cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلیام باټیسون
ویلیام باټیسون (زیږون: د ۱۸۶۱ زکال د اګست ۸ مه – مړینه: د ۱۹۲۶ زکال د فبروري ۸ مه) انګلیسي بیالوژېست و چې د لومړي ځل لپاره یې د ژنټیک کلمه د وراثت د څېړنې او تشرېح په موخه وکاروله. نوموړي همدارنګه د ګرېګور منډیل د نظریاتو ترویج کوونکی و چې د دوی کشفیات بیاځلي په ۱۹۰۰ زکال کې د هوګو د فریس او کارل کورنز له خوا تعقیب شول. په ۱۸۹۴ زکال کې، د تنوع د مطالعې لپاره د موادو په نامه (Materials for the Study of Variation) د هغه خپور شوي کتاب د ژنټیک د نوي موندل شوي چلن فرمول بندي په ځان کې رانغاړله.
لومړنی ژوند او زده کړې
باټیسون په ۱۸۶۱ زکال کې د یورکشایر ساحل په ویتبي سیمه کې وزېږېد؛ هغه د کمبرېج د سنټ جان کالج د ښوونکي ویلیام هنري باټیسون زوی و. نوموړي د کمبرېج د سنټ جان کالج په راګبي ښوونخي کې زده کړې وکړې او په ۱۸۸۳ زکال کې یې له هغه ځایه د طبیعي علومو په برخه کې لیسانس سند ترلاسه کړ.
د یو امبریولوژیست (نطفه پېژندونکي) په توګه هغه متحده ایالاتو ته سفر وکړ څو د بلانوګلاسوس (Balanoglossus) په نامه چینجی ډوله همی کوردت په اړه څېړنه وکړي چې له امله یې د فقاریه ژوندیو موجوداتو سره لېوالتیا پیدا کړه. نوموړي له ۱۸۸۳ زکال څخه تر ۱۸۸۴ زکال پورې د ویرجینیا په همپټون سیمه کې د ویلیام کیث بروکس په حیواني لابراتوار کې کار وکړ. له مورفولوژي څخه د ودې مطالعې او څېړنې ته په مخه کولو سره هغه انګلستان ته راوګرځېد او د سنټ جان کالج غړی شو. نوموړي د ودې او وراثت اړوند څېړنو په موخه لویدېځې مرکزي آسیا ته سفر وکړ.
مسلک
باټیسون له ۱۹۰۰ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په کمبرېج کې د ژنټیک د یو غیر رسمي مکتب «نظري مکتب» مشري وکړه. د هغه په ډله کې تر ډېره پورې د کمبرېج د نیونهام کالج ښځینه غړې، مېرمن یې بئاتریس او خور یې فلورانس دورهام شامله وه. هغوی د نوموړي د څېړنیز پروګرام سره هغه مهال مرسته وکړه چې منډلېزم لا د یوې قانوني تحصیلي څانګې په توګه نه و پېژندل شوی. دغو مېرمنو لکه موریل ویلدیل (وروسته اونسلو) له ۱۹۰۲ زکال څخه تر ۱۹۱۰ زکال پورې په مختلفو حیواني او نباتي ډولونو باندې یو شمېر رغنیزې ازموینې ترسره کړې. هیلډا بلانچ کیلبي چې په ۱۹۰۱ زکال کې یې د نیونهام په کالج کې په منډلیان برخه کې زده کړې پای ته ورسولې له باټیسون سره یې په نخودو کې د منډلي نتایجو په ترلاسه کولو کې مرسته وکړه. نوموړې همدارنګه د سویو (خرګوش) او فیل مرغانو د لویونې په برخه کې خپلواکې ازموینې ترسره کړې.
باټیسون په ۱۹۱۰ زکال کې د جان اینس کرنیز انستیتیوت مشر شو او له خپلې کورنۍ سره په ساري کې مرټون پارک ته کډه شو. دغه مهال چې نوموړی د جان اینس انستیتیوت مشر و د وراثت اړوند د کروموزوم له نظریې سره یې لیوالتیا پیدا کړه او د ډبلیو. سي. ایف. نیوټن او په ۱۹۲۳ زکال کې یې د سریل ډین ډارلینګټون په ګمارلو سره د سایټولوژي مطالعه ترویج کړه.
نوموړي په ۱۹۱۹ زکال کې د ژنټیک ټولنه (The Genetics Society) چې ژنټیک ته اړونده لومړنۍ تخصصي ټولنه وه؛ تاسیس کړه.
هغه د خپل ژوند په وروستیو کې د جرمني اروین باور ملګری او ورته باوري کس و. هغوی یو بل ته د نژادي اصلاح اړوند لیکنې کولې. نوموړی د ۱۹۲۶ زکال په فبروري میاشت کې د خپلې ناڅاپي مړینې تر مهال د جان اینس انستیتیوت مشر و.
شخصي ژوند
باټیسون له بئاتریس ډورهام سره واده وکړ. له نوموړې سره هغه په ۱۸۸۹ زکال کې کوژده شو خو د کوژدې په مراسمو کې له دې امله چې ټولو فکر کاوه هغه ډېر زیات شراب څښي خواښې یې د خپلې لور له کوژدې سره مخالفت وکړ. بالاخره دوی اووه کاله وروسته د ۱۸۹۶ زکال په جون میاشت کې وروسته له هغه واده وکړ چې آرتور دورهام (خصر یې) مړ شوی و او مېرمن یې (خواښې یې) هم یا مړه وه (د هینګ په خبره) او یا هم یې منلې وه چې د دوی له واده سره له مخالفت لاس واخلي (د کوک په خبره). د هغوی زوی ګرېګوري باټیسون انټروپولوژیست او د سایبرنیټیک متخصص و.
باټیسون د یو «سخت دریځي» ملحد په توګه پېژندل کېده.
ویاړونه
د ۱۸۹۴ زکال په جون میاشت کې نوموړي د سلطنتي ټولنې غړیتوب ترلاسه او په ۱۹۰۴ زکال کې یې د دغو ټولنې د داروین مډال او همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې سلطنتي مډال وګاټه. نوموړي همدارنګه په ۱۹۲۰ زکال کې د سلطنتي مډال په ترلاسه کونکې غونډه کې وینا وکړه. نوموړی له ۱۹۱۳ زکال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې د بریتانیا د علومو اکاډمی مشر و.
د بیالوژیکي تنوع اړوند آثار (تر ۱۹۰۰ زکال پورې)
باټیسون په خپلو هغو اثارو کې چې تر ۱۹۰۰ زکال پورې خپاره شول په منظمه توګه یې په کې د ژوندیو موجوداتو او هغه نور اړوند چې د هغوی د بیالوژیکي تکامل لامل ګرځېد څېړنې ترسره کړې وې؛ نوموړی دغه مهال په کلکه توګه د چارلس داورین د جامعو بېلګو له ټولیزې کړنلارې او همدارنګه د فرانسس ګالټون د کمي («بایومټریکي») میتودونو تر اغېز لاندې و. نوموړي په خپله لومړنۍ مهمه موندنه کې څرګنده کړه چې یو شمېر بیولوژیکي ځانګړنې (لکه په غوږ کې د فورسپس اوږدوالی) په پرله پسې او یا هم نورمال ډول نه، بلکې په غیر پرله پسې (یا «دوه شکلي») توګه وېشل کېږي. هغه و موندله چې په یوه ډله کې دوه ګوني اشکال د وراثت په میکانېزم کې د اوسنیو انګېرنو پر وړاندې خنډ دی او ویل یې چې «کېدای شي دغه پوښتنه مطرح شي چې آیا دغه دوه ډوله چې اوس وړاندې شوي په دوه جلا ژوندیو موجوادتو باندې د ویش پیلامه به وي؟».
هغه د تنوع لپاره د مطالعې د موادو په نامه په خپل بل کتاب کې چې په ۱۸۹۴ زکال کې یې ولیکه؛ د بیولوژیکي بدلونونو اړوند یې په کې پام وړ څېړنې ترسره کړې وې. هغه غوښتل وښيي چې په یو شمېر شخصیتونو کې په پرله پسې او په یو شمېر نورو کې په غیر پرله پسې توګه بیولوژیکي بدلونونه شتون لري؛ چې د دغو دو ډولونو لپاره یې د «میریسټیک» او «سبسټنیټیو یا قایم به ذات» کلمې ابداع کړې. د داروین په څېر هغه احساس کاوه چې کمیتي شخصیتونه نه شي کېدلای په اسانۍ سره د تکامل د انتخابي قوې پر بنسټ «کمال» ته ورسېږي، ځکه چې دوی د «القاح په بهیر کې د رامنځته کېدونکو اغېزو» د درک ستونزه موندلې وه، خو څرګنده یې کړه چې دغه چاره په هغو شخصیتونو کې چې په غیر پرله پسې ډول بدلون کوي رامنځته کېدلای شي.
په دغه اثر کې باټیسون هومئوتیک بدلونونو ته اشاره کړې وه او څرګنده کړې یې وه چې د تمې پر خلاف په د دوی په وجود کې یو بل څه د هغه ځای نیسي. په حیواني تنوع کې چې باټیسون پرې څېړنه کړې وه هغه غومبسې چې د پښو پر ځای یې انتونونه لرل، هغه خرچنګونه چې د اضافي تخمو لولې یې لرلې او هغه انسانان شاملېدل چې څو ګوتې، اضافي پښتۍ او اضافي تي یې لرل. د ۱۹۹۵ زکال د طبابت او فزیولوژي د نوبل جایزه نوموړي په دغو ژنونو باندې د کار له امله ترلاسه کړه. دغه مهال وښول شوه چې دغه موندنې د ټولو حیواناتو د ودې لپاره مهمې دي. دغو ژنونو په ډېری حیواناتو او یا هم شاید په ټولو کې حیاتي رول درلود.
باټیسون په خپل دغه اثر کې د بیولوژیکي وراثت د میکانېزم اړوند د ګرېګور منډېل د ناڅاپي موندنو اړوند ولیکل: «یوازنۍ هغه لار چې له مخې یې هیله من کېدلای شو چې رښتیا ته لاسرسی پیدا کړو، د نژادي اصلاح اړوند د سیستماټتیکو ازموینو کارول دي؛ د څېړنو هغه ټولګه چې د نورو هر ډول بیولوژیکي څېړنو په پرتله ډېرو څېړنو، صبر او منابعو ته اړتیا لري. ژر یا وروسته به دغه ډول څېړنې ترسره شي او بیا به موږ په هغو باندې وپوهېږو». منډېل نږدې ۲۸۰۰۰ بوټي کرلي و او هغه څېړنه یې ترسره کړې وه چې دقیقا باټیسون هم غوښتل ترسره یې کړي.
مارګريټ سنګر
مارګريټ هيګينز سنګر (د زېږېدو پر مهال يې نوم مارګريټ لويس هيګنز ايښودل شوی و، ۱۸۷۹، د سپتمبر ۱۴ – ۱۹۶۶ ز کال د سپتمبر ۶)، د «مارګريټ سنګر سلي» په نوم هم پېژندل کېږي، امريکايۍ تبعه د زيږون د مديريت فعاله، د جنسي تعليم وړاندې کوونکې، ليکواله او رنځورپاله وه. سنګر د «زيږون مديريت» اصطلاح مشهوره کړه، په متحده ايالاتو کې يې د زيږون د مديريت لومړی روغتيايي مرکز پرانيست او يو لړ سازمانونه يې جوړ کړل چې بيا په «د امريکا د طرحه شوي پلاروالي/موروالي فدراسيون» بدل شو.
په لومړي سر کې سنګر له خپلو ليکونو او ويناووڅخه د خپلو افکارو په وده کې کار واخيست. هغه په ۱۹۱۴ز کال کې د «کامسټوک قانون» له مخې د خپل کتاب «د کورنۍ محدوديت» له امله محاکمه شوې وه. هغې وېره درلوده چې څه به پېښ شي، له همدې امله بریتانيې ته وتښتېده، تر دې چې وپوهېده چې متحده ايالاتو ته بېرته ستنيدل ورته خوندي دي. د سنګر هڅو په ډېرو هغو قضايي قضيو کې ونډه درلوده، کومو چې په متحده ايالاتو کې د حمل د مخنيوي د قانوني کولو په برخه کې مرسته وکړه. له دې امله چې هغې له طرحه شي والدينتوب سره اړيکه لرله، د حمل د ساقطونکو  د پلويانو له خوا سنګر ډېر ځله د انتقاد موخه ګرځېدلې وه. خو نوموړې د زيږوندن د مديريت او حمل د ضايع کولو تر منځ غوڅ توپير کړی و او د خپل مسلکي کار پر مهال په ډېره برخه کې د حمل د ساقطولو مخالفه وه، په داسې پېښو کې يې د يوې رنځورپالې په توګه ګډون نه مانه. سنګر د امريکا د ولادت حقوقو خوځښت کې د ستاينې وړ څېرې په توګه پاتې ده. د انساني نسل د سمون د پلوې په توګه په هغې نيوکې کیږي.
په ۱۹۱۶ز کال کې، سنګر په متحده ايالاتو کې د زيږون د مديريت لومړی روغتيايي مرکز (کلينيک) پرانيست، نوموړې د زيږون د مخنيوي د معلوماتو د خپرولو له امله هغه مهال ونيول شوه، کله چې يوې خفيه ښځينه پوليسې د کورنۍ د مديريت په اړه د هغې د رسالې يوه نسخه وپيرله. د هغې محاکمې او استئناف اختلافات وزېږول. سنګر احساس کړه چې په ټولنه کې د ښځو د زيات برابري ځای تر لاسه کولو او د ښه ژوند تېرولو لپاره،  د دې اړتيا ده چې دوی د ماشوم د لرلو په اړوند د پرېکړې وړتيا ولري. هغې د تش په نوم پټ اسقاط حمل مخالفت هم کاوه، کوم چې هغه مهال عام و، ځکه چې په متحده ايالاتو کې د حمل غورځول ناقانونه و. هغې باور درلود، که څه هم د ژوند د ګواښلو په حالتونو کې د حامله ښځو لپاره د حمل  غورځول يو عملي اقدام کېدای شي، خو بايد په عموم کې ورڅخه ځان وژغورل شي. هغې د حمل د غورځولو پر ځای يواځينۍ عملي لاره د حمل مخنيوی باله.
په ۱۹۲۱ز کال کې، سنګر د امريکايي زېږون مديريت ټولنه جوړه کړه، کومه چې وروسته په «د امريکا کې د طرحه شوي پلاروالي/موروالي فدراسيون» باندې واوښته. د نيويارک په ښار کې، هغې د زېږون د مديريت لومړی کلينيک جوړ کړ چې ټول کار کوونکي يې ښځينه ډاکټرانې وې، همدا راز په «هرليم» کې یو کلينيک، په کوم کې چې ټول افريقايي الاصله امريکايي سلاکاره شورا وه، چېرته چې افريقايي الاصله امريکايي کار کوونکي وروسته زيات کړای شول. /به ۱۹۲۹ز کال کې، هغې د «زېږون مديريت لپاره د فدرالي قانون جوړولو اړوند ملي کميټه» جوړه کړه، کوم سازمان چې په متحده ايالاتو کې د حمل د مخنیوي د قانوني کولو لپاره د هغې د هلو ځلو په برخه کې د همغږې کوونکې نقطې په توګه کار وکړ. له ۱۹۵۲ څخه تر ۱۹۵۹ز کال پورې، هغې د «مديريت شوي پلار والي/موروالي د نړيوال فدراسيون» مشري وکړه. نوموړې په ۱۹۶۶ز کال کې مړه شوه او په پراخه کچه د زېږون د مديريت د اوسني خوځښت بنسټګره بلل کېږي.
د ژوند لومړي کلونه
سنګر په ۱۸۷۹ز کال کې د نيويارک په «کارننګ» کې زېږېدلې وه، اصلي نوم يې «مارګريټ لويس هيګنز» و، مور او پلار يې ايرلنډي کاتوليکي مذهبه وو، پلار يې د ازاد فکر څښتن او د ډبرو توږونکی و چې مايکل هينيسي هيګنز نومېدو، د مور نوم يې «ان پورسيل هيګنز» و، مايکل په څوارلس کلنۍ کې متحده ايالاتو ته کډه شوی و، په پنځلس کلنۍ کې د کورنۍ جګړې پر مهال د ډول وهونکي په توګه له پوځ سره يو ځای شو. د پوځ له خوشې کولو وروسته يې طبابت او د سر (جمجمې) د جوړښت علم ولوست، خو بالاخره د ډبرو ماتونکی شو چې د پرښتو، مذهبي مشرانو مجسمې او قبرونو ډبرې به يې جوړولې. مايکل وروسته ملحد  او د ښځو د رايې د حق او وړيا عامې زده کړې پلوی فعال شو.
د سترې قحطۍ پر مهال «ان» له خپلې کورنۍ سره کاناډا ته ولاړه. هغې په ۱۸۶۹ز کال کې له مايکل سره واده وکړ. په دوه ويشتو کلونو کې اين هيګنز اتلس ځلې حامله شوه او په نهه څلوېښت کلنۍ کې له مړينې مخکې يې يوولس ژوندي بچيان وزېږول. سنجر د يوولسو ژونديو پاتې بچيانو له ډلې شپږمه وه چې د خپل ژوند کلونه يې په يو له شوره ډک کور کې تېر کړل.
د خپلو دوه مشرانو خوېندو په ملاتړ مارګريټ هيګنز د «کلاويريک کالج او هوډسن ريور انسټيتيوت» ته ولاړه، وروسته په ۱۹۰۰ز کال کې په «وايټ پلينز » روغتون کې په ازمېښتي ډول د نرسې په توګه ومنل شوه. په ۱۹۰۲ز کال کې، هغې له معمار «وليام سنګر» سره واده وکړ او زده کړې يې ته يې د پای ټکی کېښود. له زمولتيا څخه ځورېده (بيا بیا په نري رنځ اخته کېده)، مارګريت سنګر وکولای شول درې بچيان وزېږوي او دا پنځه تنه د نيويارک په «ويسچيسټر» کې په يو ارام ژوند کې ځای پر ځای شول. مارګريټ بيا د اسقفي کليسا غړې شوه، کومې چې بيا د هغې د خښولو خدمات هم په غاړه واخستل.
ټولنيز فعاليت
په ۱۹۱۱ز کال کې، کله چې په «هاسټينګز ان هوډسن» کې د اور لګېدو له امله د دوی کور وسوځېد، دې کورنۍ کلی پرېښود، تر څو په نيويارک ښار کې نوی ژوند پيل کړي. مارګريټ سنګر د ختيځې برخې په خامو کليو کې د ميلمه رنځورپالې په توګه کار کاوه، په داسې حال کې چې د هغې مېړه د معمار او د کورونو د رنګمال په توګه کارکاوه. دا جوړه په سيمه ييزو ټولنيزو سياستونو کې ښکېله شوه. هغه د نيويارک د ټولنيز ګوند د ښځو له کمېټې سره يو ځای شوه، د نړۍ د صنعتي مزدورانو په فعاليتونو کې يې ونډه واخسته (د ۱۹۱۲ز کال د لاورينس ټيکسټايل  او ۱۹۱۳ز کال  د پيټرسن سيلک اعتراض په ګډون)، تر څنګ يې د جان رييډ، اپټون سينکلير، مابيل ډوډګي او ايما ګولډمين په ګډون د سیمه ييزو روښانفکرانو، چپ اړخو هنرمندانو، ټولنپالانو او ټولنيزو فعالانو سره هم په اړيکه کې وه.
په سياست کې د سنګر لېوالتيا، د ښځمنپالنې لور ته ميلان او د هغې د رنځورپالنې تجربې هغه د جنسي زده کړې په اړه د ليکنو دوه لړيو لور ته رهي کړه، د يوې لیکنې عنوان و «هره مور بايد په څه خبره شي» (۱۹۱۱-۱۲) او د دويمې ليکنې نوم «هره نجلۍ بايد په څه خبره و اوسي» (۱۹۱۲-۱۳)، دواړه ليکنې يې ټولنپالې مجلې «نيويارک کال» ته کړې وې. د هغه مهال د معيارونو سره سم، د سنګر ليکنې د جنسيت په اړوند د څېړنې په برخه کې ډېرې روښانه وې او د نيويارک کال مجلې لوستونکي پرې خفه شول. خو له بلې خوا ځينو نورو لوستونکو ځکه د دې لیکنو ستاينه وکړه چې صافه وينا یې کړې وه. یو تن وويل چې «په دې لړۍ کې د شرطونو په اړه له منافقانه اندونو څخه د ډکو ټولو کتابتونونو څخه هم زيات سوچه اخلاقيات پراته دي». په ۱۹۱۶ز کال کې دا دواړه لړۍ د کتاب په بڼه خپرې شوې.
د خواريکښو کډوالو ښځو په منځ کې د کار پر مهال، سنګر له داسې ښځو سره وکتل چې بيا بيا يې ماشومان زېږېدلي وو، يا يې ضايع کړي وو يا د خوښې خلاف حمل څخه د خونديتابه په اړوند د معلوماتو د کمي له امله يې په خپله د حمل ضايع کړی و. د حمل د مخنيوي په اړوند معلومات د ۱۸۷۳ز کال د فدرالي قانون «کامسټوک قانون» او نورو کوربه ايالتونو د قوانينو سره سم د فحاشۍ په نوم منع وو. له دې ښځو سره د مرستې په لټه کې سنګر عامه کتابتونونو ته ولاړه، خو د حمل د مخنيوي په اړه يې معلومات ونه موندل. دا ستونزې په يوه کيسه کې بيان شوې وې چې سنګر به يې بيا وروسته په خپلو ويناوو کې حواله ورکوله: کله چې سنګر د رنځورپالې په توګه کار کاوه، هغه د «ساديا ساچز» په نوم د يوې ښځې کور ته غوښتل شوې وه، څوک چې په خپله د حمل د شنډولو(سقط) له امله سخته ناروغه وه. له دې وروسته ساډيا له ډاکټر غوښتنه کړې وه چې ورته ووايي څه ډول کولای شي د دې د بیا پېښېدو مخه ونيسي، ډاکټر ورته ساده سپارښتنه کړې وه چې بايد پرهېز وکړي. په څرګند ډول د هغه کره ټکي او کارونه په خندا سره دا وينا وه چې ويلي يې و «ته خپل کيک غواړې کله چې هغه خورې هم، ايا همداسې نه ده؟ ښه نو داسې نه شي کېدای. زه به تاته يو ډاډمن کار وښيم چې ويې کړې.... جيک ته ووايه چې په بام ويده شي». څو مياشتې وروسته سنګر بیا د ساديا کور ته وغوښتل شوه، خو کله چې دا مهال سنګر هلته ورسېده، نو ساديا مړه شوې وه. هغې په خپله د يو بل حمل د ساقطولو هڅه کړې وه. کله کله به سنګر دا کيسه په دې ټکو پای ته رسوله چې ويل به يې، «ما د رنځورپالنې بکس په يو کونج کې وغورځاوه او ومې ويل...چې زه به تر هغه يو بل ناروغ ونه وينم، تر څو په امريکا کې کار کوونکو ښځو لپاره دا شونتيا رامنځ ته نه کړم چې هغوی د زېږون د مديريت په اړه معلومات ولري». ژوندليک ليکونکي «الين چيسلر» ناکامه هڅه کړې چې د دې کيسې کره والی معلوم کړي. داسې پیاوړې شونتيا هم شته چې سنګر دې د تبليغاتي طريقې په توګه دا ټوله کيسه په قصدي ډول جعلي جوړه کړې وي.
له يوې سيارې څخه بلې ته سفر
له يوې سيارې څخه بلې سيارې ته سفر د دوه بېلو ستورو يا په ورته کهکشان کې د سياروي نظامونو تر منځ، د فني ډلې له لورې د اداره شوې يا نا ادارې شوې فضايي بېړۍ نظرياتي يون ته وايي. اټکل کېږي چې دا ډول يون له يوې سيارې تر بلې د فضايي الوت په پرتله خورا ستونزمن دی. په داسې حال کې چې لمريز نظام کې د سيارو تر منځ واټنونه له ۳۰ ستورپوهنيز واحد خه لږ دي، مګر د ستورو تر منځ واټنونه په عمومي ډول سلګوه زره ستورپوهنيز واحدونو ته رسېږي او په عمومي ډول نوري کالونو سره ښودل کېږي. د يادو واټنونو د پراختيا له امله، د عمومي فزيک پر بنسټ د ستورو تر منځ غير نسلي يون به اړتيا ولري، چې د رڼا د چټکتيا په لوړه سلنه کې پېښ شي؛ که څه هم د يون مودې ښايي لږ تر لږه څو لسيزې او ښايي زر کالونه يا له دې څخه هم اوږدمهاله وي.
تر ۲۰۲۲ز کال پورې د فني ډلې له لورې نا اداره شوې هغه پينځه فضايي بېړيو، چې ټولې د متحده ايالتونو له لورې پيل او تر سره شوې، د برهني نظام د برخو سپړلو په موخه د ماموريتونو د برخې په توګه يې له لمريز نظام څخه د وتلو اړينه چټکتيا تر لاسه کړې ده. دوی به د همدې له امله د ستورو تر منځ فضا کې په نامعلوم ډول سفر کولو ته دوام ورکړي. که څه هم دوی به په سلګونه زره کالونو کې (ډېره موده وروسته له هغې، چې خپل فعاليت بند کړي) يو بل ستوري ته ونه رسېږي (که څه هم د اوياګر ګولډن ريکارډ نظريه کې به په لوړه کچه ناشونې پېښه کې د کارولو وړ وي، چې فضايي بېړۍ د يو بهرني تمدن لاس ته ورځي).
د انسان په ژوند کې له يو ستوري څخه بل ته د سفر کولو لپاره اړينې چټکتياوې له هغې کچې څخه خورا زياتې دي، چې د فضايي يون اوسنۍ شته لارې چارې يې برابرولی شي. ان په فرضی ډول په بشپړه توګه د پرمخ بېولو د ګټور سيستم په مرسته، د دې چټکتياوو پر وړاندې حرکي انرژي د نن ورځې د انرژي د پرمختګ معيارونو په واسطه لوی دي. د دې سربېره په دې چټکتيا سره له اسماني دوړي يا ګاز سره ټکرونه، په خپله د فضايي بېړۍ او مسافرو دواړو لپاره خوار ګواښونکي کېدلی شي.
د دې ستونزو د هوارولو په موخه يو شمېر تګلارې وړانديز شوي دي، چې له پياوړې بېړۍ (چې ټولې ټولنې او ايکوسيستمونه لېږدوي) څخه تر مايکروسکوپيک فضايي پلټنو پورې رسېږي. فضايي بېړۍ ته د اړينو چټکتياوو د ورکولو په موخه، د فضايي بېړۍ د چلولو بېلابېل سيستمونه وړانديز شوي دي، چې له ډلې يې د ذروي ځواک پر مټ پر مخ وړل، د تير يا بيم په واسطه د بېړۍ پر مخ وړل او د نظرياتي فزيک پر بنسټ لارې چارې يادولی شو.
انسانيت به له يو ستوري څخه بل ته د فني ډلې له لورې د اداره شوې يا نا اداره شوي يون کولو په موخه، د پام وړ ټيکنالوژيکي او اقتصادي ننګونو باندې بريالي کېدلو ته اړتيا ولري. ان تر ټولو هيله بخښونکي نظريې اټکل کوي، چې دې پړاو يا نښې ته رسېدل به لسيزې وخت ونيسي. که څه هم د ننګونو سره سره، بيا هم که چېري يا هغه وخت چې د ستورو تر منځ يون درک هم شي، مګر بيا هم د پوهنيزو ګټو د يوې پراخه لړۍ تمه کېږي.
له يو ستوري څخه بل ته د سفر کولو ډېری مفکورې يو پرمختللو فضايي وسايلو سنبال سيستم ته اړتيا لري، چې يو جوړښت يا عملياتي موقعيت ته د ميليونونو ټنونو وزن د لېږد وړتيا ولري او زياتره يې ښايي د جوړښت يا انرژيکي قدرت لپاره (لکه Star Wisp يا Light Sail ډوله مفکورې) د ګېګا واټ په کچه انرژي ته اړتيا ولري. که چېرې د فضا پر بنسټ لمريز ځواک د ځمکې د انرژي يو ځای کېدنې د پام وړ برخه شي، نو دا ډول يو سيستم کولی شي په عضوي ډول وده وکړي. څو ټيراواټ سيستم ته د مصرف کونکي غوښتنه به په يو کال کې د څو ميليون ټنو د لېږدونې سیستم اړتيا رامنځته کړي.
د ستورو تر منځ واټنونه
په لمريز نظام کې د سيارو تر منځ واټنونه زياتره وختونه په ستوريزو واحدونو سره اندازه کېږي، چې د لمر او ځمکې تر منځ د منځني واټن په توګه 1.5 x 108)) کېلومتره (۹۳ ميليون ميل) راپېژندل شوي دي. زهره چې ځمکې ته د نورو سيارو په پرتله تر ټولو نږدې پرته ده، له ځمکې څخه ۰،۲۸ ستوريز واحد واټن لري. له لمر څخه تر ټولو لرې سياره نيپتون، ۲۹،۸ ستوريز واحد لرې پرته ده. د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر تر ۲۰ نېټې پورې، اوياجر ۱ “Voyager1” له ځمکې څخه د انسان په لاس جوړ شوی تر ټولو لوی څيز دی، چې ۱۵۷ ستوريز واحد لرې واټن لري.
تر ټولو نږدې پېژندل شوی ستوری «پروکزيمام سيټاوري) نږدې ۲۶۸۳۳۲ ستوريز واحد يا د نيپتون په پرتله ۹۰۰۰ وارې لرې پروت دی.
د همدې له امله د ستورو تر منځ واټنونه، په عمومي ډول نوري کالونو يا پارسيک سره ښودل کېږي؛ نوري کال هغه واټن ته وايي، چې رڼا په کې د يو قمري کال په اوږدو کې خلا کې سفر کوي او يو پارسيک په اصل کې ۳،۲۶ نوري کالونه کېږي او هغه واټن دی، چې ستوريز انطباق په کې په کره ډول لږه شېبه يا ارک سيکينډ “arcsecond” دی او همدا يې د نومونې لامل هم دی. خلا کې نور يا رڼا په يوه ثانيه کې ۳۰۰۰۰۰ کېلومتر (۱۸۶۰۰۰ ميل) حرکت کوي، نو يو نوي کال نږدې “9,46 x 1012” کېلومتر (۵،۸۷۹ ترېليون ميل) يا ۶۳۲۴۱ ستوريز واحد سره برابر دی. پروکسيما سينټاوري چې تر ټولو نږدې ستوری دی او سره له دې چې په نيمه پرانيستې سترګه د ليدلو وړ نه دی، له ځمکې څخه ۴،۲۴۳ نوري کالونه لرې پروت دی.
د ستورو تر منځ واټنونو د پراختيا په اړه د پوهېدلو يوه بله لاره د درجه بندۍ له مخې ده: ای الفا سينټاوري “Alpha Centauri A” (لمر ته ورته ستوری) چې لمر ته د تر ټولو نږدې ستورو له ډلې څخه دی، د ځمکې او لمر تر منځ د واټن يو متر (۳،۲۸ فوټ) ته په راښکته کولو سره انځورېدلی دی. د دې کچې له مخې به د ای الفا سينټاوري واټن ۲۷۶ کېلومتر (۱۷۱ميل) وي.
اوياجر ۱ “Voyager 1” چې فضا ته تر اوسه تر ټولو چټکه استول شوې فضايي بېړۍ ده، په ۳۰ کالونو کې د يو نوي کال شپږ سومه (۶۰۰) برخه طی کړې ده او اوسمهال د نور په يو پر اته لس زره (1/18000) چټکتيا حرکت کوي. د چټکتيا د دې کچې له مخې به پروکسيما سينټاوري ته سفر ۸۰۰۰۰ نوري کالونه ونيسي.
اړينه انرژي
د ستونزې راپورته کونکی يو د پام وړ عامل هغه انرژي ده، چې د سفر د مناسبې مودې د ګڼلو يا تر لاسه کولو په موخه بايد چمتو شي. د اړيني انرژۍ يو ټيټه کچه محرکه انرژي ده، چې m په کې وروستۍ کتله ده. که چېرې د رسېدلو په وخت کې د بطي کېدلو هيله کېږي او د بېړۍ له چلونکو ماشينونو (انجنونو) څخه پرته د نورو وسايلو په واسطه نه شي تر لاسه کېدلی، نو د اړينې انرژي لپاره ټيټه کچه دوه برابره mv^2 کېږي.
د يو څو پېړيو لپاره ان تر ټولو نږدې ستوري ته، د فنی ډلې له لورې د اداره شوي ګرد چاپېره سفر لپاره چټکتيا د لېږد رالېږد د اوسنيو فضايي وسايلو په پرتله څو زره ځله زياته ده. دا په دې معنا چې د حرکي انرژي فرمول کې د v^2 اصطلاح له امله ميليونونه ځله زياتې انرژي ته اړتيا ده. د نور چټکتيا له يو څخه تر لسمې برخې پورې چټکول، د پرمخ وړلو ميکانيزم په ګټورتوب کې له عامل کېدلو څخه پرته، لږ تر لږه ۴۵۰ پيټا ژول يا (4.50 x 1017) ژول يا ۱۲۵ ټيراواټ ساعتونو ته اړتيا لري (په ۲۰۰۸ ز کال کې د نړۍ په کچه د انرژي مصرف ۱۴۳۸۵۱ ټيراواټ ساعتونه وه). دا انرژي بايد بېړۍ کې له زېرمه شويو سون توکو څخه توليد شي، د ستوري له وسط څخه راټول شي او يا دا چې د پراخه واټنونو لپاره اټکل شي.
فاطمه رہبر
فاطمه رہبر (c. 1964 - 7 مارچ 2020) یو ایراني محافظه کاره سیاستوال و چې درې دوره یې د ایران د پارلمان د غړي په توګه دنده ترسره کړې چې د تهران، ری، شمیرانات او اسلامشهر استازیتوب کوي. رهبر د څلورم ځل لپاره په پارلمان کې د خدمت لپاره وټاکل شوه، خو د خپلې دورې له پیل مخکې مړه شوه.
ژوند
رهبر د بصري ارتباط په برخه کې ماسټري او د پی ایچ ډي سند ترلاسه کړی دی. په ستراتیژیک مدیریت کې درجې. هغې د انټرنیټ شبکې لپاره د تولید مدیر او د انټرنیټ پالیسۍ عالي شورا منشي په توګه کار کاوه.
رہبر یو محافظه کار سیاستوال او د اسلامي ایتلاف غړی و. هغې د 2004 او 2016 ترمنځ درې دوره د ایران د پارلمان د غړي په توګه د تهران، ری، شیمیرانت او اسلامشهر په استازیتوب دنده ترسره کړې. د پارلمان د غړې په توګه، رہبر د یونیسکو لپاره د ایران د ملي کمیسیون د مرستیال، د ښځو د برخې د رییس، او د رسنیو او هنر کمیټې د رییس په توګه دنده ترسره کړې. رہبر د امام خمیني د خیریه بنسټ د مرستیال په توګه دنده ترسره کوله. هغه د څلورم ځل لپاره په پارلمان کې د خدمت لپاره وټاکل شوه خو د څلورمې دورې له پیل مخکې مړه شوه.
رهبر د ۲۰۲۰ کال د مارچ په ۵ مه په ایران کې د کوویډ-۱۹ ناروغۍ پر مهال د کوویډ-۱۹ ناروغۍ له امله کوما ته لاړه. هغه د 2020 کال د مارچ په 7 نیټه د ناروغۍ له امله رامینځته شوي اختلاطاتو له امله مړه شوه.
مەکسیک
مکسيکو چې رسمي نوم يې د مکسيکو متحده ايالات دي، د شمالي ماريکا په سويلي برخه کې پروت يو هېواد دی. په شمال کې له متحده ايالاتو، په سويلاو لويديځ کې له ارام سمندر، په سويل ختيځ کې له ګواتمالا، برازيل او کرابين سمندر او په ختيځ کې د مکسيکو له خليج سره پوله لري. د مکسيکو مساحت ۱۹۷۲ ز کلونه کيلو متر مربع (۷۶۱۶۱۰ ميل مربع) دی، په دې ډول د مساحت له اړخه د نړۍ ديارلسم ستر هېواد دی، شا اوخوا ۱۲۶۰۱۴۰۲۴ تنه اوسېدونکي لري، د نفوس له اړخه لسم ستر هېواد دی او تر ټولو زيات په اسپانوي ژبه خبرې کوونکي لري. مکسيکو د فدراسيون په ډول سره يو ځای شوی له يو دېرشو ايالتو او مکسيکو ښار څخه جوړ دی چې د مکسيکو ښار يې ستر ښار او پلازمېنه ده. په نورو سترو ښاري سيمو کې يې ګوادالاخارا، مونتري، پويبلا، تولوکا، تيجوانا، سيوداد خوارز او ليون شامل دي.
له کولمبيا څخه مخکې تاريخ منشاً يې ۸۰۰۰ مخزېږديز ته رسېږي او پېژندنه يې په ميسوامريکا کې د منځ ته راغليو تمدنونو د شپږو زانګوګانو له دلې د يوې په توګه کېږي.په ځانګړي ډول يو د بل پسې په دې ډول دي چې اولميک، مايا او په پای کې ازټيکس دي، کوم چې له اروپايي اړيکې څخه مخکې پېړۍ کې غالب و. د دوه کلونو اوږدو جګړو په موده کې (۱۵۱۹ - ۱۵۲۱ز کلونه) هرنان کورټس او د هغوی زرګونو سيمه ييزو اتحاديانو ازټيک سترواکي ونيوله. کورټيس د ازټيک په پلازمېنه Tenochtitlan پر شاړو د مکسيکو ښار بنسټ کېښود، کوم چې د اسپانوي سترواکۍ په داخل کې نوې اسپانيې پاچايي جوړه کړه. د اسپانوي پاچا په سرپرست کې کاتولیکا کليسا «مکسيکو روحاني فتحې» سره سيمه ييز اصلي اوسېدونکي په مسيحي دين ته اړولو پيل وکړ، د ۱۵۰۰ز لسيزې په منځ کې، د سيمه ييزو استوګنو له سيمو څخه دباندې د سپينو زرو د سترو زېرمو موندل کېدلو سره د شمال پر لور د اسپانوي سيمو د پراختيا لامل وګرځېد. تر ټولو مهم يې دا چې سپين زر نه يواځې دا چې د مکسيکو د اقتصاد پر مخ وړونکي وګرځېدل، بلکې تر څنګ يې د اسپانيې، اروپا او ټولې نړۍ لپاره. په زیاته کچه د شتمنۍ تر لاسه کېدو په لويديځه اروپا کې د نرخونو اوښتون راوست ان تر دې چې هغې په چين هم اغېز پرېښود. استعماري مکسيکو جلا جلا سيمې جوړې کړې، له مرکزي محوريت مکسيکو ښار څخه نيولې بيا تر خليجي ساحلي بندر ويراکروز او تر يو بريده د چين د سوداګرۍ لپاره د ارام ساحلي بندر اکواپولکو او همدا راز له مکسيکو ښار څخه د سپينو زرو د را ايستلو د سيمو Zacatecas او Guanajuato پورې. د وخت په تېرېدو سره، مکسيکو يوه ځانګړې پېژندګلو خپله کړه، کوم چې د اروپايي او سيمه يیز دود او دستور د ګډولې پر بنسټ ولاړه او تر څنګ يې د هغو افريقايانو په مټ نوې بڼه خپله کړه چې مکسيکو ته د مريانو په توګه راوړل شوي وو.
د يو خپلواک قومي دولت په توګه، د مکسيکو لومړی تاريخ د سياسي او ټولنيز اقتصادي ادلون بدلون په توګه يادېږي. لومړی سياسي لېږد په ۱۸۲۱-۲۲ کې د پاچايۍ پر لور و، په کوم کې چې شاهي باغي پوځي افسر « Agustín de Iturbide» سترواک اګست لومړی وګرځېد. هغه استعفاء ته اړ کړای شو او مکسيکو له خپلواکۍ وروسته د خپل لومړي اساسي قانون مسوده چمتو کړه، په کوم کې چې يو فدرالي جمهوريت جوړ شو. ليبرال او محافظه کار اړخونه په پرله پسې ډول د حکومت بڼه بدلوي. د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې دا هېواد د دوه بهرنيو ځواکونو تر يرغل لاندې راغلو چې هغه دا دي: لومړی د ټيکساس له اوښتون وورسته د امریکايي استوګنو له خوا، د کوم په پايله کې چې مکسيکويي-امريکايي جګړه رامنځته او په ۱۸۴۸ز کال کې مکسيکو ډېرې خمکې د متحده ايالاتو په وړاندې وبايللې. د ۱۸۵۷ز کال په اساسي قانون کې ليبرال سمونونه شامل کړای شوي وو، په کوم کې چې سيمه ييزو ټولنو د يو ځای کولو او د امتيازاتو تر لاسه کړيو ادارو په وتګه پوځ او کاتولیک کليسا د واکونو کم کولو او د قانون په وړاندې د برابرۍ د راوستلو هڅه شوې وه. محافظه کارو ليبرال طرحې رد کړې او يواځې له فرانسې (۱۸۶۲-۶۷ز کلونه) څخه د بهرنۍ مرستې د تر لاسه کولو لپاره د سمونونو کورنۍ جګړه پای وبايلل شوه. له فرانسوي بريد وروسته د ليبرال ولسمشر «بينيټو جوريز» په مشرۍ د جمهوري غوښتونکي مقاومت په وړاندې «ميکسيمليان هيبسبر» د سترواک په توګه وګومارل شو. په ۱۸۶۵ز کال کې، د امريکا د کورنۍ جګړې د پای ته رسېدو او د فرانس د پوځيانو له شاتګ سره، جمهوري غوښتونکو سترواک ميکسيمليان اعدام کړ. د نولسمې پېړۍ وروستيو لسيزو کې ليبرال انقلابي جنګي اتل «پورفيريو ډياز» واکمن و، چا چې هڅه کوله چې مکسیکو د نويتابه لور ته بوځي او نظام پر ځآی کړي. په پرتليز ډول د «پورفيرياټو» له سولې څخه برخمن پړاو (۱۹۱۰ – ۱۸۷۶ز کلونه) د لسيزو لپاره روان د مکسيکو کورنۍ جګړې (مکسيکو انقلاب) په پيل کېدو سره پای ته ورسېد. په دې نښتو کې د اټکل تر مخې ۱۰٪ نفوس ووژل شو او له کوم څخه وروسته چې بريمن قانون پال څانګې د ۱۹۱۷ز کال يو نور زیات ټولنيز اساسي قانون مسوده چمتو کړه، کوم قانون چې له تعديلاتو سره سره تر اوسه نافذ پاتې دی. انقلابي جنرالانو په ۱۹۲۸ز کال کې «الوارو اوبريګن» تر وژل کېدو پورې، د يو ولسمشر د ځای ناستي په توګه د بل ولسمشر د ټاکل کېدو په ډول واکمني وکړه، د کوم په پايله کې چې په راتلونکي کال کې د اداري انقلابي ګوند (PRI) بنسټ کېښودل شو. جنرال « Lázaro Cárdenas» د شخصي ولسمشريې واکمنۍ جريان مات کړ، د خپلې شپږ کلنې واکمنۍ ۱۹۳۴ – ۴۰ په پای کې يې له سياست څخه لاس واخيست.د دویمې نړیوالې جګړې څخه وروسته، په کومه کې چې مکسيکو د امريکا د جنګسي هڅو په برخه کې مهمه ونډه درلوده، مکسيکو وده خوښې تګلارې پيل کړې. په ۱۹۶۰ز لسيزه کې په ښکاره ډول باثباته سياسي او اقتصادي نظام کې درزونه راغلل. د مکسیکو د ۱۹۶۸ز کال اولمپيکس لوبو کوربه توب په نړۍ کې د خپل نوي حيثيت د ښکاره کولو لپاره و، خو هغه د حکومت له خوا د سياسي فشار لپاره تر ټولو زيات يادېږي، کوم چې د ۱۹۶۸ز کال د اکتوبر مياشت کې د «ټيلټلو» په ټولوژنه وشو. PRI د ۱۹۸۸ز کال ټولټاکنې د درغلۍ له لارې ګټلې وې. ولسمشر کارلوس سيليناس ډي ګورټاری په ليبرال اقتصادي تګلارو عمل وکړ او د شمالي امريکا د ازادې سوداګرۍ د تړون برخه وګرځېد. د ۱۹۹۴ز کال د نوي کال په ورځ، هغه مهال چې دا تړون نافذ شو، نو د چياپاس په ايالت کې يو ستر بغاوت پيل شو. PRI تر ۲۰۰۰ز کال پورې پر مکسيکو حکومت وکړ، په داسې حال کې چې ګټونکی مخالف ګوند محافظه کار نوماند ويسينټي فاکس و.
مکسيکو مخ پر وده هېواد دی، د بشري ودې شاخص يې ۷۴ يم دی، خو د اسمي ناخالص کورني توليد پر بنسټ د نړۍ پنخلسم ستر اقتصاد دی او د PPP له اړخه د نړۍ يوولسم ستر هېواد دی، په داسې حال کې چې متحده ايالات يې تر تولو ستر اقتصادي شريک دی. د دې هېواد ستر اقتصاد او نفوس، نړيوال کلتوري اغېز او دومدار ديموکراتيک کېدلو مکسيکو په يو سيمه ييز او منځني ځواک بدل کړی، ډېر ځله د يو سر راپورته کوونکي ځواک په وتګه تعريفيږي، خو ډېری شنونکي هغه نوی صنعتي شوی دولت بللی دی. په هر حال، دا هېواد د ټولنيزې نابرابرۍ، بې وزلۍ او پراخو جرمونو سره په مبارزه بوخت دی. د نړيوالې سولې شاخص کې کمزورې درجه ورکړل شوې، دا ځکه چې په ډېرو برخو کې د حکومت او نشه يي توکو د قاچاقبرو د اتحاديو تر منځ ټکرونه روان دي، کوم چې د متحده ايالاتو بازار او سوداګريزو لارو د تر لاسه کولو لپاره له تاوتريخوالي ډکه سيالي کوي.له ۲۰۰۶ز کال راهيسې د «نشه يې توکو جګه» کې له ۱۲۰۰۰۰ تنو څخه زياتې وژنې شوي دي.
مکسيکو د يونيسکو د عالمي کلتوري ميراث سيمو د شمېر له امله په امريکاګانو کې به لومړي سر کې او په ټوله نړۍ کې په پنځمه درجه کې ځای لري. دا د نړۍ له اولسو سترو متنوعو هېوادونو څخه يو د، د طبيعي ژونديو موجوداتو د تنوع پر بنسټ پنځم ځای لري.د مکسيکو شتمن کلتوري او بيالوژيکي ميراث، تر څنګ يې ډول ډول اقليم او جغرافيه، دا هېواد د ګرځندويۍ په يو ستر ځای بدلوي: تر ۲۰۱۸ز کال پورې، په نړۍ کې شپږم هېواد و چې ډېر سيلانيان ورغلي وو، په داسې حال کې چې نهه دېرش ميليونه نړيوالو سيلانيانو ځينې ليدنه کې وه. مکسيکو د ملګرو ملتوتونو، جي ۲۰، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان (OECD)، د نړيوال سوداګريز سازمان (WTO)، د اسيا پاسفيک اقتصادي همکارۍ ټولنې، د امریکايي ايالتونو سازمان، د لاتيني امريکا او کارابين ايالتونو ټولنې او ايبرو-امریکايی ايالتونو سازمان غړی  هېواد دی.
عثماني ترکي ژبه
عثماني ترکي ژبه یا عثماني ژبه (په عثماني ترکي کې: لسان عثماني، په استانبولي ترکي کې: Osmanlıca) د عثماني امپراتورۍ یوه عامه او واکمنه ژبه وه. دا ژبه د عربي او فارسي پورونو لوی شمېر لري او د عربي الفبا سره لیکل شوې. د عثماني امپراتورۍ د واکمنۍ پر مهال (۱۶ پېړۍ) په ترکي ادب کې د بهرنیو کلمو شمېر د اصلي ترکي کلمو په پرتله ډېر و، په ځینو لیکنو کې د فارسي او عربي کلمو اندازه ۸۸٪ ته رسېدلې وه.
د ليک بېلګه
د "وحدتنامې" د کتاب یو شعر چې اسحاق خاجی لیکلي دي :
د عثماني شهرلي د کتاب یو شعر چې د معلم ناجي لخوا لیکل شوی دی :
ای کامن ابروسن دوامداره، زما ګرانه ربه
زه غمجن یم، زه غمجن یم، زه غمجن یم، زه غمجن یم
د لغتونو پرتله کول
په ترکي ژبه کې د بدلو کلمو لست په سلګونو کلمو ته رسېږي، چې ځینې یې په لاندې جدول کې لیست شوي دي:
حالتونه
بېلګه: "ګول" ګول = درياچه، درياچه ای
"سوپ" çorba = سوپ
"Gece" gece = شپب
tavşan getirmiş = هغه یو خرس راوړی.
Paşanın kitabı = د پاشا کتاب
"کتابک جلدی" kitabin cildi =جلدِ کتاب
بېلګه: tavşanı getürmiş = او خرګوش را اورد ( هغې يو سوی راوړه ).
د عصري ترکيې په خلاف، په عثماني رسم الخط کې د u او ü سرونه نه توپیر شوي.
بېلګه:
"مکتبده" mektebde = په ښوونځي کې
"قفصده" kafesde = په پنجره کې
مانديک ژبه
ماندیک ژبه (عربي:   ) یوه ژبه ده چې د منډیانو ترمنځ مشهوره ده. دا د ایران او جنوبي عراق په خوزستان کې ویل کیږي او یو له خطر سره مخ ژبو څخه ده.
عثماني ترکي ژبه
حالتونه
"باشده" başda = په پیل کې
"شهرده" şehirde = په ښار کې
مانديک ژبه
سرچینې
وېشنيزه:د ايران ژبې
عثماني ترکي ژبه
فعلونه
تېر زمانه په لاندې ډول ده:
سرچینې
Wikipedia contributors, "Ottoman Turkish language," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ottoman_Turkish_language&oldid=195828076 (accessed March 6, 2008).
وېشنيزه:ژبې
آلین باویرا
مسلک
د 1979 په اکتوبر کې، بویرا د فیلیپین په پوهنتون کې د بهرنیو خدماتو په برخه کې د ساینس د لیسانس سند ترلاسه کړ. د بېجينګ په پوهنتون کې د چين د عصري تاريخ د محصلې په توګه، هغې ته اجازه ورکړل شوه چې د لومړي ځل لپاره له ١٩٨١ کال څخه تر ١٩٨٣ کال پورې په چين کې څېړنه وکړي. هغې چيني ژبه زده کړه، د بېجينګ ژبې له انستيتوت څخه يې ډيپلوم ترلاسه کړ او د هېواد شمال او لويديځ ته يې سفرونه وکړل. په 1987 کې، بویرا د آسیا په مطالعاتو کې د هنرونو ماسټر ترلاسه کړ، چې په چین او ختیځ آسیا کې تخصص لري. په ۲۰۰۳ کال کې یې په سیاسي علومو کې دوکتورا واخیسته. مخکې له دې چې په چین کې ژوند وکړي، هغه یوه کیڼ اړخه وه، خو هلته د خپل وخت په جریان کې هغې "د سیاسي پروپاګند د ټیټوالي پیژندل او پریښودل زده کړل کله چې ما ولیدل، ماو د مارکوس په څیر دی".
له 1980 څخه تر 1986 پورې، هغې د بهرنیو چارو وزارت د بهرنیو خدماتو انسټیټیوټ کې د څیړونکي او روزونکي په توګه کار کړی. تر 1990 پورې، هغې د فیلیپین پوهنتون د سیاسي علومو په پوهنځي کې تدریس وکړ او بیا تر 1993 پورې د فیلیپین - چین د پراختیا د سرچینو په مرکز کې د څیړنې همغږي کوونکې په توګه. د 1993 د جون څخه تر 1998 پورې، بویرا د بهرنیو خدماتو انسټیټیوټ د نړیوالو اړیکو او ستراتیژیکو مطالعاتو د مرکز مشر و او له 1996 څخه تر 1997 پورې یې د اتینیو ډی مانیلا پوهنتون د سیاسي علومو په پوهنځي کې موازي تدریس کاوه.
د 1998 کال د جون څخه تر دسمبر 2001 پورې، بویرا د فیلیپین - چین د پراختیا د سرچینو د مرکز اجرایوي رییس او په ورته وخت کې د جون 2005 تر جون پورې د فیلیپین آسیا مرکز پوهنتون کې د اسوشیټیډ پروفیسور و. د 2003 کال د سپټمبر څخه تر 2009 اکتوبر پورې ، هغه د آسیا مرکز مشره هم وه. د 2005 کال د جولای څخه، هغه بشپړه پروفیسوره وه او د 2010 کال د جولای څخه په واشنګتن ډي سي کې د پالیسۍ مطالعاتو سازمان د آسیا د سیاست او پالیسۍ مشره مدیره وه په دې وروستیو کې،  هغه د پرمختګ بنسټ ته د آسیا پاسیفیک لارې لارې مشره او اجراییه رییس وه.
مرګ
د 21 مارچ 2020 په سهار ، باویرا د سان لازارو روغتون ، مانیلا کې د COVID-19 له امله د سینه بغل له امله مړ شو. هغه د مارچ په 12 نیټه په دې ناروغۍ اخته شوه کله چې هغه د فرانسې په پاریس کې په یوه امنیتي کنفرانس کې له ګډون وروسته بیرته راستانه شوه. هغه یوه له دوو فیلیپیني استازو څخه وه – بله یې الان ټي اورټیز – چې په کنفرانس کې له ناروغۍ سره مخ شوه او وروسته یې ساه ورکړه.
هغه د جورج ویلیګاس بویرا کونډه ده چې په 2018 کې مړه شوه، او درې ماشومان لري.
حوالې
وېشنيزه:1959 زېږېدنې
بهشار
<mapframe latitude="37.5499995" longitude="71.466667" zoom="7" text="قریه بهشار ، ولسوالی شغنان ، ولایت بدخشان ،  افغانستان" width="300" height="200" align="left" />بهشار د شغنان ولسوالۍ یو له کلیو څخه دی، چې په ۱۳۶۶ کال کې د دغې ولسوالۍ له جوړېدو سره د مرکز په توګه ونومول شو.
جغرافيه
د بهشار کلي مساحت ۳۳۱.۴۹۳ مربع کیلومتره دی دا کلی له ختیځ څخه د امو سیند سره نښلول شوی او د تاجکستان له هیواد سره یوځای شوی دی له لوېديځ څخه تر خنج او دولت شاهي پورې له سویل ختیځ څخه د مارغان کلي ته له جنوب څخه د ویر کلي تهدا له سویل لویدیز څخه د غرجوین پوسټیو کلي او له شمال څخه د سرچشمه کلي سره محاصره ده.
خلک
د دې کلي اوسېدونکي شغنانیان دي چې په شغاني ژبه خبرې کوي او د بهشار خلک هم له فارسي ژبې سره بلد دي. په دې کلي کې تر څلورو سوو زياتې کورنۍ ژوند کوي او په دې کلي کې زياتره اسماعيليان خلک دي. د شیعه اوسیدونکو یوازې دوه کورنۍ دولس امامان او یوه سني کورنۍ ژوند کوي.
سیمې
بهشار کلي څوارلس ناحیه لري چې په کې شامل دي هغه د روم باغ، سبدیج، لچید، پرویز، رداج، بهر پنچ قلعه، بزخ، ریگستیک، بوور، خاور، دشت، اندیز او یزګم دي.
پنجاب ايالت(برتانوي هند)
پنجاب ايالت په 1849 کې د برتانوي واکمنۍ پرمهال د برتانوي هند یو ولایت و. د ختیځ هند شرکت ، د وروستي تاریخي نظامي او دفاعي اهمیت په پېژندلو سره، دا د برتانوي هند سره ضمیمه کړه. پنجاب یو له هغو وروستنیو سیمو څخه دی چې د برتانوي هند سره یوځای کیږي، په هغه وخت کې مهاراجا رنجیت سنګ د مغلو وروسته دلته واکمني کوله. دا پنځه ډویژنونه، لاهور، ډهلي، جالندر، راولپنډۍ، ملتان او ډېری نوابي ریاستونه لري ، چې د بهاولپور ایالت يې د پام وړ سيمه ده.
د پنجاب په سیمه يیزه ژبه کې د پنج کلمه پنځه او آب مانا سیند دی. د پنجاب مانا د پنځو سیندونو ځمکه ده چې د پنځو سیندونو له امله ورکړل شوې چې دا اوبه کوي چې د راوي، ستلج، جهلم، چناب او بیاس څخه عبارت دي، د دې پنځو سیندونو نومونه په رګ وید کې هم ثبت شوي دي. موهنجو دارو: د چندراګوپتا موریا د سلطنت پاچاهي ۵۵۰ قبل مسیح ده چې پلازمېنه یې ټکسلا ده، په ټکسیلا په ۳۲۴ ق م کې د لوی سکندر له خوا برید شوی و او د جهلم سیند پر غاړه د پورس سره تاریخي جګړه شوې وه. په ۷۱۲ م کې محمد بن قاسم د پنجاب جنوبي برخې ملتان ته راغی چې د عربو د راتګ دوره وه. له ده وروسته د پښتنو لوديانو پاچاهي تر ډېره د ملتان او د ملتان په شاوخوا سيمو کې جاري وه، چې له هغه وروسته داسيمې غزنويانو ونيولی، په ترتيب سره غوريانو او له هغه راورسته يو ځل بيا د لوديانو لاسته ورغلې او بلاخره چې کله بابر هند ونيو، نو دا سيمې مغلو ته په لاس ورغلې او د تیموریانو د مغلو امپراتورانو له واکمنۍ وروسته مهاراجا رنجیت سنګ پنجاب ونیوه او بیا انګریزانو په اتلس سوه نهه څلوېښت کې ونیوله. په 1947 کې د هند د وېش په پایله کې، پنجاب هم په دوو برخو ووېشل شو: ختیځ پنجاب د هند برخه شوه او لوېدیځ پنجاب د پاکستان برخه شوه. دا مهال د هند پنجاب ، چندي ګړ ، ډیلي، هریانا ، هماچل پردېش او د پاکستان پنجاب ، اسلام آباد او خیبر پښتونخوا (تر 1901 پورې) شامل دي.
تاریخ
د پنجاب په تاریخ کې د غم دور او د مخزېږديز سیمه د 1700 څخه تر 500 مخزېږديز پورې اوسېدله، د فبروري په 21، 1849 کې، برتانوي ځواکونو د ګجرات په جګړه کې سیکهانو ته ماتې ورکړه - د ختیځ هند په غیږ کې د پنجاب په وړاندې د انګلستان بریا. کمپنۍ – پنجاب د ۱۸۴۹ کال د اپریل په دوهمه د برتانوي راج برخه شو – دې سیمې برتانیې ته ډېر عسکر ورکړل چې د بوتان امپراطورۍ یې د نړۍ بېلابېلو سیمو ته وغځوله – ۱۹۰۱ کال د سیند سیند په اوږدو کې د سرحدي سیمو په جلا کولو سره یو نوی ولایت جوړ شو. د شمال لویدیځ سرحدي صوبه – چې اوس د خیبر پښتونخوا په نوم یادیږي – جوړه شوه.
اداره
class="wikitable   "
نور وګوره
وېشنيزه:پنجاب وېشنيزه:پنجابيان وېشنيزه:پنجاب، هند وېشنيزه:پنجابي ژبه وېشنيزه:پنجابي پخلي وېشنيزه:برتانوي هند
ویلیام بیبي
چارلز ویلیام بیبي (زوکړه: د ۱۸۷۷ زکال د جولای ۲۹ مه – مړینه: د ۱۹۶۲ زکال د جون ۴ مه) امریکايي طبیعت پېژندونکی، د الوتونکو مرغانو پېژندونکی، سمندري بیولوژیست، حشرات پېژندونکی، څېړونکی او لیکوال و. نوموړي د نیویارک د حیواناتو پېژندنې د بنسټ لپاره د خپلو ګڼ شمېر څېړنو، د بثي سفیر وسیلې په مرسته د اوبو په تل کې د څېړنو او همدارنګه د خپلو لوستونکو لپاره د ارزښتمنو علمي لیکنو له مخې شهرت وموند.
بیبي د نیویارک په بروکلین کې وزېږېد او د نیوجرسي په ایسټ اورنج سیمه کې را لوی شو؛ بیبي د نیویارک په نوي تاسیس شوي ژوبڼ کې د کار کولو په موخه وړاندې له دې چې له کالج څخه سند ترلاسه کړي، کالج یې پرېښود او په دغه ژوبڼ کې ورته د الوتونکو مرغانو د پالنې دنده وسپارل شوه. هغه په چټکۍ سره په ژوبڼ کې خپل ځایګی ثابت کړ؛ لومړی د خپلو الوتونکو مرغانو لپاره د ژوند کولو د ځای په طراحۍ او ورپسې د یو لړ اکتشافي څېړنو پر بنسټ چې پراختیا یې ومونده هغه چې د نړۍ د طاووسونو مستند سازي هم په کې شاملېدله. د نوموړي دغو اکتشافاتو د هغه د پلویانو او پوهنتوني مخاطبینو لپاره د ګڼ شمېر لیکنو بنسټ کېښود او په کې د طاووسونو د کشف اړوند مونوګراف شاملېده چې له ۱۹۱۸ زکال څخه تر ۱۹۲۲ زکال پورې په څلورو ټوکو کې خپور شو؛ هغه ته تافتس او کولګېت پوهنتونونو افتخاري دوکتوراوې ورکړې.
بیبي د خپلو سفرونو پر مهال په تدریج سره له سمندري بیولوژي سره لیوالتیا پیدا کړه چې له امله یې په ۱۹۳۰ زکال کې د بثي سفیر له مخترع اوټیس بارټون سره په ګډه د برمودا په سواحلو کې د سمندر له تل لیدنه وکړه. دا لومړی ځل و چې د حیواناتو یو بیالوژیست د سمندر تل په خپل بومي چاپېریال کې ولید او په پرله پسې ډول یې د یو انسان له خوا د تر ټولو ژورې لامبو ریکارډ په خپل نوم ثبت کړ. د هغه دغه ریکارډ ۱۵ کاله وروسته د بارټون له خوا مات شو. بیبي په بثی سفیر کې له خپلې لامبو وروسته استوايي سیمو ته راوګرځېد او د حشراتو په چلن باندې یې په څېړنې پیل وکړ. په ۱۹۴۹ زکال کې یې په ترینداد او توباګو کې ګرمسیره څېړنیز مرکز جوړ کړ چې په دغه مرکز یې سیملا نوم کېښود او د اسا رایټ طبیعي مرکز د څانګې په توګه فعال دی. په سیملا کې د بیبي څېړنې د هغه د مړینې تر مهاله چې په ۱۹۶۲ زکال کې د ۸۴ کلونو په عمر د سږو د پړسوب له امله ومړ؛ دوام درلود.
ویلیام بیبي د چاپېریال پوهنې یو له بنسټګرو او همدارنګه د ۲۰ مې پېړۍ په لومړیو کې د چاپېریال د خوندیتوب د اصلي پلوي په توګه په پام کې نیول کېږي. نوموړی همدارنګه د الوتونکو مرغانو د تکامل په اړه د خپلو څو نظریاتو له امله له خپل مهال څخه د مخکښ کس په توګه یادېږي؛ په ځانګړې توګه د دغې فرضیې له امله چې هغه په ۱۹۱۵ زکال کې وړاندې کړه؛ چې د الوتونکو مرغانو الوتنه د څلورو وزرو له پړاو "Tetrapteryx" څخه تېره شوې؛ هغه فرضیه چې په ۲۰۰۳ زکال کې د Microraptor gui په کشف سره تائید شوه.
لومړی ژوند او زده کړې
چارلز ویلیام بیبي د نیویارک په بروکلین کې وزېږېد؛ نوموړی د اخبار د مدیر چارلز بیبي زوی و. له دې سره چې یو شمېر منابع هغه د خپلې کورنۍ یوازنۍ ماشوم بولي خو هغه د جان په نوم کشر ورور هم درلود چې په ماشومتوب کې مړ شوی. د هغه د ژوند په لومړیو کې کورنۍ یې د ویرجینیا ایسټ اورنج ته کډه وکړه چېرې چې نوموړي له طبیعي نړۍ او همدارنګه د هر هغه څه له ثبت سره لیوالتیا پیدا کړه چې ده به لیدل. د امریکا د طبیعي تاریخ موزیم چې د بیيبي د تولد په کال کې افتتاح شو له طبیعت سره یې د بیبي مینه پیاوړې کړه او پر ده لومړنی اغېز کوونکی و.
بیبي د ۱۸۹۱ زکال په سپټمبر میاشت کې د ایسټ اورنج ښوونځي ته لاړ. له دې سره چې بیبي تر ۱۵ کلنۍ پورې خپل لومړنی نوم چارلز له ځانه لرې نه کړ؛ خو هغه مهال چې عالي لیسې ته ولاړ هغه تر ډېره د «ویلیام بیبي» په نوم پېژندل کېده، هماغه ډول چې له دغه ځایه وروسته په دې نوم پېژندل کېږي. په لیسه کې د زده کړو پرمهال بیبي د حیواناتو له راغونډولو سره مینه پیدا کړه، په ځانګړي ډول هغه مهال چې نوموړي په ۱۶ کلنۍ کې د لومړي ځل لپاره ټوپک ته لاسرسی وموند او ځان یې د تاکسیډورمي په برخه کې وروزه. هغه مهال به چې نوموړي نه شو کولای د ځان لپاره حیواني بېلګې راغونډې کړي تر ډېره به یې د لاټینز په نامه د تدارکاتي خونې او یا هم د نورو راغونډونکو سره د سوداګریزې معاملې په ترسره کولو دغه نمونې برابرولې. د بیبي لومړنۍ مقاله په ۱۸۹۵ زکال کې هغه مهال چې نوموړي په لیسه کې زده کړې کولې د هارفر ځوانو وګړو (Harper's Young People) په نامه مجلې د جنوري میاشتې په ګڼه کې خپره شوه چې د قهوه یي رنګه الوتونکي (brown creeper) په نامه وه.
په ۱۸۹۶ زکال کې بیبي په کلمبیا پوهنتون کې د مخکښ ځایګي په لرلو ومنل شو. په پوهنتون کې د زده کړو پر مهال هغه خپل ډېر وخت په پوهنتون او د امریکا د طبیعي تاریخ په موزیم کې تیراوه چې ډېری څېړونکي یې د کلمبیا پوهنتون ښوونکي و. په کلمبیا پوهنتون کې یې د هنري فرفیلډ آزبورن تر نظارت لاندې زده کړې وکړې او له هغه سره یې نږدې اړیکه جوړه چې په ۱۹۳۵ زکال کې یې د آزبورن د مړینې تر مهاله دوام درلود.
په کلمبیا کې د زده کړو پر مهال بیبي خپل ښوونکي دې ته اړ کړل څو نواسکوشیا ته د نوموړي او څو نورو زده کړیالانو له سفر ملاتړ وکړي، چېرې چې نوموړي د راغونډولو خپل عادت ته دوام ورکړ او همدارنګه یې هڅه وکړه د الوتونکو د یو شمېر جالبو صحنو او نورو حیواناتو انځورونه واخلي. د بيبي له خوا اخیستل شوي انځورونه د کلمبیا پوهنتون د یو شمېر ښوونکو له خوا وپېرل شول او هغوی په خپلو ښوونیزو موادو کې وکارول. د دغه سفرونو پر مهال بیبي له سمندري کنستونو سره لیوالتیا پیدا کړه؛ هغه چاره چې د اوبو په تل کې د ژوند کوونکو حیواني بېلګو د موندلو او له مړینې یا د هغوی د له منځه تلو وړاندې د هغو د مطالعې په موخه وه. بیبي هېڅکله له کلمبیا پوهنتون څخه د سند ترلاسه کولو غوښتنه وکړه په داسې حال کې چې څو کاله وروسته ورته د تافتس او کولګېټ پوهنتونونو له خوا افتخاري دوکتوراوې ورکړل شوې.
په برانکس ژوبڼ کې دنده
د ۱۸۹۷ زکال په نومبر میاشت کې فرانک چپمن له بیبي ملاتړ وکړ څو د امریکا د الوتونکو مرغانو د پوهانو په ټولنه کې غړی شي؛ راتلونکې میاشت بیبي د الوتونکو پېژندنې اړوند خپله لومړنۍ تخصصي وینا د Uncle Clarence's Bergen Point Culture Club په نامه ټولنه کې وکړه. په ۱۸۹۹ زکال کې په داسې حال کې چې نوموړي له کولمبیا پوهنتون څخه د ساینس په برخه کې د سند تر لاسه کولو په موخه یوازې له ریاضي پرته د نورو ټولو برخو دورې بشپړې کړې وې پرېکړه یې وکړه د آزبون له غوښتنې څخه په ګټنې د نیویارک د ژویو پېژندنې په پارک کې چې د افتتاح په حالت کې و د کار کولو په موخه له زده کړو تېر شي. په دغه پرېکړه کې ګڼ شمېر عواملو له دې ډلې په ژوبڼ کې غړیتوب او بل پلو د دې احساس چې دغو زده کړو د نوموړي په کورنۍ زیات مالي فشار راوړ؛ خپل اغېز درلود.
نیولېبرالیزم
نیولېبرالیزم یا نيولېبرالیسم هغه اصطلاح ده چې د شتمنۍ اړوند ازاد بازار د نولسمې پېړۍ نویو نظریو د بیا راڅرګندېدو د ښکارولو لپاره کارول کېږي. د محافظه کارو او ازادي غوښتونکو سازمانونو، سیاسي ګوندونو او فکري خونو په راڅرګندېدو کې یو مخکښ لامل و او تر ډېره یې ورڅخه ملاتړ کاوه، په عمومي توګه د اقتصادي خپلواکولو له پالیسیو سره غوټه و، چې خصوصي کول، نړيوال کول، ازاده سوداګري او د مقرراتو لرې کول، د هېواد د اقتصاد د تثبیت پالیسۍ، سخت دريځ او په ټولنه او اقتصاد کې د خصوصي سېکتور د رول زیاتولو په موخه د دولت د لګښتونو کمښت په‌کې شامل وو. د نيولېبرالیزم تعينوونکې ځانګړنې په عملي او فکري بحثونو کې دپام‌وړ موضوع پاتې شوې.
نیولېبرالیزم په ۱۹۳۰ لسیزه کې د یوې اقتصادي فلسفې په توګه د اروپايي لېبرال څېړونکو تر منځ را څرګند شو، ځکه هغوی د اصلي کلاسیک لېبرالیزم د نظریو د رغولو او نوي کولو لپاره هڅه وکړه، ځکه چې دوی تر لوی رکود/اقتصادي کړکېچ او د ازاد بازار له بې ثباتۍ سره د مقابلې لپاره تر طرحه شویو پالیسیو او د هغوی د منفي ټولنیزو بدو پایلو له کمولو وروسته پر یادو نظریو د بازارونو د کنترول د تمایل له لارې د هغوی د محبوبیت راپرځېدلو شاهد وو. د ازاد بازار د بې‌ثباتۍ د کمولو لپاره د پالیسیو د جوړونې یوه انګېزه د ۱۹۳۰مې لسیزې په لومړیو کې د اقتصادي ماتو له تکرارېدو څخه مخنیوي ته لېوالتيا وه، دا ماتې ځینې وختونه د کلاسیک لېبرالیزم اقتصادي پالیسیو ته منسوبېدې. د پالیسیو په جوړونه کې نيولېبرالیزم ته د تر ډېره د پاراديم د بدلون (د ذهني تفکراتو او بېلګو بنسټيز او [1]پاراديمي بدلون ته ويل کېږي چې د یوې نظریې لوی‌والی او کوچني‌والی ښيي، ژباړن) د يوې برخې په توګه اشاره کېږي چې په اقتصاد کې د کېنزي اجماع (په اقتصاد کې یو علمي اقتصادي غورځنګ او پاراديم و چې د جان مېنارد د لویو اقتصادي افکارو د پلي کولو لپاره يې کار کاوه، ژباړن) د ادعايي ماتې په لټه د ۱۹۷۰ کال د رکود/تورم د په ګوته کولو لپاره پېښ شو. د شوروي اتحاد له‌منځه تلل او د سړې جګړې پای په متحده ايالاتو او ټوله نړۍ کې د نيولېبرالیزم بریا ممکنه کړه.
دا اصطلاح بېلابېل، سیال تعریفونه او کرک‌غاړی ظرفیت لري. انګلیسي ژبو د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې دا اصطلاح په بېلابېلو معناوو کارولې ده، خو په ۱۹۶۰، ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ لسیزو کې لا عامه شوه او د پوهانو له‌خوا د ټولنیزو علومو په برخه کې په پراخ ډول وکارول شوه او همدارنګه په وروستیو لسیزو کې د بازار پر بنسټ اصلاحاتو/سمونو له امله د ټولنې د بدلون د تشرېح کولو لپاره د منتقدانو له‌خوا وکارېده. دا اصطلاح د ازاد بازار د پلویانو له‌خوا ډېره کمه/په ندرت کارول کېږي. ځینې څېړونکي دا نظریه ردوي چې نيولېبرالیزم یوه واحده اېډیولوژي ده او دا اصطلاح دبېلابېلو افرادو لپاره د بېلابېلو څیزونو په معنا بولي، ځکه نيولېبرالیزم ټولې نړۍ ته له سفر سره د جيوپولیتيکي پلوه له بېلو نظریو او ترکیبونو سره  بدلون موندلی. نیولېبرالیزم له نورو مفهومونه سره ډېرې ځانګړنې لري او مخالفې معناوې لرې چې نیابتي یا غیر مستقیمه دیموکراسي په‌کې شاملېږي.
کله چې په ۱۹۸۰ لسیزه کې په چيلي کې دا اصطلاح د اګوستو پينوشېز له اقتصادي سمونو/اصلاحاتو سره په اړيکه کې وکارول شوه په چټکتیا سره یې منفي مفاهیم خپل کړل او تر ډېره د بازار او کپيتالیزم/ سرمایه‌دارۍ د سمون د منتقدانو له‌خوا وکارول شوه. څېړونکي دې ته لېوال و چې د مونټ پلېرين ټولنې د اقتصادپوهانو فرېدرېک هایک، میلتون فرېډمن، لوډوېګ وون مېزس او جېمز ام. بوکانان او د مارګاټ تاچر، رونالډ رېګان او الن ګرېنسپن په څېر سیاستوالو او پالیسي جوړوونکو له نظریو سره یې غوټه کړي. کله چې د نيولېبرالیزم نوې معنا د اسپانوي ژبو پوهانو تر منځ د ډېر کارېدونکي مفهوم په توګه عامه شوه د سیاسي اقتصاد په انګلیسي ژبو څېړنو کې هم خپره شوه. په ۱۹۹۴ کال کې د نفتا/ NAFTA  (د شمالي امريکا د اازدې سوداګرۍ تړون/ North American Free Trade Agreement، ژباړن) تړون له تصویب او په چياپاس کې د دې بدلون پر وړاندې د زاپاتستيانو له غبرګون سره دا اصطلاح نړيوال دوران ته دننه شوه. د نيولېبرالیزم د پديدې په اړه څېړنيزې پوهې په څو وروستیو لسیزو کې وده کړې.
سرچينې
په انګلیس کې دا اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۸۹۸ کال کې د فرانسوي اقتصاد‌پوه چارلز ژېد له‌خوا د ايټالیايي اقتصاد‌پوه مافیوپانتليیوني د اقتصادي باورونو د تشرېح لپاره د نيولېبرالیزم له اصطلاح سره چې مخکې په فرانسه کې شته وه کارول شوې ده او دا اصطلاح وروسته د نورو له‌خوا وکارول شوه چې د کلاسیک لېبرال اقتصاد‌پوهانو له ډلې مېلټون فرېدمن په ۱۹۵۱ کال د «نيولېبرالیزم او د هغه لېدلوری» له سرلیک سره په‌خپله مقاله کې وکاروله. په ۱۹۳۸ کال کې په کالوک والټر لوپمن (په پاریس کې د روڼ‌اندانو د یو کنفرانس نوم، ژباړن) کې د ګنو نورو اصطلاحاتو تر منځ د نيولېبرالیزم اصطلاح وړاندیز شوه او په پای کې د اقتصادي باورونو د یوې معینې ټولګې د تشرېح لپاره وټاکل شوه. دې کنفرانس د نيولېبرالیزم مفهوم په « بیو میکانیزم، ازادې پانګونې، بې‌پرې او پياوړي دولت او د سیالۍ سیستم» کې شامل تعریف کړ. د ګډونوالو په وینا لويي روژیه او فرېدرېک هایک د نيولېبرالیزم سیالۍ د بریالیو افرادو د نخبه‌ګانو جوړښت رامنځته کوي چې په ټولنه کې واک ترلاسه کوي او دا نخبه‌ګان د شته غيرمستقیمي ديموکراسۍ ځای‌ناستې کېږي او د اکثریت په استازولۍ عمل کوي. نيولېبرال اوسېدل د دولت له لاس‌وهنې سره له یو مدرن اقتصادي سیاست څخه د ملاتړ په معنا و. د نیولېبرال دولت مداخله‌پالنه د لوډېګ فون مېزس په څېر د کلاسیکو لېبرالیانو له مخالفو کمپونو سره د نښتې لامل شو. په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو کې ډېری څېړونکو نيولېبرالیزم ټولنیز اقتصادي بازار او د هغه د اصلي اقتصادي نظریه ورکوونکو لکه والټراوکن، وېلیم روپکه، الکساندر روستو او الفرد مولر – ارماک ته دې اشارې په مفهوم درک کړ. هایک که څه هم له جرمني نيولبرالیستانو سره فکري اړيکې لرلې خو په دې دوره کې یې نوم د نيولېبرالیزم په تړاو ډېر لږ یاديږي ځکه هغه تر ډېره د ازاد بازار پلوی و.
په چيلي کې د اګوستو پېنوشې تر واکمنۍ لاندې (۱۹۷۳-۱۹۹۰) د پوځي حکومت په بهیر کې مخالفو پوهانو دا عبارت د پلي شويو اقتصادي سمونو/اصلاحاتو او په هغه ځای کې د یادو اصلاحاتو د پلویانو (د [2]شیکاګو بای/ ځوانان) د تشرېح لپاره وکاروه. کله چې دا نوې معنا د اسپانوي ژبو پوهانو تر منځ ثبت شوه د سیاسي اقتصاد په انګلیسي ژبو څېړنو کې هم خپره شوه. د ۱۴۸ علمي مقالو د څېړنې پر بنسټ نيولېبرالیزم نږدې هېڅکله نه‌دی تعریف شوی، بلکې په څو معناوو کې د اېډيالوژۍ، اقتصادي نظریې، د پراختيا نظریې يا د اقتصادي اصلاحاتو د پالیسۍ لپاره کارېده. دا په لویه کچه د ناسمې کارونې/یا کلاسیک لېبرالیزم ته ورته د ازاد بازار پر بنسټ‌پالنې د دلالت لپاره د هغو کسانو د نظریې پر ځای وکارول شو چې د ۱۹۳۸ کال په کنفرانس کې يې ګډون کړی و. په پایله کې د دې اصطلاح د کره معنا او په ټولنیزو علومو کې يې د يوې تشرېح کوونکې په توګه د ګټورتیا په اړه په ځانګړي ډول په وروستیو کلونو کې د بازار د بېلابېلو اقتصادونو د زیات‌والي له امله د نظر اختلاف شته دی.