cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ويکيپېډيا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
د ۲۰۰۷ کال تر ډسامبر مياشت پورې شته شمار ښودلې چې ويکيپډيا په ۲۵۳ ژبو کې نژدې ۹،۲۵ ميليونه ليکنې لري، چې که د ويکيپډيا ټولې ليکنې سره يوځای کړو نو دا ټول به له ۱،۷۴ بيليون وييونو نه هم ډېر لغتونه وي. په ۹ د سپټامبر، ۲۰۰۷ کال کې د انګليسي ژبې د ويکيپډيا د ليکنو شمېر له ۲،۰۰۰،۰۰۰ څخه واوښته او تر ۱۲ د مارچ، ۲۰۰۸ کال پورې د انگليسي ويکيپډيا د ليکنو زېرمه له ۲،۲۷۶،۰۰۰ ليکنو څخه واوښتله چې دغه ټولې ليکنې له ۹۹۰،۰۰۰،۰۰۰ وييونو او لغتونو نه جوړ شوي. د ويکيپېډيا ليکنې په ټوله نړۍ کې د ويکيپېډيا د داوطلبو کارونکو لخوا په گډه توگه ليکل شوي او هرڅوک چې د اېنټرنټ آسانتياوې لري کولای شي چې د دغه پوهنغونډ په نژدې ټولو ليکنو کې سمون راولي. ويکيپېډيا په ډېر يو لنډ وخت کې خپل ځان نړېوالو ته ور پېژاندلی او ښه نوم يې ايستلی چې اوسمهال په نړېواله کچه د نړۍ په ۱۰ ډېرو کتونکو ويبځاييونو کې شمېرل کېږي.
د يوې معتبرې او منلې سرچينې په توگه تل د ويکيپډيا دريځ د پوښتنې لاندې راغلی ځينې نور بيا د ويکيپېډيا د وړيا مېنځپانگې، د ټولو د خپراوي وړتيا، د بې پلوۍ او بې پرې سياست او د سرليکونو د پراختيا د اسانتياؤ ستاينه کوي. اوس د ويکيپېډيا ډاډه توب او کره توب يوه مسٔله ده. او بل انتقاد چې اکثراً په ويکيپېډيا کېږي هغه د ورانکارۍ او ناسمو او ناتصديق شويو مالوماتو پر وړاندې د دغه پوهنغونډ اغېزمنتوب دی. خو اکثراً داسې هم انگېرل کېږي چې په علمي کارونو او ليکنو کې ورانکاري او د ناسمو مالوماتو خپراوی لنډمهاله وي.
د نيويورک ټايمز، جانتان ډي، او انډريو ليح، د پرليکه ژورناليزم په اړه د پينځم نړېوال سمپوزيوم، پر مهال، د ويکيپډيا ارزښت نه يواځې د يوې پوهنغونډيزې سرچينې په توگه په ډاگه کړی بلکه دا يې يوه ژر تازه کېدونکې خبري منبع هم گڼلې.
کله چې د ټايم مجلې د ۲۰۰۶ د کال شخصيت نورو ته ورپېژانده نو په اېنټرنټ کې په گډه توگه د پرليکو جټکو پرمختلونکو گرافيکي پاڼو په اړه چې د نړۍ د ډېرو وگړو له لورې کارېږي، داسې انگېرنې هم خپرې کړې چې ويکيپېډيا يو د هغو درې چټک پرمختلونکو وېبځايونو په کتار کې راځي چې د ِېب 0.2 د خدماتو په کارولو سره د نړۍ د ډېرو کارېدونکو ې بپاڼو په درېم ځای کې د يوټيوب او مای سپېس سره يوځای شمېرل کېږي.
تاريخ
ويکيپېډيا د نيوپېډيا د يو بشپړه کوونکې پروژې په توگه په کار پيل وکړ. , دا په انگرېزي ژبه د پوهنغونډ يوه پروژه وه چې د دغې پروژې ليکنې د تجربه کارو ليکوالانو لخوا ليکل کېدل او د يوې رسمي مخکتنې د پروسې نه تېرېدل. د نيوپېډيا بنسټ په ۹ د مارچ ۲۰۰۰ کال کې د بوميس مالکيت، د وېب پورټالونو يوې کمپنۍ لخوا کېښودل شو. د دغه بنسټ، چې وروسته په ويکيپېډيا بدل شو، اصلي غړي جيمي وېلز، بوميس CEO, او لېري سانگر، وه. په پېل کې نيوپېډيا د نيوپېډيا د پرانيستې مېنځپانگې د لايسنس د اجازې لاندې کار کاوه چې د ويکيپېډيا د بنسټ ايښودلو نه مخکې د ريچارډ سټالمېن په غوښتنه يې نوم د جي ان يو د وړيا لاسوندونو لايسنس واړاوه.
لېري سانگر او جېمي وېلز د ويکيپېډيا بنسټ ايښودونکي دي. خو جېمي وېلز ته دا امتياز ور په برخه دی چې هغه د عوامو لخوا د پوهنغونډ د سمون او ايډټ د آسانتياؤ موخه او وړتيا راڅرگنده کړې، او سانگر ته بيا دا امتياز ورکول کېږي چې هغه دې موخې ته د رسېدلو لپاره يوه شعوري چلندلار غوره کړې وه. په ۱۰ د جنوري، ۲۰۰۱ کال کې لېري سانگر د نيوپېډيا د برېښليکونو په لړليک کې د يوې داسې ويکي د جوړولو وړانديز وکړ چې د نيوپېډيا لپاره د يوه غني کوونکې سرچينې په توگه کار وکړي. په رسمي توگه ويکيپېډيا په ۱۵ د جنوري، ۲۰۰۱ کال کې يواځې د انگرېزي ژبې لپاره په کار واچول شوه او انټرنټي پته يې www.wikipedia.com وه. او د همدې پوهنغونډ خبرتيا د سانگر لخوا د نيوپېډيا د برېښليکونو په لړليک کې خپره شوه. د پيل په لومړيو مياشتو کې د ويکيپېډيا "بې پرې او ناپېيلی اند" د دې وېبځي د تگلارو په مادو کې راغلی ؤ چې د نيوپېډيا د ناپېيلتوب کړنلارې سره ورته ؤ. خو په پيل کې داسې ډېر لږ قوانين وه او ويکيپېډيا، نيوپېډيا پورې نااړونده په خپلواکه توگه چلېدله.
د بيا خپرېدنې، سوداگريزو خبرتياؤ، د کنټرول د نشتوالي او په انگريزي ژبې د متمرکزيت گڼل د دې سبب شو چې د ۲۰۰۲ کال په فبروري کې د اسپانيوي ژبې ويکيپېډيا کارکونکي د انسايکلوپېډيا لايبرا په جوړولو سره د ويکيپېډيا نه بېل شول. د هماغه کال په پای کې وېلز دا اعلان وکړ چې تر دې وروسته به په ويکيپېډيا کې سوداگريزې خبرتياوې نه ښکاري، او بيا د ويکيپېډيا وېبپاڼه د wikipedia.org پتې ته ولېږدېده. په همدې توگه گڼې نورې پروژې هم د خپرېدو د د لاملونو پر بنسټ د ويکيپېډيا نه بېل شوي. ويکي انفو بيا بې پرې تگلاره نه ده خپله کړې او دا پروژه په اصلي بڼه کې د ترسره شويو څېړنو د خپرولو اجازه ورکوي. د ويکيپېډيا د کړنو نه الهام اخيستونکې نوې پروژې لکه سيټيزېنډيم، سکالرپېډيا، اماپېډيا او د Google کنول — د ويکيپېډيا د محدوديتونو، لکه د گډونوالو مخليدنه، اصلي څېړنه او سوداگريزې خبرتياؤ په غبرگون کې پيل شوي.
په ۲۰ د جون، ۲۰۰۳ ز. کال د ويکيپېډيا او نيوپېډيا د يوځای کېدنې وروسته د ويکيمېډيا بنسټ رامېنځ ته شو. تر دې وروسته په ۱۷ د سېپتمبر ۲۰۰۴ ز. کال کې ويکيپېډيا د امريکا د متحده ايالاتو د اختراعگانو او سوداگرۍ دفتر نه د Wikipedia® د سوداگريزې نښې د ثبتولو غوښتنه وکړه چې په ۱۰ د جنوري ۲۰۰۶ ز. کال کې دا غوښتنه ومنل شوه. همدا رنگه په ۱۶ د ډېسمبر ۲۰۰۴ ز. کال کې د ويکيپېډيا د سوداگریزې نښې تړون د جاپان سره او په ۲۰ د جنوري ۲۰۰۵ ز. کال کې د اروپايي اتحاديې کې د يو تړون له مخې ثبت شوه. Technically a service mark, the scope of the mark is for: "Provision of information in the field of general encyclopedic knowledge via the Internet". داسې پلانونه هم شته چې د ويکيپېډيا د سوداگريزې نښې اجازتليک د نورو توليداتو په برخه کې هم وکارېږي، د ساري په توگه د کتابونو او ډي وي ډي گانو په برخه کې. د ۲۰۰۷ ز. کال په اکتوبر کې همدغه بنسټ د ۲۰۰۸ کال په فبروري کې د سېنټ پيټرزبرگ، فلورېډا نه کاليفورنيا کې سانفرانسيسکو ښار ته د خپل مرکزي دفتر د کډه کولو اعلان خپور کړ.
د ۲۰۰۵ کال د ويکيمېډيا د بنسټ د ۴مې دورې د غونډې لگښتونه ۳۲۱،۰۰۰ $ USDوه، چې په دې کې د کمپيوټري هډوانې لگښتونو د ټولې بوديجې (پانگې) نژدې ۶۰% برخه جوړوله. دم مهال د ويکيپېډيا بنسټ پر شخصي بسپنو بسيا دی او د بسپنې ډېرولو مرتبې غونډې ترتيبوي، چې د ۲۰۰۷ کال د جنورۍ د مياشتې بسپنې نژدې يو ميليون ډالر نه اوښتې وې.
مېنځپانگه او جوړښت
هر څوک کولای شي چې د ويکيپېډيا په نژدې هره يوه ليکنه کې په ورکنومې توگه او يا هم د خپل د کار-نوم په کارولو سره سمونې او زياتونې وکړي، خو د نوؤ ليکنو خپرول يوازې په ويکيپېډيا کې د ثبت شوؤ کارنانو لخوا ترسره کېدای شي. د ويکيپېډيا هره ليکنه د "پېښليک" يو مخ لري چې هلته د هر چال لخوا د يوې ليکنې د هر ډول بدلونونو پېښې د وخت او نېټې له مخې ثبتېږي. خو د ناندريزو ليکنو او يا هم هغه ليکنې چې د رښتو نه يې سرغړونې کېږي، دلته په پوهنغونډ کې د خپرېدو سره سم ړنگېږي. د ويکيپېډيا ټول متن د GNU د لاسوندونو وړيا منښتليک (GFDL) يو داسې منښتليک دی چې که څه هم يو ليکوال د خپلو آثارو د بيا خپرولو د رښتو خاوند گڼي، خو د دې تر څنگ د متن د بيا خپرېدنې، وېشنې، نوې زېږېونې، او د سوداگريزو موخو لپاره د مېنځپانگې کارېدنې اجازه هر چا ته ورکوي. ويکيپېډيا اوس د GFDL منښتليک نه د کريتيف کامنز منښتليک د خپلولو په حال کې ده. د GFDL منښتليک په اصل کې د ساوتريو د لارښود لپاره کښل شوی او پر ليکه د انټرنټي سرچينو لپاره وړ منښتليک نه دی. د ځينو ژبو ويکيپېډيا لکه د انگرېزي ژبې ويکيپېډيا د ښې کارېدنې دريځ له مخې ځينې ناوړيا انځورونه کاروي، خو د وړيا رسنيو دوتنې بيا د ويکيمېډيا کامنز لخوا د ټولو ويکيپېډيا گانو او د هر چا د وړيا کارېدنې په تکل موجود دي، ويکيمېډيا کامنز د ويکيمېډيا بنسټ يوه پروژه ده او د همدغه بنسټ تر څارنې لاندې پرمختگ کوي.
يوه دوديز پوهنغونډ، لکه د Encyclopædia Britannica، ته ناورته د ويکيپېډيا هېڅ کومه ليکنه د رسمي کره کتنې د پروسې او په چټکه توگه د بدلون له پروسې نه نه تېرېږي. د يوې ليکنې د کيفيت د ډاډمن کېدو پخاطر ويکيپېډيا په خپلو غړو يا ويکيپېډيا ليکونکو پورې منحصره ده, چې همدا غړي ورانکاري له کاره وغورځوي، او يا هم د بې پرېتوب او ناپېيلتوب د سياست نه د سرغړونې په توگه په ليکنو کې شته ستونزې وپېژني او هغه ربړې چې د حقيقت سره په اختلاف کې دي ليرې کړي او په يوې ليکنې کې سم بدلونونه رامېنځ ته کړي. د ۲۰۰۶ کال د جون له مياشتې نه راپدېخوا د ورانکارۍ رغونکی باټ هم په کار اچول شوي.
د ويکيپېډيا ليکنې د امريکا په متحده ايالاتو کې د فلورېډا د قانون او گڼ شمېر لارښوونو او کړنلارو د څارنې نه برخمنې دي; د دغو کړنلارو نه ښکاره ده چې د ويکيپېډيا ليکنې بايد د "پام وړ" سرليکونو نه برخمنې وي او په دغو کې بايد "د اصلي څېړنو کوم متن" شامل نه وي همداراز په دغو ليکنو کې بايد يوازې "په ثبوت رسېدلي" حقايق وي او پکار ده چې هره ليکنه د بې پرې سياست او د يوه "ناپېيلي نظر څرگندونه وکړي." په هغو ليکنو کې چې د همدغې پاليسۍ او کړنلارې نه پکې سرغړنه شوې وي، بايد ژر تر ژره بدلون ومومي او يا هم ړنگې شي. ړنگېدنه او گډېدنه د سمون دوه هغه فلسفې دي چې د همدغو پر بنسټ په ويکيپېډيا کې ړنگېدنه او بدلون رامېنځ ته کېږي.
ساوترې او هډوترې
د ويکيپېډيا چلېدنه په ميډياويکي پورې اړه لري، ميډياويکي يو وړيا او د پرانيستې سرچينې د ويکي يو ساوتری دی چې په PHP کې ليکل شوی او په MySQL ډاټابېز باندې جوړ شوی دی. په همدغه ساوتری کې د ماکرو ژبې، د بېلابېلو واريابلونو، د کينډيو د ټرانسکلوژن د غونډال، د URL د بياسيخولو پروگرامي توکي سره راغونډشوي. ميډياويکي د جي ان يو (جنېرل پبلک لايسنس) د منښتليک له مخې د کارونکو مخ ته پروت ساوتری دی چې د ويکيپېډيا په ټولو پروژو کې او همدا شان د نورو ويکي گانو په گڼو پروژو هم کارېږي. په پيل کې ويکيپېډيا په UseModWiki چې په پېرل کې د کلېفورډ اډمز (I پړاو) لخوا ليکل شوی ؤ چلېده ,
په نورو ژبو
دم مهال ويکيپېډيا د نړۍ په ۲۵۳ ژبو خپرېږي، چې د همدغو ژبو له شمېر نه د ۱۶ ژبو د ليکنو شمېر له ۱۰۰،۰۰۰ ليکنې نه اوښتي دي او د پاتې ۱۴۵ ژبو د ويکيپېډياگانو د ليکنو شمېر له ۱۰۰۰ ليکنو نه اوښتی دی. د الېکسا له مخې، د انگرېزي ژبې د ويکيپېډيا وړوکی ډومېن (en.wikipedia.org) ليدنې د ټولټال نه 55% سلنه جوړوي، او پاتې نورې ليدنې د نورو ژبو ويکيپېډياگانو نه کېږي، چې په دغو ژبو کې اسپانيوي ۱۷٪، جاپاني ۴٪، الماني ۴٪، پولېنډي ۳٪، فرانسوي ۳٪، پرتگالي ۲٪ برخه جوړوي. د ۲۰۰۷ کال د ډېسمبر د احصايې له مخې د ويکيپېډيا د پينځو لويو (د ليکنو د شمېر له مخې) ژبو ټوکونه د انگرېزي ژبې، د آلماني ژبې، د فرانسوي ژبې، د پولنډي ژبې او د جاپاني ژبې پوهنغونډونه دي.
دا چې ويکيپېډيا يو انټرنټي پوهنغونډ دی او د ټولې نړۍ خلک ورته لاسرسی لري، نو کېدای شي چې د يوې ژبې گډونوال د بېلابېلو گړدودونو په کارولو سره او يا هم د بېلابېلو هېوادونو تر مېنځ (د ساري په توگه د انگرېزي ژبې ويکيپېډيا) د همغږۍ د نشتوالي په سبب په ويکيپېډيا کې ځينې توپيرونه رامېنځ ته کړي. چې همدا توپيرونه د سمې ليکلې بڼې او نورو مطلبونو کې د شخړې او ناندريو سبب جوړېږي.
ويکي يا او ويکيمېډيا
د ويکيمېډيا بنسټ د خپل د وېبځي کوربه توب او د کړۍ د پراخوالي لگښتونه د ويکي يا سره شريکوي. The Wikimedia Foundation received some donated office space from Wikia Inc. during the fiscal year ending June 30, 2006."
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:د انټرنټ تاريخ وېشنيزه:ويکيپېډيا وېشنيزه:وړيا پوهنغونډونه وېشنيزه:پرليکه پوهنغونډونه وېشنيزه:ټولگړي پوهنغونډونه وېشنيزه:ويکي گانې وېشنيزه:په ۲۰۰۱ کال کې د انټرنېټ جوړې شوې ځانتياوې وېشنيزه:د ويکيمېډيا پروژې وېشنيزه:غږېدونکې ليکنې
د غربي هنر شاليد
لوېدیځ هنر يا غربي هنر چې په يا  ورته وايي هغه هنري کارونو ته وايي چې په اروپا او شمالي امریکا هېوادونو کې رامینځته شوي او د دې هېوادونو لخوا منل شوي.
د 1800 مېلادي څخه دمخه، عیسوی کلیساونو په اروپایی هنر کې لوی نفوذ درلود، د کلیسایستیکي ماموریتونو حق ، معمارۍ، نقاشۍ او مجسمه د هنرمندانو لپاره د کار اصلي سرچینه چمتو کول. په دې دوره کې، د کلیسا تاریخ د هنر په تاریخ کې منعکس شوی دی. په همدې موده کې د نارینه او ښځینه اتلانو، د افسانوي خدايانو او دېوانو کيسې، لويې جګړې او د مذهب سره تړلي عجيب مخلوقاتو سره نوې علاقه پیدا شوه. په تېرو ۲۰۰ کلونو کې ډېری هنرونه پرته له مذهبه او ډېری وخت له کومې ځانګړې ایډیالوژۍ پرته تولید شوي، خو هنر که د پېرېدونکو یا هنرمندانو اندېښنو ته انعکاس وي، ډېری وخت د سیاسي مسایلو تر اغېز لاندې راغلی دی.
اروپایی هنر د دوی اړوند سټایلونو سره په مختلفو دورو کې طبقه بندي شوی ، کوم چې په تاریخي ډول په بیلابیلو سیمو کې د ډیری سټایلونو له مخې شریک شوي. دورې په پراخه توګه کلاسیک ، بازنطینی ، منځنی پیړۍ ، ګوتیک ، رینیسانس ، باروک ، روکوکو ، نیوکلاسیکل ، عصري ، پوسټ ماډرن ، او نوي اروپایی نقاشۍ شاملې دي.
د تاریخ مخکې هنر
په اروپا کې د غار ترټولو زوړ هنر 40,800 کلن دی او په هسپانیه کې د ایل کاستیلو غار کې موندل کیدی شي. په تيږو باندې د تيږو نقاشي هم شوې وه، خو د تخريب له امله يې لږ پاتې دي. د دې روښانه بیلګه د فنلینډ په سیما جهيل کې د استوانسالمي ډبرې نقاشي دي.
د مخکې تاریخي کلتیک هنر ډیری د اوسپنې دورې څخه اخیستل شوی او په عمده توګه د لوړ رتبه فلزاتو په بڼه پاتې کیږي، په مهارت سره د پیچلو، نازکو او ډیری لنډیز ډیزاینونو سره سینګار شوي، ډیری وختونه د منحني او سرپل شکلونو څخه کار اخلي. دلته د انسانانو سرونه او ځینې حیوانات ښه نمایندګي کوي، مګر د هر ډول اندازې بشپړ انسانان دومره نادر دي چې د دوی نشتوالی ممکن د مذهبي بندیز له امله وي. د کلتیک ځمکو د رومن فتح سره، دوی تقریبا په بشپړه توګه مړه شول، مګر دا سټایل په برتانوي ټاپوګانو کې په محدوده توګه کارونې ته دوام ورکړ او د مینځنۍ پیړۍ په لومړیو کې د عیسویت په معرفي کولو سره په انسولر سټایل کې بیا ژوندی شو.
لرغونی هنر
مصر، یونان، روم او د عیسویت په لومړیو کلونو کې.
رومي هنر د یوناني هنر تر اغېز لاندې و.
سرچينې
وېشنيزه:هنر تاريخ وېشنيزه:د غربي هنر تاريخ
د اوازي د خپرولو ضرورت
هسي وايي چي سقراط ته يو سوك راغلل او ورته ويي ويل: ستا د ملگري په باره كي مي يوه اوازه اوريدلي ده. سقراط ورته وويل : مخكي تر دي چي له اوازي مي خبر كي ددي خبري د حقيقت ، دخير او دفايدي په باره كي به ٣ پوشتنو ته جواب راكي راغلي كس ورته وويل سمه ده. سقراط پوشتنه وكره : أيا باوري يي چي دغه اوازه حقيقت لري ؟ هغه جواب وركي باوري نه يم. سقراط بله پوشتنه وكرله: أيا دغه اوازه دخير خبره ده كه دشر ده؟ هغه جواب وركي د خير خبره خو نه ده. سقراط دريمه پوشتنه وكرله: ايا په اوريدلو كي يي كومه گته سته؟ هغه جواب وركي گته خو پكي نشته. سقراط ورته وويل نو يوه چي يي په حقيقت باوري يي ،نه پكي خير ويني او نه كومه گته سته ،ولي يي كوي ؟ د كولو ضرورت يي نشته.
سيد اسحاق گيلاني
ښاغلى سید اسحق گیلانی د سید علي گيلاني زوى په ۱۳۳۳ هجري لمريز كال كې د كابل په ولايت كې زيږيدلى دى. اوسنى ځاى يې هم د كابل ښار دى. ښاغلي گيلاني د تهران د پوهنتون د حقوقو او سياسي علومو په پوهنځي كې لوړې زده كړې كړې دي او په دې څانگه كې ليسانس دى. پخوا د جنگي ډلو په کتار کې د پير سيد احمد گيلاني په جنگسالار گوند کې غړيتوب درلود او بیا د ارزاقو د رياست رئيس وو ، بيا يې د ملي امنيت د وزارت د لومړي مرستيال په توگه دنده ترسره كوله .اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتيكا ولايت وكيل دى. ښاغلي سيد اسحق گيلاني واده كړى او دوه لوڼې لري.
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
نادر كټوازى
نادر خان کټوازی د حاجي امان الله زوى د پكتيكا په ولايت كې زيږيدلى دى. اصلي او اوسنى ټاټوبى يې د پکتيکا ولايت دى. نادر خان كټوازى د افغان سيد جمال الدين د ښوونې او روزنې له څانگې څخه فارغ شوى دى. پخوا يې د ښوونكي په توگه دنده ترسره كوله او بيا د هند د سرتاسري پښتون جرگى غړى وو. اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتپكا ولايت وكيل دى.
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
پریزي
د پریزی بنسټ په ۲۰۰۹م کال کی د پیټر ارواي ،پیټر  هالاکسی،ادم سوملاي-پیشر لخوا کښیښودل سو
د خداي نومونه
په هر دين کې د هغه وخت او ژبې له مخې د خداي لپاره بېلابېل نومونه استعماليږي۔
نور رحمان لېوال
زده کړې
ښاعلې لېوال خپلې زده کړې د کامپیوټر ساینس او سافټ ویر په برخه کې کړي دی او همدارنګه یې په یاده برخه کې پانګونه کړې ده.
دندې
دپښتو تلویزیون ریس
لاسته راوړنې او ستاينیزې
ښاعلې لېوال د پښتو ژبی د پرمختګ لپاره بی ساری هڅی کړي دي دبیلګی په توګه د لومړي ځل لپاره لېوال پښتو کیبورډ د اوونې ورځي په پښتو ژباړل او همدارنګه د پښتو تلویزیون بنسټ ایښودل یې له مهمو کارونو څخه دي.
سرچينې
https://www.facebook.com/n.r.liwal http://www.pashtotv.tv/
نجيبه لېمه
نجيبه لېمه د بي بي سي پښتو راډيو يوه خبرياله او ويانده ده. نوموړې په لندن کې د خبريالۍ په څانگه کې زده کړې کړي او له ډېرو کلونو نه راپدېخوا د بي بي سي پښتو راډيو کارکوونکې ده.
مخينه
اغلې نجيبه ليمه په ( ۱۳۴۷) لمريز کال د قوس يا ليندۍ پر نهويشتمه (۲۹) نېټه د کابل په ښار کې د ډاکټر صالح محمد زيري په کور کې سترگی دې نړۍ ته پرانستي.
زده کړې
د ښوونځي لمړنۍ زده کړې يې په کابل کې تر سره کړې او لوړې زده کړې یې د مسکو په دولتي پوهنتون کې کړي. په ١٩٩٠ ز. کال کې د ژورناليزم په څانگه کې د ماسټرۍ بريليک تر لاسه کړ.
دندې
لمړۍ دنده یی په ١٩٩١ کې په باختراژانس کې وه. د ١٩٩٢ ز. کال د مۍ په مياشت کې د بي بي سي د فارسي او پښتو څانگو سره په کار پيل کړی او تر همدې دمه يې د بي بي سي د پښتو، فارسي، روسي او انگليسي څانگو سره د وياندې او خبريالې په توگه کار کړى. د بې بې سي راډيو سره داغلي نجېبې د کار ځينې بېلگې په دې توگه په گوته کولاي شو: د ماشومانو له پاره راډيويي داستانونه او د خيالي کرکټر "خړکى سويکې"جوړونه. د راډيويې لنډو کيسو لیکنه. په دغه لړۍ کې يې تر سلو ډېرې کېسې ليکلې او د خيالې کرکټرې "خړکۍ" سره يې ثبت کړي. د دغو کيسو يوه ټولگه په ٢٠٠٠ کال کې په پېښور کې چاپ شوې ده.
د بي بي سي مرکچي
نجيبې لېمې د بي بي سي راډيو لپاره د مرکچي په توگه دنده هم ترسره کړې او په دې توگه د يو شمېر مخورو سره يې مرکې ترسره کړي. په ١٩٩٧د طالبانو د واکمنۍ پر محال په جلال آباد کې د ختيځ زون له مسول ملا نيازى سره مخامخ مرکه. د ٢٠٠١ زکال داکتوبرپر (۹) د برتانيا د لمړي وزير تونی بلیرسره د "ډاونينگ سټريت" په ماڼي کې مخامخ مرکه د ٢٠٠١ ز کال د نوومبر په مياشت کې  د امريکا د ولسمشر د وياند ډيک چيني سره په سپينه مانۍ کې مرکه. همدا ډول یې د طالبانو د مشر ملا محمد عمر اخوند په گډون د حامدکرزی او نورو افغان لوړپوړو دولتی چارواکو سره مرکې د يادولو وړ دي.
رسمي سفرونه
په ١٩٩٧کال کې يې د پښتونخوا د کوټې او پېښور ښارونو ته سفر وکړ او د پښتنو ښځو د رواني ناروغيو په اړه يې د راديويي پروگرامونو يوه ځانگړې لړۍ جوړه کړه. د همدې راډيويي خپرونې څخه دا دردونکې پاېله اخيستل کېده چې په ډېرو پېښو کې د مېرمنو د عقلي او عصبي ناروغيو درملنه د روغتوني درملنې پرځاى په زيارتونو کې کيدى. د همدې سفر په ترځ کې يې جلال اباد ته هم سفر وکړ او د يوشمير طالبو مشرانو سره مې مرکې هم وکړې. اغلي نجبې د يوې فعالې او پېژندل شوې ژورناليستې په توگه د افغانستان په اړوند په يو شمير نړيوالو کنفرانسونو کې گډون کړی:
دنړۍ په يوشمېرهيوادونوکي د کنفرانس د جوړونکې او ويناوالې په توگه سفر ونه : له ٢٠٠٨ ز کال  نه تر همدا نن پوري د بې بې سی اکاډمي د هغو ژبو له پاره د ځانگړو ویبسايټونو د جوړولو کار پيل کړ چې بي بي سي خپرونې پرې  لري. اغلې نجيبه وايي : ددغه کار له پاره مې استدلال دا وو چې د بي بي سي خبريالان په خپله مورنۍ ژبه خبرونه ليکي او وړاندي کوي يې، ځکه نو اړينه ده چې ددغو ژبو د ملاتړ ځانگړي ويبپاڼې جوړې سى. دبې بي سي اکاډمی د پښتو ترڅنگ اوس مهال د ٢٦  نوروژبو ويبپاڼې لرى. اغلې نجيبه ليمه  له ۲۰۰۸ تراوسه  دبې بې  سي اکاډمي دژورناليزم په پوهنځی کې دنړيوالو ويبپاڼو مسوليت پر غاړه لري.
ستاينه او هڅونه
تراوسه اغلې نجيبه ليمه درې ځله ستايل شوېده : اغلې نجيبې ليمې په ١٩٩١ ز، کال انگلستان ته کډواله شوه. د واده ثمره یې دوې لوڼې دي ،اوس د خپلي کورنۍ سره يوځای  په  لندن کې ژوندکوي.
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
د يونان ستر فيلسوف افلاطون
د یونان ستر فیلسوف
افلاطون
افلاطون چې د یونان د فلسفې هغه د اوج ټکی خپل ځان ته ځانګړی کړی، هغه د سقراط شاګرد او د ارسطو معلم وو.هغه د ځواني په مهال د سقراط د اندونو تر اغیزې لاندې راغی  او وروسته یې فلسفي خبرې په لیکې بڼه ولیکلې چې مونږ د هغه له طریقه سقراط پيژنو.په اصل کې د ده ډيری مضامین د ارسطو د اندونو شرحه ده.
افلاطون په یوه اشرافي کورنی چې ورته ښاري دولت(City-state) وايي په آتن کې وزیږید پلاریې د یونان د پوخواني دولت یو منل شوی کس وو او مور یې د یوه قانون جوړونکي لور وه،دی لا ماشوم وو چې پلار یې مړ شو او مور یې د یو سیاست پوه سره بیاځلې واده وکړ. او د تاوتریخواله څخه په یوه ډکه زمانه کې یې سترګې پرانستې.آتن له خپل همسایه اسپارت سره د جګړې په حال کې وو او په همدې ترڅ کې یې ټولینزو،سیاسي،اخلاقي او نورو ستونزو ته هم په خپله لمن کې ځای ور کړی وو.د افلاطون خپل، خپلوان د حاکمو هییتونو د ځاي په ځای کولو کې ډير مهم رول در لود.نوي حکومت غوښتل چې ترڅو سقراط هم په خپلو چارو کې ښکیل کړي چې په دې لړ کې دا لړی د ګڼ شمیر ستونزو سره مل وه چې د وروسته د سقراط په مرګ او بیا بندي کولو او وژلو پای ته ورسیده.افلاطون د دې پيښې په اړه په خپل لیک کې کاږي(کله مې چې دا پيښه او دې ته وره پيښې مې په خپلو سترګو ولیدلې د کرکې څخه په ډک نظر مې د دې ډول پيښو څخه ځان یو لورې ته کړ).
د افلاطون د ژوند په اړه کره مالومات په لاس کې نشته، هغه څه چې د ده په اړه د ده ژوند لیکونکو او یا هغه چا چې دی په خپلو لیکنو کې یاد کړی یو د بل سره ډير توپير لري افلاطون له دیرش کلن وو چې سقراط وو مړ، له ډير وخت نه وو تیر چې افلاطون د سقراط د نورو مریدانوسره یوځای مصر او سیسیل ته لاړ،دلته ویل کیږي چې دی مصر ایټالیا ته د دې لپاره لاړ چې د ده ژوند ته څه ګواښ وو،خو کیدای شي چې سیسل ته د افلاطون د دې سفر لامل داوي تر څو د فیثاغورثیانو سره مناظره وکړي نو د دې له امله یې د فلسفي مسایلو سره  ډيءه مینه پيدا شوه. کله چې د ۳۸۵ ق،م کال کې بیرته آتن ته راغی نو یې په خپل نوم د څيړنې او زدکړې یو ښونځي پرانیست په شپته کلني کې د ده څخه غوښتنه وشه چې سیراکوز ته لاړ شي او د دې سیمې ځوان زمامدار دوهم دیوني زیوس ته علم وښيي، هغه دا غوښتنه وومنله خو ډير ژر یې دا وموندله چې دی یو ډير خطرناک سیاسي ځای ته د نیژدې کیدو په حال کې ده او کیدای شي چې په څو راتلونکو کلونو کې ډيرې سیاسي دسیسې جوړې شي.څو څو ځله یې د ده د وژنې قصدونه وکړل خو یو یې هم بریالی نه شو، ځکه چې دیون هغه لومړنی کس وو چې د افلاطون څخه یې غوښتي وو  تر څو مستبد پاچا سیراکوز ته د انساني لارې ښونې وکړي په خبله ووژل شو.دغه ټولې د شرارت څخه ډکې پيښې او اوږدې پيښې د جمهوریت د کتاب د لیکونکي لپاره تر ټولو ترخې تجربې وې.
د افلاطون اثار کولای شو په دریو برخو وویشو.لومړۍ برخه یې چې ډيری یې لومړنۍ خبرې دي او پکې ډيره غوره اخلاقو، د سرښندنې د فضیلتونو د غوره والي او د تقوا په اړه دي.دوهمه برخه یې چې د جمهوریت څخه تشکیل شوې چې د افلاطون د عقایدو او اندونو د پرمختګ ښودنه کوي: لکه د بیلګو اندونه، د علم او معرفت اندونه چې د اندونو او بیلګو سره اړیکې لري.دریمه برخهد افلاطون لیکنې او د ده مختلف کړه وړه د دې مکالماتو ویه برخه د منطق علم ته د هغه پاملرنه او د یوه ډيالیکټيک روش چې (راټولونه او ویشنه نومیږي)‎ چې دا پکې شتون لري.او دا څرګنده وي چې څنګه د یو کلي څيز په اړه څيړنه وکړي ترڅو د هغه هره برخ د ویش سره سمه وڅيړي، نو د دې څخه دا جوتیږي چې د ده د اثارو د قوانینیو،سیاستمدار،وفیلي بوس د ده هغه اثار چې چې په ډيره فني او سمه توګه لیکل شوي دي کولای شو په دریمه ډله کې وګڼو.د افلاطون د مرګ څخه په وروسته سلیزو کې د افلاطون فلسفه یعنی نوې افلاطون ګرايي  پلوتینوس(فلوطين) په غاړه واخیسته، وروسته تر دې چې پلوتیونس دا دنده په غاړه واخیسته نو د څو وروسته قرنونو لپاره یې د اپلاطوني اندونو ښکارندويي کوله.
سلام وطندار
یو ملی رادیو ده چی دافغانستان په تولو ولایتونو کی نشرات لری دغه رادیو حومیاشتی وراندی دهیواد سربیره په نری کی هم خپل نشرات پيل کرل چی د ستلایت له لاری په جهانی سطحه خپرونی لری سلام وطندار رادیو یوه له هغو رادیو کانو خخه ده چی دافغانستان او نری خبرونه په هیواد کی تازه او بیلابیلی پیشی ترنظر لاندی حیری دغی رادیو په ۱۳۸۳ کی په کارپيل وکر چی د انترنیوز له خوا خخه ورسره کومک کوی دا یوه ازاده رادیو ده چی دیری خپرونی یی خبری بخش پوری ی مربوطی دی ددی رادیو یوه بله خپرونه چی په افغانستان کی تراوسه چا نه ده خپره کری هغه د پوشتنو او پلتونو خپرونه ده چی د هری پوشتنی جواب له حانه سره لری او خپروی یی که حوک غواری چی دغه خپرونه واوری او هره ورح یی تعقیب کری دیری حیرنی به لاس ته تری راوری دایوه تعجب اوره خپرونه ده چی په دغه رادیو کی خپریزی  سلام وطندار رادیو د هیواد له هرکوت خخه خپل خبرنیکاران لری او هغوی ته کزارش ورکوی دغه رادیو د هیواد به ۳۴ ولایتونو کی د ۳۷ ستیشنونو له لاری نشرکیزی
۱۷۰۱ (عدد)
۱۷۰۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۷۰۰ څخه  مخکي او د ۱۷۰۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۷۰۱:
په کلینډر کې
۱۷۰۱ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۷۰۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
پاچا خان ځدراڼ
پاچا خان ځدراڼ د حاجي عبدالله خان ځدراڼ زوى ، په ۱۳۲۸ هجري لمريز كال كې د پكتيا په ولايت كې زيږيدلى دى ، اصلي ټاټوبى يې د پكتيا ولايت ، اوسنى ټاټوبى يې د كابل ښار دى. ښاغى پاچا خان ځدراڼ پخوا د پكتيا ولايت د قول اردو قوماندان وو ، بيا د پكتيا والي او د جنوبى ولايتونو تنظيمه رئيس وو. اوسمهال په ولسي جرگه كې د پكتيا ولايت وكيل دى. ښاغلي ځدراڼ واده كړى ، پنځه زامن او درى لوڼې لري.
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغان واليان وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
د یونان ستر فيلسوف سقراط
د یونان بل ستر فیلسوف
سقراط
د غرب د فلسفې د سرګذﺷﺖ ﭘﻪ ﻫﮑﻠﻪ ﻫﺮ ﮐﻮﺷﺶ ﺑﺎﻳﺪ له لرغوني یونان نه پيل شي، نه یوازې لومړني فیلسوناف بلکې د غرب ستر فلاسفه هم د دوئ له منځه راپورته شوي دي. د چا نوم چې له ټولو اشنا دی هغه سقراط دی چې له ميلاده ۹۳۳ کاله مخکې له نړۍ تللی، خو له هغه مخکې هم په یونان کې نور برجسته فلاسفه ول لکه #فيثاغورث او #هراکليتوس چې ډیر مشهور دي او همدا راز نور چې له دوی کم نه ول له ټولو لومړی طالس وو چې په شپږمه پېړۍ  ق-م ځلیده.
له سقراطه مخکې ټول فيلسوفان په دې کې ګډ ول چې غوښتل يې د طبيعت مبدأ پيدا کړي، د نن په ژبه ستورپيژندنې (نجوم) یا علم ته له یوې خوا او فلسفې ته يې له بلې خو يو ډول توجه کوله، خو په دوی کې سقراط وو چې له دی هغوا نورو مسايلو ته ور وخوځېد ځکه پوهېده چې له دې مسايلو ډېر څه چې موږ ورته اړ يو هغه دا دي چې څنګه ژوند وکړو نه دا چې طبيعت څنګه عمل کوي، او د ژوند د اصولو له ټاکلو پورته لازمه ده چې لومړی اخلاقي مسايلو ته ورسیږو. ترکومه ځایه چې موږ پوهېږو هغه هېڅ ونه ليکل او ټول تعليمات یې شفاهي القا کړل، له سقراطه څخه مخکې د حکماوو هېڅ یوه ليکنې هم مستقيماً تر موږ پورې نه دي رارسېدلي. د هغو فيلسوفانو په اړه اطلاعات چې موږ يې نوم واخيست په دوهم لاس منابعو او د نورو د آثارو په خبرو پورې محدود دي. په دې منابعو کې نسبتاً اوږدې ليکنې او بعضې مستقيم اقوال هم ليدل کېدل. افلاطون د لرغوني یونان یوازينی عالم وو چې لیکنې يې اوس وخت هم له موږ سره شته دي نو لامل یې د سقراط شاګرد وو، په حقیقت کې د سقراط په باب موږ ته رارسېدلي ډيری اطلاعات د همده له ليکنو اخيستل شوي دي. بې له شکه چې افلاطون د ټولو اعصارو او پيړيو د لویو فيلسوفانو له جملې او د ځينو په اند تر ټولو لوی فيلسوف وو، نو راځئ چې په دې اړه ډيرو مالوماتو لپاره له ميلاده ۹۳۳ کاله مخکې د سقراط د مرګ نيټه او د افلاطون د ليکنو د شروع وخت ته وګرځو.
کله چې سقراط مړ شو افلاطون یوديرش کلن وو او یو اتيا کاله و اوسېد، په دغه نيمه پيړۍ کې يې په آتن کې د وخت د مشهورې مدرسې اکاډميا په تأسيس لاس پورې کړ، دا مدرسه د هغه څه لومړنی شکل وو چې نن ورځ يې موږ پوهنتون بولو، په دغه وخت کې يې د هغه آثار هم وليکل، تقريباً د دغه آثارو ټول يې د خبرواترو او مکالمې په شکل ليکل شوي دي، او د بېلابېلو اشخاصو له لوري مختلف استلالونه پکې اورېدل کېږي چې یو پکې تقريباً همیشه سقراط دی، ټولې نه خو ډيری خبرې د هغه کسانو په نامه دي چې له سقراط سره مجلس کوي، په دوی کې یو فايدون دی، بل لاخس، بل ائوسوفرون، بل ثيای تئوس، بل پارمنيدس، بل تيمايوس او همداسی تر اخره... دغسې شل مکالمې زموږ په لاس کې شته چې ځينې يې د شل صفحو ځينې يې آن تر اتيا او یو دوه خو يې بيا تر درې سوه پاڼو پورې رسیږي.
ددغه مکالماتي پارو مشهورې يې جمهوري او مېلمستيا دي چې ژباړې يې دا وخت د هرچا د لاسرسي وړ دي ❊، تر ټولو برجسته هغه يې نه یوازې د فلسفې ستر آثار دي بلکې د ادبياتو شهکارونه حسابیږي. افلاطون هم متفکر وو او هم هنرمند، او ليکنې يې هنري شکل او ډراماتيک ارزښت لري او ډيری علما بلخصوص په کيمبريج پوهنتون کې د لرغونی فلسفی استاد پروفيسر مايلز برنبيټ په دې عقيده دی چې هيچا په یونان کې په دومره ښکلا او خوبۍ سره نثر نه دی ليکلی.
❊ په خفګان سره بايد ووایو چې د افلاطون ليکنې په پښتو ژبه تر دې وخته نه دي چاپ شوي خو په فارسي يې بيا ټولې ليکنې ژباړل شوي او ځينې خو حتا مکرر هم چاپ شوي دي، په فارسي ليکوالانو کې خدای بښلي محمدعلي فروغي تقريباً لومړنی کس وو چې د ده بعضې آثار یې فارسي ته وژباړل او ډاکټرحسن لطفي خو يې بيا د آثارو مجموعه فارسي ته وژباړله په اردو يې هم ليکنې په پراخه پيمانه موندل کيږي او همداسې زموږ د ګاونډ ټولو ژبو دغه برخې ته خاصه توجه کړې ده خو په پښتو کې دغه نيمګړتيا لا هم نيمګړتيا پاتې ده.
خرقه شريفه
خرقه شريفه په کندهار افغانستان کې پرته ده، دا متبرکه خرقه چي د حضرت رسول اکرم (ص) او د ده مبارک د کهاله د اهل الاطهارو په مبارکو لاسونو گنډل سوې ده، د اوښ د پستو وړيو قاقمي چپنه ده. دواړه لستوڼي ئې تر لمني لنډ دي، رنگ ئې شين بخون دئ او تېزه ځلا لري. استر او د لمني حشه نه لري، تر عادي جگواله (قد) لنډه ده، د مخ دوه بره ئې څه ښوړېدلي او په وړين تار ئې گنډلي دي. دا سپېڅلې او مبارکه خرقه به ده مبارک (ص) د ژوند تر وروستيو کلو پوري، د حجت الوداع، رنځ او رحلت په نژدو ورځو او شپو کي پر اوږو کوله يا اغوستله. ده مبارک (ص) تر رحلت څه وړاندي حضرت عمر فاروق (رض) او حضرت علي (رض) ته دا وصيت وکئ، چي دا خرقه به ابي عمرو اويس بن العامر القرني ته وسپارئ ، چي ناليدلى پر ما مين سوى دئ.
د ده مبارک (ص) د وصيت سره سم حضرت عمر (رض) او حضرت علي (رض) دا متبرکه خرقه يمن ته يووړله اوسيدالتابعين ويس قرني صاحب ته يې وسپارله، ده  د دې زېري په اورېدو سره د رب العالمين و دربار ته پر سجده سو، د شکرانې دوه رکعته لمونځ ئې اداء کړئ او دا مطهره خرقه مبارکه ئې واغوسته او د ژوند تر وروستي وختونو پوري ئې د ځانه سره گرځوله.
حضرت ويس قرني کله چي په ٣٧ هـ س کال کي د معاويه په وړاندي د حضرت علي (رض) په ملاتړ د صفينو په جنگ کي او په بل روايت په ٣٢ هـ س کال کي شهيد سو، دا مطهره خرقه د مکې معظمې په حرا غار کي خوندي کېدله، بيا د شيخ دوست محمد پر لاس بغداد ته يووړله سوه او د يلدام بايزيد بن سلطان مراد بن سلطان ارخان بن سلطان قرا عثمانلو تر پاچهۍ پوري په بغداد کي پرته وه او وروسته د گوډ تېمور په امر د بغداد څخه سمرقند ته ولېږله سوه.
په ١٠٢٤ هـ س کال کي د ختيځ ترکستان واکمن ابو سعيد اوغلان غوښته چي دا مطهره خرقه د شيخ محمد حبيب او شيخ محمد نياز په لاس د سمرقند څخه چيني ترکستان ته يوسي، خو پر دغه مهال شيخ اقامحمد او شيخ نظرمحمد دا متبرکه خرقه بلخ ته راورسول او تر ١١٠٩ هـ س کال پوري هلته پرته وه. خو د علامه رشاد څېړني بيا ښيي، چي بلخ ته تر راوړلو وړاندي دا مبارکه خرقه په بخارا کي پرته او د خپلي دې ادعا د استناد له پاره د امير البحر سيدعلي او خواجه بهاؤالدين حسن بخاري نثاري روايتونه راوړي.
امير البحر سيدعلي، چي په ٩٦٣ هـ س کال سمرقند ته تللئ دئ، وايي : هلته ده د هغه قران شريف زيارت وکړ، چي د حضرت علي (رض) په خط د حضرت عثمان (رض) په خلافت کي ليکل سوى وو. دغه راز يې هلته د صلى الله عليه وسلم مبارکه چوخه او کڼاوې هم ولېدلې. دا متبرکات په گورامير کي پراته ول. دغه راز خواجه بخاري نثاري په خپل کتاب مذکر احباب کي چي د ٩٧٤ هـ س کال تاليف دئ، دنبوي خرقې ستون (موجوديت) په بخارا کي ښيي او ميا فقير الله ننگرهاري ثم شکارپوري په خپل٧٤ مکتوب کي،چي د حاجي مولاداد کندهاري په نامه لېږل سوى دئ، کاږي : ((... ولي بغداد جاء بها اولاد شيخ دوست محمد واحفاده الى البلدة الفاخره بخارا...))
ارواښاد عزيزالدين وکيلي (د کندهار خرقې شريفي تاريخچه) نومي کتاب کي کاږي : په ١١٠٩ هـ.س کال کي دوو کسانو شيخ محمد ضيا او شيخ نياز غوښته، دا نبوي خرقه د بدخشان او چترال له لاري هندوستان ته يوسي، خو د بدخشان حاکم مير يار بېگ، کله چي له دې ناوړه نيت څخه خبرېږي، خپل سپاره گماري، څو داسپېڅلى امانت راوگرځوي او د گوزگون په کلا کي ئې خوندي کړي، او له دغي ورځي راهيسي د گوزگون  د ښار نوم فيض آباد سو.
په ١١٨١ هـ.س کال د ستر ټولواک لوى احمد شاه بابا اشرف الوزرا شاه ولي خان له شپږو زرو سپرو سره له کندهاره بلخ او بدخشان ته واستول سو. څنگه چه د بخارا حکمران شاه مراد بې د افغانستان په شمالي سيمو کي ياغيان پارول، په دغه کال په خپله لوى احمد شاه بابا د هرات له لاري ميمنې او اندخوى ته ولاړئ او بلخ او شبرغان ئې د ياغيانو له شره پاک کړل. دغه راز په دې کال ستر ټولواک لوى احمد شاه بابا د نبوي متبرکي خرقې د لاښه خونديتوب له پاره حکم وکئ، څو دا مطهره خرقه د هېواد سياسي مرکز او پلازمېني اشرف البلاد کندهار ته راورسوي. د دې حکم د تطبيق له پاره شاه ولي خان بامېزى له خپلو سپرو سره بدخشان ته واستول سو.
د تاريخ سلطاني مؤلف سلطان محمد خان خالص په دې اړه کاږي : کله چي دا مطهره خرقه د کندهار خواته راوړل کېده، په وروستۍ شپه د دې متبرکي خرقې سوندخ د اوزبکو متوليانو له خوا پرانيستل سو او د خرقې داوږو تر منځ د صلى الله عليه وسلم د مبارک لمس پر محل د نبوت مُهر د نوموړو متوليانو له خوا اخيسته سوئ او بخارا ته  وړل  سوئ دئ. (تاريخ سلطاني ١٤٤ - ١٤٥ مخونه)
دا مطهره خرقه له فيض آباده څخه تر کندهاره پوري په څو مزلو کي ايښوول سوې ده، کله چي کابل ته راورسېدله، لومړى پلا د ده اوغانانو په مسجدي سراى کي او وروسته د کابل د اوسني ښار په لوېديزه کي پر يوه ډبره د غره په لمنه کي کښېښووله سوه، چيري چي اوس د سخي شاه مردان زيارت جوړ دئ. په ١١٨٧ هـ.س کال کي دې زيارت ته نژدې يو څا هم وکيندل سو او د توتو څو نهالان هم کښينول سول او د شاه مردان چمن ئې باله.
لوى احمد شاه بابا د دې مطهري او سپېڅلي خرقې د ايښوولو له پاره دوه پوړيزي ودانۍ ته خټگران او بنايان وگمارل او دا گمان ئې و، چي د دې ودانۍ په لومړي يا کښته پوړ کي به د ده مقبره وي او په لوړپوړ  کي به دا نبوي خرقه ايښوول کېږي ، خو د ستر ټولواک تر مړيني وروسته د ځينو ځيرکو او مدبرو علماوو په مشوره تېمور شاه سدوزي دا پرېکړه وکړه، چي دا مطهره نبوي خرقه بايد د پاچهانو له نامه او زيارتونو سره تړلې ونه گڼل سي، ځکه بيا هر پاچا د دې خرقې وړلو او لېږلو ته زړه ښه کوي. نو په دې غرض د لوى احمد شاه بابا په حکم رغېدلې دوه پوړيزه  ودانۍ  د ده مقبرې ته ځانگړې سوه او د هغې ودانۍ لمر خاته  خواته يوه بله ودانۍ د خرقې شريفي له پاره واچول سوه، چي په ١١٩٠ هـ.س کال دغي ودانۍ ته دا مطهره او متبرکه خرقه له زړې جامع څخه راوړل سوه او تر ننه پوري دلې پرته ده.
د خرقې شريفي له پاره د سپينو زرو پنجره د سردار نصرالله خان په امر د لوى ناب په وختو کي جوړه سوې ده. د علامه رشاد په ياداښتو کي يو ځاى د وکيل صاحب نورمحمد خان پوپلزي له خولې څخه دا روايت راوړل سوى، چي د خرقې شريفي د زيارت دروازه، پنجره او د سپينو زرو هگۍ غلام قادر زرگر جوړ کړي دي. د ده دوکان د حاجي لال جان تر مسجد لاندي په ښکاپر بازار کي و. امين سړى او په زرگري کي ماهر و. له افغانانپورو څخه و، په ١٣٣٤ هـ.س کال کي لا ژوندى و. په ١٠٢٤ هـ س کال کي د ختيځ ترکستان واکمن ابو سعيد او غلان وغوښته چه دا سپېڅلې خرقه د محمد حبيب او شيخ محمد نياز په لاس د ثمر قند څخه چيني ترکستان ته يوسي خو پر دغه مهال دا مبارکه خرقه د شيخ اقا محمد او شيخ نظر محمد په واسطه بلخ ته راوړل سوه.
خو ارواښاد علامه رشاد (رح) بيا وايي چه خرقه شريفه بلخ ته تر راوړو دمخه دا مبارکه خرقه په بخارا کي پرته وه او د خپلې دې ادعا د باره د امير البحر سيد علي او خواجه بهاوالدين حسن بخاري نثاري روايتونه رواړي.
ارواښاد عزيز الدين وکيلي دکندهار خرقې شريفي تاريخچه نومي اثر کي کاږي:
په ١١٠٩ هـ س کال کي دو کسانو شيخ محمد ضياء او شيخ نياز غوښتل چه دا مبارکه خرقه د بدخشان او چترال د لاري هندوستان ته يو سي خو کم وخت چه د بدخشان حاکم مير يار بېگ په دې طوطيه خبر سو ،نو پردې مبارکي خرقي باندي يي خپل سپاره (پهره داران)وگمارل تر څو دا سپېڅلى امانت راوگرځوي او د جوزگون(گوزگون)په کلا کي يې خوندي کړه ،پس ددغي ورځي راهيسي ددې کلا نوم فيض اباد سو چه اوس د فيض اباد د ښار په نامه ياديږي ،چه د بدخشان ولايت مرکز دى.
د تاريخ سلطاني مولف سلطان محمد خان خالص بيا وايي :کله چه دا مطهره خرقه کندهار ته راوړل کېده په وروستى شپه ددې مبارکي خرقې سوندخ داوزبکو متوليانو لخوا خلاص کړل سو،او د خرقي شريفي د اوږو تر منځ د نبي عليه السلام مهر د نوموړو متوليانو لخوا غلاء کړل سوو.(وگ:تاريخ سلطاني ١٤٤-١٤٥مخ))
څنگه چه د احمد شا بابا په دوران کي د بخارا حکمران شامراد بې د افغانستان په شمالي سيمو کي دخرقي شريفي په توسط د احمد شابابا پر ضد ياغيان پارول ،نو بالاخره لوي احمد شابابا په ١١٨١ هـ س کال خپل لوى وزير شاولي خان د شپږو زرو سپرو سره د کندهار څخه بلخ او بدخشان ته وليږل او لوى احمد شابابا حکم وکى څو دا مطهره خرقه د هېواد سياسي مرکز اشرالبلاد کندهار ته راوړي.
هغه ؤ چه خرقه شريفه په ١١٤٧ل کال په دوبي کي چهد ١١٨٢ هـ س سره سمون خوري د بدخشان څخه و کندهار ته راوړل سوه.
د خرقې شريفي راايستل
خلکه شريفه ټولټال ٣ وار را ايستل سوي ده ١- په هرات کې په ۱۳۱۸ د وبا ناروغي د خپرېدو د مخنيوي لپاره ٢- د ملا محمد عمر په واکمنى کي کله چې هغه د طالبانو اميرالمؤمنين وټاکل سو ٣- د امن او امان لپاره د اشرف غني لخوا په ١٣ جون ٢٠١٨ کي د رازق، او زلمی ویسا په ګډون.
د خرقي شريفي ودانى
دخرقي شريفي د سپينو زرو پنجره د سردار نصرالله خان په امر جوړه سوه او د علامه رشاد بابا (رح) په ياداښتونو کي يو ځاى د وکيل صاحب نور محمد خان پوپلزي له خولې څخه روايت راوړل سوى دى ،چه د خرقې شريفي د زيارت دروازه ،پنجره او دسپينو زرو هگى غلام قادر زرگر جوړ کړي دي ،چه دده دوکان د حاجي لعل جان تر مسجد لاندي په ښکار پر بازار کي دى.
کندهار او خرقه شريفه
د افغان محمود طرزي کلام
خوش اب و خوش هوا و لطافت نثار شد
شيرين بودکه نام خوشش قندهار شد
فخر رسول محمد مختار کزشرف
علم به نور اوشده از جهل بر طرف
يک خرقه مقدس از ثوب پاک خويش
بهر اويس کرده عطاءدر زمان پيش
آن خرقه مقدس پاک اين زمان کجاست
پرسي کجا بگويي که در قندهار ماست
اين است فضل باقي اين شهر بې نظير
قدسيتش قيتس کن اى ذات خوشضمير
مشهور فیلسوف ديکارت
مشهور فیلسوف (دیکارت) وايي: "ژوند یوه تمثیلي ډرامه ده، مونږ یې د ظالم او مظلوم، غالب او مغلوب، پیاوړي او کمزوري قسط ولید، دا یې اولنی قسط وه، نو دوهم قسط یې، چې د عدالت قسط به وي، څه شو؟". د نوموړي دې پوښتنې ته مسلمانو علماوو داسې ځواب ورکړی: "دوهم قسط یې د قیامت په ورځ د حساب او کتاب ورځ ده، په دغه ورځ به د عادلې محکمې تلې دریږي، او یوازې الله ج به فیصله کوونکی وي، هر چا ته به د خپلو کرلو ریبلي ورکوي، او د بندګانو ترمینځ به په هغو قضایاوو کې فیصلې کوي چې په دنیا کې پرې هغوی دعوې دنګلې کولې.
خرقه شريفه
د خرقي شريفي ودانى
دراين ولايتست اراضي پُرشرف
انهاربس بزرگ دران جاري هر طرف
اقوام پر سلاح اصيل دلاوري
در روى شان ستاره چوشيران غاوري
پورتني نظم د صوفي عبدالحميد خان په خط په ښکلي بڼه د خرقې شريفي د زيارت د دروازې په دالان کي په کال ١٣٢٧هـ س کي ليکل سوي دى.
کله چه علامه اقبال په ١٣١٢ هـ س کال د لړم په مياشت کي د کابل څخه و کندهار ته راغلى او د خرقي شريفي زيارت يي وکړ نو ددې ښار او زيارت په درناوي کي يې وويل :
قندهار آن کشور مينو سواد
اهل دل را خاک او خان مراد
کوى آن شهر است مارا کوى دوست
ساربان بربند محمل سوى دوست
خرقه آن برزخ لا يبخيان
ديدمش در نکته ((لي خرقتان))
دادمارانعرۀ الله هو
يادونه:لکه څنگه چه ځني خلگ په يوه ليکنه کي د متنيزو منابعو څخه استفاده کوي او ځني خلگ بيا خپل ليکني د ژونديو منابعو په خبرو پسولي ،خو ما په دې ليکنه کي ددواړو منابعو څخه کار اخيستي دى چه په ژونديو منابعو کيي زموږد ادبياتو خوږ استاد انجينير شېرشاه(رشاد) دى او په متنيزو منابعو کي يي دا لاندي منابع راځى.
په پښتني مينه
سيف الدين لودين
د کندهار پوهنتون
د ښووني او روزني پوهنځئ
---
كتلي كتابونه :
١ - د کندهار زيارتونه، علامه رشاد
٢ - کندهار ياداښتونه، علامه رشار
٣ - د افغانستان لنډ تاريخ، علامه حبيبي
٤ - د کندهار د خرقې شريفي تاريخچه، وکيلي پوپلزى
٥ - تاريخ سلطاني، سلطان محمد خان خالص
۷- د علامه رشاد بابا (رح) سره د صديق الله بدر متنيزه مرکه
۸-د عبد التواب بالاکرزي يوه ژباړه.
د خرقې معنی
١—خرقه: په پښتو سيند کي د خرقې معنى چپنه يا يو ډول پوښاک چه پر کالو سربېره اغوستل کيږي راغلى دى. ٢—چوخه: په اردو فيروز الغات نومي سيند کي د چوخې معنى‌ يو ډول پرانيستى کوټ دى چه لستوڼي نلري راغلي دي. ٣—جبه: په پښتو تشريحي سيند کي د يوډول پشمي يا وړينه چپنې په معنى راغلي ده. ۴—مرقع: غياث الغات وايي چه خرقه د زير په تلفظ او درلودلو سره څيري او گنډلي جامې ته وايي په فرهنگ البسه مسلمانان نومي اثر کي بيا راغلي دي چه مرقع يوډول جامې دي چه په ختيځ کي يې زياتره فقيران او صوفيان اغوندي.
سرچینې
وېشنيزه:د کندهار تاریخي سيمي او ودانۍ
هولوسين
هولوسين د انساني نوعو په چټکۍ سره د ډېرښت، ودې او د ټول لیکلي انساني تاریخ، د ټکنالوجۍ انقلابونو، د سترو مدنيتونو پراختيا او اوسني ښاري ژوند ته د حالت بدلون په ګډون په نړيواله سطح د بشري اغېزو سره مطابقت لري. په لیتوسفیر یا هایدروسفیر او اتموسفیر د انسانانو د ورستیو اغېزو په ګډون، په ځمکې او ایکوسیتمونو ېې د بشر د معاصرې دورې اغېزې به د نوعو د د تکامل په راتلونکي د پام وړ اغېز ولري. د ۲۰۱۸ز کال په جولای کې د ځمکپوهنې نړیوالې ټولنې د ځمکپوهنې د نړیوالې اتحادیې (International Union of Geological Sciences)  په وړاندیز هولوسين پړاو د هوا د حالاتو په بنسټ درې وړو پړاوونو: ګرینلنډین (له ۱۱۶۵۰ کلونو مخکې څخه تر ۸۲۰۰ کلونو مخکې پورې)، نارتګریپیان (له ۸۲۰۰ کلونو مخکې څخه تر ۴۲۰۰ کلونو مخکې پورې) او مېګلیان (له ۴۲۰۰ کلنو مخکې څخه تر اوسه پورې) ووېشه، لکه څرنګه چې د قشر پېژندې په اړه د نړیولا کمېسیون (International Commission on Stratigraphy) له لوري وړاندیز شوي دي. تر ټولو ړومبنی پړاو ګرینلېنډین د مخکني کنګلیز پړاو وروسته د هوا د تودېدو له وجې مشهور دی. نارتګریپیان پړاو د سمندرونو په بهیرونو کې د کنګل د تختو د ویلې کېدنې په پایله کې د رامنځته شوې ګډوډۍ له امله د ډېرې سړېدنې په واسطه پېژندل کېږي. د هولوسين تر ټولو وروستی پړاو اوسنی مېګالیان دی، دا پړاو له شديدې وچکالی سره چې تر ۲۰۰ کاله پورې وغزېدله، پیل شو.
رېښه
دا کلمه د دوو لرغونو یوناني کلیمو څخه اخیستل شوې ده. هولوس (ὅλος) چې د "ټول" لپاره یوناني لغت دی. سین چې له یوناني کلیمي کاینوس ((καινός)) څخه مشتق شوې ده او د "نوي" په معنا ده. مفهوم یې دا دی چې دا پړاو "په بشپړ ډول نوی" پړاو دی. د سین ('-cene') پسوند د سینوزوییک دورې د ټولو پړاوونو لپاره کارول کېږي.
عمومي کتنه
د ستراتیګرافۍ (قشر پېژندنې چې د جیولوژۍ یوه ځانګه ده) د نړیوال کمېسیو له خوا دا منل شوې ده چې هولوسین له اوس څخه تقریباً ۱۱۶۵۰ تقويمي کاله مخکې (۹۷۰۰ م.ز کال) پیل شوی دی. د کواټرنري سټراتیګرافۍ فرعي کمیسیون (SQS) هولوسین ته په اشارې کولو کې د ‘وروستني‘ اصطلاح کارول ناسم بولي او د ’معاصر ‘ اصطلاح ښایي د اوسنیو پروسو لپاره وکارول شي. نوموړی کمېسیون د دې یادونه هم کوي چې د فلانډري اصطلاح باید د هولوسین لپاره د معادل په توګه وکارول شي، که څه هم چې د منسوخ کېدو په حال کې ده. په هر ترتیب، د ستراتیګرافۍ په اړه نړیوال کمېسیون، هولوسین هغه پړاو بولي چې د پلېستوسین او په ځانګړې بڼه د وروستي ګنګلیز پړاو په تعقیب سره پیل شوی دی. د وروستي کنګلیز پړاو لپاره سیمه ییز نومونه په شمالي امریکا کې ویسکونسینان، په په اروپا کې ویچیسیلیان، په برتانیا کې ډېوېنسیان، په چیلي کې لیانقوینهو (Llanquihue) او په نیوزیلنډ کې اوتیران شاملوي.
هولوسین د اقلیمي نوساناتو پر بنسټ په پنځو مهالنیو انټروالونو یا کرونوزونونو وېشل کېدای شي:
ځمکپوهان چې په بېلابېلو سیمو کې کار کوي  د سمندر په سطحو کې، په خټینو خندقونو کې او د کنګلونو په هستو کې د بېلابېلو مېتودونو په واسطه نمونې په داسې توګه تر مطالعې لاندې نیسي چې د بایټ-سرناندر د سلسلې ثبوت او اصلاح ته هم پکې کتنه کوي. دا د اقلیمي دورو یوه طبقه بندي ده چې په ابتدایي ډول د خوسا شویو خزو (peat mosses) په خندقونو کې د نباتاتو د پاتې شونو په واسطه تعریفېږي. که څه هم د 14C د تاریخ اېښودنې دغه مېتود ته یو وخت لېوالتیا لږ وه ځکه چې له ادعا کېدونکو زماني کرونوزونونو سره یې سمون نه درلود، خو اوس څېړونکو د یوریشیا او شمالي امریکا په بېلابېلو برخو کې یو عمومي سمون موندلی دی. دغه طرحه د شمالي اروپا لپاره تعریف شوې وه، حال دا چې د اقلیم د بدلون په اړه ادعا دا وه چې په لا پراخه کچه واقع کېږي. د یادې طرحې دورې له هولوسین نه مخکې د وروستي کنګلیز پړاو یو څو وروستني نوسانونه شاملوي او ورپسې د نږدې ماقبل التاریخ دورې اقلیمونه طبقه بندي کوي.
د ځینو پوهانو له نظره، یو دریم وېش، چې انتروپوسین دی، اوس پیل شوی دی. دا اصطلاح د اوسني وخت د انټروالونو د ښودلو لپاره کارول کېږي، په کوم کې چې زیات شمېر په جیولوژیکي توګه د پام وړ حالتونه او پروسې، د انسانانو د فعالیتونو له امله بدلې شوې دي. 'انتروپوسین' ('Anthropocene'ـــ هغه اصطلاح چې پاول جې. کروتزن او ایوګین ستورمر په ۲۰۰۰ ز کال کې رامنځته کړه) په رسمي توګه د یو جیولوژیکي واحد په توګه نه ده تعریف شوې. د ستراتيګرافۍ په اړه د نړیوال کمیسیون د کواټرنري سترتیګرافۍ اړوند فرعي کمیسیون یو کاري ټیم لري تر څو تشخیص کړي چې نوموړی د واحد په توګه وبلل شي او که نه. د ۲۰۱۹ز کال په مې میاشت کې، د یاد کاري ټیم غړو انتروپوسین ته د رسمي کرونو-ستراتیګرافیک واحد په توګه رایه ورکړه او د شلمې پېړۍ د نیمایي ستراتیګرافیک سېګنالونه یې ورته د قاعدې په توګه ونیول. د دقیقو معیارونو په اړه لا هم پرېکړو ته اړتیا ده، له کومو وروسته چې باید اړوندې سپارښتنې هم د کاري ټیم د اصلي بدنې (په نهایت کې د ځمکپوهنې د علومو نړیوالې اتحادیې) له خوا تایید شي.
ځمکپوهنه
هولوسین د ځمکپوهنې یو پړاو دی چې له پلېستوسین څخه راوروسته په مستقیم ډول پیل شوی دی. هغه قاره یي حرکتونه چې سرچینه یې صفحه یي تکتونیکي حرکتونه دي، د یوازې ۱۰۰۰۰ کلونو په یوه محدوده کې له یو کیلومتر څخه لږ دي. په هر ترتیب، د کنګلونو ویلې کېدل د هولوسین په لومړنۍ برخه کې د شاوخوا ۳۵ مترو (۱۱۵ فټو) په اندازه او د هولوسین په وروستۍ برخه کې د ۳۰ نورو مترو په اندازه د سمندرونو د سطحې د لوړېدو لامل شوي دي. سربېره پر دې، د شمالي عرض البلد شاوخوا ۴۰ شمالي درجو څخه پورته ډېرې سیمې د پلېستوسین د کنګلونو د وزن له امله تر فشار لاندې وې او له کنګل نه د راوروسته د پلېستوسین او هولوسین پړاوونو په وروستیو کې له کنګلیز پړاو-وروسته د بیا راګرځېدو (post-glacial rebound) له کبله تر ۱۸۰ مترو (۵۹۰ فټو) پورې جګې شوې دي او لا تر اوسه هم د جګېدو په حال کې دي.
د سمندرونو د سطحې جګېدلو او د وچې لنډ مهاله ټیتېدلو په هغو سیمو باندې د سمندرونو یرغل ته لاره هواره کړه چې اوس له سمندرونو څخه لرې پرتې دي. د بېلګې په توګه، د وېرمونټ او مشیګان په شان ځایونو کې له هولوسین پړاو څخه پاتې سمندري فوسیلونه موندل شوي دي. له لوړو عرض البلدونو د لنډ مهالو هغه سمندري یرغلونو نه پرته د هولوسین فوسیلونه چې د کنګلونو تر فشار لاندې راتلو سره تړاو لري، په عمده ډول د سواحلو په بسترونو، سېلابي دښتو او د غارونو په رسوبي تیږو (cave deposits) کې موندل کېږي. د هولوسین سمندري رسوبات، د ټیټو عرض البلدونو د سواحلو د خطوطو په امتداد کې نادر دي ځکه د دغې دورې په بهیر کې د سمندر د سطحې لوړېدل د ګنګل څخه پرته د نورو سرچینو درلودونکو له ټولو احتمالي تکتونیکي جګېدونو څخه زیاتېږي.[ مرجع ته اړتیا ده ]
د لومړۍ نړیوالې جګړې لاملونه
د لومړۍ نړیوالې جګړې د لاملونو پېژندنه د بحث وړ موضوع په توګه پاتې شوې. لومړۍ نړیواله جګړه د ۱۹۱۴ زکال د جولای په ۲۸ مه په بالکان کې پیل شوه چې د ۱۹۱۸ زکال د نومبر په ۱۱ مه پای ته ورسېده او له ځانه یې ۱۷ میلیونه مړي او ۲۵ میلیونه ټپیان پرځای پرېښول.
هغه څېړونکي چې د لنډ مهاله لاملونو په لټه کې دي، د ۱۹۱۴ زکال په اوړي تمرکز لري او پوښتنه کوي، چې آیا کېدای شي، دغه شخړې دې له منځه تللې وای، که یا هم یو شمېر نورو پېچلو لاملونو دغه چاره ناشونې کړې وه. دوی د دغې جګړې فوري لاملونه د جولای د کړکېچ پر مهال د واکمنانو او جنرالانو په فوري پرېکړو او هغه کړکېچ کې نغښتې بولي چې د اطریشي فرانتس فردیناند په ترور سره چې د بوسنیايي صربي ملت پال ګاوریلو پرینسپ له خوا د صربستان د ملت پاله سازمان له خوا یې ملاتړ کېده پیل شول. دغه کړکېچ هغه مهال زور واخیست چې د اطریش – هنګري او صربیا په جګړه کې نورو متحدینو، لکه: روسیې، جرمني، فرانسې او بالاخره بلجیم او بریتانیا ونډه واخیسته. په نورو هغه عواملو کې چې د دیپلماتیک کړکېچ پر مهال د جګړې لامل وګرځېدل، د انتانت په اړه ناسم درک (لکه دا چې جرمني باور درلود، بریتانیا به بې پلوه پاتې شي)، برخلیک پالنه چې جګړه یې حتمي بلله او همدارنګه د کړکېچ چټکتیا چې په دیپلماتیکو اړیکو کې یې د ناسم درک له امله زور واخیست، شاملېږي.
دغه کړکېچ د لویو ځواکونو (ایټالیا، فرانسې، جرمني، بریتانیا، اطریش – هنګري او روسیې) ترمنځ د اروپايي او استعماري موضوعاتو پر سر له دیپلماتیکو ستونزو سرچینه اخیسته چې له ۱۹۱۴ زکال څخه په وړاندنۍ لسیزه کې یې اندېښنې زیاتې کړې. بل پلو یو شمېرهغه عامه شخړې یې هم لامل بلل کېږي چې له ۱۸۶۷ زکال څخه وروسته، په اروپا کې د واک د توازن د له منځه تلو لامل وګرځېدې.
د جګړې د سرچینې په اړه اجماع تر اوسه نه ده رامنځته شوې، ځکه تاریخ لیکونکي د هغو د کلیدي عواملو پر سر اختلاف لري او په بېلابېلو عواملو ټینګار لري. دغه چاره د وخت په اوږدو کې طبقه بندي شوو تاریخي آرشیفونو ته د لاسرسي له امله په تاریخي استدلالونو کې بدلونونو ته اړونده ده چې د تاریخ لیکونکو د آیډیالوژیو او لیدلورو له بدلون سره ترکیب کېږي. د تاریخ لیکونکو ترمنځ ستر درز، د هغو کسانو ترمنځ مهم رول لري چې په جرمني او اطریش – هنګري کې په روانو پېښو تمرکز لري او د هغو کسانو ترمنځ چې د پرېمانه لوبغاړو او فکتورنو ترمنځ د واک په تحرکاتو تمرکز کوي. دویمي ناسمې کرښې د هغو کسانو ترمنځ شتون لري چې باور لري، جرمني په قصدي ډول یوه اروپايي جګړه طراحي کړې وه، بل د هغه کسانو ترمنځ چې باور لري چې جنګ په قصدي ډول نه و طراحي شوی، خو تر ډېره دغه ګواښ د جرمني او اطریش – هنګري له لوري رامنځته شوی و، همدارنګه د هغو کسانو ترمنځ چې باور لري، یو شمېر یا ټولو ځواکونو (روسیې، فرانسې، صربیا، بریتانیا) د جګړې په رامنځته کولو کې د دې پر ځای چې په دودیزه بڼه جګړه رامنځته شي، مهم رول لوبولی.
پيغمبران په قرآن کې
د پيغمبرانو دا لاندي نومونه هغه نومنه دي كوم چي په قران کريم كې راغلي.
آدم
آدم د قرآن په آند لمړنۍ پیغمبر او د اسلامي دودونو پر بنسټ نوموړی لمړنی انسان دی. آدم د الله لخوا جوړ شو او بیا وروسته له څلویښتو ورځو څخه خپل ژوند ته راوگرځید. همدارنگه نوموړی په یهودیت او عیسویت کې هم یو له مهمو څیرو څخه دی او دوی یی د آدم او حوا د کیسې له مخې ډیر ښه پیژني. هغه لمړنی کس دی چې الله تعالی جوړ کړی او بیا د الله لخوا ځمکې ته لمړنی رالیږل شوی کس هم وو. مسلمانان په دې باور دی چې دی له خټې څخه جوړ شوی وو. وروسته له سا اخیستلو څخه لمړنی شې چې آدم ترسره کړ هغه بړچ یا ترنجا وه. او لمړنی څه چې هغه وویل هغه الحمدالله وو نو ځکه خو اوس مسلمانان د هغه دا چاره ترسره کوي یانې تر ترنجا وروسته د الحمدالله ویل.
ادريس
په اسلام کې، ادریس په داسې موده کې ژوند کولو په کومه کې چې الله تعالی په ځمکه کې وچکالي خوره کړې وه تر څو چې دا سزا وی و هغو کسانو ته چې دی یې هیر کړی وو. نو ادریس الله تعالی ته دوعا وکړه تر څو نړۍ له وچکالی څخه وژغوري نو همدا وو چې الله تعالی ځمکې ته باران راولیږه. همدارنگه ادریس په اسلام کې د ستورپوهنې او شمیرپوهنې د پوهنو د لیکلو او راپېژندلو له امله هم ستر نوم لري.
نوح
Although best known for the Deluge, Nuh was a primary preacher of monotheism at his time. According to Islamic tradition, it was this faithfulness to Allah that led to his selection for building the Ark that would continue life on Earth. In contrast with Christian and Jewish traditions which say the Deluge was a global event, there is some difference in opinion in Islam over whether the flood associated with Nuh was localized or global.
هود
According to Islam, Hud, for who the eleventh sura of the Qur'an is named, was one of few people to survive a great storm inflicted by Allah to, like with the Deluge five generations earlier, punish the people of the world had forgotten about Allah.