cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کارګېل
د کارگېل سیمه له لیه څخه وروسته د لداخ ستر ښار دی، چې په ترتیب سره لودیځ کې ۶۰ کیلو متره، او له دراس او سري نگر څخه ۲۰۴ کیلو متره واټن لري. له ډلي څخه 1.047 کیلو متره واټن لري.
سرچينې
وېشنيزه:هند وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:سټراټيژيکې څوکې وېشنيزه:د هند و پاکستان جگړې
الگوریتمي انحراف
الګوریتمي انحراف (Algorithmic bias) په یو کمپیوټري سیسټم کې سیستماتیکې او تکرار کېدونې تېروتنې توصیف کوي؛ هغه چې «ناسمې» پایلې رامنځته کوي لکه د الګوریتم د پام وړ عملکرد له مخې د متفاوتو لارو چارو څخه په ګټنې یو ډلې ته د بلې په پرتله «امتیاز» قائلېږي.
دغه ډول انحراف کېدای شي د ګڼ شمېر لاملونو له مخې وي چې کېدای شي په هغو کې د الګوریتم طراحي، معلوماتو ته د کوډ ورکولو، راغونډولو او انتخاب ډول چې د الګوریتم څخه د ګټنې په زده کړه کې ترې کار اخیستل کېږي شامل شي، خو دغو ته محدود نه دی. د بېلګې په توګه، الګوریتمي انحراف د پلټونکو سیسټمونو او ټولنیزو رسنیو په اساساتو کې لیدل کېږي. دغه انحراف کېدلای شي د خصوصي حریم له غیر عمدي سرغړونې څخه د نژادي، جنسیتي، جنسي او قومي ټولنیز انحراف تر پیاوړتیا پورې اغېز ولري. د الګوریتمي انحراف مطالعه تر ډېره پورې هغو الګوریتمونو ته اړوندېږي چې «سیستماتیک او غیرعادلانه» انحراف منعکس کوي. په وروستیو کې دغه انحراف ته په قانوني اډانه لکه د اروپايي اتحادیې له خوا د اطلاعاتو د خوندیتوب په عمومي مقررې (۲۰۱۸ زکال) او د مصنوعي ځیرکتیا په وړاندیز شوي قانون (۲۰۲۱ زکال) کې پام شوی.
په داسې حال چې الګوریتمونه د ټولنې، سیاست، بنسټونو او چلن د تنظیم په برخه کې خپلې وړتیاوې پراخوي، ټولن پوهانو هغو لارو ته پام کړی چې په هغو کې له وړاندې نه څرګندې شوې د وتو لارې او د اطلاعاتو لاس وهنه کولای شي په فزیکي نړۍ اغېز ولري. له دې امله چې الګوریتمونه تر ډېره پورې شنډ او بې پلوه په پام کې نیول کېږي خو په ناسمه توګه کولای شي چې له انساني تخصص څخه په زیاته کچه ځواک وړاندې کړي (تر یوه بریده د اتوماتیک کولو د اروايي انحراف د ښکارندې له امله)؛ همدارنګه په ځینو مواردو کې په الګوریتمونو باندې تکیه کولای شي دانساني مسئولیت ځایګی ونیسي. دغه ډول انحراف کېدای شي له وړاندې څخه د موجودو کلتوري، ټولنیزو یا سازماني تمو د پایلې په توګه د الګوریتم په طراحي کې د تخنیکي محدودیتونو له امله او یا هم د هغو مخاطبینو د نه انګېرل شوې استفادې له امله چې د یو سافټ ویر په لومړنۍ طراحي کې په پام کې نه دي نیول شوي؛ الګوریتمي سیسټم ته داخل کړای شي.
الګوریتمي انحراف د ټاکنو له پایلو څخه نیولې په انلاین توګه د نفرت جوړونکو خبرو اترو د خپراوي تر مواردو پورې یادول کېږي. همدارنګه د جنايي عدالت، روغتیايي پالنو او استخدام په برخو کې د نژادي، ټولنیز – اقتصادي او جنسیتي تبعیض د ترکیب په مواردو کې یادول کېږي. دڅېرې پېژندلو په ټکنالوژۍ کې نسبي کمزورتیا چې له امله یې ډېرې تورې څېرې په سمه توګه نشي تشخیص کېدلای د تور پوستو وګړو له یو شمېر ناقانونه نیونو سره اړونده ده؛ هغه ستونزه چې له یو شمېر نا متعادله اطلاعاتو څخه سرچینه اخلي. د الګوریتمي انحراف په درک، تحقیق او کشف کې ستونزې د الګوریتمونو د ځانګړي ماهیت له امله چې معمولا د سوداګریزو اسرارو په توګه ګڼل کېږي دوام لري. آن هغه مهال چې کامله روڼتیا وړاندې کېږي، د ځانګړو الګوریتمونو پیچلتیا د هغو د عملکرد په درک کې ستونزې جوړوي. له دې سربېره الګوریتمونه کېدای شي تغیر وکړي او د وردوي او خروجي اړوند داسې غبرګون وښيي چې د وړاندوینې وړ نه وي او یا هم په اسانۍ سره د تحلیل په موخه بیاځلي تولید نه شي. په ډېری مواردو کې آن په یوه ویب پانه یا پروګرام کې د ارزونې په موخه واحد «الګوریتم» شتون نه لري، بلکې د هماغه سرویس د کار کوونکو ترمنځ د پروګرامونو او اطلاعاتو یو بل ته اړونده شبکه شتون لري.
سوداګریز اغېز
شرکتي الګوریتمونه کولای شي په ناڅرګنده توګه د مالي تنظیماتو یا د شرکتونو ترمنځ هوکړو ته انحراف وکړي، پرته له دې چې کاروونکی یې وپوهېږي هغه چې کېدای شي په غلطۍ سره فکر وکړي چې دا بې پلوه دي. د بېلګې په توګه امریکن ایرلاین په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د الوتنو د لټون یو الګوریتم جوړ کړ. دغه پروګرام د بېلابېلو هوايي شرکتونو الوتنې خپلو پیرودونکو ته وړاندې کولې، خو له دې سره یې قیمت یا هوساینې ته له پام پرته د خپلو الوتنو تقویت په کې سنجش کړی و. د متحده ایالاتو په کانګرس کې د دغه هوايي شرکت مشر په زغرده توګه څرګنده کړه چې دغه سیسټم یې د سیالي کونکي مزیت په موخه د ترجیجي چلن له مخې جوړ کړی دی.
په ۱۹۹۸ زکال کې هغې مقالې چې ګوګل لټون کونکی سیسټم په کې تشریح شوی و په کې راغلي و چې د دغې کمپنۍ بنسټګر د لګښت ورکړل شوې ځای ټاکنې اړوند د شفافیت پالیسي د خپل لټون په پایلو کې تعقیبوي او استدلال یې کاوه چې «د تبلیغاتو پر بنسټ لټون کوونکي سیسټمونه په ذاتي توګه د مصرف کوونکو پر ځای د تبلیغ کوونکو لوري ته انحراف لري». دغه انحراف کېدای شي د کاروونکي لپاره یوه «نه څرګندېدونکې» لاسوهنه وي.
څارنه
د یو بل سره تړلو کمرو سافټ ویر کېدای شي په ذاتي توګه سیاسي وګڼل شي ځکه داسې الګوریتمونو ته اړتیا لري څو عادي او غیر عادي چلندونه سره جلا او مالوم کړي چې کوم کسان په ځانګړي مهال کې ځانګړي مکان ته اړوند دي. ښوول شوې چې په یوه نژادي طیف کې د څېرو د پېژندنې لپاره په انځورونو کې د نژادي توپیرونو له امله د هغو اطلاعاتي زېرمې له محدودیت سره مخ کېږي. که چېرې ډیری انځورونه یو نژاد یا جنسیت ته اړوند وي سافټ ویر یې د هغه نژاد یا جنسیت نور غړي په ښه توګه تشخیص کولای شي.
جنسي تبعیض
په ۲۰۱۹ زکال کې فیسبوک وموندله چې «زما د ښځینه ملګرو د انځورونو» لپاره لټون له یو شمېر لنډیزونو لکه «په لنډو جامو» یا د «ساحل په غاړه» سره شتون درلود. بر خلاف «زما د نارینه ملګرو د انځورونو» لپاره لټون هېڅ پایله نلرله.
همدارنګه موندل شوې چې د څېرې د تشخیص ټکنالوژي د درې جنسه وګړو د څېرې پېژندلو په برخه کې ستونزې لري. په ۲۰۱۸ زکال کې د اوبر د څېرې د تشخیص له سافټ ویرونو سره چې د خپل داخلي امنیتي سیسټم په موخه یې ترې ګټنه کوله د اوبر د هغو موټر چلونکو د ستونزو راپور شتون درلود چې جنسیتي تغیر یې درلود او یا هم د جنسیتي تغیر په حالت کې و. په پایله کې د اوبر د یو شمېر درې جنسه و چلوونکو اکونټونه وځنډول شول او د هغو لپاره یې د کرایې په بیه او همدارنګه شغلي بالقوه لګښت له ځانه سره درلود، دا ټول له دې امله و چې د څېرې پېژندلو سافټ ویر د هغو چلوونکو د څېرې په تشخیص کې ستونزه لرله چې جنسیت یې د بدلون په حال کې و.
د ګوګل لټون
په داسې حال کې چې کاروونکي په بشپړ ډول اتوماتیکې پایلې تولید کوي؛ ګوګل نه دی توانېدلی څو جنسي او نژاد پرسته متون په اتوماتیک ډول لرې کړي. د بېلګې په توګه صفیا نوبل په خپل کتاب ځپونکي الګوریتمونه: څه ډول لټون کوونکي سیسټمونه نژادپرستي پیاوړې کوي (Algorithms of Oppression: How Search Engines Reinforce Racism) کې د «تور پوستو نجونو» د پلټنې نمونې ته اشاره کوي چې په پایله کې یې فورنوګرافیک انځورونه را اوړي. ګوګل ادعا کړې چې د دغو پاڼو د پاکولو واک نلري او یوازې هغه مهال دغه چاره امکان لري چې غیرقانوني وګڼل شي.
د افغانستان لرغونی تاریخ
د افغان او افغانستان د کلمی ایجاد او منځ ته راتگ (لیکونکی پوهاند انجینر شرافت رای [دوست خیل]) د ويکيپېډيا لخوا د دې لپاره چې دا ليکنه د ويکيپېډيا د کيفيت له معيارنو برخمنه شي نو په دې ليکنه کې د ويکيسازنې کړنې پلي کړۍ. لطفاً د اړونده خپلمنځي تړنو، د ليکنې د متن په ساده کولو او د ليکنې د بڼې په ښه کولو کې مرسته وکړۍ. د نورو مالوماتو لپاره ښي لور کې د [ښکاره کول] تڼۍ کېښکاږۍ.[ښکاره کول]
د افغان کلمه چې اوس د افغانستان د ټولو خلکو ملي نوم دی او د اسيا په زړه کې تر ټولو تاريخي، وټه ييزه او ټولنيزو شرايطو لاندې يو نه بيلېدونکی واحد دی چې اووه سوه ( ۷۰۰ ) کلن تاريخي لرغونتوب او ملي اصالت لري.
په افغانستان کې دننه او دباندې ځينې کسان فکر کوي چې دانومونه د احمدشاه ابدالي په لاس د افغاني دولت تر بيا جوړولو وروسته په اتلسمه پېړۍ کې رامينځ ته شوي او زمونږ هغه هېوادوال چې له تاريخي پېښونه خبر نه دي تل له مانه پوشتي چې ايا دا نومونه لرغونی تاريخ لري کنه؟ نو ځکه په دې ليکنه کې په ډېر لنډيز سره د خپل ملي تاريخ دا موضوع درنو لوستونکو ته وړاندې کوم. د افغان نوم تر کومه ځايه چې ماته څرگند دی په تاريخ کې اوږدې ريښې لري او په همدې سيمه کې د هلمند او سند د دوو لويو سيندونو تر مينځ په همدې نامه يوې ډلې وگړو ژوند کاوه چې تفصيل يې دادی.
شل کاله پخوا (اوس پنځه پنځوس کاله مترجم) د ايران د شېراز په نقش رستم کې د شيکاگو د ختيځې موسسې د لرغونپوهانو يوې ډلې د هغه ځای په ډبر ليکونو کې د زردشت په کعبه کې په دوو پهلوي اشکاني (پارتي) او يوناني ژبو يو ډبر ليک وموند چې هغه د ساساني کورنی دوهم بادشاه لومړني شاه پورتر ۲۶۰ ميلادي کال او د او يسي په جگړه کې د روم د امپراتور واليرين ( valerian ) تر ماتې او اسارت وروسته دلته د زردشت د کعبې د ديوال په ډبرو ليکلي دي.
څرنگه چې لومړی شاپور ۲۷۳ م کال مړشوی نو د دې ډبرليکلو نېټه د ۲۶۰ تر ۲۷۳ ع کال پورې د ديارلسو کلونو تر مينځ ټاکلای شو.
د دې ډبر ليک نيمگړې فارسي ژباړه دې د لرغونپوهنې د رپوټونو د ۴ ټوک په ۱۸۱ مخ کې چې په ۱۹۵۹ ع کال په شېراز (ايران) کې خپور شوی، وکتل شي). د دې ډبرليک په دوهم بند کې د پشکابور ( Pashkabur ) د ښار نوم د کوشان خساتر ( kushan-khsatr ) يعنې د کوشاني هېواد د وروستني ختيځ سرحد په توگه ياد شوی دی چې هغه يې د يوناني له “کسپاپوروس” د چيني هيون تسنگ له پو-لو-شا-پو-لو او د اسلامي دورې د مورخينو له پرشا پور او پر شاور (پېښور) سره يو بللی دی. دهمدې ډبرليک په شپږمه برخه کې د شاه پور د واکمنۍ په مهمو کسانو کې د “ وينده فرو ابگان رزمه ود” ( ۱ ) نوم ياد شوی دی چې د سپرنگ لونگ ( Sprengling ) په نامه يوه محقق لومړی ځل دا ډبر ليک ولوست او دامريکې په سامي مجله کې يې په ۱۹۴۰ کال يوه مقاله وليکله او دوهمه کلمه “ابگان” يې په قاطع ډول د افغان له او سني پاچا دريم شاه پور له نامه سره چې له ۳۰۹ تر ۳۷۹ ع کال پورې يې او يا کاله پاچاهي کړې د اپکان ( Apkan ) په بڼه يو صفت او لقب ياد شوی دی چې دا کلمه هم کولای شو د “ ابگان” د يادې شوې کلمې غوندې وگڼو چې د زړورتوب، رشد او نجابت د صفت او يا به هم د نژادي تړون په بنا راوړل شوې وي او همدا موضوع ده چې ځينې مورخين لکه سر او لف کيرو يې د ساساني دربارپه مشرانو کې د درانيو او يو سفزيو د شته والي په فکر کړی دی (و گورئ پټانان – انگليسي متن ۸۰ مخ) او موږ نوموړی نوم “وينده فرن افغان رزم بد” يعنې يو افغان د جگړې سالار وينده فرن ويلای شو چې ښايي يو افغاني سلار وي. د فردوسي په شهنامه کې هم دوه ځله د “آوگان” نوم راغلی چې د فريدون د وخت له سپه سالارانو څخه ؤ.
سپه کش چو شيروي وچون آوگان
( شاهنامه، د مسکوچاپ، لومړی ټوک، ۱۱۰ مخ)
همه گرد ايوان، دورويه سپاه
بزرين غمود و به زرين کلاه
سپهدار چون قارن کاوان
به پيش سپاه اندرون آوگان
(لومړی ټوک، ۱۱۶ مخ)
دوهم له ترلاسه شويو او پاتې شويو آثار سره اړه لري چې دا نوم د اوه گانه ( Avagana ) بڼه چې د ساساني دورې د ابگان او اپه گان له بڼو سره ورته دی، په هندي آثارو کې په لاندې تفصيل مومو.
ورهامي هيرا ( Varha-Mihira ) هندي شاعر او نجومي دی چې د پنځمې عيسوي پېړۍ په پای کې د هند په راجين کې وزېږېد او د ۵۰۵ ع شاوخوا يې ښه شهرت وموند، د ده مهم کتاب “پنجد سيد هانتيکا” ) pance Siddhantika ) نومېده چې د نجوم د علم د پنځو کتابونو لنډيز ؤ او دی د نجوم په باب يو منظوم کتاب هم لري چې پکې يې د ښکلو ډبرو. د هند د جغرافيې او نور د کار وړ موضوعاتو په باب هم خبرې کړې او نوم يې پرې بهريته سنهيته ( ‌Bhrita Sanhita ) اېښي دي چې په ۶۱ - ۱۱ او ۳۱ - ۱۶ بيتونو کې يې دافغان نوم داوه گانه په بڼه ياد شوی دی. لکه څرنگه چې فرانسوي عالم موسيو فوشه په خپل تکسيلا ته د هند او باختر زړه لار “ ۱۹۴۷ ” کال کې د پاريس چاپ، ۲۳۵ - ۲۵۲ مخونه، ۱۷ نوټ کې شرح کړی دی. دا د شپږمې پېړۍ په مينځ-مينځ کې د افغان ډېر زوړ ياد دی، ځکه هندي منجم “ورهاميهيرا” په ۵۸۷ ع کال مړشوی او وايي چې د ده نجومي معلومات يو ناني سرچينه درلوده او د ځمکې په کرويتوب (گردوالي) قايل و، دده دوه کتابونه ابو ريحان بېروني په عربي ژباړلي نوله همدې امله په پوهانو کې د ده شهرت او ثقه والی تل د باور وړو.
د همدې تاريخي سند له مخې د “افغان” کلمه په هنديانو کې لږ تر لږه ۱۴۰۰ کاله وړاندې هم مشهوره وه او هندي ليکوالو ياده کړې ده.
تر اسلام وړاندې پېړيو کې مو د افغان نوم په دوو پخوانيو سندونو لويديځ ته په پارس او ختيځ ته په هندوکې در وښود او موږ پوهېږو چې همدا وخت بودايي دين د افغانستان په ختيځ او شمال کې دودؤ بېلو ښارونو لکه بلځ، کندز، کاپيسا، هډې، لغمان او له غزني نه تر کندهاره پورې ودان وو او څرنگه چې د چين خلک هم د دين له مخې بودايان وونو ځکه به د چين بودايي زيارت کوونکي تل د زيارت او تبرک له پاره دې هېواد ته تلل له دې زيارت کوونکو څخه يو هم “هيون تسنگ” دی چې د اوومې پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې د اسلام له ظهورسره سم خو د عربو په لاس د افغانستان تر فتح کېدو وړاندې دې هېواد ته راغلی دی، دی د ۶۲۹ ع کال د اگست په لومړۍ نېټه له “ليانگ چو” نه را روان شو او د ۶۳۰ ع د مارچ په ۵ ”سمرقند” او په ۲۰ نېټه د افغانستان “خلم” ته راورسېدل، دی د اپريل په ۲۰ په “بلخ” او د اپريل په ۳۰ په باميانو کې ؤ او د هندوکش په له واورو ډک غره د می په لسمه نېټه “کاپيسا” ته راورسېد، د اوړي تر پايه پورې د کابل شاهانو په دې پايتخت کې پاتې شو او بيا يې خپل سفر ته داسې دوام ورکړ.
د دسمبر په ۲۵ نېټه د فيل په سورلۍ له اباسين نه راواوښت، د ۶۴۴ ع کال د مارچ په ۱۵ نېټه لغمان ته راورسېد او دهغه ځای له پاچا سره يوه مياشت پاتې شو، د جون په ۱۵ “فه-له-نه” يعنې “بنو” ته ورسېد، د جون په ۲۰ “و – پو-کين” او دجون په ۲۵ “ تساو-کيو-تو” (غزني) ته ولاړ، د جولای په ۵ کاپيسا، د جولای په لومړۍ نېټه اور تسپانه (کابل) د جولای په ۵ کاپيسا، د جولای په ۲۰ اندراب، د اگست په لومړۍ نېټه توخار (تخار) د ستمبر په ۸ بدخشان او د دسمبر په ۱۲ پامير ته ورسيد چې بيا له هغه ځايه يار کند او ختن ته تېر شو.
د هيون تسنگ سفر نامه د “سي-يو-کي” يعنې د لويديځو هيوادو خاطرې نومېږي او له چيني ژبې نه په انگليسي ژباړل شوې او په وارو – وارو خپره شوې ده چې د دې ارښتناک کتاب يوه برخه دهغه وخت د افغانستا د خاورې او خلکو د جغرافيايي، ديني، سياسي او اجتماعي او ضاعو په باب ډېر په زړه پورې مواد لري او کله چې دی له هند نه په راغبر گېدو کښې “فه-له-نه” يعنې د "بنو" ولايت ته رسېږي، د " سي-يو-کي” د لومړي ټوک په ۲۵۶ مخ کې (انگليسي ژباړه) د “او-پو-کين” ( o-po-kien ) په نامه يوه سيمه د بنون او غزني تر منځ د بنو شمال لويديځ او دغزني جنوب ختيځ ته، يادوي چې تر ده وړاندي يوه بل چيني زايرفاهيان هغه د “لو-يې” يعنې “روه” ( Roh ) په نامه ياده کړې وه ( ۲ ) څېړونکو خصوصا جنرال کننگهم د هند د لرغوني جغرافيې ليکوال دا “او-پو-کين” د “اوه گان” (افغان) له کلمې سره تطبيق کوي او وايي چې هيون تسنگ د دې خلکو ژبه هندي نه بولي خو دده په وينا يې دهند له ژبو سره لږ ورته والی درلود نو له دې نه به مطلب پښتو وي لو څرنگه چې چيني “او-پو-کين” همغه د لرغوني “اوه-گان” هجاوې (څپې) لري نو بويه په باور ووايو چې مراد همدا افغان دی چې اوس هم د سند‍ه‍ او غزني تر مينځ د پکتيا – پکتيکا او غزني ولايتونه د افغاني اصيلو او لرغونو قبيلو استوگنځي دي، دی حتما د همدې کورمې او گوملې په غرونو چې د “او-پو-کين” يعنې “افغان” استوگنځی و او په همدې نامه يادېده، او پکتيا ولايت ته ور او ښتی دی.
تر اسلام وړاندې د افغان د نامه په باب همدا درې لرغوني ساساني، هندي، چيني سندونه لرو او تر دې وروسته په اسلامي دوره کې د دې نامه ياد په درې او عربي کتابونو کې په مکرر ډول راځي چې ډېر زوړ ياد يې په “حدودالعلم” کې دی چې په دې کتاب کې د عبدالجبار عتبي په “تاريخ يميني” کې “افغان” د سبکتگين او د ده د کورنۍ په عصر کې په وارو – وارو ياد کړی ان چي ابن اثير په الکامل کې هغه د ابغان په زړه املاهم ليکي، ترې راوروسته مور خانو لکه فخر مدبر په اداب الحرب والشجاعه، قاضي منهاج سراج جوزجاني په طبقات ناصري، حمدالله مستوفي په تاريخ گزېده او محمد قاسم فرشته او نوروهم “افغان” او “اوغاني” قبايل په وارو – وارو ياد کړی دي.
همدا راز د افغانستان د کلمې په باب هم ويلای شو چې دا داسې نوی نوم نه دی چې د احمدشاه ابدالي په وخت کې دې جوړ شوی وي، بلکه تر ده په پېړيو وړاندې يعنې ( ۷۰۰ ) کاله مخکې هم موجود او داستعمال وړ او موږ د سيفي هروي په تاريخ هرات کې چې د ۷۲۱ ه‍ ( ۱۳۲۱ )ع کال شا او خوا تاليف شوي وينو چې همدا د افغانستان ختيځي سيمې يې د سند تر څنډو پورې د “د افغانستان” په نامه بللې او له دې نه هيواد د غزنويانو او غوريانو د سياسي وحدت له دورنه د چنگيزيانو د تېريو له امله د تجزيې او ورانۍ په لور روان و، د افغانستان نوم هغه وخت هم موجود وخو دومره پراختيا يې نه درلوده لکه د احمدشاه بابا په وخت کې يې چې ترلاسه کړه.
کله چې بابر په ۹۳۲ ه‍ ( ۱۵۲۶ )ع کال له افغانستان نه د هند په لور ولاړ او په ډيلي کې يې د هند د مغولو امپراتوري جوړه کړه نو دال بابر په اکثرو تاريخونو کې وينو چې همدا د افغانستان نوم په همهغه واړه جغرافيايي مفهوم موجود او مستعمل دی او د دې سيمې خلک تل د هند د تيموريانو او دايران د صفويانو د يرغلگرو امپراتوريو په مقابل کې د خپل ژوند او ازادۍ د ساتلو په جگړه بوخت دي – څو چې په همدې افغانستان کې ددووپېړيو د اوږده مقاومت او مقابلې په نتيجه کې د ميرويس او احمدشاهد مېړنيو قيامونو په وسيله يو ځل بيا ددې خاورې په سياسي وحدت، بيا احياء او دلوي افغانستان په جوړولو بريالي شولاو دادی موږ اوس د افغان يو زر اووه سوه کلن او دافغانستان اووه سوه کلن وياړ من نومونه د خپل ملي وحدت او تاريخي سوابقو د وياړ وړ پيل او مبداء په توگه پېژنو ( ۳
1 افغان 2 د پښتو ادبیاتو معاصر تاریخ کتاب څخه 3 د ساسانيانو په پیر کې د ابگان ، دارني او يوسف زي ويېکې 4 د پخواني هندي څېړونکو له خوا د افغان ويېکه 5 د گڼ شمېر څېړنيزو لیکنو څخه اخځ 6 سر چينې
افغان
د افغان کلمه د لرغوني افغانستان د اوسېدونکو لپاره له پخوا راهيسې دود ده. د افغان او پښتون کلمې په ډېرو ځايونو کې په مترادفه (هممانيزه) توگه کارېدلي دي. د پښتون کلمه د (پکت) او (پکتويکي) له مفاهيمو څخه اشتقاق شوې ده، (پکتوکي) يا (پکتويکي) يوولس گونو آريايي ټبرونو نه يو ټبر دی، چې د پښتون له کلمې سره سمون لري. دغه مطلب د پروفيسور ډورن (Dorn) په آند ، د هېرودوټس په کتاب (Istorii) کې راغلی دی. او ويلي ېې دي چې اوسينی پښتون او افغان د همدغه (پکت) له کلمې نه جوړ شوی دی. د هيرودوټس (Herodotus) په ارزښتمن اثر د (گندهارا رپوټ) کې راغلي دي چې د (کسپاتورس) ښار ، يانې (پېښور ) په دغه پکتويکي کې موقعيت لري.
سنسکرېټ په لرغونو لغاتو کې (اب گائن) د يوداسي قوم د پاره کارول شوی دی چې موسیقي نه لري ، احتمال لري چې دا لفظ به د پښتنو لپاره استعمال شوی وي. او وروسته به هم دغه لفظ د زمانې په تېرېدو سره به په افغان اوښتی وي، مشهور چیني سېلانی هیون تسنگ هم د (نقش رستم) د کتيبې په شان د سلېمان غره په لړ کې د (اې - پې ـ گان) په نامه د ځينو خلکو يادونې کړي. دا ټول لفظونه یعنې (اسواغان، اب گائین، اپاکان او اې پې گان) د لفظ افغان سره ډېره نژدېوالی لري او امکان لري چې ددې لفظونو ريښه هم د ارمني ژبې لفظ (اوغان) وي. ددې نه دا قياس او اټکل کېدای شي چې د لومړي شاه پور په منصبدارانو کې په دې لفظ (اوغان ـ ابگان ـ افغان) موسوم ځينې خلک موجود وو، او دا نوم به په اغلب گمان دوی د خپلو غرنیزو سیمو په وجه ايښودلی وي. عبدالحی حبیبي د خلکو او عامه ذهنيتونو د روښانولو په خاطر ، او د هغوی د سیمې لارښوونې لپاره د شک او تردید د ورکولو په خاطر د (افغان) کلمه ښه راڅپړلې ، او وايي چې د (افغان) کلمه يوزرواووه سوه ۱۷۰۰ کاله لرغونتوب د تاریخي اسنادو، شواهدو، او لاسوندونو په رڼا کې لري. د افغان کلمه چې اوس د افغانستان د ټولو خلکو ملي نوم دی او د آسيا په زړه کې تر ټولو تاریخي ، اقتصادي، او ټولنیزو شرايطو لاندې يو نه بېلېدونکی واحد جوړ کړی او يو غښتلی، لرغونی او ملي اسالت لري. د افغان نوم په تاريخ کې اوږدې ريښې لري او په همدې سيمه کې د هلمند او سندهـ د دوؤ لويو سیندونو تر مېنځ په همدې نامه ، همدې خلکو ژوند کاوه. د افغان کلمه چې تر دا اوسه پورې په عملمي اثارو کې لیدل شوې ده د هغو ټولو مېشتو وگړو نوم دی چې د تاریخ په اوږدو کې ېې په آريانا ، خوراسان، او افغانستان کې ژوند کړی دی. د افغانانو څانگې او ډلگۍ ډېرې دي ، خو دوی ټول افغانان او د واحد افغان ملت بچيان دي. موږ د اسلام نه دمخه د افغان د کلمې په باب همدا ياد شوي درې لرغوني سندونه لکه ساساني ، هندي، او چينايي لرو او لدې نه وروسته په اسلامي دوره کې ددې نامه ياد د (دري) او عربي ژبو په اثارو کې په مکرر ډول راځي چې ډېر زوړ ياد ېې په حدود العالم کې دی. چې په نهه سوه اودوه اتيا ۹۸۲ زېږيز کال کې د جوزجان د آلفريغون له کورنۍ او يا مربوطينو نه گڼې لیکلي ېې دي. پدې کتاب کې د عبدالجبار العطبي په تاریخ يمني کې فغان د سبکتگین او دده د کورنۍ په عصر کې په وار وار ياد کړی. آن چې ابن اثیر په الکامل کې هغه د ابغان په زړه املا هم لیکلې، بيا وروسته نورو مؤرخانو لکه فخر مدبر په آداب الحرب و الشجاعه ،قاضي منهاج السراج جوزجاني په طبقات ناصري حمدالله مستفي، په تاریخ گزیده او محمد قاسم فرشته او نورو هم افغان او اوغاني قبايل په وار وار ياد کړي دي.
سين
'س' د پښتو ژبې ېوويشتم توری دی. د فارسي ژبې پینځه لسم او د عربي يوولسم توری گنل کېږي.
وېشنيزه:پښتو وېشنيزه:عربي وېشنيزه:اردو وېشنيزه:فارسي
پښتو نثر
د پښتونثر ته يوه لنډه کتنه
نثرپه لغت کې ښوندلو ، پاشلواوخورولوته وائي اوپه اصطلاح کې هغه کلام دى ، چې دوزن له قيدنه خالي اوازاد وي اوپه دوقسمه دى : ١ . دمانا په لحاظ. ٢ . دلفظ په لحاظ. الف – نثر دمانا په لحاظ په درى ډوله دى. هغه خبرې ، چې مونږه يې ديوبل دپوهولو راپوهولو لپاره وايو. خطابه ( وينا ) تقريرونه اوبيانونه ، چې پوهو خلقو اوعالمان ئې دغټواواهمو مقصدونو اود اوريدونکو دتسلي لپاره په مجلسونو ، جمعو جرګو اوغونډوکې اوپرټولنوکې وائي ، داقسم نثر په پښتوکې ډېردي ، خوليکل شوې نمونې يې ډيرې لږدي. دنن ورځې خطابه دادب  يوغوره توکى ګڼل کيږي ، سياسي ، ديني ، اخلاقي ، اجتماعي ، علمي اوادبي يې ګڼ ډولونه دي. تحرير ( ښکل ، ليک ) هغه نثر دى ، چې دعلمونو ، مطلبونو اوکتابونو دليکلو لپاره استعماليږي. الف- تحريري نثر دمطلب اومضمون په لحاظ ډير اقسام لري لکه : تاريخي ، مذهبي ، اخلاقي ، اجتماعي ، سياسي ، علمي ، ادبي اوداسې نور.
پښتوادب ، محمد حليم ، اداره اشاعات ، پيښور ، مخ ٧٠ -٨٠
د پښتود هر نثر پيل اوپايښت په افغانستان کې دننه اوپه کوزه پښتونخواکې هنري نثر ديولړبدلونونوسره يوځاى مطالعه اوڅېړل کيداى شي ، دغه بدلونه دزمانې په تيريدوسره په ټولنه کې رامنځ ته شول اوزمونږ عادي نثر په هنري نثرباندې واړولو دغه اوښتنې په صنعتي ، اوځيني نورو برخوپورې لاره پيداکول په افغانستان کې دامير شېرعلي خان اويا هم دامير دوست محمد خان له وخته راپيل کيږي يعني په دغه وختکې صنعتي فابريکه جوړه شوه له هغه وخته که لږ څه راتيرشو بيا دامير حبيب الله اوامير عبدالرحمن اوداميرامان الله خان وخت راځي اوپه دغه وخت کې بيا نوروپرمختګونه هم وشول اومطبعې. سينماوي اوراډيوګانې هم جوړې شوې. په دغه وخت کې دشمس النهار جريده هم شروع شوه اوخپرونې يې پيل کړي دامير حبيب الله خان په وخت کې دمولوي عبدلروف کندهاري په مشرۍ سراج الاخبار جريده هم نشر شوه خو ديوې ګڼې له خپرويدو څخه وروسته بنده شوه وروسته دغه اخبار دامان افغان په نوم دعلامه محمود طرزې لخوا دنثر ډګرپوخ کړ. دغه اودې ته ورته نورهم ګټورګامونه دهنري نثر پيلامه ګڼل کيداى اوله دې څخه وروسته په دغه برخه کې دپام وړکارونه شوي دي. د(١٩٠٥م ) کال راهيسي يعنې کله چې په افغانستان کې مشروطيت غورځنګ کارباندې شروع کوي يوڅه وروسته دغې برخې ته ګټور کارونه شوي. پدغه غورځنګ کې يو شمير ليکوالانو ګډون درلودلکه مولو ى محمد سرور واعظ کندهاري ، عبدالعزيز لا کوزي ،مولوي عبدالواسع ، مولوي عبدالروف ، غلام محى الدين افغان ، عبدالهادي داوي ، پريشان اوداسې نور... چې داهغه ليکوالان دي چې هر يوه په زړه پورې نثري ليکنې خپرې ولې په دغه وخت کې ژباړه هم زموږ په ادبي بهير کې لازم اغيزه درلوده. په ايران ، ترکيه ،اودوخت برتانوي هندکې يوشمير داستاني اثارو لکه ناول ، لنډه کيسه ، افسانو چاپ هم زمونږ په هيواد کې  لوستونکي پيداکړي محمود طرزي هم يوشمير ناولونه چې دفارسي ژبې څخه ژباړلي اويا سراج الافغان کې چې خپرول ، چې دغسي اودې ته ورته نور ادبي ټوټو دهنري نثر په نوښت اوپايښت باندې مثبت اغيزي درلودې. دهنري نثر دوره په کوزه پښتونخواکې چې کوموليکوالانو په هنري نثر اويا عادي نثر کې لاس درلود همدارنګه چې په بره پښتونخواکې يوشمير ليکوالان موجود وو، چې هغوى هم په دغه برخه کې کار کړى دي لکه : محمود طرزي ، عبدالهادي داوي، پريشان او وروسته حبيبي صاحب ، رشاد صاحب ، بينوا صاحب اوداسې نور ليکوالان کله چې دمولوي صالح محمدکندهاري لخوا پښتودرسي کتابونه وليکل شول په دغه کتابونوکې هم نثري ټوټي موجودى وي .کله چې په کابل کې ادبي  انجمن جوړشو په دغه انجمن کې دغې برخې ته زياته پاملرنه وشوه  اودهغې نه وروسته دکندهار ادبي انجمن جوړشو نوکله چې دوى دواړه سره يوځاى شول پښتو ټولنه رامنځ ته راغله اودغسې پښتوټولنه يوه مجله دکابل مجلې په نوم باندې شروع شوه اوهمدارنګه پښتوادبياتوکې که شفاهي يا ولسي ادبيا اوکه نوادبيات پکې لازمي ليکنې شروع شوي اوپه خپرويدو يې پيل وکړ. په هغه وخت کې کابل مجله کې دپوهاند عبدالحى حبيبي ، رشاد صاحب ، بينوا صاحب ، خادم صاحب پژواک صاحب ، صديق الله ريښتين صاحب ، اوداسې نورو ليکوالانو ليکنې خپريدې له وخته څخه ترننه دغه مجله چليږي اوخپريږي اوليکوالان پکې ليکنې خپوري ، چې ننۍ بڼه يې ډيره قوي اوغښتلي اوس چې پښتوخپريږي ،اوسنۍ دوره کې هنري نثرزيات پرمختګ کړى اوزيات شمير ليکوالان درامنځته شوي لکه حبيب الله رفيع ، کاروان ، غزنفر صاحب ، واجد ،يون ، اندړ ...
دلته به دارواښاد راحت صاحب دهنري نثر دښودلو دپاره د(کونډه جينۍ ) په ځاى يوه بله لنډه کيسه رانقل کړو. دغه کيسه په شاعرانه سبک ليکل شوې چې هم لنډکيسه ده هم شعر دى. سين چپې چپې _ اباسين چپې چپې په نغښتو مټو چې ( بخملۍ ) دبروزو شوړه تنورته ورواچوله نو داورلمبو به يې دسرنه اوچتې ژبې ووهلې. دهاړ غرمې اودتنورتاويې په بدن باندې دخولونيزرامات کړو. شين خال يې دزنې په کوهي کې غوپې ووهلې. سپين دنرۍ خامتا کميس يې ورپورې داسې ليوشو چې دبدن په خوځيدويې دشا په تخته دنرو نرو ګونجو ګلګاري کيده اوورانيده. ( حسن ) کورته دراننوتلو سره وويل : دادغرمې تنوريې تود کړ     شينکي خالونه يې خولو کې  غوپې خورينه بخملۍ موسکۍ شوه :ستا خوله کې هر وخت ټپې وي.حسن وويل: بل هيچرته زما ټپه نه راياديږي خو تا ووينمه نو. بخملۍ دبڼو غشي ، لکه سنګينو نه زمکې ته ټيټ کړل خپل کارکې يې تلوار راواخيسته. حسن : په تامې داورځ پيرزونه ده. ارمان مې دادى چې ته لکه بي بي کټ کې ناسته واى اوبل چا درله په خولې سړولى ...خو ... خو. بخملۍ : يعنې زه شله ګيدړه واى يا په نري پرته واى چې دبل چاراته په خوله کې راکولى ؟ حسن : خداى دې نه کړي هسې ... بخملۍ : نوپښتنه په کاربده نه ښکاري اوهره ښځه هم اوبيا په تيره په خپل کارزه ډير شکرونه وايم چې دخپل .... خدمت کوم ! حسن : زما نوم دې ولې وانخيست ؟ بخملۍ په کټ کټ وخندل. داسې خبرې به ددوى هر ورځ کيدې خونن دخولو سپرلي بل رنګ پيداکړى و. حسن : کميس دې دخولو له زوره داسې غورځي ، لکه دسين چپې. بخملۍ : نه ! داباسين چپې حسن : نو چې لږ ترې بيرته شو هسې نه چې ډوب موکړى ... اولاړ دلوخې کچه څپرې لاندې کښيناست. دينه پس داددوى دمينې محبت ظاهرولومشغولا اودخبرو ګډولوبسم الله شوه (( سين چپې چپې _ اباسين چپې چپې )) دډو ډوۍ په وخت. دخندلو په وخت ، دژړلو په وخت. لنډه داچې دسلام ځاى دمحبت دې کلمې ونيو. ددوى محبت ته به خلکو په کمه سترګه کتل ؟ دادهر چا خپل نيت و. دخلکو په مخکې به داکلمې په سترګو کې ويلې شوې. دحسن سترګې چې به ځير ځير شو ې نودهغې به ټيټې شوې لکه چې چا ويلي دي : په لـکونو اشارې شته دښايست په پوټي نازکې په کــــروړونو سلامونه شته دمينې په پټ رازکې شپې اوورځې اوړيدې اوښې تيريدې. دتير ې سنې ( ١٨٥٣ ع ) په اوړي کې ځاى په ځاى وباغوندې جوړه شوه. په غره په سمه دمړو کړساوه. ډيريې يتمان اوډير يې کونډان کړل ، ډېرې يې بورې کړې اوډيرې يې سر تورې کړې حسن اوبخملۍ هم په دې شمېر کې راغلل. له فاني محبت نه يې ابدي محبت خوښ کړ، خلکو اسمان ته خولې بقې کړې ، باران دپاره خيراتونه ، زارۍ وشوې. خداى سره هر څه ډير دي. دباران فرشتو داسمان دسمندر ورخ رامات کړ اولکه دزوره ورې ګرمۍ زوره وربارانو نه راښکې شوه ... يا خوچا دباران سوال سره خيرنه وغوښتى اويا خودګرمۍ په اخرينه ورځ دحسن اوبخملۍ په نامراده شوې مينه باندې اسمان داسې بې اختياره وژړل چې دچا داسې ژړا ياده نه وه. دومره سيلابونه چې ډير کلې يې يووړل چې ډيري مقبري يې هوارې کړې ، ژوندي يې دپولۍ پړق ته کښينول اومړى يې دکالى درياب تلې ته ورسول. اباسين خواباسين دى ، دلنډي اوسوات دسيندنيزونو هم دتاريخ دپاڼو يوګوټ کې ځاى وموند. (( سين چپې چپې _ اباسين چپې چپې )) عين هغه ځاى نه چې کوم ځاى لنډى اواباسين غاړه وزي ، داوبو له منځه يوې زرينې ښاپيرۍ وزرونه پړقول اواسمان پلوته وچته شوه.
٥) ډرامه : دډرامې بنسټ تاريخي تصوير دلرغوني يونان سره تړلى دى، د ډرامې کلمه ديوناني ژبې څخه جوړه شويده. چې مانا يې تمثيل اوننداره ده. دډرامې سره دانسان مينه اودزړه تړون فطري اوطبيعي وي ، دډرامې جامع تعريف ډير سخت اوګران دى ، ځکه پدې باب پوهانورنګارنګ تعريفونه وړاندې کړي دي ، لوديځ پوه اونقاد هډسن په دې برخه کې داسې نظر څرګند کړى دى :     (( ډرامه يوه مقاله ده ، چې دحرکت دعمل اوتقرير په واسطه سره صورت مومي )) په ډرامايي عناصرو شته والى ضروري اوحتمي دى ، دتذبذب پيداکولو لپاره ډرامه ليکونکي ځيني وختونه په ليکنه کې مثبتو کشالو اوکشمکش ته ځاى ورکوي دغه اودې ته ورته نورې کشالې دي ، چې ډرامه منځ ته راوړي اوپه زړه پوې کوي يې ، دپورته ذکر شويو شيانو ځيني پرته دډرامې وجود ممکن نه وي ، دډرامي لپاره ضروري اوبنسټيزه شي تصحيح هم ده ، ځکه چې بدون دستيج ځيني ډرامې نشي وړاندې کيداى ، سټيج په اصل کې دډرامې برخه نه ده ، خود ډرامې په وړاندې کولوکې يوضروري عنصربلل کيږي .     بل مهم ټکى په ډرامه کې پلاټ دى لکه په داستان ، ناول ، روما ن ، کيسه کې چې پلاټ ضرورې دى ،همدرانګه په ډرامه کې هم پلاټ ضروري اولازمي خبره ده بدون دپلاټ ځيني ديوه ډرامې تصوير نشي کيداى ، ډرامه دهنرمند په واسطه دخپلو خبرواتروسره پيل کوي اوپاى ته رسوي. دډرامې کاميابي اودهمغه ليکونکي او وړاندې کوونکي په لياقت پورې اړه لري ، ډرامه زيات ډولونه لري ، چې دهغې تشريح زموږ دبحث موضوع اوږدوي خو فقط نمونه يې ذکر کوم : ١ . تراژيدي ډرامه ٢. کوميډي ٣. ميلوډرامه ٤. ډرام ٥. ګډه ډرامه          ٦ يو اکټيزه ډرامه ٧. راډيويي ډرامه ٨. انټرکټ.
٦) اوتوبيوګرافي : دخپل ژوند داحوالو او واقعاتو بيان ته اوتوبيوګرافي وايي، په اوتو بيوګرافي کې دپيښو ليکونکو داخلي کيفيتونه ، دزړه احساس شخصي او عملي تجربې يې دژوند احساس اړخونه په مجموعي توګه دژوند په برخه کې دهغه نظر ترجماني کوي . ٧ ) مکتوب ليکنه : کله چې موږ دچاسره خبرې کول غواړو اوهغه زموږ سر ه نيږدي سره نيږدې نه وي اودخپل زړه راز اونياز ورسره شريکه وو ، دغسي ليکنې ته مکتوب ليکنه وايي. ٨. بيوګرافي ليکنه : بيوګرافي په اصل کې دمقالې يو شکل دى چې دموضوع داعتبار له مخې په مقاله پورې نښلي. بيوګرافي دادب هغه برخه ده چې په هغې کې ديوتن زيږيدو څخه بيا ترمړينې پورې ټولي پيښې دذهني اوعقلي ودې مختلف مراحل اوکارنامې په تفصيل سره بيانېږي. ٩. طنز : په طنز عربي کلمه ده ، چې مانا يې په فرهنګونو کې ناز کرشمې پېغور اومسخره کول دي ، اوپه ادبي اصطلاح کې دهنري ادبياتو يو ژانر دى چې په ليکنه کې دليکوال اصلي هدف کوتنيفونه و ي، خودانتقادي شوخۍ په بڼه اويا په بله وينا دريشخند اوتمسخر په جامه کې نغښتي وي دوينا لحن اواندازيې په زړه پورې اودټوکوټکالو په شکل وي اوزياتره وخت پکې مسايل سرچپه مطرح کيږي طنز په واقعيت کې هغه ترخه خنداده چې دټولنې په خلکو کې دناوړه اعمال ،عاداتو ، اخلاقو اوافکارو ورباندې کيږي. ١٠. ادبي ټوټه : ادبي ټوټه دهنري ادبياتو يوه ځانګړي صفت دى ، چې ادبپوهانو دمنثورشعر په نوم هم يادکړي دى اوداځکه چې شعري کيفيت لري خواصلاً نثر دي په دې ډول ليکنوکې دلوړي انشاخيال ساتل کيږي اصلاً حکايو بڼه لري ديوه واقيعت اوحقيقت په هکله په زړه پورې تشريح توضيح کوي ، خوداتوضيح په داسي رنګونو اورنګينو الفاظوکې نغښتى وي ، چې په بشري احساس باندې ژور اغيزه کوي.
١١. ادبي راپورتاژ: ادبي راپورتاژ د هنري ادبياتو يو ځانګړى ژانر دى د عادي راپورتاژ سره چې يو ژورنالستيکي ژانر دى ،اصلي توپير يې دادى چې په ادبي راپور تاژ کې دپيښې تفسير ،تحليل او تعبير په ادبي او هنري ژبه شوى وي، ددې ډول راپور تاژ ليکونکي پيښې ته په دقيقه توګه ګوري او دهغې څخه چې کوم برداشت کوي په خوږه هنري ژبه يې نوروته وړاندې کوي ١٢. يو نليک ( سفرنامه ) يونليک يوډول ازلي راپورتاژ دى ، چې اوتوبيوګرافي هم ورته ويلاى شو ، ديونليک غوره والى په دوو ټکو منحصر دى .يو دسفردپيښو مدت اوبل دبيان په طرزکې تازه ګې دغوره توب اودلچسپۍ له مخې يومعياري يونليک اودناول اوافساني څخه په هيڅ توګه کم نه دى په اوسني وخت کې يونليک ( سفر نامه ) دادب دانواعو په لړکې ځانګړى اوامتيازي حيقيت غوره کړى دى. پايله دهنري اوعادي نثر په باب مکمل توضيحات ورکړل شوي اوپه زړه     پورې بحث پرې وشو ، خو دپايلې په توګه ويلى شم : دهنري اوعادي نثر ترمنځ توپير يوازې اويوازې داهنريت يا هنري ادبي ارزښت دي اودهمدغه هنريت په واسطه بېليږي هنري نثرونوکې دلوړې انشا خيال ساتل کيږي اوحکايو بڼه لري ، خوپه عادي نثرونوکې بيا دغسې خبروته ځاى نه ورکول کيږي. په عادي نثر کې ليکوال چې هر څه ويني اويايې ليدل ي وي اويايي په خيال کې تيرېږي دهغه په ليکنه کې دقيق راوړلو ته هيڅ اړتيا نه لري ، څو په هنري نثرونوکې ليکوال دبيلابيلو منظرکشو احساساتو ، عاداتو اوبيلابيلو انساني خصوصياتو اواوداسې نورو ځانګړنو په الفاظو انځور ولو اوخپل تخيلي ځواک څخه کاراخلي. دعادي اوهنري نثرونو ترمنځ زيات توپيرونه ليدل کيږي اوموجود دي ، دهمدغې ليکني لپاره زه همدومره کافي بولم ، داچې ماهم دنثر سره بې شانه مينه درلوده ، نودخپلې مينې په اساس مې ( دهنري نثر پيل اوپايښت ) مې خپلې تحصيلي دورې دپايليک موضوع وټاکله. په دغه ليکنه زما سره لارښود استاد پوهيالي مياولي شاه مياخيل بې شانه مرستې وکړې، اوالله ج ده ته نورهم کمک ورکړي. په دغه پايليک کې مې لومړى دپښتو عادي نثر څيړلى ورپسې مې پښتو عادي نثرونو تر هنري بڼې پورې عنوان واضح کړى اودموضوع دارتباط په صورت کې سهيلي پښتونخوا کې اوسنې نثر ، هنري نثر اودهغوډولونه لکه ناول ، لنډه کيسه ،داستان ،رومان ،طنز ليکنه سفر نامه اوداسې نورمې په مکمل ډول تشريح کړي ، دنيمګړتيا په صورت کې نورهم داستادانوهمکارۍ ته بياهم اړيم په درنښت                                                         محمدخالد
کاستریس
کاستریس په انګلیسي Saint Lucia) د ۱۱ زره وګړو درلودلو سره په کارایب سمندر کې پروت د سنت لوسیا هیواد پلازمینه ده.
لندن
لندن د انګلستان او متحده سلطنت پلازمېنه او تر ټولو ستر ښار دی. دا ښار د انګلستان په سويل ختيځ کې د تيمز سيند پر غاړه، د سیند شمال لور ته د سمندر په داخلي خوله کې پنځوس ميله (۸۰ کيلومتره) دننه موقعيت لري، لندن له دوه زريزو راهيسې يو ستر مېشت ځای دی. د لندن ښار، د ښار لرغونی بنسټ او اقتصادي مرکز د «Londinium» په نوم د روميانو له خوا جوړ شوی و او تر اوسه يې نږدې د منځنيو پېړيو پولې په خپل ځای پاتې دي. له نولسمې پېړۍ راهيسې، لندن ته د دې مرکزيت په شا او خوا کې د ستر ښار په سترګه کتل کېږي، له تاريخي اړخه دا ښار د ميلسيکس، ايسيکس، سوري، کينټ او هرټفورډشاير ولسواليو تر منځ وېشل شوی دی چې ستر لندن له همدې ولسواليو څخه جوړېږي او د ستر لندن د حکومت له خوا اداره کېږي. د لندن لويديځ لور ته پروت د ويست منيسټر ښار له پېړيو راهيسې ملي حکومت او پارلمان لري.
د يو نړيوال ښار په توګه لندن پر هنر، سوداګرۍ، زده کړې، سات تېرۍ، سينګارډول، مالياتو، روغتيايي پاملرنې، رسنيو، ګرځندويۍ او اړيکو باندې د پام وړ اغېز لري. ناخالص کورني توليد (په ۲۰۱۷ز کال کې اته سوه او يو اعشاريه شپږ شپېته ميليارده يورو) دا ښار په اروپا کې يو له سترو ښاري اقتصادونو او د نړۍ په کچه يو له سترو مالي مرکزونو څخه ګرځولی. په ۲۰۱۹ز کال کې له پاريس وروسته لندن د اروپا په کچه د سړي سر فوق العاده خالص ارزښت تر ټولو لوړه شمېره لرله او له مسکو وروسته د اروپا له بل هر ښار څخه په دې ښار کې ميليونران تر ټولو زيات وو. لندن په اروپا کې پر تعليمي ادارو تر ټولو لوړ تمرکز لري، په طبيعي او تطبيقي علومو کې د لندن امپيريال کالج، د اقتصادياتو او ټولنيزو علومو لندن ښوونځی او د لندن پراخه کالج پوهنتون په دې ښار کې دي. د نړۍ په کچه په دې ښار کې پنځه ستوريز هوټلونه تر ټولو زيات دي. لندن لومړی هغه ښار دی چې په ۲۰۱۲ز کال کې د دوبي المپيک درې لوبو کوربه و.
په وروستيو لسيزو کې د مخ پر وده کډوالۍ له امله، لندن په نړيواله کچه هغه ښار دی چې تر ټولو زياته توکميزه تنوع لري، په دې ښار کې اوسمهال له درې سوو څخه په زياتو ژبو خبرې کېږي. د ۲۰۱۸ز کال په منځ کې د ستر لندن د وګړو شمېر نږدې نهه ميليونه و، په دې ډول لندن د اروپا درېیم ستر ګڼ ميشتی ښار و. د انګلستان د ټول نفوس ديارلس اعشاريه څلور سلنه په دې ښار کې ژوند کوي. د ستر لندن جوړه شوې سيمه، له استانبول، مسکو او پاريس څخه وروسته د دوه زره يوولسم کال د شمېرنې پر اساس د ۹،۷۸۷،۴۲۶ اوسېدونکو په لرلو سره په اروپا کې څلورم پرنفوسه سيمه وه. په ۲۰۱۶ز کال کې د ۱۴،۰۴۰،۱۶۳ استوګنو په لرلو سره د لندن ښاري سيمه له استانبول او ماسکو څخه وروسته  د اروپا تر ټولو پر نفوسه سيمه وه.
لندن د تاریخي ميراث څلور نړيوالې سيمې لري چې دا دي: د لندن څلی، کيو باغ، د ويست مينيسټر د کليا تر څنګ د ويسټ منيسټر ماڼۍ او د سنټ مارګريټ کليسا؛ همدا راز په ګرينويچ کې تاريخي استوګنځای، چېرته چې شاهي څارنه ده، ګرينويچ د  اصلي نصف النهار (۰ درجه جغرافيايي طول) او د ګرينويچ منځنی مهال ښيي. په نورو د لېدو وړو سيمو کې يې د بوکينګهام ماڼۍ، د لندن سترګه، د پکاډيلي سيرکس، سينټ پاول کليسا، د څلي برج او ترافالګار څلور لارې شامل دي. دا ښار ډېر ميوزيمونه، د هنري اثارو خونې، کتابتونونه او د لوبو ځايونه لري، د برتانيې موزيوم، د هنري اثارو ملي خونه، ملي تاريخي موزيوم، تيت مودرن، برتانوي کتابتون او ويسټ اينډ تياترونه پکې شامل دي. د لندن تر ځمکې لاندې لارې (ميټرو) د نړۍ تر ټولو چټک لرغونی د حمل و نقل نظام دی.
د سیمو نومونه
لندن يو لرغونی نوم دی، له زېږد وروسته په لومړۍ پېړۍ کې شتون تاييد دی، هغه مهال معمولاً په لاتيني شوې بڼه « Londinium» يادېدو، د بېلګې په ډول، په لاس لېکل شوې رومي دړې چې په دې ښار کې موندل شوي او تاريخ يې له زېږد وروسته ۶۵/۷۰ څخه تر ۸۰ پورې رسېږي د Londinio ټکی (په لندن کې) پکې شته.
عصري علمي څېړنې بايد په لومړيو سرچينو کې د دې نوم بېلا بېلې بڼې په نظر کې ونيسي: لاتيني (چې عموماً يې د Londinium په نوم يادوي)، زړه انګليسي (چې عموماً يې د Lunden په بڼه يادوي) او ويلزي (چې عموماً يې په Llundein بڼه ليکي)، همدا راز د وخت په اوږدو کې په دې ژبو کې د غږونو پېژندل شوي پرمختګونه هم بايد په پام کې ونيول شي. دا ټولمنلې موضوع ده چې دا نوم دې ژبو ته د شريکې برايتوني ژبې څخه راغلی؛ وروستۍ څېړنې خوښه ګڼي چې د دې نوم ورکه شوې سليتيکي بڼه چې Londonjon يا دې ته ورته څه وه بيا جوړه کړي. دا نوم په لاتيني ژبه کې د Londinium په بڼه غوره شوی او بيا زړې انګليسي پور کړی و.
د شريکې برايتوني ژبې د نوم پېژندنې بڼې په هکله بحثونه شوي. د ريچارډ کوتس د ۱۹۹۸ز کال استدلال تر ټولو پياوړی دی، نوموړی په دې باور دی چې دا نوم له سلتيکي ژبې څخه مخکې له لرغونې اروپايي (p)lowonida څخه اخستل شوی دی او معنا يې ده «هغه سيند چې د ګودر لپاره ډېر پراخه وي». کوتس وايي دا هغه نوم و چې د تيمز سيند يوې برخې ته ورکړل شوی و، کومه برخه چې له لندن څخه بهېږي او دې ښار له همدې څخه د سلتيکي نوم بڼه خپله کړه چې هغه Lowonidonjon و. خو ډېرو اثارو د دې نوم ساده سلتيکي اصليت منلی دی. وروستيو څېړنو دا تشريح غوره کڼلې چې دا نوم د پورټو-اندو اروپايي رېښو lendh څخه سلتيکي اشتقاق دی، (د lendh معنا ده ډوبېدل، د ډوبېدو لامل)، سلتيکي وروستاړی injo يا onjo ورسره يو ځای کړای شوی دی (چې عموماً دا وروستاړي د ځايونو د نومونو د جوړولو لپاره تړل کېدو). پيټر شريور په ځانګړي ډول وړانديز کړی چې په اصل کې د دې نوم معنا ده «هغه ځای چېرته چې بيا بيا يا په جذر او مد سره سيلاوونه راځي».
تر ۱۸۸۹ز کال پورې، لندن نوم يوازې د لندن ښار ته کارېدو، خو له هغې وروسته دا نوم د لندن ولسوالۍ او ستر لندن ته هم کارول کېږې.
په ليکنو کې د لندن لنډيز په «LDN» کيږي. دا استعمال يې په لنډو پيغامونو کې غوره کړای شوی دی  او ډېر ځله د خواله رسنيو د کاروونکو په پېژنيال کې لېدل کيږي چې مستعار نوم يا اداره کوونکي وروستاړی پسې نښلول کېږي.
له تاريخ مخکې پړاو
په ۱۹۹۳ز کال کې، په سويلي لوړ ساحل کې له واکسهال پول څخه د ژړو د پړاو د يو پول پاتې شونې وموندل شول. دا پول يا له تيمز څخه تېرېدو او يا يو بل ټاپو ته رسېدو چې اوس نه شته. د دوه راډيو کاربن لرګينو تختو تاريخ يې له زېږد مخکې ۱۷۵۰-۱۲۸۵کال ته رسېږي.
د انګلو ساکسون او واکينګ د پړاو لندن
د پنځمې پېړۍ په لومړيو کې د رومي واکمنۍ په ړنګېدو سره، لندن نور پلازمېنه نه وه او Londinium په ديوالونو کې ايسار و، که څه هم رومي تمدن بيا هم د فيلډز د سنت مارټين په شا او خوا کې تر ۴۵۰ پورې وپاېدو. له نږدې ۵۰۰ څخه د Lundenwic په نوم يو پېژندل شوی انګلو ساکسون استوګنځي د لرغوني رومي ښار په لويديځ کې پراختيا ومونده. د ۶۸۰ په شا او خوا کې دا ښار يو ځل بيا په اصلي بندر بدل شو، خو په لوه کچه د توليد ډېر کم شواهد شته. د ۸۲۰ کال په شا اوخوا کې د وايکينګيانو بريدونه کم شول. درې يې ثبت شوي دي: په ۸۵۱ او ۸۸۶ کې بريالي شول، خو وروستی يې په ۹۹۴ کې په وتمبول شو.
۲۵۲۰ (عدد)
۲۵۲۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۲۵۱۹ څخه  مخکي او د ۲۵۲۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۲۵۲۰:
په کلینډر کې
۲۵۲۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۲۵۲۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ژوي
سرچينې
‎
وېشنيزه:ژوي
ګئورګ لوکاچ
ګئورګ لوکاچ (۱۳ اپرېل ۱۸۸۵ – ۴ جون ۱۹۷۱ زکال) مجارستاني)هنګري( مارکسېست فیلسوف، د ادبیاتو تاریخ لیکونکی، منتقد او ښکلا پېژندونکی و. نوموړی د لویدیځ مارکسېزم د هغه تفسیري دود بنسټګر و چې د شوروي اتحاد له مارکسیستي ایدیالوژیکي ارتدوکس څخه یې فاصله لرله. هغه د جسمیت ورکولو (reification) نظریې ته وده ورکړه او په مارکسیستي نظریه باندې یې د کارل مارکس د طبقاتي پوهاوي د نظریې بدلېدو ته لار هواره کړه. هغه همدارنګه د لینینېزم فیلسوف و. هغه له آیډیالوژیک پلوه د لینین عملي انقلابي چارو ته د انقلابي مخکښ ګوند په اډانه کې وده ورکړه او هغه یې مدیریت کړې.
د ادبیاتو د منتقد په توګه لوکاچ په ځانګړي ډول د ادبي ژانر په توګه د ریالېزم او ناول اړوندو تیوریکي پرمختیاوو په برخه کې اغېزمنه ونډه لرله. په ۱۹۱۹ زکال کې، هغه د شوروي د لنډ مهاله هنګري جمهوریت (مارچ – اګست ۱۹۱۹ز کال) د کلتور د وزیر په توګه وټاکل شو.
ژوند او سیاستونه
پلار یې د سترواکۍ له خوا د بارونیل (شوالیه) لقب ترلاسه کړ او لوکاچ یې د میراث له مخې په بارون بدل کړ. د یو لیکوال په نامه هغه د ګئورګ لوکاچ او ګئورګي لوکاچ په نامه لیکنې وکړې. لوکاچ په بوداپست، برلېن، فلورانس او هایډلبرګ کې د روڼ آندو په ناستو کې برخه اخیسته. هغه په ۱۹۰۶ زکال کې د هنګري له کولوسوار شاهي پوهنتون څخه د اقتصاد او سیاست په برخه کې دوکتورا ترلاسه کړه. په ۱۹۰۹ زکال کې نوموړي د Zsolt Beöthy تر لارښوونې لاندې د بوداپست په پوهنتون کې د فلسفې په برخه کې خپله دوکتورا بشپړه کړه.
له مارکسېزم وړاندې دوره
لوکاچ هغه مهال چې د بوداپست په پوهنتون کې یې زده کړه کوله، د سوسیالیستي روڼ آندو په ناستو کې یې له انارکو – سندیکالېست آروین سابو سره ولیدل؛ هغه نوموړی د انقلابي سندیکالېزم د فرانسوي ملاتړي ژرژ سورل (۱۸۴۷- ۱۹۲۲ زکال) له آثارو سره بلد کړ. په دغه مهال کې د هغه فکري لیدلوری معاصر پلوه او د مثبت پالنې ضد و. له ۱۹۰۴ زکال څخه تر ۱۹۰۸ زکال پورې هغه د تئاتر د یوې ډلې غړی و چې مډرنېستي او د اروايي واقعیت پالنې نندارې یې تولیدولې، چې د هنریک ایبسن، اګوست سټرنډبرک او ګرهارت هاپتمن له خوا اجرا کېدلې.
هغه د خپل ژوند په لومړیو شلو کلونو کې د معاصرې ډرامې د تکامل د تاریخ لومړی نسخه په ۱۰۰۰ پاڼو کې ولیکله او هغه مهال چې په ۱۹۰۸ زکال کې یې جایزه وګټله، ناهیلی شوی و، ځکه هغه فکر نه کاوه چې د فیصله کوونکو پلاوی د ده په اړه د قضاوت کولو په موخه مناسب نه دی.
لوکاچ ډېر مهال په جرمني کې تېر کړ او له ۱۹۰۶ زکال څخه یې تر ۱۹۰۷ زکال پورې د برلېن په پوهنتون کې زده کړې وکړې؛ په دغه وخت کې نوموړی له فیلسوف ګئورګ زیمل سره بلد شو. وروسته له دې نوموړی د ۱۹۱۳ زکال پرمهال په هایډلبرګ کې له مارکس ویبر، امیل لاسک، ارنست بلوخ او سټیپن ګئورګ سره ملګری شو. هغه مهال نوموړی له فکري پلوه هغه ډول چې خپله لوکاچ هغه توصیف کړې له نیو کانټېنېزم (د جرمني په پوهنتونونو کې غالبه فلسفه وه)، اپلاتون، جورج ویلهلم فریدریش هیګل، سورن کیرکګارد، ویلهلم دلتای او فیوډور داستایوفسکي څخه اغېزمن و. په دغه مهال کې هغه Soul and Form (Die Seele und die Formen، برلین، ۱۹۱۱؛ ژباړه ۱۹۷۴ زکال) او د ناول تیوري (۱۹۱۶/۱۹۲۰؛ ژباړه ۱۹۷۱ زکال) ولیکله.
د لومړۍ نړیوالې جګړې له پیلېدو وروسته، لوکاچ له پوځي خدمت معاف شو. په ۱۹۱۴ زکال کې هغه له روسي سیاسي فعالې جیلینا ګرابنکو سره واده وکړ.
کمونېزم ته مخ اړول
لوکاچ له لومړۍ نړیوالې جګړې او د ۱۹۱۷ زکال د روسیې له انقلاب وروسته په خپلو نظریاتو بیاځلي فکر وکړ. نوموړی په دغه دوره کې په یوه ژمن کمونېست واوښت او په ۱۹۱۸ زکال کې د هنګري د نوي رامنځته شوي کمونېست ګوند سره یوځای شو. لږ تر لږه د ۱۹۱۸ زکال تر سپټمبر میاشتې پورې نوموړي جرمني ته د کډې کولو هوډ درود، خو وروسته له هغه چې په هایډلبرګ کې د هغه د لوړو زده کړو غوښتنه رد شوه، د ډسمبر په ۱۶ مه یې ولیکل چې هغه پرېکړه کړې، د زده کړو پر ځای په هنګري کې سیاسي چارې مخته یوسي. لوکاچ وروسته ولیکل چې بلاکان هغه دغه کار ته هڅولی و. له مارکسېزم څخه وړاندې دوره کې د هغه وروستۍ لیکنه « د اخلاقي ستونزې په توګه د بلشویزم» تر عنوان لاندې وه، چې په هغو کې یې بلشوېزم د یو شمېر اخلاقي لاملونو له امله چې د څو ورځو په ترڅ کې یې د هغه فکر اړولی و رد کړ.
کمونېستي رهبر
د شوروي هنګري د جمهوریت پر مهال، لوکاچ د سره وحشت د هنګري نسخې نظریه ورکوونکی و. هغه د ۱۹۱۹ زکال د اپرېل په ۱۵ مه په Népszava نشریې کې خپله مقاله خپره کړه او څرګنده یې کړه چې: «د دولتي واک تصرف د ظالمو طبقاتو د له منځه تلو مهال دی. موږ باید له دغې شېبې ګټنه وکړو». لوکاچ وروسته د هنګري د سره پوځ د پنځمې لوا کمیسار وټاکل شو، نوموړي له دغه ځایګي څخه د ۱۹۱۹ زکال په مۍ میاشت کې په پورسزلو کې د خپلو اتو سرتېرو د اعدام حکم ورکړ، هغه پرېکړه چې بیا یې وروسته د یوې مرکې پر مهال په هغو اعتراف وکړ.
نوموړي په ۱۹۱۹ زکال کې په ویانا کې له خپلې دویمې راتلونکې ښځې ګرترود بورتستیبر سره چې د هنګري د کمونېست ګوند غړې وه واده وکړ.
د ۱۹۲۰ مې لسیزې پر مهال په داسې حال کې چې انتونیو ګرامشي هم په ویانا کې و، خو له یو بل سره یې وه نه لیدل، لوکاچ له بل کمونیست ویکتور سرژ سره ولیدل او د فلسفې په برخه کې یې لینینستي نظریاتو ته په وده ورکولو پیل وکړ.
د پښتو ادب زرين دور
پښتو او پښتون قام که هر څومره زوړ دى، خو د ادب تاريخ يې دومره په تحقيق نه دى ليکل شوى. د زر دولسو سوو کالو دا تاريخ له هغه ځايه پيلېږي، کله چې د اسلام د راتلو نه وروسته په څه نا څه رنگ کې د ادبي تاريخ د اثارو د ساتلو هڅې پيل شوې دي. د دغو اثارو له مخې د پښتو ادب تاريخ د امير کروړ سوري ځينې پيل کېږي چې د پټې خزانې په روايت پر ١٣٩ سپوږميز کال ژوندى د پښتو شاعر وو. هغه د پښتنو سالار او مشر وو. له امير کروړه تر ستر خوشال خان خټک پورې په اته سوه، نهه سوه کاله کې د ژبې او ادب لوړتيا څه منظم صورت، حوصله افزايي موندلې نه ښکاري. نه درباري سرپرستي، نه ولسي شعور، نه تهذيبي پوهه په ټولنيز ډول د ادبي تحريکونو ملگرې شوې ده. که هر څو سياسي تحريکونو، مذهبي جوماتونو او ديني قوتونو پښتو ژبه د خپل خپل مقصد د نظرياتو د خورولو لپاره د وسيلې په توگه کارولې ده، خو تر څو چې د ژبې او ادب خالص قامي جمالياتي شعور دى هغه په هر دور کې په يو څو افرادو يا يو څو ټولگېو کې ښکاري، خو د عام ولس د ليک لوست سره ډېر کار او غرض نو دى پاتې شوى.
کله چې په ژبه کې د ليک لوست، د تعليم او تعلم کار نه وي، نو هر غورځنگ په منظم ډول کې د نورو ژبو لاره نه شي نيولى. يوازينى غورڅنگ د پير روښان دى چې د روښاني تحريک د پرمختگ لپاره يې پښتو ژبه وسيله کړې ده. د ادب د يو ځانگړي نوعيت د پنځونې کار پکې په اوډلي ډول شوى دى.
د اخوند دروېزه مکتب هم د يو غورځنگ جوله لري؛ نثر او نظم د خپل مسلک د خورولو لپاره ليکل شوى دى. پښتنو سره نه يوازې په پښتو خبره شوې، بلکې د ديني تعليم بندوبست هم په پښتو کې شوى دى. که يو څرگند مقصديت لري او تر يوې ځانگړې موخې پورې ژبه ليک لوست ته محدوده ښکاري، خو دا به د وخت غوښتنه وه.
بيا چې فطرت يو انقلابي غورځنگ وهلى دى، ملي احساس بيدار شوى، تهذيبي شعور ځلا کړې، پښتانه د قبيلو په ځاى د يو قام يو ولس (ملت) په توگه د ځان پېژندنې په لور گام پورته کړى دى. نو د ژبې اهميت او افاديت هم په شعوري ډول څرگند شوى دى. قام په دې رسېدلى دى چې ژبه د ملت د ملا تير دى. د قاميت بنياد دى او د شناخت تر ټولو لويه وسيله ده.
د ژبې او ادب د تاريخ دغه مقام د پښتانه د تاريخ هغه باب دى، چرته نه چې يو نوی فکر، يو نوي شعور او يو تازه احساس پيلامه اخستى ده. ښايي چې د بې غورۍ اوږده خوب اه د ځان ځانۍ فطري مزاج په دغه وخت کې هم د بيدارۍ اړتيا نه وي محسوس کړې، خو زمانې چې د جبر پنجې د دې ولس په سترگو کې نېغې ورښخې کړې نو دا ولس يې په سترگو غړولو مجبور کړى دى. د مزاحمت د يو نوي دور اغاز په پښتو ادب کې د زور او قوت هاغه زورور روح بيدار کړى، چې اخر يې اهميت په ۲۰ او ۲۱ پېړۍ کې نړۍ محسوس کړ.
دغه باب د ستر خوشال خان زرين دور دى. د پښتو ادب په تاريخ کې زرين دور دې دور ته ويلى شي او دا په دې وجه چې د دې نه وړاندې او د دې نه وروسته ژبې د کمال هغه درجه تر لاسه نه کړاى شوه، چې په دغه دور کې يې تر لاسه کړه.
د خوشال خان په شخصيت، قامي کردار اږ عبقري ذهن که خبره نه هم کوو، خو له دې انکار ناشونی دی چې که څښتن تعالی خوشال خان په دغه دور کې د خپلو نابغه يي ښېگڼو سره نه وای پيدا کړى، نو ښايي چې د قام په توگه د دې ولس تهذيبي مړينه يوه سلۍ نيمه وړاندې واقع شوې وای. څښتن تعالی ته چې د دې ولس د تهذيب او هڅوب (فرهنگ) د ژوندي ساتلو او د يو قام په توگه د قامي شتون پايښت (بقا) منظور وو، نو ستر خوشال يې پکې پيدا کړ.
خوشال خان خټک د خپل ژوند له هغو پړاوونو له تېرېدو نه وروسته د خپل شعور او ځان پېژندنې (خودشناسۍ) تر مقام راورسېد، کوم پړاو چې د ذهن او نفسياتو د ځلولو لپاره د هر نابغه د ژوند ملگرتيا کوي. د ژوند د حالاتو، د زمانې د سياستونو او د قامونو د استبداد تر څېړنې وروسته خوشال خان خټک ته چې د خپل پښتون ولس د پايښت، شتون او د مرام احساس شوى دى، نو د يو نوي غوځنگ په رنگ کې يې د سره د ادب د پنځونې کار پيل کړى دى. که هر څو هغه پيل لا تر ننه پورې هم هغه پيل ښکاري او د پای کوم مقصد چې هلته ټاکلى شوى وو، هغه هم لرې ښکاري او وخت تر وخته له هغې ځنې لرې وتل هم ډېر شوي دي، خو ژبه توره، ټوپک، پوهنه، هنر، کمال، جمال هر څه د يوه مقصد لپاره په يوه ژبه کې، بيا د ژبې په مټ کله جهاد، کله غورځنگ، کله تخليقي معيار، کله تهذيبي شعور او د ملي استحکام لپاره کارول شوې ده.
زما ژبه نه ده اور ده
گوزارونه د ټوپــک کا
دا غږ چې:
په يوه ژبه ويل سره پښتو کړو
ولې هيڅ نه شو له يو بل خبردار
له يو بله د خبرېدو او په يوه ژبه د ويلو دغه غورځنگ تر شلمې سلۍ پورې جاري وو. کله چې د نشاة ثانيه په دور کې د دغه مقصد لپاره حالاتو ستر حمزه شينوارى په دې وينا مجبوره کړو چې:
لوټان
لوټانو کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
د پښتو ادب زرين دور
څو چې راغونډ په يو مرکز يې نه کړم
لوټان
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
د پښتو ادب زرين دور
هرې تپې ته د جرگو سره ځم
وايي اغيار چې د دوزخ ژبه ده
زه به جنت ته د پښتو سره ځم
نو ښکاره خبره ده چې د اغاز هغه انگازه چې د خوشال خان خټک له غږه پورته شوې وه، درې څلور سوه کاله وروسته هم د حمزه شينواري په غږ کې اورېداى شي. په دغه حساب که د زرين دور د عصر د تعين خبره کېږي، نو تر شلمې سلۍ راغزېږي، خو شلمه سلۍ ځان ته د هغه زرين دور يو سيورى دى او يو نوى پيل کېدى شي. خو زرين دور د خپل معيار او ادبي کمال په سبب له خوشال خان نه تر احمد شاه بابا ابدالي خورېږي. يا په نورو معنو کې کلاسيک دور بايد زرين دور وگڼل شي. په دې چې د کلاسيک مقام پخپله هغه مقام دى چې د زرين دور په سبب موندل شوى دى. پښتانه تر خوشال خان خټک نه وړاندې هم او وروستو هم د خپل مزاج، فطرت او تر ساپوهنې بهر ونه وتل، خو ژبه يې د کمال تر يو بريده ورسول شوه او د ژوندي پاتې کېدلو يو قومي جواز يې وموند. د ژوند په دغه جواز کې يوازې ادب يا پنځيز (تخليقي) کمال نه دى، د ولس شعور و احساس هم دى. په دې چې خوشحال خان خټک ژبه يوازې وسيله کړې نه ده، يوازې د اظهار د احساس جامه نه ده. هغه په پښتو ژبه کې د پښتونولۍ د پېژندنې يو روح گډ کړى دى. يو گرځند، ژوندى او فعال ادب يې تخليق کړى دى. داسې يې پښتو ژبه، پښتو اخلاقي نظام، پښتني ساپوهنه او مزاج يې د پښتو د ادب د معيار مضمون کړی دی. د ښايست پښتني معيار د انسانيت او سړيتوب پښتني تصور د ښو او بدو پښتني تناسب يې د ادب داسې غايت گرځولى دى، لکه دا هر څه چې مقامي، مخصوص، تناسب نه وي، يو افاقي جوهر لري. د ايډيال پښتون تصور چې بېخي حقيقي او عملي هم کېدى شي، هغه يې د ادب موخه او کردار گرځولى دى. د تعصب چشمې په سترگو نقادان به دا هر څه د يو مقاميت هنگامي ښکارندويي گڼي، خو خبره په دليل تر سره رسي. که څوک پوخ دليل پيدا کړي چې د پښتو ښايست معياري ښايست نه دى، پښتني اخلاقيات د انسانيت جوهر نه لري او د پښتو فلسفه د سړيتوب د کردار خصمانه نه شي کولى، نو بيا به د پښتنو ادب ځان ته څه نور افاقي قدرونه گوري. د دې خبرې نه هم انکار نه شي کېداى چې جمالياتي اقدار په هره ټولنه کې توپيرونه لري. ولې د جمال د ذوق معيارونه هم شته او د جمال د پښتني ذوق د ارفعيت نه به څوک انکار وکړاى شي. هله که سترگې او ذهن د خيرو نه صفا وي.
دا نادره عقيده لکه زما ده
لا عجب که بل پيدا هسې افغان شي
چې د بل تر لاسو ورغى د بل شو
مرد به خپل لري د خپل فکر زمام