cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د جلندهر پښتانه
جلندهر د هند د پنجاب په ایالت کې یو مشهور ښار دی چې په تاریخونو کې یې ډیره یادونه شوې ده. دغه ښار د پنجاب د مرکز چندیګړ نه په شمال لویدیځ کې په ۱۴۴ کیلومټرۍ کې پر جي ټي روډ (Grand Trunk Road) یا شیر شاهي سړک پروت دی. جلندهر د پنجاب د نورو ولسوالیو لکه لودیانې ، امرتسر، موګا ، فیروزپور او هوشیارپور سره ګډې پولې لري. دغه ښار يو ستر صنعتي ښار دي. دلته له پخوا څخه پښتانه مېشت دي.
د انګلستان پاچا، جان
کله چې په ۱۲۰۲ زکال کې په فرانسه کې بیاځلي جګړه پیل شوه، جان لومړنیو بریاوو ته لاسرسی وموند، خو د پوځي منابعو کموالی او همدارنګه له نورمن، بریټون او آنژو اشرافو سره د هغه د چلن څرنګوالی په ۱۲۰۴ زکال کې په شمالي فرانسه کې د هغه د سترواکۍ د پاشل کېدو لامل وګرځېد. هغه د راتلونکې لسیزې ډېره برخه د دغو قلمرونو په بېرته نیولو، د لوړو عایداتو د ترلاسه کولو په هڅو، د خپلو وسله والو ځواکونو په اصلاح او همدارنګه د قاره یي اتحاد په بېرته رامنځته کولو تېر کړه. د نوموړي قضايي اصلاحاتو د انګلستان د عمومي حقوقو پر سیسټم تل پاتې اغېز درلود او همدارنګه یې د اضافي عوایدو سرچینه جوړه کړه. له پاپ دریم اینوسنتس سره د هغه شخړه په ۱۲۰۹ زکال کې د نوموړي د کافر ګڼل کېدو لامل وګرځېده؛ هغه اختلاف چې بالاخره یې په ۱۲۱۳ زکال کې حل کړ. په ۱۲۱۴ زکال کې د فیلیپ د ماتولو په موخه د جان هڅې په بووین جګړه کې د فرانسې پر وړاندې د جان د متحدینو د ماتې له امله ناکامې شوې. هغه مهال چې جان انګلستان ته راوګرځېد، د ډیری هغو بارونانو له پاڅون سره مخ شو چې د نوموړي له مالي سیاستونو او همدارنګه د انګلستان د پیاوړو اشرافو سره د چلن د څرنګوالي له امله ترې ناخوښه و. په داسې حال کې چې جان او بارونانو په ۱۲۱۵ زکال کې د ستر منشور د سولې په هوکړې توافق وکړ، خو هېڅ یوه اړخ هم د هغو شرایط مراعات نه کړل. کورنۍ جګړه د فرانسې د اتم لویي په مرسته د بارونانو سره پیل شوه. جګړه ډېر ژر بن بست ته ورسېده. جان د ۱۲۱۶ زکال په وروستیو کې د انګلستان په ختیځ کې د ټاکنیزو سیالیو پر مهال د خوني اسهال له امله ومړ. د هغه د زوی دریم هنري ملاتړي راتلونکی کال پر لویي او یاغي بارونانو بریالی شول.
معاصر وقایع لیکونکی تر ډېره پوره د پاچا په توګه د جان په کړنو نیوکې کوي او د هغه د سلطنت دوره له شپاړلسمې پېړۍ راهیسې د تاریخ لیکونکو د بحث او بیاکتنې موضوع ګرځېدلې. تاریخ لیکونکي جیم برابري د جان د مثبتو چارو اړوند اوسنی تاریخي لیدلوری را لنډ کړی او څرګندوي چې نن ورځ جان «د هڅاند مدیر، پیاوړي کس او پیاوړي جنرال» په توګه په پام کې نیول کېږي. له دې سره معاصر تاریخ لیکونکي په دې یوه خوله دي چې هغه د پاچا په توګه ډېرې نیمګړتیاوې لرلې، هماغه ډول چې تاریخ لیکونکی رالف ټرنر یې د هغه «د ناسمو او خطرناکو شخصیتي» ځانګړنو په توګه توصیف کوي لکه ماشومانه خویونه، کینه لرل او ظلم کول. دغو منفي مواردو د ویکټوریا د دورې د کیسه لیکونکو لپاره پراخ مطالب برابر کړي چې له امله یې جان د لویدیځ په عامه کلتور کې تکرار کېدونی شخصیت پاتی شوی؛ تر ډېره پورې د رابین هوډ په افسانو کې چې هغو ته په اړوندو فلمونو کې د شرور کس په توګه انځور کېږي.
لومړنی ژوند
د جان د ژوندانه په لومړیو کلونو کې هنري هڅه وکړه څو د ځای ناستوب مسئله حل کړي. ځوان پاچا هنري په ۱۱۷۰ زکال کې د انګلستان د پاچا په توګه تاج پر سر اېښی و، خو پلار یې ورته هېڅ رسمي ځواک نه و ورکړی. نوموړي ته همدارنګه د نرماندي او انژو د راتلونکي ارث ژمنه ورکړل شوې وه. د هغه بل ورور ریچارډ ته په پام کې وه چې د پوآتو د کنټ په توګه ورته د آکیتن کنټرول هم ورکړل شي، په داسې حال کې چې دریم ورور جفري ته هم د بریتاني د دوک څوکۍ په پام کې نیول شوې وه. دغه مهال دا ډېره لرې ښکارېده چې جان ته دې په پام وړ کچه ځمکې په میراث پاتې شي او پلار یې هم په ټوکو باندې په هغه د «لکلنډ» (ځمکو نه لرونکي) مستعار نوم اېښی و.
دویم هنري غوښتل چې د آکیتن سویلي پولې خوندي کړي او پرېکړه یې وکړه چې خپل کوچنی زوی د ساوي د دریم هامبرت له لور او وراثې سره کوژده کړي. د دغې هوکړې د برخې په توګه جان ته په راتلونکي کې ساوي، پیمونټ، مورین او همدارنګه کنټ هامبرت ته د اړوندو ټولو شتمنیو ژمنه ورکړل شوې وه. دویم هنري په دغه اتحاد کې د هغه د ونډې له امله د شینون قلا ګانې، لودون او میربیو د جان په نوم کړې. له دې امله چې جان دغه مهال یوازې پنځه کلن و پلار یې دغه ځایونه د عملي موخو په موخه تر کنټرول لاندې لرل. ځوان پاچا هنري د دغې موضوع تر اغېز لاندې رانغی؛ په داسې حال کې چې تر دغه مهاله ورته په خپله نوې پاچاهۍ کې هېڅ قلا نه وه ورکړل شوې، خو دغه قلا ګانې عملا د هغه په راتلونکو شتمنیو کې راتلې او د هغه له مشورې پرته ورکړل شوې وې. الیس د آلپ غرونو څنډو ته سفر وکړ او د دویم هنري له دربار سره یوځای شوه، خو له جان سره له واده وړاندې مړه شوه او په دې سره شهزاده بیاځلي له ارثه پرته پاتې شو.
په ۱۱۷۳ زکال کې د جان مشرانو وروڼو د الینور په ملاتړ د هنري پر وړاندې له ۱۱۷۳ زکال څخه تر ۱۱۷۴ زکال پورې لنډ مهالی پاڅون وکړ. نوموړی د دویم هنري تر لاس لاندې له ټیټ ځایګي لرلو ناخوښه و او په مخ پر زیاتېدوني ډول له دې اندېښمن و چې کېدای شي د دې په غبرګون کې جان ته زیاتې ځمکې او قلمرونه وسپارل شوي. ځوان پاچا هنري پاریس ته سفر وکړ او له اووم لویي سره یې لاس یو کړ. الینور چې په آکیتن کې د خپل مېړه له دوامداره مداخلې په غصه وه ریچارډ او جفري یې وهڅول په پاریس کې له خپل ورور هنري سره لاس یو کړي. دویم هنري د خپلو زامنو په ائتلاف بریالی شو، خو بیا هم د مونتلوئیس په ناسته کې له هغوی سره د سولې هوکړې ته ورسېد او د دوی پر وړاندې سخاوتمند و. ځوان پاچا هنري ته یې اجازه ورکړه چې له خپلې شوالیه کورنۍ سره د اروپا هر ځای ته سفر کولی شي، ریچارډ ته یې آکیتن بېرته ورکړ او جفري ته یې هم اجازه ورکړه بریتاني ته راوګرځي؛ یوازې الینور یې په دغه پاڅون کې د ونډې لرلو له امله بندي کړه.
جان چې له خپل پلار سره د جګړې پر مهال سفر کړی و ورته یې د مونتلوئیس ښارګوټي او په انژوین سترواکۍ کې یې په پراخه کچه نور ملکیتونه ورکړل. له دغه مهال وروسته ډیری ناظرینو جان د دویم هنري د خوښې وړ زوی باله، په داسې حال کې چې نوموړی د سلطنت د ځای ناستوب په کتار کې تر ټولو شاته و. دویم هنري جان ته د لا زیاتو ځمکو په موندلو پیل وکړ، هغه هم تر ډېره د مختلفو اشرافو په لګښت. په ۱۱۷۵ زکال کې هغه د کورنوال د مړ شوي ارل املاک ونیول او جان ته یې ورکړل. راتلونکی کال هنري د قانوني عرف پر خلاف د ایزابلا ګلاستر خویندې له ارث محرومې کړې او جان یې له بډایه ایزابلا سره کوژده کړ. په ۱۱۷۷ زکال کې د اکسفورډ په شورا کې هنري، ویلیام فیتزآلدلم د ایرلنډ د اربابۍ له څوکۍ ګوښه کړ او ۱۰ کلن جان یې د هغه ځای ناستی وټاکه.
محمدسرور رجایی
محمد سرور راجايي در شسیبمت یانی شسیبد این شن
وېشنيزه:افغاني ليکوال
د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه
د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه د یو یا ډېرو رواني درملو د کارونې ښکارندويي کوي هغه هم د شعوري حالت د بدلېدو په موخه یا د خوند اخیستو یا د غیر عادي موخو یا ساعتېرۍ لپاره چې د کارونکي د پوهې، احساساتو او هیجاناتو د بدلولو لامل ګرځي. کله چې د کارونکي بدن ته یو رواني درمل ننوځي، د نشه کولو یا مسمومولو اغیز په کې رامنځته کېږي. په عمومي توګه، تفریحي درمل په درېیو ډلو وېشل شوي دي: د خوابدۍ یا خپګان درمل (هغه درمل چې د هوساینې او ارامۍ احساس رامنځته کوي)؛ محرکات (هغه درمل چې د انرژۍ او هوښیارۍ حس راپاروي)؛ او د وېرې زیاتوالی (هغه درمل چې د وېرې ادراک تحریفوي).
د عامه کارونې په توګه، د نشه یي توکو تفریحي/ شوقي کارونه د دې پرځای چې د ځان درملنې د طبي حالت په توګه وپیژندل شي، ډېری وخت د زغم وړ ټولنیز چلند ګڼل کېږي. په هرحال، د ځینو نشه يي توکو ډیره کارونه له ټولنیز اړخه د یو داغ یا بد نوم په توګه ګڼل کېږي. ډیری خلک د خپګیان ضد تجویز شوي او کنټرول شوي درمل لکه مخدره توکي او همدارنګه افیوني مواد او بینزودیازپین کاروي.
په عامو یا رایجو تفریحي درملو کې کافيین چې ډېری په کافي یا قهوې، چای، څښاک، چاکلیټ او تجویز شويو درملو کې شامل دي؛ الکول، په عام ډول په بیر یا د اوربشو اوبه، شراب، او تصفیه شویو الکولي مشروباتو کې موندل کیږي؛ نیکوټین، ډېری په تنباکو او بریښنایی سیګرټو کې موندل کیږي؛ او کنترول شوي مواد د کنترول شويو درملو په توګه د نشه يي توکو په واحد کنوانسیون (۱۹۶۱) او د ملګرو ملتونو د رواني موادو کنوانسیون (۱۹۷۱) کې لیست شوي. هغه څه چې کنټرول شوي مواد یې له مخې غیر قانوني ګڼل کېږي په بېلابېلو هېوادونو کې توپیر لري، خو معمولا حشیش، کوکائین، افیوني مواد، MDMA، امفیتامین، میتامفیتامین، LSD، سیلوسایبین، مسکالین او بنزودیازپین په کې شامل دي. په ۲۰۱۵ کال کې، داسې اټکل شوی و چې په ټولې نړۍ کې له ۱۵ نه تر ۶۵ کلونو پورې شاوخوا ۵٪ کسانو (۱۵۸ میلیون نه تر ۳۵۱ میلیون پورې) لږترلږه یو ځل کنټرول شوي نشه توکي کارولي دي.
د کارونې لاملونه
د نشه يي توکو د تفریحي/ یا شوقي کارونې د علت پېژندنې په هکله ډیریو څیړونکو څېړنې کړي. چې تر ټولو عامې نظریې یې دا دي: جنیتیک، د شخصیت ډول، رواني ستونزې، ځان درملنه، جنسیت، عمر، سمدستي خوشالونه، د انسان اصلي اړتیا، تجسس يا پلټنه، بغاوت، له یوې ډلې پورې د تړاو احساس، له کورنۍ او تړاو پورې مربوط مسایل، د زیانمېدو نېټه، په ښوونځي یا کار کې ناکامي، ټولنیز- اقتصادي فشارونه، د ملګرو فشار، د ځوانانو جرم، شتون یا موجودیت، تاریخي عوامل، یا ټولنیزې-کلتوري اغیزې دي. تراوسه د یوه واحد لامل په اړه موافقه نه ده شوې. پرځای یې، متخصصین غوړاي چې د ژوند له ټولنیز رواني ماډل نه کار واخلي. په احتمالي توګه ددې لاملونو له ډلې هر یو یې د یوه کس د نشه يي توکو پر کارونې اغېز کوي، ځکه چې دا په دوه اړخیزه توګه فرد پورې منحصر نه دي. له جنیتیک یا وراثت او رواني روغتیا په پام کې نیولو پرته، ټولنیز عوامل نشه يي توکو ته د لاسرسي او کارونې په برخه کې ځانګړی رول لري.
د روږدېدو یا اعتیاد څیړونکي مارټین اې پلانټ په وینا، ډیری خلک د نشه یي توکو د تفریحی/ شوقي کارولو له پیل نه دمخه د ځان بیا تعریفولو دوره تېروي. هغوئ د نشه يي توکو کارونه د عمومي ژوند د یوې برخې په توګه ګڼي، چې له فرعي کلتور، لوړ حالت او د ټولنیز معیار له ننګونو سره تړاو لري. پلانټ وايي: «د کارونکي له نظره، د نشه يي توکو د اخیستلو او کارولو لپاره ډېری مثبت دلایل شتون لري. لکه څنګه چې څرګنده ده د نشه يي توکو کارونه په کومې کچې چې له ملګرتیا، خوښۍ او وضعیت پورې تړاو لري په همغې کچې له خپګیان او بې وزلۍ سره هم تړاو لري. د نشه يي توکو پر کارونکي باندې بدلېدنه د ډېریو خلکو لپاره د منفي تجربې پر ځای یو مثبت تایید یا تصدیق دی».
روغتیايي خطرونه
د نشه يي توکو د تفریحي/ شوقي کارونې له امله د خطرونو شدت او ډول په پراخه کچه د نشه يي توکو د د کارولو د کچې په پام کې نیولو سره توپیر لري. د کارونکي په بدن او چاپیریال کې ډیری داسې لاملونه شتون لري چې له هر ډول نشه يي توکو سره په بېل ډول تعامل کوي. په ټولیزه توګه، ځینې څېړنې دا په ډاګه کوي چې د تفریحي نشه يي توکو له ډلې الکول تر نورو ټولو ډېر خطرناکه دي. یوازې هیروئین، کراک کوکائین، او میتامفیتامین ډېر زیانمن نشه يي توکي ګڼل کیږي. د بېلابېلو طبي متخصصینو له خوا الکولي مشروبات، د تنباکو محصولات او ډېری نور د نیکوټین پر بنسټ محصولات (لکه، برېښنايي سګرټ)، او کینابیس د ډیرو عامو او په پراخه کچه د ابتدايي یا دروازې درملو په توګه ګڼل کیږي. په متحده ایالاتو، اسټرالیا او نیوزیلینډ کې، د الکول څښلو عمومي پیل، د تنباکو څښل، د چرسو څښل، او د ځوانانو ترمنځ د ډیریو نشه يي توکو استعمال، ډېر کله د ځوانۍ او د ښوونځي په دورې کې (منځني ښوونځي او ثانوي ښوونځي) پېښېږي.
هغه علمي مطالعات چې د الکول له ټیټې سطحې نیولې تر منځنۍ سطحې، په ځانګړې توګه پر سور شراب تمرکز کوي، دې پایلې ته رسیدلي چې ښايي ددې په کارولو سره د پام وړ روغتیایی ګټې، لکه د زړه د ناروغیو د خطر کموالی، مغزي سکتې او ادراکي زوال، کارونکي ته ورسېږي. دا ادعا رد شوې ده. څیړونکي ډیویډ ناټ داسې وویل دا څیړنې چې د «منځنۍ سطحې» د الکولو مصرفولو ګټې بیانوي، پر هغو کسانو چې دمخه یې له دې څښاک نه استفاده کوله کوم ډول بدلون یا کنټرول یې پکې نه دی راوستی. ځینو متخصصینو په انګلستان کې داسې وړاندیز کړی چې د هغو رواني درملو په ډله کې چې ښايي کاروونکو ته لږ زیان رسوي (که څه هم په لومړي ځل لږ کارول کیږي) چرس، psilocybin mushrooms، LSD، او MDMA شامل دي. په هرحال، دا درمل له ځانګړو خطرونو او د جانبي عوارضو یا زیانونو نه خالي نه دي.
متحده ایالات
د ۱۹ پیړۍ له نیمایي نه تر ۱۹۳۰ لسیزې پورې، امریکایی ډاکټرانو د بېلابېلو طبي شرایطو پر بنسټ Cannabis sativa د تجویز شوي درمل په توګه وړاندیز کړل. په ۱۹۶۰ لسیزې کې، د کلتور ضد غورځنګ د حشیش په ګډون د رواني درملو کارونه معرفي کړه. بالغو ځوانانو او د کالج زده کوونکو د نورو نشه يي توکو په ډله کې د حشیش د تفریحي کارونې ۲۰-۲۵٪ راپور ورکړی، په داسې حال کې چې کلتوري ذهنیت یې د کارولو په برخه کې خلاص او پلټونکی و. FBI په ۱۹۶۹ کال کې داسې راپور ورکړ چې د ۱۹۶۶ او ۱۹۶۸ کلونو ترمنځ، د ماري جوانا د ساتلو له امله، چې د ۱۹۳۷ کال پر ماري جوانا د مالیې قانون له مخې چې په متحده ایالاتو کې دا غیرقانوني و، د نیول شویو کسانو شمیر ۹۸ سلنه ډېروالی موندلی و. د دې اعتراف سربېره چې د ۱۹۶۰ لسیزې په وروستیو کې د امریکا په ځوانانو کې د نشه يي توکو کارول خورا ډېر وو، سروې داسې ښیي چې تر ۱۹۶۹ کاله پورې د امریکا یوازې ۴ سلنه نفوس ماري جوانا کارولې. خو تر ۱۹۷۲ کاله پورې دا شمېر ۱۲ سلنه ته لوړ شوی. دا شمیر به تر ۱۹۷۷ کاله پورې دوه چنده شي.
د کنټرول شويو موادو قانون په ۱۹۷۰کال کې ماري جوانا، هیروئین او LSD د لومړي جدول نشه يي توکو په ډله کې راوستل. هغه مهال ډېری ماري جوانا له مکسیکو نه راتلل، خو په ۱۹۷۵ کال کې د مکسیکو حکومت موافقه وکړه چې د پاراکوټ د بوټو له منځه وړونکې دوا په شیندلو سره دغه حاصلات له منځه یوسي، دې کار د زهري جانبي عوارضو وېره خپره کړه. وروسته يې کولمبیا اصلي تامینونکی هېواد شو. تر یوې لسیزې وروسته د ماري جوانا په څښلو کې کموالی راغی، خو د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې، په ځانګړې توګه د تنکیو ځوانانو ترمنځ یې یو ځل بیا ډېروالی وموند، خو د پخوانیو کارونو په پرتله د لسیزې په پای کې دا وده راکمه شوې وه.
ایوب استاد
پښتو موسیقۍ ته چوپړ:
نوموړي د خپل ژوند په اوږدو کې څه باندې نیمه پېړۍ د پښتو موسیقۍ غنا ته وقف کړی و او یو شمېر تلپاتې سندرې یې د افغانستان ملي راډیو ټلېوېژن ته ویلې وې. ایوب استاد په پښتو.موسیقۍ کې د یو ځانګړي سبک خاوند سندرغاړی و. نوموړي داسې یوه حنجره لرله چې نه یې په هند او نه یې په سیند کې ساری لیدل کېږي د هغه په حنجره کې‌ د هوا مرغان ناست وو. د ایوب استاد پښتو موسیقۍ ته چوپړ تر لمر روښانه دی.
مړینه:
ایوب استاد د جون پر ۲۷مه ۲۰۲۱ میلادي کې د ۹۵ کالو په عمر د ورپېښې ناورغۍ له امله په ننګرهار کې ومړ. ایوب استاد د تېرو ۱۰ کلونو راهیسې د ناروغۍ په بستر پروت و. نوموړی د سره رود ولسوالۍ اړوند نغرک سیمه کې په خپله پلرنۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
راتلونکی
راتلونکی له تېر او حال څخه وروسته يو وخت دی، چې رسېدنه يې د وخت شتون او د فزيکي قوانينو له امله حتمي ده. د راتلونکي د حقيقت او د مخنيوي د نه وړتيا روښانه ځانګړتيا له امله، ټول هغه شيان چې اوس شته او راتلونکي کې به هم وي، د تلپاتې يا لنډمهالي په توګه يې ډلبندي کولی شو. تلپاتې دا معنا چې د تل لپاره به وي او لنډمهالي دا معنا چې ياد شيان به پای ته رسېږي. په لويديځه نظريه کې چې د وخت کرښيزې مفکورې څخه ګټه اخلي، راتلونکی د اټکل شوې وخت ليکې هغه برخه ده چې تمه ده پېښه شي. په خاص نسبيت کې راتلونکی بشپړ يا مطلق راتلونکي يا راتلونکي روښانه مخروط په توګه په پام کې نيول کېږي.
د وخت فلسفه کې د حال اصالت هغه باور دی، چې له مخې يې يوازې حال شته او راتلونکی او تېر غيرواقعي دي. دينونه هغه وخت راتلونکی په پام کې نيسي، چې ځينو مسئلو، لکه: د کړنو برخليک، له مرګ څخه وروسته ژوند او escatologies ته اشاره کوي. ايسکاټولوژي څېړي چې د وخت او نړۍ پای به څه وي. ديني څېرو، لکه پيغمبرانو علیه السلام او غيب ويونکو يا روحانيونو راتلونکي ته د کتلو ادعا کړې ده. د راتلونکې څېړنې يا د راتلونکې پوهه (Futurology) اټکليز شوني راتلونکو پوهه، هنر او کارونه ده. د دې برخې معاصر پوهان د يو وخت يا يوې ټوټې راتلونکي او د اټکل او شونتيا محدوديتونو پر وړاندې د شوني او توجيه وړ راتلونکو په پرتله د ځايناستو او له يو څخه زياتو راتلونکو اهميت باندې ټينګار کوي. د تقدير اصالت هغه باور دی، چې له مخې يې تېر، حال او راتلونکی وار له مخه څرګند شوي دي.
د راتلونکي مفهوم، د هنري خوځښتونو او د دې د څرګندونې په اړه په بشپړ ډول ځانګړي شويو ژانرونو ،لکه د ۲۰ مې پېړۍ «راتلونکي اصالت» خوځښت، په کلتوري توليد کې په پراخ ډول راسپړل شوی دی.
په فزیک کې
وخت په فزيک کې څلورم اړخ يا بعد دی. فزيکپوهان بحث کوي، چې د فضا وخت د غځېدونکي ټوکر د يوې لړۍ په توګه درک کېدلی شي، چې لکه د راښکون يا جاذبې قوې غوندې د ځينو قوو له امله کږېدلی شي. په لرغوني فزيک کې راتلونکی يوازې د وخت ليکې نيمايي دی، چې د ټولو کتونکو لپاره يو ډول دی. په ځانګړي نسبيت کې د وخت بهير د کتونکي د اړيکې نسبت په چوکاټ پورې اړوند دی. هر څومره چې يو کتونکی د اړيکې نسبت يا مأخذ څيز څخه په تېزې واټن اخلي، ښکاري چې ياد څيز د وخت په واسطه په همغه اندازه بطي حرکت کوي. په دې دليل راتلونکی له دې وروسته عيني نظريه يا مفهوم نه دی. بشپړ راتلونکی يا د راتلونکي روښانه مخروط يو څه معاصره نظريه ده. کله چې يو شخص په درې فضايي اړخونو يا بعدونو کې په مخکې يا په شا حرکت کولی شي، زيات فزيکپوهان بحث کوي چې تاسې په وخت کې يوازې د مخکې تللو وړتيا لرئ.
د ځانګړي نسبيت نظريې يوه وتنۍ دا ده، چې يو شخص د خورا لوړې چټکتيا يون کولو په واسطه په راتلونکي کې تګ يا يون کولی شي (مګر هيڅکله بېرته نه شي راګرځېدلی). په داسې حال کې چې دا اغېز تر عامو حالتونو لاندې د ارزښت وړ نه دی، په خورا لوړو چټکتياوو کې د فضا يون د وخت بهير د پام وړ بدلولی شي. لکه څرنګه چې د پوهې په زياتو افسانوي کيسو او فلمونو (لکه: Deja Vu) کې انځور شوي دي، په نږدې روښانه چټکتيا کې ان د لږ وخت لپاره د يو شخص يون به يوې داسې ځمکې ته بېرته راوګرځي، چې په راتلونکي کې زيات کالونه دي.
ځيني فزيکپوهان ادعا کوي، چې د فضا وخت د دوو برخو يو ځای کولو په موخه د يوه مارپېچ سوري په کارونې سره يو شخص په نظرياتي ډول په وخت کې يون کولی شو. فزيکپوه Michio Kaku په ډاګه کوي، چې د دې فرضي وخت څرخ ته د ځواک ورکولو او د وخت فضا په ټوکې کې د يو سوري ويستل به د يو ستوري انرژۍ ته اړتيا ولري. يوه بله نظره دا ده، چې شوني ده يو څوک په دنيايي څانګو(( (cosmic strings) سره په وخت کې يون وکړي.
په فلسفه کې
د وخت په فلسفه کې د حال اصالت هغه باور دی، چې له مخې يې يوازې حال شته او راتلونکی او تېر يا ماضي ناريښتيني دي. تېرې او راتلونکې هستۍ د ذهني جوړښتونو يا افسانو په توګه تشرېح شوې دي. د حال اصالت سرچپه د تل پاېېدنې اصالت دی، چې د دې باور له مخې په تېر او راتلونکي کې شيان په تلپاتې ډول شتون لري. يوې بلې نظريې ته ځيني وختونه د «د وخت وده وال بلاک نظريه» وايي، چې له مخې يې تېر او حال شته، مګر راتلونکی نه شته.
د حال اصالت، د نسبيت په اړه د ګاليله نظريې سره متناسب دی، چې وخت په کې له فضا څخه خپلواک او بېل دی، مګر شوني ده چې د حال اصالت دې د Lorentzian يا د البرټ انسټاين نسبيت نظريې سره د نورو معلومو فلسفي پای ليکونو (تيزس) سره په يووالي کې برابر نه وي، چې زياتره يې د بحث وړ نه بولي. Saint Augustine وړانديز وکړ، چې حال د تېر او راتلونکي تر منځ يوه تېره څنډه ده او د وخت هيڅ غځېدلې دوره نه شي رانغاړلی.
د Saint Augustine په خلاف ځيني فيلسوفان اټکل کوي، چې شعوري تجربه په وخت کې غځېدلې ده. د بېلګې په ډول: William James وايي چې: وخت ... «د هغه څه يو لنډ مهال دی، چې موږ يې په ناڅاپي او پرله پسې ډول ورته حساس یو. Augustine اټکل وکړ چې خدای له وخت څخه د باندې او په ابديت کې د ټولو وختونو لپاره شته دی. نور هغه لومړني فيلسوفان چې د حال پلوي وو، د بودايانو (د هندي بودا ايزم په دود کې) کې شاملېږي. د معاصرې دورې د بودايي فلسفې يو مشر پوه Stcherbatsky دی، چې د بودايي حال اصالت په اړه يې په پراخه ډول ليکنې کړې دي. "هر تېر شوی څيز ناريښتينی دی. هر راتلونکی څيز ناريښتينی دی. هر انګېرل شوی، نشت يا ورک، خيالی ... څيز ناريښتينی دی. په پای کې: ريښتينی د فزيکي ګټورتوب (لکه: سبب) يوازې د حال شېبه ده."
په روانپوهنه کې
خوش بيني يا د ښې راتلونکي فلسفه، د ژوند په اړه هغه نظريه ده، چې له مخې يې يو څوک د نړۍ يوه منظره د مثبت ځای په توګه په پام کې نيسي. ويلی شو چې: د ښه راتلونکي فلسفه يو ګيلاس د نورو د «نيم تش» په خلاف «نيم ډک» ويني. ياده فلسفه د بدبينۍ (بد راتلونکي فلسفې) سرچپه فلسفي نظريه ده. د دې نظريې پلويان په عمومي ډول باور لري، چې خلک او پېښې په ذاتي ډول ښې دي، نو زيات حالتونه يې په پای کې د تر ټولو ښه کولو لپاره کار کوي. هيله په يوې مثبتې وتنۍ کې د يو چا په ژوند کې د پېښو او حالتونو اړوند باور دی. هيله د مايوسۍ، غوښتلو، ارزو کولو، زغملو او ټينګار پر معلومه اندازه باندې دلالت کوي. لکه: باور لرل چې يوه غوره او مثبته وتنۍ، ان هغه وخت هم شونې ده، چې ځيني دلايل يې په خلاف وي. هيله منتوب د ښه راتلونکي فلسفې څخه يو څه ځکه بېل دی، چې هيله يو احساساتي حالت دی، په داسې حال کې چې خوش بيني مثبت چلند ته د لارښود فکري نمونې له لورې يوه تر لاسه شوې پايله ده.
بدبيني يا د بد راتلونکي فلسفه، لکه مخکې چې ذکر شوه، د ښې راتلونکي سرچپه ده. دا د يوازې بد يا ناخوښو وتنۍ، پايلو يا ستونزو ليدلو، تمې او ټينګار کولو هڅه يا ميلان دی. ياد ويی (Pessimism) له لاتيني Pessimus څخه رامنځته شوی دی، چې Pessi د تر ټولو خراب او malus د بد يا ناوړه معنا لري.
بریدګرې نوعې
بریدګرې نوعې یا مهاجمې نوعې هغه بېګانه ارګانېزمونه دي چې نفوس یې له حده ډېرېږي او خپل نوي چاپېریال ته زیان رسوي. که څه هم چې ډېری بېګانه یا نوي چاپېریال ته را کډه شوې نوعې د نورو نوعو په نسبت خنثا یا ګټورې دي، خو بریدګرې نوعې پر مېشت‌ځای او بیولوژيکي سیمو منفي اغېز کوي او د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او/یا اقتصادي زیانونو لامل کېږي. همدا راز دا اصطلاح د هغو ځايي یا بومي نوعو لپاره هم کارول کېدای شي چې په غدايي شبکه کې یې د انساني بدلونونو تر راتلو وروسته د خپل بومي یا ځايي چاپېریال لپاره مضرې کېږي – د بېلګې په توګه بنفش سمندري کیشپ چې د کلفورنیا د شمالي ساحل په اوږدو کې یې کلېپ ځنګلونو ته د دغو ځنګلونو تر طبیعي ښکاري یعنې د کلفورنیا تر سمندري سمور ډېر زیانونه اړولي دي. له شلمې پېړۍ را وروسته بریدګرې نوعې پر یوه جدي اقتصادي، ټولنیز او ژواک چاپېریالي ګواښ بدلې شوې دي.
پر پخوانیو ایکوسیستمونو د ژوندیو موجوداتو تهاجم یا تېری یوه طبیعي پدیده ده، خو هغه بېګانه‌والی چې انسان تسهیل کړی دی، د تهاجم کچه او جغرافیايي محدوده یې ډېره زیاته لوړه کړې ده. انسانانو د زرګونو کلونو لپاره په تصادفي او قصدي ډول عمل کړی چې له لومړنیو کډوالیو څخه یې پیلېږي، د اکتشاف په عصر کې چټکېږي او بیاځلي د نړیوالې سوداګرۍ له پیل سره لا ډېر سرعت مومي. د بریدګرو نباتي نوعو پام وړ بېلګې کوډزو، انډین پامپاس واښه، انګلیسي پیروتی، جاپاني ناټویډ او د زېړو غنمو ګل دي. د بریدګرو حیواناتو په بېلګو کې د نیوزلنډي خټین حلزون، وحشي خوګ، اروپايي سویې، کورنۍ پیشو او نولۍ نومونه یادولی شو.
لاملونه
معمولاً یوه بېګانه نوعه باید تر دې وړاندې چې په یوه نوي ځای کې مهاجمه شي، د نفوس په ټيټ تراکم کې ژوندۍ پاتې شي. د نفوس په ټيټو تراکمونو کې ښايي د بېګانه نوعو لپاره ستونزمنه وي چې په یوه نوي ځای کې تکثیر وکړي یا خوندي پاتې شي، له دې امله ښايي یوه نوعه تر ځای پر ځای کېدو وړاندې څو څو ځله یوه ځای ته لاړه شي. د انسان د خوځښت الګوګانې لکه هغه بېړۍ چې د بندرونو لوري ته حرکت کوي یا له بندرونو څخه ځي او یا هغه موټرونه چې په لویو لارو کې ښکته او پورته ځي، د ځای پر ځای کېدو لپاره ګڼ فرصتونه رامنځته کوي. پوهان د ایکوسیستم او نوعې فکتورونه د هغو میکانیزمونو تر منځ غوره ګڼي چې که ترکیب شي، په نویو بېګانه نوعو کې تهاجم رامنځته کوي.
ایکوسیستمي میکانیزمونه
په ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو کچه او له دغو سرچینو څخه د موجوداتو د استفادې کچه پر ایکوسیستم د اضافي نوعو اغېزې مشخصوي. په پایدارو ایکوسیستمونو کې د شته سرچینو د استفادې تعادل موجود دی. دغه میکانیزمونه هغه وضعیت تشرېح کوي چې په هغه کې ایکوسیستم له داسې ګډوډۍ سره مخ شوی چې د ایکوسیستم بنسټیز ماهیت بدلوي.
کله چې د ځنګل‌سوځېدنې په څېر بدلونونه پېښېږي، عادي تسلسل د ځايي وښو او بوټو په ګټه دی. هغه بېګانه نوعه چې کولای شي تر ځايي نوعو چټکه وده وکړي، له داسې سرچینو استفاده کولی شي چې د ځايي یا بومي نوعو لپاره د لاسرسي وړ وې. نایتروجن او فاسفورس په دغسې شرایطو کې تر ډېره محدودوونکي عوامل یا فکتورونه دي.
منفي اغېزې
بریدګرې نوعې کولای شي پر هغو مېشت‌ځایونو او سیمو ناوړه اغېزې وکړي چې تهاجم یې پرې کړی دی او له دې امله ښايي د ایکولوژيکي، ژواک چاپېریالي او اقتصادي زیانونو لامل شي.
ایکولوژيکي اغېزې
اروپايي ټولنه «بېګانه بریدګرې نوعې» د هغو نوعو په توګه تعریفوي چې یو خو د خپل تیتوالي له طبیعي سیمې بهر دي او دویم دا چې ژواک بېلابېلوالی ګواښي. بیوټیک تهاجم د نړیوال ژواک بېلابېلوالي د له منځه تګ له پنځو لویو عواملو څخه یو عامل بلل کېږي او د سیاحت او نړیوالتوب په دلیل د ډېرېدو په حال کې دی. دا ښايي د خوږو اوبو په هغو ایکوسیستمونو کې صدق وکړي چې په کافي اندازه تنظیم شوي نه دي، که څه هم چې قرنتینونو او د بالاسټ اوبو قوانینو وضعیت ښه کړی دی.
بریدګرې نوعې ښايي د رقابتي اخراج، د مېشت‌ځایونو د بې‌ځایه کولو یا له اړوندو ځايي نوعو سره د ترکیب له لارې ځايي نوعې د انقراض یا له منځه تګ لوري ته بوځي. له دې امله پر اقتصادي اغېزو سربېره د بېګانه نوعو تهاجم ښايي په ګڼو ځایونو کې د ژوندیو موجوداتو په جوړښت، ترکیب او نړیوال خپرښت کې پراخ بدلونونه راولي چې په پایله کې د نړۍ د ژویو او نباتاتو د هم‌جنس کېدو او د ژواک بېلابېلوالي د له منځه تلو لامل کېږي.
چاپېریالي اغېزې
بریدګرې نوعې او د کنترول هڅې یې کولای شي پر عامه روغتیا اوږدمهالې اغېزې ولري. د بېلګې په توګه هغه افت وژونکي چې د افت د یوې خاصې نوعې د درملنې لپاره کارول کېږي، خاوره او سطحي اوبه ککړولای شي. پر ایکوسیستمونو د انسان د تېري له امله د اېچ.ای.وي په څېر ناروغۍ رامنځته شوې او ګڼ نفوس یې له ګواښ سره مخ کړی دی. بېګانه مرغان (لکه کوتره)، داړونکي یا خوله‌لګوونکي ژوي او حشرات (لکه غوماشې، کیک، سپږې، افریقايي مچ او دې ته ورته افتونه) کولای شي د انساني ناروغیو د لېږدوونکو په توګه عمل وکړي. د ثبت شوي تاریخ په جریان کې د ملاریا، ژېړې تبې، لکه دارې تبې او بوبونیک طاعون په څېر انساني وباوې د دغو لېږدوونکو له لارې پراخې شوې دي. د یوې بېګانه ناروغۍ یوه وروستۍ بېلګه د لوېديځ نیل ویروس دی چې انسانان، مرغان، تي لرونکي حیوانات او خزنده‌ګان وژني.
اقتصادي اغېزې
د بریدګرو نوعو د مدیریت او کنترول لپاره په نړیواله کچه هر کال ۱.۴ ټریلیونه ډالره لګښت کېږي. ځینې بریدګرې نوعې د سیمې پر اقتصاد منفي اغېز کولی شي.
متحد ایالتونه
د بریدګرو نوعو اقتصادي لګښتونه په کرنه او ځنګلدارۍ کې د تولیداتو د بایللو او د مدیریت د لګښتونو له لارې پر مستقیمو لګښتونو وېشلی شو. د بریدګرو نوعو اټکلیز زیان او د کنترول لګښت یوازې په متحدو ایالتونو کې په کلني ډول څه باندې ۱۳۸ میلیارده ډالره دی. د تفرېح او سیاحت د عایداتو د له منځه تګ له لارې هم اقتصادي زیانونه پېښېدای شي. کله چې د تهاجمونو اقتصادي لګښتونه د تولید د زیان او د مدیریت د لښګتونو په توګه محاسبه کېږي، په دې دلیل چې ژواک چاپېریالي زیانونه په پام کې نیسي، کم دي. که پیسې د نوعو له منځه تګ، د ژواک بېلابېلوالي له منځه تګ او یا هم د ایکوسیستمي خدمتونو له منځه تګ ته ځانګړې شي، د بریدګرو نوعو د اغېزو له امله رامنځته شوي لګښتونه ډېر لوړېږي.
اروپا
په اروپا کې د ۱۹۶۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ د بریدګرو بېګانه نوعو ټولیز اقتصادي لګښتونه شاوخوا ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره (د هغو نامعلومو لګښتونو په ګډون چې ښايي په رښتیا پېښ شوي وي یا نه وي) یا ۷۸ میلیارده امریکايي ډالره (یوازې هغه لګښتونه چې پېښېدل یې لیدل شوي وي) اټکل شوي دي. دغه اټکلونه ډېر محافظه‌کارانه دي. د دغې ډېټا پر بنسټ ولاړو ماډلونو رښتینی کلنی لګښت په ۲۰۲۰ کال کې ۱۴۰ میلیارده امریکايي ډالره وښود.
ایټالیا له څه باندې ۳۰۰۰ بېګانه نوعو سره یو داسې اروپايي هېواد دی چې تر ټولو ډېرې بریدګرې نوعې لري. پر اقتصاد د بېګانه بریدګرو نوعو اغېزې له مدیریتي لګښتونو نیولې د محصولاتو تر ویجاړۍ او زېربنايي زیانونو پورې یوه پراخه ساحه رانغاړي. د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ کلونو تر منځ په ایټالیا کې د بریدګرو نوعو له امله ټولیز اقتصادي زیان شاوخوا ۸۱۹.۷۶ میلیونه امریکايي ډالره (۷۰۴.۷۸ میلیونه یورو) اټکل شوی دی. له دې سره سره، دلته یوازې ۱۵ ثبت شوې نوعې داسې اټکلیز لګښتونه لري چې د باور وړ دي، له دې امله ښايي رښتیني لګښتونه تر یادو شویو پیسو ډېر زیات وي.
ګلالۍ اسماعیل
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
ګلالي اسماعیل ( Gulalai Ismail) په 1986 کې زېږېدلی د پاکستان د بشري حقونو فعاله پښتنه ده. هغه د ښځو د علم موسسې مشره ده چې د سولې د شبکې تخم دی. هغه په پاکستان کې د سولې د هڅولو او د ښځو ځواکمنتيا په اړه په نړيوالو کنفراسنو کې وينا کوي او د ملګرو ملتونو د کال د سولې جايزه او د شيراک بنسټ د سولې جايزې ګټوونکې ده.
ژوندلیک
د 2018 کال په اکتوبر کې ګلالۍ اسماعيل د پاکستاني چارواکو له خوا ونيول شوه او پاسپورټ يې هغه وخت ظبط کړای شو، چې هغه په انګلستان کې له یوه بشري کنفرانس څخه راستنه شوه. له نیول کېدو وروسته هغه په ضمانت خوشې شوه، د اسلام اباد هوايي ډګر چارواکو تائيد کړه چې د ګلالۍ اسماعیل نوم د نه وتلو په لېست کې دی. له هغې وروسته د ګلالۍ اسماعیل قانوني استازی د اسلام اباد سترې محکمې څخه غوښتنه وکړه چې د ګلالۍ اسماعیل پاسپورټ دې بېرته ورکړي او هغه ته دې د سفر اجازه ورکړي ځکه چې دا د بنیادي بشري حقونو خلاف ورزي ده. د نیول کېدو پر مهال څرګنده شوه چې د پاکستان استخباراتي ادارې او د پاکستان پوځي استخباراتو د تحقیقاتو فدرالي ادارې ته امر کړی وو چې د ګلالۍ اسماعیل نوم د نه ورتګ په لېست کې واچوي.
سرچينې
وېشنيزه:1986 زېږېدنې وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:د صوابۍ ولسوالۍ خلک وېشنيزه:پښتون ژغورنې غورځنګ
نژاد او روغتیا
نژاد او روغتیا په دې معنا دي چې له یوه ځانګړي نژاد یا توکم سره اړیکه څه ډول پر روغتیا اغېز کوي. نژاد یو پېچلی مفهوم دی چې د زماني دورو په اوږدو کې یې بدلون کړی او په ځان پېژندنه او ټولنیزه پېژندنه دواړو پورې اړه لري. پوهان د نژاد او روغتیا په څېړنه کې خلک د بېلابېلو لاملونو له مخې په نژادي کټګوریو کې تنظیموي چې فینوټایپ، نسب، ټولنیز هویت، جنیټيکي جوړښت او د ژوند تجربه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په روغتیايي څېړنو کې د نژاد او قومیت تر منځ تر ډېره توپیر نه کېږي.
په بېلابېلو نژادي او قومي ډلو کې د روغتیايي وضعیت، روغتیايي پایلو، ژوند ته د هیله‌مندۍ او ګڼو نورو روغتیايي شاخصونو توپيرونه په ښه ډول مستند شوي دي. ایپډیمولوژیکي معلومات ښيي چې نژادي ډلې په نابرابر ډول د ناروغیو او تلفاتو له پلوه د ناروغیو تر اغېز لاندې دي. په ځینو ځانګړو نژادي ډلو کې ځینو اشخاصو ته لږه پالنه یا مراقبتونه رسېږي، سرچینو ته کم لاسرسی لري او عموماً یې ژوند لنډ وي. په ټولیز ډول داسې ښکاري چې د نژادي روغتیا د نابرابرۍ ریښې په نژاد پورې اړوندو ټولنیزو نیمګړتیاوو ته رسېږي چې مجازي کلیشې او په ټولنیز-اقتصادي وضعیت کې توپيرونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
د نژادي روغتیا نابرابرۍ
په متحدو ایالتونو کې د نژادي او قومي اقلیتونو لپاره روغتیايي توپیرونه ډېر ډولونه لري چې د مزمنو ناروغیو، له وخت څخه د مخکې مړینو او د سپین پوستانو تر منځ د معمولې کچې په پرتله د میندو د مړینو لوړه کچه په کې شاملېږي. باید ووایو چې دغه بېلګه نړیواله نه ده. ځینې اقلیتونه - په ځانګړي ډول هسپانوي کډوال – ښايي متحدو ایالتونو ته په راتلو سره د سپین پوستانو په پرتله ښې روغتیايي پایلې ولري. خو داسې ښکاري چې دغه ښې روغتیايي پایلې په متحدو ایالتونو کې د وخت په تېرولو سره کمېږي. په نورو شاخصونو کې نابرابرۍ کمې شوې دي؛ دلیل یې دا نه دی چې اقلیتونه ښه شوي دي، بلکې دلیل یې دا دی چې د اکثریتو یا ډېره‌کیو روغتیايي حالت خراب شوی دی.
په متحدو ایالتو کې څه باندې ۱۳۳ میلیونه امریکایان (چې د ټول نفوس ۴۵ سلنه کېږي) یوه یا څو مزمنې ناروغۍ لري. یوې څېړنې ښودلې ده چې نژادي یا قومي اقلیتونه د ۶۰ کلنۍ او ۷۰ کلنۍ تر منځ د سپین پوستانو (هسپانويانو او غیر هسپانويانو) په پرتله ۱.۵ یا ۲ برابره ډېر احتمال لري چې د څلورو لویو مزمنو ناروغیو په ډله کې یوه په ځانګړي ډول شکر، سرطان، د زړه ناروغي یا د سږیو مزمنه ناروغي ولري. له دې سره سره، تر ټولو لوی توپیرونه په هغو اشخاصو کې لیدل شوي دي چې په مزمنو ناروغیو اخته دي. په هسپانويانو او افریقایي‌الاصله امریکایانو کې د شکر ناروغي ډېره ده، په داسې حال کې چې غیر هسپانوي تور پوستي د غیر هسپانوي سپین پوستو په پرتله د سرطان یا د سږو له مزمنې ناروغۍ سره د زړه پر ناروغۍ د اخته کېدو ډېر احتمال لري. د غیر هسپانوي سپین پوستو تر منځ د شکر په ګډون د څوګونو ناروغیو انتشار کم دی؛ په غیر هسپانوي سپین پوستو کې د څوګونو ناروغیو شتون ډېر لوړ دی چې د شکر ناروغي نه په کې شاملېږي. په غیر هسپانوي سپین پوستانو کې یوازې د سرطان یا یوازې د سږو د ناروغۍ کچه ډېره لوړه ده.
د ۱۹۶۰ او ۲۰۰۵ کلونو تر منځ په متحدو ایالتونو کې په مزمنو ناروغیو د اخته ماشومانو سلنه څلور برابره شوه او پر دا ډول ناروغیو د اقلیتونو د اخته کېدو احتمال ډېر و. په متحدو ایالتونو کې د ځوانانو تر ټولو معمولې مزمنې ناروغۍ ساه‌لنډي، شکر، چاغوالی، لوړ فشار، د غاښونو ناروغۍ، رواني ناروغۍ، سرطانونه او دې ته ورته نورې ناروغۍ دي.
نژاد او ناروغۍ
نژادي ډلې چې کله له طبقاتي نابرابریو سره مخ وي، ناروغۍ بېلابېلې اغېزې پرې کوي. دا چې ټولنیز او اقتصادي عوامل پالنو ته پر لاسرسي اغېز کوي، د روغتیايي پاملرنې سیستمونو ته د لاسرسي خنډونه د نژادي ډلو تر منځ د ناروغیو بېلابېلو هغو بیولوژیکي اغېزو ته دوام ورکوي چې په بیولوژۍ کې مخکې له مخکې نه دي ټاکل شوي.
د ازادۍ مجسمه
د ازادۍ مجسمه ( د نړۍ د روښانه کولو آزادۍ په نوم هم مشهوره ده، په فرانسوي ژبه کې ورته لی لیبریتو ایکلرینټ لی موندی ویل کېـږي) د متحده ایالاتو د نیویارک ښار په بندر کې د لیبرټري په ټاپو کې یوه لویه او نیوکلاسیکه مجسمه ده. د مسو دغه مجسمه د فرانسې د خلکو له لورې د متحده ایالاتو خلکو ته ډالۍ شوه چې ډیزاین یې فرانسوي مجسمه جوړونکي فدریک اګسټی بارتهولدی کړي و، او فلزي چوکاټ یې بیا ګسټیو ایپل جوړ کړي و. دا مجسمه د ۱۸۸۶ م کال د اکټوبر په ۲۸ مه نېټه نندارې ته وړاندې شوه.
دا مجسمه د لیبرټس په شکل ده چې د ازادۍ د رومي خدای یو الهام ګڼل کېـږي،  دا ځکه چې هغې په دې مجسمه کې په ښي لاس کې د خپل سر د پاسه یوه روښنايي نیولي وي او په چپ لاس کې ورسره د تابولا انسټا کتاب وي چې پرې د ۱۷۷۶ م کال د جولاۍ څلورمه نېټه په رومي شمېرو لیکل شوي ده. دا نېټه په اصل کې د متحده ایالاتو د خپلواکۍ د اعلانولو نېټه ده. همداراز په پښو کې یې ماتې زولنې پرتې وي او ورسره ځنځیر غزېدلې وي او څنګه چې یې مخته ګم اخیستي نو په ټول هېواد کې یې د غلامۍ د له منځه وړلو اعلان کړي وي. د دغه مجسمې تر ښکاره کېدو ورسته، دا مجسمه د متحده ایالاتو د ازادۍ په سمبول بدله شوه، او د هغو کډوالو لپاره چې د سمندر له لارې راتلل د ښه راغلاست سمبول وګرځيد.
بارتهولدی د یو فرانسوي سیاستوال او حقوق پوه پروفیسر ( ایدرود رینی دی لابولیو ) څخه الهام اخیستي و. چا چې په ۱۸۶۵ م کال کې یادونه وکړه چې د متحده ایالاتو د خپلواکۍ په یاد چې هر څلۍ جوړ شي، ممکن تر ډېره د فرانسوي او امریکايي وګړو ګډه پروژه وي. د فرانسې او پروس تر منځ جګړه تر ۱۸۷۵ م کال پورې هغه وخت وځنډيده، کله چې لابولیو غوښتنه وکړه چې فرانسه دې د مجسمې د جوړولو بودیجه په غاړه واخلي او متحده ایالات دې ورته ځای خوښ او جوړ کړي. بارتهولدی د دې مجسمې تر پوره ډيزاین کېدو دمخه د دې مجسمې سر او روښنایې اخیستونکي لاس جوړ کړي و. همداراز د مجسمې دغه برخې په بین المللي نندارتونونو کې د خلکو د نندارې لپاره هم کېښودل شوي.
د دې مجسمې روښنايي نیونکي لاس په ۱۸۷۶ م کال کې د فیلادلفیا په سل کلن نندارتون کې نندارې ته وړاندې شو او وروسته بیا په منهتین کې د مډیسن پارک په څلورلارې کې د ۱۸۷۶ م کال څخه تر ۱۸۸۲ م کال پورې نندارې ته کېښودل شو. د مالي مرستې راټولول په ځانګړې توګه د امریکایانو لپاره سخت و او په ۱۸۸۵ م کال کې دغه پروژه د بودجې د کمښت له امله د خطر سره مخ شوه. د نیویارک نړۍ ورځپاڼې چلوونکې جوزف پلټزر د دې پروژې د پای ته رسولو لپاره د مالي مرستو د راټولولو هڅې پیل کړي او په پای کې له ۱۲۰۰۰۰ څخه ډېرو وګړو ورسره مالي مرسته وکړه، خو د دې مرسته کوونکو ډېریو له یو ډالر ( په ۲۰۲۱ م کال کې د ۳۰ امریکايي ډالرو سره برابر وي )  څخه هم کمه مرسته کړي وه. دا مجسمه په فرانسه کې جوړه شوه او وروسته بیا په صندقونو کې بهر ولېـږل شوه، دا مجسمه د پيډسټل په سیمه کې سره یوځای او برابره شوه چې وروسته دې سیمې ته د بیډلوس ټاپو ویل کېـده. د دې مجسمې په پوره توګه د جوړېدو خبر د نیویارک د لومړني ټیکرــ ټيپ میلې په واسطه خپور شو او د ډالۍ کولو مراسم یې د ولسمشر ګریور کلیولینډ په دوره کې تر سره شول.
دا مجسمه تر ۱۹۰۱ م کال پورې د متحده ایالاتو د سپینې ماڼي په کنټرول کې وه، او وروسته بیا د متحده ایالاتو د جګړې د وزارت په کنټرول کې شوه. له ۱۹۳۳ م کال څخه دغه مجسمه د ملي پارک د ادارې لخوا د ملي څلۍ یا د سولې د مجسمې په توګه ساتل کېـږي چې د ګرځندوی لپاره یو مهم ځای دی. همدرانګه  د روښنايي نیونکي لاس لورته لوژ ته د خلکو لاسرسي له ۱۹۱۶ م کال څخه منع شو.
سرچینه
د ملي پارک د ادارې د وینا په اساس، د فرانسې د وګړو له لورې متحده ایالاتو ته د یو یادګار څلۍ د وړاندې کولو نظریه د لومړي ځل لپاره د غلامي خلاف فرانسوي اتحاديې مشر او د خپل وخت یو تکړه او مهم سیاسي مفکر (ایدرود رینی دی لابولیو ) لخوا وړاندې شوه. دغه پروژه د ۱۸۶۵ م کال په نیمايي کې د لابولیو ( د غلامۍ سرسخت مخالف ) او فډاریک بارتهولدی ( یو مجمسه جوړونکي ) تر منځ په خبرو اترو کې یاده شوه او ټينګار پرې وشو. داسې انګېرل کېـږي چې د ورسای سره نژدې د لابولیو په کور کې تر ماښام وروسته خبرو اترو کې لابولیو چې د امریکا د داخلي جګړې پر مهال د شمالي ګوند سرسخت ملاتړي و دا وویل چې : که چېرته په متحده ایالاتو کې د دوی د خپلواکۍ لپاره یو یادګاري څلۍ جوړېـږي نو زه فکر کوم چې دا په طبیعي خبره وي چې د دغو دوو هېوادونو په ګډه همکاري جوړ شي. په ۲۰۰۰ م کال کې د ملي پارک د راپور په اساس د ۱۸۸۵ م کال د ملي تمایلاتو د راټولولو په کتابچه کې دا لیکل شوي و چې دا مجسمه ممکن په ۱۸۷۰ م کال کې جوړه شوي وي خو دا خبره تر ډېره افسانه ګڼل کېـږي.
د ملي پارک د ویب پاڼې د یوې بلې خپرې شوي مقالې په اساس، ملي پارک وړاندیز کړي و چې لابولیو په ۱۸۶۵ م کال کې غوښتل چې د شمال ګوند د بریا او پایلو په ویاړ د غلامۍ د ختمیدو یو جشن ولمانځي. همداراز د لابولیو د خپلواکۍ او دیموکراسي هیلې په متحده ایالاتو کې مخ په رښتیاکېدو وي. د دغو لاسته راوړنو په ویاړ لابولیو وړاندیز وکړ چې د فرانسې په نماینده ګي متحده ایالاتو ته یو ډالۍ برابره شي. د دې سربیره لابولیو هیله درلوده چې د متحده ایالاتو لاسته راوړنو ته په اشاره کولو سره به د فرانسې خلک الهام واخلي او د داسې یو ظالمي پاچاهۍ پر خلاف به د دیموکراسي غږ پورته کړي.
د مجسمه جوړونکي ( فډاریک اګسټۍ بارتهولدی ) د وینا په اساس، چې وروسته یې د لابولیو کیسه تکرار کړه، د لابولیو څرګندونې یوازې غوښتنه نه بلکې د ده او نورو ډېرو وګړو لپاره یو الهام وګرځېد. خو د دریم ناپلیون د سخت او ظالم رژیم له امله بارتهولدی دا خبره پټه وساتله او له چټک اقدام کولو څخه شاته شوه، هغه تر ډېره یې په نورو مسایلو کار کاوه، نو له همدې امله دا خبره د ده او لابولیو تر منځ پاتې شوه. بارتهولدی په هغه وخت کې تر ډېره حده په نورو پروژو کې مصروف پاتې شو او د ۱۸۶۰ م لسیزي په وروستیو کې یې د مصر له سلطان  ( اسماعیل پاشا ) سره وليدل او د یوې مجسمې جوړولو پلان یې ورسره شریک کړ چې نوم یې ( اسیا ته مصر روښنايي راوړه) و. د دې مجسمې پلان داسې و چې د یو لوی روښانه برج په شکل کې یوه لرغونې مصري بزګره جوړه شي چې په لاس کې یې روښنايي نیولې وي او د پورټ سیډ ښار د سویز کانال په شمالي دروازه کې کېښودل شي. د دغه پلان لپاره طرحې او ډیزاینونه وړاندې شول خو دا پلان هیڅکله هم عملي نشو.
د سویز وړاندیز لپاره یو ښه کلاسیک مثال د رهوډس کلسیوس مجسمه وه چې د یونان د لمر خدای د برونزو یوه لرغونۍ مجسمه وه. داسې باور کېـږي چې دا مجسمه ۱۰۰ فوټه ( ۳۰ متره ) لوړه وه او په یو بندر کې ايښودل شوي وه تر څو کښتیو ته لاره په ګوته کړي. د سویز وړاندیز د لوړ مصرف له امله د مصر د سلطان او دیپلومات لیسپس لخوا رد شوه. د دې پرځای په ۱۸۶۹ م کال کې  فرانسوي صنعتکار فرانسیس کویګنیټ د مصر په پورټ سیډ ښار کې د روښنايي کور په نوم یوه بله مجسمه جوړه کړه.
تر دې وروسته بیا لویې پروژې د فرانسې او پروس د جګړې له امله وځڼديډي، په دې جګړو کې بارتهولدی هم د یو لوی نظامي شخص په توګه خدمت وکړ، خو په پایله کې دریم ناپلیون ونیول شو او د بارتهولدی د زېـږيدو ځای ( الزاس ) د پروسیانو لاس ته وغورځيد چې له امله یې په فرانسه کې لیبرال جمهوریت واکمن شو. لکه څنګه چې بارتهولدی متحده ایالاتو ته سفر پلان کړي و، نو ده او لابولیو پریکړه وکړه چې د بانفوذو امریکایانو سره د دې نظریې د شریکولو ښه وخت دي. د ۱۸۷۱ م کال د جون په میاشت کې، بارتهولدی له یوه جوړه معرفي شوي لیکونو سره چې د لابولیو لخوا لاسلیک شوي و تر اتلانتیک وواښت.
د نیویارک بندر ته په رسېدو سره، بارتهولدی د بيډلو ټاپو ( نن ورځ د سولې ټاپو په نوم یادېـږي )  تر نظر تېر کړ او د مجسمې لپاره یې ښه ځای وګاڼه دا ځکه چې کښتۍ نیویارک ته په رارسيدو سره د دې ټاپو  تر څنګ تيریدلي.
فهد مصطفی
فهد صلاح الدین عموما د فهد مصطفی په نوم پیژندل کیږي ، یو پاکستاني. فهد د پاکستان په تفریحي صنعت کې د یو مخکښ او مشهور اداکار په توګه ځان جوړ کړی دی.
د افغانستان نفوس پوهنه
تر ۲۰۲۱ کال پورې د افغانستان نفوس شاوخوا ۴۰ میلیونه و. د ولس د څو توکمیزو او څو ژبو له ټولنو جوړ شوی دی، چي د مرکزي آسیا، سویلي آسیا، او لویدېځې آسیا ترمنځ د تاریخي سوداګرۍ او یرغلیزې لارې پر سر موقعیت لري. د دې هېواد توکمونه پښتانه، تاجک، هزاره، ازبک، نورستانیان، ایماق، ترکمن، بلوچ او ځینې نور دي چې لږ پېژندل شهرت لري. دوی په ګډه د معاصر افغان ولس تشکیلوي.
نږدې ۴۶٪ نفوس له ۱۵ کلونو کم عمر لري، او د ټول ولس ۷۴٪ په کلیوالي سیمو کې ژوند کوي. ښځې په اوسط ډول د خپل ټول ژوند په اوږدو کې پنځه ماشومان زیږوي، چې له افریقا څخه بهر د زیږون ترټولو لوړه کچه ده. د ماشومانو شاوخوا ۶.۸٪ په زیږون یا ماشومتوب کې مري. په ۲۰۱۹ کال کې د اوسط ژوند تمه شاوخوا ۶۳ کاله ښودل شوې، او یوازې ۰.۰۴ سلنه نفوس HIV لري.
تر ۸۹.۷ سنله نفوس په سني اسلام عمل کوي او د حنفي اسلامي عقیدې پیروان دي، پداسې حال کې چې ۱۰- ۱۵ سلنه د شیعه اسلام پیروان دي؛ چې زیاتره یې د دولس امامه ډلې غړي دي او د لږ شمېر یې اسماعیلیان دي. پاتې ۰.۳ سلنه د نور مذهبونو، لکه سک او هندویزم پیروان دي. د اصلي ښارونو د ښاري نفوس پرته، زیاتره وګړي په قبیلوي او نورو قومي ګروپونو کې تنظیم شوي، چې خپل دودیز دودونه پر مخ وړي.
د نفوس احصایه
د قطر د جورج ټاون پوهنتون استاد اناتول لیوین په ۲۰۲۱ کال کې لیکلي وو چې «باید ووایو ده چې د افغانستان په ټول معاصر تاریخ کې هېڅکله داسې سرشمېرنه نه ده شوې چې حتی لږ هم د اعتبار وړ وګڼل شي.»
تاریخچه
د افغانستان لومړنۍ سرشمېرنه یوازې په ۱۹۷۹ کال کې ترسره شوه، خو تر دې مخکې په هر ښار کې د سرشمېرنې لپاره بېلابېلې هڅې شوې وې. د ۱۸۷۶ کال د سرشمېرنې پر بنسټ، کابل ۱۴۰۷۰۰ تنه نفوس درلود. په کندهار کې په ۱۸۹۱ کال کې د نفوسو سرشمېرنه ترسره شوه چې له مخې یې په ښار کې ۳۱۵۱۴ تنو ژوند کاوه چې ۱۶۰۶۴ یې نارینه او ۱۵۴۵۰ یې ښځې وې.
په ۱۹۷۹ کال کې ټول نفوس نږدې ۱۵.۵ میلیونه وګړي راپور شوی و. له ۱۹۷۹ کال څخه تر ۱۹۸۳ کال پورې، شاوخوا ۵ میلیونه وګړي د پاکسان شمال لویدیځ او د ایران ختیځ ته د پناه لپاره کډوال شول. دا خروج په لویه کچه د کوم حکومت له خوا په اند کې نه دی نیول شوی. په ۱۹۸۳ کال د افغانستان حکومت د ۱۵.۹۶ میلیون وګړو راپور ورکړ، چې په احتمالي توګه وتلي هم په کې شامل وو.
ویل کېږي چې د ۱۹۷۹ – ۲۰۰۱ کلونو تر منځ په بېلابېلو جګړو کې نږدې له ۶ لکه څخه تر ۲ میلیونو افغانان وژل شوي وي. دا شمېرې کره نه دي او د تایید لپاره یې کومه هڅه نه ده شوې چې چې ایا دوی په ریښتیا وژل شوي او یا هم ګاونډیو هېوادونو ته کډوال شوي.
اوسني او وروستي معلومات
تر ۲۰۲۱ کال پورې، د افغانستان ټول نفوس شاوخوا ۳۷،۴۶۶،۴۱۴ ښودل شوی، چې په دې کې هغه ۳ میلیونه افغانان هم ګډون لري چې په پاکستان او ایران کې ژوند کوي. نږدې ۲۶٪ نفوس ښاري دي او پاتې ۷۴٪ په کلیوالو سیمو کې ژوند کوي.
د سن جوړښت
۰ - ۱۴ کاله: ۴۰.۶۲٪ (نارینه: ۷۵۶۲۷۰۳ / ښځه: ۷۳۲۱۶۴۶)
۱۵ – ۲۴ کاله: ۲۱.۲۶٪ (نارینه: ۳۹۶۰۰۴۴ / ښځینه: ۳۸۲۸۶۷۰)
۲۵ – ۵۴  کاله: ۳۱.۴۴٪ (نارینه: ۵۸۵۸۶۷۵ / ښځینه: ۵۶۶۱۸۸۷)
۵۵ - ۶۴ کاله: ۴.۰۱٪ (نارینه: ۷۲۴۵۹۷ / ښځینه: ۷۴۴۹۱۰)
۶۴ کلن او تر هغه پورته: ۲.۶۸٪ (نارینه: ۴۵۱۸۵۲ / ښځینه: ۵۲۸،۸۳۱ ) (د ۲۰۲۰ اټکل)
د نفوس د ودې کچه
۲.۳۴ سلنه (۲۰۲۱ کال)
د نړۍ په پرتله هېواد ځای: ۳۹
ښاري کېدل
د ښاري کېدو کچه: د بدلون کلنۍ کچه ۳.۳۷٪ (۲۰۱۵ نه تر ۲۰۲۰ کال پورې)
جنسي نسبت
د زیږون په سن کې: ۱.۰۵ نارینه \ ښځینه
۰ - ۱۴ کاله: ۱.۰۳ نارینه\ښځینه
۱۵ – ۲۴ کاله: ۱.۰۳ نارینه\ښځینه
۲۵ – ۵۴ کاله: ۱.۰۳ نارینه\ښځینه
۵۵ – ۶۴ کاله: ۰.۹۷ نارینه\ښځینه
۶۴ کاله او له هغه پورته: ۰.۸۵ نارینه\ښځینه
ټول نفوس: ۱.۰۵ نارینه\ښځینه (۲۰۲۰ کال)
له ماشومانو ناوړه ګټه اخیستنه
له ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه یا له ماشوم سره ناوړه چلند د ماشوم یا ماشومانو فزیکي/ځاني، جنسي او/یا رواني ناوړه چلند یا غفلت دی، په ځانګړې توګه د مور او پلار یا پالونکي له خوا. د ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه کېدای شي د مور او پلار یا پالونکي له خوا د یو عمل کړلو یا په کې پاتې راتللو لامل وي چې په پایله کې یې ماشوم ته حقیقي یا احتمالي زیان رسوي اود دې د پېښیدو امکان د ماشوم په کور، یا سازمانونو، ښوونځیو یا ټولنو کې شته چې ماشوم ورسره اړیکه لري.
له ماشوم نه د ناوړې ګټې اخیستنې او له ماشوم سره د ناوړه چلند اصطلاحات ډېری وخت د یو بل سره مترادف/ د تبادلې وړ په توګه کارول کیږي، که څه هم ځینې څېړونکي د دوی ترمنځ توپیر کوي او د ماشومانو سره ناوړه چلند د غفلت، استحصال او قاچاق پوښلو لپاره د یوې عمومي اصطلاح (یوه داسی اصطلاح ده چې د یو ځانګړي توکي پرځای د شیانو پراخه کټګورۍ پوښلو لپاره کارول کیږي.) په توګه کاروي.
تاریخ
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې، د کارمندانو او ښوونکو له خوا له ماشومانو سره ظلمعام او پراخ و، او په ډېرو هېوادونو کې جسمي سزا(وهل او ټکول) دود و. خو، د ۱۹ پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې، رنځپوهانو په فیلیسایډ (د والدینو/ مور او پلار له خوا د ماشومانو وژل) باندې څیړنې وکړې او په راپور شویو پیښو کې یې د ماشومانو د مړینې یوازینی لامل د مور او پلار غصه، تکراري فزیکي ناوړه چلند، لوږه، او جنسي تیری یاد کړ. د ۱۸۶۰ کال په یوه مقاله کې، د فرانسې د عدلي طبي یوه لوی کارپوه اګسټ امبرویس ټارډیو د داسې ۳۲ قضیو لړۍ راټوله کړه، چې له دې جملې څخه ۱۸ یې وژونکې وي، هغه ماشومان چې د لوږې او/یا تکراري فزیکي ناوړه ګټه اخیستنې له امله مړه شوی وو؛ په دې کې د اډیلین ډیفرټ قضیه هم شامله ده، چې په ۸ کلنۍ کې د هغې د نیا او نیکه له خوا بیرته خپلې کورنې ته راستنه شوې وه، او ۹ کاله یې د مور او پلار له خوا شکنجه تر لاسه کړې وه - هره ورځ وهل شوې وه، په خپلو ګوتوسره را ځړول شوې وه،  په میخ شوي تخته وهل شوې وه، په ګرمو سکارو سره سوځول شوې وه، د هغې ټپونه په نايټريک اسيد مینځل شوي وو، او د لښتي/ لرګی په واسطه پاک شوي وو. ټارډیو د ماشومانو کورونو ته ورغی او پر ماشومانو یې شته اغېزې ولیدلې؛ هغه ولیدل چې کله دوی تر ساتنې لاندې راغلل نو خپګان او ویره د دوی په مخونو کې ورکه شوه. هغه وايي: "کله چې موږ د دې بې وزلو بې دفاع انسانانو نازک عمر ته پام وکړو، چې هره ورځ او نږدې هر ساعت د وحشي ظلمونو، نه منلو وړ شکنجو او سختو محرومیتونو سره مخ کیږي، د دوی ژوند د یوه اوږده شهادت په څېر دی - او کله چې موږ د دې حقیقت سره مخ شو چې د دوی ځورونکي د دوی خپلې میندې دي، چا چې دوی ته ژوند ورکړی، موږ د یوې خورا ویرونکي ستونزې سره مخ شو چې کولی شي د اخلاقیاتو روح یا د عدالت ضمیر ګډوډ کړي".
دغه لومړنۍ فرانسوي څیړنې د ژبې خنډ څخه په تېریدو کې پاتې راغلي او نور ملتونه د ماشومانو او کوچنیانو د ډېری دردناکو زخمونو د لامل نه بې خبره پاتې شول؛ نږدې سل کاله به تېر شي مخکې له دې چې انسانیت په سیستماتیک ډول د ټارډیو "ویرېدونکي ستونزې" سره مقابله پیل کړي. په شلمه پېړۍ کې، څېړونکو د رنځپوهنې او د ماشومانو راډیوولوژي څخه د شواهدو راټولول پیل کړل، په ځانګړې توګه د اوږدمهاله فرعي هیماتوما‏( د یوه ټپ له امله د وينې ټوټي کېدل یا لخته کېدل) او د غړو ماتولو په اړه:  سب ډیورال (یو جدي حالت دی چېرې چې وینه د سر او دماغ د سطحې تر منځ راټولیږي)  په زړه پورې دوه ډوله وېش لري، په ماشومانو کې ایډیوپتیک (هغه ناروغي چې هېڅ ښکاره علت نه لري) او په لویانو کې صدمه وه، په داسې حال کې چې د ناڅرګنده هډوکو پریوسټیټ(دا د پریوسټیم د سوزش له امله رامنځته کیږي، د نښلونکي نسج یوه طبقه چې د هډوکي شاوخوا ګرځي) شکل ېې هغه اوږدو هډوکو ته ورته ده چې د برچ (دم غوزه) له استخراج وروسته واقع کیږي. په ۱۹۴۶ کې، جان کیفي، د پیډیاټریک رادیولوژي امریکایي بنسټ ایښودونکي، د اوږدو هډوکو ماتولو او اوږدمهاله فرعي هیماتوما تر منځ اړیکې ته پاملرنه وکړه او په ۱۹۵۵ کې، دا ولیدل شوه چې د تېري کوونکي، نابالغ او ذهني / احساساتي ناروغه والدینو د پاملرنې څخه لرې شوي ماشومان هېڅ نوي زخمونه نه لري.
په پایله کې، په ۱۹۶۰ لسیزه کې د دې موضوع په اړه مسلکي تحقیقات بیا پیل شول. د " بیټرډ چائلډ سنډروم" د ۱۹۶۲ کال د جولای د مقالې خپرول چې په اصل کې د ماشومانو د رواني ناروغیو ډاکټر هنري کیمپ له خوا لیکل شوې او د امریکایی طبي اتحادیې په ژورنال کې خپره شوې د هغه شیبې استازیتوب کوي چې د ماشومانو ناوړه چلند د عامه پوهاوي اصلي جریان ته ننوځي. د دې مقالې د خپریدو دمخه، د ماشومانو ټپونه - ان د هډوکي تکرار ماتیدل - په عام ډول د قصدي/ عمدي صدماتو د پایلو په توګه نه پیژندل کېدل. پرځای یې، ډاکټران ډېری وختونه د هډوکو د ناپیژندل شوو ناروغیو په لټه کې وو او یا به یې هم د والدینو هغه بیانونه منل چې ګواکې ماشوم غورځېدلی او یا هم د ګاونډیو ځورونکو له خوا ځورول شوي.
تعریفونه
هغه تعریفونه چې د ماشوم نه د ناوړه ګټې اخیستنې په اړه شوي دي د متخصصینو او د ټولنیزو او کلتوري ډلو او د وخت په تېریدو سره توپیر لري. د ماشوم نه ناوړه ګټه اخیستنه یا د ماشوم سره ناوړه چلند اصطلاحات اکثراً په ادبیاتو کې د تبادلې وړ په توګه کارول کیږي. د ماشومانو سره ناوړه چلند کېدای شي یوه عمومي اصطلاح واوسي چې د ماشومانو ناوړه ګټه اخیستنه او د ماشوم غفلت ټول ډولونه تر پوښښ لاندې لري. د ماشومانو د ناوړه چلند تعریف په موجوده کلتوري ارزښتونو پورې اړه لري ځکه چې دوی د ماشومانو، د ماشوم وده او ماشوم پالنې پورې اړه لري. د ماشومانو سره د ناوړه چلند تعریفونه د ټولنې په ټولو برخو کې توپیر لري چې د دې مسلې سره معامله کوي، لکه د ماشومانو د ساتنې ادارې، حقوقي او طبي ټولنې، د عامې روغتیا چارواکي، څېړونکي، متخصصین، او د ماشومانو مدافعین. څرنګه چې د دې مختلفو برخو غړي د خپلو تعریفونو کارولو ته لېوالتیا لري، د ډیسپلینونو په اوږدو کې دا اړیکه را محدوده کېدای شي، چې د ماشومانو د ناوړه چلند د پیژندلو، ارزونې، تعقیب، درملنې، او مخنیوي هڅو مخه نیسي.
په عموم کې، ناوړه ګټه اخیستنه (معمولا په قصدي توګه)  تر سره شوو عملونو ته اشاره کوي په داسې حال کې چې غفلت هېر شوو کړنو ته اشاره کوي. ځینې ​​​​روغتیایي متخصصین او لیکوالان غفلت د ناوړه ګټه اخیستنې د تعریف یوه برخه ګڼي، په داسې حال کې چې نور یې نه ګڼي؛ دا د دې لپاره چې زیان ممکن غیر ارادي وي، یا دا چې پالونکي د ستونزې په شدت نه پوهیږي، کوم چې کېدای شي د ماشوم د روزلو په کلتوري باورونو سره پای ته ورسیږي.
د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د ماشومانو ناوړه ګټه اخیستنه او له ماشومانو سره ناوړه چلند داسې تعریفوي: «هر هغه فزیکي او/یا احساساتي بد چلند، جنسي ناوړه ګټه اخیستنه، غفلت یا په غفلت سره چلند یا سوداګریز یا بل ډول استثمار، چې د مسوولیت، اعتماد یا ځواک په یوه چوکاټ کې د ماشوم د سلامتیا، پایښت یا حیثیت ته د ریښتیني یا بالقوه زیان لامل ګرځي.» د روغتیا نړیوال سازمان دا هم وايي: «د ماشومانو په وړاندې هر ډول تاوتریخوالي کې تر ۱۸ کلنی ټیټ عمر لرونکو لپاره د تاوتریخوالي ټول هغه ډولونه شاملیږي کوم چې د مور او پلار یا نورو سرپرستانو، همکارانو، رومانتیکي ملګرو، یا اجنبیانو له خوا تر سره کېږي.»
نبیل قریشي
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
نبیل قریشي (؛ زېږېدلی په 1985) پاکستاني فلم ډایرکټر، سکرین لیکونکی او کله ناکله سندرغاړی دی چې د فلمونو جوړولو له کبله خورا مشهور دی چې ټولنیزې-اقتصادي مسلې حل کوي. په (۲۰۱۴) کې د هغه لومړی لارښود فلم "[نان مالوم افراد]]" دی، چې له مخې يې هغه د غوره فلم ډایرکټر جایزه وګټله. وروسته د قانون کې اداکار (2016) و، چې هغه بیا د غوره ډایرکټر جایزه وګټله.
لومړنی ژوند
قریشي په ۱۹۸۵ کال کې په سکر، سند کې زیږیدلی او په ۲۰۰۴ کال کې کراچي ته کډه شوی و. ده خپل مسلک په AAJ تلویزیون کې پیل کړ، هلته یې د پرومو لارښودونه وکړل، یو کال وروسته یې دا دنده پریښوده او کار یې پیل کړ. په د پرفارمینګ هنرونو ملي اکاډمۍ (NAPA) کې د تیاتر مطالعه. هغه په ​​2006 کې د پوهنځي سره د ځینو ستونزو له امله له تیاتر څخه ووتل.
مسلک
قریشي د 2000 لسیزې په نیمایي کې خپل مسلک د خپرونو، پخلی کولو پروګرامونو، تلویزیوني خپرونو، او تلویزیوني فلمونو په لارښود کولو پیل کړ.
قریشي د کامیډي خبري خپرونې "بنانا نیوز شبکه" ډایرکټر هم دی، چې له 2011 راهیسې په جیو ټلویزیون کې خپریږي، دا هره چهارشنبه د شپې په 11:05 بجو (PST) خپریږي.