cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ادبي انځور پېژندنه
د ادبي انځور پېژندنه
خاکه ( ادبي انځور ) هغه ليکنې هنر دی چې پک ېد يو وګړي د شخصيت عکاسي او ترجماني کيږي په دې کې د يو شخصيت بشپړ حالات له پيدايښت څخه تر مړينې پور نه بيانيږي، ځکه چې مقصد يې د يو چا ژوند ليک يا د ژوندپېښو بيانول نه دي، بلکې د شخصيت هغه منفردې او ځانګړې پېښې بيانوي چې هغه يې د ژوند د اړخونو په څرګندولو کې مرسته کوي، د ادبي انځور د ليکنې اسلوب ډېر په زړه پورې دی او کله کله پکې د طنز  او مزاح، مرچ و مالګه يا مصاله هم ور ګډيږي، ادبي انځور يو تخليقي ژانر دی او مقصد پکې د ليکوال د خپلو نظرياتو او افکارو تبليغول نه، بلکې د يو شخصيت ځانګړنې يا ځانګړتياوې څرګندول وي، په دې ليکنيز هنر کې د الفاظو او کلمو مناسب کارول دومره ارزښت او اهميت لري لکه څومره چې په انځور ګرۍ کې د کرښو او خطونو دی، له همدې امله لنډون د ادبي انځور ليکنې تر ټولو غوره او مهمه ځانګړنه ده او ليکوال غواړي چې په ډېرو لږو کلمو کې د يو شخصيت څرګندې ځانګړتياوې او اوصاف لوستونکو ته وړاندې کړي، له ليکوال سره د دغه شخصيت په هکله د پېښو او تاثيراتو اوږده او لويه لړۍ موجوده وي، خو هغه پکې داسې پېښې رااخلي چې د هغو په هېنداره کې د دغه شخصيت بشپړ انځور څرګند شي، غير ضروري پېښې او بې ځايه تفصيلات د ادبي انځور روح ټپي او زيانمنوي ، په ادبي انځور کې د ظاهري شکل او صورت په ځای ډېر ژور په باطني کردار نګارۍ اچول کيږي او هغه پکې ډېره مهمه ګڼل کيږي، دا يو داسې ادبي ژانر دی چې پکې د يو شخص د سيرت او کردار تر ټولو مهم اړخونه پکې ډېر لنډون سره داسې وړاندې کيږي چې هغه د يو ژوندي شخصيت وړ ګرځي، په دې ادبي ژانر کې د هغه پام وړ شخصيت د ښو صفتونو او ځانګړنو د ښودولو ترڅنګ د هغه د بشري کمزوريو يادونه او څرګندونه هم کيږي که ليکوال دا کار و نه کړي، نو له ادبي انځور څخه به يو توصيفي مضمون جوړ شي، د يو غوره او معياري ادبي انځور تر ټولو ښه ځانګړنه دا ګڼل شوې جې په هغه کې د شخصيت مثبت او منفي دواړه اړخونه څرګند کړای شي او هغه کې بايد د محبت او عداوت پر ځای د حقيقت ترجماني وکړي، دلته د دې خبرې يادونه ضروري ده چې ليکوال بايد د يو شخصيت کمزورۍ په داسې هنرمندۍ او همدردۍ سره بيان کړي چې د شخصيت په زړه پوري والي کې يې توپير رانشي، دلته بايد د ليکوال موخه د شخصيت سپکاوی نه وي، بلکې د هغه تر بحث لاندې شخصيت د اصلي فطرت څرګندول وي، دا د ادبي انځور ډېر نازک اړخ دی، د ليکوال پوره غور او دقت غواړي، بايد چې په ډېر احتياط تر سره شي، د بيان اندازه بايد په پوره ادبي او په زړه پورې لهجه وي.
د ادبي انځور د ليکنې په وخت بايد د ليکوال خپل شخصيت په پسمنظر کې وي او تر بحث لاندې شخصيت پېش منظر کې، د هغه چا شخصيت بايد د پاملرنې وړ وي چې ادبي انځور يې وړاندې کيږي، په ادبي انځور کې يو اديب يا هنرمند په مقام او مرتبه خبرې نه کيږي ځکه چې ادبي انځور تنقيدي مضمون نه دی چې انتقادي نظريات پکې وړاندې شي، بلکې زياتې خبرې د هغه په شخصيت کيږي ، خوالې يا اقتباسات ور کول يا نقل کول هم په ادبي انځور :ې نه ځاييږي.
د ادبي انځور ليکوال بايد د يو شخصيت د معرفي کولو پرمهال له ډېر غور او دقت څخه کار واخلي، ځکه هغه يو ډېر ستونزمن کار په مخکې لري، لومړی بايد له هغه چا سره چې ليکنه پرې کوي، يا په بله وينا چې ادبي انځور يې وړاندې کوي، پوره اشنايي ولري، د هغه د شخصيت ګڼ اړخونه ور ته معلوم واوسي او د يوې ژورې کتنې په پايله کې د هغه شخصيت هغسې چې لازم وي، نورو ته وروښودلی شي او دا کارځکه مشکل دی چې انساني شخصيت ډېره پېچلې بڼه لري او د انسان پېژندل د ټولو نه ګران کار دی، نو ليکوال بايد د ادبي انځور په ليکنه کې په ډېر احتياط قلم او قدم پورته کړي.
( ۵ : ۵۲۶ – ۵۲۷ مخ )
د ادب څه دی ليکوال وايي  :
يو شخصيت ليکونکی يا د ادبي انځور ليکوال د يو شخص خبرې اترې بيانوي، د هغه خيالات د يوې خبرې يا بلې خبرې په هکله مونږ ته راوړاندې کوي او په دې چل د هغه د شخصيت يو خاص تصور زمونږ په مغزو کې پوخ کړي او له دې سره سره د هغه عملي ژوند هم زمونږ په مخکې کيږدي.
هغه د هغه شخص د غلطيو او کمزوريو لپاره دليلونه نه لټوي، د هغه د لمنې نه دغه داغونه او تورکي نه پاکوي، شخصيت ته يو رنګ يا بل رنګ نه ور کوي، بس څه چې اوري او څه چې ويني هغه د يو سپين ډاګي سړي په شانتې زمونږ په مخ کې کيږدي او په دې چل يو شخصيت سره د خپلو ښو او بدو عادتونو، رياکاريو او کمزوريو زمونږ په مخکې راشي، کله په دغه کردار باندې د هغه په بې وسيو زمونږ زړه وسوځي او کله د وينا او عمل لرې والی  مونږ په هغه پورې وخندوي.
( ۷ : ۸۲ مخ )
په ادبي انځور کې په هنري او ادبي ژبه د يو شخص د ظاهري او باطني کړو وړو ژوره عکاسي او انځور ګري کيږي، ځينې ادب څېړونکي يې د شخصي کره کتنې (تنقيد) په ډله کې شمېري، يو بريالی ادبي انځورګر هماغه وي چې ليکوال د ليکوالۍ يا ليکنې په ځانګړي مهارت د يو ناليدلي او ناپېژندلي شخصيت انځور د لوستونکي په ذهن کې داسې نقش کړي چې په نااشنايۍ کې هم هغه ورته اشنا او پېژندوی ښکاره شي، دا ټول د ادب کمال دی چې د ليکوال احساس او عاطفه په ډېره اسانه او اغېزمنه توګه خپلو لوستونکو ته ور لېږدوي.
د کوزې پښتونخوا ليکوال روښان يوسفزی په خپل مضمون کې چې د ( پښتو کښې خاکه خاک ) تر سرليک لاندې په ( مرکه ) مجله کې خپره شوې د يو غوره ادبي انځور ځانګړنه داسې ښودلې ده:
د يوې کاميابې او معياري خاکې غټ صفت دا دی جې د هغې له لوستو نه پس قاري ته د هغه شخصيت ( په چا چې خاکه ليکل شوې ) ټول صورت، کړه وړه، مزاح او نفسياتي تصوير د سترګو د وړاندې داسې وګرځي لکه د فلم د پارټ غوندې.
په يوه کاميابه خاکه کې د انسان کردار او افکار دواړه موجود وي ، خاکه ( ادبي انځور ) دوه قسمونه لري : يو عملي ، سماجي او معاشرتي خاکه ده کومه چې د ژونديو کرارونو په ذريعه مونږ ته په  ستيج يا سکرين ښودلی کيږي او بل قسم هغه ده چې د مختصر ليک په ژبه د يو شخصيت کړه وړه بيانوي، ولې په دې دواړو خاکو کې يو قدر مشترک دی او هغه لطافت او نازک طنز دی ځکه چې خاکه د طنز او مزاح او سوانح عمري د ژوند ليک د دواړو صنفونو د امتزاج نه زېږېدلې ده، داسې خاکې ته مونږ د لوستونکو خاکه وايو، ځکه چې يوه کتو سره تعلق لري او بله د لوستو سره، د خاکې د لوستو په وخت کې که له يوې خوا د قاري په شونډو نرۍ نرۍ موسکا غځونې کوي، نو بل خوا ورته د هغه شخصيت په باره کې تياره  او رڼا هم ښکاره شي.
( ۵ : ۵۲۷ – ۵۲۹ مخ )
ځينې څېړونکي بيوګرافي ليکنه او ادبي انځور ليکنه د ليکنې يو ډول ګڼي او د دوی ترمنځ د بېلتون په کرښه سترګې پټوي حال دا چې دا دواړه د ليکنې ځانګړي او جلا ډولونه دي ترمنځ يې ډېر توپير شته چې دلته يې د ځانګړي سرليک لاندې توپيرونه درپېژنو.
د ادبي انځور او ژوند ليک ترمنځ توپير
دا سمه ده چې د ادبي انځور او ژوند ليک دواړو موخه د يو چا د ژوند د حالاتو او شخصيت پېژندنه ده، خو دا پېژندنه د بڼې او منځپانګې له مخې په داسې بېلابېلو ليکنيو لارو او اصولو کيږي چې ډېر توپيرونه لري او همدا توپيرونه د دې لامل ګرځېدلي دي چې دواړه د ځانګړو ادبي ژانرونو په توګه مطالعه او وپېژندل شي، چې دلته يې د ځينو توپيرونو يادونه کووک
ژوندليک او ادبي انځور يو بل ته نږدې ښکاري، خو ژوندليک ادبي انځور نه شي ګنل کېدی، ځکه چې په ژوند ليک کې د يو شخص د پوره ژوند کتنه وي، د پيدا کېدو نه واخله تر مړينې پورې  يې بېلابېلې معمولي پېښې هم رااخلي، ترڅنګ يې د هغه د خپلوانو او دوستانو هومره پېژندګلوي هم چې له هغې سره تړون لري، کوي، د شخص د ټولو کارونو ارزونه کوي او دغسې دا خبرې دومره اوږدې شي چې په لس ګونو پاڼې پرې ډکې شي، خو د دې په مقابل کې د ادبي انځور لمن لنډه، تنګه ده، د ي، شخص د ژوند د يو اړخ يا څو اړخونو داسې يادونه کوي چې  هغې له مخې مونږ د هغه شخصيت وپېژنو، د هغه وګړي شخصيت ته داسې کتنه کوي چې هغه  کاغذ پرمخ داسې راوځليږي لکه چې مونږ هغه له نږدې څخه ليدلی وي او ورسره پېژنو.
د ژوند ليک ليکوال د يو شخص د ژوند په اړه معلومات د ټاکلو اصولو په رڼا کې په ترتيب سره ړاندې کوي چې دا ترتيب تر ډېره د ژوند ليک د ليکوال د ذوق او سليقې او ليکنيز مهارت پورې تړاو لري، خو ادبي انځور کوم ځانګړي اصولو نه لري او نه پکې په ليکوال کومې پابندۍ او د ځانګړو اصول رعايت شته، د ژوندن ليک ليکنې برعکس ادبي انځور غير رسمي بڼه لري، د ژوند ليک اوږد، مګر ادبي انځور له ډېر لنډون څخه کار اخلي، د شخص د ټول ژوند پرځای د هغه د شخصيت يو يا څو اړخونه راواخلي او د خپل تصور او تخيل په مرسته يې په پوره ادبي خوند رنګ کې وړاندي کړي.
د ژوند ليک ليکنې بڼه او مزاج تر ډېره سنجيده او علمي وي، خو په ادبي انځور کې د تازه والي او نوښت يوه لړۍ روانه وي.
ادبي انځور ليکوال د ژوند ليک ليکونکي برعکس د يو وګړي د شخصيت وړ او ناوړه اړخونه دواړه د لوستونکو مخې ته ږدي، هغه يې د ليکوالۍ په مهارت په ډېره خوږه او رنګينه ژبه په الفاظو کې ډېر په زړه پورې انځور کړی وي، په خپله د هغه په باب پرېکړه نه کوي، هغه د شخصيت خواوې يا اړخونه په خپله ليکنه کې انځوروي او لوستونکي ته يې وړاندې کوي چې هغه پرې په خپله له ځان سره د وړ يا ناوړ پرېکړه وکړي.
د ژوند ليک او ادبي انځور تر ټولو مهم او جوت توپير دا دی چې د ادبي انځور ژبه د ژوند ليک په پرتله ډېره هنري، خوږه او زړه راښکوونکې وي او د شخصيت د پېژندلو لپاره په الفاظو کې يو په زړه پورې منظر کشي کيږي.
( ۵ : ۵۲۹ – ۵۳۱ مخ )
داسې نورې لويې او وړې ځانګړنې هم شته چې د دواړو ترمنځ د بېلتون کرښه راکاږي او د بېلو، بېلو ادبي ډولونو په توګه يې راپېژني.
د ادبي انځور ليکنې چوکاټ او د ليکنې لار
ادبي انځور د يو ځانګړي ادبي ژانر په توګه خپل ليکني چوکاټ او د ليکنې بېله لار لري، چې هغه له نورو ژانرونو څخه رابېلوي، دا چې د ادبي انځور يوه ډېره مهمه او بنسټيزه ځانګړنه لنډول دي، دغسې يې ليکني چوکاټ هم ډېر لنډ و تنګ او د ليکوال په وړاندې يو لړ محدوديتونه موجود دي چې هغه دې ته اړباسي ترڅو له ډېر غور راو دقت څخه کار واخلي ځکه ډېره لږه بې احتياطي هم د هغه د ليکنې خوند او رنګ پوره زيانمنولی شي، د دې ادبي ژانر ليکوال د يو وګړي ژوند، کړه وړه او د خوی خصلت ډېره ژوره کتنه کوي او په نتيجه کې په خپل ذهن کې د هغه د شخصيت يو انځور جوړوي او هغه په يو لينکني چوکاټ کې د خپل تخيل په مرسته د ليکوالۍ په ځانګړو مهارتونو ورته داسې وړاندې کوي چې د هغه پوره شخصيت يې د سترګو په وړاندې ودرېږي او داسې يې وپېژني لکه چې ټول عُمر يې ليدلی کتلی او ورسره پوره اشنايي لري، په دغه عمليه کې د ادبي انځور ليکوال لکه انځورګر چې د يو چا د څېرې په انځورولو کې له کرښو او خطونو څخه کار اخلي، د شخصيت د انځور لپاره ډېرې ښکلې او په زړه پورې کلمې کاروي، د ادبي انځور ليکنې لاره ډېره ستونزمنه او له کړاوه ډکه ده، د دې ژانر ليکوال چې د چا د شخصيت انځور کاږي بايد چې له هغه سره پوره بلدتيا ولري او د هغه د ژوند حالات او کړه وړه پوره ور معلوم وي، بل دا چې انساني شخصيتونه ډېر پېچلي اړخونه لري او انسان پېژندنه په خپله تر ټولو ګران کار دی، نو چې ليکوال د خپل پام وړ وګړي شخصيت په سمه توګه و نه پېژني، نو نورو ته به يې څنګه ور وپېژني، هغه په داسې حال کې چې له زوکړې تر مړينې د هغه د ژوند پېښو او حالاتو په اړه څه نه وايي بلکې د هغه د ژوند يو يا څو اړخونه راواخلي، له هر ډول اضافي او غير ضروري څرګندونو او تفصيلاتو څخه چې د ادبي انځور ظاهري بڼه او باطني برخه زيانمنوي، په کلکه ډډه کوي.
هغه د لنډون ځانګړنې ته په پاملرنې په ډېرو لږو او يو شمېر  کلمو کې د يو شخصيت داسې ځانګړنې او څرګند اوصاف لوستونکو ته وړاندې کړي، چې هغوی ته د دغه شخصيت يو بشپړ انځور ښکاره شي.
ليکوال بايد د ادبي انځور پيلامه په داسې جذباتو او په زړه پورو الفاظو وکړي چې لوستونکي ژر راجلب او پاملرنه يې ځانته راواړوي چې تر پايه يې په خوند او مينه ولولي، د ژبې لوړ هنر او ادبي معيارونو ته پاملرنه هم پکې ضروري ده.
په هر صورت د پايلې په توګه ويلی شو چې  ادبي انځور ليکنه ډېره ستونزمنه ده، پوره غور او کړاو غواړي، ځکه يې نو ليکنه د هر چا د وس کار نه دی او نه د هر چا د ځواک او توان کار دی او په هره ژبه کې يې ليکوال هم ډېر نه وي او د ګوتو په شمېر ليکوال غوره او معياري ادبي انځور نه شي ليکلای، د ژوند ليک ليکنې په څېر عموميت نه لري، خو د لوستو مينه وال يې ډېر دي او ډېر وګړي يې خوښوي.
( ۵ : ۵۳۳ -  ۵۳۵ مخ )
په پښتو ادب کې د ادبي انځور ليکنې بهير
په پښتو ادب کې د ادبي انځور ليکنې يا کښنې ځينې لرغونې بېلګې مونږ په منظوموکلاسيکو اثارو کې موندلی شو،د خوشحال خان خټک ( ۱۱۰۰ – ۱۰۲۲ هـ ق ) په شاعرۍ کې ځينې داسې شعرونه مخې ته راځي چې هغه پکې د خپل خان او خپلو زامنو او مغلي واکمن اورنګزېب او د پښتنو په وړاندې د هغه ناوړه سلوک او زور زياتی، همدارنګه د پښتني قبيلو د بې حۍ او د خپل منځي بې اتفاقۍ او د خپلو زامنو د نافرمانۍ حالتونه د ادبي انځور په توګه وړاندې کړي دي ، د بېلګې په توګه په دې دوه قصيدو کې يې د خپلو زامنود نافرمانۍ ادبي انځور ډېر په دقيقه توګه وړاندې کړی دی :
چې مې وليدو د خپلــــــو زويـــو کار
زويه واړه ځيګرخون دي د خپل پلار
ترپايه
***
نصيحت ورباندې نه کوي تاثير
همدارنګه يې په دې لاندې قصيده کې د اورنګ زېب او د مغلي واکمنو د زورزياتي انځورونه په ادبي ژبه کړي دي :
پـــرورده کـــــــه د مغلـــــــو په نمک يم
د اورنګ له جوره هم له غريوه ډک يم
همدارنګه په يوه بله قصيده کې چې مطلع يې په لاندې ډول ده داسې وايي :
چې قانع د زمانې په خشک و تر يم
که مې پېژنې بادشاه د بحر و بر يم
د خپل شخصيت ادبي انځور يې هم په ډېر بشپړ، ښکلي او په زړه پوري ډول وړاندې کړی دی، همدغسې په نورو ډېرو شعرونو کې يې د ادبي انځورونو  ډېرې ښکلې بېلګې شته.
په خوشحال خټک سربېره رحمان بابا ( ۱۰۴۴ – ۱۱۲۸ هـ ق ) کې هم د خپلې زمانې د مغلي واکمن اورنګ زېب د ژوند انځور په ډېر ښکلي او دقيقه توګه په يوې اوږدې قصيدې کې کښلی، چې مطلع يې دا ده :
په نظر د بې بصر
لکه شام هســـې
او تر تمهيد او تشبيب وروسته د مدعا په برخه کې د اورنګ زېب ادبي انځور له دې بيته پيل کيږي :
اورنګ زېب هم يو فقير و
چې ټوپۍ يې وه په ســـــــر
همدارنګه د کلاسيکې دورې د نورو شاعرانو په دېوانونو کې هم د ادبي انځور په زړه پورې بېلګې شته، دا چې مونږ د معاثر نثري ادب د يو ادبي ژانر په توګه په پښتو ادب کې د ادبي انځور د پيدايښت او پايښت په تاريخي بهير لنډ او ځغلند څېړنيز بحث کوو، د همدې پورتنيو بېلګو په يادونه بسنه کوو، تر کومه چې خبره په پښتو نثري ادب کې د ادبي انځور په پيلامې او د يو ځانګړي ادبي ژانر په توګه د هغه په پېژندنې پورې اړه لري، لومړنۍ بېلګه چې په دې لړ کې زمونږ مخې ته راځي هغه د عبدالحليم اثر افغاني ليکی ( خليق  صاحب ) تر سرليک لاندې د نوموړي ادبي شخصيت پوره او کره انځور دی، چې په ۱۹۴۹ مېلادي کال پېښور د انصاف اوونيزه کې چاپ شوی او بيا وروسته د عبدالخالق خليق په مشهور اثر ( زه او زمانه ) کې هم د ليکوال پېژندنې په توګه چاپ شوې ده، نو د ادبي انځور څرګنده پيلامه مونږ د نورو اسنادو تر لاسه کېدو پورې همدغه ۱۹۴۹ مېلادي کال بولو، تر دې وروسته نورې خورې ورې ليکنې د ادبي خاکو په نوم د پښتونخوا په خپرونو کې چاپ شوي، چې د معياري ادبي انځورونو د بېلګو په توګه د ميا احمد شاه (سمندر زما په نظر کې ) او د قمر راهي ( ډاکتر عبدالغفار زما په نظر کې ) او همداسې د شلمې پېړۍ په شپږمه او اوومه لسيزه کې د قمر راهي هغه لنډ ادبي انځورنه چې له مردان څخه خپرېدونکې ( قند مجلې ) په هره ګڼه کې خپرېدل د يادونې وړ دي.
په وروسته وختونو کې هم ځينو ليکوالو ادبي انځورونه ليکلي او په خپرونوکې خپاره کړي چې په دې لړ کې د حبيب الله رفېع (ځوانيمرګ وحيد)،د ارواښاد محمد ګل نوري ( الفت نه مري)،د استاد کامل او همدارنګه د زرين انځور ( د زندان بندي اشرف خان ) ادبي انځورونه د يادونې وړ دي.
په کوزه پښتونخوا کې د افغانستان په پرتله ادبي انځور ليکنې ډېره وده او پرمختيا موندلې او سربېره پر دې چې بېلابېلو ليکوالو ادبي انځورونه ليکلي په اخبارونو او مجلو کې خپاره شوي هم دي، د ادبي انځورونو يو شمېر ټولګې هم چاپ شوي دي چې په دې لړ کې د اصغر خان لالا د ( ژوند او ادب ) ۱۹۶۸ م کال چاپ چې په ځينو ادبي ټوټو او مضامينو سربېره څو ادبي انځورنه هم لري، د ډاکتر همايون هما ليکلي ادبي انځورنه د ( ښکلي ښکلي خلق ) ۲۰۰۰م کال چاپ، د سليم راز (تنقيدي کرښې ) د  ۱۹۹۹ م کال چاپ چې له تنقيدي مضامينو سربېره څو ادبي انځورونه هم لري، د محمد زبير حسرت د ادبي انځورونو ټولګه ( نقشونه ) د ۱۹۹۹ م کال  چاپ.
همدارنګه د قمر راهي په ( قند ) مجله کې خپاره شوي ادبي انځورنه د ( کرښې ) په نوم په ۲۰۱۴ مېلادي کال  په ۱۹۵ مخونو کې په ډېره ښکلې کچه او صحافت د ليکوال له انځورنو سره چاپ شوي دي.
د ادبي انځور  د خپرېدو په لړ کې د مردان کالج د کلنۍ مجلې ( شفق ) د حافظ ادريس نمبر ( ځانګړې ګڼه ) کې قمر راهي او پروفيسور تقويم الحق کاکاخېل د حافظ ادريس په زړه پورې ادبي انځورونه ليکلي دي، همدارنګه د پېښور پښتو اکيډمۍ په خپرنيز اورګان ( پښتو ) مجلې کې د بېلابېلو شخصيتونو ځانګړې ګڼې خپرې کړي دي، چې په ځانګړې توګه په دې کې د ( اعتراف نمبر ) د بېلګې په دول يادولای شو، په دې ګڼه کې ښه ادبي انځورونه شته دي، د مردان مرکه مجلې نهمه ګڼه ( خاکه نمبر ) ده، چې پکې د ادبي انځورونو په هکله په څېړنيزو مقالو سربېره يو زيات شمېر معياري ادبي انځورونه هم چاپ شوي دي.
د پښتونخوا د ادبي انځورونو په مشهورو ليکوالو کې د صاحبزاده فيضي، رشيد علي دهقان، سلطان محمد صابر، صاحبزاده حميدالله، سيد محمد عارف، ډاکتر چراغ حسين شاه، سعيد ګوهر، حيران خټک،ډاکتر دروېش، نورالبشر نويد، روښان يوسفزی، مجب وزير، همايون همدرد او نور د يادونې وړ دي چې په دې ادبي ژانر کې يې نوې نوې تجربې کړي او ډېر غوره او معياري ادبي انځورونه يې ليکلي دي.
( ۵ : ۵۳۹ – ۵۴۱ مخ )
۱ – عبدالحليم اثر افغاني :
د قاضي سيد کريم زوی په ۱۹۱۰ م کال د پښتونخوا د مردان په فيروز پور کې زېږېدلی دی، د ديني او ادبي علومو زده کړې يې په خپله کورنۍ او سيمه کې او همدارنګه د نورو سيمو له ديني پوهانو کړې وې، پياوړی عالم، شاعر او څېړونکی و، څه موده يې په رساله سرحد او خلاصه اخبارات نومې اخبارونو کې دنده ترسره کول او بيا يې په پېښور کې په ۱۹۴۹ م کال انصاف په نوم پنخلس ورځنۍ مجله خپروله، په لس ګونو علمي، ادبي او څېړنيز اثار يې چاپ شوي او ځينې يې لا هم چاپ ته سترګې په لار دي د بېلګې په توګه يې د چاپ شوو اثارو څخه د روحاني تړون او رابطه، زمونږ مجاهدين، تېر هېر شاعران او پښتو ادب نومونه اخلو، نوموړی د ۱۹۸۷ ز کال د دسمبر په ۸ نېته وفات شوی دي.
۲ – قمر راهي :
د عبدالحکيم خان زوی په ۱۹۲۷ مېلادي کال د پښتونخوا په مردان کې زېږېدلی دی، زده کړې يې د لسانس تر درجې پورې کړي دي او بيا يې ډېره موده د مردان د بورې کارخانه کې دنده ترسره کړې، له مردان څخه په ۱۹۶۰ کال د خپرېدونکي قند مجلې مسئول مدير او چلوونکی و، ليکوال او شاعر دی، ليکنې يې خورې ورې په موقته خپرنيو کې چاپ شوي دي، په چاپ شو اثارو کې يې د څېره ( شعري ټولګه ) او د کرښې ( ادبي انځورونو ټولګه ) يادولی شو، د ټول پارسنګ په نوم يو بل ناچاپ اثر هم لري.
۳ – همايون هما :
د سعادت خان زوی په ۱۹۲۵ مېلادي کال د پښتونخوا د مردان په بغداده نومي کلي کې زېږېدلی دی، لوړې زده کړې يې په پښتونخوا کې د ادبياتو په برخه کې تر دوکتورا تر درجې پورې ترسره کړي ، پياوړی شاعر ، ليکوال او څېړونکی و، په خپرونو کې يې په ګڼ شمېر علمي، ادبي او څېړنيزو مقالو سربېره ځانګړي اثار هم چاپ شوي دي، چې د بېلګې په توګه د تحقيق فن، ښکلي ښکلي خلق، په صوبه سرحد کې د پښتو ادبي مجلو روايت، شوګيرې ( شعري ټولګه ) او نور يادولی شو.
( ۵ : ۵۴۱ مخ )
۱ – کرښې :
د نوميالي ليکوال قمر راهي د ليکلو ادبي انځورونو ټولګه ده چې د ۲۰۰۴ م کال د سپتمبر په مياشت کې د پښتونخوا مردان په کوثر پرېس کې په لويه ښکلې کچه په ۵۰۰ ټوکونو کې چاپ شوې ده.
د ټولګې په ۱۹۵ مخونو کې پښتونخوا د ۱۲۳ تنو نومياليو ليکوالو  او شاعرانو ادبي انځورونه راغلي دي، دکتاب په لومړيو مخونو کې د ۳۹ تنو نومياليو ليکوالو، چې ډېرو يې اوس له ژوند څخه سترګې پټې کړي دي، عکسونه  هم خوندي شوي دي، دغه ادبي انځورونه ليکوال له مردان څخه د خپرېدونکې پښتو ادبي مجلې ( قند ) د لومړۍ او دوهمې دورې ( ۱۹۵۷ – ۱۹۵۸ م کال ) په ګڼو کې په پرله پسې توګه د کرښې ترسرليک لاندې خپاره شوي او اوس د يوې ټولګې په توګه د ادب او مطالعې مينه والو ته وړاندې شوي دي، چې د ليکنو ژبه يې خوږه ،رنګينه او هنري انځوريزه  ده ځينې ادبي انځورنه يې ډېر لنډ او په درې څلورو کرښو کې وړاندې شوي چې د پام وړ ادبي شخصيت ښه پېژندنه نشي کولی او د لوستونکي ادبي تنده پورنه نشي خړوبولی، په هر صورت د ده ادبي انځورونه لومړني چاپ شوي ادبي انځورونه ګڼل شوي او دا ادبي د ادبي انځورونو ټولګه لومړنۍ چاپ شوې ادبي انځوريزه ټولګه ده او د دغه ادبي ژانر ډېر ښکلي بېلګې هم پکې خوندي دي.
۲ – زندان خوړلي اديبان :
د پياوړي ليکوال او څېړونکي حبيب الله رفېع اثر دی چې په ۱۳۸۵ لمريز کال د افغانستان قلم ټولنې له خوا په ۱۲۲ مخونو کې په ډېره ښکلې کچه او صحافت د زرو ټوکو په شمېر چاپ شوی دی، د دې ټولګې په دوو برخو کې د هېواد د هغه يوولسو تنو ليکوالو او شاعرانو انځورونه وړاندې شوي چې د افغانستان د غميزې په دوران کې د کمونستي رژيم په زندانونو کې د خپلې ديني عقيدې او ملي هېواد پالنې د احساس او مفکورې لرلو په جرم شهيدان شوي او تري تم شوي دي، په لومړۍ برخه کې د مناره ای نور تر سرليک لاندې د ظفر وردګ ، محمد ارشاد ارشاد، محمدجان فنا، محمد عارف تسل، منديزي شينواري او محمد شيرين سنګري ادبي انځورونه په پښتو ژبه او په دوهمه برخه کې د محمد اسماعيل مبلغ، فايز حنيفي او سرشاد روشني ادبي انځورونه په دري ژبه ليکل شوي دي، په کتاب کې په خوږه ادبي او هنري ژبه د دغو نومياليو شخصيتونو د ادبي انځور تر څنګ د هغوی عکسونه هم خوندي دي.
( ۵ : ۵۴۲ – ۵۴۳ مخ )
الفت
د کابل د سيند په غاړه په کوزني لغمان کې د عزيزخان په کڅ کې يو ورکوټی کلی دی، خواو شا يې شنه کښتونه او د سيند شولګرې دي، لږ څه لرې د لويو غرونو په واورو پټې څوکې ښکاري، دلته دوه مست رودونه بهيږيو يوې خوا ته د کونړ ښکلې دره ده چې د کونړ سيند ترې په نڅا راوځي، د شرقي افغانستان په دې ښکلو درو کې ځای په ځای د سيدانو درنې کورنۍ اوسي، پښتانه دوی ته په درنه سترګه ګوري او پاچاهان يې بولي، لکه په پسرلي چې په دې درو کې ښکلي ګلان غوړيږي، د دغو پاچاهانو په درنو کورونو کې هم کله کله ډېر د پوهې خاوندان، شاعران ، پوهان، ليکوالان او د سياست وال پيدا کيږي، سيد جمال الدين افغاني هم د دغو کونړي پاچاهانو څخه و، ښايي چې څلوېښت يا پنځوس کاله دمخه د عزيز خان په کڅ کې د يو پاچا په واړه کهول کې يو ښکلی ګل زرغون شو هغه ګل يې ګل پاچا وباله.
دا الفاظ او کلمات د شاعر او ليکوال مصالح دي، که د الفت هغه سره اوډي او ترتيب ور کي د پښتو ادب يو شهکار به وي که د بل چا په قلم وليکل شي، نو هغه به يو عام نثر يا نظم وي، خو لنډه دا چې الفت يو ماهر او سترګه ور هنرمند يا ارټېسټ دی، چې د ده په هنر کې دا درې غټې ښېګڼې وينم :
لومړی  جمال چې د الفاظو او کلماتو غوره کول او بيا د هغو اړونه، ترتيب او پېيودنه ( نظم ) يې غټې نښانې دي.
دوهم برهان او استدلال که د فطرت له هره مظهره څخه دی يو منلی دليل جوړولی شي او د ده په نظر کې د دنيا ټول مظاهر د استدلال لپاره څرګندې نښې دي.
درېم انتقاد د ده د هنر غټه ښېګڼه ده دی د مطلومو خواخوږی دي، د اجتماعي ظلمونو سخت دوښمن دی، په خپل ليک کې که منظوم وي او که منثور ولسي تجاوزاتو ته ګوته نيسي او د ده قلم په دې خوا کې ډېر تېره دی، د ظالمانو اسرار لوڅوي او د مظلومو او لوڅ لغړو په کوټو ور ننوځي ددوی د فدکت او بدبختۍ حال ګوري او هغه د ولس د عبرت لپاره په داسې ژبه بيانوي که د چا زړه ډېر کلک هم وي بيا به هم اغېژه پرې وکړي ، د الفت هيڅ منظوم يا منثور ليک نشته چې له دغو ښېګڼو ځنې تش وي ځکه نن د پښتو ليکوالو په ډله کې الفت د ټولو په مخ کې ودريږي او د ده ليکونه د پښتو ادب شمله ګڼل کيږي.
( ۵ : ۵۴۴ – ۵۴۷ مخ )
ايله
دا چې زما موضوع د ادبي انځور پېژندنه ده، نو ما هم تر ډېره کوښښ کړی او د موضوع اړوند مسايل مې په منظم ډول څېړلي دي، لومړی مې په ترتيب سره د ادبي مطالعاتو په اړه خبرې کړي، ادب مې په  لغوي او اصطلاحي ډول مفصلاً څېړلی، د ادبياتو وېشنه مې په عمومي ډول کړې لومړی مې د بڼې له مخې او بيا مې د موضوع له مخې وېشلي او وروسته له هغې مې شنلي او خبرې مې پرې کړي، د ادب موضوعات مې هم په ورا سره روښانه کړي ، همداسې مې په ادب کې د شکل او مضمون اړيکې په ترتيب سره راوړي، په دې ترتيب مې خپل اصلي هدف او موضوع ( د ادبي انځور پېژنده ) ته رسېدلې يم او ښه بحث مې پرې کړی ، د ادبي انځور او ژوندليک ترمنځ توپيرونه مې روښانه او واضح کړي دي، د ادب يانځور د ليکنې په چوکاټ او ليک لار باندې مې په ژور ډول خبرې کړي او همدارنګه په پښتو ادب کې د ادبي انځور ليکنې په بهير باندې خبرې او علمي بحث او څېړنه کړې ده.
دا چې ځينې ليکوالان په ادبي انځور کښنه کې څومره ماهر او بريالي دي په لنډه توګه مې د هغوی پېژندګلوي راخيستې او په همدې لړ کې مې د ادبي انځور د څو چاپ شويو ټولګو پېژندنې ته مې په خپله ليکنه کې ځای ور کړی او هغه مې معرفي کړي دي په همدې ډول مې د ادبي انځور يو بېلګه راوړې چې څومره هنريت او جذابيت او خلاقيت لري او په همدې ښکلې او هنري ادبي انځور باندې مې موضوع بشپړه او پای ته رسولې ده، هيله ده چې د پای ليک په ډول ومنل شي.
ماخذونه
2)   حبيبي، عبدالحی ( پوهاند ): ( ۱۳۸۴ ل ) کال، د پښتو ادبياتو تاريخ، لومړی او دوهم ټوک، پېښور دانش تخنيکي څانګه ( خپرندوی ).
3)   هاشمي، سيد محی الدين : ( ۱۳۸۳ ل ) کال، د ليکوالۍ فن، پېښور، ميرويس خپرندوی ټولنه ( خپرندوی ).
5)   هاشمي، سيد محی الدين ( څېړنوال ) : ( ۱۳۸۹ ل ) کال، د نثر ډولونه، پېښور ، وحدت خپرندوی ټولنه (خپرندوی).
6)   هاشمي، سيد محی الدين ( څېړنپوه ) : ( ۱۳۸۹ ل ) کال، د ادب پوهنې څانګې، پېښور، ميهن خپرندوی ټولنه ( خپرندوی ).
7)     يوسفزی، سحر : ( ۱۹۹۶ ز ) کال، ادب څه دی؟، پېښور، الکتاب پرنټرز (خپرندوی ).
8)     يوسفزی مجروح، مشتاق : ( ۱۹۹۵ ز ) کال، زرکاڼی، پېښور، تاج کتابخانه (خپرندوی ).
خوان ګوایدو
خوان ګوایدو په هسپانوي ژبه Juan Guaidó) انجینر او ونزویلا یې سیاستوال دی. چې د ۲۰۱۹م کال د جنوری میاشت راهیسی د ونزویلا ملي غونډی مسولیت په غاړه لري.
په پولنډ کې ټول‌ وژنه
دغه ټول وژنه، په پولنډ کې د نازي جرمني له خوا د مړینې د کمپونو له جوړولو، د جرمنیانو له خوا د ګاز ون( vans)ـ یوه لارۍ وه چې د ګاز د ګرځنده چمبر په توګه په دویمه نړیواله جګړه کې کارول شوې وه او د روح وژونکې په معنا وه ـ له کارولو او د ليتوانیايي او اوکرایني مرستو پر مټ د الماني سرتېرو له ډله‌ییزو ډزو سره په نښه شوې وه. د ټول‌وژنې کمپونو د پولنډي یهودیانو او هغو یهودیانو په نابودۍ کې اساسي رول درلود، چې د جرمني په واسطه له لویدیځې او سويلي اروپا نه بېل شول.
د جرمني د پېچلې بیوروکراسۍ هره څانګه، د کورنیو چارو او مالیې له وزاتونو نه نيولې تر الماني اقتصادي واحدونو، شرکتونو او دولتي رېل ګاډو پورې ټول د وژنې په بهیر کې شامل وو. د نازي تر اشعال لاندې پولنډ د یهودي نفوس شاوخوا ۹۸ سلنه برخه په اور سره د وژنې(هلوکاست) په ترڅ کې ووژل شول. نژدې ۳۵۰۰۰۰ پولنډي يهودیان، له جنګ نه ژوندي پاتې شول. ډېری ژغورل شوو هېڅکله د نازي تر اشغال لاندې پولنډ کې ژوند نه کاوه، خو د ۱۹۳۹ او ۱۹۴۰ز کلونو په بهیر کې یې د پولنډ په هغو سیمو کې ژوند کاوه چې، د شوروي تر اشغال لاندې وې او په ۱۹۴۱ز کال کې د جرمني له پرمختګ نه د مخنیوي په موخه وتښتېدل یا د شوروي له خوا د ختیځ پر لور بې ځایه شول.
له ۳۰۰۰۰۰۰ نه زیاتو پولنډي یهودیانو نه، چې د نازیانو په کمپونو کې په جبري ډول کار ته تبعید(شړل) شوي وو، یوازې ۵۰۰۰۰ کسان ژوندي پاتې شول.
مخینه(شالید)
پر پولنډ د ۱۹۳۹م کال تر یرغل وروسته، نازي آلمان او د شوروي اتحاد د مولوتوف-ریبنترب (Molotov–Ribbentrop) د محرمانه تړون له پروتوکول سره سم پولنډ په اشغالي سیمو/زونونو وویشه. د پولنډ لویدیځه پراخه سیمه د جرمني ضمیمه شوه. د پولنډ د خاورې شاوخوا ۵۲ سلنه خاوره په ځانګړ ي ډول د کرېسې (Kresy ) سرحدي سیمې چې د ۱۳۰۰۰۰۰پولنډي یهودیانو په ګډون شاوخوا له ۱۳.۲ تر ۱۳.۷ میلیونه کسانو په کې ژوند کاوه د شوري اتحاد ضمیمه شوه. شاوخوا له ۱۵۷۰۰۰ نه تر ۳۷۵۰۰۰ پولنډي یهودیان یا شوروي اتحاد ته وتښتېدل یا هم د شوروي اتحاد د لوړپوړو چارواکو له خوا ختیځ ته تبعید شول. هغه پولنډي یهودیانو چې له بیعت کولو نه ډه‌ډه کوله په څو میاشتو کې د شوري په سیمه کې له قومي پولنډیانو سره د شوروي داخلي ژورو ته وشړل. د تبعید شویو پولنډي يهودیانو شمېر د اټکل له مخې له ۲۰۰۰۰۰ نه تر ۲۳۰۰۰۰ پورې و چې ماشومان، ښځې او نارینه په کې شامل وو.
دواړه نیواکګر/اشغالګر ځواکونه د پولنډ د خپلواک دولت له شته‌والي سره مخالف وو. که څه هم د شوري ولکه لنډ مهاله وه، ځکه د شوروي او جرمني تر منځ تړون چې په مسکو کې امضأ شوی د ۱۹۴۱م کال د جون په ۲۲ د شوروي تر یرغل لاندې سیمه باندې د جرمني له برید سره مات شو(نقشه وګورئ). له ۱۹۴۱ نه تر ۱۹۴۳ ټول پولنډ د جرمني په واک کې و.عمومي نیم استعماري دولت چې د پولنډ په مرکز او سویل لویدیځ کې رامنځته شوی و، د تر اشغال لاندې پولنډ ۳۹ سلنه خاوره یې جوړوله.
د نازي د لږه کیو د رامنځته کولو پالیسي
له دویمې نړیوالې جګړې نه مخکې، په پولنډ کې ۳۵۰۰۰۰۰ یهودیان وو، چې په اصل کې يې په ښارونو کې ژوند کاوه او د عمومي نفوس شاوخوا لس سلنه برخه یې جوړوله. د پولنډي يهودیانو د تاریخي موزیم پولېن (POLIN) ډېټابېس په هېواد کې د یهودیانو د ۱۹۲۶ ټولنو په اړه معلومات وړاندې کوي. په ۱۹۳۹ز کال کې د روڼ‌اندو د وژلو او د پولنډ تر فتحې وروسته، د یهودیانو ضد د جرمنیانو لومړۍ اقدام د پولنډ له لانجمنو سیمو نه چې د درېیم رایک (Reich) له خوا الحاق شوې وې، د یهودیانو د اېستلو(اخراج) سیاست و. د لوی پولنډ او پومیريليا (Pomerelia) ترټولو لویدیځ ولایتونه، د بشپړ الماني کولو په موخه د لېبېنزرام (Lebensraum) کډوالو د استعمار له لارې د وارټلېنډ (Wartheland) او ډېنزېک وېسټ –پروشيا (Danzig-West Prussia) په نامه، د نوي جرمني رایشګاو (Reichsgaue ) ته واوښتل. د لوډز (Łódź) ښار چې په مستقیم ډول د ووردېګو (Warthegau ) له نوې سیمې سره ضمیمه شوی و، د لومړي ځل لپاره شاوخوا ۴۰۰۰۰ پولنډي یهودیان جذب کړل، چې له شاوخوا سیمو نه په زور اېستل شوي وو. په ټوله کې ۲۰۴۰۰۰ یهودي وګړي، د لوډز په ښار کې منزوي(تجرید) شول. په پيل کې دوی باید عمومي دولت ته شړل شوي وی. په هر حال د یهودیانو د له منځه وړلو پراخ وروستی مقصد، تر هغه پورې پرانیستی و، چې وروستۍ حل لاره دوه کاله وروسته پیل شوه.
رگ
د سالرونکو څيزونو په جسم کې رگ د پړي يا د مزي په څېر يو څيز وي کوم چې په حقيقت کې د نيورون د ايکزون برخو ټولنه وي۔ په پښتو ژبه کې رگ دوه مانې لري :
کوردستان ولايت
کوردستان ولايت (په پارسی: استان کردستان) د ایران د ولایتونو څخه یو ولایت دی. مساحت یې 29,137 کيلوميټره مربع (11,250 مربع ميل) ده او تقریبا 1,603,011 نفوس لري. د کوردستان ولايت د ولایت پلازمينه د سنندج ښار دی. په دې ولايت کې که د گڼې گوڼې خبره وکړی شي نو 55 تنه په يو مربع کيلوميټر کې (140 تنه په يو مربع ميل کې) اوسيږي.په دې ولايت کې ټول 10 ولسوالۍ (کومو ته چې په سيمه ايزه توگه شهرستان ويلی کېږي) دي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د ایران ولایتونه
اېمل پسرلی
ايمل پسرلی (په انگرېزي: Emal Pasarlai) يو افغان پښتو ژبی ليکوال او خبريال دی. نوموړی په پښتو ژبه ليکوالي کوي او همدا راز د لنډو کيسو څو کتابونه يې چاپ شوي دي. د ليکوالۍ تر څنگ د بي بي سي د پښتو څانگې خبريال او وياند هم پاتې شوی دی.
مخينه
ايمل پسرلی د افغانستان په کندوز ولايت کې زيږيدلی دی. نوموړی د نامتو پښتون شاعر او اديب محمد صديق پسرلي زوی، د پښتنو کيسه ليکوالو اسد الله غضنفر، اجمل پسرلي او د آزادۍ راډيو د خبريال او ليکوال عصمت الله څاروان ورور دی.
زده کړې
ايمل پسرلي د کوشنيتوب دوره په کندوز کې تېره کړې او لومړني دوه ټولگې يې په کابل کې لوستي دي. ده د پېښور له پوهنتونه د لسانس سند اخيستی دی. د نوې مېډيا په نامه يې نورې زده کړې د انگلستان په لندن کې بشپړې کړي دي.
ادبي کارونه
ايمل پسرلي د ١٩٩٤ کال څخه تر ١٩٩٦ کاله پورې له لندن څخه په پښتو ژبه د ډيوې مياشتنۍ مجله خپروله. هغه ډيرې لنډې کيسې ليکلې او يو ناول او د ډرامو يوه ټولگه يې هم خپره شوې ده.
د جګړې حقوق
د جگړې حقوق یا نړیوال بشرپال حقوق (په انگریزي : international humanitarian law) د نړیوالو حقوقو مهمه برخه ده، چې په جگړه کې د متخاصمو یا جگړه مارو لورو حقوقي مکلفیتونه په ډاگه کوي. دغه حقوق په ټوله کې پر دې بحث کوي چې په جگړو او وسلوالو نښتو کې د جگړه ییزو وسلو کارول محدود دي او همدارنگه د جگړې پر مهال د بې طرفه خلکو ژوند ته باید جدي پاملرنه وشي. خو مخکې له دې چې خپل اصلي بحث ته دوام ورکړو، ښه به وي چې د نړیوالو حقوقو له نظره د جگړې پر مفهوم یوه لنډه کتنه وکړو.
اېمل پسرلی
چاپ شوي آثار
د ده د چاپ شويو کتابونو نومونه په دې ډول دي:
د جګړې حقوق
الف- د جگړې مفهوم د نړیوالو حقوقو له نظره:
په نړیوالو حقوقو کې، جگړه له زور او ځواک څخه د کار اخیستو وسیله ده، چې یو تعریف یې داسې دی: جگړه د ملي سیاست د وسیلې په توگه د هغو قهري او مسلحانه اقداماتو یا تدابیرو مجموعې ته ویل کې چې د د دوه یا څو دولتونو ترمنځ پېښېږي، چې په پایله کې دغه وضعیت د متخاصمو دولتونو ترمنځ د ځانگړي وضعیت په رامنځته کېدو تمامېږي. په دغه وخت کې له ښکېلو هېوادونو هر یو یې په دې هڅه کې وي چې خپلې سیاسي غوښتنې پر مقابل لوري تحمیل کړي. په دې اساس قهري وسله وال اقدامات د تېري کوونکي لپاره وسیله ده، څو خپلې غوښتنې پر مقابل لوري ومني.
اېمل پسرلی
ناچاپه آثار
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه خبريالان وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
د جګړې حقوق
الف- د جگړې مفهوم د نړیوالو حقوقو له نظره:
له پورتني تعریف څخه نتیجه اخلو چې د جگړې د حقوقو مفهوم څلور اساسي عناصر لري: تشکیلاتي عنصر یا هېوادونه، مادي عنصر یاد د ځواک کارول، معنوي عنصر یا د جگړې اراده او موخه چې ملي گټې او مصلحت په کې نغښتی دی.
د جگړې عناصر:
۱- تشکیلاتي یا اورگانیک عنصر: د جگړې تشکیلاتي یا اورگانیک عنصر دولتونه دي، چې د جگړې د مفهوم یو اساسي رکن جوړوي. جگړه د هېوادونو د وسلوالو ځواکونو ترمنځ پېښېږي، نو له همدې امله ده چې جنگ له دولتونو سره چې هماغه اورگانیگ عنصر دی، مستقیمه اړیکه لري.
ژان ژاک روسو په ۱۷۶۲ کال کې په خپل کتاب (ټولنیز تړون) کې دې مسلې ته اشاره کړې چې جگړه د انسان اړیکه له انسان سره نه، بلکې د دولتونو ترمنځ اړیکه ده چې د یوه انسان یا وگړي په توگه نه، بلکې د مدافعینو په توگه له یو بل سره په دښمنۍ کې ښکېل شوي دي.
۲- معنوي عنصر یا د جگړې اراده: د جگړې درېیم عنصر د جگړې لپاره تابیا یا اراده ده، چې په نړیوالو حقوقو کې ورته «معنوي عنصر» وايي. په دې حالت کې متخاصم ځواکونه لکه د مادي عنصر په څېر په جگړه کې نه وي ښکېل شوي، بلکې د جگړې لپاره چمتو والی نیسي. په ۱۹۷۰ کال کې د لاهای (La hay) په کنفرانس کې د تړون لاسلیکوونکو هېوادونو «اراده» د جگړې یو مهم رکن وباله. د شخړو اړوند د لاهای د درېیم هوکړه لیک پر بنسټ، چې د ۱۹۰۷ کال د اکتوبر په اتلسمه لاسلیک شو، جگړه په قانوني توگه هغه وخت پیلېږي چې د جگړه مارو هېوادونو له خوا په دې اړه له مخکې یوه خبرتیا موجوده وي.
د یاد تړون له مخې که غړي هېوادونه له مخکني اعلان یا خبرتیا پرته جگړه پیلوي، له ژمنې پر سرغړونې او په نړیوال جرم تورنېږي. دا په نړیوالو حقوقو کې یوه قراردادي قاعده نه ده چې تر وسلوال برید مخکې دې باید یوه خبرتیا موجوده وي؛ بلکې منل شوی نړیوال عرف دی. په دې اساس د لاهای په کنفرانس کې هم دغه عرف ومنل شو. البته که د دې عرف تاریخي شالید ته گرځو، نو په لرغوني روم، یونان او منځنیو پېړیو کې هم په جگړو کې له دې اصل څخه کار اخیستل شوی دی.
۳- مادي عنصر (نښته): د جگړې له مادي عنصر څخه موخه عملا د وسلوالې جگړې پیل دی. جگړه تل د متخاصمو او دښمنو قوتونو ترمنځ د ځواک له استعمال سره مله وي. د وسلو او وسلوال ځواک له کارونې پرته جگړه معنی نه لري. باید یادونه وکړو، له دویمې نړیوالې جگړې وروسته چې د شوروي اتحاد او د امریکا د متحده ایالتونو ترمنځ کشمشکونو ته د «سړې جگړې» اصطلاح کارول کېده، دا د جگړې اوسنی علمي-حقوقي مفهوم نه شي افاده کولی. دا یو جلا حالت و.
که څه هم په نړیوالو حقوقو کې دا نه ده په ډاگه شوې، چې کوم ډول وسلوالې نښتې ته «جگړه» ویل کېږي، خو په عمومي ډول ویلی شو، هره هغه نښته چې د زور او د وسلوال ځواک کارول په کې شامل وي، جگړه بلل کېږي.
باید یادونه وکړو چې جگړه په اوربند (Ceasfire) پای ته نه رسېږي، بلکې دا د جگړې د درولو یو منځ مهاله او اوږد مهاله پروسه ده. یا په بل عبارت، اوربند د جگړه ییزو عملیاتو درول دي. جگړه هغه وخت پای ته رسېدای شي، چې ښکېلې غاړې د یوه یا څو هېوادونو او یا هم د نړیوالو سازمانونو په منځگړیتوب په خپلو کې د جگړې د پای رسولو معاهده یا تړون لاسلیلک کړي.
په دې اساس هغه جگړه چې د ملي گټو اساس ونه لري او د «ملي سیاست» وسیله ونه گڼل شي؛ د جگړې په حقوقو کې خپل مفهوم له لاسه ورکوي.
په هر حال؛ زموږ اصلي بحث په جگړه کې د بشردوستانه حقونو یا د جگړې د حقوقو په اړه دی. نړیوال بشردوستانه حقوق پر دوه عمده مفاهیمو راڅرخي:
لومړی دا چې د دې حقوقو پر بنسټ د دولتونو له خوا په وسلوالو جگړو کې د هر ډول وسلو کارول غیر محدود نه دي، بلکې په جگړه کې ښکېل دولتونه یوازې له هغو وسلو کار اخیستی شي؛ چې انساني مرگ ژوبله او ناورین رامنځته نه کړي. دویم دا چې دغه حقوق په جگړه کې د ملکي خلکو، اسیرانو، ټپیانو او ناروغانو له حقوقو او انساني کرامت څخه ملاتړ کوي.
ب- د جگړې د بشرپاله حقوقو منځته راتگ
د بشري ټولنې له پیدایښت څخه تر ننه د انسانانو ترمنځ جگړې شوې او کېږي، دغه جگړې د وخت په تېرېدو سره د یو لړ مقرراتو او پرنسیپونو تابع گرځول شوي دي. مثلا په لرغونې زمانه کې د حمورابي په لوایحو کې د نښتو او جگړو په اړه ځینې لارښوونې موجودې وې. خو د جگړې د حقوقو په اړه لومړنی منظم او مدون قانون چې په لومړي ځل د یوه دولت له خوا د وسلوالو ځواکونو لپاره جوړ شو، د لیبر قوانینو (Liber Codes) ټولگه وه. د وضعي قوانینو دغه ټولگه د امریکايي حقوقپوه (Francis Liber) له خوا په ۱۸۶۳ کال کې تدوین شوه. لېبر دغه ټولگه د امریکا د دولت په غوښتنه چمتو کړه. په دې ټولگه کې د هغو سرتېرو د کړنو او سلوکونو په اړه مقررات ځای پر ځای شوي وو، چې د امریکا په کورنۍ جگړه کې ښکېل وو، خو دا یوازې یو کورنی یا ملي قانون و چې د امریکا متحده ایالتونو دننه یې د جگړې حقوق په ډاگه کول.
په نړیوالو عمومي حقوقو کې اوسني نړیوال بشرپال حقوق د یوه سویسي سوداگر او بشرپال هنري دونانټ (Henry Dunant) له هڅو سرچینه اخلي. په ۱۸۵۹ کال کې د فرانسې او اتریش ترمنځ په سلفرینو سیمه کې یوه سخته خونړۍ جگړه رامنځته کېږي. په دې جگړه کې عامو خلکو ته سخت مرگه ژوبله اوړي، د جگړې په میدان کې هرې خوا ته مړي او زخمیان پراته وي او څوک نه وي چې رسېدنه ورته وکړي. سویسی سوداگر هنري دونانټ د دې صحنې په لیدو سخت خواشینی کېږي او د سلفرینو خاطراتو (A memory of solferino) په نوم یو کتاب لیکي. نوموړی په دې کتاب کې په سلفرینو کې د بشري جنایت او تېري د غندنې ترڅنگ وړاندیز کوي، چې د بشري خواخوږۍ له مخې دې په جگړو کې زیانمنو او ټپیانو ته باید لازم امکانات او مرستې برابرې شي. دونانټ همدارنگه وړاندیز وکړ چې دغه هدف ته د رسېدو لپاره لومړی باید د غړو هېوادونو ترمنځ یو تړون لاسلیک شي او بیا د دغه تړون د اجرا لپاره دې یوه کمېټه جوړه شي.
د هنري لومړی وړاندیز په ۱۸۶۴ کال کې د جینوا کنوانیسیون د لاسلیک لامل شو. د جینوا د ۱۸۶۴ کال کنوانسیون په حقیقت کې په جگړه کې د اوسنیو بشردوستانه حقوقو لومړنۍ عملي هڅه گڼل کېږي. همدا رنگه د هنري د دویم وړاندیز له مخې د جگړې له قربانیانو او په جگړه کې د بشري حقونو د رعایت موخه په د سره صلیب کمېټه (International Committee of the Red Cross) جوړه شوه.
که څه هم د جینیوا د ۱۸۶۴ کال کنوانسیون د جگړې په ډگر کې د ټپیانو تر درملنې پورې محدود و، خو د جگړې د بشرپاله حقونو په برخه کې دا لومړنی گام و چې راتلونکو دغه ډول تړونونو او معاهدو ته یې لار پرانېسته. د جینیوا د ۱۸۶۴ کال تر لومړي تړون وروسته د جگړې په ډگر کې د بشري حقونو د رعات په برخه کې درې الحاقي پرتوکولونه په ترتیب لاسلیک شوي، چې شرحه یې په لاندې ډول ده:
• د پاریس اعلامیه (۱۸۵۶)
• د ټپیانو، ناروغانو او روغتیايي کارکوونکو په اړه د جینیوا کنوانسیون (۱۸۶۴)
• د یو شمېر وسلو د نه کارونې په اړه د سن پټرزبورگ اعلامیه (۱۸۶۸)
• د ځمکنیو جگړو په برخه کې د قوانینو او عرفونو د رعایت او د سمندري جگړو په اړه د جینیوا د ۱۸۶۴ کال د مقرراتو د پلي کولو په موخه د لاهای کنوانسیون (۱۸۹۹)
• د ۱۸۹۹ کال پر کنوانسیون د بیا کتنې لپاره د لاهای د ۱۹۰۷ کال کنوانسیون
• د روغتیايي خدمتونو د چمتو کوونکو بېړیو د ناپېیلتوب په اړه ژمنلیک ۱۹۰۴
• په جگړه کې د زهرجنو، بې هوښه کوونکو یا نورو گازونو او بیالوژیکي وسلو د کارونې د مخنیوي په اړه د جینیوا پروتوکول (۱۹۲۵)
• له جنگي اسیرانو سره د چلند په اړه د جینیوا کنوانیسیون (۱۹۲۹)
• د ټولوژنې یا جینوسایډ د مخنیوي نړیوال کنوانسیون (۱۹۴۸)
• د جینیوا د ۱۹۴۹ کال څلورم کنوانسیون، چې لاندې اساسي موضوعات په کې تصویب شول:
۱- د جگړې په ډگر کې د وسلوالو ځواکونو د ټپیانو او ناروغانو ژوند ته پاملرنه؛
۲- په سمندر کې د وسلوالو ځواکونو ټپیانو، ناروغانو او د ویجاړو شویو بېړیو پاتې شونو ژوند ته پاملرنه؛
۳- له جنگي اسیرانو سره چلند
۴- د جگړې پر مهال له ملکي وگړو څخه ملاتړ.
• د سمندري جگړې په اړه د لندن پروتوکول (۱۹۳۰)
• د جگړې پر مهال د تاریخي ابداتو، علمي او هنري مرکزونو د خوندیتوب په اړه د (۱۹۳۵) کال تړون
• د کمیاوي وسلو د کارونې، ساتنې، تولید، پر مخ بیولو او ویجاړولو کنوانسیون ( ۱۹۹۳)
• د انسان ضد ماینونو د جوړونې، ساتنې او تجارت د مخنیوي کنوانسیون (۱۹۹۷)
• د نړیوالې جنايي محکمې اساسنامه (۱۹۹۸)
• د ماشوم سرتېرو په اړه د ماشومانو د کنوانسیون الحاقي پروتوکول (۲۰۰۰ )
جینیوا او دې ورته نور نړیوال کنوانسیونونه چې د جگړې د حقوقو په برخه کې لاسلیک شوي دي، په جگړه کې د بشردوستانه حقونو د رعایت لپاره یو حقوقي چوکاټ برابروي. اوس مهال د نړۍ څه باندې ۱۹۶ هېوادونه د جینیوا له کنوانسیونونو سره یو ځای شوي دي، چې افغانستان یې هم غړی دی. افغانستان د جینیوا له څلورم کنوانسیون سره په ۱۹۵۴ کال کې یو ځای شو او بیا لومړی او دویم الحاقي پروتوکولونه یې په ۲۰۰۹ کال کې لاسلیک کړل. لومړی پروتوکول(۱۹۷۷) یې په نړیواله جگړه کې د قربانیانو او دویم یې (۱۹۷۷) کورنۍ جگړه کې د قربانیانو د ژوند د خویتوب په اړه دي.
د جگړې حقوق د اسلام له نظره
اسلام په جگړه کې د جنگي اسیرانو او غیر محاربو کسانو د حقوقو خوندیتوب ته ځانگړې پاملرنه کړې ده. الله (ج) په خپل کتاب قرآن کریم کې پیغمبرانو او خپلو بندگانو ته د دې حقوقو د رعایت په اړه ښکاره سپارښتنې کړې دي. دلته د جگړې د حقوقو په ځانگړې توگه له جنگي اسیرانو سره د چال چلند په اړه په قرآن او نبوي حدیثو کې ځینې لارښوونې په دې توگه رانقلوو. د انفال سورت د ٦٧ آیت کې، ،  ژباړه: «هېڅ پيغمبرحق نه لري، چې د دښمن بنديان ونيسي، ترڅو چې پر هغوی یې بشپړ تسلط نه وي ټینگ کړی. تاسو د دنيا نا پايداره گټه غواړئ، خو الله (ج) تاسو ته آخرت غواړي او الله حاکم او قادر ذات دی. که د خداى پخوانى فرمان نه وای – له خبرتيا پرته هېڅ امت ته مجازات نه ورکول کېږي- له دې امله چې اسيران مو نيولي وو، تاسو ته به شديده جزادرکړل شوې وه.» په پورتني آیت کې چې مخاطب یي پيغمبر او جنگي بنديان دي؛ له جنگي اسیرانو سره د نېک سلوک سپارښتنه شوې.
د دهر (انسان) سورت په ۸ آیت کې هم له جنگي اسیرانو سره نېک چلند ته اشاره شوې ده. ، ژباړه: «دخداى (ج ) نيک بنده گان خپل خواړه مسکينانو، يتيمانو اواسيرانو ته دالله ( ج )د رضالپاره ورکوي، نوله اسيرانو سره ښه سلوک کول او د امکان تر بريده د هغوی د ژوند د ا تياوو پوره کول اسلامي امر دی.»
همدارنگه د پیغمبر (ص) د یوه حدیث ژباړه ده: «د بندیانو په اړه زما سپارښتنه دا ده چې له هغوى سره نېک چلند وکړئ.» په يوه بل حديث شريف کې راځي:« ثلاثة في ظل العرش……..رجلً اطعم المساکين والاسرى.
ژباړه: «درې تنه به د قيامت په ورځ د الهي عرش تر سيوري لاندې وي، له دوی یو هغه څوک دی چې بې وزلو او اسيرانو ته یي ډوډۍ ورکړې وي.»
د جگړې د بشرپاله حقوقو بنسټیز اصول
۱. د انساني سلوک او نه تبعیض اصل: د دې اصل له مخې له هر ډول جنسیتي، مذهبي، توکمیز او ژبني توپیر پرته ټول انسان د انساني کرامت او قدر وړ دي، په دې اساس په جگړه کې تبعیض منع دی.
۲. د پوځي اقدام اصل: د دې اصل پر بنسټ پوځي عملیات او اقدامات باید له نظامي پلوه د توجیې وړ وي.
۳. د محدودیت اصل: هغه وسلې او کړنې چې په جگړه کې د ډېرې مرگ ژوبلې، درد او رنځ سبب کېږي، کارول یې منع دي. دا په جگړه کې ډېر مهم اصل دی، یعنې جگړه مار لوري د وسلو د کارونې په برخه کې خلاص لاس نه لري.
۵. د تناسب اصل: د تناسب د اصل له مخې د پوځي برید او هغې موخې ترمنځ چې تر برید لاندې نیول کېږي، تناسب باید موجود وي. مثلا که یوه وسله واله ډله یوه ښار ته داخلېږي، د خپل مخالف د تسلیمولو لپاره باید ټول ښار ویجاړ نه کړي.
۶. د ښه نیت اصل: د جگړې ښکېلې خواوې باید په جگړه کې د غچ اخیستنې په موخه داسې کار ونه کړي چې عامه زیان رامنځته کړي. لکه له دویمې نړیوالې جگړې وروسته کله چې په نورمبورگ کې د هټلر د نازي چارواکو محکمه پیل شوه، همداسې یوه قضیه رامنځته شوه. دا قضیه د دوه قوماندانانو له خوا د دوو ځنگلونو سوځول وو. یوه لوري چې د پوځي اړتیا یا د دښمن د موجودیت له امله ځنگله ته اور اچولی و، برائت واخیست او بل یې په داسې حال کې چې دښمن له ځنگله څخه د شا تگ په حال کې و او ځنگل ته یې اور ورته کړی و، مجرم وپېژندل شو. په دې اساس په جگړه ییزو تکتیکونو کې د ښکېلو خواوو د نیت څرنگوالی مهم اصل دی.
هغه ډلې او ځایونه چې د جگړې د حقونو له ملاتړ څخه برخمن دي:
۱. غیر پوځي وگړي (هغه څوک چې د جگړې په هېڅ لوري کې نه راځي)
۲. ټپیان او ناروغان
۴. خیریه بنسټونه (سور صلیب او سره میاشت)
۵. مقدس ځایونه، فرهنگي ځایونه
څارونکي بنسټونه:
۱. دولتونه
۲. د سره صلیب نړیواله کمېټه او سره میاشت
۳. د سره صلیب او سرې میاشتې ټولنې
۴. نا دولتي بشرپال سازمانونه
۵. د ملگرو ملتونو امنیت شورا
۶. نړیواله جنايي محکمه
د جگړې د حقوقو سرچینې:
د نړیوالو حقوقو له نظره د جگړې د حقوقو یا د نړیوالو بشرپاله حقوقو مهمې سرچینې د جینیوا د ۱۹۴۹ کال څلورگوني معاهدې دي. د نورمبورگ پوځي محکمې پرېکړې او د پخوانۍ یوگوسلاوي او روندا د جنایتونو د څېړلو په اړه د امنیت شورا د ځانگړو محاکمو پرېکړې هم د نړیوالو بشرپاله حقونو د مهمو سرچینو په توگه پېژندل شوي دي.
پایله او ارزونه:
د جگړې اړوند مدون حقوق د جینیوا له لومړني کنفرانس څخه سرچینه اخلي. دغه کنفرانس په حقیقت کې په نړیوالو جگړو او شخړو کې د ښکېلو لورو او عامو خلکو د حقوقو د خوندیتوب په برخه کې یو لوی پرمختگ و. د نولسمې پېړۍ په نیمايي کې د جینیوا خوځښت سبب شو، چې د دولتونو ترمنځ د جگړې د حقوقو په اړه گڼ شمېر دوه اړخیز او څو اړخیز نړیوال تړونونه لاسلیک شي. په داسې حال کې چې اوس مهال د نړۍ ۱۹۰ هېوادونه د جینیوا د کنوانسیونونو غړي دي، خو بیا هم په شخړو او جگړو کې ښکېل دولتونه ځینې وخت د کنوانسیون د ژمنو خلاف عمل کوي. په جگړو کې د ملکي خلکو ژوند ته پاملرنه نه کېږي او هغه زیان رسوونکي وسلې کارول کېږي، چې منع شوي دي. سوریه، عراق، یمن او فلسطین هغه هېوادونه دي چې په وروستیو کې آن کلسټر بمونه او کمیاوي وسلې هم په کې وکارول شوې. په ۲۰۱۳ کال کې لوېدیځو هېوادونو او ملگرو ملتونو ادعا وکړه چې د سوریې دولت په دغه هېواد کې د مخالفینو پرضد کیمیاوي وسلې کارولې دي. د همدې کال په مې میاشت کې د ملگرو ملتونو یوې پلټونکي ډلې وویل چې گومان کېږي سوري دولتي ځواکونو د «سارین» په نوم هغه گاز کارولي دي، چې د انسان ماغزه زیانمنوي. وروسته په ټولنیزو رسنیو کې داسې ویډیوگانې هم خپرې شوې چې په سوریه کې د کارول شوو کمیاوي وسلو له امله زیانمن ماشومان په کې لیدل کېدل. دا په جگړه کې د زهرجنو، بې هوښه کوونکو او بیولوژیکي وسلو د کارونې د مخنیوي په اړه د جینیوا د (۱۹۲۵) کال د پروتوکول خلاف کړنه ده.
همدارنگه پر فلسطین د اسرایلي پوځیانو بریدونه چې هر ځل یې له امله بې گناه خلک وژل کېږي، د جگړې د حقوقو ښکاره نقض دی. په وروستیو کې په یمن کې د سعودي عربستان په مشرۍ د پوځي ایتلاف پر وړاندې هم داسې ادعا کېږي چې گنې کلسټر بمونه یې کارولي دي. کلسټر یا خوشه يي بمونه په نړیوالو شخړو او جگړو کې منع شوې، ځکه چې تر مطلوب هدف ډېر ملکي وگړو ته مرگ ژوبله اړوي. دا د جگړییزو حقوقو د سرغړونو په اړه هغه یو څو بېلگې دي چې تازه پېښې شوې دي، تر دې مخکې د سوډان د دارفور او پخوانۍ یوگوسلاویا په گډون په کورنیو جگړو او د دولتونو ترمنځ جگړو کې له بشري حقونو ښکاره سرغړونې شوې دي.
له بده مرغه د دولتونو ترمنځ تسلیحاتي سیالي هم د اندېښنې وړ ده. د اتومي او نورو ویجاړوونکو وسلو تولید او رقابت د بشر د ژوند پر وړاندې یو باالقوه گواښ گڼل کېږي، ځکه چې د نړیوال امنیت او ثبات د له منځه تلو په صورت کې هره شېبه د دې امکان شته چې دغه وسلې د لومړۍ او دویمې جگړې په څېر یو ځل بیا بشري ناورین رامنځته کړي. په دې هیله چې ټول دولتونه او جنگي ډلې په خپلو نښتو کې بشري حقونه مراعت او د خلک ژوند ته جدي پاملرنه وکړي.
سرچینې
یادونه: دا لیکنه نظیم سمون کړې او د بشر حقونو خپلواک کمېسیون په میاشتنۍ کې خپره شوې ده
وېشنيزه:قوانین وېشنيزه:نړیوال بشرپال حقوق وېشنيزه:جگړې حقوق وېشنيزه:نړیوال قوانین وېشنيزه:سوله او جگړه
د متحده ایالاتو اساسي قانون
د متحده ایالاتو اساسي قانون د متحده ایالاتو غوره قانون دی. دغه بنسټ ایښودونکی سند، په اصل کې اووه مادې لري او د حکومت ملي چوکاټ په نښه کوي. د دې لومړۍ درې مادې د واکونو د جلا کولو مفکوره رانغاړي، په کوم سره چې فدرالي حکومت په درېیو څانګو وېشل شوی دی: مقننه، چې د دوه اړخیز کانګرس نه جوړه ده (لومړۍ ماده)، اجرائیه قوه، د ولسمشر او تابعو افسرانو نهجوړه ده (دویمهماده) او قضایي، چې د سترې محکمې او نورو فدرالي محکمو نه جوړه ده (درېیمه ماده). څلورمه ماده، پنځمه ماده او شپږمه ماده د فدراليزم مفکورې تشرېح کوي، د دولتي حکومتونو حقونه او مسؤلیتونه، د فدرالي حکومت سره په اړیکو کې دولتونه او د اساسي قانون د تعدیل ګډ بهیر بیانوي. اوومه ماده هغه تګلاره ټاکي، چې وروسته د ۱۳ هیوادونو له خوا د تصویب لپاره کارول کېږي. دا تر ټولو زوړ لیکل شوی او نافذ شوی ملي اساسي قانون ګڼل کېږي.