cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نړیوالې اړیکې (۱۹۱۹ – ۱۹۳۹ز کلونه)
بې وسلې کول
په دې وخت کې بریتانیې مشري په غاړه واخیسته. د ۱۹۳۰ ز کال د لندن بریالي سمندري تړون د جنګي بېړیو محدودیت ته دوام ورکړ چې لومړی په ۱۹۲۲ ز کال کې د لویو قدرتونو ترمنځ لاسلیک شو. د ۱۹۲۲ – ۱۹۳۰ ز کلونو ترمنځ تړونونو د ۱۹۲۰ز لسیزې په اوږدو کې سوله ټینګه کړه، خو دا تړونونه نوي نه شول چې د ۱۹۳۱ ز کال په پیل سره د نړۍ صحنه په زیاتیدونکي توګه منفي لور ته واوښته.
د لوکارنو سوله ییزه روحیه
په ۱۹۲۵ز کال کې اوه نړیوال تړونونه چې په لوکارنو کې د اروپا د لویو ځواکونو(د شوروي اتحاد له ګډون پرته) له لوري تر بحث لاندې ونیول شول. لومړی یې په پراخه کچه د آلمان مشروعیت پیاوړی کړ، چې په ۱۹۲۹ زکال یې د یو لوی ځواک ونډې او په شورا کې په دایمي چوکۍ سره د ملتونو په ټولنه کې غړیتوب ته د بېرته راستنیدو لاره هواره کړه. د ۱۹۲۴ – ۱۹۳۰ ز کلونو په اوږدو کې د لوکارنو تړونونو د لویدیځې اروپا په سیاسي اقلیم کې پراخ پرمختګ را منځ ته کړ. دوی د دوامداره سوله ییزو جوړجاړي لپاره تمې پراخې کړې، چې زیاتره وختونه د "لوکارنو روحیې" په نوم یادېږي. دا روحیه هغه وخت ټینګه شوه چې په ۱۹۲۶ ز کال کې  آلمان د ملتونو له ټولنې سره یوځای شو او د آلمان له راینلنډ څخه د متحدینو ځواکونو وتل پیل کړل.
تاریخپوه سالي مارکس وایي: "'له دې وروسته به د لوکارنو روحیه واکمنه شي، چې د سولې د بنسټ په توګه به پخلاینه د زور ځای ونیسي. بیا هم سوله د ځینو لپاره د واقعیت پر ځای یوه نا هیلې غوښتنه پاتې شوې. یو څو کسان پوهېدل چې د لوکارنو روحیه د تلپاتې سولې د راوستلو لپاره یو ماتېدونکی بنسټ و.'"نازي آلمان د سوله ییزې روحیې لپاره هېڅ لېواتیا نه درلوده. د ۱۹۳۶ ز کال د مارچ په ۷ مه بې وسلې شوي راینلنډ ته  یې د ځواکونو په لېږلو سره د لوکارنو تړون مات کړ.
د جګړې ناقانونه کول
د ۱۹۲۸ ز کال د کیلاګ - براینډ تړون د متحده ایالاتو او فرانسې له لوري د چمتو شوي وړاندیز په پایله کې را منځته شو، چې په پلي کېدو سره یې جګړه ناقانونه کېده، تر څو "د هېوادونو تر منځ هر ډول ناندرۍ یا شخړې چې له هر لامل نه وي" حل کړي. زیاتره هېوادونو په چټکۍ سره لاسلیک کړ او دا موکه یې د بهرني سیاست د سوله ییزو موخو د پراختیا لپاره وکاراوه. یوازینۍ ستونزه د ټولو جګړو د پرېښودو اصلي فورمول و - فرانسويانو غوښتل چې تعریف د تېري جګړو ته محدود کړي، په داسې حال کې چې امریکایانو د هر ډول جګړې په ګډون ټینګار کاوه. تاریخ پوه هارولډ جوزفسن یادونه کوي چې: تړون د خپل اخلاقي او قانوني اړخ او په بهرني سیاست کې د اغېز د نه شتون له امله تر ملنډو لاندې راغئ. هغه استدلال کوي چې نوموړی تړون د امریکا د فعاله بهرني سیاست لامل شو. د تړون اساسي ټکي چې له جګړې ډډه او د شخړو د سوله ایز حل هڅې او د تېري د مخنیوي لپاره د ډله يیز ځواک کارول وو، د ملګرو ملتونو په منشور او نورو تړونونو کې ځای پر ځای شول. که څه هم کورنیو جګړو دوام درلود، د رسمي هېوادنو تر منځ، په منځني ختیځ کې د یو څو هېوادونو په استثنا، له ۱۹۴۵ ز کال راهیسې جګړې کمې شوې.
په متحده ایالاتو کې، د ښځو د بنسټونو او پروتستانت کلیساګانو له لوري یې ډېر ځواکمن او پراخ ملاتړ ترلاسه کړ.
د افغانستان او متحده ایالاتو ترمنځ د ستراتیژیکو همکاریو تړون
د افغانستان او متحده ایالاتو تر منځ د ستراتیژیکو همکاریو تړون (SASPA) چې په رسمي ډول یې نوم د افغانستان اسلامي جمهوریت او د امریکا متحده ایالاتو ترمنځ د اوږدمهاله ستراتیژیکو همکاریو تړون دی، د افغانستان د پخواني حکومت او د امریکا متحده ایالاتو ترمنځ یو تړون و چې له افغانستان څخه د متحده ایالاتو د ځواکونو له وتلو وروسته د افغانستان او متحده ایالاتو تر منځ د اړیکو لپاره اوږد مهاله چوکاټ چمتو کوي. دې تړون د ۲۰۱۲ کال د جولای په ۴ عملي بڼه ومونده، لکه څنګه چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیرې هیلري کلینټن د ۲۰۱۲ کال د جولای په ۸ د توکیو په کنفرانس کې د افغانستان په اړه وویل: "د یو شمېر هیوادونو په څېر چې دلته یې استازي شته، متحده ایالاتو او افغانستان د ستراتیژیک همکاریو یو تړون  لاسلیک کړ چې څلور ورځې وړاندې یې عملي بڼه وموندله." دا تړون د دوه اړخیزه امنیتي تړون (BSA) په  نوم هم  پراخ شو چې دواړه هېوادونه یې د یو کال په اوږدو کې خبرو اترو ته اړ کړل او بلآخره د ۲۰۱۴ کال د سپټمبر په ۳۰  "د افغانستان اسلامي جمهوریت او د امریکا متحده ایالاتو ترمنځ د امنیتي او دفاعي همکارۍ تړون (SADCA)" لاسلیک شو.
هغه پیښې چې د دې تړون لامل شوې
د ۲۰۱۲ کال په مارچ او اپرېل میاشتو کې، متحده ایالات او افغانستان دوه هوکړو ته ورسېدل، چې په ۲۰۱۴ کال کې د تلپاتې آزادۍ د عملیاتو او د نړیوالو سوله ساتو ځواکونو له ختمېدو وروسته یې په افغانستان کې د متحده ایالاتو د ښکیلتیا لپاره چارچوکاټ وړاندې کاوه.
لومړی هوکړه د ۲۰۲۳ کال د مارچ په ۹ لاسلیک شوه چې له متحده ایالاتو څخه یې افغانستان ته د بګرام هوايي ډګر ته نږدې د پروان د زندان د چارو سپارل چمتو کړل. د الجزیرې د معلوماتو پر بنسټ "د تړون له مخې به په څو ورځو کې یو افغان جنرال په پروان کې په دنده وګمارل شي، خو د شپږو میاشتو مهال وېش به هم ورکړل شي چې په تدریجي ډول افغان اړخ ته بندیان انتقال کړي. امریکا به د ۱۲ میاشتو لپاره لوژیستیکي مرستې ته دوام ورکړي او د هر ډول توقیف شوو کسانو د خوشې کېدو په اړه به تر هغه چې یو دایمي تړون تصویب نشي، د متحده ایالاتو او افغانستان ګډ کمیسیون  پرېکړه کوي." همدارنګه، دې تفاهم لیک په هېواد کې د متحده ایالاتو د ټولو توقیف ځایونو مسؤلیت له متحده ایالاتو څخه افغانستان ته ولېږدو.
دویمه هوکړه، چې د ۲۰۱۲ کال د اپرېل په ۸ لاسلیک شوه، د ځانګړو عملیاتو مسؤلیت افغان ځواکونو ته وسپارل شو. د هوکړې یوه برخه د افغان پوځ قطعاتو ته د لانجمنو شپنیو او د ځایي خلکو تر منځ د بدنامو عملیاتو د زیات کنټرول ورکول او د افغانستان د تر قضایي صلاحیت لاندې د دې عملیاتو راوستل وو، چې د متحده ایالاتو د پوځیانو وڼډه ملاتړ ته بدله شوه. دا سند د افغان جنرال عبدالرحیم وردک او امریکايي جنرال جان الن تر منځ لاسلیک شو. الن د تړون د لاسلیک پر مهال وویل: "نن موږ د امریکا-افغانستان د ستراتیژیکو همکاریو په لور یو ګام نږدې شوي یو. تر ټولو مهمه دا چې نن موږ د یوه خوندي او خپلواک افغانستان لپاره خپل ګډ هدف او لیدلوري ته یو ګام نور هم وړاندې ورغلي یو."
د الجزیرې د راپور پر بنسټ، تمه کېده چې د امریکا او افغانستان ستراتیژیکه ملګرتیا " به د څو زرو امریکایي سرتیرو لپاره د پاتې کېدو او د افغان ځواکونو د روزنې او د ترهګرۍ ضد عملیاتو کې د ملاتړ شرایط چمتو کړي. دا به د دې ځواکونو قانوني وضعیت، د دوی عملیاتي اصول او د دوی د استقرار ځای مشخص کړي." د اوباما ادارې هیله درلوده چې د شیکاګو د ۲۰۱۲ کال د ناټو له سرمشریزې غوڼدې څخه مخکې د امریکا او افغانستان ستراتیژیک تړون نهایي شي، خو د افغانستان او امریکا د حکومتونو تر منځ له یو کلنو خبرو وروسته، د امریکا له خوا د دې تړون د نهايي کولو هڅې د ځينو پېښو له امله، چې امریکا هم په کې ښکېل وه، لکه د قرآن کریم د نسخو سوځول او د افغانستان په سوېل کې د ۱۷ افغانانو وژل کېدل، پېچلې شوې وې.
تاریخچه
د ۲۰۱۲ کال د اپرېل په ۲۲ نېټه، له یو نیم کال خبرو اترو وروسته، افغانستان او متحده ایالاتو د SASPA مسوده د بیاکتنې لپاره نهایی کړه چې ورپسې د افغانستان او متحده ایالاتو ولسمشرانو لاسلیک کړه.
په پلام کې وو چې SASPA  لږ تر لږه د لسو کلونو لپاره عملي بڼه ولري او په افغانستان کې د امریکا د راتلونکې وڼدې لپاره، لکه مرستې او د حکومتوالۍ مشورې، ټولنیزه او اقتصادي پراختیا، د بنسټونو جوړول، سیمه ایزه همکاري او د امنیت په برخه کې، چوکاټ چمتو کړي. د افغانستان د اقتصادي پراختیا، روغتیایي پروګرامونو، ښوونې او روزنې او ټولنیزو نوښتونو په برخه کې د امریکا متحده ایالاتو مرستې د دې تړون برخه وې. د متحده ایالاتو د سرتېرو وضعیت او په ۲۰۱۴ کال کې د ناټو ځواکونو له وتلو وروسته د دوی د عملیاتو جزیات په SASPA کې نه وو راغلي، خو هغه به د ځواکونو، د وضعیت په جلا تړون کې تر پوښښ لاندې راځي. په افغانستان کې پوځي اډو ته د متحده ایالاتو اوږدمهاله لاسرسی او همدارنګه په افغانستان کې د متحده ایالاتو د اډو کچه یا موقعیت هم د SASPA برخه نه وه.
د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر، زلمي رسول وویل چې په افغانستان کې به د امریکا دایمي اډې نه وې. نوموړي د افغانستان ملي شورا ته وویل چې متحده ایالات "په افغانستان کې د پوځي اډو له درلودلو سره لېوالیتا نه لري چې زموږ ګاونډیان ورته د خطر په سترګه وګوري"، خو د افغانستان د ملي امنیت سلاکار رنګین دادفر سپنتا د افغانستان پارلمان ته وویل "د ستراتیژیک تړون له لاسلیک ورسته به د هوکړې په صورت کې یو جلا امنیتي تړون لاسلیک شي چې په افغانستان کې د متحده ایالاتو د دایمي اډو شتون ته اجازه ورکړي یا ور نه کړي." د SASPA په مسوده کې د لویو موضوعاتو په اړه (لکه اقتصادي پراختیا او امنیت) شرایط موجود وو  چې د دواړو هېوادونو ګډې اندیښنې وې، خو یوه امریکایي چارواکي د هغه د نوم د نه اخیستلو په شرط، ټایمز مجلې ته وویل "هغه مشخصات چې د چوکاټ له پوښښ څخه بهر دي باید په راتلونکي کې په تفاهم لیکونو، تړونونو یا نورو اسنادو کې له شرایطو سره سم تر بحث لاندې او په ګوته شي." د مسودې د متن د هوکړې په لار خنډونه د متحده ایالاتو د ځواکونو له خوا شپني عملیات او د متحده ایالاتو تر کنترول لاندې د توقیف ځایونو ستونزې وې. نیویارک ټایمز د ۲۰۱۲ کال د اپرېل په میاشت کې په دې اړه راپور ورکړ: "د مارچ په میاشت کې دواړو خواوو تفاهم لیک لاسلیک کړ چې په هېواد کې د ټولو توقیف ځایونو مسوولیت افغانانو ته وسپاري او د دې میاشتې په پیل کې یې د شپنیو عملیاتو وروستی واک افغان امنیتي ځواکونو ته ورکړ چې اوس د امریکا له مرستې پرته ټول عملیات ترسره کوي. د دې دوو ستونزو په حل سره، ستراتیژیکه ملګرتیا په چټکۍ سره بشپړه شوه."
په نازي جرمني کې ښځې
په نازي جرمني کې ښځې د نازي ګوند (NSDAP) د نازېسم د دوکتورینو تابع وې هغه دوکتورین چې د جرمني له سیاسي ډګر او همدارنګه د هغو له اجرایوي جوړښت او اجرایويي کمېټو څخه یې د ښځو ویستل ترویج کول. بل پلو یوازې د شمېرو د شتون (په عملي بڼه څه شتون وه نه لري) او د سیمه ییزو بنسټونو د کمښت یا هم دواړو له امله ډیری ښځو د نازي ګوند غړیتوب ترلاسه کړ. له دې سره په خوا کې نازي رژیم په رسمي ډول ښځې هڅولې چې د میندو او ښځو رول ولوبوي. همدا و چې ښځې له مسئولیت لرونکو ټولو ځایګیو په پام وړ توګه له سیاسي او علمي برخو وویستل شوې.
دغه پالیسۍ د وایمار په جمهوریت کې د ښځو د حقونو له ودې او همدارنګه له جنسیتي برابریو سره په بشپړ ډول په ټکر کې وې او په همدغه کچه یې د جرمني په سترواکۍ کې د تر ډېره نارینه او محافظه کارانه لیدلوري په پرتله توپیر درلود. ورته مهال د نازي ګوند په مرکزي بنسټونو کې ښځو ته د اړوندو ډلګیو لکه د جرمني نجونو د ډلې (Bund Deutscher Mädel) او د سوسیالیستو ښځو د ملي ډلې (NS-Frauenschaft) د هڅو وروستۍ موخه د «خلکو د ټولنې» د انسجام رامنځته کول و.
په نازي جرمني کې آیډیال ښځو له کوره بهر دنده نه لرله. د دې پر ځای دا غوره ګڼل کېده چې هغه باید د خپلو مېړونو لپاره ښه ښځه واوسي، مسولیت منونکې او پاملرنه کوونکې مور وي (د خپلو ماشومانو د روزنې لپاره د نازیانو د فلسفې او آرمانونو سره مطابق ځانګړې پالنې وړاندې کړي) او همدارنګه د کور په نورو چارو لکه پاکوالي او پخلي کې وړتیا ولري. ښځو هر ډول زده کړو ته د لاسرسي ډېر محدود حقونه لرل او هغو زده کړو ته یې چې لاسرسی درلود هغه هم تر ډېره کورنیو چارو ته اړوندېدې. د وخت په تېرېدو سره په نازي جرمني کې دندې لرونکې ښځې په پوهنتونونو کې له تدریس، په طبي مسلکي چارو او همدارنګه په نازي ګوند کې په سیاسي ځایګیو باندې د خدمت کولو په برخو کې له محدودیتونو سره مخ شوې. یوازې د سوسیالېستو مېرمنو د اتحادیې له ریسې ګرترود شولتس کلینک پرته نورو ښځو اجازه نه لرله رسمي دندې ترسره کړي. ورته مهال یو شمېر پام وړ استثناآتو هم شتون درلود چې یا هم هېټلر ته د نږدیوالي لکه ماګدا ګوبلس او یا هم په ځانګړې برخه کې د پام وړ وړتیا لرلو له امله و لکه فلم جوړونکې لني ریفنشتال یا هوانوردې هانا رایچ چې رسمي دندې یې مخته وړې. ډیر دغه محدودیتونه وروسته له هغه له منځه ولاړل چې د جګړې د مهال اړتیاوو اړینه وګڼله د رژیم په پالیسیو کې بدلون راوړل شي.
په نازي جرمني کې د «معمولي» جرمنیو ښځو تاریخ لیکنې د وخت په اوږدو کې پام وړ بدلون موندلی. هغه څېړنې چې د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو سره سمې پیل شوې، هڅه یې کړه چې ښځې د نازیانو د ظلمونو نورې قربانیانې وبولي. ورته مهال د شلمې پېړۍ په وروستیو کې تاریخ پوهانو دا استدلال وکړ چې جرمني ښځو کولای شوای د رژیم د چارو پر بهیرنو او آن په جګړه اغېز وکړي. سربېره پر دې دغو څېړونو وښووله چې د نازي رژیم پر مهال د ښځو تجاربو د طبقاتو، عمر او مذهب له مخې له یو بل سره توپیر درلود.
په داسې حال کې چې ګڼ شمېرو ښځو د نازي سیسټم په زړه کې اغېزمن رول درلود یا یې هم نازیانو ته د اړوندو اجباري کار په کمپونو کې رسمي دندې لرې، خو ډېر کم شمېر یې په جرمني مقاومت کې ونډه لرله چې د لیبرتاس شولز – بویسن (Libertas Schulze-Boysen) او سوفي شول (Sophie Scholl) په څېر یې د خپل ژوند په ورکړې د هغې بیه پرې کړه.
مخینه
د وایمار په جمهوریت کې ښځو د نورې اروپا په پرتله غوره ځایګی درلود. د وایمار اساسي قانون د ۱۹۱۹ زکال د جنوري په ۱۹مه ښځو ته د رایو د ورکولو حق ورکړ (۱۷ او ۲۲ ماده) او د مدني مسایلو اړوند یې د جنسیتي برابري (۱۰۹ ماده)، د ښځینه مامورینو پر وړاندې د تبعیض د ممنوعیت (۱۲۸ ماده)، د زېږون د حقونو (۱۹ ماده) او په واده کې د دواړو لورو د حقونو د برابرۍ (۱۱۹ ماده) اعلان وکړ. د جرمني د فییمنېستي خوځښت مخکښه مشره کلارا زتکین له ۱۹۲۰ زکال زکال څخه تر ۱۹۳۳ زکال پورې د رایشتاګ (پارلمان) استازې وه او آن د هغو تر مشرۍ پورې یې هم مسئولیت ور تر غاړې شو. خو له دې سره وایمار ښځو ته د آزادیو ورکولو په برخه کې لوی بدلون ته چمتو نه و. په پارلمان کې د ښځو ونډه لږ وه. مورګلوي د ښځو د غوره ټولنیز کار په توګه ترویج کېده. د جنین سقط له قانوني چلن سره د مخ کېدو وړ و (د جزا د قانون ۲۱۸ ماده)؛ همدارنګه ښځینه کارګرانو پام وړ اقتصادي پرمختګونو لکه برابرو امتیازاتو ته لاسرسی نه درلود. د لګښت پالنې (consumerism) په رامنځته کېدو سره سوداګریو او دولت لا زیاتې کاري قوې ته په مخ پر زیاتېدوني ډول اړتیا پیدا کړه؛ له دې سره چې کار د ښځو پر وړاندې د یو شمېر محدودیتونو د له منځه تلو لار پرانیسته، خو بیا هم هغوی تر ډېره په دفتري چارو کې سکرتریت یا هم د پلورلو کارمندتوب ته محدودې کېدلې، هغه دندې چې دوی ته په کې له نارینه و څخه ۱۰ تر ۲۰٪ کم معاش ورکول کېده؛ هغه هم د بېلابېلو پلمو پرمټ لکه په کورنیو چارو د پوهېدو له امله هغوی کولای شي د کور په لګښتونو کې سپما وکړي.
د نازي رژیم پیل
د لومړي وزیر په توګه واک ته د هېټلر په رسېدو سره د ښځو ډیری حقونه له منځه ولاړل، له دې سره چې هیټلر تر یوې کچې د نفوذ لرونکو ښځو او ښځینه رایو ورکوونکو د ملاتړ پر مټ بریا ته ورسېد. په عالي محفلونو کې له مخکښو ښځو لکه د هوګو بروکرمن د مدیر مسئول له مېرمن شاهزادګۍ الیسا بروکمن او د صنعتګر اډوین بکشتاین له مېرمنې هلینا بکشتاین سره د هیټلر بلدتیا لامل وګرځېده د نازي ګوند لپاره په پیل کې پام وړ مالي سرچینې پیدا کړي. د بېلګې په توګه د یوې اشرافي کورنۍ کونډې ګرترود فون سیدلیتز په ۱۹۲۳ زکال کې له نازي ګوند سره ۳۰ زره مارکه مرسته وکړه؛ همدارنګه هلینا بکشټاین چې په اوبرزالزبرګ یې املاک لرل له هېټلر سره یې مرسته وکړه د واخنفیلډ ملکیت ترلاسه کړي.
هلن بواک د هغه رول اړوند چې ښځینه رایو ورکوونکو واک ته د هېټلر د رسېدو اړوند ولوباوه، څرګندوي چې «نازي ګوند له ۱۹۲۸ زکال وروسته د نارینه و په پرتله د ښځو پام وړ ملاتړ ترلاسه کړ؛ دغه ملاتړ نه د هغوی د همغږو چارو، نه هم د رهبر د کاریزماتیک شخصیت او نه هم د کوم ځانګړي تبلیغاتي عنصر له امله و، بلکې د هغو لاملونو له امله یې رایه ورکړه چې نارینه وو د هماغو له مخې رایه ورکړې وه – دا د شخصي ګټو لپاره وه، د دې باور پر مټ وه چې دغه ګوند په تر ټولو غوره توګه د جرمنۍ ټولنې د څرنګوالي اړوند خپل لیدلوري څرګندوي او آن کېدای شي د فردي مسایلو اړوند د ګوندي دریځونو سره مخالفت وکړي».
په ۱۹۳۵ زکال کې هیټلر د سوسیالېستو ښځو په ملي کانګرس کې د وینا پر مهال د ښځو حقونو ته په نغوتې وویل:"په رښتیا سره، ښځو ته د برابرو حقونو د ورکړې موضوع، هغه ډول چې مارکسېزم یې غواړي په هېڅ ډول برابر حقونه نه شي وړاندې کولای، بلکې له حقونو څخه د هغوی د محرومیت په توګه ده. ځکه چې ښځې هغو برخو ته بولي چېرې چې هغوی یوازې کولای شي ټیټ ځایګی ولري. ښځو ته په داسې موقعیت کې قرار ورکوي چې نه شي کولای د نارینه و او ټولنې پر وړاندې خپل ځایګی پیاوړی کړي – دا یوازې هغوی کمزورې کوي."
انجلا زاوېري
انجلا زاوېري Anjala Zaveri يوه هندي فلمي اداکاره ده چې د 1972 کال د اپرېل په شلمه په لندن کې زېږېدلې ده.
بېروني تړونه
وېشنيزه:1972 زېږېدنې وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:هندي ستوري وېشنيزه:هندي رسنۍ وېشنيزه:هندي ساينسپوهان وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت وېشنيزه:هندي تاريخپوهان وېشنيزه:هندي انجنيران
دیارلسم پاپ لیو
د ریارلسم پاپ لیو (په ایټالوی ژبه: Leone XIII؛ د زیږون نوم یې Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci؛ د ۱۸۱۰ کال د مارچ له ۱۲ – د ۱۹۰۳ کال د جولای تر ۲۰) د ۱۸۷۸ کال د فبروي له ۲۰ – په ۱۹۰۳ کال کې تر خپلې مړینې د کاتولیکې کلیسا مشر و. نوموړي چې ۹۳ کاله ژوند وکړ، له پاپ اګاتو څخه مخکې دوهم اوږد عمر لرونکی خادم پاپ دی چې او مخکې له شپاړسم متقاعد پاپ بینډیکټ څخه په تاریخ کې دریم ترټولو اوږد عمر لرونکی پاپ دی، او د سینټ پیټر د نهم پیوس (د هغه مخکېني) او دوهم جان پاول څخه وروسته څلورم کس دی چې د خدمت تر ټولو اوږده دوره یې درلوده.
نوموړی د خپل عقلپاله لید او د عصري تفکر په اړه د کاتولیکې کلیسا د دریځ د تعریف د هڅو له امله شهرت لري. د ۱۸۹۱ کال د Rerum novarum (په نړۍ کې انقلابي بدلون) تر نوم لاندې په خپل مشهور لیک کې نوموړي د کارګرانو حقونه د عادلانه مزد، خوندي کاري شرایطو، او د سوداګریزو اتحادیو د جوړولو په برخه کې بیان کړل، پداسې حال کې چې د مالکیت او آزاد کار حقونه یې تاییدوي، د سوسیالیزم او آزاد کپیتالیزم مخالفت و. د دې لیک له امله، نوموړي د "سوسیال پاپ" او "د کارګرانو پاپ" په نوم مشهور شو، د کلیسا په ټولنیز لیدلوري کې یې د عصري فکر بنسټونه هم رامنځ ته کړل، چې د خپلو ځایناسو افکار یې تر اغېز لاندې راوستل. نوموړي د کاتولیکې کلیسا مریم پوهنه (ماریولوژي) تر اغېز لاندې راوسته او تسبېح او چپنې ته یې وده ورکړه. له ​​ټاکل کېدو سره سم، نوموړي سمدلاسه د تومیزم (توماس اکویناس پلوي یا د توماس اکویناس خدای پېژندنه) د بېرته ژوندي کولو هڅه وکړه، او غوښتل یې چې دا د کاتولیکې کلیسا لپاره د رسمي دیني او فلسفي بنسټ په توګه راوړي. په پایله کې، نوموړي په ۱۸۷۹ کال کې د ایډیټیو لیونینا (Editio Leonina) چې د توماس اکویناس اثر دی، مالي ملاتړ کړ.
دیارلسم لیو په ځانګړې توګه د خپل د باور له امله شهرت لري چې په ټولنیز - سیاسي ډګر کې د کلیسا فعالیت هم د ټولنیز عدالت د وسیلې په توګه د کلیسا حیاتي ماموریت او د انسان د حقونو او عزت ساتل دي.
دیارلسم لیو په تسبېحو باندې د یوولسو پاپي لیکنو ریکارډ خپور کړ، چې نوموړي ته یې د "تسبېحو پاپ" لقب ورکړ. د دې تر څنګ، نوموړي دوه نوي مریمي چپنې تصویب کړې او لومړی پاپ و چې مریم یې د شفاعت کوونکی په توګه په بشپړه توګه و منله. هغه لومړنی پاپ و چې په پاپي ایالاتونو، چې په ۱۸۷۰ کلونو کې منحل شول، هېڅکله کوم کنټرول نه درلود. همدارنګه، د هغه زیاتره سیاستونه د پاپي ایالتونو د له لاسه ورکولو د مخنیوي په لور وو تر څو د غیر روحاني واک له لاسه ورکول حل کړي، خو بیا یې هم رومي ستونزې (د پاپ د غیر روحاني قدرت په اړه شخړه) ته دوام ورکړ.
په ۱۹۰۳ کال کې له مړینې وروسته، نوموړی د سینټ پیټر کلیسا په یوه لاندې کوټه کې ښخ شو چې ورسته په ۱۹۲۴ کال کې د هغه پاتې شوني د سینټ جان لیټران کلیسا ته ولېږدول شو.
لومړۍ ژوند او زده کړې، ۱۸۱۰ – ۱۸۳۶
نوموړي چې روم ته نږدې په کارپینټو رومانو کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، د اشرافي لودوویکو پیکي او د هغې د مېرمې، انا پراسپري بوتزي د اوو اولادونو له ډلې شپږم و. جوزپ او جیواني بټیستا پیسي د هغه په وروڼه وو. تر ۱۸۱۸ کال پورې، هغه د خپلې کورنۍ سره په کور کې ژوند کاوه " چې دین په کې په ځمکه کې ترټولو لویه نېکمرغې ګڼل کېده، لکه څنګه چې د هغې له لارې، بښنه او خلاصون د تل لپاره ترلاسه کېدای شي." نوموړي جوزپ سره یوځای، تر ۱۸۲۴ کال پور د ویټربو په جیسوټ کالج کې زده کړه وکړه. هغه د لاتیني ژبې سره مینه درلوده او په یولس کلنۍ کې په لاتیني ژبه کې د شعرونو په لیکلو یې شهرت درلود.
د هغه خوندي-وروڼه:
هغه او جوسپ په ۱۸۲۴ کال کې روم ته وبلل شول، چې هلته یې مور د مړینې په حال کې وه. اشراف پیکي غوښتل خپل ماشومان د خپلې میرمنې له لاسه ورکولو وروسته ځان ته نږدې کړي او له همدې امله دوی په روم کې د هغه سره پاتې شول او د روم په کالېج کې یې ګډون وکړ.
په ۱۸۲۸ کال کې ۱۸ کلن وینسنزو د سیکولر روحانیونو په ګټه پرېکړه وکړه، او جوسپ د جیسوټ لیکې ته ننوتل. وینسنزو د نوبیلي په اکاډمي کې ډیپلوماسي او قانون ولوست. نوموړي په ۱۸۳۴ کال کې د پاپي فتواوو په اړه د زده کونکو پریزنټشن وړاندې کړ، چې د کلیسا زیاتو مشرانو پکې برخه اخیستې وه. نوموړي د خپل پریزنټشن په خاطر، د علمي غوره والي جایزې ترلاسه کړې او د واتیکان د چارواکو پام یې ځانته راواړو. د کلیسا د مشرتابه د چارو سکرتر لامبروشینی هغه د واتیکان غونډو ته معرفي کړ. په روم کې د کولرا د ناروغۍ پر مهال، نوموړی د کلیسا د مشر سالا سره د ښار د ټولو روغتونونو د څارونکي په توګه په دندو کې مرسته وکړه. نوموړی په ۱۸۳۶ کال کې په روم کې د خدای پېژندنې دکتورا او د مدني او کلیسایي قانون دوکتورا ترلاسه کړه.
شاردا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
شاردا يو ګڼ مانيز نوم دی، کېدای شي په بېلابېلو ځايونو کې په لاندې ماناوو سره وکارول شي:
وېشنيزه:ليکدودونه وېشنيزه:ابوګيدا وېشنيزه:سيريليک ليکدود
خاکسیا جمهوريت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
خاکاسیا (په روسي: Хака́сия) یا د خاکسیا جمهوریت (په روسي: Респу́блика Хака́сия؛ خاکس : Хакас Республиказы) د روسیې یوه فدرالي موضوع ( جمهوریت ) ده چې د سیبر په سویل کې موقعیت لري. پلازمېنه یې ابکان دی، چې د جمهوریت تر ټولو لوی ښار هم دی. دا ښارد 2010 سرشمېرنې له مخې 532,403 تنه نفوس لري
نفوس
=== سرشمېرنې === سرچینه: د روسیې فدرالي دولتي سرشمېرنو اداره
دین
زمرہ:سانچہ جات ابواب
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي رادارونه
ګورمکي ليکدود
ګورمکي ليکدود يا ګورمکي الفبا ( Gurmukhī alphabet  ) د ابوګیدا ليکدود یو ډول دی چې د لینډا تورو څخه رامینځته شوی او په 16 پېړۍ کې د دوهم سيک گرو ، گرو اینګاد لخوا  معیاري شوی.
ګورمکي ليکدود چې د ابوګيدا ليکدود يو ډول دی تر ډېره په پنجابي، ډوګري،هندي، سندي، سانسکريت ژبو کې کارول کيږي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:ليکدودونه وېشنيزه:براهمي ليکدود وېشنيزه:ژبه وېشنيزه:ګورم وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:ابوګيدا ليکدود
انتقادي نظریه
انتقادي نظریه د ټولنیزې فلسفې هر ډول هغه تګلاره او چلند دی، چې د ټولنې او فرهنګ په اروزنه او انتقاد باندې تمرکز کوي، ترڅو د قدرت جوړښتونه څرګند او په سمه توګه وننګوي. په ټولنپوهنه او ادبي نقد کې له ریښې لرلو سره داسې استدلال کوي، چې ټولنیزې ستونزې د خلکو په پرتله تر ډېره له ټولنیزو جوړښتونو او او فرهنګي مفروضاتو څخه رامنځته کېږي. دا نظریه داسې استدلال کوي، چې ایدیولوژي د انسان د خلاصون تر ټولو اصلي خنډ دی. انتقادي نظریه په بېلابېلو مطالعاتي برخو لکه روانپوهنه، ټولنپوهنه، تاریخ، د ارتباطاتو نظریې، فلسفه او د فیمینیزم اړوند نظریه کې کارول کېږي.
په ځانګړې توګه، انتقادي نظریه (capitalized) یو فکري مکتب دی، چې د فرانکفورت مکتب اړوند تیوریسنانو یا نظریه پردازانو لکه هربرت مارکوزه، تئودور آدورنو، والتر بجامین، اریش فروم او ماکس هورکهایمر په وسیله ترسره او تمرین شوی دی. هورکهایمر یوه نظریه د انتقادي نظریې په توګه تشریح کړه، تر دې چې د «له هغو شرایطو څخه د انسانانو د آزادۍ په لټه کې دی، چې هغوی بردګۍ یا غلامۍ ته اړ باسي». انتقادي نظریه که څه هم د موډرنیزم محصول او ثمره ده او که څه هم د انتقادي نظریې زیاتره بنسټګر د پست موډرنیزم نظریې په هکله بدبینه و، بیا هم انتقادي نظریه د موډرن او پسټ موډرن تفکر او نظریې له اساسي او مهمو برخو څخه ده او نن ورځ په پراخه کچه د انساني او ټولنیزو علومو په برخه کې کارول کېږي.
انتقادي نظریه سره له دې چې د فرانکفورت مکتب په لومړي نسل کې ریښې لري، د ګیورګي لوکاچ او آنتونیو ګرامشي تر اغېز لاندې همد ده. سربېره پر دې د فرانکفورت مکتب د دویم نسل عالمان او پوهان په تېره بیا یورګن هابرماس هم په دې مکتب ډېر اغېزمن و. د هابرماس په آثارو کې انتقادي نظریه په آلماني ایده‌آلیسم کې له خپلو نظري ریښو څخه هم مخته ولاړه او آمریکایي پراګماتیزم ته نېږدې شوه. د ټولنیز «بنسټ او جوړښت یا بشپړاوي» په هکله اندیښنه د مارکسیستي فلسفې له مفاهیمو څخه ده، چې په زیاتره معاصرو انتقادي نظریو کې هم پاتې شوی دی.
بیاکتنه یا ارزونه
د ستېنفورد فلسفې اړوند دایره‌المعارف له یو پلوه د څو نسله آلماني فیلسوفانو او د فارنکفورت مکتب اړوند تیوریسنانو د محصول او ثمرې په توګه د انتقادي نظریې (capitalized) او هرې هغې فلسفي تګلارې ترمنځ توپیر قایل کېږي، چې د انسان د خپلواکۍ په لټه کې دی او په فعاله توګه د ټولنې د بدلون او تغییر لپاره هلې ځلې کوي او دغه راز له بل پلوه د انسانانو د اړتیاوو په اساس «انتقادي نظریه» په عمومي توګه د غټو حروفو له کارولو پرته نومول کېږي. په دې پراخ او هر اړخیز تعریف کې فلسفي تګلارې د فیمینیزم، انتقادي توکم اړوند نظریه او پسا استعماري بڼو اړوند دي.
ماکس هورکهایمر د لومړي ځل لپاره په ۱۹۳۷ ز کال کې په خپله مقاله «دودیزه او انتقادي نظریه» کې انتقادي نظریه «په آلماني ژبه؛ Kritische Theorie» د یو کلیت په توګه د ټولنې د نقد او تغییر اړوند ټولنیزه نظریه د دودیزې نظریې په وړاندې تعریف کړه، چې یوازې درک او توضیح پورې اړوند ده. هورکهایمر غوښتل انتقادي نظریه د رادیکال بڼې په توګه او دغه راز له مارکسیستي فلسفې څخه د خلاصېدونکې برخې په توګه جلا کړي. له همدې امله هم د منطقي پوزیتویزم په وسیله د وړاندې شوي علم موډل یې نقد کړ او هغه هغه څه یې نقد کړل، چې هغه او همکارانو یې د اردتدوکس اړوند کمونیزم او مارکسیزم د پټې اقتدارګرایۍ او پوزیتویزم په توګه بلل. هغه داسې یوه نظریه انتقادي بیان کړه، چې «له هغو شریاطو څخه د انسان د آزادولو په لټه کې دی، چې هغه غلامۍ یا برده‌ګۍ ته وړي». انتقادي نظریه د ارزښتونو یا الزامي کړنو اړوند د یو شمېر کلي او ټولیزو نظریو (الزامونو) په اساس د ټولنې د نقد کولو له لارې، یا هم د خپلې خوښې او خپل ملاتړ اړوندو ارزښتونو په نقد کولو (لکه ناڅاپي او دروني انتقاد) سره یو ډول هنجاري او الزامي اړخ لري. انتقادي نظریې نه یوازې دا چې د ټولنیز قدرت اړوند جوړښتونه مفهوم سازي او نقد کوي، بلکې له انساني موضوع سره د ټولنې د پیوندولو لپاره په تجربه ولاړ موډل رامنځته کوي. د دود له نړیوالو ځای غوښتنو څخه دفاع کوي؛ خو دا کار د ځانګړو ټولنیزو – علمي او تاریخي څېړنو په اډانه کې ترسره کوي.
د انتقادي نظریې اصلي مفاهیم دا دي، چې باید:
د ټولنې کلیت یې د تاریخي خانګړتیاوو په رڼا کې وارزوي (یعنې په یوه ځانګړې زماني محدوده کې یې د جوړښت بڼه وګوري)، د ټولو اصلي ټولنیزو علومو لکه تاریخ، جغرافیې، اقتصاد، ټولنپوهنې، سیاسي علومو، انسان پېژندنې او روانپوهنې په ادغام او راټولولو سره د ټولنې د درک او پوهې کچه لوړه کړي. د پست مدرنیزم اړوند انتقادي نظریه هم د انتقادي نظریې یوه بله برخه او بل محصول دی. د مدرنیستي دورې اړوندو جوړښتونو لکه لوړ روایتونه، عقلانیت او نړیوالو حقیقتونو د ننګونې په موخه د فرهنګي هویتونو تجزیه او تحلیل کول او په ورته وخت کې د ټولنیزو ستونزو سیاسي کول «یعنې په فرهنګي او تاریخي برخو کې د هغو په راوستلو سره، ترڅو ځان د معلوماتو د راټولولو او تحلیل په بهیر کې دخیل کړي او دغه راز پایلو او موندنو ته یې له یو بل سره نسبت او تړاو ورکړي».
کانت او مارکس
د «انتقادي» نظریې دا نسخه د خالص عقل یا دلیل د نقد په برخه کې د ایمانویل کانت په وسیله د نقد اصطلاح کارولو او دغه راز د مارکس په وسیله د انتقاد اصطلاح کارولو څخه اخیستل شوې، چې د مارکس «Das Kapital» اصطلاح د «د سیاسي اقتصاد نقد» په معنی ده.
مارکس په ښکاره توګه د نقد یا انتقاد مفهوم د ایډیولوژۍ نقد پورې وتاړه او هغه یې د ټولنیز انقلاب له عمل سره وصل کړ. لکه څنګه چې د فویرباخ په هکله د خپلو نظریو په ۱۱مه برخه کې یې تشریح کړل: «اصلي ټکی دا ده، چې فیلسوفانو د نړۍ بدلولو لپاره نړۍ په بېلابېلو بڼو تفسیر کړې ده».
آدورنو او هورکهایمر
لکه څنګه چې تئودور دبلیو آدورنو او ماکس هورکهایمر په ۱۹۴۷ ز کال کې د روښانتیا اړوند ډیالکتیک کې توضیح کړې د انتقادي نظریې یوه مهمه ځانګړتیا د ټولنیز تسلط د وروستۍ سرچینې یا بنسټ په هکله دوګانګي یا ابهام ده، یعنې هغه دوګانګي یا ابهام چې د انسان د خلاصون او آزادۍ په هکله د نوې انتقادي نظریې د «بد بینۍ» لامل شو. دې ابهام او دوګانګۍ په هغو تاریخي شرایطو کې ریښه لرله، چې په لومړیو کې د هغو له امله دا ابهام او دوګانګي رامنځته شوه، په تېره بیا د ټولنیزې سلطې یا واکمنۍ د بشپړو نویو اشکالو په توګه د نازیسم، دولتي سرمایه دارۍ او فرهنګي صنعت رامنځته کېدل، چې په مناسبه او کافي اندازه د دودیزو مارکسیستي ټولنپوهنیزو شرایطو سره په مناسبه اندازه تشریح او بیان کېدلای نه شول.
د آدورنو او هورکایمر لپاره، په اقتصادي برخه کې د دولت مداخله په عملي توګه د مارکسیزم د «تولیدي اړیکو» او د ټولنې د «مادي تولیدوونکو ځواکونو» تر منځ دودیزه تاوتریخوالی په عملي توګه له منځه وړی و. بازار یا مارکېټ «د سوداګریزو توکو د وېش لپاره د یو «بې خبره یا ناخود hګاه» میکانیزم په توګه» په متمرکزه پلان جوړونې سره بدل او ځایناستی شوی و.
د سوېل-ختیځې اسیا تاریخ
د سوېل ختیځې اسیا له تاریخ وړاندې مودې څخه تر نن د سوېل ختیځې اسیا پر خلکو په دوو جلا فرعي سیمو کې راټول دي: د سوېل ختیځې اسیا اصلي خاوره (هندوچین) او ټاپو يي سوېل ختیځه اسیا (سمندري سوېل ختيځه اسیا). د سوېل ختیځي اسیا په اصلي خاوره کمبوډیا، لاوس، میانمار (برما)، ټاپووزمه مالیزیا، ټایلنډ او ویټنام هېوادونه راځي او په ټاپو کې يي سوېل ختیځه اسیا کې بروني، کوکوس (کیلېنګ) ټاپوګان، کرېسمېس ټاپوګان، ختیځه مالیزیا، ختیځ تیمور، اندونیزیا، فلیپین او سنګاپور شامل دي.
د سویل ختیځې اسیا پر اصلي خاوره ۷۰۰۰۰ کاله وړاندې او پرټاپو يي سوېل ختيځه اسیا ۵۰۰۰۰ کاله د مخه د عصري انسانانو د لومړني اوسېدنې پل ورپسې اخیستی شو. ۲۵۰۰۰ کاله وړاندې، په ختیځه اسیا (اصلي سوېل ختیځ) پورې تړلو ډلو د سوېل ختیځې اسیا له اصلي خاورې د ټاپو وزمې سوېل ختیځې اسیا پر سوېلي لور پراختیا ومونده. ۱۰۰۰۰ کاله وړاندې، د سوېل ختیځې اسیا له اصلي خاورې د هوابیهیان راکډه شویو وګړو د جلا مصنوعاتو او وسایلو د تولید یو دود او فرهنګ رامنځته کړی وو. د ډبرو د نوي پېر په بهیر کې، اسټرواسیايي خلک د وچې له لارې په هندو چین کې مېشت شول او د سمندرونو اسټرونیزي کډوال په تېره بیا په ټاپو وزمه سوېل ختیځه اسیا کې مېشت شول. لومړنۍ کرنیزې ټولنې چې ږدن (ارزن) او لندې ورېژې يې کرلې، له زېږېدنې ۱۷۰۰ کاله وړاندې د هندو چین په بېدیاوو او سیندغاړې ځمکو کې رامنځته شوې.
د فونگ نگوین فرهنگ (اوسنی شمالي ویتنام) او د بان چیانگ وطن (اوسنی ټایلنډ) په لومړي ځل له میلاد څخه ۲۰۰۰ کاله وړاندې مس کارول، او ورپسې د ډانګ سان فرهنګ وو چې د میلاد څخه ۵۰۰ کاله وړاندې يې د ژېړو (برونزو) د تولید او پروسس خورا پرمختللی صنعت رامنځته کړی و. ورته مهال لومړنیو کرنیزو پاچاهیو هم سرراپورته کړ چې ډېرې ځمکې یې درلودې، لکه په ښکته میکانګ کې فونان او د سره رود په ډلټا کې وان لانګ. کوچني او ټاپو وزمه ریاستونه په ډېرېدونکې بڼه په سمندري سوداګرۍ کې ښکېل شول او د هغې په چټکه پراختیا کې يې ونډه لرله.
د سوېل ختیځې اسیا توپوګرافیک رنګارنګوالي د دې سیمې پر تاریخ ستر اغېز لرلی دی. د بېلګې په ډول د سوېل ختیځې اسیا اصلي خاوره د پرله پسې خو د کروړ او سختو ځمکو په لرلو سره د خمیر Khmer او مون Mon تمدنونونو ته لاره هواره کړه. د دې فرعي سیمې پراخې ساحلي کرښې او د ایراواډي، سالویین، چاو پهرایا، میکانګ او سره رود سیندونو ستر سیسټم د هند په سمندر او د سوېلې چین په سمندرګي کې د ټولنیزو- کلتوري او اقتصادي فعالیتونو لامل شول. بل پلو، د بورنېئو او سوماترا د استثنااتو پرته، ټاپو وزمه سوېل ختیځه اسیا په پراخو خورو ورو ټاپوګانو او مجمع الجزایرو د وچ سمندر د تکراري بېلګو بڼه ده. داسې یوه انقطاع چې د منځنۍ کچې تالا سوکراتیک دولتونه يې د ځمکنیو لویو هیلو پر وړاندې بې پروا کړل او هلته وده او هوساینه له سمندري سوداګرۍ سره تړلې وه.
له میلاد شاخوا ۱۰۰ کاله وړاندې راپه دې خوا، د سوېل ختیځې اسیا مجمع الجزایرو د هند سمندر او سوېلي چین سمندرګي د سوداګریزو لارو په څلورلارې کې مرکزی ځای درلود چې اقتصاد يې په ستره کچه وهڅاوه او د مفکورو راتګ ټولنیز تنظیم او پرمختګ ته وده ورکړه. د ګډ پېر چې د ثبت شوي تاریخ د پيل او مشخصې کلتوري پراختیا د ادامې په نښه کوونکی دی، د لومړنیو پېړیو پر مهال ډېری ځايي سوداګریزو پالیسیو په خوښوونکي ډول د هندوستان د دولت، مذهب، کلتور او ادارې هندو عنصرونه راخپل کړل. چینايي کلتور تر ډېره په غیر مستقیم او پاشلي ډول خپور شو ځکه چې سوداګري د ورېښمو لارې په څېر له ځمکنیو لارو ترسره کېده. د چین د اوږدو مودو انزوا او سیاسي اړیکو چې د درناوي د مراتبو وړاندې کولو په طریقو پورې محدودې وې، د ژور متقابل کلتوري اغېز مخه ډب کړه.
بودیزم، په ځانګړې توګه په هندو چین کې، له اتمې تر نهمې پېړۍ په سیاسي جوړښت اغېز درلود. اسلامي مفکورې د اتمې هجري پېړۍ په لومړیو کې ټاپو وزمې سوېل ختیځې اسیا ته ورورسېدې او په ۱۳مه پېړۍ کې د مسلمانانو لومړنۍ ټولنې رامنځ ته شوې. د اروپايي ښکېلاک پېر لومړني عصریتوب او د سړې جګړې پېر د سوېل ختیځې اسیا د ګڼو سیاستونو لپاره د محدود سیاسي اهمیت واقعیت روښانه کړ. د دویمې نړیوالې جګړې وروسته پایښت او پرمختګ یوه عصري دولت او یوه پیاوړي ملي هویت ته اړتیا لرله. د اوسنۍ سوېل خیتځې اسیا ډېری هېوادونه په تاریخي لحاظ په بېسارې کچه د سیاسي ازادۍ او خپلواکۍ  څخه برخمن دي او د سوېل ختیځې اسیا هېوادونو ټولنې (اسیان) په چوکاټ کې د بین الدولتي همکارۍ له عملي مفهوم څخه  ګټه اخلي.
نوم
د سوېل ختیځې اسیا لپاره ګڼ شمېر پخواني تاریخي نومونه کارول شوې دي چې یو يې هم یو بل سره جغرافیوي ورته والی نه لري. هغه نومونه چې سوېل ختیځه اسیا پرې یاده شوې ده دي: په هندي دود کې سوارنابهومي یا سواننا پهوم (د سرو زرو ځمکه) او سوارنادویپا (د سرو زرو ټاپوګان)، په عربو او پارس کې د بادونو څخه ښکته ځمکې، په چينايي کې نانیانګ (سوېلي سمندرګي) او په جاپان کې نانیو ورته وايي. په دویمه پېړۍ کې د اسکندريې د بطلمي له لوري جوړه شوې د نړۍ نقشه د مالای ټاپووزمې ته د اوریا کِرسونېسوز (د سرو زرو ټاپو وزمه) نوم کاروي.
د "سوېل ختیځې اسیا" اصطلاح په لومړي ځل په ۱۸۳۹ز کال د امریکايي عیسوي ملا هوارډ مالکولم له لوري د هغه په سوېل ختیځه اسیا کې سفرونو په نوم کتاب کې وکارول شوه. مالکولم د سوېل ختیځې اسیا په راپېژندلو کې یواځې د اصلي خاورې د برخې یادونه کړې او سمندري برخه يې له پامه غورځولې. دغه اصطلاح په رسمي توګه له ۱۹۴۱ څځه تر ۱۹۴۵ ز کال پورې د انګلیسي-امریکايي ځواکونو د دویمې نړیوالې جګړې د ارام سمندر جبهې د عملیاتو د سیمې د ټاکلو پر مهال وکارول شوه (د سوېل ختیځې اسیا قومنداني، SEAC).
د ډبرو زوړ پېر
هومو ارکتوس انسانانو د پلیستوسن پېر پرمهال شاوخوا ۱۵۰۰۰۰۰ کاله مخکې په دې سیمه کې ژوند کاوه. د ننیو انسانانو ډلې، چې د ختیځې ایروشیا (ختیځې اسیا اړوند) وګړو او سوېلي ایروشیا (پاپوان اړوند) وګړو پلرونه او نیکونه وو، دې سیمې ته له مېلاد ۵۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰۰ کاله وړاندې ورسېدل، خو ځینې وايي چې ان وخته رسېدلي وو. لکه څرنګه چې د تام-پا-لینګ غارونو کې د پاتې شونو (فوسیل) موندنې بیانوي، دغو عصري کډه شویو انسانانو ښايي تر یوې کچې د پخوانیو هومو ارکتوس انسانانو سره ژوند ګډ او د نسل تولید کړی وي. په مالیزیا، د چین سویل، فلیپین، سريلانکا او په وروستیو کې په کمبوډیا کې د ډبرینو توکو د ټولګو او پاتې شونو د موندنو د ډېټا شننه په ډاګه کوي چې د هومو ارکتوس انسانانو د کډوالۍ لارې جوړې کړې وې او ان له ۱۲۰۰۰۰ کلونو وړاندې هلته مېشته وو او د ډېرو پخوانیو جلا شویو موندنو زوړالی ۱,۸ میلیونه کلونو پورې رسېږي. جاوا انسان (د هومو ارکتوس انسانانو څخه هم وړاندې) او فلوریسي انسان په دې سیمه کې اوږد مهالی وو او په انزوا کې اوسېدل تر دې چې د ډولونو په ځانګړنو کې د پام وړ بدلون رامنځته شوی دی. د بورنېئو په غارونو کې د ډبرې هنر (parietal art) موندل شوی (اوسمهال د نړۍ تر ټولو لرغونی هنر) چې ۴۰۰۰۰ کاله پخوانی دی. فلوریسي انسان هم په دې سیمه کې لږ تر لږه تر ۵۰۰۰۰ کاله په خوا اوسېدلی دی او وروسته له هغه يې نسل له منځه تللی دی. د وروستیو مودو په بهیر کې د نننۍ اندونیزیا د لویدیځ ټاپوګان د سمندر د ټيټو کچو له امله په یوه واحده ستره وچه کې یوځای شول چې سونډالنډ یې بولي.
محمد انور بدخشاني
محمد انور بدخشاني حفظه الله تعالي د بدخشان ولايت اوسيدونکي دی چي اوس د جامعة العلوم الاسلامیة علامه محمد يوسف بنوري ټاون کراچۍ شيخ الحديث او د زرګونوو علماؤ استاد دی او يو نامتو عالم دی
ډير زيات کتابونه يي ليکلی چي يو شمير يي چاپ شوي هم دي.
انجنا سوکاني
انجانا سوکاني(زېږېدنه: 10 دسمبر 1978) د هندي فلمونو اداکاره او ماډل ده، چې په عمده توګه د بالیووډ په فلمونو کې ښکاري.
لومړنی ژوند
انجانا سوکهاني د ۱۹۷۸ کال د ډسمبر په ۱۰ مه د هند په جیپور کې د پریتي او اوم سکاني په کور کې زېږېدلې وه. هغه یو مشر ورور هم لري. هغې د انګلستان د کارډیف میټروپولیټین پوهنتون څخه د ماسټرۍ سند ترلاسه کړی.
مسلکي ژوند
انجانا سوکاني خپلې زده کړې د اداکارۍ د تعقیب لپاره پرېښودې. د خپل کیریر په لومړیو کلونو کې، هغه د بالیووډ ستوري امیتاب بچن سره یوځای د کیډبري لبنیاتو شیدو چاکلیټ لپاره په تلویزیوني اعلاناتو کې لوبیدله. هغه د ګهر ګائيکي سندرې په هندي میوزیک ویډیو کې د هغې د اداکارۍ لپاره هم مشهوره شوې وه. هغه په فلمي صنعت کې سابقه نه لري، خو په ۲۰۰۷ کال کې په مشهور فلم سلام عشق کې یې مهم رول لوبولی دی.
لوګزامبورګي ژبه
د لوګزامبورګ ژبه (هالنډي ژبه:Luxemburgs : الماني:uxemburgischفرانسوي:Luxembourgeois ) یوه ژبه ده چې عموماً یوازې د لوګزامبورګ په هېواد کې کارول کیږي. په ټوله نړۍ کې شاوخوا 390,000 خلک په دې ژبه خبرې کوي.
الفبا
د لوګزامبورګ الفبا د لاتیني الفبا څخه 26 توري او درې بدل شوي توري (é, ä, ë) لري.
لغتونه
د لوګزامبورګ ژبه یوه مروجه الماني ژبه ده په کوم کې چې ډېری فرانسوي کلمې موندل کيږي او ډېری یې د لوګزامبورګ هېواد او د فرانسې، المان او بېلجیم په ځینو سرحدي سیمو کې ویل کیږي. دا ژبه د فرانسې د الاساس سیمې ژبې ته ډېره ورته ده.
د انرژۍ پایښت
په فزیک او کیمیا کې د انرژۍ د پایښت قانون څرګندوي چې د یوه منزوي سیستم (isolated system) ټوله انرژي ثابته پاتې کېږي. دغه قانون چې د لومړي ځل لپاره د «امیلي ډو شاټله» له‌خوا وړاندیز او وازمویل شو، په دې معنا دی چې انرژي نه‌شي رامنځته کېدای او نه هم له منځه تلای شي، بلکې یوازې کولای شي له یوې بڼې څخه بلې بڼې ته بدله یا ولېږدول شي. د بېلګې په توګه، کیمیايي انرژي د یوه ډینامیټ لرګي په چاودېدلو سره پر خوځېدونکې یا حرکي انرژۍ بدلېږي. که په چاودنه کې د ټولو ازادو شویو انرژيو ډولونه لکه حرکي انرژي، د ټوټو د پتانشیل انرژي، حرارت او غږ ټول سره جمع کړو، په ډینامیټ احتراق کې د کیمایي انرژۍ دقیق کمښت لاسته راوړلی شو.
له کلاسیک پلوه د انرژۍ پایښت د حجم له پایښت سره توپیر درلود. خو ځانګړي نسبیت وښوده چې حجم له انرژۍ سره او برعکس له E = mc2 سره تړاو لري او علم اوس دا لیدلوری لري چې حجم-انرژي د یوه کل په توګه ساتل شوي دي. له تیوریک نظره یې معنا دا ده چې هر جسم له خپل حجم سره پر خالصه انرژۍ بدلېدلی شي او برعکس.
د انرژۍ د پایښت د قانون پایله دا ده چې د دایمي حرکت ماشین نه‌شته، یعنې هېڅ یو سیستم نه‌شي کولای چې له بېرونۍ انرژۍ یا د انرژۍ له بېرونۍ سرچینې پرته دې خپل شاوخوا چاپېریال ته نامحدوده اندازه انرژي ورسوي. د هغو سیستمونو لپاره چې د وخت ورته‌والی لري، ښايي د انرژۍ د پایښت د تعریف امکان موجود وي. د بېلګې په توګه په عام نسبیت کې منحني فضا وختونو یا د متراکمې مادې په فزیک کې د وخت کریسټالونو ته اشاره کولی شو.
تاریخچه
د تالس په څېر لرغونو فیلسوفانو تر ۵۵۰ مخزېږد کال پورې د هغې مادې د پايښت په اړه نظرونه لرل چې هر څه ترې جوړ شوي دي. داسې کوم ځانګړی دلیل نه‌شته چې وښيي له هغې مادې څخه به د دوی موخه انرژي یا حجم-انرژي وي (مثلاً تالس فکر کاوه چې دا ماده اوبه دي). امپډوکلس (۴۹۰-۴۳۰ مخزېږد) لیکلي چې د ده په نړیوال سیستم کې چې له څلورو عناصرو (خاورې، هوا، اوبو او اور) څخه جوړ دی، "هېڅ شی هم نه رامنځته کېږي او نه هم له منځه ځي. له بل پلوه «اپیکور» (شاوخوا ۳۵۰ مخزېږد) په دې باور و چې په نړۍ کې هر څه له نه وېشل کېدونکو واحدونو څخه جوړ شوي دي، ده تر یوه حده د پایښت د اړتیا په اړه هم نظر درلود او ویې ویل چې "هر څه تل همداسې وو چې دا اوس دي او تل به همداسې پاتې شي".
په ۱۶۳۹ کال کې ګالیله خپل څو اړخیز تحلیل خپور کړ چې پر حرکي یا خوځنده انرژۍ د پتانشیل انرژۍ د بدلېدو په اړه و. ده وویل یو متحرک یا خوځند جسم چې په څومره ارتفاع پورته ځي، له هغې ارتفاع سره برابره ده چې له هغې څخه سقوط کوي یا را لوېږي او په دې توګه یې له دغې مشاهدې څخه د سکون نظریې د را ایستلو لپاره کار واخیست. د دې مشاهدې مهم اړخ دا دی چې هغه ارتفاع چې یو خوځند جسم په کې پر داسې سطحه پورته ځي چې اصطحکاک نه‌لري، د سطحې په ډول پورې تړلې ده.
د حرارت میخانیکي معادل
د پایښت د اوسني اصل په پراختیا کې یو مهم پړاو د حرارت د میخانیکي معادل ښودنه وه. د کالورۍ تیوري په دې باور وه چې حرارت نه‌شي رامنځته کېدلی او نه هم له منځه تللی شي، په داسې حال کې چې د انرژۍ په پایښت کې هغه مخالف اصل اړین دی چې حرارت او میخانیکي کار له یو بل سره د تبادلې وړ دي.
د اتلسمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې روسي عالم «میخایل لومونوسوف» د جسمي-حرکي حرارت تیوري مطرح کړه او د کالورۍ تیوري یې رد کړه. لومونوسوف د تجربوي څېړنو له لارې دې پایلې ته ورسېد چې حرارت د کالورۍ د مایعو ذراتو له لارې نه لېږدي یا نه انتقالېږي.
د میخانیکي معادل اصل په مدرن ډول د لومړي ځل لپاره په ۱۸۴۲ کال کې جرمني جراح «جولیوس رابرټ وون مایر» څرګند کړ. مایر د هالنډ ختیځ هند ته د سفر پر مهال خپلې پایلې ترلاسه کړې، ځکه هلته یې ولیدل چې د ناروغانو وینه یې ډېره سره ده او دلیل یې دا و چې هغوی کم اکسیجن تنفس کاوه، له دې امله یې په ګرم اقلیم کې د بدن د حرارت ساتلو لپاره کمه انرژي لرله. ده ومونده چې حرارت او میخانیکي کار دواړه د انرژۍ ډولونه دي او په ۱۸۴۵ کال کې یې په فزیک کې د خپلې پوهې تر لوړولو وروسته د دې موضوع په اړه یوه رساله خپره کړه او د دوی تر منځ یې کمي اړیکه تشرېح کړه.
په ۱۸۴۳ کال کې «جېمز پرسکاټ ژول» په خپلواک ډول په یو لړ ازمېښتونو کې میخانیکي معادل کشف کړ. په تر ټولو مشهور یوه کې چې دا مهال «د ژول دستګاه» بلل کېږي، یو لوېدونکی وزن چې له یوې رسۍ سره تړل کېږي، د دې لامل کېږي چې په اوبو کې لمبېدونکی جسم وڅرخېږي. ده وښوده چې د ښکته کېدو یا نزول پر مهال د وزن له لارې د جاذبوي پتانشیل له لاسه تللې انرژي له هغې داخلي انرژۍ سره برابره ده چې اوبه یې د اصطحکاک له لارې ترلاسه کوي.
د ۱۸۴۰-۱۸۴۳ کلونو په اوږدو کې دې ته ورته څېړنه «لوډویک کولډینګ» هم وکړه، که څه هم چې تر خپل ټاټوبي یعنې ډېنمارک بهر کم پېژندل شوی و.
په ۱۸۴۴ کال کې «ویلیم رابرټ ګروو» د میخانیک، حرارت، نور، برېښنا او مقناطیس تر منځ اړیکه په داسې ډول فرض کړه چې دوی یې ټول د یوه واحد ځواک (چې په اوسنۍ اصطلاح انرژي بلل کېږي) مظاهر وبلل. ښاغلي ګروو په ۱۸۴۶ کال کې خپلې تیوري‌ګانې «د فزیکي ځواکونو پیوستون» په نامه کتاب کې راټولې او خپرې کړې. په ۱۸۴۷ کال کې «هرمن وون هلمهولټز» د «جول»، «ساډي کارنو» او «امیل کلاپیرون» د مخکېنیو څېړنو په تکیه ګروو ته ورته پایلې ترلاسه کړې او خپلې تیوري‌ګانې یې په هغه کتاب کې را ټولې کړې چې د ځواک د پايښت په اړه و او خپرې یې کړې. دا مهال چې دا اصل په عمومي کچه څومره منل شوی، سرچینه یې دغه اثر و.
د نوتر قضیه
د انرژۍ پایښت په ډېرو فزیکي تیوریو کې ګډه ځانګړنه ده. د ریاضي له نظره پرې د نوتر د قضیې په پایله کې پوهېږو چې دا قضیه په ۱۹۱۵ کال کې «امي نوتر» مطرح کړه او د لومړي ځل لپاره په ۱۹۱۸ کال کې خپره شوه. دغه قضیه څرګندوي چې د یوې فزیکي تیورۍ هر پیوسته ورته‌والی یو اړوند پایښتي کمیت لري. که د تیورۍ ورته‌والی د وخت له نظره نه بدلېدونکی وي، ساتل شوی یا پايښتي کمیت «انرژي» نومول کېږي. د انرژۍ د پایښت قانون د وخت د بدلېدو د ورته‌والي پایله ده. د انرژۍ پایښت پر دې تجربوي واقعیت ولاړ دی چې د فزیک قوانین له وخت سره بدلون نه‌کوي.
د فرانسې لومړی فرانسوا
لومړی فرانسو یا لومړی فرانسېس (زوکړه: د ۱۴۹۴ زکال د سپټمبر ۱۲ مه – مړینه: د ۱۵۴۷ زکال د مارچ ۳۱ مه) له ۱۵۱۵ زکال څخه په ۱۵۴۷ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د فرانسې پاچا و. نوموړی د انګولم د کنټ چارلز او د ساوي د لوئیز زوی و چې یوځل د خپل تره زوی او بیاځلي د خپل بې زویه خصر دوولسم لویي ځای ناستی شو.
فرانسوا د هنرونو پام وړ ملاتړی و او د لیوناردو داوینچي په ګډون یې د ایټالوي هنرمندانو په جذبولو سره د فرانسوي نوي رامنځته شوي رنسانس ترویج ته کار وکړ او له لیوناردو څخه یې د مونالیزا انځور هم خپل کړ. د فرانسوا سلطنت د فرانسې د مرکزي ځواک د ودې، پراخې انسان پالنې او پروتستانت پالنې او په نوې نړۍ کې د فرانسوي اکتشافاتو پر مټ د پراخو کلتوري بدلونونو شاهد و. ژاک کارتیه او نورو د فرانسې لپاره په امریکا کې په ډېرو ځمکو ادعا وکړه او د فرانسې لومړۍ استعماري سترواکۍ ته یې لار هواره کړه.
د فرانسوي ژبې د ترویج او پراختیا په برخه کې د رول لرلو له امله نوموړی د فرانسوي ژبې د پلار او بېرته را ژوندي کوونکي (le Père et Restaurateur des Lettres) په توګه پېژندل کېږي. نوموړی د خپل لوی سیال، سترواک پنځم چارلز پر وړاندې چې د هسپانیا پاچا هم و په جګړو کې د شخصي ونډې اخیستو له امله د لوی دماغ لرونکي فرانسوا (François au Grand Nez)، ګرانډ کولاز (Grand Colas) او روی – شوالیه (Roi-Chevalier؛ مبارز پاچا) په توګه پیژندل کېږي.
فرانسوا د خپلو مخکښانو له پالیسیو څخه په پیروي له ایټالیا سره جګړو ته دوام ورکړ. د بورګوندي هالنډ او د هسپانیا د تاج او تخت د ځای ناستوب او همدارنګه د روم د مقدسې سترواکۍ په ټاکنو کې د پنځم چارلز بریا په دې معنا وه چې فرانسه له جغرافیايي پلوه د هابسبورګ سلطنت له خوا چاپېره شوې وه. د دغې سترواکۍ د واکمنۍ له اغېزو څخه د خلاصون په موخه فرانسوا هڅه وکړه د سرو زرو د جامو په ډګر (Field of the Cloth of Gold) کې د انګلستان د اتم هنري ملاتړ خپل کړي. خو په دغه برخه کې له ناکامۍ وروسته هغه له مسلمان واکمن سلطان سلیمان سره د فرانسې – عثمانیانو اتحاد رامنځته کړ چې هغه مهال د یو عیسوي پاچا له خوا دغه ډول ګام بحث پارونکی و.
له نوې نړۍ او آسیا سره اړیکې
فرانسوا په کلکه سره د پاپي اترني رېجس احکامو (papal bull Aeterni regis) څخه ستړی شوی و؛ د ۱۴۸۱ زکال په جون میاشت کې په افریقا او هند باندې د پرتګال واکمني د پاپ څلورم سیکستوس له خوا تائید شوه. دیارلس کاله وروسته د ۱۴۹۴ زکال د جون په اوومه پرتګال او د کاستیا تاج د تورډسیلاس هوکړه لاسلیک کړه چې له مخې یې نوې کشف شوې سیمې د دواړو لاسلیک کوونکو ترمنځ ویشل کېدلې. دغه ټولو چارو پاچا فرانسوا وپاروه او څرګنده یې کړه «لمر چې څه ډول نورو ته ځلېږي ماته هم ځلېږي. زه به ډېر خوشاله شم چې د آدم د وصیت هغه برخه ووینم چې له مخې یې زه په نړۍ کې له ونډې محروم کېږم».
لومړي فرانسوا د پنځم چارلز تر واکمنۍ لاندې د هابسبورګ سترواکۍ د واکونو د متعادل کولو په موخه چې په ځانګړې توګه یې د هسپانیا د تاج له مخې په نوې نړۍ لرل، هڅه یې وکړه له نوې نړۍ او آسیا سره اړیکو ته پراختیا ورکړي. هغه امریکا لویې وچې او لرې ختیځ ته بېړۍ ولېږلې او د عثماني سترواکۍ سره یې نږدې اړیکې رامنځته کړې چې د دغې اړیکو پر بنسټ یې په مدیترانه کې د فرانسې سوداګریزو چارو ته پراختیا ورکړه او همدارنګه یې ستراتیژیک پوځي اتحاد هم رامنځته کړ.
د لو آور په نامه بندري ښار په ۱۵۱۷ زکال کې د فرانسوا د واکمنۍ په لومړیو کلونو کې تاسیس شو. د اونفلور او هارفلور لرغونو بندرونو پر ځای چې موثریت یې د خټین کېدو له امله راکم شوی و د نویو بندرونو جوړېدو ته شدیدې اړتیا شتون درلود. لو آور په پیل کې د بنسټ اېښودونکي پاچا له نامه څخه په ګټنې د فرانسواپولیس په نوم ونومول شول خو دغه نوم د راتلونکو واکمنیو پر مهال بدلون وکړ.
امریکا
په ۱۵۲۴ زکال کې فرانسوا د لیون ښار وګړو ته د هغه سفر د مالي لګښتونو په تامین کولو کې مرسته وکړه چې شمالي امریکا ته یې د جوواني دا وراتزانو په اکتشافي سفر کې ونډه لرله. وراتزانو په دغه سفر کې د اوسني نیویارک ښار سیمه وکتله او په هغو یې نوم نیوانګولم کېښود او ادعا یې وکړه چې نیوفونډلنډ د فرانسې د سلطنت برخه کېږي. د ۱۵۲۴ زکال د جولای په اتمه فرانسوا ته د وراتزانو لیک د سېلېرې کوډېکس (Cèllere Codex) په نوم یادېږي.
رابرټ اي. هوارډ
رابرټ اېروین هوارډ (زوکړه د ۱۹۰۶ز کال د جنوري ۲۲مه ـــ مړینه د ۱۹۳۶ز کال د جون ۱۱مه) یو امریکایی لیکوال و. هغه د مغز تخیلي کیسې د بېلابېلو ژانرونو په لړۍ کې لیکلې دي. هغه د بربري کنان (Conan the Barbarian) په توګه د خپل کرکټر لپاره شهرت لري او د تورې او کوډګرۍ د فرعي ژانرونو پلار بلل کېږي.
د فرانسې لومړی فرانسوا
امریکا
په ۱۵۳۱ زکال اډمیرال برټراند دورنسان هڅه وکړه څو د برازیل په پرنامبوکو کې یو فرانسوي تجارتي مرکز جوړ کړي.
په ۱۵۳۴ زکال کې فرانسوا، ژاک کارتیه ولېږه څو په کیوبیک کې د سنټ لاورنس سیند په اوږدو کې اکتشافي سفر ترسره کړي او «داسې جزایر او ځمکې پیدا کړي چې ویل کېږي په زیاته کچه سره زر او نورې شتمنۍ کېدای شي هلته شتون ولري». په ۱۵۴۱ زکال کې فرانسوا، ژان فرانسوا دو روبروال کاناډا ته د استوګنې کولو په موخه ولېږه څو د دوی پر خپل باور «سپیڅلو کاتولیک باورونو» ته پراختیا ورکړي.
رابرټ اي. هوارډ
سره له دې چې د هوارډ یو کُنان (Conan) ناول  د ۱۹۳۴ز کال په شاوخوا کې خپور شو، اما د هغه کیسې د هغه د ژوند پر مهال هېڅکله نه وې راټولې شوې. د هغه د کیسو لپاره اصلي مخرج نا اشنا نکلونه وو، چېرې چې هوارډ کُنان بربري رامنځته کړ. هوارډ له کُنان او د هغه د نورو اتلانو سره، هغه ژانر ته په بڼې ورکولو کې مرسته وکړه چې اوس د تورې او کوډکرۍ په نامه پېژندل کېږي، چې زیات تقلید کوونکي یې وزیږول او هغه ته یې د خیال په ډګر کې ډېر نفوذ ورکړ. هوارډ د هغه د تر ټولو غوره اثارو سره چې تر اوسه پورې بیا بيا چاپېږي یو ډېر لوستونکي لرونکی مولف او په تاریخ کې د غوره-پلور لرونکو فانتزي لیکوالانو څخه یو پاتې شوی دی.
د فرانسې لومړی فرانسوا
د آسیا لرې ختیځ
د آسیا له ختیځ سره د فرانسې سوداګري د لومړي فرانسوا د واکمنۍ پر مهال د بېړۍ لرونکي ژان انګو په مرسته پیل شوه. د ۱۵۲۷ زکال په جولای میاشت کې پرتګالي جواو دي باروس ثبت کړې چې فرانسوي نورمن سوداګریزه بېړۍ له روئن ښار څخه هندي ډایو ښار ته ورسېده. په ۱۵۲۹ زکال کې ژان پارمنتیه د سکارا (Sacre) او پینسي (Pensée) پر مټ سوماترا ته ورسېد. له راګرځېدو وروسته دغه کاشف د ډیپ نقشې (Dieppe maps) په پراختیا کار وکړ چې د ډیپ د نقشې په برخه کې یې د نورو نقشه جوړونکو لکه د ژان روتز پر چارو اغېز درلود.
عثماني سترواکي
د لومړي فرانسوا د واکمنۍ پر مهال، فرانسه لومړنی اروپايي هېواد و چې له عثماني سترواکۍ سره یې رسمي اړیکې جوړې کړې او کالج دو فرانس کې یې د جیوم پوسټل (Guillaume Postel) تر لارښوونې لاندې د عربي ژبې د زده کړې څانګه جوړه کړه.
رابرټ اي. هوارډ
د ژوند لومړني کلونه
هوارډ د ۱۹۰۶ز کال د جنورۍ په ۲۲مه، د تکزاس په پیسټر کې په هېواد د ننه د ګرځندوی ډاکتر اسحاق موردخای هوارډ،  او د هغه د مېرمنې هېستر جېن اېروین د یوازیني ماشوم په توګه زیږېدلی دی. د هغه د ژوند لومړني وختونه د تکزاس د غوا څړونې او د سوداګرۍ  په بېلا بېلو ښارګوټو کې تېر شول: لکه په تور وادي (۱۹۰۶ز کال)، سېمینول (۱۹۰۸ز کال)، برونت (۱۹۰۹ز کال)، پاټیټ (۱۹۱۰ز کال)، اوران (۱۹۱۲ز کال)، ویچيتا فالس (۱۹۱۳ز کال)، باګوېل (۱۹۱۳ز کل)، کراس کټ (۱۹۱۵ز کال)، او برکېټ (۱۹۱۷ز کال) کې.
د فرانسې لومړی فرانسوا
عثماني سترواکي
د اروپايي دیپلماسي د عطف نقطې پر مهال فرانسوا له عثماني سترواکۍ سره هوکړې ته ورسېد او د دوی اړیکې په فرانسوي – عثماني اتحاد واوښتې. د فرانسوا موخه د هابسبورګ لړۍ پر وړاندې د متحد موندل و. د فرانسوا بهانه هم په عثماني قلمرو کې له عیسویانو ملاتړ و. دغه اتحاد د یوې عیسوي سترواکې او یوې مسلمانۍ سترواکۍ ترمنځ د «لومړني غیر ایډیالوژیک دیپلماتیک اتحاد» په توګه پېژندل کېده. ورته مهال دغه اتحاد په عیسوي نړۍ کې بشپړه رسوايي رامنځته کړه چې د «بې شرمانه» یا «د [فرانسوي] لیلي او [عثماني] سپوږمۍ» د اتحاد په نوم یادول کېده. خو له دې امله چې دغه اتحاد د دواړو لورو عیني ګټې خوندي کولې، کلونه یې دوام وکړ. دغه دوه قدرتونو د پنځم چارلز پر وړاندې توطئه وکړه او آن د نیس د محاصرې په ګډ سمندریز برید کې یې د یو بل ملاتړ وکړ.
په ۱۵۳۳ زکال کې لومړي فرانسوا ډګرمن پیر دو پیتون مراکش ته د سفیر په توګه ولېږه او په دې سره یې د فرانسې او مراکش ترمنځ رسمي اړیکې جوړې کړې. د فاس وطاسي واکمن احمد بن محمد د ۱۵۳۳ زکال د اګست په ۱۳ مه فرانسوا ته لیک ولیکه؛ په دغه لیک کې یې د فرانسې له وړاندیزونو هرکلی وکړ او فرانسوي بېړیو ته یې د سوداګرۍ په اجازې ورکولو سربېره د فرانسوي سوداګرو د خوندیتوب ژمنه وکړه.