cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لېبراليزم
د امريكايي حكومت ملاتړ
په اروپا كې د لېبراليزم د ترويج په تكل د پاريس د ښځو له بربنډ او لوڅ لاريو سره، سره د فرانسې، المان او په خپله د انگلستان خپلواكۍ خوښوونكيو اديبانو او ليكوالانو هم په زړه پورې ونډه اخيستې وه او بيا په ځانگړي توگه په ټولنيز ډگر كې يانې د ښځو په خپلواكۍ كې او په دوي پورې د اړوندو مساېلو په باره كې لكه نكاح، طلاق، زېږون او داسې نور. پدې اړه يې ځانگړي مضامين، افسانې او ناولونه وليكل او خپاره كړل، چې د بېلگې په توگه يې د يو څو كسانو يادونه اړينه بولم:
زما په اند نكاح د ازدواج په گردو طريقو كې خورا زياته ناوړه طريقه ده، اوزهباور لرم چې د لېبراليزم په ترويج سره به دغه طريقه په بشريت كې بنده او پاى ته ورسول شي. هغه څوك احمق او ناپوه دى، چې د مينې او عشق په خپله بتخانهه كې چې په خپل زيار سره يې تعمير كړي او بيا هغه كې ټول عمر د ايكي يو بت لمانځنې ته كښېني. بلكه د خوند اخيستلو لپاره هره شېبه بايد د نوي مېلمه انتخاب وكړاى شي.
((اخلاقي بنديزونه په حقيقت كې د انساني ذهن او دماغي ځواكونو په وده كې لوى خنډ دى، او ترڅو پورې چې په بشپړه او هراړخيزه توگه دغه بنديزونه پاى ته ونه رسولۍ شي او پرې نښودلې شي او انسان په بشپړې خپلواكۍ سره او جسماني خوندونو څخه برخمن نشي، تر هغه پورې د انسان لپاره هېڅ ډول عقلي، عملي، مادي او اروايي (سېكالوجي) پرمختگ نشي ممكن كېداى. ځكه چې د اخلاقي بنديزونو د موجوديت په صورت كې داسې كول هېڅ ممكن ندي. د جرجي بنتهام د لېبراليزم مفكورې اويون ته د لوېديځ ځينې ملحدو فلسفيانو او ساېنسپوهانو هم وده وركړه، او ددغې بشر دښمنه شېطاني اندود او تحريك ملاتړ يې وكړ او بيا په ځانگړي ډول يهودي فلسفيانو په ځغرده سره نه يواځې دا چې ملاتړ يې وكړ بلكه د خپلو فلسفي نظرياتو ملاك او چورليځ يې لېبراليزم وگرځاوه. چې دا دې د هغوي له ډلې څخه د يو څو كسانو لبرالېستي اقوال د بېلگې په توگه دلته بيان او وړاندې كوم: كارل ماركس د جرمني له يهودي فلسفيانو څخه دى. په اقتصادي ډگر كې د سوسيالېستي لېبرالېزم له مخكښانو څخه ؤ. نوموړي ويلې دي: دين د ملتونو افيوم دى چې د كپېټالېزم لپاره په زړه پورې خدمت كوي مزدوره پاټكۍ د بروژوايانو د مظالمو د سهلو لپاره د جنت په واهي ژمنو غولوي. اخلاقي اصول په خپل ذات كې هېڅ ارزښت نلري او هغه څخه چې اصل او حقيقت دى، ماديت او اقتصاد دى. په اقتصادي ډگر كې د پرمختگ لپاره له دين او اخلاقو څخه ازادي اړينه ده، ځكه ترڅو چې دغه دواړه خنډونه وي اقتصادي پرمختگ ممكن ندى. ((دا خبره يو ثابت حقيقت دى، چې دين، ازدواجي قوانين، كورنى نظام يو هم پنځېزنه دى. بلكه دا هر څه توهمات دي، او د فرد د ازادۍ په خلاف منځته راوړې شوي دي، او له Totemism څخه يې پېلامه شوې ده. دغه راز اخلاق هم او اخلاقي قوانين ځانگړى اساس نلري او انسان ته پكار دي، چې په موجوده صنعتي انقلابي دور كې لدې هرڅه څخه ځان ازاد كړي. د اتريش له يهوديانو څه دى. نوموړې په ارواپوهنه كې لېبراليزم ته خدمت كړې دى، او په خپلو نظرياتو كې يې ويلي دي چې: كه چېرې نفس ته د شهوت د اظهار ا وتسكين ازادي ترلاسه شي نو انسان ته به بشپړ ډاډ او سكون حاصل شي.
اخځليكونه
وېشنيزه:سياست
د ځمکې د سطحې تودوخه
د ځمکې په علومو کې د ځمکې د سطحې تودوخه (GST) چې کله ناکله د ځمکې د سطحې متوسطه تودوخه (GMST) هم بلل کېږي، د سمندر د متوسطې تودوخې او پر وچه د هوا په تودوخې سره محاسبه کېږي. له تخنیکي پلوه، ساینس‌پوهان د ځمکې د سطحې په تودوخه کې اوږدمهالي بدلونونه نړیوال سړښت یا نړیواله ګرمي بولي. د دواړو دورې د ځمکې د تاریخ په اوږدو کې په منظم ډول پېښې شوې دي.
په ۱۸۸۰ ز کال کې د سطحې د تودوخې له پیله تر ۱۹۴۰ ز کال پورې تودوخه هر کال په متوسط ډول ۰.۲ درجې سانتیګراد زیاته شوې ده. ورپسې د ۱۹۴۰ او ۱۹۷۰ ز کلونو تر منځ تودوخه ثابته وه. او له ۱۹۷۰ کال را وروسته بیاځلي په هره لسیزه کې ۰.۱۸ درجې سانتیګراد زیاته شوې ده. د ځمکې د کرې متوسطه تودوخه د اصلي تودوخې په پرتله چې ۱۴ درجې سانتيګراد ده، ۰.۹ درجې سانتیګراد (۱.۵ درجې فارنهایټ) زیاته شوې ده. که څه هم د ۱۹۹۸ او ۲۰۱۳ ز کلونو تر منځ یو مکث یا ځنډ لیدل کېږي، خو د ځمکې د سطحې ګرمي له هماغه وخته په خپل پخواني سرعت روانه ده.
ساینس‌پوهان وايي چې د ځمکې په ۴.۶ میلیارد کلن تاریخ کې د سمندر د اوبو کچه په شدت سره ښکته او پورته تللې ده. له دې سره سره، د سمندرونو د اوبو د کچې وروستی ډېروالی د تېرو دوو یا درې زره کلونو تر متوسطې کچې اوښتی او هر کال د یوه اېنچ د لسمې برخې په اندازه د ډېرېدو په حال کې دی. د دغه بهیر دوام یا چټکېدل ښايي د نړۍ په ساحلي کرښو کې لوی بدلونونه راولي.
مخینه
په ۱۸۶۰مه ز لسیزه کې فزیک‌پوه «جان ټینډال» د ځمکې طبیعي ګلخانه‌يي اغېز تشخیص کړ او ویې ویل چې په اتومسفیري ترکیب کې کوچني بدلونونه هم اقليمي بېلابېوالی پېښولی شي. په ۱۸۹۶ کال کې سویډني ساینس‌پوه «سوانټ ارنیوس» یوه مهمه مقاله خپره کړه او په لومړي ځل یې وړاندوېینه وکړه چې په اتومسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ په کچو کې بدلون کولای شي د ګلخانه‌يي اغېزو له لارې د ځمکې د کرې تودوخه په پام وړ ډول بدله کړي.
په تېره پېړۍ کې د ځمکې د کرې په تودوخه کې بدلونونه د ګلخانه‌يي ګازونو د اغېزو د ډېرېدو شواهد وړاندې کوي. کله چې اقلیمي سیستم دغسې بدلونونو ته غبرګون ښيي، په پایله کې یې اقليمي بدلونونه پېښېږي. د نړیوالې سطحې تودوخه اندازه کول د ګڼو شواهدو له ډلې ده چې د اقلیمي بدلونونو په اړه علمي اجماع پیاوړې کوي او هغه دا ده چې انسانان د ځمکې د اقلیمي سیستم د ګرمېدو لامل کېږي.
د سمندرونو ګرمېدل
د ځمکې د تودوخې په ډېرېدو سره سمندرونو د دغې ډېرې شوې ګرمۍ ډېره برخه جذب کړې ده، یعنې سمندر په ۷۰۰ متره لوړوالي سره له ۱۹۶۹ ز کال راهیسې د ۰.۲۲ درجو سانتیګراد (۰.۴ درجې فارنهایټ) په اندازه ګم شوی دی. د ګرمو اوبو ډېروالی د کنګلونو له ویلې کېدو سره یوځای د دې لامل کېږي چې د سمندر کچه پورته راشي.
په سمندرونو کې د اضافي ګرمۍ وېش نابرابر دی چې د سمندر تر ټولو ډېره ګرمي په سوېلي نیمکره کې پېښېږي او د سوېلي قطب د کنګلونو له ویلې کېدو سره مرسته کوي. د سمندر د اوبو ګرمېدل د کنګلونو له تاخچو او د سمندر له کنګلونو سره هم اړه لري چې دواړه د ځمکې پر اقلیمي سیستم ډېره اغېزه لري. بالاخره د سمندرونو ګرمېدل سمندري ایکوسیستمونه او د انسان روزي یا معیشت ګواښي. د بېلګې په توګه ګرمې اوبه د مرجانونو روغتیا له ګواښ سره مخامخوي چې دا چاره هغه ټولنې ګواښي چې د سرپناه او خوړو لپاره په مرجانونو تکیه دي. په پایله کې ښايي هغه کسان د سمندرونو د ګرمېدو له منفي اغېزو سره مخامخ شي چې د روزۍ د ګټلو او بوختیاوو لپاره پر سمندري کب‌نیونه تکیه دي.
د شلمې پېړۍ په جریان کې د سمندر د سطحې تودوخه د یوې پېړۍ لپاره زیاته شوه او لا هم د زیاتېدو په حال کې وه. له ۱۹۰۱ څخه تر ۲۰۱۵ ز کال پورې تودوخه په متوسط ډول په هره لسیزه کې ۰.۱۳ درجې فارنهایټ ډېره شوه. کله چې په ۱۸۸۰ ز کال کې باوري مشاهدات پیل شول، د سمندر د سطحې تودوخه په تېرو درېیو لسیزو کې تر بل هر وخت لوړه وه. لکه څرنګه چې ګلخانه‌يي ګازونه له لمر څخه ډېره انرژي جذبوي، سمندرونه زیاته ګرمي جذبوي چې په پایله کې یې د سمندر د سطحې تودوخه ډېرېږي او د سمندر کچه هم لوړېږي. د اقلیمي بدلونونو له امله د سمندري جریانونو او سمندري تودوخې بدلون د نړیوال اقلیم په نښو کې د بدلون د پېښېدو لامل کېږي. د بېلګې په توګه ګرمې اوبه ښايي په استوايي سیمو کې د څه ناڅه قوي توپانونو د رامنځته کېدو لامل شي چې په پایله کې یې د مالي او ځاني زیانونو د رامنځته کېدو امکان شته. د سمندر په کچه کې د ډېروالي او شدیدو توپانونو اړوندې اغېزې په ځانګړي ډول د ساحلي ټولنو اړوندې دي.
د کنګلیزو تختو کوچني کېدل
د سوېلي قطب او ګرینلنډ د کنګلونو تختې د حجم له پلوه په تصاعدي ډول کوچنۍ شوې دي. د ناسا ادارې «د جاذبې د بیاموندنې او اقلیمي ازمېښت» د پروژې پر بنسټ، دا چاره ښيي چې ګرینلنډ په متوسط ډول هر کال ۲۸۶ میلیارده ټنه کنګل له لاسه ورکړی دی. د ګرمو اوبو ډېرېدل او د کنګلیزو تختو ویلې کېدل د سمندري کچې د لوړېدو لامل کېږي.
کله چې تودوخه لوړېږي او کنګلونه ویلې کېږي، له لویو کنګلونو څخه سمندر ته ډېرې اوبه ور بهېږي، د سمندر اوبه ورسره ګرمېږي او حجم یې زیاتېږي. د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوی (IPCC) وايي چې دغې چارې په تېرو ۱۰۰ کلونو کې د سمندرونو د سطحې په ډېروالي کې ډېر رول لرلی دی چې له ۴ تر ۸ اینچو (له ۱۰ تر ۲۰ سانتي مترو) پورې کېږي.
ګلخانه‌يي اغېزې
د سمندرونو د کچې د لوړېدو لوی علت د نړیوالې ګرمۍ اغېز دی او په تېره پېړۍ کې د دغې ګرمۍ لوی لامل ګلخانه‌يي ګازونه وو. د اتومسفیر په ګرمېدو سره د سمندر اوبه د تودوخې د ډېرېدو له امله منبسطېږي او په وچه کې د لویو طبیعي کنګلونو د ویلې کېدو په سبب د سمندرونو کچه لوړېږي. که په اتومسفیر کې موجود کاربن ډای اکسایډ تر حد زیات شي، دا د ګلخانه‌يي اغېزو له قوي کېدو سره معادل دی چې له امله یې د سطحې تودوخه لوړېږي او د سمندر کچه ډېروي.
هغه ګازونه چې د ګلخانه‌يي اغېزو لامل کېږي، دا دي:
د اوبو بخار
د اوبو بخار تر ټولو پرېمانه ګلخانه‌يي ګاز دی، خو تر دې مهمه دا ده چې د اقلیم لپاره د عکس‌العمل په توګه کار کولی شي. کله چې د ځمکې اتومسفیر ګرم شي، د اوبو بخار ډېرېږي او په دې سره د ورېځو او ورښت امکان هم زیاتېږي چې په دې توګه د ګلخانه‌يي اغېز لپاره د عکس‌العمل په تر ټولو مهم میکانیزم بدلېږي.
کاربن ډای اکسایډ
کاربن ډای اکسایډ د اتومسفیر کوچنی خو ډېر مهم عنصر دی. د طبیعي پروسو لکه تنفس او اتشفشانونو راخوټېدو او نورو انساني فعالیتونو لکه ځنګل‌وهنې او فوسیلي سون‌توکو د سوځولو په پایله کې ازادېږي. د صنعتي انقلاب له پیل راهیسې د انسان د اتومسفیریک کاربن ډای اکسایډ غلظت ۴۷ سلنه زیات شوی دی. دا د اقلیمي بدلونونو تر ټولو مهم اوږدمهالی «اجبار» دی.
میتان
میتان د ډبرو سکرو، طبیعي ګاز او تېلو د تولید او لېږد په جریان کې خپرېږي. د دې تر څنګ میتان د مالدارۍ او نورو کرنیزو فعالیتونو د عضوي ضایعاتو د تجزیې له امله هم خپرېږي.
نایتروجن اکسایډ
نایتروجن اکسایډ د کاربن ډای اکسایډ په نسبت ۳۰۰ برابره ډېر اغېزناک دی او اوزون لایه هم تخریبوي. دا چې عمر یې کم دی، د عمر کموالی یې هم ښايي د ځمکې د کرې پر ګرموالي ډېر او چټک اغېز ولري. له دې سره سره، د نایتروجن اکسایډ تر ټولو لویه سرچینه کرنه او په ځانګړي ډول حیواني کود دی چې له دې امله یې کنترولېدل هم سختېږي.
د لومړۍ نړیوالې جګړې پایلې
د لومړۍ نړیوالې جګړې د پایلو په توګه په یوریشیا، افریقا او ان له هغو سیمو دباندې سیمو کې چې په جګړه کې نېغ په نېغه ښکېل وې، سخت سیاسي، کلتوري، اقتصادي او ټولنیز بدلونونه ولیدل شول. د دغې جګړې له امله څلور امپراتورۍ یا سترواکۍ ړنګې شوې، زاړه هیوادونه ړنګ شول، نوي جوړ شول، پولې له سره وټاکل شوې، نړیوال سازمانونه جوړ شول او ډېرو نویو او زړو ایډیالوژیو د خلکو په ذهنونو کې ټینګ ځای خپل کړ. لومړۍ نړیوالې جګړې همدا راز په جګړه کې د ډېرو اصلي ښکېلو لورو لپاره د سیاسي بدلون راوستلو اغېزې له ځان سره لرلې، دوی یې په تاریخ کې د لومړي ځل لپاره د رایې تقریبا-نړیوال حق له رامنځته کولو سره پر ټاکنیزو ډیموکراسیو بدل کړل، لکه په جرمني کې د (۱۹۱۹ کال د جرمني فدرالي ټاکنې)، په برتانیه کې د (۱۹۱۸ کال د انګلستان عمومي ټاکنې)، او په ترکیه کې د (۱۹۲۳ کال د ترکیې عمومي ټاکنې).
د جرمني محاصره یا کلابندي
د ۱۹۱۸م کال د نوامبر د ۱۱ نېټې له اوربند څخه د ۱۹۱۹م کال د جون په ۲۸مه له جرمني سره د سولې د تړون تر لاسلیکیدو پورې، متحدینو د جرمني سمندري محاصره یا کلابندي، چې د جګړې پر مهال پیل شوې وه، لا هم ساتلې وه. دا چې جرمني پر وارداتو تکیه لرله، داسې اټکل کېږي چې ۵۲۳۰۰۰ ملکي وګړو پکې خپل ژوند له لاسه ورکړی. د شیفیلډ (Sheffield) پوهنتون اېن. پي. هاوارډ (N. P. Howard) وايي چې د جګړې له پای ته رسېدو وروسته د اتو میاشتو په موده کې د یوه میلیون څلورمه برخه نور بیا د ناروغۍ یا لوږې له امله مړه شوي. د جګړې له پای ته رسېدو وروسته د بندیزونو او محاصرې دوام، لکه څنګه چې لیکوال رابرټ لیکي (Robert Leckie) په ډیلیورډ فرام ایول (Delivered From Evil) کې لیکلي: ډېر داسې څه یې وکړل چې "جرمنیان وځوروي... دوی يې د نا امیدۍ په غوسه کې د شیطان لاسونو ته وغورځول." د اوربند شرایطو دا اجازه ورکړه چې خواړه جرمني ته ولیږدول شي، مګر متحدینو غوښتل چې جرمني د دغه کار لپاره وسایل (لېږدوونکې بېړۍ) چمتو کړي. د جرمني حکومت اړ و چې خپلې د سرو زرو زېرمې وکاروي، ځکه له متحده ایالاتو څخه یې د پور اخیستلو توان نه درلود.
د پاریس د سولې کنفرانس
په ۱۹۱۹م کال کې د پاریس د سولې له کنفرانس وروسته، د ۱۹۱۹ کال د جون پر ۲۸ مه د ورسیلز د تړون (Treaty of Versailles) له لاسلیک سره، له یوې خوا د جرمني او له بلې خوا د فرانسې، ایټالیا، بریتانیا او نورو کوچنیو متحدینو ترمنځ د دغو هېوادونو ترمنځ جګړه په رسمي ډول پای ته ورسېده. نورو تړونونو هم د متحده ایالاتو او نورو مرکزي قدرتونو اړیکې پای ته ورسولې. د وارسا د تړون په ۴۴۰ مادو کې هغه غوښتنې شاملې وې چې جرمني په رسمي ډول پکې د جګړې "د ټولو زیانونو او ویجاړیو" مسؤولیت او د اقتصادي خسارې ورکړه ومنله. د دغه تړون له مخې د جرمني پوځي ماشین خورا محدود شو: د جرمني د سرتېرو شمیر ۱۰۰۰۰۰ ته راټیټ شو او هېواد یې د لویو نظامي وسلو لکه ټانکونو، جنګي بیړیو، زغره والو موټرو او سمندري بېړیو (submarines) له لرلو منع شو.
توکمیز یا قومي لږه‌کي
د جرمني، روسیې، اسټرالیا- هنګري او عثماني امپراتوریو له منځه تللو په ختیځه اروپا او منځني ختیځ کې یو شمېر نوي هېوادونه رامنځته کړل. په دوی کې ځینو یې، لکه چکوسلواکیا او پولنډ، پام‌وړ توکمیز لږه‌کي لرل چې کله ناکله له هغو نوو پولو او سرحدونو څخه په بشپړه توګه راضي نه وو چې دوی یې له نورو توکمونو څخه جلا کړي وو. د بېلګې په توګه، چکوسلواکیا جرمنیان، پولېشیان (Poles)، روتینیایان (Ruthenians)، او اوکراینیانو بیا سلواکیان او هنګریان درلودل. د ملتونو ټولنې (League of Nations) له دغې ستونزې سره د تعامل په هڅه کې د لږه‌کیو بېلابېل تړونونه سپانسر یا تمویل کړل، مګر په ۱۹۳۰مو کلونو کې د ملتونو د ټولنې له زوال سره، دا تړونونه بیا تر ډېره د پلي کېدو وړ نه وو. د جګړې په پایله کې د سرحدونو او پولو د پراخې بیاکتنې او سیاسي بدلونونو یوه پایله د اروپا د کډوالو لوی شمېر و. دا او د روسیې د کورنۍ جګړې کډوال د نانسن پاسپورټ (Nansen passport) رامنځته کولو لامل شول.
توکمیزو لږکیو د سرحدونو موقعیت عموما بې ثباته کړی و. چېرته چې سرحدونه له ۱۹۱۸م کال راوروسته پر خپل ځای پاتې وو، هلته بیا ډېری وختونه یوه توکمیزه ډله لکه سوډټین جرمنیان (Sudeten Germans) ایستل شوي دي. د دغو کوچنیو دولتونو ترمنځ اقتصادي او نظامي همکاري خورا کمه وه او دا یې شونې کړې وه چې د جرمني او شوروي اتحاد مات شوي قدرتونه لا هم په سیمه کې د تسلط لپاره یوه پټه وړتیا لري. د جګړې په سملاسي پایلو کې، ماتې د جرمني او شوروي اتحاد ترمنځ همکارۍ ته لاره هواره کړه، مګر دا باور هم موجود و چې بالاخره به دا دوه قدرتونه د ختیځې اروپا د لاندې کولو لپاره سیالي وکړي.
ټولنیز کړاو
په لویدیځ کې د جګړې تجربې معمولا داسې انګېرل کېږي چې وروسته د ټولو ښکېلو هېوادونو لپاره د یو ډول ډله‌ییزې ملي صدمې یا کړاو لامل شوې دي. د ۱۹۰۰م کال خوشبیني (optimism of 1900) په بشپړه توګه له منځه تللې وه او هغه کسان چې جګړه یې کوله پر هغه څه بدل شول چې اوس "ورک شوی نسل" بلل کېږي، ځکه دوی بیا له هغو کړاوونو څخه په بشپړه توګه روغ نه شول. د راتلونکو څو کلونو لپاره، د اروپا ډېرې برخې په خصوصي او عامه توګه ماتم کاوه او په زرګونو کلیو او ښارونو کې یې یادګارونه جوړ شول.
د واده کولو پر عمر برابر ډېر برتانوي نارینه مړه یا داسې ټپیان شول چې یو ځل د نجونو د یوه ښوونځي زده کونکو ته خبرداری ورکړل شوی و چې یوازې 10٪ به یې واده وکړای شي. په ۱۹۳۱م کال کې د انګلستان سرشمېرنې (United Kingdom Census) په انګلستان او ویلز کې ۱۹۸۰۳۰۲۲ مېرمنې او ۱۸۰۸۲۲۲۰ تنه نارینه وموندل، چې د ۱.۷۲ملیون توپیر ښودنه کوي او ورځپاڼو دا توپیر "دوه ملیونه" یاد کړی. د ۱۹۲۱م کال په سرشمېرنه کې د هرو ۱۰۰۰ نارینه وو لپاره ۱۲۰۹ مېرمنې وې چې عمرونه یې له ۲۵ څخه تر ۲۹ کلونو پورې وو. خو په ۱۹۳۱م کال کې بیا 50٪ لا هم مجرد وو، او 35٪ یې واده نه کاوه په داسې حال کې چې لا یې هم د اولاد زیږولو توان درلود.
د ۱۹۲۳م کال په پیل کې، سټینلي بالډوین (Stanley Baldwin) یو نوی ستراتیژیک واقعیت روښانه کړ چې انګلستان د بې وسلې کولو په یوه وینا کې ورسره مخ شو. زهرجن ګازونه او پر ملکي وګړو هوايي بمبارۍ د لومړۍ نړیوالې جګړې نوي تحولات وو. برتانوي ملکي وګړو د ډېرو پېړیو لپاره له یرغل څخه د ډار لپاره کوم جدي دلیل نه درلود. له دې کبله د دښمن له بمباریو د زهرجن ګاز نوي ګواښ، د ملکي مرګ ژوبلې په اړه یوه مبالغه امیزه نظریه راوپاروله چې د راتلونکي جګړې په پیل کې یې د پېښېدو شونتیا ګڼل کېده. بالډوین په خپل بیان کې دا عبارت واکاراوه چې: "بم غورځوونکې الوتکې به تل ګرځي راګرځي." په اروپا کې د ځواک د توازن برتانوي دودیزې پالیسۍ هم د برتانوي کور وګړي خوندي نه کړل.
الجزيره
الجزیره په انګلیسي Algiers) د افریقا په شمال کې د الجزایر هیواد پلازمېنه او سترو ښارونو څخه یو دی.
الجزیره (په انګلیسي: /ælˈdʒɪərz/ al-JEERZ Algiers ، په عربي: الجزائر، په بربري یا امازیغي: Dzayer، په فرانسوي: الجېر[alʒe) د الجزایر هېواد پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی. د ۲۰۰۸ز کال د سرشمېرنې له مخې د دې ښار نفوس ۲۹۸۸۱۴۵ وګړي وو او په ۲۰۲۰ز کال کې بیا ۴۵۰۰۰۰۰ اټکل شوی و. د یو اټکل له مخې، د لویې ښاري سیمې نفوس ۸۰۰۰۰۰۰ ښودل شوی دی. الجزیره د مدیترانې په سمندرګي کې او د الجزایر په شمال-مرکزي برخه کې پروت دی.
الجزیره د مدیترانې د سمندرګي د یو خلیج په لوېدیځه غاړه کې پرته ده. د ښار عصري برخه له ساحل سره په یوه سطح ودانه شوې ده؛ په داسې حال کې چې د ښار زړه برخه چې د دای (عثمانی اشرافي لقب دی) لرغونی ښار دی، د عصري ښارګوټې په شا کې په یوه اوچته غونډۍ کې د سمندر له سطحې نه د ۱۱۲متر و (۴۰۰ فټه) په لوړوالي کې پروت دی او د قصبې یا ارګ په واسطه پوښل شوی دی (په یونسکو کې ثبت، د نړۍ د میراث یوه ساحه ده). یاده قصبه او دوه لنګرځایونه یو مثلث رامنځته کوي.
نومونه یې
د دې ښار نوم د فرانسوۍ او کاتالان ژبې په واسطه له عربي الجزائر نوم څخه د الجېر په بڼه راویستل شوی دی. دا نوم هغو څلورو پخوانیو ټاپوګانو ته راجع کېږي کومې چې په ۱۵۲۵ز کال کې د اصلي خاورې د یوې برخې له جوړېدو نه مخکې  د یاد ښار له ساحل څخه لرې پرتې وې. الجزیره پخپله د بني مزغانه د جزایرو (جزائر بني مزغانة) لنډیز شوې بڼه ده، چې د بنو مزغانه د زامنو د ټاپوګانو په معنا ده، او د منځنیو پېړیو په لومړیو کې د جغرافیه پوهانو لکه الادریسي او یاقوت الحموي له خوا په دغه نوم سره یاده شوې ده.
په لرغونې دوره کې، یونانیانو دغه ښارګوټی د اېکوزیون په نامه پېژانده، (په لرغونې یونانۍ ژبه کې: Ἰκόσιον),) کوم چې د رومیانو تر واکمنۍ لاندې د اېکوزیوم په بڼه لاتیني شوی و. یونانیانو يې تشرېح داسې کړې ده چې دا نوم په فرضي ډول د "شل" عدد ته د دوی د کاروونکې کلیمې (εἴκοσι, eíkosi) سره تړاو لري ځکه دا ښار د هرقل د سفر د ۲۰ ملګرو په واسطه هغه وخت موندل شوی دی چې ده د خپلو ځانګړو ماموریتونو (د خپلې مېرمنې او اولادونو د وژلو د کفارې په پار ماموریتونو) په بهیر کې د اطلس له غرونو څخه لیدنه کوله.
الجزیره همداراز د البهجه "خوشاله" یا " سپین الجیرز" ( په فرانسوي کې:  Alger la Blanche) په نامه هم پېژندل کېږي، ځکه په چونه سپینې رنګ شوې ودانۍ یې له سمندر څخه دنګې ښکاري
پخوانی تاریخ
د دې ښار له تر ټولو پخوانۍ تاریخچې دا ثابتېږي چې نوموړي په کارتاژ ښار کې د یو بندر بڼه لرله چېرته چې بربریانو د مدیترانې له نورو وګړو سره سوداګري کوله. له فنیقي جنګونو راوروسته، رومیانو په پای کې د دغې ښارګوټي اداري چارې په لاس کې واخیستې او اېکوزیوم یې ونوماوه. د دې ښار کنډوالې اوس له ریو دي لامارین سره د عصري ښار یوه سمندري برخه جوړوي، چې د یو پخواني رومي ښار په انتها کې موقعیت لري. د رومیانو هدیرې په باب الواد او باب ازون کې موجودې وې. دې ښار ته د وسپاسیان سترواک له خوا لاتیني حقوق ورکړل شوي وو. د اېکوزیوم اسقفان ان له پنځمې زېږدیزې پېړۍ سره تړاو لري، خو وروسته له دې چې مسلمانانو شمالي افریقا فتح کړه، دغه لرغونی ښار تری تم شو.
اوسنی ښار په ۹۴۴ز کال کې د بربري زیرید سلسلې د موسس أبو الفتوح بلقين بن زيري (أبو الفتوح سيف الدولة بلقين بن زيري بن مناد الصنهاجي) له خوا ، تاسیس شوی دی. هغه له مخکې (۹۳۵ز کال) د الجزیرې سره متصل سویل ته په اشیر کې خپل کور او د صنهاجه قبیلې یو مرکز جوړ کړی و. که څه هم د هغه زیرید سلسله د دویم روګر له خوا چې د سیسیل له ټولواکۍ څخه و، په ۱۱۴۸ز کال کې رانسکوره شوه. زیریدیانو د الجزیرې واکمني لا له مخکې خپلو تربورانو حمادیونو ته په ۱۰۱۴ز کال کې له لاسه ورکړې وه. یاد ښار په ۱۱۵۹ز کال کې د حمادیونو څخه د الموحدون د خلافت لاسته ولوېد او په دیارلسمه پېړۍ کې د د تلماسان د سلاطینو زیانیانو تر ادارې لاندې راغی. که څه هم الجزیره د تلماسان د ټولواکي یوه برخه ګڼل کېده، اما څرنګه چې دغه ښار د اوران بندر درلود چې د زیانیانو یو مهم سمندري بندر ګڼل کېده، له همدې کبله د خپلو ثعالبه امیرانو تر امارت لاندې یې تر ډېرې پولې ازادی درلوده.
د الجزیرې د پینون قلعه د الجزیرې سمندري بندر ته مخامخ یوه ټاپو وه چې ان له ۱۳۰۲ز کال څخه د هسپانویانو له خوا تر نیواک لاندې راغلې وه. چې له همدې سره د الجزایر او هسپانیې تر منځ د پام وړ سوداګري پیل شوه. په هر حال، الجزیرې له هسپانیا څخه د موریسک مسلمانانو تر ایستل کېدو پورې چې زیاترو یې په همدې ښار کې پنا غوښتنه وکړه، په پرتلیز ډول لږ ارزښت درلود. په ۱۵۱۰ز کال کې، کله چې یاد ایستل شوي خلک په موران او د افریقا د ساحل په نورو ښارګوټو کې مېشت شول، هسپانویانو د پیون ټاپو پیاوړې کړه او د سمندري شوکمارانو د ځپلو لپاره یې یو مقدار مالیه وضع کړه.
د عثمانیانو واکمني
په ۱۵۱۶ز کال کې، د الجزیرې امیر سلیم بن تیئومي سمندري شوکمارانو وروڼو عروج او خیرالدین بربروسا ته بلنه ورکړه چې د هسپانویانو په ایستلو کې ورسره مرسته وکړي. عروج الجزیرې ته راغي، د سلیم د وژلو امر یې صادر کړ، ښار یې محاصره کړ او د ۱۵۱۶ز کال د الجزیرې په فتحې سره یې هسپانویان په شا وتمبول. خیرالدین په ۱۵۱۷ز کال کې وروسته له هغه چې عروج  له هسپانویانو سره د تلموسان د سقوط په جګړه کې ووژل شو، د الجزیرې پاشايي (سلطنت) او په تعقیب یې بېلیک (شاهي) تاسیس کړه. بارباروسا په ۱۵۲۴ز کال کې الجزیره له لاسه ورکړه، او په ۱۵۲۹ز کال کې یې د الجزیرې (پیون د قلعې) په فتحې سره بیا لاسته راوړه، او له محتشم سلطان سلیمان (Suleiman the Magnificent ) څخه یې رسماً غوښتنه وکړه چې په یاده سیمه باندې واکمني ومني او الجزیره د عثماني خلافت سره ضمیمه کړي.
الجزیره له دغه وخته راهیسې د بربري ډاکه اچونې (سمندري جهاد) مقر شو. د ۱۵۴۱ز کال په اکتوبر کې د هسپانیې ټولواک او د روم مقدس سترواک پنځم چارلس په الجزیرې باندې په یرغل کولو سره غوښتل نوموړی ښار ونیسي، خو سمندري سیلۍ یې زیات شمېر بېړۍ ډوبې کړې، او د هغه د ۳۰۰۰۰ په شاوخوا کې لښکر چې په عمده توګه هسپانویان وو، د خیر الدین بربروس د زوی حسن پاشا تر واکمنۍ لاندې د الجزیرې د خلکو له خوا له ماتې سره مخ شو.
الجزیره که څه هم په رسمي ډول د عثماني سترواکۍ تر ادارې لاندې وه، خو په اصل کې یې له کنترول څخه ازاده وه، چې د ۱۶مې زېږدیزې پېړۍ په پیل سره یې سمندري شوکو او باج اخیستنې ته مخه کړه. د عثماني او اروپایي اقتصادي حوزو په څنډه باندې یې د موقعیت درلودلو په تړاو، او دا چې د وخت په داسې مدیترانه کې واقع وه چې د پوځي بېړیو په بدګه د اروپایي بېړیو تر مخ پر زیاتېدونکي کنترول لاندې راغلې وه، له همدې امله سمندري شوکماري په یوازینی اقتصادي فعالیت باندې بدله شوه. د بېلابېلو هېوادونو له خوا په مکرر ډول هڅې تر سره شوې تر څو د هغو سمندري ډاکوګانو مخه ونیسي چې له لوېدیځې مدیترانې د بېړیو تګ راتګ ته له خنډونو جوړولو نیولې تر شمال پورې ان تر ایسلنډ پورې د غلامانو په تښتولو کې ښکېل وو. په ۱۷مه پېړۍ کې د دغه ښار له ۱۰۰۰۰۰ اوسېدونکو څخه ٪۴۰ یې اروپایي غلامان وو. د امریکا متحده ایالاتو په بېړیو باندې د الجزیرې له لوري د حملو په مقابل کې دوې جګړې (لومړۍ او دویمې بربري جګړې) ترسره کړې.
په یاد اثر کې ښار، د وګړو کړو وړو، او له ښار څخه پوځي دفاع ته، د هسپانویانو له لوري یوې حملې ته د لارې هوارولو لپاره له نا بریالۍ هیلې سره، په تفصیل سره شرح ورکړې ده.
جغرافیه
وېشنيزه:الجزیره وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:الجزایر
په افغانستان کې د اپينو توليد
افغانستان د کوکنارو د اپين د کرلو او ريبلو اوږد تاريخ لري. په ۲۰۲۱ز کال کې، په نړيواله کچه د افغانستان توليد د ناقانونه هيروينو له نوي سلنه نه زياته برخه جوړوله او اروپا ته د برابرېدونکو توکو له پنځه نوي سلنه نه زيات يې د افغانستان توليدات دي. څومره ځمکه چې په لاتينه امريکا کې د کوکنارو د کښت لپاره کارول کېږي، په افغانستان کې ترهغې ډېره ځمکه د اپينو لپاره کارول کېږي. افغانستان له ۲۰۰۱ز کال راهيسې، د نړۍ په کچه د ناقانونه نشه يې توکو د توليد مخکښ هېواد دی. په ۲۰۰۷ز کال کې، په بازار کې له غیر درمليزو شته اپينو موادو له ډلې درې نوي سلنه یې له افغانستان نه سرچينه اخېستي. په ۲۰۱۹ز کال کې هم افغانستان د نړيوال بازار څلور اتيا سلنه اپين توليدول. دا د صادراتو له اړخه د نږدې څلور مليارده امريکايي ډالرو معادل ارزښت دی، څلورمه برخه یې د کوکنارو کروندګرو ته ورځي، پاتې يې سيمه ييزو چارواکو، باغيانو، جنګسالارانو او د نشه يې توکو قاچاقبرو ته ورځي. په اوو کلونو کې (۱۹۹۴-۲۰۰۰)، مخکې تر دې چې طالبان اپين بند کړي، د اپينو د ناخالص عايد نه د افغان کروندګرو برخه د دوه سوه زره کورنيو تر منځ وېشل کېده. په ۲۰۱۷ز کال کې، په افغانستان کې د اپينو توليد څلور سوه زره دندې برابرولې، چې دا شمېره د افغان ملي امنيتي ځواکونو له شمېرنه هم لوړه وه. کله چې طالبانو په سيمه ييزوجنګ سالارانو واک له لاسه ورکړ، په ۲۰۰۶ز کال کې د اپينو سوداګري زياته شوه. پر اپينو سربېره، افغانستان د چرسو په توليد کې هم د نړۍ مخکښ هېواد دی. په ۲۰۲۱ز کال کې د کابل له سقوط وروسته، د اپينو سوداګرۍ وده وکړه.
تاریخچه
وچ اقليم او د تازه توليداتو د لېږد ستونزمنتيا په افغانستا کې د کرنيزو محصولاتو صادرات سخت کړي، خو اپين د وچکالۍ په وړاندې مقاومت کوي، د اوږد لېږد له امله نه خرابيږي او په ښه نرخ پلورل کېږي.
له هغه وروسته چې په ايران کې د کوکنارو کښت بند شو، په افغانستان کې د ۱۹۵۰ز لسيزې په نيمايي کې په زياته اندازه د اپينو توليد پيل شو، تر څو ګاونډي ايران ته واستول شي. افغانستان او پاکستان د اپينو توليد زيات کړاو کله چې د سياسي بې ثباتۍ او اوږدې وچکالۍ له امله له طلايي مثلث نه د نشه يې توکو چمتو کېدل له ستونزو سره مخامخ شول، د ۱۹۷۰ز لسیزې په نيمايي کې لويديځې اروپا او شمالي امريکا ته، افغانستان او پاکستان د اپينو ستر برابروونکي هېوادونه وګرځېدل.
د شوروي اتحاد پړاو (۱۹۷۹-۱۹۸۹ز)
کله چې د شوروي اتحاد له ملاتړ نه برخمن چپ اړخی حکومت، په افغانستان کې د ولس د ملاتړ په ترلاسه کولو کې ناکام شو، شورويانو د يرغل پریکړه وکړه. د مقاومت يو شمېر مشرانو، پرته له دې چې په اسلام کې د اپينو حرمت ته نظر وکړي، په خپلو سيمو کې د اپينو پر توليد تمرکز زيات کړ، تر څو د خپلو عملياتو لپاره لګښتونه پوره کړي، په ځانګړي ډول ګلبدين حکمتيار، ملا نسيم اخوندزاده او عصمت مسلم. د ۱۹۸۲ او ۱۹۸۲ز کلونو تر منځ موده کې توليد دوه برابره او ۵۷۵ ميټريک ټنه ته لوړ شو. (په دې موده کې متحده ايالاتو د «د وسلې په مرسته» د مجاهدينو د ملاتړ تګلاره تعقيبوله او اصلي موخه يې دا وه چې د چټک او پرېکنده ماتولو پر ځای، شوروي اتحاد کرار کرار د شاتګ لور ته  کمزوری کړي). حکمتيار چې له CIA او پاکستان نه يې تر ټولو زياتې مرستې تر لاسه کولې، د پاکستان شمال لويديځ د کوه سلطان په سیمه کې د هيروينو شپږ کارخانې جوړې کړې وې، په داسې حال کې چې نور جنګسالاران د اومو(خامو) اپينو په پلورلو خوښ وو. نسيم اخوندزاه، چا چې د کوکنارو د کښت دوديزه سيمه شمالي هلمند په واک کې درلود، د اپينو د توليد لپاره يې برخه صادره کړه، د چا په اړه چې داسې اوازه شته چې دا برخه (سهميه) يې په ربړولو او سخت تاوتريخوالي عملي کوله. په دې موخه چې د قاچاق اندازه زياته کړي، نسيم د ايران په زاهدان ښار کې يو دفتر هم درلود.
شوروي اتحاد ادعا کړې وه چې د متحده ايالاتو د استخباراتو ادارې (CIA) کارکوونکي له افغانستان نه د اپينو د قاچاق په برخه کې مرسته کوي، يا د لويدیځ پر لور، تر څو د افغانستان د مقاومت لپاره پيسې راټولې کړي، يا د شوروي اتحاد پر لور، تر څو ياد هېواد په نشه يې توکو د روږديتابه په مټ کمزوری کړي. د الفريډ مککوای په وينا: سي.آی.ای. په نشه يې توکو کې د ښکېلو افغان چارواکو ملاتړ کاوه، د بېلګې په ډول ګلبدين حکمتيار او ځينې نور لکه حاجي ايوب افريدي.
بل لامل يې په پاکستان کې د منځه وړلو هڅې وې، (د کوم هېواد استخباراتي اداره ISI چې په تصادفي ډول د مجاهدينو ملاتړې وه). پاکستاني حکومت، د نړيوالې پرمختيا لپاره د متحده ايالاتو اداره (USAID)  او ځينې نورې ډلې په هغو هڅو کې شاملې وې چې د افغانستان پر پوله د سرحد ايالت (اوس خيبرپښتونخوا) له ځينو ټاکلو سيمو نه د کوکنارو کښت محوه کړي. د ۱۹۸۰ز په لسيزه کې د اپينو صنعت له پاکستان نه افغانستان ته واوښت.
د جنګسالارانو پړاو (۱۹۸۹-۱۹۹۴)
کله چې په ۱۹۸۹ز کال کې شوروي پوځ اړ شو چې له افغانستان نه ووځي، نو د واک تشه رامنځ ته شوه. د ځواک د تر لاسه کولو په موخه د مجاهدينو بېلا بېل ګوندونه په خپلو کې سره په جګړه شول. د لويديځ د ملاتړ د نه شتون له امله، دوی تر پخوا هم د کوکنارو  کرنه زياته مراجعه کوله، تر څو د خپل پوځي شتون لپاره مالي لګښت پيدا کړي.
د طالبانو واک ته رسېدل (۱۹۹۴-۲۰۰۱)
د طالبانو د واکمنۍ پر مهال، په افغانستان کې د اپينو کښت تر ټولو زيات يعنې په ۱۹۹۹ز کال کې ۴۵۰۰ ميټرک ټنو ته ورسېد (۴۴۰۰ بریتانوي ټنه ۵۰۰۰ امريکايي ټنه).
د ۲۰۰۰ز کال په جولای مياشت کې، د طالبانو مشر ملا محمد عمر، په افغانستان کې د هيروينو د توليد له منځه وړلو په موخه له ملګرو ملتو سره د همغږۍ په هدف اعلان وکړ چې: د کوکنارو کرل له اسلام سره په مخالفت کې دي او دا په نړۍ کې د نشه يي توکو پروړاندې يوه بريالۍ مبارزه وه. طالبانو د ګواښونو، په زور بنديز او سرغړوونکو ته د عامه سزا د ورکولو په مټ د کوکنارو پر کښت بنديز عملي کړ. په پايله کې د طالبانو تر واک لاندې سيمو کې د اپينو د کښت د سيمو اندازه نهه نوي سلنه کمه شوه چې هغه مهال يې د ټولې نړۍ ته د درې پر څلور برخه هيروین مهيا کول. دا بنديز يوازې د لنډې مودې لپاره عملي و، ځکه چې په ۲۰۰۱ز کال کې د طالبانو حکومت ړنګ کړای شو.
خو ځينې خلک (مارټين، يوه ګرانه جګړه، ۲۰۱۴ز) وړانديز کوي چې، د بنديز پر مهال ځينو ځانګړو ډلو د بیې(نرخ) له لوړوالي نه ګټه پورته کړه. ان ځينې باور لري چې د نشه يي توکو د ځينو کاروباريانو په برخه کې دا د بازار د اداره کولو يوه طريقه وه. د ډېرو کرنيزو محصولاتو په خلاف، شونې ده چې وچ شوی آپين، له يخ ساتلو يا ګران بيه وسايلو پرته د اوږدې مودې لپاره ساتل کېدای شي. طالبان او نورې هغه ډلې چې د نشه يي توکو په سوداګرۍ کې ښکېل و، د اپينو د سترو پټو زېرمو په لرلو سره په خپل نظرکې وتوانيدل چې د ۲۰۰۰ز کال له بنديز او د يوولسم سپتمبر له بريدونو وروسته، د نرخونو د پورته کېدو پر مهال زياتې شخصي ګټې تر لاسه کړي.
د افغانستان جګړه (۲۰۰۱-۲۰۲۱)
د ۲۰۰۱ز کال د نومبر په مياشت کې او د افغانستان د جګړې په پيليدو سره، د هېواد د اقتصاد پرېوتلو او عايد د نورو سرچينو کمېدو، د هېواد ډېری کروندګر اړ کړل چې بيا د صادراتو په موخه د اپينو کرلو ته مخه کړي (د نشه يې توکو او جرمونو په اړوند د ملګرو ملتونو د دفتر په وينا: په ۲۰۰۴ز کال کې ۱،۳۰۰ کيلو متر مربع يا ۵۰۰ ميل مربع).
د خوړو زهري کېدل
b- پروتين ) (protein : پروتين هغه نايتروجن لرونکي عضوي مرکبونه دي چې په سلو کې ١٦ برخې نايتروجن لري همدا علت دى چې د غذا د پروتينو د پيمانې دسنجولو په وخت کې د نايتروجن اندازه په ٦،٢٥ عددکې ضربيږي. د مثال په توګه که چيرې د نايتروجن اندازه د حيواناتو په غذاکې  وي نو د پروتينو اندازه په نوموړې غذاکې دارنګه محاسبه کوو. د حيواناتو د خوړو پروتين د حيواناتو دغذا او تغذيې له نظره په دوه برخو ويشل کيږي. ١- حقيقي پروتين : هغه پروتين دي چې د امينو اسيدونو څخه ترکيب شوي وي. ددې پروتينو دهضم محصولات يواځې امينو اسيدونه دي. د نباتاتو تخمونه او د حيواني منابعو پروتينونه په زياته اندازه حقيقي پروتينونه لري. ٢- غيري حقيقي پروتين : دا هغه مرکبات دي چې د امينواسيدونو څخه نه دي جوړ شوي اما په خپل ترکيب کې نايتروجن لري .د نباتاتو پاڼې دا ډول پروتينونه لري. حقيقي پروتينونه د حيواناتو د غذا او تغذيې له نظره ډير مهم پروتين دي. دا ځکه چې دا پروتينو نه د حيواناتو په معده او وړو کولمو کې په ښه توګه هضميږي. او د هغو محصولاتو څخه حيوانات د خپل ژوند د ادامې ،د نسجونو د ترميم او د محصولاتو د توليد لپاره په ښه توګه استفاده کولى شي. غير حقيقي پروتين يواځې د شخوند وهونکو حيواناتو د غذا او تغذيې د اهميت وړدي د ا ځکه چې نوموړي حيوانات په خپله معده کې د مکروبونو په ذريعه غير حقيقي پروتين په حقيقي پروتين بدلوي. او بيا د هغه څخه د خپل ژوند د ادامې ،ودې او د محصولاتو د توليد له پاره استفاده کوي. پروتينونه مغلق عضوي نايتروجن لرونکي مرکبونه دي چې د امينواسيدونو څخه تشکيل شوي دي. امينو اسيدونه عضوي تيزابونه دي چې د يو زيات شمير اماين  ګروپ لرونکي دي. د غذا په پروتينو کې ٢٥ او يا د هغې څخه زيات امينو اسيدونو موجود دي چې د هغې د جملې څخه ٢٠ امينواسيدونه د بدن د انساجو په تشکيل کې رول لري. چې د هغې جملې څخه ١٠ ضروري امينو اسيدونه (Essential) او متباقي غير ضروري امينو اسيدونه(Nonessential) دي. الف: ضروري امينواسيدونه: هغه امينو اسيدونه چې د حيواناتو په انساجو کې د نورو عضوي مرکبونه څخه په کافي اندازه نه جوړيږي نو په غذايي موادو کې بايد په کافي اندازه موجود وي. ځينې دهغې څخه په لاندې ډول يادوو. Argenine – Histidine – Isoleucin – Leucin – Lysin – Methionin – Phenylalanine – Threonine – Tryptophane – Valine
د رونډا جګړه
د رونډا جګړه په ۱۹۹۴ کال جګړه کې د رونډا هیواد دټول نفوس کابو ۱۰ سلنه ووژل شول پدی هیواد کې د ۱۰۰ ورځو ویر پدې کیږي چې ۲۵ کاله مخکې په سل ورځو کې د رونډا اته لکه (۸۰۰۰۰۰) وګړې ووژل شول. ډیری وژل شوي د تتسي قبیلې خلک وو چې د اوتو قبیلې د توندلارو له خوا په نښه شول. تتسې قبیله په رونډا کې اقلیت قبیله ګڼل کیږی. نن دوشنبه ۲۰۱۹’۴’۸ د رونډا ولسمشر پال کګاکې په پلازمینه کیګالي کې د قربانیانو نو په یاد شمعه روښانه کړه. ولسمشر کګامې د هغي باغې ډلې مشر وو چې توکم وژنه یې ختمه کړه.
پر افغانستان د متحده ايالاتو بريد
د متحده ايالاتو ولسمشر جورج ډبليو بوش غوښتنه کړې وه چې اسامه بن لادن دې وروسپارل شي او القاعده دې و ايستل شي؛ بن لادن له ۱۹۹۸ز کال څخه د امريکا د استخباراتو فدرالي ادارې ته مطلوب کس و. طالبانو تر هغه وخته د اسامه شړل رد کړل، تر څو چې د دوی په وينا داسې شواهد ورکړل شي چې ښيي هغه د ۹/۱۱ په بريدونو کې ښکېل دی، همدا راز هغه غوښتنې يې هم رد کړې چې د ترهګرو مرکزونه بند کړي او له بن لادن پرته نور شکمن ترهګر وسپاري. متحده ايالاتو د طالبانو غوښتنه د ځنډولو د بې معنا طريقې په بللو سره رد کړه او متحده ايالاتو د ۲۰۰۱ز کال د اکتوبر په اومه نېټه له انګلستان سره په ګډه د دايمي خپلواکۍ عمليات پر لار واچول. له دې دوو ځواکونو سره وروسته نور هم يو ځای شول، په داسې حال کې چې د شمالي ټلوالې ځواکونو يې په ځمکه مرسته کوله. متحده ايالاتو او متحدينو په چټکۍ سره د ۲۰۰۱ز کال د ډيسمبر په اولسمه نېټه طالبان له واکه وغورځول او په ټول هېواد کې يې له سترو ښارونو سره پوځي مرکزونه جوړ کړل. د القاعده او طالبانو ډېری غړي ونه نيول شول، ګاونډي پاکستان ته وتښتېدل يا هم کلیوالو سيمو يا د تورې بوړې په جګړ کې غرنیو سيمو ته په شا شول.
د ۲۰۰۱ز کال د ديسمبر په مياشت کې، د ملګرو ملتونو امنيت شورا نړيوال امنيت مرستندويه ځواکونه (ايساف) جوړ کړل، تر څو په هېواد کې د پوځي عملياتو څارنه وکړي او افغان ملي امنيتي ځواکونه وروزي. د ۲۰۰۱ز کال د ديسمبر په مياشت کې د بون په کنفرانس کې، حامد کرزی د افغانستان د لنډمهالې ادارې مشر وټاکل شو، دا اداره په ۲۰۰۲ز کال کې په کابل کې د لويې جرګې څخه وروسته د افغانستان په انتقالي ادارې واوښته. د ۲۰۰۴ز کال په مشهورو ټولټاکنو کې حامد کرزی د هېواد د ولسمشر په توګه وټاکل شو چې اوس د افغانستان اسلامي جمهوريت په نوم پېژندل کېږي. د ۲۰۰۳ز کال د اګست په مياشت کې ناټو سازمان هم دې جګړه کې د يو متحد په توګه ښکېل شو او د ايساف مسئوليت يې په لاس کې واخيست. د متحده ايالاتو د ځواکونو يوې برخې د ناټو تر ماموريت لاندې کار کاوه؛ نور ځواکونه نېغ په نېغه د متحده ايالاتو تر امر لاندې وو. د طالبانو مشر ملا عمر دا خوځښت بيا منظم کړ او د ۲۰۰۲ز کال کې يې د حکومت او ايساف په وړاندې بغاوت اعلان کړ، هغوی وکولای شول چې په ۲۰۲۱ز کال کې د افغانستان حکومت ړنګ کړي او يو ځل بيا په ټول افغانستان کې د طالبانو واکمني رامنځ ته کړي.
د افغانستان د کورنيو جګړو پيل
د يوې سپينې کودتا په پايله کې په ۱۹۷۳ز کال کې د خپل اکا د زوی داود خان له خوا د پاچا ظاهر شاه له ګوښه کېدو وروسته په افغانستان کې د سياسي نظم ماتیدل پيل شو. داود خان له ۱۹۵۳ز کال راهيسې د لومړي وزیر په توګه کار کړی و، اقتصادي نويتابه، د ښځو خپلواکۍ او پښتون ملتپالنې ته يې وده ورکړې وه. د افغانستان دا وضعيت د ګاونډي پاکستان لپاره ګواښ و او پاکستان خپله د نا امنه پښتون نفوس سره مخ و. د ۱۹۷۰ز کلونو په منځ کې د پاکستان لومړي وزير ذوالفقار علي بوټو افغان اسلامي رهبران لکه برهان الدين رباني او ګلبدين حکمتيار وهڅول چې د حکومت پر ضد وجنګېږي. په ۱۹۷۸ز کال کې داود خان د افغان کمونیست ګوند له خوا د يوې کودتا په ترڅ کې ووژل شو، د کمونیستانو دا ګوند په حکومت کې له داود سره شريک و او د افغانستان د خلق ديموکراتيک ګوند (PDPA) په نوم پېژندل کېدو. خلق ګوند سوسيال لور ته بدلون لپاره هڅې وکړې، د کورنۍ په خوښه ودونه يې ختم کړل، د عامه زده کړې پلوي يې کوله او د ځمکو د ملکيت وضعيت کې يې سمونونه راوستل. دې وضعيت دوديز قبيلوي نظم څنډې ته کړ او په ټولو کلیوالو سيمو کې يې د اسلامي مشرانو له خوا مخالفتونه راوپارول، په دې مخالفتونو کې په هرات کې د اسماعيل خان پاڅون هم شامل و. (PDPA) د داخلي مشرتابه له اختلافاتو څخه ډک و او د ۱۹۷۹ز کال د سپتمبر په مياشت کې د يوې داخلي کودتا له لارې نور هم کمزوری شو، کله چې حفيظ الله امين نور محمد ترکی ګوښه کړ. شوروي اتحاد د (PDPA) کمزوري ولیده، درې مياشتې وروسته يې د امين د لرې کولو لپاره پوځي مداخله وکړه او د (PDPA) د يوې بلې څانګې مشر ببرک کارمل يې په څوکۍ وګوماره.
په ۱۹۷۹ز کال کې افغانستان کې د شوروي اتحاد مداخلې د دې اتحاد د سړې جګړې سيالان متحده ايالات، انګلستان، پاکستان، سعودي عربستان او چين وهڅول تر څو د شوروي اتحاد له ملاتړ څخه برخمن د افغانستان ديموکراتيک جمهوريت پر ضد د باغيانو د جګړې ملاتړ وکړي. په داسې حال کې چې بې دينه او سوسيال حکومت د ښارونو واکمني په لاس کې درلودله، له ديني اړخه هڅول شوو مجاهدينو ډېرې کليوالې سيمې په واک کې لرلې. د رباني، حکمتيار او اسمعیل خان تر څنګ د  مجاهدينو په نورو قوماندانانو کې جلال ا لدين حقاني هم شامل و. د امريکا څارګرې ادارې «سي آی اې» د پاکستان له څارګې ادارې «آی ايس ای» سره نژدې کار کاوه، تر څو د مجاهدينو لپاره بهرنی ملاتړ راجلب کړي. عرب داوطلبانو هم دې جګړه کې لېوالتيا پيدا کړه، دوی د «افغان عرب» په نوم پېژندل کېدل، اسامه بن لادن په دوی کې شامل و.
د ۱۹۸۹ز کال د مۍ په مياشت کې له افغانستان نه د ټولو شوروي پوځونو له شاتګ وروسته، د نجيب الله تر مشرۍ لاندې د (PDPA) حکومت تر ۱۹۹۲ز کال پورې تر هغه وخته وپاییدو کله چې د شوروي اتحاد ړنګېدو د نجيب الله حکومت له مرستې محروم کړ او د ازبک جنرال عبدالرشيد دوستم جلا کېدو کابل ته رسېدل روښانه کړل. په داسې حال کې چې سياسي صحنه له افغان سوسياليستانو څخه خالي وه، پاتې اسلامي جنګسالارانو د ځواک لپاره سيالي پيل  کړه. هغه مهال بن لادن هېواد پرېښی و. په افغانستان کې د متحده ايالاتو ګټې هم کمې شوې وې.
د جنګسالارانو واکمني (۱۹۹۲-۱۹۹۶)
په ۱۹۹۲ز کال کې، رباني په رسمي ډول د افغانستان اسلامي دولت ولسمشر وټاکل شو، خو بايد د کابل د نيولو لپاره يې له نورو جنګسالارانو سره جګړه کړې وای. د ۱۹۹۴ز کال په پای کې د رباني د دفاع وزير احمد شاه مسعود په کابل کې حکمتيار ته ماتې ورکړه او د پلازمېنې روانه بمباري يې پای ته ورسوله. مسعود هڅه وکړه چې په ټول هېواد کې د ملي پخلاينې په موخه يو سياسي بهير پيل کړي. نورو جنګسالارانو لکه په لوېدېځ کې اسماعیل خان او په شمال کې دوستم خپله ملوک الطوايفي ساتلې وه.
په ۱۹۹۶ز کال کې ملا عمر، د افغان مجاهدينو پو پښتون جنګيالی چې په پاکستاني مدرسو کې يې زده کړې او استادي کړې وه، کندهار ته راستون شو او د طالبانو د خوځښت بنسټ يې کېښود. د هغه پلويان مذهبي محصلين وو، چې د طالب په نوم پېژندل کېدل او دوی هڅه وکړه چې اسلامي قانون ته په سختې غاړې اېښودو سره د جنګسالارانو حکومت ختم کړي. دوی د حکومت هغه وړانديز رد کړ چې په يو ايتلافي حکومت کې برخه واخلي او په ۱۹۹۵ز کال کې يې د کابل پر لور  حرکت وکړ.
د طالبانو امارت د شمالي ټلوالې په وړاندې
په ۱۹۹۴ز کال کې د طالبانو لومړيو برياوو په تعقيب يو لړ درنې ماتې رامنځ ته شوې. پاکستان له طالبانو کلک ملاتړ وکړ. د امین صيقل په څېر شنونکي د دې ډلې په اړه وايي چې د پاکستان د سيمه یيزو ګټو لپاره په نيابتي ځواک د بدلېدو په لور روانه وه، هغه ادعا چې طالبان یې ردوي. طالبانو د ۱۹۹۵ز کال په لومړيو کې  په کابل بريدونه پيل کړل، خو مسعود بېرته په شا وتمبول.
دعوت وېبپاڼه
د پاڼې بنسټگر
د دعوت وېبپاڼې بنسټ په ناروې کې مېشت يو افغان خبريال محمد طارق بزگر په کال ۲۰۰۵م زېږدي کې ايښی دی.
د پاڼې په هکله بنسټيز مالومات
د پاڼې په هکله بنسټيز مالومات د انټرنټ په مټ له دغې http://who.is پاڼې څخه ترلاسه کېږي. د دعوت وېبپاڼې په هکله هم لانديني مالومات د پورتني تړنې څخه ترلاسه شوي.
سرچينې
http://who.is
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
جېمز برنهم
جېمز برنهم (۱۹۰۵ نومبر ۲۲- ۱۹۸۷ز کال، د جولای ۲۸) يو امريکايي فيلسوف او د سياسي نظريو پوه و. نوموړي په نيويارک پوهنتون کې د فسلفې څانګې رياست وکړ. لومړنی کتاب يې په ۱۹۳۱ ز کال کې د «د فلسفي شننې پېژندنه:An Introduction to Philosophical Analysis» په نوم و. برنهم په ۱۹۳۰ ز لسيزه کې د تروتسکي  يو نامتو پلوی (Trotskyist) شو. نوموړي مارکسيزم ونه مانه او د امريکايي محافظه کار خوځښت د مشر په توګه د حق د نظرياتو يو خورا اغېزناک پوه شو. د «مديريتي اوښتون: Managerial Revolution» تر سرليک لاندې کتاب يې، چې په ۱۹۴۱ ز کال کې چاپ شوی دی، د پانګوالۍ پر راتلونکي باندې متمرکز دی. برنهم د يو لر مقالو په اړه د «ملي کتنې: National Reveiw» په نوم د William F. Buckley د محافظه کارې مجلې يو سمونکی او منظم مرستندوی و. نوموړي د شوروی اتحاد فشار ونه مانه او پر ټوله نړۍ يې د کمونيزم د بېرته راګرځېدلو غوښتنه وکړه.
لومړي وختونه
جيمز برنهم چې د ۱۹۰۵ ز کال د نومبر پر ۲۲ نېټه د شيکاګو په Illinios کې زېږېدلی دی، د Claude George Burnham زوی و. پلار يې يو انګرېز کډوال او له Burlington Railroad شرکت سره اجرائيه رئيس و. جېمز د رومن کاتوليک په توګه رالوی شو، مګر د پوهنځي د زده کوونکي په توګه يې کاتوليک اصالت ونه مانه او پر ځای يې د ژوند د ډېرې مودې لپاره بې دينۍ (الحاد) ته ژمن پاتې شو (که څه هم له مړينې څخه لږه موده مخکې بېرته کليسا (کاتوليک مذهب) ته راوګرځېد. نوموړی مخکې له دې چې د اکسفورد پوهنتون په Balliol College کې ګډون وکړي، په Princeton کې د خپل ټولګي د غوره زده کوونکي په توګه فارغ شو. په Billoil College کې يې پروفيسوران J. R. R. Tolkien او Martin D’Arcy وو. جېمز په ۱۹۲۹ ز کال نيويارک پوهنتون کې د فلسفې پروفيسور شو.
په ۱۹۳۴ ز کال کې يې له Marcia Lightner سره واده وکړ.
د تروتسکي اصالت
په ۱۹۳۷ ز کال کې له سوسياليست ډلې څخه د تروتسکي پلويان وويستل شول، چې دا کړنه د کال په پای کې د سوسیالیست کارګرانو ګوند د رامنځته کېدلو لامل شوه. برنهم د ياد ګوند دننه د ګوند د ډېره کي (اکثريت) ډلې د دريځ پر سر له Max Shachtman سره د ګوند يا ډلې جګړه کې يو ځای شو، چې James P. Canon يې مشري او Leon Trotsky يې ملاتړ کاوه. يادې ډلې د امپرياليزم پر وړاندې د کارکوونکو د يو فاسد يا ټيټ شوي دولت په توګه د شوروي اتحاد ننګه کوله. Scachtman او برنهم په ځانګړګي ډول د ۱۹۳۹ ز کال کال د نازي او شوروي تر منځ د تړون، د جوزف ستالين د نظام له لورې پر پولينډ، ليتويا، ليتوانيا او استونيا باندې د بريدونو او همدرانګه د ۱۹۳۹ ز کال په نومبر کې پر فنلينډ باندې د شوروي يرغل له عيني کتنې څخه وروسته دې سيالۍ ته راغلل، چې د شوروي سوسياليستي جمهوريتونو اتحاد (USSR) د امپرياليستي ډلې ټولنې يوه نوې بڼه وه او د همدې له امله يې له سوسياليستي خوځښت څخه ان د کره کتنيز (انتقادي) ملاتړ ارزښت هم نه درلود.
د سوسياليست کارکوونکو ګوند په دننه کې له يو اوږد بحث څخه وروسته، چې يادو ډلو په کې د تود کورني بحث د وړو ورځپاڼو په يوه لړۍ کې د خپل حالت يا قضيې په اړه استدلال وکړ؛ د ۱۹۴۰ ز کال د اپرېل په لومړيو کې د سازمان ځانګړي درېيم ملي تړون يا کنوانسيون د (۳۱ – ۵۵) رايو له مخې د Canon ډېره کي (اکثريت) په ګټه پرېکړه وکړه. که څه هم ياد اکثريت غوښتل د ډلې د نه وېش په موخه بحث ته دوام ورکړي او تر څنګ يې د ګوند په واکمنه ملي کمېټه کې د لږه کيو متناسب استازيتوب ته اجازه ورکړي. Shachtman، ‌‌Burnham او د دوی پلويانو د خپلې ادارې د پيل کولو په موخه د سوسياليست کارګرانو ګوند څخه استعفا وکړه او ياد ګوند يې يو ځل بيا د کارګرانو ګوند وګڼه.
که څه هم، دې ماتېدنې په راډيکال خوځښت کې د برنهم د ګډون پای په نښه کړ. د ۱۹۴۰ ز کال د می پر ۲۱ نوموړي د کارکوونکو ګوند ملي کمېټې ته يو ليک واستاوه، چې له مخې يې له يادې ادارې څخه لاس واخيست. په دې ليک کې نوموړي له مارکسيزم څخه د خپل لرې والي واټن روښانه کړ: لکه څرنګه چې تاسې پوهېږئ، زه «د مارکس اصالت فلسفه»، استدلالي مادي اصالت نه منم.
د «نړيوال تاريخ» عمومي مارکسي نظريه په دې برخه کې چې، ياده نظريه د سترواکۍ هر ډول منځپانګه لري؛ د معاصر تاريخي او انسان پېژندنې پلټنې له مخې ماته بې بنسټه ښکاري.
د مارکسي اقتصاد ډېره برخه زما لپاره ناسمه يا له دوده لوېدلې يا د معاصرې اقتصادې ښکارندې په کاريال کې بې معنا ښکاري. د مارکس د نظريې له مخې د اقتصاد هغه اړخونه، چې خپل اعتبار ساتي؛ زما په اند د اقتصاد نظرياتي جوړښت ريښتينی نه شي ثابتولی.
د هيڅ ايډيالوژيکي، نظرياتي يا سياسي بنسټ له مخې، چې زه يې پېژنم يا يې د کارکوونکو ګوند (يا بل هر مارکس پلوي ګوند سره)
دا په ساده ډول حالت قضيه ده او زه يې نور د ځان يا نورو لپاره نه شم انګېرلی. برنهم په ۱۹۴۱ ز کال کې د «اداري اوښتون: په نړۍ کې څه پېښېږي: The Managerial Revolution: What is Happening in the World» تر سرلیک لاندې، د خپل اند او ليد له مخې د پرمختګ او اقتصاد د شننې يو کتاب وليکه. ياد کتاب د «ژوند:Life» مجلې د (۱۹۴۴۰۱۹۲۴ز  کلونو د ۱۰۰ غوره کتابونو په لښتليک کې شامل شو.
د باميانو بودايي پژۍ
د باميان مجسمې چي يوه يې ٥٣ ميتره او بله يې ٣٥ ميتره جګوالۍ لري. باميان څه ده، او دا بتان څنګه په باميانو کي جوړ شوی؟، باميان  د يوه غره په څنګ كې د واقع سيمې لپاره استعمالېږي، چي له دوو اجزاوو څخه جوړي ده، چې يو بام ده او بل يې يان. د بام جز، چې يې د رڼا معنى لري، تاسو په فارسي كې په بامداد او بامدادان كې دا وينئ، چې د سهار په معنى استعمالېږي او يان جز، چې يې دى د ځاى معنى ښندي، باميان يعنې نوراني ځاى. او دا بتان تقريبا ۱۸۰۰ كاله دمخه دلته جوړ شوي دي او د بودايي دين پيروان به لكه مسلمانان، چې حج ته ځي، دغسې د دغه بتانو د زيارت لپاره راتلل. او کله چي د کوشاني سلسلې ستر امپراتور کنيشکا طاهرد بودايې مذهب لاره خپله کړل او په اوله ميلادي پېړۍ کي په افغانستان کي ګريک بوديک تمدن را شين شو، نو گريکو بوديک تمدن د افغانستان پر لرغونی ټولنه هر اړ خيز تاثيرات وښندل ،د نوموړي مدنيت اثرات په افغانستان کي محدود پاته نه شول بلکي دجاپان ، کوريا ،او چين څخه بيا تر اوسني ايران او سيستان پوري ، دسريلانکا او هند څخه بيا تر سير دريا اوتاجکستان پوري ټولي سيمي تر خپلي اغيزي لاندي راوستي وې ، د نړۍ له بيلا بيلو سيمو څخه به د مذهبي مراسمو د پر ځای کولو په نيت زيات شمير راهبان ،زايرين او سيلانيان په  افغانستان کي د ودان شوو بودايې زيارتونو او عبادت ځايونو په ځانگړي ډول د باميان لرغوني او د بو دايې پير متبرک ځای ته د ليدو کتو په نيت سفرونه کول. اوس يې صرف البوشاکه سته، نور نو طالبانو په 2001 ميلادي کال کي په داسي حال کي چي تلوېزوني کامرې او عکاسۍ ممنوع وي، بيا هم عکاسي ځيني کېدل و نړول شوې.
ويجاړيدل
دا پژۍ د ملا عمر په حکم له منځه ولاړه، او د د پوښتنې په ځواب کې د ملا محمد عمر جواب په لاندې توګه وو: "ما نه غوښتل چي د بامیانو بودا له منځه یوسم. په واقعیت کې یو شمیر بهرنیان ما ته راغلل او ویې ویل موږ غواړو چې د بامیانو د بودا د ترمیم پاته کار ترسره کړو کوم چې د بارانونو له کبله لږ خراب سوي دي. زه حیران پاته سوم، فکر مي وکي چي دا خلک د زرګونو انسانانو ژوند ته هیڅ درناوی نلري - هغه افغانان چې له لوږې مړه کیږي، مګر د غیر ژوندۍ شیانو لکه بودا په اړه اندیښمن دي. دا راته خورا ناوړه عمل ښکاره سو. له همدې کبله ما د بودا د ویجاړولو امر وکړ. که دوی د بشري کار لپاره راغلي واي، ما به هیڅکله د بودا بوت د ویجاړيدو حکم نه واي ورکړی"
بوکو حرام
تاریخ
په ۲۰۰۲ کال کی استاد محمد یوسف د مایډوگوري په ښار کی د فقیرو هلکانو د سبق ویلو لپاره یو اسلامی مرکز جوړ کړ. محمد یوسف په خپل خطبې کی غوښتل چی په نایجېریا کی شریعت اعلان وکړي او د نایجېریا حکومت ونړوي. په ۲۰۰۴ کال کی د محمد یوسف ډله د یوبې ولایت ته حرکت شوه. په دي وخت کی د چاډ او نایجر مجاهدین د بوکو حرام سره یو ځای شول. محمد یوسف په یوبې په ولایت کی نوي مرکز جوړ کړ چی د افغانستان په نوم یادېده. بوکو حرام په دي مرکز کی مجاهدینو ته پوځی تمرین ورکول او د پوځی تمرین وروسته یی د نایجېریا پر پولیسانو برید کول. په ۲۰۰۹ کال کی پولیسو محمد یوسف بندي کړ او جېل یی ته ولېږل. خو هغه تر څو ورځونو وروسته په جېل کی مړ شو. د محمد یوسف تر وفات وروسته د بوکو حرام مجاهدینو د بوړنو په ولایت کی د بمونو په وسیله برید وکړ چی د هغه په ترڅ کی څلور تنه ومړه. بوکو حرام تر د ۲۰۱۰ کال څخه تر ۲۰۱۲ کال پورې په بریدونو کی ۹۰۰ تنه ومړه.
وېشنيزه:ترهگرې ډلې
ساموسي اريستارخوس
ساموسي اریستارخوس یو یوناني ستورپوه او شمېرپوه وو چې په درېیمه مخزېږدي پېړۍ کې تېر شوی دی. هغه د ساموس (Samos) په نامه د یونان په یوه ټاپو کې زېږېدلی وو. لرغونو یونانیانو داسې ګومان کاوه چې ځمکه یو مرکزي ټکی او سپوږمۍ، لمر، عطارد، زهره، مریخ، مشتري، او زحل یې شاوخوا را څرخي. ساموسي اریستارخوس لومړنی کس وو چې دا نظریه وړاندې کړه چې لمر په مېنځ کې دی او ځمکه پر را څرخي، خو د نوموړي دا نظریه هغه مهال په ټولیزه توګه نه ومنل شوه.
حسيبه شهيد
حسيبه شهيد (په انگرېزي: Haseeba Shaheed) د آزادۍ راډيو او د مشال راډيو يوه خبرياله وه چې په يوې ترافيکې پېښې کې سخته ټپي شوه او درې ورځې وروسته يې سا ورکړه. هغه د پښتو ژبې تکړه شاعره هم وه.
سرچينې
وېشنيزه:پښتنې وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
بشپړه ځلا
دا هغې شمېرې ته ویل کېږي چې د یوه هسکني توکي د ځلا سمه او رښتیانۍ درجه را ښيي. په دې کې د واټن یا لیرې‌والي له کبله د رڼا تتېدل نه راځي. د یوه ستوري بشپړه ځلا دې ته وايي چې که هماغه ستوری لس پارسکه (parsecs) لیرې وي نو څومره ځلا به ولري. د یوې سیارې، سیاره‌وزمې (asteroid) او لکیورې (comet) بشپړه ځلا بیا دې ته وايي چې که په دې کې هر توکی له لمر او ځمکې دواړو څخه یو ستورپوهنیز یوون (یانې ۱۴۹،۶ ملیون کیلومټره) واټن ولري او ټیکلي (discs) یې هم په بشپړډول روښانه وي، نو څومره څرګنده ځلا (apparent magnitude) به ولري.
وېشنيزه:ستورپوهنيزې نومونې وېشنيزه:الکترومقناطیسی وړانگې وېشنيزه:ستورسنجونه وېشنيزه:وړانگه
کالیفرنیا
کلېفورنيا (انگريزي:California) د امريکا په متحده ايالاتو کې تر ټولو گڼ مېشتی ايالات دی، او د ارتوالي له اړخه د الاسکا او ټېکساس ايالتونو څخه وروسته درېيم ارت ايالت دی.
کلیفرنیا آیالات (کالیفرنیا آیالات) ډول ډول موسمونه،حيوانات او سيمۍ لري، د فخر نوم يي ګولډ رش (د سرو زرو د يو خزانې نوم) دي. کاليفورنيا د امریکا د هغه ایالاتو څخه دي، کوم چې د امریکا ډير لوي شمېر خلګ پکښې اوسيږي. د کاليفورنيا زيات شمېر خلګ په انگرېزي ژبه خبرې کوي، خو د کاليفورنيا ايالت %٢٨ خلګ په سپانيش ژبه خبري کوي. که څوک د شراب، خومار، ډيسکو، شاپنګ (رانيونه د کالو اونورو) او د سمندر غاړې ته د اوسيدنې شوکي وي، نو د هغه لپاره به کاليفورنيا ايالت يو غوره انتخاب وي. کاليفورنيا يو ګرم هيواد دي چې، خو د ژمي په موسم کې کاليفورنيا ايالت د يخنۍ د لوبو لپاره هم ډيرو زيات امکانات لري، هغه ځکه چې د کاليفورنيا پر لويو غرونو باندې هر کال لږ او ډېره واوره کيږي.
آيا تاسو خبر یاست
١- ويټني غر د کاليفورنيا د يخو سيمو څخه ده. ٢- د امریکا تر ټولو لوړي او ټيټې سيمي په کاليفورنيا کي دي. ٣- ډيت ويلي ( مرګوني سيمه ) هم په کاليفورنيا کي ده. ٤- په کاليفورنيا کي هر کال شاوخوا ٣٧٠٠٠ واري زلزلې کيږي. ٥- د دنيا د فلمونو تر ټولو لويه کمپنۍ هاليووډ بنسټ هم په کاليفورنيا لاس انجلس کي کښيښودل سو. ٦- ايپل کمپنۍ هم په کاليفورنيا کي جوړه سوه. دنيا دوي تر ټولو تکړه د موبایل جوړولو کمپنۍ دي، چې سامسونګ او آيفون نوميږي، د آيفون جوړونکي د ايپل کمپنۍ خلګ دي
وېشنيزه:کالیفورنیا
ډانیل اورتېګا
جوزه ډانیل اورتېګا ساوېدرا (اسپانیایي تلفظ: [daˈnjel oɾˈteɣa]؛ زوکړه د ۱۹۴۵م کال د نومبر په ۱۱مه) یو نیکاراګوایي انقلابي او سیاستوال دی چې له ۲۰۰۷م کال راهیسې د نیکاراګوا ولسمشر په توګه خدمت کوي. مخکې له دې، هغه له ۱۹۷۹ تر ۱۹۹۰م کاله د نیکاراګوا رهبر وو، لومړی د ملي بیارغونې جنټا د همغږي کوونکي په توګه (۱۹۷۹-۱۹۸۵) او وروسته بیا د نیکاراګوا د ولسمشر په توګه (۱۹۸۵-۱۹۹۰). په ۲۰۰۸م کال کې د فیډل کاسټرو تقاعد څخه وروسته، اورتېګا د نړۍ په کچه یو له لرغونو غیر سلطنتي رهبرانو او د امریکا په براعظم کې ترټولو اوږد غیر سلطنتي رهبر دی.