cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانسیس ګالتون
وروستي کلونه
ګالتون د وارویک شایر د کلاوردون کلي د سنت مایل د کلیسا په انګړ کې چې د هغوی کورنۍ مقبره وه خښ کړای شو.
واښه وژونکي
واښه وژونکي یا د هرزه بوټو وژونکي مواد هغه مواد دي چې د نامطلوبو یا هرزه نباتاتو د کنترول لپاره کارېږي. انتخابي واښه وژونکي د هرزه بوټو ځانګړي ډولونه کنترولوي او سمو محصولاتو ته ډېر زیان نه رسوي، خو غیر انتخابي واښه وژونکي (چې کله ناکله په سوداګریزو محصولاتو کې حشره وژونکي هم بلل کېږي) د ککړو ځمکو، صنعتي او ودانیزو ساحو، رېل‌لارو او د رېل‌لارو د واټونو د پاکولو لپاره کارول کېږي، ځکه دا واښه وژونکي ټول هغه نباتي مواد له منځه وړي چې ورسره لګېږي. تر انتخابي او غیر انتخابي پرته نور مهم توپيرونه هم شته چې استقامت (چې د پاتې کېدو د اغېز په توګه هم پېژندل کېږي: هغه موده چې محصول پر خپل ځای او فعال پاتې کېږي)، د جذب طریقه (یعنې ایا یوازې د ځمکې پر مخ ښاخونه او پاڼې یې جذبوي که د ریښې له لارې یا هم په بله طریقه جذبېږي) او د عمل میکانیزم (یعنې دا چې څه ډول کار کوي) دي. د تاریخ په اوږدو کې د معمولي مالګې او نورو فلزي مالګو په څېر محصولات د واښه وژونکو موادو په توګه کارېدل، خو ورو ورو له منځه لاړل او په ځینو هېوادونو کې په دې خاطر ممنوع شول چې په خاوره کې پاتې کېدل او د ځمک‌لاندې اوبو د زهري کېدو او ککړېدو اندېښنې موجودې وې. واښه وژونکي مواد په جګړو او شخړو کې هم کارول شوي دي.
اوسني واښه وژونکي تر ډېره د نباتاتو د طبیعي هورمونونو هغه مصنوعي ترکیبونه دي چې د په نښه شویو یا پام وړ نباتاتو په وده کې نیمګړتیا پېښوي. د عضوي واښه وژونکو اصطلاح د هغو واښه وژونکو په معنا ده چې د عضوي کرنې لپاره په پام کې نیول شوي وي. ځینې نباتات خپل طبیعي واښه وژونکي هم تولیدوي چې د غوز یا چارمغز ونه او عرعر ونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د طبیعي واښه وژونکو دغسې عمل او نورې اړوندې کیمیاوي اغېزې د الېلوپاتي په نامه یادېږي. له واښه وژونکو سره د مقابلې له امله – چې په کرنه کې یوه لویه اندېښنه ده – ځینې محصولات واښه وژونکي له بېلابېلو وسایلو سره ترکیبوي. د افتونو په بشپړ مدیریت کې ښايي واښه وژونکي د افتونو د کنترول د نورو مېتودونو تر څنګ وکارول شي.
تاریخچه
د واښه وژونکو موادو تر پراخې استفادې مخکې د هرزه بوټو یا وښو د کنترول لپاره ځینې دودیزې لارې چارې کارول کېدې چې د خاورې پي.اېچ بدلول، مالګینول یا د ښېرازۍ کچې یې د بېلګې په توګه یادولی شو. میخانیکي کنترول هم د هرزه بوټو د کنترول لپاره کارول شوی (او لا هم کارول کېږي).
لومړني واښه وژونکي
که څه هم د واښه وژونکو په اړه څېړنې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې پیل شوې، خو په دې برخه کې لومړنی لوی پرمختګ د هغو څېړنو پایله وه چې د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې په بریتانیا او متحدو ایالتونو کې وشوې او په جګړه کې د واښه وژونکو د بالقوه استفادې په اړه وې. لومړني مدرن واښه وژونکي مواد «۲،۴ ډي» (2،4-D) وو چې د لومړي ځل لپاره د «ډبلیو.جي ټېمپلمن» له‌خوا په امپریال کیمیاوي صنایعو کې کشف او سنتېز شول. ده په ۱۹۴۰ کال کې وښوده "د ودې هغه مواد چې په مناسب ډول کارول کېږي، په حبوباتو یا غلو دانو کې د پلنو پاڼو لرونکي هرزه واښه له منځه وړي او محصولاتو ته زیان نه رسوي". په ۱۹۴۱ کال کې د ده ټیم د دغې کیمیاوي مادې پر سنټېز کولو بریالی شو. په هماغه کال «ار. پوکارني» په متحدو ایالتونو کې هم دغه بریالیتوب ترلاسه کړ.
د «جوډا هیرش کواسټل» په مشرۍ یوه ټیم هم چې په «روټامسټډ ازمایښتي سټېشن» کې یې کار کاوه، په خپلواک ډول دغه کشف وکړ. کواسټل ته د کرنیزو څېړنو د شورا له‌خوا دنده وسپارل شوه چې د محصولاتو د حاصل ښه کولو لپاره هم ځینې لارې چارې یا مېتودونه کشف کړي. ده خاوره د یوه بې‌اغېزې مادې پر ځای د یوه ډينامیک سیستم په توګه تحلیل کړه او ویې کولای شول چې د فیرفیوژن په څېر تخنیکونه عملي کړي. کواسټل وکولای شول چې په خاوره کې د مایکرو ارګانېزمونو پر فعالیت د بېلابېلو نباتي هورمونونو، مهاروونکو او نورو کیمیاوي توکو اغېز څرګند کړي او د نبات پر وده یې مستقیمه اغېزه وارزوي. که څه هم د دغه واحد بشپړ کار پټ پاتې شو، خو تر جګړې وروسته د سوداګریزې استفادې لپاره ځینې ځانګړي اکتشافات وشول چې د 2،4-D ترکیب یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
کله چې 2,4-D په ۱۹۴۶ کال کې په سوداګریز ډول بازار ته را ووتل، په کرنیزو تولیداتو کې یې نړیوال انقلاب رامنځته کړ او پر لومړنیو انتخابي واښه وژونکو بدل شول. دغه ترکیب په غنمو، جوارو، وریژو او دې ته ورته غلو دانو کې د هرزه بوټو کنترول ډېر لوړ کړ، ځکه چې د پلنو پاڼو لرونکي نباتات یې له منځه وړل خو پام وړ محصولاتو ته یې زیان نه رساوه. د 2,4-D کم لګښت تر ننه د دوامدارې استفادې لامل شوی او په نړۍ کې د ډېرو معمولو وښو وژونکو په توګه پاتې شوي دي. د نورو اسیدي واښه وژونکو په څېر یې اوسني فورمولونه د مالګې امین (تر ډېره ټري مېتل امین) یا د اصلي ترکیب نور اېسټرونه کاروي. دا د اسید په نسبت په اسانۍ سره د کنترول وړ دي.
روغتیايي او چاپېریالي اغېزې
ځینې واښه وژونکي د پوستکي له جوش څخه نیولې تر مړینې پورې د ګڼو روغتیايي اغېزو لامل کېږي. د اغېز یا برید مسیر ښايي د دغه ترکیب د قصدي یا غیر قصدي مستقیم مصرف، ناسمې استفادې او یا له افرادو او ژویو سره د دغه واښه وژونکي د مستقیمې اړیکې پایله وي، یا هم ښايي پوزو ته د هوايي سپرې ګانو د تېرېدو او یا هم د حاصلاتو د راټولولو لپاره تر زماني واټن مخکې د خوړو استفاده وي. په ځینو شرایطو کې ځانګړي واښه وژونکي د وینځلو یا سطحي اوبو له لارې د ځمک‌لاندې اوبو یا د اوبو د لرې سطحي سرچینو د ککړولو لپاره لېږدېدای شي. په ټولیز ډول هغه شرایط چې د واښه وژونکو انتقال عاموي، شدیدې توپاني پېښې (په ځانګړي ډول تر کارولو وروسته په کمه موده کې) او د واښه وژونکو د جذب یا ساتنې لپاره د محدود یا کم ظرفیت لرونکې ځمکې دي. هغه ځانګړنې چې د واښه وژونکو موادو د لېږد یا انتقال شونتیا ډېروي، استقامت (د تخریب په مقابل کې مقاومت) او په اوبو کې د حل کېدو لوړه کچه ده.
ایکولوژيکي اغېزې
د سوداګریزو واښه وژونکو استفاده عموماً پر الوتونکو منفي اغېز لري، که څه هم چې اغېزې یې ډېرې بېلابېلې دي او د دقیقې وړاندوېینې لپاره یې ساحوي څېړنو ته اړتیا ده. لابراتواري څېړنو په ځینو مواردو کې پر الوتونکو د دغو موادو د منفي اغېزو لامل ډېر زهریتوب اټکل کړی دی او د داسې جدي ستونزو وړاندوېینه یې کړې ده چې په دغه ډول څېړنو کې یې شواهد نه دي موندل شوي. د دېری لیدل شویو اغېزو دلیل زهریتوب نه دی، بلکې دلیل یې د مېشت‌ځایونو بدلونونه او د هغو نوعو کمښت دی چې الوتونکي د سرپناه یا غذا لپاره پرې تکیه دي. په ځنګلدارۍ کې د واښه وژونکو استفاده چې موخه یې تر پاکولو وروسته د ودې د ځانګړو ډولونو ملاتړ دی، کولای شي د الوتونکو جمعیت یا نفوس په پام وړ ډول کم کړي. حتا کله چې کم زهري واښه وژونکي هم کارول کېږي، ګڼې هغه نباتي نوعې ورسره کمېږي چې الوتونکي پرې تکیه دي. په کرنه کې د واښه وژونکو استفاده په بریتانیا کې د هغو دانه خوړونکو مرغانو د نوعو له کمښت سره تړاو لري چې د واښه وژونکو په مرسته په وژل شویو هرزه بوټو تکیه دي. په ګرمسېرو کرنیزو سیمو کې د واښه وژونکو موادو ډېره استفاده د ګڼو هغو عواملو له ډلې یو عامل دی چې د کډوالو یا مهاجرو الوتونکو لپاره د دغسې کرنیزو ځمکو د ګټورتیا په کمولو کې رول لري.
ستر اقتصادي سوړبازاري
ستر اقتصادي سوړبازاري د عمومي مخ ځوړ حالت يو پړاو و، د بېلګې په ډول يو اقتصادي سوړبازاري، په نړيواله کچه په ملي اقتصادونو کې د ۲۰۰۷ او ۲۰۰۹ز کلونو تر منځ ليدل شوی دی. د اقتصادي سوړبازارۍ درجه بندي او په خپل وخت کې له يو هېواد څخه بل هېواد ته بدلون مومي (نقشه وګورئ). هغه مهال، د پيسو نړوال صندوق (IMF) دې پايلې ته رسېدلی و چې دا له ستر رکود څخه وروسته تر ټولو سخت اقتصادي او مالي سقوط و. يوه پايله يې د عادي نړيوالو اړيکو جدي ګډوډول و.
دا اقتصادي سوړبازاري په ټوله نړۍ کې برابره نه وه محسوس شوې: په داسې حال کې چې د نړۍ ډېر پرمختللي اقتصادونه، په ځانګړي ډول شمالي امريکا، سويلي امريکا او اروپا، په ډېرې سختۍ او دوام سره دا بحران محسوس کړ، ډيری تازه پرمختللي اقتصادونو ډېر کم اغېز محسوس کړ، په ځانګړي ډول چين، هندوستان او اندونزيا، د چا اقتصادونو چې په دې پړاو کې د پام وړ وده وکړه. په ورته توګه اقيانوسيه ډېر کم اغېزمنه شوه، تر يو بريده يې لامل دا و چې اسيايي بازارونو ته نژدې وه.
اصطلاحات
د «ستر» تعريف هغه اندازه يا سختوالی دی، کوم چې عموماً له عادي يا منځني حالت څخه لوړ وي او د ځينو عامو باورنو په خلاف مثبت مفهوم نه څرګندوي، يواځې په اندازه کې يا دايره کې ستروالی څرګندوي (لکه ستر رکود).
د علمي تعريف تر مخې، په متحده ايالاتو کې دا سوړبازاري د ۲۰۰۹ز کال د جون يا جولای په مياشت کې پای ته ورسېده.
رابرټ کوټنر وايي «ستره اقتصادي سوړبازاري يو ناسم نوم دی. موږ نور بايد دا نوم ونه کاروو. داسې بحرانونه په سوداګريز جريان کې کوچني شیان دي، کوم چې يا خپله سميږي يا يې په معمولي مالي يا پيسو محرکاتو په مټ ژر علاج کېږي. د پړسوب د لومې د دوام له امله، دا به ډېره سمه وي چې دې ته د دې لسيزې د ولاړ اقتصاد ته کم رکود يا ستر پړسوب وويل شي».
ټولکتنه
د متحده ايالاتو د اقتصادي څېړنو ادارې (د متحده ايالاتو د اقتصادي بحران رسمي منځګړی) تر مخې دا سوړبازاري د ۲۰۰۷ز کال د ديسمبر په مياشت کې پيل او د ۲۰۰۹ز کال د جون په مياشت کې پای ته ورسېد او په همدې بنسټ تر اتلسو مياشتو وغزېد.
له بحران څخه مخکې کلونو کې د شتمنيو په نرخونو کې له خورا زياتوالي سره په اقتصادي غوښتنو کې پرمختګ ملګری و. سربېره پر دې، د متحده ايالاتو د سيوري بانکدارۍ نظام (لکه هغه مالي ادارې چې نېغ په نېغه پانګه نه راټولوي، لکه پانګونکي بانکونه) د پانګې راټولولو نظام سره د سيالۍ کولو لپاره راپورته شو، خو د يو شان څارنې مقررات پرې نه پلي کېدل او په دې ډول بانک د وړاندې تګ له ګواښ سره مخ و.
د متحده ايالاتو د  ګرو له ملاتړ څخه د برخمنو ضمانتونو لپاره په ټوله نړۍ کې بازارموندنه وشوه، دې ضمانتونو دا خطر درلود چې ارزول يې ستونزمن و، ځکه دې ضمانتونو د متحده ايالاتو د حکومت له بانډونو (پورپاڼه) څخه د لوړې ګټې وړانديز کاوه. د دې ضمانتونو ډيری يې د ګرو د کوچنيو پورونو له ملاتړ څخه برخمن وو، د کوم ارزښت چې هغه مهال وغورځېد، کله چې د متحده ايالاتو د کورونو قيمتونه په ۲۰۰۶ز کال کې کم شول او د ۲۰۰۷ز کال کې پيل شوي د کورونو څښتنانو په ستر شمېر کې د خپلو ګرو د تادياتو څخه سرغړونه پيل کړه.
په ۲۰۰۷ز کال کې د دويمې درجې پورونو د تاوانونو په راڅرګندېدو سره بحران پيل شو او د ډېر نور له خطره ډک پورونه او د شمنيو ډېر زيات لوړ نرخونه يې راڅرګند کړل. د ۲۰۰۸ز کال د سپتمبر په پنځلسمه نېټه د پورونو د تاوانونو په زياتېدو او د « Lehman Brothers» په سقوط سره، د بانکونو تر منځ د پورونو په بازار کې يوه ستره وېره خپره شوه. یو بانک و چې د سيوري بانکدارۍ نظام سره په برابرۍ کې اداره کېدو، په پايله کې يې په متحده ايالاتو او اروپا کې ډېرو سترو او ښو پاېدلو پانګوالو او سوداګريزو بانکونو ته ستر تاوانونه ورسېدل او ان له افلاس سره مخ شول چې د پايلې په توګه يې سترې دولتي مالي مرستې له ځانه سره درلودې (يعنې د حکومت مالي مرسته).
له دې څخه وروسته د راغلې نړيوالې سوړبازارۍ په پايله کې په نړيواله سوداګرۍ کې په چټکۍ سره کمښت راغی، بې روزګاري زیاته او د توکو نرخونه ښکته شول. ډېرو اقتصادپوهانو وړاندوينه وکړه چې شونې تر ۲۰۱۱ز کال پورې بېرته حالات سم نه شي او دا چې د ۱۹۳۰ز لسيزې له اقتصادي رکود څخه به دا سوړبازاري ډېره سخته وي. اقتصاد پوه «پال کرګمين» يو ځل په دې اړوند په خپله تبصره کې ويلي و چې دا «دويم ستر اقتصادي رکود» دی.
دې حالت ته حکومتونو او مرکزي بانکونو د مالي تګلارو او پولي تګلارو د نوښتونو په واسطه ځواب ووايه، څو ملي اقتصادونه په حرکت راولي او د مالي نظام خطرونه کم کړي. دې سوړبازارۍ له اقتصادي بحراني حالاتو سره د مبارزې په اړوند د «کينزي» اقتصادي اندونو لپاره لېوالتيا نوې کړه. اقتصاد پوهان مشوره ورکوي چې د مقداري اسانتيا (نظام ته د پيسو استول) او د مرکزي بانک د عمده پور ورکولو (هغه پورونه چې د يوې مالي ادارې له خوا د درېيمګړي په واسطه ورکول کېږي) سود اندازې مخه نيولو په څېر تحريکونکي اقدامات هغه مهال بايد بېرته ودرول شي، کله چې اقتصاد دومره بېرته خپل ځای ته راشي چې د «دايمي ودې پر لور لاره برابره کړي».
په متحده ايالاتو کې د کورني عاید وېش له ۲۰۰۸ز کال څخه وروسته د اقتصادي بېرته رغېدو پر مهال لا زيات نا برابر حالت ته رسېدلی و. له ۲۰۰۵ څخه تر ۲۰۱۲ز کال پورې د ښاري سيمو څخه دوه په درې برخه د عايد نابرابرۍ په متحده ايالاتو کې وده وکړه. د ۲۰۰۵ او ۲۰۱۱ز کلونو تر منځ د کورنۍ منځنۍ شتمنۍ په متحده ايالاتو کې ۳۵٪ ښکته شوه، يعنې له ۱۰۶۵۹۱ څخه تر ۶۸۸۳۹ پورې.
د ايران بيرغ
د ایران اوسنی بیرغ د ۱۹۸۰ کال د جولای په ۲۹ جوړ شوی. چې د ایران له اسلامي انقلاب څخه د رامنځته شویو بدلونونو انعکاس کوي. دا یو درې رنګه رنګ دی چې د شنه ، سپین او سور درې مساوي افقی پټو څخه جوړ دی. د زرغون او سور تورو په څنډو کې چې سپینې پټې سره یو ځای کیږي، په کوفي رسم الخط کې 22 ځله الله اکبر لیکل شوی.
نښه
د 1980 پارلماني اساسي قانون له مخې، د پخواني بيرغ څخه د زمري او لمر نښه د سور نښان له خوا بدله شوه. دا نښه د حامد ندیمي له خوا جوړه شوې وه چې د ایت الله خمیني له خوا د می په 9، 1980 کې تصویب شوه. دا نښه د مختلفو اسلامي عناصرو ترکیب دی. د الله کلمه د هندسي متناسب بڼه ده او د لا اله الا الله سره تړلې کلمه ده چې د څلورو سپوږمیو څخه جوړه شوې ده. یا څلور سپوږمۍ په داسې ډول سره ګډیږي چې له هغو څخه د الله کلمه هم جوړیږي. په بیرغ کې څلور سپوږمۍ څلور الفبا جوړوي، چې له ښي څخه کیڼ ته لوستل کیدی شي. لومړۍ سپوږمۍ الف ، دویمه لام ، په منځ کې عمودی کرښه دویمه لام او دریمه او څلورمه سپوږمۍ ها (ه) جوړوي. او په منځنۍ کرښه کې د ګونج سمبول دی. په دې توګه، دا د وادی د لیلی په څېر کیږي. په ټوله کې د ګل لالا دغه بڼه د هغو کسانو په یاد کې ده چې د ایران لپاره یې خپل ژوند قربان کړ.
خط کوفي
د شنو او سور تورو په څنډو کې چې سپینې پټې سره یو ځای کیږي، په کوفي رسم الخط کې 22 ځله الله اکبر لیکل شوی.
شین
شین رنګ په ایراني کلتور کې وده، سوکالي، اتحاد؛ دا د طبیعت، ژوند او د فارسي ژبې سمبول ګڼل کیږي. په تاریخي توګه، یو شنه او سپین مثلث بيرغ هم د پخوانیو پارسیانو له خوا کارول کیده.
سپین
د ډېرو نورو هېوادونو د بيرغونو په څېر، د ايران په بيرغ کې سپين رنګ د سولې سمبول دی.
سور رنګ د وینې رنګ دی، د شهادت معنی لري، د هیواد او دین لپاره ژوند ورکول. په ایراني کلتور کې مینه، تودوخه، اور دی. د زړورتیا، پیچلتیا او ژوند سمبول په توګه کارول کیږي. په لرې وخت کې، د رسنیو بیرغ سور او سپین و، په شکل کې مثلث.
حوالې
وېشنيزه:ايراني هڅوب وېشنيزه:ايراني کلتور وېشنيزه:ايراني چينايان وېشنيزه:ايران او افغانستان
د امریکا روشنګري
د امریکا روشنګرۍ په سیاست، علم او دین کې علمي استدلال په کار واچاوه. دې روشنګرۍ دیني زغم ته وده ورکړه او په کالجونو کې یې ادبیات، هنرونه او موسیقي د هغو مهمو رشتو په توګه را ژوندي کړل چې د مطالعې ارزښت یې درلود. غیردیني اخلاقي فلسفه د زیاترو کالجونو په نصاب کې د الهیاتو په ځای راغلل. ځینو کالجونو خپل درسي پروګرامونه د طبیعي فلسفې (ساینس)، عصري نجوم او ریاضیاتو په شاملولو سره اصلاح کړل او د نوي امریکايي ډول کالجونه «نوی موډل» یې رامنځته کړل. له سیاسي اړخه، دغه دوره د اقتصادي ازادۍ، جمهوري غوښتنې او دیني زغم لرلو باندې په ټینګار لرلو سره پیژندل کېږي، هغسې چې د متحده ایالاتود خپلواکۍ په اعلامیه کې په څرګنده توګه بیان شوي دي. د ساینس او دین د پخلا کولو لپاره هڅې، د نبوت، معجزې او د دین د راښکاره کېدو په رد کېدو سره پای ته ورسیده، چې له امله یې د هغه وخت په ځینو سترو سیاسي مشرانو کې خدای پرستې ته په تمایل سره منتج شو.
د امریکا د روشنګرۍ تر ټولو ځلانده استازي د کالجونو مشران او له هغې ډلې د پوریتان دیني مشران لکه جاناتان ایډوارډز، ټوماس کلپ او ایزرا سټیلیس او انګلیکن اخلاقي فیلسوفان سامویل جانسون او ویلیام سمیټ وو. مخکښ سیاسي متفکرین دا دي: جان اډمس، جیمز مډیسون، ټوماس پیین، جیورج میزون، جیمز ویلسون، ایتان الین او الیکساندر همیلټون او د بینجامین فرانکلن او ټوماس جیفرسون په څیر جامع الکمالات کسان.
د «امریکا روشنګرۍ» اصطلاح له دویمې نړیوالې جګړې وروسته عصرکې مطرح شوه، کوم چې په اتلسمه پیړۍ کې د انګریزي ژبې ویوونکو معمولاً دې ته د «روڼ اندي» ګرځیدو د بهیر په توګه کتل.
نېټې
د امریکا د روشنګرۍ لپاره بېلابېلې نېټې وړاندیز شوې دي، له هغې ډلې ۱۷۵۰- ۱۸۲۰، ۱۷۶۵-۱۸۱۵ او ۱۶۸۸-۱۸۱۵. خو یوه بله ډېره دقیقه د پیلیدو نېټه یې ۱۷۱۴ وړاندیز شوې ده. کله چې د جیریمیه دومر له خوا د روشنګرۍ د کتابونو ټولګه په کونیکټیکټ کې د ییل کالج د کتابتون لپاره وقف شوه. دا کتابونه د ماسټرۍ د دورې محصل سامویل جانسون ته په لاس ورغلل او هغه مطالعه کړل. هغه ومونده چې دا کتابونه د هغه د پوریتاني له زده کړې سره په ټکر کې دي. هغه لیکلي و چې «دا ټول د هغه روحي وضعیت ته لکه د ورځې د سیل په څیرؤ.» او هغه خپل ځان داسې لید لکه چې « له کم نوره شفق څخه چې لمر راووځي». دوه کاله وروسته په ۱۷۱۶ ز کال کې د ییل کالج د استاد په توګه، جانسون د ډومر له خوا د وقف شویو روشنګري کتابونو په کارولو سره د ییل کالج لپاره نوی تحصیلي نصاب جوړ کړ. جانسون هغه څه چې د «نوې زده کړې» په نوم یې نوماوه، وړاندې کړ چې پکې د فرانسیس بیکن، جان لاک، اسحاق نیوټن، رابرټ بویل او کوپرنیک اثار او نظریات او د شکسپیر، میلټون او اډیسون ادبي اثار شامل وو. د روشنګرۍ نظریات استعمارګرو ته ور وپیژندل شول او بیا د پوریتان د ښوونیزو او مذهبي شبکو له لارې په تېره بیا د ییل کالج له لارې په ۱۷۱۸ز کال کې خپرې شوي.
دیني زغم
روڼ اندو بنسټګرو پلرونو، په تیره بیا بینجامین فرانکلین، ټوماس جفرسون، جیمز مډیسون او جورج واشنګټن د لږکیو د مذهبي ازادیو لپاره مبارزه وکړه او بالاخره خپل دې ارمان ته ورسیدل. د بنسټګرو پلرونو په وینا، متحده ایالات باید داسې یو هېواد اوسي چې د ټولو اعتقاداتو لرونکي خلک پکې په سوله ییز ډول او د دوه اړخیزو ګټو له مخې ژوند وکړای شي. جیمز مډیسون دغه نظریه په ۱۷۹۲ز کال کې په خپلو خبرو کې داسې را لنډه کړه: «وجدان تر ټولو سپیڅلی ملکیت دی».
فکري جریانونه
د امریکا روشنګري له یوې خوا له اروپايي سیاسي متفکرینو لکه مونتین، جان لاک او ژان ژاک روسو څخه وده وکړه، کومو چې هغوی په خپله د ډیموکراسۍ په اړه نظریات د امریکايي بومیانو د حکومتي جوړښتونو له منل شویو دفترونو څخه اخیستي وو چې «نوې نړۍ» ته له ۱۵۰۰ ز کال وروسته د اروپايي مسافرانو له خوا راوړل شوي وو. د ازاداۍ مفاهیم او د عصري دیموکراسۍ نظریات د «امریکا په بومي ویګ وامونو» کې نړۍ ته راغلي او بیا په هورون ولټر کې تلپاتې شول. په داسې حال کې چې د ۱۷۱۴ او ۱۸۱۸ کلونو تر منځ، یو فکري بدلون رامنځته شو چې داسې ښکاریده تر څو په امریکا کې د انګلیس مستعمرې د وروسته پاتې مستعمرو له حالت څخه په بېلابېلو برخو کې مخکښ حالت ته راولي – لکه اخلاقي فلسفه، ښوونیز اصلاحات، د مذهب بیا را ژوندي کېدل، صنعتي تکنالوژي، ساینس او تر ټولو ډېر مهم یې سیاسي فلسفه ده چې دې ټولو بدلونونو ریښې په خپله متحده ایالاتو کې را شنې شوې دي. امریکا، د «خوشالۍ تعقیب» ته د سیاسي جوړښت د اجماع په توګه کتل او هغه هم په پراخه کچه د بومي سرچینو له مخې، که څه هم په دې اړه ناسم پوهاوی شوی دی.
د کالج په زیاترو درسي موادو کې غیرمذهبي اخلاقي فلسفه د الهیاتو ځای ناستې شوه. د ییل کالج او د ویلیام او مري کالج کې اصلاحات راوستل شول. هان پوریتاني کالجونه لکه د نیوجرسي کالج (چې اوس د پرنسټون پوهنتون په نوم پیژندل کېږي) او د هارورډ پوهنتون خپل تحصیلي نصاب کې اصلاحات راوستل او طبیعي فلسفه (ساینس)، عصري نجوم او ریاضیات یې پکې شامل کړل. سربېره پر دې، د امریکايي سټایل «نوي ماډل» کالجونه رامنځته شول، لکه د نیویارک کینګ کالج (چې اوس د کولمبیا پوهنتون په نوم پیژندل کېږي) او د فلادلفیا کالج (چې اوس د پنسلوانیا پوهنتون په نوم پیژندل کېږي).
اف ډبليو ډي کليرک
فريدريک وېليم ډي کليرک (زوکړه: ۱۹۳۶ د مارچ ۱۸، مړينه: ۲۰۲۱ د نومبر ۱۱) د سويلي افريقا يو سياستپوه و، چې له ۱۹۸۹ ز کال څخه تر ۱۹۹۴ز کال پورې يې د سويلي افريقا د دولت ولسمشر او له ۱۹۹۴ زکال څخه تر ۱۹۹۶ زکال پورې په ديموکراتيک حکومت کې د مرستيال ولسمشر په توګه خدمت وکړ. د سپين پوستو لږه کيو د واکمنۍ يا حکومت له دورې څخه د سويلي افريقا د دولت د وروستي مشر په توګه، هغه او حکومت يې د توکمپالنې نظام له مينځه وېوړ او د عمومي رايې کارونې حق يې وړاندې کړ. نوموړي چې په نظرياتي ډول يو محافظه کار او اقتصادي لېبرال يا ازادي غوښتونکي و، له ۱۹۸۹ څخه تر ۱۹۹۷ز کال پورې يې د ملي ګوند “National Party (NP)” مشري وکړه.
ډي کليرک چې په جوهانيسبرګ په يوه بډايه افريقايي کورنۍ کې زېږېدلی دی، د حقوقو برخه کې مسلک ته له دوام ورکولو څخه مخکې يې پوچيفسټروم پوهنتون “Potchefstroom University” کې زده کړې وکړې. له ملي ګوند سره د يو ځای کېدلو له لارې، چې کورنۍ اړيکې يې ورسره درلودې؛ نوموړی پارلمان ته وټاکل شو او د پي ډبليو بوتا “P. W. Botha” د سپين پوستو لږه کيو حکومت کې يې څوکۍ تر لاسه او په پرله پسې ډول يې د وزيرانو په کچه دندې درلودې. نوموړي د يو وزير په توګه د توکمپالنې ملاتړ او تعميل کړه، چې دا د توکميز توپير يا تبعيض هغه نظام و، چې د سويلي افريقا سپين پوستو وګړو ته يې لومړيتوب ورکاوه. وروسته له هغې چې بوتا په ۱۹۸۹ز کال کې له دندې څخه لاس واخېست؛ يانې استعفا يې وکړه، ډي کليرک په لومړيو کې د ملي ګوند مشر او وروسته د دولت د ولسمشر په توګه د هغه ځای ونيو. که څه هم څارونکو له نوموړي څخه هيله درلوده، چې د توکمپالنې د ګټندويۍ يا ملاتړ برخه کې به د بوتا تګلارې ته دوام ورکوي، مګر ډي کليرک يې د پای ته رسولو پرېکړه وکړه. نوموړی په دې پوهېده چې مخ پر وده توکميزه دښمني او تاوتريخوالی په يوه توکميزه کورنۍ جګړه کې د سويلي افريقا د ښکېل کولو لامل کېدل. د دې تاوتريخوالي په منځ کې د دولت امنيتي ځواکونو له بشري حقونو څخه په پراخه کچه ناوړه ګټې پورته کړې او د زوسا او زولو [توکمونو] وګړو تر منځ تاوتريخوالي ته يې لمن ووهله، که څه هم ډي کليرک وروسته په دې ډول کړنو باندې د بنديز لګولو له مخې د هغوی مخنيوی کړ. نوموړي د توکمپالنې ضد بهيرونو د تر سره کولو اجازه ورکړه، د توکمپالنې ضد يو لړ پخواني بند شوي سياسي ګوندونه يې قانوني کړل او د نيلسن منډيلا په څېر د توکمپالنې ضد بنديان شوي فعالان يې بېرته ازاد کړل. نوموړي د سويلي افريقا د ذروي وسلو خپرونه هم له مينځه وېوړه.
ډي کليرک له منډيلا سره خبرې وکړې، چې په توکمپالنه په بشپړ ډول له مينځه يوسي او د رايې کارولو عمومي حق ته لاره پرانيزي. کليرک په ۱۹۹۳ زکال کې د توکمپالنې د زيان رسونکو اغېزو له امله عمومي بخښنه وغوښته. نوموړي د ۱۹۹۴ز کال ناتوکميزې ټاکنې وڅارلې، چې منډيلا په کې د بريا پر لور د افریقا د ملي کانګرس “African National Congress (ANC)” مشري وکړه او د ډي کليرک ملي ګوند دويم ځای خپل کړ. نوموړی له دې څخه وروسته د منډيلا د “ANC” په مشرۍ د ملي يووالي حکومت په نوم ائتلافي حکومت کې مرستيال ولسمشر شو. په دې دنده کې يې د حکومت د پرله پسې ازادي غوښتونکو يا لېبرال اقتصادي تګلارو ملاتړ وکړ، مګر د رښتيا او پخلاينې کميسيون “Truth and Reconciliation Commission’ مخالفت يې ځکه وکړ، چې کميسيون له بشري حقونو څخه د پخوانيو ناوړه ګټو اخېستنو د پلټلو په موخه رامنځته شوی و او ډي کليرک د ټولو سياسي جرمونو لپاره د عمومي بخښنې غوښتونکی و. له منډيلا سره يې کاري اړيکه ښه نه وه، که څه هم وروسته يې د منډيلا په اړه په مينه خبرې وکړې. وروسته له هغې چې ملي ګوند د ‍۱۹۹۶ زکال په می مياشت کې د نوي اساسي قانون په اړه مخالفت يا اعتراض وکړ، ډي کليرک ياد ګوند له ائتلافي حکومت څخه وويسته، ګوند راتلونکی کال وړنګېد او د نوي ملي ګوند “New National Party” په نوم له سره جوړ شو. ډي کليرک په ۱۹۹۷ز کال سياست کې له فعالې ونډې څخه لاس واخېست او له دې څخه وروسته يې په نړيواله کچه تدريس وکړ.
نوموړی د سويلي افريقا د ټولنو د زياتو برخو په منځ کې د بېلابېلو لاملونو له مخې يو جنجالي يا د بحث وړ شخص و. هغه د توکمپالنې د له مينځه وړلو او پر ځای يې سويلي افريقا ته د عمومې رايې کارونې اصل د رامنځته کولو له امله د سولې نړيوال انعام “Noble Peace Prize” په ګډون زيات انعامونه تر لاسه کړل. د دې خلاف، نوموړي باندې د توکمپالنې لپاره يوازې د وړ بخښنې د وړانديز او د دولت د امنيتي ځواکونو له لورې له بشري حقونو څخه د سرغړونې له پامه غورځولو له امله، د توکمپالنې ضد فعالانو له لورې نېوکې وشوې. ډي کليرک د سويلي افريقا د افريقايي ملتپالو له لورې هم وغندل شو، چې دې خلکو له دې امله مخالفت وکړ، چې پر وينا يې د توکمپالنې په مخنيولو سره، نوموړي د هېواد د افريقايي لږه کيو له ګټو سره خيانت وکړه.
ماشومتوب: ۱۹۳۶ – ۱۹۵۴ز کال
اف ډبليو ډي کليرک د ۱۹۳۶ زکال د مارچ په ۱۸ نېټه ميفيير “Mayfair” کې وزېږېد، چې د جوهانسبرګ يوه څنډه ده. پلار يې جوهانيس «جان» ډي کليرک او مور يې هينډرينا کرونيليا کويتزير نومېده، چې د مور نيکه يې کوتزير “Kutzer” له اتريشي پښت څخه و. ډي کليرک د خپل مور او پلار دويم زوی و، د ويليم ډي کليرک په نوم ورور يې درلود، چې له هغه څخه اته کالونه مشر و. د نوموړي لومړۍ ژبه افريقايي وه او د نوموړي پخواني لرې نيکونه، چې د ۱۶۸۰ز لسيزې په وروستيو کې ننۍ سويلي افريقا سيمې ته راغلي وو، په همدې ژبه يې خبرې کولې.
ډي کليرک يوه خوندي او ارامه روزنه درلوده او کورنۍ يې په افريقايي ټولنه کې د مشرۍ ونډه لوبولې وه او د سويلي افريقا له ملي ګوند سره يې اوږدمهاله نسبي اړيکې درلودې. د نوموړي پلرنی نيکه جان وان روی “Jan van Rooy” د مشرانو جرګې غړی يا سناتور و، په داسې حال کې چې مورنی نيکه يې وېليم يو روحاني شخص پاتې شوی و، چې د بوير دويمه جګړه کې وجنګېده او د ملي ګوند د نوماند په توګه (په نابريالي ډول) دوه ځلې ټاکنو ته ودرېد. د هغه د مورنۍ ترور (خاله) مېړه جی جي سټرېجډم “J. G. Strijdom” نومېده، چې پخوانی لومړی وزير و. په خپله د ډي کليرک پلار جان ډي کليرک هم د اوه کالونو لپاره د مشرانو جرګې غړی و، ترانسوال کې يې د ملي ګوند د منشي، اوه کالونو لپارهد مشرانو جرګې د رئيس، سرپرست ولسمشر او د درې لومړيو وزيرانو تر لاس لاندې يې د ۱۵ کالونو لپاره د هېواد د کابينې د غړي په توګه خدمت وکړ. په دې چاپيريال کې ډي کليرک له کوچنيوالي څخه د سياست تر اغېزې لاندې و. هغه او د کورنۍ غړي به يې د کورنيو بحثونو تر سره کولو ته هڅول کېدل؛ د هغه يو څه زيات محافظه کار نظريات به د هغه د ورور وېليم له لورې ننګول کېدل، چې د ملي ګوند له يو څه زيات لېبرال روڼ اندې ډلې سره يې خواخوږي درلوده. وېليم يو سياسي شنونکی شو او وروسته د ازادي غوښتونکي ديموکراتيک ګوند “Democratic Party” د رامينځته کولو په موخه، له ملي ګوند څخه بېل شو.
هغه وخت چې ډي کليرک دولس کلن و، د سويلي افريقا د حکومت له لورې د توکمپالنې سيستم ته په رسمي ډول قانوني بڼه ورکړل شوې وه او د هغه پلار د دې نظريې له رامنځته کوونکو څخه و. نوموړی د همدې له امله د هغه د ورور له نظره، «له هغه نسل څخه و، چې د توکمپالنې له مفکورې سره رالوی شو». هغه د کروګير ورځې “Kruger Day” د جشن، افریقايي ملت ته د ژمنتيا، او د نابرابرۍ د هغه دورې د کيسو په ګډون، د افریقايي ټولنې په معيارونو او ارزښتونو کې نه و مهذب شوی، چې افريقايي وګړي د برتانيې تر مشرۍ لاندې ورسره مخامخ شول. نوموړی په ګيريفوميرډي کيرک “Gereformeerde Kerk” کليسا کې رالوی شو، چې د سويلي افريقا د درې ديوکي اصلاح شويو کليساګانو له ډلې تر ټولو کوچنۍ او په ټولنيز ډول خورا محافظه کار کليسا وه.
د ډي کليرک کورنۍ نږدې د هغه د کوچنيوالي پر مهال سويلي افريقا ته لاړه او نوموړي د اوه کالونو په اوږدو کې اوه ځلې ښوونځي بدل کړل. هغه په پای کې د کروګيرسډروپ سيمې په څلي عالي ښوونځي “Monument High School” کې ليليه زده کونکی شو، چې له همدې ځايه په ۱۹۵۳ ز کال کې د لومړي ټولګي څخه په بريالي کېدلو سره فارغ شو. هغه سره له دې هم د هغو څلورو امتيازونو د نه تر لاسه کولو له امله ناهيلی و، چې هغه يې د ترلاسه کولو هيله درلوده.
اثنا عشريه شيعه ګان
دولس امامي شيعه یا شیعه اثنا عشريه د شيعه ګانو تر ټولو لویه ډله ده. نږدې ۸۵ سلنه شیعه ګان د دې مذهب پيرو دي، د ۲۰۰۰ کال د مالوماتو له مخې په ټوله نړۍ کې د دوی شمېر ۴۰۰ میلیونه وګړي دی. دوی په ایران ، اذربایجان ، لبنان ، عراق او بحرین کې اکثریت دي. له دې پرته په نورو هېوادونو کې هم شته. د پاکستان په مسلمان نفوس کې له اهل سنت ډلې نه وروسته  د دولسو امامانو شیعه ګانو تناسب تر ټولو لوړ دی.
د اثنا عشريه اصطلاح دولسو امامانو ته اشاره کوي، چې سلسله یې د حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آله وسلم د تره زوی او زوم حضرت علي بن ابي طالب څخه پیلیږي. دوی په خلافت باور نه لري، بلکې په دې باور دي چې له پېغمبر صلی الله علیه وسلم وروسته د هغه ځای ناستی امام علي بن ابي طالب او ټول دولس امامان دي، چې په احادیثو کې یې یادونه شوې ده. په ځانګړې توګه د دوی نومونه په حدیث جابر کې راغلي دي چې حضرت محمد صلی اللہ علیه و آله وسلم یو مشهور حدیث دی.
دا دولس امامان لږ تر لږه ټول مسلمانان د الله تعالی نیک بندګان ګڼي، خو اثنا عشريه شیعه ګان په دې امامانو باندې د خپلې عقیدې له مخې ځانګړی شهرت لري. د دې دولسو امامانو نومونه په ترتیب
د مراتبو سلسله (درجه بندي)
د مراتبو سلسله (له یوناني: ἱεραρχία، hierarkhia څخه، «د یو لوی کاهن حکومت»، له hierarkhes «د سپېڅلو رسمونو مشر» څخه اخېستل شوې) د توکو (اقلام، نومونه، ارزښتونه، کټګورۍ او نورو) یو ترتیب دی چې یو له بل څخه د «پورته والي»، «ټیټ والي» یا «په هماغه درجه کې» اوسېدل په کې ښکارېږي. د مراتبو سلسله په بېلابېلو زمینو، لکه معماري، فلسفه، ډیزاین، ریاضیات، کمپیوټر ساینس، سازماني نظریه، د سیسټمونو نظریه، سیسټماټيکې بیولوژي او ټولنیزو علومو (په ځانګړې توګه سیاسي فلسفه) کې یو مهم مفهوم دی.
یوه درجه بندي کولی شي نهادونه په مستقیمه یا غیر مستقیمه توګه او په عمودي یا عرضاني توګه له یوبل سره وتړي. په درجه بندۍ کې یوازې مستقیمې اړیکې، تر هغه ځایه چې سلسله مراتب لري، له خپل ځان څخه پورته او له خپل ځان څخه کښته مقامونو سره ساتل کېږي، که څه هم هغه سیسټم چې په عمده ډول سلسله مراتب یا درجه بندي په کې په پام کې نیول کېږي کېدای شي نورې بدیلې درجه بندۍ هم ولري. د درجه بندۍ اړیکې کېدای شي په «عمودي» توګه له پورته څخه کښته خوا ته په یوه اړخ کې د څو اړیکو له لارې، د یوه مسیر لورې ته وده ومومي. د درجه بندۍ هغه ټولې برخې چې په عمودي ډول له یوبل سره اړیکې نه لري، کولی شي په «افقي» توګه د یوه مسیر له لارې په مستقیمه یا غیر مستقیمه توګه له خپل ځان څخه د پورته ګډ موقف پیدا کولو لپاره د درجه بندۍ څخه تېرېږي، او وروسته بېرته راکښته مقام پورې اړوند کېږي. دا دوه همکارانو یا ملګرو ته ورته ده؛ هر یو یې خپل ځان څخه پورته کس ته رپوټ ورکوي، خو نسبي اختیارات د دواړو یوشان دي. سازماني بڼې شتون لري چې د درجه بندۍ لپاره هم بدیل او بشپړوونکي دي. تنوع سالاري له هغو څخه یوه بڼه ده.
نومول
درجه بندي خپل ځان ته ځانګړي ویي لري. د دې عبارتونو درک کول هغه وخت آسانه کېږي چې یوه درجه بندي انځور شي (لاندې ځای وګورئ).
په سازماني شرایطو کې، لاندې اصطلاحات ډېر د درجه بندۍ سره اړوند کارول کېږي:
(د ګراف نظریې) په ریاضیکي مفهوم کې چې کوم عمومي اصطلاحات کارول شوي دي، توپیر لري.
د انشعاب درجه
د انشعاب درجه هغو کښته غړو یا ماشومانو ته اشاره کوي چې یو شی یې په مستقیمه توګه لري (د ګراف په نظریه کې، د نورو سرونو د شمېر معادل چې د بهر تللو کمانونو له لارې تړل شوي دي، البته په یوه مستقیم ګراف کې). کولی شو د مراتبو سلسله د «ترټولو لوړې درجې» په اساس، چې په سیسټم کې د شته ترټولو لوړې درجې په توګه طبقه بندي کړو. په دې توګه طبقه بندي څخه دوه پراخ ټولګي لاس ته راځي: خطي او څانګه‌یي.
د مراتبو سلسلې په یوه خطي بڼه کې، ترټولو لوړه درجه ۱ ده. له بله اړخه، ټول شیان کولی شو په یوه کرښه کې انځور کړو او هر شی (د پورتني او کښتني مواردو پرته) په دقیقه توګه یو مستقیم تابع او یو مستقیم پورتنی لري. پام ولرئ چې زموږ موخه شیان دي نه سطحې. د مراتبو سلسلې هره بڼه د سطحو اړوند دا ځانګړتیا لري، خو په معمول ډول هره سطح کولی شي لامحدود شمېر شیان ولري. د خطي مراتبو سلسلې یوه نمونه د ژوند د مراتبو سلسله ده.
د مراتبو سلسلې په څانګه‌یي بڼه کې، یو یا څو شیان ۲مه یا له هغه څخه لوړه درجه لري (او له همدې کبله ترټوله ټیټه درجه ۲ یا له هغې څخه لوړه ده). د ډېری خلکو لپاره، د «مراتبو سلسلې» ویی په اوتومات ډول د څانګه‌یي مراتبو سلسلې انځور وړاندې کوي. څانګه‌یي د مراتبو سلسله په ګڼ شمېر سیسټمونو کې لکه سازمانونو او د طبقه بندۍ طرحو کې شتون لري. د څانګه‌یي مراتبو سلسلې پراخې لړۍ کولی شو د درجې په اساس ووېشو.
د شمالي قبرس ترکي جمهوریت
د شمالي قبرس د تركيې جمهوريت ( تركي : Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, KKTC, انګلیسي : Turkish Republic of Northern Cyprus) د قبرس په شمالي برخه کې یو دولت دی چې یوازې د ترکیې لخوا په رسمیت پیژندل کیږي. ملګري ملتونه د قبرس په ټوله ټاپو باندې د قبرس جمهوریت حاکمیت په رسمیت پیژني.
شاليد
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت په ۱۹۸۳ کال کې د یونان د قبرس له نیواک نه نهه کاله وروسته رامنځته شو. دا لنډمهاله اشغال د EOKA-AB د ملاتړو لخوا چې د یونان د نظامي ځواکونو لخوا یې ملاتړ شوی د 1967 څخه تر 1974 پورې دوام درلود. وروسته دغه ایالت په قبرس کې د ترکیې د پوځي مداخلې له امله رامنځ ته شو. له هغه وخت راهیسې ترکي ځواکونه په سیمه کې په لوی شمېر کې حضور لري. د شمالي قبرس د تركيې جمهوريت تر جوړېدو وړاندې دغه سيمه د "شمالي قبرس د تركيې فدرالي دولت" بلل كېده.
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت د نیکوسیا ښار شمالي برخه شامله ده چې پلازمینه ده. د 1963 څخه وروسته، ډیری نفوس دلته مهاجر شول. اکثریت یې برتانیې ته لاړل په داسې حال کې چې زیات شمیر یې په ترکیه کې میشت شول. د دې مهاجرت لامل د ترکیې د شمالي قبرس جمهوریت خراب اقتصادي وضعیت د نړیوال پیژندلو نشتوالی و. دولت له نورو هېوادونو سره د سوداګرۍ په برخه کې له سختو ستونزو سره مخ دی.
د ترکیې د شمالي قبرس جمهوریت او د قبرس جمهوریت ترمنځ سیمه د ملګرو ملتونو لخوا اداره کیږي.
1963 - عامه پاڅون او د اساسي قانون لغوه کول
د ۱۹۶۳ کال د ډسمبر په میاشت کې د قبرس حکومت ړنګ شو کله چې د ترکیې قبرسیانو له خپل ګډون څخه ووت. حقوقي مسایل له دریو کلونو راهیسې د دواړو ټولنو ترمنځ د موافقې د نشتوالي له امله په ټپه دریدلي چې کومې متفقې پریکړې ته ورسیږي. جنجال هغه وخت نور هم زیات شو چې د قبرس جمهوریت په اساسي قانون کې د تعدیل لپاره ۱۳ وړاندیزونه وشول. د ترکیې قبرسیانو د هغه سره سخت مخالفت وکړ او ځان یې د دولت د شریک بنسټ ایښودونکي پر ځای اقلیت اعلان کړ. هغه دغه تعدیلات له یونان سره د یوځای کیدو په لور یو مهم ګام وباله. د ۱۹۶۳م کال د ډسمبر په ۲۱ نیټه د ترکیې د کورنیو چارو د وزارت د ساداتو او سپین پوستو چارواکو ترمنځ په نښته کې دوه ترکي او یو یوناني قبرس پولیس ووژل شول. په ورته وخت کې، د دواړو قومونو ترمنځ جګړه پیل شوه او یوناني قبرسیانو په یونان کې د ترکي قبرسانو په وړاندې "جګړه" پیل کړه.
په دغو نښتو کې ۱۹۱ ترکي او ۱۳۳ یوناني قبرصیان وژل شوي او ۲۰۹ ترکي او ۴۱ یوناني قبرصیان لادرکه شوي دي. د ترکيې د قبرس ځمکې په بشپړه توګه لوټ شوې او دوی مجبور شول چې په خپله خاوره کې د مهاجرو په توګه په خیمو کې ژوند وکړي. د راتلونکو 11 کلونو لپاره، د هغه ژوند د ترکیې څخه په خوراکي توکو او درملو پورې تړلی و.
په قبرس کې د ملګرو ملتونو د ځواکونو د لوی درستیز بریګیډیر فرانسس هین په وینا، د 1972 څخه تر 1974 پورې، "د ترکیې قبرس په بشپړه توګه محاصره شوي او د دوی د ټولنې 56,000 غړي د یونان د قبرس د ادارې لخوا په جدي توګه استحصال شوي او د ژوند له لومړنیو اړتیاوو څخه بې برخې دي. "
1974 - د یونان او ترکیې پوځي عملیات
د ۱۹۷۴ کال د جولای په ۱۵مه یوناني ځواکونو په قبرس کې واک تر لاسه کړ. ولسمشر ماکاریوس له دندې ګوښه او پر ځای یې د EOKA جنګیالي او د پارلمان غړي نیکولاس سمپسن د نوي ولسمشر په توګه وټاکل شو. ترکیې دا د ۱۹۶۰ کال د تضمین له تړون څخه ښکاره سرغړونه وبلله او پر وړاندې یې د یوه قوي پوځي اقدام توجیه وکړه او په دې توګه یې د ۱۹۷۴ کال د جولای په ۲۰ مه پر قبرس برید وکړ. د ترکیې دغه اقدام په قبرس کې د ترکیې د وګړو د ژغورلو لپاره خورا مهم و. ترکي ځواکونو د ټاپو ۳۷ سلنه برخه ونیوله، چې د یوناني قبرس یو لوی نفوس یې بې کوره کړ. 195,000 یونانیان د قبرس ټاپو سویلي اړخ ته مهاجر شول پداسې حال کې چې 50,000 ترکان د قبرس ټاپو شمالي خوا ته مهاجر شول. په زرګونو ترکي او یوناني قبرصیان د جګړې تر پایه ورک شول.
1975 - له فدراسیون څخه تر خپلواکۍ
په 1975 کې د شمالي قبرس د ترکیې د فدرالي دولت تاسیس د قبرس په ټاپو کې د ترکیې قبرسیانو لپاره د یو دولت په توګه د نړیوالې پیژندنې د ترلاسه کولو په لور لومړی ګام و. چې د قبرس جمهوریت، ملګرو ملتونو او نړیوالې ټولنې لخوا په رسمیت نه دی پیژندل شوی. د یونان د قبرس له مشرتابه سره د اتو کلونو ناکامو خبرو اترو وروسته، شمالي قبرس د نومبر په 15، 1983 کې خپله خپلواکي اعلان کړه او په دې توګه د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت رامنځته شو. خو تر اوسه له ترکیې پرته په نړۍ کې هیڅ هیواد په رسمیت نه دی پیژندلی.
د ترکیې د شمالي قبرس جمهوریت د ټاکنیز نظام له مخې ولسمشر د پنځو کلونو لپاره ټاکل کیږي. مقننه اداره د "جمهوریت مجلس" (ترکي: دامکری مجلسی) ده چې غړي یې د پنځو حوزو له خوا ټاکل کیږي. د ۲۰۰۵ کال د فبرورۍ په ټولټاکنو کې د قبرس د سولې او یووالي پلوه ګوند، د ترکې جمهوریت جمهوري ګوند ، د تر ټولو لوی پارلماني ګوند په توګه راڅرګند شو، خو ونشو کړای څرګند اکثریت ترلاسه کړي.
اقتصاد
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت اقتصاد د کارموندنې، سوداګرۍ، ګرځندوی او زده کړې په برخه کې تسلط لري، پداسې حال کې چې د کرنې او ودانولو په برخه کې یو کوچنی اقتصاد هم شتون لري. اقتصاد د ازاد بازار پر بنسټ کار کوي، خو د خصوصي او دولتي پانګونې د کمښت، لوړ عاید او د ماهرو کاریګرو د کمښت له امله له ستونزو سره مخ دی. سره له دې، د ترکیې قبرس اقتصاد په 2003 او 2004 کې په ترتیب سره د 9.6 او 11.4 سلنې ودې سره په اغیزمنه توګه ترسره کړ. د ودې زیاتوالی د ترکیې لیرې ثبات او د پوهنې او ساختماني سکتورونو وده ته منسوب شوی.
د 2003 کال د جنورۍ او اګست ترمنځ، د شمالي قبرس ترکي جمهوریت ته د سیلانیانو شمیر 286,901 و.
له بلې خوا، د سړي سر عاید هم په چټکۍ سره وده کوي، چې په 2005 کې 10,248 امریکایي ډالرو ته ورسیده په 2002 کې د 4,409 امریکایي ډالرو په پرتله.
نړیوال وضعیت او بهرنۍ اړیکې
نړیواله ټولنه، د ترکیې په استثنا سره، د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت د یو خپلواک دولت په توګه نه پیژني، مګر په ټوله ټاپو کې د قبرس جمهوریت حاکمیت پیژني. ملګرو ملتونو په خپلو څو پریکړه لیکونو کې د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت غیر قانوني بللی دی. د اسلامي کنفرانس سازمان د ترکیې جمهوریت شمالي قبرس ته د رای ورکوونکي دولت حیثیت ورکړی او په سازمان کې د څارونکي په توګه شامل شوی دی. د پاکستان ، قطر او ګمبیا په ګډون یو شمېر نورو هېوادونو هم د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت په رسمیت پېژندلو مثبت نظر څرګند کړی دی.
د ملګرو ملتونو د عنان پلان په اړه د 2004 کال د اپریل د ټولپوښتنې وروسته، د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت په اړه د نړیوالې ټولنې په چلند کې یو څه ښه والی راغلی دی.
پوځ
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت د 18 او 40 کلونو ترمنځ د 2,000 ترکي قبرس نارینه دفاعي ځواک لري. اردو د ترکیې د اردو د 40,000 غړو ملاتړ کوي، چې 11 قول اردو په ټاپو کې د دوو برخو سره ځای پر ځای دی.
اړيکې او د ترانسپورت وسیلې
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت څخه مستقیم الوتنې هم د قبرس جمهوریت لخوا منع دي. د ګوچیت کلی او ارجان هوایی ډګرونه هم یوازې ترکیې او اذربایجان ته خلاص دي. د 1974 راهیسې، د قبرس جمهوریت د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت ټول بندرونه تړلي دي. خو ترکیه د دې اعلامیې مخالفت کوي او ټولې کښتۍ چې په شمالي قبرس کې میشت دي د ترکیې ټولو بندرونو ته وړیا لاسرسی لري.
د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت اصلي اوسیدونکي یا هغه اشخاص چې د شمالي قبرس د ترکیې جمهوریت په پاسپورټونو ټاپه لري په احتمالي توګه د قبرس یا یونان جمهوریت ته د سفر کولو څخه منع شوي و ، مګر ځینې دا محدودیتونه د قبرس جمهوریت سره د یوځای کیدو راهیسې لرې شوي دي. اروپایی اتحادیه: په دې برخه کې د اتن او انقرې ترمینځ یخ نرم شوی او یخ خوري او وروسته له دې چې د شمالي قبرس ترکي جمهوریت د پاسپورټونو ټاپه لګول بند کړي ، د قبرس جمهوریت په نیکوسیا کې د شنه کرښې څخه تیریدو ته اجازه ورکوي.
هوايي ډګرونه او بندرونه
د ارجان هوایی ډګر (نیکوشیا – مرکزي هوایی ډګر) د ګچیت کالی هوایی ډګر (غازی موګوسا/فاماګوستا) الکار کرتار هوایی ډګر (ګارنی/کیرینیا) پنارباشي هوایی ډګر (ګارنی/کیرینیا) توپال هوایی ډګر (ګوزیل یورډ/مورفو) پورټ ګارني بندر غازي موګاسا/فاماګوستا
د اړوندو مقالو لیست شمالي قبرص
وېشنيزه:د اروپا هېوادونه وېشنيزه:قبرس وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
جان ګلن
جان هرشل ګلن جونیور (زوکړه: د ۱۹۲۱ زکال د جولای ۱۸ مه – مړینه: د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر ۸ مه) د امریکا سمندریز ځواک ته اړوند پیلوټ، انجینر، فضانورد، سوداګر او سیاستوال و. نوموړی دریم امریکایي و چې فضا ته یې سفر وکړ او همدارنګه لومړی امریکايي و چې په ۱۹۶۲ زکال کې د ځمکې مدارته ولاړ او درې ځله د ځمکې په شاوخوا وڅرخېد. له ناسا څخه له تقاعد وروسته نوموړي له ۱۹۷۴ زکال څخه تر ۱۹۹۹ زکال پورې د اوهایو ایالت څخه د متحده ایالاتو د دیموکرات سناتور په توګه خدمت وکړ؛ په ۱۹۹۸ زکال کې نوموړي د ۷۷ کلونو په عمر یوځل بیا فضا ته سفر وکړ.
ګلن له ناسا سره له یوځای کېدو وړاندې په دویمه نړیواله جګړه، د چین په کورنۍ جګړه او د کوریا په جګړه کې د جنګي الوتکې پیلوټ و. نوموړي درې میګ – ۱۵ الوتکې راغورځولې دي؛ د غوره پرواز کولو شپږ صلیبونه او هوايي فعالیت ته اړوند ۱۸ مډالونه یې ترلاسه کړي دي. په ۱۹۵۷ زکال کې نوموړي د لومړي ځل لپاره په متحده ایالاتو کې له غږ څخه چټکه الوتنه ترسره کړه. د هغه په الوتکه کې نصبې کمرې د متحده ایالاتو لومړنی دوامداره پانورما انځور واخیست.
هغه د ازمېښت کېدونکو پوځي پیلوټانو د مرکیوري ۷ ډلې غړی و چې په ۱۹۵۹ زکال کې د ناسا له خوا د هېواد د لومړني ستورمزلي په توګه وټاکل شو. د ۱۹۶۲ زکال د فبروي په ۲۰ مه ګلن د فرینډشېپ ۷ ماموریت ترسره کړ او لومړنی امریکايي و چې د ځمکې په مدار کې وڅرخېد او همدارنګه فضا ته تللی دریم امریکایي او فضا ته د ټولو تللو په ډله کې پنځم و. نوموړي په ۱۹۶۲ زکال کې د ناسا لپاره د غوره خدماتو او په ۱۹۷۸ زکال کې د کانګرس له خوا د فضایي ویاړ مډالونه ترلاسه کړل. ګلن په ۱۹۹۰ زکال کې د متحده ایالاتو د فضانوردانو د مشاهیرو په تالار کې ثبت شو او په ۲۰۱۲ زکال کې یې د آزادۍ ولسمشریز مډال ترلاسه کړ.
ګلن د ۱۹۶۴ زکال په جنوري میاشت کې له ناسا استعفا ورکړه. نوموړی چې د دیموکرات ګوند غړی و په ۱۹۷۴ زکال کې یې د متحده ایالاتو سنا ته لار ومونده او په دې سره یې د ۲۴ کلونو لپاره د ۱۹۹۹ زکال تر جنوري میاشتې پورې هلته خدمت وکړ. ګلن د ۷۷ کلونو په عمر په STS-95 فضایي شاتل ډیسکوري ماموریت کې فضا ته ولاړ، له همدې امله تر ټولو زیات عمر لرونکی کس وبلل شو چې د ځمکې مدار ته یې سفر کړی؛ همدارنګه یوازنی کس شو چې په مرکیوري او فضایي شاتل دواړو پروګرامونو کې یې فضا ته سفر وکړ. ګلن د مرکیوري اووه سفر څخه پاتې وروستی کس و چې د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په ۸مه د ۹۵ کلونو په عمر ومړ.
لومړنی ژوند او زده کړې
ګلن د نیوکنکورډ عالي لیسې ته ولاړ چېرې چې نوموړي د ښوونځي په فوټبال ټیم کې د مرکزي دفاع کوونکي او کرښې ساتونکي په توګه لوبه کوله. نوموړي همدارنګه د ښوونځي د باسکټبال او ټینس لوبډلې جوړې کړې او د ځوانو عیسویانو له ټولنې سره یې هم اړیکې ساتلې. په ۱۹۳۹ زکال کې له فراغت وروسته ګلن ماسکینګوم کالج ته ولاړ (اوس مهال د ماسکینګوم پوهنتون دی) هلته د کیمیا په څانګه کې زده کړې وکړې؛ د سټج کلب (Stag Club) اتحادیې سره مل شو او همدارنګه یې د کالج په فوټبال لوبډله کې لوبه کوله. ګلن په ۱۹۴۱ زکال کې د ملکي پیلوټانو له روزنیز پروګرام څخه د خصوصي پیلوټۍ جواز او د فزیک د دورې سند په وړیا توګه ترلاسه کړ. هغه د خپلو لوړو زده کړو په وروستي کال کې ونډه وا نه خیستله او نه یې هم د لیاقت امتحان ورکړ چې دواړه د لیسانس درجې ترلاسه کولو لپاره ضرور و.
دویمه نړیواله جګړه
هغه مهال چې متحده ایالات په دویمه نړیواله جګړه کې ښکېل شول، ګلن کالج پرېښود څو د متحده ایالاتو په هوايي ځواک کې نوم ثبت کړي. نوموړی د پوځ له خوا خدمت ته نه وغوښتل شوی او هغه خپله د ۱۹۴۲ زکال په مارچ میاشت کې د متحده ایالاتو د سمندریز ځواک د هوايي برخې روزنیز مرکز ته ولاړ او نوم یې ثبت کړ. ګلن له پرواز وړاندې روزنیزو چارو لپاره په لوا ښار کې د لوا پوهنتون ته ولاړ او خپل لومړنی انفرادي پرواز یې د یوې پوځي الوتکې پر مټ په تکزاس کې د سمندریز ځواک له کورپوس کریسټي هوايي اډې څخه ترسره کړ او په سمندریز ځواک کې یې د شاملېدو وړاندیز ومانه. ګلن د ۱۹۴۳ زکال په مارچ میاشت کې د هوايي زده کړو له بشپړولو وروسته د دوهم بریدمن په رتبه وګمارل شو. نوموړي د ۱۹۴۳ زکال د اپرېل په شپږمه د پروتستانتي مراسمو په ترڅ کې د اوهایو ایالت د نیوکانګورډ سیمې په کالج ډرایو کلیسا کې له آني سره واده وکړ. د کالیفورنیا په کرني کمپ کې له پرمختللې روزنې وروسته هغه د سمندریز ځواب د هوايي برخې په VMJ-353 ډلګۍ کې وګمارل شو او له دغه ځایه یې د R4D ټرانسپورټي الوتکو پیلوټي کوله.
د جنګي الوتکو واحد VMO-155 هم په کرني کمپ کې و چې له ګرومن اف ۴ اف وایلډ کټ(Grumman F4F Wildcat) الوتکو څخه یې کار اخیست. ګلن د دغه واحد قوماندان جنرال جې. پي هاینز ته وړاندیز وکړ چې هغه جنګي برخې ته تبدیل کړي. دغه غوښتنه ومنل شوه او ګلن دوه ورځې وړاندې له هغه چې دغه واحد په کالیفورنیا کې د سمندریزو ځواکونو هوايي اډې ایل سنټرو ته ولېږدول شي د ۱۹۴۳ زکال د جولای په ۲مه VMO-155 ته تبدیل شو. دغه مهال له وایلډکټ الوتکو ګټنه ودرول شوه او VMO-155 واحد د ۱۹۴۳ زکال په سپټمبر میاشت کې په اف۴ یو کرسر (F4U Corsair) الوتکو سمبال شو. نوموړي د ۱۹۴۳ زکال په اکتوبر میاشت کې د لومړي بریدمن رتبه واخیسته او د ۱۹۴۴ زکال په جنوري میاشت کې هاوايی ته ولېږل. VMO-155 د فبروري په ۲۱مه د میډوې په مرجاني جزیره کې د مستقرو ځواکونو برخه وګرځېد او ورپسې د ۱۹۴۴ زکال په جون میاشت کې مارشال جزایرو ته ولاړل او هلته یې ۵۷ تهاجمي ماموریتونه ترسره کړل. نوموړي دغه مهال د غوره الوتنې دوه صلیبونه او ۱۰ هوايي مډالونه ترلاسه کړل.
ګلن د ۱۹۴۵ زکال په فبروري میاشت کې هغه مهال چې د نوموړي د پوځي ماموریت یو کلن سفر په بشپړېدو و په شمالي کارولینا کې د سمندریز ځواک په چري پاینټ هوايي اډه او وروسته د مریلنډ په پاټوکسنټ سیند کې د سمندریز ځواک په هوايي مرکز کې وګمارل شو. نوموړي د ۱۹۴۵ زکال په جولای میاشت کې د تورن رتبه ترلاسه کړه او بېرته چري پاینټ ته راوګرځېد. په دغه ځای کې نوموړی یوځل بیا د هوايي کروسر ځواک له بل واحد VMF-913 سره یوځای شو او وه یې لیدل چې د یو منظمې ډلګۍ مشرۍ ته چمتو دی. د ۱۹۴۶ زکال په مارچ میاشت کې نوموړی په سویلي کالیفورنیا کې د سمندریز ځواک په ال ټورو هوايي اډه کې وګمارل شو. هغه دواطلب شو چې د شمالي چین د نیولو په عملیاتو کې ګډون کوي، په دې باور چې دا به یو لنډ سفر وي. نوموړی د ۱۹۴۶ زکال په ډسمبر میاشت د کورسر واحدونو له بل واحد VMF-218 سره یوځای شو چې بیجنګ ته څېرمه په نانیوان هوايي ډګر کې یې موقعیت درلود؛ هغه د ګزمه کولو په ماموریتونو کې ونډه اخیسته تر هغه چې دغه واحد د ۱۹۴۷ زکال په مارچ میاشت کې ګوام ته ولېږدول شو.
ښوونه او روزنه د روشنګرۍ په عصر کې
له ۱۶۵۰ مې تر ۱۷۸۰ یمې کلونو پورې د روشنګرۍ عصر د اروپا پرمختللي افکار تر خپل واک لاندې لرل. چې د «نویو» نظریاتو له یو شمېر سرچینو څخه رامنځته شوې وو لکه د کلیسا ننګونې او د کاتولیک کلیسا اقتدار او په علمي لارو چارو سره علمي نظریاتو ته د خلکو د لېوالتیا په زیاتوالي سره. په فلسفه کې یې د دودیز تفکر لارې چارې تر پوښتنې لاندې راوستې. د روشنګرۍ متفکرینو غوښتل چې ښوونیز نظام باید عصري شي او د همدې نظریاتو  په انتقال کې ډېر مرکزي رول ولوبوي. په اروپا کې د ښوونیزو نظامونو پراختیا د روشنګرۍ په اوږدو کې بیا د فرانسې تر انقلاب پورې دوام وموند. په ښوونیزو نظامونو کې اصلاحات د خلکو له خوا د مطالعې د عمومي کېدو لامل شول چې په پایله کې د چاپي مطالبو لپاره د بېلابېلو طبقو له خوا د بېلابېلو علاقې وړ موضوعګانو د لوستونکو غوښتنه زیاته شوه. له ۱۸۰۰زدیز کال وروسته، کله چې روشنګري خپل ځای رومانتیسم ته ورکړ، نو پر دلیل او د اقتدار د ننګونې په اړه ډېر کم ټینګار او د نوظهوره ناسیونالیزم او په ښوونځي کې د اجباري شتون په اړه ډېر ملاتړ وجود درلود.
د ښوونې او روزنې تاریخچه
تر روشنګرۍ وړاندې، اروپايي ښوونیز نظامونه په اصل کې د محدود شمېر مسلکونو پر تدریس را څرخېدل، د بېلګې په توګه مذهبي فرمانونه لکه کشیشان، وروڼه او خویندې، د روغتیايي خدماتو کارکوونکي لکه ډاکتران او بیروکراتان لکه وکیلان او کاتبان، چې هغوی لا تر هغه وخته پورې په پراخه کچه د ساینسي انقلاب تر اغیز لاندې نه وو راغلي. دا چې ساینسي انقلاب او مذهبي تحولاتو د هغه وخت لیدلوري او دودیز طرز تفکر مات کړ، نو د دین او خرافاتو ځای استدلال او علمي حقایقو ونیو. د جان لاک په څیر فیلسوفانو دا نظریه مطرح کړه چې پوهه د احساس او تفکر له لارې په لاس راځي. دغه  نظریه د لاک په تیوري باندې مشهوره شوه چې هر څوک د احساس ورته وړتیا ولري او له همدې کبله نه باید زده کړه پر یوې مشخصې طبقې یا جنسیت پورې محدود شي. له ۱۷مې او ۱۸مې پیړۍ وړاندې، زده کړه او لیک لوست معمولاً په هغو سړیو پورې محدود و چې د اشرافو یا سوداګریز او مسلکي طبقو پورې اړوند وو. په انګلستان او فرانسه کې، «د کورني ژوند ایده ال تصورات، چې د مېندو او کور د دندو لپاره یې د نجونو د چمتو کولو پر اهمیت ټینګار درلود، د نجونو لپاره یې د ښوونځیو پراختیا ته لمن ووهله».
تعلیمي نظریات
جان لاک په انګلستان کې او ژان ژاک روسو په فرانسه کې د زده کړې په اړه اغیزناک اثار ولیکل. دواړو په لومړیو کلونو کې د ځوانانو د اذهانو د روزنې پر اهمیت باندې ټینګار کړی و. د روشنګري د عصر په وروستیو کې، په تیره بیا د امریکا او فرانسې له انقلاب را وروسته وختونو کې په نړیواله کچه د ښوونې او روزنې په وړاندې غوښتنه په زیاتیدو وه.
د روشنګري ماشومانو ته داسې درس ورکول کېده تر څو هغه حقایق چې د رنسانس په وخت کې رامنځته شوي وو په شفاهي او ګرافیکي لارو چارو سره ذهن ته وسپاري. له ۱۷۵۰ کال راهیسې د زده کړې غالبه روان پیژندنه په تیره بیا په شمالي اروپا کې یو ډول تداعي ګرايي وه؛ هغه خیال یا تصور چې ذهن د تکرار روټین له لارې نظریات یو ځای کوي یا یې بېلوي. دې کار د ذهن په اړه هغه عملي تیوري وړاندې کړه کوم چې ښوونکو ته یې اجازه ورکړه تر څو د ټولنې د ټيټو او منځنیو کچو زده کوونکو لپاره د زده کړې د چاپي او خطي پخواني فرهنګ ډولونه د زده کړې پر اغیزمنو ګرافیکي وسایلو باندې بدل کړي.
زیاتره هغه مخکښ پوهنتونونه چې د روشنګرۍ له پرمختللو اصولو سره تړلي وو، په شمالي اروپا کې وو، چې د هغه وخت تر ټولو مشهور یې د لیډین، ګوتینجن، هالي، موټ پیلیر، اپسالا او ایډنبورګ پوهنتونونه وو. دغو پوهنتونونو په تیره بیا د ایډنبورګ پوهنتون، داسې پروفیسوران وروزل چې د هغو نظریاتو د بریتانیا د شمالي امریکا پر مستعمرو او بیا وروسته د امریکا پر جمهوریت باندې مهمې اغیزې درلودې. د طبیعي علومو په برخه کې د ایډنبورګ طبي پوهنتون هم وکړای شول چې په کیمیا، اناتومي او فارماکولوژي کې مخکې لاړ شي.
په هر حال، په عمومي توګه د فرانسې او د زیاترې اروپا پوهنتونونه او ښوونځي د دودیزو علومو سنګرونه او له روشنګرۍ  سره هومره پخلا نه وو. په دې برخه کې په فرانسه کې یوازینۍ استثناء د مونټ پیلیر د طب پوهنتون و.
لیک لوست
یو مهال ښوونه او روزنه یوازې د لوړې طبقې خلکو امتیاز ګڼل کېده. که څه هم چې د ۱۷ او ۱۸مې پیړیو په اوږدو کې، «ښوونه او روزنه، لیک لوست او زده کړه» په تدریج سره «بډایو او بېوزلو خلکو ته یو شان» وړاندې کېده. په اروپا کې له ۱۷ تر ۱۸مې پیړۍ پورې د لیک لوست کچې د پام وړ وده ومونده. په ۱۷مه او ۱۸مه پیړۍ کې د «لیک لوست» د اصطلاح تعریف له هغه څه سره توپیر لري کوم چې موږ یې اوس د لیک لوست لپاره لرو. تاریخ پوهانو په ۱۷مه او ۱۸مه پیړۍ کې د خلکو لیک لوست د هغوی له خوا د خپل نوم د لاسلیک کولو د وړتیا لرلو له مخې په ګوته کړی و. په داسې حال کې چې د لیک لوست د معلومولو دا ډول میتود د دې ښکارندوی نه دی چې هغو خلکو دې کولای شوای لوستل وکړي. دې کار د روشنګرۍ له عصر مخکې د ښځو د لیک لوست پر ظاهري کچې اغیزه کوله او هغه هم په دې خاطر چې د تیاره عصر او د روشنګرۍ د عصر تر منځ هغه ښځې چې نه یې شوای کولای خپل نوم ولیکي یا لاسلیک وکړي، خو زیاترو یې بیا تر یوه بریده کولای شول چې لوستل وکړي.
په زیاترو ګڼ وګړیزو سیمو اوهغو سیمو کې چې مذهبي ښوونځي وو هلته د نالوستي کچه په چټکۍ سره راټیټه شوه. په انګلستان کې په ۱۶۴۰ کال کې د لیک لوست کچه د نارینه وو لپاره ۳۰ سلنه ؤ، چې دا شمېره بیا د ۱۸مې پیړۍ په نیمايي کې ۶۰ سلنې ته لوړه شوه. په فرانسه کې بیا له ۱۶۸۶ تر ۱۶۹۰ کلونو پورې د لیک لوسته کچه د نارینه وو لپاره ۲۹ سلنه او د ښځو لپاره ۱۴ سلنه وه، چې له هغه وروسته دا شمېره د نارینه وو لپاره ۴۸ سلنې او د ښځو لپاره ۲۷ سلنې ته لوړه شوه.
د لیک لوست په کچه کې د زیاتوالې یوازینی دلیل مذهبي اغیزو، ځکه چې زیاتره ښوونځي او کالجونه د روحانیونو، مبلغینو یا نورو مذهبي سازمانونو له خوا اداره کېده. هغه علت چې مذهب یې دې ته وهڅاوه څو په عامه خلکو کې د لیک لوست کچه لوړه کړي، هغه دا و چې انجیل په ډېروژبو کې چاپ شوی ؤ او له همدې امله خلکو ته لیک لوست ور زده کېده څو د خدای (ج) پر خبرو پوه شي. په ۱۷۱۴ کال کې د هغو ښځو تناسب چې کولای یې شول لوست وکړای شي تقریباً ۲۵ سلنې ته پورته شو، دغه کچه تر ۱۷۵۰ کال پورې ۴۰ سلنې ته لوړه شوه. د دې کچې د زیاتوالې اصلي علت هغه عمومي لېوالتیا وه کوم چې د سپیڅلي کتاب پر لوستلو باندې یې ټینګار کاوه او همداشان په داسې یوه ټولنه کې چې ورځ تر بلې یې سوداګریزه بڼه غوره کړې، په ټولنه کې د لیک لوست د غوښتنې زیاتوالی ؤ. هغه ډله چې تر ډېره اغیزمنه شوې وه، هغه مخ پر زیاتیدونکې مسلکي او سوداګریزه طبقه وه او په دې وخت کې د هغوی د زامنو لپاره د روزنې د ورکړې لپاره د لیکلو او حساب ښوونځي جوړل شول. پر لیک لوست باندې د اصلاحاتو اغیز البته چې د پروتیستانو په سیمو کې ډېر زیات وو. له همدې امله، په شمالي اروپا کې چې زیاتره وګړي یې پروتستان وو هلته د لیک لوست کچې د سویلي اروپا د کاتولیکانو په پرتله په چټکۍ سره زیاتوالی وموند.یسوعیان چې د کاتولیک اصلاحاتو (اصلاحاتو ضد) محصول ؤ، د کاتولیکانو په سیمو کې یې په مناسبه توګه د لیک لوست په زیاتوالې کې مرسته وکړه.