cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د افغانستان په جګړه کې د استرالیا پوځي تاریخ
دریم پړاو
د محاربوي انجينرۍ د لومړي غوڼډ د بیارغونې یوه کاري ډله چې د استرالیا د شاهي غوڼډ ۵م/۷م کنډک، د استرالیا د شاهي غوڼډ ۶م کنډک، او ۲م سواره کنډک ساتونکي غړي په کې وو، د ۲۰۰۶ کال د سپټمبر په لومړیو کې د افغانستان سوېلي ولایت ارزګان ته راورسېدل. د بیارغونې استرالیایي کاري ډلې د هالنډ په مشرۍ د ولایتي بیارغونې د ټیم یوه برخه تشکیل کړه چې د هالنډ تر قومانده لاندې یې د ارزګان د عملیاتي ځواک د یوې برخې په توګه فعالیت پیل کړ او د ترینکوټ څخه بهر د ریپلې په عملیاتي اډه کې ځای پر ځای شوه.
د ۲۰۰۷ کال په اپرېل میاشت کې یوه ۳۰۰ کسیزه ځانګړې عملیاتي ډله د بیارغونې د کاري ډلې د ملاتړ لپاره راولېږل شوه، چې په کې د کمانډو یو ټولی، د استرالیا د ځانګړو هوايي علمیاتو د غونډ غړي، او د محاربوي خدماتو یو بشپړ ملاتړی ټیم شامل وو. د رادار ټیم، لوژستیکي او استخباراتي افسرانو او امنیتي پرسونل تر څنګ، له دې سره په افغانستان کې د ۲۰۰۷ کال تر نیمایي پورې د استرالیا د پرسونل شمېر ۹۵۰ ته ورسېد، چې د ۲۰۰۸ کال په نیمایي کې له لږ زیاتوالي سره ۱۰۰۰ تنو ته ورسېد او د ۲۰۰۹ کال په لومړیو کې ۱۱۰۰ کسانو ته او د ۲۰۰۹ کال په نیمایی کې دا شمېر ۱۵۵۰ تنو ته لوړ شو. دا زیاتوالی په داسې حال کې رامنځ ته شو چې د دې ماموریت په اړه نظر پوښتنو د خلکو د ملاتړ کموالی ښود، او د ۲۰۰۸ کال په سپټمبر د یوې ټولپوښتنې راپور نشر وښوده چې ډیری پوښتل شوي په هیواد کې د استرالیا د دوامداره نظامي ښکیلتیا  د دوام سره مخالف وو.
د ۲۰۰۹ کال په لومړیو کې، یو شمېر عملیاتي سلاکاران او ارتباطي ټیمونه، په ارزګان کې د افغان ملي اردو د ۲۰۵ اتل قل اردو، د ۴مې لوا په  کنډکونو کې ځای په ځای شول ترڅو د اسټرالیا د ماموریت د یوې برخې په توګه په دې ولایت کې افغان ملي اردو ته سلا مشورې او ملاتړ چمتو کړي. ورپسې، د بیارغونې عملیاتي ځواک یا RTF د سلا مشورې او بیارغونې د عملیاتي ځواک په نوم بدل شو. د ۲۰۰۹ کال د جنوري په ۱۶ نېټه، د استرالیا د ځانګړو هوايي علمیاتو د غونډ غړی، ټروپر مارک ډونالډسن، د استرالیا د ویکټوریا صلیب د مډال کټونکی شو چې په استرالیا کې د شجاعت ترټولو لوړ مډال دی. د ۲۰۰۸ کال د سپټمبر په ۲ نېټه، ډونالډسن ته دا مډال له دې امله ورکړل شو چې د دښمن د سختو ډزو پر مهال یې د ټپي اسټرالیايي سرتیرو د ساتنې او بیا د یو افغان ژباړونکي د ژغورلو لپاره ډګر ته ور ودانګل.
په اپلاتون تبصرې
یوناني مبصرین
د اپلاتون په اکاډمۍ کې ډیری پوهانو د اپلاتون د نظریاتو د روښانه کولو او تشریح کولو هڅه کوله. مخکې له مخکې په دریمه پېړۍ کې، موږ د اپلاتون تیمیوس ته د یوې تبصرې په اړه اوریدلي چې د سولی کرینټر لخوا لیکل شوي؛ او په لومړۍ پېړۍ کې د اپلاتون د جمهوریت په اړه یوه تبصره د اوناساندر لخوا لیکل شوې وه. په دوهمه پېړۍ کې منځني اپلاتون پوهانو د اپلاتون د فکر لنډیزونه او لنډیزونه تولیدول. په دې توګه موږ البینوس لرو، چا چې د اپلاتون د اثارو پیژندنه لیکلې، او الکینوس او اپولیوس چې دواړه د اپلاتونزم لارښودونه لیکلي. د ډاکټر ګیلن څخه موږ د تیمیوس په اړه د تبصرې ټوټې لرو. که څه هم د ارستوو نفوذ د نن ورځې په مشهور اپلاتون باندې احساس کیده، او موږ د اټیکوس (c. 175) شخصیت لرو چې د ایلیکټیکزم سره یې مخالفت کړی و چې په ښوونځي یې یرغل کړی و او د ارستوو د نظریاتو سره یې د اپلاتون څخه د تخریب په توګه مخالفت کړی و.
نوپلاټونیسټانو هڅه کوله چې د اپلاتون او ارستوو فلسفي نظریات د یووالي په توګه نندارې ته وړاندې کړي. پورفیري (دریمه پېړۍ) په یو ځانګړي کار کې هڅه وکړه چې د ارستوو او اپلاتون فلسفې موافقت وښيي او د اپلاتون، ارستوو او تیوفراستس په اړه یې یو شمیر تبصرې لیکلي. د اپلاتون په اړه نورې تبصرې د ډیکسیپوس ، د اتن د پلوتارک ، او سیرینوس لخوا لیکل شوي. د کلسیدیوس لخوا د اپلاتون تیمیوس په لاتین کې یوه برخه ژباړه او تبصره د اپلاتون یوازینۍ د پام وړ کار و چې د نږدې 800 کلونو لپاره په لاتیني لویدیځ کې پوهانو ته پیژندل شوی و. د دې دورې غوره تفسیرونه؛ د پروکلوس ډیری اثار د اپلاتون او ورته موضوعاتو په واحد ډیالوګونو تبصرې دي. د اپلاتون نظرونه یا په لیکچرونو کې ورکړل شوي یا لیکل شوي؛ او ډیری موږ ته راغلي دي. د اپلاتون په اړه وروسته نیوپلاټونیسټ تبصره کونکي چې په جزوي ډول ژوندي پاتې دي د دمشقیس او اولمپیوډورس شامل دي.
د بازنتین تبصرې
د بازنطین په دوره کې، ارستوو د اپلاتون په پرتله ډیر ځله لوستل کیده، ځکه چې د ارستوو منطقي آثارو ته اهمیت ورکړل شوی و. یو مهم شخصیت اریتاس و، د قیصریا د لسمې پېړۍ آرک بشپ ، چې ځان یې د اپلاتون او نورو پخوانیو لیکوالانو د نسخو د ساتنې په اړه فکر کاوه، او په خپل لاس کې یې د اپلاتون متنونو ته سکولیا لیکلې. په 11 پېړۍ کې د اپلاتون لیوالتیا مینه وال د مایکل پیسیلوس او جان ایټالوس په څیر شخصیتونو کې موندل کیدی شي. د وروستي امپراتورۍ څخه یوازینۍ ژوندي پاتې شوې تبصره د جورج پیچیمیریس لخوا د پارمینایډس په اړه تبصره ده.
مخ پر وړاندی لوستل
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
د سکاټلنډ روشنګري
د سکاټلنډ روشنګري (په ګیلیک سکاټلنډي کې: Soillseachadh na h-Alba) په سکاټلنډ کې د ۱۸ او د ۱۹ مې پیړۍ د لومړیو کلونو دوره ده، چې پکې بې شمېره علمي او ساینسي لاسته راوړنې شوي دي. په اتلسمه پیړۍ کې، د سکاټلنډ په هوارو سیمو کې د سیمه ییزو ښوونځیو شبکې او پنځه پوهنتونونه موجود وو. د روشنګري کلتور د نویو کتابونو د لوستلو له مخې و، او په ورځنۍ توګه به د روڼ اندۍ په غونډو کې شدید بحثونه د اډینبورګ په (ټاکل شوې ټولنې) او بیا وروسته (پوکر کلپ) کې او همداشان د سکاټلنډ په لرغونو پوهنتونونو (سنټ انډروز، ګلاسکو، ایډنبورګ، کینک کالج او مارشال کالج) کې تر سره کېدل.
د اروپايي روشنګري د ورته دورې د وخت د انساني او منطقي لیدلوري په لرلو سره، د سکاټلنډ د روشنګرۍ اندیشمندانو د انسان د انساني عقل پر اهمیت هر هغه ډول اقتدار چې له عقل سره د توجیه وړ نه ؤ، ټینګار درلود. په سکاټلنډ کې، روشنګرۍ د تجربو او د هر اړخیز کمال او عمل له مخې پیژندل کېده، چې په هغه کې اصلی ارزښتونه ښه والی، فضیلت او د ټولنې او د ټولنې د هر غړي لپاره عملي ګټورتیا وه.
هغه برخې چې په دغه دوره کې یې په چټکۍ سره پرمختګ وکړ عبارت وو له فلسفې، سیاسي اقتصاد، انجینري، معماري، طب، ځمک پیژندنه، لرغون پیژندنه، بوټی پیژندنه، حیوان پیژندنه، حقوق، کرهڼه، کیمیا او ټولن پیژندنه. د سکاټلنډ د دغې دورې عالمان عبارت وو له: جوزیف بلک، رابرټ بورنس، ویلیام کولین، اډم فرګوسن، ډیویډ هوم، فرانسیس هاچسون، جیمز هوټون، جان پلیفیر، ټوماس ریډ، اډم سمیټ او ډوګلډ سټیوارټ.
د سکاټلنډ روشنګري د سکاټلنډ له پولو څخه بهر هم اغیز درلود، دا غیزې نه یوازې د هغوی له ځان باوري څخه سرچینه اخیسته، بلکې په ټوله بریتانیا او لویدیځه نړۍ کې د اوسیدونکو سکاټلنډیانو او هغو بهرنیو محصلینو په مټ چې په سکاټلنډ کې یې درسونه ویل، خوره شوې وه.
شالید
په ۱۷۰۷ زیږدیز کال کې له انګلستان سره د سکاټلنډ په یو ځای کېدو سره د سکاټلنډ پارلمان هم پای ته ورسید. د پارلمان غړي، سیاستوال، اشراف او صاحب منصبان ټول لندن ته ولاړل. خو بیا هم د سکاټلنډ قانون په بشپړه توګه د انګلستان له قانون څخه بېل ؤ، په داسې حال کې چې د مدني قانون محکمې، وکیلان او حقوق پوهان په اډینبورګ کې پاتې شول. د سکاټلنډ د کلیسا مرکزي دفتر او رهبري او همداشان پوهنتونونه او طبي مراکز هم هلته پاتې شول. وکیلان او روحانیون سره له پروفیسورانو، روشنفکرانو، طبي پرسونل، ساینس پوهانو او معمارانو د نخبه ګانو د یوې نوې منځنۍ ډلې په رامنځته کولو سره د سکاټلنډ په ښاري سیمو کې خپله برلاسي رامنځته کړه او د سکاټلنډ د روشنګرۍ د بهیر له تسهیل سره یې مرسته وکړه.
اقتصادي وده
د ۱۷۰۷ زیږدیز کال د اتحاد پرمهال، انګلستان د سکاټلنډ پنځه برابره جمعیت او ۳۶ برابره شتمني یې درلوده، خو په سکاټلنډ کې بیا د انګلستان د یوازې دوو پوهنتونونو پر ځای پنځه پوهنتونونه وو (سنټ انډروز، ګلاسکو، ایډنبورګ، کینک کالج او مارشال کالج). په دې موده کې سکاټلنډ د خپلو اقتصادي ستونزو د هواري لپاره پر اقتصادي پراختیا باندې پیل وکړ. له انګلستان سره د هغوی یو ځای کېدل د دې لامل شو چې په سکاټلنډ کې د هوسا او اشراف ډلې په منځ کې د کرهڼې د ښه والي لپاره اګاهانه هلې ځلې وشي. که څه هم د املاکو ځینو څښتنانو غوره ژوند وموند خو د زیاترو سیمه ییزو کارګرانو لپاره دا نوی وضعیت د هغوی د کډوالۍ او بې روزګارۍ سبب وګرځید او زیاتره یې اړه شول څو نورو ښارونو یا هم له هېواد څخه بهر وکوچیږي. په دغه وخت کې د نړیوالې سوداګرۍ په برخه کې ستر بدلون، د یوه بازار په توګه د امریکا چټکه پراختیا وه. له دغې نوې سوداګرۍ څخه ګلاسکو په ځانګړې توګه ګټه پورته کړه؛ په لومړي سر کې یې مستعمرو ته د توکو د تولید او لېږد تر سره کاوه، چې دې کار ګلاسکو د تنباکو د سوداګرۍ پر محور بدل کړ او وروسته یې بیا له هغه ځایه بیرته صادرات تر سره کړل په تیره بیا فرانسې ته. په دغه ګټوره سوداګرۍ کې ښکېل سوداګر د تنباکو د کاروبار بډایه کسان شول، چې دغه ښار یې په زیاتره اتلسمه پیړۍ کې تر خپل کنترول لاندې درلود. په دغه دوره کې بانکي چارې هم رامنځته شوې. د سکاټلنډ بانک، چې په ۱۶۹۵ زدیز کې جوړ شوی ؤ، له جاکوبیټ څخه د ملاتړ په تور شکمن و او له همدې امله په ۱۷۲۷ زدیز کې د هغه سیال بانک، د سکاټلنډ رویال بانک رامنځته شو. وروسته په ښارونو کې د ګلاسګو او Ayr په نوم بانکونه هم جوړ شول. دغو بانکونو د سوداګرۍ او د لارو اوسوداګرۍ لپاره خلکو ته پانګه ورکوله.
ښوونیز نظام
په سکاټلنډ کې پر ښوونې او روزنې باندې له انسانیت څخه په الهام اخیستو سره ټینګار په ۱۴۹۶ ز کال کې د ښوونیز قانون په تصویب سره خپل اوج ته ورسید، چې د همدې قانون له مخې د ټولو بارونونو او د توکو د څښتنانو زامن باید د صرف او نحوې په ښوونځیو کې ګډون وکړي. د کلیسايي ښوونځیو د شبکې موخې په ۱۶مه پیړۍ کې د پروتیستانو د پروګرام د یوې برخې په توګه تر کارونې لاندې ونیول شول چې د خصوصي او پارلمان د شورا یو لړ اقداماتو په ۱۶۱۶، ۱۶۳۳، ۱۶۴۶ او ۱۶۹۶ کلونو کې هڅه وکړه څو د هغو له پراختیا او مالي تمویل څخه ملاتړ وکړي. د اوولسمې پیړۍ په وروستیو کې، د سکاټلنډ په زیاترو هوارو سیمو کې د کلیسايي ښوونځیو یوې بشپړې شبکې شتون درلود، خو په غرنیو سیمو کې تر هغه وخته پورې په زیاترو ځایونو کې لومړنۍ زده کړې نه وي. د همدې ښوونځیو د پراخې شبکې یوه اغیزه، د «دیموکراتیکي اسطورې» وده وه، چې په نوولسمه پیړۍ کې یې دا پراخ اعتقاد رامنځته کړ چې زیاترو «چالاک او هوښیار زده کوونکو» وکړای شول چې د همدې سیستم له لارې لوړو منصبونو ته ورسیږي او دا چې لیک لوست هغه مهال په سکاټلنډ کې د نورو هېوادونو په پرتله ډېر خور شوی و، په تیره بیا د انګلستان په پرتله. اوس نو تاریخ لیکونکي پر دې باندې اختلاف لري چې ایا د هغو هلکانو وړتیا چې دغه لاره یې د خپل ټولنیز پرمختګ لپاره تعقیبوله له نورو ورته هېوادونو سره یې توپیر درلود که نه؟ ځکه چې په ځینو کلیسايي ښوونځیو کې ښوونه او روزنه ډېره ابتدايي او لنډه وه او هلته د زده کوونکو شتون هم اجباري نه و. پرته له دې چې هغه مهال د لیک لوست ریښتینې کچه څومره وه، خو دا خبره څرګنده ده چې زیاترو سکاټلنډي زده کوونکو د بصري لیک لوست یو ګټور ډول زده کړی وو چې هغوی یې د دې جوګه کړي وو څو معلومات په غوره توګه سره سازمان دهي او په یاد وساتي.
په ۱۷مه پیړۍ کې، سکاټلنډ پنځه او انګلستان ۲ پوهنتونونه درلودل. د کورنیو جګړو، همګټو هېوادونو او د مجدد استقرار په پای ته رسیدو سره، هغوی بیرته د لکچر له مخې د تعلیمي نصاب په مټ په پښوودرېدل. کوم چې ویې کړای شول بیرته په اقتصاد او ساینس کې پرمختګ وکړي او د اشرافو او خانانو د زامنو لپاره د لوړ کیفیت لرونکي لیبرال زده کړې وړاندې کړي. دغه موده کې ټول د ریاضي د ریاستونو د رامنځته کېدو یا بیا رامنځته کېدو شاهدان وو. په ابیرډین کې د سنټ انډریوز او کینک او مارشال په کالجونو کې رصدخانې جوړې شوي. په ایډنبورګ کې رابرټ سیبالډ (۱۶۴۱-۱۷۲۲) د طب د لومړي پروفیسور په توګه وټاکل شو او هغه په ۱۶۸۱ز کال کې د ایډنبورګ د ډاکترانو د رویال کالج یو له بنسټګرو څخه و. دغو پرمختګونو له پوهنتونونو سره مرسته وکړه څو د طبي زده کړو په برخه کې یو له اصلي مرکزونو څخه واوسي او سکاټلنډ د نوي تفکر په لومړۍ کرښه کې راولي. د همدې پیړۍ په پای ته رسیدو سره، د ایډنبورګ د طب پوهنتون د اروپا په علمي ډګر کې پرته له شکه یو مخکښ مرکزؤ چې د الیکسانډر مونرو (Secundus) په څیر اناتومیست، ویلیام کولین او جوزیف بلک په څير کیمیاپوهان او جان واکر په څیر د طبیعي تاریخ پیژندونکي نومیالي یې درلودل. په ۱۸مه پیړۍ کې د سکاټلنډ پوهنتونونو ته لاسرسی د اوسني عصر د انګلستان، جرمني او فرانسې د پوهنتونونو په پرتله ډېر ازاد و. هلته درس ویل لږ لګښت لرونکی او زیاتره محصلین یې ټولنیز استازي وو. په اتلسمه پیړۍ کې سکاټلنډ د همدې سیستم له فکري ګټو څخه ګټه پورته کړه.
عبدالمجيد ثاني
عبدالمجيد ثاني ( ترکي :Abdülmecit )(زېږېدنه: می 29 مه، 1868 - مړینه: د اګست 23 مه، 1944 ) د عثماني امپراتورۍ او د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د مسلمانانو وروستی خليفه و، چې د عثماني سلطنت له پای ته رسېدو وروسته د سلطنتي کورنۍ د مشر په توګه وټاکل شو. د ۱۹۲۴ کال د مارچ په دریمه د ترکیې د جمهوریت له خوا د خلافت د ختمېدو په اعلان سره د هغه د خلافت مقام هم ختم شو. هغه د ۱۹۲۲ کال د نومبر له ۱۹ څخه د ۱۹۲۴ کال د مارچ تر ۳ مې پورې د مسلمانانو خلیفه و.
د هغه یوازېنۍ لور، شهزادګۍ خدیجه خیریه عایشه د حیدر آباد د وروستي نظام شاهوار نواب میر عثمان علي خان زوی اعظم جاه ته په نکاح شوې وه.
عبدالمجید ثاني د ۱۹۴۴ کال د اګست په ۲۳ مه د فرانسې په پاریس کې په خپل کور کې مړ شو. هغه د سعودي عربستان په مدینه منوره کې خاورو ته وسپارل شو.
وېشنيزه:1944 مړينې وېشنيزه:1868 زېږېدنې
روسي روشنګري
د روسیې د روشنګرۍ عصر په ۱۸مه پیړۍ کې وو چې دولت په پراخه کچه د هنرونو او علومو پیلولو ته خلک وهڅول، چې د روسیې پر کلتوریې ژوره اغیزه وکړه. په دغه وخت کې، د روسیې لومړی پوهنتون، کتابتون، تیاتر او یو عامه موزیم جوړ او همداشان نسبتاً ازادې رسنۍ رامنځته شوې. د نورو روڼ اندو مستبدنو په څیر، لوی کاترین د هنرونو، علومو او ښوونې او روزنې په غوړولو کې کلیدي رول ولوباوه. د روسیې په امپراتورۍ کې ملي روشنګري د هغوی د لویدیځو سیالانو په پرتله د روسي ژوند په ټولو اړخونو کې زیات عصري کېده، دودوله چې په روسیه کې یې د غلامۍ د بنسټ له منځه وړلو سره هم اړیکه درلوده. د پوګاچف پاڅون او د فرانسې انقلاب ښايي د سیاسي چټکو بدلونونو خیالونه لږ پیکه کړي وي، خو په روسیه کې فکري ماحول په نه اوړیدونکي توګه بدلون وموند. په نړۍ کې د روسیې د موقف په اړه ډنیز فونویزین، میخایل شرباتوف، انډري بولوتوف، الیکسانډر راډیشچیف او ایوان بولټین مناظرې او بحثونه وکړل؛ دغه بحثونه په روسیه کې د راډیکال، لویدیځ، محافظه کاري او د روسیې د اسلاوګرايي دودونو د افکار تر منځ د درزونو د رامنځته کېدو لامل شول. روڼ اندو زیاتره د prosveshchenie اصطلاح کاروله، چې تقوا، پوهه او ژمنتیا یې د زده کړې د پراختیا لپاره دودوله.
لوی کاترین په خپله د خپلو سفیرانو او کونسولانو لپاره لغتونه لیکل تر څو د لوی کاترین د تطبیقي لغتونو دیکشنري تدوین کړي.
لومړني پرمختګونه
د روسیې د روشنګرۍ نظریات په لومړي سر کې د لوی پیټر د «زده کړل شویو دروژینا» په مټ تایید شول. دا هغه روحیه وه چې د فیوفان پروکوپوویچ موعظې، د انټيوخ کانټمیر طنزونه او د واسیلي تاتیشچف تاریخ لیکنه یې را ژوندۍ کړه.
د پیټر د لور، الیزاویتا پتروونا د سلطنت په دوره کې، د روڼ اندي د مطلق ګرايي نظریاتو روسیې ته لار ومونده. د الیزاویتا د خوښې وړ درباري، ایوان شوالوف یو ایډه ال روڼ اندی و: هغه د مسکو پوهنتون او د امپریال هنرونو د اکاډمي په جوړولو کې ډېر اغیزمن کس ؤ چې د ۱۸مې پیړۍ په وروستۍ ربعه کې یې د زیاترو فعالو روڼ اندو د مسلک د پیلیدو لامل وګرځید.
شوالوف همداشان د روسیې د ستر عالم میخایل لومونوسوف ملاتړی ؤ– کوم چې د علم په بېلابېلو برخو، دیني فلسفې، شعر او ښکلو هنرونو په برخه کې یې خپل اثار له ځانه پرېښي دي. که څه هم د هغه څېړنو د دیني زده کړو اقتدار له منځه یووړ، خو په خپله هغه یو معتقد مسیحي ؤ.
لوی کاټرین
لوی کاټرین خپل ځان یو مستبد روڼ اندی باله. هغې د هغه وخت تر ټولو برجسته فلسفې لوستې وې، له هغې ډلې یې مونټیسکیو او ولټیر ولوستل او هڅه یې وکړه څو د روشنګرۍ نظریاتو ته غاړه کېږدي. هغې هیله درلوده څو روسیه نه یوازې له پوځي اړخه، بلکې له سیاسي، کلتوري او فکري اړخه هم له خپلو ګاونډیانو سره برابره کړي.
د کاټرین زیاترو هم عصرو کسانو د روشنګرۍ نظریاتو ته د هغې غاړه اېښودل تر پوښتنې لاندې راوستې او فکر یې کاوه چې هغه یوه خودخواه ښځه وه او د روشنګرۍ د عصر مفاهیم یې یوازې د خپلو خودخواهانه غوښتنو د تر لاسه کولو لپاره کارول. په دغو ګوتنیونو کې جنسیت اصلي رول لوبولی دی. د کاټرین هم عصرو کسانو د هغې شخصیت د نارینه ځواک او ښځینه غرور د جوړښت په توګه تفسیر کړی دی.
روسیې زیاتره توکي تولیدول او د کاټرین د واکمنۍ پر مهال یې په زرګونو سرتیري د پوځ په لیکو کې ثبت کړل. په داسې حال کې چې هغې د کریمیا او پولنډ په ګډون نوې ځمکې تر لاسه کړې، پوځ یې هم تجدید کړ او د ودې په حال کې تولیداتو څخه یې ملاتړ وکړ. هغې په رښتیا هم غوښتل څو روسیه د اصلاحاتو له لارې په تیره بیا د کیفیت له اړخه د نجیبو وګړو د ژوند په ښه کولو سره لویدیځ ډوله کړي. د کاټرین یو تر ټولو لوی ارمان دا و چې روسیه له اروپا سره له فکري اړخه د برابرۍ کچې ته ورسوي. له همدې امله هغې داسې قوانین جوړکړل څو د هغې حاکمیت توجیه کړي.
بهرنۍ تګلاره
که څه هم زیاتره روسي واکمنان په ګرمو اوبو کې د بندرونو د نیولو په لټه کې وو، خو لومړي پیټر د کریمیا پر سرله عثماني امپراطورۍ سره جګړه وکړه. د کریمیا نیول روسیې ته دا زمینه برابره کړه څو تورې سمندرګي او دردانیلس ته لاسرسی ولري. په داسې حال کې چې روسیې پولنډ اشغال کړ، فرانسې دا درک کړه چې عثماني امپراطوري یوازینی هېواد دی چې کولای شي د کاټرین واکمني پای ته ورسوي. ترکانو د فرانسې په ملاتړ روسیې ته وویل چې له پولنډ څخه ووځي. روسیې هم سمدلاسه د ترکی سلطان پر وړاندې جګړه اعلان کړه. وروسته له ګڼو بریالیو جګړو او د ترکیې د سمندري ځواک په تارومار کېدو سره، کاټرین د اروپا زیاتره ځواکونه تر خپل اغیز لاندې راوستل. دا چې له کاټرین سره په لومړي سر کې د یوې بوالهوسانه په سترګه کتل کېدل، خو اوس د اروپا د ټولو چانسلرانو لپاره د یوې نابغه شیطانې په څیر راښکاره شوه.
کاټرین د ۱۷۷۶ کال په نوامبر میاشت کې بیرته کریمیا ته را وګرځیده او هلته د شته ګډوډیو له امله یې د دې ټاپو وزمې د اشغال لپاره نوی حاکم وټاکه. کریمیا په ۱۷۷۸ کې بیا پاڅون وکړ، خو له هغه وروسته روسان بیرته په هغه کال هلته ولاړل او هلته یې خپل مشر د واک په ګدۍ کېناوه.
دا چې هغې د۱۷۷۰ یمې لسیزې په لومړیو کې د پام وړ ډیپلوماتیک ځواک تر لاسه کړ، نو کاټرین د «یوناني پروژې» په نوم کار تر لاس لاندې ونیو. په دې سره هغې غوښتل چې ترکان له اروپا وباسي، خو دې کار یو بل ارماني اړخ هم درلود او هغه له مسلمانانو څخه د قسطنطنیې (استانبول) ازادول او مسیحي ارتودوکس حکومت یې سپارل وو. د ترکیې دویمه جګړه چې له ۱۷۸۷ څخه ۱۷۹۲ کلونو پورې وه د روسانو له خوا د اوچاکوف د کلا او تر ډنیسټر سیند پورې د تورسمندرګي د څنډو په نیولو سره پای ته ورسید او په دې سره عثماني امپراطورۍ له روسیې سره د کریمیا الحاق په رسمیت وپیژانده.
د قسطنطنیې بیرته نیول او د دې ښار په محوریت سره هلته د مسیحي امپراطوري رامنځته کول کوم روڼ اندی پروګرام نه ښکاره کېده. خو بیا هم، کاټرین د ځمکو تصرف د روسیې د مقاصدو د اثبات لپاره اسانه لاره بلله. هغې له کلیسا څخه چې په اتلسمه پیړۍ کې یې لا د پام وړ اغیز درلود د دې خبرې په اعلانولو سره چې قسطنطنیه به یوه ورځ بیرته د مسیحانو په واک کې وي، کلیسا پر دې خبره سره راضي کړه. هغې هیله درلوده څو لویدیځې اروپا ته وښیې چې هېواد به یې د اروپا په سیاسي چارو کې ځواکمن شتون ولري. د کاټرین له خوا د پولنډ وېشل د ځواک د سیاست یوه بله مهمه بېلګه وه. روسیې درې ځلې یعنې په ۱۷۷۲، ۱۷۹۳ او ۱۷۹۵ کې پر پولنډ برید وکړ او په یوه وخت کې دغه مهم اروپايي دولت یې له اطریش او پروشیا سره ووېشل. په ۱۷۹۱ کال کې د پولنډ او لیتوانیا د همګټو تر منځ د مۍ د درېیمې اساسي قانون د کاټرین له خوا د ژاکوبین د ګواښ او د روسیې د پاچاهي او پر پولنډ د روسیې د نفوذ لپاره د ګواښ په توګه وانګیرل شو او بالاخره د پوځي لیږد سبب وګرځید چې په پایله کې د پولنډ او لیتوانیا د همګټو هېوادونو د نابودۍ لامل و.
د پاکستان اساسي قانون
د پاکستان اساسي قانون ته د پاکستان آيين او د پاکستان د اسلامي جمهوریت د ۱۹۷۳ کال اجرایوي اساسي قانون هم ویل کیږي.
د مارشل لا له لرې کېدو وروسته د نوي حکومت لپاره تر ټولو مهم کار د نوي اساسي قانون مسوده وه.
په ۱۹۷۱ کال کې د ختیځ پاکستان له جلا کېدو وروسته په ۱۹۷۲ کال کې د ۱۹۷۰ کال د ټاکنو پر اساس د پاکستان اسمبلۍ جوړه شوه. د بېلا بېلو سياسي ګوندونو له اړخه يوه کمېټه جوړه شوه. د دې کمېټې موخه په هیواد کې د نوي اساسي قانون مسوده وه چې ټول سیاسي ګوندونه پرې موافقه وکړي. په کمېټه کې اختلاف دا و چې آیا په هېواد کې باید پارلماني نظام ولرو او که صدارتي نظام. د دې تر څنګ د ايالتي خپلواکۍ په اړه هم بېلابېل نظرونه موجود وو. د اساسي قانون کمېټې د خپل راپور په چمتو کولو کې اته میاشتې تیرې کړې، بالاخره د 1973 کال د اپریل په 10 یې د اساسي قانون په اړه خپل راپور وړاندې کړ. دا په فدرالي اسمبلۍ کې د ۱۳۵ مثبتو رايو په اکثريت سره تصويب شو او د ۱۹۷۳ کال د اګست په ۱۴مه په پاکستان کې دغه اساسي قانون نافذ شو.
حوالې
وېشنيزه:د پاکستان آئين وېشنيزه:د پاکستان اساسي قانون وېشنيزه:پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:پاکستان لپاره جنگېدونکي هزاره گان وېشنيزه:پاکستان لپاره جنگېدونکي افغانان وېشنيزه:پاکستان تانبې وېشنيزه:پاکستان او افغانستان وېشنيزه:پاکستان او افغانست وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:پاکستان سوپر ليګ وېشنيزه:پاکستان اساسي قانون وېشنيزه:قانوني مسلکونه وېشنيزه:قوانين وېشنيزه:اساسي قوانين وېشنيزه:پاکستان او اسلام
هټروکروني
تاریخ
د هټروکروني مفهوم په ۱۸۷۵م کال کې د آلماني ژوپوه ارنسټ هکل لخوا معرفي شو، چېرته چې هغه له هغه څخه د تکرار نظریې څخه د انحرافاتو تعریف لپاره کار واخیسته، ځکه هغه باور درلود چې «اونټوجیني فیلوجیني تکراروي». لکه څنګه چې سټیفان جې ګولډ اشاره وکړه، د هکل اصطلاح اوس د هغه د نومونې په برخلاف معنا سره کارول کېږي؛ هکل اټکل کړی وو چې د «لوړو» حیواناتو جنیني پرمختیا (اونټوګوني) د خپلو نیکونو پرمختیا (فایلوجني) تکرار کړې ده، لکه څنګه چې د فقاري حیواناتو جنینونه په خپله غاړه کې یو جوړښت لري چې یو وخت په کبانو کې هم لیدل شوې وې. دا د هغه په نظر لومړنیو پرمختیایي لزومي مرحلې فشرده کړي دي چې په لنډ وخت کې د نیکونو ښکارندویي کوي، یانې د چټک پرمختګ په مانا ده. د هکل نظر به هغه وخت مناسب وو چې د یوه ژوندي موجود هرې برخې وده په دې ترتیب چټک شوی وای، خو هغه ولیدل چې ځینې موجودات د موقعیت (هټروټوپي، بل مفهوم چې هغه رامنځته کړی) یا هم وخت (هټروکروني) د هغه د قانون څخه استثنا په توګه، بې ځایه کېدو سره وده وکړي. له همدې کبله هغه دا مفهوم د ورته حیوان د یوه غړي د جنیني پرمختیا د وخت بدلون په مانا وکاروه، په داسې حال کې چې اوس د بریټانوي تکاملي جنین پېژندونکي ګاوین ډي بیر په ۱۹۳۰م کال کې، د حیوان په نیکونو کې د هماغه غړي پرمختیا په مانا کارول کېږي.
په ۱۹۲۸م کال کې، انګلیسي جنین پېژندونکي والټر ګارسټانګ ښکاره کړه چې د تونیکېټ لاروا د نوتوکورډ سره د ځوانو فقاري حیواناتو په شان جوړښتونه شریکوي او سپارښتنه یې وکړه چې له پېډومورفوزیس سره فقاري حیوانات (نیوټني) له داسې لاروا څخه رامنځته کېږي. دا سپارښتنه (که رښتیا وای) د ټونیکانو او فقاریانو یوه ګډه فیلوژني ضمیمه کوي، او دا چې هټروکروني د تکاملي بدلون اصلي میکانیزم وو.
عصري تکاملي پرمختیایي بیولوژي (Evo-devo) د پرمختیا مالیکولي جنیټیک مطالعه کوي. دا د دې توضیح په لټه کې دی چې هره مرحله له یوه نا متمایز زایګوټ څخه د یوه بالغ ژوندي موجود جوړولو کې د جین بیان کنټرول له اړخه یو په بل پسې مهمې دي. سربېره پر دې، دا د پرمختیا د کنټرول الګو ګانې له فیلوژني سره تړي. ډي بیر د ۱۹۳۰م کال کې د جنینونو او نیکونه یې په نوم خپل کتاب کې تر یوه حده د شلمې پېړۍ وروستیو داسې علم په اړه وړاندوینه وکړه او ښکاره یې کړه چې تکامل کولی شي د هټروکروني په وسیله ترسره شي، د بېلګې په توګه په پېډومورفوسیس کې چې د ځوانانو ځانګړتیاوې په لویانو کې هم ساتل کېږي. ډي بیر استدلال وکړ چې دا کار چټک تکاملي بدلون ممکن کوي، هومره خلاصه دی چې نشو کولی هغه د فوسیل په ریکارډ کې ثبت کړو، او په اصل کې توضیح کوي چې ولې ظاهري تشې رامنځته کېږي.
میکانیزم
هټروکروني کېدای شي انټراسپسفیک او انټرسپسفیک بڼو باندې ووېشل شي.
انټراسپسفیک هټروکروني په یوه بڼه کې د ننه د وخت یا چټک والي د بدلونونو په معنا ده. د بېلګې په توګه، د آبیسټوما ټالپویډوم سالامانډر بڼو ځینې اشخاص د کوپړۍ مټامورفوسیس ځنډوي. ریلي او همکاران یې استدلال کوي چې موږ کولی شو دا بڼې د پډوټیپي (د نیکونو شرایطو په پرتله له لنډې پرمختیا سره)، پراټایپیک (د نیکونو شرایطو په پرتله له اوږدې پرمختیا سره)، یا ایزوټيپي (چې هماغه د نیکونو شکل ته رسېږي خو د جلا میکانیزم له لارې) په توګه تعریف کړو.
انټرسپسفیک هټروکروني د نیکونو په پرتله د یوه نسلي بڼې چټک والي یا وخت توپیر په معنا ده. دا کار کېدای شي د پېډوموفوسیس (د نیکونو اونټوجني کوچني کولو)، پرامورفوزس (د نیکونو اونټوجني پراختیا) یا ایزمورفوز (د نیکونو هماغه حالت ته رسېدل خو د جلا میکانیزم له لارې) لامل شي.
د هټروکروني درې اصلي میکانیزمونه شتون لري چې هر یو یې کولی شي له دواړو خواوو څخه په یوې خوا بدلون وکړي او شپږ ډوله ګډوډي رامنځته کړي چې کولی شي په بېلابېلو لارو یوبل سره ترکیب شي. دوی په پایله کې د خپلو نیکونو یا نورو هم ډولانو شرایطو په پرتله د یوې ځانګړې پروسې لکه د منفردو ابزارو بکسې یو جین د کړنو، د اوږدې شوې، لېږدول شوې، یا ټوټه شوې پرمختیا لامل شي، البته دا چې انټراسپسفیک که انټرسپسفیک هټروکروني باندې تمرکز کوي پورې اړه لري. د دې تشخیص چې د شپږو ګډوډیو څخه کوم یو یې د رامنځته کېدو په حال کې ده، د واقعي بنسټیز میکانیزم په پېژندلو کې، چې د پرامورفوزیس یا پېډومورفوسیس لامل کېږي، حیاتي‌ دی.
دا چې چټکوالی څنګه کولی شي د بدن طرحه بدله کړي، د دې ډراماټیک انځور په مارانو کې لیدل کېږي. په داسې حال کې چې معمولي فقاري حیوانات لکه موږک یوازې کابو ۶۰ فقرې لري، ماران له ۱۵۰ تر ۴۰۰ فقرې لري چې هغوی ته د ملا ډېر اوږد تیر ورکوي او د هغوی مارپیچي حرکت ممکن کوي. د مار جنین د خپل سیسټم چټک کولو سره د سومیټونو (د بدن برخې) رامنځته کولو لپاره، چې یوه نوسان ګر ته اړتیا لري، دې کار ته لاسرسی پیدا کوي. په مارانو کې د نوسانګر ساعت د موږکانو په پرتله څلور برابره چټک کار کوي او په لومړیو کې ډېر نازک سومیټونه رامنځته کوي. دا په معمولي شکل منبسط فقاري حیوانات ګرځي او خپل بدن اوږدوي. زرافې خپله اوږده غاړه د جلا هټروکروني له لارې لاس ته راوړي او د خپلې غاړې فقراتو پرمختیا غځوي؛ هغوی د معمولو فقاري حیواناتو په څېر د دې فقرو شمېر ۷ دانې ساتي. داسې ښکاري چې دا شمېره به د غاړې سومیټونو کارونې سره د تی لرونکو څارویو د ډیافراګم عضلې جوړولو لپاره محدوده شوې وي؛ پایله یې دا ده چې جنیني غاړه درې ماژولو باندې وېشل کېږي چې منځنۍ برخه یې (C3 تر C5) د ډیافراګم په خدمت کې ده. داسې اټکل کېږي چې په دې کار کې ګډوډي د لا ډېرو فقراتو د ورکړې پرځای د جنین د مړینې لامل کېږي.
د یونانيانو نسل وژنه
د یونانيانو نسل وژنه چې پونټیک نسل وژنه هم پکې شامله وه، د اناتوليې د عثماني يوناني مسيحي وګړو منظمه وژنه وه، کومه چې د لومړۍ نړيوالې جګړې او له هغې وروسته (۱۹۱۴-۱۲۲)، د دين او قوميت پر بنسټ تر سره شوې وه.، د درې پاشاګانو په مشرۍ د سترواکۍ حکومت او د مصطفی کمال اتاترک په مشرۍ د سترې ملي اسامبلۍ حکومت، د سترواکۍ د سيمه ييزو يوناني وګړو په خلاف د دې نسل وژنې مرتکب شوي وو. په دې نسل وژنه کې ټولوژنې، په زوره شړل چې په هغې کې د سوريايي سحرا له لارې د مرګ يون هم شامل وو، اخراج، له محاکمې پرته وژنې او د ختيځ ارتودوکس کلتوري، تاریخي او مذهبي يادګارونو ويجاړول شامل وو. د دې پړاو په اوږدو کې سلګونه زره عثماني يونانيان مړه شول. ډيری کډوال او پاتې شوي يونان ته وتښتېدل (په دې ډول د یونان په پخواني نفوس کې يو په څلورمه برخه زياتوالی راغی). ځينو يې، په ځانګړي ډول په ختيځو ايالتونو کې، په ګاونډي روسي سترواکۍ کې پناه واخيسته.
د ۱۹۲۲ز کال تر وروستيو پورې، د کوچنۍ اسيا ډېری يوناني اوسېدونکي يا تښتېدلي او يا وژل شوي وو. پاتې يې په ۱۹۲۳ز کال کې د يونان او ترکيې تر منځ د وګړو د تبادلې د شرايطو تر مخې يونان ته ولېږدول شول، کوم څه چې کدوالي رسمي او د کډوالو د بېرته راستنېدو مخه ونيوله. په همدې پړاو کې عثماني سترواکۍ په نورو توکميزو ډلو هم ورته بريدونه وکړل چې په هغوی کې اشوريان او ارمينيايان هم شامل وو، ځينو پوهانو او ګوندونو دا پېښې د همدې نسل وژنې د تګلارې د برخې په توګه ومنلې.
د لومړۍ نړیوالې جګړې متحدينو د دې ټولوژنو غندنه وکړه چې د عثماني حکومت ملاتړ ورسره و. په ۲۰۰۷ز کال کې، د نسل وژنۍ پوهانو نړيوالې ټولنې يو پرېکړه لیک تصويب کړ چې پکې د يونانيانو په ګډون د هغوی د مسيحي لږکيو په وړاندې د عثمانيانو مبارزې د نسل وژنې په توګه ومنل شوې. ځينو نورو سازمانونو هم داسې پرېکړه لیکونه تصويب کړل چې پکې د دې مسيحي لږکيو په وړاندې د عثمانيانو دا ډول بريدونه نسل وژنه منل شوې ده، لکه د يونان، قبرص، متحده ايالاتوسويډن، رامينيا، هالنډ، المان، اتريش او چيک جمهوريت ملي قانون جوړونکو هم د نسل وژنې په توګه منلي دي.
شالید
د لومړۍ نړيوالې جګړې په پيل کېدو سره، منځنۍ اسيا مختلف قومونه درلودل، په نفوس کې يې ترکان او ازريان شامل و، تر څنګ يې هغه ډلې هم وې چې د عثماني فتوحاتو څخه مخکې هلته مېشتې وې، په دوی کې پونټيک يونانيان، قفقازي یونانيان، کيپاډوشي يونانيان، ارمينيايان، کردان، زازا، جورجيايان، چرکسيان، اشوريان، يهوديان او لاز خلک شامل وو.
په يوناني ژبه د غږېدونکو مسيحي وګړو پر ضد د ترکي بريدونو په لاملونو کې دا وېره هم شامله وه چې دوی به د عثماني سترواکۍ د دوښمنانانو په لاس د ازادۍ هرکلی وکړي، همدا راز ځينو ترکانو باور درلود د دې لپاره چې د ملتپالنې په عصر کې د يو عصري هېواد د جوړولو لپاره اړينه وه چې خپلې سيمې له لږکيو څخه پاکې کړي، کوم چې کولای شول د قوميت پر بنسټ د ترکي ملت يو ځای کېدو ته ګواښ پېښ کړي.
د الماني پوځي اتشې په وينا، د ۱۹۱۵ز کال په اکتوبر مياشت کې د عثمانيانو د جګړې وزير اسماعيل انور اعلان وکړ چې هغه غوښتل «د جګړې پر مهال د یونان ستونزه حل کړي...په هغه ډول چې د هغه په باور د ارمينيايانو ستونزه يې حل کړې وه»، په دې ډول يې د ارمينيايانو نسل وژنې ته اشاره کړې وه. المان او عثماني سترواکي له لومړۍ نړيوالې جګړې مخکې او د جګړې پر مهال يو د بل متحدين وو. د ۱۹۱۷ز کال د جنورۍ تر يو دېرشمې نېټې پورې، د المان لومړي وزير (چانسلر) « Theobald von Bethmann-Hollweg»خبر ورکړی و چې: نښې نښانې دا دي چې د دولت د دوښمنانو په توګه، ترکان په پام کې لري يوناني عناصر له منځه يوسي، څه ډول چې هغوی له دې وړاندې له ارمينيايانو سره کړي و. د ترکانو له خوا پلې شوې طريقه خلک له مرګ، لوږې او ناروغۍ سره په مخ کولو سره د هغو د ژوندي پاتې کېدو لپاره د هېڅ ډول اقداماتو څخه پرته د هېواد په داخل کې له خپلو اصلي مېنو بې ځايه کول دي. له دې وروسته پاتې شوي کورونه لوټ شوي او سوځول شوي يا ويجاړ کړای شوي وو. هر هغه څه چې له ارمينيايانو سره شوي وو، له يونانيانو سره بيا تکرار شول.
په ۱۹۱۷ز کال کې د المان چانسلر « Theobald von Bethmann-Hollweg» د وژلو لومه: په شلمه پېړۍ کې نسل وژنه.
د يوناني لږکيو اصل
په کوچنۍ اسيا کې د يونانيانو شتون لږ تر لږه د ژيړو د وروستي پړاو (۱۴۵۰مخزېږديز) راهيسې ثابت دی. يوناني شاعر «هومر» په دې سیمه کې په شا او خوا ۸۰۰ مخزېږديز کې ژوند کړی دی. جغرافيه پوهه «سټرابو» سميرنا د کوچنۍ اسيا لومړی يوناني ښار بللی دی او ډېری لرغوني يوناني څېرې اصلاً د اناتوليا اوسېدونکي وو، په دوی کې رياضي پوه د ميلټس تيلس (اومه مخزېږديزه پېړۍ)، له سقراط مخکې فلسفي د ايفسس هيراکليټس (شپږمه مخزېږديزه پېړۍ) او د ساينوپ د سينيکزم بنسټ اېښودونکی ډايوجينسس (څلورمه مخزېږديزه پېړۍ) شامل دي. يونانيانو تور سمندرګي ته د « Euxinos Pontos» يا «ميلمه پال سمندر» نوم ورکړی و او په څلورمه مخزېږديزه پېړۍ کې دوی د دې سمندر په څنډو کې سمندري سفرونه او د دې سمندرګي په اناتوليايي څنډو کې په مېشتېدو پيل وکړ. د تور سمندرګي تر ټولو زيات د پام وړ ښارونه «تريبيزونډ، سامپسونټا، ساينوپ» او «هيرکليا پونټيکا» وو.
د هلينستي پړاو  (۳۳۴ مخزېږديز – لومړۍ زېږديزه پېړۍ) پر مهال، له کوم وروسته چې د ستر سکندر فتوحات منځ ته راغلل، یوناني کلتور او ژبې د کوچنۍ اسيا په داخلي برخو کې هم د غلبې تر لاسه کول پيل کړل. د رومي او بيزانس واکمنۍ په لومړيو کې د دې سيمې هلنستي کېدل چټک شول او تر لومړيو مسيحي پېړيو پورې سيمه يیزې هندو-اروپايي اناتوليايي ژبې له منځه تللې وې. ځای يې کوين يوناني ژبې نيولی و. له دې نقطې وروسته تر منځنيو پېړيو پورې د منځنۍ اسيا ټولو اصلي اوسېدونکو په مسيحيت عمل پيل کړی و (کوم ته چې په ۱۰۵۴ز کال کې د کاتوليک تر ځنګ ختيځ-لويديځ ډلې څخه وروسته يوناني ارتودوکس مسيحيت ويل کېږي) او په يوناني ژبه يې د خپلې مورنۍ ژبې په توګه خبرې کولې.
روسي نیهیلیستي خوځښت
روسي نیهیلیستي خوځښت (یا له هر ډول باورونو څخه منکر روسي خوځښت) د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د روسیې په سترواکۍ کې هغه فلسفي، کلتوري او انقلابي خوځښت و چې د نیهیلېزم (بې باورۍ) پراخې فلسفې ترې سرچینه واخیسته. په روسي کې د نیګېلېزم (nigilizm) کلمه (په روسي: нигилизм؛ له لاتین نیهیل یا nihil اخیستل شوې چې د «هیڅ شي» په معنا ده) په اخلاقو، مذهب او سنتي ټولنو باندې د بې وقفې نیوکو لپاره رامنځته شوه. دغه خوځښت له دې سره چې تر اوسه بې نومه دی له هغو ځوانو راډیکالانو رامنځته شو چې د پخوانیو ټولنیزو اصلاح غوښتونکو او همدارنګه د پخوانیو روڼ آندو اشرافو او نوو راډیکال روڼ آندو ترمنځ یې د مخ پر زیاتوالي فاصلې څخه الهام اخیست.
روسي انارشېست پیټرکروپوتکین، هماغه ډول چې په بریټانیکا پوهنغونډ کې راغلي، «نیهیلېزم یې د فردي آزادیو پر وړاندې د هر ډول استبداد او ریاکارۍ د ضد په توګه تعریف کړی». روسي نیهیلېزم د نیهیلېستي فلسفې د لومړي ډول په توګه موجود ټول اخلاقیات، فلسفه، دین، ښکلاپوهنه او ټولنیز بنسټونه بې ارزښته او بې معنی بلل، اما لزوما په بشپړه توګه اخلاق، علم او انساني ژوند یې بې معنا نه بلل. ورته مهال یې د روسیې د روڼ آندۍ په دوره کې د خپل متن د بیاځلي رغونې او د خلکو جذبولو په موخه د شدید جبر، بې خدايي، ماده پرستۍ، مثبت پالنې او ځان غوښتنې نظریات په ځان کې رانغاړل او ورته مهال یې د خپلو پخوانیو نسلونو له خوا لویدیځ پالونکي چلن ته له پام کولو مخ اړاوه. روسي نیهیلېزم د افراطي اخلاقي شکاکیت فضا رامنځته کړه او ځینې مهال یې له څرګندې ځان غوښتنې څخه ستاینه کوله او له هغو کسانو یې دفاع کوله چې ځانونه یې له هر ډول اخلاقي اقتدار څخه معاف ګڼل. په خپلو کاملو اشکالو کې یې د مشترکو آرمانونو له امکان هم انکار کاوه او پر ځای یې د نسبیت پلوه او فرد پلوه نظریاتو څخه ملاتړ کاوه. دا اټکل شوې چې نیهیلېستان د روسیې له ارتدوکس مذهبي چارواکو او همدارنګه د واکمنو کورنیو او تزاري استبداد سره په شخړه اخته وو.
په داسې حال کې چې تر ډېره پورې نیهیلېستان انقلابي افعالو ته اړوند دي، خو ډیری نیهیلېستان په اصل کې سیاسي کسان نه و او پر ځای یې له سیاست څخه د بشریت د یوې منسوخې مرحلې په توګه مخ اړاوه. هغوی په دې باوري و چې تر هغه مهاله چې یوه ویجاړونکې طرحه په اوسنیو شرایطو غلبه ونکړي، هېڅ جوړونکې طرح نشي کولای په سمه توګه تدوین شي په داسې حال کې چې یو شمېر نیهیلېستانو د ټولیزو اصولو په پراختیا پیل وکړ خو په دغه برخه کې د هغوی فرمولونه ناڅرګند پاتې شول. په ۱۸۶۲ زکال کې په عمدي بڼه د انقلابونو په له منځه وړو او همدارنګه په ۱۸۶۰مه او ۱۸۷۰مه لسیزه کې د ګڼ شمېر ترورونو او د ترورونو په هڅو سره چې بالاخره یې په ۱۸۸۱ زکال کې تزار دویم الکساندر هم ترور کړ روسي نیهیلېزم په ټوله اروپا کې د سیاسي ترهګرۍ او له تاوتریخوالو څخه د ډکو جرمي دوکتورینو په توګه توصیف شو. کروپوتکین استدلال کوي، په داسې حال کې چې له تاوتریخوالۍ او ترهګرۍ څخه ګټنه کېدله خو دا د ځانګړې انقلابي مخینې له امله وه او په ذاتي بڼه نیهیلستي فلسفه نه وه؛ ورته مهال تاریخ لیکونکی مایکل الن ګلسپي څرګندوي چې له دې سره نیهیلېزم په روسیې کې د انقلابي تفکر اصلي هسته جوړوله چې بالاخره د روسیې د انقلاب لامل وګرځېده. پروفیسور توماس جې. جې. الیتزر زیاتوي چې روسي نیهیلېزم په واقعیت کې د شلمې پېړۍ په بلشویستي نیهیلېزم باندې ژور اغېز درلود.
تعریف
د نیهیلېزم له اصطلاح څخه په پراخه کچه په لویدیځ کې د روسیې د خوځښت په ځانګړې توګه د هغو د انقلابي چارو اړوند ناسمه ګټنه شوې. د لویدیځو مبصرینو له خوا د دغې ناسمې ګټنې اړوند په نقد کې سرګی سټپیناک – کراوچینسکي څرګندوي چې انقلابیونو ځانونه یوازې سوسیالېست انقلابیون یا غیررسمي راډیکالان بلل. ورته مهال له روسیې بهیر د نیهیلست اصطلاح په ناسمه توګه د دغه هېواد ټول انقلابي چاپېریال ته کارول شوې. د بریټانیکا پوهنغونډ، په روسي نشریاتو کې د دغې اصطلاح لومړنۍ احتمالي کارونه نیکولای نادژدین ته اړونده بولي چې د واسیلي بروي او له هغه وروسته د ویساریون بلینسکي له خوا له شک او تردید سره مترادفه کارول شوې. له دې څخه وروسته نیهیلېزم د اخلاقي اصولو د رد کوونکې په توګه د مشهور محافظه کار ورځپاڼه لیکونکي میخائیل کاتکوف له خوا د یو انقلابي ټولنیز ګواښ په توګه تفسیر شوې. له دغه اصطلاح څخه هغه مهال ګټنه وشوه چې د ماتریالېزم (ماده پرستۍ) تورونه په کافي کچه نور توهین کوونکي نه و.
د نیهیلیستي خوځښت فکري ریښه کولای شو په ۱۸۵۵ زکال او یا هم له هغو وړاندې ومومو، چې په اصل کې د اخلاقي او معرفتي شکاکیت فلسفه وه. ورته مهال دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۲ زکال کې هغه مهال شهرت وموند کله چې ایوان تورګنیف د پلرونو او زامنو (Fathers and Sons) په نامه په خپل مشهور ناول کې د سنت ګرایانو او مترقي اصلاح غوښتونکو (sorokovniki)  په نسبت د ځوان نسل (šestidesjatniki) لپاره وکاروله. دا هغه مهال و چې وګړي د ۱۸۶۱ زکال د آزادۍ بخښونکو اصلاحاتو سره مخ و او هغوی ماته خوړلي بلل کېدل. د تورګنیف د ناول تخیلي شخصیتونو د ځان لپاره په خپل زړه نومونه ټاکل او څرګندوله یې چې اوس مهال رد کول تر ټولو ضروري چاره ده او په دې ترتیب یې له هرڅه څخه انکار کاوه. په دې توګه د محافظه کارانو او ځوان نسل ترمنځ د دغه ناول په پراخه هرکلي او همدارنګه آن هلته چې دغه ناول وه نه منل شو حد اقل دغه نوم ومنل شو.
د ریالېست (واقعیت پالونکي) اصطلاح د دیمتري پیساروف له خوا د نیهیلیستي دریځ د توصیف په موخه وکارول شوه او همدارنګه د یو ادبي خوځښت نوم هم ادبي ریالېزم کېښودل شو چې په روسیه کې له پوشکین وروسته وغوړېد. په داسې حال کې چې پیساورف له هغو کسانو څخه و چې له نیهیلېزم څخه هرکلی یې وستایه خو د ریالېزم اصطلاح کېدای شي د ذهنیت پالنې او نشتون توب مفاهیم چې پر نیهیلېزم باندې یې بار زیاتوه او د متافزیک، سوفیست (بلاغت پالنې)، احساسات پالنې او ښکلاپېژندنې مفاهیم یې ساتل له ځانه لرې کړې وي. په پام وړ راتلونکي سیاسي چاپېریال کې الکساندر هرزن د دغو پر ځای نیهیلېزم د sorokovniki محصول په توګه چې sestidesjatniki منلی و؛ معرفي کاوه. معاصرو څېړونو له شک او تردید سره د روسي نیهیلېزم معادل ګڼل ننګولي او پرځای یې هغه د نیهیلېستي خوځښت اساسي پرومیتي یا بنسټیز شخصیت جوړونکی بللی(پرومیتي شخصیت جوړونه په یوناني افسانو کې کارول شوی). په واقعیت کې نیهیلېستان د روسي وګړو د شخصیتي ځواک د آزادولو په لټه کې و چې هغوی دغه چاره د وګړو په لومړۍ نمونوي طبقه یا د دوی په خپله خبره په نوو انواعو کې تجسم کوله. دغه کسان د نیکولای چرنیشفکسي له خوا د منطقي ځان پالونکو، د پیسارفو او نیکولای شلګونف له نظره د متفکرو پرولتاریا، د پیوتر لاوروف له نظره د نقدي فکر لرونکو شخصیتونو، د نیکولای میخایلوفکسي پر باور د روڼ آندو او د نورو له نظره د کلتوري مخکښانو په توګه بلل کېدل. نیهیلېزم همدارنګه د روسي وګړو همیشني خوی ته اړوند بلل کېږي چې له دغه خوځښت څخه له ډېر مهال وړاندې یې شتون درلود.
دغه خوځښت چې له نارودېزم سره مشترکات لري د سیاسي اصطلاح په توګه تعریف کېږي. د بېلګې په توګه شوروي علوم د هغو پر ځای د انقلابي دیموکراتانو اصطلاح کاروي. په داسې حال کې چې د ډېری نیهیلېستانو د نظر له مخې د سیاست رول منسوخ او نا اړوند ګڼل کېده. هغوی سیاست ته شاه کړه او هغه کسان چې سیاسي لیدلوري او یا یې هم سوسیالیستي همدردي لرله په کې ناڅرګند پاتې شول. روسي نیهیلېزم همدارنګه لږکیو ته په اړوندو کلتوري اصطلاحاتو او فلسفي اصطلاحاتو کې تعریف کېږي خو په ناسمه بڼه د سیاسي ترهګرۍ د ډول په توګه هم تعریف کېږي.
دېنیس دیدېروت
دېنیس دیدرو (/ˈdiːdəroʊ/؛ په فرانسوي: [dəni did(ə)ʁo]؛ زوکړه د ۱۷۱۳ز کال د اکتوبر ۵مه ــ مړینه د ۱۷۸۴ز کال د جولای ۳۱مه نېټه) یو فرانسوي فیلسوف، هنري نقاد، او لیکوال و، چې د جین لې رونډ ډي المبرټ (Jean le Rond d'Alembert) په څنګ کې د پوهنغونډ (Encyclopédie ) موسس پېژندل کېږي. نوموړی د روشنګرۍ یا روشنفکرۍ د دورې په بهیر کې یوه مشهوره څېره وه.
دیدرو په لومړیو کې په یو یسوعي کالج کې فلسفه ولوسته، ورپسې یې مخکې له دې چې قانون ولولي، د کلیسا د روحانیت د غړي په توګه یې په کار کولو باندې فکر وکړ. کله چې هغه په ۱۷۳۴ز کال کې پرېکړه وکړه چې یو لیکوال شي، پلار یې هغه عاق کړ. هغه د راتلونکې لسیزې لپاره یو بوهیمي ژوند (د بې کورۍ، ګرځندویۍ او بې پروا ژوند چې زیاتره له ادبیاتو او موسیقۍ سره تړلی وي) اختیار کړ. هغه په ۱۷۴۰مه لسیزه کې د څرګندو زېوراتو په ګډون خپل زیات شمېر غوره پېژندل شوي کتابونه په دواړو افسانوي او غیر افسانوي برخو کې ولیکل.
دیدرو د خپل مسلکي ژوند د زیاترې برخې په اوږدو کې په مالي لحاظ له ستونزو سره مخ و، او فرانسوي اکادمۍ (Académie française) ته د بریالیتوب تر لاسه کولو سره سره لکه څرنګه یې چې د هغه له شخصیت سره ښایست درلود، رسمي شهرت یې تر لاسه نکړ. د نوموړي بخت په ۱۷۶۶ز کال کې هغه وخت په د پام وړ توګه ښه والی وموند چې سترواکې لویې کاترین د هغه د مالي ستونزو په اړه واورېدل او هغه ته یې ۵۰۰۰۰ فرانکه ورکړل تر څو د نوموړې د کتابتون د مسئول په توګه کار وکړي. دیدرو د خپل ژوند پاتې برخه په همدې موقف کې تېره کړه، او د ۱۷۷۳ او ۱۷۷۴ز کلونو تر منځ د څو میاشتو لپاره په سنت پترسبورګ کې  د نوموړې په دربار کې پاتې شو. د دیدرو ادبي شهرت د هغه د ژوند په اوږدو کې د هغه په تیاترونو او په پوهنغونډ کې د نوموړي په ونډه پورې تړلی و؛ د قضا او قدر پال ژاک او ارباب یې، د رومیو وراره، د لوبغاړي پارادوکس په شمول د هغه له ډېرو مهمو اثارو څخه زیات شمېر یې د نوموړي له مړینې نه لږ وروسته چاپ شول.
د ژوند لومړني وختونه
دېنیس دیدرو د شامپاني په لانګر کې زیږېدلی دی. د هغه والدین دیدیر دیدرو (زوکړه ۱۶۸۵ز کال ــ مړینه ۱۷۵۹ز کال) چې د ډوډۍ خوړلو د ابزارو جوړوونکی و او انجلیک ویګنیرون (زوکړه ۱۶۷۷ز کال ـــ مړینه ۱۷۴۸ز کال) وو. (د هغه په ګډون) له پنځو خویندو او وروڼو څخه درې یې د بلوغ تر عمر پورې ژوندي پاتې شول، چې له دېنیس دیدرو (زوکړه ۱۷۱۵ز کال ـــ مړینه ۱۷۹۷ز کال) او د دوی تر ټولو کشر ورو پیر-دیدیر دیدرو (زوکړه ۱۷۲۲ز کال ـــ مړینه ۱۷۸۷ز کال)، او په پای کې د هغوی له خور انجلیک دیدرو (زوکړه ۱۷۲۰ز کال ـــ مړینه ۱۷۴۹ز کال) څخه عبارت وو. د ارتور مکانډلس ویلسون (Arthur McCandless Wilson) په حواله، دېنیس دیدرو خپله خور په لوړه کچه تشویقوله، ځینې وخت به یې نوموړې ښځینه سقراطه بلله.
دیدرو خپلې رسمي زده کړې په لانګر کې په یو یسوعي کالج کې پیل کړې، په ۱۷۳۲ز کال کې هغه د پاریس له پوهنتون څخه په هنرونو کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ. هغه په ۱۷۳۵ز کال کې خپله هغه مفکوره چې غوښتل یې روحانیت ته ننوځي، پرېښوده او پرېکړه یې وکړه چې د پاریس د قانون پوهنځی ولولي. د هغه د قانون لوستنه لنډ مهاله وه او د ۱۹۴۰مې لسیزې په لومړیو کې یې پرېکړه وکړه چې یو لیکوال او ژباړونکی شي. د نوموړي له خوا خپل زده کړیو مسلکونو ته د شا کولو له امله هغه خپل پلار عاق کړ او د راتلونکو لسو کلونو لپاره یې بوهیمي ژوند غوره کړ.
په ۱۷۴۲ز کال کې، هغه له ژان ژاک روسو سره ملګری شو، له چا سره یې چې د شطرنج د لوبې د کتلو او په کافي دې لاریژېنس کې د قهوې د څښلو پرمهال لیده کاته وشول. په ۱۷۴۳ز کال کې، نوموړي له انه انتوانت شامپیون (زوکړه ۱۷۱۰ ـــ مړینه ۱۷۶۹ز کال) سره په واده کولو سره چې یوه پرهېزګاره رومن کاتولیکه وه خپل پلار له ځان څخه نور هم لرې کړ. دغه جوړه د شامپیون د ټیټ ټولنیز موقف، د زده کړو ښکته سویې، بې پلاره وضعیت او د ناوې د جهیزې د لږوالي له امله نامناسب بلل شوی و. نوموړې له دیدرو څخه د شاوخوا دریو کلونو په اندازه مشره وه. له دغې واده څخه چې په ۱۷۴۳ز کال کې وشو، یو ژوندی پاتې ماشوم یې ثمره و، چې هغه یوه نجلۍ وه. د هغې نوم انجلیک و، چې یاد نوم یې د دیدرو د مړې شوې مور او خور سره په تړاو اېښودل شوی و. په صومعه کې د هغه د خور مړینې، چې یوه راهبه وه، ښايي د دین په اړه د دیدرو نظریه بدله کړې وي. داسې فرض کېږي چې نوموړې د دیدرو د یو ناول، لا ریلیجیوس لپاره الهام بښونکې وي کوم چې د یوې راهبې په اړه دی او هغه پکې داسې یوه ښځه انځوروي چې اړ ایستل کېږي تر څو صومعي ته مخه کړي او په ټولنه کې د نورو ښځینه راهبو له لاسه ځورول کېږي.
دیدرو له مېلي.بابوتي (چا چې له ګروز سره واده وکړ)، مادلین دی پوسیوس، سوفي ولانډ او کاترین دی ماکس یا مم دي ماکس سره اړیکې درلودې. سوفي ولانډ ته د هغه لیکونه د هغوی د صراحت لپاره شهرت لري او "د اتلسمې پېړۍ د ادبي خزانو په منځ کې" ورته ځای او اعتبار ورکړل شوی دی.
لومړني اثار
د دیدرو تر ټولو لومړني اثار د ټېمپل ستانیان اثر د یونان تاریخ نومي کتاب(د ۱۷۴۳ز کال اثر)  ژباړه شاملوي، چې له دوو نورو همکارانو فرانسوا ویسنت توسنت او مارک انتوین اېدیو سره یې په ګډه کړې ده. هغه د رابرټ جېمز د طبي قاموس ژباړه (۱۷۴۶ز ــ۱۷۴۸ز کال) راوویسته. په ۱۷۴۵ کال کې هغه د شافتسبري د اثر، د فضیلت او وړتیا په اړه څېړنو  یوه ژباړه چاپ کړه، په کومه کې یې چې خپل تاملات هم ور اضافه کړل.
فلسفي فکرونه
په ۱۷۴۶ز کال کې، دیدرو خپل لومړنی اصلی اثر فلسفي فکرونه (Pensées philosophiques) ولیکل. په دغه کتاب کې، دیدرو د استدلال او احساس د پخلاینې لپاره هلې ځلې وکړې تر څو د دغو دواړو تر منځ همغږي رامنځته کړي. د دیدرو له نظره له احساس پرته په فضایلو باندې یو خطرناک اغېز شتون لري، او د یو عالي اثر د رامنځته کولو امکان نشته. په هر ترتیب، څرنګه چې له نظم پرته احساس خطرناک کېدی شي، نو د احساس د کنترول لپاره استدلال اړین دی.
هغه وخت چې دیدرو دغه کتاب ولیکه هغه خدای پرست و. له همدې امله په دغه کتاب کې د خدای پرستۍ څخه دفاع او د الحاد پر وړاندې ځینې استدلالونه موجود دي. یاد کتاب همدارنګه د عیسویت پر وړاندې هم ځینې نیوکې شاملوي.
د بې دینه ګام
په ۱۷۴۷ز کال کې دیدرو د بې دینه ګام (Promenade du sceptique) اثر ولیکه په کوم کې چې یو خدای پرست، یو ملحد، یو وحدة الوجودي (هغه عقیده لرونکی چې هر څه خدا بولي) د الهي ماهیت په اړه خبرې اترې کوي. خدای پرست له طرحې څخه استدلال کوي. ملحد وایي چې کاینات د فزیک، کېمیا، مادې او حرکت په واسطه په غوره توګه تشرېح کېدی شي. وحدة الوجودي وايي چې ذهن او ماده چې دواه په ګډه سره ابدي دي، کاینات یې تشکیل کړي دي، پخپله خدای دی. دغه اثر تر ۱۸۳۰ز کال پورې ناچاپ پاتې شوی و. د دې د څرنګوالي اړه روایتونه توپیر لري چې ولې. یا خو د سیمه ییزو پولیسو په واسطه ورته په عیسویت باندې د یوې بلې حملې په صورت کې د کشیشانو له خوا خبرداری ورکړل شوی و، نسخه یې ضبط کړې وه، یا هم چارواکو دیدرو اړ ایستلی و تر څو ژمنه وکړي چې دغه اثر چاپ نکړي.
فرانسیس ګالتون
ښاغلی فرانسیس ګالتون (زوکړه: د ۱۸۲۲ زکال د فبروري ۱۶ مه – مړینه: د ۱۹۱۱ زکال د جنوري ۱۷ مه) د ویکټوریايي دورې علامه و؛ نوموړی احصایوي عالم، ټولنپوه، ارواه پوه، انسان پېژندونکی، استوايي کاشف، د جغرافیا عالم، مخترع، هوا پېژندونکی، مخکښ نسل پېژندونکی، د مغزي وړتیا ارزونکی او همدارنګه د ټولنیز داروینېزم، نژادي اصلاح او علمي نژاد پالنې ملاتړی و. نوموړی په ۱۹۰۹ زکال کې شوالیه شو.
ګالتون څه باندې ۳۴۰ مقالې او کتابونه لیکلي. نوموړي همدارنګه د همبستګۍ په برخه کې احصایوي مفهوم رامنځته کړ او په پراخه کچه یې منځنۍ کچې ته د ګرځېدو (regression toward the mean) مفهوم ترویج کړ. نوموړی لومړنی کس و چې له احصایوي لارو چارو څخه یې د انساني توپیرونو او همدارنګه د ځیرکتیا د میراث وړو په برخه کې کار واخیست او د انساني ټولنو د معلوماتو ټولونې په موخه یې د پوښتنو له ټولګو او سروې ګانو څخه کار اخیستل معرفي کړل؛ هغه چاره چې نوموړي په خپلو آنتروپرومتریکي (انسان سنجونکو) مطالعاتو کې د نسل پېژندنې او بیوګرافیکي چارو لپاره ورته اړتیا لرله. نوموړی د نژادي اصلاح له مخکښانو څخه و او دغه اصطلاح یې په ۱۸۸۳ زکال کې ابداع کړه؛ همدارنګه یې د «طبیعت او تربیت» عبارت هم ابداع کړ. د ارثي نبوغ (Hereditary Genius؛ ۱۸۶۹ زکال) تر نامه لاندې د نوموړي اثر د نبوغ او عظمت اړوند څېړنو په برخه کې د هغه لومړنۍ ټولنیزه علمي هڅه وه.
د انسان د ذهن څېړونکي په توګه، هغه د ذهني پیاوړتیا د اندازه کولو د علم (psychometrics)، د افتراقي ارواه پوهنې (differential psychology) او همدارنګه د شخصیت اړوند د کلماتي فرضیې (lexical hypothesis) بنسټ کېښود. نوموړي د ګوتو د نښو د طبقه بندۍ لپاره کړنلار رامنځته کړه چې په عدلي طب پوهنه کې ګټمنه وه. نوموړي همدارنګه د عبادت کولو په قوه څېړنه وکړه او دې پایلې ته ورسېد چې د نه اغېز لرلو له امله د عبادت کوونکو د عمر په اوږدوالي هېڅ اغېز نه لري. د بېلابېلو موضوعاتو اړوند د علمي اصولو د لټون لپاره د نوموړي هڅو آن په غوره توګه د چایو تر جوړونې پورې پراختیا ومونده.
نوموړي د علمي هوا پېژندنې د مبتکر په توګه د هوا د حالاتو لومړنۍ نقشه جوړه کړه، د بړبوکیو د مخالف لوري (anticyclones) نظریه یې وړاندې کړه او لومړنی کس و چې په اروپايي مقیاس کې یې د لنډ مهالو اقلیمي ښکارندو ریکارډ جوړ کړ. نوموړي همدارنګه د اورېدنې د افتراقي وړتیا د ازمویلو په موخه د ګالتون شپېلاق اختراع کړ. نوموړی د چارلز داروین تربور و.
لومړنی ژوند
ګالتون د انګلستان د بېرمنګام سیمې په سپارکبروک کې د «لارچز» په نامه لوی کور کې وزېږېد. نوموړی د چارلز داروین تربور و چې دواړو له اراسموس داروین څخه مشترک اجداد لرل. د نوموړي پلار ساموئل ترتیوس ګالتون د سامئول ګالتون جونیور زوی و. نوموړی همدارنګه د دوګلاس ستروت ګالتون د تره زوی و. ګالتونان کواکر وسله تولیدونکي او بانکوال و، په داسې حال کې چې داروین طبابت او علومو ته مخه کړې وه.
د ګالتون او داروین دواړو په کورنیو کې د سلطنتي ټولنې غړي شامل و چې لیوالتیا یې لرله په خپلو اضافي وختونو کې په اختراعاتو لاس پورې کړي. اراسموس داروین او ساموئل ګالتون دواړه د بېرمنګام د لونار ټولنې بنسټ اېښودونکي غړي و، چې په غړو کې یې متیو بولتون، جیمز واټ، جوزیا ودګووډ، جوزف پریستلي او ریچارډ لاول اجورث شاملېدل. دغه دواړې کورنۍ د پریمانه ادبي استعداد په لرلو مشهورې وې. اراسموس داروین اوږدې فني رسالې د شعر په قالب کې لیکلې دي. د ګالتون عمه ماری آن ګالتون د ښکلا پوهنې او مذهب اړوند لیکنې کړې او په خپله لیکلې بیوګرافي کې یې په ماشومتوب کې پر ځان باندې د لونار ټولنې د غړو د اغېز په اړه په تفصیل لیکنه کړې.
ګالتون یو نابغه ماشوم و – هغه د دوه کلنۍ په عمر کتاب لوست. د پنځه کلنۍ په عمر په یوناني او لایتن ژبو او همدارنګه د تقسیم په عملیه پوهېده؛ د شپږ کلنۍ په عمر یې د لویانو کتابونو په ځانګړې توګه د شکسپیر آثارو ته له هغو څخه د خوند اخیستو، شعر ویلو او له هغو څخه د نقل قول کولو په موخه مخه کړه. ګالتون د بېرمنګام  کېنګ اډوارډ ښوونځي ته لاړ، خو هلته یې د کلاسیک لنډ مهالې دورې ته پام ونکړ او په ۱۶ کلنۍ کې یې هغه پرېښود. والدینو یې پر هغه فشار راوړ څو د طبابت مسلک ته مخه کړي؛ نوموړي د دوه کلونو لپاره د بېرمنګام په عمومي روغتون او د لندن د کینګ کالج په طب پوهنځۍ کې زده کړې وکړې. نوموړي له دې وروسته له ۱۸۴۰ زکال څخه د ۱۸۴۴ زکال تر لومړیو پورې د کمبرېج په ټرینټي کالج کې د ریاضي زده کړې وکړې.
د انګلستان د لوی متحد لژ د سوابقو له مخې د ۱۸۴۴ زکال فبروري میاشت وه چې ګالتون د فراماسوني علمي څانګې فراماسون شو، هغه د کمبرېج د رېډ لاین هال مشري پر غاړه لرله او درې ماسوني درجې یې ترلاسه کړې: د ۱۸۴۴ زکال د فبروري په ۵ د کار زده کوونکي، د ۱۸۴۴ زکال د مارچ په ۱۱ مه د لارښود د همکار او د ۱۸۴۴ زکال د مۍ په ۱۳ مه یې د لارښود ماسون رتبه ترلاسه کړه. د دغه سوابقو په یاددښت کې لیکل شوي: «د ټرینټي کالج زده کوونکي فرانسیس ګالتون د ۱۸۴۵ زکال د مارچ په ۱۳ مه خپل سند ترلاسه کړ». له علمي څانګې څخه د ګالتون ترلاسه کړی سند د لندن د یونیورسیټي کالج په اسنادو کې شتون لري.
یو عصبي شاک ګالتون د افتخاراتو ترلاسه کولو لپاره له هڅو راوګرځاوه. نوموړي د خپل تربور چارلز داروین په څېر د انتخابي رایو پر بنسټ د لیسانس سند له ترلاسه کولو لاس واخیست. (د کمبرېج له دود څخه په پیروي هغه په ۱۸۴۷ زکال کې له نورو لوړو زده کړو پرته د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ). هغه د لنډ مهال لپاره د طبابت په برخو کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ، خو په ۱۸۴۴ زکال کې د پلار مړینې له عاطفي پلوه محروم کړ؛ په داسې حال کې چې له مالي پلوه پر ځان بسیا و، خو بیا یې هم طبي زده کړو ته په بشپړه توګه پای ټکی کېښود او بهرنیو سفرونو، ورزش او تخنیکي اختراعاتو ته یې مخ کړ.
په ۱۸۵۰ زکال کې له جغرافیايي سلطنتي ټولنې سره یوځای شو او په راتلونکو دوه کلونو کې یې اوږد مهالی او ستونزمن سفر سویل لویدیځې افریقا (اوسنۍ نامیبیا) ته وکړ چې هغه وخت ډېره لږ پېژندل شوې سیمه وه. هغه «په استوایي افریقا کې د یو کاشف د کیسې» تر نامه لاندې یو کتاب ولیکه. نوموړي د جغرافیا د سلطنتي ټولنې د بنسټ اېښودونکي د سرو زرو مډال په ۱۸۵۳ زکال او همدارنګه په یاده سیمه کې د مخکښې نقشې اخیستو له امله د فرانسې د جغرافیايي ټولنې څخه د سپینو زرو مډال ترلاسه کړ. دغه چاره لامل وګرځېده نوموړی د یو جغرافیه پوه او کاشف په توګه شهرت ومومي. هغه له دې وروسته د خپل تر ټولو زیات پلورل شوي کتاب «د سفر هنر» (The Art of Travel) په لیکلو پیل وکړ دغه کتاب سفر ته د چمتو ویکټوریايي وګړو لپاره عملي لارښوونې لرلې چې ګڼې نسخې یې راووتې او اوس مهال هم چاپېږي.
وروستي کلونه
په زیاته کچه مخاطبینو ته د لاسرسي په موخه ګالتون د ۱۹۱۰ زکال له مۍ میاشتې څخه تر دسامبر میاشتې پورې د Kantsaywhere په نامه ناول په لیکنې کار وکړ. دغه ناول هغه آرماني ټولنه توصیف کوله چې د دین پر مټ په کې نژادي اصلاح رامنځته شوې وه او د ځیرکو او مناسبو انسانانو د روزنې لپاره طراحي شوې وه. د نوموړي نه چاپ شوي یاددښتونه ښيي چې په دې کې هغه مطالب شامل و چې هغه لږ تر لږه له ۱۹۰۱ زکال څخه ورباندې لیکنې کړې وې. هغه د دغه ناول د چاپولو وړاندیز متهئون خپروندی ته وکړ خو هغو ورسره ډېره لږ لیوالتیا وښوده. ګالتون خپل خورځې ته ولیکل چې باید «یا چپ شي او یا هم یو ځای ونیسي». د هغه خورځې څرګنده کړې چې په هغو کې عاشقانه صحنو ځورولی و او د خپل ناول ډېرې برخې یې سوزولې وې، خو بیا یې هم لویه برخه پاتې ده چې د لندن د یونیورسیټي کالج له خوا په آنلاین بڼه خپور شو.