cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلما نونیز
کله چې د اندينسټا ازادي بخښوونکی ملي مقاومت له واک څخه لرې کړای شول، نونيز د نيکاراګوای د بشر حقونو د مرکز نادولتي سازمان (CENIDH) رامنځته کړ او په ۱۹۹۶ کال يې ونه شو کولی دانيال اورتګا د د ولسمشرۍ د تر لاسه کولو لپاره د خپلې ډلې د نوماند په توګه مبارزې ته راوباسي، مګر په ۱۹۹۸ کال د حزب له غړيتوب څخه په شا شوه، تر څو د اندر اورتګا د لور زولمريکا اورتګا موريلو ملاتړ وکړي، چې نوموړی يې په کوچنيوالي کې ورڅخه د ناسمې جنسي ګټې اخېستنې په تور تورن کړ. نونيز له هغې څخه وروسته له تکليف او ضرر سره مخ شوه، د همدې له مخې د امريکا د بشري حقونو محکمې د نوموړې د ساتنې په موخه حکمونه صادر کړل. د حکومت پر ضد د ۲۰۱۸ د اپريل له مظاهرو څخه وروسته، د نيکاراګوای د بشر د حقونو مرکز نادولتي سازمان د غير انتفاعي په شمار سازمانونو له ډلې څخه و، چې حقوقي بنسټ يې لغوه شوی و. پر دفتر يې د پوليسو له خوا حمله وشوه، مګر نونيز د بشري حقونو په برخه کې د خپلو فعاليتونو په دوام ټينګار کاوه. بېرونيو استازو ته د رسيده ګۍ (لاسرسي) د قانون په وضع کولو سره، چې به کې تصريح شوي وو؛ ټولې هغه ډلې چې له بهره يې مالي ملاتړ کېږي، بايد د بهرنيو استازو په نوم ثبت او راجستر شي. هماغه و چې په ۲۰۲۰ کال د نوموړې پر وړاندې نوي خنډونه رامنځته شول او په محکمه کې له قانوني ستونزو سره لاس او ګرېوان شوه.
د ژوند لومړني وختونه
ويلما نونيز د ۱۹۳۸ د نومبر په ۲۵ د ناواده شوي والدينو څخه وزېږېده، چې همدا د نيکاراګوای په محافظه کاره ټولنه کې د هغې په ژوند کې د يو لړ محروميتونو سره د مخامخ کېدو سبب شو. هغې او مور يې په ښوونځي، کليسا او ټولنيزو کلبونو کې په اکواپا، چنتالس کې سره سمه رويه نه کېده. کېدای شي د هغې د پلار د ښځې د سيمه ايزې اغېزې له امله وي. د نوموړې پلار همبرتو نونيز سويا (چې د هغې له مور سره د وينې اړيکه نه لری) د سومزا د منتقد حکومت د محافظه کار ګوند مشر و، چې د کوچنيوالي په دوره کې ډېر کله ويلما نونيز بندي کېده، که څه هم نوموړی د انستازيو سوموزا ګارسيا په وخت کې د پارلمان د معاون په توګه دنده تر سره کړه. د سياست په ډګر کې د ويلما د پلار ونډه د ويلما لپاره اغېزناکه وه، چې د سوموزا د ديکتاتوري ليبرال په وړاندې د هغې د مقاومت لومړني فعاليتونه يا اقدامات د محافظه کارانو د ملاتړ په بڼه ښکاره شوې. په داسې حال کې چې نوموړې بالاخره دې پاېلې ته ورسېده، چې د هغوی د نظرياتو تر منځ لږ توپير دی او په ټولنيزې بې عدالتۍ يې په کافي ډول تمرکز ونه کړ.
نونيز سويا په ۱۹۴۷ کال کې وفات شوه او ويلما نونيز او د هغې دوه خويندو او ورور (لئون او انديانا) ته يې يو ميراث پرېښود. مګر دې مسئلې د نوموړې مور يو ځل بيا تر لاس لاندې کړه، ځکه چې د نونيز سويا د پيسو مستقيم وصيت يې مور ته نه و شوی؛ بلکې د دې پر ځای يې اداينه د هغې په واک کې وه. د نوموړې د ژوند د لومړيو همدې تجربو نوموړې د دې جوګه کړه چې د بشر د حقونو يوه فعاله شي او همدارنګه يې لېوالتيا پيدا کړه چې د حقوقو په ښوونځي کې زده کړې وکړي؛ که څه هم مور يې غوښتل نوموړې د مهندسۍ په برخه کې زده کړې وکړي.
مګر هغه د ۸ کلنۍ تر عمره پورې ښوونځي ته لاړه نه شوه او بالاخره منګوانا ته لاړه. هلته د يو غوره منځني ښوونځي په لټه کې شوه، چې نوموړې قبوله کړي (داخله ورکړي). بالاخره هغې د (Colegio Madre del Divino Pastor) په ښوونځي کې نوم ليکنه وکړه او د ۱۹ کلنۍ په عمر په لیون کې د نيکاراګوای په ملي خپلواک پوهنتون کې شامله شوه. هلته يې د حقوقو په څانګه کې زده کړې پيل کړې. نوموړې په پوهنتون کې له کارلوس تونرمن سره چې لا ځوان استاد و، زده کړې وکړې. کارلوس له دې وروسته هغې ۱۲ کسيزې ډلې غړی شو، د ساندينستا د ملي ازادي بخښوونکي ډله يې رهبري کوله. هغه بالاخره د ساندينستا د ملي ازادي بخښوونکې ډلې د حوکت پر مهال د پوهنې وزير شو.
د ساندنيستا ملي ازادي بښوونکې ډله کې لومړنی مسلک او فعاليتونه
وروسته له هغې چې نونيز له پوهنتونه فارغه شوه، د وکيلې په توګه، په بنسټيز ډول د جنايي برخې د مدافع وکيل په توګه يې کار پيل کړ. د سوموزا حکومت له لورې د سياسي بنديانو له پېچلو قضيو څخه د دفاع لپاره لاس په کار شوه. د هغې د مشتريانو يا پرونده ها له ډلې هغه بزګران هم وو، چې هغوی ته د ورګرځول شوې ځمکې د تاوان اخېستلو لپاره يې له هغوی سره مبارزه کوله. مګر وروسته پوه شول چې ځمکې ساندينستانو نيولې وې.
نونيز په ۱۹۷۵ کال د ساندينستا په ملي ازادي بښوونکي ډله کې شامل شو، د ۱۹۷۹ د اپرېل په ۳۰ د سوموزا د حکومت له لورې بندي شوه. وروسته د جولای په ۱۱ يانې د حکومت له منځه تللو (۱۹ جولای) څخه څو ورځې مخکې له بنديخانې څخه ازاده شوه. نوموړې د خپل ۵ مياشتني حبس په جريان کې شکجه شوه او ان برېښنايي شاټونه ورکړل شول، مګر د ساندينستا د ازادي بخښونکې ډلې د فعاليتونو او عملياتو اړوند لکه: د دورا د مشر ماريا تيلز په واسطه د ليون ښار د نيولو بريالي عمليات؛ هيڅ معلوماتو باندې يې اقرار ونه کړ.
د جولای په ۲۰ د سندينستا د ملي ازادي بښونکې ډلې له تسلط څخه يوه ورځ وروسته له نونيز څخه وغوښتل شول، چې د سترې محکمې د مرستيالې رئيسې په توګه خدمت وکړي. په همغه دوره کې نونيز د نيکاراګوای د سولې د کمېسيون معاونه هم وه، چې د امريکا د متحده ايالاتو د تحريمونو پر ضد د نړيوال يووالي د رامنځته کولو مسووليت يې درلوده. نوموړې له هغو ډلو سره کار وکړ، چې د نيکاراګوای لپاره يې سهولتونه او تجهيزات استول او دې هېواد ته يې ورسره د مرستې په موخه کاري سفرونه درلودل. نوموړې په دې ونډه يا دنده کې په پراخ ډول امريکا ته سفرونه وکړل او په ځانګړي ډول يې ورسره د نيکاراګوای د حقوقي سيستم په اړه خبرې وکړې. نوموړې همدارنګه د نيويارک له پخواني څارنوال ريد برودي سره غيرنظاميانو (ملکيانو) باندې د کنترا د حملو په اړه د معلوماتو د راټولولو په برخه کې کار وکړ چې په ۱۹۸۵ کال کې په نيکاراګوای کې د کانترا د وحشت تر عنوان لاندې: د ۱۹۸۴ سپټمبر څخه د ۱۹۸۵ تر جنوري پورې د حقيقت موندونکي ماموريت راپور خپور شو.
د ساندينستا ملي ازادي بښونکې ډلې د قدرت له ترلاسه کولو څخه وروسته، په ۱۹۸۸ کال نونيز د نوې رامنځته شوې ادرې (د بشر د حقونو د ملاتړ او رواجولو ملي کميسيو) د رئيسې په توګه وټاکله، چې تر ۱۹۹۰ کاله پورې يې په کې خدمت وکړ. هغې په دې دنده کې خپله ګمارنه جزا وګڼله، ځکه چې پخوا له دې د محکمې مرستياله وه چې ان د (حتی در آستانه احراز پُست ریاست بود.) مګر هغه د بشر حقونو د کميسيون د مشرې په توګه ټاکلو سره د نوموړې د وظيفوي پرمختګ مخنيوی وشو.
نونيز د ملي ازادي بښونکې ډلې د غړې په توګه جنسيتي برابري د عملي او نظرې تيورۍ په پرتله مشاهده کړ. په داسې حال کې چې په دې اړه رسمي سندونو برابر سياسي مشارکت تصريح کړی دی. په دې ډول نوموړې وويل: «د دې مسئلې تطبيق متفاوت و». نوموړې د جنسيت په برخه کې د ښځو محدود پرمختګ د مبارزو مېرمنو فردي هڅو او د نيکاراګوای د ښځو ټولنې ليزا امندا اسپينوزا ته نسبت ورکړ.
وياړونه
نونيز د بشر حقونو په برخه کې د خپلو فعاليتونو له امله په ۲۰۱۱ کې د فرانسې د سفارت له لورې د لژيون مډال تر لاسه کړ. په همدې کال يې د ښځود حقونو په برخه او د جنين د ضايع کولو اړوند د نيکاراګوای د غير عادلانه قانون پر وړاندې د اوږد مهاله مبارزې په وياړ د استيک لارسون جاېزه او ۲۰۰ زره سويدني کرون (شاوخوا ۳۰ زره امريکايي ډالر) تر لاسه کړل. په دې ترتيب، نونيز په ۲۰۱۹ کال د «په عامه ژوند کې د سولې د استازې» په برخه کې د عزتمنې سولې د نړېوالې جاېزې ګټونکې شوه.
شخصي ژوند
نونيز د ۱۹۶۳ په دسمبر کې له اتو اسکورسيا پستران سره، چې د غاښونو ډاکتر و؛ د نيکاراګوای په ملي خپلواک پوهنتون کې اشنا شوه او ورسره يې واده وکړ. دوی دواړه د پوهنتون د غوره زده کوونکو د جاېزو ګټونکي وو. وروسته هغه د «ويليام نونيز دي اسکورسيا» په نوم ونومول شوه. دوی دوه ماشومان (اتو او يوجينيا)، څلور لمسيان او يو کړوسی لري.
قحطي
قحطي د خوراکي توکو پراخ کمښت ته وايي چې، ګڼ لاملونه لري، لکه جګړه، طبیعي پېښې، د کښتونو نه کېدل، د نفوسو نابرابري، پراخه بېوزلي، اقتصادي ناورین او حکومتي پالیسي ګانې. دا ښکارنده له ځان سره سیمه ییزه خوارځواکي، لوږه، ټولنیونکې ناروغۍ او په ستره کچه مړینه راوړي او یا پدوی پسې راځي. د دې نړۍ د هرې لویې وچې اوسېدونکو د تاریخ په اوږدو کې قحطي تجربه کړې ده. په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې په ټوله کې جنوب ختیځه او جنوبي آسیا او همدا ډول ختیځه او منځنۍ اروپا د قحطۍ سره مخ وه او ډېر خلک پکې مړه شول. له قحطۍ د مړو کېدونو کسانو شمېره له ۲۰۰۰مو کلونو راوروسته خورا کمه شوې ده. له ۲۰۱۰م کال راهیسې، افریقا په نړۍ کې هغه لویه وچه ده چې له قحطۍ تر ټولو ډېره اغېزمنه شوې ده.
د ۲۰۲۱ز کال د نومبر میاشتې په ۸مه نېټه، د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام خبرداری ورکړ چې په ۴۳ هېوادونو کې ۴۵ میلیونه وګړي د قحطۍ پر څنډه ولاړ دي. افغانستان د نړۍ په تر ټولو ستر بشري ناورین واوښت او او د دغو هېوادونو وضعیت بیا د نورو په پرتله زښته خراب دی: ایتوپیا، جنوبي سوډان، سورته او آن یمن.
تعریفونه
د ملګرو ملتونو د خوړو نړیوال پروګرام وايي قحطي هغه مهال رامنځته کېږي چې پراخه خوارځواکي رامنځته شي او خلک د لوږې له امله مري ځکه کافي او مغذي خوړو ته لاسرسی نه لري. د یولاس غذايي امنیت پړاو ډلبندۍ معیارونه د پنځمې مرحلې قحطي د خوراکي توکو شدیدې ناامنۍ ته وايي چې په لاندې حالاتو کې رامنځته کېږي:
په یوه سیمه کې لږترلږه ۲۰ سلنه کورنۍ د خوړو د شدید کمښت سره مخ وي او د دې وضعیت سره د مقابلې محدوده وړتیا ولري؛ او
په ماشومانو کې د شدیدې خوارځواکۍ پراختیا له ۳۰ سلنې واوړي؛ او
د مړینې کچه د ورځې دوو تنو ته په ۱۰۰۰۰ کسانو کې ورسېږي.
د قحطی اعلانول د ملګرو ملتونو یا غړو دولتونو لپاره کوم مکلفیت نه رامنځته کوي خو ستونزې ته د نړیوالې پاملرنې په راټولولو کې مرسته کوي.
تاریخچه
قحطي په دوره یی بڼه په هغو ټولنو کې ډېره رامنځته کېږي چې له هماغه ازله او لومړي سره له کرنې سره سروکار لري. د تاریخ په اوږدو کې د قحطۍ ډېروالی یا شدت بدلون لرلی دی او د خوراکي توکو په تقاضا کې د بدلون لکه د نفوس په وده، او د اقلیمي بدلونونه له امله د عرضې د لوري په بدلېدلو پورې تړاو لري. په لومړي ځل قحطي په ۱۷مه پېړۍ کې په هالنډ او برتانیا کې له منځه یووړل شوه او لامل یې هم د کرنې سوداګریز کول او د کښتونو د ښه فصل ورکولو په موخه د لاغوره تخنیکونو کارول و.
د قحطی کمېدل
نفقه ګټونکي بزګران هم اړ شول چې د مالیاتو د ډېرېدو له امله خپل فعالیتونه هم زښته ډېر سوداګریز کړي. مالیه به د پیسو په بڼه ورکول کېده نو ځکه بزګرانو به هم د خرڅلاو په موخه محصولات تولیدول. ځینې مهال به دوی صنعتي محصولات تولیدول خو دوی وروسته داسې لارې وموندلې چې خپل محصولات ډېر کړي تر څو هم یو څه روزي وګټی او هم مالیه ورکړلای شي. بزګرانو به په ګټلو پیسو تولیدي توکي اخیستل. هغه کرنیز او ټولنیز پرمختګونه چې د خوراکي تولیداتو د ډېرېدو لامل شول، په تدریجي ډول په ۱۶مه پېړۍ کې ترسره شول خو د ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې یې بیا پراختیا ومونده.
په ۱۹۵۰مو کلونو کې، دې چارط د هالند په بډایه او سوداګریز ولایت کې په کافي کچه پرمختګ وکړ او په هغه وخت کې په لویدیځه اروپا کې د قحطۍ په پراخېدلو سره یې د هغه سیمې لاسنیوي وکړ. په هغه مهال، هالنډ په اروپا کې تر ټولو ډېر سوداګريز کرنیز سیسټمونه درلودل. دوی ګڼه غله کرله لکه پنبه، کنف [د بنګو بوټی] او رازک یا د بېرو وربشې کرلې. کرنه ډېره تخصصي او اغېزمنه شوه. همدا د د کرنې اغیزمنتیا وه چې د ۱۶مې پېړۍ په وروستیو او د ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې د اروپا د بل هر ځای په پرتله په هالنډ کې د ښارمېشتېدنې امکان ډېر چټک شو. په پایله کې، ګټورتوب او شمتني ډېره شوه او هالنډ د خوراکي توکو ثابته عرضه وساتله.
د قحطۍ د راکمولو هڅې
سکیبیرین، آیرلنډ د سترې قحطۍ پر مهال، ۱۸۴۷ د الیسټرېټېډ لندن نیوز لپاره د جېمز مانوي په لاس کښل شوی
د قحطۍ د شدت په پار، دا د حکومتونو او نورو چارواکو لپاره یوه ستره اندېښنه وه. له صنعتي کېدو وړاندې اروپا کې، د قحطۍ مخنیوی او پروخت د خوراکي توکو د عرضې څخه ډاډ ترلاسه کول د ډېری حکومتونو ستره اندېښنه وه خو دوی د بهرنۍ سوداګرۍ او زېربناوو د محدودو کچو له امله زښته محدود انتخابونه درلودل او بېروکراسي خو بیا دومره ابتدايي وه چې په رېښتیني مرسته یې نشوای کولای. ډېری دولتونو قحطۍ ته اندېښنه درلوده ځکه دا چاره بیا د پاڅونونو او د ټولنیزو ګډوډیو د نورو بڼو لامل کېده.
په ۱۹مې پېړۍ او د صنعتي انقلاب په پیل کې، د حکومتونه لپاره د لاندې لارو څخه د قحطۍ اغېزو راکمول شوني شول: د نرخونو کنټرول، په ستره کچه له بهرنیو بازارونو څخه د خوراکي تولیداتو راواردول، ذخیره کول، راشن ورکول، د تولیداتو تنظیمول او خیریه چارې. په آیرلنډ کې د ۱۸۴۵م کال ستره قحطي لومړۍ هغه وه چې دا ډول اقدامات پکې ترسره شول، خو بیا هم ډېری مهال د حکومت غبرګون کمزوری و. د اف اس ال لیونز په وینا، د قحطۍ په لومړي پړاو کې د برتانیا حکومت لومړنی غبرګون "چټک او نستباً بریالی" و.
هضم
هضم د غټو ماليکولونو ټوټه کېدل په کوچنيو او اوبو کي منحلو ماليکولونو باندي ترڅو د ويني پلازما ته جذب شي. په ځينو ژونديو موجوداتو کي ، دغه کوچني ماليکولونه د کوچنيو کولمو په واسطه د ويني جريان ته جذبېږي. هضم د کټابوليزم د عمليې يو شكل ده چي د غذا د ټوټه کېدو پر اساس پر دوو برخو وېشل شوى ده، ميخانيکي او کيمياوي. د غټو برخو ټوټه کېدل پر کوچنيو ټوټو کوم باندي چي هضمي انزايمونه اغېز وکړاى شي ميخانيکي هضم  وايي. په کيمياوي هضم کي غذا د انزايمونو په واسطه پر کوچنيو برخو وېشل کېږي ترڅو د بدن د استفادې وړ وګرځي. د انسان په هضمي سستم کي، خوراک خولې ته داخلېږي او د ژوولو په واسطه ميخانيکي هضم پيلېږي. او د لاړو په واسطه غذا لندېږي. لاړي يو ډول مايع ده چي د لعابيه غدواتو په واسطه افرازېږي، چي د خولې د امايلېز په نوم انزايم لري کوم چي د نشايستې هضم پيلوي. لاړي همدارنګه مخاط هم لري چي د غذا لندولو دنده لري، لاړي هايدروجن کاربونيټ لري چي د امايلېز انزايم لپاره مناسب في ايچ برابروي. د ژوولو او د نشايستې له هضم نه وروسته غذا د کوچنيو سريښناکه ټوټو په شکل لمړى مرۍ ته ځي او بيا د مرۍ د دوراني حرکاتو په واسطه معدې ته ښکته کېږي. د معدې جوس په معده کي د پروټينونو هضم پيلوي. د معدې جوس په خپل تركيب کي هاىدرو کلوريک اسيد او پيپسين لري، خو په ماشومانو کي رينين هم لري. څرنګه چي لمړني دوه شايد د معدې ديوال ته زيان ورسوي، نو ددې لپاره د معدې ديوال مخاط افرازوي تر څو د کيمياوي موادو په وړاندي يوه لزوجه محافظوي طبقه جوړه کړي. په عين حال کي چي د پروټينو هضم پيلېږي، د پريسټالسيس حرکاتو په واسطه د خوړو ميخانيکي مخلوط کېدل صورت نيسي. کوم چي د عضلاتي حرکاتو څپې دي چي د معدې په ديوال حرکت کوي. دا حرکات ددې لامل کېږي چي خواړه له هضمي انزايمونو سره لاډېر ګډ شي. له يو څه وخت وروسته (معمولا په انسانانو کي له يو نه تر دوه ساعته) خواړه په يوه غليظه مايع باندي بدلېږي چي د چيم په نوم ياديږي. کله چي پيلوريک سپينکټر خوله خلاصه وي، نو خواړه اثنا عشر ته داخلېږي چېرته چي د پانکراس له هضمي انزايمونو او د ځيګر له صفرا سره ګډېږي. او بيا وړو کولمو ته ځي. په وړو کولمو کي هم هضم دوام لري. کله چي خواړه مکمل هضم شي نو د ويني جريان ته جذبېږي. 95% جذبېږي. غذايي مواد په وړو کولمو کي اوبه او منرالونه په غټو کولمو کي جذبېږي. فاضله مواد د مقعد له لاري خارجېږي. هضمي سيستم هضمي سيسټم مختلف شکلونه لري. چي په اساسي ډول په دوه شکله وېشل شوى دى. داخلي او بهرنى هضم. بهرنى هضم په ځينو فنجيو کي ليدل كېږي. په دغه پروسه کي انزايمونه د ژوندي موجود بهر ته افرازېږي، چي هلته غذا ټوټه کوي او يوه برخه يې د وجود داخل ته جذبېږي. ژوي يو تيوب لري چي په هغه کي داخلي هضم صورت نيسي. کوم چي زيات اغېزمن ده ځكه چي زياتره ټوټه شوي مواد جذبېدلاى شي. ځيني ژوندي موجودات چي نږدې ټولي غڼي په کي شاملي دي، خارج الحجروي محيط ته توکسين او انرايمونه افرازوي. ترڅو غذا بلع کړي. په نورو کي چي غذايي مواد د بدن په داخل کي وي، هضم په کڅوړي ته ورته جوړښت کي ترسره کېږي. د ځينو ځانګړو غړو په واسطه دا عمليه پر مخ ځي.
ممنون مقصودي
ممنون مقصودي (۱۳۴۵ ل. - ) (په انگرېزي: Mamnoon Maqsudi) يو افغان لوبگر دی. دی د افغانستان د يو مشهوره عالم استاد شاه مقصود گرم زوی دی، چې پخپل وخت کې روڼ انده استاد و. مقصودي له آره د ننگرهار لایت، د کوټ ولسوالۍ اوسېدونکی دی، مگر اوس په کابل کې د قصبې په نوم يوې سیمه کې مېشت دی.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې ېې له عمراخان ښوونځي نه تر اتم ټولگي پورې په کابل کې پیل کړي دي. بیا ېې له اتم ټولگي نه تر دولسم ټولگي پورې ېې په ابن سینا ښوونځي کې زده کړې تر سره کړي ، وروسته بیا د وخت جبري پوځي دندې ته ورغی اوعسکري دنده ېې درې کاله او شپږ میاشتې ترسره کړه. له عسکرۍ څخه وروسته بیا د کابل پوهنتون ته د ښکلو هنرونو پوهنځۍ ته ولاړ. د پوهنځۍ وروستی کال ېې و چې په کابل کې سیاسي وضع خرابه شوه او دی هم لکه د نورو افغانانو په څېر کډې کولو ته اړ شو.ښاغلی ممنون مقصودي يوولس کاله د کډوالۍ ترخې لوړې ژورې په پاکستان کې ولیدې. په کډوالۍ کې ېې شاوخوا په کال ۱۹۹۴ زېږدي کې د بي بي سي په تعليمې پروژې کې ېې د نوي کور او نوي ژوند په راډيويي ډرامه کې کار پیل کړ.
دندې
ښاغلی ممنون مقصودي د افغانستان د گوتو په شمار له څو تکړه ؤ ممثلانو ، هنرمندانو او اوپرايئي نندارا جوړوؤنکو څخه شمېرل کېږي. د ښاغلي ممنون مقصودي رسمي دندې په کابل کې د راډيو ډرامونو ، راډيو داستانونو ، فلمونو او د نندارې پر بهیر کې ېې د تمثیلي پارچو او هر اړخیزو سټېج ډرامو څخه پیلېږي. له ۱۹۹۴ څخه راپدې خوا د بي بي سي سره په تعلیمي پروژې کې د فعال ممثل، سناریسټ، او راډيو ډرام ډايرکټر په توگه دنده ترسره کوي.
هنري ژوند
د ښاغلی ممنون مقصودي له خولې چې وايي ٫٫ما خو د ډېر ابتدا څخه د تمثیل سره مینه درلوده ، کله چې زه په اووم او اتم ټولگي کې وم نو ما احساس کړه چې زما مشره خور صائیمه مقصودي چې په راډيو ډرامونو کې کار کاوه، اوزما مشر ورور داوود مقصودي،  دی هم په راډيو ډرامونو کې هیرو دی ،نو کله چې به ما د خپلو استادانو نه ددوی د ښو کارکردگیو توصیفت اورېده نو خدای شته چې خوند به ېې راکاوه٬٬. او دغه هیله او هیجان په ما کې هم پیدا شو چې بلآخره زه هم خپل استعداد وآزمويم،،. دغه راز د ښاغلي ممنون مقصودي تمثیلي استعداد د لومړنيو زده کړو په دوران کې د ملي ورځو د نمانځلو او د ښوونکي د ورځ په وياړ د پروگرامونو په لړ کې پیل شوی او لړۍ ېې تر د افغانستان د ملي راډيو ټلويزیون او ملي نندارې تر وره پورې رسېدلای. د ښاغلي ممنون مقصودي له قوله ، دده لومړني د تمثیل زده کړه کې د استادانو لکه د ارواښاد فضل محمد فضلي چې په ف ـ فضلي ېې هم شهرت درلود نوم يادولای شو او تر څنگ ېې د استاد رفیق صادق نوم هم يادېږي. ښاغلي ممنون مقصودي که څه هم چې په لس هاؤ تياترنندارې، راډيويي ډرامې، تمثیلي پارچې او لس هاؤ فلمونو کې ونډې لرلې دي او څرگند شوی دی خو تر ټولو هغه ېې شهرت په د (( د کونډې ځوی )) فلم کې ډېر ترلاسه کړ او د خلکو تر منځ د شادگل د کرکټر په نوم مشهوره شو چې تر اوسه ېې دغه هنري کرکټر د خلکو تر منځ بې جوړې بريالی يادېږي.
هنري لاسته راوړنې
د کډوالۍ نه د مخه ښاغلي ممنون مقصودي د لومړني افغاني ډرامې ((د کونډې ځوی)) په ټيلويزيوني لړۍ کې راڅرگند او ښه وځلېده همداسې ېې د کډوالۍ په وخت په وروستيو کې په يوهنري فلم کې هم راڅرگند شو. دا فلم (( نیلوفر در باران)) نومېده اود فلم ډائرکټر ېې همايوون کریمپور دی چې په فرانسې کې مېشت دی. نوموړی هنري فلم په فرانسوي ، او فارسي ژبه جوړ شوی او د همايوون کریمپور په نوښت د نړۍ په اتو غټو فيسټيوالونو کې ښودل شوی دی چې يو شمېر جایزې ېې اخیستې دي ، همداراز ښاغلی ممنون مقصودي د بي بي سي د نړېوالې راډيو له طرفه په ښو جايزو ستايل شوی دی او نورې کورني لاسته راوړنې هم لري.
مدني حالت ښاغلی ممنون مقصودي متحل دی او دوه ځامن او يوه لور لري. د ممنون مقصودي مېرمن لينا مقصودي نومېږي او هغه هم د نوي کور نوي ژوند په راډيويی ډرامو کې د عاطفې تر رول لاندې رول لوبوي.
فلمونه
ممنون مقصودي تر اوسه پورې د لسو نه زيات هنري فلمونو کې راڅرگند شوی دی. د هغو له کتاره ېې دغه فلمونه ډېر د يادېدو وړ دي.
سرچينې
وېشنيزه:مسلمان لوبگران وېشنيزه:افغان لوبگران وېشنيزه:پښتانه لوبگران وېشنيزه:پښتانه
منیشا کویرالا
منیشا کوئرالا Manisha Koirala يو هندي باليووډ لوبګره ده.
د هندي فلمونو لوبگراني
دا د هندي فلمونو د ښځينه لوبگرانو لړ دی.
الګرنون سیدني
الګرنون سیدني (د ۱۶۲۳ ز کال  د جنوري له ۱۵- د ۱۶۸۳ ز ز کال  د ډسمبر تر ۷) یو انګلیسي سیاست پوه، د جمهوري غوښتونکي ګوند سیاسي نظرخاوند او ډګروال ؤ. هغه چې د لانګ پارلمان د منځنۍ برخې غړی او د انګلستان د پاچا لومړي چارلز د محکمې مامور ؤ، د پاچا د اعدام مخالفت یې وکړ. وروسته سیدني د دویم چارلز په وړاندې په دسیسه جوړولو تورن شو، تر یوه حده د هغه ترټولو مشهور کار، د حکومت په اړه د خبرو اترو له امله، چې څارنوال د هغه په محاکمه کې د شواهدو په توګه وکارول. هغه د خیانت په تور اعدام شو. سیدني له خپلې مړینې وروسته د "ویګ وطنپال - اتل او شهید" په توګه یې درناوی وشو.
لومړنی ژوند
د سیدني پلار رابرټ سیدني، د لیسټر دوهم ارل (شهزاده)، د جان ډاډلي د نارثمبرلنډ لومړي ډوک لمسۍ او د سر فیلیپ سیدني د وراره زوی ؤ. مور یې ډوروثي پېرسي، د هنري پېرسي، د نارثمبرلنډ نهم ارل لور وه. سیدني د لندن په بینارډ ماڼۍ کې زیږېدلی او د کنټ په پینشورسټ ماڼۍ کې لوی شو. مور یې د ۱۶۳۶ ز کال  په نومبر کې خپل خاوند ته لیک ولیکه، دا چې هغې اوریدلی چې د دوی زوی "د هغه ټولو ځانګړتیاو په پار چې له ستاسو څخه په ارث وړې دي ... د ډېر زیات ذکاوت او د طبیعت د زیات خوږوالي لپاره ډېر ستایل کېږي ".
د انګلستان کورنۍ جګړه او جمهوریت
سره له دې چې مخکې یې ژمنه کړې وه چې یوازې "نهایت اړتیا به ما په انګلستان کې وسلو اخیستو ته اړ کړي"، سیدني د ختیځې ټولنې په اردو کې خدمت وکړ، د منچسټر د ارل د آسونو د کنډک (سپاره نظام) ډګرمن وټاکل شو. هغه په ۱۶۴۴ ز کال  کې د مارسټون مور په جګړه کې وجنګېد، چې هلته یوه ناظر لیکلي: "ډګروال سیدني زما د لارډ منچسټر د آسونو د کنډک په سر کې په ډېرې زړورتیا سره حمله وکړه او د ډېرو ټپونو سره چې هغه د ویاړ ریښتینې نښې وې، بریالی شو". وروسته کله چې دغه کنډک نیو ماډل اردو ته واستول شو، د دې  کنډک ډګروال وټاکل شو، خو د ناروغۍ له امله له دې ټاکنې تېر شو.
سیدني په ۱۶۶۵ ز کال  کې د کارډیف لپاره د لانګ پارلمان غړی وټاکل شو، چې هلته یې د پاچا لومړي چارلز سره د جوړجاړي مخالفت وکړ. هغه د منځلارو له تصفیې سره  چې د رامپ پارلمان یې جوړ کړی ؤ، مخالفت وکړ. سر دې چې سیدني د چارلز د محاکمې د مامور ؤ، د پاچا د اعدام کولو له پرېکړې سره یې مخالفت وکړ، ځکه په دې باور ؤ چې د دې پرېکړې مشروعیت او حکمت مشکوک دی. هغه د خپل نظر په توضیح کې وویل:   "لومړی دا چې: پاچا د هېڅ محکمې له خوا محاکمه کېدای نه شي، دوهم دا چې هېڅ سړی د دې محکمې له خوا نشي محاکمه کېدای. دا بېهوده ادعاوې دي او کرامویل د دې رسمي کلیمو (زه تاسو ته وایم، موږ به د هغه سر له تاج سره پرې کړو) په کارولو سره، زه ... سمدلاسه له کوټې څخه ووتم او بېرته راستون نه شوم."سیدني په ۱۶۴۹ ز کال کې خپل نظر بدل کړ او د پاچا اعدام یې "تر ټولو عادلانه او زړور عمل ... چې تر اوسه په انګلستان یا هر بل ځای کې ترسره شوی" اعلان کړ.
وروسته له هغه چې یوه لایحه معرفي شوه چې ټاکنې به ډېرې آزادې کړي، په ۱۶۵۳ ز کال  کې د کرامویل پوځ پارلمان ته د هغه د منحل کولو لپاره د ننه شوه ، سیدني د جرګې څخه وتل رد کړل، تر هغه چې په فزیکي حذف باندې وګواښل شو. هغه کرامویل یو ظالم وباله.
سیدني د تقاعد په وخت کې دومره زړور ؤ چې د جولیوس سزار د اجرا په ترسره کولو او د برتوس رول په لوبولو سره يې د لارد ساتونکی یا Lord Protector غوسه راوپاوره. هغه د یو مودې لپاره د لوسي والټر چې وروسته د دویم چارلس د معشوقه شوه، عاشق ؤ. سیډني د انګلستان د ملي ګټو (د سټوارټ کورنۍ د نظامي ناکامۍ د سابقې برعکس) لپاره جمهوریت کلک لټوونکی بله، د حکومت په اړه د خبرو اترو په خپل اثر کې یې لیکلي:
... په هغو کسانو کې چې په رأس کې وو، همداسې ځواک، حکمت او صداقت ؤ او یوازې د وړتیاوو پر بنسټ د افرادو په ټاکلو کې د دوی کوښښونو داسې بریا ور په برخه کړه، چې په دوو کلونو کې زموږ بېړۍ د ځمکني پوځ په څېر مشهورې شوې؛ زموږ د ملت شهرت او ځواک د هغه وخت په پرتله ډېر لوړ شو چې موږ د فرانسې نیمه ښه برخه په واک کې درلوده او د فرانسې او سکاټلنډ پاچاهان زموږ بندیان وو. د اروپا ټولو دولتونو، پاچاهانو او واکمنانو، د تسلیمۍ له وجهې نه، بلکې په ډېر درنښت زموږ سره ملګرتیا غوښتله؛ روم د سویډن د لوی پاچا په پر تله، چې د سلو زرو کسانو سره په ایټالیه باندې یرغل ته چمتو ؤ، له بلیک او د هغه د بېړیو څخه ډېره وېره درلوده.
۱۷۴ (عدد)
۱۷۴ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۷۳ څخه  مخکي او د ۱۷۵ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۷۴ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۷۴ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
هېليوم
هېليوم (په انگرېزي: Helium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د He سمبول او ۲ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
= مشخصات = هیلیم ډیری ځانګړي ملکیتونه لري: د جوش ټیټ ، ټیټ کثافت ، ټیټ محلولیت ، لوړ حرارتي چالکتیا او غیر فعالیت
= تاریخچه = هیلیم د لمر شاوخوا چاپیریال کې د فرانسوي ستور پیژندونکي پییر جانسن لخوا کشف شوی په 1868 کال کی.
= مرکبات = هیلیم ترټولو کوچنی او سپک نوبل ګاز دی او یو له خورا غیر فعال عناصرو څخه ، نو دا عموما په پام کې نیول شوی و چې د هیلیم مرکبات په بشپړ ډول شتون نلري ،
= د استعمال ځایونه = هیلیم د فایبر آپټیکس او نیمه کنډکټرونو جوړولو لپاره د غیر محافظتي چاپیریال چمتو کولو لپاره کارول کیږي
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
اېډز
د انسان د دفاعي سيستم کمزوری کوونکی ويروسي انتان او کسبي دفاعي سيستم کمزورې کوونکې ناروغي (HIV/AIDS) د هغو حالتونو منظر دی، چې د انسان د معافيت سيستم د کمزوري کوونکي ويروس (HIV) سره د ککړتيا له امله رامنځ ته کېږي. په ناروغۍ د اخته کېدلو په ابتدايي حالت کې کېدای شي، يو شخص کومې نښې څرګندې نه کړي يا کېدای شي د ناروغۍ په شان د انفلوانزا يوه لنډه دوره تجربه کړي. په نمونه يي ډول دا د نښو په نه لرلو سره د يوې اوږدمهاله استراحت يا خوب دورې نه مخکې وي. کله چې ناروغي پرمختګ کوي، نو زياتره د معافيت سيستم کې مداخله کوي، د عامو ناروغيو، لکه: توبرکلوز، نورو موسمي ناروغيو او تومورونو د پرمختګ خطر زياتوي، چې ذکر شوې ناروغۍ په عام ډول په عادي معافيت لرونکو وګړو کې نهايت لږې وي. د ناروغۍ دا وروستۍ نښې د کسبي معافيت کمزوري کوونکي ناروغۍ (AIDS) په توګه ذکر کېږي. دا پړاو زياتره د غير ارادي وزن بايلنې سره مل وي.
HIV په اصل کې، د ناخوندي جنسي اړيکې (د مقعد او خولې له لارې جنسي اړيکې)، د ککړې وينې د لېږد، تر پوستکي لاندې ستنې، د حامله ګۍ پر مهال له مور نه ماشوم ته، ولادت يا هم د شيدو ورکوونې په واسطه خپرېږي. ځيني بدني مايع يا ګازات لکه: لاړې، خوله او اوښکي ذکر شوی ويروس نه لېږدوي.
د مخنيوي په مېتودونو کې خوندي جنسي اړيکه، د ستنې د بدلولو پروګرامونه، په ناروغۍ د اخته خلکو درملنه او د ناروغۍ له ښکاره کېدو نه مخکې او وروسته دواړو حالتونو کې د مخينوي درمل کارول شاملېږي. په يوه کوچني کې ذکر شوې ناروغۍ مخنيوی مور او ماشوم دواړو ته د درملو د ورکوونې په واسطه کېږي.
د برلين ناروغ (Berlin Patient) او لندن ناروغ (London Patient) په نامه دوو کسانود AIDS د ناروغۍ د درملنې راپور ورکړی دی او د NIH او Gates بنسټ د AIDS لپاره د نړيوالې درملنې د پرمختګ په موخه د متمرکز ۲۰۰ ميليونه ډالرو ژمنه وکړه. که څه هم په پراخه توګه د لاسرسي وړ درملنه يا واکسين تر اوسه نشته، مګر antiretroviral درملنه د ناروغۍ دوره بطي کولی شي او کېدای شي، د نږدې عادي ژوند تمه پيداکړی. د ناروغۍ له تشخيص سره جوخت د درملنې توصيه کېږي. بې له درملنې د ژوندي پاتې کېدو په منځنۍ توګه له اخته کېدو نه وروسته تر ۱۱ کلونو پورې دی.
په ۲۰۲۰ ز کې د ټولې نړۍ په کچه ۳۷ ميليونه خلکو HIV درلود او په همدغه کال يې ۶۸۰۰۰۰ د مړينې پېښې لرلې.. د یادې شوې اندازې اټکلي ۲۰،۶ ميليونه وګړي په ختيځه او لويديځه افريقا کې ژوند کوي. د AIDS ويروس د پېژندلو (د ۱۹۸۰ز لسيزې په لومړيو کې) او ۲۰۲۰ ز کال تر منځ وختونو کې، ذکر شوې ناروغي په نړيواله کچه د اټکل شوي ۳۶ ميليونه مړينې سبب شوې ده. HIV/AIDS د يوې وبا په توګه په پام کې نيول کېږي، چې په پراخه سيمه کې شته او په فعال ډول خپرېږي.
HIV په لويديځه اروپا کې د شلمې پېړۍ له لومړيو نه د همدې پېړۍ تر نيمايي وختونو کې له نورو تي لرونکو ژوو نه انسان ته راانتقال شوی دی. AIDS په لومړي ځل د امريکا متحده ايالتونو د ناروغۍ د کنترول او مخنيوي مرکزونو (Centers for Disease Control and Prevention (CDC)) په واسطه، په ۱۹۸۱ز کې وپېژندل شو او سببي HIV ناروغي د همدې پېړۍ په لومړيو کې پېژندل شوې ده.
HIV/AIDS پر ټولنې باندې د ناروغۍ او تبعيض دواړو برخو کې پراخه اغېزه درلودلې ده. دا ناروغي پراخه اقتصادي اغېزې هم لري. د HIV/AIDS په اړه زياتې ناسمې انګېزې يا باورونه هم شته. لکه دا باور چې ياده ناروغي د سببي غير جنسي اړيکې په واسطه انتقالېدلی شي. دا ناروغي د دين په ګډون (د کاتوليک کليسا د موقف په ګډون چې دوی د ناروغۍ د مخنيوي په موخه condom نه کاروي) د زياتو بحثونو موضوع ګرځېدلې ده. دې ناروغۍ نړيواله طبي او سياسي پاملرنه او د پېژندنې راهيسې يې په پراخه کچه مالي ملاتړ هم ځانته راجلب کړی دی.
نښې او علايم
د HIV ناروغۍ درې اصلي پړاوونه دي: حاده ناروغي، کلينيکي ځنډتيا او AIDS.
حاده ناروغي
لومړنۍ دوره چې د HIV لنډيز تعقيبوي، حاد HIV ، ابتدايي HIV يا حاده retroviral ناروغۍ ده. زياتره اشخاص په ناروغۍ د اخته کېدو نه (۲ -۴) اوونۍ وروسته ، انفلوانزا ته د ورته يا مونونکلوزز ته ورته ناروغيو نښې ښيي، په داسې حال کې چې نور ځيني خلک ځانګړې کومې نښې نه لري. په ٪۴۰ - ٪۹۰ پېښو کې نښې ښکار کېږي او زياتره په کې تبه، د لمفاوي غدو پراخه پړسوب، د ستونې التهاب، د پوستکي خارش یا ګرمي دانې، سردرد، ستړيا او يا د خولې او تناسلي غړو زخمونه شاملېږي. خارش چې له ۲۰ تر ۵۰ سلنه پېښو کې رامنځته کېږي، د پوزې خاليګاه کې ځای نيسي او په کلاسيکي ډول maculopapular دی. ځيني خلک په دې پړاو کې موسمي يا وقفه يي ناروغۍ هم ښيي. کېدای شي، د معدې يا کولمو نښې لکه زړه بدوالی يا اسهال هم واقع شي. د (peripheral neuropathy) يا (Guillain–Barré syndrome) عصبي نښې هم رامنځته کېږي. د نښو دوره توپير لري ،مګر په معمولي ډول يوه يا دوه اوونۍ وي.
د دوی د نامعلوم سلوک يا شخصيت له امله، دا نښې زياتره د HIV ناروغۍ د نښو په توګه نه پېژندل کېږي. ان هغه پېښې چې د کورني ډاکتر يا روغتون په واسطه کتل کېږي، زياتره د ورته نښو لرونکو عامو ناروغيو سره ناسم تشخيص شوې وي. له همدې امله توصيه کېږي چې HIV په هغو خلکو کې د نامعلومه تبې په لرلو سره ملاحظه شي، چې کېدای شي، د ناروغۍ لپاره خطري عوامل لري.
کلينيکي ځنډتيا
ابتدايي نښې ،د کلينيکي ځنډتيا، نښه لرونکي HIV يا مزمن HIV نه مخکې وي. له درملنې نه پرته د HIV ناروغۍ د طبيعي تاريخ دا دويم پړاو له ۳ کلونو نه تر ۲۰ کالونو نه زياتې مودې پورې (په اوسط ډول ۸ کالونه) دوام کولی شي. که څه هم په نمونه يي ډول په پيل کې نښې محدودې يا هېڅ نه وي، مګر د دې پړاو پای ته نږدې زيات خلک تبه، د وزن له لاسه ورکول، د معدې او کولمو ستونزې او د عضلاتو دردونه تجربه کوي. د ٪۵۰ او ٪۷۰ تر منځ خلک له ۳ تر ۶ مياشتو لپاره (persistent generalized lymphadenopathy) هم ښيي چې د لمفاوي غدو له يو نه د زياتو ډلو د نامعلوم بې درده پراخوالي په واسطه مشخص شوی دی.
که څه هم په HIV-1 باندې اخته زياتره وګړي د تشخيص وړ ويروسي بار لري او د درملنې په نه شتون کې به بالاخره AIDS ته پرمختګ وکړي، بې له (antiretroviral therapy) درملنې نه له پينځو کالونو نه د زياتې مودې لپاره يو کوچنی ورته (نږدې ٪۵) د CD4+T حجرو (T مرستندويه حجرې) لوړه کچه رانغاړي. دا بېلابېل وګړي د HIV اداره کوونکو يا اوږد مهاله نه دوام کوونکو (long-term nonprogressors (LTNP)) په توګه ډلبندي شوي دي. په بله ډله کې هغه خلک شامل دي چې د ويروس ضد درملنې نه پرته ټيټ يا د نه تشخيص وړ ويروسي بار لري، چې دا خلک د ممتازو اداره کوونکو يا ممتازو مخنيوي کوونکو په توګه پېژندل کېږي. دوی په ۳۰۰ اخته اشخاصو کې نږدې ۱ تن دی.
د معافيت کمزورې کوونکې پرمختللې ناروغي
د معافيت کمزورې کوونکې پرمختللې ناروغي (AIDS) د يوې HIV ناروغۍ په توګه په يو (µL) کې له ۲۰۰ نه د کمو CD4+T حجرې د شمېر يا له HIV ناروغۍ سره د مل ځانګړو ناروغيو په واقع کېدنې سره تعريف کېږي. د مشخصې درملنې په نه شتون کې نږدې په HIV اخته نيمايي وګړي د لسو کالونو په دننه کې AIDS ته وده کړې ده. تر ټولو زيات عام حالتونه چې د AIDS شتون بدلوي ٪۴۰ (pneumocystis pneumonia)، ٪۲۰ (cachexia) د HIV ضايع کوونکي ناروغۍ په بڼه کې او د مرۍ التهاب (esophageal candidiasis) دی. په نورو عامو علايمو کې د تنفسې مجرا مکررې ناروغۍ شاملېږي.
وقفه يي يا فرصتي ناروغۍ کېدای شي د بکتريا، ويروسونو، فنجي او پرازيتونو له امله وي، چې په عادي ډول د معافيت سيستم په واسطه اداره کېږي. هغه ناروغۍ چې واقع کېږي، په هغو ارګانيزمونو پورې اړه لري، چې د شخص په چاپيريال کې دي. دا ناروغۍ کېدای شي ، نږدې هر ژوندی سيستم اغېزمن کړي.
اېډز
انساني وينه د دريو ډول حجرواو يو ډول مايع نه جوړه شوې په کومه کښي چي دغه درې ډول حجرې لامبو کوي. د ويني سپيني حجرې هغه هجرې دي چي په انساني بدن کښي د ناروغيو د پېژندلو او د پېژندلو نه وروسته د ناروغيو د مکروبونو د منځه وړلو دنده په غاړه لري. ياني که کوم وخت د انسان و بدن ته يوه ناروغي ور ننوځي نو د ويني د سپينو حجرو په مرسته انساني بدن پخپله يو ډول دارو جوړوي چي د دغه ناروغۍ سره مقاومت وکړي. ياني ويلای سو چي دغه حجرې دانساني بدن دفاعي نظام دی. د اېچ آی وي(HIV)وېرس دويني دغه مرستندويه حجرې له منځه وړي. د وخت په تېرېدو سره د هغه انسان په وينو کښي، چي په اېچ آی وي وايرس اخته وي د مرستندويه حجرو شمېر کميږي. کله چي د دغه مرستندويه حجرو شمېرپه وينه کښي ډېر کم شي نو د انساني بدن دفاعي نظام له واکه ولويږي. پداسي حال کښي چي د انسان دجسم دفاعي نظام ړنگ کړل شوی وي نو د انسان جسم د هر ډ‌ول ناروغيو په وړاندي لاچاره وي. پدغسي يو حالت کښي د انسان جسم حتی د زکام دمعمولي ناروغۍ په وړاندي لا هم مقاومت نه سي کولای او پدې ډول د والگی یا زکام غوندي معمولي ناروغی نه لا هم مړ کېدلای شي. کله چي اېچ آی وي(HIV) وايرس انساني دفاعي نظام ړنگ کړي نو ويل کيږي چي دغه انسان د اېډز په ناروغی اخته شو. کله چي د انسان و بدن ته د اېچ آی وي(HIV)وايرس و ننوزي نو پسله څو کالو بيا د هغه نه اېډز ناروغي منځ ته راځي. خو هر هغه څوک چي پدغه وايرس اخته شي نو که وختي وي او ناوخته خامخا د اېډز په ناروغي اخته کيږي.
داېډز د منځ ته راتلو په هکله تيورياني
د ايډز/ (HIV) پېژندل او د هغه سره مقابله
-په ۱۹۸۱ ميلادي كال كې په امريكا كې د يوې ناپېژندل شوې ناروغۍ رپوټ وركړل شو. - په ۱۹۸۳ ميلادي كال كې د فرانسې د پاستور ا نسټيټوټ د HIV ويروس كشف اود ايډز نوم كښېښودل شو. د نومړوې ناروغۍ زړه چټك خپراوى د ډيرو تلفاتو لامل شو چې د نولسمې پېړۍ د طاعون څخه يې هم تېرى وكړ.
د ۲۰۰۱ ميلادي كال د ډسمبر تر مياشتې پورې د روغتيا د نړيوالې ادارې (WHO) برآ وردونه: - د ۶۳ مليونو په شاو خوا كې وگړې په ايډز اخته شول ، چې له دې ډلې څخه ېې ۲۲ مليونه وگړو خپل ژوند له لاسه وركړى دى. يوازې په ۲۰۰۱ ميلادي كال كې پنځه مليونه وگړي نوي ورباندې اخته شول او په همدې كال كې ۳ مليونو وگړو د نوموړې ناروغې له امله خپل ژوند له لاسه وركړ. - د ايپيديمي څلورمه څبه په ۱۹۹۵ ميلادي كال كې په منځنې ختيځ او مركړي اسيا كې را دوڅاره شوه. اوس اوس په آسيا او په ځانگړي ډول په سهيلي او سهيل ختيځه اسيا كې د ۶ مليونو څخه زيات په ايډز ككړ خلك شته. په آسيا كې د نورو لويو وچو په پرتله د ناروغۍ د پرمختگ چټكتيا څو ځله ډيره ده. د اسيا په لويه وچه كې په هره دقيقه كې پنځه تنه په HIV ككړېږي. او داسې انگېرل كېږي چې په راتلونكو شپږو كالونو كې ۱۲-۱۰ مليونو ته ورسېږي او په ۲۰۲۰ ميلادي كال كې به په نړۍ كې د مړينې لومړنى لامل شي.
په خواشينۍ سره بايد ووايم چې د روغتيا نړواله اداره په دې هكله د واقعيتونو لږ ارقام وړاندې كوي.
ايدز څه شى دى؟
يوه انتاني ناروغي ده چې د انسان د بدن د دفاعي سيستم د ناتوانۍ او ويجاړتيا لامل گرځي. او په پايله كې د ناروغيو د يعنې د فرصت لټوونكو انتاناتو او چنگاښ( سرطان) د پرمختگ او بالاخره د مړيني لامل گرځي.
د ايډز د ناروغۍ عامل څه شى دى؟
د HIV ( د انسان د دفاع ويجاړوونكى ويروس) په نوم يو ويروس دى چې د انسان په دفاعي سيستم حمله كوي او د هغه د فعاليت د ويجاړتيا لامل گرځي
د اېچ آی وي(HIV) وايرس د هغو دوايرسونو کورنۍوايرسونو د کورنۍ سره تړاو لري کوم چي په بيزوبيزوگانو يا په شادي کښي و اېډز ته ورته د ايمون نظام ناروغي راپاروي. ويل کيږي چي د بيزوگانو دغه وايرس څه باندي سل کاله وړاندي و انسانانو ته واوښتی.
دا چي دغه وايرس کله، چيري او څنگه د بيزو نه و انسان ته واوښتی پدې هکله هيڅ معلومات نسته. د بيرمينگهم او الباما د پوهنتونونو وروستۍ څېړني ښيي چي په بيزوگانو کښي يو ډول وايرس چي اېس آی وي(SIV) نوميږي د انسانانو د ايچ آی وي وايرس په ډول د بيزوگانو د جسد دفاعي نظام ړنگوي. ساينپوهان وايي چي د اېچ آی وي(HIV) وايرس د دوو بيلو وايرسو نه منځ ته راغلی.
پداسي حال کښي چي د بيزوگانو په سلگونو اقسام سته دوه ډوله بيزوگاني شيمپانزي او گوی ننز داسي وايرس په وينو کښي لري چي ورته د اېډز د وايرس اېچ آی وي(HIV)مور ويل کيږي. خو د اېډز راپارونکی وايرس د دغه دو وايرسونو د سره يو ځای کېدو نه منځ ته راغلی. شېمپانزي بېزوگاني د گوی نن بيزوگانو ښکار کوي او هغه خوري. ساينسپوهان واي چي ښايي يوې شېمپانزي بيزود يوې گوی نن بيزو غوښي خوړلي وي او هغه په داسي حال کي چي دواړو په وينو کښي دوه بېل د ايمون د ناروغي راپارونکي وايرسونه درلو دل او همدارنگه دواړه وايرسونه سره يو ځای شوي او د هغه نه اېس آی وي(SIV) وايرس جوړ سوی کوم چي د اېچ آی وي(HIV) وايرس مور گڼل کيږي. ساينسپوهان واي چي ښايي د نن نه ٨٠ کاله وړاندي دلومړي ځل لپاره افريقايي انسانان په اېس آی وي وايرس اخته سوي چا چي د بيزوگانو غوښي خوړلې. د لومړي ځل لپاره په ١٩٥٩مېلاد ي کال کښي ديوه انسان په وينه کښي د اېچ آی وي(HIV) وايرس وموندل سو. دغه موندنه د افريکا په هيواد کونگو کښي وسوه. بيا په ١٩٦٩ مېلادي کال کښي د يوه امريکايي سرتيري په وينو کښي اېچ آی وي(HIV)وموندل سو. خو هغه وخت لا انسانان د اېډز د ناروغۍ نه ناخبره وه او دغه ناروغي يه نه پېژندل.
اتياميه لسيزه او اېډز
د ٧٠ يمي لسيزي په پای اود ٨٠ يمي لسيزي په پېل کښي په امريکا کښي د هم جنسبازو نارينو غورځنگ و عروج ته ورسېدی. د امريکا په گڼ شمېر ښارونو کښي داسي مرکزونو او د تفرېح ځايونه پرانيستل سوي وه چيري چي به يوازي هم جنسبازه نارينه ور تلله. هم جنسبازه نارينو په څرگنده توگه خپل جنسي تمايل ښودی. د لومړي ځل لپاره په دغو کلنو کښي د هم جنسبازه نارينو په هکله د امريکايي ټولني دريځ هم مخ په نرمېدوښکاره کېدی. په ټوله امريکا کښي داسي حمامونو شته والی درلودی چي هم جنسبازه نارينه به ورتلله او هلته به يه د نورو نارينو سره جنسي اړيکي ټينگولې. پداسي حال کښي چي د اېډز د ناروغۍ منځ ته راوړونکی وايرس اېچ آی وي د جنسي اړيکو دلاري له يوه انسان نه بل انسان ته منتقل کيږي او هم جنسبازه نارينو په لږ وخت کښي د گڼ شمېر کسانو سره جنسي اړيکي درلودلې نو داېډز ناروغۍ په هم جنسبازه نارينو کښي ډېره زياته شوه. د ٨٠ لسيزي په پېل کښي داېډزپه ناروغۍ اخته کسان زياتره هم جنسبازه نارينه وه، نو داسي گمان کېدی چي پدغه ناروغي يوازي او يوازي همجنسبازه نارينه اخته کيږي. د ٨٠ يمي لسيزي په پېل کښي په امريکا کښي و دغه ناروغۍ ته GRID يا (Gay-Related Immune Deficiency) نوم ورکول سوی و چي معنا يه د هم جنسبازو نارينو د قوت مدافعت ناروغي ده. په ١٩٨١ مېلادي کال کښي د لومړي ځل لپاره يوه امريکايي ډاکټر مايکل گوټليب د دغي نوي وژونکي ناروغۍ په هکله ليکني وکړې چي يوازي و هم جنس بازه نارينو ته ورپېښېد ه. پدغه ناروغي په نشيي توکو معتاد کسان هم اخته کېدل او د وخت په تېرېدو سره څرگنده شوه چي دغه ناروغي په ښځو کښي هم وجود درلودی. د ٨٠ کليزي په لومړۍ نيمايي کښي څرگنده شوه چي د اېچ آی وي وايرس د ويني او جنسي لاري له يوه انسان نه و بل انسان ته انتقاليږي.
داېچ آی وي وايرس لومړۍ پېژندنه
په ١٩٨٥ مېلادي کال کښي Robert Gallo نامي يوه ساينپوه په امريکا کښي د يوه داسي معاينې حقوق د ځان لپاره خوندي کړه د کومي له مخه چي د اېډز د ناروغی منځ ته راوړونکی وايرس په وينه کښي لټول کېدای شوای. دلومړي ځل لپاره Robert Gallo و دغه وايرس ته د اېچ آی وي نوم ورکړی. په همدغه نوم باندي دغه وايرس نړۍ وپېژندی. په ١٩٨٧ مېلادي کال کښي د اېچ آی وي وايرس په وړاندي د مقاومت کونکي لومړي درمل اې ټي ذېډ د جوړولو حقوق يوې امريکايي درمل جوړونکي شرکت تر لاسه کړه. ازموينو وښودل چي ددغه درمل په مرسته په اېډز اخته انسانانو ژوند لږ څه اوږدېدلای شوای. ددغي ازمويني يا معاينې د منځ ته راتلو سره دغه خبره څرگنده سوه چي نه يوازي هم جنسبازه نارينه بلکه د ټولني د هري برخي نه انسانانو په خپله وينه کښي د اېچ آی وي وايرس درلودی. همدا و چي انسانان پوه شوه چي د اېچ آی وي د وايرس اخيستلو نه څو کاله وروسته بيا د اېډز ناروغي منځ ته راځي. او دا چي هغه انسانان چي په څرگنده روغ رمټ وي کېدلای شي چي د اېچ آی وي وايرس په وينه کښي ولري.
سره پټۍ(داېډزسيمبول)
په ١٩٩٠ مېلادي کال کښي د امريکا په سان فرانسيسکو ايالت کښي د اېډز د ناروغانو لخوا يوه مظاهر وسوه. د مظاهرې موخه د اېډز د ناروغانو په وړاندي تعصب ته پام اړول و. پدغه مظاهره کښي برخه اخيستونکو ټولو کسانو پر خپلو بازوگانو باندي سرې پټۍ تړلي وې او همدا و چي سره پټۍ د اېډز د وژونکي ناروغۍ په وړاندي دمقاومت نښان وگرځېدی
وېشنيزه:ناروغۍ
نورتورپ گرومان بي ۲ سپېريټ
نورتورپ ګرومان بي ۲ سپیریټ (په انگرېزي: Northrop Grumman B-2 Spirit) د جېټ د گڼه منظوره امریکایی ستراتیژیکی بم غورځونکي الوتکه ده چې د مځکني هدفونو د منځه وړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږې. دغه الوتکه د گرومان د طراحی شرکت لخوا طرح شوه. د بې ۲ بم غورځونکي الوتکه چې پوښ یې بیخي بل ډول دی او څيړنیز نوم یې کامپوزیت دی دا الوتکه کولای شي د رادار شعاوې جذب کړي او د رادار پر مخ د یو وړوکي شي په توگه لیدل کیږي، هره بي۲ ډوله الوتکه دوه میلیارده او ۲۰۰ میلیونه ډالره ارزښت لري. ویل کیږي امریکا د دې الوتکې نوی ډول هم جوړ کړي چې په ۲۰۱۸ کال کې به نندارې ته وړاندې شي.
سرچینې
[د محمد الله آرین پښتو بلاگ]
وېشنيزه:بم غورځونکي الوتکې وېشنيزه:امريکايي بم غورځونکي الوتکې
HE
HE کیدای شي چې وي:
هنرېک ايبسن
هنرېک جان ايبسن "Henrik Johan Ibsen" يو ناروېژی ډرامه لیکونکی و او د نن ورځې د پرمخ تللې نړۍ په ادبياتو کې د ريښتوني ځېل پېلامگر و. دی د رياليزم مخکښه عالم و. او د نن ورځې د موډرنې ډرامې لومړنی لیکوال گڼل کېږ. همدا رنگه په نړۍ کې د اوروپا په کچه ايبسن د ویلیم شکسپیر څخه وروسته مخکښه ډرامه کښوونکی بلل کېږي.
وېشنيزه:د ۱۸۲۸ زېږېدنې وېشنيزه:د ۱۹۰۶ مړينې وېشنيزه:ناروېژي ډرامه ليکونکي وېشنيزه:ناروېژي ليکوال
اصطلاحات
سیاسی اصطلاحات، روانشناسی اصطلاحات...
تيموري رنسانس
تيموري رنسانس په اسيا او اسلامي تاريخ کې هغه تاریخي پيردی چې د څوارلسمې پېړۍ وروستي، پنځلسمه پېړۍ او د شپاړسمې پېړۍ لومړي کلونه په ځان کې رانغاړي. د اسلامي زرين پير په تدريجي ښکته کېدو سره، تيموري سترواکي چې مرکز يې په مرکزي اسيا کې و او د تيموري واکمنې کورنۍ له خوا اداره کېده، په اسلامي نړۍ کې د هنر او علومو د نويتابه شاهده وه. دا خوځښت په ټوله اسلامي نړۍ کې خپور شو او د منځنيو پېړيو په وروستۍ او د نوې عصر په لومړۍ اسيا يې ژورې اغېزې پرېښودې. فرانسوي لغت( Renaissance) معنا ده «بيا زېږېدنه» او د کلتوري نويتابه د يوه پړاو ښودنه کوي. د پوهانو په منځ کې ځينې يې د دې پړاو لپاره د ياد ټکي د کارولو په اړه دوه زړي دي، ځينې پوهان دې پړاو ته د رنسانس نوم ورکول د تيموري کلتور د وروستۍ ښکلا په سترګه ګوري.
تيموري رنسانس په اروپا کې د رنسان خوځښت نه ډېر لږ وخت مخکې و. ځينې يې په برم کې د ايټاليې له( Quattrocento )سره برابر بولي. تيموري رنسانس د مغولو د يرغلونو او نيواک پړاو له پای ته رسېدو وروسته په پنځلسمه پېړۍ کې خپل اوج ته ورسېد.
د اسلامي نصب العين پر بنسټ، په تيموري رنسانس کې د تيمور له خوا د ثمرقند بيا جوړول او تيموري شطرنج، په هرات کې د شاه رخ او د هغه د مېرمنې ګوهر شاد واکمني (هغه ښار چې د کلتوري بيازېږد د مرکز په توګه د ايټالوي رنسانس سيال و)، ستورپېژندونکی او رياضي پوه الغ بيګ (د نورو اسلامي پوهانو او ټولپوهانو سره خوا په خوا) او د هنر پلوي سلطان حسين بايقرا په لاس د زده کړې مرکزونو جوړول شامل دي. تيموري واکمنۍ د ايران کلاسيک هنر سره بيا لېوالتيا تجربه کړه او د شمالي افريقا له څېړونکي ابن خلدون سره يې زياته لېوالتيا درلودله. د ابادۍ پراخه پروژې، د مزارونو جوړول، مدرسې او د کتابونو د جوړولو (د منځنيو پېړيو اسلامي کتابونو جوړولو کار ځایونه) جوړول شول. رياضياتي او د ستورپېژندنې څېړنې بيا پياوړې شوې او د شپاړسمې پېړۍ په لومړيو کې د باروتو په وسلو کې پوهه تر لاسه شوه.
د تيمورد ژوند پر مهال د هغه ستر ماموريتونه دا دي: په شهرسبز کې د دوبي ماڼۍ، د بي بي خان مسجد او د ريګستان جوړول. په دې پير کې د هرات ښار د اسلامي نړۍ يو مهم فکري او هنري مرکز وګرځېد. ثمرقند؛ په کوم ښار کې چې د علمي زده کړو مرکز و او د مغولو له خوا د خوارزمي د نېواک پر مهال ويجاړ شوی و، په دې پير کې د بيا ابادۍ له امله د رنسانس او په ټوله کې د اسلامي تمدن مرکز وګرځېد.
تيموري رنسانس د کلتوري او هنري پرمختګ له پلوه د آل بويه له واکمنۍ نه توپير درلود، ځکه چې تيموری رنسانس د کلاسيکو نمونو مستقيم نويتوب نه و، بلکې په پارسي ژبه کې يې د عاميانه بڼو په شاملولو سره خپل کلتوري راښکنه (جذابيت) زيات کړه. هندي مغول د تيموري رنسانس ځای ناستی شول او د اسلامي پياوړو سترواکيو د پړاو په نورو هېوادونو يې د پام وړ اغېز درلود (ترکي عثماني او ايراني صفوي).
تاريخچه
د ګڼو الخاني ځای ناستو هېوادونو تر نېولو وروسته ګوډ تيمور په ۱۲۷۰ز کال کې د تيموري سترواکۍ بنسټ کېښود. کله به چې تيموريانو يو ښار ونيو، عموماً به يې ځايي صنعتکاران بښل او هغوی به يې تيموري پلازمېنې ثمرقند ته استول. کله چې د پنځلسمې پېړۍ په لومړيو کې تيموريانو فارس ونيو، د اسلامي هنرونو ډېری ځانګړتياوې د مغولو له هنر سره وتړل شوې. د تيمور له خوا د عمر په وروستيو کې د اسلامي شرعي قانون له رامنځ ته کولو وروسته، ثمرقند د اسلامي هنر په يو مرکز بدل شو او د ابن خلدون د مينې موخه وګرځېد. د پنځلسمې پېړۍ په منځ کې دې سترواکۍ خپله پلازمېنه هرات ته ولېږدوله، چې دا ښار د تيموري هنر لپاره مرکزي نقطه شوه. د ګڼو توکميزو مخینه لرونکو صنعتکارانو او پوهانو د ثمرقند په څېر له هرات نه هم د مرکز او کلتور مرکز جوړ کړ. ډېر ژر ګڼ تيموري کلتوري پراختياوې له نورو دودونو سره ګډې شوې او دې کلتور د هغوی په سر کې هم ځای درلود.
تيموري هنر، ايراني دوديز فهم «د کتاب هنرونه» جذب کړل او وده يې ورکړه. هغه نوي هنري آثار چې په تيموري پړاو کې يې بدلون موندلی و، (د پوستکي پر ځای) پر کاغذ ليکلي انځوريزې نسخې وې چې د همدې سترواکۍ صنعتکارانو جوړې کړې وې. دا انځورونه د خپلو ښو رنګونو او له مهارت ډکو طرحو او جوړښتونو له امله د پام وړ وو. په دې نسخو کې د شته انځورګريو او ميناتورينو د کيفيت له امله، د ميتروپوليټن هنري موزيم لرغون پېژندونکی او د هنر تاريخ ليکونکی سوزان يالمان ويلي دي:«د هرات مکتب تر ډېره بريده د ايراني انځورګرۍ او نقاشۍ اوج بلل کېدای شي. په سپینو زرو ښکلې شوې تيموري فولاد تر ډېره بريده د لوړ کيفيت بلل کېږي. انځورګري يوازې تر لیکلو نسخو پورې محدوده نه وه، ځکه چې ډېرو تيموري هنرمندانو پېچلې دېوالي انځورګرۍ هم جوړې کړې دي. ډېری دا دېوالي انځورګرۍ داسې منظرې وړاندې کړي چې له ايراني او چينايي هنري دودونو نه اخستل شوې دي. په داسې حال کې چې د دې انځورګريو اصلي موضوع له نورو کلتورونو نه پورشوې وه، تيموري دېوالي انځورګري په پای کې په خپل بې ساري ډول کې جوړه شوې وه. مغولي هنري انځورګري په بشپړ ډول له منځه نه وه وړل شوې، ځکه چې په پنځلسمه پېړۍ کې په تيموري هنر کې د انساني شخصيتونو لوړه انځورګري له همدې کلتور نه اخستل شوې ده.
د سلطان حسين بايقرا د واکمنۍ پر مهال هنر نوره وده هم وکړه. هغه په خپله پاچهۍ کې د زده کړې د ملاتړ او ښه نيتي په توګه پېژندل کېده. سلطان حسين ګڼې ودانۍ جوړې کړې، له دې نه يوه مشهوره مدرسه وه، نوموړی «په ماوراء النهر کې د تيموري وروستي پړاو بېلګه ييز واکمن» په توګه پېژندل شوی، د هغه پرمختللی دربار او له هنر نه په خلاص لاس ملاتړ کول، د ستاينې او تعجب ځای و، په ځانګړي ډول د هغه د تربور هندي مغول بابر له خوا يې ستاينه شوې ده.
د تيموريانو معماري (د ودانۍ فن)
د تيموريانو د ودانۍ فن د سلجوقي پر ودانيزو هنري اړخونو تکيه کوي. فيروزه يي او اسماني رنګي کاشي ګانې چې پېچلې کرښيزې هندسي بڼې جوړوي، د ودانيو بهرنۍ بڼې يې ښکلې کړې دي. ځينې وخت به يې دننه بڼه هم په ورته توګه په انځورونو او ګچي نقاشيو ښايسته کړې وه، چې اغېز به يې لا پسې پياوړی کاوه. د تيموريانو د معمارۍ فن په مرکزي اسيا کې د اسلامي هنر اوج دی. په زړه پورې او پرتمينې ماڼۍ چې ګوډ تيموراو د هغه ځای ناستو په ثمرقند او هرات کې جوړې کړې دي، په هندوستان کې د ايلخاني اغېزناک هنري مکتب، له خپراوي سره مرسته کړې، په همدې بنسټ د مغولو د ودانۍ مشهور مکتب ته يې وده ورکړه. تيموري ودانۍ په اوسني قزاقستان کې د احمد مساوي په عبادت ځای کې پيل شوې او په ثمرقند کې د تيمور مزار چې د ګور امير په نوم يادېږي، پای ته رسېدلی دی. د تيمور ګور امير چې د څوارلسمې پېړۍ د دې فاتح مزار دی، په ايراني فيروزه يي کاشيو پوښلی دی. دې نژدې، د لرغوني ښار په مرکز کې، د الغ بيګ د پارسي سبک يوه مدرسه (ديني ښوونځی) او د «پارسي سبک يو جومات» ليدل کېږي. د تيموريانو د شهزادګانو مزارونه چې فيروزه يي او اسماني رنګه کاشۍ پرې لګېدلي، د ايراني ودانۍ تر ټولو ښکلي او زړه راښکونکي پاتې شوني دي. محوري و رته والی د ټولو سترو تيموري ودانيو نښه ده، په ځانګړي ډول په ثمرقند کې شاه زنده، په هرات کې د مصلی ټولګه او په مشهد کې د ګوهرشاد جومات. په بېلا بېلو ډولونو غبرګې ګومبدې او بهرنی مظهر يې په روښانه رنګونو ډک شوي دي. په دې سيمه د تيمور واکمني په هندي نيمه لويه وچه کې د هغه د پلازمېنې او فارس معمارۍ اغېز پرېښود.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د ارغنداب جګړه (۱۹۸۷)
د ارغنداب جګړه چي افغان مجاهدینو د شورویانو او ډیموکراتیک افغانستان د ځواکونو تر منځ یوه ډیره دردناکه جګړه وه. چي په پایله کي مجاهیدنو بریا وموندله او شورویانو ته یي د ډیموکراټیک افغانستان د ځواکونو سره ماته ورکړه، او د کندهار د مهمو جګړو څخه حسابیږي.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
لیکنه : اجرالدین اقبال
د عدالت پلي کول د بشریت یوه ارزښتمنه هېله ده او پوره کېدو ته یې ډېرې قربانۍ ورکړي او دا لړۍ لا غځېږي. نوی کهول مو هڅه کوي چې له هېواده د بې عدالتۍ جرړې راوباسې او داسې یو عادلانه ټولنه جوړه کړي چې نړیوالو ته بېلگه وي؛ نو موږ د ځوانانو د اندیزې هیلې د پوره کولو لپاره، د عدالت پلي کولو په باب د یو مسلمان اندیال - متفکر یوه نظریاتې ویینه وړاندې کوو، چې ښایي درته گټور وي.
" له یوې مودې راهیسې له عدالت مسالې سره لاس و گرېوان یم، په اړه یې سوچ کوم او په باب یې د اوسنیو او پخوانیو اندیالانو - متفکرینو نظریات راسپړم. له څه مودې راهیسې دې پایلې ته رسېدلی یم چې ښايي د ازادۍ پر مسالې مې یو اړخیز ټینگار گټور نه و، یعنې نیمگړتیا یې درلوده، چې دا باید د عدالت په هر اړخیز اوڅارولو جبران کړم.
ازادي هر څه چې وي، د عدالت له حسناتو ځنې یوه حسنه ده او کله چې عدالت په خپل هر اړخیز مفهوم خپور شي؛ نو ازادي به هم په خپل غېږ کې راونغاړي؛ ځکه له عدالته په هر تعریف به، نهایتا د ازادۍ قصې ته هم ور ورسوو. که عدالت د پخوانیو نظریاتو موافق، د حقوقو ورکړه تعریف کړو، په دې حال کې، ازادي هم د انسانانو له حقوقو ځنې یو حق دی او عدالت یې رانغاړي. که ازادي، برابري تعریف کړو، یا لږ تر لږه په مساوي فرصتونو کې برابري د عدالت یوه له وزلو وبولو، بیا به هم د عدالت له برخو ځنې وي؛ نو ځکه لږ تر لږه له تیوریک اړخ، تر یو بریده د عدالت او ازادۍ ترمنځ تړاو څرگند شو؛ یعنې په هیڅ توگه ویلای نشو چې عدالت له ازادۍ څه کموي یا ازادي د عدالت چاړه پڅوي او یو د بل پر ضد را پاڅېږي یا فتوا ورکوي؛ بلکې اپوټه، ویلای شو، یو له بل سره د کل او جز تړاو لري؛ یعنې عدالت یو کل دی چې ازادي یې یو جز گڼل کېږي او دواړه یو موټی سوله ییز ژوند غځوي. له آره باید یو عادل واکمن، د عدالت په حکم، ازادي هم ورکړي. که ازادي نه وي، عدالت نیمگړی دی.
موږ عدالت ته څوبمن - لېوال، مینوال او اړمن یو. انسان د انسانیت په حکم، ددې ښکلي او شریف چار په اړه بې اعتنا کېدای نشي؛ خو له دې سره سره له تعریفه یې تښتي او په عملي کولو کې یې پښه ښوییږي؛ هم یې تعریف ستونزمن دی اوهم یې پلي کول، نو ځکه هغوی چې له عدالت سره لاس و گرېوانېږي او د عدالت غوټه پرانځي؛ نو له درانه او هیبتناک چار سره مخ دي. پوښتنه دا ده چې ولې د عدالت پوره عملي کېدنه ستونزمنه یا ان نا شونې ده؟ د معرفت په ډگر کې څلور مهم مطلوب او مقولې لرو، چې په عین درنښت کې، بې نښې او بې نښانه دي؛ د سیاست او اخلاقوعالمان د عدالت او عدالت پلي کولو په پوهېدو پسې دي. فیلسوفان، په تېره ما بعدالطبیعه (له طبیعت وراخوا) فیلسوفان د شیانو د منځپانگو د راسپړلو په لټه کې دي. د تجربي علومو عالمان، د طبیعت د قوانینو د راسپړولو په هڅه کې دي او اهل مانا (مانا وال) یعنې هغوی چې د متن له پوهېدو او فهم سره سروکار لري، مانا د رابرسېرلو په هڅه کې دي. څلور مهمې مقولې: عدالت، منځپانگه، قانون او مانا.
کله چې یو کتاب لولئ، په تېره د سترو فیلسوفانو یا پېغمبرانو د آثارو متن چې لولئ، حقیقتا په دې لټه کې اوسئ چې پر مانا یې پوه شئ. کله چې د نړۍ ښکارندو - پدیدو ته په عالمانه سترگو وینئ؛ نو د طبیعت د رښتینو قوانینو د راسپړلو په لټه کې یاست او که سیاستپوه یا د اخلاقو عالم یاست، د عدالت رابرسېرولو او که فیلسوفان اوسئ، د ماهیت او منځپانگې د معلومولو په لټه کې یاست خو دا یو هم څه نښه نه لري. د معرفت او د انسانانو د ادراکي قوې عجیبه طنز دا دی چې تراوسه یې حقیقت ته کومه نښه پیدا کړې نه ده؛ یعنې ان که موږ حقیقت ته ورسو، بیا هم نه پوهېږو ایا دا هماغه حقیقت دی چې په لټه کې یې گرځېدو او ورکه مو وه یا کوم بل څیز دی. د حافظ په وینا:
با هیچ کس نشانی زان دل ستان ندیدم ـــ یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد
د تجربي علومو عالمان د تایید او استقرار (Confirmation) په لټه کې دي او د حقیقت نښه یې بولي؛ خو پوهېږي شونې ده ان ډېر تایید شوي نظریات او تیورۍ باطلې وخېژي؛ ځکه حقیقت ته غوڅې نښې نښانې نه لرو.