cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په لومړيو کلتورونو کې د ساينس يا پوهې تاريخ
بين النهرين
د بين النهرين خلکو په سومر (ننني عراق) کې له ميلاد څخه نږدې ۳۵۰۰ کالونه پخوا له خپلو لومړيو وختونو راهيسې په خورا بشپړو عددي لومړنيو معلوماتو سره د نړۍ د ځينو کتنو يا مشاهدو د ثبتولو هڅه پيل کړه. د فيثاغورث د قانون يوه مشخصه يا ټاکلې بېلګه له ميلاد څخه مخکې ۱۸ پېړۍ کې ثبت شوې وه. د بين النهرين د ميخي خط دړه يا تخته (Plimpton 322)، چې د فيثاغورث يو شمېر درې ګوني (۳، ۴، ۵) (۵، ۱۲، ۱۳) ثبتوي نېټه يې له ميلاد څخه مخکې نږدې ۱۸۰۰ ته رسېږي، مګر د فيثاغورثي نظريې يو عام مفهوم دا نه و.
مصر
مصري هيروغليفونو چې د ليکني يو غږيز سيستم و، د هغې مصري غږيزې الفبا برخه کې د بنسټ په توګه خدمت کړی دی، چې وروستۍ عبراني، يوناني، لاتيني، عربي او سيريلي الفبا ترينه تر لاسه شوې وې. د الکسندريا ښار په خپل کتابتون سره مشهور و، چې د روم تر واکمنۍ لاندې د راتګ پر مهال په اور وسوځول شو او له ۶۴۲ ز کال څخه مخکې په بشپړ ډول ويجاړ و. په دې سره د لرغونو ادبياتو او پوهې يوه لويه برخه له لاسه لاړه.
د اډوين سمېت (Edwin Smith) پاپيروس يو له لومړنيو طبي شته اسنادو څخه دی او ښايي هغه تر ټولو لومړنی سند وي، چې د مغز د تشرېح کولو او تحليل هڅه کوي. ياد سند ښايي د عصبي عصري پوهې د کټ مټ پيل په توګه وګڼل شي. که څه هم په داسې حال کې چې مصري طبابت ځيني ګټورې لارې چارې درلودلې، مګر له خپل ناګټورتوب او ځيني وختونه زيان رسوونکو لارو چارو څخه خالي نه و. طبي تاريخپوهان باور لري چې لرغونې مصري درمل پوهنه د بېلګې په ډول په پراخه ډول اغېزناکه نه وه. سره له دې هم مصري درمل پوهنه د ناروغۍ د درملنې لپاره د ازمايښت يا معاينې، تشخيص، درملنې او د ناروغۍ د اټکل برخې پلې کوي، چې د پوهې يا ساينس بنسټیزې ازمايښتي کړنلارې پر وړاندې پياوړې برابرۍ ښيي او د جي اي ار لويد (G. E. R. Loid) په وينا د اصولو د دې پوهې په پرمختګ کې يې د پام وړ ونډه ولوبوله. “Epers” پاپيروس هم د دوديز ازمايښت شواهد لري.
د مايکل ډي پارکېنس (Michael D. Parkins) له لورې د يوې خپرې شوې څېړنې له مخې په اجابت پاپيروس (Hearst Papyrus) کې د ۲۶۰ نسخو ٪۷۲ يې معالجوي يا روغتيا بښونکي عناصر نه درلودل. د مايکل ډي پارکېنس په وينا چټله درملپوهنه لومړی په مصر کې پيل شوه او په منځنيو پېړيو کې يې دوام وکړ. ځينې تمرينونه لکه پر ټپونو باندې د غوا خوشايي يا چاپکې کېښودل، د غوږونو سوري کول او خالونه پرې وهل او د غوږ مزمن انتانات د تيتانوس په رامنځته تګ کې مهم عوامل وو. فرينک جي سنويک (Frank J. Snoek) وليکل چې مصري طب د مچ يا مچ ته ورته حشرې داغونو، د کربوړي يا شرموښکۍ وينې، د خوګ له غاښونو او نورو دې ډول درملو څخه ګټه واخېستله، چې د نوموړي په باور زيان رسوونکي وو.
ايران
په ساساني دوره (۲۲۶ – ۶۵۲ ز) کې رياضياتو او ستورپېژندنې ته ډېره پاملرنه وشوه. د ګنديشاپور “Gundishapur” اکاډمي په دې برخه کې يوه څرګنده بېلګه ده. د ستورپېژندنې مېزونو لکه د شهريار مېزونه “Shahryar Tables” نېټه همدې دورې ته رسېږي او د ستورو ساساني کتنځايونه وروسته د اسلامي دورې د مسلمان ستورپېژندونکو او ستورپوهانو له لورې تقليد يا کټ مټ پلې شوې. په منځنۍ ساساني دوره کې ايران ته له لويديځ څخه د يونان د نظريو او دودونو په بڼه د پوهې يوه څپه راغله، چې د عيسويت له خپرېدلو څخه وروسته يې د سرياني (د عيسويانو او همدرانګه د ايراني نستوريانو رسمي ژبه) ژبې ملتيا وکړه. عيسوي ښوونځيو په ايران کې د نرسي (Nersi)، فرهاد (Farhad) او مارابي (Marabi) په ګډون ستر پوهان وړاندې کړي دي. همدرانګه د ارستو د منطق او فلسفې د ايرانۍ څانګې د مشر پاولس پرسا (Paulas Persa) له لورې يو کتاب پاتې شو، چې په سرياني ژبه او ساساني پاچا انوشيروان ته ليکل شوی دی.
د ریکا قوم
دریکا یا(رکا)دقوم په اړه لنډ معلومات
ډاکټر لطیف یاد
دکابل په زاړه ښار دلاهورۍ دروازې ترڅنګ یوه محله یا کوڅه شته چې دریکا خانې یارکا خانې په نامه یادیږي اودریکا دقوم خلک پکې استوګنه لري .دریکا دقوم په اړه مې چې کومه څیړنه وکړه دې پایلې ته ورسیدلم  چې دوی دکردانو دقوم یوه څانګه ده چې دفارس یا اوسني ایران په شمال کې او یوه موده هم دبجنورد دسیند پر غاړې اوسیدل او یو شمیر خلکو یې په هغه وخت کې چې ایرانی نا دشاه افشار پر ایران واکمن و او هم دصفوي واکمنانو دمذهبي ظلمونو په وجه افغانستان ته راغلل ،ځکه دوی سني مذهبه ول اودصفوي متعصبه شیعه مذهبه واکمنانو له خوا ځوریدل.ددغو کردانو یوه بله څانګه هم وه چې موکرای نومیدله چې دهغو یوشمیر هم له ریکا قوم سره یوځای  کابل ته راغلل. ویل کیږي چې ددې قوم شمیر په پیل کې (۸۰۰۰) تنه واو ددوی مشر سر فرازخان ریکا باشي نومید اودکابل په ختیزه برخه کې دسرفرازخان په نامه یوه کلا هم وه چې دده له نامه له کبله دسرفرازخان دکلا په نامه یا دیدله. دافغانستان تاریخپوه ارواښادغزیزالدین وکیلي پو پلزی په خپل کتاب ( فر هنګ کابل باستان) کې هم افغانستان ته د ریکا قوم راتګ پورتني عوامل بولي چې ما تر دې دمخه ترې یادونه وکړه. ارواښاد استاد پوپلزی دا هم زیاتوي چې: دراني امپراتورۍ دریکا دقوم دغه خلک دلویدیز افغانستان نه دافغانستان پلازمیینې کابل ته راولیږدول او  په پوځ اونظامي برخه کې یې  دوی وګومارل اودوی ته دا اجاز ه هم ورکړل شوه چې خپل کورونه او باغونه  جوړ کړي اوځمکي ولري .پو پلزي دریکا دقوم په اړه زیاتوي : کله چې درانی احمد شاه بابا  په ۱۱۶۱ هجري کال دهند او پنجاب له سفره کابل ته ستون شو او دلاهورۍ پر دروازې یې نوم کیښود نو یوه محله یې دریکا قوم داستوګنې لپاره جوړه کړه. ایراني تاریخپوه سیدمهدي فرخ په خپل کتاب (تاریخ سیا سي افغانستان ) کې لیکي چې : د ریکا قوم له ایرانه افغانستان ته رالیږدیدلي دي اوپه کابل کې دلاهورۍ په دروازه کې دریکا خانې په کوڅه کې میشته شوي دي. ارواښاد عثمان په خپل کتاب (کوچه‌ها و گذرهای تاریخی کابل )کې لیکلی دي : چې دریکا قوم خلک هغه وخت چې نادرشاه افشار دفارس دپوځ سره پرهند برید کاوه نو دخپل  پوځ یوه ډله یې  چې ریکا نومیده همدلته مېشته کړه نو ځکه دغه ځای دریکا خانې په نامه سره یادیږي .پخوا به دوی په کردي زبه غږیدل خو اوس دوی په دري ژبه خبرې کوي. دریکا دقوم خلک اوس په کابل کې ځانته دانسجام یوه شورا هم لري. باید وویل شي چې دافغانستان نامتو لیکوال او دکابل پو هنتون پخوانی مشر او بیا دافغانستان دعلومو اکاډیمي علمي غړي ارواښاد اکادمیسین پوهاند  عبد ا لاحمد جاوید هم همد ې درکا قوم ته منسوب و. داو دریکا ( رکا ) دقوم په اړوند لنډ معلومات چې ګرانو لوستونکو ته وړاندې شول.
ما خذونه :
۱- حیات افغاني ، دپیښور چاپ ،۴۸۱ مخ.
۲-فرهنگ کابل باستان ۲۰۷ مخ ، دارواښاد عریرالدین وکیلي پوپلزي لیکنه.
۳- تاریخ سیاسی افغانستان ۸۲ مخ ،د سید مهدی فرخ تالیف.
۴-کوچه‌ها و گذرهای تاریخی کابل،دارواښاد عثماني تالیف. !
سپنج باب سکویر پینټس
سپنج باب سکویر پینټس SpongeBob SquarePants یو امریکایی انیمیشن کامیډي تلویزیون سلسله ده چې د سمندري ساینس ښوونکي او انیمیشن سټیفن هیلنبرګ لخوا د نکلوډین لپاره رامینځته شوې. دا سلسله د بیکني لاندې د افسانوي اوبو لاندې ښار کې د سرلیک کرکټر او د هغه د آبي ملګرو سفرونه تاریخي کوي. د پنځم ترټولو اوږده امریکایی انیمیشن سلسله په توګه، د دې لوړ شهرت دا د رسنیو فرنچائز کړی دی. دا په نیکلوډین کې د نشر لپاره ترټولو لوړ رتبه شوې سلسله ده او همدارنګه د پیراماونټ مصرف کونکو محصولاتو لپاره خورا ګټور ملکیت دی ، چې تر ۲۰۱۹ پورې یې له ۱۳ ملیارد ډالرو څخه ډیر سوداګریز عاید تولید کړی.
د سلسله ډیری نظریات په انټرټیډال زون کې رامینځته شوي ، یو ناچاپ تعلیمي کتاب چې هیلنبرګ په ۱۹۸۹ کې رامینځته کړی ترڅو خپلو زده کونکو ته د سمندر لاندې ژوند په اړه درس ورکړي. هغه په ۱۹۹۶ کې د ټلویزیوني سلسله لپاره د سپنج باب سکویر پینټس رامینځته کول پیل کړل، او په ۱۹۹۷ کې، اوه دقیقې پیلوټ نیکلوډین ته واستول شو. د شبکې مسؤلینو غوښتل سپنج باب په ښوونځي کې ماشوم وي، مګر هیلنبرګ سپنج بوب ته ترجیح ورکړه چې یو بالغ شخصیت وي. هغه چمتو و چې په نکلوډین کې "واک آوټ" وکړي او سلسله پریږدي، مګر هغه د میرمن پف او د هغې د کښتۍ ښوونځي رامینځته کولو سره موافقت وکړ ، ترڅو سپنج بوب وکولی شي د بالغ په توګه ښوونځي ته لاړ شي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:کارتونونه
غر
غر ( پښتو اوريدنه ) (په انگرېزي: Mountain) د خاورو او گټو نه جوړې شوې لوړې دنگې ډېرۍ ته ويل کېږي چې لويه برخه يې په ځمکه کې دننه وي او وړه برخه يي د ځمکې دپاسه وي او په ښکاره توگه داسې ښکاري لکه لويه برخه يې چې د ځمکې نه دباندې او وړه برخه يې دننه وي.
غر د ځمکې د قشر تر ټولو لوړه برخه ده، چې شیب لرونکي اضلاع لري او تر ځمکې لاندې د ډبریز بستر ښکارندويي کوي. غر له پلېټونو سره د یوې لوړې سطحې په درلودو توپیر لري او تر غونډۍ لوی دی، چې لږ تر لږه ۳۰۰ متره (۱۰۰۰فوټه) له ځمکې لوړېږي. ډېر لږ غرونه دي، چې څوکې یې منزوي دي، خو زیاتره یې د غرونو په کتار کې راځي.
غرونه له ټکټونیکي قوتونو، سولېدنې او اتشفشاني حالت نه رامنځته کېږي، چې د زمان په مقیاس سره تر لسګونو میلیونو کلونو پورې عمل کوي. کله چې د غرونو جوړېدل ودرېږي؛ نو غرونه د جوي حالاتو، د لوېدنې، د ډله ییزو ضایعاتو او د سیندونو او یخچالونو د سولېدنې له لارې تسطیح کېږي.
د غرونو لوړوالی په ورته عرض البلد سره د بحر د سطحې په پرتله سوړ اقلیم جوړوي. دغه سوړ اقلیم په شدت سره د غرونو پر ایکوسیسټم اغېز کوي. بېلابېلې ارتفاع ګانې بېلابېل نباتات او حیوانات لري. دا چې غرونه ګټور اقلیم نه لري؛ نو د کرنې لپاره ترې لږ کار اخیستل کېږي، خو د منابعو د استخراج لپاره؛ لکه د کانونو د کېندنې  د لرګیو د تولید، د تفرېح لپاره؛ لکه د غره ختنې او اسکي لپاره ترې کار اخیستل کېږي.
په ځمکه کې تر ټولو لوی غر د اسیا په همالیا کې د اورسټین غر دی، چې څوکه یې د بحر له متوسطې سطحې نه ۸۸۵۰ متره (۲۹۰۳۵فوټه) لوړه ده. د لمریز نظام په ټولو سیارو کې تر ټولو لوړ غر په مریخ کې دی، چې نوم یې المپوس مونس دی او ۲۱۱۷۱ متره (۶۹۴۵۹ فوټه) لوړوالی لري.
تعریف
د غره لپاره هېڅ کوم نړیوال پېژندل شوی تعریف نشته. لوړوالی، حجم، راوتنه، کوږوالی، فاصله او وصلېدا د معیار په توګه د غره د تعریف لپاره کارول کېږي. د اکسفورډ په انګلیسي قاموس کې غر داسې تعریف شوی دی: «د ځمکې د سطحې طبیعي لوړوالی، چې ځینې وخت په ناڅاپي توګه له اړخیزې سطحې نه لوړېږي او داسې ارتفاع ته رسېږي، چې د اړخونو له ارتفاع یې د پام وړ او اغېز لرونکی لوړوالی ولري».
دا چې د ځمکې یوه بڼه غر یادېږي؛ نو ښایي په ځایي کارونې پورې اړه ولري. سکاټ غر له لاوتون، اوکلاهما او متحده ایالاتو نه بهر دی چې له لاندنۍ برخې نه تر لوړې نقطې پورې یې یوازې ۲۵۱ متره (۸۲۳ فوټه) فاصله لري. د ویټو فزیکي جغرافیایي قاموس وایي: «ځینې مقامات ۶۰۰ متره (۱۹۶۹ فوټه) د غره په توګه ګڼي او هغه چې په ټیټه برخه کې د غونډۍ په توګه پېژندل کېږي».
په بریتانیا او ایرلنډ جمهوریت کې غرونه معمولا د ۲۰۰۰ فوټه (۶۱۰متره) په لوړوالي سره پېژندل کېږي، دا د بریتانیا د دولت له رسمي تعریف سره سمون لري، چې غر د لاسرسي په موخه له ۲۰۰۰ فوټه (۶۱۰متره) ارتفاع یا تر هغه لوړ وي. سربېره پر دې، په ځينو تعریفونو کې د توپوګرافۍ د الزاماتو اړتیا هم شامله ده؛ لکه یو غر د ۳۰۰ متره (۹۸۴ فوټه) په اندازې سره له ځمکې پورته کېږي. یو وخت، د متحده ایالاتو د جغرافیایي نومونو د هیئت له خوا یو غر د ۱۰۰۰ فوټه (۳۰۵ متره) په لوړوالي سره غر ګڼل کېده، خو له ۱۹۷۰ لسیزې راوروسته دغه تعریف ونه منل شو؛ نو تر دغه لوړوالي نه لږ، هر ډول ورته ځمکې ته غونډۍ ویل کېده. په هر حال، نن ورځ د متحده ایالاتو د ځمکپوهنې سازمان (USGS) دې پایلې ته رسېدلی، چې دغه اصطلاحات په متحده ایالاتو کې فني تعریفونه نه لري.
ځمکپوهنه
درې اصلي غرونه شته دي: اتشفشاني، فولډ او بلاک. دا درې ډوله له صفحه یي ټکټونیک نه رامنځته شوي. کله چې د ځمکې د قشر برخې حرکت کوي؛ نو مروړل کېږي او په اوبو کې غوټه کېږي. فشاري قوتونه، د ایزواسټاټیک راوتنه او د اورنیو موادو نفوذ د دې لامل کېږی، چې ډبرې پورته راوړي او د شاوخوا په پرتله د ځمکې لوړه بڼه رامنځته کړي. دغه ځانګړی لوړوالی هغه یا پر غونډۍ بدلوي او یا که نور هم لوړ شي نو د غره بڼه ورکوي. اصلي غرونه معمولا په اوږدو خطي قوسونو کې راڅرګندېږي، چې د ټکټونیکي صفحې د پلېټ او د فعالیت ښکارندویي کوي.
بلاک غرونه
بلاک غرونه د ځمکې په قشر کې د ځمکې د طبقو د ښویېدنې له امله رامنځته شوي، هغه صفحه چې ډبرې په کې له یو بل نه تېرېږي. کله چې د ښویېدنې د یوه اړخ ډبرې د بل اړخ په پرتله پورته ځي؛ نو کولای شي، چې یو غر جوړ کړي. لوړ بلاکونه هماغه بلاک غرونه یا هورست دي. خوشې شوو منځنيو بلاکونو ته ګرابن وايي، دغه بلاکونه ښایي کوچني وي یا د پراخو درو سیسټمونه جوړ کړي. د دغې منظرې بڼه کولای شو په ختیځې افریقا، د راین او ووس درې، د حوضې په سیمه کې او د شمالي امریکا په غربي محدوده کې وګورو. دغه سیمې هغه مهال رامنځته کېږي، چې منطقه یي فشار کششي وي او قشر نازک شي.
اقلیم
د وړانګو او حرارت د تعامل له امله، د غرونو په لوړو څوکو کې اقلیم سړېږي. د لمر وړانګې په مریي طیف کې پر ځمکه لګېږي او هغه ګرموي؛ نو تر دې وروسته ځمکه د سطحې هوا ګرموي. که چېرې شعاع له ځمکې نه فضا ته د حرارت انتقالولو یوازینۍ لار وای، د ځمکې په اتموسفیر کې به د ګلخانه یي ګازونو اغېزو هغه د ۳۳۳ کلوین (۶۰ درجه سانتي ګرېډ؛ ۱۴۰ درجې فارنهایت) په درجه کې ساتلې وه؛ نو له دې سره د تودوخې درجه په تصاعدي ډول له لوړوالي سره کمېږي.
غرونه او انسانان
تر ټولو لوړه او دایمي پېژندل شوې ارتفاع د ۵۹۵۰ مترو (۱۹۵۲۰ فوټه) په اندازه ده. په ډېرو لوړو ارتفاع ګانو کې د اتموسفیر د فشار کمېدل په دې معنا دي، چې ډېر لږ اکسیجن ته لاسرسی پیدا کېږي او د لمریزو تشعشاتو  (UV)پر وړاندې محافظت کمېږي. له ۸۰۰۰ متره (۲۶۰۰۰ فوټه) نه په لوړه ارتفاع کې د انسان لپاره کافي اکسیجن شتون نه لري. ځینې وخت دغې سیمې ته د «مرګ سیمه» وايي. د اورست او K2 غرونو څوکې د مرګ په سیمه کې پرتې دي.
غرنۍ ټولنې او اقتصادونه
د انسانانو د اوسېدو لپاره د غرونو په پرتله ټیټو سیمو ته ترجېح ورکول کېږي؛ ځکه ډېر سوړ اقلیم لري او د کرنې لپاره هم مناسبه نه ده. په داسې حال کې چې د ځمکې د مساحت ۷ سلنه له ۲۵۰۰ متره (۸۲۰۰ فوټه) نه لوړه ده. یوازې ۱۴۰ میلیونه وګړي تر هغه په پورته ارتفاع کې ژوند کوي او یوازې له ۲۰ نه تر ۳۰ میلیونو پورې وګړي له ۳۰۰۰ متره (۹۸۰۰ فوټه) نه پورته ژوند کوي. د غرونو نیمایي اوسېدونکي په اندس، مرکزي اسیا او افریقا کې ژوند کوي.
ایکولوژي
په غرونو کې سوړ اقلیم پر نباتاتو او حیواناتو اغېز کوي. د ځانګړو نباتاتو او حیواناتو ډله غواړي، چې له یو محدود او نازک اقلیم سره سمون پیدا کړي؛ نو په دې توګه ایکوسیسټمونه تمایل لري، چې د ارتفاعي نوارونو په اوږدو کې له کابو ثابت اقلیم سره پاتې شي. دې چارې ته altitudinal zonation وایي. هغه سیمې چې وچ اقلیم لري، د غرونو تمایل اورښت ته ډېر وي او ټیټه تودوخه هم بېلابېل شرایط رامنځته کوي.
ځينې نباتات او حیوانات چې په ارتفاعي سیمو کې موندل کېږي، معمولا سره جلا کېږي؛ ځکه د یوې ځانګړې سیمې پاس او ټیټ شرایط نامناسب دي؛ نو د هغوی حرکتونه او پراختیا را محدودوي. دغه جلا شوي ایکولوژیکي سیسټمونه د اسماني ټاپو ګانو په نامه یادېږي.
== سرچينې                                                                                                                                                                                                   == وېشنيزه:غرونه
ناول
ناول لاتیني کلیمه ده د عجیبه څیزپه مانا او په ادبي اصطلاح کی دهغو انساني جذباتو او احساساتو بیان کوي چی په اظهاریې د نورو انسانانو همدردي پیداشي،په ناول کې د انساني ژوند لوړې ژورې، موجودې وي، د انسان له پیدایښت څخه تر پایښت پورې چې کوم واقعات پېښېږي د ټولو تصویرونه د خپل فن، سکالو (موضوع) گرځوي، د ناول دنیا د حقیقي دنیا په شان د زمان او مکان او په نړۍ کې دپېښو د رښتینوالي پربنا ولاړه ده.
وېشنيزه:ناول وېشنيزه:داستان
ابوموسي ولسوالي
ابوموسي ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ابوموسی)  د ايران د هرمزگان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۷٬۴۰۲ تنه نفوس لري. د ابوموسي ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د هرمزگان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
سمندرخان
میر سمندرخان احمدزای د بلوچستان (کلات) شاهی دولت دریم ولسمشر (خان) ؤ، چي دا مهال (کلات) پاکستان د  بلوچستان مربوط کېږي. نومړی له ۱۶۹۷ میلادي څخه بیا تر ۱۷۱۴ پوري د بلوچستان ولسمشر یا خان پاته شوی دی.
سرچینې
وېشنيزه:کلات خانات
سورة الضحى
سورة الضحى د قرآن ۹۳ مه سوره ده.
کليان-دومبيولي
کليان-دومبيولي د هند يو ښار دی، دا د هند په مهاراشټر ايالت کې دی. دا د هند 29م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,193,512 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,246,381 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
په امریکا کې مېشتېدنه
په امریکا کې مېشتېدنه له هغه وخت راهیسې پیل شوه، چې د پیلولیتیک دورې ښکاریان له شمالي اسیا نه د ماموته له سیمې نه د بیرینګیا د ځمکني پل له لارې شمالي امریکا ته ننوتل، یاد پل د شمال ختیځې سایبریا او لوېدیځې الاسکا ترمنځ پروت دی. دې خلکو د لارینټایډ یخبندانسویل ۱۴۰۰۰کاله مخکې کشف کړ او په ګړندۍ توګه په شمالي او سویلي امریکا کې خپاره شول. په امریکا کې تر ټولو لومړني خلک پیلیو-هنديان وو، چې شاوخوا لس زره کاله وړاندې هلته مېشت شوي وو.د امریکا بومي خلک د سایبریا له خلکو سره د ژبني فکتورونو، وینې ګروپ او جینیټیکي جوړښت له پلوه تړاو لري.
په داسې حال کې، چې د امریکا د کډوالۍ په اړه عمومي توافق دا په ډاګه کوي، چې  په امریکا کې په لومړي ځل اسیایي خلک مېشت شوي، خود هغو خلکو چې امریکا ته کډوال شوي، د کډوالۍ نمونه، د کډوالۍ وخت او د هغوياصلي ځایونه ناڅرګند پاتې دي. دودیز اټکلونه دا ښیې چې: انسانان د ۱۵۰۰۰او ۲۰۰۰۰کلونو تر منځ شمالي امریکا ته رسېدلي دي.
عنعنوي تیوري دا ده، چې لومړني کډوال هغه وخت، چې د سمندرکچه د کواټرنر یخ وهنې له امله ټیټه شوې وه، له یخه د پاکو دهلیزونو په اوږدو کې، چې د لارینټایډ او کورډیلران یخونو تر مینځ غځېدلي وو، دورک شوي پلیسټوسین میګافاونا رمو په تعقیب حرکت وکړ. بله وړاندیز شوې لاره دا ده، چې دوی به پلي یا د ابتدايي بېړیو په کارولو سره د ارام سمندر له ساحل نه سویلي امریکا ته تر چیلي پورې مهاجرت کړی وي. د وروستۍ یخ وهنې دورې په لړ کې د هر ډول لرغون پېژندنې شواهد ښیي چې، د سمندرد سطحې د لوړېدو(تر سل مترو پورې ) له امله به پوښل شوي وي.
د «کلویس لومړۍ تیوري» د ۱۹۵۰لسیزې فرضیې ته،چې د کلویس کلتور اشاره کوي، داپه امریکا کې شاوخوا ۱۳۰۰۰کاله وړاندې د لومړنیو انسانانو شتون ښیي. احتمالي موندنې ښیي، چې امریکا ته د انسان راتګ له وروستۍ اعظمي یخ وهنې نه مخکې پیل شوی. په دې وروستیو کې، د۲۰۲۱ز کال په سپټمبر کې ساینسپوهانو د وایټ سینډز ملي پارک (د متحده ایالاتو په نیو مکسیکو ایالت) کې د انسان د پښو د نښو د کشف راپور ورکړ، چې له ۲۲۸۶۰ نه تر ۲۱۱۳۰کلونو پورې تاریخ لري، دغه کشف د وروستۍ اعظمي یخ وهنې پر مهال او یا ممکن په امریکا کې د انسانانو ترټولو پخوانی ریکارډ وي.
د ارام سمندر ساحلي لاره
د ارام سمندرد ساحلي کډوالۍ تیوري وړاندیز کوي، چې خلک لومړی د اوبو له لارې شمال ختیځې اسیا نه امریکا ته رسېدلي دي. په اصل کې دا فرضیه په ۱۹۷۹ز کال کې د نوټ فلدمارک له خوا د یخ نهپاک دهلیز له لارې د فرضي کډوالۍ د بدیل په توګه وړاندیز شوه. دا ماډل به د بیرینګ سیمې نه خورا لرې ساحلي سیمو کې د خلکو د ګړندي خپرېدوو په تشرېح کولو کې مرسته کوي؛ په سویلي چیلي کې د مونټ ورډ او په لوېدیځ وینزویلا کې د تیما په ګډون.
په ۲۰۰۷ز کال کې یوه مقاله، چې د ټاپو او ساحلي لرغونپوهنې په ژورنال کې خپره شوه، د« کیلپ لویې لارې فرضیه» یېوړاندیزکړه،  دا د ساحلي کډوالۍ یو ډول دی، چې له جاپان نه بیرینګیا، د ارام سمندر شمال لوېدیځ او کلیفورنیا او د سویلي امریکا د انډین ساحلونو په اوږدو کې د ارام سمندر د کیلپ ځنګلونو د کارونې پر بنسټ ولاړه ده. کله چې د الاسکا او بریتانوي کولمبیا ساحلونه شاوخوا ۱۶۰۰۰کاله مخکې ویجاړ شول، نو د کیلپ ځنګلونو (د اسټورین ، منګروو او مرجان ریف سره) د استوګنځایونو لپاره په بشپړ ډول بی خنډه او د ایکولوژیکي له پلوه د کډوالۍ دهلیز چمتو کړ. په ۲۰۱۶ز کال کې د نباتاتو او حیواناتو د (DNA) تحلیل ښیي چې دا ممکنساحلي لاره وه.
د ساحلي کډوالۍ‌‌‌‌ د ماډلونو د ارزولو ستونزې
د ساحلي کډوالۍ ماډل نوې نړۍ ته د کډوالۍ په اړه بېلابېل لید وړاندې کوي، خو دا هم بې ستونزو نه دي؛ یوه ورته ستونزه دا ده، چې د نړۍ د سمندرونو  کچه د وروستۍ یخ دورې له پای نه تر ۱۲۰مټرو (۳۹۰فټ) لوړه شوې ده او هغه لرغوني ساحلونه یې ډوب کړي، چې سمندري خلکو به امریکا ته تعقیب کړي وي. له لومړنیو ساحلي کډوالیو سره د تړلو ځایونو موندل خورا ستونزمن دي او په ژورو اوبو کې د هرې سیمې سیستماتیک کېدنه ستونزمنه او ډېر لګښت ته اړتیا لري.
د کډوالو د لومړنیو ځایونو موندلو په تګلارو کې په ډوب شوو ساحلونو کې د احتمالي سیمو پېژندل او دهغو سیمو پلټل، چې ښایي ساحلي کډوال یې راجلب کړي وي. له دې پرته د کلیفورنیا چینل ټاپوګانو کې له زېږد ۱۰۰۰۰ کاله دمخه د سمندري ټیکنالوژۍ شواهد شته. که چېرې د کلویس نه مخکې د ساحلي کډوالۍ پیل وي، نو دا به د یو «ناکام استعمار» احتمال شتون وښیي.. بله ستونزه، چې راپورته کېږي، د «اوږد مهاله تاریخي تیوري» لپاره د قوي شواهدو نه شتون  دی. هېڅ سیمې تر اوسه پورې له ۱۲۵۰۰کلونو نه زوړ ثابت تاریخ نه دی رامنځته کړی، خو په سویلي امریکا کې د ابتدایې ساحلي کډوالۍ په اړه څېړنې محدودې شوې دي.
کرونولوژي
د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې، د کرونولوژي ماډلونه په دوو عمومي برخو ووېشل شول. لومړی د لنډې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې لومړی کډوالۍ د وروستي اعظمي یخ وهنې نه وروسته رامنځته شوه، چې شاوخوا ۱۹۰۰۰کاله وړاندې له کمېدو سره مخامخ شوه،خو وروسته بیا دکډوالو پرله پسې څپې پیل شوې.
دویمه تیوري، د اوږدې کرونولوژۍ تیوري ده، چې له مخې یې د لومړنيو خلکو ډله ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې دبیرینګیا او د الاسکا د یخ نه پاکو سیمو ته ننوتل.دکلوویس لومړۍ تیوري په ۲۰مې پېړۍ کې د نوې نړۍ د انسان پېژندنې پرفکر واک درلود.
څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د یخ نه پاکو سیمو کې، چې اوس د البرټا او بریتانوي کولمبیا په نامه یادېږي،«په تدریجي ډول د ځنګل له خوا، چې تر سپروس او ژېړو ونو لاندې شو»او دا « د کلویس خلکو د راتګ احتمال له سویل نه، بلکې له شمال نه ښیی» د امریکا د خلکو لپاره یوه بدیله فرضیه د ساحل کډوالۍ ده، کوم چې ښایي د ۱۶۰۰۰ کلونو دمخه د ویجاړ شوي (خو اوس ډوب شوی) ارام سمندر په شمال لوېدیځ ساحل کې دود وه.
۲
۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱ څخه  مخکي او د ۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کي
په رياضي کي ۲:
په کلینډر کې
۲ کولاي سي:
په کیمیا کې
۲د هېليوم اټومي عدد ده
په نورو موضوعګانو کي
۲ د عدد شمیره ارزښت ب په د ابجد حساب کي دي.
سرچينې
وېشنيزه:۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:يو رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه وېشنيزه:فیبوناچې عددونه
عمرخانزی
عمرخانزی د بارکزی قوم يو معتبره ښاخ دي چي د شاهي کورنۍ محمدزی پلار دي. عمرخانزي اکثره په افغانستان کي په کندهار ولايت او هلمند ولايت کې مېشت دي
په کندهار ولايت کي: د ډنډ ولسوالۍ په مرد قلعه (مرت کلا) کلی کي د دامان ولسوالۍ په ډايی کلی کی او معروف ولسوالۍ کي مېشت دي.
د کندهار ولايت لوي شاعر مرزا عبدالحنان بارکزی د مرد قلعه عمرخانزی وو
د امير امان الله خان غازي مور سرور سلطانه بیګم هم عمرخانزۍ وه
شجره عمرخانزی
عمرخان بن خضرخان بن اسماعيل بن نیک بن دارو بن سيفل بن نورالدين بن بارک بن زیرک بن عيسیٰ بن زختر بن ابدال بن ترين بن شرخبون بن سړبن بن قیس عبدالرشید
انتروپوسین
انتروپوسین چې فونوتیکي سمبول او تلفظ یې (اېن في ترافسین، اېن في تېراپي-/ ان-تیرا-پي-سین، ان-تراپي-//ˈænθrəpəˌsiːn, ænˈθrɒpə-/ AN-thrə-pə-seen, an-THROP-ə-) دی، د ځمکې وړاندیز شوې جیولوژيکي دوره ده چې لرغونتیا یې د ځمکې پېژندنې او ایکوسیستم پر مخ د انسان د پام وړ اغېزو ته ورګرځي، خو ډېره محدوده نه، چې اتنروپولوژیک اقلیمي بدلونونه په کې شاملېږي.
د ۲۰۲۲ ز کال تر اپرېل پورې نه د سټراټیګرافي نړیوال کمیسیون (ICS)، نه هم د جیولوژیکې علومو نړیوالې اتحادیې (IUGS) په رسمي توګه دا اصطلاح د جيولوژیکي عصر د پېژندل شوې فرعې برخې په توګه تصویب کړه. که څه هم د انټروپوسین کاري ګروپ (AWG) د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې د ICS کوانترۍ فرعي کمیسون (SQS) د ۲۰۱۶ ز کال په اپرېل کې د انتروپوسین دورې د تعریف لپاره د زرین وږي رسمي وړاندیز(GSSP) ته د ځمکې پېژندنې په مهالني مقیاس (GTS) کې رایه ورکړه او د ۲۰۱۶ ز کال په اګست کې يې دا سپارښتنه د ځمکې پېژندنې نړیوال کانګرېس ته وړاندې کړه. AWG د ۲۰۱۹ ز کال په مې میاشت کې ICS ته په ۲۰۲۱ ز کال کې د رسمي وړاندیز د وړاندې کولو په ګټه مثبته رایه ورکړه، چې د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې بالقوه نښګر یې د شلمې پېړي په منځنۍ برخه کې ځای پر ځای کول. دغه مهالنۍ دوره د لوی سرعت (Great Acceleration) له پیل سره سمون لري، چې تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته یوه مهالنۍ دوره ده چې په ترڅ کې يې ټولنیز اقتصاد، اتومي عمر او د ځمکې د سیستم تمایلات په ډراماتیک ډول لوړيږي.
د انتروپوسین د پیل لپاره بېلابېلې نېټې وړاندیز شوې، چې د کرنیز انقلاب له پیل څخه له ۱۲۰۰۰-۱۵۰۰۰ ز کاله مخکې د ۱۹۶۰ ز لسیزې په وروستیو پورې اړه لري. د تصویب پروسه لا هم روانه ده او په دې توګه د مشخصې نېټې پرېکړه پاتې ده، خو د ۱۹۵۰ ز لسیزې په بهیر کې د اتمي بمونو د ازمېښت په پایله کې په لوړه کچه د راډیونيکلوټایدونو راغورځېدلو د نورو په پرتله زیات پام ځان ته وراړولی او د انتروپوسین احتمالي پیل په ۱۹۴۵ کال کې د لومړي اتومي بم له چاودنې یا په ۱۹۶۳ کال کې د اتومي وسلو د ازموینې د مخینوي تړون څخه تعینوي.
عموميات
په ۲۰۰۸ ز کال کې د لندن د ځمکې پېژندنې ټولنې د ځمکې د طبقاتو د پېژندنې کمیسیون د ځمکې پېژندنې د دوران د رسمي وېش د عنصر په توګه د انتروپوسین د جوړولو وړاندیز په پام کې ونیوه. ډېری کمیسیونونه دې پایلې ته رسېدلي چې دا وړاندیزونه وړ دي او باید وارزول شي. د ځمکې پېژندنې د بېلابېلو ټولنو د پوهانو خپلواکو کاري ډلو د دې پر تعینولو چې انتروپوسین به په رسمي ډول د ځمکې په مهالني مقیاس کې ومنل شي او که نه کار پیل کړی.
د انتروپوسین اصطلاح په غیر رسمي ډول په علمي برخو کې کارول کېږي. د امریکا جیولوژیکي ټولنې د ۲۰۱۱زکال په خپلې کلنۍ غونډه کې وویل: ارکیان (د ژوند لومړنۍ دوره) تر انتروپوسین پورې: تېر مهال د راتلونکې کلۍ ده. نوې دوره د پيل کره اوموافقه نېټه نه لري، خو د جيولوژیکي شواهدو پر بنسټ له صنعتي انقلاب سره د پیل نېټې د تثبیت لپاره یو وړاندیز شته چې نږدې په ۱۷۸۰ز لسیزه کې د بخار د ماشین اختراع ده. نور پوهان نوې اصطلاح له پخوانیو پېښو لکه د کرنې لوړېدل او د ډبرمهال (له میلاد څخه ۱۲۰۰۰ مخکې) له انقلاب سره تړوا لري. د نسبي انساني اغېزو شواهد- لکه د ځمکې څخه کار اخيستل، ایکوسیستمونه، د ژوو تنوع او د ډولونو انقراض/ورکېدل – د پام وړ دي. پوهان فکر کوي چې انساني اغېزو د ژوند د تنوع ودې ته د پام وړ بدلون (یا یې درولې) ورکړی. هغه کسان چې د مخکینیو تاریخونو په اړه بحث کوي، د ځمکې پېژندنې د شواهدو پر بنسټ په دې باور دي چې انتروپوسین وړاندیز ښايي له میلاد څخه مخکې د ۱۴۰۰۰ تر ۱۵۰۰۰ ز کلونو پورې په لومړیو کې شوی وي. دا چاره د دې لامل شوې چې نور پوهان داسې وړاندیز وکړي چې «د انتروپوسین وړاندیز باید زرکونه کاله مخکې ته وروګرځي» چې دا چاره اساساً د هولوسن له اوسنۍ اصطلاح سره مترادفه ده.
د ۲۰۱۵ زکال په جنورۍ کې د انتروپوسین د نړیوالې کاري ډلې له ۳۸ غړو څخه ۲۶ کسانو یوه مقاله خپره کړه چې د ۱۹۴۵ ز کال د جولای په ۱۶ یې د تثلیث ازمويښت د نوې وړاندیزي دورې د پیل د ټکي په توګه وړاندیز کړ. که څه هم د پام وړ اقلیت شمېر د څو بدیلو تاریخونو څخه ملاتړ کوي. د ۲۰۱۵ کال د مارچ راپور ۱۶۱۰ یا هم ۱۹۶۴ز کال د انتروپوسین د پیل د نېټې په توګه وړاندیز کړ. ځينې نور څېړونکي د انتروپوسین د فزیکي لایو متمایزو ځانګړنو ته په اشاره داسې وړاندیز کوي چې پيل او اغېزه د وخت په بهیر/اوږدو کې پراختیا مومي او له یوې شېبې یا د پیل له تاریخ سره نه شي ساده کېدلی.
منيژه باختري
منيژه باختري په ناروې کې د افغانستان سفيره ده.
وېشنيزه:افغان سفيران
د شمالي مقدونیا ښارونه
د شمالي مقدونیه هیواد د ښارونو نوملړ' (د مقدونیا هیواد ښارونه)
ټولنه
په پرله پسې ټولنيز تعامل کې د ښکېلو کسانو ټولګه، ټولنه بلل کېږي يا یوه ستره ټولنيزه ټولګه ده چې په یوې ګډې سيمه ييزې يا ټولنيزې سيمې کې سره شريک وي او عادتاً د يوه سياسي واک او واکمنو کلتوري هیلو تابع وي. د ټولنو پېژندنه د هغو افرادو تر منځ د اړیکو (ټولنيزو اړيکو) د بېلګو پر بنسټ کېږي، د کومو تر منځ چې ځانګړی کلتور او منل شوي دودونه شريک وي. شونې ده چې يوه ټولنه د همدې ټولنې د دا ډول اړيکو د ټولګې له مخې وپېژندل شي. د ټولنيزو علومو له مخې، يوه ستره ټولنه په فرعي ډلو کې د ډلبنديو  يا نفوذ د صفاتو ښودنه کوي.
د ځانګړو کارونو يا مفاهيمو د منلو وړ یا نه منلو وړ په ګرځولو سره، ټولنې خپله تګلاره جوړوي. په یوه ځانګړې ټولنه کې د چلند دا ډولونه د ټولنيزو معيارونو (اخلاقو) په نامه پېژندل کېږي. ټولنې او د دوی معيارونه له تدریجي او دايمي بدلون سره مخامخ وي.
له دې امله چې ټولنه د ګډې همکارۍ پر بنسټ ولاړه وي، یوه ټولنه کولای شي، خپل غړي په داسې لارې د ګټې تر لاسه کولو وړ وګرځوي، چې له دې پرته په بله لاره يا په انفرادي ډول به ستونزمن و. په همدې بنسټ د فردي او ټولنيزو (شريکو) ګټو تر منځ توپير کېدای شي، يا په ډېرو حالتونو کې دا ګټې يو په بل کې سره نغښتې دي. شونې ده چې، ټولنه د يو ډول ذهنيت لرونکو خلکو نه جوړه وي چې په یوه ستره واکمنه ټولنه کې د دوی د خپلو معيارونو او ارزښتونو له خوا اداره کېږي. کله ناکله دې ته فرعي کلتور ويل کېږي، دا هغه اصطلاح ده چې په پراخه کچه د جرم پېژندنې او د يوې پراخې ټولنې په ټاکلو فرعي برخو عملی کېږي.
په پراخه پيمانه او په ځانګړي ډول په جوړوونکي نظرکې، یوه ټولنه د يوه اقتصادي، ټولنيز، صنعتي او کلتوري جوړښت په توګه انځورېدای شي، چې د بېلا بېلو افرادو له ټولګې او په عين وخت کې يو له بل نه توپير لرونکو ډلو نه جوړه شوې وي. په دې اړوند، ټولنه له مادي نړۍ او د خلکو تر منځ د عیني اړیکو معنا لرلای شي، نه د هغو نورو خلکو سره چې د فرد او د دوی د خپل ټولنيز چاپېريال له کړۍ نه بهر وي.
رېښه او کارونه
کله چې د ملګرتيا په احساس سره وکارول شي، نو ټولنه د افرادو هغه ټولګه ده، چې له يو بل سره د فعال تړون په پولو کې څرګندېږي. شونې ده، له داسې ځانګړتياوو جوړه وي، لکه ملي يا کلتوري پېژندګلوي، ټولنيز يووالی، ژبه، يا مراتبو سلسله  یي جوړښت.
مفاهيم
په ټوليز ډول، ټولنه دې حقيقت ته پاملرنه کوي، چې یو فرد د يوې ځانګړې خپلواکې هستې په توګه په پرتليز ډول د محدودو سرچينو څښتن دی. لوی شاديان د تل لپاره تر ډېره بريده (بونوبو، هومو، پان) يا تر کمه بريده (ګوريلا، پونګو) ټولنيز حيوانات وو، په همدې بنسټ د رابينسن کروزو په څېر حالات يا خيالي کيسې دي، يا د انسانانو د ټولنيز خپراوي لپاره څو اړخيزې پېښې دي، کوم چې د حيواناتو د چلند د مطالعې په ډلبندۍ کې له ټولنې نه د مخکې او حيواني ټولنې تر منځ حالت کې راځي.
د يوې پراخې تګلارې يا اخلاقو په توګه، د کلتورونو په اړوند کلتوري اړيکو (د دوی د مادي کلتور/ټيکنالوژي او ټولنيز نظم په ګډون) تر ډېره بريده، د «لومړنيو» ښه/بد يا «پرمختګ» د مفاهيمو ځای نيولی دی.
د انسان پېژندونکی موريس ګودلی په وينا: د انسانانو د تر ټولو نژدې ژونديو ملګرو (چامپانزي او بونوبوس) په خلاف، په ټولنه کې يو مهم نوښت د نارینه وو له خوا د پلارتوب دندې فرض کول دي، چې د اټکل له مخې، زموږ په نژدې اړوندو (ملګرو/خپلوانو) کې به نه وي، د چا لپاره چې په عمومي توګه د پلارتوب ټاکنه نه شي کېدای.
په سياسي علومو کې
په سياسي بنسټ هم ټولنې جوړېدای شي. د اندازې او پېچلتيا زياتېدو ته په کتنې سره، ډلې، قبيلې، مشرتوب او دولتي ټولنې شته. کلتوري، جغرافيايي او تاريخي چاپېريال ته په کتنې سره شونې ده چې دا جوړښتونه د سياسي اقتدار مختلفې مرتبې ولري، له کومو سره چې دا ټولنې اړ دي، مقابله وکړي. په همدې بنسټ، يوه ځانله شوې ټولنه، چې د ټيکنالوژۍ او کلتور کچه يې له نورو ټولنو سره برابره وي، د پايښت شونتيا يې د هغو په پرتله زياته وي، چې له نورو ټولنو سره نژدې اوسېږي او ممکنه وي چې، د هغې په سرچينو يرغل وکړي. هغه ټولنه چې خپلې سيالې ټولنې ته د اغېزناک ځواب ويلو وړتيا نه لري، په عمومي توګه د خپلې سيالې ټولنې په کلتور کې ورکېږي.
په ټولنپېژندنه کې
ټولنپېژندونکي پيټر ال. برګر، ټولنه په دې ډول تعريف کړې ده :«..د انسان توليد، د انسان له توليد پرته بل هېڅ نه، چې په ورته وخت کې په پرله پسې ډول د خپلو پیدا کوونکو په اړوند عمل کوي». د هغه په باور: ټولنه انسانانو جوړه کړې وه، خو دا پنځونه په شا ځي او هره ورځ انسانان زېږوي.
ټولنپېژندپوه ګرهارد لنسکي ټولنې د دوی د ټيکنالوژۍ، اړيکو او اقتصاد پر بنسټ وېشلي دي: (۱) ښکاريان او راټولېدونکي، (۲) ساده کرنه، (۳) پرمختللې کرنه، (۴) صنعتي او (۵) ځانګړې (د بېلګې په ډول: د کبانو د ښار ټولنې يا سمندري ټولنې). دا هغه نظام ته ورته دي چې تر دې وړاندې انسان پېژندونکي د لانجمنو اندونو وړاندې کوونکي مورټن ايچ. فريډ او د ادغام اندونو وړاندې کوونکي ايلمان سرويس جوړ کړی و، دوی په ټولو انساني کلتورونو کې د ټولنيزې نابرابرۍ او دولت د اغېز پر بنسټ ،د ټولنو د ډلبندۍ يو نظام جوړ کړی و. د ډلبندۍ دا نظام څلور ټولي لري:
پر دې سربېره لاندې برخې هم شته:
د وخت په تېرېدو سره ځينې کلتورونه، د نظم او واکمنۍ د لا زياتو پېچلو ډولونو پر لور ولاړل. دا کلتوري بدلون، د ټولنې پر بېلګو ژور اغېز لري. ښکاري راټولېدونکې قبيلې، د موسمي خوراکي توکو پر شا او خوا مېشتې شوې، تر څو په کروندګرو کليو بدل شي. کلي پراخ شول ، ښارګوټي او ښارونه ځينې جوړ شول. ښارونه بيا په ښاري دولتونو او ملي دولتونو بدل شول.
ډېرې ټولنې د يوه کس يا د خلکو د يوې لويې ډلې په لارښوونه د سخا وېش کوي. دا ډول سخاوت، په ټولو پېژندل شويو ټولنو کې لېدل کېدای شي، په عام ډول، سخاوتمند کس يا ډله وقار او نفوذ تر لاسه کوي. له بلې خوا، شونې ده چې د ټولنې ټول غړې د همدې ټولنې هر هغه غړی څنډې ته قرباني کړي چې د دوی له معيارونو نه سرغړونه کوي. د ډالۍ ورکولو، د ټوکو اړيکې او قرباني کولو په څېر کړنلارې، کومې چې د انسانانو په ډول ډول ډلو کې لېدل کېدای شي، د ټولنې په منځ کې ننوتلو وړ دي. د يوې ښکارندې په توګه ټولنيزه بشپړتيا له خپله ځانه سره يو لړ ځانګړي عناصر لري، کوم چې شونې ده، د هغو خلکو لپاره زيان رسوونکي وي چې دا يې خدمت کوي.
سرچینې
وېشنيزه:ټولنه
کام ایر
کام ایر د افغانستان تر ټولو لوی خصوصي هوايي شرکت دی. کام ایر په ۲۰۰۳ کې تاسیس شوی، اوه الوتکې او د ۱،۲۰۰ څخه ډیر کارمندان لري، په ټول افغانستان کې د ټاکل شوي کورني مسافر وړونکي خدمتونه او د منځنۍ آسیا، سویلي آسیا او منځني ختیځ ځایونو ته نړیوال خدمات وړاندې کوي. مرکز یې په پلازمینه کابل کې د کابل نړیوال هوایي ډګر دی. د افغانستان د اسلامي جمهوریت د سقوط له امله په هیواد کې ټول ملکي خدمات د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵ نیټه په موقتي توګه وځنډول شول. په هرصورت، کورني الوتنې د سپتمبر په ۵، ۲۰۲۱ بیا پیل شوې. نړیوالې الوتنې هم وروسته بیا پیل شوې.
د بار بار الوتنې پروګرام
د کام ایر د بار بار الوتنې پروګرام کې د اورنج میل په نوم د وفادارۍ غړیتوب شامل دی.
د هوا ککړتيا
دهواککړتيا څه ډول کولاى شي زماصحت ته زيان ورسوي ؟
دهوا ککړتياکولاى شي زمونږصحت ته په ډيرو لارو اوهم په اوږدمهاله تاثيراتوسره صدمه او زيان ورسوي. د افرادومختلف ګروپونه په بيلابيلو لارو ډيرژر متا‌ءثره کيداى شي ،يعنې افراد ډيرزيات حساس وي نسبت نوروته ،ځوان کوچنيان اوزاړه خلک ډير ژر متاءثره کيږي هغه خلک چې د(Asthma ) ياسينه بغل ،دزړه اوسږو ناروغي  لري نوربه هم رنځور شي کله چې هواککړه وي هغه مقداراو اندازه په کوم سره چې يوفرد د هوا دککړوالي په سبب اغيزمن کيږي هغه به ټولنيز ملوزتيا دکيماوي موادوپه تخريب پورې اړه لري. دلنډمهاله اغيزمنتيا مثال کيدى شي چې دسترګوسوروالى اودرد،دپوزې او ستونې ستونزې او دتنفسي سيستم دپورتنۍ برخې ناروغۍ لکه :برانشايتس يا دبرانشونو التصاب ،نمونيا ياسينه بغل ،نور علايم هم کيداى شي په ډاګه شي لکه :د سر درد ،زړه خرابي او الرژيکي غبرګونونه ،باالاخره لنډمهاله دهواککړتيا کولى شي د افرادو صحي وضعه د خطرسره مخامخ کړي. په هغې لوى ناورين چې دلندن په ښارکې په (١٩٥٢ ) م کې واقع په نوم ياديږي ،٤٠٠٠ خلک يې په څوورځوکې ووژل.
اوږدمهاله تاثيرات په صحت باندې :
په دې کې کيداى شي چې دمزمني تنفسي ناروغي ،دسږوسرطان ،د زړه ناروغي او حتادمغزوتخريب ،دځګرناروغي او د پښتورګوناروغي .يو متداوم ارتباط دهوا دککړوالي سره دکوچنيانو هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند هغه ډول چې د ودې په حال کې وي سږي متاثره کوي ،يو اټکل دا جوته کوي چې په امريکاکې هر کال نيم ميلون وګړي د سګرت څښلو له امله خپل ژوند بې مودې له لاسه ورکوي يانې بې مودې مري ،دا مثال داسې دى لکه يو کوچنى چې بې مودې له مورنه پېداي شي.
دهوا دککړوالي تاثيرات په صحت باندې :
دايو عمده بحث دى چې په دې هکله مطالعات روان دي اودوام لري. دتورکاربن ککړتيا ولې تر مطالعې لاندې نيسو ؟ د سون دموادو دسوځيدو پر وخت ازادې هوا ته چې کوچني جوړښتونه په کاربن چې  نوميږي ازاديږي .ددې جوړښتونوله امله چې کوم ککړوالى دى دا يو عمده شکل دى. دصنعتي انقلاب د لومړى مودې راپه ديخوا ،انسانان د ډير وخت راپه ديخوا دفوسيلي سوخت موادو (دنفتوتوليدات ،زغال سنګ او طبعي ګاز ) په مصرف پورې تړلي پاتې شوي چې هماغه وخت څخه يې تر او سه په پراخه پيمانه ستونزې ،نه يوازې د انسان صحت ته بلکې ټول نړيوال محيط ته ايجاد کړي دي.
فراری سریال د لوبغاړو نوملړ
د فراری سریال د لوبغاړو نوملړ فراری سریال یاهم فراری ډرامه یو امریکایي اکشن فلم وو چې د لومړی ځل لپاره په ۲۰۰۵م کال کې بازار ته وړاندی شو.
د روسیې او اوکراین جګړه
د روسیې او اوکراین تر منځ (له روسي پلوه جلاغوښتونکو ځواکونو سره) یوه تل روانه جګړه ده. د ۲۰۱۴ کال په فبرورۍ کې د اورکراین د حیثیت/ پېژندګلوۍ  تر انقلاب وروسته پیل شوه چې په لومړیو کې ېي د دونباس پر ځینو برخو او د کریميې پر ایالتونو تمرکز درلود چې په نړیواله کچه د اوکراین د خاورې په توګه پېژندل شوي وو. د نښتو په لومړیو اتو کلونو کې له روسیې سره د کریمیې یوځای کېدل (۲۰۱۴ز کلونه) او په دونباس کې د اوکراین او د روسیې له ملاتړ سره مل جلاغوښتونکو تر منځ  جګړه (۲۰۱۴ - لا تراوسه) او همدارنګه سمندري پېښې، سایبیري جګړه او سیاسي ترينګلتيا شامل وو. د ۲۰۲۱ کال په وروستیو کې د روسیې او اوکراین پر پوله د روسیي د پوځي ځواک د رامنځته کولو په دوام کله چې روسیې د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ په ۲۴ مه د اوکراین پر بشپړ یرغل لاس پورې کړ، نښته د پام وړ پراخه شوه.
د یورومېډان تر لاریونونو او هغه انقلاب وروسته چې د ۲۰۱۴ ز کال په فبرورۍ کې د روسي پلوه ولسمشر یونکوویچ د لرې کېدلو لامل شو، روسي پلوه نارامۍ د اوکراین په ځینو برخو کې پیل شوې. روسي  سرتېرو له ملي نښان پرته په کریمیه کې د اوکراین تر قلمرو لاندې د ستراتیژیکو موقعیتونو او بېخبیناوو کنترول په لاس کې واخیست او د کریمیې پارلمان یې ونیو. روسیي له پراخي نیوکې سره یوه ټول پوښتنه ترتیب کړه چې په پایله کې یې کریمیه له روسیې سره یو ځای شوه، چې وروسته یې کریمیه د خپلې خاورې ضمیمه کړه. د ۲۰۱۴ ز کال په اپرېل کې د اوکراین په دونباس سیمه کې د روسي پلوه ډلو لاریونونه د اوکرایني پوځ او د روسي له ملاتړ سره مل جلاغوښتونکو تر منځ چې د لوهانسک او ډونستېک د خپلو جمهوریتونو غوښتونکي وو په جګړې بدل شو.
د ۲۰۱۴ ز کال په اګست کې د روسیې بې نښې پوځي وسایط له پولې څخه ډونېتسک جمهوریت ته تېر شول. له یوې خوا د اوکرایني ځواکونو تر منځ یوه نا اعلام شوې جګړه پیل شوه او په بل لور کې جلاغوښتونکي له روسي ځواکونو سره ګډ شول، که څه هم روسیې د خپلې ښکېلتیا د پټولو هڅه وکړه. جګړه د اوربند لپاره د پرله پسې ناکامو هڅو سره پر یوې ولاړې نښتې بدله شوه. په ۲۰۱۵ ز کال کې د روسیې او اوکراین تر منځ د مېنسک دوه تړون لاسلیک شو، خو  ځینې  اختلافونو د هغه د بشپړ پلي کېدلو مخه ډپ کړه. تر ۲۰۱۹م کال پورې د اوکراین د خاورې ۷ سلنه برخه د اوکراین د دولت  له خوا د لنډمهالې اشغال شوې سیمې په توګه طبقه بندي شوې وه، حال دا چې د روسیې دولت په غیر مستقیم ډول په اوکراین کې د خپلو پوځیانو موجودیت تایید کړی و.
د ۲۰۲۱ او د ۲۰۲۲ ز کال په لومړیو کې په لویه کچه روسي پوځیان د اوکراین پر پولو ځای پرځای شول. ناټو روسیه د برید د طرحې پر جوړولو تورنه کړه چې روسیې رد کړه. د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د ناټو له پراخېدو څخه د خپل هېواد لپاره د ګواښ په  توګه نیوکه وکړه او له دغه ائتلاف سره یې د اوکراین د یو ځای کېدو د مخنیوي غوښتنه وکړه. هغه د روسیي د بېرته ولکه کولو نظریې هم وړاندې کړې او د اوکراین موجودیت یې تر پوښتنې لاندې راووړ او ویې ویل چې: اوکراین په تېروتنې سره د شوري روسیې له خوا رامنځته شوی. د ۲۰۲۲ ز کال د فبرورۍ په ۲۱ مه روسیې په دونباس کې د خپل جمهوریت دوه جلاغوښتونکي هېوادونه په رسمي ډول په رسمیت وپېژندل او په څرګند ډول یې خپل پوځیان یادو سیمو ته واستول. روسیې درې ورځې وروسته پر اوکراین یرغل وکړ. د نړیوالې ټولنې ډېری غړو تر انقلاب وروسته په اوکراین کې د روسیې د اقداماتو له امله پر روسیه نیوکه وکړه او روسیه يې د نړیوالو قوانینو او د اوکراین د حاکمیت  په تر پښو لاندې کولو تورنه کړه. ډېری هېوادونو په ځانګړي ډول د ۲۰۲۲ ز کال تر یرغل وروسته پر روسیه، روسي وګړو او شرکتونو اقتصادي بندیزونه ولګول.
نارنجي انقلاب او تر شوروي وروسته اوضاع
په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي اتحاد له منځه تللو څخه وروسته، اوکراین او روسیې خپلې نږدې اړیکې خوندي کړې. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراین د اتومي وسلې د نه لرونکي هېواد په توګه د اتومي وسلو له خپرولو څخه د مخنیوي له تړون سره یو ځای شو. په اوکراین کې د پخواني شوروي اتومي وسلې راټولې او روسیې ته ولېږدول شوې. په بدل کې روسیې، بریتانیا (UK) او متحده ایالاتو (US) توافق وکړ چې د امنیتي تضمینونو په اړه د اوکراین له سیاسي خپلواکۍ او ځمکنۍ بشپړتیا څخه د بوداپست یادښتونو له لارې ملاتړ وکړي. روسیه په ۱۹۹۹ ز کال کې د اروپا د امنیت د منشور له لاسلیک کوونکو څخه وه، چې د خپلواکۍ یا د خپلو امنیتي ترتیباتو د بدلون لپاره يې د هر یو ګډون کوونکي هېواد ذاتي حق د تکامل پر مهال تایید کړ، چې د اتحاد تړونونه په کې شامل وو. د شوروي اتحاد تر انحلال وروسته تر یوې کچې د سیمه‌ییزو امنیتي ګواښونو په ځواب کې، لکه په روسیه کې په ۱۹۹۳ ز کال کې د روسیې د اساسي قانون کړکېچ، په ابخازیا جګړه (۱۹۹۲-۱۹۹۳ ز) او د چیچن لومړۍ جګړه (۱۹۹۴-۱۹۹۶) چې روسیه په کې ښکېله وه، د پخواني ختیځ بلوک څو هېوادونه له ناټو سره یوځای شول. روسي چارواکو دا پراخېدل د ختيځ لور ته د ناټو د نه خپرېدو په اړه د لویدیځو ځواکونو د غیر رسمي تضمینونو تر پښو لاندې کول وبلل.
په ۲۰۰۴ ز کال کې د اوکراین ولسمشریزې ټاکنې بحث پاروونکې وې. د ټاکنیزو مبارزو په بهیر کې مخالف نوماند وېکتور یوشچنکو له تترا کلورو هېګزیدين دای اوکسین TCDD)) سره مسموم شو، هغه وروسته دعوه وکړه چې روسیه په دې کار کې لا س لري. په نومبر کې لومړی وزیر ویکتور یانو کوويچ د ټاکنو د ناظرانو له خوا په رایو کې له درغلۍ سره سره  ګټونکی اعلام شو. د یوې دوه میاشتینۍ دورې په بهیر کې چې د نارنجي انقلاب په نوم پېژندل کېږي، لویو سوله‌ییزو لاریونونو په بریالیتوب سره پايلې له ګواښ سره مخامخ کړې. وروسته له دې چې د اوکراین سترې محکمې په ټاکنو کې د پراخې درغلۍ له امله ټاکنې باطلې اعلام کړې، بیاځلي د ټاکنو دویم پړاو ترسره شو چې یوشچنکو د ولسمشر او یولیا تیموشنکو د لومړي وزیر په توګه واک ته ورسېدل او یانو کووېچ په اپوزسیون کې پاتې شو. د یووېشتمې پېړۍ په لومړیو کې نارنجي انقلاب تر ډېره د ګڼو نورو اعتراضي غورځنګونوسره په ځانګړې توګه د پخواني شوري اتحاد سره په یو ګروپ کې راځي چې د رنګین انقلاب په نوم پېژندل کېږي. د انتوني کوردزمن په وینا: د روسي پوځ افسرانو به دا ډول انقلابونه د ګاونډیو هېوادونو د بې ثباته کولو او د روسیې د ملي امنیت د کمزوري کولو لپاره د متحده ایالاتو او اورپايي هېوادونو له خوا یوه هڅه بلله. د روسیې ولسمشر ولادي میر پوتین د ۲۰۱۱ ـ ۲۰۱۳ ز کلونو د لاریونونو تنظیموونکي د یوشچنکو پخواني سلاکارانو یاد کړل او دا لاریونونه یې روسیې ته د نارنجي انقلاب د لېږد هڅه وبلله. په دې دوره کې د پوتین په ګټه لاریونونه «د نارنجي ضد لاریونونو» په نوم یادېږي.
په ۲۰۰۸ز کال کې د بوکارېسټ په ناسته کې اوکراین او ګرجستان له ناټو سره د یو ځای کېدلو په لټه کې وو. ځواب د ناټو غړو تر منځ ووېشل شو. اروپايي هېوادونو له روسیې سره د دښمنۍ د مخنیوي په موخه د غړیتوب د اقدام پلان (MAP) له وړاندې کولو سره مخالفت وکړ، حال دا چې د متحده ایالاتو ولسمشر جورج ډبلیو بوش یې د منلو لپاره ټینګار کاوه. په پای کې ناټو د اوکراین او ګرجستان د غړیتوب د اقدام پلانونه رد کړل، خو موافقه یې وکړه چې «دا هېوادونه باید د ناټو غړیتوب ترلاسه کړي». پوتین د ناټو د غړیتوب لپاره د اوکراین او ګرجستان له غوښتنلیک سره سخت مخالفت څرګند کړ. د ۲۰۲۲ ز کال تر جنوري پورې له ناټو سره د اوکراین د يوځای کېدلو امکان ډېر لرې پاتې شو.
وسای-ورار
وسای-ورار د هند يو ښار دی، دا د هند په مهاراشټر ايالت کې دی. دا د هند 30م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر Not Available و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,221,233 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
خوږه وله
خوږه وله (په لاتين: Glycyrrhiza) د باقليانو څخه یو درملي بوټي دي چې په جنوبي اروپا ، آسيا او امريکا کې شنه کېږي او په طبيعي درملنه کې مهم رول لوبوي. په اوس وخت کې خوږه وله په ترکيه، یونان، افغانستان او ايران کې کرل کېږي.
تاریخ
د خوږه ولې لمړني ذکرونه د آشورانو په ډرو کې او په چينایی طبو ليکنو کې لیکل شوي وو. د دی بوټي درملي آغېزې په پخوانی مصر، هند او یونان کې هم پېژندل شوي وو. په شمالي آمريکا کې سورپوستیانو د خوږه ولې ريښه د دردونو پر ضد کارول. د ۱۹ پېړی څخه رهیسی خوږه وله څښاکونو لکه ليموناد، بير او مټايي ته ورکول کېږي.
سپړنه
خوږه وله د څو کلن بوټې دي چې د Glycyrrhiza تر جنس لاندی راځي. اوږدوالي یی ۱ متر وي. نوموړي بوټي د جون څخه تر جولای پورې گل کوي او گلان یی ارغواني رنگ لري. خوږه وله يو شمیر طبيعي مواد لکه گلیسیرریزین، گلابریدین او یومبلیفرون لري. د هغو توکو څخه گلیسیررزین او کاربېنوکسولون تر ټولو آغېزمنده طبیعي مادې دی گلیسیررزین د انسانانو پر ميتابلزم باندي ښه آغېزه لري. نوموړی ماده په بدن کې کورتیزون زیاتوي او د معدې د قرحو پر ضد آغېزه لري. کاربېنوکسولون یاد زیاتوي او د لیونتوب پر ضد ښه آغېزه لري او د دي لپاره په طب کې د Nootropic په توگه کارېږي.
خوږه وله په طب کې
خوږه وله په شرقي طب کې تر ټولو مشهور درملي بوټي دي چې په ځانگړي ډول د ټوخى او تنفسی سیستم د علاج لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. نوموړي بوټي ادرار او تريخی زیاتوي، تريووالی په معده کې او کلسترول په وینه کې کم کوي او د تبې د علاج لپاره هم آغېزه لري. دا بوټې د حيض دردونه او کلیماکټریوم سترونزې کم کوي.خوږه وله د وروستو څېړنو په مطابق ینه د خطرناکو زهرو او ویروسونو څخه (لکه HAV) ساتي. خوږه وله د وينې فشار زیاتوي.
سرچینې
وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
دخــــوګ انــفـــــلــونزا
د خوګ انفلــوينزا تاريخچه
د لومړي ځل لپاره دغه ناروغي (H1N1) د خوګ انفلوينزا د امريکا په شمال کې په (١٩١٨ – ١٩١٩) کال په انسان او خوګ کې وپېژندل شوه او د  ډير وخت لپاره په دې سيمه کې محدوده  وه. دغې ناروغۍ به هرکال په ژمي کې په ناڅاپي ډول د خلکو پام ځان ته وراړاوه .نوموړې ناروغي د شمالي امريکا د خوګانو د تنفسي ناروغيو ډيره خپرونکې ناروغي وه. همدارنګه لس ګونه کلونه وروسته په (١٩٥٠)م کال کې د اروپا په ځينوسيموکې لکه پخوانۍ چکوسلواکيا ، انګلستان او د پخواني لويديځ المان په شاوخوا کې دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا وپيژندل شوه. وروسته بيا د دې ناروغۍ وايرس په (١٩٧٦) زکال کې په شمالي ايټاليا کې خپور شو. په (١٩٧٩) کال کې له ايټاليا څخه بلجيم اود فرانسې جنوب ته ورسيد. له دې وروسته بيا دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا ډيره په تيزۍ سره نورو اروپايي هيوادونو ته لار پيدا کړه. د (H1N1) ناروغۍ له پيدا كيدا او خپريدا څخه يو کال وروسته په (١٩٦٨) کال کې کاناډا ، جنوبي امريکا ، آسيا او افريقا هم ددې ناروغۍ راپور ورکړ. د خوګ د والګي دا وايرس په (١٩٧٩) کال او له دې کال نه وروسته په اروپا کې بيل وپيژندل شو. د دې ناروغۍ د پيژندلو لارې چارې د امريکا له کلاسيکو سويو سره بشپړ توپيردرلود. يوازې يو اروپايي هېواد چي سويې يې د امريکا له سويو سره ورته وې هغه ايټاليا وه. د انټي جن او جنيټکي ځانګړتياوو له ليده د (H1N1) ورته والى پېژندل شوى له همدې امله ويلاى شو چې د (H1N1 )  د خوګ انفلوينزا وايرس دوه ډوله انټي جنونه چې د (H1N1) ټايپ پورې اړه لري  دنړۍ په بيلابيلو سيمو كې خپور شو.. خوګ د انسان يا الوتونکيو له لارې د (H3N2) سويې د انفلوينزا په وايرس هم اخته کيداى شي چې دا يو ډول پټه ناروغي ده. د نويو برياوو له مخې د جاپان په بيلابيلو سيمو کې په خوګانو کې د دواړو سويو يعنې (H1N1) او (H3N2) راپور ورکړل شوى دى خو ددغه وايرس (H3N2) تر اوسه پورې په انسانانو کې د ناروغۍ دعامل په توګه او په خوګانو کې د جدي او خطرناکې ناروغۍ په شکل راپور ورکــــــــــــــــــــــــړل شوى نه دى. په لنډ ډول ويلاى شو چې د خوګ د انفلوينزا وايرس په ١٩٣١ز کال ، د انساني انفلوينزا وايرس په ١٩٣٣ ز کال او د آس انفلوينزا وايرس په ١٩٥٦ کال کې وپيژندل شول. د مرغانو طاعون له ١٩ پيړۍ نه په اروپا کې پېژندل شوى و. مګر هيڅ څوك تر ١٩٥٥ کال پورې په دې نه پوهــــــــــــــــــېدل چې د انفلوينزا وايرس ددې ناروغۍ عـــــــــــــــــــــــــــــــامل و.
د خوګ انفلوينزا د نړۍ ګردچاپيره :
دانساني انفلوينزا خپرېدنه له مکسيکو څخه پيل شوه .د مکسيکوحکومت ښوونځي، نندارتونونه ، کتابتونونه او سينما ګانې په ټوليز ډول بند کړل څو ددې ناروغۍ له خپريدا څخه مخنيوى وشي دا  ناروغي د امريكا په متحده ايالتونو  او نورو هېوادونو کې هم څرګنده شوه. نړيوالې روغتيايي ادارې                                                     ددې ناروغۍ (انفلوينزا) د خپريدو حد جګ وښود او د تيارسۍ حالت يې له ٣ څخه ٤ ته پورته کړ چې دې كړنې دا په ډاګه كوله چې له انسان څخه انسان ته ددې وايرس لېږد ترسره كېداى شي.
د H1N1 انفلوينزا تعريف
ددې انفلوينزا نخښې موسمي انفلوينزا ته ورته دي. په دې ناروغۍ H1N1 اخته کسان به تبه ، ټوخى ، سر دردي  او د ستوني درد ولري. همدارنګه دغه انسان به ناراسته وي او دا ناروغي په کوچنيانو کې د کانګو او نس ناستي لامل كيداى شي. په دې ناروغۍ کې تنفسي ستونزې پيدا او د ساه اخيستل پکې له عادي حالت نه ډير وي. د يادولو وړ ده چې دغه وايروس پټ او شد يدې نخښې لري. تبه ، ټوخى ، پرنجى او د ستوني درد يې پټې نخښې دي.او شديدې نخښې يې د تنفسي سيسټم په ناروغۍ اخته کيدل دي. دا يوه ساري ناروغي ده چې ټولې نخښې يې له موسمي زکام سره ورته دي نو له همدې امله نړيوال روغتيايې سازمان ددې ناروغۍ لپاره ځانګړى تعريف وړاندى کـــــــــــــــــــــــړى دى. د خوګ والګى (H1N1) يوه ساري ناروغي ده چې په ناڅاپي ډول د تنفسي ناروغۍ لامل كيږي او تنفسي غړي په ناروغۍ اخته کوي. دغه وايرس H1N1 يولړنور نومونه لكه Swine Flu  ,  Flu  Pig Swine Influenza  , هم لري.
د انفلوينزا ډولونهْ
د انفلوينزا ناروغي يوه شديده ساري ناروغي ده چې عامل يې د ارتوميکسو ويريډا له کورنۍ څخه د RNA يو يوستوى وايرس دى. د انفلوينزا وايرس درې A, ،B  او C ډولونه لري. دا ډولونه هم په ګڼو سب ټايپونو ويشل شوي دي، چې دا ويشنه د وايرس د جوړښت د سطحې پروټينونو له مخې کيږي. دا پروټينونه د نيورامينيډېز (Neuraminidase) او هيماګلوټينين (Hemaglutinine) په نامه ياديږي. اوس موږ د انفلوينزا ډولونه معرفي کوو.
1.	A ډوله انفلوينزا :
دغه ډول انفلوينزا په انسانانو ، الوتونکيو، خوګانو او نورو حيواناتو کې د ناروغۍ لامل كيږي. دغه ناروغي په انسانانو كې د عمر په هر پړاو کې ليدل کيږي او د ناروغۍ حالت يې له منځني حالت څخه تر شديد حالت پورې رسيږي د A انفلوينزا وايرس په تي لرونکيو ژويو کې تنفسي سيسټم پورې د محدودو ناروغيو لامل كيږي. په الوتونکيوکې دا ډول انفلوينزا د هضمي سيسټم ناروغۍ لامل كيږي او حاد شکل يې د مرغانو عمومي ناروغۍ رامنځته كوي چې د مرغانو د طاعون په نامه ياديږي. دغه وايرس په کوچنيو الوتونکيوکې او هغو مرغانوکې چې په اوبو کې ژوند کوي په انډيميک ډول وي او پاتې شکلونه يې په عمومي ډول اپيډيميك شكل لري.
2.	B  ډول انفلوينزا :
دا يو انساني وايرس دى چې په سب ټايپ ندى ويشل شوى يوازې په انسانانو کې د منځني شدت د ناروغۍ لامل كيږي او په عمومي ډول په ماشومانو کې ليدل کيږي د اپيدمي لامل كيږي خو د پانډمي لامل نه كيږي.
3.	 C ډول انفلوينزا:
د انفلوينزا سي ډول د پټې ناروغۍ لامل كيږي په سب ټايپ ويشل  شوى نه دى. او د پانډيمي او اپيډمي لامل هم نه كيږي.
دخوګ انفلوينزا د ويروس جوړښت
د انفلوينزا نوى ډول وايرس H1N1 A د لومړي ځل لپاره په (١٩١٨- ١٩١٩) کلونو کې په پانډمي ډول په نړۍ کې وموندل شو چې بيا وروسته څو ځله د موټيشن (Mutation) له مخې د وايرس په جين کې بدلونونه رامنځته شول. د وروستي ځل لپاره په ٢٠٠٩ کال کې بيا هم د پانډيمي لامل شو. دا وايرس د A ډول وايرس دى او د څـــــــــــــلورو سيګـــــــمنټونو يعنې برخو څخه جـــــــــــــــــــــــــوړ دى. ١:- لومړۍ برخه يې د شمالي امريکا د خوګ وايرس دى. ٢:- دويمه برخه يې د آسيايي خوګ وايرس دى. ٣:- دريمه برخه يې د انساني انفلوينزا وايرس دى. ٤:- څلورمه برخه يې د الوتونکيود والګي وايرس دى.
همدارنګه دا وايرس دا وړتيا هم لري چې له يوه انسان څخه بل ته ولېږدول او په ډيره اسانۍ خپورشي. د H1N1 وايرس جسامت (٨٠-١٢٠) ملي مټره دى. دغه وايرس په ډله ييز شکل ژوند کوي او ډير شکلونه هم لري. ماليکولي وزن يې(4000000) دالتون ته رسيږي.