cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوحشي ژوو دانقراض(له منځه تلل) لاملونه
د بشر په لاس اوسنی ډله ییز انقراض
نړیواله تنواع په اوسنی جیولوجیکي دوره کي لوړي کچي ته رسیدلي ده. د ارګانیزمونو پرمختللي ډلي حشرات،فقاري حیوانات او ګل لرونکي نباتات۳۰۰۰۰کاله مخکي خپلي لوړي تنوع ته ورسیدل،له نن څخه مخکي د ژوندبڼو په شتمني کي کموالي راغی. ځکه چي یوي نوعي خپله واکمني ثابته کړه. انسانانو په څرګنده توګه د نورو د ژوندبڼو د ځان په بیه د خپلو اړتیاو د پوره کولو لپاره د وچي او لندي ځمکي چاپیریال ته بدلون ورکړي. په اوسني وخت کي موږ د انفراض د شپږمي حادثي په منځ کي ځاي لرو، چي دا ځل به یی د طبیعي پیښي پر ځاي لامل د انسان فعالیتونه وی د انساني فعالیتونه د کتي وړ اغیزي د انقراض پر کچه کولای شو په اسټرالیا،سهلي امریکا او شمالي امریکا کي زیات شمیر تي لرونکي حیواناتو د انفراض کچه له هغه وخت لوړه شوه،چي انسانانو به لومړي ځل په د  غه وچه کي ژوند غوره کړ.کله چي انسانان دغو سیمو ته ورسیدل، له ۷۴څخه تر ۸۶ سلنه تي لرونکي چي ۴۴ کیلو ګرامه وزن یی درلود په ډیري چټکي سره منقرض شوله.احتمالآ دغه انقراضونه مستقیمآ په ښکاره او په غیري مستقیمه تو ګه د ځنګلونو په پري کولو او لوټ کوونکو ژوندبڼو  په راتګ او د نویو ناروغیو په خپریدولو پوري اړه لري.په ټولو لويو وچو کي لرغوني ژوندپوهان او لرغونپوهان د ماقبل التاریخ په دوره کي پراخه شواهد پیدا کړي، چي د طبیعي استوګنځایونو تغیر د انسانانو په وسیله د لوړي کچي انفراض سره مل و.د بیلګي په توګه د نباتاتو د ودي او وحشي حیواناتو د څریدلو او د ښکار د ښه والي لپاره  د بی ونو بیدیاوو قصدآ سوزول. چي تر۵۰۰۰۰کالونو پوري یی په افریقا کي ادامه لرله (بیلي او اټ ال ۲۰۰۴ م کال). تقریباً ۱۰۰۰۰ څخه تر  ۱۲۰۰۰  کلونو څخه راپدی خوا یعنې کله چیرې د ډله یزو حیواناتو اهلي کول پیل شول. لکه : اوزه،پسه او غوا... اونباتات لکه:غنم،وریجی،جوار او نور محصولات ،په شمالي امریکا کې طبعي سیمی او چمنونو اوځنګلونو ،مرکزی امریکا کی ،اروپا او اسیا کې په یو طرفه ډول د څړځایونو دبرابرولو او کرنیزو ځمکو لپاره چې دبشر اړتیاو ته ځواب وواي کم شوې دي. تر اوسه داڅرګنده نه شوه چې کومی ژوند بڼی د تغیراتو په پایله کې منقرض شوي دي،خو دغی تغیراتو تقریباَّ په قطعي توګه خپلې منفي اغیزې له هماغی ورځی څخه په وحشي ژوند پرې ایښي دي. د ۲۰۰۰ کلومو په وروستیو کې د فقاریه حیواناتو انقراض ،په ځانګړي توګه دتی لرونکو او الوتونکو په اړه ډیر معروف او پیژندل شوي،ځګه چې دغه ژوند بڼی ،ډیری ستري وی او په غوره توکه مطالعه شوي دي.دساینس دانانو دی ته پام شوی چې نور دغه ژوند بڼی په وحشي نړۍ کې نه پیداکیږي.
داړوونکي ژوند بڼې او د جزیری په ایکوسیستم کې انقراض
دلوټونکو او داړوونکو بڼو ستونزه په جزیرو او د جزیرو په ټولګه کې تر بل هر ځایه زیات موجود وي.دځمکې د غیری جزیروي منزوي بڼو تدریجي تکامل،جزیروي ژوند بڼی په ځانګړي وخت کې زیانمنوي،چې سیالان،داړونکې حیوانات او ناروغۍ داوسیدونکوانسانانو او یا کتونکوله خوا دې جزیری ته راولیږدیږي.په ټاپوګانو او دټاپوګانو په ټولګیو کې د انقراض او ژوند بڼو کموالی دڅو انقراضونو د تاریخچيې په وسیله لکه: د هاوايي جزیرو په ټولګه او ګالاپاګوس کې څرګند شوي دي.خو هماغه عوامل چې د دغو جزیره یي ایکو سیستمونه يي بي ساري جوړ کړي،دوی په خاصه توګه دبیګانه یرغلګرو بڼو پرته د طبیعي استوګنځیونه ویجاړتیا او افراطي ګټی اخیستنی زیانمن کړي دي. په مجمع الجزایر هاوایي او ګالاپاګوس کې د بیګانه بڼی معرفی کولو خپلی ناوړه اغیزی ددغو جزیرو په اړونده بڼو پری ایښي دي.په هاوايي کې معرفي شوي بڼی خوګ،سپی او صحرايي موږک په ګډون او نور نباتي انواع دانسان په اوسیدو سره د ۱۳۰۰ کلونو څخه پخوا یو ځای وو.داسی ښکاري چې په دغو مجمع الجزایرو کې د انسان په استوګنې سره د انقراضاتو څپی راغلي،په اوس وخت کې لرغونپوهانو کم تر کمه ۶۲ بڼی الوتونکې ثبت کړي دي،چې د پولینزیانو له ورتګ څخه وروسته منقرض شوي دي.نباتات او فقاریه حیوانات اوس ترمطالعې او روزنی لاندې دي،د اروپا له راتګ وروسته ۱۷۷۸ م کال کې زیاتره نورو پردیو بڼو پربومي بڼو زیاتی اغیزی وکړې.صحرايي موږک،غیری پولینزي بومي خوګ،پیشو،پسونه،آسونه،غواوې،اوږودپوزي شادي او د ۲۰۰ په شا اوخوا کېژژوند بڼی پونده بند لرونکی ځناور ځینی معرفي شوي ژوند بڼی جوړوي،چې په هاوايي کې د الوتونکو حشراتو او نباتاتو له ۲۰۰ کلونو راهیسی د نسل دکموالي او انقراض لامل شوی دی. سره لدی رنګارنګ نباتات چې دغه مجمع الجزایر ته راوړل شوي دي د دغو جزیرو په بومي نباتاتو بدل شوي دي،چې غالبآ بومي نباتات یي له صحنی ویستي دي.دپردیو بڼو تاثیر او د استوګنځایونو ویجاړول دومره سخت وي،چې هغه ساحه چې د بومي بڼي په وسیله اسغال ښوې وه،ډیره وړه وه چې په هاوايي جزیره کې د متحده ایالاتو څخه تر ټولو زیات انقراض منځ ته راغلی.
د انقراض کچه او د طبیعي استوګنځایونو زیانونه
د ساحي – ژوندبڼي تر منځ اړیکه، د طبیعي استو ګنځي د ویجاړیدو په صورت کي د ژوندبڼو د شمیر او سلني د اټکلولو لپاره د پیش بیني لپاره کارول کیږي. دغه اټکلونه پیش بیني کوي که چیر ته یو جزیره مشخص شمیر بڼي ولري، د طبیعي استوګنځایونو کمیدل به ددي لامل شي چي ټاپو به یوازي هغه شمیر بڼي وزغملي شي چي په یو وړه جزیره کي ژوند کوي. د غه ماډل زیاتي ګټي لري، ځکه دغه ماډل په ملي پارکونو،او ساتل شویو سیمو کی چي طبیعی استوګنځایونه یی ویجاړ شوي وي و کارول شي.دغه ساتل شوي سیمي کولای شو د ((مسکوني جزایرو))په څیر په میلمه پال بحر کي چي د نا مناسبه طبیعي استوګنځایونو لرونکی وي تر کتني لاندي ونیسو. دغه ماډل وړاندوینه کوي، چي کله ۵۰ سلنه ټاپو (مسکوني جزیره) ویجاړه شي،نږدي ۱۰ سلنه ژوندبڼه چي په هغه کي ژوند کوي، له منځه ځي. که چیر ته هغه بومي اوپرهمدی ځای پوری اړونده بڼی وي د ۵۰ سلنه ټاپو په ویجاړیدو سره دهغوی ټول نسل منقرض کیږي.که چیرته ۹۰ سلنه د هغوي استوګنځای ویجاړ شي،۵۰ سلنه بڼي له منځه ځي او که ۹۹ سلنه استوګنځای ویجاړ شي، نو ۷۵ سلنه ژوندیڼي له منځه ځي. د سنګاپور ټاپو کولای شو د یوي بیلګي په توګه وکاروو. د تیرو ۱۸۰ کلونو په موده کي د ۹۵ سلنه په خوا او شا کي د هغي اصلي ځنګلونه له منځه تللي دي، دغه ماډل اټکلوي، چي د ۳۰سلني په خوا شا کي د سنګاپور ځنګلي بڼي کیدای شي له منځه تللي وي. په حقیقت کي د د۱۹۲۳ او ۱۹۹۸ کلونو په منځ کې ۳۲ سلنه د سنګاپور بومي الوتونکي لمنځه تللي چې پدی ډله کې ځمکني مرغان او حشره خوړونکي ځنګلی مرغان دزیات  شمیرۍ تلفاتودرلودونکي وو(کاسټیلیټا اواټ ال ۲۰۰ م کال). د طبیعي استوګنځي د زیان له مخي د انقراض د کچي وړاندوینۍ پام وړ توپیر لري ددي لپاره چي د نړي په تروپیکو اوګرمو ځنګلونو کي حشرات او نباتات د ژوندبڼو ستره برخه جوړوي،نو په همدي اساس ننني اټکلونو کچه او د بڼو د راتلونکي انقراض په باراني تروپيکو ځنګلونو کي د نړي تقریبي انقراض راښايي.دحفاطتي اټکلونو لمخی هر کال یو سلنه باراني ځنګلونه ویجاړيږي (ویلسن۱۹۸۹م کال) مخکی تر مخکی اټکل کوي چې  ۰.۲  څخه تر  ۰.۳  سلنه ټولې ژوند بڼی د ۱۰،۰۰۰ څخه تر ۱۵،۰۰۰  بڼی له ۵ میلونه اوسنیو ژوندبڼو څخه په ټوله نړۍ کې هر کال ۳۴ او یا زیات شمیر ژوند بڼی هره ورځ له منځه ځي.دغه اټکل وړاندوینه کوي چې تیر ولسو کلونو په بهیر کې ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۰۶ پوری تقریبا  ۱۲۵،۰۰۰  بڼی منقرض شوي دي.
د ټاپو دحیاتي جغرافيي عمومیات او فرضیات
دټاپودحیاتي جفرافيي ماډل له مخي د انقراض د کچي اټکل یو لړ فرضیات او عمومیات لري.چي ددي طریقی صحت او کره والی محدود وي (سیم بر لوف ۱۹۹۲،سټیډمن او مارټین ۲۰۰۳ م کال). ۱.دغه اټکلونه د منحني د ژوند بڼي ساحي د نمونوي قیمتونو له مخي دي. هغه ډله ژوندبڼي چي د حیاتي جغرافيي پراخه سیمه ولري، لکه سمندري حیوانات او د معتدلو سیمو د ونو انواع د هغو بڼو په پرتله چي کوچني طبیعي جغرافیی سیمه لري، لکه د ټاپو الوتونکي او د خوږو اوبو کبان، کم انقراض لري. ۲ دغه ماډل وړاندیونه کوي، ټولي بومي ژوندبڼي چي له سیمو څخه یی په پراخه کچه ځنګلونه پري شوي وي له منځه ځي.امکان لري چي دغه بڼي په پاتي شویو ځنګلونو کي بیا  استوګنه غوره کړي.د ځنګل کم شمیر لومړي بڼي ددي وړتیا لري، چي په کښتونو او یا اداره شویو ځنګلونو کي ژوندي پاتي شي. ددغو ژوندبڼو توافق او منښته د اداره شویو ځنګلونو سره په ځانګړي توګه په تروپیکو ځنګلونو کي چي زیات شمیر بڼي ورته راځي د پام وړ دي. ۳ بڼي – سیمي ماډل څرګندوي چي استوګنځي په ناببره توګه له منځه ځي. په حقیقت کي هغه سیمي چي زیاتي بڼي لري،ځیني وختونه د ساتونکو چارو د پرمخ بیولو لپاره اود دغو بڼو لپاره د ملی پارکونو په موخه کاریږي،چې ددی فعلیتونو په وسیلی سره یو زیات شمیر بڼی د هغه څه لمخی چې په بڼي سیمی په ماډل کې پیش بینی شوي دي کیداي شي وساتل شي. ۴ د طبیعي استوګنځایونو ټوټه ټوټه کید ل د انقراضونو په کچه اغیزه کوي، که پاتي سیمي په وړو وړو ساحو وویشل شي او یا هم د هغو په منځ کي لویه لار تیره شي،په دي صورت کي هغه بڼي چي پراخ ګروپونه لري او یا هم هغه بڼي چي سترو نفوسو ته اړتیا لري، شاید په خپله ساتنه ځواکمن نه وي، دغه راز بیدریغه ښکار کول، د کرني لپاره د ځمکي پاکول او د بیګانه بڼو معرفي په ټوټه ټوټه شویو ځنګلونو کي د زیاتو مړینو سبب کیږي.
د انقراض د کچي د محاسبي لپاره نور میتودونه
د انقراضونو د کچي د اټکلولو لپاره بله طریقه، د پیش بیني شویو طبیعي استوګنځایونو کمیدل، د نفوسو شمیر، او دنوعو د جغرافیایی ویش له معلوماتو څخه کار اخیستل دي(میس ۱۹۹۵م کال). دغه طریقه د لږ شمیره بڼو د کره انقراض کچي د معلومولو لپاره د تجربوي معلوماتو له مخي کاریږي. دغه میتود له هغه وروسته چي په ۷۲۵ فقاریه بڼو چي د خطر له ګواښ سره مخ وو ترسره شو وړاندوینه وکړه، چي له ۱۵ څخه تر ۲۰ بڼو پوري به په سلو راتلونکو کلونو کي له نړي څخه منقرض شي. داسي توقع کیږي، چي په ځینو ګروپونو کي د انقراضونو دا کچه نوره هم لوړه شي. په راتلونکو ۱۰۰ کلونو کي به ۲۹ د ګواښ لاندي ژوندبڼو نیمایی د هوسیو کورنۍ او ۱۰ نوعو څخه تر ۳۰  نوعي تروپیک الوتونکي منقرض شي. کله چي دا میتود په ځینو خاصو جغرافیایی سیمو کي وکارول شو، د ژوند بڼو د انقراض د شمیر سره چي د طبیعي استوګنځایونو د ویجاړیدو او د ټاپو د حیاتي جغرافیي د ماډل له مخي پیش بیني شوي وه زیات ورته والي لري.(برووکس او اټ ال ۲۰۰۲م) د بڼو د انقراض لپاره د مودي اړتیا د ژوندبڼي د سیمي د کموالي سره ، په حفاظني بیالوژي کي یو اساسي سوال شمیرل کیږي د ټاپو د حیاتي جغرافیي په ماډل کي پدي اړه هیڅ ډول پیش بیني چي دغو ژوندبڼو انقراض به څومره وخت ونیسۍ، نه ده شوي.(ګبس، ۲۰۰۱م کال). کیدای شي ځیني واړه نفوسونه څو لسیزي او یا هم څو پیړي په پاتي شویو طبیعي استوګنځایو کي خپل ژوند ته دوام ورکړي، خو ولي په پایله کي د هغوي برخلیک له انقراض پرته بل څه نه دي. د ژوند بڼو د انقراض د وخت د اټکل لپاره یو میتود ژوندبڼو تلفات د تاریخي مثالونو سره پرتله ده. د تیرو مثالونو سره د پیش بیني د پرتلي له مخي یی د کینیا هیواد د ځنګلونو کچه اټکل کړي ده، چي د هغي له مخي پاتي ځنګلونه به خپل الوتونکي له لاسه ورکړي. غوره اټکل د هغو بڼو په اړه چي په پایله کي به له منځه ولاړشي، پیش بیني کوي، چي ددي بڼو نیمایی به په ۵۰ کلونوکي د۱۰۰۰هکتاره پلټل شوي ځنګل څخه هغه مهال له منځه ولاړ شي، چي دهغي نیمايي نور په ۱۰۰ کلونو کي ۱۰۰۰۰ هکتاره پلټل شوي ځمکي څخه له منځه ولاړشي.(فیراز اټ ال ۲۰۰۳ م کال).په داسی حال کې چې د طبیعي استوګنځایونو ویجاړیدل او خپل حالت ته راوستل تر سره شي. دغه شان چې په نوي انګلستان او پور توریکو کې پیښ شول کیدای شي د هغو بڼو لپاره چې وړوکی شمیر په یوازی توب کې ژوند کوي بیا وکولی شي چې ور څیرمه طبیعي استوګنځایونو کې چې ورته برابر شې ژوند وکړي که څه هم  اته نوي سلنه  د جنوبي امریکا شمالي ځنګلونه پری شوي،وهغی سیمی د پاکولو کار له سلګونو کلونو څخه په داسی طریقه پیل شو چې ځنګل د دی سیمی نیمایي پوښلې وه، تر څو د ګرځنده بڼو او الوتونکو لپاره استوګنځای برابر شي.
سیمه ییز انقراضونه
پر نړیوال انقراض سربیره چي د حفاظتي بیولوژي تمرکز ورپوري نغښتي، زیات شمیر بڼي یو لړ سیمه ییز انقراضونه ګالي کله چي طبیعي استوګنځي ویجاړ شي، د حیواناتو او نباتاتو نفوس لمنځه ځي په عمومي تو ګه ځیني پراخه بڼي ځیني وختونه یو څو کوچنیو طبیعي اصلي استوګنځاینوکي محدودیږي،د بیلګی په توګه دامریکا حشره  (Nicrophorus Americanos) چې یو وخت د امریکې په ټولو برخو کې لکه: مرکزي،شمالي او جنوبي امریکاکي موجود وه، خو اوس یوازی په څلورو منزوي شویو نفوس ډلو کي  پیدا کیږي،بیالوژیکې ټولنی د داډول انقراضونو له عمله زیاتی کمیږي میډلیسکس فیلز چې د پلازمیني بوسټن یوه سیمه ییزه  ساتل شوي  سیمه ده، په ۱۸۹۴م کال کي د ۳۳۸ نوعو وحشي بومي ګلانو درلودونکي وه، کله چي ۹۸ کاله وروسته دا سیمه سروی شوه چي یوازي ۲۲۷ بني دا نباتات پاتي شوي دي ددي بڼو څوارلس یی چي له منځه تللي په ۱۸۹۴م کال کي پیژندل شوي وو  لیست کړل شو. د ځنګلونو پري کول،اورلګیدل، د غرنیو بایسکل چلونکو ګرځیدل، د بیګانه بڼو یرغل او لوټ، او د طبیعي استوګنځایونو ویجاړول او ټوټه ټوټه کیدل هغه عوامل وو، چي یو ځايي د فلیز د ژوندبڼو په انقراض کي مرسته کړي. د اسټرالیا د پلازمیني اړونډ   اډیلاینډ په پراخه سیمه کي له ۲۰ څخه تر ۴۰ پوري بومي تي لرونکي، او ۸۹ بڼي بومي نباتاتو د ۱۱۳۶ ژوندبڼو  له ډلي څخه د ۱۸۳۶ او ۲۰۰۲ کلونو تر منځ  منقرض شوي دي. (ټایټ او اټ ال ۲۰۰۵ م کال) د هغو سرویګانو له مخي چي د امریکي متحده ایالتونو د طبیعي میراثونو د ساتني د پروګرام له خوا تر سره شوي،۴ څخه تر ۸ سلنه نباتات چي مخکي په هاوايي، نیویارک او پنسلوانیا کي موجود و، نور نه موندل کیږي. په برتانیه کي چي د څولیسزو راټول کړل شویو معلوماتو او څیړنو کره والي او رښتینولي یی مشهوره ده د پتنګانو یو تحلیل په یوه هیواد کي راښایی، چي سیمه ییزو انقراضونوپه تیرو ۲۵ کلونو کې ۶۷ سلنه سیمه ییزی بڼی چې مخکې مشهوری وی لمنځه وړي دي.لدی څخه دسیمه ییز انقراض یوه ډیره لوړه  کچه په ګوته کیږي. دغه راز په یوه سروی کي چي د اندونیزیا د سوماترا ټاپو په یوه برخه کي ترسره شوي معلومه شوه چي اسیایی فیلانو ۱۲ ډلي نفوس چي ۱۹۸۰م کال راهیسۍ پیژندل شوي وو، یوازي ۳ ډلي نفوس یی تر اوسه د ۲۰ کلونو څخه وروسته پاتي دي. فقیری ټولنی اټکل شوي چې پینځه میلونه بڼی چې په نړۍ کې شته د یو ملیارد بی ساری نفوس لرونکې دی،یا په هره بڼه کې دوه سوه نفوس کیدای شي (هګس او روګارډین ۲۰۰۰ م کال ). په داسی حال کې چې ځینی بڼی د ډیر محدود نفوس لرونکې وي،ځینی نوری بڼی یي کیدای شي د زرګونه نفوس لرونکی وي. د ژوند بڼو تلفات د هغوی د ویجاړ شوي طبیعي استوکنځي سره مساوي ده،نو په همدی اساس دنړۍ د بڼو نفوس کچه ډیره لوړه ده چې په انفرادي توګه له منځه ځي.کله چې ۹۰ سلنه یوه واښه لرونکې پراخ ایکو سیستم خراب شي ۹۰ سلنه د نباتاتو نفوس ،حیوانات او فنجي هم له منځه ځي. دا کچه د پنځه میلونه نفوس د تلفاتو نمایندګي (۱ سلنه څخه تر  ۵۰۰ میلونه  نفوس د نړۍ د تروپیکو ځنګلونو ) یا د ۳۰۰۰۰  په شاو خوا کې نفوس هره ورځ انقراض کوي.دغه بی ساري سیمه ییز انقراضونه یوه  مهمه بیولوژیکي خنډونو باندی دلالت کوي، چې ګواکی یوه ستره چاپیریالي ستونزه موجوده ده.چې دسیمه ییز او نړیوالو انقراضونو پروړاندی د تدبیرونو لپاره لازمه ده .دسیمه ییزو بڼو د نفوسو مړینه نه یوازی داچې د بیالوژیکي تنوع دکوالي ښکارندوی دی ،بلکه دیوی سیمی ارزښت دطبیعي لذت ،علمي څیړنو او دسیمی دخلکو لپاره د ژوند د اړتیاوو د پوره کولو لپاره د معیشیت وسیله را کموي
سرچینې
1.	دودیال،محمد بشیر. ۱۳۸۱. دافغانستان وحشي ژوي.ګودر خپرندویه ټولنه.ص 4_20
2.	وفا،وفا الرحمن. ۱۳۹۵. ساتونکي بیولوژي.میهن خپرندویه ټولنه.ص 29_40
مازندراني ژبه
مازندرانی يوه ايرانۍ ژبه ده چې ايران کې مازندرانیان خلک پکې خبرې کوي.
سرچينې
وېشنيزه:د نړۍ ژبې وېشنيزه:ژبې
نمک آب ولسوالۍ
د نمک آب ولسوالۍ د افغانستان د تخار ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱،۵۶۳ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د تخار ولسوالۍ
د روسیې – اوکراین پوله
د روسیې او اوکراین تر منځ پوله، د روسیې د فدراسیون او اوکراین ترمنځ نړیواله پوله ده. دغه پوله له ځمکني پلوه د اوکراین د پنځو سیمو او د روسیې د پنځو سیمو پوله معلوموي. د معاصرو پولو موضوع په ۱۹۱۷ زکال د روسیې د سترواکۍ له سقوط وروسته دوام لري.
د ۲۰۱۴ زکال له لومړیو راوروسته، دغه پوله یوځل بیا د روسیې او اوکراین د جګړې له امله له ګواښ سره مخامخ ده. د اوکراین د دولتي سرحدي ګارد د سروېس د مشر ویکتور نازارنکو په خبره: دغه هېواد له روسیې سره په خپله ۴۰۹.۳ کیلومتره (۲۵۴.۳ مایله) پوله کنټرول نه لري. دغه سیمه اوس مهال د دونتسک او لوهانسک د خلکو د جمهوریتونو تر ولکې لاندې ده. په دغه سیمه باندې په کنټرول لرلو کې د بدلون له امله اوس مهال اوکراین د کرچ ټاپووزمې او کریمه اوهمدارنګه په کراسنودارسیمه کې د تامان ټاپو وزمې په نښلونکي کرچ تنګي واک نه لري. په ورته مهال د روسیې فدراسیون د کریمه او خرسون سیمې ترمنځ د اوکراین د اداري پولې په اوږدو کې چک پاینټونه جوړ کړي.
په ۲۰۱۴ زکال کې د اوکراین دولت د روسیې سره د پولې په اوږدوکې د دفاعي دېوال د جوړولو له طرحې پرده پورته کړه. په دغه دېوال نږدې ۵۲۰ میلیونه ډالره لګښت راته، څلور کاله یې نیول چې جوړ شي او په ۲۰۱۵ زکال کې یې ودانیزې چارې پیل شوې.
د ۲۰۱۸ زکال د جنوري په لومړۍ نېټه اوکراین، خپل هېواد ته د داخلېدونکو روسي وګړو د بایومتریکي کنټرول اعلان وکړ. د ۲۰۱۸ زکال د مارچ په ۲۲ مه د اوکراین ولسمشر پترو پروشنکو هغه فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې روسي وګړي اړ و، اوکراین ته له سفر وړاندې د خپل سفر د دلیل په اړه اوکرایني چارواکو ته خبر ورکړي. د ۲۰۱۸ زکال د نومبر په اوومه د اوکراین په جزایي قانون کې بدلون راغی چې د نوي تعدیل له مخې هغه وګړي چې په غیر قانوني توګه له پولې اوښتل، د اوکراین دولتي ګټو ته زیان رسونکي بلل کېدل او په درې کلونو بند محکوم کېدل.
ځانګړنه (فلسفه)
په منطق او فلسفه کې (په ځانګړې توګه میتافزیک کې)، ځانګړنه د يو شي ځانګړتيا ده؛ يو سور شی د سور رنګ ځانګړنه لري. ځانګړنه کېدای شي چې په خپل حق کې خپله یو شی وګڼل شي او د نورو شیانو د لرلو وړتیا ولري.په هر صورت، يوه ځانګړنه له انفرادي شیانو  سره له دې اړخه توپير لري چې ښايي هغه یوه بېلګه واوسي او زیاتره له یوه نه په زیاتو شیانو کې وي. دا د کلاس له منطقي/ریاضیکي مفهوم څخه توپیر لري، ځکه چې په دې کې هېڅ راز د پراختیا مفهوم نشته او د کلاس د فلسفي مفهوم له مخې په دې خاطر توپیر لري چې د توکو هغه ځانګړنه چې د هغو درلودونکی دی، په کې په متفاوته بڼه په پام کې نیول کېږي. دا د نړۍ د ستونزې اساس دى چې په دې وپوهيږو چې څنګه بېلابېل انفرادي موجودات (یا ځانګړنې)  کولای شي یو ډول ورته ځانګړنې ولري.
د روسیې – اوکراین پوله
د ۲۰۱۸ زکال د نومبر له ۳۰ مې نېټې وروسته، اوکراین له ۱۶ کلنۍ څخه تر ۶۰ کلنۍ پورې روسان یوازې له بشردوستانه موخو پرته هېواد ته له داخلېدو منع کړل.
ځانګړنه (فلسفه)
اصطلاحات او کارونه يې
ځانګړنه د موجوداتو د هر ټولګي هغه برخه ده چې کېدای شي توکو ته یې نسبت ورکړل شي. له ځانګړنې سره ورته اصطلاحاتو کې لاندې کلیمات هم راځي: د وړاندوینې وړ، ځانګړنه، کیفیت، فیچر، خصوصیات، ډول، د بېلګې وړتیا لرل، وړاندوینه او عمدي موجودیت.
د روسیې – اوکراین پوله
د ۲۰۲۰ زکال د مارچ په لومړۍ نېټه هغه اوکرایني وګړي چې له اوکراین څخه روسیې ته داخلېدل، باید له خپل نړیوال پاسپورټ څخه یې ګټنه کړې وای، خو له دې سره هغه اوکرایني وګړي چې له روسیې بېرته اوکراین ته ګرځېدل، کولای یې شو، دغه چاره له خپل داخلي پاسپورټ او پېژندپاڼې څخه په ګټې اخیستنې ترسره کړي.
د روسیې د سترواکۍ شیندل کېدل
د دغې پولې موقعیت د اوکراین د شوروي سوسیالیستي جمهوریت او د روسیې د شوروي سوسیالیستي فدراتیف جمهوریت ترمنځ له اداري ځمکني وېش څخه په ارث پاتې شوی. لومړنۍ واقعي پوله ټاکنه د ۱۹۱۸ زکال د مۍ په میاشت کې په کورسک کې ترسره شوه. د روسي سترواکۍ له سقوط وروسته څو اړخونه د یو خپلواک اوکرایني هېواد د رامنځته کېدو په لټه کې و او په پرله پسې ډول یې په دې اړه له یوبل سره مبارزه او همکارۍ وکړې. د اوکراین ډېره برخه د شوروي روسیې د سره ځواک له خوا ونیول شوه. د مرکزي ځواکونو په مرسته اوکراین وکولای شول خپل ټول قلمرو (اوکرایني سیمي) بېرته ونیسي او آن د کورسک او ورونژ نږدې سیمې چې ډېری وګړي یې اوکرایني قومیت لرونکي (اوکرایني ژب ویونکي) و، هم له ځان سره الحاق کړې. د ۱۹۱۸ زکال د مۍ په ۶ مه، د اوکراین او شوروي روسیې ترمنځ د اوربند هوکړه په کونوتوپ کې لاسلیک شوه. د ښکېلو غاړو ترمنځ له ۱۰ کیلومترۍ څخه تر ۴۰ کیلومترۍ بې پلوه قلمرو د لا زیاتو بریدونو څخه د مخنیوي په موخه رامنځته شو، خو روسي لوري هوډ وکړ چریکي ځواکونه جوړ کړي چې وروسته په دوه اوکرایني ځواکونو واوښتل.
ځانګړنه (فلسفه)
ټاکل او د ټاکلو وړ
یوه ځانګړنه کېدای شي د ټاکل او ټاکلو وړ په توګه ډلبندي شي.
د روسیې – اوکراین پوله
د روسیې د سترواکۍ شیندل کېدل
د سولې خبرې د ۱۹۱۸ زکال د مۍ په ۲۳ مه په کیف کې پیل شوې، په دغو خبرو کې د روسي پلاوي مشري د کریسټین راکوفسکي او دیمتري مانویلسکي او د اوکرایني پلاوي مشري روسیې ته د اوکراین د سفیر سرهی شلوخین پر غاړه وه. د ۱۹۱۸ زکال د جون په ۱۲ مه دواړو اړخونو د سولې لومړنی هوکړه لاسلیک کړه. د پولو پر سر ستونزې د لازیاتو خبرو اترو د درېدو لامل وګرځېدې.
ځانګړنه (فلسفه)
خالص او ناخالص
ناخالصه ځانګړنې هغه ځانګړنې دي چې د خالصو ځانګړنو برعکس، په خپل تعريف کې يوې ځانګړې مادې ته اشاره کوي.
فزیکي جغرافیه
فزیکي جغرافیه یا طبیعي جغرافیه (چې فزیوګرافي هم بلل کېږي) د جغرافیې د دوو څانګو له ډلې یوه ده. فزیکي جغرافیه د طبیعي علومو یوه برخه ده چې په طبیعي چاپېریال  لکه اتومسفیر، هایډروسفیر، بیوسفیر او جیوسفیر کې موجودې پروسې څېړي؛ په مقابل کې یې فرهنګي یا جوړ شوی چاپېریال او د انساني جغرافیې حوزه ده.
طبیعي چاپېریال
طبیعي چاپېریال یا طبیعي نړۍ ټول ژوندي او غیر ژوندي شیان په خپله محدوده کې را نغاړي چې په طبیعي توګه رامنځته کېږي، یعني مصنوعی نه دي. دا اصطلاح زیاتره د ځمکې یا د ځمکې ځینو برخو ته کارول کېږي. دا چاپېریال د ټولو ژوندیو نمونو، اقلیم، هوا او طبیعي سرچينو عمل او عکس العمل چې د انسان په ژوندي پاتې کېدو او اقتصادي فعالیت باندې اغېزه کوي، تر خپل پوښښ لاندې راولي. د طبیعي چاپېریال مفهوم د لاندی برخو په توګه جلا کېدای شی:
فزیکي جغرافیه
فرعي څانګې
فزیکي جغرافیه په ګڼو اړوندو څانګو وېشلی شو، لکه لاندې:
ځانګړنه (فلسفه)
په زړه پورې او شکمن
دانیل ډینیټ د مینه ناکو ځانګړونو (لکه په خپله مینه) تر منځ توپیر کوي ، که څه هم دوی د لیدلو لپاره کتونکي ته اړتیا لري، چې په ليدلو وړ شیانو کې په پټه توګه شته؛ اوشکمنې ځانګړنې چې هېڅ نشته تر هغه پورې چې د لیدونکي له خوا نه وي منسوب شوي هېڅ نشته (لکه د یوه جرم په اړه شکمن اوسېدل).
د ارمينيا ولسمشر
د ارمينيا ولسمشر د دولت مشر او د ارميني د خپلواکۍ او ځمکني وقار ساتونکی دی چې د ارمينيا د ملي اسامبلۍ له خوا د يو پړاو اووه کلونو لپاره ټاکل کېږي. د ارمينيا د پارلماني نظام له مخې: ولسمشر ساده تشخص دی او دوديزې دندې لري، په داسې حال کې چې ډېر سياسي ځواک له پارلمان او لومړي وزير سره دی.
ځانګړنه (فلسفه)
ځانګړنې او وړاندوينې
هغه انټوولوژیکي (هستی پېژندنې) حقیقت چې یو شی یوه ځانګرنه لري، په عمومي ډول د ژبې له لارې د یوې موضوع د دلالت لپاره ښودل کېږي. په هرصورت، د هر ډول ګرامري خبر کول چې هر څه باید ځانګړنه وي یا ورته ځانګړنه ولري، د ځینو ستونزو لامل کیږي، لکه د رسیل پاراډکس او ګریلینګ – نیلسن پاراډکس. سربیره پردې، یوه ریښتینې ځانګړنه کولی شي چې د ریښتیني خبر کوربه توب وکړي: د بېلګې په توګه، که چېرې X  د دوه کیلو څخه ډېر وزن ولري، نو بیا د «۱.۹ کیلوګرام نه زیات وزن»، «۱.۸ کیلوګرام نه زیات وزن» او داسې نور خبرونه ټول سم دي. نور خبرونه لکه «هغه یو منفرد دی»، یا«ځینې ځانګړنې لري» دا ټول غیرمعلوماتي یا خالي دي. په اصطلاح د دا ډول «کیمریج ځانګړنو» په وړاندې مشروع مقاومت شته.
فزیکي جغرافیه
د دې څانګې تاریخي تکامل
د نولسمې پېړۍ په جریان کې دوو تاریخي پېښو د فزیکي جغرافیې پر پراختیا ډېره اغېزه وکړه. لومړنی مورد د صنعتي انقلاب په لړ کې د صنایعو لپاره د اړینو خامو توکو په لټه کې اسیا، افریقا، استرالیا او حتا امریکا ته د اروپايي ښکېلاک پراخېدل وو. دغه چاره د استعماري قدرتونو په پوهنتونونو کې د جغرافیې د څانګو یا ډيپارټمنټونو د جوړېدو لامل شوه او د ملي جغرافیايي ټولنو رامنځته کېدو ته یې لاره هواره کړه. په دې توګه هغه پروسه رامنځته شوه چې «هوراسیو کپل» یې د جغرافیې د بنسټیزولو په توګه راپېژني.
د ارمينيا ولسمشر
د ۲۰۲۲ز کال د مارچ له ديارلسمې نېټې «وهاګان خاچوتريان» د ولسمشر په توګه دنده پر مخ وړي.
فزیکي جغرافیه
د دې څانګې تاریخي تکامل
د سایبریا اکتشافات یوه بېلګه ده. د اتلسمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د شمالي قطب په سایبریا سیمه کې د جغرافيایي څېړنو لپاره ډېر جغرافیه پوهان وګومارل شول. په دې ډله کې د روسیې د جغرافیې پلار «میخایل لومونوسوف» هم و. لومونوسوف د ۱۷۵۰مې لسیزې په منځنیو کلونو کې په سایبریا کې د څېړنو لپاره د علومو اکاډمۍ د جغرافیې په څانګه کې په کار پیل وکړ. دوی د خاورې عضوي منشاء څرګنده کړه او د کنګل د حرکت په اړه یې یو هراړخیز قانون جوړ کړ او په دې توګه یې د جغرافیې د یوې نوې څانګې بنسټ کېښود او دا ګلشیالوژي وه. په ۱۷۵۵ کال کې د ده په نوښت د مسکو پوهنتون جوړ شو چې هلته یې جغرافیايي څېړنې او د جغرافیه‌ پوهانو روزنه بنسټیزه کړه. په ۱۷۵۸ کال کې د علومو اکاډمۍ د جغرافیې د څانګې مدیر وټاکل شو او دا داسې پوست و چې په روسیه کې یې د جغرافيايي څېړنو او اوږدمهالو سفرونو لپاره د کار مېتودولوژي رامنځته کړه.
طبیعي چاپېریال
د طبیعي چاپېریال برعکس، بل ډول یې جوړ شوی یا را منځ ته شوی چاپېریال دی. جوړ شوی هغه یو ته ویل کېږي چې انسانان په بنسټیز ډول د ځمکې منظرې بدلې کړي لکه ښاري چاپېریال او د ځمکی کرهڼیز اوښتون، طبیعي چاپېریال په خورا ساده انساني چاپېریال بدل شوی دی. حتی هغه کړنې چې لږ ارزښت لري، لکه په دښته کې د خټو کوټه یا د فوتوولټیک سیسټم جوړول، تنظیم شوی چاپېریال په مصنوعی ډول بدلېږي. که څه هم ډېر څاروي د ځان لپاره د ښه چاپېریال د برابرولو لپاره شیان جوړوی، خو دوی انسان نه دی، نو له دې امله د اوبو د سپي له خوا جوړ شوي بندونه، او د بورا حشرې له خوا جوړې شوې د غونډۍ، طبیعي ګڼل کېږي.
د ارمينيا ولسمشر
مخینه
د دې جمهوريت ولسمشر هڅه کوي چې اساسي قانون وساتي، په منظم ډول د اجرائيه او قضاييه قوې د کارونو د عملي کېدو ډاډ ورکړي.هغه د خپلواکۍ، ځمکنۍ بشپړتيا او دې جمهوريت د امنيت ساتونکی دی. د جمهوريت ولسمشر ته مصئونيت ورکړل شوی: دا د هغو کارونو له امله مسئول نه شي بلل کېدای نه تر څېړنو لاندې نيول کېدای شي، کوم چې د هغه د کاري دورې پر مهال د ده له حالت څخه منځ ته راځي. د هغو کارونو لپاره چې د ولسمشر د حيثيت سره اړيکه نه لري، د هغه د کاري دورې له پای ته رسېدو وروسته تر قانوني تعقيب لاندې د ولسمشر نيول کېدل شوني دي.
طبیعي چاپېریال
خلک د ځمکې پر مخ مطلق طبیعي چاپېریال نه شي موندلای، او طبیعي ژوند معمولا په دوامداره توګه له یو طبیعي سخت درېځه حالت، 100 سلنی څخه بل طبیعي سخت درېځه حالت، تر 0 سلنې ته بدلون مومي. په انتروپوسن (جیولوجیکی پېړۍ) کې د بشریت ستر چاپېریالي بدلونونه په بنسټیزه توګه په ټولو طبیعي چاپېریالونو اغېزه کړې ده: چه د اقلیم بدلون، د ژوند له منځه تلل او د پلاستیک ککړتیا او په اوبو او هوا کی نور  کیمیاوي توکي یې ښکاره بېلګې دي. په ډېره کره توګه، مونږ کولای شو د یو چاپېریال بېلابېل اړخونه یا برخې په پام کې ونیسو، نو ووینو چې د دوی د طبعیت درجه یو شان نده. د بېلګې په توګه، که چېرې په کرنیزه سمیه کې، د منرالوجیک ترکیب او د هغې د خاورې جوړښت د ځنګل د لاس نه خوړلې خاورې سره ورته وي، خو جوړښت یې ډېر توپیر لري.
د ارمينيا ولسمشر
مخینه
د ارمينيا د اساسي قانون د ۶۰مې مادې تر مخې، کله چې د جمهوريت د ولسمشر دفتر خالي وي او مخکې تر دې چې نوی منتخب ولسمشر د دفتر واک په لاس کې واخلي، د ملي اسامبلۍ مشر، او، که چېرته شونې نه وي، نو بيا لومړی وزير د ولسمشر دندې پر مخ وړي.
طبیعي چاپېریال
جوړښت
ځمکپوهنه په عمومی توګه څلور برخې، لیتوسفیر، هایدروسفیر، اتمسفیر، او د بیوسفیر چې په ترتیب سره د ډبرو، اوبو، هوا، او ژوند سره تړاو لري، پېژنی. ځینې ساینس پوهان د ځمکې د برخو په توګه، کرایوسفیر ( د یخ سره اړوند) د هایدروسفر د یوې څرګندی برخې په توګه، او همدارنګه د پیډوسفیر ( د خاورې سره اړوند) د فعالې او یو له بل سره د ګډو شوو برخو په توګه شاملوي. ځمکپوهنه ( چې د جیوساینس ، د جغرافیایی پوهنی یا د ځمکې علم) په توګه هم پېژندل کېږي، د ځمکې د سیارې سره د اړوند علومو لپاره یوه ټول شموله اصطلاح ده. دلته د ځمکې په ساینس کې څلور لویې پوهې شتون لري، چې جغرافیه ، جیولوژي ، جیوفزیک او جیوډیزي نومېږي. دا لوی علوم د فزیک ، کیمیا ، بیولوژي ، کرونولوژي او ریاضیاتو څخه کار اخلی تر څو د ځمکې د اصلي ساحو یا برخو په اړه یو کمي او کیفي پوهاوی را منځ ته کړي.
د ارمينيا ولسمشر
د دې څوکۍ د جوړولو تاريخ
د ارمينيا د ولسمشر څوکۍ د ۱۹۹۰ز کال د مۍ په درېيمه نېټه د ارمينيا د ايس ايس ار (ارمينيا شوروي اشتراکي ولسواکي «جمهوريت») د عالي شورا له خوا جوړ شوی و.
طبیعي چاپېریال
جیولوژیکی فعالیت
د ځمکې د مخ قشر، یا لیتوسپیر، د دې سیارې تر ټولو کلکه سطحه ده او په کیمیاوي او میخانیکي ډول د لاندېنۍ برخی یا منټل سره توپیر لري. دا په پراخه توګه د اګنوس یا igneous   یا د اورغوځونکي جوړښت پر بنسټ را منځ ته شوې ده چې په هغه کې مګما د جامد ډبرو د جوړولو لپاره سړه او کلکېږي. د لیتوسپیر لاندې د منټل طبقه ده چې د رادیواکټیو عناصرو د خرابېدو له امله ګرمېږي. منټل که څه هم کلکه ده خو په خوځنده یا متحرک حالت کې ده. د خوځښت د بهیر د لیتوسفیري پلیټونه د سوکه کېدو لامل کېږي چې د دې پر بنسټ بله پروسه یې د پلیټ تکتونیک په نوم پېژندل کېږي. اورغوځونه د ځمکی د مخ د قشر د موادو د وېلې کېدو او یا د سمندر په منځ کې او د پلم plume  د را پورته کېدلو امله منځ ته راځی.
د ځمکې پر مخ اوبه
ډېری اوبه د اوبو په ډول ډول طبیعي تنو کې موندل کېږي
سمندرونه
سمندر د مالګینو اوبو یوه لویه تنه او د هایدروسپیر یو برخه. په اټکلي توګه ۷۱ سلنه د ځمکې سطحه ( د ۲۶۳ میلیون کیلومترمربع سیمه) د سمندر په واسطه پوښل شوې ده، چې د اوبو یو ثابه تنه ده چې په معمول ډول په څو اصلی او کوچنیو سمندرونو وېشل شوې ده. د دې سیمې له نیمایی څخه زیات یی له ۳۰۰۰ متره ( ۹۸۰۰ فټه ) څخه زیات ژور والی لري. په اوسط ډول د سمندري اوبو تروش والی، ۳۵ پر زر دی (۳.۵٪) ppt او نږدې ټولې سمندری اوبه د ۳۰ څخه تر ۳۸ ppt پوری مالګه لري. که څه هم په عمومی توګه د څو جلا سمندرونو په توګه پیژندل کېږي، دا اوبه د مالګی د اوبو یوه نړیواله، یو له بل سره تړلې تنه جوړوي چې ډېری وختونه د نړیوال سمندر په توګه نسبت ورکول کېږي. ژور سمندری بسترونه د ځمکې د مخ د نیمایی څخه ډېر دي، او د لږ بدل شوی طبیعي چاپېریال په ډله کې دي. لوی اوقیانوسي تقسیمات د قارو، بېلابېلو ټاپوګانو، او نورو معیارونو په وسیله تعریف شوي دي: دا تقسیمات عبارت دی له ( د لوی والي په په ترتیب ) د آرام سمندر، د اتلانتیک سمندر، د هند سمندر، سویلي سمندر او د شمالي قطب سمندر.
د روسیې – اوکراین پوله
له ډون جمهوریت سره نړیواله پوله
تر ټولو بریالۍ خبرې د ۱۹۱۸ زکال د مۍ په ۱۶ مه د ډان جمهوریت له رامنځته کېدو وروسته له ځنډ پرته د اوکراین او ډان جمهوریت ترمنځ خبرې وې. د ډان د لوري استازولي د سوداګرۍ د وزیر ولادمیر لبدف او اوکراین ته د ډان د سفیر الکساندر چریاچوکین له خوا کېده، په داسې حال کې چې له اوکرایني پلوه د اوکراین د بهرنیو چارو وزیر دمیترو دوروشنکو د اوکرایني لوري استازولي پر غاړه لرله.
د ارمينيا ولسمشر
د دې څوکۍ د جوړولو تاريخ
د ۱۹۹۱ز کال د جون مياشتې په ۲۱ نېټه، د دې هېواد عالي شورا پرېکړه وکړه چې د ارمينيا د اتباعو لپاره د عامو او برابرو ټاکنيزو حقوقو پر بنسټ به د ۱۹۹۱ز کال د ديسمبر له ۳۱مې مخکې ټاکنې تر سره شي. د ارمينيا د عالي شورا د ۱۹۹۱ز کال د جون د ۲۵ نېټې د پرېکړې پر بنسټ، د ارمينيا جمهوريت د ولسمشرۍ د ټاکنو مهال ويش د ۱۹۹۱ز کال د اکتوبر په شپاړسمه نېټه د ټاکنو تر سره کېدلو مهال وېش جوړ شو.
په ۱۹۹۱ز کال کې د خپلواکۍ د ټولپوښتنې څخه وروسته د همدې کال د سپتمبر په ۲۱ نېټه ارمينيا يو خپلواک هېواد وګرځېد. لومړۍ ولسمشريزې ټاکنې د ۱۹۹۱ز کال د اکتوبر په ۱۷ تر سره شوې. «لور تر-پيټروسيان» اکثريت رايې خپلې کړې او د خپلواکې ارمينيا لومړی ولسمشر شو. هغه په ۱۹۹۶ز کال کې يو ځل بيا وټاکل شو، خو هغه خپله دويمه دوره پوره نه کړای شوه او په ۱۹۹۸ز کال کې يې استعفاء ورکړه. له هغه وروسته «رابرټ کوچاريان» په دې دنده وټاکل شو او تر ۲۰۰۸ز کال پورې په دفتر کې پاتې شو. ولسمشر «سرز سرګسيان» د ۲۰۰۸ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د ولسمشر په توګه وټاکل شو او د ۲۰۲۱۳ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د دويم ځل لپاره تر ۲۰۱۸ز کال پورې وټاکل شو. د ۲۰۱۸ز کال د اپريل مياشتې په نهمه نېټه «ارمين سرکيسيان» وټاکل شو او د هغه ځای بيا د ۲۰۲۲ز کال د مارچ په ۱۳مه نېټه اوسني ولسمشر «وهاګن خاچاتوريان» ونيو.
په ۲۰۱۵ز کال کې د اساسي قانون تر بدلونونو پورې ټاکنيزه پروسه
ولسمشريزې ټاکنې په اساسي قانون او نورو قوانينو کې د تعريف شويو تګلارو تر مخې تر سره کېږي. د ارمينيا ولسمشر د ارمينيا د جمهوريت د اتباعو له لخوا د ټاکنو له لارې د پنځه کلونو دورې لپاره ټاکل کېږي. هر څوک چې پنځه دېرش کلنۍ ته رسېدلی وي، د وروستيو لسو کلونو لپاره د ارمينيا جمهوريت تبعه وي، د وروستيو لسو کلونو لپاره په دايمی ډول په ارمينيا کې اوسېدلی وي او د رايې ورکولو حق لري کولای شي چې د جمهوريت د ولسمشر په توګه وټاکل شي. همدا يو شخص نه شي کولای د دوه پرله پسې دورو لپاره د ولسمشر په توګه وټاکل شي. د دې جمهوريت ولسمشر د پخواني ولسمشر د دورې له پای ته رسېدو پنځوس ورځې مخکې، دهغه تګلارې سره سم ټاکل کېږي چې په اساسي او نورو وقانينو کې تعريف شوي دي. هغه نوماند چې له نيمايي څخه زياتې رايې تر لاسه کړي د ارمينيا د ولسمشر په توګه ټاکل کېږي.
که په ټاکنو کې له دوه وو څخه زيات نوماندان وي او يو هم د اړتيا وړ رايې تر لاسه نه کړي، له لومړۍ دورې رايې ورکولو څوارلس ورځې وروسته د ټاکنو دويم پړاو تر سره کېږې. هغه دوه نوماندانو چې لوړ شمېر رايې يې خپلې کړې وي، کولای شي د رايې ورکولو په دويمه دوره بهير کې برخه واخلي. په ديوم پړاو کې هغه څوک د ولسمشر په توګه ټاکل کېږي، چې ډېرې رايې خپلې کړي. که په ټاکنو کې يواځې يو تن نوماند شوی وي، هغه مهال د ولسمشر په توګه ټاکل کېږي چې د رايه ورکونکو څخه له نيمايي زياتې رايې تر لاسه کړي. که د دې جمهوريت ولسمشر ونه ټاکل شي، نو نوې ټاکنې کيږي او د نويو ټاکنو لپاره د نوې نېټې د ټاکل کېدو په څلوېښتمه ورځ رايه ورکولو بهير تر سره کېږي. د جمهوريت ولسمشر په هغه ورځ دفتر کې دنده پيلوي، کله چې د پخواني ولسمشر موده پای ته ورسېږي. که نوی ولسمشر د نويو او غېر عادي ټاکنو له لارې وټاکل شي، له ټاکنو وروسته په شلمه ورځ خپل دفتر اشغالوي.
که چېرته د يو نوماند لپاره نه حل کېدونکی خنډ منځ ته راشي، ولسمشريزې ټاکنې به دوه اونيو لپاره وځنډول شي.که بيا هم دا ستونزې حل نه شوې، د دوه اونیو له پای ته رسېدو وروسته په څلوېشتمه ورځ به نوې ټاکنې تر سره کېږي. د ټاکنو له ورځې مخکې د يو نوماندا د مړينې په حالت کې، نوې ټاکنې به تر سره کېږي او د رايې ورکولو بهير به د نويو ټاکنو د ورځې له ټاکنې څلوېښت ورځې وروسته تر سره کېږي.
که چېرې د دولت ولسمشر استعفا ورکړي، مړ شي، د خپلو دندو د تر سره کولو وړتيا نه لري يا له دندې لرې شي (عزل شي)، نو د ولسمشر د دفتر له خالي کېدو وروسته په څلوېښتمه ورځ استثنايي ټاکنې تر سره کېږي. د پوځي قانون د عملي کېدو او ملي بېړني حالت پر مهال ولسمشريزې ټاکنې نه تر سره کېږي او ولسمشر په دې حالت کې خپلې دندې ته دوام ورکوي. د پوځي اصولو يا ملي بېړني حالت له پای ته رسېدو څلوېښت وروسته نوې ولسمشريزې ټاکنې تر سره کېږي.
د روسیې – اوکراین پوله
له ډون جمهوریت سره نړیواله پوله
د ۱۹۱۸ زکال د اګست په اتمه نېټه دواړو لورو «د دوه اړخیزو اړیکو د اصولو» په اړه هوکړه لاسلیک کړه، په دغه هوکړه کې دواړو لورو څرګنده کړې وه چې د یوبل پر وړاندې به د ځمکنیو سیالیو څخه ډډه کوي او پولې به د روسي سترواکۍ د سیمه يیز وېش پر بنسټ جوړې کړي.
د ارمينيا ولسمشر
لوړه
ولسمشر د قانون تر مخې خپلې دندې تر لاسه کوي. د ملي اسامبلۍ په ځانګړو ناستو کې ولسمشر بايد د خلکو په وړاندې دا لوړه وکړي «د ارمينيا جمهوريت د ولسمشر د دفتر مسئولیت په غاړه اخستلو سره، زه لوړه کوم چې په ښکاره ډول به د اساسي قانون شرايط پوره کوم، د بنسټيزو بشري او مدني حقوقو او ازاديو درناوی کوم، د ارمينيا جمهوريت د برم او د ارمينيا جمهوریت د خلکو د سوکالۍ په موخه به د دې جمهوريت خونديتوب، خپلواکي، ځکمنۍ بشپړتيا او امنيت ډاډمن کوم.
د روسیې – اوکراین پوله
د شوروي روسیې دویم برید
په ۱۹۱۹ زکال کې د روسیې د کورنۍ جګړې پر مهال، د شوروي ځواکونو له دویم برید وروسته، د اوکراین نوي شوروي دولت پرېکړه وکړه چې د اوکراین د ملي دولت ټولې ځمکنۍ لاسته راوړنې به ساتي. له همدې امله د خبرو اترو له څو دورو وروسته د اوکرایني ولایتونو(چرنیف او خارکف) او روسي ولایتونو (بریانسک او کورسک) ترمنځ پولې پر خپل ځای پاتې شوې. همدارنګه هوکړه وشوه چې اوکراین به په پریکوف تنګي کې له کریمه سره ګاونډی وي. د ۱۹۱۹ زکال د مارچ په ۱۰ مه د شوروي اتحاد او شوروي اوکراین ترمنځ د پولو پر سر هوکړه لاسلیک شوه.
د ۱۹۱۹ زکال د اپرېل په ۲۴ مه شوروي د اوکراین سوسیالیستي شوروي جمهوریت د چرنیهیو له څلورو ایالتونو څخه جلا شو، چې د شوروي اتحاد د بهرنیو چارو د خلکو د کمیساري د یوې اړخیزې پرېکړې له مخې نوي رامنځته شوي ایالت ګومل ته انتقال شو. د ۱۹۱۹ زکال د اپرېل په ۲۸ مه د اوکراین د کمونیست ګوند مرکزي کمېټې په ډېرې سادګۍ دغه پرېکړه تصدیق کړه.
وروسته له هغه چې په ۱۹۲۲ زکال کې په رسمي ډول د شوروي جمهوریتونو اتحاد رامنځته شو، د اداري وېش د اصلاحاتو له امله یو شمېر مسایل رامنځته شول. د اوکراین دولت د ګوبرنیای کورسک او ورونژ د یو شمېر هغو برخو دعوا وکړه چې په کې اوکرایني ژبه ویونکي اوسېدل. په ۱۹۲۰ مه لسیزه کې د پوله ییزو شخړو له امله، اوکراین تر خپلې ادعا لاندې نږدې یو په درېیمه برخه ځمکې ترلاسه کړې، په داسې حال کې چې د تاګانروګ او شاختي سیمې شوروي ته اړوندې شوې. په ۱۹۲۷ زکال د روسیې سوسیالیستي فدارتیف دولت او د اوکراین د سوسیالیسي شوروي جمهوریت ترمنځ پوله وټاکل شوه.
طبیعي چاپېریال
سیندونه
سیند طبیعي بهېدونکې، معمولاً تازه، اوبه دي، چې د سمندر، جهیل، یا بل سیند په لور بهېږي. یو څو سیندونه په ساده ډول ځمکې ته بهیږي او په بشپړه توګه وچیږي پرته له دې چې د اوبو بلی تنې ته ورسېږي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
ټولنیز پېغور یا بدنامي، دیوه کس یا یوې ډلې پروړاندې دلیدلو وړټولنیزو ځانګړتیاوو پراساسی ډول ناخوښي یاتبعیض دی،چې دټولنې له نوروغړوسره د دوی د توپیر او جلا کېدو لامل کېږي. ټولنیزپېغورونه په عمومي توګه دکلتور، جنسیت، توکم، ټولنیزې- اقتصادي طبقې،عمر،جنسي لېوالتیا، بدني انځور، هوښیارتیا یا دهوښیارتیا نشتوالي اوروغتیا پورې اړوند کېږي. همدارنګه پېغور یا بدنامي د خپله یوه کس پر وړاندې هم کېدای شي، چې په منفي لیدلوري سره له یوې شخصي ځانګړتیا نه رامنځته کېږي او په پایله کې د«خراب شوي هویت» (یعنې ځان پالنې یا خپل ځان د بدنامۍ) لامل کېږي.
طبیعي چاپېریال
سیندونه
د سیند اوبه عموماً په یوه کانال کې وي، چې د سیند د څنډو تر منځ د بهېدو د بستر څخه جوړه شوې وي. په لویو سیندونو کې ډېری د اوبو له خوا د سیند پاس برخه د سیلاب د جلګې پشان پراخه جوړه شوی وي. د سیند د اندازې سره په تړاو د سیلاب جلګه کیدای شی ډېره پراخه وي. سیندونه د هایدرولوژیکی سایکل یا دوران یوه برخه ده. د سیند اوبه په عمومی توګه د اورښت، د سطحې د روانو اوبو، تر ځمکې لاندې اوبو د را ټولېدو، چینو او په یخجالونو او واورینو زیرمو کې د ذخیره شویو اوبو له لارې راټولېږي.
کوچني سیندونه هم کېدای شی په څو نورو نومونو یاد شي، لکه ویاله، لښتۍ او نهر. د دوی جریان د بستر په څنډو کې محدود دی. ویالی د ټوټه شوو اوسیدونکو په نښلولو کې او په دې توګه د ژوند د بدلون په ساتلو کې د یو ارزښتناکه دهلیز ونډه لوبوی. په عمومی ډول د ویالې او اوبو د لارو لوستنه د سطحي هایدرولوژي په توګه پېژندل کېږي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
تشرېح
ټولنیز پېغورونه یا بدنامۍ ‎په بېلابېلو بڼو پېښېدای شي، چې تر ټولو عام او مروجې بڼې یې د کلتور، جنسیت، توکم، دین یا مذهب، جسمي او فکري ناروغیو سره مل دي. هغه اشخاص چې له پېغور یا بدنامۍ سره مخ وي، تر ډېره یو ډول جلا احساس لري او د نورو په وسیله ډېر بې ارزښته کېږي.
طبیعي چاپېریال
جهیلونه
یو جهیل (د لاتین لاکوس څخه) د یوې ځمکې ځانګړتیا ده، د اوبو یوه تنه چې د کاسی لاندې ته خواته ځای لري. د اوبو یوه تنه یو جهیل ګڼل کېږي کله چې دا په ځمکه وي ، د سمندر برخه نه وي ، او د یو ډنډ څخه لوی او ژور وي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
تشرېح
کېدای شي ستیګما یا پېغور د یوتور او داغ په توګه هم تشرېح شي، چې یوکس له داسې بېلابېلو ناغوښتل شویو ځانګړنو سره تړل شوی او نښلول شوی وي، چې یوه کلیشه یي ډله جوړوي. کله چې وګړي د یو کس توپیرونه وپیژني او بېلابېل تورونه او پېغورونه پر یو شخص پورې کړي، نو نور وګړي داسې انګیري، چې ښایي همداسې به وي او ټاکل شوی کس به ترهغه وخته تورن او بدنام پاتې شي، ترڅوچې دپېغور لګولو یا ددې بدنامۍ حقیقت نه وي څرګند شوی. دبېلابېلو ګروپونو رامنځته کولو لپاره د پام وړعمومي کولوته اړتیا ده،په دې معنی چې خلک پرته له دې چې پوه شي یو کس څومره په یوه ډله کې مناسب دی، هغه کس په عمومي ګروپ کې شاملوي. په دې توګه هغه ځانګړتیاوې چې ټولنه یې غوره کوي،هغه له وخت اوځای سره توپیرلري.هغه څه چې په یوه ټولنه کې نامناسب او بېځایه ګنل کېږي، کېدای شي په بله ټولنه کې عادي وي. کله چې د ټولنې وګړي په ځانګړو ګروپونو ډلبندي کوي، نو تورن شوی کس د خپل حیثیت او موقعیت له لاسه ورکولو او تبعیض له حالت سره مخ کېږي، کله چې فرهنګي کلیشې خوندي شي، نو ټولنه به ددې ډلوپه هکله هیلې او تمې رامنځته کول پیل کړي.
طبیعي چاپېریال
جهیلونه
د ځمکې پر مخ طبیعي جهیلونه په عمومي ډول په غرنیو سیمو، درز زونونو، او هغو سیمو کې موندل کېږي چې په دوامداره توګه کنګل یا اوسمهال په کنګل کېدو وي. نور جهیلونه د انډورهیک (هغه جهیل چې اوبه یی بل ځای نه بهیږي یا ژور جهیل) په حوضونو یا د مستو(دایمي) سیندونو په اوږدو کې موندل کېږي. د نړۍ په ځینو برخو کې، ډېری جهیلونه د یخ بندۍ د وروستۍ دورې څخه د بې نظمه اوبو د بهیدو له امله را منځ ته شوي دي. ټول جهیلونه د جیولوژیکي وخت په مقیاس لنډمهاله دي، ځکه چې دوی به په کراره له رسوباتو څخه ډک شی او یا به د هغه ځای څخه چې په کې شتون لري وبهېږي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
تشرېح
کېدای شي ستګما یا پېغور او بدنامي د هغو کسانو په چلند اغیز وکړي چ ېتورن شوي یا بدنام شويدي. هغه کسان چې کلیشه ای شويدي، ډېری وخت داسې کړنې او چلندونه پیلوي، چې ددوی بدناموونکي یې ترې تمه لري. دا نه یوازې ددوی چلند بدلوي، بلکې ددوی احساسات اوباورونه هم بدل او جوړوي. د تورن شویو یا بدنامه ټولنیزو ډلوغړي تر ډېره له داسې تعصب سره مخ کیږي، چې د ژور خفګان یا افسردګۍ لامل کېږي. دا تورونه د یوکس ټولنیزهویت په ګواښوونکوحالتونو لکه ځانته د کمې اندازې درناوي لرلو یا د عزت نفس له منځه وړلو په حالت کې راولي. له همدې امله دهویت اړوند نظریو په هکله ډېرې څیړنې شوي دي. کېدای شي دهویت ګواښونکې تیورۍ د تورنولو یا داغ لګولو له تیوریو سره یوځای شي.
طبیعي چاپېریال
ډنډونه
ډنډ د ولاړو اوبو، هر یوې طبیعي یا د مصنوعی جوړې شوې تنې ته ویل کېږي، چې معمولا له جهیل څخه کوچنی وي. د انسان په لاس د اوبو جوړې شوې تنې د ډنډونو په توګه درجه بندی شوې دي، په دې کې د اوبو باغونه چې د هنری ښکلا لپاره ډیزاین شوي دي، د کبانو ډنډونه چې د تجارتی کبانو د ودې لپاره ډیزاین شوي دي، او لمریز ډنډونه چې د حرارتي انرژۍ د ساتلو لپاره ډیزاین شوی دی، شامل دي. ډنډونه او جهیلونه د جریان د سرعت بر بنسټ د ویالو څخه توپیر کېږي. په داسې حال کې چې په ویالو کې جریانونه په اسانۍ سره لیدل کېږي، ډنډونه او جهیلونه د حرارت پر مټ کوچنۍ جریا او د باد پر مټ متوسط جریان له ځانه سره لري. دا ځانګړتیاوې ډنډونه له ډېرو نورو ځایو نه لکه د حوضونو او د مالگینو حوضونو څخه جلا کوي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
ایمیل دورکیم
فرانسوي ټولنپوه ایمیل دورکیم لومړی کس و، چې ستیګما یا پېغور یې په ۱۸۹۵ ز کال کې دیوې ټولنیزې پدیدې په توګه وڅېړه. د پیرانو یا اولیاوو ټولنه تصورکړئ، دمثالي اشخاصو یوه بشپړه ټولګه یا کلستر دی. جرمونه یا انحرافونه په کې خورا مجهول وي؛ خوهغه عیبونه، چې عاموخلکوته دسپکاوي او شرم وړښکاري، ایاهلته همغه رسوايي رامنځته کوي، چې عادي جرم یې په عادي شعورکې رامنځته کوي. که دا ټولنه دقضاوت او سزا ورکولو واک ولري، نو دا اعمال د جرمي (یا انحرافي) اعمالو په توګه تعریفوي او دوی سره به ورته چلندوکړي.
طبیعي چاپېریال
په اوبو باندې د انسان اغېزه
انسانان په ډول ډول لارو لکه د سیندونو بدلون (د بندونو او خوړونو د کانال کولو له لارې)، ښاری کول، او ځنګلوهنو په اوبو اغېزه کوي. دا کړنې د جهیل په سطحه، د ځمکې لاندې اوبو په حالت، د اوبو په ککړتیا، د حرارتی ککړتیا، او سمندری ککړتیا اغېزه کوي. انسانان په مستقبم ډول کانال په واسطه په سیندونو بدلون راولي. مونږ بندونه او سربندونه جوړوو او د سیندونو په مسیر او د اوبو په لارو کې لاس ونه کوو. بندونه په ګټوره توګه کولای شي چې د اوبو زیرمی او د اوبو د بریښنا تولید کړي. خو د اوبو زېرمې او د اوبو بندونه کېدای شی په چاپېریال او ژویو باندې منفی اغېزه وکړي. بندونه ښکته خوا ته د کبانو مهاجرت او د اورګانیزم حرکت دروي. ښاری کېدل د ځنګلونو د کمولو او د جهیل د اوبو د کچې بدلولو، د ځمکې لاندې اوبو د حالت او داسې نورو له امله په چاپېریال باندې اغېزه کوي. د ځنګل وهنه او ښاري کېدل اوږه په اوږه روان دي. د ځنګل وهل ممکن د سیلابونو، د ویالې د بهیدو د کموالي او د سیند د غاړې په نباتي پوښښ کې د بدلون لامل شي. نباتی بدلون ځکه رامنځ ته کېږي چې کله چې ونې کافی اوبه ترلاسه نه کړي، نو دوی په خرابېدو پیل کوي، چې په یوه سیمه کې د ځنګل ژویو ته د خوراکی موادو د کمېدو لامل کېږي.
ټولنیز داغ (پیغور - بدنامي)
اروین ګافمن
اروین ګافمن پېغور یا بدنامي د داسې یوې پدیدې په توګه تشرېح کړه،چې له مخې یې یوکس دهغوځانګړتیاوو پر اساس له ټولنې څخه کسب کوي، چې په ژوره توګه د ټولنې له لوري بې اعتباره او بدنامه شوې ځانګړتیاوې وي. ګافمن بدنامي یا پېغور داسې یو بهیر او پروسه ګڼله، چې په هغه کې د نورو غبرګون عادي او نورمال هویت له منځه وړي.
په کره توګه هغه څرګنده کړه؛ هغه څه چې داځانګړتیاوې رامنځته کوي، ټول یې دوخت په تیریدوسره بدلون مومي. «د اباید ولیدل شي چې د ځانګړتیاوو ژبه نه، بلکې د اړیکو ژبه په حقیقت کې د اړتیا وړ ده. هغه صفت چې په یو ډول مالک ته سپکاوی کوي، کولای شي دبل متداول اوسېدل یا عموميت تایید کړي او له همدې امله په یوازې توګه د باور او اعتبار وړ نه وي».
د ټولنیز پیغور یا بدنامۍ په هکله دګافمن په نظریه کې، پېغور یا بدنامي یوصفت، چلند، یا شهرت دی،چې په ټولنیزډول په یوځانګړي ډول بې اعتباري ده: دا صفت ددې لامل کیږي،چې یوکس دنوروله خواپه ذهني توګه د یومنل شوي اونورمال حالت او چوکاټ پر ځای په یو نامطلوبه او رد شوي کلیشه ای چوکاټ کې ډلبندي شي. ګافمن ټولنیز پېغور یا بدنامي دمجازی ټولنیزهویت اوحقیقي ټولنیزهویت ترمنځ د یوځانګړي ډول تشې په توګه تعریف کړې ده:"حال داچې یواجنبي زموږ پر وړاندې وي، داسې شواه د شته، چې ښيي هغه داسې ځانګړتیاوې لري،چې هغه له نوروهغو خلکوڅخه جلا کوي، چې دهغه لپاره دموجودوکسانوپه کټګورۍ کې دي، او یوکمه اندازه مطلوب ډول کې دي– په پایله کې هم په بشپړه توګه یو جلا، خطرناک یا کمزوری کس وي. له همدې امله هغه زموږ په ذهنونو کې له یو بشپړاوعادي  کس نه په یو داغدار او ککړ شخصیت لرونکي شخص ته راټیټېږي. داډول صفت ننګ او بدنامي ده، په ځانګړې توګه هغه وخت چې دبې باورۍ اغېزه یې ډېره پراخه وي. دادمجازي اوحقیقي ټولنیزهویت ترمنځ یوځانګړی توپیر او ناهمغږۍ رامنځت هکوي."
پېغور یا بدنام شوي، عادي او هوښیار
ګافمن له تور یا بدنامۍ سره دفرد اړیکه په درېیوکټګوریو وېشي:
هوښیارنورمال وګړي یوازې هغه نه دي،چې په یوډول سره پېغور یا بدنامي مني. بلکې«هغه کسان دي،چې  د دوی ځانګړی وضعیت د دې لامل شوی، چې د بدنامه شویو خلکو له پټ ژوند څخه خبر او له هغو سره خواخوږي کوي، او ځان یې په ټولنه کې په عدالت او محترمانه غړیبتوب په شکل منلي دي». یعنې دا چې د پېغور خوړونو یا بدنامو د ډلې په وسیله د یادې ډلې د «افتخاري غړي» په توګه منل کېږي. ګافمن دا هم وویل: «هوښیارخلک هغه حاشیه یي خلک دي، چې دهغوی پر وړاندې عیب لرونکی کس دېته اړتیا نه لري، چې دشرم احساس وکړي یا هم ځان کنټرول کړي، ځکه چې پوهېږي دهغه په ناکامۍ سره سره به هغه د یوعاد يشخص په توګه لیدل کېږي» موقعیتونه هم د عادي او نورمالو اشخاصو په پام کې نیولو سره بدنامۍ سره مخامخ دي یعنې کېدای شي د هوښیار اوسېدو له امله هم تورن یا بدنامه شي. د بېلګې په توګه: یو شخص د یوې همجنس بازه کورنۍ څخه دی. بل هم یوه سپینه ښځه ده،چې له تور پوستکي لرونکي سړي سره په معاشرت لیدل کیږي. (چې خپل ځان په داسې ټولنیزو چاپېریالونو سره محدود کوو، چې په هغو کې همجنسبازان اوتوکمیزاقلیتونه بدناموي).
شیلډز ګرین
شیلډز ګرین (۱۸۳۶ ز – د ۱۸۵۹ ز کال د ډسمبر ۱۶مه) چې ځان یې «سترواک» هم نوماوه. فرېډریک ډاګلاس وايي چې: دی د «سويلي کارولینا» ایالت له «چارلسټون» ښار نه تښتېدلی غلام او په ۱۸۵۹ ز کال کې پر «هارپرز فري» د جان براون د برید مشر و. نږدې دوه کاله یې د «نیویارک» ایالت په «روچسټر» ښار کې د ډاګلاس په کور کې ژوند کړی و او هلته د ډاګلاس له‌خوا براون ته ور پېژندل شوی و.
که څه هم ګرین، د براون او پنځو نورو نیول شویو ګډونوالو په څېر په دغه برید کې ټپي نه ‌شو، خو تر نیول کېدو وروسته ډېر ژر محاکمه شو، پر اعدام محکوم شو او د ۱۸۵۹ ز کال د دسمبر میاشتې په ۱۶مه نېټه په دار وځړول شو. دوې اونۍ وړاندې د جان براون په اعدام کې د امنیتي دلایلو له امله ډېرو کمو کسانو ته اجازه ورکړل شوې وه چې د اعدام لیدو ته راشي، خو د ګرین په اعدام کې هېڅ ممنوعیت نه و، قاضي غوښتل، ټول خلک يې اعدامول وویني، له همدې امله یې ۱۶۰۰ کسان لیدو ته راغلي وو. هغه مهال قانوني او غیرقانوني اعدامونه یو ساعت‌تېری و.
د ګرین په اړه د معلوماتو کمی
تر برید، محاکمې، محکومېدو او اعدام وروسته د ۷ کسانو په ډله کې (چې پنځه سپین پوستي او دوه تور پوستي وو) د نورو په پرتله د ګرین په اړه معلومات کم دي. د دوو جلا عیني شاهدانو په وینا: دی یو ښه نښه ویشتونکی و. یو بل وايي چې ګرین خپل ټوپک او تفنګچه «چټک او پر ځای» وکارول، خو په بریدګرو کې تر ټولو ډېر بېسواده و. یوې خپرنۍ ویلي وو چې: ده انجیل لوست. ده د «جیفرسن» ښار په زندان کې د دوو میاشتو په اوږدو کې نه کوم لیک ولیکه او نه یې ترلاسه کړ. هېچا دی ونه کاته، نه یې هڅه وکړه او هېڅوک نه وو چې مړی یې خښ کړي. مطبوعات او حقوقي نظام د تور پوستانو په پرتله څو برابره ډېر د سپین پوستو زندانیانو لپاره اندېښمن وو. که څه هم داسې معلومات شته چې ګرین په سوېلي کارولینا کې یو زوی لري، خو دا موضوع یې پټه کړې وه او څومره چې معلومات شته، له هغه سره یې هېڅ اړیکه نه لرله.
د ګرین ژوند په اصل کې په دوو برخو وېشل کېږي: تر ډاګلاس وړاندې او تر ډاګلاس وروسته. دی هغه وخت لیکني تاریخ ته د ننه کېږي چې د براون تر برید شاوخوا دوه کاله وړاندې يې د نیویارک ایالت په روچسټر ښار کې د ډاګلاس په کور کې ژوند پیل کړ. ډاګلاس موږ ته مهم معلومات راکوي، که هغه نه وای، موږ نه پوهېدو چې ګرین یو تښتېدلی غلام دی.
څېره
له هغه مهال سره سم د ګرین د پوست په اړه خبرې کېدې او ویل کېدل چې له رنګه تک تور و. په هغه وخت کې هغه کسان کم متمدن بلل کېدل چې د پوست رنګ به یې د قهوه‌يي روښانه تور پوستو کسانو په پرتله ډېر تور و، دا ډول رنګ پر غلامو تور پوستو ښځو د سپین پوستو بادارانو د تېري پایله وه. ګرین د خپل پوست د رنګ او جګړه‌ يیز مهارت له امله د براون د نیول شویو کسانو تر منځ منفوره څېره وه. په «چارلېز ټاون» کې د ټولو محاکمه شویو بریدګرو تر منځ شیلډز ګرین ډېرځورول کېده، سپکاوی ورته کېده او وهل کېده، ده ته تر ټولو ډېر بد رد ویل کېدل.
وېښتان یې لنډ او ګړګوتي وو.
ویل کېږي چې «ونه(قد) یې ټيټ و او په حرکاتو کې ډېر فعال» و. ښه څېره یې لرله او په کتلو کې تېز او ځیرک و. جېمز مونرو وايي چې: ګرین «ښه او ورزشي» څېره لرله.
سترواک
نورو بریدګرو هم د «سترواک» په نامه یاداوه. د سترواک د مستعار نامه معنا او علت معلوم نه دی. کله ناکله لیکوالان داسې انګېري چې، ښايي د افریقايي خلکو تر منځ به د داسې موقعیت ښکارندويي کوي چې ظاهراً له هغوی نه تښتول شوی، یا یې نسب په سطلنتي افریقايي کورنۍ پورې تړاو لري، خو د دغو فرضیو د تثبیت لپاره هېڅ سند نه ‌شته. ګرین د سويلي کارولینا په چارلسټون کې لوی شو. دغه مستعار نوم ښايي د نورو تور پوستانو تر منځ د مشر په توګه د ګرین د حالت ښکارندوی وي. ده به برمته شویو کسانو ته ډېر بد رد ویل. د براون زندانیانو ته یې ډېر سپکاوی کاوه، تل به یې خپل ټوپک ورښود او ځینې به یې په ویشتلو ډارول.
ایسو براون
په ځینو تازه موندنو کې لیدل کېږي چې اصلي نوم یې «ایسو براون» و. د دې موضوع لپاره یوازنی سند په ۱۸۶۱ کال کې د یوې خپرنۍ مقاله ده، خو د شیلډز ګرین د ناویلې کیسې د کتاب (دا کتاب د ګرین د ژوند په اړه یوازنی کتاب دی چې تر اوسه پېژندل شوی) لیکوال لوئیس ډي کارو په وینا: ده هېڅ وخت خپل نوم «ایسو بروان» نه دی کارولی او په هارپرز فري کې یې هېڅ یوه همکار هم ده ته دا نوم نه دی اخیستی. فرېډریک ډاګلاس هم هېڅکله په دغه نامه نه دی یاد کړی او د ده په اړوندو اسنادو، محاکمه او اعدام کې هم دا نوم نه دی کارول شوی. د ۱۸۵۹ ز کال په هېڅ یوه خپرنۍ کې هم دغه نوم نه دی ذکر شوی.
د سند او بین النهرين اړيکې
د نوي ډبرين عصر پراختيا (9000-6500 مخزېږديز)
داسې برېښي چې د غېر مستقیمو لومړيو اړيکو يو لومړی پړاو، د نوي ډبرین عصر د اوښتون او له 9000 مخزېږدږيز وروسته د کرنې د خپرېدو د پايلې په توګه منځ ته راغلی دی. ګومان کېږي چې له تاریخ مخکې کرنيزو سرچينو، د بوکان لرونکو (کوهان) ژويو په څېر، سيمه ييزې سرچينې د نږدې ختيځ له کرنيزو سرچينو سره  د لومړي پړاو په توګه په اتمه-اومه مخزېږديزه زريزه کې يوځای کړي دي، کومو ته چې له درېيمې مخزېږدیژې زرېزې څخه له افريقا او ختيځې اسيا څخه هم سرچينې ورزیاتې شوې وې. په سويلي اسيا کې مهرګړ د کروندګرۍ او مالدارۍ (شپنيتوب/پاداواني) د شواهدو لرونکو يو له لومړيو ځايونو څخه دی. د 7000 مخزېږدیز په شااو خوا کې په مهرګړ کې، د نږدې ختيځ لومړيو کرنيزو توليداتو يوه بشپړه ټولګه موندل کېدای شي: غنم، وربشې، همدا راز بزې، پسونه او ژوي. د مهرګړ مستطيل ډوله کورونه او تر څنګ يې ښځينه مجسمې په بنسټيز ډول د نږدې ختيځ کورونو او مجسمو ته ورته دي.
د سويل اسيايي کرنې نږدې ختيځ اصليت په عموم کې منل شوی، او دا د څو لسيزو لپاره د عملي لرغونپوهنې باور و. په هر حال « Gregory Possehl» د زياتې مختلفې بېلګې په اړه دليل وړاندې کړی، په کومه کې چې د بوټو او ژويو د نسلونو د ابتدايي پالنې پروسه له مديترانې څخه نيولې تر سند پورې پراخه سيمه کې شوې ده، چېرته چې نوې ټيکنالوژي او نظريات په چټکۍ سره خپاره شوي، او په پراخه کچه شریک شوي وو. اوسمهال، په دې بېلګې بنسټيزه نيوکه دا حقيقت دی چې يا خو په نږدې ختيځ کې غنم له پېژندل شويو ځنګلي انواعو څه په اهلي حالت بدل شوي، او بيا سويلي اسيا ته راوړل شوي دي، يا دا چې په سويلي اسيا کې په تېر کې ځنګلي غنم موجود و، خو د خپلې کومې نښې له پرېښودو پرته په کومه طريقه له منځه تللي.