cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لوګر ولایت
سلطان صیب غر
دسلطان صیب کیسه کټ مټ دغو کیسو ته ورته ده. دنوموړي په کیسه کې دویمه اخیستنه دا ده،چې دده موخه د دوزخونو له ورانولو څخه زما په آند داده،چې ده ظلمونه او ناخوالې په نړۍ کې له منځه وړل.کله چې د ځمکې له مخ نه عدالت او نیاو ورک شي، زورزیاتی وده وکړي، نو همدا رنگینه نړۍ خلکو ته سوراور او دوزخ گرځي او دوزخ ته ورته څیز ترې جوړیږي.نو ځکه دده د دوزخونو له منځه وړل همدا د ناخوالو له منځه وړل دي. او جنتونه جوړول دا مانا لري،چې گوندې دی به یو داسې ښکلې او عادله نړۍ رامنځ ته کړي،چې دجنت په څیر وي.هلته به هیڅ ډول تاوتریخوالی ،زور زیاتی او ظلمونه نه وي.حق به حقدار ته رسیږي.دجنت په څیر ښکلې خوشاله او رنگینه نړۍ به رامنځ ته کړي.
سقاوې دښته
داستره او ارته دښته دکابل او لوگر په منځ کې پرته ده،چې په سلگونه جریبه ځمکه ېې راچاپیره گړې ده.ددې سیمې دنوم ایښودو شالید داسې دی،چې تر دې نوم وړاندې ددې سیمې نوم سې گاوه و. «سې گاوه»په سقاوه واوښته. دسې گاوه نظر هم سم او پرځای ځکه چې د افغانستان په سویل لودیځ کې اوس هم د ششگاو په نامه شته ده.او دا نوم ایښوده ځکه شوې چې پخوا په ځمکې دغوایانو په حساب گز کیدې چې وروسته وورسته په میټریک سیسټم واوښتې، نو ددې سیمې تاریخي پس منظر په دې ډول تیر شوی دی.
برکي راجان
داسیمه هم یوه لرغونې سیمه ده.تاریخ ېې لرغونو بودایانو(۲۶۵ز) ته رسیږي.او هغه ځکه چې دبرکي واکمن پر هغه مهال هندي راجا و.وروسته بیا برکي په برکي راجا یا راجان ونومول شو.په دې توگه په لوگر کې دهندي واکمنانودواکمنۍ لړلۍ۲۶۵زکالونو ته رسیږي.هغه مهال ددې سیمې اسیدونکي لا داسلام پر سپیڅلي دین نه وو مشرف شوي. دغو وگړو دبودايي مذهب پیروي کوله.
گمران
داسیمه دلوگر دمحمداغې لودیځ لور سپیدسنگ سیمې ته څېرمه پرته ده.دگمران دنوم دایښودو په اړه دوه فولک ایتمولوجیک نظریات شته دي.یو لړ خلک وایي چې: دغه نوم په اصل کې د(گم)او (راهان) زړه بڼه ده.چې دلارې ورکونکي په مانا دی.وروسته دوخت په تیریدو سره د(گمراهان) «ه» ترې لویدلې ده او گمران منځ ته راغلی دی.گمران يا گمراهان دمغلو دلښکرو هغه ډله وه،چې په (۱۳) مه میلادي پیړۍ کې دافغانستان په جنوبي سیمو یرغل راوړی و.په دې ترڅ کې څو مغلي لښکرو په همدغه سیمه (گمران) کې خپله لاره غلطه کړه او بیا همدغلته استوگن شول، چې په پایله کې داسیمه د(گمران یا گمراهان) په نامه دوی ته منسوبه شوه.
دویم نظر دا دی،چې خلک وایي (گمران) له دوو کلیمو«گم» او «ایران» څخه رغیدلی دی.تاریخي شالید ېې داسې دی،چې کله دایران صفوي شاه(۱۶-۱۸ز پیړۍ) په کال ۱۵۰۲زکې دافغانستان ځینې سیمې ونیولې. په دې سیموکې لوگر هم شامل و، ایراني صفوي لښکرو په همدغه (گمران) سیمه کې خپله لار غلطه کړه،چې وروسته داسیمه دوی ته منسوبه شوه.یانې «گمران» یا (گمران) هغه ایرانیانو چې خپله لاره ورکه کړې ده.په دغه تاریخي سیمه کې تاجک او پښتانه عبدالرحیم زي میشته دي او د پلازمینې کابل له چهار اسیاب ولسوالۍ سره ۱۲کیلو متره واټن لري.
دلرغونو سیمو اوسنی وضعیت
دلوگر ټولې لرغونې سیمې دیوې لسیزې په ترڅ کې ډیرې ځپل شوي، غصب شوي او په ډیرو برخو کې ېې په خپل سري توگه کیندنې ترسره شوي دي،چې دلته ېې څو بیلگو ته کتنه کوو.
د لوگر سجاوند له تخت جمشید سیمې څخه دوه دسروزرو مجسموچې یوه ېې نارینه اوبله ېې ښځینه وه، کیندل شوي او بیا دطالبانو د واکمنۍ پر مهال(  ۱۹۹۵ – ۲۰۰۱ ) دگریز له لارې پاگستان ته قاچاق شوي دي.تر دې مهاله ددغو سترو دوو لرغونو توکو برخلیک نه دی څرگند.(۲۴)
همدا ډول د لوگر له عینکو مس څخه ۱۵مجسمې،چې له سرو،سپینو زرو او گچو څخه جوړې شوې وې.په ناقانونه توگه کیندل شوي، خو له نیکه مرغه،چې دا مجسمې په گردیز کې دامنیتي ارگانونو لخوا دقاچاق وړونکو له منگولو څخه ونیول شوې او بیا دلوگر اطلاعاتو او کولتور ریاست ته وسپارل شوې ،خو له بده مرغه ددې لپاره چې په دغه ولایت کې دلررغونو اثارو دساتنې لپاره کوم ځای شته نه و،نو دا۱۵کولتوري شتمنۍ ملي موزیم ته ورانتقال شوې.(۲۵)
د خروار په کافر کوت سیمه کې دطالبانو له وخته راهیسې کیندنې شوي او کیږي.ویل کیږي،چې په دغه سیمه کې دیوه زاړه ښارگوټي نښې نښانې لیدل شوي،چې پرکال ۱۳۸۳کې دافغانستان دهغه وخت دکورنیو چارو وزیر تاج محمد وردگ او داطلاعاتو او کولتور وزیر سیدمخدوم رهین هم له دغه لرغوني ښارگوټي څخه لیدنه وکړه.په پایله کې ددغه ښارگوټي د ډیرو سرویگانو ژمنې ېې ورکړې.خو په عمل کې ددې سیمې لپاره هیڅ کار تر سره نه شو.ددغه ښار نښې شاوخوا۲۰متره ساحه راچاپیروي.اوس ددې سیمې په شاوخوا کې ولسي خلکو کورونه ودان کړي دي.همداراز ډیره برخه ېې د خلکو له خوا غصب شوې هم ده.دلوگر داطلاعاتو او کولتور دریس په وینا:په کافر کوټ کې دگردیز یو تن اوسیدونکی حاجي عبدالوهاب وخت پروخت کیندنې کوي.(۲۶)
دخوښۍ ځای دی،چې دامهال د لوگر په عینکو مس کې دلرغونو اثارو دساتنې او ژغورنې ۰۱۲ ځانگړې قطعه ځای پرځای شوې ده.داڅرگنده نه ده،چې دوی به وکولی شي،دا سیمه ټوله تر ولکې لاندې راولي.ځکه هلته اوس دیوه چینایي شرکت لخوا دمسو کان د استخراج دلومړني پړاو کار دوام لري، او امنیت ېې یو ډله ملي پولیسو او شخصي امنیتي شرکت پرغاړه ده.اندیښنه داده،چې دملي پولیسو، شخصي امنیتي شرکت او د اطلاعاتو فرهنک وزارت دلرغونو اثارو دساتنې او ژغورنې ( ۰۱۲  ) قطعې تر منځ همغږي نه شته.نو له دغې خلا څخه قاچاق وړونکي ښه گټه پورته کوي. ان کیدای شي،چې خپله امنیتي کسان دپیسو په بدل کې له قاچاق وړونکو سره مرسته وکړي.ځکه دغه لرغوني توکي په ډیره لوړه بیه پلورل کیږي.په دغه سیمه کې تر دې مهاله په ښکاره توگه کیندنې نه کیږي،خو کیدای شي،چې شپې لخوا کیندنې تر سره شي. اوس مهال دلوگر دعینکو مس ته د ډیرو شرکتونو پام وراوښتی دی.آن ځینو نړیوالو شرکتونو ورباندې شخړې اوسیالۍ درلودې.یوه بله اندیښنه  دا ده چې ، پر دغه مسو کان باندې دامریکې او چین تر منځ اقتصادي رقابت دی.ځکه له کله نه چې په دغه سیمه کې چینايي شرکت کار پیل کړی دلوگر ولایت امنیت ډیر خراب شوی دی.ځینې کسان وايي،چې په دې نا امنیو کې دهغو هیوادونو لاس دی کومو،چې ددغه مسو کان داستخراج سیالۍ کې ماته وخوړه،او نه غواړي چې د امن په فضا کې دا مس استخراج شي.دمسو دکان استخراج کونکي ډیر بهرنیان دي.که دغه بهرنیان ددغې لرغونې سیمې دلرغونو اثارو په شتون پوه شي او ددغه اثارو دغه پټ راز بربنډ شي، نو په دغه سیمه کې دبهرنیانو نفوذ به ددې سیمې د لرغونو اثارو لپاره په ستر گواښ بدل شي.
دلوگر دلرغونو سیمو او لرغونو اثارو دساتنې او ژغورنې پروړاندې ستره ستونزه او خنډ دا دی،چې ددغه ولایت په ځینو سیمو کې ټوپکوال او زورواکان واکمن دي.په اټکل سره ځینې کیندنې او قاچاق ددغو زورواکانو په مرسته یا د دوی په ډاډگیرنه ترسره کیږي داپه داسې حال کې ده ،چې څه موده وړاندې امریکايي لرغونپیژندونکې نانسي هیچ دوپري Nancy Hatch Dupree چې له شپږو لسیزو راپه دیخوا دافغانستان په برخه کې کار کوي،پر افغان حکومت نیوکه کوي،چې فرهنگي او تاریخي میراثونو ساتنې ته ېې د خپل کار په لومړیتوبونو کې ځای نه دی ورکړی.دغه میرمن وايي چې: په افغانستان کې لرغونو توکو ته ډیر زیان اوښتی او افغانان دخپل فرهنگ په اړه ډیر مالومات نه لري.(۲۷ )
باندنی تړنې
وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د لوگر ولايت
د ايتوپیا اقتصاد
د ایتوپیا اقتصاد له يوې سترې دولتي برخې سره یو مخلوط او د بدليدو اقتصاد دی. د ایتوپیا دولت د ځینو دولتي سوداګریو په خصوصي کولو او د بازار اقتصاد په لور وړلو په پړاو کې دی. د اقتصاد د بانکدارۍ، مخابراتو او ترانسپورت برخې د دولتي شرکتونو تر واک لاندې دي.
ایتوپیا په نړۍ کې یو له په چټکۍ وده کوونکو اقتصادونو څخه لري او په افریقا کې دويم زیات نفوس لرونکی هیواد دی. د پخواني رژیم په وخت کې د دولت تر واک لاندې ډیری ملکیتونه اوس خصوصي شوي او یا د خصوصي کیدو په پړاو کې دي. په هر حال، ځانګړې برخې، لکه مخابرات، مالیې او د بیمې خدمتونه، هوایی او ځمکني لېږد چوپړتياوې او پرچون ستراتیژیک سکتورونه ګڼل کیږي او د اټکل شوي راتلونکي تر مخې تمه کیږي چې د دولت تر ادارې لاندې پاتې شي. د ایتوپیا نږدې ۵۰٪ وګړي د ۱۸ کلونو څخه ښکته عمر لري. که څه هم د لومړۍ او ثانوي کې په زده کړه کې داخلې د پام وړ زیاتې شوي دي، د تعلیمي ادارو له مخ پر وده توليد سره بيا هم د کار په پیدا کېدو زياتوالی نه دی راغلی. دا هیواد باید په هر کال کې د وګړو د ودې سره ساتلو لپاره په سلګونو زره دندې ايجاد کړي.
تاريخ
د ایتوپیا سرچینو دې هېواد ته وړتيا ورکړې – د نورو ډیری نيمه سهارايي افریقایی هیوادونو په اختلاف – چې تر پېړيو پورې د نورې نړۍ له هیوادونو سره اړیکه پر ځای وساتي. د پخوانیو وختونو را پدېخوا، ایتوپیایي سوادګرو سره زر، عاج (د فیل او ځینو نورو ژوو غاښونه)، مشک او د وحشي حیواناتو پوستکي د مالګې او هوساينې له توکو لکه وریښم او بخمل سره تبادله کړي. د ۱۹ پیړۍ په وروستیو کې، کافي د یتوپیا یو له ډیرو مهمو نقدي فصلونو څخه وګرځیده. په هغه وخت کې، زیاتره سوادګرۍ په دوه سترو سوادګریزو لارو کیدې، کومې چې دواړه د لرې «کیفا-جیما» د سیمې په سويل لوېدیځ کې ختم شوي دي. له هغه ځايه، یوه لاره شمال کې «میټسیوا» ته د «ګونډر» او «اډوا څخه تللې او  بله د «اواش» سیند درې سره په سور بحر، هاریر او بیا بربیرا یا زیلا ته رسېدلې ده.
د ډیرو شتمنیو سره سره، ایتوپیا هیڅکله یو لوی سوادګریز هېواد ونه ګرځېد. ډېريو ایتوپیایانو سوداګرو ته په سپکه سترګه کتل، د دې پر ځای يې د هېواد د جنګياليو او پادريانو پيروي غوره بلله. په هیواد کې د خوندي ځای تر جوړولو وروسته، یونان، امریکا، او عربي سوداګر د ایتوپیا او بهرنۍ نړۍ اقتصادي منځګړي شول. عربان هم په داخل کې ځای پر ځای شول او بلاخره یې ټولې سوداګریزې کړنې، پرته له کوچني سوداګرۍ، تر واک لاندې راوستې.
کله چې په ۱۹۴۱ کې د هغوی نېواک (اشغال) ختم شو، ایټالویانو هغوی ته داسې یو هیواد پریښود، د کوم چې اقتصادي جوړښت له پخوانيو پېړيو سره ورته والی درلود. په مخابراتو، په ځانګړې توګه د سړک جوړونې په برخه کې ځیني پرمختګونه وشول، د یو څو کوچنیو صنعتونو جوړولو هڅې وشوې او سوداګریزه کرنه ور وپیژندل شوه، په ځانګړې توګه په «اریتري» کې، کومه چې له ۱۸۹۰ز کال راهيسې ايټاليې اشغال کړې وه. دا بدلونونه محدود وو. په داسې حال کې چې د پیسو په اقتصاد کې د وګړو ونډه اخيستلو يواځې یوه کوچنۍ برخه جوړوله، ډېری سوداګري یې جنس په جنس بدلون و. کار مزدوري محدوده وه، اقتصادي واحدونه تر ډیره په ځان بسیا وو، بهرنۍ سوداګري د منلو وړ نه وه او د تولید شویو توکو مارکيټ ډیر کوچنی و.
د ۱۹۴۰ز او ۱۹۵۰ز لسيزو په وروستیو کې، د اقتصاد زیاته برخه بدله نه شوه. د دولت پرمختیايی هڅو، د بیوروکراسۍ پر جوړښت او د مرستندويه خدمتونو په پراخولو تمرکز وکړ. ډېريو بزګرانو په کوچنيو ځمکو کې کرنه یا څاروي څرول. دودیزو او بنسټيزو کرنیزو لارو چارو خلکو ته د پايښت د ژوند معیار وړاندې کړ. سربیره پر دې، زیاتره کوچیانو څاوري وروزل او په وچو سیمو کې یې د موسمي تګ راتګ ژوند تعقیب کړ. د کرنې سکتور په کمه اندازه وده کوله او صنعتي سکتور د ټول اقتصاد د کوچنۍ برخې استازیتوب کاوه.
د ۱۹۵۰ز لسیزې په لومړیو کې، سترواک «هایل سیلاسی ۱» (۱۹۳۰-۷۴ حکومت کړی) د ژوندي اقتصاد څخه کرنیز صنعتي اقتصاد ته د لیږد لپاره نوي غوښتنې درلودې. دې موخې ته د رسېدو لپاره، ایتوپیا یوې زیربنا ته ضرورت درلود څو د ژوند شرایطو ښه کولو لپاره مادي اساس، او ښه روغتیا، زدکړه، مخابرات او نور خدمتونو د سرچینو څخه ګټه پورته کړي. د سترواک د نوې اقتصادي تګلارې یو مهم عنصر، د مرکزي ادارې پرمختیایي طرحې منل و.
لومړۍ پنځه کلنه طرحه (۱۹۵۷-۶۱) د یوې پياوړې زیربنا د پرمختګ په لټه کې وه، په ځانګړې توګه په ترانسپورت، ابادۍ او مخابراتو کې، څو جلا شوې سیمې سره وصل کړي. دويمه پنځه کلنه طرحه (۱۹۶۲-۶۷) د ایتوپیا په عمده توګه کرنیز اقتصاد په صنعتي اقتصاد بدلولو ۲۰ کلن پروګرام ته اشاره کوله. درېیمه پنځه کلنه طرحه (۱۹۶۸-۷۳) د زیربنا او صنعتي کرنې د فعالیت په پورته کولو سره د ایتوپیا په اقتصادي هوساینه کې د اسانتیا راوستلو لټون و. په هر حال، د هغه د مخکینيو په څېر نه، درېیمې طرحې، د تعلیمی فرصتونو او بزګرۍ کرنې په پراخولو کې د دولت لېوالتیا ښکاره کړه.
د لومړۍ پنځه کلنې طرحې په اوږدو کې، نا خالص ملي محصول (جي ان پي) په کلنۍ اندازه ۳.۲ لوړ شو، دا اندازه له اټکل شوې ۳.۷ اندازې سره په ټکر کې وه، او د کرنې، تولید او کان کیندنه په څېر اقتصادي برخو کې وده د ملي طرحې د موخو په تر لاسه کولو کې ناکامه شوه. په زیاته اندازه د وړ کارکوونکو د کمښت له امله، د طرحې جوړونې کمیسیون هیڅکله د دويمې پنځه کلنې او درېیم پنځه کلنې طرحې ارزونه و نه کړه. خو د ایتوپیا د مرکزي احصایې ادارې د معلوماتو له مخې، له ۱۹۶۰/۶۱ څخه تر ۱۹۷۳/۷۴ مودې په جریان کې اقتصاد دوامداره اقتصادي وده تر لاسه کړې وه. د بېلګې په ډول، د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز کلونو تر منځ، ایتوپیا د سړي سر ناخالص کورني محصول کلنۍ کچه ۴.۴ سلنه درلوده. د خپلو ګاونډیانو په پرتله، ایتوپیا ګډ اقتصادي فعالیت درلود.
د ۱۹۷۰ز لسېزې په لومړیو کې، د ایتوپیا اقتصاد نه یواځې په وده پيل وکړه، بلکې د توليد او چوپړتياوو پر تنوع يې هم شروع وکړه. په هر حال، دا بلونونه د ډیريو ایتوپیایانو په ژوند کې د پرمختګ په راوستو کې ناکام شول. د نفوس شاوخوا څلور پر پنځمه برخه ژوند تېرونکی بزګران وو، څوک چې په خپل لږ تولید کې د ماليې، کرایې، پور تاديې او رشوت ورکولو له امله په بې وزلۍ کې اوسېدل.
د ۱۹۷۴ز کال د اوښتون پایله «الیزیشن» ( Nationalization ملي کېدل يعنې له خصوصي سکتور څخه  دولتي سکتور ته د ملکيتونو لېږد) او د ایتوپیا د اقتصاد بیا جوړول و. له اوښتون وروسته، د هیواد اقتصاد د څلورو پړاونو څخه تیر شوی لیدل کیدای شي. داخلي سیاسي پاڅون، وسله واله جګړه او بنسټیزو اداري اصلاحاتو د انقلاب ۱۹۷۴-۷۸ کلونو پړاو کې و. اقتصادي وده کمه وه؛ د دې پر ځای، د حکومت د ملي کولو اقدامات او لوړې کچې بې ثباته سياسي چاپېريال د دې لامل شول چې د کرنې او توليد په څېر برخو کې اقتصادي بې ځايه کېدل پېښ شي. د دې ستونزو د پایلې په توګه، د جي ډي پي په منځنۍ کلنۍ کچه کې یواځې ۰.۴ سلنه زیاتوالی راغی.
په دويم پړاو کې (۱۹۷۸-۸۰)، لکه څنګه چې دولت ځواک تر لاسه او صنعتي بیارغونه یې پلې کړه، د اقتصاد بیا رغونه هم پيل شوه. تر ټولو مهم يې دا چې د بهرنيو او کورنيو ګواښونو په کمېدو سره امنيتي حالت هم ښه شو.. جي ډي پي په منځنۍ کلنۍ کچه ۵.۷ سلنه وده وکړه.
زرتشتیان
زرتشت یاهم زردشتیان د زرتشت (شخص) مذهب او حکومت سلسله وه چې له ایران نه یې سرچینه اخیسته یاد مذهب اوس هم تر ۲۰۰۰۰۰ پوری پیروان لري.
جنګونه
وېشنيزه:زردتشت وېشنيزه:دین وېشنيزه:بلخ
ممسني ولسوالي
ممسني ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ممسنی)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د نورآباد ښار دی. دا ولسوالي ۱۱۷٬۵۲۷ تنه نفوس لري. د ممسني ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۴۰ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
اوسترګوتلاند
اوستروت لاند په سویډني Östergötland) د سویډن هیواد له سویلي ولایتونو له ډلې څخه یو دی.
تاتار
تاتار یا تاتاریان په (انګریزي: Tatars) د مغولو یوه قبیله ده چې په پنځمې میلادي پيړۍ کې دغه نوم هغو ترکي توکمو قبیلو ورکړل شوې ده چې د بایکال د سیند پر غاړه اوسیدل او کوچیاني ژوند یې درلود.
مرغلره
مرغلره یوه قيمتي ډبره يا څيز دی .مرغلره چې له صدف نه راويستل شي هغی ته دُر هم وایی. مرغلره يا مرواريد يا در يوه قيمتي ډبره چې معمولاً سپين برېښېدونکی او ځلېدونکی رنګ لري چې د نرمتنانو لکه صدف د وجود په منځنۍ برخه کې رامنځته کيږي. کله چې یو بهرنۍ څیز لکه د شګې یوه ذره د صدف او د هغې د پوستکي تر منځ قرار ونيسي، حیوان د بهرني څیز په شاوخوا کې د ښکر عضوي مادې کانچیولین او کلسایټ یا ارګونایټ کرسټالونو څخه جوړ شوي مواد افرازوي چې په تدريجي ډول له دې موادو څخه مرغلره رامنځته کيږي. مرغلره یو شان مواد دي لکه د صدف داخلي دیوال. د مرغلرې شکل اکثرا کروی ته نږدې وي، که څه هم نور شکلونه لکه ناک، تڼۍ، او حتی غیر منظم شکلونه هم لیدل کیدی شي. د هغې خړوبتوب د کوکنارو د تخم په څېر د کوترو هګیو ته ورته دی. د مرغلرې رنګ معمولا سپین وي، مګر دا په ګلابي، ژېړ، شنه، نیلي، نسواري او تور رنګونو کې هم لیدل کیدی شي. دا د هند په بحر او استرالیا کې نیول کیږي. په شلمه پیړۍ کې د مرغلرهو کرنه هم مشهوره شوه. د سیپ خولۍ په سوري کولو سره کلتور شوي مرغلره (کله ناکله مصنوعي مرغلره هم ویل کیږي) جوړولو لپاره ، د مرغلرې یوه ډېره کوچنۍ ټوټه د صدف دننه کېښودل کیږي ترڅو صدف د هغې شاوخوا نور عضوي مواد افراز کړي او مرغلرې توليد کړي.
تاتار
د تاتاریانو ټاټوبۍ
تاتار په پیل کې د اوسني مغولستان د ګوبي د صحرا په شمال ختیزه برخه کې اوسیدل چې وروسته دچیني ترکستان ځينو سیمو او له هغو نه  ختن ته هم ولیږدیدل   او بیا دا قبیله دګونش خان په لښکرو کې شامله شوه  چې هغه هم مغول و او د روسانو او هنګریانو سره یې جګړه کوله نو اروپایانو چې کله دوی ولیدل نو  دوی ته یې  تاتار ویل چې معنا یې پردي دي.
تاتاریان او ترکان
د ترکي ژبې مشهور څیړونکي ،محقق او د ترکي ژبې د قاموس لیکوال محمود کاشغر ي د پنځمې هجري پيړۍ په دویمه نیمایي کې هم د تاتار یادونه کړې ده او د دوي ژبه د ترکي ژبې یوه بېل ګړدود ګڼي.
د تاتاریانو اوسنی وطن
تاتاریان وروسته تر هغه د مغولي ګونش خان د لمسي  باتوخان له خوا لویدیز لوري ته ولیږدول شول  او داوسنۍ روسیې دآلتای په دښتو کې میشته شول. اوس تاتاریان دروسیې دفدریشن په لویدیزه برخه کې د تاتارستان په جمهوریت ،سابیریا او منځنۍایشیا کې استوګنه لري ،د تاتارستان تاتاریانوته دقازان تاتار هم وایي چې شمیریې د۲۰۰۲زیږدیز/ میلادي  کال دسرشمیرنې له مخې (پنځه نیم ) ملیونو  تنو په شاوخواکې ښودل شوي دي چې په ټوله نړۍ کې یې ټول شمیرشپږ نیمو ملیونو ته رسیږي .همداراز دروسیې دولګا او کریمیا په سیمو کې هم تاتار میشته دي. .دروسیې نه سربیره نور تاتار په ازبکستان، قزاقستان ،ترکمنستان ، تاجیکستان، آذربایجان، اوکراین، آذربایجان اوایران کې هم میشته دي.
د تاتاریانو ژبې
د کریمیا تاتار او د اوکراین په جنوبي برخو کې مېشت تاتار د هغوی ژبه د تاتاري ژبې سره توپیر لري او د اوغور د ژبو څخه شمیرله کیږي. همدا راز د آستراخان تاتار دخزر د دریاب په شمالي برخو کې میشته دي د سایبریا تاتار د آلتایي ترکانو پاتې شوني دي چې ژبه یې د مغولي او ترکي ژبو یوه ګډوله ده. اوس د دوی ژبه په دوو ډوله الفباوو لاتین او سیریلیک سره لیکله کیږي
د تاتاریانو مذهب
تاتاریان ډېری سني مذهبه مسلمانان او د حنفي مذهب پیروان دي
سر چینې :
۱- تاتار ،دانشنامه جهان اسلام.
سور زر
سور زر یوه قیمتی اوسپنه ده.تول تارخ کی دیره اورته پاملرنه شوی ده .ده هغی حای نه چی لگ شتون لری په توله نری کی هغی قیمت جیگ دی.په افغانستان کی د باختری سور زر یا طلا دیره شهرت  په توله نری لری.
د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپيري چلند
د پوستکی د رنګ پر اساس تبعيضي چلند چې د رنګ پالنې يا شيډوايزم په نوم هم پېژندل کېږی، د تعصب ( توپيري چلند) يو ډول دی چې تر مخې يې له هغو خلکو سره بدل چلند کېږي، څوک چې ځانګړي قومي يا توکمي ورته والي لري، دا چلند د هغو ټولنيزو مفاهيمو بر بنسټ کېږي چې د بدن د پوستکې له رنګ سره تړاو لري.
په امريکا او اروپا کې د څېړنو پر مهال داسې پراخ شواهد تر لاسه شوي چې، په جرمي عدالت، سوداګرۍ، اقتصاد، هستوګنې، روغتياپالنې، رسنيو او سياست کې د پوستکي د رنګ پر بنسټ توپيري چلند رامنځته شوی دی. د رنګ پالنې په اصطلاح کې د پوستکې هر رنګ شامل دی، خو د رنګ پر اساس توپيري چلند له هغو خلکو سره شوی، چې له سرغړوونکي څخه زيات تور رنګ لري. هغه انسانان چې د پوستکي رنګ يې تور دی، د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې له توپيري چلند سره زيات مخامخ دي. د دې لپاره چې له کم تعصب او توکميز تروريزم سره مخامخ شي، ځينې خلک په خپل مخ سپينوونکي کريم وهي. د روغتيا نړيوال سازمان خبرداری ورکوي چې قصداً د سيماب لرونکې مالګې ګډول (چې د ملانين د توليد مخه نيسي) او د هايدروکوکينون کيمياوي مواد او په پرله پسې ډول د دې زيان لرونکو توکو په اړه له شته قوانينو څخه د جوړوونکو او برابروونکو تېښته د عامو خلکو روغتيا ته سخت زيان رسوي. کلوبتازول پروپيونات د اندېښنې وړ يو بل ډول مواد دی.
په ټوله نړې کې
د څېړنو د پايلو ګڼو ارزونو موندلې  ده چې د شمالي امريکا او اروپا د مزدورانو په بازارونو کې د مزدورانو د ګومارلو پر مهال قومي او توکميز توپيري چلند شوی دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د دري څلويښت بېلا بېلو څېړنو په تر سره کولو سره د ۷۳۸ لیکنيزو ازموينو د پايلو ارزونه، چې د ۱۹۹۰ز او ۲۰۱۵ ز کلونو تر منځ د OECD په هېوادونو کې شوې وې ، وښودله چې په شمالي امریکا او اروپا کې د مزدورانو د ټاکنې  پر مهال په پراخه کچه توکميز توپيري چلند شوی دی. د لږه کيو نوماندان بايد تر هغه پنځوس سلنه زياتې عرض پاڼې واستوي، څومره چې اکثريت استوي، تر څو لږه  کي د مرکې لپاره راوغوښتل شي. په متحده ايالاتو کې وروستیو څېړنو ښودلې چې ډېر ځله د رنګ په اړوند د افريقاي الاصله امریکايي ټولنيزه –اقتصادي او د روغتيا په برخه کې نابرابري د سپين پوستکو او افريقايي الاصل امريکاي تر منځ له نابرابرۍ سره يا خو برابره وي، يا له هغې څخه هم زیاته وي.
اسيا
په ختيځه، سويلي او سویل ختيځه اسيا کې سپين پوستکي ته ترجيح ورکول کېږي، په ځانګړي ډول د چين، سويلي کوريا، تايوان، هانګ کانګن، ويتنام، هندوستان، پاکستان، بنګله ديش، فلپين، اندونيزيا، تايلينډ او جاپان په څېر هېوادونو کې.
د پوستکي د رنګ د سپېنېدو تاریخ لرغونو زمانو ته رسېږي. په لرغونو لړيو کې، په هغه چاپېريال کې چېرته چې لمر تېز و او د انسان بدن سپېن پاتې کېده، د دې مطلب شتمني او قدرمني وه، ځکه دې خلکو کولای شول، هغه مهال په کور کې و اوسېږي، کله چې بايد مزدور بهر کار وکړي، په  لرغونې اسيايي کلتور کې همدا راز سپين پوستکي ته د ښځو د ښکلا په سترګه کتل کېدل. د Gojoseon له زمانې څخه «شين» ته ورته سپين پوستکي ته په کوريا کې د غوره پوستکي په توګه کتل کېږي. د جاپان د ايډو پړاو راهيسې لیدل شوي دي چې ښځو به خپل مخونه د خپلې اخلاقي دندې په توګه د وريژو په پوډرو سپينول. چينايي مېرمنو د شیدو په څېر سپين رنګ ته ارزښت ورکاوه او په دې برخه کې به يې ميده شوي ملغلرې تېرولې. په هانګ کانګ، ماليزيا، فلپين او سويلي کوريا کې د تر سره شوې ټولپوښتنې پر بنسټ معلومه شوې ده چې، په هرو لسو مېرمنو کې څلور يې له سپينوونکو کرېمو ګټه پورته کوي. په ډېرو اسيايي کلتورونو کې رنګ پالنه کوچنيانو ته د افسانو په توګه ورزده کېږي، لکه چې د ګريم خيالي کېسو کې د سپين پوستکي د شهزادګۍ يا پېغلې يادونه کېږي. د اسيايي افسانو اتلان په ځانګړي ډول عادلان وي چې زهد، خلوص او ښه والی انځوروي. روښانه رنګ، له ښځینه ښکلا، توکميزې برترۍ او ځواک سره برابر دی او پر واده، دنده، حيثيت او عايد باندې ژور اغېز لري.
نړيواله شوې ختيځه اسيا کې اوس هم دا توپيري چلند شته، خو د لویدیځې غوره کړای شوې ښکلا او رسنيو تر اغېز لاندې دي، کوم چې سپينوالی له نوې او ښاري شتمنۍ او بريا سره تړي.
چين او جاپان
هيروشي واګاتسوما په Daedalus کې ليکي چې:  جاپاني دودونو له اوږدې مودې راهيسې د پوستکي رنګ له نورو فزيکي ځانګړتياوو سره تړلی دی، کوم چې د معنوي پاکوالي يا اصليت د درجې څرګندونه کوي.
دا پوهاند د يوه لرغوني جاپاني متل يادونه کوي: «سپين پوستکی اووه نېمګړتياوې جبرانوي». په ځانګړي ډول د يوې مېرمنې سپين پوستکی نورو خلکو ته اجازه ورکوي چې د هغې په نورو مهمو بدني ځانګړتياوو سترګې پټې کړي. د پوستکي رنګ اوس هم په زړه راښکنې، ټولنيز اقتصادي حيثيت او وړتياوو کې اغېز لري.
په لويدیځه څنډه کې خلکو له اوږدې مودې راهيسې ختيځ اسيايان، په ځاګړي ډول چينايان او جاپانيان ژېړ بولي، خو جاپانيان او چينيان ډېر کم وخت خپل پوستکی په دې ډول تشرېح کوي. جاپانيانو په عمومي توګه د شيرو-يعنې سپين- لفظ کارولی دی، تر څو په ټولنه کې د پوستکې زيات روښانه سيوری وښيي. له ۷۱۰ ز څخه تر ۷۹۳ ز کال پورې د جاپان د نارا پړاو درباري مېرمنو، په خپل مخ سپينوونکي پورډر وهل او غمبوري به یې سره ګلابي کول. له ۷۹۴ ز څخه تر ۱۱۸۶ز کال پورې ډېرو غوښنو ښځو ته په انځورګرۍ او لیکنو کې د سپين پوستو په توګه اشاره شوې ده، د بېلګې په ډول: په ادبي لیکنو کې د ليډي مورساکي له خوا لیکل شوی د ګينجي داستان (د ۱۰۰۰-۱۰۱۲ز کې لیکل شوې) د پام وړ دی.
ماليزيا
د يوې ټولپوښتنې په پايله کې دا معلومه شوې چې په څلورو کې درې ماليزيايي نران فکر کوي، که چېرې د دوی مېرمنو روښانه پوستکی درلود، زياتې په زړه پورې به وې.
د ماليزيا په څېر په ځينو سويلي اسيايي هېوادونو کې، عامه غوره ښکلا «اروپايي-اسيايي بڼه» ده چې، په سيمه ييزه کچه په ماليزيا کې د «پان-اسيايي بڼې» په نوم پېژندل کېږي، د ښکلا همدا غوره والی، له سپين پوستکي څخه راپورته شوی دی چې اروپايي اسيايي، په عمومي توګه غوره بولي چې په طبيعي ډول همدا بڼه ولري. د اعلانونو په تختو او تلويزيونونو د پان-اسيايي څېرو په پراخه کچه ښودل، په هېواد کې يوه جنجالي موضوع ده. دا موضوع هغه مهال لا پسې خپره شوې وه، کله چې په ۲۰۰۹ ز کال کې يوه ماليزيايي سياسي مشر زين الدين مايدين د پان-اسيايي څېرو د ښودلو د کمولو غوښتنه وکړه او ادعا يې وکړه چې، دې څېرو د اعلانونو په تختو او تلويزیون واکمنې پيدا کړی، هغه وړانديز وکړ چې د دې پر ځای دې ملايي، چينايي او هندي څېرې په سيمه ييزو تلويزيونونو وښودل شي. سره له دې چې دا موضوع د هغو ماليزيايانو لپاره د کړکېچ لامل ګرځېدلې، څوک چې ګډ اسيايان (مالايان، چينايان يا هنديان) او د هغو لپاره چې اروپايي الاصله دي، څوک چې د سپين پوستکي په څېر ځانګړتيا لري. په صنعت کې ځينو پوهانو ويلي چې، د پان-اسيايي څېرو کارول، د دې لپاره دي چې د ماليزيايي توکميز تنوع څرګندونه وکړي. شونې ده چې د ګډې بڼې له امله، مختلف توکميز نفوس ته د يو توليد د ترويج لپاره وکارول شي، چې په ۱۹۹۳ ز کال کې د اطلاعاتو وزير هم دا وړانديز کړی و.
هندوستان
په هندوستان کې د رنګ پالنې ښوونه د ملت له مفهوم څخه روښانه ده. د هند پرنيمه لويه وچه د مغولو، شمالي او اروپايي استعماري حکومتونو د اوسني سپين رنګ او ځواک د واکمني تر منځ پر اړيکو اغېز کړی. ګڼې مطالعې دې پايلې ته رسېدلي دي چې، په هند کې د سپین رنګ غوره والی، په تاريخي لحاظ هم د هند د ډلو له نظام او هم د ايراني، مغولي او اروپايي ځواکونو له حکومت سره تړلی دی. د هندويزم اغېز هم بايد په نظر کې ونيول شي. د هندوانو ټولنيزې لړۍ په دې ټينګار کړی، هغه څوک چې په لوړې طبقې پورې اړه لري، زیاتره یې د پوستکي سپين رنګ لري او د هغو په پرتله چې د ټيټې طبقې اړوند وي. په همدې بنسټ، دوی په ټولنه کې په ګټور ډول ځای پر ځای شوي دي.
کونړ ولايت
د کونړ ولایت (انگرېزي: kunar) د افغانستان له ۳۴ ولایتونو څخه یو ولایت دی، چې ختیځه برخه کې موقعیت لري. دا ولایت له گاونډي پاکستان سره په پوله پروت دی. منځۍ (مرکز) یې د اسد اباد ښارگوټى دی.
کونړ دپخوانيو مٶرخانو په آثارو کي کنړ، کنير، کهويس (Khoes)، کونر (kunar) ، کولو، کونړ، کونر او داسي نورو په نومونو راغلي دي. کونړ (کونرkonar) په شکل له دوو کلمو څخه جوړ شوي دي چي نورستانيانو ورته کونړ وايه او په نورستاني لهجه يې معنا(دښوونه دره) يا زيتون دره ده. په دي نوم کې هم د نورو نورستاني کلمو او نومونو په شان چي په نورو ژبو کې يي(له)،(په) (ړ) اوښتلي بدلون راغلى دى او په کونړ يى شهرت پيدا کړى دى. تاريخي اسنادو ځينې نور شواهد داسې ښائي چې ډير پخوا د کنړ دره له غرونو څخه نيولي ان دکنړ د سيند دغاړوپوري په گڼوځنگلونو پټه وه ، چي زياتره پوټي يي، ښونان اوغوړا څکي وو، د دي ډولونود موجوديت د ثبوت د پاره به دا کافي وي چي وويل شي کله چي سلطان محمود غزنوي د لومړي ځل لپاره د اسلامي فتوحاتو په لړ کي د کونړ د دې درې په خوله کي د کابل له سيند څخه راپورې ووت دنور او قيرات په درويي حملي کولي نو يي د خپل لښکر سره دنجارانو، آهنگرانو، سنگ تراشانو اونور کسبگرانو ډلي هم را واخيستلي ترڅو چي د ځنگل  وني اوبوټي ووهي، تيږي ماتي کړي او د خپل لښکرد پرمختگ د پاره لاره جوړه کړي. د يو بل مستند دليل له مخي چي ددغو دوو ډولونو عموميت ته مصداق ورکوي هغه دا دي: کله چه د کونړ د ناوي د ښکتنيو او هوارو برخو پخواني کورونه وکتل شي دهغوۍ دکوټو په چتونو کي د ډاگو (دستک) د پاسه د دړو پرځاي د ښونانو او غوړاڅکو لښتي اچول شوي دي چي پورتني دواړه تاريخي او عيني شواهد په دي دلالت کوي چي په رښتيا سره په پخوانيو زمانوکې د کونړ دره په تيره بيا د کونړ د سيند د شمال شاوخوا په ځنگلونو پټه او زياتره وني يي همدغه ښونان او غوړاڅکي  وو، او زما ديادو خبره ده چي زموږ دسيمي (نرنگ) دغرونو لمني ان تر سمي پورې د ښونانو او څيړيو او نورو ونو پټې وې، نوځاي يي درلود چي نورستانيانو هغه د ښوونو په نامه ياده کړي ده. همداراز (کو) د اوبو، څاه او رود په معنا دي لکه ،چي همدا اوس موږ په ورځنيو محاورو کې کوهې زيات استعماليږي، نو چي داسي ده دکونړ يعني د اوبو او رود دره او که تاريخي اسنادو ته مراجعه وشي په عمومي صورت سره کونړدومره شهرت نه لري لکه چي په لرغونو اثارو کي دکونړ سيند (راساRasa ( يي لري. نودا هم پوره ممکنه ده چي د کونړ دا معنا به واقعيت ولرلاي شي چي د سيند او اوبو دره يي وبولو، ځکه که اوبه يي نه درلودلاي اووچ خوړ واي نو ممکن بيايي دغسي معنا نه شوه ورکولاي. د پوهاند عبدالحى حبيبي د پنځوسو مقالو د پساندونو په يوه برخه کي داسي راغلي دي: کونار يعني کونار چي جمله يي داسي په قوس کې ليکلي شوي ده (رود دره کاغان شرقي پکهلي ضلع هزاره) دلته مطلب د کو څخه دي چي په نوموړي اثرکۍ د اوبو او رود په معنا استعمال شوي دي. د پورتنيو څيړنو او تحقيقونو څخه دا جوتيږي چي د کونړ لفظ دليکني سره بايد تر(ک) ورسته (و) وليکل شي نه دا چي دکونړ لفظ دليکني څخه(و) واښستل شي. ځيني وخت ليدل کيږي د کونړ د جمع شکل د کونړونه(کنړونه) ليکل کيږي په دي شکل د کونړ ليکل که مفرد وي کنړ او که جمع وي کنړونو دواړه شکله بيخي غلط دي. دا چي ولي داسي ليکل کيږي زما په نظرڅه رنگه چي په کونړکې په رسمي دفترونو کې ټول مراسلات او مکتوبونو په دري ؤ يعني په خپله د کونړ دفتري ژبه دري وه نو دا ده چي د کنړ د کلمي پرځاي د سهولت له مخي يي په کنر انتقال کړي بيا دغه کنر کنرها شوي او وروسته تري د جمعي حالت په پښتو کنړونه جوړ شوي دي. پرته له دي بله کومه تاريخي ريښه نه شي لرلاي. دا چي په مخکنۍ برخه کې وليکل شو چي کنړ ته کنر هم وايي د کونړ د نوم دا شکل هم د يوي خواته د حدودالعالم د اشاري له مخي چي کنر يي ورته ويلي دي او د بلي خوانه دخاص کونړ ختيزي خواته يوکلي د تنر په نوم شته دي که دهغه کلي د نوم سره د مقايسي له مخي وويل شي نو ممکن هغه (ته نر) وي او که درون ته.
دکونړقومونه
په کونړ کې زیات شمېر د سیّدانو کورنۍ موجودې دي ، د دې سیدانو عمومي لوۍ کلی پشد(پشت) دی چې سیّد محمود پاچا هم دلته اوسېده ، په دې برسېره د کونړ په ځینو نورو سیمو لکه شال،بر نرنگ،شین کوړک،دو شاخېلو،یارگل،خاص کونړ،کوز نرنگ او نورو ځایونو کې هم د سیّدانو (پاچاهانو)کورنۍ مو جودې دي. موسیٰ خېل هم په کونړ کې اوسېږي.
امنیتي حالات
دهېوادونو په تاریخ کې هغه سیمې د ولسونو او ځواکونو د پوره پاملرنې وړ گرځېدلې دي چې د نورو سیمو په پرتله د هغوۍ جغرافیوي او سوق الجیشي موقعیت د یو شمېر مشخصاتو له پلوه دوتلي فوقاالعاده اهمیت درلودونکي وي. زموږ په گران هېواد کې هم کومې سیمې چې د جغرافیوي،اقتصادي، فرهنگي او سوق الجیشي ممتاز اهمیت څخه برخوردارې دي هلته زموږ نیکونه راټول شوي ، کلاگانې،کلي،ښارونه، حصارونه او کروندې یې آبادې کړي،قوي بناگانې یې تأسیس،تجارتي،مذهبي،علمي او کلتوري مرکزونه یې رامنځ ته کړي او مدنیتونه یې ایجاد کړي دي او د تاریخي دورو په اوږدو کې په تېره بیا د مسیحي دورې د لسیزې پېړۍ په شاو خوا کې چې تقریبا داسلامي دورې سره سمون لري له خوږو، ترخو، تودو، سړو، ژورو، ماتو او بربادیو څخه ډک تاریخي خاطرات او یادونه لري.نو که د کونړ دې ډول موقعیت ته وگورو په ډېره وتلې توگه د دغسې ممتاز موقعیت لرونکی دی .خو په خاص ډول په تېرو درې لسیزو کې چې کومې ناخوالې زمونږ په گران هېواد او په اسلام او هېواد پاله خلکو راغلي او روانې دي نو کونړ(کونړونه)هم د دغو ناخوالو او بر بادیو څخه په امن کې نه وو او نه دی.
د بن لادن لپاره لټون
اسامه بن لادن
ولسوالۍ
Tد کونړ ولایت ولسوالۍ:
کنړ په ټولیز ډول ۱۶ولسوالياني لري چي په لاندي ډول دي
سياست
دکونړ ولايت اوسنی والي سيد فضل الله دی
دمزار دره
کله چې دښېوې او اسلام پور دکلیو څخه داسلام پور دغاښې حخه ورتېر شو د نور گل کلی راځي چې د یوې درې په خوله کې پروت دی دا دره د مزار درې په نوم یادېږي.
د دېوگل دره
سم تلفظ یې دېوه گل دی،د درې ذکر د دې نوم وروسته بې مورده دی ځکه چې دا نوم له دیوه(روښنایي) او گل (دره) څخه ترکیب شوی چې مجموعي معنا یې نور او یا رڼا دره ده. د دېوه گل دره ډېره اوږده دره ده او د څوکۍ کلي یې په خوله کې پروت دی او وروستی سرحد یې دپېچ درې، چپې درې او بیا واما ته رسیږي. صافیان دې درې ته پلار دره وایي. داځکه چې په کونړ کې د صافیانو (ساپيانو) د قوم لومړنی مرکز او استوگنځی بلل کېږي.
زمكنې جوړښت
په کونړ کې اقتصادي فعالیتونه
داوبدنې صنعت
په کونړ کې که څه هم وړۍ زیاتې استحصالېداۍ شي خو بیا هم د وړیو څخه ډېره کمه گټه اخیستل کېږي، معمولاً وړین کالي چې په غرنیو سیمو کې زیات رواج لري جوړېږي د دې خبرې علت دا دی چې په دغو سیمو کې ساړه زیات او له بلې خوا نه د هغو داوسیدونکو تگ راتگ تل په ځنگلونو کې وي او وړین کالي د ونو او بو ټو د څانگو سره د نښتلو  په وخت کې زیات مقاومت لري په دې سیمو کې د پسه وړۍ دلاسو نو په واسطه (لاسي څرخۍ)ریشي چې د ریشولو په کار کې ښځې زیاته برخه اخلي او خاص مهارت لري کله چې وړۍ ورېشل شي نو بیا په خپل لاس جوړو شوو ساده دستگاه گانوکې ترې تکه جوړوي او د استحصال شوي ټوټې څخه د هغو د تارونو د نري توب او پنډوالي په اعتبار مخصوص کالي لکه کورتۍ،شړۍ،پکول،صافي واله خولۍ،کوڅۍ،پاپیچی،شوقه،څړۍ،ټغرې،لمڅی،،دباروړلو دپاره وریی،جوالونه،غوندي او داسې نور ترېنه تیاروي. همدارنگې په کونړ کې په تېره بیا د کونړ د ناوې په ښکتنیو سیمو کې د پنبې کرل زیات رواج درلود یا لري.خو پخوا چې دمحلي صنعت له مخې د خلکو جامې عموماً له خامتا(کرباس) څخه وې نو دا وه چې پنبه زیاته کرل کېدله د ژمي په موسم کې چې له یوې خوا د مني د حاصلاتو له جملې څخه پنبه هم وه او له بلې خوانه شپې به اوږدې وې، دکورنیو ښځو به په خپلو لاسونو تر حلاجۍ او ندافۍ وروسته په لاسي څرخو هغه رېشلې او جو لاگانو به د ماکو په دستگاه خامتا اوبدله او بیا یې څادر ، پټکي او کالي ورځینې تیارول.
د وگړو شمیر
کونړ دافغانستان د پر نفوسو ولا یاتو څخه دی او تقریباً ۵۰۰،۰۰۰ اوسیدونکي لري،چې اکثره یې په کلیو او بانډو کې مېشت دي.دکونړ ۹۵٪ په سلنه کې پښتانه او نور ۵٪ نورستانیان او پشه یان دي.
استحکامي کلا گانې
دکونړاوسیدونکي د خپلو مېشته کېدوله وخته راهیسې لکه د هېواد دنورو قومونو او قبیلوغوندې همېشه په دې فکر کې وو،چې دسیمې په یوه داسې محل یا ځاي کې دخپلې هستوگنې دپاره کلي اوکلاوې آبادې کړي چې دجغرافیوي موقعیت له مخې باید د لاندنیو مشخصاتو درلودونکي وي:
دچغان غونډۍ
د چغان غونډۍ کلا چې معمولاً ورته د چغان غونډۍ وایي له پخوا زمانې نه تر اوسه پورې دیوې کلکې دفاعي کلا ، د کشف او ترصد د پاره ډېر مناسب محل گڼل کیږي چې شاوخوا سیمې ترې په ډېرې آسانۍ سره تر کنترول لاندې نیول کېداۍ شي. د چغان غونډۍ د اسمار او پېچ د درې او دکونړ دښکتتنۍ برخې د تلاقي او د لوۍ سین او پېچ سین دیو ځاۍ کېدو په برخه کې موقعیت لري.
د چغان غونډۍ دلاندې چې یو وخت دنیسا ښار موقعیت درلود او یا ننگرښار هم دلته پروت ۇ دلا وضاحت لپاره دغه غونډۍ ددمکلي مخامخ دکرهالې شمال شرق خواته دغره دلمنې په یوه جگه غونډۍ جوړه شوې ده.دا کلا او محل هغه وخت په چغان غونډي ونومول شوه چې دلته په دې سیمه کې دجغانیانو حکمراني وه،او دچنگېز داولادې دچغتایانو په وخت کې د دې ځاي دتسمیې دوجه په نسبت، دومره مستنده نه ښکاري اوامکان لري چې په چغسراۍ د دمکلي اړول به د جغتایانو په وخت صورت موندلی وي نه د چغان غونډۍ،ځکه چغانیان له جغتایانو څخه بل څوک وو.
دکلوم کلا
دکلوم کلا چې دکولم،کالم،کلم او دقلوم په نوم هم یاده شوې ده دمرکزي نورستان د پېچ درې په وروستۍ برخه کې پوشال،رمگل او مندوگل ته نژدې په ناجل کې دغره په جگه څوکه باندې له تیږو څخه جوړه شوې ده چې ډېره محکمه کلا ده.په تاریخي اسنادو کې چې د دې کلا څخه یادونه شوې ده هغه دامیر نیمور او دامیر عبدالرحمن د هغو لښکر کشیو د واقعاتو بیان دی چې به نورستان یې کړي دي.گوډ تیمور کله چې د کتور په درو کې لښکر کشي وکړه او هغه کلا یې له ډېره ستونزو اوقر بنیو ورکولو وروسته فتح کړه نو دخپلې فتحې په یاد یې هلته یو یادگار پرېښود دغه یادگار دکلوم دکتیبې به نوم یادیږي.
دپیار کلا
دپیار کلا چې د لویدیز نورستان ژونیا ته نژدې یې موقعیت درلود د کتور د نورستانیانو د پخو کلاگانو څخه یوه کلا ده چې د هغې د تسخیرولو واقعه داسې بیان شوې ده، "کله چې د امیر عبدالرحمن خان په دوره کې په کونړ کې دپوځي سوقیاتو په ترڅ کې سپهسالار غلام حیدر خان څرخي ته امر وشو چې نورستان ونیسي نو د لغمان حاکم اولیاقل چې دپیار د خلکو په تنبیه کولو اخته ۇ دجگړې نیت وکړ. د سراج التواریخ په قول په ۳۲ دقیقو(دسرعت عمل څخه مراد دی) په موده کې یې د کافرانو قوت مات کړاو ځینو یې غرونو ته پناه یووړله او له دې جملې څخه ۱۸۰ تنه چې د پیار په کلا کې یې ځاۍ نیولی ۇ کلا بند کړل ، دوه شپې او ورځې کلا محاصره وه او کله چې ورته د اولیاقل په امر اور واچول شو وسوزول شوه او کلا ونیول شوه."
دکټار کلا
دا کلا دکتر کلا په نوم چې د کتر یا کتور د قبیلې پورې مربوط د یوې کورنۍ ځاۍ ۇ او بل تاریخي نوم یې <<پړیچ ورن دیش>> دی او په بر چغسراۍ کې یوه ډېره ټینگه او لوړه کلا وه،چې دشامیر کوټ شمال لویدیځ خوا ته دیوه غره په لمن کې کې تر کتر (کتور) او گمبیر راښکته موقعیت لري. زموږ د پخوانیو خلکو له خولې چې نقل یې کاوه ، د دغه کلا خلک ډېر سخت کافران وو ډېر سنگدله او بېرحمه خلک وو کله چې دهغوۍ دمسلمان کولو په مقصد لښکر وسو په دې لښکر کې د نرنگ خلک هم شامل وو، خو د کلاد کافرانو لخوا دډېر سخت مقاومت سره مخامخ شول او هېچا نه شو کولاۍ چې کلا ته ور وخېژي، دا ځکه چې هغوۍ پرې له پاسه تیگې راکولولې تر څو چې په یوه ډول جنگي تکتک سره وروختل او کلا ته یې اور واچوه او دا چې د کلا په ساختمان کې زیاتره لرگي کارول شوي وو نو کلا په آسانۍ سره اور واخیست او دکټار کافران غرونو ته وختل. دمخه وویل شو چې دوۍ ډېر سخت زړي کافران وو نو د دوۍ دمظالمو او کلک زړیتوب کیسې زموږ د پخوانیو خلکو په کلتور او ورځنۍ محاوره کې تر ننه مروج پاتې دي، د مثال په توگه که څوک په چا ډېر ظلم وکړي کوم چې دهېڅ عاطفې نښه بکې نه وي نو ویل کېږي<< داسې کار د کټار کافر هم نه کوي>>، او یا دمخاطب په شکل ویل کېږي<< څه دکټار کافر خو نه یې>>،او یا که جېرته کومه غوا د شیدو ورکولو ته نه ودرېږي نو ویل کېږي<< دغه غوا کټاره ده>>.
دکونړ دودونه
په عمومي ډول په کونړ کې ډېر غوره دودونه شته دی چې دنړۍ په نورو قومونو کې یې ساری نه لیدل کېږی او زموږ دهېواد یوه وتلې بېلگه گڼل کېږي چې له دې جملې څخه جرگه،تړه،څلی،نرخونه،چیغه،ننواتې،ناغه،مېلمه پالنه،د جومات او ملا رواجونه او داسې نور د خورا ستاینې وړ دي.
سرچینې
Afghanistan Report (دافغانستان په اړه رپوټ)Michael Moore and James Fussel
Afghanistan The Soviet War(په افغانستان کې دروس جگړه)Edward Girardet 1985
__ليکلړ__
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
ډيرۍ پوهنه
ډيرۍ پوهنې بايد خپل ځاي په شمېرپوهنه او همدا ډول په نورو پيدايښتي- يا طبيعى پوهنو کې نيولي وي، نو له دې امله د لنډ تير وخت را په دې خو په پرمختللو هيوادونو او اوس هم په افغانستان کې د ښوونځيو په ليکلوست کې پيل شوه، ځکه چې بي له ډيريپوهنې شميرپوهنه بي مفهومه ده او ناشونې۰  دا به له دې ليکنې څخه همدا اوس څرگنده شي، چې پيدايښتي يا طبيعي گڼونه يا - اعداد او هرڅه د گڼونو په څيره کې ، چې موږ ته څرگند وي هغه ټولې ډيرۍ دي او بل څه نه دي۰
ډيريپوهنې په شپيتمو کالونو کې  په پرمختللو هيوادونو کې هم د ميندو او پلرونو لپاره ستونځې پيدا کړي، ځکه، چې دوي د ډيري پوهنې سره بلد نه وو او د خپلو کوچنيانو سره يې مرسته نه شوه کولى۰
د ډيرۍ کلمه له گڼونو پخوانۍ ده، که څه هم پخوا انسانانو په خپله خوښه نه ښووله لکه اوس۰
موږ په افغانستان کې هم د ډيرۍ له کليمې سره اوس بلد شوي يو که څه هم تربيلو بيلو پرديو نومونو لاندې، چى زما په اند به زده کوونکو او ښوونکو ته يواځې ذهني غوره والي لري، زه غواړم، چى د ډيرۍ څو مختلف پيژندونه يا تعريفونه ورکړم، چې ښه مو ورته پام راوگرځي، دا له دې امله هم، چى د ډيريپوهنې غوره والى ته مو نور هم پام راوگرځي۰
ډيرۍ پوهنه د شميرپوهنې سټه جوړوي او د شميرپوهنې ټولې څانگې په ډيرۍ پوهنه ودانې دي۰ نن شميرپوهنه بې له ډيرۍ پوهنې داسې وده نه شي کولى او سټۀ يې وزي۰
يادونه: دا دلته اړيېنه ده، چې په کوته شي، چې هغه شمېرپوهنطز ډوله ليکنه دلته ده هشي کېدی. زه نه پهېږم، چې د ډېريو توکو ترمنځ ايکې او دډېرۍ سره یې اړيکې ]نگه وليکل شي، چې په ټيکه توگه جال ته پورته شي
پيژند ٢ ۰ ١ الف : ډيرۍ د ټاکلو شيانو يا کلمو ټولگۀ( يوځايوالى، مجموعه) ده، چې پخپله خوښه د يوې ټاکلې    بنسټډيرۍڅخه ، چې د پيژندلشويو اصولو يا کرکتريين  له مخې ټاکل شوې وي
ب : د الماني شميرپوه کانتور(George Cantor 1845 – 1918  ( پيژند:
زموږ د خيال يا ليد څرگند ټاکلو، ټيک يو له بل توپيرکيدونکو شيانو ټولگې ( يوځايټولولو يا مجموعې ) ته ډيرۍ   وايي او هر شي ته، چې ډيرۍ يې جوړه کړې يا ډيرۍ ترې جوړه شوې وي، د ډيرۍ توکى وايي
Set and elements of set ډيرۍ او د ډيرۍ توکي
پ : د مختلفو شيانو ټولگې يوه يوون( واحدEinheit, unite )  ته په شميرپوهنه کې ډيرۍ وايى
يادونه : د واحد لپاره، چې تراوسه ورسره بلد يو يوون يا يووالى ښه نومه ونې دي۰ دا که څو واره وويل شي، نو باورلرم، چې ورسره بلديږو۰
ت : څرگند شيان د گډو نخښو پربنسټ، چې تر څيړنې لاندې نيول کيږي او د دې نخښو له امله يوځاي  ټوليږي يا   ټولگه جوړوي، ډيرۍ تشکيلوي۰ گډې نخښى کيدى شي ښکلا، کوچنيوالى او داسې نور وي۰
بيلگه : گڼونه ، نومونه، او توري کيدى شي د ډيريو بيلگو په توگه راوړل شي۰
گورو، چې د ډيرۍ کلمه په شميرپوهنه کې بل ډول ده لکه په ولسي ژبه کې، چې دلته ډيرۍ د ځنو شيانو زيات يوځاي کول موخه ده، د ځانگړو شرايطو لاندې په شميرپوهنه کې ډيرۍ په لويو لاتين تورو ليکل کيږي لکه A,B,..
او يا M,N, X,Y,…. د ډيريو توکي د لاتين په کوچنيو تورو ليکل کيږي، لکه a,b,c,… اوm,n,x,v,…
aÎA
يا
5 Î N
په پورته کې توکى  a  د ډيرۍ  A  توگى دۍ:   a A
دلته a د ډيرۍ A  توکى نه دۍ
1/2 Ï  N
دا پورته ليکدود له ښى وکيڼ لور ته هم ليکلى شو، چې پرلپسى لړۍ يې ساتلې پاتې شي۰ زه يې په څټ ليکنو سره ليکنيزې ستونځى لرم۰
ډيرۍ A دې له a,b,c,d,e,f,g,h, توکو جوړه وي، چې  په لاندې توگه يى ليکو
A = { a,b,c,d,e,f,g,h}
گورو، چې { } د ډيرۍ نخښه ده
يادونه : دا د ډيرۍ کلمه موږ په افغانستان کې سټ بولو ، چې انگريزي ده، په فارسي کې يې مجموعه بولي، چى ډيرۍ د شيانو مجموعه يا ټولگه ده او په الماني کې ورته مينگې وايې۰ هغه بنسټيزه خبره يې په پيژند يا تعريف کې ده، که موږ يې هرڅنگه وبولو، خو د يو بل څخه کره توپيرکيدونکو شيانو ټولگى ته ۰۰۰ وايو د ټکو پر ځاي ، چى هر څه ليکى، خو موږ گورو، چې په پښتو يې هغۀ مناسبه نوموه ونه  ډيرۍ ده، دا د کوټى کوټى څخه يا راپنډ او داسې نورو څخه ماته ښه ښکاريږي او زموږ ولس د دې نامه سره بلد دۍ، چې په پوهنه او لا نور ښه په شميرپوهنه کې بايد وکارول شي۰ زه  بيا په دې ټينگار کوم، چې دا خپل ، چې ما ټاکلى يا بل څوک يې که بل ډول بولى د انگريزي يا الماني يا بل پردي نوم څخه ښه او پوهوړ  دى۰ د سټ مانا که په ډکشنري کى وگورۍ ،نو پوه به شو، چې له دې نوم څخه مو خپل د پښتو نوم ښه او مناسب  دۍ۰
بيلگه ٢ ۰ ١
الف ) M  ايندکس ١ ( دا به په لاندې نخښونه کې روښانه شي پام دې وي، چې index(indeces) ايندکش پيژند نخښې   ته وايي) دې د لومړيو گڼونو ډيرى وي، نو باور لري:
7 C M1,  8 C/ M1  ;  7     M1 ; 8M2,
) M  ايندکس ٢  دې د لاندې برابرونونو يا مساواتو د اوبيونو(حلونو) ډيرۍ وي
(x+1)(x-2) = 0
نو باور لري -1 M2, 2  M2 ; 1  M 2
يادونه: که وليکو، چى ايندکس ؟ نو موخه ترې هغه گڼ يا تورى دۍ، چې د بل توري، که لوي وي، که وړوکى ، هغه له هغه څرگند شي څخه روښانه کيږي تر پښى يا سر يا بل ځاي کې ليکل کيږي او دا تورى ترې روښانه کيږي، چې په ليکنه کې يې نه شم راوستلى مگر په پوهيدنه کې به کومې سونځى ونه لري۰
بيلگه ٢ ۰ ٢ :
الف ) د برابرون (x+1)(x-2) = 0     داوبيونى - يا حل ډيرۍ  M2   ده
{M2= { -1,2
ب ) د جوړه (جفت) گڼونو ډيرى M3  ده:   {......M3={0,2,-2,4,-4
(لوستل: M د ټولو توکو x  ډيرۍ ده له خويونو ۰۰۰۰۰ سره )
الف )    } چيرته ، چې x  يو لومړنى گڼ دۍM = { x |
b )       M =  { x | (x+1)(x-2) = 0 }
c)        M { x |   R, 0< x <1 }
تشډيرۍ: ډيرۍ، چې کوم توکى ونه لري تشډيرۍ يا خاليډيرۍ بلل کيږي او داسى يې ليکو:
{} = Ø دا دې د يوې ډيرۍ سره، چې يواځى له صفر جوړه ده نه بدليږي يانې
بيلگه ٢ ۰ ٤
=  {x | x  Z ; x<2>+x-3/4 = 0 }= {}=
ځکه، چې د برابرون يا مساوات x²+x-3/4 = 0 اوبيډيرۍ يا حلډيرۍ
{x|x²+x-/4= 0 } = { 1 / 2, -3کوم ټولگڼ خوندي نه لري۰
د ټولگڼونو پيژند ته دې پام  وي، چې د راشنلگڼونو برخډيرۍ ده۰ د ريمه  برخه دې وکتل شي۰
وېشنيزه:شمېر پوهنه
د سمندر تېزابي کېدل
د سمندر تېزابي کېدل، د ځمکو سمندرونو د pH مقدار دوامداره کمېدل دي چې له هوا څخه د کاربن دای اکسایډ (CO2) د جذب له امله رامنځته کېږي. د سمندرونو د تېزابي کېدو اصلي لامل د انسان لخوا د فوسیلي سوندتوکو سوځول دي. په هوا کې د کاربن ډای اوکسایډ کچې زیاتوالي سره د سمندر لخوا د جذب شوي کاربن دای اوکسایډ کچه هم زیاتېږي. دا کار د سمندر په اوبو کې د یو لړ کیمیاوي تعاملاتو لامل کېږي چې په سمندر او هغه بڼو چې د اوبو لاندې ژوند کوي باندې منفي اغیزه پرېږدي. کله چې کاربن ډای اکسایډ د سمندر په اوبو کې حل کېږي، کاربونیک اسیډ (H2CO3) جوړوي. د کاربونیک اسیډ ځینې مالیکولونه یوه بای کاربونېټ آیون او یوه هایډروجن آیون ته بېلېږي، له همدې کبله د سمندر تیزابیت (د H+ آیون غلظت) ډېرېږي. د ۱۷۵۱ تر ۱۹۹۶م کلونو په منځ کې، د سمندرونو د pH کچه له کابو ۸.۲۵ څخه ۸.۱۴ ته راټیته شوې ده چې د نړۍ په سمندرونو کې د H+ آیون غلظت کابو ۳۰ سلنه زیاتوالی ښکاروي (د pH کچه لوګاریټمي ده، له همدې کبله د pH په کچه کې یو واحد بدلون د H+ آیون په غلظت کې لس برابره بدلون سره سمون لري.)
تر ۲۰۲۰م کاله پورې د سمندر د pH کچه ۸.۱ وه، په دې معنا چې په اوسني حالت کې لږ القلي ده (له ۷ څخه پورته pH). د سمندرونو تیزابي کېدل د دې لامل کېږي چې pH کچه نور هم راټیټه شي، په دې معنا چې اوبه لږ القلي او‌په پایله کې لا تیزابي کېږي. د سمندرونو تېزابي کېدل کولی شي د صدفونو د پوښ د تولید یا نورو اوبو لاندې ژوو چې د کلسیم کاربونېټ پوښ لري د کمېدو او همدارنګه د سمندري موجوداتو لپاره د نورو فزیولوژیکي ننګونو لامل شي. هغه موجودات چې د کلسیم کاربونېټ پوښ لري نشي کولی په تېزابي شویو اوبو کې د نسل تولید وکړي. د سمندر تېزابي کېدل په ډېرو بڼو، په ځانګړې توګه صدف او مرجان په شان موجوداتو باندې اغیزه پرېږدي. دا پر سمندرونو باندې د اقلیمي بدلونونو یوه اغیزه ده.
د سیند سطحې pH کې بدلونونه د ټولې نړۍ په کچه شتون لري، له سړو سمندرونو او لوړ جغرافیایي عرض سره چې د لا ډېر CO2 مقدار او همدارنګه د بای کاربونېټ د اشباع ټیټه کچه لري، چې د کلک پوستکي تولید لپاره د سمندري موجوداتو د وړتیا د کمېدو لامل کېږي. د سمندري جریانونو، لوی براعظمي سیندونه چې د اوبو تروش‌والی نری کوي، د یخونو اوبه کېدل او د فوسیلي سوند توکو سوځولو او بزګري له امله د نایټروجن او ګوګړ لاندې کېناستل هم د سمندر پر تېزابیت اغیزه پرېږدي. د سمندرونو تېزابي کېدل پخوا د ځمکې په تاریخ کې واقع شوي دي او له هغه څخه رامنځته شوي ایکولوژیکي سقوط په سمندرونو کې د نړیوال اقلیم او کاربني څرخېدو باندې اوږدمهاله اغیزې لرلې دي.
اټکل کېږي چې د تېزابیت ډېرېدل د سمندري موجوداتو لپاره د ډېرو زیانمنو پایلو یوه پراخه لړۍ رامنځته کوي، لکه د مټابولیک سرعت او په ځینو ارګانیزمونو کې د دفاعي ځوابونو کمېدل او د مرجان د سپینېدل. د سمندرونو تېزابي کېدل د سیندیز چاپېریالونو پر ایکوسیسټمونو هم اغیزه کوي چې د انساني نفوس لویې برخې لپاره خواړه، معیشت او نور ایکوسیسټمي خدمتونه برابروي. کابو ۱ میلیارډ کسان په بشپړ یا نسبي ډول د کب نیونې، ګرځندویي او ساحلي مدیریت په شان د مرجاني تېږو وړاندې شویو ایکوسیسټمي خدمتونو پورې تړلي دي. د آزاد هایډروجن آیونونو شتون زیاتوالي سره، اضافي کاربونیک اسیډ چې په سمندرونو کې جوړېږي بلآخره په بای کاربونېټ آیونو باندې د کاربونېټ آیون د بدلېدو لامل کېږي. د سمندر القلي توب له دې پروسې سره بدلون نه مومي یا کېدای شي په اوږدمهاله زمانه کې د کاربونېټ انحلال له امله ډېر شي. په موجوده کاربونېټ آیونونو کې دا خالص کم‌والی کېدای شي د سمندري کلکېدونکو موجوداتو لکه مرجان او ځینې پلانکټونونو لپاره د بایوجنیک کلسیم کاربونېټ تشکیل لا سخت کړي او داسې جوړښتونه کېدای شي د انحلال په وړاندې زیانمن شي. له همدې کبله په دوامداره توګه د سمندرونو تېزابي کېدل کېدای شي سمندر پورې اړوند راتلونکي خوراکي زنځېرونه وګواښي.
د سمندر تېزابي کېدو اصلي حل لاره د فضا کاربن ډای اکسایډ کچې په ټیټېدو کې پرته ده. د اکاډمي د ننه پینل غړو په توګه، ۱۰۵ علمي اکاډمیو د سمندرونو تېزابي کېدو په هکله یوه بیانیه صادره کړې ده او توصیه کوي چې تر ۲۰۵۰ کاله به، د نړیوال CO2 خپرېدل لږ تر لږه د ۱۹۹۰م کال کچې په نسبت ۵۰ سلنه کم شي. د ملګرو ملتونو اغېزمنې پرمختیا ۱۴مه موخه («د اوبو لاندې ژوند») «د سمندرونو تېزابي کېدو اغیزو ته رسیدګي او هغه ترټولو ټیټې کچې ته رسولو» موخه لري.
لاملونه او د کاربن دوره
انساني فعالیتونه لکه د فوسیلي سوندتوکو سوځول او د ځمکې کارونې بدلونونه فضا ته د CO2 د نوي جریان لامل شوي دي. کابو ۴۵ سلنه په فضا کې پاتې ده؛ ډېری پاتې برخه یې د سمندرونو او نوره برخه یې د وچې بوټو لخوا جذب شوې ده. د کاربن دوره د سمندرونو، ځمکني بایوسفېر، لیټوسفیر او اټموسفیر ترمنځ د CO2 دوران توصیفوي. د کاربن دورخه کې دواړه عضوي مرکبات لکه سلولوز او غیرعضوي کاربن مرکبات لکه کاربن ډای اوکسایډ، کاربونېټ آیون او د بای کاربونېټ آیون شامل دي. عضوي مرکبات په ځانګړې توګه د سمندرونو تېزابي کېدو بحث کې مهم دي، ځکه هغوی د ځمکې سمندرونو کې د شته محلول CO2 ډېری بڼو کې شامل دي.
کله چې CO2 حل کېږي، له اوبو سره تعامل کوي ترڅو د آیوني او غیر آیوني کیمیاوي بڼو تعادل رامنځته کړي: حل شوی آزاد کاربن ډای اوکسایډ (CO2(aq))، کاربونیک اسیډ (H2CO3)، بای کاربونېټ (HCO−3) او کاربونېټ (CO2−3). د دې بڼو نسبت د سیند اوبو ګرمي، فشار او تروش‌والي پورې اړه لري (لکه څنګه چې د Bjerrum plot کې ښکاره شوې ده). د غیر عضوي محلول کاربن دا بېلابېلې بڼې د یوه سمندر له سطحې څخه د هغه ننه ته د سمندر انحلالیت پمپ په واسطه لېږدول کېږي.
د فضايي CO2 جذب په وړاندې د سمندر د یوې ساحې مقاومت د Revelle فکټور په توګه پېژندل کېږي.
د سمندرونو تېزابي کېدل له انساني اقلیمي بدلون سره پرتله شوې او د «د نړېوالې تودوخې ناوړه دوه‌ګوني» او «د CO2 بله ستونزه» په نوم نومېږي. د سمندرونو د تودوخې لوړوالی او د آکسیجن له لاسه ورکول د سمندر له تېزابي کېدو سره یوځای عمل کوي او پر سمندري چاپېریال د اقلیمي فشار «درې وژونکو» ډله جوړوي. د خوږو اوبو بدنونه هم تېزابي ښکاري، که څه هم دا پدیده لا پېچلې او لږ ښکاره ده.
اټکل کېږي چې د انساني فعالیتونو څخه په فضا کې د آزاد شوي کاربن ډای اکسایډ ۳۰ تر ۴۰ سلنه په سمندرونو، سیندونو او جهیلونو کې جذب یا حل کېږي.
کلاله ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د گلستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
پروېز مهجور خېشکي
پروېز مهجور خېشکي (زوکړه ۱۳۳۱ لمريز لېږدي کال- مړینه د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د وږي ۱۶)، (۱۹۵۲-۲۰۲۰ زېږدي کلونه) د افغانستان د پښتو ژبې شاعر او ليکوال وو.
مخينه
د پښتو ژبې مشهور لیکوال، شاعر او څېړونکی ډاکټر پروېز مهجور خېشکي د نوښار د خېشکي کلي اوسېدونکی وو، چې په پښتو او اردو ژبو کې یې له پېښور پوهنتونه ماسټرۍ اخيستې وې او بیا یې د ارزاني خوېشکي پر شاعرۍ پي ایچ ډي‌ کړې وه.
ډاکټر مهجور په پیل کې شاعري کوله خو بیا یې وروسته خپل ټول پام د څېړنې او په تېره د تصوف په اړه څېړنې ته واړوله چې تر اوسه یې په لسگونو مقالې لیکلې او چاپ شوې دي. هغه په ۱۹۸۸ ز کال کې د پېښور په پښتو اکېډمۍ کې د جونېر ریسرچ افسر په توگه په نوکرۍ لگېدلی وو او بیا یې ۱۴ کاله له اکېډمۍ سره د یو څېړونکي په توگه بېلابېل خدمتونه کړي او تر ۲۰ زیات يې د پي ایچ ډي او ایم فل شاگردان روزلي دي.
د مهجور خېشکي په چاپ شويو کتابونو کې «د ښاد محمد دیوان»، «د پښتو ژبه» (له ډاکټر خیال بخاري سره مشترک کتاب)، «د علي محمد مخلص د دیوان تدوین، تحقیق او تصحیح»، «د ارزاني خېشکي کلیات: پي ایچ ډي مقاله»، «د ميرزا خان انصاري دیوان، تحقیق او تصحیح»، «رحمان فن اور شخصیت» اردو کتاب او ځینې نور شامل دي.
ډاکټر پروېز مهجور په ۱۹۶۹ ز کال کې د «پښتو ادبي ټولنه خېشکي» جوړه کړې وه او د دې تر څنگ یې په «ارزاني ادبي جرگه» کې هم ادبي فعالیتونه کړي وو.
مړينه
لیکوال، شاعر او څېړونکی ډاکټر پروېز مهجور خېشکي تر اوږدې ناروغۍ وروسته د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د وږي پر ۱۶ له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. اروا یې ښاده او جنت يې څای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱-د ښاد محمد دیوان.
۲-د پښتو ژبه.
۳-د علي محمد مخلص د دیوان تدوین، تحقیق او تصحیح.
۴-د ميرزا خان انصاري دیوان، تحقیق او تصحیح.
۵-
اخځليک
۱- https://www.voadeewanews.com/a/5572607.html
۲- د استاد محمد آصف صميم فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
د هنګری هیواد ایداري وېش
د هنګري هیواد د ولایتونو نوملړ      (د هنګری هیواد د ښارونو نوملړ) بوداپست
غلام جان جکړ شينواری
ډاکټر غلام جان جکړ شينواری يو افغان ليکوال او ژباړن و.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
خیبر تلویزیون
ای وي ټي خیبر (AVT خیبر)AVT Khyber) په پښتونخوا کې خپریدونکی خصوصي تلویزیون دی. یاد تلویزیون په ۱ د جولاې ۲۰۰۴م کال فعالیت پیل کړ.
ملکه وېکتوریا
وېکتوریا (الکساندرینا وېکتوریا د ۱۸۱۹ ز کال د می له ۲۴ مې – د ۱۹۰۱ز کال د جنوري تر ۲۲ مې پورې) د ۱۸۳۷ ز کال د جون له ۲۰ مې نه تر ۱۹۰۱ ز کال پورې تر خپلې مړینې پورې د بریتانیا او آیرلنډ ملکه وه. د نوموړې ۶۳ کاله او ۷ میاشتې واکمني چې د وېکتوریا د دورې په نامه یادېږي، د ټولو پخوانيو بریتانوي پاچایانو د دورو په پرتله اوږده دوره ګڼل کېږي. په انګلستان کې دا دوره د صنعتي، سیاسي، ساینسي او پوځي بدلونونو دوره وه او د بریتانوي سترواکۍ د لویې پراختیا نښه وه. د بریتانیا پارلمان، نوموړې ته په ۱۸۷۶ز کال کې د هند د سترواکۍ د بل لقب لپاره هم رایه ورکړه.