cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د اناتومي تاریخ
د اناتومي د مطالعې پراختیا په تدریج سره د هغو مفاهیمو پر بنسټ وه چې د جالینوس په آثارو کې یې شتون درلود، هغه مفاهیم چې په منځنیو پېړیو کې یې د طبابت د سنتي زده کړو د پروګرام برخه جوړوله. رنسانس په کلاسیکو طبي متونو کې له بیاکتنې سره مل و او له ګالین وروسته یوځل بیا د لومړي ځل لپاره اناتومیکي بدن څیرلو رواج وموند. اناتوميکي مهمې چارې د مونډینو ډي لوزي(Mondino de Luzzi)، بیرنګاریو داکارپي(Berengario da Carpi) او جاکیوس دوبویس(Jacques Dubois) له خوا ترسره شوې او د اندریاس وسالیون (Andreas Vesalius's) په اصلي اثر De Humani Corporis Fabrica (۱۵۴۳ زکال) سره خپل اوج ته ورسېدې. له هماغه مهال راهیسې د بدن د جوړښت او عملکرد درک د طبي چارو یوه نه جلا کېدونې برخه او د علمي څېړنو لپاره سرچینه ده.
مصر
د اناتومي مطالعه لږ تر لږه له میلاد څخه ۱۶۰۰ کلونو وړاندې ته اړوندېږي، یعنې د ادوین سمیت د جراحۍ په پاپیروس تاریخ سره پیلېږي. په دغه رساله کې زړه، د زړه رګونه، جګر، پانقراس، هیپوتالاموس، رحم او مثانه ښوول شوي او همدارنګه څرګنده شوې چې رګونه زړه ته اړوندېږي. نور رنګونه د هوا لېږدونکو، یو شمېر هم د مخاط او ښي غوږ ته نږدې دوه رګونه هم «د ژوندانه د نفس» لېږدونکو په توګه ښوول شوي. په ایبرس پاپیروس (له میلاد څخه۱۵۵۰ کاله وړاندې) کې د زړه اړوند لیکنه هم شتون لري. په دغه لیکنه کې څرګنده شوې چې زړه د وینې رسولو مرکز دی او رګونه یې د بدن له هر غړي سره وصل دي. داسې ښکاري چې مصریانو د ګردو او مغز د فعالیت اړونډ لږ اطلاعات لرل او زړه یې د هغو رګونو د یوځای کېدو نقطه بلله چې د بدن ټول مایعات – وینه، اوښکې، ادرار او مني لېږدوي. له دې سره هغوی د لاړو او خولې د سرچینې اړوند کومه نظریه نه لرله.
لرغونی یونان
په اناتومي کې ډېرۍ نومونې، کړنلارې او د اناتومي د مطالعې ډولونه د لرغوني یونان په آثارو کې شتون لري. له میلاد څخه وړاندې پنځمه پېړۍ کې فیلسوف الکمئون کېدای شي یو له هغو لومړنیو کسانو څخه وي چې حیوانات یې د اناتومیکي موخو لپاره وڅېرل او په ډېر احتمال سره یې په هغو کې د لید اعصاب او ستاش ټیوبونه وپېژندل. لرغونو طبیبانو لکه آکرون، پوسانیاس (Pausanias) او له لوکروي څخه فیلیسیتیون هم کېدای شي اناتومیکي څېړنې ترسره کړې وي. د هغه مهال بل مخکښ فیلسوف هم امپدوکلس و چې وینه یې د بدن ذاتي ګرمي بلله او استدلال یې کاوه چې زړه د وجود له اصلي غړو او د پنوما (دا کېدای شي نفس او روح ته د هغه اشاره وي) له سرچینو څخه دی چې د وینې او رګونو په مرسته وجود ته رسول کېږي.
د بېلابېلو لیکوالانو ډېری طبي متنونه د هایپوکرات په ټولګه کې راغونډ شوي چې د هغو یو هم نه شي کېدلای په قطعي توګه خپله هایپوکرات ته اړوند وبلل شي. دغه متنونه د عضلاتي اسکلېټ جوړښت او د یو شمېر غړو لکه د ګردو د فعالیت څرنګوالی بیانوي. د زړه درې برخې لرونکې دریچه (tricuspid valve) او د هغو د فعالیت څرنګوالی په On the Heart رساله کې مستند شوی.
فیلسوف ارسطو (له میلاد وړاندې څلورمه پېړۍ کې) د خپلو یو شمېر معاصرینو په خوا کې هڅه وکړه څو داسې یو سیسټم رامنځته کړي چې د تجربوي څېړنو لپاره فضا رامنځته شي. ارسطو د حیواناتو د څیرلو او بیولوژي پر مټ طبیقي اناتومي ته مخه کړه. په دغه مهال کې پراکساګوراس کېدای شي لومړنی کس وي چې د غړو اړوند پخوانیو توضیحاتو په نسبت یې په کره توګه د شریانونو او وریدونو ترمنځ توپیر وموند.
په هلنیستي دوره کې د اناتومي اړوند لومړنی ثبت شوی مکتب د څلورمې پېړۍ له وروستیو څخه تر دویمې پېړۍ پورې په الکسندریې کې جوړ شو. د لومړي سوتر بطلیموس په کار پیلولو سره روغتیايي مامورینو دا اجازه ومونده چې اجساد د انسان د بدن د عملکرد د زده کړې په موخه پرانیزي او معاینه یې کړي. د اناتوميکي څېړنو په موخه د انسان د بدن څخه لومړنۍ ګټنه د هیروفلیس او اراسیستراتوس په چارو کې وشوه هغو چې اجازه یې لرله په اسکندریه ښار کې د بطلیموسي لړۍ تر نظارت لاندې د محکومو مجرمینو بدن د هغوی په ژوندي حالت کې وڅېرې او په هغو څېړنه ترسره کړي. په ځانګړې توګه هروفیلوس اناتومیکي پوهې ته د مخکنیو اثارو په پرتله چې د انسان د بدن واقعي جوړښت په کې تشرېح شوی و ډېره وده ورکړه. نوموړي همدارنګه د ارسطو پخوانۍ انګېرنه چې زړه «د ځیرکتیا ځای» دی، رد کړه او د هغو پر ځای یې د مغز په اړه بحث وکړ. نوموړي همدارنګه د شریانونو او وریدونو ترمنځ د توپیر په اړه ولیکل او همدارنګه یې د انسان د بدن د جوړښت په ځانګړې توګه د عصبي سیسټم اړوند دقیق مشاهدات ترسره کړل.
له منځنیو پېړیو څخه تر معاصرې دورې پورې اناتومي
د منځنیو پېړیو په اوږدو کې د انسان د بدن اناتومي تر ډېره پورې د کتابونو او حیواناتو د بدن څیرلو له مخې زده کول کېدله.
مونډینو ډي لوزي «مونډینوس» چې شاوخوا په ۱۲۷۶ زکال کې وزېږېد او په ۱۳۲۶ زکال ومړ؛ له ۱۳۱۴ زکال څخه یې تر ۱۳۲۴ زکال پورې د بولونیا په پوهنتون کې د انسان د اناتومۍ اړوند ګڼ شمېر لکچرونه ورکړل. مونډینو ډي لوزي په ۱۳۱۶ زکال کې د خپلو څیړنیزو بدن سپړنو پر بنسټ د «اناتومیا» په نوم کتاب ولیکه چې تر راتلونکو ۲۵۰ کلونو پورې په پوهنتونونو کې تدریس کېده. «مونډینوس» د خالکیدون له هروفیلوس او د کئوس د اراسیستروس له مهال څخه ۱۵۰۰ کاله وروسته د انسان د بدن لومړنۍ سیستماتیکه سپړنه ترسره کړه. د روم له سقوط وروسته په مسیحي اروپا کې د اناتومي په برخه کې مهم لومړني پرمختګونه په بولنیا کې رامنځته شول، چیرې چې اناتومي پوهانو جسدونه تشریح کړل او د بدن د غړو او د هغو د فعالیت د توصیف په برخه کې یې ونډه لرله. د لوزي له لومړنیو څېړنو وروسته د پنځلسمې پېړۍ په اناتومي پوهانو کې الساندرو آچیلیني او آنتونیو بنیویني شامل و.
انجنیر محمد شهاب حکیمی
انجنیر محمد شهاب حکیمی د 1398 کال ټاکنو ته نوماند کاندید دی لومړی معاون یې نورالحق حبیب دوهم معاون عبدالعلی سرابی له دی مخکی ښاعلی حکیمی د ماین پاکې کمیټی (ACBL)  ریس هم پاتی شوی دی.
الوتکه! (فلم)
الوتکه! Airplane! د ۱۹۸۰ امریکایی پاروډي فلم دی چې د وروڼو ډیویډ او جیري زوکر لخوا لیکل شوی او لارښود شوی ، او جیم ابراهام د دوی په ډایریکټرۍ کې لومړی دی ، او د جون ډیویسن لخوا تولید شوی.
قیصه
ټیډ سټرایکر یوازې د خپلې اوږدې مودې ملګرې ایلین ډیکنسن لخوا ګوښه شوی ، چې په ټرانس امریکن ایرلاینز کې د سرپرست په توګه کار کوي. د هغې د بیرته ترلاسه کولو په هیله، هغه په الوتکه کې هغه تعقیبوي، که څه هم هغه په ​​جګړه کې د څو نارینه وو له لاسه ورکولو راهیسې د وزر د هر څه په وړاندې ژوره کرکه درلوده. د الوتنې په جریان کې، هغه هڅه کوي چې څو ځلې ورسره اړیکه ونیسي، مګر لکه څنګه چې عمله او ډیری مسافر د خراب کب خوړلو له امله سخت ناروغه کیږي، هغه هیڅ چانس نلري چې هغې ته ورشي. په حقیقت کې، ټیډ سټرایکر داسې بریښي چې یوازینی روغ سړی وي چې د پیلوټ تجربه لري. اوس، دا په هغه پورې اړه لري چې مرغۍ په خوندي ډول په شیکاګو کې ښکته کړي، مخکې له دې چې مسمومیت پیل شي د تلفاتو لامل شي. مګر د ټیډ سټرایکر کرکه واقعیا یو جدي رواني ناروغي ده ، کوم چې خلاصیږي او درملنې ته اړتیا لري - همدا اوس.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:امریکایی فلمونه
نورستانيان
نورستانيان د افغانستان يوه توکميزه ډله ده. د دې توکم خلک د افغانستان په ختيځ د نورستان په ولايت کې مېشت دي.
وېشنيزه:نورستانيان وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
د سيټ نظريه
د سيټ نظريه، د رياضيکي منطق هغه څانګه ده، چې سیټونه څېړي او په غير رسمي ډول د شيانو د مجموعې په توګه تشرېح کېدلی شی. که څه هم هر ډول شيان په يوه سيټ کې جمعه کېدلی شي، مګر د رياضياتو د يوې څانګې په توګه د سيټ نظريه زياتره له هغو شيانو سره سروکار لري، چې په ټوله کې په رياضياتو پورې اړه لري.
د سيټ نظريې معاصره څېړنه، د جرمني رياضيپوه ريچارد ډيډيکېنډ (Richard Dedekind) او جورج کېنټر (Georg Cantor) په واسطه په ۱۸۷۰ز لسيزو کې پيل شوه. جورج کېنټر په ځانګړي ډول د سيټ نظريې د بنسټګر په توګه ګڼل کېږي. د دې ابتدايي پړاو په جريان کې پلټل شوي نارسمي سيستمونه، د ساده سيټ نظريې (naive set theory) ترنامه لاندې پر مخ ځي. د ساده سيټ په نظريه کې د متناقضونو، (لکه: د رسسيل، کېنټر او بورالي فورټي متناقضې ويناوې) له کشف نه وروسته، د شلمې پېړۍ په لومړيو کې بېلابېل محوري سيستمونه وړانديز شول، چې له هغې ډلې د (Zermelo–Fraenkel) د سيټ نظريه (د ټاکنې يا غوراوي د منلي حقيقت په ګډون يا له هغې پرته) تر اوسه په ښه ډول پېژندل شوې او تر ټولو زياته څېړل شوې ده.
د سيټ نظريه، په عام ډول په ټوله کې د رياضياتو لپاره د بنسټيز سيستم په توګه کار کوي، په ځانګړي ډول د زرميلو فراينکېل (رياضيپوه دی) سيټ نظريې په بڼه کې د ټاکنې له منلي حقيقت سره. د بنسټيزې ونډې تر څنګ، د سيټ نظريه د لايتناهي رياضيکي نظريې د پرمختګ په موخه يو کاري چوکاټ هم برابروي او د کمپيوټر په علم (لکه: د اړيکې الجبر په نظريه کې) فلسفه او (formal semantics) کې هم بېلابېل کاريالونه لري. د منلو حقيقتونه، د لايتناهي د مفهوم لپاره د دې نظريې تطبيقاتو او د دې په کاريالونو سره يو ځای د دې نظريې بنسټيزې غوښتنې د سيټ نظريه د منطق پوهانو او رياضياتو د برخې فيلسوفانو لپاره د خوښې يا لېوالتيا يوه پراخه ساحه ګرځولې ده. د سيټ نظريې په اړه معاصره څېړنه، د مقالو يوه پراخه اوډنه يا ترتيب رانغاړي، چې د پراخو اصلي عددونو د ثبات د څېړنې په اړه د حقيقي عدد له ساختمان نه ترتيبېږي.
تاريخچه
له ميلاد نه پخوا د پينځمې پېړۍ راهيسې، چې په لويديځ کې د يوناني رياضيپوه (Zeno of Elea) او په ختيځ کې د لومړني هندي رياضيپوهانو په زيار سره پيلېږي؛ رياضيپوهانو د لايتناهي په مفهوم سره هڅه کړې وه. د ۱۹ مې پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې د بيرنارد بولزانو (Bernard Bolzano) کار په ځانګړي ډول د يادونې وړ دی. د لايتناهي په اړه معاصره پوهېدنه يا ادراک په ۱۸۷۴ ـ ۱۸۷۰ ز کلونو کې پيل شو او په ريښتيني تحليل (real analysis) کې د کېنټر د کار په واسطه وهڅول شو. د کېنټر او ريچارد ډيډيکېنډ تر منځ د ۱۸۷۲ ز يوې ناستې د کېنټر فکر اغېزمن کړ او د کېڼټر د ۱۸۷۴ زکال څېړنې کې اوج ته ورسېد.
د کېنتر کار په اساسي ډول د هغې د وخت رياضيپوهان ووېشل (Karl Weierstrass) او (Dedekind) د کېنټر ملاتړ وکړ، مګر ليوپولډ کرونيکر (Leopold Kronecker) چې اوسمهال د (mathematical constructivism) د بنسټګر په توګه ورته کتل کېږي، د کېنټر ملاتړ ونه کړ. د کېنټر سيټ نظريه، بالاخره د کېنټر د مفاهيمو د کارونې له امله پراخه شوه. لکه: د سيټونو تر منځ د (one-to-one correspondence) نظريه، د نوموړي دا ثبوت چې د تامو يا پوره عددونو په پرتله حقيقي عددونه زيات دي او «د ابديتونو (لايتناهي) لايتناهي» يعنې د کېنټر جنت، چې د طاقت سيټ له عمليې نه په لاس راځي.
د سيټ نظريې د حېرانتيا راتلونکې څپه، په نږدې ۱۹۰ز کې راغله، چې په دې وخت کې دا هم کشف شوي و، چې د کېنټري سيټ نظريې ځينو تعبيرونو، ځينو مغايرتونو ته چې (antinomies) اضداد ورته وايي، لوړوالی ورکړ. بېرټرانډ رسسيل (Bertrand Russell) او ايرنسټ زيرميلو (Ernst Zermelo) په خپلواک ډول د تر ټولو ساده او غوره پېژندل شوي مغايرت بنسټ کېښود، چې اوس ورته د رسيل مغايرت هم وايي. د دې مغايرت له مخې: «د ټولو سيټونو سيټ، چې د خپلو ځانونو (سيټونو) غړي نه دي ، يوه مغايرت ته لارښوونه کوي. له همدې مخې، دا بايد د خپل ځان يو غړی وي چې د خپل ځان يو غړی به نه وي. په ۱۸۹۹ کې کېنټر له خپله ځانه وپوښتل: «د ټولو سيټونو د سيټ اصلي عدد څه شی دی؟» او يو اړوند مغايرت يې تر لاسه کړ. رسيل خپل مغايرت د يوې نمونې په توګه د خپل ۱۹۰۳ز براعظمي رياضياتو کتنه کې په خپل (د رياضياتو بنسټونه The Principles of Mathematics) کې وکاروه. د سيټ له اصطلاح نه وروسته، رسيل د ټولګي يا (Class) اصطلاح وکاروله، چې په وروستيو کې په زيات تخنيکي ډول کارېدلې ده.
په ۱۹۰۶ز کې د سيټ اصطلاح، د مېرمن او خاوند (ويليم هنري ينګ William Henry Young او ګرېس چيشولم ينګ Grace Chisholm Young) په کتاب (د پواينټونو يعې ټکو د سيټونو نظريه) کې راښکاره شوه، چې د د کيمبرېج پوهنتون د چاپخونې په واسطه چاپ شوه.
د سيټ نظريې قوه (momentum) په دې ډول وه، چې په مغايرتونو کې بحث د دې ترک يا پرېښودنې ته زمينه مساعده نه کړه. په ۱۹۰۸ ز کې د زيرميلو (Zermelo) کار او په ۱۹۲۲ ز کې د ابراهم فراينکيل (Abraham Fraenkel) او تورالف سکوليم (Thoralf Skolem) کارونو د منلو حقيقتونو په سيټ اغېزه وکړه، چې د سيټ نظريې لپاره په عام ډول تر ټولو زيات کارول شوی د مغايرتونه سيټ شو. د تحليل ګرانو کار، له هغې ډلې د هنري ليبيسګ (Henri Lebesgue) د سیټ نظريې ستر رياضيکي ګټورتوب په ډاګه کړ، چې د همدې له امله د معاصرو رياضياتو په جوړښت کې ترکيب (اوبدل) شوی دی. د سيټ نظريه په عام ډول د يوه بنسټيز سيستم په توګه کارول کېږي. که څه هم په ځينو برخو، لکه: الجبري، هندسې او (algebraic topology—category theory) کې ورته د ترجېح ورکړل شوي بنسټ په توګه فکر کېږي.
بنسټيز مفاهيم او نښې
د سيټ نظريه، د يوه o جنس او A سيټ تر منځ په يوې بنسټيزې جفتي اړيکې سره پيل کېږي. که چېرې o د A سيټ يو غړی (يو عنصر) وي، نو د o ∈ A نښه کارول کېږي. يو سیټ د هغې د عناصرو د يوه لېست جوړولو په واسطه ښودل کېږي، چې هر عنصر يې د ي کامې يا د عنصر د ځانګړي خاصيت په واسطه د منځنيو قوسونو {} په داخل کې سره بېل شوی وي. دا چې سيټونه په اصل کې شيان دي، د غړيتوب اړيکه سیټونه هم سره یو ځای کولی شي.
د دوو سيټونو تر منځ يوه تر لاسه شوې جفتي اړيکه، د فرعي سيټ اړيکه ده، چې د سيټ شموليات هم ورته وايي. که چېرې د A سيټ ټول عناصر د B سيټ عناصر وي، نو A د B يو فرعي سيټ دی او په A ⊆ B سره ښودل کېږي. د بېلګې په ډول: {1,2} د {1,2,3} يو فرعي سيټ دی او {2} يې هم فرعي سيټ دی، مګر {1,4} يې فرعي سيټ نه دی. لکه څرنګه چې د دې تعريف په واسطه روښانه شو، يو سیټ د خپل ځان فرعي سيټ دی. د هغو حالتونو لپاره چې دا احتمال په کې نامناسب دی يا يې نفې کول منطقي دي؛ د خاص فرعي سيټ (proper subset) اصطلاح پېژندل کېږي. A ته د B خاص فرعي سيټ وايي، که چېرې او يوازې، که چېرې A د B يو فرعي سيټ وي، مګر A له B سره مساوي نه دی. ۱، ۲ او ۳ د {1,2,3} سيټ غړي، يعنې عناصر دي، مګر د هغې فرعي سيټونه نه دي او په همدې ترتيب، فرعي سيټونه، لکه: {1} د {1,2,3} سيټ غړي نه دي.
کريم خان زند
كريم خان زند د ۱۷۰۵ ز كال په شاوخوا كې زېږېدلى دى. دى له ۱۷۶۰ ز كال نه د ۱۷۷۹ ز كال د مارچ تر ۱۳ پورې د پارس واكمن وو. كريم خان زند د كوردي كام (قام) د زند كورنۍ مشر وو. نوموړی په پارس او آذربايجان کې د افغان واکمن ازاد خان افغان تر ټولو پیاوړی سیال گڼل کيږي. كله چې کریم خان د پارس پاچا شو، نو يې د ځان لپاره د شاه نوم نه كاراوه، بلكې ځان يې وكيل الرعايا (د خلكو استازي) په نامه ياداوه. دى د نادر شاه افشار له جنرالانو څخه وو او د هغه له مړينې وروسته، په پارس كې د دغه هېواد د پلاز له يو شمېر نورو اداعاكوونكو سره د هاند او هڅې په پايله كې واك و ځواك ته ورسېد. پر ۱۷۴۷ ز كال كريم خان، عبدالفتح خان او عليمردان خان د هېواد د وېش او درېيم اسمعيل ته د پلاز د سپارلو په اړه په خپل منځ كې هوكړه (موافقه) وكړه. خو څه مهال وروسته علي مردان خان پر اصفهان بريد وكړ او عبدالفتح خان ووژل شو. لكه څنگه چې په دې كار سره د دوى ترمنځ موافقه مراعت نه، بلكې له هغې نه سرغړونه وشوه، كريم خان عليمردان خان وواژه او په پايله كې يې له خوراسان نه پرته نور ټول پارس ونيو.
پر ۱۷۵۰ ز كال يې شيراز د خپلې منځۍ په توگه غوره كړ. پر ۱۷۶۳ ز كال يې د ازربايجان سويلي برخه ونيوله او د پارس د يو موټى كولو كار يې پاى ته ورساوه. د تاريخ ليكونكو په اند، ده د پارس په تاريخ كې خپل ځان د يو له ډېرو ښو واكمنانو په توگه وښود. ده د هېواد د سمسورتيا په برخه كې كار كاوه، د شيراز ښار يې لا پسې ودان كړ، د لويو پارسي شاعرانو سعدي او حافظ پر ارامځايونو يې ډېرې ښې گومبتې جوړې كړې. په داسې حال كې چې دى په خپله نالوستى (بې سواده) وو، د شاعرانو او پوهانو درناوى يې كاوه او د دې په څنگ كې يو بشردوست او مهربان سړى هم وو. د ده يواځينۍ نېگړتيا، چې پارسيانو نه شو كولاى ده ته يې وبښي ، هغه د مشروباتو څښل او له هغوى سره لېوالتيا وه. اړینه ده وویل شی، چې کریم خان زند د عیاشۍ په برخه کې هم د ایران په تاریخ کې نوم لری. كريم خان زند له برتانوي امپراتورۍ سره ښه اړېكي درلودل او د ختيځ هند كمپنۍ د پارس په سويل كې يوه سوداگريزه منځۍ هم جوړه كړه. ډېری ایرانیان دی پر دې پړ او ملامت بولی ، چې له ختیځ هند کمپنۍ سره د ده د اړېکو له ټینگښت نه وروسته، انگرېزانو ایران ته مخ ورواړاوه او په دغه هېواد کې يې هم د ښېکلاکگر سیاست د پلي کولو په موخه هلې ځلې پیل کړې. كريم خان زند د ۱۷۷۹ ز كال د مارچ پر ۱۳ ومړ. نوموړى د شيراز ښار ارگ ته نږدې د بهرنيو سفيرانو د منلو په ځاى كې خاورو ته وسپارل شو. د ده له مړينې وروسته په پارس كې سملاسي د ده د خپلوانو تر منځ د واك وځواك پر سر خپلمنځي شخړې پيل شوې. د ۱۷۹۱ ز كال په پسرلي كې د پارس نوي واكمن اغا محمد شاه قاجار د شيراز ښار وران كړ، د كريم خان قبر يې هم ړنگ كړ، د ده هډوكي يې ترې راوايستل او په تهران كې يې د خپلې ماڼۍ په وره كې تر خاورو لاندې كړل، د دې لپاره چې كله دى ماڼۍ ته ننوزي او يا ترې وزي، نو په ياد به يې وي، چې دوښمن يې تر پښو لاندې دى
اخځونه
وېشنيزه:ايراني واکمنان
عثماني امپراتوري
عثماني امپراتوري یا سترواکي (/ˈɒtəmən/؛ په عثماني ترکي ژبه: دولت عليه عثمانيه Devlet-i ʿAlīye-i ʿOsmānīye, lit یعني 'لوړ او پرتمین عثماني دولت'؛ په ترکي ژبه: Osmanlı İmparatorluğu or Osmanlı Devleti؛ په فرانسوي ژبه: Empire ottoman) یوه امپراتوري وه چې له ۱۴مې پېړۍ څخه د ۲۰مې پېړۍ تر لومړیو پورې یې د سوېل ختیځې اروپا، لوېدیځې اسیا او شمالي افریقا ډېرې برخې تر واکمنۍ لاندې وې. دا امپراتوري د ۱۳مې پېړۍ په پای کې د ترکمن قبیلوي مشر لومړي عثمان یا عثمان غازي له خوا د انتالیا په شمال لوېدیځ سوګوت ښارګوټي (اوسني بیله‌جک- Bilecik ښار) کې جوړه شوه. له ۱۳۵۴ کال وروسته، عثمانیان اروپا ته لاړل او د بالکان له فتح کولو سره، عثماني بیلیک کوچنۍ شاهي (beylik) تر لویو وچو غځېدلې یوې امپراتورۍ باندې بدله شوه. په ۱۴۵۳ کال کې د سلطان محمد فاتح له خوا د قسطنطنیې له فتح کولو سره عثمانیانو د بیزانس امپراتوري پای ته ورسوله.
عثماني امپراتورۍ د لومړي سلیمان یا سلیمان اعظم (Suleiman the Magnificent) په واکمنۍ کې د خپل ځواک او سوکالۍ او دغه راز د خپل حکومت، ټولنیز او اقتصادي سیسټمونو ترټولو لوړ پرمختګ تجربه کړ. د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې، دغې امپراتورۍ ۳۲ ولایتونه او ګڼ شمېر تر لاس لاندې یا باج ورکوونکي دولتونه لرل. ځینې یې وروسته په عثماني امپراتورۍ کې جذب شول، خو نورو ته بیا د پیړیو په اوږدو کې بېلابېل ډوله خودمختاري یا کورواکي ورکړل شوه.
د قسطنطنیې (ننني استانبول) د پلازمینې په توګه او د مدیترانې حوزې پر شاوخوا سیمو له واکمنۍ سره، عثماني امپراتوري د شپږو پېړیو لپاره د ختیځې او لوېدیځې نړۍ ترمنځ د اړیکو او تعامل په مرکز کې وه. که څه هم یو وخت نظر دا و، چې دغه امپراتوري د لومړي سلیمان یا سلیمان اعظم له مړینې وروسته د زوال دورې ته داخله شوې وه، خو دا نظر نور د ډېری علمي تاریخپوهانو له خوا نه تاییدېږي. دغې امپراتورۍ د ۱۷مې پېړۍ په اوږدو کې او د ۱۸مې پېړۍ په ډېره برخه کې پیاوړی اقتصاد، ټولنې او اردو لرلي دي. له دې سره سره، له ۱۷۴۰ کال تر ۱۷۶۸ کال پورې د یوې اوږدې سوله‌ییزې مودې پرمهال عثماني نظامي سیسټم د دوی له اروپایي سیالانو، هابسبورګ امپراتورۍ (Habsburg) او روسي امپراتوریو څخه وروسته پاتې شو. عثمانیان بالاخره د ۱۸مې پېړۍ په وروستیو او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې له سختو پوځي ماتو سره مخ شول. د یونان د خپلواکۍ بریالۍ جګړه هم د لندن له تړون (۱۸۳۰) او د قسطنطنیې له تړون (۱۸۳۲) وروسته د خپلواکۍ له اخیستلو سره پای ته ورسېده. همدغې او نورو ماتو عثماني دولت دې ته اړ ایست چې د سمونونو او عصري کولو یو هراړخیز بهیر پیل کړي، چې د تنظیمات (Tanzimat) په نوم یادېده. په دې توګه، د ۱۹مې پېړۍ په اوږدو کې، عثماني دولت د نورو ځمکو له لاسه ورکړې او په ځانګړې توګه په بالکان کې چې د یو شمېر نوو دولتونو له راڅرګندېدو سره سره، په داخلي توګه بېرته خورا پیاوړی او منظم شو.
دولت
د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ له اصلاحاتو یا سمونونو مخکې، د عثماني امپراتورۍ دولتي اداره یو داسې نظام و، چې دوه اصلي اړخونه یې لرل، نظامي اداره او ملکي اداره. سلطان یا پاچا په نظام کې تر ټولو لوړ مقام درلود. مدني نظام پر سیمه‌ییزو اداري واحدونو ولاړ و، چې هغه بیا د هرې سیمې د ځانګړتیاوو پر بنسټ ټاکل کېدل. دولت پر روحانیونو کنټرول درلود. ځینې له اسلام وړاندې دورې ترکي دودونه چې له اسلامي ايران څخه د اداري او حقوقي دودونو غوره کولو څخه راپاتې وو، د عثماني دولت په اداري کړیو کې هم مهم ګڼل کېدل. له عثماني تعبیر سره سم، د دولت اصلي دنده د مسلمانانو د خاورې دفاع او پراخول او د ارتودوکس اسلامي دودونو او شاهي واکمنۍ په ټولیز چوکاټ کې د خپلو پولو په اوږدو کې د امنیت او سوکالۍ تامینول وو.
قوانین
عثماني حقوقي نظام پر خپلو وګړو مذهبي قوانین منلي وو. په ورته وخت کې قانون (Qanun) او همدا راز خانداني قانون هم د دیني قوانینو یا شریعت ترڅنګ موجود وو. عثماني امپراتوري تل د یوه سیمه‌ییز فقهي نظام له مخې تنظیم شوې وه. په عثماني امپراتورۍ کې حقوقي اداره د مرکزي او محلي واکمنۍ ترمنځ د توازن رامنځته کولو لپاره د یوې لویې طرحې برخه وه. عثماني ځواک په بنسټیزه توګه د ځمکې د حقونو پر اداره کولو راڅرخېده، چې سیمه‌ییزو چارواکو ته یې داسې فضا رامنځته کوله چې د ملت (millet) تر نوم لاندې محلي محاکمو اړتیاوې پوره کړي. د عثماني امپراتورۍ د قضایي پیچلتیا موخه دا وه چې له کلتوري او مذهبي پلوه د بېلابېلو ډلو ادغام ته زمینه برابره شي. عثماني نظام د محکمو درې سیستمونه لرل: یو د مسلمانانو لپاره، یو د غیر مسلمانانو لپاره، چې هغه ټاکل شوي یا انتصابي یهود او عیسویان پکې راتلل چې پر خپلو اړوندو مذهبي ټولنو یې واکمني کوله، او درېیم هم "تجارتي محکمه" وه. ټول نظام له پاسه د اداري قانون په واسطه تنظیم شوی و، هغه سیستم چې پر ترکي یاسا (Yassa) او تورې (Töre) ولاړ و او تر اسلام مخکې دوره کې رامنځته شوی و.
پوځ
د عثماني دولت لومړی نظامي واحد هغه پوځ و، چې د ۱۳مې پېړۍ په وروستیو کې د انتالیا په لوېدیځو غونډیو کې له مېشتو قبیلو څخه لومړي عثمان راجوړ کړی و. د امپراتورۍ له پرمختګ سره پوځي نظام هم یوه پېچلي سازمان بدل شو. عثماني پوځ د ګومارلو او واک ساتلو یو پېچلی نظام و. د عثماني پوځ مهمې قول اردوګانې هم جنیچر، سپاهي، اکنجي او مهتران وې. عثماني پوځ یو وخت د نړۍ تر ټولو پرمختللی جنګي ځواک و او هغه مهال لومړنی پوځ و چې د پلته‌ییزو ټوپکو او توپونو د کارولو وړتیا یې لرله. عثماني ترکانو د قسطنطنیې د کلابندۍ پر مهال د فالکونیټ (falconets) کارول پیل کړل، چې لنډ خو پراخ توپونه وو. د عثماني سپرو لښکر د درنو زغره والو پر ځای پر لوړ سرعت او خوځښت تکیه کوله او پر تېزو ترکمني او عربي اسونو (د ځغاستې د مسابقو اصیلو اسونو) له سپرېدو سره یې کمانونه او لنډې تورې کارولې. دوی تر ډېره د مغولو د امپراتورۍ په شان تاکتیکونه کارول، لکه دا چې د شاتګ کولو ښودنه به یې کوله په داسې حال کې چې د دښمن ځواکونه به یې په یوه هلالي شکله بڼه کې را محاصره کول او بیا به یې برید پرې کاوه. عثماني پوځ په ۱۷مه پېړۍ کې او د ۱۸مې پیړۍ په لومړیو کې د یوه اغېزناک جنګېدونکي ځواک په توګه مطرح و، خو له ۱۷۴۰ څخه تر ۱۷۶۸ پورې د سولې په اوږده موده کې د دغې امپراتورۍ له اروپایي سیالانو څخه وروسته پاتې شو.
اقتصاد
عثماني اقتصادي ذهنیت په منځني ختیځ کې د دولت او ټولنې له بنسټیزو مفاهیمو سره نږدې تړاو درلود چې پکې د یوه دولت وروستۍ موخه د واکمن واک ټینګول او پراخول وو، او دې چارې ته د رسېدو لاره هم د تولیدي پاړکیو د سوکالۍ له لارې د عوایدو د بډایه سرچینو ترلاسه کول وو. وروستۍ موخه دا وه چې دولتي عواید زیات شي خو د وګړو هوساینې ته زیان ونه رسوي ترڅو د ټولنیزې ګډوډۍ رامنځته کېدو مخنیوی وشي او د ټولنې دودیز نظم وساتل شي. عثماني اقتصاد د عصري دورې په لومړیو کې خورا پراخ شو، په ځانګړې توګه د ۱۸مې پیړۍ په لومړۍ نیمایي کې د ودې لوړې کچې ته ورسېد. د امپراتورۍ کلنی عاید د ۱۵۲۳ او ۱۷۴۸ کلونو ترمنځ څلور چنده زیات شو.
کلتور
عثمانیانو په هغو سیمو کې چې دوی فتح کړې وې، ځینې دودونه، هنرونه او کلتوري بنسټونه یې جذب کړل او نوي اړخونه یې ورکړل. د پخوانیو امپراتوریو ډېری دودونه او کلتوري ځانګړتیاوې (د معمارۍ، اشپزۍ، موسیقۍ، تفریح ​​او حکومت په څېر برخو کې) د عثماني ترکانو له خوا منل شوي او په نویو بڼو کې یې وده ورکړې، چې په پایله کې یې د عثماني کلتور یو نوی او ځانګړی هویت وړاندې کړی. که څه هم د عثماني امپراتورۍ اصلي ادبي ژبه ترکي وه، خو فارسي بیا د امپراتورۍ د انځور وړاندې کولو لپاره یوه غوره وسیله وه.
په فیلیپین کې دیني ازادي
په فیلیپین کې دیني ازادي
شالید
د فیلیپین د ۱۹۸۷ کال اساسي قانون وایي: د کلیسا او دولت جلا توب باید له تعرض څخه خوندي وي. (دویمه ماده، شپږمه برخه) او د دین د رامنځته کولو یا د هغه دین د ازاد پلي کولو د مخنیوي په موخه نه باید هېڅ قانون موجود واوسي. د دیني مسلک او عبادت څخه ازاد عمل او خوند اخیستل، پرته له تبعیض او غوره توب څخه، د تل لپاره اجازه لري. د مدني یا سیاسي حقونو د عملي کولو لپاره هېڅ دیني ازموینې ته اړتیا نشته. (درېیمه ماده، پنځمه برخه).....
د فیلیپین ستره محکمه، په ۲۰۰۳ او ۲۰۰۶ کلونو کې د ایسترادا او ایسکریتور په تاریخي قضیه کې حکم وکړ، چې د ښه نیت بې پلوۍ - سازش نظریه یې منځ ته راوړه. د ۲۰۰۶ کال حکم چې د پخواني قاضي القضات پونو له خوا ولیکل شو، د متحده ایالاتو د تقنین په شرایطو کې یې د ښه نیت - بې طرفي په لاندې ډول تشریح کړه:  "د ښه نیت – تر بې طرفۍ تیوري لاندې، د لومړي تعدیل اساسي اصل دا دی چې د یو ستر ذات لپاره د دندو ترسره کولو ازادي یو مسلم حق دی، نه د مقننه قوې په فضل پورې تړلی حق. دیني ازادۍ ته د یو اساسي حق په سترګه کتل کېږي، نه یوازې د تبعیضي قانون په وړاندې د امتیاز په توګه. دین ته د خیر په سترګه کتل کېږي نه د دښمنۍ، د نیک نیت بې طرفي په ځینو ځانګړو شرایطو کې د دین سازش ته اجازه ورکوي."دا حکم د متحده ایالاتو د سترې محکمې پریکړې ته اشاره کوي چې په کې ویل شوي دي چې که چېرې د دین د عمل منع کول یوازې د عمومي تطبیق یوازینی تصادفي اغېز وي او یا بل ډول د اعتبار وړ حکم وي، نو بیا له لومړي تعدیل سرغړونه نه ده شوې. که څه هم په پرېکړه کې موافقت و، قاضي اوکونور له دې استدلال سره په کلکه مخالفت وکړ او دلیل یې دا و چې د دولت د ګټو لپاره یوه جبري ازموینه باید پلي شي. (جبري-د دولت-ګټې - ازموینه د اساسي قانون په بنسټ د یو قانون د اعتبار د ټاکلو میتود دی).
د متحده ایالاتو د قضیې څخه د جستس اوکونور نظر په تکراریدو سره، د استرادا په وړاندې د اسکریتر حکم د هغې په بنسټ وویل چې سخته څیړنه د ازاده کړنو د ننګونو لپاره مناسبه ده ځکه چې "د جبري ګټې ازموینې په اساس د لومړي تعدیل حکم په یوه پرنفوسه ټولنه کې تر ممکنه حده د دیني ازادۍ ساتل منعکس کوي.
حکم بیا وروسته اعلان کړه چې د جبري دولتي ګټو ازموینې د مفکورې په اساس ازاد عمل یو بنسټیز حق دی او هغه قوانین چې د دې ته محدودیت پېښوي باید تر سختې څیړنې لاندې ونیول شي، چې د مایکل ډبلیو مک کانیل په قول د درې برخې اجباري دولتي ګټو ازموینې لنډیز په لاندې ډول دی:  "که چېرې مدعي دا وښیي چې یو قانون یا حکومتی کړنه د هغه د دیني عقیدې د ازاد عمل مخه نیسي، نو دا مسولیت حکومت ته راجع کېږي چې دا وښيي چې قانون یا عمل د ځینو مهمو (یا 'جبري') سیکولر اهدافو د لاسته راوړلو لپاره اړین دی او وښیي چې دا دې موخې ته د رسېدو تر ټولو لږ محدوده وسیله ده. که مدعي دا مسولیت پوره کړي او حکومت یې ونه کړي، مدعي حق لري چې په مسئله کې له قانون یا عمل څخه معاف شي. د خوندیتوب لپاره، د ادعا کوونکې عقیده باید 'مخلصه' وي، خو دا اړینه نه ده چې د ادعا کوونکي عقیده مذهبی ډلو سره مطابقت، همغږي، په واضح ډول بیان شوي، یا موافق واوسي. 'یوازې هغه عقیدې چې په مذهب کې ریښې لري د ازاد عمل تر بند (ماده) لاندې خوندي کېږي'؛ سیکولر عقیدې، که څه هم مخلصې او صادقې وې، خو کفايت نه کوي."حکم واضیح کړه چې د متحده ایالاتو د قانون له مخې پخوانی- اوسنی موجود نظر دا دی چې تر لومړي تعدیل لاندې هېڅ اړین سازش نشته، که څه هم دا کار مقننه سازش ته اجازه ورکوي. د فیلیپین د تقنین په پام کې نیولو سره، حکم وویل:  "د فیلیپین په وړاندې د امریکا د اساسي قانون او تقنین په پرتله کولو سره، دا سمدلاسه روښانه ده چې یو څوک نشي کولی چې په ساده ډول دې پایلې ته ورسېږي چې موږ د دین شرایط په مکمله توګه هغسې قبول کړي لکه څرنګه چې په لومړي تعدیل کې رامنځ ته شوي او په همدې توګه دا موضوع د متحده ایالاتو د محکمې په تفسیر باندې هم صدق کوي. په متحده ایالاتو کې برعکس چېرې چې د دین تقنیني معافیت باید د متحده ایالاتو سترې محکمې له خوا د اساسي قانون په بنسټ د مجاز سازش په توګه تائید شي، د دین لپاره ورته معافیتونه زموږ د خپلو اساسي قوانینو په بنسټ اړین سازش لري."د ایسترادا په وړاندې د ایسکریتور دې تاریخي پریکړې دا وښودله چې د بې طرفۍ سازش هغه چوکاټ دی چې له مخې یې په فیلیپین کې د ازاد عمل د قضیې پریکړه کیږي. دا له هغه شرط سره سمون لري چې هر هغه قانون چې د سرغړونکي د صادقانه دیني عقیدې سره په ټکر کې وي باید د پلي کېدو لپاره تر سختې څیړنېزې ازموینې تېر شي.
تاریخچه
د استعماري اشغال له څو پړاوونو څخه په تېرېدو سره، په فیلیپین کې د دین او دولت ترمنځ اړېکې په پرله پسې ډول بدلې شوې دي. دغه هېواد د هسپانوي استعمار په دوره کې د ۱۵۶۵ کال څخه تر ۱۸۹۵ کال پورې د کاتولیکې کلیسا او حکومت ترمنځ نږدې اړیکې درلودې. د کلیسا او دولت د جلا کولو امریکایي مفهوم د امریکا د استعمار په دوره کې د ۱۸۹۹ کال د فیلیپین په اساسي قانون کې معرفي شو او د فیلیپین د اوسني اساسي قانون یوه برخه پاتې شوه.
هسپانوي دوره
په ۱۶ مه پېړۍ کې د ډېری فیلیپین په کاتولیک کېدو سره، سیاسي واک د کاتولیک کلیسا او د هسپانوي ملکي چارواکو له خوا ووېشل شو. د فلیپین یسوعي تاریخ لیکونکی هوراسیو ډي لا کوسټا یادونه کوي چې د دوو ادارو د همکارۍ د مدیریت کولو مقررات په پتروناتو ریال ډي لاس انډیاز کې ترتیب شول، چې د قانون او مذهبي کړنلارو ترکیب ؤ چې د استعمار په اړه د مقدس لید او هسپانوي پاچاهۍ حساسه د استعمار اړوند اړیکې یې اداره کوي.
په تړونونو کې، کاتولیکو روحانیونو هسپانوي پاچاهۍ ته په بهر کې د کاتولیکزم د ودې، ساتلو او دفاع مسؤلیت په ټولو هسپانوي واکمنیو کې سپارلي ؤ. په بدل کې، هسپانویانو ته اجازه ورکړل شوې وه چې په خپلواکه توګه د استعماري کاتولیک کلیسا د حاکمیت لپاره ډیری حقونه وکاروي چې په حقیقت کې د رومن واکمنۍ څخه خپلواکه وو. له بلې خوا، د فیلیپین پوهنتون یو تاریخ پوه تیودورو اګونسیلو یادونه کوي چې دغې همکارۍ هسپانویانو ته دا وړتیا ورکړه چې د سیکولر او دیني ځواک د قوي ترکیب له لارې په اسانۍ سره انډیوس (د فیلیپین اصلي اوسیدونکي) ایل کړي.
په ۱۵۶۵ کال کې د فیلیپین د لیګازپي بریالۍ فتحې د روحانیونو قدرت د اګستینین صومعې د راهب، سمندر لارپوه (navigator) او کشیش اندریس ډي اوردنیتا په راوستلو او د بومي خلکو په کنټرولولو سره، تصدیق کړ. نورو هسپانوي واکمنانو د روحانیونو اهمیت قبول کړ. یو مکسیکویي نایب السلطنه یا وایسرای (چې په اګونسیلو کې نقل شوی) وویل چې د فیلپین په هره صومعه کې، دوی یو کپټان او یو بشپړ پوځ درلود.
اما، د کلیسا ښکېلتیا ډېری ناوړه اغېزې درلودې، لکه څنګه چې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې د رهبانیت ضد مارسیلو ایچ ډیل پیلر شکایت کوي: "... راهبان په فیلیپین کې د ټولنې ټول بنسټیز ځواکونه کنټرولوي، دوی د دوی تعلیمي سیسټم کنټرولوي، ځکه چې دوی د سانتو توماس خپل پوهنتون لري او د هر لومړني ښوونځي ځایي پلټونکي دي. دوی د خلکو ذهنونه کنټرولوي ځکه چې په کاتولیک واکمن هېواد کې، د کلیسا کشیشان کولی شي د منبر او اعترافاتو څخه کار واخلي ترڅو په عامه یا پټه توګه خلک اغیزمن کړي."
داخلي جګړو دوام وموند او هغه وخت خپل اوج ته ورسیده کله چې ګومبورزا ډله، د روحانیونو دری ګونې ډله چې پکې ماریانو ګومیز، جوز بورګوس او جسینتو زامورو شامل وو، په ۱۸۷۲ز کال کې د سیمه ایزو چارواکو له خوا د همدې کال د کاویټ موټیني په ناکام بغاوت کې د لاس لرلو په تور اعدام شول. په دې سره لویه ناخوښي راغله او څه د پاسه شل کاله وروسته د فیلیپین انقلاب ته لاره هواره شوه. هسپانويانو نه شوای کولی چې له ډېرو پاڅونونو سره مقابله وکړي ځکه چې د دوی محدود پوځ خورا شیندلی ؤ. د مدني خوندیتوب څخه بې برخې عالمان د دوی تر ټولو زیان منونکي کسان وو. د دې پر ځای چې بدلون ومني، بې شمېره راهبانو "ماؤزر او ریمنګتن په داسې حال کې سمبال کړل چې د استعماري حکومت پر وړاندې د جګړې لمن مخ په غځیدو وه". لکه څنګه چې حالت بدل شوی و نو د کلیسا او دولت ترمنځ اړیکې په جلا کېدو شوې.
د فلیپین ملتپالو په ۱۸۹۸ کې د یو خپلواک فیلیپین جمهوریت لپاره اساسي قانون جوړ کړ. د دولت او مذهب د احکامو په اړه تاوده بحثونه وشول. فیلیپ کالدیرون د خپل وړاندیز مخلیکنه وړاندې کړه چې د دولت د دین په توګه یې د کاتولیک دین غوښتنه وکړه. د عیسوي تاریخ پوه جان شوماکر په وینا، کالدیرون بیا د اپولیناریو مابیني پر دریځ برید وکړ، چې د کلیسا او دولت په جلا کولو یې ټینګار کولو. اما د کالدیرون وړاندیز په یوه رایه کې ماتې وخوړه او په پای کې دا مقرره تصویب شوه. د ملالوس د اساسي قانون په پنځمه ماده کې داسې راغلي:  "دولت د ټولو ادیانو ازادي او مساوات او همدارنګه د کلیسا او دولت جلاتوب په رسمیت پېژني.  "
احمد ولی مسعود
احمدولی مسعود په خټه پنجشیری دی او د احمدشاه مسعود بنیاد مشر چې د پخوانی جهادی مشر احمدشاه مسعود ورور ګڼل کیږې په 1398 کال ټاکنو کې خپلواک نوماند وو.
د خوګ انفلونزا
لــوړو زده کــــړو  وزارت نـنګــــرهـــار پــو هنـــتون ښـوونې اوروزنې پوهنـځى                                                                                                                                                                                                                                          کېمـيا اوبيولوجــي  څانـګه
دخــــوګ انــفـــــلــويــنـزا
ليكونکي         : شــــيرنـــواز  (عالـميار)                     لارښود اســــتاد:پوهيالى سيدمحمد(سهاک)
١٣٩٠  هجري لمريز
لړليک
ګڼه          عنوان-مخ ١              سريزه١ ٢             دخوګ انفلوينزا تاريخچه٢ ٣             دخوګ انفلوينزا تعريف-٥ ٤             دخوګ انفلوينزا ډولونه-٥ ٥             دخوګ انفلوينزاجوړښت  ---٧ ٦	دخوګ انفلوينزا دژونددوران--٩ ٧	دخوګ انفلوينزا پتالوژي١٠ ٨             دخوګ انفلوينزا کلينيکي نخښې١٠ ٩              آيادخوګ انفلوينزا سخته ناروغي ده؟--١٢ ١٠          دخوګ انفلوينزا تشخيص---١٣ ١١          دخوګ انفلوينزا دنمونواخيستل-١٣ ١٢          له پزې،ستوني،اوحلقوم څخه دنمونواخيستلولپاره لوازم-- ١٤ ١٣          د ذخيرې اوانتقال لپاره دنمونې تيارول--١٤ ١٤          دخوګ انفلوينزا له امله د مړيواوبسترشويوکسانوسلنه١٥ ١٥          دخوګ انفلوينزا لېږد---١٧ ١٦          دخوګ انفلوينزا اپيډيمولوژي اوکنترول-١٨ ١٧           لنډيز-٢٠ ١٨         اخځليکونه-٢١
بسم الله الرحمن الرحيم
ســــــــــــريــــــزه
نحمده و نصلي علي رسوله الکريم اما بعد فاعوذ بالله من الشيطن الرجيم ، بسم الله الرحمن الرحيم ، حرمت عليکم الميتة و الدم و الحم الخنزير.
ژباړه:حرامه کړې ده الله(ج)  په تاسوباندې مردارشوى مال،وينه ،اودخنزيرغوښه.
د نن سبا له وژونکيو ساري ناروغيو او آفتونو څخه يو هم د خوګ والګى دى چې له ٢٠ پيړۍ څخه تر اوسه انساني ژوند ګواښي. د خوګ والګى د لومړي ځل لپاره په لويديځ کې پيژندل شوى او خپور شوى او بيايې په تدريجي ډول ختيځو هيوادونو ته هم سرايت کړى دى، نو ويلاى شو چې لومړني قربانيان يې لويديځوال دي په تيره بيا هغه کسان چې د خوګ غوښه خوري. د اسلام سپېڅلي دين (١٤٠٠) کاله پخوا مسلمان امت د خوګ دغوښې له خوړلو څخه منع کړى دى. په همدې دليل تر ډيره حده اسلامي امت له دغه آفت څخه خوندي پاتې شوى که څه هم دا يوه ساري ناروغي ده ،خو اصلي لامل  او سرچينه يې د خوګ غوښې خوراک دى. که يو كس د انفلوينزا په وايرس دخوګ ککړه غوښه وخوري نو نوموړى به په دې وايروسي ناروغي اخته او ګڼو نورو روغ كسانو ته به يې وليږدولاى شي. خو بيا هم اصلي سرچينې او زيږونکي يې د خوګ د غوښې خوړونکي دي. دا چې په طب كې هم دناروغۍ له درملنې څخه د ناروغۍ مخنيوى غوره او ارزان  دى نو اړينه ده چې په لومړي قدم کې د خوګ غوښې له خوراک څخه ډډه وشي او په دويم قدم کې د ناروغۍ له خپرونکيو وسايلو څخه ځان وساتل شي ، څو بشريت له ناورين څخه وژغورل شي. د دې والګي په اړه په نورو هېوادونو کې کافي څيړنې شوې دي ما هم اړينه وګڼله چې يو څه معلومات د خوګ والګي په اړه ګرانو هيوادوالو ته وړاندې کړم. دا به له يوه لوري دوۍ له خطرونو څخه خوندي وساتي او له بل لوري به د ښې روغتيا خاوندان شي.په آخره کې دلارښود استاد ښاغلي پوهيالـي سيد محمد خان څخه مننه کوم چې ماسره يې  د سمينار لپاره د دې ليكنې په بشپړولو کې  مرسته کړې ده .او په همدې ډول  له ښاغلي استادپوهنمل محمدعمرعابدڅخه  هم منندوې يم  چي ما ته يې  د دې ليكنې په ترتيبولو کې علمي لارښوونې کړي دي. له ستر الله (ج) څخه دوې دواړو ته د لوي اجر او برياوو هيله كوم. په درنښت                                                                                                                          شيرنواز  (عالميار( دښوونې او روزنې پوهنځي د کېميا او بيولوجي څانګې دڅلورم ټولګي محصل
د خوګ انفلــوينزا تاريخچه
د لومړي ځل لپاره دغه ناروغي (H1N1) د خوګ انفلوينزا د امريکا په شمال کې په (١٩١٨ – ١٩١٩) کال په انسان او خوګ کې وپېژندل شوه او د  ډير وخت لپاره په دې سيمه کې محدوده  وه. دغې ناروغۍ به هرکال په ژمي کې په ناڅاپي ډول د خلکو پام ځان ته وراړاوه .نوموړې ناروغي د شمالي امريکا د خوګانو د تنفسي ناروغيو ډيره خپرونکې ناروغي وه. همدارنګه لس ګونه کلونه وروسته په (١٩٥٠)م کال کې د اروپا په ځينوسيموکې لکه پخوانۍ چکوسلواکيا ، انګلستان او د پخواني لويديځ المان په شاوخوا کې دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا وپيژندل شوه. وروسته بيا د دې ناروغۍ وايرس په (١٩٧٦) زکال کې په شمالي ايټاليا کې خپور شو. په (١٩٧٩) کال کې له ايټاليا څخه بلجيم اود فرانسې جنوب ته ورسيد. له دې وروسته بيا دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا ډيره په تيزۍ سره نورو اروپايي هيوادونو ته لار پيدا کړه. د (H1N1) ناروغۍ له پيدا كيدا او خپريدا څخه يو کال وروسته په (١٩٦٨) کال کې کاناډا ، جنوبي امريکا ، آسيا او افريقا هم ددې ناروغۍ راپور ورکړ. د خوګ د والګي دا وايرس په (١٩٧٩) کال او له دې کال نه وروسته په اروپا کې بيل وپيژندل شو. د دې ناروغۍ د پيژندلو لارې چارې د امريکا له کلاسيکو سويو سره بشپړ توپيردرلود. يوازې يو اروپايي هېواد چي سويې يې د امريکا له سويو سره ورته وې هغه ايټاليا وه. د انټي جن او جنيټکي ځانګړتياوو له ليده د (H1N1) ورته والى پېژندل شوى له همدې امله ويلاى شو چې د (H1N1 )  د خوګ انفلوينزا وايرس دوه ډوله انټي جنونه چې د (H1N1) ټايپ پورې اړه لري  دنړۍ په بيلابيلو سيمو كې خپور شو.. خوګ د انسان يا الوتونکيو له لارې د (H3N2) سويې د انفلوينزا په وايرس هم اخته کيداى شي چې دا يو ډول پټه ناروغي ده. د نويو برياوو له مخې د جاپان په بيلابيلو سيمو کې په خوګانو کې د دواړو سويو يعنې (H1N1) او (H3N2) راپور ورکړل شوى دى خو ددغه وايرس (H3N2) تر اوسه پورې په انسانانو کې د ناروغۍ دعامل په توګه او په خوګانو کې د جدي او خطرناکې ناروغۍ په شکل راپور ورکــــــــــــــــــــــــړل شوى نه دى. په لنډ ډول ويلاى شو چې د خوګ د انفلوينزا وايرس په ١٩٣١ز کال ، د انساني انفلوينزا وايرس په ١٩٣٣ ز کال او د آس انفلوينزا وايرس په ١٩٥٦ کال کې وپيژندل شول. د مرغانو طاعون له ١٩ پيړۍ نه په اروپا کې پېژندل شوى و. مګر هيڅ څوك تر ١٩٥٥ کال پورې په دې نه پوهــــــــــــــــــېدل چې د انفلوينزا وايرس ددې ناروغۍ عـــــــــــــــــــــــــــــــامل و.
د خوګ انفلوينزا د نړۍ ګردچاپيره :
( ١- انځور)                                                                                                                                                                                                                                                                 د H1N1   انفلواينزاد A  ټايپ دعمومي اناټومۍ انځور
د H1N1 انفلوينزا تعريف
ددې انفلوينزا نخښې موسمي انفلوينزا ته ورته دي. په دې ناروغۍ H1N1 اخته کسان به تبه ، ټوخى ، سر دردي  او د ستوني درد ولري. همدارنګه دغه انسان به ناراسته وي او دا ناروغي په کوچنيانو کې د کانګو او نس ناستي لامل كيداى شي. په دې ناروغۍ کې تنفسي ستونزې پيدا او د ساه اخيستل پکې له عادي حالت نه ډير وي. د يادولو وړ ده چې دغه وايروس پټ او شد يدې نخښې لري. تبه ، ټوخى ، پرنجى او د ستوني درد يې پټې نخښې دي.او شديدې نخښې يې د تنفسي سيسټم په ناروغۍ اخته کيدل دي. دا يوه ساري ناروغي ده چې ټولې نخښې يې له موسمي زکام سره ورته دي نو له همدې امله نړيوال روغتيايې سازمان ددې ناروغۍ لپاره ځانګړى تعريف وړاندى کـــــــــــــــــــــــړى دى. د خوګ والګى (H1N1) يوه ساري ناروغي ده چې په ناڅاپي ډول د تنفسي ناروغۍ لامل كيږي او تنفسي غړي په ناروغۍ اخته کوي. دغه وايرس H1N1 يولړنور نومونه لكه Swine Flu  ,  Flu  Pig Swine Influenza  , هم لري.
د انفلوينزا ډولونهْ
د انفلوينزا ناروغي يوه شديده ساري ناروغي ده چې عامل يې د ارتوميکسو ويريډا له کورنۍ څخه د RNA يو يوستوى وايرس دى. د انفلوينزا وايرس درې A, ،B  او C ډولونه لري. دا ډولونه هم په ګڼو سب ټايپونو ويشل شوي دي، چې دا ويشنه د وايرس د جوړښت د سطحې پروټينونو له مخې کيږي. دا پروټينونه د نيورامينيډېز (Neuraminidase) او هيماګلوټينين (Hemaglutinine) په نامه ياديږي. اوس موږ د انفلوينزا ډولونه معرفي کوو.
1.	A  ډوله انفلوينزا : دغه ډول انفلوينزا په انسانانو ، الوتونکيو، خوګانو او نورو حيواناتو کې د ناروغۍ لامل كيږي. دغه ناروغي په انسانانو كې د عمر په هر پړاو کې ليدل کيږي او د ناروغۍ حالت يې له منځني حالت څخه تر شديد حالت پورې رسيږي د A انفلوينزا وايرس په تي لرونکيو ژويو کې تنفسي سيسټم پورې د محدودو ناروغيو لامل كيږي. په الوتونکيوکې دا ډول انفلوينزا د هضمي سيسټم ناروغۍ لامل كيږي او حاد شکل يې د مرغانو عمومي ناروغۍ رامنځته كوي چې د مرغانو د طاعون په نامه ياديږي. دغه وايرس په کوچنيو الوتونکيوکې او هغو مرغانوکې چې په اوبو کې ژوند کوي په انډيميک ډول وي او پاتې شکلونه يې په عمومي ډول اپيډيميك شكل لري.
(٢-انځور) دH1N1 انفلواينزا د A ټايپ دتکثرانځور
2.	B   ډول انفلوينزا : دا يو انساني وايرس دى چې په سب ټايپ ندى ويشل شوى يوازې په انسانانو کې د منځني شدت د ناروغۍ لامل كيږي او په عمومي ډول په ماشومانو کې ليدل کيږي د اپيدمي لامل كيږي خو د پانډمي لامل نه كيږي. 3.	  C ډول انفلوينزا: د انفلوينزا سي ډول د پټې ناروغۍ لامل كيږي په سب ټايپ ويشل  شوى نه دى. او د پانډيمي او اپيډمي لامل هم نه كيږي.
دخوګ انفلوينزا د ويروس جوړښت
د انفلوينزا نوى ډول وايرس H1N1 A د لومړي ځل لپاره په (١٩١٨- ١٩١٩) کلونو کې په پانډمي ډول په نړۍ کې وموندل شو چې بيا وروسته څو ځله د موټيشن (Mutation) له مخې د وايرس په جين کې بدلونونه رامنځته شول. د وروستي ځل لپاره په ٢٠٠٩ کال کې بيا هم د پانډيمي لامل شو. دا وايرس د A ډول وايرس دى او د څـــــــــــــلورو سيګـــــــمنټونو يعنې برخو څخه جـــــــــــــــــــــــــوړ دى. ١:- لومړۍ برخه يې د شمالي امريکا د خوګ وايرس دى. ٢:- دويمه برخه يې د آسيايي خوګ وايرس دى. ٣:- دريمه برخه يې د انساني انفلوينزا وايرس دى. ٤:- څلورمه برخه يې د الوتونکيود والګي وايرس دى.
(٣ - انځور)
(٣ - انځور) دا انځور دوايرس جوړښت ښيې دخوګ انفلوينزا د وايرس د ژوند دوران : اوسنيو څيړنو دا ثابته کړې چې د انفلوينزا ناروغي د وايرس په وسيله خپريږي چې دا په خوګانو کې انډيميک شکل لري. کوم خلک چې له خوګانو سره په تماس کې وي پر دې ناروغۍ د اخته كيدا خطر يې زيات وي. کله چې ددې وايرس خپريدل له يوه انسان څخه بل انسان ته پيل شي نو په نړيواله کچه په پېنډميک شکل ددې ناروغۍ د خپريدا خطر وي. د وايرس برنۍ برخه د دوه انټي جنونو د شتون له کبله تشريح کولاى شو چې دا انټي جنونه ديته اجازه نه ورکوي چې په خپل هدف کې نيولو ژونكو (حجرو) سره تماس کې شي. ١:- دا وايرس خپل انټي جنونه داسې استعمالوي چې ځان دپوزې ، مرۍ او سږيو د ژونكو( حجرو) پورتنۍ برخو سره په تماس کې شي. ٢:- ژونكه ( حجره ) وايرس راايساروي يا له ځانه يې را چاپيره وي. ٣:- وايرس دا وړتياپيداکوي چې د ژونكې غشا سورۍکړي. له دې لارې دا وايرس ژونكې ته ورداخليږي او خپله RNA  په ژونكه کې خوشي کوي. ٤:- په هسته کې د وايرس د RNA په ډول بله RNA جوړيږي. ٥:- د وايرس (Messenger RNA) ژونكه مجبوروي چې وايرسي پروټين جوړ کړي. ٦:- دا پروټين او RNA د ژونكې پورتنۍ برخې ته ځان رسوي. هلته سره يو ځاى کيږي او په نورو وايرسي ذراتو بدليږي. ٧:- نوى وايرس د ژونكې له پورتنۍ برخې څخه خپل بيډنګ  پيلوي.
(٤-انځور)                                                                                                                 د   H1N1دژونددوران را ښائي دخوګ انفلوينزا پتالوجي : په (H1N1) انفلوينزا د اخته او مړه شويو حيواناتو او الوتونکيو د بدن ځينې برخې سور رنګه ارغواني او ځينې برخې ژيړ رنګ اختياروي او په امفيزم سره ليدل کيږي غالباً تورى (Spleen) په منځنۍ کچه لويږي او دمعدې په مخاطونو کې د وينې سور رنګ ليدل کيږي.ليکن د بدن نورغړي په طبيعي ډول روغ وي.
په انسانانو کې د خوګ انفلوينزا نخښې : په انسان کې د خوګ انفلوينزا نخښې د عمر په بيلابيلو پړاوونو کې توپير لري. شايد يو انسان د خوګ په انفلوينزا اخته وي. که لاندې نخښې په ځان کې وګوري بايد ډاکټر ته مراجعه وکړي:
الف: په لويانو کې د خوګ انفلوينزا نخښې :
- د خوګ په انفلوينزا اخته کسان البته لويان به ساه په سختۍ سره اخلي يا به لنډه لنډه                           ساه اخلي. - دا ناروغ کسان به په ګېډه يا سينه کې درد يا فشار حس کوي. - دا ناروغ کسان په ناڅاپي ډول پرکاله کيږي. - دا ناروغ کسان ډير وارخطا وي. - دا ناروغ کسان خطرناکې يا دردونكې كانګې کوي.
ب: په ماشومانو کې د انفلوينزا نخښې :
- په انفلوينزا اخته ماشومان په يو خطرناک ډول سره ساه اخلي يعنې په تيزۍ سره ساه اخلي. - هغه ماشومان چې د انفلوينزا په ناروغۍ اخته وي د پوستکي رنګ يې شين کيږي. - هغه ماشومان چې په انفلوينزا اخته وي ډيرې اوبه نه څښي يعنې مايعات نه اخلي. - هغه ماشومان چې په انفلوينزا اخته وي لټ وي يعنې استراحت خوښوي او هيڅ متقابل عمل نه ښيي. - هغه ماشومان چې په انفلوينزا اخته وي ډير قهرجن وي او ماشوم نه غواړي چې څه شى واخلي. - هغه ماشومان چې د انفلوينزا په ناروغۍ اخته وي که د زکام نخښې يې ښې شي د تکرار په صورت کې زکام له تبې او خراب ټوخي سره مل وي. - هغه ماشوم چې په انفلوينزا اخته وي سره مخجنه تبه لري.
آيا د خوګ انفلوينزا سخته ناروغي ده؟
ددې امکان شته چې پايلې يې ډيرې ژورې وي. د ٢٠٠٩ ز كال له اپريل مياشتې راهيسې د امريکا متحده ايالتونو کې څو زره کسان په روغتونونو کې د همدې ناروغۍ له امله بستر شوي دي. همدارنګه څو سوه کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړى. د H1N1 انفلوينزا له امله يو شمير خلک ډير زيانمن کيږي لکه: ١:- هغه ماشومان چې عمر يې له پنځو کلونو څخه کم وي. ٢:- هغه کسان چې عمر يې له ٦٥ کلونو څخه زيات وي. ٣:- هغه ښځې چې حمل ولري. ٤:- هغه کسان چې د کينسر ناروغي ولري. ٥:- هغه کسان چې د وينې په نامنظم والي ناروغۍ اخته وي. ٦:- هغه کسان چې د سږو ناروغۍ ولري. ٧:- هغه کسان چي د شکرې يا ډيابيټيس ناروغي ولري. ٨:- هغه کسان چې د زړه ناروغي ولري. ٩:- هغه کسان چې د پښتورګو په نامنظم والي ناروغۍ اخته وي. ١٠:- هغه کسان چې د ځيګر ناروغۍ ولري. ١١:- هغه کسان چې عصبي ناروغۍ ولر ي. ١٢:- هغه کسان چې د معافيت کمزوري ولري. همدارنګه دغه کسان که چيرته په ځان کې د H1N1 انفلوينزا يا د شديد موسمي زکام نخښي وګوري نو ژر تر ژره بايد ډاکټر ته مراجعه وکړي.
د خوګانفلوينزا تشخيص:
د ناروغۍ په وخت کې تشخيص ترسره کولاى شو خو قطعي تشخيص يې د لابراتواري معايناتو لپاره د وايرس د تجريد او کلچر په واسطه ترسره كيږي. کلچر يې په جنين لرونکې هګۍ کې ترسره کيږي .او د لابراتواري تشخيص لپاره نمونه له سږو څخه اخيستل کيږي. د نمونو اخيستل :
د تجربو لپاره ښه ده چې نمونه د نخښو او ګيلو ( اعراضو )  د پيل كيدا په لومړيو دريو ورځوکې واخيستل شي او شپږ ورځې وروسته دې بيا تکرار شي .په ځينو اشخاصو کې (H1N1) وايرس د ستوني په نمونه کې د منتن کيدو په دريمه ورځ هم د تشخيص وړ وي خو د ستوني دويمه نمونه په هغه اشخاصو کې اخيستل کيږي چې د هغه اوله نمونه د H1N1 لپاره منفي وي. له پوزې څخه د H1N1 نمونه اخيستل : لومړى سواب د پوزې په سوري کې داسې داخل کړئ چې له تالو سره موازي وي. کله چې سواب خپل ځاى ته ورسيد لږه شيبه يې پرېږدئ چې افرازات جذب کړي. بيا سواب په دوراني حرکت سره راوباسئ د پوزې له دويم سوري څخه هم بايد په همدې طريقه نمونه واخيستل شي .همدارنګه د سواب څوکه په يخ بوتل کې چې (2-3ml) مايع مواد ولري کيږدئ او د سواب پاتې برخه چې له بوتل څخه بهر وي، پرې کړئ چې د بوتل سر سم بند شي.
له ستوني څخه د H1N1 نمونه اخيستل : له ناروغ څخه وغواړئ چې خوله خلاصه کړي .کله يې چې خوله خلاصه کړه بيايې ژبه د خاصې آلې په واسطه ښکته کړئ چې ټانسلونه ښکاره شي. دواړه ټانسلونه او ستونى د (polyester swab) پولسټر سواب په واسطه ښه کلک وموږئ څو د ستوني اپيتلي ژونكې سواب پورې ونښـلي. بيا سواب په يو ټيوب کې داسې کيږدئ چې په (VTM) لرونکي اسفنج کې ډوب شي. بيا سواب مستقيم په (VTM) بوتل کې چې (2-3ml) مايع مواد ولري ،کيږدئ.
د ستوني ، پوزې او حلقوم نمونې د اخيستلو لپاره لوازم : 1:- د ستوني د نمونې د اخيستلو لپاره بايد پلاسټيکي يا سيمي لاس نيونکي موجود وي. 2:- د ژبې د كښته کيدو لپاره (tanguedeprssor) ټانګ ډيپريسر موجود وي. ٣:- د (VTM) لپاره ځانګړي بوتلونه موجود وي. ٤:- بيتي يا کوم بل قطع کوونکى چې د سواب لاستى پرې قطعه او په بوتل کې ځاى شي موجود وي. ٥:- د کثافاتوبکس موجود وي. ٦:- د ترانسپورټ بکس او د نمونې د انتقال بکس سره ښه يخ شوى ايس پيکس (ice packs) موجود وي. ٧:- د بياپوښلو لپاره پلاسټيکي کڅوړه موجوده وي. ٨:- د مالوچو لوله موجوده وي. ٩:- الکول پاك کوونکى لاسپاكى موجود وي. ١٠:- د مايع ضد چپنه موجوده وي. ١١:- N95 ځانګړى ماسک موجود وي چې د تنفس له كوچنيو ذراتو څخه مخنيوى وكړي. ١٢:- عينکې موجودې وي. ١٣:- د مخ او ويښتانو د پټولو لپاره وسايل موجود وي. ١٤:- لاسماغوګان موجود وي. د ذخيرې او انتقال لپاره د نمونې تيارول :
لومړى : د بوتل تر تړلو وروسته د هغه سر د يوه پلاسټيکي ټيپ او يا کوم بل د اوبو ضد ټيپ پواسطه کلک کړئ. دويم: د نمونې ټول ټيپونه په مالوچو کې تاوکړئ او په يوې سر تړلې پلاسټيکي کڅوړې کې يې کيږدئ، خو پلاسټيکي کڅوړه بايد ځنځير لرونكې وي. دريم: په پلاسټيک کې اچول شوې نمونه بياځلې بايد په کڅوړه کې واچول شي څلورم : پلاسټيکي کــڅوړه به په لـېږد بکـس کــې کــــــــيږدئ او په سر به يې       (ice pack) کيږدئ. پنځم: د پلاسټيکي کڅوړې خارجي برخه بايد د انټي سپټيکو په واسطه پاکه شي.شپږم: په پاى کې لابراتواري فورمه داسې قات کړئ چې د هغه ليبل بهر خواته وي او په اسانۍ ولوستل شي. وروسته فورمه په لېږدوونكي بکس کې د ټيپ پواسطه کلکه کړئ. د خوګ د انفلوينزا له امله د بستر شويو او مړو شويو کسانو ګراف :
د هغو ناروغانو سلنه چې په ٢٠٠٩ زيږديز کال د اګست له ٣٠ نيټې څخه د اکټوبر ترلسمې نيټې پورې په امريکا کې بستر شوي وو او د لابراتواري معايناتو په واسطه يې تشخيص شوى و ، ٤٩٥٨ تنه د عمر پر بنسټ ښودل شوي دي.
( ٦-انځور) دانفلوينزا له امله دبسترشويوکسانوسلنه شميره	  عمر	        سلنه ۱	(٠-٤) کلن کوچنيان       	١٩   سلنه ۲	(٥-١٨) کلن ماشومان                             	٢٦    سلنه ۳	(١٩-٢٤) کلن ځوانان                               	٩      سلنه ۴	(٢٥-٤٩) کلن لويان                                 	 ٢٤  سلنه ۵	(٥٠-٦٤) کلن لويان                                  	١٥   سلنه ۶	له ٦٥ څخه د لوړ عمر لرونکي لويان	٧    سلنه ددې ناروغۍ له امله د ٢٠٠٩ زېږديز کال د اګست له ٣٠ نيټې څخه د اکټوبر تر ١٠ نيټې پورې د مړو شويو کسانو ټولې ٢٩٢ پيښې تثبيت شوي دي.
(٧-انځور)                                                                                                               دانفلوينزا له امله دمړوشويوکسانوسلنه
شميره	عمر	       سلنه ۱	(٠-٤) کلن                    	٣      سلنه ۲	(٥-١٨) کلن                	١٤    سلنه ۳	(١٩-٢٤) کلن                	٧      سلنه ۴	(٢٥-٤٩) کلن              	٣٢    سلنه ۵	(٥٠-٦٤) کلن              	٣٢    سلنه ۶	 له  ٦٥ کلنو څخه پورته    	١٢    سلنه
د خوګ انفلوينزا د وايرس لېږد Transmission : دا وايرس نورو خلکو ته په ډيره اسانۍ سره د ټوخي او پرنجي له لارې لېږدول كيږي. که تاسو له يوه اخته کس سره له يوه مټر څخه په کمه فاصله کې نږدې شۍ نو کله چې ناروغ ټوخى يا پرنجى وکړي د H1N1 وايرس ترې په هوا کې خپريږي او د تنفس له لارې انسان پرې اخته کيږي چې نخښې يې تر (١ – ٤) ورځو وروسته څرګنديږي. دغه وايرس H1N1 د لنډې مودې لپاره پر شا او خوا څيزونو لکه ميز ، ټيليفون ، دروازې لاستى ، او داسې نورو سامانونو ژوندى پاتې کيداى شي.کله چې انسان پر دې ککړو وسايلو لاس کيږدي او بيايې خولې ، پوزې او سترګو ته يوسي نو په دې ناروغۍ اخته کيږي. اوږد عمرلرونکي خلک کولاى شي مخکې له دې چې د H1N1 نښې پکې وليدل شي کولاى شي تر يوې اوونۍ پورې دا وايرس نورو خلکو ته لېږدوي .او ماشومان له دې څخه د زيات وخت لپاره وايرس لېږدولاى شي.
( ٨ -انځور) دخوګانوترمنځ دوايروس دخپريدوانځور
اپيډيمولوجي او کنټرول :