cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د نړيوالتوب تاريخ
معاصر نړيوالتوب
۱۹ پېړۍ معاصر بنې ته د رسېدونکي نړيوالتوب د راپورته کېدنې شاهد وه. صنعتي کولو د ميزان اقتصاد په کارونې سره د کور توکو ارزانه توليد ته لاره هواره کړه، په داسې حال کې چې د نفوس چټکې ودې د توکو ثابته غوښتنه رامنځته کړه. نړيوالتوب دپه دې دوره کې د ۱۹ پېړۍ د امپرياليزم له مخې په پرېکنده ډول رامنځته شوې وه. د ترياکو له لومړۍ او دويمو جګړو څخه وروسته، چې چين يې د باندنۍ سوداګرۍ او انګليستان له لورې د هند د نيونې د بشپړتيا پر مخ پرانيست، د دې سيمو پراخه وګړي د اروپايي لېږدونو (صادراتو) چمتو مصرف کونکي شول. همدا دوره وه، چې د نيمه صحرايي افريقا سيمې او د ارام سمندر ټاپوګان په کې نړيوال سيستم کې يو ځای شول. ورته وخت کې د اروپايانو له لورې د نړۍ د برخو په ځانګړي ډول نيمه صحرايي افريقا نيولو د ربړ، الماسو او ډبرو سکارو په څېر د ارزښتناکو طبيعي سرچينو حاصل ورکړ او د اروپايي سترواکو ځواکونو، د هغوی د مستعمرو او متحده ايالتونو تر منځ د سون توکو سوداګرۍ او پانګونه کې يې مرسته وکړه.
لومړۍ صليبي جګړه
لومړۍ صليبي جګړه (۱۰۹۶ – ۱۰۹۹ز) د مذهبي يا صليبي جګړو د لړۍ لومړنۍ جګړه وه، چې په منځنۍ دوره کې د لاتيني کليسا له لورې پيل شوه، همدوی يې ملاتړ او بېلابېلو وختونو کې مشري وکړه. موخه له اسلامي واکمنۍ څخه د مقدسې ځمکې “Holy Land” بېرته تر لاسه کول وه. په داسې حال کې چې بيت المقدس د سلګونو کالونو لپاه د مسلمانانو تر واکمنۍ لاندې و، په ۱۱ پېړۍ کې د سلجوق له لورې د سيمې نيول ځايي عيسوي وګړي، د لويديځ زيات کونکي او په خپله د ختيځ روم سترواکي وګواښله. لومړۍ صليبي جګړې لپاره لومړني نوښتونه په ۱۰۹۵ز کال کې هغه وخت پيل شول، چې د ختيځ روم سترواک لومړي الکسيوس کومنينوس “Alexios I Komnenos” د سلجوق په مشرۍ ترکانو سره د سترواکۍ په نښته کې د پياچنزا له شورا “Council of Piacenza” څخه د فوځي ملاتړ غوښتنه وکړه. دا غوښتنه په ورستيو کې د کليرمونټ شورا “Council of Clermont” له لورې وڅارل شوه، چې پر مهال يې دويم پاپا يوربان “Pope Urban II” د فوځي مرستې لپاره د ختيځ روم ملاتړ وکړ او له عقيدوي عيسويانو څخه يې په ټينګه وغوښتل، چې بيت المقدس ته د يو وسله وال سفر ژمنه وکړي.
دا غوښتنه د لويديځې اروپا په ټولو ټولنيزو ټولګيو کې د لېوالتيا له نامتو غبرګون سره مخامخ شوه. د خورا بې وسه پارېدلو عيسويانو ډله چې ګڼه يې زرګونو ته رسېدله، لومړني خلک وو چې د فرانسوي پادري زاهد پيټر “Peter the Hermit” په مشرۍ يې غبرګون څرګند کړ. هغه څه چې د خلکو صليبي جګړې “People’s Crusade” په توګه پېژندل شوي دي، د المان له لارې تېر شول او د رينيلېنډ عام وژنو “Rhineland massacre” په ګډون يې د يهودي ضد فعاليتونو په پراخه لړۍ کې زياتی يا افراط وکړ. دوی په اناتوليا کې د ختيځ روم تر واک لاندې سيمې په پرېښودلو سره، د ۱۰۹۶ز کال اکتوبر کې د سيويټوټ جګړه “Battle of Civetot” کې د سلجوق کيليج ارسلان “Kilij Arsalan” په مشرۍ يو ترکي سنګر کې استوګن شول.
د لوړ اشرافيت غړو او د هغوی پيروانو په هغه څه چې د شهزاده ګانو د صليبي جګړې په توګه پېژندل شوي دي، د ۱۰۹۶ زکال د اوړي په وروستيو کې پيل وکړ او د راتلونکي کال د نومبر او اپريل تر منځ قسطنطيې ته ورسېدل. دا د خلکو يوه لويه فيوډالي ډله وه، چې مشري يې د لويديځې اروپا اشرافو شهزاده ګانو کوله: د سويلي فرانسې ځواکونه د تولوز د څلورم رېموند “Raymond IV of Toulouse” او د لي پوی ادهيمار “Adhemar of Le Puy” تر مشرۍ لاندې وو؛ د پورتني او ښکتني لورين د خلکو مشري د بويلون ګوډفري “Godfrey of Bouillon” او د هغه ورور د بولوګني بالدوين “Baldwin of Boulogne” کوله؛ د ايټاليې او نورمن ځواکونو مشري د ترانتو بوهيموند “Bohemond of Taranto” او د هغه وراره تانکريد “Tancred” کوله؛ همدا راز د بېلابېلو لويو وچو اړوند وګړي چې د شمالي فرانسې او فلمنکي ځواکونو څخه جوړ شوي وو، د روبرت کرتوز (د نورماندي دويم روبرت)، د بلويس سټيفن، د وېرمندويس هګ او د فلارندرس د دويم روبرت تر مشرۍ لاندې وو. د ناجنګيالو په ګډون په ټوله کې د ځواکونو شمېر ۱۰۰۰۰۰ تنه اټکل شوی دی.
صليبي ځواکونه په يو بل پسې (په تدريجي ډول) اناتوليا ته ورسېدل. د کېلېج ارسلان په نه شتون سره د ۱۰۹۷ز کال په جون کې د نايسيا د کلابندۍ “Siege of Nicea” پر مهال د ختيځ روم سمندري بريد او فرنګي “Frankish” بريد په پايله کې صليبيانو لومړۍ بريا تر لاسه کړه. په جولای کې صليبيانو په سپکو وسلو له سمبال لږ شمېر غشي ويشتونکو ترکانو سره د جګړې په پای کې د دوريلايوم جګړه “Battle of Dorylaeum” هم وګټله. له اناتوليا څخه د ستونزمنې تېرېدنې څخه وروسته صليبيانو د انطاکيه کلابندي ‘Siege of Antioch’ پيل کړه او د ۱۰۹۸ز کال په جون مياشت کې يې ښار ونيو. بيت المقدس ته د ۱۰۹۹ز کال په جون کې ورسېدل او کلابندۍ “Siege of Jerusalem” په پايله کې يې د ۱۰۹۹ ز کال د جون له ۷ څخه د جولای تر ۱۵ پورې د بريد له لارې ښار ونيو، چې د يادې مودې پر مهال يې ګټندويان (مدافعين) په بې رحمۍ سره قتل عام شول. د بيت المقدس پاچاهي د بويلون ګوډفري “Godfrey of Bouillon” تر واکمنۍ لاندې د يو بې دينه دولت په توګه رامنځته شوه، چې د «پاچا» وړ نوم يې له مخې لرې کړ. د همدې کال په وروستيو کې د اسکالون جګړه “Battle of Ascalon” کې د فاطميونو ځوابي بريد په شا وتمبول شو او په دې سره لومړۍ صليبي جګړه پای ته ورسېده. له دې څخه وروسته ډېری صليبيان بېرته خپل هېواد ته ستانه شول.
د روم مقدسه خاوره کې د بيت المقدس پاچاهي “Kingdom of Jerusalem”، د ادسا ولايت “County of Edessa”، انطاکيه د شهزاده تر لاس لاندې سيمه “Principality of Antioch” او د طرابلس ولايت “County of Tripoli” په نومونو څلور صليبي دولتونه رامنځته شول. صليبيان په ۱۲۹۱ زکال کې د ايکر کلابندۍ “Siege of Acre” کې د صليبيانو د وروستۍ سترې جنګي کلا له لاسه ورکولو پورې په يو ډول په سيمه کې پاتې شول. د ختيځ خاوره يا مشرق کې د صليبيانو د ټولې سيمې له لاسه وتلو څخه وروسته د سپېڅلې خاورې د بېرته تر لاسه کولو نورې هيڅ ډول هڅې نه وې.
تاريخ
عيسويت او اسلام په ۷ پېړۍ کې د اسلام له رامنځته کېدنې راهيسې ټکر کې وو. په ۶۳۲ز کال کې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم له مړينې څخه د مسلمانانو له لورې د بيت المقدس او ختيځ تر نيونې (چې پيل يې ۶۳۸ز کال کې وشو) او هسپانيه کې د مسلمان بريدګرو تر رسېدنې پورې له يوې پېړۍ څخه لږ وخت تېر شو. په ۱۱ پېړۍ کې د هسپانيې اسلامي واک د «Reconquista» له لورې په وار وار ورژول شو، مګر سپېڅلې خاوره کې حالت خراب شوی و. فاطمي کورنۍ له ۹۶۹ز کال څخه پر شمالي افريقا او د لويديځې اسيا پر لړۍ واکمنۍ وکړه، چې د بيت المقدس، دمشق او د مديترانې د ساحلي ليکې ځينې برخې رانغاړي، مګر له لويديځ سره په يو څه سوله کې اوسېدله. دا هر څه په ۱۰۷۱ز کال کې د مازيکيرت جګړه “Battle of Manzikert” کې د ختيځ روم په ماتې او دوه کالونه وروسته سلجوق کورنۍ ته د بيت المقدس په بايللو سره بدل شول.
په داسې حال کې چې اصلي لاملونه توپير کوي او بحث کول پرې دوام لري، مګر دا روښانه ده چې لومړۍ صليبي جګړه په اروپا او نږدې ختيځ دواړو سيمو کې په ۱۱ پېړۍ کې د عواملو له يو ځای کېدنې څخه رامنځته شوه. لويديځه اروپا کې بيت المقدس ته په زياتېدونکي ډول د توبه ييز زيارتونو د ارزښت په سترګه کتل کېدل. په داسې حال کې چې بيت المقدس باندې د سلجوق واکمني کمزورې وه او څه موده وروسته يې ښار فاطميونو ته پرېښود، بېرته راستنېدونکو حاجيانو يا سيلانيانو د سختيو او عيسوي ظلمونو په اړه معلومات ورکړل. فوځي ملاتړ ته د ختيځ روم اړتيا د پاپ فوځي غوښتنې منلو ته د لويديځې اروپا د جنګيالي پوړ په خوښه زياتوالي سره يو وخت کې رامنځته شوه.
د اروپا حالت
په ۱۱ پېړۍ کې د اروپا نفوس ځکه خورا زيات شوی و، چې تيکنالوژيکي او کرنيزو نوښتونو د سوداګرۍ غوړېدلو ته لاره هواره کړه. کاتوليک کليسا “Catholic Church” پر لويديځ تمدن باندې واکمن نفوذ درلود. ټولنه د شتمنۍ اصالت او فيوډاليزم او هغو سياسي جوړښتونو له مخې برابره شوې وه، چې په واسطه يې مخورو او نورو اشرافو له ځمکو او شتمنيو څخه د کرايې اخېستلو د حق په بدل کې د خپلو بادارانو فوځي خدمت کاوه.
له ۱۰۵۰ څخه تر ۱۰۸۰ز کال پورې دوره کې د ګريګوري د سمون “Gregorian Reform” خوځښت د خپل واک او نفوذ زياتولو په موخه په زياتېدونکي ډول پرېکنده تګلارې رامنځته کړې. دا چاره له ختيځ عيسويانو سره د نښتې لامل شوه، چې ريښه يې د پاپ د حاکميت په اصولو کې نغښتې ده. د ختيځ کليسا پاپ د الکسندريا، انطاکيې، قسطنطيې او بيت المقدس د سرپرستانو تر څنګ د کليسا له پينځو سرپرستانو څخه ګڼه. په ۱۰۵۴ز کال کې په دود، کليمه او عمل کې توپيرونو يوولسم پاپ لوی “Pope Leo IX” وهڅوه، د قسطنطنيې سرپرست يا د ټبر مشر ته استازی ولېږي، چې په دوه اړخيزو اړيکو او د ختيځ او لويديځ تر منځ بېلتون سره پای ته ورسېد.
لومړنيو يا لرغونو عيسويانو به د ټولنيزو موخو لپاره د تاوتريخوالي له کارونې څخه ګټه پورته کوله. د جګړې يوې عيسوي دينپوهنې په اړين ډول له هغه وخته تکامل وکړ، چې رومي تابعيت او عيسويت سره ونښلول شول. اتباع اړ وو چې د سترواک د دښمنانو پر وړاندې وجنګېږي. دينپوه د هيپو اګوسټين “Augustine of Hippo” د ۴ پېړۍ له کارونو څخه د سپېڅلې جګړې (جهاد) مفکوره رامنځته شوه. اګوسټين وليکل چې ظالمانه جګړه ګناه وه، مګر که چېرې د قانوني يا مشروع چارواکي لکه پاچا يا مسيحي ملا (اشقف) له لورې اعلان شوې وي، عادلانه ثابتېدلی شي، که څه هم دفاعي جګړه وي او يا د ځمکو د بېرته تر لاسه کولو، مګر پراخه تاوتريخوالی نه رانغاړي. لويديځه اروپا کې د کارولينګي سترواکۍ “Carolingian Empire” ماتېدلو يوه جنګيالۍ ډله رامنځته کړه، چې اوس يې په خپل منځ کې له جګړې کولو پرته د کولو لپاره نور څه نه درلودل. د شخړې د حل لپاره په عام ډول له تاوتريخوالي څخه کار اخېستل کېده او پاپانو يې د کمولو هڅه وکړه.
قانوني جنسي تېری
قانوني جنسي تېری د جنسي تېري یو ډول دی په کوم کې چې یو شخص د جنسي اړیکو لپاره د قانوني رضایت سن څخه کم عمر لري. يانې دا هغه حالت دی چې يو نر يا ښځه په خپله خوښه له بل چا سره اړيکې ټينګوي، خو د ده عمر له هغه حالت څخه چې قانون د بلوغيت (قانوني سن ) لپاره شرط کړی دی، کم وي، چې دا سن په ځينو هېوادونو کې اووه لس کلني، په ځينو کې اته لس کلني او په ځينو کې نولس کلنۍ سن دی.
پايڅوړ
وېشنيزه:جنسي اړيکې وېشنيزه:سيکس او قانون
جنسي اعتراض
جنسي اعتراض د یو کس څخه د جنسي خوښۍ د ترلاسه کولو لپاره د يوې وسيلې په توګه ګټه پورته کول دي. په پراخه مفهوم کې اعتراض کول د یو شخص څخه د اقتصادي اجناسو یا بل کوم شي په توګه د هغه د شخصيت يا کرامت په پام کې نيولو پرته ګټه پورته کول دي، اعتراضونه عموما د ټولنې په کچه څېړل کیږي؛ مګر ځینې وختونه دا د انفرادي چلند سره تړاو لري. د جنسي اعتراض مفهوم، په ځانګړې توګه د ښځو جنسي اعتراض، د فیمینیزم په فلسفي ښوونځي او د هغې څانګو کې خورا مهم او د علاقې وړ دی. ډېری ښځینه پوهان د ښځو جنسي اعتراض د افسوس وړ ګڼي او دا د جنسیتي نابرابرۍ یو مهم عامل ګڼي. په هرصورت، د ټولنیزو علومو ځینې ماهرین استدلال کوي چې په عصري نړۍ کې ځینې ښځې په عمدي توګه د هغه ځواک د ښودلو لپاره ځان اعتراض کوي چې دوی ترلاسه کړي. [سرچینې ته اړتیا لري ]
د ډبرو منځنۍ دوره
د منځنۍ ډبرې دوره (یا MSA ) د تیږو دورې د پیل او د تیږو د وروستیو کلونو ترمنځ د افریقا د تاریخ دوره وه. په عموم ډول فکر کیږي چې شاوخوا 280,000 کاله دمخه پیل شوی او شاوخوا 50-25,000 کاله دمخه پای ته رسیدلی. د ځانګړو د ډبرو منځنۍ دورې وسیلو پیل د 550-500,000 کلونو دمخه د دوی اصل لري او لکه څنګه چې ځینې څیړونکي دا د د ډبرو منځنۍ دورې پیل بولي. د ډبرو منځنۍ دورې اکثرا په غلطۍ سره د اروپا د مینځني پیلولویتیک مترادف پیژندل کیږي ، په ځانګړي توګه د دوی نږدې معاصر وخت مودې له امله؛ په هرصورت، د اروپا منځنی پیلیولیتیک د افریقا د د ډبرو منځنۍ دورې په پرتله د بشپړ ډول مختلف هومینین نفوس استازیتوب کوي، هومو نيانډرټال ، چې د نیندرتال نفوس نه درلود. برسیره پردې، په افریقا کې د لرغون پېژندنې اوسني څیړنې ډیر شواهد ترلاسه کړي چې وړاندیز کوي چې عصري انساني چلند او ادراک په افریقا کې د د ډبرو منځنۍ دورې په جریان کې د منځني پیلولیتیک په وخت کې د اروپا په پرتله ډیر دمخه وده پیل کړې وه. د ډبرو منځنۍ دورې د اناتوميکي پلوه عصري انسانانو ( انسان ) او همدارنګه لرغوني هومو سیپینز سره تړاو لري، کله ناکله د هومو هیلمي په نوم یادیږي. لومړني فزیکي شواهد په ایتوپیا کې د ګډیموټا جوړښت ، په کینیا کې د کاپتورین جوړښت او په سویلي افریقا کې کاتو پین څخه راځي.
سیمه ایز پرمختګ
په ټوله افریقا کې د د ډبرو منځنۍ دورې لرغون پېژندنې ځایونه شتون لري، په دودیز ډول په پنځو سیمو ویشل شوي: شمالي افریقا، چې د مراکش، الجیریا، تونس او لیبیا د عصري هیوادونو برخې لري؛ ختیځ افریقا، د ایتوپیا له لوړو سیمو څخه د کینیا سویلي برخې ته نږدې پراخ شوی؛ مرکزي افریقا، د تنزانیا او کینیا له پولو څخه د انګولا په شمول؛ سویلي افریقا، چې د جنوبي افریقا ډیری غارونه پکې شامل دي؛ او لویدیځ افریقا.
په شمالي او لویدیز افریقا کې، د عصري سارا دښتې لوند وچه دوره د میوه لرونکو لرغونو اثارو د تعقیب لامل شوې چې په بشپړه توګه بنده خاوره او برعکس. په دې دوو سیمو کې ساتل توپیر لري، مګر بیا هم هغه ځایونه چې کشف شوي د اقلیم له پلوه بې ثباته چاپیریال ته د لومړنیو انسانانو د تطبیق طبیعت مستند کوي.
د ختیځې افریقا ځینې خورا معتبر نیټې استازیتوب کوي، د آتش فشاني ایش زیرمو کې د رادیو کاربن تاریخ کارولو له امله، او همدارنګه د د ډبرو منځنۍ دورې ځینې لومړني سایټونه. په هرصورت، د فاونل ساتنه د پام وړ نه ده، او د ساحې په کیندلو او لیتیک طبقه بندي کې معیاري کول، تر دې وروستیو پورې، نشتوالی و. د شمالي افریقا په څیر، د لیتیک ټیکنالوژیو ترمنځ بدلونونه تقریبا د څرګندیدو په توګه نه وو، احتمال د ډیر مناسب اقلیم شرایطو له امله چې د سایټونو د دوامداره اشغال لپاره به اجازه ورکړي. مرکزي افریقا ختیځ افریقا ته ورته نمونه منعکس کوي ، مګر لاهم د سیمې لرغون پېژندنې څیړنې ته اړتیا ده.
په سویلي افریقا کې ډیری غارونه شتون لري، چې ډیری یې د ډبرې وسیلې ټیکنالوژۍ کې خورا دقیق پیل او ودریږي. په سویلي افریقا کې څیړنه دوامداره او خورا معیاري ده، په سیمه کې د سایټونو ترمنځ د باور وړ پرتله کولو اجازه ورکوي. د عصري انساني چلند د اصل لپاره د لرغون پېژندنې ډیری شواهد د دې سیمې سایټونو ته موندل شوي، پشمول د بلومبوس غار ، هاویسن پورټ ، سټیل بی ، او پنیکل پوائنټ.
د اشيولين څخه لېږد
د "منځنۍ ډبرې دورې" اصطلاح (MSA) په 1929 کې د ګوډون او وان ریټ لو لخوا د افریقا لرغونپوهنې کانګرس ته وړاندیز شوې وه. د دې اصطلاحاتو کارول په رسمي ډول په 1965 کې پریښودل شوي، که څه هم دا اصطلاح د فرعي سهارا افریقا په شرایطو کې کارول کیږي، د یوې انتقالي وروستیو اشولين دورې سره پیل کیږي چې د Fauresmith صنعت په نوم پیژندل کیږي. د هیریس (2011) په وینا د فورزمیت صنعت خراب تاریخ لري ، د 511 – 435 کيا شاوخوا پیل کیږي. دا ځل، د اشيولين د اصلي پای په پرتله د 130 کيا شاوخوا د د ډبرو منځنۍ دورې د پیل په توګه اخیستل کیږي. د ډبرو منځنۍ دورې داسې تعریف شوی چې د اناتومي پلوه عصري انسانانو لخوا د لرغونو انسانانو تدریجي ځای په ځای کولو سره تړاو لري.
په یو بل کنوانسیون کې، د ډبرو منځنۍ دورې هغه سایټونو ته اشاره کوي چې د فلیک تولید لپاره د Levallois میتودونو په کارولو سره مشخص شوي، د لوی کلیور یا هینډیکسونو سره د اچیولین سایټونو جلا کول. د McBrearty and Tryon (2006) څخه وروسته، د "لومړني د ډبرو منځنۍ دورې" (EMSA) اصطلاح د 126 کيا interglacial څخه مخکې سایټونو ته اشاره کوي، او "وروسته MSA" (LMSA) د 126 kya څخه کوچني سایټ ته اشاره کوي. په دې کنوانسیون کې، د 500 څخه تر 300 kya پورې د Fauresmith سایټونه د ESA دننه دي، او MSA د 280 kya وروسته پیل کیږي او په لویه کچه د H. sapiens سره تړاو لري، په ختیځ افریقا کې د MSA ترټولو معتبره نیټه په ایتوپیا کې Gademotta ده، په 276 kya کې. د ایتوپیا منځنۍ آواش دره او د کینیا مرکزي رفت دره د چلند نوښت لوی مرکز جوړ کړ. دا احتمال شته چې د دې سیمو لوی ځمکې لرونکي تی لرونکی بایو ماس د پام وړ انساني نفوس سره د ژوند کولو او تولید نمونو سره د توکمي پلوه پیژندل شوي څارویو سره ورته وي.
سایټونه
په سویلي افریقا کې ډیری سایټونه د چلند عصري څلور ځانګړتیاوې منعکس کوي. د بلومبوس غار ، سویلي افریقا شخصي زیورونه لري او هغه څه چې اټکل کیږي د هنري عکسونو تولید لپاره کارول شوي وسیلې دي ، او همدارنګه د هډوکو وسیلې. بیا هم Bay او Howieson's Poort د متغیر وسیلې ټیکنالوژي لري. دا بیلابیل ډولونه څیړونکو ته اجازه ورکوي چې هغه چلندونه پراخ کړي چې احتمال یې د داسې ټیکنالوژیو سره تړاو لري، لکه د ځړولو په چلند کې بدلون، چې په دې سایټونو کې ژولرغونپوهنه ډیټا لخوا نور مالتړ کیږي.
یادښتونه
وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش
د اسکندريې هيروکليس
د الکساندریا يا اسکندريې هیروکلیس ( Ἱεροκλῆς ὁ Ἀλεξανδρεύς  ) یو یوناني نیوپلاټونیسټ لیکوال و چې د 430 مېلادي کال په شاوخوا کې فعال و.
کارونه
د هغه یوازینی بشپړ کار چې ساتل شوی دی د پیتاګورس د کریسا ایپیطلایی آیتونو تفسیر دی. دا په منځني پیړیو او بیا رنسانس کې خورا ښه شهرت ترلاسه کړ، او په مختلفو اروپایي ژبو کې ډیری ژباړې شتون لري. څو نورې لیکنې، په ځانګړې توګه د پروویډنس او برخلیک په اړه، یو تسلیحاتي مقاله چې د هغه سرپرست اولمپیوډوروس د تیبیس سرپرست ته وقف شوې، د فوټیوس او سټوبایوس لخوا نقل شوي یا راجع شوي. هیروکلز د ستورولوژیکي فایټالیزم په وړاندې استدلال وکړ چې دا د خدای د الهی او منطقي وړاندیز پرځای د غیر منطقي اړتیا لخوا ملاتړ کیږي. د همدې دلیل لپاره، هغه د جادو او جادو دودونو سره مخالفت وکړ ځکه چې دا د الهی الهي حکم د پلي کولو هڅې وې.
که څه هم هغه په خپل ژوندي پاتې کارونو کې هیڅکله د عیسویت یادونه نه ده کړې، د هغه لیکنې د یوناني مذهب دودونو او د عیسوي عقایدو ترمنځ د پخلاینې د یوې هڅې په توګه اخیستل شوي چې ممکن په قسطنطنیه کې ورسره مخ شوي وي.
د څه نا څه 260 ویټیکیزمونو ټولګه چې هیروکلیس او فیلاگریوس ته منسوب شوي ، فیلوجیلوس ، د الکساندریا له هیروکلیس سره هیڅ تړاو نلري ، مګر شاید د وروستي نیټې تالیف وي ، چې په دوه پخوانیو ټولګه کې تاسیس شوی. اوس دا ومنل شوه چې په سټوبایوس کې د اخالقي عناصرو ساتل شوي ټوټې د سټویک په نوم د هیروکلیس لخوا د کار څخه دي، د Epictetus معاصر، چې په Aulus Gellius (ix. 5) کې د "Hierocles Stoicus vir sanctus et gravis" سره پیژندل شوی. . 8). دا نظریه د پاپیرس کشف لخوا تایید شوې (ایډ. H. von Arnim in Berliner Klassikertexte, Iv. ۱۹۰۶ ز. )
یهود
یهود (په عبري: יְהוּדִים، په ISO 259-2 کې چې په لاتیني باندې د عبراني تورو بدلولو لپاره یوه ستندرد لړۍ ده: یهوديم، اسراییلي تلفظ یې:  [jehuˈdim] دی) یا یهودي وګړي یوه توکمیزه-مذهبي ډله او ملیت دی چې له تاریخي اسراییل (یعقوب علیه السلام) او یهودا له نسب څخه د اسراییلیانو او عبرانیانو نه سرچینه اخلي. یهودي توکم، ملیت، او دین یو له بل سره پیاوړې ګډه اړیکه لري، که څه هم چې یهودیت د یهودي وګړو توکمیز مذهب دی، اما سره له دې له نوموړي دین څخه پیروي له ډېرې ټینګې پیروۍ څخه تر هېڅ پورې متغیره ده.
یهود د دویمې مخزېږدې زریزې په بهیر کې په منځني ختیځ کې د یوې توکمیزې او مذهبې ډلې په توګه د شام په یوه برخه کې چې د اسراییل د ځمکې په نامه یادېده، راپیدا شول. د لرغوني مصر میرانپتاه نومې ډبرینه لوحه ظاهرً د دې تایید کوي چې یهودي خلکو ان په ۱۳مه مخزېږده پېړۍ کې (د ژېړو د دورې په وروستیو کې) په کنعان کې یو چېرته شتون درلود. اسراییلیانو، د کنعاني وګړو د یوې څانګې په توګه، د اسراییل او یهودا له پاچاهیو سره یو ځای په سیمه کې خپل واک وغځاوه. ځینې په دې اند دي چې دغه کنعان مېشته اسراییلیان له راتلونکو کوچي ډلو سره چې "عبرانیان" بلل کېدل، ګډ شول. د یو شمېر هغو سرچینو په حواله چې د جلا وطنۍ له دورو څخه یې په تفصیل سره یادونه کړې ده، له بابلي اسارتونو او جلاوطنۍ  نه رانیولې بیا تر رومي اشغال او جلاوطني پورې د یهودیانو د تبعید تجربه او په شام کې د یهودو او د دوی د ټاټوبي تر منځ د هغه وخت تاریخي اړیکې د یهودي تاریخ، هویت، کلتور او خاطرو یوه لویه مشخصه وګرځېده. *
په ورپسې زریزه کې، تبعید شوې یهودي ټولنې په یو داسې اساس سره چې نیکونه یې چېرته اوسېدل، په دریو لویو فرعي څانګو کې بېرته سره یو ځای شوې: اشکینازي (په مرکزي او ختیځه اروپا کې)، سفاردي (په لومړیو کې په عبراني ټاپووزمه کې)، او میزراحی چې د ختیځیانو په معنی دی (په منځني ختیځ او شمالي افریقا کې) میشت شول. له دویمې نړیوالې جګړې څخه د مخه د نړۍ په کچه د یهودو نفوس په ۱۶.۷ میلیونه شمېر سره خپل اوج ته ورسېد، [لا معتبرې سرچینې ته اړتیا ده] چې په هغه وخت کې یې د نړۍ د نفوس د شاوخوا ۰.۷ سلنې ښودنه ې کوله. د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې، د اروپا په لر او بر کې  تقریباً شپږ میلیونه یهودیان د نازي جرمني له خوا د هولوکاسټ په ترڅ په سېستماتیک ډول ووژل شول. ، [لا معتبرې سرچینې ته اړتیا ده] له هغه وخته راهیسې، نوموړی نفوس په ورو ورو یو ځل بیا لوړ شوی دی، او د برمن یهودي معلوماتي بانک د ۲۰۱۸ د شمېرنو پر بنسټ، د ۱۴.۶-۱۷.۸ میلیونو تر منځ اټکل شوی دی، چې د نړۍ د نفوس له ۰.۲ سلنې څخه لږ جوړوي.
د اسراییلو اوسنی دولت یواځینی هغه هېواد دی چېرته چې یهود د نفوس اکثریت جوړوي. نوموړی دولت په خپلو اساسي قوانينو کې، په ځانګړې توګه د انسان د کرامت او ازادۍ اړوندو قوانینو کې ـــ کوم چې د اسراییلو د ازادۍ له اعلان سره تړلي دي، ځان یو یهودي او دېموکراتیک دولت بولي او اسراییل د یهودو ملي دولت بولي. د اسراییلو د بیا راګرځېدو قانون ټولو هغو یهودي وګړو ته چې غواړي په خپله خوښه د اسراییلو په یهودي دولت کې مېشت شي، د تابعیت حق ورکوي. [لا معتبرې سرچینې ته اړتیا ده]
یهودو د انسانانو په پرمختګ کې په زیات شمېر څانګو کې لکه په ساینس او تکنالوژۍ، فلسفې، اخلاقو، ادبیاتو، سیاست، سوداګرۍ، هنر، موسیقۍ، کمېدي ډرامو، تیاتر، سینما، مهندسۍ، خوړو، درملو او مذهب کې، هم په تاریخي لحاظ او هم په معاصرو وختونو کې د پام وړ اغېز درلودلی او ونډه یې پکې اخیستې ده. یهودیانو انجیل لیکلی دی، د لومړني عیسویت بنسټ اېښودونکي وو او په اسلام باندې یې هم غیر مستقیم اما ژور تاثیر درلود. له دې لارو، یهودو همدارنګه د لوېدیځ کلتور په پرمختګ کې هم یوه د پام وړ ونډه لرلې ده.
نوم او رېښه
د یهود انګلیسي معادل جیو ("Jew") کلیمه په منځنۍ انګلیسي کې د ګیو (Gyw)، لیو (Iewe) په توګه دوام لري. دغه کلیمې د لرغونې فرانسوۍ کلیمې ګیو (giu) څخه مستعارې شوې دي، او نوموړې فرانسوي کلیمه پخپله له پخوانۍ جویوو (juieu) څخه او هغه بیا په خپل وار سره له جودیو (judieu/iudieu ) څخه رامنځته شوې ده کومې چې د منځنیو پېړیو له لاتیني کلیمې لودایوس (Iudaeus) څخه د اوازونو د حذف له لارې د ("d") توری ایسته کړی دی، لکه د انجیل د نوي عهد په یوناني نسخه کې د لودایوس (Ioudaios) کلیمه چې دواړه یهود ("Jew") او د یهودیې سیمې اړوند ("of Judea") یهودي ("Judean") معنا لري. پورتنۍ یوناني کلیمه له ارمني کلیمې یهودای (*yahūdāy) څخه مستعاره شوې ده چې له عبراني יְהוּדִי یِهودي کلیمې سره چې رېښه یې د یهودا تر ټولواکۍ لاندې وګړو ته ورګرځي. د عبراني انجیل په روایت، د یهودا د قبیلې نوم او همدارنګه د یهودا د ټولواکۍ نوم، دواړه د یعقوب علیه السلام د څلورم زوی یهودا څخه اخیستل شوي دي. د لرغوني انجیل یا د پیدایښت کتاب ۳۵:۲۹ او ۸:۴۹ برخو د یهودا نوم ته له یدا(yada) نوم سره چې معنا یې "ستاینه" ده، تړاو ورکړی دی. خو پوهان په عمومي ډول په دې موافق دي چې پر ځای یې د د کورنۍ د مشر او د ټولواکۍ دواړه نومونه یوه جغرافيایي رېښه لري ـــ چې ښایي د سیمې وادي ګانو او تنګیو ته به اشاره وي.
د یهودي لپاره عبراني کلیمه יְהוּדִי یعنې یِهودي ده، چې جمع حالت یې ְהוּדִים یعنې یِهودیم کېږی. په نورو یهودي ژبو کې یې نور مستعار نومونه په لادینو ژبه کې ג׳ודיו  یعنې دجودیو (Djudio چې جمع حالت یې ג׳ודיוס یعنې  Djudios دی) او په یدیش ژبه کې ייִד یعنې یِد (چې جمع حالت یې ייִדן یعنې یِدن دی).
په نورو ژبو کې کارېدونکی رېښه یي معادل یې د بېلګې په توګه، په عربي کې يَهُودِيّ، چې جمع حالت یې اَلْیَهُوْد کېږي، په جرمني ژبه کې جود ("Jude") په پرتګالي ژبه کې جوديو ("judeu")، په فرانسوي کې د نارینه لپاره جویف ("Juif")/ د ښځینه لپاره جویو ("Juive")، په ډنمارکي او ناروېژي ژبو کې جُد ("jøde")، په هسپانوي کې جودیو/جودیا ("judío/a")، په هالنډي ژبه جود ("jood")، په پولنډي ژبه زید ("żyd") او همداسې نور دي، په داسې حال کې چې د عبراني کلیمې څخه مشتق شوي معادل نومونه یې هم د یو یهودي د شرح کولو لپاره کارول کېږي، د بېلګې په توګه، په اېټالوي کې عبریو ((Ebreo،  په فارسي کې عِبْري/عِبْراني او په روسي ژبه کې  Еврей) چې تلفظ یې عِوْري دی). جرمني کلیمه جود ("Jude") د [ˈjuːdə] په بڼه تلفظ کېږي، اړوند صفت یې جودیش ("jüdisch" [ˈjyːdɪʃ] یعنې یهودي) د یِدیش ("Yiddish") کلیمې رېښه ده. "د امریکایي میراث د انګلیسي ژبې ډېکشینرۍ د څلورم چاپ (۲۰۰۰ز کال) له مخې، دا په پراخه توګه په ډاګه شوې ده چې د یهود (Jew) نوم په صفتونو کې لکه  یهود وکیل یا  یهود اخلاق، دواړه مبتذل او په لوړه کچه سپکاوی دی. د خبرو په دا ډول سیاق کې یهودي (Jewish) یواځینی منل کېدونکې شونتیا ده. ځینې خلک، بیا د دې جوړښت په اړه ډېر محتاط شوي دي او ان تر دې چې دغه ننګینه لفظ یې د یو نوم په توګه د یهود کارولو ته هم ورغځولی دی، چې دا کړنلاره خپله له ځان سره خطر لېږدوي. په داسې جملو کې لکه اوس په شورا کې څو یهودان موجود دي، کومه چې له سپکاوي سره تړاو نه لري، خو د یو غیر مستقیم بیان په توګه یې پر ځای د یهودي خلکو یا د یهودي مخینې لرونکو وګړو تعویضول ښایي پخپله د سپکاوي لامل شي، دا ځکه چې ظاهراً د یهود کلمه د نوم په توګه کارول یو منفي مفهوم لري."
هویت
یهودیت د یو ملت، یو توکم، یو دین او یو کلتور ځینې ګډې ځانګړتیاوې لري، کوم چې هغه تعریف ته چې یو یهودي څوک دی، له یو مذهبي، یا ملي تقرب په کارولو سره بېلابېلې بڼې ورکوي. په عمومي توګه، په معاصر سیکولري استعمال سره یهودیان درې ډلې شاملوي: لومړی هغه خلک چې په یوه یهودي کورنۍ کې زیږېدلي دي، پرته له دې چې آیا له دین څخه پیروي کوي یا نه؛ دویم هغه خلک چې یو څه اجدادي یهودي مخینه یا شجره لري (زیاتره وخت د هغو خلکو په شمول چې  اصلي مورنۍ شجره نه لري)، او دریم هغه خلک چې د یهودي شجرې یا نسل هېڅ مخینه نه لري او له مخکې نه یهودیت ته اوښتي دي او په همدې دلیل د یاد دین پیروان دي.
بښنه (اپلاتون)
بښنه( يوناني Sokrátous  د اپلاتون لخوا لیکل شوې، د قانوني ځاني د دفاع په اړه یوه سوکرات  ي وينا ده چې سوکرات   (469-399 مخزېږديز) په 399 مخزېږديز کې د بې عدالتۍ او فساد پروړاندې د هغه د محاکمې پرمهال کړې وې.
په ځانګړې توګه، د سوکرات بښنه د "ځوانانو د فاسد کولو" او "په خدایانو باندې د باور نه کولو د تورونو په وړاندې دفاع ده چې ، د ښار خلک پرې باور لري، مګر په نورو کلاسيکو افسانو کې دا يو د اتن په اړه يو ناول ګڼل کيږي. (24b).
د فیلسوف سوکرات  د محاکمې او مړینې په اړه د لومړنیو سرچینو په منځ کې، د سوکرات   بښنه هغه خبرې اترې دي چې د هغه محاکمه انځوروي، او  د سوکرات   له څلورو خبرو اترو ( ډيالوګونو ) يوه ده، او درې نورې يې اېتيپرو ، پايډو او کريتو دي، چې د اپلاتون د وروستیو ورځو په اړه توضیحات ورکوي.
د بښنې متن
د سوقرات بښنه  ، د فیلسوف اپلاتون (429-347 مخزېږديز) له خوا، د فساد او بې کفایتۍ د تورونو په وړاندې د سوقرات د قانوني دفاع په اړه یو له ډېرو توضیحي بښنو څخه و. ډېری بښنې د سوقرات له محاکمې (399 مخزېږديز) وروسته په لسیزه کې خپره شوې وه. په دې توګه، د سوقرات د اپلاتون بښنه د سوکرات لومړنۍ فلسفي دفاع ده، چې د سوقرات د خبرو اترو په بڼه وړاندې شوې. که څه هم ارستو وروسته دا د افسانې د ژانر په توګه طبقه بندي کړه، دا لاهم د فیلسوف سوقرات (469-399 مخزېږديز) په اړه ګټوره تاریخي سرچینه ده. ارستو باور درلود چې خبرې اترې، په ځانګړې توګه هغه صحنه چېرې چې سوقرات د میلیتس څخه پوښتنې کوي، د تحقیق کولو ښه استازیتوب کوي.
د میلیتس سره د سوقرات د دوو خبرو اترو پرته، د هغه د بې رحمۍ د تورونو د ماهیت او منطق په اړه، د سوکرات د بخښنې متن د فیلسوف سوکرات  (24d-25d او 26b-27d) د لومړي شخص لید او غږ کې دی. سربیره پردې، د محاکمې په جریان کې، سوکرات د خپل ځان د دفاع په وینا کې دوه ځله یادونه وکړه چې اپلاتون  په محاکمه کې شتون لري (34a او 38b).
پېژندنه
د سوکرات بښنه  د سوکرات  سره پیل کیږي چې شاید د 500 اتینیانو جیوري ته یې وینا وکړي ترڅو وپوښتل شي چې ایا دوی د اوراتر لیکون، انیتس او میلیتس لخوا هڅول شوي، چا چې سوکرات  د ښار د ځوانانو په فاسدولو او د بت پرستانو په وړاندې په بې رحمۍ تورن کړی دی. اتن. د هغه د وینا لومړۍ جمله د ډیالوګ موضوع رامینځته کوي - دا چې فلسفه د ناپوهۍ په اعتراف سره پیل کیږي. سوکرات وروسته د فلسفې دا ټکی روښانه کوي کله چې هغه وايي چې هر هغه څه چې هغه لري هغه د دې پوهیدلو څخه راځي چې هغه هیڅ نه پوهیږي (23b، 29b).
تورن سوکرات
د پنځمې پیړۍ د اتن په ټولنه کې، هغه درې سړي چې په رسمي توګه یې فیلسوف سوکرات د خلکو او ښار په وړاندې په بې حیایۍ او فساد تورن کړ، په رسمي توګه د سیاستوالو او هنرمندانو، د پوهانو، شاعرانو او ویناوالو د ګټو استازیتوب کاوه. سوکرات تورن کسان وو:
د محاکمې پر مهال سوکرات د دوو تورونو سره مخامخ شو: (i) د نوي خدایانو په معرفي کولو سره، د اتن د پینتیون په وړاندې asebeia ( بدبختۍ )؛ او (ii) د اتنیانو ځوانانو فساد، دوی ته د وضعیت په اړه شک کولو درس ورکولو سره. سوکرات محکمې ته وویل چې دا زاړه تورونه د هغه په وړاندې د کلونو ګفتو او تعصب څخه رامینځته شوي. له همدې امله، مسلې په ګوته کول ستونزمن دي. هغه بیا په خپل ضد د ویناوالو له خوا لګول شوي تورونه په مناسبه قانوني بڼه بدلوي: "سوکرات په دې کې ظلم کوي چې هغه د ځمکې او اسمان لاندې شیان پلټنه کوي، او ضعیف دلیل پیاوړی کوي؛ او نورو ته درس ورکوي. د هغه مثال تعقیب کړئ" (19b-c).
سوکرات  دا هم وايي چې هغه تورونه چې هغه یې په محکمه کې ځوابوي هغه لا دمخه د طنز شاعر ارسطوفینس لخوا ویل شوي او خپاره شوي، او له همدې امله د فساد او بې رحمۍ د محاکمې له قانوني ساحې څخه بهر دي. کلونه وړاندې، د بادغیس (۴۲۳ ق م) په ډرامه کې ارسطو سوکرات ته د یوه مبهم په توګه، چې د ملحد او ساینسي تصوف یو تمثیل فیلسوف و، په دقت سره د ښکليو الفاظو او جملو څخه جوړ شوي استدلالونه د حکمت په توګه په غلطه توګه وړاندې کړل. د دې تعریف په رڼا کې، سوکرات په دفاعي توګه استدلال کوي چې هغه د سوفیست فیلسوف په توګه غلط کیدی نشي ځکه چې صوفیسټان هوښیار سړي دي، د اتن د خلکو لخوا فکر کیږي چې هوښیار دي، او په دې توګه د دوی د تعلیم لپاره خورا ډیر معاش ورکول کیږي. پداسې حال کې چې هغه (سقراط) په لس زره چنده فقر کې ژوند کوي، او هیڅ ښه او ښه نه پوهیږي (23c).
د خپل ځان د دفاع لپاره، سوکرات لومړی دا ادعا له منځه یوسي چې هغه یو هوښیار سړی دی. هغه وايي چې شایرفون چې په زړه پورې شهرت لري، د ډیلفي اوریکل ته لاړ او له هغې پیتیا څخه یې وغوښتل چې هغه ته د سوکرات څخه ډیر هوښیار څوک ووایی. پیتیا چایرفون ته ځواب ورکړ چې تر دې بل هوښیار سړی نشته. سوکرات د دې اوریکولر وینا په پوهیدو سره وویل چې هغه حیران شو، ځکه چې له یوې خوا دروغ ویل د اوریکل د فطرت خلاف دي، مګر له بلې خوا، هغه پوهیده چې هغه هوښیار نه دی. له همدې امله سوکرات هڅه وکړه چې د خپل ځان څخه ډیر هوښیار کس ومومي، ترڅو هغه سړی د ډیلفي اوریکل ته د ثبوت په توګه واخلي. له همدې امله سوکرات په دقیقه توګه د هر هغه چا څخه پوښتنه وکړه چې یو هوښیار سړی ښکاري. په دې رګ کې یې د سیاست پوهانو، شاعرانو او پوهانو ذهنونه د حکمت لپاره ازمویل؛ که څه هم هغه کله ناکله هوښیار موندلی، سوکرات وايي چې هغه هیڅوک نه دی موندلی چې عقل ولري. بیا هم، هر سړی د خلکو لخوا هوښیار و، او هر یو خپل ځان هوښیار ګڼل. له همدې امله، هغه فکر کاوه چې هغه غوره سړی دی، ځکه چې هغه پوهیږي چې هغه هوښیار نه و.
سوکرات څرګنده کړه چې د اتن ښار ځوانان، بډایه سړي د خپل وخت سره لږ څه لري. له همدې امله دوی د ښار په اړه د هغه پیروي کوي، د نورو پوهانو سره په خبرو اترو کې د هغه د فکري دلیلونو پوښتنې ګوري. په بدل کې، ځوانان د سوکرات طریقه تقلید کوي. سوکرات فکر کاوه چې د هغو کسانو استدلال چې هغه یې وڅیړل، غوښتل یې، او کله چې هغه دا وویل، د دې لپاره چې مخ له لاسه ورنکړي، دوی به د سوکرات  په وړاندې تورونه بیا تکرار کړي. دا چې هغه د اخلاقو له لحاظه ناوړه سړی دی چې د اتن ځوانان په فصاحت او الحاد فاسد کړي. سوکرات په خپله دفاع کې وویل: د هغو کسانو لپاره چې معاینه کیږي، د دې پر ځای چې له ځانه غوسه شي، په ما غوسه دي! .
خبرې اترې
سوکرات د سوکرات بښنه  ، د اپلاتون  لخوا، د سوکرات  خبرې اترې دي چې په دریو برخو کې د سوکرات  محاکمه پوښي (399 BC): (i) د سوکرات  قانوني ځان دفاع، (ii) د قضاوت پریکړه، او (iii) د محکمې سزا
لومړۍ برخه: د سوکرات دفاع
سوکرات خپل حقوقي دفاع په دې سره پیل کوي چې جیوري ته ووایي چې د دوی ذهنونه د هغه د دښمنانو لخوا مسموم شوي کله چې دوی (جوري) ځوان او اغیزمن وو. هغه دا هم وايي چې د یو تکړه فیلسوف په توګه د هغه غلط شهرت د هغه د دښمنانو لخوا رامینځته شوی او دا چې ټول یې ناوړه دي، بیا هم باید بې نومه پاتې شي - پرته د ډرامه لیکونکي ارسطوفینس څخه، چې هغه (سقراط) یې په کامیډي ډرامه کې د یو فیلسوف په توګه راښکاره کړ ''. ورېځې'' (۴۲۳ ق م). د اتن د شتمنو ځوانانو د فساد په اړه سوکرات استدلال کوي چې په قصدي توګه فساد یو غیر منطقي عمل دی ځکه چې دا به هغه ته هم زیان ورسوي. هغه وايي چې په هغه باندې د ځوانانو د فاسدو تورونو تورونه د ډیلفي په اوریکل کې د هغه د اطاعت په وخت کې پیل شوي، او وايي چې څنګه چیریفون اوریکل ته لاړ ترڅو د هغه د پیتیا پیغلې څخه وپوښتل شي چې ایا د سوکرات څخه ډیر هوښیار سړی شتون لري؟. کله چې شایرفون هغه ته خبر ورکړ چې اوریکل وویل چې هیڅ هوښیار سړی نشته، سوکرات دا الهی راپور د معما په توګه تعبیر کړ - ځکه چې هغه د "لوی یا کوچنی" حکمت نه درلودو څخه خبر و او دا دروغ د خدایانو په طبیعت کې ندي.
سوکرات بیا د الهی پاراډکس د حل کولو په لټه کې شو - چې څنګه یو ناپوه سړی هم د ټولو خلکو څخه هوښیار کیدی شي - د اوریکلز د کلیدي بیان معنی روښانه کولو لپاره چې هغه په ځمکه کې ترټولو هوښیار سړی دی. سوکرات له سیاستمدارانو، شاعرانو او هنرمندانو په سیستماتیک ډول تر پوښتنو ګروېږنو وروسته څرګنده کړه چې سیاستوال د ده په څېر هوښیار نه دي. هغه د خپل ځان په اړه، د یو سیاستوال په حواله وايي: "زه د دې سړي څخه ډیر هوښیار یم؛ احتمال لري چې زموږ څخه هیڅ یو په ارزښت پوه نشي، مګر هغه فکر کوي چې هغه یو څه پوهیږي کله چې هغه نه وي." (21d). سوکرات وايي چې شاعران يې په شعر نه پوهېدل؛ چې پېغمبران او پېغمبران په دې نه پوهېدل چې څه وايي؛ او دا چې هنرمندان په داسې حال کې چې په ډیرو شیانو پوهیدل، فکر کاوه چې دوی هم د هغه شیانو په اړه ډیر پوهه لري چې دوی یې نه درلودل. په دې رڼا کې، سوکرات ځان په ډیلفي (22e) کې د اوریکل د ویاند په توګه ولید. هغه له ځانه وپوښتل چې ایا هغه به د هغه "هوښیار خلکو" په څیر چې د هغه په څیر یې پوښتلي وي، یو دروغجن وي، یا که هغه پخپله د اتن سوکرات وي. سوکرات جیوري ته وویل چې هغه به د بل چا په پرتله پخپله وي. هغه وايي چې د خپل ځان په پرتله د یو هوښیار سړي په لټه کې دی، هغه د یو ټولنیز غل په توګه وګڼل شو او د اتن د سیاسي ځواکمنو شخصیتونو په منځ کې یې بد شهرت ترلاسه کړ.
د هغه په وړاندې د ټولنیزو تعصبونو په نښه کولو سره، سوکرات لومړی تور په ګوته کوي - د اتینیا د ځوانانو اخلاقي فساد - په خپل تورن میلیتس د هغه اشخاصو او شیانو په اړه چې هغه یې د پاملرنې ادعا کوي په بې پروایی تورنوي. د میلیتس څخه د تحقیق کولو په وخت کې، سوکرات وویل چې هیڅوک به په قصدي توګه یو بل څوک فاسد نه کړي - ځکه چې فاسد وروسته د فاسد کس لخوا د غچ اخیستلو لپاره زیانمن کیږي. د اخلاقي فساد موضوع په دوو دلایلو مهمه ده: (۱) تور دا دی چې سوکرات د اتن شتمنو ځوانانو ته د الحاد په درس ورکولو سره فساد کړی دی. (ii) که هغه د فساد په تور محکوم شي، دا به دا وي چې ډرامه لیکونکي ارسطوفینس لا دمخه د خپلو لیدونکو ذهنونه فاسد کړي وو، کله چې دوی ځوان وو، په بادل کې د سوکرات د " سوفیستیک فیلسوف " په توګه د لامبو وهلو په اړه یوه مزاحیه ډرامه جوړه کړې وه. څلورویشت کاله وړاندې
سوکرات بیا دوهم تور ته ګوته نیسي - د اتن د پینتیون په وړاندې asebeia ( impiety ) - د کوم له مخې چې میلیتس وايي چې سوکرات  یو ملحد دی. په کراس ازموینه کې، سوکرات میلیتس د خپل ځان سره مخالفت کوي: دا چې سوکرات  یو ملحد دی چې په روحاني ادارو او ډیمیګوډونو هم باور لري. سوکرات قاضیانو ته وویل چې میلیتس له ځان سره مخالفت لري او بیا پوښتنه کوي چې ایا میلیتس د منطقي تضادونو پیژندلو لپاره د استخباراتو ازموینه ډیزاین کړې ده؟
د مرګ سزا
سوکرات وايي، هغه خلک چې له مرګه وېرېږي، خپله ناپوهي ښيي، ځکه مرګ ښايي ښه وي، خو خلک ترې داسې وېرېږي لکه بد. که څه هم دوی نه پوهیږي چې دا ښه دی یا بد. سوکرات وایي چې عقل یې په دې کې دی چې په دې او نورو موضوعاتو کې ناپوه وي.
د واک په وړاندې د اتباعو د اطاعت په اړه، سوکرات وایي چې د قانون حاکمیت، که انسان وي یا الهی، باید تل اطاعت وشي. د داسې چارواکو د اطاعت په شخړه کې، هغه فکر کوي چې د الهي واک اطاعت د انساني واک اطاعت کوي: "ښاغلیو، زه ستاسو منندوی او وقف شوی بنده یم، مګر زه له تاسو څخه د [ډیلفیک] خدای ډیر اطاعت لرم؛ او لکه څنګه چې تر څو چې زه ساه اخلم او خپل پوهنځی لرم، زه به هیڅکله د فلسفې تمرین نه پریږدم" (29d). په ډیلفي کې د اوریکل د ویاند په توګه، هغه باید اتلان هڅوي چې د اخلاقو او اخلاقي چلند په اړه لا زیات پوهاوی وکړي او تل به پوښتنې او استدلال کوي. له همدې امله د اتن فیلسوف سوکرات له خپلو هیوادوالو څخه وپوښتل: "ایا تاسو نه شرمیږئ چې تاسو د امکان تر حده د پیسو لاسته راوړلو ته پام کوئ، او په ورته ډول د شهرت او عزت سره، او حقیقت او درک ته هیڅ توجه او فکر نه کوئ، او ستاسو د روح بشپړتیا؟" (29e)
سوکرات د خپل ناامنه قانوني وضعیت لپاره هیڅ ډول رعایت نه ورکوي، په احساساتي او پارونکي ډول محکمې ته خبرې کوي او وايي چې په اتن کې تر ټولو لوی ښه والی د دوی د خپلو اتباعو په توګه د دوی اخلاقي اندیښنه ده. هغه فکر کوي چې مادي شتمني د نیکمرغۍ پایله ده. دا چې خدای اجازه نه ورکوي چې یو ښه سړی د ټیټ سړي لخوا زیانمن شي. او دا چې هغه د اتن لخوا اړین ټولنیز ګډ مچ دی: "ټوله ورځ به زه هیڅکله دلته، هلته او هر ځای کې میشته نه کړم - ستاسو د هر یو هڅول، قانع کول او غندنه کول." په ډیلفي کې د اوریکل لخوا هغه ته د ټاکل شوي اخلاقي ماموریت په ملاتړ کې ، سوکرات محکمې ته وویل چې د هغه ډیمونون په دوامداره توګه هغه منع کوي چې غیر اخلاقي عمل وکړي (په ښکاره ډول د میلیتس تورونه تاییدوي چې سوکرات  په ناول خدایانو باور لري نه د اتینیا پینتون).
سوکرات وايي چې هغه هېڅکله معاش ښوونکی نه و. له همدې امله، هغه د هیڅ ایتینیا اتباع د فساد لپاره مسؤل نه دی. كه چا فساد كړى وي، پوښتنه يې وكړه: ولې يې شاهدي نه ده راوړې؟ که فاسد اتلان په دې نه پوهېږي چې فاسد شوي، نو ولې د دوی کورنۍ د دوی په اړه خبرې نه کوي؟ سوکرات اشاره وکړه، په حقیقت کې، د اتنیانو د ځوانانو خپلوان چې هغه ګمان کیږي فاسد کړي، په محکمه کې حاضر دي، د هغه اخلاقي ملاتړ کوي.
سوکرات خپل حقوقي دفاع قاضیانو ته په یادولو سره پای ته ورسوله چې هغه به د احساساتي چلونو او دلیلونو څخه کار وانخلي، په عامه افسوس به ونه ژاړي، او د هغه درې زامن به په محکمه کې حاضر نه شي ترڅو قاضیان په بې رحمۍ سره تیر کړي. سوکرات وايي چې له مرګه نه ډاريږي او د ديني وظيفې خلاف عمل نه کوي. هغه وايي چې هغه به د محاکمې په جریان کې د خپلې قضیې د وړاندې کولو لپاره یوازې په سالم دلیل او حقیقت تکیه وکړي.
بیانیه
د اپلاتون د محاکمې په نسخه کې، سوکرات  د یو درواغجن بیان عمل په توګه د ویناوو ټوکه کوي چې د قضاوت کونکي د حقیقت څخه لرې کولو لپاره ډیزاین شوي. په هرصورت، ځینې پوهان دې مسخره ته یوازې د بیان په توګه د وینا کولو د محدودو نظرونو د انتقاد په توګه ګوري او په پایله کې، ټولې محاکمې ته د بیاناتو د لا پراخې نظریې د څرګند انځور په توګه ګوري چې د ژوند په اوږدو کې څرګندیږي.
دویمه برخه: د سوکرات د سزا غوښتنه
د محاکمې قاضیانو د سوکرات جرم په نسبتا لږ توپیر (36a) رایه ورکړه. د سوکرات په بښنه  کې، اپلاتون  د اخلاقي فساد او بې عزتۍ له تورونو څخه د فیلسوف د غندنې یا برائت لپاره د ټولو رایو شمیر نه دی ښودلی. [16] سوکرات وايي چې که دېرشو نورو قاضيانو د ده په حق کې رايه ورکړې وای نو هغه به برائت شوی وای. [16] د دې مانا به دا وي چې که محکمه له ۵۰۰ کسانو جوړه وای نو ۲۸۰ کسانو د سوکرات پر ضد او ۲۲۰ د هغه په حق کې رایه ورکړې وه. دا به د 12 سلنې په اړه حاشیه جوړه کړي. په داسې قضیو کې - چیرې چې د مرګ سزا ممکن د تورونو لپاره د قانوني جواز په توګه رامینځته شي - د اتینیا قانون ته اړتیا ده چې څارنوال او تورن هر یو اداري جزا وړاندیز وکړي ترڅو په تورونو کې راپور شوي عملونه مجازات کړي.
د هغه دوه تورونو د سزا په توګه چې په رسمي توګه په محاکمه کې د هغه په وړاندې وړاندې شوي، سوکرات محکمې ته وړاندیز وکړ چې له هغه سره د اتن ښار ته د یوه مرستندوی په توګه چلند وشي. دا چې هغه ته باید وړیا خواړه ورکړل شي، د تل لپاره، په پریتانیوم کې، د اتن د عامه خواړو تالار. د دې ډول عامه ویاړ ترلاسه کول یو ویاړ دی چې د المپیک ورزشکارانو، نامتو اتباعو او د اتن د ګټو لپاره ساتل کیږي، د ښار او یو دولت په توګه.
په نهایت کې، وروسته له هغه چې محکمې وړاندیز شوی انعام رد کړ - په پریتانیوم کې وړیا خواړه - سوکرات د 100 درشمې جریمې په سزا ورکولو دمخه د حبس او جلاوطنۍ په اړه غور کوي. د هغه د بې وزلۍ سره سره، دا د اعدام د سزا په پرتله چې د څارنوالانو لخوا وړاندیز شوي، او د محاکمې د قاضیانو لخوا هڅول شوي لږ سزا وه. د هغه پلويانو، اپلاتون ، کريتو، کريټوبولس او اپولوډورس د جریمې په توګه د پیسو ورکولو لپاره حتی ډیرې پیسې وړاندیز کړې - 3000 درشمې (دیرش مینې )؛ په ، د سوکرات  د محاکمې قاضیانو ته، د پیسو جریمه ناکافي سزا وه.
دریمه برخه: د سوکرات د وتلو څرګندونې
د سوکرات په محاکمه کې، د محکمې پریکړه د سوکرات  لپاره مرګ وه؛ ډیری قاضیانو د مرګ سزا ته رایه ورکړه ( بښنه 38c)، بیا هم اپلاتون  د سوکرات  د بخښنې په متن کې د قضاوت د رایو شمیره نه ده وړاندې کړې؛ مګر ډایګینس لارټیوس راپور ورکوي چې 280 قاضیانو د مرګ سزا ته رایه ورکړه او 220 قاضیانو د سوکرات  لپاره د مالي جریمې لپاره رایه ورکړه (2.42). [19] سربیره پردې، د سوکرات د ځان د دفاع وینا سیاسي پارونکي ژبه او بې رحمه ټون د قضاوت کونکي په غوسه کړل او د هغه د سزا غوښتنه یې وکړه.
سوکرات د اعدام د حکم په ځواب کې لومړی هغه قاضیانو ته په خطاب کې چې د ده مرګ ته یې رایه ورکړه. دی وايي، د دې پر ځای چې په بوډاتوب کې د هغه د مرګ لپاره لږ انتظار وکړي، اوس باید د خپلو پلویانو سختې نیوکې ومني. هغه وړاندوینه وکړه چې د هغه مړینه به د دې لامل شي چې ځوانان راپورته شي او د هغه ځای په ځای کړي د ټولنیز ګډ فلای په توګه ، د اتن د اوسیدونکو اخلاقي چلند هڅوي ، په داسې ډول چې د هغه په پرتله ډیر ځورونکی وي (39d).
هغه قاضیانو ته چې د هغه د برائت لپاره یې رایه ورکړه، سوکرات هڅوي: د هغه فوق العاده ډیمونون د هغه د قانوني دفاع په چلند کې مداخله نه ده کړې، چې هغه د دې نښه په توګه لیدلی چې دا ډول دفاع سمه عمل و. په دې توګه، دایمونون سوکرات ته خبر ورکړ چې مرګ ممکن یو ښه شی وي. یا مرګ تباه دی (د ځمکې له اندیښنو څخه خلاصون) او نه ویره ، یا مرګ د وجود لوړې الوتکې ته مهاجرت دی چیرې چې د شخصیتونو او اتلانو روحونه ژوند کوي ، لکه هیسیوډ او هومر او اوډیسیوس.
سوکرات د خپل ځان د دفاع په پای کې محکمې ته وویل چې هغه هیڅ بد اراده نه لري، نه د هغه د تورونو - لایکون، انیتس او میلیتس - او نه د قضاوت کونکو په وړاندې. هغه بیا له اتنیانو څخه غوښتنه کوي چې خپل درې زامن دې سم کړي که چیرې دوی د نیک ژوند کولو په پرتله مادي شتمنۍ ته ارزښت ورکړي، یا که دوی ډیر غرور وي؛ او په دې کولو سره به په پای کې عدالت تامین شي.
سرچينې
<references group="" responsive="1">
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
بنګال
بنګال په سویلي اسیا کې په تېره بیا د هند د نیمه وچې په ختیځه برخه کې او بنګال خلیج په سر کې هغه جیوپولیټیکي، کلتوري او تاریخي سیمه ده چې په کې اوسنۍ بنګلادېش او د هند د لویدیځ بنګال ایالت پکې شاملیږي. له جغرافیايي اړخه دا د ګنګ-براهماپوترا د دلتا کوم چې په نړۍ کې د سیندونو تر ټولو ستره دلتا ده پیلیږي او تر هیمالیا او نیپال او بوتان پورې سیمه رانغاړي. ګڼ ځنګلونه، له هغې ډلې په غونډیو کې باراني ځنګلونه، د بنګال شمالي او ختیځې برخې تر پوښښ لاندې لري، په داسې حال کې چې یوه لوړه ارتفاع لرونکې ځنګليي سیمه بیا د هغه په مرکز کې هم شته. د دې سیمې تر ټولو لوړه سیمه چې ۳۶۳۶ متره لوړوالی لري په سانداکفو کې ده. په سویل ختیځه برخه کې یې سوندرابانس موقعیت لري، چې د نړۍ یو له تر ټولو ستر د اوبو ځنګل دی. د دغې سیمې د هوا حالات موسمي دي او بنګالي کالیزه کې په شپږو موسمونو باندې وېشل شوي دي.
بنګال چې د ګنګاریډای په نوم هم مشهور، په لرغونې سویلي اسیا کې مخکښ ځواک و، چې د سوداګرۍ پراخې شبکې یې تر رومي مصر پورې غځیدلې وي. د بنګال د پالا سترواکۍ په دې نیمه وچه کې هغه وروستی ستر بودايي ځواک و، چې بنسټ یې په ۷۵۰  ز کال کې اېښودل شوی و او په ۹مه پېړۍ کې د هند د نیمه وچې په شمال کې حاکم ځواک پاتې شوی و. دا ځواک بیا د هندو سینا سلسلې له خوا په ۱۲مه پېړۍ کې وپرځول شو. دغې سیمې ته اسلام د پالا سترواکۍ په مهال کله چې یې له عباسي خلفاوو سره سوداګریزې اړیکې درلودي، راغی، چې په ټول بنګال کې خپور شو او بیا وروسته د ډیلي سلطنت په واک کې راغی. دغه سیمه د بنګال سلطنت په مهال د سوکالۍ لوړې درجې ته ورسېده، چې په ۱۳۵۲ ز کال کې یې بنسټ کېښودل شو او د نړۍ د سوداګریزو هېوادونو په لړ کې یو له تر ټولو بډایه هېوادونو څخه و.
کله چې دا سیمه په ۱۵۷۶ ز کال کې د مغل له سترواکۍ سره یو ځای شوه، نو د دې سترواکۍ یو له تر ټولو بډایه ولایتونو څخه ګڼل کېده او یو ستر نړیوال صادرونکی ولایت او د کتان د تکو، وریښمو او کښتۍ جوړولو د صنایعو مرکز و. د دې ولایت د اقتصاد ارزښت د نړۍ د GDP نږدې ۱۲ سلنه جوړوله، چې د لویدیځې اروپا تر اقتصاد ډېر ستر و او د اوسېدونکو د ژوند معیارونه یې په نړۍ کې تر ټولو لوړ و. د بنګال اقتصاد په دغه دوره کې د صنعتي کېدو تر دورې لاندې راغی. دا سیمه په ۱۷۵۷ ز کال کې د پلاسي جګړې نه وروسته د بریتانوي ختیځې هندۍ کمپنۍ له خوا ونیول شوه او په دې سره د بریتانوي هند بنګال د ریاست یوه برخه شوه. بنګال د نړۍ د لومړني صنعتي انقلاب په برخه کې د پام وړ مرسته وکړه، خو وروسته یې له خپلې غیرصنعتي کېدو نه سخت زیان ولید. د ختیځ هند کمپنۍ تګلارې لکه د کرهڼیزو مالیاتو د کچې زیاتوالی له ۱۰ سلنې څخه تر ۵۰ سلنې پورې او ور سره وچکالۍ او اوبا ناروغۍ د ستر بنګال د ۱۷۷۰ کال له قطحۍ سره ډېره مرسته وکړه، چې له امله یې له ۱ میلیون نه تر ۱۰ میلیونه پورې خلک پکې مړه شول.
پېژندګلو جنسي تېری
په خپلوانو، ملګرو يا پېژندګلو باندې جنسي تیری ( Acquaintance rape  ) د جنسي تیري هغه ډول دی چې تېری کوونکی پر هغه چا جنسي تېری کوي چې دوی ورسره پېژندګلوي لري،  په ملګرو د جنسي تيري په بېلګو کې،ټولګیوال، همکار، کارګر، کارفرما،  د کورنۍ غړي، مېرمن، مشاور، طبيب، مذهبي واک لرونکی ، یا ډاکټر شامل دي. په ملګرو جنسي تېري کې يوه بله کوچنۍ وېشنيزه هم شته چې هغه خلک پکې شامل دي چې د یو بل سره په مينه ناکو او جنسي اړیکو کې وي.
سرچينې
وېشنيزه:جنسي اړيکې وېشنيزه:جنسي تېری
د مسو دوره
د مسو دوره (په انګلیسي: Chalcolithic) د لرغون‌پېژندنې یوه دوره ده چې څېړونکي یې دا مهال د ډبرو د نوې دورې یوه برخه ګڼي. پخوانیو څېړونکو د ډبرو د نوې دورې او زېړو (برونزو) د دورو تر منځ د انتقالي دورې په توګه تعریف کړې ده. د ختیځې اروپا په مورد کې لرغون‌پوهانو د اینيولېټيک (Eneolithic) پر ځای کالکولېټيک (Chalcolithic) اصطلاح یا نور دې ته ورته بدیلونه غوره بللي دي.
د مسو په دوره یا کالکولېټیک کې د فلزکارۍ په تکنالوژۍ کې تر ډېره مس کارېدل. له دې امله دا د هغې موضوع تر کشف وړاندې دوره وه چې مسو ته د قلعي په ور زیاتولو سره برونز جوړولی شو چې تر نورو کلک او قوي فلزي الیاژ دی.
د سربیا په «روډنیک» غره کې د «بلووډه» په نامه د لرغون‌پېژندنې سیمه په لوړه تودوخه کې د مسو د ویلې کولو داسې باوري لرغوني شواهد لري چې د شاوخوا ۵۰۰۰ مخزېږد (تر نن ۷۰۰۰ کاله مخکې) مهال اړوند دي. په اروپا کې د مسو له زمانې څخه د برونزو یا ژېړو زمانې ته لېږد د پنځمې مخزېږدې زریزې د وروستیو او د درېیمې مخزېږدې زریزې د وروستیو تر منځ و. په لرغوني نږدې ختیځ کې د مسو په دوره کې هغه دوره شاملېږي چې د پنځمې مخزېږدې زریزې له وروستیو څخه پیل شوه او د برونزو د زمانې له پیل څخه تر شاوخوا یوې زریزې مخکې مهال پورې یې دوام درلود.
نږدې ختیځ
د فلزاتو علم ښايي لومړی په ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] کې رامنځته شوی وي. د سرپو لومړنۍ استفاده دلته د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د عراق په «يریم تپې» سیمه کې ثبت شوې ده."په لرغوني نږدې ختیځ کې د سرپو تر ټولو پخوانۍ موندنې یو «بنګړی» دی چې د شپږمې مخزېږدې زریززې اړوند دی او د شمالي عراق په «یریم تپې» سیمه کې موندل شوی؛ او یوه مخروطي‌ډوله د سرپو ټوټه ده چې د حلف دورې اړونده ده او موصل ښار ته نږدې په «عربجیة» سیمه کې موندل شوې ده. دا چې دلته ځايي سرپ ډېر نادر دي، نو دغه ډول لاسي شیان دا احتمال ډېروي چې ښايي د سرپو ویلې کول د مسو تر ویلې کولو هم وړاندې پیل شوي وي."د مسو ویلې کول هم کابو په همدغه زماني دوره کې (تر ۶۰۰۰ مخزېږد کال لږ وروسته) په دغه ځای کې ثبت شوي دي، که څه هم داسې ښکاري چې د مسو تر ویلې کولو وړاندې هم له سرپو څخه کار اخیستل کېده. د فلزاتو لومړنی علم هم دغه ځای ته نږدې په «تل مغزالیه» سیمه کې ثبت شوی چې ښايي لرغونوالی یې تر دې هم زیات وي.
په تیمنا دره کې د ۷۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د مسو د استخراج یا کیندنې شواهد موجود دي. په منځني ختیځ کې د ډبرو له نوې دورې څخه د مسو دورې ته د لېږد مشخصه په ډبرینو وسایلو کې د خامو او باکیفیته موادو د کارېدو کمېدل دي. دغه لوی بدلون په ټوله سیمه کې لیدل کېږي چې له دې ډلې یوه د ایران «تهران دښته» ده. د دغې دښتې په اتو لرغونو ځایونو کې څېړنو نه یوازې دا چې په ډبرینو وسایلو کې د باکیفیته توکو د کارېدو کمښت وښود، بلکې په ډبرینو وسایلو کې یې د ښکلاوو بېلابېلوالی هم مشخص کړ. فاضلي او د هغه همکاران د څېړنو د دغو پایلو پر بنسټ وايي چې د مسي وسایلو د استفادې په ډېرېدو سره په لاسي صنایعو کې تخصص له منځه لاړ. د تهران دښتې موندنې د خامو توکو او ډبرینو صنایعو د متخصصانو پر سیستمونو د مسي تکنالوژۍ د راتلو اغېزې ښيي. داسې ښکاري چې هغه تخصصي شبکې چې د ډبرو په نوې دوره کې را پورته شوې وې، د مسو په منځنۍ دوره (شاوخوا له ۴۵۰۰ تر ۳۵۰۰ مخزېږد) کې له منځه لاړې او ځای یې هغو کورنیو ډبرینو وسایلو ونیو چې له ځايي توکو څخه تولیدېدل.
اروپا
په سربیا کې د لرغون‌پېژندنې یوه ساحه د مسو د جوړېدو تر ټولو لرغوني او داسې باوري شواهد لري چې د شاوخوا ۷۵۰۰ مخزېږد کال اړوند دي. په ۲۰۱۰ کال کې دغې موندنې د مسو د ویلې کېدو مخینه شاوخوا ۸۰۰ کاله زیاته کړه او ویې ښوده چې هغه مهال ښايي د مسو ویلې کول د اسیا او اروپا په جلا جلا برخو کې اختراع شوي وي، نه دا چې له یوې ګډې سرچینې څخه دغه چاره پراخه شوې وي.
د سربیا په «پروکوپلیه» سیمه کې یو مسي تبر پیدا شو چې تر نن شاوخوا ۷۵۰۰ کاله مخکې (په ۵۵۰۰ مخزېږد کال کې) په اروپا کې د فلزاتو د استفادې ښکارندوی دی. د مسو د کارولو پوهه د فلزاتو تر پوهې ډېره پراخه وه. په اروپا کې د تبرونو د جګړې په فرهنګ یا دود کې هغه ډبرین تبرونه کارېدل چې بېلګه یې له مسي تبرونو څخه اخیستل شوې وه. اوتزي کنګلي سړی (Ötzi the Iceman) چې په ۱۹۹۱ کال کې د اوتزال په الپ غرونو کې پیدا شو او د پاتې‌شونو لرغونوالی یې شاوخوا ۳۳۰۰ مخزېږد کال ته رسېږي، تر څنګ یې یو «مانډسي مسي تبر» وموندل شو.
په اروپا کې د مسو د دورې په فرهنګونو کې «ویلا نوا ډې سائو پډرو» او «لاس میلارز» شاملېږي چې په ایبري ټاپو وزمه کې دي. د «بېکر» د خلکو خاورین لوښي په دغو دواړو ځایونو کې موندل شوي دي چې لرغونوالی یې په دغه سیمه کې د مس‌کارۍ تر پیل څو پېړۍ وروسته مهال ته رسېږي. داسې ښکاري چې بېکر فرهنګ له هندو اروپايي ژبو سره یوځای په اروپا کې د مسو او برونزو تکنالوژي هم خپره کړې ده. په بریتانیا کې مس د ۲۵مې او ۲۲مې مخزېږدو پېړیو تر منځ کارېدل، خو ځینې لرغون‌پېژندونکي له دې امله په بریتانیا کې د مسو دوره په رسمیت نه پېژني چې وايي دلته یې تولید او استفاده په کمه کچه کې وه.
سوېلي اسیا
د پارپولا په وینا، د مسو په دوره کې د ۴۳۰۰ او ۳۳۰۰ مخزېږد کلونو تر منځ د سند درې د تمدن، سوېلي ترکمنستان او شمالي ایران تر منځ د کلالۍ د صنعت شباهتونه د پام وړ خوځښت او سوداګرۍ ښکارندويي کوي. د مسو دوره یا «کالکولېټيک» اصطلاح د سوېلي اسیا د ډبرو د زمانې په مورد کې هم کارېدلې ده. په بیرانا کې چې د سند درې د تمدن یوه لومړنۍ ساحه ده، مسي بنګړي او د غشیو سرونه موندل شوي دي. په اوسني پاکستان کې د مهرګرې سیمې اوسېدونکو د ۷۰۰۰ او ۳۳۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ له ځايي مسي ډبرو څخه وسایل جوړول. د اوسني پاکستان د بلوچستان ایالت په نوشهرو سیمه کې چې ۴۵۰۰ کاله لرغونی تاریخ لري، د کلالۍ په یوه کارخونه کې ۱۲ چاړې یا د چاړو ټوټې وموندل شوې. دغه چاړې له ۱۲ تر ۱۸ سانتي مترو (له ۵ تر ۷ اېنچو) او ۱.۲ تر ۲ سانتي مترو (۰.۵ تر ۰.۸ اېنچو) اوږدوالی لري او نسبتاً نازکې دي. د لرغون‌پېژندنې ازمېښتونه ښيي چې دغه چاړې د مسي وسایلو په مرسته جوړېدې او د خاورینو لوښو په جوړولو یا کلالۍ کې به د ناپخو لوښو د اصلاح کولو او شکل جوړولو لپاره کارېدې. د ډبر پېژندنې تحلیلونه د ځايي خاورینو لوښو د تولید ښکارندويي کوي، خو د ځینو داسې سپینو او تورو خاورینو لوښو شتون هم ښيي چې د سند درې اړوند نه دي.
تر کلمب مخکې امریکا
په لومړیو کې په سوېلي امریکا کې «اند تمدنونو» د مسو ویلي کول په خپلواک ډول اختراع کړي وو.
د مسو د زمانې یا کالکولېټيک اصطلاح هغو امریکايي تمدنونو ته هم کارول کېږي چې د اروپایانو تر ورتلو زرګونه کاله مخکې یې مس او د مسو الیاژونه کارول. په متحدو ایالتونو کې اوسنيو میشیګان او ویسکانسین ایالتونو مس د وسایلو، وسلو او شخصي سینګارتوکو په ډول استخراج او جوړ کړل. د ویلې کولو هغه شواهد یا الیاژونه چې په شمالي امریکا کې موندل شوي دي، په اړه یې د نظرونو اختلاف دی. د لرغون‌پېژندونکو یو معمول فرض دا دی چې پر دغو شیانو په ساړه حالت کې کار شوی. د دغو ساحو یا ځایونو د ځینو اثارو تاریخي لرغونوالی ۴۰۰۰ تر ۱۰۰۰ مخزېږد کلونو ته رسېږي چې په دې توګه په نړۍ کې د مسو دورې د ډېرو لرغونو ځایونو په کتار کې درېږي.
د نور فزیک
د نور فزیک یا اپتیک د فزیک یوه څانګه ده چې د نور له څرنګوالي او ځانګړتیاوو څخه بحث کوي، چې له مادې سره د هغه تعامل او د هغو الو جوړول پکې شامل دي کومې چې نور کاروي او تشخیصوي. د نور فزیک معمولاً د مرئي، ماوراء بنفش او انفرارېد نور څرنګوالی تشرېح کوي. څرنګه چې نور یا روښنایي یوه الکترو مقناطیسي څپه ده، د الکترو مقناطیسي تشعشع نورې بڼې لکه اکسرې ګانې، مایکرو وېو، او رادیویي څپې له ځانه مشابه ځانګړتیاوې ښکاره کوي.