cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مولوی عبدالغني
زده کړې
په 1951 کی یی خپل کی لومړنی زده کړی پیل کړی اوددووکالوپه موده کی یی قرآن مجیدپه ناظری اوڅه لومړنی کتابونه یی ولوستل۔ په 1953 کی یی دمولوی محمدنوررحمه الله (فاضل دیوبند)څخه ځانگړی زده کړی پیل کړی۔ په 1955 کی کندهارته ولاړی اوهلته یی له مولانامحمدصدیق رحمه الله علیه څخه ځینی فنی کتابونه (کافیه،شرح جامی،قطبی،بدیع المیزان)ولوستل۔ په 1956 کی کوټی ښارته ولاړی اوهلته یی دمولاناعبدالعزیزپه مدرسه کښی لومړی هدایه ،شرح العقائد،ملاحسن،سلم اونورکتابونه ولوستل۔ په 1957کی بیرته چمن ته راغلی اودمولوی محمدنوررحمه الله علیه په مدرسه (معارف الاسلامیه) کی ئی خپلوزده کړوته ادامه ورکړه۔ د1959په پیل کی دطالبنی پرمهال حج ته ولاړی په کم عمری کی دحج نیکمرغی ورپه برخه کیدو له کبله په حاجی صاب سره اوڅارسو۔ د1960په پای کی دمولوی محمدنوررحمه الله اواستاذالقراء قاری غلام نبی رحمه الله علیه په ځانگړی سلادارالعلوم حقانیه اکوړه خټک ته ولاړی اوپرله پسی څلورکاله یی هلته زده کړی وکړی دزده کړو په دی اوږده موده کی یې دکورنی دغړوسره هیڅ اړیکه نه وه یوازی یوځل چی دده دمړینی خبرخپورسونوددی افواه دردولولپاره یی یولیک کورته واستوی۔
تیمم (فقهي احکام)
تيمم په څه څه كېږي؟
مالكيانو “صعيد” له خاورې شګې، لويو تيږو كنګل او هغو كانونو سره چې ځاى پر ځاى شوې نۀ وي، سره يو شان ګڼلى دى او پر سرو او سپينو زرو او جواهرو تيمم يې ګرد سره ناروا ګڼلى دى.
مولوی عبدالغني
زده کړې
په1964/63(1382/83 هـ ق)کی یی دشیخ العرب والعجم حضرت مولاناحسین احمدمدنی دتکړه شاگردمولاناعبدالحق حقانی اومولاناعبدالحلیم زربوی څخه زده کړی پای ته ورسولی اودبری لیک(سندالفراغت)ئی ترلاسه کړ۔ دنوموړی په مشهورواستاذانوکی مولاناعبدالحق حقانی،مولاناعبدالحلیم زربوی،مولانامحمدیوسف، مولانارحمان الدین،مولانامحمداکبرجان،مولاناشیخ حسن جان شهید،مولانامحمدنوراودکندهارمولانا محمدصدیق اخندازده نومونه دیادونی وړ دی۔ په 1967 کی یی اووطالبانوته دحدیثودوره وویله چی په هغوکی دکوټه مولوی محمدمعصوم اودپښین مولوی خیرمحمد ول۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
== '''مذهبونو منلې ده، چې تيمم بى نيته نۀ كېږي؛خو حنفيانو ويلي دي: نيت د تيمم شرط دى. حال دا چى نيت په اوداسه كى شرط ندى.دهغوى په نزد تيمم هم د اواسه او غسل په څېر حدث(ناولتيا) لرې كوونكى دى؛ نو جايزه يې ګڼلې،چې نيت ناولتيا لرې كوونكى اوسي. لكه په لمانځه كې چې نيت مباح دى.''' == '''نورو مذهبونو ويلي دي: تيمم مباحوونكى دى؛خو ناولتيا لرې كوونكى ندى؛نو پر تيمم وهونكى ده، چى د هغو څيزونو د مباح كېدو نيت وكړي،چى پاكوالى د هغو شرط وي. او د ناولتيا لرى كولو نيت ونكړي؛خو يو شمېر اماميانو ويلي دي:په دې پوهې سره چې تيمم ناولتيا لرې كوونكى دى،د ناولتيا لرې كولو نيت جايز دى؛ځكه دهغوى په نزد د ناولتيا لرې كولو نيت، د مباحولو نيت لازموي.'''
مولوی عبدالغني
سیاسي ژوند
د1970 ټول ټاکنو(انتخاباتو)کی یی د جمعیت علماء اسلام لپاره نه ستړی کیدونکی هڅی وکړی اودبلوچستان په لیری پرتوسیموکی یی دانتخاباتی هلوځلوپه موخه څوورځی پرلپسی پرپښویون(سفر)وکړ۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
د ټولو ويناوو د راغونډولو غوره لار دا ده،چې خداى ته د نژديكت او د تيمم په باب د امر منلو ته نيت وكړي، ځكه امر په ابتدا يا پيل پورې اړوند وي او كه پر لمانځه يا داسې نورو باندى امر د تيمم له هدفونو وي يو برابر دى.
مولوی عبدالغني
زندان شپې و ورځې
په 1971کی دبهټودواکمنی په مهال یی شاوخواڅلورنیمی میاشتی دبلوچستان دمچ په اړتون(زندان)له تیری کړی۔ په 1977 کی یی په (تحریک نظام مصطفی)کی برخه واخیسته۔ په 1979کی چی مفتی محمودرحمه الله علیه دروس په وړاندی دجهادفتوی ورکړه نونوموړی دمفتی صاحب رحمه الله دښی لاس په توگه په کلیواوښارونوکی خلگ ددغه فتوی له مخی جهادته راوبلل۔ په 1980کی دمفتی محمودرحمه الله په مړینه جمعیت علماء اسلام سخت ټکان وخوړبیاهم یوازنی څوک حاجی صاحب ؤو چی په جمعیت کی دنوی ساپوکلوپه موخه په هرډکرکی ملگروته دځانگړی مینی اویووالی لارښوونه کوله۔ په 1985کی یی مورمبارکی له دی نړی څخه سترگی پټی کړی۔ په 1988 کی اولسی جرگی(قامی اسمبلی)ته په ټاکنوکښی بریالی سو۔ په 1994کی چی په افغانستان کی دطالبانواسلامی غورځنگ راڅرگندسونونوموړی تل په لومړی لیکه کی اوسیدی اودیوی اسلامی واکمنی له امله یی شپه اوورځ دهغوی مرسته کوله۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
'''لكه د “صعيد” په معنى كى چى سره وېشلي دى. په ايت كې د “وجه وايدى” كلمو په مراد كې هم سره وېشلي دي. داسې چې څلور ګونو مذهبونو او د اماميانو “ابن بابويه” ويلي دي: له ” وجه” موخه ټول مخ او ږيره او يا يې هم يوه برخه ده. او له “ايدى” مراد دواړه ورغوي،مړوندونه،دواړه څنګلې دي؛نو د تيمم اندازه كټ مټ د اوداسه اندازه ده؛ نو تيمم وهونكى دوه ځله دواړه ورغوي پر ځمكه وهى،يو ځل ټول مخ او بيا پرې دواړه لاسونه د ګوتو له څوكو نيولې، تر څنګلو مسح كوي.'''
مالكيانو او حنبليانو ويلي دي: د دواړو لاسو مسح تر مړوندونو واجب ده او تر څنګلو سنت.
مولوی عبدالغني
زندان شپې و ورځې
په 1997کی دقطردشاهی کورنی په ځانگړی بلنه دیوه څیړنیزیانه په ترڅ کی قطرته ولاړی۔ په 1997کی یی په ډیرو رایوددوهم ځل لپاره دواولسی جرگی (قومی اسمبلی)ټولټاکنی وگتلی۔ په 1997کی یی په الهی علوموباندی دبلوچستان دشاړی ځمکی دشیرازه کولوپه موخه دالجامعة الاسلامیه چمن بنسټ کښیښود۔ په 1998کی دشلوورځولپاره برتانیی ته ولاړی اوهلته یی بیلابیلواصلاحی سیاسی اودینی غونډوته ویناوی وکړی۔ په 1999کی یی ددرس نظامی دټولوکتابوسره دحدیثودوره هم پیل کړه اودلومړی کال دحدیثوپه دوره کی اته ویشت طالبانوگډون وکړ۔ په 2001کی ددیوبندپه سل کلنی کانفرنس کی دهندی علماؤدگډون اوبلنی لپاره دیووفدسره هندوستان ته ولاړی اودټول هندوستان علماؤته یی دگډون بلنه ورکړه۔ په 2001کی د جمعیت علماء اسلام دلوړی کچی دوفددمشرپه توگه کندهارته ولاړی۔اوامیرالمؤمنین ملامحمدعمر مجاهدحفظه الله تعالی ته یی ددیوبندپه سل کلنی کانفرنس کی دگډون بلنه ورکړه۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
'''اماميانو ويلي دي: له “وجه” مراد يوه برخه مخ دى، نۀ ټول. ځكه (ب) پدې ايت كې: ” فامسحوا بوجوهكم” پر مفعول د راتلو له امله ” بېلتون او جلا والې راولي؛خو كه جلا والى ته نۀ وي؛ نو زايده ده؛ځكه مسح پخپله متعدى ده او په (ب) نۀ متعدي كېږى او د نۀ زياتوب قاعده او اصل دى.'''
مولوی عبدالغني
زندان شپې و ورځې
کله چی په 2001 کی مولانافضل الرحمن صاحب مدظله العالی دمشرف حکومت لخوانظربندسونوحاجی صاحب دجمعیت دمرکزی مشرچاری پرغاړه واخیستی۔ په 2002 کی چی طالبانودلومړی ځل لپاره غلچکی بریدونه پیل کړه دمایوسی په دی حالت کی دطالبانودهیلو سترگی یوازی دحاجی صاحب وخواته وراووښتی۔ په 2004کی یی دخلگودمسائلود ډیروالی له امله په پخپله مدرسه کی دارالافتاء پرانسته۔ په 2008کی یی الهدی دری میاشتنی اردومجله خپره کړه اوپه ډیره لږه موده کی دهیوادپه لرواوبرکی مشهوره سوه۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
'''او د ويښتانو د شنه كېدوله ځايه يې د پوزې او مجولى تر پورتنۍ برخې پورې يې د مخ د مسح د وجوب اندازه راكمه كړېده او ويلي يې دي: له دواړو لاسو مراد يواځې دوه ورغوي دي. ځكه “ايدى” د عربو په ژبه كې پر څو معناوو دی، يعنى ورغوى يواځې د ګوتو له سرونو تر مړوندونو دى. (2)'''
مولوی عبدالغني
مړینه
په 2010 کی یی په تخصص فی الفقه پیل وکړاودنبوی علوموتږی له ډیرولیروسیموڅخه ورته راغلل خوله بده نرغه چی دغه ملگرتیاترډیره نه سوه پاته۔ د2011داکتوبردمیاششتی پر26 دحدیث پوهنی دغه څپڅپاندسیند،دسیاست دډگرتکړه شهسواردجهادی ډگرونو سرلاری اوداُمت دیووالی سترداعی دحج دسفرڅخه دوی ورځی مخکی دحدیثودلوست لپاره روان ؤو په داسی حال کی چی دحدیثوکتابونه یی په غیږکی پراته وه دیوترافیکی پیښی په ترڅ کی په شهادت ورسید۔
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
'''لنډه دا چې كه ووايې، چې دا زمالاس دى؛ له دې ورغوى مرادېږي؛نو د اماميانو په نزد تيمم داسې كېږي،چې د دواړو ورغوي پر ځمكه وهل كېږي او د ويښتو د شنه كېدو له ځايه د پوزې تر پاسنۍ برخې اوټنډې پر مخ راكښل كېږي. بيا دوه ځله پر ځمكه وهل كېږي او ښې ورغوى د كيڼ لاس پر خپړه او ټول كيڼ لاس د ښي لاس پر خپړه راكښل كېږي.'''
مولوی عبدالغني
مړینه
مرگه وژلی خومونه وی ۔۔۔۔۔۔۔   چی تا له موږه داسی انتقام واخیست	(کاروان)
تیمم (فقهي احکام)
څرنګه تيمم :
'''اماميانو ترتيب واجب ګڼلى دى كه د ورغويو مسح تر مخ مخكې شي، تيمم ماتېږى او همدارنګه يې له پاسه لاندې خوا ته پيل واجب ګڼلى؛خو كه پر عكس شي، تيمم ماتېږي. او زياتره اماميانو ويلي دي: دوه ځله ځمكه وهل واجب دي، يعنى كه لاسونه (غلي) پر ځمكه كېږدئ تيمم به باطل وي.'''
حنفيانو ويلي دي: كه پر مخ ګرد پروت وي او لاس پرې راكښل شي او مسح وكړي، پرځمكه له لاسونو وهلو خلاصېږي.
'''ټول مذهبونه په تيمم د غړيو پاكوالى مني. مسح كوونكى غړى وى، كه مسح كېدونكى او همدارنګه همغه څه پاك ګڼي،چې تيمم پرې وهل كېږي او همداراز د تيمم پر وخت د ګوتې يا كړۍ د ايستلو پر وجوب يوه خوله دي.او د اوداسه پر وخت د ګوتې يواځې تاوول بسنده نۀ ګڼي.'''
د غړيو د مسح په پرله پسې والي او د فاصلې د نشتوالي په لزوم كې هم مذهبونه سره يوه خوله ندي.مالكيان او اماميان د غړيو يا اجزاوو ترمنځ د نۀ فاصلې وجوب مني، يعنى كه د غړيو په مسح كې فاصله راشي، تيمم نۀ كېږي.
حنبليانو ويلي دي: كه دواړه اودس ماتي (متيازو) ته تيمم وي، پرله پسې والى او ترتيب واجب دى؛خو په لوى اودس ماتي (ډكې متيازې) كى واجب ندى.
شافعيان د ترتيب وجوب مني؛ نۀ د موالاتو (پر له پسې والى).
حنفيان وايي: نۀ ترتيب واجب دى او نۀ پر له پسې والې.
1، مساله: ټول مذهبونه مني، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا ندۍ، يواځې حنفيانو ويلي دي، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا دى.
اماميانو ويلى دي: كه چا يوه كار ته چى تيمم ورته پكار دى،تيمم وكړ او بيا د لمانځه وخت شو،كه تيمم يې نۀ وي مات كړي؛ لمونځ پرې كولاى شي.
اماميانو او حنفيانو په يوه تيمم د دوو لمونځونو يوځاى كول روا ګڼلي دي.
شافعيانو او مالكيانو ويلي دي: په يوه تيمم هره ورځ د دوو لمونځونو يوځاى كول جايز دي.
حنبليانو ويلي دي: د دوو قضايي لمونځونو يو ځاى كول جايز دي، نۀ په فريضه!
2-مساله: تر هغې وروسته چى تيمم كوونكى په شرعي توګه تيمم وواهه، داسې پاك دى لكه په اوبو د اوداسه خاوند، څه چى په اوداسه او غسل مباح وى، په تيمامه هم مباح دي او كومه لويه يا وړه ناولتيا چې اودس اوغسل ماتوي،تيمم هم ماتوي او د اوبو د نشتوالي او ناروغۍ د غذر په لرې كېدو تيمم باطل دى.
'''3- مساله: دا ټولو منلې ده،چې كه څوك پر لمانځه له درېدو مخكې اوبه ومومي. تيمم يې ماتېږي.ځينو اماميانو ويلي دي: كه د لومړي ركعت تر ركوع وړاندې يې اوبه وموندې تيمم او لمونځ ماتېږي؛ خو كه تر ركوع وروسته وي، نو لمونځ كېږي.'''
د افغانانو له خوا د بلخ نیول
د افغانانو له خوا د بلخ نيول د 1849ز کال د پسرلي موسم څخه د 1850ز کال د جنورۍ تر مياشتې منځ ته راغلل. د لومړۍ افغان انګليس جګړې وروسته، دوست محمد بېرته د واکمنۍ تخت ته راستون شو، او د تيمورشاه د زامنو تر منځ د کورنۍ جګړې پر مهال د افغانستان د یووالي له منځه تګ څخه وروسته يې د افغانستان د بشپړ يووالي لپاره د خپلو هيلو تعقیب ته دوام ورکړ. دوست محمد په 1843ز کال کې په هزاره جات کې د خپلو جګړو پر مهال د تخت تر لاسه کولو څخه وروسته په 1943ز کال کې یو ځل بيا دې سيمې ته داخل شوی و، او خپل اغېز يې باميان او نورو ډېرو سيمو ته پراخه کړی و. دوست محمد په دې سیمه کې خپلو هيلو ته دوام ورکړ، او په ځاګړي ډول د بخارا او هرات د امارت په څېر بهرنيو ګواښونو له امله.
تیمم (فقهي احکام)
1، مساله: ټول مذهبونه مني، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا ندۍ، يواځې حنفيانو ويلي دي، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا دى.
شافعيانو،مالكيانو او حنفيانو له دوی د يو دوو روايتو له مخې او يو شمېر اماميانو ويلي دي: كه تر لومړي تكبير (يا تحريمه تكبير) وروسته اوبه پيدا شوې، تېر دې شي، لمونځ دې بشپړ كړي، د خداى تعالى ددې ارشاد له مخى يې لمونځ كېږي چې:
د افغانانو له خوا د بلخ نیول
مخينه
دوست محمد خان په ترکستان کې د جګړې لپاره د چمتوالي په موخه د سرتېرو په راټولولو پيل وکړ، په داسې حال کې چې يار محمد د ميمنې د نيولو هڅه وکړه. اکرم خان د يو ستر پوځ په مشرۍ د 1848ز کال د جولای په مياشت کې له کابل څخه د باميان پر لور روان شو. په دې مياشت کې د شمالي افغانستان له بېلا بېلو ولايتونو لکه خلم، سيغان، کندوز، او مزارشريف څخه کابل ته د دوست محمد خان ته ډالۍ راورسېدې، او هڅه دا وه تر څو د هغه بريد مخه ونيسي، چې دوست محمد طرحه کړی و. خو دویم انګليس-سیک جګړې دا بريد ځنډولو ته اړ کړه.
تیمم (فقهي احکام)
1، مساله: ټول مذهبونه مني، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا ندۍ، يواځې حنفيانو ويلي دي، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا دى.
و لا تبطلوا اعمالكم “كړنې او چارې مو په اوبه مه وړئ)
د افغانانو له خوا د بلخ نیول
مخينه
چترسنهګ په جګړه کې د سیکانو د مرستې په بدل کې له دوست محمد سره د پېښور د سپارلو ژمنه وکړه، او هڅه يې دا وه چې د دوست محمد موخې پر مخ يوسي. چترسنګ خپله ژمنه ماته کړه او د دې پر ځای يې بارکزي سردارانو سلطان محمد خان او پير محمد خان ته پېښور وسپاره. له دې سره سره، دوست محمد خان له سيکانو سره د جګړې لپاره د اکرم خان په مشرۍ 5000 سرتيري واستول. دوست محمد خپله له پېښور څخه ليدنه وکړه، او د دراني سترواکۍ پر يو پخواني ولايت کشمير يې ادعا وکړه. سربېره پر دې دوست محمد د کندهار سرداران وهڅول چې پر سند بريد وکړي. په هر حال، د ګجرات په جګړه کې د انګريزانو له بريا وروسته، د هندوستان ګورنر جنرال «ډلهوزي» د اعلان سره سم، پنجاب انګريزانو له ځان سره ضميمه کړ. له دې خبر سره، افغان پوځ پېښور پرېښود، او د خيبر د غاښي له لارې يې شاتګ وکړ، ځکه چې برتانوي ځواکونه پېښور ته داخل شوي وو. له سيکانو څخه د افغانانو د مرستې په پايله کې، اټکل دا و چې برتانويان به د خيبر غاښي پر لور د پوځونو په استولو سره غبرګون وښيي، او د افغانانو پر ضد به يوه بله جګړه پيل کړي. په هر حال، دا اټکلي بريد کله هم ونه شو، او دوست محمد سره يې مرسته وکړه چې بېرته ترکستان ته ولاړ شي، او هلته د خپلو هلو ځلو لپاره چمتوالی پيل کړي.
يرغل
د سیکانو او انګليسانو تر منځ له دويمې جګړې وروسته، اکرم خان د 1849ز کال په پسرلي له يوستر لښکر سره باميان ته واستول شو، او د کوچني ترکستان د نیولو لارښونه ورته وشوه. دا ميرولي ته د اقدام کولو يوه اشاره وه. نوموړي خپل ځواکونه راټول کړل او د ايبک په سويل کې يې پر يوه افغان پوسته بريد وکړ، هلته مېشت سرتيري يې وويستل او په افغان ځواکونو کې يې پنځوس تنو ته مرګ ژوبله واړوله. له دې وروسته، د ترکستان نورو ډېرو سیمه ييزو واکمنو له ميرولي څخه خپل ملاتړ زيات کړ، په دوی کې د سرپل حاکم محمود خان هم شامل و. دوست محمد په ليکونو کې ميرولي ته خبر ورکړ چې اکرم خان غواړي د اګست په وروستیو کې خلم ته سفر وکړي. که دا ليک ومنل شي؛ نو دا به د ميرولي د چارو د سمبالښت لپاره د يو افغان پوځي لښکر او یو افغان وکيل خلم ته د استولو سره مترادف وي. د دې د منلو لپاره په ميرولي د نور زيات فشار اچولو په موخه، اکرم خان له 3000 سرتېرو، شپږو توپونو سره د خلم پر لور ولاړ، او په پنځوس اوښانو بار اکمالاتو سره يې مرسته وشوه. دا د مبارازاتو لپاره اړينه وه، ځکه په دې موده کې بلخ له يو ستر قحط سره مخامخ و. د 1849ز کال د سپتمبر په پای کې، ميرولي دوست محمد ته ځواب ووايه، د نوموړي ضرب الاجل يې په دې دليل رد کړ چې د اکرم خان سفر اسانه نه و، او بايد ځنډولی يې وای. په هر حال، ويل کېږي چې د ميرولي ځواب د دوست محمد خفه کړ. د ميرولي له خوا د دوست محمد ضرب الاجل ته د منفي ځواب ورکول دوست محمد ته د جګړې هغه جواز ورکړ چې ده ورته اړتيا درلوده.
له پيل سره سم د اکرم هڅې له ستونزو سره مخ شوې. یو شمېر داسې معلوم بارکزي سرداران وو چې د بريد مخالفت يې  کاوه او بلخ ته له سرتيريو استولو يې انکار وکړ. د افغان پوځ روحيات هم د پوځيانو له امله کمزوري و، ځکه چې دوی ته په ورکول کېدونکو معاشاتو کې ځنډ راغلی و. کله چې بالاخره اکرم خان خپل کسان قانع کړل چې له باميانو دباندې ووځي، نوموړی بايد نورې ډېرې ستونزې حل کړې وای. د جګړې لپاره د پيسو د راټولولو په موخه، اکرم خان خپل ځواکونه د سيغان او کهمرد په سيمو کې نیمه خپلواکو هزاره قبايلو ته واستول. د دې هڅو پر مهال شتمن او پیداوار لرونکې اجار دره په نښه شوه. د وينا پر بنسټ له سيمه يیزو خلکو سره د اکرم خان ماليې جمع کونکو سخت چلند وکړ، د کوم په پايله کې چې له دوی ډېری يې ووژل شول، او په ټوله دره کې يو بغاوت خپور شو. د اجار خلکو سره د اکرم خان د مالياتو راټولونکو له خوا د ظلم او زياتي د خبر په اورېدو سره، د سيغان اوسېدونکي غرونو ته وتښتېدل، تر څو د همدې برخليک په څېر کړاو سره مخ نه شي. په سيمه کې د خپل واک بيا پياوړي کولو له اکرم خان څخه له دوه تر درې اونيو وخت واخيست، او په يو وخت کې، د اتيا په شا او خوا کې سرتېرو له لاسه ورکولو له امله افغانان له ماتې سره مخ شول.
د اجار بغاوت او اکرم خان د ناسم حالت له امله ايشان اوراق او ميرولي پوره وخت درلود تر څو خپل پوځونه راټول او د اکرم خان پر ضد اغېزناکه دفاع وکړي. د کوچني ترکستان واکمن، د همدې کال په مني کې د مزارشريف د واکمن شجاع الدين له مړينې وروسته هم د اکرم خان پر ضد سره متحد وو. کله چې اکرم خان د نومبر په پای کې د شمال پر لور تګ بيا پيل کړ، نوموړي وليدل چې د ميرولي او ايشان اوراق يو ستر ځواک د هغه د مخکې تګ په لاره کې ځای پر ځای شوی دی. دا پوځ، چې مشري يې ايشان اوراق او ميرولي کوله، د سويل پر لور غرونو ته استول شوی و، تر څو د افغانانو د مخکې تګ مخه ونيسي. اکرم خان تر نولسو ورځو پورې د ترکستاني ځواکونو ډلګيو او سختې دفاع د يو غاښي سره نږدې د مخکې تګ مخه ونيوله. په هندوکش کې هم ژمی له وخت مخکې پيل شو. اکرم خان دوه انتخابونه درلودل: هغه کولای شول د سمنګان په هوارو سيمو کې په خپله لاره وجنګېږی، يا هغه کولای شول انتظار وکړي، تر څو د خلم او کهمرد تر منځ سيمه کې په واورو کې د ايسارېدو له ګواښ څخه خوندي شي. یوازيني دويم انخاب دا و چې بېرته باميان ته ولاړ شي، او يو ځل بيا د شمال پر لور له تګ مخکې په ژمي کې هلته پاتې شي. په هر حال، د ازبکانو له خوا د بريد شونتيا هم وه او شونې وه چې د هغه د ظالمانه مالياتو د تګلارو له امله د هزاره ګانو بغاوت راوپاریږي. اکرم خان بالاخره دې پايلې ته ورسېد چې په دې هيلې سره چې هغه د سويل پر لور شاتګ کولای شي، او کوم ځواکونه چې هغه له کابل څخه راغوښتي دي، هغه به په راتلونکي پسرلي کې د يوې بلې جګړې د پيل کولو لپاره په خپل وخت راورسېږي. موافقه په دې وشوه چې اکرم خان به په خلم د ميرولي واکمني ومني. د اقچې، بلخ، مزارشريف او سرپل په ګډون، د کوچني ترکستان نور خپلواک ايالتونه او والیان هم اکرم خان ومنل.
تیمم (فقهي احکام)
1، مساله: ټول مذهبونه مني، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا ندۍ، يواځې حنفيانو ويلي دي، چې د لمانځه له وخته مخكې تيمم روا دى.
د ټولو مذهبونو اجماع ده چې كه د لمانځه تر بشپړونې وروسته عذر لرې شو او وخت هم ډېر و،د لمانځه راګرځول (اعاده) واجب نده.
4- مساله: كه جنب د غسل بدلي تيمم وكړ؛ خو وړه ناولتيا ترې ووته او دومره اوبه يې هم وموندې، چې اودس پرې كېداى شو، ايا اودس واجب دى، كه نه د غسل بدلي تيمم بيا له سره وكړي؟
مالكيانو او زياترو اماميانو ويلي دي: د غسل بدلي تيمم دې وكړي.
حنفيانو، شافعيانو، حنبليانو او يو شمېر اماميانو ويلي دي: اودس دې وكړي،ځكه تيمم جنابت ته و او له جنابت پرته په بل څه مات شوى دى، او پخپله جنابت ته ندى ورغلى او خالى وړه ناولتيا ترې وتلى ده، اودس ورته پكار دى.
5- مساله حنبليان له نورو مذهبونو پېل شوي، وايي: پر بدن له ناولتيا بدلي تيمم ارزښت او اعتيار لري.(3)
6- مساله: كه اوبه او خاوره په لاس كې نۀ وو، د مثال په ډول يو څوك په هغه وچ او ويجاړيو ځاى كې بندى شو، چې ده پكې تيمم كاوه،يا د ناروغۍ له امله اودس او تيمم ونكړاى شي او داسې څوك يې ونۀ موند، چې اودس يا تيمم ورته وكړي؛نو ايا بې اودسه لمونځ ورته روا دى؟ او كه فرض كړه، لمونځ يې وكړ، ايا پر اوبو تر لاسبري وروسته اودس له سره وكړي كه څنګه؟
مالكيانو ويلي دي: لمونځ فرضي وي، كه قضايي، غاړه يې پرې خلاصېږي.
زياتو اماميانو ويلي دى: اداء ساقطه او قضا واجب ده.
حنبليانو ويلي دي: فريضه واجب او قضا ساقطه ده.
= مذهبونه او د تيمم اّيت: =
= له هغه څه چې د مضافو اوبو او د اوداسه او تيمم ماتوونكيو په باب مو ويل، ښكاري، چى د اسلامى مذهبونو زياتره اختلافات د تيمم داّيت په الفاظو كې دي: (و ان كنتم مرضى او على سفر او جا‌ء احد منكم من الغائط او لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم) (4) = '''فقها په دې كې چې د اوبو په نشتوالي كې پر چا تيمم واجب دى، سره وېشلي دي. اّيا پر ناروغ او مسافر واجب دى ( چى تيمم ووهى) او كه نۀ (دا كار) عام دى او مېشت (مقيم) او روغمن هم پكې راځي؟ ايا له لګېدو (لمس) كوروالى مراد دى، كه لاس لګونه هم؟'''
ايا له اوبو مراد مطلقى اوبه دي، كه مضافې؟ ايا له صعيد يواځې خاوره مراد ده، كه د ځمكې د مخ خاوره، شګه او لويې تيږې دي؟ ايا دا ټول ترې مراد دي، كه يوه اندازه؟ له لاسه مراد ورغوى دى،كه ورغوى او څنګل دواړه؟ د خبرو لنډيز مو وړاندې نقل كړى.
1_ ابوحنيفه ويلي دي: كوم روغ مېشت (سالم مقيم) چى اوبه ونۀ مومي، تيمم ورته روا ندى.او لمونځ پرې نشته،ځكه نوموړى ايت پر ناروغ او مسافر د اوبو په نشتوالي كې تيمم واجب كړېدى.
نورو مذهبونو ويلي دي:پر نامحرمو ښځو لاس وهل يا لاس لګېدل د نورو اودس ماتوونكيو په څېر دى.
اماميانو ويلي دي: جماع (كوروالى) اودس ماتوي؛ خو موټك (استمنا) نه.
2_ حنفيانو ويلي دي: له “لم تجدوا ماء فتيمموا” هغه اوبه مراد دي،چې مطلقې يا مضافې وي.
3_ حنفيانو او ځينو اماميانو ويلي دي: په پورتني ايت كې له “صعيد” مراد خاوره او پسته شګه او تيږه ده.
شافعيانو ويلي دي: له صعيد مراد يواځې خاوره او شګه ده.
حنبليانو ويلي دي: صعيد يواځې خاوره ده.
مالكيانو ويلي دي: خاوره، شګه تيږه، كنګل، كاني توكي په صعيد كې راځي.
اماميانو: يوه برخه مخ مراد دى.
4_ څلورګوني مذهبونو: له “ايدى” مراد دواړه ورغوي، مړوندونه او څنګلي دي.
اماميانو : يواځې ورغوى مراد دى.
نو په پورتنيو مواردو كې د مذهبونو وېشلو (اختلاف) ته په پاملرنه جوتېږي چې دا اختلاف د خولې يا لفظي دى، نۀ حقيقي او معنوي او دا داسې دی، لكه د معنى پر سر د ژبوالو او يا د يوه بيت پرمعنى او سپړنه د اديبانواختلاف، د يوه مذهب فقها پر يوه مساله له يو مخې داسې اختلاف كوي، لكه هر مذهب چې له بل سره د نظرونو توپير لري.
========================================
(1) _ الفقه على المذاهب الاربعه – پر مړي لمانځه ته د مستحقو بحث
(2) _ شافعيانو، مالكيانو ويلىدىْ: مړی لمانځه ته پر خاورى،لاس پر لاس (په هوا) يا پر اوږو ايښوول روا دي.
(3) _ البدايه والنهايه، ابن رشد، اټ، 63مخ، 1925- او د ابن قدامه مغنى-اټ، 234-مخ درېم چاپ (4) _ البدايه والنهايه-ابن رشد- اټ 66مخ
اسکندریه
اسکندریه په انګلیسي Alexandria) په یوناني Αλεξάνδρεια) له قاهرې وروسته د مصر هیواد دویم لوی بندري ښار دی. د اسکندریه ښار نوم له مقدوني سکندر له نوم څخه اخیستل شوی دی.
عبد العزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود
ملک عبدالعزيز چې بشپړ نوم يې عبدالعزيز بن عبدالرحمن بن فيصل آل سعود و، د سعودي عربستان لومړنی پاچا و (26 نومبر، 1876 – 9 نومبر، 1953) (عبد العزيز آل سعود ‘Abd al-‘Azīz Āl Su‘ūd) هغه ته په ټول وخت کې د ابن سعود په نامه خطاب کېده.
هغه په ۱۹۰۲ کې د خپل پلرني ښار رياض څخه د واکمنېدو هڅه پيل کړه او تر دې وروسته يې خپل واک وغځاوه او په ۱۹۲۲ کې يې د نجد پوره کنټرول په خپل لاس کې ونيوه تر دې وروسته يې په ۱۹۲۵ کې حجاز ونيوه او په همدې توگه يې نژدې ټول عربستان د خپل د واک په حلقه کې راوسته او ټول عرب قبايل يې متحده کړې او په ۱۹۳۲ کې يې د سعودي عربستان پاچايي جوړه کړه. د سعودي عربستان د پاچا په توگه يې په ۱۹۳۸ کې د تېلو لويې زېرمې په خپل هېواد کې وموندلې چې په همدغو تېلو يې گڼ شمېر انگرېزان او بهرنيان د واک تر څنگ ودرېدل. هغه د ۴۵ زامنو پلار هم و چې ډېری يې د عبدالعزيز آل سعود تر مړينې وروسته د سعودي عربستان د پاچايانو په توگه وگومارل شول.
دارالسلام
دارلسلام په انګلیسي Dar es Salaam) د تانزانیا هیواد ترټولو لوی ښار دی. دارلسلام ښار تر ۱۹۷۴م کال پوری د تانزانیا هیواد پلازمینه وه.
ام درمان
آم درمان په عربي أم درمان) په انګلیسي Omdurman) د سوډان هیواد په خرطوم ولایت کې پروت ښار دی. ام درمان ښار د ۲۰۰۷م کال د اټکل له مخی ۳,۱۲۷,۸۰۲ وګړي لرل.
د ملي دفاع پوهنتون
د ملي دفاع پوهنتون(په انگرېري: National Defense University) د امریکا د دفاع وزارت پورې تړلې د لوړو زده کړو موسسه ده. دا پوهنتون د دې لپاره جوړ شوی دی چې د امریکا د ملي امنیت ستراتيژۍ ته امکانات، تعلیمات او پراختیا ورکړي. دا پوهنتون د امریکا په واشنگټن ډي سي ښار کې د فورټ لیسلي مکنیر په نظامي اډه کې موقعیت لري.
باسماچي خوځښت
باسماچي خوځښت (په روسي ژبه: Басмачество یا Basmachestvo؛ چې له ازبکي «باسماچي» څخه اخیستل شوی او د «لار نیونکو» په معنی دی) په مرکزي آسیا کې د اسلامي باورونو څخه په الهام د روسیې د سترواکۍ او د شوروي اتحاد د واکمنۍ پر ضد د یاغي ډلو پاڅون و.
دغه خوځښت د ۱۹۱۶ زکال پر مهال د اجباري خدمت پر ضد هغو تاوتریخوالو څخه ریښه واخیسته، کله چې د روسیې سترواکۍ په لومړۍ نړیواله جګړه کې د خدمت په موخه په جبري ډول په مرکزي آسیا کې د مسلمانانو په راغونډولو لاس پورې کړ. د ۱۹۱۷ زکال د اکتوبر میاشتې له انقلاب وروسته بلشویکانو د روسیې د سترواکۍ په ډیری برخو کې واک خپل کړ او د روسیې کورنۍ جګړه پیل شوه. د ترکستاني مسلمانانو سیاسي خوځښتونو هڅه وکړه څو د فرغانې درې په خوقند ښار کې یو خودمختاره حکومت رامنځته کړي. بلشویکانو د ۱۹۱۸ زکال په فبروري میاشت کې په خوقند برید وکړ او په عام وژنې یې لاس پورې کړ چې له امله یې له ۲۵۰۰۰ څخه زیات کسان ووژل شول. دغه عام وژنه لامل وګرځېده عام وګړي له باسماچي خوځښت څخه ملاتړ وکړي؛ هغو چې چریکي جګړه یې کوله او له فرغانې درې سربېره یې د ترکستان ډیرې برخې په واک کې لرلې. د دغې ډلې مخکښ مشر انور پاشا او وروسته بیا ابراهیم بېک و.
د ۱۹۲۰مې لسیزې پر مهال د دغه خوځښت امکاناتو زیادښت او کمښت درلود، خو په ۱۹۲۳ زکال کې د سرو پوځونو پیاوړي عملیات لامل وګرځېدل باسماچیان ګڼ شمېر ماتې وخوري. د ۱۹۲۰مې لسیزې له نیمايي وروسته د هغوی د سوداګریزو چارو او اسلامي اعمالو پر ضد د سره پوځ پراخه عملیات لامل وګرځېدل د باسمچیانو پوځي امکانات او وګړیز ملاتړ کمښت ومومي. سربېره پر دې له دویمې نړیوالې جګړې وړاندې د کمونېزم پر بنسټ د جمعي سازۍ د چارو په غبرګون کې د شوروي د مشرتابه او واکمنۍ پر وړاندې مقاومت یو ځل بیا زور واخیست.
مخینه
له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې روسي ترکستان د کرای یا لوی ولایت په توګه له تاشکند څخه اداره کېده. د تاشکند ختیځ ته د فرغانې درې موقعیت درلود چې بېلابېلو قومي ډلو ته اړوند پریمانه وګړي یې لرل او د همدغې سیمې د استوګنو بزګرانو (چې تر ډېره سارت وګړي و) او کوچیانو (تر ډېره قرغز قوم ته اړوند و) ترمنځ ویشل شوې وه. د روسیې تر واکمنۍ لاندې دغه دره د پنبې د تولید په مرکز اوښتې وه. له دغه چارې څخه ترلاسه شوې اقتصادي وده لامل وګرځېده سیمې ته یو شمېر کوچني صنایع لار ومومي، له دې سره یو شمېر پوهان څرګندوي چې د بومي مغازو کارکوونکو له خپلو روسي سیالانو ناوړه وضعیت درلود او د پنبې څخه ترلاسه کېدونکې شتمني په برابره توګه نه وېشل کېده؛ همدا و چې ډیری بزګران پوروړي شول. ورته مهال ګڼ شمېر مجرمینو ډلې جوړې کړې او په دې سره یې په فرغانې دره کې د باسماچي خوځښت بنسټ کېښود.
د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د پنبې بیې ټاکلو وضعیت لا پسې خراب کړ، همدا و چې ډېر ژر د بې ځمکو کارګرانو لویې کلیوالي پرولتاریا وده وکړه. ورته مهال مسلمانو علماوو، قمار او د شرابو اعتیاد غانده چې دود شوي و او له امله یې جرایمو په پام وړ کچه زیاتوالی موندلی و.
د دغه پاڅون ځپونکي عملیات په قصدي ډول د قزاقي او قرغزي قبایلو د له منځه وړو په موخه د روسي سرتېرو او په دغه سیمه کې د استوګنو روسي وګړو له خوا ترسره شول. په سلګونو زره قزاقان او قرغزیان ووژل شول او یا هم تبعید شول. دغې قومي تصفیې د تزاري دولت د قومي تنظیماتو له پالیسۍ څخه سرچینه اخیسته.
پایلې
بومي مشرانو له شوروي چارواکو سره همکارۍ ته مخه کړه چې له امله یې د مرکزي آسیا ګڼ شمېر وګړي د لینین او ستالین د بومي سازۍ د پالیسۍ پر بنسټ په کمونېست ګوند کې شامل شول. ډیری کسانو د ازبکستان، تاجکستان، قرغزستان، قزاقستان او ترکمنستان په شوروي جمهوریتونو کې چې په ۱۹۲۴ زکال کې د شوروي د خود مختاره سوسیالیستي جمهوریت یا ترکستان له وېش څخه رامنځته شوي و؛ لوړو څوکیو ته لاسرسی وموند. د مرکزي اسیا د شوروي کېدو پر مهال ډیری مذهب ضد مبارزاتو پر اسلام تمرکز درلود. حکومت ډیری جوماتونه وتړل، مسلمان علما یې وځپل او د حجاب په څېر د اسلامي هویت نښې یې په نښه کړې. هغه ازبکان چې لا هم په اسلام کلک و، ملت پاله بلل کېدل او تر ډېره بندیان او یا هم اعدام کېدل. ورته مهال په کې د شوروي اتحاد د نورو جمهوریتونو په څېر جمعي سازۍ او صنعتي سازۍ هم وده وکړه.
د خوځښت ځانګړنې
باسماچي خوځښت د یوه ملي آزادي غوښتونکي خوځښت په توګه پېژندل کېږي چې په مرکزي آسیا کې یې د بهرني حاکمیت د پای ته رسولو هڅه کوله؛ دغه مهال مرکزي آسیا د ترکستان په نامه پېژندل کېده او د خیوې او بخارا تحت الحمایه سیمه وه. ویل کېږي چې «باسماچي» یوه ترکي کلمه ده او غله یا لار نیونکي ته اشاره کوي، د بېلګې په توګه د غلو هغو ډلو ته اشاره کوي چې اړوندو سیمو ته یې د ورتلونکو کاروانونو لار نیسي، دا له باسمک کلمې اخیستل شوې چې معنی یې برید کول یا فشار راوړل دي. په روسي منابعو کې د باسماچي کلمه تر ډېره د هغو د سپکاوي کوونکې معنې له امله کارول شوې.
شوروي دغه خوځښت د اسلامي بنسټ پالنې په انګېزه د ورانکارو څخه جوړه هغه ډله بلله چې د بریتانوي جاسوسانو په ملاتړ یې په انقلاب ضد جګړه لاس پورې کړ. په واقعیت کې باسماچي خوځښت له بېلابېلو قومونو څخه جوړ هغه څو اړخیز خوځښت و چې ډیر لږ بهرنیو مرستو ته یې لاسرسی درلود. لویدیځو قدرتونو هم باسماچیانو ته د خپلو بالقوه دښمنانو په سترګو کتل ځکه چې هغو پان ترکېزم او پان اسلامېستي ایډیالوژۍ لرلې او د هغو مشران یې د همدغو فکرونو لرونکي بلل. ورته مهال په باسماچي خوځښت کې شاملو یو شمېر ډلو د ترکیې او بریتانیا له استخباراتي ادارو مرستې ترلاسه کولې، د دغو بهرنیو مرستو د قطع کولو په موخه د سره پوځ ځانګړو قطعاتو ځانونه د باسماچي ځواکونو په توګه جوړ کړل او په بریالیتوب سره یې د هغوی تدارکاتي توکي ونیول.
په داسې حال کې چې د دغه خوځښت د ډېری جنګیالیو انګېزه جهاد ته د خلکو دعوت کول و، خو هغوی د خلکو له بېلابېلو ایډیالوژیکي ډلو او برخو څخه ملاتړ ترلاسه کړ. آن په یوه مهالیزه دوره کې باسماچیانو د نویو اصلاح غوښتونکو، پان ترکېستانو او کیڼ اړخو ترکستاني ملت پالو ملاتړ خپل کړ. هغه بزګران او کوچیان چې له ډېرې مودې راهیسې د روسیې له استعماري حکومت سره مخالف و د شوروي د اسلام ضد سیاستونو او همدارنګه د هغوی د کرنیزو توکو او څارویو له ویش سره یې دښمنانه غبرګون وښود. دغه واقعیت چې په ترکستان کې بلشوېزم د روسي استعمار تر ولکې لاندې و، د هغو تزاري حکومت او د شوروي واکمني یې یو ډول وښووله. د باسماچیانو لیکې له هغو کسانو ډکې وې چې د ناوړه اقتصادي شرایطو له امله بې کاره پاتې شوي و او همدارنګه هغه کسان په کې شامل و چې احساس یې کاوه د خپل ژوندانه په څرنګوالي باندې له برید سره مخالف دي. د باسماچیانو لومړني مبارزین هماغه ډول چې له نوم څخه یې څرګنده ده لارنیونکي و او وروسته له هغه چې دغه خوځښت له منځه ولاړ بېرته خپل پخواني مسلک ته وګرځېدل. په داسې حال کې چې باسماچیان په یو شمېر ځانګړو وختونو کې نسبتا یو موټي و خو په ټولیزه توګه د بېلابېلو هستو لرلو له امله له ستونزو سره مخ وو. د هغو د مشرانو ترمنځ سیالۍ او همدارنګه د قرغزانو، ازبکانو او ترکمنانو ترمنځ قومي اختلافاتو د دغه خوځښت پر وړاندې لویې ستونزې را منځته کړې وې.
محمد اکرم خاکرېزوال
تورن جنرال محمد اکرم خاکرېزوال  ( انگرېزي: General Mohammad Akram Khakrezwal) د کابل، کندهار او بلخ ولايتونو پخوانۍ امنيه قومندان پاتې شوی، که څه هم نوموړی يو پښتون وو، او د الکوزو په ټبر پوري يې اړه درلوده ، خوددې ترڅنگ په سيمه کي د الکوزو د ټبر يو مهم مشرهم بلل کيده.
مخينه
ضابط اکرم خاکرېزوال د مرحوم حاجي شاه جهان زوی دی، چي په (۱۳۳۸) هجري شمسي کال کي د کندهار ولايت د خاکرېز ولسوالۍ د ذيل اباد په کلي کي زېږدلی. نوموړی په اووه کلنۍ کي د شاه مقصود (رح) په منځنۍ ښوونځۍ کښي شامل او تر اتم صنف پوري يې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. د ښه استعداد په لرلو سره نوموړی په (۱۳۵۳ ه ش) کال کي حربي ښوونځۍ ته انتخاب، او د دولسم ټولگۍ د فراغت څخه وروسته په حربي پوهنتون کي شامل شو. چي له بده مرغه د ثور کودتا مينځ ته راغله، او نوموړي خپلي زده کړي پر نيمايي پريښودې، نو يې په کندهار ولايت کي د مجاهدينو ليکي تنظيم کړې، چي په نتيجه کي يې په (۱۳۵۷) کال د عقرب پر (۶) مه د کندهار خاکرېز ولسوالۍ له روسانو فتحه کړه، او د ملي محاذ له گوند سره يې خپلي اړيکي ټينگي کړې. وروسته نوموړی د کندهار ولايت د (۲) نمبر قول اردو د (۷) زرې داري لواء د قومندان په صفت وټاکل شو. چي د طالبانو تر راتگ پوري يې خپلي دندي ته ادامه ورکړه.
زده کړې
محمد اکرم خاکرېزوال خپلي لومړنۍ زده کړي د کندهار ولايت په خاکرېز ولسوالۍ کي د شاه مقصود (رح) په منځنۍ ښوونځۍ کي ترسره کړي. او وروسته تر هغه د حربي ښوونځۍ څخه يې د فراغت سند ترلاسه کړی دی.
سياسي ژوند او مړينه
د طالبانو تر سقوط وروسته ضابط اکرم خاکريزوال د کندهار ولايت د امنيه قومندان په توگه وټاکل شو، چي (۱۸) مياشتي يې خپل دنده په ډيره مېړانه سرته ورسول. او وروسته تر هغه نوموړی په (۱۳۸۲ ه ش) کال کي د بلخ ولايت د امنيه قومندان په حيث تبديل شو. که څه هم نوموړی يو تکړه پوځي افسر وو. اوخپله وظيفه به يې خلگو ته د هوسا، ارامۍ او سوله ييز ژوندلپاره په ډير شجاعت او زړورتوب سرته رسول. نود وظيفوي لياقت او ښايستگۍ پر اساس نوموړی په (۱۳۸۴ه ش) کال کي د کابل ولايت د امنيه قومندان په توگه وگمارل شو. داچي ضابط اکرم خاکريزوال انساني همدردي له ځان سره لرل، نونوموړی د (۱۳۸۴) کال دجوزا پر (۱۰ مه) له کابل څخه کندهار ته د مولوي عبدالله فياض د فاتحې اخيستلود مراسمو لپاره ستون شو. چي بد بختانه د (۱۳۸۴) کال د جوزا پر (۱۱مه) د هيواد ددښمنانو لخواد مولوي عبدالله فياض په جامع جومات کښي د يوه ښخ شوي ماين لخوا د (۲۲) تنو سره، چي (۴) يې خواږه ملگري او يو ځوان ورار ه هجرت الله خاکرېزوال سره يوځای په شهادت ورسېد.
باندنۍ تړنې
له مذهبه سياسي گټه پورته کول ښه کار نه دی
په کندهار کي د لسگونو کسانوتر څنگ دکابل امنيه قومندان محمد اکرم خاکرېزوال هم ووژل سو
افغان حکومت يو شمير امنيتى چارواکى بدل کړى
چارواكي او عالمان له يوبل گيله من دي
شمالي ښار مهمې ورځې ته چمتووالى نيسي
سکندناوي هېوادونه افغانستان ته سرتېرې راليږي
کرزی: بهرنیانوته مو دا وروستی اخطار دی
خاکريزوال چا ترور کړ؟
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:کندهاریان
چیتا پړانګ
چیتا پړانګ (علمي نوم: Acinonyx jubatus) فقاریه او تي لرونکو ژوو ته اړوند ژوی دی چې د افریقا او مرکزي ایران بومي ژوی بلل کېږي. دا د ځمکې پر سر تر ټولو چټک ځغاسته کوونکی ژوی دی چې کولای شي په ساعت کې له ۸۰ کیلومترو څخه تر ۹۸ کیلومترو (۵۰ تر ۶۱ مایله) منډه ووهي؛ له همدې امله یې په ځانګړې بڼه تکامل موندلی چې وزن یې لږ، پښې یې اوږدې او تاو شوې لکۍ لري. د اوږو په برخه کې یې پلنوالی په معمول بڼه له ۶۷ څخه تر ۹۴ سانتي مترو (۲۶- ۳۷ انچه) او له سر څخه یې د بدن تر پایه اوږدوالی له ۱.۱ متر څخه رانیولې تر ۱.۵ مترو (۳ فوټه ۷ انچه او ۴ فوټه ۱۱ انچه) پورې رسېږي. د بالغو پړانګانو وزن له ۲۱ کیلو څخه تر ۷۲ کیلو (۴۶ او ۱۵۹ پونډه) پورې رسېږي. سر یې کوچنی او ګرد دی، پوز یې لنډی دی او د تورو اوښکو په څېر د پوز په چاپېر کې کرښې لري. رنګ یې په معمول ډول قهوه یي ته مایل کریمي سپین یا ژیړ بخونه دی چې له یو بل څخه په فاصله کې تور خالونه لري. د دغه ژوي څلور نورې فرعي نوعې هم پېژندل شوې دي.
پړانګان د دریو اصلي ټولنیزو ډلو په اډانه کې ژوند کوي: ښځینه پړانګانې او د هغوی بچیان، د نارینه پړانګانو ډله او منفرد نارینه. ښځینه یې تر ډېره کوچیاني ژوند لري او د خپلو لویو استوګنځایونو په چاپېر کې په خوړو پسې ګرځي، نارینه یې بیا تر ډېره په یوه ځای کې استوګنه کوي او ښځینه پړانګانو ته په پریمانه ښکار لرونکو سیمو کې ډیر کوچني ځایونه جوړوي. پړانګان د ورځې په اوږدو کې فعاله وي چې فعالیت یې په سهار او ماښام کې اوج مومي. دوی له کوچنیو ژوو څخه رانیولې د منځنۍ کچې تر ژوو پورې ښکار کوي چې په معمول ډول یې وزن له ۴۰ کیلوګرامه (۸۸ پونډه) لږ کېږي؛ دوی د ایمپالا هوسیو، تامسون هوسیو او خیز وهونکو هوسیو په څېر څلور پښې لرونکي حیوانات ښکار کوي. پړانګان په معمول ډول خپل ښکار ته په ۶۰ تر ۱۰۰ متره (۲۰۰ تر ۳۳۰ فوټه) فاصله کې کمین نیسي او د هغو د تعقیب او تېښتې پر مهال هغوی په ځمکه راغورځوي له ستوني یې نیسي څو ساه یې ووزي. پړانګان د کال په هر مهال کې د نسل د تولید وړتیا لري. ښځینه پړانګانې له درې میاشتنۍ امیدوارۍ وروسته درې تر څلور نوي پړانګان زېږوي. نوي زیږېدلي پړانګان د شغالانو او زمریانو په ګډون د نورو غوښه خوړونکو ژوو د ښکار پر وړاندې زیان منونکي دي. دوی له څلور میاشتني توب وروسته شیدې نه خوري او د ۲۰ میاشتني توب په عمر خپلواک کېږي.
چیتا پړانګان په مختلفو ځایونو لکه د افریقا د سرنګتي په ساوانا دښته، د افریقا د لویې صحرا په وچو غرونو او د ایران په دښتو کې شتون لري. د دغو پړانګانو نسل د هغوی د استوګن ځایونو د له منځه تلو، له انسانانو سره د نښتو، ناقانونه ښکار او له ناروغیو سره د پریمانه حساسیت لرلو په ګډون د ګڼ شمېر نورو عواملو له امله له ګواښ سره مخ دی. له تاریخي پلوه د پړانګانو نسل تر ډېره د افریقا په سویلي صحرا کې شتون لرلی او بیا یې له هغه ځایه د ختیځ لور ته تر منځني ختیځ او د هندوستان تر مرکز پورې پراختیا موندلې، اوس مهال یې کوچنۍ او جلا شوې ډلې د ایران په مرکز او د افریقا په سویلي، ختیځو او شمال لویدیځو برخو کې شتون لري. په ۲۰۱۶ زکال کې د نړۍ په کچه په طبیعت کې د شته پړانګانو شمېر ۷۱۰۰ وښودل شو؛ چې په دې سره د آی یوسي ان په سره رنګي نوملړ کې د زیانمن کېدونکو ژوو په ډله کې وشمېرل شول؛ یعنې دا چې نسل یې د له منځه تلو له ګواښ سره مخ دی. د ۲۰۲۲ زکال په سپټمبر میاشت کې وویل شول چې په هند کې د دغه ژوو له انقراض اویا کاله وروسته بیاځلي دغه ژوي را پیدا شوي. په تېرو مهالونو کې پړانګان د سوم لرونکو حیواناتو د ښکار په موخه د انسانانو له خوا رام او روزل کېدل. دغه ژوی په پراخه کچه په هنر، ادبیاتو، تبلیغاتو او انمېشن کې انځور شوی دی.
د نوم ریښه
د «چیتا» سیمه ئیز نوم د هندوستاني اردو له چیتا او هندي चीता (ćītā) څخه اخیستل شوی. دغه نوم په خپل نوبت سره له سانسکرېت چیتاریا (चित्रय) څخه اخیستل شوی چې په سانسکرېت کې یې معنی «تنوع» «ارایش شوی» یا «نقاشي شوی» ده. په تېرو مهالونو کې چیتا د «ښکاري پړانګ» په نامه یادېده ځکه چې کېدلای شو هغه رام شي او د بزکشۍ په څېر لوبو کې به ترې ګټنه کېدله. د هغو جنسیتي Acinonyx نوم په ډیر احتمال سره د دوه یوناني کلمو؛ ἁκινητος (akinitos) چې معنی یې «بې حرکته» او «بې احساسه» ده او همدارنګه له ὄνυξ (onyx) کلمې اخیستل شوی چې د «نوک» یا «سوم» په معنی دی. د دغو دقیقه ژباړه «بې حرکته نوکان یا پنجې» ده چې د چیتا پړانګانو د پنچو د راغونډولو محدودې وړتیا ته اشاره لري.
طبقه بندي
په ۱۷۷۷ زکال کې یوهان کریسټین ډانیل فون شربر، چیتا پړانګ د خپل پوست پر بنسټ د کیپ آف ګوډ هوپ شبه جزیرې ته اړوند ژوی وباله او هغو ته یې د فیلیس جوباتوس (Felis jubatus) علمي نوم ورکړ. جاشوا بروکس په ۱۸۲۸ زکال کې دغه ژوي ته د اسینونیکس (Acinonyx) جنسیتي علمي نوم وټاکه. په ۱۹۱۷ زکال کې ریجنالډ انس پوکوک چیتا پړانګان د ژوو په Acinonychinae فرعي کورنۍ کې له دې امله شامل کړل چې له تازي سره یې پام وړ مورفولوژیکي ورته والی او د پشکو له کورنۍ څخه یې پام وړ انحراف درلود؛ له دې څخه په وروسته طبقه بندیو کې پړانګان د فقاریه تي لرونکو ژوو د پشکو په کورنۍ کې شامل وګڼل شول.
په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې د چیتا پړانګانو ګڼ شمېر نمونې توضېح شوې؛ چې یو شمېر له هغو څخه په فرعي نوعو کې شامل ګڼل کېدل. د بېلګې په توګه د سویلي افریقا ډول یې «پشمي پړانګ» بلل کېږي چې دغه نوم ورباندې د پریمانه ویښتانو د شتون له امله اېښودل شوی – دغه ډول پړانګان د فیلیپ سکلتر له خوا په ۱۸۷۷ زکال کې د نوې نوعې (Felis lanea) په ډله کې شامل وبلل شول، خو دغه طبقه بندي تر ډېره د بحثونو لامل وګرځېده. ورته مهال د پړانګانو او تازیانو په نوم اېښودو (Panthera pardus) کې پام وړ ګډوډي شتون لري له همدې امله ډېری لیکوالان د دوی نومونه د یو بل لپاره په غلطه بڼه کاروي. یو شمېر نور بیا «ښکار کوونکي تازیان» د یوې جلا نوعې په توګه په پام کې نیسي او یا یې هم له پړانګانو سره برابر بولي.
پاچا چیتا پړانګ
پاچا چیتا پړانګ د کریمي رنګه پړانګ هغه نادره ډول دی چې په ځان کې لوی تور خالونه او همدارنګه د ملا د تیر پر سر له غاړې څخه تر لکۍ پورې درې تورې پلنې کرښې لرې. د زیمبابوې په مانیکالنډ ایالت کې دغه ډول پړانګ د نوسيفیسي (nsuifisi) په نوم پېژندل کېږي او انګېرل کېږي چې د تازي او پړانګ دوه رګه نسل دی. په ۱۹۲۶ زکال کې جګړن اې کوپر د چیتا پړانګ په څېر هغه ژوي اړوند ولیکل چې معاصر هراره ښار ته یې نږدې ویشتی و، دغه پړانګ د واورین پړانګ په څېر تور خالونه لرل او سربېره پر هغو یې تورې لیکې هم لرلې. هغه څرګنده کړه چې دا کېدای شي د تازي او پړانګ ګډ نسل وي. د دغه ډول نورو پړانګانو له مشاهدې څخه څرګنده شوه چې هغوی د چیتا پړانګانو په څېر نه راغونډېدونکې پنجې لري.
په ۱۹۲۷ زکال کې پوکوک دغه ډول پړانګان د پاچا پړانګانو (Acinonyx rex) په نامه د نوې نوعې په توګه توصیف کړل. ورته مهال نوموړی له خپلې دغې ادعا له دې امله لاس پر سر شو چې ورته یې ملاتړیز لامل وه نه موند. آبل چپمن دغه ډول پړانګان د معمولي خالداره چیتا پړانګانو په توګه وګڼل. له ۱۹۲۷ زکال را وروسته د زیمبابوې، بوتسوانا او شمالي ترانسوال په طبیعت کې د پاچا پړانګ د لیدو پنځه راپورونه ورکړل شول؛ د هغو له یوه څخه په ۱۹۷۵ زکال کې انځور هم واخیستل شو.
په ۱۹۸۱ زکال کې د سویلي افریقا په ډي ویلټ چیتا او ویلډ لایف مرکز (De Wildt Cheetah and Wildlife Centre) کې دوه ښځینه چیتا پړانګانې د ترانسوال له یوه وحشي چیتا پړانګ سره یوځای کړای شوې او هرې یوې یو پاچا چیتا پړانګ وزیږاوه. له دې وروسته نور پاچا پړانګان هم وزیږېدل. په ۲۰۱۲ زکال کې د هغوی په پوست کې دغه ژنیټیکي بدلون د انتخابي لېږدونکي امینوپپټیډاز (تکپیپ) له امله وبلل شول، هماغه ژن چې په تابي پشکو کې د کلاسیک خال لرونکي ډول پر ځای د لیکو لرونکي پوست لامل ګرځي. دغه بدلون د یو مغلوب الل د پیاوړتیا له امله دی. له دې امله که چېرې دوه جفت کېدونکي چیتا پړانګان د جهش موندلي هتروزایګوټ الل لېږدونکي وي، دا تمه ترې کېږي چې د هغو د بچیانو یو پر څلورمه برخه به پاچا پړانګان وي.
رياض المحبت
رياض المحبت د نواب محبت خان لخوا ليکل شوی سيند دی چې په ۱۸۰۵ ز. کال کې کښل شوی او ۷۰۰ مخونه لري. پدې سيند کې د پښتو ژبې اهم لغتونه، د افعالو گردانونه او گرامر په مفصله توگه ليکل شوی.
وېشنيزه:پښتو سيندونه
ملا اصغر
ملا اصغر د اخوند دروېزه ورور و، په پښتو ژبه يې شعرونه هم ليکل او د مخزن په آخر کې راغلی دی. آخوند دروېزه له قوله يوه ورځ يې د روښان د يوه خليفه سره بحث و، د بحث په منځ کې يې د پښتو يو بيت ووايه چې د عالمانو بده پکې وه په دې وخت کې زما ورور ملا اصغر د هغه په ځواب کې څه بيتونه ووييل:
پیام انور مجله
«پیام انور» دا منسوبه ده د لوړ او عظیم سید نامې سره چې له نن نه قابو درې سوه کاله وړاندې د تیرا په علاقه کښې يې خپل دیني خدمتونه ترسره کړي دي، میان سید میر انور شاه بزرګوار
= اداریه = ټولې ستاینې، حمدونه او ثناګانې هغه الله لره دي چې دعالمینو رب دی او ډېر درود او سلام وي د هغه په قدرمن رسول حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه اله، او درود او سلام وي د هغه په پاک آل باندې چې د له مخې یې دا نړۍ ودانه ده.
قدرمنو لوستونکو ستاسو په لاس کښې چې کومه مجله ده «پیام انور» دا منسوبه ده د لوړ او عظیم سید نامې سره چې له نن نه قابو درې سوه کاله وړاندې د تیرا په علاقه کښې يې خپل دیني خدمتونه ترسره کړي دي، میان سید میر انور شاه بزرګوار هغه هستي ده چې نه یواځې د تیرا په سیمه کښې بلکې شاو خوا ټولې سیمې لکه کرمه بنګښ وغیره د هغوي د علم او فضل له چینې خړوب شوي دي، نن که مونږ په دغه علاقو کښې د دین نښې نښانې او وینو نو دا د هغه بزرګوار او د هغه غوندې د نورو عالمانو او مجاهدانو د کوششونو نتیجه ده، سید میر انور بزرګوار نه یواځې یو عالم و بلکې یو عارف، مجاهد او ښه ادیب شاعر او لیکوال هم و، چې له بده مرغه د هغوي آثار او کتابونه له خلکو پټ پاتی شوي دي د تاریخ مطابق د هغوي ځینې آثار په جنګونو کښې له منځه تلي دي او ځینې یې تالا شوي دي، مونږ هغه کسانو ته چې دا کتابونه ورسره وي سوال کوو چې دا کتابونه په څه طریقې سره مونږ ته راوسوي چې خلکو ته يې ورسوو. دلته د دې خبرې ځای دی چې شکر الحمد لله مونږ ته الله تعالی دا توفیق راکړ چې د هغوي موجود آثار، دیني تعلمات او د پښتو ادبیات یو ځل بیا ژوندي کړو او د دې مجلې په وسیله يې خلکو ته ورسوو.
په دې مجله کښې تاسو ته د هغه بزرګوار له آثارو پرته اسلامی معلومات، تاریخ، د امامانو ژوند لیک، او د پښتو ادبي کارونه هم په لاس درځي.
څرګنده ده چې دا ټولې چارې سر ته رسول یواځې زمونږ کار نه دی بلکې په دې لړ کښې ستاسو مرستو، مشورو، مقالو او پوهو ته محتاج یو. هېله ده چې په دې نیک کار کښې به مونږ سره مرسته وکړئ.
دغه ځای کښې مناسب ګڼم چې له ټولو هغه ملګرو مننه وکړم چې د کومو کسانو په لاس او کوششونو سره دا مجله شورو شوه. په ځانګړې توګه د  علامه ګلبهار علی حسنین چې د هغوي د هڅو نتیجه ده چې نن مونږ تاسو سره مخاطب و. انشا لله دا کار به ستاسو په مرسته دوام ولري او هر څو میاشتې پس به یوه مجله ستاسو لاس ته دررسي چې هیله ده تاسو ته به ګټه درکړي او د فایدې وړ به وګرځي.
په اخر کښې لازم ګڼل چې مننه وکړم د ټولو هغه کسانو چې مونږ سره يې په دې کار کښې برخه اخستی ده په بیله توګه د مجلی له علمي او مالي ډلې چې انشا الله په راتلونکي وخت به هم مونږ سره همدغه شان ولاړ وي.
تاسو خپل وړاندیزونه، مقالې، شعرونه او هر ډول دیني لیکنې مونږ سره شریکولی شئ چې له پلټنې وروسته به په دې مجله کښې چاپ کیږي. له ټولو لوستونکو ډېره مننه کوم.
= علمي ډله: = 1.               عبدالله خان
2.               مولانا سید مشرب حسین
4.               محمد یاسر
5.               نجم الحسن محمدی
6.               سید جاوید حسین
7.               مولانا فیاض علی
= ډیزاینیګ: = حسن خانخیل
د چاپ مرستیال:
= مرستيالان: = 1.      سہیل سید ولد کمال سید میان،
2.      سید عامر سید ولد وصی سید،
3.      سیدفخر عباس میاں ولد سید فضل عباس میاں،
4.      محمودالحسن ولد ملک احمد جان،
5.      ابرار حسین ولد شهید یوسف حسین
6.      محمد میثم
زمونږ د تلفن او وټس اپ شمېره: 00989354058930
سرپرست اعلی: 00989374633321
د مړي احکام
احتضار (مخ پر قبله ايښوونه):
احتضار د مړي مخ پر قبله ايښوونه ده؛خو پدې كې مذهبونه يوه خوله ندي.اماميانو او شافعيانو ويلي دي: مړى بايد ستوني ستاغ (شا پر ځمكه) پرې اېستل شى او دواړه خپړې يې داسى وي،چې كه كېښول شي، قبلې ته سمې شي.
مالكيانو،حنبليانو اوحنفيانو ويلي دي: مړې دې پر ښي اړخ واچول شي، چې مخ يې قبلې ته وي. لكه د ښخېدو پر وخت.
لكه د مخ پر قبله كولو په معنا كې چې اختلاف دى، دغسې يې په وجوب كې هم اختلاف دى. څلورګونو مذهبونو او يو شمېر اماميانو ويلي دي: مخ پر قبله كول مستحب دي،نه واجب. زياتره اماميان غسل كفن او ښخول كفايي واجب بولي.د اماميانو په مصباح الفقيه كې راغلي دي،چې د مخ پر قبله كولو په وجوب كې بالغ او نابالغ دواړه راځي. بايد وپوهېږو، چې د مړي د احكامو له واجباتو هر يو كفايي واجب دى،چې كه يو يې تر سره كړى، پر نورو حساب دى؛خو كه پريښوول شى، ټول پړه او پوښتل كېږي.(1)
د مړى د غسل په باب څو مسالې دي:
== ټولو مذهبونو منلې ده،چې كه څوك له كافرو سره په جګړه (جهاد) كى ووژل شي، شهيد دىاو نۀ لمبول كېږي (2) او پردې هم يوه خوله دي،چې د نامسلمان غسل روا ندى. البته شافعيان يې جايز ګڼي. همداراز تر څلورو مياشتو كم زيان شوى (سقط شوى) ماشوم نۀ لمبول كېږي؛خو كه څلور مياشتنى شوى وي؛ نو پكې اختلاف دى.حنبليان او اماميان يې غسل واجب بولي.حنفيانو ويلي دي: كه ماشوم ژوندى وزېږي او بيا مړ شي، يا پر څلورو غړيو (سالم) روغ وزېږي؛خو مړ،غسل دې وركړ شي. == مالكيانو ويلي دى: د زيان شوي نوزېږي غسل واجب ندى؛خو هله،چې ژوندى پاتې كېدونكى نۀ وي او كوم تجربه كار څوك ووايي، چې ژوندى پاتى كېداى شي.
شافعيانو ويلي دي: كه نوزېږى شپږ مياشتنى وي،غسل وركول كېږى؛خو كه تر شپږو مياشتو كم وي او بشپړ زېږېدلى وى،غسل وركول كېږي؛خو كه نيمګړى هم وي او باور وي، چې احساس لري؛ نو غسل وركول كېږي.
مساله: كه د مړي د بدن يوه برخه د ناروغتيا، سوي، د ځناور د خوراك يا داسې نورو له امله نيمګړې شى، ايا د پاتې بدن غسل واجب دى، كه څنګه؟
حنفيانو ويلي دي:غسل واجب ندى؛خو كه د بدن زياته يا نيمه برخه او يا د مړى سر پاتې وي؛ نو بيا وركول كېږي.
مالكيانو ويلي دي: كه د بدن دوه درېمې (3/2) وموندل شي،غسل واجب دى.
حنبليانو او شافعيانو ويلي دي: كه د مړي يوه برخه هم وي،غسل واجب دى.
اماميانو ويلي دي: كه د مړى يوه ټوټه چى زړه او سينه پكې وي، وموندل شي،حكم يې غسل كفن او لمانځه ته د پوره مړي دى. سينه يا يې يوه برخه ورسره وي،كه نه؛ خوكه هډوكي پكې وي،غسل دې وركړ شي او په يوه ټوكر كې دې تر نغښتلو وروسته ښخ شى؛خو كه بې هډوكي و؛ نو په ټوكر كې دې تر نغاړلو وروسته بې غسله ښخ شي.
لمبوونكي او لمبېدونكي ته واجب دي،چې نر دې نر او ښځه دې ښځه ولمبوي.
اماميانو، شافعيانو، مالكيانو او حنبليانو د ښځې او خاوند يو بل لمبول جايز ګڼلي دي.