cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انتقادي زده‌کړه
عمومي لید
د انتقادي زده‌کړې د ملاتړو په اند، تکرار داسې زده‌کړه ته د رسېدو په معنا نه دی چې یوازې د کلیمو، جملو او ... په معنا پوه شو. د متن د لوستلو وړتیا د دې لپاره په کار نه ده چې د «متنونو» په یوه انتقادي بحث کې ځان ګډ کړو چې د بیان هر ډول کچې په کې شامېلېدی شي. د دې پر ځای چې یوازې کرېکولم (نصاب) زده کړو، دا مهمه ده چې د بحث او پوهېدو تر شا شته فکر څرګند کړو. زده کوونکي که دا ډول فکر پیدا کړي، کولای شي هغه څه ښه وڅېړي چې ور زده شوي دي. همداراز هغه څه چې ور زده کېږي، له خپل حالت سره پرتله کولای شي. دا په دې معنا ده چې دوی یوازې د منځپانګې د لوستلو پر ځای، ژوره معنا ترلاسه کوي.
انتقادي زده‌کړه په ځینو انګلیسي ژبوهېوادونو، لکه کاناډا، اسټرلیا، نوي زیلینډ او انګلستان کې زده کوونکو ته د انګلیسي ژبې د تدریس په مشهوره تګلاره بدله شوې. د انتقادي زده‌کړې د پوسټ سټرکچرلېسټ پلویانو لپاره، د دې تمرین تعریف ډیر ښه او نرم ککېدای شي، خو معمولاً په دې اړه چې ولې ځینې خبرې په متن کې شاملې یا لرې شوې دي، د بحث او استدلال په لټه کې دي.
له انتقادي تفکر سره اړیکه
سره له دې چې انتقادي زده‌کړه او انتقادي تفکر یو شان پړاوونه لري او ممکن له یو بل سره ګډ شي، خو د بدلون وړ نه دي. انتقادي تفکر هغه وخت رامنځته کېږي چې کله یو څوک ستونزې د یوې داسې پروسې له لارې حل کړي چې منطق او ذهني ارزونه په کې شامل وي. دا ځکه چې انتقادي تفکر پر دې تمرکز کوي چې له دې خبرې ډاډ ترلاسه کړي چې د یو چا استدلال په کافي اندازه ثبوت لري که نه. دا چې ناڅرګندې او فرېب ورکوونکې خبرې ونه لري، نو انتقادي تفکر هڅه کوي چې د بهر نړۍ په اړه پوه شي او دا درک کړي چې نور خلک هم خپل استدلالونه لري. انتقادي تفکر غواړي یوه غوره ادعا وړاندې او څرګنده کړي.
تاریخچه
د انتقادي زده‌کړې ریښې د برازیلي ښوونکي او تیوري ورکوونکي پاولو فرایر د ټولنیز عدالت له پېداګوژۍ راپورته کېږي چې په ۱۹۶۷ز کال کې یې « زده کړې د ازادۍ د تمرین په توګه» او په ۱۹۶۸ز کې« د مظلومانو پیداګوژي» کې تشرېح کړې. د نوموړي انتقادي زده‌کړه، د هغه ظلم او اجبار پر وړاندې د خلکو د پیاوړي کولو د وسیلې په توګه پېژندل شوې چې په مکرر ډول د سازمانونو یا حکومتونو له لوري کېږي. د فرایر انتقادي زده‌کړه، د ټولنیز عدالت له غوښتنې سره پیلېږي او له واک څخه د ناوړه ګټې اخیستنې په سبب رامنځه شوې ټولنیزې ستونزې حل کوي – دا له اجنډا سره یو ګډ تحلیل دی او له دغه فلسفي بنسټ څخه رامنځته کېږي، چې متنونه باید تحلیل او وارزول شي.
انتقادي زده‌کړه بیا وروسته په ۱۹۸۷زکال کې په اساسي بڼه ډونالډ مکېډو رامنځته کړه. پاولو فرایر یې په خپل کتاب «د مظلومانو پېداګوژي» کې چې په ۱۹۶۸ز کال کې خپور شوی، لیکي چې: هغه کسان چې د ځواک لرونکو کسانو له خوا ظلم پرې شوی، په لومړي سر کې له ازادۍ وېرېږي؛ ځکه چې دوی د ظالمانو قوانین منلي او د دغو قوانینو د ماتولو پایلې یې لیدلې دي. په دې توګه، سره له دې چې دوی ازادي غواړي، خو بیا هم په هغه څه کې ژوند ته دوام ورکوي، چې فرایر یې «د ازادۍ وېره» بولي اوهغه له مخکې جوړ شوي امرونه تعقیبوي چې د دوی ظالمو واکمنانو ورکړي دي. فرایر د دې لپاره چې د دوی د ظلم په اصلي ماهیت پوه شي، وایي چې: دوی باید پوه شي چې د دوی حالت بدلېدای شي او ورسره دا ظلم ختمېږي.
دغه لید، د نورو کسانو تر څنګ د بیټر مکلارېن، هنري ګیروکس او جان انیون په کارونو کې ښکاري. د انتقادي زده‌کړې په اړه د فرایر لید او نظر په انتقادي پېداګوژۍ کې ډېر ښه وړاندې شوی.
د انتقادي زده‌کړې فکتورونه
فرایر یې د انتقادي زده‌کړې په جوړښت کې څو اساسي عاملونه او فکتورونه شاملوي. د انتقادي زده‌کړې په لومړي پړاو کې هغو کسانو ته چې ناسم چلند ورسره شوی او هغو ته چې دغه چلند ته له سیاسي یا نورو ځواکونو لکه ښوونځي او حکومت له لارې وده ورکوي، د پوهاوي یا د فرایر په خبره «هوښیارۍ» راوړل شامل دي. دا ځکه چې فرایر او مکیډو په دې نظر دي چې لیکل شوي متنونه هم، هغه معلومات وړاندې کوي چې د هغه وخت د ماډلونو پر اساس جوړ شوي چې په نړۍ کې ظلم او ناوړه چلند کېده، خو خلک نه پرې پوهېدل. بې وزلي او لومړیتوب نه ورکول د ژوند د طبیعي برخې په توګه ورته ښودل کېدل. د دوی د سخت کار له منلو سره سره، دوی پر دې نه پوهېږي چې کوم پړاوونه باید ووهي چې له ظلمه وژغورل شي.
د انتقادي زده‌کړې دویم فکتور یا عامل هڅه کوي، چې په ښوونځیو کې د تدریس لاره بدله کړي. ایرا شور لیکي چې ::انتقادي زده‌کړه کولای شي چې د نړۍ په اړه د یو چا باور بدل کړي، داسې چې د خپل شخصي باور او نظر سره سم له کلیمو څخه په استفادې، پوښتنه وکړي. د دې لپاره چې د فمینیزم یا نوي مارکسېزم په اړه له مختلفو نظریو سره د کار کولو وړتیا پیدا کړي. انتقادي زده‌کړه، زده کوونکو ته د خپل ځان د ودې په اړه د فکر کولو مختلفې لارې چارې وړاندې کوي، دوی ګواښ کوي چې موضوعاتو ته انتقادي نظر ولري، داسې نه چې ځان له پخواني حالت او کلتوري ارزښتونو سره سم کړي. د دې موخه دا ده، چې زده کوونکي رهبري کړي چې په خپلو ټولنو کې ټولنیزو کړنو ته وده ورکړي او ناعادلانه جوړښتونه بدل کړي.
دا چاره، د ښوونکو او زده کوونکو ترمنځ د ریښتینو خبرو اترو د ملاتړ او دفاع له لارې ترسره کېږي چې دواړه لوري د مهمو موضوعاتو د انتقادي بحث له لارې ګډه زده کړه وکړي، داسې نه چې د زده کړې له بانکي ماډل څخه پیروي وکړي. بانکي ماډل، د تدریس هغه دودیز مېتود دی چې له زده کوونکو سره د هغو تشو کانتینرو په توګه چلند کېږي چې د ښوونکو له لوري ډکېږي، هغه ښوونکي چې اصلي قانون یې دا دی چې یوازې درس ورکړي، معلومات ولېږدوي او زده کوونکي یې باید واخلي او په ازموینو کې یې له مخې ووایي. فرایر د بانکي ماډل پلوی نه و، ځکه ده باور درلود چې په زده کوونکو کې د ځیرکۍ له پیدا کولو پرته، د دغه ماډل پلي کول ظلم دی.
ټولنيز درېځ
ټولنيز درېځ د ټولنيز ارزښت هغه کچه ده، چې یو شخص يې تر لاسه کوي. په يو څه مشخص ډول ټولنيز درېځ د درناوي، درنښت، د خلکو، ډلو او ټولنه کې د بنسټونو سره په سمون انګېرل شوې سيالۍ او ساتنې مناسبې کچې ته وايي. د درېخ بنسټ په پراخه ډول ګډو باورونو کې اېښودل شوی دی، چې په اړه يې د يوې ټولنې د غړو فکر په پرتليز ډول لږ يا زيات ټولنيز ارزښت په پام کې نيول کېږي. هغوی چې دوی يې د سيالۍ يا اخلاقي کړو وړو اصطلاحاتو کې په غوره اوسېدلو باور لري. درېځ يا موقف په کلتوري ډول د باور کړای شويو راز راز ځانګړتياوو د ملکيت له مخې مشخص کېږي، چې لوړوالی يا ټيټوالی (لکه د وينا يا سيالۍ ډاډمن سلوک) په ګوته کوي. په دې ډول خلک د سرچينو، مشرۍ موقفونو او د ځواک نورو بڼو د ځانګړي کولو په موخه د درېځ لړۍ له مراتبو څخه ګټه پورته کوي. په دې ډول کولو کې دا ګډ کلتوري باورونه د سرچينو نابرابر وېش رامنځته کوي او ځواک په کې طبيعي او مناسب ښکاري، چې د ټولنيزې ډلبندۍ نظامونو ملاتړ کوي. د درېځ د مراتبو لړۍ، په انساني ټولنو کې طبيعي ښکاري، چې هغو خلکو ته ارزښتناکې ګټې برابروي چې لوړې پوړۍ په واک کې لري، لکه: غوره روغتيا، ټولنيز تاييد، سرچينې، اغېز او خپلواکي.
پېژندنه
ټولنپوه Max Weber په يوه ټولنه کې د ډلبندۍ درې مرکزي اړخونه په نښه کړي دي: ټولګی، درېځ او ځواک. د نوموړي په نمونه کې چې تر اوسه د پام وړ ده، خلک د درنښت په حس کې درېځ تر لاسه کوي، ځکه چې دوی د ژوند په بې ساري ډولونو او لومړيتوبونو سره په ځانګړو ډلو پورې اړه لری. معاصرو ټولنپوهانو او ټولنيزو روانپوهانو د درېځ دا ادراک د يو شخص د درناوي وړتيا کچې او درنښت ته په يو څه عمومي ډول پراخ کړی دی.
عزم
د درېځ د مراتبو سلسله، په لومړني ډول پر ملکيت او د درېځ نښو کارونې باندې تکيه کوي. دا هغه نښې يا ځانګړتياوې دي، چې په يوه ټولنه کې موافق وګړي په ګوته کوي، چې يو شخص څومره درېځ تر لاسه کوي او څه ډول سلوک بايد ورسره وشي. دا ډول نښې د ارزښتناکو ونډو ملکيت رانغاړلی شي؛ لکه: له عادي دود سره سم ښکلي اوسېدل يا يوه حيثيت لرونکې درجه لرل. د درېځ نورو نښو کې شتمني او د څرګند استهلاک له لارې د هغې ښکاره کېدل شاملوي. درېځ په مخامخ غبرګون يا تعامل کې د اداره کولو وړ کړو وړو، لکه: مثبتې وينا، حالت او احساساتي څرګندونو له مخې لېږدېدلی شي. د ټولنيزې شبکې شنونکو هم ښودلي دي، چې د يو شخص تړون يا نسب ټاکنه هم د درېځ سرچينه کېدلی شي. ډول ډول څېړنې مستند کوي، چې نامتو اوسېدل يا پر ښاغلو باندې اداري واک د يو شخص درېځ لوړوي. د شخصي شرکتونو شننې هم مومي، چې بنسټونه په ښه ډول د پالل شوي شرکت شريکانو يا پانګه اچوونکو لرلو له مخې درېځ تر لاسه کولی شي.
دا چې درېځ تل په نورو پوړې تړلی دی، دا معنا چې يو شخص کولی شي، په خپل ټول ژوند يا ان يوې ورځ کې زياتو هغو حالتونو ته ننوتلی شي، چې دوی په کې د چاپيريال وګړو له مخې لوړ، برابر يا ټيټ درېځ تر لاسه کوي. د بېلګې په ډول: يو ډاکتر له ناروغ سره د تعامل کولو پر مهال لوړ درېځ غوره کوي، له ملګرو ډاکترانو سره په ناسته کې برابر درېځ او کله چې د خپل روغتون له مشر سره مخامخ کېږي، ټيټ يا ښکته درېځ غوره کوي. يو شخص «په يو کوچني ډنډ کې لوی کب اوسېدلی شي»؛ داسې چې دوی په خپل سازمان کې د بل هر چا په پرتله لوړ درېځ لري، مګر په خپله ټوله څانګه کې د مسلکيانو اړوند ټيټ يا برابر درېځ لري.
د درېځ په اړه ځيني ........... د دې د پرتلنې وړ ثابت او بهاندو اړخونو باندې ټينګار کوي. نسبت ورکړای شوي درېځونه په زېږېدنه کې د يو شخص لپاره ثابت دي، په داسې حال کې چې کسبي يا ترلاسه شوی درېځ د هغو ټولنيزو بدلونونو له مخې مشخص کېږي، چې يو شخص يې د خپل ژوند پرمهال د وړتيا او يا ټينګار د تمرين د پايلې په توګه ترلاسه کوي. د نسبت ورکړای شوي [ورپورې تړلي] درېځ بېلګې ارثي ډلې، توکم او د نورو له منځه ښکلا دي. په همدې حال کې کسبي درېځونه د يو شخص د زده کړې باورليکونو يا مسلک سره يو شان دي: دا شيان له يو شخص څخه د هڅې کولو غوښتنه کوي او زياتره وختونه کلونه روزنه زغمي. د ماسټر درېځ اصطلاح، په يوې ټاکل شوې برخه (لکه: د ذهني ناروغۍ لرل) کې د يو شخص د مقام يا حيثيت د مشخص کولو لپاره د تر ټولو مهم درېځ د روښانه کولو په موخه کارول کېږي.
که څه هم د واکمن يا ماهر ښوونکي درېځ مفهوم جنجالي دی. د درېځ د ځانګړتياوو نظريه بحث کوي، چې د يوې کاري ډلې غړي به هر هغه چا ته غوږ ونيسي، چې پر باور يې له دوی سره د ستونزې په حل کې غوره مرسته وکړي. په ټولنه کې د يو شخص باندينی درېځ (لکه توکم يا جنس) په کوچنيو ډلو کې اغېز مشخص کوي، مګر په يو کار کې (لکه د موټر خرابېدلو پر مهال د ميخانيکي وړتيا) د شخص پېژندل شوې وړتيا هم ورته عمل کوي. دا دلالت کوي چې څرګنده يا پېژندل شوې وړتيا به د بانديني درېځ اغېز لږ کړي. د يوه ټاکلي بانديني درېځ ځانګړتيا راایستل يو واکمن درېځ نه دی. د څېړنې خپرونه مومي چې: د واکمنو درېځونو اوسېدلو لپاره ځينې ځانګړتياوې، لکه: ذهني ناروغي  چې په حقيقت کې د پېژندل شوې ښکارندې په واسطه کمرنګه شوې ده. له دې اخوا درېځ يوازې هغه مهال د ډلې د غړو مثبتيت اغېزمنوي، چې ځانګړتياوې د ډلې غړي سره بېلوي (لکه: ايا ډلې ګډ توکم يا ګډ جنس څخه دي). جنډر يا جنس ته په پام سره ازمېښتي ازموينو په پرله پسې ډول موندلې ده، چې ښځې يوازې د نارينه د شتون پر مهال په لوړ ډول د درنښت وړ دي. که څه هم د ناوړه ډلو د درېځ ناوړتوب د ارزښتناکو ځانګړتياوو په واسطه په بشپړ ډول نه دی منفي شوی، د دوی ټولنيز درېځ د هېڅ ډلې پر غړيتوب باندې زياته تکيه نه کوي.
مشنا
د روم امپراتور هادریان (د 117-138 زېږدیز کال واکمنۍ) له خوا د بیت المقدس له وېجاړولو راهیسې، یهودي عالمانو مختلف اجتهادونه کړي دي. یهودانو دا اجتهادات د موسوي قانون اړوند راټول کړل او یوه فقهي ټولګه یې د مشنا په نوم تالیف کړه. یهودیان په دې باور وو چې موسی علیه السلام تورات بني اسراییلو ته په لیکلې او شفاهي ډول ورکړی دی. دا شفاهي خبرې لیکل شوي او د مشنه بڼه ورکړل شوې. دغه رساله د موسی علیه السلام او وروسته د پیغمبرانو د احادیثو او د یهودي عالمانو د اجتهاد ټولګه ده.
سرچينې
وېشنيزه:سرچينې وېشنيزه:موسی عليه السلام وېشنيزه:يهوديت وېشنيزه:يهودان وېشنيزه:بني اسرايل وېشنيزه:اسرايل وېشنيزه:اسرائيل
طبريه سمندرګی
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
فرانز بواس
فرانز يوري بواس (زوکړه: ۱۸۵۸ د جولای ۹، مړينه: ۱۹۴۲ د ډسمبر ۲۱) په المان زېږېدلی امريکايي انسان پېژندونکی او د معاصرې انسان پېژندنې مخکښ و، چې «د امريکا د انسان پېژندنې پلار» بلل شوی دی. د نوموړي کار د تاريخي ځانګړتوب او کلتوري نسبيت په څېر له پېژندل شويو خوځښتونو سره تړاو لري.
بواس چې المان کې يې زده کړې کولې، په ۱۸۸۱ز کال د فزيک برخه کې د دوکتورا سند ورکړل شوی و، په داس حال کې چې د جغرافيې برخه کې يې هم زده کړې کولې. نوموړي له دې څخه وروسته شمالي کاناډا ته د جغرافيې برخې په يو علمي سفر کې ګډون وکړ، چې نوموړی په کې د بافين ټاپو “Baffin Island Inuit” له کلتور او ژبې سره لېواله شو. هغه د ارام سمندر د شمال لويديځ له بومي کلتورونو او ژبو سره د ساحوي کار کولو په موخه سفر وکړ. په ۱۸۸۷ز کال کې نوموړی متحده ايالتونو ته کډوال شو، چې هلته يې په لومړيو کې سمېتسونيين کې د موزيم د مشر په توګه کار وکړ او په ۱۸۹۹ زکال په کولمبيا پوهنتون کې د انتروپولوژي يا انسان پېژندنې يو پروفيسور شو، چې د مسلک تر پايه همدلته پاتې شو. بواس د خپلو زده کونکو له لارې چې ډېری هغوی يې د خپل لارښود له لورې د انتروپولوژي د هڅول شويو څانګو او د څېړنې خپرونو د رامنځته کولو په موخه هلته لاړل، نوموړي د امريکا د انسان پېژندنې پر پراختيا ژوره اغېزه وکړه. ای ال کرويبير “A. L Kroebere”، رت بينيډېکټ “Ruth Benedict”، ايډوارډ ساپېر “Edward Sapir”، مارګرېت ميډ “Margaret Mead”، زورا نيلي هرسټن “Zora Neale Hurston” او ګېلبيرټو فريري “Gilberto Freyre” د نوموړي د پام وړ ډېری زده کونکو له ډلې څخه دي.
بواس د هغه وخت د پوهنيز توکمپالنې د نامتو نظريو د خورا نامتو مخالفينو له ډلې څخه و او دا هغه نظریه وه، چې له مخې يې توکم يا نژاد يوه بيولوژيکي مفکوره ده او کړه وړه د بيولوژيکي ځانګړتياوو د ډول پوهنې له لارې په خورا ښه ډول درک کېږي. د بدن د هډوکو د جوړښت يا اسکلېټ اناتمي د لار ماتونکو څېړنو په يوه لړۍ کې، نوموړي څرګنده کړه چې د جمجمې بڼه او اندازه د روغتيا او تغذيې په څېر چاپيريالي عواملو پر بنسټ د بدلون يا توافق لوړه وړتيا لري او د نوموړي دا پايله د وخت د توکميزو انسان پېژندونکو له هغو ادعاوو سره په ټکر کې وه، چې له مخې يې د سر شکل يا بڼه يوه ثابته توکميزه ځانګړتيا وه. بواس د دې په ډاګه کولو لپاره هم کار وکړ، چې انساني چلند کې توپيرونه په اصل کې د طبيعي بيولوژيکي حالتونو له مخې نه مشخص کېږي او په پراخه کچه د ټولنيزې زده کړې له لارې د تر لاسه شويو کلتوري توپيرونو پايله ده. بواس په دې ډول، کلتور د انساني ډلو تر منځ چلند کې د توپيرونو د روښانه کولو لپاره د اصلي مفکورې او د انسان پېژندنې د مرکزي تحليلي مفکورې په توګه وړاندې کړ.
د انسانپوهنيز فکر برخه کې د بواس د اصلي ونډو له ډلې يوه يې د کلتور د څېړنې برخه کې د هغه وخت د نامتو تکاملي کړو وړو نه منل وو، چې د ټولو ټولنو په اړه يې فکر کاوه، چې د يو لړ ټيکنالوژيکي او کلتوري پړاوونو له لارې وده کوي او د لويديځې اروپا کلتور يې په سر کې ځای لری. بواس استدلال وکړ چې کلتور د خلکو د ډلو د غبرګونونو او د نظرونو د خپرېدلو له لارې په تاريخي ډول وده کړې ده او په پايله کې د پرله پسې [دوامداره] لوړو کلتوري بڼو پر لوړ هيڅ بهير نه شته. دا پوهه د دې لامل شوه، چې بواس د پړاو پر بنسټ د رامنځته شوي، ټيکنالوژيکي موزيمونو ترتيب ونه مني او پر ځای يې توکي د کلتوري ډلو د نږدېوالي او خپلوۍ پر بنسټ نندارې ته وړاندې کړي.
بواس د کلتوري نسبيت نظريه هم وړاندې کړه، چې له مخې يې کلتورونه د لوړ يا ټيټ، يا غوره او ډېر سم په توګه په واقعي ډول نه شي ډلبندي کېدلی، مګر دا چې ټول انسانان نړۍ ته د خپل کلتور له عدسيې څخه ګوري او په کلتوري ډول د دوی د تر لاسه شويو معيارونو له مخې يې په اړه قضاوت کوي. د نوموړي لپاره د انسان پېژندنې موخه په هغه لاره پوهېدل وه، چې کلتوري شرايطو پورې تړلي خلک په کې په بېلابېلو لارو چارو نړۍ وپېژني او پر وړاندې يې غبرګون تر سره کړه؛ چې د دې کار د کولو لپاره د څېړل شويو خلکو د ژبې او کلتوري معيارونو په اړه د پوهې تر لاسه کول اړين وو. بواس د دودونو د کلتوري بدلون له څېړنې (توکمپونې) او د ناليکل شويو بومي ژبو له څېړنې (تشرېحي ژب پوهنې) سره د لرغون پېژندنې د لارو چارو، د مادي کلتور او تاريخ د څېړنې، فزيکي انسان پېژندنې يانې انساني اناتومي کې د بدلون څېړنې په يو ځای کولو سره، د انتروپولوژي څلور ساحوي فرعي وېش رامنځته کړ، چې ۲۰ ز پېړۍ کې د امريکا د انتروپولوژي برخه کې نامتو شو.
د ژوند لومړي کالونه او زده کړې
فرانز بواس د ۱۸۵۸ز کال د جولای په ۹ د ويسټفاليا په مېندين سمه کې زېږېدلی دی او چې د سوفي ميير او ميېر بواس زوی دی. که څه هم نيا او نيکه يې يهوديت په پام کې نيوه، مګر مور او پلار يې د معاصرې الماني ټولنې د خپلولو په ګډون د روښانتيا ارزښتونه ومنل. د بواس مور او پلار لوستي، بډايه او لېبرال فکره وو او هيڅ ډول ديني عقيده يې نه خوښېده. د نوموړي په ژوند يو مهم اغېز لرونکی شخص ابراهم يعقوبي و، چې د هغه د مور اوښی او د کارل مارکس ملګری و او د دې سربېره يې نوموړي ته د مسلک په اوږدو کې سلا ورکوله. د دې له امله بواس ته خپلواکي ورکول شوې وه، چې د ځان په اړه فکر وکړي او د خپلې خوښې او لېوالتيا برخې وڅاري. هغه د ژوند په لومړيو کې د طبيعت او طبيعي پوهو دواړو برخو کې يو ډول لېوالتيا ښکاره کړه. نوموړي په لفظي ډول د يهوديت مخالفت وکړ او عيسوي کېدل يې ونه منل، مګر ځان يې د يهودي په توګه هم ثابت نه کړ. په هر حال، د دې موضوع په اړه د بواس زده کونکي رت بونزيل “Ruth Bunzel” بحث کړی دی او هغه يې «اصلي پروتستانت» بللی دی، چې د نورو ټولو شيانو په پرتله يې خپلواکۍ ته ارزښت ورکاوه. د بواس د ژوند ليکونکي له نظره، «هغه له الماني توکم څخه و او امريکا کې يې المانی کلتور او ارزښتونو ته پام کاوه او همدوی ته يې وده ورکوله». د خپل ژوندليک په يوه خاکه يا لنډيز کې بواس وليکل:  "زما د لومړني فکر شاليد الماني کور يا ټاټوبی و، چې د ۱۸۴۸ زکال د اوښتون خيالونه په کې ژوندی ځواک و. زما پلار لېبرال و، مګر په عامه چارو کې فعال نه و؛ زما مور يوه فکري يا خيال پلوې مېرمن وه، چې عامه مسائيلو سره يې ژوندۍ لېوالتيا درلوده او زما په اصلي ټاټوبي کې د نږدې ۱۸۵۴ز کال د وړوکتون بنسټګره وه. زما مور او پلار د ديني عقيدې د کړۍ له لارې يو له بل څخه بېل شوې وو. زما پلار د خپل پلارني ټاټوبي د مراسمو په اړه احساساتي مينه ساتلې وه، پرته له دې چې اجازه ورکړي چې فکري ازادي يې اغېزمنه کړي."له وړوکتون څخه وروسته، بواس د طبيعي تاريخ برخه کې زده کړې وکړې او دا مضمون يې د خوښې و. نوموړي په جمنازيوم کې د نباتاتو د جغرافيوي وېش په اړه د خپلې څېړنې له امله زيات وياړلی و.
کله يې چې د پوهنتون زده کړې پيل کړې، د يو سمستر لپاره يې هيډيلبيرګ پوهنتون کې ګډون وکړ او ورپسې يې څلور دورې بن پوهنتون “Bonn University” کې زده کړې وکړې، چې دواړو ښوونځيو کې يې فزيک، جغرافيه او رياضيات يې په کې ولوستل. نوموړي په ۱۸۷۹ز کال هيله څرګنده کړه، چې د هيرمان اون هيلمهولټز “Hermann von Helmholtz” تر لاس لاندې د فزيک لوستلو په موخه برلين پوهنتون ته ځان بدل کړي، مګر د کورنيو لاملونو له امله يې د برلين پوهنتون پر ځان د کييل پوهنتون “University of Kiel” ته ځان بدل کړ. په کييل پوهنتون کې يې غوښتلي وو، چې د خپلې ډاکترۍ درجې د تر لاسه کولو په موخه د پايليک يا ډيزرټېشن لپاره د سي اف ګاوس “C. F Gauss” د عادي وېش او تېروتنو د قانون په رياضيکي موضوع باندې تمرکز وکړي، مګر په پای کې يې د دوکتورا د لارښود استاد فزيکپوه ګوسټاف کارسټين “Gustav Karsten” له لورې، د اوبو د ليدلو وړ ځانګړتياوو په اړه ورته غوره شوې موضوع په اړه بايد کار کړی وی. بواس د اوبو د رنګ د ادراک برخه کې ونډې “Contributions to the Perception of the Color of Water” تر سرليک لاندې د خپلې دوکتورا پايليک بشپړ کړ، چې اوبو کې د رڼا جذب، غبرګون يا انعکاس او قطبي کېدنه يې وڅېړل او په ۱۸۸۱ز کال د فزيک برخه کې د دوکتورا سند ورکړل شو.
ګومارا
د 500 مېلادي کال په شاوخوا کې، یهودي فقهاوو د مشنا په اړه تبصره لیکلې چې ګمارا نومیږي. په دې تفسیر کې د هغو احادیثو او اجتهاداتو په پرتله زیات احادیث راټول شوي چې پخوا په مشنا کې راټول شوي وو. د میشنا او ګمارا ټولګه د بابلیون تالمود په نوم یادیږي، چې له تورات وروسته د یهودانو ترټولو مستند کتاب ګڼل کیږي. وېشنيزه:يهوديت وېشنيزه:اسلامي اقتصاد وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:يهوديت څخه اسلام قبول کوونکي وېشنيزه:بني اسرائيل
مورا (ژبه پوهنه)
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
مورا په غږپوهنه کې یو واحد دی چې د حرف وزن ټاکي. په ځینو ژبو کې د حرف وزن کولی شي د ټینګار ځای په ګوته کړي. مورا یو سلیبیک جوړښت دی چې د سیلیبیک پرت او فونولوژیکي طبقې ترمنځ اړیکه ده. هغه واحدونه چې فونولوژیکي وزن لري په فونولوژیکي طبقه کې مورا سره وصل کيږي. له همدې امله مورا دوه روله لري: د فونولوژیکي وزن رول او د فونولوژیکي موقف رول.
د فونولوژیکي وزن رول
په صوتي لحاظ یو سپک نحو یوه مورا لري او درنه نحو دوه مورا لري. د وزن دغه تفاوت سربېره پر دې چې په نظم، شعر او نثر کې هم کارول کېږي، د تاکید د ټاکلو لپاره هم کارول کېږي، پرته له دې چې یوه ژبه یو ثابت تاکید ولري.
د فونولوژیکي موقعیت رول
د فونولوژیکي موقعیت رول د تشنج ښودلو لپاره کارول کیږي لکه څنګه چې د کنسوننټ - واول او ایکس تیوري کې. مورا وړاندوینه کوي چې اوږد واول هیڅکله د فونولوژیکي پلوه روښانه نه دی. لومړنی واحد، چې له فونولوژیکي پلوه بې وزن دی، د سلیبل وزن او فشار په ټاکلو کې هیڅ رول نلري. په پایله کې، دا ډول واحد په مستقیم ډول د سیلیبل نوډ سره وصل دی.
د جبراني فشار قانون
د جبراني تشنج قاعده وايي چې د حرف په پای کې د آزاد غږ واحد چې د فونیم پرت کې له کوم عنصر سره نه وصل شوی، د جبراني تشنج د پروسې په پایله کې د فونیم پرت کې له یو عنصر سره وصل دی. د ژبې ځانګړو قواعدو او د نښلولو اصولو ته.
لاسوندونه
وېشنيزه:غږپوهنه
Lovely Bird(مينې مرغۍ)
دمینې مرغۍ یا پرنده عشق یا کوچني طوطيان
دغه مرغۍپه (م۱۷۰۰) کالونو کې په استراليا کې په ګروپي شکل وليدل شو چې اندازه يي زرهاوو ته رسيده انګلیسي نوم يي باجریګار (Budgerijour) بومي ژبې اخیستل شوی دی چې معنا يي (ښه غذا ) ده ځکه چې په هغو سيمو کې په زیاته اندازه دوي لپاره تخمونه او غذا وجود لرلو نوځکه دغه مرغۍ په شرایطو او مناسبه غذا دادی سبب شوي وه چې دوي په ډېر شدت سره اکثر وکړي او نوي نسل منځ راوړي او لوی ګروپونه تشکيل کړي دغه مرغۍ په اول واره دبريتانيادحیواناتو پيژندلو څانکې مدير چې(جورج شاو) له خوا وپيژندل شوه او په (۱۸۳۲) کال کې طبيعيت پوه «موزه لینه» لخوا دمعلوماتو په وړانده کول وروسته نوم يي مرغۍ عشق يعنې دمينې مرغۍ وټاکل شو په (م۱۸۴۹)کې دغه مرغۍ د چاپېريال پيژندونکي (جان ګوند) نوميده داستراليا څخه خارج او انګلستان انتقال کړو او تقاضا يا غوښتنې په زیاتېدو سره زیات کشتیو دمرغانو په انتقالول شروغ وکړه هغوي به په يوکشې په زرهاو مرغان له استرالیا څخه انګلستان.هلند.بلژيک او اروپا نورو هيوادونو ته انتقال کړل او په ډير کم وخت دغه مرغان اهلي شول چې انګلستان څخه نور نړۍ ته انتقال شول ژباړه :محب الرحمن
غږيزه څپه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
فونیم يا غږيزه څپه يا غږيز توری په ژبپوهنه کې د وینا ترټولو کوچنۍ برخه ده، او د بل فونیم سره یې ځای په ځای کول په مانا کې توپیر راولي. فونیم تر ټولو کوچنی خپلواک فونیټیک واحد (یونټ) دی چې په مرسته یې مورفیم جوړیږي (یو یا څو مورفیمونه کلمه جوړوي). د مثال په توګه، د "موږ" کلمه له دوو فونیمونو // (/mo/) او (/g/) څخه جوړه شوې ده. د وینا د واحدونو مانا ، او دا ویل کېدی شي چې دا د فونیمونو ترکیب دی، په بل عبارت، "د غږ واحدونو او شکلونو د سیمانټیک واحدونو او شکلونو سره د اړيکو سيستم یانې ژبه، رامینځته کیږي.
ژبه
د هرې ژبې ټولنه، که د خپلې ژبې لپاره لیکلې بڼه ولري یا نه وي، لږ شمېر غږڅپې کاروي چې د نورو ژبو فونیمونو سره ورته نه وي. د ژبپوهنې له نظره، ټولې ژبې فونولوژیکي دي. يعنې د هرې ژبې غږونه تحليل او تشريح کېدلاى شي او د هغو له تحليل او پېژندنې څخه په يوه ټاکلي وخت کې د هغې ژبې د غږونو واقعي شمېر معلوم او روښانه شي. تر نن ورځې پورې، دا معلومه شوه چې "د 13 فونیمونو سره د هاوایی ژبه خورا لږ غږڅپې لري او د 75 فونیمونو سره د قفقاز ژبې مختلف ډولونه د پیژندل شویو ژبو ډیری غږڅپې لري".
په فونیټیک ژباړې کې غږڅپې په دوه اختراعي کرښو کې لیکل شوي // او دا سټایل د ډینیل جونز له فونیټیک سټایل څخه اخیستل شوی. په فونیټیک ژباړې کې ، کوم چې د نورو توضیحاتو سره ژباړل کیږي لکه د فونیمونو ښودنه ، غږڅپې د دوه خلاص او تړل شوي قوسونو ترمینځ ځای په ځای شوي [] ، او معمولا نړیوال فونیټیک الفبا په کې کارول کیږي. دواړه
د تلفظ تلفظ لازمي نه دی چې د یوې ژبې د ټولو ویونکو لپاره یو شان وي، په هرصورت، دا د تلفظ توپیرونه د دوه فونیمونو شتون مانا نلري. د مثال په توګه، [و] او [و] په فارسي کې د فونولوژیکي پلوه سره مساوي دي، ځکه چې هیڅ دوه کلمې (یقینا د مختلف مانا سره) نشي موندلی چې توپیر یې یوازې په [و] او [و] کې وي. په ځینو فارسي ژبو کې "و" د [و] او په نورو کې د [و] په توګه تلفظ کیږي. مګر په انګلیسي کې دا دوه کنسوننټونه دوه مختلف غږڅپې دي ځکه چې د یو بل سره ځای په ځای کول د کلمې مانا بدلوي. لږ تر لږه جوړه چې د دوو فونیمونو ترمنځ توپیر ښیي، لږترلږه جوړه بلل کیږي. د ورته محاسبې سره، دوه غږڅپې "م" او "ب" دوه مختلف غږڅپې دي ځکه چې په لږترلږه جوړه کې "ما" او "با" یوازې د "م" څخه "ب" بدلولو سره د مورفیم مانا بدله شوې.
د فونیم او خط ترمنځ توپیر
دا باید په یاد ولرئ چې غږڅپې د لیکونو څخه توپیر لري. د لیک لیکل شوی بڼه یو فونیم دی، او د لیکل شوي بڼه فونیم یو لیک دی. برسېره پر دې، د دواړو ترمنځ اړیکه اړینه نه ده چې یو له بل سره وي. ځینې مخونه ممکن لیکلي بڼه ونه لري. د بېلګې په توګه، په فارسي رسم الخط کې د لنډو سرونو لپاره جلا حروف نشته، که څه هم دا ممکنه ده چې په رسم الخط کې د سمبولونو په مرسته غږڅپې مشخص شي. له بلې خوا په فارسي ژبه کې یوازې یو فونیم د "ت" غږ دی، په داسې حال کې چې په فارسي الفبا کې دوه توري ت او ت د (ت) په توګه تلفظ کوي. له همدې امله د "حيات" او "حيات" دوه کلمې يوازې د کلمې د انعطاف په بڼه او د وينا د شرايطو په نظر کې نيولو سره نه شي پوهېدلاى. خو په عربي ژبه کې ت او ت دوه مختلف غږڅپې دي ، نو ځکه عربي ژبي د "حیات" او "حیات" په جلا ډول تلفظ کوي. همدا رنګه په فارسي ژبه کې /s/، /s/ او /th/ یو فونیم ګڼل کیږي.
فونولوژي
د ژبپوهنې یوه څانګه چې غږڅپې مطالعه کوي فونولوژي بلل کیږي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:غږپوهنه
آلبرټ شویټزر
لوډویګ فیلیپ آلبرټ شوایټزر او ام (په آلماني کې: [ˈalbɛʁt ˈʃvaɪ̯t͡sɐ]؛ د ۱۸۷۵م کال جنوري ۱۴مه – د ۱۹۶۵م کال سپټمبر ۴مه) یو آلزاتي – آلمانی عالم وو. هغه یو ارواپوه، اورګان غږوونکی، موسیقي پوه، لیکونکی، بشردوست، فیلسوف او ډاکټر وو. شویټزر، یو لوټري وزیر، هم د عیسی سیکولار لیدلوری، چې په دې وخت کې دود تاریخي – انتقادي چلند انځوروي، او هم د مسیحي دودیز لیدلور وننګاوه. د پاولین مسیحیت په تفسیر کې د هغه ګډون «په مسیح کې اوسېدل» په توګه د پاول عرفانیت د اصلي عنوان په توګه او د دوهم عنوان په توګه د ایمان توجیه په هکله عقیدې، پورې تړاو لري.
هغه په ۱۹۵۲م کال کې د خپلې فلسفې «ژوند ته درناوی» لپاره د نوبل ډالۍ ترلاسه کړه او اتم فرانسوی وو چې دا ډالۍ یې ترلاسه کړه. د هغه فلسفه په بېلابېلو بڼو بیان شوه، خو ترټولو مشهوره یې په لامبارنه کې د آلبرټ شویټزر روغتون په جوړېدو او ساتنه وه چې تر ۱۹۵۸م کال پورې د فرانسې استوایي افریقا او وروسته له هغه یې په ګابون کې شتون درلود. هغه د موسیقۍ عالم او اورګانیسټ په توګه، د آلماني کمپوزر جوهان سباسټین باخ موسیقي مطالعه کړه او د ارګان اصلاح خوځښت (Orgelbewegung) یې اغیزمن کړ.
لومړني کلونه
شویټزر د ۱۸۷۵ کال د جنوري په ۱۴مه د الزاس په کایزرسبرګ کې وزېږېد، کوم ځای چې له څلورو کالو راهیسې د آلمان امپراتورۍ د آلزاس-لورېن امپراتورۍ سیمې باندې بدل شوی وو. هغه له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته، کله چې آلزاس د فرانسې په سیمه بدل شو، د فرانسې وګړی شو. هغه د لوئیس شویټزر او آدلې شیلینګر زوی وو. هغه خپل ماشومتوب په ګونسباخ کې تېر کړ، همدارنګه په آلزاس کې، چېرته چې د هغه پلار، د EPCAAL لوتري-انجیلي ځایي کشیش، هغه ته د موسیقۍ غږولو چل ور زده کړ. دا کوچنی کلی به د آلبرټ شویټزر د نړیوالې ټولنې (AIAS) په کور بدل شي. د منځني پېړیو ګونسباخ سیمه‌ییزه کلیسا د پروټسټانو او کاټولیکانو اجتماع ګانو ترمنځ ګډه وه، چې لمونځونه به یې د یکشنبې په ورځ په بېلو ځایونو کې او بېلو وختونو کې ترسره کول. دا جوړجاړی د پروټسټانو له اصلاحاتو او دېرش کلنې جګړې وروسته رامنځته شو. شویټزر، د کشیش زوی، د مذهبي زغم له اړخه په استثنایي چاپېریال کې لوی شو او دې باور ته یې وده ورکړه چې رښتینی مسیحیت باید تل د ایمان او موخې وحدت لپاره هڅه وکړي.
د شویټزر لومړنۍ ژبه د آلماني آلزاتي لهجه وه. په ۱۸۹۳م کال کې هغه د مولهاوس جمنازیم کې هغه خپله «Abitur» (د منځنۍ زده کړو د پای سند) ډالۍ لاس ته راوړه. هغه له ۱۸۸۵ تر ۱۸۹۳م کاله په مولهاوس کې له ایوګېن مونش سره هغه د اورګان (د موسیقۍ یوه آله) زده‌کړه وکړه، چې د پروټسټانو جامع کلیسا کې د اورګان غږوونکی وو، چا چې د آلماني کمپوزر ریچارډ واګنر ته د لېوالتیا له امله شویټزر هم دې موسیقۍ ته ډېر وهڅاوه. په ۱۸۹۳م کال کې هغه د فرانسوي اورګان غږوونکي، چارلز ماري ویډور (په سنټ سولپیس، پاریس کې) اورګان وغږاوه، چا لپاره چې د یوهان سباسټین باخ اورګان غږونه د ابدیت عرفان حس لرونکې وه. ویډور چې په ژوره توګه اغیزمن شوی وو، موافقه وکړه چې شویټزر ته پرته له کوم لګښته درس ورکړي او په دې توګه یوه لویه او اغیزناکه ملګرتیا پیل شوه.
شوټیز د ۱۸۹۳م کال راهیسې د سټراسبورګ په قیصر ویلهلم پوهنتون کې د پروټسټانو الهیاتو زده کړه وکړه. په هغه ځای کې هغه همدارنګه د له پروفیسور ګوسټاو یاکوبسټال څخه د پیانو او کونټرپاینټ زده کړه ترلاسه کړه او له ارنسټ مونک سره، د هغه د پخواني استاد ورور، د سنټ ویلیام کلیسا اورګان غږوونکی، چې هغه هم د جي. اس. باخ موسیقۍ له هڅوونکو څخه وو، اړیکه درلوده. شویټزر خپله یو کلنه اجباري عسکري دوره په ۱۸۹۴م کال کې تېره کړه. شویټزر د ریچارډ واګنر ډېرې اوپراګانې په اسټراسبورګ (د اوټو لوهسه په وخت کې) ولیدلې او په ۱۸۹۶م کال کې یې وکولی شول د بایروث فسټیوال څخه لیدنه وکړي ترڅو د واګنر «د نیبلونګن حلقې» او «پارسیفال» فلمونه وګوري چې دواړه یې ډېر اغیزمن کړل. په ۱۸۹۸م کال کې، هغه پاریس ته بېرته راغی ترڅو د سوربون پوهنتون کې د کانت دیني فلسفې په هکله د ډوکټورا مقاله ولیکي او په جدي توګه له ویډور سره په مطالعې بوخت شو. په دې ځای کې هغه ډېری وخت له سپین ږیري Aristide Cavaillé-Coll سره لیدل. هغه همدارنګه په دې وخت کې له ماري جائل سره پیانو زده کړه. په ۱۸۹۹م کال کې، شویټزر د اوړي سمسټر د برلین په پوهنتون کې تېر کړ او بلآخره یې خپل د الهیاتو سند د سټراسبورګ په پوهنتون کې واخیست. هغه د خپلې ډوکټورا مقاله په ۱۸۹۹م کال کې د توبینګن پوهنتون کې خپره کړه.
په ۱۹۰۵م کال کې، شویټزر د طب په هکله خپلې زده‌کړې د سټراسبورګ پوهنتون کې پیل کړې چې په ۱۹۱۳م کال کې یې خپله د M.D درجه لاس ته راوړه.
موسیقي
شویټزر په ډېرې چټکۍ سره د موسیقۍ څېړونکي او اورګان غږوونکي په توګه، چې د پایپ تاریخي اورګانونو ژغورنې، بیارغونې او مطالعې ته ځانګړی شوی وو، شهرت وموند. هغه له الهیاتي لیدلوري سره، په جي اس باخ مذهبي موسیقۍ کې تصویري او نمادین استازیتوب تفسیر کړ. په ۱۸۹۹م کال کې، د فیګورونو او نقاشیو له توضیح سره چې د کورال باخ په پیشنهاد کې نقاشۍ ته ورته ریټمیک او انځوریز مضامینو انځورولو سره چې د هغوی په اساس غږیزې کلمې جوړې شوې دي، ویډور حیران کړ. هغوی د عبادتي ژور فکر اثرونه وو چې په هغوی کې د موسیقۍ طرحې له ادبي نظرونو سره همغږي درلودله او د لید په توګه تصور کېده. ویډور د پخواني لوټري سندرو په اورېدو نه وو را لوی شوی.
د ویډور او مونش په هڅونې سره د دې نظرونو بیانول، د شویټزر وروستنۍ دنده شوه او د J. S. Bach: Le Musicien-Poète په ماهرانه مطالعې سره چې په فرانسوۍ ژبه ولیکل شوه او په ۱۹۰۵م کال کې خپره شوه، راڅرګنده شوه. د آلماني نسخې لپاره ډېره زیاته غوښتنه وشوه، خو د ژباړې په ځای، پرېکړه وشوه چې هغه بیاځلې ولیکل شي. په پایله کې د (J.S. Bach) دوه جلده وو چې په ۱۹۰۸م کال کې خپاره شول او په ۱۹۱۱م کال کې د ارنسټ نیومن لخوا انګلیسي ته وژباړل شول. ارنسټ کاسیرر، د هغه وخت آلمانی فیلسوف، هغه ته د «د باخ یو له غوره تفسیرونو څخه» نوم ورکړ. شویټزر د دې په چمتو کولو کې له کوزیما واګنر، چې په هغه وخت کې یې سټراسبورګ کې ژوند کاوه، ملګری شو، او له هغه سره یې ډېرې الهیاتي او موسیقي خبرې اترې درلودلې، د باخ موسیقۍ په هکله یې د هغه لیدلوری وسپاړه او د نوف معبد کې یې د هغه لپاره د کورال پیشنهادونه وغږول. د شویټزر تفسیري کړنلارې د باخ موسیقۍ څخه پر عصري درک باندې ژوره اغیزه پرېښودله. هغه د واګنر په کور، واهن فریډ، کې د‌ ښه راغلاست یو مېلمه شو. هغه همدارنګه له کمپوزر کلارا فایسټ سره مطابقت وکړ، چې یو ښه ملګری یې شو.
د هغه کتابچه «د اورګان جوړونې او اورګان غږونې هنر په آلمان او فرانسه کې» (۱۹۰۶، چې په ۱۹۲۷م کال کې د اورګان جوړونې حالت له ضمیمې سره بیا خپور شو) په مؤثره توګه د شلمې پېړۍ Orgelbewegung په لاره واچوه، چې له رومانټیک افراطیت څخه لرې شو او د باروک اصول یې بیا کشف کړل – که څه هم د اورګان جوړونې په برخه کې دا اصلاحي پراخ خوځښت له هغه څه څخه چې شویټزر په پام کې نیولي وو، مخته لاړ. په ۱۹۰۹م کال کې، په ویینا کې د موسیقۍ نړیوالې ټولنکې کنګرس کې په دې موضوع باندې خبرې وکړې. هغه په بېلابېلو اروپایي هېوادونو کې د اورګان غږوونکو او جوړوونکو په منځ کې د پوښتنلیک له خپرولو وروسته، یو ډېر د پام وړ رپوټ جوړ کړ. دې کار د اورګان جوړونې نړیوالو مقرراتو لپاره یو بنسټ جوړ کړ. هغه د داسې موسیقۍ آلو سپارښتنه وکړه چې په هغه کې د فول اورګاني فرانسوي رومانټیک غږ باید په بشپړ ډول له انګلیسي او آلماني توله یي رومانټیک غږ سره، او د آلزاس سیلبرمن د کلاسیک اورګان له سرچینو سره او د باروک فلو پایپونو سره، ټول په تنظیم شویو مقرراتو کې (له ودرېدو سره) د بېلابېلو برخو د لاسرسي لپاره کار وکړي ترڅو په فوګ او کونټرپاینټ کې هغو غږونو ته لاسرسی ومومي چې کولی شي د تمایز له لاسه ورکولو پرته ترکیبیدلی شي: بېلابېل غږونه له یوبل سره یوځای یوه موسیقي غږوي.
مورټیمر ویلر
مورټیمر ویلر (زوکړه: د ۱۸۹۰ زکال د سپټمبر ۱۰ مه – مړینه: د ۱۹۷۶ زکال د جولای ۲۲ مه) بریتانوي لرغون پوه او د بریتانیا د پوځ افسر و. نوموړي د خپل کاري ژوند په اوږدو کې د لرغون پوهنې موضوعاتو ته د اړوندو ۲۴ کتابونو د لیکنې سربېره د ولز د ملي موزیم او د لندن د موزیم د مشر، د هند د لرغون پوهنې د ټولنې د عمومي مشر او همدارنګه په لندن کې د لرغون پوهنې د انستیتیوت د بنسټګر او افتخاري مشر په توګه خدمت کړی.
ویلر د ګلاسکو سیمې د منځنۍ طبقې په یوه کورنۍ کې وزېږېد، په نوې ځوانۍ کې لندن ته له کډه کولو وړاندې نوموړی تر ډېره پورې په یورکشایر کې را ستر شو. د لندن په یونیورسیټي کالج کې د کلاسیک له زده کړې وروسته نوموړي په مسلکي توګه د لرغون پوهنې، په ځانګړې توګه د رومي – بریتانوي دورې اړوند د لرغون پېژندنې په چارو لاس پورې کړ. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په سلطنتي توپ خانه کې کار کولو ته دواطلب شو او لویدیځې جبهې ته ولېږل شو؛ هلته یې د جګړنۍ رتبه واخیسته او د صلیب پوځي نښان ورکړل شو. بریتانیا ته له راګرځېدو وروسته یې له یونیورسیټي کالج څخه خپل د دوکتورا سند ترلاسه کړ او د ولز په ملي موزیم کې یې د لرغونو آثارو د ساتونکي او وروسته یې هم د همدغه موزیم د مشر په توګه کار وکړ؛ په همدغه دوره کې نوموړي د خپلې لومړۍ میرمنې تیزا ویلر په مرسته د سیګونټیم، وای ګئیر او ایزاک اګوستا په رومي قلاو کې د لرغون پېژندنې له څېړنو څخه نظارت وکړ. نوموړي د لرغون پېژندونکي اګوستوس پیټ ریورز تر اغېز لاندې استدلال وکړ چې کنستنې او همدارنګه د اړوند ځایونو چینه بندي (stratigraphic context) مخ پر ودې علمي او میتودیکو لارو چارو ته اړتیا لري او له همدې امله یې د «ویلر کړنلارې» ته پراختیا ورکړه. ویلر په ۱۹۲۶ زکال کې د لندن د موزیم د لرغونو اثارو د ساتونکي په توګه وګمارل شو، دلته د دندې پر مهال نوموړي د لرغونو آثارو د ټولګو په جوړولو نظارت وکړ، د هغو لپاره یې د بودیجي د زیاتوالي په موخه هڅې وکړې او د لندن په یونیورسیټي کالج کې یې تدریس ته مخه کړه.
د هند د لرغون پېژندنې سروې: ۱۹۴۴- ۱۹۴۸
ویلر د ۱۹۴۴ زکال په پسرلي کې بمبئی ته ولاړ. د بمبئی والي جان کولویل له هغه هرکلی وکړ او بیا یې ډهلي او شمله ته په ریل سره سفر وکړ چېرې چې د هند د لرغون پیژندنې د بنسټ مراکزو موقعیت درلود. ویلر ته د دغې دندې وړاندیز د هند نایب السلطنت ارشیبالډ وېوېل کړی و، هغه د لرغون پېژندونکي لئونارډ وولي د وړاندیزونو له مخې چې د بریتانیا تر کنټرول لاندې نیمه لویه وچه کې یې د لرغونو تاسیساتو اړوند راپور لیکلی و خپلې چارې مخته وړې. ویلر د دغو چارو وضعیت ته په پام خپل یوه ملګري ته په یوه لیک کې د مالي منابعو او تجهیزاتو له کمښت شکایت وکړ او څرګنده یې کړه «موږ ۱۸۵۰مې لسیزې ته ګرځېدلي یو». په پیل کې د نوموړي په هند کې څه نه خوښېدل او په بریتانیا کې یې خپلو ملګرو ته په خپلو لیکنو کې د هندوانو پر وړاندې د سپک کوونکو او نژاد پرستانه احساساتو څرګندونه کوله: هغه څرګنده کړې وه: «دوی په غلطه توګه تغذیه کوي، غلط فکر کوي او غلط ژوند کوي ... ما له وړاندې دوی ناروغان بلل – د ساعت په څېر کارکوونکي د لوبو وسایل جوړوي، خو ځانونه نه جوړوي او زهم پر دوی باندې په وحشیانه توګه خپل زور کاروم». نوموړي هغه کارکوونکي چې پر باور یې ګټه نه ترې کېدله له کاره وویستل او په نورو کې یې د کاري انګېزې د رامنځته کولو په موخه له فزیکي وهلو ډبولو کار اخیست.
نوموړي د خپلې دندې له پیلولو څخه له پخوانیو عمومي مشرانو څخه فاصله ونیوله او د دوی پر مدیریت باندې یې په نیوکه کولو د نویو داسې کارکوونکو په ګمارلو لاس پورې کاوه چې پخوانیو مشرانو ته یې هېڅ وفاداري نه لرله. ویلر د څلور کلنې هوکړې په کولو سره هڅه وکړه دوه بریتانوي لرغون پوهان، ګلین ډانیل او سټوراټ پیګوټ وګماري څو د دغه بنسټ په اصلاح کې ورسره مرسته وکړي، په داسې حال کې چې هغو د ده وړاندیز رد کړ. له دې وروسته نوموړي په دغه نیمه لویه وچه کې سفر کولو ته مخه کړه څو د دغه بنسټ له ټولو کارکوونکو سره وویني. نوموړي د څېړنیزو پوښتنو یو ټولګه برابره کړې وه او غوښتل یې خپلې څېړنې پر هغو متمرکزې کړي؛ په دغو کې د هاخامنشي سترواکۍ او د برونزو د عصر پر مهال د سند درې د تمدن ترمنځ دوره، د ودا وګړو د ټولنیزې او کلتوري مخینې موندنه، د اریایانو د برید تاریخ موندنه او له شپږمې میلادي پېړۍ وړاندې دورې لپاره د سویلي هند لپاره د نیټې ټاکلو د سیسټم جوړول شاملېدل. نوموړي په دغه ځای کې د دندې پر مهال د لرغون پېژندنې د څېړنو لپاره د ۲۵ سلنه بودیجې زیاتوالي ته لاسرسی وموند او دولت یې متقاعد کړ چې په نوي ډهلي کې د لرغون پوهنې د ملي موزیم له جوړېدو سره هوکړه وکړي.
د ۱۹۴۴ زکال په اکتوبر میاشت کې نوموړي په ټېکسلا کې د لرغون پوهنې په برخه کې شپږ میاشتنی ښوونځی پرانیست، چېرې چې نوموړي له سراسر هند څخه راغلو زده کوونکو ته د دغې څانګې د لارو چارو اړوند تدریس کاوه. ویلر له خپلو زده کوونکو سره لیوالتیا پیدا کړه او د هغه یو زده کوونکي، باراج باسي لال وروسته څرګنده کړه چې «د ښاغلي مورټیمر د خشن ظاهر تر شا یو مهربان او زړه سواند زړه شتون درلود». په هند کې د استوګنې پر مهال د نوموړی زده کوونکي یوازني هغه کسان و چې ویلر ورسره لیوالتیا لرله؛ په واضحه توګه نوموړی له هغه څه چې هغه د هندي ټولنې بې کاري، بې کفایتي او فساد باله، ناخوښه و. ویلر په پیل کې خپلې چارې د دغې نیمه لویې وچې په شمالي برخه متمرکزې کړې وې، په ځانګړې توګه هغه د برونزو په دوره کې د سند درې له تمدن سره لیوالتیا لرله. نوموړي په خپلو لومړنیو څېړونو کې د موهنجودارو او هارا پا په سایټونو کې لنډې څېړنې ترسره کړې چې د دغو دوو ښارګوټو په چاپېر کې استحکامات یې ښوول.
ویلر د «لرغوني هند یا Ancient India» په نامه د لرغون پوهنې مجله تاسیس کړه چې په کال کې دوه ځله چاپېدله. نوموړي دغې مجلې ته د کاغذ په برابرولو کې ستونزه لرله او له همدې امله له ګڼ شمېر ستونزو سره مخ شو. د دغې مجلې لومړۍ ګڼه د ۱۹۴۶ زکال په جنوري میاشت کې خپره شوه او په هند کې یې د خپلې استوګنې پر مهال د دغې مجلې یوازې درې ګڼې نورې خپرې کړې. ویلر له کیم کولینریج سره واده وکړ او له هغه وروسته په ایران کې د هند په یوه کلتوري ماموریت کې د ګډون په موخه له خپلې مېرمنې سره ولاړ. هندي دولت ویلر د هغه ډلې د مشرۍ لپاره غوره باله چې د جمشید د تخت، تهران، اصفهان، شیراز، پاسارګاد او کاشان له لیدو وړاندې زاهدان ته د ریل په مرسته تله. په ۱۹۴۶ زکال کې نوموړی په خپل دویم کلتوري ماموریت کې داځل افغانستان ته ولېږل شو، هغه لرغوني بلخ ته ولاړ او له باختري پاچاهۍ سره یې ځانګړې لیوالتیا پیدا کړه.
تلمود
تلمود ( عبراني תַּלְמוּד) یوه عبراني کلمه ده چې ریښه یې למד ( למד ) ده. لمذ په عبراني کې ورته مانا لري لکه په عربي کې يې چې لمذ لري، چې د لوستلو په مانا دی. له دې څخه د تلمیذ ماناد هم راوځي چې د زده کوونکي په مانا دی. تالمود د یهودیت د قوانینو ټولګه ده، کوم چې د یهودانو په ژوند کې مقدس حیثیت لري او د یهودي قانون دویمه سرچینه ګڼل کیږي. تلمود دوه برخې لري:
میشني او جمارا هم د یو بل سره د تبادلې وړ کارول کیږي. په یهودي ادبیاتو کې یو بل کتاب دی چې مشنا ته ورته دی، د بیریشا په نوم یادیږي. دا د تانیمیم ( عبراني عهدنامې) لخوا د میشیني له ترمیم وروسته کوډ شوی و.
پېژندنه
تلمود په حقیقت کې د تورات یوه برخه لري، مګر ډیری یې د مذهبي مشرانو د افکارو، د هغوی د بحثونو او د دوی د بحثونو لنډیز دی چې څنګه اداره کول، د ټولنې کنټرول، مذهبي دودونه، او د کورنیو او کورنیو ترمنځ اړیکو، اقتصاد. ښوونه او روزنه، د کرنې طریقې او نور ټول مسایل، دا د بحثونو، څیړنو، نظرونو او لارښوونو مجموعه ده چې نه یوازې د یوې دورې بلکې د ټولو وختونو، طب، ستورپوهنه، جادو، جنس، طنز او نورو ټولو په اړه معلومات شامل دي. د ژوند نورې برخې. دا کتاب د زرګونو کلونو په اوږدو کې لیکل شوي ډیری ټوکونه لري. د تلمود معنی مطالعه یا ښوونه ده او دا د یهودانو مذهب دی. دا په 36 جلدونو کې شتون لري او یو ملیون اته سوه زره کلمې لري.
تاریخ
یهودي " رابیانو " په تیرو کلونو کې د تورات په اړه مختلف ډوله تفسیرونه او تفسیرونه لیکلي دي. ربیع یوخص دا ټول شرحونه او تفسیرونه په 1500 میلادي کال کې راټول کړل او ځینې نور کتابونه یې اضافه کړل چې په 230 او 500 میلادي کال کې لیکل شوي. دا ټولګه د "تلمود" په نوم یادیږي چې معنی یې د یهودانو تعلیم دی. دا کتاب د یهودانو لپاره ډیر سپیڅلی دی او د تورات او زاړه عہد نامې سره برابر دی. (بلکې د تورات په پرتله خورا مهم دی، لکه څنګه چې ګراف وویل: پوه شئ چې د ربیانو خبرې د پیغمبرانو په پرتله خورا ګران دي).
د یهودي عالمانو په وینا، الله تعالی موسی علیه السلام ته په سینا کې دوه شریعتونه نازل کړل:
او دا لفظي شريعت اصلي شريعت دی، چې د الله تعالی د ارادې او ليکلي شريعت رښتينی تعبير دی، يعني تورات.
په دې توګه دوه ګونی قانون په یهودانو کې پیل شو او تر څلویښتو پیړیو پورې دا پټ قانون په شفاهي ډول انتقال شو او یهودي ربیانو د تورات د شفاهي او پټ قانون تر نامه لاندې په خپلسري ډول تفسیر کولو ته دوام ورکړ. یهودي خلک په ځینو عقیدو موافق نه وو ځکه چې زباني قانون نه و لیکل شوی. هر یهودي ربي خپل تفسیر درلود، کوم چې د هغه کورنۍ او پیروانو باور درلود.
د ایوریسټ غـر
د ایوریسټ غر ( چې په نیپالي ژبه کې ورته اورست، په رومي ژبه کې ورته سګارمتا، په کومولومنګو ژبه کې ورته چومونګلم، په فیني ژبه کې ورته زمونګلها فینګ او په چیني ژبه کې ورته د ایوریسټ غر ویل کېـږي) د سمندر د سطحې پر اساس د نړۍ تر ټولو لوړ غر دی چې په مهلینګار همیل کې د همالیا د غرونو په لړۍ کې شتون لري. د دې غره په لوړه نقطه کې د چین او نیپال پوله تيرېـږي. د دغه غره لوړوالي ( د واورې لوړوالي یې ۸.۸۴۸.۸۶ متره یعنې ۲۹.۰۳۱.۷ فوټه ) ته رسېـږي چې په ۲۰۲۰ م کال کې د چینايي او نيپالي چارواکو لخوا ثبت شو.
د ایوریسټ غره د یو لوی شمېر غرختونکو پام ځانته راوړ چې په دې کې ډېر مشهور غره ختونکي هم شامل و. دې غره ته د ختلو دوه مهمې لارې شتون لري. یوه لاره د نیپال د سویل خیتځ څخه د دې غره لوړې څوکې ته ختلي چې د ( معیاري لارې ) په توګه هم پېـژندل کېـږي، دوهمه لاره بیا د تبت د شمال څخه دې غره ته ختلي ده. په داسې حال کې چې معیاري لاره غره ختونکو ته کوم جدي تخنیکي ستونزه نه پېښوي خو نور ګواښونه لکه : ډېر لوړوالي، موسم، سخت باد او له دې سره سره بل لوی ګواښ د خمبو د ګنګل ځړوبي او د ګنګل ښوېدنه ده. تر ۲۰۱۹ م کال پورې د ایوریسټ په غره کې له ۳۰۰ څخه زیات وګړي مړه شوی و چې د ډېریو جسدونه اوس هم په غره کې شتون لري.
د دې غره لوړې څوکې ته د ختلو لومړۍ ثبت شوي هڅې د برتانوي غره ختونکو لخوا ترسره شوي. هغه وخت نیپال بهرنیان هېواد ته دننه نه پرېښودل، نو له همدې امله برتانوي غره ختونکي د تبت له شمالي برخې دې غره د ختلو هڅې وکړي. د لومړنیو معلوماتو له مخې برتانوي غره ختونکو په ۱۹۲۱ م کال کې د شمال له لورې د دې غره ۷۰۰۰ متره ( ۲۲.۹۷۰ فوټه ) لوړې برخې ته وختل. د ۱۹۲۲ م کال د هڅو په پایله کې د شمال له لورې ۸.۳۲۰ متره ( ۲۷.۳۰۰ فوټه) لوړ وختل او د لومړۍ ځل لپاره یې ریکارډ ثبت کړ چې یو انسان ۸۰۰۰ متره ( ۲۶.۲۴۷ فوټه ) لوړ وخيژي. د ۱۹۲۴ م کال د غره ختلو هڅې یو له بهترینو رازونو څخه وي چې د ایوریسټ په غره په دې ورځ وسپـړل شوي. جورج مولاري او انډریو ایروین په همدې ورځ یعنې د جون په اتمه خپلې اخیرې هڅې وکړي چې د دې غره تر ټولو لوړې څوکې ته وخېژي خو بیا هیڅکله هم را ونه ګرځېدل او دا خبره په شک کې پاته شوه چې ایا دوی لومړني وګړي دي چې د دې غره لوړې څوکې ته خیژي. په ۱۹۵۳ م کال کې تینـزینګ نورجی او ایدموند هیلاري د ایوریسټ لومړنۍ مستند شوي لوړوالي د سویل ختیځ څنډې له لارې تر سره کړ. نورجی تېر کال د سویل ختیځ له لورې د سویس د غره ختونکي ډلې د یو غړي په توګه ۸.۵۹۵ متره ( ۲۸.۱۹۹ فوټه ) لوړ ختلي و. همداراز د ۱۹۶۰ م کال د مۍ میاشتې په ۲۵ نېټه د چین غره ختونکي ډلې چې وانګ فوزهو، ګونوپوا او کیونها پکې شامل و د شمال له لارې د دې غره څوکې ته وختل او دا لومړنۍ خپور شوي راپور و.
نوم
د ایوریسټ د غره لپاره د تبت نوم قومولنګا ( چې معنا یې مقدسه مور ده ) ده. دا نوم د لومړی ځل د چینګ چین د امپراتور کانګسی د واکمنۍ پر مهال په ۱۷۲۱ م کال د چیني نقل سره ثبت شوي دي، او بیا د فرانسوي جغرافیه پوه ډی انویل لخوا د پخواني نقشې پر اساس په ۱۷۳۳ م کال کې په پاریس کې په یوه نقشه کې د تیچمور لینسما په توګه ښکاره شو. دا نوم همداراز په ( ویلي ) کې د جوــ موــ ګلنګ ــ ما په رومي تلفظ مشهور شو.
دا دې نوم رسمي چینايي نقل زومولنګا ده چې په فیني ژبه کې هم همدا شکل لري. دا ډول نور چینايي نومونه هم شته لکه: شینګ ما فینګ ( چې معنا یې مقدسه مور ده ). دا نوم د ۱۹۵۲ م کال د مۍ له میاشتې وروسته په پراخه کچه له منځه لاړ، ځکه د چین د داخله چارو وزارت د کومولنګما د غره لپاره یوازې یو نوم ومانه. په ثبت شويو محلي نومونو کې ډیډونګها ( مقدس غر ) نوم شامل دي، خو دا څرګنده نه ده چې ایا دا نوم په عامه توګه کارول کېده او کنه. په ۱۸۴۹ م کال کې برتانوي سروې غوښتل تر څو د امکان تر حده محلي نومونه وساتي ( لکه، کنګچینچوګا او دوهلګیاری )، بل خوا بیا انډیو وواو ( د هند لپاره د بریتانیا د سروې جنرال ) استدلال وکړو چې هغه د دې غره هېڅ داسې کوم محلي نوم پیدا نکړ چې په عامه توګه کارول کېده. لکه څنګه چې هغه د یوه محلي نوم په لټه کې و او بل لورته بیا نیپال بهرنیان هېواد ته دننه نه پريښودل نو دا کار یو څه ستونزمن شو. وواو دا دلیل وړاندې کاوه چې د ډېرو محلي نومونو د شتون له امله دا ډېره سخته ده تر څو له دې نومونو یو یې خوښ کړو. خو بیا هم هغه پریکړه وکړه چې د ( ایکس وی څنډه ) نوم باید د بریټانوي سرویر جورج ایوریسټ په نوم ونومول شي، ځکه چې هغه د هند د سروي د جنرال په توګه دنده ترسره کړي وه. خو خپله ایوریسټ هم له دې وړاندیز شوي نوم سر مخالف و او د شاهي جغرافیه بنسټ څخه یې په ۱۸۵۷ م کال کې غوښتنه وکړه چې ایوریسټ نه په هندي ژبه لیکل کېدای شي او نه هم په بومي هندي ویل کېدای شي. د وواو لخوا وړاندیز شوي نوم د اعتراضونو سره سره غالب شو،  په ۱۸۶۵ م کال کې د شاهي جغرافیې بنسټ په رسمي ډول د ایوریسټ غر نوم د نړۍ تر ټولو لوړغره ته وټاکه. د عصري ایوریسټ ( ایوریسټ ) تلفط د جورج د تخلص ( یورسټ ) سره توپیر لري. د نولسمې پېـړۍ په وروستیو کې ډېرو اروپايي نقشه جوړونکو په غلطۍ سره دا باور درلود چې د غره لپاره یو محلي نوم ګهریشنکار و، یو غر چې د کټمنډا او ایوریسټ تر منځ پروت ده.
د ۱۹۶۰ م لسیزې په لومړیو کې د نیپال حکومت یو نیپالي نوم سګارماتا ( د ایسټ یاداشت ) او یا سګارـ ماتا ( چې په ادبي توګه یې معنا د اسمان خدایي وه ) د دې غره لپاره وټاکه. د ایوریسټ لپاره نیپالي نوم سګارماتا معنا ( په لوي نیلي اسمان کې سر ) و چې د نیپالي لغتونو سګار یعنې ( اسمان ) او متا یعنې ( سر ) څخه اخیستل شوي و.
د نولسمې پېـړۍ سروې
په ۱۸۰۲ م کال کې، بریټانیا د هند یوه لویه مثلثاتي سروې پیل کړه تر څو موقعیتونه وټاکي ، لوړځایونه اندازه کړي او د نړۍ د لوړو غرونو نومونه ثبت کړي. دا سروې د هند له سویل څخه پیل شوه، د دې سروې ټیم شمال لورته حرکت وکړ او لوی ټیوډولیټونه ( د اندازه کولو یو ډول الې ) یې کارول چې هر یو ۵۰۰ کیلوګرامه ( ۱.۱۰۰ پونډه ) وزن درلوده او دولس کسانو ته اړتیا وه تر څو دې ته حرکت ورکړي، همدارنګه د امکان تر حده دقیقه اندازه تر سره کړي. دوی تر ۱۸۳۰ م لسیزي د همالیا د غرونو لمنو ته ورسېدل، خو نیپال نه غوښتل چې برتانوي وګړي هېواد ته دننه پرېـږدي ځکه دوی د برتانویانو په ارادو شک درلود. همداراز د سروې کوونکو ډېر وړاندیزونه چې غوښتل یې نیپال ته دننه شي رد شول.
نو له همدې امله بریتانویان اړ شول تر څو له تیری څخه خپل کتنو ته دوام ورکړي، تیری د نيپال په سویل کې یوه سیمه ده چې د همالیا سره موازي ده. په تیری کې حالت د سختو بارانونو او ملاریا له امله ستونزمن او سخت و. له همدې امله د سروې درې افسران د ملاریا له امله مړه شول او دوه نورو بیا د روغتیا د خرابېدو له امله تقاعد واخيست.
په دې توګه په ۱۸۴۷ م کال کې برتانویانو خپلو څېـړنو ته دوام ورکړ او د همالیا لوړې څوکي یې ان له ۲۴۰ کیلومترۍ ( ۱۵۰ میله ) لوړي ارتفاع څخه وڅارلې. همدارنګه موسم د دوي کار د کال اخېري درېيو میاشتو ته راکم کړ. د ۱۸۴۷ م کال په نومبر کې بریتانیايي نقشې جوړونکي اندرو وواو د ساوا جپور له مرکز څخه په ختیځه همالیا کې څو ځله څېـړنې تر سره کړي. کانګچن جونګا په هغه وخت کې د نړۍ تر ټولو لوړه څوکه بلل کېده او هلته شاوخوا ۲۳۰ کیلومتره ( ۱۴۰ میله ) لېري بله څوکه هم یاده کړي. جوهان ارمسټرانګ چې د وواو تر لاس لاندې یې کار کاوو، هم هلته لېري هغه څوکه وليده او د ( بی ) څوکې په نوم یې یاده کړه.
ليکدود ډولونه
دا لیست د ځینو عامو کټګوریو پر بنسټ د لیکلو سیسټمونو او لینونو پورې اړه لري.
د فکري لیکلو سیسټمونه
په دې سیسټمونو کې، هر لیک د مفهوم یا مفکورې استازیتوب کوي. پدې سیسټمونو کې د فکر نقشه کول او د عکس نقشه کول شامل دي.
د لیک لوست سیسټمونه
د کلمو په نقشه کې، هر سمبول د یوې کلمې یا یوه کلمې استازیتوب کوي.
مقطع ليکدودونه
د لیکلو سیسټمونه په کوم کې چې هر لیک د فونیم استازیتوب کوي.
د الفبا سیستم
په دې توګه، د ابجد برعکس، الفبا دواړه واولونه او کنسوننټونه پوښي.
لاسوندونه
د ويکيپېډيا مرسته کوونکي، "د ليکلو سيسټمونو لست،" ويکيپېډيا، وړيا انسايکلوپيډيا، https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=List_of_writing_systems&oldid=705849964 (د فبروري 23، 2016 ته لاسرسی).
د انساني نفوس پلان جوړونه
د انساني نفوس پلان جوړونه چې په دودیز ډول د نفوس د کنترول چارې په نوم یاديږي، د تاريخ په اوږدو کې تر ډېره د نفوس د زیات‌والي د ودې په موخه پلې کېږي، که څه هم له ۱۹۵۰ تر ۱۹۸۰مې لسیزې پورې د نفوس د ډېروالي او پر بې‌وزلۍ، چاپېریال او سیاسي ثبات يې د اغېزو په اړه  اندېښنې په ډېری هېوادونو کې د نفوس د ودې کچې د کم‌والي د هڅو لامل شوې. خو په دې وروستیو کې د چين، جاپان، سویلي کوریا، روسیې، ایران، ايټالیا، اسپانيې، فنلنډ، هنګري او اېستونیا په څېر هېوادونو یو ځل بیا د زېږون کچې د زیات‌والي لپاره هڅې پيل کړې دي، چې دا په ټوله کې د نفوس په برخه کې پېښېدونکو کړکېچونو ته یو ځواب دی.
حال د اچې د نفوس په پلان جوړونه کې هغه اقدامات شاملېدلی شي چې د مثل پر تولید/زېږونه د ډېر کنترول له لارې د خلکو ژوند رغوي، ځینې برنامې لکه د چين هېواد «د یو اولاد لرلو پالیسي او دوو اولادونو لرلو پالیسي» چې له جبري اقداماتو څخه يې کار اخیستی.
ډولونه
د نفوس د پلان جوړونې درې ډوله پالیسۍ د دولتو له‌خوا څارل کېږي په لاندې ډول يې معرفي کولی شو:
د نفوس د ودې زیات‌والی
د نفوس پالیسۍ چې د نفوس یا فرعي نفوس د ودې د کچې لپاره په پام کې نیول شوې دي، ښايي لاندې تمرینونه وکاروي:
له لرغوني وخت څخه تر منځني دور پورې
یو شمېر لرغونو لیکوالانو د نفوس پر موضوع تفکر کړی. له ميلاد څخه مخکې شاوخوا په ۳۰۰ کال کې سیاسي هندي فلیسوف چاناکيا (له ميلاد څخه مخکې نږدې ۲۸۳-۳۵۰) نفوس د سیاسي، اقتصادي او پوځي ځواک سرچينه بلله. که څه هم یوه معینه سیمه ډېر زیات يا ډېر لږ افراد ځایولی شي، هغه دویم احتمال ستر زیان یاد کړ. چاناکيا د کونډو ښځو د بیاځلي پلوی و (چې هغه مهال په هند کې منع کړای شوی و) له مالیاتو سره د کډوالۍ د هڅونې مخالف و او باوري و چې ریاضت‌غوښتنه په لوړ عمر لرونکو کسانو پورې محدوده کړي.
په لرغوني یونان کې اپلاتون (له ميلاد څخه مخکې ۳۴۷-۴۲۷) او ارستو (له ميلاد څخه مخکې ۳۲۲- ۳۸۴) د سپارت په څېر د روم دولت یوناني ښارونو ته د نفوس په تر ټولو غوره اندازې بحث وکړ او دې پایلې ته ورسېد چې ښارونه باید په کافي اندازه کوچني وي تر څو په اغېزمن ډول اداره شي او ښاریان په عمومي چارو کې مستقم ګډون ولري. خو په ورته وخت کې باید په کافي اندازه لوی وي چې د ګاونډیو دوښمنانو پر وړاندې له خپل ځان څخه دفاع وکړی شي. د نفوس د مطلوبې کچې د ساتنې لپاره فلیسوفان سپارښتنه کوي چې د نفوس کچې د کوچني‌والي په حالت کې باید تولید/زېږونه او که چېرې اړتیا وي مهاجرت وهڅول شي. که چېرې نفوس ډېر زیات شي مستعمراتو ته به مهاجرت/کډوالي وهڅول شي. ارستو دې پایلې ته ورسېد چې د نفوس زیات ډېروالی «په یقني توګه په ټولنه کې فقر رامنځته کوي او فقر د شر او فتنې لامل دی» ارسطو د نفوس د چټکې ودې له زیات‌والي څخه د مخنیوي لپاره د جنین له سقط/زیانولو او نویوزېږېدلیو له نورنمایی (چې ماشوم‌وژنه ده) څخه ملاتړ وکړ.