cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوی کین اړخه
متحده ایالات
په متحده ایالاتو کې «نوی کین اړخ» هغه نوم و چې د لیبرال، رادیکال او مارکسیستي سیاسي خوځښتونو سره تړلی و، چې د ۱۹۶۰ ز لسیزې په اوږدو کې په عمومي توګه د محصلینو په منځ کې پیدا شو. د دې لارې اصلي هسته د ډیموکراتیکې ټولنې لپاره زده کونکي و. د «ستالینیزم» په وسیله د «زړو کین اړخو» د انحراف په پام کې نیولو سره، د دوی د ۱۹۶۲ ز کال د پورت هورون په بیانه کې «فارمولونه» او «تړل شوي نظریات» پریښودل او پرځای یې د «په مشوره، صداقت او صبر ولاړ یو نوي کین اړخ» غوښتونکي و. نوی کیڼ اړخ چې په راتلونکو کلونو کې یې وده وکړه.«تر ډېره د سپین پوستو محصلینو یو خوځښت و، چې د ډیموکراسۍ، مدني حقونو او د پوهنتون د بېلابېلو اصلاحاتو دفاع یې کوله او د ویتنام د جګړې په وړاندې یې لاریون کاوه».
په نړیواله کچه
په جاپان کې نوې کین اړخه ایدیولوژي په ۱۹۶۰ ز لسیزه کې د څو کلونو لپاره د پوهنتوني برخو په نیولو سره پیل شوه، چې د ۱۹۶۸ تر ۱۹۶۹ ز کلونو کې د جاپان بېلابېلو پوهنتونونو په لاریونونو سره خپل اوج ته ورسېده. له ۱۹۷۰ ز کال نه وروسته دا چپیان په څو بېلابېلو ډلو لکه متحد سور پوځ او د جاپان سور پوځ په ډلو ووېشل شول. همدارنګه دې چپیانو د جاپان ضد سیاسي ایدیولوژي هم پراخه کړه.
د کارګرانو ګوند (Partido dos Trabalhadores – PT) په برازیل کې د نوي کیڼ اړخ نه راپورته شوی اصلي سازمان ګڼل کېږي. د مانویل لارابور په وینا :«د دې پر ځای چې د پخوانۍ لاتیني امریکا چپه لاره د چریکي غورځنګ یا د ستالینیست ګوند په اډانه کې ووهي»، نو د کارګرانو ګوند (PT)  پرېکړه وکړه سره له دې چې د CUT او نورو ټولنیزو خوځښتونو له خوا ورسره مرسته کېدله، باید یو نوي څه وازمایي. د دې ګوند ننګونه دا وه چې:«د ټولنو او بېلابېلو خوځښتونو له ټولنیز مشارکت سره د لیبرال دیموکراسۍ اړوند بنسټونه یوځای کړي». په دې توګه د کارګرانو ګوند (PT) له ښي اړخ سره د خپل «ستراتیژیک اتحاد» له امله وروسته له هغې تر نیوکې لاندې راغی، چې لوئیز ایناسیولولا داسیلوا د برازیل ولسمشر وټاکل شو. دې ګوند ځان له ټولنیزو خوځښتونو او د ځوانانو له سازمانونو نه لرې کړی او د ډېرو لپاره داسې ښکاري، چې د نوي کیڼ اړخ لپاره د کارګرانو ګوند (PT) اړوند ماډل خپل حد ته رسېدلی دی.
په استرالیا کې نوی کین اړخ د لوړو زده‌ کړو په برخه کې د هیټرودوکس اقتصاد او سیاسي اقتصاد د مشروعیت اړوند بحثونو کې ښکېل وو، چې دا مورد د استرالیا په سیدني پوهنتون کې د سیاسي اقتصاد د یوې خپلواکې څانګې په جوړولو سره پای ته ورسېد.
د کالاش وګړي
کالاش یوه هندۍ -ایراني قبیله ده چې په هندوکش کې ژوند کوي. دوی د پاکستان په شمال ختیځ کې د خيبر پښتونخوا ايالت په چترال ولسوالۍ کې ژوند کوي او په کالاش ژبه خبرې کوي، چې د هند - ایراني ژبو څخه یوه ده. کالاش وروستۍ ټولنه ده چې لرغونی آریايي مذهب یې ژوندی ساتلی دی، او د دوی نفوس شاوخوا 6000 تنه اټکل کیږي.
د کالاش خلکو کلتور خورا ځانګړی او د دوی د ګاونډیو قومونو څخه په بشپړ ډول توپیر لري، او له همدې امله، دې قبیلې ته د خلک پېژندونکو لخوا ډېره پاملرنه شوې ده. دوی مشرک دي او طبیعت د دوی په ژوند کې مهم روحاني رول لوبوي. قرباني کول او د فطرت د نعمتونو لمانځل د دې خلکو د مذهبي مراسمو برخه ده. که څه هم د کالاش او د لرغونو یونانیانو د افسانو او فولکلورونو ترمنځ ورته والی شتون لري، د کالاش ورته والی د لرغونو هندي-ایراني عقایدو سره، د بېلګې په توګه د ویدیک او د زرتشتیانو څخه مخکې، د یونانیانو په پرتله خورا لوی دی.
نورستانیان چې د کالاش ختیځ ګاونډیان دي او د افغانستان په نورستان ولایت کې ژوند کوي، هم پخوا د کالاش په شان مذهب درلود. خو د ۱۹مې پېړۍ په پای کې دغه سیمه چې تر هغه وخته پورې کافرستان بلل کېده، د افغان حکومت له خوا ونیول شوه او د هغوی دین په اسلام بدل شو. له هغه وروسته د نورستان په سیمه کې د څو کلونو پرله پسې جګړو د نورستان د ګڼو قومونو د وژل کېدو او له ګاونډیو سیمو څخه دې سیمې ته د خلکو د کډوالۍ لامل شوې او نورستانیان یې له نورو قومونو سره یو ځای کړي دي. خو د چترال کالاش اوس هم خپل کلتوري دودونه ساتلي دي او د بهرنۍ نړۍ څخه ډېر لږ اغېزمن شوي دي.
ځینې کالاشیان ځانونه د سکندر اعظم د پوځ اولاده ګڼي خو جنیټیکي مطالعاتو د دې ادعا ثبوت نه دی موندلی، خو ښودلې ده، چې کلاشیان یو ډېر ځانګړی جینیکي جوړښت لري، چې له نورو توکمونو سره ډېر لږ ګډ شوی دی.
تاریخ
د کالاش کوم لیکل شوی تاریخ نشته. د دې خلکو تاريخ په شفاهي توګه نسل په نسل روایت شوی چې په ۳۷۷ ق م کې د سکندر د لښکرو یوه ډله په دې سیمه کې میشت وه.
تاریخ پوهان د سکندر قوماندانانو ته د دوی د نزول په اړه د کالاش د ادعا په صداقت شک لري. خو د کالاش او یونانیانو د کلتورونو تر منځ د ډېرو نورو ورته والو لپاره، لکه عام خدایان، موسیقي او د معمارۍ توضیحات، د دوی ادعا تاییدوي.
د کالاش په وړاندې ګواښونه
د کالاش خلکو د خپلو مسلمانو ګاونډیانو د پرله پسې فشارونو په وړاندې مقاومت وکړ چې د تاریخ په اوږدو کې یې کافران بللي او اسلام یې نه دی منلی.
کالاش له اتلسمې پیړۍ راهیسې د چترال د مهتر حکومت تر څارنې لاندې وو او د چترال له نورو قومونو سره یې ښې اړیکې درلودې. چترال تر ۱۸۹۵ کال پورې یوه خپلواکه پاچاهي وه او په همدې کال کې د برتانوي هند د حکومت یوه محافظه کاره سيمه شوه. د چترال څو نسلي او څو مذهبي ټولنې چې په کې د سني او اسماعیلي توکمونو بېلابېلې ډلې شاملې دي، کالاش ته ډاډ ورکړ چې دوی کولی شي په سوله او امنیت کې ژوند وکړي او د خپل دین او کلتور ساتنه وکړي. د نورستانیانو ، د کالاش ګاونډیان، تر 1890 پورې ورته حالت درلود. دوی هم د چترال د حکومت تابع وو او هغه ته یې خراج ورکاوه، مګر د برتانوي هند حکومت او افغان پاچا تر منځ د ډیورنډ تړون سره، نورستان (هغه وخت کافرستان) په افغانستان پورې اړوند شو او نورستانیانو د خپل ځان په قيمت د اسلام قبول کړ.
کالاش په سختۍ سره خپل هویت ساتلی دی. په یوه ډېره سخته مسلمانه سیمه کې د یو ډیر کوچني اقلیت په توګه، دوی په دوامداره توګه د مسلمانو ملېشو له خوا ګواښل کیږي. په ۱۹۵۰ لسیزه کې د کالاش څو کلي په زوره په اسلام مشرف شول او دې کار د کالاش او د هغوی د ګاونډیو مسلمانانو ترمنځ دښمني زیاته کړه. په ۱۹۷۰ لسیزه کې د سیمې اصلي مسلمانانو او سیمه ییزو ملېشو په کالاش کې د خلکو ځورونه او شکنجه پیل کړه او له هغه وروسته طالبانو څو څو ځله پر دغه سیمه بریدونه وکړل چې له امله یې ډېر کالاش ووژل شول. دغو بریدونو د کالاش نفوس دوه زره کسانو ته راکم کړ، خو په وروستیو کلونو کې د پاکستان حکومت په دې بریالی شوی چې دغه بریدونه کم کړي او د دغو تاوتریخوالو په مخنیوي سره د کالاش خلکو ته د لږ تر لږه امنیت ضمانت ورکړي. په تېرو دوو لسيزو کې د روغتيايي وضعيت له ښه کېدو سره د ماشومانو د مړينې کچه ډېره راټيټه شوې او د کالاش نفوس ډېر شوی دی.
په هرصورت، طالبان د سیمې کالاش او اسماعیلیانو - چې په چترال کې یو لوی اقلیت دی - د مرګ ګواښونو ته دوام ورکوي. دې ګواښونو په ټول پاکستان کې غوسه او احتجاجونه راپارولي او د پاکستان پوځ په ځواب کې د کالاش کلیو شاوخوا امنیتي کمربندونه جوړ کړي دي. د پاکستان سترې محکمې په اساسي قانون او د اسلامي شرعي جزا په قانون کې د توکميزو لږکيو په منځ کې کالاش هم شامل کړی، چې له مخې يې مسلمانان د شخصي عقيدې له امله د نورو مذهبونو پر پيروانو بريدونه منع کوي او پر هغوی يې د طالبانو بريدونه د اسلامي لارښوونو سره ضد و نقيض ګڼلي دي.
دین
کالاش وروستۍ ټولنه ده چې لا تر اوسه د خپلو هندو آریایي پلرونو مذهب ساتي. دوی د نړۍ په یو خالق باور لري چې نوم یې د ژزو ḍezáw دی (د هندي - اروپایي ريشې له مخې dheig'h د رامنځته کولو په مانا دی) او په ویدونو کې د یما سره ورته والی لري (د پخوانیو هنديانو مقدس متن). دیزاو ته په پښتو ژبه "خدای" هم ویل کیږي. د هغه سره نور افسانوي اتلان، ډیمیګوډونه او شیطانان دي.
بل مهم دیوتا اندرا یا ویریندر دی، چې د اندرا کرکټر ته ډېر ورته دی. لکه څنګه چې په ویدا کې یادونه شوې، باران د هغه په نوم دی او د تندر غږ د اندرا د پولو لوبه ده. دا کرکټر په مختلفو مخونو کې څرګندیږي او هر مخ یې په بېلابېلو نومونو پېژندل کیږي لکه سجیګور، ویرین یا شورا ویرین.
انډر د جسستان په نوم یو بد ملګری لري چې د سپي په شکل کې ښکاري. هغه خدایان چې د کالاش په ژبه کې د دیالوګ په نوم یادیږي، هغه د تیږو په غورځولو سره له ځمکې څخه لیرې کوي (آسماني کاڼي يا شهاب ثاقب ).
ډیزلیک د ډیزاو خور او د روغتیا خدای دی چې د ماشومانو او مېرمنو پاملرنه کوي. کالاش هم په پرېښتو باور لري، چې "پري" ورته وايي.
جغرافیه او اقلیم
کالاش وګړي د بمبوریت، رمبور او بیریر په دریوو غرونو کې ژوند کوي. د کالاش کلي له ۱۹۰۰ تر ۲۰۰ مترو په لوړوالي کې موقعیت لري. هغه سیندونه چې په دې دریوو درو کې بهیږي د کونړ سیند ته بهیږي چې د چترال سویل ته په 20 کیلومترۍ کې موقعیت لري. هغه لاره چې بمبوریت او رومبور سره نښلوي، هغه لارې چې د کالاش دره د نورستان ولایت سره نښلوي د بحر له سطحې څخه شاوخوا 4500 متره لوړوالی کې موقعیت لري.
د دې ځای خاوره ډېره حاصلخېزه ده او د غرونو لمنې یې د بلوط په ځنګلونو پوښلي دي. دا حاصلخېزه خاوره د بېلابېلو فصلونو پراخه کښت ته اجازه ورکوي. هغه ځواکمن او خطرناک سیندونه چې د د درو په اوږدو کې بهیږي د اوبيز ژرندو چلولو او کروندو. غنم ، جوار ، انګور ، مڼې ، زردالو او غوزان د کالاش له خوا کرل شوي خورا مهم خوراکي محصولات دي.
د دې سیمې اقلیم د نورو لوړو غرنیو سیمو سره ورته دي چې د هوا د تودوخې اعتدال لپاره د اوبو لوی ساحه نه لري، پدې مانا چې معتدل اوړي او ډېر سړه او سخت ژمي وي. اوړي معتدل او د منلو وړ دي او اعظمي تودوخه په اوسط ډول 23-27 درجو ته رسي، مګر ژمی ډیر سړه وي او منځنۍ منځنۍ تودوخه یوازې 1-2 درجې سانتي ګراد وي. اوسط کلنی باران د 700 څخه تر 800 ملي میترو پورې دی.
دودونه
د دې حقیقت برعکس چې د تاریخ په اوږدو کې کالاش په کفر تورن شوي او کافران بلل شوي، کالاش د خدای عبادت کوونکي دي او په یو خالق باندې باور لري چې دوی یې خدای خپل رب بولي او له هغه وروسته دوی د خپل ځان ساتلو لپاره په نورو خدایانو هم باور لري. کورنۍ او کاري ژوند.
د کالاش ټولنې له جوړېدو راهیسې د دوی په ژوند کې ډېر بدلون نه دی راغلی. فطرت د کالاش خلکو په ورځني ژوند کې مهم روحاني رول لوبوي، او دوی د خپلو شنو وادونو د بډایه سرچینو څخه د مننې څرګندولو لپاره مختلف جشنونه او قربانۍ ترسره کوي.
د کالاش میرمنو جامې یو اوږد تور کالی دی چې رنګین ګنډل شوي کنډکونه لري، له همدې امله دوی د "تور پوښاک کافر" په نوم پیژندل کیږي. د کالاش په منځ کې، د نورو توکمونو په څیر چې په پاکستان کې ژوند کوي، د جنس جلا کول عام نه دي او د نارینه او ښځینه اړیکه منع نه ده، مګر ښځې د حیض په وخت کې ناپاک ګڼل کیږي او د " بشلاني " په نوم کلي ته ځي. د ښځو کلي چې ماشومان پکې زیږیږي. د زیږون وروسته، د مور د سمبولیک پاکولو مراسم هم ترسره کیږي، په کوم کې چې میړه مهم رول لوبوي.
د تېښتې له لارې ودونه ډیر پیښیږي او حتی واده شوې میرمنې پکې شاملې دي. دا کیدای شي د کورنۍ دښمنۍ لامل شي، چې معمولا د نورو په منځګړیتوب پای ته رسیږي. د نجونو د واده عمر معمولا ټیټ وي او طلاق هم عام دی. د دې لپاره چې له خپل میړه څخه جلا شي او له بل سړي سره واده وکړي، ښځه باید هغه ته په یوه لیک کې ولیکي چې د هغې میړه د هغې سره د واده کولو لپاره پیسې ورکړي. دا ځکه چې سړی باید د ښځې مخکینی میړه ته د هغې سره د واده کولو لپاره دوه چنده پیسې ورکړي.
جشنونه
دا د می په وروستیو او د جون په پیل کې ترسره کیږي. د جوشي د جشن په لومړۍ ورځ خلک لس ورځنۍ شیدې څښي.
دا به په مني کې ترسره شي.
د کالاش خلک د کال پای او د حاصلاتو فصل د ژمي په پیل کې لمانځي او په ورته وخت کې د ایراني یلدا په څیر د دوه اونیو لپاره د دوی ترټولو مهم کلني جشن، چوموس. د دې جشن مراسم د ایراني نوروز مراسمو ته ورته دي. نڅا ، موسیقي ، وزې چې د "بالیمان" لپاره قرباني کیږي؛ هغه خدای چې د میلې په ورځو کې د دوی له افسانوي ځمکې څخه کالاش وادۍ ته راغلی او هغه خواړه چې په زیارتونو کې د دوی د نیکونو روحونو ته وړاندې کیږي د دې جشن اصلي څرګندونه دي.
نژادي اصل
د Quintana-Morsi et al. (2004) د mitochondrial DNA په اړه د یوې جینیاتی مطالعې له مخې (چې د مور څخه تیریږي او د مور نسب ښیي) کالاش 100٪ لویدیځ یوریشیایي نسب لري او د سویلي آسیا یا ختیځ آسیا نسب نلري. دا څیړونکي دې نتیجې ته رسیدلي چې د کالاش اصل لږ تر لږه د میندو د نسل له مخې لویدیځ یوریشیا ته رسیږي.
د روزنبرګ او نورو (2006) څیړنې وښودله چې کالاش د نړۍ له ټولو ټولنو څخه جلا ټولنه ده چې خورا لږ توکمیز لاسوهنه لري. د کلستر په تحلیل کې چې د نړۍ ټول خلک په اوو کلسترونو ویشل شوي، کالاش له دې اوو کلسترونو څخه یوه جوړه کړه، او نور شپږ کلسترونه افریقایان، اروپایان، سویلي آسیا (هند او شاوخوا سیمې)، ختیځ آسیایان، میلانیزیان ، او. اصلي امریکایان
د Lee et al.'s (2008) مطالعه، چې د انسان د جینیاتي تنوع د 650,000 انفرادي نیوکلیوټایډ پولیمورفیزم نمونو په کارولو سره ترسره شوې، دا معلومه کړه چې په کالاش کې ژورې ریښې لري دوی له نورو څخه توپیر کوي، مګر د کلستر تحلیل کې، کالاش یو جوړښت ندی جوړ کړی. خپلواک کلستر او دوی د مرکزي آسیا او سویلي آسیا د اصلي نفوس سره په اوومه کلستر کې ځای په ځای شوي. دې څیړنې ښودلې چې کالاش له اروپایانو څخه جلا ډله ده ځکه چې د دوی جینیاتیک ورته والی د اروپایانو په پرتله د مرکزي آسیا او سویلي آسیا د اصلي خلکو سره ډیر دی.
د یوناني اصل فرضیه
ویل کیږي چې د کالاش نسل د سکندر د لوی لښکر یوناني سرتیرو ته رسیږي، مګر څیړونکو په دې قضیه کې کومه ثابته نښه نه ده موندلې.
Kramer et al.'s (2002) د کالاش ایګ کروموزوم په اړه څیړنه (کوم چې له پلار څخه زوی ته لیږدول کیږي او د پلار نسل ته اشاره کوي) "که څه هم د کالاش د پلرني نسب یوناني اصل ملاتړ نه کوي" مګر د یوناني Igg کروموزوم ترکیب په کې کالاش کولای شي له 20 څخه تر 40 سلنې پورې رسي
Thomas Kiwisield et al. (2003) د یوناني مخلوط په اړه د کریمر فرضیه رد کړه، استدلال یې وکړ چې "د مخلوط ځینې موجوده ماډلونه د مختلفو نفوسو ترمنځ د جین جریان لپاره شواهد چمتو کولو کې پاتې راغلي. . . په ځانګړي توګه په هغه حالتونو کې چې کارول شوي مارکرونه د سرچینې نفوس ټاکلو لپاره کافي محدود ځواک نلري. . . یا کله چې د دوو پلرونو څخه ډیر نفوس ولري. په دې حالت کې، یو ساده ماډل چې یوازې د دوو والدینو نفوس کاروي کولی شي د اختلاط په اړه مبالغه پایله ولري". یا په ساده ډول ووایو، د کالاش او یونان د کروموزومونو جنیټیک ورته والی نشي کولی د کلاشیس د یوناني نسل احتمال لوړ کړي.
د Frost et al. (2006) لخوا یوه څیړنه دا هم وښودله چې کلاشیس په یونان کې عام هاپلو ګروپونه نلري، لکه د هاپلو ګروپ 21 (E-M35). خو د کالاش د DNA په اړه د هیلنتال او نورو (2014) څیړنې د اروپا یا مینځني ختیځ څخه د جین جریان شواهد موندلي (څیړنه نشي کولی دقیق جغرافیایی موقعیت مشخص کړي) چې د 990 او 210 BC ترمینځ پیښ شوي ، او دا وخت حد د لښکرګاه دوره ده، په دې کې سکندر هم شامل دی. وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
بشپړ صفر
د تودوښې تر ټولو ټیټه درجه. د کلوین په حساب کې دا د صفر ټکی دی چې په ساینس کې کارول کېږي او د سېنټي ګرېډ له [منفي] -۲۷۳،۱۶ درجو سره سمون خوري.
عطاء بن ابي رباح
سلمة بن کهیل رحمة الله   عليه  وايى:
ماهیڅوک نه دی لیدلی چي په خپل علم سره ئې صرف د الله جل جلاله رضاء مقصد وي، پرته له دغو درو کسانو (عطاء، طاوس او مجاهدرحمة الله عليهم).
د هجرت په ۹۷ کال د ذی الحجې د میاشتي وروستۍ ورځي وې، چي مکې مکرمې ته له لیري او نزدو څخه په ډلو ډلو زیارت کوونکي د څپانده بحر په شان را روان وه، پیاده، سپاره، ځوانان، سپین ږیري، نارینه او ښځينه، تور سپین عربي عجمي، امير او مامور ټوله د الله جل جلاله و دربار ته په عاجزي سره تلبیه ویونکي  د خپلو هیلو او امیدنو سره حاضرېدل، دمسلمانانو خلیفه شهنشاه اعلیحضرت سلیمان بن عبدالملک هم لڅ سر لوڅي پښې په يوه لنګ او پټو کي د نورو عادي خلګو په شان د بیت الله شریفي په طواف بوخت دی، شاته يى خپل دوه ښکلي زامن هم ور پسې دي، طواف لا نه ؤ ختم سوی چي سليمان بن عبدالمالک و يوه  خاص نفر ته متوجه سو او ورته یې وويل ستاسو صاحب چيري دى، هغه د مسجد لوېديځ طرف ته اشاره وکړه او ویې ويل هلته  ولاړ دى لمونځ کوي، خليفه هم فوراً هغه لور ته چي ورته اشاره سوې وه، د خپلو زامنو سره ور روان سو، نورو خادمانو او وزيرانو او معاونينو يې هڅه کول، تر څو خليفه ته لار پرانيزي او د بيروبار د تکليف څخه يې وژغوري، لاره یې ورته پرانيستل. خليفه وويل چي دا داسي ځاى دى چي دلته شاه او ګدا يو ډول دی، يو پر بل د تقوا څخه پرته په بل هيڅ شي سره فضليت نه لري، بيا دهغه سړي طرف ته چي ورته اشاره سوې وه، ورغلی، هغه سړى د پخوا په شان مسلسل د خپل لمانځه په رکوع او سجده کي غرق ؤ، نور خلګ یې شاته، راسته او چپه طرف ته چار چاپېره په انتظار ناست وه، سليمان بن عبدالملک هم د مجلس په پاى کي کښېنستی زامن یې ورسره کښېنستل، زامن یې په دې فکر کي وه، چي دا به څوک وي، چي امير المؤمنين یې ملاقات ته په انتظار ناست دى، سړي ته ګوري چي تک تور پېچلي ورېښتان یې دي کله چي هغه سړي خپل لمونځ خلاص کړ و هغي خوا ته چي خليفه ناست ؤ، را وګرځېدی، خليفه ورته سلام ووايه هغه ورته د سلام جواب ورکړ، خليفه ور څخه د حج د مناسکو په اړه مختلیفي پوښتني پېل کړې، هغه ورته  د هري پوښتني جواب په ښه تفصيل سره ورکاوه، د خپلي هري خبري سند به یې و رسول الله صلى الله عليه وسلم ته منسوباوه او ويل به یې رسول الله صلى الله عليه وسلم داسي فرمايلي دي، کله چي د خليفه پوښتني خلاصي سوې نو یې له ده څخه د منني تر څنګ خپلو زامنو ته وويل را ولاړ سئ، هغوی هم  را ولاړ سول، دوی درې سره  د مسعې پر لور روان سوه، دوی لا د صفا او مروة  په طواف بوخت دي، چي يو سړى آواز کوي چي اې مسلمانانو دلته دي د عطا بن ابي رباح پرته بل څوک فتوی نه ورکوي، البته که هغه نه ؤ بيا عبدالله بن ابي نجيع دى، دا د حکومت امر دی د بادشاه په زامنو کي يوه و خپل پلار ته وکتل او  ویې ويل دا څنګه خبره ده چي د امير المؤمنين والي داسي اعلان کوي چي اې خلګو د عطاء او د هغه د ملګري څخه پرته دي بل هيڅوک فتوا نه ورکوي، حالانکه هغه د خليفه اميرالمؤمنين هيڅ قدر او احترام ونه کړ؟
سليمان بن عبدالملک و خپل زوى ته وويل اې زويکيه، دغه نفر چي تا وليدی چي موږ ورته په ذليله توګه په دغه لوړ منصب کي وړاندي سوو عطاء بن ابي رباح  ؤ،  په مسجد حرام کي د فتوی خاوند او د عبدالله بن عباس وارث او ځاى ناستى دی او دا یې هم ورسره وويل اى زويه! علم زده کړه ځکه چي په علم سره سړى سرلوړی کيږي او مريان د باچاهانو درجې ته رسيږي، رښتيا هم سليمان بن عبدالملک په خپله خبره کي هيڅ مبالغه نه ده کړې، ځکه چي عطاء بن ابي رباح په کشرتوب کي د مکې مکرمې د يوې ښځي مريی ؤ، مګر الله جل جلاله و دغه حبشي غلام ته عزت ور په برخه کړ. په دا ډول چي د وړکتوب د لومړنيو ورځو راهيسي یې د علم په لار کښي قدم کښېښودی او خپل قېمتي ژوند یې په درې برخو ووېشی:
په يوه برخه کي به یې د خپلي سرداري چوپړ او خدمت په ښه توګه تر سره کاوه او د هغې چي څه ډول حق ؤ،  هغه يې سرته رساوه، د وخت بله برخه یې صرف د الله جل جلاله د رضاء په خاطر د الله جل جلاله د بندګۍ او عبادت  لپاره ځانګړې کړې وه او يوه برخه یې د علم د حاصلولو لپاره ځانګړې کړې وه، د رسول الله صلى الله عليه وسلم د صحابه کرامو څخه چي څوک تر دې دمه ژوندي وه د هغوی سره به یې ليدل او د هغوی صافو او ړونو علمي سرچينو څخه به یې خپله علمي تنده ماتول د ابو هريرة، عبدالله بن عباس، عبدالله بن زبير او داسي نورو صحابه کرامو څخه یې استفاده پيل کړه، تر څو خپله سينه  یې په نبوي علومو او فقهي سره ډکه کړه کله چي د ده سرداري وليدل چي غلام خو یې خپل نفس د الله په لار کښي پلورلی دی او خپل ژوند یې د علم و طلب ته وقف کړى دى، نو تر خپل حق تېره سوه او دى یې په دې خاطر چي اسلام او مسلمانانو ته یې ګته ورسيږي، د الله جل جلاله د رضا لپاره ازاد کړ،  ده هم د همهغه وخت څخه و بيت الله الحرام ته مخه کړه او هغه یې د ځان لپاره خپل کور، مدرسه او پناه ګاه وګرځول، چي زده کړه به یې په کښي کول او الله جل جلاله ته به یې په عبادت او تقوی سره تقرب حاصلوی آن تر دې  چي تاريخ پوهانو ليکلي دي، چي عطاء بن ابي  رباح  د علم او پوهي و يوې داسي هسکي درجې ته ورسېدی، چي د ده د عصر ډېرو کمو کسانو ورته  لاس رسى کېدی، حضرت عبدالله بن عمر چي کله د عمرې د اداء کولو  لپاره  و مکې مکرمې ته راغلی نو خلګو فتواوي او پوښتني ترې پيل کړې، ده پر خلګو مخ را واړوی او ورته وې ويل: اې خلګو زه تاسي ته حيران يم چي تاسي زما څخه پوښتني کوی، حالانکه په تاسي کي عطاء بن ابي رباح موجود دى. عطاء د علم و دغه هسکي درجې ته د دوو خصلتونو له کبله ورسېدی.
(١): پر خپل نفس باندي یې حاکمانه تسلط او بری موندلی ؤ او هغه يې دېته نه پرېښود چي په بې ځايه لذتونه او خوندونو کي ولوبيږي.
(٢): خپل وخت یې په پالتو او فضولو کارونو کي د اخته کېدو څخه ژغورلی ؤ. محمد بن سوقه (چى يوغټ محدث دى) يوه ورځ و يوې غټي ډلي ته چي ده  ته د زيارت لپاره راغلي وه داسي وويل: ايا زه تاسي ته يوه داسي ګټوره خبره ونه کړم؟  ترڅو تاسي ته هم داسي ګټه وکړي، لکه ماته چي یې کړې ده. هغوی ورته وويل هو ولي نه؟
محمد بن سوقه رحمة الله عليه ورته وفرمايل: ما ته عطاء بن ابي رباح نصيحت وکړ او راته یې وويل اې وراره زموږ څخه مخکنيو به پالتو او فضول خبري نه خوښولي ما ورته وويل دوی فضول خبري څه شي ته وايي؟ ده راته وويل د هغوی په اند د الله جل جلاله د کتاب د قرائت او په هغه باندي د فهم او پوهي، د رسول الله صلى الله عليه وسلم په احاديثو باندي خپل ځان او يا بل د پوهولو، د امر بالمعروف او نهي عن المنکر، د هغه علم چي سړى ځان الله ته په نزدې کوي او يا دا چي د خپلي روزۍ او معاش د برابرولو لپاره داسي خبره وسي چي چاره ور څخه نه وي، نوري ټولي فضولي خبري دي او بيا یې زما خواته په ځېر سره وکتل او وېي ويل ايا تاسي دا ايت نه لولی. وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ (10) كِرَامًا كَاتِبِينَ. سورة الانفطار. ايت١٠-١١.
پر هر انسان باندي دوې ملائکي ګمارل سوي دي، عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ (17) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (18). سورة ق، ايت١٧-١٨.
او بيا یې وفرمايل ايا يو څوک په دې نه شرميږي چي د قيامت په ورځ یې خپله عملنامه اکثره د داسي څه څخه ډکه وي چي هغه نه د دين کارونه وي او نه د دنيا. د عطاء بن ابى رباح په ذريعه الله جلا جلاله زيات شمېر کسانو ته ګټه  ورسول، چي ځني پکښي د خاصي طبقې خلګ وه او ځني نور بيا کار او کسب والا وه. امام ابوحنيفة رحمة الله عليه د خپل ځان قصه کوي او وايي چي زه په پنځو مسئلو کي چي د مناسکو په اړه وې تېروتلم، پنځه سره يوه حجام (نايي) را وښودلې. خبره دا وه چي په حج کي ما د احرام څخه د وتلو لپاره د سر خريلو اراده وکړه نو نایي ته راغلم او ورته ومي ويل سر په څو روپو را خروې هغه راته وويل الله جل جلاله دي هدايت درته وکړي، د حج په مناسکو او عباداتو کي شرط نه لګول کيږي، کښېنه هر څو چي دي راکړې هغه صحيح دي، په دې خبره زه وشرمېدم البته کښېنستم خو د قبلې څخه چپ کښېنستم نايي اشاره راته وکړه چي سم قبلې ته مخامخ کښېنه، زه هم سم سوم نور هم خجله سوم، بيا مي د سر چپه خوا د خريلو لپاره ورته وړاندي کړه هغه راته وويل راسته خوا را وګرځوه، ما هم د سر راسته خوا ورته را وګرځول، بيا یې راته وويل ولي چپ ناست يې تکبير ووايه ما هم تکبير شروع کړ، تر څو را پورته سوم نايي راته وويل چيري ځې ما ورته وويل خپلي سپرلۍ ته ځان رسوم، ده راته وويل لومړی دوه رکعته لمونځ وکړه بيا چي هر چيري ځې ورځه، ما هم دوه رکعته لمونځ وکړی او د ځان سره مي وويل داسي مسائل د ښه عالم څخه ماسېوا بل څوک نه سي بيانولاى نو مي پوښتنه ځني وکړه؟ تاته دا مسائل چا در ښودلي دي؟ ده راته وويل ما عطاء بن رباح په دغه رنګه کولو ليدلى دى، د هغه څخه مي زده کړي دي او خلګو ته یې هم ورښيم.
عطاء بن ابي رباح مخي ته دنيا ذليله راغله، مګر ده ور څخه سخت اعراض وکړ او سخت انکار یې ورڅخه وکړ، حتی خپل ټول عمر او ژوند یې په يوه قميص چي قېمت او بيه یې پنځه درهمه وه تېر کړ، د وخت خلفاؤ او بادشاهانو و خپل مصاحبت او ملګرتيا ته دعوت کړ، مګر له دې ويري چي دى خپل دين د دوی له دنيا څخه وژغوري، د دوی و غوښتني ته یې هر وخت منفي جواب ورکړ، مګر که به بيا هم په کوم کار کي د عامه مسلمانانو خير او ښېګڼه وه د هغه لپاره به د يوه نمائنده په توګه د خليفه دربار ته ورتلی، په دې اړه عثمان بن عطاء خراساني يوه واقعه نقل کوي او وايي: چي زه د خپل پلار سره د هشام بن عبدالملک دربار ته روان وم، کله چي دمشق ته نزدې يو ځاى ته ورسېدو ګورم چي پر يوه تور خره باندي يو شېخ سپور دى، د ټاټ شوخ او کلک کالي یې اغوستي دي، زړه چپنه یې ده  خولۍ يې پر سر باندي موښتې ده (د ډېر استعمال له کبله)، رکابونه (آس ته د پورته کېدو لپاره چى پښه ور باندى ږدى) د لرګي دي، ماته خندا پر راغله پلار ته مي وويل دا سړى څوک دى، پلار مي راته وويل چپ سه دا د حجاز د فقهاؤ سردار عطاء بن ابي رباح دى، کله چي را نزدې سو نو زما پلار د خپل غاطر څخه ورته را کښته سو، دی هم د خپلي سورلۍ څخه را کښته سو دواړه سره غاړه تر غاړي سول، پوښتني یې سره وکړې، بيرته سپاره سول او روان سول، ترڅو د هشام بن عبدالملک د دربار پر دروازه سره ودرېدل، لا کښته سوى نه وو چي ورته د باچا لخوا ورته د ورتلو اجازه وسوه.
کله چي زما پلار د مجلس څخه را ووتى، نو ما ورته وويل ستاسي د مجلس څه کار ګزاري راته بيان کړه، پلار مي راته وويل هشام بن عبدالملک چي کله خبر سو چي عطاء بن ابى رباح دروازې ته راغلى دى، نو په منډه او تلوار راغلی او د راتلو اجازه یې ورته وکړه، په الله قسم چي زه هم د ده له رويه ور سره داخل سوم، چي هشام وليدی نو یې ورته وويل مرحبا، مرحبا راځه، راځه خداى دي راوله. همدا خبري یې ورته کولې تر څو یې د خپل ځان سره پر تخت باندي کښېناوه او دى (هشام) مخامخ ورته په ادب کښېنستی په مجلس کي نور قومي مشران او وزيران هم ناست وه، خبري یې سره کولې، د ده په راتګ سره هغوی يو دم چوپ سول، هشام ورته وويل ای ابو محمده  څه کار دي ؤ، عطاء ورته وويل اهل الحرمين (د حرمين اوسېدونکي) د الله جل جلاله او د هغه د رسول صلى الله عليه وسلم همسايه ګان دي، د دوی رزق او روزي او عطايا و هدايا پر دوی باندي تقسيم کړه، ور یې کړه، هغه ورته وويل سمه ده منشي ته یې امر وکړ: اى غلامه! د يوه کال لپاره و اهل حرمينو ته د هغوی ارزاق او عطايا وليکه. بيا هشام ورته وويل بل کوم ضرورت لرې؟
ده ورته وويل هو سته هغه دا چي ته پخپله د الله څخه وبېرېږه او په دې ځان پوه کړه چي يوازي پيدا سوى يې، يوازي به مرې، يوازي به د قيامت په ورځ را پورته کېږې، او يوازي به در سره حساب کېږي، قسم په الله دا ته چي یې اوس ويني دا به يو لا هم نه وي درسره، هشام سر وځړاوه او مځکه یې ګرول او ژړل یې عطاء را ولاړ سو زه هم ورسره را ولاړ سوم، چي کله دروازې ته را رسېدو ګورم چي يو نفر يوه کڅوڼه نه پوهېږم چي څه شی به پکښي وه ور پسي راوړه او ورته یې وويل دا اميرالمؤمنين ستا لپاره راکړه. ده ورته وويل هی هات  دا خو زه نسم قبلولاى (وما اسئلکم عليه من اجران اجرى الاعلى رب العلمين) قسم په الله چي څه ډول ورغلى ؤ هم هغسي ځني را ووتی يو غړپ اوبه یې لا هم ونه څښلې عطاء بن ابى رباح ته الله جل جلاله ډېر عمر ورکړ حتى سلو کالو ته وه رسېدی، چي ټوله یې په علم، عرفان او عمل سره ډک کړ، په تقوى او خير سره یې وځلاوه، او خلګو ته یې د لاس نيولو څخه په پوره توګه ځان پاک وساته او استغناء یې غوره کړه.
هغه چي د خلګو سره په لاسو کښي وه، د هغه څخه یې په جدي توګه خپل ځان او ژوند وژغوره او هغه څه چي د الله سره دي هغوی ته یې پوره ليوالتيا ښودل د مرګ په وخت کي یې د دنيا د بار څخه خپل ځان سپک کړی ؤ، او د اخرت لپاره يې ښه توښه برابره کړې وه اويا (۷۰) حجه يې کړي وه اويا (۷۰) ځلي د عرفات پر ميدان درېدلی او د الله جل جلاله څخه یې د هغه د رضا او د جنت خواستونه پکښي کړي دي، او د دوږخ له اوره یې پناه غوښتې ده.
ماخذ: صور من حياة التابعين، صفحه :۹-۲۲
تاليف: د الدکتور عبدالرحمن رافت الباشا
ژباړه: مولوي سید عبدالباري https://www.taleemulislam.net/bashpar.php?id=3793
د افغانستان وزارتونه
وېشنيزه:افغانستان
د خوست رسنۍ
د خوست رسنۍ په خوست ولایت کې له ۲۰۰۰م کال راپدیخوا رسنیو یو شمیر پرمختګونه لرل چې له ډلې یې د غرغښت او زرغون خصوصي تلویزیونونو جوړیدل دي. تلویزیونونه راډیوګانې نن ایف ایم راډیو ورځپاڼې
وحشي پيشو
وحشي پيشو یا دښتي پيشو (په لاتين: Felis silvestris) یوه کوچنی پيشو ده چی په آسيا، اروپا، آفريقا کی ژوند کوی.
وېشنيزه:پيشيان
حرکت انقلاب اسلامي
د حرکت انقلاب اسلامي گوند یو جهادی گوند دی چې په افغانستان کې فعالیت کوي او مشري یې محمد نبي محمدي کوله. دا گوند اوسمهال هم فعالیت کوي مگر د خلکو تر منځ یې نفوذ ډیر کم دی.
وېشنيزه:افغاني گوندونه
د چیچنیا لومړۍ جګړه
د چیچنیا لومړۍ جګړه، د لومړي چیچن عمليات  په نامه هم پېژندل کېږي، دا جګړه د روسیې لوی فدراسیون په وړاندې د چیچنیا اړوند اچکیریا جمهوریت یو بغاوت و، چې له هغه بیا لویه جګړه جوړه شوه. دې جګړې د ۱۹۹۴ ز کال له ډسمبر میاشتې نه د ۱۹۹۶ ز کال تر اګسټ میاشت پورې دوام وکړ. لومړۍ جګړه د روسیې د لاسوهنې له امله په اچکیریا کې وه، چې هلته روسیې په پټه توګه د اچکیریا حکومت د نسکورولو هڅه وکړه. د ۱۹۹۴-۱۹۹۵ ز کلونو لومړني عمليات نه وروسته د ګروزني ویجاړوونکی جنګ پای ته ورسېد، د روسیې فدرالي ځواکونو هڅه وکړه، چې د چیچنیا غرنۍ سیمې کنترول تر لاسه کړي، خو د چیچنیايي چریکانو له سخت مقاومت سره مخامخ شول او په فلیت لیندونو يې برید وکړ. سره له دې چې روسیې د اور وژنې ځواک، نظامي ځواک، وسلو، توپخانې، جنګي وسایطو، هوايي بریدونو او هوايي ملاتړ په برخه کې پراخ ظرفیت درلود او ښه ګټه یې ترې واخیسته، خو په پایله کې د فدرالي ځواکونو پراخه بېرحمي او د جګړې په وړاندې د روسانو نړیوال مخالفت د دې لامل شو، چې د بوریس یلسین حکومت له چیچنیا سره په ۱۹۹۶ ز کال کې د اوربند اعلان وکړي او په پایله کې په ۱۹۹۷ ز کال کې د سولې تړون وکړي.
د روسي پوځیانو د مړینې رسمي شمېر ۵۷۳۲ تنو ته ورسېده. زیاتره اټکلونه د مړینې دا شمېر د ۳۵۰۰ او ۷۵۰۰ تنو تر منځ بولي، خو ځینې نورو اټکلونه کې دا شمېر تر ۱۴۰۰۰ پورې لوړیږي. که څه هم د وژل شوو چیچني ځواکونو د شمېر په اړه کره معلومات نه شته، خو بېلابېل اټکلونه ښيي، چې له ۳۰۰۰ نه تر ۱۷۳۹۱ پورې چیچیني ځواکونه هم په دې جګړه کې وژل شوي یا ورک شوي. همدارنګه بېلابېل ارقام داسې اټکل کوي، چې په دې جګړه کې د ملکي تلفاتو شمېر له ۳۰۰۰۰ نه تر ۱۰۰۰۰۰ پورې وژل شويو او ښایي له ۲۰۰۰۰۰ نه ډېرو ټپيیانو ته ورسېږي، حال دا چې له ۵۰۰۰۰۰ نه ډېر خلک د دې جګړو له امله بې ځایه شوي دي، چې د جمهوریت په اوږدو کې یې ښارونه او کلي ویجاړ شوي دي. د تاوتریخوالي او تبعیض له امله رامنځته شوې دا جګړې د غیر چیچنیانو په نفوس کې د پام وړ کمښت لامل شو.
چیچنیا د روسیې سترواکۍ او شوروي اتحاد پر مهال
د روسیې د امپریالیزم په وړاندې د چیچنیانو مقاومت له ۱۷۸۵ ز کال نه د قفقاز خلکو لومړي مشر شیخ منصور په وخت کې پیل شو. هغه د شمالي قفقاز بېلابېل هېوادونه تر خپلې قوماندې لاندې راټول او متحد کړل، چې د روسیې د یرغلونو او پراخېدو په وړاندې مقاومت وکړي.
له ۱۸۱۷-۱۸۶۴ ز کلونو پورې د قفقاز جګړې په لړ کې له اوږد سیمه ییز مقاومت نه وروسته، روسي سترواکۍ ځواکونو چیچنیا ته ماتې ورکړې، د دوی ځمکې یې ضمیمه کړې او په زرګونو چیچینیان یې د ۱۹ پېړۍ په وروستیو کې منځني ختیځ ته وشړل. په ۱۹۱۷ ز کال کې د روسیې د سترواکۍ له ړنګېدو وروسته د خپلواکۍ ترلاسه کولو په موخه د چیچنیا هڅې ناکامې شوې او په ۱۹۲۲ ز کال کې چیچنیا د شوروي اتحاد برخه او د ۱۹۲۲ ز کال په ډسمبر میاشت کې د نوي جوړ شوي شوروي اتحاد USSR)) برخه شوه. په ۱۹۳۶ ز کال کې د شوروي اتحاد مشر جوزف سټالین د روسیې د (SFSR) په اډانه کې د چیچینو-انګوش خپلواک شوروي سوسیالیستي جمهوریت تاسیس کړ.
په ۱۹۴۴ ز کال کې د (NKVD) د مشر لاورینتي بیریا په امر له ۵۰۰۰۰۰ نه ډېر چیچنیايي، انګوش او د شمالي قفقاز ځینې نور خلک په توکمیز ډول له خپلو سیمو پاک او د سایبریا او منځنۍ اسیا اړوند ته ولېږدول شول. په چیچنیا کې د ۱۹۴۰-۱۹۴۴ ز کلونو بغاوت په لړ کې له یرغلګرو الماني ځواکونو سره همکاري  د سزا لپاره رسمي پلمه وه، سربېره پر دې چې زیاتره چیچنیان او انګوشیان له شوروي اتحاد سره یوځای شول او د نازیانو په وړاندې یې جګړه کوله، حتی د شوروي اتحاد ترټولو لوړه پوځي جایزه یې ترلاسه کړه (د بېلګې په توګه خانپاشا نورادیلوف، مولید ویسایتوف). د ۱۹۴۴ ز کال په مارچ میاشت کې، شوروي چارواکو د چیچینو - انګوش جمهوریت ړنګ کړ او په پایله کې  د شوروي اتحاد لومړي سکرتر نیکیتا خروشچیف د وینخ (چیچن او انګوش) خلکو ته اجازه ورکړه چې خپل هېواد ته ستانه شي او په ۱۹۵۷ ز کال کې یې خپل جمهوریت بېرته جوړ کړ.
د شوروي اتحاد د انحلال او د روسیې د فدراسیون رامنځته کولو تړون
روسیه د ۱۹۹۱ ز کال په ډسمبر میاشت کې د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته یو خپلواک هېواد شو. د روسیې فدراسیون په پراخه کچه د شوروي اتحاد د ځایناستي دولت په توګه ومنل شو، خو د پام وړ پوځي او اقتصادي ځواک یې له لاسه ورکړ. نژادي روسیان د روسیې فدرالي سوسیالیستي جمهوریت له ۸۰٪ نه زیات نفوس جوړوي، خو په ځینو سیمو کې د پام وړ توکمیز او مذهبي توپیرونه د سیاسي انحطاط ګواښ پېښوي. د شوروي اتحاد په دوره کې د روسیې نږدې ۱۰۰ ملیتونو نه زیاتو ته یې ځینې قومي سیمې ورکړل شوې، چې بېلابېل رسمي فدرالي حقونه ورسره تړلي و. له فدرالي حکومت سره د دې ادارو اړیکې او د خپلواکۍ غوښتنې د ۱۹۹۰ ز لسیزې په لومړیو کې په یوه لویه سیاسي مسئله کې راڅرګندې شوې. بوریس یلسین دا غوښتنې د ۱۹۹۰ ز کال په خپل ټاکنیز کمپاین کې شاملې کړې او ادعا یې وکړه، چې د دوی حل یو لوړ لومړیتوب دی.
د قانون لپاره یوه بېړنۍ اړتیا دا وه، چې د هرې فدرالي موضوع واکونه په روښانه توګه تعریف کړي. دا قانون د ۱۹۹۲ ز کال د مارچ میاشتې په ۳۱مه نېټه تصویب شو، کله چې ییلسین او روسلان خاسبولاتوف د روسیې د ستر شوروي اتحاد مشر او په خپله چیچن توکمه د ۸۸ فدرالي مضامینو له جملې نه ۸۶ سره یې په دوه اړخیزه توګه د روسي فدراسیون تړون لاسلیک کړ. په دې تړون کې د فدرالي مضامینو درې بنسټیز ډولونه او هغه واکونه په ګوته کوي، چې د سیمه ییزو او فدرالي حکومتونو لپاره ځانګړي شوي و. یوازیني فدرالي مضامین چې دا تړون یې لاسلیک نه کړ، هغه چیچنیا او تاتارستان وو. په پای کې د ۱۹۹۴ ز کال په لومړیو کې یلسین د تاتارستان له ولسمشر منتیمر شیمییف سره یو ځانګړی سیاسي تړون لاسلیک کړ، چې په روسیه کې یې د جمهوریت لپاره د لا زیاتې خودمختاري غوښتنې ډېرې کړې، په دې توګه، چیچنیا یوازینۍ فدرالي موضوع پاتې شوه چې دا تړون یې لاسلیک نه کړ. نه ییلسین او نه هم د چیچنیا حکومت د خبرو اترو لپاره جدي هڅې وکړې، نو ځکه حالت په بشپړ ډول شخړو ته واوښت.
د چیچنیا د خپلواکۍ اعلامیه
د ۱۹۹۱ ز کال د سپټمبر په ۶مه د چیچنیا د خلکو د ټول ملي کانګرس NCChP))  ګوند وسله والو، چې د پخواني شوروي اتحاد د هوايي ځواک جنرال جوهر دودایف له خوا شوی و، د چیچنیا د انګوش د خپلواک شوروي سوسیالیستي جمهوریت د ستر شوروي اتحاد پر غونډه د خپلواکۍ د تاکید په موخه برید وکړ. دا برید د شوروي اتحاد د کمونست ګوند د ګروزني څانګې د مشر ویتالي کوتسینکو د مړینې لامل شو، چې د تېښتې په وخت کې یې دفاع ونه شوه کولای او ولوېد. دې کار د شوروي اتحاد د چیچینو-انګوش خودمختاره جمهوریتي حکومت منحل کړ.
د چیچنیا ولسمشریزې او پارلماني ټاکنې د ۱۹۹۱ ز کال د اکټوبر میاشتې په ۲۷مه نېټه ترسره شوې، چې یوه ورځ وړاندې د شوروي اتحاد سترې واکمنۍ په سیمه ییزو چیچنیايي مطبوعاتو کې دا خبر خپور کړ، چې دا ټاکنې غیر قانوني دې. دا ټاکنې په ۷۲ سلنه رای ورکولو سره ترسره شوې، چې ۹۰.۱ سلنه خلکو دودایف ته رایه ورکړه.
لنډمهاله اداره چې د مرکزي حکومت له خوا یې ملاتړ کېده، د دې ادارې لرې کولو لپاره دودایف د خلکو پراخ ملاتړ ترلاسه کړ (لکه څنګه چې د ولسمشرۍ په وروستیو ټاکنو کې په لوړه رایه اچونه او د دودایف بریا څرګنده شوه). هغه ولسمشر شو او له شوروي اتحاد نه یې خپلواکي اعلان کړه.
د ۱۹۹۱ ز کال په نومبر کې ییلسین ګروزني ته داخلي ځواکونه واستول، خو کله چې د دودایف ځواکونو دوی په هوايي ډګر کې محاصره کړل، هغوی بېرته وتلو ته اړ شول. وروسته له هغه چې چیچنیا د خپل حاکمیت لومړنۍ اعلامیه ورکړه، د چیچنیا-انګوش خودمختاره جمهوریت د ۱۹۹۲ ز کال په جون میاشت کې په دوو برخو ووېشل شو چې له بل روسي جمهوریت، شمالي اوسیتیا سره د انګوش وسله والې نښتې په ترڅ کې د انګوشتیا نوی رامنځته شوی جمهوریت بیا د روسیې فدراسیون سره یوځای شو، په داسې حال کې چې چیچنیا په ۱۹۹۳ ز کال کې اچکیریا، د چیچنیا جمهوریت ChRI)) په توګه له مسکو نه بشپړه خپلواکي اعلان کړه.
سردار کهندل خان
سردار کهندل خان (1729 ز. - 21 د اگست، 1855 ز.) (په انگرېزي: Sardar Kohan Dil Khan) له 1823-1829 د باميان او له 1829-1839 او بيا له 1842-1855 د کندهار والي و. هغه د سردار پاينده محمد خان 12 زوی و.
کورنۍ
سردار کهندل خان درې ودونه کړي ول او شپږ ځامن يې دلودل چې پدې توگه دي.
د هلمند رسنۍ
د هلمند رسنۍ نظر نورو ګڼ میشته ولایتونو ته هلمند له ۲۰۰۰م کال راهیسې د رسنیو په برخه کم پرمختګ کړی. په یاده برخه لویه ستونزه د بی سیوادې او ناامنې ده.
تلویزیونونه راډیو ګانې ورځپاڼې مجلې
سباوون تلویزیون
سباوون د افغانستان په سویل کې له هلمند ولایت څخه خپریدونکی خصوصي تلویزیون دی.
حکومت
دولت د خلکو یوه ډله یا نظام دی چې په یوه منظمه ټولنه، یا په عام ډول په یوه هېواد حکومتولي کوي.
دولت د پراخ ټولیز تعریف له مخې، په معمول ډول له قضایه، اجرائیه او مقننه قوو نه جوړ دی. دولت د سازماني پالیسیو اجرا کوونکې وسیله ده چې د پالیسیو جوړولو میکانیزم هم لري. هر دولت خپل ځانګړی اساسي قانون لري چې د حکومتولۍ اصول او فلسفه یې بیانوي.
په داسې حال کې چې ټول بنسټونه یو ډول واک لرونکي دي، خو د دولت اصطلاح تر ډېره په ځانګړې ډول نږدې ۲۰۰ خپلواکو ملي دولتونو او د هغو فرعي سازمانونو ته اړوندېږي.
له تاریخي پلوه، د دولت په ډولونو کې، پاچایي، ارستوکراسي، تیموکراسي، الیګارشي، دیموکراسي، تیوکراسي او زورواکي شاملېږي. د هرې حکومتي فلسفې ځانګړنه له دې مخې وي چې، په څه ډول ځواک ترلاسه شوی، چې دوه اصلي ډوله یې ټاکنیزې سیالۍ او میراثي ځای ناستوب دی.
پېژند او رېښه
دولت په یوه هېواد یا ټولنې باندې د واک چلولو نظام اوسیستم ته ویل کېږي.
د دولت (government) کیلمه له یوناني κυβερνάω [kubernáo] فعل نه اخیستل شوې (چې معنا یې gubernaculum یا د خط السیر وسیله، هغه استعاري معنا چې اپلاتون په خپل کتاب (جمهوريت) کې د دولت د بېړۍ په بحث کې کارولې ده).
د کولمبیا پوهنغونډ دولت داسې تعریفوي: « د ټولنیز کنترول هغه نظام دی، چې له مخې یې په ټولنې کې یوې ځانګړې ډلې ته د قوانینو جوړولو او د هغو د پلي کولو حق ورکوي».
په داسې حال کې چې هر ډول سازمان د واک چلولو سیستم لري، خو د دولت کلیمه تر ډېره په ځانګړې ډول د ځمکې ۲۰۰ خپلواکو ملي دولتونو او د هغو فرعي سازمانونو ته اړوندېږي.
په پایله کې ځینې وختونه، د دولت (government) کیلمه له انګلیسي( governance ) یا حکومت سره مترادفه کارول کېږي.
تاریخچه
هغه مهال او مکان چې د انساني حکومتولۍ ښکارنده په کې رامنځته شوې نامعلوم دی؛ په داسې حال کې چې تاریخ د لومړنیو دولتونو جوړېدل ثبت کړي دي. نږدې ۵ زره کاله وړاندې لومړنی کوچنی ښاري دولت څرګند شو. له میلاد نه په مخکنۍ دویمه یا درېیمه زریزه کې یو شمېر دغه کوچنۍ حکومتولۍ په پراخو حکومتي سیمو بدلې شوې، لکه: سومر، لرغونی مصر، د سیند درې تمدن او د ژېړ سمندرګي تمدن.
د کرنې او اوبو د کنترول پروژو د دولتونو د پراختیا د اسانوونکي یا کتلست په توګه رول ولوباوه. د یوې قبیلې مشر د مختلفو تشریفاتو او یا هم د واک لپاره سیالیو له مخې په خپله قبیله د واک چلولو په موخه ټاکل کېده، ځینې وختونه هم د مشرانو یوه ډله یا شورا ټاکل کېدله. د کره اړیکو ساتلو په موخه انساني وړتیاوو او د هغوی له خوا ترلاسه کړو معلوماتو انسانانو ته اجازه ورکړه چې د کرنې په برخه کې لا هم اغېزمن واوسي او له مخې یې د وګړو شمېر زیات کړي.
په نولسمه او شلمه پېړیو کې، په ملي کچه د دولتو په اندازه او مقیاس کې د پام وړ زیاتوالی راغی، چې په کې د شرکتونو تنظیم کېدل او هوسا دولتونو وده شامل کېده.
بڼې
د دولتونو د طبقه بندۍ یوه لاره داده چې، وګړي په څه ډول د واک چلولو ځواک لري. دا کېدای شي یو کس وي ( اتوکراسي، پاچهي)، د خلکو یوه ټاکل شوې ډله (لکه اریستو کراسي یا د اشرافو واک چلونه) او یا هم ټول وګړي (دموکراسي، لکه: جمهوریت).
توماس هابس د خپلې طبقه بندي په اړه داسې څرګندوي: "د ټول ګټو(مشترک المنافع)توپیر د هغو په واکمن کې د توپیر له مخې دی، چې یا د ټولو او یا هم هر یو وګړي استازولي کوي. له همدې امله واکمني یا د یوه کس او یا هم د یوې شورا چې له یوه کس نه زیاته ده، په واک کې ده، دغې شورا ته هم یا هر کس حق لري دننه شي او یا یې هم نه لري، بلکې یو شمېر له نورو ځانګړي وي، دا څرګنده ده چې باید درې ډوله مشترک المنافع شتون ولري، ځکه استازی باید یا یو کس وي او یا هم له یوه زیات او که چېرې له یو زیات وي، دا کېدای شي ،ټولو ته اړوند او یا یې هم یوې برخې ته اړوند وي. کله چې استازی یو کس وي، دغه مشترک المنافع بیا پاچهي ده، کله چې د ټولو یوه شورا راغونډېږي، دا بیا دموکراسي یا عامه مشترک المنافع دی؛ کله چې شورا یوې برخې ته اړونده وي؛ دې ته بیا ارستوکراسي یا اشراف واکي ویل کېږي. له دې پرته، د ټول ګټو نور ډولونه، نه شي کولای شتون ولري، ځکه یو، یا له یوه زیات او یا هم ټول (څه ډول چې ما ښودلي دي د وېش وړ نه دي)، بشپړ واک ولري."
ارستوکراسي (اشراف واکي)
ارستوکراسي (له یوناني ἀριστοκρατία ارستوکراتا، چې له ἄριστος ارستوس معنا یې «عالي»، او κράτοςکراتوس معنا یې «ځواک» دی اخیستل شوې)، د دولت هغه ډول دی چې واک د یوې کوچنۍ حاکمې او مخکښې ډلې په لاس کې وي.
ګڼ شمېر پاچهۍ ارستوکراسۍ دي، په داسې حال کې چې په مشروطه شاهي دولتونو کې پاچا خپله لږ واک لري. د اشرافو اصطلاح، غیر بزګري، نه خدمت کوونکو او په فیوډالي سیستم کې غیر ښاري ډلو ته اړوندېږي.
دموکراسي
دموکراسي د دولت هغه ډول سیستم دی چې وګړې خپل واک د رایو ورکولو له لارې څرګندوي. په مستقیمه دموکراسي کې، وګړي په ټولیز ډول د ټول حاکمیت استازولي کوي او د هرې موضوع اړوند رایه ورکوي. په استازولۍ دموکراسي کې بیا وګړي له خپل منځه استازي ټاکي او دغه استازي بیا د واکمن پلاوي د جوړولو، لکه: د مقننې قوې د جوړولو په موخه راغونډېږي. د اساسي قانون پر بنسټ یوه دموکراسي کې د اکثریت وګړو واک، د استازولۍ دموکراسي په اډانه کې کارول کېږي، چې اساسي قانون اکثریت محدود کوي او له اقلیتونو ملاتړ کوي، په ځانګړې توګه د خاصو فردي حقونو د لرلو په برخه کې، لکه: د بیان آزادي، یا ټولنو آزادي.
جمهوريت
جمهوريت د حکومت کولو هغه ډول دی چې هېواد په کې یوه «عمومي موضوع» (لاتیني کې : res publica) ده، نه د واکمنانو خصوصي مالکیت یا اندېښنه، چې په کې په مستقیم او یا هم غیر مستقیم ډول دولتي اداراتو ته وګړي ټاکل کېږي، نه د میراث له مخې. وګړي یا د وګړو د پام وړ برخه په دولت او دولتي ادارو کې چې د ټاکل شوو کسانو له خوا ټاکل کېږي، بشپړ واک لري. تر ټولو عام لنډ تعریف یې دادی چې، جمهوریت هغه دولت دی چې د دولت رئیس په کې پاچا نه وي. مونتیسکو دواړه ډوله دموکراسي چې په کې ټول وګړي په واک کې ونډه لري یا ارسطو کراسي او الګیارشي، چې یو شمېر کم وګړي په کې ونډه لري، د دولت په جمهوري ډول کې بولي.
نور هغه اصطلاحات چې د جمهوریت بېلابېل ډولونه څرګندوي، هغه دا دي: دموکراتیک جمهوریت، پارلماني جمهوریت، نیمه ولسمشريزریاستي جمهوریت، ریاستي ولسمشریز جمهوریت، فدرال جمهوریت او اسلامي جمهوریت.
د حکومت ډول
په دې نړۍ کې ډېر حکومتونه دي ، ځني هېوادونو کې جمهوري حکومتونه دي په ځنو کې جمهوريت وي په ځنو کې پاچايي وي او په ځنو کې بل قسم حکومت وي، پخوا به پاچايي به د حکومت له ټولو عام ډول و، اوسني وخت کې زيات هېوادونو کې جمهوريت دي. جمهوريت هغه حکومت ته ويلي کېږي کوم چې د يو هېواد د ولس يا عوامو په خوښه جوړ شي بلخوا آمريت هغه حکومت ته ويلي کېږي کوم چې د ډنډې په زور کېږي
گلومېرولونېفرايټس
گلومېرولونېفرايټس, چې د گلومېرولر نېفرايټس, په نامه هم يادېږي، د پښتورگو يوه ناروغي ده چې د پښتورگو د گلومېرولسونو او د پښتورگو د وينې د وړو رگونو د تسپود په بڼه راڅرگندېږي. دا ناروغي يوازې د هېماټويوريا (په متيازو کې وينه) او يا پروټينيوريا (په متيازو کې پروتين) سره سره د نورو ناروغيو په بڼه لکه نېفروټېک ساينډروم يا نفريټيک ساينډروم، د پښتورگو د عدم کفايې حاده حالت او د پښتورگو د عدم کفايې اوندنې بڼې په توگه راڅرگندېږي.
د لرګي ځانګړتیاوې
طبعي رنګ (Natural color):
د لرګي رنګ د ونو په انواعو کې فرق کوي.د لرګي رنګ په خاصو مرکباتو پورې اړه لري لکه د ونې شيره او يا د لرګي د انساجو په کيمياوي جوړښت پورې اړه لري. د لرګي طبعي رنګ خاص اهميت لري. ځکه هر څومره چې د لرګي سطحه همواريږي په همغه اندازه يې په رنګ کې تغيرات راځي. يعنې څومره چې برش کېږي په همغه اندازه يې رنګ تبارز کوي. هغه مواد چې د رندې پواسطه د لرګي نه جوړيږي دا هم د لرګي په طبعي رنګ باندې تاثير لري.د طبعي رنګ په تغير کې نور مهم عوامل هم رول لري لکه د لمر شعاع ګانې چې د لرګي د رنګ په تغير کې رول لري. که لرګي په اازده هوا کې د لمر شعاع ګانو ته په مستقيم ډول کېښودل شي د طبعي رنګ تغيرات به په فوق العاده ډول زيات وي او که په کورونو کې پټ وي او د لمر سره مخامخ نه وي نود لرګي رنګ په کم ډول تغير کوي. د لرګي رنګ د خارجي عواملو ( اتموسفير) له امله په زيړ، خاکي، سور او يا تور رنګ باندې بدليږي. د لرګي رنګ د فنګسې امراضو او د مضره حشراتو په واسطه هم تغير کوي. او په ځينو وختونو کي رنګ په مکمل ډول تغير کوي. ځينې غټ تغيرات په خاص ډول د لرګي په طبعي رنګ کې ترسترګو کېږي.چې پدی سره د لرګي کيفيت خرابيږي. د لرګي رنګ د لرګي په عالي صنايعو کې په خاص ډول په موبل سازۍ ، موسيقي الات ، تعميرات، هنرې نمايشات او داسی نورو کې فوق العاده ارزښت لري. په اوسنۍ تکنالوژۍ سره که څه هم لرګيو ته مصنوعي رنګونه ورکول کېږي خو د لرګيو طبعي رنګ د آرت او نقاشۍ لپاره ډير د اهميت وړ دی.
ب) ځلا (Luster) :
ځلا د لرګي هغه خاصيت دی چې د لرګي د قطع کيدو په وخت کې د خپل ځان څخه روښنايې ورکوي چې د لرګي د ځلا په نامه ياديږي. د لرګي ځلا د لرګي په اناتوميکي جوړښت پورې اړه لري. د لرګي ځلا د لرګي په انواعو کې مختلف وي چي پدی برخه کې مرکزي شعاع او کلنۍ حلقې عمده رول لري. په څومره اندازه چې د مرکزي شعاع تعداد ډير وي ، پراخه او مسطح وي په همغه اندازه د لرګي ځلا ډيره وي.د لرګي ځلا د Radial د مقطع په مخ باندې فوق العاده ډول زياته وي. د کلنۍ حلقو او عرضي مقطع په اساس د لرګي ځلا کميږي.د لرګي ځلا د برش کولو په طريقی او زاويې پورې اړه لري چې ددي په اساس د لرګي په مقطع باندې روښنايې زياتيږي. د مالش کولو او رنده کولو پواسطه هغه لرګي چي طبعي ځلا نلري ددي پواسطه ځلا داره کېږي.
ج) بوی(Odour) :
د ونو مختلف انواع تيز او ضعيف بوی لري کله چې لرګي قطع کېږي نو پدی وخت کې د لرګي بوی زياتيږي. د لرګي بوی په خاصو کيمياوي موادو پورې اړه لري. چې د ونې په شيره کې موجود دي. څومره چې لرګي وچيږي په هم هغه اندازه يې بوی کميږي او حتي له منځه ځي. د ځينو ونو د لرګو بوی د لسګونو کلونو پورې دوام کوي. هغه کيمياوي مواد چې بوی توليدوي يواځې په عطري موادو پورې اړه نلري بلکه د تبخير په درجې پورې هم اړه لري.يعنې څومره چې د حرارت درجه لوړيږي په هم هغه اندازه ورسره تبخير زياتيږي. د تبخير په زياتوالی سره د لرګي بوی زياتيږي. په هغه وخت کې چې لرګي دوه ځاي شي يا رنده شي بوی يې زياتيږي. د لرګيو هغه ټولنې چې د نجارۍ نه پاتي شوی وي يو خاص بوی لري. هغه لرګي چې د فنګسي امراضو او مضره حشراتو په واسطه د تاثير لاندې راغلی وي خپل بوي ته تغير ورکوي. دا نوعه لرګي ځينې وخت ښه بوی لري او اکثره وخت بد بوی لري. د لرګي بوی نه يواځې د لرګي د نوعې د پيژندلو يو علامه ده بلکه د هغه پواسطه د لرګي روغوالی هم ثابيتيږي.
د) د لرګي رطوبت (Humidity of wood):-
اوبه يو د ايوکولوژيکي اساسې فکتورونو څخه دي چې د نبات په ژوند کي مهم رول لري چې د اوبو اندازه د نورو ترکيبي اجزاو په نسبت د حجرې په سايتوپلازم کې ډيره ده. د نبات په سايتوپلازم کې د ۷۵-۸۵٪ پورې اوبه دي. د اوبو مقدار د نبات په هغو برخو کې زيات وي چې نوی رشد يې کړی وی. او د نبات په نويو غړو کې هم د اوبو مقدار ډيروي.کله چې د انساجو عمر ډيريږي په تدريجي ډول اوبه ورسره کميږي. د ځنګلي ونو تازه لرګي د يو مقدار اوبو لرونکي دي چې په حجروي ديوال او حجرو ترمنځ خاليګاو کې موجودی دي. هغه اوبه چې په حجروي ديوال کې موجودی دي د Hygroscopic water په نامه ياديږي او هغه اوبه چې د انتقالي عناصرو په خاليګاو کې موجودی دي د Capillary water په نامه ياديږي.پورته کومې اوبه چې ذکر شوی د هغو موادو سره اړه لري کوم چې د حجروي ديوال په جوړښت کې ، په پروتوپلازم او حجروي شيرو کې برخه اخلي. د تړلو اوبو د انحلاليت قوه کمه ده. د حرکت فعاليت يې کم دی، کثافت يې زيات دی او په ډير کم حرارت سره منجمد کېږي. ازادی اوبه د انحلاليت زياته قوه لري او په اسانۍ سره تفکيک کېږي. د انجماد نقطه يې صفر درجه د حرارت ده. ددی رابطه د حجری د ساختماني موادو سره دومره کلکه نه ده. ددي ډول اوبو خواص د معمولي اوبو سره نږدې دي. د ازادو اوبو اندازه په هغه رطوبت پورې اړه لري کومې چې د ونو په ساقو کې موجودی وي.هغه لرګي چې تازه قطع شوی وي د هغوۍ د اوبو مقدار ډيروي او هغه لرګي چې مخکې قطع شوی وي او په ازاده هوا کې يا د اوسيدو په کور کې ذخيره شوی وي د اوبو اندازه يې کمه وي. اذادی اوبه د تنې په اطرافو کې ( په ژوندۍ برخو کې ) د هغې د هستې په نسبت زياتي وي.کله چې د يو لرګي رطوبت د هغې د کتلې د فيصدۍ په اساس پداسې حالت کې تعين شي چې لرګی په قطعي ډول وچ وی د قطعي رطوبت په نامه ياديږي.کله چې د يو لرګي رطوبت په داسې حالت کې تعين شي چې لرګی تازه قطع شوی وي او مرطوب وي د نسبتي رطوبت په نامه ياديږي. پداسې حال کې چې د لرګي رطوبت لرونکی کتله په m  وښايو او د وچې قطع حالت په mo وښايو نو نسبتي او قطعي رطوبت په لاندې ډول لاسته راځي. نسبتي رطوبت (w) = m-mo/m*100 قطعي رطوبت (w`) = m-mo/mo* 100 پورتني فورمولونه په لرګي کې د اوبو اندازه راښايې خو پدی وروستيو وختونو کې د لرګي د رطوبت د اندازه کولو لپاره د برقي وسايلو نه استفاده کېږي. دا ډول برقي الات چې په لرګي کې د برق د ليږدولو په وخت کې د لرګي په رطوبت کې تغيرات منځته راوړي. بايد دغه اندازه د رطوبت اندازه کړل شي او بيا د لرګي د رطوبت سره يوځاي محاسبه کړل شي
ه) د تازه قطع شويو لرګيو رطوبت:-
هغه لرګي چي نوي قطع کيږي د يو مقدار اوبو لرونکي وي چې د هغې اندازه د ونې په نوعې ، چاپيريال ، د ساقې مختلفو برخو او بالاخره د ونې د قطع کولو په وخت پورې اړه لري. چې پدی رابطه يو د بل سره تفاوت لري. د مترولوجيکي شرايطو د تغيراتو په اساس چې د کال د فصل په اوږدو کې ، شپې او ورځ کې ترسترګو کېږي ؟ د اوبو محتوا د نبات په مختلفو برخو کې تغير کوي يا کميږي او يا زياتيږي.لکه څرنګه چې د عرضي مقطع مخ او د تنې اوږدوالې يو له بل سره فرق لري او د حرارت په درجې ، د هوا په نسبتي رطوبت ، د ونې په عمر پورې مربوط وي. پداسې حالاتوکې چې اذادو اوبو په هغه کې کاملاً تبخير کړی وي اما تړلې اوبه په اعظمي ډول په هغه کې موجودی وي د فايبرونو د رطوبت د مشبوع نقطې په نامه ياديږي. د فايبرونو د رطوبت د اشباع نقطه د ونو په مختلفو انواعوکې فرق کوي. او دا د حرارت په درجې پورې اړه لري. د يقيني تحقيقاتو په اساس په 25c0 حرارت کي دا رطوبت په بلوط او کاج کې ۳۰٪ او په سرپ کې۳۱٪ ثابت شوی دی. د فايبرونو د اشباع نقطه د رطوبت د زيات اهميت درلودونکی ده. کله چې لرګي پدی حالت کې وي تخنيکي خاصيت يې حد اقل ته رسيږي. پړسوب او برقي هدايت يې اعظمي حد ته رسيږي.
ر( نقش (Pattern) :
(۴-۱۱) شکل کې دلرګي نقش ښودل کیږي
ح: د لرګي وچوالې او پړسوب (Swelling and dryness of wood):
وچوالې او پړسوب د لرګي هغه حالت دی چې رطوبت د لرګي د ۰ تر فايبرونو د اشباع کيدو نقطې پورې ښايي. هغه لرګي چې تازه قطع شوی وي او يا په کامله توګه مرطوب وي او په ازاده هوا کښې کېښودل شي ، د رطوبت په تبخير شروع کوي او په تدريجي ډول يې د لاسه ورکوي. اول ټولې ازادی اوبه چې په حجروي خاليګاو کښې موجودی وي ، دا چې هغوۍ د حجرې د ساختماني موادو سره کم استحکام لري تبخير کېږي. او په ازادو اوبو پسې تړلې اوبه او هايدروسکوپې په تبخير شروع کوي. د لرګي د وچوالي جريان د لرګي د پاسنۍ سطحې د رطوبت د تبخير په اساس د لرګي د داخلي برخې د رطوبت حرکت د لرګي د خارجي برخو يعنې اطرافو ته شروع کوي ، صورت نيسي. په داسې حال کښې چې ازادی اوبه د حجرو تر منځ خاليګاو کښې او تړلی اوبه په حجروي ديوالونو کښې موجودی وي او لرګي په تبخير باندې شروع وکړي ، اول د هغو وزن کميږي او حجمي اندازه يې تغير نه کوي. په هغه وخت کښې چې رطوبت د فايبرونو د اشباع کيدو نقطې لاندې راشي تړلی اوبه په تبخير شروع کوي او حجرات يو د بل سره منجمد کېږي حجم او وزن د لرګي کميږي ، او وچېږي. د لرګي وچوالې په ټولو اړخونو کښې يو شان نه وي ، د ساقې د اوږد والي په جهت چې کوچني ساختمان او نازک حجروي ديوال لري کم وي او د راډيل په جهت باندې زيات وي. د لرګي وچوالې د تانګسيل په طرف نسبت راډيل ته زيات دی. ځکه چې په دې برخه کښې اوړنې لرګی زر وچېږي او د پسرلني لرګي رطوبت ځانته راکش کوي. د ستن پاڼو ونو د لرګيو وچوالې د اوړني لرګيو د فيصدۍ د زياتوالی په اساس د تانګسيل او راډيل په جهت نسبت پسرلني لرګيو ته سريع وي او زياتوالی مومي. پړسوب د لرګي د وچوالي ضد دی چې د لرګي په کيفې وضع باندې نامطلوب اثر کوي او صنعتي ارزښت يې راټېټوي هغه لرګي چې په مختلفو صنايعو کښې تری استفاده کېږي په دغه وخت کښې د ډير اهميت وړ وي چې د تانګسيل او راډيل په جهت کښې د اطاق يا هوا د وچوالي حالت اختيار کړي.
ط: کثافت (Density):
لرګی د فزيکي خواصو له نظره يو جامده ماده ده چې لرونکی د حجروي ديوالونو ( لرګينه ماده) او د حجرو تر منځ خاليګاو ( د هوا يا اوبو په واسطه ډکې وي) دی. د دی حالت په ارتباط لرګی د کثافت د نقطې له نظره معمولا د لرګي د مادې کثافت او د لرګي کثافت د يو بل نه تفريق کېږي. د لرګي کثافت عبارت دی د لرګي د معين مقدار موادو څخه په يو واحد حجم د لرګي کښې چې د راتلونکې معادلې په واسطه ښودل کيږي. D = m/v په پورتني فورمول کښې D د لرګي د جسم کثافت په Kg/m3  ښودل کېږي. M = د جسم کتله په کيلوګرام (Kg) V = د جسم حجم په متر مکعب) (m3 د لرګي د حجروي ديوالونو د موادو کثافت د يو څخه لوی دی اود ونې په نوعې پورې اړه نه لري. د لرګي د ټولو انواعو کيمياوي ساختمان تقريبا يو شان دی. د لرګي د مختلفو انواعو کثافت د ۱۴۹۵نه تر ۱۵۶۴ کيلوګرام په هر في متر مکعب کښې اندازه شوی دی. څرنګه چې وسطي اندازه د هغې 150kg/m3 کيلو ګرام په هر في متر مکعب کښې او يا 0.15gr/cm3 ګرام په هر سانتي متر مکعب رسيږي. د لرګي کثافت د لرګي د نوعې او رطوبت په اساس تغير کوي او يا ارتباط د هغه د درې ډوله کثافت په واسطه تفکيک کېږي. ۱: د خام حالت کثافت ۲: د لرګي په ۱۲ فيصده رطوبت او د وچې هوا په حالت کښې کثافت ۳: په قطعي وچ حالت کښې کثافت د لرګي کثافت په مختلفو رطوبتونو کښې په لاندې جدول کښې ښودل کيږي. د جدول نمبر ( اول) د لرګي نوعه د يو متر مکعب لرګي وزن د راتلونکو رطوبتونو په حالت کښې