cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نگوس
ضمني کليشه يي تصورات
په ټولنيزه ارواپوهنه کې، کليشه هغه فکر دی چې د افرادو د ځانګړو ډولونو يا د چلندونو د ټاکلو لارو په اړه موجوده وي او  موخه يې د ټولې ډلې د افرادو يا په ټوله کې د هغوی د چلندونو استازولي کول وي. شونې ده چې دا افکارو يا باورونو د حقيقت عکاسي وکړي يا ونه کړي. د ارواپوهنې او نورو اصولو په رڼا کې، د کليشې ډول ډول تصورات او اندونه شته، کله کله يې مشترکات سره شريک او کله نا کله بیا متضاد عناصر لري. ان په ټولنيزو علومو او د ارواپوهنې په فرعي اصولو کې، کله نا کله کليشه يي تصورات بيا بيا مخې ته راځي او په ځينو نظریاتو کې يې پېژندل ممکن وي، د بېلګې په ډول: د نورو کلتورنو په اړوند اټکلونه.
رېښه
دا اصطلاح، په لومړي ځل په ۱۷۹۸ز کال کې «فرم ډيډوټ» په چاپي سوداګرۍ کې وکاروله، تر څو د چاپ يوه تخته تشرېح کړي چې بيا بیا يې چاپ کولای شو. د تکراري چاپ تخته، يا سټيريوټايپ، د اصلي معنا پر ځای د چاپولو لپاره کارول شوې وه.
له چاپي کار دباندې د کليشې "stereotype" يادونه، په ۱۸۵۰ز کال کې د يوه نوم په توګه شوې وه چې معنا يې وه، هغه انځور چې له بدلون پرته دوام ومومي، خو د اوسنۍ ارواپوهنې په معنا سره تر ۱۹۲۲ز کال پورې دا اصطلاح نه وه کارول شوې، تر څو چې امريکايي ژورنالست «والټر ليپمين» په خپل اثر «عامه نظريه» کې په دې موډرنه معنا سره وکاروله.
د ډلو ترمنځ د چلندونو له نورو ډولونو سره اړيکه
کليشه يي اندونه، تعصب، توکمپالنه او توپيري چلند يو له بل سره تړلي بولي، خو جلا تصورات دي. کليشه يي تصورات تر ټولو زيات علمي عناصر بلل کېږي او ډېر ځله په لاشعوري ډول وي، په داسې حال کې چې تعصب، د کليشه يي تصوراتو اغېزغورځوونکې برخه ده او توپيري چلند د تعصبي غبرګون چلندونو د عناصرو په توګه پېژندل کېږي. د ډلو تر منځ د دې درې اړخيز نقطه يي نظر څخه، کليشه يي تصورات د هغو ډلو د غړيو د ځانګړتياوو په اړه د اټکلونو او باورونو عکاسي کوي، کوم چې د تصور کوونکي څخه بدل وي، تعصب د احساساتي غبرګون استازولي کوي او د توپيري چلند په موخه کارونه دي.
که څه هم يو له بل سره اړيکه لري، بيا هم شونې ده چې درې واړه تصورات په جلا جلا توګه موجود و اوسي. د «دانیال کيټز» او «کينيت بريلي» په وينا: کليشه يي فکر کول، هغه مهال تعصب منځ ته راوړي، کله چې د يوې ډلې د نوم په وړاندې احساساتي غبرګون ښيي، د دې ډلې د غړيو ځانګړتياوې بيانوي او بیا همدا ځآنګړنې ارزوي.
د تعصبي کليشه يي تصور ممکنه اغېزې دا دي:
محتوا
له کليشه يي محتوا څخه موخه هغه ځانګړتياوې دي، د کومو په اړه چې خلک فکر کوي ،چې د يوې ډلې خانګړتیاوې دي. د کليشه يي محتوا څېړنه د دې ازموینه کوي چې خلک د نورو په اړه څه فکر کوي، نه دا چې په کليشه يي تصوراتو کې د ښکېلو تګلارو او لاملونو څخه بحث وکړي.
د «ګورډن الپورټ» په څېر ټولنيزو ارواپوهانو له خوا وړانديز شويو کليشه يي محتوياتو د لومړيو نظریاتو د اټکل له مخې: له خپلې ډلې څخه دباندې ډلو کليشه يي تصورات د يو ډول مخالفت انځور وړاندې کوي. د بېلګې په ډول: «کيټز» او «بريلي» د ۱۹۳۳ز کال په خپله کلاسيکه څېړنه کې استدلال کړی دی چې قومي کليشې په يو ډول منفي دي.
ناگپور
ناگپور د هند يو ښار دی، دا د هند په مهاراشټر ايالت کې دی. دا د هند 14م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 2,052,066 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 2,405,421 وه.
نگوس
محتوا
د دې په خلاف، د کليشه يي محتوا يوې نوې بېلګې دا نظریه وړاندې کړې ده چې: کليشه يي تصورات ډېر ځله مبهم او په دوو اړخونو کې مختلف وي، چې دا دوه اړخونه دا دي: خواخوږي او وړتيا. د خواخوږۍ او وړتیا وړاندوينه په ترتيب سره د سيالۍ او حيثيت د کمۍ له امله منځته راځي. هغه ډلې چې د يو ډول سرچينو (لکه د کالج ځای) لپاره په خپله ډله کې سيالۍ نه کوي، دوی خواخوږي بلل کېږي، په داسې حال کې چې د لوړ حيثيت (لکه د اقتصاد يا زده کړې له اړخه بريالي) ډلې بيا وړ او برابرې بلل شوې دي. د خواخوږۍ او وړتيا لوړې او ښکته درجې، په څلورو ټولګو کې هره ډله يې جلا جلا احساسات منځ ته راوړي. دا بېلګه هغه ښکارنده تشرېح کوي چې د ځينو بهرنيو ډلو ستاينه کېږی، خو ناخوښه وي، په داسې حال کې چې نورې ډلې خوښې ګڼل کېږي، خو درناوی يې نه کيږي. دا نمونه په بېلا بېلو قومي او نړيوالو بېلګو، په تجرباتي ډول ازمايل شوې وه او موندل شوې وه چې باوري کليشه يي محتوياتو اټکل کوي.
ناگپور
وېشنيزه:د هند ښارونه
نگوس
کارونه
لومړيو څېړنو ښودلې ده چې کليشه يي تصورات، يواځې سختو، ځپل شويو او امرانه خلکو کارولي دي. دا اند اوسنيو څېړنو رد کړی دی، کوم چې وړانديز کوي، چې کليشه یي تصورات په هر ځای کې کېدای شي او وړانديز شوی و، چې کليشه يي تصورات د ټوليزو ډلو په باورونو کې وشمېرل شي، دا معنا، هغه خلک چې په يوې ټولنيزې ډلې پورې اړه لري، دوی يو شان کليشه يي تصورات لري. اوسنۍ څېړنې ټينګار کوي چې: په کليشه يي تصوراتو د بشپړ پوهېدو لپاره د هغې په دوو بشپړونکو ليدونو د غور کولو اړتيا ده: يو هغه ،کوم چې د يو ځانګړي کلتور/فرعي کلتور په دننه کې سره شریک دي او دويم هغه، کوم چې د يو کس(فرد) په ذهن کې جوړ شوي دي.
د پوهې او ټولنيزو کارونو تر منځ اړيکه
کليشه يي تصورات د خلکو تر منځ په خپلمنځي کچه د پوهې فعاليتونه او د ډلو په کچه ټولنيز کارونه وړاندې کولای شي. د ډلو په کچه د کار په موخه د کليشه يي تصوراتو لپاره (د ټولنيزې پېژندګلوي لارې چارې وګورئ: د ټولنيزې پېژندګلوئ اند او د خپل ځان د ډلبندي کولو نظر) ، يو کس بايد خپل ځان د يوې ډلې د برخې په توګه وويني او د دې ډلې د برخې ګرځېدل هم بايد د يو فرد لپاره روښانه وي.
«کریګ ميک ګارټي، رسل سپيرز او ونسنټ وای يزربيټ» (۲۰۰۲ز) استدلال کړی چې، د کليشه يي تصوراتو ادراکي فعاليتونه، له ټولنيزو کارونو سره د اړيکې په لړ کې تر ټولو ښه د پوهېدو وړ دي او همدا راز د دې پر عکس.
د پوهېدو کارونه
کليشه يي تصورات د نړۍ په پېژندلو کې مرسته کولای شي. دا د ډلبندي کولو يوه بڼه ده، کومه چې د معلوماتو په ساده کولو او منظمولو کې مرسته کوي. په همدې بنسټ معلومات په اسانۍ پېژندل کېدای شي، يادېدای شي، اټکل يې کېدای شي او په وړاندې يې غبرګون ښودل کېدای شي. کليشه يي تصورات د شیانو يا خلکو ټولګې دي. د کليشو تر منځ، شيان يا خلک د شونتيا تر بريده يو له بل سره مختلف دي. د کليشو په دننه کې شیان يا خلک د شونتيا تر بريده يو بل ته ورته دي.
سرچينې
د هالڼډي ژبې د ويکيپېډيا پاڼه
وېشنيزه:ساپوهنه
کوثر ولسوالي
کوثر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان کوثر)  د ايران د اردبيل ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۲۲٬۱۲۷ تنه نفوس لري. د کوثر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د اردبيل ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ژيړ مرخېړی
ژيړ مرخېړی (په لاتين:Boletus aereus) د مرخېړو څخه یو خوراکي پوڅکۍ ده چې د Boletaceae په کورنۍ او د مرڅېړو په جنس پورې اړه لري. نوموړي مرخېړی په ځانگړي ډول په پاڼو ځنگلونو کی څيړو (بلوطونو) ته نژدې د مي څخه تر نوامبر پورې شنه کېږي.
قراقرم
قراقرم (په اردو کې: سلسلہ کوہ قراقرم، په چینایی کې:喀喇昆仑山脉 ) د نړۍ دویم لویه د غرونو لړۍ ده چې په چین، هندوستان او کشمیر کې پرته ده. د کې ټو (K2) غر د قراقرم تر ټولو لوړ غر دی.
نوشاخ
د نوشاخ/ نوشک غر د هندوکش دویم لوړ غر دی او د افغانستان تر ټولو لوړ غر دي. دغه غر د افغانستان په شمال ختیځ د پاکستان له سرحد څخه نژدې پروت دي. د نوشاخ د غر لوړوالي ۷،۴۹۲ متره ده.
د لومړي ځل لپاره د جاپاني غره ختونکو ډله په 1960 کې څوکۍ ته ورسیده. له دې ډلې څخه توشیاکي ساکي او ګورو ایواتسوبو سرمشریزې ته ورسیدل. دغه خښته د افغانستان له عادي لارې ترسره شوه.
مشهور افغان غره ختونکې فاطمه سلطاني او ذبیح افضلي د ۲۰۲۰ کال سرمشریزې ته رسېدلي دي. وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:هندوکش
ممبای پوهنتون
ممبای پوهنتون يا مومبی پوهنتون يا په غیر رسمي توگه نوم یې ممبای پوهنتون (Mumbai University ) دی. يو له درې نورو دولتي پوهنتونونو په هند کې دی. دغه پوهنتون په ممبای يا مومبای ښار کې چې د ماهاراشترا په ایالت پورې تړلی ښار دی پروت دی. د پوهنتون لنډون (MU) (Mumbai University) دی. د مومبای پوهنتون د لسانس کچې زده کړې و ماستري زده کړې او دوکتورکچې زده کړې سپارښتنې لري. د ډېرو دیپلومونو او لنډو مودو سندونو زده کړې هم برابروي. د ډېری زده کړو او مضامینو ژبه یې انگرېزي ده. د ښار ډېر غټ پوهنځي او زده کړنځايونه د ممبای پوهنتون سره اړیکې لري.
سورة الهمزة
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
گڼ پوهيال
گڼ پوهيال، دگڼ علم پوهاند چې په انگرېزۍ کې ورته پوليمت (Polymath) وايي ، عربي کې ورته (العلاّمة)وایي او يوناني کې هم د (πολυμαθής, polymathēs) پوليمتيس په نومونو يادېږي. دا لقب هاغه کس ته ورکول کېږي چې د چا د علم د وړتيا کچه پراخه غځېدلي پر رازو رازو علمونو ولاړه وي. په بله وینا دا لقب هاغه پوهاند ته ورکول کېږي څوک چې د علمونو په مختلفو څانگو باندې برلاسي او تجربه ولري. د پخوا پیرونو ساینسپوهان به علامه بلل کېدل ځکه چې د هغوی د پوهې وړتيا به د اړونده ساینسي پوهې څخه غځېدلې پراخه وه.
د گڼپوهیالو پوهانو لړلیک
د هغو گڼپوهانو لړلیک چې په د خپل پېر پر علومو برلاسي ول، چې دا ټول پوهان ډېری د تېرو زمانو اوسېدونکي ول. نومونه یې په لاندې توگه دي:
عبدالهادي ارغنديوال
عبدالهادي ارغنديوال (1952) د افغانستان د اقتصاد وزير او د افغانستان د حزب اسلامي ګوند مشر دی. يو وخت هغه د گلبدين حکمتيار د اسلامي گوند غړی وو خو په ۲۰۰۸ ز. کال کې هغه د حکمتيار د اسلامي حزب د گوند نه بېل شو او ځانته يې د افغانستان د حزب اسلامي په نامه نوی گوند جوړ کړ چې تر اوسه يې مشري کوي.
گڼ پوهيال
د گڼپوهیالو پوهانو لړلیک
(په پرله پسې تاریخي ډول زوکړي)
عبدالهادي ارغنديوال
زده کړې
عبدالهادي ارغنديوال په اقتصاد کې د لېسانس تر کچې زده کړې کړي. کله چې د افغانستان کورنۍ جگړه پيل شوه نوموړی پاکستان ته مهاجر شو.
هفتکل ولسوالي
هفتکل ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان هفتکل)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د هفتکل ښار دی. دا ولسوالي ۲۲٬۱۱۹ تنه نفوس لري. د هفتکل ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عبدالهادي ارغنديوال
زده کړې
نوموړي په ۱۹۹۶ ز. کال کې د سوداگرۍ د وزير په توگه دنده ترسره کړې. هغه د قبايلي چارو په برخه کې د حامد کرزي د سلاکار په توگه هم پاتې شوی. په ۱۶ د جنوري، ۲۰۱۰ ز. کال کې وروسته له دې چې په ولسي جرگه کې يې د اعتماد رايه خپله کړه بيا له هماغې نېټې نه راپدېخوا د حامد کرزي په کابينه کې د اقتصاد د وزير په توگه دنده سر ته رسوي.
سرچينې
وېشنيزه:افغان وزيران
گڼ پوهيال
سرچینې
وېشنيزه:اند
آلتسناو این اونترفرانکن
آلتسناو این اونترفرانکن د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
آرنولډ شوارتزنګر
ارنولد شوارتزنګر په انګلیسي Arnold Schwarzenegger) زوکړه ۳۰ د جون ۱۹۴۷م کال) یو اتریشی، امریکایی مډل، آداکار، تجار، سرمایه ګذار، لیکوال ،سیاستوال، سینماګر، چاپیریال پوه، ورزشکار او بدنساز دی.
کاينات
ټوله فضا او وخت او په دوی کې رانغښتي ټول څه کاينات دي، سيارې، ستوري، کهکشانونه او د مادې او ځواک ټول ډولونه په کې شامل دي. د اسمان پېژندنې له پلوه د لويې چاودنې نظريه، د کايناتو د پرمختګ په اړه تر ټولو غوره تعريف بلل کېږي. د دې نظريې پر بنسټ، فضا او وخت يوځای 13.799±0.021 ميليارده کاله مخکې رامنځ ته شول او له هغه وخته تر اوسه پورې کاينات پراخېږي. په داسې حال کې چې د کايناتو فضايي اندازه معلومه نه ده، د اسماني تورم معادله څرګندوي چې ،د هغې لږ تر لږه قطر بايد ۲۳ تريليونه نوري کاله وي او دا ممکنه ده چ،ې د لیدلو وړ کايناتو اندازه معلومه کړای شي، کوم چې د اټکل له مخې د اوسمهال په قطر کې ۹۳ ميليارده نوري کاله ده.
د ځمکې په مرکزيت د کايناتو لومړۍ اسماني نمونې، لرغونو يونانيانو او هندي فيلسوفانو جوړې کړې وې، چې مرکز يې ځمکه و. د پېړيو په تېرېدو سره، دقيقو اسماني څارنو نيکولاس کوپرنيکس د لمر په مرکزيت د يوې نمونې جوړولو لور ته رهي کړ، چې د لمريز نظام د نمونې مرکز لمر و. د کايناتو د جاذبه قوې د قانون په جوړولو کې، ايزاک نيوټن د کوپرنکس په کار، همدا راز د جوهانيس کيلپر په سياره يي خوځښت او د تيکو براهه د مشاهداتو پر بنسټ کار وکړ.
نورو مشاهداتي پرمختګونو روښانه کړې چې په هغه کهکشان  کې چې ځمکه شته ده، لمر په دې کهکشان کې له سلګونه ميليارده ستورو څخه يو دی، دا کهکشان چې د شیدو لار (ميلکي وی) په نوم يادېږي، په کايناتو کې د سلګونه ميليارده  کهکشانونو څخه يو دی. کهکشان ډېری ستوري سيارې لري. په پراخه تناسب، کهکشانونه په يو ډول او په ورته توګه په ټولو اړخونو کې وېشل شوي دي، په دې معنا چې کاينات نه څنډه لري و نه مرکز. په کوچني تناسب بيا کهکشانونه په ډلو او پراخه ډلو وېشل شوي دي، کوم چې په فضا کې سترې رېښکۍ او خاليګاوې جوړوي، د کوم په پايله کې چې د يو ستر ځګ په څېر جوړښت رامنځ ته کېږي. په شلمه پېړۍ کې شوو سپړنو روښانه کړې ده چې، کايناتو يو پيل درلود او له هماغه وخته فضا په تېزۍ سره د پراخېدو په حال کې ده.
د سترې چاودنې د نظريې نه مخکې، شته لومړی ځواک او ماده هغه مهال چې کايناتو پراختيا مونده، لږ کثيف او متراکم شوي. له يوه چټک لومړي انبساط څخه وروسته چې دا پړاو د شا و خوا ۱۰ څخه تر ۳۲ ثانيو پورې د تورم پړاو بلل کېږي او د څلورو پېژندل شوو اساسي ځواکونو له جلا کېدو وروسته، کاينات په تدريجي ډول ساړه او پراختيا يې دوام پيدا کړ او په دې توګه لومړي له اتوم څخه کوچني بڅرکي (ذرې) او ساده اتومونه رامنځ ته شول. توره ماده په کرار کرار راټوله شوه او د جاذبې قوې تر اغېز لاندې يې له خاليګاوو او رېښکيو څخه د سپنج په څېر جوړښت رامنځته کړ. د هايدروجين سترې وريځې او هېليوم په کرار کرار هغو برخو ته راکش شوې وې، چېرې چې تياره ماده ډېره راټوله شوې وه او په دې ډول لومړي کهکشانونه، ستوري او هر هغه څه جوړ شوي وو چې نن لیدل کېږي.
د کهکشانونو د خوځښت له مطالعې څخه روښانه شوې ده چې، کاينات د ليدل شوو جسمونو، ستورو، کهکشانونو، ګردونو او د سترو په منځ کې د شته ګازونو په نسبت ډېره زياته توره ماده لري. دا ماده چې نه لیدل کېږي، د تياره مادې په نوم پېژندل کېږي (تياره دا معنا چې داسې پياوړي او پراخه غیر مستقيم شواهد شته دي چې، دا شی موجود دی، خو په مستقيم ډول موږ نه دی پېژندلی). ای. سي.ډي.ايم د کايناتو تر تولو زياته منل شوې نمونه ده. هغه روښانه کوي چې: په کايناتو کې شا او خوا (69.2%±1.2%) [۲۰۱۵] پړسوب او ځواک اسماني ثابت شيان دي (يا د ای.سي.ډي.ايم په پراختيا سره، د تياره ځواک نور ډولونه، لکه: سکالر ميدان) کوم چې د فضا د اوسنۍ پراختيا مسئوليت لري او شا او خوا 25.8%±1.1% [۲۰۱۵] توره ماده ده. په همدې بنسټ د فزيکي کايناتو معمولي (باريوني) ماده يوازې (4.84%±0.1%) [۲۰۱۵] پاتې کېږي. ستوري، سيارې او د لېدو وړ ګازي وريځې د عادې مادې يوازې شپږ سلنه جوړوي.
د کايناتو د وروستي برخليک په اړه ګڼې سيالې فرضيې شته او په دې اړه چې ايا له سترې چاودنې مخکې څه پېښ شوي دي، په داسې حال کې چې ټول فزيک پوهان او فيلسوفان له اټکل څخه ډډه کوي او شک لري چې، له هغې څخه مخکې حالاتو په تړاو هر ډول معلوماتو ته لاسرسی شونی نه دی. ځينو فزیک پوهانو د ګڼو کايناتو لرونکو نورو کايناتو د شتون د فرضيې وړانديز کړی، په کومو کايناتو کې چې شونې ده، زموږ کاينات هم د نورو کايناتو په څېر یو وي.
پېژند(تعريف)
د فزيکي کايناتو تعريف په دې ډول کېږي: دا کاينات ټول فضا، وخت (په يو ځای د فضا او وخت په نامه ورته اشاره کېږی)  او د دوی محتويات دي. په دې محتوياتو کې د ځواک ټول ډولونه شامل دي، په هغو کې اليکټروميګناټيک وړانګې او ماده هم شامل دي، په همدې بنسټ سيارې، سپوږمۍ، ستوري، کهکشانونه او د کهکشانونو د منځ  تشه(خاليګاه) محتويات هم په کې رانغښتي دي. په کايناتو کې فزيکي قوانين هم شامل دي، چې په ځواک او مادې اغېز لري، لکه د ساتنې قوانين، کلاسيک ميکانيک نسبتوالی.
ډېر ځله کاينات په دې ډول هم تعريف شوي دي:«د بدن ټولګه»، يا هر هغه څه چې شته دي، هر هغه څه چې شته وو او هر هغه څه چې رامنځته به شي. په حقيقت کې، ځينې فيلسوفان او ساينسپوهان د کايناتو په تعريف کې نظريات سره شريکوي  او تصورات ځينې باسي ،لکه: رياضيات او منطق -. همدا راز نړۍ، دنيا او طبيعيت ته هم د کاينات ټکی کارول کېدای شي.
د ټکي رېښه
کاينات چې په انګليسي کې (universe) بلل کېږي، له لرغوني فرانسوي ټکي (univers,) څخه اخستل شوی او فرانسوي ته د لاتيني ژبې د ټکي (universum) څخه انتقال شوی. دا لاتيني لغت، د سيسيرو او وروسته بيا د نورو لاتيني ليکوالانو له خوا، په همدې معناوو کارول شوی، په کومه معنا چې اوسمهال انګليسي ټکی کارول کېږي.
ورته ټکي
له فيثاغورث راوروسته لرغونو یوناني فيلسوفانو، د کايناتو لپاره (τὸ πᾶν (tò pân)) الفاظ کارول چې معنا يې ده «ټول» او تعريف يې داسې شوی چې: ټوله ماده او ټوله فضا. همدا راز د هغوی په ژبه دا کلیمات چې (τὸ ὅλον (tò hólon) ) هم ورته کارېدل، چې په دې کې بيا فضايي تشې شاملې نه وې. بل مترادف لفظ يې (ὁ κόσμος (ho kósmos)) و، يعنې «نړۍ» دنيا. لاتيني ليکوالانو نور ټکي هم ورته کارول، لکه: (totum, mundus, natura) چې همدا الفاظ، په موډرنه ژبه کې هم ژوندي پاتې دي، د بېلګې په ډول: د کايناتو لپاره د الماني ژبې (Das All, Weltall, and Natur) دا لفظونه کارېږي. همدا ورته الفاظ، په انګليسي ژبه کې هم موندل شوي، لکه هر څه: (لکه چې د هر څه په نظريه کې يې يادونه شوې)، Cosmos (چې په Cosmology کيهان پېژدنه کې ويل کيږی)، نړۍ (world چې دا لفظ په ډېرو نړيوالو تعبيرونو کې کارول کېږي او طبيعيت ،(nature لکه چې په natural laws او natural philosophy کې کارول شوی دی).
د نېټو ترتيب او ستره چاودنه
د کايناتو د تکامل لپاره تر ټولو غوره نمونه ،د لويې چاودنې نظريه بلل کېږي. د سترې چاودنې نمونه وايي چې:  د کايناتو تر ټولو لومړی حالت ډېز زيات تود او متراکم (يو له بل سره نښتي) و او کاينات بيا وروسته سره وغوړېدل او ساړه شول. دا نمونه په عمومي نسبت او ساده فرضيو جوړولو ولاړ دی، لکه:  د فضا يو شان کول او سره برابرول، د يوې ثابتې اسماني نمونې يو ډول (لامبډا) او یخه تياره ماده چې د لامبډا-سي.ډي.ايم  نمونې په نوم پېژندل کېږي، تر ټولو ساده نمونه ده، کوم چې د کايناتو په اړه په پرتليز ډول د ګڼو مشاهداتو ښه معلومات وړاندې کوي. د سترې چاودنې بېلګه، د فاصلو تر منځ د واټن او کهکشانونو سور رنګ اخستل، د هېليوم په نسبت د هايدروجين د اتومونو شمېر او د مايکرو ويو وړانګو شاليد ، د مشاهداتو په اړه دلايل او محاسبات وړاندې کوي.
جورج براون (کاناډايي سیاستوال)
جورج براون (۲۹ نومبر ۱۸۱۸ – ۹ می ۱۸۸۰ زکال) بریتانوي الاصله کاناډايي خبریال، سیاستوال او د کنفدریشن له پلرونو څخه و او د شارل ټاون (سپټمبر ۱۸۶۴ زکال) او کیوبیک (اکتوبر ۱۸۶۴ زکال) په کنفرانسونو کې یې ګډون درلود. نوموړی چې یو پام وړ اصلاح غوښتونکی سیاستوال و په هغه مهال کې د ټورنټو ګلوب په نامه د کاناډا د تر ټولو اغېزمن اخبار د بنسټ اېښودو او د هغه د مدیر مسئولیت او همدارنګه په ۱۸۶۷ زکال کې د لیبرال ګوند د بنسټ اېښودونکو د مشرۍ له امله په ښه توګه پېژندل کېږي. نوموړي د ملي یووالي په رامنځته کولو کې مهم رول درلود. په سیاست کې د هغه فعال والی له ۱۸۶۵ زکال راهیسې را کم شو، خو د لیبرال ګوند پیاوړی ویناوال پاتې شو. هغه لویدیځ پلو ته پراختیا ترویج کړه او د محافظه کار لومړي وزیر جان اې. مک ډونالډ له سیاستونو سره یې مخالفت وکړ.
په ټاکنو کې بریا او د اپوزیسیون غړیتوب
په ۱۸۴۸ زکال کې اصلاح غوښتونکو د کاناډا د مقننه قوې ډېری ایالتي څوکۍ ترلاسه کړې او د رابرت بالډوین په لومړي وزارت او د لویي هیپولیت لاپونتین پر مرستیالۍ سره یې دولت جوړ کړ. راتلونکی کال اصلاح غوښتونکي د روحانیونو د زخایرو د سکولرایز کېدو، دا چې د کاناډا ایالت له متحده ایالاتو سره ضیمه شي او که نه او هغو اصلاح غوښتونکو ته چې د پورتنۍ کاناډا په پاڅون کې یې ونډه لرله د واکونو د ورکړې پر  پر سر سره ووېشل شول. براون له اصلاح غوښتونکي ګوند سره متحد پاتې شو په داسې حال کې چې نور د کلیر ګرېټ (Clear Grit) خوځښت د جوړولو په موخې ترې جلا شول. نوموړي د ۱۸۵۰ زکال په مۍ میاشت کې په تورنټو کې د روحانیونو د زخایرو ضد ټولنې سره یوځای شو څو د روحانیونو د زخایرو له لغو کولو څخه دفاع وکړي. هغه فکر نه کاوه چې فرانسوي – کاناډايي اصلاح غوښتونکي به د ده له اقداماتو ملاتړ وکړي، خو فکر یې کاوه چې د دغې پالیسۍ ترویج به له کلیرګرېټ خوځښت سره د نورو اصلاح غوښتونکو د یوځای کېدو مخنیوی وکړي.
د ۱۸۵۱ زکال په اپریل میاشت کې براون د کاناډا په پارلمان کې د هالډیماند ښار د څوکۍ ترلاسه کولو په موخه په منځنۍ دوره یي ټاکنو (د عمومي ټاکنو ترمنځ د خالي شوو څوکیو لپاره ترسره کېږي) ونډه واخیسته او ویلیام لیون مکنزي ته یې ماته ورکړه. د پارلمان په راتلونکې دوره کې بالدوین او لافونتن له سیاست څخه د خپل تقاعد/پر شا کېدو اعلان وکړ او هینکس د لویدیځ اصلاح غوښتونکي خوځښت مشري پر غاړه واخیسته. هینکس له براون سره خپله سیالي له سره پیل کړه او په ګلوب باندې یې له مذهبي بنسټونو څخه د دولت له ملاتړ سره په مخالفت کولو نیوکه وکړه. د ۱۸۵۱ زکال په مني کې براون د پورتنۍ کاناډا په کنټ ښار کې کرنیزه ځمکه واخیسته څو د یو بزګر په توګه په کار پیل وکړي. د همدغه کال په وروستیو کې د کنټ ښار اصلاح غوښتونکو له دې ډلې الکساندر مکنزي او ارچیبالډ مک کلار براون وهڅاوه څو د پارلمان کاناډا ته د کنټ ښار څخه ځان نوماند کړي. براون د هغوی وړاندیز ومانه او د اصلاح غوښتونکي نوماند په توګه یې ځان په داسې حال کې نوماند کړ چې پلان یې درلود له مذهبي بنسټونو څخه د دولت د اصلاحاتو د وزارت د ملاتړ په مخالفت مبارزه وکړي. نوموړي همدارنګه د وګړو د استازولۍ، له بریتانوي مستعمراتو او متحده ایالاتو سره د ازادۍ سوداګرۍ د هوکړو او همدارنګه د ټرانسپورټي زیربناو لکه د رېل کرښې او کانالونو جوړولو په موخه مبارزه وکړه. براون د یو خپلواک اصلاح غوښتونکي په توګه ټاکنې وګټلې او د اصلاح غوښتونکو د وزارت له خوا تائید شوي محافظه کار نوماند آرتور رانکین ته یې ماته ورکړه.
براون؛ د بالدین – لافونتین د ځای ناستي حکومت په توګه د هینکس او اګوستین نوربرت مورین په مشرۍ حکومت څخه ملاتړ وکړ، په داسې حال کې چې هغه د دوی پر دولت باندې لیبرال ارمانونو ته د نه پام له امله نیوکه کوله. براون له مذهبي بنسټونو څخه د دولت د ملاتړ د پای ته رسولو په موخه هڅه وکړه، د دولت په بودیجه باندې یې د جلا مذهبي مدارسو له سیسټم سره مخالفت وکړ او په پارلمان کې یې د وګړو له استازولۍ دفاع وکړه. د ۱۸۵۴ زکال په عمومي ټاکنو کې له لمبټون ټاکنیزې حوزې څخه چې د کنټ ټاکنیزې حوزې له ویشل کېدو وروسته رامنځته شوې وه وټاکل شو. د ټاکنو په پای کې هینکس له آلن مکناب سره نوې لیبرال محافظه کاره اداره رامنځته کړه او همدا لامل وګرځېد چې براون د اپوزیسیون غړی شي.
نوموړي په کلیرګرېټ خوځښت کې د رهبري غیررسمي ځایګی ترلاسه کړ او له سره ګوند (Parti Rouge) سره یې په ګډه کې د یو شمېر قانوني مقراراتو په مخالفت او همدارنګه د دولتي فساد اړوند څېړنو باندې کار وکړ. د همدغه کال په وروستیو کې کاناډايي مقننې قوې داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې یې د کاناډا د مقننې قوې له اکثریت ملاتړ پرته په پورتنۍ کاناډا کې جلا مکتبي پلاوی رامنځته شو. په داسې حال کې چې کاناډايي وګړو د کاناډا د ایالت د منحل کېدو غوښتنه کوله ، خو براون له دغې موضوع څخه د وګړو پر بنسټ د استازولۍ په موخه ګټنه وکړه چې له مخې یې ټاکنیزې حوزې په داسې توګه ویشل کېدلی چې هرې یوې د ټاکونکو نږدې مساوي شمېر درلود.
په ۱۸۵۶ زکال کې د هینکس – مکناب په اداره کې لیبرالان د اپوزیسیون لوري ته ولاړل او مکناب خپل ځای جان اې. مک ډونالډ ته پرېښود څو له هینکز سره د ایالت نوی لومړی وزارت رامنځته کړي. مک ډونالډ؛ براون په ۱۸۴۸ زکال کې د کینګسټون ایالت د بندخونې په سلطنتي کمیسیون کې د اسنادو په جعل او د شاهدي ورکولو په موخه د شاهدانو په مجبورولو تورن کړ. د څېړنو کمېټه جوړه شوه او هغه شواهد یې واورېدل چې براون ته یې برائت ورکاوه، خو د خپلو څېړنو څخه یې داسې راپور وړاندې کړ چې حقایقو ته ژمن نه و او د براون سیاسي شهرت ته یې زیان واړوه. دغه چاره د دې لامل وګرځېده څو د براون او مک ډونالډ ترمنځ سیاسي سیالي لا هم پسې پراخه شي.
د ۱۸۵۷ زکال ټاکنې او راتلونکې مقننه قوه
براون د ۱۸۵۷ زکال د جنوري په اتمه نېټه یوه سیاسي کنوانسیون جوړ کړ څو خپل پلویان او هغه لیبرالان چې د هینکس اداره او کلیرګرېټ خوځښت یې پرېښی و سره یو موټي کړي. دغه کنوانسیون له راډیکالېزم څخه یوې داسې سیاسي ایډیالوژي ته د اصلاحاتو د ګوند اوښتل څرګند کړل چې په بریتانیا کې له لیبرال ایډیالوژي سره ورته وه. د کاناډا ایالت لپاره پارلماني ټاکنې د ۱۸۵۷ زکال په نومبر میاشت کې ترسره شوې. براون له دوه ټاکنیزو حوزو؛ ټورنټو او شمالي اکسفورډ څخه وټاکل شو. له دې سره د براون اصلاح غوښتونکو د لویدیځې کاناډا ډېرۍ څوکۍ وګټلې، خو په سره ګوند کې د هغه متحدین په ختیځه کاناډا کې پاتې راغلل او براون یوځل بیا د اپوزیسیون غړی شو.
د ۱۸۵۸ زکال د جولای په ۲۸ مه د مک ډونالډ – کارتیر کابینې له دې امله استعفا ورکړه چې مقننې قوې د دغه ایالت د دایمي نوې پلازمینې په توګه د اوتاوا ټاکل رد کړل. د کاناډا عمومي والي اډمونډ واکر هیډ له براون څخه وغوښتل نوې اداره جوړه کړي. په داسې حال کې چې براون په مقننه قوه کې د اکثریت ملاتړ له ځانه سره نه درلود خو له دې سره یې د انتوین ایم دوریون په لومړي وزارت کابینه وړاندې کړه. د براون – دوریون اداره د اګست په ۲ مه د مقننې قوې له خوا رد شوه. براون د اګست په څلورمه وروسته له هغه چې هیډ عمومي ټاکنې رد کړې استعفا یې ورکړه او مک ډونالډ او کارتیر وکولای شول د الکساندر تیلوش ګالت سره په ګډه نوی لومړی وزارت رامنځته کړي.
په ۱۸۵۹ زکال کې ګلوب د براون د هڅونو تر اغېز لاندې د یو نوي فدرال دولت د رامنځته کولو اړوند مقالې خپرې کړې. دغې چارې د ختیځې او لویدیځې کاناډا هېوادونو ته اجازه ورکوله څو خپلې چارې د خپلو ایالتي مقننه قوو له لارې اداره کړي او فدرال مقننه قوه بیا د متقابلو اندېښنو اړوند لایجې تصویب کړي. دغه اخبار همدارنګه په وړاندیز کوونکي فدرال دولت کې د وګړو له استازولۍ هم ملاتړ کاوه. د ۱۸۶۰ زکال د اپرېل په ۳۰ مه براون ایالتي مقننې قوې ته د کنوانسیون جوړولو په موخه لایحه وړاندې کړه چې په هغو کې یې د فدرالېزم اړوند بحث کړی و. دغې لایحې ماته وخوړه خو په رایه ورکولو کې یې له فدرالېزم څخه د اصلاحاتو د ګوند ملاتړ مستند کړ.
آی خانم
د عمراني سبک له پلوه زموږ په هېواد کې د يوناني  (AntioChos I) سنوشي د وخت يو لرغونی دورې ، احتمالآ د انتيوکوس  ښار دی. په ازبکی ژبه کې (آی) د سپوږمۍ په مانا دی او (خانم) عام ستاينوم (صفت) دی چې د (ماه بانو ) تړنگنوم جوړوي.
آی خانم چې پر (سپوږمۍ مریم) هم شهرت لري د سنوشي يونانيانوپه دوره کې له نظامي پلؤه يو مهم کلتوري او ستراتيژیک موقعيت درلود، چې د ۶۰ مترو په لوړوالي د کوکچې او آمو (اوکوس) سيندونو د تقاطع موقعيت ېې ترلاسه کړی و، شامي ځمکپوهنې ليکونکی بطليموس داوکوس د سکندرې يادونه کړې ده او کېدی شي هغه ښار چې د آی خانم کلي ته نږدې کشف شوی ، همدغه اوکوس سکندريه (اوکسايانا) وي چې ۱۵ کاله د پروفيسور لمپول برناره په واسطه پکې کيندنې وشوې. د آی خانم ښار بېلې بېلې برخې لري چې په عمومي ډول بالاحصار ماڼۍ (ارگ) ، کلا ، لوبغاړی ، روزنتون ، تياتر او عبادت ځای پکې دي. دغه ښارچې يو يوناني ښار بلل شوی دی ، د يوناني نقشې او پلان له مخې ودان شوی خو معمارېې په موثقه توگه مالوم ندی ، ددې ښار اوسېدونکي مقدوني يونانيان د يونان په شمالي سيمو پورې اړه لري. پوهان باور لري چې کېدی شي دغه ښار د سلونوس د زوی انتيو کوس په وخت کې د (کې نيانتن) په واسطه جوړ شوی وي. د آی خانم د ښار ودانۍ د يوناني معمارۍ د يو شهکار په توگه بلل شوي او په حقيقت کې يوناني ـــ باختري د ساختماني سبک يوه سمبوليکه مجموعه يا بېلگه ېې ده. ددې ښار کيندنې په ۱۳۴۳ لمريز کال ددکتور شلومبرژه د وړانديز له مخې د پروفيسور يول برناره له خوا ترسره شوې ، دغه ښار ۱۸۰۰ متره اوږدوالی ۱۶۰۰ متره پلنوالی لري او ۱۰ متره لوړدی. د تاريخي اسنادو له مخې د هغه د ساختماني ځانگړنو په لړ کې د (هوکول) او (هومر) پر مجسمو برسېره په يوناني ژبه او رسم الخط ډبرليک کې د هغه پنځه تصيحتونه ترسترگو کېږي چې د هغو د دوؤ ډولونو عبارتونو واحد مفهوم داسې دی.
هغه څه چې پر يوناني مېشتي ښارگوټي آی خانم پورې اړه لري زموږ په لرغوني هېواد کې د تمدن د يوې دورې ښکارندوی دي کلتوري ، هنري او معنوي بنسټونه او ځليزې (پديدې) په دې ساحه کې په ځانگړې توگه باختر کې د هغه ځای په موندل شويو اثارو کې ځان ښکاره کوي ، لکه چې ويلی شو د تاريخ په دې پړاؤ کې د عقايدو او فرهنگونو گډون بيخي ښکاره دی. د سروزرو د ملمع برونزي قاب راموندنه چې په هغه کې د ختيځې آسيا (منځيني ختيځ او کوچنۍ آسيا) محبوبه الهه ، چې تیبل نومېږي او دوه اوښان ېې راکاږي دداسې ډبرو د پاسه ده چې د انسان په څېره د لمر درب النوع په وړاندې ددوعا په بڼه ليدل کېږي او په دې غاب کې ددعا او قربانۍ مراسم معرفي کوي.
اندور
اندور د هند يو ښار دی، دا د هند په مدهيه پرديش ايالت کې دی. دا د هند 15م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,474,968 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,960,631 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
اقلیمي ماډل
عددي اقلیمي ماډلونه د اقلیم د مهمو محرکونو لکه اتومسفیر، سمندرونو، ځکمنۍ سطحې او کنګل د تعاملاتو د ښودلو لپاره کمي مېتودونه کاروي. دغه مېتودونه د اقلیمي سیستم له ډاینامیکي څېړنې نیولې د راتلونکي اقلیم تر وړاندوېینې پورې د بېلابېلو موخو لپاره کارول کېږی. اقلیمي ماډلونه کېدای شي کیفي (یعنې غیر عددي) ماډلونه او د احتمالي راتلونکي په اړه تشرېحي روایتونه وي.
کمي ماډلونه د پېچلتیا له نظره بېلابېل دي. د بېلګې په توګه د وړانګیز حرارت د لېږد یو ساده ماډل ځمکه د یوې واحدې نقطې په توګه په پام کې نیسي او خروجي انرژي متوسطه کوي. دا ماډلونه په عمودي یا افقي ډول پراخولی شو. د اتومسفیر-سمندر-کنګل نړیوال اقلیمي ماډلونه د کتلې او انرژۍ د لېږد او تشعشعي تبادل بشپړ معادلات حلوي. پر دې سربېره د ځمکې د سیستم په ماډلونو کې د ځمکې د کارولو په څېر د ماډلونو نور ډولونه هم له یو بل سره تړل کېدای شي چې له څېړونکو سره مرسته کوي تر څو د اقلیم او ایکوسیستمونو تر منځ د تعامل وړاندوېینه وکړي.
باکس ماډلونه
باکس ماډلونه د پېچلو سیستمونو ساده شوې بڼې دي چې دغه سیستمونه له جریان سره د تړلو باکسونو (یا هم مخزنونو) کچې ته راکموي. داسې فرض کېږي چې دا باکسونه په همجنس ډول مخلوط شوي دي. له دې امله په یوه مشخص باکس کې د هرې کیمیاوي نوعې غلظت یو اړخیز دی. له دې سره سره، په یوه مشخص باکس کې د یوې نوعې ډېروالی ښايي په باکس کې د دغې نوعې د تولید، مصرف یا خرابېدو له امله توپیر ولري.
ساده باکس ماډلونه یعنې هغه باکس ماډلونه چې باکسونه یې کم وي او ځانګړنې یې (مثلاً حجم یې) له وخت سره بدلون نه کوي، تر ډېره د هغو تحلیلي فورمولونو د استخراج لپاره ګټور دي چې د یوې نوعې ډینامیک او د پایدار حالت ډېروالی تشرېح کوي. پېچلي باکس ماډلونه معمولاً د عددي تخنیکونو په مرسته حلېږي.
باکس ماډلونه د سیستمونو یا چاپېریالي ایکوسسیتمونو د ماډل کولو لپاره او د سمندري جریان او کاربن د څرخې په څېړنو کې په پراخه کچه کارول کېږي.
ګڼ-اړخیز ماډلونه
صفر-اړخیز ماډل ښايي په اتومسفیر کې په افقي ډول د لېږدول شوې انرژۍ د ښودلو لپاره پراخ شي. دا ډول ماډل کېدای شي ښه سیمه‌ييز اوسط وي. د دې ماډل ښېګڼه دا ده چې د ځايي البېډو د منطقي یا مدلل تړښت او تودوخې ته د خپرېدو امکان لري – قطبونه کېدای شي کنګل او استوا ګرمه وي – خو د رښتيني ډينامیک نه‌شتون په دې معنا دی چې افقي لېږد باید مشخص شي.
څېړنې او پرمختګ
درې داسې مؤسسات موجود دي چې د اقلیم ماډلونه په کې جوړېږي، اجرا کېږي او کارول کېږي:
د اقلیم د نړیوالو څېړنو پروګرام (WCRP) چې د هواپېژندنې نړیوال سازمان (WMO) یې کوربه‌توب کوي، په ټوله نړۍ کې د اقلیم د ماډل جوړونې اړوند څېړنيز فعالیتونه همغږي کوي.
په ۲۰۱۲ کال کې د متحدو ایالتونو د څېړنو د ملي شورا یو راپور د دې موضوع په اړه دی چې د متحدو ایالتونو د اقلیم د ماډل جوړونې لپاره یو لوی پروګرام څه ډول بشپړتیا موندلی شي چې لا ډېر متحد شي. دا راپور ښيي چې کولای شو د یوه داسې ګډ سافټویر په جوړولو سره دا اغېزناکتیا ومومو چې د متحدو ایالتونو د ټولو اقلیمي څېړونکو تر منځ مشترک وي.
سورة العصر
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
لامبو (ورزښت)
لامبو ورزښت د روغتيا لپاره يو ډېر ښه ورزښت گڼل کېږي. د لامبو ورزښت له لارې د بيا خوځښت فعالیت لومړنیو مالوماتو څخه د مخزېږدي پېښلیک لخوا جوت شوای. د دغې لوبې د لومړني لاسوندونو څخه نېټه یې د ډبرې پېر په ډبرو د انځورونو د جوړېدو څخه رامنځته شوي چې ۱۰۰۰۰ کاله لرغونتوب لري. د لوبې په هکله د لیکل شويو حوالو نېټه ۲۰۰۰ مخزېږدي کالونو پورې تړلې. ځینې لرغونو لیکل شويو لاسوندونو څخه د ایلياد او اودېسې سیمې پورې د لامبو ورزښت پېلامه گڼل شوې ، دغو کې د انجیل ، بيولف او قرآن مجید لخوا هم مالومات رابرسېره شوي.
د پاکستان لوی ښارونه
دا د پاکستان د هغه لوي ښارونو لړليک دي کومو آبادي چې زياته ده:
کراچې لاهور فيصل آباد
ملتان گوجرانواله Sindh Museum.jpg
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه وېشنيزه:د پاکستان آباديات وېشنيزه:د پاکستان آباد ځاينه وېشنيزه:د پاکستاني ښارونو لړليک
توکمیز بیلوالی (توپیر)
توکمیز بیلتون په ورځنیو چارو کې د نژاد یا نورو قومي بڼو پر بنسټ د خلکو وېشل دي. د نړیوالې محکمې د حکم پر اساس، نژادي جلا والی د اپارتاید نړیوال جرم او د بشر ضد جنایت په توګه ګڼل کېدای شي. په دې بېلوالي کې د نژاد پر بنسټ د ځای جلا والی او د مختلفو ادارو لکه ښوونځي او روغتونونه په اجباری توګه په بېل ډول ګټه اخیستنه شامل دي. په ځانګړی ډول، دا کیدای شي د هغو فعالیتونو په اړه لکه په رستورانونو کې خوراک، د اوبو له مخزن څخه څښل، د عامه تشنابونو کارول، په ښوونځیو کې ګډون، سینما ته تلل، په بسونو کې سپرېدل، د کورونو د کرایه کولو یا د کورونو د اخیستلو او یا د هوټل د خونو د کرایه کولو په اړه و کارول شي. سربیره پر دې، بیلوالۍ اکثراً د بېلابیلو توکمو یا قومي ډلو د غړو تر منځ په منظمو حالاتو کې د نږدې اړیکو لامل کېږي، لکه د یو نسل یو شخص ته اجازه ورکوي چې د بل نسل د یوه غړي لپاره د خدمتګار په توګه کار وکړي.
د نژاد پالنې او نه زغم د اروپا کمېسیون نژادي بېلوالی داسې تعریف کړی : " هغه عمل چې پر بنسټ یې یو( طبیعي یا حقوقي) شخص د عیني او معقول دلیل پرته، د تبعیض د تعریف سره سم، وګړي له یو بل سره بېلوي. د نورو خلکو څخه داوطلبانه بېلوالی د شته شرایطو سره سم بېلوالی نه ګڼل کېږي. د لږکیو په اړه د ملګرو ملتونو د ټولنې د راپور پر بنسټ، " د هغو ټولګیو او ښوونځیو رامنځ ته کول او پراختیا چې د لږکیو په ژبو د زده کړې زمینه برابروي، باید غیر مجاز جلاوالی و نه ګڼل شي که چېرې د دې ټولګیو او ښوونځیو ټاکل دواطلبانه بڼه ولري ".
توکمي بیلوالی په عمومی توګه په نړۍ کې غیرقانونه شوی دی. په متحده ایالاتو کې، توکمي بیلوالی په ځینو ایالتونو کې د قانون له مخې ټاكل شوی و (د جیم کرو قوانینو ته مراجعه وکړئ) چې د نژادي ودونو ضد قوانینو (د نژادي واده پر وړاندې منع) سره یوځای، تر هغه وخته پلی شو چې د متحده ایالاتو د سترې محکمې د قاضی القضات ایرل واررن په مشرۍ په ټوله امریکا کې نژادي بیلتونپاله قوانین یې منع کړل خو ممکن د ټولنیزو نورمونو له لارې توکمیز بیلوالی حقیقي شتون ولري حتی کله چې د هغه لپاره کومه انفرادي ترجیح موجوده نه وي، څرنګه چې د توماس شيلګ د بیلوالي ماډلونو او وروسته د کار له خوا يې وړاندیز شوی. بیلوالي کیدای شي په پراخه کچه د مشخصو نژادي ډلو د ګمارنې، د کور کرایې، د کور د خرڅلاو له تبعیض څخه نیولې تر ځیرک تاوتریخوالي (هدفي وژنې) پورې، تر خپل پوښښ لاندې راولي. په عمومي توګه، په هغه حالت کې چې د یو نژاد غړی په دوه اړخیزه توګه غوره ګڼي چې د خپلې قبیلې له غړو سره همغږی شي او کار وبار وکړي نو معمولاً به د نژادي بېلوالي په توګه نه پېژندل کېږي بلکې د انزوا په توګه ګنل کېږي.
د ۱۰۰۰۰ څخه تر ۱۹۶۰ کلونو پورې تاریخی پیښې
په هر هغه ځای کې چې ګڼ توکمي ټولنې وي، توکمیز بیلوالی هم را منځ ته شوی وي. لکه هاوايي او برازیل، داسې ښکاري چې  دوی له دې خبرې مستثنی دي. له دې سره چې دوی په خپل منځ کې ځینې نژادي طبقات لري.
د چین سترواکي
د تانګ د کورنۍ د سلسلې په وخت کې د هان چینایانو له خوا څو قانونونه چې د خارجیانو توکمیز بیلوالی یې نافذ کړی وو تصویب شول. په ۷۷۹ کال کې د تانګ سلسلې یو داسې فرمان خپور کړ چې ایغوریان یې د خپلو قومي جامو اغوستلو ته اړ کړل او هغوی یې د چینایي ښځینه وو سره له واده کولو او چینایي ګنلو څخه منع کړل. په ۸۳۶ کال کې کله چې لو چن Lu Chun د کنټون د والي په توګه مقرر شو، هغه د چینایانو د اوسېدو او د چینایانو او خارجیانو ترمنځ د واده کولو څخه نفرت درلود. لو چن جلاوالی نافذ کړ، ګن توکم  ودونه یې منع کړل اود بهرنیانو لپاره يې ملکیت تر لاسه کول غیرقانونی کړل. لو چن باور درلود چې د هغه اصول عادلانه او سم دي. د ۸۳۶ کال قانون په ځانګړي ډول چینایان د تورو یا رنګ لرونکو خلکو سره له اړیکې  منع کړل چې د بهرنیانو د تشخیص لپاره لکه " ایرانیان ، سوغدیان، عرب، هندوانو، مالیزیایانو او سوماترایانو لپاره کارېده.
د چینګ کورنۍ
د چینګ د کورنۍ بنسټ د هان چینایانو له خوا چی د چین د وګړو اکثریت جوړوي، نه دی ایښودل شوی، بلکې د منچو له خوا اېښودل شوی  چې نن ورځ د چین یو قومي اقلیت دی. منچو د خپل لږکي په حالت خبر وو، خو لږ وروسته په دې کورنۍ  کې له نورو نژادونو سره واده منع شو.
د هان یاغیانو د چین د چینګ په فتحه کې لویه ونډه درلوده. د مینګ کورنۍ هان چینایي جنرالانو چې منچو Manchu ته پناه وړې وه، اکثراً د امپریال ایسین جیورو Imperial Aisin Gioro د کورنۍ ښځې ورکول کېدې په داسې حال کې چې عادي پناه وړونکو عسکرو ته غیر شاهي منچو مېرمنې د ښځې په توګه ورکول کېدې. د منچو مشر نوراچی Nurhaci وروسته له هغه د مینګ جنرال لی یونګفنګ Li Yongfang ته له خپلې یوې لمسۍ سره واده وکړ چې په ۱۶۱۸ ز کال کې یې فوشون Fushun په لیونکینګ Liaoning کې منچو ته تسلیم کړ. جورچن (منچو) ښځو په لیاودونګ کې د هان چینایي تښتېدلو سره ودونه کړي دي. د آیسن ګیورو ښځې د هان چینایي جنرالانو سن سیکه ( سن سو - ک او ) ، ګنګ جیمائو ( کینګ چی مائو )، شانګ کیشي ( شانګ کاو - هغه )، او وو سنګوی ( وو سن کویی ) د زامنو سره ودونه کړي وو.
په ۱۶۳۲ز کال کې د شهزاده یوټو Prince Yoto او هانګتایجی Hongtaiji له خوا د منچو له ښځو سره د هان چینايي افسرانو او چارواکو ډله ییزه واده چې شمیر یې ۱۰۰۰ جوړې وې ترتیب شو څو د دوو قومونو ترمنځ یووالي ته وده ورکړي.
جینګ ژونګمنګ Geng Zhongming ، یو هان بیرغ وړونکی ته، د شهزاده جینګنان Jingnan لقب ورکړل شو، او د هغه زوی جینګ جینګمائو Geng Jingmao وکولای شول چې خپل دواړه زامن جینګ زوانګ Geng Jingzhong او جنګ ژائوزوانګ Geng Zhaozhong د شونژې Shunzhi په وخت کې د محکمې ته حاضر شي او د آیسن جیورو Aisin Gioro له ښځو سره واده وکړی ، د هاج ( د هانګ تایجی زوی) لور چې د جینګ جینګ زونګ Geng Jingzhong او د شهزاده اباتای ( هانګ تایجی ) لمسۍ د جینګ ژانګ زوانګ Geng Zhaozhong سره واده کوی.
چینګ د هان بیرغ وړونکو او عادي هان ملکي خلکو تر منځ توپیر وکړ. هان بیرغ وړونکي د هان چینایانو څخه جوړ شوي وو چې تر ۱۶۴۴ پورې یې چینګ ته پناه یوړه او د اته بیرغونو په ډله کې شامل شول او هغوی ته یې د منچو کلتور ته د برابرېدو سربیره ټولنیز او قانونی امتیازات هم ورکول. ډیر نور بیا هان چینګ ته وتښتېدل او د اته بیرغو ډلې لیکې یی زیاتې کړې چې په ترڅ کې یې منچوز توکم اقلیت شو او په ۱۶۴۸ کال کې یې یوازې ۱۶٪ برخه جوړه کړه چې هان ډلو ۷۵ سلنه په کې ولکه کړه. دا یو ګڼ توکمه ځواک و چې منچوس په کې یوازې یو هغه اقلیت وو، چې چین یې د چینګ لپاره فتح کړ.
دا هان چینايي دلې وې چې د چین د فتحی دنده یې په غاړه درلوده، دوی د چینګ په لومړیو کې اکثریت والیان درلودل او هغه کسان وو چې  د فتحی وروسته یی چین اداره او حکومت یی پری وکړ، چې د چین واګی یې ټینګی کړې. هان بیرغیانو د شونژی او کنګکسي امپراتورانو په وخت کې د والي په څوکۍ حکومت وکړ او همدارنګه یې د عادي هان ملکي وګړي له دندو لرې کړل.
د قومي یوالي د ودې لپاره، د منچو شونجی امپراتور Manchu Shunzhi Emperor له خوا د ۱۶۴۸ ز کال فرمان د هان ملکي چینایي نارینه وو ته اجازه ورکړه چې د منچو ښځو سره د مالیاتو د بورډ په اجازه واده وکړي که چېرې دوی د مامورینو یا عامو خلکو لوڼې او یا که چېرې دوی ثبت شوي عام خلک نه وي د هغوی د پوځي ډلې د کپټان اجازه دې ترلاسه کړي، دا وروسته په کورنۍ پورې وه چی له نورو نژادونو سره د واده پالیسي ته اجازه ورکړي.
چینګ د اتو بیرغونو ( د منچو بیرغیان ، منګول بیرغیان ، هان بیرغیان) او هان چینایي ملکی وګړو تر منځ د بیلوالي سیاست پلی کړ. دې توکمیزه جلا والي کلتوري او اقتصادي لاملونه درلودل: د جلا مذهبو واده له دې امله منع شوی وو چې د منچو میراث وساتل شي او په غیر چینایي وګړو د چینایي کلتور تاثیر کم کړي. هان چینایي ملکي وګړي او د منګول ملکي وګړي په منچوریا Manchuria کې د ځای پر ځای کولو نه منع شول. د هان ملکي وګړي او د منګولیا ملکي وګړي د یوبل ځمکې ته له تګ نه منع شول. په داخلي منګولیا کې د منګولیا عادي وګړي د نورو منګولیایانو قلمرو ته له تګ څخه منع شول. (په منګولیا کې یو بیرغ د ادارې ویش و او اته بیرغونه له منګولیایانو سره تړاو نه لري).
نفوس
نفوس population
د population  کلمه يوه يوناني کلمه ده چې دخلکو په مانا ده او د populus يوناني کلمې څخه اخستل شوې ده. نفوس دافرادو يا ارګانېزمونو څخه عبارت دى چې دعيني نوعي څخه وي او په يو خاص ځاى په يو خاص وخت کې اشغال کړي.
دنفوسو عمده خصوصيات په لاندې ډول دي:
1.	کثافت density : دنفوسو کثافت دافرادو دشمېر څخه عبارت دى کوم چې په في واحد ځمکه کې اوسېږي ، لکه په يو کيلومتر مربع ځمکه کې دافرادو تعداد. 2.	زېږېدنه natality : دزېږېدنې داندازې څخه عبارت دى کوم چې ديو کال په موده کې پيدا کېږي. دابايد په ياد وساتو چې دزېږېدني په واسطه نوي افراد په ټولنه کې زياتېږي او دنفوسو دزياتوالي سبب کېږي. 3.	مړينه mortality : دمړينې داندازې څخه عبارت دى کوم چې ديو کال په اوږدو کې واقع کېږي او دمړينې په وسيله افراد کمېږي. 4.	انتشار dispersal : خپرېدنه يا انتشار دمهاجرتو نو څخه عبارت دى کوم چې ديو ځاى څخه بل ځاى ته صورت نيسي او دامعمولً دوه شکله لري. 	Immigration : دهغه مهاجرتونو څخه عبارت دى چې ديوې سيمې دننه صورت نيسي يانې په داخل کې ديوې سيمې څخه بلې سيمې ته صورت نيسي. 	Emigration : دهغه مهاجرتونو څخه عبارت دى کوم چې ديو هيواد څخه بل هيواد ته صورت نيسي. 5.	دعمر جوړښت age structure : عمر داشخاصو يا افرادو دشمېر او يا دهغوى دفېصدى څخه عبارت دى چې په نفوسو کې دعمر په هره سطحه کې قرار لري. په دې برخه کې هغه عوامل چې دعمر په هره سطحه کې داشخاصو يا افرادو په فېصدى تاثير کوي هغه دښځو دتولد دوره او عمر دى ، په واقيعت کې دښځو لپاره دتولد ښه عمر د ١٥-٤٥ کلونو پورې تعين شوى دى خو بهترينه دوره يې د ٢٠-٢٩ کلونو پورې ده او دسړيو لپاره بهترينه دوره د٣٠-٤٥ کلونو پورې تعين شوې ده، په نړيواله سطحه دڅېړنو له مخې په نفوسو کې دتولد مرحله په لاندې درې ګروپونو ويشل شوې ده. 	دزيات تولد څخه مخکې دوره pre-reproductive age : چې دغه مرحله له زېږيدنې څخه تر ١٤ کلنۍ پورې موده په بر کې نيسي ، لاکن دا مانا نه لري چې د ١٤کلنۍ څخه مخکې زېږېدنه صورت نه نيسي ، بلکه داپه دې مانا چې په دې موده کې زېږېدنه کمه صورت نيسي. 	دتولد دوره reproductive age : د١٥-٤٥ کلنۍ پورې موده په بر کې نيسي چې په دې مرحله کې زيات تولد صورت نيسي او د زېږېدنې مرحله ورته وايي 	دزيات تولد څخه وروسته دوره post reproductive age  : دغه مرحله د٤٥کلنۍ څخه نيولې تر ٧٥ کلنۍ پورې موده په بر کې نيسي. محيط Environment دژونديو موجوداتو داوسېدو ځاى کوم چې دهغوى چاپېريال دى دمحيط په نوم يادېږي يا په بل عبارت د خارجي عواملو مجموعه چې ديو ژوندي موجود په ژوند اغېزه وکړي دمحيط په نوم يادېږي.په طبيعي محيط کې دوه ډوله عوامل يو پربل اغېزه کوي چې عبارت دي له: 	A biotic factors : غير ژوندي عوامل ، لکه خاوره ، هوا ، اوبه ، تودوخه ، رڼا او داسې نورو څخه عبارت دى. 	Biotic factors : ژوندي عوامل چې په محيط اغېزه کوي په لاندې ډول دي: حيوانات ، نباتات او انسان ، چې ددې عواملو له جملې څخه اخيري عامل تر څېړنې لاندې نيسو چې دانسان څخه عبارت دى. انسان تل هڅه کړې ده چې په طبيعي محيطونو کې په لاس وهنې سره دخپل ځان په ګټه تغيرات رامنځته کړي. دڅړځايونو او ځنګلونو په کرنيزو ځمکو بدولول ، دمصنوعي ويالو او نورو منځته راوړل دانسان دهغو کارونو مجموعه ده کوم يې چې دخپل ژوند دبقا لپاره سرته رسولي دي او په دې توګه په خپل طبيعي محيط باندې تاثير کوي يانې طبيعي ايکوسيستم له منځه وړى او پر ځاى يې مصنوعي ايکوسيستم منځته راوړى ، لکه ښارونه ، تعميرونه ، بلډنګونه ، جادې ، هوايي ميدانونه او داسې نور ... دنړۍ پرمختګ سره انسانانو په خاوره ، اوبو او هوا باندې دنيم ميلون څخه دزياتو کيمياوي مرکبونو په علاوه کولو سر ه طبيعي ايکوسيستمونه متضرر کړي دي ،چې ددغه کيمياوي مرکبونو زيات شمېر يې په کرنه او صنعت کې په کار اچول کېږي ، چې دمحيط دخرابوالي او دهوا دککړتيا باعث شوي دي.
دموجوده نفوسو ميلان current population trends
دانسانانو دنفوسو وړاند وينه يوه ډېره مغلقه او پېچلې پروسه ده ، ددې دمنظم اټکل لپاره مونږ بايد پوه شو چې دموجوده نفوسو اړيکې د اقتصادي حالت سره څنګه دي. دنړۍ موجوده نفوس تقريباً ٦.٦ بيليون ته رسېږي. داسې اټکل کېږي چې دنړۍ نفوس به د ٢٠٢٥ کال پورې ٨ بيليون په ورسېږي ، دنړۍ دموجوده نفوس تقريباً ٨٢% په افريقا ، اسيا او لاتين امريکا کې شپې او ورځې سبا کوي ، که چيري دنړۍ نفوس همداسې په سرعت سره په زياتېدو وي نو داسيا ، افريقا او لاتين امريکا نفوس به٢٠٢٥ کال پورې ٨٦%ته ورسېږي. دغه براعظمونه نه يواځې دا چې دنفوسو دډېرښت کچه يې لوړه ده بلکې همدارنګه خدمات او وسايل په کې په ډېره کمه اندازه توليدېږي. په پرمختللو هيوادونو کې دوسايلو او خدماتو لوړ توليد او په وروسته پاتې هيوادونو کې دوسايلو او خدماتو ډېر ټيټ توليد په ښه توګه څرګنده کړې چې دپرمختللو هيوادونو دخلکو ژوند دسهوليتونو څخه ډک دى او دوروسته پاتې هيوادونو دخلکو دژوندضرورت لا هم نه دى پوره شوى. او س هم دوروسته پاتې هيوادونو خلک دپرمختللو هيوادونو دخلکو په شان دمعياري ژوند ارزو او اميد لري.
نفوس او دژوند معيارونه
دژوند معيار يو پېچلى پرنسيپ دى ،چې دمختلفو کلتورونو او رواجونو دهغوى رويه ، سلوک او احساسات معلوموي. دلته مونږ دمختلفو کلتورنو له پلوه ددرې هيوادونو دژوند معيار تر څېړنې لاندې نيسو. 1.	متحده ايالات ، چې د پرمختللو او صنعتي هيوادونو دجملې څخه دي. 2.	ارجنټاين ، چې دنيمه او متوسطو پرمختللو هيوادونو د جملې څخه دى. 3.	زمبابوې ، چې دوروسته پاتې هيوادونو دجملې څخه دى. دپورتني درې هيوادونو دژوند معيار دمختلفو احصايوي توپيرونو له پلوه ډېر فرق لري. متحده ايالات د ارجنټاين په پرتله في نفر تقريباً درې چنده زيات خدمات او مواد توليدوي. او همدارنګه د زمبابوې په پرتله تقريباً پنځوس چنده زيات خدمات او مواد توليدوي. يو امريکايي ديو ارجنټايني په پرتله پنځه چنده زياته انرژي مصرفوي او يو امريکايي ديو زمبابوي په پرتله ١٧ چنده زياته انرژي مصرفوي. همدارنګه دماشومانو د مړينې کچه په زمبابوي کې ډېره زياته ده او په ارجنټاين کې متوسطه ده او په امريکا کې ډېره ټيټه ده او همدارنګه دامريکې دخلکو ژوند دارجنټاين او زمبابوي دخلکو په نسبت ډېر ښه او داږدې مودې پوري وي او د اخري اندازې پورې ورته دتعليم زمينه برابره وي. نسبت ارجنټاين ته دزمبابوي نفوس زيات دى په متوسط ډول دزمبابوي خلک ښه خوراک نه لري ، چې دا د زياتې مړينې او دکم عمرى يو مهم فکتور ګڼل کېږي ، ولې دامريکې او دارجنټاين اوسېدونکي دضرورت څخه اضافه غذا لري اوپه واضح ډول ويلى شو چې دپورته درې هيوادونو دژوند په معيار کې يو غټ توپير ليدل کېږي. ددوى داندازه کولو يوه درجه دهغې په وسيله يو هيواد پر مخ تللى شي هغه ديو هيواد دټول ملي توليد څخه عبارت دى. او دزياتې انرژى دمصرف لپاره هغوى دښه خوارک او غذا څخه کار اخلي. ولې په وروسته پاتې هيوادونوکې دټول ملي توليد اندازه ټيټه وي او ددې هيواد خلک دانرژى دلاسته راوړلو لپاره منابع نه لري او نه شي کولى چې ډېر کار وکړي ، ددې څخه معلومېږي چې دانرژى مصرف دژوند دمعيار سره تړلى دى. که څه هم دصنعت انکشاف (دصنعتي فابريکو په جوړولو سره) ګرد او غبار رامنځته کېږي، خو بيا هم دژوند معيار دصنعت دانکشاف ددرجې سره نېغ په نېغه اړيکې لري ، ځکه چې دموادو او خدماتو دلاسته راوړلو په خاطر دسون مواد او تېل مصرفېږي چې داهم دژوند په معيار تاثير کوي.
نفوس او غربت population & poverty
دايو څرګند حقيقت دى چې دنړۍ په کومو ساحو کې چې دانسانانو نفوس په چټکۍ سره زياتوالى مومي په هغو ساحو کې دژوند معيار ډير ټيټ وي. داروپا او شمالي امريکا پرمخ تللي هيوادونه ډېر زيات شتمن دي او هم يې دنفوسو دزياتوالي کچه ډېره ټيټه ده. هغه هيوادونه چې دنړۍ په جنوبي نيمه کره کې موقيعت لري په عمومي ډول ډېر غريب دي او دنفوسو دزياتوالي کچه يې ډېره لوړه ده. هغه ملکونه چې غريب دي په هغې کې نفوس ډېر په سرعت سره زياتېږي ولې په غريبو هيوادونو کې دنفوسو دزياتوالي کچه لوړه وي؟ 1.	غريب خلک دتعليم دلحاظه ډېر کمزوري وي او دتعليم سطحه يې ډېره ټيټه وي نه شي کولى چې زېږېدنه کنټرول کړي نو ، ځکه دوى د هغه شمېر ماشومانو څخه چې غواړي يې زيات ماشومان لري. 2.	غريب خلک يا کورنۍ پيسو ته ضرورت لري او دپيسو دګټلو لپاره دوى زياتو ماشومانو ته ضرورت لري دوى خپل ماشومان مکتبونو ته نه ليږي او په مختلفو ځايو کې دفارمونو ، فابريکو کې په کارونو ګماري تر څو خپلې کورنۍ لپاره يوه اندازه پيسې برابرې کړي ،ځکه خو بې سواده او بې تعليمه پاتې کيږي. 3.	په پرمخ تللو هيوادونو کې اکثره ښځې تعليم يافته او په مالي لحاظ مستقلې وي خو په وروسته پاتې هيوادونو کې زياتره ښځې بې تعليمه او په مالي لحاظ په مېړه او يا د کورنۍ په کوم غړي متکي وي. هغه ښځې چې ازاد عايد ونه لري دوى دزياتو ماشومانو لرلو ته ضرورت لري ، ترڅو دماشومانو په واسطه يوه اندازه عايد تر لاسه کړي ددې موضوع دښه وضاحت لپاره لاندې جدول ته پاملرنه وکړى.
4.		Countries with low population Growth Rates    Countries with High population Growth Rates
دانسانانو دنفوسو خپرېدنه human population issue
ددې وضاحت او څرګندولو لپاره چې دنفوسو زياتوالي دنړۍ دټولو مشکلاتو يو عمده فکتور دى ډېرې طريقې اوجود لري. دانسانانو دکړنو په واسطه په طبيعت کې داسې تغيرات منځته راغلي چې دژونديو موجوداتو محيط ته يې تغير ورکړى. انسانانو دخپل تکامل په پروسه کې لومړى ښکار کولو چې دا هم په غير فني ډول سرته رسېده چې خپله دغه کار دطبيعت دتوازن دخرابوالي سبب کيږي ، ځکه چې وحشي ژوي دطبيعي ايکوسيستم يو جز دى او ددې کړى ماتېدل دټول طبيعت ګډوډوي او حتى تراوسه پورې انسانان ددغه عمل څخه لاس په سر شوي نه دي چې په دې لړۍ کې په سلګونو اقسام دوحشي ژوو له منځه تللي او لا هم دوام لري. دنفوسو په زياتوالي سره خلک مجبور شوي چې دخپلو ضرورتونو داشباع په خاطر په طبيعت کې په افراطي ډول مداخله وکړي او د طبيعت دنظام دخرابوالي سبب وګرځي. چې په دې لړ کې طبيعي ايکوسيستم (څړځايونه او ځنګلونه ) دکښت او کر په خطر تخريب کړي چې ددې وجې يې ډېرې قوي خاورې له منځه تللي او زياتې ساحې يې په دښتو بدلې کړې دي. دصنعت په پرمختګ سره داسې اسباب او وسايل را منځته شوي چې استعمال يې دانسانانو لپاره دسهولتونو ترڅنګ منفي اغېزې هم لري. دمحيط اوبه يې ککړې کړي دي هوا يې کثيفه او چټله کړې ده په نتيجه کې يې ځنګلونه تخريب کړي او څړ ځايونه يې محوه کړي دي. که دنني عصر بيو لوژيکي او کيمياوي اصلحو ته نظر وکړو چې دانسانانو دفعاليتونو او د ساينس او تکنالوژۍ دانکشاف مسله ده چې وژونکى او تباه کوونکى حيثيت لري او استعمال يې دتاريخ په اوږدو کې دمختلفو ژونديو موجوداتو دمرګ باعث شوي دي او غير ژوندى چاپېريا يې داسې تخريب کړى دى چې بېرته جبران يې دانسانانو دتوان څخه وتلى او ناممکن ښکاري. ددغه اصلحو داستعمال په نتيجه کې په سلګونو زره هکتاره ځمکه او په ميلونونو ټنه خاورې تخريب شوي دي ، چې ددغه مقدار خاورو دجوړښت ااو تشکيل لپاره په طبيعي ډول زرګونو کلونو ته ضرورت ليدل کيږي او داقتصاد او وخت دنقطې له نظره يو ناممکن عمل بريښي. ديوه هيواد په منابعو باندې دټولنې دتاثيراتو څو فکتورونه موجود دي. دنفوسو دډېروالي اندازه او ديو هيواد طبيعي منابعو ته دتقاضا زياتوالى. دنفوسو کثافت ، يواځې دنفوسو اندازه يو مهم فکتور نه ګڼل کيږي ، بلکې دنفوسو شمېر په في واحد ځمکه کې يو مهم فکتور ګڼل کيږي ، يانې که چيري يو ميلون وګړي په يوه پراخه ساحه کې ميشت وي دهغوى تاثيرات دهيواد په منابعو باندې نسبتاًً هغه يو ميلون وګړو ته چې په يوه کوچنۍ ساحه کې ميشت وي کم دي. دتکنالوژۍ دپرمختګ درجه : دا هم يو مهم فکتور ګڼل کيږي ، دپرمختللو هيوادونو محيطي تاثيرات اکثره وخت تخمين شوي وي ، ځکه چې دنفوسو اندازه په دغه هيوادونو کې ثابته وي او محيطي شرايط يې ښه برابر وي. دپرمختللو هيوادونو ، لکه شمالي امريکا، جاپان او ځينې اروپايي هيوادونه هغه تاثيرات چې دمحيط دخرابوالي سبب ګرځي په ډېرو ليرو فاصلو کې وي چې دننه په هيواد کې تاثيرات ډېر کم وي. دنړۍ دنفوسو کنترول نه شي کولى چې دنړۍ مشکلات حل کړي بلکې کولى شي چې دمحيطي ستونزو په کچه کې کموالى راولي او کولى شي دزياتو خلکو دژوند کيفيت ښه او اصلاح کړي.
دنفوسو دزياتوالي لاملونه
دنورو موجوداتو په څېر انسانان هم دټولنيز ، سياسي ، اقتصادي او اخلاقي فکتورونو په واسطه متاثر کېدلى شي. دنفوسو کنترول ډېره مغلقه او پېچلې پروسه ده ، خو که چېرې علمي او شعوري فيصلې خلکو ته دهغوى دژوند مطابق وړاندې شي ترڅو دزېږېدنې کچه دمړنيې دکچې سره برابره شي او دزېږېدنې کچه بايد کنترول شي ، او هر يو بايد پوه شي چې دزېږېدنې دکچې ټيټوالى ډېر غوره دى دمړينې دکچې دټيټوالي څخه، نو په دې صورت کې به زيات خلک وکولى شي چې درست تصميمونه ونيسي چې په هر حال دايوه ساده خبره نه ده راځۍ چې بيولوژيکي او اجتماعي لاملونه دنفوسودزياتوالى مطالعه کړو.