cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په برتانیا کې د انټرنېټ سانسور
په برتانیا کې د انټرنېټ سانسور تر بېلابېلو قوانینو، قضایي پروسو، اداري مقرراتو او داوطلبانه مقدماتو لاندې پلی کېږي. دغه سانسور سایټونو ته د لاسرسي بندولو او همدارنګه د هغو قوانینو څخه د ګټې اخیستنې له لارې پلی کېږي چې د ځانګړو خپرونو/انتشاراتو او د ځینو ځانګړو موادو درلودل غیر قانوني اعلانوي. په سانسور کې برتانیا د تور پورې کولو قانون (English defamation law)، د برتانیا د چاپ د حق قانون (Copyright law of the United Kingdom)، تروریزم ته د هڅولو په وړاندې مقررات (incitement to terrorism) او د ماشومانو پورنوګرافي (child pornography) شامل دي.
محدودیتونه
برتانوي وګړي د عامه قانون له مخې د بیان ازادۍ یو منفي حق لري. په ۲۰۰۰ز کې، برتانیا له خپلو محکمو څخه وغوښتل چې تر ممکنې کچې خپل د کورنیو چارو اړوند قوانین او د بیان د آزادۍ تضمین چې په لسو مادو کې ځای پر ځای شوی، له اروپایي کنوانسیون سره سم تفسیر کړي. یاده غوښتنه د ۱۹۹۸ز کال د بشري حقونو تر قانون لاندې په داسې توګه تر لاسه شوه چې له محاکمو څخه وغوښتل شول چې د اړتیا په صورت کې په کورني قانون کې ځینې مفاهیم چاڼ کړای شي تر څو د کنوانسیون له حقونو سره برابري وکړي او ټولنیزو چارواکو ته هم دنده وروسپارل شوه، چې له نوموړو حقونو سره په مطابقت عمل وکړي. په کومو برخو کې چې محکمې نشي کولی تطابق رامنځ ته کړي ځینې محکمې کولی شي د نا برابرۍ اعلامیه صادره کړي؛ که څه هم د کورني قانون تطابق نه کوونکې برخې په پوره توګه پاتې دي او دا د پارلمان دنده ده چې پریکړه وکړي چې آیا د کنوانسیون سره د برابرۍ لپاره یې تعدیل کړي او که نه. سربېره پردې په کنوانسیون کې په پراخه کچه استثناوې موجودې دي.
قانون د بیان او رسنیو آزادۍ ته زمینه برابروي او په شخصي محرمیت (privacy)، کورنۍ، کور او یا په مکاتبه یا اړیکو کې د خپل سرې مداخلې مخنیوی کوي، او حکومت په دوامداره توګه د نوموړو حقونو او ممانعتونو درناوی کوي. خپلواکې رسنۍ، یوه اغیزمنه قضایه قوه او یو فعال دېموکراتیک سیاسي سېستم د بیان او رسنیو د ازادۍ د تضمین لپاره یوځای سره کار کوي. وګړي او ډلې په منظمه توګه ، د ایمېل په شمول، د پراخو نظریاتو څرګندولو لپاره انټرنېټ کاروي.
د ۲۰۰۰مې زېږدیزې لسیزې له نیمایي څخه راپدېخوا په برتانیا کې د څارنې او د پولیسو په اقداماتو کې تدریجي بدلون راغلی. د ملي امنیت اړوندې اندېښنې، تروریزم او جرمونه، او د ماشومانو د خوندیتوب اړوند مسئلې د دې لامل شوې چې دولت په انلاین مکالمو/اړیکو او همدارنګه د فلتر کولو او تعقیب په طرزالعملونو باندې د څارنې لپاره پراخ اړین ګامونه واخلي. دغه اقدامات په ځینو مواردو کې د دولت له لوري پلي کېږي د دولت له ملزوماتو څخه شمېرل کېږي او د دولتي ادارو له لوري کارول کېږي. ځینې وختونه بیا نوموړي په داوطلبانه توګه د خصوصي آپرېټرانو له لوري تطبیقېږي (د بېلګې په توګه د انټرنېټ د چوپړتیاوو د برابروونکو له خوا).
دغه هېواد په ۲۰۱۴ز کې د بې پولې خبریالانو له لوري د "انټرنېټ د دښمنانو" په لېست کې شامل شو، د هغو هېوادونو په کټګورۍ چې د انټرنېټ سانسور او د هغه څارنه پکې په تر ټولو په لوړې کچې باندې ده چې " دوی نه یوازې دا چې د خبرونو او آنلاین معلوماتو سانسور کولو لپاره ظرفیت لري، بلکې په سېستماتیکه بڼه د انټرنېټ د کاروونکو په ځپنه کې هم شهرت لري". تر دې کټګورۍ لاندې راتلونکي نور لوی اقتصادونه له چین، ایران، پاکستان، روسیې او سعودي عربستان څخه عبارت دي. په هر ترتیب، کلونه وروسته، دغه هېوادونه نور د "انټرنېټ د دښمن" په توګه نه دي لېست شوي.
په ۲۰۱۷ز کې د اړیکو/مخابراتو د ټاکنې کمېټې (Communications Select Committee) یوه پوښتنپاڼه ترتیب کړه چې آیا په برتانیا کې انټرنېټ نور هم تنظیم کړای شي او څنګه.
اوسنی وضعیت
په برتانیا کې د انټرنېټ پیرودونکي په ډیفالټ (اتومات) ډول یو لړ وېبسایټونو ته د لاسرسي څخه منع کړای شوي دي، ځکه چې د دوی د انټرنېټ لاسرسی د دوی د انټرنېټي چوپړتیاوو د وړاندې کوونکو (ISPs) له خوا فلتر شوی. د فلتر کولو دغه پروګرام د ۲۰۱۳ز کال له وروستیو څخه راپدېخوا د انټرنېټي چوپړتیاوو د وړاندې کوونکو ISP)) د نويو پیرودونکو لپاره پلی شوی دی، او په نوبتي بڼه یې موجوده کاروونکو ته پراختیا موندلې. یو د عمل داوطلبانه کوډ چې د څلورو واړو لویو انټرنېټي خدمتونو وړاندې کوونکو ( (ISPsله لوري ورباندې توافق شوی  پدې معنا دی چې که پېرودونکي وغواړي چې بلاک شوو وېبسایټونو ته لاسرسی ومومي نو باید د اړوند انټرنېټي خدمتونو د وړاندې کوونکي  له فلتر کولو پروسې څخه انصراف یا 'opt out' وکړي. په هر ترتیب، د دغې فعالې څارنې مغلق طبیعت په دې معنا دی چې پېرودونکي معمولاً نشي کولی له څارنې څخه منصرف او خپل ډټا ترافیک ته بېرته راستانه شي، ځکه دا کار د دوی ډټا امنیت په خطر کې اچولی شي.
د انټرنېټ د چوپړتیاوو د وړاندې کوونکو له لوري د بندو شوو  وېبسایټونو لړۍ کېدای شي د وخت په تېرېدو سره متفاوته وي. د انټرنېټي چوپړتیاوو د وړاندې کوونکو لویو شرکتونو له لوري بندې شوې کټګورۍ په لاندې ډول دي: د یارانې نېټه اېښودل، مخدره توکي، شراب او تمباکو، د فایلونو شریکول، قمار، لوبې، فحشا، بربنډتوب، ټولنیزې شبکې، ځان وژنه او ځان ته ضرر رسول، وسلې او تاوتریخوالی، کرغېړنتوب (Obscenity)، جنایي مهارتونه، کرکه، د رسنیو مستقیمه خپرونه، فېشن او ښکلا، ګرافیک زور زیاتی (Gore)، سایبري ځورول، هک کول او د وېب بلاک کولو فلتر ماتوونکې وسیلې (Web-blocking circumvention).
تاریخچه
په اتومات ډول د فلتر کولو مفکوره په ۲۰۱۰ زېږدیز کال کې د ډېويډ کامرون – نېک کلیګ ائتلافي حکومت له وخته د دغه ګوند له لوري "د ماشومتوب د سوداګریز کولو او د ماشومتوب جنسي کولو " په اړه د مراملیکونو له لارې له ورکړل شوو تعهداتو څخه سرچینه اخیستې. دا کار د یوې بیاکتنې په واسطه (د بېلی د بیاکتنې په واسطه) او د برتانیا د ماشومانو د انټرنېټ خوندیتوب شورا (UKCCIS)  له لوري په مشورې سره تعقیب شو.
د پارلمان د غړي کلایر پېري (Claire Perry) او ډېلي مېل ورځپاڼې له خوا د ماشومانو د خوندیتوب لپاره د انټرنېټ د فلتر کولو د مفکورې کمپاین د پام وړ عامه ملاتړ سره مخ شو. په ۲۰۱۳ز کې په کور کې فلتر کول په د پام وړ کچه منل شوي وو، د هغو کورونه چې د ۵-۱۵ کلونو عمر لرونکي ماشومان یې لرل، له دوی څخه د ۴۳٪ یې د کورنۍ په کمپیوټر کې فلترونه نصب شوي وو.
TalkTalk  شرکت وار د مخه د وېبسایټونو د محتویاتو د کنترول داسې سافټویر درلود چې د دولت له شرایطو سره برابر و. د نوموړي شرکت د HomeSafe  په نامه فلتري سېستم د ۲۰۱۱ز په مې میاشت کې د یو  opt-in (چې د یو څه د کولو او یا په یو شي کې د ښکېل کېدو لپاره یې انتخابي آپشنونه درلودل) محصول په توګه معرفي شو او د ۲۰۱۲ز له مارچ څخه راپدېخوا د نویو پېرودونکو د ډېفالټ فلتر کولو لپاره کارول کېده. د HomeSafe سافټویر د کامرون له خوا وستایل شو او د یو چینایي شرکت Huawei  له لوري یې کنټرول کېږي او ګټه اخیستنه ترې کېږي. نورو د انټرنېټي چوپړتیاوو وړاندې کوونکو که څه هم په پیل کې مقاومت کاوه، خو وروسته یې باید د دولت د غوښتنو د پوره کولو لپاره د فلتر کولو نوي سېستمونه په کار اچولي وای. ځینو د​​ انټرنېټي چوپړتیاوو کوچینیو وړاندې کوونکو د لګښتونو او مدني آزادیو اړوندو اندیښنو په استناد سره په فلتر کولو کې برخه اخیستو ته زړه نه ښه کاوه، خو حکومت اعلان وکړ چې: "موږ تمه لرو چې انټرنېټي چوپړتیاوو برابروونکي کوچیني شرکتونه د لویو هغو څخه په دې برخه کې د مشرتابه په توګه پیروي وکړي". کامرون وویل چې د انټرنېټي چوپړتیاوو وړاندې کوونکي کولی شي د خپلې خوښې تخنیکي حل لاره غوره کړي، اما د دوي څارنه به په دې پار کېږي تر څو ډاډ ترلاسه شي چې د نوموړو فلتر کول په سمه توګه ترسره شوي دي. له دې سره سره، د انډریو او آرنولډ (Andrews and Arnold) په نوم د انټرنېټي چوپړتیاوو واړاندې کوونکی د خپل انټرنېټ اتصال هیڅ ډول نه سانسور کوي د هغې ټولې براډبانډ (پراخ بانډ) کڅوړې د دې لپاره چې باید د هر ډول ترافیک سانسور پیل کړي د ۱۲ میاشتو لپاره اخطار تر لاسه کوي.
ژمنی سبزیجات او په ختيځ زون کی یی اقليمي شرايط
دسبوکرنه او پالنه پخوا زماني راهسي پيل شوي او لومړي وختو نو کي چي کله ددانسانانو ژوند ساده اوبسيط وو نوله هماغه وخت سره هم وګړي ځانته دژوند امکانات برابرول اوخپل اړتيا پوره کولي دوخت په تيريدلو سره دسبو روزنه هم پرمخ لاړه او په ځانکړي توګه په ۱۸۶۵ زيږديز کال دسبو صنعطي کيدل پيل شول په دي وختونو کي وګړي دکور او کلي څخه ښارونو ته رامات شول. پدي وخت کي سابه له لري پراتو سيمو څخه ښارونوته د ټرانسپورټي وسيلوپه وسيله ليږدول کيدل.
ژمني سبزيجاتو پيژندنه
سابه تعريف : سابه ځانته يو مشخص تعريف نه لري خو سابه يو بوټايز نبات دي چه د عمر له کبله يو کلن دوه کلن ياڅو څوکلن نبات دي چه خوړوبرخه ساقه ،ريشه ،پاڼه او ګل دي چه خام او ==دژمني سبزيجاتو ګټي:== •	دسبزيجاتو توليد زياتيږي. •	په مسلسل ډول باندي دسبزيجاتو توليد ترسره کيږي. •	په هر موسم کي دخلکو تقاضا ته مثبت ځواب ويل کيداي شي. •	دکمي ساحي نه اعظمي استفاده کيږي. •	ژمني سبزيجات زموږ سره مرسته کوې ترڅو يوه صحتمنده کورنی ولرو. •	ژمنی سبزيجات زموږ سره دکورنی مصارفو په کموالي کې مرسته کوې. دژمني سبزيجاتو دروزني موخي اواهداف: ١ـ دژمني سبزيجاتو دکرلوپه اساس زيات شميرخلکوته دکارزمينه برابريږي لکه:دسبزيجاتو دحاصل دراټولولو په وخت کي. ۲ـ دژمني سبزيجاتو دپروسيس په وخت کي په فابريکه کي زيات شميرکسان پکار گومارل کيږي.چي په دي سره يوخوا بيکاري له منځه ځي اوخلګو ته کارپيداکيږي. ۳ـ دژمني سبزيجاتو په کرلوسره په هر موسم کي د خلکو تقاضا ته مثبت ځواب ويل کيږي. ۴ـ همدارنگه دژمني سبزيجاتوپه روزلو،سورت کولو، درجه بندي،بسته بندي،پروسس،انتقال اوهمدارنگه دمارکييټنگ په چاروکي زيات کسانوته ضرورت پيداکيږي چي دلته هم خلکو ته دکار زمينه برابريږي. ۵ـ دځمکي څخه موثره استفاده کيږي .هغه داسي چي ژمني سبزيجات اکثره په شنو خونوکي توليديږي چي په شنو خونو کي نظر ازادي ساحي ته کرونده په ښه ډول کنترول او اداره کيداي شي ،او دلږ ساحي نه زيات حاصل لاسته راځي. ۶ـ دژمني سبزيجاتو په ايجاد سره زمونږ دچاپيريا ل مړه او سپيره برخه په ژوندۍ ساحه بدلوي او په ترڅ کي يي مونږ ته تازه سبزيجات دکال په مختلفو موسمونو کي په لاس راځي.
په ختيځ زون کي دژمني سبزيجاتودکرلو وختونه
ملاحظات دکرولو وخت دنبات نوم شماره ژمني سبزيجات
اول د اسد څخه تر ١٥ ميزان پوري ،ګلپي،کرم،شلغم،ملي،پالک،ګندنه،کچالو،کاهو،تراتيزک دنيا،ګازري،دپيازوبزغلي،پنيرک، ٢ پسرلني سبزيـجات
اول اسدڅخه تر ٣٠ سنبلي پوري براکلي،ګلپي،کرم د بزغلي کرلو وخت ٤
١٥ قوس څخه تر ٣٠ جدي پوري سره بانجان ، تور بانجان،مرچک ،بادرنګ،هندوانه دبزغلي کرلو وخت
٥ نوټ:- په شرقي زون کي ټول سبزيجات په دري وختونوکي کرل ١:- دخپل وخت څخه مخکي کرل ٢:- په خپل وخت کرل ٣:- دخپل وخت څخه ورسته کرل
کرم
کرم د Brassica oleracea     var   capitataپه کورني پوري اړه لري. داسي نظرموجود دي چه د کرم ( Cabbage) اوسني کرنيز ډولونه دهغو وحشي ډولونو څخه منځته راغلي دي کوم چه د اروپا دقاري دساحل په مختلفو برخو کي د يونان څخه تر انګلستان پوري په تباشيري ډوله خاوره کي موجود دي.د لرغوني تاريخ څخه راپدي خوا بشر د هغه څخه استفاده کوله .وحشي کرم واښه ته ورته (Herbaceous)  او عموماً څو کلن عمر لري. مګر ځيني وختونه دوه کلن وي. کرنيز ( Cultivated) کرم دعمر له حيثه دوه کلن دي. لومړۍ کال حاصل ورکوي. اوپه دوهم کال د ژمي د يخني وروسته ګل او تخم توليدوي.د کرم د حاصل د ټولولو منځنۍ اندازه په يوه هکتار کي 700 – 900kg / hector پوري اټکل شويده.دکلچه کرم د ښه حاصل ورکونکو ډولونو د حاصلا تو اندازه په يو هکتار کي د 40 – 45ton / hector پوري اټکل شوي ده.د بي ويټامين سي ويټامين او معدنياتو خصوصاً د کلسيم له پلوه خورا بډاي بريښي.
۲.شکل: دکرم ظاهري شکل راښيي.
اقليمي اړتياوي او دخاوري تياورل
د افغانستان طبعي شرايط دکرم د روزني لپاره په زړه پوري بريښي. کر م په سوړبخن او لوند اقليم کي ښه وده کوي. کرم د سوړبخن موسم (Cool Season) سبو په نوم شهرت لري. دافغانستان په تودو سيمو کي هغه په ژمي اوپسرلي په لومړۍ برخه کي توليديږي.د کرم تخم د 3Cº  تودوخه کي زرغونيداي شي. د بزغلي بوټي ئي (-5Cº) پوري مقاومت کولي شي.د 14 – 20Cº تودوخه د کرم د پاڼو د ودي لپاره مناسب ګڼل کيږي. کرم د مالګو په وړاندي پوره اندازه مقاومت لري.کرم په مختلفو خاورو کي روزل کيداي شي مګر د ژر حاصل لپاره شګلني يا شګلني لوم (Sandy Loam) خاوري غوره بريښي. نا وخته لوړ حاصل د کلي لوم (Clay Loam) يا سيلټي لوم (Silty Loam) خاورو څخه لاسته راځي.په هغو ځايونو کي چه اوبه ډيري وي دکرم د روزني لپاره شګلني خاوري په زړه پوري بريښي مګر په وچو ځايونو کي کلي خاوري ښي نتيجي ورکوي.هغه خاوره چه کرم پکي کرل کيږي بايد پوره اندازه عضوي مواد ولري
د سري استعمال
کرم دهغو سبو د ډلي څخه دي چه زياتي اندازي سري خصوصاً نايتروجن او پوتاشيم ته ضرورت لري. که په پام کي وي چه د يوه هکتار ځمکي څخه لس ټنه کرم لاسته راشي پکار ده چه 41kg – Urea يوريا ، 49kg پوتاشيم او 19kg فاسفورس پکي بايد استعمال شي. په مناسب وخت کي د عضوي او کيمياوي سرو استعمال ضروري ګڼل کيږي.په ځيني مواردو کي د 30 – 40ton  حيواني سره واچول شي. هغه سري چه د کرمو لپاره اچول کيږي په اقليمي شرايطو او د خاوري په ډول پوري اړه لري چه پدي اساس په يو جريب ځمکه کي 40 – 45kg يوريا ، 30 – 32kg D.A.P او 35 – 40kg پوتاشيم سلفيټ سپارښتنه کړيده چه معمولاً فاسفورس لرونکي او پوتاشيم لرونکي سري د کرني لپاره د ځمکي د برابرولو په وخت کي او نايتروجني سره دوه ځلي د تغذئي په ډول استعمالوي.د هغي لومړي ځل د استعمال مناسب وخت د بزغلي دکرني دوه اوني وروسته اودوهم ځل ئي د کرني د کلچو د جوړيدو په پيل کي ټاکل شويدي.دضرورت د حد څخه زياته سره يا دځمکي دمستي دکرم دسرونو دچاوديدو(Burst) سبب کيږي.
د بزغليو دتوليد لپاره تخم دکرني وخت
د کرم تخم دکابل په شان په سړو سيمو کي په پسرلي او دننګرهار او لغمان په څير په تودو سيمو کي په اوړي کي کرل کيږي.په سړو سيمو کي دکرم تخم د ژمي په پاي او يا د پسرلي په پيل کي په تودوخونو يا شنو خونو کي وکرل شي.او دڅه ودي کولو څخه وروسته په مناسب وخت کي پټيو ته مستقيماً انتقال شي. په تودو سيمو کي په چټکه توګه دحاصل دلاسته راوړلو او مارکيټ ته د هغوي دوړاندي کولو لپاره دکرم تخم داوړي په منځ کي ( د زمري دمياشتو په لومړيو ورځو کي) په تبنګونو کي په مستقيمه توګه تر سيوري لاندي ايښودل کيږي.کروندو کي د 5 – 6weeks اونيو وروسته اصلي کروندي ته ليږدول کيږي.د کرم تخم په مستقيم ډول په کرونده کي هم کرل کيږي پدي صورت کي ديوه جريب ځمکي لپاره 400gr تخم کفايت کوي. که د بزغليو په توګه وکرل شي. ديوه جريب ځمکي لپاره 80 – 100gr پوري مناسب ګڼل کيږي.
د بوټو کرل او فاصله
سره ددي چه په خارجي هيوادونو کي دکرم بوټي د انتقال په وخت کي په ماشين سره کرل کيږي مګر د نړي په هغو سيمو او هيوادونو کي چه پلاس سره دبوټو د کرلو لګښتونه زيات نه وي او کرم پکي لږه پيمانه کرل کيږي ميکانيزه کرنه رواج نه لري.په يخو سيمو کي بايد دکرم بوټي په پسرلي کي د وخته کله چه پټۍ کار کولو ته چمتو وي دتکثيري ساختمانونو څخه پټيو ته انتقال شي په هغو سيمو کي چه ديخوهني ستونزي پکي نه وي کرم هر وخت پټيو ته انتقاليداي شي پداسي شرط چه اوبه او د ودي لپاره نور شرايط مساعد وي.کرم د لښتيو اوپولو لپاسه د بزغلي په ډول کرل کيږي. دبوټو تر منځ فاصله تر زياتي اندازي دبوټو په ډول پوري اړه لري.واړه ډولونه لکه :- Jersey wake field او کوپن هاګن (Copenhagen) په قطارونو کي دننه د 30 – 40 په فاصله کرل کيږي. دقطارونو تر منځ فاصله د 60 – 90cm ته رسيږي. د بلي خوا څخه څرنګه چه د کرم نيلي سطحي سيستم لري بايد د للون په وخت کي زيانمن نه شي. للون بايد په هغه وخت کي وشي چه بوټي وړوکي وي د بوټو د غټوالي په وخت کي ښائي وروستي للونونه ډير سطحي سرته ورسيږي.د کرم زيات شمير نيلي سطحي ته نږدي د 5cm په ژوروالي کي پيداکيږي او هري خواته په افقي توګه غزيږي.للون بايد هغه وخت ودريږي چه بوټو ته د ګټي پر ځاي تاوان رسوي. د پټيو څخه د کرم راټولول کله چه دکرم سرونه کافي اندازي پيړوالي ته ورسيږي بايد دبوټو څخه پريکړل شي.ځکه چه د سوداګري لپاره وختيتوب (Earliness) د پيړوالي په پرتله زيات ارزښت لري.د وده ايز فصل په منځ کي پخيدونکي (Midseason) ډولونه او ناوخته ډولونه ترهغه نه شکول کيږي تر څو چه ئي سرونه مکمل سخت نه شي.د کرم سرونه دغټ چاقو سره د بوټو څخه جلا کيږي. دشکولو په وخت کي دکرم سر په يوه لاس سره د زور پواسطي راکږول کيږي.اوپه بل لاس سره هغه د بهرنيو پاڼو د برخي څخه پاس راغوځيږي.د غوڅولو په وخت کي ښائي چه دکرم سرونه ټپي نه شي دکرم مطلوب سرونه د 1.1 – 2.2kg پوري وزن لري.وړو سرونو ته ترجيح ورکوله کيږي.که د افغانستان دمختلفو ارتفاعاتو څخه استفاده وشي کيداي شي چه دکرم د زيرمه کولو پرته دکال په هره مياشت کي په تازه ډول وخوړل شي.سره لدي هم ساتني ته ځيني وختونه ضرورت پيښيږي.د کرم راټول شوي حاصلات دسانتي ګريد په 1 – 2Cº او په سلو کي 96 – 98% پوري نسبتي لنده بل کي 8 – 10weeks اونيو پوري ساتل کيداي شي.
ګلپي
د خوراک وړ برخه هغه سپين نازک سر دي چه ديو داسي لنډ شاخ ډوله سيستم په واسطه منځته راځي. د ګلپي بوټي د انګلستان څخه سرچينه اخستي ده. څرنګه چه ګلپي بوټي يوه زياته اندازه کاربوهايدريټونو، پروټينونو، ويټامينونو او کاني مواد لري.لدي کبله د نړي په زياتو هيوادونوکي په تيره بيا په ايټاليا، هالينډ ، ډنمارک، المان او نورو کي زيات کرل کيږي.د F.A.O د راپوټ له مخي هر کال 120 زره هکتاره ځمکه کي ګلپي کرل کيږي چه د هغي څخه  هکتاره ئي د امريکا په متحده ايالا تو کي د هغي تر کرني لاندي ده. 11000دهغه څخه په انساني غذا کي ددغه بوټي دګل څخه کار اخستل کيږي. دګلپي ګل يوه زياته اندازه پروټين او کاربوهايدريټونه لري.
اقليمي اړتياوي
ګلپي په سوړبخن اولوند اقليم کي ښه وده کوي. دګلپي سرونه په ډيره توده هوا کي انکشاف نه کوي. لدي کبله هغه په مني يا ژمي کي کرل کيږي. ګلپي بايد په داسي وخت کي ونه کرل شي چه د ګلانو پخوالي ئي د تودي هوا سره مخامخ شي.ګلپي په ژمي کي د افغانستان دننګرهار ، لغمان ، کونړ په سيمو کي ښه حاصل ورکوي. په اوړي کي د کابل دشاوخوا سړي سيمي لکه :- ميدان ، باميان او داسي نوري سيمي دګلپي د روزلو لپاره مناسبي ګڼل کيږي.د ګلپي د ودي دفصل اوږدوالي د 90 – 100days ورځو او دګلانو منځني وزن ئي له 1100 – 1300gr پوري دي.دقطارونو ترمنځ فاصله 40 – 90cm اود بوټو تر منځ فاصله 30 – 60cm ټاکل شويده.د زياتره بيولوجستانو په عقيده ګلپي دي دوه کلنو بوټو له جملي څخه ده ځکه که دګلپي حاصل په ټاکلي وخت راټول نه شي څانګي کوي او ګل نيسي او په نتيجه کي د ګلپي کيفيت خرابيږي. په ننګرهار کي دحاصل راټولولو په وخت کي يو شمير بوټي د هغوي له بيخه راوباسي او سمدستي ئي د هماغي کروندي په بل ځاي کي وکري.او د ژمي دموسم په اوږدو کي ترڅارني لاندي نيسي.او دضرورت په وخت کي خړوبوي. کله چه په پسرلي کي هوا توده شي ددغو بوټو د پورته برخي څخه يو شمير څانګي جوړيږي ګل توليدوي او په پاي کي ددغو ګلانو څخه تخم لاسته راځي.
د خاوري تياورل
د نورو شرايطو دسموالي په صورت کي ګلپي په هره ښه خاوره کي وده کولي شي مګر ژوره شګلنه لوم ، سيلټي لوم خاوره ورته غوره ګڼل کيږي.خاوره بايد پوره اندازه عضوي مواد ولري او زهکشي ئي په ښه توګه شوي وي. ګلپي دخاوري تيزابيت سره زيات حساسيت لري. د PH    5.5 – 6.5  پوري لوړ حاصل ورکوي. د ګلپي بوتي دخاوري د نرمولو او راټولولو ته زياته اړتيا لري. ددي لپاره چه د ګلپي د ګل رنګ سپين وي بايد دهغه د پاڼو په وسيله پوښل شوي وي.
دګلپي دکرني وخت
د ننګرهار ، لغمان اوکونړ په شان په تودو سيمو کي د ګلپي دکرني وخت د اوړي د فصل منځ ( دزمري د مياشتي پيل ) دکابل ، لوګر ، ميدان او نورو په شان سړو ولايتونو کي د پسرلي منځ دي.د ګلپي دتودوخي درجه 20Cº تعين شوي ده.د ګلپي دتخم اندازه دکرم دتخم داندازي په شان ه او په يو جريب کي د 80 – 100gr د بزغليو په ډول کفايت کوي. د ګلپي بوټي نورو سبو په شان د سري شيندلو ته اړتيا لري. په يو جريب ځمکه کي 40kg يوريا ، 50kg D.A.P  سره استعماليږي. همداشان دګلپي په کروندو کي دعضوي سرو څخه هم استفاده کيږي چه په يو جريب ځمکه کي 5ton اچول کيږي.عضوي او فاسفورس لرونکي سري دمني په فصل کي دځمکي د قلبي کولو نه مخکي شيندي اونايتروجن لرونکي سره دتغذئي په ډوله دوه ځلي استعمالوي.دغه سره لومړي ځل هغه وخت استعمالوي چه بزغلي خپل ځان په خاورهک ي سخت کړي وي. دبزغلي دکينولو څخه 10 – 15days ورځي وروسته او دوهم ځل د اړتيا په وخت کي استعماليږي.
د ګلپي زيرمه کول اوساتل
کيداي شي چه ګلپي ددوه يا دري اونيو لپاره تازه وساتل شي. که چيري دهغه ځاي تودوخه چه ګلپي پکي زيرمه کيږي د 0.5Cº وي دهغه د ساتني وده زياتيدلي شي. که د هوا دتودوخي درجه ډيره سړه شي دګلپي دخرابيدو سبب کيږي يعني ګلپي يخ وهي او په کيفيت کي کموالۍ راځي. بايد يادونه وکړو چه دزيرمه کولو د ځاي نه يواځي ټيټه تودوخه ګلپي بي کيفيته کوي. بلکه دسړو سيمو ته د هغوي ليږدولو په وخت کي هم دهوا دسړوخي له امله زيانمن کيږي.دګلپي روغ ګلان په 0Cº تودوخه کي يوه مياشت ساتل کيږي.
خاوره او خاوري اماده کول
سره ددي چه شلغم په ټولو خاورو کي روزل کيږي ليکن په ژورو مستو لومي خاورو کي چه ښه زهکشي شوي وي ښه وده او لوړ حاصل ورکوي. څرنګه چه د ټيپرو تخمونه ژر زرغونيږي او بوټي ئي چټکه وده کوي لدي کبله دهغوي کرنه  دګازرو په پرتله لږه پاملرنه غواړي.د پسرلي دحاصل لپاره ښائي چ د چټکي ودي په خاطر زياته اندازه سره استعمال شي. دمني حاصل د پسرلي دحاصل په پرتله لږه سره غواړي. خپله ټيپر د نورو سبو په پرتله د پوتاشيم عنصر ته لږه اړتيا لري. نو پکار ده چه نايتروجن لرونکي او فاسفورس لرونکي سري هرومرو استعمال شي. په يو جريب ځمکه کي د 25 – 30kg يوريا او 20 – 30kg D.A.P سري سپارښت کړيده.
دشلغمو دکرني لاري چاري
شلغم په ليکو او ياګډوډ شيندل کيږي. د ليکو ترمنځ د 20 – 30cm او د بوټو ترمنځ ئي 4 – 6cm په ګوته شويده.لدي څخه علاوه دشلغمو تخم مستقيماً په پټيو کي کرل کيږي. او هلته د راټولولو تروخته پوري خپلي ودي ته ادامه ورکوي.د ټيپرو بوټي د خپلي ودي لپاره 17Cº تودوخه ضروري ګڼي.د معمول په توګه د پالکو سره په يوه وخت کي کرل کيږي. دهيواد په سړو سيمو کي د زمري په مياشت او په تودو سيمو کي دتلي په مياشت کي کرل کيږي. خو کيداي شي چه دکال په هر وخت کي وکرل شي خو تود اوړي او سوړ ژمي کي نه شي کيدائي په يو جريب ځمکه کي دتخم اندازه 0.5 – 1.4kg وکرل شي.د ټيپرو حاصل بايد هغه وخت راټول شي چه پوره سخت شوي نه وي.په يوه جريب ځمکه کي دحاصل اندازه 3000 – 7000kg پوري اټکل شويده.دسانتي ګريد په صفر درجه کي 4 – 6months پوري زيرمه کيدلي شي. نسبتي لنده بل 90% وي په شګو کي هم ذخيره کيږي.
ګازري
د ګازرو دپيدايښت ټاټوبي اروپا، اسيا او شمالي افريقا ګڼل شويده.ښائي چه دګازرو د پيدايښت اصلي ځاي افغانستان وي. ګازري دوه کلن سابه دي چه د Umbelliferae د نباتي کورنۍ پوري مربوط دي. علمي نوم ئي Daucus carota څخه عبارت ده.ګازري په لومړي کال پنډي نيلي او پاڼي تشکيلوي اود دوهم کال په پيل کيدو د کرون (Crown) د برخي څخه دګلانو ډنډر ( ساقه ) راوځي او د 60 – 90cm لوړوالي ته رسيږي. دګازرو بوټي د هوا د سړښت په مقابل کي زيات مقاومت لري.د (-3Cº) – (-4Cº) درجو تودوخه کي دلنډي مودي لپاره ژوندي پاتي کيږي.دګازرو بوټي زياتو اوبو ته اړتيا لري.
خاوره اودخاوري اماده کول
ګازري په ژورو او نرمو خاورو کي ښه وده کوي د سوداګري وړ حاصل لپاره شګلني لوم ، سليټي لوم خاورو کي روزل کيږي. د وختي حاصل لپاره شګلني لوم خاوري مطلوبي بريښي. که چيري ګازري په کلي خاورو کي وروزلي شي نو دپاڼو وده ئي زياته وي مګر کږي ، بدشکله نيلي تشکيلوي. څرنګه چه د ګازرو تخم کوچني ده او تخم د زرغون شوي بوټي په کراري سره لوئيږي لدي کبله ښائي چه دتخمونو روزنځايونه په ښه توګه تيار شي.
پالک
پالک دهغو سبو له ډلي څخه شميرل کيږي چه خلک ئي پاڼي او ډنډرونه پخوي داډول سابه دشنو سبو(Green Vegetable) په نوم ياديږي. پالک ژر حاصل ورکوي او دلږ وخت لپاره ځمکه نيسي. پالک په سوړبخن موسم (Cool Season) کي ښه وده کوي. ديخوهني سره ئي مقاومت زيات ده د پالکو بوټي د مذکر او مؤنث غړو د درلودلو له پلوه په عمومي توګه د Diocious بڼه لري. او ډير لږ Menoecious بڼه لري.يعني مذکر ګل او مؤنث ګل په يوه بوټي کي په جلا جلا ډول موجود وي.مذکر ګل ژر له منځه ځي او مؤنث ګل په يوه بوټي کي په جلا ډول موجود وي. مذکر ګل ژر له منځه ځي او مؤنث ګل د القاح کيدلو وروسته تخم توليدوي اوCross pollinationپکی تر سره کېږي که چيرته د پولو په سر وکرل شې نو د بوټو تر منځ فاصله  .۱۰سانتی متره وي خو اکثره د پاشان په شکل کرل کيږي.
اقليمي اړتياوي
پالک په سړه هوا کي ښه وده کوي او دسانتي ګريد تر 6.6Cº پوري مقاومت لري پالک دوه کلن عمر لري خو په لومړي کال کي هم تخم توليدوي.د پالک دتخم د زرغونيدو لپاره د 16Cº تودوخه مناسبه تودوخه ده.د پالکو تخم د 7 ورځي وروسته زرغونيږي.د پالکو حاصل کله چه 45 – 50days ورځي تيري شي ټولولو ته چمتو کيږي. د پالکو حاصل هم يو ځلي او هم څو ځلي راټوليږي. د ننګرهار په څير په تودو سيمو کي لکه پالک د ژمي په بهير کي څو ځله ريبي او تازه سبو په توګه تري کار اخستل کيږي.که چيري دهوا تودوخه ډيره سړه شي د پاڼو وده په ټپه ودريږي پاڼي ئي ژړيږي او کيفيت ئي خرابيږي.د دوهم کال په پسرلي کي تخم توليدوي.په يو جريب ځمکه کي دپالکو تخم 5 – 6kg پوري ټاکل شوي ده. او دشيندلو په ډول کرل کيږي.
خاوره او دخاوري اماده کول
پالک په هره ښه خاوره کي روزل کيداي شي مګر تر ټولو په پرتله په شګلنو لوم خاورو کي ښه وده کوي برسيره پردي په ژمي، پسرلي او مني کي د شګلنو خاورو څخه وختي حاصل لاسته راځي. په هغو سيمو کي زيات حاصل د وختي حاصل په پرتله مهم وي پدي صورت کي سيلټي لوم خاوري غوره ګڼل کيږي. د پالکو په کرونده کي دسري استعمال ته زيات ضرورت ليدل کيږي ليکن د نورو په پرتله نايتروجن ته زياته اړتيا ده دمعمول په ډول په يو جريب ځمکه کي 50kg يوريا او 25kg D.A.P استعماليږي.
ملۍ (مولې)
ددى مليو د پيدايښت اصلى ټاټوبى اروپا يا اسيا ده  دافغا نستان  د مليو د پيدايښت احتمالى ټاټوبى هم ګڼل کيدايشى .د ډيرې مودې راپدىخوا ملۍ د کرنى لاندى راغلى دي د مصرى فرعونيا نو( pharaohs ) لخوايي ډيره ستاينه کيده او لرغونو يونا نيا نو هم ملۍ خوښيدى ملى يو کلن او هم دوه کلن عمر لرى .او د کروسيفرى ( ( crusiferaeيا شړشم (mustard) په کورنى پورى اړه لرىد مليو کرنه ډير زيار ته ضرورت نلرى او په کمه موده کى حاصل ورکوى .د کال په مختلفو وفصلونوکى لکه منى ، ژمى او پسرلى کى کرل کيدايشى او حاصل ورکوى او په اساني سره مارګيټ ته عرضه کيدايشى.
د مليو لپاره خاوره او د خاورى تيارول:
ملۍ په هر ډول خاورو کى د روزنى وړدي لاکن سپکه پسته خاوره د مليو د روزنى لپاره غوره ګڼل کيږى. د مليو د وختى حاصل لپاره شګلنى يا شګلنى لوم خاوره غوره بريښى د اوړى د حاصل لپاره سوړبخنه لنده خاوره په زړه پورى نتيجه ورکوى .خاوره بايد تيګه ونلرى او ښه تياره شى خاوره بايد داسى تياره شى چه لوټي د کار کولو مانع ونه ګرځى.
کچالو (پټاټې)
کچالو دغنمو او وريجو په شان دنړي دمهمو خوراکي موادو په ډله کي شميرل کيږي. په افغانستان کي دکچالو دروزني لپاره طبعي شرائطو خورا مساعد دي او دهيواد په اکثرو ولايتونو کي دکچالو کرونده ممکنه بريښي څوکاله پخوا يواځي دهيواد په يخو غرنيو سيمو کي کچالو کرل کيدل مګر په اوسني وخت کي په تودو سيمو کي لکه ننګرهار او لغمان کي دهغوي کرل کيدل رواج موندلي دي او پدي ډول دکچالو په موسمي قيمت او اندازي کي بدلون راغلي دي.هغه وخت چه دهيواد په مارکيټونوکي ديخو سيمو دکچالو زيرمي خلاصي شي نو په عين وخت کي دتودو سيمو کچالو دخلکو داستفادي لپاره مارکيټ ته راځي.کچالو دنړي دمهمو خوراکي بوټو په ډله کي دحاصل ورکولو دتوان له نظره لومړۍ درجه ، داوسني زراعتي توليداتو له نظره څلورمه (4) درجه او دکروندي دساحي له نظره شپږمه (6) درجه ده.کچالو دلوړ کيفيته پروټينو د درلودلو له کبله دبيکاره خوراکونو په ښه کيدو کي غوره رول لوبوي. کچالو دنشايستوي غذا په نوم شهرت لري ،مګر بايد وويل شي چه کچالو دپروټينونو په زړه پوري منبع هم ده.دکچالو دحاصل يوه زياته اندازه تقريباً 80% دخوراک لپاره په مصرف رسيږي. او همدارنګه په سلو کي 8% دتکثري مقصدونو لپاره دتخمي غوټو په څير استعماليږي. دکچالو پاتي برخه په ځينو هيوادونو کي حيواني غذا تشکيلوي اويا داچي د ضايع کيدو سبب ګرځي. په المان کي کچالو
سرچینې
۱ ـ سعادت. محمد اسماعيل.(۱۳۹۱هـ ش). د سبو توليد تکانالوژي.ننګرهارپوهنتون. ۲ ـ غفاري.محمداجمل دعوتيار(۱۳۹۰هـ ش).عمومي زاراعت. ۳ ـ ډاډمن.محمد اغا (۱۳۹۰هـ ش). سبو روزنه. ۴-حاتم نيازي.شاهد الله.(۱۳۹۶هـ ش)سبوتوليدلکچرنوټ. ۵-https://www.bhg.com/gardening/vegetable
۱۵۳ (عدد)
۱۵۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۲ څخه  مخکي او د ۱۵۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۵۳:
په کلینډر کې
۱۵۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ملا هيبت الله
شیخ‌الحدیث مولوي ھیبت الله اخوندزاده د طالبانو د حکومت د نن ورځې تر ټولو لوی مشر دی، چي دافغنستان اسلامي امارت د امیر المؤمنین په توګه دنده ترسره کوي. ښاغلۍ اخوندزاده د ملا محمد عمر اخوند تر مړیني وروسته د نوي اعلان سوي مشر ملا اختر محمد منصور لومړی مرستیال ټاکل سوی ؤ. ملا ھیبت الله اخوندزاده د کندھار ولایت په پنجوایي ولسوالۍ کې زېږېدلی دی.
د پخواني امیر د کورنۍ وفاداري
د ملا ھیبت الله اخوندزاده سره د پخواني اميرالمؤمنين ملا محمد عمر مجاهد د کورنۍ هم خپله وفاداري ښوولې وه.
د طالبان د مشر په توگه ټاکل کیدنه
د طالبانو د مشرتابه غړو د ملا اختر محمد منصور شهادت تایید کړي، او ملا ھیبت الله اخوندزاده یې د خپل نوي مشر په توګه وټاکی. د افغانستان د اسلامی امارات رهبري شورا چې د گڼ شمیر علماء کرامو، د تفسیر او احادیثو د استادانو، متدینو سیاست پوهانو او جهادي تجربې د خاوندانو معتبره شوری ده د یوه مجلس په دائرولو سره چې د اهل الحل و العقد له شرعي اعتبار څخه برخمن و، وروسته له ژور فکر، تدبر او هر اړخیز دیني او جهادي مصلحت سنجولو یي ملا ھیبت الله اخوندزاده د اسلامی امارات د نوي رھبر په حیث د شوری د ټولو اعضاء په اتفاق تعین او د شرعي امیر په حیث یي ورسره بیعت وکړ، همدرارنگه ملا سراج الدین حقانی او ملا محمد عمر زوی ملا یعقوب یې د مرستیالانو په حیث تعین شول.
د ملا رسول ډلې له خوا نه منل
په پاکستان کې د طالبانو د کوټې د شورا له لوري د ملا هبت الله اخوندزاده د مشرۍ له اعلانه څو ساعته وروسته د طالبانو یوې ډلې اعلان وکړ چې د هیبت الله مشري نه مني. د اسوشیتید پریس خبري اژانس د راپور له مخې د طالبانو په منځ کې د منصور اصلي مخالفې ډلې، چې مشري یې ملا محمد رسول اخوند کوي، د هبت الله مخالفت لا نه دی کړی خو رسول ته وفادارو ویلي چې د هبت الله مشري به ونه مني. دوی ویلي چې په پاکستان کې هبت الله د طالبانو د شورا له لوري په ازاد ډول نه دی غوره شوی. د هبت الله دا مخالفان د افغانستان په هرات ولایت کې نسبتاً زیات فعال دي او د منصور له پلویانو سره یې خونړۍ نښتې کړي دي. د رسول مرستیال ملا عبدالمنان نیازي وویل چې دوی به د هبت الله مشري په هماغو علتونو ونه مني چې د منصور مشري یې نه وه منلې. ده وویل:«هبت الله د پاکستان مېشتو او د پاکستان تر اغېز لاندې طالبانو د وړې ډلې له لوري ټاکل شوی دی. دوی په افغانستان کې نفوذ نه لري.» ملا عبدالمنان نیازي همداراز وویل:«له ملا اختر محمد منصور او ملا هبت الله سره زموږ ستونزه یو شی ده. موږ د اختر منصور دښمنان نه وو، له هغې طریقې سره مخالف وو چې نوموړی پرې وټاکل شو، او دا ده بیا دوی سره کښېناستل او یو بل یې وټاکه…. موږ به یې د نوي مشر په توگه ونه منو مگر دا چې ټول دیني عالمان او قومي مشران سره کښېني او نوی مشر وټاکي.» ویل کېږي چې هبت الله یو دیني عالم دی، زیات پېژندل شوی نه دی او کم کفایته دی. هغوی چې دی یې مخکې کړی دی غواړي چې اصلي واک د سراج الدین حقاني په لاس کې وي خو د دې لپاره چې حقاني په دې بدنام دی چې د پاکستان د پوځ او استخباراتو لپاره کار کوي، نوموړی یې مرستیال ټاکلی دی خو باور کېږي چې اصلي واک به په لاس کې لري.
له روسیې د افغان جگړې کنټرولول
ملا عبدالمنان نیازی چې د افغانستان اسلامي امارت عالي شورا غړی او ویاند ځان معرفي کوي وایي چې، په افغانستان کۍ روانه جګړه چې هدف یې یوازې د مجاهدینو او افغان پوځ وژل دي د روسيې، ایران او پاکستان په ملاتړ ترسره کېږي او دغه هېوادونه د هبت الله د ډلې مالي ملاتړ کوي. تېره اونۍ نړیوالو رسنیو د طالبانو د مشر ملا هبت الله د لا درکه کېدو او روسیې ته د هغه د رسېدو په تړاو راپورونه ورکړل، خو په هرات کې د طالبانو جلا شوې ډله ادعا کوي، چې ملا هبت الله افغان جګړه له مسکوه رهبري کوي. د جلا شوې ډلې مرستیال ملا عبدالمنان نیازی وایي، په افغانستان کې روانه جګړه د روسیې، پاکستان او ایران په مالي ملاتړ پرمخ وړل کېږي او هدف یې د مجاهدینو او افغان پوځ ختمول دي. د طالبانو دغه جلا شوې ډله چې د هرات ولایت په څنډو کې نفوذ لري، دغلته یې د ملا هبت الله په مشرۍ وسله والو طالبانو سره څو ځل جګړې هم شوې دي. دغه طالب مشر له افغان حکومت سره د سولې خبرې هم ردوي او په وینا یې، تر هغو چې بهرنیان په افغانستان کې وي، سوله نه کوي. د طالبانو د جلا شوې ډلې دغه ادعا داسې مهال ده، چې تر اوسه په دې تړاو د ملا هیبت الله په مشرۍ طالبانو څه نه دي ویلي.
سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:افغان طالبان وېشنيزه:افغان جنگسالاران ملا هبت الله اخوند ملا هبت الله اخوند ملا هبت الله اخوند وېشنيزه:ملايان
د افغان تلویزیونونو نوملړ
د افغان تلویزیونونو نوملړ یاهم (د افغانستان د تلویزیونونو نوملړ).
سیمه ایز او ولایتي تلویزیونونه
ولایتي ملي راډیو تلویزیونونه
د کابل ښار خصوصي تلویزیونونه
د کندهار ولایت اړوند تلویزیونونه د هلمند ولایت اړوند تلویزیونونه
سرچینه
وېشنيزه:افغاني رسنۍ
د متحده ایالاتو د اساسي قانون شپږم تعدیل
د متحده ایالاتو د اساسي قانون شپږم تعدیل (شپږمه اصلاحیه) د جنايي تعقیب حقونو ته اړوندېږي، چې په ۱۷۹۱ ز کال کې د متحده ایالاتو د حقونو د منشور د برخې په توګه په تصویب ورسېد. سترې محکمې د دغه تعدیل اړوند ګڼ شمېر خوندیتوبونه د څوارلسم تعدیل د پلي کېدو د بند له مخې په ټولو ایالتونو کې د پلي کېدو وړ وګرځول.
شپږم تعدیل په جنايي پېښو کې تورنو کسانو ته د بې پلوه قضايي پلاوي له خوا چې د ایالت او د هغې ناحیې له استازو جوړېږي، چې ادعا کېږي جرم په کې ترسره شوی، د چټکې او علني محاکمې کولو حق ورکوي. د بې پلوه قضايي پلاوي د موجودیت د شرط له مخې، فیصله کوونکي باید بې پلوه وي او په قضايي پلاوي کې باید د ټولنې استازی هم شتون ولري. د قضايي پلاوي د موجودیت شرط یوازې په هغو قضیو کې دی چې سزا یې له شپږ میاشتې بند زیاته وي. د Barker v. Wingo په قضیه کې سترې محکمې د توازن یوه ازموینه ترسره کړه، څو معلومه کړي، چې ایا د چټکې محاکمې اړوند د تورن له حق نه سرغړونه شوې.په دې سربېره یې دا هم څرګنده کړه چې، د علني یا څرګندې محاکمې شرط مطلق نه دی او دولت او تورن کس دواړه په ځینو شرایطو کې کولای شي د غیر علني محکمې غوښتنه وکړي.
شپږم تعدیل دا لازمي بولي چې، د جنايي پېښو تورن باید د خپل ځان په اړه د تورونو په ماهیت او لامل وپوهېږي. د دغه تعدیل د مقابلې بند (Confrontation Clause) تورن ته دا حق ورکوي، چې له شاهدانو سره مخامخ شي او ترې متقابلې پوښتنې هم وکړي، په داسې حال کې چې د اجباري پروسې بند (Compulsory Process Clause) تورن ته دا حق هم ورکوي چې خپل شاهدان را وغواړي او ان په ځینې وختونو کې شاهدان د شهادت ورکولو ته مجبور کړي. جنايي تورنو کسانو ته د وکیل د مرستې بند د وکیل لرلو په برخه کې د مرستې حق ورکوي. په Gideon v. Wainwright او نورو ورپسې قضیو کې سترې محکمې اعلان وکړ، چې په ټولو هغو محاکمو کې چې تورن کس د بندي کېدو له احتمال سره مخامخ وي، باید هغو جنايي تورنو کسانو ته چې د وکیل د لګښت ورکولو وړتیا نه لري، عمومي وکیل ورکړی شي.
چټکه محاکمه
په جنايي پېښو کې تورن کسان د چټکې محاکمې حق لري. په Barker v. Wingo, 407 U.S. 514 (۱۹۷۲ ز کال) قضیه کې سترې محکمې د دې موندلو لپاره چې ایا د چټکې محکمې حق تر پښو لاندې شوی، یوه څلور فکتوریزه تعادلي ازموینه ترسره کړه. دغه څلور فکتورونه دا دي:
په Strunk v. United States, 412 U.S. 434  (۱۹۷۳ ز کال) قضیه کې، سترې محکمې اعلان وکړ، که چېرې ایستناف (بیا کتنې) محکمه تشخیص کړي چې د چټکې محاکمې په برخه کې د تورن حق تر پښو لاندې شوی، تور باید لغو شي او هر ډول محکومیت باید بېرته واخیستل شي. محکمې څرګنده کړه، له دې امله چې د محکمې ځنډ یوه دولتي چاره ده او د تورن حق په کې تر پښو لاندې کېږي، نو له دې نه به بله کومه مناسبه لار نه وي. له دې امله، د چټکې محاکمې له امله د جنايي قضیې رد یا لغو په دې معنا دی چې د ادعا شوي جرم په اړه وروسته بیا هېڅ ډول تعقیب نه شي ترسره کېدلای.
علني محکمه
په Sheppard v. Maxwell, 384 U.S. 333 (۱۹۶۶ ز کال) قضیه کې، سترې محکمې اعلان وکړ چې علني محکمې ته د لاسرسي حق مطلق نه دی. په هغو حالاتو کې چې له حده زیات تبلیغات په عادلانه ډول قضیې ته درسېدنې په برخه کې د تورن حق کمزوری کوي، کېدلای شي علني محکمې ته د لاسرسي په برخه کې یو لړ محدودیتونه ولګول شي. د Enterprise Co. v. Superior, 478 U.S. 1  (۱۹۸۶ ز کال) محکمې ته په پام سره، محکمه کېدلای شي، د دولت په امر که چېرې «د اساسي ګټو د موندنو له مخې د محکمې د بهیر پای ته رسول د لوړو ارزښتونو د ساتلو لپاره ضروري وګڼل شي او د محکمې تړل د دغو ګټو ساتلو په موخه طراحي شوې وي» وتړل شي. تورن کس هم کولای شي، د محکمې د بهیر د بندولو غوښتنه وکړي، خو دا باید څرګنده شي چې: «لومړی، د پام وړ احتمال شتون لري چې د تبلیغاتو له امله د تورن حقونه تر پښو لاندې کېږي او د محکمې د بهیر تړل کېدل یې مخه نیسي او دویم دا چې، د محکمې د پای ته رسولو معقول ځای نیونکي نه شي کولای، په کافي اندازه د عادلانه محاکمې په برخه کې د تورن حقونه خوندي کړي».
بې پلوه قضايي پلاوی
د بې پلوه قضايي پلاوي شتون، تل د هغه تور له ماهیت سره چې په تورن کس باندې لګېدلی اړیکه لري. د کوچنيو جرایمو په محاکمو کې – چې د سزا وروستۍ کچه یې شپږ میاشتې بند دی – د قضايي پلاوي شتون الزامي نه دی، ان په هغو مواردو کې چې محکمه یو لړ کوچنیو جرایمو ته اړونده وي او سزا یې په احتمالي توګه له شپږ میاشتو لږ زیاته وي، د قضايي پلاوي د شتون حق په کې وجود نه لري. په متحده ایالاتو کې یوازې له جدي جرایمو (لکه: قتل) پرته، کم عمر لرونکي کسان د ماشومانو په محکمه کې محاکمه کېږي، چې د سزا کچه په کې راټیټېږي، خو د قضايي پلاوي د شتون حق له لاسه ورکوي.
په اصل کې، سترې محکمې څرګنده کړه چې، په شپږم تعدیل کې قضايي پلاوي ته د لاسرسي حق هغه حق دی چې: «د قضايي پلاوي له خوا په محاکمه کې هماغه ډول چې په عرفي قانون (کامن لا) کې ترسره کېږي، ټول هغه اساسي عناصر چې په دغه هېواد او انګلنډ کې، هغه مهال چې اساسي قانون تصویب شوی په کې شاملېږي». له همدې امله، دا ټاکل شوې، چې قضايي پلاوی باید ۱۲غړي ولري او د پرېکړې اړوند ټول باید په یوه خوله وي، هغه ډول چې په انګلنډ کې یې رواج درلود.
هغه مهال چې سترې محکمې د څوارلسم تعدیل له مخې، د قضايي پلاوي له خوا د محاکمې حق ایالتي محکمو ته هم اړوند کړ، یو شمېر معیارونه یې بیاځلي وڅېړل. ویل کېږي چې دوولسو کسو ته د قضايي پلاوي د شمېر رسېدل یوه «تاریخي پېښه» وه او د شپږ کسیز قضايي پلاوي شتون کافی دی.
غازي سيال
غازي سيال (۱۳۱۲ لمريز لېږدي کال د پښتونخوا بنو- د ۱۳۹۸ ل ل کال د ليندۍ ۶، د څلنۍ (چهارشنبې) ورځ) (۱۹۳۳ ز کال-۲۰۱۹ ز کال) د پښتو ژبې لیکوال او شاعر وو.
مخينه
ښاغلي سیال د شاوخوا ۵۰ پښتو فېلمونو لپاره سندرې هم لیکلې دي چې د گلنار بېگم په گډون گڼ شمېر فلمي سندرغاړو ویلي دي او دغه سندرې یې د «زما سندرې ستا د پاره» په نامه کتاب کې راټولې کړې او چاپ کړې دي.
غازي سیال د خپلې لیکوالۍ او شاعرۍ پر سر لسگونه سرکاري او غیر سرکاري جايزې هم تر لاسه کړې او په ادبي مجلو کې یې لسگونه مقالې خپرې شوې دي.
نوموړي یو خوځند (متحرک) ادبي ژوند تېر کړی دی. د هغوی د ادبي هلو ځلو په اړه پروفېسر محب وزیر وايي: «غازي سیال د بنو په ادبي تاریخ کې تر طاهر کلاچوي صېب وروسته هغه شخصیت دی چې معیاري پښتو شعر او ادب یې د ولس ذهنونو ته رسولی دی. تر دوی وړاندې د معیاري شعر روایت د نشت برابر وو او نثر خو بېخي نه وو او غازي سیال دغه هر څه شوني کړل. دوی د پېښور، اسلام اباد، کوټې، کابل او قطر پورې کانفرنسونو کې يوازې د بنو نه، بلکې د پوره سوېلي سيمو تشه ډکوله. د غازي سیال احسانات په پښتو ژبه او ادب او په سوېلي سیمه نه هېرېدونکي دي او تل به یاد ساتل کېږي.»
۸۶ کلن غازي سیال شاوخوا پنځوس کاله د پښتو ژبې او ادب خدمت وکړ او په خپل ادبي ژوند کې یې گڼ شمېر آثار ولیکل چې له هغوی څخه يې تر اوسه تر ۱۶ پورې چاپ او نور يې ناچاپ دي. هغه په دې لړ کې درې ناولونه لیکلي چې لومړی ناول یې (بنزی) نومېږي، شپږ شعري ټولگې یې چاپ شوې، چې په هغوی کې درې نعتیه مجموعې دي.
مړينه
د پښتو ژبې نوموتی لیکوال، څېړونکی او شاعر غازي سیال تر اوږدې ناروغۍ وروسته د ۲۰۱۹ ز کال د نوامبر پر ۲۷ (د ۱۳۹۸ لمريز کال د ليندۍ ۶، د څلنۍ پر ورځ) د خیبر پښتونخوا په منځۍ پېښور کې په یوه روغتون کې د ۸۶ کالو په عمر له دې نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې څای شه.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان
شکرې ناروغي
ډايبېتېز مېلېتوز يا په عامه اصطلاح د شکرۍ ناروغۍ، د مېټابوليک يا استقلابي ناروغيو يوه ډله ده چې د دې ناروغۍ د ناروغ په وينه کې د گلوکوزو کچه لوړه وي. د خوږو د لوړوالي سبب يا خو د ناروغ بدن په کافي کچه انسولين نه جوړوي او يا هم د بدن ژونکې توليدېدونکي انسولين اغېزو ته ځواب نه وايي. نو کله چې په ناروغ کې د خوږو کچه لوړه وي بيا همدا بې نظمي يو لړ کلاسيکې نښې نښانې ښکاره کوي چې په دغو کې پولي يوريا يا ډېر ميژل، پولي ډېپسيا يا ډېره تنده او پولي فېجيا يا ډېره ولږه شامل دي.
د ډايبېتېز مېلېتوز لومړی ډول:
د دې ناروغۍ دغه ډول هغه وخت پېښېږي کله چې د ناروغ بدن انسولين نه جوړوي، او ناروغ ته د انسولين د ستنو د لگولو اړتيا وي. د شکرې ناروغۍ همدا ډول د انسولين-اړونده ډايبېتېز مېلېتوز يا شکره هم وييل کېږي.
د ډايبېتېز مېلېتوز دويم ډول:
د ناروغۍ همدا ډول، د انسولينو په وړاندې د مقاومت په پايله کې رامېنځ ته کېږي، دا يو داسې حالت وي چې د بدن ژونکې په سمه توگه د نسولين نه شي کارولی، او د انسولينو په وړاندې د نه ځواب وييلو له امله کله نا کله بدن د انسولينو د يوه بشپړ کمښت سره مخامخېږي. د شکرې همدې ډول ته د لويانو ډايبېتېز مېلېتوز يا شکره هم وايي.
جېسټېشنل يا د بلاربښت ډايبېتېز:
د ناروغۍ دغه ډول په امېندوارو ښځو کې چې په وينه کې يې د گلوکوزو کچه تر نورمال حد ډېره وي او تر بلاربښت دمخه يې د شکرې ناروغۍ نه وي لرلې، پېښېږي. د امېندوارۍ نه وروسته دا ناروغي د ډايبېتېز مېلېتوز دويم ډول ته پرمختگ کولی شي.
د شکرې د ناروغۍ په نورو ډولونو کې کانجېنېټل ډايبېتېز يا زېږون سره پيدا شوی ډيابېتېز، چې دا ناروغي د انسولين جوړېدنې د جېنېټيکي (ارثي) کمي په نتيجه کې رامېنځ ته کېږي، سېسټيک فايبروسېز ته اړونده ډايبېتېز، سټېرويډ ډايبېتېز چې د گلوکوکورټيکويډ د ډېر ډوز په کارولو، او د ډايبېتېز مونوجېنېک ډېرې نورې بڼې شاملې دي.
له ۱۹۲۱ ز. کال نه راپدېخوا کله چې انسولين وموندل شول نو له هماغه وخت نه تر اوسه پورې د ډايبېتېز ټول ډولونه د درملنې وړ دي او د ډايبېتېز دويم ډول خو بيا د گوليو په مرسته هم کنټرولېږي. د شکرې دواړه ډولونه په اوندنو يا اوږدمهاله ناروغيو کې شمېرل کېږي او دا دواړه په بشپړه توگه نه رغېدونکې ناروغۍ دي. د ډايبېتېز مېلېتوز لومړي ډول کې د پانکراس د پيوند هڅه هم شوې چې محدوده کاميابي لاس ته راغلې؛ همداراز د گېسټرېک بايپاس جراحۍ په نتيجه کې د ياد وړ لاسته راونې په هغو ناروغانو کې ترلاسه شوي چې اکثراً يې د چاغښت د رنځور حالت او د ډيابېتېز مېلېتوز دويم ډول ناروغان ول. د بلاربښت اړونده ډايبېتېز تر لنگون وروسته له مېنځه ځي. که چېرته د ډايبېتېز سمه درملنه و نه شي نو د پېچلې روغتيا سبب گرځي. د ډايبېتېز مېلېتوز په حادو پېچلتياوو کې هايپوگلايسېميا، ډايبېتېک کېتواسيدوسېز، يا غېرکېتويک هايپر اوسمولر کوما ورگډې دي. د دغې ناروغۍ په اوږدمهالو پېچلتياو کې کارډيوواسکولر يا د زړه او رگونو ناروغۍ، نېفروپاتي يا د بډوډو اوندنه بې وسي، رېټېنوپاتي يا د سترگو د رېټېنا تخريب شمېرل کېږي. په همدې خاطر د ډايبېتېز مېلېتوز يوه مناسبه درملنه ډېره اهمه ده، همداراز د وينې د فشار کنټرول او د ژوندتوگې ځينې عاملونه لکه سگرېټ څښل پرېښودل او د بدن تول يا وزن په رغنده حد کې ساتل ډېر اړين کار دی.
د ۲۰۰۰ ز. کال د احصايې له مخې په ټوله نړۍ کې لږ تر لږه ۱۷۱ ميليونه وگړي د ډايبېتېز له ناروغۍ کړېږي، چې دا د ټولې نړۍ د وگړو ۲،۸ % جوړوي. د ډايبېتېز په ټولو ډولونو کې د دويم ډول ډايبېتېز مېلېتوز ډېر عام دی چې د امريکا د متحده ايالاتو د شکرې د ناروغانو ۹۰ تر ۹۵ % کېږي.
تنده
ښایی شکره مشخص اعراض او نښی نښانی ونلري خو زیاته تنده ددی ناروغی یو د مخصوصو اعراضو څخه بلل کیږي. ډیره تنده د ډیرو بولو کولو، د غیر عادی لوږی د احساس، د خولی وچوالي او د وزن دکموالی یا زیاتوالي سره مل وي.
سردردي
که د وینی د گلوکوزو کچه لوړه پاتی شي د ستړتیا، د لید د خړپړتیا او سردردۍ لامل گرځي. ډیر مهال دویم ډول شکره هغه وخت چی په روغتیا یی منفي اغیزی څرگندی شي پیژندل کیږي.هغه انتانات او ټپونه په ډیره موده کی ښه کیږي ښایی د شکری علامه وي.نور احتمالي علایم یی تکراری فنگسي انتانات، دبولی لارو انتانات او د پوستکی خارښت دي.
جنسی ناتواني
دویم ډول شکره د جنسی مشکلاتو لامل هم کیدای شي. دا چی شکره په تناسلی الی کی رگونه او عصبی رشتی زیانمنوي ، نو د الی حساسیت کموی او ارگازیم ته رسیدل مشکلوي. په ښځو کی مهبلی وچوالی او نارینو کی عقامت هم د شکری د اختلاطاتو له جملی څخه دي. مطالعاتو ښودلی ده چی ۳۵٪-۷۰٪ سړي چی په شکری اخته دي بالاخره عقمیږي. هغه چی په شکری اخته دي ۳/۱ برخه یی یو ډول نه یو ډول د جنسی ناتوانی نه شاکي وي.
له شکرې ځان ژغورنه
د شکری د ناروغۍ د خطر هغه فکتورونه چی ځان تری ژغورلی شو: د شکری د مرض د خطر هغه فکتورونه چی د ژوند په څرنگوالي او طبي ناخوالو پوری تړلي دي په دویم ډول شکری د اخته کیدو خطر زیاتولی شي. دا عوامل په لاندی ډول دي:
د شکری ناروغۍ د خطر هغه فکتورونه چی ځان تری ژغورلی نشو
د شکری ځینی خطری عوامل د کنترول وړ نه دي. هسپانوي نژاد، ځایی امریکایان، آسیایی نژاد او افریقایی امریکایان په دیابیت د اخته کیدو د زیات خطر سره مخ دي. همدارنگه د دیابیت کورنۍ تاریخچه لرل هم په دی مرض د وگړو د اخته کیدو خطر زیاتوي.هغه وگړي چی عمرونه یی د ۴۵ نه لوړ وي نسبت ځوانانو ته په دویم ډول شکری ډیر اخته کیږي.
ښځو پوری تړلی د د یابیت خطری فکتورونه:
هغه ښځی چی د حاملگۍ په دوران کی په دیابیت اخته کیږي او همدارنگه که د پیدایښت په مهال یی د ماشوم وزن د ۹ پونډو څخه زیاد وي، د ژوند په جریان کی په دویم ډول دیابیت د اخته کیدو د لوړ خطر سره مخ دي. هغه ښځی چی د تخمدان په څوگونو سیستونو(دانو) اخته وي د انسولین په وړاندی د مقاومت د پیدا کیدو د ډیر لوړ خطر سره مخ وي.
د خوړو رول
که د وینی د شکری کچه په مؤثر او ښه ډول کنترول شي نو ښایی ناروغ د شکر د اختلاطاتو څخه وژغورل شي. ډاکتر ښایی په شکر اخته ناروغ یو خوراک پوه او یا د شکر مشوره ورکونکي ته ولیږي تر څو د هغوی په مرسته دوی ته یو روغتیایی خوراکي پلان جوړ شي (زموږ هیوادوال د نوموړو روغتیایی کارکوونکو د خدماتو څخه بی برخی دي). په دویم ډول شکر اخته ناروغان باید خپله د خوږو اخستنه وڅاري او کالوري راکمه کړي. د غوړو او پروتینو ټول ټال اخیستنه هم باید چی وڅارل شي.
د ورزش رول:
د قدم وهلو په شمول منظم تمرین د دوهم ډول شکری مریضانو سره د هغوی د وینی د گلوکوزو د کچی په کمولو کی مرسته کوي. فزیکی فعالیت د بدن د غوړو کچه راکموي،د وینی لوړ فشار کنترولوي او د قلبي ناروغیو څخه په ژغورنه کی مرسته کوي. په دویم ډول شکر اخته ناروغانو ته روزانه د ۳۰ دقیقو لپاره د مناسبو تمریناتو د کولو سپارښتنه شوی.
د روحي فشار کمولو رول
روحی فشار نه یواځی دا چی د وینی د لوړ فشار لامل گرځي بلکی د وینی د گلوکوزو د کچی د لوړلوالی سبب هم کیږي. په شکر اخته ناروغان د ارامونکو تخنیکونو له لاری په دی بریالي شوي چی ورته ورپیښ حالات اداره کړي. عبادت د روحي فشار په کنترول کی خورا ارزنده او کارنده رول لوبوي. ټولنیزه راشه درشه هم روحی فشار کموی او په پایله کی د دیابیت په کنترول کی مرسته کوي.
د درملو رول
په دویم ډول شکر اخته هغه ناروغان چی د تمرین او خوراکي رژیم له لاری نشی کولای د وینی د گلوکوزو کچه کنترول کړي دواگانی ورته توصیه کیږي. شکر لپاره مختلف ډول درمل چی د خولی له لاری اخیستل کیږي، موجود دي.د درملو د مؤثری اغیزی لپاره دوه یا ډیر درمل سره یو ځای هم کارول کیږي. ددی درملو څخه ځینی د انسولینو تولید زیاتوي نور یی بیا د انسولینو څخه گته اخیستنه ښه کوي او ځینی یی د نشایستی جذب کموي.
انسولینو رول
په ځینی هغه خلکو کی چی په دویم ډول شکر اخته وي د خولی له لاری د کاریدونکو درملو سره یو ځای انسولین هم کارول کیږي. د بیتا ژونکو د ناکامیدو په حالت کی هم انسولین استعمالیږي.په نوموړي حالت کی پانقرانص د انسولینو جوړول بندوي، چی دا حالت په دویم ډول شکر اخته ناروغانو کی منځ ته راتلای شي. د انسولینو د سره نه تولید په انسولینو درملنه اړینوي.
انسولین
انسولین هغه هورمون دی چی بدن ته د گلوکوزو څخه د مؤثری گته اخیستنی توان ورکوي. قندونه په معده کی په کوچنیو قندي موادو(گلوکوز) بدلیږي، گلوکوز د وینی دوران ته داخلیږی چی په نتیجه کی پانقرانص تنبه او انسولین تری افرازیږي. انسولین گلوکوز د بدن ژونکو ته داخلوي او د بدن ژونکی د گلوکوزو څخه د انرژۍ د تولید لپاره گټه اخلي.په دویم ډول شکری کی د بدن ژونکی په سم ډول گلوکوز نشي اخیستی چی له امله یی د وینی د گلوکوزو کچه لوړیږي. د انسولین په مقابل کی مقاومت هغه حالت ته ویل کیږی چی بدن پکی د انسولینو د تولید توان ولري خو د بدن حجری د جوړو شویو انسولینو په مقابل کی په سم ډول ځواب ونه وایی. د وخت په تیریدو سره پانقرانص د انسولین تولید کموي.
سرچينې
‎
وېشنيزه:ناروغۍ
د شواهدو پر بنسټ زده کړې
د شواهدو پر بنسټ د زده کړو خوځښت د شواهدو پر بنسټ چارو په لوی خوځښت کې ریښه لري چې له ۱۹۹۰ مې لسیزې راهیسې د پام وړ بحثونو موضوع ده. په داسې حال کې چې، په ۲۰۲۰ ز کال کې یوه خپره شوې څېړنه ښيي چې تر اوسه د تدریس بې اغېزه تکتیکونه لکه د ښوونیزو سبکونو او د ښوونیز مخروط سره د ښوونیزو چارو همغږي کول د روزونکو ترمنځ پراخ ملاتړ لري.
تاریخچه
بریتانوي لیکوال او عالم ډېوېډ اېچ. هارګریوېس (David H. Hargreaves) په ۱۹۹۶ ز کال کې یو لکچر ورکړ چې په هغه کې یې څرګنده کړه "اوس مهال تدریس د څېړنو پر بنسټ مسلک نه دی. زه شک نه لرم که چېرې داسې وای دا به ډېر اغېزمن او د رضایت وړ و". هغه طبابت او تدریس پرتله کړل، هغه وویل چې تمه کېږي ډاکټران د طبي څېړنو اړوند تازه معلومات ولري، په داسې حال کې چې امکان لري ډېری ښوونکي آن په خپل مسلک کې د څېړنو په اهمیت و نه پوهېږي. هغه د دې لپاره چې تدریس د څېړنو پر بنسټ شي، وړاندیز یې وکړ چې روزنیزې څېړنې  "اساسي بدلونونو" ته اړتیا لري او ښوونکي باید تر ډېره د څېړنو په جوړلو او کارولو کې ونډه ولري.
له دغې وینا وروسته، د زده کړو په برخو کې انګلیسي پالیسي جوړونکو هڅه وکړه چې تیوري له عمل سره نږدې کړي. ورته مهال د زده کړو په برخه کې موجودې څېړنې د کیفیت، ډاډ او ټولو ته د لاسرسي په برخه کې د نیوکو سره مخ شوې.
په ۲۰۰۰ او ۲۰۰۱ ز کلونو کې د شواهدو پر بنسټ، دوه نړیوالې څېړنې ترسره شوې څو په ټوله نړۍ کې د ښوونځي د زده کړو اغېزمنتیا تحلیل او د هغو له مخې راپور وړاندې کړي: په ۲۰۰۰ ز کال کې د نړیوالو زده کوونکو د ارزونې پروګرام (Programme for International Student Assessment) یا (PISA) او په ۲۰۰۱ ز کال کې د نړیوالې لوستنې په سواد زده کړو کې وده (Progress in International Reading Literacy Study) یا (PIRLS).
په علمي بنسټ ولاړې څېړنې (Scientifically based research) یا (SBR) (همدارنګه په زده کړو کې د شواهدو پر بنسټ عملي چارې) د لومړي ځل لپاره د امریکا د متحده ایالاتو په فدرال قوانینو او د لوستلو په عالي قانون (Reading Excellence Act) کې څرګندې شوې او ورپسې یې د ښوونځیو د اصلاحاتو جامع پروګرام ته هم لار ومونده. په ۲۰۰۲ ز کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د پوهنې وزارت د ښوونیزو چارو او پالیسیو د رهبري په موخه د روزنیزو علومو انستیتیوت (Institute of Education Sciences) یا (IES) جوړ کړ.
په ۲۰۰۹ ز کال کې د امریکا په متحده ایالاتو کې د ایالتي معیارونو د مرکزي مشترکې هستې (Common Core State Standards Initiative) په نوښتونو سره د ښوونیزو اصولو او چارو د معیاري کولو په برخه کې هڅو پراختیا ومونده. داسې ښکاري چې د شواهدو پر بنسټ لارو چارو د رامنځته کولو په موخه هڅې شوي. د بېلګې په توګه، د معیارونو د هستې ویب پاڼه د انګلیسي ژبې د هنر په برخه کې د معیارونو جامع شرحه او د هغو ځانګړي جزیات وړاندې کوي چې په کې الفابیټیک اصول، چاپي مفاهیم، د فونولوژي اړوند معلومات، د غږونو او کلماتو پېژندل او د هغو روان بیانول شامل دي. خو له دې سره دا هر یو ایالت او سیمه ییزو ښوونځیو ته اړوند کېږي څو د دغو معیارونو د کارولو په موخه پلانونه جوړ کړي. تر ۲۰۲۰ ز کال پورې په ډېری ایالتونو کې دغه معیارونه کارول شوي و، چې په ډېری مواردو کې یې له دریو کالو څخه زیات مهال نیولی چې پلي شي. د بېلګې په توګه ویسکانسین دغه معیارونه په ۲۰۱۰ ز کال کې منلي و خو د ښوونځیو په ۲۰۱۴- ۲۰۱۵ روزنیز کال کې یې پلي کړل، له دې سره په ۲۰۲۰ ز کال کې د عامه روزنې وزارت له دغه معیارونو څخه د ملاتړ په موخه د غږیزې روزنې د موادو په پراختیا کار کوي.
لوی اختر
عيد الاضحی یا لوی اختر د مسلمانانو اختر دی.