cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ډايي
ډايي د افغانستان د کندهار ولايت د دامان ولسوالۍ يو کلی دي. په دغې کلی کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۵۰۰ وگړو ته رسېږي. ددې کلي شمال طرف ته لنډي کلی ، جنوب طرف ته بیابان دره کلی، شرق طرف ته سیدان کلی او غرب طرف ته یې د کندهار بولدک عمومی سړک دي. دا کلي تقريباً په سنه ۱۲۴۵ ه ش کی جوړ شوي دي. د نظیر خان بارکزی بن فتیح خان بارکزی عمرخانزی درې زامن لومړی ځل د ډنډ ولسوالۍ د مرد قلعه د کلي څه راغلل او دلته دیره سول، ځمکي یې رانیولې چې تقريباً ۷۰۰۰ جریبه ځمکه یې د پوپلزو او محمدزیو څخه و پلورلې. ددې کلي سربراه فعلاً محمد نور يعقوبي دي
کارېزونه
د ډايی کلی دوه کارېزه لري خو متأسفانه اوس وچ دي. د نظیر خان بارکزی زوی جلال خان د يوه کارېز کار په خټه باندي پايندخان ته ورکړي وو او پس له يو کال کاره پايندخان وتوانيد چي د کارېز کار بشپړه کړي نو لږ مځکي يې ورکړې چي اوس يې لمسیانو ته پاتي ده چي په قادر خېلو ماسېوا دي چي د ټولو مځکه ۱۲۰ جريبه کيږي.
بيا وروسته ملک حاجی عبدالحکیم چي د ډايی کلی مشر او ملک وو د کليوالو په مشوره د ډايی د دوهم کارېز کار اختر محمد کاکړ ته په خټه ورکړي‌ او يوڅه مځکي يې ورکړې، اختر محمد کاکړ بیا دا مځکي پر حاجي محمدزي وپلورلې چي اوس يی د زامنو په لاس کي دي
د اوبو تقسيم او شبانه روزه
د ډايي کلی د خشکابې اوبه پر دوولس شبانه روزه تقسیمېدې چي یوولس نيم يې د نظیر خان بارکزی د ټبر وې او نیم شبانه روز اوبه د قادرخېلو وې چي د کارېز په خټه يې لږ مځکه ګټلې وه.
قادرخېلو به هر وخت د اوبو پر سر جنجالونه کول نو بيا سناتور قدوس خان بارکزی جرګه جوره کړه او دا فيصله يې وکړه چي نور اوبه پر ديارلسو ورځو تقسيموي د نظير خان ټبر دي خپل پر زوړ حساب اوبه لګوي او قادرخېلو ته یې په لنګوټه کي يو شبانه روز اوبه ورکړې چي خط یې د حاجي عبدالحکیم د زامنو سره اوس هم موجود دي.
قادرخېل
د نظیر خان بارکزی زامن چي د مرد قلعه څخه ډايی کلی ته راغلل، نو تقريباً شل کاله بعده يې پايندخان بارکزی (مسيزی) ته په خټه کارېز ورکړي چي په مزدوري کي يې لږ مځکه ورکړه، پايندخان درې ودونه کړي وه چي اته زامن يې ځيني درلودل او دمشر زوي نوم يې حاجي قادر وو، نو اوس دوي ټول په قادرخېل باندي مشهوره دي.
16 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
قراغند
قراغند ولایت په انګلیسي Karagandy) په قزاقي Қарағанды) د قزاقستان هیواد اړوند یو ولایت دی.
پرتليزه ژبپوهنه
پرتليزه ژبپوهنه (په انگرېزي: Comparative linguistics) د تاريخي ژبپوهنې يوه څانگه ده چې د بېلابېلو ژبو تر پرتلنې وروسته د ژبو تاريخي آر، قدامت او اړيکمني تر څېړنې لاندې نېسي.
ساهيوال
ساهيوال د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 2,08,778 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 22م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
انساني کوپړۍ
کوپړۍ د انسان د اوږو څخه د پاسه پاسني جوړښت ته وېلی شي. په کوپړۍ کې د مخ او سر جوړښت راځي. د يو بالغ انسان په کوپړۍ کې ۲۲ هډوکي وي. د کوپړۍ ټول هډوکي د يو بل سره جوړه او نښتي وي.
وېشنيزه:سر او غاړه
مير اکبر خيبر
مير اکبر خيبر (په انگرېزي: Mir Akbar Khaiber) د د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند د پرچم ډلې غړی وو. نوموړی يو پوځي افسر وو چې د غوايي د کودتا څخه يوولس ورځې دمخه، په ۱۷م، د اپرېل، ۱۹۷۸ ز. کال کې ووژل شو. مير اکبر خيبر د خپل ژوند په وروستيو وختونو کې د پرچم د ورځپاڼې د چلوونکي په توگه دنده ترسره کوله، او د دې تر څنگ يې د افغانستان په ملي پوځ کې د پرچميانو د گومارلو دنده هم درلوده.
مخينه
میر اکبر خیبر د میرافضل خيبر زوی، په ۱۳۰۹ ل یا ۱۹۳۲ ز کال کې د لوگر ولايت د پل علم په ښار کې په یوه بېوزله او کروندگره کورنۍ کې زیږېدلی وو. پلار يې عام بزگر و چې زیات وخت يي قران شریف لوست او په پښتو او دري ژبو يي لیکل کولی شول.
سیاسي مخينه
ميراکبر خیبر د دهمزنگ زندان کې د حکومت پر وړاندې د لاريون او بغاوت کولو له کبله بندېږي. خیبر په زندان کې خپلو زده کړو ته دوام ورکوي ، انگریزي او اردو ژبې زده کوي او په زندان کې له نورو سیاسي بندیانو سره اشنا کیږي. په ۱۳۳۵ کال له زندان څخه خلاسېږي. نوموړی له لنډ مهال وروسته ، بېرته کابل ته ځي او د وخت د حکومت له خوا چې لومړئ وزیر يي سردار محمد داود خان وو ، د پولیسو په اکاډمۍ کې د دويم بریدمن په رتبه د تدریسي مدیر په توگه گماري. کله چې د هېواد په ښوونځیو، پوهنتونونو او نورو ځایونو کې د مارکسيستي انقلابي آندونو څرک ولگېد او یو شمېر زده کونکي د سردار داود خان له خوا بندي کړی شول ، خیبر هم په ۱۳۴۳ لمريز کال د وخت د کورنیو چارو وزارت له خوا وغوښتل شو او ورته سرپټی مکتوب ورکړل شو. هغه ته ېې ووېل چې دا مکتوب د پکتیا والي ته یوسه ! کله چې والي دا مکتوب لولي ، ښاغلي خيبر ته ، کابل ته د بېرته تگ اجازه نه ورکوي ، په پولیسو کې يې د یوه چارواکي په توگه گوماري. په څلویښتمو کالونو کې کله چې په افغانستان کې یو نوی پړاو د سردار داود خان له خوا رامنځ ته شو ، نو د افغانستان په دودیزه ټولنه کې يو شمېر د دود او دستور او ديني بنديزونو پر خلاف راپاڅېدل ځانونه ېې د مارکسيست پلوه ډلو په آندونو همغږي کول. دوی د نیم بندي دیموکراسۍ تر نامه لاندې د سردار داود خان چې د سلطنتي کورنۍ پورې تړلی کس و پر وړاندې را پاڅېدل او حکومت ېې ورته ړنگ ، دی ېې د وخت د کمونیستې  په ملاتړ د ټولې کورنۍ سره وواژه. د نوې رامنځ ته شوې فضا څخه په گټه ، په ۱۳۴۳ لمريز کال کې د نور محمد ترکي په کور کې د افغانستان د خلق دیموکراتیک گوند په نوم بنسټ کېښودل شو.
17 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
فردوس ولسوالي
فردوس ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فردوس)  د ايران د خراسان جنوبي ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۴۵٬۵۲۳ تنه نفوس لري. د فردوس ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان جنوبي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عرضه
عرضه Supply په اقتصاد کې عرضه د سرچینې هغې اندازې ته ویل کېږي چې شرکتونه، تولیدوونکي، کاریګران، د مالي شتمنیو تامینوونکي یا نور اقتصادي عاملین یې بازار یا یوه فرد ته د وړاندې کولو لېوال وي یا یې وړتیا لري. عرضه کېدای شي په تولید شویو توکو، کاري وخت، خامو موادو یا هر کم‌پيدا او ارزښتناک شي کې وي. عرضه په ګرافیکي ډول د عرضې د یوه منحني په توګه طرحه کېږي چې د هر واحد بیه یې په عمودي محور کې وي او عرضه شوې اندازه د بیې د تابع په توګه په افقي محور کې وي. د خپلواکو او ناخپلواکو متغیراتو دغه معمول ځایونه معکوسول یوه ناوړه خو معیاري قاعده ده.
د عرضې منحني کېدای شي د یوه منفرد پلورونکي لپاره وي یا هم کېدای شي د ټول بازار لپاره وي او د ټولو پلورونکو له‌خوا عرضه شوې اندازه راونغاړي. عرضه شوې اندازه د یوې ځانګړې زماني دورې لپاره ده (د بېلګې په توګه، د اوسپنې ټنونه چې یو شرکت یې په یوه کال کې عرضه کوي)، خو واحدونه او وخت په تیوریکي عرضو کې له پامه غورځول کېږي.
د توکو په بازار کې عرضه د وخت په واحد کې د یوه محصول اندازه ده چې تولیدوونکي یې په هغه صورت کې په بېلابېلو بیو پلورلو ته لېوال دي چې نور فکتورونه یا عوامل ثابت وساتل شي. د کار په بازار کې د کاري ځواک عرضه په اونۍ، میاشت یا کال کې د وخت هغه اندازه ده چې افراد په کې کار کولو ته لېوال دي.
په مالي بازارونو یا مارکېټونو کې د پیسو عرضه د هغو شتمنیو اندازه ده چې د پیسو په بازار کې د نغدېدو لوړه کچه لري چې یا یې د یوه هېواد د پیسو باصلاحیته مقام ټاکي یا د هغه تر اغېز لاندې راځي. دا ډول عرضه د پیسو د عرضې ډول ته په کتو سره توپیر لري. د بېلګې په توګه M1 معمولاً هغو نازکو پیسو، سیکو، نغذو پیسو او نورو هغو وجهي معادلونو ته ویل کېږي چې فوراً پر کرنسۍ بدلېدای شي. په M2 کې د M1 ټول ډولونه راځي، خو لنډمهالې پیسې او د بازار د بسپنو خاص ډولونه هم په کې شاملېږي.
د عرضې جدول
د عرضې جدول هغه جدول دی چې ښيي یو یا څو شرکتونه په اوسنیو شرایطو کې په ځانګړو بیو سره عرضې ته څومره لېوال دي. ځینې مهم عوامل چې پر عرضه اغېز لري هغه د توکو خپله بیه، د اړوندو توکو بیو، د تولید لګښتونه، ټکنالوژي، د تولید عوامل او د پلورونکو تمې دي.
په متحده ایالاتو کې ټولنیزه محافظه کاري
په متحده ایالاتو کې ټولنیزه محافظه کاري یوه سیاسي ایدیولوژي ده، چې د دودیزو ارزښتونو او باورونو په ساتنه تمرکز کوي. دا ایدیولوژي د اخلاقي او ټولنیزو ارزښتونو په هکله موجوده پاملرنې باندې تمرکز کوي، چې د ایدیولوژۍ پلویان په عصري ټولنه کې هغه د لیبرالیزم په وسیله تخریب شوې بولي. په متحده ایالاتو کې د ټولنیزې محافظه کارۍ یو ترټولو لوی ځواک ښي اړخي عیسوي دي.
ټولنیزمحافظه کاران په متحده ایالاتو کې د نورو په منځ کې د ډېریو ټولنیزو مسائلو، لکه: د جنینو له سقط سره د مخالفت، له فیمینیزم سره د مخالفت، د کورنیو دودیزو ارزښتونو د ملاتړ، د فحشا (پورنوګرافي) سره د مخالفت، د ځانګړو جنسي زده کړو د ملاتړ، د همجنسبازانو (LGBT) له حقونو سره د مخالفت، په ښوونځي کې د لمانځه د ملاتړ، د ښوونځي د ضمانت کوونکو د ملاتړ، د یکشنبې ورځي د نیلي قوانینو د ملاتړ، د قمار د مخالفت او په تفریحي توګه د مخدره توکو له کارولو سره د مخالفت په اړه اندیښمن دي.
دا چې ډېری یې مذهبي او په تېره بیا عیسويان دي،ټولنیز محافظه کاران په ټولنیزو مسائلو کې د هیواد لپاره د لارښودونکي ځواک په توګه دعیسوي دین اړونددودونو باندې په تمرکز کولو ټینګار کوي. دا مورد په عمومي برخه کې د دین موجودیت له ځانه سره لري، لکه په عمومي توګه د یهودي - عیسوي مجسمو نمایش، په ځانګړې توګه د کریسمس او د پاک اختر اړوند مراسمو په لړ کې او همدارنګه د سیمه ییزو ښوونځیو په ملاتړ کولو سره په ښوونیز سیستم کې د دین له موجودیت څخه ملاتړ کوي، لکه څنګه چې ټولنیز محافظه کاران په دې باور دي چې «دین د اخلاقي پرمختګ لپاره ترټولو پیاوړی بنسټ دی، چې زده کونکي ورته د ښو رغوونکو او د قانون اطاعت کوونکو تبعو (ښاریانو) جوړېدو لپاره اړتیا لري».
ټولنیزه محافظه کاري، د یوې اصطلاح په توګه د ټولنیزو-کلتوري مسائلو لکه د جنینونو د سقط کولو، د همجنسبازانو د واده کولو او ښوونځي کې د لمونځ کولو په هکله محافظه کاره دریځونه بیانوي، یعنې د هغه څه په خلاف دي چې د ټولنیز لیبرالیزم (فرهنګي لیبرالیزم) په نامه یادېږي. له همدې املهیو ټولنیز محافظه کار د ټولنیز اروپایي محافظه کار په پرتله د فرهنګي محافظه کارمعنا ته نږدې دی او ښایي د مالي سیاستونو په باب لا ډېر محافظه کارانه او لیبرالي لیدلوری ولري.
د جنینونو له سقط کولو سره مخالفت
د متحده ایالاتو د جنینونو د سقط کولو ضد غورځنګ د اخلاقي او مذهبي لاملونو پر بنسټ د جنینونو له سقط کولو سره مخالف دی او دقانوني ممانعت او محدودیت ملاتړ یې کوي. ټولنیز محافظه کاران تر ډېره د وید (Wade) پر وړاندې د رو (Roe v.) د ماتې ملاتړ کوي او په عمومي ډول، د «ژوند پلوي» دي (د جنینونو له سقط سره مخالف). دا باورونه تر ډېره د «جنیني شخصیت» د استدلال پر بنسټ ولاړ دي. د شخصیت اړوند بحثونه جنینونو ته د یو شخص د وضعیت په ورکولو باندې متمرکز دي، چې تر هغه وروسته بیا یاد شخص ته د ژوند کولو حق ورکوي. ژوند پلوه عقاید له محافظه کاره عیسوي ډلو په تېره بیا له کاتولیک کلیساپورې تړاو لري.
له فیمینیزم سره مخالفت
ډېری ټولنیز محافظه کاران له فیمینیزم سره مخالفت کوي او په دې باور دي، چې ښځې او نارینه په بنسټیز ډول له یو بل سره توپیر لري او په ټولنه کې د دوی دودیز جنسیتي نقشونه باید وساتل شي. دوی زیاتره وخت د ښځو دودیز نقشونه د کورسمبالوونکې او پالونکې په توګه ترویجوي او ښځې د ټولنې په کاري ځواک، حکومت یا اردو کې له ګډون کولو څخه راګرځوي. یو شمیر ټولنیز محافظه کاران د جنسیتي نقشونو په پام کې نیولو سره د تکمیل پلوي او بشپړتیا پلویان دي.
ټولنیز محافظه کاران ډېری وخت فیمینیزم د امریکايي کورنیو د ګڼو شمېرو ټولنیزو ستونزو لامل بولي. دوی په دې باور دي، چې فیمینیزم په عصري زمانه کې د مجردانو په نفوس کې ډېر زیاتوالی رامنځته کړی دی، په کورنیو کې یې د نارینه وو واک کمزوری کړی او د دودیزو کورنیو په زوال او له منځه تلو کې یې مرسته کړې ده، ډېری یې په قانوني توګه د جنینونو د سقط کولو له امله د زېږون د کمېدو کچې ته اشاره کوي. ځینې نوریې بیا د طلاقونو د زیاتوالي او دغه راز له واده پرته زېږونونو د زیاتوالي له امله یوازې د میندې لرونکو کورنیو زیاتوالي او دغه راز په ماشومانو باندې د دې حالت له امله د رواني او اقتصادي زیانونو پایلو ته اشاره کړې ده. د مجردو یا طلاق شویو کورنیو ماشومان تر ډېره له فقر او بېوزلۍ څخه ځورېږي او د خپلو چلندونو اړوند ستونزو له امله زنداني کېږي.
د جنسي اخلاقو ملاتړ کول
په ۱۹۶۰مه ز لسیزه متحده ایالاتو کې د جنسي انقلاب راهیسې، جنسي اخلاق د ټولنیزو محافظه کارانو او لیبرالانو ترمنځ د فرهنګي جګړې د اختلاف د یوه ټکي په توګه وه. ټولنیزه محافظه کاران له دولت څخه غواړي، چې د جنسي اړیکو اړوند ادابو په برخه کې اخلاقي رهبري پلي کړي او په فعاله توګه کورني ارزښتونه ترویج کړي. دوی د واده او ماشوم زیږون پر تقدس ټینګار کوي او ټولنیز لیبرالیزم د شلمې پېړۍ له نیمایي راهیسې د تصادفي جنسي اړیکو، له واده څخه مخکې جنسي اړیکو، خود ارضایۍ، له ودونو پرته زیږونونو، د پېغلو امیندواره کېدو، مقاربتي انتاناتو او پورنوګرافۍ د زیاتوالي لامل بولي.
له پورنوګرافۍ سره مخالفت
له پورنوګرافۍ یا فحشا سره مخالفت، د امریکا په متحده ایالاتو کې د ټولنیزو محافظه کارانو دودیز دریځ دی. ډېری یې د ماشومانو د فاسدولو، د ښځو پر وړاندې د جنسي تاوتریخوالي هڅولو، د غیر معمولي جنسي اړیکو ترویجولو او د ودونو د له منځه وړلو لپاره پورنوګرافي یا فحشا بده ګڼي. ډیری محافظه کاره عیسویان د انجیل سپیڅلي کتاب د تعلیماتو پراساس له پورنوګرافۍ سره مخالفت کوي، ځکه چې یاد کتاب شهوت له زنا سره یو شان بولي.
د جنسي استثمار ملي مرکز، چې پخوا په رسنیو کې د اخلاقو په توګه پیژندل کېده، یو ټولنیز محافظه کاره سازمان دی، چې د پورنوګرافۍ ضد ځوښت مخته وړي.
یوازې د جنسي زده کړې د پرهیز ملاتړ
ټولنیز محافظه کاران د ماشومانو د اخلاقي زده کړو او د دې احتمال په هکله اندیښمن دي، چې ماشومان په دولتي ښوونځیو کې د عمر له مخې د جنسي زده‌کړو‎په هکله نامناسب معلومات له ټولګیو څخه ترلاسه کوي. دوی د عفت او د واده د حرمت له امله دودیزو عیسوي اخلاقو سره یوازې د پرهیز اړوند جنسي زده‌کړود مطابقت او سازښت پر اساس غوره بولي. د یوازې پرهیز اړوند جنسي زده کړې دا  ښوونه ورکوي، چې جنسي اړیکې یوازې د واده په حدودو پورې محدودې دي او له واده څخه مخکې جنسي اړیکې د منلو وړ نه ده. د دې برعکس ټولنیز محافظه کاران له هراړخیزه جنسي زده کړې سره مخالفت کوي، ځکه چې شکمن اخلاقي مفاهیم، لکه د زېږون کنترول بیانوي، چې د دوی په اند له واده څخه مخکې جنسي اړیکې، د جنسي اړیکو اړوند انتاناتو او د نویو پېغلو د امیندوارۍ لامل کیږي. د مجردو نجونو په منځ کې د پاکوالي اړوند حلقې اغوستل د ټولنیزو محافظه کارانو په وسیله هڅول کیږي، ترڅو د انسان د جنسي لېوالتیاوو په هکله عیسوي دودیز تصورات او مفکورې وساتل شي.
د همجنسبازانو له واده سره مخالفت کول
ټولنیز محافظه کاران، د همجنسبازانو له واده کولو، مدني اتحادیو، د همجنسبازانو(LGBT) فرزندي نیولو او د همجنسبازانو له نورو حقونو سره مخالفت کوي، ځکه چې همجنسبازي د عیسویت له بنسټیزوتعلیماتو سره په ټکر کې ده، چې هغه هم د ښځې او نارینه واده کول دي. دوی ډېری په دې باور دي، چې همجنسبازي غیر طبیعي مورد ده، چې د همجنسبازانو اړوند اتحادیو په رسیمت پېژندل په ټولنه کې د همجنسبازۍ د ودې او ترویج لامل کېږي، حال دا چې ماشومان د مخالف جنسیت لرونکو جوړو په وسیله په ښه توګه روزل کېږي. ټولنیز محافظه کاران د همجنسبازانو د واده کولو قانوني کیدو په اړه شکمن دي او د دې پرځای د ځانګړو قوانینو لکه د ودونو د دفاع قانون (DOMA) ملاتړ کوي، چې واده د ښځې او نارینه ترمنځ د اتحاد په توګه تعریفوي. ځینې ​​یې د همجنسبازانو د واده په پرتله مدني اتحادیو سره له ډیر زغم څخه کار اخلي؛ خو زیاتره یې د هر ډول همجنس بازه اړیکو مخالفت کوي. حال دا چې ټولنیز محافظه کاران ځینې وخت د همجنسبازانو (LGBT) د لومړنیو حقونو ملاتړ کوي؛ خو د واده کولو اړوند ادارې له لارې د همجنسبازانو د اړیکو «عادي کېدو» په هکله اندیښمن دي. ځینې ​​محافظه کاران، لکه د لاګ کابین جمهوریت غوښتونکي د همجنسبازانو د ودونو ملاتړ کوي.
د دوه جنسیت لرونکو د حقونو مخالفت
ټولنیز محافظه کاران د ټرانس جنس (دو جنسه وو) له حقونو سره مخالفت کوي، ځکه چې د دودیزو جنسیتي نقشونو پر خلاف دی، چې د زیږون د وخت اړوند جنسیت د پیروي کولو وړاندیز کوي. دوی د دوه جنسیت لرونکو خلکو لپاره د دوی د خوښې وړ جنسیت پیژندنې اړوند ضمیرونو، نومونو، تشنابونو او ځانګړو خونو د کارولو لپاره اجازه ورکولو سره مخالفت کوي. همدارنګه ټولنیز محافظه کاران له غیر دوه اړخیزه جنسیتونو له پیژندلو سره هم مخالفت کوي.
په معاصره زمانه کې د عیسویت او څو جنسیت لرونکو خلکو ترمنځ اړیکې کمرنګه شوي، ځکه چې ډېری کلیساوې له خپلو غړو څخه غواړي، چېهغه جنسيت چې ددوی خپل خدای ورکړی، هغه ته غاړه کیږدي. ډېری عیسوي ډلې او فرقې دوه جنسیتي موضوع غندي اودوه جنسیت لرونکي خلک له واده کولو څخه منع کوي.
اوبپوهنه
اوبپوهنه یا هایدرولوژي (د هایدرولوګوس له وو یوناني کلیمو نه اخیستل شوې ،چې ὕδωρ، هایدرو، معنا "اوبه" او λόγος، لوګوس معنا "پېژندنه،مطالعه او پوهنه") په ځمکه او نورو سیارو کې د اوبو د خوځښټ، وېش او مدیریت علمي مطالعه ده چې د اوبو څرخ، د اوبو سرچینې او د تړې (watershed) ژوندچاپيریالي پایښت هم په کې شامل دي. د اوبپوهنې څانګوال ته اوبپوه (هایډرولوژېسټ) وايي. اوبپوهان هغه ساینسپوهان دي، چې ځمکه یا ژوندچاپېریالیز ساینس، سیول یا ژوندچاپېریالیزه انجنیري او فزیکي جغرافیه مطالعه کوي. اوبپوهان د ګڼو تحلیلي مېتودونو او علمي تخنیکونو په کارولو سره هغه ډېټا راټوله او تحلیل کوي چې ،د اوبواړوند ستونزو په هوارولو کې مرسته کوي، لکه: ژوندچاپېریالیز خوندیتوب، طبیعي پېښې او د اوبو مدیریت.
اوبپوهنه په سطحي اوبو اوبپوهنه (surface water hydrology)، ځمکلاندې اوبو اوبپوهنه (هایډروجیولوژي) او سمندري اوبپوهنه (marine hydrology) وېشل کېږي. د اوبپوهنې په ساحه کې دغه برخې هم راځي: هایډرومېټریولوژي (hydrometeorology)، سطحي اوبپوهنه (surface hydrology)، هایډروجیولوجي، د فاضلاب-حوزې مدیریت (drainage-basin management) او د اوبو کیفیت (water quality) چې اوبه په کې مرکزي رول لوبوي.
سمندرپېژندنه (Oceanography) او هواپېژندنه (meteorology) په دې کې نه دي شامل، ځکه په دې څانګو کې د ډېرو مهمو برخو یوازې یوه هغه يې اوبه دي.
هایډرولوژیکي څېړنې کولای شي، پر ژوندچاپیریالي انجنیري، پالیسي او پلان جوړونه اغېز ولري.
تاریخچه
اوبپوهنه د زرګونو کلونو لپاره د څېړنې او انجنیرۍ موضوع پاتې شوې ده. د نمونې په توګه:له میلاد نه  شاوخوا ۴۰۰۰ کاله وړاندې د نیل پر سیند بند جوړ شو، تر څو د مخکنیو شاړو ځمکو کرنیز تولید لاښه شي. د بین النهرین ښارګوټي د لوړو خټینو دېوالونو په وسیله له سېل نه خوندي ساتل کېدل. یونانیانو او رومیانو کاریزونه جوړ کړي او لکه څرنګه چې په تاریخ کې راځي؛ چینایانو بیا د اوبو او سېل کابوکولو ودانیز کارونه کړي وو. لرغونو سریلانکایانو د اوبپوهنې نه په سریلانکا کې د اوبولو د پېچلو ودانیزو چارو د جوړولو لپاره کار اخیستی دی. دوی خولپوټې کنده یا والوپېټ (Valve Pit) پنځوونه هم بلل کېږي، چې د سترو زېرمو، کوچنیو بندونو او کانالونو د جوړولو امکان یې رامنځته کړ، چې لاهم کار ترې اخیستل کېږي.
مارکوس ویتروویوس له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړي کې د هایدرولوجیک څرخ فلسفي نظریه تشرېح کړه او هغه داسې چې، پر غرونو اورښت د ځمکې سطحې ته ورننوځي او په ټیټو پرتو سیمو کې د ویالو او چینو د راوتلو لامل کېږي. دلاډېرې علمي طریقې په غورچاڼ سره، لیونارډو داوینچي او برنارډ پالیسي په خپلواک ډول، د هایدرولوجیک څرخ یو کره انځور رامنځته کړ. په ۱۷مه پېړۍ کې بیا د هایدرولوژیکو متغییرونو کچه اخیستل پیل شول.
د اوبپوهنې د عصري ساینس په سرلارو کې پییر پېرالټ، اېډمی ماریوټ او اېډمونډ هېلي راځي. پيرالټ د باران، روان آب او فاضلاب ساحې په اندازه کولو سره وښوده چې، د سن سیند د بهیدو لپاره د باران اورښت بسنه کوي. ماریوټ چټکتیا  او د سیند د منځ اندازه اخېستنه (river cross-section measurements) ګډه کړه، تر څو د سن سیند د ابو ورکړې ارزښت (discharge value) لاسته راوړي. هېلي وښودله چې ،د مدیترانې سمندرګي تبخیر په یا سمندرګي ته د ورتوېدونکو سیندونو د بهیدو لپاره بسنه کوي.
د ۱۸مې پېړي په پرمختګونو کې د ډانیان بېرنولي په وسیله د بېرنولي فشارسنج یا پيزومټر (Bernoulli piezometer) او د د بېرنولي معادله او د هېنري پیټوټ په وسیله د پیټوټ نل (Pitot tube) راځي. په ۱۹مه پېړي کې د ځمکلاندې اوبو اوبپوهنې پرمختګ درلود، لکه، د ډېرسي قانون (Darcy's law)، د دوپوي تیېم د څاه فورمول (Dupuit-Thiem well formula) او د هېګن پوسېلي د شعریه جریان معادله (Hagen-Poiseuille's capillary flow equation).
په ۲۰مه پېړۍ کې فکر تحلیلونو د تجربه پالنې ځای په نیولو پیل وکړ، په داسې حال کې چې دولتي ادارو خپل د اوبپوهنې څېړنو پروګرامونه پیل کړل. یو څو مهم هغه يې دا دي: د لېرای شېرمن واحد هایدروګراف (unit hydrograph)، د رابرټ اي هارټن د نفوذ نظریه (infiltration theory) او د سي وي تېئیس اکوېفایر آزموینه (aquifer test)/هغه معادله چې د څاګانو هایډرولیک راښيي.
له ۱۹۵۰مې لسیزې راپدېخوا، اوبپوهنې ته د تېر په پرتله ډېر له نظري اړخه پام کېږي او دا چاره د هایډرولوجیکي بهیرونو د فزیکي پوهېدنې اړوند پرمختګونو او د کمپيوټر او په ځانګړې توکه د جغرافیوي معلوماتو سیستمونو (GIS) په پيدایښت سره لااسانه شوې ده. (وګورئ همدا ډول GIS او هایډرولوژي)
موضوعګانې
د اوبپوهنې اصلي موضوع دا ده چې، اوبه د ځمکې پرمخ د بېلابېلو لارو او په بېلابېلو کچو په حرکت کې دي. تر ټولو جوت انځور يې د سمندرونو د اوبو تبخیر دی، چې وریځې ترې جوړېږي. دا ورېځې د ځمکې پر سر حرکت کوي او باران تولیدوي. د باران اوبه جهیلونو، سیندونو او یا د ځمکې لاندې سرچینو ته وربهېږي. په جهیلونو، سیندونو او تر ځمکې لاندې سرچینو کې، اوبه بیا بېرته اتموسفیر ته تبخیر کېږي او په پای کې بېرته سمندر ته ورتوېیږي، او خپل څرخ بشپړوي. اوبه په دې څرخ یا دوره کې څو ځله خپل حالت بدلوي.
په اوبپوهنه کې د څېړنې برخې په دې پورې اړوندېږي چې، اوبه څرنګه د ګڼو حالتونو تر منځ یا په یوه ټاکلي حالت کې حرکت کوي او یا دا چې په ساده توګه په یوه مشخصه سیمه کې د دغو حالتونو د اندازې کچه اخلي. د اوبپوهنې یو څه برخې په دې پورې اړه لري چې، څه ډول د اوبو د دغه جریانونو یا اندازو د مستقیمې کچونې لپاره مېتودونه رامنځ ته شي، په داسې حال کې چې، نورې برخې يې یا د علمي پوهې او یا په عملي کارونو کې د وړاندوینې لپاره د دغو بهیرونو په ماډل جوړونه پورې تړاو لري.
د ځمکې لاندې اوبه
د ځمکې لاندې اوبه (Ground water) د ځمکې سطحې لاندې اوبه دي، چې ډېری مهال د څښاک اوبو لپاره را اېستل کېږي (بمبه کېږي). د ځمکې لاندې اوبو اوبپوهنه (هایډروجیولوجي) د ځمکې لاندې اوبو جریان او محلول لېږد کچ کوونه څېړي. د اشباع شوي زون (saturated zone) په توضېح کې دا مسئلې شاملې دي: د جریان د لوري، د ځمکې لاندې اوبو فشار او د ځمکې لاندې اوبو ژورتیا له اړخه، د ځمکې لاندې سرچینو توصیف (وګورئ: اکوېفایر ټسټ). د فشارسنج له لارې کچه اخیستلای شو. د ځمکې لاندې سرچینې د هایډرولیک هدایت (conductivity)، سټوراټیویټي (storativity) او د لېږد وړتیا (transmissivity) له اړخه هم تشرېح شوې دي.
سرچينه
وېشنيزه:پوهنه
ژونځمکپوهنه
بيايوجيوګرافي په جغرافيايي سيمو او د جغرافيايي وخت له لارې د انواعو او چاپېريالي سيستونو د وېشلو مطالعه ده. ژوندي موجودات او بيالوژيکي ټولنې عموماً د عرض البلد، اوږدوالي، ګوښه والي او استوګنځای د جغرافيايي ميلان سره په منظم ډول بدلون مومي. فيټوجيوګرافي (د بوټو جغرافيه) د بايوجيوګرافي هغه څانګه ده چې د بوټو وېش تر مطالعې لاندې نيسي. زوجيوګرافي (د ژويو جغرافيه) يې هغه څانګه ده چې د ژويو وېش مطالعه کوي. مايکوجيوګرافي  هغه څانګه ده چې د مشروم په څېر د فنجي وېش مطالعه کوي (فنجي هغه بوټي دي چې پاڼې ګل او شين رنګ نه لري لکه چڼاسکې).
د ژونديو موجوداتو په شمېر او ډولونو کې د سيمه ييزو بدلونونو علم اوسمهال زموږ لپاره هومره اړين دی، څومره چې دا زموږ د لومړيو والدينو لپاره مهم و، ځکه چې موږ يو د بل سره مختلف، خو له جغرافيايي اړخه د متوقعو چاپېريالونو سره سمون لرو. بايوجيوګرافي د تحقيق يوه اړونده څانګه ده، کومه چې د چاپېريال پوهنې، ارتقايي جغرافيايي، د بوټو يا ژويو د ډلبندۍ، ځمکپېژندنې، فزيکي جغرافيې، لرغونو پاتې شونو علم او اقليم پېژندنې تصورات او معلومات پکې يو ځای دي.
اوسنۍ بايوجيوګرافيکي څېړنې له ګڼو څانګو څخه معلومات او اندونه راټولوي، په کومو کې چې د ژونديو موجوداتو د خپرېدو په اړوند د جسماني او چاپېريالي خنډونو څخه نيولې، بيا په نړيوال مکاني مقياس عمل کونکي جغرافيايي او اقليمي ښکارندې او ارتقايي وخت چوکاټونو پورې.
په يو استوګنځای او د ژونديو موجوداتو انواعو په منځ کې د لنډې مودې تعاملات د ژونديو موجوداتو چاپېريالي عمل بيانوي. تاريخي بايوجيوګرافي د ژونديو موجوداتو پراخه کچه ډلبندۍ لپاره د اوږدې مودې، ارتقايي پړاونه بيانوي. په «کارل لينيس» سره په پيل کېدو  لومړيو ساينس پوهانو، د ساينس په توګه د بايوجيوګرافي په پرمختګ کې خپله ونډه درلوده.
د بايوجيوګرافي علمي تيوري د «اليکسانډر ون هامبولت» (۱۷۶۹-۱۸۵۹)، فرانسيسکو هوسی ډي کالداس (۱۷۶۸-۱۸۱۶)،  هيوټ کوټريل واټسن (۱۸۰۴-۱۸۸۱)، الفونسي ډي کانډول (۱۸۰۶-۱۸۹۳)، الفريد رسل واليس (۱۸۲۳-۱۹۱۳)، فيليپ لوټلي سکليټر (۱۸۲۹-۱۹۱۳) او نورو بايوجيوګرافي پوهانو او ماهرينو له اثارو څخه وده کړې ده.
پېژندنه
د چاپېريالي بدلونونو د پړاونو په اوږدو کې، په بايوجيوګرافي کې د بوټو او ژويو د انواعو مطالعه هم شامله ده: د ژوندي پاتې کېدو لپاره د دوی پخوانی او/يا اوسنی استوګنځای، د دوی لنډمهالي استوګنځايونه او/يا د دوی د ژوندي پاتې کېدو موقعيتونه. لکه چې لیکوال «ډيويډ کومين» ويلي دي «...بايوجيوګرافي له دې پوښتنې څخه زيات څه کوي چې کوم انواع؟ او چېرته. دا همدا راز پوښتنه کوي چې ولې؟ او کوم څه چې کله کله زیات مهم وي يعنې ولې نه؟».
پر ژونديو موجوداتو اغېز کونکو عواملو د پوهېدو او د ژونديو موجوداتو په وېش کې د راتلونکو بهيرونو د وړاندوینې لپاره په اوسنۍ (عصري/مودرنه) بايوجيوګرافي کې ډېری وخت د جغرافیايي معلوماتو سيستمونه (GIS) پلې کيږي. د چاپېريالي ستونزو د حل کولو لپاره عموماً رياضياتي نمونې او (GIS) کارول کېږي، کومې چې د دوی لپاره يو سيمه ييز اړخ لري.
بايوجيوګرافي تر ټولو زياته د نړۍ په ټاپوګانو کې لېدل شوې ده. دا استوګنځايونه ډېر ځله د مطالعې لپاره زيات د مديريت وړ سيمې وي، ځکه چې دا په ځمکه د شته سترو چاپېريالي سيستمونو په پرتله د زياتو راټولېدو ځايونه وي. ټاپوګان همدا راز بېلګه ييزې سيمې دي، ځکه دا ساينسپوهانو سره مرسته کوي چې له هغو استوګنځايونو څخه لېدنه وکړي، کوم چې نويو بريد کوونکو انواعو په وروستيو کې نيولي دي او کولای شي وويني چې څه ډول دوی په دې ټاپو کې خپاره شي او هغه ټاپو بدل کړي. له دې وروسته دوی همدا راز کولای شي چې خپله پوهه په دې ته په ورته، خو ډېرو پېچلو سيمو استوګنځايونو کې پلي کړي. ټاپوګان په خپلو بايوميس کې زيات متنوع دي، په کومو کې چې له تودو څخه نيولې بيا تر کنګلي اقليمونه شامل دي. په استوګنځايونو کې دا تنوع د نړۍ په بېلا بېلو برخو کې د انواعو د مطالعې له پراخه لړۍ سره مرسته کولای شي.
اتلسمه پېړۍ
لومړۍ هغه موندنې چې د يو علم په توګه يې د بايوجيوګرافي په وده کې ونډه درلوده د اتلسمې پېړۍ په نيمايي کې پيل شوې، هغه مهال کله چې اروپايانو د نړۍ لټون پيل او حياتياتي تنوع يې تشريح کړه. د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې د نړۍ په اړه ډېری اندونه د مذهب او د ډېرو طبيعي الاهيات پوهانو لپاره د بايبل څخه جوړ شول. «کارل لينيس» د اتلسمې پېړۍ په نيمايي کې، د هغو سيمو د موندلو په خپله هڅه کې د ژونديو موجوداتو د ډلبندي کولو په طريقو پيل وکړ، کومې سیمې چې موندل شوي نه وې. کله چې هغه وليدل چې انواع هغه شان تلپاتې نه دي، څه ډول چې هغه باور درلود، نو هغه د ژونديو موجوداتو د تنوع د وېش د بيانولو لپاره د غرونو تشریح چمتو کړه؛ کله چې د نوح بېړۍ د «ارارات» په غر ښکته شوه او اوبه کمې شوې، ژوي هم د غرونو په بېلا بېلو لوړو څوکو کې خپاره شول. دې چارې په بېلا بېلو اقليمونو کې بېلا بېلا انواع وښودل او ثابته يې کړه چې انواع تلپاتې نه و. د «ليونيس» د موندنو پايلو د چاپېريالي بايوجيوګرافۍ بنسټ کېښود. په مسيحيت د هغه د ژور باور له لارې، نوموړی د ژوندۍ نړۍ د ډلبندي کولو لپاره وهڅول شو، کومو چې وروسته د جغرافيايي وېش په اړه د سيکولر نظریاتو زیاتو روايتونو ته لاره ورکړه. هغه دليل وړاندې کړ چې د يو ژوي جوړښت د شا اوخوا فزيکي شيانو سره ډېره نږدې اړيکه لري. دا د «جارج لويس بفون» د سيالې تيورۍ د وېش لپاره مهمه وه.
له «لينيس» څخه ډېر ژر وروسته، «جارجس لويس ليکرک، کومټ ډي بفون» په اقليم کې بدلونونه او دا چې د هغې په پايله کې په ټوله نړۍ کې انواع څه ډول خپرېږي، وليدل. هغه د نړۍ په بېلا بېلو سيمو کې د ژونديو موجوداتو د مختلفو ډلو لېدونکی لومړی شخص و. بفون د ځينو سيمو تر منځ ورته والی وليد، د کومو په پايله کې چې هغه باور پیدا کړ چې په يو وخت کې د ځمکې کتلې یو له بل سره تړلې وې او له دې وروسته اوبو سره جلا کړې او د انواعو د خپرېدو لامل وګرځېدې. د هغه فرضيې د هغه په اثارو کې تشریح شوي دي، د «Histoire Naturelle, générale et particulière» په نوم ۳۶م جلد، په کوم چې هغه استدلال کوي چې د جغرافيايي سيمو توپير به بېلا بېل ډوله ژوندي موجودات ولري. دې د هغه له مشاهداتو څخه الهام اخستی و چې پخوانۍ او نوې نړۍ يې پرتله کړې وه، ځکه چې هغه له دوه سيمو څخه د انواعو جلا بدلونونه معلوم کړي وو. «بفون» باور درلود چې د انواعو د پنځولو يوه پېښه منځ ته راغلې وه او دا چې د نړۍ بېلا بېلې سيمې د جلا جلا انواعو استوګنځايونه وو، کوم چې د «لينوس» د اند لپاره يو بديل نظر دی. په پايله کې د «بفون» قانون د بايوجيوګرافي لپاره يو اصل وګرځېد، په دې ډول چې تشريح يې کړه، ورته چاپېريالونه د ژونديو موجوداتو پرتلې وړ اقسامو لپاره څه ډول استوګنځايونه ګرځېدلي وو. «بفون» همدا راز پاتې شوني (فوسيلونه) مطالعه کړل، کومو چې هغه دې باور ته ورساوه چې ځمکه لسګونه زره کاله زړه وه او دا چې د ځمکې د عمر په پرتله انسانان په ځمکه کې د دومره اوږدې مودې لپاره نه دي اوسېدلي.
سرچينې
وېشنيزه:پوهنه
جان فینیس
جان میچل فینیس (په انګلیسي: John Mitchell Finnis؛ پیدایښت: ۲۸-جولای-۱۹۴۰ز)، د AC نښان او د QC ویاړ ګټونکی او د بریتانیا د اکاډمۍ غړی، یو اسټرالیایي حقوقي فیلسوف، حقوقپوه او عالم دی چې په حقوقپوهنه او حقوقي فلسفه کې یې خپل تخصص ترلاسه کړی دی. د نوتردام په حقوقو پوهنځي کې د بیولچیني کورنۍ حقوقي استاد او افتخاري تقاعد شوی پروفیسور او د نوتردام په «دو نیکولا اخلاقي او فرهنګي مرکز» کې دایمي او نامتو څېړونکی دی. هغه له ۱۹۸۹ څخه تر ۲۰۱۰ز کال پورې په آکسفورډ پوهنتون کې د حقوقو او قانون فلسفه تدریس کړه او دم‌مهال د دغه پوهنتون افتخاري متقاعد استاد دی. فینیس په پرله‌پسې توګه د اسټرالیا مشترک‌المنافع دولتونو لپاره د اساسي قانون په مسایلو کې او له بریتانیا سره په دوه‌اړخیزو اړیکو کې د اساسي قانون د مشاور په توګه دنده ترسره کړه.
که څه هم فینیس په سترې محکمې او استیناف محکمې کې دندې ترسره کړې دي، خو اکاډمیک ژوند یې د حقوقپوهنې، سیاسي نظریې او اساسي قانون پر سکالوګانو راڅرخي. هغه د ګرې د انګړ یو غړی دی او په ۲۰۱۷ز کې د ملکې د ویاړلي مشاور په توګه وټاکل شو. په ۲۰۱۹ز کې د اسټرالیا نښان (AC) ورکړل شو چې په اسټرالیا کې ترټولو لوړه غیرنظامي جایزه ګڼل کېږي.
د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې
فینیس د ادېلایډ په سېنت پیتر کالج او د ادېلایډ په پوهنتون کې زده‌کړې کړې دي، په داسې حال کې چې د سېنت مارک کالج غړی هم ؤ. هلته یې خپل لېسانس سند په حقوقو کې ترلاسه کړ او په ۱۹۶۲ز کې یې د رودز بورسیې په اخېستلو سره د آکسفورډ پوهنتون کالج ته لار ومونده؛ د اسټرالیا فدرال اساسي قانون پر بنسټ یې د قضایي ځواک د مفهوم په هکله یې په تیزس لیکلو سره د فلسفې ډوکتورا ترلاسه کړه. همدا راز، فینیس په ۱۹۶۲ز کې رومي کاتولیک ته مخه کړه.
فینیس د آنگ سان سو چي ملګری ؤ، چې هغه هم د آکسفورډ له فارغانو څخه وه؛ په ۱۹۸۹ز کې فینیس، خپله ملګرې د نوبل سولې جایزې لپاره ونوموله. آنګ سان سو چي جایزه وګټله خو د ۲۰۱۲ز کال تر جون میاشت پورې یې ترلاسه نه‌شوه کړای، کله چې هغې په یاد راوړي چې څرنګه مایکل اریس (مړ شوی خاوند یې) له هغې سره په کورني حبس کې له هغې سره ویني او هغې ته خبر ورکوي چې «یو ملګری، جان فینیس» هغه د جایزې لپاره نومولې ده.
کاري ژوند
فینیس یو حقوقي فیلسوف او د «طبیعي قانون او طبیعي حقونو» (۱۹۸۰، ۲۰۱۱ز) لیکوال دی، چې یاد کتاب د حقوقي فلسفې او د طبیعي حقوقو د اصولو په بیا بیانولو کې بنسټیزه ونډه ګڼل کېږي. فینیس لپاره اووه څیزونه ستر بلل کېږي: ژوند، پوهه، لوبه، ښکلاپېژندنې تجربه، د ملګرتیا آداب، عملي عقلانیت او دین. جان ګرینیا د فینیس د آکسفورډ پوهنتون زده‌کړیال – نیل ګورسوچ – په هکله خپل لیکل شوي کتاب کې د فینیس لیدلوري داسې بیانوي: «د جان فینیس ځیني لیدلوري خورا لانجمن دي؛ د بېلګې په توګه: د همجنسپالو د واده او یوځای کېدو په هکله له خپل پخواني دریځ څخه د دفاع لپاره، هغه ته حیوانیت ته تشبېه کوي».
فیلسوف ستیفن باکل د فینیس ۷ سترو څیزونو لېست د منلو وړ ګڼي خو تبصره کوي چې، «د فینیس قضاوت هغه مهال لانجمن ګرځي چې د عملي عقلانیت لپاره د بنسټیزو شرایطو ټاکلو ته دوام ورکوي». هغه وایي، عملي عقل لپاره اړینه ده چې «په هرې کړنه کې د هر بنسټیز ارزښت درناوی وشي»؛ دغه درنښت باید هم د اخلاقي پایلو د ردولو او هم (د حمل څخه مخنیوي او استمنا په شمول) د لانجمنو مسایلو په هکله د کاتولیکې کلیسا د اخلاقي ملاتړ په موخه، په پام کې ونیول شي او که نه د ټاکل شویو شرایطو معقولیت ننګوي.
د طبیعي حقوقو د اخلاقو په هکله د فینیس لیکنې هم نیو-تومېست (نوی فلسفي مکتب) او هم په تحلیلي غونډو کې بحثونه او لانجې راپارولې دي. کریګ پترسن د فینیس کار په‌زړه‌پوری ګڼي ځکه چې د نوتومېست او تحلیلي فلسفې یوه ستره فرضیه له ننګونې سره مخ کوي: دغه مفکوره چې د طبیعي حقوقو اخلاق باید د داسې یوې هڅې پر بنسټ ولاړ وي چې په ترڅ کې یې له (یا «دی») توصیفي څرګندنو څخه د (یا «اړین دی») کره څرګندنې استنباط شي.
د اندریو سولیوان په وینا، د نوي طبیعي قانون پر بنسټ، د طبیعي قانون د بیولوجیکي نسخې له‌مخې، «د همجنسپالنې په هکله یو د فهم وړ او ځیر بیان وړاندې کړی دی». فینیس استدلال کوي چې دولت باید د همجنسپالنې د عمومي چلند له تاییدولو څخه ډډه وکړي او همدا راز د جنسي تمایل له‌مخې د افرادو په ځپلو او ځورولو لاس‌پورې نه‌کړي؛ دغه دریځ د هغې ادعا له‌مخې نه، چې «د همجنسپال جنسي اړیکه غیرطبیعي ده»، بلکې د دغې مفکورې له‌مخې بیانېږي چې همجنس‌پال نه‌شي کولای د مخالف جنس په څېر عاطفه او زېږون رامنځ‌ته کړي؛ نو له‌دې امله دا د مخالف جنسونو پر یوځای کېدو باندې تېری دی. سولیوان پر دې باور دی چې دغه محافظه‌کار دریځ د نیوکو پر وړاندې زیانمنېدونکی دی، ځکه چې د هغو کورنیو ثبات لا ښه تنظیمېدلای شي چې منل شوي همجنس‌پال یې غړي دي. د ستیفن مکېدو او مایکل ژ. پېري په څېر نور پوهان هم د فینیس پر لیدلورو باندې د نیوکې ګوته نیولې ده.
فینیس، د نیل ګورسوچ، د اسټرالیا فډرالې محکمې قاضي سوسن کېني، د پرېنستون پوهنتون رابرټ پ. جوج او د جورج‌ټاون پوهنتون جان کیون په شمول د ډوکتورا څوګونو زده‌کړیالانو د څارنې دنده پر غاړه درلوده. په ۲۰۱۳ز کې جورج او کیون د فینیس رسنیزو فعالیتونو لنډیز بیانوي؛ د بېلګې په توګه «هغه له ماري وارناک سره د بي‌بي‌سي په «نیوزنایټ» خپرونه کې د جنین په هکله او له جاناتان ګلوور سره په «کانال ۴» کې مناظره کړې ده؛ له یوې هلنډي اتانازي سره یې د همهغه کانال په «After Dark» خپرونه کې بحث کړی دی او په «د یکشنبې تلګراف» کې یې د توکمي جنین سقط په هکله لیکنه خپره کړې ده».
په ۲۰۱۹ز کې، د اسټرالیا د ملکې د زوکړې په کالیزه کې، فینیس د حقوقپوه او حقوقي څېړونکي په توګه د سترو خدمتونو په ویاړ، د اسټرالیا نښان په ورکولو سره ونازول شو، چې په اسټرالیا کې ترټولو لوړه غیرنظامي جایزه ګڼل کېږي.
کتابونه
د ۲۰۱۱ز کال په مې میاشت کې، د آکسفورډ پوهنتون خپرندویې ټولنې د جان فینیس د مقالو پنځه ټوکیزه ټولګه او د «طبیعي قانون او طبیعي حقونو» دوه‌یم اېډېټ خپور کړ. د دغو چاپ شویو آثارو د خپرېدو په پار د نوتردام په حقوقو پوهنځي کې د ۲۰۱۱ز کال د سپټمبر پر نهمه نېټه یوه ورځنۍ غونډه ونیول شوه.
اوکاړه
اوکاړه د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 2,01,815 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 23م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
١٨ اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
د پولي سیاست لوی آمریت
د د افغانستان بانک د پولي سیاست د لوی آمریت مهمه موخه د کورنیو بیو او د ملي پیسو د ارزښت د ساتلو په موخه د هېواد د پولي سیاست او اسعاري سیاست طرح، تر لاس لاندې نیول او اجراء کول دي. د توکو او خدمتونو د بیو پر وړاندې د ملي پیسو د ارزښت د ثبات له تأمنیولو پرته دې موخو ته رسیدل ناشونی ده. مرکزي بانک د اسعارو پر وړاندې د افغانۍ په ارزښت کې بدلونونه په بشپړه ځیرتیا سره تر پام لاندې لري او د بیو په کچه او نورو اقتصادي شاخصونو باندې د هغه د منفي اغیزو د مخنیوۍ په موخه په بازار کې د متحول مدیریت شوي اسعاري نظام (Managed Floating Exchange Rate ) په اډانه کې لاسوهنه کوي.
نور ولولئ
وېشنيزه:بانک وېشنيزه:د افغانستان بانک وېشنيزه:پولي سیاست وېشنيزه:بانکی سیستم
فراشبند ولسوالي
فراشبند ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فراشبند)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د فراشبند ښار دی. دا ولسوالي ۴۵٬۴۵۹ تنه نفوس لري. د فراشبند ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۱ کېښودل شو.
اېف-۱۵
عکسونه
وېشنيزه:امریکایی الوتکې
اناتومى
اناتومي (په یوناني کې anatomē، 'تشرېح') د بیولوژي د علم یوه څانګه ده چې په کې د ژوندیو موجوداتو جوړښت او غړي مطالعه کېږي. اناتومي د طبیعي علومو برخه ده چې د ژوندیو موجوداتو له سازماني جوړښت سره اړیکه لري. دا یو پخوانی علم دی چې له تاریخ څخه مخکې مهال کې پیل شوی. اناتومي په طبیعي ډول له مخ پر ودې بیولوژي (developmental biology)، جنین پیژندنې (embryology)، پرتله ییزې اناتومي (comparative anatomy)، تکاملي بیولوژي (evolutionary biology) او پیلوژني (phylogeny) سره تړاو لري، ځکه دا هغه بهیرونه دي چې اناتومي یې په فوري ډول یا اوږد مهال کې رامنځته کوي. اناتومي او فزیولوژي چې په ترتیب سره د ژوندیو موجوداتو د غړو جوړښت او د هغو فعالیت مطالعه کوي، یو بل ته اړونده طبیعي رشته رامنځته کوي، چې ډېری وخت یوځای مطالعه کېږي. انساني اناتومي په طبابت کې یو له ضروري بنسټیزو علومو څخه دی.
د اناتومي څانګه په دوه برخو ماکروسکوپیک (macroscopic) او مایکروسکوپیک (microscopic) ویشل کېږي. په ماکروسکوپیک اناتومي یا لویه اناتومي کې (gross anatomy) د حیوان د وجود په سترګو لیدونکې برخې څېړل کېږي. همدارنګه په لویه اناتومي کې سطحي اناتومي (superficial anatomy) هم شاملېږي. په مایکروسکوپیک اناتومي کې بیا د انساجو د بېلابېلو جوړښتونو په مطالعه کې چې ورته هیستولوژي هم ویل کېږي او د حجراتو په مطالعه کې له نوري وسایلو ګټنه شاملېږي.
د اناتومي تاریخچه د انسان د وجود د غړو او جوړښت د چارو په اړه په تدریجي ډول له پوهېدو سره تړاو لري. میتودونو یې هم پام وړ وده لرلې، د حیواناتو د پاتې شونو او اجسادو له مطالعې رانیولې د ۲۰ مې پېړۍ د طبي انځور اخیستنې تر تاکتیکونو چې اکسرې، التراسوند او ام آر آی (magnetic resonance imaging) په کې شاملېږي.
تعریف
اناتومي د ژوندیو موجوداتو د جوړښت، د هغو د سیستمونو، غړو او انساجو علمي مطالعه ده. چې په کې د مختلفو غړو شکل او ځایګی، هغه مواد چې ترې جوړ شوي، د هغو موقعیت او له نور غړو سره یې اړیکې مطالعه کېږي. اناتومي په بشپړ ډول د فزیولوژي او بیوشیمي سره توپیر لري، چې په ترتیب سره د غړو د عملکرد او د هغو له کیمیاوي بهیرونو سره اړیکه لري. د بېلګې په توګه یو اناتومیست د جګر په څېر د یو غړي له شکل، اندازې، موقعیت، جوړښت، وینې رسېدنې او عصبي رېښو سره کار لري په داسې حال کې یو فزیولوژیست د صفرا له تولید، په تغذیه او د بدن د چارو په تنظیم کېدو د جګر له ونډې سره کار لري.
د اناتومي رشته د لویې یا ماکروسکوپیک اناتومي او مایکروسکوپیک اناتومي په ګډون په ګڼ شمېر فرعي څانګو وېشل کېدلای شي. لویه اناتومي (Gross anatomy) د هغو جوړښتونو مطالعه ده چې په سترګو د لیدو وړ دي، همدارنګه په کې سطحې یا ظاهري اناتومي هم شاملېږي چې د وجود د خارجي غړو مطالعې ته اړوندېږي. مایکروسکوپیک اناتومي بیا د مایکروسکوپي مقیاس له مخې د هستولوژي (د نسجونو د مطالعې) او امبریولوژي یا جنین پېژندنې (په لومړنیو شرایطو کې د ژوندي موجود مطالعه)  په ګډون د ژوندي موجود د جوړښت مطالعه ده.
د اناتومي اصطلاح په عام ډول انساني اناتومي (human anatomy) ته اړوندېږي. په داسې حال کې چې ورته انساج او جوړښت د حیواناتو په پاتې قلمرو کې شتون لري او دغه اصطلاح همدارنګه د نورو حیواناتو اناتومي ته هم اړوندېږي. د زوټومي (zootomy) اصطلاح ځینې مهال د غیر انساني حیواناتو اناتومي ته کارول کېږي. د بوټو انساج او جوړښت یې متفاوت طبیعت لري او له همدې امله د بوټو په اناتومي (plant anatomy) کې یې مطالعه کېږي.
لرغونی تاریخ
له میلاد څخه ۱۶۰۰ کاله مخکې په ادوین سمیت پاپیروس (Edwin Smith Papyrus) متن او د لرغوني مصر په طبي متن (Ancient Egyptian medical text) کې، زړه، د هغو رګونه، جګر، تریخی، ګردې، هیپوتالاموس، رحم او مثانه تشریح شوي او له زړه یې د وینې د رګونو غځېدل ښوولي. په ایبروس پاپیروس (Ebers Papyrus) (نږدې ۱۵۵۰ کاله له میلاد وړاندې) متن " د زړه په اړه رساله" ده چې هغه کوچني رګونه چې د بدن ټولو غړو ته مایعات لېږدوي او یا یې هم له د بدن د ټولو غړو څخه را لېږدوي تشرېح کوي.
د لرغوني یونان اناتومي او فیزیولوژي د منځنیو پېړیو په لومړۍ نړۍ کې د ګڼ شمېر بدلونونو او پرمختګونو شاهده وه، د وخت په تېرېدو، د بدن د جوړښت او غړو د چارو ترسره کولو په اړه طبي تجربو او له هغو دوامداره درک وده وکړه. د انسان د بدن په اړه فوق العاده تشریحي مشاهدات ترسره شول، چې له مغزو، سترګو، جګر، تناسلي غړو او عصبي سیستم څخه یې د درک په برخه کې مرسته وکړه.
د هلسنتیک مصر (Hellenistic Egyptian) الکسندریه ښار د یوناني اناتومي او فزیولوژي لپاره د ودې ځای و. الکسندریې نه یوازې د یونانیانو پر مهال د طبي دوسیو او آزادو هنرونو د کتابونو لویې کتابخانې ته ځای ورکړی و، بلکه د ګڼ شمېر فیلسوفانو او طبیبانو کور هم و. د بطلیموسي واکمنانو له خوا د علم او هنر څخه پراخه ملاتړ د الکسندریې د لا ودې لامل وګرځېد او د نورو یوناني دولتونو سره یې د علمي او کلتوري لاسته راوړنو په برخو کې سیالي وکړه.
د اناتومي او فیزیولوژي په لومړنیو پړاونو کې په هلنسیتیک الکسندریه کې پام وړ پرمختګونه رامنځته شول. د دریمې پېړۍ تر ټولو مشهور د اناتومي او فزیولوژي پوهان هیروفیلوس (Herophilus) او ایرستراتوس (Erasistratus) وو. دغو دوو فزیولوژي پوهانو د انسان د وجود په پرانیستو له طبي څېړنو سره مرسته وکړه. هغوی همدارنګه په مرګ محکومو مجرمینو پر بدن په ژوندي حالت کې وجود سپړنه (vivisections) ترسره کړه چې تر رنسانس پورې منع وه. هیروفیلوس د سیستماتیکې وجود سپړنې په برخه کې لومړی کس دی چې دغه چاره یې ترسره کړې. همدارنګه هغه د خپلو تشریحي کارونو له مخې چې له اناتومي او نورو طبی برخو سره یې پام وړ مرسته کړې، پېژندل کېږي. د هغه په چارو کې د نبض د سیستم طبقه بندي، دغه کشف چې شریانونه له وریدونو کلک دیوال لري او دهلېزونه د زړه برخه ده شاملېږي. اریستراتوس په کره ډول مغزي غشا او د هغو خالي ځایونه، او د دماغ اکبر او دماغ اصغر ترمنځ د فاصلې په ګډون د مغزو جوړښت تشرېح کړ. په الکسندریه کې د زده کړو پر مهال اریستراتوس تر ډېره د وینې د جریان او عصبي سیسټم پر مطالعه تمرکز درلود. هغه کولای شول د انسان په وجود کې حسي او حرکي اعصاب تشخیص کړي او باور یې درلود چې هوا د سږو له لارې زړه ته ځي او بیا له هغه ځایه ټول وجود ته لېږدول کېږي. د شریانونو او د وینې د کوچنیو رګونو ترمنځ د توپیر موندل – چې دغه کوچني رګونه وجود ته هوا لېږدوي، په داسې حال کې چې شریانونه له زړه وینه لېږدوي د اناتومي په برخه کې یو لوی کشف و. اریستراتوس همدارنګه د ایپیګلوتونو او د ترای کسپیډ په ګډون د زړه په والونو د نوم اېښودو او د هغه د فعالیت د څرنګوالي د تشرېح کولو مسئولیت هم درلود. په دریمه پېړۍ کې یوناني طبیبانو وکولای شول اعصاب د وینې له رګونو او ټینډونونو جلا او وپوهېدل چې عصبي رګونه عصبي پیغامونه لېږدوی. دا د هیروفیلوس هڅه وه چې وپوهېد حرکي اعصابو ته په زیان رسېدو فلج رامنځته کېږي. هیروفیلوس په مغزو کې مننجیز او بطنونه ونومول او همدارنګه یې د دماغ اکبر او اصغر ترمنځ د وېش هرکلی وکړ، هغه تشخیص کړه چې ماغزه "د عقل ځای" دی نه چې ارسطو هغه "یوه یخ کوونکې خونه" بللې وه.
سرچينې
وېشنيزه:اناتومي
سوریه،او د روان بحران لاملونه!
سوریه په عربي نړۍ کې له مهمو او ستراتېژیکو هیوادونو څخه دی،چې داسیا په جنوب غرب کې پروت هیواد دی،نوموړی هیواد په شمال کې له ترکیې،په شرق کې دعراق،په غرب کې دلبنان،جنوب غرب کې داسرایلو،او دجنوب له اړخه له اردن سره ګډه پوله لري.
پایتخت یې ددمشق ښار دی،۷۴٪ خلک یې سني مسلمانان دي،۱۳٪یې علوي شیعه ګان دي،۱۰٪ یې اسماعلیان دي،او درې فېصده یې مسیحیان دي.
دتاریخ په اوږدو کې يې داسلامي نړۍ لپاره دقیادتونو کوربتوب هم کړی دی.نورالدین زنګي،سلطان صلاح الدین ایوبي،ملک العادل،ملک ظاهربیبریس،سیف الدولة حمداني،او..........پکې اوسېدلي دي.
په اولسمه میلادي پېړۍ کې دفرانسې داشغال لاندې وه،او بیا دانګلستان داستعمار لاندې هم پاتې شوی دی.چې په ۱۹۴۱م کې یې ازادي واخیستله او تاج الدین الحسیني دسوریې ولسمشر شو،بیا په ۱۹۷۰م کال کې حافظ الاسد دکودتا له لارې واک ته  ورسېده،او له مرګ وروسته يې ځوی بشارالاسد په ۲۰۰۰ م کال کې واک ته ورسېده.
په عربي نړۍ کې دتونس له هیوا څخه پاڅونونه پیل شول او خلک دحاکم نظام له ناکامیو او ظلمونو څخه ستړي شول او په وړاندې یې ودریدل،او کله چې تونسیانو خپل ولسمشر زین العابدین له واکه لرې کړ نو نورې عربي نړۍ هم  دخپلو واکمنانو پرضد لاریونونه پیل  کړل،او مصریانو دحسن مبارک دیرش کلنه واکمني پای ته ورسوله ،اویمنیانو هم علي عبدالله صالح له واکه ګوښه کړ،دسوریې خلکو هم له دغه عرب پسرلي څخه  استفاده وکړه،او په ۲۰۱۱م کال کې خپل مادام العمري واکمن  په ضد راپورته شول،دسوریې اپوزیسیون هم ورسره یو ځای شو او په ټول هیواد کې لاریونونه پیل شول،دسوریې پوځ یې په وړاندې له زور څخه کار واخیست،او ګڼ شمیر خلک یې ووژل،ددغه وژنو سره همهاله دسوریې په حمص ولایت کې وسله وال پاڅون وشو،او ډير ژر  ټول هیواد ته خپور شو،ددغه پاڅون په وخت کې په سوریه کې القاعدې،دالنصر جبهې،او اسلامي دولت ډلو په شمول نورې ډلې هم  راپورته شوې،او سوریه دبحران په درشل ودریده.
دسوریې دبحران لاملونه!
• دایران او سعودي ترمنځ دشیعه او سني تر شعار لاندې سړه جګړه ده چې په سیمه کې بحران ته عمق  ورکړی دی،ایران په اسلامي نړۍ او په ځانګړي ډول په منځني ختیځ کې  دشیعه پلو ملیشو پرمټ  دنفوذ په هڅه کې دی،دبېلګې په ډول  همدغه ایران دی چې په یمن کې هم دحوثیانو ملاتړ کوي،او په ۲۰۱۵ م کال کې يې په منتخب ولسمشر عبدربه منصور هادي باندې کودتا وکړه او له واکه یې لرې کړ،په همدې ډول په عراق کې يې هم  دخپلو شیعه ملیشو پر مټ ،دامریکا په هماهنګۍ یو شیعه دولت رامنځ ته کړ،او ددغه  ډرامې بله برخه کټ مټ په سوریه کې هم تکرایږي،سعودي عربستان او ایران دمذهبي تفاوتونو وراخوا،په اسلامي نړۍ کې دمشرۍ په هڅه کې دي،نو دایران چټک سیاسي نفوذ دخلیج په هیوادونو کې هغه څه دي چې سعودي عربستان یې اندیښمن کړی دی،او له همدې امله سعودي،په سوریه کې دیو شمېر جهادي ډلو سره مرسته کوي ځکه چې ایران دشیعه بشارالاسد کلک ملاتړ کوي،او دهغه پر مټ  سنیان ځپي،دا هغه څه دي چې په سوریه کې دبحران لامل شوي دي،او نه پریږدي چې دسوریې روانه شخړه حل شي.
• دوهم :داروپا او روسېې ترمنځ روان کړکېچ.
اروپا غواړي چې دنفتو،تېلو او ګازو په برخه کې په روسیه باندې خپله اتکاء راکمه کړي،او پدې ډول دروسیې له فشارونو څخه ځان وژغوري،او دروسیې په بدل کې یاد مواد دخلیج له هیوادونوڅخه راونیسي،ددغه مواد دانتقال او لېږد لپاره دسوریې خاوره او سمندرې سواحل حیاتي ارزښت لري، تر څو په کم قیمت او لږ وخت کې له دغه لارې  یاد مواد اروپا ته ورسوي،او ددې کار لپاره اړینه داده چې سوریه باید په ډاډمن امنیت کې وي،خو روسیه په هیڅ ډول دا نه غواړي چې ددوۍ اقتصاد ته دې کومه ضربه ورسيږي،او اروپا دې ددوۍ له احتیاجه خلاسه شي،نو له همدې امله یې په سوریه کې جنګ تود ساتلی دی،او دهر ډول احتمالي ثبات مخه یې نیسي.
دریم:دروسیې او امریکا ترمنځ رقابت او داوکراین کړکیچ.
روسیه په دې هڅه کې ده چې نړۍ نور له یو قطبه حالته وباسي،او امریکا ته خپل حدود ورمالوم کړي،او دا بیا هغه څه دي چې امریکا ترې ویره احساسوي،او دروسېې مخه په هر ممکن میدان کې ډبوي،په سوریه کې هم په پراخه کچه امریکایي ګټې شتون لري،روسیه ددغه ګټو دګواښلو لپاره دغه جګړه توده ساتي ددې لپاره چې داوکراین مسله په امریکا اواروپايي ټولنه باندې ومني،نو ددې لپاره دفشار ترټولو اړینه  وسیله هغه سوریه ده،ځکه سوریه داسې هیواد دی  چې هم پکې دامریکا ګټې خوندي دي او هم داروپا،نو روسیه غواړي چې غرب دې ته اړ کړي چې کریما دروسیې دخاورې په توګه په رسمیت وپېژني نو هله به په سوریه کې داروپا او امریکا ګټې خوندي شي.
څلورم:په سیمه کې دایران او اسراييلو رقابت.
ایران غواړي په منځني ختيځ کې خپل پوځي او اقتصادي نفوذ زیات کړي،او دا هغه څه دي چې اسراییل ترې ډار لري،ځکه اسراییل په عربي نړۍ کې دلوي اسرایل خوب ویني،داسې اسرایل چې له فراته نیولې تر سینا،او مکې او مدینې پورې سېمې پکې داخل وي،او سوریه هم باید دلوی اسراییل برخه وي،او که برخه يې نه وي خو حد اقل داسرایلو لپاره تجارتي مارکیټ وي،او داسې نظام پکې شتون ولري چې داسرایلو له ګټو سره په تقابل کې واقع نشي.
پنځم:داسلامي نړۍ دمشرۍ په سر دترکیې،سعودي او ایران لانجه.
یاد هیوادونه هر یو غواړي ترڅو داسلامي نړۍ مشري لاسته راوړي،نو ددې مشرۍ دلاسته راوړلو لپاره باید داسې هیوادونه وي چې ددوۍ ملا وروتړي،نو له همدې امله هر یو غواړي چې په سوریه کې دې ددوۍ دخوښې نظام وي.
شپږم:دامریکا اوترکیې تقابل.
امریکا دسوریې کردانو ته وسلې ورکوي ،او هغوۍ اکمالوي ترکیه په دې کار ځکه اندېښمنه ده چې کردان غواړي ازاد او لوی کردستان رامنځ ته کړي،او ترکیه ددغه کار سخته مخالفه ده ځکه چې یوشمېر کرد مېشتې سيمې په ترکیه کې هم شتون لري،که دغه کار وشي نو ترکیه به ځنې خاوره وبایلي،او له همدې امله یې تېره ورځ خپل ځواکونه سوریې ته واستول او دکردي ترهګرو په وړاندې یې جګړه پیل کړه.
شپږم:بشرالاسد او دده پلار حافظ الاسد دبعث اشتراکي کمونیستي ګوند غړي دي،او له پخواني شوروي اتحاد سره يې هم ګرمې او تودې اړیکې لرلې او دهغه ګرمو اړیکو تاوده اوس هم محسوسیږي،همدغه وه چې سوري مخالفینو له سوري دولت څخه شپېته فیصده خاوره نېولې او نېږدې وه چې ټوله سوریه ونیسي،خو بشارالاسد په ۲۰۱۵م کال کې دروسیې څخه دمداخلې غوښتنه وکړه او دجنګ پاڼه په بل مخ واوښته،او دبشار نظام ته یې بیا استقرار وروبښه.
دسوریې راتلونکی به څنګه شي؟
خبره واضح ده که چېرته دیادو هیوادونو ګټې تضمین نشي نو جګړه به روانه وي،او سوري ولس به دغه قرباني ورکوي،او سوریه به په کنډوالو بدلیږي.
هو!دا هم ممکن ده چې دسوري دولت اسلامپال او وطن پال شخص ته په لاس ورشي او په واقعي مانا دغه بحران ته دپاې ټکی کېږدي.
او دا هم ممکن ده چې دنړۍ په قیادت کې تغېر راشي او ورسره سم په اسلامي نړۍ کې هم واک وړ اشخاصو ته په لاس ورشي او دا   لوبه پای ته ورسوي.
19 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
اشاروي ژبه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
اشاروي ژبې (چې د نښو د ژبو په توګه هم پېژندل کېږي) هغه ژبې دي چې د معنی د انتقال په موخه له بصري – لاسي لارو چارو ګټنه کوي. اشاروي ژبې له غیر لاسي عناصرو سره د لاسي بیان په ترکیب کارول کېږي. اشاروي ژبې هغه بشپړې طبیعي ژبې دي چې ځانګړی ګرامر او کلمات لري. اشاروي ژبې نړیوالې نه دي او معمولا په متقابله توګه د درک وړ نه دي؛ په داسې حال کې چې د مختلفو اشاروي ژبو ترمنځ یو لړ ورته والي شتون لري.
ژب پوهان دواړه کلامي او اشاروي ارتباطات د ژبې له طبیعي ډولونو بولي، په دې معنی چې دواړه ډوله د اوږد مهاله او انتزاعي بهیر په ترڅ کې رامنځته شوي او د وخت په اوږدو کې یې له کره پلان لرلو پرته وده کړې. اشاروي ژبه نه باید د بدن له ژبې سره چې د غیرکلامي ارتباط ډول دی یو شان و انګېرل شي.
هر چېرې چې د کڼو ټولنې شتون لري، اشاروي ژبې د ارتباطي وسیلې په توګه پراختیا موندلې او د کڼو د سیمه يیز کلتور هسته یې جوړه کړې ده. په داسې حال کې چې اشارې تر ډېره د کڼو او یا هم د هغو کسانو له خوا چې په سمه توګه نه اوري کارول کېږي؛ خو هغه کسان چې اورېدلی شي هم له هغو ګټنه کوي، لکه (تقویتي او ځای نیونکی ارتباط) هغه کسان چې نه شي کولاي په فزیکي توګه خبرې وکړي، هغه کسان چې د یو شمېر ستونزو یا شرایطو له امله له ویل کېدونې ژبې سره ستونزه لري یا هغه چې د کورنۍ غړي یې کاڼه دي لکه اولادونه یې او یا هم کاڼه شوي لویان.
په ټوله نړۍ کې د اشاروي ژبو کره شمېر نه دی مالوم. په عموم ډول هر هېواد خپله اصلي اشاروي ژبه لري او یو شمېر نور هم له یوې زیاتې اشاروي ژبې لري. د Ethnologue د ۲۰۲۱ زکال په نسخه کې د ۱۵۰ اشاروي ژبو نوملړ راغلی، په داسې حال کې چې د اشاروي ژبو د جوړښتونو SIGN-HUB اطلس بیا د ۲۰۰ اشاروي ژبو نوملړ راوړی او څرګندوي چې له دغو زیاتې اشاروي ژبې شتون لري چې تر اوسه مستند شوې یا کشف شوې نه دي. له ۲۰۲۱ زکال راهیسې هندي اشاروي ژبه په نړۍ کې تر ټولو ډېره کارېدونکې اشاروي ژبه ده چې  Ethnologue هغې ته د نړۍ د ۱۵۱ ډېرو ویونکو ژبو په نوملړ کې ځای ورکړی.
یو شمېر اشاروي ژبې په رسمیت هم پېژندل شوې دي.
ژب پوهان، طبیعي اشاروي ژبه له یو شمېر هغو نورو سیسټمونو څخه جلا بولي چې له وړاندې جوړ شوي او یا هم له هغو سرچینه اخلي، لکه د ویل کېدونکې ژبې لپاره اختراع شوي لاسي کوډنه، کورنۍ نښانې، «د ماشونې نښانې» او هغه نښې نښانې چې له غیر انساني مخکښانو څخه زده شوې دي.