cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پښتو متلونه
(ل)
له ښاره وو ځه خو له  نر خه  مه وځه.
لنډ ه ژبه هر ى  خواته  گرځى.
(م)
ما په گوړه ختاباسې ، په ځآى نوري ننباسې.
ماته ژرنده ده گړبېږي ، يا لالا مې ډير گړېږي.
ماجت د گوزو ځاى نه دى.
ما حلال ، چکي نه حلال.
مار ته په لستوڼي کې ځاى مه ورکوه.
مار ته چې خداى په غضب سي له غاره يې و باسي
مار وهه ، نه د غار تر بيخه.
مال تر سر جار ، سر تر ناموس.
مال چې له خاونده چپ سي حرام دى.
مال خپل ساته ، همسايه غل مه نيسه.
ما ويل چې : ورانه به يې کې ، ودانه به يې نه کې
مجبوره ته مه وايه چې غښتلى.
مخامخ سړى روي ته هم نه وايي چې روې.
مخ ته ځه ، شاته گوره.
مځکه هغه سوځي ، چې اور پر بل وي.
مر دار زړوکى ، اور نه اخلي.
مرغان دي هغه سره کښيني چې بڼي يې سره ورته وي.
مرگ په ماړه نس ښه دى.
مريى په دنيا نازېږي ، بادار په دواړو.
مريي غوندي يې گټه ، ساهو غوندي يې خوره.
مړ په همدې سو چې نفس يې و خوت.
مړ مې که ، مال مې مه غنده.
مړى چې خداى شرموي پر ولانگه گوز واچوي.
مسکنت هم پور دى ، هم پيغور.
مسلمان يې واهه هندو له وهمه غول وکړه.
مسئله ، زور ورسره.
مشر زه يم ، کونه د لالا لو ده.
مفت شراب قاضي هم خوړلي دي.
ملا ته به نه وايي چې راکه ، ورته وايې به چې واخله.
ملاحق ، زوى يې ناحق ، کاسه يې جبر.
ملا صايب خپل تاويزونه دي واخله ، پر هغه زاړه حال يې کړه.
ملک په تنگ ، اوبه په خړي ، ورک دي سي داد بدۍ څلي.
منصور چې رښتيا ويل سر يې په دار سو.
مور چې روې ( بلا ) هم سي د زوى زړه نه خوري.
مور ( کونډه ) د زوى په هيله د ميړه و لويده.
موړ د وږي په حال څه خبر دى.
موړ نس پاړسي وايي.
موږک په غار نه سو ننوتلى ، جارو يې هم په لکۍ پوري غوټه سو
موږ يې غله ، تادي خداى راجوړ کړي.
مه دومره خوږ سه چې څوک دي وخوري ، مه دومره تريخ سه چې څوک دي و غورځوي.
مه کوه په چا وبه سي په تا.
ميره مې نوه ليدلې ، تر مور مينه.
ميړه ته مه وايه چې ميړه گيه.
ميړه مړکه ، ميړانه يې مه ورکوه.
ميړه يوه ورځ په غېږ کې نه ځائېږي، بله ورځ په مو ټه کې ځائېږي
مېږى تر ځان لوى بار وړي.
ميلمه په تلو ښه ايسي ، د کور خاوند په ست.
ميلمه په خوراک ِښه ايسي ، د کور خاوند ، په راوړلو.
ميلمه د خداى رحمت دى.
ميله ده ، ايله ده.
((ميم )) زورما، ټوله يې زما
ملا ځان هير  کا او بل  ته  مسلى  کا.
ماما چى  جيب ته  لاس کوى د خورى طعمه  ورته  وى.
مرغه دانه  وينى  لومه  نه وينى.
موړ د  وږى  له حاله څه خبر  دى.
مه کوه په چا چى  وبه شۍ  په تا.
مه ځه په هغه  لار چى نه دى مور ځى او نه پلار.
مرگ حق دى گور او کفن شک دى.
مرگ نه په واړه  دى  نه په زاړه.
مرگ د ډيرو پرده  ده.
مساپرى بده بلا ده.
(ن)
ناحقه خبره د څا ډبره ده.
ناخبره د مرکې ليوه دى.
ناسته يمه ستا سره ، زړه مې په کندو کې دى ، واوا گوخانې.
ناوخته ميلمه پرځان تاوان دى.
نان ما به او دو شا.
ناوې چې په ځان ښآيسته نه وي ، د مور او پلار  ښايست بې څه کې ؟
نکريزي چې د اختر تر ورځي تيري سي ، پر ديوال يې و ترپه.
نن پر ما ، سبا پر تاده.
نور ټوله يې پرېږده ، پرگوزاوڼ يې لرگي کښېږده.
نوره ټوله گډوډي ، پکت د سخط د ملا لاچي.
نوش! خر دباره سره.
نوم د نامه نه پري کېږي.
نوم زما ، گوتي پردۍ.
نوم يې لوړ ، کور يې ډگر.
نوم يې مه اخله ، راباندي وايې چوه.
نه چا پوښته ، نه چا گاڼه ، دى د خودو گډيده.
نه څه مات ، نه څه توى.
نه دي د کلالۍ کړه ، نه د مالدارۍ.
نه دي کلاله کړه ، نه دي مالداره.
نه منه اوړه يې را يوه پتيره کړه.
نه مو وکړې بړبکۍ ، نه مو شکي کړې لکۍ.
نه هو او نه برهو مه سه.
نيکان يې په نيکي نه مړېږي ، بدان يې په بدي نه مړېږي.
نيم سوړسک ، د کوټې پاى.
(و)
واده د الله داد پکښي غورځي مولاداد.
واده د نه ستني کرياب دى.
و بزې ته يې ويل (( مه ژاړه )) هغې ويل که زه و نه ژاړم ، زما گوډه پښه به ژاړي
وخت لکه سره زر دى.
ورور يې گوره ، خور يې غواړه.
وروستۍ ورځ نا مرده ده.
وزۍ وايي : يوه پښه مې را ما ته کئ خو په کور کې دي ايله يم
وطن پرې ايښى ښه دى ، نه ورور وژلى.
وطن په دوو سترگو هم خپل دى هم پردى.
ولي! ولي ! کڼکۍ به له تا څه غوښتاى ،چي لاستى يې نه واى ستا د کوني.
ومره پر يوڅه باندي.
وينه په وينه نه پريوله کېږي.
(هـ)
هاى وروستى عقله ، چې لومړى واي.
هر چاته خپل وطن کشمير دى.
هر څه د خداى له جانبه دي ، مگر د غوا شيدې په وښو دي.
هر سړى پوهېږي چې غوا توره او شيدې يې سپيني دي.
هر سړى په خپل کار ښه پوهېږي.
هر سړى په خپل کار نه پوهېږي ، مگر اختيار يې لري.
هره لوړه ژوره او هره ژوره لوړه لري.
هغه درک ، هغه خرک.
هغه ساعت او مصلحت.
هغي کوټې ته چې لمر نه داخلېږي ، مرض دا خلېږي.
هله ژر يې را ملا که ، چې کډي مو بارېږي
هم بوره ، هم بدنامه
هم خوند کوي ، هم خوږېږي.
هم دا کوي ، هم ها کوي.
هم فقر کوې ، هم دي خر لغتي غورځوي.
هم يې پکښي خوري ، هم يې پکښې کوي.
هندو زوړ سو ، مسلمان نه سو.
هوښيار ته نيمه بس ده ، شوده يې پوره غواړي.
هوښيار نه ختا وزي ، چې ختا وزې غاښونه يې غبرگ وزي.
هوښياره مرغۍ په غبرگو پښو بندېږي.
هيڅوک نه وايي چې زما د شلومبو خوند بد دى.
(ي)
يا به نه وي ،يا به نه سره زامن وي.
يا خپل کور ، يا خپل گور.
يا خپله ښه سه ، يا د ښو، خلکو پر پله سه
يا خپله ميړه سه ، يا د مړو لمني نسه.
يا د به دي زه کړم ، مړوي به دي خداى.
يار تر کوڅه تيرکه ، رنگ يې هير که.
يا مړ ، يا موړ.
يتيم په ژړآ پوخ دى.
يتيم ته يو نس مستې هم پسرلى دى.
يخ د خداى په پار نه گرځي ، د خره په ځل گرځي.
يوازي خداى پر يوه حال دى.
يو بام ، دوې هواوي.
يو به مړ نسي ، بل به موړ نه سي.
يو سر ،دوه غوږه.
يوم مې خټه نه اخلي.
يو له لوږي مړ کيده ، ها بل يې تر سر لاندي ډوډۍ لټوله.
يو وايي اره ، بل وايي تېشه.
يو وايي مخ يې راکه ، بل وايي شا يې راکه
يوه خبره حقيقت ، سل کاله عبادت.
يوه مې راوسته پر اوښ بله پر اس لويه خدايه لازما خوارکۍ سر د شينونسو خلاص ..
يوه ورځ د بلي خور ده.
يوه ورځ ديد ، بله ورځ شناخت.
يوه ويل پيل څو منه غوښه کوي ؟ ها بل ويل پر در مو ندي حلال سوى.
يوه ويل ((تر لاس به دي ونيسم او پر دا ټوله دنيا به دي را و گرځوم ))، ها بل         ويل(( ته به راسره يې )).
يوه ويل توتکۍ بې ازاره ده ، بل ويل د چمن د چينجانو پوښتنه وکړه.
يوه ويل د ژمي ميلمه زور غواړي ، ها بل ويل په دوبي کې خورا اسانه دى چې ته يې د ژمي خبري کوې.
يوه ويل کور مې تر تا جار ، ها بل واښکى ورته و غوړاوه.
يوه ويل لپړى ، ها بل ويل ، اويا دي خړيه.
يو يې گټي ، سل يې څټي.
سرچينه
وېشنيزه:پښتو ژبه
وروستی نړیوال مشترک جد/نیکه
وروستی نړیوال ګډ نیکه یا وروستی حجروي نیکه (LUCA / last universal cellular ancestor) چې د وروستي نړیوال نیکه (LUA) په نوم هم یاديږي. د ژوندیو موجوداتو ترټولو تازه نفوس دی ټول هغه موجودات چې اوس‌مهال د ځمکې پر مخ ژوند کوي یو ګډ نسب لري چې د ځمکې پر مخ د اوسني ژوند تر ټولو نوي ګډ نیکه په نوم ياديږي. چې د پروجنیت/ (هر اورګانیزم چې په هغه کې د فينوټاپ او جينټايپ تر منځ اړیکه د تکامل په حال کې وي) اړوند مفهوم دی. ګمان کېږي چې LUCA به د ځمکې پر مخ لومړنی ژوند نه وي بلکې وروستنی موجود دی چې د ټولو اوسنیو شته موجوداتو لپاره میراثي اصل/نیکه دی.
څېړنې له ۲۰۰۰ کال نه تر ۲۰۱۸ ز کال پورې د LUCA د لرغونتوب په وخت کې ډېروالی ښيي. په ۲۰۰۰ زکال کې داسې اټکل کېده چې LUCA له ۳.۵ نه تر ۳.۸ بېلیونه کاله مخکې د پالیورکېن / Paleoarchean (د ژویو د مشخصو ډولونو تر ټولو لرغونی اثر) په دوره کې وو، د ژوند په اړه د لومړنیو فوسیلي شواهدو څخه څو میلیون کاله وړاندې، د هغه لپاره څو نوماندان/داوطلب له ۳.۴۸ څخه تر ۳.۲۸ بېلیونه کاله وړاندې دوره کې راغونډ شوي وو. په ۲۰۱۸ ز کال کې د برېسټول پوهنتون یوې څېړنې د مالیکولي ساعت د یو موډل له کارولو سره LUCA له ۴.۵ میلیارد کاله مخکې نه لږ وروسته په هېډین/ Hadean (د ځمکې پېژندنې عصر) کې ځای پر ځای کړ. د لویې اغېزې د فرضیې (Giant Impact Hypothesis)  پر بنسټ چې د ځمکې سطحه د تبخیر یا ذوب په حال کې د استوګنې نه وړ انځوروي، غالباً داسې ویل کېږي چې LUCA او په احتمالي ډول په ټوله کې د ژوند سرچینه د سپوږمۍ له جوړښت نه مخکې نه شي کېدلی.
چارلس داروین په ۱۸۵۹ ز کال کې، د ډولونو د سرچينې په خپل(On the Origin of Species) نوم کتاب کې د لومړي ځل لپاره د ګډ نسب يوه نړیواله نظریه د تکاملي پروسو له لارې وړاندې کړه. « په دې اساس زه باید له مشابهت نه دا وښيم چې د ځمکې پر مخ ټولو ژونديو موجوداتو له یو کس نه سرچينه اخيستې چې د لومړي ځل لپاره يې ساه اخیستې.» وروسته بیولوژي پوهانو د LUCA ستونزه د ژوند له سرچينې نه بېله کړه.
مشخصات
د LUCA د فرضي بچیانو د ډلو له شننې او تجزیې وروسته داسې برېښي چې LUCA يو کوچنی یو حجروي موجود و، په احتمالي ډول د DNA یو حلقه‌يي ډول سیم‌پېچ (coil) یې درلود چې د حجرې د ننه په آزاد ډول د لامبو/ شنا په حال کې و. له مورفولوژیکي اړخه په احمتالي ډول د نننیو باکتري‌ګانو په ګډ نفوس کې څرګند نه و. له دې سره کارل وويېز(Carl Woese) او همکارانو یې چې د لومړي ځل لپاره د د درېیو سیمو/برخو سیستم (three domain system) چې اوس‌مهال کاريږي د رایبوزومي RNA (rRNA) د شننې او تجزیې پر بنسټ د باکتريا‌ګانو، ارکيا او ايوکاریوت لپاره وړاندې کړ، «داسې بیانوي چې په جنتیکي ماشینرۍ کې به  LUCA له انفرادي نیکونو نه یو ساده او ابتدایي موجود و چې دا درې يې رامنځته کړل.»
په داسې حال کې چې په ګراس/ناخالصه اناتومي کې LUCA یوازې د قاطعیت پرته د بیارغونې وړ دی. بیوشمیکي میکانیزمونه یې له جزییاتو سره یادولی شو، اوس په نړیوال بنسټ د ځمکې پر مخ د ټولو خپلواکو ژونديو موجوداتو له خوا ځانګړتیاوې شریکې شوې دي.
جنتیکي کود یې په احتمالي ډول د DNA پر بسټ و، داسې چې د RNA له نړۍ نه مخکې يې ژوند کړی. که چېرې DNA وو، په منحصر ډول د همدې نننيو څلورو نکلوتایډونو دي اوکسي ادينوزين (deoxyadenosine) ، ډي اوکسي سايتېډين (deoxycytidine)، ډي اوکسي ټايمېډين (deoxythymidine) او ډي اوکسي ګوانوزین (deoxyguanosine) نه جوړ شوی و. DNA د نمونې/بېلګې پورې تړلي (Template-depending) انزایم او DNA پولیمیرېز په واسطه د دوو ډبلو رشتو په توګه ساتل کېږي. چې په دې وروستيوکې د D له کورنۍ سره تړاو لري. د DNA یوالی د ساتونکو او بیارغوونکو/ترمیم کوونکو انزایمونو له یوې ډلې لکه ډي اېن اې توپواېزومېروز/ DNA topoisomerase (یو ډول انزایم) نه ګټه اخلي. که چېرې جنیتیکي کود د DNA پر بنسټ وای نو هغه به د یو رشته‌يي RNA په واسطه تشرېح کېده. RNA د یو پولیمیرېز په واسطه چې په DNA پورې تړلی DNA ته ورته نکلیوټایدونو له کارلو سره تولید شو، یوازې په دې توپېر سره چې د DNA ټايمېډين نیکلیوټاید دRNA   په يوریډین بدل شو، چې د DNA متصل څو پروتینونه یې لرل لکه د هېسټون فولډ پروتین (histone-fold proteins).
جنتیکي کود به په پروتینو کې تشرېح کېده. چې دغه کودونه د خپلواکو امینو اسیدونو د پيغام لېږدووکي RNA د ژباړې له لارې د رایبوزومونو، لېږدوونکو RNA او یوه ډله اړونده پر وتینونو د میکانیزم په واسطه راټول شوي. رایبوزومونه له دوو فرعي واحدونو/سب يونټونو (subunits) څخه جوړ شوي چې یو یې لوی ۵۰S (سب یونټ) او بل یې کوچنی ۳۰S دی. هر رایبوزمي فرعي واحد د رایبوزمي RNA له یوې هستې نه چې رایبوزمي پروتینونو یې احاطه کړي جوړ شوی. د RNA مالیکول رایبوزمي او لېږدوونکي دواړه ډولونه د رایبوزم په پاروونکي/کلتلایتکي (catalytic) فعالیت کې اړین رول لوبوي. یوازې د L په اېزومېر (isomers) کې شل امینو اسیدونه کارول شوي چې د نورو بې‌شمېره امینو اسیدونو نه یې مستثنی کړی. ATP (په بدن کې د انرژي تر ټولو لوړه سطحه) د انرژي د یوې وسيلې په ټوګه خدمت کاوه، سلګونه پروتنیني انزایمونه کیمیاوي غبرګونونه کتلېز (catalyzed) کوي چې له شحمو، امینو اسیدونواو قندي موادو نه انرژي استخراج کړي چې شحمونه،رقندونه، امینو اسیدونه او اساسي هستوي اسیدونه د بېلابېلو کيمیاوي مسیرونو له لارې ترکيب/ سنتېز (synthesize) کړي.
حجرې یو مایع سایتوپلازم درلود چې په اغېزمن ډول دوه‌ګونې شحمي غشا پوښلی و. حجرې تمایل درلود چې د ځانګړي ایوني لېږد میکانیزم يا ایوني پمپ (ion pumps) له لارې سودیم خارج کړي او د پتاشیم غلظت لوړ کړي. د حجري ټول داخلي محتویات تر تکثر وروسته د حجروي تقسیم له لارې تقسیمېدل. حجرې د انرژي د تولید لپاره له کېموسيموزس / Chemiosmosis (له حجروي غشا څخه د ایونونو حرکت) څخه کار اخيست، همداراز د اسیتایل تیوايستر (acetyl-thioesters) له لارې د اکسیجن کمښت او هایدروجن اوکسېدایز/ترکیب کیدل، یاد میکانیزم  د میتانوجینزس (methanogenesis) یا اسیتونوجینزس (acetogenesis) په نوم یاديږي.
په احتمالي توګه LUCA د حرارت د لوړو درجو په شرایطو کې د سمندر په ژورو دريڅو کې چې د سمندري اوبو له امله رامنځته شوې وې د سمندر په تله کې د مګما (magma) تر څنګ ژوند کاوه.
د نړیوالو اوصافو د پلټنې لپاره بدیله لار د جینوم له تجزیې نه کار اخیستل دي چې فېلیوژنتيکي لرغوني جينونه وپېژندل شي. دا د LUCA په اړه داسې تصور رامنځته کوي چې په ډېر سخت جيوکيمياوي (geochemically) چاپېریال کې ژوند کولی شي لکه اوسني پروکریوت (prokaryotes). د بیوکیمیاوي لارو شننه او تجزیه فېلیولوژيکي تحلیل او تجزیې ته ورته کيمياوي طریقه ده. تجربې ښيي چې د اسیتایل A کوانزایم (acetyl-CoA) د کیمياوي مسیرونو ټول مواد لکه فورمټ (formate)، میتانول (methanol)، اسیتایل اېنتيز (, acetyl entities) او پېریږاټ (pyruvate) د اوبو، کاربن دای اکساید او اصلي فلزاتو په موجودیت کې په بې اختیاره توګه را منځته کېږي، لکه څنګه چې د ګرمواوبو (hydrothermal) په دريڅو کې پېښېدل.
فرضیې
په ۱۸۵۹ ز کال کې چارلز داروین د ډولونو د سرچينې په اړه خپل کتاب خپور کړ چې په هغه کې يې دوه ځلې دا فرضیه تشرېح کړه چې د ټولو ژونديو بڼو/ډولونو لپاره یوازې یو مولد/نیکه شته. هغه په جمع‌بندۍ کې داسې وویل:"« په دې اساس زه باید له مشابهت نه دا وښيم چې د ځمکې پر مخ ټولو ژونديو موجوداتو له یو کس نه سرچينه اخيستې، چې د لومړي ځل لپاره يې ساه اخیستې»."وروستۍ جمله د دې فرضیې له بیاځلي یادولو سره پيلیږي: "له دې نظره په ژوند کې عظمت / لویي نغښتې ده چې په خپل څوګونۍ ځواک سره یې په اصل کې په یو يا څو بڼو کې ساه اخيستې ده."
ذاکر حسین
ذاکر حسین خان (زوکړه: د ۱۸۹۷ زکال د فبروري ۸مه – مړینه: د ۱۹۶۹ زکال د مۍ ۳مه) هندي ښوونکی او سیاستوال و چې د ۱۹۶۷ زکال د مۍ له ۱۳مې نېټې څخه یې د ۱۹۶۹ زکال د مۍ په دریمه نېټه د خپلې مړینې تر مهاله د هند د دریم ولسمشر په توګه خدمت وکړ.
حسین چې د حیدرآباد سیمې د افریدیو په یوه پښتنه کورنۍ کې وزېږېد، ښوونځی یې په اېتاوه ښار کې بشپړ کړ او بیا یې د علی ګړ په محمدن اینګلو اورینټل کالج او د برلین په پوهنتون کې لوړې زده کړې وکړې؛ هغه د برلین له پوهنتون څخه د اقتصاد په برخه کې د دوکتورا سند ترلاسه کړ. حسین د مهاتما ګاندي له نږدې کسانو او د ډهلي د جامعه ملیه اسلامیه پوهنتون بنسټګر غړی و چې دغه پوهنتون یې د نه همکارۍ د خوځښت (تحریک عدم تعاون) په غبرګون کې تاسیس کړ. نوموړي له ۱۹۲۶ زکال څخه تر ۱۹۴۸ زکال پورې د مرستیال لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ. په ۱۹۳۷ زکال کې د بنسټیزه زده کړو د ملي کمېټې مشر وټاکل شو او د نوي تعلیم په نامه ښوونیزه پالیسي یې جوړه کړه چې په لومړنۍ ژبه باندې یې په وړیا توګه د اجباري زده کړو په ترسره کولو ټینګار درلود. هغه د مسلمانانو لپاره د جلا استازو د ټاکلو له پالیسۍ سره مخالف و له همدې امله په ۱۹۴۶ زکال کې د محمد علي جناح په مشرۍ مسلم لیګ ګوند د هند په انتقالي دولت کې د حسین د عضویت وړاندیز ویټو کړ.
د هند له خپلواکۍ او تجزیې وروسته حسین په هند کې پاتې شو او په ۱۹۴۸ زکال کې د علی ګړ د اسلامي پوهنتون مرستیال وټاکل شو، دغه چاره لامل وګرځېده چې دغه پوهنتون د لوړ زده کړو د یو بنسټ په توګه خوندي پاتې شي. له زده کړو څخه د ملاتړ له امله په ۱۹۵۴ زکال کې ورته د پدم وبهوشن مډال ورکړل شو او له ۱۹۵۲ زکال څخه تر ۱۹۵۷ زکال پورې د هند پارلمان ته نوماند غړی وټاکل شو. حسین له ۱۹۵۷ زکال څخه تر ۱۹۶۲ زکال پورې د بهار ایالت والي و او په ۱۹۶۲ زکال کې د هند مرستیال ولسمشر وټاکل شو. راتلونکی کال نوموړي ته د بهارت راتنا تر ټولو لوړه جایزه ورکړل شوه. حسین په ۱۹۶۷ زکال کې د ساروپالي رادهاکرشنن د ځای ناستي په توګه د هند ولسمشر شو، په دې سره نوموړی لومړنی مسلمان و چې په هند کې یې دغه لوړه دولتي څوکۍ ترلاسه کړه. سربېره پر دې د هند لومړنی ولسمشر و چې د ولسمشری پر مهال ومړ او د نورو ټولو ولسمشرانو په پرتله یې لنډه ولسمشریزه دوره لرله. د هغه قبر د ډهلي په جامعه ملیه اسلامیه پوهنتون کې موقعیت لري.
په اردو ژبه باندې د ګڼ شمېر کتابونو د مولف او ژباړن او همدارنګه د ماشومانو لپاره د ګټمنو کتابونو له لیکوال ذاکر حسین څخه په هند کې د هغه د انځوریزو پستي نښانونو په چاپ او همدارنګه د هغه په نامه باندې د ګڼ شمېر روزنیزو بنسټونو، کتابتونونو، سړکونو او د آسیا د ګلانو د تر ټولو لوی باغ په نومولو ستاینه شوې.
د هند ولسمشري (۱۹۶۷- ۱۹۶۹ زکال)
حسین د کانګرس ګوند له خوا په ۱۹۶۷ زکال کې د هند ولسمشریزو ټاکنو ته د ساروپالي رادهاکرشنن د ځای ناستي په توګه نوماند کړای شو. د ګوند د ننه د هغه د نوماندۍ اړوند شور او ځوږ شتون نه درلود، خو لومړۍ وزیرې اندراګاندي د هغه د نوماندۍ پرېکړه په داسې حال کې کړې وه چې د ګوند مشر کې. کامراج او د هغې د کابینې ډېرو مخکښو وزیرانو له دغې چارې سره مخالفت درلود. د اپوزیسیون د اوو ګوندونو ائتلاف د هند د سترې محکمې رئیس کوکا سوباراو اړ کړ چې له خپلې دندې استعفا ورکړي او د هغوی د مشترک نوماند په توګه په ټاکنو کې ونډه واخلي. د تېرو دریو ولسمشریزو ټاکنو پر خلاف د ۱۹۶۷ زکال ټاکنې د بېلابېلو نوماندانو ترمنځ د یو واقعې سیالۍ په توګه وې. د جنا سنګ ګوند له خوا په حسین باندې د مذهبي فرقه پالنې تورونو او همدارنګه په همدغه موضوع راڅرخېدونکو ټولیزو کمپاینونو د هغه ټاکنیزه مبارزه ننګوله. سربېره پر دې داسې شکونو هم شتون درلود چې حسین به د کانګرس د قانون جوړونکو د متقابلو رایو له امله د دوی پر وړاندې ماته وخوري او له امله به یې لومړۍ وزیره مجبوره شي استعفا ورکړي.
ټاکنې د ۱۹۶۷ زکال د مۍ په ۶مه نېټه د ۱۷ نوماندانو ترمنځ ترسره شوې. له دغو نوماندانو څخه ۹ تنو یې ونشو کولای یوه رایه هم خپله کړي. حسین ۴۷۱۲۴۴ رایې ترلاسه کړې په داسې حال کې چې سوباراو ۳۶۳۹۷۱ رایې ترلاسه کړې وې. د ۱۰۷۲۷۳ رایو توپیر له هغې تمې څخه زیات و چې د کانګرس ګوند یې هیله لرله. د ولسمشریزو ټاکنو دغه ډول پایلې د ۱۹۶۷ زکال له عمومي ټاکنو وروسته چې کانګرس ګوند په کې شدیدې ماتې خوړلې وې، د لومړۍ وزیرې په توګه د ګاندي د ځایګي پیاوړې کوونکې وبلل شوې. حسین د ۱۹۶۷ زکال د مۍ په ۶مه د هند ولسمشر اعلان شو. په کور دننه د نوموړي ټاکنه د هند د مسلمانانو د خوښۍ لامل وګرځېده چې په عمومي ټاکنو کې یې د ده د ګوند پر ضد رایه ورکړې وه، ورته مهال له هېواده بهر دغه چاره د یو سیکولر هېواد په توګه د هند د ادعا د اثبات په موخه وبلل شوه.
حسین د ۱۹۶۷ زکال د مۍ په ۱۳مه لوړه وکړه. هغه د خپلې لوړې په مراسمو کې د تاریخي وینا پر مهال ځان د هند د ملت او تمدن خادم وباله او څرګنده یې کړه چې: "ټول بهارت زما کور دی او خلک یې هم زما د کورنۍ غړي دي. خلکو زه ټاکلی یم چې د یوې مودې لپاره د دغې کورنۍ مشري وکړم. زما جدي هڅې به دا وي چې دغه کور لا پیاوړی او ښکلی کړم، دغه ستر خلک د داسې یو کور لیاقت لري چې په هغو کې عادلانه، هوسا او خوښې وړ ژوند ولري."حسین لومړنی مسلمان او د یوه ایالت لومړنی والي و چې د هند ولسمشرۍ څوکۍ ته ورسېد. د حسین ټاکنه د هند په ستره محکمه کې په دې سره وننګول شوه چې د ټاکنو پایلې د لومړۍ وزیرې د درغلیو تر اغېز لاندې راغلې دي. دغه ټاکنیز شکایتونه چې د بابه راو پاټېل له خوا وړاندې شوي و د سترې محکمې له خوا رد شول. حسین د خپلې ولسمشرۍ پر مهال کاناډا، هنګري، یوګوسلاویا، شوروي اتحاد او نیپال ته رسمي سفرونه وکړل. هغه له ګلانو سره مینه لرله او په راشتراپاتي بهاون کې یې د مغولو باغونو ته د ګلانو نوي ډولونه ور معرفي کړل، همدارنګه یې د هغو د غوښینو بوټو (اوبو لرونکو بوټو لکه الویرا) لپاره یوه شیشه خانه جوړه کړه.
مړینه او میراث
حسین چې د ۱۹۶۹ زکال په لومړیو کې د زړه له کمزورې حملې سره مخ شوی و وروسته له هغه چې د ۱۹۶۹ زکال د اپرېل په ۲۶مه آسام ته له سفر څخه بېرته ډهلي ته راوګرځېد ښه نه و. نوموړی د ۱۹۶۹ زکال د مۍ په ۳مه په راشتراپاتي بهاون کې د زړه د سکتې له امله ومړ. د ده مرستیال وي.وي. ګیري په همدغه ورځه د واکیال ولسمشر په توګه لوړه وکړه. د هند دولت دیارلس ورځې عمومي ماتم اعلان کړ. د هغه مړی د راشتراپاتي بهاون په دربار صالون کې کېښودل شو او شاوخوا ۲۰۰ زره کسان ورته د درناوي ترسره کولو په موخه راغلل. د هغه د جنازې مراسم د ۱۹۶۹ زکال د مۍ په ۵مه ترسره شول او د جامعه ملیه اسلامیه پوهنتون په انګړ کې خاورو ته وسپارل شول. د حسین په مړینه په پاکستان کې هم ماتم اعلان شو او د هغه د جنازې په ورځ د پاکستان بیرغ نیمه راځوړند و. د پاکستان ولسمشر یحیی خان د پاکستان د هوايي پوځ لوی درستیز او د نظامي حکومت مرستیال، مارشال ملک نور خان د خپل شخصي استازي په توګه د هغه د جنازې مراسمو ته ولېږه. له متحده ایالاتو څخه د ولسمشر نیکسون په استازولۍ د کورونو او ښار جوړونې وزیر جورج رامني د هغه د جنازې په مراسمو کې ګډون درلود، په داسې حال کې چې د شوروي اتحاد د پلاوي مشري لومړي وزیر الکسي کاسیګین کوله. د یوګوسلاویا، افغانستان او نیپال لومړي وزیرانو هم د هغه د جنازې په مراسمو کې ګډون درلود. له یو میلیون څخه زیات کسان په هغو واټونو کې کتار ولاړ و چې د هغه د دفن ته ځای ته رسېدل. حسین د هند لومړنی ولسمشر و چې د خپلې ولسمشریزې دورې پر مهال ومړ او د نورو ټولو ولسمشرانو په پرتله یې ډیره لنډه ولسمشریزه دوره لرله.
محمد اقبال نسیم خټک
محمد اقبال نسیم خټک (د ۱۹۴۲ زېږدي کال، د خيبر پښتونخوا ایالت، د کرک سيمه - د ۲۰۱۹ زېږدي کال د جنوري لومړۍ، پېښور)، د افغانستان يو پښتو ژبی لیکوال، شاعر او څېړونکی وو.
مخینه
محمد اقبال نسیم خټک پر ١٩٤٢ زېږدي کال د خېبر پښتونخوا په کرک سيمه کې زيږيدلى وو. د لوړو زده کړو تر پای ته رسولو وروسته یې د پېښور پوهنتون د پښتو څانگې د مشر په توگه دنده درلوده.
ډاکټر خټک گڼ شمير کتابونه ليکلي وو چې پکې خوشحال او جماليات، دُر دنيا، درنگ و بو، قاقله. خوشحال خان خټک او داسلام روح شامل دي. نوموړي د ښې او معیاري شاعرۍ تر څنگ د چینایي ژبې يو شمېر لنډې کیسې هم پښتو ته راژباړلې وې.
هغه پر خوشال خان خټک خپله پي اېچ ډي کړې وه او په خپل دغه کار یې یو کتاب (خوشال او جمالیات) هم لیکلی دی.
پروفېسر اقبال نسیم خټک د پېښور پوهنتون پښتو څانگې پروفېسر او وروسته یې مشر شو. د پېښور پوهنتون استاد پروفېسر اباسين يوسفزی يې په اړه وايي: «په خوشال بابا یې درې کتابونه لیکلې دي. اقبال نسيم خټک د یو نقاد په حېث هم پېژندل کېدو او په کلاسیکې شاعرۍ یې هم لیکل کړي دي. په حميد بابا، کاظم خان شيدا او نورو شاعرانو یې لیکل کړي دي او دغه کتاب یې د دردانې په نوم چاپ کړی. د رنگ و بو قافله یې یو بل کتاب دی چې پکې يې په ځینو نورو شاعرانو څېړنې کړې دي.»
مړینه
د پښتو ژبې دا ستر څېړنکار، لیکوال شاعر ښاغلی اقبال نسیم خټک د ۲۰۱۹ ز کال د جنوري پر لومړۍ نېټه د ورپېښې ناروغۍ له لامله له دې نړۍ سترگې پټې کړې. د اسلام اباد د قايداعظم پوهنتون د پښتو څانگې مشر او د شلگونو څېړنیزو او ادبي کتابونو ليکوال پروفیسر ډاکټر حنیف خلیل د اقبال نسیم خټک مړینه پښتو ژبې ادب لپاره یو ستر زیان بللی او ویلي یې دي چې د هغه په څیر قابل شخصیات په یوه ټولنه کې په پېړیو وروسته پیدا کیږي.
اخځليک
۱- https://www.voadeewanews.com/a/4725396.html
۲-https://www.mashaalradio.com/a/29688050.html
۲-
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
د سوریه-لبنان کمپاین
د سوریه-لبنان کمپاین چې د عملیاتو صادرکوونکي په توګه هم پېژندل کېږي، د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د ۱۹۴۱م کال د جون څخه تر جولای پورې په ویشي فرانسې، سوریه او لبنان باندې د بریټانیا برید وو. فرانسویانو په دې سیمه کې د وسله والو ځواکونو او دوه هوایي اډو په ساتلو سره خودمختاري په ۱۹۳۶م کال کې سوریې ته سپارلې وه.
ویشي فرانسویانو په شدت سره له سوریې دفاع وکړه؛ خو د جولاس په ۱۰مه، کله چې د آسټرالیا ۲۱مه لوا بېروت ته د ننوتو په حال کې وه، فرانسویان د اوربند په لټه کې وو. د جولای ۱۲ نیمې شپې څخه یوه دقیقه وروسته، اوربند رامنځته شو او کمپاین ته یې د پای ټکې کېښود. د ښاغلي جان دې آکر (د آکر کنوانسیون) اوربند د جولای په ۱۴مه د سیډني سمیټ بارک کې د ښار څخه بهر لاسلیک شو. د ټایم مجلې له دې نښتو څخه د «ګډې نندارې» په توګه یادونه کړې چې د رامنخته کېدو په حال کې وه او دا کمپاین ان په هغو هېوادونو کې چې په کې یې ګډون درلود، لږ پېژندل شوی دی. داسې شواهد شتون لري چې ښکاروي بریټانیا د جګړې رپوټونه سانسور کړل، ځکه چې سیاسیون په دې باور وو چې په انګلیسي ژبو هېوادونو کې د فرانسوي ځواکونو پر وړاندې ډېرې اړینې دښمنیانې هم کولی په عمومي افکارو منفي اغیزه ولري.
پس منظر
د ۱۹۴۱م کال د مې میاشت کې، اډمېرال فرانسوا دارلان د ویشي فرانسې په استازیتوب د پاریس پروتوکولونه لاسلیک کړل، له آلمانیانو سره یو تړون چې آلمان ته یې د ویشي فرانسې تر کنټرول لاندې فرانسه کې نظامي تاسیساتو ته د لاسرسي اجازه ورکوله. دا پروتوکولونه غیر تایید شوي پاتې شول، خو چارلز هانتزیګر، د ویشي د جګړې وزیر، هنري ډنتز، د شام عالي کمیشنر ته ځینې فرمانونه ولېږل ترڅو د آلمان لوفت وافه او د ایټالیا رېګیا ایروناوتیکا الوتکو ته په سوریه کې د تېل اخیستلو اجازه ورکړي. د فلیګرفوهرر ایراک تر قوماندې لاندې محور الوتکه چې د عراقي الوتکې په نوم پېژندل کېده، د انګلیس او عراق جګړې په اوږدو کې د عراق سلطنت په مسیر کې سوریه کې کېناسته. دارلان، یو تایید شوی انګلوفوب، آلماني او ایټالیوي الوتکو ته اجازه ورکړه ترڅو د سوریې له هوایي اډو څخه کار واخلي ترډېره حده د دې لپاره چې د ویشي فرانسې په کښتیو باندې بریټانیا برید کړی وو. هغه محاسبه وکړه چې د ۱۹۴۰م کال د جولای راهیسې، ۱۶۷ فرانسوي کښتۍ د انګلیسي ځواکونو له لورې نیول شوې دي. د پاریس پروټوکول پر اساس، فرانسویانو لپاره هم یو تړون ترسره شو چې د بریټانیا تر کنټرول لاندې د عراق په تېلي زیرمو باندې برید وکړي، هغه سپارښتنه چې دارلان وړاندې کړه. آلمانیانو د سوریې هوایي اډو د کارونې ترڅنګ، له ویشي چارواکو څخه اجازه وغوښته ترڅو په موصل کې عراقي ملتپالانو ته د تسلیحاتو د لېږد لپاره د سوریې اوسپنې پټلۍ څخه کار واخلي. د دارلان لېوالتیا ډکې محور پلوه اشارو په رڼا کې، آلمانیانو ۷۰۰۰ فرانسوي جنګي اسیران آزاد کړل چې له هغې ډلې ډېری یې مسلکي افسران او غیر مسئول افسران وو. جنرال پرسېوال واول، د منځني ختیځ قومندانۍ سرقومندان، د لوېدیځې دښتې د حالت، په کرېت باندې د آلمان نږدې یرغل او د آزادې فرانسې ادعاوو په هکله د شک له امله، سربېره پر دې چې دولت دې کار ته هڅاوه بیا هم هغه په سوریه کې د مداخلې هیڅ تمایل نه درلود.
ویشي سوریه
ډنتز د شام پوځ سرقومندان (Armee du levant) وو چې میټروپولیان استعماري ځواکونه او ځانګړي ځواکونه (ځانګړي ځواکونه، ځایي سوري او لبناني سرتېري) یې درلودل. د عادي فرانسوي ځواکونو اوه پیاده کنډکونه د هغه په واک کې وو، چې په هغه کې د فرانسې بهرني لښکر شپږم بهرنی پیاده کنډک، ۲۴م استعماري پیاده کنډک او د «ځانګړو ځواکونو» یوولس پیاده کنډکونه، شامل وو؛ چې لږ ترلږه ۵۰۰۰ په آسونو سواره او سواره واحدونه، دوه توپخانه یي ډلې او ملاتړي واحدونه یې لرل. دې پوځ ۳۵۰۰۰ ځواکونه لرل چې ۳۵۰۰۰ منظم سرتېري چې په هغه کې ۸۰۰۰ فرانسوي او ۲۵۰۰۰ د سوریې او لبنان پیاده سرتېري شامل وو. فرانسویانو (د بریټانیا اټکل له مخې) ۹۰ ټانکونه، ۹۰ د Armee de l’air  الوتکې (چې له تقویه کولو وروسته ۲۸۹ ته زیاتې شوې) او Marine Nationale (د فرانسې سمندري ځواک) چې د Guepard او Valmy دوه ویجاړوونکې بېړۍ او همدارنګه د اېلان په نوم یو Sloop او درې اوبتلي بېړۍ، درلودلې.
فېمینیزم په نوي زيلانډ کې
فېمینیزم په نیوزیلینډ(نوي زیلانډ) کې یو لړ هغه فلسفې کړنې دي چې له مخې یې په دغه هېواد کې د ښځو حقوقو ته وده ورکوي. دا د پارلمان او قانون جوړونې له لارې او د نیوزیلینډ په تاریخ کې د پام وړ ښځو او د خلکو ډلګیو له خوا د رول ماډلینګ او نورو کړنو له لارې لیدل کېدی شي.
په نیوزیلینډ کې د ښځو د رایې ورکولو غورځنګ، په ۱۸۹۳ز کال کې بریالی شو، دا هغه وخت و، کله چې نیوزیلینډ ټولو مېرمنو ته د رایې ورکولو حق ورکړې په برخه کې لومړنی هېواد شو. نیوزیلینډ په نړۍ کې هغه لومړنۍ هېواد و چې د ځواک(قدرت) پنځه سترو ادارو مشري یې ښځو، هرې یوې شهزادګۍ الیزابت دوېمې،عمومي والي سیلویا کارټورایټ،لومړۍ وزیرې هیلن کلارک، د نیوزیلینډ د پارلمان مشرې مارګاریټ وېلسن او قاضی القضاتې سیان ایلیاس ته ورکړه.دا پېښه د ۲۰۰۵ز کال( د مارچ میاشتې) او د ۲۰۰۶ز کال( د اکست میاشت) کې رامنځته شوه. په ۱۸۴۰ز کال کې  ماوري مېرمنې(Māori د نیوزیلنډ اصلي ځايي اوسېدونکې)د وای تنګ تړون په لاسلیکولو کې برخه لرله، چې له مخې یې نیوزیلینډ د شهزادګۍ ویکټوریا مشرۍ لاندې د بریتانوي سترواکۍ برخه وګرځېد. په کال ۱۸۵۲ز کې د انګلستان حکومت، د نیوزیلینډ اساسي قانون تصویب کړ، چې له مخې یې د محدود ځان واکمنۍ اجازه یې ورکړه. د اټکل له مخې: په نیوزیلینډ کې د بالغ نارینه اروپایي نفوس درې پر څلورمه برخه، په ۱۸۵۳ زکال کې په لومړنیو ټولټاکنو کې د رایې ورکولو حق درلود. ماوري په لومړي ځل په ۱۸۶۸ز کال او ښځو په ۱۸۹۳ز کال کې رایه ورکړه.
له ښکېلاک نه مخکې
داسې شواهد شته چې په نیوزیلینډ کې د اروپایانو له مېشته کېدو نه مخکې ماوري مېرمنو د قومي مشرانو،پوځي  ستراتیجیستانو(ستراتیژي جوړوونکو) جنګیالیو،شاعرانو،کمپوزرانو او د معالجانو په برخه کې مختلف مسؤلیتونه درلودل. د دوی اغېز، د دوی په جنسیت پورې تړاو درلود. په ماوري قومونو کې د خپلوۍ سیستمونه ډېری په دودیز ډول تنظیم شوي ول.
د ماوري قومونو تر منځ د دیپلوماسۍ او راکړې ورکړې دودونه، زیاتره د ماناواهین د مفکورې له مخې تنظیم شوي ول. هغه عزت او سیاسي واک چې یوې ښځې یا د یوې قبیلي مېرمنې درلود، نن ورځ، ډېری ماوري آیوي iwi ( د ماوري په ټولنه کې ستره ټولنیزه څانګه ده) او هاپو hapu ( د نیوزیلینډ د ماوري په ټولنه کې اصلي سیاسي څانګه ده)  داسې مېرمنې دي چې ځان د ښځینه ووځانګړو اجدادو په توګه پېژني. د بېلګې په توګه: د شمالي ټاپو په ختیځ ساحل کې د آیوي نامتو ډله نګاتي کاهونګونو، د کاهونګونو د نیکونو په نوم یادېږي.
د نفوسو د جنسیت بدلون
په ۱۸۷۰ز کال کې حکومت نیوزیلینډ ته د ډیرو ښځو د تللو د هڅونې  یو کمپاین پیل کړ، دوی دا کار دوی ته په کور د اوسېدو په پرتله له ډېر معاش سره د کار کولو امکان په ورکولو ترسره کړ. په ۱۹۱۶ زاو ۱۹۴۱ ز کلونو په ترڅ کې، د نابرابرۍ د مسئلې له منځه وړل پیل شول او جنسیتي توپیرونه یو شان ول. په ۱۹۷۱ز کال کې د جنسیت بدلون پیل شو او د نارینه وو په پرتله د ښځو شمېر زیات شو. په ۲۰۰۱ ز کال کې د هرو ۱۰۰ نارینه وو په پرتله ۱۰۴ښځې وې. تر ۲۰۵۱ز کاله پورې به د ښځو شمېر له نارینه وو نه زیات شي،ځکه چې د ۱۵-۲۴ کلونو په عمر کې د نارینه وو تر منځ د مړینې کچه لوړه ده او تمه کېږي چې، د نارینه وو په پرتله د  ښځینه وو ژوند ته د امید اټکل په ډېرې چټکۍ سره د ډېرېدو په حال کې دی.
موضوعګانې
په ۲۰۰۱ز کال کې په نیوزیلینډ کې جنسیتي توپیر ته په کتو سره  د نارینه وو په پرتله د ښځو په شمېر کې ۶۳۰۰۰ زیاتوالی راغلی وو. د اوسنیو سر شمېرنو د ریکارډونو له مخې، تمه کېږي چې دا پرمختګ به دوام ومومي. د نیوزیلینډ د ښځو په ژوند کې د لاندې موضوعګانو په ګډون سره به ځینې نورې مهمې موضوعګانې هم رامنځته شي.
کورنۍ او خاندانونه
د ۱۹۷۱ ز او ۲۰۰۱ز کلونو په ترڅ کې ځینې توپیرونه د نیوزیلینډ په کورنیو کې رامنځته شوي دي. په ۱۹۷۱ ز کال کې یې کورنۍ  ته په ټولیزه توګه مشروع ښځه او مېړه ویل، چې کابو ۳ ماشومان به یې لرل. د نارینه وو دنده د کورنۍ لپاره د پیسو پیدا کول او د ښځو دنده په کور کې پاتې کېدل او د ماشومانو لویول او روزنه وه. په تېرو۳۰ کلونو کې دا مفکوره د بېلابېلو کلتوري نظرونو، د کورنۍ نمونو او ونډو د راوستلو له امله بدله شوې ده. ماوري مېرمنې، په لږ احتمال سره واده کوي او په ډیر احتمال سره په سترو کورنیو کې ژوند کوي.
د بدلون په وړاندې مخالفت
که څه هم تېره پېړۍ د ښځو د حقوقو او فېمینیزم په برخه کې له لاسته راوړنو ډکه پېړۍ وه، خو په نیوزیلینډ کې د ښځو لپاره د لاسته راوړنو کچه لا هم اغېزمنه ده. د واک په عامه پوستونو کې مېرمنې لیدل کېدی شي، خو د منځنۍ کچې نیوزیلنډۍ مېرمنې لپاره په پر له پسې توګه دا یادونه شته، چې د پریکړې کولو،دندې اوعاید،د تقاعد چمتو کولو،د کور مالکیت او د کورنۍ مسؤلیت په مسئلو کې نارینه لاهم واک لري. دولت د اقتصادي بنسټ او ټولنو د پياوړتيا په موخه، د دولتي نوښتونو پلوي کوي. ښي اړخو حکومتونو، د نوي لیبرالیزم سمونونه هم په لاره اچولي دي، چې د میټروپولیټان هوساینې سیستم په ترسره کولو کې د جنسیت جوړجاړی له مینځه وړي. دا د جنسي اصلاحاتو پرمختګ هم کمزوری کوي، چې په کې د تبعیض ضد حکمونه، د ماشومانو لپاره روغتیایي خدمتونه او نور شامل دي.
لویېس سیسارس
لویېس سیسار فېدېرب د فرانسوي سېنېگال والي(په فرانسوي: Louis Léon César Faidherbe - Louis Faidherbe - Governor of French Senega ) لویي سیسار فېدېرب د جون په ۳ نېټه کال ۱۸۱۸ کې د فرانسې په لیل ښار کې زېږېدلی او د سپتمبر په ۲۹ کال ۱۸۸۹ کې د فرانسې په پاریس ښار کې مړ شوی. لویي دفرانسوي سېنېگال له ۱۸۵۴ نه تر ۱۸۶۱ پورې والي یا حاکم وو، له ۱۸۶۳ تر ۱۸۵۶ پورې د فرانسوی امپراطوري موسس په افریقا کې، په افریقا کې ېې ډاکار تاسیس کړ چې وروسته د فرانسوی غربي افریقا په مرکز بدل شو. لوېې په کال ۱۸۴۰ که له پولي تخنیک نه فارغ شو، په پوځ کې ېې د انجینري بخش کې کار پېل کړ، له ۱۸۴۳ تر ۱۸۴۶ پورې ېې په الجیریا کې دنده تر سره کړه، وروسته د گوادلوپ ټاپو ته واستول شو خو په کال ۱۸۴۹ کې بیا الجیریا ته راستون شو او دلته ېې اولنی مستقل حکم صادر کړ چې دې حکم ته تر اوسه په فرانس کې د قدر په سترگه کتل کېږي او ستایل کېږي. وروسته ېې په قبایلو کې دنده تر سره کړه چې د افتخار مډال او نوم ېې هم وگټه. په ۱۸۵۲ کې سېنېگال ته ولاړ او هلته د پوځ د انجینرانو د بخش مدیر وټاکل شو چې دلته له دوه کاله دندې وروسته ترفېع ورکړل شوه او دفرانسوي سېنېگال والي شو. په دې وخت کې لویي ته خبر ورکړل شو چې د سېنېگال په سرحداتو کې د اسلامي ډلې چې مشر ېې عمر تال وو د ودې په حال کې ده او لويي باید د احتیاط له پالیسي لاس په سر شي، په دې وخت کې لویي په ټولو هغو ډلو حمله کوي چې د فرانسې د گټو مخنیوي کې ښکېلې وي. د موریش قوم ېې مطیع کړ او عمر تال ډله ېې د سېنېگال له سیند هاخوا پسې واخیسته او د فرانسې کالونی ېې په کال ۱۸۶۱ کې تر گامبیا پراخه کړه.
په کالونیو کې د لويي پالیسي
لویي په کالونیو کې د ظلم کولو خلاف وو، او له خلکو سره ېې خاص همدردي لرله، د هر ډول غلامي انعطاف ناپذیره دشمن وو، د خلکو د رفاه لپاره ېې ډېرې هلې ځلې کولې، ډېره هڅه ېې دا وه چې په افریقا کې د ځایي خلکو ټولنه جوړه کړي، کله ېې چې تولنه جوړه کړه د دوي مشرانو باندې ېې د فرانسې د گټو ساتنه زدکړه او حتی داسې یو بنسټ ېې کېښود چې د دوي بچي چې وروسته به قدرت ته رسېږي د فرانسې گټو ته وفاداره پاتې کېږي. لویي کوښښ وکړ چې سېنېگال داسې یوه بنسټیزه زاویه کړي له کوم ځای چې ټولې فرانسوی کالونی یا مستعمرې کنټرول کېدای شي.
وروسته کړنې
لويي په کال ۱۸۶۵ کې سېنېگال نه بیا الجیریا ته ولاړ. په دې وخت کې د فرانسې د جرمني له فرانسویانو چې فرانکو جرمن ورته وایی او دا جنگ هم دفرانکو جرمن ور په نامه یاديږي فرانسې ته وغوښتل شو. په ۱۸۷۰ کې د فرانسې په شمال کې د پوځ قومندان وټاکل شو. په کال ۱۸۷۱ کې ېې ځان د ملي شورا مجلس ته کاندید کړ خو ډېر ژر ېې له خپلې دندې استعفا وکړه او د استعفا وجه ېې په ملي شورا کې د جمهوري خواهانو ضد کړنې او خوځښت وو. په کال ۱۸۷۶ کې ېې بیا ځان کاندید کړ خو انتخابات ېې وبایلل. خو په کال ۱۸۸۸ کې ېې د جمهوري خواهانو د حزب لخوا د فرانسې د شمال د استازي په حیث د سنا مجلس ته ځان کاندید کړ.
دا هم وگورئ
فرانس
سرچینې
وېشنيزه:1818 births وېشنيزه:1889 deaths وېشنيزه:People from Lille وېشنيزه:French generals وېشنيزه:École Polytechnique alumni وېشنيزه:French military personnel of the Franco-Prussian War وېشنيزه:People of French West Africa وېشنيزه:Colonial Governors of French Sénégal وېشنيزه:Members of the Académie des Inscriptions et Belles-Lettres وېشنيزه:Grand Chanceliers of the Légion d'honneur وېشنيزه:Recipients of the Ordre du Nichan El-Anouar
بیوټکنالوژي
بیوټکنالوژي د بیولوژۍ یوه پراخه برخه ده چې د محصولاتو د پراختیا یا تولید لپاره د ژوندیو سیستمونو او ژوندیو موجوداتو استفاده په کې شاملېږي. د توکو او استفادې له مخې تر ډېره له اړوندو علمي څانګو سره غاړه غړۍ ده. بیوټکنالوژي د شملې پېړۍ په وروستیو او د یوویشتمې پېړۍ په لومړیو کې پراخه شوه او د جینومیک، د نوي جوړښت لرونکي جین د تخنیکونو، عملي ایمونولوژۍ او تشخیصي ازمېښتونو په څېر نوي او بېلابېل علوم په کې شامل شول. د بیوټکنالوژۍ اصطلاح په لومړي ځل په ۱۹۱۹ کال کې «کارل ارکي» د موجوداتو په مرسته له خامو توکو څخه د محصولاتو د تولید په معنا وکاروله.
تاریخچه
دغه پروسس د بیر په لومړني تخمیر کې هم شامل و. دا پروسس په لرغوني بین‌النهرین، مصر، چین او هند کې دود شوی او لا هم د هماغې لومړنۍ بیوټکنالوژۍ په ډول کارېږي. د بیر په تولید کې انزایم لرونکې وچې غلې دانې نشایسته له دانو څخه پر بوره بدلوي او بیا د بیر د تولید لپاره ځانګړي مخمرونه ور زیاتوي. په دې پروسه کې په دانو کې موجود کاربوهایدرېتونه په الکولو لکه اتانول تجزیه کېږي. وروسته نورو فرهنګونو د لاکټیک اسید د تخمیر پروسه رامنځته کړه چې په پایله کې یې د سوجي د ساس په څېر نور خوراکي توکي تولید شول. په دې دوره کې له تخمیر څخه د ډوډۍ د خمیر مایې د تولید لپاره هم کار اخیستل کېده. که څه هم د تخمیر پروسه په ۱۸۵۷ کال کې د لویس پاسټور د څېړنو تر وخته پوره څرګنده نه وه، خو لا هم د بیوټکنالوژۍ لومړنۍ استفاده وه چې یوه غذايي سرچینه یې پر بله بڼه اړوله.
د چارلېز داروین د څېړنو او ژوند تر وخت وړاندې د حیواناتو او نباتاتو پوهانو له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. داروین د نوعو یا موجوداتو په بدلون کې د علم د وړتیا په اړه په خپلو علمي پلټنو سره دغه کار پراخ کړ. دغو موندنو د دارین د طبیعي انتخاب له تیورۍ سره مرسته وکړه.
انسانانو زرګونه کاله د خوراکي استفادې په موخه د کرنیزو محصولاتو او مالدارۍ د تولید ښه کولو لپاره له انتخابي پیوند څخه کار اخیست. په انتخابي پیوند کې هغه ارګانېزمونه سره یوځای کېږي چې مطلوبې ځانګړنې لري تر څو د ورته ځانګړنو لرونکي بچیان وزیږوي. د بېلګې په توګه دا تخنیک له جوارو سره وکارول شو تر څو ډېر او خواږه محصولات تولید کړي.
د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د مایکروبیولوژۍ په اړه د پوهانو پوهه ډېره شوه او د ځانګړو محصولاتو د تولید لارې چارې یې وموندې. په ۱۹۱۷ کال کې «کاییم وایزمن» د لومړي ځل لپاره په یوه صنعتي پروسه کې له یوه خالص مایکروبیولوژيکي کښت – یعنې د کلسټریډیوم اسټوبوټیلیکوم (Clostridium acetobutylicum) په مرسته د جوارو د نشایستې له تولید څخه – د اسېټون (acetone) د تولید لپاره کار واخیست چې انګلستان د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې د چاودېدونکو توکو د جوړولو لپاره کلکه اړتیا ورته لرله.
بیوټکنالوژي د انټي بیوټیکونو د جوړېدو لامل هم شوې ده. په ۱۹۲۸ کال کې الکساندر فلېمېنګ پنسلین کشف کړل. دغه کار د انټي بیوټيکي ترکیب د خالصېدو لامل شو چې د هاوارډ فلوري، ارنسټ بوریس چاین او نورمن هیټلي له‌خوا قالب شوی و تر څو هغه څه جوړ کړي چې موږ یې دا مهال د پنسلین په نامه پېژنو. په ۱۹۴۰ کال کې پنسلین په انسان کې د باکټریايي عفونتونو د درملنې لپاره د لاسرسي وړ شول.
په ټولیز ډول داسې انګېرل کېږي چې اوسنۍ بیوټکنالوژي په ۱۹۷۱ کال کې منځته راغله او دا هغه مهال و چې د جین د پیوند لپاره د پل برګ (سټنفورډ) ازمېښتونه په لومړني ډول بریالي شول. هربرټ بویر (په سانفرانسېسکو کې د کلفورنیا پوهنتون) او سټنلي کوهن (سټنفورډ) په ۱۹۷۲ کال کې یوې باکټریا ته د جنیټیکي توکو په لېږدولو سره یوه د پام وړ نوې ټکنالوژي پر مخ کړه، په دې کې وارداتي توکي بیاځلي تولیدېدل. کله چې د ۱۹۸۰ کال د جون میاشتې په ۱۶مه نېټه د متحدو ایالتونو سترې محکمې «ډایمنډ وي چاکرابارټي» ته د پیوند شوي جنیټيکي مایکرو ارګانېزم د اختراع د ثبت حکم ورکړ، د بیوټکنالوژۍ د یوه صنعت سوداګریزه وړتیا په پام وړ ډول پراخه شوه. هندي‌الاصله «انانډا چاکرابارټي» چې په جنرل الکټریک کمپنۍ کې یې کار کاوه، یوه باکټریا (چې د سوډموناس له جنسه وه) بدله کړه چې د خامو تېلو د تجزیه کولو وړتیا یې لرله او وړاندیز یې وکړ چې د تېلو د ککړتیا په لرې کولو کې وکارول شي. د چاکرابارټي دغه کار په جین کې لاسوهنه ونه‌کړه، بلکې د سوډوموناس باکټریا د ټولو ارثي صفتونو تر منځ د ارګانیلونو انتقال پکې شامل و.
بېلګې
د بېلګې په توګه د بیوټکنالوژۍ د استفادې یو ځای د ارګانیک محصولاتو د تولید لپاره له مایکرو ارګانېزمونو څخه مستقیم کار اخیستل دي (مثلاً بیر او د شیدو محصولات). بله بېلګه یې په بیولیچېنګ (bioleaching) کې د کانونو په صنعت کې د موجودو باکټریاوو کارول دي. بیوټکنالوژي د ضایعاتو د تصفیې، د صنعتي فعالیتونو له امله د ککړو شویو ځایونو د پاکولو او د بیولوژيکي وسلو د تولید لپاره هم کارول کېږي.
طب
اوسنۍ بیوټکنالوژي د طب په ګڼو برخو کې کارول کېږي؛ په دغو برخو کې د درملو اکتشاف او تولید، فارمکوجینومیک او جنیټيکي ازمېښت شاملېږي.
زده‌کړه
په ۱۹۸۸ کال کې د متحدو ایالتونو د کنګرې په غوښتنه د عمومي طبي علومو ملي مؤسسې (NIGMS) د بیوټکنالوژۍ په برخه کې د روزنې لپاره د بودیجې یو میکانېزم جوړ کړ. د هېواد ټول پوهنتونونه د بیوټکنالوژۍ د روزنیزو پروګرامونو (BTP) د جوړولو لپاره د دغې بودیجې د ترلاسه کولو په موخه په رقابت کې شول. هره بریالۍ غوښتنه معمولاً پنځه کاله تضمینوي او بیا په رقابتي ډول تمدیدېږي. له زده‌کړو فارغ زده‌کوونکي په (BTP) کې د منل کېدو لپاره رقابت کوي. که ومنل شي نو د دوو یا درېیو کلونو لپاره د دوکتورا د دورې په لړ کې د تحصیل، اوسېدو او روغتیایي بیمې د لګښتونو مرسته ورسره کېږي. ۱۹ داسې مؤسسې شته چې د (NIGMS) په ملاتړ د بیوټکنالوژۍ روزنیزو پروګرامونه وړاندې کوي. د بیوټکنالوژۍ زده‌کړې د لېسانس او کالجونو په کچه کې موجودې دي.
د فرانسې انقلاب
په عمومي توګه داسې ویل کېږي، چې لاملونه یې د ټولنیزو، سیاسي او اقتصادي عواملو ترکیب دی، چې موجوده رژیم یې د اداره کولو توان نه لري. د ۱۷۸۹ز کال په می کې پراخ ټولنیز کړکېچ د عمومي دولت اړوند مجلس (استیتیس جنرال کنوانسیون) رامنځته کېدو لامل شو، چې په جون کې پر ملي شورا بدل شو. د باستیل په توپان کې د پرله پسې ناکراریو دوام د جولای میاشتې په ۱۴مه وروستي حد ته ورسېدل، چې د اسمبلۍ له خوا د یو لړ بنسټیزو اقداماتو لامل شو، لکه د فیوډالیزم له منځه وړل، په فرانسه کې په کاتولیک کلیسا باندې د دولت کنټرول تحمیلول او د رایې ورکولو د حق وده او پراختیا.
راتلونکي درې کاله د سیاسي کنټرول لپاره د مبارزې په واک کې وو، چې د اقتصادي ماتې او مدني ګډوډۍ له امله لا زیات او سخت شول. د بهرنیو قدرتونو، لکه د اطریش، بریتانیې او پروشیا مخالفت د ۱۷۹۲ز کال په اپرېل کې په فرانسه کې د انقلابي جنګونو د پیلېدو لامل شو. د فرانسي د شپاړسم لویي (پاچا) بې نظمي د ۱۷۹۲ز کال د سپټمبر میاشتې په ۲۲مه د فرانسې لومړي جمهوریت د رامنځته کېدو او ورپسې د ۱۷۹۳ز کال په جنوري کې د شپاړسم لویي (پاچا) د اعدامولو لامل شو. په جون کې په پاریس کې ژیروندینیانو یو پاڅون وکړ، چې پر ملي شورا یې بشپړ تسلط درلود او د ماکسیمیلیان روبسپیر په مشرۍ یې د عامه خوندیتوب کمېټې مسئولیت په واک کې درلود.
د انقلابیانو ضد ادعا له منځه وړلو هڅه د فرانسې سلطنت له منځه تلو او د ترهګرۍ واکمنۍ لامل شو، د ۱۷۹۴ز کال د جولای تر پای ته رسېدو پورې یې د فرانسې په پاریس ښار او ولایتونو کې له ۱۶،۶۰۰ نه زیات کسان اعدام شول. د فرانسې جمهوریت پر خپلو بهرنیو دښمنانو سربېره د سلطنتیانو او ژاکوبنیانو له داخلي مخالفتونو سره هم مخ شو او له دې ګواښونو سره د مقابلې لپاره د فرانسې دایرکتوري د ۱۷۹۵ز کال په نوامبر میاشت کې واک په لاس کې واخیست. له ځینو نظامي بریالیتوبونو سره سره، زیاتره بریاوې یې د ناپلیون بناپارت په وسیله ترلاسه کړې، سیاسي وېش او اقتصادي رکود د دې لامل شو، چې د فرانسي دایرکتوري د ۱۷۹۹ز کال په نومبر کې د قونسلګرۍ له خوا بدل شي، چې دا په عمومي توګه د انقلابي دورې د پای نښه ګڼل کېږي.
لاملونه
د فرانسې د انقلاب اصلي لاملونه عموماً د ټولنیزې او اقتصادي نابرابرۍ د اداره کولو په برخه کې د لرغوني رژیم له ناکامۍ نه رامنځته شوي. د نفوس چټکه وده او په مناسبه اندازه د حکومتي پورونو تمویل او پوره کولو په برخه کې ناتواني د اقتصادي ماتې، بېکارۍ او خوراکي توکو د بیې لوړېدو لامل شو. د مالیاتو د بېرته راګرځېدونکي ناسم سیسټم او د واکمنو نخبه ګانو په وسیله د رامنځته کېدونکو اصلاحاتو پر وړاندې مقاومت کول د داسې یو کړکېچ رامنځته کېدو لامل شول، چې شپاړسم لوئیس (پاچا) دا ښودله چې د هغوی د مدیریت مخه نه شي نیولی.
په ورته وخت کې، د دې مسایلو او سیاسي مخالفتونو په اړه بحث د محدودېدو پر ځای کوچنیو نخبه ګانو، یعنې د اروپایي ټولنې یوې برخې پورې یې پراختیا موندلې وه، چې بېلابېل ډولونه لکه انګلیسي «د کافي خانې کلتور» یې درلودل او د اروپایانو مستعمره شوو سیمو، په ځانګړې توګه د بریتانیا شمالي امریکا ته یې پراختیا وموندله. په ادینبورګ، جینیوا، بوستون، امستردام، پاریس، لندن یا ویانا کې د بېلابېلو ډلو ترمنځ اړیکې له هغه څه زیاتې وې، لکه څنګه چې تمه ترې کېده.
نړیوال اشرافیان چې ګډ نظریات او طریقې یې لرلې، نوي نه وو. هغه څه چې بدل شول، د هغو اندازه او شمېر و. د څوارلسم لویي (پاچا) په وخت د ورسیل محکمه د فرهنګ، موډ او سیاسي ځواک مرکز و. د ۱۸مې پېړۍ په اوږدو کې د زده کړو او لیک لوست وده د ورځپاڼو او ژورنالونو لپاره د ګڼ شمېر لیدونکو په معنی وه، د میسونیک لاجونو، قهوه خونو او د مطالعو اړوند کلپونو داسې سیمې چمتو کړې، چې خلکو کولای شول په هغو کې بحثونه وکړي او نظرونه شریک کړي. د دې «عمومي حوزې» راڅرګندېدل د دې لامل شول، چې پاریس د کلتوري او فکري مرکز په توګه د ورسیلیس ځایناستی شي، محکمه ګوښه کړي او په لږ کچه په عقایدو د اغېزمنتیا وړتیا ولري.
پر دغو ټولنیزو بدلونونو سربېره، د فرانسې نفوس په ۱۷۰۰ز کال کې له ۱۸ میلیونو نه په ۱۷۸۹ز کال کې ۲۶ میلیونو ته لوړ شو، چې دغه هېواد یې په اروپا کې پر تر ټولو نفوس لرونکي هېواد بدل کړ. پاریس څه د پاسه ۶۰۰،۰۰۰ اوسېدونکي درلودل، چې نږدې یو پر درېیمه برخه یې یا بېکاره وو او یا یې هم منظم کار نه درلود. د کرنې بې ګټې او ناموثر مېتودونه په دې معنا و، چې کورنیو کروندګرو د یاد شمېر نفوس ملاتړ په موخه د کافي خوړو کښت لپاره مبارزه کوله او لومړنیو ټرانسپورټي شبکو د دغو تولیداتو وېش ستونزمن کاوه. د دغه عدم توازن په پایله کې د ۱۷۷۰ او ۱۷۹۰ز کلونو تر منځ د خوراکي توکو بیې تر ۶۵ سلنې زیاتې شوې، خو تنخواوې یوازې ۲۲ سلنه لوړې شوې. دا ډول کمښتونه د رژیم لپاره ډېر زیانمن و، ځکه چې زیاترو د بیو لوړوالی د سود او ګټې موندلو په برخه کې د حکومت د ناکامۍ له امله باله. د ۱۷۸۰ لسیزې په اوږدو کې کمزوري حاصلات، چې په ۱۷۸۸/۱۷۸۹ز کلونو کې د څو لسیزو لپاره په خورا سخت ژمي کې پای ته ورسېدل، بزګرانو داسې کلی جوړ کړ، چې د پلورلو لپاره یې څه نه درلودل او دغه راز یو ښاري پرولتاریا یې رامنځته کړ، چې د پېرودلو ځواک یې له منځه تللی و.
د اقتصاد یوه بله لویه ستونزه د دولتي پورونو وه. د فرانسې د انقلاب دودیزې نظریې زیاتره د فرانسې مالي ناورین د فرانسې او انګلیس د ۱۷۷۸ ـ ۱۷۸۳ز کلونو د جګړو لګښتونو ته منسوبوي، خو اوسني اقتصادي مطالعات ښیي، چې دا یوازې یوه جزیي او یوه اړخیزه توضېح ده. په ۱۷۸۸ز کال کې په فرانسه کې د ناخالصه ملي عوایدو سره د پور تناسب ۵۵،۶٪ و، یعنې د انګلستان په پرتله ۱۸۱،۸٪ و او که څه هم د فرانسې د پور اخیستلو لګښتونه لوړ وو، خو بیا هم د سود تادیاتو ته وقف شوي عواید په دواړو هېوادونو کې نږدې یو ډول وو. په دې هکله یو تاریخ لیکونکی داسې پایله بیانوي: «نه په ۱۷۸۸ز کال کې د فرانسې د دولتي پور کچه او نه هم د هغه مخکنی تاریخ هېڅ یو یې هم په ۱۷۸۹ز کال کې د فرانسې د انقلاب پېښېدو لپاره د یوې توضېح په توګه نه شي ګڼل کېدلای».
د ستونزې رېښه په مالیاتي سیسټم کې ده، چې د دولت د لګښتونو تمویل لپاره کارول کېږي. په داسې حال کې چې زیاتره وخت وړاندیز کېږي، چې اشراف او روحانیون تر ډېره حده له مالیاتو نه معاف دي. نوې کړنې داسې استدلال کوي، چې د مالیاتو بار په حقیقت کې د ډلو او ټولګیو تر منځ د پخوا په پرتله په ډېره مساوي توګه شریک کېده، خو د هغې ارزونه او راټولول «یو ناورین» و. د مالیاتو نرخونه له یوې سیمې نه بلې سیمې ته په پراخه کچه توپیر درلود، زیاتره وخت به یې له هغو اصلونو سره هېڅ تړاو نه درلود، چې په رسمي فرمانونو کې ټاکل شوي وو یا دا چې په نیمګړې توګه به موندل کېدل. دا د «سیسټم حیرانوونکې پېچلتیا» وه، چې د خپلې کچې په اندازه یې د رنځ او ځورېدو لامل شوه. د سیسټم د لا روڼتیا لپاره هڅې د هغو سیمه ییزو پارلمانونو په وسیله بندې شوې، چې مالي تګلارې یې کنټرولولې. له پراخ اقتصادي کړکېچ سره د ښکېل کېدو له امله رامنځته شوی ناورین د دې لامل شو، چې عمومي دولت (Estates-General) د عامه مالياتو د کنټرول لپاره په مبارزې سره رادیکال شو.
که څه هم شپاړسم لویي (پاچا) د ناورین په اړه بې پروا نه و او اصلاحاتو ته یې لېوالتیا درلوده، خو زیاتره وخت کله چې د اشرافو په منځ کې د محافظه کارو عناصرو له مخالفت سره مخ کېده، نو شاتګ به یې کاوه. په پایله کې محکمه د خلکو د غوسې هدف وګرځېده، په ځانګړې توګه ملکه ماری انتونیت، چې د اطریش د سپېڅلي جاسوس په توګه لیدل کېده او د ژاک نیکر په څېر د «پرمختګ پالو» وزیرانو د ګوښه کولو مسئول و. دوی د خپلو مخالفینو لپاره د مساواتو او ډیموکراسۍ په هکله د روښانتیا د مفکورې په موخه یو فکري چوکاټ چمتو کاوه، په داسې حال کې چې د امریکا انقلاب د دوی د عملي کار د تایید په توګه بلل کېده.
اولسټر
اولستر ولایت (اولسټر ولایت/اولسټر آیالات) په آیرلنډي Ulaidh or cúige Uladh Ulster) د آیرلنډ یو شمالي ولایت دی.
ميبد ولسوالي
ميبد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان میبد)  د ايران د يزد ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۹۹٬۷۲۷ تنه نفوس لري او مساحت یې ۵۱۲۰ کیلومتره مربع دی. د ميبد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د يزد ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
یو اس اس ګرالډ ناو بیړۍ
یو اس اس ګرالډ ناو بیړۍ (یو اس اس ګیرالډ آلوتونکې وړونکې ناو بیړۍ) (په انګلیسي USS Gerald R. Ford (CVN-78) underway on 8) د امریکا د سمندري ځواکونو په خدمت کې کې یوه آلوتونکې وړونکې بیړۍ ده، چې د امریکا د پخوانی ولسمشر ګرالډ فورډ په نوم نومول شوې ده.
ډونیز ډېډروټ
Denis Diderot --- دونیز دیدروټ دونیز دیدروټ چې په فرانسوي دوني دیدرو تلفظ کېږي په ۱۷۱۳ کې پېدا شوی او په ۱۷۸۴ کې په فرانس کې مړ شوی. دونیز د فرانسې فیلسوف او د انسایکلوپیډیا موسس دې. د عصري دور له کارونو د یو بنسټ دونیز ایښی چې تر اوسه خلک انسایکلوپیډیا کاروي. په ۱۷۴۵ کې ېې ژباړه پېل کړه اولني ژباړه ېې د تقوا په اړه کړې. په عیسویت کې ېې دخرافاتو په ضد خپله فلسفه ولیکله. او څه نور داستانونه ېې هم خپاره شوي چې یو ېې دمذهبي په نوم داستان دې په دې داستان کې یوه انجلی په زوره مذهبي کېږي او مذهب ېې د هغه مخه نیسي چې انجلی ېې کول غواړي
تړلې لیکنې
فرانس