cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عصبي علوم
تاریخ
د نیورونونو او عصبي سیسټم دندې په هکله پوهاوی د شلمې پېړۍ په اوږدو کې په زیاتېدونکي کچه دقیق او مالیکولي شو. د بېلګې په توګه، په ۱۹۵۲م کال کې، آلن لویډ هوجکین او انډریو هوکسلي د یوه کب لوی اکسون په نیورونونو کې د الکټریکي سیګنالونو د لېږد لپاره یو ریاضيکي موډل وړاندې کړ، کوم ته چې هغوی د «عمل وړتیا یا پوټنشل» نوم ورکړ، او دا چې څنګه دا پیل او خپاره کېږي، چې د هاجکین-هوکسلي موډل په توګه پېژندل کېږي. په ۱۹۶۱-۱۹۶۲ کلونو کې، ریچارډ فیټزهوګ او جي ناګومو د هاجکین-هوکسلي موډل لا ساده کړ، کوم چې د فیټزهوګ-ناګومو موډل په نوم یادېږي. په ۱۹۶۲م کال کې، برنارډ کاتز د نیورونونو تر منځ فضا کې د عصبي لېږد موډل جوړ کړ چې د ساینپس نوم یې پرې کېښود. د ۱۹۶۶م کال په پیل کې، اریک کنډل او همکارانو یې په Aplysia کې د زده‌کړې او حافظې ذخیرې پورې اړوند نیورونونو کې بایوکیمیاوي بدلونونه معاینه کړل. په ۱۹۸۱م کال کې کاټرین موریس او هارولډ لکار د موریس-لکار په موډل کې دا موډلونه سره یوځای ترکیب کړل. دا په زیاتېدونکي توګه کمیتي کارونه د ګڼ شمېر بیولوژيکي نیورون موډلونو او د عصبي محاسباتو موډلونو جوړېدو لامل شول.
ورځ تربلې عصبي سیسټم ته د زیاتېدونکې لېوالتیا په پایله کې، د عصبي علومو ګڼ نوم‌وتي سازمانونه جوړ شوي دي ترڅو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې د ټولو عصب پېژندونکو لپاره یو انجمن رامنځته کړي. د بېلګې په توګه، په ۱۹۶۱م کال کې د مغز د څېړنې نړیوال سازمان، په ۱۹۶۳م کال کې د نیوروکیمیا (عصبي کیمیا) نړیواله ټولنه، په ۱۹۶۸م کال کې د مغزو او چلند اروپایي ټولنه، او په ۱۹۶۹م کال کې د عصبي علومو ټولنه تاسیس شول. په دې وروستیو کې، د عصبي علومو د څېړنو پایلو پلي کول د عصبي اقتصاد، عصبي زده‌کړې، عصبي اخلاق او عصبي قانون په شان پلي کېدونکو رشتو د جوړېدو لامل شول.
د وخت‌ په تېرېدو سره، مغزي څېړنې له فلسفي، آزمېښتي او نظري مرحلو څخه تېرې شوې دي او وړاندوینه کېږي چې په عصبي امپلنټونو او د مغزو سمونې باندې کار کول به په راتلونکي کې مهم وي.
په افغانستان کې د اېتلافي ځواکونو مرګ ژوبله
دا ځکه چې آیساف په ۲۰۰۶ کال کې د افغانستان سوېلي سیمو ته چې پخوا د امریکا يي پوځ تر مستقیم کنترول لاندې وې، خپل  حضورپراخ کړ. لکه څنګه چې د متحده ایالاتو د دفاع وزير رابرټ ګیټس د ۲۰۱۱ کال د جون په ۱۰ نېټه په خپله "وروستي سیاسي وینا" کې څرګنده کړه، "د ناټو د غیرامريکایي غړو هېوادونو له ۸۵۰  زیاتو سرتېرو په افغانستان کې لويه قرباني ورکړې، چې د ډېرو متحدو هېوادونو لپاره د دوهمې نړیوالې جګړې له پای وروسته دا لومړي  پوځي تلفات وو ". سربیره پردې، په اېتلاف کې د غیر ناټو مرسته کونکو سرتېرو (جورجیا، آسترالیا، سویډن، نیوزیلنډ، فنلنډ، اردن، سوېلي کوریا او آلبانیا) ترمنځ د مرګ ژوبلې کچه ۹۵ کسانو ته رسېږي.
د امریکا د ۲۰۰۱ کال له یرغل راهیسې، ۲۰۱۰ کال، د تل پاتې آزادۍ په عملیاتو او د آیساف په عملیاتو کې د ۷۱۱ تنو په مړينه، د بهرنیو پوځیانو لپاره تر ټولو خونړی کال و، چې دې لړۍ له ۲۰۰۳ کال وروسته هر کال دوام لرو.
په ۲۰۰۹ کال کې، په افغانستان کې د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو  ۷۲۲۸ بریدونه وشول، چې د ۲۰۰۸ کال په پرتله ۱۲۰٪ زیاتوالی ښود، او په جګړه کې یو ریکارډ و. په ۲۰۰۹ کال کې د وژل شویو ۵۱۲ بهرنیو پوځیانو له ډلې ۴۴۸ یې په عملیاتو کې وژل شوي وو. د دې کسانو څخه ۲۸۰ تنه د سړک په غاړه د ځای پر ځای شوو چاودېدونکو توکو په چاودنو کې وژل شوي وو. په۲۰۱۰ کال کې، د سړک پر غاړه د ځای په ځای شویو چاودېدونکو توکو بریدونو ۳۳۶۶ تنه امریکایي سرتېري په افغانستان کې ټپیان کړل، چې دا د جګړې له پیل راهیسې د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو له امله د ټولټال ټپیانو نږدې ۶۰٪  تشکیلوي. په ۲۰۱۰ کال کې د وژل شویو ۷۱۱ بهرنیو پوځیانو له ډلې ۶۳۰ یې په عملیاتو کې وژل شوي. د دې کسانو له ډلې ۳۶۸ د ځای پر ځای شویو چاودېدونکو توکو له امله وژل شوي، چې د جګړې له پیل راهیسې تر اوسه د سړک پر غاړه د ځای په ځای شوو چاودېدونکو توکو د ټولو وژل شویو ۳۶ سلنه دي. په ۲۰۱۰ کال کې اورپکو ۱۴۶۶۱ چاودېدونکي توکي  د سړک په غاړه ځای پر ځای کړي وو، چې د تېر کال په پرتله یې ۶۲ سلنه زیاتوالی ښود.
افغانستان
اصلي مقاله: د افغانستان د امنیتي ځواکونو د مرګ ژوبلې د راپورونو نوملړ
آسترالیا
په افغانستان کې د آسترالیایی ځواکونو ۴۱ تنه مړه (۳۴ په عملیاتو کې) او ۲۶۱ نور سرتېري ټپیان شوي دي.
بلجیم
د بلجیم یو سرتېری په افغانستان کې د خدمت پر مهال د مننژیت له امله مړ شو، او ۱۴ سرتېري یې په عملیاتو کې ټپیان شوي دي.
بریتانیا
د ۲۰۱۵ کال د اکتوبر تر ۱۱ پورې، ۴۵۶ بریتانوي سرتېري په عملیاتو کې  ووژل شول  او ۲۱۸۸نور ټپیان شول، نور۵۲۵۱  د ناروغۍ یا غیر جنګي ټپونو له امله زیانمن شوي. له دې ډلې ۴۰۴ تنه عسکر د دښمن سره د عملیاتو په پایله کې ووژل شوي، په داسې حال کې چې ۴۹ تنه یا د ناروغۍ، غیر جنګي ټپونو یا پېښو  له امله مړه شوي او یا لا تر اوسه یې د مرګ لاملونه په رسمي توګه د څېړنو د نامعلومو پايلو له امله نه دي په ډاګه شوي. په ۲۰۰۶ کال کې د مرګ ژوبلې لویه برخه د طالبانو  په مرکز، هلمند ولایت کې د بريتانوي ځواکونو له بیا ځای پر ځای کېدو وروسته منځ ته راغله، ځکه چې د۲۰۰۲  کال د اپرېل او۲۰۰۶ کال د مارچ په لومړیو کې یې یوازې پنځه تنه سرتېري وژل شوي وو.
بلغاریا
په افغانستان کې بلغاریا، یوازې یوه مرګ ژوبله درلوده. لږ تر لږه ۷ بلغاریايي سرتېري په افغانستان کې ټپیان شوي دي.
کاناډا
په افغانستان کې د کاناډا ماموریت چې په سوېل (کندهار ولایت)  کې د طالبانو او نورو اورپکو پر ضد عملیات وو، د کوریا له جګړې وروسته د کاناډا د ټولو محاربوي ماموریتونو په پرتله ترټولو لویه مرګ ژوبله درلوده. د ۲۰۰۲ کال له فبروري څخه د ۲۰۱۱ کال د اکتوبر تر۲۹ پورې، په افغانستان کې  ټولټال ۱۵۷ کاناډايي ځواکونه وژل شوي دي. له دې ډلې ۱۳۲ یې د دښمن د عملیاتو له امله وژل شوي، چې ۹۷ یې د ځای پر ځای شویو چاودېونکو توکو او ماینونو له امله، ۲۲ یې د RPG بریدونو، کوچنیو وسلو او یا د هاوان د ډزو له امله وژل شوي دي، او ۱۳نور یې د ځانمرګو بریدونو له امله له منځه تللي. شپږ نور کاناډايي عسکر د جنګي روزنيزو عملياتو پر مهال د خپلو امريکايي متحدينو د خپل منځیو ډزو له امله ووژل شول. نور ۱۹ کاناډايي سرتېري په افغانستان کې د پېښو یا غیر جنګي لاملونو په پایله کې وژل شوي دي. ۶ په ترافيکي حادثو کې، ۳ نا معلوم غیر جنګي مرګ ژوبلې، ۳ د ځان وژنې، ۲ د چورلکې د سقوط له امله، ۲ د ناڅاپې خورځېدو له امله، ۲ په ناڅاپي توګه د ډزو له امله او ۱ مړینه د ناروغۍ له امله مړه شوي دي. د۲۰۰۲  کال له اپرېل څخه د ۲۰۱۴ کال په مارچ په میاشت کې تر وتلو پورې ۶۳۵ سرتېري په عملیاتو کې ټپیان شوي او ۱۴۱۲د غیر جنګي پېښو له امله ټپیان شوي دي.
کرواسي
د ۲۰۰۶ کال له نومبر وروسته په افغانستان کې لږ تر لږه ۹ کروات پوځیان  ټپیان شوي دي. د ۲۰۱۹ کال د جولای په ۲۴ مه نېټه دری کروات سرتېري په یو موټرسایکل ځانمرګي برید کې ټپیان شول. له ټپیانو څخه یو ډېر ژر د سر د ټپونو له امله مړ شو، په داسې حال کې چې د دوه نورو حالت د لاسونو او پښو د جدي صدماتو سربيره، د ډاډ وړ ښودل شوی و. ډلګی مشر جوزف بريسکي (۲۰۱۹-۱۹۹۲) لومړنی کروات سرتېری دی چې په افغانستان کې مړ شوی دی.
د چک جمهوریت
په افغانستان کې  ۱۴ چکي سرتېري ووژل شول او لږ تر لږه ۲۶ نور ټپیان شول.
ډنمارک
ډنمارک، چې د ناټو یوغړی هېواد دی چې د ۲۰۰۲ کال د جنوري څخه د ۲۰۱۳کال د جولای تر ۱ نېټې پورې یي افغانستان ته ۹۵۰۰  پرسونل لېږلی و. دوی ډېری د ناټو د نړیوال امنیتي او مرستندویه ځواک (آیساف) د یوې برخې په توګه په هلمند ولایت کې ځای پرځای شوي وو.
په ۲۰۰۲ کال کې د ډنمارک لومړنۍ دری مړینې د شوروي د دوران د الوتکې ضد توغندي د شنډولو پر مهال را منځ ته شوې. په ۲۰۰۶ کال کې د ډنمارک پارلمان د یو نوي فرمان په صادرولو، د ډنمارک پوځي عملیات د هېواد په مرکز کې په نسبتا خوندي سیمو کې له غیر محاربوي عملیاتو څخه په جنګي سیمو کې محاربوي عملیاتو ته واړول ترڅو په سوېلي هلمند ولایت کې د بریتانوي ځواکونو تر څنګ جګړه وکړي.۳۷ سرتېري د دښمن په بېلابېلو فعالیتونو او یا هم په خپل منځیو ډزو کې وژل شوي دي، او ۶ تنه په غیر جنګي پیښو کې وژل شوي دي، چې په دې سره د ډنمارک د تلفاتو شمېر ۴۳ تنو ته رسېږي، چې د ایتلاف ځواکونو تر منځ تر ټولو لوړه فی نفر مرګ ژوبله ګڼل کېږي. پر دې سربېره، په عملیاتو کې ۲۱۴ تنه سرتېري ټپیان شوي دي.
همدارنګه، په ۲۰۱۴ کال کې په کابل کې د اروپایي پولیسو د ماموریت یا EUPOL یو ډنمارکي ملکي کارکوونکی ووژل شو.
ایستونیا
په افغانستان کې نهه استونیایي سرتېري ووژل شول: اته یې په عملیاتو کې  او یو یې په پېښه کې ووژل شو، په عملیاتو کې ۹۲ نور عسکر ټپیان شوي دي.
فنلنډ
په افغانستان کې د دښمن په عملیاتو کې دوه فنلنډي سرتېري ووژل شول او لږ تر لږه ۱۱ سرتېري ټپیان شوي دي.
د کارډینالونو ټولنه
د کارډینالانو ټولنه، چې پخوا د کارډینالانو د مقدس کلي په نوم پېژندل کېده، یو سازمان دی چې د کاتولیک کلیسا د کارډینالانو څخه جوړ شوی، چې اوس مهال 223 غړي لري. د دې مجلس غړي د پاپ له خوا ټاکل کیږي او د ژوند تر پایه پورې د مجلس غړي پاتې کیږي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:کارډينالانو ټولنه وېشنيزه:کارډينالان وېشنيزه:کاتوليک کليسا وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:پاپ
وینا پېژندنه
وینا پېژندنه (په انګلیسي: Speech recognition) د کمپیوټر پوهنې او محاسباتي ژب پوهنې هغه فرعي څانګه ده چې هغو لارو چارو او ټکنالوژیو ته پراختیا ورکوي چې د کمپیوټر په واسطه ویل کېدوني کلمات تشخیص او ژباړي؛ همدرانګه دغه اصلي ځانګړنه له ځانه سره لري چې د هغو اړوند لټون کوي. دغه چاره همدارنګه د اتوماتیک وینا پېژندنې (automatic speech recognition) کمپیوټري وینا پېژندنې (computer speech recognition) یا متن ته د وینا اړونکې (speech to text) په نومونو پېژندل کېږي. دغه چاره د کمپیوټر پوهنې، ژبپوهنې او کمپیوټري انجینرۍ په برخه کې پوهه او څېړنې په ځان کې رانغاړي. د دغې چارې معکوس بهیر ته په وینا متن اړول (د وینا سنتز یا speech synthesis) ویل کېږي.
د غږ پېژندنې (voice recognition) یا د ویونکي پېژندنې (speaker identification) اصطلاح بیا د هغو په خبرو باندې د پوهېدو پر ځای د ویونکي پېژندنې ته اشاره لري. د ویونکي پېژندنه کولای شي په هغو سیسټمونو کې چې د یو ځانګړي کس پر غږ باندې تنظیم شوي وي د وینا ژباړه ساده کړي یا هم کولای شي د ویونکي د هویت پېژندنې یا تائید په موخه د یوه امنیتي بهیر د برخې په توګه ترې ګټنه وشي.
له ټکنالوژیک پلوه وینا پېژندنه د پام وړ لاسته راوړنو د ګڼ شمېر پړاونو اوږده مخینه لري. په وروستیو کې د دغه سیسټم اړوند د دقیقو زده کړو او لویو اطلاعاتو په برخه کې له پرمختګونو ګټنه شوې. دغه پرمختګونه نه یوازې په دغه برخه کې د علمي مقالاتو پر بنسټ په اثبات رسېدلي، بلکې تر ټولو مهمه دا چې په نړیوال صنعت کې د دقیقو زده کړو اړوند له بېلابېلو لارو چارو څخه د وینا پېژندنې د سیسټمونو په طراحۍ او کارونه کې ګټنه شوې.
د موټرو په سیسټمونو کې
له ساده غږیزو لارښوونو څخه د تلیفوني اړیکې د نیولو، د راډیویي چینلونو د انتخاب او په شرایطو برابر ځیرک ټلیفون، موسیقي غږونکو وسایلو (MP3 player) او یا هم د موسیقي لرونکو فلشونو څخه د موسیقۍ د چلانولو په برخه کې ګټنه وشي. په موټرو کې د وینا پېژندنې وړتیا د موټرو د ډولونو او ماډلونو له مخې توپیر کوي. یو شمېر نوي موټر د ثابتو چارو د ټولګې پر ځای په طبیعي بڼه د ژبې د تشخیص وړتیا لري او چلونکي ته د دې وړتیا وربخښي چې له بشپړو جملاتو یا رایجو عباراتو څخه ګټنه وکړي. له همدې امله په دغه ډول سیسټمونو کې کاروونکی اړتیا نه لري د هغو لپاره ټاکل شوي کلمات له یادو زده کړي.
طبي اسناد
د روغتیا پالنې په سکتور کې د وینا پېژندنې له سیسټم څخه کېدای شي د طبي اسنادو په وړاندنۍ (front-end) یا وروستنۍ (back-end) برخه کې ګټنه وشي. په وړاندنۍ برخه کې د وینا پېژندنې سیسټم هغه مهال کارول کېږي چې ارایه کوونکی د وینا پېژندنې ماشین هدایت کوي، پېژندل شوي کلمات هماغه ډول چې ویل کېږي څرګندېږي او هدایت کوونکی په اړوندو اسنادو کې د تصحیح او لاسلیک مسئولیت پرغاړه لري. په پای کې وینا پېژندنه هغه مورد ته اړوندېږي چې ارایه کوونکی ډیجټال هدایت کوونکي سیسټم ته لارښوونه کوي، غږ د وینا پېژندنې د ماشین له لارې په لیکلې مسوده اوړي او له اصلي غږیز فایل سره تصحیح کوونکي ته لېږل کېږي چېرې چې بیا په هغو کې سمونونه راوړل کېږي او له هغو بیا وروستی راپور جوړېږي. اوس مهال له تعلیقي وینا پېژندنې (Deferred speech recognition) څخه په پراخه کچه د صنعت په ډګر کې ګټنه کېږي.
لوړ موثریت لرونکې جنګي الوتکې
د یورو فایټر ټایفون جټ الوتکه چې اوس مهال ترې د بریتانیا سلطنتي هوايي ځواک ګټنه کوي، خبرې کوونکي ته له اړوند سیسټم (speaker-dependent system) څخه کار اخلي چې هر پیلوټ اړ دی د هغو لپاره د غږونو یوه ټولګه جوړه کړي. له دغه سیسټم څخه د خوندیتوب د هېڅ یوې حیاتي چارې یا د وسلو اړوند مهمو چارو لکه له وسلو څخه د کار اخیستنې او یا هم د لنډېنګ ګېر (د الوتکې د کېناستې او یا پورته کولو ګېر) په برخه کې ګتنه نه کېږي، خو د پیلوټ په کابین کې د ګڼ شمېر نورو چارو لپاره ترې ګټنه کېږي. غږیزه لارښوونه د بصري/ یا بېرته اورېدل کېدوني غبرګون له مخې تائید کېږي. د دغه سیسټم د طراحۍ اصلي ځانګړنه د پیلوټانو د کاري مسئولیتونو راکمول دي، آن پیلوټ ته د دې اجازه ورکوي څو خپلې الوتکې ته په دوه ساده غږیزو فرمانونو او یا هم تعقیب کوونکو الوتکو ته یوازې په پنځو فرمانونو لارښوونه وکړي.
چورلکې
د لوړ کیفیت لرونکې غږ پېژندنې پر وړاندې ستونزې په ځانګړې توګه د چورلکو او همدارنګه د جټ جنګي الوتکو په چاپېریال کې د فشار او اخلال سره اړوندې دي. د غږیز اخلال ستونزه د چورلکو په چاپېریال کې ډېره شتون لري، دا نه یوازې د چورلکې د غږ د لوړوالي له امله ده بلکې له دې امله هم ده چې د چورلکو پیلوټ له بشپړې سر پټونکې خولۍ څخه ګټنه نه کوي څو په مایکروفون کې د غږیز اخلال د کمښت لامل وګرځي. په چورلکو کې د وینا پېژندنې د سیسټمونو د پلي کولو لپاره په ورستۍ لسیزه کې پام وړ ازمویونکې او ارزونکې پروژې پلې شوي، له دغو څخه پام وړ یې د متحده ایالاتو د پوځ له خوا اویونیک څېړنې او پراختیايي چارې (AVRADA) او همدارنګه په بریتانیا کې د سلطنتي فضايي څېړنېز بنسټ هڅې دي. همدارنګه د فرانسې له خوا په پوما چورلکو کې د وینا پېژندنې هڅې هم په کې شاملېږي. له دې سربېره کاناډا هم په چورلکو کې د وینا پېژندنې اړوند ګټمنې چارې ترسره کړې. د هغو پایلې هڅونکې وې چې د مخابرو د کنټرول، د هدایت او لار موندنې د سیسټمونو د تنظیم، او په اتوماتیک توګه د موخې ټاکلو په سیسټم کې ترې ګټنه کېدله.
د زده کړو په ډګر کې ګټنه
د ژبې د زده کړې په برخه کې، وینا پېژندنه کولای شي د دویمې ژبې په زده کولو کې ګټمنه پرېوزي. د هغو په مرسته کېدای شي سم تلفظ زده شي؛ همدارنګه له کاروونکي شخص سره مرسته کوي څو په روانه توګه خبرې کول زده کړي.
هغه زده کوونکي چې ړانده دي یا هم د کمزوري لید لرونکي دي کولای شي له دغې ټکنالوژۍ څخه د کلماتو د انتقال او وروسته د کمپیوټر په مرسته د هغو له بېرته لوستلو ګټه واخلي، همدارنګه کمپیوټر او یا هم کیبورډ ته له کتلو پرته په غږیز هدایت له کمپیوټر ګټنه وکړي.
د متحده ایالاتو کلتور
د امریکا د متحده ایالاتو کلتور په خپل اصل کې لوېدیځې او اروپایي رېښې لري، چې لا تر اوسه پکې د اسیایي-امریکايي، افریقایي- امریکایي، لاتیني امریکایي او ځایي امریکایي وګړو او د هغوی د کلتورونو اغېزې شاملې دي. متحده ایالات خپلې جلا ټولنیزې او کلتوري ځانګړتیاوې لري، لکه لهجه، موسیقي، هنرونه، ټولنیز عادتونه، خواړه او فلکلور. متحده ایالات د خپل تاریخ په اوږدو کې دې هېواد ته په لوړې پیمانې سره د اروپایي مهاجرتونو، د خپلو اصلي سلګونو قومونو او کلتورونو، او د افریقايي-امریکايي غلامۍ  له امله کومه چې د اړوندو غلامانو په ازادۍ تمامه شوه، له توکمیز پلوه متنوع دي. د امریکا متحده ایالات یو انګرېزي ژبی هېواد دی چې قانوني سېستم یې له عرفي انګلو قانون (Anglo common law) څخه راویستل شوی دی.
رېښې، پراختیا، او خورېدل
د متحده ایالاتو اروپایي رېښې په مستعمره شوې شمالي امریکا کې د برتانوي او هسپانوي واکمنۍ پر مهال له انګرېزانو او هسپانوي اوسېدونکو څخه سرچینه اخلي. په ۱۷مه زېږدیزه پېړۍ کې په برتانوي ټاپو ګانو کې د انګیسي توکمه خلکو بېلابېلې ډلې د نورو خلکو بالعکس غوڅ توکمیز اکثریت وې ( په ۱۷۰۰ز کال کې د مستعمرو نفوس ۲۵۰۰۰۰ و) او د ټول ۳.۹ میلونه نفوس ٪۴۷.۹ سلنه یې جوړاوه. د ۱۷۹۰ز کال د شمېرنو په اساس د نوموړي نفوس له منځه ٪۶۰ یې سپین پوستو تشکیلاوه ( چې له دې جملې څخه ٪۳.۵ وېلش،  ٪۸.۵ یې ایرلنډي سکاچان، ٪۴.۳ سکاټان، ٪۴.۷ ایرلنډیان، ٪۷.۲ جرمنیان، ٪۲.۷ هالنډیان، ٪۱.۷ فرانسویان او ٪۲ سویډنیان وو). انګلیسي توکمیزې ډلې په هغې لویو کلتوري او ټولنیزو انګېزو او لیدلورو کې ونډه درلوده کومې چې وروسته په امریکایي شخصیت بدلې شوې. په هره مستعمره کې له مجموعي نفوس څخه  په پنسلوانیا کې له ٪۳۰ نیولې په ماساچوست کې تر ٪۸۵ پورې اوسېدل. له ۱۷۲۰مې زیږدیزې لسیزې څخه تر ۱۷۷۵ز کال پورې د غیر انګلیسي مهاجر جمیعت لوی شمېر لکه جرمنیانو (۱۰۰۰۰۰ یا ډېرو)، سکاچ ایرلنډیانو (۲۵۰۰۰۰)، د انګلیسي کلتور رېښه بډایه کړه او بڼې ته یې تغیر ورکړ. مذهبي لیدلوری د پروتستانت عیسویت ځینې نسخې وې (چې د نفوس ٪۱.۶ انګرېز، جرمني او ایرلنډي کاتولیکان وو).
جېفرسني دېموکراسي یو بنسټیز امریکایي کلتوري نوښت و، کوم چې تر اوسه پورې د دې هېواد د هویت یوه اساسي برخه ده. د جېفرسن  د وېرجینیا ایالت په اړه یادښتونو په نامه کتاب ښایي د یو امریکايي له خوا لومړنی اغېزناک کورنی کلتوري نقد و، او د ځینو مطرحو اروپایانو د هغو نظریو پر وړاندې چې ځایي امریکايي نباتات او ژوي (د انسانانو په شمول) یې کم اصل بلل، لیکل شوی و.
د تاریخي مهاجرتونو په واسطه لویې کلتوري اغېزې راوړل شوې دي، چې نوموړې اغېزې په ځانګړې توګه د هېواد په زیاترو  برخو کې له جرمني څخه، په شمال لوېدیځ کې له ایرلنډ او اېټالیې څخه، او په هاوایي کې له جاپان څخه راوړل شوې دي. د لاتیني امریکا کلتور په ځانګړې توګه په هغو سیمو کې چې پخوا پکې هسپانویان مېشت وو، څرګند دی، په داسې حال کې چې یو څه یې له مهاجرتونو څخه هم اخیستی دی، لکه اسیايي-امریکايي کلتورونه (په ځانګړې توګه په شمال لوېدیځو او د لوېدیځ ساحل په سیمو کې). د کارابین کلتور په زیاتېدونکې بڼه د مهاجرت په واسطه معرفي شوی دی او په زیات شمېر ښاري سیمو کې راڅرګند شوی دی. د غلامۍ له لغوه کېدو راهیسې، کارابین د تر ټولو لومړنیو او لویو تور پوستو مهاجرو ډلو سرچینه، په متحده ایالاتو کې د تور پوستو د جمیعت د ودې د پام وړ سرچینه بلل کېږي او په زده کړو، موسیقۍ، سپورټونو او سرګرمۍ/ساتېرۍ کې یې لویه اغېزه درلودلې ده.
اصلي کلتور په هغو سیمو کې چې لویه پیمانه توزېع شوی یا بې ځایه شوی نفوس نه لري، پیاوړی دی، چې پکې په دودیزه حکومتولي، او د جایدادونو ګډې ادارې چې اوس په قانوني ډول د سپما د هندي ادارو (Indian reservations) له خوا اداره کېږي، شاملې دي (د سپما لویې ادارې تر ډېره په لوېدیځ کې، په ځانګړې توګه په ارېزونا او سوېلي ډاکوټا کې دي). له اروپایانو سره له اړیکې وروسته د اصلي کلتور برخلیک ډېر زیات بدل شوی دی. د بېلګې په توګه، د متحده ایالاتو په کارابین قلمروونو کې د تاینو کلتور تقریباً نشت شوی دی او د زیاتو امریکایي ژبو په څېر نور په تاینو ژبه خبرې نه کېږي. په پرتلیزه توګه، د هاوايي ژبه او د هاوايي د اصلي اوسېدونکو کلتور په هاوايي کې ژوندي پاتې شوي دي او د متحده ایالاتو له اصلي خاورې څخه د راتلونکو مهاجرینو (چې له ۱۸۹۸ز کال له ادغام څخه مخکې پیل شوي وو) او تر یوې کچې د جاپاني مهاجرینو له هغو سره مخلوط شوي دي. چې نوموړو په ځینې برخو کې لکه د څپو د سپرلۍ او د هاوايي د کمیسونو په څېر له پام وړ صادراتو سره اصلي امریکايي کلتور اغېزمن کړی دی.
د هغو سیمو زیاتره ژبې چې اوس د متحده ایالاتو قلمرو دی له انقراض یا نشت کېدو سره مخ شوې دي،[سرچینې ته اړتیا لري]  او د انګرېزانو د اقتصادي او اصلي کلتوري بهیر واکمني په زیاترو ځایونو کې نور ژوندي پاتې شوي کلتورونه تهدیدوي. تر ټولو عمده اصلي ژبې: ساموان، هاوايي، ناواژو، چېروکي، سیوکس، او د اېنوئت ژبو یو طیف شاملوي. ( د پوره فهرست کولو په موخه د امریکاګانو اصلي ژبې ورسره په پاسفیک قلمرو کې چامورو او کارولینایي  وګورئ). [معتبرې سرچینې ته اړتیا لري]   توکمیز ساموایان په امریکایي ساموا کې اکثریت دي؛ چامورو (که څه هم یوه لږکۍ یا اقلیت ژبه ده) لا تر اوسه هم  په ګوام کې تر ټولو لویه توکمیزه ډله ده، او ورسره په څنګ کې رافالواچ  یا کارولینايي ژبې د شمالي ماریانا په ټاپو ګانو کې کوچینۍ اقلیت ژبې دي.
امریکایي کلتور دواړه محافظه کار او لېبرال عناصر، ساینسي او مذهبي رقابتونه، سیاسي جوړښتونه، رېسک قبلول او ازاد بیان، ماتریالېستي او اخلاقي عناصر شاملوي. د ځانګړو ثابتو ایدیولوژیکي اصولو (د بېلګې په توګه فرد پالنې، برابرۍ غوښتنې، او په ازادۍ او جمهوري غوښتنې باندې باور) سره سره، امریکایي کلتور خپل جغرافیایي مقیاس او نفوسو ته په کتو سره بېلابېل بیانونه لري.
متحده ایالات په دودیز ډول د ویلې کولو د یو لوښي په توګه په نظر کې نیول شوي دي، چې مهاجرینو پکې ونډه درلودلې ده اما په پای کې له امریکایي اصلي کلتور سره یو شان شوي دي. په هر ترتیب، په ۱۹۶۰مه زېږدیزه لسیزه کې په پیل کولو سره تر نن ورځې پورې، دغه هېواد د کلتوري تکثر پالنې او ګوند  پالنې خوا ته میل موندلی دی. د دې هېواد تاریخ، ځانګړو فرعي کلتورونو (که هغه د توکم پر بنسټ دي یا د نورو مشترکاتو لکه ګېتو یا هغه سیمې چې اوسېدونکي یې له یو قوم یا یومذهب څخه وي) په یو شمېر ګاونډیانو باندې غلبه درلودلې ده، یوازې په نسبي ډول له یو لا پراخ کلتور سره ترکیب شوي دي. د امریکایي کلتور وسعت ته په کتو سره، په متحده ایالاتو کې زیات شمېر مدغم شوي اما بې ساري فرعي کلتورونه موجود دي، چې ځینې یې له هېڅ یوې ځانګړې جغرافیې سره تړاو نه لري. په متحده ایالاتو کې د یو وګړي کلتوري تړاو ښايي په عمومي ډول په ټولنیزه طبقه، سیاسي جهت ګیرۍ او زیات شمېر شخصي ځانګړتیاوو لکه دیني مخینې، دندې او د توکمیزې ډلې غړیتوب پوري تړلی وي.
سیمه ییز توپیرونه
د متحده ایالاتو نیمه-نیمه متمایزې کلتوري سیمې نیو انګلنډ، منځنی اتلانتیک، جنوب، منځنی لوېدیځ، سوېل لوېدیځ، او لوېدیځ ـــ داسې یوه سیمه چې نوره هم د ارام سمندر په ایالتونو او په غرنیو ایالتونو باندې وېشل کېدی شي، شامل دي.
د قاره یی متحده ایالاتو لوېدیځ ساحل چې له کالیفورنیا، اورېګون، او واشنګټن له ایالت څخه تشکیل شوی دی، ځینې وختونه همداراز ورته چپی ساحل ویل کېږي چې د هغه چپې سیاسي جهت ګیرۍ او ټولنیز لېبرالېزم ته اشاره ده.
د متحده ایالاتو سوېل په ټولنیزه توګه خپل محافظه کار ټولنیز پروتستانېزم ته په کتو سره، کوم چې د دغې سیمې یوه د پام وړ برخه ده، ځینې وختونه په غیر رسمي توګه د انجیل کمربند بلل کېږي. هلته په عمومي توګه د ټولو اړوندو فرقو تر منځ په عیسوي کلیسا کې حضور له ملي اوسط څخه لوړ دی. دا سیمه معمولاً له منځني اطلس له کاتولېزم او هندويېزم، په اوتاه او ایداهو کې د مورمون له دهلېز، او د منځني لوېدیځ او لویو سواحلو د نسبتاً سیکولر نوي انګلنډ د پروتستانېزم له اصلي لیکې سره پرتله کېږي. د بې دینه وګړو سلنه په شمال ختیځ او د نوي انګلنډ په وېرمونټ ایالت کې په ٪۳۴ سره د الاباما د انجیل کمربند له ایالت له ٪۶ سره په مقایسې سره تر ټولو لوړه ده.
اموي کورنۍ
د اموي کورنۍ (عربي: بَنُو أُمَیَّةَ) د ۶۶۱ز او ۷۵۰ز کلونو کې او وروسته د ۷۵۶ز او ۱۰۳۱ز کلونو ترمنځ د اندلس (اسلامي هسپانیا) د خلافت واکمنه کورنۍ وه، چې له اسلام نه مخکې دوره کې په مکه کې د قریش قبیلې له نامتو طایفې او د امیه بن عبداشمس اولادې نه ګڼل کېده. دغه راز د اسلام له ستر پیغمبر حضرت محمد (ص) سره د دوی له سخت مخالفت سره سره، امویانو په ۶۳۲ کال کې د پیغمبر (ص) له مړینې نه مخکې اسلام قبول کړ. همدارنګه د اموي قبیلې نه عثمان (ع) د محمد (ص) لومړنی ملګری او درېیم خليفه و، چې له ۶۴۴-۶۵۶ کلونو کې واکمني کوله، پداسې حال کې چې یادې کورنۍ نور واليان هم درلودل، چې یو له دغو واليانو نه لومړی معاویه و، چې د مسلمانانو لومړۍ کورنۍ جګړه (۶۵۶-۶۶۱ز کلونو) کې له خلیفه علي (ع) سره یې مخالفت وکړ او بیا یې اموي خلافت رامنځته کړ او دمشق یې خپله پلازمینه وټاکله، چې په دې ډول دا د اموي سلطنت پیل په ډاګه کويږ دغه راز په اسلامي تاریخ کې دا لومړنی میراثي کورنۍ او یوازینی حکومت و، چې د خپل وخت کې په ټوله اسلامي نړۍ واکمني کوله.
د امويانو واکمني د مسلمانانو په دویمه کورنۍ جګړه کې وننګول شو، چې په ترڅ کې يې د معاويه سفياني کورنۍ په ۶۸۴ کال کې د لومړي مروان له خوا بدله شوه په دې توګه یې د امويانو د خلافت مرواني لیکه جوړه کړه. امویانو د مسلمانانو د لومړنیو فتوحاتو مشري کوله او شمالي افریقا، هسپانیا، منځنۍ اسیا او سند یې فتح کړ، خو یادو پرله پسې جګړو د دولت پوځي سرچینې له منځه یوړلې. له بلې خوا د الید او خوارجو پاڅونونو او قومي سیالیو دولت له دننه نه کمزوری کړ، چې په پای کې په ۷۵۰ کال کې عباسیانو د دویم مروان خلافت ړنګ کړ او د کورنۍ زیاتره غړي یې قتل عام کړه، خو یو له ژوندي پاتې شوو کسانو نه عبدالرحمن چې د خلیفه هشام بن عبدالمالک لمسی و هسپانیې ته وتښتېد او هلته یې د قرطبې امارت رامنځته کړ، چې د هغه د اولادې درېیم عبدالرحمن په ۹۲۹ کال کې د خلافت ځایناستۍ وټاکل شو. دغه راز له نسبتا لنډې طلايي دورې نه وروسته د قرطبې خلافت په ۱۰۳۱ کال کې په څو خپلواکو سلطنتونو ووېشل شو او په دې ډول د اموي کورنۍ سیاسي پای په ډاګه کړ.
له اسلام نه مخکې منشاء
امویان یا بني امیه د قريشو د لويې قبيلې هغه طایفه وه چې د اسلام له راتګ نه مخکې یې په مکه کې واکمني کوله. قریشو د کعبې په ساتنې او پالنط سره د عربو قبیلو په منځ کې ډېرعزت درلوده، ځکه هغه مهال په ټوله عربي ټاپووزمه کې د مشرکانو ترټولو سپیڅلی ځای ګڼل کېده. همدارنګه د قريشو يو مشر عبد مناف بن قسي چې پنځمې پېړۍ په وروستيو کې ژوند کاوه د کعبې او حاجيانو د ساتنې او امنیت مسووليت په غاړه درلوده، چې وروسته دا دنده د هغه زامنو عبد شمس، هاشم او نورو ته ورکول شوه، چې عبدالشمس د امیه پلار و.
اميه د عبد شمس پر ځای د مکې د قايد (جنګ وخت قوماندان) په توګه وټاکل شو. دا مقام احتمالآ یو سیاسي پوست و چې د ساحوي قوماندې پرځای یې د جګړې په وخت کې د مکې د پوځي چارو لارښوونه کوله. ځکه چې امویان د پام وړ سیاسي او نظامي تنظیمي مهارتونو لپاره پېژندل شوي و.
د ۶۰۰ کال په شاوخوا کې قریشو د نورو عربو تر منځ خپلې سوداګریزې چارې پراخه کړې په دې ډول په شمال کې یې سوریې او په جنوب کې یمن ته کاروانونه تنظیم کړل. بني اميه او بني مخزوم چې د قريشو دوه نورې مشهورې قبيلې وې په دغو سوداګریزو شبکو باندې تسلط درلود. همدارنګه دوی له کوچیانو عربو قبیلو سره اقتصادي او نظامي اتحادونه جوړ کړل او په دې توګه یې د شمالي او مرکزي عربو دښتو پراخه سیمې کنټرول کړې او په عربستان کې یې سیاسي واک ترلاسه کړ.
له اسلام سره مخالفت او د اسلام منل
کله چې د قریشو د بني هاشم قبیلې نه د اسلام پېغمبر حضرت محمد (ص) په مکه کې خپل دیني تعلیمات پیل کړل، نو د قریشو له مخالفت سره مخ شو. په داسې حال کې چې هغه د مدينې د اوسېدونکو ملاتړ لاس ته راوړ او په ۶۲۲ کال کې له خپلو پيروانو سره هلته ولاړ. د بني اميه په شمول د عبد شمس اولاده د قريشو قبیلې له مهمو مشرانو نه وه چې له محمد (ص) سره مخالفت کاوه. دغه راز په ۶۲۴ کال کې د بدر په جګړه کې د بني مخزوم مشرتابه د ابوجهل په مشرۍ له مسلمانانو سره په جګړه کې د زیاتو زیانونو په پایله کې د بني مخزوم قبیلې ځایناستی شو او په دې توګه له هغه وروسته د اموي مشرانو څخه ابو سفيان د مکې د لښکر مشر شو چې د احد او خندق په جګړو کې يې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم په مشرۍ له مسلمانانو سره جګړه وکړه.
ابو سفیان د هغه زامنو او د امویانو له ډېرو نورو غړو سره  د محمد صلی الله علیه وسلم د ژوند په پای کې د مکې له فتحې نه وروسته اسلام قبول کړ. د ابو سفیان په ګډون د امویانو د نامتو مشرانو د وفادارۍ د یقیني کولو لپاره محمد (ص) هغوی ته نوي اسلامي حکومت کې سوغاتونه او مهمې دندې وړاندې کړې. همدارنګه هغه يو بل اميه چې عتاب بن اسيد بن ابي العيس نومېده د مکې د لومړي والي په توګه وټاکه. دغه راز که څه هم مکې د یو مذهبي مرکز په توګه خپل ځای ساتلی و، خو مدینې د مسلمانانو د سیاسي مرکز په توګه خپل فعالیت کاوه. همدارنګه ابو سفیان او بنو امیه د خپل مخ پر زیاتیدونکي سیاسي نفوذ د ساتلو لپاره ښار ته ولاړل.
په ۶۳۲ کال کې د محمد صلی الله علیه وسلم مړینه د ځایناستي کړکېچ رامنځته کړ، ځکه چې په ټوله عربستان کې د کوچیانو قبیلې چې اسلام یې قبول کړی و، د مدینې له واکمنۍ نه جلا شوي و. په دې ډول ابوبکر(ع) چې د محمد (ص) یو له پخوانیو ملګرو او لومړنیو مسلمانانو نه و، د خليفې (د اسلامي ټولنې ستر سیاسي او مذهبي مشر) په توګه وټاکل شو. ابوبکر امویانو ته د سوریې په فتحه کې د مهم رول په ورکولو سره دوی ته ډېر توجه وکړه. لکه څنګه چې هغه د امویانو له ډلې نه خالد بن سعید بن العاص د عملیاتو د قومندان په توګه وټاکه او د هغه په ځای یې نور قومندانان چې په هغو کې د ابو سفیان زوی یزید هم و وګومارل. دغه راز ابو سفیان لا دمخه په سوریه کې ملکیت او سوداګریزې شبکې درلودې.
د ابوبکر(ع) ځایناستۍ خلیفه عمر (۶۳۴-۶۴۴ کلونو کې) په اداري او نظامي چارو کې د محمد (ص) د پخوانیو ملاتړو په ګټه د قریشو د اشرافو نفوذ محدود کړ، خو په سوریه کې د ابو سفیان د اولادې د مخ پرزیاتېدونکي دریځ کې خنډ نه شو. دغه راز کله چې په ۶۳۹ کال کې د عمر رضی الله عنه د ولایت مشر ابو عبیده بن الجراح وفات شو، نو یزید یې په سوریه کې د دمشق، فلسطین او اردن د والي په توګه وټاکه او د یزید له مړینې لږ وروسته د هغه ورور معاویه یې ځایناستی کړ. د ابو سفیان له زامنو سره د عمر استثنايي چلند ښايي د هغه کورنۍ ته د درناوي له امله و.
د جنت کونجيانې
په کلیسایی انځورونو کې، د پاپ نښه (د هر پاپ نښه) او هولي سي او واتیکان د یو بل سره تړلو کونجيانو عکس شامل دی چې د سینټ پیټر دفتر کليانو ته اشاره کوي، د جنت کیلي، یا د آسمان د سلطنت کونجيانې، کوم چې د رومن کاتولیک ښوونې سره سم، عیسی پیټرس سره دا ژمنه وکړه، او هغه ته یې د منع کولو او آزادولو توان ورکړ. د متی په انجیل 16:19 ، عیسی پیټر ته وايي ، "زه تا (پیټر) ته د خدای د سلطنت کونجيانې درکوم ، نو هره دروازه چې تاسو په ځمکه خلاصوئ په آسمان کې به خلاص شي ، او هره دروازه چې تاسو وتړئ. په ځمکه کې، په اسمان کې نږدې »
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:عيسايت وېشنيزه:عيسويت وېشنيزه:مسيحيت وېشنيزه:کارډينالانو ټولنه وېشنيزه:پاپ موسيقي
نوی ښاریتوب
نوی ښاریتوب د ښاري ډیزاین یو خوځښت دی چې د پلي تګ وړ داسې محلونو په رامنځته کولو سره له چاپېریالي اړخه غوره عادتونه ترویجوي چې د کار او کور بېلابېل ډولونه رانغاړي. دا خوځښت په متحدو ایالتونو کې د ۱۹۸۰یمې لسیزې په لومړیو کې راڅرګند شو او په تدریجي توګه یې د املاکو پر پراختیا، ښاري پلان جوړونه او د ښاروالۍ د ځمکې کارولو د ستراتیژیو پر ګڼو اړخونو اغېزې وښندلې. نوی ښاریتوب هڅه کوي چې د ښاري پراخوالي او له دویمې نړیوالې جګړې وروسته ښاري پراختیا سره تړلې ستونزې حل کړي.
نوی ښاريتوب په کلکه د ښاري ډیزاین د هغو کړنچارو تر اغېزې لاندې دی چې تر دویمې نړیوالې جګړې په وړاندې پېر کې د موټرو د رامنځته کېدو تر وخته پام وړ برجسته وې. دا خوځښت لس بنسټیز اصول لري چې د دودیز ګاونډ یا محلې پراختیا او لېږد یا ټرانزیټ محوره پراختیا یې د بېلګې په توګه یادولی شو. ټولې دا ایډیاوې بېرته دوو مفکورو ته ورګرځېدای شي چې د ټولنې حس رامنځته کول او د ایکولوژیکي یا ژواک چاپېریالي کړنو او چلندونو پراختیا دي.
د نوي ښاریتوب تنظیموونکې اداره د نوي ښاريتوب کانګرس دی چې په ۱۹۹۳ کال کې تاسیس شوی دی. بنسټیز متن یا لیکلي اصول یې د نوي ښاريتوب منشور دی چې پیل یې په لاندې ټکو سره شوی دی:"موږ د لاندې اصولو د ملاتړ لپاره د عامه پالیسۍ او پرمختیایي کړنو د بیا تنظیم ملاتړ کوو: محلې او ګاونډونه باید د کارېدنې او نفوس له پلوه متنوع وي؛ ټولنې باید د پیاده تګ او ټرانزیټ او همدارنګه د موټر لپاره ډیزاین شي؛ ښارونو او ښارګوټو ته باید له فزیکي پلوه د تعریف شویو او په نړیواله کچه د لاسرسي وړ عامه ځایونو او ټولنیزو بنسټونو په مرسته بڼه ورکړل شي؛ ښاري ځایونه باید د معمارۍ او منظرو د ډیزاین په مرسته داسې تنظیم شي چې د سیمه‌ییز یا ځایي تاریخ، اقلیم، ژواک چاپېریال او ودانیزو چلندونو ښودنه وکړي."نوي ښارمېشتي د پرانیستې فضا، له شرایطو سره د مناسبې معمارۍ او پلان جوړونې، کافي زېربناوو رامنځته کولو لکه د سپورت اسانتیاوې، کتابتونونه او ټولنیز مرکزونه او د کار او کور د متوازن انکشاف لپاره د سیمه‌ییز پلان ملاتړ کوي. دوی باور لري چې د دوی تګلارې کولی شي پر بایسکلونو د تګ راتګ، پیاده تګ، یا په رېل ګاډي کې د تګ لپاره د خلکو د هڅولو له لارې ټرافیکي ګڼه ګوڼه راکمه کړي. دوی دا هیله هم لري چې دا ډول ترتیبات به د ارزانه کورونو عرضه زیاته کړي او د ښارګوټو بې رویې پراخوالی به راکم کړي. د نوي ښاریتوب منشور د تاریخي ساتنې، خوندي سړکونو، زرغونو ودانیو او د براونفیلډ یا شاړو ځمکو د بیا پراختیا په څېر مسائل هم رانغاړي. د هوښيار ښاریتوب لس اصول همدا راز د نویو ښاري تګلارو لپاره هم ځینې لارښوونې بیانوي.
د معمارۍ له اړخه نوې ښاري پراختیاوې که څه هم تل داسې نه وي خو بیا هم ډېری وختونه له نویو کلاسیکو، پوسټ ماډرن، یا ځایي سټایلونو سره مل وي. د دغه خوځښت اصول د تکاملي معمارۍ په ډګر کې منعکس شوي دي.
مخینه
د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې ښارونه په عمومي ډول د پیاده تګ وړ او مختلطې کارېدنې د محلونو پر بنسټ تنظیم شوي وو. په بشري تاریخ کې یې د یوه داسې ښار معنا لرله چې په بشپړ ډول د پیاده تګ وړ وو، که څه هم د ډله‌ییز ټرانزیټ له پراختیا سره ښار ته لاسرسی د ترانزیټي کرښو پر امتداد بهر ته وغځېد او د پیاده تګ د نویو ټولنو وده یې شونې کړه چې د ښار د اطرافو برقي ښاري اتوبوسونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. خو د ارزانه موټرو او د حکومتونو د مناسبو پالیسیو په راتګ سره پام له ښارونو څخه واوښت او د موټرو پر اړتیاوو متمرکزو پراختیایي لارو ته پام ډېر شو.
په ځانګړې توګه له دویمې نړیوالې جګړې وروسته ښاري پلان جوړونه په لویه کچه د ښاروالۍ د منطقه‌بندۍ یا ناحیه کولو د مقرراتو پر کارولو متمرکزه وه تر څو استوګنیزه پراختیا له سوداګریزې او صنعتي پراختیا څخه جلا کړي او د ټیټ-تراکم یوې واحدې کورنۍ ته د داسې کورونو پر جوړولو تمرکز وکړي چې د مخ پر ودې منځنۍ طبقې لپاره غوره کورونه وبلل شي. د هغه ځای فزیکي جلا کول چې هلته خلک ژوند کوي له هغه ځای څخه چې دوی کار په کې کوي، توکي پېري او هلته خپل تفریحي وخت وختونه تېروي، له کم تراکم لرونکو کورونو سره یو ځای چې ډېری وختونه یې د تاریخي نورمونو په پرتله د نفوس تراکم خورا کم کړی، د عملي ترانسپورت لپاره د موټرو اړتیا زیاته کړه او پر موټرو یې د تکیې د کلتور له رامنځته کېدو سره مرسته وکړه.
نوی ښاریتوب یو پراخ خوځښت دی چې بېلابېلې څانګې او جغرافیایي مقیاسونه رانغاړي. که څه هم د ودې دودیز چلند لا هم مسلط دی، خو نویو ښاري اصولو د پلان جوړونې، معمارۍ، او عامه پالیسۍ په برخو کې په زیاتېدونکې توګه خپل اغېز لرلی دی.
مېډکېیر/ درمل پالنه (متحده ایالات)
په ۲۰۱۹ کال کې د درمل پالنې د باوریانو د ۲۰۱۸ کال د راپور پر بنسټ، مېډکېیر له ۵۹.۹ میلیون څخه ډېرو کسانو ته روغتيايي بیمه وړاندې کړې- چې له ۵۲ میلون څخه زیات شمېر هغه کسان وو چې عمرونه يې له ۶۵ کلونو څخه پورته وو او نږدې ۸ ميلیون ځوان عمر لرونکي کسان وو. د درمل پالنې  د باوریانو او د مېډپک څېړنيزې ډلې د کلني راپورونو له مخې مېډکېیر/درمل پالنه د ثبت شویو افرادو د روغتيا پالنې نږدې نیمايي لګښت ته پوښښ ورکوي. هغه کسان چې یادې برنامې ته نوم‌لیکنه کوي نږدې تل خپل پاتې ډېر لګښتونه د اضافي خصوصي بیمې او/ یا د درمل پالنې د سي یا ډي برخې د عمومي روغتیا له پلان سره د یوځای کېدو له لارې پرې کوي. په ۲۰۲۰ کال کې د متحده ایالاتو فېدرال دولت ۷۷۶.۲ ميليارد ډالر پر مېډکېیر لګولي وو.
دا مهمه نه ده چې ګټه‌اخیستونکي له دې دواړو څخه کومه يوه ټاکي- یا که‌چېرې دوی د هېڅ کوم اضافي کار د نه تر سره کولو پرېکړه وکړي (د درمل پالنې د باوریانو د کلني راپور له مخې په ټول کال کې نږدې ۱ سلنه) ګټه‌اخیستونکي د روغتیا پالنې اړوند نور لګښتونه هم لري. دا په اصطلاح له جېب څخه بهر (OOP) اضافي لګښتونه دي چې د کسروړ لګښت او ګډ پرداختونه/تادیې په‌کې شاملېدی شي؛ له پوښښ پرته خدمتونه- لکه اوږدمهاله ساتنه، د غاښونو، غوږونو او سترګو پالنه؛ د کلنیو فزیکي معایناتو لګښت (د هغو کسانو لپاره چې د روغتیايي پلان په سي/C برخه کې چې فزیکي برنامې دي نه شاملېږي) او د ټول عمر لپاره د مېډکیېر لومړني او په هره پېښه پورې محدود لګښتونه هم په‌کې شاملېږي. مېډکیېر د خاص ورځني مزد، د ګټې اخیستونکو د بیمې حق، د ګټې اخیستونکو د اضافي مالیاتو، ګډو لګښتونو، د کسر وړ لګښتونو او د متحده ایالاتو د خزانو د عمومي عاید له ترکیب څخه تامينیږي.
د مېډکیېر/درمل‌پالنې برخې: درمل پالنه په څلورو برخو وېشل کېږي: A، B، C او D. د اې/ Aبرخه يې روغتونونو، ماهرو نرسانو او د مرستون خدمتونو ته پوښښ ورکوي. د بي/ B برخه یې سمدلاسه/له بستر څخه بهر ناروغانو اړوند خدمتونه وړاندې کوي. د ډي/ D برخه يې هغه درملو ته پوښښ ورکوي چې کس يې په‌خپله تجویزولی شي، پر دې سربېره د سي/ Cبرخه یوه بدیله برخه ده چې ناروغانو ته د خپل پلان د ټاکنې اجازه ورکوي او له اضافي ګټو سره اې او بي ته ورته خدمتونه وړاندې کوي. د دې څلورو پلانونو جزئیات په لاندې ډول دي:
تاريخچه
اصلاً په متحده ایالاتو کې د «مېډکېیر/درمل پالنې» نوم هغې برنامې ته اشاره درلوده چې په پوځ کې خدمت کوونکو افرادو د کورنیو لپاره يې د روغتیاپالنې اړوند خدمتونه د روغتيايي پالنې قانون د یوې برخې په توګه چې په ۱۹۵۶ کال کې تصویب شو وړاندې کول. ولسمشر ډوایټ. ډي. اېزونهاور د ۱۹۶۱ کال په جنورۍ کې د زړېدلو په اړه د سپينې ماڼۍ لومړنی کنفرانس جوړ کړ چې په هغه کې د ټولنیز تامين د ګټه اخيستونکو لپاره د روغتيايي پالنو د يوې برنامې د رامنځته کولو وړاندیز وشو.
د ۱۹۶۵ کال په جولای کې، کانګرېس د ولسمشر لېنډون جانسون په مشرۍ له هېڅ ډول عاید یا طبي تاريخچې پرته د ۶۵ کلونو او له هغه څخه زیات عمر لرونکو کسانو لپاره د اتلسم په نوم د ټولنیز تامين قانون تصویب کړ. جانسون د ۱۹۶۵ کال د ټولنیز تامين سموونې د ۱۹۶۵ کال د جولای په ۳۰ د هري اېس. ترومن په ولسمشریز کتابتون کې د میسوري په اېنډېپېنډېنس ښار کې لاسلیک کړې. پخوانی ولسمشر هري اېس. ترومن او د هغه مېرمن، پخوانۍ لومړۍ مېرمن بيس ترومن د دې برنامې لومړي ترلاسه کوونکي شول. د مېډکېیر تر رامنځته کېدو مخکې یوازې ۶۰ سلنه افرادو چې عمرونه يې له ۶۵ کلونو څخه پورته وو روغتیايي بیمه لرله، چې ډېری کسانو دې پوښښ ته لاس‌رسی نه درلود یا ورته د صرفې وړ نه و، ځکه زړو کسانو به د ځوانانو په پرتله درې‌چنده روغتيايي بیمه ورکوله. له دې ګروپونو څخه ډېری (په ۲۰۱۵ کال کې نږدې ۲۰ سلنه) د یاد قانون له تصویب سره د مېدکېیر او مېډسېد لپاره د دوه‌ګونو شرایطو وړ شول. درمل پالنې په ۱۹۶۶ کال کې د تبعیض لرې‌کولو، د زرګونه انتظارخونو له نژادي ادغام، د روغتون له طبقو او د ډاکترانو د خدمتونو له پارولو سره د روغتيايي پالنې وړاندې کوونکو ته پرداختونه مشروط کړل.
د کندهار سقوط
کندهار د افغانستان د جګړې پر مهال په ۲۰۰۱ زکال کې سقوط وکړ. د مزارشریف، کابل او هرات وروسته کندهار تر ټولو مهم ښار و چې د طالبانو په ولکه کې و. کندهار هغه ولایت و چې د طالبانو خوځښت ترې سرچینه اخیستې وه او د طالبانو د واک مرکز هلته موقعیت درلود، له همدې امله داسې انګېرل کېده چې د کندهار نیونه به ستونزمنه وي. دغه ښار د پښتنو ملیشه قوماندانانو تر قوماندې لاندې د سیمه ییزو ملیشه وسله والو او د هغوی د امریکايي سلاکارانو په لاس سقوط وکړ. د کندهار سقوط په افغانستان باندې د طالبانو تنظیم شوي کنټرول ته پای ټکی کېښود.
مخینه
کندهار د طالبانو او القاعدې د بېلابېلو ډلو تر کنټرول لاندې و. په دغه ولایت کې د ځای پر ځای عربو مجاهدینو مشري د سیف العدل پر غاړه وه چې شمېر یې څو سوو تنو ته رسېد او په افغانستان باندې د امریکایانو د بمبار په غبرګون کې د طالبانو له خوځښت سره مل شوي و.
جګړه
د ۲۰۰۱ زکال د اکتوبر په ۱۹مه د متحده ایالاتو د ۷۵مې رنجر لوا دریم رنجر ټولي ته اړوند ۲۰۰ رنجر ځواکونه د لاک هېډ ام سي-۱۳۰ (MC-130) الوتکو څخه په ګټنې د کندهار ولایت سویل ته ولاړل څو د «رینو» په مستعار نامه عملیات ترسره کړي چې د متحده ایالاتو د پوځ او د دغه هېواد د هوايي ځواک د ۱۰۱ ټولي ۷۵۰ سرتېرو یې ملاتړ کاوه؛ دوی غوښتل د کندهار سویل ته په ۱۰۰ مایلي فاصله کې د رینو په کمپ (Camp Rhino) کې د مخکې تلونکو عملیاتو لپاره اډه جوړه کړي.
د طالبانو سره مخالف قوماندان ګل آغا شېرزي د نومبر په ۱۸ مه د متحده ایالاتو له ځانګړو ځواکونو سره اړیکه ونیوله. د نوموړي د وسله والو شمېر شاوخوا ۸۰۰ تنه و خو لا یې هم شمېر کم او ډېر لږ تجهیزات یې لرل. د تجهیزاتو له ترلاسه کولو وروسته یې د نومبر په ۲۲ مه د ۲۰۰ موټرو د کاروان په جوړولو سره د ارغستان د دښتې له لارې د کندهار ولایت پر لور حرکت وکړ. هغه هڅه کوله چې د طالبانو له پوستو تېر شي، خو د موټرو کاروان یې د کندهار له ښار څخه بهر د طالبانو تر واک لاندې تخت پل ولسوالۍ کې ودرول شو. په داسې حال کې چې د هغه کاروان هڅه کوله د تسلیم کېدو په موخه مذاکره وکړي د طالبانو پر کمین برابر شو، خو د امریکا د هوايي ملاتړ په مرسته طالبان پر شاه شول او د تخت پل سیمه یې پرېښوده.
د نومبر په ۲۵مه د روینو د مخکښو عملیاتو اډه (FOB) له کندهار ښار بهر جوړه او د SEAL ټیم د غړو له خوا پاکه شوه؛ MEU ۱۵م پوځي واحد د هوايي ځواک ۱۰۱ ډلګۍ د روینو د مخکښو عملیاتو له اډې څخه خپله کړه او له ائتلافي ځواکونو سره یې په ګډه په کندهار ولایت کې مخ پر وړاندې تلونکو عملیاتو ته دوام ورکړ. د نومبر په ۲۷مه  MEU ۱۵م واحد د اسټرالیا د هوايي ځواک له ځانګړې ډلګۍ سره یوځای شو او د طالب وسله والو پر وړاندې یې ګډ عملیات پیل کړل.
د ترین کوټ له جګړې وروسته ختیځ ائتلاف د حامد کرزي په مشرۍ څو اونۍ په ترین کوټ کې د جنګیالیو په استخدام تېرې کړې. هغه مهال چې نوموړی د کندهار له شمال لوري څخه کندهار ته د تلو لپاره چمتو شو د وسله والو شمېر یې شاوخوا ۸۰۰ تنو ته رسېد. د نومبر په ۳۰مه د کرزي ځواکونو د پیتاو ښار پر لور مخکې تګ وکړ. له جګړې پرته د پیتاو له نیولو وروسته د کرزي ځواکونو هڅه وکړه د سید عالم کلا پل ونیسي خو د طالبانو له شدید مقاومت سره مخ شو. له دوه ورځنۍ شدیدې جګړې وروسته چې سخت هوايي بریدونه هم په کې شامل و طالبانو د ډسمبر په ۴مه شاته تګ وکړ او دغه پل یې پرته له دې چې زیان ورته واړوي همداسې یې پرېښود. د کرزي ځواکونو په دې پسې وکولای شول د پله هاخوا مهم ځای ونیسي.
راتلونکې ورځ یو لار ورکی امریکايي بمب په یوه امریکايي هدف راولوېد چې له امله یې د امریکايي ځانګړو ځواکونو درې سرتېري ووژل شول او خپله کرزی په کې ټپي شو. د کرزي کسانو خپل سنګرونه وساتل او له طالبانو څخه یې د کندهار د تسلیم کولو اړوند خبرې پیل کړې.
له سقوط وروسته
په راتلونکو دوه لسیزو کې په کندهار باندې طالب وسله والو څو ځله بریدونه وکړل چې په وروستي ځل برید کې یې چې د طالبانو د لویو عملیاتو برخه وه او د ۲۰۲۱ زکال له جولای میاشتې څخه یې تر اګست میاشتې دوام وکړ؛ طالب جنګیالي وتوانېدل دغه ښار بېرته ونیسي.
د پاپ لومړيتوب
د روم د بشپانو د پاپ اولیت یا پریمسي ( لاتین : Primatus papae ) د عیسوي کلیسا عقیده ده چې د نورو بشپانو او بشپانو په پرتله د پاپ د برتری، درناوي او واک سره تړاو لري.
داسې انګیرل کیږي چې د لومړيتوب مسله او فیلیوک د کاتولیک کلیسا او ختیځ ارتودوکس کلیسا ترمنځ دوه اصلي او اصلي توپیرونه دي. د کاتولیک کلیسا د پوپ لومړیتوب د نړۍ په ټولو کلیساګانو کې د پاپ مطلق، عالي او نړیوال ځواک ګڼي، داسې ځواک چې هغه تل پرته له کوم خنډ څخه تمرین کولی شي.
د ختيځ ارتودوکس کليسا پيروان خپل اصلي مشر د قسطنطنیه آرک بشپ ګڼي نه پوپ (که څه هم په عمل کې د دې ډیری کلیساګانې (لکه د روسیې د ارتودوکس کلیسا او یوناني ارتودوکس کلیسا ) په خپلواکه توګه د دوی د خپلو بشپانو او پلرونو لخوا رهبري کیږي. ). په هرصورت، د دې کلیساګانو څخه ځینې د روم د بشپ لمړیتوب په ساده ډول د درناوي په توګه مني، پرته له دې چې د نورو کلیساګانو په پرتله غوره او اغیزمن ځواک ولري او د مساوي په منځ کې لومړی ورته اشاره کوي.
د ریویننا په سند کې چې په 2007 کې خپور شوی، د ارتودوکس کلیسا او کاتولیک کلیسا استازو په ګډه ویلي چې ختیځ او لویدیځ دواړه په نړیواله کچه د رومن بشپ لومړیتوب مني، مګر د تمرین کولو څرنګوالي په اړه لاهم د نظر اختلاف شتون لري. لمړیتوب او د هغه دیني اساس..
سرچینې
وېشنيزه:پاپ موسيقي وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:عيسويت وېشنيزه:مسيحيت وېشنيزه:رومیان وېشنيزه:واتيکان
د متحده ایالاتو بنسټګر پلرونه
د متحده ایالاتو بنسټګر پلرونه، یا په ساده وینا بنسټګر پلرونه یا بنسټګران د امریکايي انقلاب د مشرانو هغه ګروپ وو کومو چې دیارلس مستعمرې سره یو کړي او له بریتانیا څخه یې د خپلواکۍ د جګړې مشري وکړه او د ۱۸مې پیړۍ په وروستیو لسیزو کې یې د امریکا د متحده ایالاتو لپاره د کلاسیک لیبرالیزم او جمهوریت غوښتنې د اصولو له مخې د حکومت چوکاټ (اساسي قانون) جوړ کړ.
د بنسټګرو پلرونو اصطلاح په ۱۹۱۶ کال کې د سناټور وارن جي هارډینګ له خوا رامینځته شوه. په ۱۹۷۳ کال کې، تاریخ پوه ریچارډ بي. موریس د بنسټګرو پلرونو په توګه اووه شخصیتونه په ګوته کړل: جان اډمس، بنیامین فرانکلین، الیکسانډر هامیلټون، جان جې، ټوماس جفرسون، جیمز میډسون او جیورج واشنګټن، چې دا کسان یې د هېواد د نوي حکومت په جوړولو کې د هغوی د اساسي او اصلي ونډو له مخې ټاکلي دي. اډمس، جفرسون او فرانکلین د پینځمې کمېټې غړي وو کومو چې د خپلواکۍ د اعلامیې مخلیکنه ترتیب کړې وه. هامیلټون، مډیسون او جې د فیدرالیانو د مقالو لیکوونکي وو کومو چې د اساسي قانون له تصویب څخه ملاتړ کاوه. هغه اساسي قانون چې د جې او اډمس له خوا د هغوی د ایالتونو نیویارک (۱۷۷۷) او مساچوسیت (۱۷۸۰) لپاره لیکل شوي وو نو دا دواړه د متحده ایالاتو د اساسي قانون د ژبې د رامینځته کولو پر مهال ډېر زیات وکاریدل. جې، اډمس او فرانکلین د پاریس د تړون په اړه مذاکرې وکړي کوم چې د امریکا د انقلاب جګړې ته یې د پای ټکی کېښود. واشنګټن د وچې د پوځ اعلی سر قومندان ؤ چې وروسته بیا د اساسي قانون د کنوانسیون مشر شو. دې ټولو کسانو د متحده ایالاتو په لومړي حکومت کې اضافي مهمې دندې پر غاړه درلودې، چې له هغې ډلې واشنګټن، اډمس، جفرسون او مډیسون د ولسمشرانو په توګه دنده تر سره کړه، اډمس او جفرسون د مرستیال ولسمشر په توګه، جې د امریکا د لومړي قاضي القضات په توګه، هامیلټون د هېواد د خزانې د لومړني وزیر په توګه، او فرانکلن د امریکا تر ټولو ډېر پوخ ډیپلومات او وروسته بیا د پنسلوانیا حکومتي مشرؤ.
کله نا کله د بنسټګرو اصطلاح په ۱۷۷۶ کال کې د خپلواکۍ د اعلامیې د نسخې لاسلیک کوونکو ته د اشارې لپاره کارول کېږي، که څه هم اصلي څلور بنسټګر لکه واشنګټن، جې، هامیلټون او مډیسون د خپلواکۍ د اعلامیې لاسلیک کوونکي نه وو. په دې سره باید لاسلیک کوونکي د جوړونکو (Framers) له اصطلاح سره غلط  نه کړو. ځکه چې جوړونکي لکه څرنګه چې د ملي ارشیفونو له خوا تعریف شوي دي عبارت له هغو ۵۵ کسانو څخه دي کوم چې د ۱۷۸۷ کال د اساسي قانون کنوانسیون ته د استازو په توګه ټاکل شوي وو او د متحده ایالاتو لپاره د وړاندیز شوي اساسي قانون په مخلیکنه کې یې ونډه اخیستې وه. له همدې ۵۵ جوړونکو څخه، یوازې ۳۹ یې د اساسي قانون لاسلیک کوونکي دي. د بنسټګرو پلرونو دوه نور ګروپونه عبارت دې له: ۱) هغه چې قاره یي ټولنه یې لاسلیک کړې، له بریټانیا سره د سوداګرۍ ممنوعیت او د یوه استعمارګر له خوا پر هغو خلکو ډزې کول چې د بریتانیا د حاکمیت پر وړاندې یې لاریون کړی وو او په ۱۷۷۴ کې د نه منلو وړ قوانین او ۲) هغه چې د متحده ایالاتو د لومړني اساسي قانون سند، د کنفدراسیون مادې یې لاسلیک کړي دي.
شالید
د قاره اې کانګریس لومړۍ غونډه په لنډه توګه په ۱۷۷۴ کال کې د پنسلوانیا ایالت په فلادیلفیا کې تر سره شوه، چې له جورجیا پرته د ۱۲ مستعمرو استازو پکې ګډون کړی وو. په دغو استازو کې جیورج واشنګټن هم و، هغه څوک چې له له پوځي تقاعد کېدو وروسته بیرته د امریکا د انقلابي جګړې په درشل کې د قاره اې پوځ د اعلی سرقوماندان په توګه وټاکل شو. همداشان په ګډونوالو کې پاتریک هینري او جان اډمس هم وو، چې د نورو استازو په څیر د خپلو مستعمرو د شوراګانو له خوا ټاکل شوي وو. په نورو استازو کې له ماساچوسیت څخه سامویل اډمس، له پنسلوانیا څخه جان دیکنسون او د نیویارک جان جې شامل وو. دغه کانګریس، بریتانیا ته د شکایت د طرحې له وړاندې کولو نه علاوه، د بریتانیا په وړاندې د بندیزونو د تر سره کولو لپاره قاره اې ټولنه هم جوړه کړه.
کله چې د ۱۷۷۵ کال د مۍ په لسمه د قاره اې کانګریس دویمه غونډه وشوه، نو هغوی د اړتیا له مخې لومړی کانګریس غونډه بیرته له سره جوړه کړه. زیاتره هغه ۵۶ استازې چې په لومړۍ ناسته کې یې ګډون کړی وو، زیاترو یې په دویمه ناسته کې هم ګډون وکړ. په دغه غونډه کې له پنسلوانیا څخه بنیامین فرانکلن او رابرټ موریس، له ماساچوسیت څخه جان هانکوک، له نیوجرسي څخه جان وایټ پرسن او له مریلنډ څخه چارلیز کارول نوي راغلي کسان وو. هانکوک له غونډې څخه دوه اوونۍ وروسته هغه مهال د کانګریس مشر وټاکل شو کله چې پیوټون رانډولف ویریجینیا ته وغوښتل شو څو هلته د بورګیس د غونډې ریاست پر غاړه واخلي. ټوماس جفرسون د رانډولف پر ځای له ویریجینیا څخه کانګریس ته راغی. دویم کانګریس د خپلواکۍ اعلامیه تصویب کړه. وایټرپرسون یوازینی هغه فعال روحاني کس و چې دغه اعلامیه یې لاسلیک کړه. نوموړې همداشان د کانفیدراسیون مادې لاسلیک کړي او په ۱۷۸۷ کال کې یې د نیوجرسي په کنوانسیون کې یې ګډون وکړ کوم چې فدرال اساسي قانون یې تصویب کړ.
د متحده ایالاتو نوی جوړ شوی هېواد دې ته اړ شو څو نوی حکومت رامینځته او د بریټانیا د پارلمان د حکومت ځایناستی یې کړي. متحده ایالاتو د کانفیدراسیون مادې تصویب کړې، هغه اعلامیه کوم چې ملي حکومت یې د یوې خونې لرونکي قانون جوړونکې سره رامینځته کړ. د دیارلسو مستعمرو په تصویب دویم کانګریس ته نوی نوم ورکړل شو: د کانفیدراسیون کانګریس، کوم چې له ۱۷۸۱ تر ۱۷۸۹ پورې تشکیل شوی و. د اساسي قانون کنوانسیون په فلادیلفیا کې د ۱۷۸۷ کال د دوبي په موسم کې تر سره شو. که څه هم دغه کنوانسیون د دې لپاره را بلل شوی وو څو د کانفیدراسیون مادې تر نظر تیرې کړي، خو له لومړي سر څخه د جیمز مډیسون او الیکسانډر هامیلټون په ګډون د ځینو غړو اراده د اوسني دولتي جوړښت پر ځای د یوه نوي حکومتي چوکاټ رامنځته کول ؤ. استازو جیورج واشنګټن وټاکه څو د همدې کنوانسیون ریاست وکړي. بالاخره د همدې کنوانسیون پایله دا شوه چې د امتحده ایالاتو اساسي قانون رامینځته او د قاره اې کانګریس پر ځای د متحده ایالاتو کانګریس راشي.
د بنسټګرو پلرونو لړلیک
د هغو دولتي اسنادو په مینځ کې چې له ۱۷۷۴ تر ۱۷۸۹ کلونو پورې د قاره اې کانګریس له خوا خپاره شول، څلور موارده یې مهم دي: قاره اې ټولنه (CA)، د خپلواکۍ اعلامیه (DI)، د کانفیډراسیون مادې (AC) او د متحده ایالاتو اساسي قانون (USC). ټولټال، ۱۴۵ کسانو لږ تر لږه دغه څلور سندونه لاسلیک کړي دي. په هره برخه کې، نږدې ۵۰ سلنه لاسلیک کوونکي نومونه د هغه سند اړوند کسان دي. شپږو کسانو بیا د همدې څلورو اسنادو دری اسناده لاسلیک کړي دي او یوازې د کانیکټیکټ استازي، راجر شرمن بیا دغه څلور سره اسنادونه لاسلیک کړي دي. لاندیني کسان د امریکا د متحده ایالاتو د بنسټګرو پلرونو په توګه پیژندل کېږي، چې په دې کې ځینې هغه کسان هم شامل دي چې تکویني سند یې نه دی لاسلیک کړی:
ټولنیز شالید او مشترکات
بنسټګرو پلرونو په ۱۸مه پیړۍ کې د متحده ایالاتو د نږدې هرې برخې د رهبري استازیتوب کاوه. د کارولین رابینز له خوا د ژوند لیکونو د څېړنې له مخې:"له زیاترو سیمو څخه راغلي یاد لاسلیک کوونکي پوه او لوستي نخبه ګان، د پخوانیو مسکوني سیمو اوسیدونکي وو او پرته له څو استثناوو د متعادلو قشرونو له منځنۍ طبقې سره یې تړاو درلود. هغوی یا بومي خلک یا له هېواد څخه بهر زیږیدلي او د انګریزانو له قومه وو او د پروټیسټانو د عقیدې لرونکي وو."
هغوی په خپلو ټولنو کې مشران او ګڼ شمېر یې په ملي چارو کې مخکښ کسان وو. نږدې ټولو یې د امریکا په انقلاب کې ګډون کړی وو. د اساسي قانون په کنوانسیون کې لږ ترلږه ۲۹ تنو یې د وچې په پوځ کې خدمت او زیاترو یې د قومندانۍ په پوستونو کې کار کړی وو.
بشپ مشر
د بشپ مشر ( Episcopal see  ) د بشپ مرکزي دفتر او د هغه د کلیسا د مذهبي حکومتولۍ ساحه معنی لري. د ایپیسکوپل څوکۍ د دې په کارولو کې د ډیوسیس اصطلاح سره مترادف کیدی شي ، یا دا یو څه مختلف معنی لري ، پشمول پخپله کلیسا او د بشپ څوکۍ.
د کاتولیک کلیسا د ارشیف اصلي څوکۍ د روم په ښار کې ده، چې د پاپ په نوم پېژندل کیږي. دا اصلي سیر د مقدس سیر په نوم یادیږي، کوم چې د کاتولیک کلیسا او د نړۍ د کاتولیک کلیساګانو مرکزي حکومت ترټولو لوړ دیوسیز دی.
سرچینې
وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:پاپ موسيقي وېشنيزه:پاپ وېشنيزه:عيسويت وېشنيزه:مسيحيت وېشنيزه:ارتودوکس وېشنيزه:واتيکا
د کاناډا اقتصاد
د کاناډا اقتصاد خورا پرمختللی او د مخلوط بازار اقتصاد دی. د اسمي «جي ډي پي» له نظره په نړۍ کې اتم ستر هېواد او په نړۍ کې د PPP  له مخې GDP کې پنځلسم ستر هېوا د دی. د نورو پرمختللو هېوادونو په څېر، د دې هېواد په اقتصاد کې هم د خدماتو صنعت پياوړی دی چې نږدې درې برخې کاناډايان پکې په کار بوخت دي. کاناډا د نړۍ په کچه د طبيعي سرچينو مجموعي اټکل ارزښت په درېیمه درجه کې ځای لري چې په ۲۰۱۹ز کال کې  ۳۳.۹۸ تريلیونه امريکايي ډالره اټکل شوي دي. په کاناډا کې د نړۍ درېيمه درجه د تېلو ثابتې زېرمې شته او په نړيواله کچه د خامو تيلو څلورم ستر صادرونکی هيواد دی. دا هېواد همدا راز د طبيعي ګازو پنځم ستر صادرونکی هېواد دی.
د فساد موندلو شاخص تر مخې، کاناډا په نړۍ کې یو له کمو فاسدو هېوادونو څخه بلل شوی، همدا راز د نړۍ په لومړيو لسو سوداګريزو هېوادونو کې دی چې اقتصاد يې په لوړه کچه نړيوال دی. کاناډا له تاريخي پلوه د « The Heritage Foundation» د اقتصادي ازادۍ په شاخص کې له متحده ايالاتو او ډېرو لوېديځو اروپايي هېوادونو څخه لوړ ځای لري، په داسې حال کې چې په عايد کې د توپير په پرتليز ډول کمه کچه تجربه کوي. د دې هيواد د سړي سر کورني لګښت منځنی عاید له OECD «ډېر زيات» دی. د ټورنټو د ونډو بازار د بازار د ارزښت له نظره د نړۍ اتم ستر د ونډو بازار دی، په کوم کې چې د ۱۵۰۰ شرکتونو فهرست شته چې د بازار مجموعي ارزښت يې له ۳ ټريليونه امريکايي ډالرو څخه زياتېږي.