الکان
الکانونه اود هغې خواص الکانونه هغه لومړي او ساده ډله هايدروکاربونونه دي چې له نوم څخه ئې هم له ورايه څرګنديږي چې ماليکولونه ئې له کاربن او ها يدروجن څخه جوړشوي او د دوى په جوړښت کې هېڅ بل عنصر برخه نلري. په ماليکولونو کې د کاربن – کاربن او کاربن – هايدروجن ترمنځ اړيکې يوازې او يوازې کوولانسي دي ، بل هېڅ ډول اړيکې د هغوى په ماليکولونو کې د اړونده اتومونو تر منځ نشته. ماليکولونه خورا ثابت او په اسانۍ سره کيميا وي تعاملاتو کې برخه نه اخلي. الکانونه د مشبوع هايدروکاربنونو، او اليفاتيک ځنځير لرونکو هايدرو کاربونونواو همدارنګه پارافين هايدروکاربنونوپه نوم سره هم ياديږي. د دې لړۍ هايدرو کاربنونوعمومي فورمول چې د هغه پر اساس د هغه هر استازي په ماليکول کې د کاربني او هايدرو جني اتومونه ونډه ټاکل کيږي. CnH2n+ 2 دي. د دې هايدروکاربنونو، کاربني سکليټ په دوه ډوله (مستقيم او څانګې لرونکى ) دى. هغه ځنځير ونه چې په مستقيم ډول ليکل کيږي هغه د اړوندو الکانونونورمال n– Alkanes ځنځيرونه دي ، او په دې ډول له ورايه څرګنديږي چې څانګې لرونکي ځنځيرونه د ايزوالکانونو  په نومونو سره يا ديږي. لکه چې پخوا مو هم يادونه کړى د کاربني اتومونو تر منځ کوولانسي اړيکې په الکانونو کې د عادي حالت په لرلو سره تل 190‚50 زاويې جوړوي ، نو ځکه ئې د کاربن اتومونه يو له بل سره ګرځيدونکي راګرځيدونکي کنجونه جوړ او هر کاربني اتوم په ځانګړې توګه د يوې څوکې يا کنج ساتونکى ګڼل کيږي. ميتاني هايدرو کاربنونه تر عادي شرايطو لاندې يو فازه ندي په دې معنى چې هغوى د خپلو اړوندو د ايشېدو اوويلي کېدو د تودوخو له مخې د لاندې فازونو پر اساس سره بېليږي. لومړى ډله هغه هايدرو کاربنونه دي چې په ماليکولې ترکيب کې د کاربني اتومونه ونډه C1–C4   پورې ده. دا هايدرو کاربنونه په غازي حالت (غازي فاز) سره وي. دوهمه ډله د دې هومولوګ رديف يا بهير (ميتاني هومولوګ بهير) هغه هايدرو کاربونونه دي چې د هغوى په ماليکوي جوړښت کې د کاربني اتومونو ونډه C5–C15 پورې وي ، دا ډله هايدروکاربنونه په مايع فازسره تړاولري ، خو د هغه څخه لوړ ( له C16 څخه پيل او نور ) جامد عضوي ترکيبونه دي چې په خامو نفتو کې تر C40 پورې شتوالى لري. خو دا هم بايد وويل شي چې څانګې لرونکي د دغه ډلې هايدروکاربنونه (ايزوميرونه ) کله کله مايع او کله کله هم ځني ئې جامد فاز لرونکي دي. الکانونه په اوبو کې نه حليږي ، خو په اروماتيک هايدرکاربنونو او ځني نورو عضوي حل کونکوو ترکيبونو کې ښه حليږي. الکانونه لکه څرنګه چې مو وويل په کيمياوي تعاملاتو کې برخه نه اخلي او ترکيبي تعاملات سرته نشي رسولاى او دا ځکه چې ټولي اړيکې ئې پوره ډکې او مشبوع دي او همدا چې ټولي اړيکې ئې کوولانسي او د کاربني اتوم د بيلا بيلو اتومي انرژيکي څپرکو د سره ګډيدو (مخلوط کېدو ) په پايله کې دا کلکې اړيکې د SP3 ګډيدو پر اساس جوړي شوي نو ځکه خورا ثابتې او ځکه اړوند ماليکولونه ئې هم ډيرثابت او په اسانۍ سره په کيمياوي تعاملاتو کې ګډون نه کوي. الکانونه په تعويضي تعاملاتو کې تر ټاکلوشرايطو لاندې ګډون کوي ، په تيره بيا د ا ډول تعاملات له هلوجنو نو سره چې وروسته به تر کتنې لاندې ونيول شي د يادوني وړي. دا عضوي ترکيبونه په همدې ډول کولاى شي اکسيديشني ، دى هايدوجنشني او ايزوميرايزيشني تعاملات سرته ورسوي. الکانونه د نفتو په جوړښت کې ارزښتناک رول لري او هغوې د هر ډول نفتو په ترکيب کې برخه لري. هغه نفتونه چې په ترکيب کې ئې له 50% څخه زيات الکانونه برخه ولري ، هغه د ميتاني نفتونو په نوم سره يادوي. د نفتو په ترکيبونو کې په تيره بيا په سپکو نفتونو کې د نارمل شکل هغه الکانونه چې د کاربن اتومونه ئې له C5 – C10 وي برخه اخلي خو په درندو نفتونو کې د نارمل شکل الکانونو چې له  C18  – C20کاربونونه او يا له هغوې څخه هم زيات کاربونونه ولري برخه اخلي. هغه الکانونه چې کاربني اتومونه ئې جوړه وي د هغو الکانونو سره چې کاربني اتومونه ئې طاق وي په يو څه توپير سره د نفتونو په څرنګوالي اغيزه کوي ، ساري په توګه دا ډول ضريب چې د نفتونو د جوړه او طاق کاربنونو پر بنسټ پيدا کيږي د نفتونو د پوخوالي په خصوصيت لويه اغيزه لري. همدارنګه په طبعي شرايطو کې هغه نفتونه چې نورمال الکاني ځنځيرونه ولري د ايزو شکلونو په پرتله ژر اکسيدايز کيږي. هغه نورمال شکل الکانونه چې کاربني اتومونه ئې ١٨ او يا له هغه څخه لوړ وي د نفتونو جامده برخه جوړوي او د نفتونو په ځيني خاصيتونو لکه ( کثافت ، لزوجيت ، د کلکېدو تودوخه ) زياته اغيزه کوي دا هم ځرګنده ده چې د جامدو پارافينو نو ونډه په نفتونو کې کمه او په سلو کې د لسو په شاو خوا کې ده. که څه هم د هغوې دا ونډه کله کله په ځينو نفتونو کې لا نوره هم زياتيږي او په سلو کې شلو او ان تر دې چې ځيني وخت هم ٣٥ ته رسيږي خو بيا هم ويلاي شو چې دا ډول نفتونه د لومړي ډلي په پرتله کم دي. ايزومير الکانونه يا هغه الکانونه چې ځنځيرونه ئې ځانګې لرونکي وي د نارمل الکانونو په پرتله ئې کثافت کم دى او همدارنګه د ايشېدو تودوخه ئې هم ټيټه ده ، دا ډول ا يزوميرونه په ټيټو او منځنيو نفتي فرکشنو نو کې ډير ليدل کيږي. دا يو څرګند حقيقت دى چې په نفتونو کې الکانونه زياته ونډه لري خو هير مو نشي چې په نفتونو کې (ايزو الکانونه ) چې ونډه ئې د نه هيرېدو وړ ده ، کله نا کله دوه ګوني اړيکې چې په تناوبي (دوره ايې ) تو ګه  په ځنځير کې شته والى لري چې پريستان C19H40   او ايزو فيتان C20H42  پورې اړوند هم ډير ليدل کيږي. ايزو الکانونه د نارمل الکانونو په پرتله ژر اکسيديشن کيږي ، نو ځکه هم که نفت په کيمياوي ډول اکسيدايز شي په هغوې کې د ايزو الکانونو برخه ورو ورو کميږي ، خو د بايودي هايدرو جنيشن په پروسه کې که نفت وڅيړل شي نو بيا ايزو الکانونه د نارمل الکانونو په پر تله بر عکس د ميکرو اورګانيزمونو تراغيزي لاندې په سختي سره راځي نو ځکه هم پدې ډول نفتونو کې د جيو کيميا له مخې ايزو الکانونه د نارمل الکانونو په ترتله لوړ ضريب لرونکي دي. لکه چې مخکي مو هم وويل په څانګو لرونکو الکانونو کې د جيو کيميا لپاره د نفتونو په برخه کې ايزو پرينوئيدي هايدروکاربنونه چې په کيمياوي صنعت کې هم بيخي زيات اهميت لري. دا هم په ياد ولرو چې ټول ايزوپرينونه په نفتونو کې نشته او د ټولي ځانګړتياوي يې هم په نفتونو کې سره يو شان ندي او يوازې د نفتونو په ځانګړتيا او د هغوې په سرچينو پورې اړوندې بلل کيږي. دا چې په ځينې نفتونو کې د C19H40  پورې ايزو پرينونه ليدل کيږي پدې مانا چې په ځينې دغه ډول نفتونو کې ايزوپريني اړوند ترکيبونه شته ، له ورايه څرګنديږي چې څنګه کيداى شي چې په نفتونو کې د الکاني خصوصيتونو او ځانګړتيا په لرلو سره بيا هم دوه ګوني اړيکې چې د کوولانسي يو ګونو اړيکو په پرتله زيات ثبات نلري خو بيا هم په خپل حال پاتي شوي ، اساسي علت دى چې په نفتونو کې د دې ډول ايزوپريني عضوي ترکيبونه مينځته راتلل عادي کيميا وي تعاملات نه کڼل کيږي ، بلکي د هغو د منځته راتلو سرچينه بيولو ژيکي فعاليتونه دي چې په پايله کې ئې هغوې منځته راغلي دي. په همدې ډول دا نه چې يواځې دا ايزو پريني ترکيبونه دي چې په طبعي توګه رامينځته شوي او په ځينې نفتونو کې شته  ، بلکى هغوې ته ورڅيرمه اکسيجني مشتقات لکه الکولونه ، الديهايدونه ، کيتونونه او داسې نور هم دا ډول عضوي طبعي مواد دي چې د طبيعت څخه تر لاسه شوي او ايزوپريني ترکيبونو ته ورته والى لري. د نفتونو چاڼولو او د هغوې د بيلا بيلو فرکشنونو په لاسته راوړلو کې د کريکنګ عمليه ډير زيات اهميت لري. دا عمليه تر بيلا بيلو شرايطو لاندې سرته رسيږي او د اهميت له مخې په هغه باندې لږ څه زياته رڼا اچوو. کريکنګ د تودوخې په مرسته د نفتونو د هايدرو کاربنونو او د نورو برخو تجزيه ده ، نو هر څومره چې تودوخه لوړيږي نو هغه چټکتيا مومي او د اړوندو ګازاتو او اروماتيک هايدروکاربنونو لاسته راتلل اسانتيا مومي. د نفتي فرکشنونو له کريکنګ پر مايع لاسته راغلو موادو برسيره ، ګازات او نا مشبوع هايدروکاربنونه  ( اوليفينونه) هم لاسته راځي. – د مايع ګاز د کريکنګ څخه چې په (20 –  600 atm ) او) 430– 550C0 ) سره سرته رسيږي. بنزين چې (25 –30% ) اوليفينونه ، د 60 – 70% ) ) پارافينونه او د (5 – 10% ) اروماتيک هيدروکاربنونه لري لاسته راځي په ګازي برخه کې ئې ميتاني ترکيبونه برخه لري. – پارافازي کريکنګ : د کم فشار تر اغيزي لاندې په 600c0 تودوخه هغه فرکشن رامنځته  کيږي چې 40 – 50%)) پورې اوليفينونه ، 40 – 60% پورې اروماتيک هايدروکاربنونه او 10% پارافينونه لري ، البته دلته د اوليفينونو ونډه ډيره ده. د نفتوپيروليز: ( په کم فشار او 650 –700C0 تودوخه ) سره د اروماتيک هايدروکاربنونو ګډوله  منځته راځي چې برخه ئې 15% ته رسيږي. د هايدروجنيشني ړنګېدوکريکنګ: د 200 – 250 atm فشار لاندې په 300 – 400C0 تودوخي سره د اوسپنې ، نکل ، ولفرام او داسې نورو کټلستونو تراغېزې لاندې څه نا څه 90% مشبوع تيلو ته لاسته راځي چې ايزو ميري ځنځيري شکلونه هم لري. کتلستي کريکنګ : د Alcl3 ، الومو سليکاتونو ، M0s3 ، Cr2o3 او داسې نورو کتلستي موادو تر اغېزې لاندې د ګازاتو سره يو ځاى په 300 – 500c0 تودوخو يو لړ د لوړ کڅ تيلونه منځته راځي چې اروماتيک او ايزو مشبوع هايدروکاربنونه هم ورسره وي د کريکنګ په عمليه کې د کيميا له مخې هايدرو کاربني ځنځير شليږي او د ايزوميرايزيشن او سکلايزيشن عمل هم سرته رسيږي. په دغه تعاملاتي عمليه کې ازاد هايدروکاربني راډيکالونه لوي رول لري. د الکانونو پيدايښت الکانونه په طبيعت کې په غازونواو د ځمکې لاندې تيلو کې موندل کيږي ، د طبيعي غاز اساسي ماده د ميتان غاز دى ، نفت په خپل ترکيب کې د ځانه سره د ميتان (هومولوګونه) او نور  هايدروکاربنونه چې C1 – C40  پورې کاربونونه ولري پکې پيداکيږي. د ميتان غاز زيات مقدار چې د طبيعي غاز څخه عبارت دي د نباتاتو څخه لاسته راغلي دىداسې چې نباتات د خاورو لاندې شوي دي او يا دا چې هوا ورباندې بنده شوي ده او يو څه اوبه ورته رسيدلي دي نو اوس دا ډول غاز چې پيداکيږي ، غاز ، اوبه ، او سلولوزn   C6H10O5) ) لري چې اصلا̋˝ نوموړي غاز د نباتاتو څخه لاسته راغلى دى ، همدارنګه واړه ذره بيني موجودات ئې هم لري ددي تر څنګ په لږه پيمانه  د هايدروجن ، کاربنډاى اوکسايد او نايتروجن غازونه هم لري. د کاناليزاسيون په کانالونو کې هم نا چاڼ شوى غاز شته چې په ځينو ښارونو کې نوموړى غاز د ګرمولو لپاره پکاروي. د امريکي متحده ايالاتو د Pinus jeffereui and Pius  sabiniani په سيمه کې داسې غازونه شته چې n– Heptane لري. طبيعي غاز د هايدروکاربنونو ځني مقدارونه په ځانګړي توګه د هغو هايدروکاربنونو چې شمير ئې ٢٧ څخه  ٣٧ پورې ولري. د الکانونو فزيکي خواص که چيرې د الکانونو خواصو ته وليدل شي ليدل کيږي چې د يو CH2 په بدليدوسره ئې په خواصو کې تغير ليدل کيږي. د کوټې په تودوخه( 25C0) او يو اتومو سفير فشار لاندې لومړني څلور مرکبونه ياني C1 –C4 پورې غازونه دي او د  C5 – C17  مشبوع الکانونه د پينتان څخه تر پنتا ديکان پورې مايع دي او مشبوع الکانونه 18 او د هغې څخه لوړ الکانونه جامد دي. د الکانونو خواص په لاندې مادو کې لنډو: – 1 دکوټي په تودخه کې (C025) او يو اتومو سفير فشار لاندې لومړني څلور مرکبونه ياني C1 – C4   پورې غازونه دي او C5 – C17 پورې مايع او هغې څخه پورته جامد دي. –2 دمشبوع الکانونو د ايشېدو او ويلي کېدو ټکى د ماليکولونو د غټولي پورې اړه لري. ديو هومولوګ ياني CH2 په زياتولاي سره ئې د ويلي کېدو او ايشېدو په ټکو کې زياتوالي راځي. –3 د ايشېدو ټکى د ماليکول د وږدېدو يا غټېدو له امله زياتيږي مګر د دوه خوا په خوا الکانونو د ايشېدو ټکى هر څومره چې ځنځيرونه اوږديږي همغه اندازه ئې ايشېدو ټکى نه زياتيږي. –4 د الکانونو د ويلي کېدو ټکى د ماليکول په زياتيدو سره هم زياتيږي او د دوه خوا په خوا الکانونو د ويلي کېدو ټکى لکه څرنګه چې ايشېدو ټکى کې يادونه وشوه د ويلي کېدو په ټکى کې هم هماغسي دى. –5 هايدروکاربنو او هغې ايزوميرونو د پرتله کيدو څخه جوتيږي چې نارمل مرکبات ئې تل د ايشېدو لوړ ټکى او د ايزومير مرکبات ئې د ايشېدو ټکى ټيټ لري. دلته هر څومره چې د يو مرکب ښاخونه زياتيږي په هماغه اندازه ئې د ايشېدو ټکى راټيټيږي. –6 کله چې ماليکولي وزن زياتيږي مخصوصه وزن ئې هم لږ شان زياتيږي.