cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ميري ډي ګورني
د ښځو د زده کړې په اړه اندونه
د ښځو د زده کړې د حقوقو لپاره د ګورني استدلال په مذهبي بنسټونو ولاړ و. ګورني رومي کاتوليکه وه او په فرانسوي مذهبي شخړو کې د پروټسټان خوځښت مخالفه بلل کېده. هغې په دوه رسالو کې د ښځو د تعلیم وکالت وکړ چې هغه دوه ليکنې دا دي: « Égalité des Hommes et des Femmes» (د سړيو او ښځو برابري)، کومه چې په ۱۶۲۲ز کال کې خپره شوې وه او « Grief des Dames» (د ښځو شکایتونه) کومه چې په ۱۶۲۶ز کال کې خپره شوې وه. هغې دليل وړاندې کاوه چې نارينه او ښځې برابرې دي، ځکه چې «د سړيو او ښځو د ښکلا خوښونې ذوق يو شان دی، ځکه چې خدای  دوی دواړو ته يوشان خلقت او درناوی ورکړی دی». "«لوستونکيه! تاته دې مبارک وي، که چېرې ته تر هغه جنس پورې اړه نه لرې،د چا لپاره چې ټولې ښېګڼې حرامې دي»."د «نارينه او ښځو په برابرۍ» کې ګورني خپل استدلال د «کرسټين ډي بيزاان» په څېر جوړ کړ او د ښځو د زده کړې وړتيا څرګندولو لپاره يې د تېر وخت د سترو مېرمنو د پېژنديال له جوړولو پيل وکړ. هغې د ښځو او سړيو پر برابرۍ ټينګار کولو سره، په يو جنس د بل جنس د پياوړتيا به اړوند له بحث څخه ډډه وکړه. خو نوموړې به دې تصور بريدونه وکړل چې سترې ښځې يواځې له سترو نارينه ووسره ورته والی لري. هغې استدلال کاوه چې دا د حيرانتيا خبره نه ده چې ښځې ناقابلې، جاهلې او يوازې خپلو بدنونو ته پاملرنه کوونکې بلل شوي دي او دا ځکه چې ښځې ډېره کمه زده کړه تر لاسه کوي. ګورني استدلال کاوه که چېرې ښځو ته د نارينه وو په څېر موکې، امتيازات او زده کړه ورکړل شي، دوی کولای شي د نارينه وو په څېر لاسته راوړنې ولري. د «د ښځو شکايتونه» کې ګورني شکايت کړی  چې ښځې خپله شتمني نه لري، خپلواکۍ څخه ګټه نه شي اخستلای، يا عامو دفترونو ته لاسرسی نه لري. هغې ويلي چې باسواده ښځو حق درلود چې غږ يې واورېدل شي، کټ مټ هغه شان چې د نارينه وو اورېدل کېږي. د رينه ديکات په څېر هغې دماغ له بدن څخه جلا کړل او استدلال يې وکړ چې ښځې د سړيو په څېر وړتيا لري.
فبروري
فبروري (په لاتیني کې: Februārius mēnsis ) د گریگوري کلیز دویمه میاشت ده، چې ۲۹/۲۸ ورځې لري. فبروري د لرغوني روم د کال دولسمه میاشت گڼل کېده، چې د سیزار له سمونونو نه مخکې پيل کېده. دا مياشت د ځمکې په سویلي نیمه کره کې د دوبي او په شمالي نیمه کره کې د ژمي د میاشتې په نامه یادېږي.
اخځونه
وېشنيزه:گریگوري کلیز
صليبي جگړې
صلیبي اورپکي ( Crusaders ) یا عيسوي جنگسارلارانو چې په منځنۍ پېړۍ کې په 1095 زېږيزکال لومړنۍ عقيدوي غير اخلاقي جگړه د فلسطين او منځيني ختيځ د مسلمانانو پر ضد پیل کړه. دغه اروپايي عيسوي اورپکي د عيسوي ملايانو د دستور په مطابق له اروپا څخه راوپارېدل او په فلسطین کې د مسلمانانو په ضد د صليب د ساتلو په موخه نهه جگړې پرله پسې وکړې. د انجیل په روایت په فلسطین کې د عیسی ( علیه السلام ) قبر پروت دی او د دې لپاره عيسوي ملايان او کاتولیک ډلې مشرانو غوښتل چې د فلسطین پلازمېنه بیت الحم چې اروپا کې ورته جيورسيلم وايي ونیسي. عيسوي ملا اوربن (پاپ اوربن) هم غوښتل په فلسطین کې د سپېڅلي هېواد تر نوم لاندې په منځيني ختيځ کې عيسايي مستعمره رامنځته کړي.
فلسطین
په ۱۰۹۶ زېږيز کال لوی صليبي پوځ فلسطین ته ورسیده او په فلسطین کې يې په القدس کې پاچایي جوړه کړه. صلیبي اورپکو پوځيانو د مصر ، سوريې او لبنان شاوخوا سيمو باندې بريدونه وکړل. په دې وخت کې مصر د فاطمي دولت په لاس کې ؤ. خو فاطمي دولت مشرانو ونشوای کولای د صلیبي پوځيانو مخه ونيسي. په ۱۱۲۷ کال کې په سوریا او عراق کې د پاچا نورالدین لخوا قوی دولت تاسیس شو. پاچا نورالدین غوښتل د القدس پاچایی ته ماته ورکړی او مصر د عباس د خلافت لاس ته ور کړی. پاچا نورالدین یو قوماندان چې نوم یی صلاح الدین وو مصر ته ولیږل. صلاح الدین په مصر کې وزیر شو. په ۱۱۷۲ کال کی فاطمی دولت د صلاح الدین د دسیسو په مرسته خراب شو او صلاح الدین د مصر پاچا شو او مصر د عباس د خلافت لاس ته راوړ. د پاچا نورالدین تر وفات وروسته په ۱۱۷۴ کال کې صلاح الدین د نورالدین زوی مړ کړ.
جگړه
په ۱۱۸۲ کال کې د صلیب مشر رینالد چاتیلون د عرب په تجارتی کاروانونو برید وکړ. په برید کې ټول سودگران وژل شول. ریتالد چاتیلون تر دغه برید وروسته په سره سمندر کې د عربانو پر تجارتی پیړیو برید وکړ او د مدینې په ښار کې یی بندرونه خراب کړل. تر دغه بریدونو وروسته صلاح الدین په قهر شو. په ۱۱۸۷ کال کې صلاح الدین لوی اردو راټول کړ او د القدس پر پاچایی برید وکړ. د صلاح الدین اردو د صلیب اردو ته ماته ورکړه او د القدس ښار د عباس خلیفې لاس ته راوړ. د القدس تر ونیولو وروسته ټول ښار د سرو گلونو د اوبو په مرسته پاک شو.
دریمه صلیبی جگړه
په ۱۱۸۹ کال کې د انگریز پاچا ریچرد ۱ د صلیب قوماندان شو. د انگریز پاچا غوښتل القدس ونیسی. مگر تر دری کلو وروسته ریچرد ۱ مجبور شول صلاح الدین سره سوله وکړی
غلام حيدر حميدي
غلام حيدر حميدي (په انگرېزي: Ghulam Haidar Hamidi) د کندهار ښاروال و، چې د غويي په ٤مه، ١٣٩٠ (د ٢٠١١ز کال د جولاى په ٢٦مه) په کندهار کې د يوه ځانمرگي بريد له کبله ووژل شو.
مخينه
غلام حيدر حميدي د غلام سرور خان حميدي زوى او له نن څخه ٦٥ کاله وړاندې يې د کندهار ولايت د ارغنداو ولسوالۍ د کوهک په کلي کي دې نړۍ ته سترگي پرانيستې وې.
زده کړې
حميدي لومړنۍ زده کړې په خپل پلرني کلي کوهک کې کړي او ١٢ ټولگى يې د کندهار په ميرويس نيکه عالي لېسه کې په برياليتوب بشپړې کړې. هغه د لوړو زده کړو لپاره د هېواد پلازمېني ته تللى او په ښو درجو د کابل پوهنتون د ښوونې او روزنې پوهنځۍ  څخه فارغ شوى دى.
سرجينې
وېشنيزه:د ارغنداب خلگ وېشنيزه:افغان سياستپوهان
یاموسوکرو
یاموسوکرو په فرانسوي Yamoussoukro) په افریقا کې پروت د عاج ساحل پلازمینه ده.
لېمه (مجله)
لېمه يوه ادبي ، فرهگني درې مياشتنۍ پښتو مجله وه ، چې د ۱۳۷۵ او ۱۳۷۹ لمريزو (۱۹۹۶ - ۲۰۰۰) زېږدي کلونو ترمنځ له مسکوه خپرېدله.
مخينه
د لېمې ادبي فرهنگي درې مياشتنۍ مجلې بنسټ پر ۱۳۷۵ لمريز کال د روسيې په پلازمېنه مسکو کې د يو شمېر مېشتو افغان کډوالو فرهنگيانو عارف خزان ، محمد افضل ټکور ، عبدالمالک پيغام ، غلام محمد کامه وال او يوسف هېواد دوست له خوا کېښودل شو چې کتونکې ډله یې هم همدغه کسان ول. د مجلې لومړۍ گڼه د ۱۳۷۵ لمريز کال په لړم (۱۹۹۶ ز کال په نوامبر) کې له چاپه راووته. د مجلې پازوال چلوونکی نظيف الله تکل وو. د مجلې د درېيمې گڼې تر چاپ وروسته پازوال چلوونکی نظيف الله تکل له روسیې څخه د لوېديځو هېوادو په لور وکوچېد ، او ممتاز ارمان د مجلې پازوال چلوونکی شو. د مجلې د اتمې گڼې تر چاپ وروسته ارمان هم د لوېدیځو هېوادو په لور کډوال شو او د پازوالۍ چارې عارف خزان ته وسپارل شوې. دا هغه مهال وو چې د مجلې د کتونکې ډلې نږدې ټول غړي له روسیې څخه لوېديځو هېوادو ته کوچېدلي ول. د لېمې مجلې د پازوال چلوونکي نوم له اره سمبوليکه بڼه درلوده او د مجلې د چارو ډېر بوج د عارف خزان ، محمد طاهر کاڼي او د يو شمېر نورو قلمي همکارانو پر غاړه وو. د لېمې مجلې وروستنۍ يانې ۱۵ گڼه د ۱۳۷۹ لمريز کال د غبرگولي (۲۰۰۰ ز کال پر جون) له چاپه راووته او مجله د یو شمېر ستونزو لامله په ټپه ودرېده.
اخځونه
وېشنيزه:پښتو چاپي رسنۍ
کارلشتین کلا
کارلشتین کلا (په چېکي: Hrad Karlštejn) د گوتي سپک یوه مشهوره کلا ده چې د چېک په جمهوريت کې  د Beroun په ولسوالۍ کې پرته ده. نوموړي کلا د چېک ملي او ثقافتي یادگار هم دي.
تاريخ
کارلشتین کلا په ۱۳۴۸ کال کې د چېکي پاچا او رومي امپراطور کارل ۴ او لوی اسقف Arnošt z Pardubic په امر د امپراطوري او پاچايی مقدسو شایانو (لکه امپراطوري تاج او نور) د ساتنې له امله جوړه شوه. خو نوموړي کلا د پاچا کارل ۴ مهم آراموونکی مقر هم وه. د کارلشتين د جوړولو کارونه په ۱۳۴۸ کال کې پېل شول او په ۱۳۵۷ کال کې پای ته ورسېدل او داخلي سنگار یې ۱۳۶۵ کال کې پای ته ورسېده. په ۱۵ پېړۍ کې د مذهبي انقلاب په اوږدو کې کارلشتين کلا د هوسیټي سلار Zikmund Korybutovič لخوا محاصره شوه. تر انقلاب وروسته په دي کلا کې چېکي پاچايي تاج او دولتي سندونه ‌ذخیره شول. په ۱۶ پېړۍ کې کله چې Jáchym Novohradský z Kolovrat د کارلشتین کلا سرپرست شو نو د دي کلا بیا جوړول پېل شو. په ۱۶۱۹ کال کې کله چې دریش کلن جگړه پېل شوه نو طلايي تاج د دولتي مامورانو لخوا پراگ ته کډه شوه. په ۱۶۴۸ کال کې کارلشتين کلا د سويډني پوځ لخوا ونیول شوه. کله چې امپراېور فرانتس ۲ په ۱۸۱۲ کال کې کارلشتين کلا ملاقات وکړ نو د دي کلا د بیا جوړولو لپاره یې پيسې ورکړ.
معماري
کارلشتين کلا ډبرو جوړه شوی لویه کلا ده چې د چونې پر غر باندي پرته ده. نوموړی کلا د ۱۴ پېړۍ د گوتي معامري عالي مثال دي. کلا ته نژدی څنگل او د انگورو باغ پروت دی. نوموړي کلا د څو مهمو ودانیو څخه لکه د سرپرست د اوسیدو ځای، پاچایي ماڼۍ، مقدس ماریم برج او د اوبو برج جوړه شوي ده.
پاچایي مانۍ
پاچایي مانۍ د امپراطور کارل ۴ اوسېدونکي ځاي وو چې دوه منزله لري. په لومړنی منزل کې نوکرانو او عسکرانو ژوند کول په دویمه منزل کې پاچايي خوب کوټه، اورېدونكى سال او لوگزامبورگي سال پروت دي. په دي منزل کې پاچا ژوند کاوه او د سیاستدانو، کشيشانو او نورو اشرافانو سره مخامخ کېده.
مقدس ماريم برج
مقدس ماريم برج لکه پاچايي مانۍ غونډی دوه منزله هم لري او د پاچايي مانۍ سره د پل په مرسته تړل شوي دي. د دي برج په دویمه منزل کې مقدس مایم کلیسا پرته ده. ددی کلیسا دېوالونه د انجیل د نقاشیو لخوا سنگار شوي دي. نوموړي نقاشي احتمالا د یو مشهور آلماني رنگمال Mikuláš Wurmser لخوا جوړې شوې. په دی کلیسا کې کاترین عبادت ځای شته چې دېوالونه یې د ښایستو قیمتو ډبرو لخوا سنگار شوي ده. په لمړنۍ منزل کې د جواهرو کوټه پرته ده. په دي کوټه کې د پاچايي تاج یو کاپي پروت دي.
لوي برج
لوي برج د مقدس ماریم برج سره پل په مرسته تړل شوي دي. په دي برج کې مقدس صلیب عبادت ځاي پرته ده. په دي عبادت ځاي کې تر ۱۷ پېړۍ پورې چېکي پاچايي تاج ‌ذخيره شوي وه. د دي عبادت ځاي دېوالونه د قيمتي ډبرو لخوا سنگار شوي ده. د عبادت ځاي پام د لمړ، سپوږمۍ او ستوری لخوا چې د ونيزي ښيښو څخه جوړ شوي دي، سنگار شوي دي. نوموړي عبادت ځاي د طلايي پنجره لخوا په دوو برخو تقسیم شوي دي. د عبادتځاي پر دېوالونو باندي مذهبي تصويرونه دي چې د یو مشهور ایـټالي هنرمند Mistr Theodorik لخوا نقاشي شول.
درملگري
طب له ناروغ څخه د پالنې او د ناروغیو د تشخیص، وړاندوینې، مخنیوي، درملنې، د ټپونو یا ناروغيو تسکین او د روغتیا د غښتلتیا علم او عمل دی. په طب کې د روغتیا پالنې بېلابېلې طریقې شاملې دي چې د روغتیا د خوندیتوب او بیارغونې لپاره د ناروغیو د درملنې او مخنیوي لپاره رامنځته شوی. معاصر طب له حیاتي/بیومېډيکل علومو، طبي څېړنو، جنتیک او طبي تکنالوژۍ څخه د ناروغیو د تشخیص، درملنې او د ټپونو او ناروغیو د مخنیوي لپاره کار اخلي، چې معمولاً د درملو یا جراحۍ او همداراز د بېلابېلو درملنو لکه (external splints and traction) او اروايي درملنې، طبي وسایلو لکه بیولوژیکي او ایوني وړانګو لارې ترسره کېږي.
طب له تاریخ څخه مخکې دورو کې پلي شوی، چې په ډېری دورو کې یو هنر ګڼل شوی (د پوهې او هنر برخه) چې تر ډېره د ځايي کلتور له مذهبي او فلسفي بارونو سره په اړیکه کې و. د مثال په ډول، یو درمل جوړوونکي به له درملیزو بوټو څخه کار اخیست او د شفا لپاره به یې دعا کوله، یا به هم یو لرغوني ډاکتر یا فلیسوف د هېمورویزم (humorism) له تیوري سره سم د وینې‌بهولو/ bloodletting  (په سنتي طب کې له بدن څخه د مضرې وینې ایستل) په وروستیو پېړیو کې د مدرن علم له ظهور سره، طب تر ډېره د علم او هنر په یو ترکیب بدل شوی چې د طب تر چتر لاندې دواړه اساسي او تطبیقي علوم په کې شامل دي. د بخۍ لپاره د ګنډلو تخنیکونه هغه هنر دی چې په تمرین کولو سره زده شوی، دا چې د حجرې او مالیکول په سطحه په ګنډل کېدونکي نسج کې څه پېښږي دا پوهه له سانیس څخه اخیستل کېږي.
له ننني علم څخه مخکې د طب ډولونه د سنتي او عامیانه طب په توګه پېژندل کېږي، چې تر ډېره د علمي طب د نشتوالي په حالت کې کارول کېږي په دې اساس د ځای‌ناستي طب په نوم یاديږي. د طب له علم څخه بهر ځای‌ناستې درملنې چې خوندیتوب او اغیزمنتیا لري تېراېستنه نومول کېږي.
اصطلاحات/لغت پېژندنه
طب په امریکایي تلفظ مېډېسن (/ˈmɛdsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، په بریتانوي تلفظ مېډسن (/ˈmɛdɪsɪn/) دلته ((listen یې اورېدلی شئ، دناروغۍ د تشخیص، درملنې، وړاندوینې او مخنیوي پوها او تجربه ده. د طب کلمه له لاتیني کلیمې (medicus) څخه اخیستل شوې چې د ډاکتر په معنا ده.
کلینیکي تمرین
په پرمختللې نړۍ کې د شواهدو پر بنسټ طبابت په ټولیز ډول په کلینیکي تمرین کې نه کاریږي. د مثال په ډول د یوې سروې پر بنسټ چې په 2007 کال کې یې تېرو اثارو ته کتنه کړې وه, ښیي چې شاوخوا 49% لاس وهنې/ مداخلې د خپلو ګټو یا تاوانو د ملاتړ لپاره د کافي شواهدو له کمښت سره مخ دي. په مدرن کلینیکي تمرین کې ډاکتران او د دوی مرستیالان په خپله ناروغان د تشخیص, وړاندوینې, درملنې او له ناروغیو څخه د مخنیوي په موخه د کلینیکي تمرین د قضاوت له مخې ارزوي. د ډاکتر او ناروغ اړیکه معمولاً د ناروغ طبي دوسیې او طبې تاریخچې له معاینه کولو سره له یوې طبي مرکې او  فزیکي معاینې سره پیل کېږي. معمولاً له اساسي طبي وسایلو لکه ستاتېسکوپ (stethoscope) او د ژبې فشاروونکي (tongue depressor) څخه کار اخیستل کېږي. وروسته د علایمو/نښو لپاره مرکه او معاینه د نښانو/اعراضو لپاره کېږي، ډاکتر ښايي د ځینو ازمويښتونو لکه د وینې معایناتو، له ژوندي غړي څخه نمونه اخېستلو (biopsy) ته امر وکړي او یا هم طبي درمل او نورې درملنې تجویز کړي. بېلابېلې تشخصي طریقې د وړاندې شویو معلوماتو پر بنسټ د شرایطو په کنترول کولو کې مرسته کوي. د مقابلې په بهیر کې د ټولو اړوندو حقیقتونو په اړه د ناروغ  پوهاوی د اړیکې او باور د رامنځته کېدو اړینه برخه ده. وروسته طبي مقابله په یو طبي ریکارډ کې چې په ډېرۍ قضايي حوزو کې یو قانوني سند دی مستنديږي. څارل/تعقيب ښايي لنډ وي خو ورته عمومي پروسیجر له لارې څارل کېږي، متخصصین ورته پروسې څاري. د موضوع  پېچلتيا ته په پام سره درملنه ښايي یوازې څو شېبې یا څو اونۍ وخت ونیسي.
د روغتيايي مرکې او مقابلې اجزا په لاندې ډول دي:
فزیکي معاینه د لیدلو وړ او عیني طبي نښو له پلوه د ناروغ معاینه ده، د هغو علایمو خلاف چې ناروغ یې په خپله خوښه بیانوي او په لازمي ډول د لیدلو وړ نه دي. د روغتیايي خدماتو وړاندې کوونکی له ليدلو، اورېدلو، لمس کولو او ځينې وختونه له بویولو(لکه عفونت، یوریمیا، دیابیتي کیتواسیدوزس) څخه کار اخلي. څلورکړنې د فزیکي معاینې اساس دی:  پلټنه (inspection)، لمس (احساس)، ضربه وهل (د رېزونانس څانګړنو د تعین لپاره ضربه)، غوږ نیول (اورېدل)، په ټوله کې په همدې ترتیب اجرا کېږي خو غوږنیول له ضربې وهلو څخه مخکې او لمس د خېټې/نس د ارزونې لپاره کارول کېږي.
په احتمالي ډول تمرکز د علاقې وړ په هغه برخو دی چې په طبي تاریخچه کې په ګوته شوي او ښايي پورته نه وي یاد شوي ټول موارد په کې شامل نه وي.
سرچينې
وېشنيزه:روغتياپوهنه
اشرف خان هجری
اشرف خان هجري (زوکړه ۱۰۴۴ لېږديز سپوږميز کال (د ۱۶۳۵ زېږديز کال مارچ) - مړینه ۱۱۰۶ ) د افغانستان يو پښتو ژبی بااستعداده شاعر، د خوشحال خان خټک مشر زوی او زړور سرتېری وو.
مخينه
اشرف خان هجري پر ۱۰۴۴ لېږديز سپوږميز کال (د ۱۶۳۵ زېږديز کال مارچ) په پسرلي کې په اکوړه خټک کې د ستر او نابغه خوشال په کور کې وزېږېد. اشرف خان هجري د دوست محمد خان کامل مومند په قول د ۱۰۴۴ لېږديز سپوږميز (ل س) کال د روژې د مياشتې پر ۹ نېټه يا ۱۷ نېټه چې د ۱۶۳۵ زېږدي کال له مارچ مياشتې سره، چې د ۱۰۴۹ ل س کال چې د ۱۶۴۰ زېږدي کال له جنوري سره سمون خوري، زيږيدلي دی۔ له آره خو د خوشال بابا مشر زوی اکبر خان وو، خو لکه څنگه چې هغه په کوشنیوالي کې له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې، نو پر دې بنسټ د هغه د زامنو په شمېر کې اشرف خان هجري مشر زوی بلل کېږي.
مسکو
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" مسكو (ماسكو) د روسيې د فدراسيون پلازمېنه، د روسيې د مركزي فدرالي حوزې اداري او د ماسكو ولايت منځی دی. د وگړو د شمېر له پلوه د روسيې او اروپا تر ټولو لویې ښار دى. د ۲۰۰۹ز كال د جولاى د مياشتې د لومړۍ نېټې د شمارنو له مخې، په دغه ښار كې لس ميليونه پینځه لكه اووه ويشت زره وگړي ژوند كوي. ماسكو د نړۍ د لسو تر ټولو لويو ښارونو په کتار كې شامل دى. مسكو ښار د نړۍ له سیاحتي ښارونو گنل کېږي.
اشرف خان هجری
مخينه
اشرف خان هجري په شاعرۍ کې د خپل ستر پلار خوشال بابا د سبک پلوی دی. هغه هم ځان ته د شعر دیوان لري، چې ځنې برخې یې په گلشن روه کې چاپ شوې دي. هجری هم عشقي، وطني او اخلاقي اشعار لري. د خپل استعداد په لرلو سره یې د خپل پلار خدمت کاوه او د خپلې ملي ژبې او ادب خدمت يې کاوه. لنډه دا چې تر خوشال وروسته لوی شاعر گڼل کېږي، چې خپل پلار ته منسوب دى.
مسکو
موقیعت
مسکو د مسکوا رود پر غاړه چې د ختیځې اوروپایي صحرا سره په مرکزي روسیه کې څه باندې ۵۰۰ کیلو میټره پوری بهیږی؛ پروت دی. د مسکو ښار سور(بر) د لویدیځ څخه تر ختیڅ ۳۹،۷ کیلو میټره (۲۴،۷میله)، او اوږدوالی یې شمال څخه تر سوېله ۵۲،۷ کیلو میټره (۳۲،۱میله) دی.
اشرف خان هجری
مخينه
اشرف خان هجری د پښتو یو نوموړی شاعر وو. هجري د خپل پلار په شان د قلم او تورې خاوند وو چې هم یې د پښتنو د خپلمنځي او هم د مغولو پر خلاف د جنگونو په ډگرونو کې برخه اخیستې ده. هجري هم د خپل پلار خوشال خان په څېر د عمر په یوه دوران کې د مغولي دربار خدمت کړی دی، خو بیا یې د مغولو پر خلاف توره راایستلې او په دې لاره کی یې هر څه بایللي دي. هغه د خپل ژوند زیاتره برخه په ټولنيزو او سیاسي ډگرونو او کارندتياوو (فعالیتونو) کې تېره کړې ده. همدا لامل دی چې نږدې ټول شعرونه یې له ټولنيز چاپېریاله اغېرمن دي.
مسکو
اخځونه
وېشنيزه:د اروپا د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:روسيه
اشرف خان هجری
مخينه
د اشرف خان د شعرونو هغه برخه ډېره دردونکې ده چې هغه په زندان کې د هېواد په یاد ویلي دي. نوموړی په دې شعرونو کې د مغولو د وخت د زندان د شرایطو څخه چندانې گیله نه ده کړې، بلکې ټول درد یې د خپل هېواد او اشنایانو لیدل او د روه له سیمې څخه جلا کېدل دي. پر هجري باندې په زندان کی د سورڼي غږ ډېر بد لگېږي او داسې اندي (فکر کوي) چې دغه غږ د ده ټول غمونه ورته راژوندي کوي. سورڼی د هغه د غمونو داستان وایي او دی په لوی لاس ژړوي. اشرف خان داسې فکر کوي چې یا دا سورڼی هم له یارانو څخه بېل سوی دی او ورپسې ژاړي او یا د ده په حال خبر سوې او له ده سره ژاړي.
څنگه چې د اشرف خان هجري ژوند ټول په ناارامۍ، په جگړو، په زندان او پردېیسیو کې تېر شوی او د عمر په یوه مرحله کې یې، چې ښایي ډېره شاعري به یې هم په دغه وخت کی کړې وي، چندانې روغه ورځ نه ده لیدلې، نو ځکه يې شاعري هم زیاتره له درد او سوزه ډکه ده، چې پخپله دغه سوز او درد د اشرف خان شاعرۍ ته یوه ځانگړې او هممهال خوندوره بڼه ورکړې ده. هجري په عین وخت کې چې په زندان کې پروت دی او د یار هجر یې ژړوی، بیا هم غم ته سمه نه کوي او ځان غښتلی ورباندې بولي، ځکه چې یوه شپه مخکې یې خپل دلدار په خوب کې لیدلی او د ده په قول د غم بنیاد یې د بڼو په غشو غوڅ کړی دی.
اشرف خان هجري ۱۴ کاله د مغول پاچا اورنگ زېب په زندان کی تېر کړي او د هغې پردېسۍ په حال کې وفات شوی دی. د مغولو په زندان کې یې د سوز چیغي وهلې دي او دغه چیغې دي چې د هغه شاعرۍ ته یې سوز ورکړی دی؛ هغه سوز چې نه ښکاره کول یې پخپله د ده په وس هم نه دي. څوارلس کاله یې د خپلې مېنې په غرونو پسې ژړلي دي او د خپل پلرني ټاټوبي او محبوبې روه یادونه یې کړې ده. د هغه تش صورت د دکن په زندان کی دی او زړه یې تل د یار په یاد مشغول دی. په دغه حال کې هم امید له لاسه نه ورکوي او د وصال په یاد ځان او خپل شاعرانه خیالونه تازه کوي.
د اشرف خان هجري په دېوان کی له سره تر پایه د هجر څخه شکایت شوی او هر وخت د وصل شپه د حباب د عمر په څېر لنډه بولي. هغه د هجر په اور سوی دی، خو بیا هم دغه هجر خپل قسمت بولی. دا چې ولې د هجر څخه دومره شکایت کوي، یو لامل یې دا دی چی ده په واقعیت کې هم نږدې خپل ټول عمر د یار څخه جلا تېر کړی دی. د عمر ډېرې خوږې ورځې او شپې یې په زندان او جلاوطنۍ کې تېرې کړې دي او ټول عمر یې د وطن کاڼي بوټي ژړلي دي. په برنده ځوانۍ کۍ، چی اشرف خان به د خټکو د قام د مشرۍ او خانۍ د گټلو لپاره هڅې کولې او ځان به یې د خپل پلار خوشال خان وارث باله، د مغول پاچا اورنگزېب په زندان کی بندي شوی او ورپسې نږدې ټول پسرلی یې په دغه زندان کې تېر کړی دی. لکه تخلص یې چی هجري غوره کړی، د شعر منځپانگه (محتوی) یې هم ټول هجران دی او په دېوان کې یې نږدې تر بلې هرې کلمې د هجر او هجران وييونه ډېر لیدل کېږي.
هجری وایی:
ته گلرنگه څه محتاجه یې زېور ته
سعدي وایي:
به زیورها بیارایند مردم خوبرویان را تو سیمین تن چنان خوبی که زېور ها بیارایی
په داسې اکر کې چې په دې بیتونو کې اشرف خان د خپلې معشوقې په ځان زېور نه خوښوی، ځکه چې هغه بې زېوره ښایښته ده. د سعدي معشوقه بيا دومره ښایسته ده چې زېور په ښایسته کېږي او د سعدي دغه مبالغه ددې دواړو بیتونو مضمون ته توپیر وربخښي. د پښتو او پارسي ژبې زیاتره کلاسیک شعرونه د وصال، هجران، جمال، زېور، رقیب، ساقي او خرابات له کلمو څخه ډک دي. خو د دې مانا دا نه ده چې دغه شعرونه دې یو د بل ژباړه یا له یوه بله سيده اغېزمنتیا وگڼل شي. آره خبره دا ده چې ددې دواړو ژبو ادبیاتو په یوه کلتوري حوزه کې وده کړې، شاعران او د شاعرانو د چاپېریال خلک نږدې د یو راز ستونزو سره مخامخ دي، ځکه یې نو غبرگون (عکس العمل) هم یوه بل ته ورته دی.
له بلې خوا د اشرف خان هجري او سعدي په بیتونو کې دا خبره چې ښایسته سينگار او زېور ته اړتيا نه لری، او یا دا چې بدرنگه په زېور نه ښایسته کېږي، دومزه عام جاجونه (مفاهیم) دي چې د پښتو، پارسي، انگلیسي او نورو ژبو ادبیات او فوکلور ورڅه ډک دي، خو هیڅوک دا نه شي ویلای چې دا خبره یوازې د سعدي کشف او چې په هره ژبه کې په دې اړه هر څه ویل شوي نو هغوی به د سعدي څخه الهام اخیستی وی. اوس به د دې موضوع په ارتباط د اشرف خان هجري هغه شعر راواخلو چې د زېور او سیگار په باب یې لیکلی دی.
چی اوربل د مخ له پاسه لکه سپر کا - د سرو گلو یې خاصیت همه د لمر کا
د یاقوت مثل یې سکور نته اتش ده - سور بلاق دی څنگه جوړ لکه شرر کا
څمکلۍ یې ځکه سره د یار په وینو - چی خلش ته یې هر دان لکه نشتر کا
ابرووان یې جوړ لیندۍ باڼه یې غشی - پېرایه د حسن څوک توره خنجر کا
ژولیده زلفې چې خم کا په رخسارو - خرابۍ ته اجازت زڼي لښکر کا
تورې سترگې یې لا تورې په رنجو کړې - هر باڼه به د اشنا په وینو تر کا
نرمې نرمې قصې کا واړه فرېب دی - په بانه بانه دې زړه د سحر گهر کا
اور ارام یې وعاشق ته مهیا دی - د وصال خواږه بهشت هجر سقر کا
هر چه وکړه د هجري په زړه دلبرو - هغه تاخت په سره مغول کله خیبر کا
د جفا به هجري شا نه کا و یار ته - که لټ پټ یې تن په وینو کې احمر کا
اشرف خان هجري د ژوند ډېره برخه په کړاوونو کې تېره کړې ده؛ دغو کړاوونو او د زمانې ناخوالو دومره بدبین کړی دی چې بالاخره ټول انسانان دروغجن بولي. له هغه سره خپل ورور بهرام خان جفا وکړه او د هغه په وسیله د مغولو په زندان کې ولوېد. په داسې اکر کې چې په یوه جگړه کې بهرام خان د اشرف خان لاسته ورغلی وو خو هغه بیرته روغ رمټ خوشي کړی وو. له هغه سره خپلو تربرونو مېړانه ونه کړه او د هغه په مقابل کې یا د بهرام او یا د مغولو په پلوۍ ودرېدل. اشرف خان داسې فکر کوي چې ټول خلک د خپلو گټو تابع دي او چې مطلب یې پوره شي نو بیا دې نوم نه اخلي.
مړينه
د پښتو ژبې دغه کلاسیک او لوی شاعر اشرف خان هجري پر ۱۰۹۲ لېږديز سپوږميز کال د هند مغولي حکومت بندي کړ او ۱۴ کاله يې په زندان کې تېر کړل. هغه پر ۱۱۰۶ ل س کال په همدغه بنديخانه کې له خپل پلرني هېواده او کورنۍ لري وفات شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
د شعر بېلگې
غم ښادي د جهان باد گڼه یا گرد
په دا نه لري پروا آزاده مرد
آمد شد یې تر سبا هم گړندی دی
تجربه مې کړه د دهر گرم و سرد
هیڅ هوس د زمانې و خواته مه کړه
یو لقمه بېغمه نه لري د خورد
په څو رڼه نقش بېداد په یوه دم کا
د فلک دورونه طاس گڼه د نرد
چا چې ناز د زمانې په ډول وکړ
په خندان کې زخم ورکاندې پر درد
د بقا عمر یې زیات نه دی تر درد
هجری بد عمل تر شا مخ په صفا کړه
چی په ورځ د محشر نه سې گونه زرد
د اشرف خان هجري له نښيرونو څخه تر اوسه يوازې د هغه ديوان لاس ته راغلی چې لومړی ځل پر ۱۹۵۸ ز کال د همېش خليل په سريزه په پېښور کې چاپ شوی دی.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د اشرف خان هجري ديوان، د ۱۹۵۸ ز کال چاپ، بل يې د ۱۳۸۰ ل ل (۲۰۰۱ ز) کال پېښور چاپ.
اخځليک
۱- https://sporghay.com/index.php/biographies/item/661-ashraf-shah-hijri عبدالباري جهاني، د مشکو کاروان کتاب. ۲- https://www.academia.edu/12456327/%D8%AF_%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81_%D8%AE%D8%A7%D9%86_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D9%8A_%D8%AF_%D9%82%DB%90%D8%AF%D9%88%D8%A8%D9%86%D8%AF_%D9%85%D9%87%D9%85%D9%87_%D9%88%D8%AC%D9%87
۳- https://shahmbookco.com/product/%D8%AF%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AC%D8%B1%DB%8C/
۴- http://www.sabawoon.com/pukhtopoetry/index.php?page=ashrafKH
۵- http://www.h-obaidi.com/Asamai-Obaidi-18/AkbarKargar-PashtoAdab-2.htm
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
لقمان کلی
لقمان کلی د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ کې له ډیورنډ کرښې سره نږدې پروت بانفوذه کلی دي، ددي سيمي خلک ټولټال پښتانه دي. هغوی د تاریخ په اوږدو د خپلو حقونو څخه بی برخي سوي وو، خو په ۲۰۱۷ کال کي دا خلګ هم د جنرال رازق په مشرۍ د نورو افغانانو په رکم بیرته افغانستان ته وروپیژندل سول څو دافغان دولته یي د حقونو غوښتنه وکړل شي.
د سیمۍ پر سر د افغان او پاکستاني ځواکونو جګړه
پر دي خلکو د پاکستان د فوځ نظر هغه وخت ولګیدي کله چي هغوي د سودا (د کور سمان) رانیونه د پاکستان د چمن او کوټۍ ښارو څخه شروع کړه ځکه چی د کندهار ښار ددي ځاي څخه شاوخوا ۱۲۰ کیلومیتره لري او د چمن ښار شاوخوا ۱۸ کیلومیتره نو ځکه پاکستانی پوځیانو کله کله دا سیمه خپله ګڼل خو په ۲۰۱۷ کال کي په دي سیمه کې د پاکستان پرخلاف د جنرال عبدالرازق په مشري جګړه په دي خاطر پیل شوه چي پاکستاني ځواکونو غوښتل چي دا سیمه په خپله خاوره پوري ونښلوي، خو ددوي او افغان ځواکونو تر منځ جګړه ونښته چي په دي جګړه کې، پر ډیورنډ کرښه د چمن او سپین بولدک ترمنځ پرتو دوو کلیو لقمان او نظر کې د پاکستانیو او افغان ځواکونو ترمنځ په نښته کې ۱۵ کسان ووژل شول او ۶۷ تنه ژوبل شول. په چمن کې د ډیوې راډيو يو خبریال په خپل راپور کې د چارواکیو له خولې وايي د پاکستانیو او افغان ځواکونو ترمنځ په ډزو کې پاکستاني لوري ته ۱۲ تنه وژل شوي او ۴۲ نور ژوبل شوي دي. وړاندې پاکستانیو چارواکو ویلي وه د دوی څلور ملېشه سرتېري هم ژوبل دي.
دا هم ولولئ
د کندهار ولایت مطبوعاتي دفتر په وينا، سرحدي ځواکونو دي سيمه کې په ٢٠١٣ کال کي يو ځانوژونکی هدف ته له رسېدا وړاندې وواژه. د دغه ولایت مطبوعاتي دفتر ويلي وو چې، دغه ځانمرګی برید کوونکی د سې شنبې ماسپښین شاوخوا دوه بجې ووژل شو. او ويلي يې وو، چې ددې ځانمرګي سره له چاودېدونکو توکو ډکه کرولا يې هم وچوول شوه.
اسلامي امارت
د اکتوبر پر ۲۰مه کال ۲۰۲۱ باندې د افغانستان اسلامي امارت لوی درستیز قاري فصیح الدین هم په ځانګړي توګه د لقمان کلې څخه لیدنه وکړه، او په دې کلي کي د سوو شخړو کيسې يې هم واورېدې.
سرچینۍ
وېشنيزه:د کندهار ولايت کلي وېشنيزه:د کندهار ولايت ولسوالۍ وېشنيزه:کندهار
وېشنيزه:د ۲۰۱۷ پېښې وېشنيزه:د کندهار پېښې
کونارډ هوټل
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
پارت
پارت د ايران په شمال ختيځ کې د یوې سيمې نوم دی.
وېشنيزه:اشکانيان
اجمل پسرلی
مخينه
اجمل پسرلی د استاد محمد صديق پسرلي زوى، د کندوز ولايت په چهاردرې ولسوالۍ کې زېږېدلی دی. دا مهال د چک جمهوريت په پلازمېنه پراگ ښار کې ژوند کوي.
غلام جيلاني اعظمي
غلام جيلاني اعظمي د پښتو ټولنې يو غړی، افغان ليکوال او رسنوال و.
اجمل پسرلی
زده کړې
اجمل پسرلي تر اتم ټولگي د کندوز ولايت په تجربوي لېسه کې زده کړې کړې او بيا يې د کابل له غازي لېسې څخه د ١٢ ټولگي سند اخيستی دی. ښاغلي اجمل پسرلي د سعودي عربستان له سعود پوهنتون څخه په عربي ادبياتو کې د ماسټرۍ سند تر لاسه کړی دی.
ليکوالي
هغه له عربي ژبې ژباړې کړې دي او خپله يې هم گڼ شمېر لنډې کيسې کښلي دي.اجمل پسرلی اوس د چيک جمهوريت په پلازمېنه پراگ کې له ازادي راډيو سره کار کوي.
سرچينې
ليکوال ويبپاڼه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغان ليکوال
سان خوزه
سان خوزه په مرکزي امریکا کې پروت د کاستاریکا هیواد پلازمینه ده.
پښتو
پښتو ژبه د لرغونو آريایي ژبو څخه يوه خپلواکه ژبه ده چې د دغې ژبې په ځينو ګړدودونو کې يې پختو، پوختو بولي او په هندي کې يې (پټاني)، بولي. پښتو د افغانستان يوه ملي ژبه ده چې تر نورو ټولو ژبو ډېر ويونکي لري او له ١٩٣٦ ز کاله راهيسې د هېواد رسمي ژبه ده. خو د افغانستان د نامتو تاريخپوه محمد حسن کاکړ د يوې رسالې لخوا چې دېرش کاله پخوا په کابل کې لیکل شوې؛ تر دغه سرلیک (په افغانستان کې پښتو او هغې په اړه يو څو خبرې) لاندې يوې سکالو کې د پښتو رسمي مخينه او ملي ځای داسې څرگند شوی: د امير شېر علي خان د دويمې پاچايۍ په دوران کې (۱۸۶۸ـ ۱۸۸۰ زېږدي) پښتو د لومړي ځل لپاره د ملک رسمي او ملي ژبه اعلان شوه.
همدارنگه د پښتو ژبې په اړه د افغانستان يو بل نوموتي ژبپوهاند خلیل الله هاشميان په دې اند دی چې پښتو د پارسي ژبې په پرتله ډېره لرغونې ده او لرغونتيا یې د پښتو ژبې قبیلوي دودونو په اساس ده چې لرغونتيا یې ۲ مه مخزېږدي پېړیو څخه لا پخوانۍ ده. دا چې ژبې ولې پرمختگ نه دی کړی د همدې ژبې د ویونکیو سره د سیمې په کچه او نړېوالو سرزورو له خوا ټکرونه په کولتوري اړخونو کې ترسره شوي چې په علمي او فني اثارو يې هم په مختلفو پیرونو کې بریدونه شوي او لا روان دي. د مغلو په پېر ۱۴۹۴ زېږدي کې د (صراح) په نوم اثر چې په سوات او پېښور کې د خان کاجو راڼیزي لخوا لیکل شوی و؛ د وخت د زورواکانو لخوا له منځه تللی چې د پښتو ډېر پخوانی لرغونتوب په کې خوندي و.
مخينه او لرغونتوب
د ويدا اوستا مهابهارت او پهلوي او داسي نورو زړو کتابونو او برليکونو کې د پښتو ادب لرغونتيا تر ميلاده هم ډيره پخوانۍ ښکاري. د راجيت سيتارام پنډت په قول ميلنده پڼهو اصلي نسخه په زړه پښتو ليکل شوې ده، موړ کتاب چې د باختري يوناني پاچا ميلندر او بودايي حکيم ناگه سينه تر منځ علمي او مذهبي بحثونه او خبرې اترې دي، د بودايي مذهب يو لوۍ کتاب گڼل کيږي. له دې څخه دا پايله په لاس راځي چې تر ميلاده يونيم سل کاله وړاندې لا پښتو ادب ددې توان درلود چې کتابونه پر وليکل شي.
غبرگه ښیښه
غبرگه ښيښه دوې ښیښې په یوه څلورۍ بڼه تیر چې د وسپنې او یا المونیم څخه جوړ دی، د کیمیاوي نښلونکو توگونو په مرسته نښلول کېږي. د ښیښو په منځکې جوړ شوی تش ځای (تشځی)د غاز (ارگون) څځه ډکېږي.د غبرگې ښیښې د هوا (تودوخې) د لېږد وړتیا ډېره کوچنې او کورونو د تودوخې او له ساړه څخه په ښه توگه ساتي.
پښتو
مخينه او لرغونتوب
همدارنگه د هندوستان د راجستان ايالت په يو مندر کې موندل شوې شعري مجموعه چې په وينا گرۍ ليکدود کښل شوې، د روشن لال ملهوتره هندي ليکوال په حواله پښتو شعرونه هم لري. ( سر محقق زلمی هيوادمل، د پښتو ادبياتو تاريخ، لرغونۍ او منځنۍ دورې)
غبرگه ښیښه
وېشنيزه:ښيښه
پښتو
مخينه او لرغونتوب
دغه راز په زړه فارسي د هنی منشي د لوی داريوش پاچا چې د 886-522 مخزېږد د بېستون په ډبرليکونو کښل شوې او پوهاند حبيبي د څيړنې او ژباړنې له مخې د پښتنو د خلجي گړدود (لهجه) سره ډير لږ توپير لري
لنډه دا چې نه يم دروغجن، او تيری کونکی نه يم - او نه د بل تيری په ځان زغملی شم
د پښتو ژبې اغيز په نورو ژبو کې
څرنگه چې د پښتنو ټاټوبی د وريښمو لويې لارې سيمه ده، همدغه راز د فرهنگونو د ليږد راليږد لار هم ده، ددې خاورې اهميت او مقام د علامه اقبال د شعر له مخې، چې ټاکلی شو چې وايي:
خو څومره چې دغه خاوره په اسيا کې د زړه غوندې مهم رول لري دغه رنگ ددې هېواد د وگړو ژبه پښتو هم د سيمې په ادب کې ځانگړی ځای لري. د پوهاند رښتين صيب (پښتو څيړنې -223- په حواله په فارسۍ کې تقريباٌ څلور سوه نه زيات پښتو لغاتونه ځاۍ لري- لکه اوربند، اټکل ، اوچت، پټ، پلمه، تول، ټوټه، تکړه، ټال، چټک، دود، سيالي، گډوډ، لنډه، لمبه، واک او داسې نور.
تر مخزېږد وړاندې هر کله چې په هندي اريايانو کې طبقاتي توپير راغی چې ځينی د پرهمنانو چې په پښتو کې بريمنانو په بڼه راځي، اوس يي هم استعمال دود دی، ځينی د وليسه (تجارت کارو او خواري کښو) او ځينې لښکري خلکو دو اداري مشرانو په ډلو کې وويشل شول، چې دغه وروستۍ طبقه يي (کښ توري) وبلل. د کابل شاه په يو بيت کې( 160 ق م ) د کښه توري ذکر راغلی دی. د دوی په طبقاتي ژوندانه کې د پښتو کليمې ننوتل د پښتو ادب د ځانگړي مقام بيلگه گڼلی شو.
د مور خان قبيلې څخه چې کله د منځنۍ اسيا اريايانو قدرت ترلاسه کړ نو هغوۍ چې سو ډير (ناشولته) وبلل - چې دغه ويي (لغت) اوس هم په همدی مفهوم پښتو کې دود دی- دغه راز د پخواني بخدي نوم (اوسنی بلخ) چې د اريايانو لومړې ښار وو، د بکهت او پښت له کليمې سره د نزديوالي نښه ده -
په عجايب الهند او مروج الذهب کې يو عربي شوې کليمه هنرمن هم راغلې - دغه راز د ډم (نايي) کليمه هم له پښتو څخه هندي ننوتې ده- د پښتو د کوتوال کليمه ان له غزنوي پير نه وړاندې درې ادب ته ننوتې - د خسر بلخي دا شعر اوگورۍ
پښتو او پښتانه له کومې راغلي دي ؟
پښتو د پښتنو ژبه ده. پښتانه د افغانستان تر ټولو اوسيدونکو پخوانۍ ډېرۍ ( بومی اکثريت ) ژبتوکميزه ( اتنو لېنگويستيکي )وگړنۍ ډله ده پښتو او پښتانه له تاريخي _جغرافيايې پلوه په شمال ختيزو سيمو ( پامير، بلخ... ) اړه لري. د پښتنو نيکونه د سکه، ساکه، ساک ( کاس )، ساکانو او کاسيانو په نومونو يادېدل، او پښتو هم د ساکي ژبي نمسۍ زباده شوي ده. ساکان د اوېستاييانو، پارتيانو، ماديانو او پارسيانو تر څنگ پنځم آريا ني ټبر گڼل کېږي چي تر زيږد ( ميلاد ) پېړۍ پېړۍ له مخه يې له منځني ختيځ او کوکاسه ( قفقازه ) تر شمال لويديز چين، هند و کشميره سترې سترې اېمپراتورۍ را منځته کړې او د سکندر مقدوني په مشرۍ يې د يوناني يرغلگرو پر وړاندې د خپل اصلي ټاټوبي ( باکتريا، بلخ او آمو شا وخواسيمو ) دفاع کړې او راوروسته يې په گډه يونان _ باختري واکمنۍ کې برخه اخستې ده. ٢١٩٠ کاله پخوا يوه برخه ساکان له شماله، سوېل ته راوکوچيدل او د هېلمند ناوې کښتنۍ سيمه ( زرنج ) يې په خپل نامه ( ساکېستان ) ونوماوه چي راوروسته پر سيستان واوښت. په دويمه زېږدي ( ميلادي ) پېړۍ کي چي د ساکېستان ستر واکي ړنگه شوه، په شمال کې ساکي توکمو کوشانيانو د بلي سترواکۍ بنسټ کښېښود چي د هېواد پر شمال او سوېل سر بېره يې شمال لويديز هند او کشمير هم په خپله ولکه کې راوستل. پښتنو ساکانو په غور، هرات اود هېلمند و ارغنداب په ورشوو کې تر غوړې مرغې ( اراکوزيا يا اوسني ارغسان ) او کسې غره تر لمنو بېلا بېلې لويې او وړې سيمه واکۍ ( ملوک ا لطوايفۍ ) را منځته کړې او را وروسته تر سند وهند او کشميره خپاره شول.په دې توگه پښتو له هندي اريايې ژبو څخه اغېزمنه شوه او ډير څه يې ترې په خپله ځولۍ کې را واخېستل، په تېره غبرگژبيزوالی ( ټ، ډ، ړ، ڼ )، بې له دې چې يې له آرياني ( ايراني ) خپلوانو ژبو، په سر کې دهمټبرو پاميري ژبو او بيا له پارسي، کوردي، بلو څي... هغو سره تاريخي _ جغرافيايي تړاو له پوښتنې او خر خشې سره مخامخ شي.
د پښتو ژبې پېښلیک
پښتو د سترې هندو اروپايي ژبنۍ کورنۍ په اَريايي يا هندو اَرياني او بيا له 12-13 پاميري ژبو او اوسيتي سره د اَرياني خرانگې په شمال- ختيزه(باختري) څانگه او ورپسې په ساکه يا ساکي څانگوړې اړه لري او په دې ترځ کې د افغانستان ډېری- بومي ژبه گڼل شوې ده.
د پښتو ژبې پښويه
پښويه ديوې ژبې له بېلابېلوگړدودو يالهجو(dialects) څخه د را اېستلو يا استخراج کړو اصولو او قاعدو يوه يوازېنۍ ټولگه ده چې د ژبپوهانو له خوا د ژبپوهنې په رڼا کې کښل کېږي. پښويه په انگرېزي ژبه کې گرامر بلل کېږي. يو داسې گرامر، لکه يو دېموکراتيک اساسي قانون له اړوندو ويونکيو څخه رامنځته کېږي، خو تطبيق يې په هغو نه، بلکې په هماغو کښونکو (ژبپوهانو) او ښوونکو اړه لري چې پرخپلو يې د يوې- يوازېنۍ کره ليکلارې د راخپلونې او پر پرديو ته يې د ټوليزې ژبې د زده کړې لپاره پر کار اچوي،يا تطبيقوي.
لیکني معيار
پښتو لکه د نړۍ بله هره ژوندۍ ژبه پر دوو بنسټيزو جولو وېشنه مومي: گړنۍ(گفتاري) پښتو او ليکنۍ(نوشتاري) پښتو. داچې گړنۍ پښتو پر بېشمېرو ټبرنيو، سيمه ييزو او ټولنيزو گړدودونو وېشل کېږي، نو په کارده، موږ هم د نورو دوديالو ژبو غوندې يوه يوازېنۍ کره او گرامري ليکنۍ پښتو ولرو او په ټولو فرهنگي او علمي برخو کې يې وکاروو. په دې لړکې ټوليزې رسنۍ(mass media) هم راځي، که هغه چاپي دي، که برېښنايي او الکترونيکي، په بله وينا راديويي دي، که تلويزيوني يا انټرنېټي. د يو شمېر پښتو رسنوالو او خپرنوالو دا خبره بېځايه ده چې ډېر مينه وال او ان ليکلوستوال او زده کړوال يې په ادبي يا کره پښتو سم نه پوهېږي او په کارده، د همدوی عامه ساده او روانه پښتو وکاروو.
خو چې ترې وپوښتي، په کومه يوه((عامه ساده او روانه پښتو))، د کومې سيمې يا ټبر؟
نو په همدا ((يوه)) کې بند پاتې شي. ځکه يوه داسې پښتوعامه ساده او روانه پښتو مو هله درلودای شوه چې په پرتليز(نسبي) ډول د(( يوې يوازېنۍ گړنۍ پښتو)) درلودونکي وای،او دغه کار بيا هله شونی وو چې يو يوازېنی ((قوم))، ياهم تر هغه پورته يو ((ملت)) وای او پر بېشمېرو خېلونو او زييونو نه وای وېشلی!
داهم پر زباد(اثبات) رسېدلې، په هره پر مختللې ټولنه کې يوه- يوازېنۍ گړنۍ ژبه هله را منځته شوې چې وار له مخه ليکني يو والي ته رسيدلې.
مانا يې داچې ويونکيو يې دزده کړې، ليک لوست او ميډيا له لارې ړومبی يوه-يوازېنۍ ادبي،فرهنگي، علمي يا په يوه ټوليز نامه((کره ليکنۍ بڼه)) راخپله کړې او بيايې هله سره گړنۍ هغه هم يوه پرتليز يووالي ته رسېدلې ده.
هن، که له عامې ساده او روانې پښتو څخه دکوم ښاغلي يا اغلې موخه هغه فارسي ځپلې او اردو ځپلې پښتو وي چې نه د پښتو له عمومي گرامري قاعدې او قانون سره اړخ لگوي او نه دکوم گړدود استازي کوي، فارسي ځپلې پښتو، لکه:
تصميم نيول(پتېيل)، صورت نيول(ترسره کېدل)، په عمل راوړل(تر سره کول)، په لاره اچول(پيلول، لاس پورې کول)، څو، ترڅو ((چې))، د...څخه ملاتړ، هرکلی، دفاع، مخنيوی....
نو داخو پښتو نه ده او په هېڅ يوه گړدود کې يې څرک نه لگي. مانا يې دا شوه چې له ټوليز گرامر سره اړخ نه لگوي او گرامر لکه ديوه دېموکراتيک اساسي قانون په توگه له بېلابېلو پښتو گړدودونو څخه راچاڼېدلی او را وتلی او پر ټولو پښتنو يوشان تطبيقېږي.
لکه څنگه چې قانوني سرغړاوی د سياسي انارشېزم خواته ځي، همداسې. گرامري سرغړاوی ژبنی انارشېزم رامنځته کوي.
همداراز که نوموړي ښاغلي او اغلې(( ساده گي او رواني)) د پښتو درې گونې پانگې(ارکاييزمونو، ډايلکتېزمونو او نيو لوجېزمونو) پرځای د( فارسي، عربي، انگرېزي...) فارنېزمونو په کارونگ کې ويني، ځکه دوی او يو شمېر نور پوخمنگي (پاخه عمري) ور سره روږدي شوي دي، نو د نوي يا ځوان ((کمپيوټري)) پښت چې زياتره په کډوالۍ او جلاوطنۍ کې رازېږېدلي، رالوی شوي، په پرديو ژبو يې زده کړې کړي او بيايې ليکوالۍ او ژورنالېستۍ ته مخه شوې ده، له داسې فارسي او اردو ځپلې پښتو سره به څه وکړي چې لا تر څنگه يې له بېلابېلو کوربنو ژبو سره هم اړاو تړاو پيدا شوی دی!
په دې ډول هغه نور لس شل زره کملوستي او په ځانگړي ډول بې ليک لوسته ميليونه پرگنې څه وکړي، ايا له جوليز او مانيز(تلفظ او معنا) له پلوه هغوته ((افتخار)) تر((وياړ))، ((معضله)) تر((ستونزې،ربړې))، ((مقامات)) تر ((چارواکو))، ((ترورېست)) تر ((ترهگر))، ((دېکتاتور، ډېکټېټر)) تر ((زورواک))، ((خود کشه ديماکه)) تر((ځانمرگې چاودنه))؛ يا د نړيوالو متلو او گړنو په برخه کې د فارسي په پېښو، ((تفرقه واچوه، حکومت وکړه)) تر((بېل يې کړه،اېل يې کړه))، ((وخوره او مه مره)) تر((خوره او مه مره))... اسان اوساده او بياسهنوړ((قابلِ هضم)) دي؟
بلخوا، کاشکې زموږ همدغو څو ليکوالو او رسنوالو، فارنېزمونه هم په يوه بڼه کارولای، د بېلگې په توگه گردو ((ټولنپوهنې)) ته اجتماعيات، جامعه شناسي، سوسيولوژي، سوسيالوجي يا سوسيولوگي ويلای او ليکلای!
د دغې نومونپوهنې يا علمي ترمينالوجۍ په لړ کې له دود او موډه وتلې گرامري نومونې يا اصطلاحات، لکه: حروف(غږونه، فونيمونه)، ارتباطي حروف يا ادوات (سربلونه او وستربلونه، prepositions&postpositions)... هم درواخله!
داسې کسان نه يوازې خپله مورنۍ ژبه زيانمنوي، بلکې ورسره ورسره موضوع او منځپانگه هم ويجاړوي اوليدونکي او اورېدونکي له ورانپوهاوي سره مخامخوي، لکه تر فارسي اغېز لاندې:
ترافيکي قانون مراعت کړئ ترڅو له خطر سره مواجه نه شئ!(کره: ترافيکي قانون په پام کې ونيسئ چې له خطرسره مخ نه شئ!) د پښتو ژبې په غونډلو (جملو) کې ځینو ستونزو ته گوتنیونه ː د بېلگې په ډول ː  ناکره ـ زياتره پنځوس بنديان يې خوشې کړی شو ـ> (کره: تر پېځوسو زيات بنديان يې خوشې کړل)؛ تر اوردو ـ انگريزي اغېز لاندې: ناکره ـ د وزارت خارجه ترجمان قرارداد تسليم کړی شو.(کره: د بهرنيو چارو د وزارت وياند پرېکړه ليک ومانه) بدعنوانه بيروکرېټ نا اهله و گرځولې شو(کره:بدنام کارمند بې برخې کړ شو) او داسې نورې ستونزې.
په لاندينويو پاڼو کې د سمې او کره ليکنې يوه لنډه لارښوونه وړاندې کېږي
زړيزونه او نويزونه
يو وخت الوتکه نه وه. د الوتکې لپاره د کلمې د لرلو اړتيا هم نه وه. خو وروسته بيا الوتکه راغله. الوتکه پېلوټ چلوله. هغۀ ته هوايي ډگر پکار ووچې الوتکه راکوزه کړي، او په دې ډول د گڼو نويو مفهومونو لپاره د کلمو د لرلو ضرورت پېښ شو.
ځينو کسانو وويل چې له بل ځايه راغلې کلمې ولې پښتو کوو؟ پېلوټ ته به پېلوټ وايو، او که ډېر تصرف پکې کوو نو د خپلې ژبې له صوتي قواعدو سره سم به يې برابروو، نور نو د بلې کلمې جوړولو ته حاجت نه شته. هره کلمه چې په يوه ژبه کې راشي هغه د هغې ژبې مال دى.
خو ځينو نورو وويل چې اوس هغه پخوا زمانه نه ده چې کلتوري،فکري او تجارتي راکړه ورکړه ډېره محدوده وه او يو نيم پردى لغت که به راغى هغه به د ژبې په ژرنده کې داسې دل کېدۀ لکه له غنمو سره مشنگ.
په اوسنۍ زمانه کې د نورو ژبو د کلمو له سېلاب سره مخامخ يوو. که دا کلمې له يو مخه خپلوو نو دا څو ستونزې لرو:
١، ژبه مو بې خونده کېږي.
٢، د ژبې گرامري جوړښت مو مشکله کېږي. انگرېزان چې نېشن، نشنل اونشنليټي وايي، دا کار د خپلې ژبې د قواعدو په اساس کوي، خو که موږ دا کلمې کټ مټ را اخلو، معنا يې دا ده چې د خپلې ژبې په قواعدو کې مو لاس وواهۀ.
موږ تر دې دمخه هم د دې کلمو عربي معادل ( ملت، ملي،مليت) د عربي قواعدو مطابق زده کړي وو.
که يادې شوې انگليسي کورنۍ د هغو کورنۍ او خپل منځي روابطو ته له پامه پرته زده کوو نو دا کار مو په حافظې باندې فشار ډېروي او که کورنۍ ته يې په پام سره زده کوو نو په انگرېزي گرامر به هم ځان خبروو، چې په دواړو حالتونو کې د ژبې د پېچلتيا سبب گرځي.
٣، د لغت جوړولو پلويان داهم وايي چې که خپلې کلمې جوړې نه کړو نو يو کس به ټولنپوهنې ته علم الاجتماع وايي، بل به يې سوسيالوجي بولي او دريم به سوسيولوژي ليکي، چې دا کار په ژبه کې د انارشي او گډوډي سبب کېږي.
د دغو نظرونو مخالفه غاړه بيا په ځواب کې وايي :
٢، د نړۍ ځينې ژبې د پردو لغتونو د جذبولو ښه استعداد لري او پښتو په همدې ژبو کې شامله ده. موږ بايد د پښتو له دې امتيازه گټه واخلو.
يو دا چې ژبپوهان پخپله واحد نظر نه لري. بله نيوکه دا ده چې د لغت جوړول به د ژبپوه کار وي مگرپه هره علمي او فني اصطلاح يوازې هغه وخت ښۀ پوهېداى شو چې په اړونده علمي او فني ساحه کې يې مطالعه کړو.
د دې خبرې معنا دا ده چې د کلمې د جوړولو لپاره که ژبپوه ته اړتيا ده نو د کلمې د اړوند علم ماهر ته هم اړتيا ده او دغه راز هغو کسانو ته هم اړتيا ده چې کلمه د ښکلا او موسيقي له اړخه ښه تللى او ارزولى شي.
مثال: لږ تر لږه درې لسيزې کيږي چې په پښتو کې استثمار ته زبېښاک وايو. دا اوس منل شوې کلمه ده. خو که د دې کلمې جوړوونکى له دې کلمې سره اړوند علم يعنې سياسي اقتصاد سره بلد واى بيا به يې خامخا هغسې معادل ورته جوړاوۀ چې په دې علم کې معنا لري.
دغه راز د کلونياليزم کلمې ته چې له کالوني راوتلې ده، عربو د دې کلمې تاريخچې او اصلي مفهوم ته په پام سره د استعمار کلمه وضع کړه.
دغه رازاردو ژبو د استعمار اصلي او تاريخي معنا ته په پام سره نيوکلونياليزم ته نو ابادياتي نظام ووايه.
خو په پښتو کې چې چا ورته د ښکېلاک کلمه وضع کوله هغه له پښتو گرامر او مشتقاتو سره بلد وو مگر د دې کلمې له اصلې او علمي مفهوم سره نا اشنا وو ځکه يې داسې معادل ورته غوره کړى دى چې د پردي او نوي ځاى له ابادولو سره يې تعلق نه شته.
ايا په داسې يوې موضوع کې چې واحد او ټولمنلى نظر نه شته د يوې رسنۍ او يوې راډيو د ژورناليسټ دريځ بايد څه وي؟
ژورناليسټ نه ژبپوه دى او نه د بل علم ماهر دى. له بلې خوا د دۀ کار هم دا نه دى چې ژبه جوړه کړي.
که يو ليکوال په خپل کتاب کې خپل يا پردي نوي جوړ کړي لغتونه راوړي دا يې خپل کار دى، که د خلکو نه خوښېږي نو د دۀ کتاب به يې نه خوښېږي، د بل چا يې څۀ؟
خو يوه راډيو د ژورناليسټ شخصي مال نه دۍ، دى هلته مجبور دى چې د يوۀ ارگان د غوښتنو نماينده گي وکړي.
له بلې خوا په کتاب کې که نااشنا کلمې وي نو لوستونکى ورته د تم کېدو فرصت لري چې ځان ورباندې سم پوه کړي خو د راډيو سمعي يا غږييزه وسيله دا چانس اورېدونکي ته نه ورکوي.
راډيو ژورناليسټ د بلې هرې رسنۍ تر کارکوونکي ډېر مجبور دى چې په اسانه ژبه پسې وگرځي او نوى لغت که هر څو اسانه وي مگر په اولو ورځو کې اورېدونکو ته اسانه نه دى.
ځينې ژورناليستان همدا نظر لري. دغه علت دى چې ځينې راډيو گانې د نويو لغتونو د استعمال پلوۍ نه دي.
خو ځينې نور ژورناليستان بيا وايي چې که د نويو لغتونو په استعمال کې ډېر احتياط کوو نواورېدونکوته به د مطالبو په رسولو کې پاتې راشو.
په افغنستان کې پخوا د انتحاري حملو پېښې نه وې خو اوس چې شته نو بايد کلمه ورته ولرو.
که انتحاري حمله ورته وايو ډېرخلک يې په معنا نه پوهېږي او که يې خود کشي بولو معنا يې مبهمه پاتېږي.
د هغه چا چې ځانمرگى بريد کوي او د هغه چا تر منځ د مځکې او اسمان فرق دى چې اوبو ته يې ځان واچاوۀ او ويې ويل:
پرېږده چې خړ سېلاب مې يوسي په لامبوزن جانان به ډېره نازېدمه
په دې منځ کې چې هر چا د ځان مرگي کلمه وکاروله هغه وگټله ځکه خلک يې په اسانه پوى کړل.
دغه راز موږ په پښتو کې ترهه او گر لرو نو تر تروريست خو خلک په ترهه گر په اسانه پوهېږي چې کوم ډول جنايت کار ته اشاره کېږي.
راډيو ژورناليسټ له نويو کلمو بلکل منع کول بې گټې کار دى. نوي مفاهيم نوې کلمې غواړي.
خو بهتره دا ده چې د نويو کلمو په استعمال کې ځينې خبرې په پام کې وي چې د تيروتنې چانس کم شي:
يو، د نوې کلمې په استعمال کې له خپلو همکارانو سره مشوره پکار ده ځکه نوى شى کله کله ډېر غولوونکى هم وي.
دوه، ژبپوهان چې نوې کلمه وضع کوي دوى ځينې اصول لري. په دغو کې ډېر مهم يې دا دي:
الف: د نوې کلمې تلفظ بايد اسانه وي. يو وخت يوۀ ژبپوه د هوټل لپاره د مېلمستځي کلمه وضع کړه خو خلکو ځکه ونه منله چې کانسوننټ پکې ډېر دي، تلفظ يې اسانه نه دى. هغه کلمه چې تلفظ يې اسانه نه وي هغه بد رنگه کلمه ده او ژورناليسټ که په بدرنگه ژبه خبرې کوي طبعا د خبرو اثر يې کمېږي.
ب: د کلمو لنډوالى د هغو يو امتياز دى.( د بېلگې په توگه) به پښتو وي او( مثلا) به عربي وي خو هغه پښتو شپږ سېلابه کلمه ده او مثلا درې.
پ: نوې کلمه که سملاسي مطلب ورسوي دا يې بل امتياز دى. ترهه گر يا وړانديز يا ولسمشر که د اول ځل لپاره هم څوک اوري په مطلب يې پوهېږي خو غونډله د جملې په معنا دا کمال نه لري.
ج: له نوې کلمې بايد د هماغې کورنۍ نورې کلمې هم جوړې شي. له ولسمشره، ولسمشري جوړېږي او دا يې يو بل امتياز دى.
چ: نوې کلمه بايد التباس پېدا نه کړي، يعنې بله معنا ونه لري. ټاکنې نن سبا د انتخاباتو په معنا ډېره راځي خو ټاکنې مقرريو ته هم وايي. د چارواکي د کلمې د سملاسي منل کېدو يو علت دا وو چې د مسوول کلمې بله معنا (گناه گار او جواب ده) هم لرله، يعنې په هغې کې التباس وو او په چارواکي کې دا عيب نه شته.
درې: د نوې کلمې تر غوراوي اواستعمال دمخه بايد ژورناليسټ وگوري چې ايا د خلکو په ژبه کې خو د هغو لپاره تورى نه شته؟
مثلا د سهارنۍ لپاره په عامه پښتو کې سبانارى شته نو د سهارنۍ استعال ته اړتيا شته؟
ژوبڼ چې وو نو ځناوربڼ ولې وضع شو؟
دغه راز نس ناسته شته نو نس بهېدنه ولې جوړ کړو؟ او نرم شته نو انعطاف نه منونکى ولې وکاروو؟
څلور: هغه کلمه چې يوه بله پوچه کلمه رايادولى شي بهتره ده زړۀ ورته ښه نه کړو. مثلا د اساسي په معنا بنسټيزممکن يوه سپکه کلمه هم راتداعي کړي او دا يې يو عيب دى.
د رسنۍ او په تېره بيا د سمعي رسنۍ کارکوونکى بايد د نويو لغتونو په اړه دغه دوه اصله په نظر کې ولري:
دوه، دمعنا دقت: چې معنا يې مبهمه نه وي. د ځان مرگي کلمې ته ځکه ضرورت وو چې دغه کار نه د نورو جرمونو غوندې دى او نه د نورو خودکشيو غوندې چې يوازې روحي ناروغي وي.
اسانوالى او دقت کله کله د يو بل مخالف نقش لوبوي. زېړى عام فهمه کلمه ده خود طب په لحاظ ممکن دقيقه نه وي. په داسې مواردو کې بيا بهتره ده چې دقت تر اسانوالي غوره وگڼو.
د نويو لغتونو او له لويه سره د ژبې په بحث کې يوه خبره داده چې ځينې کسان ژبې ته دومره اهميت ورکوي چې سبک يې له ورايه نارې وهي چې د پلاني ليکنه ده.
د خبر او ژورناليزم ژبه بايد ( سبک ځپلې ) نه وي ځکه د اورېدونکي توجه د مطلب په ځاى د هغې د ليکلو طرز ته وراړوي او دا گټور کار نه دى.
د کلمو په انتخاب او د جملو د طرز په انتخاب کې د ژورناليست لپاره تر گردو ښه سبک د سبک نامحسوسوالى دى.
دا هم وگورئ
Pashto Language the language os Afghans راورټي
یادښتونه
‎
مارتيروس گريگورېويچ اسلانوف
مارتيروس گريگورېويچ اسلانوف (1897 ز. –1977 ز.) (په روسي:Асланов Мартирос Григорьевич) يو روسی ژبپوه، ختيځپوه او سيندکښونکی وه. هغه د مسکو د ختيځپوهنې په پوهنځي کې له ۱۹۴۳ ز. کال څخه د پښتو ژبې ښوونکی پاتې شوی و چې په همدې نومېدلي پوهنځي کې دی د پښتو ژبې لومړنی ښوونکی او په مسکو کې د پښتو ژبې د لومړني انستيتيوت بنسټگر هم و او گڼ شمېر زده کوونکو ته يې پښتو ژبه ورزده کوله. د ده د لومړۍ دورې د زده کوونکو له ډلې د پښتو ژبې نوموتی ژبپوه او سيندکښونکی کونستانتين الېکساندرويچ لېبېدېف او دووريانکوف د يادولو وړ کسان دي. هغه د پښتو ژبې او پښتنو په باب گڼې څېړنې او موندنې کړي.
لاسته راونې
مارتيروس گريگورېويچ اسلانوف د خپلو اکادميکو کارونو، څېړنو او چوپړونو په خاطر د شوروي اتحاد يو شمېر مډالونه او جايزې گټلي.
وېشنيزه:روسي ليکوال
تى لرونكى ژوي
تی لرونکیيا ( Mammalia ) د بېډۍ لرونکو ځناورو یوه ډله ده چې د نړۍ په بیلابېلو سیمو کې ژوند کوي. تي لرونکي ځناوران توده وینه لري، د بدن تودوخه یې د۳۶ درجې څخه تر ۳۹ درجو پورې اټکی شوي دي. تي لرونکي ځناوران خپلو بچیانو ته شیدې ور کوي. د تي لرونکیو ځناورو بدن په وړۍ پوښل شوی وي. زړه یی دوه خلاص لارې او دوه د زړه پنډونه لري. تي لرونکي ځناوران په دوو جنسونو ( نارینه او ښځينه ) بېلېږي. په اوس وخت کې په نړۍ کې تقریبآ ۵۵۰۰ د تي لرونکي ځناورو ډولونه ژوند کوي.
وېشنيزه:څلور پښې لرونکی ژوي
وېشنيزه:تى لرونكى ژوي
پولنډ
پولنډ ، (پولنډي ژبه Polska ، رسمي نوم يې د پولنډ جمهوريت  Rzeczpospolita Polska) په منځنۍ اروپا كې يو دولت دى. ددغه هېواد شمال لورته د بالتیک سمندر سمندرګى ، په لويديځ كې له جرمني ، په سويل لوېديځ كې له  چک  ، په سويل كې له سلواکيا ، په سويل ختيځ كې له اوكراين ، په ختيځ كې له بلاروس ، په شمال ختيځ كې له لیتوانیا او د روسيې له کالینینګراد ولايت سره پوله لري. د پولنډ پلازمینه د وارشو ښار او مساحت یې ۹۰۴'۳۱۱ کیلومتره مربع دی.
د اروپايي ټولنې مشري
پولنډ ته د ٢٠١١ز کال د جولاى په لومړۍ نېټه رسماً د اروپايي ټولنې دوره يي مشري وسپارل شوه. په همدې ورځ د اروپايي ټولنې د غړو هېوادونو چارواکو دا مناسبت په وارسا کې د پولنډ له صدراعظم ډونالډټوسک سره په گډه ولمانځه.
پولنډ ته د اروپايي ټولنې مشري په داسې حال کې سپارل کېږي چې اروپايي ټولنه خپله راتلونکې اوږدمهالې بودجه تصویبوي او داسې ښکاري چې د پولنډ په څېر بېوزلي هېوادونه به د جرمني په څېر له شتمنو هېوادونو سره له ژور توپیر سره مخامخ وي، ځکه په اروپايي هېوادونو کې د روان اقتصادي بحران له وجې په لگښتونو کې د سپما غوښتنه کېږي.
تمه کېږي چې اروپايي کمیسیون به نن له ۲۰۱۴ څخه تر ۲۰۲۰ کال پورې د مالي پلانونو مسوده اعلان کړي.
پولنډ د اروپايي ټولنې د مشرتابه د اخیستو هرکلی کړی او د دې هېواد د بهرنیوچارو وزیر رادوسلاو سیکورسکي ژمنه وکړه چې له دې فرصت څخه به د ډله ییزو پروژو په برخه کې د اعتماد د رامینځ ته کولو لپاره کار واخلي.
تاريخ
پخوانی کمونیست هېواد پولنډ، په ۲۰۰۴ کال کې د اروپايي ټولنې غړی شو.
پوځ
د پولنډ هوایی ځواک
اسد الله غضنفر
اسدالله غضنفر (په انگرېزي: Asadullah Ghazanfar) د کندز ولايت د چهار درې په ولسوالۍ کې زېږېدلی دی. هغه د استاد محمد صديق پسرلي زوى دى او دا مهال په کابل کې ژوند کوي.
زده کړې
دولسم ټولگی يې د کندز ښار په شېرخان لېسه کې لوستی او وروسته يې د کابل پوهنتون د حقوقو پوهنځی لوستی دی. ښاغلي غضنفر د پېښور له پوهنتونه په پښتو ادبياتو کې د ماسټرۍ سند اخيستی او خپل لومړنی رسمي کار يې د ايران په تهران راديو کې ترسره کړی دی.
ليکوالي
اسدالله غضنفر په پېښور کې د مياشتنۍ سپېدې مجلې د چاپ په برخه کې له مرستو خپل ادبي او فرهنگي کار پيل کړ. گڼ شمېر لنډې کيسې يې وليکلې او وروسته وروسته يې د لنډو کيسو پر فني اړخ ډير کار وکړ.
نوموړي پر ١٩٩٩ ز کال د داستانونه دوه مياشتنۍ مجله له پېښوره چاپ کړه. دا د پښتو ژبې په ادبياتو کې لومړنۍ مجله وه چې يوازې لنډو کيسو ته ځانگړې شوې وه، خو تر دوه نيم کلن خپرندويي فعاليت وروسته داستانونه بنده شوه. له تېر کال څخه يو وار بيا داستانونه پيل شوې چې له کابله خپرېږي.
دندې
ښاغلی غضنفر د ازادۍ له راډيو سره همکاري لري خو د دوی ډير کار لا هم د داستان ليکنې پر فني او کره کتونکي اړخ راڅرخي.