cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په ځنګلونوباندي توپوګرافيکي اوخاورينوفکتورونواغيزْې
توپوګرافيکي فکتورونه
(Topographic factors )
ارتفاع(Altitude)
ديوي ساحي لوړوالي هم په تودوخه اغيزه کوي.ليدل شوچې به غرنيوسيموکې تر1500 mلوړوالي پوري پورته خواته په هر270mتګ سره په منځني تودوخه کې1 cکموالي راځي چې تر1500mڅخه اخوادتودوخي کموالي هم چټک کېږي.دهندداترپرديش ايالت مظفرنګراونيني تال،دهيماچل پرديش ايالت شمله اودپنجاب ايالت جالندرچې ټول په يوعرض البلدکې واقع دي،په منځنې تودوخه کې څرګندتوپيريواځې دهغوي دمتفاوت لوړوالي له امله دي
په تودوخه باندي دارتفاع اغيزې
دارتفاع په زياتيدوسره هوا پاکه اوتازه وي.همدارنګه دهواکثافت کم وي نوځکه دلمردوړنګو جزب يې هم کم وي.چې له دي څخه داسې نتجه اخيستل کېږي چه دارتفاع په زياتيدوسره تودوخه راټيټږي.عموماتر۱۵۰۰متروپورې په هرو۲۵۰متره پورته تګ سره په منځنې تودوخه کې (۱)سانتي ګرد کموالي راځي.دبادچلنددلوري په نسبت دبادمقابله لوري باندي زيات ښکاره کېږي.څرنګه چې لوړوالي په حرارت تاثيرکوي چه دلوړوالي په زياتيدوسره حرارت راکميږي.ټول ژوندي موجودات دتودوخې مختلفودرجوته اړتيالري.هره نوعه دژونديوموجوداتويوه خاصه تودوخه خوښوي.ترڅوورته دژوندشرايط برابرشي.کله چې دتودوخې درجه دهغي درجي چه ديوژوندي موجوددنوعی لپاره مناسيب وي ښکته اوياپورته شي نودغه انواع چه ددي هوا سره مقاومت نشي کولاي دمنځه ځي اوپرځاي داسې انواع منځته راځي چې ورته نوې دحرارت درجه مناسبه وي چې داکاردغرنيوسيموپه نباتاتوکې دارتفاع په اساس دزون بندی سبب کېږي                                                                                                      ====باران باندې دارتفاع اغيزې==== داسې اټکل کېږي چې په هواکې داوبودبخاراتونيما يې برخه (۲۰۰۰(ميتره ارتفاع څخه ښکته او۳/۴برخه د۴۰۰۰متره ارتفاع څخه ښکته وجودلري نوپه دي اساس هغه غرونه چې ډيرلوړموقيت لري دموسيمي بادونوپه وړاندي مانع ګرځي چه په نتجه کې هغه بادونه چه داوبوبخارات لري پورته خواته هدايت کوي اوبياپه لوړوارتفاعاتوکې سړيږي اودبارن سبب کرځي.که چېرته غرونه لوړ وي نوباران دبادسمت په لوري اوکه ټيت وي په مخالف جهت وريږي. دلمرپه وړانګوباندي دارتفاع اغيزې(Effects of altitude on solar radiation) هغه ساحه چې ارتفاع يې زياته وي صافه اوتازه هوالري.دلمروړانګې دټيټې ارتفاع په نسبت په لوړوارتفاعاتوکې دلمروړانګې د اتوموسفيرڅخه تيريږي نوپه نتجه کې ويلۍ شوچې دارتفاع زياتيدوسره دلمروړانګې هم زياتيږي.په دي اړهDavos(منځنې)اروپالخواترسره شوي چې دغه کتنهchampionاوsethله خوا نقل شوۍ ده په لاندي جدول کې ليدل کېږي. ارتفاع په متر	۱۰۰	۵۰۰	۱۵۰۰	۴۰۰ دلمروړانګي Cal/c2m/min	۰.۸	۱.۲	۱.۴	.۱.۶
کله چې دلمردوړانګې دخپل حدڅخه زياتې شي نوپه نباتاتوباندې بدی اغيزې لري.دمثال په ډول نباتات ټيټ قدي وي.خودنباتاتودريښوپراخوالې سره مرسته کوي. دافغانستان په ختيځو ځنګلونو کې دارتفاع په اساس د ونو زون بندي دافغانستان د ختيځ زون  ځنګلونو کمربندو نه په لاندی ډول دي. شماره	 ارتفاع	 پښتونوم	Botanical      name ۱	۳۰۰۰-۳۲۰۰	واښه 	Alpine     Herbs ۲	۱۰۰۰-۲۵۰۰	اوبخته		Juniperu   communis ۳	۲۳۰۰-۲۵۰۰	سرپ	Picea       smithiana ۴	۱۸۰۰-۲۳۰۰	نښتر	Pinus     wallichiana ۵	۲۱۰۰-۲۸۰۰	لمنځه 	Cedrus      deodara ۶	۱۳۰۰-۲۱۰۰	څيړۍ	Quercus       balloot ۷	۱۳۰۰-۲۱۰۰	ګورکره 	Reptonia      boxifolia ۸	۱۶۰۰-۱۸۰۰	غوړاسکه	Dodonia       viscosea ۹	۱۴۰۰-۱۶۰۰	پلوسه 	Acacia       modesta ديادونې وړده چې دغه ترتيب د ښکته څخه پورته خواته ځي
ميلان (slope)
ميلان داوبوپه جريان اوزهکشي اغيزه کوي اوله دي لاری دخاورې د رطوبت په اندازي پوری اغيزه لري.ديوي عمومي قاعدي په توګه هرڅومره چې ميلان زيات(ځوړ)وي،داوبوجريان زيات اوزهکشي ښه وي.په همدي اساس دغرونودميلانونواوکم ميلان لرونکوهمواروسيموخاورې چې دغرونوپه بيخ کې واقع وي،ښه زهکشي لري پداسې حال کې چې بالکل همواري سيمي زهکشي نه لري. ميلان دخاورې په تخريب اوژوروالي هم اغيزه کوي عموما هرڅومره چې ميلان زيات وي په همغه اندازه داوبوپواسطه تخريب زيات وي ځکه چې دميلان زياتوالي داوبودجريان سرعت اودهغي دتخريب قوه زياتوي.کچېرته تخريب هم موجودنه وي،اوپه زيات ميلان لرونکوغرونوکې تشکېل شوی خاوره دخپل وزن له امله ښکته خواته حرکت کوي اونسبتاکم ميلان لرونکوسيموکې اويادغرونوپه بيخ کې په همواروځمکوکې ځاي پرځاي کېږي.همدالامل دي چې په غرونوکې دخاورې ژوروالی دميلان په زياتوالي سره په معکوس ډول توپيرکوي مکرهمواری سيمي او درې عموماژوري خاورې لري.څرنګه چې دغرونودخاورې پورتني طبقه دباران اواوبوپواسطه مينځل کېږي دداډول خاورودهيومس اندازه دهمواروسيمواودرودخاوروپرتله ټيټه وي ځکه چې په دي ورستيويادوشووسيموکې هيومس لرونکې خاورې ځاي پرځاي کېږي.
دلمرپه وړانګواوبادونوباندې دميلان اغيزې
(Effects of slope on insolation) توپوګرافي يوداسې جوړښت دی چې زيات تغيرات په کې رامنځته کيږي چې دغه تغيرات په تودوخې ، بادونو،لوړوژورواوميل پوري اړه لري چې ځمکه کې په ليتوسفير،اتموسفيراوهايدروسفيرکې واقع کيږي همدا ميل دی چي دبادونواواوبو حرکت يوې اوبلې خواته هدايت کوي..اوهمدارنګه ميل دلمرپه وړانګوباندې هم زيات اغيزه لري کله چې ارتفاع زياتيږي ورسره دلمردوړانګوشدت هم زياتيږي چې په مقابل کې دهوا په کثافت اوجذب کې کموالي منځ ته راځي چې دتودوخې درجه په تدريجي ‌‌ډول ټيټږي همدا لامل دي چي دکابل اوننګرهار دتودوخې په درجه کې څرګندتوپيرليدل کيږي همدارنګه هغه توپوګرافي چې دميل پواسطه په غرونوکې واقع شوي وي دبادونوپه جريان اوسرعت باندې اغيزه لري هغه ساحې چې ميلان لرونکې وي په اوړي کې دګرمو بادونودچليدوپه اساس دتودوخې درجه لوړه وي اوپه ژمي کې يې دتودوخی درجه ډيره ټيټږي چې په اکثره ځايونوکې يخ وهنه رامنځ ته کيږي نوهغه ډ ول ځنګلونه چې پدې ډول ساحوکې واقع وي  قدونه ېې ټيټ ،ښا خونه يي لنډ اووده يي کمزورې وي.
دخاورې په ثبات باندي دميلان اغيزې
(Effects of slop on stability of soil) ميل هغه فزيکې کميت دي چې دهغه په اساس باد،اوبه ،خاورې ،شګې اونورمواددځانه سره وړي چه په دغه موادوکې عضوي اوغيری عضوي منرالي مواد وجودلري چه دخاورې مختلفي اجزاوي دخاورې په ثبات کې موثر رول لوبوي هغه خاورې چې رطوبت يې کم وي سختې اوکلکې وي اوهرڅومره چې رطوبت زياتيږي خاورته دماتيدوثبات وربخي .همدارنګه دخاورې ثبات دنبات لپاره ډيراهميت لري.ځکه چې همدا دخاورې ثبات دي چې دنبات ريښوته په ځمکه کې دنفوذ قابليت ورکوي.همدارنګه دځمکې دطبقوپه تشکېل کې ميل دپام وړاغيزي لري.چه په ځمکه کې مختلف هورايزونونه ځاي پرځاي کړي دي چې دنباتاتومختلفي نوعی تري استفاده کوي.
دميل اغيزې داوبوپه حرکت باندی
(Effects of slope on water movement and ground water level) ميل هغه عامل دی چې دځمکې په سطحه داوبوحرکت اوهمدارنګه دځمکې لاندي اوبوحرکت باندی اغيزې لري.کله چې اوبه دځمکې په سطحه حرکت کوي دځمکی دجازبې قوې په اساس ښکته کشول کېږي.يواځيني لامل يې ميل دی چه اوبه دجازبي دقوي څخه ساتي اودځمکې په سطحه داوبودسرعت باعث کېږي.اوکله چې دميل اندازه کميږي ځمکه کې دجازبې قوي په اساس جذب زياتيږي چه په نتجه کې د واټرټيبل سطحه لوړيږي.اوهمدارنګه دواټرټيبل دميل اودخاورې په جوړښت پوري اړه لري چه په کلی خاوروکې په کمه اندازه اوپه شګلنوخاوروکې په زياته اندازه دواټرټيبل يوځاي کېږي.په هغوساحوکې چې داوبوسرعت کم اوجذب يې زيات وي نودواټرټيبل سطحه يې هم لوړه وي.خوبرعکس چېرته چې سرعت زيات اوجذب کم وي نودواټرټيبل سطحه يې ټيټه وي لکه په غرنيوعلاقوکې. د غرونو اړخ او لوڅيدنه           (  Aspect or Exposure of mountains) د غرونو اړخ له هغه استقامت يا لوري په ډول تعريفيږي چې ميلان ورته مخامخ وي. بل لوري ته لوڅيدنه ( Exposure) د تخريب د شرايط خصوصآ د لمر او باد سره يوي ساحې د اړيکې څخه عبارت دي. اړخ او Exposure د هغه وړانګو او بادونو اندازه ټاکې کوم چې د يو غره د ميلان په واسطه ترلاسه کېږي. د جنوب لوري ميلانونه عمومآ د شمالي لوري ميلانونو په پرتله نسبتا ګرم وي. د شمالي او جنوب لوري ميلانونو کې د تودوخي دا توموسفير اکثره په لوړو ارتفاعاتو کې په مختلفو نباتاتو د مينځته راتګ لامل ګرځي په همد ی اساس ديوي داسې درې کوم چې د ختيځ څخه لويديځ خواته واقع وي دواړه ميلانونه ښايې د ميلان په جنوبي اړخ دديوداری ځنګلونه د شمالي اړخ دصنوبر (fir)  او سرپ (spruce) ځنګلونه لري که څه هم چې ارتفاع يې يو شان وي. په لنډو الفاظو کې ويلي شو چې په هماليا کې په شمالي سړو اړخونو کې د ونو انواع د خپلي عادي اندازې څخه په ټيټه ارتفاع کې او په  جنوبي ګرمو اړخونو کې د عادي اندازي څخه په لوړارتفاع کې وده کوي که څه هم ختيځ او لويديځ لوري يو اندازه د لمر وړانګي اوبادونه ترلاسه کوي خو بيا هم د تودوخې اغيزه ډيره مختلفه ده. د ختيځ لوري ميلان د ورځې په لومړي برخه کې په داسې وخت کې د لمر په وړاندې قرار نيسي چې د هوا تودوخه لا په کافي اندزه لوړه شوي نه وي او په همدې اساس پراخه او هم ښايي په نباتاتو کې موجود ه وي او يا هم د خاورې تودوخه د کنګل کېدو د نقطي څخه ټيټه وي همدا لامل دي چې په ټيټه تودوخه کې د سهار دلمر سره د نباتاتو مخامخ کېدل کله چې د خاورې رطوبت د کنګل کوونکې سړې شپي وروسته لا ويلی شو ې هم نه  وي د نيالګيو د مړني سبب کېږي بل لوري ته د لويديځ لوري ميلان هغه وخت لمر ترلاسه کوي کله چې دهوا تودوخه پوره ګرمه شوي وي همدا لامل دي چې لويديځ اړخ د غرمې د لمر وچونکې اغيزي ويني خو دلته بيا د يخوهنې له امله زيان هيڅ وجود نه لري.
جنوب ختيځ او جنوب لويديځ اړخونه ددي دواړو حدونو ترميځ واقع وي خو جنوب لويديځ اړخ يې تر ټولو ګرم اووچ دي، د شمالي اړخونو په پرتله په جنوبي اړخونو کې د رڼا شدد د۱.۶ څخه تر ۲.۳برابره پوري زياته وي.. د زياتو وړانګو او بادونو له امله د Evaporation له لاري د رطوبت ضايع د شمالي اړخ په پرتله په جنوبي اړخ کې دوه برابره ده له همدي امله جنوبي اړخونه عمومآ د سړو او مرطوبو شمالي اړخونو په پرتله وچ وي نو ويلي شو چې د شمالي او جنوبي اړخونو په بادونو، وړانګو، Evaporation، او د خاورې په رطوبت کې توپير په دواړو اړخونو کې د مختلفو نباتاتو دمينځته راتګ سبب کېږي .شمالي ميلانونو عمومآ د جنوبي ميلانونو په پرتله کوم چې په شديدو شرايطو کې په بشپړ ډول لوڅ وي ، ښه ځنګلونه لري.
دغرونولړۍ
(Direction of mountains) ابن سينا غرونه داسې تعريف کړي:چې غرونه په لومړيو وختونوکې دتکتکي فعاليتونواوزلزوپه نتجه کې رامينځته شوي.چه نړي کې په زياته پېمانه غرونه موجوددي چې ترټولو لوړ غرونه په هند کې دهماليا غرونه دي چې ترټولو لوړه څوکه يې ايورست نوميږي همدارازپه افغا نستا ن کې ترټولو لوړغردهندکوش غردي چې لوړه څوکه يې تيرا جميرنوميږي.غرونه دانسانانوپه ژوندکې مهم رول لوبوي چې داقليم په ښه کېدوکې،دباددجريان په کميدو کې اوهمدارنګه دملک دسرحداتوديرغل مخنوي کوي.دسوخت اواسبابولرګې ترينه لاسته راځي،اوپه غرونوکې ډبري، يخچالونه،چېني اومعدنونه موجودوي.نودغرونولړې په بادونواو اورښت باندي اغيزي له لاري تودوخه هم تراغيزې لاندي راولي.څرنګه چې دباد دلوري(Windward)ميلانودمونسوني هواګانوڅخه زيات اورښتونه منځته راوړي.دوي دباد دمقابل لوري(Leeward)دميلانونو په پرتله ټيټه تودوخه لري.دغرونوميلانونه چې دلمر وړانګي په عمودا لګيږي دهغه ميلانونوپه پرتله چې ګرم وي دلمروړانګې پري په مايل ډول لګيږي.همدالامل دي چې دشمالي نيمي کری دغرونو دجنوبي لوري ميلانونه دشمال لوري دميلانونوپه پرتله ګرم دي.
ځنګلي خاوره
(forest soil) ځنګلي خاوره دځمکې دسطحې دهغي برخې څخه عبارت ده کوم چې دځنکلي نباتاتودتغذي لپاره ديووسط په ډول دنده سرته رسوي منرالي عضوي موادلري،دهوااواوبودمختلفواندازوپه واسطه ډک شوي چې ژوندي موجودات پکې ژوندکوي. ځنګلي خاوره دسطحې موادوديوي فعاله طبقي څخه عبارت ده کوم چې داقلمي شريطو،مورنيوموادو،توپوګرافي اونباتاتودشرايطوسره دځان عيارولودپروسولاندي په ثابت ډول بدلون اوانکشاف کوي.
دخاورې تخريب اودخاورې تشکېل پروسي
(	Process of soil formation and weathetring      ). ډبري اوهغه تجزيه اوتخريب شوي موادجي داوبو،باداويخچالونوپه واسطه انتقال شوي وي دخاورې دتشکېل لومړني موادبلل کېږي.دتخريب اوتجزيې ياودرينګ فزيکې،کېمياوي اوبيولوژيکې پروسي ډبري اومنرالونه په ساده موادوتجزيه کوي نوموړي موادياخوپه يوځاي کې راټوليږي اوياهم شاوخوانوروځايونوته انتقاليږي اودخاورې په جسم کې اعلاوه کېدونکو،ضايع کېدنکو،انتقاليدونکواوبدليدونکوموادوپه شکل دخاورې په         لومړنيوموادوبدليږي.دخاورې دتشکېل د پروسو(Pedogenic processes)نوعيت،اندازه اوشدت دخاورې تشکېل  دپنځه ګونوعواملويعني                          لومړنيوموادو،اقليم،ژونديوموجوداتو،توپوګرافي اووخت په واسطه کنتروليږي           دنوموړوعواملو له متقابل عمل څخه دخاورې مختلفي نوعي منځته راځي. دتخريب اوتجزيه عمليې(weathering)ودرينګ داتموسفيري شريطولاندي په نسبتاثابتوشکلونوباندي دډبرواومنرالونودتخريب اوتجزيې عمليه ده.يادډبروهغه کېمياوي اوفزيکې تعيرات چې دځمکې پرمخ يا دځمکې مخ ته نږدي اتموسفيردعواملوپه واسطه منځته راځي دودرينګ په نامه ياديږي.نوموړي عملي اصلي ډبري (parent rock)دخاورې په لومړنيوموادوبدلوي.ودرينګ دلومړنيوموادوله رامينځته کېدووروسته نه دريږي بلکې په حقيقي خاوره(AاوB هورايزونو)کې ياهم ترهغه لاندي پهC هورايزون کې ادامه مومي.دتعاملاتو(دپورتنيوعمليو)شدت اوکېفيت فرق کوي اودتودوخې په درجه،رطوبت اوبيولوژيکې فعاليتونوپورې اړه لري.دخاورې په انکشاف کې دوه ډوله ودرينګ(Geochemical)او(pedochemical)ليدل کېږي..
دخاورې دتشکېل عوامل
Soil formation foctors)) دخاورې دتشکېل دعواملوپيژندل دخاورې ترمنځ داړيکودڅيړلواودخاورې دمختلفونوعوترمنځ توپيرونودبيانولولپاره يوسستماتيکه طريقه برابر وي.دخاورې دتشکېل پنځه عوامل عبارت دي له:لومړني مواد،اقليم،ژوندي موجودات اوتوفوګرافي.هريوله دغوعواملوڅحه په جلاتوګه پرخاوره خپلي اغيزي لري.په زياتروحالاتوکې ذکرشوي عوامل کېداي شي يوله بل سره تړلي وي.مثال په ډول ژوندموجودات ممکنه ده داقلم تراغيزي لاندي وي.په ځينووختونوکې اقلم کېداي شي تغيرونکړي مګرژوندموجودات فرق کوي.دمثال په ډول هغه په علفي نباتاتوپوښلي سيمي اوځنګلونه چې څنګ ترڅنګ پراته وي ديوشان اقلم تراغيزې لاندي دي مګرنباتات اوحيوانات نفوس په دواړوځايونوکې يوله بله توپيرلري په دغسي حالاتوکې ژوندي موجودات کېداي شي يوله بله ګوښه تاثيرات ولري.دخاورې دتشکېل عوامل په لاندي ډول دي.
لومړني مواد
(Parent Material) لومړني مواد هغوکلکوياسست شووموادته ويل کېږي چې خاوره تري انکشاف کوي.دخاورې دپروفايل له ښکته خواشروع کېدونکې طبقه ياCهورايزون چې له حقيقي خاورې يا سولم لاندي پروت دي معمولادلومړنيوموادوپه حيث پيژندل کېږي.اماپه ځينوحالاتوکې مثلادبادپه واسيله له انتقال شووموادوتشکېل شووخاوروکې داصددق نه کوي.دځوانوخاوروخواص ترزياتي اندازي په لومړنيوموادوپوري مربوط دي.حتي په وچوسيموکې زړي خاورې هم دلومړنيوموادوتراغيزي لاندي دي لومړني مواد په کلکو ډبرو او دمخلفو عواملو (لکه ابو ، يخ ،جذبي قوي اوباد )په وسيله انتفال شوي سستو موادو باندي تقسميږي. لومړني مواد کېدي شي ځاي پرځاي (لکه سپرولايت يا ريګولايت) ډبرو له تجزي او تخريب څخه لاسته راغلي وي.
اقليم
(Climaet) اقليم دخاورې دتشکېل ترټولومهم عامل بلل کېږي.اقليم ديوکال په موده کې ديوي ځانګړي ساحې لوړاومتوسط جوي شرايط دي چې دتودوخې،اورښت، اونورومنرالوجيکې تغيراتوپه واسطه ټاکل کېږي.اقليمي عوامل ډيرمغلق دي چې ديوواحدعددي قيمت ورته نشي وضع کېدای.رطوبت اودتودوخې درجه داقليم دوه هغه برخی دي چې دخاورې دخواصوپه کنترول کې مهم رول لوبوي. ژوندي موجودات(Organism) ژوندي موجودات دلومړنيوموادومختلفي نوعې مختلف نباتات حمايه کوي.دهسپانی په ميريداکې دخاورې ديوي سروي په جريان کې بلوط زياتره په ګرانيټ ډبرواوزيتون نبات په(Granodiorite)باندي ليدل کېږي.په عمومي توګه خاوره چې هرڅومره زړيږي دريښوپه ساحه کې چې دنباتاتومختلفي نوعي حمايه کوي،زياتره تغيرات لکه دعضوي موادوفعاليت،وينځل کېدل،دمنرالونوتجزيه،فزيکې اوکېمياوي تغيرات مينځته راځي.دنړۍ اقليمي زونونه مختلف نباتات لري:په ګرمومنطقوکې ګڼ ځنګلونه،په معتدله مناطقوکې دکالفورنيا،په نيمه وچواونيمه مرطوبوسيموکې ټيټ اويالوړقدي ګراسونه،اوپه صحرايې سيموکې اغزي لرونکي بوټي دخاورې دتشکېل ښکارندوی دي. وخت(Time) دخاورې دتشکېل زياتره عمليې په وخت پوري تړلي دي،نوله دې امله دخاورې دپروفايل زياتره خواص هم په وخت پورې مربوط دي.وخت په خپله هيڅ نه کوي بلکه يوداسې عامل دي چې دهغه په وسيله په خاوره کې نورعوامل څرګنديږي.دخاورې اووخت ترمينځه اړيکې دخاورې عمر،دانکشاف نسبي مرحلې اودتشکېل اندازی ته په پام سره څيړل کېداي شي.دخاورې دهورايزونواوپروفايل مطلقه وخت ټاکل:دخاورې پرتشکېل باندي دوخت دتاثيراتودټاکلولپاره په پروفايل کې دتعاملاتودمودې اواندازې معلومول ضروري ګڼل کېږي.په عمومي صورت سره دخاورې دتشکېل اندازه دوخت په تيريدوسره تغيرمومي.دځوانوخاورو خواص دزړوخاوروپرنسبت په ډيره چکې سره بدليږي.ديوې ټاکلي پروسې شدت هم دوخت په اوږدوکې تغيرمومي.
دخاورې پروفايل
(Soil profile) دخاورې عمودي حصه چې پرټولوهورايزينوغځيږي اودخاورې لومړنيوموادوته رسيږي دپروفايل په نوم ياديږي ياپه بل عبارت خاورې عمودي مقطع چې دخاورې له سطحې څخه ترلومړنيوموادوپوري دخاورې دکېندلوپه نتيجه کې رالوڅيږي دخاورې پروفايل تشکېلوي.دخاورې پروفايل دمختلفوافقي طبقو(هوريزونونو)څخه تشکېل شوي دي (دخاورې عمودي مقطع چې دخاورې له مخې څخه شروع کېږي اودخاورې په لومړنيوموادوختميږي دخاورې دپروفا يل په نامه ياديږي.دخاورې پروفا يل دمختلفوافقي طبقوڅخه چې دهوريزونوپه نامه ياديږي تشکېل شوي دي )چې په لاندي ډول دي
هورايزون يا طبقه
(A-Horizon) : منرالي هورايزون دي چې د سرنې خاورې (Top soil) په نامه هم يا ديږي اوزيا تره وخت د خاورې سطحه جوړوي اويا هم د (O) هورايزون لاندی تشکېليږي. B - هورايزون يا طبقه (B-Horizon):دغه هورايزون لاندينۍ خاورې په نامه هم ياديږي .ترA،E،O،هورايزونونو لاندی دCهورايزون پرسرتشکېل شوي دي. C- هورايزون ياطبقه(C-Horizon):دBهورايزون لاندي واقع ده اودمنرالي موادوڅخه جوړشوي دي اودخاورې دتشکېل دعمليوپواسطه ډيرلږمتاثره شوي.پدي هورايزون کې دژونديوموجوداتوفعاليت نه ليدل کېږي. E - هورايزون ياطبقه(E-Horizon):دايومنرالي هورايزون دي چې سليکېتي کلی،اوسپنه،المونيم،ترکېب يې دلاسه ورکړي وي اويوازي دسليټ اوسنډ زري پکې پاتي وي. -O هورايزون(O-Horizon):هغه طبقه ده چې عضوي مواديې دمنرالي موادوپه پرتله زيات وي. R- هورايزون ياطبقه(R-Horizon)داهورايزون ياطبقه دکلکوډبروبستردي چې دخاورې لاندي وجودلري.
خاورې ترکيب
i Soil composition)) خاوره دکوچنيو زراتودمجموعي څخه عبا رت ده چې د تخريبي اوترميمي عمليوپه نتيجه کې منځته راغلي وي کوم چې طول عرض اوضخا مت ولري. دخاورې ياsoilکليمه ديولاتيني کليمي solumڅخه اخستل شوي چې دځمکې يا خاورې معنی ورکوي اوديوطبعي جسم يا موادوڅخه عبارت دي چې دعمودي طبقو(profile) په شکل دمختلفومخلوطو؛عضوي او غيري عضوي(تيږواومنرالونو) تجزيه شوي مواد ودتعميراوتخريبي عواملوپه نتيجه کې رامنځ ته کېږي اودځمکې پرمخ يې يونازکه قشرتشکېل کړي چې دبوټود رشداونموداوبو؛هوااوغذايي موادوپه موجوديت کې برابر وي. څنکه چې خاوره دکرنې اوغذايي موادوڅخه پرته په ځينونورومختلفوڅانګوکې لکه ساختمان جوړونه سرک جوړونه اوکانونو په راويستنه کې ترينه استفاده کېږي نوهرڅوک يي دخپل دنظره تعريفوي مثلا:دهقانان خاوره دنبات هستوګنځې بولي. دساختماني انجينرله نظره خاوره دسرکونواوتعميرونوجوړولواساسي مواد دي اودمعدن انجنيرورته ميده ميده تيږي وا يي. دساينس علماووله نظره:خاوره ديوطبعي جسم څخه عبارت ده چې اوږدوالي اوپنډوالي ولري چې دتخريبي(Destructiv)اوتعميري(Constructive)عواميلوترتاثيرلاندي مينځته راغلي وي. خاوره دڅلوروعمده اجزاووڅخه جوړه شوی ده. (۱) ۴۵ فيصده منرالونه ياغيرعضوي موادلري. (۲) ۵ فيصده عضوي موادلري. (۳) ۲۵فيصده اوبه لري. (۴)۲۵فيصده هوالري. .        .                دنبات لپا ره  په خاوره کې مناسب لمده بل هغه وخت وي چې دخاورې خاليګاوي تقريبا نيمايي داوبوپه واسطه اونيمايي دهوا په واسطه ا شغال شوي وي داوبواوهوانسبتي اندازه زياتره وخت دتغيرپه حالت کې وي يعني کله چې دباران اندازه زياته شي نواوبه زياتيږي اوهواپکې کميږي برعکس که چېرته باران دزيات وخت لپارونشي نوهغه اوبه کوم چې په خاوره کې وي تبخيريږي چې داوبواندزه کميږي اودهوااندزه زياتيږي په عمومي ډول سرنې خاورې زيات عضوي مواد،ډيرې خا ليګاوي لري اولږلمدبل لري بلکې لاندني خاورې لږعضوي موادلري،لږي خاليګاوي او ډيرلمده بل لري..
دخاورې زرات ياټکسچر
(Soil texture) دخاورې ټکسچردخاورې دځانګړوزروپر اندازي باندي دلالت کوي ياپه بل عبارت دخاورې ټکسچردهغومنرالي زراتوله اندازې څخه عبارت دي کوم چې دخاورې په نموکې ليدل کېږي دخاورې ذ ري دلومړنيوموادو(‌‌ډبرو)دنوعې اودودرينګ ددرجي په ارتباط مختلفی اندزی لري هغه خاو رې چې له زيږولومړنيوموادومنځته راغلي وي معمولازيږه يا(Sandy)سټرکچرلري،په داسې حال کې چې له پستوډ برو(Shale)منځته راغلې خاورې بيا کلی سترکچرلري. دخاورې دټکسچرتعريف:دخاورې دزراتو(Soil separates)يعني سنډ،سيلټ اوکلې نسبتي اندازي ته ټکسچرويل کېږي دخاورې دټکسچرلپاره هغه منرالي زري چې دوه ملي متره قطرولري په نظرکې نيول کېږي اوهغه منرالي زري چې دوه ملي متروزيا ت قطرلري دخاورې جز نه بلل کېږي. دخاورې جوړښت ياسټرکچر(Soil structure). دخاورې زرات په مختلفوشکلونوسره يوځاي کېږي اومعمولاګوښه نه پاتې کېږي.دخاورې سترکچردخاورې دزراتوترتيب اوتنظم دي چې په نتيجه کې يې دتشکېل دعمليو(Pedogenic processes)په وسيله اګريګيټونه تشکېليږي.دخاورې دسټرکچردتعينولوغوره وخت هغه دي چې خاوره وچه اوکمه اندازه لمده بل ولري.دخاورې سټرکچرتعينول بايدپه لمدوخاوروکې ترسره نشي اودخاورې تروچېدوپوري بايدوځنډول شي.دخاورې دسټرکچرتعينولوپه موښه ددي پرځاي چې سټرکچرملاحظه شي بايديوبرخه خاوره دپروفايل دمختلفوهورايزونونوله برخوڅخه واخيستل شي.دخاورې سټرکچرداګريګيټونوداندزې اودرجې اونوعی پراساس تعينيږي.
دخاورې عضوي مواد
(Soil organic) دهغه غذايې موادوڅخه عبارت دي چې منبع اومنشاه عضوي موادجوړوي اوددغه غذاعمده مثالونهAnimal manure،Green manureاونورتشکېلوي.عضوي. .مواددحيواناتواونباتاتودپاتي شونوڅخه عبارت دي چې دخاورې فعاله. جزتشکېلوي.معمولاکرنيزي خاورې1-5فيصده پوري عضوي موادلري
مګردافغانستان په شرايطوکې دعضوي موادواوسط حديوفيصدلري ياهم کم دي.عضوي مواددخاورې فزيکې اوکېمياوي خواصوباندي اغيزي لري اودخاورې ميکرواورګانيزمونولپاره غذايې موادبرابروي.په کرنيزوخاوروکې دعضوي موادوموجوديت حتمي دي .ونې اونورنباتات دخاورې څخه اخيستل شوو غذايې موادولويه برخه دپاڼو،ښاخونو،پوستکې اونوروپه شکل بيرته خاورې ته ورګرځوي چې داټول مواددځنګل پرفرش غورځيږي اوپاتي شوني (Litter)بلل کېږي.Litterدځنګل په فرش باندي دعضوي مړوموادودپاسني طبقي څخه عبارت دي کوم چې تازه راپريوتي اويايواځي کمه اندازه تجزيه شوي وي
د خاورې ژوندې موجودات
(soil organesim). .                     دانسانانوپه شمول حيوانات اونباتات دواړدژونديوموجوداتوعاملين تشکېلوي.نباتات دخاورې دتشکېل دعضوي موادودعلاوه کولو،دپروفايل دمخلوط کولو،دضروري عناصروددوران،دهايدرولوجيکې دوران دکنترول اوخاورې سترکچردثبات په وسيله متاثره کوي.دنباتاتودريښوترشحات اودعضوي موادوله تجزيي څخه لاسته راغلي مواددميکرواورګانيزمونولپاره دانرژي سرچېني اوغذايې مواددي ځيني ميکرواورګا نيزمونه لکه بکتريااوالجي په خاوره کې داتموسفيراونايتروجن نصبوي.
دخاورې اوبه
(Soil water ) اوبه دخاورې يوه مهمه برخه ده چې دنباتاتودودي لپاره ضروروي کڼل کېږي .اوبه په نبات کې زياتي وظيفې ترسره کوي اوبه يومحلول کوونکې ماده ده چې دمنحلومعدني موادوسره يوځاي دخاورې محلول جوړوي کوم چې دنبات دغذايې موادويومهم وسط دي،دنباتي پروتوپلازم عمده تشکېلونکې برخه(۸۵-۹۵)فيصده اودفوتوسنتيزس لپاره ضروري ګڼل کېږي اوبه دبيولوژيکې تعملاتولپاره يوه ضروري ماده ده همدانګه. دحجرواوانساجودپړسوب(Turgidity)سبب کېږي .چې په نتيجه کې يې حجري اوانساج توانيږي ترڅوخپل شکل اودروښنايې داخيستلوترټولوغوره حالت وساتي.دخاورې اوبه دخاورې په تشکېل،تخريب.دسټرکچرپه ثبات.مقاومت اوهمدرنګه دمالګواومعدني موادوپه حرکت کې خورامهم رول لوبوي.مايکروارګانيزمونه دخپل ژونداوفعاليتونولپاره اوبوته ضرورت لري.دخاورې دهوااندازه اودغازونوتبادله په خاوره کې دموجودواوبوپه اندازې پورې اړه لري نوله دي امله دخاورې اوبه دميکروارګانيزمونوفعا ليت،دريښوتنفس اودخاورداکسديشن په حالت باندي مستقيم تاثيرلري داچې اوبه په خاوره باندي په اوړي کې يخ اوپه ژمي کې ګرم تاثيرلري نوځکه دخاورې تودوخې درجې په کنترول کې مهم کومک کوي.اوبه خاوره نرموي اودريښونفوذاوتوسعه اسانه کوي.همدارنګه په خاوره کې دري ډوله اوبه موجودي دي. (۱) (gravitational water)هغه اوبه دي چې دخاورې په غټوسوريوکې موجوديت لري اودجاذبي دقوي تراغيزې دغټوسوريوله لاري په ازاده توګه حرکت کوي اوله ساحې ضايع کېږي.ګرويټشنل اوُبه په خاوره کې دکم وخت لپاره پاتي کېږي اوداچې په ‌ډيره چټکې له سا حي لري کېږي نوپه ډيره کمه اندازه دنبات داستفادي وړدي. (۲) (Capillery water)هغه اوبه دي چې دخاورې دذراتوپرشاوخواديوفلم په شکل په کوچنيوسوريوکې موجودي وي دکپلري اوبوپه نامه سره ياديږي نوموړي اوبه دنبات داستفادې وړاوبوعمده منبع ده.کپلري اوبه دخاورې په سوريوکې دخاورو ددوو برخوداوبودپوتنشيل دتفاوت په نتجه کې حرکت کوي. (۳) (Hygroscopic Water)دهغواوبوڅخه عبارت دي چې دوچوخاوروپه وسيله له زيات نسبتي رطوبت درلودونکې اتموسفير څخه جذب شوی وي،هغه اوبه چې په خاوروکې دهواپه وسيله له وچېدوورسته پاتي کېږي،عالي نباتات نوموړي اوبه نشي جذب کولای ځکه چې دخاورودجامدوذراتوپه وسيله په قوي توګه جذب شوي دي.
خاورې هوا
( Soil air ) په خاوره کې دمناسبي هواشتوالی دعالي نباتاتواونوروژونديوموجوداتودحياتي. فعاليتونولپاره ډيرضروري ګڼل کېږي ښه هوالرونکې خاوره هغه خاوره ده چې دنباتاتوريښي پکې ښه وده وکړي. .اودنوروژنديوموجوداتوحياتي فعاليتونولپاره داکسيجن مناسبه اندازه ولري اوبايدتل داتوموسفيراوخاورې ترمنځ دهوابد لون(air Exchange)جريان ولري. په خاوره کې دهوابدلون هغه وخت راځي چې دخاورې زهکشي حالت خراب وي په خاوره کې اوبه ولاړي اوياډنډوي اوياهم داچې دخاورې غټي خاليګاه د ځينوعواملوپواسطه لمنځه تللي وي .دخاورې په هواکې مختلف غازات لکه اکسيجن،نايتروجن،کاربن داي اکسا يدداوبوبخارات اونورشامل وي په عمومي ډول په خاوره کې داکسيجن اوکاربن داي اکسايدترمينځ معکوسي اړيکې وجودلري بايدوويل شي چه دخاورې په هواکې اکسيجن اوکاربن دای اوکسايد اندازه  دکال دفصل دخاورې ډول اوپه خاوره کې دکرنيزو اوبيولوژيکې فعاليتونوسره تغيرخوري هرڅومره چه په خاوره کې دعضوي مرکباتوداکسيديشن لپاره زيات اکسيجن په مصرف ورسي په نتيجه کې په خاوره کې داکسيجن قلت اوکاربن داي اوکسايددزياتيدوسبب ګرځي.دکال په تاوده فصل کې خاوره کې دکاربني مرکباتواکسيديشن زيات وي په نتيجه کې کاربن داي اوکسايداندازه زياتيږي .اواکسيجن کميږي ولي دکال په ساړه فصل کې دا عمليه معکوسه وي.
دخاورې عکس العمل ياتعامل
( Soil reaction                     ) دخاورې تعامل دخاورې کېمياوي شيانوڅخه دي اودنباتاتوعکس العمل ته وايې چې خا ورې په مقا بل کې ښايې او د خا ورې (ph) هم ورته وايې چې د خا ورې قلويت او تيزابيت درجه ښې .يا په بل عبارت پي ايچ په يو محلول کې د ها يدرجن د ايونوله منفي لوګاريتم څخه عبارت دي په محلول کې دها يدروجن غلظت په مول في ليټرباندي اندازه کېږي .PH=-LOGد خا ورې تعامل دزراعتي محصولاتو په توليد او منجمنټ کې ډيرارزښت لري خاورې کېماوي وضيعت هم کيدای شي د بيلابيلو خاورو پي ايچ۵. ۳څخه تر ۹.۵پورې توپيرکوي خود خاورې نورمال پي ايچ ۴.۵-۸.۵ پورېوي دهايد روجن ايون په خا وره کې د مايکرواورګانيزمونوپه فعاليتونواغيزه کوي خاوره دعکس العمل له نظره په لاندي ګروپونوويشل شوي (۱)acid soilياتيزابي خاورې:هغه خاوروڅخه عبارت دي چه(ph)يې له(۷)څخه کم وي. (۲)neutral soil يا خنثی خاورې:دهغه خاورو څخه عبارت دي چه(ph)يې(۷)ياهم(۶،۵-۷،۵)پورې وي. (۳)alkaline soilالقلي خاورې:دهغه خاوروڅخه عبارت دي چه(ph)يې(۷)څخه زيات وي. نباتات د خاورې د تيزابيت په وړاندې بيلا بيل عکس العملونه ښي چه ځيني نباتات تيزابي خاورې خوښوي خوځيني نوربياپه تيزابي خاوره کې ښه وده اوانکشاف نه کوي. دڅوکرنيزونباتاتولپاره دپي ايچ اندازه په لاندي ډول ښودل شوي ده
دخاورې تودوخه
==دخاورې پوښ== داسې اټکل کېږي چې ځمکه کابو ۴.۵ بيليونه کاله مخکې تشکېل شوي ده ، د څوميلنونو کالونو په مود ه کې له تدريجي څړيدو څخه اتموسفير،هايدروسفير او ليتوسفير مينځته راغلي وي او ليتوسفير(د ځمکې قشر) او دهغه داخلي کتله پوښي. له هغه وخت راپه دې خوا د ځمکې پرمخ شرايط او حالت دنني حالت کوم چې ورسره بلد ياستو ، تر ډيري اندازې پوري يو شان دي په داسې حال کې چې د ځمکې شکل نه وو. ځکه چې د ځمکې تخريب حرکت او اتشفشانو جيلوجيکې پروسې په دوامداره توګه دځمکې مخ بدلوي ځمکې مرکزي برخه لااوس هم کمه ده دځمکې دمرکز ويلي شوي برخي (metal core) د تودوخې درجه ۸۰۰۰ سانتي ګريد ته رسيږي په عام مفهوم سره ليتوسفير د ځمکې کلکې سطحې (crust) ته ويل کېږي نه هم د کري ټولې داخلي برخې ته. د جامدي ځمکې ترټولو پاسني برخه چې دتخريب شوو ډبرو ،منرالونو او عضوي موادو څخه جوړ شوي وي ، دخاورې پوښ بلل کېږي.
سرچینې
راټولوونکی ذاهدالله   (نبي زاده)سید جماالدين افغان پوهنتون کرنې پوهنځی ځنګلونو او طبيعي منابعو څانګه ۱: – ځلاند ،وسيم الله. ۱۳۹۲ ه ش .سلويکلچر نوټ. کرني پوهنځی .سيدجمال الدين افغاني پوهنتون.کنړ. 1.	Champion, H.G.and Seth , S.K.(1968).General silviculture for india.Natray Publishers. Dehradum, India. 2.	 WWW.google.com / search / Picture
د قرآن حافظ
سرچینې
وېشنيزه:اسلامي وییپانگه وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:دین وېشنيزه:دیني وییپانگه وېشنيزه:قران وېشنيزه:اسلام
گوربت
گوربت (په انگرېزي: Eagle) د ځنگلي مارغانو له ډلې څخه هغه يو مارغه دی چې د قوي خپړې او پنجو لرونکی او د ډېر غټ او وړوکي ښکار جوگه دی. دغه مارغه د نړۍ په هر گوټ کې خپل خپل وخت باندې د کډوالۍ ژوند تېروي. يواز ې په سويلي قطب کې نه لیدل کېږي. دوی د ډول ډول ښکارپه خوړلو عادت دي. د گوربت په چورگوړو کې ښځينه ذات ېې ډېر غټ او قوي وي او وېل کېږي چې د ښخينه ذات ېې خپل ورور باندې غالبه وي او کله کله هم ورباندې برید کوي او مړ کوي ېې.
وېشنيزه:باز ډوله مرغان وېشنيزه: شکری ډوله مرغان
چنگو
چنگو (په انگرېزي: Lapwing) يو ډول مرغۍ ده.
وېشنيزه:مارغان
پښتو ټولنه
پښتو ټولنه د ١٣١٦ لمريز کال د ثور په لومړۍ نېټه د کابل ادبي انجمن او د کندهار د پښتو انجمن له يو ځای کېدلو نه جوړه شوه.
د پښتو ټولنې له جوړېدلو سره سم په ١٣١٦ لمريز کال دنده درلوده چې:
پښتو ټولنه په ١٣٣٣ لمريز کال
په ١٣٣٣ لمريز کال کې د پښتو ټولنې د وظيفو او اهدافو په باب نوی گام پورته شو، د پښتو د درنو ليکوالو نه د ملي ژبې پښتو د پېشرفت، عصري کېدلو او علمي کېدلو په باب نظريې وغوښتلې او بيا د يوې غونډې په ترڅ کې د پښتو ټولنې تگلاره په ٥٦ مادو کې تجويز او ترتيب شوه، ددغې لايحې له مخې پښتو ټولنه د يوې علمي ادبي اکاډيمی په توگه جهان ته اعلان او د يوې جلا بودجې او ٢٩ افتخاري غړو درلودونکې شوه. دا وخت د پښتو ټولنې مرام او مقصد داسې وټاکل شو:
په ١٣٣٥ لمريز کال کې پښتو ټولنه د مطبوعاتو د مستقل رياست څخه بېله او د پوهنې له وزارت سره وتړله شوه او همدا وخت و چې د پښتو ټولنې غړو ته د پوهنتون د استادانو غوندې علمي رتبې او امتيازي معاش ومنل شو او د پښتو ټولنې غړو ته د څېړونکی، څېړنيار، څېړنمل، څېړنوال، څېړندوی او څېړنپال شپږگونې علمي رتبې ورکړی شوې، پښتو ټولنې دا وخت له نړيوالو علمي موسسو سره اړيکې ټينگې کړې او علمي راشې درشې پيل شوې، له دې راوروسته هم پښتو ټولنې ځينې لوړې ځوړې وليدې چې دلته يې څېړل اوږديږي.
د پښتو ټولنې اداره او غړي
کله چې ادبي انجمن او پښتو انجمن سره يو شول او په پښتو ټولنه واوښتل نو د پښتو ټولنې لپاره نوی تشکيل جوړ شو، غړي يې زيات شول او د کارونو د چټکۍ لپاره لانديني څلورگونې څانگې پکې جوړې شوې.
دا وخت د پښتو ټولنې ريس د وخت د پوهنې وزير وو. عموموي مدير يې احمد علي خان دراني او عمومي مرستيال يې غلام جيلاني اعظمي وو.
د ادبياتو د څانگې کارکوونکي
د ادبياتو د څانگې کارکوونکي پدې توگه وه.
د نشرياتو د څانگې کارکوونکي
د نشرياتو د څانگې کارکوونکي پدې توگه وه.
د پښتو د لغت، صرف او نحوې د څانگې کارکوونکي
د پښتو د لغت، صرف او نحوې د څانگې کارکوونکي پدې توگه وه. د پښتو د لغت، صرف او نحوې د څانگې د دغو دوو کارکوونکو سره سره يو شمېر نور اداري کارکوونکي يې هم درلودل. په ١٣١٧ لمريز کال کې ددې لپاره چې پښتو ته ښه او بېړنی کار وشي د پښتو ټولنې ټول پښتو ژبې غړي د ژبې په مديريت کې سره يوځای کړل شول، مدير امين الله خان زمريالی وټاکل شو. انگرېزي مترجم ارجنداس کپور او اداري کاتب يې عبدالصمد خان و. دې مديريت د تاليف او ترجمې او د لغاتو او قواعدو دوې څانگې درلودې چې دا کسان پکې وو. چې په همدې کال يې د پښتو کلی گانو د ليکلو او خپرولو وظيفه پيل کړه.
پښتو ټولنه د ١٣١٨ نه تر ١٣٥٢ کلونو پورې
د ١٣١٨ کال په ژمي کې چې د مطبوعاتو مستقل رياست جوړ شو، او د پخواني ادبي انجمن څانگې ددې رياست جز شوی او ددې انجمن د ژبې مديريت د پښتو ټولنې په لوی مديريت واوښت لوی مدير يې د مطبوعاتو مرستيال استاد عبدالحی حبيبي وټاکل شو او دا وخت يې تشکيلات پدې ډول وو دا وخت يې غړي پدې توگه وه په ١٣١۹ کې د پښتو ټولنې کارونه تر پخوا پراخه شول. کابل راډيو لپاره يې پښتو مضامين تهيه کول او د کورسونو چارې يې په غاړه وې. په ١٣٢۰ لمريز کال کې د پښتو ټولنې لوی مدير ښاغلی عبدالرحمن وټاکل شو او معاونين يې ښاغلی محمد اعظم خان ايازی او ښاغلی امين الله زمريالی وو. عمومي مبصر يې گل پاچا خان الفت و ددې کال په چنگاښ مياشت کې د پښتو ټولنې تشکيل پراخ شو او دا لاندې مديريتونه يې درلودل په همدې توگه د پښتو ټولنې د کورسونو څانگه هم پراخه شوه، دا وخت د پښتو ټولنې د دايره المعارف مدير ميا حسين خان، د قواعدو مدير صديق الله رښتين، د لغاتو مدير عبدالخالق خان اخلاص، د تاليف او ترجمې مدير محمد گل خان نوری او د صحافت مدير عبدالرؤف بېنوا وو. پدې وخت کې د پښتو ټولنې نور غړي پدې توگه وه: د ١٣٢١ کال په پای کې بېرته استاد عبدالحی حبيبي د پښتو ټولنې مدير وټاکل شو چې تر ١٣۲۴ کال پورې يې مدير ؤ. په ١٣٢٥ لمريز کال کې ښاغلي عبدالرؤف بېنواد پښتو ټولنې لوی مدير وټاکل شو دا وخت د صحافت د څانگې مدير يار محمد خان نظامي، د تاليف او ترجمې د مديريت کفيل عزيزالرحمن خان سيفي، د قواعدو مدير محمد شېرگل خان، د لغاتو د څانگې مدير محمد گل خان نوري، د محلي ژبو د څانگې مدير عبدالقدوس خان پرهېز او د کورسونو مدير عبدالغني خان وو. د صحافت په څانگه کې سيد بهاالحق خان هاشمي او نېک محمد خان فدايي د تاليف او ترجمې په څانگه کې محمد ابراهيم خان ثابت غلام احمد رحماني، د قواعدو په څانگه کې عبدالواسع خان او د لغاتو په څانگه کې محمد رفيق خان قانع وو. په ١٣٣۰ لمريز کال کې ښاغلی صديق الله خان رښتين د پښتو ټولنې لوی مدير وټاکل شو. دا وخت پښتو ټولنه د يوې اکېډمۍ په توگه ومنل شوه او د کار نوی پروگرام ورته جوړ شو. په ١٣٣١ کال کې له پښتو ټولنې څخه د زېري جريده بېرته خپره شوه په دې کال کې د پښتو ټولنې تشکيل په دې ډول و. د ١٣٣٥ لمريز کال په پيل کې د کار د ښه توب او له پوهنې وزارت سره د پښتو ټولنې د زياتو اړيکو له مخې پښتو ټولنه د مطبوعاتو له رياست څخه جلا او د پوهنې له وزارت سره وتړل شوه. دا وخت د پښتو ټولنې رياست استاد الفت ته وسپارل شو او همدا وخت د پښتو ټولنې غړو ته علمي رتبې ورکړی شوی او د پوهنتون په سويه يوه موسسه شوه، له باندنيو علمي موسسو سره يې اړيکې ټينگې شوې او د سفرونو له لارې پښتو ټولنې د نړۍ علمي موسسو ته ور وپېژندله شوه. په ١٣٣۷ کال کې د پښتو ټولنې مرستيال عبدالشکور رشاد وو. د ١٣۴٢ لمريز کال په چنگاښ کې يو ځل بيا پوهاند صديق الله رښتين د پښتوټولنې او ښاغلی عبدالله خدمتگار د پښتو ټولنې د مرستيال په توگه وټاکل شول. د کار د ښه توب لپاره د پخوانيو تشکيلاتو په ځای د فولکولور او ادب لوی مديريت، د اجتماعي علومو لوی مديريت او د خپرونو لوی مديريت منځ ته راغلل او د تدريساتو لوی مديريت په خپل نامه پاتې شو خو کارونه يې ښه او گړندي شول.
د پښتو ټولنې له خوا ترسره شوي کارونه
پښتو ټولنې د خپل عمر په اوږدو کې ډېر خدمتونه ترسره کړي. ډېر آثار او خپرونې يې رامنځ ته کړي، ډېری ادبي او تعليمي چارې يې پرمخ بېولي او ډېر کسان يې روزلي او رسولي دي. د پښتو ټولنې له خوا ترسره شوي هغه اکاډيميک کارونه چې مونږ دلته خبرې پرې کوو په لاندې بېلو بېلو برخو ووېشلای شو:
سرچينې
وېشنيزه:افغانستان
علي باران
ښاغلي علي باران د پښتونخوا يو ستر قامي مباريز وو ۔ د استبداد او دیکتاتورۍ ، مرییتوب او غربت په خلاف یو رښتونی ملنګ انقلابي علي باران چي تر وروستۍ سلګۍ د فکرونو بدلولو په مبارزه کي فعاله پاته سود خپلي برخي د رڼا څراغ یې په ظلمتونو کی روښان وساتلو  … په سیاسي ، فکري او نظریاتي توګه علي باران یو مخلص ترقي پسند او په مارکس ازم بلد دیانتدار خواخوږی ملګر وو ، د نهرو نېشنل ازم سخت مخالف هم وو …
علي باران د یو جمهوري سوچ او جمهوري رویې نوم دی څه مهال چي په افغانستان کي ثور انقلاب بریالی سو زیات خوشاله په دې وو چي په یو وروسته پاته بزګره ټولنه کي یو جمهوري بدلون رامنځ ته سو دا بدمرغه د پښتني ټولني مضبوط تیکون به نور دمنځه یوسي د افغانانو او مستعمره پښتنو ملي تحریک ته به د نوي خوځښت پیلامه وګرځي
دا چي وایو علی باران د یو جمهوري سوچ او جهموري رویې نوم دی نو دا د ارواښاد یا د ناصر
ټکی په دې ملنګ انقلابي پوري پیوندول به یې روح ناقراره کړي ځکه چي دا ملنګ انقلابي د یوه داسي ریالیستي سوچ او اپروچ څښتن وو چي د حق ،انصاف او رڼا سوچ دی د دیموکراسۍ او ملت پالني سوچ دی د ظلم ، استحصال، غلامۍ ، پوځي دیکتاتورۍ په خلاف د مزاحمت د سوچ نوم علي باران دی …
ما علي باران په لومړي ځل د MRDد تحریک په شپوکي په ۱۹۸۵ءکلونوکي د پوځي رژیم په خلاف په لومړي ځل د مزاحمت په حالت کي لیدلی دی ، د جناح روډ د ریګل هوټل مخ ته چي د بجلۍ کومه تمبه ولاړه وه تریوه خوا یې مولوی نصرالله لاس کښلی وو د ضیاء رژیم خلاف یې وینا اوروله ، د تمبې تر دا بله خوا دې ملنګ انقلابي علي باران لاس را ګرځولي وو د جلاد جنرل ضیاء خلاف یې وینا اوروله …
ملک امان کاسی، میراخان مندوخیل، امان بازئی ، عبدالرحمن ایسوټ او د نورو ګوندونو کارکنان ورباندي را ټول وو، وروسته مولوی نصرالله او علي باران پولیسو ګرفتار کړو…
علي باران او تر هغه را وروسته زموږ تر پړاوه د پښتون قومي تحریک د مزاحمتي سیاسي دورې زیږنده یو ، هم دغه د تحریک د تودې مبارزې ورځي وې …
د پښتون قومي تحریک ملی اهدافو ته د نه رسېدو مهم ټکی هم دا کېدلی سي پارلیماني مرعاتو ته پر ملي اهدافو اولیت ورکولی سو د مزاحمت پرځای د مفاهمت تګلاره غوره وبلل سوه …
خپل ملنګ انقلابي ما تل په کوټه کي د کتابونو پردکانونو لټولی او لیدلی وو کله دعصمت سینما سره د چاچا عبدالحق بلوڅ پردکان او کله پرلیاقت بازار د عبدالجبارکاکړ پر روښان کتاب پلورنځي او په دا اخرکي د غورځنګ پر کتاب پلورنځي …
کتاب لوستل یې ترهرڅه خوښ کار وو ، یوازي دا نه چي کتاب یې لوستلو د کتاب تحلیل یې هم په بشپړه توګه درسره شریکولو …
نېرو
نېرو، چې بشپړ نوم یې نېرو کلادیوس سیزار اګوستوس جرمنیکوس دی، د ۳۷ کال د دسمبر له ۱۵ نه  د ۶۸ کال د جون تر ۹ مې پورې یې ژوند کړی دی او د روم پنځم سترواک و. نوموړی د دیارلس کلنۍ په عمر د رومي سترواک کلاډیوس له خوا د زوی په توګه ومنل شو چې وروسته د هغه ځای ناستی شو. ویل کېږي چې، نېرو د خپل پرایتورین ګارد له غړو او د روم د ټیټې طبقې له عامه وګړو او ولایتونو سره یې غوره اړیکې درلودې، خو د روم له اشرافو نه سخت ناراضه و. ډېری اوسنۍ سرچینې، نوموړی د ظالم، افراطي او عیاش شخص په توګه ګني. نوموړی د سنا له خوا له واکه لرې شو او د ۳۰ کلنۍ په عمر یې ځان وژنه وکړه، چې د جولیو کلادین کورنۍ وروستي سترواک شمېرل کېږي.
علي باران
د MRDمرکزي غونډه چي شیث هوټل جناح روډ کي وسوه ، د علي باران تجزیه دا وه چي دا د MRDوروستۍ غونډه سوه …
نېرو
نېرو په ۳۷ کال کې په انتیم سیمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، د ګینایوس دومیتیوس اهنوباربوس او د ځوانې اګریپانا، چې د سترواک اګوستوس کړوسۍ وه، زوی و. د دوه کلنۍ په عمر یې پلار له نړۍ سترګې پټې کړې. مور یې د سترواک کلادیوس سره واده وکړ، چې په پای کې یې نېرو د خپل وارث په توګه غوره کړ. کله چې په ۵۴ کال کې کلادیوس مړ شو، نېرو لومړی د پراتورین ګارد او بیا د سنا په ملاتړ د سترواک په توګه د هغه ځای ناستی شو. د خپلې واکمنۍ په لومړیو کلونو کې نوموړی د خپلې مور اګریپانا، د خپل ښوونکي، ځوان سینیکا او د هغه د ګارد مشر سیکستوس افرانیوس بوروس له خوا نوموړي ته مشوره او لارښوونه کېده، خو هغه په دې هڅه کې و چې ژر تر ژره په خپلواکه توګه حکومت وکړي او د مخه نیوکو اغېزو نه ځان خلاص کړي. له خپلې مور سره د نوموړې د واک ستونزه د هغې په وژلو سره حل شوه. د خپلې مېرمنې کلاډیا اوکتاویا په مړینې کې د روم سرچینې نېرو ښکېل بولي، ځکه چې داسې انګېرل کېدل چې هغه غواړي له پاپیا سبینا یا بریتانیکوس سره، چې د هغه رضاعي وروڼه وو، واده وکړي. ډېری رومي سرچینې نېرو د جنسي بد اخلاق په توګه ګڼي. ویل کېږي چې، هغه له آزاد شوي غلام پیتاګورس سره "واده" کړی و، چې د واده په مراسمو کې د ناوې په بڼه برخه اخیستې وه. د پاپیا له ناڅرګندې مړینې وروسته، نېرو ژر د یوې اشرافې مېرمنې ستیلیا میسالینا او یو بل آزاد شوي غلام سپورس سره چې هغه یې خصی (عقیم) کړی و، واده وکړ.
علي باران
رښتیاهم په دا سبا په پېښور کي په مطبوعاتي کانفرنس کې دMRDتابوت ښخ کړو …
علي باران د یو سیاسي او مترقي سوچ سره، سره د ادب سره زیاته مینه درلوده په خصوصیت سره د اجمل خټک، او سلیمان لایق شاعري یې زیاته خوښوله او د رنځوري جنسي او درباري شاعري یې کلک مخالفت به کولو د تره کي صاحب ناولونه یې په ډېر خوند سره لوستلو…
نېرو
د نېرو د واکمنۍ په اوږدو کې، جنرال کوربولو د ۵۸ – ۶۳ د روم – پارس جګړه پر مخ یووړه او له پارسي دښمنې سترواکۍ سره یې سوله وکړه. رومي جنرال سویتونیوس پاولینوس په انګلستان کې د آیسني ملکې بوډیکا تر مشرۍ لاندې لوی پاڅون وځاپه. د باسپوران سلطنت په لنډ وخت کې له سترواکۍ سره یو ځای شو، د رومیانو او یهودانو لومړۍ جګړه پیل شوه. کله چې د روم سناتور وینډیکس د روم د راتلونکي سترواک ګالبا په ملاتړ بغاوت وکړ، نېرو د عامه دښمن په توګه اعلان شو او په غیاب کې په مرګ محکوم شو. هغه له روم نه وتښتید او د ۶۸ کال د جون په ۹ مه نېټه یې ځان وژنه وکړه. د هغه مړینې لنډه کورنۍ جګړه را منځ ته کړه، چې دا دوره د  څلورو سترواکانو د کال په نامه یادېږي.
علي باران
په دا اخره کي ملا بسم الله المعروف عارف افغاني د علامه نیازفتح پوري په ٫٫ من و یزدان،،هم بلد کړو مطلب په دا اخره کې د مذهب په اړه مطالعه بیخي پراخه سوه …
داسي مخلص، زحمتکش او روښنفکره څوک به وختونو را پیدا کیږي او تروختونو به پر زړونو او فکرونو واکمني کوي …
داهم وګوری
http://pashtoworldforum.weebly.com
کوتان
کوتانان یا پلیکانان (په لاتين: Pelecanidae) د لویو اوبو مرغانو څخه دي چې د نړۍ په بيلا بېلو سیمو کې  خوږو اوبو ته نژدې ژوند کوي او کبان خوري.
وېشنيزه:الوتونکی مرغان وېشنيزه:پليکان ډوله مرغان
خوب
خوب د ذهن او بدن یو طبیعي تکرار کېدونی حالت دی، چې د فهم د بدلېدو، یو څه مهار شوي حسي فعالیت، عضلاتي فعالیت په راکمېدو او د سترګو د چټک خوځښت ((REM د خوب پر مهال د نږدې ټولو ارادي عضلو د نه فعالیت او له چاپېریال سره د تعامل په کمښت مشخص کېږي. دا د بیدارۍ پر مهال د محرکاتو پر وړاندې د عکس العمل د وړتیا له کمېدو سره توپیر لري، خو د کوما او یا هم شعوري اختلالاتو په پرتله ډېر غبرګون ښکاره کوونکی حالت دی، ځکه د خوب پر مهال ګڼ شمېر مغزي فعالیتونه څرګندېږي.
خوب په تکراري دورو کې رامنځته کېږي، په کوم کې چې بدن د دوو جلا حالتونو پر مهال تغيیر مومي: د سترګو د چټک خوځښت د خوب مهال او د سترګو د چټک خوځښت د نه خوب مهال. په داسې حال کې چې REM د سترګو د چټک خوځښت په معنا دی، په دغه ډول خوب کې یو شمېر نور اړخونه، لکه: د بدن مجازي فلج هم شاملېږي. د خوب یوه تر ټولو پېژندل شوې ځانګړنه د خوب(رویا )لیدل دي، چې په معمولي توګه د کیسې په توګه بیانېږي او د پرمختګ په حال کې د وېښ حالت له ژوند سره ورته والی لري، خو په معمول ډول وروسته د تصور یا ګومان په توګه پېژندل کېږي. د خوب پر مهال د بدن ډېری سیسټمونه په یوه انابولیک حالت کې وي او د وجود د محافظتي، عصبي، اسکلیټي او عضلاني سیستمونو په رغونه کې مرسته کوي؛ دا هغه حیاتي بهیرونه دي چې مزاج (خلق او خوی)، حافظه او ادراک ساتي او د بدن په اندوکراین او خوندیتوب سیسټمونو کې ستر اغېز لري. د انسان د وجود داخلي ساعت (circadian clock) د ورځې په اوږدو کې د شپې پر مهال خوب برابروي. د خوب بېلابېلې موخې او میکانیزم د پرله پسې راتلونکو څېړنو موضوع جوړوي. خوب د ټولو حیواناتو په تکامل او وده کې، تر ټولو خوندي چلن دی.
انسانان کېدلای شي، د بې خوبۍ په ګډون د خوب بېلابېل اختلالات، لکه: کم خوبي، زیات خوب کول، د خوب برید (narcolepsy)، په خوب کې د نفس بند کېدل (sleep apnea)، په خوب کې نارامي (parasomnias) لکه: په خوب کې قدم وهل او په خوب کې د سترګو د چټک خوځښت یا رپولو د چلن اختلال، غاښ چیچل او د خوب کولو پر مهالونو کې اختلال تجربه کړي. د مصنوعي رڼا(نور) نه ګټنې په پام وړ ډول د بشریت د خوب په سیسټم کې بدلونونه راوړي. د مصنوعي رڼا تر ټولو عام منابع ځیرک ټلیفونونه او تلویزیونونه دي، چې د خوب پر روغتیا اغېز لري. آبي رڼا، د مصنوعي رڼا هغه ځانګړی ډول دی، چې د میلاتونین هورمون تولید اخلال کوي، هغه هورمون چې د خوب په راوړو کې مرسته کوي.
د ټینبرګین د څلورو پوښتنو په کارولو سره د خوب بیولوژي
خوب د ټینبرګین د څلور پوښتنو په کارولو سره د یوې ټولګې په توګه په لاندې ډول تشرېح شوی (Bode & Kuula, 2021):
فزیولوژي
خوب تر ټولو ډېر څرګند فزیولوژیکي تغییرات په ماغزو کې راولي. ماغزه په پام وړ ډول د بېدارۍ د مهال په پرتله د خوب په حالت، په ځانګړې توګه د non-REM خوب په حالت کې ډېره کمه انرژي مصرف کوي. په هغو مهالونو کې چې فعالیت کم وي، ماغزه د ادینوسین ترای فاسفیت (ATP) تولیدي منابع بېرته رغوي، هغه مالیکول چې په بدن کې د انرژي د لنډ مهاله لېږد او زېرمه کولو مسئولیت لري. په آرام ویښ حالت کې مغز د وجود ۲۰ سلنه انرژي مصرف کوي، له دې امله دغه کمښت د انرژي په ټولیز مصرف د پام وړ اغېز لري.
خوب حسي آخذې پیاوړې کوي. په خوب ویده کسان ډېر کم محرکونه درک کوي، خو په ټولیز ډول کولای شي، د لوړ غږ او نورو پام وړ حسي پېښو اړوند غبرګون وښيي.
د لږ موج(څپې) لرونکي خوب پر مهال، د انسان د ودې هرمون ترشح کېږي. ټول مهال خوب کول، ان د ورځې پر مهال د پرولاکتین د ترشح لامل ګرځي.
د خوب پر مهال د خوب د څارنې او اندازې اخیستنې کلیدي لارو چارو کې د مغز د څپو الکتروانسفالوګرافي (electroencephalography) یا (EEG)، د سترګو د حرکت الکترواکولوګرافي (electrooculography) یا ((EOG او اسکلیټي عضلاتو د فعالیت الکترومایوګرافي (electromyography) یا (EMG) شاملېږي، چې د خوب په تخصصي لابراتورا کې ترسره کېدلای شي. د خوب څېړونکي د زړه د فعالیت اړوند له ساده الکتروکارډیوګرافي (electrocardiography) او د حرکي خوځښتونو لپاره له اکتیوګرافي (actigraphy) ګټنه کوي.
د خوب روغتیا
ټیټ کیفیت لرونکی خوب، له روغتیايي حالاتو، لکه: د زړه او رګونو د ناروغیو، چاغوالي او اروايي ناروغیو سره اړیکه لري. په داسې حال کې چې لږ خوب لرل، د زړه او رګونو د ناروغیو لرونکو ترمنځ په عام ډول شتون لري، یو شمېر څېړنې څرګندوي چې لږ خوب کېدای شي. د دغو ناروغیو لامل وي. له اووه ساعتونو نه لږ خوب، د زړه د کرونري ناروغیو او د زړه د کرونري ناروغیو له امله د مړینې د لوړ ګواښ لامل ګرځي. له ۹ ساعتونو ډېر خوب هم د زړه د کرونري ناروغیو، مغزي سکتې او له قلبي عروقي پېښوسره اړیکه لري.
په ماشومانو او لویانو دواړو کې لنډ مهالی خوب د چاغوالي د ګواښ له زیاتوالي سره مل دی، چې د ګڼ شمېر څېړنو له مخې له ۴۵- ۵۵ سلنه دغه ګواښ لوړوي. د خوب د روغتیا نور اړخونه هم، له چاغوالي سره اړیکه لري، چې په کې د ورځې پر مهال چرت وهل، د خوب مهال، د خوب د مهال بدلون او د لږ خوب اغېزې شاملېږي. په داسې حال کې چې د ګڼ شمېر څېړنو پر بنسټ، د خوب مهال په چاغوالي ډېر اغېز لرونکی ښوول شوی.
په خوب کې ستونزو ته تر ډېره د اروايي ناروغیو د یوه رامنځته کوونکي لامل پر ځای د هغو د نښې په توګه کتل کېږي. په ورته مهال د اړوندو شواهدود  پام وړ زیاتوالی ښيي چې ،هغه د اروايي ناروغیو لامل او هم نښانه ده.
د خوب اړوند څېړنې د نژاد او طبقې له مخې، د خوب په کیفیت کې توپیرونه څرګندوي. لنډ مهالی خوب او کم خوبي، د سپین پوستانو په پرتله په قومي لږه کیو کې ډېره څرګندېږي. د راپورونو له مخې: افریقايي الاصله امریکایان د سپین پوستو په پرتله پنځه ځله لنډ خوب تجربه کوي، چې په ډېر احتمال سره د ټولنیزو او چاپېریالي عواملو له امله دی. د سپین پوستو ماشومانو په پرتله، د تورپوستو ماشومانو او د محرومو سیمو د ماشومانو ترمنځ د خوب پر مهال د نفس د بندېدو کچه ډېره لوړه ده چې په ډېره لږ کچه درملنه ورسره غبرګون ښوول کېږي.
د خوب روغتیا د ښه خوب د عادتونو په اجرا کولو سره کېدلای شي وده وکړي. د ښه خوب کولو روغتیا ستاسو د بدن د فزیکي او اروايي روغتیا سره مرسته کوي، ځکه یوازې په آرامه خوب کولو سره ستاسو د وجود اړتیا وړ ځوانښت بېرته رامنځته کېږي. یو شمېر هغې لارې چارې ستاسو د خوب له روغتیا سره مرسته کولای شي دا دي: هره شپه په ټاکلي وخت د خوب کول، د خوب په خونه کې د الکترونیکي وسایلو، لکه: د تلویزیون له کارونې نه ډډه کول، د ورځې په اوږدو کې په کافي کچه ورزش کول او له خوب وړاندې د کافینو له کارولو ډډه کول دي. د خوب د روغتیا د ښه کولو بله لار د خوب لپاره د آرامه او سکون لرونکي چاپېریال برابرول دي. په تیاره او پاکه خونه کې د سپین غږ تولیدونکو وسایلو په کارونې سره، د آرامه خوب کولو لپاره زمینه برابرېږي.
سېندي ژبه
سندي (انګلیسي تلفظ: /ˈsɪndi/; [5] ناسک: سنڌي، دیوناگري: سندھي، سندي تلفظ: [sɪndʱiː]) د هند د برصغیر په لوېدیځه برخه کې د سند د تاریخي سیمې یوه هندي-آریایي ژبه ده چې د سندي وګړو لخوا ویل کیږي. سندي ژبه د پاکستان د سند ایالت رسمي ژبه ده.[2][3][4] په هند کې، سندهي یوه له ټاکل شویو ژبو څخه ده چې په رسمي توګه د مرکزي حکومت لخوا پېژندل شوې، که څه هم سندي د هند د هیڅ ایالت رسمي ژبه نه ده.[6][7] د پاکستان د ۲۰۱۷ کال د سرشمیرنې د لومړنیو پایلو له مخې، سندي د ۳۰.۲۶ میلیونو وګړو لومړنۍ ژبه ده، چې د پاکستان د نفوس ۱۴.۵۷٪ جوړوي، په "[هند]" کې دا د 2011 د سرشمېرنې له مخې د 1.68 ملیون وګړو لومړنۍ ژبه وه. [9][c]
حالت او کارونه
له دې امله چې سندي ليکدود معیاري نه دی او د سکریپټونو کارولو په اړه شخړې شتون لري، ډېری سندیان دا غوره ګڼي چې اصلي فارسي-عربي ليکدود چې 52 توري لري د سندي ژبې د ليکلو لپاره وکاروي چې په سند ایالت کې په پراخه کچه کارول کیږي په داسې حال کې چې په هند کې هندي سندیان د مختلف ډولونو کارولو ته ترجیح ورکوي. اوسمهال په هند کې د سندي ليکلو لپاره له: خدابادي، خوجکي او ګورمکي ليکدودونو څخه کار اخيستل کيږي. ډېری سنديان ډياسپورا په شمول له فارسي-عربی ليکدود څخه ګټه پورته کوي، ځکه چې دا د پېړیو راهیسې په پراخه کچه کارول کیږي ، هېره دې نه وي چې د ياد ليکدود سکریپټ د عبدالمجید بهګري لخوا ډیجیټل شوي [11] او یونیکوډ ته اضافه شوي.
د هند حکومت سندي دراجستان ایالت د یوې ژبې په توګه په قانوني ډول غوره کړې، ترڅو زده کوونکي سندي ژبه زده کړي. سندهي هم د هند په راجستان ایالت کې د لږکیو یوه مشهوره ژبه ده.[12]
د پاکستان له جوړېدو وړاندې، سندهي د سند ملي ژبه وه.[13][14][15][16] د پاکستان سند پارلمان د سند په ټولو خصوصي ښوونځيو کې د سندي ژبې د لازمي تدریس امر کړی دی. د سند خصوصي تعليمي ادارو فارم ب (ضابطو او کنټرول) 2005 کال د قواعدو له مخې، "ټول تعليمي ادارې اړ دي چې ماشومانو ته سندي ژبه ورزده کړي.[18] د سند د پوهنې وزير سيد سردار علي شاه او د ښوونځيو د پوهنې رئيس قاضي شاهد پرویز د سند په ټولو خصوصي ښوونځيو کې د سندي استادانو د ګمارلو امر کړی، چې دا ژبه په اسانۍ او پراخه توګه تدریس شي. .[20]
په پاکستان کې د سندي ژبې ډېری تلویزیوني چینلونه شتون لري لکه د وخت نیوز، KTN، سند ټلویزیون، آواز تلویزیون شبکه، مهران ټلویزیون او دھرتي تلویزیون. د دې تر څنګ د هند د عالي محکمې له خوا د هندي ټلویزیوني شبکې دوردرشن څخه وغوښتل شول چې په هند کې د سندي ژبو ویونکو لپاره یو خبري چینل پیل کړي.[21][22]
تاريخ
"سندهي" نوم د سندو څخه اخیستل شوی، چې د سیند اصلي نوم دی.[23] د دې کورنۍ د نورو ژبو په څېر، سندي هم د زاړه هند آریایي (سنسکرت) او منځني هند آریایي (پالي، ثانوي پراکریت، او اپبرمشا) د ودې له مرحلو څخه تېریږي. د شلمې پېړۍ لوېدیځ پوهان لکه جورج ابراهیم ګریرسن په دې باور وو چې سندي په ځانګړي ډول د اپابرمشا د وراکډا له ژبې څخه راوتلې ده (د مارکنډیا لخوا تشریح شوې چې په سندو - دیشا کې ویل کیږي) خو وروسته بيا دا نظر رد شو.[24] د 10 پېړۍ په شاوخوا کې سندي د نوي هند - آریایي پړاو ته ننوته.[25][26]
د سندي دود له مخې، په سندي ژبه د قرآن لومړنۍ ژباړه په 883 مېلادي / 270 هجري قمري کال کې د سند په منصوره کې بشپړه شوه. د سندي لومړنۍ پراخه ژباړه اخوند عزاز الله متلوي (۱۷۴۷-۱۸۲۴ ع/ ۱۱۶۰-۱۲۴۰هـ ق) کړې وه او لومړنۍ یې په ۱۸۷۰ کال کې په ګجرات کې خپره شوې وه. چې د محمد صدیق له خواپه (لاهور ۱۸۶۷) چاپ شوه.[27]
کله چې سند د برتانوي پوځ تر ولکې لاندې راغی او له بمبۍ سره ونښلول شوه، نو د صوبې والي سر جارج کلرک په ۱۸۴۸ کې امر وکړ چې سندي دې په صوبه کې رسمي ژبه شي. سر بارټل فریر، د سند هغه وخت کمشنر، د اګست په 29، 1857 کې حکمونه صادر کړل چې په سند کې دولتي مامورینو ته مشوره ورکړي چې په سندي کې امتحان پاس کړي. هغه دا هم امر وکړ چې سندي دې په ټولو رسمي اړیکو کې وکارول شي. په سند کې د اوو ټولګیو تعلیمي سیسټم چې په عام ډول د سندي-فائنل په نوم یادیږي معرفي شو. د سندي فاینل د عوایدو، پولیسو او تعلیم په څانګو کې د دندې لپاره یو شرط جوړ شوی و.[28]
په 1868 کې، د بمبي پریزیډنسی نارائن جګنات ویدیا ته دنده وسپارله چې په سندي کې کارول شوي ابجد د خدابادی ليکدود سره سم ځای په ځای کړي،. خدابادي ليکدود د بمبي پریزیډینسی لخوا یو معیاري سکریپټ اعلان شو چې پدې توګه په مسلمان اکثریت سیمه کې ګډوډي رامینځته شوه. یو زوروره ناکراري پیل شوه، چې وروسته د برتانوي چارواکو لخوا دولس ګرځبنديز نافذ شو.[29]
جنگسالار
د جنگسالار د ويي مانا په څو ډوله له سیاسي او ټولنيزو سیندونو څخه توپيریز افاده او تشریح کېدای شي همدارنگه د هرې ټولنې د خلکو لخوا په راز راز مانا ؤ سره ښکاره کېدی شي. دلته د جنگسالار عمومي په عامه توگه مانا رااخلو. يو جنگسالار هاغه کس يا شخص ته ويل کېږي څوک چې د جنگي افکارو سالاري يا مشري کوي. په بله مانا گونديمار هم د جنگسالار مانا ورکوي. په افغاني ټولنه کې د جنگسالار وی د هغو اشخاصو لپاره کارېدلی کوم چې د ۱۹۹۰ زېږيز کال څخه تر ۱۹۹۷ زېږيز پورې په کورنيؤ جنگونو کې ښکېل پاتې شوي.
وېشنيزه:جنگسالاري
شکودا اوکټاويا
شکودا اوکټاويا(په چېکي :Škoda Octavia) د شکودا شخصي موټرونو څخه دي چی د ۱۹۹۶ کال څخه په چېک جمهوریت، هندوستان او چین کی جوړېږي.