cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د علم تاریخ
د علم لومړنۍ ریښې له میلاد څخه ۳۰۰۰ تر ۱۲۰۰ کاله مخکې په پخواني مصر او بین النهرین کې پیدا کېدی شي. په ریاضیاتو، نجوم او طبابت کې د دوی ونډه په عهد عتیق کې د یونان طبعي فلسفې ته لاره وکړه او بڼه یې ورکړه؛ په دې توګه د فزیکي نړۍ پېښو ته د طبعي دلایلو پر اساس د تشریح کولو هڅې وشوي. د لوېدیځ روم سترواکۍ له راپرځېدو وروسته، د منځنیو پېړیو په لومړیو (۴۰۰ تر ۱۰۰۰م) کې په لاتیني ژبې لوېدیځه اروپا کې د نړۍ په اړه د یوناني تصور پوهه د زوال پر لور روانه شوه؛ خو په یوناني ژبې ختیځ روم سترواکۍ کې یې پرمختګ ته دوام ورکړ. د یوناني متونو د ژباړې په مرسته د زرینې اسلامي دورې پر مهال عربي ژبې اسلامي نړۍ، یوناني نړۍ‌لید واخیست او ویې ساته. د یوناني هڅو جذب او وده او همداراز له ۱۰مې تر ۱۳مې پېړۍ پورې لوېدیځې اروپا ته د مسلمانانو مخته تګ د دې سبب شو چې په لوېدیځ کې د طبعي فلسفې زده کړه بیا راژوندۍ شي.
لومړنۍ ریښې
د علم لومړنۍ ریښې له میلاد څخه ۳۰۰۰ تر ۱۲۰۰ کاله مخکې په پخواني مصر او بین النهرین کې پیدا کېدی شي.
بېل پرمختګونه
په ریاضیاتو کې د بین النهرین لاسته راوړنو، په هند کې د ریاضیاتو پر پرمختګ اغېز درلود او همداراز د چین او هند تر منځ هم د ریاضیکي نظریو دوه اړخیزه تبادله ثابته ده. سره له دې، په هند او په ځانګړي ډول چین کې علمي او ریاضیکي لاسته راوړنې تر ډېره له اروپا خپلواکې وې؛ په پخوا زمانه کې په اروپا کې د علم پر پرمختګ د دغو دوو تمدنونو اغېز نامستقیم و او د بین النهرین او بیا وروسته اسلامي نړۍ د فعالیتونو په واسطه وشو. په هند، چین او په ټوله کې د لویې اسیا په سیمو کې د عصري علم، چې علمي انقلاب یې راووست، څرکونه د یسوعي مبلغینو په فعالیتونو کې لیدلای شو چې په ۱۶مه او ۱۷مه پېړۍ کې د دغې سیمې د ژوو او بوټو په اړه د څېړنې لېواله وو.
منځنۍ پېړۍ
په منځنیو پېړیو کې، کلاسیکې زده کړې په درېیو لویو ژبنیو کلتورونو او تمدنونو کې روانې وې: یوناني (د ختیځ روم سترواکي)، عربي (اسلامي نړۍ) او لاتین (لوېدیځه اروپا).
د یوناني میراث ساتنه
د ۴۰۰ زېږدیز کال شاوخوا د لوېدیځ روم د سترواکۍ راپرځېدل د دې سبب شول چې د اروپا په لوېدیځ (لاتین لوېدیځ) کې کلاسیک (د یونان) دود او میراث د زوال پر لور لاړ شي. برعکس، ختیځ روم یا د ختیځ روم سترواکۍ د پردیو د بریدونو پر وړاندې پښې ټینګې کړې، دا پوهه یې وساتله او وده یې ورکړه.
راپرځېدل
په ۱۴۵۳ کې د قسطنطینیې د راپرځېدو پر مهال، یو شمېر یوناني پوهان د ایټالیې شمال ته وتښتېدل چې بیا یې وروسته دغه دوره بیا پیاوړې کړه ( چې په رنسانس مشهوره ده)، ځکه دوی له ځان سره د بوټي پېژندنې، طبابت او ژوي پېژندنې په ګډون، ډېره پوهه وړې وه. قسطنطینیې (اوسني استانبول) همداراز لوېدیځ ته ډېرې مهمې سرچینې ورکړې؛ لکه د جان فیلوپونوس د ارسطویي فزیک نقد او د دیوسکوریدس کارونه.
اسلامي نړۍ
دا (له ۸مې تر ۱۴مې زېږدیزې پېړۍ) د اسلام زرینه دوره وه، سوداګرۍ وده وکړه، نوي فکرونه او ټېکنالوژي وغوړېده؛ لکه له چین نه د کاغذ جوړولو د ماشینونو واردول، چې د خطی نسخو کاپي کول یې ارزانه کړل.
د پوهې راژوندي کېدل
په اروپا کې د زده‌کړې او پوهې نوي کېدل په ۱۲مه پېړۍ کې د منځنیو پېړیو له فلسفې او د ښوونې له بڼې پیلېږي. شمالي رنسانس له ارسطویي طبعي فلسفې څخه کیمیاوي او بیالوژیکي علومو (بوټي پېژندنې، اناتومي او طبابت) ته د تمرکز قطعي بدلون وښود. په دې توګه، په اروپا کې معاصر علم د لوی بدلون پر مهال له سره پیل شو: د پروټیسټانټ اصلاحات او پر وړاندې یې کاتولیک اصلاحات؛ د کریسټوف کولمب له لوري د امریکا کشف او د قسطنطینیې راپرځېدل. له بل لوري د ښوونځي دورې پر مهال د ارسطو بیا کشف د لوی ټولنیز او سیاسي بدلون نښه وه. دا وخت یوه مناسبه فضا برابره وه چې د علمي عقیدې په اړه پوښتنې پکې امکان درلود؛ لکه څنګه چې مارتین لوټر او جان کالوین دیني عقیده تر پوښتنې لاندې راووسته.
د علمي انقلاب دوام
علمي انقلاب د روښانفکرۍ تر دورې دوام درلود او د عصري علم وده یې چټکه کړه.
۱۹مه پېړۍ
په ۱۹مه پېړۍ کې علم د یوه مسلک په توګه رامنځته شو. ویلیم هیول په ۱۸۳۳ کال کې د عالم اصطلاح رامنځته کړه چې بیا ژر د پخوانۍ اصطلاح، طبعي فیلسوف ځایناستې شوه.
۲۰مه پېړۍ
په ۲۰مه پېړۍ کې علم ډراماټیک پرمختګ وکړ. په دې پېړۍ کې د فزیک او د ژوند اړوندو علومو په برخه کې نوي او اساسي پرمختګونه وشول او اساس یې د ۱۹مې پېړۍ پرمختګ و.
هندکي ژبه
هندکو هندکي ژبه، د ځینو څېړنکو په وینا چې دا ژبه نه بلکه د اندو اروپایي ژبو د لاندھا څانگې یو گړدود دی. ددې ژبې ویونکي د هندکیانو په نامه یادېږي، دا ژبه په هند، پاکستان، افغانستان کې ویل کېږي. هندکو معنی د هند غر ده.
سرچینې
وېشنيزه:ژبه وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:د پاکستان ژبې وېشنيزه:د هند ژبې وېشنيزه:د کشمیر ژبې وېشنيزه:د پنجاب ژبې وېشنيزه:د خیبر پښتونخوا ژبې وېشنيزه:اندو اروپایي ژبې وېشنيزه:سویلي اندو اروپایي ژبې
په اسلام کې لیبرالیزم او پرمختگپالنه
په اسلام کې لیبرالیزم او پرمختگپالنه کې هغه مسلمانان شامل دي، چې د اسلام پوهاوي او عمل په اړه یې د پام وړ پرمختللی فکر جوړ کړی دی. د دوی کار ځینې وختونه د «پرمختللي اسلام» په توګه پېژندل کېږي(عربي: الإسلام التقدمي al-Islām at-taqaddumī). ځینې ​​پوهان، لکه: امید صافی، د «پرمختللو مسلمانو» (له استعمار وروسته، د امپریالیزم ضد او د عصريتوب انتقاد کوونکي) او «د اسلام لیبرال مدافعین» (یو زوړ غورځنګ چې عصريیت یې منلی دی) ترمنځ توپیر کوي.
لیبرال اسلام، په اصل کې د ۱۸-۱۹ پېړیو د اسلامي بیارغونې غورځنګ نه راڅرګند شو. په اسلام کې لیبرال او پرمختللې مفکورې د ځینو دودیزو مسلمانانو له خوا جنجالي ګڼل کېږي، چې پر لیبرال مسلمانانو باندې د لویدیځ والي او یا منطقي کیدو پر بنسټ نیوکه کوي.
د اسلامي فلسفې مخینه
د اسلام ظهور، چې د قرآن او د محمد صلی الله علیه وسلم د ژوند پر بنسټ ولاړ و، د مدیترانې په سیمه کې یې د واک انډول او د واک د اصل په اړه تصورات په کلکه بدل کړل. پخوانۍ اسلامي فلسفې د دین او ساینس تر منځ په یوه نه هیریدونکې اړیکې او د حق د موندلو لپاره د اجتهاد پر پروسې ټینګار کاوه - په حقیقت کې، ټوله فلسفه «سیاسي» وه، ځکه چې د حکومت کولو لپاره یې ریښتینې پایلې درلودې. دا نظر د «عقل پرست» معتزلي فیلسوفانو له خوا ګواښل شوی و، هغوی د یوناني کلتور نظر درلود او تر وحی نه پورته دلیل باندې یې ټینګار کاوه، او لکه څنګه چې د عصري پوهانو له خوا د اسلام د دین د لومړنیو نظري پوهانو په توګه پیژندل شوي؛ دوی د یوه اشرافي سیکولر له خوا ملاتړ شوي ،چې له خلافت نه د عمل خپلواکه آزادي غواړي.
رفاعة الطحطاوي
په ۱۸۳۱ ز کې، مصري پوه او د مصر نوي والي روښان فکر، رفاع الطحطاوي د مصر د زیربنا او تعلیم د عصري کولو لپاره د دولت په کچه د هڅو یوه برخه وه. دوی خپل مصري نندارچیان د روښانتیا له نظریاتو سره، لکه: سیکولر واک او سیاسي حقونو او آزادۍ سره اشنا کړل، د هغه نظریات په دې اړه وو چې څنګه یو عصري تمدن په ټولنه کې رامنځته شي او کوم څه کولای شي، د تمدن یا «ښه مصر» په رامنځته کولو کې مرسته وکړي.
محمد عبده
د مصر اسلامي فقیه او دیني عالم محمد عبده چې د اسلامي موډرنیزم یو له مهمو بنسټ ایښودونکو شخصیتونو نه ګڼل کېږي، د مسلمانانو د دود، عقیدې او کورنۍ اړیکو سختوالی مات کړ. عبده استدلال وکړ چې: مسلمانان نه شي کولی، په ساده ډول د منځنیو پیړیو دیني عالمانو له خوا د چمتو شویو متنونو پر تفسیر باندې تکیه وکړي، هغوی باید د هغو بدلونونو پر وړاندې چې د وخت په تېرېدو سره رامنځته کېږي، له خپل عقل نه کار واخلي.
نصر حمید ابوزید
د قرآن مفکر، لیکوال، مصري اکاډمیک نصر حامد ابو زید په اسلام کې یو له مخکښو لیبرال دیني پوهانو نه دی. هغه د خپل انسانيت د قرآني هرمنیټکس پروژې لپاره مشهور دی، کوم چې د قرآن په اړه «اصلي نظرونه ګواښوي» چې «شخړې او بحثونه» یې راپارولي دي. دا یو «کلتوري محصول» و چې باید د اوومې پیړۍ د عربو ژبې او کلتور له شرایطو سره سم لوستل شوی وای او په ډیرو لارو تعبیر کېدلای شي.
علي شریعتي
علي شریعتي مزیناني (په پارسي: علی شریعتي مزیناني، ۲۳ نومبر ۱۹۳۳ز – ۱۸ جون ۱۹۷۷ز) یو ایرانی انقلابي او ټولنپوه و چې د مذهب په ټولنپوهنه یې تمرکز درلود. هغه په ​​دې باور و چې سوسیالیزم له اسلام سره برابروالی لري او په حقیقت کې دا له پیله همداسې دی. داسې ښکاري چې د سوسیالیزم د سپړلو لپاره د هغه لېوالتیا د مصري مفکر عبدالحمید جودة السحار (ار:عبد الحمید جودة السحار) له خوا د ابوذر:  د خدای عبادت کوونکي سوسیالیست کتاب له ژباړې سره پیل شوې. د دې کتاب له مخې ابوذر لومړنی سوسیالیست و.
فیمینیزم
مارګوت بدران په ۲۰۰۲ ز کال کې د اسلام او فیمینیزم له ترکیب نه «د فیمینیستي خبرو او عمل په توګه چې په یوه اسلامي تمثیل کې بیان شوي» دفاع کړې ده. اسلامي فیمینستان خپل استدلال د اسلام او د هغه د ​​لارښوونو پر بنسټ وړاندې کوي، په شخصي او عامه ډګر کې د ښځو او نارینه وو بشپړه برابرۍ غواړي او کولای شي، غیر مسلمانان په خبرو اترو او بحثونو کې شامل کړي. اسلامي فیمینیزم د اسلامي پوهانو له خوا د سیکولر فیمینیزم په پرتله ډېر افراطي تعریف شوی او د اسلام په خبرو کې له قرآن سره د مرکزي متن په توګه ځای پر ځای شوی دی.
بشري حقونه
د اسلامي سیاسي اعتدال فکر په دې نظر دی چې د مسلمان د هویت پالنه او د ډیموکراسۍ او بشري حقونو په څېر ارزښتونو خپرول، له دواړو خواوو ځانګړي نه دي، دا باید په ګډه وده وکړي.
ډېری لیبرال مسلمانان په دې باور دي چې اسلام د ټول بشریت د مطلقې برابرۍ مفهوم ته وده ورکوي او دا د هغې یو له مرکزي مفکورو نهدی. له همدې امله، د بشري حقونو سرغړونه، د ډېرو لیبرال مسلمانانو لپاره د یوې لویې اندیښنې سرچینه ګرځیدلې ده. لیبرال مسلمانان له خپلو کلتوري محافظه کارانو سره په دې کې توپیر لري، چې دوی په دې باور دي، چې ټول بشریت د بشري حقونو تر چتر لاندې استازیتوب کوي.
د LGBT حقونه
د ۲۰۱۳ ز کال په جنوري کې د جنسي او جنډر توپير لپاره د مسلمانانو اتحاد (MASGD) رامنځته شو. دا سازمان د کویر مسلم کاري ګروپ د غړو له  خوا د ملي همجنسبازانو او همجنسبازانو کاري ځواک په ملاتړ رامنځته شوی و. د MASGD ډېریو لومړنيو غړو پخوا له الفتحه بنسټ سره  کار کاوه، له هغې ډلې نه فیصل عالم او امام داعي د یادونې وړ دي.
اسلامي موډرنيزم
اسلامي موډرنيزم، چې کله ناکله د موډرنيستي سلفيزم په نامه هم يادېږي، هغه حرکت دی چې د «مسلمانانو د لومړي ايډيالوژيک غبرګون» په توګه تشريح شوی، هڅه کوي چې اسلامي عقیده، له عصري غربي ارزښتونو، لکه: ملتپالنې سره پخلا کړي. دیموکراسي مدني حقونه، عقلانيت، برابري او پرمختګ په دې کې شامل دي. په دې بڼې کې « د فقهې د مفکورو او کلاسیکومیتودونو انتقادي بیا څېړنه» او د اسلامي کلام او قرآني تفسیر لپاره یوه نوې تګلاره ښودل شوې.
قرآنیزم
قرآن پوهان په دې باور دي، چې محمد په خپله یو قرآن پوه او د قرآنیزم بنسټ ایښودونکی و او د هغه پیروانو دا عقیده تحریف کړه او په فرقو او ډلو لکه سني، شیعه او خوارج ووېشل شوو. قران پوهان حدیثونه ردوي او یوازې د قرآن پیروي کوي. تر کومه حده چې قران پوهان د سنتو مستند ردوي، توپير لري، خو ډېریو ډلو د حديث په اعتبار باندې کلکې نيوکې کړې او په ډېرو دلايلو يې رد کړي دي، چې تر ټولو مشهوره يې د قرآن کريم دا دعوه ده، چې په حديث شريف کې نه ده ذکر شوې. قرآن د اسلامي الهیاتو او عمل د سرچینې په توګه، د محمد(ص) له مړینې  نه تر دوو پیړیو پورې په لیکلې بڼه نه و ثبت شوی. [په لیکلې بڼه، د قرآن کریم ثبت د حضرت ابوبکر صدیق(رض) د خلافت په زمانه کې د حضرت عمر(رض) په وړاندیز پیل شو او د وخت خلیفه، د دې لوی کار مسؤلیت د رسول الله(ص) د وحې کاتب زید بن ثابت ته وسپاره. د قرآن کریم اوسنۍ نسخه چې زموږ او تاسو په لاس کې ده، د حضرت عثمان(رض) په زمانه کې ترتیب شوه، له دې امله یې پوهان نسخه یې عثمانیه بولي، نو په لیکلې بڼه، د قرآن کریم د ثبت کار دوه پېړۍ نه دي وتلې، بلکې دا د حضرت محمد(ص) له وفات وروسته د شل دېرشو کلونو یعنې دوو درېیو لسیزو خبره ده. پوهان د حضرت عثمان(رض) له خوا د قرآن کریم د عثمانیه نسخې ترتیب، د هغه د خلافت یوه لویه کارنامه بولي].
طلوع اسلام
دا خوځون د محمد اقبال له خوا پیل شوی و او وروسته یې غلام احمد پرویز مشري کوله. غلام احمد پرویز ټول حدیثونه رد نه کړل، په هرحال، هغه یوازې هغه حدیثونه منلي چې «د قرآن سره سم وي یا د پیغمبر یا د هغه د اصحابو په سیرت کې داغ پیدا نه کړي».دغه مؤسسه د پرویز د تعلیماتو کتابونه، رسالې او ثبتوونې خپروي.
رشيدان ولسوالۍ
راشیدان ولسوالۍ د افغانستان د غزني ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۲،۲۷۹ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د غزني ولسوالۍ
ساوخوړ
ساوو خوړ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
دزونګخا ژبه
دزونګخا ژبه Dzongkha) د تبتي ژبو له کورنۍ څخه ده، د تبتي ژبو کورنۍ ۵۸ ژبې لري. دزونګخا د بوتان هیواد رسمي ژبه ده.
سيلاني کارغه
د سيلاني کارغې ډولونه
وېشنيزه:کارغان
طبیب
په ټوله نړۍ کې د طبیب ونډه او د دې کلیمې معنا توپیر لري. تحصیلي درجې او نور اسناد زیات توپیر لري، خو یو شمېر مشترک عناصر شته، لکه طبي اخلاق چې غواړي طبیبان خپلو ناروغانو ته پام، زړه سوی او د خیرغوښتنه څرګنده کړي.
د داخلې متخصص
په ټوله نړۍ کې د طبیب اصطلاح د داخلې مختصص ته یا یې د ګڼ شمېر نورو اړوندو تخصصونو څخه یوه ته (چې په ځانګړي توګه د جراحي له متخصص څخه توپیر لري) اشاره کوي. د طبیب دا معنا د جراحانو د کړنلارو په واسطه نه، بلکې د درملو یا دوا په واسطه په درملنه کې د تخصص مفهوم څرګندوي.
اتم هنري د لندن شاهي طبیبانو کالج ته په ۱۵۱۸ ز کال کې یو جواز ورکړ. ۱۵۴۰ ز کال لا نه و پیل شوی چې هغه د باربر - جراحانو شرکت ته (چې د جراحانو د شاهي کالج څخه مخکې ؤ) خپل جلا جواز ورکړ. په همدې کال کې انګلیسي پاچا د کمبرج په پوهنتون کې د طبابت شاهي استادي رامنځته کړه. له نوو پوهنتونونه وروسته داسې عالم د داخلي طب پروفیسور باله، نو په ۱۶ مه پېړۍ کې، طب تقریباً هغه څه ؤ چې اوس داخلي طب ګڼل کېږي.
دا اصلي کارونه، چې د جراح څخه توپیر لري، د نړۍ په زیاتره برخو کې لکه په بریتانیا او نورو مشترک المنافع هېوادونو کې (لکه: آسترالیا، بنګلدیش، هند، نیوزیلنډ، پاکستان، سویلي افریقا، سریلانکا، او زیمبابوې).همدارنګه د برازیل، هانګ کانګ، اندونیزیا، جاپان، آیرلنډ او تایوان په څېر په بېلابېلو ځایونو کې عامه ده. د انګلیسي ډېر عمومي اصطلاحات لکه ډاکتر یا طبابت کوونکي په داسې ځایونو کې مروج دي او هر طبابت کوونکي ته کارول کېږي (چې امریکایان یې ممکن په واضح معنا طبیب بولي). په مشترک المنافع هېوادونو کې، د ماشومانو طب متخصصین او د زړونو طبي متخصصین هم، متخصص طبیبان یادیږي، چې د بدن سیستم پر بنسټ نه، بلکې د ناروغ د عمر پر بنسټ فرعي تخصص ترلاسه کړی.
طبیب او جراح
په ټوله نړۍ کې د "طبیب او جراح" ترکیبي اصطلاح د عمومي ډاکترانو یا له تخصص پرته د هر طبابت کوونکي د بللو لپاره کارول کېږي. دا کارونه لا هم د طبیب اصلي معنا څرګندوي او د طب د متخصص په توګه د طبیب او جراح تر منځ پخوانی توپیر ساتي. دا اصطلاح په متحده ایالاتو کې د دولتي طبي شوراګانو او د کاناډا په ولایتونو کې د ورته ادارو له خوا د هر طبابت کوونکي د یادولو لپاره کارول کېږي.
شمالي امریکا
په عصري انګلیسي کې د طبیب اصطلاح په دوو اصلي حالتونو کې کارول کېږي، چې په ترتیب سره یو څه پراخې او محدودې معناوې لري. دا د تاریخ پایله ده او اکثراً ګونګه ده. دا معناوې او بدلونونه لاندې تشریح کېږي.
په متحده ایالاتو او کاناډا کې د طبیب اصطلاح، ټولو طبابت کوونکو ته چې مسلکي طبي سند ولري، ویل کېږي. د امریکا طبي ټولنه چې په ۱۸۴۷ ز کال کې را منځ ته شوه او د امریکا د هډوکو او مفاصلو ټولنه چې په ۱۸۹۷ کال کې جوړه شوه، دواړه اوس مهال د غړو د یادولو لپاره د طبیب اصطلاح کاروي. که څه هم د امریکا د طبیبانو کالج، چې په ۱۹۱۵ ز کال کې جوړ شو، دا کار نه کوي:  په سرلیک کې یې طبیب د خپلې اصلي معنا سره کارول کېږي.
امریکايي طبیبان
زیاتره طبیبان چې په متحده ایالاتو کې روزل شوي، د طب د ډوکترا سند لري او د M.D مخفف کاروي، کم شمېر کسان د هډوکو او مفاصلو په طبي پوهنځیو کې ګډون کوي او د هډوکو او مفاصلو د طب ډوکترا سند لري او د D.O  مخفف ورته کاروي. د طبي پوهنځیو په نړیوال لارښود کې د دواړو د MD او DO سندونو ورکوونکې پوهنځۍ چې په متحده ایالاتو کې دی، د طبي پوهنځیو په توګه ثبت شوې. د طبي پوهنځۍ له بشپړولو وروسته، طبیبان د مرستندوی یا رزیدنسي تخصصي دوره چې عملي کار په کې کوي، بشپړوي. ځانګړی تخصص له رزیدنسي وروسته د فیلوشپ بشپړولو ته اړتیا لري. MD او DO طبیبان دواړه د رزیدنت د تطبیق په ملي پروګرام (NRMP) کې ګدون کوي او د جواز ترلاسه کولو لپاره د ټولو طبي تخصصونو د ACGME په معتبرو رزیدنسیو او فیلوشپونو کې برخه اخلي.
د تصدیق صادر کوونکي پلاوي اوس غواړي چې طبیبان د ازموینې، اصلي پوهې د پر له پسې وړتیا او مهارتونو په وسیله ټاکلی تخصص ثابت کړي. د نوي تصدیق صادرول د هرو اووه او هرو لسو کلونو ترمنځ د ځانګړي تخصص پر بنسټ توپیر کوي.
لومړنۍ پاملرنه
د لومړنۍ پاملرنې طبیبان، ناروغانو ته په داسې حال کې چې لاهم د درملنې وړ دي، د ناروغۍ په مخنیوي او د روغتیايي ستونزو په ژر تشخیص کې لارښوونه کوي. دوی په دوو ډولو د کورنۍ طب ډاکترانو او د داخلي طب ډاکترانو باندې وېشل کېږي. د کورنۍ ډاکتران یا د کورنۍ طبیبان، د هر عمر ناروغانو د پاملرنې لپاره روزل کېږي، په داسې حال کې چې د داخلې متخصصین د لویانو پاملرنې لپاره روزل کېږي. د کورنۍ ډاکتران په بېلابېلو پاملرنو کې روزنه ترلاسه کوي، نو ځکه عمومي طبیبان هم ورته ویل کېږي. کورني طب د ۱۹۶۰ ز کلونو د عمومي طبیبانو غورځنګ څخه، په طب کې د مخ پر ودې تخصص په ځواب کې چې د ډاکتر او ناروغ اړیکې او د پاملرنې دوام ته ګواښ بلل کېد، رامنځته شو.
د پښو متخصصین
په متحده ایالاتو کې، د امریکا د پښو طبي ټولنه (APMA) د پښو متخصصین د طبیبانو او جراحانو په توګه ګڼي چې د پښې، ښنګري او له پښې سره د تړلو جوړښتونو درملنه کوي. د پښو متخصصین د پښو طبابت د دوکتورا (DPM) سند په ترلاسه کولو سره روزنه ویني، خو د امریکا طبي ټولنه (AMA) د طبیب له تعریف څخه "د هغه فرد په توګه چې د طب د ډوکتورا یا د هډوکو او مفصلونو د طب د دوکتورا سند لري " دفاع کوي. په متحده ایالاتو کې ، د پښو متخصصین اړ دي چې د DPM سند، له فراغت وروسته، له درېیو څخه تر څلورو کلونو د پښو طب رزيدنسي دوره بشپړه کړي. له رزيدنسي دورې وروسته، له یوه څخه تر دوو کلونو پورې په پلاستيکي جراحي، د پښې او ښنګري د بیارغونې جراحي، سپورتي طب او د ټپ په پاملرنه کې د فیلوشپ پروګرامونه شته دي.
د پښو د طب د رزیدنسي دورې او یا فیلوشپونو ته د ACGME له لوري اعتبار نه ورکول کېږي. د پښو د طب ترپوښښ لاندې ساحه له یوه ایالت څخه تر بل ایالت پورې توپیر کوي او د هغو طبیبانو کسب ته ورته نه ده چې د MD یا DO سند لري. د کاناډا په یوه پوهنتون یعنې په Université du Québec à Trois-Rivières کې هم DPM شته؛ محصلین معمولاً باید د مسلکي سند ترلاسه کولو څخه وړاندې په نیویارک کې د کارزده کړې دوره بشپړه کړي. د طبي پوهنځیو نړیوال لارښود، د متحده ایالاتو یا کاناډا د پښو طب پوهنځی، د طبي پوهنځۍ په توګه نه ثبتوي او یوازې د متحده ایالاتو له خوا ورکړل شوېMD ، DO او د کاناډا MD پروګرامونه، د اړوندو سیمو لپاره د طبي پوهنځیو په توګه ثبتوي.
کمښت
د پرمختګ پر لور نړۍ کې ډېر هېوادونه د طبیبانو د کمښت ستونزه لري. د امریکا د طبي کالجونو ټولنې په ۲۰۱۵ ز کال کې خبرداری ورکړ چې متحده ایالات به تر ۲۰۲۵ ز کال پورې، د ۹۰۰۰۰ طبیبانو له کمښت سره مخامخ شي.
15 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
کنتاکي
کنتاکی آیالات (کینتوکی) په انګلیسي Kentucky) د امریکا متحده آیالاتونو پنځلسم آیالات دی چې له متحده آیالاتونو سره یوځای شوی.
وینتیان
وینتیان (وین تان) د لاووس هیواد پلازمینه ده چې په مکونګ دره کې موقیعت لرې.
د منځني ختيځ تاريخ
منځنی ختيځ چې د تمدن يوه زانګو ده او نژدې ختيځ هم ورته ويل کېږی ، د نړۍ ډېری لرغوني مدنيتونه يې ليدلي دي. دا تاريخ د لومړيو انسانانو له مېشتېدا پيليږي، له اسلام مخکې او له اسلام وروسته سترواکيو کې دوام پیدا کوي او د نن ورځې د منځني ختيځ تر ملي دولتونو پورې رسېږي.
سموريان لومړي هغه څوک وو چې يو پېچلی نظام يې رامنځ ته کړ، چې «تمدن» ورته ويل کېده او له زېږد مخکې په پنځمه زريزه کې پيل شوی و. مصري تمدن له زېږد مخکې شا او خوا ۳۱۵۰ کې د لومړي فرعون تر مشرۍ لاندې د ښکته او پورته مصر په سياسي يووالي سره يو په بل کې مدغم شول. بين النهرين د ګڼو ځواکمنو سترواکيو مرکز و چې په نژدې ټول منځني ختيځ يې واکمني وکړه. په ځانګړي ډول له زېږد مخکې په ۱۳۶۵-۱۰۷۶ کې د اشوريانو سترواکي او له زېږد مخکې ۹۱۱-۶۰۹ د نوې اشوري سترواکۍ. له زېږد مخکې د اوومې پېړۍ له لومړيو نه راپدېخوا، ايراني مديانو، په هغوی پسې هخامنشي سترواکۍ او ورپسې نورو ايراني دولتونو او سترواکيو په دې سيمه واک درلود. له زېږد مخکې په لومړۍ پېړۍ کې مخ پر پراخېدو جمهوري روم ټوله ختيځه مديترانه چې د نژدې ختيځ ډېرې سيمې هم په کې شاملې وې، په خپل ځان کې جذب کړې، ختيځې رومي سترواکي چې اوس د بيزانس سترواکۍ په نوم پېژندل کېږي، له بالقان نه تر فرات پورې واکمني کوله، دا سترواکي تر ډېره بريده په مسيحيت پېژندل شوې او د مسيحيت لپاره متعصبه وه، کرار کرار يې د هغو لارښوونو تر منځ چې په قسطنطينيه کې د دولت له خوا ورکول کېدې او په منځني ختيځ کې پر مسيحيت د باور لرونکو تر منځ مذهبي درزونه پيدا کړل. له زېږد وروسته، له درېيمې پېړۍ نه تر اوومې پېړۍ پورې ټول منځنی ختيځ د بيزانس او ساساني سترواکۍ تر واک لاندې و. له اوومې پېړۍ نه په منځني ختيځ کې د اسلام په نوم نوی ځواک مخ پر راپورته کېدو و. د عربو واکمني ناڅاپي او د يوولسمې پېړۍ په منځ کې د سلجوقيانو په رارسېدو سره پای ته ورسېده. د ديارلسمې پېړۍ په لومړيو کې، د يرغلګرو يوه نوې څپه چې د مغولو سترواکۍ پوځ و او تر ډېره بريده ترکان وو، دا سيمه يې له يوې مخې جارو کړه. د پنځلسمې پېړۍ په لومړيو کې، په لويديځه اناتولي کې نوی ځواک راپورته شو چې هغه عثماني سترواکي وه، د ژبې له اړخه ترکان او د دين له اړخه مسلمانان و، دوی په ۱۴۵۳ز کال کې د مسيحي بيزانس پلازمېنه قسطنطينيه ونيوله او خپل ځانونه يې پاچایان اعلان کړل.
د منځني ختيځ سترې برخې د پېړيو لپاره د عثمانيانو او صفوي ايراني کورنۍ تر منځ د جګړې ډګر وګرځېدې، چې پيل يې د شپاړسمې پېړۍ په پيل کې شوی و. په ۱۷۰۰ز کال کې، عثمانيان له هنګري سلطنت نه وايستل شول او په دې توګه په پولو کې د ځواک پرتلنې په پرېکنده ډول د غربي نړۍ په ګټه بدلون وموند. بریتانوي سترواکۍ هم د فارس پر خليج اغېزناک واک تر لاسه کړ او فرانسوي استعماري سترواکۍ خپلې اغېزې تر لبنان او سوريې پورې وغځولې. په ۱۹۱۲ز کال کې، د ايټاليې سلطنت، ليبيا او دوکانيز ټاپوګان ونيول چې دا سيمې د عثماني سترواکۍ د زړه اناتولي ساحلي سيمو ته نژدې پرتې وې. د نولسمې پېړۍ په وروستيو او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې، د منځني ختيځ واکمنو هڅه وکړه چې خپل دولتونه موډرن کړي، تر څو له اروپايي ځواکونو سره په زياته اغېزمنتيا سره مقابله وکړي. د منځني ختيځ په تاريخ کې د بدلون يو ټکی هغه مهال رامنځ ته شوه، کله چې تيل کشف شول، په لومړي ځل په ۱۹۰۸ز کال کې په فارس او بيا په سعودي عربستان کې (په ۱۹۳۸ز) او له دې وروسته د فارس خليج په نوروهېوادونو کې، په ليبيا او الجزاير کې. د منځني ختيځ په تیلو د لويديځ تکيه او په دې سيمو کې د بریتانيې د اغېز کمښت د دې لامل شول، چې په سيمه کې امريکايي لېوالتيا وده وکړي.
د ۱۹۶۷ز کال د شپږو ورځو جګړې، د ۱۹۷۰ز کلونو د انرژۍ بحران چې د يوم کيپور په جګړه کې د امريکا له خوا د اسرائيلو د ملاتړ په ځواب کې په ۱۹۷۳ز کال کې د اوپیک په نفتي تحريم سره پيل شو، د سعودي عربستان په مشرۍ د وهابيت خپرول او په ۱۹۷۸- ۱۹۷۹ز کال کې د ايران د انقلاب په ګډون، ګڼ لاملونه د اسلام پالنې د ودې او روان اسلامي نويتابه (تجديد) لامل وګرځېدل. په ۱۹۹۱ز  کال کې د شوروي اتحاد ړنګېدو له سړې جګړې نه نړيوال تمرکز د تروريزم پر وړاندې جګړې لور ته واړاوه. د ۲۰۲۱ز کلونو د لومړيو په پيلېدو سره د عرب پسرلي په نوم يوې انقلابي څپې، د منځني ختيخ او مغرب په ګڼو هېوادونو کې ستر لاريونونه، پاڅونونه او اوښتونونه  پيل کړل. د ۲۰۱۳ز کال د دسمبر په دېرشمه نېټه، د عراق په لويديځ کې نښتې د سني داعش (دولة الاسلام في العراق و الشام) د پان اسلاميزم د راپورته کېدو پيلامه وه.
عمومي
د مصر په شریکولو سره (کوم چې د شمالي افريقا نامغربي سيمه ده) او له قفقاز پرته، له جغرافيايي اړخه ، منځنی ختيځ لويديځه اسيا بلل کېدای شي. منځنی ختيځ لومړۍ هغه سيمه ده چې د نوي ډبرين عصر بدلون يې تجربه کړی دی (له زېږد مخکې لسمه زريزه) او لومړۍ هغه سيمه ده، چې د ژېړو «برونز» پړاو (له زېږد مخکې ۳۳۰۰-۱۲۰۰) او د اوسپنې پړاو (له زېږد مخکې ۱۲۰۰-۵۰۰) ته داخل شوی دی.
له تاريخي اړخه انسانانو د اوبو په شا اوخوا کې مېشتېدل خوښول، همدا چاره د اوسنيو انسانو د راټولېدو په بڼه کې هم لېدل کېږي. د کرنيز منځني ختيځ لپاره د اوبه خور نظام خورا مهم و: د مصر لپاره د ښکته نيل سمندر اوبه خور او د بين النهرين لپاره د دجلې او فرات سيندونه. د شام کروندګري په اورښت (للمي) پورې تړلې وه، نه د مصر او مابين النهرين په څېر د سمندرونو په اوبه خور پورې. همدا چاره په بېلا بېلو غلو دانو کې د غوراوي لامل وګرځېده. له دې امله چې د سمندر له لارې سفر اسانه او چټک و، د فنیقي او بيا د يوناني په څېر د مديترانې په څنډو کې مدنيتونو، په پياوړو سوداګريو کې برخه واخسته. په ورته وخت کې لرغونی یمن د عربي ټاپووزمې د نورو سيمو په پرتله د کرنې لپاره ډېر برابر و، سمندري سوداګري تر ډېره بريده له افريقا سره کېده، چې د افريقا ځينې سيمې يې له ژبني اړخه سامي کړې. عدناني عربان، چې د منځني ختيځ په وچو سيمو کې اوسېدل، مخکې تر دې چې په ښاري ايالتونو کې ژوند غوره کړي، ټول شپانه او کوچيان وو، په دې ټاپووزمه کې، نن ورځ د جيو- ژبني وېش تر مخې، دوی د فارس خليج، نجد او حجاز تر منځ او له ټاپووزمې دباندې په بدوي سيمو وېشل شوي دي. .
16 مارچ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
يدغه ژبه
یدغه د پاکستان او افغانستان ځینو سیمو لکه چترال، پامیر کې ویونکي لري. دا ژبه د چترال په گرمې چینې (گرمه چشمه) سیمه کې ویل کېږي. دا ژبه په اړونده سیمه کې له خطر سره مخ ده، نو په همدې اساس د چترال د کهوري اکاډمۍ له یونیسکو څخه غوښتي چې ددې ژبو د خوندي کونې لپاره ورسره مرسته وکړي.
سرچینې
وېشنيزه:پامیري ژبې وېشنيزه:داردي ژبې وېشنيزه:د چترال ژبې وېشنيزه:د افغانستان ژبې وېشنيزه:د پامیر ژبې وېشنيزه:د بدخشان ژبې
گوند
يو سياسي ګوند هغه سازمان دی چې نوماندان د يوه ځانګړي هېواد په ټولټاکنو کې د سيالۍ لپاره منظموي. د يوه ګوند د غړو لپاره دا عامه ده چې د سیاست په اړه يو شان اندونه ولري او شونې ده چې د ګوندونو موخې د ځانګړو اندونو يا تګلارو پر بنسټ وي.
په وروستيو څو پېړيو کې د نويو ګونديزو سازمانونو د ودې او خپرېدو له امله سياسي ګوندونه نږدې د هر هېواد د سياست ستره برخه ګرځېدلې ده. داسې څه ډېر کم دي، چې یو هېواد دي سياسي ګوندونه ونه لري. ځينې هېوادونه يوازې يو، خو ځينې بيا ډېر سياسي ګوندونه لري. د مطلق العنان او ديموکراتيکو هېوادونو په سياستونو کې سياسي ګوندونه مهم دی، که څه هم د مطلق العنانو په پرتله ديموکراتيک هېوادونه زيات سياسي ګوندونه لري. مطلق العنان هېوادونه عموماً يو ګوند لري، کوم چې هېواد پر مخ وړي، ځينې سياسي پوهان د دوه يا ډېرو ګوندونو تر منځ سيالۍ د ديموکراسۍ د مهمې برخې په توګه بولي.
شونې ده چې، ګوندونه په ټولنه کې له شته درزونو نه منځ ته راشي، لکه: د لوړې او ښکته طبقې تر منځ توپير او دوی د خپلو غړو تر منځ د همکاريو هڅولو له لارې د سياسي پریکړو پروسه ساده کوي. په سياسي ګوندونو کې عموماً يو د ګوند رهبر وي، څوک چې د ګوند د فعاليتونو لومړی مسئوليت په غاړه لري، د ګوند مديران چې شونې ده، دوی د ګوند رهبر وټاکي، اداري او تنظيمي موخې تر سره کړي، د ګوند غړي چې شونې ده په خپله خوښه او له امتياز پرته له ګوند سره مرسته کوي، دپيسو بسپنه ورکوي او نوماندانو ته رايه ورکوي. داسې ډېرې لارې چارې شته چې د سياسي ګوندونو جوړښت ترې منځ ته راځي او له رايه ورکولو سره تعامل کوي. هغه مرستې چې هېوادوال يې سياسي ګوندونو ته ورکوي، عموماً د قانون له لارې تنظيميږي او شونې ده چې ګوندونه کله ناکله په داسې طريقو اداره شي، تر څو د هغو خلکو مرسته وکړي، کوم چې دوی ته وخت او پیسې ورکوي.
د ډېريو سياسي ګوندونو توخه (انګېزه/محرک) نظرياتي موخې وي. په ديموکراتيکو ټاکنو کې دا عامه ځانګړنه ده چې د آزادو، محافظه کارو او ټولنيزو ګوندونو تر منځ سيالۍ وشي، د نورو ډېرو سترو سياسي ګوندونو په عامو ايډيالوژيانو کې کمونيزم، ولسپالنه، ملتپالنه او اسلام پالنه شاملې دي. په بېلا بېلو هېوادونو کې ډېر ځله سياسي ګوندونه د خپل ځان د ښکاره کولو لپاره د ځانګړې نظريې په لرلو سره يو ډول رنګونه او نښې کاروي، خو بیا هم ډېر سياسي ګوندونه له کومې نظريې سره تړاو نه لري او شونې ده چې د دې پر ځای په لومړي سر کې په ملاتړ، پيروپالنه يا يو خاص سياسي متشبث ته په وده ورکولو کې ښکېل وي.
تعريف
سياسي ګوندونه ډله ییزې هستې دي چې د سياسي دفترونو لپاره سيالۍ منظموي. د يوه سياسي ګوند غړي د يوه مشترک نوم لاندې په ټاکنو کې ګډون کوي. د يوه محدود تعريف له مخې، شونې ده، يو سياسي ګوند يوازې د نوماندانو هغه ډله وګڼل شي، چې د يو ګوند تر نامه  لاندې د يوه دفتر لپاره هلې ځلې کوي. په پراخه تعريف سره، سياسي ګوندونه ټول هغه ميکانيزم ته ويل کېږي چې د نوماندانو له ټاکنو نه ملاتړ کوي، په دوی کې رايه ورکوونکي او رضاکاران هم شامل دي چې د يوه سياسي ګوند له ادرسه پېژندل کېږي، د هغه ګوند رسمي سازمانونه، کوم چې د همدې ګوند د نوماندانو له ټاکنې پلوی کوي او د حکومت په دننه کې هغه قانون جوړوونکي، څوک چې له يوه ګوند سره تړاو لري، ټول يې برخه دي. په ډېريو هېوادونو کې د يوه سياسي ګوند تصور په قانون کې تعريف شوی وي او حکومت هغه شرايط په ګوته کړي وي، چې تر مخې يې له قانوني اړخه يو سازمان د سياسي ګوند په توګه منل کېدای شي.
سياسي ګوندونه له نورو سياسي ډلو او انجمنونو نه توپير لري، لکه: سياسي ګوندونه او د ګټې ډلې، د دې حقيقت پر بنسټ چې ګوندونه د نوماندانو پر ټاکنو تمرکز لري، په داسې حال کې چې د ګټې ډلې د يوې تګلارې نظريې پر مخکې وړلو تمرکز لري. دا بحث په نورو ځانګړتياوو پورې هم تړلی دی چې ګوندونه له نورو سياسي سازمانونو نه جلا کوي، زیات غړيتوب، د وخت په تېرېدو سره زيات ثبات او له رايه ورکوونکو سره ژوره اړيکه په دې کې شامل دي.
تاريخچه
دا نظر چې خلک د خپلو شريکو ګټو نه د دفاع په موخه ستر ګوندونه يا ډلې جوړې کړي، ډېره لرغونې ده. اپلاتون په خپل کتاب( جمهوريت) کې د اتن د کلاسيکو سياسي ګوندونو يادونه کړې او ارستو په خپل کتاب سياست کې د ګوندونو د رامنځ ته کولو لپاره د حکومت د بېلا بيلو ډولونو د ميلان په اړه بحث کړی دی. يو لړ لرغونو اختلافاتو هم د ګوندونو پورې اړه درلوده، د بېلګې په ډول د قسطنطنيې په هيپودروم کې د سپرو د دووسيالو تر منځ د نيکا بغاوت. د وروستي رومي جمهوريت پاپولارز او اپټيماټ ګوندونه، همدا راز د هالنډ جمهوريت اورنګيستان او « Staatsgezinde» په تاريخ کې د ثبت شويو ځينو سياسي ډلو او ګوندونو نمونې دي،خو باور کېږي چې اوسني سياسي ګوندونه، د اتلسمې پېړۍ په پای کې راڅرګند شوي دي، عموماً ګومان کېږي چې په لومړي ځل په اروپا او د امريکا په متحده ايالاتو کې راڅرګند شوي دي. د انګلستان محافظه ګار ګوند او د متحده ايلاتو جمهوريت پلوه ګوند دواړه ، د نړۍ تر ټولو زاړه شته سياسي ګوندونه بلل کېږي.
اتلسمه پېړۍ
ځينې پوهان په دې باور دي چې لومړي سياسي ګوندونه د اوسنۍ بریتانیې په لومړيو کې په اتلسمه پېړۍ کې د محروميت له بحران او پرتمين اوښتون نه وروسته جوړ شول. د ويګ ګوند په لومړيو کې خپل ځان د پروټسټان مشروطه سطنت په ملاتړ  او د مطلق العنان حکومت په مقابل کې منظم کړ، په داسې حال کې چې محافظه کار ټوري ګوند (په اصل کې د انګليسي کورنۍ جګړې د سلطنتي يا سپرو ځواکونو څانګه) له پياوړي سلطنت نه ملاتړ وکړ او دې دواړو ډلو د اتلسمې پېړۍ په اوږدو کې د انګلستان په سياست کې لانجې رامنځ ته کړې. د راکينګهام ويګ لومړی موډرن سياسي ګوند بلل کېږي، ځکه دوی هغه مهال هم منظم اړوند ګوندي تړاو وساته، کله چې دوی په واک کې نه و.
نولسمه پېړۍ
د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې، يو شمېر هېوادونو باثباته ګونديز نظام جوړ کړی و. په سويډن کې جوړ شوی ګوندي نظام له دې امله د نړۍ لومړی ګوندي نظام بلل کېږي ،چې له دې نه مخکې ګوندي نظام په بشپړ ډول باثباته يا بنسټیز شوی نه و. د بلجيم، سويټزرلينډ، المان او فرانسې په ګډون په ډېرو اروپايي هېوادونو کې، سياسي ګوندونه د ليبرال محافظه کار يا د مذهبي اختلافاتو د وېش پر شا اوخوا منظم شول. د ۱۸۴۸ز کال له انقلاب سره سم په ټوله اروپا کې د ګونديز سياست په پراختيا کې توندي راغله.
فقه
د فقه مانا ده پوهه، فهم، په يو څه خبرتيا ده. یا په شرعي احکامو خبرتيا، او په اسلامی اصطلاح هغه علم ته وايي چې د داسې عبادتو اومعاملو متضمنه وي چې هغه دواړه د قرآن مجيد په کتاب او نبوي سنت کې راغلي وي. محمد (ص) به د خپل قوم لپاره د فقهې احکام له قرانه را ايستل او شرح کول به يې، د هغو تر رحلت وروسته ابوبکر صديق (رض) د پيغمبر (ص) پر اساس عمل کاوه او که به ستونزه ورپېښېده نو د پغمبر (ص) د خبرو د اورېدونکو څخه به يې مرسته غوښته او بې له دې به يې په خپله رايه عمل کاوه. مشهور تاريخي فقها عبدالرحمن بن عوف ،کعب بن ابی ،حذیفه یمان،زید بن ثابت ،سلمان فارسي،ابوالدردا، او ابوموسی اشعري دي. تر صحابه وو وروسته دغه علم تابعنيو ته انتقال شو.حنفي فقه، د اسلام د سترو فقهاوو د يوې لويې ډلې د څيړنو او زيارونو محصول دی چې لوی نابغه افغان ابوحنيفه ته منسوبه ده.
دفقه درسی کتابونه
الاختیار للتعلیل المختار وېشنيزه:فقه وېشنيزه:اسلامي حقوق
لويديځي کاغۍ
لويديځي کاغۍ (په لاتين: Corvus monedula) د کارغانو او اجتماعی ژويو څخه یوه کوچني مرغه دي چی په اروپا او لويديځي آسيا کی په ځنگلونو، دښتونو او ښارونو کی ژوند کوي او بې شمزی ژوي، حشرات او غڼې، مېوې، دانې خوری او کولای سی  ښاپيرکان هم ښکار کړي.
وېشنيزه:کارغان
چکوتره
چکوتره (په انگرېزي: Grapefruit) يو ډول مېوه ده.
په متحده ایالتونو کې اصلي امریکایان
اصلي امریکایان چې د لومړني امریکایانو، ځایي امریکایانو، امریکایي هندیانو او نورو اصطلاح ګانو په توګه هم پېژندل کېږي، د متحده ایالتونو ځایي خلک دي، له هغې جملې هاوایي او د متحده ایالتونو نورې سیمې، او په نورو وختونو کې د اصلي ځمکو پورې محدود دي. په فډرال ډول په رسمیت پېژندل شوې ۵۷۴ قبیلې په متحده ایالتونو کې ژوند کوي، چې کابو نیمایي یې د هندیانو لخوا رزرو شویو سیمو پورې تړاو لري. «اصلي امریکایان» (لکه څنګه چې د امریکا په سرشمېرنه کې تعریف شوي دي) هغه ځایي قبیلې دي چې په اصل کې د متحده ایالتونو او ورسره د آلاسکا اصلي اوسېدونکي دي.
د متحده ایالتونو ځایي خلک چې هندي امریکایان یا اصلي آلاسکایان ندي په هغو کې د اصلي هاواییان، ساماوایان او چاموروسان شامل دي. د متحده ایالتونو سرشمېرنه دا خلک د «د هاوایي او آرام سمندر نورو ټاپوګانو اصلي اوسیدونکو» په توګه طبقه بندي کوي.
د ژوندیو اصلي امریکایانو نیکونه کابو ۱۵۰۰۰ کاله پخوا، یا له هغه څخه مخکې، له آسیا څخه د برینګیا له لارې هغه ځای ته چې اوس متحده ایالتونه دي، د ننه شول. سمدستي د خلکو پراخ شتون، ټولنو او کلتورونو وده وکړه. د آمریکا براعظم کې د اروپا استعمار چې په ۱۹۴۲م کال کې پیل شو، د نوو ناروغیو، جګړو، قومي پاکونې او غلامۍ له امله د اصلي امریکایانو په نفوس کې شدید کمښت رامنځته شو. متحده ایالتونو له تشکیل وروسته، د استبدادي استعمار پالیسۍ د یوې برخې په توګه، د امریکا ځایي ډېری خلکو وژنې او جګړې ته دوام ورکړی، هغوی یې د خپلو نیکونو له ځمکو څخه وویستل او هغوی یې د دولت یوطرفه او له تبعیض ډک سیاستونو تر تړونونو لاندې راوستل، چې وروسته بیا په شلمه پېړۍ کې په اجباري جذب باندې متمرکز شو. له ۱۹۶۰مې لسیزې، د اصلي امریکایانو د خپلواکۍ خوځښت د ډېرو اصلي امریکایانو په ژوند کې د مثبتو بدلونونو رامنځته کېدو لامل شوی دی، خو لا هم دوی له ځینو معاصرو مسایلو سره مخ دي. نن ورځ په متحده ایالتونو کې له پنځه میلیونو زیات اصلي امریکایان ژوند کوي چې ۷۸ سلنه یې له رزرواسیون څخه بهر ژوند کوي: کالیفورنیا، آریزونا او اوکلاهاما په متحده ایالتونو کې د اصلي امریکایانو ترټولو ډېر نفوس لري. ډېری اصلي امریکایان په کوچنیو ښارونو یا کلیوالو سیمو کې ژوند کوي.
کله چې متحده ایالتونه رامنځته شول، د امریکا ځایي قبیلې په ټولیز ډول نیمه خپلواک هېوادونو په توګه په پام کې ونیول شوې، ځکه چې هغوی په عمومي توګه د سپین پوستکي مهاجرینو څخه په جلا ټولنو کې ژوند کاوه. فډرال دولت ځینې تړونونه د دولت – دولت په کچه لاسلیک کړل ترڅو چې د هند تخصیصاتو قانون په ۱۸۷۱م کال کې د ځایي خپلواکو هېوادونو رسمیت پېژندنې ته پای کېښود او هغو سره یې د «کورني انحصار شوي ملتونو» په توګه چلند پیل کړ چې هلته هم فډرال قوانین د پلي کېدو وړ وو. دې قانون د تړونونو پر بنسټ حقونه او امتیازات، له هغې جملې څخه د قبیلې حاکمیت تر ډېره وساتل. په همدې دلیل، د امریکا ډېری ځایي رزرواسیونونه لا هم د ایالتي قوانینو څخه خپلواک دي او د قبیله یي وګړو کړنې د دې رزرو شویو سیمو په هکله یوازې د قبیله یي محکمې او فډرال قوانینو په اساس دي، چې ډېری وخت د معافیت، محرومیت، فډرالي یا قبیله یي قانون سره تړون یا هم د هغه بدیل پیدا کولو لپاره د قبیله یي سیمو لپاره د متحده ایالتونو د قلمرو یا ایالتونو په نسبت، متفاوت دی.
په ۱۹۲۴م کال کې د هند تابعیت قانون هغو ټولو اصلي امریکایانو ته چې په متحده ایالتونو کې زېږېدلي وو او لا یې تابعیت نه وو ترلاسه کړی، د متحده ایالتونو تابعیت ورکړ. دې کار د «هندیان په مالیاتو کې شامل ندي» طبقه بندي چې د متحده ایالتونو د اساسي قانون په اساس جوړه شوې وه، خالي کړه، اصلي امریکایانو ته یې اجازه ورکړه ترڅو په ایالتي او فډرال ټاکنو کې رایه ورکړي، او د متحده ایالتونو وګړو ته د «قضایي صلاحیت تابع کېدو په شمول» ورکړل شوي څوارلسم تعدیل، ساتلو ته پراختیا ورکړه. په هرحال، ځینې ایالتونو د څو لسیزو لپاره د رایې حق څخه د اصلي امریکایانو محرومیت ته دوام ورکړ. د ۱۹۶۸م کال مدني حقونو قانون دوهم او اووم سرلیک کې د سورپوستانو د مدني حقونو قانون شامل دی چې په متحده ایالتونو کې د اصلي امریکایانو قبیلو په هکله پلی کېږي او د قبایلو په منځ کې د متحده ایالتونو د حقوقو منشور ډېری (خو ټول نه) ضمانتونه د پلي کېدو وړ کوي (دا قانون نن ورځ د متحده ایالتونو د قانون د ۲۵ سرلیک په ۱۳۰۱ تر ۱۳۰۳ برخو کې راغلی دی).
پس منظر
د پنځه لسمې پېړۍ له وروستیو څخه، د امریکا براعظم ته د اروپایانو مهاجرت د پېړیو نفوس، کلتوري او کرنیز انتقال او د نوې او پخوانۍ نړۍ ټولنو ترمنځ جوړښت لامل شو، هغه پروسه چې د کلمبیایي تبادلې په نوم یادېږي. له هغه ځایه چې د اصلي امریکایانو ډېری ډلې له پخوا څخه د شفاهي دودونو او هنري اثرونو سره خپل تاریخ ساتلی وو، د دې اړیکې لومړني لیکلي رپوټونه د اروپایانو لخوا وړاندې شو.
اټنوګرافران په معمول ډول د شمالي امریکا ځایي خلک د ګډو کلتوري ځانګړتیاوو سره په لسو جغرافیوي سیمو طبقه بندي کوي چې هغو ته کلتوري سیمې وایي. ځینې څېړونکي د پلاټو او لوی حوض سیمې په انټرمونټان لوېدیځ کې ترکیب کوي، ځینې خلک بیا پرایري د لوی میدان له خلکو څخه جلا کوي، په داسې حال کې چې ځینې بیا د لوی جهیل قبیلې له شمال ختیځ ځنګلونو څخه جلا کوي. لس کلتوري سیمې عبارت دي له:
په اوسني متحده ایالتونو کې ان د اروپایانو له مېشت کېدو څخه مخکې، ځایي امریکایانو له اروپایي ناروغیو سره د تماس له امله، چې د دوی لپاره نوې وې او لا یې مصئونیت نه وو موندلی، د مړینې له لوړې کچې څخه کړېدل. دا د ځایي اسپانویانو او نورو اروپایانو ناروغۍ وې چې د مخامخ تماس – په لوړ ګومان په لومړۍ درجه کې د اهلي خنزیرانو تماس له امله چې د اروپایي مسافرینو لخوا راوړل شوي وو بیا بېرته تښتېدلي وو، له امله یې سرایت وکړ. اټکل کېږي چې د سري اپیدمي ګانو د ځایي نفوس لپاره ځاني تلفات رامنځته کړي دي. لکه څنګه چې ویلیام ام ډنوان، د ویسکانسین – مدیسون په پوهنتون کې د جغرافیې متقاعد ښوونکی او تکړه لیکوال، په «پخوانۍ افسانه: په ۱۹۴۲م کال کې د امریکا قارې منظره» کې لیکلي: «د اصلي امریکایانو نفوس کمښت چټک او شدید وو، په لوړ ګومان تر نن ورځې پورې د نفوسو ترټولو لوی ناورین وو. د زړې نړۍ ناروغۍ لومړني وژونکي وو. په دېری سیمو کې، په ځانګړې توګه استوایي ټیټو ځمکو کې، له تماس وروسته په لومړۍ پېړۍ کې نفوس ۹۰ سلنه راکم شو».
عبدالمالک ریگی
عبدالمجيد ريگي یا (عبدالمالک ریگی) د ایران د بلوڅ بیلتونپالو لمړنی مشر وو چی د ایران سره یی د بلوڅو حقوقو لپاره تر مرگه پوری جګړه او مبارزه وکړه،هغه هغه کس وو چی ایران ته یی هر وخت دا خبره ور په زړه کول چی بلوڅان یو آزاد خلک دی او ایران هیڅکله هم د هغوی حق په زوره نسی حاصلولای .هغه د کال (2000-څخه تر-2010( پوری د ایران هغه کمزوری وه چی د ختمولو لپاره یی ایرانیانو او د هغوی مشرانو شپه او ورځ پر ځان یو کړی وه او اخر یی د خپل پوځ او جاسوسانو په زور په طیاره کی تاجکستان ته د تگ پر وخت ونیوی. ویل کیږی چی هغه 18 پاسفورټونه درلودل او 18 ژبی یی زده وی.
ژوند او کورنۍ
عبدالمالک ريګي په ۱۳۶۲ کال کې د زاهدان په ريګي قبيله کې زېږېدلی دی. د IRNA د ادعا له مخې، ریګي ښوونځي ته نه و تللی او یوازې د څو کلونو لپاره یې په یوه سني دیني مدرسه کې زده کړې کړې، چې هغه هم له هغه ځایه ويستل شو. ریګي په ۱۹ کلنۍ کې وسله په لاس کی واخیسته او خپل اصلي هدف یې په سیستان او بلوچستان کې د بلوڅو او سني خلکو د حقونو دفاع اعلان کړه.
ویل کیږي، چې ریګي د خپلو فعالیتونو له پیلولو مخکې د سیمې د سني عالمانو د ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره ورغلی و، خو هغوی د هغه خبرو ته پام ونه کړ. ريګي ويلي وو، چې تهران ته څېرمه د خپلې ډلې د فعاليتونو له پيلېدو څه موده وروسته په تېروتنې سره ونيول شو، خو ونه پېژندل شو نو له د امله خوشې شو. د جندالله له لوري د یوه یرغمل شوي کس په وینا، ریګي هېڅکله هم له یوې شپې زیات په یوه ځای کې نه و پاتې شوی او حتی له نورو سره یې په دستکشو (لاس ماغو) سره ستړی مشي کول.
کورنۍ
هغه خپل یو ورور د سراوان په سیمه کې په وسله واله نښته کې له لاسه ورکړ. د عبدالغفور په نوم د هغه کشر ورور هم د سراوان په امنيه قوماندانۍ کې په يوه ځانمرګي بريد کې ووژل شو. د هغه مشر ورور عبدالحمید ریګي هم د ۱۳۸۹ کال د خرداد میاشتې په دریمه په زاهدانو کې اعدام شو. د هغه نور درې وروڼه عبدالروف ، عبدالستار او عبدالغني دي.
د ریګي مور او پلار اکثره د جندالله ډلې سره د بلوچستان په غرونو کې تګ راتګ کاوه. د ۱۳۸۸ کال د خرداد په میاشت کې د عبدالحمید ریګي د اعدام د ناسم خبر له خپریدو دوه ورځې وروسته د ریګي پلار د زړه د حملې له امله مړ شو.
د مرګ افواه او اوازه
د ۱۳۸۴ کال د دحمل (فروردين) په مياشت په ۱۸ کیهان د یوه حیرانوونکي اقدام په ترڅ کې د «عبدالمالک ریګي» مړینه اعلان کړه. یوه ویډیو چې هغه يي ژوندی ښودلو د حمل (فروردين) په 22 خپره شوه. د ایران د اسلامي جمهوریت د کورنیو چارو وزارت عامه اړیکو د ۱۳۸۵ کال د اپریل په ۱۶ نیټه دغه خبر رد کړ.
اشوک
د واکمنۍ پير(273۔۔۔232 م ز) د سویلی بهار-بهارت (مکدھ واکمنۍ راجاچندر گپت لمسی اشوک تک چې ددې کورنۍ درېیم راجا وو، په ۲۷۲مخزېږد کال د واکمنۍ په گدۍ کېناست. دې له چندر گپت څخه هم زیات مشهور شو. دې په تاریخ کې د ستر اشوک په نامه مشهور شو، ځکه چط دې د خپل پیر له سترو او غښتلو راجاگانو څخه و. په ځوانۍ کې د جگړې ښه زړور و.
ده داسې پتییلې وه چې د اړیسه (کلېنگ) سیمه به نیسم او په خپله واکمنۍ کې به یې راولم. پدې جگړه کې یې درې کاله ولگول، اړیسه ونیول شوه. په زرگونه ککرۍ وشیندل شوې. ددې زرگونه وژنو په اشوک واکمن بده اغیزه وکړه، په زړه کې یې رحم پیدا شو، او یو په یو یې طبیعت بدل شو. د هندوییزم په ځای یې بودیزم غوره کړ، نور یې د بودیزم پر بنسټونو د تگ هوډ وکړ، او له هېچا سره یې هم د جگړې نه کولو هوکړه وکړه. بودیزم یې د خپلې واکمنۍ رسمی دین ومانه، خپل نوم یې پریاد رشي یا د څښتن حبیب خوښ کړ.
جورج ساند
آمانتین لوسیل اورور دوپن (په فرانسوي ژبه: [amɑ̃tin lysil oʁɔʁ dypɛ̃]؛ ۱جولای ۱۸۰۴ – ۸ جون ۱۸۷۶ زکال) چې تر ډېره په خپل مستعار نوم جورج ساند (فرانسوي: [ʒɔʁʒ sɑ̃d]) پېژندل کېږي فرانسوۍ ناول لیکونکې، د خاطراتو لیکونکې او خبریاله وه. نوموړې په خپل مهال کې د اروپا یو له مشهورو لیکوالانو څخه وه، چې په ۱۸۳۰ مه او ۱۸۴۰ مه لسیزو کې یې په انګلستان کې له ویکتور هوګو او آنوره دو بالزاک څخه ډېر شهرت درلود. ساند د اروپا په رومانتیک دوره کې یو له پام وړ لیکوالانو بلل کېږي.
شخصي ژوند
جورج ساند – چې د خپلو ملګرو او کورنۍ ترمنځ په «اورور» پېژندل کېږي – په پاریس کې وزېږیده او د خپل د ماشومتوب ډېره دوره یې د پاریس د بیری ولایت په نوهانت کلي کې د خپلې انۍ ماری اورور دو ساکس په کور کې تېره کړه. هغه مهال چې د ساند انۍ په ۱۸۲۱ زکال کې مړه شوه د هغې کور ورته په میراث کې پاتې شو او له هغو څخه یې د خپلو ګڼ شمېر ناولونو د لیکلو پر مهال ګټنه وکړه.
د جنسیت څرګندول
ساند د ۱۹ مې پېړۍ یو له مخکښو مېرمنو څخه وه چې د نارینه وو کالي به یې په عمومي ځایونو کې اغوستل. په ۱۸۰۰ زکال کې پولیسو امر صادر کړ چې ښځې باید د نارینه جامو اغوستلو لپاره اجازه لیک ولري. یو شمېر ښځینه وو د روغتیايي، شغلي یا تفریحي (لکه اس زغلونه) لاملونو له امله غوښتنه ورکړه، خو یو شمېر نور بیا د اجازه له اخیستو پرته په عامه چاپېریال کې د نارینه سنتي کالیو اغوستل انتخاب کړل. هغوی دغه چاره کله هم د عملي لاملونو له مخې کوله، خو ځینې مهال یې د غالبو کلیشو د له منځه وړو په مخه دغه کار ترسره کاوه.
ساند یو له هغو مېرمنو څخه وه چې د نارینه جامې به یې له اجازې پرته اغوستې او په هغه مهال کې یې دغه ډول جامې د نورو اشرافیانو له معمولي جامو څخه ارزانه او کلکې بللې. په جامو کې د راحت والي سربېره دغو جامو ساند ته د دې شونتیا برابروله څو د خپل مهال د ښځینه وو په پرتله په آزاد ډول په پاریس کې وګرځي او حتی هغو ځایونو ته د تلو اجازه یې هم په کې لرله چې ښځینه به ترې منع کېدې آن که د هغو ټولنیز ځایګی یې هم درلودی. له دې سره په عامه چاپېریال کې د هغې تنباکو څکول هم یوه جنجالي چاره وه. نه یې هم عمر دومره و او نه هم اشرافیانو دغه ډول عادت ته د ښځو آزادانه تمایل تائید کړی لا نه و، په ځانګړې توګه په عامه چاپېریال کې (په داسې حال کې چې د فرانتس لیست معشوقې ماري دوګول هم په دغه موضوع کې اغېز درلود او لوی سګرټ به یې وهل).
په داسې حال کې چې هغې هغه مهال په زیاته کچه منتقدین لرل، خو ډېرو نورو بیا د هغې دا چلن تائید کاوه تر هغه چې د دې د ناولونو په خراب کارانه لهجې سره حیران پاتې شول. هغو کسانو چې د هغې لیکنې د ستاینې وړ بللې د هغې د عمومي مبهم یا سرکش چلن څخه ناخوښه نه و. ویکټور هوګو څرګندوي، «جورج ساند نشي کولای توضیح کړي چې هغه نارینه ده که ښځینه. زه مې خپلو همکارانو ته ډېر درناوی لرم، خو دا زما په واک کې نه ده چې پرېکړه وکړم چې هغه زما خور ده او یا مې هم ورور».
پام وړ اړیکې
په ۱۸۲۲ زکال کې د اتلسو کلونو په عمر، ساند له (فرانسوا) کازیمیر دودانت چې د بارون ژان او فرانسو دودانت له واده پرته زوی و؛ واده وکړ. هغې او دودانت دوه ماشومان لرل: موریس او سولانژ (۱۸۲۸ -۱۸۹۹ زکال). په ۱۸۲۵ زکال کې له ځوان وکیل اورلین دسز سره شدیده یا شاید افلاطوني اړیکه پیدا کړه. د ۱۸۳۱ زکال په لومړیو کې هغې خپل مېړه پرېښود او د «رومانتیک شور» یوه څلور یا پنځه کلنې دورې ته ننوته. په ۱۸۳۵ زکال کې هغه په قانوني ډول له دودانت څخه جلا شوه او د هغه د ماشومانو سرپرستي یې په غاړه واخیسته.
ساند له ناول لیکونکي ژول ساندو (۱۸۳۱ زکال)، لیکوال پروپر مریمه، ډرامه لیکونکي الفر دو موسه (۱۸۳۳ اوړی – مارچ ۱۸۳۵ زکال)، لویي کریزوستوم میشل، اکټور پیر فرانسوا بوکاژ، لیکوال چارلز دیدیه، ناول لیکونکي Félicien Mallefille، سیاستوال لوئیس بلانک او کمپوز جوړونکي فریدریک شوپن (۱۸۳۷-۱۸۴۷ زکال) سره عاشقانه اړیکې لرلې. وروسته یې په خپل ژوند کې له ګوستاو فلوبر سره مکاتبه وکړه چې په چلن او د ښکلا پېژندنې د ترجیجاتو په برخه کې له توپیرونو سره د یو بل ښه ملګري شول. نوموړې له ښځینه فلمي هنرمندې ماري دوروال سره په عاشقانه اړیکه کې ښکېل شوه.
له شوپن سره اړیکه
ساند د ۱۸۳۸ – ۱۸۳۹ زکال ژمی له شوپن سره د مایورکا ټاپو د وایده موسا کلي په کارتوزي صومعه کې تېر کړ. مایورکا ته یې خپل سفر په مایورکا کې د ژمي (Un hiver à Majorque ) په نامه خپل اثر کې چې په ۱۸۴۱ زکال کې خپور شو شرح کړی. شوپن له هغې سره له اړیکې وړاندې په توبرکلوز اخته و؛ په مایورکا کې یخ او مرطوب ژمي د هغه لپاره ښه نه و او د هغه ناروغي یې لا زیاته کړه.
ساند او شوپن همدارنګه یوازې د ۱۸۴۰ زکال له اوړي پرته له ۱۸۳۹ زکال څخه تر ۱۸۴۶ زکال پورې اوږده اوړي په نوهانت کې په یوه کلیوالي ودانۍ کې تېر کړل. شوپن د Fantaisie in F minor، Op. 49، Piano Sonata No. 3 او Ballade No. 3 Op. 47 په ګډون خپل ګڼ شمېر مهم آثار ولیکل.
د دوی ترمنځ بله ستونزه د ساند د لور سولانژ پر وړاندې د شوپن د لید له امله وه. شوپن وروسته له هغې چې سولانژ او میړه یې اګوست کلسینګر د پیسو پر سر شخړه وکړه، له سولانژ سره یې مهرباني ته دوام ورکړ. ساند له سولانژ څخه د شوپن ملاتړ په کلکه بې وفایي وبلله او وه یې منله چې شوپن تل له سولانژ سره «مینه» لرلې.
شوپن د ساند د زوی موریس هم نه خوښېده. موریس غوښتل ځان د «مالکیت د څښتن» په توګه ثبت کړي او نه یې غوښتل شوپن د هغه سیال وي. موریس شوپن ته د ساند له لیک څخه دوه جملې هغه مهال لرې کړې کله چې دغه لیک خپرېده، ځکه هغه احساس کوه چې ساند له شوپن او سولانژ سره ډېره مینه لري. دوی دواړه د شوپن له مړینې دوه کاله وړاندې د نامالومو لاملونو له امله سره جلا شول. شوپن بیا هېڅکله نوهنت ته ور وه نه غوښتل شو. په ۱۸۴۸ زکال کې نوموړی له بریتانیا څخه پاریس ته راوګرځېد او په ۱۸۴۹ زکال په وانډوم میدان کې ومړ. جورج ساند په مشخه توګه د هغه د جنازې په مراسمو کې شتون نه درلود.
مړینه
ساند د ۱۸۷۶ زکال د جون په ۸ مه نېټه د ۷۱ کلونو په عمر په نوهانت کې مړه شوه. نوموړې د نوهانت ویک کوچنۍ کلیسا تر شا په یوه شخصي هدیره کې خښه شوه. په ۲۰۰۳ زکال کې د پاریس پانتون ته د هغې د پاتې شونو د لېږدولو موضوع د یو شمېر بحثونو او جنجالونو د رامنځته کېدو لامل وګرځېده.
کلاسيک اقتصاد
کلاسیک اقتصاد اکثرا لومړنی عصري اقتصادي ښوونځی ګڼل کیږي. د دې اصلي پراختیا کونکي ادم سمیټ ، ژان بپټیسټ سی ، ډیویډ ریکارډو ، رابرټ مالتوس او جان سټوارټ مل دي.
په 1776 کې د ادم سمیټ د ملتونو شتمنۍ معمولا د کلاسیک اقتصاد پیل ګڼل کیږي. دا ښوونځی د نولسمې پیړۍ تر نیمایي پورې فعال و، او نو کلاسیک اقتصاد د 1870 په شاوخوا کې خپل ځای نیولی و، یا لکه څنګه چې مارکس تعریف کړی، "بیهوده سیاسي اقتصاد " له 1830 څخه. د کلاسیک اقتصاد تعریف، په ځانګړې توګه د 1830-70 کلونو موده او د نوي کلاسیک اقتصاد سره اړیکه د بحث موضوع ده. د "کلاسیک اقتصاد" اصطلاح د کارل مارکس لخوا د ریکارډو اقتصاد ته په اشارې سره جوړه شوې وه - د ډیویډ ریکارډو او جیمز مل او د دوی مخکینو اقتصاد - مګر د هغې کارول بیا د ریکارډو پیروانو ته وغزول شول.
کلاسیک اقتصاد پوهانو ادعا وکړه چې آزاد بازارونه خپل ځان تنظیموي کله چې دوی مداخله نه کوي. ادم سمیټ د " نه لیدو وړ لاس " ستړیا ته اشاره وکړه، کوم چې بازارونه پرته له کوم بهرني مداخلې ته اړتیا لري د طبیعي توازن په لور حرکت کوي.
کلاسیک اقتصاد، د کینیز اقتصاد برعکس، داسې انګیرل کیږي چې نرخونه د توکو او مزد دواړو شرایطو کې انعطاف وړ دي. بله اصلي فرضيه د دريو قانون پر بنسټ ولاړه ده: عرضه خپله تقاضا جوړوي - يعنې ټول توليد د ټولو توليداتو د اخيستلو لپاره کافي عايد رامنځته کوي. دا، د کینز برعکس، په ښکاره ډول داسې انګیرل کیږي چې د پیسو یا مالي وسایلو خالص سپما یا مصرف به وي. د کلاسیک اقتصاد بل اصل د سپما او پانګونې مساوات دی، د دې انګیرنې سره چې د انعطاف وړ سود نرخونه به تل په توازن کې پاتې شي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:کلاسيک اقتصاد وېشنيزه:کلاسيک وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد
د ارجنټاين اقتصاد
ارجنټاين مخ پر وده هېواد دی. دا هېواد له برازيل وروسته، په سويلي امريکا کې دويم ستر ملي اقتصاد لري.
د ارجنټاين دودپیسه په ۲۰۱۸ز کال کې نږدې ۵۰٪ کمه او د یو امریکايي ډالر په مقابل کې ارجنټايني «پيسوس» له اته دېرشو هم کمه شوه. تر همدې کال پورې، دا د پيسو نړيوال صندوق د چمتوالي پروګرام لاندې هېواد دی. په ۲۰۱۹ز کال کې، د دې هېواد دودپيسه ۲۵٪ نوره هم وغورځېده.
تاريخ
د ۱۸۸۹ز لسيزې څخه مخکې، ارجنټاين يو نسبي ګوښه هېواد و چې د بهرنۍ زېرمې او کورني عايد او ګټې ډېرو مهمو برخو لپاره په وچه شوې غوښه، وړۍ، څرمن او د سترو څارويو په پوستکو متکي و. له ۱۸۸۰ز کال وروسته، د څارويو او د غلو دانو د خامو موادو، د برتانوي او فرانسوي پانګونې په مټ د ارجنټاين اقتصاد په تېزۍ سره د ودې کول تجربه پيل کړه، په کوم سره چې د مهمې اقتصادي پراختيا او پراخه کچې اروپايي کډوالۍ د پنځوس کلن پړاو پيل شو.
له ۱۸۸۰ څخه تر ۱۹۰۵ز کال پورې، د دې پرمختيا په پايله کې په «جي ډي پي» کې ۷.۵ ځله زياتوالی راغی، کوم چې د دې تر ټولو غښتلی پړاو و، په کلني ډول يې منځنۍ کچه ۸٪ وه. د ودې يوه مهمه کچه چې د سړي سر جي ډي پي وه، په دې موده کې د متحده ايالاتو د منځنۍ کچې ۳۵٪ څخه لوړه او ۸۰٪ ته ورسېده. له دې وروسته په وده کې د پام وړ سستوالی راغی، په دې ډول چې تر ۱۹۴۱ز کال پورې د ارجينټاين حقيقي سړي سر جي ډي پي د متحده ايالاتو په مقابل کې نږدې نیمايي سره سره، له ۱۸۹۰ څخه تر ۱۹۵۰ز کال پورې، د دې هېواد د سړي سر عاید د لوېديځې اروپا سره يو شان و؛ که څه هم د ارجنټاين عايد تر ډېره بريده په يو ډول وېشل شوی و. د بيټن او پيلګر او توارډک (۲۰۰۹) د يوې څېړنې تر مخې، په کوم ځای کې چې لیکوالان د بشري ارزښتونو پرتله کوي، یعنې لوړوالی له حقيقي مزد سره، د ارجينټاين جي ډي پي له ۱۸۷۰ز کلونو څخه وروسته لسيزو کې زياته شوه. خو له ۱۹۱۰ز کال مخکې، په لوړوالي اغېز ونه شو. دا په خپل وار سره وړانديز کوي چې د خلکو په ښېګڼه کې زياتوالی د يادې مودې د عايد د پرمختيا په دوران کې منځ ته نه دی راغلی.
د ستر رکود له امله د ۱۹۲۹ او ۱۹۳۲ز کلونو په منځ کې د ارجينټاين «جي ډي پي» کې څلور ځلې کموالی راغی. د ۱۹۳۰ز لسيزې تر وروستيو پورې تر يو بريده د له لاسه ورکړو ځمکو د عايد د متبادل په مټ له رغولو وروسته، د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال اقتصاد د معمول سره سم مخ په وده روان و (د هغه سوړبازارۍ په خلاف چې له دې مخکې نړيوالې جګړې له امله منځ ته راغلې وه). د جګړې له امله وارداتو ته په لاسرسي کې کمښت او د ارجنټاين د صادراتو لپاره نرخونه لوړ شول چې د دې دواړو له امله په مجموعي ډول ۱.۶ ميليارده امريکايي ډالر زياتوالی راغی، له کوم څخه چې يو په درېیمه برخه د «روکا-نسيمين» تړون له امله د انګلتسان په بانک کې د نه بدلېدونکې زېرمې په توګه ايساره کړای شوې وه. د خپله مالي تمويل او دولتي پورونو نوښت څخه په يو شان ګټې اخستلو سره، د توليد د ارزښت په زیاتولو سره، په ۱۹۴۳ز کال کې په لومړي ځل کرنه تر شا پرېښودل شوه، تر ۱۹۴۷ز کال پورې يې يو ميليون خلک په دنده ګومارلي وو او د واردو شويو اړينو توکو اړتيا سره يې په ۴۰٪ کمولو کې مرسته وکړه چې تر ۱۹۵۰ز کال پورې دا کمښت په ټوله کې ۱۰٪ شو.