د_کندهار_پايلوڅان
نور وګوری
د کندهار د پايلوچانو د نوم پيدا يښت او ځانګړتياو په  اړه يوه امريکايې ژورناليست  جروان دايک په افغانستان کي څه تيريږي کتاب کي دپايلوچانوپه اړه داسي ليکلي دي. ((ډير کلونه وړاندي چي کله ايرانيانو پر دغه هيواد يرغل وکړ او دلته يې ډير زيات جنايتونه پيل کړل، خلکو لومړي نه سوای کولاي چي د هغوي په وړاندي را ولاړ سي ،خو وروسته يو شمېر ځوانان را پيدا سول او په خپلو کي يې تړون سره وکړ، چي د دغو پرديو يرغلګرو په وړاندي مبارزې به کوی او خپل مال او هيواد نه دفاع به کوي ، ددې لپاره چي خپلوغليمانو ته خپل واک ښه څرګند کړي، به لوڅو پښو به يې تګ راتګ کاوه ،دغه کار يې د غليم په وړاندې د مقاومت او سر سختۍ نښه وه ، پردې سربيره يې په لوڅو پښو منډې وهلای سولې او کولاي يې سول چي په ځانګړې توګه دشپې له خوا بېله ږغ او ږوغه پر غليم بريد وکړي. هغه وخت په دې سيمه کې پاړ سي ژبه هم دود وه نو ځکه خو پاړسيانو دوي پاي لوچ(پا لوچ) وبلله. دغه پايلوچان د دې هيواد تاريخي اتلان او د بې وزلو او بې برخو خلکو پلويان وه.)) هغه وخت چي احمد شاه بابا واکمني ته ورسيد ،احمد شاه بابا دپايلوچانوډير زيات درناوي وکړ ، د هغوي د درناوي لپاره يې د جشن او ښادۍ په توګه يوه ځانګړې ورځ وټاکله او هغوي يې ښه او رښتيني خلک وبلل .هغه دغه خلک د شاه مقصود په نامه په يوه سېمه کي استوګڼ کړل چي اوس د کندهار په شمال کي د ډيرو ښو سېمو څخه ده. د کندهار دپايلوچانو ډلي ته د راتګ شرطونه که څوک و غواړي دپايلوچانوپه ډله کي شامل سي په لومړي سر کي بايد د هغه پېژندګلوي وسي تر هغه وروسته ازمېښت پرې کېږي چي وړتيا يې لري او که نه؟ دغه غوراوي (انتخاب)زياتره د ځواني په وخت کي تر سره کېږي. او ګوري چي د اور په وړاندي څومره ټينګار کولاي سي؟ هغه بايد خپلې پښې او لاسونه اور ته ونيسي او د اور ټوله تودوخه وزغمي. وروسته بايد شپږ مياشتي يا يو کال زغم وکړي چي کړه وړه او خبرې يې وارزول سي، بيا يې ژوندۍ جګړې( مبارزې) عملي ډګر ته را ښکاره کوي. که ټپي سو بايد چا ته فرياداو شکايت ونه کړي. د ټولو په پاي کي وروستي ازموينې ته ور بلل کېږي. وروستې ازموينه دا ده چي په يوه ځانګړې شپه کي د يو شمېر کسانو په وړاندي بايد ځان لوڅ کړي ياني بې پرتوګه ماسېوا خپل ټول کالي وباسي، د ملا پر تخته يې د اور سکروتې اچول کېږي او په دغه مهال کي بايد چرس وڅکوي.پايلوچانوته د چرس څکول ارزښت لري هغوي چرسو ته ( بوټۍ) وايي د هغو په عقيده چرس انسان خداي (ج) ته نږدې کوي او له ګناه څخه يې ژغوري. پايلوچان دينپاله خلک دي، دغه ګرد ازمايښتونه د جسماني ټينګار د پيدا کېدو لپاره او چرس څکول د رواني ازميښت نښه ګڼي. مخامخ او تن په تن جګړه دپايلوچانولپاره اړين بلل کېږي. که څوک کوم پايلوچ ته سپکاوي وکړي نو پايلوچ هغه زور ازماينې ته وربلي، ان که کوم څوکه هسي په يوه اشاره هم وغواړي د يوه پايلوچ سپکاوي وکړي د پايلوچ لپاره تن په تن جګړه لازمېږي. د پايلوچانو په اړه د ليکوالو نظرونه د کندهار د پايلوچانو د کړنو په اړه ليکولان هم نظره دي ، له هغو ليکولانو سره چي ددې سيمنار د چمتو کېدو پر مهال خبري سوي هغوي کندهاري پايلوچان تاريخي ناميان او د مظلومانو يوازني ملاتړ کوونکي او د ظالم په وړاندي درېدونکي اتلان بللي دي. ليکوال او څېړونکي محمد معصوم هوتک وايي د کندهار پايلوچانو خورا ښې ځانګړني درلودلې، که کوم خوار او غريب کس به د خپل يوې ستونزي ورته وويل نو لڅي پښې به ورسره تللي او تر هغو به کورته نه راتلي تر څو چي يې د هغه کس ستونزه ورته حل کړې نه وای ښاغلي هوتک صاحب وايي پايلوچان د ډېر پاک زړه خاوندان وه ،له بدلمني يې بد وړل او په خپلو سيمو کي يې ناروا کارونو ته اجازه نه ورکول دی وايي پايلوچان ډېر کلک خلګ وه او هيڅکله يې د جګړې د درد احساس او فرياد نه کاوه. هغه وايي ددوي له کيسو، عاداتو، کړو وړو،  صفاتو، او ژبې نه دا جوته کېږي چي  دا خلک غله  اولوټماران نه  بلکي نيک ، مرسته کونکي  او مرستندوي ځوانمردان خلک وو. تکړه شاعر او ليکوال محمديار يار وايي پايلوچان لکه ډبره کلک وه ،د خپل سر په بيه يې د خپل او نورو د مال او ناموس څخه دفاع کول،په خپله ټاکلې سيمه کي يې نابلده او خراب خلګ نه پريښودل. دی وايې د پايلوچانو د لاسه هيڅ کس پر بل ظلم او زورزياتي نه سوای کولاي،او نه هم چا د چا حق خوړلاي سوای. نوموړي وايې هري سيمي ځان ته پايلوچ درلودي،او په خپله سيمه کي به يې غل ،شرابي،زناکاره، بچه بازه ،لوټمار او دې ته ورته بدکاره کسان نه پريښودل. تکړه طنز ليکونکي محمود نظري وايي پرپايلوچانوخپل عزت او پټ ټينګ ګران دئ او نه غواړي چي دپايلوچانوپه ډله کي کوم داسي داغ او سپکاوي پيدا کړي چي دده پايلوچي تر سوال لاندي راسي. که د يوې داسي ننګونې ( چلنج) سره مخامخ سي سمدلاسه مخامخ لوری مخامخ جګړې ته رابولي. بيا نو دغه دواړه د يو نا څرګند لورې ته روانيږي دغه مهال د دغې موضوع په اړه چي د دوي په منځ کي پېښه سوي ده هيڅ چا ته څه نه وايي کله چي هغه ځانګړې ځاي ته ورسيدل، دواړه ځانونه لوڅوي او له پرتوګونو پرته خپلې نوري جامې باسي، بيا نو د سپکاوي والا له لوري بريد پيل کېږي هغه څوک چي بريالي سو هغه بل را پر شا کوي يو خوندي ځاي ته يې رسوي او ټپونه يې ورپټۍ او ټکوروي ،له دې پېښي څخه بايد هيڅوک خبر نه سي او هيڅ لوري حق نه لري ،چي شکايت وکړي دا دپايلوچانود رسمونو او ادابو يوه برخه ده. هغوي له احساسه ډک خلک دي او ورسره ورسره خداي پاله هم دي. پايلوچان هيڅکله ښځو ته نه ګوري که کومه ښځه هغه ته نږدې سي هغه ځيني سترګې پټوي او خپله لاره بدلوي او يا لکه مجسمې په څير بې حرکته دريږي. که يوه ښځه له کوم چاڅخه پايلوچ ته شکايت وکړي،او يا هم کوم کس د بل نامحرمو ښځو ته په بد نظر کتلي وای ،د همهغه سيمي پايلوچ ور ته سزا ورکول او هيڅکله يې چاته اجازه نه ورکول ،چي کوم کس دي پردئ ښځي ته وګوري. کندهار اوس هم پايلوچان لري که نه؟ تکړه ليکوال او طنز ليکونکي محمود نظري په خپل کتاب بنګ حبيب الله کي ليکلي چي د پايلو چانو لړۍ د بنګ حبيب الله څخه وروسته ختمه سوې ده،محلي خلک اوس هم د دې خلکو په کيسو وياړي شاعرانو شعرونه پر جوړ کړي دي او هر هغه ټينګ ځوان ته چې د ښو صفتونو خاوند وي د پايلوچ لقب ورکوي ګر چي هغه پالوچ هم نه وي. تکړه ليکوال او سپين ږيري حاجي فضل محمد پنهان وايي اوس مهال ځيني ځوانان سته چي د پايلوچي دعوه کوي،خو ددوي کړه وړه د تيرو هغو سره دومره فرق کوي لکه مځکه او اسمان د ښاغلي پنهان په خبره پخوانيو پايلوچانو د هر خراب کار په وړاندي مبارزه کول خو اوسني هغه خپله ناوړه کارونه کوي او په خپلو همدې ناروا کارونو وياړي او ځان ته د پايلوچ لقب هم ورکوي اوس د پايلوچ نوم خپل کره توب له لاسه ورکړي دئ، ځکه په وروستيو کي ډېرو غلو، لوټمارو، قاتلانو،او لوچګانو د خپل بدو او کرغېړنو کړو و ړو د پټولو په خاطر ځانونه پايلوچان بللي دي او د وخت حکمروانانو هم د امنيت په خاطر د دې نوم پسې بد تبليغات کړي. په اوس مهال کي پايلوچ هغه چاته ويل کيږي،چي په بيلابيلو نشه يی توکو روږد وي،خلګ په عذابوي،غلا،لوټماري،لوچک او قاتل وي. ځکه هغه صفات چي پخوانيوپايلوچانودرلودل د اوسنيو هغو ده سرچپه دي. ټوخی(ټوخ) او د پايلوچانوقهر ټوخی ، د سترګو جنګېدل او کوږ کوږ تلل بيا د پايلوچانو لپاره د زنګ دخطر په معني وه،که کوم کس به پايلوچ ته ډېر کتل او يا به يې د هغه په ليدلو ټوخل او کوږ – کوږ به تلی، نو دا به د ځان لپاره تيار غم کتل وه. څېړندوئ انجينر شيرشاه رشاد وايي ټوخی او کوږ- کوږ تلل د کندهار د پايلوچانو په منځ کي د خطر زنګ وو، کله چي به کوم پايلوچ په بل هغه پسي ټوخلي وای نو مقابل لوري به عکس العمل ښودي،ځکه د پايلوچانو تر منځ ټوخی مقابلې ته د رابللو په معني و. نوموړي وايي که څه هم پايلوچانو ښه خوي او خاصيت درلود خو د ټوخي پر سر د خلګو وهل او ټکول هغه څه دي،چي ډېر وخت يې يو او بل ته پرې زيانونه اړول. ښاغلي رشاد وايي پايلوچانو ځان بېلي بېلي خانې(ځانګړتياوي) درلودلې ،چي د هغو د ساتلو لپاره به يې کله – کله له يو او بل سره جنګونه کول. دی وايې هغه کس پايلوچ نه بلل کېدي چي په هغه پسي يو چا ټوخلي وای او ده عکس العمل نه وای ښودلي،ځکه ټوخي د جنګ د اعلان په معني وو او که کوم کس جنګ نه وای کړي او ځان يې ټينګ او قوي ښودلاي نه وای نو بيا خلګو ورته پايلوچ نه وايه او نه يې هم د خپلو خلګو ساتنه کولاي سوای. ډېري خلګ د ټوخي پر سر شخړي ، جګړې ،وهل ،ټکول او زخمي کېدل د پايلوچانو کمزورې نقطه بولي. د مشهور پايلوچانو نومونه په محلي سندرو کي: شعر د ثاني عبدالصمد دئ دکندهارمشهور پايلوچان                                             په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ صفت د کنداري دي اوس ټوله درښيمه په صفت ارزي ملا امد اخندزاده دئ بل غښتلي په نامه د جګ اخندزاده دئ د عمر وقيد ملا رحمت اخندزاده دئ تر اوسه پوري لنډو ورک په فراري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي حبيب اله ماما په نامه دئ حاجي لطيف اکالري نام او نښانه ټينګ احوالدار اکا بيخي دئ په خپل ځانه غلام فاروق خانه خوشاله ځوانه معرفي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي په پاشمول کي مدد خان دئ دا د ماد يې هم  داسي غښتلي په خپل ځان دئ بل د مرجي عبدالصمد کاکو نيک نام دئ باقي خان ماته رامالوم د سنزري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي د شوين حبيب الله دئ عبدالعزيز د پيريمال نامي خورا دئ د تابين ګل ماما ټينګ سوي په رښتيا دئ ښه يې پيژنمه سرورخان د سنزري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي د تابين رازق مدامه غښتلي ورورلري په نامه د عبدالرحمانه و د پاشمول محمد عزيز فقير ښه ځوانه تللي ډير نوم د جمعه خان او پستکي دئ                     په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي حميد خان مشر سړي وو لالو هم مړ دئ بېله شکه توريالي وو غوثو کاکړ د دغه ښار عجب زمري وو نورماد هم خوشاله ځوانه معرفي د ئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي جبار خان د سرپزي دئ عيدي ماما د دې ښار کوره خاني دئ بل توره بازچي د ښکاپر د دروازې دئ فيض الله دئ د منارې اوس لا بندي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي شا پسند د نيش دي خانه سيف الدين ورور رستم زمري دي پهلوانه بل وطنداره يې د هغه د ځاي قيوم دئ سردار نورزي څو مره غښتلي ازلي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دي په صفت ارزي په نامه طالب جلاله د ګوشخاني شامد نامي په هره لاره څو سوه خيرو او ملاغفار چي سوه په داره يو امين جان بل داودشاه د ناخوني دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي ملا کمال اخند نوميږي د بالا قرض حسن خو کلک را مالوميږي د قلعه چي حسام الدين قصاب ياديږي صالح هم دي د قلعه چي اوس فراري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دي په صفت ارزي راز محمد در يادومه د د دوان نبود سنزري لالي منمه بل ابراهيم خان او راز مامد معلم ښيمه بل ماماګي او تر بالا عبدالباري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي نظر جان فقير ښه ځوانه نوم د کبلي او د کوبات دي په دا شانه امين الله او پير محمد دي غيږ بازانه خوشاله ځوانه ملا، لال ماد ډير مابتي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي ملا منان د نيش د خاکه بل د ملا اخند د کلي ماد ايساکه مداعظم د دي موسي دي ډير چالاکه بيا د سپيروان ګلماد خان خوښ د هرسړي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي د بولدک ولي ښه ځوانه حاجي محمد او غلام دواړه دي ناميانه تر کاڼي کلک دي د ديخوجي دي رمضانه د کرز تور جان وو توره باز نوم يې جاري دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ څه سونانۍ او زهير جان د زنګاواته نوم د دانور او شابوزي تر اوسه پاته د چوک نامي داود فقير ولاړي عقباته شير ماد خان ورو دي د سردار عجب سخي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ کلک وو بورماد اکا تر پيش کابل سلامه سردار مامد اود پاشمول و صمد خانه سيد مابوب شاه اغا مغرور عجب ځوانه د سرپوزي عبدالاحد خورا جنګي دئ په صفت ارزي دا هر يو ځوان ته نامي دئ په صفت ارزي دغه ټوله کنداريان دئ هر يو بيشکه په خپل ځاي کي شنه زمريان دئ غښتلي خلک په هر چا باندي ډير ګران دئ ثاني عبدالصمد تشير په شاعري دئ صفت د کنداري دي اوس توله درښيمه يا دا شعر احمد اخندزاده يوه ډبره وه د غره نامي چپک لالو دئ چي اقرار نه کوي پايلوڅ بنګ حبيب الله ټکنده غرمه وه دوه کليوال هلکان د شپيشتو پر بار خرو سپاره د مامتې څخه کور ته رهي وه د مصري يو فري يې يو او دوېم فرد يې بل داسې کوي: احمد اخوندزاده چي يوه ډبره وه د غره نامي چپک لالودي چي اقرار نه کوي فيض الله د منارې چي اوس لا بندي دي يو امين جان بل داود جان د ناخوني دي تور بنا د ښکا پوردروازي عجبه نامي دي د ګوش خاني شاماد نامي په هره لاره سردار نورزي بيا څومره غښتلۍ ازلي دي به صفت ارزي دا نينۍ مشهور سړي دي دا نور ماد بيا بيشکه توريالي دي بل کلاچه کي حسام الدين قصاب په نام دي د کاڼي کلک د ده خواجې رمضان دي د سرپوزي عبدالاحدعجب جنګي دي عبدالله د پيرپايمال خورا نامي دي غوثوکاکړ د دغه ښار عجب زمري دي .... دې نارو زه ډير ليري بوتلم خورا ليري او بې اختياره زما له خولې هم ووته: احمد اخوندزاده چي يوه ډبره وه د غره نامي چپک لالودي چي اقرار نه کوي