cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د اشرف خان هجري په شاعرۍ کې تشبيه ګانې
4-    د تشبه ادات :
( ۵ : ۱۰۹ مخ )
د تشبه ادات دا وي : په شان، غوندې، هغسې، هسې، څنګه، داسې، لکه، ته به وايې، تابه وی، په دود، په ډول، په مثال، په رنګ، په څېر، په رقم، ورته...
اوس راځو د کلاسيکې دورې د خوشنوا بلبل ارواښاد اشرف خان هجري په شاعرۍ کې د تشبه بېلګو ته، چې د دې رسالې په پيل کې د تشبه بېلګې، د ابتزال او ندرت له پلوه پيلوو او قدم په قدم به انشاء چې پرمخ ځو.
د ابتزال او ندرت په لحاظ د تشبه وېش
د ابتزال او ندرت په لحاظ تشبه په دوو برخو وېشو چې يو ته يې نادره تشبه او بلې ته يې مبتزله تشبه ويل کيږي، چې دواړو پېژندنه او د هغې بېلګې د اشرف خان هجري په شاعرۍ کې په لاندې ډول رااخلو :
1-  نادره تشبه :
هغه تشبه ده چې شاعرانو کې يې استعمال لږ رواج ولري او يا کوم شاعر نوی پيدا کړی وي.
( ۳ : ۹۲ مخ )
لکه دا بيت :
د حيات رمق مې نشته ځکه بې خوده
لکه پروت زخمي هوسۍ لتې وهمـــه
( ۶ : ۲۸ مخ )
په دغه بيت کې ( مې ) مشبه، زخمي هوسۍ مشبه به، لکه يې د تشبه توری دی او بې خودي او په حال نه اوسېدل يا سرګرداني يې د تشبه وجهه ده، دا چې په شاعرانو کې تل محبوبې د هوسيو سره تشبه شوې، خو محبوبان يا عاشقانو کله ځانونه د هوسيو سره نه دي تشبه کړي، نو پر دې التباس مونږ دغه تشبه ته نادره تشبه وايو.
تورې خاورې يې د در زما دارو دي
د ليــــــدو علاج مې کله توتيــــــا کا
( ۷ : ۱ مخ )
په پورتني بيت کې اشرف خان هجري د خپلې محبوبې د دروازې يا کور خاورې د دارو او درملو سره تشبه کړي دي، چې تورې خاورې مشبه، دوا يا درمل مشبه به، صحت ور کول يا ښه کېدل يې د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري، نادره تشبه يې ځکه شمېرو چې دا تشبه په شاعرانو کې ډېره لږه پيدا کيږي.
د افګار خټګ په زړه به ملهـــــم کيږدي
که په خوب کې ور ښکاره خپله رويا کا
( ۷ : ۳۰ مخ )
د ارمان په داغ په زړه خپل مبتدا کا
چې باور څوک په کارونو د دونيا کا
( ۷ : ۱۰ مخ )
په دغه بيت کې اشرف خان هجري ارمان د داغ سره تشبه کړی دی، چې په دې تشبه کې ارمان مشبه، داغ مشبه به دی، د تشبه توری نه لري او پاتې کېدل، له منځه نه تلل او پايښت يې د تشبه وجهه ده، چې دا هم يوه نادره تشبه ګڼلای شو، ځکه چې کله هم چا ارمان د داغ سره نه دی تشبه کړی او کېدای شي چې دا د لومړي ځل لپاره شوی وي، يانې بيخي نادره تشبه ده.
د هجران لښکر دې ځکه پايمال کړم
چې د ډاډ هرګز رانغی جواب ستـــــا
***
تا صفونـــــــــــه د زلفينــو کړه پوځونه
چې چنګېز سره، د چشمو حمايت کا
( ۷ : ۴۱ مخ )
هزار زړونه قضــــــــــا ورولي په خپل
هر نفس چې خال دانه زلفې کمند کا
( ۷ : ۴۷ مخ )
د عشق سيوری مشخص سنګ د پارس دی
په هــــر چــــــــا باندې چې وشي تن يې زر کا
( ۷ : ۴۸ مخ )
هزار زړونه يې ترې په منګول واخلي
په عذار چې يې پرواز د حسن باز کا
( ۷ : ۴۹ مخ )
له خولو يې بوی همـــه ګل د کافــــور شي
چې په وصل د سن خاص هغه پېشواز کا
( ۷ : ۵۰ مخ )
په پورته ذکر شوو بيتونو کې اشرف خان هجري ډېرې نادرې تشبه ګانې کارولې دي، چې غواړم په نوبت سره يې تشرېح کړم، په لومړي بيت کې يې هجران د لښکرو سره تشبه کړی دی، هجران مشبه، لښکرې مشبه به وې چې د تشبه توری يې نه درلود او زور، تاثير او ظلم کول يې د تشبه وجهه ده او دا ډول تشبه خورا ډېره کمه ده، نو ځکه يې نادره تشبه بولو.
دا راز په دوهم بيت کې د زلفو صفونه يا ږمنځول مشبه او پوځونه مشبه به وو، چې د تشبه توری نه لري او زړورتيا او صفا والی يې د تشبه وجهه ده، دا چې کله چا زلفې د پوځونو سره نه دي تشبه کړي او يا که تشبه کړي يې هم وي، نو ډېر کم به تر سترګو شي، نو ځکه يې نادره تشبه ګڼو.
په درېم بيت کې نادره تشبه د خال او دانې ترمنځ پرته ده چې خال يې له دانې سره تشبه کړی دی، چې خال مشبه، دانه مشبه به ده او د  تشبه توری نه لري او جوړښت يې د تشبه وجهه ده ، دا هم په شاعرانو کې ډېره لږه ده،نو ځکه يې نادره تشبه ګڼو.
په څلورم بيت کې د لومړي ځل لپاره عشق د سيوري سره او بيا ورسته د عشق سيوری د سنګ پارس سره تشبه شوی دی، د عشق سيوری مشبه، سنګ پارس مشبه به، د تشبه توری نه لري او حالت بدلول، د خوند لرونکي ژوند جوړول يې د تشبه وجهه ده، نادره تشبه يې ځکه ګڼلای شو چې دا ډېره لږه او حتی پخوا تر دې، کله داسې تشبه نه ده ليدل شوې.
په پنځم بيت کې يې حسن يا قواره او ښکلا د باز سره تشبه کړې ده، چې حسن مشبه، باز مشبه به، د تشبه توری نه لري، او لوړوالی او لوی والی يې د تشبه وجهه ده، دا ډول تشبه هم د شاعرانو په شعرونو کې ډېره کمه او لږه ليدل کيږي، نو ځکه يې نادره تشبه ګنلی شو.
2-    مبتزله تشبه :
هغه  تشبه ده چې په شاعرانو کې خورا زيات استعمال ولري.
( ۱ : ۹۵ مخ )
په لاندې بيتونو کې د مبتزله تشبه بېلګې وګورئ :
عاشقان يې همېشه لري زخمونه
ناوکي باڼه دې ګوره څه نڅـــا کا
( ۷ : ۳۳ مخ )
***
دا اسباب د حسن وژمي څخه نشتـه
چې يې مخ وته مهتاب وايي خطا کا
په پورتنيو بيتونو کې اشرف خان هجري څو مبتزلې تشبه ګانې کارولې دي چې په لومړي بيت کې د ناوک او بڼو ترمنځ مبتزله تشبه پرته ده او په دوهم بيت کې د مخ او مهتاب ترمنځ هم مبتزله تشبه پرته ده، په لومړنۍ تشبه کې باڼه مشبه ، ناوک يا غشي مشبه به، د تشبه توری نه لري او تېره والی يې د تشبه وجهه ده.
په دوهم بيت کې مخ مشبه، مهتاب مشبه يا سپوږمۍ مشبه به، د تشبه توری نه لري او ښکلا او ميڼه وال يې د تشبه وجه ه ده، دا چې شاعرانو ډېر ځله باڼو د غشو سره او مخ د مهتاب او سپوږمۍ سره تشبه کړی دی او دا ډول تشبه ګانې په شاعرانو کې ډېر رواج لري، نو ځکه يې مبتزله تشبه ګڼلی شو.
زه هجري د عشق په کار ثاني مجنون يم
اوسنۍ جونــــــــــه خوی کلـــــــه د ليلې کا
( ۷ : ۴۰ مخ )
په دې بيت کې شاعر خپل ځان د مجنون سره تشبه کړی دی،چې هجري مشبه ثاني مجنون يا مجنون مشبه به دی، د تشبه توری نه لري او عاشقي او په مينه کې متعهد پاتې کېدل يې د تشبه وجهه ده، شاعرانو ځانونه ډېر زيات د مجنون سره تشبه کړي چې دا ډول تشبه نوره تکراري شوې  ده، نو ځکه يې مبتزله تشبه ګڼو.
که ښايست يې د مخ ووينې په سترګو
نيلاب غاښی به په مخکې د افتاب کا
چې زلفين يې پرمخ خم د مشک وناب کا
د عاشق په خټــه ګډ خر د اسبــــــــــــــاب کا
( ۷ : ۴۳ مخ )
په پورته بيتونوکې هم مبتزلې تشبه ګانې کارول شوي دي، چې يوه يې د مخ او افتاب ترمنځ ده او بله يې د زلفينو او مشکو ترمنځ پرته ده، په لومړنۍ تشبه کې مخ مشبه او افتاب يا لمر مشبه به دی، چې د تشبه توری نه لري او ښکلا او سپينوالی يې د تشبه وجهه ده، دا چې په شاعرانو کې د لمر او سپوږمۍ سره د يار او د يار د مخ تشبه ډېره زياته ده، نو ځکه يې مبتزله تشبه ګڼو، دا راز په دوهمه تشبه کې زلفين مشبه او مشکو ناب مشبه به دی چې د تشبه توری نه لري او خوشبويي او معطر والی يې د تشبه وجهه ده، چې دا ډول تشبه هم په شاعرانو کې ډېر زيات رواج لري يانې تل زلفې د مارانو، مشکو يا شپې سره تشبه کوي، نو دا هم يوه مبتزله تشبه ګڼلی شو.
بلبل ته د ګل تعريف کا په رياض کې
هجري تل د خپل اشنا د مخ صفات کا
( ۷ : ۴۶ مخ )
هزار زړونه قضا ورولي پــــه خپلـــــه
هر نفس يې خال دانه، زلفې کمند کا
( ۷ : ۴۷ مخ )
هجري چې نمــــــر ته غټ کتلــــی نـــــه شې
ځير به يار ګورې په څه، که مخ څرګند کا
د خوبۍ پېشکار يې خلق په اور کيږدي
چې اوربل لکه خسرو ټيک يې وزير کا
( ۷ : ۵۰ مخ )
ته به وايې له مشرقه نمر طلوع کا
( ۷ : ۵۱ مخ )
د يار مخ که مهر نـــه دی راتــــه وايــه
زړه مې ولې نيلوفر غوندې رجوع کا
د پوته بيتونو له جملې څخه څلورم بيت کې د اوربل او خسرو ترمنځ پرته ده او بله په همدې بيت کې د ټيک او وزير ترمنځ پرته ده، مرسله تشبه يوازې د اوربل او خسرو ترمنځ پرته ده، په دې تشبه کې اوربل مشبه، خسرو مشبه به، لوړ مقام او زړه ته نږدېوالی يې د تشبه وجهه او لکه يې د تشبه توری دی.
دا راز په پنځم بيت کې مخ مشبه، نمر مشبه به، ښکلا او سپين والی يې د تشبه وجهه ده او ( ته به وايې ) يې د تشبه توری دی.
په شپږم  بيت کې زړه مشبه، نيلوفر مشبه به، رجوع کول يا مايل کېدل يې د تشبه وجهه ده او غوندې يې د تشبه توری دی، چې مونږ يې پر همدې مبتزله تشبه ګڼو.
يا دا چې په لاندې بيت کې د مبتزله تشبه يوه بله بېلګه وګورئ :
چې په چا د زغن بند رهايي نشته
چاپېره يې تورې زلفې لکه جال کا
( ۷ : ۵۳ مخ )
له دغه پلوه تشبيه په عمومي توګه په دوو برخو وېشل کيږي چې يوې ته يې مرسله او بلې ته يې موکده تشبه ويل کيږي، لومړی به دلته مرسله تشبه تعريف کړو:
1)     مرسله تشبه :
هغه ده چې د تشبه توری يا کلمې پکې ذکر شوي وي.
( ۱ : ۵۶ مخ )
کافر نه کا هومره قصد له مسلمـانـــه
( ۷ : ۱۵ )
***
تورې زلفې لکه جال پرې راخور شوی
په هر خم کې يې بې وسه بنـــديوان کا
( ۷ : ۱۰ مخ )
په پورتنيو بيتونو کې شاعر لومړی عاشق د مسلمان سره او هجران د کافر سره تشبه کړي دي چې عاشق يې مشبه، مسلمان يې مشبه به، هجران مشبه او کافر مشبه به دي او د مسلمان او عاشق ترمنځ مظلوميت او بې وسي د تشبه وجهه او د هجران او کافر ترمنځ ظلم کول د تشبه وجهه ده او ( لکه ) د دواړو ترمنځ د تشبه توری دی، چې په دې بيت کې ذکر شوي دي، نو ځکه يې مرسله تشبه ګڼو.
د زلفينو شان يې هسې شي له باده
لکه بوی په ډېرو مښلو کشمالو کا
( ۷ : ۵۸ مخ )
ما چې وليد د دونيـــــــا نادان وګړي
د اوبو پرمخ حباب غوندې ديرې کا
( ۷ : ۶۱ مخ )
په دغو بيتونو کې هم اشرف خان هجري مرسله تشبه ګانې راوړې دي، چې په لومړي بيت کې د باد په وسيله د زلفو خوځول مشبه، د کشمالو د ګل په لاسونو مښل مشبه به، بوی کول يې د تشبه وجه او ( لکه  ) يې د تشبه توری دی، نو دا چې د تشبه توری پکې ذکر شوی ، نو ويلای شو چې دا مرسله تشبه ده.
چې اوربل د مخ دپاسه لکه سپر کا
د سرو ګل يې خاصيت هم د نمر کا
( ۷ : ۴۸ مخ )
په دغه بيت کې اوبل يې د سپر سره تشبه کړی دی، چې اوربل مشبه، سپر مشبه به، پر مخ يې درول د تشبه وجهه او ( لکه ) يې د تشبه توری دی او کله چې په کومه تشبه کې د تشبه توری ذکر شي، نو هغې تشبه ته مونږ مرسله تشبه ويلای شو، نو ځکه وايو چې په دې بيت کې مرسله تشبه ذکر شوې ده.
چې اغــــــــــاز د زړونو بند لره تدبيـر کا
تورې زلفې هاله خپل غوندې زنځير کا
( ۶ : ۵۰ مخ )
اشرف خان هجري په دغه بيت کې تورې زلفې د جال سره تشبه کړي دي چې تورې زلفې پکې مشبه، جال پکې مشبه به، زنځيرول بندول پکې د تشبه وجهه او (غوندې) پکې د تشبه توری دی او دا چې د تشبه توری پکې راغلی، نو ويلای شو چې په دې بيت کې شاعر مرسله تشبه راوړې ده.
2)     مؤکده تشبه :
چې د تشبه ټکی ور نه حذف وي، مؤکده تشبه ګڼل کيږي.
( ۴ : ۶۶ مخ )
د افګار خټک په زړه به ملهــــــم کېږدي
که په خوب کې ور ښکاره خپله رويا کا
( ۷ : ۳۵ مخ )
اشرف خان هجري په دغه بيت کې د يار د مخ ليدل د ملهم يا پټۍ سره تشبه کړی دی، چې د يار مخ ليدل مشبه، ملهم مشبه به ده او د تشبه توری نه لري او ارامي ور کول او هوساينه يا علاج په برخه کول يې د تشبه وجهه ده، نو دا چې د تشبه توری نه لري، نو ويلای شو چې نوموړې تشبه يوه مؤکده تشبه ده.
که ښايست يې د مخ ووينې په سترګو
نيلاب غاښی به په مخکې د افتاب کا
( ۷ : ۴۳ مخ )
په ارسي کـــــه ثاني بدر هويـــدا شي
هرساعت چې پرسيده د مخ ايات کا
( ۷ : ۴۶ مخ )
***
بلبل تل د ګل تعريف کا په رياض کې
هجري تل د خپل اشنا د مخ صفات کا
اشرف خان هجري په دغو پورتنيو بيتونو کې يو شمېر مؤکدې تشبه ګانې کارېدلي دي، چې په لومړي بيت کې مخ مشبه، افتاب مشبه به، ښکلا او سپينوالی يې د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري.په دوهم بيت کې مخ مشبه، ثاني بدر مشبه به، ښکلا او سپين والی د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري.همدارنګه په درېم بيت کې هجري مشبه بلبل مشبه به، د دواړو ترمنځ خوږ غږ يا خوش اوازي د تشبه وجه ده او د تشبه توری نه لري او په همدې بيت کې د اشنا مخ مشبه، ګل مشبه به او ښکلا او سوروالی يې د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري، دا چې په دې پورته درې واړو بيتونو کې د تشبه توري نشته، نو ځکه ويلای شو چې په درې واړو بيتونو کې مؤکده تشبه کارول شوې ده.
هزار زړونه قضـــــــا ورولي پــــــه خپله
هر نفس چې خال دانه، زلفې کمند کا
( ۷ : ۴۷ مخ )
هجــــــــــري چې نمـــــــر ته غټ کتلی نه شې
ځير به يار ګورې په څه، چې مخ څرګند کا
( ۷ : ۴۸ مخ )
ابروان جوړه لينـــده باڼـــــه يې غشي
پيرايه د حسن ګوره، څوک خنجر کا
د دغو بيتونو له جملې په لومړي بيت کې، خال مشبه، دانه مشبه به، جوړښت يې د تشبه وجه ده چې د تشبه توری نه لري،دوهمه تشبه يې د کمند او زلفو ترمنځ ده چې زلفې پکې مشبه، کمند مشبه به، اوږدوالی د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري، همدارنګه په دوهم بيت کې د يار مخ مشبه، نمر مشبه به، ښکلا او سپين والی يې د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري، دا راز په درېم بيت کې ابروان مشبه، لينده مشبه به او او کوږوالی يې د تشبه وجهه ده چې د تشبه توری نه لري، بله تشبه پکې د باڼه او غشي ترمنځ ده چې باڼه پکې مشبه، غشی پکې مشبه به او تېره والی پکې د تشبه وجهه ده چې دا هم د تشبه توری نه لري، نو ځکه ويلای شو چې په پورته درې واړو بيتونو کې مؤکده تشبه کارول شوې ده.
د مؤکده تشبه ډولونه :
مؤکده تشبه په درې ډوله ده چې عبارت دي له :
1)     اضافي مؤکده تشبه
2)     توصيفي مؤکده تشبه
3)     مؤکده محض تشبه
1)   اضافي مؤکده تشبه :
هغه تشبه ته ويل کيږي يا د مؤکده تشبه هغه ډول دی چې په مشبه کې يې اضافي ترکيب موجود وي.
( ۵ : ۱۲۲ مخ )
د عشق لمبې و ماته جنــت شوې
يا ماهي وته بهشت وينم درياب
( ۷ : ۳۰ مخ )
په پورتني بيت کې اضافي مؤکده تشبه د عشق لمبې په ترکيب کې راغلې ده چې عشق يې په اضافي توګه لمبې سره تشبه کړی دی، په دې بيت کې عشق مشبه او مضاف اليه او لمبې مشبه به او مضاف او ( دال ) يې د اضافت توری دی، لمبې ځکه مضاف راغلی چې نسبت يې عشق ته شوی و.
د ارمان په داغ به زړه خپل مبتـدا کا
چې باور څوک په کارونو د دونيا کا
( ۷ : ۴۲ مخ )
***
د هجران لښکر دې ځکه پايمال کړم
په پورتنيو بيتونو کې د ( ارمان په داغ ) اضافي ترکيب او د ( هجران لښکر ) په اضافي ترکيب کې اضافي مؤکدې تشبه ګانې پرتې دي، چې په لومړي بيت کې ارمان مشبه او مضاف اليه او داغ مشبه به او مضاف دی، ځکه چې نسبت يې ارمان ته شوی دی، دا راز په دوهم بيت کې بيا هم ( د ) د اضافت توری دی، هجران مشبه او مضاف اليه او لښکر مشبه به او مضاف دی، په دغه تشبه کې هجران د لښکر سره تشبه شوی دی، نو په يو اضافي ترکيب کې دغه تشبه قايمه شوې ده، نو ځکه يې اضافي مؤکده تشبه ګڼو.
هزار زړونه يې ترې په منــــګُل اخلي
په عذار چې يې پرواز د حسن باز کا
( ۷ : ۴۹ مخ )
د عشق سيوری مشخص سنګ پارس دی
په هر چـــــا باندې چې وشــــي تن يې زر کا
( ۷ : ۴۸ مخ )
څو شېران زلمي زخمي کا په ساعت کې
چې د وروځـــو په لينــــــــــده د بڼو تير کا
( ۷ : ۵۰ مخ )
هغه دم چې تا د نـــــاز چــــاړه په کف کړه
بنده سر کېښوه اشنا د عشق په قط ستا
( ۷ : ۵۱ مخ )
په پورتنيو بيتونو کې اشرف خان هجري ډېرې اضافي مؤکدې تشبه ګانې کارولې دي، چې په لومړي بيت کې د ( حسن باز ) په ترکيب کې اضافي مؤکده تشبه پرته ده، چې حسن مشبه، باز مشبه به، حسن مضاف اليه، باز مضاف او ( د ) يې د اضافت تور دی، دا راز په دوهم بيت کې يې عشق د سيوري سره تشبه کړی دی، چې عشق مشبه او مضاف اليه دی، سيوری مشبه به او مضاف دی او ( د ) يې بيا هم د اضافت توری دی، په درېم بيت کې يې وروځې د ليندۍ سره تشبه کړې دي، چې وروځې مشبه او مضاف اليه، لينده مشبه به او مضاف او ( دال ) يې د اضافت توری دی، په څلورم بيت کې ناز مشبه او مضاف اليه او چاړه مشبه به او مضاف ده چې د چاړه نسبت ناز ته شوی دی، نو ځکه يې اضافي موکده تشبه ګڼو.
2)   توصيفي مؤکده تشبه :
هغه تشبه ده چې توصيفي ترکيب ولري، په دې ترتيب چې صفت د مشبه به او موصوف د مشبه په دول راوړل شوی وي.
( ۳ : ۱۰۵ مخ )
ماسنګر ليدلی ډېر په دې دونيا کې
ولې تېر دي، تر همه وو نوکران ستا
( ۷ : ۵۵ مخ )
اشرف خان هجري په دغه بيت کې د سنګدل په ترکيب کې توصيفي مؤکده تشبه کارولې ده، چې سنګدل ترکيب په دوو برخو ( سنګ او دل ) باندې تجزيه کوو، په دې تشبه کې دل ( زړه ) د سنګ ( تيږې ) سره تشبه کړی دی، چې ( دل ) مشبه او موصوف او ( سنګ ) مشبه به او صفت دی چې پر همدې بنسټ يې توصيفي مؤکده تشبه ګڼو.
په زېور ارايش کا چې زېبا نه وي
ته ګلرنګه څه محتاجه يې زېور ته
( ۷ : ۷۰ مخ )
***
په جهان اګر چې ډېرې دي ګلرنګې
نن د حســــــــن ستــــــــــا په سر وينم
( ۷ : ۷۲ مخ
په دغو بيتونو کې شاعر د ګلرنګه په کلمو کې توصيفي مؤکدې تشبه ګانې کارولې دي چې رنګ  مشبه او موصوف او ګل مشبه به او صفت دی، چې په همدې اساس يې مونږ توصيفي مؤکده تشبه ګڼو.
ښــــــــــه عذار يې معنــــــــــا تر لاله ګل دي
پرې يې جوړ کړو ښايسته د مشکو ماش
( ۷ : ۹۹ مخ )
په دغه بيت کې عذار يا اننګي يا اننګي د لاله ګل سره تشبه شوي دي، چې عذار مشبه او لاله ګل مشبه به ، د دواړو ترمنځ سور والی د تشبه وجهه ده ، دلته د شاعرانو له خوا وجهه د مشبه به په پرتله په مشبه کې ډېره قوي ښودل شوې ده، نو ځکه يې تفصيلي تشبه ګڼو.
نن له کبره ځکــــه نــــــه کوي نظر کوز
چې ترمخ پورې زينت ګڼي د نمر کوز
( ۷ : ۵۲ مخ )
ته کړې ناز که په ښايست بې ځايه نه دی
چې له شرم ستـــــــــــا د مخ ګوري قمر کوز
( ۷ : ۹۱ مخ )
په پورتنيو دوه بيتونو کې اشرف خان هجري د يارمخ د نمر او سپوږمۍ سره تشبه کړی دی چې په لومړي بيت کې مخ مشبه، لمر مشبه به او سپينوالی يې د تشبه وجهه ده، دغه وجهه د شاعر له خوا په مشبه کې ډېره قوي ښودل شوې ده، دا راز په دوهم بيت کې مخ مشبه، قمر مشبه به او بيا هم سپينوالی يې د تشبه وجهه ده، چې د شاعر له خوا په مشبه به کې دغه وجهه ډېره قوي ښودل شوې ده، نو ځکه يې تفصيلي تشبه ګڼو.
3)    مؤکده محض تشبه :
هغه مؤکده تشبه ده چې اضافي يا توصيفي ترکيب و نه لري.
( ۲ : ۴۳ مخ )
مبتلا مه کړه مولا په دا بــــــــلا کس
( ۷ : ۹۵ مخ )
په دغه بيت کې د اشنا مينه چې په دې بيت کې ور ته د ( ستا ) خطاب شوی دی، مشبه او بلا مشبه به ده، چې زورورتيا او ډارول يا ځپل يې د تشبه وجهه ده او د تشبه توری نه لري، دا چې د تشبه توری نه لري، بلکې کوم اضافي يا توصيفي ترکيب هم نه لري، نو په همدې بنسټ يې مؤکده محض تشبه ګڼو.
دواړه شونډې يې عسل اننګي سېب دي
د عشاقو زړونه ټول په دغــــــــــه خوان کا
تفضيلي تشبه :
په تفضيلي تشبه کې د وجهه په لحاظ مشبه تر مشبه به قوي وي، چې دغه د وجهه په لحاظ د مشبه قوي والی د مشبه به پر پرتله په خپله د شاعر په واسطه زيادت شوی وي.
( ۱ : ۵۶ مخ )
نن له کبره ځکــه نــــــــه کوي نظر کوز
چې ترمخ پورې زينت ګڼي د نمر کوز
( ۷ : ۵۱ مخ )
***
ته کړې ناز که په ښايست بې ځايه نه دی
چې له شرم ستا د مخ ګوري قمــــــــــر کوز
په پورتنيو دوو بيتونو کې اشرف خان هجري د يار مخ د لمر او سپوږمۍ سره تشبه کړی دی، چې په لومړي بيت کې مخ مشبه، لمر مشبه به او سپينوالی د تشبه وجهه ده، دغه وجهه د شاعر له خوا په مشبه کې ډېره قوي ښودل شوې ده، دا راز په دوهم بيت کې مخ مشبه، قمر مشبه به او بيا هم سپينوالی د تشبه وجهه ده چې د شاعر له خوا په مشبه به کې دغه وجهه ډېره قوي ښودل شوې ده، نو ځکه يې تفصيلي تشبه ګڼو.
پايله
دا چې زما د مونوګراف موضوع ( د اشرف خان هجري په شاعرۍ کې تشبه ګانې ) دي، نو تر خپلې وسې پورې مې کوښښ کړی چې له مختلفو ماخذونو څخه ګټه واخلم او خپله موضوع پرې بشپړه کړم، ټول سرليکونه مې په منظم او ښه شان ترتيب کړي دي، بيا مې پرې څېړنه او بحث کړی، لومړی مې د اشرف خان هجري په ژوند باندې ژورې خبرې کړي، بل مې د هغه شاعري څېړلې چې څه ډول شاعري يې پيل کړه کوم ډول اشعار لري، حماسي، عشقي، مذهبي او نور.له دې سره مې خپل بحث موضوع ته لار پرانيستې چې تشبه ده اول مې ښه په تشبه بحث کړی، تعريف، ډولونه او بېلګې مې ورته په ترتيب راوړي دي، د تشبه ارکان مې په ګوته کړي دي چې څلور ارکان لري بيا مې په ورا سره هر يو په منظم ډول شنلي او د مختلفو ماخذونو نه مې پکې استفاده کړې او بېلګې مې د هجري له دېوانه راوړي دي، د ابتزال او ندرت له مخې مې د تشبه وېش کړی او نادره او ابتزال تشبه ګانې مې  تعريف  کړې دي او بحث مې پرې کړی دی او د هر يو بېلګې مې د اشرف خان له شاعرۍ څخه راخيستي دي، له دې وروسته مې د تشبه د توري د ذکر او نه ذکر له مخې د تشبه وېش کړی او د دواړو ډولونو ( مبتزله او مؤکده تشبه ) تعريفونه او بېلګې مې راخيستي دي او د اشرف خان هجري له شاعرۍ نه مې په بېلابېلو بېلګو په ښه ډول واضح کړي او څېړلي دي له هغې وروسته د مؤکده تشبه په ډولونو چې د توصيفي مؤکده تشبه، اضافي مؤکده تشبه او محض مؤکده تشبه دي تعريف کړي او د هر يوه بېلګې مې د هجري په شاعرۍ کې ښودلې او څېړلې دي او په همدې ترتيب مې خپله د مونوګراف موضوع ترتيب، تکميل او پای ته رسولې ده.
ماخذونه
1)  پنهان، فضل محمد ( حاجي ) : ( ۱۳۳۱ ل ) کال، ادبي ارمغان، کوټه، هېواد کلتوري ادبي ټولنه ( خپرندوی ).
2)  حسرت، ضياء الرحمن ( ښوويالی ) : ( ۱۳۸۸ ل ) کال، ادبي فنون ( لکچر نوټ)، جلال اباد، ننګرهار عالي دارالمعلمين.
4)  کاکاخېل، سيد تنسيم الحق : ( ۱۹۸۷ م ) کال، روح ادب ( د پروفيسور طاير په زيار )، پېښور، پښتو اکاډمۍ ( خپرندوی ).
5)  مسلمدوست، عبدالرحيم ( مولوي ) : (۱۳۸۶ ل ) کال، خوږه پښتو ، پېښور، عنايت خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
6)  هاشمي، سيد محی الدين ( څېړنپوه ) : ( ۱۳۹۳ ل ) کال، د ادب پوهنې څانګې، جلال اباد ميهن خپرندويه ټولنه ( خپرندوی ).
7)  هجري، اشرف خان : ( ۲۰۰۱ م ) کال، دېوان ( د پروفيسور ډاکتر راج ولي شاه خټک په سريزه، د همېش خليل په زيار )، پېښور، پښتو اکاډمۍ (خپرندوی).
کويبيشيوسک
د کویبیشیوسک ښار ( تاجيکي:Куйбышевск) د تاجکستان په ختلان ولایت کې موقعیت لري. د دغه ښار نفوس ۱۱۵۱۶ تنه دی.
حوالې
وېشنيزه:تاجکستان وېشنيزه:تاجکيستان وېشنيزه:تاجکېستان وېشنيزه:تاجکي وېشنيزه:تاجک وېشنيزه:تاجيکستان وېشنيزه:تاجيک وېشنيزه:تاجکيان
د انسانانو ډلبندي یا ټکسانومي
د انسانانو ډلبندي په ژولوژیکي ډلبندۍ کې د انساني بڼو ډلبندي ده (سیسټماټیک نوم یې لاتیني کلیمه: هومو سیپینز «عاقل انسان»). د هومو سیسټماټیک جنس د دې لپاره جوړ شوی، چې هم له اناتوميکي پلوه د اوسنيو انسانانو او هم د لرغونو انسانانو له منځه تللي ډولونه په کې شامل شي. اوسني انسانان د هومو ساپینس د فرعي ډولونو په توګه ټاکل شوي دي، چې د ځینو په وینا له مستقیمو نیکونو، یعنې له هومو ساپینس ایدالتو (Homo sapiens idaltu) نه توپیر لري (ځینې نورې څېړنې ښیي، چې د هغو پر ځای idaltu او اوسني انسانان د فرعي نسلونو په توګه ډلبندي کېږي).
په ۱۸مه پېړۍ کې د سیسټماټیکو نومونو له معرفي کېدو راهیسې، د انسان د تکامل اړوند پوهه په پراخه کچه لوړه شوې او په ۲۰مه پېړۍ او د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې یو شمېر منځګړي ډولونه وړاندې شول. په دې برخه کې تر ټولو ډېره منل شوې او ډلبندې شوې ډله د هومو نسل اړوند کېږي، چې له دوو تر دریوو میلیونو کلونو دمخه رامنځته شوی او لږ تر لږه په دوو ډولونو وېشل کېږي، لرغونی هومو ایریکتوس او اوسنی هومو سایپینس پرته له نړیوالې پیژندګلوۍ د بېلابېلو ډولونو لپاره شاوخوا دولس نور وړاندیزونه لري.
د هومو نسل د هومیني په قبیله کې د پان (شمپانزي) تر څنګ ځای پر ځای شوی دی. داسې اټکلېږي چې دا دوه نسلونه په یوه اوږده موده کې له هایبریدیزیشن نه په اوږده موده کې توپیر لري، چې کابو ۱۰ تر ۶ میلیون کاله مخکې موده په کې شاملېږي او له احتمالي ترکیب سره لږ تر لږه ۴ میلیون کاله مخکې له یو بله جلا شوي دي. استرالیوپیتیسینا په ۱۹۳۹ز کال کې له ناڅرګند اعتبار سره یوه فرعي ډله، چې د «مخکني انسان» یا «پاراـانسان» لرغونې ډلبندي د هومو پېن Homo-Pan له وېش نه کوچنی دی.
د وود او ریچموند (۲۰۰۰ز) پرمټ وړاندیز، هومینینا له استرالیوپیتیسینا سره د فرعي قبیلې په توګه معرفي کوي، چې هومو په هومینینا کې یوازینی پېژندل شوی جنس دی. له بل پلوه د سلا-کوند او ایالا (۲۰۰۳ز) په تعقیب له «انسان نه مخکې» یا «پرتو-انسان» جنس، د Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، او احتمالا Sahelanthropus جنس ټول ښایي په مناسبو شرایطو کې د هومو له جنس سره راوړل شي. آن راډیکالي لیدلوری هم د جلا جنس په توګه د پان او هومو وېش ردوي، چې د لومړیتوب د اصل پر بنسټ به د هومو پانسیسس په توګه د شامپانزیانو د بیا ډلبندۍ په معنا وي.
د فینوټایپونو پر بنسټ د انسانانو ډلبندي کول یوه ټولنیزه جنجالي موضوع ده. بیولوژیستانو په لومړیو کې بېلابېل توکمونه د فرعي ډولونو په توګه ډلبندي کول، خو اوسني انسان پېژندونکي د انسانیت درک کولو لپاره د توکم مفهوم د یوې ګټورې وسیلې په توګه ردوي او د دې پرځای انسانیت یو پېچلی او یو له بل سره تړلی جنیتیکي تسلسل بولي. د هومینین ډلبندي خپل تکامل ته دوام ورکوي.
تاریخ
د انسان ډلبندي له یوې خوا د انسانانو په ډلبندۍ کې د انسان راوړلو (لویو شامپانزیانو) او له بل لوري په بېلابېلو ډولونو او د اړتیا پر مهال پر کوچنیو ټولګو باندې د لرغونو او اوسنیو انسانانو وېشل په کې شامل دي. د کارل لینه پرمټ اوسنۍ ژولوژیکي ډلبندي له ۱۷۳۰ نه تر ۱۷۵۰ لسیزو په لړ کې رامنځته شوې. هغه په ۱۷۵۸ز کال کې د هومو ساپینس په توګه د انسان له یو ډول نه د هومو جنس له ډلې د یوازینۍ بڼې په توګه یادونه وکړه، چې له لویو توکمونو سره په سمون کې پر څو کوچنیو ډلو باندې ووېشل شو. لاتیني نوم یې homō (genitive hominis) دی، چې د «انسان» معنا لري. د هومندایي Hominidae سیسټماټیک نوم د جان ادوارد ګري (۱۸۲۵ز) پر مټ د لویو شامپانزیانو د کورنۍ لپاره وپېژندل شو. همدارنګه ګري Hominini د قبیلې د نوم په توګه وړاندې کړ، چې دواړه د شامپانزه «د پن جنس» او انسان «د هومو جنس» په کې شامل و.
د لرغوني منقرض شوي انسان د لومړنۍ بڼې کشف له فوسیلي ریکارډ نه د ۱۹مې پېړۍ په منځنۍ دورې پورې اړوندېږي. هومو نیاندرتالنسیس، چې په ۱۸۶۴ز کال کې ډلبندي شوی و، له هغه وخت راهیسې یو شمېر نور لرغوني ډولونه نومول شوي دي، خو د شمېر د کره والي په هکله یې نړیواله اجماع نشته. د H. neanderthalensis له کشف وروسته، چې آن که «لرغونی» هم په ښکاره د انسان په توګه د تشخیص وړ وي، د ۱۹مې پېړۍ له وروستیو نه د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې د یو څه مودې لپاره د هومو او پان تر منځ د «ورکې شوې حلقې» په موندلو بوخت و. په ۱۹۱۲ز کال کې د پیلتداون انسان «Piltdown Man»  مسخره یا دوکه د داسې انتقالي ډولونو جعلي پریزنټشن و. د شلمې پېړۍ له نیمایي راهیسې د هومیني د پرمختګ په هکله پوهه ډېره کره شوې او د ډلبندۍ اصطلاحات څو ځلې د هغو د منعکس کولو لپاره بدل شوي دي.
د هومینني په قبیله کې د هومو او پان تر څنګ د درېیم نسل په توګه د Australopithecus معرفي کول، د ریموند دارت (۱۹۲۵ز) له امله ده. Australopithecina د یوې فرعي قبیلې په توګه او دغه راز د بروم په وینا Paranthropus (۱۹۳۸ز) لري، چې د ګریګوری او هېلمن (۱۹۳۹ز) پرمټ وړاندیز شوي دي. د استرالیوپیتیکینا فرعي قبیلې ته په دې وروستیو کې وړاندیز شوي اضافي موارد Ardipithecus (1995)  او Kenyanthropus (2001) شامل دي، په هومیني کې د Australopithecina په پرتله د Sahelanthropus (2002) ځای روښانه نه دی. Cela-Conde او Ayala (2003) د Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، په رسمیت پېژندل او Sahelanthropus او incertae sedis د جلا او ځانګړي جنس په توګه وړاندیز کوي.
په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د تانزانیا په اولدووای دره کې د ډبرینو وسایلو له کشف وروسته، د هومو جنس کابو دوه میلیونه کاله مخکې رامنځته شو. هومو هابلیس (Leakey et al., 1964) د تعریف له مخې لومړنی ډول «انسان» دی، چې (د هومو جنس غړی) دی او بېلګه یې (OH 7) فوسیلونه دي. په دې توګه د دې ډول نورو فوسیلونو کشف له Australopithecus نه د H. habilis د ټاکلو په هکله دا ډول بحث پای ته رسولی دی. په تېره بیا د الاشې د هډوکي اړوند فوسیل LD 350-1 چې په ۲۰۱۳ز کال کې کشف شو، چې د ۲.۸ مایا تاریخ لري، د دواړو تر منځ د یو لېږد او انتقال په توګه استدلال شوی دی. همدارنګه په دې اړه هم اختلاف شته چې ایا H. habilis لومړنی هومینین انسان و، چې ډبرینې وسیلې یې وکارولې او که نه؛ لکه څنګه چې Australopithecus garhi ډول یې د شلمې پېړۍ اړوند ۲.۵ مایا له ډبرینو وسیلو سره موندل شوی دی. د KNM-ER 1470 فوسیل په ۱۹۷۲ز کال کې کشف شوی، چې د الیکسییف پرمټ په ۱۹۷۸ز کال کې کشف شو او د Pithecanthropus rudolfensis په نامه نومول شوی دی، چې اوسمهال د انسان درېیم ډول یا د هومو د درېیم ابتدايي ډول په توګه لیدل کېږي. (H. habilis او H. erectus) شاوخوا دوه میلیونه کاله مخکې لیدل شوی او د Australopithecus او Homo د بدیل په توګه ارزول شوی دی.
ووډ او ریچموند (۲۰۰۰ ز) وړاندیز وکړ، ترڅو د ګري هومینیني قبیله «هومینینز» د تعریف له مخې د شمپانزي – انسانانو له وروستیو ګډو نیکونو نه وروسته د ټولو ډولونو د شاملو بڼو په توګه وپېژندل شي، د Australopithecines او له انسان نه مخکې یا پارا انسان د نورو احتمالي ډولونو (لکه Ardipithecus اوSahelanthropus) د شاملولو لپاره وټاکل شي، په داسې حال کې، چې د ګري هومینیني پرمهال نه وو پېژندل شوي. په دې وړاندیز کې د هومینینا نوې فرعي قبیله باید په ځانګړې توګه د هومو په جنس کې شامله وي، داسې چې هومینیني دوه فرعي قبیلې یعنې Australopithecina او Hominina ولري، چې Hominina Homo یوازینی پېژندل شوی جنس دی. اورورین ۲۰۰۱ د Australopithecina په توګه نه، بلکې د هومینینا احتمالي لرغوني نیکه په توګه وړاندیز شوی دی.
د هومینینا لپاره یو شمېر بدیل نومونه دا دي: Australopithecinae د ګریګوري او هیلمن پر مټ په ۱۹۳۹ز کال کې، Preanthropinae د سیلاکوند او التابا پرمټ په  ۲۰۰۲ز کال کې وړاندې شول.
د غزنويانو ټولواکمني
غزنوي واكمني له ۹۷۶زېږيز كال څخه نيولې تر ۱۱۸۶ز پورې غځېږي. ددې واكمنۍ پلازمېنه د افغانستان د غزني ښار ؤ. ددې لړۍ نامتو واكمن سلطان محمود غزنوي ؤ، چې پر هندوستان يې ۱۷ ځلې بريد وكړ او په هرځلې بريالې راووت. د سومنات جگړه يې ډېره مشهوره ده، چې پدې جگړه كې يې د سومنات بت ونړاوه او ځان يېپه تاريخ كې د بت شكن په نامه ثبت كړ.
غزنوي واكمني
سبكتگين له ۲۰ كاله واكمنۍ څخه وروسته ومړ. لده څخه وروسته يې زوى محمود غزنوي د واكمنۍ پر گدۍ كښېناست. محمود د سبكتگين كورنۍ له ټولو څخه نامتو واكمن ؤ. د اسلامي تاريخ له نامتو واكمنو څخه يو هم سلطان محمود دى، چې پر هندونستان يې ۱۷ ځلې بريد كړې، چې لدې امله د شهرت لوړو پوړيو ته ورسېد. محمود له كوشنيوالي څخه زړور ؤ، او له پلار سره په ډېرو جگړو كې ملگرې ؤ. واك ته له رسېدو سره سم يې د واكمنۍ په سمبالولو لگيا شو. لومړې يې داخلي اړودوړ كرار كړ، او بيا د واكمنۍ پراخولو پسې شو. شمال كې يې خوارزم او بخارا ونيوله، او د سمرقند د علاقې وړو، وړو واكمنو دده اطاعت ومانه. لومړې يې د بخار سمرقند، كاشغر چې د ايلك خاني واكمنو تر ولكې لاندې ؤ ترخپلې واكمنۍ لاندې راوستل، او خوارزم كې يو كوشنې خپلواكه واكمني چې د آل مامون په نامه چلېده هغه يې هم له منځه يوړه. سوېل كې يې د رې، اصفهان او همدان چې د بني بويه تر ولكې لانې ول، فتحه كړل. ختيځ كې يې تقريبا هغه ټولې سيمې ونيولې چې نن سبا د پاكستان په نامه يادېږي. محمود د عدل او انصاف او پوهې او ادب خوښوونكې ؤ. دده په پېر كې د وخت نامتو شاعران او اديبان لكه فردوسي او البېروني ژوند كاوه او دده په دربار كې اوسېدل.
زوال
د سلطان محمود زوى، سلطان مسعود په وروستي وخت كې د منځني اسيا سلجوقي تركانو د غزنوي واكمنۍ شمالي او لوېديځې برخې تر خپلې ولكې لاندې راوستې. نو پدې وخت كې يواځې د غزنوي واكمنۍ سره ختيځ افغانستان او د ننني پاكستان سيمې پاتې شوې.
بنسټ اېښودنه
كله چې د ساماني واكمني كمزورې شوه او واليانو يې د خپلواكۍ اعلان وكړ، نو لدې ډلې څخه يو هم سبكتگين (۳۶۶هـ تر ۳۸۷هـ) ؤ، چې نني افغانستان د پلازمېنې سوېل لورې ته د غزني ولايت په ۳۶۶هجري سپوږميز كال د يو خپلواك دولت په توگه اعلان كړ.
چې دا واكمني په تاريخ كې د غزنوي واكمنۍ او آل سبكتگين په نامه يادېږي. د خپلواكۍ په اعلان سره سم يې په خراسان سمدلاسه بريد وكړ او ترخپلې ولكې لاندې يې راوړ. د همدې سبكتگين په پېر كې د لومړي ځل لپاره د خېبر له درې څخه د لومړي ځل لپاره تېر او پېښور، لاهور او ملتان ښـارونه يې خپلې واكمنۍ لاندې راوستل. پېد وخت كې د لاهور واكمن يو هندو راجا جېپال ؤ. ددې راجا واكمني له لاهور څخه نيولې تر پېښور او كابل پورې غزېدلې وه. او د واكمنۍ بريدونه يې د سبكتگين له واكمنۍ سره نښتي ول. كله چې راجا جېپال د سبكتگين واكمني ځواكمن كېدو پر لور وليده، نو هوډ يې وكړ ترڅو غزني تر خپلې ولكې لاندې راولي. نو په همدې هيله د يوه غټ پوځ سره مخ په غزني را هۍ شو، او بريد يې پېل كړ. مگر پدې جگړه كې د سبكتگين له لاسه يې سخته ماتې وخوړه، او جېپال يې ژوندې ونيوه. جېپال د سبكتگين اطاعت ومانه او ځان يې پدې بانه وژغوره چې كلنۍ خراج به د غزني واكمن ته رالېږي. نو پدې هيله بېرته لاهور ته راپرېښودې شو. كله چې جېپال ورسېد نو له وعدې څخه يې سرغړونه وكړه او د خراج له وركول يې له وعدې سره سم ونه كړل. نو لدې وجې سبكتگين د بريد تكل وكړ او پېښور يې خپلې ولكې لاندې راووست. محمود غزنوی تفصیلی مضمون لپاره محمود غزنوی
سلطان ابراهیم
د غزنوي واكمنو لهډلې څخه سلطان ابراهيم (451ـهـ تر 492ـهـ) هم د يادولو وړ دى. ده په خپله ۴۰ كلنه واكمنۍ كې غزنوي واكمني ښه ټينگه كړه. له سلجوقيانو سره يې ښې اړيكې ټينگې كړې، او هندوستان يې تر خپلې پوره پوره ترخپلې ولكې لاندې راوست. دده په پېر كې هندوانو غوښتل چې مسلمانان له پنجاب څخه وشړي، مگر پدې كار كې بريالي نشول. ابراهيم تر ډلي پورې سيمې په غزنوي واكمنۍ كې ورگډې كړې، او د بنارس ښار هم ونيوه. ابراهيم يو ديندار  او ولس خوښې واكمن ؤ، د شپې به د غزني په كوڅو گرځېده او اړو او بې وزله خلكو سره به يې مرسته كوله. دې ډېر ښه خط ليكونكې ؤ، په كال كې به يې يو ځل ټول قرآن كريم په خپل خط ليكه،يو كال به يې مكې معظمې ته ليږه، او بل كال به يې مدينې منورې ته ليږه.
ده له ودانيو سره زياته مينه لرله. داسې ودانۍ به يې خوښولې چې عامه خلكو ته ترې گټه ورسي. په خپله واكمنۍ كې يې ۴۰۰ داسې ودانۍ د مدرسو، خانقاگانو، مساپرخانو او جوماتونو لپاره جوړې كړې. د غزني په شاهي ودانۍ كې يې داسې يوه درملتون جوړ كړ چې عوامو ته به په وړيا توگه درمل وركول كېده. پدې درملتون كې د سترگو د ناروغيو ډېره ښه درملنه كېده، او ډېرې ښـې دوايانې پكې ميندل كېدې.
پاى
۵۴۵هجري سپوږميز چې له ۱۱۵۰زېږيز كال سره سمون خوري د غور يو واكمن چې علاؤ الدين غوري نومېده ولكه ټينگه كړه او غزني يې د ۷ شپو او ۷ ورځو لپاره وسوزاوه. د نړۍ دا ښار چې په تاريخ كې د (عروس البلاد) په نامه ياديده لولپه او خاورې ايرې شو. علاؤ الدين ددې ناوړه عمل له امله په تاريخ كې د جهانسوز په نامه يادېږي. لدې څخه وروسته د غزنوي دوه وروستيو واكمنو پلازمېنه له غزني څخه لاهور ته راغله، چې دا واكمني هم په ۵۸۲هـ سپوږميز كال د سلطان شهاب الدين غوري په لاس ړنگه او د پاى ټكې وركېښود.
اهمیت
غزنوي وكمنو تقريبا ۲۰۰ كاله په هندي نيمې وچې واكمني وكړه، دوي هغه خلك ول چې هند نيمې وچې خلكو ته يې د ژوند كولو لارې چارې وروښودلې. دوي يې مهذب كړل، او د اسلامي تهذيب بېخونه پدې وچه كې كلك او ټينگ كړل، او د لاهور ښار يې د لومړي ځل لپاره د پوهې او ادب مركز جوړ كړ. د علم او ادب سرپرستي غزنوي واكمنان د علم او ادب ډېر زيات خوښوونكي ول، په ځانگړي ډول سلطان محمود غزنوي د پېر فردوسي او البېروني كارنامې نن هم نړۍ د يادولو وړ بولي.
د فردوسي شاهنامه د پاړسي شاعرۍ يوه غټه نمونه ده. البېروني د خپل پېر له ټولو څه لوى څېړونكې او ساېنسپوه ؤ، هغه په ریاضی، علم هیئت، تاریخ او جغرافیه كې داسې گټور كتابونه ليكلي چې تر نن ورځې پورې لوستل كېږي او د اعتبار وړ دي. غزنوي واكمنۍ كې لاهور د لومړي ځل لپاره د پوهې او ادب مركز په څېر راوټوكېده. پدې پېر كې د پاړسي ژبې نامتو شاعران لاهور ته راغلل، چې لدې ډلې څخه مسعود سعد سلمان او روفي د يادولو وړ دي. د ادواړه شاعران د سلطان ابراهيم او له څخه وروسته واكمنو په پېر كې اوسېدل. دلاهور په پوهانو كې چې د غزنوي واكمنو سره دې ښار ته راغلي ول، د علي بن عثمان هجوېري (400ـهـ تر 465ـهـ) ديادولو وړ دى. دى يو لوى ولي ؤ، دده له وجې په لاهور كې اسلام خپور شو او زياتره هندوانو اسلام ومانه. هجوېري نن سبا د داتا گنج بخش په نامه سره يادېږي. ده ۴۰ كاله د اسلامي نړۍ سفرونه وكړل او په اخره كې د لاهور ښار ته راغې. دده مقبره د لاهور ښار په مركز كې ده. هجوېري د ”کشف المحجوب“ په نامه كتاب په پاړسي ژبه كښلې چې د تصوف په پوهه كې لومړنۍ پاړسي كتاب گڼل كېږي. دا كتاب يې د لاهور په ښار كې كښلې دى. د غزنوي پېر دوه سترې سټې ابو سعید ابوالخیر (357ـهـ تر 440ـهـ) او سنائی (465ـهـ تر 545ـهـ) دي. ابو سعيد ابو الخير د خپل پېر لوى صوفي او ولي ؤ. دده دشهرت وجه دده پاړسي څلوريزې دي، ځكه دې د پاړسي ژبې لومړنې لوى څلوريزې ويوونكې شاعر دى. دده د څلوريزو موضوع له څښتن تعالى سره مينه، اخلاقي ښوونه او داسې نورې موضوعگانې دي.
سنايي د غزنوي پېر د وروستيو شاعرانو څخه يو ستر شاعر دى، چې د پاړسي ژبې صوفيانه شاعرۍ بنسټ اېښودونكو څخه دى. دده كلام د سوز او گداز او اخلاقي ښوونې څخه ډگ دى. د سنايي پلرنې ښار د غزني ښار دى، نن سبا دده مزار د غزني په ولايت كې دى. د عربي ژبې نامتو اديب بدیع الزماں همدانی (مړ 1007ء ) هم پدې پېر كې ژوند كاوه. هغه د هرات اوسېدونكې ؤ. دده د ”مقامات“ كتاب د عربي ژبې د ادب لوړه نمونه پېژندل كېږي.
دا هم وگورۍ
وېشنيزه:د هند امپراتورۍ او پاچاهۍ وېشنيزه:د ترکانو تاريخ
په افغانستان کې لېږد را لېږد
په افغانستان کې ترانسپورتي چارې تر ډېره د سړکونو، اوسپنې پټلۍ او هوا له لارې ترسره کېږي. د افغانستان د سړکونو د شبکې لویه برخه د ۲۰مې پېړۍ له نیمايي را وروسته جوړه شوه، خو د همدغې پېړۍ په وروستیو دوه لسیزو کې د سیاسي کړکېچونو له امله د رامنځته شوې جګړې پر مهال ونړول شوه. اوس مهال د افغانستان د اسلامي امارت چارواکي هڅه کوي د افغانستان د اسلامي جمهوریت له دولت سره د جګړې پر مهال د دوی د خپلو او نورو وسله والو له خوا ویجاړې کړای شوې لویې لارې، واټونه او پلونه بېرته ورغوي.
په وچه کې چاپېر افغانستان هېڅ سمندري بندر نه لري، خو د آمو سیند څخه چې د ترکمنستان، ازبکستان او تاجکستان سره د دغه هېواد د پولې په اوږدو کې بهېږي په پام وړ کچه د توکو په لېږد را لېږد کې ګټنه کېږي. په وروستیو کلونو کې د دغه هېواد د هوايي ډګرونو، سړکونو، د اوسپنې پټلۍ د شبکې او همدارنګه ځمکنیو بندرونو بېرته رغول لامل وګرځېدل چې افغانستان چټکه اقتصادي وده وکړي. تر ۲۰۲۱ زکال پورې په افغانستان کې د فعالو هوايي ډګرونو شمېر ۴۶ ته ورسېد.
سړک
د افغانستان ډیری اصلي لویې لارې د شلمې پېړۍ په نیمايي کې د شوروي اتحاد او متحده ایالاتو په مرسته کریړ شوې. شوروي اتحاد په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د سالنګ د تونل په ویستو سره د سالنګ لویه لار جوړه کړه چې د افغانستان شمال او ختیځ یې له یو بل سره ونښلوه. ورته مهال د افغانستان د مهمو ښارونو؛ هرات، مزار شریف، لښکرګاه، کندهار، غزني، کابل او جلال آباد نښلونکې لویه لار چې د ګاونډي پاکستان هېواد له لویو لارو سره هم وصلېږي د دغه هېواد د سړکونو د سیسټم اصلي برخه جوړوي.
په ټولیزه توګه د دغه هېواد د سړکونو د شبکې بشپړ اوږدوالی په تخمیني ډول ۳۴۹۰۳ کیلومتره کېږي چې تر ۲۰۱۷ زکال پورې له دغو څخه ‍۱۷۹۰۳ کیلومتره یې کرېړ او پاتې نور ۱۷۰۰۰ کیلومتره یې خامه پاتې و. د ټرافیکو سیسټم یې هم ښی لاسی دی. تر ۲۰۰۸ زکال پورې په کابل کې د ثبت شوو موټرو شمېر ۷۳۱۶۰۷ موټرو ته ورسېد. ورته مهال ډېری موټر قانوني اسناد نه لري. افغان دولت هم هېواد ته له لسو کلونو څخه د پخوانیو موټرو واردات بند کړي. د ۱۹۹۰مې لسیزې له نیمايي راوروسته په دغه هېواد کې د ټیوټا کمپنۍ موټر تر ټولو ډېر کارېدونکي موټر دي. په وروستیو کې افغانستان په کورني بازار کې د ګټنې په موخه د نقلیه وسایطو جوړولو ته مخه کړې. په دغه هېواد کې وګړي لرې پرتو سیمو ته د سفر په موخه له شخصي موټرو، کرایي کوچنیو موټرو او بسونو ګټنه کوي. ورته مهال ډیری لارې د لویو موټرو د زیات وزن د انتقال له امله جدي بیارغونې ته اړتیا لري؛ له همدې امله سیلانیان تر ډېره په اوږدو سفرونو کې د هوايي چلن له خدمتونو ګټنه کوي.
لویې لارې
په لاندې کې د افغانستان د یو شمېر مهمو لویو لارو نوملړ وړاندې شوی:
رسمي سرحدي بندرونه
په ټول افغانستان کې له لسو څخه زیات رسمي سرحدي بندرونه شتون لري چې په فراه ولایت کې د ابونصر فراهي، په پکتیکا کې د انګورو اډې، په فاریاب کې د آقینې، په پکتیا کې د ډنډ او پټان، په خوست کې د غلام خان ، په بلخ کې د حیرتانو، په هرات کې د اسلام قلا ، په بدخشان کې د اشکاشم، په کندز کې د شیرخان بندر، په کندهار ولایت کې د سپین بولدک، په هرات کې د تورغونډۍ، په ننګرهار کې د تورخم او په نیمروز ولایت کې د زرنج؛ بندرونه په کې شاملېږي. د چین او افغانستان نښلونکې لار چې له ۲۰۲۱ زکال راهیسې تر بیا رغونې لاندې ده د واخان ولسوالۍ له واخجیر کوتل څخه تېریږي.
د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د آمو سیند پر سر جوړ شوی پل چې د شیرخان بندر او د تاجکستان په خوا کې د پنج پایین په نامه سرحدي بندر ترمنځ موقعیت لري، افغانستان او تاجکستان د ځمکې له لارې له یوبل سره نښلوي. دغه پل په ۲۰۰۷ زکال کې د متحده ایالاتو د پوځ د انجینرانو (USACE) له خوا جوړ کړای شو. له دې سربېره دغه دواړه هېوادونه د تاجک – افغان پله په نامه بل پل پر مټ هم نښلېدلي چې د تم- دموګان سرحدي بندرونو ترمنځ موقعیت لري. د افغانستان – ازبکستان د دوستۍ پل افغانستان د ځمکې له لارې له ازبکستان سره نښلوي. د دلارام – زرنج لویه لار د هند په مرسته جوړه او د ۲۰۰۹ زکال په جنوري میاشت کې افتتاح شوه.
د ډنمارک هیواد ایداري وېش
د ډنمارک هیواد د ولایتونو ړوملړ (د ډنمارک آیالاتونه) په ډنمارکي Region) یاد هیواد په ۶ ولایتونو ویشل شوی دی.
په افغانستان کې لېږد را لېږد
د اوسپنې پټلۍ
افغانستان په ټولیزه توګه له خپلو یو شمېر ګاونډیو هېوادونو سره د اوسپنې پټلۍ پر مټ څلور ځایه وصل دی.
د افغانستان – ایران ترمنځ د اوسپنې پټلۍ
له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د ایران له خواف څخه د افغانستان هرات ښار ته د اوسپنې پټلۍ د جوړېدو په حالت کې ده. د ایران په خاوره کې دغه د اوسپنې پټلۍ په معیاري ۱۴۳۵ ملي متري (۴ فوټه ۸+۱/۲ انچ) کچه جوړه شوې ده. د ۲۰۲۰ زکال په ډسمبر میاشت کې راپور ورکړل شو چې د هرات – خواف د اوسپنې پټلۍ چې ۲۲۵ کیلومتره اوږدوالی لري د افغانستان د هرات ولایت تر غوریان ولسوالۍ پورې را رسېدلې ده.