cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باروک
د باروک مجسمه
لکه څنګه چې د باروک معمارۍ په ایټالیا کې پیل شوه، د دې دورې مجسمه هم په ایټالیا کې زیږیدلې وه. د دې دورې ترټولو نامتو مجسمه جوړونکی برنیني و، چې د هغه کارونه د فورمې او منځپانګې، سټایل او مفکورې د مناسب ترکیب یوه بشپړه او د پام وړ بیلګه ده، کوم چې ټول باروک هنرمندان یې په لټه کې وو. په روم کې د برنيني ورکشاپ د هغه د نظرونو او تجربو د خپرولو مرکز شو، چې په ټوله اروپا کې روان و. د مجسمو او شاوخوا معمارۍ ځای تر منځ د یووالي رامنځته کول د برنيني د اثارو له ځانګړنو څخه دی، چې اکثراً د هغه په ډیزاین شوي قبرونو کې لیدل کیږي. ګډوډي او نارامه حالتونه او د برنيني د آثارو د مجسمو په زړه پورې حرکت او جوش اورېدونکي هڅوي چې د بېلابېلو زاويو څخه د څېرو د کتلو او په ذهني او جسمي توګه ګډون وکړي.
مجسمه سازانو د هغه ځای پر بنسټ مختلف توکي کارولي چیرې چې دوی خپل اثار رامینځته کړي. په ایټالیا کې، د کلیسا دننه ډیری مجسمې د مرمر ، مرمر او برونزو څخه جوړې شوې وې. د دې موادو په کارولو سره، دوی وکولی شول خپل ځانګړي تخنیکي وړتیاوې انځور کړي، په ځانګړې توګه کله چې د تیږو ټوټې نرمې او نازکې وې. د هغه په لومړیو کارونو کې، برنیني د ډبرې په کار کولو کې غیر معمولي مهارت ترلاسه کړ. وروسته هغه د موادو خورا نوي ترکیبونه وکارول. د مثال په توګه، د اربانوس VIII په مقبره کې، چیرې چې جوړښت د رنګ سره بشپړ شوی، د پوپ او د مرګ د فرښتې د مجسمې لپاره برونز کارول کیږي، د ډبرو تابوت لپاره د سرو زرو او تور مرمر څخه کار اخیستل کیږي، او سپینه مرمر د خیر او عدالت د مجسمو لپاره کارول کیږي. په ټوله اروپا کې، ډبره اکثرا د بیروني مجسمو جوړولو لپاره کارول کیده، لکه په روم کې د برنیني چشمې، او همدارنګه د ودانۍ مخونه، مجسمې د ودانیو په خارجي څنډو کې ایښودل شوي، عامه یادګارونه، او مجسمې چې د پلونو د سینګار کولو لپاره کارول کیږي ټول د تیږو څخه جوړ شوي. په هسپانیه او د هغې تر نفوذ لاندې سیمو کې، د لرګیو د مجسمو دود د 16 پیړۍ څخه مشهور شو او تر 17 پیړۍ پورې دوام وکړ. مجسمې اکثرا یوازې د لرګیو څخه جوړې شوې وې. د مجسمې دوه ډوله ډولونه شتون لري:
په کوم کې چې مشهور شخصیتونه په فلیټ سطح کې ایښودل شوي.
په کوم کې چې ارقام په بشپړ ډول درې اړخیز او پرته له ملاتړ څخه دي.
مجسمه د باروکو په دوره کې د افکارو او افکارو د څرګندولو ځای و او په عمده توګه د هنري فعالیتونو لویه برخه یې جوړه کړه، ځکه چې دا د موضوع او جوړښت له پلوه د ټولو هنرونو، په ځانګړې توګه د معمارۍ سره خورا نږدې اړیکه درلوده، نو دا ستونزمنه ده چې جلا جلا مطالعه شي.
باروکی ادب
د رینیسانس او باروک تر مینځ اصلي توپیر دا دی چې رینسانس انسان ته د ابدي او بشپړ وجود په توګه ګوري چې د وخت لخوا اغیزه نلري. پداسې حال کې چې منتقدین په باروک کې د حرکت او بې ثباتۍ عنصر باندې ډیر تکیه کوي. دوی باور درلود چې ادبي باروک د حرکت هنر دی. نه یوازې د حرکت ښکلی بیان، بلکې د حرکت درک د وجود لومړنی او تر ټولو مهم حقیقت دی.
باروکي ادب له ادبي تخنيکونو ډک دی لکه تشبيه، استعاره، استعاره او استعاره. د باروکو ادبیاتو نورې ځانګړنې شاملې دي ابهام، ویاړ او ویاړ، بيا زېږون او د مخ بدلون، ميټامورفوزيس او د ټولو شیانو فزیکي کول، حتی مرګ (د مرګ او ژوند ترکیب). په باروکو ډرامو کې، ابهام، ابهام او پیچلتیا په بشپړه توګه لیدل کیږي. د بل رول لوبولو سره، لوبغاړی په حقیقت کې خپل ځان ته ځي. د باروک لوبغاړی يا اتل يوازې بيا زېږون پېژني. د دې دورې ډرامې او ادبیات د بدلیدونکو جادوګانو او خدایانو څخه ډک دي. افسانوي مخلوقات د دې دورې په ادب کې خورا مهم رول لوبولی دی.
حوالې
وېشنيزه:هنر تاريخ وېشنيزه:د غربي هنر تاريخ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
بنجامين فرانکلين
بنجامين فرانکلين (۱۷۰۶ ز د جنورۍ ۱۷ – ۱۷۹۰ ز د اپريل ۱۷) يو امریکايي علامه و چا چې د لیکونکي، ساينسپوه، مخترع، سياست پوه، ديپلومات، چاپوونکي، خپروونکي او سياسي فيلسوف په توګه کار کړی دی. د هغه مهال د مخکښو روښانفکرانو په منځ کې فرانکلين د متحده ايالاتو يو له بنسټ اېښودونکو څخه و. هغه د متحده ايالاتو د خپلواکۍ اعلاميې لیکونکی او لاسليک کوونکی و او د متحده ايالاتو د ډاکخانې لومړی عمومي مشر و. د ساينس پوه په توګه، د برېښنا د کشف او په دې اړوند د اندونو له امله، هغه د امريکايي روښنايي او فزيک د تاريخ يوه مرکزي څېره وه. د کشاف (لوڅاو) په توګه، د نورو اختراعاتو تر څنګ هغه د تندر د ميل، غبرګ لیداو فرانکلين نغري د  جوړولو له امله شهرت موندلی. هغه ډېرې مدني ادارې جوړې کړې، چې په هغې کې د کتابتون شرکت، د فيلاډيلفيا د اور لومړۍ اداره او د پنسيلوانيا پوهنتون شامل دي. دا چې فرانکلين تر ټولو دمخه د مستعمرو د اتحاد په اړه د لومړيو او نه ستړې کېدونکو هلو ځلو له امله د «لومړی امريکايي» لقب ګټلی و، نوموړي دا هلې ځلې په لندن کې هغه مهال پيل کړې وې چې، هلته يې د لیکوال او د ګڼو مستعمرو لپاره د وياند په توګه دنده پر مخ وړله. فرانسې ته د متحده ايالاتو د لومړي سفير په توګه، نوموړی د نوي راڅرګندېدونکي امريکايي ملت بېلګه وړاندې کړه. فرانکلين د امريکايي اخلاقو په تعريف کې بنسټيزه ونډه درلوده، په دې ډول چې هغه يې د اقتصاد، سخت کار، علم، ټولنې د روح، په خپله د ادارې بنسټونو، د سياسي او ديني زورواکۍ سره مخالفت، د علمي او روښانتيا په موخه د زغم د ارزښتونو يوه ګډوله بلله. د تاريخ پوه «هينري سټيل کاميجر»په وينا:  «په فرانکلين کې له زيانونو پرته د مسيحيانو سپېڅلی مذهب او له تودوخې پرته د روښانتيا رڼا يوځای شوي وو».د «والتر ايزکسن» په وينا: همدې چارې فرانکلين «د خپل وخت تر ټولو بشپړ امريکايي او د هغه ډول ټولنې په رامنځ ته کولو کې تر ټولو زيات اغېزناک شخص ګرځولی و، له کومې ټولنې به چې امريکا جوړېده».
فرانکلين په فلاديلفيا کې د ورځپاڼې تر ټولو بريالی مشر او چاپوونکی شو، فلاديلفيا چې هغه مهال په مستعمرو کې مخکښ ښار و، فرانکلين هلته د پنسلوانيا مجله په دروېشت کلنۍ کې چاپوله. هغه د دې ورځپاڼې او «پور ريچارډ» په نوم د کلنۍ په چاپولو سره شتمن شو، کوم چې هغه د «ريچارډ ساونډرز» په مستعار نوم ليکلی و. له ۱۷۶۷ز کال وروسته، له پنسلوانيا کرونيکل سره يو ځای شو، هغه ورځپاڼه چې د انقلابي احساساتو لرلو، د بریتانيې پر پارلمان او واکمن تاج او تخت پر سياستونو د نیوکو له کبله مشهوره وه.
هغه د فلاډيلفيا د اکاډمۍ او پوهنځي لومړی رئيس او بنسټ اېښودونکی و، کوم چې په ۱۷۵۱ز کال کې جوړه شوې او وروسته د پنسلوانيا په پوهنتون بدله شوه. هغه امريکايی فلسفي ټولنه جوړه او لومړی منشي يې شو او په ۱۷۶۹ز کال کې يې د رئيس په توګه وټاکل شو. فرانکلين د څو مستعمرو د استازي په توګه په لندن کې د هغو هڅو د مشرۍ پر مهال په امريکا کې د ملي اتل په توګه وپېژندل شو، په کومو کې چې کوښښ کېده، د لويې بریتانيې پارلمان اړ کړي، څو نا منلی د سټمپ قانون لغوه کړي (هغه قانون چې بریتانيې د امريکايي مستعمرو څخه زيات ماليات راټولول). فرانکلين چې يو پوه او بشپړ ديپلومات و، د پاريس لپاره د يوه امريکايي وزير په توګه د فرانسويانو په منځ کې په پراخه کچه ستايل کېده او د فرانسې او امريکا د مثبتو اړيکو په پراختيا کې يو مهم شخص و. د امريکا انقلاب لپاره له فرانسې څخه د مهمو تجهيزاتو د انتقال په خونديتابه کې د هغه هڅې ډېرې مهمې وې.
د ساينسي او سياسي لاسته راوړنو په برخه کې د هغه ژوند او ميراث او د امريکا د جوړونکو کسانو له ډلې د يوه اغېزناک امريکايي په توګه د هغه حيثيت ته په کتنې سره د پنځوسو سنټو په ټوټه، په سل ډالري پاڼه، جنګي بېړيو او د ډېرو ښارګوټو، ولسواليو، تحصیلي ادارو او شرکتونو، همدا راز په ډېرو کلتوري مراجعو کې او په بيضوي شکل دفتر کې د هغه په يو انځور سره د فرانکلين له مرګ دوه پېړۍ وروسته هم د هغه درناوی کېږي.
اصل او نسب
د بنجامين فرانکلين پلار جوزا فرانکلين وازده پلورونکی، صابون پلرونکی او شمع جوړونکی و. جوزا فرانکلين د ۱۶۵۷ز کال د ديسمبر په دروېشمته نېټه د انګلستان د «نارت همپتونشاير» په «اکتون» کې زېږېدلی و، د پښ او کروندګر توماس فرانکلين او جين وايټ زوی و. د بينجامين پلار او د هغه څلور واړه نيکونه په انګلستان کې زېږېدلی و.
جوزا فرانکلين له دوو مېرمنو څخه ټول ولس بچيان درلودل. هغه په شا او خوا ۱۶۷۷ز کال کې له «ان چايلډ» سره په اکتون کې واده وکړ او په ۱۶۸۳ز کال کې له هماغې سره بوسټن ته کډوال شو؛ له کډوالۍ مخکې دوی درې بچيان درلودل، له کډوالۍ وورسته يې څلور نور بچيان وزېږېدل. د هغې له مرګ وروسته، جوزا د ۱۶۸۹ز کال د جولای په نهمه نېټه له «ابيا فولګر» سره واده وکړ، دا واده په «اولډ ساوته ميټينګ هاوس» کې د مذهبي ملا «سمويل ويلارد» په واسطه تر سره شو او له دې مېرمنې يې لس بچيان درلودل. بنجامين د دوی اتم بچی و، د جوزا فرانکلين پنځلسم اولاد او په زامنو کې يې لسم او تر ټولو کشر و.
د بنجامين فرانکلين مور«ابيا» د ۱۶۶۷ز کال د اګست په پنځلسمه نېټه د «ماساچوسټ بي» مستعمرې په «نانتاکت» کې زېږېدلې وه، د هغې پلار پيټر فولګر يو ژرندګړی او د ښوونځي ښوونکی و، مور يې «ماري مورل فولګر» يوه قراردادي خدمه وه. ماري فولګر د «پورټين» له کورنۍ سره اړيکې درلودې، دا کورنۍ له لومړيو هغو سیلانیانو څخه وه، کوم چې د مذهبي ازادۍ په موخه ماساچوسټ ته وتښتېدل او له هغه وروسته چې د انګلستان پاچا لومړي چارلز د پوريټانو ځورول پيل کړل دا کورنۍ په ۱۶۳۵ز کال کې بوسټن ته روانې شوې. د هغې پلار «پيټر» يو ډول باغي و چې د مستعمرې امریکا بدلون يې په نظر کې نيولی و. کله چې د محکمې  مامور و، هغه مهال په زندان کې واچول شو، کله يې چې د ځمکو د شتمنو څښتنانو سره په لانجه کې د منځنۍ طبقې دوکاندارانو او صنعتکارانو په دفاع کې د سيمه یيز قاضي څخه سرغړونه وکړه.
بوسټن
فرانکلين د ماساچوسټ د «بوسټن» په «ملک سټريت» کې د ۱۷۰۶ز کال د جنورۍ په اولسمه نېټه زېږېدلی و او مذهبي غسل په «اولډ ساوت ميټينګ هاوس» کې ورکړل شوی و. د چارليس سمندر په څنډه سترېدونکي ماشوم فرانکلين يادونه کوي چې «هغه به زیاتره د هلکانو په منځ کې مشر و».
د فرانکلين پلار غوښتل چې هغه په مذهبي ښوونځي کې زده کړې وکړي، خو يوازې دومره پيسې يې درلودې چې هغه د دوه کلونو لپاره ښوونځي ته واستوي. هغه د بوسټن لاتين ښوونځي کې زده کړې وکړې، خو له دې ښوونځي فارغ نه شو؛ هغه خپلو زده کړو ته په لېوالتيا سره د لوستلو له لارې دوام ورکړ. سره له دې چې د هغه مور او پلار به کليسا د يوې دندې په توګه يادوله، په لس کلنۍ کې د فرانکلين لپاره د هغه زده کړې پای ته ورسېدې. يوه موده يې د خپل پلار لپاره کار وکړ او په دولس کلنۍ کې د خپل ورور جيمز شاګرد شو، ورور يې په چاپ ځای کې کار کاوه او بينجامين ته يې د چاپ سوداګري ورزده کړه. د بنجامين په پنځلس کلنۍ کې د هغه ورور جيمز د نيو انګلينډ کورانټ په نوم ورځپاڼه جوړه کړه، کومه چې لومړۍ امريکايي ورځپاڼه وه.
کله چې بنجامين ورځپاڼې ته د خپرېدو لپاره د يو ليک د لیکلو پر مهال رد شو، فرانکلين د «سايلينټ ډاګوډ» مستعار نوم د ځان لپاره غوره کړ، دا د منځني عمر لرونکې يوې کونډې نوم و. د اغلې ډاګوډ ليکونه خپاره شول او په ښار کې د بحث موضوع وګرځېده. نه جيمز او نه د کورانت لوستونکي له دې درغلۍ څخه خبر وو او جيمز هغه مهال له خپل ورور نه خپه و، کله چې روښانه شوه چې د هغه مشهور همکار د هغه کوچنی ورور دی. فرانکلين د عمر له لومړيو کلونو څخه د بيان د ازادۍ پلوی و. کله چې د هغه ورور په ۱۷۲۲ز کال کې د داسې توکو د خپرولو له امله، درې اونۍ بندي شو ،چې د والي خوښ نه و، ځوان فرانکلين د ورځپاڼې واک په لاس کې واخيست او (د کاتو د لیکنو په رانقلولو سره) اغلې ډاګوډ اعلان وکړ: «د اند «فکر» له آزادۍ پرته د هوښيارۍ په نوم کوم شی نه شته او د بيان له آزادۍ پرته د عامه خپلواکۍ په نوم کوم شی نه شته». فرانکلين د خپل ورور له اجازې پرته دا شاګردي پرېښوده او په دې کار سره فراري شو.
اوب والدن
اوب والدن کانتون په الماني Obwalden) په مرکزی سویس کې پروت ولایت دی. اوب والدن کانتون د اوري او شویڅ ولایتونو ترڅنګ کانتون وو چې په ۱۲۹۱م کال کې د سویس هیواد بنسټ کیښود. د اوب والدن ولایت مرکز سارنن او مساحت یې ۴۹۱ کیلومتره مربع دی. په یاد ولایت کې رسمي ژبه الماني ده.
گڼون
گڼون یو غړیتوب دی له گڼ کارنیز جال سره، پرلیکه خدمتونه، سولگر او یا نور څیزونه یا نور خدمتونه کوم چې ساتي پلنیوی د ځاني مالوماتو لکه حقونه او امتیازونه، د کارن ځاني مالومات، لاسرسي دی د کارن مالوماتو ته د کارن بیلابیلو مالوماتو ته د هغه یا هغې د گڼون په اړه.
ذوالفقار علي بھټو
ذولفقار علي بهټو د پاکستان ټاکل سوی لومړی وزیر وو، هغه په لاړکانه سند کې وزږید. د هغه پلار د شاهنواز بهوټو سلاکار د بمبئي او جوناګړه د مسلمانانو مشر وو.
په پاکستان کې هغه ته د قائدِعوام‎‎ يعنې د خلکو د مشر نوم ورکول سو. د پاکستانيانو په نظر هغه د پاکستان تر ټولو ښه لومړی وزیر وو.
د پايښت اندازه
د پايښت اندازه د باخبره پایښت د مديريت لپاه کميتي بنسټ دی. د پايښت د اندازه کولو لپاره چې کوم مقياسونه کارول کېږي (چې چاپېريالي پايښت او ټولنيزې او اقتصادي برخې په انفرادي ډول او ګڼو ترکيبونو دواړو کې رانغاړي) تر اوسه تکامل کوي. په دوی کې شاخصونه، نښې، مميزي، د پايښت د معيارونو او تاييد سيستمونه لکه (Fairtrade) [مناسبه سوداګري] او عضوي (Organic)، د لارښود لړليکونه او محاسبه، همدارنګه ارزونه، ارزښت ټاکنه او د راپور ورکولو نور سيستمونه شامل دی. دا پر پراخه کچې فضايي او لنډ مهالي مقياسونو باندې عملي کېږي. د پايښت په پراخه ډول د کارېدلو معيارونو ځيني يې د پايښت راپور جوړول، (Triple Bottom Line accounting)، د نړيوال پايښت ټولنه او د انفرادي هېوادونو لپار د پايښت د اداره کولو د کيفيت اټکلونه، چې د چاپېريالي پايښت لړيال او د چاپېريالي کاريدون لړيال کاروي. يوه متبادله لاره چې د ملګرو ملتونو د نړيوالو سره راټولو (نغښتو) ښارونو پروګرام او په ښکاره ډول د درې ګونې قاعدوي ليکې طريقې (triple-bottom-line approach) انتقادي يانې د پايښت دورانونه (Circles of Sustainability) طريقه ده.
پر دې باندې د پوهېدلو لپاره چې ايا د انسانيت د ژوند حالت د دوام يا پايښت وړ دی، که نه؛ دوه اړوند مفهومونه سياروي پولې او ايکولوژيکي نښه دي. که چېرې پولې ماتې نه شي او ايکولوژيکي نښه د ژونديو موجوداتو د کرې لېږدېدونکې وړتيا پراخه نه کړي، د ژوند حالت د پايښت وړ ګڼل کېږي.
په ښه ډول د پېژندل شويو او همغږو شويو شاخصونو يوه ټولګه يوازينۍ لاره ده، چې پايښت د حس کېدلو وړ کړي. ياد شاخصونه تمه ده چې د ازمايښتي کتنو (ازمايښت او تېروتنې) په واسطه مشخص او متوازن وي. تر ټولو عامې نيوکې د معلوماتو د کيفيت، د پرتلنې وړتيا، د موخې يا اصل دندې او اړينو سرچينو اړوند مسئلو په اړه دي. که څه هم يو څه عمومي نيوکه د پروژې د مديريتي ټولنې څخه راځي: که چېرې يې موږ په هيڅ يوه پروژه کې نه شو څارلی، نو په نړيواله کچه څرنګه کېدلی شي چې يو تل پاتې پرمختګ تر لاسه شي ؟
د پايښت اړتيا او کاري چوکاټ
د پايښت پرمختګ د صنعتونو لپاره د پرمختګ بنسټيز معيار ګرځېدلی دی او په ګټورو سوداګريزو کړنلارو کې متحد دی. د پايښت اندازې لپاره اړتياوې په عملياتو کې پرمختګ، د کار کولو معيار، د څارنې وده او د نورو له منځه د ارزونې پړاو رانغاړي. د پايښت د يو مناسب شاخص د جوړولو د موخو لپاره کاري چوکاټ جوړ شوی دی او پړاوونه يې په لاندې ډول دي:
د پايښت شاخصونه او د هغې دنده
د پايښت شاخصونو بنسټيزه موخه د پايښت حکومتولۍ د پړاو د برخې په توګه عامه کړنلارې جوړونکو خبرول دي. د پايښت شاخصونه د چاپېريال او ټولنيز – اقتصادي فعاليتونو تر منځ د متقابل عمل د هر اړخ په اړه معلومات چمتو کولی شي. د ستراتيژيک شاخص د ټولګو جوړول په عمومي ډول يوازې په شمېر يو څو ساده پوښتنو سره سروکار لري: څه پېښېږي؟ (تشرېحي شاخصونه)، ايا پروا (توپير) کوي او ايا موږ نښو ته رسېږو؟ (د کارېدون شاخص)، ايا موږ پرمختګ کوو؟ (د ګټورتوب شاخصونه)، ايا معيارونه کار کوي؟ (د کړنلارې د ګټورتوب شاخصونه) او ايا موږ په عمومي ډول غوره يو؟ (د هوساينې ټول شاخصونه).
د تل پاتې پرمختګ لپاره نړيوال انسټيټيوټ او د سوداګرۍ او پرمختګ په اړه د ملګرو ملتونو کنفرانس په ۲۰۰۶ کې د پایښت ارزونې په اړه کمېټه (Committee on Sustainability Assessment (COSA)) رامنځته کړه، چې د دوی د اندازې وړ ټولنيز، اقتصادي او چاپېريالي موخو لپاره د کرنې او پرمختګ په شاخصونو کې د پايښت عمل کوونکي نوښتونه وارزوي.
سياست
يوه څېړنه دې پايلې ته ورسېدله، چې ټولنيز شاخصونه او د همدې له امله د تل پاتې پرمختګ شاخصونه عملي ساختمانونه دي، چې بنسټيزه موخه يې د عامهه کړنلارې جوړونې خبرول دي. د تل پاتې پرمختګ لپاره نړيوال انسټيټيوټ په ورته ډول د سياسي کړنلارې يو چارچوکاټ ته وده ورکړه، چې د اندازې وړ شتو (موجوداتو) او د اندازې واحدونو د رامنځته کولو لپاره د پايښت په يو لړيال سره نښتی و. ياد چارچوکاټ شپږ مرکزي برخو ته شامل دی:
د ملګرو ملتونو د نړيوال سره راټولو ښارونو پروګرام په داسې يو ډول د پايښت وړ سياسې پرمختګ راپېژندلی دی، چې د دولتونو او حکومتولۍ تر شا عادي پېژندنه پراخوي. سياست د ټولنيز ځواک په بنسټيزو مسئلو په ملتيا د لارو او معنا يا موخو د برخې په توګه راپېژندل کېږي، چې دوی د ګډ ټولنيز ژوند په سازمان، واک، مشروعيت او قاعدې پورې اړه لري. دا پېژندنه له هغې نظريې سره سمون لري، چې سياسي بدلون اقتصادي، ايکولوژيکي او کلتوري ننګونو ته په غبرګون کې مهم دی. دا همدارنګه معنا لري، چې د اقتصادي بدلون سياست په ګوته کېدلی شي. دوی د سيسات د عمل ساحې اوه فرعي ساحې په لاندې ډول لېست کړي دي:
په نړيواله کچه د اندازې واحدونه
ګڼ شاخصونه شته چې د پايښت اندازه اخيستنې لپاره د بنسټ په توګه کارول کېدلی شي. په عام ډول يو څو کارنده شاخصونه دا دي:
د چاپېريالي تل پاتې والي شاخصونه:
اقتصادي شاخصونه:
ټولنيز شاخصونه:
اکبر بری
اکبر بری يو افغان کيسه ليکوال دی.
مخينه
اکبر بری د ۱۳۳۵ ل. کال د وږي مياشتې په ۱۴ نېټه د هلمند ولايت په گرشک کې زېږېدلی دی.
چاپ شوي آثار
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
واورین پړانګ
راټولوونکی الهام اشنا لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی ځنګلونو او چاپيریال ساتنې څانګه
دوحشي ژوند پيژندنه
دحيواناتو او نباتاتو هغه ډله چي په طبيعي شرايطو کي دانسان دمداخلي او مرستي پرته خپل ژوند پر مخ وړي .يا په بل عبارت ټول وحشي حيوانات او نباتات چي په ځنګلونو، څړځايونو ،دښتو او غير کرل شوو ځمکو کي ژوند کوي او دخپل ژوند ټولي اړتياوي دانسان دمداخلي او مرستي پرته له طبيعي چاپيريال پوره کوي او يا هم دغيري اهلي منکشفو او نا منکشفو لويو او کوچنيو نباتاتو او حيواناتو نسل د وحشي ژوند په نامه ياديږي. دوحشي ژوند اصطلاح د حيواناتو او نباتاتو دواړو لپاره استعماليږي چي دپست نباتاتو څخه نيولي تر عالي نباتاتو پوري او همدارنګه هر ډول حيوانات لپاره چي خپل ژوند په طبيعت کي دانساني مداخلي پرته پر مخ بيا يي ويل کيږي .اويا هم که په لنډ ډول ووايو : دکرل کيدونکو نباتاتو او اهلي حيواناتو پرته ټول هغه ژوندي موجودات چي په طبيعي هستو ګنځايونو کي ژوند کوي ، وحشي ژوند بلل کيږي. Baily په 1984 ميلادي کال کي وحشي ژوند دهغه ازاد ژوند کوونکو فقاريه حيواناتو په ډول تعريف کړ کوم چي په اړونده طبيعي چاپيريا ل کي ژوند کوي. خو په وحشي ژوند کي هغه حيوانات او نباتات شامل ګڼل کيږي کوم چي په طبيعي ايکو سيستمونو کي ژوند کوي
د وحشي ژوو اهميت
وحشي ژوي هغه با ارزښته شتمني ده چي خلکو ته له څو پلوه ارزښت لري د دوي ژوند په مستقيم ډول په ځنګلونو او څړ ځايونو پوري تړلي ده ځيني ژوي د خوراکي توکو مهم سرچينه بلل کيږي لکه غوښه او شيدي او ځيني نور بيا د بڼکو ،غاښونو ،پوستکو او ښکرونو له امله ډير صادراتي او اقتصادي ارښت لري او د دي ترڅنک نور ارزښتونه هم لري 1.	يو شمير وحشي ژوي د اهلي د نسل د اصلاح کولو لپاره غوره بلل کيږي. 2.	وحشي ژوي د غذايي زنځير غوره کړي ده چي د هغو په زيانمنيدو سره د طبيعت تعادل او توازن ته ژيان رسيږي. 3.	وحشي ژوي او د هغو د ژوند چاپيريال د تفريحي ارزښت درلودونکي ده مثال په ډول په يو هيواد د توريزم او لپاره د ګټي ښه سرچينه ګڼل کيږي دا اسانه ده چي د کورنيو حيواناتو ارزښت وپيژندل شي بلکي د وحشي ډولونو ارزښت څنګه اندازه کوو.دلته دا څلور کټګورياني دي چرته چي د وحشي ډولونه د حيواناتو او نباتات د انسانانو د موجوديت لباره ګټوري دي د دغو ساحو پيژندل به د وجشي ژوند او د هغي د مديريت د اهميت په اړه پوهه رامنځ ته کړي ،
د وحشي ژوند اقتصادي اهميت:
پخوا په اقتصادي لحاظ د وحشي نباتاتو او حيواناتو څخه د غذا او جامو د منبع په توګه ګټه اخيستل کيده ،په انفرادي ډول او يا شرکتونو به د حيواناتو غوښي د غذا او د څرمنو څخه به يي د کاليو په حيث استفاده کوله وني په يي پروسس کولي او د سرپناه په ډول به يي استعمالولي د وخت په تيريدو سره د وحشي حيواناتو د غذا او جامو استعمال کم شو او ورځ تر بله اقتصادي ګټي د وحشي ژوو د بدلون په حال کي دي. د وحشي ژوو ښکار او کب نيونه د اقتصادي عوايدو دوه لويي سرچيني دي او د وحشي نوعو په صنعت کي د نغدو پيسو توليد کوي، پت لرونکي پوستکي د وحشي نوعو يو بل اقتصادي استعمال ده .او همدارنګه حشرات او مرغان په ګرده افشاني کي مهم رول لري چي ډيري نباتات بغير د ګرده افشاني څخه د توليد توان نه لري ، د وحشي نباتاتو څخه ربړ ،کاغذ او چارتراش او ځيني فرعي محصولات لکه رنګونه ، غوړ او فايبر ترلاسه کيږي.
د وحشي ژوو طبي ارزښت:
د نړۍ ۸۰٪ نفوس لپاره وحشي نباتات طبي منبعه حيثيت لري، د سرطان ضد درمل چي (Rosy periwinkle) څخه ترلاسه کيږي دغه نبات په ماداګادسکار کي په سخت ځنګلونو کي پيدا کيږي د پاڼو څخه يي د (lymphocytic leukemia) او د (Hodgkin’s) چي سرطاني ناروغي دي په تداوۍ کس استفاده کوي چي د دغو دوه ډولو درملو کلني عايد په امريکا کي (۱۶۰ )ميلونه ډالره ده.نن ورخ د (۲۵۰۰۰۰) پيژندل شوو نباتاتو څخه يي له (۵۰۰۰) ځخه ساينسپوهان کولي شي طبي ګټه پورته کړي.
زينتي ارزښت:
وحشي نباتات او حيوانات زينتي ارزښت هم لري چي په ليدلو سره يي انسان خوښ او حيرانه کيږي،خلک ډير حيرانه کيږي او خوند اخلي کله چي جيوانات او نباتات د هغوي په طبعي اوسيدنځاي کي وګوري.چي اکثره زينتي ارزښت د تفريح لپاره وي ، وحشي سياحت د اکټوريزم په نوم هم ياديږي او د صنعت په ډول يي وده کړي ده چي په امريکا ورڅخه (۳۰) ميلونه ډالر عايد ترلاسه کيږي ،اټکل کيږي چي ۵۰ ٪ امريکايان او ۸۰٪ کانډايان د مرغانو ليدلو کي برخه اخلي.
ايکالوژيکي ارزښت:
ايکالوژي د ژوندانه د ټولو شيانو اړيکه ده د هغوي د محيط سره ټول ژوندي موجودات چي په عين وخت کي ژوند کوي په سيمه کي يو ژوندۍ ټولنه جوړوي په ټولنه کي هر ژوندي موجود د نورو ژونديو موجوداتو پوري تړاو لري،چي له همدي کبله د يو وحشي ژوي ساتل د بل لپاره ډير مهم ده، په ايکو سيستم د يوي سرچيني کارول په بله د تاثير سبب ګرځي د ځنګلونو څخه د ونو وهل د ځنګل د حيواناتو د اغيزمنيدو سبب ګرځي د حشراتو په کميدو سره په ګرده افشانۍ کي کموالي راځي ، چي زيات نباتات د بغير د ګرده افشاني څخه د توليد توان نه لري چي نتيجه کي د حيواني ټولني د غذايي رژيم د کموالي سبب ګرځي چي دغه مثالونه په وحشي ژوند کي د حيواناتو او نباتاتو په يو بل باندي اغيزي دي
آتنا
آتنا یا آتن، چې ډېری وخت د پالاس په نوم یادېږي، د لرغوني یونان یو خدای دی چې له حکمت، لاسي صنایعو او جګړې پورې تړاو لري چې وروسته بیا له رومي خدای مینروا سره ترکیب شو. آتنا په ټول یونان کې د بېلابېلو ښارونو د ملاتړي او ساتونکي په توګه، په ځانګړي ډول د آتن ښار چې په لوړ ګومان خپل نوم یې هم له هغه څخه اخیستی دی، په پام کې نیول کېږي. د آتن په آکروپولیس کې پارتېونو هغې ته وقف شوی. د هغې اصلي نښو کې بوم، د زیتون ونې، ماران او ګورګونیون شامل دي. په هنر کې، هغه په ټولیزه توګه له ساتونکې خولۍ او نیزه په لاس انځور شوې ده.
واورین پړانګ
د واورين پړانګ پيژندنه
واورين پړانګ د نړۍ نادر او ډير حيراوونکي حيوان ده، چي خلک يي په اړه ډير لږ پوهيږي په عمومي ډول سره ډير شرمناک او ډير تيرايستونکي حيوان ده او په سختي سره ليدل کيږي.چي زيات هغه کليوال خلک چي په غرونو کي لرګي ټولوي او يا رمي څړوي ورسره مخامخ کيږي،د دښتو په نسبت پاڼونه ،کمرونه او ډ غونډيو لړي غوره ګڼي چي د ۶۰۰۰ متره لوړوالي کي خوښ وي او ژوند کوي.چي په ژمي کي ټيټو ارتفاعاتو ته راښکته کيږي چي د اسيا په جنوب او مرکزي برخو کي په لوړو ارتفاعاتو کي ويشل شوي ده او نړي په لويو غرونو کي په دولسو هيوادونو کي په دوه ميليون کيلو متره مربع ساحه کي ويشل شوي دي. چي ځيني وختونه يي د پښو خاپونه په ۱۹۰۰۰ فټه ارتفاع کي هم ليدل کيږي چي دا عموما په نيپال ،پاکستان ،بوتان،تبت،منګوليا ،قزاقستان،هند او افغانستانکي د اوسيدو ساحي ډيري سختي دي له ګړنګونو سره علاقه لري تيګي لرونکی ميلان ښوخوي. څيړونکي اټکل کوي چي په تيرو ۱۶ کلنو کي نفوس تقريبا ۲۰٪ کم شوي ده چي په ۲۰۰۳ کال کي يي نفوس ۴۰۸۰ څخه تر ۶۵۰۰ ښودل شوي وو خو په ۲۰۱۶ کال کي نفوس  ۴۶۷۸ څخه تر ۸۷۴۵ پوري اټکل شوي ده.
آتنا
آتنا د آجیان ماڼۍ خدای په توګه د هغې منشا څخه، له ښار سره نږدې اړیکه لرله. هغه د پولیاس او پولیوچوس (دواړه له پولیس څخه اخیستل شوي، چې د «ښاري دولت» په معنا دي) پېژندل کېږي او د هغې معبدونه په معمول توګه د کلکو آکروپولیسونو په سر د ښار په مرکزي برخو کې قرار درلود. پارتنون د آتن په آکروپولویس کې او ګڼ شمېر نور معبدونه او ودانۍ هغې ته وقف شوي دي. آتنا د لاسي صنایعو او اوبدنې ملاتړې په توګه د ارګېن په توګه نامتو وه. هغه همدارنګه یوه جنګیالۍ الهه وه او باور پر دې وو چې سرتېري یې د آتنا پروماچوس په توګه جګړې ته هدایت کول. د هغې اصلي جګړه په آتن پاناتنایا کې و چې د هکاتومبایون په میاشت ېک د اوړي په منځ کې یې جشن نیول کېده او د آتن په تاریخ کې ترټولو مهم جشن وو.
واورین پړانګ
د واورين پړانګ پيژندنه
خو ډاکتر شالر وويل ، چي دغه شميرني يوازي وحشي اټکلونه دي، چي ترټولو لوي شمير يي په چين او تبت منګوليا او قرغزستان کي شتون لري په منګوليا کي له ۸۰۰ حخه تر ۱۷۰۰ پوري اټکل کيږي .واورين پړانګ عادي ده او د نورو ډولونو په څير تيري کوونکي بڼه نه لري دوي له خپلو کورونو او ښځينه جنسونو څخه ساتنه کوي ، څيړونکي فکر کوي چي دوي د ښکار په موجوديت باندي متکي کيږي او ځاي غوره کوي په هغو ساحو کي چي څار او ښکار ډير وي د دوي د اوسيدو ساحه تنګه وي او کورونه يي کم وي چي تقريبا د( ۳۰ -۶۵ ) په اندازه ده. او هغه ساحي چي څار او ښکار يي کم وي د دوي د اوسيدو ساحه پراخه او کورونه يي ډير وي چي شايد د 1000 څخه هم ډيره وي .په حلقه يي ډول د خپل د اوسيدو ساحي شا اوخوا ګرځي او ځيني نښي نښاني هم له ځانه پريږدي تر څو د نورو دوي ته ورته حيواناتو ساحي ته د داخيليدو څخه مخنيوي وکړي، دغه پيشوګان په قطاري شکل سره سفرونه کوي خپل شااوخوا نظر اچوي او وروسته د ځان لپاره د خوب او استراحت ځايونه ټاکي. کولي شي د خپلو ساحو څخه اوږدي فاصلي او پړاوونه په ډير کم وخت کي طي کړي چي په يوه شپه کي کولاي شي د ۲۷ ميله خلاصي صحرا څخه تير شي. Kingdom Animalia Phylum Chordata Class Mammalia Order Carnivora Suborder Feliformia Family Felidae Genus Panthera Species Panthera uncial Scientific Classification
آتنا
د یونان په افسانو کې باور پر دې وو چې آتنا د خپل پلار زئوس له تندي څخه زېږېدلې ده. د کیسې په ځینو نسخو کې، آتنا مور نلري او د زئوس له تندي څخه د پارتېنوجنیزس په طریقه زېږېدلې ده. په نورو مواردو؛ لکه د هزیوډ نظریه کې، زئوس خپله مېرمن متیس چې په آتنا باندې امېندواره وه، خوړلې ده. په دې نسخه کې، ویل کېږي چې آتنا لومړی د زئوس بدن په منځ کې زېږېدلې او وروسته بیا د تندي له لارې د هغه له بدن څخه تښتېدلې ده. د آتن تاسیس په افسانه کې، آتنا له ښار څخه د ملاتړ پر سر سیالۍ کې پر پوزیدون د لومړنۍ زیتون ونې په جوړولو سره نامتو شوه. هغه د آتنا پارتنوس «پېغلې آتنا» په نوم پېژندل کېده، خو په یوه آتیکه لرغونې افسانه کې، د هفائسټوس خدای هڅه وکړه ترڅو په هغې جنسي تېری وکړي خو بریالی نشو، او په پایله کې یې ګایا اریکتونیوس وزېږوه چې د آتن جوړوونکی مهم اتل وو. آتنا د اتلولیو هڅو ملاتړ الهه وه. باور پر دې وو چې هغې د پرسیوس، هېراکلس، بلروفون او جاسون اتلانو سره مرسته کړې ده. آتنا له آفروډیټ او هېرا سره یو له هغو درې خدایانو څخه وو چې د هغوی دښمني د تروجان جګړې پیل لامل شو.
واورین پړانګ
د وارورين پړانګ ځانګرتياوي
په عمومي ډول سره د (۶۵-۵۵) سانتي متره لوړوالي او (۹۰-۱۱۵) سانتي متره اوږدوالي لري ، لکۍ يي (۸۰ -۱۰۵) سانتي متره پوري اوږده ده په بشپړ ډول سره يي د خپل د اوسيدو ځاي سره توافق کړي ده اوږده نوکان يي په واورو کي له ښوييدلو څخه ژغوري چي دغه اوږده نوکان يا خپړ يي د طبعي واورينو بوټونو په څير دي. منډلي جسامت ، پت لرونکي غليظ پوست او لنډ غوږونه د حيوان په تود ساتلو کي مرسته کوي، پوزه يي لنډه او سوري لږ څه پراخه دي چي د هوا په تودولو کي مرسته کوي مخکي له دي چي سږو ته ورسيږي مخکيني اندامونه يي لنډ او وروستني يي اوږده وي چي په ټوپ وهلو کي ورسره مرسته کي کولي شي لس متره چي ۳۰ فوټه کيږي ټوپ ووهي.او د خپل وړين پوست سره چي د تياره داغونواو ګلانو لرونکي ده ډير خوشحاله ښکاري، چي دغه پت لرونکي پوست يي د سختي يخنۍ سره په ښه شکل سره توافق کړی ده ،اوږده لکۍ يي د توازن په ساتلو کي مرسته کوي ،صاف او غليظ پت لرونکي پوست يي په ژمي کي اضافه وده کوي تر څو حيوان ورسره ګرم وي په ژمي کي چي دغه وړي يي ګڼي وي او ويښتان هم لري چي تقريبا له ( ۱۲ – ۱۵) سانتي متره پوري اوږدوالي لري، سترګي ژيږبخوني شني وي او يا ايره رنګه وي ورسک يي لنډ وي او تندي يي پراخه وي ، وزن يي د (۵۵ـ ۲۲) کيلو کرام پوري وي.
آتنا
هغه په ایلیاد کې فعاله رول لوبوي، چې په هغه کې آچایانو سره مرسته کوي او په اودیسې کې هغه د اودیسوس الهي مشاوره ده. د رومي شاعر اووید په وروستیو لیکنو کې، ویل کېږي چې آتنا د اوبدلو په صنعت کې له فاني آراچنې سره سیالۍ وکړه او وروسته یې آراچنه په لومړنۍ غڼې بدل کړ؛ اووید همدارنګه توضیح ورکوي چې هغې څنګه مدوزا وروسته له دې چې د هغې په معبد کې یې پر هغې باندې د پوزئیډون تېری ولید، په یوه ګورګون بدله کړه. د رنسانس راهیسې، آتنا په نړیواله کچه د حکمت، هنرونو او کلاسیک زده‌کړو په سمبول بدله شوې ده. لوېدیځ هنرمندانو او انځورګرانو ډېری وخت له آتنا څخه د آزادي او ډیموکراسي سمبول په توګه کار اخیستی دی.
واورین پړانګ
د ژوند دوران
د يو ځاي کيدلو وخت يي د جنوري او د مارچ د مياشتو ترمنځ وي چي دغه وخت کي ښځينه او نارينه جنسونه يي يو ځاي ګرځي چي ښځينه جنس يي له (۹۳- ۱۱۰ ) ورځو پوري حامله وي چي په دغه وخت کي ښځينه جنس د ځان ښوندي ساتلو لپاره په يو ښوندي ځاي کي د بچو د زيږون پوري پاتي کيږي ، چي د جون او جولاي په مياشتو کي بچي زيږوي او مور يي د نوو زيږيدلو څارنه او پالنه کوي، کوچني بچي يي په چټګي سره وده کوي کله چي وزيږيږي کوچني او کمزوري وي او تر ۷ ورځو پوري نه شي کولي چي سترګي خلاصي کړي او دوه مياشتي وروسته د سختو غذاګانو د خوړلو قدرت ترلاسه کوي ، په دري مياشتني کي د مور ځيني عاتونه تعقيبوي او مهم عادتونه زده کوي لکه ښکار او د (۲۲-۱۸ ) مياشتو ورورسته له خپلي مور څخه جدا کيږي چي ښځينه جنس يي په (۲ـ۳) پوري بيا د نسل د توليد جوګه کيږي او نارينه يي په ۴ کلني کي ،د ۲۲ کلنو لپاره ژوندي پاتي کيږي دا ژوند په ځنګل کي ډير سخت ده نو ژوند يي د (۱۰ -۱۲ ) پوري اټکل شوي ده،
آتنا
ريښه پېژنونه
آتنا د آتن ښار پورې تړلې ده. د دې ښار نوم په لرغونې یوناني کې Ἀθῆναι (Athȇnai)، یو جمع نوم، چې د هغه ځای ښکارندویي کوي چې – د افسانې له مخې – هغې پر آتنای، هغه خور چې د هغې عبادت لپاره وقف شوې وه، مشري کوله. په لرغونو زمانو کې، څېړونکو دا بحث کاوه چې ایا آتنا د د آتن په نوم نومول شوې که آتن د آتنا په نوم. اوس څېړونکي په عمومي توګه موافق دي چې دې الهې خپل نوم له ښار څخه اخیستی دی. د -ene وروستاړی د ځایونو په نومونو کې عام دی، خو د شخصي نومونو لپاره نادر دی. د لرغوني یونان بېلابېلو ښارونو څخه شواهد تصدیقوي چې د ښارونو ورته خدایانو ته په نورو ښارونو کې هم عبادت کېده او د آتنا په شان یې خپل نوم له هماغو ښارونو څخه اخیستی وو چې هلته ورته عبادت کېده. د بېلګې په توګه، په مایسېنا کې د مایکېن په نوم یو الهې شتون درلود چې د هغې خور د مایکېنای په نوم یادېده، په داسې حال کې چې په تبس کې یو ورته خدای Thebe نومېده او دا ښار په جمع توګه د Thebai (یا هم Thebes په انګلیسي کې چې ‘s’ د جمع په مانا ده) په نوم یادېده. د آتنای نوم په لوړ ګومان له یونانه مخکې ریښه لري ځکه چې هغه د مخکې یوناني مورفیم ‘an’ درلودونکی ده. د لرغوني یونان فیلسوف افلاطون (زوکړه ۴۲۸ کاله مخکې له میلاده او مړینه ۳۴۷ کاله مخکې له میلاده) د کارتیلوس په نوم خپله وینا کې، د لرغونو آتنایانو نظریو او د هغه خپلې ریښه پېژندنې اټکل په اساس، د آتنا نوم نسبتاً تخیلي ریښه پېژنونه بیانوي:
واورین پړانګ
هبيتات او ايکوسيستم
واورين پړانګ د منخني اسيا په هيوادونو کي ژوند کوي په داسي حال کي چي د استوګني ساحه يي ۲ ميلونه کيلو متره مربع اټکي شوي ده ، چي د اوسيدو ساحه يي په دغو دولس هيوادونو کي د ساتني لپاره ډيره موثره ده ځکه چي په دغو هيوادونو کي د غرونو ټولي سيمي دي حيوان لپاره ۶۰ ٪ جوړوي،چي د هماليا په غرونو کي تقريبا أه ۳۰۰۰ متره حخه تر ۵۴۰۰ متره ارتفاعاتو پيدا کيږيو په داسي حال کي چي منګوليا او روسيه کي په ټيټو ارتفاغاتو تقريبا ۱۰۰۰ مترو پوري پيدا کيږي، چي اکثر په لوړو او ژورو ، سوړ اقليم او د غرونو په ګړنګ وزمه ځايونو کي چي شرب او واښو وده کړي وي شکيدلو ځمکو او درو کي ژوند کي. چي دغه د اوسيدو ځاي د دوي لپاره يو ښه پوخ وړاندي کوي چي دوي سره د ښکار په نيولو کي هم مرسته کوي.
آتنا
ريښه پېژنونه
دا موضوع لا جدي ده او هلته، زما ملګری، د هومر مډرن مفسرین، فکر کوم کېدای شي د لرغونو لیدلورو توضیح کې کمک وکړي. د هغوی څخه ډېری یې د شاعر څخه خپلو توضیحاتو کې داسې څرګندوي چې د هغه منظور له آتنا څخه «ذهن» [νοῦς, noũs] او «هوښ» [διάνοια, diánoia] وو، او داسې ښکاري چې د نومونو جوړوونکو د هغې په هکله ځانګړي انځورونه لرل. او‌ په اصل کې هغه د ډېرې لوړې درجې یعنې «الهي هوښ» [θεοῦ νόησις, theoũ nóēsis] په توګه نوموي، او هغه داسې وايي:
واورین پړانګ
هغه شپږ ځانګړني چي واورين پړانګ دخپل اوسيدنځای سره په ښه شکل توافق کړی ده.
1.	د پزی پراخه سوری چی د تنفس په وخت کی د غرونه سړه هوا مخکی سګو ته له رسيدو څخه ګرموی. 2.	خړ وړين پوست د تياره ګل لرونکو خيالی داغونوسره حيوان ته يو غولوونکی شکل ورکوی  او دنس په برخه کی دغه پوست وړۍ تقريبا ۱۲ سانتی متره اوږدوالی لری چی د نس برخه ګرمه ساتی. 3.	پنډه او اوږده لکۍ د بيلانس په ساتلو کی ومرسته کوی کله چی د نريو لارو څخه تيريږی ،او د خوب په وخت کی د لمني په شان له ځان راتاووی. 4.	پاخه عضلاتی سينه حيوان ته اجازه ورکوی  چی ژوزه ساه واخلی  او اکسيجن ذخيره کړی  چی په لوړو ارتفاعاتو ته په ختلو کی مرسته کوی. 5.	اوږدی وروستۍ پښي او لنډي مخکينی پښی د ټوپ وهلو کی مرسته کوی چی تر ۹ متره پوری کولی شی ټوپ ووهي. 6.	پراځه وړي لرونکی منګولی د واورين بوټانو په شان عمل کوی ،چی حيوان سره په واورو کی ګرځيدلو کی مرسته کی. د خوريدا ساحه يي واورين پړانګ د بايکال له جهيل د لويديځ څخه د سايبريا جنوب پوري او په روسيه کي دAltai غرونه او په قزاقستان ، قرغزستان،بوتان ،پاکستان ،افغانستان ،قراقرم،د پاميرغرونه،هماليااونيپال کي خواره شوي دي.چي په اټکلي ډول کم ترکمه ۹۰۰۰۰ کيلومتره مربع ساحه يي کشمير او جمو ده چي په احتمالي ډول سره په هند کي په ۲۵ ساتل شوو ساحو کي تقريبا ۲۰۰ـ۶۰۰ پوري نفوس يي اوسيږي. د پسرلي په موسم کي په لوړو ارتفاعاتو کي اوسيږي او د ژمي په موسم کي ځنګلونو او ټيتو ارتفاعاتو ته راښکته کيږي،
آتنا
ريښه پېژنونه
دا هماغه ده چې د خدای ذهن لري [ἁ θεονόα, a theonóa]. په هرحال، کېدای شي د Theonoe نوم د «هغه چا لپاره چې په الهي څیزونو پوهېږي» [τὰ θεῖα νοοῦσα, ta theia noousa] له نورو څخه ښه وي. همدارنګه که فرض کړو چې لیکونکي غوښتل دا الهه اخلاقي هوښ لرونکې څرګنده کړي او ځکه یې د Etheonoe نوم هغې ته ورکړی دی، ډېر غلط نده؛ په هرحال هغه یا د هغه ځای ناستو دې ته په لا ښکلې بڼې بدلون ورکړی او هغې ته یې د آتنا نوم ورکړی دی.
واورین پړانګ
د واورين پړانګ عادت او چلند
واورين پړانګ شرمناکه خواص لري ، په سباوون او ماښام کي ډير فعال وي چي ساينسپوهان دي فعاليت ته (Crepuscular Activity Pattern) وايي ،په دوامداره ډول د خپل اوسيدو د ساحي ښاوخوا ګزمي وهي چي کولي شي کيلو مترونه فاصلي په لنډ وخت کي طي کړي، چي ځيني وختونه يي نارينه د ښځينه سره يوځاي وليدل شي يا ښخينه يي د خپلو بچو سره وليدل شي. دوي ځيني نښي نښاني له ځانه پريږدي چي نارينه يي ښځينه او ښځينه يي نارينه پيدا کړي لکه: ځيني پاتي شوني يا د وروستيو پښو ځاپونه او يا هم بولي کوي د تيږو پرمخ تر څو د يوځاي کيدو ساحي او موقعتونه په نښه کړي. دوي د نورو پړانګانو په څير غړمبيلو توان نه لري د خپلي فزيالوژي مطابق اواز نه شي کولي د مرۍ څخه يي يو بل غير تيريکوونکي اواز (چف) په نوم جوړيږي. د انسان په خلاف تيري کوونکي نه ده چي تر او سه يي د انسان په خلاف د حملي کومه کره پيښه نه ده ثبت شوي خو امکان لري چي د خوړو په وخت کي چي پريشانه او غوصه وي د دفاع لپاره هڅه وکړي. دعموما ارام او عادي چلند لري ، دا يواځيني حيوان ده چي يوازي مستيدني په وخت کي له خپل بل جنس سره يوځاي کيږي. واورين پړانګ فشار ، ميو، چف ، غوريدنه او ژړا په څير اوازونه هم کولي شي بلکي ِړمبار نه شي کولي چي علت يي د دوي د ستوني د جوړښت ده. د هغوي د مرۍ څخه د يو غير اشغالي اواز د چف په نوم راوزي د (Siamese cat) په څير انګولا ناري وهي، کله چي د څه بوي پري ولګيږي نو انګولا کوي ډير هغه څه چي د دوي په اړه پيژندل شوي دي د نورو حيواناتو جذبول دي چي په ځانګړو حرکاتو سره يي کولاي شي، واورين پړانګ تل په حرکت کي وي د شپي په بيلا بيلو ځايونو کي خوبونه کوي ، مازديګر ناوخته او سهار وختي ډير فعال وي ځکه د دوي طبعي جوړښت داسي جوړ شوي ده چي دغه وخت کي يي ليدل لږ څه ستونزمن وي نو ښکار په اساني سره کوي، په ګړنګونو کي د قطارونو په شان تګ ښوښوي ،په چټکي سره حرکت کوي پراخه خاپړي لري او په خاپړو کي وړۍ هم لري چي دغه وړۍ د ګرم ساتلو ترڅنګ په ښکار کي هم ومرسته کوي ،د نسل پالني عادتونه يي نور حيواناتو سره ورته وي چي کولاي شي ۴ او هو ۵ بچي وزيږوي خو عموما ۱ او هم ۲ وي.
آتنا
ريښه پېژنونه
- افلاطون، کراټیلوس ۴۰۷ ب له همدې کبله، افلاطون پر دې باور وو چې د آتنا نوم له یوناني Ἀθεονόα, Atheonóa څخه اخیستل شوی – چې وروستني یونانیان یې د خدای (θεός, theós) ذهن (νοῦς, noũs) څخه لا منطقي بولي. له میلاد څخه مخکې دوهمې پېړۍ خطیب، آیلیوس آریسټیډس، هڅه وکړه د آتنا نوم ریښه پېژندنې له ریښو څخه د ایتر، هوا، ځمکې او ستوري په شان طبیعي نښې راوباسي.
واورین پړانګ
ښکار او غذايي رژيم
واورين پړانک غوښه خوړونکي حيوان ده چي د ښکار په کولو کي ډير فعال ده او يو له موقع نه ګټه اخيستونکي ښکاري ده خوسا شوي خواړه هم خوري د خپل وزن څخه (۲-۴)  چنده غټ حيوان وژلي شي، اکثرا هماليايي (blue Sheep) (Tohr) مارخور (Argali) او اوښ يي خوراک ده ، غټو حيواناتو ښکار ته ډيره ترجيح ورکوي چي وزن يي د (۳۶-۷۵) کيلو ګرام پوري وي، د غاړي په چيچلو سره خپل ښکار وژني او د خوړلو څخه مخکي يي يو محفوظ ځاي ته انتقالوي د ښکار ټولو برخو د خوړلو توان لري او شايد چي د دوو هفتو لپاره ي هم وساتي، د ډيرو حيواناتو د وژلو وړتيا لري د دي ترڅنګ د نباتاتو د ځينو برخو څخه هم تعذيه کوي ، غذايي رژيم يي د اوسيدو د ساحي او وخت په اساس مختلف ده زيات وخت په ښکار باندي متقي وي يعني هرڅه چي په لاس ورغلل ترلاسه ښکار کوي يي، دوي په کراري سره خوراک کوي عموما له ( ۳-۴) ورځي نيسي  ترڅو ښکار شوي حيوان وخوري دغه وخت په جريان کي د ښکار شوي حيوان سره نژدي پاتيږي او خپله غذا له ټولوونکو کاغانو او نورو حيواناتو څخه ساتي په هرو څو ساعتونو کي خوراک کوي ترڅو ځپل ښکار خلاص کړي په منځني ډول هرو (۸-۱۰ ورځو کي يو غټ حيوان ښکار کوي.
واورين پړانګ پروړاندی خطرونه
په افغانستان کي واورين پړانګ ته لوي خطر انساني خنډونه دي ،د ښکار په شمول د غذايي رژيم کميدل او د کورنۍ حيواناتو ټکر ده هم په پام کي نيول شوي دي، او څو نو علتونه د وړين پوست او د بدن نوري برخي يي په مارکيټونو کي د پام وړ اندازه پيسو باندي پلورل کيږي ، په (۱۹۷۹) م کي روډينروک اټکل کوي چي په افغاني مارکيټونو کي هر کال له (۵۰ـ۸۰) پوري پوستکي يي توليد شوي وو ، اوسني ګرځندويان وايي چي وړۍ (Fur) مارکيټ يي کابل په ګوته کوي او لاتراوسه يي وړين پوستکي پکي پيدا کوي. او کوټونه يي شايد د (۱۰۰۰-۵۰۰) ډالر پوري ارزښت ولري دا هغه علتونه دي چي د دوي د ښکار او تهديد سبب ګرځي. د ژمي په موسم کي کله چي په غرونو کي د خوراک لپاره څه نه پيدا کيږي نو په کورنيو حيواناتو حملي کوي او تالا کوي يي چي د محلي ټولنو لپاره يو اقتصادي ضربه ده چي محلي خلک هم د دوي په مقابل کي غبرګون ښيي دا هم د دوي لپاره يو خطر بلل کيږي ،د واخان په دهليز کي په يو کال کي د وحشي ژوو مړينه په  سلو کي (۱۱٪) واورين پړانګ تشکيلوي او ۸۹٪ نو وحشي ژوي جوړوي، د دوي د ښکار د نسلونو کميدل يو بل لوي ګواښ ده. انسانانی جنګونه هم د دوی لپاره يو ستر ګواښ ده  په ۱۹۷۰ کال د امو د سيند په ډيری برخو د Ibex   ، مارخور او يورال  لپاره ښی ساحی وی  ځو اوسنی سروی ښيی  چی د اوسيدو د ځای او ځنګلونو له منځه تلل د دوی او د دوی د ښکار په نوعو کی کموالي راغلی ده. چی
ځينی ستر ګواښونه
په لاندی ډول دي. •	د اوسيدنځای تخريب •	د اوسيدنځای ټوټه کيدنه •	د ښکار د نوعو يی غیر قانونی ښکار کول •	په مستقيم ډول وژل او لمنځه وړل •	د انساني نفوس ډيريدل او غربت •	د ساتلو لپار يی د هغی بچی نيول •	جنګونه او نور فوځی فعاليتونه •	د پاليسيو جوړوونکو ترمنځ د همغږۍ نه شتون •	اقليمي تغيرات
د حديبې سوله
دا غزا د هجرت په شپږم کال د ذي الحجې په مياشت کې شويده – او علت يې دا و چې محمد (صلى الله عليه وسلم) خوب وليد چې ده او اصحابو (رضي الله عنهم) سرونه خرييلي په پوره امن سره بيت الله شريف ته ننوزي، له هيڅ شي ويره ورسره نه وي، نو خلکو ته يې امر وکړچې مکې ته د عمرې پخاطر حرکت وکړي. له قريشو سره يې د جنګ اراده نه درلوده، انصار او مهاجرين په ډير شوق سره د مکې په لور روان شول، ځکه دا لومړى ځل ؤ چې له شپږ کلن حرمان نه وروسته د بيت الله په لور د تللو فرصت پيدا کوي، پدې سفر کې يو شمير اعراب هم شريک وو. محمد (صلى الله عليه وسلم) د بيت الله د تکريم او احترام پخاطر يو شمير اوښان او نور حيوانات هم تر مخ کړل، او له ذي الحليفې نه يې د عمرې احرام وتاړه تر څو قريش او نور پدې پوه شي چې نبي (صلى الله عليه وسلم) د جنګ نيت نلري. له رسول الله (صلى الله عليه وسلم) سره تقريبا (١٥٠٠) کسه ملګري وو، له تورو پرته چې هغه هم په تيکيو کې وې نور هيڅ ډول وسله ورسره نه وه او هغه وخت دهر مسافر لپار د تورې وړل يوه لازمې خبره وه. کاروان د نبي (صلى الله عليه وسلم) تر مشرۍ لاندې مخ په وړاندي لاړ تر څو ((عسفان)) ته ورسيد، هلته څوک ورته راغى او  ورته ويې ويل! قريش ستا له راتګ نه خبر شوي د پړانګانو پوستکې يې اغوستي او قسم يې خوړلى چې مکې ته به ورڅخه داخل نه شې. محمد (صلى الله عليه وسلم) وفرمايل:
واورین پړانګ
د خطر د کمولو لاری چاری
1.	د واورين پړانګ د اوسيدنځای ساتل او د ښکار د نوعو ساتل چی د ا په اتومات ډول د نورو وحشي ډولونو د ساتلو سبب هم ګرځی. 2.	د واورين پړانګ او د هغوی د نورو نوعو په اړه د علمی څيړنو زياتوالی. 3.	د واورين پړانګ په مهمو ځايونو کی د څړ او څړ ځايونو اداره کول. 4.	په غرونو کی د چاپيريال د ذده کړو او عامه پوهاوی ترسره کول. چی داکولی شي د واورين پړانګ په وړاندی د خلکو منفی احساس کم کړی. 5.	د سمييز پوهاوی لوړونه د واورين پړانګ د وضيعت ، ويش، چاپيريال او چلند په اړه ، د سمييزو ټولنو د ظرفيت لوړونه د واورين پړانګ د خوړونکو نوعو په اړه تر ځو ښه اداره يی وشی. 6.	د چاپيريال د قانون پلي کول. 7.	د واورين پړانګ د خوړونکو نوعو د ښکار کنټرول. 8.	د ځايي ټولنو لپاره د طبعي سرچينو د مديريت له لاری د کار فرصتونه رامنځ ته کول کوم چی په اتوماتيک ډول د واورين پړانګ او د هغه د ښکار د نوعو د ويجاړولو او د لمنځه وړلو کچه راکمی. 9.	داسی پروژو په لاره اچول چی په خپل خان متقی ټولنی وروزو ، چی داړ کولی شی د بديل په توګه عمل وکړی د طبعی زيرمو د استعمال په مقابل کی کوم چی د واورين پړانګ د اوسيدو ځاي کی وجود لری ،
د حديبې سوله
((يا ويح قريش، لقد اکلتهم الحرب! ماذا عليهم لو خلوا بيني و بين سائرالعرب فان هم اصابوني، کان ذلک الذي ارادوا وان اظهرني الله عليهم دخلوا في الاسلام وافرين وان لم يفعلوا قاتلوا و بهم قوة، فما تظن قريش؟ فوالله لا ازال اجاهد علي الذي بعثني الله حتى يظهره الله، او تنفرد هذه  السالفة)).
واورین پړانګ
د واورين پړانګ د ساتنه او اداره
د چاپيريال ساتنی ملی اداره له ۲۰۰۶ کال څخه په افغانستان کی د واورين پړانګ د ساتنی برخه کی فعاليتونه ترسره کوی چی دغه فعاليتړنه عبارت دی له پاليسی او قانون،سرحدونو کنټرول،څړنيز فعاليتونه،د وحشی ژوو د سوداګری څارنه ، د ټولنی ښکيلتيا او د ټولنيز او حکومتی جوړښتونو رامنځ ته کول دی ،د افغانستان په شمال واخان کی د ۶۵ ځنګل ساتونکو ټولنو روزل او ګمارل او چاپيريال ساتنی پروګرامونه جوړول د ټولنی ظرفيت لوړول له هغه فعاليتونو څخه دی چی د واورين پړانګ  د ساتنی په موخه اچول شوی دی  د افغانستان د جمهوری رياست فرمان دی  چی د استوګنځای ورانول ،قاچاق ،د وحشي ژوو غيرقانونی تجارت  او د واورين پړانګ د تخريب او زيانمنيدا مخه ونيسی کوم چي اوس د افغانستان د ساتل ښوو نوعو په ليست کی دی  او د تعليمي پروګرامونو او رسنيو له لاری افغان ملی پوليسو او سرحدی پوليسو لپاره اعلان شوی دی
د حديبې سوله
(افسوس د قريشو په حال، جنګ وخوړل، څه به شوي ؤ که هغوى زه او نور عرب سره پرې ايښى واى، که بيا هغوى زه مات کړى واى، نو د دوى هدف به پوره شوى ؤ او که الله زه ورباندې غالب کړى واى نو په اسلام کې به داخل شوي ؤو او که يې اسلام نه قبلولى، نو جنګ به يې کړى وى پداسې حال کې چې څه زور به ورسره وى، قريش څه فکر کوي؟ قسم په خداې تر هغې به  د هغه څه په لار کې چې خداى پرې راليږلى يم جهاد کوم، تر څو خداى (جل جلاله) بريالى کړى نه وى ، او يا مې غاړه نه وي پرې شوې.
واورین پړانګ
پاليسی او قانون
په سرحدونو کی د انتقال په برخه کی فعاليتونه: د افغانستان دولت په ۲۰۰۶ کی ( Urumqi) په کنفرانس کی ګډون وکړ کوم چی د دری نورو ګاونډيو هيوادونو پاکستان ، چين او تاجکستان هم شامل وو ،چی د تاران د سرحد په ټاکلو کی کی سره موافق شول  که څه هم د دوی ترمنځ کوم رسمی تړون نه دی لاسليک شوی چی په دی کی د افغانستان د واخان دهليز هم شامل وو، د دی په تعقيب په  دغه برخه کی يو بل کنفرانس په ۲۰۰۶ کال په دوشنبه کی  داير شو،د چاپيريال ساتنی ملی اداره په فعال ډول سره کوشش کوی  په هغه هيوادونو کی چی واورين پړانګ وجود لری او د اوسيدو ځای يی شته امر ورته کوی چی د هغوی ساتنه وکړی او د خطر څخه يی خوندی کړی،
د حديبې سوله
کله چې حديبې ته ورسيد (حديبيه مکې ته نژدې يو ځاى دى چې اوس د مکې او د جدې تر مينځ پروت دى) د خزاعه له قبيلې نه ځنې کسان ورته راغلل او د راتلو  د هدف او سبب پوښتنه يې ترې وکړه نبي (صلى الله عليه وسلم) ورته وويل: يوازې  د بيت الله شريف د زيارت او عمرې لپاره راغلى يم. هغوى بيرته لاړل او قريشو ته يې وويل: تاسې په محمد (صلى الله عليه وسلم) بيځايه تيرى کوئ، هغه د جنګ لپاره ندى راغلى، غواړي عمره وکړي او بس. قريشو وويل: نه قسم په خداى چې په زور به هيڅکله هم مکې ته داخل نه شي عرب به پدې هکله زمونږ په  اړه خبرې ونکړي.
واورین پړانګ
پاليسی او قانون
د ټولنی ښکيلتيا: واورين پړانګ د واخان په دهليز کی د رينجر د پروګرامونو له لاری  په مستقيم ډول ساتل کيږی أه ۲۰۰۸ کال څخه  ۵۶ ټولنيز رنجرونه او ۱۰ دولتي رنجرونه ګمارل شوی  چی په دوامداره ډول د واورين پړانګ او نورو وحشی ژوو ساتنه کوی چی دغه رنجرونه د محلی ټولن څخه استخدام شوی دی  په هغو ساحو کی چی  مقرر شوی دی په ومقرر ډول وګزمی کوی ،د چاپيريال ساتنی ملی اداری د واخان په ۱۵ ښونځيو کی د (WCAاو WPA) په مرسته  د چاپيريال ساتنی پروګرامونه  په لاره اچولی دی چی د واورين پړانګ په ساتنه باندی ټينکار کوی ، د تحقيق فعاليتونه: د چاپيريال ساتنی ملی اداره او د وحشی ژوو د ساتنی ټولنه ډیری سرويګانی ترسره کړی دی تر څو دواورين پړانګ د عادتونو ، د ژوند د وران ،د ښکار د نوعو او اووسيدنځای په اړه معلومات ترلاسه شی و ښه نونه يی په ۲۰۱۲ کال کی په پامير کی يو سروي ترسره شوه چی د واورين پړانګ د ښکار ډولو نو سروی شول لکه يورال پسونه. Ibex او ماکوپولو پسونه. د واورين پړانګ په اړه څيړنه کول د ساتنی د ننګونو په کمولو کی مرسته کوی .د واورين پړانګ د اوسنی حالت د اوسيدنځای او نفوس نقشه کول اقتصادی ارزښت ټاکی ،او ساينسی تحقيق قوی کوی ، د وحشی ژوو د ساتنی سوداګری: په بازارونو کی د وحشی ژوو د محصولاتو څارنه او کنټرول او همدارنګه په سرحدونو کی د هغی کنټرول تر ټولو مهم ده ، د هغوی غير قانونی سوداګری څخه مخنيو ی وشی تر څو د هغوی خونديتوب شی ،هغه وحشی ژوی چی کم پيداکيدونکی وی او يا د انقراص د حالت سره مخ وی بايد په نړواله کچه د هغوی د توليداتو څارنه وشی  ،
د حديبې سوله
بيا يې عروه بن مسعود الثقفي د رسول الله (صلى الله عليه وسلم) حضور ته وروليږه تر څو پدې هکله ورسره خبرې وکړي. عروه له ځينو اصحابو (رضي الله عنهم) سره له خبرو اترو سوال او ځواب نه وروسته بيرته قريشو ته ورغى، د اصحابو (رضي الله عنهم) او رسول (صلى الله عليه وسلم) تر مينځ د موجودې بى کچه مينې خبرې يې ورته وکړې، هغوى يې وويرول او سولې ته يې تشويقول، خو قريشو دا خبره  ونه منله. بيا رسول الله (صلى الله عليه وسلم) عثمان بن عفان (رضي الله عنه) ورواستاوه چې قريشو ته يې د راتګ، هدف او غرض تشريح کړي. عثمان (رضي الله عنه)  هلته مکه کې څه ځنډ وکړ او دلته د مسلمانانو په منځ کې داسې آوازه تيت شوه چې ګويا عثمان (رضي الله عنه) وژل شويدى، نو پدې حساس وخت کې رسول الله (صلى الله عليه وسلم) وفرمايل: تر هغې به بيرته نه ځو تر څو مو ورسره جنګ نه  وي کړى، له مسلمانانو نه يې د خداى ( جل جلاله) په لار کې د جهاد او شهادت لپاره بيعت واخيست هلته يې تر طلح  (چې يو ډول و نه ده) لاندې دا ژمنه ور نه واخيسته  چې له جنګ نه به تيښته نه کوي يا به صلحه وي او يا شهادت. کله چې قريش له دې بيعت نه خبر شول وويريدل او د صلحې داسې پيشنهاد يې وکړ: نبي (صلى الله عليه وسلم)  دې سږ کال بيرته لاړ شي او په راتلونکي کال کې دې مکې ته راشي، درى ورځې دې دلته پاتې شي او ورسره دې د يوه سواره سلاح وي چې هغه نيزه او توره ده، خو تورې دې په تيکيو کې وي، ددې مطلب د اعلانولو او لاسليک کولو  لپار يې سهيل بن عمرو راوليږلو، په پاى کې د قريشو په خوښه صلحه وشوه، لس کاله د دواړو خواو تر مينځ د جنګ نه کولو يا اوربند تړون هم وشو، او دا هم وليکل شول چې که څوک د محمد (صلى الله عليه وسلم( له خوا نه مکې ته راغى هغه به بيرته نه ورکول کيږي، خو که څوک له مکې نه محمد (صلى الله عليه وسلم) ته ورغى هغه به بيرته قريشو ته سپارک کيږي،  پر مسلمانانو باندي دا خبره ډيره ګرانه تمامه شوه ځينو له رسول الله (صلى لله عليه وسلم) سره مجادله هم وکړه خصوصا عمر (رضي الله عنه) چې دا ورباندي ډيره درنه تمامه شوه، ان تر دې چې رسول الله (صلى الله عليه وسلم) ورته وفرمايل:((اني عبدالله، و لن يضيعني)).(زه د خداى بنده يم هغه مې نه ضايع کوي)
بيا نبي (صلى الله عليه وسلم) اصحابو (رضي الله عنهم) ته له عمرc نه د تحلل  او خلاصولو امر وکړ، خو هغوى له ډير درد او غصې نه دا کار ونکړ، ځکه له مکې نه د هغوى منع کول او د صلحې ځنې شرطونه ډير سخت ورباندې تمام شوي  وو، نو رسول الله (صلى الله عليه وسلم) پخپله له عمرې نه ځان حلال کړ، مسلمانانو يې هم پيروي وکړه. دا شرطونه که څه هم  په  پيل کې پر مسلمانانو ډير سخت تمام شول ولې ګټې يې وروسته وروسته ښکاره شوې، نبي (صلى الله عليه وسلم) د خپل اوږد نظر درلودلو، کامل عقل او الهي مرستې له امله دا شرطونه منلي وو او ورباندې خوښ ؤ.
واورین پړانګ
سرچینې
١• تڼيوال ، محمد ظريف، (۱۳۸۹هـ ش). دافغانستان عمومي جغرافيه. دمومند خپرندويه ټولنې تخنيکي څانګه کابل. ٢• ځلاند ، وسيم الله ،(۱۳۹۲هـ ش). د وحشي ژوند ليکچر نوټ .سيد جمال الدين افغاني پوهنتون.دکرنې پوهنځي. 3• Akbar, Ghulam & Anwar Maqsood. (2011). Wildlif of Western Himalayan Region of Pakistan. Instant print System. Islamabad. 4• Mammal Survey Report .(2007). Status of mammals in Wakhan Corridor, Afghanistan. wildlife Conservation Society. Accessed: 17.01.2013,18:34(6:34pm) 5.	Islamic Republic of Afghanistan. NSLEP.Year,2014-2020,pages 10-14. B 6.	Mongolia .NSLEP. Year,2014-2021, pages 105,107-109.
د حديبې سوله
الله (جل جلاله) دا غزا  ( ښکاره فتحه) هم بللې ده هلته  چې فرمايي:
((إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً (1) لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطاً مُسْتَقِيماً (2) وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً (3)).( الفتح ١-٣)
(اې پيغمبره! مونږ تا ته ښکاره فتحه درکړه تر څو چې الله ستا له مخکينۍ وروستنۍ هرې کوتاهې نه در تير شي او پر تا باندې خپل نعمت بشپړ کړي او تا ته سمه لاره دروښيي او تا سره قوي مرسته وکړي).
بيا د رسول (صلى الله عليه وسلم) له بيعت اخستو نه خبرې کوي او فرمايي: ((إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً)). (الفتح: ١٠)
(اې پيغمبره! کومو کسانو چې له تاسره بيعت کاوه هغوى په اصل کې له الله سره بيعت کاوه  د هغو  د لاسونو د پاسه د الله لاس ؤ اوس چې څوک دغه ژمنه ماته کړي د هغه تعهد د ماتولو وبال به پخپله پر همغه باندي وي او څوک چې پر هغې ژمنې باندي ودريږي چې هغه له  الله سره کړيده الله به ډير ژر هغه  ته لوى ثواب ورکړي).
ورپسې تر ونې لاندې د بيعت الرضوان له بيعت کوونکو نه خپله رضامندي ښيي او فرمايي: ((لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً)). (التفح: ١٨)
بيا د رسول الله (صلى الله عليه وسلم) له هغه خوب نه چې د حديبې د غزا سبب ؤ خبرې کوي او فرمايي: ((لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذَلِكَ فَتْحاً قَرِيباً )). ( التفح: ٢٧)
(په واقع کې الله خپل پيغمبر ته ريښتونى خوب ښودلى ؤ چې هو به هو له حق سر سم ؤ، ان  شاء الله تاسې به هرومرو مسجد حرام ته د پوره امنيت سره ننوځئ، خپل سرونه به وخرئئ او ويښته به لنډ کړئ او پر تاسې به هيڅ ويره نه وي هغه په هغې خبرې پوهيدو چې تاسې ورباندې نه پوهيدلى لدي امله هغه د خوب پوره کيدو نه مخکې تاسې ته دغه نږدې فتحه در په برخه کړه).
پدې پسې د اسلامې دين د غلبې او بري په هکله تاکيد کوي او فرمايي: ((هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً)) (الفتح: ٢٨)
(همغه د الله ذات دى چې خپل پيغمبر يې له هدايت او حق دين سره ليږلى تر څو چې پر ټول جنس دين باندې يې غالب کړي او پدې حقيقت باندې د الله (جل جلاله) شاهدي کافي دهRef> http://islamicdawat.com/seerat-annabi/%25D8%25AF-%25D8%25A8%25D9%2586%25D9%258A-%25D9%2582%25D8%25B1%25D9%258A%25D8%25B8%25D9%2587-%25D8%25A7%25D9%2588-%25D8%25AD%25D8%25AF%25DB%2590%25D8%25A8%25DB%2590%25DB%2590-%25D8%25BA%25D8%25B2%25D8%25A7%25DA%25AB%25D8%25A7%25D9%2586%25DB%25 0/&hl=ps-AFf f
کارګېل
کارگېل कारगील یو ښار او يوه سټراتيژيکه نقطه ده چې د هندي کشمير کې موقعیت لري. چې د لداخ سیمې د ولسوالۍ د مرکز په توگه کارول کېږي. د لیه او سري نگر یواځينۍ ځمکنۍ لاره له همدې ځایه تېرېږي. په سیاچن کې د هندي پوځیانو اکمالات او مرستې له همدې لارې تېرېږي. د کارگېل تر سیاچن لیاره د کال ۱۰ میاشتې په واورو پوښلې وي چې ایله ۲ میاشتې د تگ راتگ جوگه وي.
هندي پوځ په همدې دوه میاشتو کې خپل خوراکي او غیر خوراکي مواد خپلو پوستو او سنگرونو ته رسوي. دا سټراټیژیکه سیمه یو وخت د پاکستان په ولکه کې وه، مگر د هند و پاکستان له خوا په ۱۹۹۸ز کال کې خونړۍ جگړه شوې چې يو بل ته د درنو تلفاتو په اړولو سره هند دا څوکه خپله کړه.