادي داوي پرېشان يو ښه ليكوال او شاعر هم و او د خپل قلم په واسطه يـې د ظلم، استعمار او د بهرني واكمن پرخلاف اّواز جگ كړ او له همدې كبله يـې (14) كاله بند هم تېـر كړى، د ده د بنديتوب په دوران كې كله چې د هغه مهال له يوه چارواكي څخه وپوښتل شول چې عبدالهادي داوي يو بې ضرره انسان دى او كه يو پوځ هم وركړل شي، نو ستاسو پرخلاف به كوم كار ونه كړاى شي. هغه په ځواب كې وويل: د پرېشان هر لفظ د توپ تر سلو گوليو خطرناك دى. وروسته ددې خپرونې چلوونكي مدير ميرسيد قاسم او بيا غلام احمد، غلام نبي جلال اّبادي او محمد حسن سليمي په پرله پسې توگه وټاكل شول.
په (1920) م كال كې د لومړي ځل لپاره د افغان په نامه ورځپاڼه خپره شوه او د بهرنۍ نړۍ د خبرونو د تبادلې لپاره د روايټر سره قرارداد وشو ددې ورځپاڼې مسئول مدير محمدجعفر كندهارى و.
تر دې وروسته د يوشمېر ورځپاڼو خپرېدل پيل شول، چې په دغو ورځپاڼو كې ابلاغ، حقيقت او اتحاد مشرقي ( جلال اّباد) د يادولو وړ دي.
په اوونيزو كې غازي، اتفاق اسلام، ستاره افغان او طلوع افغان ( په 1921م كال كې د مولوي صالح محمد هوتك په مديريت له كندهاره په منظمه توگه خپرېده) د يادولو وړ دي.
په دې پېر كې د ښځو نماينده جريده، ارشاد النسوان هم خپرېدل پيل كړل. د مجلو په ډله كې معارف، اردو، اّيينه، عرفان، اصلاح، پوهنه، وړانگه، كابل، ننگرهار، غازي، عسكريه، پښتون ږغ، او گڼ شمېر نورې مجلې، اوونيزې او ورځپاڼې هم خپرې شوې دي.
پښتو ژورناليزم په پېښور كې
پېښور د پښتنو يو تاريخي، كلتوري او ادبي مركز دى او د گڼ شمېر شاعران او ليكوال لكه، رحمان بابا، خوشالخان خټك، حميدبابا، حمزه شينوارى او داسې نور هم د دې سيمې يا شا و خوا څخه راپورته شوي او پښتو ژبې او ادب ته يـې زښت زيات خدمتونه كړي دي.
په دغو سيمو كې تكړه ليكوال راحت زاخېلي په (1959) م كال كې د افغان په نامه خپرونې سره د پښتو ژورناليزم بنسټ كښېښود. كه څه هم عبدالغفار پېښوري تردې مخكې د الجهاد په نامه د يوې خپرونې په خپرولو چې د سيداحمد جهادي تحريك په هكله وه، اقدام وكړ. خو "افغان" د پښتو ژبې د لومړۍ خپرونې په توگه منل كېږي.
په (1925)م كال كې مولانا عبدالقادرخان د (سرحد) په نامه يوه خپرونه پيل كړه، مولانا صاحب د پېښور د پښتواكېډمۍبنسټ ايښودونكى هم و.
په (1928) م كال يو لوى لارښود انساندوسته انسان فخرافغان خان عبدالغفارخان د (پښتون) په نامه يوه رساله خپره كړه، باچاخان د انجمن اصلاح افاغنه او خدايي خدمتگار مشر و او د انگرېزانو د سلطې، ظلم او زياتي پر خلاف يـې مبارزه كوله، نو دغې خپرونې د انگرېزانو د ظلم او زياتي پرخلاف ليكنې خپرولې، ددې خپرونې چلوونكى مدير عبدالخالق خليق و او گڼ شمېر اديبانو، ژورنالسټانو او شاعرانو له (پښتون) سره همكاري كوله، دغه خپرونه نه يوازې په پېښور او پښتني سيمه كې لوستل كېده، بلكې په اروپا، امريكا او اسټراليا كې يـې هم ډېر لوستونكي درلودل. اّن په انگرېزي به هم ژباړل كېده. په دې خپرونه كې پر سياسي ليكنو سربېره ټولنيزو او اقتصادي مسايلو ته هم ځاى وركړل شوى و. تر دې وروسته زيات شمېر خپرونې پيل شوې، چې په دغه ډله كې د مولانا عبدالكريم پوپلزى، سرفروش، د محمدخان مير هلالي، همدرد افغان، پښتو خپرونه، ستړې مشې چې په (1930)م كال استاد زاخېلي ددې خپرونې چلوونكى و، د سېلاب په نامه خپرونه چې محمد اسلم چاپوله، فرنټ ايډوكېټ اوونيزه د جناب راحت زاخېلي تر څارنې لاندې خپرېدل پيل كړل. چې دا د لالاميرچند ملكيت و.