cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ليکوالۍ هنر
انسجام: په لغت کښې د اوبو جريان ته وائې د بلغاؤ په نزد هغه کلام منسجم دي چه لفظي او معنوي تعقيد ونه په کښې نه وي او د اوبو په شان روانې ولري. تاسي فرض کړئ چه په يوه لښتي کښې اوبه ډېري ورو او ډپ روانې دي چه لکه يو ډنډ معلومېږي او په بل لښتي کښې د اوبو جريان گړندى دي او رواني ئې زياته ده په همدغه وجه دا اوبه او هغه او به د پاکۍ او صفايۍ په لحاظ د هر چا په نظر کښې ډېر فرق لري. د يوه او بل انشاء هم د روانۍ او انسجام په لحاظ مختلف مدارج لري او هماغه انشاء زړونو ته ژر لاره پيدا کوي او دعام مقبوليت درجې ته په بيړه رسيږي چه روانى ئې زياته وي. لکه چه رحمان بابا د شعر په نسبت چاويلي دي: ستا اشعار دي رسيدلي تر هر ځايه هر پښتون ته د اوبو په شانې وينم ســـتا د شــــعــــــــر رواني
انساق: د معانيو ټينگ اتصال ا ارتباط ته اتساق وائي که د کلام تناسب ښه و ساتل شي او جملې يو له بله يې ربط نه وي نو په انشاء کښې دغه صفت پيدا کېږي او د انشاء حسن ززياتوي.
جزالت: ښه معاني په مناسبو الفاظو اداء کول جزالت دي. د معنا او مقصد د اداء کولو د پاره مختلفي لاري موجو دي دي، ځيني تعبيرات سپک او رکيک وي ځيني ښه او مهذب وي سړى کولي شي چه يو مطلب په رکيک او ناوړه تعبير هم پوره اداء کړي چه هيڅ خفاء او اشتباه په کښې نه وي مگر د ادب او قلم له ژبې سره دغه راز تعبيرات نه ښايې اديب او ليکوال بايد ښه عبارت پيدا کړي او د معنا شرافت وساتي.
ساده گي: کوم صفتونه چه د ښې انشاء لپاره په کار دي هغه د الازموي چه بايد ليکوال د ساده سبک پيروي وکړي او شعرو ادب دي د خلقو فکر او فهم ته نژدې کړي. په اوسني عصر کښې چه طبقاتي امتيازات له مينځه تللي يا د تاو په حال کښې دي د خواصو هغه آسمانې مقام ځمکې ده را ټيټ شوي او عوامو ته اوس (کا الانعام) څوک نه شي ويلي. شعر او ادب هم بايد اوس د ديمو کراسۍ او سوسيالسپۍ اقتضا آتو ته وگوري او د څوتنو له حسن نظر نه عمومي التفات او عام مقبوليت ښه و گڼي. که مونږ په عمومي ډول د شعر او ادب تاريخي سير او اوسني موقف په نظر کښې ونيسو دا به ومنو چه تر ډېره حده د شعرو ادب مخه د جاه وجلال له بارگاه نه د خلقو درگاه ته راگرزيدلې ده او خپله قبله يې بدله کړيده. څنگه چه په اوسني ادب کښې خلق او وطن د غزلي سروي بايد د ادب ژبه هم د خلقو له فکر او فهم سره براره وي او ليکوال داسي کلمات او تعبيرات انتخاب کړي چه د عوامو ذهن ته نژدې وي. اوس هغه وخت نه دي چه په نظم او نثر کښې به له لفظي او معنوي صنايعو نه ډېر کار اخستل کيده او په استعارو او اشارو به خبري کيدې په نثر کښې به هم سجع قافيه يا وزن موجودو، خملې به يېري اوږدې او کړ کېچني وې يو مطلب به څوځله په څوډوله په غريبو الفاظو اداء کيده مکررات او متنې ادفات به ډېر زيات و او د پېريانو ژبه به وه چه خاص يو څو تنه پرې پوهېداى شوه او بس. اوس د وقت قيمت چاته د اجازه نه ورکوي چه کوم ادبي اثر يه مطالعه داغلاق او اشکال په وجه ډير وخت ضايع کړي. ددې زمانې ځيني ليکوال او پوهان هم ساده انشاء ښه گڼي و مشکل سبک ته په ښه نظر نه گوري. ځيني وائې هغه انشاء چه ډېري قلقلې په کښې وي او ډير جلبل لري يعني لکه رعد او برق ځليدل او غريدل ئې زيات وي د ليونکي عجز او تصنع ښئ، دا راز هنر ښودنه دو اعظانو کاړدي په شعر او ادب کښې سادگې لوي صفت دي نه کاکه توب او طمطراق، څومره چه د چا فکري او معنوي پانگه زياته وي هغو مره ئې سبک ساده او روښانه وي. مغلق ا پيچيده ليکل غالبا د ليکونکي له علمي او معنوي فقر څخه پيداکيږي هغه څوک چه د عبارت په ډول وسينگار پسي ډېر گرځي او له لفظۍ نه ډېر کار اخلي خپل معنوي فقر د الفاظو په برق او زلق پټوي. رحمان بابا هم خپله انشاءساده بولي او همدغه ساده انشاء دهر چا په نزد ډېره مقبوله ده.
گرامري لحاظ: په انشاء کښې بايد گرامري غلطي نه وي او کلمات له قوانينو سره سم په صحيح ډول استعمال شي. په دې برخه کښې ځکه ډېر دقت کار دي چه د پښتو د مشهور و ليکوالو په ليک ا انشاء کښې هم د ژبې د گرامري قوانينو په لحاظ ځينې اختلافات موجود دي چه فيصله ئې په کار ده. ځينې کلمات لکه (موضوع،موسيقي، راډيو...) د يوه په ليک کښې په مذکر ډول راغلي دي او د بل په ليک کښې مؤنث گڼل شويدي. همدارنگه کله چه مبتدا او خبر د تذکير او تانيث په لحاظ موافق نه وي نو هلته د جملې په اخر کښې څوک (دي) ليکي او څوک (ده) راوړي لکه په دې جمله کښې: دانړۍ د ځينو د پاره دوزخ دي (ده) يعنې يو مبتدا ته اعتبار ورکوي او بل خبر ته. په دغسي ځايونو کښې د يوه ليکونکې په اثارو کښې هم دواړه مختلق او مخاف صورتونه موندلي شو په ځينو داسې جملو کښې: ښځه ووژله شوه). خبره ومنل شوه (ومنله شوه) دليکوالو ليکونه يو راز نه دي. پړ وونکو تورو په لحاظ هم ځيني اختلافي جملې شته چه د ژبې د قوانينو په لحاظ فيصله غواړي مثلا يو ليکې: (د پښتانه په کاله کښې) او بل ليکي (د پښتون په کور کښي) د يوه په ليک کښې وينو (وريجي ئې پخ کړي دې، ډوډۍ ئې پخ کړې ده) بل کيکي (وريجي ئې پخې کړې دي، ډوډۍ ئې پخه کړې ده) په صرفي لحاظ هم د ځينو اختلافاتو فيصله کول په کار دي چه بايد يو صحيح صورت انتخاب شي لکه: (ونيو مونيسه، واووښت، واوريد، بيولي دي، بوتللي دي...)
دلغاتو استعمال: څومره چه کېداي شي بايد د پښتو خپل لغات استعمل شي او بې صورته پر دي لغات را نوړل شي. غرض دانه ده چه ليک دې پ خالصه پښتو وي ځکه چه د اکار په دايمي او عمومي ډول ممکن نه دي او که ممکن وي نو مفيد نه دي. د پښتو له هغو مړو او متروکو لغاتونه چه پښتانه ئې په معنا نه پوهېږي د هغو پر دو لغاتو استعمال ښه دي چه به پښتو ژبه کښې له ډېره وخته داخل دي او په عامه محاوره کښې هر چېرته اوهر کله استعمالېږي بلکه عواموئې په پر ديتوب نه پو هېږي اوخپل ئې گڼي. مگر داسي پر دي لغتونه چه عوامو ته ئې معنا نه ده معلومه او په پښتو کښې ورته الفاظ هم موجود دي ليکل ئې نه دي پکار ځکه چې يو خو د دغي لغاتو ليکل ژبه د عام فهمۍ څخه لري باسي او بل داچې ډېر ځله ئې ليکوال په استعمال کې تيروځي او بې ځايه ئې استعمالوي. هغه پردي لغاتونه چې په پښتو کې استعماليږي که د جمعي په صورت کې راوړو بايد د پښتو ژبې په قانون ئې جمعه کړو لکه: عالم – علمان، کتاب – کتابونه، که دغه راز لغاتونه د پښتو په قانون جمعه نه کړو او عربي لغاتونه د عربي ژبې په قانون جمعه کړو د ډېرو غلطيو د پيښيدو احتمال شته او کېداي شي چې په معنا کې يې ډېر تغير راشي لکه چې په يو کتاب کې ليکل شوي دي: ( د پټې خزانې د نثر جملي وړې وړې دي او عواطف هم په کې لږ استعمال شويدي). پدې عبارت کې د ليکونکې غرض عطفونه دي چې عربې جمعه ئې (عطف – عطفه ) راځي او عواطف د عاطفي جمعه ده.
استدلال او منطق: په انشاء کې بايد د منطق او استدلال په لحاظ قوت موجود وي او په همدغه قوت د انشاء متانت او معقوليت وساتل شي مگر په ادبې او شاعرانه مضامينو کښې استدلال او منطق هم بايد شاعرانه وي. ليکوال بايد د انشاء او مضمون حال ته و گوري او له محل او مقام سره مناسب دليل پيدا کړي، که څوک شاعرانه او ادبي مضامين په ملائې منطق او محض علمي استد لال تحليل وي (د ادب ماڼۍ په ټولي کړي ميراتي).
آهنگ: په انشاء کښې د آهنگ مراعات هم ضرور دي توري او حېني کلمات شته چه د سماع په لحاظ يې خوند نه شته او د کلام لفظي او صوتي خوند له منځه وړي د يو ښه ليکونکي هنر دادي چه د کلماتو په نتخاب او تاليف کښې د روانۍ اوښه آهنگ لحاظ وساتي
د لفظ او معنا تول: له ليکوال سره بايد نوه حساسه او دقيقه تله موجوده وي چه د لفظ او معنا تول په ښه شان وکړي چه خبره ئې په کنډه برابره وي يعنې لفظ او معنا بايد مساوي وي او په کلام کښې د مساوات لحاظ ساتل شوي وي مثلا يو ليکلي دي (خلکو پخواني ملاله ملائې خخه و يست) د لته ملائې کلمه دومره ښه نه ده لکه چه د امامت کلمه متاسبه ده ملايى که څه هم د ځينو په محاوره کښې د امامت معنا لري مگر ملا په اصل کښې د (امي) په مقابل کښې استعمالېږي خلق کولۍ شي چه پر ملاله امامت څخه لرې کړي مگر له ملائې څخه ئې (په هغه اصلي معني) نه شي ويستلي. په يوه جمله کښې زايده کلمه چه په لرې کولوئې معنا ته زيان نه رسېږي د انشاء ارزښت کموي يوه ليکوال په يو ځاي کښې ليکلي دي (رسم گذشت شروع شو او مونږ ئې د تېريدلو ننداره کوله) دلته د تېريدو کلمه هماغسي ده لکه چه څوک د ليلته القدر شپه ووائې. نه پوهېږم چېرته مي په کوم کتاب کښې وليدل (مونږه ددې حقيقت له پېژندلو سره نا اشناوو) په دغسې ځانويو کښې بايد حمدومره وويل شي ( مونږ له دې حقيقت سره نا اشناوو) يا مونږ دغه حقيقت نه پيژانده داحقيقت مونږه ته معلوم نه و.
د مضمون راښکون: د مضون ترتيب او دبيان طرز بايد داسي وي چه لوستونکې په ځان پسئ را کاږې او د لوستلو شوق ورغبت زيات کاندي که ليکوال د انشاء په هنر ښه پوه وي هغه لومړي د انشاء شروع په ډېر خوندور ډول کوي او بيا دغه شروع په داسي ډول اخر ته رسوي چه د جملو او کلماتو د جذب قوت نه قطع کېږي يعني سړي چه يوه حمله لولي يائې اوري نوبلي جملې ته ئې تنده او تلوسه زياتيږي او غواړي چه ژر نتيجي ته وريېږي. د ليکوال عقيده: څوک چه څه ليکي هغه بايد دده د زړه او ضمير اواز وي او ټينگه عقيده پرې ولري. يو ليکونکې هغه وخت نور خلق د خپلو افکارو او احساساتو تاثير لاندې راوستل شي چه دي پخپله د عقيدې او ايمان خاوند وي او په ليک :ې ئې صميميت او صداقت موجود وي. هغه څه چه له يوه ساړه زړه نه را ووزي او ليکوال پخپله پرې معتقد نه وي د يوه پْ روحه جد مثال لري چه که هر څومره ښکلي وي د چا عشق او علاقه ورسره نه پيداکيږي.. د انشاء ژوند او حيات په همدغه شي پوري تړلي دي او ژوندي اثر هماغه دي چه د ايمان او عقيدې مظهر وي.
نظم او ترتيب: په انشاء کښې گډوډي او بي ترتيبي لوي عيب دي. ليکونکي بايد يوه موضوع په داسي ډول اخر ته ورسوي چه د مضمون سلسله بې نظمه او بې ترتيبه نه شي. د تاليف معني همدغه ده چه د موضوعاتو او مطالبو ترمنځ مناسبت او رابطه موجوده وي هغه افکار چه گډوډ ليکل شوي وي او يو له بله رابطه ونه لري د تاليف ارزښت نه لري او د انشاء صحيح مفهوم نشي پيدا کولي. هغه نظم چه ناظمان ئې د لفظ په اعتبار په يوه منظوم کلام کښې ساتې د انشاء خاوندئې بايد په نثر کښې د معنا او مضمون په لحاظ وساتي او د مطالبو تر منځ داسي ارتباط قايم کړي چه يوه خبره د بلې خبري سره اړخ ولگوي او يو مطلب له بل مطلب سره نا اشنا او بې علاقي نه وي.
ابتکار: په انشاء له ابتکار نه کار اخيستل ډېر اهميت لري او د ادب په دنيا کې ډېره لويه کاميابې همدغه ده چې سړى نوي فکر او نوي مضمون پيدا کړي يائې د اداء طرز نوي وي يو شاعر او لېکوال چه د ابتکار قوه اري هغه خپل فکر او نظر په داسي رنگ او طرز کښې ښئي چه خلقوته نوي معلومېږي او نوي ايجاد ئې کښې چه ځينې کسان ورته تخليقي ادب وائې. د همدغه قوت په وسيله سړى له خپلو کتنو اوريدنو څخه نوي فکرونه پيداکوي او له عادي پېسونه فوق العاده نتايج اخلي. که د غه قوه په چا کښې نه وي هغه نوي معنې نشي خلق کولي او د يوه نقال او مقلد حيثيت لري. ابتکار د انشاء معنوي برخه ده او په معني پوري تعلق نيسي يعنې يو نوي لفظ او نوي ترکيب يا نوي استعاره او نوي تشبيه د نوي فکر او نوي مضمون ځاي نشي نيولي همدغه وجه ده چه نوي فکر او نوي مضمون ته بکر ويلي شو او بکره موضوع هم ادبې اصطلاح ده. څنگه چه يوې کوچنۍ او صغيري نجلۍ ته باکره نه وائې او دا صفت له پېغلي سره ښائي يعني بلوغ په کښې شرط دي همدارنگه ناقص کلام چه مصمون ورته نشو ويلي د ابتکار په صفت نه ستايل کېږي.
تخيل: د ا قوه د ابتکار تومنه ده څومره چه د يوه شاعر يا ليکوال تخيل قوي وي هغومره ئې د ابتکار فوه زياته وي. د همدغه قوت په مرسته سړى هغه څه پخپل تصور کښې دا وستلي او مجسم کولي شي چه په سترگوئې نه وي ليدلې او په غوږو ئې نه وي اوريدلي کله چه د تخيل له قوت سره عقل هم ملگري شي نو داسې ادبې آثار ترېنه پيداشي چه زمانه ئې نشې مخوه کولي د شعر او ادب دنيا يوه خيالي دنيا ده او په خيال ودانه ده. شاعر او اديب په همدغه قوه الوزي او همدغه الوتنه د انسان د نظر سطحه لوړ وي او له بل عالم سره ئې اشنا کوي. شاعرانه تخيلات هغه خواږه او خودور خوبونه دي چه يو شاعر اوليکوال ئې په ويښه ميني او نورئې په خوب کښې هم نشې ليداي.
ذوق: د ادب پ اصطلاح هغه قوه ده چه د لطف او ښکلا ادراک کوي او د هنر خاوندان ورته ډېر اړدي څنگه چه د انسان په خوله کښې يوه قوه او استعداد موجود دي چه د څکاو په وسيله خوندور او بيخونده شيان پېژني دغه راز يوه بله قوه هم په ځينو انسانانو کښې شته چه د کلام خندور نه او ښيگڼي پري معلو ميږي. د فن او صنعت خاوندان د دغه قوت په مرسته پخپلو هنري اثارو کښې ښايسته او ښکليتوب پيدا کوي او ډېر ښه هنر هماغه دي چه له سليم ذوق پکښې کار اخستل شوي وي. رسامي، نقاشي، معماري، موسيقي او شعرو ادب د انسان دښه ذوق په مرسته ترقي کوي او په جهان کښې ښايسته او ښکليتوب زياتوي. په شعر او ادب کښې ځيني داسي ښيگڼي او عيبونه شته چه هغه يوازې د ښه ذوق په مرسته معلومېږي او بې له سليم ذوقه بل معيار نه لري. همدغه سبب دي چه ادبي پوهه يوازي په زده کړه او تعليم نه حاصلېږي او ذوقي برخه ئې د ذوق لارښود ته غواړي.
شبرغان
شبرغان  يا ، ، د جوزجان ولايت مرکز دي. او ددي ولايت يوه ډيره مهمه سيمه ده،  چي په شمالي افغانستان کي موقيعت لري د شبرغان ولايت د نفوسو شمير د ٢٠١٥ په مطابق ١٧٥،٥٩٩ وو. دا سيمه ٤ ولسوالۍ لري او ټوله سيمه يي 7،335 هيکټره ده. ددي سيمي د کورونو ټول شمير ١٩،٥١١ دي.
د ليکوالۍ هنر
حافظه: هغه څه چه انسان ئې احساسي او ادراک وکړي نو بيائې حافظه له ځان سره ساتي او د ضرورت په وخت کښې ئې بيرته انسان ته يا دوي ځکه د غي قوي ته حافظه يا ذاکره وايې. داقوه له يوه ليکوال سره په انشاء کښې ډيره مرسته کوي يعني د انشاء مواد همدغه قوه تهيه کوي که دا قوه نه وي نو څوک له خپلو کتنو اوريدنو څخه معنوي استفاده نه شي کولي و د پوهي پانگه ضايع کېږي. حافظه د قت نه ډېر ضرورت لري څومره چه د يوه ليکوال حافظه د يوي خوضوع جزئيات له ډېر د قت ثبت کړي هغو مره يې په ليک او انشاء کښې د هغې موضوع مکمل او دقيق تصوير موجود وي. څنگه چه د يوه رسام پوره مهارت دادي چه يوه منظره پخپل رسم کښې هماغسي وښئ چه ډېر واړه شيان او جزئيات په نظر کښې نيول شوي وي او د باريک بينۍ برخه زياته وي د يوه ليکوال هنر هم په دې کښې د ي چه خپلي ليدنې کتنې يې په پوره ډول او په ډېر دقت په خپل ليک کښې ثبت کړې وي او په حافظه کښې ئې دقت موجود وي. هغه کالي چه يوه ښه خياط گنډلي و هغه چه يوه بد خياط گنډلي دي همدغه فرق لري چه يوه په سکنلو او گنډلو کښې د قت کړي او بر نه دي کړي که د غسي نه وي نو هر کميس غاړه لستونې او لمن لري.
ذکاء: چه ذهن هم ورته وائې د انسان هغه استعداد دي چه د علومو او معانيو ادراک کوي د يوه ليکوال دغه برخه هم بايد نيمگړې نه وي او په دغه وسيله ئې بايد له علومو او معارف څخه ښه برخه موندلې وي.
دليکوال شخصيت او اخلاقي شجاعت: د هر چا په ليک او انشاء کښي دهغه شخصيت او اخلاقي شجاعت ډېر اثر لري. کوم ليکونکې چه ځانته په درانه نظر گوري او ځان ورته سپک او وړوکي نه ښکاري خپل مسئوليت د يوه ليکوال په حيث ښه پيژنې او دجامعي په مقابل کښې ورته خپله و ظيفه ډېره درنه معلوميږي. همدغه احساس هغه ته جرئت ورکوي چه د ناپوهانو له انتقاد او ملامتۍ نه ونه وريږي او د جامعي عيبونه او دردونه په صراحت بيان کړي.
د ادبي اثارو مطالعه: دلو يو سترو ليکوالو د اثارو مطالعه د انشاء د زده کوونکو د پاره ډېر گټوره ده ځکه چه ښه انشاء او ادب ټولي ښيگڼې څوک چاته په درس او تعليم نشي ښودلۍ، دا پوهه ترډېره حده د ادبې اثارو په مطالعه حاصليېږي. سړي بايد د نظم او نثر ادبې متون په دقت ولولي او د همدغې مطالعي په وسيله د ادب په باريکيو رمزونو او ذوقي کيفياتو پوه شي چه هغه د ادبي اصولو او قوانينو په زده کړه نه حاصليږي مگر دا زده کړه نه حا صليږي مگر دا زده کړه بايد داسي نه وي چه ليکونکي به له يوه او بل نه څه را اخلي او خپله انشاء به ئې گڼئ. د انشاء معنا داده چه نقل او غلا به نه وي ايجاد به وي.
د فکر آزادي: څومره چه يو ليکوال يا شاعر ازاد فکر کولي شي او له ذهي اسارت نه خلاص وي هماغومره ئې انشاء هم تقليد او ابتذال څخه لرې وي. په همدغه وجه ليکوال او شاعر ته ښائې چه د اجتماع او محيط دعرف او عادت په مقابل کښې د نورو په شان په پټو شترگو سر ټيب نگړي بلکه د خرافاتو او مو هو ماتر په مقابل کښې د بغاوت جنبه ولري. هغه څوک چه ډېر مقثد او محتاط روزل شوي او ويريدونکى وي فکر او خيال ئې لکه کورني مرغه لوړ پرواز نشي کولي په اثارو کښي ئې د عالي فکر او آزاد خيال نښي نښانې نشوليدلي.
اودی پور
اودی پور د هند يو ښار دی، دا د هند په راجستهان ايالت کې دی. دا د هند 100م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 389,438 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 451,735 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
نارویجن
نارویجن د شمالی اروپا یو نسلی یا ګروپ دی چی زیاتره خلګ یی په ناروی کی اوسیږی ، او ځینی نور یی په سکانډنیویا او نورو ملکونو کی اوسیږی.
کرون
کرون د ناروی هیواد یواځینی پیسه ده او لنډ نوم یی (NOK) دی.
اسعدآباد
پراخوالی  480 کیلو متره
.
سرچينې
وېشنيزه:د کونړ ولايت
کینډۍ:لورستان ولایت
لرستان وېشنيزه:د ایران کینډۍ وېشنيزه:کینډۍ وېشنيزه:لورستان وېشنيزه:ولایتونه
مجدد الف ثاني
شيخ احمد سرهندي بن شيخ عبدالاحد فاروقي(١٥٦٤-١٦٢٤) چي په مجدد الف ثاني هم مشهور ده. د هندوستان يو وتلى عالم او د نقشبنديه طريقې مهم غړى وو. اسلام ته د بې ساري خدمت له امله د مجدد لقب ورکړل شوى ده.
ابتدايي ژوند او زده کړه
شيخ احمد سرهندي د ١٧٩ه کال د شوال په ١٤چی د (۱۵۶۴/۶/۲۶ز)سره سمون خوری د سرهند په کلي کي وزېږېد. زياتره لومړنۍ زده کړي يې له خپل پلار شيخ عبدلاحد،ورور شيخ محمد صديق او شيخ محمد طاهر لاهوري نه وکړې.هغه همدارنګه قران کريم حفظ کړ. له دې وروسته يې په سيالکوټ کي زده کړي وکړې،کوم چي د مولانا کمال الدين کشميري فکري مرکز وو.هلته سرهندي صاحب فلسفه،دينپوهنه اوسولپوهنه (منطق) زده کړل.او د شيخ يعقوب سرفي نه يې حديث او تفسير ولوستل.له قاضي بهلول بدخشاني نه يې فقه، سيرت او تاريخ ولوستل.
سرهندي رح همدارنګه په سهرورديه، قادريه، او چشتيه کي چټك پرمختګ وکړ، ده ته په ۱۷ کلنۍ کي خلافت ورکړل شو او نورو ته د وظيفې ورکولو اجازه ورکړل شوه. هغه د شيخ محمد الباقي په لارښوونه په نقشبنديه طريقه کي ګډون وکړ. د هغه
نظريه
مجدد الف ثاني رح په خپلو لارښوونو کي د شريعت او تصوف په ګډ تړاو ټينګار کاوه.د سرهندي صاحب نظريات هراړخيز وو.هغه په دې ټينګار کاوه چي تصوف د شريعت مهمه برخه ده.او په هغو عالمانو يې انتقاد کاوه کومو چي يوازي ظاهري شريعت زده کاوه.
نقشبندیه سلسله
د شيخ احمد سرهندي رح د طريقت سلسله تر حضرت محمد صلى الله عليه وسلم پوري رسېدلي، چی مكمله سلسله يي په لاندي ډول ده.
دا هم وګورئ
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان
نارویجن کرون
کرون د ناروی هیواد یواځینی پیسه ده او لنډن نوم یی (نوک،NOK) دی وېشنيزه:ناروې
غوره بېلګه
نبوت په الهي نړۍ ليد کې،پېغمبرانو ته د انسان اړتيا څرګنده ده .که هستي موخه لري او پخپل بهير کې سمه روانه وي؛نو انسان هم،چې د نړۍ يوه برخه ده،بايد څرګنده او له هر ډول تېروتنې پاکه لار ولري او که داسې نه وي؛نو نېکمرغه به نشي. په توکيز نړۍ ليد کې،چې نړۍ ته موخه نشته او انسان هم بې له پخوانۍ ونډې او طرح جوړ شوى او تر څه مودې وروسته به له منځه ولاړ شي؛نو په دې نړۍ ليد کې د نبوت خبره نوموتې نه ده.
د توحيد او نبوت اړيکه ددې خبرې رايادول اړين ګڼم،چې پنځګر غونډال پخپله پر پېغمبرانو او رسالت يې ژوندى لووی-ګواه دى؛ که پنځګر غونډال ته يوه لنډ کتنه وشي؛نو خداى د موجوداتو يوه اړتيا يې هم نه ده پرېښې؛د بېلګې په توګه:که ليدو ته يې سترګې ورکړي دي؛نو ساتلو ته يې باڼه او وريزي هم ورکړي،چې د رڼا ورننووتل اوډون کړي. د سترګو په ګوټ کې يې د اوښکو کڅوړې جوړې کړي،چې سترګه لمده وساتي؛ځکه د سترګې وچېدل، سترګه له منځه وړي او د همدې سترګې په ګوټ کې يې يو وړوکى سورى جوړ کړى،چې اضافي اوبه د پوزې له لارې ترې وباسي او که دواړه سوري نه وي ؛نو دا ټولې اوبه به مو پرمخ رابهېدې ! د سترګې ګاټي ته يې هومره حساسيت ورکړى،چې د پياوړي او کمزورې رڼا پر وړاندې پخپله تنګ او پراخېږي،چې رڼا تنظيم شي او سترګه زيان و نه ويني.د سترګې شاوخوا ته يې ډول ډول عضلات جوړ کړي،چې بې د سر له تاوولو خپله شاوخوا بې له کومې ستونزې وويني؛نو پخپله ووياست، خداى چې د بشر دا ټولې غوښتنې چمتو کړي؛نو ايا بشر به له يوه ډاډمن مشره بې برخې کړي،چې له وحې سره اړيکه لري ؟! د هېواد مشهور فيلسوف "ابوعلي سينا بلخي" پخپل مشهور کتاب "شفا" کې ليکلي:
مهيشتلا
مهيشتلا د هند يو ښار دی، دا د هند په مغربي بنگال ايالت کې دی. دا د هند 101م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 385,266 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 449,423 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
هايکو
هايکو (俳句 haikai verse?) د جاپاني شاعرۍ يوه بڼه ده چې ۱۷ موراس (يا په)، د ۵، ۷ درې ميتريکي عبارتونو او ۵ موراس لري.
وېشنيزه:د شعر ډولونه
مجيب الرحمن انگار
مجيب الرحمن انگار (۱۹۷۷ ز. - ) (په انگرېزي: Mujeeburrahman Angar) يو افغان ايډيټر او خبريال دی. هغه د آفاق د خپرونې پخوانی پازوال او د ټول افغان د وېبپاڼې د مشر ايډيټر په توگه هم پاتې شوی. دم مهال هغه د آزادۍ راډيو د پښتو د خبريال په توگه دنده ترمخ بيايي.
مخينه
مجيب الرحمن انگار په ١٩٧٧ ز. کال کې د کابل د ميربچه کوټ ولسوالۍ په زمه نومي کلي کې زېږېدلى.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې د پېښور او صوابۍ په بېلابېلو ښوونځيو کې ترسره کړې، د لېسانس (B.A) سند يې په پېښور کې ترلاسه کړى اواوس له يوه نړېوال پوهنتون څخه په پښتو ژبه او ادبياتو کې  ماسټري کوي.
دندې
کله د لومړي ځل لپاره د نړېوال جال (انټرنېټ) پرمخ پښتو وييباڼه www.tolafghan.com جوړه شوه. د نوموړې ويبپاڼې له جوړېدو سره سم، مجيب انگار د ويبپاڼې د افغانستان او پاکستان لپاره د خبريال په توگه کار پيل کړ. هغه به ټول افغان ته د سيمې، په ځانگړې توگه د افغانستان پر سياسي، کلتوري، ادبي او نورو پرمختيايي چارو په زړه پورې رپورټونه چمتو کول.
تر لږې مودې تېرېدو وروسته نوموړى د ويبپاڼې د مشر ايډيټر په توگه وگومارل شو، چې د ډېرو ليکوالو ليکنې او د نورو همکارانو رپورټونه به يې ايډيټ کول او بيا به يې پر ويبپاڼې خپرول. همداراز يې د ډېرو نويو او اماتورو رپورټرانو د لارښوونې او روزنې دنده هم پر غاړه لرله، چې په دې لار کې يې خدمتونه له چا پټ نه دي.
انگار پر ٢٠٠٥م کال له پولې پورې راډيويي پروژې سره د خبريال په توگه په ژورنالېستيکو کارونو هم لاس پورې کړی او سربېره پر دې په مذهبي، کلتوري، ټولنيزو او سياسي چارو یې هم پرواگرامونه چمتو کړي.
هغه د پاک-افغان د امن جرگې په اړه د خبرونو او راپورونو په پوښښ کې کارنده ونډه اخيستې. کله چې پېکټ راډيو خپل ويب سايټ پرانست، نو انگار يې د پښتو ويبپاڼې په چلولو کې د اوږدې تجربې لرلو له لامله د ويبپاڼې د سمبالوونکي په توگه وگوماره. د دې تر څنگ د مياشتنۍ (افاق) مجلې مسؤل مدير هم پاتې شوى. مجيب الرحمن د افاق مجلې سربېره له مياشتنۍ الفت، کاوون، سپرغۍ او نورو پښتو مجلو سره د همکار په توگه هم کار کړی او ډېرې ليکنې يې د هېواد او له هېواده دباندې په نوموتو مجلو او ورځپاڼو کې خپرې شوي دي. هغه د يو څه مودې لپاره په پېښور کې د پژواک خبري اژانس د خبريال دنده هم ترسره کړې.
مجيب الرحمن انگار د ٢٠١٠ ز. کال له مۍ میاشتې راهيسې په پېښور کې د ازادۍ راډيو يو خبريال دی. نوموړى د پېښور او قبايلي سيمو په ترينگلو او ستونزمنو حالاتو کې خپله دنده په ډېره مېړانه او صداقت ترسره کوي.
وېشنيزه:افغان خبريالان وېشنيزه:پښتانه خبريال وېشنيزه:د آزادۍ راډيو خبريال
بیکاری
وزګارتیا   Unemployment
د اقتصاد پوهانو له انده د تولید عوامل څلور دی چې عبارت دي له: ځمکه، کارګر، پانګه، تنظیم او یا اداره. خو ځیني اقتصاد پوهان بیا ګټه د تولید پنځم عامل په توګه په ګوته کوي او استدلال کوي چې که چیرې د توکو او خدمتونو د تولید په پایله کې ګټه شتون ونلري نو کېدای شي چې کاروباري سکتور د توکو او خدمتونو له تولید څخه لاس په سر شي او پدې توګه ګټه د تولید پنځم عامل پېژندل کېږي.
نو دا چې په اقتصاد کې کله هم د وزګارتیا څخه خبرې کېږي نو موخه یې معمولاً کارګره قوه وي وزګارتیا او یا هم د کارګرې قوې وزګار پاتې کېدل د اقتصاد پوهانو له نظره خورا مهمه موضوع ګڼل کېږي وزګارتیا په مختلفو وختونو کې د مختلفو اقتصاد پوهانو له انده په مختلفو بڼو تعریف شوېده خو په عمومي ډول سره وزګارتیا په لاندې ډول تعریف شوې ده:
په اقتصادی کې هغه عمومي حالت چې پکې د تولید هغه عوامل (معمولاً کارګره قوه) چې د توکو او خدمتونو په تولید کې د برخه اخېستو اراده او وړتیا ولري عملاً د دندې ترلاسه کولو په هڅه کې وي خو په تولیدي کړنو کې برخه ونه لري وزګارتیا (Unemployment) بلل کېږي.
ددې تعریف له مخې یوازې هغه وګړي وزګار ګڼل کېږي چې د کار کولو اراده او وړتیا ولري او عمل د کار د ترلاسه کولو په لټه کې وي خو د کار په ترلاسه کولو نه وي بریالي شوي.
الف : فزیکی توګه دکارکولو توانایی درلودل
ب : د کارکولو غوښتنه درلودل
ج : د کارکولو لپاره تیاریدل
هغه څوک چی دناروغتیا او فزیکی ناتوانی له امله کارکولو ته اماده نه وی او یا هم په خپله غوښتنه سره د کار کولو اراده ونه لری بیکارو کښی نه شمیرل کیږی. د کارنړیوال سازمان ILO   د یو کس د وزګارشمیرلو لپاره دری خصوصیتونه جلا کړیدی.
د کار نه درلودل
فزیکی توګه د کارکولو توانایی درلودل
د کارپيل کولو ته تیاریدل
۱ د بیکاری لاملونه
بیکاری د بیلو لاملونو زیږنده ده. دیو شان علت څخه پیدا شوی بیکاری هر وخت یو شان نتایج نه څرګندوی د هیوادونو د پرمختګ کچه ، دکاربازار جوړښت ، جوړښتی او دوره ای شرایط په څیر د زیاتو فکتورونو توپير ، د بیکاریبیلو ډولونو ته لارپرانیزی. په عمومی توګه بیکاری د کارقوی د عرضی د زیاتوالی او د کارقوی ته د تقاضا د کموالی څخه رامنځته کیږی. د کارقوی په عرضه کی زیاتوالی هغه وخت دبیکاری د رامنځته کیدو سبب ګرځی چی  کاری قوی ته ثابته تقاضا وجود ولری
اوکله چی د کار عرضه ثابته اوسی نو د کارقوی ته د تقاضا کمیدل هم د بیکاری لامل ګرځی. د کار توان لرونکو او دکارغوښتونکو لپاره د کارد نه پیداکیدو لاملونه زیات دی. داعلتونه هم د شخصی او هم د اقتصاد سره اړیکه پیداکوی
دبیکاری ستونزی څیړونکوله نظره د اقتصادی او ټولنیزجوړښت څخه منشه اخستونکی لاملونه د ډیر ارزښت لرونګی دی
الف ، اقتصاد لاملونه
۱. دپانګی کمبود :
پانګه د تولید د عواملو څخه یو مهم لامل دی او د کار محل د پانګی شتوالی سره اړیکه پیداکوی. د پانګی محدودوالی په استخدام کی نیمګرتیا رامنځته کوی او د بیکاری لامل ګرځی. په پرمختیایی هیوادونو کی بیکاری اکثره د پانګی د کموالی نتیجه ګنل کیږی.دی هیوادونو کی د سړی سر عاید اندازه ټیټه ده او د سپما کولو امکانات کم دی چی د پانګی اچونی سبب وګرځی. پرمختیایی هیوادونو کی ځینی ضروری او تخصصی رشتو کی د کارعرضه کمه ده او په مقابل کی غیر تخصصی برخو کی د کارعرضه زیاته ده ولی تقاضا ورته کمه ده.
۲. د لګښت حدودوالی :
د بیکاری یو بل لامل د لګښت محدودوالی دی دا محدودیت که عوایدو د کموالی او یا سپما د کموالی نتیجه اوسی په دواړو حالتونو کی تولیداتو ته تقاضا کمیږی او پانګی اچونی  میلان کی هم کموالی راځی دا جریان د نیمګړی استخدام او یا بیکاری لامل ګرځی.
ب ، سیاسی لاملونه:
دقوانینو نه حاکمیت او د عملی کیدو څخه یی دڅارنی نشتوالی ، دغیرقانونی اقتصادی او مافیایی فعالیتونو مخه نه نیول ، د ټولنی غړو ته د کار د حقوقو تامین کوونکو قوانینو او ادارو نشتوالی او په دولتی او نورو ادارو کی د اداری فساد شتوالی د بیکاری د رامنځته کیدو سیاسی لاملونو څخه شمیرل کیږی.
ج ، ټولنیز لاملونه :
د تعلیم ، تربیی او د تخصص کچی ټیټوالی ، د نفوسو تراکم ، دوسن ، جنس ، نژاد او قوم توپیر او نور عمده ټولنیزو لاملونو څخه دی چی په ټولنه کی د بیکاری لامل ګرځی.
په افغانـستـان کی بیکاری او د هغه څخه د خلاصـون لاری چـاری
اففانستان یو د هفه مملکتونو له جملی څخه ده چی د پرمختیایی هیوادونو په ډله کی راځی چی په د ی هیواد کی  بیکاری په زیاته انداره سره شتون لری نظر نورو پرمختیایی هیوادونو په پرتله باندی. د نړیوال بانک د سروی او نظرسنجی پر اساس باندی  چی په ۲۰۱۵ کال کی ترسره کړی تقزیبا ۴۰٪ خلک بی روزګاره دی او د افغانستان د اوسنی حالاتو په کتو سره نور هم زیاتیږی چی  ۲۰۱۶ کال  یی ۴۵٪ ښودلی دی.
بیکاری یوه داسی پدیده ده چی د یو مملکت په اقتصاد باندی ناوړه اغیزه البته منفی اثرات لری  چی ددی په واسطه باندی  پر نورو افثصادی متحولاتو باندی اغیزه کوی یعنی که چیری په یو مملکت کی بیکاری شتون ولری نو یقیناٌ هلته د خلکو تقاضا نظر اجناسو ته نه وی څکه چی عاید شتون نه لری چی عاید شتون ونه لری نو خلکو د اجناسو د اخیستلو توان نه لری نو کله چی تقاضا شتون ونه لری نو عرضه هم نه وی یعنی تولیدی صورت نه نیسی چی ددی باعث ګرڅیږی چی د مملکت کورنی ناخالص تولیدات او ملی عاید زمونږ کمیږی چی د یو مملکت اقتصاد د رکود حالت سره مخامخ کوی نو کله چی اقتصادی رکود حالت سره مخامخ شی اهمه خبره ده چی  دغه مملکت د بودیجوی کسر سره مخامخ کیږی نو په دغه حالت کی  ددی مملکت حکومت کچګول په لاس د نورو مملکنونو څخه کومک وغواړی او یا هم قرضه د نړیوالو موسساتو څخه وغواړی دا هم په هفه صورت کی د امکان وړ ده چی نړیوالو سره رجسټر وی چی دا هم ځانګړی شرایط لری،( یعنی حکومت په دی باندی مجبور او مکلف دی چی د حکومت ورڅنی مصارفات، عامه خدمات عوامو ته ، سرمایه ګذاریانی لری   په مختلفو سکتورونو کی باید ترسره کړی نو ددی دپاره یو خاص عاید یا پیسی لپاره ضرورت ده)   که دا دواړه کار ونشی کولی  نو ددغی مملکت د حکومت د ړنګیدو باعث ګرځیږی لکه چی په ۱۹۲۹ م کال کی د اقتصادی بحرانونو له کبله د ویمار حکومت سقود و کړل.
بیکاری او د وزګار نه شتو ن په اففانستان د فقر کچه لوړ کړی  چی د  نړیوال بانک د ۲۰۱۵ کال  د سروی پر اساس باندی  د فقر کچه تقریباً  ۳۹.۱٪ ښودل شوی، البته د د فقر د کچی لوړیدل د یو مملکت پر افتصادی بهیر باندی منفی اثرات لری ځکه چی خللکو د خپلو لومړنیو موادو د اخیستلو توان نه لری چی داد یومملکت پر بدبختی باندی دلالت کوی  نو ددی نه جوته کیږی کله  چی په یو مملکت کی فقر شتون ولری هلته افتصادی پرمختګ او افتصادی وده شتون نه لری که اقتصاد ی وده ولری ښو ډیر به په کمه اندازه باندی یا اقتصادی وده به و لری اقتصادی پرمختګ به نه لکه به هند په نظر کی ونیسو اقتصادی وده لری مګرد فقر د وجی نه اقتصادی پرمختګ نه لری  چی  د افتصادی پرمختګ، افتصادی وده نه شتون د فقر با وجود باندی چی ټول په بیکاری باندی د لالت کوی چی د اففانستان اکسریت خلکو دی ته اړ شوی چی افغانستان پریږدی او نورو بهرنیو ممالکو ته مسافر شی ترڅو یو مړی حلال روزی پیدا کړی د ښه روزګار خاوندان شی.
په افغانستان کی د بیکاری لاملونه
۱.په اففانستان کی ددوامداری  صلحی نه شتون :- په اففانستان کی یواځنی اساسی لامل دبیکاری جنک جګړه ده چی د ډیرو وختونو راهیڅی پر افغانستان خلکو باندی  د بهرنیو هیوادونو له خوا تامیل شوی چی د بهرنیو هیوادنو له خوا د خپلو شمو اهدافو په خاطر باندی ورځ تر ورځه غځوی چی مختلف نومونه ورته ورکوی ( دایش ، طالب) او د ننه په افغانستان کی خپله افغانان سره په مختلفو موضوعاتو په جګړه اچوی او مصروفوی تر څو خپل کوم شوم اهداف چی لری هفی ترلاسه کړی  چی دا جګړه د اففانستان د اقتصادی  پرمختک ،د خللکو د  رفاه ، او روزګار پر مخ خنډ ګرځیدلی  او ورځ تر ورځه دوی زلیل کوی او فقر او بدبختی سره مخامخ کوی.
۲.په افغانستان کی د قوی سرمایه ګذاری نه شتون :-  د افغانستان د حکومت بی توجویی او اقتصادی او سیاسی کمزوری ددی باعث ګرځیدلی چی خارجی او داخلی کوم پانګه وال چی دی دی لپاره زړه نه ښه کوی چی به افغانستان ترسو سرمایه ګذاری وکوی د موجوده حالاتو په کتو سره کوم پانګه وال چی په افغانستان کی پانګه اچونه کړی وه د ۲۰۱۴ کال پررسیدو سره او خارجی قواوو په وتلو سره او د اففانستان د انتخابات دی دلپاره اړ کړل چی خپل سرمایی ټول د اففانستان څخه وویستلی چی نورهم اقتصادی حالات البته کړکیچن شول او دبیروزګاری کچه ۶۰٪  ورسوله چی نسبتاٌ نورو کلونو ته لوړ شول.
۳. په افغانستان کی د قوی تولیدی  فابریکو نه شتون: - په اففانستان هیواد کی د صنعت شاته والی او د  قوی تولیداتی سیسټم نه شتون او ډیر په کمه تعداد باندی فامریکو چی البته غیر ستنډرډ او ددی ظرفیت نه لری چی د افغانستان خلکو ته تولیدات وړاندی کړی چی ددی ځای نه جوته کیږی چی خللکو ته په دغو سکتورونو کی کار نشته ځکه چی دلته ظرفیت جلب او جذب شتون نه لری چی ددی باعث ګرځیدلی چی د بهرنیو مملکتونو څخه واردات وکړی او خلک بیکاره او تش لاس ناست وی ترسو ددی توان ونه ولری چی د خپلو ضرورت وړ توکی خریداری کړی.
۴.په اففانستان کی د اداری فساد اوج ته رسیدل : - د افغانستان په دولتی دوایروکی دحکومتی مامورینو په واسطه چی د حګومت  په هر سکتور کی چی وظایف اجرا کوی رشوت خوری، اختلاص او نورو غیر قانونی اعمالو باندی لاس پوری کوی چی خپل ځان موړ کوی او د ملت کور خرابوی چی البته ددولتی  بستونو داعلان په صورت کی هر هفه کسان وظایفو ته ګمارل کیږی چی  دهفوی کسان د حکومت په لوړو بستونو کی وظایف لری او یا هم ر شوت په ورکولو سره مقرریږی او ازاد رقابت هځی په نوم سره وجود لری چی البته ووایم چی دغسی حالات د پروزو د بډنګ په پروسه کی هم شامل دی او یا د  لوړ پورو چارواکو له خوا پروژو د تطییق څخه مخنیوی کوی او نوموړی پیسی به خپل شخصی جیب کی اچوی  دغه ټول باعٍث ددی  ګرځیدلی چی خلک د بیکاری او فقر سره مخامخ دي.
۵. د زراعت سکتور شاته تګ او د حکومت تو جو نه شتون: - د اففانستان د اوسنیو حالاتو په کتو سره خلکو نشی کولی ترسو په غرنیو سیمو کی ژوند وکړی نو دی ته اړ شوی چی خپل کورونه پریږدی او ښارونو ته راشی چی ددی باعث ګرځیدلی چی زراعتی تولیدات ظعیف شوی او خلک هم بی روزګار شوی او حکومت ددی توانایی نه لری چی خلکو په ښارونو کی په وضایفو و ګماری تر څو خپل وړ ضروریات رفع کړی نو دولت ددی لپاره مکلف ده او باید تو جو وکړی تر څو دغه اشخاص په هفو مناطقو کی چی نسبتاٌ امنیتی حالات ښه دی په زراغتی کارونو کی مشغول کړی یعنی  دوی ته ځمکه ،کود ، تخم او زراعتی ورکشاپونه نوموړو خلکو ته دایرکړی تر څو ظرفیت سازی لوړ شی د یو خوانه خلک په واظیفو ګمارل کیږی او مشغولیږی له بلی خوا نه زراعتی تولیدات زیاتیږی ددی لپاره اړنه وی چی د بهر مملکتونو څخه د زراعتی اموالو واردات وشی.
په افغانستان کی د بیکاری د لامنځه وړلو لاری چاری
۱.په اففانستان کی د  پایدار صلح شتون:- په اففانستان کی  پایدار صلح ته ضرورت شته ترسو یو قوی او خود کفا حکومت ولرو او وکولی شی چی په هر سکتور کی پرمختګ مینځ ته راوړی او زیاتر اقتصادی سکتورونو کی د حد نه زیات پانګه اچونه وشی لکه تولیدی فامریکی، سهامی شرکتونو او داسی نور... او بهرنی سرمایه ګذاریو ته هم لاره هواره شی چی دی سره بهرنی سیاسی او اقتصادی اړیکی نور هم  دی سره پراخیږی او صادرات او وردات د اجناسو به په ډیره اسانی سره صورت مومی  چی  په نتیجه کی دا ټول ددی باعث ګرځیږی چی باکیفیته تولید او ددنیا په ستنډرډ باندی د اجناسو تولیدات به صورت ونیسی چی ددی په څنګ کی به زیات کاری ځواک ته ضرورت شته چی د اففانستان خپل خلک او نور بهرنی خلک ته به د کار زمینه مساید شی چی ددی سره به د دولت عاید هم لوړشی د بودجوی کسر نه به هم خلاص شی.
۲.په افغانستان کی د شته طبیعی منابعو څخه استعمال :- که افغانستان هیواد  ته متوجی شو نو مختلف کانونه په کی  شتون لری لکه سره زر،سپین زر، زمرد، اوسپینه ،مس،نقره او داسی نور چی که دا په درست او صحیح شکل باندی استخراج شی او ددی عاید په یو اندازه باندی په مختلفو سکتورونو کی پانګه اچونه وشی لکه صنعتی فامریکو د خوراکی توکو، اصلحو،وسایطو او د برق د ډیمونو په جوړلو کی چی خوشبختانه مونږ ډیر ښایسته او پرمنافعی سیندونه په افغانستان کی لرو چی په زرهاوو میګا واټ برق تولیدوی چی زمونږ تولیدی فامریکو او عوامو ته برق ورکوی چی دی ته  ضرورت نه شته  د بهر ممالکو څخه برق وارد کړو بلکه به مونږ نورو مملکتونو ته به په زیاته پیمانه برق ورګړو چی ددی په مقابل کی خلکو په واظیفو و ګمارل شی او  د افغانستان دولت ته به عاید راشی چی په نتیجه کی افغانستان د مصرفی هیواد څخه به په تولیدی هیواد بدل شی.
۳.د خصوصی سکتور پراخول او پیاوړی کول :- د اففانستان حکومت باید توجو د خصوصی سکتورونو په پراخولو او د هفوی د پیاوړی کول د نړی په ستنډرد باتدی او ددی لپاره لاره باید داخلی او خارجی پانګه والو ته مساعد کړی چی هفوی وکولی شی په ارامه او په کم مصرف باندی په مختلفو اُفتصادی ارثو کی پانګه اچونه وکړی چی ددی باعث ګرځیږی چی داففانستان تولیدات به ددنیا په هر ګوت کی ډیر په کمه قیمت سره ځان لپاره مارکیټ پیدا کړی،خلکو ته د کار زمینه برابریږی خلک خوشحاله ارامه د فقر او بدبختی څخه خلاصون  مومی او ددی سره ددولت عاید زیاتیږی چی دولت د عامه خدماتو په ورکولو کی چټک ګیږی.
۴.د زراعت په سکتور کی پانګه چونه او ددولت توجه:- د اففانستان دولت خپل مکلفیت درک کړی او خپل توجو زیات نوموړی سکتور ته وکړی او تر ډیر حده پانګه اچونه وکړی د نوی او پرمختللی تکنالو‌ژی راوړل افغانستان ته او د اصلاح شوی تخمونه،کود ورکول دهقانانو ته نور سرد خانی او داسی نور شیان چی زراعت په بخش کی اړین دی باید ددوی په واک کی ورکړل شی او ددی تر څنګ د باغونو جوړول چی په دی کی هفه نیالګی باید کینول شی چی په لږ وخت کی زیات میوی ورنه حاصل شی او دنوی هفه موادو کشت کار باید رواج شی چی د ننی مارکیټ او بین المللی مارکیټونو ضرورت ورته شته او باید د ّځنګلونو په جوړولو او ساتلو کی خاص پاملرنه وشی ځکه چی زراعت تولیدات فامریکو ته خام مواد برابروی که زمونږ دغه سکتور ضعیف وی نو اهمه خبره ده چی زمونږ په صنعت او فامریکو باندی اثر ګذار دی نو ددی ټولو خبرو په نتیجه کی ویلی شو چی کله یو پیاوړی زراعتی سیټم ولرو په اففانستان کی نو اهمه خبره ده چی کاری ځواک  کمارلو ته ضرورت شته ددغی سکتور په پرمخ بیولو کی چی مخکی ذکر شو چی دا هفه بی روزګار قشر د اففانستان وی او د ضرورت په وخت کی د نورو بهرنی مملکتونو باتجربه اشخاص به هم صهم ونیسی.
۵.په دولتی سکتورنو کی د ادرای فساد نه شتون:- اداری فساد یو داسی وایروس دی چی د دولت ډول سکتورونه ضعیف کوی او د ښو خدمتونو په ورکولو کی پاتی راولی چی د ټولنی د بدبختی او فقر باعث ګرځییږی چی د مملکت د اقتصادی جریاناتو او اقتصادی او سیاسی پرمختک په مقابل ځنډونه اجاد کوی او ددی باعث کیدلی شی چی د زیاتو مصارفاتو په شتون کی زیاتره کاربارونه د تاوان سره مخامخ شی چی بالااخره د کاربارونو په بندولو دپاره اړ کیږی چی ددی په واسطه ډیر زیات میشت خلک بیکاره اوبی روزګاره ګیږی چی به اففانستان کی د ډیرو کلونو راهیسی مونږ ددی غم نه زمونږ تجاران سر ټکوی او ددی کاربارونه پریښی او یا نور ممللتونوته خپل سرمایه انتقال کړی  او ددی ورته نورو ارسو کی البته د واضایفو په ګمارلو کی هم یو شمیر زیات اداری فساد وجود لری چی حکومت ددی لپاره ځمینه مساید کوی ترڅو ددولتی مامورین پر شته غیر قانونی اعمالو لاس پوری کوی او خلک بی روزکاره، بدبختی او فقر سره مخامخ کوی نو که چیرته ددغو اعمالو نه ترسره کولو لپاره یوی پیاوړی حکومت، پیاوړی منجمنټ او پیاوړی تفتیش وجود ولری نو سراحت باندی ویلی شوم چی به د افغانستان هیواد  په هیڅ سکتور کی به اداری فساد  ونه وی انشاالله صلح هم پایدار شی او خلکو د خپلو خوښی چی د هفی لپاره لیاقت او شایستګی لری انشاالله همغی وظیفی به تر لاسه کوی غواړم چی  یوه بل سیز هم ور اضافه کړم  د  یوه اقتصاد محصل په صفت باندی غواړم چی ووایم چی د اداری فساد د ختمولو لپاره دا لاره غوره نه ده چی خلک د وظایفو څخه وشړل شی بی د ګناه او یا قریب ماورینو او عساکرو باندی ماشونه بند او یا و ضنډول شی   چی ودریږی چی اداری فساد ورکوم  دا به زما په نظر د اداری فساد ورکولو لاره نه بلکه  خلک فقر ته وړل چی په  فقر باندی البته یوه څه اشاره ورته په پورتنی مطلب کی شوی چی څه عواقب لری.
د وزګارتیا ډولونه
وزګارتیا معمولاً په لاندې ډولونو وېشل کېږي:
۱: اصطکاکي وزګارتیا (frictional unemployment)
هغه وزګارتیا چې له یوې دندې څخه بلې دندې ته د تولید عواملو (معمولاً کارګرې قوې) د تبدیلیدو له امله رامنځته کېږي. د بېلګې په توګه یو اتل په کابل کې په یوه شرکت کې دنده لري او د شرکت رییس غواړي نوموړی له کابل څخه کندهار ته تبدیل کړي څو په کندهار کې خپلې دندې ته دوام ورکړي نو کندهار ته د اتل رسیدل او دندې پیل څو ورځې په برکې نیسي چې پدې موده کې اتل وزګار پاتې کېږي چې د وزګاره پاتې کېدلو دا موده د اصطکاکي وزګارتیا څخه عبارت دی.
۲: پټه وزګارتیا (hidden unemployment)
۳: دوراني وزګارتیا (cyclical unemployment)
د وزګارتیا هغه بڼه یا ډول چې د کاروباري دایرې یا دوران (Business Cycle) کې د کساد(recession) د مرحلې په رامنځته کېدو سره په کلي اقتصاد کې په اقتصادي کړنو کې کموالي په پایله کې رامنځته کېږي (په ځانګړي ډول سره په ناخالص داخلی تولید یا GDP باندې د لګښتونو اندازه راکمه شي). دا په دې مانا چې: کله چې په اقتصاد کې د کساد یا زوال مرحله پیل شي نو ټولیزه تقاضا کمېږي چې د ټولیزې تقاضا په کمیدو سره د ټوليز تولید اندازه هم کميږي او د ټوليز تولید په کمیدو سره د کارګرانو یوه برخه له کاره ګوښه او وزګار پاتې کېږي، او په دې توګه دوراني وزګارتیا رامنځته کېږي.
يا په ساده ژبه: د وزګارتیا هغه ډول، چې په کاروباري دوران یا دایره کې د کساد یا زوان مرحلې د پیل له امله رامنځته کېږي.
۴: موسمي وزګارتیا(seasonal unemployment)
يا په ساده ژبه: د وزګارتیا هغه ډول چې په اقتصاد کې د موسمي بدلون په پایله کې رامنځته کېږي.
د بېلګې په توګه: د ژمي په موسم کې په کابل کې تقریباً ټول ودانیز کارونه په ټپه درېږي، چې په پایله کې یې هغه وګړي، چې په ودانیزو چارو کې په فعالیت بوخت وي وزګار پاتې کېږي.
۵:تکنالوژېکي وزګارتیا(technological unemployment)
د وزګارتیا هغه بڼه چې د تولید په پروسه کې د کارګر پر ځای له ماشین آلاتو څخه د ګټې اخېستنې په پایله کې رامنځته کېږي.
۶: ارادي وزګارتیا(voluntary unemployment)
د وزګارتیا هغه ډول، چې پکې د تولید عوامل (په ځانګړي ډول کارګره قوه)، چې د کار کولو اراده او وړتیا ولري خو په خپله خوښه نه غواړي، چې د توکو او خدمتونو په تولید کې برخه واخلي.
په ساده ژبه په کار کې لټي کوي او د نن کار سبا ته پرېږدي او پدې توګه وزګار پاتې کېږي.
۷: غیر ارادي وزګارتیا (involuntary unemployment)
د وزګارتیا هغه ډول چې د تولید عوامل (معمولاً کارګره قوه)، چې د توکو او خدمتونو په تولید کې د برخه اخېستو اراده او وړتیا ولري؛ خو تولید ته د تقاضا د نه شتون له امله وزګار پاتې کېږي، چې د کاروباري دوران یا دایرې د کساد یا زوال په مرحله کې یوه اساسي ستونزه ګڼل کېږي.
۸: ساختاري یا بنیادي وزګارتیا (structural unemployment)
کله چې د کارګرانو مهارت د کار لپاره اړین مهارت سره تطابق ونه لري او یا هم دا چې کارګر نوی په دنده ګمارل شوی وي نو په دې اساس کارګران د اړین ټرېننګ د ترلاسه کولو په موخه د لنډ وخت لپاره په تولیدي پروسه کې د برخه اخیستو څخه لیرې او وزګار پاتې کېږي، چې په اقتصاد کې د کارګرې قوې دا ډول وزګار پاتې کېدل د ساختاري وزګارتیا څخه عبارت دی، چې معمولاً په تکنالوژي کې د پرمختګ په پایله کې رامنځته کېږي. د بېلګې په توګه: په تولید کې د نوې او عصري تکنالوژي څخه د ګټه اخېستنې له امله کارګرانو ته د ټرېننګ ورکولو له امله هغوی د لنډ وخت لپاره وزګار پاتې کېږي.
د افغانستان په اقتصاد باندې د وزګارتیا ناوړه اغیزې او د وزګارتیا راکمولو لارې چارې: کله چې هم په اقتصاد کې کارګره قوه وزګاره پاتې کېږي نو په ټولیز ډول په اقتصاد باندې ناوړه اغیزي کوي.
دا پدې مانا چې د کارګرې قوې وزګار پاتې کېدل، د کورنیو په عوایدو کې کموالی لامل ګرزي چې په عوایدو کې کموالی د هغوی د پیر په ځواک کې د کموالي لامل ګرزي، د پير خواک په کمېدو سره د کورنیو او اشخاصو په تقاضا کې کموالی راځي چې دا حالت بیا په خپل وار په عرضه کې د کموالي لامل ګرزي او په عرضه کې کموالی تولیدونکي مجبوروي څو یو تعداد کارکونکي له دندو ګوښه کړي او پدې توګه د هېواد اقتصاد له ناوړه حالت سره مخ کېږي.
په هغه هېوادونه کې چې د وزګارتیا کچه په کې لوړه وي له ډېرو ستونزو سره مخ دي دا ځکه چې کله هم وګړي وزګار پاتې کېږي نو د خپل ژوند تیرولو او خپلو اولادونو د اړینو اړتیاو د رفع کولو لپاره بالاخره په هر ډول ناروا عمل لکه غلا، په لویو لارو کې د مسافرو لوټل، فحشا، د ماشومانو او سوداګرو تښتول، له وسله والو او داړه مارانو سره مرسته او داسې نورو لاس پورې کوی چې دا ډول ناوړه اعمال بیا هم په خپل وار د هېواد اقتصاد تر ناوړه اغیز لاندې راولي. له بلې خوا د کارګره قوې معمولاً د ځوانانو وزګار پاتې کېدل بیا په خپل وار سره د مغزونو د فرار لامل ګرزي چې دا بیا په خپل وار د هېواد د راتلونکي لپاره یو بد خبر ګڼل کېږي.
د ډیری پوهانو په آند په افغانستان کې د جنګ او نا امنیو یو عمده لامل د کارګرې قوې یوه برخه وزګار پاتې کېدل دي او پدې توګه دا وزګارتیا نه یوازې دا چې د هېواد په ناامنیو کې رغنده رول لوبوي بلکه د وګرو راتلونکی هم په ناڅرګند لوري بیایي او پدې توګه د مغرونو او پانګې فرار ته لا لار هواروي.
نو ددې لپاره چې په هېواد کې د جنګ یو اړخ چې د وزګارتیا له امله رامنځته شوی دی تر کنترول لاندې راشي او اقتصادي ودې ته لاره هواره شي نو دولت باید دغه وګړو ته د کار زمینه برابره کړي، بهرنۍ مرستې را جلب او ور څخه په ښه ډول ګټه پورته شي، دولتي عواید په منظم او روڼ ډول راټول او د دولت خزاني ته وسپارل شي او په کارونو کې د ښه والي په موخه دولت باید هر اړخیزه ګامونه پورته کړي بهرنۍ پانګه اچونې جلب کړي، کورني تولید څخه په ښه توګه ملاتړ وکړي څو له یوي خوا ناخالص داخلِي تولید وده وکړي او له بلې خوا د هېواد په بهرنۍ سوداګرۍ کې لوی کسر د امکان تر حده را کم شي ، قانون پلی کړي څو ټول وګړي په دولت کې ځان شریک وبولي او له دولت سره په هر اړخیزه مرسته وکړي، اداري اصلاحات او روڼوالی ته ژمن پاتې شي، د بی ځایه لګښتونو څخه مخنیوی وکړي، حرفوي زده کړو ته لار هواره کړي ... ترڅو له یوې خوا د وزګارتیا او نا امنۍ کچه را کمه او له بلې خوا اقتصاد محرک وساتل شي
محافظه محرق
محافظه محرق ( عربي: محافظة المحرق)د بحرين د پنځو محافظو څخه يو ده۔دا د بحرين په شمالي اړخ کې پرته ده۔
نور ولولئ
وېشنيزه:بحرين وېشنيزه:د بحرين محافظات
اشتیپ
اشتیپ ښار په مقدونیایي Штип) د شمالي مقدونیه هیواد په ختیځ ولایت کې موقیعت لري.
۴۰ (عدد)
۴۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۹ څخه  مخکي او د ۴۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۴۰:
په کلینډر کې
۴۰ کولاي سي:
په کیمیا کې
۴۰ د زرکونيوم اټومي عدد ده
په نورو موضوعګانو کې
۴۰ د عدد شمیره ارزښت م د ابجد حساب کې دي.
مسعود اوزیل
شخصي ژوند
مسعود اوزیل په ۹ د جون ۲۰۱۹م کال د ترکي په استانبول ښار کې د ترک ولسمشر رجب طیب اردوغان په شتون کې واده وکړ.
سرشمېرنه
وېشنيزه:سرشمېرنه
د پښتو شاعران
دا د پښتو ژبې د شاعرانو لړليک دی
20مه سلنۍ
پښتو ژبه وېشنيزه:پښتانه شاعران
ارسنال فوټبال لوبډله
ارسنال فوټبال لوبډله په انګلیسي Arsenal Football Club) د انګلستان په شمال کې د یاد هیواد فوټبال غوره لیګ اړوند یوه فوټبال لوبډله ده چې تراوسه په لومړی لیګ او د انګلستان غوره لیګ کې ۱۳ اتلولي ګټلي.
سکندر خان خټک
مخينه
د سکندر خان خټک د زېږېدو کال او نېټه نه ده مالومه، خو پوهانو چې کومې څېړنې کړې له هغو داسې راجوتېږي چې هغه پر ۱۰۶۸ سپوږميز کال زېږېدلی او تر ۱۱۱۶ پورې یې ژوند يقيني دی. سکندر خان خټک هم یو تکړه شاعر او په شعر کې یې د خپل پلار پیروي کړې ده. د شعر بېلگه یې دا ده:
کورنۍ او مدني اکر
د سکندر خان خټک د زامنو له شمېره د انور خان او منور خان په نومونو دوه زامن درلودل چې منور خان يې د (منگل) په نامه هم ياد کړى دی. تر دې مهاله نور داسې مالومات لاس ته نه دي راغلي چې د پښتو ژبې دغه ډېر ښه شاعر به په ټوله کې څو زامن درلودل.
ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د سکندر خان خټک دېوان. ۲- مهر شدی دیوان.
۳- د لیلی او مجنون مثنوی.
ګیلزن کیرخن
ګلزن کیرخن په الماني Gelsenkirchen) د المان په نورد راین- وستفالن آیالات (شمالی راین/راین>سیند) آیالت کې پروت ښار دی.
سکندر خان خټک
ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې
۴- دلی او شهۍ.
اخځليک
۱- http://hotakonline.com/uploads/Maqalay/Top/New/da.sikandar.khan.khatak.da.zamano.pa.ara.pdf
۲- https://rohi.af/news/35
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
تيروپور
تيروپور د هند يو ښار دی، دا د هند په تامل ناډو ايالت کې دی. دا د هند 102م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 344,543 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 444,543 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
لښکرګاه
لشکرګاه ډویرښار د افغانستان د هلمند ولایت مرکز دی. دا ښار د سیستان د پخواني ښار بُست تر څنګ پروت دی. د بُست پخوانی ښار د هلمند او ارغنداب سیند وصلځای ته نژدې پروت دی چې ځیني برخي یې لا اوس هم پاتي دي.
تر ۱۹۵۳کال وروسته ددې پخواني ښار تر څنګ باراز مینځته راغی او په کال ۱۹۶۳/۱۹۶۳ کې د لومړي ځل لپاره د امریکايي انجینیریانو لخوا د هلمند سیند ختیځي برخي ته د نوي ښار لومړۍ دوانۍ جوړي شوې.
په ۱۹۷۳ کال کې دې نوي ښار ۶۵۵ مغازې او دکانونه لرل چې پکې د اولیه ضروریاتو ټول مواد خرڅېدل. د خلج بازار ددې ښار له مشهورو بازارونو څخه دی چې د ښار له مرکز څخه په ۲۳ کېلومترۍ کې پروت دی.
د عبدالرحمان جومات
د حاجي عبدالرحمان جومات چې د کابل په لوی مسجد هم مشهور دی، د افغانستان تر ټولو لوی جامع مسجد دی چې د کابل ښار په مېنځ کې پروت دی. دا جومات د ښار په زړه کې د سوداگريزو مرکزونو په گڼه گوڼه کې او د پښتونستان څلورلارې او پلازا هوټل ته نژدې پروت دی. په دې جومات کې په يوه وخت ۱۰۰۰۰ عبادت کوونکي لمونځ کولای شي.
د دغه جومات ودانۍ د يوه افغان مهندس مير حفيظ الله هاشمي لخوا سکښتل شوې. د دغه جومات ودانېدو کار د ۱۹۹۰ کالونو په پای کې هغه مهال چې طالبانو د افغانستان د دولت واک چلاوه پيل شوی و او تر ډېرو کالونو پورې د دغه جومات پروژه د جگړو له امله وځنډېدله.
Work resumed in 2003 after Saudi Arabia decided to pay for the remaining construction costs. The mosque, which was completed in late 2009, also has a large madrasah school.
The mosque is named after an influential businessman named Haji Abdul Rahman who had laid the foundation stone back in 1990s but then died. His grandsons continued the project until it was finished.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان جوماتونه وېشنيزه:د کابل ودانۍ او جوړښتونه وېشنيزه:د ۲۱ مې پېړۍ جوماتونه
محافظه شماليه
شمالي محافظه (عربي:المحافظه الشماليه) د بحرين د پنځو محافظو (ولايتونو) څخه يوه ده۔
نور ولولئ
وېشنيزه:بحرين وېشنيزه:د بحرين محافظات
روزگان (مهالنۍ)
روزگان مهالنۍ د سويډن هېواد نه خپرېدونکې رسنۍ ده چې د دغې مهالنۍ چلوونکی حبيب الله غمخور دی.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
ايسواټني
ايسواټني چې په رسمي ډول د ايسواټني پاچاهي او پخوا سوازيلېنډ نومول شوی و (۲۰۱۸ کې بېرته سوازيلېنډ ونومول شو)، په سويلي افريقا کې په وچه کې راګېر هېواد دی. په شمال ختيځ کې له موزمبيق او شمال، لويديځ، سويل او سويل ختيځ کې له سويلي افريقا سره ګډه پوله لري. له شمال څخه سويل ته له ۲۰۰ کیلو مترو (۱۲۰ ميل) او ختيځ څخه لويديځ ته له ۱۳۰ کیلومترو (۸۱ ميل) څخه زيات پراخوالی نه لري، چې له مخې يې ايسواټني په افريقا کې يو له تر ټولو کوچنيو هېوادونو څخه دی. د دې تر څنګ د هېواد اقليم او نقشه په بېلابېلو برخو کې توپير کوي (متنوع ده)، چې له يخې او غرنۍ لوړې وښياڼې يا ورشو څخه ګرمې او وچې ټيټې وښياڼې ته ترتيبېږي.
نفوس يې په بنسټيز ډول له “Swazis” توکم څخه جوړ شوی دی. حاکمه ژبه په کې سوازي “Swazi” (په اصلي بڼه کې “siSwati”) ده. سوازيس توکم د ۱۸ پېړۍ په نيمايي کې د درېيم نګوېن “Ngwane III” تر مشرۍ لاندې خپله پاچاهي جوړه کړه. هېواد او سوازي توکم خپل نومونه د دويم امسواټي “Mswati II” له نوم څخه تر لاسه کوي. نوموړی د ۱۹مې پېړۍ هغه پاچا و، چې تر مشرۍ لاندې يې د سوازي سيمه پراخه او يو موټي شوه. اوسنۍ پولې په ۱۸۸۱ کال افريقا لپاره د مبارزې (Scramble for Africa) [د افريقا نيونه (فتحه) هم ورته وايي، چې د لنډې مودې په اوږدو کې د اوه اروپايي قدرتونو له لورې د افريقا د زياتره برخې نيونې، له خپلو سيمو سره يو ځای کولو، وېش او استعمار ته وايي] په منځ کې رامنځته شوې. د بوير له دويمې جګړې (Second Boer War) څخه وروسته ياده پاچاهي د سوازيلېنډ په نوم له ۱۹۰۳ څخه د ۱۹۶۸ د سپټمبر تر ۶ نېټې (خپلواکۍ اخيستلو نېټې) پورې د برتانيې تر څار يا قيموميت لاندې وه. د ۲۰۱۸ په اپریل کې يې رسمي نوم د سوازيلېنډ له پاچاهۍ څخه د ايسواټني پاچاهۍ ته بدل شو، چې په سوازي ژبه کې په عام ډول کارېدونکی نوم منعکس کوي.
ايسواټني يو مخ پر وده هېواد دی او د منځني ټيټ عايد لرونکي اقتصادي هېواد په توګه ډلبندي کېږي. د سويلي افريقا د ګمرکاتو اتحاديې (Southern African Customs Union (SACU)) او ختيځې او سويلي افريقا لپاره د عامه بازار (Common Market for Eastern and Southern Africa (COMESA)) د غړي په توګه د هېواد اصلي سيمه ايز سوداګريز ملګری سويلي افريقا ده. د اقتصادي ثبات د ډامنولو په موخه د ايسواټني د پيسو واحد (lilangeni) څنډې د سويلي افريقا [د نوم] په راوتلو سره په نښه شوي دي. باندني سوداګريز ملګري هېوادونه يې متحده ايالتونه او اروپايي ټولنه دي. د هېواد زياتره وګړي د کرنې او توليد برخو کې بوخت دي. ايسواټني د سويلي افريقا د پرمختګ ټولنې، افريقايي اتحاديې، د ملتونو د ګډو ګټو او ملګرو ملتونو غړی دی.
د هېواد وګړي له سترو روغتيايي مسئلو سره مخامخ کېږي، چې اچ ای وي يا ايډز (HIV/AIDS) او له لږه کچه توبرکلوز په کې خپرې شوې ناروغۍ دي. د اټکل له مخې ٪۲۶ ځوان (بالغ) وګړي يې مثبت “HIV” لري. تر ۲۰۱۸ کال پورې ايسواټني د نړۍ په کچه په ۵۸ کلنۍ کې د ژوند ۱۲ تر ټولو ټيټ امید لري. تر ۲۰۱۸ پورې د ۲۲ کالونو منځني عمر په درلودلو سره د هېواد نفوس ځوان دی او ۱۴ کلن وګړي په کې د هېواد د ټول نفوس ٪۳۵ سلنه برابروي.
تاريخچه
د سيمې تر ټول لرغوني پېژندل شوي اوسېدونکي د “Khoisa” ښکاري راټولېدونکي وګړي وو. دوی د بانټو “Bantu” توکم د سترو کډواليو پر مهال په پراخه ډول بې ځايه شول. ياد وګړي په اصل کې د ختيځې او مرکزي افريقا د سترو جهيلونو له سيمو څخه وو. د کرنې او اوسپنې کارونې د ثبوت نېټه نږدې ۴ پېړۍ ده. هغه وګړي چې په اوسنۍ “Sotho” او “Nguni” ژبو باندې د پلرنيو ژبو په توګه خبرې کوي، په سيمه کې يې په ۱۱ پېړۍ يا ورڅخه مخکې استوګنه غوره کړه.
سوازي اوسېدونکي (۱۸ او ۱۹ پېړۍ)
د سوازي “Swazi” اوسېدونکي چې وروسته د “Ngwane” يا “bakaNgwane” په نوم وپېژندل شول، اسټواټني ته له ننوتلو څخه مخکې د پونګولا سيند (Pongola River) پر غاړو باندې استوګن شوي وو. دوی له دې سيمې څخه وړاندې اوسني موزمبيق (Mozambique) او ماپيوټو (Maputo) ته نږدې د ټيمبي سيند (Tembe River) سيمه کې مېښت وو. له “Ndwandwe” وګړو سره پرله پسې نښتو دا خلک يو څه شمال لور ته پورې وهل او درېيم نګوېن (Ngwane III) د “Mhlosheni” غونډيو په بېخ (Shiselweni) کې خپله پلازمېنه جوړه کړه.
نګوېن وګړو د لوموړي سوبحوزا (Sobhuza I) تر مشرۍ لاندې په پای کې خپله پلازمېنه د ننۍ ايسواټني په مرکزي (زړه) ځمکه زومبوډز (Zombodze) کې جوړه کړه. په دې بهير کې يې د هېواد هغه اوږدې [پخوانۍ؟] رامنځته شوې کلاګانې ونيولې او يو ځای کړې، چې سوازي وګړو د “Emakhandzambili” (هغه چې مخکې جوړې شوې وې) په توګه پېژندلې.