cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په پښتو ژبه د کال دولس میاشتې
۴:پښتو   چنګاښ  سرطان
۵:پښتو  زمری  اسد
۶:پښتو  وږی  سنبله
۸:پښتو   لړم  عقرب
۹: پښتو لېندۍ  قوس
۱۰:پښتو مرغومی  جدی
۱۱:پښتو سلواغه  دلوه
۱۲:پښتو کب حوت
جوړونکی او ليکوونکی: عابد الله (حافظ)
هسن
هسن (هِسینِ) په الماني Hessen) د المان هیواد له شپاړسو آیالاتونو څخه یو دی. د هسن آیالات پلازمینه ویسبادن ښار او مساحت یې ۲۱،۱۰۰ کیلومتره مربع دی. هسن ولایت ۶،۰۷۴،۰۰۰ وګړي لري.
په دوو لسیزو کې پښتو ژبې ته پرمختګونه
ليکوال: عابد الله حافظ
ای او اس
ای او اس په انګليسي (iOS) د ايفون شرکت ځانګړی غونډال دی چې دوی له لوري ځوکمن شويو څيزونو لپاره يې کاروي. دا غونډال به پخوا يوازې لپټاپ کامپيوټرو لپاره وه خو بيا وروسته اپل ټلفونونو لپاره هم وکارول شو. دا غونډال په ۲۰۱۰ کال کې له انډرويډ غونډال شاته وه خو وروستيو بدلونونو دا غونډال بې سياله کړ.
مایک وارن
مایک وارن په آرام سمندر کې د بریتانیا اړوند د پرتو ټاپوګانو ښاروال دی.
الوفي
آلوفي (آلوفی) په انګلیسي Alofi) د آرام سمندر په سویل کې له ټاپوګانو جوړ هیواد نیوی پلازمینه ده.
جورج فرګوسون
جورج فرګوسون د پیت کرن ټاپوانو والی دی چې په آرام سمندر کې د بریتانیا د کنټرول لاندی ایداره کیږي.
چپه پېښ،
۱. چپه پېښ (،) Comma: په نورو ژبو کې کامه د واو په ډول لیکل کېږي؛ خو په پښتو ژبه کې د دې لپاره چې له واو سره یې توپیر وشي، د چپه پېښ په بڼه یې لیکو.
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
سرچینه: نور تفسیر
مفسر: شیخ محسن قرآیتی
ژباړه: ډاکټر ذبیح الله اقبال
چپه پېښ،
همدا راز، کامه د یوې ټاکلې موخې په درلودلو سره د مختلفو وړو جمولو، د پیلېدونکې جملې او همدا راز د معترضه جملو له اصلي یا د جملې له نورو فقرو سره د بېلوالي او د کډېدونکو کلمو، د اعدادو د طبقه شمېرنېن د بېلوالي لپاره کارول کېږي.
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
پته: www.andyal.com
نیویي ژبه
نیویایي ژبه په انګلیسي Niuean language) د آرام سمندر سویل کې د پروت ټاپو ییز هیواد کې د انګلیسي ترڅنګ نیوی رسمي ژبه ده.
مرکزي یونان
مرکزي یونان ولایت په یوناني Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας) د یونان هیواد له دیارلسو آیالاتونو څخه یو دی. یاد ولایت د یونان په ختیځه برخه کې موقیعت لري او مساحت یې ۱۵،۵۴۹ کیلومتره مربع ته رسیږي، د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخې یاد ولایت ۶۱۴ زره وګړي لرل. د مرکزي یونان ولایت مرکز لامیا ښار دی.
چپه پېښ،
لکه: پښتانه سره یو کېږي، ژوند په وحدت کې تېروي، یو بل ته ورور وايي او دښمن ته د یو ستر سپر په ډول څرګندېږي.
لکه: ژوند ښکلی دی، ژوند د ژوندانه خوند ته وايي او خوند هله پېدا کېږي چې له وجدان سره په تناسب کې ژوند غوره شي.
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
___________________________________________
وَ إِذْ قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یا بَنِی إِسْرائِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراهِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جاءَهُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ«6»
6 او (درياد كړه) چې عيسى د مريمې زوى وويل: ((بني اسراييلو (= د يعقوب اولادې)! په رښتینه كې زه درته د الله استازى يم [حال دا] تورات چې تر ما مخكې راغلى، رښتينى ګڼم او د هغه استازي زېرى دركوم، چې تر ما روسته راځي [او] نامه يې ((احمد)) ده))؛ نو چې له معجزو او روښانه دلايلو سره ورغى ويې ويل : (( دا خو ښكاره كوډې دي .))
ټکي:
*شک نشته، نن چې د تورات او انجیل په نامو کوم کتابونه د یهودو او مسیحیانو په لاس کې دي، هغه کتابونه نه دي، چې د الله له لوري پر حضرت موسی او حضرت مسیح علیهما السلام رانازل شوي دي؛ بلکې د هغو کتابونو ټولګه ده، چې د هغوی یارانو او یا هغو وګړیو راټوله کړې،چې تر هغوی روسته زیږېدلي دي. ددې کتابونو یوه ځغلنده مطالعه، پردې مدعا یو ژوندی ګواه دی او په خپله یهود او مسیحیان هم تردې ډېره ادعا نه لري.
مرکزي مقدونیه
د مرکزي مقدونیه ولایت بیرغ
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
البته شک نشته، چې د حضرت موسی او حضرت عیسی د ښوونو یوه برخه په دې کتابونو کې یې د لارویانو له لوري رانقل شوې ده؛ نوځکه نشو کولای، له ټولو هغو مطالبو انکار وکړو،چې په عهد قدیم (تورات او اړوند کتابونه یې) او عهد جدید(انجیل او اړوندو کتابونه یې) کې راغلي دي؛ بلکې ددې کتابونو منځپانګه، د الله ددې دوو پېغمبرانو د ښوونو او د نورو افکارو له ورګډ کړای شویو مطالبو ګډوله ده.
مرکزي مقدونیه
مرکزي مقدونیه ولایت' په یوناني Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας) د یونان په شمال کې پروت ولایت دی. د یاد ړلایت مرکز د سالونیک دی او ۱۸،۸۱۱ کیلومتره مساحت لري. د منځنې مقدونیه آیالات د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۱،۸۷۴،۲۱۴ وګړي لري.
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
په دې کتابونو کې په راتلونکي کې د یو ستر پېغمبر د راڅرګندېدو زېری ورکول شوی، چې ځانګړنې یې یوازې د اسلام له پېغمبر سره سمون خوري.
اصفهان ښار
اصفهان ښار د ایران هیواد د پلازمینې وروسته د یاد هیواد دویم لوی ښار دی چې په ۱۷۰۹م کال کې د پښتنو د غلیزایی ټبر لخوا د صفاویانو واکمنې ته له ماتې ورکولو سره دویمه پلازمینه اعلان شوه.
حضرت محمد (ص) په تورات او انجیل کې
په زړه پورې خو داده، چې پرته له هغو وړاندوینو، چې په دې کتابونو کې لیدل کېږي او پر حضرت محمد (ص) یې تطبیقوي. په «یوحنّا» انجیل کې په درېیو ځایونو کې په «فارقلیط» کلیمې ټینګار شوی دی، چې مانا یې ((تسلي ورکوونکی)) دی. دلته مو له نمونه تفسیره د یوحنا انجیل متن راخستی دی:
«او زه به مې له خپل پلاره وغواړم او هغه به بل ((تسلي ورکونکی)) تاسې ته درکړي، چې تر ابده به درسره پاتې شي[1].»
او په ۱۵ باب کې راغلي دي:« او چې ((تسلي ورکونکی)) راشي؛ نو زما په اړه به شهادت ورکوي[2].»
مهمه داده، چې د اناجیلو په سریاني متن کې، چې له اصل یوناني ځنې اخستل شوی، د ((تسلي ورکونکي)) پر ځای،«پارقلیطا»راغلی دی او په یوناني متن کې «پیرکلتوس» راغلی، چې په یوناني کې «ستایل شوي وګړي» ته، چې په عربي کې یې معادل «محمّد و احمد»دي راغلی دی.
خو چې کله د کلیسا اربابان متوجه شول، چې دا ډول ژباړه یې تشکیلات خورا ټکني کوي؛ نو د «پیرکلتوس»پر ځای یې د «پاراکلتوس» کلیمه ولیکله، چې د «تسلّي ورکوونکي »په مانا ده او په دې اړونې یې دا ژوندی سند واړاوه، که څه له دې دومره سترې اړونې سره سره، په راتلونکي کې د یو ستر پېغمبر راڅرګندېدل څرګند دي[4].
= په دایرة المعارف بزرگ فرانسه کې په دې اړه راغلي دي: = «محمّد،د اسلام دین بنسټګر، د الله استازی او د پېغمبرانو خاتم دی. د «محمّد» کلیمه؛ یعنې د ډېر ستایل شوي په مانا ده، چې جرړه یې له «حمد» ځنې ده، چې د تجلیل او تمجید مانا ورکوي او بله نامه یې «احمد» ده، چې د «حمد»له جرړې دی او د «محمّد» کلیمې هم مانا او هم لفظ دی، چې قوي احتمال یې دی، چې د عربستان مسیحیان یې د «فارقلیط» کلیمې پرځای کاروي. احمد؛ یعنې ستایل شوی او ډېر ځلېدلی، چې د «پیرکلتوس» کلیمې مانا ده او په ناسمه یې د هغه پر ځای د «پاراکلتوس» کلیمه راوړې ده او په دې توګه اسلامي لیکوالو تل ویلي، چې له دې کلیمې مراد، د اسلام د پېغمبر راڅرګندېدل دي. قرآن مجید هم په صف سورت، شپږم آیت کې دې خبرې ته په زغرده اشاره کوي[5].»
= * آیا د اسلام د پېغمبر نامه «احمد»وه؟ = الف)په تاریخي کتابونو کې راغلي دي، چې د اسلام پېغمبر صلی الله علیه و آله له ماشومتوبه دوې نامې درلودې او خلکو به دواړه نامې ورته اخستې، چې یوه یې «محمّد» او بله یې «احمد»وه. لومړۍ نامه یې پرې نیکه؛ عبدالمطلب او دویمه نامه یې ورته مور بي بي ټاکلې وه. دا مطلب په حلبي سیره کې په تفصیل سره راغلی دی.
ب)یو له هغو کسانو ځنې چې د اسلام پېغمبر صلی الله علیه و آله ته یې د «احمد» نامه ډېره اخستې ده، د آنحضرت تره یې«ابوطالب» دی او نن چې د ابوطالب دیوان په نامه کوم کتاب زموږ په لاسرس کې دی، ډېری اشعار پکې لیدل کېږي، چې د اسلام پېغمبر ته پکې د «احمد[6]» نامه اخستل شوې؛لکه:
و لیس بقتلهم فیهم زعیم
ظالمانو یې وژنې ته هوډ کړی و؛ خو دې کار ته یې مشر و نه موند.
ج) «حسان بن ثابت» د پېغمبر اکرم د پېر شاعر دی، چې دا تعبیر پکې ډېر لیدل کېږي:
مفجعه قد شفها فقد احمد
فظلت لآلاء الرّسول تعدّد
یوغمځپلی چې د احمد نشتون وارخطا کړی و، تل یې د رسول ورکړې او پېرزوینې شمېرلې[7].
* په حدیث کې راغلي: پېغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وویل: پر ځمکه مې نامه،«محمّد» او په آسمانونو کې «احمد»ده»[8]. [1] - یوحنّا انجیل :باب، 14،جمله 16.
[2] - انجیل یوحنّا، باب 15،جمله 26.
[3] - یوحنّا انجیل، باب: 16،غونډله: 8.
[4] – فرقان تفسیر.
[5] - دایره المعارف بزرگ فرانسه،ج 23،ص 4176،له نمونه تفسیر مو راخستی دی.
[6] – د ابوطالب دیوان ،ص 25 تا 29. ابن عساکر، تاریخ، ج 1،ص 275.له نمونه تفسیر مو راخستی دی.
[7] - د حسان بن ثابت دیوان،ص 59، له نمونه تفسیر مو راخستی دی.
کرت
کرت ولایت په یوناني Περιφέρεια Κρήτης) د یونان هیواد ترټولو لوی ټاپو دی چې ۳۲۲۰ کیلومتره مساحت لري. د یاد هیواد ۳۲۲۰ کیلومتره مربع مساحت لري.
پښتو،عربی او اریایي
. م.ع. درانی
علی صادقی
بهرنی لینک
علي سداګي په انسټاګرام کې وېشنيزه:بازیګر
آدامستون پیتکرن ټاپوګان
ادامستون پیتکرن آیسلنډ په انګلیسي Adamstown, Pitcairn Islands) په آرام سمندر کې د پیت کرتټاپوګانو پلازمینه او د لویې بریتانیا پورې تړلې سیمه ده.
کویډ–19
تاسې د کویډ–19 لرونکي شخص سره د نږدې اړیکې (شاوخوا 6 فټ یا دوه لاسه فاصله) له امله پدې وایرس اخته کیدی شئ. کویډ–19 اساسآ د انسان نه انسان ته انتقالیږي. کله چې پدې وایرس اخته کس ،ټوخی پرنجی وکړي یا خبرې کوي نو د تنفسي څاڅکو څخه یې تاسې ورباندې اخته کیدی  شئ. که چیرې تاسې کوم داسې سطحه یا شی لمس کړئ چې دا وایرس ورباندې موجود وي او بیا لاس خولې پزې یا سترګو ته ویسئ نو هم پدې وایرس اخته کیدی شئ.
اوسمهال د کویډ–19 پروړاندې د خوندیتوب هیڅ واکسین شتون نلري. د خپل ځان ساتنې ترټولو غوره لاره دا ده چې د کویډ–19 لامل کیدونکي وایرس سره مخ کیدو نه ځان وساتئ. د امکان تر حد پورې په کور کې پاتې شئ او د نورو خلکو سره د نږدې کیدو نه ډډه وکړئ. په عمومي ناستو کې د ټوټې ماسک نه کار واخلئ پدې توګه چې پزه او خوله مو پوښل شوې وي. لمس کیدونکې سطحې په مکرر ډول پاکې کړئ او د عفونیت ضد یې کړئ. خپل لاسونه ډیر ځلهلږترلږه 20 ثانیی په صابون او اوبو ومینځئ یا د الکولو لرونکي د الکولو لاس پاکونکي داسې موادو (سنیټایزر) سره خپل لاسونه پاک کړئ چې لږترلږه 60% الکول الکول.
کله چې ممکن وي د خوراکي توکو او درملو ،پیرود ډاکټر ته ورتګ او بانکي فعالیتونه آنلاین بشپړ کړئ. که اړ یې چې شخصآ ،ورشئ لږترلږه 6 فټ د نورو  نه لیرې  اوسئ او هغه شیان د عفونیت ضد کړئ چې باید  لمس یې  کړئ. شیان او خواړه کور ته وغواړئ او د امکان تر حد پورې شخصآ اړیکه محدود کړئ.
که ناروغ یې په کور کې پاتې ،شه په استثنا د طبي پاملرنې ترلاسه کول. د عامه ،ټرانسپورټ ګډ موټر یا ټیکسي د کارولو نه ډډه وکړئ. په خپل کور کې د نورو خلکو او ژویو (حیواناتو) نه ځان جلا کړئ. د کویډ–19 لپاره کومه ځانګړې درملنه شتون ،نلري مګر کولی شې د علایمو د له مینځه وړلو کې مرستې لپاره طبي پاملرنه وغواړې. که طبي توجه ته اړتیا ،لرې دمخه تلیفون وکړه.
هرڅوک په کویډ–19 اخته کیدو خطر سره مخ دی. د پاخه عمر لرونکي خلک او نورې جدي ناروغۍ لرونکي د هر عمر خلک د دې وایرس له امله د لاډیر شدید ناروغۍ لوړ خطر سره مخ دي.
اعراض او علايم
نور عام اعراض يې ټوخی، د اشتها نشتوالی، سالنډي، بلغم، او د عضلاتو او بندونو درد دي. د زړه بدوالی، خواګرځېدل، او اسهال په مختلفو فيصديو شتون لري. لږ عام اعراض عبارت دي له پرنجی، د پوزي بهېدل، د ستوني درد، او د پوستکي اندفاعات. په چين کي په لومړيو کي ځيني پېښي يوازي د سينې له سختوالي او د زړه له ټکان سره راڅرګند شول.
د بوی د حس کموالی او په خوند کي اختلال شايد شتون ولري. د سويلي کوريا٪۳۰ تاييد شويو ناروغانو د بوی حس نه درلود. لکه څرنګه چي په نورو انتاني ناروغيو کي د اخته کیدو نه د اعراضو تر ظهور پوري يو څه وخت موجود وي چي د انتان د تفريح دوره ورته وايي، د کوويډ-۱۹ د تفريح دوره معمولا پنځه يا شپږ ورځي وي مګر له دوو تر څوارلسو ورځو تغير کولای شي. تقريباً لس فيصده پيښي له دې زيات وخت نيسي. د ناروغي د تشخيص لپاره لومړی څيز د ناروغي سرعت ده. ناروغي شايد د مختلفو اعراضو په واسطه ښکاره شي مګر کله کله سالنډي هم ورسره وي. سالنډي معمولاً له لومړيو اعراضو څو ورځي وروسته رامنځته کېږي. هغه سالنډي چي له تبي او ټوخي سره يوځای راڅرګندېږي زياتره د کوويډ-۱۹ څخه د تشویش له امله وي.
د ناروغي ډېري وخيمي ورځي هغه دي چي سالنډي په کي رامنځته شي. په کمه کچه پېښي د پام وړ اعراض نه ښکاره کوي. دغه غير عرضي ناروغان نه معاينه کېږي او د ناروغي په انتقال کي ددوئ رول پوره څرګند نه دی.
لومړني شواهد ښيي چي دوی شايد د ناروغي په انتقال کي برخه واخلي. د ۲۰۲۰ په جون کي دWHO وياندي وويل چي د غير عرضي ناروغانو څخه د ناروغي انتقال ډېر نادر دی. په بله ورځ WHO څرګنده کړه چي دوی د غير عرضي لپاره تنګ تعريف کړی کوم چي مخکي له عرضه او د کمزورو اعراضو ناروغان نه په کي رانغاړي.
ناروغي٪۴۱ د غير عرضي ناروغانو لخوا انتقالېږي. يعني د اعراضو له راڅرګندېدو بغير ناروغي انتقالېږي.
انتقال
کوويډ-۱۹ ناروغي د خلکو تر منځ د نژدې تماس له لاري انتقالېږي. روغ شخص د اخته شخص لخوا د ټوخي، پرنجي، خبرو يا سندرو پر مهال تولید شوي کوچني څاڅکي تنفس کړي. نړيوال روغتيايي سازمان WHO د خلکو ترمنځ يو متر او د متحده ايالاتو CDC د دوو مترو فاصلې د ساتلو توصیه کوي.
دا لاتراوسه نه ده څرګنده شوي چي په سطحه څومره ويروسونو ته اړتيا ده تر څو ناروغي رامنځته کړي، مګر دا معلومه شوي ده چي په مس درۍ ساعته، په مقوا کاغذ تر يوې ورځي، او په پلاستيک(پولي پرو پيلين) او زنګ ضد فولادو(AISI 304) تر دريو ورځو پاته کېدای شي. سطحي د کورنیو انتان ضد توکو په واسطه په اسانئ سره غير منتني کېږي کوم چي د بدن څخه بهر ويروس وژني.
د انتان ضد توکو استعمال د کوويډ-۱۹ لپاره علاج نه دی که په صحيح ډول استعمال نه شي د روغتيايي ستونزو لامل کېدای شي، د بېلګي په توګه که د انسان د بدن په داخل کي استعمال شي. بلغم او ناړي په زياته پيمانه ويروسونه لري. که څه هم کوويډ-۱۹ د جنسي اړيکو له لاري نه انتقالېږي خو د ښکلولو، نژدې تماس او د مقعد-خولې لارو څخه انتقالېږي. ځيني طبي پروسيجرونه په هوا کي د ذراتو شيندونکي خواص لري د ويروس انتقال ته زمينه برابروي.
کوويډ-۱۹ يوه نوي ناروغي ده د خپرېدو په هکله يې زياتره معلومات تر څېړنو لاندي دي. له انفلونزا نه په اسانۍ خو له شري نه سخته خپرېږي. هغه کسان چي له يوه اخته کس څخه ويروس اخلي(R0) شمېر يې متفاوت دی. WHO په پيل کيR0 اندازه ۱.۴-۲.۵ اټکل کړي وه. که څه هم اوسنۍ څېړني ښيي که کنترول نه شي دR0 اندازه په متوسطه توګه ۲.۷۹ کېدای شي.ويروس شايد د مور په شيدو کي وموندل شي مګر دا لاتراوسه نه ده څرګنده چي د ماشوم ته د انتقال وړ ده يا نه.
ویرولوژي
(SARS-CoV-2) ويروس يو نوی ويروس ده چي د لومړي ځل لپاره په هغو دريو تنو کي تشخيص شو چي په اوهان ښار کي له خپري شوي حادي تنفسي ناروغئ سره يې تړاو درلود.
نوی کورونا ويروس د مخکينيو کرونا ويروسونو په شان ځانګړتياوي لري. د انسان له بدن څخه بهر ويروس د کورنيو انتان ضد توکو په واسطه وژل کېږي، کوم چي د ويروس ساتونکی پوښ له منځه وړي.
سارس کوويډ-۲ ويروس له اصليSARS-CoV سره ډېر ورته دی. داسي فکر کيږي چي دغه ويروس حيواني منشأ لري. جينيتيکي څېړني ښيي چي نوی کورونا ويروس د بيتا کورونا ويروس په جنس، او د اسمان څکالي نه اخيستل شوو دوو نورو نوعو سره يوځای د ساربيکو ويروس په سب جنس پورې اړه لري.د آسمان څکالي له نورو کورونا ويروسونو له نمونو سره٪۹۶ ورته والی لري. د ۲۰۲۰ز په فبروري کي چينايي څېړونکو وموندله چي دpangolin او انسان د کورونا ويروس ترمنځ دS پروټين په ډومين کي يوازي د يوه امينو اسيد توپير شتون لري.
که څه هم د مکمل جينوم له څېړني وروسته معلومه شوه چي د پنګليون  pangolin د کورونا ويروس او دSARS-CoV-2 ترمنځ له٪۹۲ زيات جينيتيکي مواد يو ډول دي. کوم چي ددې ادعا د ثبوت لپاره کافي نه دي چي پنګليون د يو بين البيني کوربه وي.
اختلاطات
اختلاطاتو کي شايد سينه بغل، حاد تنفسي عدم کفايې سنډروم(ARDS)، څو-غړييز عدم کفايه، سپټيک شاک او مړينه شامل دي. قلبي وعايي اختلاطاتو کي د زړه سکته، اريتميا، د زړه التهاب او د ويني علقه کېدنه شامل دي.
تقريباً له٪۲۰-٪۳۰ هغه ناروغان چي د کوويډ-۱۹ ناروغي لري د ځګر د انزايمونو زياتوالی يې درلود چي د ځګر په ناروغي دلالت کوي. عصبي اختلاطات يې عبارت دي له عصبي حمله، سکته، اينسپاليټيس، اوGuillain–Barré syndrome څخه.
د انتان په تعقيب ماشومانو کي شايد د ماشومانو څو سستميز التهابی سنډروم رامنځته شي، کوم چي Kawasaki disease ته ورته اعراض لري، چي مرګوني کیدای شي.
د حیدرآباد جګړه
د حیدرآباد جګړه چې ځینې مهالونه د دوبو د جګړې په نوم هم یادېږي د هغه مهال په سند کې د تالپورانو پر وړاندې د انګرېزانو مهمه جګړه وه چې د ۱۸۴۳ زکال د مارچ په ۲۴مه د ختیځ هند د بریتانوي شرکت د ځواکونو او د سند د تالپوري امیرانو ترمنځ د معاصر پاکستان د سند ایالت په حیدرآباد سیمه کې وشوه. د کپتان جیمز اوترام تر مشرۍ لاندې د بریتانوي ځواکونو یوه کوچنۍ ډلګۍ د تالپورانو تر برید لاندې راغله، دوی اړ شول ځانته قلا جوړه کړي او په بریالیتوب سره یې تر هغې له خپلې قلا دفاع وکړه کله چې وتوانېدل په سمندر کې منتظرې بېړۍ ته وتښتي. په میاني جګړه کې د بریتانیا له بریالیتوب وروسته چارلز جیمز ناپیر د سند سیند پر لور مخکې تګ ته دوام ورکړ او د سند په مرکز حیدرآباد باندې یې برید وکړ. له حیدر آباد څخه ۲۰۰۰۰ سرتېرو او بلوڅو قبایلو دفاع کوله چې قومانداني یې اعلیحضرت میر شیرمحمد خان تلپور «شېر سند» او هوش محمد شیدي کوله. چارلز ناپیر ۳۰۰۰ سرتېري لرل خو د توپخانې د ملاتړ پر مټ یې په ښار برید وکړ. د جګړې په ترڅ کې هوش محمد شیدي ووژل شو او ځواکونو یې ماته وخوړه. د تالپور مقاومت وپاشېد او سند د بریتانیا تر کنټرول لاندې راغی.
پیلامه
د ختیځ هند بریتانوي شرکت د سند په سیمه کې (اوس مهال معاصر پاکستان ته اړوند ایالت دی) د لارډ النبرو تر څار لاندې چارې مخته وړې. په ۱۸۰۹ زکال کې د سند امیرانو له انګرېزانو سره د ملګرتیا هوکړه لاسلیک کړه او په دې سره هغوی د حیدرآباد په ښار کې خپله سیمه ییزه استازولي پرانیسته. په سیمه کې د بریتانوي نفوذ په پراختیا سره د سند امیرانو خپل منځي مبارزې را کمې کړې او له دغه بهرني نفوذ سره یې مبارزې ته مخه کړه. په ۱۸۳۸ زکال کې د بریتانیا استازي له امیرانو څخه وغوښتل چې د سیاسي حضور هوکړه ورسره لاسلیک کړي چې له مخې یې په حیدر آباد کې بریتانیايي استازي د استوګنې اجازه ترلاسه کوله؛ همدا و چې په سیمه کې د بریتانیا د پراخې مداخلې لپاره لار هواره شوه. په دغه هوکړه کې دا هم واضحه شوه چې بریتانیا به د سند او پنجاب د حاکمانو ترمنځ د اختلافاتو د حل اړوند مذاکرو کې مرسته کوي. له ځنډ پرته دوی د هوکړې په لاسلیک کې یو قدم نور هم وړاندې اوچت کړ او څرګنده یې کړه چې د اړتیا په صورت کې به بریتانوي ځواکونه د «امیرانو د خوندیتوب» په موخه د تل لپاره  په سند کې ځای پر ځای کړي. ورته مهال امیران هم باید په حیدرآباد کې بریتانوي استازي ته چې د بریتانیا او امیرانو ترمنځ ټولې اړیکې ټینګوي، لګښتونه ورکړي.
انګرېزانو د امیرانو ترمنځ له بېلابېلو پالیسو کار واخیست څو ټول له ځانه خوشاله وساتي او همدارنګه د دوی ترمنځ بې اتفاقي رامنځته کړي. په پیل کې کپتان جیمز اوترام د دغو چارو مسئولیت په غاړه درلود او د هغو امیرانو په منځ کې یې پام وړ پیشرفت وکړ چې پر ده یې باور کړی و. په پایله کې اوترام وکولای شول د امیرانو بهرني سیاستونه کنټرول او همدارنګه خپل ځواکونه د هغوی په اړوندو سیمو کې ځای پر ځای کړي. ستونزې هغه مهال رامنځته شوې چې انګرېزانو د امیرانو په داخلي چارو کې مداخله وکړه او له هغوی څخه یې هغه ځمکه وغوښته چې دوی یې د ترلاسه کولو هیله لرله؛ په داسې حال کې چې ورته مهال دوی د افغانستان په سیاست کې هم مداخله کوله. انګرېزانو دغه مهال له شاشجاع دراني څخه ملاتړ کاوه څو وکولای شي د افغانستان تاج او تخت ترلاسه کړي. ورته مهال امیران د بریتانیا له دغې غوښتنې څخه چې د بریتانیا اشغال ته یې لار برابروله ناخوښه و. امیرانو په افغانستان کې د شاشجاع له ملاتړ لاس واخیست او د ایران د پاچا څخه په ملاتړ یې د انګرېزانو غصه را وپاروله.
هغه مهال چې د ایران له پاچا سره چې د شاشجاع او انګرېزانو رقیب و؛ د امیرانو د اړیکو ادعا وشوه دغه اړیکې لا پسې ترینګلې شوې. له دغې موضوع وروسته انګرېزانو امیرانو ته څرګنده کړه چې له انګرېزانو پرته له بل هر چا سره مرسته د دوی د نابودۍ او په سند کې د دوی د واکمنۍ د له منځته تلو لامل ګرځي. په دې سره د بریتانیا او سندي امیرانو ترمنځ بې باوري ورځ تر بلې زیاتېدله، ځکه چې دواړه لوري یو پر بل بدګمانه شوي و. دواړو لورو خپلې چارې په داسې توګه مخته وړې چې ښووله یې هر څه عادي دي، په داسې حال کې چې دواړه پر یو بل باندې په بې باورۍ پوهېدل. د دغې بې باورۍ په پایله کې انګرېزانو د حیدرآباد مخکښ امیر نور محمد خان په خپل کور کې تر څار لاندې ونیو.
په ۱۸۴۱ زکال کې بریتانیا ۵۹ کلن چارلز ناپیر په هند کې د خپلو پوځونو مشر وټاکه. د راتلونکي کال د اګست په ۲۶مه نوموړی بمبئۍ ته راورسېد. هغه ته د انګرېزانو او امیرانو ترمنځ د اړیکو د حالت او همدارنګه د هغو جنجالونو وویل شول چې امیرانو انګرېزانو ته جوړ کړي و. همدا و چې د ۱۸۴۲ زکال په سپټمبر کې سند ته ولاړ. د نایپر تر مشرۍ لاندې انګرېزانو په سند کې تر خپل کنټرول او همدارنګه د امیرانو تر کنټرول لاندې سیمو کې یو شمېر مرستندویه چارې ترسره کړې. دغو چارو دا باور رامنځته کړ چې ګویا انګرېزان غواړي په سیمه کې د خلکو د ژوندانه وضعیت ښه شي په داسې حال کې چې بډایه امیران یوازې هڅه کوي په بې وزله وګړو واکمني چلوي. ناپیر په سیمه کې د بریتانیا د سترواکۍ د پراختیا او کنټرول سره لیوالتیا لرله. له دې وړاندې اوترام د بریتانیا او امیرانو ترمنځ د خبرو اترو چارې مخته وړې، هغه له امیرانو سره ډېر نرم مخکې تله او امیرانو به هم تر ډېره ستایه. بل پلو ناپیر نه یوازې له مبارزې سره لیوالتیا لرله، بلکې شدیده لیوالتیا یې لرله څو دغه سیمه په بشپړه توګه د بریتانیا په کنټرول کې وویني. النبرو خپله ناپیر ته دنده وسپارله چې د امیرانو د دوه مخي توب موضوع وڅېړي، د هغوی د مشکوکو کړنو اړوند شواهد را ټول او د یوه راپور په اډانه کې یې ورته وړاندې کړي. ورته مهال له دې امله چې ناپیر په تازګۍ دغې سیمې ته راغلی و؛ نو د سیمې په کومه ژبه نه پوهېده او دا ورته ډېره ستونزمنه وه څو د امیرانو اړوند د دغه ادعاوو شواهد درک کړي.
ناپیر ۲۰۰ پاڼې لرونکې راپور النبرو ته ولېږه چې هغه د نومبر په ۳مه ترلاسه کړ. په دغه راپور کې د امیرانو اړوند په بشپړه توګه ناسم معلومات وړاندې شوي و؛ النبرو یوه ورځ وروسته خپل ځواب او همدارنګه د هغې نوې هوکړې مسوده چې باید له امیرانو سره لاسلیک شوې وای ورته ولېږله. د دغه ځواب چټکتیا او همدارنګه دا واقعیت چې ورسره د یوې هوکړې مسودې شتون درلود، ښووله چې النبرو د ناپیر له لیک او راپور وړاندې خپله پرېکړه کړې وه او لا یې د هغو د اړوندې هوکړې مسوده هم ترتیب کړې وه. النبرو له ناپیر څخه وغوښتل چې د امیرانو د چارو اړوند قانع کوونکي شواهد ومومي – هغه چې ده یې اړونډ ډېر لږ شواهد لرل. تر ټول زیات تورن کوونکی ثبوت چې ناپیر درلود هغه لیک و چې امیر لیکلی و، خو کېدای شي دا جعلی جوړ شوی وي. په ځواب کې ناپیر یوځل بیا النبرو ته لیک ولیکه او هغه لږ شواهد یې چې لرل ورته یې ولېږل او له هغه څخه یې د دغو اړوند اقداماتو په برخه کې مرسته وغوښته. النبرو په ځواب کې ورته ولیکل، هغه حکم چې ناپیر صادر کړی دی ورسره موافق دی – په داسې حال کې چې دا یې نه وه مشخصه کړې چې دی د ناپیر له کوم حکم سره موافق و.
ختیځه مقدونیه او تراکیه
ختیځه مقدونیه ولایت په یوناني Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης) د یونان هیواد پع شمال ختیځه برخه پروت ولایت دی. د یاد هیواد مساحت ۱۴،۱۵۷ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۶۲۳،۲۴۸ نفره دی.
والی
والی Wali) هغه چاته ویل کیږي چې د یو هیواد له ایداري برخو (ولایت) څخه د یوې مسولیت یاهم والیتوب په غاړه ولري.
سلطان جان کليوال
سلطان جان کليوال (۱۳۳۰ لمريز کال د وري ۲، د ۱۹۵۰ ز کال د مارچ ۲۲، د ننگرهار ولايت، هسکه مېنه) د افغانستان يو پښتو ژبې شاعر او ليکوال دی.
مخينه
انجنیر سلطان جان کلیوال د ۱۹۵۰ ز کال د مارچ میاشتې پر ۲۲ نېټه، چې د ۱۳۳۰ لمریز کال دوري میاشتې له دویمې نیټې سره سمون لري، دننگرهار ولایت د هسکې مېنې د کوټه والو په کلي کې زیږیدلی او په خټه شینواری پښتون دی.
سلطان جان کليوال خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې پر ۱۳۴۸ لمريز کال د کابل د رحمان بابا عالي لیسه کې تر دولسم ټولگی پورې پای ته رسولې دی. تر دې وروسته پر ۱۳۴۹ لمريز کال د کابل په پولیتخنیک انستیتوت کې شامل شوی او پر ۱۳۵۵ لمريز کال يې نوموړی انستیتوت د لیسانس په درجه او جیولوجست په توگه پای ته رسولی دی. پر ۱۳۵۵ کال يې د پوځی خدمت د مکلفیت ۶ مياشتينۍ دوره د کابل په تعلیمی غونډ کی ترسره کړې ده.
اپیروس
اپیروس ولایت په یوناني Περιφέρεια Ηπείρου) د یونان هیواد په شمال لویدیځ پروت دی. د آپیرو آیالات مرکز یوآنینا او مساحت یې ۹،۲۰۳ کیلومتره مربع دی. یاد ولایت د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۳۵۸،۶۹۸ وګړي لري.
سلطان جان کليوال
دندې
۱- له ۱۳۵۵ لمریز کال د تلې له میاشتې تر ۱۳۵۷ کاله پوری د کانو او صنایعو وزارت د کانو او جیالوجۍ په ریاست کې د انجنیر په توگه په ساحوی او اداری کارو بوختی وو.
۲- په ۱۳۵۸ ـ ۱۳۵۹ کلونو کی د کابل پولیتخنیک د شپی پوهنځي کې د ماسترۍ دیپلوم تر لاسه کړ.
۳- په ۱۹۸۵ ـ ۱۹۸۷ کلونو کې يې په هند هېواد کی په ساحوي عملی میتودیکي برخه کې په شپږو ځانګړو مرکزونو کی زده کړې کړې دی. ( سرتیفیکټ )
۴- په ۱۹۸۸ زیږدیز کال کې د پولیند هیواد په کراکوف ښار کی د اتومي انرژۍ د تولید په انستیتوت کی د نړیوالې اتومي انرژۍ د ادارې له خوا د سکالرشیپ په اخستلو سره عملی زده کړه کړې ده. (سرتیفیکت).
چاپ شوي اثار يې
انجنیر سلطان جان کلیوال له پنځم ټولگي راهیسی په پښتو ژبه کی شعر لیکي، له اتم ټولگي راهیسې تر اوسه پورې نثر او شعر دواړه لیکي. تر اوسه یی ډیرې لیکنې په هېواد کې دننه او له هېواده بهر ورځپاڼو، اووه نیزو ، مجلو او ویب پاڼو کی خپرې شوي دي. چاپ شوی اثار یی دادی:
۱ ــ تغمې (شعری ټولگه) ۱۳۶۹ کال د لیکوالو د انجمن چاپ، کابل.
۲ ــ دروند کور درنې خبرې، د ۱۳۷۸ ل کال د ننگرهار د فرهنګي ټولني چاپ، پېښور.
۴ ــ د څپو پر سر (شعری ټولگه) د ۱۳۹۱ ل کال چاپ.
۶ ــ رازونه او رمزونه (شعری ټولگه) د ۱۳۹۱ ل کال چاپ.
۷ ــ د عمر خیام د رباعیاتو پښتو ژباړه، د ۱۳۹۱ ل کال چاپ.
۸ ــ د نومیالیو په لړ کې (د شهید زرغون شاه ماما ژوند لیک)، د ۱۳۹۱ ل کال چاپ.
يادونه: له دریمې شمیرې نه تر نهمې شمیرې پورې اثار د گودر خپرندویې ټولنې له خوا چاپ شوي دي.
مسـلـکي لـیـکـنې او اثار
۱ـ د جیالوجیکی اصطلاحاتو تشریحی قاموس، د ۱۳۹۱ ل کال چاپ.
۳- د هوایي عکسونو تعبیر او تفسیر (گستتنري چاپ)، یاده شوې اداره.
چاپ ته چمتو اثار:
۱ ــ پښتو ــ دری ــ انگلیسي سيند
۲ ــ د کلچر له مخې انسان پیژندنه
۳ ــ اخلاقي ارزښتونه
۴ــ نوې شعری ټولګه
۵ــ د سلگونو بیلابیلو مقالو مجموعه
انجنیر سلطان جان کلیوال د ۱۳۷۶ لیږدیز یا (۱۹۹۷زیږدیز ) کال راهيسې د کاناډا هېواد د انتاریو ایالت په تورنټو ښار کې له خپلې کورنۍ سره ژوند کوي. نوموړی یوه لور او درې زامن لری، ټولو اولادونو یی تحصیلات پای ته رسولی او په کار بوخت دي.
سرچينې
۱- د ليکوال لطیف ياد پاڼه.
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال‎
مهجور بېټني
پوره نوم: اکبر جان
قبیله: بېټني
ذېلي ښاخ : رتن زئ
د زېږېدون نېټه: ۱۶ فروري ۱۹۸۱
دنده: طب
مشغله: پښتو شعر و شاعري
د کلام نمونه
مزدوران یو ورځې شپې خرڅوو ښار کښې
خپل لاسونه خپلې پښې خرڅوو ښار کښې
راته ګوره، آئینې خرڅوو ښار کښې
ښکلي نۀ یو، چې کیسې خرڅوو ښار کښې
لۀ دې وجهې لوپټې خرڅوو ښار کښې
پۀ دې هیله، چې که سیالو سره سیال شو
ستا پۀ شانې مرمۍ نۀ خرڅوو خانه!
مسواکونه او تسپې خرڅوو ښار کښې
بې تعلیمه یو خو بې شعوره نۀ یو
خپل بچي راته نهر پۀ کور کښې ناست دي
بادامونه او پیستې خرڅوو ښار کښې
مونږ غربت یو تر دے حال را رسولي
د خپل یار د لاس تحفې خرڅوو ښار کښې
لالټېنونه او ډیوې خرڅوو ښار کښې
آیوني ټاپوګان
ایوني ټاپوګانو ولایت په یوناني Περιφέρεια Ιονίων Νήσων) د یونان هیواد په لویدیځ او شمال لویدیځ کې پراته ټاپوګان دي. د ایوني ټاپوګانو آیالات مرکز کورفو او مساحت یې ۲،۳۰۷ کیلومتره مربع دی. یاد ولایت د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۲۲۰،۰۹۷ وګړي لري.
د نفوسو کثافت
د وګړو کثافات نن ورځ د بل هر وخته نړۍ د ډیرو کثافاتو درلودونکې ده ده, چې دا موضوع نړیواله ګرځیدلې ده. هیوادونه کوښښ کوي چې په مختلفو لارو سره د کثافاتو د ډیروالی مخه ونیسی. آما په خواشینې سره په کلنۍ کچه هر انسان زیاته کچه کثافات تولیدوي.
شمالي اژه
شمالي اژه ولایت په یوناني Περιφέρεια Βορείου) د یونان هیواد په شمال په اژه سمندر کې پراته یو شمیر ټاپوګان دي. د شمالي اژه آیالات مرکز میتیلیني او مساحت یې ۳،۸۳۶ کیلومتره مربع دی. یاد ولایت د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۲۰۸،۱۵۱ وګړي لري.
د موټر چلولو سمت
اسټرالیا په سره رنګ کې هغه هیوادونه دي چې ښوی لاس ته موټر چلوي. په آسماني رنګ کې د چپ لاس موټر چلونکي هیوادونه دي.
د موټروانۍ سمت د وخت په تیریدو سره د نړۍ مختلفو هیوادونو د تاریخ په اوږدو کې خپله یاهم د نورو ټولواکمنیو (هیوادونو) د کلتوري یرغل د تاثیر پر آساس خپل قانونونو ته تغیر ورکړی دی.
پلوپونز
پلوپونز ولایت په یوناني Περιφέρεια Πελοποννήσου) د یونان هیواد په سویل کې د یاد هیواد له دیارلس ګونو ولایتو څخه یو دی. ددی ولایت مرکز تریپولي او مساحت یې ۱۵،۴۹۰ کیلومتره مربع دی. پلوپونز آیالات د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۶۵۰،۳۱۰ وګړي لري.
سویلي اژه
سویلي اژه ولایت په یوناني Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου) د یونان په سویل کې د اژه سمندر په مرکز او سویل ختیځ کې له کیکلادس او دودکانیسا ټاپوګانو جوړ وآیالات دی. سویلي اژه ۵،۲۸۶ کیلومتره نربع مساحت او د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۳۲۰،۰۰۰ وګړي لري. د یاد ولایت مرکز ارموپولي دی.
اپیا
آپیا په انګلیسي Apia) په آرام سمندر کې پروت د ساموا هیواد پلازمینه ده.
تسالي
تسالي ولایت (تسالی) په یوناني Περιφέρεια Θεσσαλίας) د یونان هیواد له مرکزي ولایتونو څخه یو دی. د تسالي آیالات پلازمینه د لاریسا ښار دی، یاد ولایت ۱۴،۰۳۷ کیلومتره مربع مساحت او د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۷۶۰،۰۰۰ وګړي لري.
ملنګ
استاد ملنګ جان په ۱۲۹۳ لیږدیز کال چې د۱۹۱۴ زیږدیز/میلادي کال سره سمون خوري د ننګرهار ولایت بهسود ولسوالۍ د چمیارپه کلي کې زیږیدلی و. پلار یې عبدالشکور نومیده. دده اصلي نوم محمد امین و، خو کورنۍ به یې دنازه ورته امین جان وایه.
دسرتیرۍ تر دندې وروسته خپل کلي چمیار ته ستون شواوپه خپل کورکلي کې دکر کیلې په چارو بوخت و. په دغه وخت کې په ننګرهار کې داتحاد مشرقي ورځپاڼه خپریدله او دملنګ جان یوشعر پکې دلومړي ځل لپاره چاپ شوچې یو بیت یې داو:
باغ دی د طوطیانو نه پریږدي زاغان
دی پښتون مالیار پکې وژني پرې خپل ځان
ژوند
داهم باید زیاته کړم چې دملنګ جان زیاتره اشعار دلومړي ځل لپاره دننګرهار د ( اتحاد مشرقي ) په ورځپاڼه کې هغه وخت خپاره شول چې ارواښاد علامه قیام الدین خادم بابا یې مدیر وو او بیا له هغې وروسته چې ارواښاد مولانا عزیزالرحمن سیفي یې مدیر شو بیا په وروسته کې چې استاد عبدالله بختانی صیب یې مدیرو.
ملنګ جان په کال ۱۳۲۴ لیږدیزکال کې چې د۱۹۴۵ زیږدیز کال سره سمون خوری د شهید داودخان په سپارښتنه کابل ته ور وغوښتل شواو په ۱۳۲۹ لیږدیز کا ل چې د۱۹۴۹ زیږدیز کال سره سمون خوري دوخت دصدراعظم ( لومړي وزیر) سردار شاه محمود خان له خوا ورته د کال شپږسوه افغانۍ مستمري تنخواه وټاکل شوه او ورته ښوونکی ونیول شو چې لیک لوست زده کړي او ملنګ جان په لنډه موده کې لیک لوست زده کړاو خپل شعرونه به یې بخپله لیکل..ملنګ جان په ۱۳۳۲ لیږدیز کال چې د۱۹۵۳ زیږدیز کال سره سمون خوري په راډیو افغانستان کې دپښتو موسیقۍ دپروګرامونو دتنظیم کوونکي( منتظم) په توګه وټاکل شو ، خو له بده مرغه یې په ۱۳۳۳ لیږدیز کال چې د ۱۹۵۴زیږدیز کال سره سمون خوري دخپلې دندې ګوښه کړل شو ، خو یوکال وروسته په ۱۳۳۵ زیږدیز کال کې چې د۱۹۵۶ زیږدیز کال سره سمون خوري بیرته خپله پخوانۍ دنده ترلاسه کړه.
ملنګ جان په دغه لنډه موده کې پښتو موسیقۍ ته ډیرڅه وکړل : ده ډیرشاګردان وروزل چې په شاګردانو کې یې د استاد ایوب ، استاد اولمیر ، سپین بادام. ارواښاد استاد ګل محمد ( ګلکي ) ، استاد سیدعلم ، ارواښاد طلا محمد ،عبدالرحمن اور، محمد اسلم ، ګلالی، ګل نام ، دخوش ګنبد فیض ګل، دفتح آباد مشکی، مدد، دکامې عبدالحبیب، عبدالخالق، محمد ابراهیم ، رنګین، محمد جان ، محمد دین زاخیل ، فقیر محمد ،امین الله ،عبدالحمید مشهور په مسجدي ،دلغمان میرزاګل ، امین جان، رحیم ،جوهر او ګل نبي نومونه یادولای شو. دغو ټولو دملنګ جان شعرونه زمزمه کړي هم دي.
مړینه
د ملنګ بابا مزار ننګرهار ولایت بهسود ولسوالۍ چمنار کلی.
ملنګ جان د۱۳۳۶ زیږدیز کال دلړم دمیاشتې په لسمه نېټه چې د ۱۹۵۷ زیږدیز کال داکتوبر دمیاشتې دیو دیرشمې نیتې سره سمون خوري دخيپل درې نیم کلن زوی دواجان سره یوځای دکابل نه دجلال اباد خواته په موټر ( ګاډي ) کې روان و. په هغه وخت کې دلته بند لاره وه او دماهیپر سړک لا نه و جوړشوی، ددوی موټر دخواجه سیب بابا زیارت ته مخامخ په کږلیچونو کې دسړک نه واوښت او په د اسې حال کې چې خپل زوی دواجان یې په خپلې غیږکې کلک نیولی و په دغه غمجنه پېښه کې پلار او زوی دواړه ووژل شول.
وروسته دده او دده دزوی دواجان جنازې دده کلي چمیار ته ولیږدول شوې او دنوموړي کلي په هدیره کې خاوروته وسپارلې شوې ..
ښايي دا به دتقدیر کرښه وي او دملنګ جان هغه دعا به خدای قبوله کړي وي او پرښتو به پرې آمین ویلي وي چې ملنګ جان دخپل ځان او دواجان په اړوند په خپل یوه شعر کې دمخه ویلی و او خپل دغه شعر یې خپل پښتون قام ته ډالۍ کړي و.
ستاسو ځانونو ځینې ځان مې ځارشه
ستاسو بچو نه دواجان مې ځارشه
د ملنګ جان استاد دجنازې په مراسمو کې دجلال اباد ، سره رود ، بهسودو او دننګرهار دنورو ولسوالیو ډیر شمیر خلکو ګډون وکړ. ددغو خلکو برسیره دننګرهار لوړپوړو ملکي او پوځي چارواکو ، دښونځیو زده کوونکو او استادانوهم دده دجنازې په مراسمو کې برخه واخیستله. دده تر مړینې وروسته دافغانستان دحکومت په نامه دافغانستانه دننه او دافغانستانه بهر دخواخوږۍ او تسلیت پیغامونه راورسیدل ، ډیرو شاعرانو دده په مرګ اوښکې تویې کړې او ددده مړینه یې ټولو افغانانو اوپه تیره بیا پښتنو ته یوه ستره ضایعه وبلله. دده دخواشینوونکي مړینې په اړوند ډیرو شاعرانو ویرنې لیکلي دي چې په دغو شاعرانو کې د ملک الشعراء استاد عبد الحق بیتاب ، استاد عبدالله خدمتګار بختانی او ښاغلي ارواښاد برکت الله کمین ویرنې ډیرې مشهورې دي.
ملاله میوندواله نورزی
پیغام: هره ملاله د میوند ملالی نه ده احمد جرساحمد جرس 6 کلونه وړاندې
ليکوال: میرویس شینواری
د بي بي سي د پښتو د خپرونی په خبر پاڼه کښی می دا جمله تر سترګو شوه ( د میونده د سوات تر ملالی) ددی جملی په لیدو ډیر حیران شوم چه ولی کله نا کله مونږ خپل احساسات داسی ړانده او کاڼه کړي چه بیا د یو شي په هکله زمونږ قضاوت هم تر سوال لاندی راشي خو زه بي بي سي نه ملامته کوم ځکه هر چا ته د لمر په څیر روښانه ده دا هم د غربي یهودي ميډیا یو څانګه ده او کارکوونکي یی د همدی میډیا تنخواه خواره دی د خپلو اهدافو لپاره ځینی خلک اسمان ته خیژوي او ځینی نور په بی پیلوټه الوتکو د خپل کور د دیوالونو لاندی ژوندي خښوي خو زما خواست خپلو پښتنو وروڼو او خویندو ته دی چه لږ حالات درک کړی او بیا فیصله وکړي.
زمونږ ولسونو او حکومتونو خو همیشه خپله وینه او ډوډی د کوزی پښتنخواه د ولسونو سره شریکه کړی ده او د ظاهر شاه د سلطنت څخه د نجیب تر حکومته به دا زمونږ کوز وروڼه په قبایلو وزرات کښی ناست وواو افغاني پلاونه بی خوړل او په موجب کښی به ان د لاټینونو ښیښی هم د ځان سره کورونو ته وړلی د افغانستان په پوهنتونو کښی به یی بی پیسو مفت تحصیل کاوه او ځنی داسی نور شیان او په هغوي کښی هم ځینو مونږ سره د هجرت په دوران کښی نه هیریدوونکي مرستی کړیدی خو زه نن د هغه تش په نوم پښتنو یادونه کوم چه پوښتنه تری وشي په ډیر فخر سره واي چه زمونږ ملک پاکستان دی او قومی زبان مو اردو ده حتی ځانونه په سلم ردیف کښی هم د افغانانو سره شریک نه کڼي او زمونږ د افغانانو هغه خواری چه ددوی سره کړی وی په سیند لاهو شوی، افسوس چه ځان ورته لومړی پاکستانی او بیا دوهمه درجه پښتون ښکاري
کله چه پاکستانی ملاله د نوبل جایزی لپاره ونومول شوه نو پخپله ملالی او د هغی د پنجاب درباری پلار په پخپل لومړي غبرګون کښی وویل چه دا د پاکستان یعنی پنجاب لپاره د فخر مقام دی او پښتو نوم یی هيڅ په ژبه هم رانه وړ او دا هر څه یی د پاکستان ( پنجاب ) ځولی ته ورواچول او پښتانه یی په دوهمه او دریمه درجه کښی هم حساب نه کړل.
مونږ احساساتي کیږو او هغوي خپل ګڼو خو هغوي مو د پنجاب د یو نوک سره نه برابروي او ځان ته افغان ویل شرم ګڼي.
اوس زما او زما پشان د نورو احساساتي پښتنو او افغانانو په سترګو څه پاتی شول او اوس که چیرته د خپلی خاوری، وطن او خپلو میړنو او اتلو مشرانو سره د مینی دعوه کوو نو څنګه دمیوند اتله ملالی چا چه د افغان غیرتي ولس لپاره د انګلیس استعمار ککری ماتی کړی او افغانانو ته یی د ازادی بنیاد کیښود د پاکستان د پنجاب او انګلیس په لمن کښی پرتی ملالی سره په یوه تله وزن کړو او تر منځ یی توپیر ونکړو توپیر ډیر شته او همیش به وي او که څوک یی د نوبل جایزه د قهرمانی دلیل ګڼي نو دا د نوبل ورکوونکي هم بل څوک نه دي بلکه هغه خلک دي څوک چه اوس هم د ملالی په څیر زرګونه ماشومان په سټیلت الوتکو، کروزمیزاییلو،بی ۵۲ الوتکو او ډرون په وسیله وژني که دا رښتیا هم بشردوستان وي ولی د هغو ماشومانو پوښتنه نه کوي او نه یی هم ملاله پاکستانی کوي همدا اوس یی دوه میلیونه انسانان په عراق افغانستان کښی ووژل.
که چیرته دغه د نوبل انعام ارزښت لرلی نو دا په تاریخ کښی داسی کسانو ته هم ورکړل شوي چه ډیر بی ګناه انسانان یی د خاورو لاندي کړیدی.
افغانۍ ملاله په افغاني تاریخ کې دمېړانې او غیرت هغه دشهامت ځلانده توره ده چې دسرو انګریزانو تور تاریخ يې په ټوله نړۍ کې په سپیرو خاورو لړلی، د غیرتي تورې زړه چوونکي شړنګهار یې دانګریزانو زړونه چولي، تر ننه پورې افغان ملاله دغازیانو دحماسي تاریخ د هسکې پګړۍ لوړه شمله ده، له همدې کبله دانګریزانو زړونه دمیوند ملالې ته ډک دي، دوی ونه شرمېدل یو ځل بیا ددغه غیرتي مجاهدې پیغلې مېړني ټاټوبي ته په خورا بې شرمۍ سره راغلل.
په حقیقت کې ددوی دنیکونو هغه ویره چې ملالې یې په زړونو کې ور اچولې وه، هغه ویره نن دوی ته په میراث پاتې ده، دوی ته دغه ویره دخپلو نیکونو او پلرونو له وینې سره یو ځای ور نقل شوې ده، او دا ویره به ان شاء الله تر څو چې نړۍ ودانه ده د وینې په څېر ددوی په رګونو کې وي
دافغان ملالې خوا ته انګریزانو کاږه نشوای کتلی، دا خو لا څه چې ور لنډ شوي وای، او یا یې لندن ته بیولې وای؛ ځکه چې له افغان ملالې سره توره وه، غیرت ور سره و ، دبې غیرتۍ له ژوند نه یې مرګ زر ځله غوره ګاڼه.
شپږم توپوی
شپږم توپوي اصلي نوم:Ahoʻeitu ʻUnuakiʻotonga Tukuʻaho Tupou VI) تونګا هیواد شپږم پاچا دی.
نوکوالوفا
نوکوالوفا (نوکو آلوفا) په انګلیسي Nukuʻalofa) د آرام سمندر په سویل کې د پرتې پاچاهي (هیواد) تونګا پلازمینه ده.
تونګایي ژبه
تونګایي په آرام سمندر کې د پروت هیواد تونګا رسمي ژبه ده. په تونګایي ژبه کابو ۱۰۰,۰۰۰ زره خلک خبرې کوي. تونګایي ژبه د استرنزیایي ژبو له کورنۍ خه د پولینزیایي برخې څخه ده.
ملي شاعر ملنګ جان څوک و؟
ملنګ جان په ۱۲۹۳ لیږدیز کال چې د۱۹۱۴ زیږدیز/میلادي کال سره سمون خوري دننګرهار ولایت دبهسودو دچمیارپه کلي کې زیږیدلی و. پلار یې عبدالشکور نومیده. دده اصلي نوم محمد امین و، خو کورنۍ به یې دنازه ورته امین جان وایه.
درې کلن ماشوم و چې دخپل پلار له مینې نه بې برخې شو. تردې پيښې وروسته له خپلو وړو ورونو او زړې مور سره یوځای دغربت او بیوزلۍ نادودو ته یوازې پاتې شو. وروسته یې کورنۍ دمزدورۍ او کار روزګار په لټه کې دخپل کلي چمیار نه دبهسودو بل کلي ته لاړل چې چار مسره نومیداو هلته یې دکبانو په نیولواو نورې غریبۍ مزدورۍ په کولو سره خپلې کورنۍ ته نفقه او روزي پیدا کوله. ورپسې دبهسودو نه کامې ته ولیږدید او هلته دخبلو ورونو او مور سره یوځای داربنګ په کلي کې میشته شو.همدلته و چې په پنځلس کلنۍ کې یې دخپلو شعرونو په ویلو پیل وکړ او ملنګ جان شو.
تر یو نیم کلونو وروسته بیرته خپل کلي چمیار ته ستون شواو هلته په جلال اباد کې یې دپولیسو په امنیه قومانداني ( Ningarhar police Headquarter ) کې نو کري ورته پیداشوه. بیا تر هغه وروسته دکونړ په ولایت کې سپاهي ( سرتیری ) شو.
دسرتیرۍ تر دندې وروسته خپل کلي چمیار ته ستون شواوپه خپل کورکلي کې دکر کیلې په چارو بوخت و. په دغه وخت کې په ننګرهار کې داتحاد مشرقي ورځپاڼه خپریدله او دملنګ جان یوشعر پکې دلومړي ځل لپاره چاپ شوچې یو بیت یې داو:
باغ دی دطو طیانو نه پریږدي زاغان
دی پښتون مالیار پکې وژني پرې خپل ځان
داهم باید زیاته کړم چې دملنګ جان زیاتره اشعار دلومړي ځل لپاره دننګرهار د ( اتحاد مشرقي ) په ورځپاڼه کې هغه وخت خپاره شول چې ارواښاد علامه قیا م الدین خاد م بابا یې مدیر و او بیا ترهغې وروسته چې ارواښاد مولانا عزیزالرحمن سیفي یې مدیر و او بیا په وروسته کې چې استاد عبدالله بختانی صیب یې مدیرو.
ملنګ جان په کال ۱۳۲۴ لیږدیزکال کې چې د۱۹۴۵ زیږدیز کال سره سمون خوری د شهید داودخان په سپارښتنه کابل ته ور وغوښتل شواو په ۱۳۲۹ لیږدیز کا ل چې د۱۹۴۹ زیږدیز کال سره سمون خوري دوخت دصدراعظم ( لومړي وزیر) سردار شاه محمو دخان له خوا ورته دکا ل شپږسوه افغانۍ مستمري تنخواه وټاکل شوه او ورته ښوونکی ونیول شو چې لیک لوست زده کړي او ملنګ جان په لنډه موده کې لیک لوست زده کړاو خپل شعرونه به یې بخپله لیکل..ملنګ جان په ۱۳۳۲ لیږدیز کال چې د۱۹۵۳ زیږدیز کال سره سمون خوري په راډیو افغانستان کې دپښتو موسیقۍ دپروګرامونو دتنظیم کوونکي( منتظم) په توګه وټاکل شو ، خو له بده مرغه یې په ۱۳۳۳ لیږدیز کال چې د ۱۹۵۴زیږدیز کال سره سمون خوري دخپلې دندې ګوښه کړل شو ، خو یوکال وروسته په ۱۳۳۵ زیږدیز کال کې چې د۱۹۵۶ زیږدیز کال سره سمون خوري بیرته خپله پخوانۍ دنده ترلاسه کړه.
ملنګ جان په دغه لنډه موده کې پښتو موسیقۍ ته ډیرڅه وکړل : ده ډیرشاګردان وروزل چې په شاګردانو کې یې د استاد ایوب ، استاد اولمیر ، سپین بادام. ارواښاد استاد ګل محمد ( ګلکي ) ، استاد سیدعلم ، ارواښاد طلا محمد ،عبدالرحمن اور، محمد اسلم ، ګلالی، ګل نام ، دخوش ګنبد فیض ګل، دفتح آباد مشکی، مدد، دکامې عبدالحبیب، عبدالخالق، محمد ابراهیم ، رنګین، محمد جان ، محمد دین زاخیل ، فقیر محمد ،امین الله ،عبدالحمید مشهور په مسجدي ،دلغمان میرزاګل ، امین جان، رحیم ،جوهر او ګل نبي نومونه یادولای شو. دغو ټولو دملنګ جان شعرونه زمزمه کړي هم دي.
دملنګ جان مړینه :
ملنګ جان د۱۳۳۶ زیږدیز کال دلړم دمیاشتې په لسمه نېټه چې د ۱۹۵۷ زیږدیز کال داکتوبر دمیاشتې دیو دیرشمې نیتې سره سمون خوري دخيپل درې نیم کلن زوی دواجان سره یوځای دکابل نه دجلال اباد خواته په موټر ( ګاډي ) کې روان و. په هغه وخت کې دلته بند لاره وه او دماهیپر سړک لا نه و جوړشوی، ددوی موټر دخواجه سیب بابا زیارت ته مخامخ په کږلیچونو کې دسړک نه واوښت او په د اسې حال کې چې خپل زوی دواجان یې په خپلې غیږکې کلک نیولی و په دغه غمجنه پېښه کې پلار او زوی دواړه ووژل شول.
وروسته دده او دده دزوی دواجان جنازې دده کلي چمیار ته ولیږدول شوې او دنوموړي کلي په هدیره کې خاوروته وسپارلې شوې ..
ښايي دا به دتقد یر کرښه وي او دملنګ جان هغه دعا به خدای قبوله کړي وي او پرښتو به پرې آمین ویلي وي چې ملنګ جان دخپل ځان او دواجان په اړوند په خپل یوه شعر کې دمخه ویلی و او خپل دغه شعر یې خپل پښتون قام ته ډالۍ کړي و.
ستاسو ځانونو ځینې ځان مې ځارشه
ستاسو بچو نه دواجان مې ځارشه
واورئ له ما ملنګ جان ګرانو ورونو
زما محکومو مظلومانو ورونو
دده دجنازې په مراسمو کې دجلال اباد ، سره رود ، بهسودو او دننګرهار دنورو ولسوالیو ډیر شمیر خلکو ګډون وکړ. ددغو خلکو برسیره دننګرهار لوړپوړو ملکي او پوځي چارواکو ، دښونځیو زده کوونکو او استادانوهم دده دجنازې په مراسمو کې برخه واخیستله.
دده تر مړینې وروسته دافغانستان دحکومت په نامه دافغانستانه دننه او دافغانستانه بهر دخواخوږۍ او تسلیت پیغامونه راورسیدل ، ډیرو شاعرانو دده په مرګ اوښکې تویې کړې او ددده مړینه یې ټولو افغانانو اوپه تیره بیا پښتنو ته یوه ستره ضایعه وبلله.
دده دخواشینوونکي مړینې په اړوند ډیرو شاعرانو ویرنې لیکلي دي چې په دغو شاعرانو کې د ملک الشعراء استاد عبد الحق بیتاب ، استاد عبدالله خدمتګار بختانی او ښاغلي ارواښاد برکت الله کمین ویرنې ډیرې مشهورې دي.
دا و دملنګ جان لنډ ژوند لیک چې تاسو ته وړاندې شو.
دپښتو اوپښتونستان دملنګ سپيڅلې اروادې ښاده وي !
(یاد)
https://www.facebook.com/annddyal
تووالویي ژبه
تووالویي ژبه په انګلیسي Tuvaluan language) د استرونزیایي ژبو له کورنې څخه ده. یاده ژبه په تووالو هیواد رسمي ژبه ده چې په یاد هیواد کې کابو ۱۰,۰۰۰ ویونکي لري.
فونافوتي
فونافوتي (په انګلیسي Funafuti) په آرام سمندر کې د استرالیا لویې وچې اړوند هیواد تووالو پلازمینه ده.
لویدیځ یونان ولایت
لویدیځ یونان په یوناني Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος) د یونان هیواد له لویدیځو مرکزي ولایتونو څخه یو دی. د یاد ولایت مرکز پاتراس او مساحت یې ۱۱،۳۵۰ کبلومتره مربع دی. د لویدیځ یونان د وګړو شمیر د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۷۵۳،۲۶۷ تنه دي.
لویدیځه مقدونیه
لویدیځه مقدونیه ولایت په یوناني Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας) د یونان له دیارلس ولایتونو څخه یودی. یاد ولایت ۹،۴۵۱ کیلومتره مربع مساحت او د ۲۰۰۵م کال د اټکل له مخی ۳۰۳،۸۵۷ وګړي لري. د لویدیځه مقدونیه آیالات مرکز کوزاني دی.
د ګالیله محاکمه
د ګالیله قضیه (په ایټالوي: il processo a Galileo Galilei) د ۱۶۱۰ زکال په شاوخوا کې پیل شوه او په ۱۶۳۳ زکال کې د رومن کاتولیک عقایدو پر بنسټ د ګالیلیو ګالیله د محاکمې او محکومیت پر مټ خپل اوج ته ورسېده. ګالیله د لمر د مرکزیت (هیلیوسېنټرېزم) په نامه هغه نجومي موډل څخه په ملاتړ محاکمه شو چې ښووله یې لمر د کایناتو په مرکز کې ځای لري او د ځمکې په ګډون نورې سیارې د هغو پر شاوخوا څرخي.
په ۱۶۱۰ زکال کې ګالیله د ستوریز پیغام راوړونکي (Sidereus Nuncius) په نامه اثر خپور کړ چې په هغو کې یې خپل هغه مشاهدات تشرېح کړي و چې د خپل نوي او ډېر قوي تلسکوپ پر مټ یې ترسره کړي و؛ په دغو کې د مشتري سیارې سپوږمۍ هم شامله وه چې ګالیله یي سپوږمۍ بلل کېږي. د دغو مشاهداتو او د زهرې سیارې د پړاونو په څېر د ورپسې نورو اضافي مشاهداتو پر مټ هغه د نیکولاس کوپرنیک د لمر مرکزیت نظریه ترویج کړه چې په ۱۵۴۳ زکال کې یې د اسماني اجرامو د څرخېدو (De revolutionibus orbium coelestium) تر عنوان لاندې اثر کې وړاندې کړې وه. د ګالیله اکتشافات د کاتولیک کلیسا له مخالفتونو سره مخ شول او په ۱۶۱۶ زکال کې دغې کلیسا په رسمي ډول د هلیوسېنټریزم یا د لمر د مرکزیت اړوندو باورونو په برخه کې هر ګام بدعت اعلان کړ. له دې سره هم ګالیله په ۱۶۱۶ زکال کې د مد او جزر نظریه او په ۱۶۱۹ زکال کې یې د لکۍ لرونکو ستورو نظریه وړاندې کړه. هغه استدلال وکړ چې مد او جزر د ځمکې د حرکت شواهد دي.
په ۱۶۳۲ زکال کې ګالیله د نړۍ د دوه لویو نظامو اړوند د بحث (Dialogue Concerning the Two Chief World Systems) تر عنوان لاندې بل اثر خپور کړ چې په هغو کې یې د لمر مرکزیت څخه دفاع وکړه او پام وړ شهرت یې وموند. د الهیاتو، ستور پوهنې او فلسفې په برخه کې د مخ پر زیاتوالي بحثونو په رامنځته کېدو سره د رومن کاتولیک کلیسا د عقایدو د تفتیش څانګې په ۱۶۳۳ زکال کې نوموړی محاکمه کړ، دوی ګالیله «پیاوړی بدعت کوونکی» وباله او هغه یې په کورني بند محکوم کړ، له همدې امله په ۱۶۴۲ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله په کور کې بندي پاتې شو. دغه مهال ټول هغه کتابونه چې د لمر مرکزیت نظریه یې وړاندې کوله، ممنوع شول او ګالیله ته هم امر وشو چې له محاکمې وروسته د دغې نظریې اړوند د غونډو جوړولو، تدریس او یا هم د هغو له دفاع ډډه وکړي.
دغه قضیه ډېره پېچلې وه ځکه پاپ اتم اوربان په پیل کې د نوموړي ملاتړی و او هغه ته یې اجازه ورکړې وه چې کوپرنیکي نظریه تر هغه مهاله چې د یوې فرضیې په توګه ګڼل کېده خپره کړي، خو په ۱۶۳۲ زکال کې دغه ملاتړ د متعددو لاملونو له امله قطع شو. د علومو تاریخ پوهانو د دغې موضوع اړوند پریمانه ناسمې تبصرې اصلاح کړې دي.
لومړني مخالفتونه
ګالیله د ۱۶۰۹ زکال په وروستیو کې خپل تلسکوپي مشاهدات پیل کړل او د ۱۶۱۰ زکال تر مارچ میاشتې پورې یې وکولای شول د ستوریز پیغام راوړونکي (Sidereus Nuncius) په نامه خپل کوچنی کتاب خپور کړي چې په هغو کې یې خپل یو شمېر اکتشافات خپاره کړي و: په سپوږمۍ کې غرونه، د مشتري په مدار کې کوچنۍ سپوږمۍ او د دې تفکیک چې انګېرل کېده په اسمان کې د وریځو ټولګې په یو شمېر ستورو (لکۍ داره ستورو) بدلېږي چې ډېر کم نوره دي او له تلسکوپ پرته نه شي لیدل کېدلای. ورپسې یې نور مشاهدات هم ترسره کړل چې په دغو کې د زهرې سیارې پړاونه او په لمر کې تور خالونه شامل و.
د ګالیله هڅو د دغه مهال طبیعي فیلسوفانو او الهیات پوهانو ته یو لړ ستونزې رامنځته کړې، له دې امله چې د هغه نظریات د ارسطو او بطلیموس له علمي او فلسفي افکارو سره چې د کاتولیک کلیسا له افکارو سره یې همغږي لرله په ټکر کې و. په ځانګړې توګه د زهرې له پړاونو څخه د هغه مشاهدات چې ښووله یې هغه د لمر په چاپېر څرخي او دا چې سپوږمۍ د مشتري په چاپېر څرخي؛ په داسې حال کې چې رومن کاتولیک کلیسا د ځمکې د مرکزیت اړوند د بطلیموس نظریه او خپله د ګالیله له خوا د کوپرنیکي ماډل پرمختللې بڼه منلې وه او له هغو یې ملاتړ کاوه.
یسوعي ستورپوهان او د کلیسايي علومو، ساینس او طبیعي فلسفې پوهان په پیل کې د نوو نظریاتو پر وړاندې بدبینه و او هغو ته یې په دښمنانه سترګو کتل. ورته مهال په راتلونکو یو یا دوه کلونو کې وروسته له هغه چې دوی پرمختللو تلسکوپونو ته لاسرسی وموند وه یې شو کولای دغه موارد په خپله مشاهده کړي. په ۱۶۱۱ زکال ګالیله په روم کې له رومانوم پوهنتون (Collegium Romanum) څخه لیدنه وکړه، چېرې چې یسوعي ستورپوهانو دغه مهال د هغه مشاهدات تکرار کړي و. د دغه پوهنتون یسوعي څېړونکي کریسټوف ګرینبرګر د ګالیله له نظریاتو سره همدردي لرله خو د یسوعیانو مشر کلودیو اکواویوا له هغه وغوښتل چې له ارسطویي نظریاتو دفاع وکړي. په دې توګه د ګالیله ټولې ادعاوې هېڅکله په بشپړه توګه وه نه منل شوې: د دغه مهال مخکښ ستورپوه کریسټوفر کلاویوس هېڅکله د ګالیله دغه نظریه وه نه منله چې ګویا په سپوږمۍ کې غرونه شتون لري، همدارنګه له پوهنتون بهر ډیری نورو پوهانو د ګالیله مشاهدات تر بحث لاندې ونیول. ګالیله د ۱۶۱۰ زکال په اګست میاشت کې کپلر ته لیک ولیکه او شکایت یې وکړ چې یو شمېر فیلسوفان د هغه له اکتشافاتو سره مخالف دي، حتی له دې ډډه کوي چې په تلسکوپ کې یوځل وګوري: "زما ګرانه کپلره، ای کاش چې کولای مو شو د دغې معمولې ټولګې په حماقت مو خندلي وای. ته د دغې اکاډمۍ د اصلي فیلسوفانو په اړه، چې له شیطنت څخه ډک دي او نه غواړي سیارو، سپوږمیو او یا هم تلسکوپ ته وګوري، له دې سره چې ما په آزادنه او قصدي ډول هغوی ته زر ځله دغه فرصت وکړ؛ څه وایې؟ په رښتیا سره هماغه ډول چې آسپ خپل غوږونه بندوي دغه فیلسوفان هم د حقیقت پر رڼا سترګې پټوي."د ځمکې د مرکزیت هغه پلویانو چې د ګالیله موندنې یې تائید او قبولې کړې د بطلیموسي موډل پر ځای یې د ځمکې د مرکزیت بل ځای نیونکی موډل (یا د ځمکې- لمر د مرکزیت موډل») یې درلود چې څو لسیزې وړاندې د ټیکو براهه له خوا وړاندې شوی و – هغه موډل چې په هغو کې د بېلګې په توګه زهره د لمر په چاپېر څرخي. براهه استدلال کړی و چې په کوپرنیک سیسټم کې تر ستورو پورې فاصله باید له لمر څخه د زهل له فاصلې ۷۰۰ چنده زیاته وي. سربېره پر دې یوازنی لار چې ستوري کولای شي تر دغې کچې لرې وي او همدارنګه په اسمان کې په دغه اندازه راڅرګند شي، داده چې آن په منځنۍ کچه ستوري کېدای شي ډېر لوی وي – حد اقل د ځمکې د مدار په کچه لوی وي او د لمر څخه خو بیخي لوی وي.
ګالیله د لمریزو داغونو په کشف کې د لومړیتوب پر سر له یسوعي کریسټوف شاینر سره ښکېل شو. ورته مهال هېڅ یو له دوی څخه لومړني هغه کسان نه و چې لمریز داغونه یې تشخیص کړی وو – چینایان له پېړیو راهیسې په دې پوهېدل چې په لمر کې داغونه شتون لري.