cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
راج ولي شاه خټک
دندې
راج ولي شاه خټک د پېښور د اېډورډز پوهنځي کې د ښوونکي په توگه دنده پيل کړې ده. پر ۱۹۷۸ ز کال يې د پېښور پوهنتون د پښتو اکادمۍ سره په کار پيل وکړ او پر ۱۹۹۵ ز کال د پښتو اکادمۍ ريس وټاکل شو او دغې دندې يې تر ۲۰۰۴ ز کاله دوام درلود. تر دې وروسته پر ۲۰۰۸ ز کال د پېښور پوهنتون د پښتو څانگې د ريس په توگه په دنده وگومارل شو چې د ژوند تر پايه د دغې څانگې رئيس وو.
لاسه ته راوړنې
په ايم-اے کې په اول راتلو ورته د پوهنتون له خوا د سرو زرو تمغه ورکړ شوې ده. د پښتو نړېوال کنونشن ورته د ادبي خدمتونو په لړ کې د سوچه سرو زرو مېډال ورکړی دی. پر ۲۰۰۶ ز کال د پاکستان هېوادمشر نوموړي ته د هغه د ادبي خدمتونو په پار د امتياز تمغه ورکړه.
مړینه
راج ولي شاه خټک د ۲۰۱۵ ز کال (د ۱۳۹۴ لمريز کال په چنگاښ کې) له سوات څخه پېښور ته د تگ پر مهال په لاره کې د زړه د حملې له لامله او د ورپېښې ناروغۍ له کبله د ۶۳ کلو په عمر ومړ.
چاپ شوي آثار
تر اوسه پورې يې ۱۵ کتابونه چاپ شوي او نژدې اتيا څېړنيزې ليکنې او مقالې يې په بېلابېلو خپرونو او رسنيو کې چاپ شوي دي. ده د خپلې مورنۍ ژبې، پښتو، تر څنگ په اردو او انگرېزي ژبو هم گڼ شمېر ليکنې کړې دي. خټک په گڼ شمېر ملي او نړېوالو سېمينارونو کې گډون کړی. همداراز يې د ولسي او نړېوالو رسنيو سره د پښتو ادب، کولتور او تاريخ په اړه گڼ شمېر مرکې کړې دي. د دې ټولو تر څنگ يې په ولسي او نړېوالو رسنيو کې په همدغو موضوگانو ليکنې خپرې کړې دي. د چاپ شويو کتابونو لړليک يې په دې ډول دی:
ناچاپه آثار
د ښاغلي خټک د ناچاپو آثارو لړليک په دې ډول دی:
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه
په بهر کې خواره واره افغانان
افغان ډیاسپورا ؛ هغو افغان وګړو ته ویل کېږي چې له افغانستان څخه بهر ژوند او کار کوي. په دغو کې هغه افغان وګړي شاملېږي چې نورو هېوادونو ته کډوال شوي. د دغو ډیاسپورا ډېره کچه په ۱۹۷۹ ز کال کې د افغان ـ شوروي جګړې له پیل وروسته، د افغان کډوالو د شمېر په زیاتوالي رامنځته شوه، چې ګڼ شمېر یې د لنډ مهال لپاره په پاکستان او ایران کې مېشت شول. *
تاریخچه
په ۱۹۷۹ ز کال کې په افغانستان باندې د شوروي اتحاد له برید وروسته، افغان ملکي وګړو ګاونډیو هېوادونو پاکستان او ایران ته مخه کړه، چېرې چې د هغو هېوادونو د دولتونو له خوا یې هرکلی وشو. له دغه ځایه ډېر یې شمالي امریکا، اروپا او اقیانوسیې ته ولاړل. ډېر لږ شمېر یې شمال لوري ته ولاړل او د شوروي اتحاد په یو شمېر ښارونو کې یې ژوند پیل کړ. یو شمېر هند، سعودي عربستان او د آسیا لویې وچې نورو برخو ته ولاړل.
د ۱۹۸۹ ز کال د فبروري په میاشت کې د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته ګڼ شمېر افغانانو بېرته خپل وطن ته په راګرځېدو پیل وکړ، خو وروسته له هغه چې مجاهدینو په ۱۹۹۲ ز کال کې واک خپل کړ، دوی بېرته ګاونډیو هېوادونو ته کډه شول.
په ټوله نړۍ کې تیت او پرک افغان
په ټوله نړۍ کې ګڼ شمېر داسې ځایونه شته چې په کې د ګڼ شمېر افغانانو د مېشت والي له امله د «کوچني کابل» په نوم یادېږي؛ په دغو ځایونو کې د متحده ایالاتو د کلیفورنیا ایالات په فرمونټ کې سنټرویل سیمه، د جرمني په هامبورګ کې سټینډام، د هند په ډهلي کې لاچپت نګر او د روسیې په مسکو کې سواستپوپل هوټل سیمه شاملېږي.
لوېدیځه آسیا
د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې نږدې۰۰۰ ۷۸۰ ثبت شوي افغان وګړي، د لنډ مهال لپاره په ایران کې مېشت دي. دغه کمیشنري په ۲۰۲۰ ز کال کې څرګنده کړه چې، نږدې څه باندې دوه میلیونه بې سندونو افغان وګړي، د دغه هېواد په ګڼ شمېر برخو کې ژوند کوي.
په پام وړ کچه افغان وګړي په ترکیه او عربي متحده اماراتو کې ژوند کوي. د راپورونو له مخې: نږدې ۳۰۰۰۰۰ افغان وګړي، په متحده عربي اماراتو کې ژوند کوي، چې ډېری یې په ساختماني او کرنیزو برخو کې کار کوي او یو شمېر نور یې هم په دوبۍ او ابوظبۍ کې په سوداګرۍ بوخت دي. یو شمېر له دغو هم ایرانیان او پاکستانیان دي، چې په جعلي ډول له افغان پاسپورت ګټنه کوي. نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي په اسرائیلو کې ژوند کوي او دوی د اسرائیلو تابعیت لري. له ۳۵۰۰ څخه تر ۴۰۰۰ افغان وګړي په قطر کې مېشت دي.
سویلي آسیا
نږدې ۱۵،۸۰۶ تنه افغان وګړي، په هند تر ډېره د دغه هېواد په پلازمېنه ډیلي کې میشت دي. په دې سربېره، په دغه هېواد کې ۳.۲ میلیونه په خټه پښتانه وګړي ژوند کوي چې رېښه یې افغانستان او معاصر پاکستان ته اړوندېږي. دغه وګړي تر ډېره د اتراپردیش په روهیلکنډ او ممبۍ او کلکتې ښارونو کې مېشت دي. دوی نه هم د افغانستان او نه هم د پاکستان وګړي دي. په دغه هېواد کې یو شمېر مخکښې څېرې، لکه: عامر خان، سلمان خان، سیف علي خان، فیروز خان، قادر خان، مدهوبالا، ذاکر حسین او محمد یونس، دغې هندي ډلې ته اړونديږي.
مرکزي آسیا
په ۱۹۹۹ ز کال کې نږدې ۱۰۰۰۰ افغان وګړي، په اوزبیکستان کې مېشت وو. ګڼ شمېر یې بېرته افغانستان او یا هم نورو هېوادونو ته ولاړل. په ۲۰۰۵ ز کال کې یې ټولیز شمېر ۲۵۰۰ تنه وو. په ۲۰۱۷ ز کال کې په تاشکند کې د افغان وګړو شمېر ۱۰۰۰ کسه وو. په ۲۰۲۱ ز کال کې په تاجیکستان کې د افغان وګړو شمېر، نږدې ۶۷۷۵ تنه ښوول شوی. په سلګونو نورهم په نورو برخو کې اوسېږي. باور دا دی چې له ۲۵۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ افغان وګړي په قزاقستان کې مېشت دي.
ختیځه او سوېل ختیځه آسیا
د ۲۰۲۰ ز کال تر ډسمبر میاشتې پورې، د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د کمیشنرۍ تر ملاتړ لاندې ۷۶۲۹ تنه ثبت شوي افغان کډوال په اندونیزیا کې مېشت دي. د جاپاني دولت د راپور له مخې، ۳۵۰۹ کسه اصلي افغان وګړي، په دغه هېواد کې ژوند کوي. په مالیزیا کې نږدې ۱۱۰۰ افغان وګړي مېشت دي. د چین په نړیوال سوداګریز ښار ییوو کې هم نامعلوم شمېر افغان سوداګر اوسېږي. په کم شمېر افغان وګړي، په تایلنډ، سویلي کوریا، هانګ کانګ او فلیپین کې ژوند کوي.
اروپا
د افغانستان اصلي وګړي، په ټوله اروپا کې شته. په دغه لویه وچه کې د افغانانو تر ټولو لویې ټولنې په جرمني کې دي. د ۲۰۲۰ ز کال په وروستیو کې د شمېرو له مخې، په ټولیز ډول ۲۷۱۸۰۵ تنه افغان وګړي، چې کډوال او پناه غوښتونکي دي په جرمني کې ژوند کوي. په هامبورګ کې افغانان له هالنډیانو او ترکانو وروسته، د بهرنیو وګړو درېیمه لویه ډله جوړوي، چې په دغه ښار کې ژوند او کار کوي.
د اروپا په نورو هېوادونو، لکه:  بریتانیا، سویډن، اطریش، هالنډ، ډنمارک، ناروې، بلجیم، سویس، فرانسې، یونان، ایټالیا، فنلنډ، آیرلنډ او نورو کې په بېلابېلو کچو افغان ټولنې شتون لري. یو شمېر یې د دغو هېوادونو وګړي شوي او یو شمېر نورو یې هم په هغو هېوادونو کې پناه غوښتې ده. هغه کسان چې له دغه ډول ملاتړ بې برخې کېږي، هغوی بېرته افغانستان ته لېږل کېږي. په ۲۰۰۱ ز کال کې راپور ورکړل شوی دی چې، نږدې ۲۰۰۰۰ افغان وګړي په اوکراین کې ژوند کوي. له دغو څخه ۱۵۰۰۰ یې کیف او پاتې نور دنیپر کې مېشت دي.
د امریکا لویه وچه
په شمالي امریکا کې افغان کاناډایان، له افغان امریکایانو وروسته دویمه لویه افغان ټولنه جوړوي. څه باندې ۸۳۹۹۵ افغان وګړي، په کاناډا کې مېشت دي او د دغه هېواد وګړي شوي. د دغو افغانانو ډېری په ټورنټو ښار او د هغه په شاوخوا کې میشت دي. پاتې نور هم په ونکوور، اوتاوا، مونټریال، وینیپګ، ادمنټون، کلګری او نورو کې ژوند کوي.
په اکوادور، برازیل، کیوبا، چلي، ارجنټاین، ونزویلا، کلمبیا، دومنیکن جمهوریت، یوروګوای، پاناما، کوستاریکا، مکسیکو، کیمن ټاپوګانو او ترینداد او توباګو هېوادونو کې په لږ کچه افغان وګړو د ژوند او کار کولو راپورونه ورکړل شوي دي.
اقیانوسیه
افغانانو د ۱۹ مې پېړۍ له نیمايي څخه اسټرالیا ته کډه کړې. په سويل کې له ادلاید څخه د شمال تر داروین پورې د غان په نامه مسافر وړوونکی رېل پټلۍ هم د افغانانو په نوم نومول شوې. په اسټرالیا کې ۴۷۴۸۴ افغان اسټرالیایان ژوند کوي چې تر ډېره په ملبرون، سیډني، ادلاید، پرث او برزبن کې ژوند کوي. نږدې ۳۴۱۴ افغانان هم په نیوزلنډ کې ژوند کوي. ه د پاپونیوګینه، نائورو او فیجي په ټاپوګانو کې هم په لږ کچه، د افغانانو د ژوند او کار کولو راپور ورکړل شوی.
افریقا
په مصر، کینیا، ماداګاسکار، سویلي افریقا، موراکو، الجزایر، چاد، ایتوپیا او نایجریا کې په لږ شمېر اصلي افغانانو د ژوند کولو او کار کولو راپور ورکړل شوی دی.
د ۲۰۲۱ ز کال له اګست میاشتې وروسته، یوګاناډا ۲۰۰۰ او روانډا هم ۲۵۰ افغان کډوال منلي.
کلا، ارغنداب
کلا د ارغنداب ولسوالۍ يو کلۍ دی چي يوې خوا ته يې بستانزو او بلې خواته يې د دېسوزي کلۍ پروت دی. ددې ولسوالۍ د سر لورې ته ناګهان کلی او لاندې یې بيا د ارغنداب رود پروت دی.
جغرافيايي موقعيت
دا کلی د جغرافيې د لحاظه خورا مهم رول لري، ځکه چې ډېری تګ راتګ به په راتلونکې کې د ارغنداب څخه و ښار او پنجوايي ولسوالۍ ته د همدې لارې وي.
کلا او دېسوزی
همدغه کلۍ د کوهک او بستازو کلي د دېسوزي د لارې د شاه آغا د دورايي سره نښلوي. د ناګهان ډېرئ خلګ هم د کلا د لارې و بستانزو ته ورننوځي.
د کلا څخه کندهار ښار ته
د کلا، بستانزو او ناګهان خلګ کندهار ښار ته د تګ راتګ لپاره ډېری وخت سيده د همدې کلي د جبار کوڅې په کارولو سره تر ارغنداب رود ور پورې وځي؛ ځکه چې د رود پر دې برخه کوم پل شتون نلري. د رود د هاغاړې څخه بيا درې مشهوره لارې شتون لرې؛
کسب او کار
د کلا ډېری خلګ، يا بيا شاوخوا ټول خلګ باغوانان دي، او ددې سيمې شاوخوا باغونه او باغچې د دوی ملکيت دی. د کلا کلې د خلګو د يو شمېر باغونو او باغچو د اوبه کولو لپاﺭه اوبه د کلا او بستازو بند څخه سرچينه اخلي.
مشران
د همدې کلي پخوانی ملک ملک اغايګل نومېده، د هغه د سيمې څخه د وتلو سره سمدلاسه د کلي ملک ښاغلی سيد محمد سو. نوموړی کلۍ يو شمېر قوي کوﺭنۍ لري؛ چي تر ټولو ښه نمونه يې د د مامد آکا دوئ کورنۍ ده، او ددې سيمي د کوﺭونو يوه لويه برخه چي د د مامد آکا دوئ د کورو په نامه مشهوره ده د همدوی ملکيت دی.
سرچينې
وېشنيزه:ارغنداب
مزار دره
مزار دره کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
ټولنیز معیار
ټولنیز معیارونه د هغه چلند مشترک سټنډرډونه دي چې ډلو ته د منلو وړ وي. ټولنیز معیارونه کېدای شي د یوې ټولنې د غړو پر چلند حاکم غیر رسمي تفاهم وي او یا هم کېدای شي د اصولو او قوانیو په چوکاټ کې ترتیب شي. ټولنیزې معیاري اغېزې یا ټولنیز معیارونه د انسان د چلندي بدلونونو پیاوړي محرکونه ګڼل کېږي او په هغو تیوریو کې په ښه ډول منظم شوي او ځای پر ځای شوي دي چې د انسان چلند تشرېح کوي. سازمانونه له ګڼو معیارونو څخه جوړ شوي دي. معیارونه د چلند په اړه ګډ او ټولنیز باورونه دي. پر دې بنسټ، معیارونه له هغو «نظرونو»، «انګېرنو» او «ارزښتونو» سره توپير لري چې پټ ساتل کېدای شي او له چلند سره اړه نه‌لري. معیارونه له حالت، ټولنیزو ډلو او تاریخي شرایطو سره تړلي دي.
څېړونکي د تنظیمي معیارونو (چې چلند محدودوي)، جوړوونکو معیارونو (چې لېوالتیاوې رامنځته کوي) او تجویزي معیارونو (هغه کارونه تجویزوي چې یو څوک یې باید وکړي) تر منځ توپیر کوي. د معیارونو اغېزې د تناسب په منطق او د پایلو په منطق سره معلومولی شو؛ په لومړني منطق کې اړتیا ده چې خلک د معیارونو پیروي وکړي، ځکه چې له ټولنیز نظره مناسب دي او په دویم منطق کې اړتیا ده چې خلک د لګښت-ګټې محاسباتو ته په کتو سره د معیارونو پیروي وکړي.
د ټولنیزو معیارونو تعریف
د ټولنیزو معیارونو بېلابېل تعریفونه شته، خو څېړونکي په دې سره یوه خوله دي چې معیارونه دا دي:
رونالډ جپرسون، پيټر کاټزنشټاین او الکساندر ونټ وايي: "معیارونه د یوه مشخص هویت لپاره د مناسب چلند په اړه ټولیزې تمې دي." وین سنډهولټز له دغه تعریف سره مخالفت کوي او لیکي چې ټولیزې تمې د معیارونو ذاتي کیفیت نه دی بلکې د معیارونو اغېزې دي. سنډهولټز، مارټا فینمور او کاټرین سیکینک معیارونه «د مشخص هویت لرونکو اشخاصو لپاره د مناسب چلند د سټنډرډونو» په توګه تعریفوي. په دغه تعریف کې معیارونه د «بایدوالي» کیفیت لري. له یوه معیار سره د تطابق نشتوالی ښايي د هغه معیار د قوت ښکارندويي وکړي.
مایکل هچټر او کارل-ډيټر اوپ معیارونه د «هغو فرهنګي پدیدو په توګه تعریفوي چې په ځانګړو شرایطو کې چلند تجویزوي یا یې منع کوي». ټولن‌پېژندونکي «کیسټین هورن» او «سټفاني مولبورن» معیارونه د ډلې په کچه د چلند د اروزنې په توګه تعریفوي. دا څرګندوي چې معیارونه د ټولنیز چلند د تایید یا رد پراخې تمې دي. همدا راز څېړونکي پر دې بحثونه کوي چې ټولنیز معیارونه فردي جوړښتونه دي که ټولیز.
اقتصادپوه او د لوبو تیورېست پيټون یانګ معیارونه د هغو چلندي بېلګو یا الګوګانو په توګه تعریفوي چې په یوه ډله کې اجباري دي. دی ټینګار کوي چې معیارونه د ګډو تمو له مخې مخته ځي: "ټول انتطباق‌منونکي دي، له ټولو تمه کېږي چې مطابقت ولري او ټول غواړي چې څنګه له نورو تمه لري دوی هم مطابقت ولري." دی معیارونه د داسې وسایلو په توګه تعریفوي چې "د خلکو تمې په هغو تعاملاتو کې همغږې کوي چې ګڼ تعادلات لري."
سازمانونه یا مؤسسې د ګڼ‌معیاري مجموعو په توګه په پام کې نیولی شو. قوانین یا معیارونه متفاوتې پدیدې نه دي: دواړه چلندي معیارونه دي چې د ځانګړتیا او رسمیت بېلابېلې کچې لرلای شي. قوانین د معیارونو ډېره رسمي بڼه ده. قوانین، اصول او معیارونه ښايي سره په ټکر کې وي. د بېلګې په توګه یو قانون ښايي کوم شی ممنوع کړي، خو معیارونه یې بیا هم مجاز ګڼي. معیارونه د فردي انګېرنو له مجموعې سره نه دي برابر. نظرونه، انګېرنې او ارزښتونه معیارونه نه دي، ځکه دغه شیان په چلند پورې اړه نه‌لري او ښايي په خصوصي ډول وساتل شي. «دود چلندونه» او د چلند اصول هم معیارونه نه دي. غریزوي یا بیولوژيکي غبرګونونه، شخصي سلیقې او شخصي عادتونه هم معیارونه نه دي.
د معیارونو پیدایښت او لېږد
ډلې ښايي معیارونه په بېلابېلو لارو ومني.
ځینې ثابت او ځان پیاوړي کوونکي معیارونه ښايي په‌خپله او د انسان له طراحۍ پرته را پیدا شي. پيټون یانګ وايي: «معیارونه په معمولي ډول له دې پرته چې له پاس څخه لاندې ته راشي... د انسان له‌خوا د جوړېدو پر ځای د افرادو د تعاملاتو له لارې بشپړېږي». معیارونه کېدای شي په غیر رسمي ډول رامنځته شي او د بیا بیا کارونې په پایله کې د چلند د کنټرول لپاره له اختیاري محرکونو څخه راڅرګند شي. غیر رسمي معیارونه داسې قوانین نه دي چې په لیکلي ډول تنظیم شي، بلکې د هغو منل شویو تعادلاتو ښکارندويي کوي چې خلک یې په ورځني ژوند کې پیروي کوي. دغه غیر رسمي معیارونه که مات شي، ښايي پایله یې جزا یا رسمي قانوني جزا نه وي، خو په بدل کې یې غندنه، خبرداری یا نور موارد شته؛ د بېلګې په توګه له محارمو سره جنسي اړیکې په ټولنه کې ناسم کار ګڼل کېږي، خو ډېری قانوني مراجع یې نه منع کوي.
همدا راز کېدای شي معیارونه د انساناني شعور له لارې د معیارونو د پنځوونکو له‌خوا جوړ شي او پرمختګ وکړي. معیارونه په رسمي ډول جوړېدای شي، چېرته چې ډلې د چلند تمې په څرګند ډول انځوروي او اجرا کوي. قانوني معیارونه په معمولي ډول د انساني شعور له لارې راپیدا کېږي. موږ په طبیعي ډول د دغه ډول ډېرو معیارونو پیروي کوو؛ لکه په متحدو ایالتونو کې د واټ ښۍ خوا ته موټر چلول او په بریتانیا کې چپ لوري ته موټر چلول، یا هم د جریمې له وېرې په ډېر سرعت موټر نه چلول.
مارټا فینمور او کاټرین سینیک د یوه معیار د ژوند درې پړاوونه را پېژني:
دوی استدلال کوي چې ښايي ګڼ عوامل د یوه ځانګړي معیار اغېزې ډېرې کړي:
علي گل پيوند
علی گل پیوند (زوکړه د ۱۳۲۷ لمريز لېږدي کال د کب میاشتې ۲۱ د کونړ ولايت - مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال غويی، جرمني، هامبورگ) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر او لیکوال وو.
مخينه
علی گل پیوند د ۱۳۲۷ لمريز لېږدي کال د کب میاشتې پر ۲۱ د کونړ ولایت د پشد په کلي کې زیږیدلی دى. لومړنې زده کړي یې د پشد د کلې په ښوونځي كې وکړې. پيوند له څلورم ټولگي نه نظم وايه او مشر ورور ته به يې کيسې لوستلې. ورو ورو يې د شعرونو او بيا پخو او ښو شعرونو ليکل پيل کړل. نورې زده کړې يې په ابن سینا او کابل ښوونتون (دارالمعلمین) کې سر ته رسولې دي. پر ۱۳۵۱ ل ل کال یې د کابل پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومو له پوهنځي نه د لېسانس بريليک (دیپلوم) تر لاسه کړى دى. پر ۱۳۵۶ ل ل کال یې د ښوونکو د روزنې په اکاډمۍ کې د فوق لیسانس پورې زده کړې بشپړې کړې.
دندې
پیوند ، د روښان په عالې دارلمعلمین کی د استاد ، د انیس او د ثور انقلاب د ورځپاڼو د مسؤل مدیر او د اطلاعاتو او کلتور وزارت د مرستيال په توگه دندې سرته رسولې دي.
علي گل پیوند پر ۱۳۵۹ ل کال جرمني ته د سفير په توگه وگومارل شو، خو تر تگ دمخه د دغې دندې پر ځای زندان ته وليږل شو. نوموړي ۸ کاله د څرخي پله په زندان کې تير کړل او تر ۱۳۶۷ ل ل کاله له کاره گوښه وو. له جیل نه تر راوتو وروسته د البیرونې نشراتې موسسې د سروال (رییس) په توگه و گومارل شو. پيوند د ډاکتر نجيب الله د واکمنۍ تر پای ته رسېدو او په هېواد کې د کورنۍ جگړې لا تاوجنېدو له لامله د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر دې ته اړوت چې له هېواده بهر ولاړ شي او کډوال شي. هفه وو چې له خپلې کورنۍ سره جرمني ته ولاړ او په هامبورگ ښار کې مېشت شو.
مړينه
شاعر او ليکوال علي گل پیوند د ۱۳۹۹ ل ل کال د غويي مياشتې پر د ورپېښې ناروغۍ له لامله د جرمني په هامبورگ کې له دې نړۍ سترگې پټې کړې. اورا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- زړه ډمه: دا د پیوند د شعرونو هغه ټولگه ده چې د ۱۳۵۸ لمريز لېږدي کال په پاي کې چاپ شوې، خو تر خپرېدو دمخه د (تور جلات) د لښکریانو په لاس بنده او ورکه شوه.
۲- سیلۍ (شعري ټولگه) د ۱۳۶۸ لمريز لېږدي کال کابل چاپ.
۳- باولۍ (د شعرونو ټولگه) د ۱۳۶۸ ل ل کال کابل چاپ.
۴- د سينما ياران (شعري ټولگه).
۵-سياسي طنزونه.
د علي گل پيوند د شعرونو څو بېلگې
دا سړې کرښې سیـزمـه دا بـې مینـې - چې نه ستا زړه تودوي او نه زما وینـې
د رټلي ذ‌هن تـاو کـې یې راتاو کـــړم - شي د شنه اسمان په غـاړه سپینـې سپینـې
ما ویل تندر به د زړه په تل کې پریوزي - خو ستا سترگو کې خبـرې مینـې مینـې
ما وې دا به د ترخــو شپــو ترانـې شـي - زما شعر کــې بـه ځـي د زړگـي وینـــې
اور دې پورې شي په داسې ساړه شـعـر - چې يې لوند نه شي گریوان د چا د مینې
اخځونه
۲- http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-00-10-0---0---0direct-10---4---0-0l--11-ps-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&cl=CL5.24&d=HASH01007696e19ca7d88f361b8d&x=1
۳- https://www.bbc.com/pashto/news/story/2006/03/060302_im-studio7-ali-gul-paiwand
۴- https://larawbar.net/55366.html#.X4aPIdSF5kg
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
لرغون‌پېژندنه
لرغون‌پېژندنه (چې په انګلیسي ژبه داسې «archeoastronomy» هم لیکل کېږي) کثیرالرشتوي او د څانګو تر منځ زده‌کړې دي، دا روښانوي چې پخوا خلکو څه ډول «اسماني پديدې درکولې، څه ډول یې له دغو پديدو څخه کار اخیست او اسمان د دوی په فرهنګونو کې څه رول لوباوه؟» کلایو راګلز (Clive Ruggles) داسې استدلال کوي چې دا منحرفوونکې ده چې موږ لرغون‌پېژندنې ته د لرغونې ستور پېژندنې مطالعه ووایو، ځکه چې مدرن ډول ستورپېژندنه/نجوم یوه علمي څانګه ده، حال دا چې لرغون‌پېژندنه په سمبولیک ډول له اسماني پدیدو څخه غني کلتوري تفسیرونه د نورو فرهنګونو په واسطه په ګوته کوي. دا تر ډېره په معاصرو ټولنو کې له توکم‌پوهنې/ستورپېژندنې او اسمان کتنې په اړه د بشر پوهنې له مطالعاتو سره تړلې ده. لرغون پېژندنه همدارنګه نجومي ستونزو او نجومي تاریخ ته د خواب ویلو لپاره د تاریخي ریکارډونو له جنتي پېښو څخه د کار اخیستنې او له تاريخي ستورپېژندنې سره نږدې اړیکه لري، چې د ستورپېژندنې د تمرین لپاره يې له مکتوبو ریکارډونو څخه کار اخیست.
لرغون‌پېژندنه د پخوانیو عملیو د رابرسېره کولو لپاره له بېلابېلو طریقو لکه لرغون‌پوهنې، انسان پېژندنې، ستورپېژندنې احصایې او احتمالاتو او تاريخ څخه کار اخلي. دا چې دا طریقې سره بېلې دي او د دغه ډول بېلابېلو سرچینو څخه د معلوماتو/ډېټا کارولو د اوږدې مودې لپاره د لرغون پوهانو لپاره په یو اړونده منطقي استدلال کې راټولول ستونزمن کړي دي. لرغون‌پوهنه د لرغون‌پېژندنې په منظر او ادراکي لرغون‌پېژندنه کې بشپړوونکې تشې ډکوي. مادي شواهد او له اسمان سره یې اړیکې کولی شي دا روښانه کړي، چې څه ډول د طبیعت د دایرو اړوند باورونو لکه د مایانو ستورپېژندنه (Mayan astronomy) او له کرنې سره د هغې اړیکه په یو پراخ لیدلوري کې مدغمه کړي. د کیهاني نظم مطالعات چې د مېشتېدو پر لاره ځای پر ځای شوي نور هغه مثالونه دي چې د ادراک او منظر نظریې يې له یو بل سره یوځای کړې دي.
لرغون‌پېژندنه په ټولو مهالنیو دورو او کلتورونو کې د پلي کېدو وړ ده. د اسمان معنا له یو کلتور څخه تر بل کلتور توپیر لري؛ سربېره پر دې علمي طریقې شته چې د فرهنګونو تر منځ یې د لرغونو باورونو د ارزونې پرمهال کارولی شو. دا ښايي د لرغون‌پېژندنې د ټولنیزو او علمي جنبو تر منځ د تعادل اړتیا ده، چې له امله یې کلایو راګلز هغه «په یو لور کې له لوړ کیفیت سره مل اکادمیک ډګر او په بل لور کې د لېونتوب پر کرښه د نه کنترول شویو ګمانونو په توګه تشرېح کړی.»
تاریخچه
جان مېشل د «ستورو-لرغون‌پوهنې» په نوم په‌خپل لنډ تاريخ کې استدلال وکړ چې په لرغونې ستورپېژندنه کې د څېړنو وضعیت د دوو تېرو پېړیو په بهیر کې رغېدلی دی او «له لېونتوب څخه بدعت او له هغه څخه په زړه‌پورې نظریو او په پای کې د اورټوډوکس دوازو ته ورسېده.» د نږدې دوه لسیزو له تېرېدو سره لا هم دا پوښتنه مطرح کېږي چې: ایا لرغون‌پېژندنه لاهم د اورټوډوکس په دروازو کې په تمه ده او که يې د دروازو دننه لار موندلې؟
- له جان مېشل څخه د ټاد بوستویک نقل قول ۲۰۰ کاله مخکې له دې چې جان مېشل پورته لیکنه ولیکي، هېڅ مسلکي لرغون‌پېژوندونکی او لرغون‌پوه نه و، خو ستورپېژندونکي او [1]عتیقه‌شناسان شته وو. د هغوی ځينې کارونو د لرغون‌پېژندنې وړاندینې بلل کېږي؛ عتیقه‌شناسانو د انګلستان د کلیوالو سیمو په کنډوالو کې د ستورپېژندنې خواره جهتونه تفسیر کړل، لکه څنګه چې وېلیم سټاکلي په ۱۷۴۰ کال کې د سټون هنج/Stonehenge  (د انګلستان په سویل کې د ډبرمهال او برونز مهال تاریخي یادګار دی، ژباړن) په اړه ترسره کړي وو، حال دا چې جان اوبوري په ۱۶۷۸ کال کې او هنري چانسي په ۱۷۰۰ کال کې د ورته ستوریزو/نجومي اوصولو په لټه کې و چې د کلیسا د جهت موندنې بېخ‌بناوې وې. وروسته د ۱۹مې پېړۍ ستورپېژندونکو لکه ریچارډ پراکټور او چارلس پایزي سمېث د هرمونو د جهت موندنې پر ارزونه پيل وکړ.
سرخ پارسا ولسوالۍ
سرخ پارسا ولسوالۍ د افغانستان د پروان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۳،۶۳۹ وگړو ته رسېږي.
لرغون‌پېژندنه
تاریخچه
په ۱۹۶۰ لسیزه کې د انجنیر الکساندر ټام، ستورپېژندونکي جرالډ هاوکېنز کار وړاندیز وکړ چې سټون هنج د نوي حجر عصر/نیلوتیک دور کمپیوټر دی، دې کار لرغونو ځایونو او ستوریزو/نجومي ځانګړنو ته نوې لېوالتیا راوپاروله. د هاوکېنز ادعاوې تر ډېره رد شوې، خو دا چاره د الکساندر ټام د کار په اړه چې د بریتانیا په ټاپوګانو کې يې د [2]مګالیتیک (megalithic ) ځایونو د ارزونې پایلې چې په پراخ ډول یې د کره ستورپېژندنې تمرین په فرضي ډول تشرېح کاوه صدق نه کوي. ايوان مک‌کای د دې موضوع له درکولو سره چې د ټام نظریې ازموینې ته اړتیا لري، په ‍۱۹۷۰ او ۱۹۷۱ ز کلونو کې یې د ارګېل‌شایر په ولاړو کېنېترا ډبرو کې پلټنه وکړه تر څو وګوري چې ایا د کتنې له دريځ/پلټ فارم څخه دویمه وړاندوینه د یوې غونډۍ په پېچومي کې د تېږې پر سر سمه ده که نه؟ هلته یو مصنوعي دریځ شته و چې دا د ټام د ناپېیلتیا د اوږدمهاله فرضیې (کېنترا د ژمني انقلاب/لمرګرځېدنې د یو کره ځای په توګه تشخیص شو) څرګند تصدیق و چې هغه يې په اېسلي (Islay) کې د کولټون (Cultoon ) په ډبریزه دایره کې د ټام هندسي نظریو د ارزونې لور ته بوتله چې مثبتې پایلې يې ترلاسه کړې. په دې توګه مک‌کای په پراخ ډول د ټام پایلې ومنلې او د بریتانیا نوی قبل‌التاریخ یې خپور کړ. په مقابل کې يې د کلایو راګلز په واسطه د ټام له ميداني/ډګري کار څخه په یوه نوې ارزونه کې هغه داسې استدلال وکړ چې شواهد له لوړ دقت سره په بشپړ ډول د ستورپېژندنې په اړه د ټام له ادعاوو څخه ملاتړ نه کوي. له دې سره ډ ټام میراث پیاوړی دی، اېډون سي کروپ په ۱۹۷۹ ز کال کې لیکي: «نږدې په یوازې ځان يې د ستوریزې لرغون‌پېژندنې د ډګري کار لپاره سټندردونه جوړ کړي، او په تېرو درېیو لسیزو کې د هغه حیرانوونکو پایلو بحثونه او شخړې راپارولې دي.» اغېز يې تل پاتې دی او د ډېټا/خاموارقامو ارزونه د لرغون‌پېژندنې يوه طریقه پاتې شوې.
انسان‌پوهانو چې په نوې نړۍ کې په امریکايي تمدونونو کې د ستورپېژندنې رول په بشپړ ډول ارزولی، د پام‌وړ توپير لیدل شوی. هغوی هغه سرچینو ته لاسرسی درلود چې د اروپا تر تاریخ مخکې یې نه لرلې، لکه توکم‌کښنه او د لومړنیو استعمارګرانو تاریخي سوابق. د انتوني اوېني د ابتکاري بېلګې څارلو د نوې نړۍ لرغون‌پوهانو ته اجازه ورکړه تر څو د هغو انګيزو په اړه ادعا ولري چې په پخوانۍ نړۍ کې یوازې خیال او ګمان وې. پر ځينو خامو تاريخي ارقامو/ډېټا تمرکز د لوړ دقت په اړه د ځينو ادعاوو لامل شو چې په اروپا کې د احصایوي څېړنو په پرتله نسبتاً کمزورې وې.
سرچينې
[1] په لاس جوړ شویو تاریخي پخوانیو اثارو خطي کرښو مطالعه ده، له لرغون پېژندنې سره لږ توپير لري.
[2] یو له بل سره نښتې لویې ډبرې چې تر تاریخ مخکې له یو بل سره نښتې دي تر څو تاریخي ځای یا بنا جوړه کړي، ژباړن.
خاطر اپريدی
خاطر اپريدى د (اکبر خان زوی) چې اصل نوم يې (مصری خان) وو. په (۱۹۲۹م کال کې د خیبر پښتونخوا په سدوخیلو کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، نوموړی په ۱۹۶۸م کال کې د اګسټ په ۲۴) د نری رنځ ناروغۍ له کبله ، چې یوولس کاله پرې اخته ووومړ. افریدی د پښتو ژبې له تکړه شاعرانو څخه وو.
مخينه
خاطر اپريدی د خېبر د اپريدو د قبيلې د اکبر خان په کورنۍ کې دې نړۍ ته سترگې وغړولې. دی د اکبر خان زوى، د خان دوست لمسۍ  او د شير مست کړوسى دى.
دى ډير کوچنى وو چې د غم او د يتيمۍ دردناکه او سپېره څپيړه يې پر مخ وخوړه او د پلار د سيوري نه محروم پاتې شو. د ده پالنه خپل کاکا حضرت خان او د خپل نيکه دوست خان په غاړه ولويده او دوى هم د خپل بچي په شان لوى کړ او خپله کرونده يي کوله وروسته د هغې ځيني د خيبر د لواړگي په راشغل کمپ کې ملازم مقرر شو او وروسته يي سودا گري شروع کړه د کابل نه به يي مال او متال راوړ او خرڅول به يي او خپل اقتصاد به يي پر مخ بيولو. خاطر تعليم نه دى کړى نو ځکه يي ريښه نه لگي چې د ده شاعري څه وخت پيل شوې او خپل دردونه يې څه وخت په راپيلي او ټولنې ته يي وړاندي کړي دي. خو داسېويل کيږي چې په (١٩٥٩) م کال کې به يي پيل کړي وي. مخکې مو اشاره وکړه چې ده کرونده کوله او هر کله به په دې فکر کې وو چې شعر جوړ کړي ان کله کله به يي چې تخمونه هم کرل په باغ دغه صحنه به يي هم د شعر پر شربه ويله لکه چې وايي :
زه چې تخمونه د گلانو کرم
څه معشوقې له بلبلانو کرم
د خاطر وظيفه خو په وروسته وخت کې تجارت وو لکه اشاره چې وشوه او خپله زنده گي يې د دغسې لارې څخه پر مخ بيوله په ازل کې يي دا هم نه وو ليکل شوي چې د خپل عمر نور وخت دې دغه وظيفه او دغه کسب وکړي نو هماغه وو چې نري رنځ دى پرې نه ښود او تر خاطره چاپير شو خو د دغې ناروغۍ سره سره به يي بيا هم او د خپل احساس له کبله به يي تجارت کاوو او د تجارت سره به يي له خپلو ولولو نه به يي مرغلرې جوړولې او د شعر په نازک خورا رنگين او ښه تارکى پيلې او خپل دردونه به يي د شعر په ژبه هيواد والو ته اورول. ده ته به خلکو د ډاکتر مشورې ورکولې خو دى به ډاکتر ته نه تلو او خپل ځاى کې به اخته وو او دا خبره به يي تل کوله چې زه ډاکتر ته نه ځم بلکې زه د زړه په ډاکټر باندې جوړيږم. تاسې وگورى دغه صحنه څومره ښه انځوروي :
په دارو د طبيبانو نه جوړيږم
پرې جوړيږم چې د مينې بيمار وينم
خاطر افريدي د خپل يار په غم کې غرق او تل به يي د هغې جورتونه وهل او دا فکر به ورسره وو چې څنگه به زه د هغې سره وصال حاصلوم. کله کله به يي داسې فکر کاوو چې وصال خو نه كيږي بلکې که يو ځلي يار زما خواته وگوري هم وصال دى لکه چې وايي :
هغه چې تا يو راکتلي دي
کله مې د زړه ځيني وتلي دي
خاطر د نري رنځ نه جوړ نه شو ، په ( ١٩٦٨) م کال د اتمې مياشتې په څلورويشتم نېټه له فاني نړۍ څخه سترگې پټې کړې او د ابدي ژوند غيږې ته وسپارل شو.
د خاطر اپريدي شاعري
خاطر اپريدى او د پښتو غزل يو د بل سره داسې لازم او ملزوم دي ، چې کله د غزل نوم په خوله باندې اخلو نو سم د لاسه د خاطر نوم خولې ته راځي. دا نوم او دا مقام د پښتو غزل د شعر په داسې پړاو خپور شوى چيرته چې د غزل د ځوانۍ د شعور ډيرې لارې چرځي. کله چې د خاطر طوطي په چغار راغى او د هغې د غزلونو وږمې دارم باغ استاد واباب د اثارونو په څپو په ټوله پښتونخوا کې خپري وې ، نو په دې وخت کې د ادب د لارې لارويان ډير ستومانه شوي وو. هغه د مراد شينواري خبره ، خاطر د ريښتيا هم فطري شاعر وو ځکه الله (ج) چې چاته د شعر ويلو فطري استعداد ورکړى دى هغه د يو تند سيلاب په شان په غرونو کې هم لارې راوباسي. د خاطر د شاعرۍ اصل بنياد د عشق دى او ټول اشعار يي عشقي بڼه لري ۳. دا خو جوته خبره ده چې هر شاعر په هره برخه کې اشعار ولري ، خاطر هم تصوفي ، اخلاقي او همدارنگه عشقي اشعار هم ويلي دي او دى په دغه لاره کې د ډير قوي هوډ څښتن دى. دى په خپله دغه صحنه په ډير هنرمندانه توگه او خپل فطري استعداد په واسطه انځوروي او په ډيره عجيبه توگه انعکاس ورکوي لکه وايي :
که د غم په ما انبار شي پروا نشته
د گلو نو لاندې ونه نه ماتيږي
خو کله له يوې خوا خاطر په داسې يو حالت کې قرار لري چې د خپل يار غم لاندې هم خوښ دى خوله بله پلوه دى بعضې حالاتو کې د خپل يار انکار باندې خوښ من دى او دغه حالات د ځان لپاره راحت بولي.
لکه چې وايي :
ښه شوله ډيره چې انکار د وکړو
زما د واړه عمر کار د وکړو
هسې خو هر شاعر د يار په ليدو خوښيږي او خوشحاليږي او د هغې د تاثير لاندې راځي خو خاطر هم چې يار نه ويني نو دير پريشانه کيږي او خپل يار ته خطاب کوي البته د گزار وينا ورته کوي لکه چې وايي:
خلق چې نښه ولي گوري ورته
تاچې مخ پټ کړو نو گزار د وکړو
خاطر د خيبر فخر دى د خيبر خلق د هغه په نوم باندې وياړي د هرې سيمې پښتانه دا وايي چې کاش خاطر زموږ پر سيمه زيږيدلى وى ځکه خاذر د عشق ترحمان دى او د ميني جوړوونکى دى او په خپل ژوند کې دغه مرام لري. خو د عشق سره يي اولسي شاعري هم کړې ده نو يي ، بگتى او د اولسي شاعرى گڼ فورمونه يي وليکل او وويل هر هغه څه يي چه ليدل ليکل يي. خاطر داسې شاعر وو چې شاعرانو به دده په وياړ مشاعرې جوړولې او دى به يي ستايه چې لومړۍ مشاعره د خيبر د پښتو ازلي جرگې د حمزه بابا په حجره کې وکړه وروسته د خاطر په کلي يوه ستره مشاعره وشوه چې يو لړ شاعرانو دى وستايه او په ښو ستاينو يې ولمانځه، چې دهغې د نمونې څخه د لعل زاده ناظر بيتونه را اخلم چې د خاطر استاد هم دى4 :
هغه هم غمجن کمي وه چې صابر راځني لاړو
د اخـــتـــر غم مې ژړلو چې باصر راځني لاړو
اوس مې تير زاړه زخــمونه و ايله سره ورغلى
چې خاطر مې بې خاطره شو غمزده مشاعره ده
عـــجــيـــبـــه مـــشاعره ده عجيبه مشاعره ده د خاطر افريدي د شاعرۍ بيلابيل اړخونه
افسوس ستا په خيال کې څه ښکارم
دغه ارمان به مې په زړه پاتې شي
د خاطر په کلام کې عشقي کيفونه او خوندونه د هغې د اشعارو او مرکزي خوبي ده ځکه ده ټول اشعار د عشق ځيني ډک او دغه عشق تر لوړې درجې پورې رسيږي. کله کله خاطر خپل يار ته د خطاب په ژبه باندې هم وايي او يار او يا مخاطب گرځوي او خپل يار د رڼا سره ورته کوي او خپل ځان په مقابل کې ړوند احساسوي.
خير دى دا زما سترگې که بدې دي
۳۵۱۱ (عدد)
۳۵۱۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۵۱۰ څخه  مخکي او د ۳۵۱۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۳۵۱۱:
په کلینډر کې
۳۵۱۱ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۳۵۱۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
خاطر اپريدی
د خاطر اپريدي شاعري
ته خو راته گوره په داښو سترگو
زه يم چې د زړه په سترگو تاوينم
چارڼا ليدلې په ړندو سترگو
خو بلاخره دا ويلى شو چې اپريدي صاحب پخپلو اشعارو کې هر څه د يار بيان کړي کله خفه کيږي او کله گيله من کيږي او کله کله د يار غمونه هر څومره چې په ده باندې انبار وي خوشحالي څرگندوي.6
د خاطر اپريدي د شعرونو منځپانگه
چې د زړه کورته دې راشي پروا مه کړه اې خاطره تل خاطر د مېلمنو شي
د شعر هر مضمون د شاعر د فکري صلاحيتونو ترجمان دى او هر شاعر د مقام او فني اهميت له مخې خپله درجه لري هم د فن په لحاظ او هم د مقبوليت په لحاظ. دا ښکاره خبره ده چې هر شاعر د ژوند هره برخه که هغه عشقي ده که تصوفي ده که اخلاقي ده او که نورې برخې دي په خپلو اشعارو کې راوړي. مخکې د خاطر په اشعارو کې څه نا څه څيړنه وشوه او په کې معلمه شوه چې د افريدي د شعر اصل او بنياد عشقي دى او خپلو اشعارو کې يي عشق پاللى او د عشق په جامه پسوللى دى. شاعر خپل اشعار د استعارې ، کنايي ، تشبيهاتو ، طباق ، حسن تعليل ، عارفانه تجاهل ، تلميح او داسې نورو صنايعو په راوړلو سره ښايسته کړي دي عينې د بديع ښکلا او هم د بيان د صنايعو په راوړلو سره خپل کړي دي. د خاطر شاعري عشقي ، ساده او بي ساخته ده تخيل يي که څو عالمانه فلسفيانه نه دي خو د شعر بندش يي دومره بې ساخته او زړه راښکونکى دى چې لوستونکي ترې سر نه شي څرگنده ولاى. ده في البديه شعر هم ويلى دى ځکه دى يوه ورځ په باغ کې تخمونه کري نو سم دلاسه خولې ته دالاندې بيت ورغلى دى :
زه چې تخمونه د گلانو کرم
څه معشوقې د بلبلانو کرم
ددې تر څنگ مراصيله شاعري يي هم کړې ده او په هره مشاعره کې به په ده باندې مجلس جوړاوه او شاعران به ترې تاو وه او ده به د ټوکو په شان هم اشعار ويل .ځيني وخت کې د يار مينه په ده باندې ډيره غلبه کوله او د هغې د نشتوالي په وخت د خولې څخه داسې فرياد کوي.
کله چې په فکر کې داستا شمه
تاو مې شي د زړه نه ستا د مخ لمبې
گډ چې د د زلفو په سودا شمه
ده په خپلو اشعارو کې تصوفي برخه هم ستايلې ده او د حضرت محمد (ص) اوصاف يي بيان کړي دي لکه چې وايي :
کاڼي بوټي د ديار د محمد (ص)
ماگڼلي په ديدار د محمد(ص)
دي ياران ددې جهان د نيمې لارې
عبادت کړه چې شي يار د محمد (ص)
کړنگونه به يي لارې شي په مخکې
که يار نيولې لار د محمد(ص)
ددې سره ده په خپلو اشعارو کې خوشحال هم ستايلى او د هغې تر څنگ د وطن په غم هم غمجن شوى او د خيبر په باره کې يي هم اشعار ويلي دي. بل د پښتو د اتفاق په باره کې هم خپل خورا ښه اشعار ويلي دي لکه وايي چې :
دښمن به ځي ترينه پرغاړه         ورته به جوړ په خړغرونو گلستان شي
يـــــــو چــې مــــــــســـلـــمــان شـــي
دا چې زما اصلي موضوع د خاطر په اشعارو کې معنوي ښايستونه دي نو نور په دې برخه کې د څيړنې نه تيريږم او خپلې اصلي موضوع ته راگرځم خو دا چې زما موضوع د ادبي فنونو د بديع په برخې پورې اړه لري لومړى بايد په بديع باندې وغږيږو او ځان پرې پوه کړو.
د بديع علم بديع په دريمه هجري پيړى کې درياسم عباسي خليفه زوى ابوالعباني عبدالله منځ ته راوړ څنگه چې په عربي کې د ځانه نوي شي ايستلو ته بداعه يا بداعت وايي نو په عربي باندې يي هم بديع نوم کيښود. نوموړي د بديع د علم (١٧) فنونه منځ ته راوړي. د ده څخه وروسته قدامه بن جعفر منځته راغى او خپل کتاب د نقد قدامه په نوم کتاب جوړ کړ او په دغه (١٧) فنونو (١٣) نور هم ورزيات کړل. په دريم قدم کې ابوصلال عسکري منځته راغى او (٥) فنون يي نور هم په کې زيات کړل او د بداعت اصول لکه د ايجاز ، اتناب ، فصاحت ، بلاغت او نور په کې راوړل او د الضاعتين په نوم يي کتاب منځ ته راوړ7.
د بديع تعريف : بديع هغه علم ته وايي چې د کلام غير واجب ښکلا او تحسين ډولونه پرې معلوميږي. بديع علم په دوو برخو ويشل شوي دي. چې اولې برخې ته يي معنوي ښايستونه وايي او د دوهمې برخې ته لفظې ښايستونه وايي چې هره برخه يي بيا بيلا بيل ډولونه لري، څه رنگه چې زما موضوع ي،ازې د خاطر افريدي په اشعارو کې معنوي ښايستونه دي نو زه هم يوازې د خاطر په اشعارو کې معنوي ښايستونه څېړم، چې په لاندې ډول دي: د خاطر افريدي په اشعارو کې معنوي ښايستونه : هغه ښايستونه دي چې د مانا رعايت په کې شوى وي نه د لفظ يعنې په لفظ پورې اړه نه لري او په لاندې ډول دي.
طباق : د متضادو کلمو راوړل يا د متضادو لغتونو ، اسمونو ، صفتونو او يا د فعلونو راوړل پخپل کلام کې عبارت له طباق ځني دي.
د خاطر افريدي لاندې شعر وگورى :
تا خو د ځان کړمه اى ځانه زما
په دغو خپلو او پردو څه وکړم
په پورته بيت کې د تعريف معمول شاعر په خپل کلام کې دوه متضاده کلمې (خپل او پردي ) راوړي دي او د طباق ښايست يي منځ ته راوړى دى. يا په لاندې بيت کې :
کړم چې د وصلت طمع ماته د هجران څه دي
څوک چې شي يتيم اسير هغونه گريان څه دي
په پورته ذکر شوي بيت کې شاعر دوه متضاد (متقابل) الفاظ چې عبارت له (هجران او وصال) څخه دى ذکر کړى دي کله چې شاعر دغسې کلمې پخپل کلام کې راوړي او خپل کلام پرې ښايسته کړي د طباق ښايست جوړوي.
طباق درې ډولونه لري چې په لاندې ډول ښودل کيږي :
١_ اسمي طباق
٢_ فعلي طباق
٣_سلبي او ايجابي طباق
١_ اسمي طباق :
لکه په لاندې بيت کې :
تل مې ژړا سهي خندا نه سهي
دا ستا جفا سهي وفا نه سهي
په پورته بيت کې شاعر متقابلې کلمې د ( ژړا ، خندا ، وفا او جفا ) رآوړي دي آو طباق ښايست يي جوړ کړى دى. کله چې شاعر په خپل کلام کې دوه داسې متقابل الفاظ راوړي او خپل کلام پرې ښايسته کړي نو د طباق جوړوي.
يا لکه په لاندې بيت کې :
خپلې خندا ته گوره
خپلې جفا ته گوره
زما وفا ته گوره
پورته بيت هم د تير بيت په څير دى يعنې په پورته ذکر شوي بيت کې هم شاعر متضادې کلمې (خندا ، ژړا ، جفا او وفا ) راوړي دي.
خو کله چې شاعر په خپل کلام کې داسې کلمو او الفاظو کارونې ځني کار واخلي نو د معنوي ښايسونو د جملې څخه اسمي طباق جوړوي.
زړه په دې نه دى چې ناولى مخ دى
چې کوم يي خوښ شي هغه ښکلى مخ دى
په پورته بيت کې شاعر دوه متقابل صفتونه (ښکلى او ناولى ) راوړي دي. خو کله چې شاعر دوه داسې متقابل صفتونه په خپل کلام کې راوړي نو د ښايست پر لحاظ ورته طباق او په طباق کې اسمي طباق وايي.
که شړلي يي غمونه کوربانه دي
٢_ فعلي طباق :
چې مې سلگى بې واره ځي او راځي
دغه د ستا د تلو راتلو نښې دي
په پورته بيت کې شاعر دوه متقابل فعلونه چې ( تگ او راتگ ) ځيني عبارت دي راوړي دي او فعلي طباق يي رامځته کړى ده.
کله چې شاعر په خپل کلام کې دوه دغسې متقابل فعلونه سره راوړي نو د ښايست په لحاظ ورته فعلي طباق وايي.
٣_ سلبي او ايجابي طباق :
په دارو د طبيبانو نه جوړيږم
پرې جوړيږم چې د ميني بيمار وينم
په پورته بيت کې شاعر جوړيږم او نه جوړيږم دوه متقابلې کلمې راوړي دي او د طباق صنعت يي منځ ته راوړى دى. کله چې شاعر په خپل کلام کې داسې دوه متقابل الفاظ چې د يوې مادې ځيني وي او د مثبت او منفي يا امر نهې په صورت سره راوړي نو په طباق کې سلبي او ايجابي طباق جوړوي.
همدارنگه وگورى چې شاعر دغه لاندې بيت ته د صنعت په څومره هنرمندانه انداز کې راوړى.
څه که ته يي ناقرار زما همدمه
زه په دې ناقرارۍ کې قرار وينم
په پورته بيت کې شاعر دوه الفاظ چې البته يو د بل پر ضد واقع شوي او عبارت دى له اقرار او ناقرار ځيني راوړي دي.
دا چې دغه الفاظ دوه متقابل صفتونه دي او د يوې مادې ځيني خو د امرنهې په راغلي نو سلبي او ايجابي طباق يي منځ ته راوړى او يا لکه په لاندې بيت کې :
سوى مې د سترگو ړندوي چې درته نه گورم
که ډير درگورمه خو دارنگه زينت کوم دى
پورته بيت کې شاعر دوه متقابل فعلونه (درگورم ، نه گورم ) د مثبت او منفي په شکل سره راوړي دي. کله چې شاعر په خپل کلام کې دغسې ادبي نزاکت راوړي نو د ښايست په لحاظ ورته سلبي او ايجابي طباق وايي.
او يا لکه په لاندې بيت کې :
داسې راته گورې لکه نه چې راته گورې
نيغ مې د زړگي وځې کاږه چې راته گورې
په پورته بيت کې شاعر بيا د گورې او نه گورې دوه متقابل فعلونه راوړي دي خو د يوې مادې څخه دي او د مثبت او منفي په شکل راغلي دي. نو کله چې په يو بيت کې داسې الفاظ سره راوړل شي نو سلبي او ايجابي طباق جوړوي.
مراعات النظير :
داستامخ لکه افتاب پټ په وريځ کې
پرې راخور د زلفو جال ووته اوده وې
په پورته بيت کې مخ د مخ سره مناسبې کلمې لکه زلفې او د زلفو جال راخوره ول او بيا په خپله مخ د افتاب سره په روښانايۍ کې مساوي کول چې وريځ هم ورسره تړلي وى ډيرې مناسبې کلمې دي .يعنې کله چې شاعر په يو بيت کې څو الفاظ ذکر کړي او بيا ورته په دوهم نيم بيتي يا دوهم بيت کې د هغې سره مناسبې کلمې يا مناسبات او ملايمات راوړي نو د مرات النظير ښايست جوړوي.
سپوږمۍ په شپه ښايسته ده توره شپه هم په سپوږمۍ
ستا مخ د تورو زلفو د غنچو سره جوړيږي
په پورته بيت کې اول سپوږمۍ او بيا ورسره شپه چې شپې کې سپوږمى وي همدارنگه مخ د مخ سره تورې زلفې او بيا د زلفو غنچې چې ډيرې ښکلې او مناسبې کلمې راغلې دي او مراعات النظير صنعت يي منځ ته راوړى. همدارنگه يوه ښکلې تشبه هم په کې شته چې هغه د تورو زلفو غنچې کې موجوده ده او موکده تشبه بلل کيږي.
ستا محبت دى لکه اور داسې
په پورته بيت کې محبت ذکر شوى چې د محبت سره مناسبې کلمې اور هم راغلى ده يعنې محبت خامخا اور وي او وروسته د دغې اور په واسطه سړي رنگ توريږي اور سکور په شان گرځي. نو کله چې شاعر په خپل کلام کې داسې مناسب الفاظ سره راوړي د مراعات النظير صنعت جوړوي.
کور او کلى هميشه په غټو زړو شي
هم په ښه ډيره دنيا او په سړو شي
ريښتيا خبره ده چې د کور او کلي دودونه رواجونه چې بعضې مشکل هم وي هغه څوک کولى شي چې ښه غټ زړه ولري ښه دنيا ولري او ميړونه هم موجد وي د کور او کلي دودونه د هغې سره مناسبه کلمه ښه سړى د ښو سړيو غټ زړه د غټ زړه سره ښه دنيا ټول هغه کلمات دي چې يو د بل سره مناسبت لري نو په يو بيت کې ددغسې مناسبو کلمو راوړل د مراعات النظير ښايست منځ ته راوړي. لف او نشر:
چا سره يو ځاى ليدل شپه او ورځ
زلفې يي تيارې مخ يي رڼا گوره
په پورته لومړى نيم بيتي کې شاعر شپه او ورځ راوړى ، خو وروسته بيا په دوهم نيم بيتي کې د هغې مطابق ماناوې يا کلمې لکه تياره او رڼا راوړي دي. يعنې کله چې شاعر په لومړى نيم بيتي يا لومړي بيت کې ځني کلمې د اجمال په صورت راوړي او بيا وروسته په دوهم بيت يا دوهمه نيم بيتي کې د هغې متعلق څه نورې ماناوې راوړي د ښايست په لحاظ ورته لف او نشر وايي. بل دا چې په نوموړي بيت کې د طباق البته اسمي طباق صنعت هم موجود دى.
لف او نشر صنعت هم په دوو برخو ويشل کيږي چې يوه يي مرتب او بل يي غير مرتب لف او نشر دى8.
د مرتب لف او نشر مثال په لاندې ډول دى :
١_ مرتب لف او نشر :
چې دې گورم تورو زلفو سپين رخسار ته
توره شپه ده سپين سبا را يادوي
په پورته لومړى نيم بيتي کې شاعر تورې زلفې او سپين رخسار راوړي دى خو وروسته د هغې متعلق توره شپه او سپين سبا په دوهم نيم بيتي کې راوړي يا ذکر کړى دى. خو داچې د دوى تر منځ يا تفصيل يي د اجمال سره په ترتيب کې برابره ده مرتب لف او نشر دى .يا لکه په دې لاندې بيت کې.
مرگ او بيلتون دواړه جوړه راغلي
خاطره دا واخلم که دا واخلم
په پورته بيت کې مرگ او بيلتون ذکر شوى خو بيا وروسته يي د مرگ لپاره لومړى (دا) کلمه او بيلتون لپاره يي دوهم د (دا) کلمه ذکر کړى دا چې ترتيپ يي سره سم دى نو مرتب لف او نشر يي بولي.
٢_ غير مرتب لف او نشر :
لکه د خاطر په لاندې بيت کې:
راته ښکاريږي مخ او زلفې د يار
په تورو شپو کې سپين سحر گډ شوى
په پورته بيت کې لومړى مخ او زلفې ذکر شوى او بيا وروسته د مخ لپاره تورې شپې او د زلفو لپاره سپين سحر راغلى دى. دا چې ترتيب کې برابر نه دى يعنې اجمال په تفصيل سره په ترتيب کې برابر نه دى نو غير مرتب لف او نشر يي بولي9.
توريه :
چې يو يو غم د را په زړه کړم اشنا
د سمندر غوندې چې تيرې شوې
په پورته بيت کې د سمندر حکم شاعر په خپل شعر کې راوړى ده او سمندر دوه ماناوې لري چې يوه مانايي هغه د اور چنجى دى او بله مانا يي لوى سيند دى. داچې داسې کلمې يا الفاظ په يو بيت کې راوړل شي نو خامخا سړى په وهم اچوي او دغسې دوهم حالت يادوي توب حالت توريه ده خو دا چې د ظاهري مانا سره متناسبې کلمې په وينا کې موجودې وى مرشحه توريه بلل کيږي.
٢_ مجرده توريه :
ستا د ښايست په تصور کې يي ژوندون جوړ دى
چې په ريښتيا خو سمندر وي له انگارنه وځي
په پورته بيت کې د سمندر ځني هغه لرې مانا چې د اور چينجى دى مراد ده او دهغې سره مناسبې کلمې لکه انگار هم موجودې دي او د ظاهري مانا سره مناسبې کلمې نه شته نو مجرده توريه بلل کيږي.
حسن تعليل :
لکه د مصري خان افريدي په لاندې بيت کې :
يار چې خوب کا په سپين مخ زلفې خورې کا
توره شپه شي په تمام جهان تيرې کا
په پورته بيت کې شاعر وايي کله چې يار ويده کيږي نو خپلې زلفې په مخ باندې راغوړوي خو کله چې دغه زلفې په مخ باندې ولويږي ددې سبب کيږي چې ټول جهان د هغې ځيني تياره شي ، خو په حقيقت کې داسې نه کيږي بلکه يو مناسب غير حقيقي مگر لطيف علت يي راوړى دى.
په ماشپه شي چې شانه په مخ زلفان کړې
د سبا په انتظار مې سپين چشمان کړې
په پورته بيت کې شاعر وايي کله چې يار خپل زلفان په مخ باندې شانه کوي نو په ما باندې شپه شي او د سبا په انتظار کې ناست وم خو په حقيقت کې داسې نه کيږي مگر غير حقيقي لطيف علت يي راوړى دى.
شميرل چې دې نه شمه خالونه د جبين
بيلتون مې ډير گردونه په چشمانو ايښي دي
په پورته بيت کې شاعر وايي د ستا جبين يا تندي خالونه چې زه نه شم شميرلى دا علت د دې دى چې بيلتون زما په سترگو ډير گردونه غورځولي نو ځکه د هغې د شميرلو نه زه عاجز يم يو لطيف علت دى.
داستا باڼه وو او غشى د چا
شکمن په دغو گذارونو کې يم
په پورته بيت کې شاعر د يار په بڼو باندې ځان نا گمانه اچولى او وايي چې نه پوهيږم ستا د باڼه دى او که د چا غشي و چې گذارونه يي کول نو ځکه وايي چې زه په دې باندې نه پوهيږم خو په حقيقت کې پرې پوهيږي چې څه شي دى. کله چې شاعر په خپل کلام کې دغسې ادبي نزاکت مراعت کړي نو د ښايست په لحاظ عارفانه تجاهل وايي 10.
سوال اوځواب :
لکه په لاندې بيتونو کې :
ما وې ځان راته اشنا داستا په څير دى
دې وې وروسته به ته پوه شې سوى خير دى
دې وې زړه به د کا څيرې زما زلفې
ما وې ستا هر يو کليپ ورله کوشيردى
دې ويل ته خو بيا رامخ شه که پښتون يي
ما ويل هر پښتون پخوا د سره تير دى
ما ويل زه خاطر دې يم هر وخت په طمع
دې ويل دلته راشه کښينه غم خو ډير دى
په پورته بيتونو کې شاعر خپل کلام د سوال او ځواب په توگه راوړى دى. يعنې کله چې يو شاعر خپل کلام کې په لومړى نيم بيتي کې پوښتنه وکړي او په دوهم نيم بيتي کې وروسته بيا د هغې ځواب هم راوړي سوال او ځواب صنعت جوړوي.
حسن مطلع:
سپينه خوله خو يوځل راکړه په پرده کې
ما يي کړى دى آرمان په يوه موده کې
لکه بلبل په نوبهار کې چې گلانو له ځي
زړگى مې دغسې صحنه ستا لبانو له څي
بيگا ستا په انتظار مې هسې ستړې ټوله شپه کړه
خندل را پورې ستورو سپوږمى راته گيله کړه
پورته بيتونه په داسې شکل سره شروع شوي چې ويونکى مجبور کيږي ټول شعر تر آخره ټول ولولي. کله چې شاعر خپل کلام په داسې ډول شروع کړي چې ويونکى يا لوستونکى دې ته مجبور شي تر آخره يي بيا پوره ولولي نو دغسې صنعتونه د ښايست په لحاظ حسن مطلع وايي.
يا لکه په لاندې بيتونو کې :
گرځيږي راهزنان د بدرگو سره راځه
هم تاراته ويل چې د جرگو سره راځه
منظر مې شو جانانه دا کاږه واږه کاته ستا
که يار وي مرور د خنديدو سره راځه
د لوږې تندې مړ شمه نو هله راشې ته
خاطر به ورته گوري زير زير ووايه چې ښه
اشنا ته د ميږي په قدمو سره راځه
تکرار حسن:
لکه د خاطر په لاندې بيتونو کې :