cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اسد الله غضنفر
دندې
اسدالله غضنفر د ۱۳۹۳ ل کال په ليندۍ مياشت کې د افغانستان اسلامي جمهوریت د فرمان پر بنسټ د هېوادمشر ډاکتر محمد اشرف غني د فرهنگي چارو د سلاکار په توگه په دنده وگومارل شو.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
آر پي جي – ۲۹
آر پي جي – ۲۹ (په روسي:РПГ-29 Вампир ) د ټانک ماتونکي روسي راکټي لانچر دی چی د ټانکونو او نورو زره پوښو اهدافو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دغه وسله کولای سی د ټانک ځانگړي زره پوښ چې د اېړا (ERA) په نوم یادېږي ویجاړ کړي. د آر پي جي راکټ لانچر په ۸۰ کلو کې په شوروي اتحاد کې د بالزاټ (Базальт) د طراحي شرکت لخوا جوړ شو. روسي پوځ په ۱۹۸۹ کال کې د دغې وسلې څخه په رسمي ډول کار واخیست. په اوس وخت کې دغه وسله د روسیې، اوکراین، ایران او سوریې د پوځونو په جگړیزو تجهیزاتو کې شامله ده. مگر یو څو نیمه پوځي ډلې لکه حزب الله، د مهدي پوځ او داسې نور هم د آر پي جي – ۲۹  وسله په واک کې لري.
د آر پي جي – ۲۹ مردک
د آر پي جي – ۲۹ زره سوری کوونکی وسله ده چی د اوږې څخه د هدف په لور توغېږی. وزن یی ۱۸،۸ کیلوگرام دی او د مرمۍ کلیبر یې ۱۰۵ م.م. دی. دغه وسله ۵۰۰ متره واټن وهلی شي. د آر پي جي – ۲۹ مردک کولای شي د ۷۵۰ م.م. تر پلن زره پوښ یا د ۱۵۰۰ م.م. پورې پلن دیوال ویجاړ کړي. دغه وسله د عراق په تور بارار کې هم خرڅېږي. قیمت یی تقریبًا ۵۰۰ ډالړه ده او د آر پي جي – ۲۹ وسله د یو مردک قیمت ۳۰۰ ډالرو ته رسېږي. د عراق مخالفینو د عراقي جگړې په وخت کې (۲۰۰۳ – ۲۰۱۱) د هغو وسلو په مرسته ۷۰ امریکایي ټانکونه ویجاړ کړل او د لبنان د جگړې په وخت کې (۲۰۰۶) د حزب الله ځواکونو ۲۰ اسرائیلی ټانکونه ویجاړ کړل.
امریکايي تانکونه
امریکا د عراق په جکړې کې په ځانگړي ډول د ام۱ آبرامس ټانکونه کارول. دغه ټانکونه قوي زره پوښ لري چې د یورانیوم څخه جوړ شوي دي. دغه یورانیمی زره پوښ په ځانگړي ډول د ټانک پر برج او د مخ پر برخې باندی پروت دی. مگر د ټانک پر اړخیزو ځایونو باندی یوازې کمزوری زره پوښ شته چی ۱۵۰ م.م. پلن دی. د دې په سبب دغه ټانک د اړخ لخوا حملې په مرسته ویجاړ کېدلای شي. د عراقي سرچینو له مخې دغه ټانک د آر بي جي – ۷ د اوو مردکو په مرسته یا د آر پي جي – ۲۹ د دوو مردکو په مرسته ویجاړېدلی شي.
سرچينې
وېشنيزه:شوبلې ضد وسلې
د سږو بوغمه
د سږو بوغمه (امريکايي انگرېزي: Pulmonary Edema يا په برتانيوي انگرېزي: Pulmonary Odema، په يوناني οίδημα)، د سږو پړسوب او يا په سږو کې د مايعاتو د راغونډېدنې ناروغي ده. د سږو دغه ناروغي په سااخيستنيز غونډال کې ناسوبوالی رامېنځ ته کوي او دا ناروغي د دې سبب گرځي چې په سږو کې د گازونو په ادلون بدلون کې خنډ رامېنځ ته شي چې بيا د ساه اخيستنې عدم کفايه يا ناتواني رامېنځ ته کوي. د سږو بوغمه په دوه حالتونو کې راپېښېدلای شي، لومړی يا خو دا ناروغي د زړه د عدم کفايې په سبب هغه وخت چې زړه د سږو په اکر کې مايعات و نشي وېستلای نو په دغه وخت کې د کارډيوجېنېک پلمونېري ايډيما يا د زړه اړونده د سږو بوغمه پېښېږي. دويم دا چې د سږو د ووبونو د ټپي کېدو په سبب نان کارډيوجېنېک پلمونېري ايډيما يا د زړه نااړونده د سږو بوغمه راپېښېدلای شي. د دغې ناروغۍ درملنه د ناروغۍ په لامل پورې اړه لري، خو په عين وخت کې د ناروغ د سږو د سااخيستنې د کړنې په ښه والي کې بايد ډېره پاملرنه وشي او هغه لاملونه چې د سااخيستنې خنډ گرځي د هغو له مېنځه وړلو هڅه پکار ده.
نښې نښانې
د دغې ناروغۍ نښې، د ساه لنډېدنه او د سا اخيستلو ستونزه، د ټوخي سره د وينې رابرسېرېدنه، غېرنورماله خوله، اضطراب او د جلد زېړوالی دی. د سږو د بوغمې سره يوه عامه ښکاره نښه د گلابي رنگه بلغم راپېدا کېدل دي. که چېرته د دغې ناروغۍ درملنه په وخت سره و نه شي نو دا ناروغۍ د کوما تر کچې او آن د مړينې سبب هم گرځي، خو دا ټول بيا د ساه اخيستنې پېچلتياؤ، لکه هايپوآکسيا يا په وينه کې د آکسيجن د کمښت سره تړلي دي. که چېرته دغه ناروغي په ورو ورو پرمختگ کړی وي، نو په ناروغ کې د مايعاتو پراړوالی (له اندازې زيات د مايعاتو ډېرښت) راڅرگندېږي. چې د همدغه ناانډولتوب په نتيجه کې ناروغ د شپې لخوا له خوبه د ميتيازو لپاره راپورته کېږي، د ناروغ بوجلکو کې بوغمه او پړسوب (پښې پړسېږې، په عامه توگه دغه ډول پړسوب ته پيټينگ بوغمه وايي، چې که چېرته د ناروغ د پښو جلد څوک په دوه گوتو کېښکاږي او بيا گوتې څوک ليري کړي نو جلد به په ځنډ بېرته خپلې نورمالې بڼې ته راوگرځي.) راڅرگندېږي، همدا شان اورتوپنيا يا ستوني ستخ ساه لنډي (کله چې ناروغ ستونې ستخ څملاستلی وي نو د ناروغ ساه لنډېږي او په نورماله توگه ساه نه شي اخيستلی)، او پاراوکسيمال نوکټرنال ډسپنيا يا د شپې لخوا ناڅاپي شديده ساه لنډي (په شپه کې ناڅاپي شديده ساه لنډي پېښېدل) هم څرگنده د دغې ناروغۍ څرگندې نښې نښانې دي.
پېژندنه
په يوه ناروغ باندې د سږو د بوغمې د ناروغۍ شک هغه وخت کېږي کله چې يو طبيب د هغه روغتيايي پېښليک راڅرگند کړي، لکه د ناروغ د زړه او رگونو پخوانۍ ناروغي، د ناروغ فيزيکي کتنې: د سږو د غوږکېدو پرمهال د سااخيستنې په پای کې د کراکلز (هغه غږونه چې د سږو په ناروغۍ اخته ناروغ کې د ژورې سااخيستنې وروسته په ستېتوسکوپ اورېدل کېږي) غږ شتون د سږو د بوغمې ښکارندويي کوي. د زړه د درېم غږ (S3) شتون د زړه اړونده د سږو بوغمې يا د کارډيوجېنېک پلمونېري ايډيما وړاندوينه کوي.
همدا ډول د وينې ځينې آزمېښتونه هم د دغې ناروغۍ په پېژندنه کې مرسته کوي. د ساري په توگه په وينه کې د اېلېکټرولايټونو (سوډيم، پوټاشيم) او د پښتورگو د عمل ښکارندوکو (markers) (لکه کرياتينين، يوريا) د څرگندولو آزمېښتونه بايد ترسره شي. همدا شان د ځيگر د اېنزايمونو، د التهابي ښکارندوکو (چې اکثراً C-تعامل کوونکی پروټين) او د وينې بشپړ شمېر د رامالومولو سره سره د کواگولېشن کتنې (لکه PT, aPTT) عامې طبي آزمېښتي سپارښتنې دي چې طبيبان يې غوښتنه کوي. په ډېرو روغتونونو کې B-ډوله ناټريوريټيک پېپټايډ (BNP) موندل کېږي،, especially in the US, sometimes even as a point-of-care test. Low levels of BNP (<100 pg/ml) make a cardiac cause very unlikely.
The diagnosis is confirmed on X-ray of the lungs, which shows increased fluid in the alveolar walls. Kerley B lines, increased vascular filling, pleural effusions, upper lobe diversion (increased blood flow to the higher parts of the lung) may be indicative of cardiogenic pulmonary edema, whereas patchy alveolar infiltrates with air bronchograms are more indicative of noncardiogenic edema
Low oxygen saturation and disturbed arterial blood gas readings may strengthen the diagnosis and provide grounds for various forms of treatment. If urgent echocardiography is available, this may strengthen the diagnosis, as well as identify valvular heart disease. In rare occasions, insertion of a Swan-Ganz catheter may be required to distinguish between the two main forms of pulmonary edema.
لاملونه
هر کله چې د سږو ووبونه د مستقيم زيان په سبب ټپي شي او يا هم د زړه د ناسوبوالي په سبب د وينې د اکرني غونډال په کړنه کې بې کفايتې رامېنځ ته شي نو دا بيا د سږو د بوغمې د ناروغۍ لامل گرځي.
د زړه نااړونده د سږو بوغمه
May occur after upper airway obstruction, intravenous fluid overload, neurogenic causes (seizures, head trauma, strangulation, electrocution). Can also be seen with ARDS (acute respiratory distress syndrome):
احمد علي خان دراني
احمد علي خان دراني يو افغان ليکوال، رسنوال، د کابل ادبي انجمن او د پښتو ټولنې پخوانی غړی و.
د سږو بوغمه
درملنه
Focus is initially on maintaining adequate oxygenation. This may happen with high-flow oxygen, noninvasive ventilation (either continuous positive airway pressure (CPAP) or variable positive airway pressure (VPAP) ) or mechanical ventilation in extreme cases.
احمد علي خان دراني
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
د سږو بوغمه
درملنه
When circulatory causes have led to pulmonary edema, treatment with intravenous nitrates (glyceryl trinitrate), and loop diuretics, such as furosemide or bumetanide, is the mainstay of therapy. These improve both preload and afterload, and aid in improving cardiac function.
سرچينې
وېشنيزه:سږپېژندنه
کرمان
کرمان د ايران د کرمان ولايت مرکز او د دې هېواد له سترو ښارونو څخه یو دی.
وېشنيزه:کرمان وېشنيزه:د ايران ښارونه
بلخ
بلخ (په یوناني: باکترا Βάκτρα؛ لاتین: باکترا Bactra) د افغانستان یو له تاریخي ښارونو څخه دی اوس مهال دغه ښار د بلخ ولايت د مزار شريف ښار په ۲۰ کيلومتری کې پروت دی.
دي امپيريل يکم
دي امپيريل يکم بھارت په ښار  ممبۍ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  254 ميټر (833 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2009 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
جیمز ډي لنسي (سیاست پوه)
جیمز ډي لنسي کشر (۱۷۳۲ – د ۱۸۰۰ کال د اپریل۸) د استعماري دورې یوه سیاست پوه، د اسپ مربي او د ډګرمن والي جیمز ډي لنسي او ان هیثکوت زوی و.
د ژوند لومړي کلونه
نوموړی په ۱۷۳۲ ز کال کې د نیویارک په ښار کې په هغه کور کې چې نیکه یې سټفیان ډي لنسي جوړ کړی و، نړۍ ته سترګې وغړولې. دغه کور وروسته مشهور شو او د فرانسیس د میکدې په نوم پیژندل کېده. هغه د مارتا او سوزان په نوم دوه خویندې درلودي.
جیمز د لوړو زده کړو لپاره له هېواد نه بهر واستول شو، لومړی ایټون او بیا په ۱۷۵۰ ز کال کې د خپل پلار کالج، د کمبریج د کورپوس کریسټي کالج ته ولاړ.
مسلک
هغه په ۱۷۵۳ ز کال کې د خپل پلار نه په پیروي د لینکلن په ټولنه کې ومنل شو او هلته یې خپلې لوړې زده کړې د حقوقو په برخه کې له خپلو نورو هغو بډایو وطنوالو سره په ګده تر سره کړي، چې په استعماري دوره کې د یوه وکیل لپاره د حقوقي زده کړه چارې یې جالبه کولي. خو بیا هم، هغه هېڅ وخت د وکالت په کار کې دنده تر سره نه کړه.
د فرانسې او هند جګړه
د فرانسې او هند جګړه امریکا ته د هغه له بېرته تګ نه وروسته سمدلاسه پیل شوه، خو دا چې پوهنتون یې پای ته ورساوه نو په پوځ کې شامل شو او د کاپټان تر درجې پورې په کې ورسېد. ویل کېږي چې هغه په ۱۷۵۸ ز کال کې د جورج د سیند په عملیاتو کې د جیمز ابرکرومبي مرستیال و او په ۱۷۵۹ ز کال کې د نیاګارا د کلا په نیولو کې یې هم ګډون کړی و. د هغه پوځي فعالیتونه د خپل پلار په مړینې سره پای ته ورسېد. د هغه د پلار د مړینې خبر د ۱۷۶۰ ز کال د جون په ۳۰مه هغه ته ورکړ. دا کار د دې لامل شو تر څو جیمز د خپل ولایت د یوه تر ټولو بډایه او اشرافي کورنۍ سرپرستي پر غاړه واخلي. ډي لنسي، له فریډریک فیلیپس پرته، په نیویارک کې تر ټولو ډېر بډایه کس و او خپل عمر یې د خپلو ملکیتونو پراختیا ته ځانګړی کړی و.
هغه په انګلستان کې د خپلې ځوانۍ په مهال، د هغې دورې له زړه پورو ورزشونو سره لېوالتیا ومونده. د خپل ستر ملکیت له تر لاسه کولو وروسته، ویل کېږي چې د انګریزې نژاد لومړنی اسپ یا اصیل اسپونه یې د لومړي ځل لپاره نیویارک ته را وارد کړل. له څو کلونو وروسته، نوموړي د ټولې امریکا په کډوال مېشتو ایالاتونو کې تر ټولو ستر او غوره د سیالۍ د اسانو ټولګه درلوده. ویل کېږي چې هغه په «نیویارک کې د اسپ ځغلونې پلار» و. په اسپ ځغلونه او سیاست کې د هغه اصلي سیال لویس موریس جونیور و، چې بیا وروسته د خپلواکۍ د اعلامیې یو لاسلیک کوونکی هم شو.
سیاسي مسلک
د هغه مسوولیتونه نه یوازې د کورنۍ د سرپرست په توګه د ډي لنسي د پراخو املاکو او کورنۍ سوداګرۍ پراختیا له ځانه سره لرله، بلکې د ډي لنسي د ګټو په اړه د سیاسي نفوذ تداوم ته یې هم کار کاوه. په لومړي سر کې، د جیمز جونیور په وخت کې د ډي لنسي د کورنۍ سیاسي پانګه، چې د خپل پلار برخلاف په لندن کې یې ستر رسمي دریځ او ځواکمن نفوذ نه درلود، مخ پر ځوړیدو و. په ۱۷۶۱ ز کال کې د ولسي جرګې په ټولټاکنو کې، لیوینګسټونان بریالي شول، خو د لنډې دورې لپاره؛ ځکه چې په راتلونکو لسو کلونو کې، جیمز ډي لنسي وکولای شول چې په ماهرانه ډول د خپل ځان او ګوند نفوذ پياوړی کړي.
د ډي لنسي سیاسي ګوند
که څه هم جیمز ډي لنسي د قضايي ګوند مشر و، خو د تمبر له قانون سره د مخالف له امله د عامه خلکو د پام وړ وګرځېد، خو هغه د بریتانیا د کړنو په اعتراض باندې د لنډه غرانو له زورزیاتي سره مخالف و او د رایې د نه ورکړې د کسانو د فعالیت زیاتوالی هغه اندېښمن کړی و. په ظاهره کې د تمبر د قانون د تصویب پر مهال د ډي لنسي دریځ د دې لامل وګرځېد چې هغه د خلکو په منځ کې ښه ځای ومومي. د ډي لنسي ګوند په ۱۷۶۸ ز کال کې د ښار استازولي ټوله تر لاسه کړه. جیمز د دې ډلې دویمه شمېره رایې تر لاسه کړي  او د وکیل ویګ ایتلاف یې مات کړ. ډي لنسي د بریتانیا له قانون سره د مخالف لپاره دودیز او مافظه کارانه لارو چارو ته ترجیح ورکوله: د وارداتو نشتوالی او د وارداتو د نشتوالي د تړون د سرغړونکو پریکون. له همدې امله، ډي لنسي له زیاترو هغو سوداګرو نه چې د تمبر د قانون په کړکېچ کې د صنعتګرو د نفوذ د زیاتوالی د مخنیوي غوښتونکي وو، ملاتړ وکړ.
انګلستان ته پرواز
د ۱۷۷۵ ز کال د اپریل په ۱، هغه په کمېټه کې له نورو مستعمرو سره په مکاتبه کې راغی، خو تر هغه وخته پورې عامه خلکو د ډي لنسي تر کنټرول لاندې مجمع باندې هومره اعتماد نه درلود. کله چې هغه پوه شو چې په ولایت کې یې نفوذ له منځه تللی دی، نو د هغه کال په اپریل میاشت کې یې د لکسینګټون له جګړې وروسته، مستعمره پرېښوده او د سټانویکس فورټ له لارې لومړی کاناډا او بیا په ۱۷۷۵ ز کال کې د مې په میاشت کې انګلستان ته ورسېد.
د ښار له خالي کېدو وړاندې، هغه بیا هم کولای شول چې د خپل کور د ختیځې برخې د کرایه نشینانو له خوا د ورکول کېدونکې کرایې په مټ خپل ژوند په هوسا سره تېر کړي. ډي لنسي ناڅاپه داسې کړنې تر سره کړي چې کله بریتانویانو له نیویارک په اختیار کې درلود، تر کومه ځایه چې یې کولای شول له خپلو شتمنیو نه یې عاید ټول کړ. په ۱۷۸۰ ز کال کې، هغه خپل ناسکه ورور او وکیلان په نیویارک کې د خپلو شتمنیو پر پلور باندې وګومارل. د توکو د مصادرې د قانون د تصویب له کال نه را وروسته، د ډي لنسي عاید چې اوس سخت را کم شوی و، د بریتانیا د خزانې وزارت له خوا د ۲۰۰ پونډي مالي مرستې په مټ بشپړ شو. د خسارې د جبران له ټولټال مطالباتو څخه چې ۵۶۷۸۱ پونډ ته رسېده، ډي لنسي بالاخره یوازې ۲۹۸۴۲ پونډه تر لاسه کړل او له فریډریک فیلیپس نه وروسته دویم کس و چې د خرچي مرستې ګټونکی شو کوم چې باید نیویارکیانو ته یې ورکړی وای.
د ډي لنسي د پام وړ ټولنیزو اړیکو هغه په انګلستان کې د وفادار پاتې کېدو په برخه کې پر یوه طبیعي مشر باندې بدل کړی و. د خپل ژوند په وروستیو ورځو کې، ډي لنسي له هېواد نه بهر په تر تولو سترو ټولنیزو غونډو کې ګډون درلود. په ۱۷۹۱ ز کال کې، جیمز ریوینګټون هغه ته «د ویسټ مینسټر د ساوټ امپټون لارډ» خطاب کاوه.
ابی احمد علی
آبی احمد علی په انګلیسي Abiy Ahmed Ali) یو ایتوپیایی مسیحی سیاستوال دی. علی د ایتوپیا هیواد دولسم لومړی وزیر دی او همدارنګه نوموړی په ۲۰۱۹م کال کې د سولې په برخه کې د نوبل جایزې ګټونکی شو.
ابروتزو
آبروتزو په ایټالوي Abruzzo) د ایټالیا هیواد له ولایتونو څخه یو دی.             بیرغ
بلخ
نور
وېشنيزه:د افغانستان ښارونه
فضاء
فضا بې پولې درې اړخيز ارتوالی دی، په کوم کې چې شيان او پېښې اړوند موقعيت او طرفونه لري. په کلاسيک فزيک کې، فزيکي فضا ډېر ځله په درې خطي اړخونو کې په نظر کې نيول کېږي، که څه هم اوسني فزيک پوهان عموماً فضا له وخت سره، د يوې بې پولې څلور اړخيزې لړۍ برخه بولي، کوم ته چې فضا-وخت ويل کېږي. د فضا تصور د طبيعي کايناتو د پېژندلو لپاره د بنسټيز اهميت لرونکې په توګه بلل کېږي، خو د فلسفيانو تر منځ په دې اړوند اختلاف شته دی چې، ايا دا (فضا) خپله يوه هسته ده، د هستو تر منځ اړيکه ده او که د يوه تصوراتي چوکاټ برخه ده.
د فضا د طبيعيت، ماهيت او  د شتون د اندازې اړوند بحثونه، له لرغونې زمانې نه روان دي، د اپلاتون د «تيماييس» په څېر لیکنو، يا د سقراط په افکارو کې د هغه څه په اړه چې يونانيانو به « khôra» (يعنې فضا) باله، يا د ارستو په فزيک کې (څلورم کتاب، ډيلټا) د «توپوز» (يعنې ځای) په تعريف کې، يا د وروستیو له خوا لکه په يوولسمه پېړۍ کې  د عرب ټولپوهاند «الحاذن» د ځای په اړه بحثونه (قول في المکان)، دې ټولو د «فضا د ارتوالي په توګه» «د ځای هندسي تصور» يادونه کړې. ډېری دا کلاسيکي فلسفي پوښتنې په رنسانس کې تر بحث لاندې ونيول شوې او په يوولسمه پېړۍ کې په کې سمون راوستل شو، په ځانګړي ډول د کلاسيکي ميخانيکونو د ودې په لومړيو کې. د ايزاک نيوټن له انده، خلا مطلق وه – په دې معنا چې خلا د تل لپاره او په خپلواک ډول وه، بې له دې چې ايا په خلا کې کوم ډول ماده موجوده ده که نه. طبيعي فيلسوفان، د يادونې وړ يې «ګوټفرايډ ليبينزی» دی، په دې اند و چې خلا په حقيقت کې د شيانو تر منځ د هغو اړيکو ټولګه وه، کومه اړيکه چې د دوی تر منځ د واټن او موقعيت تر منځ  موجوده وه. په اتلسمه پېړۍ کې، فلسفي او د الهياتو عالم «جارج برکلي» په خپله ليکنه « Towards a New Theory of Vision» (د ليد د يوي نوي اند پر لور) کې هڅه وکړه چې د «فضايي ژورتيا ليدل کیدل» رد کړي. له دې وروسته، د طبيعياتو پوهاند «ايمانويل کانت» وويل چې: د فضا او وخت تصورات په بهرنۍ نړۍ کې له تجربو نه اخیستل شوې پوهې نه دي – دا ټول له پخوا نه د ورکړل شوي يو منظم چوکاټ عناصر دي، چې انسانان يې په واک کې لري او دوی ورنه د نورو تجربو د جوړولو لپاره کار اخلي. «کانت» په خپله لیکنه « Critique of Pure Reason» (د سوچه دليل لپاره نیوکه) کې د «تشيال» تجربې ته د يو ځاني «د يو سوچه او وړانديز شوي شعور» په توګه اشاره کړې ده.
په نولسمه او شلمه پېړۍ کې رياضي پوهانو د هندسو ازموينې پيل کړې، کومې چې اقليدسي نه دي (يعنې د اقليدس له تجربو او آثارو نه دي اخستل شوې)، په کوم کې چې فضا/تشيال پر ځای د دې چې مسطح- اوار وبلل شي، منحني بلل شوې ده. د عام نسبيت په اړوند د «البرټ انشټاين» د اند له مخې: د قوه جاذبې د ميدانونو په شا اوخوا کې فضا له اقليديسي فضا نه بل لوري ته اوړي. د عام نسبيت تجربوي ازموينو تايید کړې ده چې، غير اقليدسي هندسې د فضا د بڼې لپاره تر ټولو غوره نمونه وړاندې کوي.
ګليليو
د فضا، مادې او خوځښت په اړه ګليلي او دیکارتی اندونه پر ساينسي اوښتون ولاړ دي، د کوم په اړه چې باور کېږي، چې دا په ۱۶۸۷ز کال کې د نيوټن د «Principia» په خپرېدو سره خپل اوج ته ورسېده. د فضا او وخت په اړه د نيوټن اندونو د شيانو او خوځښت د روښانولو په برخه کې له هغه سره مرسته وکړه. په داسې حال کې چې په فزيک کې د هغه د فضا اند تر ټولو با اعتباره بلل کېږي، خو دا اندونه په دې برخه کې د هغه د سلفو له نظرياتو نه سرچینه اخلي.
د نوي ساينس د يوه مخکښ په توګه، ګاليله د مرکزيت لرونکو کايناتو په اړه د ارستويي او بطلميوسي اندونو بيا کتنه وکړه. هغه له دې «کوپرنيکي» اند نه ملاتړ وکړ چې د کايناتو مرکز لمر دی، د کوم په مرکز کې چې یو ولاړ لمر شته او سيارې – د ځمکې په ګډون – له لمر نه راڅرخي. که ځمکه په خوځښت کې وه، نو د ارستو دا باور بيا تر پوښتنې لاندې و چې، د ځمکې طبيعيت داسې دی چې په خپل ځای پاتې شي. ګاليله د دې پر ځای دا ثابتول غوښتل، چې لمر هم په خپل محور کې څرخي، د يوه شي لپاره دا خوځښت دومره طبيعي و ،څومره چې د ارام په وخت کې وي. په نورو ټکو، ګاليله باور درلود چې د ځمکې په ګډون اسماني اجسام، په طبيعي ډول ميلان لري، چې په دايره کې وڅرخېږي. دې نظر، يو ارستويي اند رد کړ او هغه دا چې، ټول شيان د خپل اړوند ټاکلي طبيعي ځای پر لور متوجه دي.
رنه ديکارت
«ډکارټ» کوښښ وکړ، چې د نړۍ په اړه  ارستويي اند، د فضا او خوځښت په اړوند په يوه نظريه بدل کړي، کټ مټ هغه شان څنګه چې يې طبيعي قوانين ټاکنه کوي. په نورو ټکو، هغه د مادې او خوځښت په اړه د خپلو اندونو لپاره د ماوراء الطبيعياتي بنسټ يا ميخانيکي تشرېح هڅه وکړه. د جوړښت له اړخه کارتيسي او اقليدسي فضا يو شان و – بې پايه، يو ډول او اواره. تعريف يې داسې شوی: هغه څه چې ماده په کې وی، خو له بله پلوه د تعريف په اړخه ماده د ځای ارتوالی دی، په دې ډول چې کوم تش ځای نه و.
د فضا په اړه دکارتي مفهوم د جسم، دماغ او مادې په باره کې د هغه له اندونو سره نژدې اړيکې لري. هغه د خپل دې اند له امله ډېر پېژندل شوی، چې ويلي يې دي:« cogito ergo sum» (زه فکر کوم، ځکه زه شته يم)، يا دا اند چې موږ يواځې د دې حقيقت له امله يقيني کېدای شو، چې موږ شک کوو، په همدې بنسټ فکر کوو او په همدې اساس شته يو. د هغه اندونه په معقولو دودونو پورې اړوند دی، کوم چې د دنيا په اړه پوهه د تجربو پر ځای زموږ د فکر کولو وړتيا ته منسوبوي، کټ مټ هغه شان، لکه: چې د تجربو تر سره کوونکي باور لري. هغه د جسم او دماغ تر منځ يو څرګند توپير وړاندې کړ، کوم ته چې «دکارتي ډوليزم» وايي، (ډوليزم هغه فلسفه ده، چې د روح او مادې دواړو پر اصالت باور لري).
لايبنتس او نيوټن
له ګاليله او ډيکارټ وروسته، د اولسمې پېړۍ په اوږدو کې، د وخت او فضا فلسفه د يو الماني فلسفي – رياضي پوه -«ګوټ فرائيډ لاپنتس» او «ايزاک نيوټن» د اندونو په شا او خوا راڅرخېده، چا چې په دې اړوند چې فضا څه ده، دوه متضاد اندونه جوړ کړي وو. د يوې داسې هستې پر ځای چې په خپلواک ډول له نورو مادو نه پورته شتون ولري، لايبنتس په دې باور و چې، فضا په نړۍ کې د شته شيانو تر منځ له فضايي اړيکو پرته بل څه نه دي: «فضا هغه څه دي، کوم څه چې د ځايونو له يو ځای کېدو نه منځ ته راځي». نانيول شوې سيمې هغه دي، کومې چې په خپل ځان کې جسمونه لري او په دې بنسټ له نورو ځايونو سره فضايي اړيکې لري. د لايبنتس په باور: هغه مهال، فضا د انفرادي هستو يا د دوی د احتمالي موقعيتونو تر منځ له اړيکو نه يو بېلګه یيز ځانته والی و، په همدې بنسټ ناشونې وه چې، پرله پسې (تسلسل ولري) و اوس،ي بلکې مجرد و. د ځای په اړه هم داسې فکر کېدای شي، لکه د کورنۍ د غړيو تر منځ اړيکې. که څه هم په کورنۍ کې خلک يو له بل سره تړلي دي، دا اړيکې له خلکو پرته په خپلواک ډول نه شته. لايبنتس استدلال کاوه چې، فضا له اجسامو پرته په نړۍ کې په خپلواک ډول منځ ته نه شي راتلای، ځکه چې د دې مطلب به بيا په هر کاينات کې د مادي دنيا له موقعيت پرته، د دوه یو شان کايناتو تر منځ توپير وي، خو له دې امله چې د دې کايناتو تر منځ د توپير کولو لپاره به کومه مشاهداتي طريقه نه وي، نو د غيرقابل تشخيص شيانو د پېژندلو سره سم، د دې دوه کايناتو تر منځ به کوم حقيقي توپير هم نه وي. د پرېمانه دليل د اصل له مخې، د فضا هر ډول اند، کوم چې په دې دلالت کوي، چې دا دوه احتمالي کاينات کېدای شي، په همدې بنسټ به ناسم وی.
ابن بطوطه
ابن بطوطه (د رجب ۱۴مه، ۷۰۳ ل. =۲۳ د فېبروري، ۱۳۰۴ ز. - ۷۷۹ ل. = ۱۳۷۷ ز.) يو نوميالى مسلمان سېلانی و. هغه د مراکش په ( طنجه ) TANGER ښار کې زېږېدلى و، نوموړي نژدې خپل ټول ژوند په سير او سياحت کې تېر کړ، او له اته ويشت کلن اوږ د سفر وروسته بېرته خپل وطن ته وگرځېد او په ۷۷۹ هـ کې ومړ او په خپل هېواد کې خاورو ته وسپارل شو ، هغه د نړۍ لرې پرتو سيمو ته اوږده سفرونه لرل او د خپل سفر تجربې او ليدلي يې په خپل مشهور يونليک کې خوندي کړل اوپه دې توگه د ابن بطوطه شمار دنړۍ د مشهورو سيلانيانو په لومړي کتار کې راځي او ختيځ پوهان يې د مسلمانو سياحانو سرخېل TRAVELLERS PRINCE OF MOSLEM) گڼي.
د ابن بطوطه بشپړ نوم محمد، لقب يې شمس الدين او کنيت يې ابو عبدالله ، د عبدالله زوى د محمد لمسى د ابراهيم کړوسى اوپه طنجي نسبت يې شهرت درلود، دده کورنۍ د بربري قبيلې له لواته پښې څخه وه، چې دخپل وخت مشهوره قبيله وه.
نوموړى د جون په ديارلسمه کال ۱۳۲۵ ميلادي د ۲۳ کلونو په عمر د حج د سفر په نيت له کوره ووت، اته ويشت کاله اوږده سفرونه يې وکړل، اوپه ۱۳۴۹ ميلادي د نومبر په مياشت کې خپل کور ته وگرځېد، په دې موده کې نوموړي د آسياډېر هېوادونه تر چينه پورې پل په پل کړل اوپه خپل لومړني سفر کې چې دحج کولو په اراده د شمالي افريقا او بحيره احمر له لارې روان شوى و د مصر اسکندريې ښار ته ورسېد، د لارې د نا امنۍ له کبله د خپل مقصد په لوري د شام او فلسطين له لارې مکې معظمې ته ورسېد اود حج له ادا کولو وروسته عراق او بيا ايران ته ولاړ، له هغه ځايه فارس ته تللى، موصل او دبکر ښارونه يې هم وکتل.
دوهم ځل بېرته مکې مکرمې ته راغى، دا ځل يې دوه کلونه ( ۷۲۹ ـــ ۷۳۰ )پورې دلته تېر کړل او دريم سفر يې د ختيځې افريقا او جنوبي عربستان برخو ته کړى او بيا له هغه ځايه د فارس خليج ته ورگرځېدلى اود هرموز تنگي له لارې بېرته مکې شريفې ته ستون شوى دى، دحج له ادا کولو وروسته له هغه ځايه ( اسوان ) ته ورسېد، بيا د مصر او شام له لارې وړوکې آسيا اناطول او کريميا اوبيا استنبول قسطنطينې ته ولاړ بيا د والگا درياب له لارې د آمو درياب پورې غاړه ماوراء النهر ښارونو خوارزم او بخارا ته راغلى دى او له هغه ځايه د ترمذ او اوسني حيرتان له لارې بلخ ته راغلى دى، په افغانستان کې له هغه وروسته چې بلخ يې وليد د ميمنې د کوهستان له لارې هرات ته تللى دى او هلته د سلطان غياث الدين غوري زوى سلطان حسين يې ډېر عزت وکړ، په خپل يونليک کې نوموړى سلطان په ښه خوله يادوي اودهغه ځينې فتوحات يې هم ليکلي دي، بيا له هرات نه جام ، سرخس، مشهد، نيشاپور او بسطام ته تللى دى.
په دوهم ځل بيا افغانستان ته راغى ، داځل يې غوري او بغلان وليدل، او له هغه ځايه کندوز ته ولاړ او هلته يې يوڅه موده هستوگنه هم کړې ده، له کندوز نه د اندراب له لارې د هندوکٌش له غرو تېر شو، پنجشير، کوهستان، څرخ او غزني ته يې هم سر ورښکاره کړى، بيا کابل ته راغى ، له کابله د گرديز اوگوملې له لارې دهند او سندهـ خواته ولاړ، دهلي ته ورسېد اوسلطان احمدشاه تغلق يې خورا ډېر درناوى او تود هرکلى وکړ او له سلطان محمدشاه تغلق سره د سندهــ دپښتنو د اړودوړ اوجگړو څه پېښې يې په خپله سفرنامه کې خوندي کړې دي. دغه راز يې دهغه وخت دسياسي پېښو اوافغانستان دښارونوپه هکله يې خورا ښه معلومات راکړي دي.
د دهلي سلطان هغه ته دقضاء دنده وسپارله او تر دوه کاله پورې يې دغه دنده د مالکي مذهب سره سمه سر ته ورسوله او يوځل بيايې د سياحت مينه په زړه وورېدله، او په يو رسمي سفر له څو تنو ملگرو سره د چين په لوري وخوځېد، خو د مالديپ جزيرو ( مهل ديبه ، مهل ذيبه ) ته چې ورسېد بيا تم شو، هلته يې يونيم کال د قضا دنده په غاړه وه، اوبيا له هغه ځايه په ۱۳۴۴ ميلادي کې سرانديپ ، بنگال ( چاټگام، سلهټ ) اود هند د لرې پرتو سيمو ( کمبوديا ) تر کتلو وروسته چين ته ورسېد، او تر پېکنگ پورې ولاړ، بيا وروسته فارس ، شام ، عراق او مصر ته ولاړ، او په څلورم ځل له مصر څخه دمکې معظمې دسفر په نيت روان شو، اوپه څلورم ځل يې حج اداء کړ.
دنوموړي دسفر لار نژدې ۷۵۰۰۰ پنځه اويازره ميله اټکل شوى، دخپل سفر حالات يې د ابوعنان د دربار يو هسپانوي عالم محمد د جزى الکلبي زوى ته واورول، هغه دده د سترگو ليدلي حالاتو ته د ( رحلة ابن بطوطة ) يا ( تحفة النظار وغرائب الانصار وعجائب الاسفار ) تر نامه لاندې ترتيب کړل اودکتاب بڼه يې ورکړه، دنوموړي د لاس دغه يونليک د پاريس په موزيم کې خوندي دى.
لويديځ وال په نولسمه پېړۍ کې له دې يونليک څخه خبر شول، اود ۱۸۰۸ او ۱۸۰۹ او ۱۸۱۹ کلونو ترمنځ ددې يونليک ځينې برخې انگريزي ته وژباړل شوې اوپه ۱۸۲۹ ميلادي کې SAMUEL LEE ددې يونليک لنډيز چې نسخه يې دکيمبرج په پوهنتون کې خوندي وه انگريزي ته وژباړله، پروفيسور گب GIBB هم ددې يونليک ځينې برخې انگريزي ته وژباړلې چې څو ځله چاپ شوي دي اود ټول يونليک بشپړه انگريزي ژباړه د کيمبرج پوهنتون په ۱۹۵۸ميلادي کال کې اوترهغه وروسته کلونو کې په دوه ټوکونو کې خپره کړه.
پرتغالي، فرانسيسي ژبو ته هم دغه يونليک ژباړل شوى دى. علي خان له انگريزي څخه اردو ته وژباړه، اوسيد محمد حيات حسن په ۱۳۱۴ هـ کې دلومړي ټوک بشپړه ژباړه او محمد حسين يې ددوهم ټوک بشپړه اردوژباړه کړې ده، ماته نه ده څرگنده چې ددې يونليک پښتوبشپړه ژباړه به هم چا کړې وي اوکنه؟
نوموړى په خپل يونليک کې د خلکوواړه دودونه مختلفې ميوې هم يادوي ، لکه کوپره چې نوموړي دمالديپ په جزيروکې دډوډۍ په ځاى خوړله، له سفر نامې يې بريښې چې نوموړى له لرغونو اثارو سره دلچسپي نه لري، يواځې يې دهغه وخت د مسلمانانو پر ټولنيز ژوند غږيږي اودهغه وخت پر جُغرافيه هم نه دى غږېدلى.
د ده اوږده سفرونه مونږ ته دا درس راکوي چې که انسان عزم ولري، خواري وگالي، ډېر څه ترلاسه کولاى شي اوپه تشو لاسونو هم ډېر څه له کلک عزم او پخې ارادې وروسته ترلاسه کېدلاى شي، اسلامي تاريخ ده ته ورته نور ډېرمسلمان سياحان هم لري، چې دده په پرتله يې که څه هم لږ لارې وهلي خو لاس ته راوړنې يې ترده څو ځله زياتې دي.
سرچینې
اريانا دائرة المعارف، لومړى ټوک ، ۷۱۰ مخ.
اردو دائرة المعارف ، لومړى ټوک ، ۴۳۳مخ.
الدرر الکامنة ، حافظ ابن حجر ، ۳ ټوک، ۴۸۰ مخ.
بروکلمن ، ۲ ټوک، ۲۵۶ مخ.
د ابن خلدون مقدمه.
الاعلام ، لخيرالدين الزرکلى، ۶ ټوک، ۲۳۵ــ ۲۳۶ مخ.
الرحالة المسلمون، ۱۳۶ـــ ۱۷۱ مخ.
ابن بطوطة، د ابراهيم العدولى ليکنه، د مصر د المعارف چاپ.
سو بړى مسلمان اردو
مفتي حبيب الله قاسمي
وېشنيزه:اسلامپوهان
په افغانستان کې روغتیا پالنه
په افغانستان کې روغتیايي خدمتونه د څه باندې ۳۰۰۰ روغتیايي مرکزونو له خوا په ټول هېواد کې وړاندې کېږي. لسیزې جګړه او د نړیوالې ټولنې نه پاملرنه د دې لامل شوه، څو د افغانستان له مخکې نه کمزوری روغتیايي سیستم ونړېږي. تر ۱۹۹۲ ز کال پورې ګڼ شمېر افغان طبي متخصصین له هېواده بهر کډه شول او له هغې وروسته ټول طبي روزنیز پروګرامونه په ټپه ودرېدل. له ۱۹۹۹ ز کال نه تر ۲۰۰۲ ز کال پورې وچکالۍ دغه شرایط نورهم ستونزمن کړل.
په داسې حال کې چې دغه هېواد په وروستیو کلونو کې خپل روغتیايي سیسټم تر یوه بریده ښه کړی. د بېلګې په توګه: د مغزي جراحي د روغتون په ګډون په ټول هېواد کې له ۱۷۰۰۰ زیات روغتیايي مرکزونه جوړ شوي دي، خو باید لا نورې چارې هم ترسره شي، څو دغه هېواد د نورې نړۍ کچې ته ورسېږي.
روغتونونه
میوند تدریسي روغتون، په ۱۹۶۰ مه ز لسیزه کې په ورځ کې له ۳۰۰ نه تر ۴۰۰ ناروغانو د درملنې په موخه تاسیس شو، خو په ۲۰۱۹ ز کال کې په ورځ کې له ۱۰۰۰ تنو زیاتو ناروغانو دغه روغتون ته مراجعه کوله.
تاریخچه
په ۲۰۰۳ ز کال کې د هرو ۱۰ زره کسانو لپاره ۱۱ ډاکټرانو او ۱۸ نرسانو شتون درلود او سړي سر روغتیايي لګښت ۲۸ امریکايي ډالر و. په ۲۰۰۴ ز کال کې د هرو ۲۷ زرو کسانو لپاره یو روغتیايي مرکز موجود و، چې ان یو شمېر روغتیايي مرکزونو له ۳۰۰ زرو نه زیاتو کسانو مسئولیت درلود. د یوه اټکل له مخې یو پر څلورمې برخې وګړو هېڅ روغتیايي خدمت ته لاسرسی نه درلود. نړیوالو سازمانونو د روغتیايي خدمتونو په برخه کې لویه ونډه لرله. په ۲۰۰۶ ز کال کې راپور ورکړل شو چې ، نږدې ۸۰۰ زره افغان وګړي معیوب دي. په افغانستان کې د نوو زېږدلو ماشومانو او میندو د مړینې کچه په نړۍ کې تر ټولو لوړه کچه ده چې د یو شمېر اټکلونو له مخې د زېږون په ۱۰۰۰ مواردو کې  ۲۷۵ یې د مړینې پېښې دي. په کلیوالي سیمو کې، له هرو شپږو ماشومانو نه یو یې پنځه کلنۍ ته له رسېدو وړاندې مري. دا د فاضلابو د تخلیې د کمزوري سیستم، د څښاک د پاکو اوبو د کموالي، د ډېرو معمولو ناروغیو، لکه: ملاریا او اسهال په څېر د مکروبي او پرازیټي ناروغیو له امله دي. خوارځواکي او ناسمه تغذیه هم په کې پراخه ده.
فیس
د کاروونکي فیس روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي پر وړاندې لوی خنډ دی. روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي په موخه ګڼ شمېر لارې چارې مطرح شوې چې ډېرو بې وزلو او د ښځو له خوا مشري کېدونکو کورنیو ته له دغو لګښتونو نه د معافیت د کارتونو وېش او د ټولنې پر بنسټ د روغتیايي بیمې رامنځته کول په کې شاملېږي.
په ۲۰۰۸ ز کال کې د کاروونکو د ملي فیس په ممنوعیت سره، د Future Health Systems د کنرسیوم له خوا ترسره شوې څېړنه له روغتیايي خدمتونو نه په ګټه اخیسته کې ۴۰۰٪ زیاتوالی ښيي چې وړاندې له دې د خدمتونو او درملو لپاره فیس غوښتل کېده. د دولتونو له خوا له غیر دولتي سازمانانو سره د همکارۍ ستراتیژي د غریبو وګړو ترمنځ لومړنیو روغتیایي خدمتونو ته په لوړه کچه د لاسرسي لامل ګرځېدلې، د ابتدايي پالنې د خدمتونو په وروستۍ څېړنه کې پېرودونکو د روغتیايي خدمتونو لوړ کیفیت ته لاسرسی هم څرګند کړی.
د جګړې اغېزې
د جګړې فزیکي او اروايي اغېزو په پام وړ ډول روغتیایي خدمتونو ته اړتیا زیاته کړې. د ۲۰۱۹ ز کال په لومړنۍ ربع کې په ۳۴ روغتیايي مرکزونو باندې د برید راپور ورکړل شوی، چې لږ تر لږه ۸۷ یې تړل شوي. لږ تر لږه ۹ روغتیايي کارکوونکي او ناروغان وژل شوي دي.
درمل
د بې کیفیته، جعلي او تاریخ تېرو پاکستاني او ایراني درملو اړوند د رسنیو راپورونه شته دي. له دې امله چې ګڼ شمېر ناروغان نه شي کولای، د خپلې نسخې لګښت پرې کړي، ډاکټران کېدای شي، هغوی ته له تاریخ تېر شوي درمل ورکړي.
روغتیايي کارکوونکي
په دولتي روغتونونو کې ډاکټرانو ته د میاشتې په منځنۍ کچه له ۱۲۰۰۰ نه تر ۱۵۰۰۰ (۱۵۱-۱۸۹ ډالر) معاش ورکول کېږي. ډېری ډاکټران خپل لګښتونه په شخصي روغتونونو کې له رسمي مهال وروسته په کار کولو پوره کوي.
د مور او ماشوم روغتیايي خدمتونه
اوس مهال په ۱۰۰ زره ژوندیو زېږونونو کې د میندو د مړینې ۳۹۶ پېښې شته دي او د ماشوم د مړینې کچه له هرو ۱۰۰۰ ژوندیو زېږونونو نه له ۶۶ نه تر ۱۱۲.۸ د مړینې پېښو ته رسېږي. د عامې روغتیا وزارت غواړي، چې د روغتیايي خدمتونو په ودې سره دغه لوړه کچه عادي کچې ته راټیټه کړي.
دغه هېواد له ۳۰۰۰ نه زیاتې قابلې لري چې هر کال له ۳۰۰ نه تر ۴۰۰ پورې نورې هم روزل کېږي. په کابل کې د نسايي ولادي ناروغیو ډاکټره سیما ایوبي چې په یو نسايي او ولادي روغتون کې کار کوي، څرګندوي چې : «اوس مهال امیندواره ښځې د روغتیا په اړه زیات معلومات لري. د مړینې کچه تر اوسه د یوې ستونزې په توګه پاتې ده. یوازې ډېر کم کمښت په کې راغلی. دغه ستونزه په بشپړ ډول له منځه نه دی تللې او یا هم تر کنټرول لاندې راغلې».
د ماشومانو د ساتنې د بنسټ (Save the Children) د ۲۰۱۲ ز کال د راپور له مخې: د روغتیايي خدمتونو وده او ښوونځیو ته د نجونو تګ د دې لامل شوی چې د میندو لپاره افغانستان له خپل تر ټولو ناوړه ځایګي نه ووزي. په کابل کې د Save the Children بنسټ، د عامه ملاتړ او بسیج لوړپوړې مدیره راشل مارانټو وايي چې: «ګڼ شمېر میندې ژوندې پاتې کېږي او کم شمېر ماشومان مري، دا هغه څه دي چې موږ یې باید ولمانځو».
په نورو هېوادونو کې درملنه
افغانان له هېواده بهر، تر ډېره په پاکستان، هند او ترکیه کې هر کال نږدې ۳۰۰ میلیونه ډالر په درملنه لګوي.
باختر
باختر د آمو له سيند څخه تر اباسين سيند پورې د یوې تاریخي سيمې لرغونی نوم دی.
اوبه ولسوالی
دهرات اوبه ولسوالی دهرات ښار په سل کیلومتری کی د ختیځ لوری ته پرته ولسوالی ده چی وسیدونکی یی تقریبا پنځه اتیا سلنه پښتانه دی ڋیری پښتانه یی د اسحاقزای قوم او غلجی قوم پوری مربوط دی .دا ولسوالی دهرات د شنو ولسوالیو څخه ده چی هر ڋول میوه او کښت پکښی کیږی د نفوس له اڔخه دا ولسوالی شاوخوا یو لک او پنځوس زره نفوس لری دی ولسوالی د بازار شاوخوا تاجکان او ازبکان هم وسیږی.
...ــــــــــــــــ لیکونکی! ڋاکټر اسحاقزای...ــــــــــــــ
مالابو
مالابو په انګلیسي Malabo) په افریقا کې پروت د استوایي ګینه پلازمینه ده.
حفيظ الله هميم جلالزى
حفيظ الله هميم جلالزى (د ۱۳۶۳ لمريز لېږدي کال، مرغومی، د غزني ولايت) (په انگرېزي: Hafizullah Hameem Jalalzai) د افغانستان د پښتو ژبې شاعر، لیکوال، د پژواک خبري اژانس پخوانی او د بي بي سي راډیو د پښتو څانگې اوسنی خبريال دی.
مخينه
حفيظ الله هميم جلالزى په خټه پښتون او د ۱۳۶۳ ل ل کال په مرغومي مياشت کې د غزني ولايت د اندړو ولسوالۍ د حاجي معلم په کلي کې زېږېدلى دی.
زده کړې
حفیظ الله همیم جلازي لومړنۍ زدکړې په سيمه کې د ملا نوح بابا په لېسه کې پاى ته ورسولې او منځنۍ زده کړې يې د اندړو د سلطان شهاب الدين غوري په عالي لېسه کې ترسره کړې. دغه راز يې په دينې زده کړو کې هم د هېواد له تر ټولو نامتو مدرسې (د نورالمدارس فاروقي له عربي دارالعلوم) څخه د بکلوريا معادل سند تر لاسه کړى دى. په ۱۳۸۴ لمریز کال کې یې د سلطان شهاب الدین غوري لیسه پای ته ورسوله د ۱۲ ټولگې سند يې تر لاسه کړ. وروسته له دې يې په بري سره د کانکور ازموینه ورکړه او د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي په پښتو څانگه کې شامل شو. څه موده مخکې يې د کابل پوهنتون د ادبیاتو پوهنځي په بري سره پای ته ورساوه. ه
میم جلالزي له کوشنیتوبه په شعر لیکلو پیل کړی او اوسمهال زموږ د هېواد د ځوان پښت یو له نوښتگرو او ښو شاعرانو څخه گڼل کېږي.
دندې
نږدې څلور کاله یې له پژواک خبري اژانس سره کار کړی او دا دی اوس هم څو کاله کېږي چې له بې بې سې راډیو سره کار کوي. د خبريالي دندو تر څنگ خپل فرهنگي کارونه هم پر مخ وړي او يو شمېر شعرونه او نورې علمي لیکنې يې په بېلابېلو وېبځايونو کې خپاره شوي هم دي.
د شعر بېلگې يې
تياره او نور
زه د تيارې زړه کې او يار نور زماپه زړه کې دى - زه لکه هېنداره، دى انځور زما په زړه کې دى
نن لاهم د حسن کاينات راته غوږ نه نېسي - پټ يم په نغمو کې درست زبور زما په زړه کې دى
ښکلې! که ښکاره يې کړم مين به شې په خپل حسن - داسي زړه راښکونکى تصور زما په زړه کې دى
اوس مې نو جانانه په سره لاس نيول بې گټې دي - هغه اور چې سوى و منصور، زما په زړه کې دى
اوس مې لا هم ياد ته ستا کاږه، کاږه باڼه راځي - اوس هم يو اغزى پاتې ضرور زما په زړه کې دى
اخځونه
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
د آمو سيند
وېشنيزه:د افغانستان سيندونه
سان سلوادور
سان سالوادور د آسلوادور هیواد پلازمینه ده.
بايټ
بایت ، کیلو بایت ، مگابایت او گیگابایت
وېشنيزه:د اومتوکو ډولونه وېشنيزه:سولگر ياد
دي امپيريل دوم
دي امپيريل دوم بھارت په ښار  ممبۍ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 60 منزلونه دي او ددې لوړوالی  254 ميټر (833 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2009 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
آريانا
آریانا زمونږ د گران هیواد افغانستان  ېو لرغوني نوم دې.د اسلام له راتگ نه مخکې  افغانستان د اریانا په نوم یادېده .د هغه وخت پاچاهې گانې  د باخترېان ،کوشانېانو ،هپطالېانو او کابل شاهانو   په نوم یادېدلې
وېشنيزه:آريانا
چاپېريالي تنزيل
چاپېریالي تنزيل د سرچينو، لکه: د هوا، اوبو او خاورې کيفيت، د ايکوسيستم ويجاړي، د استوګنځای ويجاړي، د وحشي حيواناتو له منځه وړنې او ککړتيا د تخليې يا کمزوري کېدو په واسطه د چاپېريال ويجاړېدنه ده. دا چاپېریال ته د هر ويجاړونکي يا نامطلوب بدلون يا مزاحمت په توګه تعريفېږي.
چاپېریالي تنزيل يو له لسو ننګونو نه دی، چې د ملګرو ملتونو د ننګونو او بدلونونو د لوړې کچې بورډ په واسطه ورته په رسمي ډول پام شوی دی. د افت د کمولو لپاره د ملګرو ملتونو نړيواله کړنلاره چاپېریالي تنزيل په دې ډول راپېژني: د چاپېریال د ظرفيت لږوالی چې ټولنيزو او ايکولوژيکي موخو او اړتياوو تر لاسه کولو کې پاتې راځي. چاپېریالي تنزيل په زياتو ډولونو کې راځي. کله چې طبيعي استوګنځايونه ويجاړ شوي وي يا طبيعي سرچینې کمزورې شوې يا تخليه شوې وي، دا معنا چې چاپېریال تنزيل کړی دی. د دې ستونزې پر وړاندې هڅو کې چاپېریالي ساتنه او د چاپېریالي سرچينو تنظيم شاملېږي.
ساينسپوهان ادعا کوي چې، د انسان فعاليت ځمکه په شپړمې کتلې وژونکې پېښې بدله کړې ده. د بيولوژيکي توپير له لاسه ورکولو، په ځانګړي ډول د انسانانو د نفوس زیاتوالي کې او د انساني نفوس پر له پسې وده او د نړۍ د شتمنو په واسطه يې د طبيعي سرچينو زيات مصرف ونډه لرلې ده. د وحشي حيواناتو ژوند نړيوال صندوق (World Wildlife Fund) د ۲۰۲۰ز کال يو راپور وموندل چې: د انسان فعاليت په مشخص ډول زيات مصرف، د وګړو زياتوالی يا وده او سختې کرنې له ۱۹۷۰ ز راهيسې د فقاريه وحشي حيواناتو ژوند ۶۸% ويجاړ کړی دی. د بيولوژيکي توپير او ايکوسيستم خدمتونو باندې د نړيوالې پانګې اچونې راپور (Global Assessment Report) په ۲۰۱۹ ز کې د ملګرو ملتونو د IPBES (د بيولوژيکي توپير او ايکوسيستم خدمتونو په اړه د بين الحکومتي ساينس – پاليسۍ کړنلاره: Intergovernmental Science – Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services) خپره شوه. ذکر شوي راپور ثابتول چې لږ تر لږه د نباتاتو او حيواناتو يو ميليون نوعې د انساني سببونو له امله له منځه تللو سره مخامخ دي. دا سببونه لکه: پراخېدونکې انساني ځمکه د زياتې کب نيونې تر څنګ، د صنعتي زراعت او د کورنيو حيواناتو د روزنې لپاره کارول کېږي.
له۰۰۰ کلونو پخوا نه راپدېخوا چې زراعت رامنځته شوی دی، انسانانو د ځمکې د سطحې نږدې ۷۰% د زرغونوالي د نيمايي کمښت په نړيوالې بيولوژيکي کتلې سره بدله کړې ده او ځمکنی حيواني ټولنې په بيولوژيکي توپير (تنوع زيستی) کې په اوسط ډول له ۲۰% نه زيات کموالی ګوري. د ۲۰۲۱ ز کال يوه څېړنه وايي چې: د ځمکنۍ سطحې د نباتاتو يوازې ۳% په ايکولوژيکي او رب النوعي ډول د اصلي حيواني انواعو په روغ رمټ نفوس سره مطلوبې سيمې او او غير انساني نښو ته لږ بشپر دي.
د انساني ژوند او ښې اوسېدنې لپاره د دې ضايعاتو يا له لاسه ورکوونو پايلو جدي علاقې راپورته کړې دي. کرنيزې څانګې يا سکتور ته په پام سره د بېلګې په ډول د خوړو او کرنې لپاره د نړۍ د بيولوژيکي توپير حالت (The State of the World’s Biodiversity for Food and Agriculture) چې په ۲۰۱۹ زکې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان په واسطه خپور شو بيانوي چې: «هېوادونه راپور ورکوي چې زيات هغه انواع چې د ګرده افشانۍ، د وبا (طاعون)، طبيعي دښمنانو، د خاورې موجوداتو او د وحشي خوړو انواعو په ګډون د حياتي ايکوسيستم خدمتونو ته مرسته کوي، د استوګنځايونو د ويجاړۍ او تنزيل، زياتې په کار اچونې، ککړتيا او نورو ګواښونو د پایلو په توګه په نفې کې دي» او دا چې:«کليدي ايکوسيستم چې خوړو او کرنې ته د تازه اوبو د رسولو، د خطراتو پر وړاندې د ژغورنې او لکه د کب او ګرده افشان انواعو په  ګډون د استوګنځي زېرمې يو شمېر اړين خدمتونه سرته رسوي، چې د له منځه تللو او زوال وړ دي.
د اوبو تنزيل
د چاپېریالي تنزيل يوه ستر عنصر په ځمکه باندې د تازه اوبو د سرچينو خلاصېدل يا کمزوري کېدل دي. د ځمکې پر سطحه د ټولو اوبو نږدې 2.5% يې تازه اوبه دي، چې نورې ټولې يې مالګينې دي. د ذکر شوو تازه اوبو 69% د انترکتيکا او ګرينلېنډ په يخونو کې ګنګل دي. نو د 2.5% تازه اوبو يوازې 30% يې د ګټې اخيستنې لپاره د لاسرسي وړ دي. تازه اوبه په استثنايي ډول يوه مهمه سرچينه ده، چې د ځمکې پر مخ ژوند ورپورې تړلی دی. اوبه د بايوسفير په طبقه کې د ژوند ټولو بڼو ته غذايي مواد، مینرالونه او کيمياوي مواد لېږدوي، چې نباتات او حيوانات دواړه رانغاړي او د ځمکې سطحې ته په لېږدونې او د موادو په بې ځايه کوونې سره شکل او قالب ورکوي.
د تازه اوبو درې سترې کارونې د اوبو د 95% مصرف دليل دی؛ نږدې 85% تازه اوبه د کرنيزې ځمکې د خړوبولو، ګولف دورو او پارکونو لپاره مصرفيږي. 6% تازه اوبه د کورنيو موخو، لکه: د کور دننه مينځلو او له کوره د باندې باغچې او چمنونو لپاره کارول کېږي او 4% يې د صنعتي موخو، لکه: processing، مينځلو او په توليدي مرکزونو کې د يخولو لپاره مصرفېږي. اټکل شوي دي چې په ټوله نړۍ کې په هرو درېيو تنو کې يو يې وار له مخه د اوبو له کمښت سره مخامخ کېږي. د نړۍ د نفوسو نږدې يو پر پينځمه برخه د فزيکي اوبو کمښت په سيمو کې اوسېږي او د نړۍ د نفوسو څلورمه برخه په يو مخ پر وده هېواد کې اوسېږي چې د لاسرسي وړسيندونو نه د اوبو د کارونې د اړين ساختمان او تنظيم کمښت لري. د اوبو کمښت د نفوسو د ودې، د ښاريتوب زياتوالي، د ژوند لوړولو معيارونو او اقليمي بدلونونو په ګډون د راتلونکو زيآتو اټکل شوو مسئلو له امله يوه زياتېدونکې ستونزه ده.
اقليمي بدلون او د تودوخې درجه
اقليمي بدلون د ځمکې د اوبو سرچينه په ګڼ شمېر طريقو اغېزمنولی شي. اټکل شوې ده چې په راتلونکو کلونو کې به د يو شمېر قوو د اغېزو له امله د نړيوالې تودوخې درجه پورته ولاړه شي. د اتموسفير کاربن ډای اکسايد کميت به لوړ شي او دا دواړه به د اوبو سرچینې اغېزمنې کړي. تبخير په پياوړي ډول د تودوخې په درجې او د لندبل(رطوبت) په لاسرسی پورې اړه لري، چې کولی شي، په نهايي ډول د لاسرسي وړ اوبو اندازه اغېزمنه کړي چې د ځمکې د سطحې اوبو سرچينې بيا ډکې او بشپړې کړي.
دوه ژوندوي
دوه ژوندوي یا ‌ذوحیاتين (په لاتين: Amphibia) د مهره لرونکي او سړه وینه لرونکي ابتدایی ژويو څخه دی چی څلور پښې لري. دوه ژوندوي (ذوحياتين) پوستکي او ابتدایی سړی په مرسته نفس کوي. د دوه ژوندوي ژويو د هگو پوښ کلک نه لري او د دی لپاره دوه ژوندوي په اوبو کې هگۍ اچوی. چینچی له هگی را وځی او په اوبو کې ژوند کوی. په اوس وخت کې په نړۍ کېد دوه ژوندوو ځناورانو ۵۷۰۰ ډوله ژوند کوی د دوه ژوندوي ځناوران د وینو د جریان جهاز تړلی سیستم لری. زړه یی دوه دهلیزه او یو بطن لری. دوه ژوندوي ځناوران سړه وینه لری. د بدن حرارت یی دایمی نه دی
وېشنيزه:څلور پښې لرونکی ژوي وېشنيزه:دوه ژوندوي
بازار (ځای)
بازار (ځای) Market place په ټوليز ډول بازار هغه ځای ته ويل کېږي چې خلک د توکو د اخيستلو او خرڅولو لپاره په کې سره يو ځای کېږي؛ د ساري په ډول لکه د غلو بازار، ترکاري بازار، ميوو بازار. خو د اقتصاد په علم کې بازار په پراخه توگه تر مطالعې لاندې نيول کېږي. د اقتصاد په علم کې بازار کوم ځانگړي ځای ته نه ويل کېږي چې توکي په کې خرڅول يا اخيستل کېږي بلکې په دې کې ټولې هغه سيمې دخيلې دي چې د اخيستونکي او خرڅونکي تر منځ په مخامخ ډول اړيکه نيول کېږي او د يو توکي قيمت په معين وخت کې ټاکل کېږي دا اړينه نه ده چې اخيستونکی او خرڅونکی دې له يو بل سره وگوري بلکې کولای شي د تيلفون، ليک او نورو لارو څخه اړيکه ونيسي.
تعریف
ددې تعريف وضاحت موږ داسې کوو د ساري په ډول که په لغمان ولايت کې د يو من وريجې بيه سل افغانۍ وي او په ننگرهار کې وريجې په يو سلو لس افغانۍ وي که له لغمان څخه ننگرهار ته د وريجو وړلو لپاره کرايه لس افغانۍ وي نو بيا په لغمان او ننگرهار کې د وریجو قيمت مساوي دی ځکه لس افغانۍ يې د لېږد لگښت دی.
سرچینې
وېشنيزه:بازار وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:اقتصادی مسائل
کیارا اډواني
کیارا اډواني (زېږېدنه عالیه اډواني; ٣١ جولای ١٩٩٢)   یوه هندۍ فلمی لوبغاړې ده، کيارا اډانې په بالیووډ کي د ۲۰۱۴م کال راهیسې فعالیت لري.
سرچینۍ
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگرانې
خاپوړن
خاپوړن ژوي (په لاتين: Reptilia) د شمزۍ لرونکو ژويو څخه دي چې د نړی په پېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په درو مهمو دلو تقسیم کېږي.
د ډانگسرانو دوره
خاپوړن ژويان ۲۳۵ میلیونه کاله مخکې د مځکې مسلط ژوي ول.چې دا موده د جوراسيک پيل (نژدې ۲۰۰ ميليونه کاله وړاندې) نه تر کريټاسيوس (۶۵،۵ ميليونه کاله وړاندې) پورې وغځېده. په دي وخت کې پخوانیو خاپوړن ژويو مځکه، اوبه (سمندرونه او سیندونه) او آسمان آباد کړی ول. د ډانگسرانو بدن حرارت دایمي وه او ټول بدن یي احتمالا د رنگیو بڼکو لخوا پوښ شوي ول.ډانگسران تقريبا ۶۶ میلیونه کاله مخکې مړ شوي ول.
توصیف
خاپوړن ژوي د شمزۍ لرونکو ژويو څخه دي چې بدن یی د فلسونو یا کاسو (لکه دكيشپ کاسه) لخوا پوښ شوي دي.د بدن حرارت یی دایمی نه دی او  د سږو په مرسته تنفس کوی. خاپوړن ژوي د تی لرونکو ژويو او كپېړانو په مقابله کې دپافرام نه لري. نوموړي ژوي هگۍ اچوی ، سړه وینه لری او کوپړۍ یی د ملا د تیر سره د مفصلونو په واسطه تړل شوي دي. د دی ژويو د وینو د جریان جهاز تړلی دي. زړه یی دوه دهلیزه، یو بطن او ښارگي پرده لری. (خو د كپېړانو زړه د دوو دهلیزونو او دوو بطنونو څخه جوړه شوي ده).
وېشنيزه:څلور پښې لرونکی ژوي وېشنيزه:خاپوړن
عبدالرشيد دوستم
عبدالرشيد دوستم يو افغان سياستوال او جګپوړي پوځي چارواکي دی. نوموړی د افغانستان په شمال کې د قزاق پلار او ایماق مور څخه زیږیدلی دی.
د امو سیند وراخوا اوزبک مهاجر توردي ( د دوستم غورنیکه) د ۱۹۳۰ز کال په وروستیو کې ومړ، حال دا چې د مړینې پر وخت یې ۲۰ تنه د کورنۍ غړي په افغان خاوره پرېښودل.
د دوستم ظلمونه, بې ګناه قتلونه او غلاوي
عبدالرشيد دوستم د عبدالرحيم زوی د جوزجان ولايت په خواجه دوکوه ولسوالۍ کې زېږېدلی, تر شپږم ټولګي پورې يې زده کړي کړي،
په لومړيو کې يې د پلار سره پټيو کې کار کاوه، خو په ۱۳۵۸ لمريز کال کې يې د شبرغان ولايت غازو او تیلو په کان کې د مزدور په توګه دنده تر لاسه کړه.
نومړي ته به خپلو دوستانو د {د دوستم ملګريه} خطاب کاوه، ځکه په همدي نوم مشهور وو، او وروسته يې بيا همدا (دوستم) ځان تخلص غوره کړ، دري کاله وروسته د پرچميانو له خوا جذب شو او له اجيرۍ يې سربازۍ ته ارتقاء وکړه،
له سربازۍ وروسته د ټولي قوماندان، او ورپسې د ولايت منشي او بيا د بريد جنرال په لقب ونازول شو.
د دوستم کارنامي؛
دوستم او ډلي يې د تاريخ په اوږدو کې دومره ظلمونه کړي چې زما قلم يې د لیکلو څخه عاجز دی، مشت نمونه، خروار به يې د يو څو ظلمونو يادونه وکړم ؛
د دوستم ډلي (جنبش) له جمعیت ګوند سره د مزار ښار د نيولو پر سر جګړه وکړه، په سلګونو بې ګناه کسان يې قتل عام کړه، مالونه او کورونه یې لوټ, او په ۵۰ ښځو يې جنسې تيری وکړ.
د دوستم ډلي او اسلامي حزب تر منځ د تاشفرغان په خلم ښار کې جکړه ونښته د جګړي په پايله کې يې دوکانونو ته اور ورته کړ او په سلګونو بي ګناه خلک يې ووژل.
دوستم او ډلي يې د ګل سرخ ميلي څخه ۲۵ نجوني وتښتولي، او له جنسي تيري کولو وروسته يې ټولي ووژلي.
تر ټولو لوی او ستر وحشت؛
چيرته چې ۳۰۰۰ پښتانه بنديان د دوستم او ډلي له خوا په ژوندوني په ځمکه ښځ شول، او په لوډرونو يې خاوري پري راواړولي.
د دوستم باډي ګارډ قومندان محي الدين له خوا د يوه روزنتون څخه يوه ۸ کلنه نجلۍ وتښتول شوه، او د جنسي تيري وروسته یې د شبرغان په جنګل باغ کې ووژل.
دوستم او ډلي يې د سرپل ولايت د سیداباد ولسوالۍ کې، ۵۰ کورنۍ چې اسحاقزي پښتانه وه، په زور او جبر له سيمې وايستل، کورونو او مالونه يې ورنه لوټ کړل، ۵۰۰ زره جريبه کرنيزه ځمکه يې غصب او خلګ يې د وژلو وروسته په سپیو وخوړل.
له پورتنيو جنايتونو بغير دوستم او ډله يې په زرګونو تښتونو، جنسې تيريو، وژنو، باج اخيستلو، چور، غلاوو او لوټماريو کې ګرم پېژندل شوي.
- ډاکټر نجيب دوستم له عادي سربازۍ څخه جنرالۍ ته ورساوه،
- صبغت الله مجددي د خالد بن ولید لقب ورکړ.
- برهان الدين رباني ورته د زوی لقب ورکړ.
- حامد کرزي د ستر جنرال په لقب ونازوه.
- اشرف غني اول لومړی مرستیال او بيا يې د مارشالۍ په رتبې ونازوو.
ابن طيفور سجاوندي
ابن طيفور سجاوندي د افغانستان يو مفسر و
پیليزه
مونږ پرخپله خاوره ډيرې داسې نوم ورکې علمي څيرې لرو چى نه يواځې علمي شهرت په خپله خاوره کې لاره بلکې دخپل هيواد په پرتله يې پوهه,ځيرکتيا, هڅې, خوارۍ, گروږنې,علمي څېړنـې دنوروځايوخلکو ښي پېژندلې اوپه خپلو تاريخونواو ژوند ليکونو(ترجمو)کي يې دهغويادترخپله وسه ژوندى ساتلى, خداى دې خيرورکړي.
هو! دايوازې افغان تاريخ دى چې لمن يې له دغه ډول يادونوبې برخې اونيمگړې پاتې شوې ,که تاسې يې راسره ومنئ داڅومره دافسوس وړخبره ده چې مونږ تراوسه هم دخپلورجالو او اسلافو په هکله بشپړمستندتاريخ نه لروځکه خوبايدزياروباسوڅوددغه ډول علمي څېروپېژندنه وشې اونوروته هم وروپېژندل شي.
دشپږمې هجري پيړۍ په نيمايې کې زمونږ دهېواددلوگرپه سجاوندسيمه کې يوه داسې نړيواله مخکښه علمي څېره دمحمدبن طيفورپه نامه تېره شوې چې پرپوه اوعلمي رسوخ باندې يې نزدې ټول عرب مؤرخين اعتراف کوي, په لاندې څوکرښوکې مو دهمدې سترې علمي څېرې په هکله دمعلوماتو راغونډلو هڅه کړې، خداى دې وکړي چې پرځاى وي.
نوم
د عربي ژبې ستر مؤرخ او څېړونکى علامه جمال الدين على بن يوسف مړ (624هـ) چې په القفطي سره شهرت لري په خپل کتاب " انباه الرواة على انباه النحاة" کي دنوموړى نوم محمد اود پلار نوم يې" طيفور" يادوي له ده وروسته چې څومره عربو مؤرخينو دنوموړي په هکله څه وليکل هغه يې دعلامه قفطي دمعلومات بر بنسټ ليکلي اوټول مؤرخين دغه افغانى عالم په (ابن طيفور)سره يادوي.
زوکړه او زدکړه
ټول عرب مؤرخين دنوموړي دزده کړې ځاى دغزني ښاردسجاوندسېمه ښايي اود نوموړي له نوم سره دواړه سيمې "السجاوندي الغزنوي" ليکى, خودزيږيدنې دنيټې اواستادانو په هکله يي عرب مؤرخين خپله ناخبري څرگندوي. دشام دخاوري سترمحدث اوتاريخ ليکونکى امام ذهبى په دې هکله ليکي: "ماته دا نه ده څرگنده چې نوموړي به له چاڅخه زده کړه کړې وي ؟ اوله نوموړي څخه به چازده کړه کړې وې ؟  هو!  يوازي امام قفطي يې لنډه يادونه کړې". د سجاوندسيمه چې په تاريخ کي دشکاوند, سکاونداوسگاوندپه نوموياده شوې داوسني لوگر مربوطه سېمه بلله کيږې, له اسلام دمخه دلته دلمرپرستي ستره برهمنى بت خانه دلته ودانه وه چې دبوتانونښې نښانې يې اوس هم دسجاوندپه غرونوکې له ورايه ښکاري. ويل کيږي چې دامعبدخانه د دريمې هجري پيړۍتردوهم نيمايې پورې ودانه وه اودعمروليث صفارى کورنۍ له لوري استول شوى قوماندان "فردعان"دابوتان اوبت خانه دزابلستان ترفتحه کولو وروسته ونړوله. د دې سترې معبدخانې يادونه چېنى سياح "هيوان تسنگ" هم په خپله سفرنامه کې کوي اود" شونا" په نوم يې يادوې ,له چېنى سياح شپيته کاله وروسته محمدعوفي هم دغه معبدخانه په خپل کتاب "جوامع الحکايات"کې يادوي اوليکي چې: ددې بوتانو دزيارت له پاره به خلک د هند له لر او بر څخه رامات وو. د حدودالعالم په نامه يوکتاب چې دافغانستان داسلامى پير ترټولو لرغونې اوارزښتمنه جغرافيه پېژندل کېږې او يونوم ورکى ليکوال چې دشمال په گوزرگانان سېمه کي اوسېده په کال372 هـ کې يې ليکلې دهمدې ښار يادونه کوي اوليکې چې: استاخ,اوسکاوندپه غزنى کي دوه ښارونه دي دغروپه لمن کې واقع دي اود ښې کرهڼي وړدي. د هېواد ستر مؤرخ احمد على کهزاد ليکې: سجاوند وروسته له دريمې پيړۍ دنوروڅوپيړيوپه اوږدو کې د اسلامې ادب اوفرهنگ مهم مرکز و،  لکه چې يو شمېرعلماوو اوعالىمقام مفسرينو له دې ځايه سرپورته کړى چې نن ورځ يې متبرک مزارونه دعوامو اوخواصوزيارتگاوې دي.