cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانک اګوون
د ۲۰۱۸ز کال ټاکنې
د ۲۰۱۷ز کال د فبرورۍ په ۲۱مه اګوون ومنله، چې دی هوډ لري ترڅو په ۲۰۱۸ز کال کې د ګوام فرماندارۍ ته له خپل ملګري الیسیکا لیمتیاکو سره یوځای د ډیموکراټ ګوند له خوا نوماند شي. الیسیکا د متحده ایالاتو (ګوام او CNMI) پخوانی څارنوال او د ګوام لوی څارونوال و. د اګوون دغه هوډ د ۲۰۱۷ز کال په اکټوبر کې تایید شو. هغوی به له لو لیون ګویررو له جوش تنوریو سره، پخوانی حاکم کارل ګوټیرز به له فرډ بوردالو سره او دنیس رودریګز به له دیو کروز سره سیالۍ ته دانګي.
اوليانوسک ولايت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
اوليانوسک ولايت د روسیې یو اوبلاست دی چې د روسیې په وولګا فدرالي ولسوالۍ کې موقعیت لري.
شعرونه د کوچي
ستا په سندره کې دې يو ځل زه  تر لرې لاړ شم
تمنا لاره ګورې نه چې له خطر ډکه ده
له تاسره به په قدم قدم سيل ګرې لاړ شم
په سمندر کې به روانې بيړۍ هم ډوبې شي
د خوف ناره که شمه زه لږ په ژورې لاړ شم
داسې خو نه وي چې بدل بيا په سرو زرو شمه
زه که په خيال کې يو ساعت د جادو ګرې لاړ شم
سيلۍ مې خود وړي ما جامې کړې له وريځو نه دي
په دې شجر کې به اوبه لکه د سرې لاړ شم
کوچيه تشې اوښکې نه دي چې له سترګو څاڅي
زړه وايي زه دې په قيمت د مرغلرې لاړ شم
غنم رنګ کوچی
برټرانډ راسل
برټرانډ ارتور وېلیم راسل، درېیم اېرل راسل د Mo (د فرانسې د مېرېټ نښان) او  FRS(د شاهي ټولنې د همکارۍ مډال، ژباړن) ګټونکی (زېږېدنه د ۱۸۷۲ کال د مې میاشتې ۱۸مه - مړینه د ۱۹۷۰ کال د فبرورۍ ۲یمه) یو بریتانوي فلیسوف، منطق پوه او عمومي روڼ‌اند و. هغه پر ریاضیاتو، منطق، د سېټونو نظریې، ژبپوهنې، مصنوعي هوښ، علوم پېژندنې، کمپیوټر ساینس او د تحلیلي فلسفې په بېلابېلو حوزو په ځانګړي ډول د ریاضیاتو پر فلسفې د ژبې پر فلسفې، اپیزیتیمولوژي (معرفت پېژندنې) او میتافزیک د پام وړ اغېز درلود.
هغه د شلمې پېړۍ له مخکښو منطق پوهانو څخه و او له خپل سلف ګلوتاب فرېګه، ملګري او همکار جي. اي. موور او د هغه له شاګرد او تحت الحمایه لوډيګ ویتګنشټاین سره د تحلیلي فلسفې له بنسټ اېښودنکو څخه و. راسل له موور سره د بریتانیا د اېډيالیزم پر وړاندې د بلوا مشري وکړه. راسل له خپل پخواني ښوونکي اې. اېن. وایټ هېډ سره پرنسیپا متمتیکا (د ریاضیاتو مبادي) ولیکه چې دکلاسیک منطق په پراختیا کې مهمه پېښه او منطق ته د ټولو ریاضیاتو د راټيټولو هڅه وه (منطق پالنې ته مراجعه وکړئ). پر «دلالت» د راسل مقاله د فلسفې د پارادیم په توګه بلل کېږي.
د ژوند لومړي کلونه او مخينه
برټراند ارټور راسل د ۱۸۷۲ کال د مې مياشتې په ۱۸مه د انګلستان د مانچستر، د ترېلېچ په سیمه کې د راوېنسکروفت په کور کې په يوه با نفوذه او لېبرال کورنۍ کې زېږېدلی. د هغه مور او پلار وېسکونټ او وېکنتس امبرلي د خپل وخت رادیکال وو. لارډ امبرلي د خپلو ماشومانو له کورني روزونکي بیولوژي پوه ډاګلاس سپالډېنګ سره د خپلې مېرمنې په اړيکه رضایت وښود. کله چې دا چاره رسوايي بلل کېده دواړه د زېږون د لومړني کنترول پلویان وو. لارډ امبرلي ډئيست (خدای‌پال) و او ان له فلیسوف جان سټوارټ مېل څخه یې غوښتنه وکړه چې د راسل د سیکولار پلاربللي په توګه عمل وکړي. مېل د راسل تر زوکړې یو کال وروسته ومړ خو د هغه لیکنو د راسل پر ژوند لوی اغېز پرېښود.
د هغه پلارني نيکه لارډ جان راسل چې وروسته په لومړي اېرل راسل شوی (زوکړه ۱۷۹۲-۱۸۷۸) دوه ځله په ۱۸۴۰ لسیزه او ۱۸۶۰ لسیزه کې لومړی وزیر و. هغه د ۱۸۱۰ لسیزې په لومړيو کې کله چې د پارلمان غړی و له ناپيلون بناپارت سره ليدنه وکړه. راسل‌یان تر دې مخکې د څو پېړيو لپاره په انګستان کې مخکښ وو او د ټوډور کرړې له راڅرګندېدو سره واک او اشرافیت ته ورسېدل (  ډک اف بېډفورډ وګورئ). هغوی ځانونو د وېګ د یوې مخکښې کورنۍ په توګه تثبیت کړل او په ۱۵۳۶ تر ۱۵۴۰ کلونو کې د صومعو د له‌منځه تللو نیولې تر شاندار انقلاب (۱۶۸۸- ۱۶۸۹) او د لویو سمونو قانون (۱۸۳۲) تر تصویب پورې یې په لویو سیاسي پېښو کې برخه واخیسته.
مېرمن امبرلي د لارډ او د مېرمن الډرلي ستانلي لور وه. راسل تر ډېره د خپلې مورنۍ انا له ملنډو وهلو څخه ډارېده، چې د ښځو د زده‌کړو مبارزه وه.
ماشومتوب او نوې ځواني
د راسل دوه خویندې او وروڼه لرل: ورور فرانک (چې نږدې اووه کاله له برټراند څخه مشر و) او خور رېچل (چې څلور کاله مشره وه). د ۱۸۷۴ کال په جون کې د راسل مور د تور ټوخي/ډېفتري ناروغي له امله ومړه او څه موده وروسته رېچل هم مړه شوه. د ۱۸۷۶ کال په جنوري کې يې پلار د سږو د التهاب/برونشیت له امله د ژور خفګان د یوې اوږدې دورې تر تېرولو وروسته ومړ. فرانک او برټرانډ د خپل ويکتوریایي انا او نیکه تر پالنې لاندې لوی شول، چې په پمبروک لوج کې يې د رېچمونډ په پارک کې ژوند کاوه. د هغه نیکه پخوانی لومړی وزیر اېرل راسل په ۱۸۷۸ کال کې ومړ او راسل هغه په وېلچیر کې د ناست زړه‌سواندي سپين ږیري په توګه یاد کړ. د هغه انا کنټس راسل (کورنۍ نوم يې مېرمن فرانسس اېلیوټ) د راسل په ماشوموتوب او نوې ځوانۍ کې د کورنۍ غالبه څېره وه.
کنټس له یوې پړسبیټرنیزمې (د کالوني عیسویت یوه څانګه، ژباړن) سکاټلنډي کورنۍ څخه و او په بریالۍ توګه يې محکمې ته د عدالت‌غوښتنې ليک وړاندې کړ تر څو د امبرلي له وصیت‌پاڼې څخه هغه ماده لرې کړي چې له مخې يې بچیان اړ و د اګنوستیک په توګه لوی شي. هغې له مذهبي محافظه‌کارۍ سره سره په نورو برخو کې د پرمختګ ليدلوری درلود (د داروينيزم منل او د ایرلڼډیانو له [1]کورنۍ واکمنۍ څخه ملاتړ) او د ټولنیز عدالت او اوصولو څخه د دفاع په برخه کې د هغې د ليدلوري اغېز په ټول عمر کې له برټراند راسل سره پاتې شو. د انجيل دا ایت چې «د بدیو په ترسره کولو کې د یوې ډلې پر لار مه‌ځه» د هغه په شعار بدل شو. د جو پمبرک لوج فضا له دعا او عاطفي ځپنې څخه ډکه رسمي فضا وه. فرانک د دې موضوع پر وړاندې له څرګندې بلوا سره غبرګون وښود، خو ځوان برټراند دا زده کړي وو چې خپل احساسات پټ کړي.
د راسل د ځوانۍ دوره په یوازیتوب کې تېرېده او تر ډېره به یې د ځان‌وژنې په اړه فکر کاوه. هغه په‌خپل ژوند لیک لیکلي چې «له طبیعت او کتابونو سره  او (وروسته) ریاضیاتو سره زما مينې زه له ناهیلۍ څخه وژغورلم» یوازې د ریاضي د ډېرې زده‌کړې لپاره د هغه هيلې نوموړی له ځان‌وژنې څخه راوګرځاوه. هغه په کور کې له يو شمېر خپلو ښوونکو څخه زده‌کړه وکړه. کله چې راسل یوولس کلن وو ورور یې فرانک هغه د اقلیدوس له کار سره اشنا کړ، هغه دا په‌خپل ژوند لیک د خپل ژوند له لویو پېښو څخه یادوي، چې د لومړۍ مينې په څېر بې سارې/برېښنده وه.
د دغه جوړښتي کلونو په بهیر کې هغه د پرسي بایشي شیلي اثار هم کشف کړل. راسل ولیکل: «خپل ټول اضافي وخت مې د هغه د اثارو پر لوستلو تېر کړ او د زړه له تله مې زده کړل، ما هېڅ داسې څوک نه پېژندل چې ورسره د خپلو افکارو یا احساساتو په اړه خبرې وکړم، ما دې ته فکر کاوه چې له شيلي سره پېژندل څومره په زړه‌پورې وو، زه په دې فکر کې هم وم چې ایا زه په ژوندوني هم باید له داسې یو انسان سره ووینم چې تر څنګ يې دومره ژوره خواخوږي احساس کړم.» راسل داسې ادعا وکړه چې په ۱۵کلنۍ کې يې ډېر وخت د عیسوي مذهب د عقیدو د باور په اړه پر فکر کولو تېر کړ، چې د هغه له نظره قناعت کوونکې نه وي.په دې عمر کې هغه دې پایلې ته ورسېد چې خپلواکه اراده نه‌شته او دوه کاله وروسته دا چې تر مرګ وروسته ژوند نه‌شته دی. په پای کې يې په ۱۸ کلنۍ کې د مېل د ژوندلیک تر لوستلو وروسته د لومړي لامل استدلال پرېښود او یو اتیست شو.
هغه په ۱۸۹۰ کال کې د اېډوارډ فېټز جېرالډ په نوم له خپل یو امریکايي ملګري سره دې لويې وچې ته سفر وکړ او فېټرز جېرالډ له کورنۍ سره يې د پاریس د ۱۸۸۹ کال له نندارتون څخه لیدنه وکړه او د نندارتون تر بشپړېدو لږ وروسته د ايفل برج ته وخوت.
سرچينې
[1] په‌خپله د سیمې د اوسېدونکو یا ښاریانو له‌خوا د یو مستعمره هېواد واکمني، ژباړن.
[2] د الحاد يو ډول، په خدای باور نه لرل، ژباړن.
په عربي نړۍ کې ښځې
په عربي نړۍ کې د ښځو رول د تاریخ په اوږدو کې بدلونونه لرلي دي، هغه هم له دې امله چې په هغه کلتور او ټولنه کې چې دوی ژوند کاوه له مهمو بدلونونو سره مخ شوي دي. له تاریخي پلوه او همدارنګه اوس مهال په عربي ژب ویونکو سیمو کې د ښاري او کلیوالي ژوند او عمر ته د اړوند ډلو پر بنسټ د ښځو حالت په پام وړ کچه له یوبل توپیر لرلی. د نورو فکتورونو په خوا کې دغه توپیرونه کولای شو سیمه ییزو دودونو، کلتور او مذهب، د ښځو ټولنیز او حقوقي وضعیت، زده کړو، روغتیا او یا هم د ځان اړوند آګاهي ته اړوند وبولو. له ۱۹مې پېړۍ راهیسې د شمالي افریقا د استعماري کېدو، په مصر، لبنان او سوریه کې د عربي رنسانس د رامنځته کېدو او سربېره پردې د عثماني سترواکۍ د پاشل کېدو د اغېز له امله په په پام وړ توګه په عربي نړۍ کې په چټکۍ سره ټولنیز او اقتصادي بدلونونه رامنځته شوي او تنوع یې موندلې.
له اسلام وړاندې عربې ښځې
سعودۍ تاریخ لیکونکې هتون الفاسي د عربو ښځو ډېرې لرغونې تاریخي ریښې ته نغوته کوي. نوموړې د نبطیا عربي پاچاهۍ له شواهدو څخه په ګټنې موندلې چې په نبطیا کې عربو ښځو خپلواک حقوقي شخصیت درلود. هغه څرګندوي چې هغوی خپل ډېری حقونه د اسلام له ظهور وړاندې د لرغوني یونان او روم د قوانینو له مخې له لاسه ورکړل. ولنټاین م. مقدم د ښځو وضعیت د مارکسېستي فکري اډانې له مخې تحلیل کوي او استدلال کوي چې د ښځو ځایګی د کلتور یا د اسلام د ذاتي ځانګړنو پر ځای تر ډېره د ښاري ژوند د کچې، صنعتي کېدو، پرولتاریايي کېدو او سیاسي مدیرانو د کړنلارو تر اغېز لاندې دی؛ د مقدم پر باور اسلام د نړۍ د نورو دینونو په ځانګړې توګه د عیسویت او یهودیت په نسبت نه له هغو زیات او نه له هغو کم نارینه سالاره دی.
له اسلام وړاندې عربستان کې د ښځو ځایګیو د اړوندو قبایلي کلتوري دودونو او قوانینو پر بنسټ له یو بل ډېر توپیر درلود. د بېلګې په توګه د عربستان د ټاپووزمې په هوسا سویلي برخه کې د صابئیانو او حمیریانو ترمنځ د عیسویت او یهودیت دیني احکام حاکم و. په نورو ځایونو لکه په مکې ښار کې – چېرې چې د اسلام سپېڅلی پیغمبر حضرت محمد(ص) وزېږېد – یو شمېر قبیلوي قواعد واکمن و. دغه قواعدو د بدوي (صحرا نشینو) وګړو ترمنځ هم شتون درلود او له یوې قبیلې څخه به یې تر بلې توپیر درلود. له همدې امله د اسلام له ظهور وړاندې په دغه سیمو کې د ښځو د ونډې او حقونو اړوند هېڅ واحده توضېح شتون نه لري.
په یو شمېر قبایلو کې ښځو آن د نن ورځې له ډېرو معاصرو معیارونو سره پرتله کېدوني حقونه لرل. داسې موارد هم شتون لري چې ښځو د واک لوړ ځایګي او صلاحیتونه لرل.
د اسلامي موضوعاتو مشهور تفسیر کوونکی محمد اسد وايي چې په ژوندي حالت کې د نویو زېږېدلو نجونو خښول له اسلام وړاندې عربستان کې تر ډېره دود چاره وه. د دغې چارې لپاره انګېزې دوه ډوله وې: له دې وېره چې د نجونو اولادونو زیاتوالی اقتصادي ستونزې ورته جوړوي، همدارنګه له سپکاوي وېره چې تر ډېره به د دښمنو قبایلو له خوا ښځې د اسیرانو په توګه نیول کېدلې له همدې امله به غوره ګڼل کېده چې خپله والدین یا د هغو وروڼه اسیران شي.
د بخاري شریفې په احادیثو کې راغلې چې اسلام د ښځو ځایګی بهتره کړ، د اسلام دویم خلیفه حضرت عمر فاروق(رض) وایي چې «موږ د جاهلیت په دوره کې ښځو ته هېڅ اهمیت نه ورکاوه، خو کله چې اسلام راغی او الله(ج) د هغوی د حقونو یادونه وکړه، موږ هغوی ته خپل حقونه ورکړل، خو هغوی ته یې هم اجازه ورنکړه چې زموږ په یو شمېر چارو کې دې واک ولري»؛ (۷۷ کتاب، ۶۰ حدیث)، ۵۸۴۳ ګڼه او اووم ټوک، ۷۲ کتاب، ۷۳۴ حدیث.
له اسلام وروسته ښځې
اسلام د اوومې پېړۍ پر مهال د عربستان په ټاپووزمه کې معرفي شو او د پخوانیو عربي کلتورونو سره په پرتله یې د ښځو په وضعیت کې پام وړ ښه توب راووست. د قرآني احکامو له مخې ښځې او نارینه دواړه د الله(ج) په عبادت کې یو شان مسئولیتونه او دندې لري. هماغه ډول چې په قرآن کریم راغلي: « بېشكه زه په تاسو كې د هېڅ یو عمل كوونكي عمل نه ضايع كوم، نر وي او كه ښځه». (سوره آل عمران: ۱۹۵ آیت)
لومړني اصلاحات
په اوومه پېړۍ کې د اسلام پر بنسټ اصلاحاتو له مخې ښځو ته د واده، طلاق او میراث په برخو کې یو لړ حقونه خوندي شول. لینډسي جونز څرګندوي چې تر راتلونکو څو پېړیو پورې د لویدیځو کلتورونو په ګډون په نورو کلتورونو کې ښځو دغه ډول قانوني ځایګی نه درلود. د اسلام اړوند د اکسفورډ په ډېکشنرۍ (The Oxford Dictionary of Islam) کې راغلي چې د عربو ښځو د ټولیز وضعیت په بدلونونو کې د نویو زېږېدلو نجونو د وژنې ممنوعیت او همدارنګه د ښځو د شخصیت بشپړ په رسمیت پېژندل شاملېږي. «مهر یا جهیزیه چې وړاندې پلار ته د واده د بیې په توګه په پام کې نیول کېده، د واده په هغې ډالې واوښته چې د ناوې د شخصي شتمنۍ په توګه ورکول کېده». د اسلامي قوانینو له مخې واده نور یو حالت نه ګڼل کېده بلکې هغه «قرارداد» و چې په هغه کې د ښځې خوښه یا رضایت اړین و. «ښځو ته د میراث حق ورکړل شو هغه حق چې په وړاندنیو مرد سالاره ټولنو کې یوازې نارینه خپلوانو به ځانته محدود کاوه».
پورته وړونکې قوه
هغه سیال (د فزیک پر بنسټ په کې مایعات، ګازات او پلازما شاملېږي) چې د یو جسم په چاپېر کې جریان لري پر هغو قوه واردوي. پورته وړونکې قوه (په انګلیسي ژبه: Lift) هم د دغه قواوو یو ډول دی چې په عمودي توګه د سیال د جریان په جهت واردېږي. دغه قوه د جاذبې قوې پر خلاف ده او د سیال د جریان له موازي قواوو څخه شمېرل کېږي. پورته وړونکې قوه په معمول ډول د هغو د نوم له مخې پورته خوا ته عمل کوي څو له جاذبې قوې سره مقابله وکړي، خو کېدای شي د جریان په هر جهت کې د قایمې زوایې له مخې عمل وکړي.
ډینامیکي پورته وړونکې قوه د سیالاتو له نورو پورته وړونکو قواوو څخه توپیر لري. په ایروستاتیک پورته وړونکې قوې یا د لامبو په قوې (buoyancy) کې داخلي سیال باید د هغو له چاپېر کوونکي سیال څخه سپک وي چې حرکت ته اړتیا نه لري او له هغو څخه په بالونونو، پروازي پراشوټونو، بېړیو او اوبتلونو کې ګټنه کېږي. له بادباني پورته وروړنکې قوه (Planing lift) څخه چې یوازې د بېړۍ کښتنۍ ډېره لږ برخه په اوبو کې وي په موتور لرونکو بېړیو، د امواجو پر سر ګرځېدونکو تختو، په موجونو باندې په پورته کېدونکو بېړیو، باد چلېدونکو بېړیو او د اوبو پر سر په سکي کولو کې ګټنه کېږي.
لنډه کتنه
هغه سیال چې د یو جامد جسم په چاپېر کې جریان لري په هغو یوه قوه وارده کوي. دا توپیر نه کوي چې جسم په ساکن سیال کې حرکت کوي (لکه الوتکه چې په هوا کې پرواز کوي) یا هم جسم ساکن وي او سیال حرکت کوي (د بېلګې په توګه په یو باد لرونکي تونل کې وزر) یا دا چې دواړه په حرکت کوي (لکه بادباني بېړۍ چې له باد څخه په ګټنې مخ پر وړاندې ځي). پورته وړونکې قوه هم د دغو قواوو برخه ده چې په مقابل جریان باندې په عمودي توګه واردېږي. پورته وړونکې قوه په دایمي توګه له مقاومت کوونکې قوې (drag force) سره مخ ده چې د جریان له جهت سره د موازي سطحي قواوو برخه ده.
پورته وړونکې قوه د ثابتو وزر لرونکو الوتکو له وزرو سره اړونده ده، په داسې حال کې چې په پراخه کچه د ګڼ شمېر نورو ساده اجسامو یا وسایلو لکه د کشتۍ د مخته وړونکي څرخ، کاغذ باد، د هلیکوپترو د وزرو، د سیالۍ کوونکو موټرو د وزرو، بادباني بېړیو، بادي توربینونو، د بادباني بېړیو د لېږدونکي تیر یا ستون فقرات، د کشتۍ د مسیر بدلونکو څرخونو او همدارنګه په اوبو کې د بېړیو د هایډورفویل وزرو پر مټ رامنځته کېږي. له دغې قوې څخه همدارنګه الوتونکي مارغان او نور وزر لرونکي په ځانګړې توګه مرغۍ، آسمان څکالي او حشرات ګټنه کوي؛ آن تر دې چې د بوټو په نړۍ کې د یو شمېر ځانګړو بوټو د تخم له خوا کارول کېږي. په داسې حال کې چې د «لیفټ یا پورته کوونکي» عامه معنی د وزن سره مخالفه ده، دغه قوه کېدای شي د جاذبې قوې سره په هر جهت کې مخالفه وي له همدې امله هم هغه د جاذبې قوې پر ځای د سیال د جریان جهت ته په پام تعریف کېږي. هغه مهال چې یوه الوتکه د مستقیم پرواز یا د سطحې سره د برابر پرواز په حالت کې وي پورته وړونکې قوه تر ډېرې کچې له جاذبې قوې سره په مخالفت راځي. له دې سره هغه مهال چې یوه الوتکه د پورته کېدو، څرخ خوړلو یا کوزېدو په حالت کې وي دغه قوه په عمودي بڼه هغو ته کږه کېږي. پورته وړونکې یا لېفټ قوه کېدای شي په یو شمېر اکروباټیک مانورونو یا د سیالي کوونکو موټرو په وزرو کې د مخ پر ځوړ کوونکې قوې په توګه عمل وکړي. همدارنګه کېدای شي تر ډېرې زیاتې کچې پورې په افقي بڼه هم وي د بېلګې په توګه په یوه بادباني بېړۍ کې چې د باد پر مټ چلېږي.
په دغه بحث کې پورته وړونکې قوه تر ډېرې کچې پورې ایروفویل جوړښت لرونکو اجسامو ته اړونده ده، په داسې حال کې چې هایدروفویل او مخته وړونکي څرخونه له ورته فزیکي اصولو څخه کار اخلي او په ورته ډول کار کوي له دې سره چې د اوبو او هوا کثافت، تراکم او غلظت له یو بل سره توپیر لري.
د یو پورته تلونکي ایرفویل په چاپېر کې جریان د سیالاتو د میخانیک یوه ښکارنده ده چې کېدلای شي هغه په دوه سطحو کې درک شي: ریاضیکي نظریات شتون لري چې د فزیک د ثابتو شوو قوانینو پر بنسټ جریان په کره توګه ښيي، خو په جزیي بڼه د ډیفرانشیل معادلاتو حل ته اړتیا لري. همدارنګه له ریاضیکي محاسبې پرته فزیکي توضیحات شتون لري چې هغه بیا لږ دقت لري. په دغه کیفي شرایطو کې د لېفټ قوې توضیح ستونزمنه چاره ده ځکه چې د معلول او علت ترمنځ اړیکې ډېرې ظریفې رامنځته شوې دي. هغه جامع توضیح چې وکولای شي اساسي اړخونه په ځان کې راونغاړي بیا نو باید پېچلې وي. له دې سره ډېری ساده شوي توضیحات شتون لري خو د دغې ښکارندې له ډېرو مهمو برخو څخه په سادګۍ تېرېږي په داسې حال کې چې یو شمېر نور یې بیا داسې عناصر لري چې په سادګۍ کې ناسم دي.
په یو ایرفویل باندې د پورته وړونکې قوې ساده فزیکي توضیحات
ایرفویل (ماهي ډوله) جوړښت هغه په کار راتلونکی شکل دی چې کولای شي په پام وړ توګه د مقاومت د قوې پر وړاندې د کشش قوه رامنځته کړي. یوه مسطحه تخته کولای شي پورته وړونکې قوه جوړه کړي خو نه د یو ساده ایرفویل په څېر چې په لوړه کچه د کشش قوه رامنځته کولای شي. ډېری ساده شوي توضیحات یو له دوه اساسي کړنلارو څخه تعقیب کوي چې یا هم د نیوټن د حرکت د قوانینو او یا هم د برنولي د اصل پر بنسټ دي.
د نیوټن د قوانینو او جریاني انحراف پر بنسټ توضېح
یو ایرفویل په هوا کې د تېرېدو پر مهال لاندې خوا ته پورته وړونکې قوه رامنځته کوي. د نیوټن د دریم قانون پر بنسټ هوا باید په ایرفویل باندې پورته خوا ته مساوي او مخالفه قوه وارده کړي چې پورته وړونکې قوه بلل کېږي.
ایرفویل ته د هوا د جریان په نږدې کېدو سره هغه په پورته خوا کې کږېږي خو له ایروفویل څخه په تېرېدو خپل جهت ته تغیر ورکوي او هغه مسیر تعقیب کوي چې د لاندې خوا ته کږېږي. د نیوټن د دویم قانون له مخې د جریان د جهت تغیر مخ پر ځوړ قوې ته اړتیا پېښوي هغه چې د ایرفویل له خوا په هوا واردېږي. وروسته د نیوټن دریم قانون له هوا غواړي څو مخ پر پورته قوه په ایرفویل وارده کړي؛ له همدې امله غبرګون ښوونکې پورته وړونکې قوه د جهت د تغیر پر خلاف رامنځته کېږي. د الوتکو د وزرو اړوند؛ وزرې په هوا باندې مخ پر ځوړ قوه او هوا هم په وزرو باندې پورته وړونکې قوه واردوي.
لاندنۍ خوا ته د جریان بدلون یوازې د ایرفویل د لاندنۍ سطحې پر مټ نه رامنځته کېږي بلکې د ایرفویل په پورتنۍ خوا باندې د هوا جریان لاندې خوا ته د راګرځېدو په چاره کې مهم رول ځانته ځانګړی کوي.
هېپارخوس
هېپارخوس (په یوناني ژبه: Ἵππαρχος, Hipparkhos; ، له میلاد نه مخکې د ۱۹۰ کال نه تر ۱۲۰ کال پورې) یو یوناني ستورپوه، جغرافیه پوه او ریاضي پوه و. هغه د مثلثاتو بنسټګر ګڼل کېږي، خو د شپې او روځې د کره اعتدال د کشف له امله شهرت لري. هېپارخوس د بیتیانا په نیکایا کې زیږېدلی و او ښایي د یونان په روډس ټاپو کې مړ شوی وي. هغه د ۱۶۲ او ۱۲۷ کلونو مخکې له میلاد نه د فعال ستورپوه په توګه شهرت درلود.
هېپارخوس د لرغونی زمانې د ستور څېړنې تر ټولو برلاسې څېره د ځینو له انده د لرغونی زمانې تر ټولو ستر ستورپوه ګڼل کېږي. هغه لومړنی کس و چې د لمر او سپوږمۍ د حرکت لپاره یې دقیق او عددي ماډلونه لا تر اوسه پاتې دي. ښايي د دې لپاره نوموړي له مشاهداتو او شاید له ریاضي تخنیکونو څخه کار اخیستی وی چې د پېړیو په اوږدو کې د بابلیانو او د آتن د میتون (پنځمه پېړۍ مخکې له میلاد نه)، تیموخاریس، اریستیلوس، د ساموس اریستارخوس، او ایراتوستینس له خوا راټول شوي.
نوموړي مثلثات پراخ کړ او د مثلثاتو جدولونه یې جوړ کړل، او هغه د کروی مثلثاتو زیاتې پوښتنې حل کړې. هغه په خپل مثلثات او لمریزو او قمري تیوریو سره، نوموړی ښایي لومړی کس وي چې د کسوف (لمر نیونې) د وړاندوینې لپاره د باوري میتود وړاندې کړل.
د نوموړي په نورو مشهورو لاسته راوړنو کې د ځمکې د حرکت کشف او سنجش، په لوېدیځه نړۍ کې د ستورو د لومړی جامع کتلاګ (نوملړ) تالیف، اوښایي د اسطرلاب (ستوری موندونکی) اختراع، همدارنګه د اسطرلاب کره چې هغه د ډېرو ستورو د کتلاګ د جوړولو په وخت کې کارولی. زیاتره هېپارخوس ته د "د ستورپوهنې پلار" هم ویل کېږي، چې هغه ته دا لقب لومړی د ژان بابټیسټ جوزف ډیلامبر له لوري ورکړل شو.
ژوند او کار
هېپارخوس باید له میلاد نه مخکې له ۱۲۷ کال وروسته یو څه وخت ژوند کړی وي ځکه چې نوموړي د هغه کال څخه خپل مشاهدات تحلیل او خپاره کړل. هېپارخوس د اسکندریه او بابل څخه معلومات ترلاسه کړل، خو دا نه ده څرګنده چې کله یا په ریښتیا هم هغه له دې ځایونو څخه لیدنه کړې ده. داسې انګېرل کېږي چې د روډس په ټاپو کې مړ شوی وي، چې په هغه ځای کې نوموړي د خپل وروستي ژوند ډېره برخه تېره کړې ده.
د هېپارخوس مستقیم کار نسبتاً لږ تر عصري زمانې پورې پاتې دی. که څه هم هغه لږ تر لږه څوارلس کتابونه لیکلي، یوازې د اراتوس د ستورپوهنې د مشهور شعر په اړه د هغه تبصره د وروستیو نقل کونکو له خوا ساتل شوې ده. ډېری هغه څه چې د هېپارخوس په اړه پېژندل شوي د لومړۍ پېړۍ د سترابو له جغرافیې او د پیلني له طبیعي تاریخ، د بطلیموس د دویمې پېړۍ له المجسطي؛ او په څلورمه پېړۍ کې د نوموړي په اړه نورې سرچینې چې د اسکندریې د پاپس او تیون له خوا د المجسطي په اړه د هغوی تبصرې دي، څخه لاس ته راځي.
هېپارخوس لومړی کس و چې د هیلیوسینتریک (لمر مرکز په توګه) نظام یې محاسبه یې کړ، خو هغه خپل کار پرېښود ځکه چې د هغه وخت د ساینس له خوا په بشپړ دایروي لازمي ګڼل کیده. که څه هم د هېپارخوس هم عصرو، د سیلیوکیا سیلیوکس، د هېلیوسینتریک ماډل پلوی پاتې شو، د هېپارخوس د هییلو سینتریزم رد د ارسطو د نظریاتو له خوا ملاتړ شو او نږدې ۲۰۰۰ کاله برلاسی نظر پاتې شو تر هغه چې د کوپرنیک هیلیوسنتریزم د بحث موضوع شوه.
د هېپارخوس یوازینی پاتې  شوی اثر Τῶν Ἀράτου καὶ Εὐδόξου φαινομένων ἐξήγησις  ("د ادوکوس او اراتوس د پدېدو په اړه تبصره") دی. دا د ایدوکسوس د اثر پر بنسټ د اراتوس د مشهور شعر په اړه په دوه جلدو کتابونو کې یوه ډېره نیوکه کونکې تبصره ده. هېپارخوس د خپلو لویو اثارو یو لیست هم ترتیب کړی چې ظاهرا یې د څوارلس کتابونو یادونه کړې ده، خو دا یوازې د وروستیو لیکوالانو د سرچینو پر بنسټ پېژندل شوي. د هغه مشهور د ستورو کتلاګ د بطلیموس له لوري په خپل کتلاګ کې مدغم شوی و او ښایي د بطلیموس د ستورو له عرض البلد څخه د دوه او دوه پر دریمې درجې تفریق سره تقریبا په بشپړ ډول بېرته ترتیب شوی وي. ظاهراً لومړی مثلثاتي جدول د هېپارخوس له خوا ترتیب شوی، چې له امله یې اوس د "مثلثات پلار" ګڼل کېږي.
بابلي سرچینې
ښایي هېپارخوس د بابل د ستورپوهنې د مشاهداتو نوملړ ترتیب کړی وي. ، د ستورپوهنې یو تاریخپوه، جې. جې تومر وایي چې په المجسطي کې د کسوف/خسوف اسناد او د نورو بابلي مشاهدات په اړه د بطلیموس پوهه د هېپارخوس په لاس د ترتیب لیست اخیستل شوې ده. د بابلي سرچینو څخه د هېپارخوس استفاده، د بطلیموس د نظریاتو له امله، تل په عمومي ډول پېژندل شوي، خو د هېپارچوس یوازینی پاتې شوی متن پوره معلومات نه وړاندې کوي تر څو پرېکړه وکړو چې آیا د هېپارخوس پوهه (لکه کیوبېت او ګوتو کارول، درجې او دقیقې، یا د ساعت ستورو اند) د بابلیانو د کړنو پر بنسټ ولاړه او کنه. خو فرانز ژاویر کوګلر په ډاکه کړه چې د تقارن (د ستورو نږدې والی) او د لمر څخه د واټن دورې چې بطلیموس یې هېپارخوس ته اړوند ګني لا دمخه د بابل په نجومي جدولونو کې کارول شوي وو، په ځانګړې توګه د هغو متنونو ټولګه چې نن ورځ د " System B " په نوم یادېږي (چې کله ناکله کډیننو ته منسوب ګڼل کېږي).
د هېپارخوس د قمري مدار دوره (۵۴۵۸ میاشتې = د تقاطع د نقطو ۵۹۲۳ دروې) هم څو ځله د بابل په اسنادو کې څرګند شوي دي. خو یوازینی دا ډول تابلو چې په واضح ډول تاریخ لري، د هېپارخوس څخه وروسته دی، نو د لېږد سمت د ټابلوګانو په واسیله نه ټاکل کېږي.
د د هېپارخوس د اعتدال قمري حرکت چې د قمري څلور فرضیو په وسیله نشي حل کېدای، کله ناکله د هغه د لمر څخه د وآټن حرکت د تشریح کولو لپاره وړاندیز کېږي. هغه حل چې دقیق ۵۹۲۳/۵۴۵۸ تناسب یې را منځ ته کړی د زیاتره تاریخ پوهانو له خوا رد شوی که څه هم هغه د دې ډول نسبتونو د تشخیص لپاره یوازینی لرغونی تصدیق شوی میتود کاروي، او دا په اتومات ډول د تناسب څلور عددي صورت او مخرج وړاندې کوي. هېپارخوس په پیل کې (المجسطي ۶.۹) د ۱۴۱ کال مخکې له میلاد نه خپل کسوف/خسوف  د ۷۲۰ کال مخکې له میلاد نه د بابلي کسوف/خسوف سره وکارو ترڅو د ۷۱۶۰ د تقارن میاشتو = د ۷۷۷۰ د اعتدال میاشتو لږ دقیق تناسب ومومي، هغه په ساده ډول په ۱۰ د تقسیم له لارې ۷۷۷ = ۷۱۶ لاس ته راوړ. (هغه د ۳۴۵ کلنو د دورې له تناسب څخه ۴۲۶۷ تقارن میاشتې = ۴۵۷۳ د اعتدال میاشتې وموندله او هغه یې په ۱۷ تقسیم کړ ترڅو ۲۵۱ تقارن میاشتې = ۲۶۹ د اعتدال میاشتې معیاري تناسب ترلاسه کړي. که چېرې هغه اعتدال د دې تحقیقاتو لپاره د اوږد مهاله اساس په لټه کې وي نو کولای یې شو د ۱۴۱ کال (مخکې له میلاد نه) ورته خپل کسوف/خسوف د ۱۲۴۵ کال (مخکې له میلاد نه) د سپوږمي ختو د بابل کسوف/خسوف سره وکاروي، چې د ۱۳۶۴۵ تقارن میاشتې = ۲/۱+۱۴۸۸۰۷ د اعتدال میاشتې ≈ ۲/۱+۱۴۶۲۶ تعادل میاشتې یو انتروال دی. په ۲/۵ له تقسیم وروسته په کره توګه ۵۴۵۸ تقارن میاشتې = ۵۹۳۵ لاس ته راځي. که څه هم دا پخپله د حیرانتیا خبره نه ده، ښکاره اصلي نیوکه دا ده چې وختي کسوف/خسوف نه دی تایید شوی، او په دې اړه هېڅ اجماع نشته چې آیا د بابلیانو مشاهدې په دومره لرې وخت کې ثبت شوې او کنه. که څه هم د هېپارخوس جدولونه په رسمي ډول یوازې ۷۴۷ کال مخکې له میلاد ته رسېدل، یعنې د هغه له دورې څخه ۶۰۰ کاله وړاندې، جدولونه د کسوف/خسوف له مسئلې مخکې وړاندې وختونو کې غوره وو ځکه لکه څنګه چې پدې وروستیو کې لیدل شوي، د پخوا په پرتله د هغوی کارول په راتلونکي کې ستونزمن نه دي.
د ځمکې په اتومسفیر کې کاربن ډای اکسایډ
کاربن ډای اکسایډ د ځمکې په اتوموسفیر کې یو مهم ګاز دی. دا د کاربن د دوران یوه نه بېلېدونکې برخه ده. د کاربن دوران یو بایو جیو کیمیاوي دوران دی چې کاربن په کې د ځمکې د سمندرونو، خاورې، ډبرو او بایوسفیر تر منځ تبادله کېږي. نباتات او نور فوټواټوټروفونه د فوټوسنټېز عملیې په مرسته له لمریزې انرژۍ څخه کار اخلي تر څو د اتوموسفیر له کاربن ډای اکسایډ او اوبو څخه کاربوهایډرېټ تولید کړي. نږدې ټول نور ژوندي موجودات د انرژۍ او کاربني مرکباتو د اصلي سرچینې په توګه له فوټوسنټېز عملیې څخه په ترلاسه شوي کاربوهایډرېټ پورې تړلي دي. کاربن ډای اکسایډ د ۴.۲۶ مایکرو متر (۲۳۴۷ cm−1) او ۱۴.۹۹ مایکرومتر (۶۶۷ cm−1) څپو په واټن کې ماورای بنفش وړانګې جذبوي او خارجوي او بالاخره دا یو ګلخانه‌يي ګاز دی چې د ګلخانه‌‌‌‌‌يي اغېزې له لارې د ځمکې د سطحې په تودوخه کې مهم رول لوبوي.
په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ غلظت شاوخوا ۵۰۰ میلیون کاله مخکې د کمبرین دورې په جریان کې په هر میلیون کې ۴۰۰۰ برخې لوړ و او په تېرو دوو میلیون کلونو کې د کواټرنر د کنګلونو په جریان کې تر ۱۸۰ پورې ټیټ و. د تېرو ۴۲۰ میلیون کلونو لپاره د تودوخې بیا جوړ شوي سوابق ښیي چې په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ غلظت (۴۰۰ میلیون کلونه مخکې) د ډیونین دورې په جریان کې او بیا (۲۰۰ تر ۴۰۰ میلیون کاله مخکې) په ټریاس دوره کې په هر میلیون کې ۲۰۰۰ برخو ته رسېدلی و. د صنعتي انقلاب له پیل راهیسې د نړیوال کلني کاربن ډای اکسایډ غلظت ۵۰ سلنه ډېر شوی دی، د ۱۰۰۰۰ کلونو په جریان کې د ۱۸مې پېړۍ تر نیمایي پورې ۲۸۰ ته او د ۲۰۲۲ کال تر مې میاشتې پورې ۴۲۱ ته رسېدلی دی. اوسنی غلظت په ۱۴ میلیونه کلونو کې تر ټولو لوړ غلظت دی. د کاربن ډای اکسایډ دا زیاتوالی انساني فعالیت ته منسوب دی، په ځانګړي ډول د ځنګلونو له منځه وړل او د فوسیلي سون‌توکو سوځول يې لوی لاملونه ګڼل کېږي. د ځمکې په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ او نورو اوږدمهاله ګلخانه‌يي ګازونو زیاتوالي د نړۍ تودوخه ډېره کړې ده. د ۳۰ سلنه او ۴۰ سلنه تر منځ کاربن ډای اکسایډ د انسانانو له‌خوا اتوموسفیر ته خپرېږي او په سمندرونو کې منحلېږي او هلته کاربونیک اسید جوړوي چې د سمندر د پي.اېچ د تعادل پر بدلون اغېز کوي.
پخوانی غلظت
د سیانوباکتري فوټوسنټېز په مرسته د ازاد اکسیجن تولید په ځمکه کې د اکسیجن د ناورین لامل شو چې د ځمکې دویم اتوموسفیر یې پای ته ورساوه او د ځمکې درېیم اتوموسفیر (اوسنی اتوموسفیر) یې تر نن ۲.۴ میلیارده کاله مخکې رامنځته کړ. د کاربن ډای اکسایډ غلظت شاوخوا ۵۰۰ میلیون کاله مخکې د کمبرین دورې په جریان کې په هر ملیون کې تر ۴۰۰۰ برخو ډېر و چې په تېرو دوو میلیون کلونو کې د کواټرنر د کنګلونو په جریان کې تر ۱۸۰ پورې را ټيټ شوی دی.
اتومسفیري کاربن ډای اکسایډ او د کاربن دوران
اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ د ځمکې د کاربن په دوران کې مهم رول لوبوي چې له امله یې کاربن ډای اکسایډ د فوټوسنټېزاو کاربونیټ د رسوب په څېر طبیعي پروسو له لارې له اتوموسفیر څخه ایستل کېږي. د بېلګې په توګه د چونې ډبرې جوړوي او د نورو طبیعي پروسو لکه تنفس او د کاربونیټ رسوباتو د تېزابي انحلال په مرسته یې بېرته فضا ته اضافه کوي. په ځمکه کې د کاربن دوه پراخ دورانونه موجود دي چې د ګړندي کاربن دوران او د ټکني کاربن دوران بلل کېږي. د ګړندي کاربن دوران په بایوسفیر کې د چاپېریال او ژوندیو شیانو تر منځ د کاربن حرکت ته ویل کېږي، په داسې حال کې چې په د ټکني کاربن په دوران کې د اتوموسفیر، سمندرونو، خاورې، ډبرو او اتشفشانونو تر منځ د کاربن حرکت شامل دی. دواړه دورانونه په داخلي ډول یو له بل سره تړلي دي او د اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ تړښت اسانه کوي.
د اتوموسفیري کاربن ډای اکسایډ طبیعي سرچینې له اتشفشانونو څخه وتلي ګازونه، د عضوي موادو سوځېدل، د ځنګل سوځېدل او د ژوندیو هوازي موجوداتو تنفسي پروسې دي. د کاربن ډای اکسایډ په مصنوعي سرچینو کې د تودوخې، برېښنا او ترانسپورت لپاره د فوسیلي سون‌توکو سوځول او ځینې صنعتي پروسې لکه د سمنټو جوړول شامل دي. اتومسفیري کاربن ډای اکسایډ د بېلابېلو مایکرو ارګانېزمونو له‌خوا د تخمیر او حجروي تنفس په مرسته هم تولیدېږي. نباتات، اوبړۍ او سیانوباکتریا د فوټوسنټېز له لارې کاربن ډای اکسایډ کاربوهایډرېټ ته بدلوي. دوی د دغه تعامل لپاره اړینه انرژي د کلوروفیل او نورو رنګونو په مرسته د لمر د وړانګو له جذب څخه ترلاسه کوي. اکسیجن چې د فوټوسنټېز د فرعي محصول په توګه تولیدېږي، اتوموسفیر ته خوشې کېږي او وروسته د هیټروټروفیک ارګانېزمونو او نورو نباتاتو له‌خوا د تنفس لپاره کارول کېږي او دوران یې په کاربن سره بشپړېږي.
د مریخ اتومسفیر
د مریخ اتوموسفیر اکسیډایز کوونکی اتوموسفیر دی. په دغه اتوموسفیر کې فوټو کیمیاوي تعاملات د عضوي نوعو د اکسایډ کولو لامل کېږي او پر کاربن ډای اکسایډ یا کاربن مونو اکسایډ یې بدلوي. که څه هم په دې وروستیو کې د اېکسومارس په نامه تر ټولو حساسه توغول شوې ګاز پلټونکې فضايي بېړۍ ونه توانېده چې د ټولې مریخ سیارې په اتوموسفیر کې میتان ګاز پیدا کړي، خو څو پخوانیو ماموریتونو او ځمکنیو تلسکوپونو د مریخ په اتوموسفیر کې د میتان غیر متوقع کچه کشف کړې ده چې ښايي په مریخ کې د ژوند لپاره حیاتي نښه وي. له دې سره سره، د دغو ارزونو تشرېح لا هم ډېره ستونزمنه ده او په اړه یې کومه علمي اجماع نه‌شته.
د اتومسفیري مشاهداتو تاریخچه
په ۱۷۸۴ کې جرمني‌الاصله بریتانوي ستور پېژندونکي «ویلیم هرشل» د مریخ د اتوموسفیر په اړوند د خپلو مشاهداتو په اړه په «فلسفي تبادلاتو» مجله کې یوه مقاله خپره کړه او په مریخ کې یې د هغې روښانه برخې یادونه وکړه چې کله ناکله به یې حرکت کاوه. نوموړي دغه رڼا ورېځو او بخارونو ته منسوبه کړه. په ۱۸۰۹ کال کې فرانسوي ستور پېژندونکي «هونوري فلوګېرګېس» په مریخ کې د "زېړو ورېځو" په اړه په خپله کتنه کې لیکلي چې ښايي دا د دوړو توپانونه وي. په ۱۸۶۴ کال کې «ویلیم روټر ډاویس» ولیدل چې "د مریخ رنګ د دغې سیارې د کومې اتوموسفیري ځانګړنې له امله سور نه دی؛ دا په بشپړ ډول د دې حقیقت له مخې ثابت ښکاري چې سور رنګ تل مرکز ته نږدې ژور ځای دی چې هلته اتوموسفیر خورا نازک وي." په ۱۸۶۰مو او ۱۸۷۰یمو لسیزو کې سپیکټروسکوپي کتنې ډېری خلک په دې فکر کې کړل چې د مریخ اتوموسفیر ځمکې ته ورته دی. په ۱۸۹۴ کال کې د «ویلیم والیس کمپبل» تحلیل او نورو کیفیتي مشاهداتو وښوده چې مریخ سپوږمۍ ته ورته دی چې په اکثرو برخو کې د اندازه کولو وړ اتوموسفیر نه‌لري. په ۱۹۲۶ کال کې په لیک کتنځي کې د «ویلیم هامونډ رایټ» انځوریزو مشاهداتو «ډونالډ هاوارډ مینزیل» ته لاره پرانیسته چې د مریخ د اتوموسفیر کمیتي شواهد کشف کړي.
کاربن ډای اکسایډ
کاربن ډای اکسایډ د مریخ د اتوموسفیر اصلي برخه ده. د اوسط حجم نسبت یې ۹۴.۹ سلنه دی. د ژمي په قطبي سیمو کې د سطحې تودوخه ښايي د کاربن ډای اکسایډ د یخ تر نقطې ټیټه وي. په اتوموسفیر کې موجود کاربن ډای اکسایډ ګاز ښايي پر سطحه متراکم شي او له ۱ تر ۲ مترو پورې ډبل جامد وچ یخ جوړ کړي. په اوړي کې قطبي وچ یخ له ویلې کېدو پرته پر بخار بدلېږي او کاربن ډای اکسایډ بېرته اتوموسفیر ته ازادوي. په پایله کې د مریخ د اتوموسفیر په فشار کې (۲۵ سلنه) او د اتوموسفیر په جوړښت کې لوی کلنی بدلون لیدلی شو. د کاربن ډای اکسایډ لپاره د تراکم پروسه د کلاسیوس – کلاپیرون د معادلې په مرسته اټکلولی شو.
د مریخ په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ له لوړ غلظت سره سره په دې سیاره کې د ګلخانه‌يي ګازونو اغېز یو څه کمزوری دی (شاوخوا ۵ سانتي ګراد)، ځکه چې د اوبو د بخار غلظت کم دی او د اتوموسفیر فشار ټیټ دی. په داسې حال کې چې د ځمکې په اتوموسفیر کې د اوبو بخارات په ځمکه کې د ګلخانه‌يي ګازونو په اغېزو کې تر ټولو لویه ونډه لري، خو د مریخ په اتوموسفیر کې ډېر ټیټ غلظت موجود دی. د ټیټ اتوموسفیر تر فشار لاندې ګلخانه‌يي ګازونه په اغېزناک ډول ماورای بنفش وړانګې نه‌شي جذبولی، ځکه چې د فشار پراخولو اغېز یې کمزوری دی.
نایتروجن
نایتروجن د مریخ په اتوموسفیر کې دوهم پرېمانه ګاز دی. د اوسط حجم نسبت یې ۲.۶ سلنه دی. بېلابېلو ارزونو ښودلې ده چې د مریخ اتوموسفیر د نایتروجن په پنځلسم ایزوټوپ کې بډای شوی دی. د نایتروجن د درنو ایزوټوپونو د غني کېدو لامل ښايي د ګازونو د ډېرو انتخابي وتنو پروسې وي.
ارګون
ارګون د مریخ په اتوموسفیر کې درېیم پرېمانه موجود ګاز دی. د اوسط حجم نسبت یې ۱.۹ سلنه دی. د مستحکمو ایزوټوپونو له مخې مریخ د ارګون د شپږ دېرشم ایزوټوپ په پرتله د ارګون په اته دېرشم ایزوټوپ کې غني شوی دی چې له هایدروډینامیک وتنې سره اړوند بلل کېدای شي.
اکسیجن او اوزون
د مریخ په اتوموسفیر کې د مالیکولي اکسیجن د حجمي نسبت منځنی اټکل ۰.۱۷۴ سلنه دی. دا د کاربن ډای اکسایډ، د اوبو د بخار او اوزون له فوټولیس محصولاتو څخه دي. دغه مالیکولي اکسیجن له اتومي اکسیجن سره تعامل کولی شي او بېرته اوزون جوړولی شي. په ۲۰۱۰ کال کې «هرشل فضا څارونکي» د مریخ په اتوموسفیر کې مالیکولي اکسیجن کشف کړ.
اتومي اکسیجن په پورتني اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د فوټولیس په مرسته تولیدېږي او د تجزیوي بیاترکیب یا ایون اخیستو له لارې له اتوموسفیر څخه وتلی شي. د ۲۰۱۶ کال په لومړیو کې د انفرارېډ ستور پېژندنې لپاره سټراټوسفیریک څارونکي (SOFIA) د مریخ په اتوموسفیر کې اټومي اکسیجن کشف کړ چې په ۱۹۷۰یمه لسیزه کې له ویکینګ او مارینر ماموریتونو راهیسې تر هغه مهاله نه و موندل شوی.
په ۲۰۱۹ کې د ناسا ساینس پوهانو چې د مریخ څېړنې د «کیوریاسیټي» فضايي بېړۍ پر ماموریت یې کار کاوه او ګازونه یې اندازه کول، وموندله چې د مریخ په اتوموسفیر کې د اکسیجن اندازه په پسرلي او اوړي کې ۳۰ سلنه ډېره شوې ده.
میتان
میتان د یوې اتشفشاني او بایوجینکې نوعې په توګه د جیولوجېستانو او بیولوژيکو ستور پوهانو لپاره د پام وړ دی. میتان له ماورای بنفش وړانګو سره په اکسیډایز کوونکي اتوموسفیر کې په کیمیاوي توګه بې ثباته دی. د مریخ په اتوموسفیر کې د میتان ژوند شاوخوا ۴۰۰ کاله دی. د سیارې په اتوموسفیر کې د میتان کشف ښايي د وروستيو جیولوژیکي فعالیتونو یا ژوندیو موجوداتو شتون په ډاګه کړي. له ۲۰۰۴ کال راهیسې کمه اندازه میتان په بېلابېلو ماموریتونو او د مشاهدې په څېړنو کې موندل شوی دی. په مریخ کې د میتان سرچینه او د کتل شوي میتان په غلظت کې د لوی توپیر لپاره پر توضېحاتو لا هم فعال بحث روان دی.
سلفر ډای اکسایډ
په اتوموسفیر کې د سلفر ډای اوکسایډ شتون ښايي د اوسني اتشفشاني فعالیت ښودونکی وي. د میتان په اړه د اوږدمهالو بحثونو له امله په دې برخه کې هم بحثونو ته لېوالتیا ډېره شوې ده. که د مریخ په اوسني تاریخ کې اتشفشانونه فعال وي، نو تمه کېږي چې سلفر ډای اکسایډ به د مریخ په اوسنۍ فضا کې له میتان سره یوځای وموندل شي. هېڅ سلفر ډای اکسایډ ان د حساسیت په لوړه کچه کې هم په اتوموسفیر کې نه دی موندل شوی. د ناسا ګاډرډ فضايي الوتنو په مرکز کې د ساینس پوهانو په مشرۍ یوې ډلې د راکنیسټ خاورې په هغو بېلګو کې کې د سلفر ډای اکسایډ د کشف راپور ورکړ چې د ۲۰۱۳ کال په مارچ میاشت کې د کیوریاسیټي مریخ پلټونکې وسیلې په مرسته تحلیل شوې دي.
نور کم‌پيدا ګازونه
کاربن مونو اکسایډ د کاربن ډای اکسایډ د فوټولیس په مرسته تولیدېږي او په چټکۍ سره د مریخ په اتوموسفیر کې له اکسیډانټونو سره غبرګون ښیې او بیاځلي کاربن ډای اکسایډ جوړوي. د مریخ په اتوموسفیر کې د کاربن مونو اکسایډ د حجمي نسبت منځنی اټکل ۰.۰۷۴۷ سلنه دی.
له هیلیوم او ارګون پرته نور نجیبه ګازونه د مریخ په اتوموسفیر کې په ټيټه کچه کې موجود دي. د مریخ په اتوموسفیر کې د هیلیوم، نیون، کریپټون او زینون غلظت د بېلابېلو ماموریتونو له لارې اندازه شوی دی. د نجیبه ګازونو ایزوټوپیک نسبتونه په مریخ کې د لومړنیو جیولوجیکي فعالیتونو او د اتوموسفیر د تکامل په اړه معلومات څرګندوي.
مالیکولي هایدروجن په منځني اتوموسفیر کې د هایدروجن د غیر عادي نوعو تر منځ د عکس‌العمل له امله رامنځته کېږي. هایدروجن د مخلوط یا خپرېدو له لارې پورتني اتوموسفیر ته لېږدول کېدای شي، د لمریزو وړانګو په مرسته اتومي هایدروجن تخریب او د مریخ له اتوموسفیر څخه وځي. فوټو کیمیاوي ماډل اټکل وکړ چې په ټیټ اتوموسفیر کې د هایدروجن د مخلوط نسبت د حجم د میلیونمې برخې شاوخوا ۱۵ ± ۵ دی.
د انسانانو له‌خوا د استفادې احتمال
د مریخ اتوموسفیر د یوه داسې پېژندل شوي جوړښت سرچینه ده چې په مریخ کې د ښکته کېدو په هره ساحه کې موجوده ده. ویل کېږي چې که انسانان په مریخ کې سپړنې وکړي، د مریخ د اتوموسفیر کاربن ډای اکسایډ د میتان جوړولو لپاره کارولی شي او د دې تر څنګ کولای شي چې د بېرته راستنېدو پر مهال یې د راکټ د سون‌توکو په توګه هم وکاروي. هغه ماموریتي څېړنې چې له اتومسفیر څخه د دغه ډول استفادې وړاندیز کوي، د «رابرټ زوبرین» مارس ډایرېکټ او د ناسا ادارې څېړنیز ماموریتونه دي. د کاربن ډای اکسایډ د کارولو لپاره دوې لویې کیمیاوي طریقې شته چې یوه یې ساباټیر تعامل دی. دغه تعامل د اضافي هایدروجن تر څنګ د اتوموسفیر کاربن ډای اکسایډ بدلوي تر څو میتان او اکسیجن تولید شي. دویمه طریقه الکترولیز کول دي چې د دې لپاره پر اکسیجن او کاربن مونو اکسایډ د کاربن ډای اکسایډ د وېشلو لپاره د زېرکونیا د جامد اکسایډ یو الکترولیټ کارول کېږي.
په ۲۰۲۱ کال کې د ناسا فضايي بېړۍ «پرسیویرنس» وتوانیده چې په مریخ کې اکسیجن جوړ کړي. دا پروسه پیچلې ده او د لږې اندازې اکسیجن تولید ډېر وخت نیسي.
سپکې سپورې
د په خپل زاړه، ډېر لفظي معنی کې، "بې حرمتي" د هغه شیانو لپاره د درناوي نشتوالي ته اشاره کوي چې سپیڅلي ګڼل کېږي، کوم چې د الهام وړ یا د درناوي وړ هر څه معنی لري، او همدارنګه هغه چلند چې ورته بې احترامي ښکاره کوي یا د دیني جرم لامل کېږي.
ریښه
سپکې سپورې، د کفري سپکاوي په اصله معنی کې، د طنز د لرغوني دیني دود یوه برخه وه چې په خدای یا معبودانو یې خندل او هغوی یې مسخره کول: د دې یوه بېلګه، د خدایانو تر منځ خبرې، د لوسیان طنزي اثر دی.
انګلیسي ژبه
په انګلیسي ژبه کې، فحش کلمې او د لعنت کلمې لکه shit، همدارنګه په ډیر احتمال fuck جرمن ریښه لري، خو damn او piss له زړې فرانسوي او بالآخره لاتیني ریښې څخه راځي. ډېر تخنیکي او مؤدبه بدیلونه لاتیني ریښه لري، لکه د shit لپاره د defecate یا excrete  کلمات او د fuck لپاره د fornicate یا copulate کلمات. د انګلیسي ژبې د سپکو سپورو د دودیزې بڼې له امله چې تر ډېره حده جرمن ده، سپکې سپورې زیاتره په عامیانه ډول انګلو- ساکسون ګڼل کېږي چې د انګلیسي ژبې تر ټولو پخوانۍ بڼه ده. خو دا تل داسې نه ده. د "wanker" کلمه په بریتانیا کې سپکه ګڼل کېږي، خو د دې تاریخ یوازې د شلمې پیړۍ تر نیمایي پورې دی.
څېړنه
د مستند شوو خبرو اترو شننه ښیي چې په منځنۍ کچه نږدې ۸۰ – ۹۰ کلمې چې یو کس په ورځني ډول کاروي - د ټولو کلمو ۰.۵٪ څخه تر ۰.۷ ٪ د لعنت کلمې دي، چې کارول یې له صفر٪ څخه تر ۳.۴٪ توپیر لري. د دې په پرتله، لومړي جمع متکم ضمیرونه (موږ، موږ ته، زموږ) د تکلمي کلمو ۱٪ جوړوي.
د ۲۰۱۰ کال د جولای په میاشت کې د انګس ریډ عامه نظر (Angus Reid Public Opinion) له خوا په دریو هېوادونو کې ترسره شوې نظرپوښتنې وموندله چې کاناډایان د ملګرو سره د خبرو په وخت کې د امریکایانو او بریتانویانو په پرتله ډېر فحش کاروي، پداسې حال کې چې د کاناډایانو او امریکایانو په پرتله، ښایي بریتانویان د خبرو اترو په جریان کې نا آشنا فحش واوري.
فحش ځینې رواني دندې ترسره کوي، او ځانګړي ژبني او عصبي میکانیزمونه کاروي؛ دا ټول د څېړنې برخې دي. د نیویارک ټایمز لیکواله ناتالي انګیر وایي چې له وظیفوي اړخه ورته چلند په شامپانزیو کې لیدل کېدای شي، او کېدای شي زموږ په پوهېدو کې مرسته وکړي. انګیر دا هم وایي چې فحش ویل د غوسې د مدیریت لوی تخنیک دی، خو ښایي له نظر نه غورځویل شوی وي، چې "نارینه د ښځو په پرتله عموماً ډېر فحش وایي، مګر دا چې چې ښځې په خورلڼتوب کې وي، او د پوهنتون استادان د کتابتونونو یا د پوهنتون د ورځنۍ پاملرنې د کارمندانو په پرتله ډېر فحش وایي."
د کیلي پوهنتون څېړونکو ستیفنز، اټکینز او کینګستان وموندله چې فحش ویل د فزیکي درد اغېزې کموي. سټیفنز وویل "زه خلکو ته مشوره وکو چې کله ځان خوږ کړي، نو فحش د ووایي." خو فحش کلمو له حد زیات کارول دا اغېز ورکوي. د کیلي ټیم په ۲۰۱۰ کال کې خپلې څېړنې لپاره د اېګ نوبل (نه نوبل) د سولې جایزه وګټله.
د الزایمر ناروغۍ د څېړنې په برخه کې د UCLA Easton مرکز کې د نیورولوژیستانو او ارواپوهانو یوې ډلې وړاندیز وکړ چې فحش ویل ښایي مرسته وکړي چې د الزایمر ناروغۍ څخه د مخکیني تندي د عقلي زوال (frontotemporal dementia) ناروغي توپیر کړو.
نیورولوژیست انتونیو داماسیو وایي چې د دماغ د ژبې برخو ته د زیان له امله د ژبې د له لاسه ورکولو تر څنګ، زیاتره ناروغانو لاهم د فحش ویلو توان درلود.
د رایټ ایالتي پوهنتون د څېړونکو یوې ډلې څېړنه کړې چې په آنلاین نړۍ کې ولې ځینې کسان په ټویټر کې د ټویټونو د راټولولو لپاره فحش وایي. دوی وموندل چې ښکنځل د منفي احساساتو، لکه خپګان (۲۱.۸۳٪) او غوسه (۱۶.۷۹٪) سره تړاو لري، په دې توګه په آنلاین نړۍ کې خلک اساساً د نورو په وړاندې د خپل خپګان او غوسه څرګندولو لپاره د فحش کلمات کاروي.
د وارسا پوهنتون د څېړونکو یوې کثیرالرشتوي ډلې د دوه ژبو متکلمو د فحش ویلو په اړه، او دا چې څنګه په بهرنۍ ژبه کې فحش ویل اسانه دي، څېړنه کړې او دا یې وموندله چې دوه ژبو د سپکو سپورو شدیت هغه زیاتیږي چې دوی دوهمې ژبې ته واوړي، خو کله چې دوی لومړۍ ژبې ته اوړې نو نرم وي. دا دواړه له احصایوي اړخه په پراخه کچه یوازې د دودیز ننګ له امله را منځ ته کېدل، چې ساینس پوهان یې دې پایلې ته ورسول چې دوهمې ژبې ته اوښتل دوی له ټولنیزو نورمونو او محدودیتونو (که هغه د دوی خپل وي یا په ټولنیز ډول تحمیل شوي) لکه سیاسي سموالي، څخه مستثنی کوي، او دوی د فحش ویلو او سپکاوي لپاره ډېر لېواله کوي.
ډولونه
د سټیفن پنکر په وینا، د فحش ویلو پنځه ممکنه دندې شتون لري:
بده خوله، چې کله ناکله د تیک اختلالاتو ځانګړتیا ده، غیر ارادي ښکنځل یا د فحش کلمو غیر ارادي وینا یا په ټولنیز ډول ناوړه او سپکوونکې څرګندونې دي. په دې کې هغه کلمې او جملې راځي چې له دودیز اړخه تابو یا منع دي یا د ټولنیزې کارونې لپاره عموماً د منلو یا مناسبې ندي. دا اصطلاح د شرایطو سره سم د فحش ویلو لپاره نه کارول کېږي. په خپله خوښه له سپکو سپورو څخه، دا د ځینې ځانګړتیاو له مخې توپیر کېږي، لکه د خبرو اترو بهیر کې مداخله، د نورمال غږ په پرتله په آواز او غږ کې توپیر، بل ډول فریکونسۍ چې د اضطراب په حالت کې پورته کېږي، او د دماغ د اختلالاتو اړوند ستونزې. دا معمولا د ټولنیز یا احساساتي چاپېریال څخه بهر څرګندېږي، او ښایي د عادي خبرو اترو په پرتله په لوړ غږ یا بل ډول غږ یا زیر او بم څرګند شي. کېدای شي یوه کلمه وي، یا پیچلې عبارات وي.
جان اډامز جونیور (د نیبراسکا سیاستوال)
جان اډامز جونیور (د ۱۹۰۶ کال د اګست میاشتې په ۱۴ زېږېدنه – د ۱۹۹۹ کال د اپریل میاشتې په ۱۹ مړینه) امریکایی وکیل او جمهوري غوښتونکی سیاستوال او د نیبراسکا د مقننه مجلس غړی و. هغه د کولمبیا په سویلي کارولینا کې زیږیدلی او د ۱۹۲۳ کال نه وروسته یې د اوماها په نیبراسکا کې ژوند کړی. هغه د نیبراسکا د استازو جرګې په وروستۍ غونډې کې دنده ترسره کړه او په ۱۹۳۷ کال کې د نیبراسکا د مقننه مجلس په لومړنۍ غونډې کې یوازینی تور پوستی کس و، چې تر ۱۹۴۱ کاله پورې یې هلته خدمت وکړ. هغه د اوماها ورلډ هیرالډ له خوا د مقننه قوې د ۱۶ وړ غړو په ډله کې راوستل شو. په داسې حال کې چې هغه یو قانون جوړونکی و، همداشان هغه د ایالتونو د عامه کور جوړونې لومړنی قانون وړاندې کړ او د نورو خیریه یا رفاهي قوانینو ملاتړ یې هم وکړ. هغه په ۱۹۳۶ کال کې د جمهوري غوښتونکو په ملي کنوانسیون کې د وسلو په برخه کې د افتخاري ساتونکي په توګه او د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د کالیفورنیا د اوکلینډ په کمپ نایټ کې د قاضي وکیل په توګه دنده ترسره کړې.
ژوند
اډامز د ۱۹۰۶ کال د اګست میاشتې په ۱۴ د کولمبیا په سویلي کارولینا کې د عیسوي ملا ریورنډ جان اډامز سینیر او هټي (باومن) اډامز په کورنۍ کې زیږیدلی. اډامز سینیر د افریقا د میتوډیسټ پادري کلیسا وکیل او وزیر و او تر خپل زوی وروسته یې له ۱۹۴۹ نه تر مړینې پورې یې یعنې تر ۱۹۶۲ کاله پورې یې په مقننه مجلس کې دنده ترسره کړه. اډامز په ۱۹۲۳ کې نبراسکا ته یې د کورنۍ تر تلو دمخه د پیبلو په کولوراډو کې په پیوبلو عالي ښوونځي کې زده کړې وکړې او اډامز د نیبراسکا - لینکن پوهنتون کې ګډون وکړ چې هغه مهال دی د ۲۱ تورپوستو زده ګړیالانو په ډلې کې شامل و او په ۱۹۲۹ کال کې د حقوقو پوهنځۍ یوازینی تورپوستی غړی و (همدارنګه هغه په ۱۹۲۷ کال کې له UNL نه د لیسانس سند ترلاسه کړ). اډامز د ځوانانو په سوک وهنې کې ګډون وکړ، د بیلګې په توګه، اډامز د ۱۹۲۹ کال په اپریل میاشت کې د منځني وزن په ټولګي کې (۱۶۰ پونډ) د جو بان د لویانو MidWestern AAU سوک وهنې سیالیو کې دویم مقام ترلاسه کړ. د هغه وروڼو رالف ډبلیو او هارولډ ایس هم د UNL زده کوونکي وو او رالف ډبلیو د حقوقو د پوهنځۍ فارغ هم و او په اوماها کې یې د وکیل په توګه دنده ترسره کوله. په دویمې نړیوالې جګړې کې د ۱۹۳۲ کال په اپریل میاشت کې د اډامز د یوه پیاده افسر په توګه نوملیکنه وشوه او د کالیفورنیا د اوکلینډ په کمپ نایټ کې د محکمې مدافع وکیل په برخه کې د کپټان درجه ترلاسه کړه. په جګړې کې رالف او هارولډ هم خدمت کړی و. هغه کالیفورنیا ته راستون شو او د جایدادونو قانون په برخه کې یې تخصص ترلاسه کړ. په ​​کالیفورنیا کې هغه د جمهوري غوښتونکو ګوند لپاره کار کولو ته دوام ورکړ، د رونالډ ریګن له ولایتي ټاکنو یې ملتیا وکړه. هغه بیا هم دا وویل، چې ولسمشرۍ لپاره یې د ریګن پر پرتله جیمي کارټر ته رایه ورکړه.
قانون
په پیل کې اډامز یو جنایي وکیل و او کله ناکله به د مدني حقونو په قضیو کې ښکېل وو. هغه د یوې پېښې له کبله له یوه رسټورانټ نه شکایت وکړ چې په پیل کې یې هغه او میرمنې ته یې د خدماتو له وړاندې کولو نه ډډه کړې وه. کله چې پولیس راغلل او رستورانټ ته یې وویل چې د قانون له مخې رستورانټ باید اډامز ته خپل خدمات وړاندې کړي، رستورانټ هم اډامز ته د «نه خوړلو وړ» مالګې په درلودلو سره یو هامبرګر وړاندې کړ. په پیل کې پولیسو اډامز ته وویل چې دوی د مدني حقونو شکایت فورمې نه لري، نو هغه باید خپل ځان ته ولیکي. په پای کې، قضیه محکمې ته لاړه، او قاضي لیسټر پالمر د رستورانټ مشر مجرم وګڼه او ۴۰ ډالره یې جریمه کړ. په بلې پیښې کې، اډامز د جیم کرو په برخه کې د یوه فلم تیاتر ته له تللو نه د ډډه کولو له امله ونیول شو. د پولیسو مشر (رابرټ سمارډیک) کله چې اډامز تم ځای ته ورسېد خوشې کړ او افسر یې وغنده. اډامز په ملي ټولنې کې د هر ډول توکم یا رنګ لرونکو خلکو د پرمختګ لپاره فعالیتونه کړي. وروسته هغه د جایدادونو د وکیل په توګه کار وکړ. په نیبراسکا کې اډامز د دویم نسل لومړنی تورپوستی وکیل و.
سیاست
د ایالتي قانون جوړونکي مجلس په اړه د جان اډامز جونیور لومړني ټاکنیز مبارزات په ۱۹۳۲ کال کې پیل شو او دی په لسمې ناحیې کې د ډیموکراټ اډوارډ جې دوګان پر وړاندې ودرېد (اډامز په ډیموکراتیکو ټاکنو کې ۱۴۰۲ رایې د دوګان ۲۵۹۴ پر وړاندې ترلاسه کړې). هغه د نهمې ناحیې په ټاکنو کې په ۱۹۳۴ کال کې د اوسني ډیموکراټ جاني اوون او پولیس ډین فیلیپس (۱۳۰۸ رایې د ۱۲۰۷ او ۱۱۸۳ رایو پر وړاندې) پر وړاندې ټاکنې وګټلې. هغه د ډیموکراټ جاني اوون ځای ناستی شو، چې په لومړي ځل په ۱۹۳۳ کال کې وټاکل شو. په نهم کې د اوون مخکښ جمهوري غوښتونکي جان اندریو سنګلټون چې یو تورپوستی دغاښونو ډاکټر هم و چې اډامز پخوا هم له ده سره سیاسي ښکیلتیا درلوده، د ۱۹۳۳ کال په مارچ میاشت کې یې د نیگرو سیاسي سازمان رامنځته کړ. ددې سازمان په اجرایوي شورا کې جان او ووډ، اندریو سټوارټ او هیري انډرسن شامل وو.
د سعودي عربستان کلتور
د سعودي عربستان کلتوري چاپېریال د عربي او اسلامي کلتور له خوا خورا اغیزمن شوی دی. په ټولیزه توګه ټولنه خورا مذهبي، محافظه کاره، دودیزه او کورنۍ پورې تړلې ده. د ډیریو انګېرنو او دودونو لرغونوالی تر څو پېړیو پورې رسېږي چې له عربي تمدن او اسلامي میراث نه اخیستل شوي دي. په هرحال، د سعودي عربستان کلتور د چټک بدلون له کبله خورا اغیزمن شوی، ځکه چې دا هیواد د ۱۹۷۰ لسیزې یوازې په څوو کلونو کې له یوې بې وزله کوچیاني ټولنې نه د اجناسو په بډایه تولیدونکي هېواد بدل شو. دا بدلون د یو شمېر نورو عواملو لکه د مخابراتو انقلاب او بهرني بورسونو له خوا هم اغیزمن شوی. د سعودي عربستان تر ټولو وروستی واکمن یا پاچا، ملک سلمان دی.
وهابي اسلامي غورځنګ، چې ځینې وختونه د شدیده پاک دینه په نامه هم یادېږي په اتلسمه پېړۍ کې راڅرګند شو، او اوس په هېواد کې برلاسی غورځنګ دی. د «امر بالمعروف او نهي عن المنکر» د اصولو په مراعتولو سره، د سلوکو او کالیو په برخه کې ډیری محدودیتونه او ممانعتونه شتون لري چې په قانوني او ټولنیز ډول د نورو مسلمانو هیوادونو په پرتله په کلکه پلي کیږي. په هرحال، دې وروستیو کې ډیری دودیز محدودیتونه د حکومت له خوا لیرې شوي چې په هغې ډله کې ښځو ته د موټر چلولو اجازه او د ښځو پورې اړوند ډیری مسلې شاملې دي. له بلې خوا، هغه څه چې د اسلام له خوا منع شوي په هیواد کې منع دي، د بیلګې په توګه، الکولي مشروبات په کلکه منع دي.
روشن کوماري
روشن کوماري فقیر محمد یوه هندي کلاسیکه نڅاګره، اداکاره او کوریوګرافر ده، چې د هند د کلاسیکې نڅا د کتک یو له مخکښو هنرمندانو څخه ګڼل کیږي. هغه د جیپور د يوې نڅا اکاډمۍ پیروي کوي او د نارتیه کالا کيندرا بنسټ ایښودونکې ده، چې په ممبۍ کې د کتاک هڅولو اکاډمۍ ده. په 1975 کې د سنگت ناتک اکاډمۍ جایزه ترلاسه کونکی، V4V په 1984 کې د هند د حکومت څلورم لوړ ملکي جایزه پدم شري ترلاسه کړه. په 1975 کې د سنگت ناتک اکاډمۍ جایزه ترلاسه کونکې ، هغې په 1984 کې د هند د حکومت لخوا څلورم لوړ ملکي جایزه پدما شري ترلاسه کړه.
د سعودي عربستان کلتور
ورځنی ژوند د اسلامي شعایرو تر کنټرول لاندې دی. په ټول هېواد کې هره ورځ پنځه ځله، مسلمانان د جوماتونو له منارونو نه د لمانځه لپاره بلل کېږي. ددې لپاره چې جمعه د مسلمانانو لپاره تر ټولو سپېڅلې ورځ ده، نو د اونۍ پای د جمعې او شنبې ورځې دي. وهابي عقیدې سره سم، یوازې دوه مذهبي رخصتۍ، عید الفطر یا کوچنۍ اختر او عید الاضحی یا لوی اختر په رسمیت پیژندل شوي، تر دې چې په ۲۰۰۶ کال کې غیر مذهبي رخصتۍ د سپتمبر ۲۳ ملي رخصتۍ (چې د پاچاهۍ د یووالي یادونه کوي) بیا دود شوه. د جنسیتي اړیکو په برخه کې، د سعودي عربستان اصول معمولا د جنسونو ترمنځ له کورنیو اړیکو پرته د ازاد اختلاط مخه نیسي.
روشن کوماري
ژوندلیک
روښان کماري د کرسمس په ماښام (د زیږون ناڅرګنده کال) د هند د شمالي ایالت هریانا (پخوانی پنجاب ) په امبالا کې د چوهدري فقیر محمد، مشهور طبله غږونکي او زهرابای امبالی والا ، چې مشهوره برخه او پلې بیک سندرغاړی و، زیږیدلی و. هغه د KS More څخه د کتکیک اساسات زده کړل او د سندر پرساد په مشرۍ د ممبۍ د کتک په مهاراج بندادین ښوونځي کې یې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. وروسته یې د غلام حسین خان او هنومان پرساد په مشرۍ هم روزنه ترلاسه کړه او له بهارت ناټیم ګوندراج پیلي او مها لینګم پیلي څخه یې زده کړه وکړه.
د سعودي عربستان کلتور
دین
د حجاز ځمکه، په ځانګړې توګه مکه مکرمه او مدینه منوره، دا هغه ځای دی چې په لومړي ځل د اسلام دین په کې رامنځته شو. په دې توګه، د نفوس ډېری برخه مسلمانان دي. سربیره پردې، قران د سعودي عربستان اساسي قانون ګڼل کیږي او اسلامي قانون «شریعت» اصلي حقوقي سرچینه ده. په سعودي عربستان کې، نه یوازې دا چې اسلام د حکومت له خوا په سیاسي ډګر کې عملي کیږي، بلکې د خلکو په کلتور او ورځني ژوند یې هم خورا لوی اغېز ښندلی دی.
روشن کوماري
ژوندلیک
روشن کماري په هند کې په مختلفو ځایونو کې فعالیت کړی، په ګډون د راشټرپتی بهون کې یو ځانګړی فعالیت. هغه د جواهر لال نهرو ، اندرا ګاندي ، نیکیتا خروشیف ، میلټن، د اردن حسین او د نیپال د پاچا په وړاندې هم کار کړی دی. په 1971 کې، هغې په باندرا ، ممبۍ کې، نرتیا کلاکیندرکي تاسیس کړه، چیرته چې هغه یو شمیر زده کونکو ته درس ورکوي. مکتا جوشي، ادیتي بهګاوت ، نندیتا پوری ، انونا ګوها او شیلا ارورا د هغه ځینې د پام وړ زده کونکي دي.
د سعودي عربستان کلتور
ټولنیز ژوند او دودونه
د سعودي عربستان ټولنه د دودونو او رواجونو په دایره کې ژوند کوي چې د اسلام عربي کلتور او اسلامي کلتور پر بنسټ رامنځته شوی دی، خو د پاچاهۍ سیمې د جامو، خواړو، لهجو، سندرو او ان د واده په دودونو کې له یو او بل سره توپیر لري. کورنۍ په سعودي عربستان کې ترټولو مهم ټولنیز بنسټ دی، نو ځکه یې د غړو ترمنځ اړیکې قوي وي او د دوی تر منځ اطاعت او متقابل احترام شتون لري.
روشن کوماري
سرچين
وېشنيزه:هندي فلمونهب وېشنيزه:باليوو وېشنيزه:هندي سينما وېشنيزه:هندي ستوري وېشنيزه:هندي ساينسپوهان وېشنيزه:هندي رسنۍ وېشنيزه:هندي راجاگان وېشنيزه:هندي دین وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت وېشنيزه:هندي تصوف وېشنيزه:هندي تاريخپوهان وېشنيزه:هندي انجنيران وېشنيزه:هندي