cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
روښانفکر او روښانفکري
د فزیک پوهه نه د یو فزیک پوه رایه ده او نه د نورو؛ بلکې یو له بهېدونکی بهیر دی چې فزیکپوهان پکې لامبو وهي، د فقې د سیند لامبوونکي دي او فقه یوه پوهه ده چې ددې پوهانو پر اوږو ور سپره ده؛ خو په عین کې له هر یوه مستقل او خپلواکه ده. فقه د اړپیچونو، لاسنیوو، سیالیو، کره کتنو او د فقهاوو د مخالفت ټولگه ده چې بهېږي او پر مخ درومي او هم علم همدغسې دی. د فقهاوو تقوا یا بې تقوايي، په یوه ښوونځي پورې زړه تړنه یا نه تړنه او په څېر مسایل یې ، په علم کې انعکاس او اغېز نه لري؛ علم دا دی: عالمانه پوښتنې او ورته روشمند ځوابونه. او البته دا ځوابونه کله سم وی او کله نه؛ د عالمانو کار دا دی چې ددې ځوابونو سموالی او ناسموالی وڅېړي او په دې چارو بوختېدا، رورو یو علم رادبره کوي. د امام احمد حنبل (رح) په څېر حدیثپوهانو متکلمانو ته پېغور ورکاوه چې دوی لومړی د دین د مخالفانو او منکرینو شبهې او نیوکې اوڅاروي او روسته یې ځوابونه ورکوي او همدا چار لاملېږي چې په ټولنه کې د دین مخالفې خبرې اوڅار شي او پېرونکي پیدا کړي. دا نیوکه هم له سموالي او ناسموالي یې صرف نظر، داسې نه ده، دا چې متکلم له وړاندې ژمن دی، خبره یې څه اعتبار نه لري.
نو هیڅ فیلسوف او ان کوم فقیه، متکلم ته ویلي نه دي، چې د کلام علم د کلمې په واقعي مانا، علم نه دی، له بیخه ستونزه لري او له آره رادبره کېدونی نه دی؛ ځکه د یو ځانگړي دریځ د دفاع لپاره جوړ شوی او همدا چارلاملېږي چې له متکلمه بې پرېتوب واخستل شي. فیلسوفانو پر متکلمانو دا نیوکه نه کوله؛ ځکه سمه نیوکه نه وه او متکلمانو ځواب ورکولای شو، چې ستاسې زموږ په گروهې پورې څه کار، د لایلو ته مو وگورئ، که پیاوړي او غښتلي ول، و یې منئ.
د منطق له مخې توپیر نه لري چې په پیل کې چا په یو څیز زړه تړلی وي او بیا یې ازبادولو ته مضبوط دلایل پیدا کړي. دا لارښوونه چې په علم کې ـــ د یو جمعي او بهاند معرفت په توگه ـــ د عالمانو وگړیز او اروایي حالات هیڅ دخالت نه لري د نوي معرفت پېژندنې یو له مهمو او مؤکدو آرونو ځنې دی البته دا مطلب فیلسوفانو مو په ډاگه نه دی ویلی. له آره په اسلامي فلسفه کې، معرفت پوهنه یو لومړی درجه چار نه و او فیلسوفان هومره ورباندې نه وربوختېدل، البته له یو اړ کونجونو یې باخبر وو او په باب یې خبرې کولې؛ خو په اسلامي فلسفه کې د معرفت پوهنې په نامې کوم مستقل فن شتون نه درلود. ایراني مشهور عالم اروښاد مرتضی مطهري د "اصول فلسفه و روش ریالېزم" کتاب په لمنلیک کې څو ځلي ټینگار کړی، څو ذهن و نه پېژنو، فلسفه درلودای نشو او په بله وینا، څو معرفت پوهنه ونلرو، فلسفه درلودای نشو؛ نو ځکه د منطق له مخې معرفت پوهنه، پر فلسفې او علم ور مخکې ده. په دې پوهه کې ددې په څېر پوښتنې اوڅارېږي چې ایا په علم کې، باید د عالمانو له ارواپوهنې او زړه تړنو یې څه خبره وکړو که نه؟ دې ډول پوښتنو ته د معرفت پوهانو ځواب منفي دی؛ ځکه علم، د عالمانو اروایي حالات او د تېرو په تعبیر، د نفساني او ځاني کمالاتو او څرنگیتاوو برخه نه ده؛ علم هغه دلایل دي چې عالمان یې راوړاندې کوي او مخاطب یې هم عالمان دي. علم د گردو عالمانو نابرخې کړې گډه متاع او مشاع ده او ټول یې په رادبره کولو، چاڼولو، کره کتنې، نقد، توږنې او تکامل کې مشارکت او گډون لري.
په دې ځانگړنې؛ نو د کلام علم کومه ذاتي نیمگړتیا نه لري، شونې ده ددې یا هغه متکلم رایه څه نیوکه ولري او یا د هغه بل دلیل څه خو ولري، لکه چې په ټولو علومو کې حال همدغسې دی؛ خو په کلام علم کې یو "پارادوکس" یا ‌ذاتي نیمگړنې سوړه او رخنه نه ده کړې چې بنسټ یې ناسم وي. ددې علم کره کولو ته باید دلایل یې وڅېړوو چې ووینو متکلمانو مراد ازباد کړی که نه.
پر دې ټکیو ورزیاتوم چې د کلام علم موضوع، له یوه ځانگړي دین څخه دفاع ده او په همدې پار څانگه څانگه کېږي. موږ د مسیحي، اسلامي، یهودي او ...... د کلام علم لرو چې دا هر یوه څانگه د خپلو موخو ازبادلو ته ژمنه ده. د دین د ډول له مخې، د متکلم ژمنه هم توپیر کوي. اسلامي هېوادونو ته د مارکسېزم له ورننوتو روسته د اسلامي کلام علم ډېر توپیر کړی دی. متکلمانو د مارکسیستانو شبهو او نیوکو ته چې په نوې انداز یې کولې غاښ ماتي ځوابونه ورکول، حال دا مخکې د اسلامي متکلمانو وضع دغسې نه وه.
تردې سریزې روسته، د روښانفکرۍ او دیني روڼ اندی پر ویینې لگیا کېږو، او څېړو چې ایا "دیني روښانفکري" مانا لري که نه او له آره د دیني روښانفکرۍ په نامې څه لرو که نه، کټ مټ په همدې مانا چې دیني کلام لرو او په شتون کې یې هیڅ نیوکه او څه شبهه نشته او سره له دې چې متکلم په ډاگه څرگندوي چې څه دریځونه لري او په دفاع کې یې څه کوي، دغسې یو څیز یې په پوهه کې، د یوې علمي معتبرې څانگې په توگه، څه خلل او نیمگړتیا نه ورغورځوي، په همدې صراحت او څرگندتیا د دیني روښانفکرۍ د مضبوط او پوخ منطق خبره کولای او دفاع ترې کړای شو.
له آره د وگړیو مخکېنی انگېرنې او ژمنې له ړون آندی د روڼ اندي د لوېدو نه لاملېږي چې زور یې کېني. دا به پوره معرفت ناپوهنه وي چې انسان وانگېري که د عالمانو د اروايي حالاتو په لټه کې شي. د دوی په خبرو کې به خوگانې یا منطقي نیمگړتیا وې را وباسې؛ دا ځکه معرفت یو جمعي او روان چار دی او روښانفکري او اندنه هم دغسې ده. اندنه دا نه ده چې په خلوت او گوښه کې کېنم له ځان سره سوچ وکړم او سمې یا ناسمې پایلې ته ورسم، څه چې اندنه کوي او دا چې له نورو سره یې شریک کړو او نور هم خپله خبره او کره کتنه راسره شریکه کړي، چې دا فکر د عالمانو په ټولنه کې وټوکېږي او سیوري وکړي او نور یې تر سیوري لاندې هوسا شي، بل مهم ټکی دا، د سعدي په وینا:
هیچ کس بی دامن تر نیست اما دیگران ــــ باز می بوشند و ما بر آفتاب افکنده ایم
اصلا بې ژمنی انسان نه پیدا کېږي؛ خو ځینې ژمنې، نامه لري او ځینې بې نامه دي. دغسې نه ده چې څوک ووایي زه دیني ژمنه نه لرم؛ نو ځکه هیڅ ژمنه نه لرم! نوموړی نورې ژمنې او د زړه تړاوونه لري چې یا نامه نه لري یا یې نامه نه اخلي. یو لړ دا ژمنې، پېژندل شوي او نامې لري او اتفاقا همدا ښکاره توب، قضاوت آسان او روڼوي معلومه ده چې انسان له کوم دریځه او د څه په اړه خبرې کوي؛ خو یو لړ زړه تړنې په عین حال کې چې شتون لري؛ خو نامه نه لري او یا یې نامه نه ښکاره کېږي، او اتفاقا همدا د روڼتیا نشتون، قضاوت خړپړوي او د دقیقي کره کتنې خنډېږي. له همدې لامله، غوره د چې هر څوک خپل دریځونه او ژمنې په ډاگه ووایي چې د کره کتنې او څېړنې پر وخت معلوم وي چې باید کوم څیز کره او تر برید لاندې ونیول شي چې رڼې پایلې تر لاسه شي.
د علم په نړۍ کې، څرگندتیا، رښتینتوب او روڼتیا ړومبی ارزښت دی؛ د علمي تقوا مانا دا ده چې کوم څیز پټ نه کړئ. د سوداگرۍ نړۍ نه ده چې عالم، د کاسب په څیر خپل جنس پټ کړي یا یې چاته واقعي نرخ و نه وايي چې گران یې وپلوري. باید عالم دلته خپله متاع او څیز لمر ته کېدي او څه چې شتون لري په رښتیا یې رابرسېره کړي، ته وا د عالمانو یو له همېشنیو کارونو " ډیکانسټرکشن Deconstruction "؛ یعنې شرحه شرحه کول دي لکه چې مولانا وايي:
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق ـــ تا بگویم شرح درد اشتیاق.
یو علم یو څیز جوړوي او بل یې پاڼه پاڼه کوي، غوټه یې له غوټې او تار یې له تنستې پرانځي او له قضا داسې ټکي راښيي چې ډېر ځل خپله عالم ته هم ورڅرگند نه وو او خپله هم نه پوهېده چې په څه تړاوونو او ژمنو پورې ورتړلی و.
د امریکايي فیلسوف ادوین آرثربرت "نویو علومو له طبیعت ورهخوا مبادی" کتاب او هم د کوپرنیک، کپلر، گالیله او نیوټن په باب د آرتورکستلر "خوبولي" کتاب ملاحظه کړئ. ددې با سلیقه لیکوال ټوله خبره دا ده چې دا ستر عالمان او د تجربي علومو مخکښان په خوب کې پر لار تلل؛ خو خپله یې انگېرل چې ښه څرگند او په خپله خوښه روان دي؛ خو نن تر څلورو پېړیو روسته، چې کړه وړه، تجربې، لیکنې او استدلالونه یې شرحه شرحه (پاڼه پاڼه) کوو؛ مومو چې دوی د خوبولیو انسانانو په څېر چې خپل مخکې روسته نه ویني، لړزانده حرکتونه درلودل. ځیر شئ چې په دې ځای کې له تجربي علومو سره سروکار لرو، چې اتفاقا له هر معرفته، ډاگیز، عیني او بې پرې دی او تجربه پکې روستي قاضڼه ده چې د گالیله په تعبیر یوه تجربه سل دلیله باطلولای نشي. دا حکم یوازې په کپلر او گالیله پورې ځانگړی نه دی، د ټولو انسانانو حکم دی. په پاڼې پاڼې کولو انسان ته د علم په ودې کې ډېرې خوالې او هم د عالمانو اندیز څښاک ځایونه چې خپله هم ورته څرگند نه ول وربرسېرېږي.
داروین آرثربرت په کتاب کې دا خبره په ښه ډېر فلسفي قوت ویل شوې او استدلالونه او ډېرې تاریخي نښې او قراین په گوتو شوي جې مشخص شي د نویو علومو مخکښانو څه ناپېژاندې مخکېني فرضیات (پیش فرض) او (ان) ځینې یې هېښنده درلودل چې خپله هم ورته څرگند نه وو؛ نو ځکه داسې نه دي چې وگړیو پټې زړه تړنې او مخکېني فرضیات نه درلودل، هیڅوک له دې حکمه معاف نه دی، د ټولو "لمن لمده" ده؛ خو یو دا ناپاکي لمر ته اچولې او بل پټه کړې ده. له آره پوهه بې له مخکېنیو فرضیاتو او بې ژمنی پوه او عالم شونی نه دی.
په حقیقت کې د کستلر اوبرت په څېر تایخپوهانو او عالمانو نسبتا د یوې مهمې فلسفې او معرفت پوهاوېزې رای لپاره لار هواره کړې ده. لکه آرتور کستلر د کلیسا او گالیله ترمنځ په قضاوت کې نوی نظر رامنځ ته کړی. لکه چې پوهېږئ کلیسا له گالیله سره لاس و گرېوان شوه او البته څه مشهور دي، اعدام یې نه کړ. خو تر مړینې یې په کور کې بندي او تر تنگې لاندې ونیو په پای کې د کوپرینک کتاب ته یې هم د خپرولو اجازه ورکړه؛ خو د کلیسا یو کشیش (ملأ) پرې اوږده او معرفت پوهاویزه سریزه ولیکله او په ځیرنه یې د کوپرینک نجومي معرفت پوهاویز دریځ څرگند کړی دی او ترې یې غوښتي چې خپله نظریه د یو پرېکنده چار په بڼه نه؛ بلکې د یوې اوزارې فرضیې په بڼه څرگند کړي. د کوپرینک کتاب ۴۰۰ ټوکه خپور شو چې لږ تر لږه ۲۰۰ نسخې یې تراوسه پاتې دي، چې دا مطلب دې ته په پامنیوي یې کتاب تخصصي او د هغه وخت د خلکو د لوست کچه ټیټه وه، په ډاگه څرگندوي چې په هغه پېر کې سانسور واکمن و.
د کستلر د وینا له مخې، د کلیسا او گالیله په لانجه کې دواړو لوریو مخکېني فرضیات او ایمانیات درلودل، داسې نه وه چې یو خوا ته د گالیله په څېر روڼ اند، بې پرې او بې له مخکېنیو فرضیاتو درلودونکی عالم و او په مقابل لوري کې یې تیاره اندي او د علم ضد کسان ولاړ وو. لانجه ډېره پېچلې وه. د گالیله لور د خپل پلار په هکله کتاب کاږلی، چې په لوستو یې د گالیله اروایی حالات رامعلومېږي چې یو لانجمن انسان و او له کلیسا سره یې له شخړې بد نه ایسېدل او پر وړاندې یې د کلیسا له دریځه پوهېدای شو. آرثربرت هم په خپل کتاب کې همدې څرگندونو ته ورته په تېره د نیوټن په باب یې مخکېني فرضیات راښيي.
دا گرد موارد د علم په فلسفه کې په یوې تاریخي ــــ فلسفې نظریي پای ته ورسېدل، چې دا په امریکا کې "تامسن کوهي" په یو ډول او په فرنسه کې "میشل فوکو" په بل ډول څرگنده کړه او البته زه د "تامسن کوهي" بیان ډېر خوښوم؛ ځکه ښه څرگند، روڼ او پر علمي او ډېرو تاریخي نښو او قراینو ولاړ دی؛ نو ځکه تجربي پوهه له ایدیالوژیو سره پرېمانه ورته والی لري. یو پاراډایم رادبره کوي او اذهان ایلوي. پوهان هم ددې پاراډایمونو په ترڅ کې رامنځ ته کېږي، ایدیالوژیک ذهن پیدا کوي او د دوی په ‌ذهن کې ستر فرضیات راټوکوي، چې په یو لړ مواردو کې له دې پاراډایمونو دباندې د سوچ کولو وس نه مومي او ورپسې نسلونه چې د دوی افکار پاڼه پاڼه او شرحه شرحه کوي، دا پټ فرضیات راسپړي.
نو پردې سربېره چې "پوزیتیویستانو" د علم او دین ترمنځ څرگنده پوله ایسته کړه؛ خو نن د تامسن کوهي او نورو څېړنې ښيي چې له دې اړخ علم او دین ډېر سره نژدې دي؛ یعنې د تجربي علومو پاراډایمونه د پوهانو له اذهانو سره هماغسې چلېږي، چې دین د دیندارانو له اذهانو سره چلېږي او د علم او دین ترمنځ شخړه په واقع کې د دوو ډولو ادیانو ترمنځ په شخړه اوړېدلې ده.
"ویتگنشتاین" چې د اندیز ځواک او اغېز له اړخ یې، د زمانې ارسطو نومولی، په خپل عمر کې یې دوه فلسفي ښوونځي رادبره کړي چې په مخکېني او روستني ویتگنشتاین پېژندل کېږي نوموړی په ړومبي پېر کې د علم د ژبې او د دین د ژبې تر منځ په څرگند بېلتون قایل و؛ خو په دویمه دوره کې متوجه نشو چې دا کرښې ایستنې بې محصول دي. دا دوه ژبې دي، او یو د بل په څېر چلېږي.
د هر دین او مذهب عالمان، د سپېڅلیو متونو د تفسیر پر وخت رایه او فرضیات لري، بې رای تفسیر نشته، گرد سره تفسیرونه په رای دي. مهمه دا ده چې دا رایه او فرض تنقیح او چاڼ شي. د تش او بې رای ذهن په لټه کې مه اوسئ. ټولو مفسرانو چې ویلي له خدای سره مو ژمنه کړې او هوډ مو کړی چې په خپله رایه به تفسر نه کوو؛ خو د څو راروسته نسلونو مفسرانو یې گرېوانونه نیولي او د دوی فرضیات او رای یې ډاگېزه کړي دي. لکه د تفسیر پر وخت، یو اشعري مفسر، د اشاعره و نظریات او یو معتزلي مفسر د معتزلیاتو آراوې ورگډوي او هغه هم چې نه اشعري دی او نه معتزلي، په خپل تفسیر کې یې د بې نامې او بې نښې مذهب نظریات کارولي دي. که څه نامه نه لري، په دې مانا نه ده چې شتون هم نه لري. موږ ټول د یوې کوڅي اوسېدونکي یو او نباید څوک بل په دې پار ورټي چې رایه او فرضیات لري. هر څوک په درجو، د خپل چاپېریال او بې نامې او نامې ښوونځي ایل دی.
اتفاقا د هغوی چې ښوونځی یې په نامې دی، ښه ډېر علمي صداقت لري او ښې رڼې خبرې اترې ورسره کړای شو. د علمي استدلال پر وخت، نباید بې ژمنتوب وغواړو، حد اکثر مقابل استدلال له گرېوانه ونیسو او کمزوري یې وروښیو. په دې پار فیلسوف دیندار کېدای هم شي؛ ایا موږ مسلمان او مسیحي فیلسوفان نه درلودل یا نه لرو، چې ټوله هڅه یې د حقیقت پېژندو او څرگندولو ته وراړولې وه او پر خپلو موندنو یې استدلال کاوه. ایا دغسې انسان تورنولای شو، دا چې ته ایماني ژمنې او دیني گروهې لرې، فلسفه دې د بوسو قدرې ارزښت نه لري؟ ایا حق لرو ووایو دوی د فیلسوف په توگه نه پېژنو؟ په دې حال کې دوی هم متقابلا په ارزښت راته قایل نشي او خبرو ته مو اهمیت ورنکړي. دغسې یو لیدلوری یو منطقي نیوکه لري او بل د دیني فرهنگونو په لمن کې پرېمانه بېلگې لري چې ورسره په ټکر کې دي.
په مسیحي فرهنگ کې "توماس آکوئیناس" زموږ په فرهنگ کې د بلخي ابن سینا په څېر یو شخصیت دی، پردې سربېره چې یو لومړی درجه فیلسوف دی، پوره دیندار مسیحي او بلکې د مسیحیانو سره حلقه هم دی. ابن سینا، سهروردي او ملا صدرا د مقلدینو او ژمنو فیلسوفانو نورې بېلگې دي. ایا څوک حق لري په دې علت ددې مشرانو گرېوان ونیسي او ووايي شخصیت مو متناقضه دی، که دا تناقض وي؛ نو دا دې حَبّذا او خُرّما وي! د بلخي مولانا په وینا:
پیر گرید مر تو را ای سست حال ـــ ان چه فوق عقل توست امد محال
نو ځکه، لومړی معرفت او روڼ اندي چې دا هم یو ډول معرفت دی، یو جمعي او روان چار دی؛ او دویم تاریخي قراین، عیني او ښکاره بېلگې او منطقي دلایل هم راښیي چې د افکارو د کره کتنې پر وخت نباید د وگړیو په ژمنې او ایمانیاتو پسې نوغي راوسپړو. که مخېنې او ژمنې، د یو چا د شړلو دلیل وي، ټول به وشړل شي؛ بلکې دا پړی به تر ټولو مخکې ددې دود خاوند ته ورترغاړې شي.
روښانفکري څه ده؟ هو، روڼ اندي د حقیقت په لټه کې دي او لېوال دي خبرې یې مستدللې وي. او له وگړیز اړخ یې ښه ایسي بې پرې وي؛ یعنې په ځیرنه بېلابېل نظریات څېړي او که کوم محبت ته ورسېدل، خپلوي یې؛ خو البته دا ځانگړنه، په روښانفکر پورې ځانگړې نه ده، باید هر عالم دغسې وي:
در ره منزل لیلی که خطر هاست در ان شرط اول قدم آن است که مجنون باشي
د علم او څېړنې په ډگر کې د قدم ایښوو لوموی شرط دا دی چې عالم دې؛ بې پرې، رښتونی، متواضع، عاجز، د حجت تابع او د حقیقت غوښتونکي وي، اوبه له سرچینې لپه کړي او د علم په لاس ته راوړو او حقیقت غوښتنې کې هوا، هوس، اغراض، گټې او تمې په پام کې و نه نیسي. په دې مو څه کار نشته چې په واقعیت او د باندېنۍ نړۍ کې څه پېښېږي. او عالمان تر کومه بریده دا شروط رعایتوي؛ خو دا، د علم تر لاسه کولو لازم شرط دی، نه کافي، او په روښانفکری پورې هم ځانگړی نه دی، ټول عالمان دغسې وي او باید وي.
اوس د روښانفکرۍ پر موضوع بوختېږو چې څه ده؟
ومې ویل چې له یوه ځانگړي دیانته دفاع، د کلام علم موضوع ده؛ خو د دیني روښانفکری موضوع هغه اندېښمني ده چې په درېیمې نړۍ کې د سنت او مدرنیته د مخامخېدنې او غځېدا په تړاو شته. ومو ویل چې یوازې د حقیقت غوښتنه او بې پرېتوب څوک نه روښانفکر کوي؛ نو ځکه د روښانفکر او نورو د عالمانو د برید معلومولو لپاره باید د روڼ اندو د فعالیت د موضوع په هکله خبرې وکړو، په گومان مې په درېیمه نړۍ کې له مدرنیته سره مخامخېدنه وه چې روښانفکر یې راوپنځاوه او په همدې دلیل ویل کېږي، چې روښانفکر د سنت او مدرنیټه په چارو کې حرکت کوي. که تاریخ مو خپل طبیعي بهیر وهلای او د بل فکر او فرهنگ تر یرغل لاندې نه وای؛ نو بله وضع مو درلوده.
برتراند راسل په شلمه پېړۍ کې د روښانفکرانو کارونه کول. نوموړي په منظق او ریاضي کې پرېمانه تبحر درلود او هم د یو عمومي روښانفکر په توگه اوڅار و؛ بلکه د امریکا او ویتنام د جگړې په هکله یې دریځ نیوه، اعتصاب او پلتی یې وهله، زنداني کېده او ........
د اروپا روښانفکرانو زړه راښکوني ځانگړنې درلودې، لومړی پراخ تاریخي مالومات یې درلودل، دویم یوازې نندار چې نه؛ بلکې د ډگر لوبغاړي ول او عقلونه یې سیخول، درېیم له خپلو سنتو پوره باخبره وو، او دا ډېر مهم ټکی دی. "کارل مارکس" په اتلسمه پېړۍ کې راښکاره شو او پر ټولې نړۍ یې ډېر اغېز درلود. دا په رښتیا د دین ضد و او یو ښوونځي یې رادبره کړ چې له دین سره یې جوړجاړی نه درلود. ډېر فعال و، ۱۶ ساعته یې مطالعه کوله او یهودیت او مسیحیت یې ښه پېژندل. او ددې ادیانو په اړه یې د مالوماتو او لیدانې له مخې خبرې کولې، د سنجول شویو خبرو ـــ که څه هم تېروتنې وې ـــ په علت یې عقلونه ایلول او ستر ماغزه یې په ولکه کې نیول. داسې نه وه چې څو سرسري روښانفکره شعارونه ورکوي او د نورو په چکچو زړه وتړي. مطلب مې دا دی چې باید یو روښانفکر نه یوازې په مدرنیته تسلط ولري؛ بلکې همدومره او ان تردې ور ډېر پر خپلو سنتو او تاریخ پوه او باخبر وي. یوازې د کانت، هگل، فوگو او ...... د فلسفو په لوستو او د څو رمانونو او اشعارو په لوستو روښانفکر کېدای نشو. دا څېزونه په درېیمه په تېره اسلامي نړۍ کې د روښانفکرۍ پېټی او مسوولیت کېدای نشي.
روښانفکري په اسلامي نړۍ کې یو ستونزمن چار دی. سره له دې چې علمي او ځینې وخت یې له سیاست سره ټکر ستونزې لري، له نظریي پلوه هم یو دروند چار دی. روښانفکري چې د سنتو او مدرنیته ترمنځ په درز او چاود کې حرکت دی. د دې دواړو په باب پوره او ژورې پوهېدنې ته اړتیا ده، سنت په اسلامي ټولنو کې څړبن دی او یوه خورا څړبنه برخه یې دیني سنت دی.
روښانفکر باید د دین په باب ژمن وي له دینه ژوره پوهېدنه او مالومات ولري چې له سنتو څخه مدرنیته ته ورتېرېدل ښه تنظیم کړي. هغوی چې په اسلامي ټولنو کې رمان لیکي، شعر وايي یا کتاب ژباړي، البته محترم دي او با ارزښته کار کوي؛ خو یوازې دا چارې د روښانفکرۍ له دقیق تعریف سره اړخ نه لگوي، او لا تر روښانفکرۍ اوږد لار پاتې ده. که ښه مو ایسي که نه، سنت مو ډېر ستر او څړبن دی او باید په باب یې کافي مالومات ولرو. باید په اسلامي ټولنو کې د فلسفې، کلام، فقې او حدیث تاریخي ونډه وپېژنو. بې د دوی له دقیقي پېژندنې، روښانفکري په یوه پښه گوډه ده.
د روښانفکرۍ بله برخه، روښانفکرانه مسوولیت دی. شونې ده یو تن لومړی درجه عالم وي، په یوه گوښه کې ناست یوه نړۍ وي، د سنتي او مدرن مالوماتو یو گوډی وي؛ خو په عین کې د کوټې په کونج کې ناست او پرخپل علم غاور او خوشحال وی، لکه پخوانیو اشرافو او مړو چې له خپلو جواهراتو سره لوبې کولې. دا پوهه او علم، د نفس کمال دی؛ خو عالم نه روښانفکر کوي. روښانفکري یو جمعي خوځښت دی؛ نو ځکه روښانفکر له ټولنیزې پازوالۍ یا مسوولیت هم برخمن دی او باید دا ونډه ولوبوي. ټولنیزه ونډه یې په سنت او مدرنیته کې اندیزه مشري ده؛ او البته په دې لار کې له نظري او عملي ستونزو سره هم مخ کېږي او ډېرځل یې بیه هم پرې کوي:
باید روښانفکرهم په دې ډگر خپل صداقت ښکاره کړي. په دې لار کې نور هم له لاسونو ونیسي او دا پوهه او آگاهي ور ولېږدوي او له خطراتو سره مخامخېدو ته یې چمتووالي هم ولري او په لټۍ دا چارې نه ترسره کېږي.
دا ټولې برخې یو روښانفکر جوړوي. البته دیني روښانفکر ته ډېرې دندې ورترغاړې دي کله باید د متکلم په بڼه راښکاره شي چې له دیني او ایماني دریځونو دفاع وکړي، په تېره هغه وخت چې دین د یو ټولنیز چار په توگه، وزله کېږي او د واکمنو د موخو لپاره کارولېږي. په ډې ځایونو کې د دیني روښانفکرانو کار خورا سختېږي؛ خو تېښته ترې نشته او په اسلامي نړۍ کې روښانفکري که غواړې او که نه غواړې دا لوازم لري."
څه مو چې ولوستل د سیاسي او ټولنېزو سازمانونو غړیو، د مدني ټولنو فعالانو، د پوهنتون زده کړیالانو او نظروالو ته یو اندیز سبق دی، چې په رڼا کې یې خپل فعالیتونه، شننې او دریځونه تنظیم کړي. او هېواد له اوسني کړکېچن حالته د ژغورنې کڅ ته وکاږي. د سرلوړي، باثباته او مخ پر ترقۍ افغانستان په هیله.
د فیمینیزم درېيمه څپه
د فیمینیزم درېيمه څپه په سیاسي او ټولنیزو حقونو کې د ښځو او نارینه وو د مساواتو پلوي غورځنګ بهیر دی. په متحده ایالاتو کې د ۱۹۹۰ کلونو په لومړیو کې پيل او د څلورمې څپې تر راپورته کېدو یانې ۲۰۱۰ کلونو پورې يې دوام وکړ. په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ کلونو کې د ښځينه نسل د غړو په توګه وزیږېده او د دویمې څپې د مدني حقونو په پرمختګ کې د لومړنیو اصولو په توګه یاده شوه. د فیمینیزم درېيمې څپې په ښځو کې انفرادیت او اختلاف راونغاړه او ويې غوښتل چې بیا یې تعریف کړي فیمینسټ اوسېدل څه معنی. درېيمې څپې د نوي فیمینیزم پلویو د بهیرونو او نظریو راپورته کېدل ولېدل. لکه قاطعیت، جنسي اثبات یا په عقیدوي لحاظ سبزي خوړونکو (Vegetarian) د چاپېریال اړوند فیمینیزم، انتقالي يا (Trans feminism) او له عصري وروسته فيمينيزم (Post Modern Feminism). د فیمینیسټ عالمې اليزابت ايوانس ( Elisabeth Evans) په اند په دې اړه تشویش راپورته کېږي چې په کومو اساسي قوانینو سره د فیمینیزم درېيمه څپه په ځينو ښېګڼو يا اړيکو کې د دې تعریف شوې بڼه ده.
درېيمه څپه د واشنګټن په المپیا کې د ۱۹۹۰ کلونو په لومړیو کې د غږ پورته کوونکې فیمینیسټ نجلۍ په راڅرګندېدو سره ترسيم شوه. همدارنګه انيتا هيلس( Anitta Hills) په ۱۹۹۱ کې ټولو نارینه وو او د سنا د قضائيه کمېټې ټولو سپين پوستو نارینه وو ته شاهدي څرګنده کړه چې افریقايي الاصل امریکايي قاضي کليرنس توماس (Clarence Thomas) د متحده ایالاتو سترې محکمې ته نوماند او بالاخره تائيد کړه چې هغه يې جنسي ځورولې ده. د درېيمې  څپې امتیاز د روبيکا واکر (Robecca Walker) دی چې سترې محکمې ته يې په ۱۹۹۲ کې د MS. مجلې له لارې په یوه مقاله کې توماس ( Thomas) ته د لېدنې وخت ورکړ. د مقالې عنوان يې (( درېيمه څپه جوړېدل) و چې په لاندې ډول يې په کې لیکلي وو: "زه دا د ټولو ښځو په استازولۍ لیکم په ځانګړي ډول زما د نسل ښځو. د توماس (Thomas) اعتراف ته اجازه ورکړئ چې لکه زه تاسې هم بېرته راوګرځوي. مبارزه  له ډېر لرې ځایه ده. د ښځې د  تجربې عزل ته اجازه وکړئ، چې  تاسې په قهر کړي. دا سپکاوی او تېری په سیاسي ځواک بدل شي، هغوی ته رای مه ورکوئ، که څه هم زموږ لپاره کار کوي. له هغوی سره جنسي اړیکې مه پالئ يانې مه جوړوئ. له هغوی سره ډوډۍ مه ماتوئ. د هغوی پالنه مه کوئ. که چېرې هغوی زموږ د ځان او ژوند خپلواکۍ ته لومړیتوب نه ورکوي. زه د پخواني فیمینیزم پلوې نه یم. زه درېيمه څپه یم."واکر (Walker) ثابته کړه چې درېيمه څپه فیمینیزم یوازې یو غبرګون نه و؛ بلکې په خپله یو غورځنګ و؛ ځکه چې د فیمینیزم پلوۍ سبب مخې ته نور کار درلود. د تقاطع اصطلاح د هغه نظريې تشرېح کوله، چې د ښځو تجربه د «فشار طبقي» د دې سبب شوې. د بېلګې په ډول: ذکر شوې اصطلاح د جنسیت، نژاد او ډلې له مخې په ۱۹۸۹ ز کال کې دکېمبرلي ويليم کرينشا(Kimberlee Williams Crenshaw) له خوا ورپېژندل شوې ده او دا د درېيمې څپې په ترڅ کې وو چې ذکر شوي ذهنیت وده وکړه. څرنګه چې د ۱۹۹۶ ز کال په وروستيو او ۲۰۰۰ کلونو په لومړیو کې فیمینیزم پلوې ښځې پرلیکه راغلې او په بلاګونو او برېښنايي زين (e-zines) په کارولو نړۍ وال مخاطب ته ورسېدل. [زين د اصلي يا ځانګړو انځورونو او متنونو ي، کوچنی دوران دی، په خودکار ډول کار کوي او معمولاً د کاپي ماشين له لارې توليدېږي]. دوی خپلو موخو ته پراختیا ورکړه. د جنسیت له مخې د کلیشه يي رول په له منځه وړلو تمرکز وکړ او د بېلابېل توکم او کلتور ته د مېرمنو په شاملو سره يې فیمینیزم ته پراختیا ورکړه.
تاریخچه
د دویمې څپې فيمينيسټانو له خوا ترلاسه کړي حقونه او خپرونې د درېيمې څپې د بنسټ په توګه وکارول شوې. زده کړو ته د مساوي لاسرسي، د ښځو د بې عزتۍ او ورڅخه د ناوړه ګټې اخېستنې او جنسي تيري عام بحثونه کول، د اميندوارۍ مخنيوی او د سقط جنین د رسمي کولو په ګډون د زيږون اړوند نور خدمتونه، په کار ځایونو کې د ښځو لپاره د جنسي ځورونې اړوند تګلارو جوړول او پياوړي کول، د ماشومانو او ښځو لپاره د ناوړه جنسي ګټې اخېستنې پناه ځایونو جوړول، د کوچنیانو د پاملرنې خدمتونه، ځوانو ښځو ته د تعليمي پروګرامونو تمويلول او د ښځو د مطالعاتو پروګرامونه د بېلګې په توګه د دویمې څپې د لاسته راوړنو په توګه یادولی شو.
فیمینیزم پلویو مشرانو لکه: مګزين هانګ کينګسټن (Maxine Hong Kingston)، اوډري لورډ (Audre Lorde)، چيرري مورګا (Cherríe Moraga)، بيل هووکس (bell hooks)، ګلوريا انزالډوا (Gloria Anzaldúa) او نورو په دویمه څپه کې رېښې وغځولې. د رنګ له مخې نورو فیمینیزم پلوو مېرمنو په اثبات ورسوله چې د نژاد د پاملرنې له پاره د فیمینیزم پلویو نظر یا فکر په دننه کې د یوې فضا د رامنځته کېدو خبرې وکړي. ګلوريا انزالډوا (Gloria Anzaldúa) او چيرري مورګا (Cherríe Moraga) یو غورچاڼ خپور کړ. «دې پُل ته زما ملا ويل کېږي» نوم ورکړ. په ۱۹۸۱ کې چې که څه هم ټولې ښځې سپين پوستې دي، ټول تور پوستي نارینه دي؛ مګر زموږ له ډلې ځينې ښځې زړه ورې دي. ۱۹۸۲ غورچاڼ د اکاشا ګلوريا ټي هل (Akasha (Gloria T.) Hull)، پټريکا بيل سکاټ (Patricia Bell-Scott) او باربارا سميت (Barbara Smith)  په واسطه اېډېټ(اصلاح) شو او په دې يې بحث وکړ چې د فیمینیزم دویمې څپې یوازې د سپین پوستو ښځو په ستونزو تمرکز کولو. د توکم او جنسیت ترمنځ د وصل په ټکي باندې ټینګار په زیاتېدونکې توګه څرګند شو.
د ۱۹۷۰ کلونو په وروستیو او د ۱۹۸۰ کلونو په لومړیو کې د فیمینیزم پلویو جنسيت جنګونه د دویمې څپې د بنسټيز فیمینیزم پر وړاندې د یو غبرګون په توګه راپورته شول. جنسي تمایلاتو د «جنسي – مثبتيت» مفکورې پر وړاندې مبارزه او د درېیمې څپې وړاندوینه وکړه.
بلواګره نجلۍ/ غږ پورته کوونکې نجلۍ
د واشنګټن په المپیا کې د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې د بلواګرې نجلۍ راڅرګندېدل فیمینیزم د درېيمې څپې د پيل په توګه یادیږي. د (Grrrl) په لغات کې درې د (r) توري له کارونې موخه دا وه چې د (girl) لغات د ښځو لپاره بیا ادعا وکړي. الېسن پيپمير (Alison Piepmeir) لیکي چې نوموړې نجلۍ او د سارا (Sarah) غورځنګ خبرنامه د زينس نجلۍ (grrrl Zines) لپاره یوه سلیقه، بلاغت او فصاحت او انځورګري (Iconography جوړه کړه چې همدې درېيمه څپه فیمینیزم راوپېژانده او د بالغو نجونو په لیدلوري يې تمرکز وکړ. د سوځېدونکې تيږې د کلک پوسټ يا قشر پر بنسټ غورځنګ د زينس (Zines) او هنر (رسم) رامنځ ته کړ او د جنسي تجاوز، زور منلو سړي او د مېرمنو د پياوړي کولو په اړه يې څپرکي پيل کړل او د موسیقۍ په برخه کې يې ښځې تنظیم او د هغوی ملاتړ یې وکړ. په نامعلومه نېټه ؛ مګر (معلومات په ۲۰۱۳ کال کې راټول شوي). (Bikiri Kill) وپوښتل چې بلواګره نجلۍ (Riot grrl) څه شی ده؟    "د رسنیو په هر ډول کې زه خپل ځان په څپېړه وهل شوې، سرپرې شوې، مسخره شوې، جنسي ځورېدلې، انتقاد کړای شوې، بې ارزښته ګڼلو، څنډې ته کولو، په جهالت تېرايستلو، کلیشه یې شویو، په لغته وهل شوې، ملنډې وهل شوې، ورباندې تیري کولو، خاموشه شوې، باطلې، په چاقوګانو وهل شوې، ویشتل شوې، خفه کړای شوې او وژل شوې وینم. له همدې له امله د نجونو لپاره یوې خوندي فضا ته اړتیا ده، چې موږ په کې خپلې سترګې پرانېستلی شو او بې له تهدیدونو څخه یو بل ته ورسېږو. ځکه چې موږ نجونې غواړو هغه وسیلې جوړې کړو چې متحده ایالاتو ته خبرې کوي. د هلکانو په ډلو پسې ډلې، زين(Zine) هلک پسې بل (Zine) هلک. په هلک پسې هلک موږ له دې ټولو ستړي شوي یو. زه له دې شیانو ستړې یم، چې راسره واقع کېږي. زه د لوبو وسیله نه یم. زه د سوري کوونکې وسیلې(Punch ) زیرمتون نه یم.زه مسخره نه یم."بلواګره نجلۍ د (Punk) ارزښتونو په (Do it Yourself “DIY”) يا «دا په خپله وکړئ» فلسفه کې ځای پر ځای شوي وو. د همکارۍ ضد دريځ، په ځان باور او بساينه يې ومنله. د مېرمنو په طبیعي پېژندنې او بېلوالي باندې د دې ټينګار ډېری وختونه د فیمینیزم د دویمې څپې سره ډېر نږدې ښکاره شو. له غورځنګ سره تړلې ډلې شاملې وې: د براټموبايل (Bratmobile)، جيک اف جيل (Jack Off Jill)، فري کېټټن (Free Kitten)، هيونس ټو بيسټي (Heavens to Betsy)، هګګي بير (Huggy Bear)، ال۷ (L7)، پينځم ستون (Fifth Column) او ټيم ډرش (Team Dresch) ته.
د بلواګرې نجلۍ کلتور خلکو ته ځای ورکړ چې په کوچنیو، لویو او (meso) کچو بدلون راولي. لکه څرنګه چې کيون ډن (Kevin Dunn) وايي: "د انفرادي پياوړتیا له پاره  د پنک (punk) «دا په خپله وکړئ» ته سرچينې برابرولو لپاره بلواګرې نجلۍ ښځې وهڅولې چې د مقاومت په بېلابېلو برخو کې ښکېل شي. په لویه کچه بلواګرې نجلۍ (Riot Grrrls) د ټولنې د ښځو د واکمنۍ جوړښتونو سره مقاومت کوي. د (Meso) په کچه، دوی په پا نک کې د جنسيتي رولونو سره مقاومت کوي. په کوچنیو کچو، دوی په خپلو کورنیو او د خپلو همکارانو په منځ کې د جنډر جوړښت ننګوي."
مېتافزیک
مېتافزیک هغه پوښتنې مطالعه کوي، چې د یوه شي په شتون او د هستۍ په شته ډولونو پورې اړه لري. مېتافزیک په دې دغو پوښتنو ته د تجریدي(انتزاعي) او بشپړو عمومي ځوابونو په لټه کې دي.
هغه موضوعګانې چې مېتافزیک یې په اړه څېړنه او ګروېږنه کوي ،دغه دي: هستي، شی او د هغو ځانګړتیاوې، مکان او زمان، سبب او نتیجه او شونتیا. مېتافزیک د فلسفې له څلورو څانګو نه یوه هغه ده او درې نورې یې دادي: پوهنپوهنه، منطق او علم الاخلاق.
پوهنپوهنیز بنسټ
مېتافزیکي مطالعه د هغه نه د پایلې اخیستلو له لارې ترسره کېږي چې قیاسي یې بولي. د بنسټيزو ریاضیاتو (چيک کله ناکله د شمېر د شتون په اړه د مېتافزیک ځانګړی تطبیق شوی مورد ګڼل کېږي) په څېر، مېتافزیک هڅه کوي چې د نړۍ د جوړښت په اړه یو همغږی دلیل راوړي، چې له نړۍ نه زموږ د ورځني او علمي درک د تشرېح وړتیا ولري، او تناقض په کې نه وي. په ریاضیاتو کې، د شمېرو د تعریف لپاره ډېرې بېلابېلې لارې شته، په ورته توګه، په مېتافزیک کې، د شیانو، ځانګړتیاوو، مفهومونو، او نورو هغو هستیو د تعریف لپاره ډېرې بېلابېلې لارې شته چې ویل کېږي، نړۍ ترې جوړه شوې ده. په داسې حال کې چې ښايي مېتافزیک، د یوه ځانګړي مورد په توګه، د اتومونو او زبررښتو (superstrings) په څېر د بنسټيز ساینس هستۍ مطالعه کړي، خو د هغې اصلي موضوع د شي، ځانګړتیا او علیت په څېر د ډلبندیو ټولګه ده چې دغه علمي نظریې يې انګېرنه کوي. د بېلګې په توګه: دا خبره چې "الکټرونونه چارچ لري" یوه علمي نظریه ده، خو د دې پلټنه چې د الکټرونونو لپاره دا څه معنا لري، چې (لږترلږه، یا د درک له مخې) "شیان" وي، چارچ یوه "ځانګړنه" وي، او د دوی دواړه چې بیا په توپولوژیکي موجودیت کې شتون لري او "مکان" ورته وايي، د مېتافزیک دنده ده.
د دې په اړه چې "نړۍ" نه شی ده، مېتافزیک دوه پراخ درېځونه مطالعه کوي. د مېتافزیکي ریاليزم پر بنسټ، هغه شیان چې مېتافزیک یې مطالعه کوي، د کوم څارونکي نه پرته په مستقل ډول موجود دي، نو ځکه شی د ټولو علومو بنسټ دی. له بله اړخه، مېتافزیکي انټي-ریالیزم داسې انګېري، هغه شیان چې مېتافزیک یې مطالعه کوي، د یوه څارونکي د ذهن په د دننه کې موجود دي، نو ځکه شی د ځاني ځیریدنې (introspection) او مفهومی شننې (conceptual analysis) یو شکل دی. دا درېځ تر ډېره اوسنۍ سرچینه لري. ځینې فیلسوفان، لکه: کانت، پر دغوو دواړو "نړیو" او هغه څه چې کېدای شي، له یوه بل نه رامنځته شي بحث کوي. ځینې نور، لکه: منطقي پوزیټیویسټان او نور پوهان مېتافزیکي ریالیزم نه مني ، بې معنا او د نه تایید وړ يې بولي. نور بیا په غبرګون کې وايي چې: د تجربوي ساینس په ګډون، په هر ډول، هغه علم دا ډول نیوکه کېدای شي چې د انساني ادراک د منځپانګې نه پرته د بل هر څه د توصیف دعوی کوي، او له همدې امله، د ادارک نړۍ په یوه ډول عیني او رښتینې نړۍ ده. په خپله مېتافزیک معمولاً داسې انګیري چې، د دې پوښتنو په اړه درېځ غوره شوی دی او ښايي د دې غورچاڼ نه ناپېیلی مخته لاړ شي. دا پوښتنه چې کوم درېځ غوره شي، د فلسفې په بله څانګه، یعنې پوهنپوهنه پورې اړه لري.
هستي پېژندنه (موجودیت)
هستي پېژندنه (Ontology) د فلسفې یوه څانګه ده چې د هستۍ (existence)، موجودیت (being)، [رامنځته] کېدل (becoming) او واقعیت (reality) په څېر مفهومونه مطالعه کوي. په دې کې هغه پوښتنې شاملېږي چې څرنګه هستۍ په بنسټيزو کټګوریو کې ډلبندي کېږي او کومې هستي بیا په بنسټیزه کچه شتون لري. هستي پېژندنې ته کله ناکله د [رامنځته] کېدلو علم (science of being) هم وايي. دا علم د ځانګړي میتافزیک پر ځای چې د [رامنځته] کېدلو په ډېرو مشخصو اړخونو پورې اړه لري، علمي مېتافزیک ګڼل کېږي. هستي پېژندونکي ډېری مهال هڅه کوي، معلومه کړي چې کټګورۍ یا تر ټولو لوړ ډولونه کوم دي او څرنګه دوی د کټګوریو داسې یو سیستم جوړوي چې د ټولو هستیو ډلبندي په کې رانغاړل کېږي. په عمومي وړاندیز شویو کټګوریو کې ماده، ځانګړنه، اړیکې، حالت او پېښې راځي. دا کټکورۍ د بنسټيزې هستي پېژندنې مفهومونو په وسیله مشخصېږي، لکه: ځانګړتیا او عمومیت، تجرید او عینیت ، شونتیا او اړتیا. د هستي پېژندنې تړاو مفهوم ځانګړی اهمیت لري، ځکه ښيي چې ایا د یوې کټګورۍ هستۍ په تر ټولو بنسټيزه کچه شته کنه. په هستۍ پېژندنه کې ډېری مهال په اړه دي چې ایا په یوه خاصه کټګورۍ پورې تړلې هستۍ شته کنه او، که وي، دوی له نورو هستیو سره څه ډول تړاو لري.
هویت او بدلون
هویت یوه بنسټيزه مېتافزیکي قضیه ده. مېتافزیک فیلسوفان چې پر هویت تحقیق کوي ،په دې پوښتنه کې ډوب دي چې ایا، په دقیق ډول، یو شی څه ډول خپل ځان ته یا – د بحث په توګه – یو بل شي ته هویت لري. د هویت مسئلې د زمان په سیاق کې راپورته کېږي: دا څه معنا چې یو شی دې د زمان په دوو شېبو کې په خپله همدی وي؟ موږ به يې څنګه توضېح کوو؟ د هویت بله پوښتنه، هغه مهال راپورته کېږي چې د هویت د ټاکلو لپاره زموږ معیارونه څه دي، او څنګه د هویت واقعیت له ژبنیو تعبیرونو سره تفاعل کوي.
هغه مېتافزیکي درېځونه چې یو کس یې د هویت په اړه نیسي، د ذهن-بدن موضوع، شخصي هویت، اخلاقو او قانون په څېر مسئلو په اړه پراخې پایلې لري.
یو څو لرغونو یونانیانو د بدلون د ماهیت په اړه سخت درېځ غوره کړی و. پارمېنیدیس له سره بدلون نه مانه، خو هراکلیتوس استدلال کاوه چې بدلون هر چېرې شته: "هېڅ سړی، دوه ځله په عینِ سیند کې پښه نه ږدي."
لایبنیز یو له هغو معاصرو فیلسوفانو نه دی چې د هویت پر فلسفه یې تلپاتې اغېز درلود او د هغه د ورته شیانو د تشخیص نه منلو قانون (Law of the Indiscernibility of Identicals) نن هم په پراخ ډول منل شوی دی. دا قانون کاږي چې که یو شی x یو بل شی y ته ورته وي، نو هره ځانګړتیا چې x لري، y به يې هم لري.
د شکل له اړخه، دا قانون کاږي
خو داسي ښکاري چې شیان د وخت په تېرېدو سره بدلون کولای شي. که یو څوک یوه ورځ یوې ونې ته وګوري او وروسته يې یوه پاڼه راتويې شي، داسې برېښي چې دا کس به بیا هم عینِي ونې ته ګوري.
د ۲۰۱۶ز کال د جون ۱۲مې تورخم سرحدي شخړه
د ۲۰۱۶ز کال د جون ۱۲مې تورخم سرحدي شخړه هغه وخت د افغان سرحدي ځواکونو او پاکستاني پوځ او ملېشه ځواک سره ترسره شوه چې د گاونډي پوځي ځواکونو غوښتل په صفري نقطه کې یو ستره دروازه او اغزن تار ولگوي چې دا کار یې د افغان ځواکونو له عکس العمل سره مخ شو. په لومړي سر کې ماښام مهال پاکستاني ملیشې چې ورسره د پاکستان رسمی فوځیان چې په درنه وسله په شمول د زره دار ټانکونه سمبال وو په صفري نقطه ودریدل. په سیمه کې د افغان سرحدی ځواکونو قومندان په پاکستاني ځواکونه د صفري نقطی څخه په شا تگ غږ وکړ او همدارنگه د هر قسم تاسیساتو د جوړیدو څخه د مخنیوي سپارښتنه یې وکړه ولې پاکستاني فوځیان په خپلو کارونو بوخت ول او د افغان سرحدي ځواکونو د قومندان خبره یی بابیزه وگڼله. هم هغه وو چې افغان پلي سرحدي ځواکونه سنگرونه ته شول او د وسلو په ماشو يې گوتې کیښودلې. دی وخت کې لا هم په مخابره خبرې روانې وي چې د پاکستاني فوځیانو لخوا د افغانستان لورې ته د سپکو وسلو ډزی وشوی. د پاکستاني فوځیانو د سپکو وسلو ډزې وي چې په سنگرونو کې ناست افغان سرحدي ځواکونو بالمقابل د سپکو او پيوست د درنو وسلو ډزی پیل کړې. د افغان سرحدي ځواکونو لخوا په لومړنی هدف کې هغه پاکستاني ټانکونه په نښه شول چې په صفري نقطه کې ولاړ وو. پاکستاني ټانکونو کې څه هم ډزی وکړې ولې دا چې په رنړه میدان ولاړ وو نو فلهذا د ویشتل کیدو له ویرې شاتگ ته اړ شول او په یوه منډه زمونږ له سترگو پناه شول که څه هم یو پاکستانې ټانک د افغان سرحدي ځواکونو د راکټ د مرمي ښکار شو ولي باقی پاتي ټانکونه ټول شا ته ولاړل.
مخیېنه
که څه هم د دواړو خواوو له خوا په یو بل د سپکو وسلو باران شروع وو ولې د سپکو وسلو د ډزو څو دقیقې نه وې تیرې چې د شمشاد د لوړ غر په څوکه باندي میشت افغان سرحدي ځواکونو د توپونو او نورو درندو وسلو انداخت شروع کړ کوم چې د دی سبب شو چې طورخم له دروازی هغې خوا ته ټول سیمه د اور په لمبو بدله شوه. جگړه تر څو ساعتونو په شدت روانه وه چې په دی وخت کې پاکستاني فوځیانو د مچنی پوستی څخه د لری واټن ویشتونکو وسلو ډزی شروع کړې خو د هغوي ډزی ځکه زر بندی شوې چې د شمشاد د غره له څوکې افغان سرحدي ځواکونه د مچني پوسته هم په نښه کړه او هم هغه وو چې له هلته څخه ډزی بندی شوې. د جگړې د شروع کیدو څخه په نیم ساعت کې د ننه نور تازه افغان ځواکونه هم د جگړې سیمې ته راورسیدل او ورسره هم مهاله د غني خیلو د فوځې غنډ څخه هم د لرې واټن ویشتونکي توپونو ډزی شروع شوې خو دا ډزی بیرته د قومندان په امر بندی شوی. دی جگړي څو ساعته دوام وکړ چې پایله یې په لاندې ډول وه!
پاکستان نړیوال قوانین تر پښو لاندی کړي
پاکستان په تورخم کی دجګړی دپیل له امله ټول نړیوال قوانین تر پښو لاندی کړل او د وضعیت په خرابولو غواړي چې د نړیوالو پام له اصلي مسلو په بله واړوي. د ملګرو ملتونو پخواني مرستيال ويلي دي چې پاکستان د طالبانو او حقاني شبکې ملاتړ کوي او نړۍ باید په دې واقعيت پوی شي, د کاناډآ پخواني سفیر او د ملګرو ملتونو پخواني مرستيال کريس الکساندر ويلي دي چې پاکستان نه غواړي طالبان سوله وکړي او د همدې په خاطر يي د دوی کورنۍ برمته کړې. نوموړی وايي:« پاکستان له طالبانو دملاتړ په لړ کې ټول نړۍ وال قوانين تر پښو لاندې کړي دی ای اس ای او پاکستانی پوځ د طالبانو رسمي ملاتړ کوي طالبان د حقاني شبکه او د کوټې شورا ده او ټوله نړۍ باید د پاکستان پر وړاندې خپل دريځ روښانه کړي.» دا کاناډایی وايي:« ډيری طالبان له روانې نښتې شرميږي خو دا چې يو ډول يي کورنۍ برمته شوي دي او نه شي کولای ځان خلاص کړي نو نيابتي او پردۍ جګړې ته دوام ورکوي.» الکساندر وايي:« له ډيرو طالب مشرانو سره مې خبرې کړي دي د ډيرو کورنۍ په پاکستان کې دي که چیرته په افغانستان کې بريدونه ونکړي کورنۍ يي ګواښل کيږي.» دا په داسې حال کې ده چې اوس اوس د افغان حکومت د سياست په لړ کې پاکستان د نړۍ والې انزوا لوري ته تلی دی او افغان حکومت هم ويلي دي چې نور به پاکستان ته زارۍ ونکړي. (سرچینه: افغان مجله)
د تورخم کړکيچ ولې اوس رامينځته شوو !
سولې په اړه افغانستان څرګنده پاليسي او ښګاره غوښتنې هغه څه وه چې پاکستان پاتې راغی د څلور اړخيزو ناستو ژمنې يې پوره نه کړې. کله چې د افغانستان بهرنۍ پاليسي قوي کېږي او اقتصادي پروژې يې پرمخ ځي، د چابهار بندر پرانيستل کيږي، سلما بند کټې اخيستنې لپاره پرانيستل کېږي؛ په دغه وخت کې پاکستان پرېکړه کوي چې د ويزې نه پرته څوک نشي کولای د تورخم له لارې پيښور ته داخل شي افغانستان د موجوده پاليسۍ له مخې هيڅ کوم حرکت ونکړ. پاکستان مجبوريږي پر افغانستان باندې د فشار لپاره په تورخم کې د دروازې جوړولو باندې شروع کوي چې د افغانستان له سخت غبرګون سره مخ کېږي.
افغان ځواکونو زیانونه
د افغان سرحدي ځواکونو څخه دوه تنه شهیدان شوي او شپږ ټپیان دي.
پاکستاني ځواکونو زیانونه
د رپوټونو سره سم د پاکستاني امنیتي ځواکونو څخه لیفتینیټ کرنل عامل، میجر جواد او یو افسر ټپي شوي دي چې سي ایم ایچ روغتون ته لېږدول شوي. تورخم کې د نادرا دفتر او د گومرک ودانۍ په راکټي بریدونو کې زیانمنې شوي. په ختیځ کې د ۳۰۱ سرحدې زون قومندان درستېزوال محمد ایوب حسین خیل انعکاس ته وویل چې دا جگړه تېرماښام ۷ بجې دریدلې چې په ترڅ کې يې بیا هم پاکستانیو ملېشو ته درنه مرگ ژوبله اړولې ده. حسین خیل وویل، د جگړې پرمهال د پاکستانیو ملېشو درې پوستې، یو د مهماتو ډیپو سوځېدلی او یو زیکویک ټانگ يې له منځه وړل شوي دي. بل اړخ ته د جیو نیوز ټلویزیون د خبر له مخې د افغان ځواکونو په ډزو کې څلور پاکستاني ځواکونه وژل شوي او څو نور ژوبل دي.
لومړۍ ورځ
جگړه د شپې نهه بجې پیل شوه، اوه ساعته یې دوام وکړ، د جگړې له امله یو سرحدي پولیس شهید او نهه نور ټپیان شوي دي. د ملي امنیت رئيس د معلوماتو له مخې په دغه جگړه کې ۲۱پاکستاني سرتېرې مړه او ۲۳نور ټپیان دي. په دواړو ورځو کې دواړو لورو ته گڼ شمېر مالي زیانونه هم اوښتي.
دویمه ورځ
تېره ورځ د مۍ په ۱۳مه نیټه یو ځل بیا پاکستاني ځواکونو د ماسپښین پر څلورو بجو بریدونه پیل کړل،چې جگړې تر اوه بجو دوام وکړ. د سرحدي پولیسو د معلوماتو له مخې : د دغه جگړې له امله یو سرحدي پولیس شهید او دولس نور ټپيان شوي. د مومندرې ولسوال د معلوماتو له مخې: د پاکستاني ځواکونو د توغندي د لگیدو له امله د مومندرې ولسوالۍ په غورکۍ سیمه کې دوه ماشومان چې عمرونه یې د اوو او نهه کلونو ترمنځ دي شهیدان شوي. د ملي امنیت رئیس د معلوماتو له مخې : د دغه جگړې له امله څلور پاکستاني سرتېرې وژل شوي او اوه نور ټپیان دي،همدا راز د دوی یو ټانک او یو سکواټر هم تخریب شوي دي. تېره شپه شاوخوا ته بجې د پاکستاني ځواکونو یوه چورلکه زموږ سیمې ته را داخله شوې،چې د څو لحظو گرځیدو وروسته بېرته اوښتې ده.
ریاض
ریاض ( په عربي: الریاض ) د سعودي عربستان او د ریاض د ولایت پایتخت دی.دغه ښار د سعودی عربستان تر ټولو لوی ښار دی او د هيواد په مرکز کی پروت دی. مساحت یی ۱۸۱۵ کیلومتره مربع ده. ریاض ۴،۸۷۸،۷۲۳ نفوس لری.
د ریاض نوم د لومړي ځل لپاره د یوه عرب تاریخ لیکونکي له خوا په ۱۵۹۰ ز کال کې یاد شوی. په ۱۷۳۷ ز کال کې، دهام بن دواس چې د ګاونډي منفوها سیمې و، په دې ښار کې هستوګن شو او د ښار کنټرول یې په لاس کې واخیست. دهام د ښار شاوخوا دیوال جوړ کړ، چې د ریاض د نوم تر ټولو پیژندل شوې سرچینه په دغه دورې پورې اړه لري چې داسې ګومان کېږي چې مخکنیو واحه ښارونو ته اشاره لري. په ۱۷۴۴ ز کال کې، محمد بن عبدالوهاب د الدرعیه له امیر، محمد بن سعود سره ایتلاف وکړ او په ۱۷۷۴ ز کال کې یې ریاض له دهام څخه ونیو. سره له دې هم، د هغوی دولت چې اوس د سعودي د لومړني دولت په نوم یادیږي، په ۱۸۱۸ ز کال کې سره وپاشل شو. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې ترکي بن عبدالله د سعودي دویم دولت جوړ کړ او په ۱۸۲۵ ز کال کې یې ریاض خپله پلازمېنه وټاکله. خو بیا هم د هغه سلطنت پر دې ښار د عثماني-رشیدي ایتلاف په مټ له اختلال سره مخ شو. په پای کې، د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې، عبدالعزیز ابن سعود، چې په لویدیځ کې یوازې د ابن سعود په نوم یې شهرت درلود، په ۱۹۰۲ ز کال کې یې په نجد کې خپل اجدادي سلطنت بیا را ژوندی کړ او تر ۱۹۲۶ ز کال پورې یې د حجاز په فتحې سره ټوله سیمه تر خپل واک لاندې راوسته. هغه له دې وروسته د ۱۹۳۲ ز کال په سپټمبر کې خپله سلطنت د سعودي عربستان په نوم واړوه او ریاض يې خپله پلازمېنه وټاکله.
ریاض د سعودي عربستان یو سیاسي او اداري مرکز دی. مشورتي اسامبلۍ (چې د شورا په نوم هم پیژندل کېږي)، د سعودي عربستان د وزیرانو شورا، د سعودي عربستان پاچا او د ستره محکمه ټول په دې ښار کې موقعیت لري. د دغو څلورو نهادونو تر څنګ چې د سعودي عربستان حقوقي نظام جوړوي، سترې او وړې حکومتي ادارې ټول په ریاض کې دي. په دغه ښار کې ۱۱۴ بهرني سفارتونه هم شته چې زیاتره یې د دې ښار په لویدیځه برخه په دیپلوماتیکه سیمه کې موقعیت لري.
همداشان ریاض ستر اقتصادي اهمیت هم لري، ځکه چې په دې شار کې زیاتره بانکونه او شرکتونه شته لکه ملي سوداګریز بانک (NCB)، الینما بانک او د سعودي عربستان او بریتانیا بانک (SABB). ۶۵ لویه لاره، چې په سیمه کې د شاه فهد سړک په نوم شهرت لري، په ښار کې په ځینو دغو مهمو مرکزونو له منځه تیریږي له هغې ډلې د شاه عبدالله مالي ناحیې له منځه، کوم چې د نړۍ یو له سترو مالي ناحیو ګڼل کېږي چې د فیصلیه مرکز او سلطنتي مرکز په نوم یادیږي. ریاض د وګړو له اړخه په نړۍ کې یو له چټک وده کوونکو ښارونو نه ګڼل کېږي او د زیات شمېر بهرنیانو کوربه دی. ریاض د یوه نړیوال ښار په توګه طراحي شوی دی.
دغه ښار په ۱۵ ناحیو وېشل شوی دی، کوم چې د ریاض ښاروالۍ له خوا یې څارنه کېږي؛ او د ریاض شاهي کمېسیون د ولایت د والي، فیصل بن بندر السعود له خوا اداره کېږي. د ۲۰۲۰ ز کال له جولای میاشتې راهیسې، د دې ښار ښارول، فیصل بن عبدالعزیز بن محمد بن ایاف المقرین ده.
لومړۍ تاریخچه
له اسلام نه وړاندې عصر کې هغه ښار چې نن ورځ ریاض په کې ودان شوی دی هغه ته به حجر ویل کېده او د رپوټونو له مخې د بانو حنیفه قبیلې له خوا یې بنسټ اېښودل شوی و. حجر د الیمامه ولایت مرکز و، کوم چې والیان یې اموي او عباسي دورې په مهال د زیاتره مرکزي او ختیځ عربستان د سیمو مسوول وو. په ۸۶۶ کال کې الیمامه له عباسي سترواکۍ نه لاره بېله کړه او دا سیمه د الاخیضر تر واکمنۍ لاندې راغله، چا چې پلازمېنه له حجر نه نږدې الخرج ته یوړه. دا ښار بیا د اوږدې دورې لپاره له زوال سره مخ شو. په ۱۴مه پېړۍ کې، د شمالي افریقا ګرځندوی، ابن بطوطه له حجر نه د خپلې لیدنې په اړه لیکلي، چې دا د الیمامه اصلي ښار دی او نوم یې حجر دی. ابن بطوطه پسې زیاتوي چې دا د کانالونو او ونو ښار دی چې زیاتره اوسېدونکې یې د بني حنیفه قبیلې پورې تړلي دي او وایي چې د دې ښار له مشر سره مکه مکرمې ته د حج د فریضې د ادا کولو لپاره په ګډه ورسره تللی دی.
د سعودي لومړنی دولت
په ۱۷۴۴ ز کال کې محمد ابن عبدالوهاب د نږدې ښار، الدرعیه له حاکم محمد ابن سعود سره ایتلاف وکړ. ابن سعود بیا وروسته شاوخوا سیمې په دې نیت سره فتحې کړي چې دا ټول تر یوه واحد اسلامي دولت لاندې راولي. د ریاض نه ابن دعوس ډېر کلک مقاومت وکړ کوم چې د الخرج، الاعشا او د نجران د قبیلې له بانو یام سره متحد شوي وو. که څه هم، ابن دعوس له ریاض نه وتښتید او په ۱۷۷۴ ز کال کط سعودیانو دا ښار ونیو او د اوږدو کلونو جګړې ته یې د پای ټکی کېښود او د لومړني سعودي دولت اعلام یې وکړ چې پلازمېنه یې هم الدرعیه وټاکله.
د سعودي لومړنی دولت د عثماني سترواکۍ په استازيتوب د مصرد محمد علي له خوا د ور لیږل شوو ځواکونو له خوا له منځه ولاړه. عثماني ځواکونو په ۱۸۱۸ ز کال کې د سعودي پلازمېنه الدرعیه له خاورو سره خاورې کړه او د خپلو ځواکونو یوه برخه یې په نجد کې پرېښوده. په دې سره د لنډ وخت لپاره د سعود د کورنۍ زوال رامنځته شو. د سعودي دولت دومی امیر بیا ترکي بن عبدالله بن محمد شو. دی چې د سعود بن سعود د تره زوی و تر ۱۸۳۴ ز کال یعنې د ۱۹ کلونو لپاره حاکم پاتې شو، چې په دې موده کې یې خپله سیمه تثبیت کړه، که څه هم هغوی د مصر د محمد علي تر کنټرول لاندې وو. په ۱۸۲۳ ز کال کې ترکي بن عبدالله د ریاض ښار د خپلې پلازمېنې په توګه وټاکله. په ۱۸۳۴ ز کال کې د ترکي له ترور وروسته، د هغه مشر زوی فیصل، قاتل وواژه او د چارو واګې یې په لاس کې واخیستي او د مصر له وایسرای حاکمیت یې رد کړ. وروسته پر نجد برید وشو او فیصل ژوندی ونیول شو او په قاهره کې بندي شو. خو له عثماني سترواکۍ نه د مصر خپلواکۍ په اخیستو سره، فیصل له پنځه کلن بند نه وروسته له زندان نه وتښتید او نجد ته ولاړ او بیرته یې خپل سلطنت له سره جوړ کړ او تر ۱۸۶۵ ز کال پورې یې حکومت وکړ او د آل سعود سلطنت یې را ټینګ کړ.
سرچينې
وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:د آسيا د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:سعودي عربستان
۱۸۲ (عدد)
۱۸۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۸۱ څخه  مخکي او د ۱۸۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۸۲:
په کلینډر کې
۱۸۲ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۸۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
هشمت خليل کرزی
هشمت خليل کرزی یو افغان سوداګر او سیاسي سلاکار وو. نوموړي د اسیا سیکورټي ګروپ مشر هم وو. حشمت خليل کرزى د زمري په ٧مه، د کندهار په ډنډ ولسوالۍ کې په خپل کور (حشمت کلا) کې د اختر د مبارکۍ په پلمه د يوه تن له خوا په ځانمرګي بريد کې ووژل سو.
سرچينې
وېشنيزه:کندهاریان
په افغانستان کې زده کړې
په افغانستان کې په ښوونې او روزنې کې۱۲k- او لوړې زده کړې شاملې دي، چې د هېواد د پوهنې وزارت او د لوړو زده کړو وزارت تر څار لاندې دي. په افغانستان کې شاوخوا ۱۰ میلیونه زده کوونکي او ۲۲۰۰۰۰ ښوونکي شتون لري. ولس لا زیاتو ښوونځیو او ښوونکو ته اړتیا لري.
په افغانستان کې ځینې لوی پوهنتونونه د کابل پوهنتون، د افغانستان امریکایي پوهنتون، بلخ پوهنتون، هرات پوهنتون، ننګرهار پوهنتون، شیخ زاید پوهنتون او د کندهار پوهنتون دي.
د ۱۹۳۳ او ۱۹۷۳ ز کلونو ترمنځ ښوونه او روزنه د ظاهر شاه په واکمنۍ کې ښه شوه، چې د نیمایي نفوس لپاره چې عمرونه یې له۱۲ کلونو نه ټیټ وو، لومړني ښوونځي چمتو کړل او د ثانوي ښوونځیو سیسټم او د کابل پوهنتون پراختیا هم په همدې وخت کې رامنځته شوه.په  ۱۰.۳ میلیارده افغانۍ په لومړي «پنځه کلن پلان» (۱۹۵۶ـ۱۹۶۲ز) کې ، چې «۷.۷٪ د تعلیم او روغتیا لپاره اختصاص شوې، په پرتله ۴۹.۵٪ د ترانسپورت او مواصلاتو لپاره، ۲۶.۵٪ په صنعتي پراختیا، ۱۲.۶٪ د کرنې لپاره، او ۳.۸٪  د بېلابېلو پرمختیایي کارونو لپاره» مصرف شوې دي.
د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت پر مهال د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند (PDPA) حکومت د پوهنې په سیستم کې اصلاحات راوستل، د دواړو جنسونو لپاره پر زده کړو ټینګار وشو او د سواد زده کړې په برخه کې پراخ پروګرامونه رامنځته شول.
د ۲۰۰۱ ز کال په وروستیو کې د طالبانو له نسکورېدو وروسته، د حامد کرزي ادارې د پوهنې د سیستم د بیا رغونې لپاره د پام وړ نړیوالې مرستې ترلاسه کړې. د ۲۰۰۳ ز کال تر پایه پورې له ۳۲ ولایتونو نه په ۲۰ کې شاوخوا ۷۰۰۰ ښوونځي فعال وو چې ۲۷۰۰۰ ښوونکو یې ۴.۲ میلیونه ماشومانو ته (د ۱.۲ میلیونه نجونو په ګډون) تدریس ورکاوه. د دې شمېر نه، شاوخوا ۳۹ میلیونه زده کوونکي په لومړنیو ښوونځیو کې وو.
تر ۲۰۰۶ ز کال پورې په ټول افغانستان کې له ۴ میلیونو نه ډېر هلکان او نجونې زده کوونکې په ښوونځیو کې شامل وو. په ورته وخت کې د ښوونځیو تاسیسات یا بنسټونه هم رغول شوي یا ښه شوي و، هر کال په عصري ډول ښوونځي جوړېدل. د افغانستان امریکایی پوهنتون (AUAF) په کابل کې په  ۲۰۰۶ کې تاسیس شو. نور پوهنتونونه، لکه: په جنوب کې د کندهار پوهنتون، په ختیځ کې د ننګرهار پوهنتون او د خوست پوهنتون، په لوېدیځ کې د هرات پوهنتون او په شمال کې د بلخ پوهنتون رغول شوي او يا هم بیا له سره جوړ شوي دي.
د افغان نجونو لپاره د زده کړې پر وړاندې خنډونه لا ډېر وو. د افغانستان د هغه وخت د پوهنې وزیر محمد حنیف اتمر په ۲۰۰۷ ز کال کې ویلي و چې: ۶۰ سلنه زده کوونکي په خیمو او نورو ناامنو ودانیو کې زده کړې کوي او د ځینو پلرونه په داسې شرایطو کې خپلې لوڼې ښوونځیو ته له تللو منع کوي. د ښځینه ښوونکو نشتوالی بله ستونزه وه چې ځینې کورنۍ یې اندېښمنې کړې وې، په ځانګړې توګه په محافظه کاره سیمو کې. ځینو پلرونو خپلو لوڼو ته اجازه نه ورکوله چې د نارینه وو له خوا زده کړې وکړي. خو دا په دې معنا وه چې نجونو ته اجازه نه ورکول کېده چې ښوونځي ته ولاړې شي، لکه څنګه چې د اکسفام نړیوالې مرستندویه ادارې، په۲۰۰۷ ز کې راپور ورکړ چې شاوخوا څلورمه برخه افغان ښوونکي ښځې وې.
لاندې لاسته راوړنې د ۲۰۰۰ لسیزې په لومړۍ لسیزه کې ترسره شوې:
نوم لیکنه لږ ده: په هره اداره کې اوسط ۱.۹۸۳زده کوونکي دي، درې مؤسسې له ۲۰۰ نه لږ زده کوونکي لري. برسېره پردې، پوهنځۍ د وړ او تکړه غړو له کمښت سره مخامخ دي: یوازې ۴.۷٪ (د ټولټال ۳.۵۲۲ نه ۱۶۶) تدریسي کارکوونکي پی ایچ ډي لري. «د ناکافي منابعو ستونزې او د وړ تدریسي کارمندانو نشتوالی د فساد مسئلې دي».
په ۲۰۱۰ز کې، متحده ایالاتو په افغانستان کې د لنکن د زده کړې مرکزونو جوړول پیل کړل. دوی د پروګرام کولو پلیټ فارمونو په توګه کار کوي چې د انګلیسي ژبې ټولګي، د کتابتون اسانتیاوې، د پروګرام کولو ځایونه، انټرنیټي اتصال، تعلیمي او نور د مشورې خدمتونه وړاندې کوي. د پروګرام موخه دا ده چې په هره میاشت کې لږ تر لږه ۴۰۰۰ افغان اتباعو ته په هر ځای کې لاسرسی ومومي.
د بشري پراختیا د شاخص له مخې په ۲۰۱۱ ز کال کې افغانستان په نړۍ کې ۱۵م لږ پرمختللی هېواد و.
د ۲۰۱۱ ز کال په جون میاشت کې، د متحده ایالاتو چارواکو د پوهنې له وزیرغلام فاروق وردګ سره یوه ګډه اعلامیه لاسلیک کړه چې د USAID له خوا د افغانستان د پوهنې وزارت ته د مستقیمو مالي مرستو فرصتونه لا پراخ کړي. د ۲۰۱۱ ز کال په ډسمبر کې، په افغانستان کې د باغچې سیمسیم د ماشومانو تلویزیوني لړۍ پیل شوه. دا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت له خوا تمویل کېږي او د افغانستان د پوهنې وزارت په مشوره تولیدېږي. دا پروژه د دې لپاره ډیزاین شوې، چې له ښوونځي نه مخکې او له هغه وروسته له افغانانو سره د زده کړې په برخه کې مرسته وکړي.
تاوتریخوالی
افغانستان یو له هغو هېوادونو نه دی چې د ښوونځیو پر وړاندې د تاوتریخوالي له امله تر ټولو ډېر ځپل شوی، په ۲۰۰۸ ز کال کې د زده کړو پر مرکزونو باندې ۷۷۰ بریدونه شوي دي. د زده کوونکو پر وړاندې تاوتریخوالی په ۲۰۱۰ ز کال کې نږدې ۵ میلیونه افغان ماشومان ښوونځیو ته له تګ نه منع کړي وو. افغانستان په ۲۰۰۶ ز کال کې د ۴۳۹ ښوونکو، د پوهنې کارکوونکي او زده کوونکي د وژلو شاهد و، چې په نړۍ کې د مړینې تر ټولو لوړه کچه وه.
د ښوونکي باورلیک
په ۲۰۰۱ ز کال کې د طالبانو د رژیم له نسکوریدو راهیسې تر ۶ میلیونو پورې نجونې او هلکان ښوونځیو ته تلل پیل کړي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې، د زده کونکو شمېر د وړ ښوونکو له شمېر نه ډېر و. د پوهنې وزارت د شمېرو له مخې، د هېواد د ۱۶۵۰۰۰ ښوونکو له ډلې نه ۸۰ سلنه یې د لېسې زده کړو معادلې زده کړې کړې دي او یا یې له ثانوي دورې وروسته زده کړې نه دي بشپړې کړي.
نصاب
د طالبانو د رژیم له نسکورېدو راهیسې، د افغان او نړیوالو کارپوهانو د ګډو هڅو په پایله کې د اسلامي تعلیماتو نصاب بدل شوی دی. نوي کتابونه او ښه روزنه رامنځته شوې. سره له دې، د ثانوي ښوونځیو درسي کتابونو لپاره معیاري نصاب شتون نه لري، او د لېسې درسي کتابونه د شمېر او محتوا له پلوه خورا ناکافي دي.
په ۲۰۱۲ ز کال کې کافي ښوونځي نه وو. د حکومت د وروستي راپور له مخې شاوخوا ۴۵۰۰ ښوونځي د رغولو په حال کې دي. ۴۰ سلنه ښوونځي په دایمي ودانیو کې ځای پر ځای شوي وو. پاتې نورو د یونیسیف په پناه ځایونو کې ټولګي نیولي او یا یې "د دښتو ښوونځي" وو، چې زده کوونکي او ښوونکي یوه کلي ته نږدې په دښته کې د درس لپاره راټولېدل.
د ماشومانو کار
په ۲۰۰۷ ز کال کې د افغانستان تر نیمايي ډېر نفوس، له ۱۸ کلونو کم عمر درلود. یونیسف اټکل کوي چې د اووه او څوارلسو کلونو ترمنځ نږدې څلورمه برخه افغان ماشومان کار کوي. په کلیوالو سیمو کې د هلکانو په پرتله نجونې ډېرکار کوي. دا ستونزه تر ټولو لویه ستونزه ده. دا د ماشومانو د زده کړو د ګډوډوۍ لامل کېږي او ښايي په بشپړ ډول یې ښوونځي ته له تللو نه مخنیوی وکړي.