cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زحل
طبیعي سپوږمۍ
د زحل سیارې بله سپوږمۍ انسلادوس، چې د کیمیاوي جوړښت له مخې لکۍ لرونکو ستورو ته ورته ده، د مایکرو ارګانېزمي ژوند لپاره بالقوه ځای ښوول شوی دی. د دغه احتمال په شواهدو کې د اقیانوسي مالګې جوړښت ته ورته د دغې سپوږمۍ د مالګې پرېمانه ذرې شاملېږي چې ښيي، له انسلادوس څخه وتل شوی یخ د مالګینو اوبو له تبخیر څخه جوړ شوی. په ۲۰۱۵ ز کال کې کاسیني فضایي ماموریت په انسلادوس کې په میتانوجینسیس (methanogenesis) ډول د ژوندي پاته کېدو عناصر وموندل. .
د ۲۰۱۴ ز کال په اپریل میاشت کې د ناسا پوهانو خبر ورکړ چې، د زحل په A کړۍ کې، د نوې میاشتې د جوړېدو احتمال شته، چې عکسونه یې د کاسیني له خوا د ۲۰۱۳ ز کال په اپریل میاشت کې اخیستل شوي وو.
د زحل د لیدلو او سپړنې تاریخچه
د زهل سیارې لیدنه او سپړنه(کشف) په درېو پړاوونو کې څرګندولای شو. لومړی پړاو لرغونې لیدنه (یوازې په سترګو لیدنه) یعنې د معاصرو تلسکوپونو له اختراع وړاندې پړاو و. دویم پړاو چې په ۱۷ مه پېړۍ کې پیل شو او له ځمکې څخه د تلسکوپ په واسطه لیدل و چې د وخت په تېرېدو یې نوره هم وده وکړه. درېم پړاو بیا د فضایي پلاوو(ماموریتونو) د فضایي توغندیو په واسطه، د هغو له مدار نه نژدې لیدنه ده.
لرغونې لیدنه
زحل له تاریخ څخه د مخکنیو زمانو راهیسې پېژندل کېږي او د ثبت شوو تاریخي سندونو له مخې، یو له مهمو افسانوي کرکټرونو څخه دی. بابلي ستور پوهانو په سیستماتیک ډول د زحل خوځښت لیدلی او ثبت کړی دی. په پخواني یونان کې، دغه سیاره د Φαίνων یا Phainon په نامه پېژندل کېدله او د رومیانو پر مهال ورته د "ساترون ستوری" ویل کېده. په لرغونو رومي افسانو کې د فینون سیاره، د کرنې رب النوع ته اړونده بلل کېده، چې له همدې امله یې هم خپل معاصر نوم له هغو اخیستی دی. رومیانو خپل ساتورنس رب النوع له یوناني کرونوس رب النوع  سره برابر باله؛ له همدې امله هم، په معاصر یونان کې د دغې سیارې نوم تر اوسه کرونوس – Κρόνος: Kronos پاتې شوی دی.
یوناني عالم بطلیموس د زحل د مدار په اړه خپله محاسبه د متقابلو مشاهدو له مخې وکړه. په هندو ستور پوهنه کې، ۹ ستوریز ( نجومي ښکارندو) وجود درلود چې ورته نواګراهاس (Navagrahas) یې ویل او زحل یې په هغو کې شاني "Shani" باله، چې هر څوک په خپل ژوند کې د ښو او بدو کړنو پر بنسټ قضاوت کوي. په لرغوني چینايي او جاپاني کلتور کې د زحل سیارې ته "د ځمکې ستوری" ((土星 وايي. دغه نوم کارول، د هغو پنځو عناصرو له مخې وو، چې په دودیز ډول د طبیعي عناصرو د طبقه بندي په موخه کارېدل.
له زحل سیارې څخه اروپايي کتنه(مشاهده) (۱۷ مه – ۱۹ مه پېړۍ)
د زحل د کړیو ترمنځ د توپیر موندلو په موخه لږ تر لږه ۱۵ میلي متر قطر لرونکی تلسکوپ ته اړتیا وه، له همدې امله تر هغه مهاله چې په ۱۶۵۵ ز کال کریسټین هویګینز (Christiaan Huygens) هغه ولیدلې او په ۱۶۵۹ ز کې یې د هغو اړوند لیکنه وکړه ،شتون یې ناڅرګند و، ګالیله په ۱۶۱۰ ز کال کې په خپل ابتدایي تلسکوپ سره، په تېروتنه فکر وکړ، چې زحل بشپړه ګرده سیاره ده او په دواړو خواوو کې سپوږمۍ نه لري، خو وروسته له هغه چې هویګینز، له تلسکوپي پیاوړي لید څخه کار واخیست، دغه نظر یې رد کړ او د لومړي ځل لپاره د زحل کړۍ ولیدل شوې.
سرچينې
وېشنيزه:لمريز غونډال وېشنيزه:لمريز نظام وېشنيزه:ستوري وېشنيزه:ستورپوهنه وېشنيزه:ستورپېژندنه وېشنيزه:فضاء وېشنيزه:تشیال
په افغانستان کې ښځې د کرهڼه په برخه کې
د کرهڼې په برخه کې د افغان مېرمنو ونډې د دې هېواد له فرهنګي جوړښت يا شاليد څخه شکل اخيستی دی. په دې هېواد کې مېرمنې د کرکېلې او کرهڼې نيمايي ځواک تشکيلوي. په وروستيو کلونو کې افغان مېرمنې د مالدارۍ او کرهڼیز کارونو کې ونډه لري او پيسې تر لاسه کوي يا يې د خپلو اړتياوو د پوره کولو لپاره توکي تبادله کوي.
تاریخچه
افغان نارينه لکه په متحده ايالاتو کې د اميش خلکو غوندې په سنتي ډول کرهڼیز کارونه په غاړه لرل، په داسې حال کې چې د دوی مېرمنو په ځينو وختونو کې په کرهڼیز کارونو يا د حيواناتو په ساتنه کې مرسته کوله. په افغانستان کې د تخم توليد هم په سنتي ډول عمدتاً د نارينه بزګرانو په واسطه تر سره کېږي.
په افغانستان کې ښځې د ځمکې د مالکيت لږ حقونه لري، که څه هم د افغانستان اساسي قانون ښځو ته اجازه ورکړه چې د ځمکې مالکانې اوسې او د اسلام شريعت هم حکم ورکړی دی چې له مخې يې کونډې او نجونې هم د ځمکې د ميراث برخه لري. هغه ښځې چې د هېواد په ځينو برخو کې د ځمکو څښتنانې دي او يا هغه اداره کوي، ځمکې نه شي خرڅولی او ځمکه د ميراث له لارې وارثانو ته پاتې کېږي. په سنتي ډول د ښځو د تګ راتګ لپاره محدوديتونه وضع شوي دي او ډېری ښځې نه شي کولی له خپل کلي څخه د باندې سفر وکړي.
عصري کرهڼه
نننۍ ښځې د کرهڼیز کارونو نيمايي ځواک تشکيلوي، که څه هم په زياترو کليوالي سيمو کې ښځې اوس هم ګوښه دي (په حاشيه کې قرار لري). د زراغت په برخه کې د ښځو فعاليتونه په غالب ګومان «لږ عايد» لري. د ترياکو په کښت، مالدارۍ او د شيدو محصولاتو په برخو کې د ښځو د مرستې کچه ډېره لوړه ده، مګر په نهايت کمه اندازه اداينه ترلاسه کوي. سربېره پر دې په کرهڼیز فعاليتونو کې د ښځو ګډون « نه يوازې د کرهڼیز توليداتو د زياتوالي د ډاډمنتیا لپاره؛ بلکې د غذايي او خوراکي موادو د خونديتوب د غوره والي لپاره اصلي لامل ګڼل کېږی». ښځې «د دوی په ټولنو کې د ثبات لپاره ځواک» دی. ښځې همدا راز ښځې په خپلو کورنيو کې د بدلون د عامل په توګه ګڼل کېږي.
ښځې په وروستيو کلونو کې د کليو (قريو) په کچه د کوچنيو کرهڼیزو اتحاديو په تنظيم کې اغېزناکه ونډه درلوده. په دې ډول کرهڼیزو اتحاديو کې د ښځو کار د اوسېدلو په سيمه کې د هغوی د موقف د لوړوالي سبب شوی دی، هغوی نور د نارينه وو د مېرمنو يا ميندو په نه پېژندل کېدلې؛ بلکې په همغه ونډې سره پېژندل کېدلې چې دوی په اتحاديه کې لرله. د دې تر څنګ ښځې توانېدلې دي چې کرهڼیز محصولات لکه: کرم، ګلپي، روميان او لوبيا چې په بازار کې غوره رقابت کوي، په هغو سيمو کې چې کرهڼه په کې کوي معرفي کړی.
په پروان ولايت کې ښځو دا فرصت درلوده چې د تخم په توليدولو کې ګډون وکړي او «د کليو په سطحه د تخم دستګاهګانې» جوړې کړې. د ښځو لپاره د بزګرانو د روزنې پروګرامونه له ۲۰۰۹ کال راپدېخوا له کابله د باندې تطبيقېږي. دا پروګرامونه به ښځو سره مرسته کوي، چې پيسې تر لاسه او مالي خپلواکۍ ته ورسېږي.
غير دولتي سازمانونو لکه د افغانستان لپاره نړيواله مرسته (GPFA) له ښځو سره مرسته کړې ده چې په کرهڼیزو فعاليتونو کې زياته ونډه واخلي. دا نوښتونه د نوو باغونو په جوړولو، د سړو خونو په جوړولو او د محصولاتو او منابعو په برابرولو کې ګټور واقع شوي دي. يو بل پروګرام چې د ښځو له کرهڼیزې سوداګرۍ سره يې مرسته کړې ده د ملي پيوستون پروګرام (NSP) دی، چې په ۲۰۰۳ کال د د کليو د پراختيا او بيا رغونې وزارت له خوا پيل شو. د ملي پيوستون پروګرام ښځو ته کرهڼیزې سرچينې چمتو کوي، دا سرچينې د چرګانو د وېش، د ماليې موقتي معافيت او د هغوی سوداګرۍ ته د بازار موندنې برخې رانغاړي.
جنسيتي توپير يا تبعيض
ځينې افغان مېرمنې د هغوی د جنسيت له امله د خپلو محصولاتو په پېرلو کې له ستونزو سره مخامخ دي. د بغلان ولايت يوې مېرمنې خپله تجربه داسې شريکه کړه: «دا مې په ريښتيا ځوروي، چې کله له هټيوالو سره د خپلو مېوه جاتو د خرڅلاو په اړه خبرې کوم؛ هغوی راته وايي، چې لاړه شه او د کورنۍ يو نارينه غړی راولېږه، ځکه چې ته ښځه يې».
الکس راډیو
الکس راډیو الکس راډيو د کابل له فعالو رسنيو څخه ده، چې په ٢٠١٤ زېږديز کال د وطندار رسنيو ګروپ( خبردار لمټد) له خوا تاسيس شوې او ٢٤ ساعته خپرونې يې په ټول کابل ښار کې اورېدل کېږي. دا راډيو ٥ کارکوونکي لري او مالي لګښټونه يې د اعلاناتو له لارې تر لاسه کېږي.
انور خلیل خوجه
انور خلیل خوجه (/ˈhɒdʒə/ HOJ-ə په آلبانیایي کې: [ɛnˈvɛɾ ˈhɔdʒa]؛ زوکړه د ۱۹۰۸م کال د اکټوبر ۱۶مه – مړینه د ۱۹۸۵م کال د اپرېل ۱۱مه) یو آلبانیایی کمونیسټ سیاستوال وو. هغه له ۱۹۴۱م کال څخه تر ۱۹۸۵م کاله د مرګ تر وخته د آلبانیا د کار ګوند لومړی منشي وو. همدارنګه هغه د آلبانیا د کار ګوند د دفتر غړی، د آلبانیا ډیموکراټیکې جبهې مشر او د وسله‌والو ځواکونو عمومي قومندان وو چې له ۱۹۴۴م کال څخه د هغه مړینې پورې تر ۱۹۸۵م کاله پورې یې په هېواد حکومت وکړ. هغه د ۱۹۴۴ تر ۱۹۵۴م کاله پورې د آلبانیا دوه ویشتم لومړی وزیر وو او په بېلابېلو وختونو کې د آلبانیا د خلکو سوسیالیسټ جمهوریت د بهرنیو چارو وزیر او د دفاع وزیر وو.
خوجه په ۱۹۰۸م کال کې په جیروکاسټر کې وزېږېد او په ۱۹۳۶م کال کې د ښوونځي ښوونکی شو. په آلبانیا باندې د ایټالیا له برید وروسته، په ۱۹۴۱م کال کې په شوروي اتحاد کې د آلبانیا کار ګوند په تاسیس سره هغوی سره یوځای شو. هغه د ۱۹۴۳م کال په مارچ کې په ۳۴ کلنۍ کې هغه د لومړي منشي په توګه وټاکل شو. د هېواد د آزادېدو څخه دوه کاله وروسته، د پاچا زوګ سلطنت په رسمي توګه لغوه شوه او خوجه د آلبانیا سمبولیک دولت د مشر په توګه واک ته ورسېد.
ذوالقرنين
ذوالقرنین ، "د دوو ښکرونو خاوند" (یا په لفظي توګه "د دوو ژوندونو مالک") په قرآن کې د اتلسم سورت ( کهف ) له 83 څخه تر 101 آیتونو کې د یو داسې شخصیت په توګه څرګندیږي چې د خدای له خوا د دې لپاره ځواکمن شوی و، ترڅو د بشریت او یاجوج او ماجوج تر منځ چې ګډوډي راوستونکی قوم دی يو دېوال جوړ کړي. د دېوال له شا څخه د یاجوج او ماجوج خلاصون او راوتل د قیامت له نښو يوه نښه ده چې په یوه شپه (یوم القیامة) کې د نړۍ د پای او د خدای له خوا د دوی د هلاکت نښه ده. دا کیسه په قرآن کې د سکندر د رومانس له لارې شامله شوې، چې د لوی سکندر د ژوند يوه افسانوي نسخه ده.
انور خلیل خوجه
هغه د خپل ۴۱ کلن حکومت په اوږدو کې، هغه هېواد چې له دوهمې نړیوالې جګړې وروسته ویجاړ شوی وو، بېرته ورغاوه، د آلبانیا لومړنۍ رېل پټلۍ یې جوړه کړه، د لویانو د باسوادۍ کچه یې له ۵ سلنو څخه ۹۰ سلنو ته ډېره کړه، وباوې یې له منځه یوړې، هېواد ته یې برېښنا راوسته او البانیا یې د زراعتي خپلواکي خوا ته هدایت کړه. هغه همدارنګه مذهب، له هېواد بهر ته سفر او خصوصي مالکیت غیرقانوني اعلان کړل، د آلبانیا ټول مذهبي امکانات یې یا بند کړل یا یې د سیکولري ګټو لپاره وکارول. د هغه په رژیم کې، زرګونه مخالفان اعدام شول او په لسګونو زرو نور کسان د اجباري کار په کمپونو کې زنداني شول.
ذوالقرنين
ذوالقرنین د قرآن او انجیل یو له کرکټرونو څخه دی. د قرآن له مخې ذوالقرنین درې مهمې مبارزې درلودې، لومړی لوېدیځ ته ، بیا ختیځ ته او په پای کې هغه سیمې ته چې هلته د غره لاره وه، هغه یو متقی او مهربان انسان و او په عدل کې یې انحراف نه کاوه. او له همدې امله د خداى د فضل تابع و، د نېكانو ملګرى او د ظالمانو او سرکښه خلکو دښمن و، د دنيا له مال او دولت سره يې هيڅ علاقه نه درلوده، په خداى او د قيامت په ورځ يې ايمان درلود. او د دې بند د جوړولو موخه يې د ياجوج او ماجوج د ظلمونو په وړاندې د يوې مظلومې ډلې سره مرسته کول وو.
انور خلیل خوجه
د خوجه د دولت ځانګړنه دا وه چې د ۱۹۷۰مې لسیزې له منځ/وروستیو وروسته، د تعدیل ضد په مارکسیزم – لینینیزم، یعنې اسټالینیزم ولاړ وو. په ۱۹۷۶-۱۹۷۸ دوره کې له مائوئیزم څخه د هغه د جلا کېدو وروسته، په ټوله نړۍ کې ګڼ شمېر مائوئیسټي ګوندونو خپل ځانونه هوکسیسټان اعلان کړل. د ګوندونو نړیوال کنفرانس او د مارکسیسټ – لینینسټ سازمانونه (وحدت او مبارزه) د دې ګوندونو ترټولو پېژندل شوي ټولګې دي.
ذوالقرنين
د نومونې سبب
د دې نوم ريښه پېژندنه خورا مهمه ده، "قرن" د ذوالقرنین اصلي زوی دی. کرن په فارسي ژبه کې د ښکر او پروجیکشن مانا ورکوي چې د قور (قورکله) - کور پشت - کار - کورک (قوچ = نارینه پسونه چې لوی ښکرونه لري) او داسې نور. په عربي ژبه کې (ژو) د مالک یا ساتونکي مانا لري او جوار دوه مانا لري، یوه مانا تاج او بله مانا ښکر او کورنین د کورنین څخه اخیستل شوې کلمه ده چې د دوه ښکرونو مانا لري، چې عربي د عبراني "قرنیم" (قرنیم) څخه اخیستل شوې ده. ). ذوالقرنین د یو بل په سر باندې د دوه ښکرونو تاج دی. د ظاهري مانا سربیره، دوه ښکرونه پراخه مانا لري او دا یوه جمله وه چې د ځواک څرګندولو لپاره کارول کیږي او په زاړه عهد نامې کې دا د یو مخلوق (نر غوايي(بېل)) لپاره کارول کېده چې نړۍ یې په دوه ښکرونو کې وي. ځینې په دې باور دي چې دا نوم د نړۍ ختیځ او لویدیځ ته رسیدلی (هغه د ختیځ او لویدیځ مالک و) چې عرب یې د لمر پېړۍ تعبیروي.
انور خلیل خوجه
د ژوند لومړي کلونه
خوجه د آلبانیا سویل په جیروکاسټر کې (په هغه وخت کې د عثماني امپراتورۍ یوه برخه وه) وزېږېد، د خلیل خوجه، د جامو توسکي مسلمان سوداګر چې په پراخ ډول یې په ټوله اروپا او متحده ایالتونو کې سفر وکړ، او د چوچي د خور، ګیلیهان (جیلو) خوجه، زوی وو. د هغه تخلص Hoxha په ترکي کې hoca (تلفظ یې hodja) د «استاد» یا «ښوونکي» په معنا ده او په آلبانیا کې ترټولو ډېر دود شوی نوم دی. دا نوم د خواجه له نوم څخه اخیستل شوی چې یو وخت په آلبانیایي ژبه کې په ځانګړې توګه کارول کېده او یوه مسلمان مولا ته اشاره لري، ځکه چې ویل کېږي د هغه ځینې پلرني نیکونه په لوړ ګومان د مسلمانو مولویانو (علماوو) غړي وو. پلار یې په ډېر ویاړ هغه باندې د نامتو عثماني نظامي افسر او د ځوانو ترکانو غړي، انور پاشا، نوم کېښود.
ذوالقرنين
ذوالقرنين په قران کې
د ذوالقرنين کيسه د قرآن کریم په سوره کهف کې داسې راغلې: او له تا څخه د ذوالقرنین په اړه پوښتنه کوي. ووایه: زه به ډیر ژر ستاسو لپاره د هغه څخه یو څه ولولم. (۸۳)
انور خلیل خوجه
د ژوند لومړي کلونه
د خوجه کورنۍ د دروپول کلي څخه سرچینه اخیستې او د بکتاشیانو قبیلې پورې تړلي وو. په ۱۹۱۶م کال کې پلار یې هغه راوړ چې د زال تکې د سلیم بابا څخه د خیر دعا واخلي.
ذوالقرنين
ذوالقرنين په قران کې
موږ هغه ته په ځمکه کې واک او پاچاهي ورکړه او د هر څه د لاسته راوړلو لار مو ورته وښودله. (۸۴) هغه هم لاره تعقیب کړه. (۸۵) لمر لوېدو ته ورسېد. هغه په خټه او تور چینه کې د لمر لوېدل ولیدل او هلته یې خلک ولیدل. ما وویل: ای ذوالقرنین، ته غواړې چې هغوی ته عذاب ورکړي او له هغوی سره ښه سلوک وکړي. (86) ويې فرمايل: خو چا چې ظلم وكړ هغه ته به سزا وركوو. بیا به هغه خپل رب ته یوسي ترڅو هغه ورته سخت عذاب ورکړي. [87]- خو څوك چي ايمان راوړي او نېك عملونه وكړي، د هغه لپاره ښه اجر دى. او موږ به د هغه په اړه اسانه حکمونه وکړو. (۸۸) بيا يې لاره تعقيب کړه. (۸۹) تر دې چې د لمر لوېدو ځای ته ورسېد. د لمر لید په هغه قوم راښکته کیږي چې موږ ورته د هغې له وړانګو پرته بل هیڅ پوښ نه دی ورکړی. (۹۰) داسې وه؛ او موږ د هغه په حالاتو کې راګیر یو. (91) هغه بیا په لاره تعقیب کړ. (۹۲) هغه د دوو غرونو تر منځ راورسېد. د دغو دوو غرونو شاته هغه خلک وليدل چې په هيڅ نه پوهېدل. [سُوۡرَةُ الۡعَالَمِ : 93] هغوى وويل: اى ذوالقرنين ياجوج او ماجوج په ځمكه كې فساد كوي. ايا ته غواړې چې مونږ په خپل ځان باندې تحريم ولرو تر څو زمونږ او د دوى تر منځ خنډ جوړ كړو؟ (۹۴) ويې ويل: هغه څه چې زما رب ماته راکړي دي هغه غوره دي. په خپل قوت سره ما سره مرسته وکړه، تر څو ستا او د دوی تر منځ یو خنډ جوړ کړم. (۹۵) ماته د اوسپنې ټوټې راوړه. کله چې د دغو دوو غرونو په منځ کې ډنډ شو، ویې ویل: راځه چې لاړ شو. هغه اوسپنه خوره کړه بیا یې وویل: د مسو راښکته کړه چې زه یې پرې واچوم. (۹۶) دوی نه په هغې باندې پورته کیدلی شي او نه یې سوری کولی شي. (۹۷)
هغه وویل: دا زما د رب رحمت و، کله چې زما د رب وعده راشي، هغه به یې پوره کړي، او زما د رب وعده رښتیا ده. (۹۸) د ذوالقرنین د حقیقي شخصیت په اړه چې د یهودانو ، عیسویانو او مسلمانانو په آسماني کتابونو کې ذکر شوی دی، څو اړخیز دی. د آخمیني کورنۍ سایرس ، داريوش لوی ، زارکس ، سکندر اعظم، چن شی هوان ، خسرو انوشیروان ، د حمیر له پاچاهانو څخه یو، هغه انتخابونه دي چې د اصلي ذوالقرنین د موندلو لپاره یې څیړل شوي دي. ابوالکلام آزاد د سورة الکهف د ۸۲ څخه تر ۹۵ آيتونو په تفسير سره ثابت ثبوت وړاندې کړی دی چې د ذوالقرنين په نامه د اخيمني سايرس نوم دی.
یو شمیر معاصر شیعه فقهاء هم سائرس "ذوالقرنین" ګڼي. علامه طباطبايي ، ثاني او مرتضی مطهري د دې نظر له مؤمنانو څخه دي. د تفسیر النشون په کتاب کې چې د ناصر مکارم شیرازي لیکل شوی دی، له همدې امله سائرس ته ذوالقرنین ویل شوي چې ختیځ او لویدیځ د هغه ملکیت دی. ابوالکلام د وزر لرونکي سړي په مشهور شخصیت باندې ډیر ساینسي ټینګار کوي، کوم چې په پسرګاد کې د بارام ماڼۍ څخه یو له ژوندي پاتې کالمونو څخه دی. د دې رول په اړه ډېر تعبيرونه شوي دي او ابوکلام دغه رول ذوالقرنين ګڼي. ابوالکلام آزاد د سوره کهف له ۸۲ تر ۹۵ آیتونو په تفسیر او د سایرس په اړه د احادیثو او روایتونو د موجودیت په حواله دا ثبوت وړاندې کړی چې د ذوالقرنین په نامه یادیدونکی سایرس دی. علامه طباطبايي د ذوالقرنین د سائرس د علم په اړه لیکي چې که څه هم د هغې ځینې اړخونه بې له اعتراضه نه دي، خو له قرآني آیتونو سره یې مطابقت له نورو ویناوو څخه څرګند او د منلو وړ دی. د مثال په تفسیر کې له ذوالقرنین سره د سائرس د موافقت نظریه د غوره نظریې په توګه ذکر شوې ده او د دې نظریې تصدیق زما په تفسیر هادي القرآن ، تفسیر الفرقان او تفسیر القرآن کې راغلی دی. منير د المنير په تفسير کې ذوالقرنين په ټينګه له هماغه سايرس څخه ګڼل کېږي چې د نړۍ دواړو غاړو ته يې سفرونه کړي وو او ښايي د هغه د زړورتيا له امله د ذوالقرنين په لقب ونومول شو. ابوالکلام آزاد یو له هغو کسانو څخه دی چې سایرس په قرآن کې ذکر شوی ذوالقرنین دی او باور لري چې په قرآن کې ذکر شوی ذوالقرنین سائرس دی. وړیا دلیلونه په لاندې ډول لنډیز کیدی شي:
ذوالقرنین په اسلامي احادیثو کې
د خصال په کتاب کې له جعفر صادق څخه روایت دی چې وايي: په ځمکه کې څلور پاچاهان وو، چې دوه یې مومنان وو، سلیمان او ذوالقرنین. دوه کافران چې نمرود او بخت النصر دي. (سليمان او ذوالقرنين دوه مؤمنان وو چې په ځمکه يې واکمني کوله، او نمرود او بخت نصر دوه کافران وو چې په ځمکه واکمن وو)
عمار سبطي روایت کوي چې هغه جعفر صادق ته وویل: زموږ د امامانو درجه او مرتبه څه ده؟ هغه وفرمایل: لکه د ذوالقرنین او یوشع (د بنی اسرائیلو له پیغمبرانو څخه یو او د موسی علیه السلام جانشین) او اصف مصاحب سلیمان – چې د ذوالقرنین لوړ مقام ته اشاره کوي.
انور خلیل خوجه
د ژوند لومړي کلونه
په ۱۹۳۰م کال کې، خوجه په دولتي بورسیه کې د طبیعي علومو پوهنځي کې د زده کړو لپاره د فرانسې مونټپیلیر پوهنتون ته لاړ، خو د بې پروایۍ له کبله یې د آلبانیا دولتي بورسیه له لاسه ورکړه. هغه وروسته پاریس ته لاړ او هلته یې د زوګیسټ ضد مهاجرینو ته ځان د بحري عمري اوښي په توګه معرفي کړ.
له ۱۹۳۵ تر ۱۹۳۶م کاله په بروکسل کې د آلبانیا په قونسولګرۍ کې د منشي په توګه په کار وګومارل شو. آلبانیا ته له بېرته راتګ وروسته، د تیرانا لوبغالي کې د قراردادي ښوونکي په توګه په کار بوخت شو. خوجه له ۱۹۳۷ تر ۱۹۳۹ کاله د کورچا لیسه کې د فرانسوي ژبې او اخلاق په تدریس بوخت وو او همدارنګه د ښوونځي د کتابتون سرپرست په توګه یې خدمت وکړ.
ذوالقرنين
ذوالقرنین په اسلامي احادیثو کې
د ذوالقرنین جومات په اسلامي احادیثو کې هم ذکر شوی دی. یو جومات او یوه لویه ودانۍ چې ۴۰۰ سانتي اوږدوالی لري، په هغه کې د لرګیو او مسو تختې او د مسو تختې کارول شوې وې. د هر لرګي تختې اوږدوالی 224 سانتي متره دی، د دوو دیوالونو ترمنځ فاصله 200 سانتي ده، او د دیوالونو لوړوالی 22 سانتي دی. او مجلسي، د ثعلبي په حواله، د ذوالقرنین بند د جوړولو ځای "د ترکیې د ځمکې ختیځ پای" بللی دی.
انور خلیل خوجه
د ژوند لومړي کلونه
د ۱۹۳۹م کال د اپرېل په ۷مه، آلبانیا باندې د فاشیسټې ایټالیا لخوا برید وشو. ایټالویانو د شفکت ورلاچي تر مشرۍ لاندې د آلباني سلطنت په نوم یو لاس پوڅی دولت (۱۹۳۹-۱۹۴۳) تاسیس کړ. د ۱۹۳۹م کال په پای کې، هغه د جیروکاسټرا لوبغالي ته ولېږدول شو، خو ډېر ژر تیرانا ته بېرته راغی. د هغه نږدې ملګری، اسات دیشنیکا، چې خوجه یې ابراهیم بیچاکچیو، د دیشنیکا د ترور زوی، ته معرفي کړ له هغه سره مرسته وکړه. خوجه د بیچاکچیو د تنباکو فابریکه «فلورا» کې په کار پیل وکړ او یو څه موده وروسته دیشنیکا په همدې نوم یوه مغازه پرانیستله او هوجه بیا هلته کار پیل کړ. هغه د کورچا د کمونیسټي ډلې خواخوږی وو.
ذوالقرنين
ذوالقرنین د نادر شاه له نظره
سلطان محمود عثماني ته د نادرشاه په لیک کې نادر شاه د اسلام ستر پیغمبر، د هغه کورنۍ او ملګرو ته له سلام او سلام کولو وروسته د دغه لیک په یوه برخه کې د خلیفه مسلمان سلطان عثماني ستاینه او ستاینه کوي چې په ترکیه کې ده. نادر شاه سلطان محمود هغه د اسکندر ذوالقرنین II په توګه بیانوي، چې دا په ذوالقرنین د یو شخص په توګه د هغه باور څرګندوي
انور خلیل خوجه
ګوندي ژوند
د ۱۹۴۱م کال د نومبر په ۸مه، د آلبانیا کمونیسټ ګوند (چې وروسته په ۱۹۴۸م کال کې یې نوم د آلبانیا کار ګوند ته بدل شو) تاسیس شو. خوجه د «کورچا ډلې» څخه د یوګوسلاویا دوه استازو لخوا د مرکزي موقعتې کمیټې اووه غړو کې د مسلمانانو استازي په توګه وټاکل شو. د آلبانیا کمونیست ګونډ لومړنۍ مشورتي ناسته د ۱۹۴۲م کال د اپرېل له ۸مې تر ۱۱مې په تیرانا کې ترسره شوه چې د ۱۹۴۲م کال د اپرېل په ۸مه په خپله خوجه اصلي رپوټ وړاندې کړ.
ذوالقرنين
د ذوالقرنین د کیسې نثرونه
په قرآن کریم کې د ذوالقرنین له کیسې څخه لاندې تفسیرونه شوي دي:
انور خلیل خوجه
ګوندي ژوند
د ۱۹۴۲م کال په جولای کې، خوجه د «آلبانیایي بزګرو باندې غږ» ولیکه چې د آلبانیا کمونیسټ ګوند په نوم صادر شو. دا غږ په آلبانیا کې د فاشیستانو په ضد د جګړې ملاتړ جذبولو لپاره وو. بزګران وهڅول شول ترڅو خپلې غلې ذخیره کړي او دولت ته د مالیاتو له ورکړې او د څارویو د محصول ورکړې څخه ډډه وکړي. په پېزه کې د ۱۹۴۲م کال د سپټمبر له کنفرانس وروسته، ملي آزادۍ خوځښت، پرته له دې چې آیډیولوژي او طبقه بندي ته پام وکړي، د فاشیسټ ضد آلبانیایانو د متحد کولو په موخه تاسیس شو.
ذوالقرنين
د اسلام څخه مخکې د کیسې شتون
په مکه او مدینه کې یو شمیر خلک په دې کیسه پوهیدل او ویل کیږي چې ډیری یې د کتاب خلک وو او دا ټکی د څو آیتونو له متن څخه چې د "یسلک عن ذی القرنین" عبارت دی ښه معلومیږي. او "قلانا یا ذه القرنین" او "قلوا یا ذه القرنین" څرګنده ده چې دا کیسه له اسلامه مخکې ذکر شوې ده، خو ډېرو خلکو ترې د علم د حاصلولو او یا د رسول الله صلی الله علیه وسلم د امتحان لپاره پوښتنه کړې ده. د اسلام (یهودیانو هم د خضر او د غار د اصحابو په اړه دا ډول پوښتنې کړې دي)
انور خلیل خوجه
ګوندي ژوند
د ۱۹۴۳م کال په مارچ کې، د کمونیسټ ګوند لومړني ملي کنفرانس، خوجه په رسمي ډول د لومړي منشي په توګه وټاکه. د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې، په آلبانیا کې د شوروي اتحاد رول ډېر کمرنګی وو. د ۱۹۴۳م کال د جولای په ۱۰مه، آلبانیایي پارتیزانان د قول اردو ګانو، کنډکونو او لواګانو په منظمو واحدونو کې تنظیم شول او د آلبانیا د آزادي پوځ نوم ورکړل شو. دې سازمان د بریټانیا استخباراتي سرویس، SOE څخه نظامي ملاتړ ترلاسه کړ. سپیرو مویسیو د قومندان او خوجه د سیاسي کمیسار په توګه له ټاکل کېدو سره، مرکزي دفتر جوړ شو. یوګوسلاویایي پارتیزانانو ډېر عملي رول درلوده او د بریدونو په پلان کولو او د تدارکاتو په تبادله کې یې مرسته وکړه، خو د هغوی او آلبانیایانو تر منځ اړیکه محدوده وه او لیکونه ډېری وخت ناوخته رسېدل، کله کله به داسې هم کېدل چې پرته له دې چې له یوګوسلاویایي پارتیزانانو سره مشوره وشي ملي ازادي پوځ به وخته یو پلان منلی وو.
ذوالقرنين
په قرآن کریم کې د ذوالقرنین ځانګړنې
ذوالقرنین ځانګړنې درلودې، چې له جملې څخه یې لاندې یادونه کولای شو:
ذوالقرنین د زوړ عهد په کتاب کې
د ډینیل په کتاب کې، دانیل پیغمبر په خوب کې لاندې لیدل کیږي:"ما ولیدل چې ناڅاپه یو پسه د سیند غاړې ته ولاړ و، چې دوه ښکرونه او اوږده ښاخونه یې درلودل، په دوی کې یو له بل څخه لوړ و او په دوی کې ترټولو لوړ و. او ما هغه پسه وليدل چې خپل ښکرونه يې د لويديځ، شمال او جنوب لور ته وهل او هيڅ وحشي ځناور يې د مقابلې توان نه درلود او هيڅوك نه وو چې د هغه له لاس څخه يې خلاص كړي، هغه د خپلې خوښې سره سم عمل وكړ او هغه ستر"په عبراني متن کې، د "کرنيم" (قرنیم) کلمه د "فورک" په معنی کارول کیږي.
د ډینیل په کتاب کې بیا هم لوستل کیږي: جبرائیل هغه ته راڅرګند شو او د هغه خوب یې په لاندې ډول تعبیر کړ: هغه پسه چې دوه ښکرونه لري چې تاسو لیدلي د میډیس او پارس پاچا دی. د انجیل په عربي ژباړه کې د ذوالقرنین نوم په همدې پاراګراف کې راغلی دی:"د وان ډیک ژباړه: مګر هغه پسه چې په لومړۍ پیړۍ کې یې ولیدل د فارس مادي پاچا دی""مګر هغه پسه چې دوه ښکرونه لري هغه د مدین او فارس پاچاهان دي."یهودیان د ډینیل له لید څخه پوهیدل چې د دوی د اسیر کیدو موده به د میډیا او فارس د یو پاچا په پاڅون او د بابل په پاچاهانو باندې د هغه په بریا سره پای ته ورسیږي ، او دوی به د بابلیانو له منګولو څخه خلاص شي. ډېر وخت نه و تېر چې سائرس د ایران د حکومت په مرحله کې راښکاره شو او د میډیا او فارس هیواد یې جوړ کړ او له دوی څخه یې یو لوی سلطنت جوړ کړ او لکه څنګه چې دانیل خوب ویلي و چې پسه به خپل ښکرونه لویدیځ ته وخوري. په ختیځ او سویل، لوی سایرس هم په ټولو دریو لارښوونو کې لویې فتحې وکړې. هغه یهودیان آزاد کړل او دوی ته یې اجازه ورکړه چې اسراییل ته راستانه شي.
د یسعیا په 44 څپرکي کې، 28 شمیره، موږ ولولئ: بیا به هغه د سائرس په اړه ووایي چې هغه زما شپون دی او هغه به زما ټول رزق بشپړ کړي او بیت المقدس ته به ووایي چې تاسو به بیا جوړ کړئ. دا جمله هم د پام وړ ده چې د انجیل په ځینو تفسیرونو کې، سایرس د ختیځ د بازانو په توګه تعبیر شوی، او د یو حکمت سړی چې د لرې ځای څخه به لوستل کیږي. (د یسعیاه کتاب، څپرکی 46، 11 شمیره)
ذوالقرنین او صاب حمیري
د ذوالقرنین مختلف کمپاینونه چې په قرآن کې ذکر شوي هم د جنوبي عربستان د حمیري پاچا صاب زمرد (د الرعید په نوم هم یادیږي) ته منسوب شوي دي. ځينې مورخين لکه اسمايي په "د اسلام نه وړاندې د عرب تاريخ"، ابو ريحان بيروني په "اطهر البقيه" کې، ابن هشام په "سيرت النبوي" کې، نسوان ابن سيد په "شمس العلوم" کې ليکلي دي. . . ویل شوي چې ذوالقرنین د یمن له قبیلې څخه وو او هلته یې حکومت کاوه. که څه هم دوی د هغه په نوم سره توپیر لري. د وهب بن منبہ او ابن هشام په وینا مالک صاب د حمیری فاتح و چې په بیت المقدس کې له خضر سره له ملاقات وروسته ورته د ذوالقرنین لقب ورکړل شو. هغه بیا د ځمکې پای ته سفر کوي او ځمکې فتح کوي تر هغه چې هغه د تیاره ځمکه کې د خضر لخوا رهبري کیږي.
هغه څه چې د ذوالقرنین حمیري انګیرنې ته متوجه دي دا دي چې د نومونو په وړاندې د "ژو" کلمه کارول د یمنیانو له عادتونو څخه و. لکه "ضی حمدان"، "زی المنار"، "زولغمدان"، "زولازغر".
د تاریخ لیکونکي ویلر په وینا، دا ممکنه ده چې د دې حسابونو ځینې عناصر چې په اصل کې د صاب سره تړاو لري، په هغه کیسو کې شامل شوي چې ذوالقرنین د سکندر سره پیژني.
ذوالقرنین او سائرس په اسلامي روایتونو کې
په اسلامي کتابونو کې د سائرس یا کوروس په اړه که په تاریخي او قرآني تفسیر او یا عربي شعرونو کې روایت شوی دی، خو لږو خلکو ورته پام کړی دی. د سائرس په ستاینه کې د اسلام د پیغمبر د حدیثونو له جملې څخه: جلال الدین سیوطي چې یو له سترو اسلامي عالمانو څخه دی (۹۱۱ م) په دار المنتظر کې (۴ ټوک، ۱۶۵ مخ) له حذیفه ابن جریر څخه نقل کړی دی. د محمد صلی الله علیه وسلم یو ملګری الایمان وايي: ځکه چې بنی اسرائیلو د سبت په ورځ بغاوت وکړ او د برترۍ په لټه کې وو او پیغمبران یې ووژل، خدای د دوی په وړاندې بختانسر راپورته کړ تر دې چې بیت المقدس ته ننوت او د زکریا د وینې په بدل کې یې ووژل. اویا زره یې د هغوی کورنۍ او د انبیاوو اولادونه ونیول او د بیت المقدس زینت یې ورته جوړ کړ او له ځانه سره یې بابل ته یووړه. محمد د هغه د جوړولو د طریقې او ګاڼو په اړه چې په هغه کې کارول شوي او بختانسر یې بابل ته ورکړي تصدیق او تشریح یې کړ او بنی اسرائیل په داسې حال کې چې د دوی په مینځ کې ځینې پیغمبران او د انبیاوو زامن هم شتون درلود، کلونه کلونه د خدای پورې دردونه وخوړل. په دوی رحم وکړ: حتی دوی یې وژغوره ...: نو هغه د فارس یو پاچا ته چې د سائرس په نوم یو وفادار سړی و وښوده چې د بني اسرائیلو ژوندي پاتې کیدو ته لاړ شه او دوی یې آزاد کړي. د بني اسرائيلو لاره او بیت المقدس ته حتی تر لوړې کچې پورې ننوتل: سائرس همداسې وکړل او بیت المقدس ته ننوتل او د هغې زینت یې بیا جوړ کړ او بني اسرائیل سل کاله د خدای اطاعت وکړ. تر هغه چې دوی بیرته ګناه ته راستانه شي. البته، دوی د دې حدیث په اعتبار شک درلود. لکه څنګه چې ابن کثیر هم په خپل تفسیر کتاب کې د دې حدیث په اړه لیکي:
ذوالقرنین او اسکندر په اسلامي روایتونو کې
د تاریخ او تفسیر په ډیرو کتابونو کې اسلامي پوهانو د ذوالقرنین د شخصیت په اړه بحث کړی او هغه یې د روم سکندر په توګه معرفي کړی او د اسلام د پیغمبر صلی الله علیه وسلم یو حدیث هم پکې راغلی دی، چې ایرانی مورخ طبري په خپل تفسیر کتاب کې روایت کړی دی. رسول الله صلی الله علیه وسلم په دې اوږده حدیث کې د اهل کتابو ځواب ورکړ چې د ذوالقرنین په اړه یې ترې وپوښتل، هغه یې د روم ځوان او د مصر د اسکندریه ښار د بنسټګر په توګه معرفي کړ:
د ذوالقرنین د هویت په اړه د اسلامي علماوو اختلاف
د ډاکټر عبدالمنعم النمر د نظر له مخې د ذوالقرنین په اړه اسلامي پوهان تر وروستۍ پېړۍ پورې مغشوش وو او هیچا هم دا نوم د هند له مشهورو تاریخي شخصیتونو سره تر ابوالکلام آزاد پورې په ټینګه او قوي دلیل نه دی برابر کړی. د قرآن کریم مفسر دا راز کشف کړ. در کتاب روح المعانی په کتاب کې د قرآن د مفسرینو نظریه تر یو حده انحراف شوې ده او ویل شوی دی چې ذوالقرنین هماغه فریدون د اثفیان زوی، د جمشید زوی، هغه د ایران پنځم پاچا وو، او د خدای یو صالح او فرمانبردار پاچا و. در کتاب ابي زید بلخي په کتاب سور الاعمال کې راغلي دي چې هغه د وحی پلوی و او په عام تاریخ کې راغلي دي چې ټوله ځمکه یې قبضه کړې او په خپلو اولادونو یې ویشلې ده. يوه برخه يې د عراق ، هند او حجاز په نوم ايرج ته ورکړه او همغه يې د شاهي تاج خاوند کړ، د ځمکې بله برخه يې خپل دويم زوی ته، يعني روم ، مصر او لويديځ يې ورکړه. چین ، ترکیه او شرق یې خپل دریم زوی ته ورساوه او د هر یوه لپاره یې یو قانون جوړ کړ چې په هغه سره حکومت وکړي او دې درې واړو قوانینو ته په عربي ژبه کې سیاست ویل کېده (؟! )، چون اصلش «سی ایسا» یعنی سه قانون بوده؛ و وجه تسمیه‌اش به ذوالقرنین «صاحب دو شاخ» می‌شود این باشد که او دو طرف جهان را مالک شد، یا در درازای روزهای سلطنت خود مالک آن گردید، چون سلطنت او به‌طوری‌که در رودة الصفا کې پېښ شو او یا هم له همدې امله و، د هغه زړورتیا د نړۍ ټول پاچاهان تر سیوري لاندې کړل.
پخوانیو مفسرینو شک کړی دی او هغه یې د مقدونیې سکندر په شان ګڼلی دی او ځینو یې فرعون هم ګڼلی دی او ځینو نورو منابعو ذوالقرنین د یمن له پاچاهانو څخه یاد کړی دی.
د مولانا ابوالکلام آزاد نظریه
مولانا ابوالکلام آزاد (د هند د کلتور پخوانی وزیر) په اردو ژبه کې د قرآن کریم تفسیر لري او په دې تفسیر کې هغه ذوالقرنین چې په قرآن کریم کې یاد شوی دی، د اخیمینید سایرس په نوم یادیږي. او د دې کتاب ځینې برخې:
ابوالکلام او تاریخ پوهان چې په دې باور دي چې ذوالقرنین لوی سورس دی، لاندې اساسي دلایل وړاندې کوي: په یوناني تاریخي سرچینو او د سپیڅلي کتابونو مذهبي سرچینو کې د سائرس د ځانګړتیاوو مطابقت * د سائرس مجسمه * د هغه سفرونه او فتوحات * د پیغمبر پوښتنه کونکي د ذوالقرنین په اړه * د اشخاصو د انکار لاملونه بل یې ذوالقرنین ته منسوب دی.
کومو کسانو چې له رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د ذوالقرنین په اړه پوښتنه کړې وه، د هغو روایتونو له مخې چې آیات پکې نازل شوی دی، یا یهود وو، یا د یهودانو په هڅونه قریش. او دا کیسه له اسلام څخه مخکې د یهودانو په کتاب کې ذکر شوې وه او تفسیر یې د فارس او میډیا پاچا ذکر کړی و. په زوړ عهد کې د ذوالقرنین کیسې ته پام وکړئ.
په نولسمه پیړۍ کې د مرغاب د سیند په غاړه حوض ته نږدې د سایرس یوه مجسمه کشف شوه چې تقریباً د انسان په اندازه ده او د سایرس د دوه عقاب په شان وزرونه یې په دواړو غاړو کې پراته دي او په سر یې تاج او دوه ښکرونه ښیي. لکه د پسه ښکرونه په کې لیدل کیږي. د دې مجسمې د ځانګړتیاوو سره د انجیل د محتوياتو په مطابقت سره، د دې تاریخ پوهانو په نظر کې دا احتمال خورا پیاوړی شو چې د سائرس اصل څه و چې ذوالقرنین (د دوو سینګونو مالک) په نوم یادیږي، او همدارنګه د ډبرې مجسمې ولې؟ سائرس د عقاب د وزرونو په څیر وزرونه لري او د دې ترتیب د یوې ډلې پوهانو لخوا تایید شوی چې د ذوالقرنین تاریخي شخصیت په دې توګه په بشپړ ډول څرګند شوی دی.
یوناني مورخ هیروډوټس لیکي: سایرس خپلو پوځیانو ته امر وکړ چې له جنګیالیو پرته تورې مه وهي، او د دښمن کوم عسکر چې ږیره یې وغورځوي، ونه وژني، او د سایرس لښکر د هغه د امر اطاعت وکړ، تر څو د ملت خلک د جګړې دردونه احساس نه کړي. هیروډوټس بیا لیکي: سائرس یو مهربان او سخی پاچا و، ډیر نرم او مهربانه وو او د نورو پاچاهانو په څیر د شتمنیو په راټولولو کې لالچ نه و، بلکې د خیرات او سوغات لالچ و، مظلومانو ته یې د انصاف زمینه برابره کړه او هر څه یې چې په کې شامل وو، ورکول. ډیر ښه. هغه یې خوښ کړ.
یو بل مورخ "زی نوفان" لیکي: سائرس یو هوښیار او مهربان پاچا و، د پاچا عظمت د پاچاهانو له فضیلتونو سره یو ځای شوی و، هغه لوړ زړور او غالب وجود درلود، د هغه هدف د انسانیت خدمت او د هغه چلند و. عدل او زغم د هغه په وجود کې و، هغه حیران شو.
د قرآن کریم په تفسیر کې د ابوالفتاح رازي په قول راغلي دي: خدای تعالی د ځینو پیغمبرانو په ژبه امر وکړ چې د فارس له پاچاهانو څخه یوه پاچاهي جوړه کړي، نوم یې سائرس و او هغه یو وفادار سړی و. او همدارنګه له جعفر صادق څخه روایت دی چې د نړۍ په پاچاهانو کې ذوالقرنین او سلیمان دوه مؤمنان وو چې په ځمکه یې حکومت کاوه.
د سایرس لومړی کمپاین د لیډیا په هیواد کې ترسره شو چې د آسیا کوچني په شمالي برخه کې موقعیت درلود او دا هیواد د سایرس د حکومت د مرکز په پرتله لویدیځ اړخ درلود. که موږ د اسيا مائنر د لويديځ ساحل نقشه زموږ په مخ کې واچوو، موږ به وګورو چې د ساحل زياتره برخه په کوچنيو خلیجونو کې ډوب شوي، په ځانګړې توګه ازمیر ته نږدې، چیرته چې خلیج د سترګو بڼه اخلي. قرآن وايي، ذوالقرنين لوېديځ ته د سفر پر مهال په خټين پسرلي کې د لمر لوېدو احساس وکړ. دا صحنه هماغه صحنه وه چې سایرس هغه وخت ولیده چې د لمر لمر (د لیدونکي په نظر کې) په ساحلي خلیجونو کې ډوب شو. (ځینو فکر کاوه چې د قرآن معنی دا ده چې لمر په خټو کې لویږي! )
د سایرس دوهم کمپاین د ختیځ په لور و، لکه څنګه چې هیرډوټ وايي: د سایرس دا ختیځ یرغل د لیډیا له فتحې وروسته ترسره شو، په ځانګړې توګه د صحرا د ځینو ځنګلي قبیلو بغاوت، سایرس د برید کولو ته اړ کړ. قرآن د ذوالقرنین دوهم کمپاین په لاندې ډول پرتله کوي: (که څه هم لمر د لمر خبر شو، واجه تاج علی قوم لم نجل لھم من دونھا سترا) چې د لیرې ختیځ لور ته د سائرس سفر ته اشاره کوي، چیرته چې هغه لمر په داسې خلکو باندې لوېدلی چې د شعاعو په وړاندې یې هیڅ سرپناه نه درلوده، په ګوته یې کړه چې دا خلک د صحرا سرګردان وو.
د سائرس دریمه مبارزه د شمال په لور د قفقاز د غرونو په لور روانه وه، تر دې چې هغه د دوو غرونو تر منځ غره ته ورسیده او د ځنګلي قبیلو د یرغل د مخنیوي لپاره یې د خلکو په غوښتنه د غره په وړاندې یو قوي خنډ جوړ کړ. هلته وو دغه بند له لرغونو زمانو راهيسې د ارمنيانو په کتابونو کې د "بهک گوراى" په نوم ياد شوى او د "کبان گوراى" په نوم هم يادېږي او د دواړو کلمو مانا يو شان ده او د "سايروس دروازه" يا "سايرس پاس" ته ورته مانا ورکوي. ځکه چې کور د سایرس د نوم یوه برخه ده، ایا یوازینۍ ریښتینې شاهدي چې په الساعة کې شتون لري کافي نه ده چې سایرس دا بند جوړ کړی؟
د آخمینید سائرس او ذوالقرنین کنفرانس
د آچمنید سایرس او ذوالقرنین کنفرانس لومړنی کنفرانس وو چې د ۲۰۰۹ کال د جون په شپږمه د اسلامي علومو د مرکز له خوا د ملي یووالي د ټینګښت او همدارنګه د هیواد د امنیت او اعتبار د کچې د لوړولو په هدف جوړ شو. د مرکز د کنفرانسونو په تالار کې.
بېرونۍ تړنې
وېشنيزه:د اسلام پيغمبران وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
امیر شیر علی خان
امير شېر علي خان امیر شېر علي خان زوکړه ۱۸۲۵ مړینه ۲۱ فبر وري ۱۸۷۹ز کال مزار شريف ۵۴کلن) د افغانستان هغه واکمن پاچا وو چې پښتو ژبه یې د عسکري نظام او ملي ټرمینولوژۍ ژبه کړه. شیر علی خان د دوه دورو لپاره د معاصر افغانستان امیر وو. نوموړی لومړی له ۱۸۶۳-۱۸۶۶ د دویم ځل لپاره د ۱۸۶۸-۱۸۷۹ز کال پورې د افغانستان امیر وو.
کورنۍ
امیر شیر علی خان د بارکزیو له کورنۍ څخه د افغانستان دویم امیر الطنه وو.
واک ته رسېدنه
امیر شیر علی خان چې د خپل پلار ځایناستی (ولیعهد) وو په ۱۲ جون ۱۸۶۳م کال په هرات کې خپل حکومت اعلان کد. و یل کیږي د نوړی ورونو له شیر علی خان سره بیعت (هوکړه) وکړه، کابل د سفر پر مهال امیر د ترات حکومت خپل زوی امير محمد يعقوب خان ته وسپاره، کابل ته د لارې په اوږدو کې د نوموړی ورور محمد اعظم خان د هزارجاتو د سیمې مسول او خپل سکه ورور محمد حسین خان ته ورغی، محمد اعظم خان غوښتل د هزاره ګانو په ملاتړ د شیر علی خان حکومت له منځه یوسي، اما پدې وخت کې هزارګانو له نوموړی سره مرسته نوه کړې. محمد اعظم خان له هزارجاتو وروسته د خپلو نورو ورونو په مرسته پر کابل حمله وکړه، اما د شیر علی خان څخه یې ماتې وخوړه، له ماتې وروسته امير محمد اعظم خان بریتانوی هند ته پناه یوړه، له دې پیښې وروسته امیر شیر علی خان چې د کندهار مسول مشر د نوموړی ورور محمد امین خان وو په کندهار د حملې لپاره خپل زوی محمد علی خان ولیګه، چې د جنګ په صورت کې د شیر علی خان ورور او زوی محمد علی خان ووژل شول. ویل کیږي د نوموړی د زوی او ورور له وژنې وروسته شیر علی خپل عصبی سیستم له لاسه ورکړ او هدا یې لامل شو چې انزوا ته لاړ شي، او خپل حکومت له لاسه ورکړي.
سپوږمۍ راډیو
سپوږمۍ راډیو سپوږمۍ هم د کابل له فعالو راډيوګانو څخه يوه ده، چې د حميد ناصري له خوا تاسيس شوې او ٢٤ ساعته خپرونې يې په ټول هېواد کې اورېدل کېږي.
کابل راډیو
کابل راډیو Kabul Radio) کابل راډيو هم د کابل ولايت له فعالو رسنيو څخه ده، چې په ١٣٦٣ لمريز کال د دولت له خوا تاسيس شوې او هره ورځ ١٤ ساعته خپرونې لري،چې د کابل ښار تر ٢٥ کيلومترۍ پورې اورېدل کېږي او د کارکوونکو شمېر يې ٢٠ تنه دى.
د لوېدیځ روم د امپراتورۍ سقوط یا پرځېدا
د لوېدیځ روم د امپراتورۍ یا سترواکۍ راپرځېدل (چې د روم د امپراتورۍ سقوط یا د روم سقوط هم بلل کېږي) د لوېدیځ روم په امپراتورۍ کې د مرکزي سیاسي کنټرول له لاسه ورکول وو، هغه بهیر چې دغه امپراتوري پکې د خپلې واکمنۍ په پلي کولو کې پاتې راغله او پراخې سیمې یې پر څو ځایناستو دولتونو ووېشل شوې. د روم امپراتورۍ هغه ځواک له لاسه ورکړ چې له مخې یې کولی شوای پر خپلو لوېدیځو ولایتونو خپل اغېزناک کنټرول وساتي. عصري تاریخپوهانو د اردو د اغېزناکتیا او شمېر، د روم د نفوس روغتیا او شمېر، اقتصادي پیاوړتیا، د امپراتورانو د وړتیا، د واک لپاره کورنیو مبارزو، د دغې دورې د مذهبي بدلونونو، او د مدني ادارې د اغېزناکتیا په ګډون د دغې پرځېدا بېلاببل لاملونه په ګوته کړي. له رومي کلتور هاخوا د بربریانو یا غیر رومیانو د یرغلونو فشار زیاتېدو هم له دغې پرځېدا سره ډېره مرسته وکړه. اقلیمي بدلونونو او دواړو کورنیو او ساري ناروغیو هم ډېری دا عوامل چټک کړل. د پرځېدو دغه لاملونه د لرغونې نړۍ د تاریخپوهنې مهمې موضوع‌ګانې دي او د دولتونو د ماتو او ناکامیو په اړه ډېری عصري بحثونه بیانوي.
په ۳۷۶م کال کې د ګوتانو (Goths) او نورو غیر روميانو نه کنټرولېدونکی شمېر، چې له هونیانو یا تاتاریانو راتښتېدلي وو، دغې امپراتورۍ ته ننوتل. په ۳۹۵م کال کې د دوو ویجاړونکو کورنیو جګړو له ګټلو وروسته لومړی تیوډوسیس (Theodosius I) ومړ او یو پرځېدونکی پوځ یې پر ځای پرېښود او په دې توګه دغه امپراتوري، چې عملا ګوتانو ځپلې وه، د هغه د دوو بې کفایته زامنو د سره ښکېل وزیرانو ترمنځ ووېشل شوه. نورې بربري ډلې هم له راین (Rhine) او نورو پولو راتېرې شوې او د ګوتانو په څېر، نه له منځه یوړل شول، نه وایستل شول او نه هم تر کنټرول لاندې راغلل. د لویدیځې امپراتورۍ وسله وال ځواکونه لږ او بې اغیزې شول، او د توانمنو مشرانو تر مشرۍ لاندې له لنډې بیارغونې او ښه‌والي سره سره، مرکزي حکومت یا واکمني هېڅکله هم بیا په اغېزناکه توګه ټینګه نه شوه.
په ۴۷۶م کال کې د لویدیځ روم امپراتورۍ ډېر کم پوځي، سیاسي یا مالي ځواک درلود، او تر نفوذ لاندې تیت پرک لوېدیځو سیمو یې، چې لا هم رومي بلل کېدای شول، هېڅ اغېزناک کنټرول نه درلود. بربري شاهیو د لویدیځې امپراتورۍ په ډېرو برخو کې خپل واک ټینګ کړی و. په ۴۷۶م کال کې جرمن بربري پاچا اودواسر (Odoacer) په ایټالیا کې د لویدیځ روم امپراتورۍ وروستی امپراتور رومولوس اګسټولوس (Romulus Augustulus) ګوښه کړ او سنا مجلس یې د ختیځ روم امپراتور فلاویس زینو (Flavius Zeno) ته د امپراتورۍ نښان واستاوه.
که څه هم د سیاسي یووالي او نظامي کنټرول له لاسه ورکول یې په نړیواله کچه منل شوي، خو پرځېدا یې د دغو پېښو لپاره یوازېنی نښلوونکی مفهوم هم نه دی. دغه دوره د لرغونې زمانې وروستی پړاو ګڼل کېږي چې د سیاسي پرځېدا پر مهال او تر هغه ورهاخوا کلتوري دوام باندې ټینګار لري.
تاریخي چلندونه او عصري پیوندونه
له ۱۷۷۶م کال راهیسې، کله چې اډوارډ ګیبون (Edward Gibbon) د رومي امپراتورۍ د زوال او پرځېدا د تاریخ لومړی ټوک خپور کړ، زوال او پرځېدا هغه موضوع وه چې اړوند یې د روم امپراتورۍ د تاریخ ډېره برخه جوړه شوې ده. تاریخپوه ګلین بوورساک (Glen Bowersock) لیکي: " له ۱۸مې پېړۍ راوروسته موږ په زوال کې ډوب یو: دا زوال د هر درک شوي زوال لپاره د لرغون پېژندنې په توګه ارزښت لري، او له همدې امله، زموږ د خپل ډار او وېرو لپاره د یوې نښې په توګه ارزښت ورکړل شوی."
د ځواک اوج، سیستماتیکې کمزورۍ
د روم امپراتوري د تراجان (۹۸-۱۱۷) پر مهال خپل تر ټولو ستر جغرافیایي حد ته ورسېده او له ارمنستان نیولې تر اتلانتیک بحر پورې د یوه سوکاله دولت واکمني یې کوله. دغې امپراتورۍ لوی شمېر روزل شوي، اکمال شوي، او منظم سرتیري لرل، چې له یوه مخ پر ودې نفوس څخه راټول شوي وو. دغې امپراتورۍ په پرمختللو ښارونو کې مېشته یوه جامع ملکي اداره لرله چې پر عامه مالي چارو یې اغېزناک کنټرول درلود. دغې امپراتورۍ د تمدن د یوازېنۍ ارزښتناکې بڼې او له یوناني او رومي ادبیاتو او بیاناتو سره د هراړخیزې اشنایۍ پر بنسټ د کلتوري یووالي په توګه د خپلو باسواده نخبه‌ګانو ترمنځ ایډیالوژیکي مشروعیت درلود. د امپراتورۍ ځواک دا شونې کړې وه چې د شتمنۍ او حیثیت ټینګ توپیرونه وساتي (چې په لویه کچه غلامي هم پکې راتلله). د دغې امپراتورۍ پراخې سوداګریزې شبکې ان عادي کورنیو ته هم اجازه ورکړې وه چې د مسلکي کسانو له خوا جوړ شوي توکي وکاروي.
د درېیمې پېړۍ بحران یا کړکېچ
دا امپراتوري د درېیمې پېړۍ په اوږدو کې له سختو بحرانونو او ننګونو سره مخ شوه. راپورته کېدونکې ساساني امپراتورۍ د روم میداني لښکرو ته درې سختې ماتې ورکړې او د پیړیو لپاره یو جدي ګواښ پاتې شو. په نورو ناورینونو کې تکراري کورنۍ جګړې، بربري یرغلونه، او (له ۲۵۰م وروسته) د قبرس په وبا (Plague of Cyprian) کې پراخې ډله‌ییزې مړینې یې د یادولو وړ دي. د یوې لنډې دورې لپاره، دا امپراتوري په لویدیځ کې پر ګالیک امپراتورۍ (۲۶۰-۲۷۴)، په ختیځ کې د پالمیرین امپراتورۍ (۲۶۰-۲۷۳)، او د مرکزي روم وروستي دولت باندې ووېشل شوه؛ په ۲۷۱م کې، روم د دانیوب سیند (Danube) شمال ته د داکیا (Dacia) ولایت پریښود. د راین/دانیوب (Rhine/Danube) پوله هم د لویو بربري ډلو له خوا تر سختو ګواښونو لاندې راغله، چې کرنې ته یې وده ورکړه او خپل نفوس یې پکې زیات کړ. په لویدیځ کې د نفوس اوسطه کچه د دویمې پیړۍ په وروستیو کې له جدي کمښت سره مخ شوه. د شمال لوېدیځې اروپا په نفوس کې هم بېرته ښه‌والی رانغی، که څه هم د مدیترانې د سیمو نفوس بېرته ښه شو.
میراث
د روم امپراتوري نه یوازې دا چې یو سیاسي یووالی و چې د نظامي ځواک په کارولو سره ساتل شوی و، بلکې دا امپراتوري د مدیترانې حوزې او ترې هاخوا ترکیبي او پېچلی پراخ تمدن هم و. په دې امپراتورۍ کې تولید، تجارت معمارۍ، پراخ سېکولري سواد، لیکل شوی قانون، او د ساینس او ​​ادبیاتو نړیواله ژبه شامله وه. لویدیځو بربریانو د دغو لوړو کلتوري دودونو ډېره برخه له لاسه ورکړه، خو په منځنیو پېړیو کې د رومیانو پر لاسته راوړنو د پوه دولتونو له خوا د هغوی بیا رغونه د اروپا د ورستي پرمختګ بنسټ جوړ کړ.
د سیاسي کنټرول له لاسه ورکولو د دورې پر مهال او تر هغه هاخوا د کلتوري او لرغون پېژندنې دوام ته په کتلو، دا بهیر د زوال پر ځای د یوه پیچلي کلتوري بدلون په توګه بیان شوی دی.
جام څلی
جام څلی يا منار جام د افغانستان د غور په ولايت کې د غوري واکمنۍ له لرغونو ودانيو څخه راپاتې يوه ودانۍ ده چې د اسلامي مهندسۍ او ودانيو په ښو بېلگو کې شمېرل کېږي. پر دغه منار سوره مريم ليکل شوې. دجام څلی یا منار دافغانستان دغور په ولایت کې یو مشهور منار دی چې له نن ورځې نه اته سوه درویشت کلونه دمخه یعنې په ۱۱۹۴ زیږدیز/میلادی کال کې دافغانستان غوري واکمنانو دکورنۍ دمشهور واکمن ،سلطان غياث الدين غوري ۶۳-۱۲۰۲زیږدیز/هجري دواکمنۍ په وخت کې جوړ شوی دی او ۶۵ مټره لوړوالی لري .پر دغه منار باندې په کوفي خط دسپیڅلي قرآن دمریم د مبارکې سورې آیتونه لیکل شوي دي. دغه منار د ملګرو ملتونو دټولنې دیو نسکودڅانګې له خوا دنړۍ دخلکو دتمدنونو دګډ میراث په توګه پیژندل شوی دی.
ماخذونه :
لطیف یاد فیسبوک پاڼه
وېشنيزه:د افغانستان تاريخي ځايونه
د شوروي اتحاد فدراتیف سوسیالیست جمهوریت
د شوروي اتحاد فدراتیف سوسیالیست جمهوریت (روسي SFSRیا (RSFS، پخوا د روسیې د شوروي جمهوریت او د روسیې سوسیالیست فدراتیف شوروي جمهوریت په نومونو پېژندل کېده او همدارنګه په غیر رسمي توګه د شوروي روسیې په نوم پېژندل کېده. د روسیې فدراتیف په ساده ډول روسیه یو خپلواک فدراتیف سوسیالیستي دولت و. له ۱۹۱۷ ز کال نه تر ۱۹۲۲ز کال پورې او وروسته له ۱۹۲۲نه تر ۱۹۹۱ پورې د شوروي اتحاد د سوسیالیستي جمهوریتونو ترټولو لوی او ډېر نفوس لرونکی USSR)) تر هغه وخته پورې چې د شوروي اتحاد یوه خپلواکه برخه وګرځېده، په ۱۹۹۰او ۱۹۹۱ کلونو یعنې د شوروي اتحاد د شتون په دوو وروستیو کلونوکې یې د اتحادیې په کچه د قانون په پرتله د روسیې قوانینو ته لومړیتوب ورکاوه. د روسیې جمهوریت د خپلواکو جمهوریتونو له شپاړلسو کوچنیو تشکیلاتي واحدونو، پنځو خپلواکو اوبلاستونو، لسو خپلواکو اوکروګونو، شپږ کریسانو او څلویښتو اوبلاستونو نه جوړ شوی و. روسانو تر ټولو لویه توکمیزه ډله جوړه کړه. د روسیې د SFSR پلازمینه مسکو و او نور لوی ښاري مرکزونه لینینګراډ، سټالینګراد، نووسیبیرسک، سویردلوفسک، ګورکي او کوبیشیف په کې شامل وو.
د روسیې اقتصاد په پراخه کچه صنعتي شو، چې په شوروي اتحاد کې د تولید شوې بریښنا شاوخوا دوه پر درېیمه برخه جوړوي. په ۱۹۶۱ز کال کې دا د وولګا - اورالز په سیمه کې د نویو کشفونو له امله د پټرولیم درېیم لوی تولیدوونکی و او سایبریا یوازې د متحده ایالاتو او سعودي عربستان له تولید نه په درېیمه کته ګوری کې راځي. په ۱۹۷۴ ز کال کې په جمهوریت کې د لوړو زده کړو ۴۷۵ موسسې موجودې وې، چې شاوخوا ۲۳۹۴۱۰۰۰ زده کوونکو ته یې په ۴۷ ژبو کې زده کړې ورکولې. د سیمه‌ییزې تنظیم شوې عامه روغتیا خدماتو شبکې روغتیایي خدمات چمتو کول. له ۱۹۸۵ز کال را روسته د ګورباچوف د ادارې د «پریسترویکا» بیارغونې پالیسیو د غیر دولتي ملکیت تصدۍ لکه کوپراتیفونو په معرفي کولو سره اقتصاد نسبتاً ازاد کړ، چې د عمومي منشي لیونید برژنیف په مشرۍ د ۱۹۷۰ لسیزې راهیسې په ټپه ولاړ و.
ولسمشرمیخایل ګورباچوف شوروي اتحاد بې ثباته کړ. د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په اتمه د روسیې، اوکراین او بیلاروس مشرانو د بیلوویز تړون لاسلیک کړ. تړون د شوروي اتحاد د اصلي بنسټ ایښودونکو هیوادونو له خوا د شوروي اتحاد د منحل کېدو اعلان وکړ (د بېلګې په توګه د شوروي اتحاد د رامنځته کېدو په اړه د ۱۹۲۲ تړون رد) او د خپلواکو دولتونو مشترک المنافع (CIS) یې د یو نرم کنفدراسیون په توګه تاسیس کړ. د دسمبر په ۱۲مه تړون د شوروي اتحاد (د روسیې د SFSR پارلمان) له خوا تصویب شو؛ له همدې امله د روسیېSFSRد شوروي اتحاد د جوړېدو تړون لغوه کړ او په حقیقت کې یېUSSRنه د روسیې خپلواکي او له نورو شوروي سوسیالیستي جمهوریتونو سره اړیکې اعلان کړې.
د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په ۲۵مه د شوروي اتحاد د ولسمشر په توګه د ګورباچوف له استعفا وروسته (او د شوروي اتحاد د کمونست ګوند پخوانی عمومي منشي) د روسیېSFSRنوم په روسیې فدراسیون بدل شو. په مسکو کې د کریملین د مشرانو جرګې د ودانۍ له سر نه د شوروي سور بیرغ له ښکته کولو یوه ورځ وروسته شوروي اتحاد د ډسمبر په ۲۶مه د شوروي جمهوریتونو له خوا  په ځان کې منحل شو، چې هغه وخت یوازینی کې د ټولو جمهوریتونو د عالي شوروي پارلماني خونه وه (بلې جرګې، د شوروي اتحاد لا له وړاندې د څو اتحادیې جمهوریتونو له خوا د خپلو غړو له رابللو وروسته نصاب له لاسه ورکړی و) له منحل کېدو وروسته روسیې اعلان وکړ، چې د ملګرو ملتونو د غړیتوب او په امنیت شورا کې د دایمي غړیتوب په شمول د منحل شوي مرکزي شوروي حکومت حقونه او مکلفیتونه یې په غاړه اخیستي؛ خو په اصل کې د شوروي پور او د شوروي اتحاد بهرنۍ شتمنۍ (د پخواني شوروي پوځ برخې او اټومي وسلې د متحده ایالاتو دCISوسله والو ځواکونو په توګه د CISتر عمومي قوماندې لاندې پاتې دي.)
د SFSR روسیې د ۱۹۷۸ ز کال اساسي قانون څو ځله تعدیل شوی، څو ډیموکراسي، شخصي ملکیت او اقتصاد ته د بازار لېږد منعکس کړي. د روسیې نوی اساسي قانون چې د ۱۹۹۳ز کال د ډسمبر په ۲۵ مه د اساسي قانون له کړکېچ وروسته نافذ شو، د شوروي د حکومت بڼه یې په بشپړه توګه لغوه کړه او پر ځای یې نیمه صدارتي نظام رامنځته شو.
جغرافيه
د SFSR روسیې ټولټال شاوخوا ۱۷۱۲۵۲۰۰ کیلومتره (۶۶۱۲۱۰۰ میل مربع) مساحت په لرلو سره په خپلو پنځلسو جمهوریتونو کې ترټولو لوی و، سویلي ګاونډی قزاقستان بیا دویم دی.
د RSFSR نړیوالې پولې پولېنډ په لوېدیځ، د سکانډینیویا ناروې او فنلېنډ په شمال لوېدیځ او په ختیځه اسیا کې یې جنوب ختیځ ته د کوریا د خلکو دیموکراتیک جمهوریت (شمالي کوریا)، د منګولیا د خلکو جمهوریت (منګولیا) او د چین د خلکو جمهوریت (چین چې پخوا د چین جمهوریت و۱۹۱۱-۱۹۴۹) سره نښلولي دي. RSFSR د شوروي اتحاد په لوېدیځ کې له سلاویک هیوادونو: اوکراینيSSR(اوکراین)، بېلاروسيSSR( بېلاروس)، بالتیک هېوادونو: استونیاييSSR(استونیا) لېتوانیاييSSR(لېتوانیا) (په۱۹۴۰ کې د USSR په شمول) سره سرحد سرحد لري ته يې او د منځنۍ اسيا په جنوب کې د آذربايجانSSR(اذربایجان) ګرجستان SSR(جورجیا) او قزاق SSR(قزافستان) پراته دي.
په RSFSR ښار کې کابو ۷۰٪ ساحه پراخ میدانونه لري، د غرنۍ تونډرا سیمې په عمده توګه د سایبریا په ختیځ کې له مرکزي اسیا او ختیځې اسیا سره متمرکزې دي.
دا سیمه د پټرولیم، طبیعي ګازو او اوسپنې په ګډون د معدني زېرموله پلوه بډایه ده.
لومړني کلونه (۱۹۱۷ـ۱۹۲۰)
د شوروي حکومت په لومړي ځل د ۱۹۱۷ز کال د نومبر په ۷ مه واک ته ورسېد، سمدلاسه وروسته له هغه چې د روسیې د دوو انقلابونو د اکتوبر په دویمې انقلاب کې د الکساندر کیرنسکي په مشرۍ د روسیې موقت حکومت ړنګ شو. دغه دولت چې رسمي نوم یې نه دی اخیستی، د نورو پنځو میاشتو لپاره به د ګاونډیو هېوادونو له خوا په رسمیت ونه پېژندل شي.
تور مرګ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
تورمرګ د دویم ساري طاعون پیل و. دې طاعون په دیني، ټولنیز او اقتصادي اړخونو کې لوی بدلونونه را منځ ته کړل، چې د اروپا د تاریخ مسیر یې په ژوره توګه تر اغېز لاندې راوست.
د تور مرګ سرچینه تر شخړې لاندې ده. دې وبا یا له مرکزي آسیا یا هم له ختیځې آسیا نه سرچینه اخیستې ده، خو لومړۍ کره څرګندتیا یې په ۱۳۴۷ ز کال کې په کریمیا کې ښودل شوې ده. له کریمیا نه په ډېر احتمال سره په تورو موږکانو کې د ورږې په واسطه د جینوا د بېړیو پر مټ د مدیترانې سمندرګۍ په شاوخوا کې خپور شوې وي او بیا افریقا، لوېدیځې آسیا او نورې اروپا ته د قسطنطنیه، سیسلي او د ایټالیې د ټاپو له لارې رسېدلی وي. داسې شواهد شته دي، چې کله د مدیترانې څنډو ته را ورسېد، تور مرګ په عمده توګه له یوه انسان نه بل انسان ته د تنفسي طاعون په توګه خپور شو، په دې توګه ویل کېدل چې، که چېرې د خپرېدو د لامل لېږدوونکي د موږکانو ورږې وي، نو د ناروغي له تمې نه په ګړندۍ توګه د خپرېدو په حال کې وه چې د لمفاوي غذو د پړسوب لامل کېده.
تور مرګ دویم ستر طبیعي ناورین و (چې لومړۍ ستره پېښه د ۱۳۱۵ نه تر ۱۳۱۷ ز پورې لویه لوږه وه) چې د منځنیو پېړیو په وروستیو کې یې اروپا تر برید لاندې راوسته او اټکل کېږي چې له ۳۰ نه تر ۶۰ سلنه پورې د اروپا نفوس یې د مرګ کندې ته اچولی وي. دې طاعون ښایي په ۱۴مه  پېړۍ کې د نړۍ نفوس له ۴۷۵ میلیونه نه ۳۷۵ – ۳۵۰ میلیونه ته کم کړی وي. د منځنیو پېړۍ په وروستیو کې نورې خپرېدنې هم وې چې نورو لاملونو، (لکه :د منځنیو پېړیو ناورین) یې ملتیا کوله، چې د اروپا نفوس و نه شو کولای، تر ۱۵۰۰ز کال پورې د ۱۳۰۰ کلونو کچه بېرته ترلاسه کړي. د تور مرګ خېرېدل، د ۱۹ مې پېړۍ تر پیل پورې څو ځله تکرار شوی دی.
نومونه
د "تور مرګ" اصطلاح، تر ۱۷۵۰ز کلونو پورې په انګلیسي کې د طاعون ناروغۍ لپاره نه وه کارول شوې، دا اصطلاح په لومړي ځل په ۱۷۵۵ ز کال کې تایید شوه، چې د ډنمارکي ژبې له den sorte død چې په تحت الفظي توګه د the black death په معنا وه، ژباړل شوې وه. دا اصطلاح، د طاعون لپاره د خاص نامه په توګه په ۱۵ او ۱۶ پېړیو کې د سویډني او ډنمارکي تاریخ لیکونکو له خوا شهرت ته ورسېده او په ۱۶ او ۱۷ پېړیو کې نورو ژبو ته د پور کلیمې په توګه ولېږدول شوه، چې په آیسلینډي کېsvarti dauði، په جرمني کې  der schwarze Todاو په فرانسوي کې la mort noire په توګه خپره شوه. مخکې ډېری اروپایی ژبو د طاعون ناروغۍ ته د لاتینې ژبې د پور کلیمې: magna mortalitas چې د Great Death یا لوی مرګ په معنا وه، یوه اصلاح شوې اصطلاح کاروله.
د تور مرګ اصطلاح، چې مرګ د تور په توګه تشرېح کوي ، ډېره زړه اصطلاح ده. هومر دا اصطلاح په خپل (اوډیسي) حماسي شعر کې د شیطاني سکیلا د ستایلو لپاره کارولې، چې خوله یې "له تور مرګ نه ډکه" ده (چې په لرغونې یوناني ژبه کې πλεῖοι μέλανος Θανάτοιο، رومي شوې بڼه یې pleîoi mélanos Thanátoio یې ده). ځوان سینیکا ښایي چې لومړی کس وي چې یوه ساري ناروغي یې د تور مرګ په نامه نومولې وي، (چې په لاتیني ژبه کې د mors atra په معنا ده)، خو یوازې د سختې وژونکي او د ناروغۍ د بد تشخیص له امله یې دا اصطلاح کارولې ده. د ۱۲مې او ۱۳مې پېړیو تر منځ فرانسوي رنځورپوه ګیلس دي کوربیل لا دمخه په خپل اثر کې چې د ناروغیو د نښو او نښانو (De signis et symptomatibus aegritudium) په نامه و، "د طاعون تبې" لپاره د atra mors اصطلاح کارولې ده. د mors nigra اصطلاح یا تور مرګ، په ۱۳۵۰ ز کال کې د بلجیمي ستور پیژندونکي سیمون دی کووینو (یا کووین) له خوا په خپل شعر کې، چې "د لمر د قضاوت په ورځ د زحل په جشن کې" (De judicio Solis in convivio Saturni) تر نامه لاندې و، کارول شوې وه چې دا طاعون یې د مشتري او زحل نجومي اړیکې ته اړوند ګڼلی و. د نوموړي له خوا د دې اصطلاح کارول، په ښکاره توګه د ۱۳۴۷ ز کال د طاعون له وبا سره تړاو نه درلود، خو داسې برېښي چې، د ناروغۍ وژونکو پایلو ته اشاره کوي.