د_اکسيديشن_نمبر
اکسیدیشن نمبر(درجه) پیژندنه: دکیمیاوي عناصرو داتومونو د وروستې سویې د الکترونونو ورکولو یا اخیستلو چی په هغی سره دیو اتوم ولانس زیا تیږی یا کمیږی، مثبت خواته ځی اوکه منفی خواته چی د همدغه الکترونونود راکړې اوورکړې پواسطه منځ ته راځي اکسیدیشن نمبر ورته وایي. يا په بل عبارت د عناصروپه مالیکولونوکې د اتومونویا څواتومي ایونونو کي قیاسي چارج ته اکسیدیشن نمبرویل کیږي چي په مرکباتوکې دعناصرو یود بل سره د یوځای کیدو وړتیا ښئ. چی مونږ کولای شود بیلا بیلو ګروپونو د عناصرو اکسیدیشن نمبر تعین او وټاکو. د عناصرود اکسیدیشن نمرې د کیمیاوی عناصرو د ولانسونو په واسطه کیداې شی چی دعنصر دکیمیاوی اړیکو دجوړیدو په وړتیا باندی پوه شو,ولانس دکیمیاوی اړیکو هغه شمیر ټاکی کوم چی د اتومونو په واسطه جوړې شوي وي. ولا نسونه د اتومونو د الکترو نیګاتیوتی کمیت په توګه چی له ټاکلی اتوم سره اړیکه لري شمیرل کیږي مثبت(+) اومنفی(ـ) علامی نه لري ځکه چی ولانس د اړیکو شمیر په مالیکولونو کي ټاکي خوپه مرکبونو کې چيرته چې الکترونونه  کیمیاوي اړیکې جوړوي دلوړې الکترو نیګتیوتي  لرونکو اتومونو د پاسه ځای نیسي او په پایله کي اتومونه ټاکلې چارج ترلاسه کوي. په ما لیکو لونو کی د اکسیدیشن د نمبر پواسطه قسمي بریښنایي چارج د ټاکلو اتومونو د ولانسي الکترونونو ځای پر ځای کیدلو له کبله چی په الکترونیګاتیف عناصروکی پیدا کیږي ددې ډول شرطونوپه ذریعه وړاندوینه کیدای شي چي په مالیکولونو او ایونونوکي له اړیکو څخه دهر یو الکترونونه فوق العاده الکترونیګاتیف اتوم سره تعلق لري ‍‍،  د اتومونو د    اکسید یشن درجه (+)  اومنفی(-) علامو پواسطه ښودل کیږي، دعنصر اکسیدیشن درجه دمثبتوعلامو سره داتوم دالکترنونو له هغه شمیر سره سمون لري کوم چې دهغې څخه جلا شویدي، او د منفی اکسید یشن درجې کمیت د الکترونونو یو ځاې کیدل ښئ چې دعنصر له اتوم سره یوځاې شویدي. د اکسیدیشن نمرې دټاکلو قوانین دعناصرو داکسید یشن نمرې ټاکل په ازاد (عنصري) حالت کي او دکیمیا وي مرکبو نوپه مالیکول کي داتومونو الکترونیګا تیوتي اوځانګړتیا باید دلاندې قوانینو سره سم عملي شي. ۱: -  په مرکبو نو کی داکسیجن اتومونه کولاې شي داکسید یشن تام او یا کسري درجې له ځان څخه وښئ دمثال په ډول : په اوبو کې (H2O) کې داکسیجن درجه (۲-) H2O2کې (۱-)په KO3 کې مرکبونوکې په ترتیب سره منفي یو پر دوه ((-1/2 او منفی یو پر دری ده خو اکسی فولراید (OF2) په مرکب کې داکسیجن داکسیدیشن درجه +۲ ده په ټاکلی ډول دهایدروجن داکسیدیشن درجه په کیمیاوي مرکبونو کې+۱ ده خودفعالو فلزاتو په هایدرایدونو(Hydride metals)کې دهایدروجن د اکسدیشن نمبر(-1) ده. ۲:- اتومونو داکسدیشن درجه د ساده مرکبونو دمالیکولونوپه ایونونوکې دکمیت او دهغه دعلامي پر بنسټ دهغو ا یونونو له بریښنایی چارج سره مساوی ده دمثال په ډول:KCLپه مالیکول کی د پوتاشیم(k) داکسیدیشن نمبر(+1) اودکلورین(Cl)په اتوم کی (-1) ده چی دهغه چارج په ترتیب سره(+1) او(-1) دي. ۳:- که چیری مالیکول دکولانت اړیکې او یاایوني – کولانسي اړیکو پر بنسټ تشکیل شوی وی دمثال په ډول:NH4NO2 ,HNO3, N2H4 ,HNO3 اوHNO2 په مرکبونو کې دنایتروجن داکسیدیشن درجی په ترتیب سره +۵،+۲،+۳،-۳ او+۲ دی چی دادرجی په ښکاره ډول دهغه په سا ختما نی فورمول کې لیدل کیږی ، دیوشان عناصرو داتومونو ترمنځ کیمیاوی اړیکو په شتون کې دمثال په ډول: N2H4 کې د دوه نایتروجن اتومونو دجوړه الکترونونو ویش چی هغوی ته یی اړیکه ورکړیده تر سره کیږی او له دی سره سم دهر اتوم د الکترنونو محاسبه ترسره کیږی ، دالکترونونو دشمیرترمنځ توپیر په لوړه کچه داتوم داکسیدیشن نمبرراښئ. ۴:- هغه مالیکولونه چی دیو شان عنصر داتومونو څخه تشکیل شوی وی لکه :H2, CL2, F2) (I2, O2, N2, Br2  ددی عناصروداتومونو اکسیدیشن درجه دهغو په مالیکولونو کی صفرده ځکه چې ددارنګه اتومونو ترمنځ دجذب الکتروني قوه دهغو په مالیکولونوکې شتون نه لرې اومشترک الکترونونه ددواړوهستوترمنځ یوشان جذبیږي دمثال په ډول دهایدروجن (H:H)، کلورین CL:CL)) دهراتوم اکسیدیشن درجه صفر ده ولې کوولانسي (Covalence) دهغودولانسی جوړه الکترنونودکمیت په پام کی نیولوسره سمون لري. ۵:- په ډیروعضوي مرکبونو کې کیمیاوي اړیکې ضعیف قطبي خاصیت لري دکاربن داتوم پرځاې کیدل له نورواتونوسره دبیلګې په ډول(فلورین، اکسیجن ، کلورین ، نایتروجن) چی دعضوي مرکبونو په اسکیلټ کې شامل دي دکاربن اودنوموړوعناصروداتومونوترمنخ دالکتروني پوتنشیل بدلون لامل شوی اودهغوترمنځ دتشکیل شویواړیکوپولاریټی (قطبیت) زیاتوي په هغوکی داتومونوداکسیدیشن درجه کولانسي مرکبونوپه شان ده. ۶:- فلزونه په عنصری حالت کې دهستي په شاوخوا کې دالکتروني کثافت دمنظم ویش لرونکي دی له دی کبله دهغوی داکسیدیشن درجه صفر منل شوي ده. ۷:- په ایون کې داکسیدیشن الجبري مجموعه دټولو اتومونو دایون دچارج سره مساوي ده اوداتومونوداکسیدیشن د درجوالجبري مجموعه چی دبرقي خنثی مرکبونوپه ترکیب کې شامل دی مساوي له صفرسره ده. ۱مثال: دH3PO4 په مرکب کي دفاسپورس اکسیدیشن نمره دمعلومواکسیدیشني نمروله مخي (O-2اوH+1 ) پیداکولاي شو: 3 (+1) + 4 (-2) + X = 0 +3 – 8 + X = 0                      -5 + X = 0                 X = 5 ۲مثال: د H2SO4په مرکب کي دسلفراکسیدیشن نمره پیداکړئ؟ 4 (-2) + X = -2 -8 + X = -2                     X =  (+8 ) – 2                       X = 6 ۸:- په کامپلکس مرکبونو کی معمولاً دهغوی دمرکزی اتوم داکسیدیشن درجه ټاکل کیږی دمثال په ډول پهK2[Fe(SCN)6]  او[NiFe(NH3)5]SO4 مرکبونوکی داوسپنی داکسیدیشن نمبر +3 ده اودنیکل اکسیدیشن +2 ده دیادولووړده چی داکسیدیشن په درجوپوهید ل په ظاهري بڼه لیدل کیږي اود مطلوب اتوم واقعي حالت په مرکب کې نه شی ټاکلې ، په ډیروحالاتو کي داکسیدیشن درجه د ټاکلي عنصرولانس سره مساوي نه وی دبیلګې په ډ ول په میتان(CH4) کې، فارمیک اسید (HCOOH) ، میتا نول (CH3OH)  ، فارم الدیها ید ،(HCOH)  اوکاربن دای اکسا ید (CO2)  کی دکاربن اکسیدیشن درجه په ترتیب سره-۴، +۴ ،-۴ او+۴ ده خودکاربن ولانس په ټولو پورتنیو مرکبونو کی ۴ ده ، داکسیدیشن درجو په پوهیدلو په ځانګړی ډول داکسیدیشن او ریډ یکشن تعاملونو دمطالعی په ټولو خواووکی تری ګټه اخیستل کیږی. دانتقالي عناصرود متفاوتواکسيديشني حالتونودرلود ل ددی عناصرو په اتومونو کی  د ولانسي قشر د سويو د انرژي سطح سره يو بل ته نږدی اوپه ډيرو اتومونو کی د dسويه په  الکترونو ډکه نده نو ځکه زياتره ددی عناصرو په مرکباتو کی د  مختلفو اکسيديشني حالتونو لرونکي دي ،په يو تناوب کی له چپ خوا څخه په شروع کی  داکسيديشن درجه +۳وي (د سکانديم لپاره)خو په مينځنی برخه کی +۷ ته رسيږي (په منګنيز کی) اوپه پای کی +۲ ته را ټيټيږي (جست) لکه په لاندی جدول کي  دغه ډول تغیرات ليدلی شو. عنصر	Zn	Cu	Ni	Co	Fe	Mn	Cr	V	Ti	Sc لوړه اکسيدشن درجه	+2	+3	+4	+4	+6	+7	+6	+5	+4	+3 دغه تغيرات پدی ډول توجيه کولی شو چی په شروع کی د dسويه کی الکترونونه په تدریج سره زیاتیږي اما په پای کی د dسويه کی د طاقه الکترونو شمير کميږي او د هستی چارج په تدريج سره زياتيږي او د d سويه هستی ته نږدی کيږي.