cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
الديهايد
(۲) م ،م م ۱۷۸،۱۸۷،۱۹۰
دالديهايدونو فزيکې خواص : الديهايدونه  مختلف  خواص  لري  چې  دا خواص  د الديهايدونو  د کاربونيل د ګروپ  پوري  اړه لري دالديهايدونو قطبي  ماليکولونه د غير  قطبي مرکبونو څخه چې د هغو ماليکولي کتله يوله بله  سره  نژدي وي د الکولونو په استثنا  د ايشيدو لوړ ټکې لري لکه : فارم الديهايد د کوټي په تودوخه (25) سانتي ګريد کې د ګاز حالت  او هغه الديهايدونه  چې د کاربن (11-2)  اتومه لري د مايع او د 11 کاربنو څخه لوړ د جامد حالت  لري. کوچني الديهايدونه د اوبو له ماليکولونو سره هايدروجني  اړيکه  جوړوي  نو په اوبو کې د حل کېدو  ښه  وړتيا لري  د مولي کتلي  په زياتوالي د ماليکولونو قطبيت  ټيټيږي هايدروکاربني ګروپ اغيزي ډيريږي له همدې کبله  په  اوبو کې د هغوئ حل کېدل لږيږي. فارم الديهايد او نور الديهايدونه د ايزولوګو  الکولونو د فرمولونو څخه دوه  اتومه  هايدروجن  کم  لري  نوله دې امله د الديهايدونو  نوم  له  هايدروجن  پرته  الکولونه (Alcoho dehydrogenation =Aldehyde) څخه اخيستل شوي دي. الـديـهـايـــد                                                   الــکـول
په الديهايدونو او کيتونونو کې  هايدروجني اړيکه په لاندې شکل کې ښودل شوی ده. www.wikipedia.com هغه الديهايدونه چې د  ټيټې  مولي کتلي لرونکي دي  تيز او تند بوی لري او د مولي کتلي په زياتوالي  يې  بوی   ښه او په زړه  پورې کېږي  اروماتيکي الديهايدونه  په  زړه پورې  او عطري  بوی لري  نو د ښه بوی  ورکولو او د غذا د خوند درلودلو لپاره کارول کېږي  په  لاندې  جدول کې دالديهايدونو ځني ځانګړتياوې ليکل شوي دي. د هغه ځايه چې د کاربونيل  په  ګروپ  کې  د  اکسيجن   اتو م د الديهايدونو ماليکولونو ته دا وړتيا ورکوي  چې  د اوبو د ماليکولونو سره  هايدروجني  اړيکې جوړي کړي  په  نتيجه کې کوچني کتلي لرونکې الديهايدونه په اوبوکې په  زياته اندازه حل کېږي د مثال په ډول اسيت الديهايد په هرنسبت په اوبو کې حليږي. په عمومي ډول هغه الديهايدونه چې ترپنځو پورې د کاربن اتومونه  ولري  په اوبو کې حليږي  ټول الديهايدونه  په عضوي محللونو کې حليږي د کوچنی کتلې  الديهايدونه  تيز بوی  لري خو اروماتيکي الديهايدونه  چې د طبيعي  منابعو څخه  لاسته  راغلي  ډير  په  زړه پورې او عطري بوی لري. دمثال په ډول:
پيپيرونال	      سينام الديهايد       ساليسيل الديهايد        وانيلين        بنزالديهايد په اوبوکې د فارمالين په  نوم ياديږي  فا رم الديهايد په جامد حالت کې  پارا فارم الديهايد او په حلقوي  شکل د اکسان  په نوم ياديږي. ترای اکسان	                                 	پارا فارم الديهايد
ترای اکسان
(۳) م، م م۲۹۰،۳۲۵،۳۲۶
دالديهايدونو کېمياوي خواص: دالديهايدونو فعاليت د کاربونيل ګروپ  په  وسيله په دوه طريقو کنترول کېږي. دنکليوفيل (Nucleophile) فعال ګروپ لپاره وړاندوينه او د هغه لپاره زمينه مساعدوي. د الفا کاربن سره وصل شوي هايدروجن اتومونو د تيزابي  خاصيت  زياتوالی. پورتني دوه عوامل په کلي ‌ډول  اکسيجن  د منفي چارج  د اخيستلو کافي  وړتيا لري مخکې له دې څخه چې د الديهايدونو فعاليت وليکو غوره ده چې  په لنډ ډول د نيکلوفيل داضافه کولو لپاره زمينه او د هغه څخه  وروسته  څه ډول تيزابي  خاصيت زياتيږي بحث وکړو. متحرک الکترونو ته د اکسيجن  خواته کش کېږي د کاربونيل  په ګروپ کې د کاربن په  اتوم باندې د الکتروني کموالي  رامنځته کېږي  د هغه ځايه  چې دکاربونيل په ګروپ کې د کاربن  په اتوم د الکتروني کموالی  (اسيدي ) دی د کاربونيل  ګروپ  د نکلوفيل عامل د حملي  په مقابل کې چې قلوي دی اماده کوي. همدارنکه چې طمع کېږي د کاربونيل ګروپ منځنی حالت  ته په  کتني  سره  ښه  ډول د نکلوفيل لپاره زمينه برابره کړي عمل کوونکې (تراي هيدارل) دي. په لاسته  راغلو حاصلاتو کې موجود  وي  مونږ کېداي  شي  داسې  ووايو چې په دې تعامل کې لوی   زيات  مقاومت  ښي نسبت کوچنيو ګروپونو ته په دې حالت کې د لاندې شکل  سره  اکسيجن  الکترون  اخلي او په  محصول کې منفي چارچ  له ځان سره لري. په معولي ډول  الديهايدونه  نسبت  کېتونونو  ته  په  اسانی  سره  نکليوفيلي تعاملات  سرته رسوي دغه توپير د بين البيني حالتونو د جوړيدو پورې  اړه لري او ليدل کېږي چې علت يې الکترونيکي او فضايي عواملو تاثير دي. کېتون د Alkyl يا Aryl  دوهم  ګروپ  لري  په داسې حال کې چې الديهايدونه  يواځې د هايدروجن  اتوم  لري  دکېتون  د Alkyl يا  Aryl دويم ګروپ  د هايدروجن  الديهايد په  مقابل کې په بين  البني حالت  کې  زيات  مقاومت  لري  د الکايل ګروپ  الکترونونه  ازادوي او بين البيني حالت کموي مونږ ممکن ددې انتظار ولرو چې د Aryl ګروپ  د الکتروفيلي خاصيت په لرلو  سره  د بين  البيني حالت د  ثبات باعث وګرځي او د تعامل سرعت زيات  شي خو دلته بايد دا په نظرکې  ونيسو چې  دغه  عامل  د ريزوناس  حالت  په  غوره کولو سره  د تعامل د سرعت کموالي سبب کېږي.
که چېرې په  تيزابي  محيط کې وجود  ولري د هايدروجن  ايون د کاربونيل  ګروپ  په اکسيجن باندې نخلي دغه  عمل د پورتو کېدو  او د  فعالولو انرژي (Eact) دکميدو باعث  ګرځي  د نکلوفيل   الکترونونه  بغير ددې نه چې د منفي چارچ  په اخيستلو مجبورشي ځان خواته  راکشوي  پردې اساس د نکلوفيل  زياتوالی په الديهايدونو کې  د تيزابي کتلستونو  په  موجوديت  کې اجراشي (بعضي دليوس تيزابو په وسيله ). (۲) م، م ۱۸۹
دمثبت چارچ لږوالی د نکليوفيلي تعاملا تو دلږوالي سبب کيږي .
دنکليو فيلی تعاملاتو سرعت کميږي
نکليو فيلي تعاملاتو چټکتيا په الديهايدونو کې دکيتونو په نسبت زيات دی په ورستي مرکب کې چټکتيا لږه ده ځکه چې منفي چارچ ديلوکاليزيشن کيږي. که اليفاتيکي الديهايدونه له اروماتيکي الديهايدونوسره پرتله شي په اليفاتيکي الديهايدنو کې دنکليو فيلي تعاملاتو چټکتيا داروماتيکي الديهايدونو په نسبت دلاندې دوه دليلونوله مخې زيات دي. ۱ – اروماتيکي پاتی  شوني  ښه  الکترون  دوناتوره  معوضه ده  او مثبت  چارچ  دکاربونيل دګروپ په کاربن باندې کموي په سرحدي فرمولونو کې ليدل کېږي.
۲ – څرنګه چې اروماتيکي معوض حجم زيات دی دفضايي بنديز په وسيله هم دنکليوفيلي تعاملاتو دلږوالي سبب کېږي که چيری الکترون دوناتوره معوضه د اورتو او پارا په ځايونو کې ځای پر ځای شوي وي دنکليوفيلي تعاملاتو دلږوالي او د الکتروفيلي تعاملاتود زياتوالي سبب کېږي.
او که الکترون اکسپتوره  معوضه  د اورتو او پارا په  ځايونو  ونښلي د نکليوفيلي تعاملاتو  د زياتوالي او دالکتروفيلي تعاملاتو د لږوالي سبب کېږي. (۴) م م ،۲۱۴،۲۱۳ ۱ – اکسيديشن    (Oxidation) )2، په وسيله  په کاربوکسيليک  تيزابو  باندې  اکسيديشن  کېږي  بغير له دې  چې  ميخانيکيت  ته پام وکړو بايد ويل شي  چې  هايدروجن  د اکسيديشن  په حالت  کې د اتوم  يا پروتون  په  شکل خارجيږي  په  هغه  صورت  کې  چې په کېتونو کې د  Alkyl  يا Aryl د ګروپ حذف کېدل امکان نه لري او سخت شرايط په برکې نيسي. د تولنز طريقه :
څرنګه چې په  پورتني تعامل کې ليدل کېږي  پراکسي کاربوکسيليک  اسيد د H2O2  په ډول کولای شي  الديهايدونه په کاربوکسيليک اسيد باندې تبديل کړي. پراکسي کاربوکسليک اسيد کولاي شي چې الديهايد د ماليکول سره تعامل وکړي او دکاربوکسيليک دوه ماليکول جوړ کړي. دتعامل ميخانيکېت: داکسيديشن لمړۍ  مرحله د پراکسي کاربوکسيليک اسيد د توليد لپاره  دازاد  زنځيري  راډيکل فعاليت دی چې د تعامل ميخانکيت  يې په  لاندې توګه اجراکېږي. د پيل مرحله:
دتعامل د اوږديدو مرحله : دوهمه مرحله : دالديهايدونو اکسيديشن د پراکسي کاربوکسيليک اسيد په وسيله تشکيل شوي دي دغه طريقې ته د بايرويلي ګر Baeyer-Villiger  اکسيديشن  وايي.
لکه څرنګه  چې  مخکې  وويل شو کېتونونه  نسبت الديهايدونو ته په سختۍ سره  اکسيديشن کېږي او د هغوی د اکسيديشن لپاره بايد ځانګړي شرايط اماده شي دباير ويلي ګرپه اکسيديشن کې داسې هم  راغلي دي  چې د يوکېتون  د اکسديشن  څخه د کاربواکسيليک  اسيد پرځای ايستر په لاس راځي.
۲ – دالديهايدونو ريدکشن(Reduction of Aldehyde): a- دالديهايدونو ريدکشن يا ارجاع کېدل په الکولو باندې د فلزاتو د هايدرايدونو په وسيله : الديهايدونه په اساني سره ارجاع کېږي اولي الکول جوړوي مهم فلزي هايدرايدونه چې په لابرارتوار کې دالديهايدونو دارجاع لپاره ورڅخه ورڅخه ګټه خيستل کېږي عبارت دي له. ليتم المونيم هايدرايد(LiAlH4) او سوديم بورهايدرايد (NaBH4) ليتم المونيم هايدرايد دارجاع په لاس راوړو. دليتم المونيم هايدرونوتعامل د الديهايدونو سره په عمومي ډول دايترپه محلول کې ترسره کېږي دغه کې صورت نيسي. دتعامل په پاي کې د ليتم او المونيم د مالکو مخلوط د هايدروليز په وسيله د الکولو څخه جلاکوي  دکاربونيل  د ګروپ  تعامل  د (LiAH4) سره لازم دي چې  پوه شو په دغه مرحله يا پړاو کې نکليو فيلي د هايداريد ايون دي  چې د جوړه الکترون (:H) په لرلو سره د  فلزڅخه  د کاربونيل دګروپ په کاربن  باندې  حمله کوي او د لاندې تعاملاتو مطابق د الکولومحصول ته رسيږو.
LiAlH4 کولای  شي  د الديهايدونو د مرکباتو سره سره نور مرکبات  چې د اکسيجن د ګروپ عامل وي ارجاع کړي د مثال په ډول کېتونونه،عضوي تيزابونه،ايسترونه اونور.... . B- دالديهايدونو ريدکشن په الکولوباندې دهايدروجن په وسيله: الديهايدونه کولای شي چې د هايدروجن دګاز په وسيله دفلزي کتلست په موجوديت کې په اړوند الکولو باندې تبديل کړو دالديهايدونو ارجاع به دې کړنلارې سره دفلزي هايدرايد دارجاع څخه مناسب ده ځکه چې ددې کار سرته رسول ډير اسان دي او دتعامل حاصلات ډير ښه دي هغه فلزات چې دکتلست په ډول ورڅخه ګټه اخيستل کېږي زياتره Ni,Pb او Pt عناصر دي چې کولای شي C=C ، NO2 ،  –C=N،                    سره هم تعامل وکړي.
c- د (Calemenson) ارجاع : هغه طريقه چې وکولاي شي مستقيماً الديهايد په هايدرو کاربن  باندې  ارجاع  کړي  يعنی  د کاربونيل ګروپ  په  ميتايل  باندې تبديل کړي  د (Celemenson) د ارجاع  په نوم ياديږي چې په دې کړنلاره کې الديهايدونو ته د ملغمه جست Zn(Hg)  او HCl  سره تودوخه ورکوي.
d- دامونيا په وسيله ارجاع (دکاربن امين کېدل): زيات شمير الديهايدونه د امونيا په وسيله ارجاع کېږي او Imine (R-CH=NH  مرکب توليد کړي  چې اخرني  ماده  د کتلستي  هايدروجن  يا سوديم  سيانو هايدرايدو  بورات ( (NaBH3CN په وسيله په امين تبديليږي.
۳ – دامونيا دمشتقاتو سره تعامل: دامونيا دمشتقاتو معين مرکبونه کولای شي دالديهايدو دکاربونيل ګروپ سره تعامل وکړي اومهم محصولات توليد کړي دغه محصولات چې د کاربن او نايتروجن ترمنځ دوه ګوني اړيکې لري د يوماليکول اوبو دجلا کولو دتعامل په نتيجه کې لاس ته راځي هغه مرکبات چې دمحصول په توګه دالديهايدونو سره د امونيا دمشتق دعنوان په توګه داخليږي عبارت دي له هايدرواکسيل امين هايدروکسيل امين (NH2-OH) ، هايدرازين (NH2-NH2) ، فينايل هايدرازين (PhNH-NH2) او سيمي کاربازيد (NH2-CO-NH-NH2).
اسيدالداکسيم	                   هايدروکسيل امين     اسيت الديهايد
دامونيا يې مشتقاتو د تعامل ميخانيکيت د کاربونيل ګروپ سره په پنځو مرحلوکې صورت نيسي.
په لمړۍ مرحله کې نکليوفيل دکاربونيل په  ګروپ  باندې  علاوه کېږي  وروسته  په  (سرعت) سره پروتون انتقاليږي اوناپايدار محصول يعني هيمي امينال (کاربينول امين) جوړوي وروسته اوبه د تعامل څخه خارجيږي  د  هيمي امينال څخه ايمين مرکب ،هايدرازين اونور حاصليږي. ۴ – دهايدروجن سيانايدوعلاوه کېدل : د (HCN) تعامل دکاربونيل ګروپ سره علاوه ددې څخه چې پايداره محصول چې دسيانو هايدرين په نوم ياديږي توليدوي دتعامل لوري ښي طرف ته وړي.
هايدروکسي فينايل ايتيک اسيد	       	 بينزالديهايدسيانوهايدرين	  		بنزالديهايد
hydroxyacetonitrile (۲) م ،م م ۱۸۹،۱۹۵ ميخانيکېت : دپورتني تعامل ميخانيکت د Nucleophilic په اساس دی په لمړۍ مرحله کې د CN­ قوي ايون دکاربونيل په ګروپ باندې حمله کوي وروسته په عين وخت کې اکسيجن دهايدروجن ايون اخلي او سيانو هايدرين محصول جوړ وي.
۵- دګرينارد معرف سره تعامل: الديهايدونه دګرينارد معرف سره تعامل کوي منځنی مرکب جوړوي چې وروسته په تيزابي محيط کې هايدروليز کېږي اولي او دوهمي الکول ورڅخه حاصليږي.
۶- دالکولو سره تعامل : الکولونه دالديهايدونو سره په غليظ تيزابي محيط کې تعامل کوي يو بې ثباته  مرکب د هيمي اسيتال په  نوم جوړوي  دغه  مرکب  په الکولي او تيزابي محيط کې په باثباته مرکب Gem-diether يا acetal تبديليږي دغه مرکبات  دالقليو په مقابل کې په کامل ډول باثباته دي خو درقيقو تيزابونو او القليو په وسيله په الديهايدونو تبديليږي .اسيتالونه دخاوري په شان بوی لري او صنعت کې د عطرونو په جوړولو کې ورڅخه ګټه اخيستل کېږي.
د Hemiacetal دتشکېل لپاره کولاي شو دالکولو او الديهايدو تعامل هر يو په دوه محيطو نو تيزابي او قلوي کې سرته ورسوو.
a- په تیزابي محیط
- b -) په قلوی محیط
۷ – دکنيزروتعامل (Cannizaro Reaction): هغه الديهايدونه چې دالفا (α) هايدروجن نلري لکه فارم الديهايد(H-CO-H) بنزالديهايد (C6H5-CO-H) اونور کولاي شي دقلوي په موجوديت کې دمثال په ډول : سوديم هايدرواکسايد(NaOH 50%) دکوټی په تودوخه کې داکسيديشن او ريدکشن تعامل په داسې ډول صورت نيسي چې دالکولو او کاربوکسيليک اسيد دمالګو مخلوط جوړووي دغه ډول تعامل ته کنيزاروتعامل وايې. په دغه تعامل کې دالديهايدونو يوه برخه په تيزابونو اکسديشن کېږي او بله برخه يې په الکولو ارجاع کېږي چې دغه تعامل په اروماتيک الديهايدونو کې ډير مهم دی.
دکنيزارو تعامل ميخانيکت په دوه مرحلو کې صورت نيسي. الف) دکاربونيل په ګروپ باندې دهايدرواکسايد نکليوفيل علاوه کېدل او دمنځني حالت جوړيدل . ب) الديهايد په دوهم ماليکول باندې دهايدرايد ايون اضافه کېدل (داکسيجن موجوديت دمنفي چارج په لرولو سره دهايدرايد دايون په جدا کولو کې کومک کوي.
۸- دالديهايدونوسره داوبو تعامل : زياتره وخت داوبو يوځاي کېدل دالديهايدونو سره سرته رسيږي  مګرد الديهايدونو هايدريتونه په عمومي ډول ثابت نه دي او د جلا کېدو قابليت نه لري د بعضي هايدرويتونو مشتقات معلوم او داستفادي وړ دي لکه کلورال الديهايد چې اوبوسره کلورال هايدريت مرکب جوړوي.
(۶) م، م م ۸۱۰،۸۰۹ ۹- د الديهايدونوتعامل د NaHSO3 سره: دالديهايدونوسره د NaHSO3 معامله کولو په نتيجه کې کرستلي غيرمنحل رسوبونه جوړيږي چې کولاي شي داوبو لرونکو تيزابونو او يا القليوپه واسطه په الديهايدونو باندې تجزيه شي ددې عملي په وسيله الديهايدونه د نورومرکباتو څخه جلا او پاک کړو.
دغه تعامل ادامه پيداکوي تردي چې دالفا هايدروجنونه ټول په هلوجن تعويضي شي. کله چې دالفا کاربن ترمنځ اړيکه ضعيفه کېږي او د يوبل څخه جلا کېږي ځکه الکترونونه داکسيجن او هلوجن خواته جذبيږي او دواړه کاربونو نه مثبت چارج اختياروي په نتيجه کې يوبل دفعه کوي چې دا عمل دهغوي داړيکې دضعيفوالي باعث ګرځي.
دهايدروکسيل ايون دغه ضعيفه اړيکه په چټکتيا سره له منځه وړي :
Chloral چې په صنعت کې دايتانول څخه جوړيږيد (DDT) په جوړولوکې چې يوه حشره وژونکې ماده ده ګټه اخيستل کېږي د Chloral د Chorobenzene سره تعامل کوي د (DDT) مرکب ورڅخه لاس ته راځي.
۱۱ – الدولي تراکم (Aldol condensation) دالديهايدونو د دوه ماليکولونو د تعامل په اثر چې کم تر کمه يو دهغوی څخه الفا هايدروجن ولري او په ) هايدروکسي الديهايد توليدکړي دالدولي تراکم په نوم ياديږي.
2-[hydroxy(phenyl)methyl]cyclohexanone
دالدولي جمعي تعامل ميخانکېت او دهغوی تبديليدل په الفا،بيتا غير مشبوع الديها يد باندې کولی شو په لاندې ډول وليکو.
په هغه صور ت کې چې الدولي تراکم دالديهايد او کېتون ترمنځ صورت ونيسي او دالديهايد مقدار زيات وي لاس ته راغلی محصول به په لاندې ډول وي.
هغه الديهايدو نه چې دالفاهايدروجن نه لري په هغوی کې الدولی تراکم صورت نه نيسي لکه : (۱) م ،م م ۱۳۰،۱۳۲،۱۳۳
۱۲ – هر کله چې Ba(OH)2 يا Cu(OH)2 دکتلست په حيث استعمال شي فارم الديهايد يومرکب چې دقندپه نوم ياديږي جوړ وي. ۱۳ – فارم الديهايد د فينول سره د قلوي په موجوديت کې تعامل کوي لاندې مرکبات ورڅخه لاس ته راځي. که دغه لاس ته راغلي مادې ته فشار او حرارت ورکړل شي  په يوه قوي پلاستيک چې Bakelite په نوم ياديږي تبديليږي.
(۶) م،م م ۸۱۰،۸۱۸ دالديهايدونو تشخيص : الديهايدونه د نورو فعالو ګروپونو په ډول  په دوه ميتودونو سره کېمياوي او سپکتر وسکوپي په وسيله تشخيص کېږي. الف) داکسيديشن د عملې په وسيله په اسانۍ سره کولای شو چې دالديهايدو او کېتونو ترمنځ توپير وکړو الديهايدونه په ډير اسانۍ سره اکسيدايز کېږي او په تيزابو تبديليږي . په داسې حال کې چې په کېتونو کې دکاربونيل ګروپ هايدروجن نه لري او په اسانۍ سره نه اکسيدايز کېږي او د ډيرو سختو شرايطو لاندې اکسيدايز کېږې.
درابطو څخه يوه ماتيږي:
ډ ير کمزوری اکسيدايز کوونکې لکه د نقری ايون Ag+ اومسو Cu+ ايون په قلوی محيط کې الديهادونه اکسيدي کوي خو په کيتونو کې تغير نه شي راوړی. همدارنګه د پورته ايونو دتعامل څخه دالديهايدونو سره هغه مواد حاصليږي چې ژر رسوب کوي مثلا Toloentest د سپينوزرو د نايتريتو او دامونيا د اوبلن محلو ل د مخلوطې بڼه دتولين ښودونکي پنوم يادوي دا محلول د      په بڼه ښکاره کېږي او له هغه څخه دالديهايدونو په اکسيديشن کې ګټه اخيستل کېږي پدې محلول کې دسپنوزرو داکسيديشن نمبر له +1 څخه په فلزي سپين زر ارجاع کېږي او الديهايدونه دکاربوکسيليټونو ايونونو په بڼه اکسيدي کېږي.
دتولين ښودونکې دځينو الديهايدونو سره د تودوخې په  شتون کې  تعامل کوي  دتعامل محصول يې سپين زر دي چې دښيښې د پاسه رسوب او د ښيښې د جيوي کېدو لامل ګرځي. (۴) م ،م م ۲۱۲،۲۱۱
ب) Schift Reagent د Rosaniline HCl سور محلول دی چې په اوبو کې حليږي خو کله چې سلفرډای اکسايد غاز ورباندې علاوه شي بی رنګه کېږي دالديهايدونو محلول چې کله Schift Reagent سره علاوه شي Schift Reagent خپل سور رنګ بيرته اخلي. ج) Borshe Reagen تعامل په وسيله : الديهايد 2,4-dinitrophenyle hydrazine دمحلول سره تعامل کوی او نارنجی یا سور رسوب جوړوی. د) دفهلنګ ازمايښت: ايونواو دپوتاشيم يا سوديم تارتاريت له مالګی( Na2C4H4O6 ) څخه جوړ شوی دی او دکامپلکس په رنګ خيره اوبو له رنګ څخه په  سور رنګ  تور ته  ورته د مس په يو ولانسه اکسايد Cu2O بدلون مومي پدی صورت کې الديهايد په همدې وخت کې په کاربوکسيليټ ايون  بدلون مومي : اروماتيک الديهايدونه يوازی تولين ښودونکې په وسيله اکسيدي کېږي خو دفهلنګ ښودونکي په وسيله نه اکسيدي کېږي . دالديهايدونو کارونه او صنعتي اهميت: په کېمياوي صنعت کې الديهايدونه دمحلل په حيث کارول کېږي او همدارنګه د نورو توليداتو د ترکېب  ابی رنګه محلول يی د فارملين په نوم په بازار کې خرڅيږي لکه څنګه چې فارملين محلول بيولوژيکي انواع دخوسا کېدو څخه ساتي هر کال د څلوربيلونه کېلو ګرامه څخه زيات فارم الديهايد ددې لپاره توليديږي چې ترڅو د بکلايټ (Bakelite) فينول،دکنډ توليد،سريښ او نور و پوليميرونو په توليداتو کې وکارول  شي هغه  الديهايدونه چې په دويمه درجه کې ور څخه زياته ګټه اخيستل کېږي  Butyraldehyde په نوم  ياديږی چې د توليد اندازه يی 2500000 tons  په هرکال کې ده  د دغه مرکب څخه  2-ethyl hexanol په توليد کې داوليه مادې په حيث ګټه اخيستل کېږي. نور ډير الديهايدونه د غذايي موادو او نورو توليداتو کې دخوند ورکوونکې مادی په حيث کارول کېږي دبيلګې په ډول  بنز الديهايد  د بادامو په  شيره (عصاره ) کې په ابتدايي ډول کارول کېږي او همدارنګه دالديهايدونو څخه د عطرونو په توليد کې ګټه اخيستل کېږي ځينې په طبيعت کې پيداکېږي چې دمشخص بوی دلرولو له کبله پيژندل کېږي او په لاندې ډول دي :
(بوی دال چيني)               (ترخوباداموبوی)                                       (لیمویی بوی)
(۶) م، م ۸۱۰
نتيجه ګيري : الديهايدونه د هايدروکاربنونود جملې څخه يو ډول مرکبونه دي چې په طبعي ډول سره په طبيعت کې په نباتاتو کې فوتو سنتيز کېږي لکه بنز الديهايد او سينام الديهايد همدارنګه کولی شو چې هغه په  لابراتوار او صنعت کې دکېمياوي طريقو په  وسيله  لاسته راوړو چې زمونږ  په بدن کې بيالوژيکي  اهميت او ګټه  لري  برسيره  پردی په صنعت کې د سامان الاتو په جوړولو کې هم زيات اهميت لري. دالديهايدونوسره دبعضی نورو مرکباتو ديوځای کولو په پايله کې کولی شو چې نوي او ګټور مواد چې په ورځني ژوند کې پکار راځي لاس رسی پيدا کړو اوهمدا رنګه کولی شو چې يومرکب په مختلفو لارو لاسته راوړو چې ځنې په لابراتواري طريقو او ځينی په صنعتي طريقو چې هريو په خپل ځای او وخت کې ارزښت لري. په پای کې غوښتنه لرم چې هر مرکب او دهغه مشتقات زموږ په ژوندانه کې مهم رول لري او نشو کولی بغير د هغوئ څخه  په اوسني  وخت کې  پرمختګ  ته  لار پيداکړو نو  پکار دي چې د پرمختګ  لپاره  دمرکباتو  پيژندلو او استحصال لپاره  لازم  تدابير وړاندې کړو او انشأ الله وکولای شو چې  دمملکت هر اړخيزې اړتيا وی پوره او لازمه کړنه وکړو.
ومن الله توفيق اخځلیکونه حکيمي محمد غوث(۱۳۸۷)ل.ل عضوي کيميا انتشارات سعيد(۱۲۳،۱۲۴،۱۲۷،۱۲۸،۱۲۹،۱۳۰،۱۳۲،۱۳۱)م م عمری، محمد افضل، (1383) کیمیای عضوی بخش الیفاتیک و اروماتیک، انتشارات نعمانی(۱۷۸،،۱۸۷،۱۹۰,۱۸۹،۱۹۵)م م فروغی فر، ناصر (1380) اصول شیمی آلی 2 ، چاپ دانشگاه اراک (۲۹۰،۳۲۵،۳۲۶،۳۲۸،۳۲۹)،م م نهالګر شیرمحمد ۱۳۸۵ عمومی عضوی کیمیا مومند خپرندویه ټولنه (۲۱۳،۲۱۴،۲۱۱،۲۱۲) Smith, Janice G(2006) Organic Chemistry 1st edition, United States(787,780,782,789,792)pages سایت Wikipedia L.G.Wade,Jr(2006) Organic chemistry Whitman college New Jersy(805,806,807.808,809,810,818,832)page
C
C کیدای شي چې وي:
افغانستان ته د اسلام راتگ
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
مارشا پي. جانسن
جانسن د هم جنس پالانو د آزادۍ جبهې له بنسټ اېښودونکو غړو نه و او د خپل ملګري سېلاویا ريوېرا (Sylvia Rivera) سره یې د سټرېټ ترانزویټس اکشن ریولوشنري/ Street Transvestite Action Revolutionaries (S.T.A.R) په نامه سخت درېځو فعالانو د ډلې بنسټ کېښود. جانسن د نیویارک ښار په هنر او هم‌جنس پالانو کې هم خورا مشهوره څېره وه. د انډي وارهول (Andy Warhol) لپاره یې ماډلېنګ او د راکښن/ درګ هاټ پيچیس شرکت د نندارې له ډلې سره یې پر سټېج  نندارې وړاندې کولې. جانسون د ګرېنويچ کلي په کوڅو کې د ښه راغلاست د حضور له امله  د کرېسټوفر Christopher)) کوڅو د ښاروال په توګه پېژندل کېده. جانسن له ۱۹۷۸ نه تر ۱۹۹۲ ز پورې له اکټ اپ /ACT UP (د ځواک د پرېښودلو لپاره د ایډز ائتلاف، یوه نړیواله سیاسي ډله چې په ټوله نړۍ کې د ایډز د ختمولو لپاره کار کوي) سره د ایډز فعال و.
افغانستان ته د اسلام راتگ
fa:تاریخ افغانستان (پس از اسلام)
مارشا پي. جانسن
لومړنی ژوند
جانسن د مکولم مایکلز جونیر په نامه د ۱۹۵۴ ز کال د اګست په ۲۴مه د نیوجرسي په الزابېټ ښار کې زېږېدلی. جانسن شپږ خویندي وروڼه او د ښاغلي مایکلز مکولم په نامه یو پلار درلود، چې د جنرال موټورس شرکت (General Motors) سره یې د اسمبلۍ لین (assembly line) د کاریګر په توګه کار کاوه. د مایکل مور البېرټاکالیابورن (Alberta Claiborne) د کور ښځه وه. جانسن د مانټ ټیمان (Mount Teman) په نامه په افریقایي میټوډېسټه اپیسسکوپل کلیسا (African Methodist Episcopal Church) کې لوی شو. جانسن د دغې روزنې په اړه وویل چې: «ما په ۱۶ کلنۍ کې چې لا په ښوونځي کې وم،  له عیسي (ع )سره واده وکړ.»
جانسن د لومړي ځل لپاره په پنځه کلنۍ کې د جامو اغوستل پیل کړل، خو د ګاونډ هلکانو د ځورولو له امله یې د لنډمهال لپاره پرېښول. جانسن په ۱۹۹۲ ز کال کې په خپله مرکه کې وویل چې: د یوه دیارلس کلن هلک له خوا د جنسي تیري ځوان قرباني و. جانسن له هغه وروسته د هم‌جنس‌پالنې مفکوره «د یو خوب» په توګه تشرېح کړه، نه د هغه څه په توګه چې ښايي امکان دې ولري، په دې توګه يې پرېکړه وکړه چې له جنسي پلوه غیر فعال پاتې شي، تر هغه چې په ۱۷ کلنۍ کې نیویارک ښار ته ځان ورسوي. د جانسن د مور د یو راپور له مخې: هم‌جنس پالنه تر سپي اوسېدو هم سپکه کړنه ده، خو جانسن وویل چې البېرتا د LGBT  (لېزبین،هم‌جنس پالانو، دوه جنس پالو او ترانس جنډر) له ټولنو نه ناخبره وه. د جانسن مور هم خپل اولاد دې ته هڅاوه، تر څو یو «میلیاردر» جنسي ملګری یا خاوند ومومي، تر څو ټول عمر له جانسن نه پالنه وکړي، هغه موخه چې جانسن يې په اړه تر ډېره خبرې کولې.
افغانستان ته د اسلام راتگ
خراسان او سیستان، چېرې چې د زردشت دین رامنځته شوی و، فتح شول. عربو د فارس ختیځو خواوو ته حرکت پیل کړ او په ۶۵۲ ز کال یې د هرات ښار ونیو او همدلته یې عربي واکمني جوړه کړه. د افغانستان د سیمو د نسبي کم اهمیت له مخې له لومړۍ هجري پېړۍ وروسته د مسلمانانو پوله له معاصر افغانستان سره تثبیت شوه. د تاریخي شواهدو له مخې داسې ښکاري چې توخارستان (باختر) یا بلخ لومړنۍ سیمه وه چې په شدت سره د عربو له خوا ونیول شوه، هغه چې بودیزم په کې غوړېدلی و. بلخ د وروستي ځل لپاره د قطیبه بن مسلم له خوا په ۷۰۵ ز کال کې فتح شو. های چوا، هغه چې بلخ یې په ۷۲۶ ز کال کې لیدلی و، څرګندوي چې ډېری اوسېدونکي یې بودایان و او عربو ورباندې حکومت کاوه.
مارشا پي. جانسن
لومړنی ژوند
په الېزابېټ کې د اډېسون له عالي لېسې (چې اوس‌مهال د ټوماس اې. اډېسون د تخنیکي او کاري اکاډمۍ په نامه یادېږي) نه تر فراغت وروسته په ۱۹۶۳ کال کې جانسن د کالو له یو بکس او ۱۵ ډالرو سره د نیویارک په موخه کور پرېښود. جانسن په ۱۹۶۶ ز کال کې ګرېنوېچ کلي ته تر کډه کېدو وروسته په میزونو انتظار وکړ. وروسته له هغه چې جانسن، هاوارډ جانسن (Howard Johnson's) ته څېرمه په شپږمه او اتمه کوڅه کې له کوڅه‌ډبو غولوونکو (هغه کسان چې په سړکونو کې فحشا خپروي، تر څو پېرودونکي جذب کړي) سره معاشرت پيل کړ د جانسن ژوند بدل شو. جانسن بهر ته راغی او ویې ویل: «زما ژوند د جنسیت او هم‌جنس پالنې د آزادۍ، یوې ډرېګ ملکې کېدلو او جنسي کار پر محور رامنځته شوی.»
افغانستان ته د اسلام راتگ
د افغانستان ختیځې برخې چې هغه مهال له سیاسي پلوه هند ته اړوندې بلل کېدلی، بودیزم او هندویزم د مسلمانانو د فتوحاتو ترمهاله هلته واکمن وو. کابل او زابلستان چې د بودیزم او نورو هندي مذهبونو کورونه وو، د دوو پېړیو لپاره د مسلمانانو پر وړاندې سخت مقاومت وکړ او د صفویانو او غزنویانو د فتوحاتو تر مهاله زنبیلیانو ته اړوند کابل شاهي و نه نیول شو. د زون او د هغه د واکمنانو زنبیلیانو اهمیت په دې کې و چې په سیند دره یې د عربو د برید مخه نیولې وه.
مارشا پي. جانسن
پېژندنه او د کار سرته رسونه
جانسن په لومړیو کې د بلک مارشا پټ نوم کاراوه، خو ورسته یې پریکړه وکړه چې د ډرېګ ملکې مارشا پي. جانسن نوم وکاروي، چې جانسن یې په ۴۲ سړک کې له هاوارډ جانسنز هوټل نه واخیست او د پي/P توری یې د pay it no mind (په کیسه کې يې مه کېږه( پام مه ورته کړه) د مخفف په توګه تشرېح کړ. دا عبارت به یې د جنډر په اړه د پوښتنې پر مهال په پېغوریز ډول کااروه او ویل به یې : « پام مه ورته کړه» مخفف دی. جانسن دا عبارت یو ځل یوه قاضي ته وکاراوه چې قاضي ورنه خوند واخیست او د جانسن د آزادېدلو لامل شو. جانسن په بېل ډول د یو هم‌جنس پال، ترانسوسټيټ (ښځينه‌توب) او یوې ملکې (چې موخه یې د کوڅو ملکه یا ډرېګ ملکه وه) په توګه پېژندل کېده. په ارېزونا پوهنتون کې د انسان د جنډر او جنسیتي مطالعاتو پروفیسور سوزان استرایکر (Susan Stryker) په وینا: د جانسن د جنډر څرګندونې ښايي په حقیقت کې د جنډر د ناسازګارۍ په توګه یادې شي، جانسن هېڅکله ځان د یو ټرانس جنډر په توګه نه دی معرفي کړی، حال دا چې د هغه د ژوند پر مهال دا اصطلاح په پراخ ډول کارېده.
افغانستان ته د اسلام راتگ
رتبیل شاه، خلیفه مامون الرشید (واکمني. ۸۱۳-۸۳۳ ز کال) ته دوه چنده باج ورکاوه. هغه په کابل او زابل باندې د عربو له خوا وروستی برید وکړ. د کابل پاچا یې ونیو او هغه په اسلام مشرف شو. وروستی زنبیل، د یعقوب بن لیث او د هغه د ارباب صالح بن الندر له خوا په ۸۶۵ ز کال کې ووژل شو. په ورته مهال د کابل هندو شاهي د محمود غزنوي له خوا ونیول شوه. د غزنوي په ځواکونو کې یو شمېر هندي ځواکونه هم و. بیهقي څرګندوي چې: هندو افسران د مسعود غزنوي له خوا استخدام شوي و. د ۱۴ مې پېړۍ مسلمان عالم ابن بطوطه تشرېح کوي چې: د هندوکش معنا «د هندوانو وژونکی» دی، ځکه ګڼ شمېر هغه غلامان چې له هنده راوړل شوي و، د دغه ځای د سختې سړې هوا له امله مړه شول.
مارشا پي. جانسن
پېژندنه او د کار سرته رسونه
د ریوېرا او جانسن له خوا کارول شوي تعریفونه، تل د هغې دورې د مستندو ادبیاتو له بهیر سره ورته نه وو. د مثال په ډول: ریوېرا د ادعا له مخې ترانسوسټيټ یوازې د هم‌جنس پالانو لپاره کارول کېږي، په یوه مقاله کې لیکي: «ترانسوسټيټان: ستاسو ناسکه خویندې او د انقلاب ناسکه وروڼه دي»، « ترانسوسټيټان هم‌جنس پاله نارینه او ښځې دي چې د مخالف جنس جامې اغوندي.» جانسن په ۱۹۷۲ ز کال کې د الېن يانګ (Allen Young) سره په مرکه کې له خلوت‌خونو نه بهر: په دې اړه خبرې وکړې چې دا په سړکونو کې د ترانسوسټيټان انقلابي عمل و او ویې ویل چې یو ترانسوسټيټ لاهم لکه یو هلک داسې دی، چې یو ښځینه هلک دی او ‌ډېره نارینه بڼه لري. جانسن له ټرانس جنسیتۍ نه د دې توپیر روښانوي او ترانس سېکشول د هغو کسانو په توګه تعریفوي چې تر هورموني اغېزو لاندې دي او باید جراحي عملیات تر سره کړي. جانسون په سړکونو کې د یوې فاحشې په توګه د کار کولو د خطرونو په اړه خپلې تجربې شریکې کړې او د خپل خاوند د وژل کېدلو په اړه یې بحث وکړ. په دغه دوران کې د جانسن او ریوېرا په مرکه او لیکنو کې هم ځینې اصطلاحات په پېغوریز او ډله‌ییز ډول، کله په جدي توګه یا هم ټول یاد شوي موارد په یو ځای ډول وکارېدل.
افغانستان ته د اسلام راتگ
د جغرافیې عالم محمد الیعقوبی څرګندوي چې: د بامیانو واکمنان شېر بلل کېدل، چې په اتمه پېړۍ کې په اسلام مشرف شول. یعقوب څرګندوي چې: هغوی په ۸۷۰ ز کال کې خپل بتان په غارت یووړل چې ډېر وروسته بل تاریخ لیکونکی شبانکارايي ادعا کوي چې :الپتګین په ۹۶۲ ز کال کې خپل واکمن هم اسلام ته اړولی و. په غور کې د عربو تلپاتې کنترول ترلاسه نه شو او دغه ځای د غزنوي فتوحاتو پر مهال اسلام ته واړول شو. د بهرام شاه د واکمنۍ پر مهال، غور اسلام ته واوښت او له سیاسي پلوه یو موټی شو.
مارشا پي. جانسن
پېژندنه او د کار سرته رسونه
د جانسن درېګ سټایل جدي نه و (لوړ ډرېګ یا د نندارې ډرېګ) ځکه چې له ګران‌بیه پلورنځیو نه يې د جامو اخیستلو مالي توان نه درلود. جانسن د مانهتان په سیمه د ګلانو د ترتیبولو تر میزونو لاندې د وېده کېدلو وروسته پاتې تازه ګلان ترلاسه کول او د تازه ګلانو د تاج اغوستونکي په توګه پېژندل شوی و. جانسن لوړ و، نری اندام یې درلود او زیاتره يې روانې او ځلالرونکې جامې اغوستې، سره پلاستیکي لوړ بوټان يې په پښو کول او روښانه مصنوعي ويښتان يې په سرول، تر څو د خلکو پام ځانته ورواړوي. لکه څنګه چې اېډمونډ وايټ (Edmund White) په ۱۹۷۹ز کال کې د کلي غږ (Village Voice) تر سر لیک لاندې په خپله مقاله کې، د ډرېګ سیاست لیکي: د جانسن دا هم خوښېده چې داسې جامې واغوندي چې «د ښځینه او نارینه تر منځ فاصله وښيي» په دغه مقاله کې د جانسن یو عکس راغلی، چې جانسن په کې د مصنوعي ويښتانو روانه خولۍ، روڼ کمیس، پتلون او خولۍ لرونکی جمپر اغوستی او سینګار یې کړی. چې وایټ يې د کېټ مليټ د جنسي سیاست  له مخې په اړه وايي: هغه په ورته وخت کې هم نارینه او هم ښځينه دواړه دی.
افغانستان ته د اسلام راتگ
د ۱۵ مې پېړۍ په وروستیو کې د مغولي سترواکۍ بنسټ اېښودونکی بابر، له فراغنې نه راغی او کابل یې له ارغون کورنۍ ونیو. د ۱۶ مې او اتلسمې پېړیو ترمنځ مغولي پاچا یانو شاه جهان او اورنګزیب د ختیځ قلمرونو په یو شمېر برخو واکمني وکړه.
مارشا پي. جانسن
پېژندنه او د کار سرته رسونه
د سټېج پر سر د جانسن د نندارې ځینې فلمونه شته چې په لوړ ډرېک او ډېر ځل‌اوبل سره اجرا شوي، خو د جانسن ډېری ننداره ‌ييز کارونه له ولسي، کمېډي او سیاسي خلکو سره وو. جانسن له ۱۹۷۲ ز کال نه د ۱۹۹۰ ز کال تر  نندارې پورې په نیویارک کې د ډرېګ د نړیوالې ډلې جې. کميشس (J. Camicias' international) د غړي په توګه په هاټ پېچس (Hot Peaches,) کې نندارې وړاندې کړې او سندرې يې وویلې. کله چې له سانفرانسیسکو نه د کوکېټ په نوم دې ته ورته د ډرېګ ډلې، د روښنايۍ ملايکې (The Angels of Light) په نوم د ختیځ سمندر ډله رامنځته کړه، له جانسن نه یې هم وغوښتل چې له هغوی سره کار وکړي. په ۱۹۷۳ ز کال کې د جادو شوې معجزې په نوم انجېلس/ Angels  په تولید کې د کوهتېک لکۍ داره ستوري په اړه د «بنګړيوالې(جټې ملکې)» رول ولوباوه. په ۱۹۷۵ ز کال کې مشهور هنرمند انډي وارهول، له جانسن نه د پولارويدز/Polaroids  (د فلم جوړونې شرکت نوم) ښاغلو او اغلو د ټولګې په توګه عکس واخیست. جانسون په ۱۹۹۰ز  کال کې له هاټ پېچس سره په لندن کې ننداره وړاندې کړه. جانسن چې خپله هم HIV مثبت و، له اېډز سره د مبارزې فعال شو او په ۱۹۹۰ ز کال کې د هېټ په نوم د هاټ پېج په تولید کې راښکاره شو او په داسې حال کې چې د اکټ اپ د «چوپتیا=مړینه» تڼۍ يې په ځان کې وه، د مینې سندره یې وویله.
افغانستان ته د اسلام راتگ
د کافرستان (اوسني نورستان) خلکو د لرغوني هندویزم چارې، چې په سیمه ییزه توګه یې بدلونونه په کې راوستي و، ترسره کولې. له نورستان نه تر کشمیر پورې سیمه د پراخ شمېر «کافر» کلتورونو کوربه وه. هغوی ته په تلپاتې ډول د بتانو د عبادت کولو له امله کافران ویل کېدل او تر هغه مهاله له سیاسي پلوه خپلواک و، کله چې امیر عبدالرحمن خان له ۱۸۹۵-۱۸۹۶ ز کال پورې، په هغوی په زور دین بدل کړ، هغه مهال چې نورو هم د جزیې له ورکولو نه د خلاصون په موخه خپل دین بدل کړ.
د افغان – پښتنو وګړو د دین بدلون
د افغانستان نوم د لومړي ځل لپاره د سیفي هروي له خوا په ۱۴ مه پېړۍ کې په سیاسي ډګر کې وکارول شو. دا نوم ان د دراني سترواکۍ پر مهال هم نه و کارول شوی. یوازې وروسته له هغه چې د ډېورنډ فرضي کرښه رامنځته شوه، د هغه معاصره کارونه د آکسوس سیند او د دغې فرضي کرښې ترمنځ سیمې ته معمول شوه. هغه وګړي چې تر ډېره یې د افغان پاچهۍ په بنسټ اېښودو کې ونډه لرله پښتانه وو، هغه چې ورته «افغانان» ویل کېږي.
مارشا پي. جانسن
سرچینې
[1] اصطلاحاً د راکښن په معنا ده، خو په دغه متن کې د جنسیت ډولونو لکه نارینه، ښخينه او داسې نورو ته اشاره کوي.(ژباړن)
افغانستان ته د اسلام راتگ
د افغان – پښتنو وګړو د دین بدلون
د پښتنو کلتور د خالد بن ولید په واسطه د حضرت محمد(ص) پر مهال کې د مسلمانېدو خبره کوي. ویل کېږي چې قیس عبدالرشید د افغانانو فرضي نیکه د خالد بن ولید له احضار کولو وروسته له غور نه مکې ته د پلاوي لېږلو رهبري وکړه. ولید اسلام ومانه او د محمد (ص) په خدمت کې یې هم له نورو توپیر درلود. قیس خپل نوم عبدالرشید ته بدل کړ، د هغه درې زامن سړبن، غرغښت او کرلاڼي و چې کرلاڼي او سړبن د افغان اصلي لښکرو مولدین بلل کېږي.
نعمت الله هروي په (مخزن الافغانی) کې د هغوی تاریخ، د افغانه په نوم اسرائیلي ته اړوند بولي، کوم چې اقصی جومات جوړ کړی. په دې ترتیب سره د شاه سلیمان د واکمنۍ پر مهال، د بخت نصر په نوم یو کس «د اسرائیلي وګړو د لېږد مسئول و، کوم چې هغه د غور، غزني، کابل، کندهار، فیروزکوه او پنځه یا شپږ اقلیمه سیمو ته یووړل. په ځانګړي ډول آصف او افغانه ته اړوند وګړي چېرې چې دوی خپل استوګن ځایونه جوړ کړل، نسل یې زیات شو او په پرله پسې توګه یې کفارو سره جګړه کوله». قیس مدینې ته سفر وکړ، څو د محمد (ص) دعا واخلي او د مکیانو سره جګړه وکړي. خپله محمد(ص) د کلتور له مخې قیس او د هغه وګړو ته د پښتون لقب ورکړ. دوی غور ته راوګرځېدل، څو اسلام خپور کړي او له محمود سره یې وفاداري وکړه. د نعمت الله  هروي په خبره: غوري واکمن معزالدین لوېدیځ لوري ته چې اوسني شمال لوېدیځ پاکستان ته اړوندېږي، د خپلو پوځي مبارزاتو په ترڅ کې په کډوالۍ پیل وکړ.
هغه عرب چې له کابل شاهانو سره په جګړه بوخت و، خپلې مبارزې یې د ګندهارا لور ته هدایت کړې. د معاویه د واکمنۍ پر مهال د سیستان اداره له خراسان نه جلا شوه او د وخت والي په سیمه او کابل شاهانو خپل کنټرول ساته. احمد حسن داني په دې باور دی چې: کېدای شي د عربو چارې د افغانانو د دین اوښتو لامل شوې وي او کېدای شي په یوځلي ډول یې دین منلي وي، ځکه دا د دغو وګړو طبیعت دی. ټولو افغان قبیلو په یوه واراسلام منلی دی.
د انسان تکامل
د انسان تکامل د لومړنیو انسانانو په تاریخ کې له تکاملي پروسې څخه عبارت ده چې د hominid  (انسان اړوند کورنۍ) څخه د مجزا نوعو په توګه د Homo sapiens (انسان ډوله تي لرونکو) د رامنځته کېدو لامل شوی، کوم چې سترې بیزوګانې پکې ګډون لري. دا پروسه د bipedalism (د انسان دوه پښې کېدنه) او ژبې د تدریجې ودې ترڅنګ له نورو hominins (انسان ډوله نوعو) سره جوړه کېدل هم رانغاړي. کومه چې څرګندوي د انسان تکامل په مستقیم ډول نه بلکي پېچلی وه.
د انسان د تکامل مطالعه د فزیکي انسان پېژندنې، تکاملي انسان پېژندنې، د لومړنیو انسانانو پېژندنې، لرغون پيژندنې، فوسیل پېژندنې، عصبي بیولوژي، حیواني رفتار پېژندنې، ژبپېژندنې، تکاملي روانپېژندنې، جنین پېژندنې او جنټیک په ګډون بیلابیلې علمي څانګې رانغاړي. جنټیکي څېړنې ښکاره کوي چې د شاوخوا 85 میلیونه کالو پخوا د ګچ دورې په وروستیو کې لومړنی انسانان له نورو تي لرونکو څخه جلا شوې دې او لومړني فوسیلونه یې 55 میلیونه کاله پخوا د پالیسون دورې کې را څرګند شوي.
د Hominoidea سترې کورنۍ کې، د Hominoidea (سترې بیزوګانې) کورنۍ تقریباً د 15-20 میلیونه کاله پخوا له Hylobatidae  (د اوږدو لاسو بیزوګانې) څخه جلا شوي؛ د Homininae  (افریقایي بیزوګانې) فرعي کورنۍ د 14 میلیونه کالو شاوخوا پخوا له Ponginae  (orangutans) څخه جلا شوي؛ د Hominini  قبیله (د انسانانو، Australopithecus او شامپانزو په ګډون) د 8-9 میلیونه کالو پخوا ترمنځ له Gorillini  (ګوریلاګانو) قبیلې څخه جلا شوي؛ او په مقابل کې، د Hominina  (انسانان او منقرض شوي دوه پښو لرونکي نیکونو) او Panina  (شمپانزو) فرعي قبیلي د 4-7 میلیونه کالو پخوا سره جلا شوې دي.
اناتوميک بدلونونه
د انسان تکامل د شمپانزو او انسانانو د وروستي ګډ نیکه له لومړي جلاتوب څخه د یو شمیر مورفولوژیکو، پراختایي، فزیولوژيکي، رفتاري او محیطي بدلونونو په واسطه مشخص شوی. محیطي (کلتوري) تکامل چې خورا وروسته په Pleistocene (د ځمکې پېژندنې د څلورم پړاو اړوند) دوره کې کشف شو، د انسان په تکامل کې یې د پام وړ رول ولوباوه چې د معاش د سیستم ترمنځ د انسان د لېږد له لارې څرګند شوی. د دې سمونونو تر ټولو ډېر د پام وړ هغه یې bipedalism (دوه پښو توب)، د مغز د اندازې ډېروالی، اوږده شوې ontogeny  (اومېندواري او کوچنیوالي) او کم شوي جنسي dimorphism (دوه بڼه والی) دی. د دې بدلونونو ترمنځ اړیکه د روانې مناظرې  د بحث موضوع ده. نور د پام وړ مورفولوژیکي بدلونونه د توان او دقت نیولو تکامل رانغاړي، یو بدلون چې لومړی ځل په H. erectus  کې واقع کېږي.
دوه پښو والی
Bipedalism  (دوه پښو والی) د hominid (انسان ډوله) لومړنی سمون ده او د ټولو hominids (انسان ډوله) bipedal (دوه پښو لرونکو) ترمنځ د ګډو سکلیټي بدلونو د ټولګې ترشا د اصلي لامل په توګه منل شوی. تر ټولو مخکینی hominin (انسان ډوله)، احتمالاً د لومړنیو bipedalism (دوه پښو والا) څخه، انګېرل شوی چې Sahelanthropus یا Orrorin به وي، کوم چې دواړه یې شاوخوا 6 تر 7 میلیونه کاله پخوا راپورته شوي دي. په سمونو ګرځېدونکي د څلورو پښو لرونکي، ګوریلا او شامپانزې د hominin  (انسان ډوله) له صف څخه په داسې يوه دوره کې چې عین وخت ترپوښښ لاندې راولي جلا شوي، نو ښایي چې Sahelanthropus یا Orrorin زمونږ وروستی ګډ نیکه وي. Ardipithecus، یو بشپړ biped (دوه پښو لرونکی حیوان) د شاوخوا 5.6 میلیونه کالو مخکې راپورته شوی ده.
لومړنیو دوه پښو لرونکو حیواناتو په پایله کې australopithecines او وروسته یې هم genus Homo  ته تکامل کړی. د bipedalism (دوه پښو والي) د تطابق د ارزښت په اړه بیلابېلې تیوریګانې شتون لري. د دې امکان شته چې bipedalism (دوه پښې والی) ځکه غوره ګڼل شوی چې د خوړو د ترلاسه کولو او لېږد لپاره یې لاسونه آزاد کړي، د تحرک پرمهال یې انرژي سپمولې، د اوږده واټن ځغاسته او ښکار کول یې آسانه کړي، د لیدلو یوه غښتلې سیمه یې رامنځته کړې او د لمر مستقیمې وړانګې په معرض کې د ساحې په کمولو سره یې له hyperthermia (جل وهلو) د ځان ساتنې سره مرسته کړې ده؛ په نوي ساوانا او ځنګلي چاپیریال کې د ودې لپاره ټولې ګټورې ځانګړتیاوې د ختیځې افریقا د ریفټ درې د پرمختګ په پایله کې د پخوانیو تړل شوي ځنګل استوګنځیو په مقابل کې    رامنځته شوې. د 2007 کال یوې څېړنې د دې فرضیې لپاره چې په دوه پښو ګرځېدل، bipedalism یا (دوه پښې والی)، ځکه تکامل کړی چې نظر په پوندو ګرځېدلو څلور پښو والي ته یې کمه انرژي مصرفوله. په هر حال، وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې دوه پښې والی به له اور څخه د ګټې اخیستنې د وړتیا پرته  د سراسري خپرېدنې لامل نه وه ګرځېدلی. په ګرځېدلو کې دا بدلون کله چې نظر د لاسونو اوږدوالي ته مقایسه شوی د پښو د نسبي اوږوالي شاهد وه، کوم چې د brachiation (هغه کړنه ده چې لومړنیو انسانانو به له یوې ونې بلې ته یواځې د لاسونو په کارولو ختل) لپاره د  له منځه وړلو د اړتیا له لارې لنډ شوي. بل بدلون د غټې ګوتې بڼه ده. وروستی څېړنې وړاندیز کوي چې australopithecines د نیوونکې غټې ګوتې د ساتنې په پایله کې لاهم ځینې وختونه په ونو کې ژوند کړی دی. دا په پرمختیایې ډول په habilines کې له منځه ولاړ.
د bipedalism (دوه پښو والي) تکامل په خپل سري ډول نه یواځې پښو او حوصلې، بلکه ستون فقرات، پنجه او ښنګرو او ککرۍ کې د یو ستر شمیر سکلټي بدلونونه سره مل شوی دی. femur  (د ځنګون هډوکۍ) ډېره کمه یوه زاویه یي موقیعت ته تکامل کړی څو د ثقل مرکز د بدن هندسي مرکز لوري ته ولېږدوي. د زنګون او ښنګري مفصلونه په ډېرېدونکې توګه غښتلي شوي څو په ښه توګه له زیات شوی وزن څخه ملاتړ وکړي. عمودي موقیعت کې په هره فقره د زیات شوي وزن د ملاتړ په خاطر، د انسان ستون فقرات د S په بڼه اوښتی دی او د lumbar vertebrae (ملا مهرې) لنډې او پراخه شوې دي. په پنجه کې غټه ګوته د نورو ګوتو سره په امتداد کې لېږدول شوې څو په مخکې تګ کې مرسته وکړي. بازو او ساعد نسبت پښو ته لنډ شوی چې زغاستل آسانه کوي. foramen magnum  (مجرای نخاع) د جمجې لاندې او ډېر مخکې ځای پر ځای شوی.
ډېر د پام وړ بدلونونه لګن خاصرې ته نږدې ناحیه کې واقع شوي، چېرته چې مخ پر ښکته اوږد iliac blade  د قدم وهلو پرمهال د ثقل د مرکز د ثابته ساتلو د اړتیا لپاره لنډ او پراخه شوی؛ له همدې  امله bipedal hominids  (انسان ډوله دوه پښو والا) یو لنډ مګر پراخه، کاسې ته ورته لګن خاصره لري. یوه نیمګړتیا دا ده چې د bipedal  (دوه پښو والا) بیزوګانو د زېږون کانال د knuckle-walking بیزوګانو په پرتله کوچنی دی، که څه هم د عصري انسانانو او australopithecine د هغې په پرتله پراخوالی پکې راغلی، چې نويو زېږیدلو ته د جمجمې د اندازې د ډېر والي له امله د تیریدلو اجازه ورکوي مګر له هغه ځایه چې اضافه ډيروالی په عادي ډول د bipedal (پر دوه پښو) تحرک مخنیوی کولای شي، دا چاره د پورتنۍ برخې پورې محدوده شوې ده.
د حوصلې لنډوالې او د زیږون کوچني کانال د باپيډالیزم لپاره د اړتیا په توګه رامنځته شوې او د انسان د زیږون پر پروسې یې د پام وړ اغیزې درلودې کومه چې د نورو لومړني انسانانو په پرتله په عصري انسانانو کې خورا ستونزمنه ده. د انسان د زیږون پر مهال، د حوصلې د ساحې په اندازه کې توپیرونو له امله، د جنین سر باید د زیږون کانال ته ننوتلو په اوږدو کې په یو افقي حالت (د مور په پرتله) وي او د وتلو په شیبه کې 90 درجې څرخېږي. په لومړیو انسانانو کې د زیږون ډیر کوچنی کانال د مغز د اندازې زیاتوالي ته يو محدود کوونکې عامل وګرځید او د امیندوارۍ ډیره لنډه دوره یې رامنځته کړه چې د انسان هغه اولاد اړوندې نابالغی لامل کیږي کوم چې د 12 میاشتو څخه مخکې د ډیرو ګرځیدلو وړتیا نه لري او د نورو هغو لومړنیو انسانانو په پرتله چې په ډیر وختي عمر کې ګرځنده وي، خورا ډیر نیوټیني دي. له زیږون وروسته د مغز زیاته شوې وده او پر میندو د ماشومانو ډیره شوي اتکا په ښځینه تولیدي دورې باندې او په انسانانو کې د alloparenting کله چې له نورو hominids (انسان ډولو) سره مقایسه شوي ډېر ځلي ښکاره کېدو باندې ستره اغېزه درلوده. د انسان ځنډیدلی جنسي بلوغ هم د menopause  (کله چې په ښځو کې میاشتنی عادت بندېږي) تکامل لامل شوی چې یوه توضیح بیانوي زړې ښځې پخپله د ډیرو ماشومانو دنیا ته راوړلو په پرتله کولای شي د خپلو لوڼو د اولادونو د پالنې په واسطه په غوره توګه خپل جینونه ولېږدوي.
د افغانستان توکمیزې ډلې
افغانستان یوڅو توکمیزه او تر ډېره قومي ټولنه ده. د هېواد نفوس له ګڼو توکمیزو ژبنیو ډلو جوړ دی، لکه: پښتون، تاجیک، هزاره، اوزبیک، ایماق، ترکمن، بلوڅ، پشه یي، نورستاني، ګوجر، عرب، براهوي، قزلباش، قرغز، پامیري، سادات او نور.
د افغانستان پخوانی ملي سرود او اساسي قانون (له ۲۰۲۱ز کال نه مخکې) د دوی څوارلسو نومونو ته اشاره کوي، که څه هم لیستونه یې کټ مټ یو شان نه دي.
ملي هویت
د افغانستان ملي کلتور یو شان نه دی، په ورته وخت کې د بېلابېلو توکمونو ترمنځ ډېر توپیر نشته، پر دې سربېره، توکمیزې ډلې په نژادي توګه سره ورته نه دي. د افغانستان توکمونو د یو بل دودونه او جشنونه منلي او ټول سره ورته کلتور لري؛ لکه: نوروز د نوي کال جشن دی، چې په افغانستان کې د بېلابېلو توکمونو له خوا لمانځل کېږي.
ایماق
ایماق په ترکي – منګولیک (اویماق) کې د قبیلې معنا لري، چې یوه توکمیزه فرقه نه ده، خو له نیمه کوچیانو او د هزاره، تاجیک او بلوڅو په ګډون د بېلابېلو توکمونو له کرنیزو قبیلو سره توپیر کوي، چې دا توکم په شپاړسمه او اوولسمه پېړۍ کې رامنځته شوی دی. دوی د بادغیس، غور او هرات ولایتونو په لوېدیځو سیمو کې د ناقبیله یي وګړو په منځ کې ژوند کوي، دوی سني مسلمانان دي، د فارسي په ایماقي ګړدود چې دري ژبې ته نږدې دی، خبرې کوي. د نفوس اټکلونه یې ډېر توپیر لري، له ۵۰۰۰۰۰ نه لږ او تر ۸۰۰۰۰۰ پورې رسېږي.
بلوڅ
بلوڅان د بلوڅي ژبې ویونکي دي، چې زیاتره یې د افغانستان په بلوچستان او شاوخوا سیمو کې ژوند کوي. په ۱۹۹۰ز لسیزه کې د دوی شمېر ۱۰۰۰۰۰ اټکل شوی، خو اوس شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ دی. د افغانستان زیاتره بلوڅان شپانه او د دښتو اوسېدونکي دي، ډېری یې سني مسلمانان دي. عبدالکریم براهوي د نیمروز پخوانی والي بلوڅ توکمی و.
هزاره
هزاره ګان په افغانستان کې درېیمه لویه توکمیزه ډله ده. دوی د مرکزي افغانستان په هزاره جات سیمه کې اوسېږي. د ژبې له پلوه، دوی د دري – فارسي په هزاره ګي ګړدود خبرې کوي او کله ناکله، د دوی ګړدود د ترکي او مغولي له پور وییونو سره ګډېږي. دوی پر اسلام باور لري.
نورستاني
نورستانیان هندو- آریاني وګړي دي، چې د آریایي قوم د درېیمې خپلواکې څانګې استازیتوب کوي (هندو آریایي، آریاني او نورستاني). دوی د افغانستان په شمال ختیځو سیمو کې او د پاکستان په چترال ولسوالۍ کې ژوند کوي. نورستانیان په بېلابېلو ژبو خبرې کوي. په تاریخي لحاظ دوی د کفارو په نامه پېژندل شوي او سیمې ته یې کافرستان ویل، چې د امیر عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال دې سیمې ته اسلام راغی او د «نورستان» په نامه یاد شو، چې معنا یې د «رڼا ځمکه» ده. دوی د نورو افغانانو په څېر سني مسلمانان دي. په ۱۹۹۰ز کال کې یې نفوس ۱۲۵۰۰۰ اټکل شوی و، خو نورستانیان خپل شمېر ۳۰۰۰۰۰ ګڼي.
پښتون
پښتانه په افغانستان کې یوه ستره توکمیزه ډله ده، چې له ۳۸سلنې نه تر ۵۰سلنې پورې (په ۲۰۱۸ز کال کې د اسیایي بنسټ له خوا د ټولنپوهنې د څېړنو معلومات) د هېواد نفوس جوړوي. زیاتره پښتانه سني مسلمانان دي. په ۱۷۰۹ز کال کې د هوتکیانو له کورنۍ او په ۱۷۴۷ز کال کې له دراني سترواکۍ وروسته پښتنو د ټولنو په جوړولو سره په افغانستان او پاکستان کې پراختیا وموندله. See:
د پښتو د اصلیت په اړه متضادې نظریې هم د تاریخپوهانو او هم د پښتنو ترمنځ شته. ځینې لرغوني ډلې، چې له پښتنون سره سمون لري، د اوسنیو پښتنو اصلي نیکونه بلل شوي. یونانی تاریخ لیکونکی هیروډوټس د پکتیانو په نامه وګړي یاد کړي، چې له میلاده مخکې د لومړۍ زریزې په پیل کې یې د اکیمینید په اراکوشیا ساټراپ کې ژوند کاوه. له میلاده وروسته له درېیمې پېړۍ راهیسې دوی د افغان په نامه یادېږي او ویل کېږي، چې دا نوم به ګاونډیانو پارسیانو ورکړی وي. ځینې په دې باور دي، چې د افغان قوم نوم د پراکرېټ او آواګانا قومونو له نومونو سره تړاو لري، چې له میلاده وروسته په ۶مه پېړۍ کې پېژندل شوي. دوی د افغانا په نامه د پښتنو خیالي نیکه ته اشاره کوي، چې د اسرائیلي پاچا شاول لمسی و.
د نورو سرچینو له مخې: ځینې پښتانه ښایي د اسراېیلو ورکې شوې قبیلې وې، چې د عربو د سترواکۍ پرمهال یې اسلام منلی و. له ۱۳مې پېړۍ را وروسته د پښتنو ځینو قبایلو له خپل دودیز ټاټوبي بهر د سویلي اسیا سیمې فتحه کړې.
د افغانستان اوسنی ملي هویت د ۱۸مې پېړۍ په نیمایي کې د احمد شاه دراني د واکمنۍ پر مهال وده وکړه. احمد شاه درانی د دراني سترواکۍ بنسټ اېښودونکی و.
په افغانستان کې د یادولو وړ پښتانه دا دي: حامد کرزی، اشرف غني، نازو توخي، وزیر اکبرخان، ملاله میوندۍ، عبدالاحد مومند، عمر زاخیلوال، اسدالله خالد، محمد حنیف اتمر، نغمه، فرهاد دریا، شکریه بارکزۍ او فوزیه ګیلاني.
تاجیک
تاجیکان په افغانستان کې دویمه لویه توکمیزه ډله ده. دوی اصلي پارسي ژبي وګړي دي. د تاجیک اصطلاح، چې پخوا یې لږ و ډېر سپکاوی کېده، نو یوازې په تېرو څو لسیزو کې، په ځانګړې توګه په منځنۍ اسیا کې د شوروي د ادارې په پایله کې د منلو وړ شوه. د تاجیکانو نور نومونه دا دي: فارسي، فارسیوان (فارسي ژبي) او دیهګان.
د افغانستان د نورو توکمونو په څېر، د تاجیکانو اصلیت هم یو پټ راز دی. په افغانستان کې په ۱۹۹۵ز کال کې ټولټال ۴.۵ میلیونه تاجیکان وو. د بریتانیکا دایرت المعارف روښانوي چې: د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې د ټول نفوس یو پر پینځمه برخه جوړوي.
ډېری تاجیکان د افغانستان په هرات ولایت کې مېشت دي. دوی په مزار شریف کې ۶۰سلنه، په کابل ښار کې کابو ۴۵سلنه او په غزني کې ۵۰سلنه دي. ډېری یې په افغان ملي ځواکونو کې (ANSF) دي او نور یې په لویو ښارونو کې دولتي چارواکي، ډاکټران، ښوونکي، پروفیسوران، سوداګر او دوکانداران دي.
ترکمن
ترکمنان په افغانستان کې یو کوچنی ترک ژبی توکم دی. دوی سني مسلمانان دي او د دوی رېښه تر ډېره ازبکو ته ورته ده، خو ترکمنان د اوزبیکانو پر خلاف، په دودیز ډول کوچیان دي ( دوی اړ شول، چې په ترکمنستان کې د شوروي تر واکمنۍ لاندې دا ډول ژوند پرېږدي). په ۱۹۹۰ لسیزه کې د دوی شمېر شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ و.
کوچنۍ ډلې
کوچنۍ توکمیزې ډلې دا دي: پشه یي، قرغیز، پامیري، عرب، ګوجر، مغول، اورمر، واخي، درد، سیکان، هندوان او نور.
توکمیز جوړښت
د افغانستان نفوس په ۲۰۱۷ز کال کې ۲۹.۲ میلیونه اټکل شوی، چې ۱۵ میلیونه یې نارینه او ۱۴.۲ میلیونه یې ښځینه دي. شاوخوا ۲۲سلنه یې ښاریان او پاتې ۷۸سلنه یې کلیوالي ژوند لري. ۳ میلیونه افغانان په منځ مهاله ډول په ګاونډیو هېوادونو پاکستان او ایران کې مېشت دي، چې ډېری یې په دغو دوو هېوادونو کې زېږېدلي او هملته لوی شوي دي؛ نو له دوی سره د افغانستان نفوس شاوخوا ۳۳۳۳۲۰۲ ته رسېږي او د اوسنۍ ودې کچه یې ۲.۳۴سلنه ده.
افغان حکومت اعلان وکړ، چې د برېښنایي پېژندپاڼو ورکول به پیل کړي او په هغه کې به د هر وګړي قومیت ولیکل شي. تمه کېږي، چې دا بهیر به د هېواد د توکمیزو ډلو د اندازې او جوړښت کره ارقام په ډاګه کړي.
لیلیا نوویکوا
لیلیا نوویکوا Lilia Novikova یو مشهوره روسی ژوارګره (قیمار بازه) وه، نوموړی د روسیه د مسکو ښار اوسیدنکی وه ۱۵ جون ۲۰۱۹م کال په خپل کور کې د ویښتانو وچولو پروخت د بریښنا د نیولو له امله وژل شوی وه. لیلیا د قیمار مشهور چینل (Twitch.tv) سره په سوداګریزه توګه کار کوه.
پله باغ برېښناکوټ
د پله باغ برېښناکوټ د هېلمند ولایت په پله باغ سیمه کې دی چې په راتلونکي میاشتو کې به یې عملي چارې پیل شي. د افغانستان داوبو اوبریښنا وزارت ویاند ویلي چي دوی به هلمند پرسیند دپله باغ بند ورغوی کړي. ویاند وايي چي یاد بند ۹۰ مېګاواټ برېښنا تولیدولای شي، دوی زیاتوی چي د بندرغولو لپاره يي ارزونکي لګښت یابودیجه ساتلي ترڅو ددې بند درغوني چاري سرته په ورسوي. پله باغ بند دکجکې څخه اویا کلومتره لیري دګرشک ښارګوټي ته څیرمه ده دولت غواړي دروغونی چارې ژرپیل کړي، خو هلمندوال ورته ډیرخوښ دی او د دولت چاري يي ستايلي دي.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان بندونه وېشنيزه:د افغانستان برېښناکوټونه وېشنيزه:د هلمند برېښناکوټونه
دژورخفګان علایم
=== ملګرو دوستانو غواړم چی  ستاسو ته   دژور خفګان په اړه  لنډمعلومات وړندی  کوم  چی سنګه یو کس په ژور خفګان  اخته  کیږی او اولی هغه کوم  عوامل  دی چی  یو  کس  په ژور خفګان باندی اخته کو ی  نو  ددی کس  چی  په ژور خفګان  اخته   دی نو سنګه وکولای شی  چی له  دو مر ضه  زان وژغو ری  ===
د هندي فلمونو د نارینه لوبغاړو لړلیک (نوملړ)
دا د هندي فلمونو د نرينه لوبگرانو لړ دی.
دا هم وگورﺉ
هندي
ډاکټر خان
ډاکټر خان يو پښتون سياستوال او د پښتنو د غږ لپاره په خیبر پښتونخوا کې ،‌‌ دی په زرګونو پلویان لرې او تل د پښتنو ناوړې پېښې په ترڅ کې د دولت پرضد غږ پورته کوي ترڅو دولت دې ته مجبور کړي چې د پښتنو حق ورکړي
د ډاکټر خان اخلاق
دی ډېر مينه ناک او آرام مجازه انسان دی، له وړو او زړو سره ډېر په ارام مجاز خبري کوي دی هېڅکله هم د خبرو پرمهال نه غوسه کېږي او تل ارام خبرې کوي ده ، کتاب لوست  ډېر خوښېږي او له ماشومانو سره يې ډېره مينه ده
پلويان
دې ده پلويان خيبر پښتونخوا افغانستان کويټه ان اروپايي هېوادونو کې شته چې اکثر يې پښتانه دي‌
له غریبو خلکو سره مرسته کوي
ميشه د ناروغ او داسې خير کارونو ته حاضر دی،
چې تل د پښتنو ترمنځ اتفاقهماناره تحاد،
دی د حنیف الله زوی
نیکه نوم.غني الله
ډاکټر خان اوسمهال په پېښور ښار کې ژوند کوي.
پخوا
ډاکټر خان په خیبر پښتونخوا پیښور ښار په تارو جبه کلي هم استوګن وه.
د پښداېښت مینګوره سوات ماماخیله سیمه
نیټه ۱"۸"۱۹۷۷
اصلي ټاټوبی سوات، خو اوسمهال تاروجبه  او پیښور ښار کې ژوند کوي
ډاکټر خان د پلار مړینې څخه څلوېښت ورځې وروسته پیدا شوی, کله چې ډاکتر خان پلا له نړۍ څخه سترګې پټې کړې ، دی ډاکټر خان د ساتنې مسووليت خپل نیکه په غاړه واخسته
نيکه يې دته د خپل پلار په شان ځکه ده په ماشوم توب کې ورسره ژوند کړی وه
نیکه یې د حاجي ترنګزو بابا د فکر او جدجهد عملي مګری او ملاتړ وو.
په زړه کې وخت د سره د پښتنو د آزادۍ یووالي امن او پرمتختګ فکر او دې ته عملي جامه اغوستو دپاره په اتویش ۲۸ کاله عمر ۲۰۰۶ دو زره شپږ کې د ډاکټرخان تحریک بنیاد،  چې له تر ننه روان دی
علی وزیر
علی وزیر افغان د پاکستان د خیبر پښتونخوا آیالات او سیدونکی او د پاکستان قومي اسمبلی غړی (وکیل) دی. نوموړی د پښتون ژغورنې غورځنګ نومی ګوند غړی هم دی چې ددی غورځنک سره د مرستی په تور له محسن داوړ سره یوځای د پاکستاني پوځ له خوا نیول شوي او په بند (۲۰۱۹) کې دي.
سويډنی ټاپو
سويډينی ټاپو (ناروېجي: Svenskøya) يو ټاپو دی چې په سوالبرد کي پروت دی. دا د پاچا کارلز سيمې دوهم تر ټولو لوی ټاپو دی؛ چي ١٣٧ کيلومتره٢ ساحه لري. سويډينی ټاپو د پاچا ټاپو څخه د ريوالنسونده درې له لارې بېلېږي. دا ټاپو د څنډې د ټاپو (Edgeøya) او بارينتس ټاپو څخه د اولګا درې له لارې بېلېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
کار (کړنه يا دنده تر سره کول)
په تکاملي بيالوژي کې، کار د طبيعي انتخاب له لارې په بشپړ شوي نظام کې د يوه شي يا يوې عمليې د منځ ته راتلو لامل دی. لامل يې عموماً دا دی چې دا کار ځينې پايلې تر لاسه کوي، لکه دا چې «کلوروفيل» (د نباتاتو شنه ماده) په «فوټوسينتيسسز» (د رڼا په مرسته د موادو جوړښت) کې د لمر د وړانګو د انرژۍ په رانيولو کې مرسته کوي. له همدې امله په هغه ژوندي موجود کې چې دا عمليه تر سره کېږي د هغه د ژوندي پاتې کېدو او بيا توليد شونتيا زیاتوي، په نورو ټکو کار (عمل/دنده تر سره کول/کړنه) د ژونديو موجوداتو وړتيا زیاتوی. هغه خاصيت چې له تکامل سره مرسته کوي موافقت بلل کېږي، شونې ده چې نور خصوصيات له نورو څخه منځ ته راغلي غیر عملي وي، دا بيا په خپل وار سره شونې ده چې د تکامل په مټ د نويو کارونو سره د مرستې لپاره وټاکل شي.
په بيالوژي کې کار په ډېرو لارو تعريف شوی دی. د غړو د دندو په علم کې (فزيالوژي) په ساده ډول دا معنا لري چې يو غړی، نسج، حجره يا مالیکول څه کوي.