cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ګوف وایتلام
د ژوند لومړني وختونه
په ۱۹۱۸ز کال کې، فرېد وایتلام د ټولواکۍ د حقوقي وکالت معاونیت ته ارتقا وکړه او سیډني ته واستول شو. د ده کورنۍ لومړی د شمالي ساحل په موسمن څنډه کې او وروسته په تورامورا کې استوګنه شوه. ګوف په ۶ کلنۍ کې، د انګلنډ د نجونو د ښوونځي (په هغه وخت کې د هلکانو لپاره د نجونو په ښوونځي کې د ابتدایي زده کړو تر لاسه کول کومه غیر معمولي خبره نه وه) د چاتسووډ په کلیسا کې خپلې زده کړې پیل کړې. هلته د یو کال له تېرولو وروسته، هغه د سېډني په څنډو کې د موبرای هاوس په ښوونځي (Mowbray House School) او د کناکس ګرامر په ښوونځي کې زده کړې وکړې.
فرېډ وایتلام په ۱۹۲۷ز کال کې يو ځل بیا ارتقا وکړه، دا ځل یې ارتقا د سلطنتي حقوقي وکیل مرستیالی ته وه. دا موقف یې په نوې ملي پلازمېنه کانبېرا کې و، او د وایټلام کورنۍ هماغه ځای ته نقل مکان وکړ. تر ۲۰۰۸ز کال پورې، وایتلام یوازینی هغه لومړی وزیر و چې د خپل ژوند لومړني وختونه یې په کانبېرا کې تېر کړي وو. په هغه وخت کې د هغه ځای شرایط بدوي وو، او یاد ځای "د بوټو د پلازمېنې " او "د مچانو د ځمکې" په نامه یادېده. ګوف د ټېلوپي پارک په دولتي ښوونځي (Telopea Park School) کې زده کړې پیل کړې. په ۱۹۳۲ز کال کې، د وایتلام پلار هغه د کانبېرا ګرامر ښوونځي ته تبدیل کړ چېرته چې د هماغه کال د ویناوو د ورځې د لمانځنې په ترڅ کې هغه ته د استرالیا د نایب السلطنه ښاغلي اسحاق الفرېد اسحاقس له خوا یوه جایزه ورکړل شوه.
وایتلام په ۱۸ کلنۍ کې د سیډني د پوهنتون په سنټ پاول کالج کې نوم لیکنه وکړه. او خپله لومړنۍ تنخوا یې د ماتې نغمې د فلم د میخانې په یوه صحنه کې د څو نورو پاولینانو سره یو ځای په راڅرګندېدو سره تر لاسه کړه ـــ زده کوونکي ځکه انتخاب شوي وو چې سنټ پاول د ماښامنۍ پر وخت رسمي جامو ته اړتیا لرله، نو ځکه زده کوونکو خپلې جامې تیارولی شوی. وایتلام د کلاسیکو هنرونو په څانګه کې په دویمه درجه ویاړ سره د لېسانس د سند له تر لاسه کولو وروسته، په سنټ پاول کې پاتې شو تر څو په حقوقو کې زده کړې پیل کړي. هغه په لومړیو کې د یوې اکادمیکې دندې په اړه فکر کاوه، اما د نوموړي ټیټو نمرو دا کار ناشونی کړی و. هغه د یوناني ژبې په ټولګیو کې په نه برخه اخیستنې سره، د خپل ځان په اړه داسې ویل چې، نشي کولی د انوچ پاول "د غبار په څېر وچ او کلکو" لکچرونو ته پام ولري.
په پوځ کې خدمت
وایتلام په ۱۹۳۹ز کال کې د دویمې نړیوالې جګړې له پیل کېدو څخه ژر وروسته، د سیډني پوهنتون په کنډک کې د ملېشې د یوې برخې په توګه نوم لیکنه وکړه. نوموړی د ۱۹۴۱ز کال په وروستیو کې، په پرل هاربر باندې د جاپانیانو له حملې وروسته، او د یو کال لپاره په خپلو حقوقي زده کړو کې په پاتې کېدو سره، د استرالیا په سلطنتي هوايي ځواک (RAAF) کې د داوطلب په توګه کال پیل کړ.
د معاش تر ټولو لږ کچه
د حد اقل معاش لپاره خوځښت د لباس جوړونې په کارخونو کې د کارکوونکو د استثمار د درولو په موخه چې هغوی د خپلو کارورکوونکو څخه د عادلانه چنې وهلو واک اخیستی و؛ رامنځته شو. د وخت په تېرېدو سره حداقل معاش له لږ عاید لرونکو کورنیو سره د مرستې کوونکې لارې په توګه ګڼل کېده. د لومړي ځل لپاره د حداقل کچې معاش ټاکلو اړوند مډرن ملي قوانین چې د کارګري اتحادیې د غړو لپاره یې د هغو د اجباري اجرا غوښتنه کوله په ۱۸۹۴ زکال کې په نیوزلنډ کې تصویب شول. په داسې حال کې چې نن ورځ د حد اقل معاش اړوند قوانین په ډېری قضايي حوزو کې شتون لري خو د هغو د ګټې او نقص اړوند د نظر اختلافات شتون لري.
د عرضې او تقاضا موډلونه ښيي چې کېدای شي د حد اقل معاش له امله یو شمېر شغلي زیانونه رامنځته شي. ورته مهال حد اقل معاش کولای شي د انحصاري پېر په سناریو ګانو کې د کاري بازار موثریت زیات کړي، چېرې چې فردي کارورکوونکي په ټول بازار کې د معاش ټاکنې په برخه کې تر یوه بریده واکمن وي. د حد اقل معاش ملاتړي څرګندوي چې د معاش د لږ کچې ټاکنه د کارګرانو د ژوندانه د سطحې په لوړاوي، د بې وزلۍ او نابرابرۍ په کمښت او همدارنګه د کارګرانو د روحیې په تقویت کې مرسته کوي. برخلاف مخالفین یې بیا څرګندوي چې دغه چاره بې وزلي او بیکاري زیاتوي ځکه چې کم مزد غوښتونکي کارګران «ځانته کار نشي پیدا کولې ... [او] د بېکارانو په ډله کې ور زیاتېږي».
تاریخچه
د حد اقل معاش د معاصرو قوانینو ریښه د کارګرانو اړوند د ۱۳۴۹ زکال هغه فرمان ته رسېږي چې پاچا دریم اډوارډ د منځنیو پېړیو پر مهال په انګلستان کې د حد اکثر معاش اړوند صادر کړ. پاچا دریم اډوارد چې بډایه ځمکې لرونکی و، د نورو اربابانو په څېر یې په خپلو ځمکو کې د عادي وګړو کار ته اړتیا لرله. د ۱۳۴۸ زکال په مني کې په انګلستان کې تور طاعون رامنځته شو چې ډېری کسان یې ووژل. د کاري قوې شدید کمښت د معاش د لوړوالي لامل وګرځېد او پاچا دریم اډوارډ یې اړ کړ څو د لوړ معاش کچه وټاکي؛ دغه فرمان ته په اړوندو راتلونکو تعدیلاتو کې د کارګرانو اساسنامه (۱۳۵۱ زکال) او له ټاکل شوې کچې څخه د زیات معاش د ورکړې جزا شاملېږي.
محاسبوي فایلوجنتیک
محاسبوي فایلوجنتیک (په انګلیسي: Computational Phylogenetics)، د فایلوجنتیک تحلیلونو په موخه د محاسبوي الګورېتمونو، مېتودونو او پروګرامونو کارونه ده.اصلي موخه یې د داسې یوې فایلوجنتیکي ونې (شجرې) جوړول دي چې د جېنونو، نوعو یا نورو ډلو د یوې ټولګې د تکاملي اصل او نسب په هکله یوه فرضیه وړاندې کړای شي. د بېلګې په توګه: دغه طریقې د هامینیدي (انسانیان) نوعو د نسب شجرې، او د اورګانیزمونو ډېرشمېر ډولونو له‌خوا د ګډو ځانګړو جېنونو ترمنځ د اړیکو په راسپړلو کې کارول کېږي.
د معاش تر ټولو لږ کچه
تاریخچه
په داسې حال کې چې معاش ته اړوندو قوانینو په پیل کې د تاوان ورکړې کچه ټاکله، بالاخره د ژوند کچې سره د برابر معاش ټاکلو په موخه وکارول شول. د ۱۳۸۹ زکال د کارکوونکو اساسنامې په عملي توګه د خوراکي توکو د بیې له مخې د معاش کچه وټاکله. د وخت په تېرېدو د سولې ساتنې په موخه قاضي چې د حد اکثر معاش ټاکنې مسئولیت هم ور تر غاړې و، په رسمي توګه یې د حد اقل معاش ټاکنې ته مخه کړه. د نوموړي هڅو بالاخره په ۱۶۰۴ زکال کې د پاچا لومړي جیمز له خوا د نساجۍ په صنعت کې د کارکوونکو لپاره د حد اقل معاش د قانون په تصویب سره رسمیت وموند.
محاسبوي فایلوجنتیک
دودیز فایلوجنتیک، د نمونوي اورګانیزمونو د فېنوټایپي ځانګړنو له اندازه کولو او کمیت سنجونې له‌لارې ترلاسه شوې مورفولوجیکي ارقام او معلوماتو باندې ډډه لګوي، په داسې حال کې چې د مالیکولي فایلوجنتیک یوه نوې څانګه، د ډلبندي د بنسټ په توګه، د پروټینونو کوډ کوونکو امینو اسیدي لړیو یا د جېنونو کوډ کوونکو نوکلوتیدي لړیو څخه کار اخلي.
د معاش تر ټولو لږ کچه
تاریخچه
د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې د کارګرانو اساسنامه لغو شوه، ځکه چې مخ پر ودې کپیټلېسټي لویې بریتانیا د لسه فر له سیاستونو هرکلی وکړ چې د معاش اړوند مقرراتو (هم د لوړې او هم ټیټې کچې اړوند) سره مخالف و. له دې وروسته نوولسمه پېړۍ د کارګري پراخو ناخوښیو شاهده وه چې ډېری صنعتي هېوادونه یې تر اغېز لاندې راوړل. له دې امله چې کارګري اتحادیې د پېړۍ په اوږدو کې له جرمي موضوعاتو پاکې شوې وې، پکې د ټولیزو هوکړو له لارې د معاشاتو د کنټرول هڅې وشوې.
محاسبوي فایلوجنتیک
د مالیکولي فایلوجنتیک زیات‌شمېر بڼې، د هغو فایلوجنتیکي ونو په جوړښت او نوږونه کې د لړیو له صف‌بندي سره نږدې اړیکې لري، چې د نارېوندو نوعو په جېنومونو کې د وړاندې شویو هومولوګي جېنونو ترمنځ د تکاملي اړیکو د ډلبندي په موخه کارول کېږي. محال دی چې ګواکې د محاسبوي مېتودونو له‌لارې جوړې شوې فایلوجنتیکي ونې په بشپړه توګه هغه تکاملي ونې رامنځ‌ته کړي، چې د تجزیې او تحلیل اړوند نوعو ترمنځ تاریخي اړیکې ښیي. د نوعو تاریخي ودنه د یوه واحد هومولوګي جېن (چې د نوموړو نوعو له‌خوا وېشل شوی دی) له تاریخي ونې سره توپیر لري.
د معاش تر ټولو لږ کچه
تاریخچه
تر ۱۸۹۰مې لسیزې پورې په دې اړوند هڅو شتون نه درلود؛ تر هغه چې په دې اړه د معاصرې قانون جوړونې اړوند هڅې په نیوزلنډ او اسټرالیا کې ترسره شوې. د حد اقل معاش د خوځښت هڅې په پیل کې د جامو جوړونې او نورو صنعتي کارخونو کې په کارګرانو باندې د زیات کار په درولو تمرکز درلود. د جامو جوړونې شرکتونو ګڼ شمېر مېرمنې او ځوان کارګران په دندو ګمارل او هغوی ته یې غیرمعیاري معاشات ورکول. داسې انګېرل کېږي چې د دغو شرکتونو مالکینو د خپلو کارکوونکو پر وړاندې د چنې وهلو ناعادلانه واک خپل کړی و او د حد اقل معاش موضوع هم د عادلانه معاش د ورکړې په موخه هغوی ته وړاندیز شوه. د وخت په تېرېدو سره د دغه خوځښت چارو له خلکو په ځانګړې توګه له کورنیو سره پر مرستې تمرکز وموند څو پر ځان بسیا شي.
محاسبوي فایلوجنتیک
د فایلوجنتیکي ونو او شبکو ډولونه
د محاسبوي فایلوجنتیکي مېتودونو له‌لارې ترلاسه شوې فایلوجنتیکي ونې، ورکړل شویو ارقامو او کارول شوي الګورېتم ته په کتو سره، کېدای شي ریښه‌لرونکې یا بې‌ریښې وي. ریښه‌لرونکې ونه یو جهت‌لرونکی ګراف دی چې په څرګنده توګه تر ټولو وروستی ګډ اصل (جد) یا MRCA ښکاره کوي او دا تر ډېره یوه معرفي شوې لړۍ ده چې په ورکړل شویو ارقامو کې نه وړاندې کېږي. د جنتیکي واټن اندازه کول کېدای شي د داسې یوې ونې رسمولو لپاره وکارول شي چې په هغو کې ورکړل شوې لړۍ (د پاڼو د ګنډو په توګه) او له ریښې څخه د نوموړو ګنډو واټنونه (چې له فرضي MRCA څخه له جنتیکي واټن سره متناسب دي) کارول کېږي. د یوې ریښې پېژندنې لپاره، په ټولیز ډول، په لومړنیو ارقامو او معلوماتو کې لږ تر لږه د یوه «بهر ډلې» شاملول اړین دي؛ نوموړلی ګروپ یا ډله د داسې یوې ډلې په توګه پېژندل کېږي چې له ورکړل شویو لړیو سره ډېره لېرې اړیکه لري.
د معاش تر ټولو لږ کچه
د معاش د تر ټولې لږ کچې اړوند قوانین
د لومړي ځل لپاره د تر ټولو لږ کچې معاش معاصرو ملي هڅو هغه مهال عملي بڼه ومونده کله چې دولتونو هغه اتحادیې په رسمیت وپېژندنې چې د خپلو غړو ترمنځ یې د حد اقل معاش پالیسي رامنځته کړې وه؛ دغه چاره په ۱۸۹۴ زکال کې د نیوزلنډ، په ۱۸۹۶ زکال کې د اسټرالیا او په ۱۹۰۹ زکال کې د بریتانیا له خوا ترسره شوه. په متحده ایالاتو کې د لومړي ځل لپاره حد اقل قانوني معاش په ۱۹۳۸ زکال کې په ملي کچه معرفي شو، په بریتانیا کې په ۱۹۹۸ زکال کې بیاځلي معرفي او پراختیا یې ومونده. نن ورځ د نړۍ په څه باندې ۹۰ هېوادونو کې د حد اقل معاش اړوند اجباري قوانین شتون لري. په اروپايي اتحادیه کې د دغې اتحادیې له غړو ۲۷ هېوادونو څخه ۲۱ یې اوس مهال په ملي کچه د حد اقل معاش ټاکلې کچه لري. یو شمېر نور هېوادونه لکه سویډن، فنلنډ، ډنمارک، سوئیس، اطریش او ایټالیا د حد اقل معاش قوانین نه لري خو د عاید د حد اقل کچې د ټاکلو لپاره د کارورکوونکو او کارګري اتحادیې ترمنځ په جمعي خبرو اترو اتکا لري.
محاسبوي فایلوجنتیک
د فایلوجنتیکي ونو او شبکو ډولونه
بې‌ریښې ونې بیا، په توپیر سره، د لومړنیو لړیو ترمنځ اړیکې او واټنونه رسموي، پرته له‌دې چې د هغو نسب په پام کې ونیسي. یوه بې‌رېښې ونه تل د یوې رېښه‌لرونکې ونې له‌مخې رسمېدلای شي، خو د همرېوندو کچو په هکله له اضافي ارقامو پرته (لکه: د مالیکولي ساعت فرضیه)، یوه ریښه پر بې‌ریښې ونې باندې کېښودلای نه‌شو.
د معاش تر ټولو لږ کچه
د معاش د تر ټولې لږ کچې اړوند قوانین
د معاش د حد اقل کچې اندازه په بېلابېلو قضايي برخو کې توپیر لري؛ نه یوازې د پیسو د ځانګړې کچې د ټاکلو په برخه کې – د بېلګې په توګه، د متحده ایالاتو د ځانګړو قوانینو له مخې حد اقل معاش ۷.۲۵ ډالر په ساعت کې دی (چې په کال کې باید ۱۴۵۰۰ ډالر شي او همدارنګه د هغو کارکوونکو لپاره چې له کچې زیات کارکوي ۲.۱۳ ډالر د هر ساعت پر کار باندې اضافه کاري ورکړل شي)، په واشنګټن ایالت کې ۱۱ ډالر پر ساعت او په بریتانیا کې له ۲۵ کلنۍ څخه زیات عمر لرونکو کارکوونکو ته په ساعت کې ۸.۹۱ پونډه – بلکې د ورکړې د مهال له مخې هم توپیر کوي (د بېلګې په توګه روسیه او چین د میاشتې په حساب د حد اقل معاش کچه لري). اوس مهال په متحده ایالاتو کې د حد اقل معاش کچه په ساعت کې ۷.۲۵ ډالر ده. ورته مهال یو شمېر ایالتونه له لوئیزیانا او ټنسي د حد اقل معاش قانون په رسمیت نه پېژني. ډېری ایالتونه لکه جورجیا او وایومینګ له فدرال کچې لږ معاش ورکوي، په داسې حال کې چې د حداقل معاش فدرال قوانین هم په دغو ایالتونو کې پلي کېږي. هند په مخ پر ودې هېوادونو کې له لومړنیو هېوادونو څخه دی چې په ۱۹۴۸ زکال کې یې د حداقل معاش قانون وړاندې کړ. په ۲۰۱۷ زکال کې په ممبۍ ښار کې د حد اقل معاش کچه په ورځ کې ۳۴۸ هندي روپۍ وه. هند د حد اقل معاش په برخه کې تر ټولو پیچلی سیسټم لري چې د جغرافیايي سیمو پر بنسټ د حد اقل معاش ۱۲۰۰ بېلابېلې کچې لري.
محاسبوي فایلوجنتیک
د فایلوجنتیکي ونو او شبکو ډولونه
د لومړنیو لړیو یوې ورکړل شوې ټولګې لپاره، د ټولو ممکنه فایلوجنتیکي ونو مجموعه، د یوې مجزا تعریف شوې څواړخیزې «ونه‌ییزې فضا» په توګه تصور کېدلای شي، چې د هغې له‌لارې د غوره‌ګرځونې الګوریتمونو په مرسته د لټونې مسیرونه موندلای شو. که څه هم کېدای شي د توپولوجي ونې په تعریف کې د بدلون راوړلو له‌لارې د لومړنیو لړیو مبهم شمېر لپاره د ونو مجموعي شمېرنه لا پېچلې کړای شي، خو دغه مسأله تل صدق کوي چې د معلومو لومړنیو ارقامو او د پارامترونو غوراوي لپاره د ریښه‌لرونکو ونو شمېر د بې‌ریښو په پرتله زیات دی.
دواړه ریښه‌لرونکې او بې‌ریشې فایلوجنتیکي ونې، ریښه‌لرونکو او بې‌ریښو فایلوجنتیکي شبکو ته تعمیمېدلای شي، چې د پیوند وهلو یا د جېن افقي انتقال په څېر د تکاملي ښکارندو د موډل جوړولو لپاره زمینه برابروي.
مورفولوجیکي شننه
په مورفولوجیکي فایلوجنتیک کې لویه ستونزه د یوه داسې مټریکس لیکل دي چې، د ډلبندي کوونکي په توګه د کارول شویو فېنوټایپي ځانګړنو لپاره له ښودونکو اندازو سره د هرې پرتله شوې نوعې نقشه وړاندې کړي. د دغه مټریکس لیکلو لپاره د فېنوټایپي ارقامو ډولونه له پرتله کېدونکې نوعې پورې تړاو لري؛ د منفردو نوعو لپاره، کېدای شي د بدن منځنۍ کچې، د ځانګړو هډوکو اوږدوالي یا اندازو یا نورو فزیکي ځانګړنو، یا ان د چلندي څرګندونو په اندازه کولو کې شامل وي. البته، له هغه ځایه چې د شننې لپاره هره ممکنه فېنوټایپي ځانګړنه اندازه کېدلای نه‌شي، دا چې کومې ځانګړنې د اندازه کولو لپاره وټاکل شي، د دغه مېتود لپاره یو لوی خنډ او ننګونه ده. دغه پرېکړه، چې کوم صفتونه د مټریکس لپاره د بنسټ په توګه وکارول شي، په اړینه توګه د هغه څه په هکله یوه فرضیه وړاندې کوي، چې له تکاملي پلوه، د نوعو یا د ډلبندي لا لوړ پوړ کوم صفتونه اړوند دي. د فېنوټایپونو د همرېونده تکامل د بېلګو له‌لارې، مورفولوجیکي مطالعات تر پوښتنې لاندې راتللای شي. د ګټورو ټولګیو (کلاسونو) په جوړښت کې یوه ستره ننګونه، د فېنوټایپ د تنوع په توزېع کې د ډلبندۍ پوړونو ترمنځ د تضاعف (overlap کېدنې) لوړ احتمال دی. په مورفولوجیکي شننه کې د منقرض شوې نوعې شاملول، د فوسیلونو نابشپړوالی یا نه‌شتون له‌امله، ډېري وخت ستونزمن دي، خو ښودل شوې ده چې پر رسم شویو ونو باندې د پام وړ اغېزه درلودلای شي؛ په یوې ترسره شوې مطالعه کې، یوازې د انسان‌ډوله بیزوګانو (Apes) منقرض شویو نوعو په شاملولو سره، له مورفولوجیکي پلوه داسې مشتق شوې ونه رامنځ‌ته کړه چې له مالیکولي ارقامو او معلوماتو څخه له رامنځ‌ته شوې ونې سره یې مطابقت درلود.
ځینې فېنوټایپي ډلبندي، په تېره بیا هغه چې د خورا تنوع لرونکو ډلو یا نوعو د تجزیې او تحلیل پر مهال کارول کېږي، ناتړلې او بې‌ابهامه دي؛ د بېلګې په توګه: د لکۍ لرلو یا نه‌لرو او همدا راز د سترګو یا د ملا مریو په څېر ځانګړنو د شمېر له‌مخې، د اورګانیزمونو ډلبندي په ډېریو حالتونو کې اسانه ده. سره له‌دې، په مناسب ډول د هغو فېنوټایپي اندازو وړاندې کول، چې تل د بدلون په حال کې دي، یو لانجمنه ستونزه ده او یوه ټولیزه حل‌لاره نه‌لري. یو عام مېتود دا دی چې په اسانۍ سره د پام وړ اندازې په دو یا زیاتو ټولګیو کې ترتیب او لېدل شوي دوامداره بدلونونو په جلا توګه ډلبندي کړو (د بېلګې په توګه: ټولې هغه بېلګې چې د مټو هډوکي یې له یوې ټاکل شوې اندازې څخه اوږده دي، د لومړي حالت غړو په توګه ولیکل شي او ټولې هغه بېلګې چې د مټو هډوکي یې تر نوموړې اندازې څخه لنډ وي، د دوه‌یم حالت غړو په توګه په پام کې ونیول شي). په‌دې توګه، په اسانۍ سره به د ارقامو یوه ترتیب شوې ټولګه لاس‌ته راشي، خو د ټولګیو د تعریفونو لپاره د بنسټ په هکله ناوړه او ضعیف راپور او له هغو مېتودونو سره په پرتله کې، چې په‌کې د اندازو متمادي وزني توزېع کارول کېږي، پر لا زیاتو معلوماتو باندې سترګې پټولو له‌امله، دغه مېتود تر نیوکو لاندې راغلی دی.
مالیکولي شننه
په مالیکولي شننې او تحلیل کې د ارقامو کوډ کولو ستونزه په ډېر توپير سره څرګندېږي، ځکه چې د بیولوجیکي لړۍ ارقام او معلومات چټک او په جلا (ناتړلې) توګه تعریف شوي دي – د DNA یا RNA په لړیو کې متمایز نوکلوتیدونه او د پروټین په لړیو کې متمایز او جلا امینو اسیدونه. سره له‌دې، د څوګونو لړیو په صف‌بندي کې د بنسټیزو ستونزو د شتون له‌امله، د هومولوجي تعریف به له ننګونو سره مل وي. د یوې ورکړل شوې خلا لرونکې MSA لپاره، څوګونې ریښه‌لرونکې فایلوجنتیکي ونې جوړېدلای شي؛ خو له دغه پلوه، چې د نسبي ارقامو پر وړاندې کوم بدلونونو «اوښتنې یا موټېشنونه» او کومې پېښې درج شوې اوښتنې یا حذف شوې اوښتنې دي، دغه ونې به د تفسیر له ګوټ څخه سره توپير ولري. د بېلګې په توګه: له یوې خلا برخې سره، دوه په دوه صف‌بندۍ ته په کتو سره، ناشونې به وي که چېرې وغواړو معلومه کړو چې یوه لړۍ درج شوې اوښتنه ښیي که حذف شوې اوښتنه. څرنګه چې په MSA کې دغه خلاوې نامضاعفې دي او نه صف‌بندي کېږي، نو نوموړې ستونزه په لا ښه توګه د تصور وړ ده. د عمل په ډګر کې، د ونې په محاسبه کې د ګڼو ارقامو له یوځای کېدلو څخه د مخنیوي په موخه، کېدای شي د یوې محاسبه شوې صف‌بندۍ لویې او د پام وړ برخې د فایلوجنتیکي ونې په جوړښت له پامه وغورځول شي.
شپنۍ اورورا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" شپنۍ اورورا يا ماښامي شفق (انګليسي:Twilight) د شپې د تیاره پیل دی، او پداسې حال کې واقع کیږي چې اسمان معمولا روښانه او نیلي وي. ژوره شپه ده کله چې د لمر مرکز د افق څخه 6 درجو ته ورسیږي. دا د شپې د ژورې اورورا پای په نښه کوي، هغه نقطه چې مصنوعي رڼا ته اړتیا لیدل کیږي. د لمر غروب کېدل ښايي د لمر له لوېدو سره ګډوډ وي، خو لمر د افق لاندې د لمر ورځنی ورکېدل دي.
سرچینې
وېشنيزه:وخت واحد وېشنيزه:وخت وېشنيزه:ورځ او شپه
د مذاهبو او عقايدو نوملړ
د دین کلمه کله کله د عقیدې او باور لپاره په مترادف ډول کارول کیږي. خو دين له شخصي عقيدې څخه لږ څه توپير لري ځکه دين په ټولنې پورې اړه لري. ډېری مذهبونو مذهبي دودونه تنظیم کړي دي، د مذهبي درجه بندي په شمول، دواړه دا ټاکي چې ایا مذهب غوره کړي، هغه یې عملي کړي، معبد ته لاړ شي، د خدای عبادت وکړي، مقدس ځایونو ته لاړ شي، او د مذهبي متنونو پیروي وکړي.که څنګه؟ ځینې مذهبونه خپله مقدسه ژبه لري او په هغه کې عبادت کوي. په دیني اعمالو، خطبو ، د خدای یا خدای عبادت، قربانۍ ، جشنونه ، ضیافتونه ، نوښتونه ، ابتکارونه ، جنازې او جنازې ؛ واده ، مراقبت ، موسیقي ، هنر ، نڅا ، ټولنیز خدمت یا نور کلتوري رسمونه هم شامل دي. په دیني لارښوونو کې د ارواپوهنې مسلې هم شاملې دي لکه د مړینې نږدې تجربه ، د بدن څخه بهر تجربه ، بیا زیږون ، غیر معمولي او غیر طبیعي تجربې، او نور. ځینې اکاډمۍ چې د مذهبونو مطالعه کوي مذهب په دریو ډلو ویشي: نړیوال مذهبونه یعني هغه مذهبونه چې نړیوال او څو کلتوري دي. محلي مذهبونه هغه مذهبونه دي چې د یوې ځانګړې سیمې، هیواد، ډلې یا تمدن سره تړاو لري او نوي مذهبي خوځښتونه هغه مذهبونه دي چې په دې وروستیو کې منځ ته راغلي دي. د یوې عصري تیورۍ له مخې چې ټولنیز ساختمانيزم دی، مذهب یو عصري مفهوم دی چې ټول روحاني اعمال او عبادتونه د یو ماډل او یو سیسټم تابع دي چې د حقیقت تفسیر کوي او د انسان نسل تعریفوي، لکه د ابراهیمي مذهبونو ، له همدې امله، دا نامناسب کار دی چې مذهب په غیر غربي کلتورونو کې د یوې مفکورې په توګه پلي کړي چې د دې سیسټمونو پر بنسټ نه دي یا په کوم کې چې دا سیسټمونه خورا مهم دي.
ابراهیمي مذهبونه
ابراهیمي مذهبونه د توحید پر بنسټ ولاړ دي، مګر کله ناکله دا دینونه په مقایسه مذهبونو کې د یو بل په وړاندې راځي. ابراهیمي دین د حضرت ابراهیم علیه السلام په عقایدو ولاړ دی. د حضرت ابراهیم علیه السلام په کورنۍ کې ډېر پیغمبران تېر شوي چې ډېر دینونه یې پیل کړي دي.
نور
د ځینو عیسوي ډلو ختیځ یا لویدیځ طبقه بندي خورا ستونزمنه ده.
ګنوسټیزم
یو شمېر ګنوسټیک ډلې د ادیايي عیسوي ټولنې پورې اړه لري.
اسلام
عصري صوفي ډلې
نوحيت
نوحید د نوح د اوو حکمونو پر بنسټ یو توحیدی مفهوم دی. دا په دودیز ډول د ربینیک یهودیت استازیتوب کوي. د هلاکه په وینا، غیر یهودانو ته اجازه نشته چې یهودیت ته واړوي، مګر دوی کولی شي د نوح اوه حکمونه تعقیب کړي.
سامري
سامریان یو بل تورات کاروي، د بیت المقدس پر ځای د ګرزیم په غره کې عبادت کوي، او ممکن د شمالي سلطنت اولادونه وي. په حقیقت کې، دوی د پخوانیو یهودي نسل څخه دي، مګر دوی د یهودانو په توګه په پام کې نیولو کې لیوالتیا لري.
سکهیت
* سکهمت
دودیز، سیمه ایز او لوک مذهبونه
یادونه: ځینې پیروان خپل کلتوري هویت د مذهب په پرتله غوره کوي.
زاویه
زاویه په افغانستان کې یوه له درسنیو له جملې څخه یوه رسنۍ ده چې د کابل په ولایت کې فعالیت کوي.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
فېنایل‌کېتونوریا
فېنایل‌کېتونوریا (په انګلیسي: Phenylketonuria) یا PKU د مېتابولیزم یوه میراثي نیمګړتیا ده چې د فېنایل‌الانین د امینو اسید د مېتابولیزم کچې راټیټېدو لامل ګرځي. د نامعالجه شوي PKU له‌امله کېدای شي فکري معلولیت، تشنج، چلندي ستونزې او ذهني اختلاطات رامنځ‌ته شي. همدا راز کېدای شي د وروست بوی او روښانه پوستکي لامل وګرځي. له هغې مور څخه، چې په ضعیفه توګه یې د PKU درملنه شوې ده، که چېرې ماشوم وزېږېږي، کېدای شي قلبي ستونزې، کوچنی سر او د زېږون ټیټ وزن ولري.
فېنایل‌کېتونوریا یوه جنتیکي ناروغي ده چې له والدینو څخه اولاد ته په ارثي توګه انتقالېږي. دغه اختلاط، په PAH جېن کې د اوښتونونو (موټېشنونو) له‌امله رامنځ‌ته کېږي او د فېنایل‌الانین هایدروکسیلېز انزایم د ټیټو کچو لامل ګرځي. د فېنایل‌کېتونوریا له‌امله د خوراکي رژیم فېنایل‌الانین مقدار په بالقوه توګه زهري کچو ته رسېږي. دا یو پټ یا مغلوب اتوزومال دی، په‌دې معنی چې د جېن دواړه کاپي‌ګانې (نسخې) باید اوښتلې وي ترڅو دغه ناروغي رامنځ‌ته شي. اصلي ډولونه یې دوه دي: کلاسیک PKU او متحول PKU؛ دا د انزایم کارکړنې پورې تړلې ده چې پاتې کېږي او که نه. د اوښتلې جېن د یوې نسخې لرونکي وګړي په ټولیزه توګه هېڅ کومه نښه نه‌لري. ډېري هېوادونه د دغې ناروغۍ لپاره د نوزېږو ماشومانو څارنیز پروګرامونه لري.
د درملنې لپاره یې داسې یو خوراکي رژیم په پام کې نیول شوی دی چې: ۱) د خوراکي توکو د فېنایل‌الانین کچه لږه ده؛ ۲) ځانګړي بشپړوونکي لري. ماشومان ته باید ځانګړې وچې شیدې او لږ مقدار د مور شیدې سره ګډې او ورکړل شي. خوراکي رژیم باید له زېږون وروسته ژر تر ژره پیل شي او د عمر تر پایه دوام ومومي. هغه وګړي چې وختي تشخیص شوي وي او خوراکي رژیم په جدي توګه په پام کې ونیسي، کولای شي طبیعي روغتیا او اوږد عمر ولري. د خوراکي رژیم اغېزښندنه وینې دوره‌یي ازمایښتونو له‌لارې څارل کېږي. په ځینو کې د سپروپترین دي‌هایدروکلوراید درمل ګټور واقع کېدلای شي.
نښې او نښانې
د نامعالجه شوي PKU له‌امله کېدای شي فکري معلولیت، تشنج، چلندي ستونزې او ذهني اختلاطات رامنځ‌ته شي. همدا راز کېدای شي د خوسا بوی او روښانه پوستکي لامل وګرځي. له هغې مور څخه، چې په ضعیفه توګه یې د PKU درملنه شوې ده، که چېرې ماشوم وزېږېږي، کېدای شي قلبي ستونزې، کوچنی سر او د زېږون پر مهال لږ وزن ولري.
څرنګه چې د مور جسم د امېدوارۍ په اوږدو کې د فېنایل‌الانین د تجزیه کولو وړتیا لري، په PKU اخته نوي زېږېدلي ماشومان د زېږون پر مهال طبیعي حالت لري. دغه ناروغي په هغه مهال کې د طبي معاینې له‌لارې د تشخیص وړ نه‌ده، ځکه چې لا هېڅ زیان یې رامنځ‌ته کړی نه‌دي. د نوزېږو ماشومانو څارنه ترسره کېږي ترڅو نوموړې ناروغي تشخیص او مخکې تر دې چې ماشوم ته زیان ورسوي، درملنه یې وشي. د وینې نمونه تر ډېره د پښې له پوندې څخه اخېستل کېږي او په ټولیزه توګه، له زېږون وروسته له ۲ تر ۷ ورځو پورې ترسره کېږي. دغه ازمایښت د فېنایل‌الانین لوړه شوې کچه د نوي زېږېدلي ماشوم له یوې یا دوو ورځو تغذیې څخه وروسته ښودلای شي.
که چېرې په ماشوم کې، د منظمې څارنې پر مهال د ازمایښت ترسره کولو په پای کې، د ناروغۍ تشخیص ونه‌شي او د فېنایل‌الانین اړوند محدود خوراکي رژیم ورته تجویز نه‌شي، د وخت په تېرېدو سره کېدای شي د فېنایل‌الانین کچه په وینه کې لوړه شي. د فېنایل‌الانین زهري کچې (او د تایروسین نابشپړه کچې) د ماشوم په وده کې اختلاط رامنځ‌ته کولای شي چې دایمي اغېزې لري. په کلینیکي توګه، دغه ناروغي کېدای شي د تشنج، هایپوپیګمنتېشن (له حده زیات روښان پوستکی او وېښتان) او د ماشوم «بدبویه» خولو او ادرارو (د فېنایل‌اسېتېت له‌امله – د فېنایل‌اسېتون د اکسدېشن په پایله کې تولید شوی کاربوکسیلیک اسید) له لارې څرګنده شي. په ډېریو حالتونو کې، له زېږون وروسته تر دوو اوونیو پورې باید یو تکراري ازمایښت ترسره شي ترڅو د لومړني ازمایښت سموالی تایید کړي او هر هغه فېنایل‌کېتونوریا چې په لومړي ټست کې ښودل شوی نه‌ؤ، څرګند شي.
نامعالجه شوي ماشومان، ډېري وخت، د ودې لومړنیو پړاوونو ته په رسېدلو کې پاتې راځي، د سر اندازه یې کوچنۍ پاتې کېږي او په دماغې کارکړنه کې یې تدریجي نیمګړتیاوې څرګندېږي. خورا فعال‌توب، EEG بې‌قاعده‌ګي، تشنجات او په زده‌کړه کې شدیده کمزورتیا د ژوند په راتلونکي کلونو کې سترې کلینیکي ستونزې دي. که چېرې د ناروغۍ درملنه ونه‌شي، پر جلد باندې «خوسا یا د موږک» بوی او همدا راز په اګزما باندې د اخته کېدو لوړ احتمال به د ژوندانه په اوږدو کې پاتې شي.
که چېرې له زېږون وروسته په لومړیو میاشتو کې، د PKU درملنه ونه‌شي، ماغزو ته اوښتلی زیان د بیا راګرځولو وړ نه‌دی. مهمه ده چې، په PKU د اخته ماشومانو خوراکي رژیم په دقت سره وڅارل شي ترڅو ماغزه د طبیعي ودې لپاره فرصت ومومي. هغه اخته ماشومان چې د زېږون پر مهال تشخیص او معالجه شوي دي، په عصبي ستونزو، تشنجاتو او فکري نیمګړتیاوو باندې د اخته کېدو احتمال خورا لږ دی (که څه هم، د سابندي، اګزما، کم‌خوني، وزن‌اخېستنې، د پښتورګو نیمګړتیا، د هډوکو کمزورتیا، د معدې پړسوب، د ستوني ستونزو او د پښتورګو معلولیت، د پښتورګو تیږو او د وینې لوړ فشار په شمول ځیني کلینیکي اختلاطات رامنځ‌ته کېدلای شي). سربېره پر دې، د خپګان ستر اختلاطاتو د پېښېدلو کچه د کنټرول شویو حالتونو په پرتله 230% زیاته ده؛ سرڅرخي او د سترګو تورېدنه 180% زیاته پېښېږي؛ د قلبي شدیدې ناروغۍ، سابندۍ، شکرې او د معدې او د کولمو پړسوب پېښېدو کچه 170% لوړه ده؛ او سترس او انطباقي اختلاطات 160% زیات پېښېږي. سره له‌دې، په ټولیز ډول، د PKU درملنه د وګړو لپاره ښې پایلې لري. معالجه شوي وګړي کېدای شي هېڅ ډول د تشخیص وړ فزیکي، عصبي یا د ودې اړوند ستونزې ولري.
جنتیکي اړخ
PKU یوه مغلوبه یا پټه اتوزوماله مېتابولیکه جنتیکي ناروغي ده. د یوه مغلوب اتوزومال اختلاط په توګه، په یوه وګړي کې د دغې ناروغۍ د شتون نښې څرګندېدلو لپاره د PKU دوه الیلونه اړین دی. د دې لپاره چې PKU یوه ماشوم ته په میراثي توګه انتقال شي، اړینه ده چې هم مور او هم پلار یې یو نیمګړی جېن ولري او انتقال یې کړي. که چېرې دواړه (مور او پلار) د PKU ناقلین وي، ۲۵ سلنه احتمال شته چې هر ماشوم یې په دغه اختلاط اخته وزېږېږي، ۵۰ سلنه احتمال شته چې ماشوم هم د دغې ناروغۍ ناقل وي او ۲۵ سلنه احتمال کېږي چې ماشوم نه وده وکړي او نه هم د ناروغۍ ناقل وي.
د ځیګر د فېنایل‌الانین هایدروکسیلېز انزایم لپاره، په جېن کې PKU د هوموزایګوس یا ترکیبي هتروزایګوس اوښتونونو له‌لارې مشخص کېږي، چې نوموړی انزایم له کار او فعالیته غورځوي. د تایروسین (Tyr) امینو اسید ته د فېنایل‌الانین (Phe) امینو اسید د میتابولیزم لپاره د دغه انزایم شتون اړین دی. کله چې د PAH فعالیت لږ شي، فېنایل‌الانین راټولېږي او فېنایل‌‌پایرووېت ته (چې د فېنایل‌کېتون په توګه هم پېژندل کېږي) اوړي، چې په ادرارو کې د تشخیص وړ دی.
د یوه واحد PKU الیل په ناقلینو کې د ناروغۍ نښې نه‌څرګندېږي، خو داسې برېښي چې تر یوه بریده یې د اوکراتوکسین A د چڼاس زهر پر وړاندې معافیت ترلاسه کړی دی. دا په ځانګړو وګړو کې د الیل د پایښت له‌امله دی چې په هغو کې یوه ټاګنیز ښېګڼه رامنځ‌‌ته کوي؛ په بله وینا، هتروزایګوت‌توب ګټور دی.
د PAH جېن پر 12 کروموزوم باندې په 12q22-124.2 بانډونو کې موقعیت لري. تر ۲۰۰۰ز کال پورې، په PAH جېن کې د ناروغیو لامل کابو ۴۰۰ اوښتونونه وموندل شول. دا د الیلي جنتیکي نه‌ورته‌والي یوه بېلګه ده.
بنسټيزه توکم پالنه
بنسټيزه توکم پالنه چې سيستماتيک يا منظمه توکم پالنه هم ورته ويل کېږي، د توکم پالنې هغه ډول دی چې د يوې ټولنې يا يو سازمان په قوانينو او مقرراتو کې ځای پر ځای شوې ده. دا توکم پالنه په جرمي عدالت، ګومارنه، کور جوړونه، روغتيايي پاملرنې، زده کړې او سياسي استازولۍ ته ورته برخو کې توپيري چلند څرګندوي.
د بنسټيزې توکم پالنې Institutional Racism اصطلاح، په لومړي ځل د Stokely Carmichael او Charles V. Hamilton له لوري په ۱۹۶۷ ز کې «د تور پوستو ځواک: د خپلواکۍ سياست» کې رامنځته شوه. يادو دوو کسو په ۱۹۶۷ کې وليکل: په داسې حال کې چې انفرادي توکم پالنه د هغې د څرګند طبيعت له امله د پېژندنې وړ ده، بنسټيزه توکم پالنه د خپل لږ څرګندوالي او خورا زيات نازک طبیعت له امله لږه د ادراک وړ ده. بنسټيزه توکم پالنه «په ټولنه کې د رامنځته شويو او معتبرو ځواکونو په عمليه کې رامنځته کېږي او پر همدې بنسټ د انفرادي توکم پالنې په پرتله خورا لږ عامه محکوميت تر لاسه کوي.
بنسټيزه توکم پالنه، د انګليستان د ۱۹۹۹ز Lawrence راپور کې د Sir William Macpherson له لوري «د رنګ، کلتور يا توکميز اصليت له امله وګړو د مناسبو او مسلکي خدمتونو په برابرولو کې د يوه سازمان ډله ييز بې پايلې توب په توګه راپېژندل شوې ده. دا په هغو پړاوونو، انګېرنو او سلوک کې کتل او موندل کېدلی شي، چې د توپير يا تعصب، له پامه غورځولو، بې فکريتوب او توکم پالنې تنګ نظري په واسطه توپيري چلند ته رسېږي، چې د لږه کي توکم وګړو ته زيان رسوي.
ډلبندي
توکم پالنه په تېر وخت کې له تعصب سره په متبادل ډول کارېده، چې د نيمګړو معلوماتو پر بنسټ يې د یوه شخص په اړه نظريه جوړوله. د ۲۰ پېړۍ په تېرو ۲۵ کلونو کې توکم پالنه د اشخاصو په پرتله نظامونو سره ملګرې شوه. په ۱۹۷۷ ز کې David Wellman د «سپين پوستي توکم پالنې انځور» تر سرليک لاندې خپل کتاب کې توکم پالنه، د توکم پر بنسټ د ګټې يو نظام په توګه راوپېژندله. نوموړي دا پېژندنه د بې شمېره سپين پوستو د توکم پالو بنسټونو ملاتړاو د هغوی له لورې د متعصب اوسېدل د نفې له مخې بيان کړه. سپين پوستي له تورپوستو څخه هغه مهال ښايسته کېدلی شي، چې دوی ته ګټه رسونکې منظمې توکم پالنې څخه ملاتړ ته دوام ورکوي. لکه: د پور ورکولو لارې چارې، په ښه ډول تمويل شوي ښوونځي او د دندې موکې. د بنسټيزې توکم پالنې مفهوم، د ۱۹۹۰ ز لسيزې په منځ او وروستيو کې يو ځل بيا په سياسي بيانيو يا ليکنو کې راڅرګند شو، مګر يو کړکېچن مفهوم پاتې شوی دی. بنسټيزه توکم پالنه هغه ده، چې توکم په کې توکو، خدمتونو او موکو ته د ټولنې د بېلابېلو کچو د لاسرسي سبب کېږي.
پروفيسور James M. Jones د توکم پالنې درې سترې نظريې رامنځته کړي دي، چې په شخصي ډول منځګړې، دنننۍ يا کورنۍ او بنسټيزه توکم پالنه دي. په شخصي ډول منځکړې توکم پالنه په توکميز ډول د تعصب شوي عمل (د وړتياوو په اړه خرافاتي توپيري انګېرنې، انګېزې او د توکم له مخې د نوور خلکو ارادې) د مشخصو ټولنيز کړو وړو فکر کول، توپيري چلند (د توکم له مخې د نورو پر وړاندې توپيري عملونه او کړه وړه)، تنګ نظري يا يو اړخيز فکر کول، کميسيون او له نظره غورځونه (درناوی نه کول، بدګماني، ارزښت کمول او نامدني کول) رانغاړي. دننۍ يا کورنۍ توکم پالنه په توکميز ډول د توزن شويو وګړو له لوري د خپلو وړتياوو او ذاتي ارزښت په اړه د منفي ادراکونو منښت دی، چې د لږې ځان مننې او د دوی په شان د نورو وګړو د مننې په واسطه مشخص کېږي. دا توکم پالنه د سپينوالي (لکه: په غير سپين پوستو ټولنو کې د پوستکې رنګ له مخې ډلبندي يا قشر بندي) په غېږ کې نيولو، د ځان ارزښت کمولو (لکه: توکيزه بدنامي، لقبونه، د نيکونو يا لرغوني کلتور نفې او داسې نور) او غاړه ايښودنې، ناچارۍ او ناهيلۍ (لکه: له ښوونځي څخه ويستل کېدل، د رايې له کارولو پاتې راتلل، د روغتيا ګواښوونکو چارو کې بوختېدل او داسې نورو) سره څرګندېدلی شي.
ثابته منفي تنګ نظري يا يو اړخيز فکر کول بنسټيزه توکم پالنه پياوړې کوي او د اشخاصو تر منځ اړيکې اغېزمنوي. د توکم له مخې يو اړخيز فکر کول د توکميز اوسېدنې د بېلتون سرې کرښې کولو موډل يا طرحې سره مرسته کوي او د جرم، جرمي سياست او خيريه سياست په اړه نظرياتو ته بڼه ورکوي، په ځانګړي ډول هغه وخت چې متني معلومات پر يو اړخيز فکر يا کليشې استوار وي.
بنسټيزه توکم پالنه له خرافاتو څخه د منظمو او بنسټيزو سياستونو، لارو چارو او اقتصادي او سياسي جوړښتونو د شتون له مخې بېله شوې ده، چې لږه کي توکميز او لږه کۍ ډلې د يو بنسټ د توکميز يا قومي ډېه کيو سره په اړيکه کې په ناوړه حالت کې ځای کوي. يوه بېلګه يې په متحده ايالتونو کې د دولتي ښوونځيو بوديجه (د سيمه ايزو مالياتو د ترلاسه کولو او ونډو په ګډون) او د ښوونکو کيفيت دی، چې زياتره وختونه د شتمنۍ له ارزښتونو سره لازم او ملزوم دي: شتمن ګاونډيان بايد د زيات اټکل له مخې سپين پوستې وي او بايد د زده کړو لپاره ان په دولتي ښوونځيو کې؛ يو څه غوره ښوونکي او پيسې ولري. د کور جوړونې ټاکلي يا محدود هوکړه ليکونه او د بانکي پور کړنلارې هم د بنسټيزې توکم پالنې د بڼو په توګه لښتليک شوي دي.
نورې هغه بېلګې چې ځينې وختونه د بنسټيزې توک پالنې په توګه روښانه کېږي، د امنيتي ساتونکو او پوليسو له لورې د توکميز پېژنيال جوړونه، د کليشه يي توکميز کاريکاتور کارول، په ټوليزو رسنيو کې د معلومه توکميزو ډلو ناسمه استازولي او د توکم پر بنسټ د ګټورې ګومارنې او مسلکي پرمختګ خنډونه دي. د دې تر څنګ توکو، خدمتونو او د ټولنې موکو ته لاسرسی هم د بنسټيزې توکم پالنې په اصطلاح کې شاملېدلی شي. لکه: ناغوړېدلي (نامساعد) سرکونه او کوڅې، ميراثي ټولنيز او اقتصادي بد حالت او معياري شوي ازموينې يا معيارونه (چې هره توکميزه ډله ورته په بېلابېل او زياتې يې په خورا بد يا کمزوري ډول چمتو شوې دي).
د ټولنپوهنې ځيني پلټونکي د بنسټيزې او جوړښتي (چې ځيني وختونه ورته جوړښتي توکميز کول هم وايي) توکم پالنې تر منځ توپير کوي. لومړنۍ هغه يې د يو بنسټ دننه پر اصولو او لارو چارو باندې تمرکز کوي او دويمه يانې جوړښتي توکم پالنه د بنسټونو تر منځ هغو غبرګونونو باندې تمرکز کوي، چې د نا سپين پوستو پر وړاندې توکميز شوې وتنۍ توليدوي. د جوړښتي توکم پالنې يوه مهمه بڼه دا ده، چې دا انفرادي تعصب يا د يو بنسټ مفردې دندې ته نه شي کمېدلی.
الجيریا
فرانسوي سياسي مفکر Alexis de Tocqueville (۱۸۵۹ – ۱۸۰۵ز) په ټوله کې د زبېښاک، په ځانګړي ډول د الجيريا زبېښاک ملاتړ وکړ. نوموړي د ځانګړي کميسيون په استازولۍ د ۱۸۴۷ ز په جنوري کې ملي شورا ته په دوه وړاندې شويو رسمي راپورونو او د فرانسې د باندينيو چارو په اړه ګڼو ويناوو کې په پرله پسې ډول پرې تنصره کړې کې ده او ياده مسئله يې په خپلې پراخه ځواب وينه کې شنلې ده. Tocqueville په لنډ ډول په شمالي افريقا کې د فرانسوي پراختيا لپاره يو نظرياتي بنسټ رامنځته کړ. هغه ان قرانکريم ولوست او په لند ډول يې پايله تر لاسه کړه، چې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم دين د اسلامي نړۍ د زوال اصلي سبب و. د نوموړي نظريې د فرانسوي بريا د لومړيو کالونو او د دې څرنګوالي په اړه لارښودونکې هم وې، چې مستعمراتي حالت د لومړي ځل لپاره څه ډول ترتيب او تنظيم شو. Tocqueville په الجيريا کې د «ټول نفوذ» د لومړني ملاتړ کونکي او د هېواد د انحراف د پای په توګه راڅرګند شو.
د ۱۸۳۰ ز جنوري په ۳۱ نېټه Charles X له لورې د الجزيزو نيولو د فرانسې دولت د هغه څه کولو ته اړه کړه، چې بنسټيزه توکم پالنه يې په شمالي افريقا کې د عرب پښت Kabyle يا بربريانو ته رهي کړه؟. د Dey of Algiers په وړوکي برس سره د فرانسې سفير پر مخ وهلو په واسطه د شاهي دولت سپکاوی وکړ او فرانسې دا عمل د بريد کولو او په ګاونډ کې سمندري غلا پای ته رسولو لپاره پلمه جوړه کړه. نارسمي نيوکه، د فرانسوي تاج [شاهي دولت] د حيثيت بېرته رغول او شمالي افريقا کې د خوندي ځای تر لاسه کول وو، چې په دې ډول په مديترانه يې هېوادونو کې د فرانسې پر وړاندې د بریتانيې تر لاسه کېدونکې ګټې مخنيوی وکړي. د July شاهي دولت چې په ۱۸۳۰ ز کې واک ته ورسېد، ياد پېټی په ميراث یووړ. راتلونکي لس کلونه، د فرانسوي پوځ ځواک د تابع ذاتي وګړو ګواه وه.
ندا محمد ندیم
ندا محمد ندیم (زېږېدنه؛ ۱۹۷۷ھ‌ل، کندهار) د افغانستان د لوړو زدکړو وزیر دی. ښاغلي ندیم په ۲۰۲۱ کي د ننګرهار ولایت د امنيه قومندان په حیث دنده ترسره کول، او په ۲۰۲۲م کال کي د همدې ولایت والي وټاکل سو.
عمران دانش
عمران دانش افغان خبریال او ليکوال دی. له شاوخوا لسو کلونو راهيسې د ژورنالېزم په ډګر کې فعاليت کوي او اوسمهال په کابل کې د طلوع نيوز خبريال دی.
دانش له خیبرنوښت راډيو، رغون راډيو، کاوون غږ خپلواکه راډيو، ژوندون تلوېزيون، زاويه مېډيا او يو شمېر نورو رسنیو سره د کار تجربه لري.
هغه د لغمان پوهنتون له ژورنالېزم پوهنځي څخه فارغ دی. مورنۍ ژبه يې پښتو ده؛ خو په دري او انګليسي هم پوهېږي.
عمران دانش اوسمهال په کابل کې د طلوع نيوز لپاره په بېلابېلو مسايلو راپورونه او خبرونه جوړوي.
اتومسفیري فزیک
په اتومسفیري علومو کې اتومسفیري فزیک د اتومسفیر د څېړنې لپاره د فزیک کارولو ته ویل کېږي. د اتومسفیر فزیک‌پوهان هڅه کوي چې د ځمکې او نورو سیارو اتومسفیر د بهاند او سیال جریان د معادلاتو، کیمیایي ماډلونو، تشعشعی بودیجې او په اتومسفیر کې د انرژۍ د لېږدوونکي بهیر په مرسته ماډل کړي. د اتومسفیر فزیک‌پوهان د اوبو او هوا د سیستمونو د ماډل کولو په موخه د تیتوالي د تیورۍ عناصر، د څپې د خپرېدو ماډلونه، د ورېځو فزیک، د شمېرو میخانیک او فضايي شمېرې کاروي چې دا ټول ډېر ریاضیکي او له فزیک سره اړوند دي. له هواپوهنې او اقلم‌پېژندنې سره هم نږدې اړیکه لري او د هغو اطلاعاتو د تفسیرولو لپاره د وسایلو جوړول هم په کې شاملېږي چې وړاندې کوي یې. د فضايي عصر له پیل او د غږ لرونکو توغندیو له جوړېدو سره هواپوهنه د اتومسفیر د پورتنیو لایو چې هلته تفکیک او ایونایزېشن ډېر مهم دي، پر یوه اړونده فرعي څانګه بدله شوه.
وړانګې
د اتومسفیر فزیک‌پوهان معمولاً وړانګې په دوو ډولونو وېشي چې یو یې لمرینې وړانګې (له لمر څخه خپرې شوې) او بل یې ځمکنۍ وړانګې (د ځمکې له سطحې او اتومسفیر څخه خپرې شوې) دي.
د لمرینو وړانګو د څپو اوږدوالی بېلابېل دی. د څرګند نور د څپو اوږدوالی د ۰.۴ او ۰.۷ مایکرو مترو تر منځ دی. د لنډو څپو اوږدوالی د طیف د ماوراء بنفش برخې په توګه پېژندل کېږي، په داسې حال کې چې د اوږدو څپو اوږدوالی د طیف د ماوراء حمره برخې په توګه ډلبندي کېږي. اوزون د شاوخوا ۰.۲۵ مایکرو مترو وړانګو په جذب کې اغېزناک دی او د څنګ یا مجاور سټراټوسفیر د تودوخې د لوړېدو لامل کېږي. واوره ۸۸ سلنه ماوراء بنفش وړانګه منعکسوي، په داسې حال کې چې شګه یا رېګ ۱۲ سلنه او اوبه یوازې ۴ سلنه ورودي ماوراء بنفش وړانګه منعکسوي. د لمر د وړانګو او اتومسفیر تر منځ چې زاویه څومره ډېره وي، د اتومسفیر له‌خوا د انرژۍ د انعکاس یا جذب احتمال هماغومره زیات دی.
ځمکنۍ وړانګې د لمرینو وړانګو په نسبت په ډېرو لویو څپو کې خپرېږي. دلیل یې دا دی چې ځمکه د لمر په نسبت ډېره سړه ده. د پلانک د قانون له مخې: له ځمکې څخه د خپرېدونکو څپو اوږدوالی بېلابېل دی. د حد اکثر انرژۍ د څپې اوږدوالی شاوخوا ۱۰ مایکرو متره دی.
د ورېځو فزیک
د ورېځو فزیک د هغو فزیکي پروسو څېړنه ده چې له امله یې وریځې جوړېږي، وده کوي او ورېږي. ورېځې د اوبو له مایکروسکوپي څاڅکږ، د کنګل له کوچنیو بلورونو یا کریسټالونو او یا هم له دواړو څخه جوړې شوې دي. په مناسبو شرایطو کې قطرات له یو بل سره یوځای کېږي او اورښت رامنځته کوي چې ښايي ځمکې ته را ولوېږي. د ورېځې د جوړېدو او ودې دقیق څرنګوالی نه دی معلوم، خو پوهانو داسې نظریې وړاندې کړې دي چې د هرې قطرې د مایکرو فزیک په مرسته د ورېځو جوړښت تشرېح کوي. د رادار او سپوږمکۍ په تکنالوژۍ کې پرمختګ هم په پراخه کچه کې د ورېځو د دقیقې څېړنې شونتیا برابره کړې ده.
اتومسفیري مد او جزر
اتومسفیري مد او جزرونه (atmospheric tides) په ټروپوسفیر او سټراټوسفیر کې هغه مهال جوړېږي چې اتومسفیر په دوره‌يي ډول ګرمېږي، ځکه چې اوبه او اوزون د ورځې په جریان کې لمرینې وړانګې جذبوي. رامنځته شوي مد او جزرونه وروسته کولای شي چې له دغو سرچینه‌يي سیمو څخه خپاره شي او میزوسفیر او تیرموسفیر ته ور پورته شي. د اتومسفیر مد او جزر د باد د منظمو نوساناتو، تودوخې، تراکم او فشار په ډول اندازه کېږي. که څه هم د اتومسفیر مد او جزر د سمندر له مد او جزر سره ګډ او مشترک دی، خو دوې اصلي جلا کوونکې ځانګړنې لري:
۱) اتومسفیري مد او جزرونه د لمر له‌خوا د اتومسفیر د ګرمېدو له لارې را پارول کېږي، په داسې حال کې چې د سمندر مد او جزر تر ډېره د سپوږمۍ د جاذبې سیمې له لارې را پارول کېږي. دا په دې معنا ده چې ډېری مد او جزرونه داسې نوساني دورې لري چې د لمریزې ورځې د ۲۴ ساعتونو اوږدوالي اړوند دي، په داسې حال کې چې د سمندر مد او جزرونه د نوسان لږ څه اوږدې دورې لري چې د سپوږمیزې ورځې اړوند دي او شاوخوا ۲۴ ساعته او ۵۱ دقیقې کېږي.
۲) اتومسفیري مد او جزرونه په داسې اتومسفیر کې خپرېږي چې تراکم یې له لوړوالي سره په پام وړ ډول توپیر ولري. پایله یې دا ده چې د دغو مد او جزرونو لمن په طبیعي ډول هغه مهال پراخېږي چې مد او جزر د اتومسفیر نادرې سیمې ته پورته شي. په مقابل کې د سمندرونو تراکم له عمق او ژوروالي سره لږ څه بدلون کوي او له دې امله هلته مد او جزر د لمنې له پلوه خامخا له عمق او  ژوروالي سره نه بدلېږي.
هواپوهنه
هواپوهنه د اتومسفیر د پورتنۍ برخې علم دی چې تفکیک او ایونایزېشن په کې مهم دي. د هواپوهنې (aeronomy) اصطلاح، په ۱۹۶۰ ز کال کې «سيډني چاپمن» رامنځته کړه. دا مهال په دغه اصطلاح کې د نورو سیارو د اتومسفیر د اړوندو سیمو علم هم شاملېږي. د هواپوهنې په برخې کې د څېړنو لپاره اړتیا ده چې بالونونو، سپوږمکیو او هغو توغندیو ته لاسرسی موجود وي چې د اتومسفیر د دغې سیمې په اړه ارزښتناک اطلاعات وړاندې کوي. د اتومسفیر مد او جزر له ښکتني او پورتني اتومسفیر سره په تعامل کې مهم رول لري.
څېړنیز مرکزونه
په انګلستان کې اتومسفیري څېړنې د هواپوهې د ادارې، د طبیعي چاپېریال د څېړنیزې شورا او د علم او تنکالوژۍ د بنسټونو شورا له‌خوا ترسره کېږي. د متحدو ایالتونو د اتومسفیري او سمندري ملي ادارې ځینې برخې د اتومسفیري فزیک پر ځينو اړوندو څېړنیزو پروژو څارنه کوي. د متحدو ایالتونو د نجونو او یونسفیر ملي مرکز هم د لوړ اتومسفیر په اړه ځينې څېړنې کوي. په بلجیم کې د بلجیم د فضايي هوا پېژندنې مؤسسه د باندني اتومسفیر او فضا په اړه څېړنې کوي.
ترملي اورورا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" د لمر وړانګې یا هورتاب د اتموسفیر د نظري پدیدې نوم دی چې په کې د لمر وړانګې په داسې ډول لیدل کیږي چې د اسمان له یوې نقطې څخه ځلیږي او د رڼا د ډنډونو په بڼه خپریږي.
په حقیقت کې، د سپوږمۍ وړانګې د ورېځو یا نورو شیانو تر منځ د خلا څخه تیریږي، یا دا پېښه د ورېځو او نورو شیانو د ضخامت د توپیر له امله رامنځته کیږي.
توپیر هغه وخت رامینځته کیږي کله چې ورېځې یا نور شیان د لمر یوه برخه بنده کړي، او دا په پایله کې د ماښام د لمر د لیدلو لامل کیږي. ترملي اورورا ځکه نومول شوې ځکه چې دا ستونزمنه ده چې د هغې د پېښېدو وخت مالوم کړای شي. د ترملي اورورا په درې ډوله ده:
سرچینې
وېشنيزه:وړانګې وېشنيزه:ورېځ وېشنيزه:لمریز نظام وېشنيزه:لمر وېشنيزه:افق
اوويا
اداکاري
اوویا خپل کیریر د یوې اداکارې په توګه پیل کړ چې په ملیالم فلمونو کې یې د ملاتړي رول لوبولی و، په ځانګړې توګه کانګارو (2007) او پوتیا مخم (2009)، چې ستوری یې پرتویراج ، او اویا د کالج ډرامه اپوروا (2008) کې مخکښ رول لوبولی دی. بیا یې خپل B.A بشپړ کړ.
په رسنیو کې
په 2017 کې، اویا د سټار ویجی چینل د تامل حقیقت تلویزیون خپرونه بیګ باس کې ګډون وکړ چې د کمل حسن له خوا کوربه توب شوی.
په 2012 کې، د اویا ملیالم فلم مانوشمارګم په تامل کې ډوب شو او د پولیس راجیام په نوم خپور شو. فلم جوړونکو سندر سي، سي ایس امودان او سنتوش جیاکمار د خپلو فلمونو لپاره د اویا لاسلیک کولو لیوالتیا ښودلې، مګر اویا دا وړاندیزونه رد کړل. د بیګ باس شهرت وروسته، هغه د راګاو لارنس فلم منی 4: کنچنا 3 لاسلیک کړ.
سرچينې
وېشنيزه:1991 زېږېدنې وېشنيزه:1986 زېږېدنې وېشنيزه:کمال حسن وېشنيزه:فلمي ستوري وېشنيزه:فلمي لارښودان وېشنيزه:پښتو سريالونه
ګاوري پنډت
ګاوري پنډت په انګليسي Gowri Pandit یوه هندي فلمي اداکاره ده.
پلوي شاردا
پلوي شاردا په انګليسي Pallavi Sharda  یوه هندي فلمي اداکاره ده چې د 1988 مېلادي کال د مارچ په 5 مه نېټه د هند په پټنه ايالت کې د ډاکټرې هيما شاردا او ډاکټر نلن شاردا په کور کې زېږېدلې ده.
له 2010 مېلادي کال راهيسي په هندي فلمونو کې د اداکارې او ممثلې په توګه کار کوي، په انګليسي او هندي ژبو خبرې کوي.
تر ټولو مشهور فلم يې مای نيم اېز خان فلم دی چې دې پکې د ساجده خان کردار ادا کړی دی.
سرچينې
وېشنيزه:1990 زېږېدنې وېشنيزه:1988 زېږېدنې وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:هندي ساينسپوهان وېشنيزه:هندي رسنۍ وېشنيزه:هندي راجاگان وېشنيزه:هندي دین وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت وېشنيزه:هندي تلوېزيون وېشنيزه:هندي تصوف وېشنيزه:هندي تاريخپوهان وېشنيزه:هندي انجنيران وېشنيزه:هندي ستوري وېشنيزه:هاليووډ وېشنيزه:باليووډ سينما وېشنيزه:پښتو سينما
مري آمدور
ماري آمدور (Mary Ochsenhirt Amdur؛ زوکړه: د ۱۹۲۱ زکال د فبروري ۱۸ مه – مړینه: د ۱۹۹۸ زکال د فبروروي ۱۶ مه) د مسمومیت او عامې روغتیا په برخه کې امریکايي څېړونکې وه چې په پیل کې یې د هوا په ککړتیا کار وکړ. نوموړې په ۱۹۴۸ زکال کې د دونورا دود پر اغېز باندې څېړنه وکړه او په ځانګړې توګه یې په ګینه یي خوګانو باندې د سلفوریک اسید د تنفس کولو اغېزې وڅېړلې. د سلفوریک اسید د تنفسي اغېزو اړوند د هغې موندنې د نوموړې د ګواښونې، د بودیجې د له لاسه ورکولو او همدارنګه په ۱۹۵۳ زکال کې د هاروارډ د عامې روغتیا له کالج څخه د هغې د اخراج لامل وګرځېدې. له دې سره نوموړې په هاروارډ کې د دندې پر مهال او ورپسې په MIT او په نیویارک پوهنتون کې له بېلابېلو نورو لارو چارو څخه په ګټنې خپلو دغو څېړونو ته دوام ورکړ. د نوموړې د لومړنیو چارو څخه د هغو پر وړاندې د رامنځته شوو ننګونو سربېره د هوا د ککړتیا لپاره په معیار جوړولو کې کار واخیستل شو او د خپل ژوند په وروستیو کې یې ګڼ شمېر ویاړونه او جوایز ترلاسه کړل.
لومړنی ژوند
مري آمدور په ۱۹۲۱ زکال کې د پنسلوانیا په پیتسبورګ کې وزېږېده. په ۱۹۴۳ زکال کې یې له پیتسبورګ پوهنتون څخه د کیمیا په څانګه کې د لیسانس سند ترلاسه او له هغې وروسته د بیوشیمي په برخه کې د ماسټرۍ په کچه د زده کړو لپاره کارنل پوهنتون ته ولاړه. نوموړې په ۱۹۶۴ زکال کې د بیوشیمي په برخه کې دوکتورا ترلاسه کړه او د خپلې دوکتورا پای لیک یې «د صحرایي موږکانو د هډوکو په جوړېدو کې د منګنیز او کولین د ونډې» تر عنوان لاندې بشپړ کړ. هغې له خپل مېړه بنجامین آمدور سره هغه مهال چې په پیتسبورګ پوهنتون کې یې د لیسانس په کچه زده کړې کولې لیدلي و. دوی دواړو د ۱۹۴۴ زکال په اکتوبر میاشت کې د نیویارک په روچسټر کې له یوبل سره واده وکړ. د دوکتورا له ترلاسه کولو وروسته وړاندې له دې چې په ۱۹۴۹ زکال کې د هاروارډ د عامې روغتیا په ښوونځي کې د فیلیپ ډرینکر له ډلې سره مل شي؛ د ماساچوستس د سترګو او غوږونو په روغتون کې یې کار وکړ. مري او بنجامین آمدور د ډېوېډ په نامه یو زوی درلود چې په ۱۹۶۱ زکال کې وزېږېد.
څېړنه
د مسو د زوب او مسي توکو جوړولو امریکايي شرکت (ASARCO) په ۱۹۴۸ زکال کې ډرینکر ته مالي بودیجه برابره کړه څو د دونورا دود اړوند څېړنه وکړي هغه هم له دې امله چې دغه شرکت لیوالتیا لرله څو وښيي د دوی له خوا تولید کوونکي د هوا زیانمونکي دودونه (سلفوریک اسید او سلفر ډای اوکساید) په پام وړ توګه د هوا په ککړتیا کې رول نه لري. د ۱۹۵۳ زکال په نیمايي کې آمدور او د هغې مېړه بنجامین داسې یوه کړنلار غوره کړه څو په مرطوبه هوا لرونکې کوټه کې د ګینه یي خوګانو په سږو باندې د پاشل کېدوني سلفوریک اسید او سلفر ډای اکساید اغېزې وڅېړي. دوی دواړو د خپلې دغې کوچنۍ ازمایښتي پروژې لپاره ګینه يي خوګان  وپېرل او د جولای د څلورمې اونۍ پای ورځې یې په خپلو څېړنو ولګولې.
آمدور د خپلې ازموینې پایلې د ۱۹۵۳ زکال په ډسمبر میاشت کې د علومو د پراختیا د امریکايي ټولنې (American Association for the Advancement of Science) په کلنۍ ناسته کې وړاندې کړې چې څرګندوله یې دغه ترکیبي دود په تنفس، د وزن په کمښت او د سږو د ناروغیو په رامنځته کېدو پام وړ اغېز لري. له دې وروسته نوموړې په ۱۹۴۸ زکال کې په انساني داوطلبو نمونو باندې د کمې کچې سلفوریک اسید د اغېزو د ازموینې اړوند یوه توهین کوونکې مقاله ولیکله. دغې مقالې او د امریکا د صنعتي حفظ الصحې د ټولنې د موندونو د وړاندې کولو لپاره د هغې هڅو نوموړې ته ګڼ شمېر ستونزې راوپارولې. په آمدور باندې د دغې ټولنې د ۱۹۵۴ زکال د کلنۍ غونډې په ورځ په لیفت کې د دوه کسانو له خوا برید وشو او هغه یې وګواښله. خو له دې سره هم هغې خپلې موندنې وړاندې کړې. له دې امله چې ډرینکر له ASARCO بودیجه ترلاسه کوله دغه شرکت فکر کاوه چې کولای شي په هغه څه چې خپرېږي واک ولري. هغه مهال چې آمدور له دغې ناستې راستنه شوه، ډرینکر ترې وغوښتل نوم یې له دغې مقالې پاک او همدارنګه په لنکست طبي مجله کې دغه مقاله خپره نه کړي، په داسې حال کې چې وړاندې یې دغه چاره منلې وه. آمدور د ډرینکر غوښتنه وه نه منله او له دې امله یې د ډرینکر په ډله کې خپله دنده له لاسه ورکړه او اړ شوه څو د نوې دندې په لټه کې شي. دغه مقاله هېڅکله خپره نه شوه.
نوموړې په ډېرې چټکتیا سره له جیمز ویټنبرګر سره نوې څېړنیزه دنده ومونده چې د هاروارډ د عامې روغتیا د ښوونځي د ښوونکي، ډاکټر جر مېډ سره یې کار کاوه. هغې د هوا په ککړتیا خپلې څېړنې ته چې د ډرینکر تر نظارت لاندې یې پرې کار پیل کړی و؛ تر هغه مهاله دوام ورکړ کله یې په ۱۹۷۷ زکال کې دغه ښوونځی پرېښود. هغه هم تر یوه بریده په هاروارډ کې دې او د دې همکار شلډن مورفي ته د دندې د ستونزمن والي او هم له دې امله چې اړتیا یې لرله له یو شمېر انجینرانو سره کار وکړي چې ورته په کافي ډول احتراقي مواد برابر کړي؛ همدا و چې نوموړې همدلته نږدې د ماساچوستس د ټکنالوژۍ انستیتیوت ته خپله څېړنه انتقال کړه او هلته یې د ښوونکې په توګه دنده ومنله او د خپلو څېړنو لپاره یې د ۱۲ کلونو لپاره بودیجه برابره کړه. له دې وروسته نوموړې د سلفوریک اسید په تنفس کې د فلزاتو او ګازونو په تعامل تمرکز وکړ. هغه چې په MIT کې د خپلو څېړنو له پایلو ناخوښه وه په ۱۹۸۹ زکال کې یې د مخکښې څېړنیزې ساینس پوهې په توګه په نیویارک پوهنتون کې د چاپېریالي روغتیا انستیتیوت ته کډه وکړه او په ۱۹۹۶ زکال کې د خپل تقاعد تر مهاله همالته پاتې شوه.
ویاړونه
په ۱۹۵۳ زکال کې آمدور د عامې روغتیا اړوند د دلتا اومیګا په نامه افتخاري ټولنې غړیتوب ترلاسه کړ. په ۱۹۷۴ زکال کې نوموړي د امریکا د صنعتي حفظ الصحې له ټولنې څخه د ډونالډ اي. کامېنګز د یادونې جایزه چې د خپل عمر په اوږدو کې یې په دغه لار کې خپل ژوند لګولی و ترلاسه کړه. د امریکا د صنعتي حفظ الصحې د شورا اکاډمي په ۱۹۸۴ زکال کې نوموړي ته د صنعتي حفظ الصحې په برخه کې د څېړنیزو اړتیاو د موندلو او پوره کولو له امله د هنري. اف سمیټ جونیز جایزه ورکړه. په ۱۹۸۶ زکال کې یې د مسمومیتونو له ټولنې څخه په تنفسي برخه کې د کاري لاسته راوړونو له امله ځانګړې جایزه ترلاسه کړه. په ۱۹۸۹ زکال کې د امریکا د دولتي صنعت د حفظ الصحې د پلویانو په کنفرانس کې ورته د هربرت اي. سټاکینګر جایزه ورکړل شوه. په ۱۹۸۸ زکال کې نوموړې د منځني اتلانتیک د مسمومیت پوهنې د سفیرې جایزه خپله کړه. ورپسې یې په ۱۹۹۷ زکال کې له همدغې ټولنې څخه د خپل ژوند په اوږدو کې د مسومیتونو په پېژندو کې د خپلو بې دریغه هڅو له امله د مریټ (وړ توب) جایزه ترلاسه کړه.
مړینه او میراث
آمدور د ۱۹۹۸ زکال د فبروري په ۱۶ مه په هاوايي کې د رخصتیو تېرولو څخه د بېرته راګرځېدو پر مهال د زړه د سکتې له امله مړه شوه. لږ تر لږه درې ټولنو د هغې د مړینې خبرتیا ولیکله او د مسمومیت پېژندنې یو کتاب هم د هغې په یاد وړاندې شو. د توکسیکولوژي ټولنې د هغې په نوم یوه جایزه چې د هغې زده کوونکو او همکارانو تنظیم کړې وه وټاکله. د ماري آمدور د زده کوونکو په نامه دغه جایزه هر کال د تنفس او استنشاق په تخصصي ناسته کې مستحق کس ته ورکول کېږي. نوموړې د «دودونو د څېړنو د مور» په نامه بلل کېږي او د هغې چارو د هوا د ککړتیا لپاره د معیار ټاکلو په برخه کې پام وړ اغېز درلود.
د افغانستان سیاست
د افغانستان سیاست د اسلامي دیني حاکمیت په چوکاټ کې د مستبد امارت پر بنسټ ولاړ دی چې ټول واک د طالبانو تحریک په انحصار کې دی. د نظر او عقیدې اختلاف ته اجازه نه نشته، او سیاست تر لویې کچې د طالبانو په داخلي سیاسي بحثونو او د واک په انحصار محدود دی. څرنګه چې حکومت سرپرست دی، د قانون د حاکمیت لپاره اساسي قانون یا بل اساس نشته. د نظام جوړښت استبدادي دی چې ټول واک د ستر مشر او د هغه د روحاني سلاکارانو په لاس کې متمرکز دی. *
تاریچه
په افغانستان کې د حکومت تمثیل په تاریخي ډول د واک پر سر د جګړو، کودتاه او د واک د بې ثباته لېږد څخه عبارت دي. دا هېواد د حکومت د بېلابېلو نظامونو له خوا  لکه شاهي، جمهوري، دیني، دیکتاتورۍ، او د کمونیسټ پلوه دولت، اداره شوی.
اساسي قانون
اوس مهال افغانستان له واضح اساسي قانون او د قانون د حاکمیت له کوم بنسټ پرته فعالیت کوي. حکومت پخپله ځان ته "سرپرست یا چارسمبالی" وایي. د طالبانو مشرتابه د فرمان او قاضیان په لارښوونه حکومت کوي او طالب جنګیالي ځای پر ځای پرېکړه کوي چې څنګه قانون د شریعت د خپل تفسیر پر بنسټ پلی کړي. خو ځینې لارښوونې وړاندې شوي او د طالبانو تر منځ د اساسي قانون په اړه  د خبرو شواهد شته چې د دوی اوسنۍ حکومتوالۍ په اړه یو څه روښانه کوي.