cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د خپلواکۍ اتل
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان
چڼاس
چڼاس (په لاتين: Fungi) چې د قارچونو،پنجیانو په نومونو سره هم یادیږي تر دې مهاله تر سل زره زیاتې نوعې Species پیژندل شوي دي چې تقریباً د نړۍ په ټولو برخو کښې ژوند کوي. زیات شمیریې په وچ چاپیریال کښې يواځې ځولومړني (ابتدايي) ډولونه یې په اوبو کښې ژوند کوي. هغه پوهه چی فنگوسونه تر ځیړنی لاندی نیسی د مایکولوژی په نامه سره یادیږی. چڼاس پگمنټ او کلوروفیل نلري. ډیرۍ یې د سپروپیت Saprophyte په شکل د عضوي موادو اویا په د مړو جسدونو د پاسه ژوند کوي، یوشمیریې د پرازیت په شکل د تیارشویو غذايي موادو چې ژوندي موجودات یې د ځان لپاره چمتوکوي، ژوند کوي. د 500 په شاه وخواکښې د چڼاس نوعې د انسانانو ناروغۍ منځ ته راوړي،په همدومره شمیره په حیواناتو کښې بیلا بیلې ناروغۍ منځ ته راوړي چې زیاتره یې د پوټکي ناروغۍ دي. له اتو زرو 8000 څخه زیاتې د چڼاسو نوعې په نباتاتو کښې بیلابیلې ناروغۍ منځ ته راوړي. هر پرازیتي فنگس کولای شي ځو ډوله نباتات تر خپلې حملې لاندې ونیسي. ددې چڼاسو له ډلې څخه ځینې اجباری پرازیتونه Obligate Parasites او ځینې یې اختیاري  پرازیتونه Facultative parasite دي. هغه فگسونه چې د عضوي موادو په تجزیه کښې رول لري د حیاتي اهمیت لرونکي گڼل کیږي. همدارنگه د غذا په جوړولو لکه پنیر، ډوډۍ د تخمر عملیه کښې هم حیاتی رول لري. د انتي بیوتیکونو Antibiotics په برابرولو کښې  هم ستر اهمیت لري، همدارنگه د لرگیو او د نساجۍ د الیافو د خرابیدو سبب کیږي چې د بشر  اقتصاد ته نه جبرانیدونکی زیان اړوي. له بلې خوا چڼاس د نباتاتو د زیات شمیر بلابیلو ناروغۍ سبب کیږي، د نباتاتو حاصل راټیټوي ځینې وختونه د غذایي موادو د کاختۍ سبب کیږي.
شیبارګر
شیبارګر دی تیز خوراک رستورانت کوم چې په ځانګړي توګه هامبرګر جوړوي. دا په 1950 کې د کورپیس کریسی، ټیکساس په نامه تاسیس شو.
کفره
کفره ولایت (Kufrah) د مساحت له اړحه د لیبیا هیواد ترټولو پراح ولایت دی.
چڼاس
د چڼاسو مافولوجي
دچڼاسو جسم د ډیرو کوچینیو مایکروسکوپی رشتو څخه جوړشوی. هره رشته د Hypha بلل کیږي د Hypha کلیمه د لاتین د Haphe کلیمې څخه اخستل شوې ده چې د غڼې د تار web ، الیاف درشتې په معنی سره ده. که یوه هایفا په نظرکښې ونیول شي په حقیقت کښې دا ریشته له یو ظریف نازک شفاف او تیوب ډوله جوړښت څخه چې د حجروي دیوال لرونکې ده، جوړه شوی چې داخلي محتویات یې Protoplasm جوړوي. پروتو پلازم د غلظت له مخې په بیلا بیلو چڼاسو کښې توپیرلري.
د Hypha مجموعه چې د فنگس بدن جوړوي د Mycelium   په نوم یادیږي. که مایسلیم د بندونوSepta لرونکی وي د Septatemyclium  په نوم او که چیرې  مایسلیم بندونه ونلري Setum وي او پروتوپلازم هغې کښې تل جریان ولري داډول مایسلیم د Coenocytic  سینوسایتیک  مایسلیم په نوم یادیږي.
د ځینو چڼاسو مایسلیم د پيتې په شکل پنډ جوړښت غوره کوي چې د Rhizomorph په نوم یادیږي
Rhizomorph د لاتین له دوو کلیمو څخه اخستل شوی Rhizo د Root ریښې په معنی او morph د shara شکل په معنی سره دي. په دې جوړښت یا ساختمان کښې هایفاؤ خپل هویت دلاسه ورکړی دي یوه پیچلې ټینگه کتله جوړوي چې د ناسمو چاپیریالي شرایطو په وړاندې مقاومت  لري او په داډول شرایطو کښې د رکودDormancy په شکل پاتې کیږي.
دځینوچڼاسو بعضې مایسلیمونو فایفاوې  نیم مایکران عرض لري،په یوشمیر نوروکښې  100 کایکران پوری رسیږي، په ځینو نورو کښې ځو مایکرانه وي اوپه ځینو نوروکښې تر ځو مترو پورې رسیږي.
هغه چڼاس چې Intercellular دي په خاص ډول هغې چې اجباری پرازیټی دي غذا له میزبان څخه د یو مخصوص جوړښت Haustorium  په واسطه اخلي. هستوریم د جوړښت لمخې  په دری ډوله دي.
دMycelium وده له یو مخصوص  جوړښت Germ tube جرم تیوب څخه پیلیږي Germ tube د سپورنو د نېښ وهلو څخه منځ ته راځي، نو ویلای شو چې جرم تیوب د مایسلیم له لومړنۍ ودې څخه عبارت دي چې د فنگس د سپورونو څخه منځ ته راځي.
هایفا له ډیرو وړو جوړښتونو څخه چې د بیلا بیلو شکلونو، اندازو او رنگونو لرونکي وي، منځ ته راځي دا جوړښتونه د Spore په نوم یادیږي.
سپورونه د تکثیرد کوچیني واحدونه دي چې د زیات شمیر چڼاسو په واسطه تولیدیږي او د عین نوع افرادو د ډیروالي سبب کیږي.
د چڼاسو طبقه بندي
د چڼاسو طبقه بندي زیاته ستونزمنه ده مگر تاسو د مایکو لوژيMycologyد نویو زده کوونکو په توگه پریشانه نه شی. په عین وخت کښې بایدمتوجې اوسۍ چې د فنگسونوپه طبقه بندۍ کښې بیلا بیل نظرونه شتون لري.
د چڼاسو د طبقه بندۍ په اړه اختلافات له هغو اختلافاتو څخه سرچینه اخلي چې د چڼاسو د ساختمان ، جوړښت د پراختیا اودهغوی د فزیولوژۍ په اړه  شتون لري.
Taxonomy   یا طبقه بندي د دوو موخو لپاره کیږي. لومړی داچې یو ژوندی اورگانیږم د بین المللي منل شویو معیارونو سره سم و نومول شي، پرته له دې چې ناسم پوهاوی منځ ته راشي د همغې برخې علماء پرته له کوم شک څخه پوهاوی وکولای شي.
دوهم داچې اړیکه یا ارتباط خپله د اورگانیزم سره د نورواورگانیزمونو څخه پوهاوی ولري.
Division Mycota په دوو فرعي دیوژن Sub Division ویشل کیږي Myxomycotina
حقیقي فنگسونه
حقیقي چڼاس Eumycotina or True fungi
د75000 په شاه وخواکښې د چڼاسو زیاتې نوعې په دې فرعي دیویژن کښې شاملي دي. یو محدود شمیر نوعې aquatic ( په اوبوکښې ژوندکوي) دي. پاته ټولې نوعې په خاوروکښې اوسیږي، چې د سپورونو( زوجي او غیر زوجي سپورونو) په واسطه تکثیر کوي. د باد ،باران او حشراتو په واسطه خپریږي. ددې ډیویژن تقریبا ټول غړي رشتوي بدن لري. د بدن هره رشته یې د Hypha  او د هایفاؤ کتله یا مجموعه چې د فنگس بدن ورڅخه جوړي شوی  د مایسلیم Mycelium  په نوم یادیږي.
ددې ډلې د چڼاسو حجرې د عالي نباتاتو د حجرو په شان سره دي، حجروي دیوال یې دCellulose  سلولوز،Chitin  مرکباتو څخه جوړ شوی دي. همدارنگه حجرې لرونکې د Plasma Membrane  ، Vacuole ،Mitochondria  ، Endoplasmic reticulum  اوهستې Nucleus  دي.
د حقیقي چڼاسو فرعي دیویژن Sub Division Eumycotina  په ځلورو کلاسون و ویشل کیږي. Phycomycetes یا Alga like Fungi Phycomycetesچڼاس بندونه Septa نلري.په اوسني وخت کښې دا کلاس په دوو کلاسونو ویشل کیږي
الجي ډوله فنگسونه
دBlight ، سوځیدنه، اوبه لرونکی پوپنک او ډوډۍ پوپنک عاملین ددې کلاس  له نماینده گانو څخه گڼل کیږي. ددې کلاس ځینې چڼاس Saprophyte دي په داسې حال کښې چې یو شمیرنباتي پیچلې ناروغۍ منځ ته راوړي.
دا چڼاس د الجیانو سره ورته والی لري ( د وده ایزو او تکثیرو غړو له مخې له الجیانو سره ورته والی لری).ددې کلاس  غړي د وچریا الجي Vaucheria   په شان بندونه نلري. په همدې اساس ددې کلاس افراد د Ascomycetes او Basidiomycetes  د کلاسونو له افرادوڅخه تفریق کیږي.
ددې چڼاسو په زیات شمیر افرادو کښې تکثیر د مذکر عضوهAntheridium   او مؤنثه تکثیري عضوه Oogonium   په نومونو سره یادیږي. په عمومي صورت سره دا چڼاس د ابتدایي فنگسونوLower fungi په نوم یادیږي.
اسکومایسټ
Ascomycetes دفنگسونویو لوي صنف Class دي، دیرش 30 سلنه د نباتاتو د ناروغیو منځ ته
راوړونکو ټولوپیژندل شوې نوعې په دې کلاس کښې شاملې دي.
ددې کلاس اکثراً افراد په زیاتو سیمو کښې پیداکیږي، ځینې له دوي څخه Saprophytes او اکثراً یې پرازیتونه Parasites دي. ځینې یې د Hypogen چڼاسو له ډلې څخه دي. Hypogen له دوو کلیمو څخه Hype په معنی د under او ge په معنی د ځمکه په دې معنی چې د خاورو لاندې وده کوي او په هغه ځای کښې باقي پاته کیږي. یو محدود شمیریې Coprophilous دي داهم له دوو کلیمو څخه اخستل شوی، Kapro  په معنی د dung  د حیواناتو فاضله او Phelien  په معنی د to love  خوښولو سره دي، یواځې د حیواناتو په فاضله موادو باندې وده کوي.
ددې کلاس غړي زیات اقتصادي اهمیت لري. په عمومي شکل سره د نباتاتو عمده ناروغۍ،د غله جاتو د ریښو ورستیدل او نورې زیات شمیر ناروغۍ ددې کلاس غړي منځ ته راوړي. همداشان Yeats خیمرمایه هم دې کلاس پورې اړه لري چې د پنیر په جوړښت، ډوډۍ او نورو ترکیبونو کښې زیات اهیمت لري. د انتي بیوتیکونوAntibiotics په برابرولو کښې  د Penicillium  او Aspergillus   جنسونه زیات اهمیت لري.
ددې صنف ټول غړي د زوجي تکثیر شریک خاصیت لري چې د Ascus له  تولید څخه عبارت دي.
اسکسونه Ascus په ټولیزه توگه د Asci په نوم یادیږي.
Ascus : د کځوړې په شان جوړښت دي چې Ascospores پکښې تولیدیږي معمولاً ځلور یا اته عدده سپورونه ورکښې تولیدیږي. په همدې اساس دا چڼاس د Ascomycetes په نوم یادیږي.
Ascospores کیدای شی لوځ تولید شي او یا داخل د یو جوړښت کښې تولید شي چې Ascocarp بلل کیږي
Ascocarp دشکل له مخې په دری ډوله دي
Cliestothecium  کلیستوتشیم: عبارت له هغې Ascocarp څخه دي چې بشپړ تړلی وي. Apothecium اپوتیشیم: عبارت له هغې Ascocarp څخه دی چې په بشپړه توگه خلاص وي. Perithecium: عبارت له هغې تړلي Ascocarp څخه دی چې پاسنۍ برخه کښې یوه مجرا ولري. دا کلاس سپاړس ارده لري چې له دې جملې څخه مهم یې عبارت دي له:
Endomycetales ددې اردرOrder نماینده Yeasts دي. Tapherinales ددې اردر نماینده د شفتالو د پاڼو د تاویدو ناروغۍ عامل دي. Erysiphales ددې اردر نماینده د خاکسترک ناروغۍ عامل دي. Aspergillales ددې اردر نماینده Aspergillus او Pinicillium چڼاس دي.
دیکتاتوري
دیکتاتوري هغه ډول حکومت دی چې د یوه مشر (دیکتاتور) یا د مشرانو د یوې ډلې له خوا جوړیږي کوم چې د حکومت واک چې خلکو ته یې ژمنه شوې وي، په لاس کې لري او د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) یا ازادو رسنیو په وړاندې هېڅ زغم نه لري. په زیاترو دیکتاتوري نظامونو کې، د هېواد اساسي قانون خپلو اتباعو ته حقونه او د ازادو او دیموکراتیکو ټولټاکنو ژمنه ورکړې وي او وايي چې اتباع به یې له دې ټولو حقونو څخه برخمن وي، خو په حقیقت کې داسې نه وي. لکه څرنګه چې دیموکراسۍ د حکومت کولو داسې یو ډول دی چې پکې «هغه کسان چې حکومت کوي هغوی د یوې دورې لپاره د ټولټاکنو له لارې ټاکل کېږي»، خو په دیکتاتوري نظامونه کې بیا داسې څه نشته.
چڼاس
بسیدومایسټ
زیات شمیر لوی غوښین چڼاس لکه خال پريFairy clubs  یا هلالي چڼاس Brached fungi، دسورخیوRust او تورکو smuts  اوPufballs چڼاس په دې کلاس کښې شامل دي. دا چڼاس د فوق العاده انکشافي چڼاس له جملې څخه دي.
دیکتاتوري
په ۱۹مه او ۲۰مه پېړۍ کې، دیکتاتوري نظامونه او مشروطه دیموکراسۍ د نړۍ په کچه د حکومت کولو د دوو اصلي بڼو په څیر رامنځته شوې او په تدریج سره یې ځواکمن شاهي نظامونه وپرځول. په معمول ډول په دیکتاتوري رژیم کې، د هېواد مشر د دیکتاتور په نوم سره پیژندل کېږي؛ که څه هم د هغه رسمي نوم ښايي مشر یا رهبر ته ورته یو نوم وي. د دیکتاتورانو یوه ځانګړنه دا ده چې هغوی د خپل پیاوړي شخصیت نه ډېره ګټه اخلي او نه پریږدي چې خلک ازادو رسنیو ته لاسرسی ولري، تر څو وکولای شي خپله برتري او خپلواک سیاسي او ټولنیز ثبات خوندي وساتي. دیکتاتور او توتالیتر ټولنې په معمول ډول د ځایناستي حکومتي سیستم د پلویانو د اغېز د کمولو لپاره له سیاسي تبلیغاتو څخه کار اخلي.
چڼاس
بسیدومایسټ
داچڼاسو ډیری د Saprophyte په شکل په لرگیو و عضوي موادو، چرم، الیافو ژوند کوي او زیات تاوان ورته اړوي، ځینې غوښین شکلونه Amanit verna  د دوی زهرجن  ډولونه دي.
دیکتاتوري
ډولونه
دیکتاتوري نظام په اصل کې د هغه ډول حکومت په توګه تعریف شوی چېرته چې بشپړ واک د مشر یا رهبر (چا ته چې دیکتاتور ویل کېږي)، یوې کوچنۍ ډلې یا حکومتي سازمان په لاس کې وي او موخه یې د سیاسي کثرت ګرايي (پلورالیزم) او مدني بسیج له منځه وړل وي. په بله وینا، دیموکراسي چې په عامه توګه د دیکتاتورۍ له مفهوم سره پرتله کېږي، د هغه ډول حکومت په توګه تعریفیږي چې واک په خلکو پورې اړه لري او واکمنان د ازادو ټولټاکنو له لارې پکې ټاکل کېږي.
د حکومت یو بل نوی ډول (چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شو) په عامه توګه ډېر د دیکتاتورۍ له مفهوم سره تړلی دی چې د توتالیترانیزم په نوم پیژندل کېږي. دا ډول نظام بیا د یوه سیاسي ګوند او په ځانګړې توګه د یوه پیاوړي رهبر (ریښتیني الګو) د شتون له کبله پیژندل کېږي، څوک چې خپل شخصي او سیاسي سترتوب پر نورو باندې تپي. دوه هغه اصلي اړخونه چې د واک له ساتنې سره مرسته کوي، هغه د دولت او د پولیسو د ځواک تر منځ تلپاته همکارۍ او یوه ډېره پراخه ایډیالوژي ده. دولت پر ټولو رسنیو او ټولنیزو او اقتصادي موسساتو باندې بشپړ کنټرول لري. د هانا ارنټ په وینا، توتالیتاریزم د ډیکتاتورۍ یو نوی او افراطي ډول دی چې له «اتومیزه او ګوښه شويو کسانو» څخه جوړ شوی. سربېره پر دې، هغه دا هم مني چې ایډیالوژي د ټولې ټولنې د سازمان دهي د څرنګوالې په ټاکنه کې اصلي اغېز تر سره کوي.
چڼاس
بسیدومایسټ
په افغانستان کښې د سرخیو او تورکو چڼاس دوه مهم پتوجنونه دي چې هرکال غلو خصوصاً غنمو ته زیات تاوان اړوي.
دBasidiomycetes د کلاس چڼاس د Basidiospore  د تولید د یو مخصوص جوړښت Basidium د پاسه د نورو چڼاسو سره توپیر لري. Basidiospores معمولاً یو هستوي او Haploid دي
د Ascospores په شکل د Plasmogamy ، Karyogamy او Meiosis محصول دي. معمولا ځلور عدده Basidiospore د هر Basidium دپاسه تولیدیږي. بسیډیمونه Basidiums لکه د Ascomycetes   اسکسونه Ascus  د دوه هستوي ریشتو د پاسه تولیدیږي. مگر برعکس Ascospores اسکوسپرونه چې د Ascus اسکسونو داخل کښې تولیدیږي بسیډیوسپرونه  معمولا د Basidium دپاسه  تولیدیږي ، د پخوالي په وخت کښې د Basidium څخه د چاپیریال په لوري ازادیږي.
دBasidiomycetes کلاس د زیاتو مهمو فنگسونولرونکی دی.چې زیات شمیر یې مضرHarmful   او یو شمیر گټور Useful    چڼاس هم پکښې شامل دي.
سرخي او تورکي د بوټو خصوصاً د غلودوه ډلې عمده پرازیتونه دي چې هر کال د نباتاتو د حاصل ته میلینونه دالره تاوان اړوي.همدارنگه یو شمیر Saprophytes چڼاس د لرگیو د تخریب سبب کیږي.
له بلې خوا د مرخیړیوMushroom روزنه چې د غذا په ډول ورڅخه استفاده کیږي، په نړۍ کښې دډیرپخوا څخه رواج لري. که څه هم یواځې د مرخیړیو یوه نوعه Agaricus compestris  په زیاته پیمانه کرل کیږي. ولې یو شمیر وحشی مرخیړي هم د غذايي ارزښت  له امله د زیات اهمیت وړ دي.
دBasidiomycetes  کلاس دوه فرعی کلاسونه لري چې عبارت دي له:
A. Holobasidiomycetes: ددې کلاس مهم اردرونه عبارت دي له:
B. Hemibasidiomycetes: ددې فرعي کلاس مهم اردر عبارت دي له:
ماخذونه
http://en.wikipedia.org/wiki/Fungus
حافظ سعید (داعش)
حافظ سعید اورکزی چې د پاکستان د اورکزۍ ایجنسۍ اوسېدونکی دی، د پاکستاني طالبانو د تحریک لوړپوړی غړی، وروسته د داعش له خوا د خراسان (افغانستان، پاکستان، هندوستان، بنگلدیش) ولایت لپاره د داعش والي او جگړه مار مشر وټاکل شو.
دا هم ولولئ
شاهد الله شاهد داعش
ماخذ
وېشنيزه:داعش وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:پاکستاني ترهگر وېشنيزه:اسلامي دولت وېشنيزه:د طالبانو اسلامي تحریک
روشنک وردگ
روشنک وردگ د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
پرازيتيزم
پرازيتيزم (پرازيت طفيلي ته ويل کېږي؛ هغه شی چې خپله ژوندی نه پاتې کېږي، د بل ژوندي موجود پورې په نښتلو سره ژوندی پاتې کېږي، پرازيتيزم د دې موجوداتو اړوند پوهه ده).
پرازيتيزم د انواعو تر منځ نژدې اړيکه ده، چېرې چې يو موجود چې هغه پرازيت دی، په يو بل ژوندي موجود يا د هغې په دننه کې ژوند کوي، کوربه ته يو څه زيان رسوي او د جوړښت له اړخه له دې ډول ژوند سره برابريږي. خځنده پېژندونکی «اي.او.ويلسن» د پرازيتو ځانګړتياوې په دې ډول بیان کړې  دي چې: «هغه ښکاريان دي چې له يو څخه په کمو واحدونو کې خپل ښکار خوري». په پرازيتو کې د يوې حجرې لرونکي «پروټوزونونه» (يو حجروي ژوي) شامل دي، لکه د ملريا لاملونه، ويده ناروغۍ او اميبي پېچ، د ګېډي د چينجي، سپږې، غوماشي او وينه څښونکی شاپرک، چڼاسکې، لکه: د شاتو چڼاسکې او د بدن سپوڼی او بوټي، لکه: «ميسليټوس، ډور او برومريپس» (دا درې ډوله بوټي دي چې په نورو بوټو پراته او شنه وي، لکه جړۍ چې ژيړ رنګه تار دي او دروړنګ).
د کوربه ژویو د استثمار لپاره شپږ سترې پرازيتي لارې چارې شته چې دا دي: پرازيتي خصي کول، نېغ په نېغه د پرازيتو لېږد (د اړيکې په مټ)، د تغذيې له لارې لېږدلي پرازيت (يعنې خوړل شوي)، د لېږدونکي له لارې لېږدلي پرازيت، پارازيټويډيزم او «مايکروپريډيشن» (یعنې کوچني ژوي په نورو کې ژوندي پايدل او له هغوی خوراک کول). د ډلبندۍ يو ستر محور يې تر بريد لاندې راتللو اړوند دی: يو اندوپرازيت د کوربه د جسم په داخل کې ژوند کوي؛ يو اکټوپرازيت بهر ژوند کوي يعنې د کوربه په سطحه باندې.
پرازيتونه د عمومي يا تخصصي ناروغۍ پېژندنې له لارې د کوربه روغوالی کموي، له پرازيتي ويجاړولو نيولې بيا د کوربه د چلند تر سمولو پورې. پرازيت خپله د کوربه د ژوندي پاتې کېدو د اړتياوو د سرچينو څخه په ګټې اخستنې سره خپل ښه والي ته وده ورکوي، په ځانګړي دول د دوی له لارې په تغذیه کېدو سره او همدا راز د دويم لاس (ثانوي) کوربنو په کارولو سره، تر څو له يو حتمي (لومړنی) کوربه څخه بل کوربه ته د دوی په انتقال کې مرسته وکړي. که څه هم پرازيتيزم ډېر ځله روښانه وي، بيا هم دا د انواعو تر منځ د تعاملاتو د لړۍ يوه برخه ده، د پرازيتيزم له لارې په ښکار، د تکامل له لارې دوه اړخيزوالي (هغه دوه اړخيز تعامل چې دواړو ته ګټه رسوي) او په ځینو فونګي کې په «ساپروفايټيک» بدليږي.
رېښه
په لومړي ځل په ۱۵۳۹ز کال کې په انګليسي کې کارول شوی ټکی پرازيت د منځنيو پېړيو فرانسوي ژبې له « parasite» ټکې څخه اخستل شوی چې د لاتيني ژبې له « parasitus» ټکي اشتقاق دی، کوم چې د يوناني ژبې څخه په دې « παράσιτος» (parasitos) ډول لاتيني شوی دی چې معنا يې ده «هغه چې د بل چا په مېز خوراک کوي»، او دا چې « παρά» (para)، «تر څنګ، په واسطه» + σῖτος (sitos)، «غنم»، او بیا «خوراک». د دې سره اړوند د انګليسي ژبې پرازيتيزم ټکی په ۱۶۱۱ز کال کې په انګليسي ژبه کې راڅرګند شوی دی.
بنسټيز تصورات
پرازيتيزم د «ګډژوندي» يو ډول دی، کوم چې د پرازيت او کوربه ترمنځ د اوږدې مودې دايمي بيالوژيکي تعامل دی. د «ساپروټروپس» په خلاف، پرازيتونه په ژونديو کوربنو خوراک کوي، خو د بېلګې په ډول د «فونګي» په څېر ځینې پرازيتونه شونې ده په هغو کوربنو هم ژوندي پاتې شي چې دوی وژلي وي. د ګډژوندون او دوه اړخيزوالي په خلاف، پرازيتي اړيکه کوربه ته زيان رسوي، يا له دې لارې چې په هغه باندې خوراک کوي، يا لکه د کولمو د پرازيتونو په حالت کې، د هغه ځينې خوراک خپله خوري. له دې امله چې پرازيتونه له نورو انواعو سره هم تعامل کوي، شونې ده چې دوی په اسانۍ سره د «پيتوجينونو» د لېږدونکي په توګه کار وکړي او په دې ډول د ناروغيو لامل وګرځي. د تعريف تر مخې ښکاري يو ګډژوندی (ګډ ژوندی هغه ژوندي موجودات چې سره يو په متکي او ګډ ژوند کوي) نه دی، ځکه چې اړيکه او تعامل يې لنډ وي، خو د ژونديو ماهر «اي.او: ويلسن» پرازيت داسې تعريف کړي چې «هغه ښکاريان دي چې له يو څخه په کمو واحدونو کې خپل ښکار خوري».
په دې ډګر کې ډېرې شونې لارې چارې شته. د پرازيتونو ډلبندي کوونکي پرازيتونه، د دوی له کوربنو سره د دوی د تعامل او د دوی د ژوند د جريان پر بنسټ په يو لړ رانغښتونکو طرحو کې ډلبندي کوي، کومې چې کله کله ډېر پېچلي وي. یو لازمي پرازيت په بشپړ ډول په خپل کوربه تکيه کوي، څو د خپل ژوند جريان بشپړ کړ، په داسې حال کې چې اختياري پرازيت دا خاصيت نه لري. هغه پرازيتونه چې د ژوند په جريان کې يې يوازې يو کوربه رانغښتي وي «نېغ په نېغه» بلل کېږي، هغه چې حتمي کوربه لري (کله چې د جنسي اړيکې له لارې پرازيتونه بيا توليديږي) او لږ تر لږه يو منځنی کوربه لري هغه «غېر مستقيم» بلل کېږي. یو اندوپرازيت د کوربه د بدن په داخل کې ژوند کوي؛ یو اکټوپرازيت بهر ژوند کوي، يعنې د کوربه په سطحه. ميسوپرازيت –د بېلګې په ډول کوپيکوډونه – د کوربه د بدن په يو سوري کې ننوځي او تر يو حده هلته ځای پر ځای کېږي. شونې ده چې ځېنې پرازيتونه عام وي چې د ډېرو کوربنو څخه تغذيه کېږي، خو ډېری پرازيتونه او د «پروټوزونونو» اغلب يې او هغه چينجي چې ژوي په پرازيتو اخته کوي، ډېر خاص او په ځانګړي ډول د کوربه پورې مخصوص دي. د پرازيتونو يو ډېر لومړی، عملي وېش پرازيتونه په مايکروپرازيت او ميکرو پرازيت ويشلي دي. دا هر يو يوه رياضیاتي نمونه لري، تر څو د کوربه – پرازيتي ډلو د نفوس د خوځښت تحليل وکړای شي. مايکرو اورګانيزمز (کوچني ژوندي موجودات) او وايرسونه، کوم چې په کوربه کې بيا توليديږي او د خپل ژوند جريان بشپړولای شي، هغه د مايکرو پرازيت په نوم پېژندل کېږي. ميکرو پرازيت ګڼ حجروي ژوندي موجودات دي، کوم چې د خپل ژوند جريان له کوربه څخه بهر يا د کوربه په بدن بیا توليد او خپل ژوند جريان بشپړولای شي.
د پرازيتيزم د ډولونو په اړه ډېر فکر د ژویو د ځمکنيو ژويو د پرازيتو په اړه متمرکز دی، لکه «هيلمينتس» (چينجي). هغه چې په نورو چاپېريالونو کې او د نورو کوربنو سره ورته تګلارې لري. د بېلګې په ډول، شونې ده چې  خرطومي مارماهي یو اختياري اينډوپرازيت (داخلي پرازيت) وي (دا معنا چې نيمه پرازیت دی) چې د فرصت پيدا کولو په ډول سره په ناروغه او مړو کېدونکو کې سوري کوی او خوري يې. د بوټو خوړونکي خځنده لکه د پوستکي خځنده، سپږۍ او کوچني خځنده له اکتوپرازيت سره نژدې ورته والی لري، په غټو بوټو بريد کوي؛ دوی د باکترياوو، فونګي او وايرسونو د لېږدونکي په توګه کار کوي، کوم چې د بوټو د ناروغۍ لامل ګرځي. یو ښځینه خوړونکي خځنده ګان حرکت نه شي کولای، دوی لازمي پرازيتونه دي او د تل لپاره د خپلو کوربنو پورې نښتي وي.
يو ممکن کوربه د پېژندلو او تر هغې پورې د رسېدو لپاره چې يو پرازيت له کومو حسي معلوماتو کار اخلي، دا د «کوربه اشارې» په نوم پېژندل کېږي. د بېلګې په ډول په داسې اشارو کې لړزه، وتونکي کاربن ډای اکسايډ، د پوستکي بد بوی، د لیدلو او تودوخې نښې او نمي شامل دي. د بېلګې په ډول ممکنه کوربنو ته د رسېدو لپاره پرازيتي بوټي کولای شي رڼا، د کوربه فيزيو کيمسټري او د بړاسونو څخه کار واخلي.
بنسټيزې تګلارې
شپږبنسټيزې تګلارې شته چې نومونه يې دا دي: پرازيتي له منځه وړل؛ نېغ په نېغه لېږدول شوي پرازيت؛ د تغذيې له لارې لېږدېدلي پرازيت؛ د پراسيټوډيوم لېږدونکي په مټ لېږدېدلي پرازيت؛ او مايکروپريډيشن. دا په هغو پرازيتونو عملي کېږي چې کوربانه يې بوټي يا ژوي وي. دا تګلارې د تطبيقي څوکو استازولي کوي؛ منځنۍ تګلارې هم شونې دی، خو په ډېرو مختلفو ډلو کې ژوندي موجودات په پرله پسې دول له دې شپږو سره سمون خوري، کوم چې د تکاملي نظره پايدونکي دي.
مولوي سید علي
مولوي سيدعلي چي په مولوي عباس مشهور و د افغانستان د ننگرهار ولایت، چپرهار ولسوالۍ، د شوﻻنی کلي اوسېدونکی و. مولوی سید علي په لومړي سر کې د طالبانو اسلامي تحریک غړی و، چې په دې وروستیو کې یې د داعش (دولت اسلامي) ته ور اووښتی و. مولوي سید علي په کوټ ولسوالۍ کې د طالبانو د جنگیالیو له ونیول شو او د یو څو وروځو وروسته یې له وژنې وروسته مړی سیمه کې وموندل شو.
وېشنيزه:داعش وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:اسلامي دولت وېشنيزه:د طالبانو اسلامي تحریک
۸۹ (عدد)
۸۹ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۸۸ څخه  مخکي او د ۹۰ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۸۹:
په کلینډر کې
۸۹ کولاي سي:
په کیمیا کې
۸۹ د آکټېنيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۸۹ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه وېشنيزه:فیبوناچې عددونه
الجوف، لیبیا
الجوف ښار د افریقا په شمال کې د پروت هیواد لیبیا د کفره ولایت مرکز دی.
ملا عبدالله
ملا عبدالله د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
خوزستان ولایت
خوزستان (په انگرېزي کې: Khuzestan) د ایران د ولایتونو څخه یو ولایت دی. مساحت یې 64,055 کيلوميټر2 (24,732 مربع ميل) کیلومتره مربع ده او تقریبا 4,345,607 نفوس لري. د خوزستان د ولایت پلازمينه د اهواز ښار دی. په دې ولايت کې که د گڼې گوڼې خبره وکړی شي نو 67.8 تنه په يو مربع کيلوميټر کې (176 تنه په يو مربع ميل کې) اوسيږي.په دې ولايت کې ټول 18 ولسوالۍ (کومو ته چې په سيمه ايزه توگه شهرستان ويلی کېږي) دي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د ایران ولایتونه وېشنيزه:خوزستان ولایت
ازموينه
ازموينه : پښتو لغت دی.
ازموينه ارزونه ارزول
پړانگيان
پړ انگيان د پښتنو يوه قبيله ده چې په لوديا نو ور گډ يږي٠ ددغې قبيلې لوی نيکه ابر اهيم نو ميد چې په لودي مشهور و ٠ د تا ر يخي رو ايتو نو پر بنسټ بيټ نيکه چې د سړ بڼ او غر غښت ورور و خپله لور بي بي متو يې شا ه حسين غوري ته ور کړه چې له هغې نه دوه زا من پيدا شول چې يو يې غلجی او د بل نو م ابر ا هيم و چې بيا ورو سته ابر ا هيم په لو دي سره مشهور شو ٠
تاريخ حيات ا فغا ني په لو دي با ندې د ابرا هيم د مشهور کيد لو په اړ وند داسي ليکلي دي:" داسي رو ايت دی کله چې شيخ بيټنی له کلي نه بير ته هغه غره ته ستون شو چې دده ا ستو گنځی و ، نو خپلې مير منې ته يې و ويل چې بسم ا لله کړه اوپه پخو اني نغري ډو ډۍ پخه کړه او ما ته يې راوړه چې زه هغه ډو ډۍ پخپله وويشم او راته څر گنده شي چې ز ما په لمسيا نو کې کو م يو ډير بختور دی ٠ کله يې چې مير منې ډوډۍ پخه کړه نو د بي بي متو کو چني زوی ابر ا هيم منډه کړه او هغه پخه شوې ډوډۍ يې خپل نيکه شيخ بيټني ته راوړه، بيټ نيکه ډير خو شا له شو او ويې ويل چې ابرا هيم لوی دی چې له هما غې ورځې ابر ا هيم د لودي په نا مه شهرت ومو ند چې دده او لا ده د لودي او يا لو د يا نو په نا مه يا ديږي٠"
پړانگی د سيا ڼي زوی او د لودي لمسی دی٠ په پيل کې پړ ا نگيان په لو يد يز ا فغا نستان کې او سيدل، خوو رو سته له هغه ځا يه د سليمان غره ختيزې خوا ته د دا مان سيمې په ټاک او رو ړي کې ميشته شول چې د ډېر ې مو دې را هيسې دغه سيمه ددوی په واک کې وه، خو د هند د مغو لي وا کمن ظهير الد ين محمد با بر د واکمنۍ په و خت کې د دولت خيلو ، ميا خيلو، مر وتو او د لواڼي( نو حاني) او پړا نگيا نو نه دا سيمه په زور و نيول شوه چې په نتيجه کې ډير شمير پړ انگيان ووژل شول، هغه چې بچ پا تي شول خواره واره شول او د خپلې قبيلې له نو رو څا نگو سره د هند وستان خو اته لاړل او د هند وستان په بيلا بيلو بر خو کې ميشته شول ٠اوس په ا فغا نستان او پښتو نخوا کې ان څوک د پړ ا نگيا نو له نا مه سره اشنا يي نه لري، خو  د هندو ستان په مختلفو ځا يو نو کې دوی خلک د لودي افغا نا نو يا پټا نا نو په نا مه پيژ ني٠ د هند و ستان د پنجاب ايا لت په رو پړ او لو د هيا نې کې هم ددغې قبيلې خلک ميشته دي٠ همدا راز د هندو ستان په د کهن کې هم يو شمير پړ انگيان استو گنه لري٠
له دغه پړ انگي قبيلې نه په هند و ستان کې ډيرمشهور وا کمنان د ډيلي پر تخت نا ست و و چې په دوی
کې د سلطان بهلول لو دي،سلطان سکندر لودي او سلطان ابر ا هيم لودي نو مو نه يا دو لای شو٠ دوی ډير علم پا لو نکوي وا کمنا ن و و او د هندو ستان په ود انو لو کې يې پيا وړې ونډه اخيستې ده٠
همداراز د لود ي او سو ري واکمنا نو په ز مانه کې دغه لا نديني شخصيتونه چې پياوړي پو ځي دندې يې در لو دلې او د پړ انگي په قبيلې پورې اړه لري د يا دونې وړ دي: جلال خان، حسين خان، اعظم هما يون، سلطا ن شاه، ملک فيروز،ملک محمد، خو اجه محمد، ملک نا صر،ملک بهرام، ملک کا لا، بار بک شاه، مبارک شاه او مو سی خان٠
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
لا ټيني (La Tène) کلتور
a Tène کلتور(/ləˈtɛn/; French pronunciation: ​[la tɛn]) د اروپا د اوسپنې دورې يو کلتور و. ياد کلتور د اوسپنې دورې د وروستيو پر مهال (له ميلاد څخه د نږدې ۴۵۰ کلونو څخه مخکې لومړۍ پېړۍ کې د روم تر نيونې ( فتحې) پورې) رامنځته او وغوړېد، چې له کوم څرګند کلتوري ځنډ نه پرته د اوسپنې دورې په لومړيو کې د Hallstatt کلتور څخه وروسته له روم څخه مخکې Gaul کې د Etruscans په نوم له يونانيانو څخه د پام وړ مديترانه يي نفوذ او Golasecca کلتور لاندې يې وده وکړه، مګر هنري ډول يا سبک يې سره له دې هم پر دې مديترانه يي اغېزو او نفوذ باندې تکيه ونه کړه.
د La Tène کلتور ځمکنۍ پراختيا له هغو سيمو سره سمون لري، چې اوسمهال فرانسه، بلجيم، سويس، استريا، انګلينډ، سويلي جرمني، د چک جمهوريت، د شمالي او مرکزي ايټاليا ځينې برخې، سلوانيا او هنګري او د نيدرلينډ، سلواکيا، صربستان، کروشيا، ترانسلوانيا (لويديځه رومانيا) او Transcarpathia (لويديځ اکراين) ته ګاونډ برخې دي. د لويديځ Iberia سيلټيبيرين اوسېدونکو (Celtiberians) د ياد کلتور زيات اړخونه ګډ او شريک کړل، که څه هم په عمومي ډول يې هنري ډول او سبک ګډ نه کړ. شمال لوري ته د شمالي جرمني د Jastorf کلتور په ګډون د شمالي اروپا له روم څخه مخکې د اوسپنې معاصرې دورې او په کوچنۍ اسيا (نننۍ ترکيه) کې د Glaltia کلتور پراختيا وکړه.
پر لرغوني Gaul باندې متمرکز La Tène کلتور خورا پراخ شو او د سيمه یيزو توپيرونو يو پراخه ډول رانغاړي. ياد کلتور زياتره له پخوانيو او ګاونډو کلتورونو څخه د سيلټيکي هنر د La Tène سبک له مخې په اصلي ډول بېلېږي، چې په تاوېدونکي ډول د کږلون “swirly” سينګار په ځانګړي ډول د فلزي کار په واسطه ځانګړی کېږي.
ياد کلتور په سويس کې د Nuchatel جهيل شمال لوري ته د La Tène د ډول او سبک ځای په نوم نومول شوی دی، چې په ياد جهيل کې په زرګونو شيانو رسوب کړی او زېرمه شوي وو او په ۱۸۷۵ ز کال کې وروسته له هغې وموندل شول، چې د اوبو اندازه ښکته شوه. La Tène د ډول يوه ساحه يا ځای او هغه اصطلاح ده، چې لرغون پېژندونکي يې د ياد کلتور او د لرغوني سيليټانو [د هند او جرمن کورنۍ ژبې] هنر وروستۍ دورې لپاره کاروي چې په کلکه نامتو ادراک کې ځای لري، مګر د تاريخپوهانو او لرغون پېژندونکو لپاره ګڼې ستونزې وړاندې کوي.
د سوداګرۍ
د سوداګرۍ له لارې پراخه اړيکې په باندنيو شيانو کې پېژندل شوي دي، چې د بډايه وګړو په کورونو کې زېرمه شوي دي. د La Tène مادي کلتور باندې د سبک اغېزې په Etruscan، ايټالوي، يوناني، Dacian او سکايي (Scythian) سرچينو کې پېژندل کېدلی شي. د نېټې وړ يوناني خاورين لوښي او شننه چې له علمي لارو چارو لکه dendrochronology او thermo luminescence څخه ګټه پورته کوي، په ځينو La Tène سيمو يا برخو کې د پېښو يا نېټو د ليکلو يو بشپړ علم لپاره د نېټې د لړيو په چمتو کولو کې مرسته کوي.
La Tène تاريخچه د فلز موندنو (Otto Tischler 1885) د سبک پېژندنې پر بنسټ پر لومړني، منځني او وروستيو پړاوونو باندې وېشل شوې ده، چې د روم په نيواک سره دا کلتور خورا مات شو، که څه هم زيات عناصر په Gallo-Roman او Romano-British کلتور کې پاتې دي. يو پراخ کلتوري يووالی له ټولنيز سياسي يو ځای کوونکي جوړښتونو سره موازي نه و او تر هغې اندازې چې مادي کلتور په ژبني ډول سره تړل کېدلی شي، بحث کېږي. د La Tène کلتور د هنر تاريخ د دوره بندۍ بېلابېلې نقشې او پلانونه لري.
د لرغون پېژندنې دوره له اوس نه په څلورو فرعي دورو باندې وېشل شوې ده.
تاريخچه
د Hallstatt کلتور وړاندوينی وروستی پړاو (HaD ۶۵۰ ميلادي څخه تر، له ميلاد څخه مخکې تر ۴۵۰ کالونو پورې) هم په ټوله مرکزي اروپا کې خپور شوی و او په دې سيمه کې لېږد يې پرله پسې و، چې د La Tène سبک د بډايه لاسي صنعتونو له لارې په اصلي ډول موندل شوی و، چې په لومړي ځل د پخوانۍ يا لرغونې Hallstatt سيمې په لويديځه څڼډه کې راڅرګند شو. که څه هم د هغه کره سيمې په اړه هوکړه نه شته چې La Tène کلتور په کې رامنځته شوی دی، مګر د عمومي نظرياتو يوه پراخه هوکړه او سمون دا دی، چې د ياد کلتور مرکز د Hallstatt کلتور پر شمال لويديځو څنډو باندې د الپ غرونو په شمال کې، لويديځ کې د Marne او Moselle درو تر منځ او د Rhineland په نږدې برخه کې پروت دی. په ختيځ کې په معاصره باويريا (Bavaria)، چکوسلواکيا (Czechia)، اطريش (Asteria) او سويس (Switzerland) کې د لرغونې Hallstatt هستې لويديځ پای د La Tène کلتور په لومړنۍ دوره کې د «ختيځ سبک ولايت» په نوم يو څه بېل [کلتور] جوړ کړ، چې په Alsace (الزاس) کې له لويديځې سيمې سره يو ځای کېږي.
په ۱۹۹۴ ز کال کې له ميلاد څخه د مخکې ۵ پېړۍ د لومړيو د اشرافو يا بډايه قبر سيمو يوه نمونه يي ډله د Frankfurt-am-Main شمال ختيځ کې د Hesse په Glauberg کې وکېندل شوه، چې دا هغه سيمه وه چې پخوا د La Tène څانګې يا کرې دويمي يا څنګ وزمې سيمه ګڼل کېده. په خپله په La Tène کې ياد ځای د همدې له امله د اصلي «هستې» سيمې سويلي څنډې ته نږدې و (لکه څرنګه چې د Hallstatt د هستې لپاره هم ورته حالت دی).
شمالي ټلواله
شمالي ټلواله، چې په رسمي ډول د افغانستان د ژغورنې لپاره د متحدې اسلامي جبهې (دري: جبهه متحد اسلامی ملی برای نجات افغانستان) په نوم پېژندل کېږي، د هغو ډلو نه جوړه پوځي ټلواله وه چې له ۱۹۹۶ ز کال نه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې یې، وروسته له هغه په عملیاتو پیل وکړ چې د افغانستان اسلامي امارت (طالبانو) په کابل واک ترلاسه کړ. دغه متحده جبهه په پیل کې د افغانستان د اسلامي دولت د کلیدي رهبرانو په ځانګړې توګه د ولسمشر برهان الدین رباني او پخواني دفاع وزیر احمدشاه مسعود له خوا جوړه شوه. په پیل کې په شمالي ټلواله کې تر ډېره د تاجیک قوم وګړي شامل و، خو تر ۲۰۰۰ ز کال پورې د نورو قومي ډلو مشران هم ورسره مل شول. په دغو کسانو کې کریم خلیلي، عبدالرشید دوستم، عبدالله عبدالله، محمد محقق، حاجي عبدالقدیر، آصف محسني، امرالله صالح او نور په کې شامل وو.
شمالي ټلوالې د طالبانو د رژیم پر وړاندې دفاعي جګړه وکړه. دوی له هند، ایران، روسیې، تاجیکستان، اسرائیلو، ترکمنستان، متحده ایالاتو او اوزبیکستان نه ملاتړ ترلاسه کاوه، په داسې حال کې چې پاکستاني پوځ او د پاکستان استخباراتي ادارې بیا په کلکه سره د طالبانو ملاتړ کاوه. په ۲۰۰۱ ز کال کې شمالي ټلوالې د دغه هېواد په څه کم ۱۰٪ برخې واک درلود او مرکزونه یې په شمال ختیځ او بدخشان ولایت کې و. متحده ایالاتو په افغانستان برید وکړ او د طالبانو پر وړاندې یې په دوه میاشتنۍ ځمکنۍ جګړه کې د شمالي ټلوالې د ځواکونو ملاتړ وکړ، چې د ۲۰۰۱ ز کال په ډسمبر کې د دوی د بریا لامل وګرځېد. د طالبانو له ولکې نه د هېواد د کنټرول له لاسه وتلو وروسته شمالي ټلواله وشیندل شوه او د دغې ټلوالې غړو او ډلو له نوې افغان منځ مهالې ادارې نه ملاتړ وکړ، چې یو شمېر غړي یې وروسته د کرزي د ادارې برخه وګرځېدل.
لا ټيني (La Tène) کلتور
تاريخچه
د فرانسې پر مديتراني ساحل باندې په Massalia (اوسني مارسيليس Marseilles) کې د يونان د مستعمرې منځته راتګ ژر او په خورا برياليتوب سره د Rhone او Saone سيند نظامونو څخه پورته له Hallstatt سيمو سره د سترې سوداګرۍ لامل شو او لکه په Burgundy کې د Vix Grave غوندې د La Tène د لومړي پړاو د اشرافو قبرونه په سيمه ييز ډول د توليد شويو لاسي صنعتونو تر څنګ وارد شوي ځلېدونکي شيان لري. زياتره سيمې ښايي د قومي مشرانو له لورې اداره کېدلې، چې د غونډيو پر سر کلاګانو (Hilltop forts) کې يې ژوند کاوه، په داسې حال کې چې د نفوس لويه برخه په کوچنيو کليو يا د هېواد د څنډو په کروندو کې اوسېدل.
شمالي ټلواله
په ۲۰۲۱ ز کال کې د کابل د سقوط پر مهال، د پخوانۍ شمالي ټلوالې مشران [څوک؟] او نوریې له طالبان ضد څېرې سره یوځای شوي او د افغانستان د ملي مقاومت جبهه یې جوړه کړه.
لا ټيني (La Tène) کلتور
تاريخچه
له ميلاد څخه مخکې ۵۰۰ کال کې Etruscans په شمالي ايټاليا کې Celts پولې ته وغځېدل او د الپ غرونو په اوږدو کې سوداګرۍ له يونانيانو سره د سوداګرۍ په پلي کولو پيل وکړ او د Rhone لارې ارزښت راټيټ شو. په ارزښتناکو سيمو کې د اوسپنې د پراخه زېرمو په لرلو سره د منځنی Rhine سيمه، Marne او Champagne سيمې او همدارنګه Bohemia سيمه شاملې دي، که څه هم په دې سيمو کې له مديترانه يي سيمې سره سوداګري لږه مهمه وه. سوداګريزو اړيکو او شتمنۍ له شک پرته د La Tène سبک په اصليت کې يوه برخه ولوبوله، که څه هم د برخې د څومره والی لا هم د خورا بحث موضوع ده. له مديرتانې څخه تر لاسه شوي ځانګړې اصلي بڼې او شکلونه څرګند دي، مګر نوی ډول پر دوی باندې تکيه نه کوي.
شمالي ټلواله
قوماندانان او ډلې
شمالي ټلواله د ۱۹۹۶ ز کال په وروستیو کې د طالبانو د دولت د مخالفو ډلو له خوا جوړه شوه. د ۱۹۹۹ ز کال په لومړیو کې احمدشاه مسعود د دغې ټلوالې یو له هغو اصلي مشرانو نه و چې ویې کولای شول، د طالبانو پر وړاندې له خپل قلمرو نه دفاع وکړي او له همدې امله د شمالي ټلوالې د باالفعله اصلي سیاسي او نظامي مشر په توګه پېژندل کېده، چې د دغې ټلوالې د ټولو غړو او بېلابېلو قومي ډلو له خوا په رسمیت پېژندل کېده. مسعود د دغې ټلوالې د اصلي سیاسي لیدلوري او ټولیزې پوځي ستراتیژي اړوند پریکړه کوله، خو له دې سره د شمالي ټلوالې اړوند یو شمېر ډلې، لکه: ملي جنبش او وحدت ګوند (حزب وحدت) د مسعود تر مستقیم کنټرول لاندې نه وې او د خپلو سیمه ییزو یا قومي مشرانو تر کنټرول لاندې پاتې شوې.
لا ټيني (La Tène) کلتور
تاريخچه
Barry Cunliffe د La Tène کلتور ځای په ځای کوونه [نېټه ټاکنه] له ميلاد څخه مخکې د ۵ پېړۍ پر مهال هغه وخت يادوي، چې د واک او نوښت دوه سيمې رامنځته شوې: په لويديځ کې د Marne-Moselle سيمه چې د مرکزي الپاين له بندرونو او Golasecca کلتور له لارې يې له Po Valley سره سوداګريزې اړيکې درلودلې. دويمه سيمه په ختيځ کې د Bohemian په نوم وه چې له ادرياتيک (Adriatic) سره يې د ختيځ الپ له لارو او Venetic کلتور له لارې بېلې اړيکې درلودلې.
La Tène کلتور له خپل ټاټوبي څخه له ميلاد څخه مخکې څلورمه پېړۍ کې د بېلابېلو سترو کډواليو په دوره کې د معاصرې فرانسې، جرمني او مرکزي اروپا، له هسپانيا څخه هاخوا، شمالي او مرکزي ايټاليا، بالکانونو او ان کوچنۍ اسيا ته وغځېده. د La Tène سبک لاسي صنعتونو په نږدې ورته وخت کې په بریتانيا او لږ څه وروسته ايرلينډ کې راڅرګندېدل پيل کړل.
شمالي ټلواله
قوماندانان او ډلې
د شمالي ټلوالې اصلي او فرعي قوماندان دغه کسان وو:
د ۲۰۰۹ ز کال افغان ولسمشریزو ټاکنو دوه هغه اصلي سیاسي نوماندان چې له شمالي ټلوالې سره یې کار کړی وو:
مرکزونه
په پیل کې، د دوستم تر کنټرول لانډې د مزار شریف ښار تر هغه مهاله چې په ۱۹۹۷ ز کال کې طالبانو ونیو، د شمالي ټلوالې مرکز و. له هغې وروسته د پنجشېر شمال ته په تخار ولایت کې د تالقانو ښار د ۲۰۰۰ ز کال د سپټمبر تر ۵ مې نېټې پورې د دغې ټلوالې مرکز و، خو کله چې دغه ښار هم طالبانو ونیو، شمالي ټلوالې خپل مرکز بدخشان ولایت ته ولېږداوه. مسعود د تاجیکستان په دوشنبه کې یو شخصي هستوګن ځای هم درلود. دا هغه ځای و، چېرې چې مسعود له هغو نړیوالو دیپلماتیکو چارواکو سره ولیدل، چې د شمالي ټلوالې ملاتړ یې کاوه.
د متحدې جبهې (شمالي ټلوالې) جوړېدل
پخوانیو دښمنانو، احمدشاه مسعود او عبدالرشید دوستم متحده جبهه (شمالي ټلواله) د طالبانو پر ضد جوړه کړه، څو د مسعود او دوستم تر کنټرول لاندې سیمو کې د طالبانو پر ضد دفاعي عملیات طراحي کړي. په شمالي ټلواله کې د مسعود ځواکونه چې ډېری تاجیک قوم ته اړوند و، د دوستم ازبک ځواکونه، د حاجي محمد محقق تر مشرۍ لاندې هزاره ځواکونه او د حاجي عبدالحق او حاجي عبدالقدیر تر مشرۍ لاندې پښتانه ځواکونه شامل کېدل. د شمالي ټلوالې په مخکښو سیاستوالو کې عبدالرحیم غفورزی، عبدالله عبدالله او مسعود خلیلي شامل وو. د ۱۹۹۶ ز کال په سمپټمبر میاشت کې د طالبانو له خوا د کابل له نیولو وروسته د ۲۰۰۱ ز کال تر نومبر میاشتې پورې شمالي ټلوالې په یو شمېر ولایتونو، لکه: بدخشان، کاپیسا، تخار، د پروان په یو شمېر برخو، کونړ، لغمان، سمنګان، کندز، غور او بامیان ولایتونو کې د افغانستان په نږدې ۳۰ سلنه وګړو کنټرول درلود.
د پاکستان پوځي لاسوهنه
له شمالي ټلوالې نه د ملاتړ په موخه د هند د استخباراتي ادارې (RAW) د مداخلې له امله، پاکستان د طالبانو په روزنې سره د دغو ګواښونو د له منځه وړو په هڅه کې و. د هند له خوا وړاندې کېدونکې مرستې پراخې وې، چې په کې یونیفورمونه، مهمات، هاوانونه، کوچنۍ وسلې، بېرته جوړ شوي کلاشینکوفونه، جنګي او ژمنۍ جامې او مالي مرسته (بودیجه) په کې شاملېدل. یوازې په ۲۰۰۱ ز کال کې د یو شمېر نړیوالو منابعو له مخې، له ۲۸۰۰۰ نه تر ۳۰۰۰۰ هغه افغان کډوال چې د افغان جهاد پر مهال پاکستان ته کډه شوي و، له ۱۴۰۰۰ نه تر ۱۵۰۰۰ افغان طالبان او له ۲۰۰۰ نه تر ۳۰۰۰ د القاعدې ډلې جنګیالیو چې نږدې ۴۵ زره کسیز پیاوړی ځواک یې جوړ کړی و، د طالب ضد ځواکونو پر وړاندې جګړه کوله. پاکستاني ولسمشر پرویز مشرف چې هغه مهال د پوځ مشر و، د مسعود د ځواکونو پر وړاندې په جګړه کې د طالبانو او د بن لادن په خوا کې د زرګونو پاکستاني ځواکونو د لېږلو مسئول و.
اسلم بلوڅ
اسلم بلوڅ په پاکستان کی د بلوڅو آزادی غوښتونکو یو قوماندان وو، هغه په ٢۵ ډيسمبر ٢٠١٨ کي د کندهار ښار د عینو مینی په سیمه کی د ISI لخوا د یو ماین د چاودنی په ترڅ کی په شهادت ورسيدۍ. استاد اسلم بلوڅ د شهید بالاچ مري د نیژدې ملګرو څخه ‌ؤ. شهید اسلم بلوڅ د څاروان څخه تر بولانه د چریکي جنګونو قومانده پر غاړه لرل.
شمالي ټلواله
د پاکستان پوځي لاسوهنه
د ۱۹۹۷ ز کال د اګست په لومړۍ نېټه، طالبانو په شبرغان ښار چې د عبدالرشید دوستم یو له اصلي پوځي مرکزونو نه و، برید پیل کړ. دوستم په دغه برید کې د طالبانو بریا په دغه جګړه کې د ۱۵۰۰ کمانډويي پاکستاني ځواکونو د برخې اخیستو او د پاکستاني هوايي ځواک د ملاتړ له امله وبلله.
اسلم بلوڅ
نور ولولئ
نوموړي څو ځله په ویدیویي پيغامونو کې د پاکستان پر پوځ د بریدونو مسوولیت منلی، او د پاکستان پر حکومت او پوځ یې تور لګاوه چې بلوڅان وژني او د هغوی وسایل لوټي. پاکستان پر نوموړي تور لګاوه چې تېره میاشت یې په کراچۍ ښار کې د چین پر کونسلګرۍ هم برید پلان کړی و. او د ځينو په وينا سلم بلوڅ د شهید ستر جنرال عبدالرازق اڅکزي ته یو وفادار شخصیت وو.
داهم وګورئ
د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ
سرچينې
وېشنيزه:بلوڅان
د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد
د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د آزاد بازار تر ټولو مخکښ اقتصاد دی. دغه هېواد د ناخالصو ملي تولیداتو او خالصې پانګې لرلو له مخې د نړۍ تر ټولو مخکښ او د پېرلو د توان له مخې (PPP) دویم لوی هېواد دی. په ۲۰۲۱ ز کال کې د سړي سر ناخالصو تولیداتو له مخې د نړۍ پنځم او سړي سر پېرلو توان له مخې اوم ځایګی لري. د امریکا متحده ایالات د تکنالوژۍ له مخې د نړۍ پیاوړی او نوښتګر اقتصاد لري. د تکنالوژي په برخه کې د پرمختګ له مخې په ځانګړې توګه د مصنوعي هوش، کمپیوټرونو، درمل جوړولو، طبي وسایلو، فضايي څانګو او پوځي تجهیزاتو په برخو کې یا هم په لومړي قطار او یا هم ورته نږدې ځایګی لري. امریکايي ډالر په نړیوالو معاملاتو کې تر ټولو ډېر کارېدونکی او د نړۍ مشهور احتیاطي پولي واحد دی، چې د دغه هېواد د اقتصاد، پوځي ځواک، پټرو ډالر سیسټم (petrodollar system) او ورته اړوند ایروډالر(eurodollar) او د امریکا د ونډو د بازار له لوري یې ملاتړ کېږي. ګڼ شمېر هېوادونه ډالر د خپل رسمي پولي واحد په توګه کاروي او په نورو کې هم عملاً پولي واحد (de facto currency) دی. د امریکا د متحده ایالاتو پیاوړي سوداګریز شریکان چین، اروپايي ټولنه، کاناډا، مکسیکو، هند، جاپان، سویلي کوریا، بریتانیا او ټایوان دي. امریکا د نړۍ لوی واردونکی او دویم لوی صادرونکی هېواد دی. له ګڼ شمېر هېوادونو لکه USMCA غړو هېوادونو، اسټرالیا، سویلي کوریا، اسرائیل او څو نورو سره چې د پلي کېدو په حال کې دي او یا هم ورباندې خبرې اترې روانې دي، د آزادې سوداګرۍ هوکړې لري.
د دغه هېواد اقتصاد د ګڼ شمېر طبیعي سرچینو، پرمختللو زیربېناوو او لوړ تولید له لوري تغذیه کېږي. دغه هېواد د طبیعي سرچینو د ارزښت له مخې اوم هېواد دی چې په ۲۰۱۵ کال کې یې د طبیعي سرچینو ارزښت ۴۵ ټریلیونه ډالر ښوول شوی. د OECD غړو هېوادونو په کچه امریکايي وګړي د کور او کارمند د عاید له مخې په منځنۍ کچه لوړ عاید لري. په ۲۰۱۳ ز کال کې د کورنۍ په کچه د عاید له مخې شپږم هېواد و چې له ۲۰۱۰ ز کال راهیسې له څلورم ځایګي څخه راټیټ شوی و.
په ۱۸۹۰ ز کال کې د امریکا متحده ایالات له بریتانوي سترواکۍ څخه د تولیدي اقتصاد لرلو له مخې مخکښ شو. دغه هېواد د نړۍ تر ټولو لوی د پټرولیم او طبیعي ګاز استخراج کوونکی هېواد دی. په ۲۰۱۶ ز کال کې د نړۍ تر ټولو لوی سوادګریز هېواد او درېیم لوی تولیدي هېواد و چې د ټولې نړۍ د تولید پنځمه برخه تولیدات لري. امریکا نه یوازې د توکو د پلور لپاره لوی داخلي بازار لري، بلکې د خدمتونو په سوداګرۍ هم واک لري. په ۲۰۱۸ ز کال کې د امریکا د سوداګرۍ کچه ۴.۲ ټریلیون ډالرو ته رسېده. د نړۍ له ۵۰۰ لویو کمپنیو څخه، ۱۲۱ یې د امریکا په متحده ایالاتو کې دي. امریکا د نړۍ تر ټولو زیات میلیاردران لري چې د پانګې کچه یې ۳.۰ ټریلیون ډالرو ته رسېږي. په نړیواله کچه د امریکا د متحده ایالاتو تر مدیریت لاندې شتمنۍ له ۳۰ ټریلیون ډالرو څخه زیات دي.
د نیویارک د ونډو بازار او نسډاک (Nasdaq) د بازار د ارزښت او سوداګرۍ د کچې له مخې د نړۍ تر ټولو لوی د ونډو بازارونه دي. په امریکا کې د بهرنۍ پانګونې کچه په ټولیز ډول نږدې ۴.۰ ټریلیون ډالر ده، په داسې حال کې چې په بهرنیو هېوادونو کې د امریکا د پانګونې کچه له ۵.۶ ټریلیون ډالرو زیاتېږي. امریکا د نړۍ تر ټولو لوی لګښتي بازار لري. په دغه هېواد کې د کار بازار د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه کډوال را جذب کړي، چې له امله یې د کډوالو د خالصې کچې له مخې د نړۍ د مخکښو هېوادونو له ډلې دی.
د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د ۲۰۰۷ ز کال له ډسمبر څخه د ۲۰۰۹ ز کال تر جون پورې د لوی مالي کړکېچ پر مهال جدي اقتصادي ګواښونه تجربه کړل. د ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو دوو ربعو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد د کوېډ -۱۹ وبا له امله له کړکېچ سره مخ شو. د کوېډ -۱۹ وبا له پخواني لوی مالي کړکېچ (Great Depression) وروسته د نړۍ تر ټولو لوی مالي کړکېچ په توګه او له هغو څخه د ډېر "بد تر" کړکېچ په توګه وګڼل شو. په ۲۰۱۷ ز کال کې د امریکا متحده ایالات د ۱۵۶ هېوادونو ترمنځ د عاید د نابرابروالي له مخې ۴۱ ځای خپل کړ، چې د پاتې لویدیځې نړۍ په پرتله یې لوړ ځایګی خپل کړی.
د استعمار مهال او ۱۸ مه پېړۍ
د امریکا د متحده ایالاتو اقتصادي تاریخ په ۱۷ مه او ۱۸ مه پېړۍ کې د ختیځو څنډو په اوږدو کې د بریتانویانو له استوګن کېدو پیلېږي. دغو ۱۳ مستعمرو په ۱۸ مه پېړۍ کې له بریتانوي سترواکۍ خپلواکي واخیسته او په بیړې سره له استعماري اقتصاد څخه د کرنې پر بنسټ ولاړ اقتصاد باندې واوښتل.
۱۹ مه پېړۍ
د ۱۸۰ کلونو په اوږدو کې، د امریکا د متحده ایالاتو اقتصاد، په پراخ، یوموټي او صنعتي اقتصاد واوښت چې د نړۍ د اقتصاد پنځمه برخه جوړوي. په پایله کې د امریکا د سړي سر ناخالصه داخلي تولیداتو کچه د بریتانیا د امپراتورۍ او نورو هغو هېوادونو سره چې ترې شاته وه برابره او ان ترې لوړه شوه. دغه اقتصاد لوړ مزد (معاش) وساته، او د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه یې په میلیونونو کډوال ځانته راجلب کړل.
د ۱۸۰۰ مې لسیزې په پیل کې امریکا په پراخه کچه کرنیز هېواد و چې له ۸۰ سلنه ډېرو وګړو په کرنیزو چارو لاس پورې کاوه. ډېری تولید د لرګیو، لرګیو د کارخانو، تکې، موزو او بوټانو د جوړولو په برخه کې د خامو موادو د تبدیل په لومړنیو پړاونو تمرکز درلود. د ۱۹ مې پېړۍ په اوږدو کې د بډایه سرچینو کارولو د اقتصادي پراختیا په چټکه پیاوړتیا کې مرسته وکړه. بزګرو ته په پراخه کچه ځمکې ورکولو دې ته لار برابره کړه چې یو شمېر بزګر خپلې ودې ته دوام ورکړي، خو د تولید، خدمتونو، ټرانسپورټ او نورو برخو کې فعالیتونو ډېر ژر وده وکړه. له همدې امله په ۱۸۶۰ کال کې د امریکا په کلیوالي سیمو کې د نفوسو کچه له ۸۰ سلنه څخه ۵۰ سلنه ته راټیټه شوه.
په ۱۹ مه پېړۍ کې مالي ستونزې له مالي بحرانونو سره یو ځای رامنځته شوې. د امریکا په متحده ایالاتو کې د ۱۸۳۷ ز کال مالي کړکېچ (Panic of 1837) پنځه کاله دوام وکړ، چې د بانکونو د سقوط او د بېکارۍ د لوړې کچې لامل وګرځېد. د پېړیو په اوږدو کې په اقتصاد کې د لویو بدلونونو د رامنځته کېدو له امله ستونزمنه ده چې مدرن مالي بحرانونه له پخوانیو سره مقایسه کړو. خو داسې ښکاري چې له دويمې نړیوالې جګړې وروسته اقتصادي کړکېچ د پخوانیو بحرانونو په پرته کم شدت درلود، خو لامل یې ندی معلوم.
شلمه پېړۍ
د پېړۍ په پیل کې په شته نوښتونو کې تازه نوښتونو او پرمختګونو د امریکايي مصرف کوونکو د ژوندانه په معیارونو کې د ودې پر مخ دروازې پرانیستې. ډېری شرکتونو د اقتصادي مقیاسونو او غوره ارتباطاتو په کارولو په ملي کچه خپلو چارو ته وده ورکړه. د دغو صنایعو پر تولید ډېر پام له انحصار څخه د وېرې لامل شو چې د بیو د لوړوالي او د تولید د کموالي لامل کېده، خو ډېری شرکتونو لګښتونه دومره ژر را ښکته کول چې د تولید د کچې د زیاتوالي او د بیې د کموالي لامل کېده. ګڼ شمېر کارګران د دغو لویو شرکتونو په بریا کې شریک وو، هغه شرکتونه چې د نړۍ په کچه یې لوړ مزد وړاندې کاوه. له ۱۹۲۰ مې لسیزې وروسته د امریکا متحده ایالات د ناخالصو ملي تولیداتو له مخې د نړۍ په کچه د پراخ ملي اقتصاد لرونکی هېواد و.
فساد
په ۲۰۱۹ ز کال کې د امریکا متحده ایالاتو د شفافیت د نړیوال سازمان د فساد د کچې په نوملړ کې له ۱۰۰ نمرو څخه د ۶۹ په لرلو ۲۳ ځایګی خپل کړ. دا له ۲۰۱۸ ز کال څخه په نمرو کې کمښت و چې هغه کال یې له ۱۰۰ څخه ۷۱ نمرې لرلې.
جوراسیک
جوراسیک (/dʒʊˈræs.sɪk/ juu-RASS-ik) د ځمک‌پېژندنې یوه دوره او د ګچ پېژندنې یو سیسټم دی چې ۲۰۱.۳ میلیون کاله مخکې (Mya) د تریاسیک دورې له پای څخه تر ۱۴۵ میلیون کاله مخکې د کرېټیسوس دورې پیل پورې خپره شوې ده. جوراسیک د مېزوزوئیک دورې منځنۍ دوره جوړوي چې د جورا له غرونو څخه یې نوم اخیستل شوی دی، چېرته چې د لومړي ځل لپاره د هغې دورې د چونې ډبرې طبقه وپېژندل شوه.
د جوراسیک دورې له پیل سره، د پانګایا لوی براعظم په دوه وچو د ویشل کېدو پیل وکړ: لوراسیا په شمال کې او ګوندوانا په سویل کې. د جوراسیک اقلیم له اوس څخه لا ګرم وو او هیڅ د یخ خولۍ شتون نه درلود. په ټیټو جغرافیوي عرضونو کې د لویو وچو پراختیا سره، قطب ته نږدې ځنګلونو وده کوله.
ریښه پېژنونه او تاریخ
د «جوراسیک» کرونوستراتیګرافیک اصطلاح د جورا غرونو، د ځنګلي غرونو هغه لړۍ چې د فرانسې او سویس له پولې څخه راځي، پورې اړوند ده. د «جورا» نوم له سلتیکې ریښې *jor via gaulish *iuris «ځنګلي غر» څخه اخیستل شوې، چې د ځای نوم په توګه په لاتین پور واخیستل شوه، او په Juria او بلآخره په Jura بشپړه شوه.
آلماني طبیعت پېژندونکي، الکسانډر فون هومبولټ، په ۱۷۹۵ کال کې سیمې ته د یوه سفر په ترڅ کې، د جورا غرونو کاربنېټ زیرمې د ځمک پېژندنې له اړخه د سویلي آلمان له Muschelkalk څخه جلا تشخیص کړې، که څه هم هغه په غلطۍ سره دې پایلې ته ورسېد چې هغه لا پخواني دي. وروسته په ۱۷۹۹م کال کې یې هغو ته د Jura-Kalkstein («د جورا چونې ډبرې») نوم ورکړ.
دېرش کاله وروسته په ۱۸۲۹م کال کې، الکسانډر برونګنیارټ، فرانسوي طبیعت پېژندونکي، د هغو ځمکو تشریح چې د ځمکې پوټکی تشکیلوي، ترسرلیک لاندې یو کتاب یا د، د ځمکې پېژندل شویو سرزمینونو جوړښت په هکله یوه مقاله خپره کړه. په دې کتاب کې، برونګنیارت د terrains jurassiques عبارت څخه د هومبولت “Jura-Kalkstein” سره په بریتانیا کې د ورته پخوانیو اوولیټي چوڼې ډبرو په تړلو کې کار واخیست، له همدې کبله یې د «جوراسیک» اصطلاح کشف او خپره کړه.
فرانسوي لرغون‌پوه آلسید دوربیګني د ۱۸۴۲ او ۱۸۵۲ کلونو ترمنځ مقالو کې په فرانسه او انګلستان کې د آمونیټ او نورو فوسیلي ټولګو په اساس جوراسیک په لسو مرحلو وویشه چې اووه مرحلې تراوسه هم کارول کېږي، که څه هم هیڅ یوې یې خپل اصلي تعریف نه دی ساتلی. آلماني لرغون‌پوه او ځمک پېژندونکي په ۱۸۵۸م کال کې په سوابي جورا کې د وان بوخ درې لړۍ په شپږو فرعي ویشونو ووېشل چې د آمونیټ او نورو فوسیلونو په اساس تعریف شوي وو.
آلماني لرغون‌پوه آلبرټ اوپل د ۱۸۵۶ او ۱۸۵۸م کلونو په منځ کې په خپلو مطالعاتو کې د دوربیګني لومړنۍ طرحه بدله کړه او دا مراحل یې په بایوسټراټیګرافي سیمو، په عمده توګه د امونیټانو په اساس ووېشلې. د جوراسیک مډرنو مرحلو ډېری یې په ۱۹۶۲م کال کې په Colloque du Jurassique à Luxembourg کې رسمي شوې.
جیولوژي
د جوراسیک دوره د لومړنۍ، منځنۍ او وروستنۍ دریو دورو وېشل کېږي. په ورته ډول، په ګچ پېژندنه کې، جوراسیک د ښکتني جوراسیک، منځني جوراسیک او پورتني جوراسیک لړیو ویشل کېږي. ځمک‌پېژندونکي د جوراسیک ډبرې د ګچ پېژندنې ټولنې واحدونو ته د مرحلو په نوم ویشي چې هر یو یې د سن په نوم د وخت متناظرې وقفې جوړې کړې دي.
جوراسیک ګچ پېژندنه په اساسي ډول د فوسیل شاخص په توګه د آمونیټ په کارونې ولاړه ده. د ځانګړو امونیټ بڼو تاکسا د څرګندېدو لومړنۍ نېټه د مراحلو د پیل مشخص کولو، او همدارنګه د مراحلو په منځ کې د کوچنیو زماني محدودو، چې د «امونیټ سیمو» په توګه پېژندل کېږي، لپاره کارول کېږي؛ دوی هم په خپل وار سره، کله کله په فرعي سیمو ویشل کېږي. نړیواله ګچ پېژندنه د اروپایي امونیټي سټانډارد سیمو په اساس ده، او نورې سیمې چې د اروپایي بریالیتوبونو پسې حساب شوي دي.
لومړنی جوراسیک
له تاریخي پلوه د جوراسیک دورې ترټولو لرغونې برخه د لیاس یا لیاسیک په نوم نومول کېږي چې په پراختیا کې تقریباً د لومړني جوراسیک سره مساوي ده، خو د مخکېني رایټیان یوه برخه هم په کې شامله ده. د هټانګیاني مرحله د سویسي لرغون‌پوه اېوجن رنویر لخوا په ۱۸۶۴م کال کې د فرانسې په شمال ختیځ کې د هتانژ-ګراند په نوم ونومول شوه. د هټانګیان بنسټ لپاره GSSP د کوحجوچ په ګذرګاه، د کاروندل غرونو، شمالي کالکاریوس آلپ غرونه او اتریش کې واقع شوی دی؛ چې په ۲۰۱۰م کال کې تصویب شو. د هټانګیان پیل او په ټوله کې د جوراسیک پیل؛ په کندلباخ جوړښت کې چې په کوحجوچ کې افشا شو، د امونیټ Psiloceras spelae tirolicum لومړي څرګندېدو سره مشخص شوی دی. د جوراسیک بنسټ پخوا په ۱۸۵۸-۱۸۵۶ کلونو کې د آلبرټ اوپل لخوا د Psiloceras planorbis لومړني ظهور په توګه تعریف شوی وو، خو له هغه ځایه چې ظاهر یې د یوه نړیوال سرحد لپاره ډېر سیمه ییز ښکارېده، دې خبرې بدلون وکړ.
د سینموریان مرحله د لومړي ځل لپاره په ۱۸۴۲م کال کې د آلسید دوربیګني لخوا تعریف او علمي ادبیاتو ته د ننه شوه. هغه خپل نوم دیژون ته نږدې له فرانسوي ښار Semur-en-Auxois څخه اخیستی دی. د سینموریان لومړنی تعریف کې هغه څه شامل وو چې اوس هتانګیان نومېږي. د سینموریان GSSP د ختیځ کوانټوکس‌هیډ کلي په شمال کې، د انګلستان سامرست، واچت ختیځ ته په ۶ کیلومټري کې د آبي لیاس په منځ کې په یوه ډبره کې شتون لري او په ۲۰۰۰م کال کې تصویب شو. د سینموریان پیل د Vermiceras quantoxense آمونیټ له لومړني ظهور سره تعریفېږي.
د حضرت عمر (رض) ستر سلا کار
د کتاب نوم: خوشال بابا او نبوي کورنۍ
څېړونکی: استاد اجرالدین اقبال
پته:www.andyal.com
خپرونکی: دانش خپرندویه ټولنه- کابل- افغانستان
= د حضرت عمر (رض) ستر سلا کار = ( صحيح ابي  داود:اته ويشتم ټوک،باب د لیونیو غلا:١٤٧ مخ ) په خپل سند له ظبيان له حضرت ابن عباس روايتوي،چې وايي : يوه لېونۍ ښځه يې حضرت عمر ته راوسته،چې زنا يې کړې وه،چې له اصحابو سره تر سلا مشورې وروسته پايله د سنګسار حکم شو او حکم پلي کولو ته چې،یې بوتله؛نو حضرت علي راغى،و يې پوښتل: دې ښځې څه کړي ؟ورته وويل شول : دا ښځه لېونۍ، د پلاني ټبر ده او زنا يې کړې او حضرت عمر يې د سنګسار حکم کړى دى. حضرت علي وويل : بېرته یې بوځئ او عمر(رض) ته يې وويل : عمره؛ ایا خبر نه يې چې پر دې خلکو تکليف نشته ؟١_ لېونى،چې ښه شي. ٢_ويده،چې ويښ شي .٣_ماشوم،چې بالغ شي. حضرت عمر ورته وويل : هو ! علي : نو ولې يې سنګساروې ؟ علي ښځه پرېښووه او عمر (رض) څو ځل تکبير ووايه.
دا روايت بخاري په خپل صحيح، ( احمد بن حنبل؛مسند :لومړى ټوک،١٤٠،١٥٤ مخونه )  ، ( دارقطني؛د حدود کتاب :٣٤٦ مخ ) ، ( متقي؛ کنزالعمال :درېم ټوک،٩٥ مخ ) او د وينا له مخې یې عبدالرزاق و همداراز مناوي د فيض القدير د څلورم ټوک په ٣٥٦ مخ او عسقلاني او فتح الباري په بېلابېلو عبارتونو راوړى دى او په ځينو کې يې راغلي : حضرت عمر وويل : که علي نه و؛نو عمر به هلاک شوى و. او فتح الباري وايي : بې له نوموړيو د حديث نورو امامانو هم دا روايت نقل کړى دى.