cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حسن خاتمة ( ښه پایله )
1- إبن رجب عبد الرحمن بن شهاب الدین زین الدین، أبوالفرج، جامع العلوم والحکم .فی شرح خمسین حدیثا من جوامع الکلم ، طبع دار ابن کثیر 1427ه .
2- ـإبن قیم الجوزیة محمد بن أبی بکربن أیوب ابن قیم الجوزیة أبوعبدالله / الجواب الکافی لمن سأل عن الدواء الشافی / طبع مجمع الفقه الاسلامی بجدة عام ۱۴۲۹.
4- البانی، احکام الجنایز، وبدعها، طبع المکتب الاسلامی عام 1385 ق بیروت لبنان.
'''5- ألشائع، خالد بن عبد الرحمن ، علامات و أسباب حسن الخاتمة و سوء الخاتمة. بدون تاریخ.'''
6- ألعنزی، عبد ، أسباب حسن الخاتمة  العقد الثمين لعيد العنزي دانتر نیت نه په استفادی سره .
7-  امام احمد بن محمدبن حنبل ، کتاب زهد، طبع دارالکتب العلمیه بیروت لبنان .بدون تاریخ.
8- إمام مالک ، أنس بن مالک ، مؤطاامام مالک رح تصحیح اوترقیم محمدفؤادعبدالباقی داراحیاء الکتب العربیه قاهره مصر.بدون تاریخ.
9- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری ، المکتبه السلفیه القاهره مصر  دریم چاپ.
10- پښتو تشریحی قاموس دافغانستان دعلومواکادمی دولتی مطبعه ۱۳۶۵ لمریز کال دچاپ نظارت کوونکی سرڅیړونکی حبیب الله اپریدی.
11- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن ترمذی شرح وتحقیق احمدمحمدشاکروآخرون دارالکتب العلمیه بیروت لبنان الطبعه الاولی ۱۴۰۸عام.
12- خطابی معالم السنن المطبوع مع سنن أبی داؤد ،اعداد وتعلیق عزت عبیدالدعاس وعادل السید طبع دارالحدیث بیروت لبنان عام ۱۳۹۴هـ ق .
13- دارمنگی پښتو ترجمه دقرآن کریم / اداره اشاعت اسلامیه لاهور پاکستان .بدون تاریخ.
14- دیوبندی، أبوالحسن، تفسیر کابلی چی بیا دافغانستان علماء کرامو په پښتو اودری ژبو ژباړه.
16- شاه فیصل ، فهم القرآن، شاه فیصل کتابخانه محله جنګی پیښور پاکستان .بی له تاریخه.
17- شیبانی، إمام احمد، مسندامام احمد بن محمد، تصویرالمکتب الاسلامی بیروت لبنان .
18- طبرانی، سلیمان بن احمد ، المعجم الاوسط، دارلحرمین قاهره مصر عام 1415 ه ق
19- طبرانی، سلیمان بن احمد المعجم الکبیر، تحقیق حمدی عبدالمجیدالسلفی العراق .طبع مکتبه ابن تیمیه،
20- طیالسی، أبی داوود ، سلیمان بن داود ، دارهجر مصر چاپ اول 1419 ه ق .
21- عبدالله ابن مبارک ، زهد، طبع دارالکتب العلمیه بیروت لبنان.1425 ه ق .
22- عسقلانی، ابن حجر، الاتحاف الجلی بتقریب اطراف المسندالحنبلی، تهذیب،خلیل مامون شیحا دارالمعرفه بیروت لبنان الطبعه الاولی ۱۴۳۱قمری .
23- عسقلانی، حافظ إبن حجر ،فتحالباری شرح صحیح البخاری تحقیق محب الدین الخطیب ،المکتبه السلفیه القاهره مصر رقم الطبع 3.
24- عظیم آبادی  محمد شمس الحق عون المعبود شرح سنن أبی داؤد .طبع دارالفکر عام  1415هـ ق .
25- عمید، حسن، فرهنګ عمید انتشارات امیرکبیر تهران چاپ هشتم ، 1371 ه ش
26- غزالی، ابوحامد محمد بن محمد،  احیاء علوم الدین، طبع مرکز الاحرام للترجمه والنشر قاهره مصر طبع  اول 1408 ه ق .
27- قزوینی، أبی عبد الله محمد بن یزید، سنن ابن ماجه تحقیق وترقیم محمدفؤادعبدالباقی طبع دارالریان  للتراث قاهره مصر.
28- قشیری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم ، دارالکتب العلمیه بیروت لبنان.
29- مبارکپوری،محمد بن عبد الرحمن، تحفه الاحوذی، شرح سنن الترمذی المکتبةالسلفیة بالمدینة المنورة.
30- منذری، عبد العظیم الترغیب والترهیب من الحدیث الشریف، الطبعة الثالثة عام ۱۹۶۸للمیلاد دارالایمان دمشق – بیروت .
31- نسائی، أحمد بن شعیب ، سنن النسائی بشرح الحافظ جلال الدین السیوطی وحاشیة الامام السندی ، مکتب المطبوعات الاسلامیة حلب سوریة.
32- نیسابوری،أبوعبد الله محمد بن عبد الله الحاکم المستدرک علی الصحیحین طبع دارالکتب العلمیه..1422.
33- هیثمی، إبن هیثمی ، مواردالظمآن فی زوائد ابن حبان تحقیق محمدعبدالرزاق حمزه دارالکتب العلمیه بیروت لبنان .
'''34- هیثمی، حافظ علی بن أبی بکر بن سلیمان الهیثمی نورالدین  تحقیق محمد عبدالقادر أحمد عطاء مجمع الزوائد ومنبع الفوائد  ، الناشر : دارالکتب العلمیة ، سنة النشر: ۱۴۲۲هـ ق. '''
۱ـ  متفق عليه امام بخاری په خپل صحیح کی په  " (6507)، نمبر او امام مسلم په (6508)، (2683 - 2686)، نمبرونو روایت کړی دی اامام بخاري  په  كتاب الرقاق،ا و امام مسلم په  كتاب الذكر والدعاء، دواړو په  باب: من أحب ..... کی روایت کړی دی . [1]
۱ ـ امام بخاری په کتاب الرقاق، باب ما يتقي من محقرات الذنوب: 11 / 329، کی روایت کړی دی.
1ـ  صحیح امام بخاری کتاب الایمان باب حلاوة الإیمان د حدیث 16نمبرروایت کړی دی
2- متفق علیه :امام بخاري په  كتاب المظالم، باب من قتل دون ماله، حديث نمبر (2480).او امام مسلم (141) نمبر كتاب الإيمان، باب: هدر دم من قصد أخذ مال غيره بغير حق كان القاصد مهدر الدم، نمبردحدیث  141. . روایت کړی دی.
۱-  صحیح مسلم په ۱۲۰۶نمبررواېت کړېدی.
۲ـ امام احمد بن حنبل مسند احمد بن حنبل ج ۵ ص ۳۹۱  روایت کړی امام البانی وائی صحیح دی  اوامام منذری وائی : باک پری نشته (لا بأس به .) کتاب "صحيح"، الترغيب والترهيب (985)، سلسلة الاحادیث الصحيحة (1645).
۱ ـ امام  أبو داود په  (2 / 275) مخ اوامام  النسائي اوامام ترمذي په (2 / 316)  مخ روایت کړی دی اوصحیح ئی بللی  دی ، اوامام أحمد په (1652) 1653) نمبرد حضرت سعيد بن زيد څخه روایت کړی. ،اوسند ئی  صحيح دی .احکام الجنائز للالبانی ج ۱ ص ۴۲ ، اوهمدارنګه شعیب ارنوؤط دسنن ابی داؤد په حاشیة کی دشیخ البانی حکم ذکر کړی اود حدیث ټول طرق ئی ډیر په تفصیل سره بیان کړی اوصحیح ئی بللی دی  .
مخ روایت کړی دی. - صحیح امام بخاری ج ۱۰/ ص ۱۵۶- ۱۵۷-[9]
۲- امام احمد په (4 / 201 - 5 / 323) او امام دارمي په (2 / 208) او امام طيالسي په (582) روایت کړی امام البانی وائی إسنادئی صحيح دی احکام الجنائز     ج ۱ ص  ۳۹  ، اما م هیثمی په مجمع الزوائد ج ۱۲ص ۱۱۶ کی لیکی : امام طبرانی په معجم اوسط کی روایت کړی راویان ئی د صحیح راویان دی.
۳- صحیح امام  مسلم دحدیث نمبر 1915 دی.
۱ـ امام احمد په (4 / 201 - 5 / 323) اوامام دارمي  په (2 / 208) اوامام الطيالسي په (582) روایت کړی اوامام البانی ویلی دی إسناد ئی  صحيح دی .[12] احکام الجنائزج ۱ ص ۳۹
۲ـ متفق علیه : صحیح البخاری  1/167(652) اوامام مسلم ج6/51. کی روایت کړی دی.
[14] ـ  امام مالك په موطأ، په كتاب الجنائز، باب النهي عن البكاء على الميت: 1/234. اوامام نسائي، په كتاب الجنائز، باب النهي عن البكاء على الميت، نمبر 1846. امام أبو داود، په كتاب الجنائز، باب فضل من مات في الطاعون، نمبر 311. اوامام أحمد په الفتح الرباني: 14/39. امام نووي ویلی دی : دغه حدیث پرته له خلافه صحیح دی ، اګرکه امام بخاری او امام مسلم دغه حدیث ندی روایت کړی. شرح صحيح مسلم: 13/62. امام ألباني وائی :  زه ددی حدسث دمتن په صحت کی شک نلرم ځکه چی شواهد ئی ډیر دی ". أحكام الجنائز، ص40.
۱ـ امام احمد بن حنبل په مسند ج ۲ ص ۱۷۶کی  اوامام ترمذي په ۱۰۷  ۴ نمبر روایت کړی او ویلی ئی دی : دغه حدیث غریب دی اواسناد ئی متصل ندی
حافظ  ابن حجر ویلی دی فتح الباری " 3 / 253 په سند کی ضعف دی ، أبو يعلى د أنس دحدیث څخه روایت کړی اوسند ئی ډیرضعیف دی .نحوه و إسناده أضعف.
ألباني په  أحكام الجنائز  (35) کی ویلی دی : حديث د طرقه ټولوطرقوته په کتلوسره :حَسَنٌ أو صحيح دی. په مشكاة (1367) کی ئی ویلی دی : حسن دی.
۲ـ امام أبو داود په ج ۳ ص ۴۸۶ (3116)او امام حاكم په مستدرك 1/351 کی روایت کړی او صحیح ئي بللی دی اوامام ذهبي ورسره موافق دی ، او ألباني په صحيح الجامع (6479) نمبر صحیح کړی دی  .
۱ـ صحیح مسلم ج اول ص 57 د حدیث 27 نمبر روایت کړی دی.
۲ـ صحیح البخاری ج 1 ص 193 د حدیث نمبر۹۹ دی.
۱ـ امام بخاري په كتاب العلم: باب من خص بالعلم قومًا دون قوم كراهية أن لا يفهموا.کی روایت کړی دی.
[20] ـ قال الخطيب التبريزي في المشكاة (1-59): رواه في شرح السنة وقال النووي في "أربعينه" هذا حديث صحيح رويناه في كتاب الحجة بإسناد صحيح.وعزاه الألباني أيضا للحسن بن سفيان في "الأربعين" له (ق 56-1) والقاسم بن عساكر في أربعينه وقال: حديث غريب، قال الألباني متعقبا النووي ـ رحمه الله ـ: هذا وهم فالسند ضعيف فيه نعيم بن حماد وهو ضعيف، وأعله الحافظ ابن رجب بغير هذه العلة متعقبا على النووي تصحيحه إياه.
ابن حجر- فتح الباري شرح صحيح البخاري ج 11/ ۳۳۷ مخ -[22]
۱ـ امام احمد کتاب الزهد ص ۱۰۹ و کتاب الزهد امام عبدالله بن مبارک ص۱۲۵/ جامع الحدیث مسند ابی بکر الصدیق  27447- (أبو يعلى، والييهقى فى شعب الإيمان. قال ابن كثير: إسناده جيد) [كنز العمال 8890]
۱ـ صحیح البخاری کتاب الرقاق باب القصد والمداومه علی العمل رقم [انظر: 1970 - مسلم: 782، 783 - فتح: 11/ 294]۶۱۰۰[25]
امام البانی ویلی دی : (صحيح) دی ، انظر حديث نمبر: 2686 په  صحيح الجامع کی .  ۱ـ مسند احمد بن حنبل ج 5 ص 231
۳ـ امام البانی وائی : حسن دی ،  حديث نمبر: 165 په صحيح الجامع .
-                                                                     ۱ـ صحیح مسلم دحدیث نمبر ۹۷۴. د پیغمبرصلی الله علیه وسلم قول : اللهم اغفرلاهل بقیع الغرقد.
1- مسند احمد بن حنبل ج ۱ ص ۶۳ سنن ترمذی دحدیث نمبر ۲۳۰. امام الباني ویلی دی  (حسن) دی د حديث نمبر: 1684 په  صحيح الجامع کی روایت کړی.
۱ـإبن حجر عسقلانی، فتح الباری ج 11 ص 104[33]
۱ـ امام حاكم په ۴/ ۳۱۳په ۷۹۴۳ روایت کړی اودامام مسلم په شرط ئی صحیح کړی اوامام ذهبی ورسره موافق دی على شرط مسلم ووافقه الذهبى. امام ألباني په "سلسلة الأحاديث الصحيحة" (283) 1 / 510،صحیح کړی دی. ـ
۱ـ احياء علوم الدين 4/354 مخ کی ددی حدیث په تخریج کی لیکی : ابن ابی دنیا په ضعیف سند سره روایت کړی دی.
۱ـ داحديث ترمذي په  2306 نمبركتاب زهد کی روايت کړی او ویلی دی حسن اوغريب دى ، شیخ البانی وائی : ضعیف دی  سلسلة الأحاديث الضعيفة 1666 " ضعيف الجامع الصغير 2315 " )
۲ـ فتح الباری ۱۱/ ۲۳۷د حدیث نمبر ۴۶۱۶
صحیح  مسلم کتاب الجنه  نمبردحدیث۲۸۷۷[40]
ابن حجر فتح الباری ج 11 ص 507.
متفق عليه: بخاري په 6/125 مخ او مسلم په 111 نمبر روايت کړی دی. ـــ[42]
۱- دریم ټوک د۲۶۷۲ څخه تر ۲۶۷۳ پورې مخونه ، فرهنګ عمید۱۲۱۹ مخ (1) د پښتو ، پښتو تشريحى قاموس 4 ټوك 2074 مخ د ژباړونكى له پلوه.
علمي تخیلي ژانر
علمي تخیلي ژانر یا ساینس فېکشن (انګلیسي: Science fiction، چې کله ناکله د ساینس فای sci-fi یا SF په بڼه هم رالنډېږي) د ګماني تخیل یو ژانر دی چې معمولا له تخیل او راتلونکو تصوراتو او مفکورو سره سروکار لري، لکه پرمختللی ساینس او ​​ټیکنالوژي، د فضا سپړنه، د وخت سفر، موازي کاینات، او له ځمکې بهر ژوند. دغه ژانر د "ایډیاوو یا نظرونو ادبیات" بلل کېږي، او ډېری وختونه د ساینسي، ټولنیزو او ټیکنالوژیکي نوښتونو د احتمالي پایلو پلټنه کوي.
د علمي تخیلي ژانر ریښې ممکن لرغونو افسانو ته ورسېږي، او له خیالي، وېروونکو، او اتلولیزو افسانو سره تړاو لري، او ګڼ فرعي ژانرونه رانغاړي. دقیق تعریف یې له پخوا راهیسې د لیکوالانو، نقد کوونکو، پوهانو او لوستونکو ترمنځ اختلافي دی.
د نړۍ په ډېرو برخو کې علمي تخیلي ژانر په ادب، فلم، ټلویزیون او نورو رسنیو کې مشهور شوی او اغېزې یې ښندلې دي، او همدا راز ویل کېږي چې د "حیرانتیا احساس" هم تلقین کوي. دا ژانر د تفریح ​​ترڅنګ کولی شي د اوسنۍ زمانې ټولنه تر نیوکې لاندې راولي او بدیلونه ولټوي.
تعریفونه
د ساینس فېکشن امریکایی لیکوال او اېډېټر لیسټر ډیل ري لیکي: "حتی د دغه ژانر ځانګړو مینه والو ته هم ستونزمنه ده چې تشریح کړي چې ساینس فېکشن څه دی" او د "بشپړ قناعت وړ تعریف" نشتوالی له دې کبله دی چې "د علمي تخیلي ژانر لپاره کوم حدود نشته." د آیزاک آسیموف په وینا، "ساینس فېکشن د ادب د هغې څانګې په توګه تعریفېدای شي چې د ساینس او ​​ټیکنالوژۍ په برخه کې پېښېدونکو بدلونونو ته د انسانانو له غبرګون سره تړاو لري." رابرت انسون هاینلاین لیکي: "د نږدې ټولو علمي تخیلي ژانرونو یو اسانه لنډ تعریف داسې کېدای شي: د راتلونکو احتمالي پېښو په اړه واقعبینانه حدس او ګومان، چې د واقعي نړۍ او تېر او اوس وخت په اړه د کافي پوهې او د ساینسي مېتود د طبیعت او اهمیت د بشپړ درک پر بنسټ وي."
دا چې د ساینس فېکشن د یوه منل شوي تعریف ټاکل خورا ستونزمن دي، لامل یې تر یوه بریده دا دی چې د ساینس فېکشن د مینه والو ترمنځ داسې یو تمایل شته چې هر څوک له خپله نظره دا پرېکړه کوي چې واقعا ساینس فېکشن څه او له څه شي جوړ دی. ډېمون نایټ بیا دا ستونزه یو څه راټوله کړه او ویې ویل: "ساینس فېکشن هغه څه دي چې موږ یې د بیانولو پر وخت اشاره ورته کوو." بالاخره دا ښایي لا ګټور وي چې د ساینس فېکشن په اړه د نورو لا ډېرو مشخصو ژانرونو او فرعي ژانرونو د تقاطع یا نښلون د نقطې په توګه خبرې وشي.
تاریخچه
ځینې ​​پوهان پر دې باور دي، چې علمي تخیلي ژانر یا ساینس فېکشن په لرغونو وختونو کې پیل شوی، په ځانګړې توګه کله چې د افسانې او حقیقت ترمنځ کرښه پیکه او مبهمه وه. د "ريښتینې کیسه" تر نوم لاندې اثر چې په دویمه پېړۍ کې د طنز لیکونکي لوسیان لخوا لیکل شوی، د عصري علمي تخیلي ژانر ډېری موضوعات او استعارې رانغاړي، چې پکې نورو نړیو ته سفر، له ځمکې بهر د ژوند ډولونه، د سیارو ترمنځ جګړې، او مصنوعي ژوند د یادولو وړ دي. ځینې ​​پوهان دا لومړنی علمي تخیلي یا ساینس فېکشن ناول ګڼي. د "عربي شپې" اثر ځینې کیسې، د لسمې پېړۍ د "بامبو ماتوونکي کیسه" اثر او د ابن النفیس د ۱۳مې پېړۍ د "تیولوګس آټوډیډیکټس" اثر هم د ساینس فېکشن عناصر لري.
د علمي یا ساینسي انقلاب او د روشنګرۍ د دورې په جریان کې لیکل شوی د جوهانس کیپلر اثر "سومنیم" (۱۶۳۴)، د فرانسیس بیکن "نوی اتلانتیس" اثر (۱۶۲۷)، د اتاناسیوس کیرشه "ایتینراریوم اکسټاټکیوم" اثر (۱۶۵۶)، د سیرانو ډي برجراک "د سپوږمۍ د دولتونو او امپراتوریو مزاحیه تاریخ" اثر (۱۶۵۷) او "د لمر دولتونه او امپراتورۍ" اثر (۱۶۶۲)، د مارګریټ کاوینډیش د "سوځنده نړۍ" اثر (۱۶۶۶)، د جانتن سویفټ "د ګولیور سفرونه" اثر (۱۷۲۶)، د لوډویګ هولبرګ "نیکولای کلیمي ایټر سبټرانیوم" اثر (۱۷۴۱) او د ولټایر "مایکروماګاس" اثر (۱۷۵۲) د ځینو لومړنیو واقعي ساینس فېکشن یا علمي تخیلي اثارو په توګه مطرح دي. آیزاک آسیموف او کارل ساګان بیا "سومنیم" اثر لومړنۍ علمي تخیلي کیسه ګڼلې ده. دا اثر سپوږمۍ ته یو سفر انځوروي او دا بیانوي چې د ځمکې حرکت له هغه ځایه څه ډول ښکاري.
په ۱۷مه پېړۍ کې د یوې ادبي بڼې په توګه د ناول له مطرح کېدو وروسته، د ماري شیلي "فرانکنسټین" اثر (۱۸۱۸) او "وروستی سړی" اثر (۱۸۲۶) د ساینس فېکشن یا علمي تخیلي ناول د بڼې په پېژندلو کې مرسته وکړه. برایان آلډیس وايي، چې فرانکنسټین د ساینس فېکشن لومړنی اثر و. "اېډګر آلن پو" هم یو څو داسې کیسې لیکلې دي، چې علمي تخیلي ګڼل کېږي. په دغو کیسو کې "د یو هانس فاال بې ساري ماجرا" (۱۸۳۵) هم ده، چې سپوږمۍ ته یې یو سفر انځور کړی دی. جولس ویرن بیا جزئیاتو او علمي دقت ته د هغه د پاملرنې له کبله مشهور دی، په ځانګړي توګه "تر سمندر لاندې شل زره ټولنې" اثر کې (۱۸۷۰). په ۱۸۸۷ کال کې د هسپانوي لیکوال اېنریکو ګاسپر وای ریمبو له لوري لیکل شوي ناول "اېل اناسرونوپیټ" لومړنی ماشین معرفي کړ.
فېلم
لومړنی یا لږترلږه یو له لومړنیو ثبت شوو ساینس فېکشن فېلمونو څخه، د ۱۹۰۲ کال "سپوږمۍ ته یو سفر" فېلم دی، چې د فرانسوي فېلم جوړوونکي جورج میلیس له لوري ډاریکټ شوی دی. دغه فېلم پر وروستیو فېلم جوړوونکو هم ژوره اغېزه ښندلې، او په سینمایي نړۍ کې یې یو ځانګړی خلاقیت او خیال له ځان سره راوړی دی. پردې سربېره، د میلیس ابتکاري اېډېټ او د ځانګړو اېفېکټونو تخنیکونه په پراخه کچه تقلید شوي او د سنمایي نړۍ پر مهمو عناصرو بدل شوي دي.
د ۱۹۲۷ کال "میټروپولیس" نومی فېلم چې د فریټز لنګ له لوري ډایریکټ شوی، لومړی اوږد ساینس فېکشن دی. که څه هم په خپل وخت کې د دغه فېلم ډېر هرکلی ونه شو، مګر اوس بیا یو ستر او اغېزناک فېلم ګڼل کېږي. په ۱۹۵۴ کال کې ګوډزیلا فېلم چې د ایشیرو هونډا له لوري ډایریکټ شوی، د ساینس فېکشن فېلمونو د کایجو فرعي ژانر پیل کړ، چې پکې د هرې بڼې ستر مخلوقات ښودل کېږي او معمولا پر لویو ښارونو بریدونه کوي یا په جګړه کې نورې هیولاوې ښيي.
تلویزیون
ساینس فېکشن او تلویزیون نږدې اړیکې لري. تر دې ډېر مخکې چې خپله تلویزیون د ۱۹۴۰مې لسیزې په وروستیو او د ۱۹۵۰مې لسیزې په لومړیو کې په پراخه کچه د لاسرسي وړ شو، تلویزیون یا د تلویزیون په څېر ټیکنالوژۍ په مکرر ډول په ساینس فېکشن کې راڅرګندې شوې دي.
لومړی مشهور ساینس فېکشن تلویزیوني پروګرام د RUR ډرامې یو ۳۵ دقیقه‌اي غورچاڼ و، چې د چک ډرامه لیکونکي کارل چاپک لخوا لیکل شوی و، او د ۱۹۳۸ کال د فبرورۍ په ۱۱مه د بي بي سي د الکساندرا ماڼۍ له سټوډیوګانو څخه په ژوندۍ بڼه خپور شو. په امریکايي تلویزیون کې لومړی مشهور ساینس فېکشن پروګرام بیا د ماشومانو ماجرا سریال "کپتان ویډیو او د هغه ویډیو ساتونکي" و چې د ۱۹۴۹ کال له جون څخه د ۱۹۵۵ کال تر اپریل پورې خپور شو.
بوتسوانا
بوتسوانا په انګلیسيRepublic of Botswana) چې رسمي نوم یې د بوتسوانا جمهوریت دی په سویلي افریقا کې پروت یو هیواد دی. یاد هیواد ۳۷۰'۶۰۰ کیلومتره مساحت او ۸۳۳'۶۳۹'۱ میلونه وګړي لری، رسمي ژبه یې انګلیسي او پلازمینه یې د ګابورون ښار دی،  بوتسوانا په ۳۰ د سپمبر ۱۹۶۶م کال له پخوانی بریتانیا نه خپله خپلواکی ترلاسه کړه.
بوتسوانا (/bɒtˈswɑːnə/ (واورئ )، همداراز په برتانیوۍ انګلیسي کې: /bʊt-, bʊˈtʃw-/)، په رسمي توګه د بوتسوانا جمهوریت (Setswana: Lefatshe la Botswana [lɪˈfatsʰɪ la bʊˈtswana]); په جنوبي افریقا کې په وچه کې راګیر یو هېواد دی. بوتسوانا د توپوګرافۍ له پلوه ډېر هموار دی ، چې ۷۰ سلنه خاوره یې د کالهارۍ دښته ده. دا هېواد په سويل او سويل ختیځ کې د سویلي افریقا سره په لويديځ، شمال کې له نامیبیا او شمال ختیځ ته له زمبابوی سره ګډه پوله لري. نوموړی هېواد د کازونګولا پل په واسطه د زامبيزي سیند د لنډ سرحد په اوږدو کې له زامبیا سره وصل دی.
د ۳.۲ ملیونه څخه یو څه زیات نفوس په درلودلو سره، بوتسوانا په نړۍ کې یو له خورا لږ نفوس لرونکو هېوادونو څخه دی. شاوخوا ۱۱.۶ سلنه نفوس یې په پلازمینه او لوی ښار ګابورون کې ژوند کوي. پخوا د نړۍ یو له بې وزلو هېوادونو څخه ؤ چې د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو کې د سړي پر سر ناخالص تولید(GDP) شاوخوا ۷۰ امریکایي ډالره  ؤ - وروسته له هغه یې ځان د لوړ- منځني ​​​​عاید لرونکي هېواد په توګه بدل کړ چې د نړۍ یو ترټولو ګړندیو مخ پر ودې اقتصاد لرونکو هېوادونو له جملې څخه شمېرل کېږي.
انسانان یا هومو سیپینز(Homo sapiens) په لومړي ځل له ۲۰۰،۰۰۰ کاله دمخه په دغه هېواد کې اوسیدل. د بوتسوانا توکمیزه ډله په عمده توګه د بنتو ژبو ویونکو قومونو څخه وه چې د ۶۰۰ زیږېدیز کال په شاوخوا کې د افریقا سویل ته اوسنۍ بوتسوانا ته کډه شوې وه، چې په قبایلي سیمو کې یې د بزګرانو او څارویو پالونکو په توګه ژوند کاوه. په ۱۸۸۵ز کې، انګریزانو دا سیمه مستعمره کړه او د بیچوانالند (Bechuanaland) په نوم یې تحت الحمایه اعلان کړه. چې د استعمار په له منځه تلو سره، بیچوانالند د ۱۹۶۶ز کال د سپټمبر په ۳۰مه نېټه تر خپل اوسني نوم لاندې یو خپلواک مشترک المنافع جمهوریت شو. له هغه وخت راهیسې، دا هېواد د ټاکنو پر بنسټ ولاړ یو جمهوریت دی، چې د لاسوهنو پرته ډیموکراتیکو ټاکنو، ثابت ریکارډ لري او لږترلږه د ۱۹۹۸ز کال راهیسې په افریقا کې د فساد د کچې په درجه بندۍ کې ترټولو ټیټ ځای لري.
په اقتصاد یې کانونه، څاروي او ګرځندویي یا ټورېزم مسلط دي. بوتسوانا د ۲۰۲۱ز کالسر شمېرنې په اساس داخلي ناخالص توليد یا GDP (د پیرودلو ځواک انډول) شاوخوا ۱۸،۱۱۳ ډالره ؤ چې په افریقا کې یو له ترټولو لوړو هېوادونو څخه دی. بوتسوانا د نړۍ ترټولو لوی الماس تولیدونکی هېواد دی. د سړي پر سر ناخالص ملي عاید یې په نسبي ډول لوړ دی (د ځینو اټکلونو له مخې په افریقا کې څلورم لوی ملی ناخالص عاید درلودونکی هېواد دی) چې نوموړي هېواد ته په پرتلیز ډول د ژوند کولو لوړ معیار او د تورې افریقا یا د صحراء د جنوبې افریقا د بشري پراختیا لوړ شاخص وربخښي.
بوتسوانا د افریقایي اتحادیې، د سویلي افریقا د ګمرکونو اتحادي، د سویلي افریقا د پرمختیایی ټولنه، د مشترک المنافع هېوادونو، او د ملګرو ملتونو غړې ده. په دغه هېواد کې د اېډز (HIV/AIDS) د ناروغۍ له امله په ناوړه توګه اغیزمن شوی دی. د درملنې لپاره د پروګرامونو د بریالیتوب، او خلکو ته د HIV/AIDS د خپریدو د مخنیوي په اړه د پوهاوي له وړاندې کېدو سره سره ، په ایډز د اخته کسانو شمیر په ۲۰۰۵ کې له ۲۹۰،۰۰۰ څخه په ۲۰۱۳ز کې ۳۲۰،۰۰۰ ته لوړ شو. : A20 د ۲۰۱۴ کال د آمارو په اساس، بوتسوانا د HIV/AIDS  د خپرېدو دریم لوړ رېټ یا کچه لري، چې نږدې ۲۰٪ نفوس یې په دې ناروغۍ اخته شوی دی.
پخوانی تاریخ
د لرغون پېژندنې کیندنی ښیي چې هومیني(انسانانو) په بوتسوانا کې شاوخوا دوه میلیونه کاله وړاندې ژوند کاوه. د ډبرو وسیلې او د حیواناتو پاتې شوني ښيي چې د هېواد ټولې سیمې لږ تر لږه ۴۰۰،۰۰۰ کاله پخوا د انسانانو له خوا مېشتې شوې وې. د ۲۰۱۹ په اکتوبر کې، څیړونکو راپور ورکړ چې بوتسوانا شاوخوا ۲۰۰،۰۰۰ کاله دمخه د ټولو لومړنیو عصري انسانانو د زیږون ځای ؤ.
د لومړنیو عصري انسانانو لخوا پاتې شوي شواهد لکه د غار نقاشي شاوخوا ۷۳،۰۰۰ کاله لرغونتوب لري. د سویلي افریقا اصلي اوسیدونکي د بوشمین (سان) او خوی خلک وو. دواړو په خویسانو ژبه خبرې کولې، ښکار یې کاوه، په اوږدو واټنونو کې یې راټولول او تجارت کاوه. کله چې مالداري په لومړي ځل شاوخوا ۲۰۰۰ کاله وړاندې سویلي افریقا ته معرفي شوه، څړځای پالنه د اقتصاد یوه لویه ځانګړتیا شوه، ځکه چې په سیمه کې یې لوی واښه لرونکې ځمکې درلودې چې د ټیسيټسې مچانو څخه پاکې وې.
دا څرګنده نده چې کله په بنتو ژبه خبرې کونکي خلک لومړی له شمال څخه هېواد ته لاړل، که څه هم ۶۰۰ عیسوی کال یې یو توافقي اټکل دی. په هغه دوره کې، د ننني کلنګا پلرونه هغه ځای ته لاړل چې اوس د هېواد شمال ختیځې سیمې دي. دا پخوانۍ-کلنگایۍ سیمې د زیمبابوې ایالت او همدارنګه د میپونګوبوی ایالت سره نږدې وصل شوې سیمې، له دې منځه د پام وړ د ډبرو له دیوالونو سره ډومبوشابا کنډوالې دي چې چې په اوسط ډول ۱.۸ متره لوړوالی لري او په بوتسوانا کې کلتوري او میراثي ځایونه بلل کېږي چې په اصل کې د لوی زیمبابوې دورې (۱۲۵۰-۱۴۵۰ز) په پای کې اشغال شوي وو. ) دا ځای د سیمې د اوسیدونکو لپاره د درناوي ځای دی او داسې انګيرل کېږي چې سردار یا مشر د غونډۍ په سر کې د خپلو مرستندویانو او معاونینو سره یوځای ژوند کاوه. دا ایالتونه، چې د اوسنۍ بوتسوانا له پولو څخه بهر موقعیت لري، د څارویو لویې رمې چې په ښکاره توګه د اوسنیو ساتل کېدونکو رمو شمېر ته نږدیوالی ښايي په هغه ځای کې ساتل شوې چې اوس مرکزي ولسوالۍ ده. د څارویو د پالنې دا لوی کمپلکس تر ۱۳۰۰ز کال پورې وده وکړه، او داسې بريښي چې د ماپونګوبې له سقوط وروسته بيرته له زوال سره مخ شوې. د دې دورې په بهیر کې، د سوانا ژبې لومړنۍ ډلې، بکګلاګادي، د کالاهاري جنوبي سیمو ته ولاړې. دا ټول بېلابېل خلک له هغو سوداګریزو لارو سره تړلي وو چې د لیمپوپو سیند له لارې د هند بحر ته تللي، او د آسیا څخه د مریو په شان سوداګریزو توکو په لېږدولو سره او په ډېر احتمال یې په بدل کې د عاج(د فیل غاښ)، سرو زرو او د کرګدن د ښکرو په په راوړلو سره بوتسوانا ته لاره موندلې وه.
د اوسپنې په دورې کې د توتسویموګالا غونډۍ د مېشته کېدو په اړه د راډیو کاربن نيټي له اوومې څخه د ۱۹مې زیږېدیزې پیړۍ تر پایه پورې د مېشته کېدو ښودنه کوي چې د زرو کلونو څخه پکې د انسانانو زیات مېشتوالی په ګوته کوي. داغونډۍ په سویلي افریقا کې د لومړنیو دولتونو د جوړېدلو برخه وه چې د اقتصاد لویه سرچينه یې د څارویو ساتنه وه. د توتسو په استوګنځي کې د کور چتونه، د غوا - سپي ښېښه شوي کوَټې یا امبارونه او ښورې شامل دي په داسې حال کې چې د پام وړ جوړښت د تیږو دیوال دی. د سینټورس سيلیاریس، هغو وښو لویې سیمې شتون لري، چې په سویلي، مرکزي افریقا کې د څارویو ساتلو استوګنځایونو سره تړاو لري. د ۷۰۰ زیږېدیز کال په شاوخوا کی، د توتسوی خلک لویدیځ لور بوتسوانا ته ولاړل او په ترتیب سره یې د وږو لرونکو جواریو او ږدنو کرهنیز، او د اهلي شوو څارویو لپار د څړځایونو سېستم پیل کړ. دغه سیمې په ختیځه بوتسوانا کې د یوې پراخې کلتوري سیمې په مرکز کې موقعیت درلود او د دې سیمې د نورو لرغونو ساحو سره ، د سیرامیکو تولید په مېتود او همدارنګه د استوګنې وخت په چوکاټونو کې زیات شمېر مشترکات لري. داسې لوی جوړښتونه مشاهده شوي چې د څارویو د مدفوع (خوشایو) ښېښه شوي پاتې شوني پکې شامل دي، نوموړي پاتې شوني هغه تیوري  ځواکمنوي چې دا سیمې د څارویو چاپېریالنه دي او دا چې د توتسویموګالا غونډۍ په دې توګه په سیمه کې د څارویو د پالنې لوی مرکز ؤ. په هرصورت، کرنې هم د توتسویموګالا غونډۍ د پراخ شوي اِسکان په اوږدوالي کې حیاتي رول لوبولی، ځکه چې په سیمه کې د غلو، دانو د زخیرو زیات شمېر جوړښتونه هم موندل شوي. د کور د چتونو بېلابېل پوړونه هم د سلګونو کلونو لپاره د دوامداره مېشتوالی په نښه کوي.
په سوانا ژبه د خبرو کوونکو وګړو د پلرونو د راتګ نېټه چې سیمې ته د کنټرول لپاره راغلي وو تر اوسه په دقیقه توګه معلومه نه ده. د باکوینا ټولنې غړیو، چې د کاګابو II په نوم د یوه افسانوي مشر تر مشرۍ لاندې د اشرافو یوه ټولنه وه،  د ۱۵۰۰ زیږېديز کال په وروستیو کې سویلي کالاهاري ته لاره پیدا کړه، او د نوموړي پیروانو د بکګلاګادي اوسیدونکي لویدیځ لوري دښتې ته واړول. د کلونو په اوږدو کې، د بکوینا زیات شمېر څانګې مجاورو سیمو ته تللې. بنګواکیټس لویدیځي سیمې ونیولې، په داسې حال کې چې بنګواټو شمال ختیځ ته د پخوانۍ کلنګا سیمو ته ولاړل. لږ وروسته، د بنګواټو یوې څانګې چې د باتوانا په نوم پیژندل کېږي د اوکاوانګو دِلتا ته مهاجرت وکړ، چې ښایي په ۱۷۹۰ز کال کې ؤ.
اقتصاد
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:بوټسوانا وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه
ټلګرافي
ټلګرافي له لرې څخه پیغام لېږلو ته وايي چې لېږونکی په کې له هغو کوډونو څخه کار اخلي چې اخیستونکی په هغو پوهېږي د دې پر ځای چې پیغام لرونکې فزیکې تبادله ترسره کړي. له دې امله د بیرغ په واسطه پیغام لېږل هم د ټلګرافي په ډول کې راځي په داسې حال کې چې د کفترې په واسطه پیغام لېږل په هغو کې نه راځي. ورته مهال د سیګنال لېږولو پخواني سیسټمونه، لکه د چین ډېر پیچلي، خو عام و؛ چې ځینې مهال یې نه شو کولای متني پیغامونه په سمه توګه ولېږدوي. له دې امله چې احتمالي پیغامونه تر ډېره ثابت او له وړاندې ټاکل شوي و، نو دغه ډول سیسټمونه د تلګراف په واقعي ډولونو کې نه راتلل.
لومړنی واقعي ټلګراف چې په پراخه کچه ترې ګټنه وشوه د کلود کپه نوري ټلګراف و چې د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې یې اختراع کړ. له دغه سیسټم څخه په پراخه کچه په فرانسه او د ناپلیون د واکمنۍ پر مهال د فرانسې تر اشغال لاندې اروپايي هېوادونو کې کار واخیستل شو. په ۱۹ مه پېړۍ کې برېښنايي ټلګراف د نوري ټلګراف ځای ونیو. د لومړي ځل لپاره د کوک او ویټسټون له ټلګراف څخه په بریتانیا کې ګټنه شوه چې په پیل کې د اوسپنې د پټلۍ لپاره د مرسته کوونکي سېګنال ورکوونکي په توګه کارول کېده. دغه سیسټم په چټکۍ سره په متحده ایالاتو کې د ساموئل مورس له خوا د یو توپیر لرونکي سیسټم په مرسته پراختیا ومونده. په فرانسې کې د برېښنايي ټلګراف پراختیا د نوري ټلګراف له امله کراره وه، خو د کپه له نوري ټلګراف سره د برابر کوډ لرونکي برېښنايي ټلګراف څخه کار واخیستل شو. د مورس سیسټم ته په ۱۸۴۸ زکال کې په جرمني کې د مورس له اصلاح شوو کوډونو څخه په ګټنې پراختیا ورکړل شوه او په ۱۸۶۵ زکال کې د نړیوال معیار په توګه ومنل شو.
هلیوګراف هم د ټلګراف سیسټم و چې د لمر د انعکاس کېدونې رڼا څخه یې د سګنال ورکولو په موخه ګټنه کوله. له دغه سیسټم څخه تر ډېره په هغو ځایونو کې ګټنه کېدله چې هلته برېښنايي ټلګراف شتون نه درلود خو له مشابه کوډونو څخه یې ګټنه کوله. تر ټولو لګښتمنه د هلیوګراف شبکه د اپاچي جګړو پر مهال په اریزونا او نیو مکسیکو کې رامنځته شوه. هلیوګراف د دویمې نړیوالې جګړې تر وروستیو پورې د معیاري پوځي تجهیزاتو په کتار کې راتله. بې سیمه پرمختللی تلګراف بیا د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د سمندري چلن لپاره مهم شو چې د برېښنايي تلګراف په سیال واوښت او د نړیوالو اړیکو په موخه یې د سمندر لاندې ټلګرافي لینونو څخه ګټنه کوله.
هغه مهال چې د ټلګراف بیه په کافي اندازه راولوېده، ټلګرام د پیغام لېږلو پر تر ټولو مشهورې وسیلې واوښت. بیروبار یې تر دې کچې زیات و چې د ټلي پرینټر او پنچ پیتې د اتوماتیک سیسټم پراختیا یې تحریک کړه. دغه سیسټمونه د ټلګراف د نوو کوډونو لامل وګرځېدل چې پیل یې له بودوت کوډ څخه وشو. له دې سره تلګرام د لګښت په برخه کې له پستي لیک سره سیالي نه شوی کولای او تلیفون هم د هغو د چټکتیا ځانګړنه له منځه یووړه او له ۱۹۲۰ زکال وروسته ټلګراف د زوال پر لور شو. د ټلګراف د پاتې شوو محدودو پروګرامونو ځای د شلمې پېړۍ تر پایه پورې په اینټرنټ کې د هغو د ځای نیونکو سیسټمونو له خوا ونیول شو.
لومړنۍ سیګنالي تبادلې
د سیګنال ورکولو له لارې د پیغام لېږل یوه لرغونې چاره ده. د هغو له لرغونو نمونو څخه یوه هم د چین د لوی دیوال د سګنالونو برچونه دي. له میلاد څخه ۴۰۰ کاله وړاندې سیګنالونه د اور لګولو او همدارنګه د ډول وهلو په مرسته لېږل کېدل. له میلاد څخه په وړاندنی ۲۰۰ کال کې د بیرغ کارونې پیچلې سګنالي تبادلې د هان لړۍ (له میلاد څخه وړاندې ۲۰۰ کاله څخه تر ۲۲۰ زکال پورې) د سګنال تبادله کوونکو له خوا د څراغ، بیرغ او یا له ډز څخه په کار اخیستو وده وکړه. د تانګ لړۍ (۶۱۸-۹۰۷ زکال) د واکمنۍ پر مهال په ۱۱۰۰ کیلومتره (۷۰۰ مایل) فاصله کې پیغام په ۲۴ ساعتونو کې رسېد. د مینګ لړۍ (۱۳۶۸-۱۶۴۴ زکال) بیا توپخانه هم په احتمالي سیګنالونو کې ور زیاته کړه. په داسې حال کې چې د سیګنالونو تبادله پېچلې وه (د بېلګې په توګه د مختلف رنګ لرونکي بیرغ څخه د دښمن د ځواک ښوولو په موخه ګټنه کېدله)، خو یوازې له وړاندې ټاکل شوي پیغامونه لېږل کېدلای شول. په چین کې د سیګنالونو د تبادلې سیسټم د چین له دیوال وړاندې پراختیا موندلې وه. له دیوال څخه لرې د سیګنال ورکولو برج د برید د لومړني خبر ورکولو په موخه کارول کېده؛ یو شمېر نور د سوداګریزو مسیرونو په ځانګړې توګه د ورېښمو د لارې څخه د ساتنې په موخه جوړ شوي و.
له سیګنال ورکوونکي اور څخه تر ډېره پورې په اروپا او نورو ځایونو کې د پوځي اهدافو په موخه کار اخیستل کېده. د روم پوځ او د هغو دښمنانو په مکرر ډول له هغو ګټنه کوله چې تر اوسه پورې یې د ځینو مرکزونه شتون لري. د اروپايي/مدیترانه یي سیګنالي تبادلې د سیسټمونو او د هغو د ثبت شو احتمالي پیغامونو اړوند ډېر لږ جزیات شتون لري. یو له هغو معدودو مواردو چې جزیات یې شتون لري هغه سیسټم دی چې د ائنئاس تاکتیکوس له خوا اختراع شوی (له میلاد څخه په وړاندنۍ څلورمه پېړۍ کې). د تاکتیکوس په سیسټم کې د سیګنال ورکولو په دوه مرکزونو کې له اوبو ډک دوه ګلدانونو شتون درلود چې هم مهاله به خالي کېدل. د یو لوري د اوبو درېدل به په دې معنی و چې پیغام لېږل شوی یا رسېدلی. لېږل شوی سیګنال به بیا د رڼا په واسطه ښوول کېده چې څه مهال تخلیه پیل او څه مهال ودرول شي.
هیڅ یو له دغو سیسټمونو څخه په پورتني بحث کې د ټلګراف په واقعي معنی نه و چې وکولای شي په خوښې وړ فاصله کې پیغام ولېږدوي. د سیګنالونو د ریلي کولو مراکزو کولای شول په هره فاصله کې چې اړتیا وه پیغام ولېږي، خو ټول دغه سیسټمونه یوازې د هغو پیغامونو په محدوده کې چې کېدلای شو ولېږل شي تر یوه بریده محدود و. د بیرغ سمافور سیسټم د یو الفبايي کوډ په لرلو سره کولای شول هر پیغام واستوي خو دغه سیسټم د دوه نفرو ترمنځ د نږدې ارتباط لپاره طراحي شوی و. د ماشین د تنظیم تلګراف چې د بېړۍ د چلونکي له ځای څخه یې د ماشین خونې ته پیغام رساوه، خو دواړه شرایط یې نه شوای پوره کولای؛ په لنډه فاصله کې یې پیغام ووړ او یوازې د ډېرو ساده پیغامونو لپاره تنظیم شوی و.د سګنال د تبادلې په لرغونو سیسټمو کې یوازنی سیسټم چې دغه دوه شرایط یې پوره کولای شو؛ هغه سیسټم و چې د پولیبیوس د مربع له مخې د الفبا له کوډونو څخه یې ګټنه کوله. پولیبوس (له میلاد څخه په وړاندنۍ دویمه پېړۍ کې) د رڼا له دوه ټولګو څخه د انتقال په حالت کې د الفبا حروفو د مختصاتو د پېژندنې په موخه د ګټنې وړاندیز وکړ. له یادو شوو رڼاوو څخه هغو چې په پورته کې یې ځای درلود د شبکه یي مربع څرګندولو په موخه کار اخیستل کېده چې پیغام یې درلود. له دغه سیسټم څخه د ګټې اخیستنې هېڅ مشخص سوابق شتون نه لري خو په لرغونو متنونو کې څو موارد شتون لري چې یو شمېر باور لري په دغه سیسټم دلالت کوي.
د ډول وهنې ټلګراف
د نړۍ په ډېرو برخو کې له یوه کلي څخه بل کلي ته د پیغام رسولو په موخه د ډول وهلو سیسټم پراختیا ومونده. دغه سیسټم په ځانګړې توګه په افریقا کې ډېره وده لرله. په افریقا کې د دغه سیسټم د کشف پر مهال له دغه سیستم څخه په ګټنې د پیغام د لېږد چټکتیا د اروپايي نوري ټلګراف له چټکتیا زیاته وه. د افریقايي ډول وهلو سیسټم الفبايي نه و، بلکه د ډول ضرباتو د ژبې له ټون څخه پیروي کوله. دغې چارې پیغامونه پېچلي کول او د هغو سم تفسیر ته یې اړتیا رامنځته کوله.
زينبه
مېرمن زينبه د ملي پښتون قائد حاجي ميرويس خان لور ده، چې د دې مېرمني شرح حال هم په (پټه خزانه) كي ليكل سوى دى او له هغه ځايه يې عيناً را نقل كوو:
". . . بي بي زينبه د حاجي ميرخان عليين مكان لور وه، چې له كوچنيوالي يې په حرم كښي د عصمت او عفت لوست وكا، پسله هغه چې قرآنكريم يې ولوست د احكام اسلامي او فقه كتابونه يې هم ولوستل، او د فارسي مشهور كتب يې ضبط كړل، استاد د علومو يې ملا نور محمد غلجى دى، چې ډېر عمر يې مخدراتو ته د حرم درس لوستلي دى.
هسي روايت كا: چې بي بي زينبه ډېره هوښياره او په مهماتو د امورو عالمه ښځه ده، او د پادشاه جمجاه شاه حسين په اموروكي تدبير كا او هركله په راى صايب مشكلات د امورو حل كا، او پادشاه د زمان يې په خبرو عمل كا، او نصايح يې اوري.
دا درشهوار د صدف عصمت ښه ښه شعرونه هم وايي، او د موزونانو او شاعرانو قدركا، دواوين د شعراوو، هركله لولي، او له مضامين شيرين يې كام شيرين كا، عمر په عبادت د خداى او تلاوت د قرآن شريف تېروي، او مخدراتو د حرم د پادشاه ته درس او كښل او لوستل ورښيي، نقل كا: چې د شاه محمود جنت مكان د مرگ حال كندهار ته راورسېد نو د پادشاه خاندان عاليشان ټول غمجن سول او مخدراتو د حرم ساندي او غلبلې كا.
بي بي زينبي چې واقعه د ورور د وفات واورېدله، ډېره غمجنه شوه او په تلاوت د قرآن او لمانځه يې تسكين وكا د نتلي زړه او هسي ويرنه يې په وير د خپل ورور مرحوم وويله، چې زه يې دلته رانقل كوم، خداى تعالى دي ټول خاندان عاليشان د پادشاه ظل الله ژوندى ولري او خوښ.
وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
د آلمان له پاره آلترناتیف
د آلمان له پاره بديل یا د آلمان له پاره آلترناتیف (په آلمانی: Alternative für Deutschland, لنډ AfD) د هېوادپالۍ یو لوی حرکت دی. د دې گوند غړي د اروپایی اتحادیې او د امریکې متحده ایالاتو په اغېزه انتقاد کوي. د آلمان لپاره آلترناتیف دوه تنه مشران لري: فراوکه پېتري او یورگ موتن. دوي داسې کورنۍ غواړي چې ډېر ماشومان پکې وي. د AfD گوند په اوسنی وخت کې (۲۰۱۶م کال) ۲۱۰۰۰ غړي لري. د اوسه پوري د آلمان دپاره آلترناتیف په اتو ایالاتو کښي د پارلمان څوکي گټلي دي.
وېشنيزه:آلمان وېشنيزه:د المان سیاسي گوندونه وېشنيزه:سیاسي گوندونه وېشنيزه:اروپایي گوندونه
احتمال
احتمال، د رياضياتو هغه څانګه ده چې د يوې پېښې د رامنځته کېدلو د احتمال يا د يو ورته والي د ريښتينولۍ څرنګوالي له عددي څرګندونو سره علاقه لري. د يوې پېښې احتمال د صفر (۰) او يو (۱) تر منځ يو عدد دی، چې اټکلي وينا (۰) په کې د يوې پېښې نه احتمال او (۱) د يوې پېښې احتمال يا باوریتوب( يقينيت) ښيي. د يوې پېښې زيات احتمال دا معنا لري چې ،پېښه به په زيات احتمال سره رامنځته شي. يوه ساده بېلګه يې د يوې جوړه سیکې پورته اچونه ده. دا چې سیکه جوړه ده (دوه مخونه لري)، دوه پایلې ( سرونه او لکۍ ) دواړه په مساوي ډول ممکن دي، د سرونو احتمال د لکيو له احتمال سره مساوي دی او دا چې نورې هيڅ پایلې هم ممکن نه دي، نو د سرونو يا لکيو احتمال ۲/۱ (يو پر دوه) دی (چې کولی شي ،د 0.5 يا 50% په توګه هم وليکل شي).
دې مفاهيمو، د احتمال په نظریه کې يو بديهي يا منلی حقيقتي رياضيکي باور رامنځته کړې دی چې، لکه: د احصایې، رياضياتو، ساينس، حسابدارۍ، مصنوعي ذکاوت، ماشين زده کړې، کمپيوټر ساينس، لوبې نظريې (game theory) او فلسفې غوندې د څېړنې په برخو کې په پراخه توګه کارول کېږي. د نمونې په ډول: د پېښو د متوقع (د هیله مندي وړ) تکرار په اړه لاسوهنه ترسيموي. د احتمال نظريه، د بنسټيز ميخانيک او د پېچلي سيستمونو د قواعدو د تشرېح کولو په موخه هم کارول کېږي.
رېښه
د Probability ويیکی، د لاتيني probabililtas نه اخيستل شوی دی، چې د ريښتينولۍ معنا هم لري. په اروپا کې په يوه حقوقي قضيه کې د شاهد د واک د معيار يا اندازې په معنا سره هم کارول کېږي او زياتره د شاهد له عزت يا شرافت سره لازم او ملزوم دی. په يوه حس کې دا د probability له معاصرې معنا نه زيات توپير لري، چې د هغې پرخلاف د سترواکي ثبوت، د وزن يو معيار يا اندازه ده او له قياسي دليل او احصائيوي لاسوهنې نه رارسېدلی دی.
تاريخچه
د احتمال علمي څېړل، د رياضياتو يو معاصر پرمختګ دی. Gambling ښيي، چې د زرګونو کلونو لپاره د احتمال د نظريې په پېژندنه کې يوه لېوالتيا شته، مګر يقيني رياضيکي تشرېحات ډېر وروسته راپورته شول. د احتمال د رياضياتو د بطي ( سست) پرمختګ لپاره دليلونه شته. کله چې د موکې(فرصت) لوبو د احتمال د رياضيکي مطالعې لپاه انګیزه برابره کړه، بنسټيزې مسئلې د gamblers د موهوماتو په واسطه اوس هم تياره اوپېچلي دي.
د ريچارد جيفري په نظر، د اولسمې پېړۍ له نيمايي نه مخکې، د probable اصطلاح، (لاتيني probabilis) د تاييد وړ معنا لري او په همدې معنا سره عملي شوې وه، دې نظريې او عمل ته د واحدې کليمې په توګه، يو ممکن عمل يا نظريه هغه وه، چې لکه حسي خلکو به په حالتونو کې په غاړه اخيستله. که څه هم په ځانګړي ډول، په حقوقي برخو کې probable په هغو شباهتونو کې هم عملي کېدلی شوه، چې د هغه لپاره به ښه ثبوت موجود و.
د تېروتنو نظريه کېدای شي، د روګر کوټيس (Roger Cotes) opera Miscellanea (د نوموړي له مرګ نه وروسته ۱۷۱۳ز) ته بېرته وروګرځي، مګر په ۱۷۵۵ ز کې د توماس سيمپسن (Thomas Simpson) په واسطه يوه برابره شوې خاطره (په ۱۷۵۶ کې چاپ شوه) لومړي یې د مشاهدې د تېروتنو بحث ته ذکر شوې نظريه عملي کړه. په ۱۷۵۷ ز کې د دې خاطرې بيا چاپ، د منلي حقيقت بنسټ کېښود، چې مثبتې او منفي تېروتنې په مساوي ډول ممکن دي او يقيني، د ټاکنې وړ محدوديتونه، د ټولو تېروتنو ساحه تعريفوي. سيمپسن (Thomas Simpson)  د پر له پسې تېروتنو په اړه بحث کوي او د احتمال يوه منحني تشرېح کوي.
د تېروتنې دوه لومړني قوانين دواړو د (Pierre-Simon Laplace) سره رامنځته شوي وو. لومړنی قانون په ۱۷۷۴ ز کې خپور شو او له مخې يې د يوې تېروتنې تکرار کولی شي ،د تېروتنې (نښې په نظر کې نه نيولو) د عددي پراخوالي د يوې تشرېحي دندې په توګه څرګند شي. د تېر‎وتنې دويم قانون، په ۱۷۷۸ ز کې د لاپلاس په واسطه مطرح شو او داسې يې بيانول، چې د تېروتنې تکرار د تېروتنې د مربع يوه تشرېحي دنده ده. د تېروتنې دويم قانون ته عادي وېش يا د ګاوس (Gauss) قانون وايي. دا په تاريخي ډول ستونزمن دی چې نسبت ورکړو چې، د ګاوس قانون چې د خپلې پېژندل شوې ځيرکتيا تر څنګ يې ممکن دا کشف ،مخکې له دې چې دوه کلن و، تر سره کړی وي.
سار پراجني
دا مېرمن د ويدا د پېر (2000 - 1000 ق م) شاعره ده چې خواږه اشعار يې ويلي. د دې مېرمني شعر د ريگويدا په لسم كتاب او 189 سرود كي ليدل سوى دى. دلته يې نمونه ترجمه كوو:
وېشنيزه:شاعرانې
ورږه
ورږې یا کيکې (علمي نوم: Siphonaptera, Aphaniptera) د خوځندکو څخه یوه طايفه (ډله) ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سيمو کې ژوند کوي او کولای سي ساري رنځونه لکه طاعون سرايت وکړي. اوږدوالي یې ۱ - ۸ میليمتره دي. د دي ژوي ټوله طايفه ۲۲۰۰ ډوله ورږې لري.
وېشنيزه:وزر لرونکی خوځندکې وېشنيزه:ورږې
عنبرآباد ولسوالي
عنبرآباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان عنبرآباد)  د ايران د کرمان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د عنبرآباد ښار دی. دا ولسوالي ۸۲٬۴۳۸ تنه نفوس لري. د عنبرآباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د اتریش هیواد آیالاتونه
د اتریش هیواد د آیالاتونو نوملړ (د اتریش هیواد د ولایتونو نونلړ/د اتریش هیواد ولایتونه) په لاندی ډول دي.
په وین ښار کې د دانوب سیند.
سپېسيېشن/ د ډولونو رامنځته کېدل
د ډولونو رامنځته کېدل یوه تکاملي پروسه ده چې له لارې يې په نفوس کې بېلابېل ډولونه تکامل مومي. د اورېټور اېف کوک (Orator F. Cook) په نوم بیولوژي پوه په ۱۹۰۶ کال کې یاده اصطلاح له کلادوجینیزس (cladogenesis) سره د لينېجېس (lineages) د ټبریز تکامل لپاره رامنځته کړه، چارلېس ډاروین لومړنی کس و چې د ډولونو سرچينې په نوم خپل کتاب کې يې په ۱۸۵۹ کال کې د طبیعي ټاکنې رول د ډولونو په رامنځته کېدو کې تشرېح کړ. هغه همدراز جنسي ټاکنه د یو احتمالي میکانیزم په توګه پېژندلې وه خو دا یې یوه ستونزه زېږوونکې مسئله ګڼلې وه.
د ډولونو د رامنځته کېدلو اړوند څلور جغرافیايي حالتونه په طبیعت کې شته، چې پر بنسټ یې د ځانګړو ډولونو نفوسونه له يو بل څخه بېل شوي دي، یاد زونونه د الوپاتریک (allopatric) پري پاتريک (peripatric) پاراپاتريک (parapatric) او سېمپاتريک (sympatric) په نوم یاديږي، همداراز ډولونه ښايي په مصنوعي توګه د کرنې، مالدارۍ او یا لابراتواري ازمويښتونو له لارې رامنځته شوي وي. دا موضوع چې جنتیک ډرېفت (genetic drift) د ډولونو په رامنځته کېدلو کې عمده یا جزي لامل دی دوامداره بحثونو ته اړتیا لري.
د سېمپاتریک چټک تکثر د کروموزمونو د پولي پوليېدي (polyploidy) له لارې لکه د کروموزمونو د شمېر دوه چند کېدو سره ترسره کېدی شي، همدا لامل دی چې په چټکتیا سره له خپل پلرني نفوس څخه د تکثر له لارې بېلېږي. که چېرې د تکثري بېل‌والي په واسطه هایبرېډ د طبیعي ټاکنې د خوښې وړ وي. د هایبېرډیزېشن (hybridization ) له څارلو سره نوي ډولونه هم رامنځته کېږي.
تاریخچه او مخینه
د ډولونو د سرچنې د تشرېح کولو لپاره دوه کلیدي موضوع ګانې شته:
د ډولونو د طبیعت معلومولو لپاره د چارلېز ډاروین له وخت راهیسې ډېر تمرکز په لومړۍ موضوع و او اوس  په پراخ ډول په دې توافق شوی چې د نويو ډولونو په رامنځته کېدلو کې اصلي لامل تکثري بېل‌والی يا اېزولېشن (isolation) دی.
د ډاروین نه حل ‌کېدونکې مسئله: ولې ډولونه شته؟
ډاروین د «د ډولونو د سرچینې په هکله» کتاب کې چې په ۱۸۵۹ کال کې خپور شو، بیولوژیکي تکامل د طبیعي ټاکنې له مخې تشرېح کړ، خو په ډولونو کې د ژوندیو موجوداتو د کلستر/راټولولو په برخه کې ګېچ شو. د ډاروین د کتاب شپږمه برخه د تیورۍ د ستونزو په نوم ده او په هغو ستونزو بحث کوي چې دی وروسره مخ شوی. لومړی که چېرې ډولونه د ډېرې غیر حساسې ډلبندۍ په ترڅ کې له نورو ډولونو څخه بېل شوي، ولې، په هر ځای کې موږ بې شمېره انتقالي بڼې نه وینو؟ ولې موږ ډولونه په ټول طبیعت کې ښه تعریف شوي وینو ولې د دې پر ځای په مغشوش/ګډوډ حالت کې نه دی؟
د ډولونو د سرچینې په هکله (۱۸۵۹)، شپږم څپرکی دا ستونزمنه معما د ژوند په فضا کې د انتقالي ډولونود نشتوالي او یا نادروالي په توګه تشرېح کولی شو.
له لومړۍ سره تړلې بله معما په ورته وخت کې د انتقالي وېرایټیو/ varieties (قومي ډول ډول‌والی) نشتوالي او یا نادروالی دی. ډاروين د طبیعي ټاکنې تيورۍ ته په اشارې سره وایي چې «بې شمېره انتقالي بڼې باید شته وي» او حیران و چې، «ولې يې موږ په بې شمېر ډول د ځمکې پر مخ نه شو موندلی». ضمناً دا په واضح ډول تشرېح شوې چې ځينې مشخص ډولونه په واقعي ډول په طبیعت، وخت او فضا کې شته چې د ډولونو د تولید او ساتنې په برخه کې د طبیعي ټاکنې/انتخاب د ځینو اساسي ځانګړنو رول ښيي.
موډ/ حالتونه
د طبیعي ډولونو ټولې بڼې د تکامل په بهیر کې رامنځته شوې دي، د تنوع په رامنځته کېدلو کې د هر میکانیزم د نسبي ارزښت په اړه بحثونه لا هم دوام لري.
د ډولونود طبیعي رامنځته کېدلو یوه بېلګه د (three-spined stickleback,) سمندري کباڼو تنوع ده چې د کنګل‌کېدو تر وروستۍ دورې وروسته په سیندونو او جهیلونو کې د خوږو اوبو په نویو کالونیو بدل شوي دي. داسې اټکل کېږي چې له ۱۰۰۰۰ څخه ډېرو نسلونوکې په سټېکل بېکس (sticklebacks) کې جوړښتي/ساختماني توپيرونه ښودل شوي، چې د کباڼو په بېلابېلو نسلونو کې تر سترګو کېږي، چې په پرونو، د هډوکني پلېټ (bony plates) په شمېر او اندازه کې بدلون، د زامو متغیر جوړښت، او د رنګ توپيرونه پکې شامل دي.
په شوروي اتحاد کې سانسور
دغه سانسور په ډوله وو:
د چاپ شویو توکو له منځه وړل
د شوروي حکومت په کتابتونونو کې له انقلاب وړاندې دورې او بهرني کتابونه او ژورنالونه په ډله‌ییزه توګه ویجاړ او له منځه یوړل. یوازې "ځانګړو ټولګو" (سپیټسخران spetskhran) چې د کا جي بي (KGB) یا پخواني شوروي جاسوسي سازمان په ځانګړې اجازې سره د لاسرسي وړ وې، زاړه او له سیاسي پلوه ناسم مواد لرل. کتابتونونه ثبت او راجستر شول او د مراعاتولو لپاره یې یوه پلټونکې اداره هم رامنځ ته شوه؛ هغه څه چې زیان رسوونکي ګڼل کېدل، له ټولګو څخه لرې شول. هغه کتابونه چې زیان رسوونکي ګڼل شوي وو، د کارګرې طبقې د شعور او سخت کار کولو د لېوالتیا په وده کې پاتې راغلي وو، د مذهبي تبلیغاتو او تزار پلویو نظریاتو لرونکي وو. د شوروي واکمنۍ په وروستیو کې، پېرسترویکا خوځښت بیا د دې لامل شو چې پر خپرونو محدودیتونه نرم شي.
د شوروي تاریخ په پړاو کې د بدلونونو له امله، د شوروي کتابونه او مجلې هم له کتابتونونو څخه ورک شول. شوروي وګړو غوره بلله چې ناسم سیاسي نشریات او عکسونه له منځه یوسي، ځکه ورسره اړوند کسان په مکرر ډول له څارنې او ځورونې سره مخ شوي وو، د بېلګې په توګه د عیسویانو ځورونه.
په ۱۹۵۳ز کال کې د لاورنټي بېریا (Lavrentiy Beria) له نیول کېدو وروسته، د شوروي د ستر پوهنغونډ یا دایرة المعارف د دویمې ګڼې (۱۹۵۰-۱۹۵۸) ټولو ګډونوالو یوه پاڼه ترلاسه کړه څو د هغې پاڼې پر ځای په کې کېښودل شي چې لاورنټي بېریا مقاله په کې وه؛ نوې پاڼې د جورج برکلي په اړه معلومات پسې وغځول.
د شوروي ادبیاتو سانسور
چاپي اثار لکه مطبوعات، اعلانونه، د محصولاتو لېبلونه او کتابونه د ګلاویلټ (Glavlit) له لوري سانسور شول، هغه اداره چې د ۱۹۲۲ز کال د جون پر ۶مه له بهرنیو ادارو څخه د خورا پټو او محرمو معلوماتو د ساتلو په موخه جوړه شوې وه. له ۱۹۳۲ز تر ۱۹۵۲ز پورې په چاپي اثارو کې د ګلاویلټ موخه د سوسیالیستي ریلېزم خپرول وو، په داسې حال کې چې لوېدیځ-ضد او نشنلېزم یا ملتپالنه د دغې موخې ترلاسه کولو لپاره عام شعارونه وو. د راټولونې (collectivization) پر سر د بزګرانو د پاڅونونو محدودولو لپاره، د خوراکي توکو د کموالي اړوند موضوعات لرې شول. د ۱۹۳۲ز کال کتاب، روسیه په وینو ومینځل شو، د اکتوبر له انقلاب څخه د مسکو د ویجاړولو په اړه د بالشویک په بوږنوونکي بیان کې: "خوسا او یخ وهلي کچالو، د خلکو له خوا خوړل شوي سپي، ماشومان مړه کېږي، لوږه" راغلي وو، مګر ډېر ژر حذف او لرې شو. همدا راز، په ۱۹۴۱ز کال کې په سېمېنټ (Cement) ناول کې انګریزي ماڼوګانو ته د ګلب ویښې چیغې په حذفولو سره پرېکونونه جوړ شوي وو: "سره له دې چې موږ بې‌وزله یو او د لوږې له امله خلک خورو، خو بیا هم لېنن لرو."
څرنګه چې د بزګرانو پاڅون له دویمې نړیوالې جګړې مخکې شوروي سانسور تعریفولو، نشنلېزم یا ملتپالنې د جګړې دوره تعریفوله. د سره پوځ ماتې او همدا راز د شوروي په پوځي شخصیتونو کې د وېرې او ډار انځورول په ادبیاتو کې منع وو. د پراوډا (Pravda) ورځپاڼې فشار د الکساندر الکساندرویچ فادیف په څېر لیکوالان وهڅول چې په ځوان ګارد ناول کې یوه برخه بیا جوړه یا اېډېټ کړي چې په هغه کې یو ماشوم د یوه روسي ماڼو په سترګو کې د مرګ په وخت "موږ ټوټې ټوټې شوو" ټکي لولي. دا چې جوزف سټالین په منظمه توګه پراوډا لوستله، کوم چې په خپله د ګلاولیټ له خوا سانسور شوی و، دا د یوه لیکوال لپاره عاقلانه وه چې د پراوډا د مشورې پیروي وکړي.
د سړې جګړې له پیل سره، لوېدیځ-ضد مفکوره له نفرت سره مخ شوه چې تر یوه بریده یې د امریکا د دویمې سرې وېرې ښکارندویي کوله. د بېلګې په توګه، د سیواستوپول د اورډیل د ۱۹۵۰ کال په ګڼه کې سانسورچیانو تر درې سوه زیات پرېکونونه او غوڅې رامنځ ته کړې چې فرانسویانو ته د کتاب سرچینې یې د "ډېر ژوندي تصویر لرونکو خلکو" په توګه ښودلې، او هغه نرم چلندونه چې فرانسویانو له روسي بندیانو سره کول – لکه د مسافر په سالون کې خواړه ورکول او هره میاشت سل فرانکه ورکول – له متن څخه راوایستل شول. په تاریخي توګه، روسیه له ټکنالوژیکي پلوه تر لوېدیځ ټیټه وه، چې د ګلاویلټ له لوري د سیواستوپول د هغې یوې برخې اېډېټ ښودنه کوي چې د کینې په ډول د لندن تخنیکي لاسته راوړنې په غوړمالو جزئیاتو کې بیانوي. د مذهبي ازادۍ او زغم نشتوالی او الحاد د دویمې نړیوالې جګړې د سانسور بله موخه او د لوېدیځ د مخالفت دوام او پراختیا وه. د ماشومانو ناول سرچپه باکره خاوره یا  Virgin Soil Upturnedکې هغه اشارې چې خدای د بې وزلو او وږو له اوښکو څخه لړه جوړوي، له منځه یوړل شوې.
د انځورونو سانسور
ربړول شوي کسان د معمول په توګه نه یوازې دا چې له متنونو بلکې له انځورونو، پوسټرونو او انځورګریو هم حذفېدل.
ژباړې
د بهرنیو خپرونو ژباړې تر ډېره په لنډه بڼه او له پراخو سمونیزو لمنلیکونو سره خپرېدې. د بېلګې په توګه، د باسیل لیډل هارت د دویمې نړیوالې جګړې د تاریخ د منځپانګې د ۱۹۷۶ ز کال په روسي ژباړه کې، له ګاونډیو هېوادونو سره د شوروي چلند، د نورو ډېرو لوېدیځو متحدینو هڅې، د شوروي د مشرتابه تېروتنې او ناکامۍ، په شوروي اتحاد نیوکې او نور مواد سانسور شوي دي.
پر معلوماتو کنټرول
په شوروي اتحاد کې د تلویزیوني او رادیویي خپرونو، ورځپاڼو، مجلو او کتابونو د خپراوي په ګډون ټوله مېډیا او رسنۍ د دولت تر کنټرول لاندې وې. دغه سانسور پر ټولو تولیدي امکاناتو او تاسیساتو د دولت د مالکیت له لارې وشو او په دې توګه ټول هغه کسان چې په رسنیو کې یې کار کاوه دولتي کارکوونکي شول. دغه چاره د تیاتر، اوپرا، او بیلټ په شمول ښکلو هنرونو ته وغځول شوه. هنر او موسیقي د توزېع او ترسره کولو د ځایونو د مالکیت په وسیله کنټرولېده.
د سعودي عربستان تاریخ
د نړۍ دویم ستر دین اسلام، په ننني عصري سعودي عربستان کې راڅرګند شو. د اوومې پیړۍ په لومړیو کې، د اسلام پیغمبر محمد (ص)د سعودي عربستان نفوس سره یو ځای کړ او یو واحد اسلامي مذهبي سیاست یې رامنځته کړ. په ۶۳۲ ز کال کې د هغه له مړینې وروسته، د هغه پیروانو د څو لسیزو په مودې کې یې په چټکۍ سره له عربستان څخه هاخوا د مسلمانانو د واکمنۍ سیمه پراخه کړه، د سیمې لویې او بې سارې پراخې برخې یې (په لویدیځ کې د ایبریا ټاپو وزمې څخه په ختیځ کې د نن ورځې پاکستان پورې) سوبه کړې.
د عصري سعوي عربستان سیمه پخوا له څلورو بېلو تاریخي سیمو څخه جوړه شوې وه: حجاز، نجد او د ختیځ عربستان ځینې برخې (الهسه) او جنوبي عربستان (اصیر). د سعودي عربستان عصري پاچهي په ۱۹۳۲ ز کال کې د عبد العزیز بن عبدالرحمن له خوا تاسیس شوه، چې په لویدیځ کې د ابن سعود په نوم مشهور دی.
له اسلام نه دمخه عربستان
داسې شواهد شته دي چې د عربستان په ټاپووزمه کې د انسان اوسېدل شاوخوا ۶۳۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. پر دې سربېره، د ډبرینې زمانې د لومړنۍ منځنۍ دوره (Middle Paleolithic) د ډبرو وسیلې، د نورو حیواناتو فوسیلونو سره چې د سعودي عربستان په شمال لویدیځ کې په تیس الغدا کې موندل شوي، ښایي چې هغو انسانانو د ۳۰۰۰۰۰ او ۵۰۰۰۰۰ کلونو ترمنځ د «شنه عربستان» له لارې مهاجرت کړی وي.
لرغونپوهنېځینې لومړني مېشت شوي تمدنونه په ډاګه کړي دي: د ډیلمون تمدن د عرب ټاپووزمې په ختیځ کې، د حجاج شمال تهمد، په مرکز کې د کینده پاچهي او د المګار تمدن د عربستان د ټاپووزمې په جنوب لویدیځ کې.
د اسلام خپراوی
محمد(ص) د اسلام پیغمبر محمد(ص) ، په ۵۷۰ کال مکه کې وزېږېد او لومړی ځل یې په ۶۱۰ کال کې مدینې منورې ته له هجرت څخه مخکې په ۶۲۲ ز کال کې یې په دغه ښار کې تبلیغ پیل کړ. له هغه ځایه، هغه او ملګرو یې د اسلام تر بیرغ لاندې د عربو قبیلې سره یو ځای کړې او د عربو په ټاپووزمه کې یې یو واحد عربي مسلمان دیني حکومت رامنځته کړ.
اموي او عباسي دورې
په ٧٥٠ ز کال کې د اموي سترواکۍ له راپرزېدو وروسته، ډېری هغه څه چې باید سعودي عربستان ته ورګرځول شوي وای، د مسلمانانو د لومړنیو سوبو وروسته ډېر ژر دودیزې قبایلي واکمنۍ ته وروګرځول شو او بېلابېل قبایل او قبایلي امارات او کانفدراسیونونه له پر له پسې بدلون سره پاتې شو.
لومړی معاویه، د امویانو لومړی خلیفه، له مکې مکرمې سره یې مینه پیدا شوه، ودانۍ یې جوړې کړې او څاه ګانې یې وکیندلې. مکه د مرواني خلفاوو په وخت کې د شاعرانو او د موسیقارانو ځای شو. ان تر دې چې، د امویانو په دورې کې مدینې د خپل ارزښت له امله ،مکه تر خپل اغېز لاندې راوستلې وه، ځکه چې دا د نویو مسلمانو اشرافو کور وو.
عثماني عصر
لومړي سلیم د واکمنۍ په لومړیو کې په ۱۵۱۷ ز کال کې مدینه منوره او مکه لاس ته راوړې، عثمانیانو په ۱۶ مه پیړۍ کې خپلې سترواکۍ ته د سور سمندر په غاړه د حجاز او اصېر سیمې او د فارس خلیج په ساحل کې د الحصې سیمې ورزیاتې کړې. په را روانو څلورو پېړیو کې په دې سیمو باندې د کنترول درجه یې، د سترواکۍ د مرکزي واک د پیاوړتیا یا کمزورۍ له امله توپیر درلود. په حجاز کې، مکه شریفه په پراخه کچه د دوی د سیمې په کنټرول کې پاتې شوې وه (که څه هم په مکه کې به ډېر وخت د عثماني سترواکۍ والياو چاوڼي شتون درلود).
د وهابیزم او سعودي عربستان د لومړي دولت راپورته کېدل
د سعودي د کورنۍ راپورته کېدنه په ۱۷۴۴ ز کال کې د سعودي عربستان په مرکزي سیمو کې پیل شوه. په هغه کال کې محمد بن سعود، چې ریاض ته نږدې د ادریه ښارګوټي قبیلوي واکمن و، د وهابي غورځنګ له بنسټګر محمد بن عبدالوهاب سره یوځای شو. دا اتحاد چې په ۱۸ مه پیړۍ کې رامنځته شوی و، د سعودي عربستان د پراختیا لپاره یې ایدیالوژیکه انګېزه برابره کړه، چې تر ننه پورې د سعودي عربستان د کورنۍ د بنسټ په توګه پاتې ده.
د سعودي عربستان لومړنی دولت په ۱۷۴۴ ز کال کې د ریاض په شاوخوا سیمه کې تاسیس شو او د لنډې مودې لپاره یې د اوسني سعودي عربستان ډېری برخې د ۱۷۸۶ او ۱۸۱۶ز کلونو ترمنځ د سوبو له لارې تر خپل کنټرول لاندې راوستلې، په دې کې مکه او مدینه هم شاملې وې.