cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ونې پیوندونه
د مني دزخې پیوند Fall Budding ګټه لري ځکه چې:
• دحرارت درجه نسبتاً معتدله وي او دپیوند دکامیابیدو چانس زیات وي. • Budder یا پیوند کوونکی لپاره وخت زیات وي. • د زخو دځانګوBud stick ساتلو ته ضرورت نه وي. د افغانستان په سرړو سیمولکه وردګ،غزنی،بامیان، پروان اوداسې نورو کې پاڼریژومیوؤ او مغزبابو Nut crops دپیوندولو لپاره ډیرښه وخت د اسد دمیاشتې له نیمایی دسنبلې تر نیمائې پورې ګڼل شویدي. د هیواد په تودو سیمو لکه ننګرهار،لغمان،کندهار،هلمند،فراه،نیمروز اوداسې نورو کې د زخې پيوند لپاره غوره وخت دسنبلې دمیاشتې له نیمايي ځخه د میزان دمیاشتې تر نیمايی پورې ګڼل کیږي. په پورتنیو وختونوکې T-Budding یا ټی پیوند شوو نیالګیو ځوکې له پیوندولو وروسته نه غوځيږي نیالګي او پیوندې زخې تر راتلونکي پسرلي پورې پخوا تر دې چې وده پیل شي په خپل حال پریښودل کیږي. له پیوندولو دوه اونۍ وروسته په سړو سیموکې له پیوندې زخې ځخه پلاستیک سستیږی خو پلاستیک باید بیخي لری نه شي ځکه چې پلاستیک په ژمې کې پیوند شوې زخې له سړو له تاوان ځخه ژغوري. په تودو سیموکې له پیوندولو دوه اونۍ وروسته باید پلاستیک له پیوند شویو زخوځخه لرې شی.نوې پیوندشوې زخې په ژمې کې ویدې پاتې کیږی او بیا په پسرلي کې پخواتر دې چې نوې وده پیل شي پیوندي نیالګي له پیوند ځخه له لسونه تر شلو سانتي مترو لوړغوځیږي او کله چې بیا وده پیل ته نږدې شي نو د زخې له پیوند ځخه یو سانتي متر لوړ ټول پیوندي نیالګي غوځیږي او په دې توګه پیوندي زخه وده کوي. پیوندي نیالګی ته په دویم وده ئیز موسم کې ،لکه د لومړي وده ئیز موسم په ځیر ډیره کلکه پاملرنه کیږي، په نوموړي پاملرنه کې پخپل وخت خړوبول، نایتروجن سره ورکول، دناوړه بوټو کنترول او دحشراتو او ناروغیو مخنیوی شامل دي.
مالدیف
روغتیا
د بلومبرګ له خوا ترتيب شوي ارقامو سره سم په تيرو ۷ او ۱۴ ورځو کې د هر ميليون خلکو تر ټولو لوۍ شمير سره د ۲۰۲۱ ز کال د مې په ۲۴، مالدیف د نړۍ ترټولو ګړندۍ کووید-۱۹ ناروغي درلوده،  ډاکټرانو خبرداری ورکړ چې د کوويد-۱۹ پاملرنې لپاره د غوښتنې زیاتوالی کولی شي، په مالدیف کې د نورو روغتیایی بیړنیو حالتونو اداره کولو مخه ونیسي. د خپریدو لامل یی د ډیلټا ډول و.
کلتور
د مالدیف کلتور، د مختلفو قومونو د خلکو د کلتورونو له خوا اغېزمن شوی دی، چې د وخت په اوږدو کې په ټاپوګانو کې میشته دي.
د ونې پیوندونه
له بوغلي ځخه د پیوندي نیالګیو را ایستل او باغ ته وړل
ښه او غوره پیوندي نیالګي هغه دي چې د دوو کالونو په موده کې په ښه توګه په بزغلي کې تولید شوي وی. په بزغلي کې د پیوندي نیالګیو د ایستلو په وخت کې باید ډیر احتیاط وشي چې د نیالګي ډیرې اصلي او فرعي ریښې په خاوره کې پاتې نه شي باید دایستلو په وخت کې کوښښ وشی چې ریښې ماتې نه شي او تغذیوي ریښې له نیالګي سره یو ځای راویستل شي. له ایستلو وروسته باید ډیره پاملرنه وشي چې د ایستل شوو نیالګیو نیلې وچې نه شي ، دلمر د مستقیمووړانګو سره مخامخ نه شي او تړلو او باغ ته دوړلو په وخت کې ئې ریښې ماتې او زخمي نشي. نیالګي باید په داسې ورځ راونه یستل شي چې ډیر باد لګیږي .ځکه چې باد بیا د ایستل شویو نیالګیو ریښې او نیلې وچوي.
مالدیف
کلتور
داسلام  سپېڅلي دین د منلو او د مرکزي هند بحر کې د يوې لارې په توګه د موقعيت له امله، له دولسمې ميلادي پېړۍ را هيسې، د عربستان نفوذ هم د مالدیف په ژبه او کلتور کې شتون درلود. له بلې خوا دا نفوذ د لرې ختیځ او منځني ختیځ ترمنځ د اوږدې سوداګرۍ تاریخ له امله هم و.
دا حقیقت دی چې د څو لسیزو راهیسې مالديف په نړۍ کې د طلاق ترټولو لوړه ملي کچه لري. د دې طلاق علتونه په لاندی ډول انګیرل شوي دي: د طلاق په اړه د لیبرال اسلامي اصولو يوځای کول او تر يوه حده د بی ثباته واده اړیکو جوړول، د‌ هغو جوړو ترمنځ چې په دايمي او غيري دايمي ډول په يوې سيمي‌ کې ميشت وي، چې په بشپړه ډول پرمختلللۍ ځمکني ملکیت نه لري او د خپلوۍ اړیکې یی هم تر منځ شتون نه لري.
د ونې پیوندونه
پیوند کول
پیوند کول
مالدیف
ښوونه او روزنه
د مالدیف ملي پوهنتون د هیواد د لوړو زده کړو له درېو مؤسسو څخه یو دی. د دې ماموریت بیان په لاندې ډول ده:"د علم ،لاسته راوړل، ساتل او خپرول چې د خلکو د ژوند او معیشت د لوړولو او د ټولنې د کلتوري، ټولنیز او اقتصادي پرمختګ لپاره اړین دي، ترڅو دا ملت د تل لپاره آزاد او اسلامي پاتې شي."په ۱۹۷۳ ز کال کې، د روغتیایی خدماتو روزنیز مرکز (د روغتیا علومو پوهنځی مخکښ) د روغتیا وزارت له خوا تاسیس شو. د حرفوي زده کړو مرکز په ۱۹۷۴ ز کال کې تاسیس شو، چې د میخانیکي او بریښنایی تجارتونو لپاره روزنه چمتو کوي. په ۱۹۸۴ ز کال کې، د ښوونکو د زده کړې انسټیټیوټ جوړ شو او په ۱۹۸۷ ز کال کې د هوټل او خوړو خدماتو ښوونځی تاسیس شو، ترڅو د ګرځندوی صنعت لپاره روزل شوي پرسونل چمتو کړي. په ۱۹۹۱ ز کال کې، د مدیریت او ادارې انسټیټیوټ د عامه او خصوصي خدماتو لپاره د کارمندانو روزنې لپاره رامنځ ته شو. په ۱۹۹۸ ز کال کې، د مالدیف د لوړو زده کړو کالج تاسیس شو. د شرعیاتو او حقوقو انستیتیوت د ۱۹۹۹ ز کال په جنورۍ کې تاسیس شو. په ۲۰۰۰ ز کال کې دې کالج د هنرونو د لیسانس په نوم د لومړۍ درجې پروګرام پیل کړ. د ۲۰۱۱ ز کال د جنوري په ۱۷ د مالدیف ملي پوهنتون قانون د مالدیف د ولسمشر له خوا تصویب شو، د مالدیف ملي پوهنتون د ۲۰۱۱ ز کال د فبرورۍ په ۱۵ مه ونومول شو. په ۲۰۱۵ ز کال کې د ولسمشر د یوه فرمان له مخې د اسلامي مطالعاتو کالج د مالدیف په اسلامي پوهنتون بدل شو.
تاریخ
د مالدیف جمهوریت پلازمېنه ملایه د نړۍ یو له هغو ښارونو څخه دی چې د اقلیم بدلون لپاره زیانمنونکي دي. د سمندر له سطحې یو متر لوړوالی کې موقعیت لري. دغه هیواد د اوبو لاندي غرکیدونکي هیواد ګڼل کیږي
د ونې پیوندونه
پیوند کول
وېشنيزه:کرنه
مالدیف
تاریخ
دا ملایه ښار د نیویارک په پرتله ډیر آباد دی، ملایه د نړۍ په کوچنیو پلازمینو کې ځای لري او د هیواد له پاتې خلکو سره یې توپیر لري.
مالدیف په نړۍ کې څلورم هیواد دی چې له سعودي، سومالیا او لیبیا وروسته سل فیصده مسلمان اکثریت لري.
مالدیف نه یوازې مسلمان اکثریت لري، بلکې مورنۍ ژبه یې "ډیویي ژبه" عربي حروفو ته ورته ده.
مالديپ د هند په سمندر کې پروت يو ټاپوییز هېواد دی. د مالدیف پلازمینه ماله او رسمی ژبه یې ډیوه ژبه ده، یاد هیواد ۲۹۸ کیلومتره مساحت او کابو نیم میلیون ۰۰۰'۵۰۰ زره وګړي لري.
اقتصاد
وېشنيزه:مالديپ
کوليگرام
کولیگرام کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
جوسیا ویلارد ګیبس
جوسیا ویلیارد ګیبس (Josiah Willard Gibbs) ( د فبروري ۱۱ مه، ۱۸۳۹- د اپریل ۲۸ مه، ۱۹۰۳ ز) امریکايي ساینس پوه او عالم و، چې د فزیک، کیمیا او ریاضي په برخو کې یې مهم تیوریکي ګامونه اخیستي دي. په ترمودینامیک (thermodynamics) برخه کې د هغه څېړنو په یوه کره استنتاجي علم، د فزیکي کیمیا (physical chemistry) د اوښتو په برخه کې د پام وړ اغېز لرلی دی. هغه له جیمز کلارک ماکسوېل (James Clerk Maxwell) او لودونک بولتزمان (Ludwig Boltzmann) سره په ګډه ستاتیک میخانیک (statistical mechanics)(هغه اصطلاح چې ده  په خپله جوړه کړې) رامنځته او ترمودینامیک قوانین یې له ذراتو څخه جوړ فزیکي سیستم د ممکنه حالاتو د آماري خواصو د پایلو په توګه معرفي کړل. ګیبس همدارنګه د ماکسویل په معادلاتو کار وکړ، څو د فزیکي نور پېژندنې ستونزې حل کړي. د ریاضي پوه په توګه یې ویکتور کالکولس (vector calculus) یا د حساب ماشین رامنځته کړ ( دغه اختراع له بریتانوي ساینس پوه اولیور هویساید نه په جلا ډول، چې هم مهاله یې په دغه پروژه کار کاوه، ترسره شوه).
په ۱۸۶۳ ز کال کې، د ییل پوهنتون د انجینرۍ په برخه کې ګیبس ته د لومړني امریکايي په توګه افتخاري دوکتورا ورکړه. په اروپا کې له درې کلن لنډ مهاله هستوګنې وروسته، ګیبس په ییل پوهنتون کې په خپلو چارو پیل وکړ، چېرې چې هغه له ۱۸۷۱ ز کال نه تر ۱۹۰۳ ز کال پورې د ریاضیکي فزیک د پروفیسور په توګه تر خپل مرګه تدریس وکړ. هغه چې په نسبي ګوښه توب کې کار کاوه، د امریکا د لومړني تیوریکي عالم یا څېړونکي په توګه وپېژندل شو او نړیوال شهرت یې ترلاسه کړ، چې د البرت انشټاین له خوا ورته " د امریکا په تاریخ کې د متفکر مغز" لقب ورکړل شو. په ۱۹۰۱ ز کال کې ګیبس د "ریاضیکي فزیک په برخه کې د خدمتونو له امله" په نړیواله کچه تر ټولو لوړ علمي افتخار، یعنې د لندن د سلطنتي ټولنې (Royal Society) کاپلي مډال (Copley Medal) ترلاسه کړ.
مفسرین او ژوند لیک لیکونکي، په نیوانګلنډ کې د ده د ارامه او ګوښه ژوند او په نړیواله کچه د ده د نظریاتو د اغېزو ترمنځ د اختلاف خبرې کوي. په داسې حال کې چې د ده ډېری آثار د تئوري په ډول دي، خو په عملي ډګر کې د ګیبس د چارو ارزښت د ۲۰ مې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د کیمیاوي صنعت په پرمختګ کې لیدل کېږي. رابرت ای میلیکان (Robert A. Millikan) څرګندوي چې: د سوچه علم په توګه، ګیبس "د ستاتیک میخانیک او ترمودینامیک په برخه کې هغه کارونه ترسره کړي، چې لاپلاس (Laplace) د اسماني میخانیک (celestial mechanics) او ماکسول (Maxwell) د الکترودینامیک په برخه کې ترسره کړي وو، چې خپله تخصصي څانګه یې له تیوریکي پلوه بشپړه کړې وه".
کورنۍ مخینه(شالید)
ګیبس په کنتیکت نیو هېون (New Haven, Connecticut) کې وزېږید. هغه د یانکي دودیزې کورنې غړی و، چې له ۱۷مې پېړۍ وروسته د امریکا پیاوړي روحانیون او پوهان له دغه نسل څخه وو. هغه د جوسایا ویلارد ګیبس سر (Josiah Willard Gibbs Sr) او د هغه د مېرمنې ماري انا چې اصلي نوم یې وان کلو و، څلورم بچی او یوازنی زوی و. د پلار له لوري هغه د ساموئل ویلیارد لمسی و، چې له ۱۷۰۱ ز کال څخه یې تر ۱۷۰۷ ز کال پورې د هاروارد پوهنتون مشري پر غاړه لرله. د مور له لوري د جانتان ډیکنیسون لمسی دی، چې د نیوجرسي پوهنتون (وروسته په پرینسیټون پوهنتون واوښت) لومړنی مشر و. د ګېبس نوم چې یې له پلار او د کورنۍ له ګڼ شمېر غړو سره مشترک دی، له خپل نیکه جوسیا ویلیارد نه، چې په ۱۸ مه پېړۍ کې د ماساچوستس ایالت وزیر و، ورته په میراث پاتې دي.
مشر ګیبس تر ډېره په کورنۍ کې او د همکارانو ترمنځ د "جوسیا" په نوم په پېژندل کېده، چې زوی ته به یې بیا "ویلیارد" ویل. جوسیا ګیبس ژب پوه او د الهیاتو متخصص و چې له ۱۸۲۴ ز کال څخه یې په ۱۸۶۱ ز کال کې تر خپل مرګه د ییل پوهنتون د الهیاتو په پوهنځي کې تدریس وکړ. اوسمهال هغه د غلامۍ د لغوې کولو د پلوی په توګه پېژندل کېږي، ځکه هغه د امیستاد (Amistad) بېړۍ افریقايي مسافرو ته یو ژباړن پیدا کړ، څو په هغه محکمه  کې چې د دوی له خرڅېدو وروسته بغاوت له امله رامنځته شوې وه، په شهادت ورکولو کې ورسره مرسته وکړي.
زده کړې
ویلیارد ګیبس په هاپکېنس ښوونځي کې زده کړې وکړې او په ۱۸۵۴ ز کال، کله چې ۱۵ کلن و، ییل کالج ته شامل شو. په ییل کې ګیبس د ریاضیاتو او لاتین په برخه کې ګڼ شمېر جایزې ترلاسه کړې او په ۱۸۵۸ ز کال کې له هغه ځایه په خپل ټولګي کې په لوړه درجه فارغ شو. هغه له فراغت وروسته په یل کې له شیفلډ علمي ښوونځي سره پاتې شو. په ۱۹ کلنۍ کې له کالج څخه له فراغت وروسته، ګیبس د کنتیکت د هنرونو او علومو اکاډمۍ ته چې ډېری غړي یې د ییل پوهنتون د علمي پلاوي غړي وو، لار ومونده.
ځوان ګیبس په مکرر ډول د سږو له ستونزو سره مخامخ شو او ډاکټران یې په دې فکر کړل، چې کېدای شي هغه په تبرکلوز ناروغۍ اخته شوی وي، ځکه همدغې ناروغۍ یې مور وژلې وه. هغه د استېګماتیزم له ناروغۍ رنځېده، چې هغه مهال د سترګو په طبابت کې د دغې ناروغۍ درملنه ډېره ستونزمنه وه. له همدې امله به ګیبس په خپله ځان معاینه کاوه او د خپل تشخیص له مخې به یې د خپلو سترګو لپاره لېنز ټاکه. وروسته هغه له عینکو څخه د مطالعې او ورته نورو چارو پر مهال کار اخیست. د ګیبس نازک روغتیايي حالت او د کمزوری لید د دې لامل شو چې، د ۱۸۶۱- ۱۸۶۵ ز کال پورې، د امریکا په کورنۍ جګړه کې له خپلې خوښې ګډون څخه د ده مخه ونیسي. هغه د عسکرۍ خدمت ته نه ولاړ او د جګړې پر مهال په ییل کې پاتې شو.
ګیبس په ۱۸۶۳ ز کال کې، د انجینرۍ په برخه کې خپله لومړی Ph.D. د موټرو د ګېر په برخه کې د څرخونو د غاښونو( "On the Form of the Teeth of Wheels in Spur Gearing") تر سرلیک لاندې تېزس په لیکلو ترلاسه کړه، چې په کې یې د موټرو د ګېر په برخه کې له هندسي تخنیکونو کار اخیستی و. دغه دکتورا (Ph.D.)، د امریکا په متحده ایالاتو کې په بېلابېلو علومو کې پنځمه دوکتورا وه.
مسلک، ۱۸۶۳-۱۸۷۱ز
له فراغت وروسته، هغه د درېو کلونو لپاره په درس ورکولو بوخت شو. په لومړیو دوو کلونو کې، هغه د لاتین درس ورکړ او په درېم کال کې هغه "د طبیعي فلسفې" (لکه فزیک) درس ورکړ. په ۱۸۶۶ ز کال کې یې د رېل ګاډي د برېک ډیزاین اختراع کړ او وړاندې له دې چې کنتیکت اکاډمۍ ته ولاړ شي، د " اوږدوالي د انکچې معلومولو د واحد د مناسب مقدار" تر عنوان لاندې مقاله یې خپره کړه، چې په کې یې په میخانیک کې د کچې اخیستنې د منطقي سیستم په موخه طرحه وړاندیز کړې وه.
د زده کړو ورکولو د دورې له پای ته رسېدو وروسته، ګیبس له خپلو خویندو سره اروپا ته سفروکړ. دوی د ۱۸۶۶-۱۸۶۷ ز کال ترمنځ ژمی په پاریس کې تېر کړ. چېرې چې ګیبس په سوربون (Sorbonne) او کلژ دو فرانس (Collège de France) پوهنتونونو کې په څو لکچرونو کې برخه واخیسته چې په کې مشهورو ریاضي پوهانو، لکه: جوزف لیوول او مشل شالس خپلې مقالې وړاندې کولې. د زده کړو د تنبیهي نظام په ترلاسه کولو سره، هغه سخت زکام ونیو او ډاکټر یې له تبرکلوز څخه د وېرې له امله هغه ته مشوره ورکړه چې، د فرانسې په ریوریای کې، چېرې چې ده او خویندو یې څو میاشتې هلته تېرې کړې وې، پاتې شي او هلته روغ شو.
د ودې تکاملي ارواه پوهنه
د ودې تکاملي ارواه پوهنه (Evolutionary developmental psychology) هغه څېړنیزه نمونه/ پاراډایم دی چې د انسان د چلن د ودې او ادراک د درک په موخه د تکامل له لومړیو اصولو او د هغو له طبیعي انتخاب څخه کار اخلي. په دغه چاره کې د جینیټیکي او محیطي مکانېزمونو مطالعه شاملېږي چې د ټولنیزو او ادارکي وړتیاوو لپاره زمینه برابروي؛ همدارنګه اپي ژینیټیکي (د ژن او چاپېریال د تعامل) بهیرونه مطالعه کوي چې یادې وړتیاوې له سیمه يیزو شرایطو سره تطبیق کوي.
د ودې تکاملي ارواه پوهنه د ژوندیو ارګارنېزمونو د ودې معمولي ځانګړنې (رشدي انطباق) او همدارنګه په چلن کې فردي توپیرونه د تکاملي لیدلوري له مخې په پام کې نیسي. په داسې حال کې چې تکاملي لیدلوري تر ډېره فردي توپیرونه د طبیعي انتخاب پر ځای د تصادفي ژنیټیکي اخلال/غږ (تکاملي فرعي محصولاتو) او یا د ځانګړو ځانګړونو (لکه د همزولو د ډلې، زده کړو، سیمو او تصادفي پېښو) پایله بولي او ادعا کوي چې طبیعي انتخاب کېدای شي «د تطبیقي رشدي انعطاف منلو» له مخې د فردي توپیرونو له رامنځته کېدو سره مرسته وکړي. د دغه لیدلوري له مخې انساني وده د ژوندیو ارګانېزمونو د پراختیا له نمونې څخه د پیروي پر ځای د چاپېریالي بدلونونو په غبرګون کې د ژوندانه د تاریخ له ځای ناستو ستراتیژیو څخه پیروي کوي.
د ودې تکاملي ارواه پوهنه د تکاملي ارواه پوهنې له نظري اډانې سره نږدې ارتباط لري خو په څو برخو کې له تکاملي ارواه پوهنې توپیر لري چې په کې څېړنیز ټینګار (د ودې تکاملي ارواه پوهنه د تکاملي ارواه پوهنې پرخلاف د لویوالي د انطباق پر ځای په انتوژني انطباق تمرکز لري)؛ د تقریبي انتوژنیتک په پام کې نیول او د وروستیو عواملو سربېره (یعنې ولې وده رامنځته کېږي) چاپېریالي عوامل (یعنې څه ډول وده رامنځته کېږي) په کې شاملېږي. دا هغه موارد دي چې د تکاملي ارواه پوهنې اصلي جریان ورباندې تمرکز لري.
وده او تکامل
د تکاملي ارواه پوهنې د اصلي جریان په څېر د ودې تکاملي ارواه پوهنه د چارلز داروین د انتخاب په طبیعي نظریه کې ریښه لري. داروین خپله پر ودې ټینګار لري او د نطفې پوهنې (امبریولوژي) له بهیر څخه د خپلې نظریې د ملاتړ کوونکو شواهدو په توګه ګټنه کوي. د داروین د انسان د اصل په نامه کتاب له مخې: "«انسان له یوې تخمې څخه وده کړې... چې هېڅکله د نورو حیواناتو له تخمو سره توپیر نه لري. خپله د نطفې/جنین توپیر په خپله لومړنۍ دوره کې په سختي سره د نورو فقاریه ژوندیو موجوداتو سره کېدلای شي.»"داروین همدارنګه د خپل یو زوی د ودې څخه خپل مشاهدات په ۱۸۷۷ زکال کې خپاره کړل او د ماشوم عاطفي، اخلاقي او ژبنۍ ودې ته یې په کې اشاره وکړه.
د ودې پر جریان د دغو لومړیو ټینګارونو سربېره له ډېر مهال راهیسې د تکامل او ودې نظریات د جلا آن د یو بل سره د مخالفو نظریو په توګه په پام کې نیول کېږي. د معاصر تکاملي سنتیز د رامنځته کېدو له مهال څخه د تکامل نظریه په بنسټیزه توګه «ژن محوره» وه او د ودې بهیرونه تر ډېره پورې اتفاقي ګڼل کېږي. په ۱۹۷۳ زکال کې له ودې څخه د تکاملي ژوند پوه (بیالوژیست) ریچارډ ډاوکینز ارزونې دا بدلون وښود چې :«د جنین د ودې د بهیرونو جزیات له دې سره چې جالب دي، خو له تکاملي ملاحظاتو سره کومه اړیکه نه لري». همدا ډول ټولنیز ژوند پوه اي.او. ویلسون انتوژنیک توپیرونه د «رشد د غږ» په توګه په پام کې نیولي.
د دغو لیدلورو د توپیر له امله په پایله کې ډېری ژوند پوهانو د جین پېژندنې او د ودې له سیسټمونو سره له لیوالتیا پیدا کولو وروسته د ودې تکاملي بیولوژي ته انشعاب وموند.
د ودې په ارواه پوهنه کې تکاملي لیدلوري
په تکاملي نظریه کې د ودې له لږ په پام کې نیولو سربېره، د ودې ابتدايي ارواه پوهنه د تکامل تر اغېز لاندې راغلی. د داروین د تکامل نظریې او همدارنګه د کارل ارنست فون بائر د ودې اصولو په ګډه سره د ودې د ارواه پوهنې لومړنۍ مفکوره رامنځته کړه. ویلهلم ټي. پریر چې د ماشومانو د ارواه پوهنې له مخکښانو څخه دی په کلکه سره د داروین له کار څخه الهام واخیست او د تکاملي لیدلوري له مخې یې د ماشومانو په ذهني وده کار وکړ.
له دې سره، د تکامل نظریې د یوې ټولګې په توګه د ودې په ارواه پوهنې ډېر محدود اغېز لرلی او یو شمېر لیکوالان استدلال کوي چې آن لومړنی اغېز یې هم ډېر لږ و. د ودې ارواه پوهنه، د ټولنیزو علومو په څېر په ټولیز ډول له ډېر مهال راهیسې د ودې د تکاملي نظریاتو پر وړاندې مقاومه پاتې شوې (د یو شمېر پام وړ استثناآتو په لرلو لکه د دلبستګۍ په نظریه کې د جان بولبي کار). د انساني چلن اړوند تکاملي کړنلار د انسان د چلن په جوړولو کې د ژنیټیکي جبر ډول او د کلتور او تجربې د رول له پامه غورځول دي چې لا دوام لري.
د ودې د ارواه پوهانو یوه ډله چې تکاملي لیدلوري یې منلي، بومي ګرایان دي چې باور لري، نوي زېږېدلی ماشومان ذاتي ادراکي مکانیزمونه (یا ماډلونه) لري او هغوی ته اجازه ورکوي چې مهم اطلاعات لکه ژبه زده کړي.
د ودې تکاملي ارواه پوهنه
د ودې تکاملي ارواه پوهنه کېدای شي د یوه متمرکزې نظري اډانې په توګه چې د تکاملي ارواه پوهنې له لویې برخې څخه مشتق شوې په پام کې ونیول شي. د تکاملي ارواه پوهنې اصلي جریان له پخوانیو هغو جریانونو څخه چې د تکاملي بیولوژیکي اصولو څخه یې د ذهن او چلن د درک په موخه لکه د ټولنیز ژوند پوهنې، اخلاق پوهنې او چلندي ایکولوژۍ په برخه کې کار اخیست وده کړې او همدارنګه یې د انطباقي چلن پر ځای په اروایي انطباق پېژندنې باندې په تمرکز سره له پخوانیو هغو توپیر لرلی. په داسې حال کې چې د ودې د تکاملي ارواه پوهنې نظریه په ټولیزه توګه د تکاملي ارواه پوهنې د اصلي جریان له نظریې سره موازي ده، خو د ودې او تکامل د نظریو د اګاهانه تطبیق د هڅو له مخې یې له یو بل توپیر لرلی. د ودې د تکاملي ارواه پوهنې نظریه د تکاملي ارواه پوهنې له اصلي جریان سره هم د هغه کچې اهمیت له مخې چې پر چلن باندې د چاپېریال اغېز ته قایلېږي او هم له دې پلوه چې څه ډول تکامل د انساني ارواه پوهنې لپاره لار برابره کړې له یوبل سره توپیر لري.
د ودې د تکاملي ارواه پوهنې پلویان ادعا کوي چې تکاملي ارواه پوهان، په داسې حال کې چې د چلن په جوړولو کې د چاپېریال د رول او د هغو د اغېز اړوند ادعاوې یې صدق کوي خو په ډېر ندرت سره د خپلو ادعاو څخه د ملاتړ په موخه صریح موډلونه رامنځته کوي (لکه د چلن په جوړولو کې د چاپېریال د ونډې اړوند د هغوی د وړاندوینو په اړه). د ودې تکاملي ارواه پوهنه هڅه کوي د ودې د سیسټم د عملکرد په منلو او پر دې باندې په ټینګار چې د یو سازمان په یوه سطح کې عملکرد (د بېلګې په توګه، په ژنټیک سطح کې) د هماغه سازمان په بله مجاوره سطح اغېز لري؛ ځان د تکاملي ارواه پوهنې له اصلي جریان جلا کړي. د ودې د سیسټمونو نظریه ورکوونکي لکه رابرت لیکلیتر اشاره کوي چې د ودې محصولات هم ژنیټیکي او هم اپي ژنیټیکي دي او بشپړه ژن محوره لیدلوری یې له پوښتنې لاندې راوستی. له دې سره یو شمېر لیکوالان دغه ادعا چې تکاملي ارواه پوهانو د ودې د نظریې اصلي جریان په خپلو نظري پروګرامونو کې نه ادغام کوي؛ ردوي او د ودې د سیسټمونو د نظریې ارزښت یې له سوال سره مخ کړی.
د ودې تکاملي ارواه پوهانو د تکاملي او ودې د نظریاتو د ادغام لپاره کار کړی او هڅه یې کړې چې د دغو دواړو د نظري بنسټونو په یوې غاړې ته کولو سره هغه سره ترکیب کړي. دغه هڅه د پوښتنو په هغو ډولونو کې چې د ودې د تکاملي ارواه پوهنې د پارډایم څېړونکو وړاندې کړي؛ ښکاريږي؛ د نیکولاس تینربرګن د پوښتنو هغه څلورو ډلګیو ته په ارجاع تکاملي ارواه پوهنې تل په تکاملي پوښتنو («ولې») تمرکز لرلی په داسې حال کې چې د ودې تکاملي ارواه پوهنه بیا په صراحت سره ورسره د («څه ډول») پوښتنه هم ادغام کوي.
هغه کارونه؛ چې کول یې ژوند ښکلی کوي
لیکنه: محمد آصف ” احمدزی”
پیاوړی حکمران (  الیور ونډل ) د خلکو په باره کې وایي:  خلک په درېیو برخو وېشل شوي:
لومړی برخه؛ هغه کسان دي چې په ژوند کې خپله پېښې رامنځته کوي.
دویمه برخه؛ هغه کسان دي چې یوازې د پېښو سیل کوي او وروستی برخه هغه کسان دي چې کله یې په ژوند کې کومه پيښه رامنځته شي، په اړه یې هیڅ فکر نه کوي.
د هرې ټولنې د وګړو ژوند له ښو او بدو پېښو جوړ دی، که د ناکاره پېښو پرځای ښو کارونو ته مخه کړئ، نو ستاسو ژوند کې به یو ډول نوښت رامنځته شي، له نوښت سره سره به مو ژوند لا ښکلا پيدا کړي.
‘په دې لیکنه کې مونږ هغه څه بیانوو، چې باید عمل پرې وشي.
په لاندې موضوعګانو باندې عمل کول ستاسو را تلوونکی روښانه او فکر ته مو مثبت بدلون ورکوي.
د الله تعالی عبادت وکړئ
ټول مخلوقات د الله تعالی د عبادت لپاره پيدا شوي دي،  نو هر څه نه مخکې باید موږ او تاسو هر کار د الله تعالی په عبادت سره پیل کړو.
د ځان مشري وکړئ
نن؛ سبا وینو چې زموږ ټولنه مشرۍ ته اړتیا لري؛ د مشرۍ به برخه کې موږ زیات مشکلات لرو او ورځ تر بلې دا مشکلات په ډېرېدو دي.
همدارنګه که تاسو ځان ته د یو مشر په توګه وګورئ؛ نو راتلوونکی مو تغیر کوي، له دې سره سره تاسو کولای شئ د یوې ډلې، کورنۍ او همدارنګه د یوې ټولنې مشري هم وکړئ.
موخه ولرئ
هر انسان باید په ژوند کې موخه ولري، موخه لرل مو په احساساتو خورا اغېزه کوي، لا مو پر ژوند باور زیاتوي.
یوه ښه موخه هغه ده چې تاسو یو ښه دلیل ولرئ، یعنې تاسو داسې فکر وکړئ چې تاسو ټولنې ته خدمتونه وړاندې کوئ او دا کار مو؛ لا ژوند کولو ته هڅوي او په ژوند کولو مو باور زیاتيږي.
موخه لرل د یو انسان په ژوند کې مثبت بدلون رامنځته کوي، نو تاسو ځان نه پوښتنه وکړئ؛ چې ستاسو تر ټولو مهمه موخه څه ده؟
مثبت فکر وکړئ
ښه خلک د تل لپاره مثبت فکر لري او مثبت فکر هم د دوی په ستونزو کې اسانتیاوې را منځته کوي.
تر هر څه وړاندې باید مثبت فکر وکړئ، مثبت فکر کول له تاسو سره مرسته کوي.
د ځان په اړه شک کول هېر کړئ؛ ځکه شک کول مو روحیې ته زیان رسوي او د زیان تر څنګه تاسو خپلو کارونو کې ناکام پاتې کېږئ.
مطالعه وکړئ
په ټولنه کې زیات شمېر کسان وینو چې خپل وخت بې ځایه تېروي؛ د راتلونکي لپاره هېڅ  فکر نه لري، د دې پر ځای چې بېکاره وخت تېر کړئ نو دا به ښه وي چې مطالعې ته مخه کړئ.
که مطالعې ته ستاسو پام وګرځي، نو هتمن به ستاسو ژوند کې بدلون راشي، ځکه مطالعه ستاسو فکر ته بدلون ورکوي او تاسو د بریا په لور بیایي.
بریالی خلک له ستونزو زده کړه کوي، د نن کار سباته نه پرېږدي، تل د خپل کار په لوري حرکت کوي؛ نو باید موږ او تاسو هم د بریالي خلکو لاره غوره کړو او هغه څه چې ستاسو په ذهنونو کې وي؛ د مثبت کار لپاره عمل پرې وکړې.
هغه ستونزې چې ستاسو مخکې دي د هغو لپاره د حل لاره وګورئ؛ د ستونزو د حل لپاره فکر وکړئ، چې په راتلونکي کې ستاسو د پرمختګ خنډ نشي.
پوهان وايي: بلا په مخ وهل کيږي؛ په څټ نه.
ستاسو په ژوند کې چې کومې بدې پېښې راځي، تاسو یې د ناکامۍ احساس مه کوئ ؛ ځکه بریالي خلک د ستونزو لپاره د حل لاره لټوي.
له نورو سره مرسته وکړئ
د هرې انساني ټولنې وګړي مرستې ته ضرورت لري، چې باید مرسته ورسره وشي.
مرسته يواځې دا نه؛ چې تاسو هغوی ته پیسې ورکړئ، بلکې د نورو خلکو په خوشحالیو خوشحاله شئ او د هغوی د خوشحالی احساس لا پياوړی کړئ، چې هغوی نور هم مخته لاړ شي.
همدارنګه هغوی ګټورو کارونو ته وهڅوی …..
تمرین وکړئ
له تمرین کولو سره مو ذهن پیاوړی کيږي، دغه پياوړتیا مو نورو کارونو ته هڅوي او همدا هڅونه مو په نورو کارونو کې د پرمختګ لامل ګرځي.
محمد علم بڅرکی
محمد علم بڅرکی (زوکړه ۱۹۲۱ زېږدي کال-مړینه ۲۰۰۳ زېږدي کال، هالېنډ) (په انگرېزي: Muhammad Alam Bacarkai) د ويښ زلميانو د غورځنگ يو بنسټ اېښودونکی، ليکوال او شاعر وو.
مخينه
محمد علم بڅرکی د حاجي محمد انور خان زوی پر ۱۹۲۱ ز کال د سويلي پښتونخوا په گلستان کلي کې زېږېدلی دی. دده پلرونه او نيکونه د هغې سيمې مخور مشران او خانان ول. دی د حاجي سعادت خان لمسی، د يار محمد خان کړوسی او د روشندل خان کودی دی. روشندل خان د لوی احمد شاه بابا په دربار کې د دفتر مشر وو او له همدې لامله د عرض بېگي په نامه یادېده. د بڅرکي صاحب کورنۍ د اڅکريو يوه روښانده او مترقي کورنۍ وه، چې تل يې د خپلو خلکو په روزنيزو او ښوونيزو چارو کې کارنده ونډه درلودلې ده. دوی د مخکښو او مېړنيو شخصيتونو په توگه په علمي، ټولنيز، سیاسي، ملي ادبي چارو او بیا سوداگريزو برخو کې ډېر اغېزمن رول لوبولی دی.
د بڅرکي صاحب مور بي بي امينه نومېده او د عبدالواحد خان پوپلزي لور وه. عبدالواحد خان په ارغستان کې اوسېده او پر خپل وخت د پوهې او نامه څښتن وو، چې له امير عبدالرحمان خان سره د اختلاف پر بنسټونو د کوټې ښار ته شړونی (تبعيد) شوی وو. د تكړه ليکوال او شاعر ننگيالي بڅرکي د لاسوندونو له مخې بڅرکی صاحب پر ۱۹۲۳ ز کال په يونیم کلنۍ کې خپله مور له لاسه ورکړه، نو هغه وو چې پالنه او روزنه يې د انا او نيکه له خوا کېده. خوله بده مرغه انا يې د ۱۹۳۶ ز کال د کوټې په ستره زلزله کې وفات شوه. بيا بڅرکی صاحب د خپل پلار او مشر ورور محمد افضل خان په سپارښت له کوټې څخه گلستان ته ولاړ او هلته دده په ژوند کې يو نوی بدلون راغی. دده مشر ورور چې يو روښاندی، ملي، ټولنيز او سیاسي مخکښ بلل کېده، د خپلې روزنې او پالنې تر اغېز لاندې راوست او دا لاره يې وربرابره کړه چې د گلستان په ښوونځي کې خپلې زده کړې پرمخ يوسي.
ددوی د کورنۍ يو شمېر غړي لکه عبدالصمد خان اڅکزی او محمد ايوب خان اڅکزی نامتو سياسي او ملي شخصيتونه تېر شوي دي چې د کانگرس گوند غړي هم ول. دوی د خپلو سياسي او ملي موخو د دودونې او څرگنداوي لپاره سياسي غونډې جوړولې او د خلکو په راويښولو کې يې لوی اغېز درلود. هغه وو چې بڅرکي صاحب يې هم ل تنکۍ ځوانۍ راهيسې تر اغېز لاندې راغلی او سیاسي لاره يې ورخپله کړې وه. دا چې محمد علم بڅرکي ته تر لومړني ښوونځي وروسته په گلستان کې د نورو زده کړو شرايط مساعد نه ول، نو د خپل پلار په غوښتنه کندهار ته ولاړ او د شالمار په لېسه کې يې د زده کړو کابو تر لاسه کړه.
پر ۱۳۱۷ لمريز کال بڅرکی د يوه ښه او بريالي زده کوونکي په توگه حربي ښوونځي ته واستول شو او هلته دده د ښه استعداد په پام کې نیولو سره د پيلوټۍ په څانگه کې د ايټاليا بورس ته ونومول شو، خو داسې پېښ شول چۍ دده پر څای بل څوک واستول شو.
محمد علم بڅرکی پر ۱۳۱۸ لېږديز لمريز کال طب پوهنڅي ته وروپېژندل شو او هلته يې ۴ کاله زده کړې وکړې. لکه ځنگه چې دی په ټولنيز او سياسي ډگر کې د خپلواک اند و واند څښتن وو، نو ډېره ورته ستونزمنه وه چې له پوځي شرايطو سره ځان عيار کړي. ده هېڅکله نه شو کولای چې د انساني او ټولنيزو نيمگړتياوو په وړاندې بې توپیره پاتې شي او نيوکو گوته به يې ورته نيوله. له همدې لامله د پوڅيانو په تېره بیا د پوڅي زورواکانو نه خوښېده او دې ته يې اړايست چې په پوڅي اډانه کې خپلې زده کړې نيمگړې پرېږدي. په پایله کې د ژوند د ناخوالو له لامله هند ته ولاړ. له هغه ځايه بیا کوټې ته ولاړ او هلته يې د خپل مشر ورور محمد افضل خان تر سیوري لاندې څه ناڅه ارام ژوند غوره کړ.
بڅرکی صاحب د خپل زوندپه اوږدو کې په ادبي پلټنو، ليکنو او څېړنو باندې بوخت وو، له پوهنې او ادب سره ډېره مينه او لېوالتيا درلوده. ده خپله مطالعه لومړی د ناولونو له لوست څخه پيل کړه؛ د نامتو هندي شاعر او لیکوال رابند راناټ ټاگور، اقبال لاهوري او نورو اثار يې ولوستل. عبدالصمد خان اڅکزي او محمد ايوب خان اڅکزي د مولانا ابوالکلام ازاد د ثارو لوست ته وهڅاوه. په دې لړ کې يې د نياز فتحپوري د نگار رسنيو لوست پر ذهني او رواني حالاتو دومره اغېز وکړ چې «مذهب» نومی کتاب يې پښتو ته وژباړه. د بڅرکي صاحب اثار، ليکنې او ژباړې د هېواد په دننه او بهر کې په طلوع افغان، په کندهار او هېلمند ورځپاڼو، مهالنيو، همدا راز په کوټې مجله، امو جريده، د احمد شاه بابا د علمي ادبي ټولنې خپرنيز ارگان ملي هېنداره او نورو رسنيو کې خبرې شوې دي.
مړينه
د افغانستان دغه نوميالی ليکوال پر ۲۰۰۳ ز کال د ۸۳ کالو په عمر د خپل پاک او سپېڅلي زړه په درېدو سره په هالېنډ کې په حق ورسېد.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د ښځو تاريخ ته يوه کتنه. ۲- روسی يرغل پر افغانستان باندې. ۳- افغانستان مين حکمران پارټي (په اردو ژبه). ۴- ويښ ځلميان.
۵- د خان محمد ايوب خان سوانح. ۶- تاج، د رابند راناټ ټاگور د مکټ څخه ژباړه. ۷- طلسم عمل، ژباړه، دا اثر په طلوع افغان کې خپور شوی دی. ۸- د هيگل فلسفه، ژباړه، دا اثر په طلوع افغان کې خپور شوی دی.
ناچاپ نښيرونه يې
۱- د سوچه پښتو نژدې ۲۰۰۰ هغه وييونه چې فارسي او عربي ژبو د ښارونو څخه و صحراو ته فراره کړي دي. (په ځانگړي توگه په «توبه» کې). ۲- ساينټفيک ژوند. ۳- د حاجي محمد انور خان اڅکزي سوانح. ۴- The Cold and Dark - د Carl Sagan او Paul R. Ehrlich اثر - ژباړه - پر ژونپوهنيزو مسايلو باندې دايمي قواو. ۵- مذهب، د نياز فتحپوري اثر، ژباړه. ۶- نړيوال وير. ۷- مترقي مضامين. ۸- پښتو متلونه. ۹- ولسي ټوکې. ۱۰- د شعرونو ټولگه. ۱۱- ياداشتونه، د بېبليوگرافي په توگه. ۱۲- ياداشتونه، د کرونولوژي په توگه. ۱۳- پند و عبرت، د غربي فېلسوفانو د افکارو ټولونه.
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:ويښ زلميان
سانتو دومینګو
سانتو دومینګو Santo Domingo) د دومینیکن جمهوریت پلازمینه ده.
شپږ پښې لرونکی ژوي
شپږ پښې لرونکی ژوي (په لاتين: Hexapoda)د بند پښه لرونکو ژويو څخه تر تولو لویه لاندي شاخه (ډله) ده چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دی ژويو بدن د سر، برخې لرونکی ټټر، درو جوړو پښو او نس څخه جوړ شوي دي او په څلورو مهمو ډلو تقسیم شوي دي.
وېشنيزه:بند پښه لرونکی ژوي وېشنيزه:شپږ پښې لرونکی ژوي
ستر دیوال (فلم)
ستر دیوال یو امریکایی-چینایی فلم دی چې په ۲۰۱۶ کال کې جوړ شوي دی او افسانوي تاریخي په بڼه دی.
د دي فلم اصلی عکاسي د ۲۰۱۵ کال د مارچ په ۳۰ نېټه پیل شوي وه چې کار یې د ۲۰۱۶ کال د ډیسمبر په ۱۶ نېټه پایته رسیدلی دی او د ۲۰۱۷ کال د فیبروری په ۱۷ نېټه به ننداري ته وړاندي شی.
پریمائز
ددې فلم مبناء د چین ستر دیوال او د بشری قهرمانی پر بنسټ جوړ شوی دی.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:2016 3D فلمونه وېشنيزه:2016 فلمونه وېشنيزه:امریکایی فلمونه
فساد
هغه ستراتیژۍ چې له فساد سره د مقابلې په موخه ترې کار اخیستل کېږي، تر ډېره د فساد ضد ټولیزې اصطلاح تر چتر لاندې خلاصه کېږي. په دې سربېره، د نړیوالو نوښتونو، لکه: د ملګرو ملتونو د تلپاتې ودې د ۱۶ موخو یوه هدفمنده موخه دا ده چې په ټولو برخو کې په پام وړ ډول فساد را کم کړي.
لاملونه
په داسې حال کې چې د واک او امتیازاتو په زیاته کچه انحصار او د روڼتیا ټیټه کچه په اتوماتیک ډول د فساد لامل نه ګرځي، یو شمېر نورو «اخلاق» یا «رښتینولي» د هغو څلورم متغیر ښوولی. دغه اخلاقي اړخ دوه برخې لري چې داخلي هغه یې «ذهني ستونزې» ته اشاره کوي او بهرنۍ یې بیا یو شمېر شرایطو، لکه: بېوزلي، نامناسب معاش، نامناسبو کاري شرایطو او یا هم هغو نه پلي کېدونکو او یا هم ډېرو پیچلو لارو چارو ته اړوندېږي چې وګړي کمزوري کوي او اجازه ورکوي، څو «بدیل» حل لارې ورته ومومي.
لارې چارې (مېتودونه)
په سیستماتیک او لوړه کچه فساد کې په یو مهال کې له ګڼ شمېر لارو چارو نه د یو ډول موخو لپاره کار اخیستل کېږي.
بډې (رشوت)
په بډو یا رشوت کې له ډالیو او ښېګڼو نه د شخصي ګټو په موخه ناوړه ګټنه شاملېږي. د kickbacks او یا هم لکه په منځني ختیځ کې د بخشش په نوم پېژندل کېږي. دا د فساد تر ټولو معمول ډول دی. په دغه ډول فساد کې بېلابېل ډوله ښېګڼې، لکه: پیسې، ډالۍ، کور، ترفیعات، جنسي ښېګڼې، کاري ښېګڼې، د شرکت اسهام، امتیازات، تفریح، په کار ګومارنه او سیاسي ګټې شاملېږي. په شخصي ګټه کې کېدای شي، د یو فعالانه ترجیحي چلن نه په یوې بې احتیاطۍ یا جنایت باندې تر سترګو پټولو پورې هر څه شامل شي.
اختلاس، غلا او تقلب
اختلاس او غلا دا ده چې یو کس په غیر قانوني ډول بودیجه او یا هم نوره پانګه تر خپل واک لاندې راولي. تقلب بیا هغه مهال دی چې د توکو څښتن ته په چل ورکولو هغه متقاعد کړي، څو خپله پانګه بې صلاحیته او یا هم غیر مجاز لوري ته وسپاري. د بېلګې په توګه: د غیر واقعي شرکتونو یا shadow companies لوري ته د یوه شرکت د پانګې یا بودیجې انحراف او وروسته د فاسدو کارکوونکو جیبونو ته د هغو بېرته لېږد، له نړیوالو مرستو غلا، درغلۍ، ټاکنیزې درغلۍ او نورې فاسدې چارې په کې شاملېږي.
باج اخیستل او ګواښول یا بلک مېل
په داسې حال کې چې بډې ورکول د فاسدو موخو لپاره له مثبتو انګېزو کار اخیستل دي، خو باج اخیستنه او ګواښونه له ګواښونو نه په کار اخیستو تمرکز لري. په دغو ګواښونو کې کېدلای شي، فزیکي تاوتریخوالی یا کاذب بندي کول، د یوه کس د اسرارو او یا هم پخوانیو جرمونو افشا کول شامل شي.
په دغه ډول کې دغه چلندونه شاملېږي، لکه: یو مخکښ کس د چټکو روغتیايي خدمتونو د نه ترلاسه کولو په حالت کې (د نورو ناروغانو په لګښت) رسنیو ته مراجعه وکړي، دولتي چارواکي د دوی په خوښه د نه پرېکړه کولو په حالت کې د هغوی د رازونو په افشا کولو وګواښي او یا هم د رازونو ساتلو ته د دوام ورکولو په موخه د پیسو غوښتنه ولري. بله بېلګه یې کېدای شي، د یو لوړ پوړي چارواکي اړوند څېړنو ته د دوام ورکولو په اړه یوه پولیس افسر ته د هغه د لوړ پوړو چارواکو له خوا د دندې د له لاسه ورکولو ګواښ وي.
شبکه جوړونه
شبکه جوړونه (دواړه سوداګریزه او شخصي) د کار لټون کوونکو لپاره اغېزمنه لار ده چې هغوی ته د کار په بازار کې د نورو لټون کوونکو په پرتله د پام وړ امتیازات برابروي. د دغو شبکو آیډیا یا کاري چلن دا ډول دی چې، شبکه جوړوونکی هڅه کوي، د کار له څښتنانو، د کارکوونکو د ګومارنې له پلاوي او نورو سره دوستانه اړیکې په دې هیله ټینګې کړي، څو خپل یوه غوښتنه کوونکي ته د یوې دندې د ترلاسه کولو په برخه کې له هغو ناوړه ګټنه وکولای شي. د شبکې جوړونې دغه ډول، د استخدام د رسمي بهیرونو چې ټولو ته یو ډول شرایط برابروي او نوماندان کولای شي، خپلې وړتیاوې په کې ټاکونکي پلاوي ته څرګندې کړي؛ د تخریب کولو د هڅې په توګه توصیف شوی.
له واک نه ناوړه ګټه اخیستنه
له واک نه ناوړه ګټه اخیستنه، د پرېکړې کولو په برخه کې له واک نه ناوړې یا غیرقانوني ګټنې ته اړوندېږي. د بېلګې په توګه: کله چې قاضي د مقرراتو سره په خلاف یوه جنايي دوسیه لغو کړي یا د ګمرک چارواکي له ګمرک نه د ممنوعه موادو د تېرېدو اجازه ورکړي.
پلویتوب، خپلوي پالنه او مشتري پالنه
پلویتوب، خپلوي پالنه او مشتري پالنه، د فساد ترسره کوونکي ته کومه ښېګڼه نه رسوي بلکې ښېګڼه یې د هغو اړوندو کسانو، لکه: ملګرو، کورنیو غړو او یا هم ډلې ته رسېږي. د بېلګې په توګه: کېدلای شي، د کورنۍ د غړي او یا هم د یوه  کارکوونکي ګومارنې یا ارتقا ته اشاره وکړو چې د اړوند بست وړتیا په کې نه وي او دغه چاره د وړتیا له مخې نه، بلکې یوازې یوې سیاسي ډلې ته د دواړو لورو د اړوند والي پر بنسټ ترسره شوې وي.
له اقتصادي ودې سره یې اړیکې
فساد په جدي ډول د خصوصي پانګونې په برخه کې مخه نیونکی منفي اغېز لري، چې په پایله کې د اقتصادي ودې د کمښت لامل کېږي. فساد د تولیدي فعالیتونو ګټه راکموي.
فساد د نابرابریو د زیاتوالي لپاره زمینه برابروي، د تولیدي چارو د ګټې د کمښت لامل ګرځي، چې له امله یې دلالي اقتصاد او فساد په زړه پورې کوي. د نابرابریو زیاتوالی نه یوازې د محرومو قشرونو ترمنځ د ناهیلیتوب د رامنځته کېدو لامل ګرځي، بلکې د تولیدي ودې، پانګونې او کاري موکو د کمښت لامل ګرځي.
شاهي ازموينه
شاهي ازموينه، يا کیجو په شاهي (ټولواکمن) چين کې د ملکي خدمت ازموينې یو نظام و، د دولتي بيروکراسۍ (دولتي ماموريت) لپاره د نوماندانو د غوره کولو په موخه پر مخ وړل کېدو. د زېږېدو پر ځای د وړتيا تر مخې د بيروکراتانو د ټاکلو تصور د چين د تاریخ په لومړيو کې پيل شو، خو د غوره کولو د يوې وسيلې په توګه د لیکلو ازموينې له «سوي» واکمنۍ کورنۍ څخه وروسته د  ۶۱۸-۹۰۷ په «ټانګ» واکمنې کورنۍ کې پيل شوې. دا نظام د «سانګ» واکمنې کورنۍ (۹۰۶-۱۲۷۹) پر مهال خورا خپور او پیاوړی شو او نږدې تر يوې زريزې پورې وغځېد، تر دې چې په ۱۹۰۵ز کال کې د «چينګ» واکمنۍ کورنۍ د اصلاحاتو پر مهال له منځه يوړل شو. د چين خلکو جمهوريت (PRC) او د چين جمهوريت (ROC) دواړو کې، د اوسني چين په دولتي ملکي خدمت کې د داخلېدو لپاره د شاهي ازموينې ځينې اړخونه اوس هم شته.
د «سونګ» واکمنۍ پر مهال پيل شوي شاهي ازموينې نظام يو زيات رسمي نظام وګرځېد او له سيمه يیز څخه نيولې تر ايالتي او بيا د محکمې تر ازموينو پورې په درې درجو په پوړونو کې چمتو شو. د «منګ» واکمنې کورنۍ (۱۳۶۸-۱۶۴۴) پر مهال، چارواکو د دې ازموينې محتوا د «اردتدوکس نيوکنفوسيوس» (کنفوشيوس د چين د عقایدو يو لرغونی نظام  دی.) په اړوند متنونو پورې محدوده کړه، تر ټولو لوړه درجه چې «جنشي» نومېده، د لوړو دفترونو لپاره اړينه وه. له بلې خوا، د بنسټيزې درجې درلودونکي «شينګ يوان»، په زیات شمېر کې وړاندې شول او په پايله کې د دې درجې (سند) لرونکي خلک داسې څوک وګرځېدل چې د يوې دندې تر لاسه کولو هيله يې نه درلوده. شتمنې کورنۍ، په ځانګړي ډول سوداګرې طبقې، کولای شول چې خپلو زامنو ته تعلیم ورکړي يا د هغوی لپاره سندونه په پيسو راونيسي او په نظام کې شامل شي. د نولسمې پېړۍ د وروستيو پر مهال، د «چينګ» چين په داخل کې ځينو نيوکه کوونکو د ازموينې دا نظام د ساينس او تخنيکي زده کړې د مخنیوي مسئول وباله او د ځينو سمونونو غوښتنه يې وکړه. هغه مهال، چين د هرو زرو کسانو پر سر يو سند درلود. د سختو شرايطو له امله، په کلني ډول د ازموينې ورکولو د دوه يا درې ميليونه غوښتونکو له منځه، د بريا کچه يواځې ۱٪ وه.
عمومي تاریخ
د غشي ويشتلو په څېر د مهارتونو سيالۍ له «چاو» واکمنې کورنۍ (يا که په افسانوي نوم يې يادونه وشي نو ياو کورنۍ) څخه هم شته. د وروستيو شاهي ازموينو کنفيوشس ځانګړيا، تر ډېره بريده د «هان» واکمنې کورنۍ پر مهال د «وو» سترواک له امله وې. که څه هم له «هان» څخه نيولې تر «سويي» واکمنۍ پورې ځينې ازموينې موجودې وې، دوی د دولتي ټاکنو لپاره کوم رسمي فرصت ورنه کړ، دا ډيری ټاکنې د ټولنيز حيثيت، اخلاقو او وړتياوو په څېر ځانګړتياوو پر بنسټ د سپارښتونو له لارې تر سره شوې.
د یو تصور په توګه د دولتي شاهي ازموينې پيل په ۶۰۵ کې د «سويي» واکمنې کورنۍ د لنډې مودې واکمنۍ پر مهال وشو. د دې واکمنۍ ځای ناستې «ټانګ» واکمنې کورنۍ، شاهي ازموینې په پرتليز ډول په کوچنۍ پيمانه عملي کړې، تر هغه وخته چې د «وو زيټيان» په دوران کې د ازموينې دا نظام پراخه کړای شو. په پراخه شوي ازمېښتي نظام کې يوه پوځي ازموينه هم شامله وه، خو پوځي ازموينې د چينايي افسر پر پوځي ځواک کله هم ځانګړی اغېز ونه کړ او پوځي سندونو ته د ملکي سيالو سندونو په نسبت په کمه سترګه کتل کېدل. په ازميښتي نظام د «وو» د اغېز د صحيح څرنګوالي په اړوند اوس هم علمي اختلافات شته.
په ازموينو کې يو کوچنی خنډ په ديارلسمه پېړۍ کې د «يوان» واکمنې کورنۍ په پيل کې پېښ شو، خو ورسته بيا د سيمه ييزې ونډې سره بېرته پر ځای کړای شو، کوم چې د مغولو او وروسته پاتې سويلي چينايانو ملاتړ کاوه. د «مينګ» او «چينګ» د واکمنو کورنيو پر مهال، دې نظام د فکري ژوند په تنګ او متمرکز ماهيت کې خپله ونډه درلوده او د سترواک مطلق العنان واکونه يې زيات کړل. دا نظام له ځينو بدلونونو سره سره په ۱۹۰۵ز کال کې د «چنګ» واکمنې کورنۍ په وروستيو کلونو کې د دې نظام تر پای ته رسېدو پورې روان و. د دولتي کار کونکو د ټاکنې لپاره د ازموينې نوی نظام هم په غېر مستقيم ډول د شاهي نظام څخه جوړ کړای شو.
معمولي مندته
معمولي مندته (په لاتين:Prunus armenica ) د آلوگانو څخه یوه مېوه ده چی د آسيا څخه نړۍ ته پراخه شوه. په اوس وخت کی معمولی مندته د نړۍ په بیلا بیلو سیمو کی کرل کېږي.
توصيف
د مندتې ونه ټيټه ونه ده چی لوړوالی یی ۱۲ مترو ته رسېدلای سی. د ونې د ساقې سور ۴۰ سانتمتره ده. پاڼې یی د هگۍ شکل لري. نوموړي ونه په حمل کی گل کوي او د گلانو رنگ گلابي دي. د مندتې مېوې په جولای کی پخېږي. مندته د زری لرونکی مېوو څخه دی چی رنگ یی نارنجي دی او لوی والي یی ۲،۵ سانتمترو ته رسېدلای سی.
وېشنيزه:آلوگان
يبر خوړ
یبر خوړ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
په کلاسيک لرغونتوب کې پوهه
په کلاسيک لرغونتوب کې پوهه د نړۍ يا طبيعت د کارونو په اړه پلټنې رانغاړي، چې عملي موخې (لکه: د يوې باوري کليزې رامنځته کول يا د بېلابېل ډول ناروغيو د درملنې د څرنګوالي مشخص کول) او همدا راز د طبيعي فلسفې اړوند نورې ذهني پلټنې دواړه په نښه کوي. کلاسيک لرغونتوب په دوديز ډول له ميلاد څخه مخکې د ۸ او ۶ ز پېړۍ تر منځ دورې په توګه راپېژندل شوی دی او د دې دورې پر مهال د طبيعت اړوند نظریې چې د تيوري په بڼې رامنځته شوي دي، يوازې په ساينس پورې نه وې تړلې، مګر افسانه او دين يې هم په کې رانغاړه. هغه خلک چې اوسمهال لومړني پوهان ګڼل کېږي، ښايي ځانونه يې لکه د يو ماهر مسلک کارکونکي (لکه: ډاکتران) يا د مذهبي دود پيروان (لکه د معبد روغونکي) غوندې طبيعي فيلسوفان ګڼل. په دې دوره کې ځينې خورا نامتو پېژندل شوې څېرې هايپوکرات “Hippocrates”، ارستو “Aristotle”، اقليدس “Euclid”، ارشميدس “Archimedes”، هيپارخوس “Hipparchus”، ګالين “Galen” او بطليموس “Ptolemy” دي. د دوی ونډې او يو لړ تبصرې په ختيځ، اسلامي او لاتينۍ نړۍ کې خپرې شوې او د معاصرې پوهې په رامنځته کولو کې يې مرسته وکړه. د دوی کارونو د رياضياتو، نړۍ پېژندنې، طب او فزيک په ګډون زياتې بېلابېل ډولونه وپوښل.
د لاملونو پوهه
د شيانو د طبيعت په اړه پلټنې په لومړي ځل د دلرغونو يونانيانو په منځ کې له عملي اندېښنو پرته پيل شوې. د بېلګې په ډول: د کليزې د رامنځته کولو هڅه په لومړي د يوناني شاعر هزيود “Hesiod” د «کارونه او ورځې:Works and Days» له لورې د بېلګې ورکولو په واسطه شوې ده، چې له ميلاد څخه نږدې ۷۰۰ کالونه پخوا کيې ژوند وکړ. د هزيود کليزه د ستورو د موسمي ښکاره کېدنو او نه ښکاره کېدنو او همدا راز د سپوږمۍ د پړاوونو له مخې د موسمي فعاليتونو د منظم کولو په موخه وه، چې نېکمرغه يا بدمرغه ګڼل کېدل. له ميلاد څخه نږدې ۴۵۰ کالونه پخوا موږ په متنونو کې د ستورو د موسمي ښکاره کېدنو او نه ښکاره کېدنو تاليفات وينو، چې د پاراپيګماتا “Paramegmata” په نوم يادېږي، چې د ستورپوهنيزو کتنو پر بنسټ د يونان د ښاري دولتونو د ملکي يا مدني کليزو د منظم کولو لپاره کارول کېدل.
طب يوه بله برخه ده، چې د دې دورې پر مهال په کې په عملي ډول د طبيعت پلټنې وشوې. يوناني طبابت يوازې د يو روزل شوي مسلک سيمه نه وه او د اجازې يا جواز ورکولو د وړتيا منل شوې لاره نه وه. په هايپوکراتيک دود کې ډاکتران، د معبد روغونکي چې د اسکليپييس “Asclepius” د مذهبي باورونو په سيستم پورې تړاو لري، درملو کې د کارېدونکو بوټو راټولونکي، د درملو پلورونکي، دائې او د جمناستيک روزونکي ټولو ادعا وکړه، چې په ځانګړو برخو کې د روغونکو يا معالجه کوونکو په توګه وړ دي او د رنځورانو لپاره يې په فعال ډول سيالي وکړه. د دې سيالو دودونو په منځ کې دې سيالۍ د ناروغۍ د لاملونو او مناسبې درملنې او همدا راز د د دوی د سياليو د عمومي ميتودولوژيکو لارو چارو په اړه يو فعال عمومي بحث سره مرسته وکړه.
د سببي تشرېحاتو لپاره د څېړنې يوه بېلګه د «د سپېڅلې ناروغۍ په اړه:On the Sacred Disease» تر سرليک لاندې د هايپوکرات په متن کې موندل کېږي، چې د عصبي ناروغۍ (ميرګي) له طبيعت څخه بحث کوي. په دې متن کې ليکوال پر خپلو سيالانو (د معبد معالجينو) باندې د دوی د دې ناپوهۍ له امله بريد کوي، چې عصبي ناروغي د خدای په قهر پورې تړي او دوی يوازې له پيسو ګټلو سره مينه لري. که څه هم ليکوال ټينګار کوي، چې ميرګي يو طبيعي لامل لري، مګر کله چې د دې برخې تشرېح کولو ته راځي چې لامل څه شی دی او مناسبه درملنه يې څه کېدای شي، تشرېح يې د مشخص ثبوت په توګه لنډه او درملنه يې د خپلو سيالانو غوندې ناڅرګنده ده. سره له دې هم د طبيعي ښکارندې کتنو د دوی د لاملونو د مشخص کولو په موخه په يوه هڅه کې يو ځای يا تاليف کېدلو ته لکه د بېلګې په ډول د ارستو او تئوفراستوس په کارونو کې دوام ورکړ، چې د ژوو او نباتاتو په اړه يې په پراخه کچه ليکل وکړل. تئو فراستوس د منرالونو او ډبرو د ډلبندي کولو لومړنۍ منظمه هڅه هم وکړه، چې لنډيز يې د پليني “Pliny” په «طبيعي تاریخ:Natural History» نومي اثر کې موندل کېږي.
د يوناني پوهې ميراث په دې دوره کې د سترواکۍ څېړنې (د بېلګې په ډول په زولوژي، بوتاني، منرالوژي او ستورپوهنه کې)، د معلومه پوهنيزو ستونزو په ارزښت اهميت کې د پوهاوي (لکه: د بدلون ستونزه او لاملونه يې) او د حقيقت لپاره د معيارونو رامنځته کولو د ميتودولوژيکي اهميت د يوې پېژندنې (لکه: د طبيعي ښکارندو برخه کې د رياضياتو پلي کول) له امله په حقيقي پوهه، کې د پام وړ پرمختګونه راونغاړل، سره له دې چې په دې هره برخه کې د نړيوالو نظريو سمون (نړيواله اجماع) نه وه.
ماده پلوي فيلسوفان
د ميليتس تاليس (له ميلاد څخه مخکې ۶۲۴ – ۵۴۶) فکر وکړ، چې ټول شيان له اوبو څخه رامنځته شوی او خپل خواړه له اوبو څخه تر لاسه کوي. اناکسيمېنډر ‘Anaximandaer’ (له ميلاد څخه مخکې ۶۱۰ – ۵۴۶) هغه وخت وړانديز وکړ، چې شيان د اوبو غوندې مشخص مادې څخه نه شي رامنځته کېدلی، مګر دا چې د نوموړي په اند له «بې بريده» څخه رامنځته کېږي. دا چې د هغه څه معنا وه، په کره ډول ناڅرګنده ده، مګر وړانديز شوې ده چې دا په خپلې اندازه يا مقدار کې بې پولې وه؛ نو هغه جوړښت چې ښايي په خپلو ځانګړتياوو کې بې پاېلې نه شي، د خپل مخالف له لورې يې په وخت کې ځواک ځکه نه شي ډېرېدلی چې پيل او پای نه لري او په فضا کې ځکه نه شي ډېرېدلی چې ټول شيان رانغاړي. اناکسيمينيس “Anaximenes” (له ميلاد څخه مخکې ۵۸۵ – ۵۲۵) د رښتينې مادي اصلي مفهوم (هوا) ته بېرته وګرځېد، چې د ترقيق او مايع ته د بدلولو عمليې په واسطه بدلېدلی شول. نوموړي د دې بيانولو لپاره د عمومي کتنو (د شرابو غل) بېلګې وړاندې کړې، چې هوا يوه ماده او اسانه ازمايښت و، چې وښيي چې د ترقيق او مايع ته د بدلون عمليې په واسطه بدلېدلی شي.
د افسس هراکليتوس “Heraclitus of Ephesus” (له ميلاد څخه نږدې ۵۳۵ – ۴۷۵ کالونه مخکې) هغه وخت په پام کې ونيول، چې ياد بدلون د بلې هرې مادې په پرتله بنسټيز و، که څه هم د عنصر اور په دې بهير کې د مرکزي ونډې لوبونکی ښکارېده. په پای کې د اکراګاس امپدوکلس “Empedocles” (له ميلاد څخه مخکې ۴۹۰ – ۴۳۰) ګڼل کېږي، چې د خپلو وړاندينيو پوهانو نظريات يې يو ځای کړي دي او څرګندوي، چې څلور عناصر (ځمکه، اوبه، هوا او اور) دي چې د نوموړي په اند د مينې او جګړې د دوه مخالفو ځواکونو تر نفوذ لاندې د يو ځای کولو او بېلولو په واسطه بدلون رامنځته کوي.
دا ټولې نظريې په دې معنا دي، چې ماده يو تل پاتې جوهر يا ماده ده. دوه يوناني فيلسوفانو ليوسيپس “Leucippus” (له ميلاد څخه مخکې د ۵ پېړۍ لومړی نيمايي) او ديموکرېتس “Democritus” دا نظريه لری، چې د اتومونو او تشولو په نوم دوه رښتينۍ هستۍ وې، چې اتومونه د مادې کوچنۍ او نه وېشل کېدونکې ذرې وې او تشول هغه تشه يا خالي فضا وه، چې ماده په کې پرته ده. که څه هم له تالس “Thales”  څخه تر ديموکريتس پورې ټول تشرېحات ماده رانغاړي او هغه څه چې خورا مهم دي، دا حقيقت دی چې دا سيالې څرګندونې د بحث د يو پرله پسې بهير وړانديز کوي، چې بديل نظريې په کې مخکې کېښودل شوې او نيوکه پرې شوې وه.
جان ډېوي
جان ډېوي (د ۱۸۵۹ کال د اوکټوبر له ۲۰ – د ۱۹۵۲ کال د جون تر ۱) یو امریکایی فیلسوف، ارواپوه، او تعلیمي اصلاح غوښتونکی ؤ، چې نظریات یې په تعلیم او ټولنیزه اصلاح کې اغېزمن وو. د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې له برلاسو امریکایي پوهانو څخه ؤ.
د ډېوي د آثارو اصلي او مهمه موضوع په ولسواکۍ باندې د هغه ژوره عقیده وه، هغه که په سیاست، تعلیم، یا اړیکو او ژورنالیزم کې وي. څرنګه چې ډېوي پخپله په ۱۸۸۸ ز کال کې کله چې په میشیګان پوهنتون کې ؤ، څرګنده کړه چې "ولسواکي او د انسانیت نهایي اخلاقي آیدیال زما په نظر مترادف دي." ډېوي دوه بنسټیز عناصر – فکري مکتبونه او مدني ټولنه – د هغو مهمو موضوعاتو په توګه وګڼل چې د تجربوي ځیرکتیا او کثرت پلوۍ د هڅولو لپاره پاملرنې او بیارغونې ته اړتیا لري. هغه ټینګار وکړ چې بشپړه ولسواکي یوازې د رایې ورکونې د حقونو په پراخولو سره نه ترلاسه کېږي، بلکې د خلکو، کارپوهانو او سیاست پوهانو تر منځ د اړیکو له لارې د بشپړو جوړ شوو عامه افکارو د شتون په یقیني کولو سره ترلاسه کېدای شي، چې  سیاست پوهان د هغو سیاستونو لپاره چې دوی یې غوره کوي، ځواب ویونکي وي.
ډېوي یو له لومړنیو څېرو څخه ؤ چې د پراګماتیزم (عمل پلوه)  فلسفې سره یې تړاو درلود او د وظیفوي (عمل پاله) ارواپوهنې له بنسټګرو څخه شمېرل کېږي. د هغه مقاله " په ارواپوهنه کې د انعکاس د قوس مفهوم" چې په ۱۸۹۶ کال کې خپره شوه، د (شیکاګو) د ارواپوهنې د عمل پاله مکتب لومړنی لوی اثر ګڼل کېږي. د عمومي ارواپوهنې سروې ته بیاکتنه چې په ۲۰۰۲ کال کې خپره شوه، ډېوي د شلمې پېړۍ د ۹۳یم تر ټولو مشهور ارواپوه په توګه شمېري.
ډېوي د شلمې پېړۍ یو لوی تعلیمي اصلاح غوښتونکی هم و. نوموړی چې یو مشهور عامه روڼ اندی و، د پرمختللې زده کړې او لیبرالیزم لوی غږ و. کله چې د شیکاګو په پوهنتون کې پروفیسور و، نوموړي د شیکاګو پوهنتون د لابراتوار ښوونځي تاسیس کړل،  چې هلته هغه وکړای شو د تدریس د میتود په اړه خپل پرمختللی نظرونه پلي او تجربه کړي. که څه هم ډېوي د زده کړې په اړه د خپلو خپرونو له امله غوره شهرت لري، نوموړی د ډېرو نورو موضوعاتو په اړه، لکه د معرفت پوهنې، میتافزیک، ښکلا پېژندنې، هنر، منطق، ټولنیزي تیوري او اخلاق هم لیکلي دي.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
جان ډېوي د ورمونټ په برلینګټن کې په یوه متوسطه کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. هغه د آرچیبالډ سپراګ ډېوي او لوسینا آرټیمیشیا ریچ ډېوي له څلورو زامنو څخه یو و. د دوی دویم زوی هم جان نومېده، خو هغه د ۱۸۵۹ کال د جنورۍ په ۱۷ مه په یوه پېښه کې خپل ژوند له لاسه ورکړ. دویم جان ډېوي د خپل مشر ورور له مړینې څلویښت اونۍ وروسته د ۱۸۵۹ کال د اکتوبر په ۲۰ نړۍ ته پښه کېښوده. د خپل مشر، ژوندي پاتې شوي ورور، ډېويس ریچ ډېوي په څېر، هغه هم د ورمونټ پوهنتون کې ګډون وکړ،  چې هلته نوموړي په ډېلتا اپسیلیون (Delta Psi) په ټولنه کې ګډون وکړ، او په ۱۸۷۹ کال کې د فای بېتا کاپا (Phi Beta Kappa) له ویاړ سره فارغ شو.
د ورمونټ په پوهنتون کې د ډېوي یو مهم پروفیسور هینري اګوسټس پییرسن توری و، چې د ورمونټ پوهنتون د پخواني مشر زوم او وراره و.
مسلک
د پنسلوانیا په اویل سیټې کې د لیسې ښوونکي په توګه دوه کاله وروسته، او یو کال د ورمونټ د شارلټ په کوچني ښارګوټي کې د ابتدايي ښوونځي ښوونکي په توګه، ډېوي پرېکړه وکړه چې نوموړی په لومړني یا ثانوي ښوونځي کې د تدریس لپاره غوره نه و. د جورج سلویسټر موریس، چارلس سندرز پیرس، هربرت بیکسټر آدمز او جی ستانلي هال سره د زده کړې وروسته، ډېوي د جان هاپکنز پوهنتون د هنرونو او علومو له پوهنځي څخه خپله ډکتورا ترلاسه کړه. نوموړی په ۱۸۸۴ کال کې د جورج سلویسټر موریس په مرسته د میشیګان په پوهنتون کې (۱۸۸۴ – ۱۸۸۸ او ۱۸۸۹ – ۱۸۹۴) د عملې کادر دنده ومنله. د هغه ناچاپ شوې او اوس ورکه شوې مقاله "د کانټ ارواپوهنه" تر سرلیک لاندې وه.
ډېوي په ۱۸۹۴ کال د شیکاګو له نوي تاسیس شوي پوهنتون سره یوځای شو (۱۸۹۴ – ۱۹۰۴) چې هلته نوموړي په منطقي تجربه پالنې باندې، چې د تازه پراخېدونکې پراګماتیک فلسفې سره یې تړاو درلود، خپله عقیده پراخه کړه. د شیکاګو په پوهنتون کې نوموړي څلور مقالې چې په تولیزه توګه د فکر او د هغې مطلب - موضوع تر سرلیک لاندې وې، ولیکې چې په شیکاګو کې د هغه د همکارانو د راټول شوو اثارو سره، چې په منطقي تیوري کې څېړنې (۱۹۰۴) تر عنوان لاندې وو، خپرې شوې وه.
ډېوي د هغه وخت په اوږدو کې د شیکاګو پوهنتون کې لابراتواري ښوونځي هم په لاره واچول، چې هلته نوموړی وتوانېد تدریسي اند حقیقي کړي چې د زده کړې په اړه د هغه د لومړي لوی کار لپاره یې چې د ښونځۍ او ټولنه (۱۸۹۹) تر نوم لاندې و، مواد چمتو کړي. د ادارې سره اختلاف په نهایت کې له پوهنتون څخه د هغه د استعفا لامل شو او ډېر ژر هغه ختیځ ساحل ته کډه شو. په ۱۸۹۹ کال کې، ډېوي د امریکا د رواني ټولنې (A.P.A.) مشر وټاکل شو. له ۱۹۰۴ کال څخه په ۱۹۳۰ کال کې د هغه تر تقاعد پورې، نوموړي د کولمبیا پوهنتون د ښوونکو په کالج کې د فلسفې پروفیسور و.
نوموړی په ۱۹۰۵ کال کې د امریکا د فلسفې ټولنې مشر شو. هغه د اوږدې مودې لپاره د امریکا د ښوونکو د فدراسیون غړی و. د تاریخ پوهانو چارلس اې بیرډ او جیمز هاروي رابینسن او اقتصاد پوه تورسټین ویبلین سره یوځای، ډېوي د نوي فکري مکتب (نیو سکول) له بنسټ ایښودونکو څخه دی.