cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
زیړوک ولسوالی
قومي مشران: د زیړوک ولسوالی په پخوا وختونو کې کې درې مشران درولودل چې مخکې مو هم ذکر کړل لکه: جلافت خان، کاجیر خان او سیداګل وو د جهادي تنظیمونو د کشمکش په دوران کې د زیړوک ولسوالی قومي مشران شهید مطیع الله، حاجي سلطان محمد مشهور په (حاجي تونک)، عکیف خان، ګل بات وو. که څه هم د زیړوک تر څنګ د ځدراڼ میشتوؤ ټولو ولسوالیو او دریو ولایتونو پکتیا، پکتیکا او خوست څخه ځدراڼ قوم د جمهوری دوره په ورستیۍ لسیزه کې په ولسي جرګه کې استازی نه درلود؛ خو د زیړوک ولسوالۍ څخه د پکتیکا ولایت په ولایتي شورای کې بختیار ګل همت (ځدراڼ) استازولي کوله؛ چې د یاد ولایت ولایتي شوراې ریاست هم ده تا تر غاړي وه. نوموړی د پکتیکا ولایت ولایتی شورای خپلمنځی ټاکنو کې ځلور دوره د شورای رئیس په توګه ټاکل شوی دی.
په اوس کې د زیړوک ولسوالی متحد قومی مشران نه لري چې په حکومتی کچه د خلکو مشکلاتو ته لاس راسی ولری په سیمه یزه کچه خلک خپلې واړې ستونزې همدالته حل کوي اما دلویو ستونزو د حل په موخه د ځدراڼو نورو ولسوالی قومي مشرانو ته مراجعه کوي په دولتی او سیمه یزه کچه د خلکو د ستونزو د حل په موخه د ځوانانو فرهنګی او اجتماعي ټولنه په ۱۳۹۵ ه ش کال کې رامنځ ته شوه او په اوس کې زیاتره مشکلات د همدې ټولنې په اساس حل کیږي. یادې ټولنې راهبری عبارت ده له: صابر ګل څپاند، انجینیر فتح الله آرین، ډاکټر حضرت غلام ځدراڼ،احسان الله احسان، ګل راوف سباون، برکت خان همدرد، محمود ځدارڼ،  ثقیب خان ثاقیب، مولوی ریس جان، محمد زرین، محمد نور، فاروق عزیزي، شفیق الرحمن، جوارخان، محمد نور تنها، رحمن الله افغان، دوست محمد، محمد الروف دانش،
دیني عالمان: مولوي رسول بادشاه، مفتي رحمت الله، مولوي مفتقرالله، مولوي سید رسول، مولوي حامد الرحمن عمري، مولوي عزیزالله، مولوي ریس جان، ملا محمد نور، ملا اسلام رسول منقاد، مولوي شیرمحمد.
پوځي یا نظامي کدرونونه: یاده ولسوالۍ په بیلابیلو حکومتي دورو کې زیاد پوځي او نظامي شخصیتونو درلود. د نظامي شخصیتونو له جمله څخه یې مشهوره ځیره (مل پاسوال دولت خان ځدراڼ) دی. جنرال دولت دولت خان ځدراڼ چې د افغانستان اسلامي دولت او اسلامي جمهوریت نظامونو کې د کورانیو چارو وزارت برحاله لوړ پوړی افسر او د هیواد سیاسي شخصیت پاتې شوی ده، د پکتیکا ولایت امنیې قومندان ترڅنګ یې همداشان په هلمند ولایت کې هم وظیفه تر سره کړي. د دې تر څنګ د اجرائیه ریاست او مصالحه شورای نظامي ارشاد سلاکار پاتې شوی دی. لاهور نظامي (ځدراڼ) او سید محمد حیران( ځدراڼ) هم د دې ولسوالي نظامي کدرونه دي چې په جمهوري نظام کې یې په پوڅ او نظام کې دندې تر سره کړي دي. څینې نور یې لکه : ډګروال الیشاه وجدان او میوند وجدان.
هنرمندان: نعمت الله ځدارن، ارشېد ځدارڼ، نادمین، زردود، اٌسما ځدراڼ او مادا ځدراڼ، قدردان
ژورنالیستان: عبدالغفار فیضي، یوسف خان ځدران، سیدجان ځواک، احسان الله ځدراڼ، میرزاعلي ځدراڼ، افتاب خان، راحیم الله ځدراڼ.
تاریخې او متل کوونکي خلک: مرحوم ګل بات، مرحوم جانک.
مشهور بازارونه:
ډاب بازار، سرمیدان بازار، بلۍ بازار، تنګ بازار او داسې نور واړه بازارونه لري.
کرنه او مالدري:
دا چې د زیړوک ولسوالی زیاتره  جغرافیه طبیعی ځنګلونو او هسکو غرونو په واسطه پوښل شوي نو د کرنې لپاره یې وګړي په لوی تعداد ځمکې نه لري په کم تعداد ځمکې یې د خوړونو پر سر جوړې کړي دي، چې غنم جوار، کچالو، رشقه او شفتله ورکې کرل کیږي.
سبزیجات:
ددې ولسوالی سبزیجات لکه کچالو بیجان، پیاز، ګندنه، ګذرې او داسې نور
میوې:ددې ولسوالی میوې عبارت دي له:
جلغوزي، زردالو، شفتالو، بادم، مڼې، امبروط (ناک) چهارمغز او داسې نور
طبیعی بوټي:
د نوموړي ولسوالی په ځنګلوتو کې مهم طبیعی بوټي پیداکیږي ځینې یی د خلکو په واسطه د ځینې یی د خلکو په واسطه د ځینې مراضونو علاج لپاره کارول کیږي او ځینې نور یی بیا تر اوسه پورې د تداوي لپاره نه دي پیژندلی شوي، مونږ ته په کار ده چې د یادوو بوټو په ساتنه کې هڅه وکړو او د یادو بوټو پر وده کې خپل مسولیت ادا کړو ځینې مهم بوټي یی په لاندې ډول دي. ځینې پیژندل شوي ډولونه یی عبارت دي له: ماستیاره، غړنګوه، سپیلنی، میرالام، سوری کورای، تور کورای، موږیانه، زڼکئ ، شنشوبی، سپانده، لیمه، لاغونی، ترخه، غُجاره، مارویزي او داسې نور.
طبعیی ځنګلونه:  د زیړوک ولسوالی اکثره ساحه طبعیی ځنګلونو پوښلي ده چې مختلفې ونې پکې موجودې دي لکه جلغوزی، څیړی، لمنځه، نښتر، سرف، ښنګ، اوبښته او داسې نور
غرونه: د زیړوک ولسوالی په څلورو خواوو لوړ او هسک غرونه راچپېر دي چې د زیړوک ولسوالی تقریباٌ ټوله ساحه یی نیولي ده.
خوړونه:
څرنګه چې د زیړوک ولسوالی د یوې دارې په شکل له ختیځ څخه لویدځ په لوري پراته ده او ګڼ شمېر کوچنی دارې هم لري ځینې مشهور خوړونه یی په لاندې ډؤل دي.
１- د نکې خوړ: دا خوړ چې د نکې ولسوالی له هسکو غرونو څخه سرچینه اخلي نو له همدي کبله ورته د نکې خوړ ویل کیږي
２-   د منځکی خوړ: دغه خوړ دغه خوړ د سلیمان غر او دراګی له هسکو غرونو څخه سرچینه اخلي.
３-  دېرکې خوړ: دا خوړ د پکتیا ګردې څیړي او نکې ولسوالی له غرونو څخه سرچینه اخلي.
４- کایښام داره: دا خوړ د ګیان او اورګون له غرونو څخه سرچینه اخلی او د کایښام دارې له اوږدې ساحې څخه تیریږي
نوټ: پورته څلور واړه خوړونه د خوست او پکتیکا ولایت په یوه مشخصه ساحه (کوټکی) کې سره یو ځای کیږي د اوبو مقدار یی بیخې زیاتیږي، له دې ځایه وروسته په مجموع کې څلورو واړو خوړونو ته د تنګې دارې خوړ وایې چې د خوست ولایت له سپېرې، دوه منده، نادرشاه کوټ، صبري، یعقوبي ولسوالی څخه تېر او د ډیورنډ فرضي کرښې ها خوا ته پړا چینار ته داخلیږي.
５- راغۍ شګه: دغه خوړ د دراګی او سلیمان غر څخه راپیلیږي له ورژانه تیریږي او اورګون ته داخلیږي.
کورني حیوانات او مرغان: کورني حیوانات لکه غوا، خر، وزې او پسونه، میږې، سپي، پیشوګان، اوښان او داسې نور.
کورني مرغان لکه: کوترې، چرګې، میناکې، طوطیان، زرکې، فیل مرغ
ځنګلي حیوانات: لکه ګیدړه، سوی، شغل، شکوڼ، سوډار، لیوه، غرڅه، پړانګان
الوتونکي مرغان: څرنګه چې د زیړوک ولسوالی اکثره برخه له ونو څخه ډاکه ده نو بناً په یاده ولسوالی کې په زیات تعداد الوتونکي موجود دي چې یو څو یې دلته ذکر کوو لکه: کوترې، شېراکه، زیړیاکه، خریړ، کوچې، سورساري ، لوغادین، لګاډغزي، شاندوفۍ، کرمېڅړه، هیلی، کټوله، میږی مرغی، چتکی، شنکاڼی، اوږبی، کشکری، نرڅوښ، بټیر، غلیاکه، برګټکی، خڅیاکه(طوطاکی)، څربولکی(شاپرک)، پوپنکی، شاهین، میناکه، کارغه، سیسی، زرکې، ډاډای او داسې نور
سیاحتي ځایونه: د غرونو او خوړونو لمنې
ناوړه پیښې:  دا چې د جهاد په دوران کې د زیړوک په ولسوالی کې د مجاهدینو لوی لوی مرکزونه موجود وو چې په یادو مرکزنو کې په زرهاوو میله سپکې او درانې وسلې پاتې شوې نو دغه وسلې د ځایې قومندانانو سره پاتې شوې، په همدې کال د ګیانخیلو او خوست سپېرې ولسوالی د بورخېل قوم ترمنځ د ځنګل په سر نښته رامنځ ته شوه دا چې د بورخېل قوم کمزوری وو نو د زیړوک ولسوالی د غنی خان خېل قوم څخه یې غوښتنه وکړه چې له مونږ سره په دې جنګ کې یو ځای شی نو په دې اساس د زیړوک عني خان خېل قوم په یاد جنګ کې برخه واخیسته، چې له همدې ولسوالی څخه یی د درانو وسلو په واسطه ګیان ولسولی په توغندیو وویشتله او درې واړو خواته درانه مرګ ژوبله واوښته او په لس ګونه کسان مړه او ژوبل شول، چې لا اوس هم لانجه(دعوا) په خپل ځای پاتې ده.
بل ځل د نولسمې پیړی په اول وختونو کې د خروټو او ځدراڼو تر منځ د ورژانه په ساحه کې د ځمکې پر سر شخړه راغله مرګ ژوبله یی هم له ځان سره لرله چې بیا د زیړوک د ځدراڼو قوم داسې پریکړه وکړه چې هر څوک د خروټو مخې ته ځمکې ته ورشي نو دغه ځمکه د هغوی ته وړیا ورکړل شي چې ددې له جملې څخه د سوري او علمي کلی دلته راغلل چې اوس هم د یادو کلیو یوه یوه برخه دلته میشت ده، چې بیا وروسته شخړه رامنځ ته شوه د خوست ولایت د سپیرې ولسوالی د بلی قوم یی دلته مخې ته راوست چې اوس هم دلته میشت دي.
بل ځل د نکې ولسوالی د وشاکي قوم سره د ځنګل پر سر شخړه رامنځ ته شوه چې له دواړو خواوو یی یو یو نفر ووژل شو او لا هم د ځنګل پر سر شخړه پر خپل ځای پاتې ده.
تاریخي ځایونه: مغول پیتاوی، بیکاوړۍ غونډۍ، زیړوک کوټې سر، زیړۍ تیږه(ډبره)، چهل ګزیانو ساحه ( د سیمې د اوسیدونکو په حواله چې دلته چهل ګزیان دفن شوي چې قبرونه یی هم موجود دي، چا یې د راسپاړلو هڅو نه ده کړي خلک وایې چې په تیر وخت کې یو چا یې د راسپاړلو هڅه کړي وه لوی مالی تاوانونه ورته ورسیدل چې اوس یی خلک د راسپاړلو هڅه نه کوي).
مغول پیتاوي د زیړوک ختیځ خواته یوه ځنګلي سیمه ده چې د مغولیانو په وخت کې دلته مغول اوسیدل نو له همدې خاطره ورته مغول پیتاوی وایی
زیارتونه: زیړوک ولسوالی هم زیارتونه لري چې ډیره اوږده تاریخې مخینه لري د ځینو په باره که کې یی د سیمې اوسیدونکي مالومات لري او د ځینو په باره کې یی لا تر اوسه څوک مالومات نه لري، ځینې زیارتونه په لاندي ډول دي.
امیر کور زیارت، کاري زیارت، بالې زیارت، کندوس زیارت، حواجه صاحب زیارت او اوه شین سترګي زیارت څخه عبارت دي.
امیر کور: د ځایی خلکو په وینا دا یو وردګ ځوان وو چې د مغولیانو سره په جنګ کې شهید شو اوبیا د کلی لاندې په یوه هدیره کې خاښ کړل شو ځایی خلک وایی چې په یاد زیارت باندې چت نه لګیږي له ځان څخه یی بیرته لرې کوي چې تر اوسه پورې همداسې لوڅ دی او چت نه لري، خو ځینې نور بیا په دې عقیده دي چې چا به چې چت ورباندې جوړ کړ د شپې لخوا به غلو لرګي ځینې پټ کړل نو خلکو له داسې فکر کاوه چې ګوندې زیارت په خپله له ځان څخه چت ایسته کړی دی نور والله علم.
خواجه صاحب: حواجه صاحب د ارګون د حواجه ګانو د کلی وو دلته زیړوک کې اوسیده او د زیړوک خلکو ورته ډیر قدر عزت ورکوه دلته په یو جماعت کې امام وو، د زیړوک خلکو ورته د کرنې لپاره ځمکه هم ورکړي وه چې اوس یی هم خلک د خواجه کځکی بولي، نوموړی په اورګون کې وو او هلته مریض شو بیا یی زمنو ته وصیت وکړ چې که زه مړ شوم نو په زیړوک کې خاورو ته وسپارئ هغه دا فکر کاوه چې که ما هلته خاورو ته وسپاری نو زما زمن به زما ځمکه نه خرڅوي او دلته به میشت شی خو کله چې زمنو هغه دلته خاورو ته وسپاره نو ځمکه یی خرڅه کړه او بیرته ارکون ته لاړ. <references group="ځایی مشرانو سره مرکه او د پښتني قبیلې وپیژنی کتاب" />
سورة التوبة
سورة التوبة د قرآن نهمه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
تېڅو ناکامورا
تېڅو ناکامورا (جاپاني ژبه: 中村 哲 – انګلیسي: Tetsu Nakamura) یو جاپانی ډاکټر او د پېښور-کای په نامه د یوې جاپانۍ موسسې، چې په افغانستان کې طبي خدمات وړاندې کوي، مشر و. نوموړی په افغانستان کې د "کاکا ناکامورا" یا "کاکا مراد" په نامه مشهور و. کاکا مراد په سوله او نړیوال تفاهم کې د فیليپين رامن مګسېسې جایزه (Ramon Magsaysay Award) – چې د اسيا نوبل جایزه هم بلل کېږي – اخیستې وه.
پروژې
جاپانی ال اصله ډاکټر ناکامو ناکاموا چې د ژوند په وروستی کال کې یې د ولسمشر غنی نه د افغانستان افتخاري تابیعت ترلاسه کړ په هیواد کې ګڼ شمیر پروژې پلې کړې. نوموړی چې د جاپانې موسیسې پي ام اس سره د رئیس په توګه په افغانستان کې دنده ترسره کوه په ختیځو ولایتونو په ځانګړې توګه ننګرهار کې ډیرې لوې پروژې پلې کړې. د کاکامورا له مهمو پروژو څخه په ننګرهار ولایت کې د پاکو اوبو د کابو ۱۷۰۰ څاګانو کښل له ۲۰۰۳ تر ۲۰۱۰ م کال پورې د مروارید کانال چې په ګمبیري دښته کې سلګونه زره جریبه ځمکه خړوبوي جوړول وو. ددې ترڅنک ښاعلی ناکامورا په یاده دښته کې د باد د مخنیوی لپاره ۷ سوه زره ونې کینه ولې او همدارنګه یې په یاده سیمه کې د خلکو د تفریح کولو لپاره یو لوی پارک د کابو ۷۵ ډوله میوو فارم مسجد او داسې نور ګڼ شمیر کارونه وکړل.
وازغر
وازغر لس کلی لری دافغانستان د پروان ولايت غوربند ددرې دسیاکرد ولسوالی یوه درهه یاسیمه ده چي وګړی یی تقريباً ٦٣٠ کورنیو ته رسیږی ښکولی فضا لری خلک یی نوی فیصده پښتانه او پاتی لس فیصده تاجکان دی دسیمې خلک په کرنه مالداری بوخت دی.
کافر
کافر هغه کس ته ويل کېږي، کوم چې نه دين نه مذهب او نه هم په کوم شي باندې ايمان لري. ددي خلکو لوي شمېر په امريکا او اروپا کي موجود دي.
د پروان ولايت پېژندنه
پروان ولايت د افغانستان د منځي ولايتونو څخه يو زرغون او مېوه لرونکی ولايت دی، پروان ولايت کې مېوې او سابه خورا ډېر کېږي او خورا ډېر مينه وال لري، د پروان ولايت اوسېدونکي پنځه شپېته سلنه پښتانه دي، تاجک، ازبېک او نور واړه توکمونه پکې هم شتون لري، پروان ولايت د کابل ولايت، د کاپيسا ولايت، د پنجشېر ولايت، د بغلان ولايت او د باميانو ولايت سره ګډه پوله لري، د پروان ولايت نه د افغانستان د شمالي ولايتونو لويه لاره هم تېره شوې ده، پروان ولايت کې ډېر د هوسايۍ ځايونه هم شته چې ډېر وګړي د نورو ولايتونو نه سېل ته ورته راځي.
داکو بکو سندرې
ډاکټر لطیف یاد
زما ما شومتوب او داکو بکو سندرې
کله چې کوچنی ماشوم وم او دخپلو نورو وړو همزولو ماشو مانو سره به مې لوبي کولې نو درې څلور ما شومان به سره یو ځای کیناستواو هر یوه ماشوم به دواړه لاسونه پر ځمکه کیښودل او یو ماشوم به په داسې حال کې چې خپل یو لاس به یې پر ځمکه ایښودلی واو دنورو ماشومانو پر لاسونو یې دخپل ښي لاس دشهادت دګوتې په ښکیکا ګلو سره به یې داکو بکو سندره ویله او بیا به چې داسندره دګوتې په کیکاګلو سره دهریوه ماشوم پرلاس پای ته ورسیدله نو بل ماشوم ته به وار ورغی او هغه به داسندره تکراروله .داکوبکو دغه سندرې دپښتنو ماشومانو تر مینځ یوه عامه خبره ده او په بیلا بیلو پښتني سیمو کې په بیلابیل ډول سره ویلې کیږي چې زه به دخپلې سیمې داکو بکو دسندرو نه پرته دنورو سیمو دماشومانو داکو بکو سندرې هم راوړمه. وروسته بیا به چې کله په افغانستان کې سیاسي حالاتو بدلون موندلو نو داکو بکو نوې سیاسي سندرې هم پکې ورزیاتې شوې ،دبیلګې په توګه افغانستان ته دروسانودپو ځیانو دراتګ لپاره داکو بکونوې سیاسی سندرې جو ړې شوې ، بیا دروسانو تر وتلو وروسته او دکابل دګډوډیو په اړوند داکو بکونوې سندرې جوړې شوې ، همداراز افغانستان ته دامریکایی او ناټو پو ځیانو دراتلو په اړوند داکوبکو نوې سندرې جوړې شوې. خو زماداکو بکو سندره په لاتدې ډول وه. که چیرې تاسو ته هم دخپلو سیمو داکو بکوفولکلوریکې سندرې یادې وي هم یادې وي نو په کامینټونو کې ولیکئ چې زموږ ماشومان برې پوه شي چې موږ دپښتو متلونو او لنډیو تر څنګ دماشومانوادبیات داکو بکو خو ږې سندرې هم لرو.تاسو په خپلو کامینټونو سره دماشوم دادبیاتو دا خزانه نوره هم بدایه کولای شئ :
زما دماشومتوب داکو بکو سندره
-
اکو بکو
سرسیندکو
غوامې لاړه په ترپکو
پاتو خورې راوزه
په لستوڼي کې دې څه دي
غټې غټې مۍ دي
داکلا دچا ده
دا دادم خان ده
پکې ناسته درخانۍ
الي شرنګه ډبلۍ
= داهم دبلې پښتني سیمې دماشومانو داکو بکو سندره =
اکــــــو بـــــــکو
ســـر سنډکــــــــــو
غـــــوا مـــــې لاړه
پــــــه ترپـــــکو
پــــټــــــــــې خــــــــــــــورې را ووزه
پـه لستوڼو کې دې څـــه دې
زيـــــــړې زيـــــــــړې وريـــــژې دې
دا د مومـــــــــــــــــــن خــــــــــان ده
پکې ناست عليشرنګه ډبلۍ
= جلال آبادۍ اکو بکو سندره: = -
غوا مې لاړه په ترپـکو
اباسين بيرې بيرې
غټې غټې مې پيشو پـــــه رنـــــــــــګې ډبرې
= خوستوالې اکو بکو سندره: =
= --- = اکو بکو
سر سنډکو
غوا مې لاړه پـــه ترپکو
نيوې خـــاورې ميلمنې
څــــــــــــــلور زامن دې در لودل
په پنڅم یې ځنکدن وې
دارې دورې دم وې
داهم داکو بکو بله فولکلوریکه سندره :
غوا مې لاړه په ترپکو
اباسين بيالې بيالې
تورې غاړې امېلې
په اسمان کې کټوری ده
کټوري کې اور بلېږي
اکــــــــو بکـــــــــې
هګۍ واچوې تيرې
په اختر به یې جنګوو
نیمې يې ستا نیمې زما
داهم بله داکوبکو سندره :
اکو بکو سرسیندکو
درخانۍ خورې ته ورته راوځه
غشی ولی په دالان
دا دالان داسې ښایسته دې لکه ستوری د آسمان
په آسمان کې یو باچا دی
مونږه ولی په مغزو کې
مونږ پټیږو په شیبو کې
د شیبو سپینو کوترو
راځئ چې غزا وکو
یا به راولو جوګۍ
ملا ورله راغواړو
په شپږمه یې ځنکدن دی
شرنګ شرابت پکیر یې مړ که په هیبت
= دجګړه ځپلو ماشومانو داکو بکو سندره: = --
خوب والوت د سرتیرو په ترپکو
درخانۍ خوری ته ورته را وځه
چې ورسره سپی دی که ټوپک
دوی ناست په میدان
غشی ولی زموږ په دالان
دا دالان کی څومره ناری دی
اوښکی څاڅی لکه باران
په نړۍ کی د وینو تږی پاچاهان دی
موږ ولی په خپلو کورو کی
موږ تښتو په شیبو کی
د شیبو سپینو کوترو نه لاره ورکه په آسمان
یو خواته دی سرتیری بلی خواته طالب جان
د دواړو کوناټو په منځ کی درد دی
چی زموږ کورونه یی کړه راته وران
څیری یی کړ راته ګریوان
د مورنه مړ د زړه بند دی
په شپږمه یی زکندن دی
ډز غړز
شرنګ شرابت موږ یی مړه کړو په هیبت
= داهم داکوبکو بله سیاسي سندره : = --
سرسوندکو
روسان لاړل په ترپکو
ډیر افسوس د لیډرانو
چی لایق دي دکوتکو
اکو بکو سرسوندکو
نجیب بند شو په ولچکو
پنجابیان شول په چکچکو
دابی شرمه بی تبلکو
شیخان شول په غومبکو
چور یی ګډ کړ دچپلکو
بیا حضرت شو صدراعظم
یو ده میاشتی زیات و کم
سپور به شم په گلم جم
خو په عقل کی و کم
داغه هم شو سپک په سپکو
اکو بکو. . ..
اکو بکو سر سوندکو
ربانی ونیولو وار
ده کولو دا اقرار
خو داسلام و ټیکه دار
اهل حق په نام شورا
جوړه یی کړه په ناروا
ملت نه پری رضا
چی ده وکړه دا گناه
خوار ملت سره جفا
اکو بکو سر سومبکو
پنجابی شو خبردار
ورته راغی په تلوار
دامضر او فریبکار
ټول یی کینول کتار
ورته ناست و لکه پلار
ورته و یی کړو نصیحت
چی تقسیم به کم قدرت
د ربانی وی ریاست
دهرچا دی خپل قسمت
خپل کوئ عیش وعشرت
بیا جنگ مه کوئ بچکو
په پښتو کی دامتل دی
چی غله دی دري رقمه
دا کیسه ده ډیره سمه
دایوه ته وایی غل
خزانی ته جوړ کړي چل
دا دویم یی دی غل توس
خره به پټ کړي دا دووس
دا دریم یی خو نړی
وباسی دي دسترگو کسی
زه چی وگورم زموږ مشران
دا زموږ اووه واړه لیډران
ټول یې غله دی د چاینکو
اکو بکو. ..
یی خبر په دی بیان
بیا یی مکی ته کړل روان
بیایی ورته کیښودلو قرآن
و یی کړوو عهد و پیمان
چی په یوه لار به یو روان
نه به ازار کړو افغانستان
نه برباد کړوافغانستان
نه ځوریږي به یتیمان
او س هم هغه قسم مات کړ
دی خاینو نالایقو
= داکوبکو بله سیاسی سندره: = --
ا کو بکو
روسان ورک شول په ترپکو
امرېکا شوه په نتکو
ناټوراغله په ناټکو
پاکستان دی په غرتکو
اېران ډک دی د غولکو
هم چپن هم په پټکو
مېدان ډک دی پر بوېان
څنګ ته ېی ناست دی فهېم جان
په بل خوا کې کرېم خان
اوس خو دوی دی امېران
چڼو ، بڼو چور روان دی
روشنفکر په خپل ځان
نیم وژنې پنجا بیان
څه مو وژنې نا ټوېان
پښتانه په نښه شوې
پښتا نه تېت اوپرک دي
ځکه نه لرې مشران
دا جنگونه به روان وی
هم به مړه وی ماشومان
څوک نه وژنې قاتلان
عبدالله ګی کوڅو کې ګرځي
ځانته گورې چړوسان
چې دی جوړشې پاچا گگ
چور به ټول افغانستان ا
چڼو بڼو سور سالو
ټول به مرو په هر زمان
اتفاق په موږ کې نشته
ټول به ورک شو په دا شان
= دپښتونخوا دګدونو پښتنو دسیمې داکو بکو سندره: = ---
اباسين بيړۍ بيړۍ
درخانۍ خورې راووځه لستوڼي
کې دې څه دي خواږه دي که تراخه دي
څلور زامن دې مړه دي
پينځم د ګل بدن
اونه کې يو مار وو
د مار په خوله کې تار وو
تار زما پکار وو
مخکې
نه څښم د جبين اوبه
کابل به رانه پاتې شي
کوه قاف ( دقاف غر )
یاد
کوه قاف ( دقاف غر )او په پښتو ادبیاتو کې یې یادونه
دقاف غر یاکوه قاف چې په عربي کې یې جبل قاف بولي یو افسانوي غردی چې دپښتو په فولکلوریکو کیسو ، افسانو ، داستانونو او لنډیو ( ټپو ) کې یې یادونه او ذکر شوی اوڅرک یې لګیږی.په لرغونو اساطیرو کې راغلي دي چې کوه قاف یو داسې لوړ غر دی چې لمر دهغې ترشا پټیږی او ځیني خلک په دې اند و چې دقاف غر ( کوه قاف ) دځمکې میخ دی.
دعرایس المجالس په کتاب کې راغلي دي چې خدای پاک دزبر جدو او زمردونه شین غر جوړ کړی دی چې دهغې له کبله آسمان شین ښکاري. په هر حال ځینې خلک د دقفقاز غرونه چې په انګریزی کې ورته ( Caucasus)وایی دکوه قاف غر بولي او په پښتو ادبیاتو په تیره بیا شعرونو او لنډیو کې دقاف غر ذکر او یادونه شوې ده او دکوه قاف ښاپیرۍ او حورې ستایل شو ي دی.دکوه قاف ددیوانو ذکر هم راغلی دی.
دلته به حورې دکوه قاف نه راتلې
دحسن میرې به هک پک شوې داسې
یاداچې :
ﺳﺘﺎ د ﺣﺴﻦ ﺑﻪ څه ﻭﺍﻳﻢ ﮐﻪ ﮐﻮﻩ ﻗﺎﻑ ﺗﻪ ﭼﺮﺗﻪ ﻻړﯤ
ﺩﺍ ﻣﯥ ﻭﺍﻭﺭﻩ ﺩﺭﺳﺮﻩ ﺑﻪ ښاپیرۍ کورته راځي
یاپه دې پښتو لنډیو کې :
د کوه قاف غر ته ختل دي
څوک چې ياري د بې وفا سره کوينه
یا داچې :
زړه مې په داسې ځای کې بند شو
دکوه قاف تر غرو یې لوړ دي دیوالونه
براهوي ژبه
براهواي ژبه د پاکستان په بلوچستان ايالت کې ويلی کېږي، تقريباََ 4 مليونه خلک براهوي ژبه وايي کوم د بلوچستان منځنو سيمو کې اباد دي.براهوي يو دراوړي ژبه ده، کله چې په زرگونو کاله مخکې ارين قوم په هند حمله وکړه نو  دراوړ قومونه ټول د هند سوېل (جنوب) ته لاړل، نو اوس د هند ټول دراوړ قومونه په سوېلي هند (جنوبي هند) کې اباد دي په دوي کې صرف براهوي يو دراوړ قوم دی کوم چې په شمال کې پاتي شوی و، او نن هم دوي هغه سيمو کې اباد دي، براهوي خلک براهوي ژبه استعمالوي.براهوي ژبه بلوچستان منځنو سيمو کې لکه قلات،مستونگ  او خضدار ولسوالو کې ويلي کېږي.ددې څخه علاوه د افغانستان په لږو سيمو کې هم ويلی کېږي کومې چې د پاکستان سره نږدې دي.
سوخوي سو۶ (الوتکه)
طرحه او پرمختګ
دسوخوي سو۶ جوړښت په ۱۹۳۹ز کال کي پیل سو. دیادي الوتکي معلومات په دې ډول دي.
پیلوټان : یو
اوږدوالی : ۹ متره
دوزرو پراخوالی : ۱۳.۵۸ متره
لوړوالی : ۳.۸۹ متره
د وزرو سطحه : ۲۶ متره
بې وسایلو وزن : ۳۷۲۷ کیلو ګرامه
له وسایلو سره وزن : ۵۵۳۴ کیلو ګرامه
په ټانکیو کې د تیلو ظرفیت : ۴۸۰ کیلو ګرامه
پاور پلنټ : Shvetsov M-71 18-cylinder two-row air-cooled radial piston engine, 1,500 kW (2,000 hp)
د الوتنې ازموینو ښودلې چې Su-6 د Ilyushin Il-2 الوتکي څخه په نږدې ټولو کټګوریو کې غوره وه
سرچينې
https://rahimiz.com/2020/07/24/sukhoi-su-6/
د کرنې له امله د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل
کرنه د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو او پر کرنیزو ځمکو د ځنګلونو په څېر غیر کرنیزو ځمکو د بدلولو له لارې د اقلیم له بدلون سره مرسته کوي. مالداري یا د څارویو پالنه د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید او خپرېدو لویه سرچینه بلل کېږي. په ۲۰۱۰ ز کال کې د دغو ګازونو په خپرېدو کې د کرنې، ځنګلدارۍ او د ځمکې په کارولو کې د بدلون ونډه له ۲۰ تر ۲۵ سلنې پورې اټکل شوه. په ۲۰۲۰ ز کال کې د اروپايي اتحادیې د علمي مشاورې میکانیزم اټکل وکړ چې خوراکي سیستم په ټولیز ډول د دغو ګازونو په خپرېدو کې ۳۷ سلنه ونډه اخیستې او ښايي دا شمېره د نفوسو د ګڼوالي او خوراکي رژيم د بدلون له امله تر ۲۰۵۰ ز کال پورې له ۳۰ تر ۴۰ سلنې لوړه شي. ځینې پالیسۍ ښايي د یوه پایدار خوراکي سیستم لپاره د کرنې له سکتور څخه د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل کم کړي.
د کرنې سکتور د ګازونو په خپرېدو او د ځمکې د کارولو په اغېزو کې یوه محرکه قوه ده او فکر کېږي چې د اقلیم د بدلون لامل کېږي. پر دې سربېره چې کرنه د ځمکې یوه مهمه کاروونکې او د فوسیلي سون‌توکو مصرفوونکې برخه ده، د وريژو د تولید او د څارویو د روزنې له لارې په مستقیم ډول د ګلخانه‌يي ګازونو له تولید سره مرسته کوي، د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي په وینا، د تېرو ۲۵۰ کلونو په اوږدو کې د دغو ګازونو د ډېرېدو درې اصلي لاملونه لیدل شوي چې د ځمکې کارول، کرنه او فوسیلي سون‌توکي دي.
د ګلخانه‌يي ګازونو یوه لویه برخه د کرنې د خوراکي سیستم له امله خپرېږي.
د اقلیمي بدلون د حکومت‌منځي پلاوي په وینا، د ګلخانه‌يي ګازونو په خپرېدو کې خوراکي سیستم لږ تر لږه له ۱۰ تر ۱۲ سلنې ونډه لري او کله چې په ځمکه کې د کرنې له امله بدلونونه رامنځته کېږي، ښايي دا شمېره ۱۷ سلنې ته لوړه شي. له کرنیزو فارمونو څخه د نایټرس اکسایډ، میتان او کاربن ډای اکسایډ خپرېدونکي ګازونه د ټول خوراکي صنعت له لارې د خپرو شویو ګلخانه‌يي ګازونو نیمايي برخه او د کرنې له لارې د خپرو شویو ګازونو ۸۰ سلنه برخه جوړوي.
د فارمي څارویو د هاضمې سیستمونه په دوو ډلو وېشل کېږي: مونوګاسټریک (یو معده‌يي چې یوازې یو ځل خوراک کوي) او رومېنټ (څلور معده‌يي یا شخوند وهونکي چې څو ځله خواړه ژويي او میده کوي). د رومېنټ ډلې حیوانات لکه د غوښو او لبنیاتو لپاره کارېدونکې غواوې د دغو ګازونو په تولید کې ډېره ونډه لري. مونوګاسټریک حیوانات ښايي د دغو ګازونو په خپرېدو کې کمه ونډه ولري، دا ډول حیوانات د خوړو د تبادلې لوړ مؤثر سیستم لري او ډېره اندازه میتان ګاز هم نه تولیدوي.
ډېرې داسې لارې چارې شته چې د ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو او اغېزو د کمولو لپاره يې کارولی شو. په دې کې د مالدارۍ د ګټورتوب لارې چارې راځي چې مدیریت او د تکنالوژۍ استفاده په کې شاملېږي. تر دې لا ډېره اغېزناکه پروسه دا ده چې سره (کود) مدیریت شي، پر فوسیلي سون‌ توکو او بېرته نه رغېدونکو سرچینو کمه تکیه وشي، د حیواناتو د خوړو او څښاک په جریان، وخت او موقعیت کې تنوع راشي او د حیواني خوړو تولید او مصرف کم شي.
ځمکه کارول
د ځمکې د کارولو له لارې کرنه په څلورو لویو طریقو د دغو ګازونو په خپرېدو کې ونډه اخلي:
د دغو کرنیزو پروسو په پایله کې ۵۴ سلنه میتان ګاز، شاوخوا ۸۰ سلنه نایټرس اکسایډ ګاز او د ځمکې د کارولو اړوند نږدې ټول کاربن ډای اکسایډ خپرېږي.
له تېرو ۱۷۵۰ ز کلونو راهیسې د ځمکې په پوښ کې لوی سیاره‌يي بدلونونه په معتدلو سیمو کې د ځنګلونو د له منځه وړلو په پایله کې رامنځته شوي دي. کله چې د کروندو او څړځایونو لپاره ځنګلونه او په ونو پوښل شوې ځمکې پاکې شي، د ساحې سپینتوب (albedo) ډېرېږي او په پایله کې دغه کار په ساحوي شرایطو پورې د اړوندو ګرمو یا سړو اغېزو لامل کېږي. د ځنګلونو له منځه تلل د ساحوي کاربن ډای اکسایډ پر بېرته جذب اغېز کوي چې په پایله کې د کاربن ډای اکسایډ غلظت لوړېږي او د ګلخانه‌يي ګازونو د غالبېدو لامل کېږي. د ځمکې د پاکولو په طریقو لکه غوڅولو او سوځولو کې دغه اثرات موجود دي او د ژوندیو موجوداتو (نباتاتو) سوځول په مستقیم ډول دا ډول ګازونه او د دود په څېر معلق ذرات هوا ته ازادوي. د ځمکې پاکول ښايي د خاورې د کاربن سفنج یا نرموالی له منځه یوسي.
د وریځو تولید
په نړیواله کچه د وريژو تولید د ګلخانه‌يي ګازونو په خپرېدو کې د نورو نباتي خوړو په پرتله ډېره ونډه لري. په ۲۰۲۱ ز کال کې اټکل شوی چې ۳۰ سلنه میتان ګاز او ۱۱ سلنه نایټرس اکسایډ ګاز د کرنې له امله خپور شوی دی. د ډېرې مودې لپاره د وريژو د کروندو خړوب ساتل له ځمکې څخه د میتان ګاز د خپرېدو لامل کېږي، ځکه چې خاوره د اکسیجن جذب ته نه پرېږدي او له دې امله په ځمکه کې د عضوي موادو د غیر هوازي تخمر لامل کېږي. په ۲۰۲۱ ز کال کې یوې څېړنې وښوده چې په ۲۰۱۰ ز کال کې د ۴۷ میلیارده ټنه ګلخانه‌يي ګازونو له ډلې ۲ میلیارده ټنه د وريژو اړوند وو.
مالداري
مالداري او په مالدارۍ پورې اړوند فعالیتونه لکه د ځنګلونو له منځه وړل او پر سون‌توکو د ولاړې کرنې طریقې د څه باندې ۱۸ سلنه ګلخانه‌يي ګازونو د خپرېدو لامل کېږي چې په لاندې ډول دي:
د مالدارۍ فعالیتونه هم په غیر متناسب ډول د ځمکې د کارولو په اثراتو کې ونډه لري، ځکه چې د جوارو او رشقې په څېر حاصلات یې د څارویو د تغذیې لپاره کرل کېږي.
۱۵۶ (عدد)
۱۵۶ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۵ څخه  مخکي او د ۱۵۷ وروسته موجود دي.
د کرنې له امله د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل
مالداري
په ټوله نړۍ کې د کرنې لپاره د کارېدونکو ځمکو ۷۰ سلنه او د ټولې ځمکې د سطحې ۳۰ سلنه برخه د مالدارۍ تولیداتو نیولې ده. د څارویو څرول هم د ځمکې پر راتلونکې ښېرازۍ اغېز کوي. نه کارېدونکي څړځایونه هم د خاورې د خرابېدو لامل کېدای شي. د مالداریو ډېروالی د ځايي وحشي حیواناتو پر استوګنځایونو اغېز کوي او د هغوی د کمېدو لامل کېږي.
۱۵۶ (عدد)
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۵۶:
د کرنې له امله د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل
د کیمیاوي سرې تولید
د کیمیاوي سرې د جوړېدو په جریان کې د کاربن ډای اکسایډ، میتان او نایټرس اکسایډ په څېر ګلخانه‌يي ګازونه تولیدیږي. دا کاربن ډای اکسایډ د نړۍ د کاربن ډای اکسایډ د خپرېدو تر کچې ۱ سلنه ډېر اټکل شوی. د نایتروجن سره (کود) ښايي د خاورو د باکتریاوو په مرسته پر نایټرس اکسایډ ګلخانه‌يي ګاز بدله شي. د انسان له‌خوا د نایټرس اکسایډ خپرېدل چې ډېره برخه یې له کیمیاوي سرو څخه ده، د ۲۰۰۷ او ۲۰۱۶ کلونو تر منځ په کلني ډول شاوخوا ۷ میلیون ټنه اټکل شوی دی.
۱۵۶ (عدد)
په کلینډر کې
۱۵۶ کولاي سي:
د کرنې له امله د ګلخانه‌يي ګازونو خپرېدل
خاوره خرابېدل
ډېره کرنه ښايي د خاورې د خرابېدو لامل شي، ښايي له ۲۵ تر ۴۰ سلنه خاورې د اوبو سرچینو ته ورسېږي او د کروندګرو له‌خوا کارول شوي افت‌وژونکي مواد او سرې یا کودونه ښکته ولېږدوي چې په دې توګه اوبه نورې هم ککړېږي. په دوامدار ډول د مالي ترتیباتو او قراردادي کرنې لپاره لویو کروندو ته لېوالتیا په متحدو ایالتونو او اروپا کې تر ټولو لوړه ده. د ځمکې نړیوال ائتلاف له اکسفام [د ۲۱ خپلواکو خیریه ادارو یو بریتانوی کنفدراسیون دی چې په نړۍ کې د بېوزلۍ پر کمولو تمرکز لري او په ۱۹۴۲ ز کال کې جوړ شو] او د نړیوالې نابرابرۍ له لابراتوار سره په ګډه په ۲۰۲۰ ز کال کې په یوه څېړنه کې ومونده چې د ځمکې ۱ سلنه مالکان د نړۍ د ۷۰ سلنه ځمکې کرنه مدیریت کوي. تر ټولو لوی توپیر په لاتینه امریکا کې موندلی شو: تر ټولو بېوزله ۵۰ سلنه خلک یوازې ۱ سلنه ځمکه لري. د ځمکې کوچني مالکان د افرادو یا کورنیو په توګه د ځمکې په کارولو کې ډېر محتاط دي. د ۲۰۲۰ ز کال د څېړنې له مخې، له ۱۹۸۰یمې  ز لسیزې راهیسې د ځمکو د کوچنیو مالکانو تناسب کم شوی دی. اوس مهال د کوچنیو مالکانو لویه برخه په اسیا او افریقا کې موندلی شو.
۱۵۶ (عدد)
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۶ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ايکس وړانګ يا د رېْوْنتګېن وړانګشون
اِيکــْــس وړانګ يا اِيکــْــسرې X ray يا دِ رېْوْنتګېن وړانګشون (یا تــَــشــَــعـشــُــع يا اَشــِــعــَّــة) Röntgen radiation  يا د اِيکــْــس وړانګشون يا X radiation
=== اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) وړانګشونان (يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان يا اَشــِــعــَّــة) يا څــَــپې (يا مــَــوجونه يا مــَــوجان) Electromagnetic radiations or waves === اِيکــْــس وړانګ يا اِيکــْــسرې X ray يا دِ رېْوْنتګېن وړانګشون (یا تــَــشــَــعـشــُــع يا اَشــِــعــَّــة)  Röntgen radiation  يا د اِيکــْــس وړانګشون يا X radiation د رَڼا يا د نــُــوْر يا د روښنايي په ډَول يو ډَول اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic  وړانګشون يا تــَــشــَــعـشــُــع دئ چې کــُــتله يا منځسټ يا mass يا دروندتهیا يا weight نــِــه لري او مګر دِ اِيکــْــس وړانګ يا اِيکــْــسرې X ray په سترګېوں هم په آساني نه شي ليدل کېدی مګر لرې واټنوں (اَو مسافېوں او فاصلېوں) ته خپرېدلي شي ، اَو فرېکوېنسيان يا frequencies (يا فرېمانکېدواندڅــِــهياګان یا تــَــواتــُــران يا پلاڅودِشېبیان د رَپېدوں يا دِ اِهـتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second کښې) ئې د نوْر یا د رڼا يا د روښنايي د هر ډَول رنګېوں د فرېکوېنسيـوں (فرېمانکېدواندڅــِــهياووں یا تــَــواتــُــروں یا پلاڅودِشېبیوں د رَپېدوں یا دِ اِهتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second کښې) په نسبت يا برخئړيک کښې زیاد ډېرتــَــر يا ډېر لـوَړتر دي. اَو په فيزیک (پنځپوهن) کښې فرمایل شوي دي چې اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic وړانګشونان (يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان) يا موجونه (يا څپې) ډېر ډَولونه لري ، چې د فرېکوېنسيوں (فرېمانکېدواندڅهياووں یا تــَــواتــُــروں یا پلاڅودِشېبیوں د رَپېدوں یا دِ اِهتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second) د فــَــرقـمــَــند (يا ءِ ديپــَــرخواند يا ءِ ديـپــَــرخـمــَــنـد) تــَــمدیدوالــَــی یا اِمـتــَــدتوب يا رَسـېـدواندتــَــګ يا د different range لرندويان اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic وړانګشونان (يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان) يا موجونه (يا څپې) دسې نومونه لرلي شي : ۱. د راډيو (يا دِ وړانګيو) اَو د تېلېڤيزيون (يا د تــِــلــِــويزیون يا د ټېلېڤيژِن يا دِ تـېـرلــِــرېـويـنــِــمـڅـېـون) موجونه يا څپې radio and television waves.
۲. ميکروڅپې يا ميکروموجونه (يا مايکړوڅپې يا مایکروموجونه يا مایکرووېڤ يا مويـڅـېـوَړوکيڅــَــپې) microwave.
۳. اِينــِــناپــِــرلاندېدِسور (يا اِينـپــِــرلانـدِسور يا اِيلاندېـدِسور يا مادون دِ سور يا تــَــحـت ُ الـحــَــمـراء) وړانګشون يا تــَــشــَــعـشــُــع infrared radiation  (چې د لــِــرېواک يا د رېموټ کنټرول remote control په سامانوں کښې هم کارول کيږي اَو دا وړانګشون يا تــَــشــَــعـشــُــع هم مګر په سترګېوں په آسانۍ همېشه يا تــِــل نــِــه شي ليدل کېدی.
۴. اَو بــِــل هم ليدووَړ (يا دِ ليدوں وَړ يا بينــِــښـقابــِــل يا وينــِــمـڅـېـقابــِــل) نوْر يا رَڼا يا روښنايي visible light.
۵. آلــِــرېــتـېـردِبــِــنــَــفش يا آلـوَړتــَــردِبــِــنــَــفـش يا آلــِــرېتــَــردِبــِــنــَــفش وړانګشون يا ultraviolet radiation (يا ماوَراء دِ بنفش تــَــشــَــعـشــُــع ، يا هــَــمآں څــِــه شا ته دِ بــِــنــَــفش اَشــِــعــَّــة ، يا همآڅـِـهشادِبــِــنــَــفش وړانګشون) يا ultraviolet radiation چې دِ اِنسان د پوستــِــکي رَنګ تـيـارِه کــَــوِلي شي ، اَو په طــِــب يا روغـتـهـيـاپوهــِــن کښې فــَــرمايــِــل شــِــوي چې که دِ اِنسان پوستــِــکي باندې که ډېـر دا وړانګ يا تشعشع که وُلــَــګيږي دِ پوستــِــکي دِ ســَـرَطان (يا دِ چــَـنګاښ يا دِ کــَــنـسـېـړ يا دِ کانـسـېـر يا دِ کــَــنـســِــر) يا دِ skin cancer مــَــريضي (يا ناروغي یا ناجوړي) رامــَــنـځـتـه کــَــوِلي شي ، په تأسف اَو په خواشيني.
۶. اِيکــْــس وړانګ يا اِيکــْــسرې X ray يا دِ رېْوْنتګېن وړانګشون (یا تــَــشــَــعـشــُــع يا اَشــِــعــَّــة)  Röntgen radiation  يا د اِيکــْــس وړانګشون يا X radiation ، چې دِ اِنسان د تن په منځ کښې دِ هــَــډوکـيـوں اَنځوران وُرســَــره اَخيستــِــل کېدَی شي ، اَو په همدې پاڼې کښې يو څه وپېژَندَوِل شو اَو همداراز چې يو ډېر خطرناک وړانګ يا وړانګشون دئ.
۷. اَو هم د ګــَــمــَّــه يا د «جيم» وړانګشون يا د ګاما تشعشع يا gamma or γ radiation ، چې دِ اِيکــْــس د وړانګ يا د رېـْـوْنـتـګـېـن د وړانګشون په نسبت اَو برخئړیک کښې ډېـر زیاد خطرناکتر هم وو ، په ډېره بیا چې که مــَــنبــَــع يا سرچینه يا source ئې که نږدې وو.
د چاپ ماشین
د چاپ ماشین پر رنګ شوې سطحه د فشار واردولو لپاره یوه میخانیکي وسیله ده چې د چاپي توکي (لکه کاغذ یا رخت) پر مخ اېښودل کېږي او رنګ ور لېږدوي. دا د چاپ په هغو مخکېنیو طریقو کې یو مهم پرمختګ و چې رخت، کاغذ یا نور چاپي توکي په پرله‌پسې ډول بورس کېدل تر څو رنګ ور ولېږدول شي. د چاپ د ماشین اختراع او په نړیواله کچه عامېدل چې معمولاً د متنونونو لپاره کارول کېده، د دویمې زریزې یوه تر ټولو اغېزناکه پېښه وه.
په جرمني کې د ۱۴۴۰ کال په شاوخوا کې «یوهانس ګوتنبرګ» د خوځنده ټايپ ماشین اختراع کړ چې له دې سره د چاپ انقلاب پیل شو. د موجودو پېچي ماشینونو له ډيزاین څخه په ماډل اخیستو سره د رنسانس د خوځنده ټایپ یوه ماشین په ورځ کې تر ۳۶۰۰ پاڼو پورې تولیدولی شوای، د دې په پرتله د لاسي چاپ یا پرېنټ تولید څلوېښت پاڼې و او کم شمېر هم د لاسي کاپۍ و. د ګوتنبرګ نوي لاسي قالب په ډېرو اندازو کې د خوځنده فلزي ټايپ دقیقه او چټکه جوړېدنه شونې کړه. د ده دوې اختراع‌ګانې چې یو یې لاسي قالب او بل یې د خوځنده ټايپ ماشین و، په اروپا کې د کتاب او نورو شیانو د چاپ لګښت ډېر کم کړ.
د رنسانس دورې اروپا ته د خوځنده ټايپ یا تورو د میخانیکي چاپ راتګ د ټولیزو اړیکو دورې ته لاره هواره کړه چې د ټولنې جوړښت یې د تل لپاره بدل کړ. د نسبتاً نامحدودو معلوماتو خپرېدو ـ چې انقلابي افکار هم په کې شامل وو ـ پولې ماتې کړې، جمعیتونه یې په اصلاحاتو کې ایسار کړل او د سیاسي او مذهبي واکمنانو قدرت یې وګواښه؛ د سواد چټکې ودې په زده‌کړو کې د باسوادو مخکښانو انحصار مات کړ او نوې راټوکېدلې متوسطه طبقه یې ځواکمنه کړه. په ټوله اروپا کې د خلکو د فرهنګي ځان‌پوهې ډېرېدل د پروټو نېشنلېزم لامل شول چې د اروپا د محلي ژبو په غوړېدو سره د منځګړې ژبې په توګه د لاتیني ژبې موقعیت ته چټک زیان واوښت. په نولسمه پېړۍ کې چې کله د ګوتنبرګ د لاسي چاپ ماشین پر ځای د بخار چرخشي چاپ ماشینونه جوړ شول، د صنعت په کچه یې د چاپ امکانات برابر کړل.
اقتصادي شرایط او فکري فضا
په اروپا کې د منځنیو پېړیو د وروستيو وختونو په ټولنه کې چټکې اقتصادي او ټولنیزې-فرهنګي پرمختیا د ګوتنبرګ د پرمختللي چاپ ماشین لپاره مناسب فکري او ټکنالوژيکي شرایط برابر کړل: د مخ پر ودې کپيټلېزم د کاروبار روحیې د منځنیو پېړیو د تولید پر لارو چارو، د اقتصادي تفکر پر پالنه او د کار د دودیزو پروسو پر ښه‌والي پراخه اغېزه وکړه. د منځني پاړکي تر منځ د منځنیو پېړیو د سواد او زده‌کړې پراخ ډېروالي د کتاب لپاره تقاضا ډېره کړه چې د لاسي کاپۍ طریقه د دغې اړتیا د پوره کولو جوګه نه وه.
د چاپ انقلاب
د چاپ انقلاب هغه مهال رامنځته شو چې د چاپ‌خونو پراختیا د معلوماتو او نظرونو جریان ته لاره هواره کړه او کومو ټولنو ته چې رسېدلی و، هلته یې د بدلون د عامل په توګه کار وکړ.
د ګڼو چاپي کتابونو تولید او پراختیا
د میخانيکي خوځنده چاپ اختراع په څو لسیزو کې په ټوله اروپا کې د چاپي فعالیتونو د پام وړ ډېروالي لامل شوه. د جرمني په ماینز ښار کې له یوې چا‌پ‌خونې څخه چاپ د پنځلسمې پېړۍ تر پای پورې د مرکزي، لوېديځې او ختيځې اروپا شاوخوا ۲۷۰ ښارونو ته پراخ شو. د ۱۴۸۰ کال په لومړیو کې په جرمني، ایټالیا، فرانسه، اسپانیا، هالنډ، بلجیم، سویزلنډ، انګلنډ، بوهمیا او پولنډ کې په ۱۱۰ بېلابېلو ځایونو کې چاپ‌خونې فعالې وې. تر هغه وخت را وروسته باور دا دی چې "په اروپا کې چاپ شوی کتاب په نړیواله کچه کارېده".
په ایټالیا کې، چې د لومړني چاپ مرکز و، تر ۱۵۰۰ کال پورې په ۷۷ ښارونو کې چاپ‌خونې جوړې شوې. د بلې پېړۍ په پای کې په ایټالیا کې په یوه وخت په ۱۵۱ ځایونو کې چاپي فعالیتونه کېدل چې په ټولیز ډول دلته شاوخوا ۳۰۰۰ چاپ‌خونې فعالې وې. په دې پراختیا سره د چاپ مرکزونه ډېر زر را څرګند شول؛ د ایټالیا درېیمه برخه چاپ‌خونې په وینز ښار کې جوړې شوې.
تر ۱۵۰۰ کال پورې په ټوله لوېديځه اروپا کې فعالو چاپ‌خونو څه باندې شل میلیونه کاپیانې تولید کړې وې. په بله پېړۍ کې د دوی تولید لس برابره شو او شاوخوا ۱۵۰ تر ۲۰۰ میلیونونو کاپیانو ته ورسېد.
د ۱۶۰۰ کال په شاوخوا کې د اروپا چاپ‌خونو هره ورځ د ۱۵۰۰ او ۳۶۰۰ تر منځ کتابونو د تولید وړتیا لرله. په پرتلیز ډول په لرې ختیځ کې چې د کاغذ شا د لاس په مرسته پر پاڼه سولول کېده، په ورځ کې تولید تر څلوېښتو پاڼو نه ډېرېده.
د اراسموس له اثارو څخه لږ تر لږه ۷۵۰۰۰۰ کاپیانې یوازې د هغه د ژوند په اوږدو کې (له ۱۴۶۹ تر ۱۵۳۶) پورې وپلورل شوې. د اصلاحاتو په لومړیو وختونو کې د عمده چاپ انقلابي پوتانشیل شهزادګان او پاپان حیران کړل. د ۱۵۱۸ او ۱۵۲۴ کلونو تر منځ یوازې په جرمني کې د کتابونو خپرښت اووه برابره شو. د ۱۵۱۸ او ۱۵۲۰ کلونو تر منځ د «لوټر» رسالې په ۳۰۰۰۰۰ چاپي نسخو یا کاپیانو کې خپرې شوې.
د صنعتي چاپ ماشینونه
د صنعتي انقلاب په پیل کې د ګوتنبرګ د لاسي چاپ د ماشین میخانیکونه لا په بنسټیز ډول نه وو بدل شوي، خو د نورو نوښتونو تر څنګ یې د جوړښت نويو موادو په تدریج سره د چاپ اغېزناکتیا ډېره کړې وه. په ۱۸۰۰ کال کې «لارډ سټانهوپ» له چودن (هغه اوسپنه چې په اسانۍ سره قالبېدای شي) څخه د چاپ ماشین جوړ کړی و چې د اړتیا وړ ځواک یې تر ۹۰ سلنه پورې را کماوه او د چاپي ساحې سایز یا اندازه یې دوه برابره ډېروله. د سټانهوپ ماشین په ساعت کې د ۴۸۰ پاڼو د چاپ وړتیا لرله چې د چاپ د پخواني سبک خروجي یا تولید یې دوه برابره کړ. د دې تر څنګ د چاپ د دودیزې طریقې ذاتي محدودیتونه هم را څرګند شول.
دوو ایډیاوو د چاپ د ماشین ډیزاین په کلکه بدل کړ: لومړی د ماشینونو د چلولو لپاره د بخاري ځواک کارول وو، او دویم د تختې پر ځای د سلنډرونو څرخېدونکی حرکت و. دغه دواړه عناصر د لومړي ځل لپاره جرمني چاپګر «فرډریش کونیګ» په هغو چاپي ډيزاینونو کې په بریالي ډول عملي کړل چې د ۱۸۰۲ او ۱۸۱۸ کلونو تر منځ یې رامنځته کړل. کونیګ په ۱۸۰۴ کال کې لندن ته تر تګ وروسته له «توماس بنزلي» سره وکتل او په ۱۸۰۷ کال کې یې د پروژې مالي ملاتړ وکړ. په ۱۸۱۰ کال کې کونیګ د چاپ یو بخاري ماشین ډيزاین کړی و چې تر ډېره داسې لاسي ماشین ته ورته و چې د بخار موتور لري. د دغه ماډل لومړنی ازمېښت د ۱۸۱۱ کال په اپرېل میاشت کې وشو. ده خپل ماشین د جرمني انجنیر «انډریاس فرډریش بایر» په مرسته تولید کړ.
کونیګ او بایر د خپلو لومړنیو ماډلونو لومړي دوه ماډلونه په ۱۸۱۴ کال کې په لندن کې پر «ټایمز ورځپاڼه» وپلورل چې په ساعت کې یې ۱۱۰۰ پاڼې چاپولی شوای. په دې طریقه لومړنۍ ګڼه د ۱۸۱۴ کال د نومبر میاشتې په ۲۸مه نېټه پرېنټ یا چاپ شوه. دوی خپل لومړنی ماډل په داسې ډول بشپړ کړ چې په دواړو خواوو کې یې د پاڼې د چاپولو وړتیا لرله. دغې چارې ډېرو مخاطبانو ته د ورځپاڼو د ور رسولو اوږد بهیر پیل کړ (چې په خپل وار سره یې له سواد سره مرسته وکړه) او له ۱۸۲۰مې لسیزې را وروسته یې د کتاب تولید بدل کړ او په سرلیکونو او نوره مېټاډېټا کې د سټډرډ جوړونې لامل شوه. د دوی شرکت (Koenig & Bauer AG) لا هم په نړۍ کې د چاپ د ماشینونو یو ستر تولیدوونکی دی.
امپيدوکلېس
امپدوکلس (۵۰۰_ ۴۳۵ تر ميلاد وړاندې) هغه فلسفي دى چې له مينه ناكې نړۍ څخه ليرې په يوه بې پايه اورشيندونكي غره كې وځلېد او ناڅاپه وسوځېد.
وېشنيزه:فيلسوفان
په افغانستان کې معماري
په افغانستان کې د معمارۍ ډول د دغه هېواد په معاصرو او لرغونو دولتونو کې د هندو آریايي معمارۍ جلا سبک ته نغوته کوي. له دې امله چې دغه هېواد د مرکزي آسیا، د هند د نیمه لویې وچې او د ایراني فلات د دریو مهمو کلتوري او جغرافیايي مراکزو د نښلونکې برخې په توګه پاتې شوی؛ پولو یې له دغه مهال وړاندې د پوځونو د چټک مخکې تګ له امله بدلونونه لرلي او د تېرو دوه زریزو پر مهال د سترواکیو پراخه طیف ته اړوند ځای پاتې شوی.
د افغاني تاریخ توپیرونو د معمارۍ په برخه کې بېلابېلو ډولونو ته اجازه ورکړې او ورته مهال یې داسې یو ځانګړی ډول رامنځته کړی چې د دغه هېواد په معمارۍ او همدارنګه د هغو د معمارۍ په پاتې شونو کې شتون لري؛ په دغې معمارۍ باندې د معمارۍ له یوناني ډولونو څخه رانیولې تر فارسي، هندي او اروپايي ډولونو پورې ټولو تر وروستیو پېړیو خپل اغېز لرلی. ورته مهال په افغاني معمارۍ کې د مذهبي اغېزو رول هم منعکس شوی چې په موجودو شواهدو کې یې بودایي، زردشتي او اسلامي اغېزې له ورایه څرګندې دي.
د افغاني معمارۍ ریښې
په مرکزي آسیا کې د وسپنې د دورې په رامنځته کېدو سره، د دایروي ښار جوړونې لومړنۍ نښانې چې د ایراني فلات په ټولو برخو کې معمولې دي؛ دلته څرګندېږي. دغه دایروي شکل په ډېر احتمال سره د هغو د ریښې پر بنسټ د دفاعي موخو لپاره و. د بلخ او قندهار په څېر د مهمو تاریخي ښارونو په یو شمېر برخو کې دغې دورې ته د اړوندو استحکاماتو یا پوځي مراکزو نښې شتون لري، چې د خټینو خښتو (پخسو) څخه جوړ شوي او په منظمو فاصلو کې ځانګړي برجونه لري. د دغو مراکزو په مرکز کې ارګ (اداري ماڼۍ) هم شتون لري چې ښيي دغو ځایونو د اداري مراکزو او بازار په توګه عمل کاوه. د دفاعي معمارۍ دغه دود له هماغه پیله د مرکزي آسیا په ډېری برخو کې پراختیا ومونده او د معمارۍ د مهم سبک په توګه وساتل شو.
یوناني یا هلنېستي اغېز
له میلاد وړاندې څلورمه پېړۍ کې د مقدوني سکندر له خوا د دغې سیمې له نیولو وروسته او همدارنګه په هغه پسې د سلوکي سردارانو د واکمنۍ پر مهال هلنېستي اغېزو له لویدیځ سره د افغاني معمارۍ اړیکې پیاوړې کړې. دغه اغېز په ځانګړې توګه د دغې سیمې په شمال کې څرګند دی، په داسې حال کې چې په سوېل کې د موریانو حکومت دوام درلود. په داسې حال چې معابدو خپل لرغونی بودايي ځانګړی ډول ساتلی و، د یوناني معمارانو د چارو شواهد په یو شمېر تزئیناتو او د ودانیو په طرح بندۍ کې څرګند دي چې ډېری مجسمې د لویدیځو اصلي هنرونو څرګندونکې دي. یونانیانو همدارنګه د اګورا یا ښاري مرکزونو په معرفي کولو سره په ښاري پلان جوړونې اغېز وکړ چې دغه دود بیا وروسته د تیموري واکمنۍ پر مهال د ښارونو د معماریو په طراحي کې لا پراختیا ومونده.