اسدالله_بلهارجلالزی
دویمه خبره کله چې به د غازیانو مشرانود کومې لويي پریکړې اقدام وکړ او سره به موافق شول وروستۍ موافقه به هم د غازي ملامشک عالم وه، چې باید ترلاسه شوې وای. بیا هم استاد کاکړ داسې لیکې. « محمدجان خان د چور لامل داسې بیانوي چې د مسلمانانود پوځونو شمېرله شمېره وتلی و او کنترول کېدای نه شوای او هغوئ د کابل ښار مسلمان خلک چورکړل. خو دغو مشرانو د دې له پاره چې خپلو عملیاتوته يي قانوني او حقوقي بڼه ورکړي وي، د دسمبرپر۱۵مه يې په کابل کې حکومت تشکېل کړ اود بې وسلې شوي امېرزوی موسی جان يي د پاچا په توګه اعلان کړ. سردارمحمدطاهرخان د سردارمحمدشریف خان زوی او دوست محمدخان لمسي يې وزیروباله او غلام حیدرخان چرخی يې د بالاحصار د والي په توګه غوره کړ. دا کار درابرتس په وینا د جنرال محمدجانخان په نوښت ترسره شو او په خپله يي د ځان له پاره کوم مقام غوره نه کړ. ملا مشک عالم دا اقدام نیکمرغه وباله او موسی جان يي پرتخت کېناوه، چې د پلار حق يي و، چې د هغه په وینا په ظالمانه ډول د انګریزانوله خوا تبعید شوی دی.» غازي ملامشک عالم هم له منطقې پلوه او هم په خلکو کې د ډیرو مریدانو، عالمانو اوملګرو له اړخه تربل هرچا مخکښ او درایت لرونکې و. ځکه يي هم هرزورور ته چې د هیواد، دین او وګړوپه وړاندې به يي ظلم، کاوه یابه يي هغوئ ځورول مخامخ اوپه ډاګه خپله وینا کوله هڅه يي داوه چې له ناسمو کړنويي راوګرځوي. بیاهم د بیلګې په توګه کله چې انګریزان له افغانستانه ووتل او د قدرت چارې د امېرعبدالرحمن په واک کې شوې. نو هغه په ډیرې زبردستۍ سره په خلکو ظلمونه پیل کړل. په تیره بیا د جهاد مشران يي د دې په ځای خوشحاله کړي وای زیاتره يي خپه، بندیان، شهیدان او یا هم له ملکه وشړل، کله چې عبدالرحمن لوی غازی محمدجانخان په چل او تذویرسره په شهادت ورساوه. غازي ملامشک عالم سخت خواشنیي شو، خوامېرعبدالرحمن له ده نه بیا سترګه کوله ځکه په ولس او خلکو کې د ده له نفوذ او اغیز څخه يي ویره لرله. که څه هم په پټه کې يي دی په بد نوم یاداوه، خوپه ښکاره يي بیا هڅه کوله چې د ځان ملګری يي کړي ځکه چې غازي ملامشک عالم په ډیرو سختو حالاتوکې هم له خپلو خلکو سره پاته شو او دهغوئ په منځ کې ژوند کاوه. غبار د خپل اثرپه ۶۵۸ مخ کې داسې کاږي( کله چې امېرعبدالرحمن باندې له دې امله چې د غازیانو لکه محمدجانخان وردګ، غازي عصمت الله خان جبارخیل، مېربچه خان، ایوب خان، جلندرخان، غلام محمدخان، بروزخان تتمدره يي، مېردرویش، بابه قشقاري، محمد عظیم خان، عبدالسمېع خان، فتح خان بایاني او عبدالغیاث خان جلالزی چې له امېر له خپلو اولادونو سره فرارکړل، شتمنۍ يي ور ضبط کړي، د خلکو  غبرګون، دباو اوفشار زیات شو. نو بیا يي هڅه وکړي چې بیرته پاته غازیان خوشحاله کړي. نوپه ۱۸۸۴ کال کې دغزني حاکم سردارمحمدحسن، د اندړو ټول مشران د غازي ملامشک عالم په ګډون غزني ښارکې دربارته راوغوښتل. خو ملامشک عالم په دغه مجلس کې ګډون ونکړ. بیا د پکتیا د والي ورور سردار شیریندل خان، له یوه مذهبي عالم ملا عزیزخان او د پکتیا له کوټوال محب علی خان سره د امېر د فرمان په اساس ملامشک عالم ته ورغلل له هغه سره يې خبرې وکړي. ملامشک عالم سردار ته داسې وویل: « درۍ زره افغاني غازیان او مشران چې د انګلیس د دولت د واکمنۍ په مهال يي دفاع وکړه، د ناموس، هیواد اوسلام په ملاتړ يي سخت درانه کارونه وکړل او زحمتونه يې وګالل له کومې خطا، خیانت، جنا او جنایت پرته  نن د کابل په بندي خانه کې بندیان  کړي دي. چې دا کړنه د خلکو د نهیلي، ویرې اوډارسبب شوې. نو ټول خلک چې یو يي زه یم ځان د ویرې او خطرپه ځای کې ګڼمه» غبار د خپلې لیکنې په دوام زیاتوي: کله چې امېرته د ملامشک عالم ځواب ور ورسیده نو بیا هم یو ځوابیه فرمان د هغه او خلکو په نوم یو فرمان ورواستاوه.) که څه هم په دغه لیک کې يي د خپل ځان کړنې سمې بللي دي. خو موږ ته ښکاري چې د امېر عبدالرحمن خان غوندې جابر واکمن هم ترې نه سترګه سوځي، هغه هم له دې امله چې غازي ملامشک عالم د فتوا اوعمل صلاحیت لري. ځکه خو هم یوځلې په خپله د ده کورته شلګر ته ورځي او هڅه کوي چې د غازي ایوب خان په اړه ترې د یوه باغي ترنوم لاندې فتوا ترګوتو کړي خو دی دا کار نه کوي. خالق رشید کاږي(پر هغه مهال چې امېر له ملامشک عالم سره په غزني کې ولیدل او له هغه يي د ملاتړ هیله وکړه، خو هغه ورسره مل نشو او خپل زوی يي ملا عبدالکریم يي ورسره کړ او ملامشک عالم له امېر سره د زړه له کومې ګام پورته نه کړ، نه يي د ایوب خان پرضد د فتوا خبره ورسره ومنله، همدغه ټکې امېر په عصمت الله خان هم ناباوره کړ، په دې چې عصمت الله خان یو له هغو کسانو څخه و چې ده ملامشک عالم او ملامشک عالم ده ته د زړه له کومې درناوی درلود او دا هرچاته څرګنده وه...) استاد خالق رشید بل ځای  بیا داسې کاږي ( په دغې ډله کې یو هم ملامشک عالم و. چې امېرونه شوای کولای د عمر تر پایه پوري هغه د ځان ملګری کړي، یوازې يي زوی عبدالکریم اخوندزاده په دې خاطر چې محمد جان خان او زوم يي عبدالغفور د لنګر، له امېر سره په توره څاه کې پراته وو کندهار ته ورسره ولیږه. امېرد ملامشک عالم همدغه زوی ته د ارادت او که د شیطانت له مخې د « خان عالم» لقب هم ورکړ. (وګورئ دهند ملی ارشیف بهرنۍ څانګه ۱۸۸۱ کال د جولاث ۱۴ شمېره ۱۰۹) خ – رشید