دوحشي_ژوو_دانقراض(له_منځه_تلل)_لاملونه
انقراض(له منځه تګ)
موږ په یوه تاریخی پیړۍ کی ژوند کوو، یعنی هغه وخت کی چی ژوند بڼي په چټکی سره له منځه تللی دی او له منځه ځی .اوسنی جیالوجیکی دوره د بلی هری دوری څخه د زیاتو ژوندیو موجوداتو درلودونکی ده. په همدی وخت کی د ژوندبڼو د انقراض کچه د هر تیر وخت په پرتله لوړه ده. او س مهال ایکوسیستمونه او ټولنی د له منځه تګ په حال کی دی او ژوندیو بڼو نفوس کم او کوچنی شوی دی. په فرد پوری اړوند نفوس او فرعی موجودات له منځه ځی او پاتی شوی نفوس په ډیر چټکی سره له یوازیتوب سره مخامخ کیږي.د ژوندبڼو له منځه تګ لامل په ټولو سطحو کی یو لړ بشری فعالیتونه دي، چی طبیعی استوګنځي يي د خپلو اړتیا لپاره ویجاړکړي او له منځه وړي دي. او سمهال ۴۰سلنه او شاید ۵۵سلنه د خاوري چاپیریال- نږدي ۲۵سلنه د ټولي نړی لومړني سمسورتیا دانسان په وسیله له منځه تللي ده او په وچ ډاګ بدل شوي دي. د کروند ګرو د خپلي روایتي کرني په پریښودلو سره زیات جنیټیکي تغیراوحتی په اهلي انواعو، لکه غنم ،وږي،وریجي، چرګان، غواوي او کوترو له منځه تللی دي.په تروپیکو هیوادونو کي کروند ګرو خپلي کرنیز بڼي پري ایښي او پرځای یی قیمتي توکي چي سوداګریز ارزښت لري کرلي. چي دغه کموالي په غذایی نباتاتو او حیواناتو کي کموالي راوستي.اي او ویلسن د حفاظتي بیالوژي کلک مدافع استدلال کوي، چی د ژوند چاپیریال تر ټوله بده بڼه د ژوندیو موجوداتو انقراض (له منځه تګ)دي. کیداۍ شي بیالوژيکي ټولنی کمی شي دهغوی شمیر په سیمه کې کمی شي او د دهغوی ارزښت دانسانانو لپاره کم شي خو که ټول اصلي موجودات ژوندي پاتی شي ټولني د بیا احیا ځواک پیدا کړي، په همدي ترتیب کله چي د ژوندیو موجوداتونفوس کم شي،جینیتګي تغیرات هم کموالي پیدا کوي، خو ژوندبڼي کولای شي دغه جینیتکي تغرات د جوړه کیدو په وسیله بیا احیا کړي.د بده مرغه چی یوه نوعه منقرض کیږي، هغه یی ساری جینیټکي معلومات چي په ډي این ای کي شامل دي او د هغو د ځانګړو خصوصیاتو ترکیب چي درلودل یی هم د تل لپاره له منځه ځي یعني ددي انواعو نفوس نشي کیداي چي بیا ورغول شي. هغه چاپیریال چي دوي په کي ژوند کاوه بي خاصیته کیږي او د هغوي بالقوه ارزښت ته انسانان نه ځیر کیږي. د انقراض کلمه زیات جزيي توپیرونه لري، تر ډیره دلید لوري لمخی مفهوم فرق کوي. یوه ژوند بڼه هغه وخت منقرض کیږي چې دهغی بڼی یو غړی هم ددنیا په هیڅ ځای کې ژوندی پاتی نه شي. که چیری د وحشی ژوو د یوی بڼی ځینی نفوس دانسانانو په اسارت کې وي،نو ویلای شو چې ژوندۍ بڼه د وحشي نړۍ څخه منقرض شوی ده.یوه بڼه کیدی شي په سیمه ییزه کچه منقرضه اویا له منځه ولاړه شي.دغه کار هغه وخت تر سره کیږي چي دغه نوره په هغه سیمه کې پیدا نه شي،چې مخکی یي پکې ژوند کاوه،یعنی له هغه سیمی څخه منقرض شوي دي،ولی په نورو ځایونوکې په وحشي توګه موندل کیږي((خړ لیوه یو وخت په ټوله سهیلي امریکا کې موجود وه خو اوس مهال له ماساچوسټس څخه منقرض شوي دي)). یوه بڼه کیدی شي په سیمه ییزه کچه یا یو هیواد کې منقرض شي ولی د نړۍ په نورو برخو کې خپل ژوند ته دوام ==پخوانی ډله ییز انقراض== د ژوند یو موجوداتو تنوع چي د ځمکي پر مخ ژوند کوي له پیله د ډیریدو په حال کي دي.دغه ډیروالي ثابت نه و، بلکي دغه زیاتوالي د ژوندیو موجوداتو د تدریجي تکامل د لوړي کچي نویو تولیداتو د دورو په واسطه ترسره کیده،چي ورپسي په نورو دورو کي د ډله ییز انقراض د ضمني تغیراتو سره ترسره شوي دي ( راووپ ۱۹۹۲ ،لاوي۲۰۰۱ م کال). دغه نمونه د فوسیل په ریکارډ کي څرګنده ده، کوم چي د ساینسدانانو له لوري تر ازمویني لاندی نیول شوي دي چي د ژوندویو موجوداتو د شمیر او کورنیو په ټاکلو کي په ځانګړو جیالو جیکي دورو کي لیوالتیا لري. د سمندري ژوند بڼو تدریجي ودي تاریخچه یا تکاملي سیر نظر هغو حیواناتو ته چي په وچه کي ژوند کوي غوره توګه تر مطالعي لاندي ونیول شوه. ځکه چي د هغوي اکثره د بدن ځواکمنو غړو درلودونکي وو، هغه سمندري رسوبونه چي د تیګو په شکل ساتل کیږي. د لمړي ځل لپاره سمندري حیوانات چي ۶۰۰ میلونه کاله پخوا د پالوزویک په عصر کي رامنځه شوي دي، د فوسیل د تاریخچي له مخي د نویو سمندري حیواناتو يه چټکه توګه منځه ته راتګ د ۱۵۰ میلونو کلونه څخه وروسته منځه راغلي دي.۲۰۰ میلیونه  کاله وروسته د دغو حیواناتو د فامیلونو شمیر تر ۴۰۰ خوا او شا ته رسیده. په ۲۵۰ ملیونه کلونه په اخر کي یعني د ځمکي د تاریخچي په میزوزویک او سینوزویک دورو کي د فامیلونو یک نواخته شمیر خپل اوسني شمیر یعني ۷۰۰ فامیلي پوري زیات شوي. د تیرو دورو تاریخچه د سمندري حیواناتو ورو تکاملي سیر و، لکه څنګه چي د یوي فامیلي راښکاره کیدل یو میلیون کالو ته رسیده.ددی حیواناتو کورنیو پر زیاتیدو سربیره دډله یز انقراض ۵ ستر ناورینونه د فوسیل په تاریخچه کې ثبت شوي دي چې ۶۰ څخه تر  ۱۵۵  میلونه کلونو په اوږدو کې پیښ شوي دي.دغه پیښی چې (Triassic,Permian,Devonian,Ordovician,cretaceous)دورو کې پیښ شوی دی کولی شو چې ( ډله یز طبیعي انقراض ) یي وه نوموو.چې تر ټولو زیات مشهور د ډیناسور ډله یز انقراض دی.چې cretaceous   ۶۵میلونه کاله مخکی تر سره شوي چې تر دغه انقراض وروسته تی لرونکو حیوانات پر وچه واکمني پیدا کړه.چې تر ټولو ستر ډله یز انقراض د پرمیان دوری په وروستیو کې ۲۵۰ میلونه کاله مخکی پیښ شوی چې په اټکلي توګه له ۷۷  څخه تر ۹۶ سلنه ټول    سمندري حیوانات اودغه راز دټولو پاتی حیواناتو نیمايي کورنۍ منقرض شوي دي.)بنتون اوتویچیت ۲۰۰۳ م کال ) (ډیویډ راوپ ۱۹۷۹ م کال) وایي: که دغه اټکلونه تر یو حده سم هم وي زیاتره دا احتمال لري چي بعضی ډله ییز خنډونه لکه د اور غور ځونکو چاودیدل یا دځمکی سره دیو شهاب ثاقب ټکر یا دغه دواړه پیښي د ځمکی د اقلیم د بدلون سبب شوي،چې د زیاتو ژوند بڼو دانقراض لامل شوي دي.۵۰ میلونه کاله وروسته دځمکې بیوټا یت ژوندیو اجسامو دخيلو کورنیو شمیرچې ده  پرمیاند انقراض په دوره کې له لاسه ور کړي وه بیا تر لاسه کړ.