cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د منځنيو پېړيو لومړي پړاوونه
د روم سقوط
د هنس له وړاندې تګ څخه مخکې د تېښتې پر مهال، وینډاليانو، سيوبي او الانسيانو د کنګل شوي رين څخه ورهاخوا، د ماينز په څنډو کې بريد وکړ، د ۴۰۶ د ديسمبر په يو دېرشمه نېټه په سرحد کې لاره ورکړل شوه او دا قبايل رومي ګاول ته داخل شول. له دوی ډېر ژر وروسته «برګونډيان» او د «الاماني» ځينې ډلې راغلې. له دې وروسته د ناروميانو پر ضد وحشيانه حمله کې، لوېدیځ رومي سترواک «هونوريس» په بېړه سره له «سټيليچو» سر پرې کړ (۴۰۸). ګيبن ليکلي چې: سټيليچو خپله غاړه کېښوده«له داسې استقامت سره چې د لرغوني روم د ارزښتونو لرونکي جنرال سره وړ نه وه». هونوريس له بې ګټې غوړه مالانو سره پاتې شوچې هغه ته  سلا او مشوره ورکړي. په ۴۱۰ کې، د لومړي «الارک» په مشرۍ ويستګوتيانو د روم ښار ونيو او د درې ورځو اور او ټولوژنې تر شا یې دومره جسدونه پرېښودل، چې کوڅې ځينې ډکې وې، هر ځای له ارزښتناکو شيانو خالي شو او يرغلګرو له ښاريانو پلټنې کولې او هغوی يې شکنجه کول، د چا په اړه چې فکر کېده، خپله شتمني يې پټه کړې ده. له دې امله چې ګوتيانو تازه په تازه مسيحيت منلی و، هغوی د کليسا د شتمنيو درناوی وکړ، خو هغوی چې په واتيکان او نورو کليساوو کې يې پناه موندلې وه، هغوی يواځې کم شمېر نېکمرغه وو.
بيجار ولسوالي
بيجار ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بیجار)  د ايران د کردستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د بيجار ښار دی. دا ولسوالي ۸۹٬۱۶۲ تنه نفوس لري. د بيجار ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کردستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
MT
MT کیدای شي چې وي:
مېټېنېټريوم
مېټېنېټريوم (په انگرېزي: Meitnerium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Mt سمبول او ۱۰۹ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
9 جون
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
محمد نور اکبري
محمد نور اکبري يو افغان ديپلومات او چارواکی دی.
10 جون
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
د سږو سرطان
د سږو سرطان (په انگرېزي: Lung Cancer) د سږو يوه سرطاني ناروغي ده چې د سږو په بېلابېلو برخو کې د تومورونو په توگه رامېنځ ته کېږي. د سږو سرطان هم لکه د بدن د نورو غړو د سرطانونو په شان په دوه لويو ډلو چې کبيثه او خبيثه سرطانونه يادېږي وېشل کېږي. کبيثه سرطان هغه سرطان وي چې د وينې او لېمفاوي لارو په مرسته د بدن نورو سالمو غړو ته نه غځېږي او د ژونکو حدونه يې مالوم وي چې په آسانۍ سره د جراحي په ترسره کولو وروسته ناروغ جوړېږي. خو کبيثه سرطان بيا د وينې او لېمفاوي لارو په مرسته د بدن نورو سالمو غړو ته غځونې کوي او خپلې ريښې د بدن په نورو برخو ته ورغځوي. دا ډول سرطان د جراحي عملياتونو وروسته بيا هم وده کوي او ناروغ ته لويې روغتيايي ستونزو تر څنگ د مړينې سبب هم کېږي. خبيثه سرطان هغه غيرطبعي کتلې دیي چې د بدن غيرطبعي نشونما رامېنځ ته راوړي او له يوه ووب څخه بل ووب ته سرايت کوي.
وېشنيزه:سرطان
طبس ولسوالي
طبس ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان طبس)  د ايران د خراسان جنوبي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د طبس ښار دی. دا ولسوالي ۷۲٬۶۱۷ تنه نفوس لري. د طبس ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان جنوبي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
نيوموتوراکس
نښې نښانې
وېشنيزه:ناروغۍ
DS
DS کیدای شي چې وي:
غور ولايت
غور د افغانستان د ۳۴ و ولاياتو څخه يو ولایت دی. د غور ولایت د پخواني سنسکرېټ چې د پښخوانۍ پښتو ژبې سره سمون لري د غره لپاره کارېدلی نوم بلل کېږي.
د څېړونکي( بوخاردبرينتس : ٥٣ پاڼه )له خواچې وايي
په سيستان کې د ساکانو د دولت تر جوړيدو وروسته ټولي هغه سيمي چي د يوناني او پارتي دولتونو په ولکه کي نه وې راغلي او د هغوۍ ترمنځ پرتې وې ، ورو ورو خپل کړې چي يونانيانو اندو ساتيا ( Indo_Seythia) ياد ساکانو د سيند هيواد نوم ور کړ او چيني سرچينو هغه د کيپين ( Kipin ) په نوم ياد کړېدۍ. موگا لومړنۍ واکمن وو چي د ساکانو واکمني يې په ٧٢ تر ميلاد وړاندي کال کي پيل کړه او تر هغه وروسته ازيس په ٥٨ تر ميلاد وړاندي کال او ورپسې ازيليس په ٤٠ _ ٤٥ تر ميلاد وړاندي پر ټوله اندو سايتيا واکمن پاته شويدۍ ( پښتو او پښتانه : ٤٢ پاڼه ) او لرغونۍ غور هم د همدې واکمنۍ په لمن کي ارزښتمن دريځ درلود. د کوشاني سترواکۍ پر مهال د غور او هري سيمي د سيستان له واکه ووتلې. کوشانيان ، چي د ساکانو له سټې څخه وه ، نوموړي سيمې تر خپل واکمنۍ لاندې کړې ، او په ايران کي د ساسانې واکمنۍ سره گاونډ شوه. د زابلستان د غوړيدو پر مهال د يفتليانو لپاره غور او اړوندي سيمي د اعرابو په وړاندي يوه ستره او ډاډمنه اډه ( پايگاه ) وه. د پيتروشفسکي او زيات شمير نورو مورخينو په باور د ساسانيانو واکمني په ٦٥١ ميلادي کال د اعرابو په وسيله پای ته ورسيده خو د ساساني امپراتورۍ ختيځ لور ته يو شمير خپلواکو سيمو د اعرابو په وړاندي پاڅونونه کول چي د هغو څخه کابل ، غور او ديلم د اعرابو تابع نه شوه. طبري په خپل تاريخ کي ثبت کړيدي چي : علي ابن محمد وايې چي اسد د غور غزا ( غزی ) ته ولاړۍ خو د هغه سيمو اوسيدونکو خپل هر څه پټ کړي او يایي لوړو ځايونو ته وړي وه چي هلته رسيدل د چا په توان کي نه وه. د تاريخي متونو پر بنسټ د سوريانو واکمني د اوسني غور د اوسيدونکو له خوا تر ټولو پخوانۍ څرگنده واکمني منل شوېده ، چي نوم يې په بيلا بيلو تاريخي پاڼو کي ثبت دۍ.
د منهاج سراج جوزجاني له اړخه چې وايي
منهاج سراج جوزجاني د هغو زياتو نورو مورخينو له شميره دۍ چي د سورې کورنۍ په اړه يې د بيلا بيلو نامتو کسانو نومونه را ياد کړيدي ، د هغه په وينا سور او سام د ضحاک دوه ورونه دي او د سوري کورنۍ څخه زيات شمير کسانو د غور پر سيمه واکمني درلوده ، چي د ماهوی سوري ( ٣٨ هجري ) او ملک شنسب ابن خرنک څخه پيليږي او د امير پولاد تر زمانې ( ١٦٠هجري ) واکمن پاته شوي دي. ( افغانستان بعد از اسلام : ١٢٧_ ١٣٢ پاڼه ) په زيات شمير تاريخي متونو کي د سوري کورنۍ نامتو کسان لکه ماهوی سوري ( ٣١ _ ٣٦ هجري ) شنسب ابن خرنک ( ٣٦ هجري ) امير پولاد ( ١٣٠ هجري ) امير کروړ ( جهان پهلوان ) ( ١٣٩ _١٥٤ هجري ) امير ناصر ابن امير کروړ ( ١٦٠ هجري ) امير منجی بن نهاران ( ١٧٠ هجري ) امير سوری ( ٢٥٣ هجري ) او د اسي نور ياد شويدي .( تاريخ مختصر افغانستان ؛ ١٦٥ پاڼه )
د غوري پاچاهانو په نوم د همدې سوريانو له پښته بله هغه کورنۍ ده چي د تاريخي افغانستان زياتي سيمي يې تر خپل واک لاندي راوستي دي ، او د افغانستان په تاريخ کي د برم او وياړ با ب گڼل کيږي. د غوري پاچاهانو په دې لړۍ کي تر ټولو زيات نامتو پاچاهان لکه قطب الدين محمد غر شاه ( ملک الجبال ) ( وفات ٥٤١ هجري= ١١٤٦ ميلادي ) بهاالدين سام ( د واکمنۍ نېټه ٥٤١ هجري = ١١٤٦ ميلادي ) سلطان غياث الدين غوري ( ٥٥٨ _ ٥٩٩ ) سلطان بهاوالدين غوري ( ٦٠٧ هجري ) سلطان علاوالدين غوري ( جهان سوز) ( ٦٠٧ _ ٦١١ هجري ) او نور يادولای شو. د غوري کورنۍ د واکمنۍ پر مهال او په ځانگړي توگه د سلطان غياث الدين غوري در بار د پوهانو ، هنر مندانو او اد ب پوهانو پلازمينه بلل شوېده. په دې ليکنه کي د همدې کورنۍ د واکمنۍ پر مهال د هغو يوشمير ودانيو يادونه کوو چي د هيواد په تاريخي او هنري سرليکونو کي يې ارزښت ځانگړۍ دۍ.
سرچينې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
11 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
12 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
دارمسټادتيوم
دارمسټادتيوم (په انگرېزي: Darmstadtium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Ds سمبول او ۱۱۰ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
وژن ټاور
وژن ټاور متحده عرب امارات په ښار  دوبۍ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  260 ميټر (853 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2010 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د چين د خلکو جمهوريت ولسمشر
د چين د خلکو جمهوريت ولسمشر چې په رسمي ډول د چين ولسمشر په توګه پېژندل شوی ،د چين د خلکو جمهوريت د دولت مشر دی. د ولسمشر دنده يوازې تر ډېره بريده تشريفاتي او محدود واکونه لري، خو د تړون د يوې موضوع په توګه، ولسمشري په يو وخت کې د چين د کمونست ګوند عمومي منشي په غاړه لري، څوک چې همدا راز د مرکزي پوځي کميسيون مشري هم په غاړه لري، په همدې بنسټ په اغلبه توګه سره د چين اعلی زعيم وي.
ولسمشري په رسمي ډول د دولت د يوې ادارې په توګه بلل کېږي، نه د يوې اداري چوکۍ په ډول. د اساسي قانون له مخې: ولسمشر د خلکو ملي کانګريس (NPC) په خوښه کار کوي، کوم چې د دولتي قدرت او مقننه قوې تر ټولو لوړ ارګان دی او په حقوقي ډول د خپلو اختياراتو پر بنسټ د اجرائيوي اقداماتو واک نه لري.
ولسمشري په لومړي ځل په ۱۹۵۴ز کال کې په اساسي قانون کې منځ ته راوړل شوه او په پرله پسې ډول د «ماو تسه تونګ» او «ليو شايوچي» له خوا په واک کې واخستل شوه. د کلتوري انقلاب پر مهال «ليو» په سياسي رسوايۍ کې وغورځېد اوله هغې وروسته جمهوري ریاست تش پاتې شو. د ۱۹۷۵ز کال د اساسي قانون له مخې ولسمشري لغوه شوه، وروسته د ۱۹۸۲ز کال په اساسي قانون کې بيا راژوندۍ شوه، خو دا ځل يې واکونه کم وو. د دې عنوان رسمي انګليسي ژباړه وه (Chairman/رئيس»، له ۱۹۸۲ز کال وروسته دا ژباړه بدله او په «ولسمشر» واوښته، خو په چينايي ژبه کې دا عنوان بيا هم نه دی بدل شوی.
کله چې په ۱۹۸۲ز کال کې اوسنی اساسي قانون ومنل شو، ولسمشري تر ډېره بريده تشريفاتي وه، په کومه کې چې لومړي وزير د حکومت د مشر په توګه خدمات وړاندې کول او د چين د کمونست ګوند سرمنشي د ګوند د سياسي مشر په توګه دنده تر سره کوله، په ۱۹۸۰ز لسيزه کې درې بېلا بېلو اشخاصو درې دندې له ځانه سره درلودې. ويل کېدای شي چې په حقيقت کې سياسي واک اصلي زعيم درلود، چا چې «له پردې شا» څخه د ګوند او پوځ واک په لاس کې درلود، بې له دې چې له دې درې دندو يوه ولري. خو ولسمشر «لي شيانيان» (۱۹۸۳-۱۹۸۸ز کلونه) او «يانګ شانګ کوين» (۱۹۸۸-۱۹۹۳ز کلونه) ساده تش په نوم څېرې نه وې، بلکې په حقيقت کې په لوړ مشرتابه کې مهم لوبغاړي وو چې خپل واکونه يې د ولسمشر د دفتر پر ځای، په اتو مشرانو (د چين د کمونست ګوند  اتو ځواکمنو مشرانو ته اشاره ده) کې د خپل حيثيت څخه تر لاسه کول.
له ۱۹۹۳ز کال راهيسې، له لنډمهالو دورو پرته، د چین تر ټولو لوړپوړی مشر په یو وخت کې هم د ولسمشر، هم د ګوند د مشر (د عمومي منشي په توګه) او هم د پوځ د اعلی سرقوماندان په توګه (د مرکزي پوځي کميسیون د مشر په توګه) خدمات وړاندې کوي. دا فرد بيا د بېلا بېلو نومونو له مخې جلا جلا دندې تر سره کوي. د بېلګې په ډول: دا مشر د ولسمشر په توګه د بهرنيو مشرانو سره ليدنې کتنې کوي او له سفيرانو سره ګوري، د مرکزي پوځي کميسيون د مشر (CMC) په توګه پوځي لارښونې صادروي او د چين د کمونست ګوند د عمومي منشي په توګه د ګوند واکمني په لاس کې لري.
اوسنی ولسمشر «شي جينګ پينګ» چا چې په ۲۰۱۳ز کال کې دنده اشغال کړې او د «هو جينتاو» ځای ناستی دی، د ۲۰۱۸ز کال په مارچ کې د بيا لپاره وټاکل شو.
وړتياوې او ټولټاکنې
ولسمشر د خلکو ملي کانګريس (NPC) له خوا ټاکل کېږی، کومه چې د چين تر ټولو لوړه دولتي هسته (اداره) ده، کومه چې د ولسمشر او نورو دولتي مشرانو له دندې د لرې کولو واک لري. ټاکنې او لرې کول د اکثريت رايې پر بنسټ تر سره کېږي.
د NPC د بنسټيز قانون له مخې: ولسمشر د NPC د رئيسه پلاوي له خوا نوماند کېږي، کوم چې د کانګريس اجرائيوي اداره ده، خو په عمل کې له ۱۹۹۰ز لسيزې راهيسې واکمن چينايي کمونست ګوند د ولسمشر چوکۍ د دې ګوند د اوسني عمومي منشي لپاره ساتي. د دولت د نورو ټولو مسئولینو په توګه چې د NPC له خوا ټاکل شوي وي، ولسمشر د يو نوم رايې پاڼې څخه ټاکل کېږي.
د ۱۹۸۲ او ۲۰۱۸ز کال د مارچ تر منځ موده کې، ولسمشر او مرستيال ولسمشر ټاکنې تر دوه پرله پسې دورو پورې محدودې وې، خو د ۲۰۱۸ ز کال د خلکو ملي کانګريس کې دا محدوديتونه لرې شول.
واکونه او مسئولیتونه
د اوسني اساسي قانون له مخې: کوم چې په ۱۹۸۲ز کال څخه وروسته کلونو کې د ډېر کم تعديل سره جوړ شوی، ولسمشر د قوانينو د ابلاغولو، د لومړي وزير (صدر اعظم) تر څنګ د دولتي شورا د نورو وزيرانو د ټاکلو او لرې کولو، د ولسمشر د بښنو، د بېړني حالت اعلانولو، په پراخه کچه د خوښت د فرمانونو صادرولو او دولتي وياړونو صادرولو واک لري. سربېره پر دې، ولسمشر نورو هېوادونو ته سفيران ټاکي او لري کوي او له بهرنيو هستو سره کلني تړونونه لاسليکوي. د اساسي قانون سره سم، دا ټول واکونه د خلکو ملي کانګريس تايید يا تصديق ته اړتيا لري. ولسمشر همدا راز د خلکو جمهوريت په استازيتوب دولتي ليدنې کتنې کوي. د اساسي قانون سره په سمون کې «دولتي ليدنې کتنې» فقره يواځينی ولسمشريز واک دی، کوم چې د خلکو ملي کانګريس له خوا د هېڅ دول څارنې غوښتنه نه کوي. له دې امله چې د ولسمشريزو واکونو غوڅ اکثريت د NPC تر تايید پورې تړلي دي، په اصل کې ولسمشر يو تش په نوم څوکۍ ده، پرته له دې چې په دولتي حکومت کې کوم مستقيم غږ (اظهار نظر) ولري. په همدې بنسټ ويل کېدای شي چې دا څوکۍ د دې پر ځای چې د يو واقعي اجرائيوي واک لرونکی دفتر وي، يواځې د دولت د نښه ييزې ادارې په توګه کار کوي.
په نظريه کې، ولسمشر د لومړي وزير د ټاکلو اختيار لري، خو په عمل کې لومړی وزير له تاریخي اړخه لومړی وزير د چين د کمونست ګوند د لوړې کچې د بحثونو په پايله کې ټاکل کېږي. د لومړي وزير له نوماندۍ وروسته، NPC د نوماندۍ د تايید لپاره غونډه کوي، خو له دې کبله چې په رايه پاڼه يواځې يو نوم وي، دا مجلس يواځې تاييد يا رد کولای شي. تر نن ورځې، دې مجلس هېڅ نوماند ن دی رد کړی. له دې کبله چې لومړی وزير، څوک چې د چين د حکومت مشر وي، په چينايي حکومت کې تر ټولو مهمه سياسي ټاکنه ده، د ځينو شرايطو تر مخې، شونې ده چې د نوماندۍ دا واک ولسمشر ته واقعي سياسي نفوذ ورکړي.
په همدې بنسټ په دې حالت کې د «ولسمشر»  نوم کټ مټ د متحده ايالاتو يا د صدارتي هېوادونو په څېر معنا نه لري، بلکې د پارلماني نظامونو په پرتله د دې چوکۍ واک ته په کتنې سره يواځې يو اټکل دی.
ولسمشر همدا راز د حمل او نقل څو طريقې په واک کې لري، چې شونې ده په هر وخت کې بدلون ومومي.
د الوتکې په مټ
د دولت د مشرانو د لېږد او انتقال تاريخ د « CAAC» هوايي لیکو تر وخت پورې رسېږي.
د ښکته درجې دولتي مسئولين د CAAC بوينګ ۷۰۷ ډوله الوتکې په مټ لېږدول کېږي. چيرمين ماوتسه تونګ شخصي « Ilyushin Il-18» الوتکه درلوده چې هغه به د خپلو سفرونو پر مهال کار ځینې اخيست. د هغه له مړينې وروسته، دا الوتکه له خدمت څخه و اېستل شوه او په چين کې د هوايي چلند په يو موزيم کې وساتل شوه.
د سږو امبولي
د سږو امبولي يا ریوی امبولی (په انگرېزي: Pulmonary embolism) د سږو يوه ناروغي ده چې په سږو کې د هر بیگانه جسم یا هر غیرطبعی شی شتون د سږو د شریانونو یا وریدونو یا هم د دواړو د بندېدلو سبب گرځی. هغه څه چې رگونه بندوي د امبولی به نامه سره یا دیږی. امبولی په دری طریقو سره په سږو کې پیدا کیږی.
په امبولی کی ورید کوږ وږ (کج وپیچ) چی وینه بی حرکته وی معلومیږی.
نښې نښانې
وېشنيزه:ناروغۍ
گرېنادا
گرېنادا (په انگرېزي: Grenada) یو ټاپوزمه هیواد دی چې د کارایب د سیند ختیځ لور ته پروت دی
وېشنيزه:گرېنادا
13 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
کاین
کاین د فرانسوي ګویان هیواد پلازمینه ده یاد او هیواد په جنوبي امریکا کې موقیعت لري.
جان محمد تره کی
حاجي جان محمد تره کی (۱۳۰۶ ، لمريز کال ، غزني مقر ولسوالۍ ، کمکۍ ناوه ، سور کلی- د ۱۳۹۲ لمريز کال د وري ۳۱ لندن) د نظر محمد تره کي زوی ، د وتلي ليکوال او سياستوال نور محمد ترکي کشر ورور دی.
مخينه
حاجي جان محمد تره کی پر ۱۳۰۶ لمريز کال د غزني ولايت د مقر ولسوالۍ د کمکۍ ناوې په سره کلي کې په یو څه ناڅه لوستې (باسواده) شپني او بزگره کورنۍ کې زېږېدلی دی. د جان محمد تره کې لپاره د وخت حالاتو مرسته ونه کړه چې رسمي زده کړې تر لاسه کړي ، خو هغه وخت چې له خپل مشر ورور نور محمد تره کي سره د کابل ښار ته راوکوچید له زده کړو سره تودې مینې هغه دې ته اړ ايست چې د ورځنیو کارونو تر څنگ له خپل مشر ورور څخه د لیک او لوست زده کړه وکړي. جان محمد تره کی په گوندي او سیاسي کړیو پورې کوم تړلی شخصیت نه وو ، خو د خپلو خلکو د نېکمرغۍ ، خپل هېواد د ابادۍ او سوکالۍ ستر ارمان یې درلود. جان محمد تره کي په ټولگټو (فوائد عامې) وزارت کې د یوې لنډې مودې کار څخه پرته چې هلته ېې د کاتب یا محرر په توگه دنده ترسره کړې ، بله هیڅ ډول رسمي دنده نه درلودله. یوه اوږده زمانه ېې د خپلې کورنۍ د معشیت لپاره یو ډول سوداگریز فعالیت درلود. ده کومه پانگه نه درلودله چې ډېر گټور څه تر سره کړي. هغه به له مزار شریف څخه نیولې تر کابل ، کندهار او هراته پورې د پنبې د رانیولو او پلورلو کار کاوه او کله به هم چې دې هڅو د ژوند څه نه پوره کول نو د یو ډول گرځنده بزازۍ هڅې به ېې کولې. نوموړی د خپلو اقتصادې هڅو په لړ کې په دې وتوانیده چې له یو شمېر د ده په شان د لږ اقتصادي توان درلودونکو سره په گډه یو ډول سهامي ترانسپورتي شرکت جوړ او دی يې د ویاړمن مشر پهتوگه وټاکل شي. دغه شرکت دغزني د سنايي ترانسپورتي شرکت په نوم و چې ونډه والو ېې له یوه یا دوو موټرو څخه زیاته ونډه پکې نه درلوده. جان محمد تره کی د ۱۳۵۷ لېږديز لمريز کال د غويي د میاشتې داومې نیټې تر پاڅونه پورې په همدغه شرکت کې پاتې شو. وروسته د حالاتو بدلون او د شرکت اقتصادي ماتې دی هم د نورو وڼده والو په شان درنې وزگارتیا ته ورساوه. د غويي تر پاڅونه وروسته سره له دې چې د ده مشر ورور نور محمد ترکی د واکمن گوند او دولت مشر و خو ، جان محمد تره کي د پخوا په شان په کور کې په سخته وزگارتیا ژوند تیراوه. کله چې پر ۱۳۵۸ لمريز کال نور محمد تره کی د حفيظ الله امين له خوا په شهادت ورسید، دهغه سپین سرې میرمن او د جان محمد تره کي ټوله کورنۍ د امین له خوا د څرخي پله جېل ته ولیږل شوه. پر افغانستان باندې د شوروي اتحاد تر يرغل وروسته چې کله ببرک کارمل واک و ځواک ته ورسېد نو د څرخي پله د جیل ورونه يې پرانیستل ، جان محمد تره کی او کورنۍ ېې هم له جیل څخه راووتل. خو په واقعیت کې له یوه کوچني جیل څخه د وطن په نوم یوې نوې بندیخانې ته ور دننه شو. د مشر ورور شهادت ، د ژوند تر ټولو ترخو شپو له رواني پلوه په ملا کړوپ کړ. جان محمد تره کی چې یو متقي، مومن او د پخې دیني عقیدې خاوند و ، د شوري لښکرو تر وتو وروسته او په هېواد کې د جهادي واکمنۍ پر راتگ سره په دې هیله و چې د جهاد په نامه قدرت ته راغلې ډلې به د اسلام د سپېڅلي دین د درنو ارزښتونو په رڼا کې هر څه د دنیا او آخرت په گټه سمې لارې ته سیخ کړي ، خو د واک و ځواک پر سر خپلمنځي جگړې دومره خونړۍ راوختې چې د هېواد سپېڅلې خاوره يې د ټولو افغانانو لپاره سره کړه. جان محمد تره کی هم د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر تر ۱۳۷۱ (۱۹۹۲) ز کال وروسته له خپلې کورنۍ سره روسیې ته کډوال شو. دی سپېڅلې کعبې ته ولاړ او حج یې وکړ.
مړينه
جان محمدتره کی د ژوند په وروستيو کلونو کې له روغتیايي ستونزو سره مخ وو. ده د ۱۳۹۲ لمريز کال د وري پر ۳۱ (د۲۰۱۳ زېږدي کال د اپرېل پر ۱۹) د لندن ښار په رويال فري روغتون کې د ورپيښې ناروغۍ لامله د ۸۶ کالو په عمر له دې نړۍ سترگې پټې کړې.
کورنۍ
جان محمد تره کی پنېځه زامن او دوې لوڼې لري. د زامنو نومونه يې دادي : نور احمد تره کی، گل احمد تره کی، شیر احمد تره کی، ببرک تره کی او زمرک تره کی.
سونيل شيټي
سونيل شيټي (۱۱ د اگسټ، ۱۹۶۱ ز. - ) (هندي: सुनील शेट्टी)، يو هندی لوبگر، پروډیوسر او د باليووډ فلمي ستوری دی چې د باليووډ په فلمونو کې راڅرگنديږي سونیل شيټی در ۱۱۰ په زیاتو فلمونو.کی ځان را ښکاره کړی.
مخينه
شیټي په ۱۹۹۲ ع کال کي د لومړي ځل لپاره د بلوان په نامه فلم کي د بالی ووډ دنیا ته راووت چي د هغه لومړي فلم څه نا څه کامیابه وو.
د هغه دري ښایسته زښت کامیابه فلمونه د 1993ع کال د پهچان، انت، او وقت همارا هی په نومونو وه چي ښاغلی شیټي ته یی دا زمینه برابره کړه چي د بالي ووډ په نړی کي خپلي پښي ښخي کړي. وروسته په همدغه کال کي هغه په یو رومانوي فلم دل والي او کومیډي فلم گوپی کیشن کي د ډیرو زړونه خپل کړل. هغه په 90 لسیزه کي په زیاتو فلمونو کي را ښکاره شو چي د ده رول په کي تر ډیره حده جنگي وو.
د هغه د ۱۹۹۷ ع کال د بهایی په نامه فلم ددیوالي دجشن په موقع که څه هم د شاه رخ خان د دل تو پاگل هی فلم سره په یو وخت کي راووت خو بیا هم یو کامیابه فلم وو. هغه په خپل باډر فلم کي د یو وطن دوست په رول کي وپیژندل شو چي وروسته همدغه شان په ۲۰۰۱ ع کال کي په ریفیوجي، په ۲۰۰۳ ع کال کي د ایل او سي کارگیل، او همدراز په همدغه کال کي په قیامت فلم کي راښکاره شو.
که څه هم ښاغلی شیټي زیاتره په جنگي فلمونو کي کار کړی خو هغه په ۲۰۰۰ ع کال کي په هیرا پیري ، د ۲۰۰۲ ع کال اواره پاگل دیوانه، د ۲۰۰۶ ع کال د پهر هیرا پیري او د ۲۰۰۹ ع کال د دي دنا دن فلمونو کي د کومیډي رول په کولو سره د خپلو مینوالو په مخونو مسکاوي څه چي خنداوي خپري کړي.
هغه په ۲۰۰۰ ع کال په دهړکن فلم کي د بهترین ورانکاره جایزه ، او په ۲۰۰۹ ع کال کي د جنوبي اسیا د نړیوال فلم فستیوال له خوا د ریډ الرټ فلم لپاره د بهترین لوبغاړي جایزه تر لاسه کړه.
د یو فلم پرودیوسر په حیث هغه د پاپ کارن موشن پیکچرز په نامه د پروډکشن کمپني پرانیستلي چي د ۲۰۰۳ ع کال د کهیل او رخت، او د ۲۰۰۶ ع کال د بهاگم بهاگ په نامه فلمونه یي د تولیداتو ښه بیلگي گڼل کیږي. په نیږدي کلونو کي ښاغلی شیټي یواځي په فلمونو کي کوچني رولونه اجرا کړي.
سنیل شیټي د باليووډ سره سره په ۲۰۰۷ ع کال کي د ډونټ سټاپ ډریمینگ په نامه اینگلیسي فلم او د ‌B12 په نامه تامیل ( په هند کي یوه بله ژبه چي زیات شمیر هندیان پری گڼیږي) فلم کي هم کار کړی دی.
شخصي ژوند
سنیل شیټي د مانا شیټی سره واده کړی چي له هغي څخه دوه بچیان لري چي یو يي اهان او بل یي اتیا نومیږي. سنیل شیټي په کیک بوکسینگ کي تور کمربند ترلاسه کړی.
سرچينې
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
انزايم
اينزايم هغه پروټين دي، کوم چې د بيالوژيکي کټلايسټ په توګه کار کوي (بايو کتلايسټ).کټلایسټ کیمياوي غبرګون ته چټکتيا ورکوي. هغه ماليکولونه چې شونې ده اينزام پرې عمل وکړي «سبسټريټس» بلل کېږي، اينزايم همدا سبسټريټس په بېلا بېلو مالیکونو بدلوي او دې ته يې تولیدات (محصولات) ويل کېږي. په حجرو کې نږدې ټولې ميتابوليکې پروسې د اینزام کټلايسس ته اړتيا لري، تر څو د ژوند د (دوام) لپاره په پوره اندازه چټکتيا سره منځ ته راشي. د انفرادي اقداماتو د چټکتيا لپاره ميتابوليکې لارې تر اينزامونو پورې تړلي دي. د اینزایمونو مطالعې ته «اينزايمولوژي» وايي او د «سيوډو اينزايم» څانګه (اينزامونو ته د ورته تحليل او تجزيې برخه) دا مني، چې د بشپړتيا پر مهال، ځينې اينزايمونو د بيالوژيکي کټلايسس د تر سره کولو وړتيا له لاسه ورکړې ده، کوم چې ډېر ځله د دوی د «امينو اسيډ» په ترتيب او غیر معمولي « pseudocatalytic» (شبه کټلايسس) ځانګړتياوو کې لیدل کېږي.
اينزايمونه له پنځه زره نه د زيات ډوله بيوشيميايي غبرګونونو د چټکولو لپاره پېژندل کېږي. نور بايوکټلايسټس «کټلايټيک  RNA»  ماليکولونه دي چې «رايپوزايم» بلل کېږي. د اينزايم ځانګړتيا د دی له بې ساري درې اړخيز جوړښت نه اخیستل شوې ده.
ځينې اينزايمونه د سوداګرۍ لپاره کارول کېږی، د بېلګې په ډول: د انټي بايوټيکس په جوړولو کې. ځينې کورني مصنوعات د کيمياوي غبرګون د چټکولو لپاره له اينزايمونو نه کار اخلي: د مینځلو په بيالوژيکي پوډرو کې شته اينزايمونه په لباس باندې پروټين، نشاسته يا د غوړو داغ ماتوی (له منځه وړي)، د غوښې په نرمونکو کې شته اينزامون،ه پروټينونه په کوچنيو ماليکولنو بدلوي او په دې ډول د غوښې ژوول اسانه کېږي.
رېښه او تاريخچه
د اولسمې پېړۍ د وروستيو او د اتلسمې پېړۍ تر لومړيو پورې، د خېټې د نمۍ په مټ د غوښې هضمول او د بوټو د زوښې او عرق په مټ نشاسته په بوره بدلول پېژندل شوې چاره وه، خو هغه طريقه نه وه روښانه، په کومه چې دا چاره ترسره کېده.
فرانسوي کيميا پوه « Anselme Payen» لومړی هغه څوک و چې يو اينزايم «ډايساټس» يې په ۱۸۳۳ز کال کې کشف کړ (وموند). څو لسيزې وروسته، په داسې حال کې چې په الکولو (شراب) کې د بورې موره کول يې تر مطالعې لاندې نيولي و « Louis Pasteur» دې پايلې ته ورسېد چې، دا خميره د تومنې د حجرو په داخل کې د يو مهم ځواک له امله رامنځ ته کېږي، کوم ته چې «فرمينټ» (خميراوتومنه کول) ويل کېږي، د کومو په اړه چې فکر کېده، چې یوازې په ژونديو موجوداتو کې عمل کوي. هغه ليکلي دي چې: «د الکولو موره کېدل يو داسې کار دی، کوم چې د خمېرې د حجرو د ژوند او ترتيب سره نښتی دی، نه د حجرو له مرګ يا خرابۍ سره».
په ۱۸۷۷ز کال کې، د طبيعي علومو الماني پوهاند « Wilhelm Kühne» (۱۸۳۷-۱۹۰۰ز) په لومړي ځل د اينزايم اصطلاح وکاروله، کومه چې د یوناني ټکي « ἔνζυμον» نه اخیستل شوې او معنا يې ده: «خميره شوی» يا «په تومنه کې». دا اصطلاح يې د همدې پروسې د تشرېح لپاره کارولې وه. د اينزام ټکی وروسته د «پيپسن» (يو ډول جوهر دی) په څېر د ناژونديو مادو لپاره هم وکارول شو، د خميرې يا تومنې ټکی، د ژونديو له خوا د پیدا شوي کيمياوي فعاليت لپاره کاول کېده.
«ايډورډ بکنر» په ۱۸۹۷ز کال کې د تومنې د عرق د مطالعې اړوند خپله لومړۍ لیکنه وړاندې کړه. د برلين په پوهنتون کې د يو لړ تجربو پر مهال، هغه وموندله چې بوره د خميرې په لعاب (لاړجنه ماده) سره تومنه کېږي، ان تر د ې، که چېرې په دې مرکب کې د خميرې کومې ژوندۍ حجرې نه وې. هغه اينزايم ته د «زيماز» نوم ورکړ، کوم چې د «سوکروز» (بورې) د تومنه کېدو لامل ګرځېدلی و. په ۱۹۰۷ز کال کې، هغه «له حجرې نه د خالي تومنې د موندنې» له امله په کيميا کې د نوبل جايزه تر لاسه کړه. د «بوچنر» له بېلګې وروسته، د اينزايمونو نومونه په عمومي توګه د هغوی له غبرګونونو سره سم کېښودل کېږي: په انګليسي ژبه کې د دې ټکي وروستاړی « ase » د سبسټريټ له نامه سره نښلول کېږي (د بېلګې په ډول: lactase هغه اينزام دی چې قند چاودوي) یا د دوی د غبرګونونو د ډول سره په تړاو يې نوم اېښودل کېږي (لکه: DNA polymerase د DNA polymerase جوړوي).
سویلي سور سمندر سیمه
د سویلي سور سمندر سیمه اریتریا په تګرینیایي ژبه ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ) د اریتریا له شپږو ایداري څخه یوه ده.
انزايم
رېښه او تاريخچه
د ۱۹۰۰ز لسيزې تر لومړيو پورې د اينزايمونو بايوشيميايي پېژندګلو معلومه نه وه. ډېرو ساينسپوهانو وليدل چې اينزايمي فعاليت په پروټينو پورې تړلی دی، خو ځينو نورو (لکه د نوبل جايزې ګټونکی رچرډ ولسټټر) استدلال کاوه چې، پروټين له ځانه سره يوازې رېښتيني اينزايمونه لېږدوي او پروټينونه په خپله د کټلايز کولو وړتیا نه لري. په ۱۹۲۶ز کال کې، «جيمز بي سمنر» روښانه کړه چې: «اينزايم يوريز» سوچه پروټين دی او هغه يې سخت کړل، هغه په ۱۹۳۷ز کال کې د اينزايم کټالايز لپاره هم همداسې عمل تر سره کړ. دا پايله چې شونې ده، سوچه پروتين هم اينزايم و اوسي، په پرېکنده ډول د «جان هوارډ نورتروپ» او «وینډل مرديت سټينلي» له خوا ثابته شوې، چا چې د هاضمې په اينزايمونو پيپسين (۱۹۳۰ز)، ټراپسن او کيموټرايپسن باندې کار کړی و. دې درې ساينسپوهانو ته په ۱۹۴۶ز کال کې په کيميا کې د نوبل جايزه ورکړل شوې وه.
دې موندنې چې اينزايمونه هم کرسټلايز کېدای شي (يعنې سخت کېدای شي او متبلور کېدای شي) په پايله کې د دوی له جوړښت سره مرسته وکړه چې د ايکسری کرټالګرافي په مټ يې حل کړي. دا چاره لومړی د «لايزوزايم» لپاره تر سره شوه، دا په اوښکو، لاړو او د هګيو په ژېړو کې موندل کېدونکی يو اينزایم دی، کوم چې د ځينو باکترياوو پوښونه هضموي، دا جوړښت د یوې ډلې له خوا تشرېح شوی و چې مشري يې «ډيويډ چيلټن فلپس» کوله او په ۱۹۶۵ز کال کې يې خپره کړه. د لايزوزايم دې د لوړې کچې جوړښت، د جوړښتي بيالوژي د څانګې پيل او پر دې د تفصيلي پوهېدلو هڅه پيل کړه، چې اينزايم د یوه اتوم په کچه څه ډول عمل کوي.
ډلبندي او نومول
اينزايمونه د دوو مرکزي معیارونو له لارې وېشل کېدای شي: يا د «امينو اسيد» د لړۍ ورته والی (په همدې بنسټ تکاملي اړيکه) يا د اينزايم فعاليت.
د اينزايم فعاليت. د يوه اينزايم نوم په عمومي توګه د هغه له «سبسټريټ» (سبسټريټ د يو پوړ لاندې بل پوړ يا هغه توکو ته ويل کېږي چې د يو بل شي لپاره د بنسټ په توګه کار کوي، په دې ځای کې سبسټريټ هغه څه دي چې اينزام پرې عمل کوي) نه اخستل شوی وي يا له هغه کيمياوي غبرګون نه اخستل شوی وي چې انزايم چټکتيا ورکوي (کټلايز کوي)، په انګليسي ژبه کې دا ټکی په پای کې د « ase» توري لري. بېلګې يې «لاکتاز، اکول ډيهاډروجينيز او ډي اين ای پوليميرز» دي. هغه بېلا بېل اينزايمونه چې يو ډول کيمياوي غبرګون کټلايز کوي، «ايسوزايمز» بلل کېږي.
د بايوشيمي او ماليکولر بيالوژي نړيوال ائتلاف د اينزايمونو لپاره يو نوم چمتو کړی، چې EC شمېرې (د اينزام کميسيون) دی. هر اينزايم د « EC» له لارې تعريفيږي، له دې وروسته د څلورو شمېرو يوه لړۍ وي، کومه چې د اينزايمي ترتيب او ډلبندۍ استازيتوب کوي (له ډېر عام ډول نه نيولې تر ډېر خاص پورې). په دې ډول چې لومړۍ شمېره په پراخه ډول اينزايم د خپلې تګلارې پر بنسټ ډلبندي کوي، خو نورې شمېرې يې همدې ډلبندۍ ته نوره او زياته ځانګړتيا ورکوي.
تر ټولو لوړه درجه ډلنبدي يې په لاندې ډول ده:
سرچینې
وېشنيزه:ژونکيميا * وېشنيزه:مېټابوليزم
14 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
RG
RG کیدای شي چې وي:
رونټگېنيوم
رونټگېنيوم (په انگرېزي: Roentgenium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Rg سمبول او ۱۱۱ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
درگز ولسوالي
درگز ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان درگز)  د ايران د خراسان رضوي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د درگز ښار دی. دا ولسوالي ۷۲٬۳۵۵ تنه نفوس لري. د درگز ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
شنگهای آیي ايف سي نارتھ ټاور
شنگهای آیي ايف سي نارتھ ټاور چين په ښار  شنگهای کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  260 ميټر (853 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2011 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د همایون مقبره
انځورونه
وېشنيزه:اکبر وېشنيزه:اسلامي معماري وېشنيزه:تاریخ طرحبند طبیعی منظر وېشنيزه:مغلیه طرز تعمیر وېشنيزه:ډلي
يونان
یونان چې رسمي نوم يې هليني جمهوریت دی، په سويل ختيځه اروپا کې پروت هېواد دی. د ۲۰۲۱ز کال د شمېرو له مخې د وګړو شمېر يې لس اعشاريه اوه میلیونه دي؛ اتن يې ستر ښار او پلازمېنه ده، دويم ستر ښار يې تسلونيکي دی. یونان د بالکان په وروستۍ سويلي برخه کې موقعيت لري، د اروپا، اسيا او افريقا په څلور لارې کې پروت دی. په شمال لويديځ کې له البانيا سره، شمال ته د شمالي مقدونيا او بلغاريا سره او شمال ختيځ ته له ترکيې سره ځمکنۍ پولې لري. د دې هېواد د مرکزي سيمو ختيځ ته د اژه سيند، ايوني سيند يې په لويديځ کې، کريت سمندر او مديترانې بحيره يې سويل ته پراته دي. د مديترانې د ډنډ په غاړو يونان تر ټولو اوږده ساحلونه لري او په نړۍ کې د دې هېواد ساحلي سيمې په يوولسمه درجه اوږدې دي چې اوږوالی يې ۱۳،۶۴۶ کيلو متره (۸،۴۹۸ ميله) ته رسېږي، ډېر ټاپوګان لري چې په ۲۶۷ کې يې انسانان ژوند کوي. د يونان اتيا سلنه ځمکه غره نيزه ده، اولمپس غر يې تر ټولو لوړه څوکه لري چې ۲،۹۱۸ متره (۹،۵۷۳ فوټه) ته رسېږي. دا هېواد له نهو دوديزو جغرافيايي سيمو څخه جوړ دی چې هغه د ا دي: مقدونيه، مرکزي يونان، پلوپونز، تسالي، اپيروس، د اژه سيند ټاپوګان (دودکانيز او سيکلاد په دې کې شامل دي)، تراکيا، کرت او ايوني ټاپوګان.
يونان د لويديځ تمدن زانګو بلل کېږي، د ديموکراسۍ، لويديځې فلسفې، لويديځو ادبياتو، تاریخ لیکنې، سياسي علومو، د سترو علمي او رياضياتي قواعدو، تمثيل ا و اولمپيک لوبو د زېږد سيمه ده. له زېږد مخکې له اتمې پېړۍ راهيسې، يونانيان په ګڼو خپلواکو ښاري دولتونو کې منظم شوي و چې د «پوليس» په نوم پېژندل کېدل، کوم چې په مديترانه او تور سمندر کې خپاره وو. له زېږد مخکې په څلورمه پېړۍ کې د مقدونيې دويم فليپ د اوسني يونان ډېرې سيمې سره يو کړې، د هغه زوی ستر سکندر په چټکۍ سره له ختيځې مديترانې څخه تر هندوستانه د لرغونې نړۍ ډېرې برخې ونيولې. تر دې وروسته هلينستي پړاو د يوناني کلتور عروج او په لرغونې زمانه د اغېز شاهد و. له زېږد مخکې په دويمه پېړۍ کې يونان، روميان له خپل دولت سره الحاق کړل او په دې ډول د رومي سترواکۍ او د هغې د دوام بيزانس سترواکۍ نه بېلېدونکې برخه وګرځېد، کوم چې له کلتوري او ژبني اړخه تر ډېره بريده يوناني و. د يونان ارتودوکس کليسا چې له زېږد وروسته په لومړۍ پېړۍ کې جوړه شوه، مرسته وکړه چې د اوسنۍ يوناني پېژندګلوۍ بڼه جوړه کړې او يوناني دودونه يې پراخه ارتودوکس نړۍ ته ولېږدول. د پنځلسمې پېړۍ په نيمايي کې تر عثماني واکمنۍ لاندې له راتګ وروسته، د خپلواکۍ له يوې جګړې پس په ۱۸۳۰ز کال کې يونان د يو نوي ملي دولت په توګه راڅرګند شو. د دې هېواد شتمن تاريخي ميراث تر يو بريده د يونسکو د اتلسو نړيوالو ميراثونو په مټ ښودل شوی دی.
د يونان نظام يو اتحادي پارلماني جمهوريت دی، پرمختللی هېواد دی چې پرمختللې لوړ عايد اقتصاد او د لوړ معيار ژوند لري، په ورته وخت کې د بشري ودې شاخص برخه کې ډېره لوړه درجه ورکړل شوې. په بالکان کې د یونان اقتصاد تر ټولو ستر دی او په ورته وخت کې يو مهم سيمه ايز پانګونکی دی. د ملګرو ملتونو د جوړونکي غړي په توګه يونان لسم هغه هېواد و چې له اروپايي ټولنو (کوم چې له اروپايي اتحاديې مخکې و) سره يو ځای شو، همدا راز له ۲۰۰۱ز کال راهيسې د يوروزون برخه دی. دا هېواد همدا راز د ګڼو نړيوالو ادارو غړيتوب لري، اروپايي شورا، شمالي اتلانتيک تړون سازمان (NATO)، د اقتصادي همکارۍ او پرمخګ سازمان (OECD)، سوداګرۍ نړيوال سازمان (WTO)، په اروپا کې د امنيت او همکارۍ سازمان (OSCE) او (OIF) پکې شامل دي. د يونان بې بېلګې کلتوري ميراث، د ګرځندوی ستر صنعت، د بېړيو پياوړې برخه او جيوستراتيژيک اهميت دا هېواد د يو منځني ځواک په توګه ډلبندي کړی دی.
نوم
په نوې يوناني ژبه کې د دې هېواد اصلي نوم په (Ελλάδα ) بڼه لیکل کېږي. د لرغونې يوناني او دوديزې نوې يوناني (Katharevousa) رسمي نوم يې په « Ἑλλάς» بڼه لیکل کېږي (چې په انګليسي کې هلاس دی). په انګليسي ژبه د بديل نوم «هلاس» سرچينه يې همدا ده، کوم چې نن سبا په ډېرو لرغونو يا شاعرانه سياق او سباق کې موندل کېږي. يوناني صفتي بڼه يې په « ελληνικός» بڼه لیکل کېږي (په انګليسي کې الينيکوس ليکل کېږي) کله کله د هيلينيکي (يوناني) په ډول هم ژباړل کېږي او عموماً د يوناني ادارو په رسمي نومونو کې په ورته توګه ژباړل کېږي، لکه چې د يونان دولت په رسمي نوم کې راغلی (the Hellenic Republic).
د انګليسي یونان او يوناني ټکي د لاتيني ژبې له Graecia او Graecus نومونو په مټ له « Graec» څخه مشتق شوی دی، دوی د هغو لرغونو يوناني قبايلو څخه و، څوک چې د سويلي ايټاليې په « Magna Graecia» کې مېشت شوي وو. په پايله کې دا اصطلاح د پروټو-اندو-اروپايي رېښو د « ǵerh₂» ټکي څخه اخستل شوې  چې معنا يې ده «زړېدل».
له تاریخ مخکې او لومړی تاريخ
په سويلي بالکان کې د انسانانو د نيکونو د لومړي شتون شواهد له زېږد مخکې ۲۷۰،۰۰۰ کلونو ته رسېږي، کوم چې د يونان د مقدونيا په «پاترالونا» غار کې موندل شوي دي. د يونان په سويل د «ماني  اپيديما» غار کې له افريقا دباندې د تر ټولو لرغوني مودرن انسان پاتې شوني موندل شوي چې تاريخ يې ۲۱۰،۰۰۰ کلونو ته رسېږي. د ډبرين پړاو ټول پړاونه (ډبرين، منځنی ډبرين او نوی ډبرين) په يونان کې موندل شوي، د بېلګې په ډول د «فرانچيتي» په غار کې. په يونان کې د نويو ډبرينو استوګنځايونو تاريخ له زېږد مخکې له اومې زرېزې څخه دي چې په اروپا کې د څو پېړيو په توپير تر ټولو لرغونی دی، ځکه يونان په هغه لاره پروت دی د کومې په مټ چې کروندګري له نژدې ختيځ څخه اروپا ته خپره شوې ده. له زېږد مخکې په ۳.۲۰۰ کې د نوي ډبرين يوناني پړاو له پای ته رسېدو وروسته، له زېږد مخکې د څلورمې زرېزې په پای کې له زېږد مخکې د درېيمې پېړۍ تر نيمايي پورې د يونان په ځمکه د ډبرو له اقتصاد څخه د ژړو اقتصاد ته د يو کرار لېږد پړاو رامنځ ته شو، په دې کې «اوترزيس» کلتور او «کوراکو» کلتور هم شامل و چې لومړۍ سترې و دانۍ (د کاشيانو کورونه)  يې درلودل. له منځني هلاديک پړاو مخکې «تيرين» کلتور، کوم چې د راتلونکي «مينوي« تمدن او «ميسني» تمدن  ټولنيز-اقتصادي بنسټ جوړ کړ.
یونان په اروپا کې د لومړي پرمختللي تمدن کور دی او د لويديځ تمدن د زېږد سيمه بلل کېږي، له زېږد مخکې د ۳۲۰۰ په شا او خوا کې د اژه سيند په ټاپوګانو کې په «سيکلاډيک» تمدن سره پيليږي، له دې پسې په «کرت» کې د مينوي تمدن (له زېږد مخکې ۲۷۰۰-۱۵۰۰) او وروسته په مرکزي سيمو کې د مينسي تمدن (له زېږد مخکې ۱۶۰۰-۱۱۰۰). دې تمدنونو ليکل درلودل، مينويانو یو ناڅرګند لیک کاراوه چې د « Linear A» په نوم پېژندل شوی او ميسينايانو د يوناني ژبې لومړۍ بڼه په « Linear B» کې ليکله. ميسينيانو په تدريجي ډول مينويان په خپل ځان کې جذب کړل، خو له زېږد مخکې د ۱۲۰۰ په شا او خوا کې له نورو تمدنونو سره يو ځای، د سيمه یيزو پېښو له امله چې د برونزو پير د سقوط په نوم پېژندل کېږي دا تمدنونه هم ونړېدل. په دې سره هغه پړاو پيل شو چې د يونان د تور پير په نوم پېژندل کېږي، له کوم پړاو څخه چې ليکلي اسناد نه شته. که څه هم د « Linear B» موندل شوي متنونه پر سياسي وضعيت د نظر اچولو لپاره ډېر سره شيندلي دي او نه شي کولای چې د يو ستر دولت د شتون ملاتړ وکړي، اوسني هايتي او مصري اسناد د يونان په مرکزي ځمکه د يو «ستر پاچا» تر واکمنۍ لاندې د يو واحد دولت د شتونت څرګندونه کوي.
سرچينې
وېشنيزه:يونان وېشنيزه:د اروپایي اتحادیې غړي هیوادونه
د مذهبي ډلو له خوا د تکامل رد
د ځمکې، انسانيت او نورو ژونديو موجودواتو د اصليت په اړه، اوسمهال تکراري کلتوري، سياسي او الاهياتي کښالې روانې دي (ځينې وخت دې لانجو ته د تخليق «پيدايښت- پنځونې» او تکامل د بحث يا د سرچینې د  بحث نوم هم ورکول کېږي). د تخليق په اړوند يو مهال په پراخه کچه دا باور کېده، چې ټول انواع د الله(ج) له خوا په ټاکلي ډول پیدا شوي دي، خو د نولسمې پېړۍ له نيمايي څخه، د علمي ټولنې له خوا د طبيعي غوراوي په وسیله د تکامل نظريه، د يوه علمي تجربوي واقعيت په توګه ثبت شوه.
په ټوله نړۍ کې مسلکي علمي ادارې دا ډول ټول بحثونه مذهبي بولي، نه علمي: په علمي ټولنه کې، تکامل د يوه حقيقت په توګه منل شوی دی او د شبه علم( پوهې ته ورته) په ډول د دې دوديز اند د ساتلو لپاره، نږدې په ټوله نړۍ کې هڅې روانې دي. په داسې حال کې چې دا لانجه اوږ تاريخ لري، نن ورځ دا لانجې د ښې علمي زده کړې په اړوند روانې دي، د تخليق تګلاره په بنسټيز ډول په عام تعليم کې د تخليق پر لارښوونو تمرکز کوي. د هغو هېوادونو له منځه چې مسيحیان په کې زيات دي، په متحده ايالاتو کې دا بحث زيات دی، چې شونې ده، د يوه کلتوري جنګ انځور وړاندې کړي. دې ته ورته اختلافونه، په ځينو نورو مذهبي ټولنو کې هم شته،لکه :د  يهوديت او اسلام زیاتې توندلارې څانګې. په اروپا او نورو سيمو کې تخليق لږخپور شوی (په ځانګړي ډول، کاتولیکه کليسا او انجليکا ټولنه دواړه د تکامل اند مني)، په همدې بنسټ، په دې اړه فشار لږ دی، چې دا موضوع دې د يوه حقيقت په توګه تدريس شي.
مسيحي توندلاري د انسان او نورو څارويو د ګډ پښت دلايل ردوي، هغه دلايل چې په اوسنۍ لرغون پېژندنې، جنيتيک،  د انسانانو او نباتاتو برخې پېژندونکي او شریک پېژندنې له لارې څرګند شوي او يا چې د نورو فرعي علومو له لارې، کوم چې د موډرنې تکاملي بيالوژي، ځمک پوهنې، اسمان پېژندنې او نورو اړوندو برخو په وسیله ښودل شوي او څرګند شوي دي. دوی د تخليق پر ابراهيمي روايتونو استدلال کوي او په دې موخه، چې په علمي برخه کې د تکاملي بيالوژي تر څنګ د ځان لپاره د ځای تر لاسه کولو هڅه وکړي، «د تخليق علم» په نوم يو بلاغي چوکاټ يې جوړ کړی. د کيتزميلر د دورې په وړاندې د پام وړ کتاب کې ،د علمي تخليق اټکل شوی بنسټ، په بشپړ دول مذهبي جوړښت بلل شوی، بې له دې چې علمي ځانکړتيا ولري.
اوسمهال کاتوليکه کليسا ،د تکامل شتون مني. پاپ پرانسس ويلي: «خدای پيدا کوونکی يا مداری نه دی، بلکې هغه پنځوونکی دی چې هر څه ته يې ژوند ورکړی...تکامل د تخليق له مفهوم سره په ټکر کې نه دی، ځکه چې تکامل هم د هغه شي تخليق ته اړتيا لري، کوم چې تکامل ته رسېږي». د جنتيکي ميراث اصول، د يوه کاتوليک اګوستيني راهب ګرګور مندل له خوا کشف شوي وو، څوک چې اوسمهال د موډرن جنيتيک کشفوونکی بلل کېږي.
تاريخ
د تخليق او تکامل کښاله(لانجه) په اتلسمه پېړۍ کې په اروپا او شمالي امريکا کې پيل شوه، کله چې د ځمک پېژندنې په اړه د تر لاسه شوو نوو شواهدو څېړنو، د لرغونې ځمکې په اړه نوي اندونه پیدا کړل او د ځمک پېژندنې اړوند فسيلي لړيو له منځه تللو موندنو د تکامل لومړي اندونه راڅرګند کړل، په ځانګړي ډول لامارکيسم (د فزيکي ځانګړتياوو د لېږد وړتيا). په بریتانيا کې په لومړيو کې د دې پرله پسې بدلون نظرياتو ته د جوړ ټولنيز نظم په وړاندې د ګواښ په توګه کتل کېدل، کليسا او حکومت دواړو غوښتل، چې ويې ځپي. کرار کرار حالات ښه شول او په ۱۸۴۴ ز کال کې د رابرت چمبرز له لانجو ډک اثر، چې د خلقت طبيعي تاريخ پاتې شونی و، د انواعو د کرار کرار بدلون نظرونو ته شهرت ورکړ. په لومړيو کې علمي اړخونو دا اند په ملنډو سره رد کړ او د انګلستان کليسا سخت غبرګون وښود، خو د ډېريو يونيتيرين، کواکر او باپټيسټانو – هغه ډلې چې د کليسا له خوا جوړو شويو امتيازاتو مخالفې وې – د دې کتاب له هغو نظرونو څخه ملاتړ وکړ ،چې ګوندې الله(ج) د داسې طبيعي قوانينو له لارې عمل کوي.
د ډاروين په وړاندې معاصر غبرګون
د نولسمې پېړۍ په پای کې، د ژوند د ټولو ډولونو د ګډ نسب (پښت) او بدلون په اړوند د لومړيو تکاملي اصولو په وړاندې کلک علمي مخالفت نه و.
-توماس ډيکسن، علم او دين: يوه لنډه پېژندنه په ۱۸۵۹ ز کال کې د انواعو د اصليت په اړه د ډاروين د کتاب خپرېدلو، تکامل ته علمي باور ورکړ او دا يې د زده کړې د درناوي وړ برخه وګرځوله.
د ډاروين کتاب له مذهبي مفاهيمو سره د زياتې لېوالتيا سره سره، په لیکنو او ارزونو کې ۱۸۶۰ز د الاهياتو په اړه بحثونو کې د زياتو نیوکو له امله، تر ډېره بريده د انګلستان د کليسا پاملرنې ته بدلون ورکړ. د دې کار ځينو ازاد خياله مسيحي لیکوالانو هم، له ډاروين څخه ملاتړ څرګند کړ، خو ډېرو ورسره موافقه ونه کړه. د بېلګې په ډول: چارلز کينګزلي راهب په ښکاره ډول د هغه اند ملاتړ وکړ، چې الله(ج) د تکامل له لارې کار کوي. نورو مسيحيانو د دې نظريې مخالت وکړ، ان د ډاروين ځينو نژدې ملګرو او ملاتړو هم – چې په هغوی کې چارلز ليل او اسا ګري هم شامل و – په لومړي سر کې د ډاروين د ځينو اندونو په اړه خپلې اندېښنې څرګندې کړې. ګري وروسته په امريکا کې، د ډاروين پیاوړی ملاتړی شو او خپلې ځينې ليکنې يې راټولې کړې، تر څو داروينيانا ۱۸۷۶ز په نوم يو اغېزناک کتاب جوړ کړي. په دغو لیکنو کې هڅه شوې چې د ډارويني تکامل او په الله(ج) باوري د اصولو تر منځ روغه وکړي، په داسې حال کې چې ډېرو دا دواړه اندونه په خپل ځآن کې ځانګړي بلل. ګري ويلي دي چې: د فزيکي لامل څېړنه، د الهي نظريې او د ذهن او طبيعيت تر منځ د همغږۍ له مطالعې سره مخالفه نه ده او فکر يې کاوه چې: «په ډېرې شونتيا سره په طبيعيت کې موندل شوی عقلاني تصور ،د طبيعي لارو چارو په وسیله عملي کېږي». توماس هاکسلي، هغه مهال چې د روحانيونو له خوا پر علم شته واک ته د پای ورکولو لپاره يې هلې ځلې کولې، په سختۍ سره يې د ډاروين اندونو ته شهرت ورکړ. د اګنوستيک اصطلاح يې جوړه کړه، چې خپل هغه اند تشرېح کړي، چې د الله (ج) وجود نه دی پېژندل شوی. ډاروين هم خپل درېځ ونيو، خو ځينو پياوړو بې دينانو، لکه:  ادوارد اولينګ او لودويګ بوشنر د تکامل اند ومانه او نیوکه پرې وشوه، د يوه نيوکه کوونکي په وينا: دا درېځ له «بې خدايۍ» سره برابر دی. د سنت جورج جکسن ميوارت او جان اګوستين زم په څېر شخصيتونو څخه وروسته رومي کاتوليکانو او متحده ايالاتو هم د تکامل منل پيل کړل، په داسې حال کې چې د طبيعي غوراوي او د بشريت په الهياتو لړل شوي زړه ټينګار تر منځ دوه زړي وو. کاتوليکې کليسا کله هم تکامل ونه غانده او په لومړيو کې زيات محافظه کارو لارښوونو کاتوليکې کليسا مشرتابه په روم کې شاتګ وکړ، خو په کرار کرار يې دې ته ورته درېځ غوره کړ.
د نولسمې پېړۍ په پای کې د تکامل اندونه تر ډېره بريده، له زريزو کلونو څخه د مخکې وخت (د مسيحيانو هغه عقیده چې عيسی له زر کاله پوره کېدو مخکې بېرته راستنېږي) په اړه باور لرونکو تر منځ د بحث موضوع وه، هغوی د سپېڅلي کتاب په دې وړاندوينه باور درلود، چې ګوندې عيسی مسيح په نژدې راتلونکي کې بېرته راستنيږي او په دې باور و، که په بايبل کې تېرو تنه موجوده وي، نو دا سپېڅلی کتاب به باطل شي. په هر حال، هغه مهال د تکامل د اند مخالفينو کې ممکن څوک د ځمک پېژندنې په اړه دومره اندېښمن و او د علمي څېړنو لپاره يې پوهانو ته هر هغه څه ورکول، چې هغوی ورته د عدن له پېدا کېدو مخکې اړتيا درلودله، لکه فسيلونه او د ځمک پېژدنې موندنې. له ډاروين څخه لږ وروسته پړاو کې، ډېرو لږو پوهانو يا روحانيونو د ځمکې لرغونتيا يا د فسيلي طبيعي پرمختګ ډول رد کړ. لکه چې د تخليق د پلويانو په خلاف د ځمک پېژندنې اهميت ته په کتنې سره ډېرو لږو د سپېڅلي کتاب د سيلاو په خبره باور درلود. په تکامل شک کوونکو، دتخليق د اند پلوو مشرانو او شک لرونکو دا هيله درلوده، چې د تخليق کتاب د لومړي څپرکي يو مجازي لوست په نظر کې ونيسي، يا په دې باور و چې، د خلقت شپږ ورځې همدا څلور ويشت ساعته ورځې نه وې.
روستم تخت (سمنگان)
د روستم تخت د افغانستان تاریخي اثارو څخه گڼل کېږي چې د سمنگان ولایت کې موقعیت لري.
د سمنگان ولایت د افغانستان له لرغونو ولایتونو څخه دی چې د روستم ستر تخت هم ددې ولایت په شمال ختیځ اړخ کې موقعیت لري. ډیری افغانان په دې گروهه دي چې دا تخت د روستم په وسیله رغول شوی او زردشت څه باندې لس کاله هورې وخت تېر کړی.
روستم تخت او ددې اړوند سوري (غارونه) یې د بودایي پېر سره تړاوو لري. ددې مغارو ۱۵٪ سلنه ویجاړ شوي چې خپله تخت هم بیارغونې ته جدي اړتیا لري.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:لرغونپوهنه وېشنيزه:سمنگان وېشنيزه:لرغوني ځایونه وېشنيزه:افغان لرغونپوهنه وېشنيزه:د افغانستان لرغوني ځایونه
توږل کېدنه (د توږنې عمليه)
د ځمکې په علم کې، توږل کېدنه د ځمکې د سطحې (د ځمکې مخ) يوه پروسه ده (لکه د اوبو بهېدل يا هوا) کومه چې خاوره، ډبرې لرې کوي، يا د ځمکې د پوښ له يو موقعيت نه مواد وېلي کوي او بل ځای ته يې لېږدوي. توږل کېدنه د موسم له حالت نه جلا يو بل څه دي، په کوم کې چې هېڅ راز خوځښت نه وي. د خړې د جلا کولو په توګه د سترو ډبرو يا خاورې لرې کولو ته فزيکي يا ميخانيکي توږل ويل کېږي؛ دا د کيمياوي توږلو له عمليې سره په تضاد کې چاره ده، په کوم کې چې خاوره يا د سترو ډبرو مواد له يوې سيمې نه د حل کېدو (اوبه کېدو) له لارې لرې کېږي. شونې ده چې توږل شوې خړې يا حل شوي توکي يوازې څو ملي متره لرې ولېږدول شي، يا زرګونه کيلو متره لرې ولېږدول شي.
د توږنې په لاملونو کې د باران اورېدل، په سمندرونو کې د بنسټونو يو بل خوړل، د سمندر او څپو په مټ د ساحلونو توږل کېدنه، د کنګلونو ماتېدل، سولېدل او مينځل کېدل، سيمه ييز سيلاوونه، د بادونو سولېدل، د ځمکې د اوبو پروسې او د ځمکو د ښويدو په څېر د ولاړو طبيعي منظرو په زياته کچه د خوځښت پروسه او د خځلو بهېدل شامل دي. د دا ډول پروسو چټکتيا د سطحې د توږلو چټکتيا کنترولوي. په عمومي توګه فزيکي توږنه په ولاړو رېونده سطحو کې په تېزۍ سره جريان پيدا کوي، همدا د باران په مټ)، توپاني ځانګړتيا لرل، د باد چټکتيا، د څپو راتلل يا د اتموسفير تودوخه (په ځانګړي ډول د يخ سره تړلې پروسې) شاملې دي. د توږل کېدو د کچې او د توږل شويو توکو ترمنځ عکس العملونه هم ممکن دي، کوم چې له وړاندې نه تر سره شوي وي، د بېلګې په ډول: يو سمندر يا طبيعي کنګل. له اصلي موقعيت نه د توږل شويو توکو له لېږد وروسته دا توکي راټولیږي، چې دا د توکو رسېدل او په يو نوي موقعيت کې ځای پر ځای کېدل دي.
په داسې حال کې چې د توږل کېدلو عمليه يو طبيعي جريان دی، په هغو انساني فعاليتونو کې له لسو نه تر څلوېښت سلنه پورې زياتوالی راغلی چې په نړيواله کچه د توږل کېدو لامل ګرځي. د اپلاش غرونو په کرنيزو سيمو کې، زياته کرنه په همدې سيمه کې د طبيعي کچې په پرتله سل ځله زياته د توږل کېدو لامل ګرځېدلې. هم په سيمه او هم له سيمې نه بهر ستونزې د ډېرې زياتې (يا په چټکۍ سره)  توږنې لامل ګرځېدلي. د سيمې په اغېزو کې يې د زياتو کرنيزو توليداتو او (په طبيعي منظرو کې) ایکولوجيکي سقوط شامل دي، د دواړو لامل دا دی چې د شتمنې خاورې لوړ پوړونه له منځه ځي، کوم چې تغذيه کوونکي دي. په ځينو حالتونو کې دا چاره په سارا د يوې سيمې د بدلېدو لامل ګرځي. له سيمې نه په بهر اغېزو کې يې په خړه د روانو اوبو د ويالو بدلېدل او د اوبو د غټو هستو غني کول دي، په ورته وخت کې سړکونو او کورونو ته د رسوب له امله رسېدلي زيانونه يې هم يو لامل دی. اوبه او د هوا په مټ توږل کېدنه، د ځمکې د ويجاړېدو دوه لومړي لاملونه دي، دوی په شریکه سره په نړيواله کچه د ځمکې د ټيټيدو د څلور اتيا سلنې لامل دي چې زيات توږل کېدل يې په نړۍ کې يوه ستره چاپيرياليزه ستونزه ګرځولې ده.
په زياته کچه کرنه، د ځنګلونو له منځه وړل، سړکونه، د انساني اقليم بدلون او د ښارونو پراخېدل د انسانانو هغه ستر فعاليتونه دي چې د توږلو په تحريکولو اغېز اچوی. په هر حال، ډېر داسې مخنيوي او د اصلاحي کارونه شته چې په اسانۍ سره زيان منونکو سيمو د توږل کېدو چاره يا محدوده يا کمه کړي.
د باران اورېدل او په سطحه د اوبو بهېدل
د باران اورېدل او د ځمکې پر مخ د اوبو بهېدل چې شونې ده د باران له امله رامنځ ته شي، د ځمکې د توږل کېدو څلور ستر ډولونه منځ ته راوړي: د شړپولو توږل، د پاڼې توږل، د ويالې توږل او د کندو (خندقونو) توږل. د شړپولو توږل د ځمکې د توږل کېدو لومړی او تر ټولو کم زیان رسونکی پړاو بلل کېږي، له دې وروسته د پاڼې توږل دي، بيا د ويالې توږل او په وروستي پړاو کې يې د کندو توږل دي (چې وروستی يې د ټولو سخت دی).
د شړپولو په توږلو کې، د باران د څاڅکو راغورځېدنه، په ځمکه کې يو کوچنی سوری پیدا کوي او دا د خاورې ذرې له هغه ځايه راباسي. هغه واټن چې دا ذرې له دې ځايه لرې کېږي، کېدای شي په عمودي ډول (په ولاړه) صفر اعشاريه شپږ متره وي (دوه فوټه) او په افقي ډول (په ملاسته) يا د ځمکې سره په برابرۍ کې شونې ده چې یو اعشاريه پنځه متره وي (پنځه فوټه).
که خاوره خړوبه وي او که چېرې د باران د ورېدو کچه له هغې کچې زياته وي په کومه چټکتيا چې اوبه په خاوره کې جذب کېږي، بيا د ځمکې پر مخ اوبه روانېږي. که چېرې د اوبو رواني د بهېدو پوره توان لري، نو دا بيا د خاورې سستې شوې ذرې (خړه) له ځانه سره مخ په ښکته لېږدوي. د پاڼې توږل د ځمکې د بهېدو په مټ د خاورې د سستو شويو ذرو لېږدول دي.
د ويالې توږل، د کوچنيو، لنډې مودې لپاره متمرکزو بهېدو لارو جوړېدو ته اشاره کوي، کوم چې د غونډيو په رېونده برخو د توږل کېدو لپاره هم د رسوب (خړې) د سرچينې او هم د خړې د لېږد د نظام په توګه کار کوي. په عمومي توګه چېرې چې په زيانمنو لوړو سيمو کې د اوبو د توږل کېدو کچه زياته وی، هلته ويالې فعالې وي. په ويالو کې په  عمومي توګه د ابو د بهېدو ژوروالی يو څو سانتي متره وي (نږدې يو اينچ) يا له دې نه هم کم او د ويالو په رېونده برخو کې کېدای شي، يو څه اندازه ژورې وي. د دې معنا دا ده چې دا ويالې د ژورو او پراخو ويالو په لارو او سمندرونو کې د بهېدونکو اوبو په پرتله په ډېر توپير سره د هايډروليک (د روانو اوبو د حرکت علم) فزيک ښودنه کوي.
د کندو توږل هغه مهال منځ ته راځي، کله چې بهاندې اوبه راټولې شي او د باران پر مهال يا له سخت باران نه سملاسي وروسته يا د وېلې شوې واورې اوبه په چټکۍ سره په تنګو ويالو کې بهېږي، دا چاره د پام وړ ژورتيا تر بريده خاوره لرې کوي. يوه کنده د سختې عرضي مقطع سيمې پر بنسټ د لږ تر لږه يو مربع فټ په اندازه له ويالې نه توپيرموندلای شي، په دې معنا  چې يوه وياله چې ممکنه نه وي، د عادي کروندګرۍ د کار په څېر پاکه کړای شي.
د زياتو کندو توږنه کېدای ش،ي د ناجوړه ځمکو د منځ ته راوړلو لامل وګرخي. دا د توږل کېدو لپاره د زيات برابر اقليم په مټ په توږل شويو فرشي ډبرو د زياتې اسانۍ په حالاتو کې منځ ته راځي. هغه حالات يا ناجوړۍ چې د ساتندويه بوټو وده محدودوي (rhexistasy) د ناجوړه ځمکې د جوړېدو يو مهم لامل دی.
سيندونه او نهرونه
د درو يا نهرونو توږل د خطي بهېدو ځانګړتيا لرونکو په اوږدو کې د پرله پسې بهېدو له امله منځ ته راځي. دا توږنه هم مخ په ښکته وي چې دره ژوروي او هم مخ په وړاندې وي، چې دره د غونډيو لمنو ته پراخوی، څوکې او د خاورو ټوپۍ جوړوي. د نهر د توږلو په لومړي پړاو کې، د توږل کېدو فعاليت تر ډېره بريده عمودي وي، عموماً درې د انګليسي ټکي د (V) په بڼه پرې کوونکې برخې لري او د ويالو ښکته بهېدل یو څه تېز وي. کله چې يوې بنسټيزې کچې ته ورسېږي، د توږل کېدو فعاليت په اړخيزې توږنې بدليږي، کوم چې د درې فرش پراخوي او يوه کوچنۍ سيلابي سارا منځ ته راوړي. د ويالې ميلان تقريباً برابريږي او د درې په منځ کې د اوبو په بهېدو سره د خړې راټولېدل اهميت خپلوي، ځکه چې وياله د درې په فرش کې کږه وږه بهېږي. د ويالې د توږل کېدو په ټولو پړاوونو کې، تر ټولو زیات توږل کېدنه د سيلاو پر مهال منځ ته راځي، دا هغه مهال وي چې د خړو د ستر بار د وړلو لپاره زياتې او چټکې اوبه موجودې وی. په داسې يوه جريان کې، دا يوازې اوبه نه دي چې د توږلو لامل ګرځي: له مخکې نه سولېدلې پاتې زرې او پرښې هم د توږونکو په توګه کار کولای شي؛ ځکه چې دوی له يوې سطحې نه په داسې يوه جريان کې تېريږي چې د «راښکونکې قوې» په نامه پېژندل کېږي.
د څنډو توږل کېدل، د يوې ويالې يو سمندر د څنډو لرې کېدل دي. دا ډول د اوبو د جريان په فرش کې د بدلونونه جلا څه دي، چې ژر ژر ګرځېدل ورته وايي. د سمندر د څنډو توږل کېدل او بدلونونه کېدای شي، په څنډه کې د اوسپنې د يوې ډنډې په داخلولو سره اندازه کړای شي، چې په بېلا بېلو وختونو کې په څنډه کې د اوسپنې د ډنډې په مټ د بانکي سطحې موقعيت په نښه کړای شي.
= سرچینې =
ايراني چينايان
مخ ليدنه
له دې چې ايران او چين په اسيا او نړۍ کې دوه ستر هېوادونه دي چې اوږد تاريخ لري او د ورېښمو لارې جوړېدو راهيسې د دواړو هېوادونو ترمنځ دوستي ټينګه شوې ده او وروسته له د ايران هېواد ته د چينايانو تګ راتګ زيات شوی دی. له ایران سره د دې خبرې څرګندونه ده چې دا د اوږدې مودې اړیکې دي. د ورېښمو د لارې سوداګرۍ پورې اړوند د دې تاریخي اړیکو یوه بېلګه په یوه کیسه کې ویل شوې: [سرچینه؟]
نن ورځ
په معاصر وخت کې ايران ته د چينايانو د مهاجرت يو مهم لامل د ايران او چين د حکومتونو ترمنځ اقتصادي همکاري ده. یو شمېر چینایي ماهر کارګران او انجینران (اکثره یې د ژیجیانګ څخه دي) د ایران په صنعتي ښارونو کې کار کوي چې وده او پرمختګ کوي. دا ډله معمولاً له خپلو کورنیو سره (مذهبي یا کلتوري سابقه لرونکی) مهاجرت کوي او د دې ځینو صنعتي ښارګوټو په څنډو کې د دوی د اوسېدو لپاره کوچني ښارګوټي په پام کې نیول شوي دي.
اړوند پوښتنې
وېشنيزه:چينايان په ايران وېشنيزه:ايرانيان وېشنيزه:چينايان وېشنيزه:ايراني چينايان وېشنيزه:ايران وېشنيزه:چين وېشنيزه:چينايي فلسفه وېشنيزه:چينايي تاريخ وېشنيزه:چينايي امپراتوران
اکبر مهجور بېټنے
قلمي نوم: اکبر مهجور بېټنے
درک: رتنزے بېټني سب ډویژن بېټني لکيمروت خیبر پښتونخوا پاکستان
16 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري