cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په پښتو غزل کې د حمزه ونډه
پښتو غزل کې د حمزه ونډه :
شلمه پېړۍ د پښتو ادب د عروج او ارتقاء دور دی.په دې دورې کې بې شمېره شاعران، اديبان، مورخين، محققين، نقادان، مؤلفين، عالمان او داسې نور راپيدا شول چې د پښتو ژبې او ادب د پېشرفت او پرمختګ بنسټ يې کېښود او له مخې يې  دغه دوره د پښتو ژبې او ادب د ترقۍ او پېشرفت ابتداء وګرځېده، خو حمزه د دې واړو سرخېل و، د ده شاعرۍ د پښتو د جديد ادب په تاريخ کې يو نوی باب اضافه کړ چې د جديد دور ابتداء ترې وشوه. د حمزه نه مخکې په پښتو غزل د ولسي شاعرانو قبضه وه، هغه د خپلو فني صلاحيتونو او تخليقي کوښښونو په ذريعه د هغوی دغه قبضه ختمه کړه ، دا د پښتو غزل په لړ کې د هغه ډېر لوی خدمت او اجتهادي کوښښ دی، دغه شان هغه خپل غزل د فارسي او عربي د خصوصياتو نه ازاد کړو او د پښتو ژبې او مزاج رنګ يې ور کړو.
( ۳ : ۱۰۶ مخ )
د پښتو ادب په تاريخ کې حمزه او غزل په خپلو کې په داسې مزي تړل شوي چې ترمنځ يې د بېلتون کرښه راښکل يو له امکانه وتی کار دی.
( ۶ : ۶۶ مخ )
حمزه صيب د رژېدونکي پښتانه ثقافت د علامت يوه داسې تيږه ده چې  که هر رنګه تغير او انقلاب پرې راشي ، نو دا به نه له خپل ځايه وخوځولای شي او نه به يې ورژولای شي.
( ۸ : ۱ مخ )
حمزه پښتو غزل د نازکخيالۍ او نادرو تشبېهاتو معراج ته ورسولو او دغه دواړه خصوصيات که د چا په غزل کې په يوه وخت کې  راجمع کېدای شي، نو هغه صرف او صرف د حمزه غزل دی، چې پښتو غزل ورته ويلای شو.
( ۷ : ۶ مخ )
ولې پکې ستا هغه خواږه لوظونه نه ښکاري
نن خو دې د سترګو پښتنو خبـرې نورې دي
( ۷ : ۲۱۱ مخ )
د حمزه غزل کې هره مضمون بيان شوی او هره موضوع پکې څېړل شوې ده په دې وجه د ده غزل نه د هر ذوق خاوند خوند اخيستلای شي.
په شلمه مېلادي پېړۍ کې په سلګونه شاعران د پښتو شاعرۍ ميدان ته راغلل د خپل توان مطابق يې د پښتو شاعرۍ په سينګارولو کې برخه واخيسته، خو په دې ټولو کې چې حمزه بابا د ادبي مقام کوم امتيازي حيثيت ترلاسه کړی، په معاصره ادبي بهير کې يې ساری نه ليدل کيږي، ځکه چې په پښتني ټولنه کې د بابا لقب ګټل ډېر ګران کار دی، ډېر کړاو غواړي، په دې عمل کې خپل وېښته سپينول غواړي او حمزه بابا دا واړه مرحلې ترسره کړي دي او د دې هر څه نه وروسته د بابا دې لوړ مقام ته رسيدلی دی.
( ۶ : ۷۱ مخ )
د حمزه بابا په کلام کې داسې سوز، شيريني او خاموشه رواني ده چې زړه ته تسکين، روح ته لذت او دماغ ته مسرت او تازګي ور کوي.
که په لنډو ټکو کې ووايو چې حمزه پرونی مړاوی او نيم ژواندي غزل ته روح ور کړ، ساه يې ور کړه، ژوند يې وروباښه، په پښتني خويونو يې رنګ کړ، په ښکلو زرينو هنرمندو او پښتني افکارو يې وپاله، غزل يې ځوان کړ، د زړه وينه يې ور کړه، سينګار يې کړ، خپل عمر او ځواني يې ور ته ډالۍ کړه او خپله بوډا شو، نو کمه او بې ځايه به نه وي.
ما وينــــــه در تـــــه در کړه د پښتــــــو غزلــــه
ستا شونډه پرې راشنه شوه او بابا شومه زه
( ۲ : ۷ مخ )
***
ما حمزه ځواني چې کړه پيدا په خپل غزل کې
زوړ که شومه زه خو زړېدو ته مې پرې نه ښوه
د حمزه د غزل کړه وړه :
غزل په ختيځو ادبياتو کې د تخليقي څرګندونو يوه غوره او په زړه پورې ذريعه ده چې له ځان سره خپل ځانګړي روايات لري.
په پښتو شاعرۍ کې غزل تر اوسه له ټولو زيات تخليق کېدونکی او په زړه پورې ژانر دی.
( ۶ : ۱۹ مخ )
د خاطر اپريدي له نظره غزل هغه مخلص، خواخوږي، دردمند او حساس زړه ته ويل کېدای شي، په کوم کې چې د مظلوم د اوښکو لپاره ځای وي، د ښکلا لپار هم، د معاشرتي مسايلو درد هم پکې وي او د معاشرې د فرق احساس هم، د مزدور خولې هم پکې او د انسان د انسانيت ښکلی تصوير هم. غزل هر ښه څيز ستايي او هر بد څيز ته بد وايي، همدغه بايد چې د غزل مقام وګڼل شي.
( ۳ : ۲۲۶ مخ )
د جديد پښتو غزل په موثر بدلونونو کې د سوبه سرحد ( خېبر پښتونخوا) ځينې محترم شاعران هم ډېر لوی لاس لري چې نومونه به يې تل په زرينو کرښو کې ياديږي لکه محترم حمزه شينواری، قلندر مومند، قمر راهي اندېش، شمس القمر او صاحبزاده فيضي.
( ۳ : ۲۲۹ مخ )
خو په دې ټولو کې د حمزه صيب غزل متصور غزل دی، ده په غزل کې نوي علامتونه، استعارات او کنايات متعارف کړل، حمزه د دې دور نماينده شاعر دی، د ده غزل يو امتيازي خصوصيت دا دی چې د غزل ټکو ته يې يو جسم پښتون هيئت ور کړی.
( ۳ : ۲۴۹ مخ )
د حمزه صيب شاعرۍ کې د فن تخنيکي والی، د اسلوب د ساده ګۍ بيان، د ښکلا نه پس چې کوم څيز لوستونکی ځانته متوجه کوي، هغه د تصوف پوخ رنګ دی.
( ۹ : ۳۶ مخ )
يا خو هيڅ نشته دا واړه وهم و خيال دی
او که وي نو بس د يار بـه وي وجــــــــــود
مونږ هر کړه وړه او صفات  چې په پښتني ټولنه کې ګورو همدغه صفات او کړه وړه ټول د حمزه بابا په استعارو کې په تفصيل سره ليدلای او محسوسولای شئ لکه : اسلام ، پښتونواله، عشق، سوله، هېوادپالنه او نور...ښاغلی حمزه بابا د خپل غزل د کړو وړو په اړه داسې څرګندونې کوي ؛ (( د زلمو په غزل کې زما د غزل کړه وړه موجود دي، که په شعوري ډول وي يا په غير شعوري ډول ، چې څوک پښتو ليکي نو زما د وينو رنګ به پکې وي.)
( ۶ : ۱۰۰ مخ )
زلفې جوړې بيا خورې که، بيا يې جوړې، بيا خورې که
در پېښـــــه څـــــه ســــودا ده مخــــــامخ پـــــه آيېنـــــــــــه کې
( ۳ : ۲۲۱ مخ )
مونږ بايد دا ومنو چې حمزه بابا غزل ته د تصوف او رنګينۍ ور کولو سره سره دا اعزاز هم لري چې دوی غزل پښتون کړ، غزل څه چې د غزل هر ټکی يې پښتون کړ، د ده شاعري د پښتو شاعري نه، بلکې پښتنه شاعري ده، دی د پښتون د پوره ادبي تاريخ وارث دی.
( ۳ : ۲۴۳ مخ )
د حمزه تغزل :
په حقيقت کې حمزه ته دا دومره شهرت او ناموَري غزل او بيا په غزل کې هم تغزل وربښلې ده، تغزل د غزل معيار دی، روح دی، حس دی، پيمانه ده، قاعده او نمونه ده، دا موزونيت، افاديت، مقصديت، تناسب او تنظيم دی، د غزل کړه وړه او مزاج دی، د غزل داخليت او خارجيت دی، لنډه دا چې کوم غزل د شاعرۍ په تول پوره وي،هغې کې ارومرو تغزل وي. په دې هکله د حمزه يو څو بيتونه راوړو:
مړ له خوشحالۍ چې نشم خدايه زه
وژنمه دې نن راتـــــــــه اشنــــــــا ووې
څومره په ما ګران دي د اشنا ليـــدل
( ۳ : ۱۱۶ – ۱۱۷ مخ )
د نوي خيال لرل،د تخيل لوړوالی او  الهامي کيفيت د حمزه د تغزل توکي دي، د څه په وسيله چې يې غزل نني بلندو ته رسولی دی، لکه د حمزه دا بيت :
چې يې اظهار لره الفاظ نه مومم
د حمزه تعلي :
حمزه بابا ته په خپله هم دا احساس شوی و، چې ده پښتو غزل کوم مقام ته رسولی دی. دغه احساس د هغه د شخصيت برخه و، د هغه په شاعرۍ کې د غزل په حواله د شاعرانه تعلي اظهار د نورو شاعرانو په مقابله کې نسبتاً زيات شوی دی.
( ۵ : ۷ – ۸ مخ )
د شاعرانه تعلي دغه اظهار کله خو د غزل د مجموعي ارتقاء په حواله شوی دی او کله د غزل د جزوي محاسنو د تذکرې سره يو ځای شوې ده لکه د حمزه بابا دا لاندې بيت تاسې ولولئ:
حمزه! چې د غزل نه رنګينۍ دې ورکې نشي
دا ښايي چې تل تل ولـــــــرې خيال نوی نوی
***
وايم چــــــــــا هسې وينـــا کـــــړې ده
( ۴ : ۲۵ مخ )
د حمزه د غزل فطري انداز :
د حمزه په غزل کې چې کومه رواني، برجسته ګي او فطري انداز په نظر راځي دا هم د ده برخه ده، دا برجسته او فطري انداز هسې نه حاصليږي يو اوږد شاعرانه رياضت او فطري صلاحيت غواړي، حمزه د غزل دومره مشق کړی چې يو اوږد عُمر يې د غزل رياضت له سره ځار کړی دی، دغه وجه ده چې هغه په غزل کې کله د عدم بيان مظاهره کوي او که د عدم بديع، خو شاعري په هر حال برجسته او فطري ساتي که څوک د هغه په ځينو شعرونو نه پوهيږي دا د حمزه بابا د اوچت خيال او ژور فکر سبب دی چې د عامو ذهنونو په احاطه کې نه راځي، خو په مجموعي لحاظ هغه ګرانې نه ګرانه مانا د مضمون په اسانه او روانه پيرايه په بيانولو شاعرانه قدرت لري.
( ۵ : ۹ مخ )
د دې خبرې د اثبات لپاره لاندې بيتونه وګورئ:
ګـوره سترګې چې مې ډکې ډکې کيږي
نوم د تګ په خوله وانخلې باران راغی
***
غـــل د محبـــــت غلطېــــــدای نـــشـــــي
( ۴ : ۲۷ مخ )
د حمزه د غزل انفراديت :
د حمزه بابا د غزل يو بل جوت خاصيت دا دی چې هغه په صوري او معنوي دواړو حالاتو کې غزل ته يو منفرد انداز او د وينا يو بېل اسلوب ور کړی دی په دغه بېل اسلوب ور کولو کې هم د هغه د اوږد شاعرانه رياضت پس منظر پروت دی، دغه رياضت د حمزه بابا په مطالعه او مشاهده دواړو اډانه لري.
( ۴ : ۲۸ مخ )
د هغه د اسلوب په انفراديت کې چې کوم معنوي توکي شامل دي هغه د هغه نفسياتي پس منظر، د تخيل لوړوالی، متصوفانه فکر، او د پښتني دودونو شاعرانه اظهار و غيره دي. دغه شان د اسلوب په صوري توکو کې يې لفظي غنايت، صنايع او بدايع، ژبې او وقار ، عظمت او د متضادو ماناو لپاره د لفظونو متناسبه راوړنه وغيره دي. د دغو ټولو بنيادي صفتونو په وسيله حمزه بابا شاعرانه اسلوب ته انفراديت بښلی دی.
د حمزه بابا اسلوب ډېر مقبول او ښکاره دی، ګورو چې زمونږ د عصر ډېرو شاعرانو يې د پيروۍ هڅې کړي او په خپله هم وايي:
فن او شخصيت زما حمزه، غندي همعصره خو
بيا به هم مجبور يې چې به ته زما په پلــه راځې
( ۵ : ۱۱ مخ )
د حمزه د غزل تصوف او عرفان :
تصوف پښتو ادب ته په لومړي ځل د يو تحريک په شکل د روښانيانو په دور کې راننوت، تصوف د ختيځ ادب يو بل په زړه پورې موضوع وه، ځکه خو دا خبره مشهوره وه، چې (( تصوف برای شعر ګفتن خوب است)) له نېکه مرغه د پښتو غزل د ارتقاء او مقبولتيا راز هم همدا تصوف دی.
( ۶ : ۱۱ مخ )
د تصوف تعريفونه ډېرو صوفيانو کړي دي، خو جامع تعريف يې دا شوی دی چې خپل داخل او باطن د هر قسمه خطا، ګناه، شر او  بدۍ نه پاکول او په يوه صفا لاره د الله تعالی مينه او قربت حاصلولو ته تصوف وايي.
( ۴ : ۳۰ مخ )
په شلمه پېړۍ کې تصوف د حمزه بابا په غزل کې د يو اهم او ضروري جزء په حيث وپېژندل شو. د حمزه بابا په غزل کې صوفيانه رنګ په دې هم انفراديت لري چې هغه په تصوف کې هم د پښتني نفسياتو خيال ساتلی دی.
حمزه سفر که د حجاز وي نو هم
زه د پښتون د قافلو سره ځـــــــم
( ۶ : ۱۷ مخ )
***
ما حمزه ته يثربي باده خاونده
په ښاغلې پيمانه کې افغــان را
د حمزه د غزل پښتون احساس :
د حمزه بابا نه وړاندې چې څومره متصوف شاعرانو متصوفانه افکار په شاعرۍ کې ځای کړي دي، نو بغير د الله تعالی د قرابت او محبت د احساس نه نور ټول احساسات يې پرېښي دي لکه رحمان بابا چې ويلي يې دي :
زه عاشق يم سر او کار مې دی له عشقه
نه خليل نه داودزی يم نـه مـــــومـــــــنـــــد
( ۴ : ۳۲ مخ )
ولې حمزه بابا چې د تصوف فکر خپل کړی هم دی، نو د خپل قوميت احساس يې هم ور سره ملګری کړی دی، حمزه بابا غزل پښتون کړ، په پښتني احساس يې يو ځل بيا راژوندی کړ او سينګار يې کړ، د حمزه په فکر او شعر کې د پښتونوالې او افغانيت احساس دومره ژور ځای لري چې خپل ژوند، خپله بقا او خپله هستي په همدې کې ګوري:
هر ګز به فنـــــا نه کړمـــــــه قامــي امتيـــــــاز
ژوندون به مې په دې وي چې افغان يمه زه
( ۱۱ : ۸۱ مخ )
هر څو که در ته ګونجې وي تندي د زمانې
( ۱۱ : ۱۵۷ – ۱۵۸ مخ )
***
جونه شوې پېغلې په کالــــه پاتې دي
( ۷ : ۱۳۱ مخ )
د حمزه غزل کې قامي شعور:
( ۵ : ۳۴ مخ )
څو چې راغونډ په يو مرکز يې نه کړم
هرې تپې تــــــه د جرګــــــو ســـــــــره ځم
نه تر دې لکـــــــــــــه د بزې وڅرېـــــــدلـــــې
د حمزه بابا په غزل کې اسلام او پښتونواله :
حمزه بابا د معنويت په لحاظ اسلام او پښتونواله بېخي يو څيز ګڼي هغه دا تصور لري چې څوک سوچه پښتون وي هغه به فطرتاً مسلمان وي ځکه چې اسلامي او پښتني اقدار په خپلو کې ډېر يووالی لري، دې لړ کې حمزه بابا وايي :
( ۵ : ۳۵ مخ )
پښتو مې د اسلام د لااله نه ده زده کړې
هم دې خو ده راکړې د جنت د چمن پته
دا به وي دروغ چې د اسلامه يې مخ ستون کړلو
څوک چې په رېښتيــا د پښتنې ابۍ راوړی وي
( ۴ : ۳۹ مخ )
د حمزه په غزل کې پښتني دودونه :
د حمزه بابا د غزل زړي په پښتني چاپېريال او پښتني کولتور کې زېږېدلي او ټوکېدلي دي ، نو ځکه يې د بدل او پردي چاپېريال پر وړاندې غبرګون ښودلی. ډډه يې ترې کړې او ځان يې ترې ساتلی دی.
( ۲ : ۸ مخ )
د حمزه په اشعارو کې د پښتونولۍ سپېڅلې جذبه ، پښتني رنګ او پښتني مليت په ښکاره ډول ليدل کيږي.
( ۵ : ۳۷ مخ )
شينواری بابا په غزليزه ژبه کې د پښتني رېښتينولۍ په اساس څه چې مونږ د ده له رنګينو غزلو او شعرونو څخه راخيستي ، دا د پښتو او پښتني ولس هغه دودونه او رواجونه دي چې پښتانه يې په هر حالت او هر رنګه اقتصادي ستونزو کې د زړه په مينې او وينې پالي او درنښت يې کوي لکه بدرګه، حجره، مېلمه پالنه، پګړۍ، جرګه، ننواتې، پخلاينه او نور مسايل او دودونه دي، که څه هم په دغو دودونو کې ځينې د پرديو او نورو کولتورونو څخه زمونږ کولتور ته راننوتي دي، خو اوس په پښتو ژبه او پښتني ولس کې داسې دود شوي دي چې د پرديتوب فکر يې نشي کېدلی او يا ناشوني برېښي.
( ۲ : ۸ – ۹ مخ )
له دغو دودونو څخه مونږ هم په ځينو يې لنډ بحث او خبرې کوو او د بابا د غزلونو د بېلګو په راوړلو سره پرې غږېږو چې بابا ور ته په څه نظر ګوري او څه ډول انځورونه يې کوي.
حجره:
حجره اصلاً يوه عربي کلمه ده چې اوس په پښتني ولس او په پښتني کولتور کې داسې دود شوې ده چې هيڅوک يې د پرديتوب فکر نه کوي، دوکتور ابراهيم يې په خپل کتاب ( الحجم الوسيط ) کې داسې راپېژني( الحجرة : الغرفة فی اسفل البيت.) حجره د کېناستو يو عام او عمومي ځای ناستی او خونه ګڼل کيږي. څرنګه چې د نړۍ په قومونو کې پښتانه يو مېلمه پاله قوم او ولس ګڼل کيږي، نو د مېلمنو د ځای ناستي او استوګنې لپاره د حجرې په نوم يوه بېله او ځانګړې خونه يا ودانۍ رغوي چې تل او هر وخت يې دروازې د مېلمنو پر مخ خلاصې دي، پښتانه غټې او لويې ښکلې حجرې جوړوي دغه حجرې پښتانه د څو ټاکلو موخو لپاره جوړوي ، هغه دا چې د مېلمه عزت، قدر، درناوی او پالنه يې په ښه توګه ترسره شي، د غم ښادۍ د دعوو او شخړو د غوڅولو او پرېکړو لپاره يې جوړوي، او دې ته ورته نورو موخو لپاره.
( ۲ : ۹ مخ )
زمونږ په ټولنه کې د ځينو اشخاصو په حجرو کې تل او هر وخت مېلمانه ناست وي، عزت او قدر يې کيږي، نو په همدې سبب حمزه بابا د پښتني چاپېريال د دود او دستور يو انځور وړاندې کوي او خپل زړه د همدغه پښتنو وګړو حجره ګڼي او هيڅ وخت يې د مېلمنو څخه خالي نه بولي.
ګرانـــــه زړه زمـــــــا حجره د پښتنـــــو ده
په بل ځای کې شينواری بابا خپل او د پښتنو زړونه د دوی له حجرو سره خوشحاله ګوري او خپل زړه يې د پښتنو له حجرو سره تشبيه کړې او د هغه حالت انځور کاږي چې د چا حجرې ته ډېر مېلمانه ځي راځي.
زړه دې که حجـــره د پښتنـــو زمــا
څومره چې ډېريږي مېلمانه ګوري
( ۲ : ۱۱ مخ )
دا لاندې بيتونه هم وګورئ چې پښتون بابا دغه پښتني دود ( حجره ) څومره په هنري الفاظو يادوي:
مه ګرځوه سترګې له مېلمه نظـــر
ګوره حجرې بېرته پښتانه ساتي
( ۹ : ۴۱ مخ )
***
حجـــــره د زړونو بويه چې پراخه پښتانه کا
بيا ځای دې پکې بسته د حالاتو پښتانه کا
( ۸ : ۱۱۵ مخ )
ستا يادونه چې تر اوسه لا په خوی د مېلمنو دي
( ۷ : ۱۴ مخ )
لا د زړه په حجره کې مې پښتو مېلمنه ښکاري
وي که تنګـــــه ستي هم مېلمنو ته خوشحاليږي
( ۴ : ۴۱ مخ )
مېلمه پالنه:
مېلمه پالنه هم د نړۍ په مختلفو قومونو او قبيلو کې په بېلابېلو طريقو ترسره کيږي، مېلمه پالنه او مېلمستيا يو دود دی چې هر قوم يې په مختلفو طريقو سره پالي، پښتانه هم په نړۍ کې د يوه مېلمه پاله قوم په نوم ځانګړی شهرت لري.
پښتني ولس ډېر مېلمه پاله ولس دی، پښتانه د هرمېلمه په ليدو خوشحاليږي او مېلمه کولو (کوربه توب ) باندې يې وياړي، مېلمانه هم سره ډېر توپير لري د بېلګې په توګه نږدې خپلوان مېلمانه، مسافر مېلمانه، نږدې ملګري او ياران مېلمانه، د روزګار مېلمانه، پردي مېلمانه، خواږه دوستان مېلمانه  ...او دېته ور ته نور مېلمانه چې د کوربه له خوا د هر مېلمه او هرې ډلې جلا جلا خدمت ترسره کيږي د مېلمه عزت او قدر کيږي او هر وخت ور ته په درنه سترګه کتل کيږي او هيڅوک مېلمه له کوره نشي بندولای او نه يې ستنولای شي او نه يې رټلی شي، ځکه چې مېلمه د الله تعالی دوست ګڼل کيږي. مشران او هوښيار خلک وايي چې کله مو کور، انګړ يا حجرې ته مېلمه راشي، نو ډېر ښه عزت او درناوی يې وکړئ، ويې پالئ او ويې نازوئ او ښه ډوډۍ ور ته تياره کړئ ترڅو مېلمه خپه نشي.
( ۲ : ۱۶ مخ )
د غزل بابا هم دغه پښتني دود ته په درنه سترګه ګوري ، دغه دود پالي او په ښکلي هنري الفاظو يې يې ستاينه کوي او ټولو پښتنو ته د دې دود د پاللو روحيه ور کوي او په هر حالت کې د مېلمنو په راتګ خوشحالي څرګندوي او وايي:
وي که تنګه ستي هم مېلمنو ته خوشحاليږي
( ۲ : ۱۷ مخ )
مېلمه پالنه د پښتني دودونو څخه داسې دود دی چې د حمزه بابا په شاعرۍ کې ځانګړی ځای لري.
چې تشې تورې به ستنې کړي مېلمنې لمنې
( ۴ : ۴۰ مخ )
راځئ چې د بابا له غزلونو څخه يو څو بيتونه نور هم د مېلمه پالنې په اړه ولولو چې په دې اړه څه وايي:
ګويا تللی په سفـــــر و، مېزبـــــــان راغـــــــی
( ۹ : ۱۶۱ مخ )
***
ځکه التفات زما مېلمه نظر ته نه کــــــوي
( ۷ : ۲۰۴ مخ )
زه به ځان ته د مېلمه په سترګو ګورم
چې ترڅو مې ستا غمونه مېلمانه دي
( ۸ : ۴۱ مخ )
پګړۍ :
د پښتني ولس او د پښتني کولتور وياړ، ننګ او پت ځلانده سمبول پګړۍ  (پټکی، لونګۍ يا لنګوټۍ) ده چې د نيکونو او پلرونو نه يو ستر وياړ راپاتې دی ، د پګړۍ په سر د تړلو يا وهلو طريقې په هره پښتون مېشته سيمه او علاقه کې توپير کوي، خو په هره پښتني سيمه کې د لباس له اجزاوو څخه يو مهم توکی يا جزء ګڼل کيږي.
پګړۍ د پښتني لباس د يو اساسي او مهم جز ترڅنګ ځينې علماء يې د اسلام د ستر پېغمبر حضرت محمد ص مبارک سنت بولي، ځينې يې بيا د ځينو دلايلو په اساس سنت نه ګڼي، په هر حال په پښتني چاپېريال کې پګړۍ تړل او بيا په سر او پای کې شمله پرېښودل د سپين ږيرو او مشرانو يو دروند او ارزښتناک لباس او غوره دود او عنعنه ګڼل کيږي.
پښتون بابا هم د پښتنو زلمو پګړۍ يادوي د پرديو پګړۍ نه يادوي ځکه چې په سرکوزۍ او سرټيټۍ کې نور قومونه د بې پتۍ، بې ننګۍ او بې شرمۍ احساس نه کوي، په پښتني چاپېريال کې کومو اشخاصو چې سرکوزي ( غلامي ) اختيار کړې وي، نو د هغوی پګړۍ هم د نورو تر پښو لاندې شوي دي، ځکه چې سرکوزۍ او سر ټيټۍ کې پګړۍ له سره غورځيږي. که چېرته د ځينو بې ننګو پښتنو پګړۍ د سرکوزۍ او غلامۍ له امله پرېوتې وي، نو بابا يې ورته ور يادوي او وايي:
( ۲ : ۳۹ مخ )
دا سرکوزي پښتنو نه عشقه ولې؟
ستا د زلمو هغه پګړۍ څــه شوې ؟
( ۲ : ۸۹ مخ )
په پښتني چاپېريال کې ځينې خلک په پګړۍ کې رنګارنګ ګلونه ټومبي، په همدې اساس حمزه بابا د ژوند څخه وروسته خپلې مقبرې او مزار ته راتلونکي شخص په دې مکلفوي چې ترڅو د راتګ پرمهال يې په دستار کې ګلونه ټومبلي وي ، نو بيا هغه وخت ور ته د راتګ اجازه ور کوي:
په مرقد د حمزه هلـــه راتـــــــه بويــــه
چې ګلونه په دستار دې وي ټومبلي
( ۲ : ۴۱ مخ )
او چې له پښتون څخه ننګ او غيرت ووځي او بې ننګه او بې غيرته شي، نو بيا ور ته وايي :
اوس دې شمله راته ښکاره د غيرت رېبځه
پښتونه ننګ درنه ووته پګړۍ مه وهـــــــــه
دا لاندې بيت وګورئ چې بابا پکې څومره په ښکلي انداز او الفاظو د پښتنو او د هغوی د پګړۍ يادونه کړې ده:
خواره پښتو به يې پړونی نه شي
راځه پګړۍ د پښتانـــه پاتې دي
( ۷ : ۴۳ مخ )
اوس به د حمزه بابا د ښکلو اشعارو نه ځينې هغه بيتونه راواخلو چې په پښتني چاپېريال کې د پګړۍ دود او استعمال او عظمت بيانوي:
کږه پګړۍ کړم چې در مخ شمه زه
د پښتون موډ په ادا پوه يې که نــه
( ۲ : ۴۰ مخ )
ښکاري په دستار د حمزه تېروتې لاليه
ګوره چې يې بار د خطاګانو په سر نه وي
اوس دې شمله راته ښکاره شي د غيرت جاروګۍ
پښتونه ننګ چې درنه پاتې شو پګړۍ مه وهـــــــــه
جرګه :
جرګه د پښتني ولسونو ډېر لرغونی دود او دستور دی چې د پېړيو پيړيو په اوږدو کې له نيکونو راپاتې يو دوديز ميراث دی له لرغونو اريايانو رانيولې تر نن زمانې رارسېدلی. په پښتني چاپېريال کې اوس هم ډېر مسايل او موضوعات د جرګې له لارې حليږي، خلک ور ته ډېر خوښمن او خوشبين دي، ځکه ډېرې ښې پايلې له ځان سره لري.
( ۲ : ۵۱ مخ )
د جرګې لغوي مانا غونډه، ولسي مجلس، ټولی، د مشورې مجلس ، قومي غونډه، ننواتې، مرکه، سلا او مصلحت دی. جرګه هغه باصلاحيته او واکواله غونډه ده چې د دواړو خواو ترمنځ دعوې او شخړې فيصله کوي.
( ۲ : ۵۲ مخ )
په همدې اساس حمزه بابا جرګه په خپلو اشعارو کې ډېره اړولې رااړولې ده او په ځانګړي ارزښت ور ته قايل برېښي او وايي :
راوړی له فطرته دی مزاج د جمهور
پښتو کوه جرګې د پښتنو مه هېروه
په لاندې بيت کې حمزه بابا د خپل مخاطب نه غوښتنه کوي چې مينې ته نازونه او نخرې زما پښتو ښودلي دا نازونه او نخرې په هغه صورت کې پخلا کيږي چې هغه ورته د پښتنو سترګو درنې جرګې راواستوي:
مينه همه نياز ده خو پښتو مې ناز ور وښوده
اوس د پښتنـــــــــو سترګـــــــو جرګې راولېـــــــږه
( ۲ : ۵۶ مخ )
اوس به د حمزه بابا د اشعارو څخه هغه بيتونه راواخلو چې پکې د پښتني جرګې رنګارنګ حالاتو ترسيمونه شوي دي:
حمزه اشنامې نه پښتو کړي نه پښتو پرېږدي
بېرته له مانه مرور شي چې جرګې تېرې شي
پخلا مرور چېرته پخلا کيږي په جرګو
يارانو ته مې وايه چې جرګې نه راولي
( ۷ : ۱۱۳ مخ )
حمزه د پښتني احساس ايله له ښکليو مه کــــړه
اشنا دې چې په سوال او په زارۍ نه په جرګه شو
( ۸ : ۴۱ مخ )
ننواتې :
برند باڼه دې جوړې تيت کړل زما اوښکو
احتـــــرام د ننــــواتـــې پــــښــــتـــــــــانـــــه کا
( ۲ : ۵۷ مخ )
اوس هم د حمزه بابا هغه بيتونه ولولئ چې بابا پکې د ننواتې بېلابېلې صحنې انځور او وړاندې کړي دي :
ته چې راغلې اوښکې دا سرخي يې ولې راوړه
ولې رنګ د ننواتې راپيدا شو په جرګـــــو کې
***
پښتون اشنــا چې ننواتې غواړي
سترګو ته اوښکې پښتنې راشي
بدرګه :
د بدرګې لغوي مانا ملګرتيا او لارښوونه ده او دا په پښتنو کې يو پېژندل شوی دود او دستور دی. بدرګه په مړي پسې د لومړۍ ورځې خيرات ته هم ويل کيږي. پخوا وختونو کې به د چور او چپاو څخه د ساتنې او ژغورنې په منظور د قافلو او کاروانونو سره غښتلي وسله وال د بدرګې په نوم روان و، د ځينو سيمو واکوالو به کله ناکله د پيسو او اجورې پر وړاندې بدرګه سرته رسوله، خو د دې ترڅنګ کله داسې هم کيږي چې په بدرګې باندې ډېر اعتبار او باور نه کيږي،ځکه چې بدرګه کوونکي سړي په خپله غله او داړه ماران جوړيږي، خو پښتانه بيا خپل هغه دوستان او ملګري چې سر او مال يې په خطر کې وي د امن او سولې تر سيمې ښه په ډاډ تر خپله ځايه رسوي، پر همدې اساس ارواښاد حمزه بابا د خپل ښکلي يار د بدرګو سره ښه په ډاډه زړه درومي او ځي:
هغه لوظــونه نــــاپوره راســره
د ښکلي يار د بدرګو سره ځم
( ۲ : ۷۵ مخ )
کله ناکله په بدرګې زيات باور نه کيږي، ځکه بدرګه کوونکي په خپله غله او شوکمار جوړيږي، حمزه بابا همدغه مطلب په دې ډول انځور کړی دی:
ای د دهر قافلو وېره په کـــار ده
( ۲ : ۷۶ مخ )
اوس د حمزه بابا هغه رنګين بيتونه ولولئ چې دغه پښتني دود ( بدرګه ) يې پکې په خپلو هنري الفاظو ترسيم او انځور کړې ده:
هغه لوظونه ناپوره راســــــره
( ۶ : ۶۱ مخ )
خوی د بدرګو کړو، غلچکيو ارمانونو
زړه ته ستا د يادو قافلې چې نــه راتلې
( ۷ : ۱۴۷ مخ )
د کاروان د بدرګې نه، هـم حـــــاجـــت د بدرګې دی
چې ماحول د غلچکۍ شو يون په کومه بدرګه کې
( ۸ : ۶۷ مخ )
منزل ته د تکميل به د تا حسـن ورسيږي
( ۸ : ۵۳ مخ )
څو ګلونه د سپرلي به درسره کړم
پخلاينه :
پخلاينه د وګړو ترمنځ د مرورتوب او د ستونزو د حلولو هغه پخوانی دود دی چې د درېم ګړی په خواخوږۍ، همدردۍ او مرستې سره ترسره کيږي. پخلاينه په اسلامي اساساتو کې ډېر زيات ارزښت او اهميت لري ان تر دې پورې چې د دوو مسلمانانو ترمنځ د پخلاينې او روغې جوړې په وخت کې د اړتيا په صورت کې د دروغو ويلو لپاره هم جواز ور کړل شوی ، د پښتني چاپېريال دا دود هم ډېر غوره دود دی، حمزه بابا هم دغه پښتني دود په خپلو شعرونو کې په ډېر ماهرانه او استادانه ډول انځور کړی دی:
ډېر ګران و، ما حمزه ته د اشنا پخلا کول
ما ځان چې مرور کړ، نو اسان وموسيده
( ۲ : ۷۰ مخ )
کله داسې هم ويل کيږي چې ډېر ګران ملګری له سړي نه په څه خبره مرور شي او بار بار د هغې دلاسا کولو لپاره هلې ځلې کيږي، کله چې نوموړی ملګری بېرته دلاسا او پخلا شي، نو له پخوا نه نور هم ډېر ګران او خوږ شي، يو له بله سره نېک سلوک هم کوي، راځئ چې وګورو چې حمزه بابا خپل مخاطب ته د پخلاينې څنګه او کومه لار ښيي:
ګوره پــــه اسـانــــــه پخلا کېږه مـــــه
داسې په ما ګرانه په ما ګران به شې
( ۲ : ۷۱ مخ )
که يو شخص يا د يو چا نه خپل انډيوال په يو څه خبره يا په يو څيز باندې مرور شي، نو حتمي به يوه ورځ پخلا کيږي او خپلې ملګرتيا ته به دوام ور کوي، اوس وګورئ چې د غزل بابا دغه انځور په څه ډول مونږ او تاسې ته وړاندې کوي:
مرور کـــــه دې پخـــــلا ارومرو شي
چې صفت په زمانه کې د مرور شي
( ۲ : ۷۲ مخ )
اوس به دلته د پخلاينې هغه بيتونه وړاندې کړم، کوم چې ښاغلي استاد عبيدالله اغېز په خپل کتاب ( د حمزه په غزل کې پښتني عناصر ) کې د حمزه بابا د بيتونو راټولونه کړې ده:
نن چې ته د عُـــذر او قصــــــــور نه راتــــــــه وايې
خدای مې غلط مه کړه معلوميږي چې پخلا يې
***
مرورتيا يې زړه ته بيا هم څه سکون وبښي
څه درته وايم له هغې چې مې پخلا سوځوی
ستا سره اشنا چې زه پخـلا ځمه
غم دې څه دی بيا که له دنيا ځمه
توان لرمه دا چې د ماضي نه خـراج واخلــم
زه به پخوانی شمه ستا مينه به پخلا کړمه
( ۲ : ۷۴ مخ )
څو انتخابي غزلې :
د ښاغلي حمزه شينواري شاعري د پښتو معاصرو ادبياتو يو ښکلی څپرکی دی کله چې د معاصرو پښتو ادبياتو او په تېره بيا د معاصر پښتو شعر په باب خبرې کوو، نو د حمزه بابا شعر د دغې لړۍ يوه نه هېرېدونکې، منلې او غښتلې برخه ده، په معاصر پښتو شعر کې د امير حمزه شينواري شعرونه په تېره غزل د يوه داسې دريځ لرونکی دی چې ځانته د پاملرنې وړ ځانګړنې لري. د حمزه بابا غزل د مضمون له مخې پښتنې ځانګړنې لري.
د جوړښت له مخې د بيتونو شمېر يې له پنځو څخه تر څوارلسو پورې رسيږي. د بابا غزل ساده، روان او سليس دی. د بابا د غزلو عمده ځانګړنه دا ده چې  د هغه د غزلونو په ځولۍ کې د پښتو او پښتونولۍ بېلابېل مسايل په يوه خاص ډول رانغاړل شوي دي ، بابا د تخيل استعارو، کنايو او مجاز پرمټ پښتو غزل د پرمختګ لوړ معراج ته رسولې، دلته د حمزه بابا څو مختلف غزلونه د بېلګې په توګه راوړم تاسې ولولئ او وګورئ چې تر کومه حده پکې دا پورته توکي په پام کې نيول شوي:
غزل
ښه وايي اشنـــــــــــــــا د ننګيالو خبرې نورې دي
پوه شـــــــــــــــه د الفـــــت د لېونو خبرې نورې دي
دا لږه قيصـــــــــــه زما د غـم وه چې دې واورېده
ولې پکې ستـــــــا هغه خواږه لوظونه نه ښکاري
نن خو دې د ستــرګو پښتنـــــــــو خبرې نورې دي
بټ نه د الفت لکه نينه هسې په تېښتــــــــــــه يې
ما خــــو درته وی د سوځېــــــــدو خبرې نورې دي
راز د مينې زده کړه ترې چې سوزي او ګډيږي هم
دا دي او که نــــــه؟ د سپېلنـــــــــــو خبرې نورې دي
پرېږده بې لوتی واعظه وخت دی د بلبـل او ګُل
بيــا به واورو، نـــن د اورېـــــدو خبرې نورې دي
دي چې پـه تــــا باندې مې پېرزو خبرې نورې دي
څـــه يې وی قاصده بيا چې ماته جواب ورسېد؟
وشــــــوه بس د تلـــــو او نه راتلـو خبرې نورې دي
ښه دي ستا نازونه خو لاليه زوړ استاد يمـــــــــــه
مه تېرباســــه ما د تېرويستـــــــو خبرې نورې دي
څــــــه په ډېرو ميو چې ساقي راته راګورې نــــــــــه
ستــــا د پيمـــــــــانو او د لېــمــــو خبرې نورې دي
ګــوره حمزه خوله په خوله چې نشې د رقيب سره
تا تــه دي ښکاره چې د ســــــــړو خبرې نورې دي
( ۷ : ۲۱۱ – ۲۱ مخ )
پرېږده چې لوظونه د دروغو دې رښتيا کړم
ته راته سبـــــــا ســــبــــــــــا کوه زه به بېګا کړم
توان لرمـــــــه دا چې د ماضي نه خراج واخلم
زه به پخوانی شمه ستامينه به پخـــــــــلا کړم
ستا د تصور دا خاموشــــي به کړم ګويانــــــــه
جوړه د خپل کور په شور شر کې به غوغا کړم
بريد که حوادث دي د وختونو په ګلونو کې
لايې د سپين مخ خالونه شمېرم وزګار نه يم
پرېږده الواته به د سپوږمۍ په لوري بيا کړم
لاس مې د اشنا په زلفو راښکودو ترڅوکــــــو
زه د پرېشانۍ په ابتدا کې انتـــــهـــــــــــــا کړم
ښه ده، ماته داسې چې پردی پردی ښکاريږي
ستــــــــا هم دې ادا خو زه له تا سره اشنــــا کړم
ستا د طوفاني نظر به ســـــــــــاه شي لنډه کنــــــــډه
ووايـــــــــــــــــه چــــې څومره مشتري درته پيدا کړم
فرق د هيڅ انسان ســــــــره هم نکړي په عطـــــــــا کې
چوپ به يم خو عشق به مې د تا په رنګ کې رنګ کړي
ستــــــــــــــــــا د مينې راز به په احقا کې هم انشـــــا کړم
ستــــــــــــــــــــــا په اننګو کې د حمـــــــزه د وينو سره دي
ته شوې د پښتـــــو غزلـــــــــــــــــه ځوان زه دې بابا کړم
( ۷ : ۱۶۳ – ۱۶۴ مخ )
لا څــــو تڼـــــۍ د ګرېوانــــه پاتې دي
وحشته ستا په زړه کې څه پاتې دي
نورې خبرې مـې پــــــــــه زړه پاتې دي
تا سره څه؟ما سره څـــــــــــــــــه پاتې دي
سوال خو مې اورې خو جواب نه کوې
اوښکې هوښيارې شوې بهر نه راځي
جونـــــه شوې پېغلې په کاله پاتې دي
ستا د ا هندکي باڼه که نېغ وي څه شي
لا څـــــه شملې د پښتـــــانـــــه پاتې دي
چې په يو وخت خلک بيمـــــــارو، هغه
مينه کې سر پــــــــــــه زنګانــه پاتې دي
وړې ځواني دې زما څه کړه اشنــــــــــــا!
تله دې په ځـــای لا دې راتله پاتې دي
په خلاصېــــــدو شوه د زړه وينـه حمزه
لا ډېر غمونه مېلمـــــــــــانــــــــه پاتې دي
( ۷ : ۱۸۱ مخ )
تل بــــه په لار د مېړنو ســـــره ځم
يمه پښتون د پښتـنــو ســـــره ځم
د مليت نمــــــــره د پرخــې په څېــر
ستا د دې شوخو پلوشو سره ځم
دا چې خرد هم په ملــــــت ځاروي
زه د همداسې لېونو ســــــــــره ځم
پام کوه زه هغــــــــه نظـــــر نه يمـــه
چې به په دود د سپېلنو ســـــره ځم
وايي اغيــــــــــار چې د دوزخ ژبه ده
زه به جنت تـــــــــه د پښتو ســــره ځم
راستنېدی چې نشي وخت خو نه يم
خو د حالت د تقاضـــــــو ســـــــره ځم
لا خو مې ستر په لمر خاته پراته دي
نه لکه لمــــــــــــر د پرېوتو ســــــره ځم
کړمــه جهان چې د پښتـــــــــون زلمی
د خپلو پېغلو حوصلو ســــــــــــره ځم
وړم مستقبل تـــــــه د ماضي روايات
زه د خپل حال د ولولـــــو ســـــــــره ځم
څو چې راغونډ په يو مرکز يې نه کړم
هرې تپې تــــــــــــــه له جرګو ســــــره ځم
حمزه سفـــــر کــــــه د حجـــاز وي نو هم
زه د پښتون لــه قــافــــلـــــــوســـــره ځم
( ۹ : ۳۷ مخ )
پايله
لکه څنګه چې زما د مونوګراف موضوع ( په پښتو غزل کې د حمزه ونډه ) ده، نو ما هم د خپل وس تر حده پکې د موضوع په تړاو لومړی د حمزه زوکړه، زده کړې او دندې په لنډه توګه راخيستي دي ،د غزل بابا لقب يې چې څنګه دغه لوړ مقام ګټلی دی ، د حمزه بابامړينه چې په کوم ځای کې وفات شوی او چېرته دفن دی، د غزل پېژندنه او ډولونه مې هم له معتبرو سرچينو څخه راخيستي دي او دا چې په پښتو ادب کې د غزل پيل، اوج او نزول څنګه رامنځته شو او په څه ډول پښتو غزل بېرته راوژندۍ کړای شوه، په پښتو غزل کې د حمزه ونډه چې ډېره د يادولو وړ ده،د حمزه د غزل کړه وړه يانې بابا د غزل کومې ځانګړنې او له نورو کوم بېلوالی لري، د بابا تغزل، تعلي،د حمزه د غزل فطري انداز، د حمزه د غزل انفراديت، هغه ځانګړنې دي چې  د حمزه غزل  يې د نورو څخه ځانګړې کړې ده. حمزه د غزل تصوف او عرفان، د بابا د غزل تصوف څومره پرمختللی او ټينګ دی، د حمزه د غزل پښتون احساس ، بابا د خپل تصوفي احساس ترڅنګ پښتون احساس هم لري، د حمزه په غزل کې اسلام او پښتونواله، دا چې پښتون بابا اسلام له پښتونواله د سکې دوه مخه بولي. د حمزه په غزل کې پښتني دودونه: حجره، مېلمه پالنه، جرګه....دا هغه پښتني ځانګړنې دي چې بابا يې په خپل ژوند او فن کې پالنه کړې ده، د مونوګراف په پای کې مې د بابا څو انتخابي غزلې راخيستي دي چې تر ډېره د هر پښتون د زړه اواز دی او په همدې ډول مې خپله موضوع راټوله او پای ته رسولې ده.
1)  آرمل هاشمي، سيداصغر ( پوهيالی ) : ( ۱۳۹۳ ل ) کال، د پښتو نظم تاريخ، جلال اباد، مومند تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
2)  اغېز، عبيدالله: ( ۱۳۹۳ ل ) کال، د حمزه په غزل کې پښتني عناصر، پېښور، دانش خپرندوی ټولنې تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
3)  افريدی، طاهر: ( ۲۰۱۶ ز ) کال، پښتو جرس غزلګڼه، جلال اباد، مومند تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
4)  خليل، حنيف ( ډاکټر ): ( ۲۰۰۱ ز ) کال، ايېنې، پېښور، دانش تخنيکي څانګه     ( خپرندوی ).
5)  خليل، حنيف ( ډاکټر ) : ( ۲۰۱۶ ز ) کال، د پښتو نوې شاعري، پېښور، يونيورسټي پبلشرز ( خپرندوی ).
6)  ځلاند، طاير: ( ۱۳۹۱ ل ) کال، د پښتو غزل تنقيدي جاج، لومړی چاپ، دانش خپرندوی تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
7)    شينواری، حمزه: ( ۱۹۹۲ ز ) کال، بهير، پېښور،جدن پرنټنـګ پرس (خپرندوی ).
8)  شينواری، امير حمزه: ( ۱۹۸۶ ز) کال، سپرلی په ايېنه کې، پېښور، جددن پرنټنـګ پرس ( خپرندوی ).
9)  شينواری، امير حمزه خان : ( ۲۰۱۰ ز ) کال، غزونې، پېښور، جدن پرنټنګ پرس ( خپرندوی ).
10)غزنوي ، خاطر: ( ۱۳۳۸ ل ) کال، حمزه پېژندنه ( ژباړن، ذبيح الله احساس )، سالنګ کتاب خپروونکي ( خپرندوی ).
ملا بابړ
څه د پاسه دوه‌نيم سوه کاله وړاندي د کندهار ښار ته د ږوب له شمال - کاکړستان څخه يو عالم او مدرس ملا راوکوچېد چي ملا بابړ نومېدی او په خټه مسه‌خيل کاکړ وو. دا وخت پر کندهار باندي د هوتکو د واکمنۍ وروستي کلونه وه، نوموړي د کندهار په ښار کي د تدريس حلقه جوړه کړه او په خلکو کي د درناوي وړ څښتن سو. تر ۱۱۹۳ هـ.ق. کال پوري د نوموړي د ژوند زمانه يقيني ده، چي دا کال د تېمور شاه د پاچهۍ شپږم کال دئ.
ښاري سيمه
ښاري سیمه یا ودانه شوې سیمه د انسان استوګنځای دی چې د نفوس لوړ تراکم او د ودان شوي چاپېریال زېربنا لري. ښاري سیمې د ښاريتوب له لارې رامنځ ته کېږي او د ښاري مورفولوژي پر بنسټ په ښارونو، ښارګوټو، لویو ښارونو یا د ښار په لمنو  طبقه بندي کېږي. په ښاريتوب کې دا اصطلاح د کلیوالي سیمو لکه کلیو او کوچنکلیو سره توپیر لري؛ په ښاري ټولنپوهنه یا ښاري انسان پېژندنه کې د طبیعي چاپېریال سره توپیر لري. د ښاري انقلاب په ترځ کې د ښاري سیمو څخه د مخکې ټولنو را منځ ته کېدل د دې لامل شوې چې د عصري ښار جوړونې سره سم  انساني تمدن رامنځته شي چې د نورو بشري فعالیتونو په ګډون لکه د طبیعي زېرمو څخه ګټه اخیستنه په چاپېریال باندې د بشري اغېزو لامل شول. د "تراکم اغیزې"  د ثابت جوړښت د زیاتېدونکو کچو د اصلي پایلو څخه ګڼل کېږي. دا د هغو شرایطو له امله دی چې په یوه ټاکل شوې سیمه کې د صنعتي فعالیت د لوړې کچې له امله رامنځته کېږي. خو  بشري پانګې د پراختیا لپاره یو غوره چاپېریال په ورته وخت کې هم رامنځته کېږي.
د ښاري سیمې پرخلاف، ستر-ښاري سیمې نه یوازې ښاري سیمې لري بلکې واړه ښارونه او منځنۍ کلیوالي ځمکې هم پکې شاملې دي چې له ټولنیز-اقتصادي اړخه په ځانګړې توګه په تګ راتګ سره د شغلي اړیکو له لارې د سیمې له مرکزي ښار سره تړلې دي، چې د سیمې مرکزي ښار د کار لومړني مارکیټ په توګه ګڼل کېږي.
لکه څنګه چې د "ښاري سیمې" یو مفهوم په اقتصادي احصایه کې کارول کېږي نباید د "ښاري سیمې" له مفهوم سره ګډوډ شي چې د سړک د خوندیتوب په احصایه کې کارول کېږي. وروستی مفهوم د "سړک په خوندیتوب کې د ودانه سمیې" په نوم هم پېژندل کېږي. د ملي احصایې د ادارې د تعریف له مخې "ودانه سیمې هغه ځمکې ته ویل کېږي چې د ځانګړتیا له مخې نه بدلیدونکې ښاري وي، پدې معنی چې دوی د ښارګوټي یا ښار له ځانګړتیاوو څخه دي. په دې کې د ودانو شوو ځمکو هغه برخې شاملې دي چې لږ تر لږ ۲۰هکتاره (۲۰۰۰۰۰ مترمربع؛ ۴۹ جریبه) دي. هر هغه سیمې چې له غیر ښاري ځای څخه د  ۲۰۰ مترو څخه کم غیر ودانه سمیه باندې جلا شي، د واحده ودانه سیمه په نوم یادېږي.
تعریفونه
اروپایي هېوادونه ښاري شوې سیمې د ښارد بڼې سر سم د کارول شوې سیمې پر بنسټ تعریفوي، په عمومي توګه د ۲۰۰ مترو (۲۲۰ یارد)  څخه زیات واټن ته اجازه نه ورکوي او د نفوس د ډلو پر ځای د سپوږمکۍ انځورونه کاروي تر څو د ښاري ساحې پولې وټاکي. په لږ پرمختللو هېوادونو کې د ځمکې د کارونې او د نفوس تراکم د شرایطو سربیره، کله ناکله یو شرط دا دی چې د نفوس لویه برخه، معمولا ۷۵٪  په کرنه او/یا کب نیونه کې بوخت نه وي.
چین
د چين ښارونه له ٢٠٠٠ کال راهيسی په کال کې په اوسط ډول ۱۰٪ پراخ شوي دي. داسې اټکل کېږي چې د چین ښاري نفوس به تر ۲۰۵۰ کال پورې تر ۲۹۲ مېلیون تنو پورې لوړ شي په داسې حال کې چې ښارونه به یې د یو بېلیون څخه ډېر ګډ نفوس ولري. د هېواد د ښاريتوب کچه د ۱۹۷۸ او ۲۰۰۹ کلونو ترمنځ له ۱۷،۴٪ څخه ۴۶،۶٪ ته لوړه شوې ده. د ۱۵۰ څخه تر ۲۰۰ مېلیون کډوالو کارګران په لویو ښارونو کې نیم وخت کار کوي چې په دوروي ډول د خپلو عایداتو سره کلیوالي سیمو ته راستنېږي.
نن ورځ د بل هر هېواد په پرتله چين د بېجينګ، هانګ کانګ او شانګهای دری نړيوال ښارونه په ګډون ډېر ښارونه لري چې يو مېليون او يا ډېر اوږدمهاله اوسېدونکی لري، ؛ دا هېواد به تر ۲۰۲۵ کال پورې ۲۲۱ ښارونه ولري چې د یو مېلیون څخه ډېر اوسیدونکي به لري. په لاندې جدول کې ارقام د ۲۰۰۸ کال د سرشمېرنې له مخې ښودل شوي دي او د ښار د اداري پولو په منځ کې نفوس په کې شامل دی؛ کله چې ټول ښاري نفوس په پام کې ونیل شي یوه مختلفه درجه بندي شتون لري (چې ښاري او کلیوالي نفوس په کې شامل دی). د کډوالو کارګرانو لوی "متحرک نفوس" په ښاري سیمو کې سرشمېرنه له ستونزو سره مخ کوي؛ په لاندې ارقامو کې یوازې اوږد مهاله اوسیدونکي شامل دي.
جاپان
په جاپان کې ښاري شوې سیمې د ګڼ مېشتو ناحیو (DIDs) د نږدې سیمو په توګه تعریف کېږي چې د سرشمیرنې د شمېرښت ناحیې د واحدونو په توګه کاروي چې  شرط یې په هر کیلو متر مربع (۱۰۰۰۰/مایل مربع) کې د ۴۰۰۰ اوسېدونکو تراکم  دی.
هند
د هند د ۲۰۱۱ کال د سرشمېرنې لپاره، د ښاري سیمه هغه ځای دی چېږ تر لږه ۵۰۰۰ نفوس ولري چې په هر کیلو متر مربع (۱۰۰۰/مایل مربع)  یا لوړ کې د ۴۰۰ تنو تراکم ولري او له ۷۰٪ څخه پورته نفوس یې  او په غیر کرنیز فعالیتونه کې ګمارل شوی وي. هغه ځایونه چې د ښاري شرکت د کانتون هیئت یا د ښاري سیمې د خبر رسونې کمېټې له لوري اداره کیږي په اتوماتيک ډول ښاري سیمې ګڼل کېږي.
بهرامچه
بهرامچه  یوه خورا ځانګړې سيمه ده چې د افغانستان د جنوب غربي ولایت هلمند په جنوب کې د بلوچستان سره پر ډيورنډ کرښه باندې موقيعت لري. ديشو ولسوالۍ چی مرکز یې هم بهرامچه دی، دهلمند يوه له مهمو ولسواليو څخه ده ځكه چې له ګاونډي هيواد پاكستان سره ۱۶۳ كيلومتره د ډيورنډ کرښه شريکوي. بهرامچه هغه سيمه ده چي په ۲۰۰۹ م کال کې امريکايانو نژدې ۳۵ ساعته مسلسل بمبار پر وکړ او له امله يې ددي سيمې بازار او مهمات په بشپړ ډول ويجاړ او سيمه يې په کنډواله بدله کړل. په نومبر ۲۰۱۷ کې امريکايانو بيا په دې سیمه کې پر ملکي اهدافو بمبارۍ وکړې، او پکښې ډیری عام وګړي مړه بې ځايه او ووژل سول ''. ددي سيمي خلګ ځينې د بلوچستان سيمو کې هم کارونه کوي، او ځينې نور يې بيا بزګران يا کروندګر دي. او دا سيمه هميشه د طالبانو د مرکز په توګه او يا د هغو د مهمو اسلامي کارو لپاره استعمال سوې ده.
طالبان
دا سیمه د وسلوالو طالبانو يو مهم مركز وو؛ دا هغه وخت د وسوالو مرکز شو کله چی امریکا پر کندهار حمله وکړه نو بهرامچه د ځان د دفاع لپاره یو ډیر خوندی ځای وو، افغان دولت او بهرنيو ځواكونو په ۲۰۰۵م کال کی دلته عمليات هم وکړه البته هیڅ نتیجه یې ورنکړه.
مواد مخدر
د افغانستان پر سطحه هلمند ولایت د تاریاکو د تولید تر ټولو زیات تولید کونکی ولایت ګڼل سوی دی او یو نوم یی له دی لحاظه ډیر مشهور دی، نو ځکه دا ولسوالۍ د قاچاقبرو ډير لوى مركز و، دتيرو سو كلونو راهېسې دنشه يي توكو دقاچاقبرو په لاس كې وه. اوپه عين حال كي دمخدره توكو ليږدونكو په بهرامچه كې ډيرې لويې فابريكي جوړې كړ ې وې.
دپاکستان لاسوهنې
پاکستان ډېر کله ددې سيمې د لاندې کولو کوښښ کړی دی او کوي يې، هغو د و خت په تېرېدو سره دلته ﺯيات شمېر تاسيسات جوړ کړل،او د بهرامچې او براپچې تر منځ يې بشپړ اغزن تار تېر کړ؛ چي ورسره يې پاکستاني ځواکونو په دې وتونېدل چي د برابچې پر خوا بشپړه قبضه تر لاسه کړې. تر دې وړاندې چي هغو براپچه د بهرامچې څخه جلا کړي، پاکستاني ځواکونو دا کوښښ وکړ چي بهرامچه هم تر يو حده په خپلې قبضې کي راولي، د پاکستانيانو دې کړنې ته د هغه وخت د اشرف غني حکومت چې په سيمه کي واکمن نه وو، هيڅ ډول خبريز غبرګون لا ونښود. پاکستاني پوځيانو ته په سيمه کې د هغه وخت د طالب ځواکونو شتون تر ټولو لویه ستونزه وه، او طالبان ددې سيمې د دفاع لپاره هر وخت د پاکستاني چارواکو سره مخالفت څرګند کړی وو، کله چي په افغانستان کي اسلامي اماﺭت ﺭامنځته سو، نو د طالبانو دا مخالفت نوﺭ هم قوي او سخت سو.
پرت آو اسپاین
پرت آوف اسپاین په انګلیسي Port of spain) په معنی ده د اسپانیا بندر دی چې د ترینیدا او توباکو هیواد پلازمینه ده.
چاره کئ
چاره کۍ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.