cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اېلَونه
الوتونکي
اېل شوي الوتونکي په اصل کې هغو مرغانو ته ویل کېږي چې له غوښې او هګیو څخه یې د ګټې‌اخېستنې په موخه روزل شوي دي: یو شمېر چرګ‌ډوله مرغان (چرګان، کیکر، تیتر) او قازډوله مرغان (د اوبو مرغان: هېلۍ، قاز، قو). همدا راز، ډېرشمېر الوتونکي د قفس مرغانو په ډول اېل شوي دي، لکه توراني او توتیان؛ دوی هم شوقي او هم په څېړنیزو موخو ساتل کېږي. کورنۍ کوتره هم د خوراک او هم د لېرې پرتو سیمو ترمنځ د ارتباطي وسیلي په توګه ساتل کېږي؛ د څېړنو له‌مخې، کوتره کابو ۱۰،۰۰۰ کاله دمخه اېل شوې ده. په چین کې د چرګانو د فوسیلونو لرغونتیا ۷،۴۰۰ کلونو ته رسېږي. د چرګانو ځناور پخوانی نسل «ګالوس ګالوس» ګڼل کېږي چې د سویل‌ختیځې اسیا سور ځنګلي چرګ دی. داسې برېښي چې په لومړیو کې دغه مرغه د خوراک لپاره نه، بلکې د سیالۍ او چرګانو جنګولو لپاره ساتل کېده.
جاويد اميرخېل
سرچينه
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
محمد ایوب
محمد ایوب (عربي: محمد ایوب) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
عباسي خلافت
عباسي پير پر سيمو د واکمنۍ په برخه کې پر پارسي سياسيونو (په ځانګړي ډول پر برمکي کورنۍ) د باور تر څنګ په آمت کې په لوړه پيمانه د غیر عرب مسلمانانو (ملي ټولنو) پر شريکولو ځانګړتيا لري. واکمنو اشرافو تر ډېره بريده پارسي دودونه خپل کړي وو او دوی د هنرمندانو او پوهانو ملاتړ تر لاسه کول پيل کړل. له دې لومړۍهمکارۍ سره سره، د اتمې پېړۍ په وروستيو کې عباسيانو هم غیر عرب مواليان (ملاتړي) او هم پارسي سياستمنداران څنډې ته کړي وو. دوی اړ شوي وو چې په ۷۵۶ز کال کې د اندلس (نننۍ اسپانيا او پرتګال) واکمني امويانو ته، په ۷۸۸ز کال کې د مراکش واکمني ادرسيانو ته، په ۸۰۰ز کال کې افريقا او سيسلي اغلبيانو ته، په ۸۷۰ز يمو کلونو کې خراسان او ماوراء النهر سامانيانو او ايران سفاريانو ته او په ۹۶۹ز کال کې مصر د فاطميانو اسماعيلي شيعه خلافت ته خوشې کړي.
د ايراني بويه کورنۍ او سلجوقي ترکانو په راپورته کېدو سره د خلافت واکمني محدوده شوه ،چې په ترتيب سره يې ۹۴۵ز او ۱۰۵۵زکلونو کې بغداد ونيو. سره له دې چې په پراخه اسلامي سترواکۍ کې د عباسي مشرتابه واکمني کرار کرار يوې تشريفاتي مذهبي درجې ته راښکته شوه، بيا هم دې کورنۍ د خليفه المقتفي د واکمنۍ پر مهال په مابين النهرين خپله واکمني و ساتله او د خليفه الناصر د حکومت پر مهال تر ايران پورې وغځېدله. د مغول هلاکو خان له خوا په ۱۲۵۸ز کال کې د بغداد له نيولو او المستعصم له اعدام وروسته، د عباسيانو کلتوري ژوند او ګټې اخستنې پړاو پای ته ورسېد. د عباسيانو واکمنانو لړۍ او په عموم کې د مسلمانانو کلتور په ۱۲۶۱ ز د مماليکو په پلازمېنه قاهره کې بيا خپل مرکزيت پيدا کړ. که څه هم سياسي ځواک يې کم و (د قاهرې د خليفه المستعين د لنډې مودې نه پرته) دې کورنۍ په ۱۵۱۷ز کال کې د عثمانيانو له خوا د  مصر تر نيولو وروسته هم د څو کلونو لپاره د مذهبي مرجعيت ادعاوو ته دوام ورکړ.
د عباسيانو اوښتون (۷۵۰-۷۵۱ ز)
د عباسيانو خلافت عربان وو، د محمد(ص) د يوه ځوان تره عباس ابن عبدالمطلب اولاده او ځینې يې د بنوهاشم له قبيلې وو. عباسيانو ادعا کوله چې د بني اميه د اولاد په پرتله، دوی د محمد صلی الله علیه وسلم ځای ناستي دي، ځکه چې له محمد(ص) سره د وينې نژدې خپلوي لري.
عباسيانو د بني اميه په اخلاقي ځانګړتياوو او په عموم کې د هغوی پر حکومت په بريد کولو سره له هغوی ځانونه جلا او بېل بلل. د ايرا لاپيډوس تر مخې، «د عباسيانو د پاڅون ملاتړ په پراخه کچه د عربو، اساساً د هغو کډوالو مرويانو له خوا چې زيان یې لیدلی و او د يمنيانو او د هغوی د مواليانو (ملاتړو) له خوا شوی و». عباسيانو، له غیر عرب مسلمانانو نه  غوښتي و، کوم چې د مواليانو په نوم پېژندل کېدل او د خپلوۍ پر بنسټ د عرب ټولنې او امويانو په سترواکۍ کې د يوې ټيټې ډلې په توګه ورته کتل کېدل. د دويم عمر د واکمنۍ پر مهال، د عباس لمسي محمد بن علي، د محمد کورنۍ هاشميانو ته د واک د انتقال لپاره په پاريس کې هلې ځلې پيل کړې.
د دويم مروان د واکمنۍ په وخت کې، دا مخالفت د ابراهيم الامام په بغاوت سره خپل اوج ته ورسېد. ابراهيم د عباس د کورنۍ څلورم کس و. د خراسان ولايت (ختيځ پارس) د هغه ملاتړ وکړ، که څه هم والي او شعیه عربانو د هغه مخالفت وکړ، نوموړي د پام وړ بريا تر لاسه کړه، خو په ۷۴۷ز کال کې ونيول شو او په پارس کې مړ شو، شونې ده چې وژل شوی وي.
د ۷۴۷ز کال د جون په نهمه نېټه، ابو مسلم  خراساني چې د خراسان اوسېدونکی و، په برياليتوب سره د اموي واکمنۍ پر ضد بغاوت پيل کړ او دا بغاوت د تورې نښې لاندې پيل شو. کله چې په رسمي ډول په مروه کې جګړه پيل شوه، د ابو مسلم تر مشرۍ لاندې نژدې لس زره سرتيري راټول شوي وو. جنرال قحطبه په لوېديځ کې د تښتېدلي والي نصر بن سيار په تعقيب ووت او بني اميه د ګرګان، نهاوند او په پايلهک کې په ۷۴۸ز کال په جګړو کې ماتې وخوړه.
دا شخړه د ابراهيم د ورور عبدالله، چې په ابوالعباس سفاح يې شهرت درلود، په لاس کې واخستل شوه، چا چې په ۷۵۰ز کال کې د لوی زاب سره نژدې امويانو ته ماتې ورکړه او په پای کې خليفه اعلان شو. له دې ماتې وروسته، مروان مصر ته وتښتېد او هلته ووژل شو. له يوه نارينه پرته، د هغه پاتې کورنۍ هم له منځه يووړل شوه.
له دې بريا سملاسي وروسته، السفاح خپل ځواکونه مرکزي اسيا ته واستول، هلته يې د تالاس جګړې پر مهال د ټانګ د پراختيا په وړاندې جګړه وکړه. د ايرانيانو شريفه کورنۍ برمکيانو، څوک چې د بغداد په ابادولو کې خورا مهم و، په دې ښار کې د نړۍ په کچه په لومړي ځل د کاغذ جوړولو کارخانه جوړه کړه او په دې توګه يې د عباسي واکمنۍ پر مهال د فکري بيا زېږد نوی پړاو پيل کړ. السفاح په سوريه او بين النهرين کې د بغاوتونو په ځپلو تمرکز وکړ. بيزانس  د دې لومړيو ناکراریو په اوږدو کې بريدونه تر سره کړل.
ځواک (۷۵۲ -۷۷۵ز)
د دې چارې پايله دا شوه چې، د امويانو حکومت د وخت په پرتله عباسي خليفه ګانو تر ډېره بريده تشريفاتي حيثيت درلود، وزيرانو زيات  اغېز پيدا کړ او کرار کرار د پخوانيو عرب اشرافو ځای، پارسي سياسيونو ونيو. د منصور د حکومت پر مهال د اندلس واک له لاسه ووت، شعیه ګانو پاڅون وکړ، خو يو کال وروسته د باخمراء په جګړه کې مات شول.
عبدالله خیاط
عبدالله خیاط (عربي: عبدالله خیاط) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
اسلام آباد يونايټډ
'''اسلام آباد يونايټډ، پاکستان سوپر ليگ يوه لوبډله ده چې په سوپر ليگ کې د اسلام آباد نمايندگي کوي۔ ددې لوبډلې کپتاني مصباح الحق کوي او دا لونل گلوبل سپورټ اخيستی دی،
نوم او رنگ
د اسلام اباد يونايټډ رنگ مالټه ايز او وودي دی، د يونايټډ مانا يوځای کېدل ده
لوبغاړي
هغه لوبغاړي چې نړيوال دي هغو نومو زغرد (پېړ)ليکل شوی دی
سرچينه
رابرټ موريس (پانګونکی)
رابرټ موريس، جی ار (۱۷۳۴ د جنوري ۲۰ – ۱۸۰۶ز، د مې ۸مه ) په انګلستان کې زېږېدلی يو سوداګر او د متحده ايالاتو جوړوونکی مشر و. هغه د پنسلوانيا د قانون جوړوونې د مجلس، د لويې وچې دويم کانګريس او د متحده ايالاتو د سنا مجلس د غړي په توګه کار کړی، د خپلواکۍ اعلاميه، د کانفډريشن اصولو او د متحده ايالاتو د اساسي قانون له لاسليک کوونکو څخه و. له ۱۷۸۱ز کال څخه تر ۱۷۸۴ز کال پورې هغه د متحده ايالاتو د مالي چارو د چارسمبالي په توګه کار کړی، په همدې بنسټ، «د انقلاب د تمويلوونکي» په نوم پېژندل کېږي. له الکساندر هميلټن او البرټ ګالاتين سره يو ځای، عموماً د متحده ايالاتو د مالي نظام جوړوونکی بلل کېږي.
موريس په ليورپول کې زېږېدلی و، په داسې حال کې متحده ايالاتو ته کډوال شو، چې عمر يې له شلو کلونو کم و او په فلاډيلفيا کې د بېړيو په واسطه د لېږد رالېږد د يو شرکت بريالی شريک وګرځېد. د فرانسې اوهند له جګړې وروسته، موريس له هغو نورو سوداګرو سره يو ځای شو، چې د ۱۷۶۵ز کال د سټامپ قانون په څېر د بریتانيې د مالياتو د تګلارو مخالفت يې کاوه. په ۱۷۷۵ز کال کې هغه په ټوله امريکا کې تر ټولو شتمن سړی و. د امريکايي انقلابي جګړې له پيل وروسته، هغه د انقلابي موخې لپاره د وسلو او نورو تجهيزاتو په چمتو کولو کې مرسته وکړه او د ۱۷۷۵ز کال په وروستيو کې، هغه د لويې وچې دويم کانګريس ته د استازي په توګه وټاکل شو. د کانګرس د غړي په توګه هغه د سوداګرۍ په پټه کمېټه کې دنده تر سره کړه، چې د تجهيزاتو د تدارکاتو چارې يې سمبالولې، د ليکنو په کمېټه کې چې بهرنۍ چارې يې سمبالولې او په سمندري کمېټه کې یې دنده تر سره کړه، چې د لویې وچې په سمندری ځواک یې څارنه کوله. موريس په کانګرس کې یو مخکښ مشر و، تر هغه چې په ۱۷۷۸ز کال کې يې استعفا وکړه. له دندې څخه بهر موريس د خپلې سوداګرۍ پر کارونو تمرکز وکړ او د پنسلوانيا د مجلس لپاره ټولټاکنې يې وګټلې، چېرته چې هغه د جمهوريت غوښتونکې ډلګۍ مشر شو، چې د پنسلوانيا د اساسي قانون د بدلون غوښتنه يې کوله.
په روانه انقلابي جګړه کې له ناوړه مالي حالت سره د مخامخ کېدو له امله، کانګرس په ۱۷۸۱ز کال کې د مالي چارو د سمبالښت څوکۍ رامنځ ته کړه، تر څو په مالي موضوعاتو څارنه وکړي. موريس د مالي چارو د سمبالوونکي دنده ومنله او همدا راز يې، د سمندري ځواکونو د استازي په توګه کار وکړ، له کومه ځايه چې هغه د لويې وچې سمندري ځواکونه په واک کې لرل. د جنرال جورج واشنګټن تر مشرۍ لاندې د لويې وچې پوځ ته د تجهيزاتو په چمتو کولو کې يې مرسته وکړه، د خپل مکرر مرستندوی «هيم سالومون» په مرسته، د يارک ښار په جګړه کې د واشنګټن د پریکنده بريا لامل وګرځېد. موريس، دولتي قراردادونو کې سمون راوست او د شمالي امريکا بانک يې جوړ کړ، کوم چې د کانګريس د ملي منشور لومړی بانک و، چې په متحده ايالاتو کې يې فعاليت کاوه. موريس باور درلود، چې ملي حکومت به د مالياتو او تعرفې له اېښودلو پرته  مالي ټيکاو تر لاسه نه کړي، خو هغه ونه شول کولای، چې ټول ديارلس ايالاتونه د کانفډريشن د اصولو له بدلون سره موافقت ته قانع کړي.
د ۱۷۸۳ز کال د مې په مياشت کې د متحده ايالاتو د حکومت د مالي چارسمبالي او بهرنيو چارو د کمېټې د چارسمبالي رابرټ موريس له خوا ځوان جان براون ته دنده وسپارل شوه چې، له «لويس دو اونزاګا» سره ليدنه وکړي، چا چې د هغه په پټ ماموريت کې د منځګړي په توګه په دې موخه خدمت کاوه،چې د بانکدار «لي کوټولکس» د تبادلې د ورکړه ليکونو (بلونو) په مرسته، له متحده ايالاتو سره سوداګري آزاده کړي، په حقيقت کې د براون پټ ماموريت بريالی و او په همدې بنسټ يې کولای شول، د لويې وچې پوځ ته تاديات ورکړي، په دې توګه يې د پوځ په ليکو کې د بغاوت مخه ونيوله، کوم بغاوت چې د متحده ايالاتو او انګلستان تر منځ نوې زېږېدونکې سوله له ګواښ سره مخامخ کولای شوه. د ملي حکومت د کمزورۍ له امله، ناهيلي شوي موريس په ۱۷۸۴ز کال کې د مالي چارسمبالي له دندې څخه استعفا ورکړه. موريس په ۱۷۸۶ز کال کې د امريکا فلسفي ټولنې ته ټاکل شوی و.
ملا محمد يعقوب
ملا يعقوب اخوند د ملا محمد عمر اخوند مشر زوی دی چي په ١٩٩٠ کال کې د ارزګان ولایت په دهراود ولسوالی کي زيږيدلی دی. هغه دطالبانو دجنګ قومندان او نظامي مسؤل دی. ويل کيږي نوموړی شاوخوا ۳۱ کاله عمر لري، هغه اوسمهال د افغانستان د دفاع وﺯير دی.
رابرټ موريس (پانګونکی)
د ژوند لومړي کلونه
موريس د ۱۷۳۴ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه په ليورپول کې زېږېدلی. د هغه پلار مشر رابرټ موريس د بېړيو له لارې د توکو د لېږد شرکت استازی و او مور يې اليزابت مورفيټ وه، ژوند ليکونکی چارلز راپلي په دې باور و چې: موريس هغه مهال زېږېدلی و، چې مور او پلار يې په قانوني ډول واده نه و کړی. تر ديارلس کلنۍ پورې، د موريس پالنه، د هغه مورنۍ نيا په انګلستان کې وکړه. په ۱۷۴۷ز کال کې، موريس د ميريلينډ اکسفورډ ته ولاړ، چېرې چې د هغه پلار د تمباکو په سوداګرۍ کې ښې لاسته راوړنې درلودې. دوه کاله وروسته د موريس پلار، هغه فلاډيلفيا ته واستاوه، چې هغه مهال د بریتانيايي شمالي امريکا تر ټولو زيات نفوس لرونکی ښار و، چېرې چې موريس د خپل پلار د ملګري «چارلز ګرين وی» تر څارنې لاندې واوسېد.
ملا محمد يعقوب
مولوي محمد یعقوب مجاهد د هوايي ځواک د چورلکو د پوځي نندارې په مراسمو کې وویل: "هېڅ هېواد نه سي کولى چې له پياوړي هوايي ځواک پرته پر ځان تکيه وکړي، نو موږ ژمن يو چې په هېواد کې يو پياوړى هوايي ځواک ورغوو"
رابرټ موريس (پانګونکی)
د سوداګرۍ مسلک
«ګرين وی» وکولای شول، چې موريس د فلاډيلفيايي سوداګر چارلز ويلينګ د بېړيو او بانکدارۍ په شرکت کې شاګرد کړي. په ۱۷۵۰ز کال کې مشر رابرټ موريس له يو ټپ څخه مړ شو او خپله ډېره شتمني يې خپل زوی ته پرېښوده. ويلينګ د موريس تر اغېز لاندې راغی او موريس له يوه ځوان شاګرد څخه د ويلينګ په شرکت کې يو مهم استازی شو. موريس د کارابيين بندرونو ته سفر وکړ، تر څو د شرکت سوداګرۍ پراخې کړي، هغه د سوداګرۍ او د توکو د تبادلې لپاره د بېلا بېلو دودپيسو په اړه پوهه او معلومات تر لاسه کړل. هغه د چارلز ويلينګ له مشر زوی توماس ويلينګ سره، چې له موريس څخه دوه کاله مشر او د موريس په څېر يې ژوند د انګلستان او بریتانوۍ شمالي امريکا تر منځ وېشل شوی و، ملګرتيا پيدا کړه. چارلز ويلينګ په ۱۷۵۴ز کال کې مړ شو او په ۱۷۵۷ز کال کې توماس موريس په خپل شرکت کې پوره شريک کړ، د دې شرکت نوم تازه په «ويلينګ موريس او شرکت» اوښتی و.
ملا محمد يعقوب
په رسنيو کې راڅرګندېدنه
٢٧ اکتوبر ٢٠٢١؛ ښاغلی يعقوب د ٢٠٢١م کال د اکتوبر پر ٢٧مې نېټې د چهارشنبې په ورځ د کابل په سردار محمد داود خان پوځي روغتون کې د لومړي ځل لپاره په رسنيو کې راڅرګند سو؛ هغه د ټولو بهرنیو او کورنیو رسنيو په حضور کې يوې غونډې ته وينا وکړه، او غوښتنه يې هم بهر ته د تللو افغانانو د بېرته راتګ وه. ۱۱ جنوري ٢٠٢۲؛ د جنوري پر ۱۱مه ٢٠٢۲م باندې ملا محمد يعقوب مجاهد يو ځل بيا پر رسنيو کې راڅرګند سو، دا ځلې نوموړي له هغو هېوادونو چې د افغاستان الوتکې پکښې دي وغوښتل چې دا الوتکې دي بېرته افغانستان ته وسپاري. تر څنګ يې د افغان هوايي ځواک له هغو پیلوټانو او انجنیرانو څخه چې د هېواد څخه وتلي دي وغوښتل چې بېرته خپل وطن ته را ستانه سي او خپلو دندو ته دوام ورکړي.
رابرټ موريس (پانګونکی)
د سوداګرۍ مسلک
د موریس د بېړيو په وسیله، د توکو د لېږد شرکت يو له هغوشرکتونو و چې په فلاډيلفيا کې يې په دې برخه کې فعاليت کاوه، خو ويلينګ موريس او شرکت ډېرې ابتکاري تګلارې تر لاس لاندې ونيولې. دا شرکت د بېړيو له نورو شرکتونو سره د کښتيو د بېمه کولو لپاره يو ځای شو، له هندوستان سره يې سوداګري ډېره پراخه کړه او د پورونو د پاڼو او تضمين ليکونو له لارې يې د دولتي پروژې ضمانت ورکړ. د دې شرکت بېړيو له هندوستان، شام(سوریې)، غرب الهند، کيوبا، هسپانيې او ايټاليې سره سوداګري وکړه. د شرکت صادراتو او وارداتو او عمومي استازولۍ، دا شرکت د پينسلوانيا يو له برياليو شرکتونوڅخه وګرځاوه. موريس په ۱۷۸۴ز کال کې له نورو پانګه والو سره په شریکه «د امپريس او چاينا» په نوم بېړۍ، د سفر مسئوليت په غاړه واخيست، دا لومړۍ امريکايي بېړۍ وه، چې د چين اصلي ځمکو ته رسېده.
ملا محمد يعقوب
سفرونه
ښاغلي يعقوب د جولای د مېاشتې پر ۶مه نېټه باندې د دوو ورځو لپاره قطر هيواد ته رسمي سفر درلود، چي دفاع اړوند بحثونه يې موخه وه؛ په دې غونډه کې هغه د قطر امیر تمیم بن حمد ال ثاني او د دې هېواد د بهرنیو چارو د وزیر تر څنګ د نورو لوړپوړو چارواکو سره هم ليدنې درلودې.
د بشري حقونو نړېواله اسلامي اعلاميه
د بشري حقونو نړېواله اسلامي اعلاميه په قاهره کې د اسلامي کنفرانس د تنظيم لخوا بنسټ شوې. په دې اعلاميه کې د اسلامي کنفرانس د ټولنې غړي دولتونه پر الله جل جلاله باندې په ايمان درلودلو سره د نړيوالو پروردگار او د کايناتو د پيداکوونکي او د نعمتونو بښونکي، هغه خدای جل جلاله چې انسان يې په بهترينه بڼه پيدا کړی او هغه ته يې حيثيت ورکړی دی او هغه يې د ځمکې پر مخ خپل خليفه گرځولی، هغه خدای جل جلاله چې د ځمکې وداني او اصلاح يې د بشر پر غاړه اچولې او د الهي تکاليفو امانت يې د هغه پر اوږه اچولی، هغه څه چې په اسمانونو او ځمکه کې دي د هغه په واک کې يې ورکړي دي او د حضرت محمد (ص) د رسالت په تصديق سره چې خدای پاک هغه له يوه رښتيني دين سره د هدايت لپاره رالېږلی او هغه يې د نړېوالو لپاره رحمت، د غلامانو آزادوونکی د طاغوتيانو او مستکبرانو ماتوونکی گرځولی دی. هغه پيغامبر چې د ټول بشريت پر منځ يې برابري اعلام کړه او له تقوا پرته د هېچا پر بل چا باندې په لومړيتوب قايل نه دی او د خلکو تر منځ يې واټنونه او کرکې له منځه يووړې او هغه انسانان چې له يوه واحد روح څخه يې پيدا کړي دي او د بې مثاله توحيد له په پام کې نيولو سره چې د اسلام جوړښت د هغه پر ستنه باندې درول شوی دی، هغه عقيده چې بشريت يې دې ته راوباله چې پرته له خدای نه د بل چا عبادت و نه کړي او له خدای پاک سره شريک پيدا نه کړي او د الله جل جلاله پر ځای هېڅوک د خدای پاک په نامه و نه مني، هغه عقيده چې د بشريت د واقعي آزادۍ او د هغه د حيثيت اساس يې ايښی او له غلامۍ څخه يې د انسان خلاصون اعلام کړی دی. او د هغو شيانو د تحقق لپاره چې په اسلامي شريعت کې راغلي دي د هغو له جملې څخه د دين، ځان، پوهې، ناموس، مال، نسل او نورو امتيازاتو لکه په ټولو دريځونو او احکامو کې منځلاري او عادل ساتل. دغه شريعت معنويات او ماده سره يوځای کړل، عقل او زړه يې سره ونښلول، د حقوقو او وظايفو تر مېنځ يې موازنه منځ ته راوړه او د فرد د حُرمت او عمومي مصلحت تر منځ يې تلفيقات رامنځ ته کړل او د اړوندو اړخونو تر مېنځ يې د قسط معيارونه ټينگ کړل تر څو چې نه طغياني وي او نه زياني. او په بشري هلو ځلو کې د خپلې ونډې د ترسره کولو په غرض چې د بشر په حقونو پورې اړه لري، هغه حقونو چې هدف يې د گټې اخيستنې او ظلم په وړاندې د يو بل ملاتړ دی او د هغه په هغه شرافتمندانه ژوند کې پر آزادۍ او حقونو تاکيد چې له اسلامي شريعت سره همغږي دي پر دې باندې په باور سره هغه بشر چې په مادي علم کې ډېرو لوړو درجو ته رسېدلی دی، په پرله پسې توگه او په هر وخت کې د خپل تمدن د ساتلو په غرض يوې ايماني تکيې او له خپلو حقونو څخه د ملاتړ عامل ته ضرورت لري، سره يو لاس شي او پر دې باندې په باور سره چې په اسلام کې اساسي حقونه او عمومي آزادۍ د مسلمانانو د دين يو جز دی، نو هېڅوک په اصولي توگه د الهي احکامو د کلي يا جزيي متوقف کولو، تر پښو لاندې کولو او سترگو پټولو حق نلري. هغه څه چې پاک خدای جل جلاله په خپلو کتابونو کې نازل کړي او خاتم النبين يې رالېږلی او د هغه په وسيله يې اسماني رسالت پای ته رسولی دی نو د هغو مراعاتول عبادت دی او په هغو کې سستي کول او يا له هغو څخه تجاوز کول منکرات دي. هر انسان په يوازې توگه د هغو د ساتلو او اجرا کولو مسووليت لري او امت په هماهنگه توگه په گډ تضمين کې د هغه په وړاندې مسوول دی، له دې امله د اسلامي کنفرانس د ټولنې غړي په دې اساس د بشر اسلامي حقونه په ۲۵ مادو کې اعلاموي.
۲۵ ماده
وېشنيزه:بشري حقونه
مفهوم‌پالنه
په مېتافزیک کې مفهوم‌پالنه یا مفهومېزم (conceptualism) یوه تیوري ده چې د مشخصاتو او جزئیاتو ټولیزوالی په فکر کوونکي ذهن کې د شته ذهني یا تصوري چوکاټونو په توګه تشرېح کوي. دا نظریه، چې د نوم‌پالنې یا نومینالېزم او ریالېزم ترمنځ ځای لري، د کلیاتو مېتافزیکي مفهوم ته له یوه داسې لید څخه ګوري چې د دوی په اړه د ذهن له انګېرنې او درک څخه بهر په مشخصاتو یا جزئیاتو کې د دوی شتون ردوي. مفهوم‌پالنه د اجمالي یا انتزاعي څیزونو په اړه د ریالېستي نظر ضد لیدلوری دی، هماغسې چې ذاتي یا طبیعي ریالېزم دی (توپیر یې دا دی چې طبیعي ریالېزم دا مني چې د کلیاتو د مصداق په اړه له ذهن څخه خپلواک حقایق شته دي).
د منځنیو پېړیو فلسفه
د وروستیو مکتبي یا ښوونیزو فلسفي اصطلاحاتو تکامل د مفهوم‌پالنې یا تصوري تګلارې د رامنځته کېدو لامل شو، چې ریښه یې هغه نظریې دي چې مخکې نوم‌پالنه یا نومینالېستي ګڼل کېدې. دا اصطلاحي توپیر ځکه رامنځته شو ، ترڅو د دې ادعا چې ټولیز یا کلي ذهني عملونه له ټولیزو ارادي شیانو سره مطابقت لري او هغه لیدلوري ترمنځ پر توپیر لا ډېر ټینګار وشي چې له ذهن څخه بهر د کلیاتو شتون ردوي. د موضوعي ټولیزوالي د ردولو دا وروستی لیدلوری په څرګند ډول د مفهوم‌پالنې په توګه تعریف شو.
پییر ابیلار د منځنیو پېړیو مفکر و، چې آثار یې اوسمهال د مفهوم‌پالنې د رېښو په ښودنه کې د تر ټولو ډېرو احتمالي وړتیا لرونکو آثارو په توګه ډلبندي شوي دي. د ابیلار نظریې په څیزونو کې د مشخصو کلیاتو شتون رد کړ. ویلیم اوکام د منځنیو پېړیو د وروستیو وختونو یو بل مشهور مفکر و، چې د کلیاتو د مېتافزیکي مسئلې لپاره یې یوه کاملاً مفهومي حل لاره درلوده. هغه استدلال وکړ چې انتزاعي مفاهیم (abstract concepts) له ذهن څخه بهر هېڅ ډول بنسټ او بنیاد نه لري.
په ۱۷مه پېړۍ کې بیا مفهوم‌پالنې د څو لسیزو لپاره په ځانګړې توګه د یسوعيانو (Jesuits) ترمنځ پام وړ پلویان وموندل چې: پیدرو هورتادو دو میندوزا، رودریګو دو آریاګا او فرانسسکو اوویدو یې مهم شخصیتونه دي. که څه هم دا چاره ډېر ژر د فرانسیسکو سواریز ریالېستي فلسفې ته وروګرځېده، خو بیا هم د دغو یسوعیانو نظریاتو پر لومړنۍ عصري فلسفې خورا زیاته اغېزه لرله.
عصري فلسفه
ځینې ​​وختونه دا اصطلاح حتی د ایمانویل کانټ کاملاً متفاوتې فلسفې ته هم کارېږي، څوک چې په دې نظر و چې کلیات یا مسلمات (universals) له بهرنیو شیانو سره هېڅ تړاو نه لري ځکه دوی یوازې زموږ د پخواني یا بدیهي (a priori) ذهني جوړښتونو او دندو له خوا تولید شوي دي.
د عصري فلسفې په وروستیو کې بیا جي ډبلیو اېف هیګل مفهوم‌پال یا تصورپال نظریات مطرح کړي دي.
معاصره فلسفه
په معاصرو وختونو کې د اډمونډ هوسرل د ریاضیاتو فلسفه د مفهوم‌پالنې د یوې بڼې په توګه تعبیر شوې ده.
د کلیاتو د حیثیت او وضعیت په اړه د تاریخي بحثونو ترڅنګ، په ۱۹۹۴ ز کال کې د جان مکډویل له لوري د "ذهن او نړۍ" اثر له خپرېدو راوروسته د تجربې د مفهومي یا تصوراتي ځانګړنې په اړه هم مهم بحثونه شوي دي. د مکډویل محک یا معیار هغه مشهور رد دی چې ویلفریډ سیلرز د هغه څه لپاره چمتو کړی و، کوم څه چې نوموړي "د ورکړل شوي افسانه" وبلله – هغه مفکوره یا تصور چې وایي ټوله تجربي پوهه د مشخصو اټکل شوو یا 'ورکړل شوو او فرضي' توکو پر بنسټ ده، لکه حسي معلومات یا ډېټا. په دې توګه، د ورکړل شوو یا فرض شوو د افسانې په ردولو کې مکډویل د ادراکي مفهوم‌پالنې لپاره استدلال کوي، د کوم څه پر اساس چې ادراکي محتوا مفهومي "له بنسټه" ده، یعني ټوله ادراکي تجربه د مفهومي تجربې یوه بڼه ده. د مکډویل د توجیه فلسفه د بنسټپالنې (foundationalism) یوه بڼه ګڼل کېږي: دا د بنسټ یا مبناپالنې یوه بڼه ده ځکه دا فلسفه دا شونتیا رامنځته کوي چې ځینې مشخص قضاوتونه د تجربې په وسیله تضمین شي او همدا راز دا د دغې نظریې یوه همغږې او منسجمه بڼه هم ده ځکه دا باور لري چې تجربه کولی شي ځینې قضاوتونه تضمین کړي ځکه تجربه څه نا څه مفهومي ده.
د معاصرې مفهوم‌پالنې یوه روښانه انګیزه دا ده، چې هغه ډول ادراک یا پوهېدنه چې د انسان په څیر عقلي مخلوقات ترې برخمن دي، له دې کبله چې مفهومي یا تصوراتي ځانګړنه لري، په بشپړ ډول ځانګړې او متفاوته ده. مکډویل خپل دریځ داسې بیانوي:"ما ټینګار کړی چې له نړۍ سره زموږ ادراکي یا پوهنیزه اړیکه، زموږ پر منونکو وړتیاوو او ظرفیتونو د نړۍ تر اغېزو پورې مفهومي ده. هغه نظر یا مفکوره چې استناد یې زما موخه ده، دا دی چې باید د عقلانیت له مفکورې سره په نږدې اړیکه کې درک شي، په دې معنا چې له نورو حیواناتو څخه د عاقلو حیواناتو په توګه د بالغ انسانانو په دودیزو جلا کولو کې رول لري. مفهومي وړتياوې هغه ظرفيتونه دي چې د خپلې موضوع له معقوليت سره تړاو لري. ځکه نو زما د ادعا د بیانولو بله لاره دا ده چې ووایو چې زموږ ادراکي تجربه عقلانیت ته ننوتلې او یا یې په عقلانیت کې رسوخ کړی دی. ما دا هم ویلي، چې زموږ د فاعلیت په اړه باید یو څه موازي وویل شي."د مکډویل مفهوم‌پالنه که څه هم د مفهوم‌پالنې له پیدایښت څخه (په فلسفي او تاریخي توګه) راجلا ده، خو دا نظر یې ورسره مشترک دی چې کلیات د عقل له ساحې څخه بهر په ادراک یا پوهېدنه کې "ورکړل شوي یا فرض شوي" نه دي. ځانګړي څیزونه لکه څنګه چې له مخکې نه په خپله د منطقي موضوع له بدیهیت یا خودجوشۍ څخه رامنځته شوي مفهوم سره پیوند شوي، هماغسې درک کېږي.
د کانټ د ادراک پر فلسفه د "ادراکي مفهوم‌پالنې" د اصطلاح بېرته ګرځېدونکی تطبیق د بحث وړ دی. رابرټ هانا د کانټ د اثر د یوه سیال تفسیر لپاره استدلال کړی، چې د ادراکي غیر-مفهومیت په نوم یادېږي.
په فرانسه کې سانسور
د فرانسي هېواد، په ځانګړې توګه د ۱۶ تر ۱۹ پېړۍ پورې، د حکومتي سانسور اوږد تاریخ لري، خو اوس د مطبوعاتو ازادي د فرانسې د اساسي قانون له خوا تضمین شوې او د حکومتي سانسور بېلګې کمې دي.
له ۱۹۵۰ تر ۱۹۷۰ کلونو پورې په راډیو او ټلویزیون باندې سخت دولتي کنترول وو. نن CSA   یوازې په رسنیو باندې د فرانسې د قوانینو د رعایت کولو د څار مسؤولیت لري، لکه د ۱۹۹۰ کال د ګېسوت قانون چې د توکم پالنې او د مذهبي کرکې وینا ( چې په ځانګړې توګه خو نه یوازې د هولوکاسټ له عام وژنې د انکار تاریخي بیا کتنه تر بحث لاندې نیسي) او له هغه وخت څخه چې د ټاکنو مخکې هر سیاسي ګوند ته ځانګړی کېږي، د څارنې مسولیت لري. همداسې، نور قوانین د هم جنسبازانو پر وړاندې د کرکې وینا منع کوي او د ۱۹۷۰ ز کال قانون د غیرقانوني مخدره توکو ملاتړ منع کوي. په ۲۰۱۶ ز کال کې یو ټلویزیوني اعلان د ډاون سندروم یا دری کروزمومي ناروغۍ لرونکي ماشومانو څخه چې باید د دې ناروغی له امله سقط نشي، ملاتړ وکړ. دا د سقط ضد وینا وګڼل شوه او حذف شوه.
د دې قوانینو څخه هر یو د ځینو ډلو له خوا، هم یا کیڼ اړخي چې (په ځانګړې توګه یې د ۱۹۷۹ ز کال د مخدره توکو د قانون په اړه اندېښنې لرلې)،هم د ښي اړخو چې (په ځانګړې توګه د ۱۹۹۰ ز کال د ګېسوټ په قانون او په همجنسبازانو د تبعیضي بریدونو د مخنیوي قانون په اړه یې اندېښنې لرلې) تر نېوکې لاندې راغلل. نورو بیا د لږکیو خونديتوب اړین باله چې باید له سپکاوي خوندي شي. خو د دوی له قوله، ممکن د ناوړه جرمونو لامل شي. بل پلو، نورو بیا ادعا کوله چې د مخدره توکو په اړه ازادې خبرې نشي زغملی ځکه چې دا د عامې روغتیا او اخلاقي نظم سره په ټکر کې دي. خو د ښکېلاک پلوه قانون په اړه د ۲۰۰۵ ز کال په رای ګیري کې د عوام اتحاد غورځنګ پارلماني اکثریت محافظه کارو د هغه په ملاتړ رایه ورکړه چې په ځانګړې توګه د تاریخ پوهانو ترمنځ، د دې ډول " تاریخي پېښو د شننو قوانین" د مشروعیت او تړاو په اړه بحث راپورته کړ. که څه هم ډېر شمېر تاریخ پوهان د داسې قوانینو سره مخالف وو، لږ شمېر یې د لغوه کولو پلوي کوله ځکه فکر کېږي چې په دیموکراتیک ډول د منل شویو قوانینو لغو کول لوی ضرر دی. په نهایت کې، په ځانګړې توګه کیڼ اړخو نیوکه کوونکو مشخصاً د رسنیو مالکیت د تمرکز له لارې په اقتصادي سانسور (د بیلګې په توګه په TF1 چینل د بویګز نفوذ) یا د ليګارډر د پوځي شرکتونو له خوا په فرانسه کې د څو ورځپاڼو په کنترول، لکه لی فیګارو (د چې ديسالت ملکیت دی) نیوکه کړې ده.
د مطبوعاتو ازادي په ټولیز ډول د فرانسې د اساسي قانون له خوا تضمین شوې ده، خو د ورځپاڼو، (ليکنغو شيني Le Canard enchaîné، شارلي ابدوCharlie Hebdo،آغه کېغي Hara-Kiri newspapers ورځپاڼو، او داسې نور) فلمونه، یا راډیويي خپرونو پر وړاندې د سانسور ډیرې عملي قضیې د پینځم جمهوریت په دوران کې  چې په ۱۹۵۸ ز کال کې تاسیس شو، ثبت شوې دي. د بشري حقونو د څار سازمان له قوله، ۶ سلنه فرانسوي خلک چې د "د ترهګرۍ لپاره د بښنې غوښتلو " په اړه تر څېړنې لاندې نیول شوي دي، د ۱۴ کلونو څخه کم عمر لري.
تر ۱۸ مې پیړۍ پورې
کولای شو چې په فرانسه کې سانسور په منځنۍ پېړۍ کې ولټوو. په ۱۲۷۵ ز کال کې د فرانسې درېیم فیلیپ د پاریس د لیکنو بنسټونه د پاریس پوهنتون تر کنترول لاندې راوستل څو ترتیب شوی کتابونه وګوري او تایید یې کړي چې په سمه توګه کاپي شوي که نه. تر ۱۶ پېړۍ پورې د اندیښنې وړ خبر د متن صحت و، نه د منځپانګې صحت. تر هغې چې د ماتین لوتر له خوا مقالې نشر شوې. د ۱۵۲۱ ز کال د جون په ۱۳ مه، د فرانسې لومړي فرانسیس امر وکړ چې ټول (دیني) کتابونه باید د پوهنتون د دیني زدکړو د پوهنځی له خوا ولوستل او تصویب شي او د ۱۵۲۱ ز کال د اګست په ۳ مه، پارلمان امر وکړ چې د مارتین لوتر ټول کتابونه باید په یوه اوونۍ کې زیرمه شي. په ۱۵۲۶ ز کال کې، د پاریس پارلمان او د دیني زدکړو فاکولتې، په فرانسوي ژبه د انجیل په خپرولو بندیز ولګاوه. د ۱۵۳۵ ز کال د جنورۍ په ۱۳ نېټه، یو سخت قانون نافذ شو چې د کتاب پلورنځیو د تړلو او د مرګ سزا په ګواښ د چاپ ټول فعالیتونه یې منع شول. دغه قانون په چټکۍ سره پر ځای پرېښودل (متروک) شو او پارلمان د کتاب چاپولو د بیا کتنې لپاره یې یو کمېسیون جوړ کړ.
په ۱۵۳۶ ز کال کې امر وشو چې ټول طبي کتابونه د پوهنتون د طب پوهنځي له خوا باید تایید شي او د طب او ستورپوهنې د کتابونو د ځینو خپرونکو پر وړاندې ګام هم پورته شو. په ۱۵۴۴ ز کال کې د  پوهنتون د هر هغه کتاب په چاپول چې د اړونده پوهنتون د چارواکو له خوا تایید شوی نه وي، بند کړل شول. په ۱۵۴۳ ز کال کې، د دیني علومو پوهنځی د ټولو دیني منعه شویو کتابونو لومړی نوملړ چې ۱۶ کاله وروسته په ۱۵۵۹ ز کال کې د واتیکان له خوا د منع شویو کتابونو نوملړ په خپرولو سره مل شو خپور کړ. د چیتوبریانت فرمان چې د ۱۵۵۱ ز کال د جون په ۲۷ مه صادر شو، د پوهنتون په نوملړ کې شامل کتابونه، د انجیل ژباړې یا د کلیسا د مشرانو اثار، له جینوا او د کلیسا له کنترول څخه بهر د نورو ځایونو نه د کتابونو واردول؛ یا په تېرو ۴۰ کلونو کې د لیکل شویو کتابونو چاپول یا پلورل منع کړل.
تر ۱۶۲۹ ز کال پورې کله چې سانسور اخلاقي فساد او بې حیایي هم تر پوښښ لاندې راوستله، د سانسور مامورینو اندېښنه  د "بدعت، فتنې او شخصي سپکاوي" د موضوعاتو په اړه وه. "خو بیا هم، حکومت هېڅکله د اخلاقو د کمزورتیا په اړه دومره اندیښنه نه لرله څرنګه چې د فکر ازادۍ په اړه یې درلوده. لیکلي اثار باید له خپرېدو مخکې د لومړي وزیر د دفتر له خوا تایید شوي وای او د اجازې لپاره یې راجسټر کول اړین وو. " د ۱۷ مې پېړۍ په ترڅ کې، پوهنتون او دولت د سانسور د صلاحیت پر سر ناڅاپي جنجال وکړ. د پوهنتون واک په ۱۶۵۳ ز کال کې سلب او واخیستل شو او د شاهي سانسور مامورینو د هغه ځای ونیو. د شاهي سانسور دفتر په ۱۸ مه پېړۍ کې پراخ شو او په سلګونو سرلیکونه یې منع کړل. هغه کتابونه چې تایید شوي وو د سانسورونکي نوم او د تایید سند پکې اړین وو. سانسور په نهایت کې د کتاب د سوداګرۍ د رییس تر واک لاندې راغی چې تر ټولو مشهور یې لامونیون دی ملزغده Lamoignon de Malesherbes و. د سرغړونو مجازات د کتابونو ضبط چې ډیری وختونه به سوځول کېدل، جریمې، حبس او ان د مرګ جزا وو. د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې دغه مقررات په دوامداره توګه د کتاب چاپونکو او کتاب پلورونکو له خوا له پامه وغورځول شول.
نولسمه پېړۍ
د ۱۸۸۱ ز کال د جولای په ۲۹ مه د مطبوعاتو د ازادۍ قانون د فرانسوي درېیم جمهوریت په دوره کې د هغه وخت د واکمن فرصت طلبه جمهوري غوښتونکو له خوا په همدې کال کې تصویب شو چې د مطبوعاتو د ازادۍ او ازاد عامه بحثونو يې هڅول. نوي قانون د پخوانیو قوانینو یوه برخه له منځه یوړه، چې په پیل کې یې ویل شوي وو"چاپ او خپرونه ازاد دي".
د اګوستو ویانت Auguste Vaillant's د وژنې له هڅې وروسته، د تروریزم ضد لومړني قوانین په ۱۸۹۳ ز کال کې تصویب شول، چې په چټکۍ سره د وحشي او له شر څخه د ډکو قوانینو په توګه وغندل شول. دې قوانینو د بیان ازادي سخته محدوده کړه. لومړی: د خیانت سره هر ډول پلوي د جرم یا خیانت په توګه وګڼله چې د مطبوعاتو پراخ سانسور ته یې اجازه ورکړه. دویم: اجازه یې ورکړه چې هر هغه څوک چې په مستقم یا غیر مستقیم ډول د مرګ پروپاګند کوي، محکوم کړي ولو که د قتل قضیه عملاً را منځ ته شوې هم نه وي. وروستني یې دا وو چې هر هغه شخص یا ورځپاڼه (او په پراخه توګه، د کارګرانو د نړیوالې ټولنې د سوسیالیستي ازادي غوښتونکي اوسني یا  پخواني غړي)  محکوم کړي چې د ګډوډۍ پروپاګنډ کوي.
ولز
ولز هغه هېواد دی چې د بریتانیا یوه برخه جوړوي. له ختیځ لوري له انګلستان، له شمال او لویدیځ لوري د ایرلنډ له سیند، له سویل لویدیځ لوري څخه له سلتیک سیند او له سویل لوري څخه له بریسټول کانال سره ګاونډی دی. د وګړو شمېر یې په ۲۰۱۱ زکال کې له ۳۰۶۳۴۵۶ تنو څخه زیات ښوول شوی او ټول مساحت یې ۲۰۷۹۹ کیلومتر مربع (۸۰۲۳ مایل مربع) دی. ویلز ۱۶۸۰ مایله (۲۷۰۰ کیلومتره) سواحلي کرښې لري او تر ډېره پورې غرنی دی چې لوړې څوکې یې په شمال او مرکزي برخو کې دي. تر ټولو لوړه څوکه یې سنوډون (Yr Wyddfa) ده. دغه هېواد په شمالي معتدله سیمه کې موقعیت لري او بدلیدونکی سمندري اقلیم لري. تر ټولو لوی ښار او پلازمینه یې کارډیف دی.
ولزي ملي هویت په پنځمه پېړۍ کې له بریتانیا څخه د روم له وتلو وروسته د بریتانویانو ترمنځ را څرګند شو او ولز د یو معاصر سلتیک ملت په توګه په پام کې نیول کېږي. په ۱۲۸۲ زکال کې د للیویلن اپ ګرافوډ (Llywelyn ap Gruffudd) مړینه د انګلستان د لومړي اډوارډ له خوا د ولز د بشپړ نیولو څرګندويي کوي، په داسې حال کې چې اوین ګلیندور په ۱۵ مه پېړۍ کې د لنډ مهال لپاره ولز خپلواک کړ. ولز په بشپړه توګه انګلستان ته ملحق شو او د ۱۵۳۵ زکال او ۱۵۴۲ زکال د ولز د حقوقو او قانون پر بنسټ د انګلیس په حقوقي سیسټم کې داخل شو. د ولز جلا سیاست د ۱۹مې پېړۍ پر مهال وده وکړه. ولزي لیبرالېزم چې په شلمه پېړۍ کې د ډیوېډ لویډ جورج له خوا و ازمویل شو ځای یې د سوسیالېزم ودې او کارګر ګوند ونیو. د پېړۍ په اوږدو کې ولزي ملي احساساتو وده وکړه چې له امله یې په ۱۹۲۵ زکال کې د پلاید کامري په نامه ملت پاله ګوند او په ۱۹۶۲ زکال کې د ولزي ژبې ټولنه رامنځته شوه. سینډېډ (Senedd) یا د ولز پارلمان چې وړاندې د ولز د ملي اسمبلۍ په توګه پېژندل کېده) په ۱۹۹۸ زکال کې د ولز د دولت د قانون له مخې تاسیس شو چې سیاستونو ته د اړوندو پریمانه مسائلو مسئولیت پر غاړه لري.
د صنعتي انقلاب د رامنځته کېدو پر مهال په دغه هېواد کې د کاني او مترولوژیکي صنایعو ودې دغه هېواد له کرنیز توب څخه په یو صنعتي هېواد واړوه. د سویلي ولز د ډبرو د سکرو د سیمې استثمار د ولز د نفوسو د چټکې ودې لامل وګرځېد. د دغه هېواد دوه په درې وګړي په سویلي ولز له دې ډلې په کارډیف، سوانسي، نیوپورټ او نورو څېرمه درو کې ژوند کوي. د شمالي ولز ختیځه سیمه د ټولو وګړو د یو پر شپږمې برخې کوربه ده او راکسام یې تر ټولو لوی شمالي ښار دی. د ولز نورې برخې ډېر نفوس نه لري. اوس مهال چې سنتي استخراجي او لوی صنایع یې له منځه تللي یا د ختمېدو په حالت کې دي اقتصاد یې په دولتي سکتور، کوچنیو او خدماتي صنایعو او تورېزم ولاړ دی. د دامدارۍ په ځانګړې توګه د شیدو د تولید له مخې دغه هېواد د شیدو یو له پام وړ صادرونکو هېوادونو دی چې د خپل ملي زراعت له پرځان بساینې سره مرسته کوي.
د ولز سیاسي او ټولنیز تاریخ په ډېره نږدې توګه له نورې لویې بریتانیا سره مشترک دی او ډېری وګړي یې د لومړۍ ژبې په توګه په انګلیسي خبرې کوي، خو لا یې خپل جلا کلتوري هویت ساتلی. ولزي او انګلیسي دواړه په کې رسمي ژبې دي. له ۵۶۰۰۰۰ څخه زیات ولزي ژب ویونکي په ولز کې ژوند کوي او د شمال او لویدیځ برخو ډېری وګړي یې په دې ژبه خبرې کوي. له نوولسمې پېړۍ وروسته ولز د «سندرو د ځمکې» په توګه خپل مشهور انځور وموند چې تر ډېره یې د ایسټيډفوډ (eisteddfod) کلتور څخه سرچینه اخیسته. په ډېری نړیوالو لوبو لکه په فیفا نړیوال جام، رګبي نړیوال جام او کامن ولت لوبو کې خپله ملي لوبډله لري. په اولمپیک لوبو کې د ولز لوبغاړي د لویې بریتانیا د لوبډلې په توګه د بریتانیا لپاره سیالي کوي. د ولز د رګبي ملي لوبډلې او د ولز د فوټبال ملي لوبډلې ته د ولزي هویت او د هغوی د ملي احساس د سمبول په توګه کتل کېږي.
ولزي ژبه
د هغو ولزي وګړو شمېر چې په ولزي ژبه یې د خبرو کولو وړتیا لرله په ۱۹۰۱ زکال کې له ۵۰٪ څخه په ۱۹۱۱ زکال کې ۴۳.۵ سلنه ته راکښته شوه او په همدغه ډول باندې په دوام موندلو سره دغه کچه په ۱۹۸۱ زکال کې ۱۸.۹٪ ته راولوېده. د ۲۰۰۱ زکال نفوس شمېرنې د ۱۹۹۱ زکال د ۱۸.۷٪ او د ۱۹۸۱ زکال د ۱۹٪ سره په پرتله ۲۱٪ ته د هغو د ویونکو زیاتوالی وښود. د ۲۰۱۱ زکال نفوس شمېرنې بیا وښوده چې د هغو ولزي وګړو کچه چې په ولزي خبرې کولای شي له ۲۰.۸٪ څخه ۱۹٪ ته را کښته شوې (تر اوسه د ۱۹۹۱ زکال څخه زیاته ده). د ولز د نفوسو د زیاتوالي سربېره دا په دې معنی دی چې په ۲۰۰۱ زکال کې د ۵۸۲ زره ولزي ژب ویونکو شمېر په ۲۰۱۱ زکال کې ۵۶۲ زرو تنو ته راکم شوی. له دې سره دغه شمېر د ۱۹۹۱ زکال له نفوس شمېرنې څخه چې پر بنسټ یې ۱۸.۷٪ یا ۵۰۸ زره وګړو په ولزي خبرې کولای شوای ډېر توپیر لري. د ۲۰۲۰ زکال له اپرېل څخه د ۲۰۲۱ زکال تر مارچ میاشتې پورې کلنۍ نفوس شمېرنې ښولې چې له درې کلنۍ څخه د پورته ولزي وګړو ۲۹.۱٪ وګړي په ولزي ژبه خبرې کولای شي چې له ۸۸۳۳۰۰ تنو سره برابرېږي. د ۲۰۲۰ زکال د اکتوبر میاشتې څخه د ۲۰۲۱ زکال تر سپټمبر میاشتې پورې کلنۍ نفوس شمېرنې بیا وښووله چې ۲۹.۵٪ وګړي چې عمر یې له دریو کلونو زیات دی کولای شي په ولزي ژبه خبرې وکړي چې شمېر یې نږدې ۸۹۲۵۰۰ تنه کېږي.
حکومت او سیاستونه
ولز د بریتانیا د خپلواک دولت برخه هېواد دی. د اساسي قانون له مخې بریتانیا یو دوژور (قانوني) متمرکز حکومت دی چې په ویسټ منیسټر کې پارلمان او حکومت لري. ولز خپلواکه یو جرګه لرونکې مقننه قوه لري چې د سینډ (Senedd یا د ولز د پارلمان) په نوم پېژندل کېږي او د خوندي واکونو د موډل له مخې یې د بریتانیا له پارلمان څخه ځانته یو شمېر واکونه ځانګړي کړي. د ولز رایه ورکوونکي د خپل پارلمان غړي په کاردیف کې پارلمان ته ټاکي چې بیا هغوی د ولز حکومت رامنځته کوي. ولز همدارنګه په لندن کې د بریتانیا د پارلمان لپاره خپلو څوکیو ته غړي ټاکي. د سیمه ئیزې حکومتولۍ په موخه ولز له ۱۹۹۶ زکال راهیسې په ۲۲ شورایي سیمو ویشل شول.
ویسټ منیسټر
د عوامو په جرګه کې – د بریتانیا د پارلمان ۶۵۰ کسیزه ولسي جرګه – د ولز له ټاکنیزې حوزې څخه د پارلمان څلوېښت غړي شتون لري چې د هغو استازولي کوي. د ۲۰۱۹ زکال په عمومي ټاکنو کې د کارګر ګوند او د هغو د ایتلافي ګوند ۲۲ استازي د محافظه کار ګوند څخه ۱۴ استازي او له پلاید کامري ګوند څخه ۴ استازي د ولز په استازولۍ د عوامو جرګې ته وټاکل شول. د بریتانیا په حکومت کې د ولز دفتر د ولز چارو مسئولیت پر غاړه لري او د ولز د بهرنیو چارو وزیر د بریتانیا د کابینې غړیتوب لري. د ولز او بهرنیو هېوادونو ترمنځ اړیکې د بریتانیا د بهرنیو چارو د وزیر او بریتانوي سفیرانو سربېره تر ډېره د بریتانیا د لومړي وزیر (د ټولې بریتانیا په استازولۍ) له خوا پر مخ وړل کېږي.
مارک زاکربرګ
ماردک الیوټ زاکربرګ چې د ۱۹۸۴ ز کال د مې میاشتې په ۱۴مه نېټه زېږېدلی، یو امریکایی رسنیز مخور، انټرنېټي کار پنځوونکی او بشرپال دی. دی د مېټا فلټفارمز شرکت (چې مخکې فېسبوک نومېده) د جوړولو په خاطر مشهور دی او د همدغه شرکت د رئیس، اجرائیوي مدیر او همګټې په توګه فعالیت کوي. همدا راز دی د لمرین بادبان د فضايي بېړۍ د پروژې (Breakthrough Starshot) له بنسټګرانو څخه دی او د همدغې پروژې د مدیره پلاوي د یوه غړي په توګه خدمت کوي.
زاکربرګ په هاروارډ پوهنتون کې زده‌کړې پیل کړې او د ۲۰۰۴ زکال په فبرورۍ میاشت کې یې د خپلې خونې( اتاق )له ملګرو «اډوارډو ساورین»، «انډریو ملک‌کلوم»، «ډاسټین موسکویټز» او «کریس هویوز» سره یوځای، د خپل خوب له اتاق څخه د فېسبوک ټولنیزه شبکه پرلیکه کړه. دغه سایټ په لومړیو کې د پوهنځي په کچه جوړ شو، خو وروسته ډېر ژر د پوهنځیو تر کچې ډېر پراخ شو او په ۲۰۱۲ ز دکال کې یې کاروونکي یو میلیارد کسانو ته ورسېدل. زاکربرګ د ۲۰۱۲ کال په مې میاشت کې، دغه شرکت له اکثریتو سهامو سره پر عام سهامي شرکت بدل کړ. په ۲۰۰۷ز کال کې د ۲۳ کلنۍ په عمر د نړۍ تر ټولو ځوان میلیاردر شو چې ټوله شتمني یې په خپله ګټلې ده. د ۲۰۲۱ ز کال تر نومبر میاشتې پورې د زاکربرګ خالصه شتمني، ۱۲۶ میلیارده ډالره وه چې د نړۍ اووم تر ټولو شتمن شخص کېږي.
له ۲۰۰۸ ز کال راهیسې ټایم (مجلې )«د کال شخص» جایزې د برخې په توګه زاکربرګ د نړۍ په ۱۰۰ اغېزناکو شخصیتونو کې شامل کړی چې، دغه جایزه په ۲۰۱۰ ز کال کې ورکړل شوه. د ۲۰۱۶ ز کال په دسمبر میاشت کې زاکربرګ، د فوربس (مجلې) «د نړۍ د تر ټولو ځواکمنو اشخاصو» په نوملړ کې لسم مقام خپل کړ.
د ژوند لومړي وختونه
مارک الیوټ زاکربرګ د ۱۹۸۴ ز کال د مې میاشتې په ۱۴مه نېټه د نیویارک په وایټ پلینز کې وزېږېد. مور یې «کارن (کمپنز)» رواني ډاکتره وه او پلار یې «اډوارډ زاکربرګ» د غاښونو ډاکتر و. دی او درې خویندې یې «اریل»، تجاره «رنډي» او لیکواله «دونا» د نیویارک په ډابز فیري کې په یوه اصلاحي یهودي کورنۍ کې لوی شول. د ده نیکونه له استرلیا، جرمني او پولنډ څخه را کډوال شوي یهودان وو. دی د نیویاک په ارډسلي سیمه کې د «ارډسلي عالي ښوونځي» یو تکړه زده‌کوونکی و. دوه کاله وروسته، «فیلیپس اکسټر» خصوصي اکاډمۍ ته ولاړ او هلته یې په نجومو، کلاسیکو زده‌کړو، ریاضیاتو او فزیک کې جایزې وګټلې. همدا راز په ځوانۍ کې یې د جان هاپکینز پوهنتون د لایقو ځوانانو مرکز په اوړني کمپ کې برخه واخیسته. ده د خپل کالج په غوښتنلیک کې ویلي وو چې: په لرغونې یوناني، فرانسوي، عبري او لاتیني ژبو لیکل او لوستل کولی شي.
لومړي کلونه
زاکربرګ د کمپیوتر کارول او د سافټوریونو لیکل، د منځني ښوونځي له وخته پیل کړل. پلار یې په ۱۹۹۰یمو ز کلونو کې پروګرامینګ (Atari BASIC Programming) ور زده کړ او وروسته یې د خصوصي زده‌کړې لپاره یو سافټوریر جوړوونکی «ډېوېډ نیومن» ورته وټاکه. په داسې حال کې چې زاکربرګ لا د ښوونځي په دوره کې و، په دې برخه کې یې د تکمیلي زده‌کړو یو کورس خپل کور ته نږدې په «مرسي کالج» کې بشپړ کړ. دا چې د پلار د غاښونو کتنځي(معاینه‌خانه) یې له کور څخه اداره کېده، ده د « ZuckNet» په نامه یو داسې سافټویر جوړ کړ چې، د کور او کارځای ټول کمپیوترونه یې سره تړل. دا د AOL بېړني پیغام‌رسوونکي "لومړنۍ" بڼه بلل کېږي چې په ورپسې کال خپور شو.
نیویارکر مجلې لیکلي دي چې: کله په ۲۰۰۲ ز کال کې زاکربرګ په هاروارډ پوهنتون کې زده‌کړې پیل کړې، تر هغه وړاندې «د یوه بې‌ساري پروګرامر په توګه» مشهور و. په پوهنتون کې یې د زده‌کړو په دویم کال یو پروګرام ولیکه، چې CourseMatch یې باله. دغه پروګرام محصلانو ته دا موکه ورکوله چې، د نورو محصلانو انتخابونو ته په کتو سره د ټولګیو د غوراوي  پریکړه وکړي. هم یې له دوی سره مرسته کوله، چې د زده‌کړې لپاره ګروپونه جوړ کړي. لږه موده وروسته یې یو بل متفاوت پروګرام جوړ کړ، چې په لومړیو کې یې Facemash ونوماوه، په دغه پروګرام کې محصلانو کولای شوای چې، په څو منتخبو(غورچاڼ شوو) عکسونو کې، هغه شخص انتخاب کړي، چې تر ټولو ښه ښکاري. د زاکربرګ د هغه مهال د اتاق ملګری اري هاسيټ وايي: "زاکربرګ دغه سایټ د سات‌تېرۍ( ساعت تېري) لپاره جوړ کړی و". هاسیټ زیاتوي: "موږ د (Face Books) په نامه کتابونه لرل او د هغو کسانو نوم او عکس به په کې وو چې، د پوهنتون په لیلیه کې اوسېدل. ده په لومړیو کې یو سایټ جوړ کړ او دوه دوه عکسونه یا د دوو نارینه‌وو او دوو ښځو عکسونه یې په کې کېښودل. د سایټ کتونکو باید رایه ورکړې وای، چې کوم یو «ښکلی» دی او بیا د رایو له مخې درجه‌بندي کېدل."دغه وېب‌سایټ د یوې اونۍ د پای په رخصتۍ کې پورته شو (انلاین شو) [په لوېدیځ کې د اونۍ د پای رخصتي یکشنبه ده]، خو د دوشنبې پر سهار پوهنتون بېرته هغه وتاړه، ځکه د ډېر شهرت له امله یې د هاروارډ د شبکې یو سویچ خراب کړی و او پر محصلانو یې انټرنېټ قطع و. پر دې سربېره، ډېرو محصلانو شکایت وکړ چې، عکسونه یې له اجازې پرته په دغه سایټ کې کارول کېږي. زاکربرګ له ټولو بښنه وغوښته، خو د محصلانو ورځپاڼې داسې مقالې خپرې کړې، چې ویل یې:  د ده وېب‌سایټ «په بشپړه توګه ناوړه( نامناسب)» دی.
په بل سمستر کې چې د ۲۰۰۴ ز کال د جنوري میاشت وه، زاکربرګ د بل وېب‌سايټ لپاره پر کودونو لیکلو پیل وکړ. د ۲۰۰۴ ز کال په فبرورۍ میاشت کې یې«فېسبوک» پرلیکه کړ، چې په لومړیو کې په (thefacebook.com) کې ځای پر ځای و.
شخصي ژوند
زاکربرګ چې د یوه اصلاحي یهودي په توګه لوی شو، وروسته اتیست شو، خو بیا یې بېرته خپل نظرونه بدل کړل. ده په ۲۰۱۶ ز کال کې وویل: "زه یهودي را لوی شوم، خو وروسته مې داسې دوره تېره کړه چې، هر څه مې تر پوښتنې لاندې راوستل، اوس په دې باور یم چې، دین ډېر مهم دی".
زاکربرګ خپله راتلونکې مېرمن «پریسیلا چان» چې هغه هم د هاروارډ پوهنتون محصله وه، د زده‌کړو په دویم کال په یوه مېلمستیا کې ولیدله. دوی له ۲۰۰۳ ز کال را وروسته لیدنې پیل کړې. د ۲۰۱۰ ز کال په سپتمبر میاشت کې چان چې هغه مهال د سن‌فرانسیسکو په کلیفورنیا پوهنتون کې د طب محصله وه، د کلیفورنیا په پالو التو کې د زاکربرګ کرايي کور ته ولېږدېده. تر دې وړاندې چې زاکربرګ د چان د مور او پلار ټاټوبي چین ته ولاړ شي، د هماغه کال په وروستیو کې یې ماندارین ژبه ولوسته. دوی د ۲۰۱۲ ز کال د مې میاشتې په ۱۹مه نېټه واده وکړ. د همدغه کال د جولای میاشتې په ۳۱مه نېټه زاکربرګ وویل چې، دوی د خپلې لور زیږېدو ته انتظار باسي او چان تر دې وړاندې ۳ ځله بچیان لرې کړي دي. د دوی لور «مکسیما چان زاکربرګ»، د ۲۰۱۵ ز کال د دسمبر په لومړۍ نېټه وزېږېده. دوی د چین د نوي کال په یوه ویډیو کې وویل چې: د لور چینايي نوم یې «چن منګیو» (په چینايي: 陈明宇) دی. د دوی دویمه لور د ۲۰۱۷ ز کال په اګسټ میاشت کې وزېږېده. دوی دواړه د (Beast) په نامه یو پولي سپی هم لري، چې په فېسبوک کې تر دوه میلیونه ډېر پلویان لري.
نوسي لرونکې ژوې
نوسي لرونکې ژوې (په لاتين: Chelicerata) د بند پښه لرونکو ژوو یوه لاندې څانگه ده چې په درېیو ډلو وېشل کېږي: (آراخنیډا،سمندري غڼې، ورون خوله ژوي ) ددې ډول تر اوسه پورې ۳۶ زره ډوله ژوې پېژندل شوې دي.
د نوسي لرونکو ژوو تدريجي تكامل
نوموړې ژوې د طبيعت پوهانو په نظر ۴۸۰ میلیونه کاله مخکې د کامبرین په وخت کې په سمندر کې رامنځ ته شوې وی. خو تر ټولو لرغوني فوسیلونه یې چې تر اوسه پورې کشف شوي دي ۴۴۵ میلیونه کاله مخکې د اردویسین په وخت کې رامنځ ته شوې وی. لرغوني نوسي لرونکې ژوې په ځانگړي ډول په سمندرونو کې ژوند کول او په ډېرو ډولو تقسیم شول. په اوس وخت کې د هغو ژويو څخه یوازې سمندري غڼې (۱۳۰۰ ډوله ) او تېغ لکۍ لرونکي ژوي (۴ ډوله) ژوند کوي.
توصيف
نوموړي ژوي cephalothorax (سر او ټټر یوه برخه جوړ کړي دي)، څلور جوړې پښې او نس لري. هره نوسي لرونکې ژوې د خولې په مخ کې د نوسو په توگه دوه اوږده انتنونه لري (Chelicerae) چې خپل خوراک او یا هم د خپل دوښمن باندې زهر پاشي یا یې په وسیله زهر د دوښمن بدن ته ننباسي. د خولې تر شا ځانگړي انتنونه هم شته چې Pedipalp ورته وایي.
وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
هود
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران وېشنيزه:پيغمبران
روالډ امونډسن
روالډ امونډسن (۱۶ د جولای، ۱۸۷۲ - ) (په نارویجی: Roald Engelbregt Gravning Amundsen)  د ناروې دوه اړخیزه څېړونکی، چې د لومړي ځل لپاره د جنوبي قطب ته ورسېده.
صالح
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران وېشنيزه:پيغمبران
چنار داستان عشق (فلم)
چنار داستان عشق د باليووډ فلم دى، چې شارق منهاج يې لارښوونه کړې او توليدوونکى يې راجيش آر جېن دى.
لوبغاړي
فيصل خان د جمال په رول کې عنايت شرما د ثريا په رول کې دليپ تاهيل د عزيز په رول کې پارمود موتهو د خواجه صاحب په رول کې پرويز خان د عزيز او د خان د مېرمنې په رول کې
ثبت
دغه فلم په کشمير او ممبۍ کې ثبت (عکاسي) شوى دى.
توليد
دغه فلم د ٢٠١٥م کال د اکتوبر مياشتې پر ١٦ بازار ته وړاندې شو.
سرچينې
"CHINAR DAASTAN-E-ISHQ Movie Review: DAASTAN-E-BORE". Glamsham. Retrieved 16 October 2015. Indian Express. "'Aamir Kan's brother Faisal Khan's Chinar Daastaan e Ishq depicts KashmirChinar Dastaan e ishq':Movie Churcha Indian express". indianexpress.com. Koimoi. "Bollywood popular Faisal Khan's come back Film Chinar Daastaan e ishq to release on 16th October 2015". koimoi.com. Freepressjournal. "'Chinar Dastaan e ishq': movie chinar dastaan e ishq daunting love story". freepressjournal.com. Indian Express. "'Chinar Dastaan e ishq':a candid chat with stars of movie chinar dastaan e ishq". indianexpress.com.
دوچکالۍ په وړاندې تدابیر
پورته کوونکی فیض الرحمن احمدي لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی ځنګلونو او چاپيریال ساتنې څانګه
دوچکالي ډولونه
وچکالي يوه اقليمي اتفاقي پيښه ده، چې د هغې په اثر په چاپيريال کې طبعي او د هغې نقش په اقتصادي، سياسي اوټولن پوهنه عبارت د يو بل سره د برابروالي اوداوبه ايز حاصل ټيټوالې دې، وچکالي وچ اېکو سيستم په غير منظم تراغيزې لاندې راولي، د شلمې پيړۍ د نيمايې څخه دا تاثيرات قدم په قدم زياتيدل په هماغه اندازه ستونزې هم ډېرېدې د بيلګې په ډول غذايې ستونزې، اقتصادي، ټولنيزې او داسې نورې... په هر حال وچکالي او وچوالې د يو بل سره نږدې اړيکې لري يوازې دا نه ده چې د باران کم ورېدل وچکالي ده، يا د اوبو کمښت، بايد نور شيان هم په پام کې ونيول شي لکه. ۱–دنمجن موسم موده ۲–داوبودکمښت موده ۳–داوبوډېرکمښت ۴–دڅواونيوپرله پسې کموالې چې دنباتاتو د ودې په  وخت کې منفي اغيزې لري. ۵–دکلنيوبهيدونکواوبوکمښت چې داليکتريکي انرژۍ پواسطه وي هم اغيزې لري. ۶–دځمکوداوبوکمښت اودهغې دسطحې لاندې راتلل هغه باران چې خاوره تر ژوروالي پورې لنده کړي د استراحت په حال کې نباتاتو لپاره کفاېت کوي. کله چې نباتات غټيږي او همدغه رطوبت هغوې سره تر يوه ځايه مرسته کوي او اقليمي وچکالي د څړ ځايونود پراخيدلو څخه مخنيوې هم کوي، وچکالي هم په طبيعي ډول په څو ډوله ده لکه اقليمي وچکالي، د اوبو سطحي وچکالي او کرهڼې وچکالي. هغه وچکالي چې د خاورې د بستر څخه پيداکيږي د نورو وچکاليو سره توپير لري، چې اوس د دريو ډولو وچکاليو څخه يادونه کوو. ۱–اقليمي وچکالي، ۲–داوبودسطحي وچکالي،۳–ادافيک وچکالي
داوبو سطحي وچکالي
د اوبو سطحي وچکالي هغه ده چې طبعي سطحه د اوبو کمه شي او د اوبو لاندې سطحه په عادي توګه وپيژندل شي. د سيندونو په سطحه کې توپيرونه او د اوبو د تبخير په اړه توپيرونه هم ددې له اغيزو څخه دي چې افريقايې سيندونه ۱۰۰۰کاله مخکې دميلادڅخه چې شاوخوا۱۳درجې شمالي عرض کې او دوه درجې په جنوب کې اوچته وي، ۲۵۰۰کاله مخکې دميلادڅخه داسطحه ورو،وروښکته راغله چې داداورښت دکمښت نښه وه دافريقاشرقي سيندونه دخپلې لوړې سطحې سره چې په۱۹۵۱-۱۹۵۲پورې په ترتيب ښکته لاړه. په جاپان کې د (ناې) او (آسيايې) سيندونه خوږې اوبه لري چې د ځنګلونو د قطع کيدلو اندازه يې ښکته راغلې.
ادافيک وچکالي
(د خاورې او تيږو د بستر وچکالي): دا ډول وچکالي د خاورې او د چاپيريال د وچکالۍ پورې اړه لري، (البرژه) او نورو په کال ۱۹۹۲کې دې ډول ځمکې خاورې پلټنه وکړه اوپاملرنه يې ورته وکړه. اوداپلټنې دخپلوهمکارانوسره چې اته برخې ځمکه چې يوملي مترمربع وي دفشارله وجې يې د باران شکل اختيار کړې وي. د دايمې اندازې له مخې د خاورې رطوبت، د وخت او اوبو د منلو وړ اندازه په خاوره کې اندازه شوې ده چې د افريقا په ساحلي سيمو کې د مورتياني عالم (تاسودان) له انده د موادو جذب د خاورې تر اغيزې لاندې وي، واښين او ښاخ ډوله ريښې ډېر کم د وچکالۍ د اغيزې لاندې راځي نبات د فعاليته لوېږي او دا حالت کولې شي چې چاپيريال ته هم ډېر خطر پيښ کړي او اقليمي وچکالي ترې رامنځته شي نوځکه نباتات خپل دودي توازن دلاسه ورکوي اوپه اخره کي دځمکې په وچکالي اوړي ، په ۱۹۵۰کال کي دافريقاټولې شګلنې سيمې چې۱۵۰ملي متره اورښت يې په کال کې درلوددGramina د پوښښ څخه برخمن شول، او ددې نباتاتو لپاره غونډۍ ټاکل شوي دي چې د ذراتو د حرکت او د موادو د بيځايه کيدو څخه مخنيوې وشي، د ساتلو وړتيا يې ډېرېږي او په پايله کې دا خاوره ښه حاصل ورکوي خو اکثرا دا سطحې بادونو ته پاتې وي نو ځکه نباتات خپل د ودې توازن د لاسه ورکوي او په اخره کې د ځمکې په وچکالۍ اوړي.
دوچکالۍ ځينې ځانګړتياوې
(۱)دمينځلو لپاره داوبو دکمښت له امله خلک دستونزو سره مخامخ کيږي. (۲)خاوره له منځه ځي. (۳)دکرنيزو توليداتو اندازه ډيره کميږي. (۴)دبريښنا دتوليد له امله دبندونو داوبو زيرمې کميږي،دبريښنا توليد هم کم او ښايې اوبه په برخو وويشل شي. (۵)ډيره وچکالي په ځنګلونو کې داور لګيدنې لامل کيږي.
دوچکالي په څو مرحلو کې لرونکې خصوصيات
(۱)دهوا وچوالي،دخوړو او څښاک کمښت او دټولنې دخلکو دروغتيايې ستونزو سره يو ځاي دڅښلو داوبو کمښت. (۲)دلومړنيو خوراکي توکو دشتوالي په هکله د ډاډ لمنځه تلل. (۳)دڅښلو اوبو پسې ډيرو لري ځايونو ته تلل چې دزړو او کمزورو خلکو او ماشومانو د روغتيا دخرابۍ لامل کيږي. (۴)په کروندو کې دغذايې توکو او په باغونو کې دميوو نشتوالي،دپاکو اوبو کمښت او داوبو ککړتيا. (۵)دناروغيو زياتيدل او دماشومانو او لويانو دمړينې دزياتيدو خطر. (۶)داضطرار کلک حالت ،دخوراکي توکو نشتوالي او په عمومي توګه داوبو کمښت. (۷)دناروغيو دپراخوالي دپام وړ زيات والي،دماشومانو او لويانو حتمي مړينې. دغه ارزيابي د جي آي ايس په شبکه کې درج ده او په بيلابيلو سيمو کې دوچکالۍ دتثبيت دبنسټ معيار ګڼل شوې ده.
نور ضمني عوامل هم په وچکالي کې دپام وړ دي
(۱)په ښارونو کې تر يوې اندازې پورې دخوراکي توکو کمښت نه تر سترګو کيږي،خو په کليوالي سيمو کې خلک داوبو او خوراکي توکو له کمښت سره مخامخ وي. (۲)داوبو په بندونوکې داوبو دکمښت له امله په ښارونو کې دبريښنا کمښت وي،بريښنا په ځنډ،ځنډ فعاله وي او ددې تر څنګ وچکالي ګڼ شمير اقتصادي ستونزې هم لري.
دځمکې دتودوخې دزياتيدو لاملونه چې دوچکالۍ سره اړيکې لري
(۱)دلمردتورو ټاپيو دځايونو دبدلون له امله دتودوخي زياتيدل. (۲)فعال اور غورځونکي. (۳)تاوده شيان او بړاسونه. (۴)دتودو اوبو چېنې. (۵)داستوا په کرښه او استوا لاندې دلمر دوړانګو عمودي لګيدل. (۶)دشګلنو سيمو وچه او توده هوا. (۷)دځمکې پر مخ د شنه فرش له منځه تلل او په څړ ځايونو کې دڅارويو ډير زيات څرول. (۸)دسمندرونو داوبو کلني بړاس. (۹)دګلخانه يې ګازونو رامنځته کيدل او داوزون دطبقې لمنځه تګ چې د ځمکې دتودخې لامل کيږي.
د باد وچکالي
عبارت د اتموسفير د وچکالي څخه دي چې ډېر زورور بادونه او ګرمه هوا ورسره مل وي، د رطوبت د نه شتون له امله د ځوانو نباتاتو پاڼې په ېو اړخ پرتې وي او خيرنې ښکاري هغه بوټې چې ځوان او کافي نايتروجن لري او د وچکالۍ له لاسه په پخوانيو کې بوټو باندې پراته وي، که داسې وي نو د ناېتروجن کمبود ښيئ. او که نايتروجن په کافي اندازه مصرف شويوي نو د ژر غټېدو مخنيوي کوي او قهوه يې رنګه ټاپې د پاڼو پرمخ پيدا کېږي امکان لري چې بوټې وچ شي د وچو دښتو نباتات او حېوانات د يو يا څو لارو څخه اوبه لاسته راوړي او د کارول شويو اوبو د سوريو د حرکت د کنټرول څخه او همدارنګه د وچکالي د خوښوونکو ساختمانونو څخه لکه زخيم کيوټيکل هره ورځ ښکته ځي او سطحه کنټرولوي. اکثراوښېن نباتات وچکالي سره مقاومت کوي لکه د کرمې په مقابل کې کاکتوس چې د ورځې له خوا بندوي او د شپې چې کله خلاص شي کاربن ډاې اکسايد د فوتو سنتيزس لپاره اخلي او د عالي اسيدونو په حيث يې ذخيره کوي او د ورځې يې ازادوي او د د فوتو سنتيزس عمليه سرته رسوي.اکثرا نباتات د بند څخه لاندې د وچکالۍ په مقابل کې ښه مقاومت لري او کولې شي چې خپل ژوند ته ښه ادامه ورکړي او د ډېرو وچېدو مخنيوي کوي. دښتي ګزروفيتونه هم د وچکالۍ او د حرارت د د رجې په مقابل کې ښه مقاومت کوي، يو شمېر نباتات پوهان د ساکنو او غيروساکنو کزروفيتونو ترمنځ په توپير قانع شوې. غيرساکن ګزروفيتونه: واړه شاخونه او وړې پاڼې لري او په وچ فصل کې وړې پاڼې او واړه ښاخونه منځته راوړې لکه : ګل سنګ او اکاسيا. ساکن ګزروفيتونه: ثابت هيومس لري او په غالب ګمان سره يوه ښه نوع يې د يوکالباران دنه کېدوپه صورت کېسره هم خپل ژوند پرمخ وړلاې شي او ډي هايدرېشن زغمي لکه موسې شيره چې فشار يې د ۵۵درجې داتموسفير څخه لوړېږي او د اوبو ژر جذبيدل پکې ښه ونډه لري، چې د هغوې د بدن د اوبو مقدار ثابت نه دې او همدارنګه دوې کولاې شي چې د دانه لرونکې خاورې څخه اوبه لاسته راوړي. ځنې نباتات د باران د اول ځل ورېدو سره نوې ريښې منځته راوړي، ځنې کاکتوسونه لږې ژورې ريښې او د يو اړخ نه زياتې ريښې لري.