cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نسل وژنه
د سیاسي بې ثباتۍ کاري ځواک بنسټ، د ۱۹۵۶ او ۲۰۱۶ ز کلونو تر منځ د نسل وژنې ۴۳ پېښې  اټکل کړې دي، چې په پایله کې شاوخوا ۵۰ میلیونه خلکو خپل ژوند له لاسه ورکړی دی. د ملګرو ملتونو د کډوالو سترې کمېشنرۍ( UNHCR) اټکل کړی دی چې تر ۲۰۰۸ ز کال پورې د دې ډول تاوتریخوالي د ورته پېښو له امله ۵۰ میلیونه نور بې ځایه شوي دي. نسل وژنه په پراخه کچه د انساني شیطاني نښو په توګه انګیرل کېږي. د تور په توګه د دې اصطلاح کارول، تر شخړې لاندې دي، ځکه هغه اخلاقي بڼه لري او د ۱۹۹۰ ز لسیزې له وروستیو را په دې خوا، د اخلاقي ډلبندي په توګه کارول کېږي.
رېښه
د نسل وژنې اصطلاح، د را منځ ته کېدو نه مخکې، د دې ډول پېښو د تشرېح کولو لپاره ځینو ژبو ډول ډول لغتونه درلودل، لکه: په جرمني ژبه کې (Völkermord، چې په تحت الفظي توګه د خلکو د وژنې په معنا دی) او په پولنډي ژبه کې (ludobójstwo، چې په تحت الفظي توګه د خلکو یا د ملت د وژنې په معنا دی). په ۱۹۴۱ز کال کې، کله چې وینستن چرچیل په جرمني باندې د شوروي اتحاد د یرغل په اړه خبرې کولې، یو "بې نومه جرم" یې بیان کړ. رافایل لمکین، دا صطلاح په ۱۹۴۴ز کال کې د یوناني لغت γένος ( genos ، د نژاد یا خلکو په معنا) او لاتین وروستاړی caedo  (د وژنې په معنا) په یو ځای کولو سره منځ ته راوړه. د هغه کتاب  Axis Rule in Occupied Europe (1944) (په اشغال شوې اروپا کې محوري قانون (۱۹۴۴ز)  په اشغال شوې اروپا کې د نازي رژیم د کړنلارو د پلي کولو په اړه تشرېحات وړاندې کوي او د پخوانیو ډله ییزو وژنو یادونه کوي. په ۱۹۲۱ ز کال کې د طلعت پاشاه، د ارمنیانو د نسل وژنې اصلي طرح کوونکی، د وژل کېدو له خبر نه وروسته، چې د ارمني وګړي سوغمون تیهلیریان له خوا ووژل شو، لمکین له خپل پروفیسور نه وپوښتل چې، ولې داسې کوم قانون نشته چې پر بنسټ یې طلعت تورن و ګڼل شي. هغه وروسته څرګنده کړه چې: "د یوه وکیل په توګه، ما فکر کاوه چې، جرم باید د قربانیانو له خوا مجازات نه شي، بلکې باید د محکمې له خوا مجازات شي."
لمکین نژل، وژنه په لاندې توګه تعریف کوي: "نوې مفکورې، نوو اصطلاحاتو ته اړتیا لري. ' د نسل وژنې یا genocide' نه زموږ موخه د یوه ملت یا توکمیزې ډلې له منځه وړل دي. د لیکوال له خوا دا نوې کلیمه، چې په عصري پراختیا کې د زړوکړنو د څرګندولو لپاره منځ ته راغلې ده، د لرغوني یوناني کلیمې genos (نسل، قبیلې) او لاتیني cide (وژنې) نه را منځ ته شوې، په دې توګه په جوړښت کې د tyrannicide یا ظالم وژنې، homicide یا انسان وژنې، infanticide یا ماشوم وژنې او داسې نورو سره ورته والی لري. په عمومي ډول، نسل وژنه د یوه ملت د سملاسي له منځه وړلو معنا نه لري، پرته له داسې یوه حالت نه چې د یوه ملت د ټولو وګړو ډله ییزې وژنې ترسره شي، بلکې نسل وژنه، د هېوانیو ډلو د ژوند د اساسي بنسټونو د له منځه وړلو لپاره د بېلابېلو کړنو یو همغږی پلان دی، چې موخه یې د دې ډلو له منځه وړل دي. د ملي ډلو د سیاسي او ټولنیزو بنسټونو، کلتور، ژبې، ملي احساساتو، مذهب او د هغوی د اقتصادي شتون تجزیه او  د دې ډلو د شخصي خوندیتوب، آزادۍ، روغتیا، کرامت او ان د ژوند له منځه وړل، د دې ډول پلانونو موخه ګڼل کېدای شي. نسل وژنه، د ملي ډلې پر وړاندې د یوه بنسټ په توګه او کړنې یې په انفرادي توګه د هغه د غړو پر وړاندې د هغو د شخصي لیدلوري پر بنسټ نه، بلکې په ډله پورې د هغوی د تړاو پر بنسټ ترسره کېږي."د ۱۹۴۸ ز کال د نسل وژنې کنوانسیون (CPPCG) سریزه یادونه کوي چې: د نسل وژنې پېښې په ټول تاریخ کې را منځ ته شوې دي او دا په دې معنا نه ده چې د لیمکین د اصطلاح او د نورمبرګ په محکمو کې د هولوکاسټ د مرتکبینو محاکمه، د دې لامل شوه چې، ملګرو ملتونو د نسل وژنې په کنوانسیون کې د نړیوال قانون له مخې نسل وژنه د جرم په توګه تعریف کړي، بلکې له دې اصطلاح نه کلونه وړاندې، د نړیوالې ټولنې له لوري په پراخه کچه د جرم په توګه منل شوې وه. کله چې د نورمبرګ محاکمې د عباراتو له نیمګړتیا،لکه: د "جرمنایزیشن، یا د جرمني کولو"، یعنې "د بشریت په وړاندې جرمونه" او "ډله ییزې وژنه" سره مخامخ شوې، نړیوال قانون پوهان په دې هوکړې ته ورسېدل چې، د لمکین اصطلاح د نازي رژیم د جرمونو لپاره مفهومي چوکاټ چمتو کړی دی. د ۱۹۴۶ ز کال د نیویارک ټایمز یوه سرلیک ولیکل چې: "نسل وژنه ( genocide )د نازي مشرانو د جرمونو لپاره نوی نوم دی". دا کلیمه د نورمبرګ په محاکمو کې چې د ۱۹۴۵ ز کال راهیسې په لاره واچول شوې، د تورونو د سندونو په ترتیب کې وکارول شوه، چې یوازې يې تشرېحي بڼه درلوده، نه د رسمي قانوني اصطلاح په توګه. د ارتور ګریزر او امون لیوپولډ ګوت په محاکمو کې، د پولنډ د نسل وژنې تر نامه لاندې،  په ۱۹۴۶ز کال کې لومړنۍ محاکمې وې، چې قاضیانو په کې له دې اصطلاح نه ګټه واخېستله.
نسل وژنه څه ته وايي؟
پدې اړه د ملګرو ملتونو “د نسل وژنې د مخنیوي او جزاګانو کنوانسیون” د دویمې مادې په اوله فقره کې راځي، چې نسل وژنه یعنې د یوې قومي، نژادي، مذهبي ډلې د غړو قتل عام ته ویل کېږي.
د رافایل لمکین یهودي لهستاتي په قول نسل وژنه یعنې genocide اصطلاح له دوو کلیمو ترکیب ده، چې geno( په یوناني ژبه کې نژاد او قبیلې ته وایي) او cide (په لاتین ژبه کې وژنې ته ویل کیږي ) یعنې نسل وژنه هغه د تاوتریخوالي ډګ نړیوال جرم ته ویل کېږي، چې د یوې قومي، مذهبي او نژادي ډلې د یوې برخې او یا په بشپړ ډول د یوې قومي، مذهبي، نژادي ډلې د له منځه وړلو په موخه ترسره کېږي.
بېلګې
د نسل وژنې بیلګې د بشریت په تاریخ کې خورا زیاتې دي، چې دلته یې د ځینو مشهورو نسل وژنو نومونه ذکر کوو، چې د ادولف هټلر لخوا د یهودانو (هولوکاست) نسل وژنه او په همدې یوویشتمه پېړۍ کې بیا د برما د حکومت لخوا د روهینګیا د مسلمانانو نسل وژنې سترې نسل وژنې دي.
دیوبندي فقه
دیوبندي فقه د اسلامي فقې هغه مکتب دی چې د اسلامي شریعت په برخه کې په حنفي مذهب تکیه لري. دغه فقه له دیوبندي خوځښت سره اړوند ده چې د نوولسمې پېړۍ په وروستیو کې په هند کې رامنځته شو او له هغه مهال وروسته یې د نړۍ ډېرو برخو په ځانګړې توګه سویلي آسیا ته پراختیا ومونده. دیوبندي فقه تر ډېره پورې له قران او سنتو څخه په بشپړې پیروۍ ټینګار لري او هڅه کوي چې ډاډ ترلاسه شي د ورځني ژوند ټولې چارې د اسلامي قوانینو له مخې هدایت کېږي. دغه مکتب په فقهي اصولو یا اسلامي فقې ډېر ټینګار لري او د اسلامي قوانینو د کره تفسیر له امله شهرت لري. همدارنګه د اخلاقو په اهمیت او اسلامي اخلاقو باندې ټینګار کوي؛ سربېره پر دې له دیندارۍ څخه په ډک ژوند او د مسلمانانو پر فضیلت هم ټینګار لري. دیوبندي فقې په اسلامي زده کړو او پوهې په ځانګړې توګه په سویلي آسیا کې او همدارنګه د سویلي آسیا په کډوالو پوهانو پام وړ اغېز لرلی. دغه فقه د افغانستان په قضایي سیسټم کې اساسي رول لوبوي. همدارنګه له ګڼ شمېر مختلفو اسلامي سیاسي خوځښتونو سره اړوند ده او په مسلمانو ټولنو کې د بحثونو او مناظرو موضوع جوړوي.
تاریخچه او پراختیا
په نوولسمه پېړۍ کې د بریتانیا استعماري چارواکو په هند کې د سیکولر زده کړو یو سیسټم رامنځته کړ چې د فقې په زده کړو باندې یې پام وړ اغېز درلود. ګڼ شمېر مسلمانانو د اسلامي شریعت زده کړې په نوي ښوونیز نظام کې کافي نه ګڼلې او په دې سره د فقې زده کړې مخ پر زوال شوې. ورته مهال د نوولسمې پېړۍ په وروستیو کې په هند کې د اسلامي علومو د بېرته را ژوندي کېدو په برخه کې پام وړ هڅې پیل شوې چې له امله یې د دیوبند د مدرسې په ګډون ګڼ شمېر نوي دیني مراکز پرانیستل شول چې بیا یاده مدرسه د دیوبندي خوځښت په مرکز واوښته.
فقها (عالمان)
فقیه (جمع= فقها) هغه عالم ته ویل کېږي چې د اسلامي شریعت په تفسیر او د هغو د مختلفو منابعو د تطبیق اړوند په عملي بڼه پوهېږي. یو شمېر دیوبندي عالمانو د هند په نیمه لویه وچه او له هغو ور هاخوا د اسلامي فقې په برخه کې پام وړ ونډه لرلې چې د فقهاوو په توګه پېژندل کېږي. په دغو فقهاوو کې لاندې یاد شوي کسان شامل دي:
زېنوډوټس (فيلسوف)
زېنوډوټس ( /z ə ˈ n ɒ d ə tə s / ؛ Ζηνόδοτος  ; fl د پنځمې پېړۍ په وروستیو کې) یو نیوپلاټونیسټ فیلسوف و چې په اتن کې یې ژوند او تدریس یې کاوه. هغه د " پروکلوس د ګرانې ( پیډیکا ) په توګه بیان شوی و." کاوه د نیپولس د مارینس لاندې دنده ترسره کوله کله چې مارینس د پروکلوس د ښوونځي د مشر ( سکالر ) په توګه بریالی شو ( 485زېږديز). هغه د دمشقیس ښوونکی و کله چې هغه د فلسفې زده کړې لپاره اتن ته راغی (په 492 کې). په داسې حال کې چې مارینس دمشقیس ته د ریاضیاتو او ساینسي کورسونو درس ورکړ، زېنوډوټس د فلسفې نور دودیز کورسونه تدریس کړل. هغه په اتن کې هغه وخت یو مهم فیلسوف و چې مارینس او هیګیاس د ښوونځي د مشرتابه لپاره سیالي کوله، مګر داسې ښکاري چې هغه په ډېرو وختونو کې د ښوونځي د مشر په توګه په پام کې نه دی نيول شوی.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت
تحريک طالبان پاکستان
د دیوبند ي علماؤ او مذهبي خلکو يوه ډله ده چي په پاکستان کي د اسلامي نظام د نفاذ لپاره په مسلحه مبارزه بوخت دی، قربانۍ يي هم ورکړي دي، د پاکستان دولت ورسره د مذاکراتو په نامه څو ځله دوکه وکړله، او يو يو مشر يي ورله په نښه کړ لکه
کمانډر نيک محمد شهيد
حکيم الله محسود شهيد
او امير عبد الولي عرف عمر خالد خراساني شهيد چي د اګست په اوومه نېټه د پکتيکا ولايت برمل ولسوالۍ کي د سړک په غاړه د ښخ شوي ماين په ترڅ کي په شهادت ورسول شو او په شونکړۍ دره کي خاورو ته وسپارل شو.
د افشارو عملیات
د افشارو عملیات په افغانستان کې هغه پوځي عملیات و چې د افغانستان د کورنۍ جګړې پر مهال (۱۹۹۲-۱۹۹۶ زکال) د ۱۹۹۳ زکال د فبروري له ۱۱مې نېټې څخه د همدغې میاشتې تر ۱۲مې نېټې ترسره شول. دغه عملیات د احمدشاه مسعود او برهان الدین رباني د اسلامي دولت او د دوی د متحد عبدالرسول سیاف د اسلامي اتحاد ګوند د ملیشه ډلو له خوا د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب او د هغه د متحد عبدالعلي مزاري د وحدت ګوند د ملیشه ډلو پر وړاندې د کابل د لویدیځ په افشارو سیمه کې ترسره شول. هزاره قوم ته اړوند د وحدت ګوند او د حکمتیار د اسلامي حزب پښتنو ملیشه کسانو په افشارو کې له خپل موقعیت څخه په ګټنې د کابل د شمال له ګڼه ګوڼې ډکې سیمې په راکټونو وویشتلې او په زرګونو کسان یې ووژل. د دغه بریدونو په غبرګون کې د رباني او مسعود په مشرۍ د اسلامي دولت ځواکونو په افشارو برید وکړ څو د وحدت ګوند او د هغو د مشر مزاري سنګرونه ونیسي او هغه د دولت تر کنټرول لاندې راولي.
هغه مهال چې سیاف ته اړوند د اسلامي اتحاد او مسعود ته اړوند د اسلامي جمیعت ګوندونو ته اړوندو ځواکونو په ګډه سره «په پریمانه کچه انسانان ووژل» او ورپسې یې یوازې د شیعه مسلمانانو وژنې ته مخه کړه دغه عملیات په یوه ښاري جنګ بدل شول او په هغه څه واوښتل چې د افشارو عام وژنه بلل کېږي. د راپورونو له مخې سیاف ته اړوندو سني وهابي ځواکونو چې د سعودي عربستان ملاتړ یې له ځانه سره درلود په افشارو سیمه کې د خلکو کورونو ته ننوتل، پریمانه وګړي یې ووژل او کورونو ته یې اور واچاوه. دا چاره یوازې یوه اړخ ترسره نه کړه بلکې د وحدت ګوند او اسلامي اتحاد دواړو ګوندونو په سیستماتیکه بڼه د ملکي وګړو په وژنه لاس پورې کړ. د جګړې په ډګر کې د اتحاد ګوند له قوماندانانو سربېره له نهو دولتي قوماندانو څخه دوه یې؛ انور ډنګر (چې وروسته له طالبانو سره یوځای شو) او ملا عزت هم د هغو مخکښو قوماندانو په ډله کې یاد شوي چې په پریمانه کچه یې د خلکو په وژنه کې لاس لرلی. د راپورونو له مخې سیاف ته اړوندو وسله والو په چور، له کوم فکر پرته د مرمیو په ویشتلو او همدارنګه د زرګونو ملکي هزاره وګړو په وژنه کې لاس لرلی. یوه بېلګه یې هم په واټونو کې د ملکي وګړو د تېښتې ده چې دولتي سرتېري یې په مرمیو ولي. ورته مهال دا راپور هم ورکړل شوی چې د افشارو یو ټپي ملکي وګړی دولتي ځواکونه د درملنې په موخه خوندي ځای ته لېږدوي او د جګړې په ډګر کې شته قوماندانان هڅه کوي د تخلفاتو مخه ونیسي.
د اسلامي دولت د دفاع وزیر احمدشاه مسعود د عملیاتو په دویمه ورځ په فوري توګه د جنایاتو د پای ته رسونې امر ورکړ، خو چور او د کورنو ورانولو د دویمې ورځې لپاره هم دوام وکړ. له دې وروسته مسعود شیعه قوماندان حسین انوري وګماره څو په افشارو کې د شیعه ملکي وګړو له خوندیتوب ډاډ ترلاسه کړي. له دې سره خپله انوري هم د پښتنو ملکي وګړو په تښتونې، وژنې او ځورونې کې د لاس لرلو له امله بدنامه و.
هغه هم بریدګرو ټولو ځواکونو ته د شاتګ امر وکړ او سیاف یې هم دغې چارې ته اړ کړ. اسلامي دولت له خپلو مخالفینو یا د وحدت ګوند له ملیشه ډلو او د افشارو د ملکي وګړو په همکارۍ په افشارو کې د ترسره شوو جنایاتو د څېړنې په موخه یو کمیسیون وټاکه. کمیسیون د هغو ۸۰  تر ۲۰۰ تنو لپاره چې د اتحاد ګوند له څو قوماندانانو سره بندیان و باج ورکړ. خو ۷۰۰- ۷۵۰ تنه نور چې د دغې جګړې پر مهال د اتحاد ګوند له خوا نیول شوي و خوشي نه شول، وروسته څرګنده شوه چې ژوندي و او همداسې یې خوشي کړي و؛ یوازې ۲۰ تنه له دغو څخه وژل شوي و. همدغه کمیسیون داسې اطلاعات ترلاسه کړل چې په دغو عملیاتو کې ګڼ شمېر ښځې تښتول شوې دي، خو وه یې ویل چې ډېر لږ شمېر کورنۍ د دغه ډول پېښو راپور ورکوي. د افشارو عملیات د مسعود په تائید ترسره شول، خو له دې سره هغه ته د سیاف کړنلارې د منلو وړ نه وې.
د افشارو عملیات د افغانستان په معاصر تاریخ کې لومړنۍ فرقه پالونکې پېښه وه چې له امله یې په سلګونو سني پښتانه او شیعه هزاره ګان په نښه او له خپلو کورونو بې ځایه شول. همدارنګه دغه عملیات د افغانستان په جګړو کې تر ټولو ناوړه پېښه بلل کېږي.
مخینه او موخې
د ۱۹۹۲ زکال د اپرېل په ۲۶مه د مجاهدینو مشرانو د پېښور د هوکړې په نامه د سولې او واک د وېش نوې هوکړه لاسلیک کړه. په دغه مقاله کې د بحث وړ دورې په اوږدو کې د افغانستان حاکمیت په رسمي توګه «د افغانستان د اسلامي دولت» په واک کې راغی، هغه جوړښت چې د ۱۹۹۲ زکال په اپرېل میاشت کې د شوروي اتحاد له خوا د ملاتړ کېدوني ولسمشر ډاکټر نجیب الله د دولت له سقوط وروسته د پېښور په هوکړې سره رامنځته شو. د دولت قانوني استازي ولسمشر برهان الدین رباني او د دفاع وزیر احمد شاه مسعود و.
د خبرو اترو له نابریالیو هڅو وروسته له یوه لوري د سعودي عربستان د ملاتړي عبدالرسول سیاف د اسلامي اتحاد ګوند او د احمد شاه مسعود د اسلامي جمیعت او په بل لوري کې د عبدالعلي مزاري د وحدت ګوند ترمنځ شدیدې جګړې پیل شوې. د بشري حقونو د څار ډلې په خبره ګڼ شمېر ایراني جاسوسانو د وحدت ګوند له ځواکونو سره مرسته کوله ځکه چې ایران هڅه کوله په نوي دولت کې د وحدت ګوند پوځي او سیاسي نفوذ تر ټولو لوړې کچې ته ورسوي. د سعودي جاسوسانو که هغه دولتي و یا اشخاصو ته اړوند همدغه هڅه یې کوله چې سیاف او د هغه ګوند دې موخې ته د رسېدو په لاره کې پیاوړی کړي. اوربندونه هم چې ډېر کم ورباندې هوکړې ته رسېدل څو ورځې وروسته به بېرته له منځه لاړل.
د ۱۹۹۲ زکال په ډسمبر میاشت کې د عبدالعلي مزاري وحدت ګوند له ګلبدین حکمتیار سره لاس ورکړ. حکمتیار له وحدت ګوند سره له خپل نوي جوړ شوي اتحاد څخه په ګټنې په کابل ښار باندې راکټي او توغندوییز بریدونه زیات کړل. د بشري حقونو څار ډله دغه وضعیت په لنډو کې داسې بیانوي:
هر چېرې راکټونه او مرمۍ لګېدلې.
د افغانستان د عدالت پروژه د دغو پوځي عملیاتو موخې په داسې توګه بیانوي:
دغو عملیاتو دوه تاکتیکي موخې لرلې. په پیل کې مسعود هوډ درلود د عملیاتو په ترسره کولو سره د وحدت ګوند سیاسي او پوځي ځایګی [...] او د وحدت ګوند مشر عبدالعلي مزاري ونیسي. دویم دا چې د افغانستان اسلامي دولت او د هغو دفاع وزیر احمدشاه مسعود هوډ درلود د کابل په لویدیځ کې د اسلامي اتحاد ګوند تر ولکې لاندې سیمې د کابل له مرکزي سیمو سره چې د اسلامي جمیعت ګوند تر ولکې لاندې وې سره یو موټې کړي. هغه مهال په کابل کې شته سیاسي او پوځي شرایطو ته په پام دغه دوه موخې (چې تر ډېره د دغو عملیاتو له امله ترلاسه شوې) په افشارو باندې د اسلامي دولت د برید لپاره قانع کوونکې توضېح وړاندې کوي.
د ملکي وګړو پر وړاندې جنایات
د جنایاتو اړوند ګڼ شمېر راپورونه ورکړل شوي او په پریمانه کچه اطلاعات د دوه جلا راپورونو په مرسته د مرکو له مخې راغونډ شوي – یو راپور د افغانستان د عدالت د پروژې او بل د بشري حقونو د څار ډلې له خوا خپور شو. دغه جنایت تر ډېره پورې د پوځي عملیاتو وروسته شوي هغه مهال چې ځواکونو د پوستو په جوړولو او د کورنو په تلاشي کولو پیل وکړ.
د افشارو د عملیاتو اړوند ډېری شواهد د دې څرګندويي کوي چې دغه جنایات تر ډېره پورې د احمد شاه مسعود د جمیعتي وسله والو پرځای د عبدالرسول سیاف د اتحاد ګوند د وسله والو له خوا شوي. د اتحاد ګوند وسله والو په دغه برید کې مهم رول درلود چې په مستقیم ډول یې د سیاف تر امر لاندې کار کاوه او له هماغه څخه یې معاش اخیست. د اتحاد ګوند وسله وال ځواکونه د ملي دفاع وزارت د ځواکونو په چوکاټ کې نه وو جذب شوي. سیاف د دغو عملیاتو پر مهال د اتحاد ګوند د وسله والو د عمومي قوماندان رول لوباوه او په مستقیم ډول د مخابرې له لارې له خپلو قوماندانانو سره په اړیکه کې و.
د راپورونو له مخې د وحدت ګوند وسله وال او همدارنګه نارینه هزاره وګړي د اتحاد ګوند د وسله والو له خوا نیول کېدل او وژل کېدل. همدارنګه بې وسلې ملکي وګړي په ځانګړې توګه نارینه هم په نښه کېدل. یو شمېر نور کسان وتښتول شول او په پغمان کې د اتحاد ګوند مرکزونو ته بوتلل شول څو لویې کندې وباسي او مړي په کې خښ کړي. هغه کسان چې ژوندي پاتې شوي و څرګندوي دوی د مړو په جسدونو کې د شکنجې نښې او د هغوی ټوټه ټوټه شوي غړي لیدلي. د بشري حقونو څار ډله اټکل کوي چې له ۷۰-۸۰ تنه د سړک سر جګړې پر مهال وژل شوي، په داسې حال کې چې له ۷۰۰ څخه تر ۷۵۰ تنو نور نادرکه شول. همدارنګه څرګندوي چې له ۸۰ تنو څخه تر ۲۰۰ تنو وروسته له هغو راخوشي شول چې د سیاف د اتحاد ګوند قوماندانانو ته باج ورکړل شو.
د اسلام آباد هوکړه (مارچ ۱۹۹۳ زکال)
د اسلام اباد په هوکړه کې د نورو مواردو ترڅنګ د دې یادونه شوې وه:"وسله والو کړکېچونو ته د پای ټکي اېښودو له هوکړې سره، د یو داسې اسلامي حکومت جوړېدو ته اړتیا ده چې ټول ګوندونه او ډلې چې د افغانستان د مسلمانې ټولنې استازولي کوي په هغو کې ونډه ولري څو د سیاسي لېږد بهیر د سولې، همغږۍ او ثبات په فضا کې ترسره شي؛ [...] ټولو ګوندونه او ډلې په لاندې مواردو سره هوکړې ته ورسېدې: د ۱۸ میاشتو لپاره د داسې دولت جوړېدل چې په هغو کې به ولسمشر برهان الدین رباني د دغه دولت مشر او انجینر ګلبدین حکمتیار یا د هغه نوماند به لومړی وزیر وي. د ولسمشر، لومړي وزیر او د هغه د کابینې واکونه د متقابلو خبرو اترو له مخې تنظیم شوي او د دغې هوکړې برخه دي چې له هوکړې سره ضم دي؛ کابینه د لومړي وزیر له خوا له ولسمشر او جهادي رهبرانو سره د مشورې له مخې د دغې هوکړې له لاسلیک څخه دوه اونۍ وروسته معرفي کېږي؛ [...] چټک اغېز لرونکی اوربند به کېږي. د کابینې له جوړېدو وروسته دغه کړکېچونه باید د تل لپاره له منځه ولاړ شي."د متحده ایالاتو د سولې انستیتیوت ته اړوند د پولیتزر جایزې ګټونکي روی ګاټمن په خپل کتاب، څه ډول موږ کیسه له لاسه ورکړه: اسامه بن لادن، طالبان او د افغانستان تښتونه (How We Missed the Story: Osama bin Laden, the Taliban, and the Hijacking of Afghanistan) کې لیکي:"حکمتیار لومړی وزیر شوی و ... خو د کابینې له یوې ناستې وروسته هغه بیا هېڅکله پلازمېنې ته رانغی ځکه هغه د کابل په ویجاړولو کې د ونډې لرلو له امله وېرېده چې غصه کابلیان یې په دار وه نه ځړوي. آن نږدې همکاران یې هم له دغه کاره شرمېدل. د همدغې میاشتې په وروستیو کې په داسې حال کې چې د حکمتیار ویاند قطب الدین هلال د لومړي وزارت په ماڼۍ کې خپل دفتر جوړاوه په ښار کې د اسلامي حزب له خوا ویشتل شوی راکټ ولګېد. هغه د مسعود همکارانو ته وویل: «موږ دلته په کابل کې یو او هغه موږ په راکټونو ولي. اوس باید موږ دغه ځای پرېږدو. موږ هېڅ هم نشو کولای»."حکمتیار له یوه ځل پرته چې په خپله څوکۍ کښېناست نور ښار ته له راتګ ویرېده (هغه ښار چې ده یو کال په مرمیو ویشتی و). هغه د کابینې په یوه غونډه کې برخه واخیسته او د مارچ میاشتې په وروستیو کې پرته له دې چې د خپل ګوند پرته د کابینې د نورو غړو سره جوړ راشي په داسې حال کې چې همکاران یې لا د لومړي وزارت په ماڼۍ کې و؛ وسله والو یې بیا کابل په نښه کړ.
سواتي (پښتانه)
د سوات نوی سیاحتي ځای
دشت لیلا د څلورو ولسوالیو ښکلا د دې سيمې څخه ليدل کېدای شي.
سوات، دیر، بونیر، ملاکنډ.
حوالې
وېشنيزه:سوات وېشنيزه:سوات ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا وېشنيزه:پښتونخوا وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه روهي وېشنيزه:پښتانه دینپوهان وېشنيزه:پښتانه درملگران وېشنيزه:پښتانه خبريال وېشنيزه:پښتانه جنرالان وېشنيزه:پښتانه تانبې وېشنيزه:پښتانه ادیبان وېشنيزه:پښتانه خبريالان وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان
هېګياس
هېګياس ( Ἡγίας  ) یو نیوپلاټونیست فیلسوف و چې په پنځمه او شپږمه پېړۍ کې يې ژوند کاوه. هغه ممکن د اتن د پلوتارک لمسی يا کړوسی وي، په اتن کې د نوې اپلاتوني فلسفي ښوونځي بنسټ ایښودونکی و. هېګیاس د اتن په ښوونځي کې د پروکلوس تر نظر لاندې زده کړې وکړې، دا مهال پروکلوس یو زوړ سړی و.( ۴۸۰ زېږديز). پروکلوس په هغه باندې ډېر احسان وکړ، او هغه ته یې د کلډین اوریکلز په اړه خپل لېکچرونه ورکړل.
په 485 زېږديز کې د پروکلوس له مړینې وروسته، مارینس د ښوونځي مشر شو. هېګیاس، په ښوونځي کې د مخکښ شخصیت په توګه، داسې برېښي چې د مارینس او د هغه شاګرد اسیدور سره په ډېری نظریاتي مسئلو کې مخالفت کوي. د مارینس له مړینې وروسته، اسیدور نوی سکالر شو، مګر هغه الیګزانډریا ته د تقاعد کولو دمخه د ډیر وخت لپاره دا مقام نه درلود. هګیاس ممکن د ښوونځي نوی مشر شوی وي، په هر حالت کې، ښوونځی ویشل شوی و، او دمشقیس ، چې په دې وخت کې په ښوونځي کې زده کوونکی و، هیګیاس په خپل ژوند کې د اسیدور په خورا نامناسب رڼا کې وړاندې کوي. هیګیاس په مذهبي رسمونو باندې په کلکه ټینګار وکړ، "غواړم، تر هر څه پورته، مقدس، ... هغه په زړه پورې، ډیری اوږد مهاله شیان بدل کړي." د هغه مذهبي فعالیتونو په ټولنه کې دښمنان پیدا کړل، مګر موږ له دې وروسته د هېګیاس په اړه نور څه نه اورو. د اکاډمۍ راتلونکی عالم دمشقیس و.
یادښتونه
وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفه
سېنګ(سنگھ)
سنګ یوه کلمه یا سرلیک دی چې د مستعار نوم، منځنی نوم یا وروستی نوم په توګه کارول کیږي چې په هند کې اختراع شوی. دا د سنسکرت کلمه ده چې مانا یې پړانګ ده. په هند کې دا نومځری(لقب) د مختلفو جنګیالیو قومونو له خوا منل شوی. د دې لقب کارول په ډېرو نورو ذاتونو کې موندل کیږي، مګر د سیکانو په منځ کې د هغې کارول ډېر عام دي. په هرصورت، په اوسني وخت کې دا یوازې په سکهانو پورې محدود نه دی بلکې دا په هند کې د ډېرو ټولنیزو او مذهبي ټولنو لخوا منل شوی او کارول شوی لقب دی.
تنوع
د سېنګ کلمه د سانسېکرېت له کلمې سنهه څخه اخیستل شوې ده (सिंह تلفظ: siṃha) چې د پړانګ په مانا ده. دا په مختلفو ژبو کې په مختلفو لارو لیکل کیږي، د بېلګې په توګه:
سرچينې
وېشنيزه:سکان وېشنيزه:سنګه وېشنيزه:سېنګ وېشنيزه:سنګ وېشنيزه:(สิงห์)
اګاپيوس(اتن)
اګاپيوس ( Ἀγάπιος پنځمه او شپږمه پېړۍ) یو نیوپلاټونیسټ فیلسوف و چې په اتن کې ژوند کاوه. هغه په اتن کې د نوې اپلاتوني فلسفې په ښوونځي کې د پام وړ فیلسوف و کله چې د نیپولس مارینس د پروکلوس (c. 485) له مړینې وروسته د اپلاتوني ښوونځي مشر شو. هغه د زده کړې سره د مینې او د سختو ستونزو د وړاندې کولو لپاره ستایل شوی و.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
هندکو يا انکو ژبه
هیندکو ، یا د هندکو ژبه، د ځینو کارپوهانو له خوا د هندکو ژبې په نوم یادیږي. کوم چې د هند - آریایي ژبو کورنۍ لنده فرعي کټګورۍ پورې اړه لري. د دې ژبې ویونکو ته هندوکوان ویل کیږي. دا ژبه د پاکستان ، شمالي هند او افغانستان په هندي سیمو کې ویل کیږي د هندوکو کلمه په لفظي توګه د هند غرونو مانا لري، یو نوم چې په پارسي سیمو کې د همالیا د سلسلې لپاره کارول کیږي. په فارسي ژبه کې د هند کلمه د سېند سیند پورې اړوند سیمې او کوه مانا غرونه دي. هنديکو په همدې تناسب د هند ژبه ویل کیږي. د هندکو اصطلاح د لرغوني یونان په علمي حلقو کې هم موندل شوې چې د اوسني شمالي پاکستان او ختیځ افغانستان غرونو لړۍ ته اشاره کوي. دا ژبه په پاکستان کې په ایبټ اباد ، مانسهره ، هري پور ، بټګرام ، پېښور ، کوهاټ ، د خیبر پښتونخوا ، د پنجاب صوبې اټک او پوټوهر سیمو او د آزاد کشمیر په ډېرو سیمو لکه پونچ ، باغ ، مظفرآباد او نورو کې ویل کېږي. د اټکل له مخې څلور میلیونه خلک کولای شي په دې ژبه خبرې او پوه شي. د دې ژبې ویونکو ته کومه ځانګړې اشاره نشته. دوی په مختلفو قومونو او سیمو پورې اړه لري او معمولا په لویو قومونو ویشل شوي. خو د هزاره ډویژن ، هري پور ، ایبټ آباد او مانسهره په سیمو کې دوی د هزاره وال هزاره ډویژن په نوم یادیږي. د پېښور په ښار کې د دې ژبې ويونکي د پېښوري يا خرې په نامه يادېږي، چې د پېښور ښار اصلي هندوان دي، ويل کېږي چې د پاکستان تر خپلواکۍ مخکې د امب ايالت د تنولي قبيلې واکمن و. دلته 100% خبرې کیږي، تنولي اوس هم په خیبر پښتونخوا کې تر ټولو لویه هندي ژبه ده.
شمالي انکو
1. ایبټ آباد هندکو
2. ګالیتیا هندکو
3. هریپور هندکو
4. مانسهره هندکو (ټیکس، میکس)
5. تنولي هندکو
6. اسلام آباد هندکو
جنوبي هند
7. پېښور
۸. تڼۍ
۹. غیبلي
11. د پېښور کليوالي هندوکو
12. بډایه
حوالې
وېشنيزه:پنجابي ژبه وېشنيزه:د پاکستان ژبې
د څو ګونو نړيو سپړنه
د څو ګونو نړيو سپړنه (many-worlds interpretation “MWI”) د کوانټم ميخانيک يوه سپړنه يا ژباړه ده، چې بیانوي چې د نړيوالې څپې دنده (په لنډ ډول د څپې دنده) په عيني ډول رښتينې ده او دا چې د څپې د دندې هيڅ له مينځه تلل يا ټوټه کېدل نه شته. دا سپړنه دلالت کوي، چې د کوانتم معيارونو ټول شوني وتنۍ په ځينې نړۍ يا دنيا کې په فزيکي ډول درک کېږي. د ځينو سپړنو يا ژباړنو لکه کوپنهاګن ژباړنې يا سپړنې خلاف د څو ګونو نړيو په سپړنه کې په ټوليز ډول د رښتينولۍ بشپړتيا يا تکامل په کلکه ټاکونکی دی. ډېرې یا څو ګونې نړۍ ته د نږدې حالت جوړښت يا د ایويريت سپړنه “Everett interpretation” هم وايي، چې د فزيکپوه “Hugh Everett” له نوم څخه اخېستل شوې ده، چې په لومړي ځل يې په ۱۹۵۷ ز کال کې وړاندې کړه. برايس ډيويټ “Bryce DeWitt” ياد جوړښت نامتو کړ او په ۱۹۷۰ ز لسیزه کې يې د «څو ګونو نړيو» نوم ورکړ.
په څو ګونو نړيو کې د څپې دندې د ماتېدلو ځاني ښکاره کېدنه د کوانټم ناتړلتيا “quantum decoherence” د لارو چارو په واسطه تشرېح کېږي. د کوانټم نظريې د ژباړنې په موخه د ناتړلتيا لارې چارې له ۱۹۷۰ ز لسيزې راهيسې په پراخه ډول سپړل شوې او رامنځته شوي او بشپړ نامتو شوي دي. د څو ګونو نړیو سپړنه “MWI” اوسمهال د نورو ناتړليو سپړنو، د کوپنهاګن د ژباړنې يا سپړنې په ګډون له مينځه تللو نظريو او لکه د بوهمي میخانیک “Bohmian Mechanics” غوندې د پټو بې پايښته نظريو “hidden variable theories” تر څنګ يوه اصلي سپړنه ګڼل کېږي.
MWI دلالت کوي، چې نه شمېرېدونکو نامحدودو نړیو خورا شونتیا شته. دا په فزيک او فلسفه کې يو له زياتو ګڼ جوړښتي ګڼنو څخه ده. د څو ګونو نړيو سپړنه وخت ته د ګڼ څانګيزې ونې په سترګه ګوري، چې هره شونې کوانټم وتنۍ په کې درک کېږي. دا  لکه د EPR متقاقضې (له عمومي عقيدې او باور خلاف) وينا او “Schrodinger’s cat” غوندې د کوانټم نظريې د ځينو متناقضو ويناوو د حل کولو په نيت رامنځته شوي دي؛ ځکه چې د کوانټم پېښې هر شونې وتنۍ په خپله نړۍ کې شته.
سپړنې ته کتنه
د څو ګونو نړيو د سپړنو اصلي نظريه دا ده، چې ناوېشلی کوانټم ميخانيک ټوله نړۍ تشرېح کوي. په ځانګړي ډول ياد ميخانيک يوه اندازه د ناوېشلي بدلون او د ټوټه کېدلو منل شوي اصل له کارونې څخه پرته د اړيکې هڅونکي غبرګون په توګه او څارونکي د عادي کوانټم ميخانيکي سيستمونو په توګه تشرېح کوي. دا د کوپنهاګن له سپړنې سره خورا توپير لري. د کوپنهاګن سپړنه کې يوه اندازه «لرغونی» مفهوم دی، چې د ناوېشلي کوانټم ميخانيک په واسطه د تشرېح وړ نه دی. په ياده سپړنه کې نړۍ په يو کوانټم او يو لرغوني ډومېن يا تر نفوذ لاندې سيمې باندې وېشل شوې ده او د له مينځه تللو منل شوی اصل په کې مرکزي ونډه لري. د MWI اصلي پايله دا ده، چې نړۍ (يا په دې برخه کې ګڼ جوړښت) په زياتېدونکي ډول د لرې، يو له بل سره د اړيکې نه نيوونکو موازي نړیو يا کوانټم نړيو د يو لايتناهي يا نه مشخص کېدونکي اندازې يا شمېر له يو کوانټم لوړ حالت “quantum superposition” څخه جوړه شوې ده. یادې موازي نړۍ چې ځينې وختونه د ايويريټ “Everett” نړيو په نوم يادېږي، هره يوه يې يوه ثابته او رښتينې ځايناستې يا بديل تاريخ یا مهالوېش ده.
د څو ګونې نړۍ سپړنه د اندازه کوونې د بهير او د نيمه لرغونې نړۍ د راپورته کېدنې د تشرېح کولو په موخه له ناتړلتيا نظریې “decoherence” څخه ګټه پورته کوي. ووجسيچ ايچ زوريک “Wojciech H. Zurek” چې د ناتړلتيا نظريې له سرلارو څخه دی، څرګنده کړه چې: «د چاپيريال له ځير یا کره کتنې له مخې يوازې نښه کوونکي حالتونه په خپل حالت پاتې کېږي. نور حالتونه د ثابتو نښه کوونکو حالتونو په هغه ګډوله يا ترکيبونو کې نه نغښتل کېږي، چې مقاومت کولی شي او په دې ډول شتون لري: دوی ناټاکل شوي دي». زوريک ټينګار کوي چې کار يې پر کومې ځانګړې سپړنې باندې تکیه نه کوي.
د څو ګونو نړيو سپړنه د ناتړليو تاريخو له سپړنې سره زيات ورته والي شریکوي، چې دا هم د اندازې د بهير یا د څپې دندې د ماتېدنې يا له مينځه تللو د تشرېح کولو په موخه د ناتړلتيا له نظريې څخه ګټه پورته کوي. MWI له نورو تاريخونو يا نړيو سره د رښتينو په توګه ځکه چلند کوي، چې دا سپړنه د نړيوالې څپې دنده د بنسټيزې فزيکي هستۍ یا معادلې په توګه په پام کې نيسي. له بله پلوه ناتړلې تاريخونه د رښتيني اوسېدلو لپاره يوازې يو له تاريخونو (نړيو) ته اړتيا لري.
د وييلر “Wheeler”، ايويريټ “Everett” او ديوچ “Deutsch” په ګډون ډېری ليکوالان څو ګونې نړۍ يوازې د يوې ژباړنې يا سپړنې په پرتله نظريه يا له نظريې پورته بولي. ايوريټ استدلال وکړ، چې «دا د کوانټم ميخانيک او د نړۍ د ښکاره کېدنې د دواړو منځپانګو د تشرېح کولو اړوند بشپړه لاره ده». “Deutsch” دا نظريه رد کړه، چې څو ګونې نړۍ يوه «سپړنه» ده او ويې ويل چې دې ته د سپړنې ويل داسې دي، «لکه د فوسيلي اسنادو د يوې «سپړنې» په توګه د ډيناسور په اړه خبرې کول».
جوړښت
ايوريټ د خپل ۱۹۵۷ ز کال د دوکتورا په مقاله کې وړانديز وکړ، چې د ګوښه شويو کوانتم سيستمونو د شننې لپاره پر باندنۍ کتنې باندې د تکيه کولو په پرتله یو څوک کولی شي په ریاضيکي ډول یو جسم او همدارنګه د پاول ډايراک “Paul Dirac” جان اون نيومېن “John von Neumann” او نورو له لورې د رامنځته شوي رياضيکي چوکاټ په دننه کې د سوچه فزیکي سيستمونو په توګه د هغه څارونکي موډل کړي، چې ټول په ګډه د څپې د دندې د له مينځه تللو ځانګړی مېکانېزم له کاره غورځوی.
نسبي حالت
د ايوريټ اصلي کار د نسبي يا نږدې حالت مفهوم وړاندې کړ. دوه يا زيات څېرمه يا فرعي سيستمونه له يو عمومي تعامل څخه وروسته يو له بل سره نغښتل کېږي. نوموړي يادونه وکړه چې دا ډول سره نغښتل يا تاو شوي سيستمونه د حالتونو د تولیداتو د مجموعې په توګه څرګندېدلی شي، چې دوه يا زیات څېرمه سيستمونه په کې يو له بل سره په نسبي حالت کې دي. له اندازه کوونې يا کتنې څخه وروسته یوه جوړه یا (درې ګونې) اندازه شوی څيز يا کتل شوی سيستم دی او بل غړی يې د اندازه کولو وسيله ده، چې (ښايي يو څارونکی يا “observer” ولري، چې د اندازه شوي سيستم حالت يې ثبتوه).
د “Schrodinder’s cat” په بېلګه کې وروسته له هغې چې پېټۍ يا بکس خلاصېږي، تړل شوی سيستم پيشو، زهري بوتلګی او څارونکی دی. د حالتونو يو نسبي درې ګونی ښايي ژوندۍ پيشو، نامات شوی بوتلګی او هغه څارونکی وي، چې ژوندۍ پيشو ويني. د حالتونو يو بل نسبي درې ګونی ښايي مړه پيشو، مات شوی بوتلګی او هغه څارونکی وي، چې مړه پيشو ويني.
د اندازه کوونې يا کتنې بهير ياد سيستم په نسبي حالتونو باندې وېشې، چې د نسبي حالتونو هره ټولګه چې د نړيوالې څپې دندې يوه څانګه جوړوي، په خپل ځان کې يو ثابت يا بدلون نه منونکی دی او ټولې راتلونکې اندازې به (د ګڼو څارونکو په ګډون) دا ثبات يا مقاومت تاييد کړي.
د څو ګونو نړيو سپړنه د ډيويټ له لورې د ايويريټ د سپړنې نامتو کول دي. نوموړی د څارونکي او جسم يو ګډ سيستم ته اشاره کړې وه، چې د يوې کتنې په واسطه وېشل شوی و او هره بېله شوې برخه د يو کتونکي د بېلابېلو يا ګڼو شونو وتنيو سره سمون لري. دا ټوټه کېدنې يا وېشونه يوه څانګه لرونکې ونه رامنځته کوي. ډيويټ په پای کې د یو کتونکي د بشپړې اندازې تاريخ د تشرېح کولو په موخه د «نړۍ» اصطلاح راوپېژندله، چې د هغې ونې له يوې مفردې څانګې سره سمون کوي، چې يو ثابت تاريخ دی. د هرې څانګې په اړه ټولې کتنې يو له بل سره ثابتې دي.
د څو ګونو نړیو د سپړنې له مخې د “Schrodinger” معادله يا نسبيتي پرتليز ورته والی هر وخت هر چېرته ساتل کېږي. يوه کتنه يا اندازه پر ټول سيستم باندې د څپې مساوات د پلې کولو په واسطه موډل کېږي، چې کتونکی او جسم رانغاړي. يوه پايله دا ده، چې د هرې کتنې په اړه فکر کېدلی شي، چې د ګډ څارونکي او جسم د څپې دنده اړ کوي، چې د دوه يا زياتو نه تعامل کوونکو څانګو د کوانټم پورتني حالت کې بدلون راولي يا يې پر ډېرو «نړيو» باندې ووېشي. دا چې زياتې کتنې ته ورته پېښې پېښې شوي دي او په ثابت ډول پېښېږي، نو د په ورته وخت کې د شته حالتونو يوه لويه او مخ پر وده ګڼه يا شمېر شته.
ولټېج
بریښنایي پوټینشيل(Electric potential)، د برېښنا احتمالي توپیر یا ولتاژ هم په ساده ډول احتمالي توپیر (لنډیز PD) په نوم هم یادیږي او په ایټالو کې د V لخوا اشاره کیږي. دا هغه فشار دی چې د برېښنا د جریان لامل کیږي یا په ساده الفاظو کې دا فشار دی چې بریښنایی جریان ته اړوي. په تیرو وختونو کې، د دې لپاره د بریښنا فشار او فشار اصطلاحات کارول شوي. د فشار کلمه لاهم ځینې وختونه نن ورځ د لوړ فشار تارونو ته راجع کولو لپاره کارول کیږي. لکه څنګه چې فاصله تل د دوو ځایونو ترمنځ وي، ولتاژ تل د دوو ځایونو ترمنځ وي، د بېلګې په توګه د دوو تارونو تر منځ یا د تار او ځمکې ترمنځ یا د باد او ځمکې ترمنځ. یوازې د یو تار په ولتاژ کې داسې انګېرل کیږي چې بل ځای ځمکه ده. ولټاژ په ولټ اندازه کیږي او ولټ په V نښه ښودل کیږي.
تعریف
هغه انرژي چې یو واحد [برقی چارج] ته اړتیا لري په بریښنایی ډګر کې له ابتدايي نقطې څخه پای ټکي ته حرکت وکړي د لومړني نقطې په اړه د پای ټکي بریښنایی احتمالي توپیر ته ویل کیږي.
برېښنايي ځواک
الیکټروموټیو ځواک ( emf ) هغه ځواک دی چې په برېښنایی سرکټ کې جریان چلوي. الیکټروموټیو ځواک د بیټرۍ یا جنراتور ولټاژ ته اشاره کوي کله چې کرنټ نه عرضه کوي ځکه چې د برېښنایی جریان چمتو کولو سره سم د داخلي مقاومت له امله emf راټیټیږي.
د عثماني سترواکۍ بدلون
د عثماني سترواکۍ بدلون چې د بدلون د پړاو په نوم هم پادېږي، د عثماني سترواکۍ په تاریخ کې له ۱۵۵۰ څخه تر ۱۷۰۰ز کال پورې پړاو دی، کوم چې تقريباً د ستر سليمان د حکومت له پای ته رسېدو څخه نيولې، بيا د سپيڅلي تړون د جګړې په پای ته رسېدو سره د «کارلوټز» تر تړون پورې غزېدلی دی. په دې پړاو کې ګڼ هېښونکي سياسي، ټولنيز او اقتصادي بدلونونه راغلل، د کوم له امله چې دا سترواکي له پراخېدونکې او هېوادپالې سترواکۍ څخه د عدالت د پلي کوونکي او سني اسلام د ساتنې پر بنسټ د فعاليت کولو په توګه پر يو بيوروکراتيکې سترواکۍ بدله شوه. په لويه کې دا بدلونونه د شپاړسمې پېړۍ په وروستيو او د اولسمې پېړۍ په لومړيو کې د يو لړ سياسي او ټولنيزو بحرانونو د برخې په توګه منځ ته راغلل، کوم بحرانونه چې د نرخونو د لوړېدو (انفلاسيون)، جګړو او سياسي ډلبنديو په پايله کې پېښ شوي وو. بيا هم له دې بحرانونو سره سره، دا سترواکي هم په سياسي او هم په اقتصادي ډګر کې پياوړې پاتې شوه او د بدلېدونکې نړۍ د ننګونو سره سم يې دوام پیدا کړ. اولسمه پېړۍ يو ځل بيا د عثمانيانو لپاره د سقوط د پړاو په توګه پېژندل کېږي، خو له ۱۹۸۰ز لسيزې راهيسې د عثماني سترواکۍ تاريخ پوهانو د دې پړاو دا خصوصيت رد کړی دی، د دې پر ځای يې د بحران، موافقت او بدلون د پړاو په توګه پېژندلی دی.
د نولسمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې، د زيات انفلاسون له امله دا سترواکي د سخت اقتصادي فشار لاندې راغله، د کوم اغېزې چې هغه مهال په اروپا او منځني ختيځ دواړو غورځېدې. په اناتوليا کې د وګړو فشار د شوکمارو (غېر قانوني يا د غلو او لوټمارو ډلې) د ډلو له جوړېدو سره مرسته وکړه، کومو چې تر ۱۵۹۰ز لسيزې پورې له سيمه ييزو جنګ سالارانو سره په يو ځای کېدو سره د شخړو يوه لړۍ پيل کړه چې د «سيلالي» د بغاوتونو په نوم پېژندل کېږي. د عثماني مالي تنګلاسۍ (مالي افلاس) او سيمه ييز بغاوت، تر څنګ يې د خپلو استعماري سيالانو هبسبرګ او صفويانو په وړاندې د نظامي مقابلې له اړتيا څخه يو سخت بحران پیدا شو. په همدې بنسټ عثمانيانو ګڼو هغو ادارو ته بدلون ورکړ، کومو چې مخکې سترواکي تعريف کړې وه، کرار کرار يې د «تیمار» (د عثماني سترواکۍ په مفتوحه سیمو کې د ځمکو د وېش یو نظام و) نظام له منځه يوړ، تر څو وکولای شي د وسله والو ځواکونو عصري پوځ جوړ کړي او د بيوروکراسۍ اندازه يې څلور ځلې زياته کړه، څو په زیات اغېزناک ډول د محصولاتو په راټولولو کې اسانتيا پيدا کړي. په استانبول کې، د کورنۍ د سياست په بڼه کې د شويو بدلونونو په پايله کې د شاهي وروروژنې عثماني دود له منځه يوړل شو او يو داسې حکومتي نظام پيل شو، کوم چې د سلطان په ذاتي واکونو ډېر کم متکي و. نورې څېرې په حکومت کې د سترو دندو تر سره کولو لپاره راوړاندې شوې، په ځانګړي ډول د شاهي حريم مېرمنې، د کوم له کبله چې ډېر ځله دې پړاو ته د ښځو سلطنت ويل کېږي.
د سلطاني واک بدلېدونکي طبيعيت د اولسمې پېړۍ په اوږدو کې ګڼ سياسي بدلونونه منځ ته راوړل، ځکه چې واکمنو او سياسي ډلو په شاهي حکومت د واک تر لاسه کولو لپاره هڅه کوله. په ۱۶۲۲ز کال کې، سلطان سلیمان الثاني د انکشاري ځواکونو د پاڅون په پايله کې معزول کړای شو. وروسته د هغه وژنه د سترواکۍ د لوړ پوړي قضايي مقام له خوا تايد شوه، د کوم له امله چې په عثماني سياست کې د سلطان اهميت کم شو. له دې سره سره، د عثماني کورنۍ لاسبرۍ ته کله هم ګوتنيونه ونه شوه. د اولسمې پېړۍ له سلاطينو څخه، محمد پنځم د اوږدې مودې لپاره حکومت وکړ، له ۱۶۴۸ څخه تر ۱۶۸۷ز کال پورې يې د نهه دېرشو کلونو لپاره پر تخت واکمن و. د هغه په واکمنۍ کې دې سترواکۍ د اوږدې مودې لپاره ثبات تجربه کړ، د کوم مشري چې د سترو وزيرانو سمونپالې Köprülü کورنۍ کوله. دا موده په اروپا کې د فتوحاتو له بيا پيل سره برابره وه، هغه فتوحات چې په ۱۶۸۳ز کال کې د ويانا د ويجاړونکې محاطرې او د Köprülü کورنۍ په سقوط سره خپل اوج ته ورسېدل. له جګړې وروسته د مسيحي ځواکونو يو اتحاد د عثمانيانو سره د مقابلې لپاره سره يو ځای شو، د کوم په پايله کې چې عثماني هنګري سقوط وکړ او د سپېڅلي تړون جګړې (۱۶۸۳-۹۹) پر مهال د «هبسبرګ» له خوا له ځانه سره ملحق کړای شو. جګړې يو بل سياسي بحران منځ ته راوړ او عثمانيان يې د لا زیاتو تنظيمي سمونونو لپاره وهڅول. دې سمونونو د مالي تنګلاسي ستونزه حل کړه او له یو هېوادپاله څخه د بيوروکراتيک دولت پر لور بدلون يې دايمي کړ.
سيمه
د عثماني تاریخ د پخوانيو پړاونو سره په پرتله، د دې سترواکۍ سيمه په نسبي ډول باثباته وه، کومه چې په لوېديځ کې له الجزاير څخه په ختيځ کې تر عراق پورې او په سويل کې له عرب څخه په شمال کې تر هنګري پورې خپره وه. د ستر سليمان (۱۵۲۰-۶۶) د واکمنۍ په دويمه نيمايي برخه کې د پراختيا يون سست شو، ځکه عثمانيانو د ۱۵۱۴ او ۱۵۴۱ کلونو تر منځ د کړو فتوحاتو د يوځای ساتلو هڅه وکړه. خو دا فتوحات په ټپه ونه درېدل. په ۱۵۶۸ز کال کې له اتريش سره له سولې وروسته، عثمانيانو د ۱۵۷۰-۷۳ عثماني-وينزي جګړه پيل کړه، قبرص او د «ډالمتیا» ډېرې سیمې يې ونيولې. په ۱۵۷۴ز کال کې د يوې سمندري جګړې په پايله کې له اسپانويانو څخه تونس ونيول شو او په ۱۵۸۰ز کال کې پر جنګ بندۍ لاسليک وشو.
له دې وروسته عثمانيانو په ۱۵۷۸-۹۰ کلونو کې په عثماني-صفوي جګړه کې له صفويانو سره دويم ځل بیا جګړې پيل کړې، جورجيا، اذربايجان او لوېدېځ ايران يې ونيول. د دې جګړې په پايله کې د محمد الثالث د حکومت پر مهال عثمانيان د خپلو سيمو د پراختيا اوج ته ورسېدل. په ۱۵۹۳ز کال کې، یوه سرحدي پېښه په يوه اوږده جګړه کې (۱۵۹۳-۱۶۰۶) د هبسبرګ اتريش سره د جګړې د بيا پيلیدو لامل وګرځېده، په کومه جګړه کې چې هېڅ لوري يوه پرېکنده بريا تر لاسه نه کړه. عثمانيانو د لنډې مودې لپاره (Yanık، ۱۵۹۴-۸) Győr ونيو، خو «نويګراډ» يې له لاسه ورکړ (۱۵۹۴)، د کوم له امله چې «بوډا» د شمال له اړخه تر بریدونو لاندې ونيول شو. د جګړې په پای کې عثمانيانو د «ايګر» (ایګري، ۱۵۹۶) او «ناګيکانيزا» (کنجي، ۱۶۰۰) ستراتژيکي کلاوې نيولې وې. صفويانو په لوېديځ کې د عثمانيانو له اضطراب څخه په ګټې اخستنې سره د ۱۶۰۳-۱۸ د عثماني-صفوي جګړه کې په ختيځ کې د هغوی ټولې وروستۍ لاسته راړونې په معکوس لورې بوتلې. د عثمان الثاني د حکومت له ناکرارۍ وروسته، صفويانو په ۱۶۲۳ز کال کې بغداد او د عراق ډېرې برخې ونيولې او تر ۱۶۳۸ز کال پورې يې له ځانه سره وساتلې، له کوم وروسته چې د ۱۵۵۵ د اماسيه تړون پوله بيا وټاکل شوه. په داسې حال کې چې دوی له صفويانو سره په جګړو کې ښکېل و، د يمن د سیمه ييزو زيدي شيعه ګانو یو روان بغاوت په پايله کې په ۱۶۳۶ز کال کې عثمانيان اړ کړل چې دا ولايت خوشې کړي. په ختيځ عرب کې د لهسا ولايت هم له پرله پسې بغاوتونو او د عثماني واکمنۍ په وړاندې له قبايلي مقاومت څخه ځورېدو او په ۱۶۷۰ز کال کې خوشې کړای شو.
له ۱۶۴۵ څخه وروسته عثمانيان له «وينس» جمهوريت څخه د «کريټ» په ستونزمنه فتحه کې مصروف و. دا ټاپو ډېر ژر ونيول شو، خو وينزي سمندري پیاوړتيا کينډيا (اوسني هيراکليون) کلا د څو لسيزو لپاره د مقاومت جوګه وګرځوله. په اروپا کې د پرله پسې پراختيا د اولسمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې د Köprülü په نومد مشهورو سترو وزيرانو تر حمايې لاندې يو ځل بیا پيل شوه. د ترانسيلوانيا باغي تابع حکومت د Ineu (Yanova، ۱۶۵۸) او Oradea (Varad، ۱۶۶۰) په نيولو سره تابع کړای شو. په ۱۶۶۳-۴ کې له هبسبرګ سره جګړه د «نووي ګراډ» د بيا نيولو او Nové Zámky (Uyvar، ۱۶۶۳) د نيولو لامل وګرځېده. بالاخره په ۱۶۶۹ز کال کې د کينډيا په سقوط سره بشپړه شوه.
د متحده ایالاتو تاریخ (۱۹۶۴- ۱۹۸۰ زکال)
له ۱۹۶۴ ز کال څخه تر ۱۹۸۰ ز کال پورې د متحده ایالاتو په تاریخ کې د مدني حقونو د خوښت اوج او پای، د ویتنام د جګړې زور اخیستل او پای، د جنسي آزادۍ او د نشه یي توکو څخه د ګټنې اړوند د نسلي یاغیتوب ډرامه، د سړې جګړې دوام او د سپوږمۍ سطحې ته د یوه انسان د رسولو پر سر فضايي سیالۍ شاملېږي. اقتصاد د ۱۹۶۹-۱۹۷۰ ز کال تر کړکېچ پورې وده لرله چې وروسته د بهرنۍ سیالۍ او په ۱۹۷۳ ز کال کې د نفتي کړکېچونو له امله له تزلزل سره مخامخ شو. امریکايي ټولنه د بې ګټې جګړې، د جګړې او په جګړه کې د ګډون ضد اعتراضاتو او هم  د واټرګېټ له لړزونکې پېښې وروسته چې د دولت په لوړو کچو کې یې د فاحش فساد او ناوړه چلن څخه لمن پورته کړه، په دوو برخو ووېشل شوه. په ۱۹۸۰ ز کال کې په ایران کې د امریکا په سفارت کې د یرغمل نیولو او له دغه یرغمل نیولو څخه د امریکايي دیپلماتانو د خلاصولو اړوند د امریکايي ځواکونو ناکامو هڅو په ملي کچه په مخ پر زیاتېدوني ډول د ناخوښۍ احساس رامنځته کړ.
د ۱۹۶۰ مې ز لسیزې د دویمې نیمایي او د ۱۹۷۰ مې ز لسیزې د لومړیو وختونو خاطراتو د راتلونکې نیمې پېړۍ سیاسي لیدلوری رامنځته کړ. هغه ډول چې د ارکنزاس والي بېل کلینټون په ۱۹۹۰ ز کال کې تشرېح کړ:«که چېرې شپیتمې لسیزې ته وګورئ او فکر وکړئ چې له بدو ښه ډېر و، تاسو کېدای شۍ یو دیموکرات وۍ. که چېرې فکر کوئ چې له ښو څخه بد زیات و، نو تاسو هرومرو جمهوري غوښتونکی یاست».
د مدني حقونو خوځښت
۱۹۶۰ مه لسیزه په واټونو کې د لاریونونو، اعتراضاتو، بغاوتونو، مدني ناخوښۍ، جګړې ضد اعتراضونو او کلتوري انقلاب له مخې ځانګړې کېږي. د مدني حقونو اړوند په محاکمو کې له بریا وروسته افریقايي امریکایانو د ډاکټر مارتین لوتر کینګ، جیمز بیول او د رنګین پوستو د پراختیايي ملي ټولنې تر مشرۍ لاندې په واټونو کې په لاریونونو پیل کړ. کینګ او بیویل په ډېر مهارت سره د تاوتریخوالي نه کوونکو افریقايي امریکايي لاریون کوونکو پر وړاندې د وحشیانه ګامونو اخیستلو د ثبت په موخه له رسنیو کار واخیست، څو عامه وجدان را بیدار کړي. د یو شمېر زیانمنو ډلو، لکه: د افریقايي امریکایانو یا فیمنیسټانو او یا هم همجنس پلوو، چې له اوږد مهال څخه یې له دغوبدو پالیسیو د ناخوښۍ احساس کاوه او د هغو کسانو تحرکاتو، چې د پراخو اعتراضيه لاریونو او رسنیز کمپاین په مرسته یې د عامه لیدلوري او د محاکمو له خوا د پالیسو د بدلون هڅه کوله، په بریالي ډول سیاسي بدلونونو ته لار برابره کړه.
په ۱۹۶۳ ز کال کې د جان اف کنډې ترور، د دغه هېواد د سیاسي لیدلوري په بدلون کې مرسته وکړه. نوي ولسمشر لینډون بي جانسون د ملي حالت او خپلې شخصي سیاسي پالیسي له ترکیب څخه په کار اخیستو سره، له دغه وضعیت ګټنه وکړه چې تر ټولو مهم ګام یې د ۱۹۶۴ زکال د مدني حقونو قانون و.په دې سربېره د ۱۹۶۵ ز کال کې د رایو ورکولو د حقونو قانون په فدرال، ایالتي او سیمه يیزو ټاکنو چټک اغېز درلود. د ۱۹۶۵ ز کال د اګست په ۶ مه د دغه قانون له تصویب یوازې څو میاشتې وروسته، یو پر څلور نویو تورپوستو رایو ورکوونکو د یو په درې فدرال نوم ثبتونکو پر وړاندې د رایو ورکولو په موخه ځانونه ثبت کړل. د څلورو کلونو په اږودو کې په سویل کې د ثبت شویو رایوورکوونکو شمېر دوه چنده شوه. په ۱۹۶۵ ز کال کې ميسي سیپي د ۷۴ سلنه تورپوستو رایو ورکوونکو د نوم ثبتونې او ټاکنو ته د ګڼ شمېر تورپوستو مشرانو د درېدلو له مخې له ټولو ایالتونو مخکښ و. په ۱۹۶۹ ز کال کې په ټینسیس کې ۹۲ سلنه ، په ارکنزاس کې ۷۷.۹ سلنه او په تکزاس کې ۷۷.۳ سلنه تورپوستو رایو ورکوونکو په ټاکنو کې ونډه واخیسته.
د ویتنام جګړه
د مهارکولو سیاست په هر ځای کې د کمونیزم د پراختیا پر ضد د مبارزې په معنا و، کمونیستانو به هم هر هغه ځای چې امریکايي متحدین به په کې کمزوري وو، په نښه کاوه. داخلي سیاستونو د جانسون په لومړیتوبونو کې ځای درلود، له همدې امله هغه هڅه وکړه چې د جګړې د عملیاتو اړوند عمومي اګاهي او د کانګرس څار را کم کړي. د هغه ډېری سلاکارانو د دغو چارو له اوږد مهاله شونتیاوو وېره لرله، جانسون له دې وېریده چې که چېرې کانګرس کنټرول په لاس کې واخلي، د بري ګولډواټر په خبرې د کنټرول پرځای «ولې د بریا» په لټه کې نه شي. په داسې حال کې چې په دغه جګړه کې د امریکا ښکېلتیا ورځ تر بلې زیاتېده، خو جانسون اجازه ورنه کړه چې ریزرف ځواکونه او ملي ګارد دې په ویتنام کې خدمت وکړي، ځکه دغه چارې د کانګرس څار ته اړتیا لرله. د ۱۹۶۴ ز کال په اګست میاشت کې جانسون وکولای شول، په کانګرس کې د تونکین خلیج د پرېکړه لیک اړوند اکثریت رایې ترلاسه کړې، هغه پرېکړه لیک چې ولسمشر ته یې د اړتیا په حالت کې له نظامي ځواکونو څخه د هر ډول ګټنې اجازه ورکوله.
د ۱۹۶۵ زکال په جولای میاشت کې جانسون له پراخه پټو سلا مشورو وروسته په پام وړ ډول جګړې ته زور ورکړ، هغه له ویټ کونګ سره د ځمکنۍ جګړې په موخه ځانګړي امریکايي ځواکونه ولېږل او په دې سربېره یې د متحده ایالاتو هوايي ځواک ته د هغه په اکمالاتي لارو باندې د بمبارد مسئولیت وروسپاره. په ۱۹۶۸ ز کال کې نیم میلیون امریکايي پوځیان په سویلي ویتنام کې و، په داسې حال کې چې د هوايي ځواکونو اضافي واحدونو په تایلنډ او نورو اډو کې ځای پرځای شوي وو. د ۱۹۶۸ زکال په فبروري میاشت کې ویټ کونګ د تت په برید سره د سویلي ویتنام پر ځواکونو هر اړخیز برید پیل کړ. د سویلي ویتنام ځواکونو په بریالي ډول د ویټ کونګ د بریدونو ځواب ورکړ او ویټ کونګ یې بې اغېزه ځایګي ته وغورځاوه، له دې وروسته یوازې د شمالي ویتنام ځواکونه د اصلي سیال په توګه پاتې شول. په داسې حال کې چې تت جګړې د جانسن لپاره د عمومي اړیکو یوه فاجعه رامنځته کړه او عامو وګړو په مخ پر زیاتېدونکي ډول دا درک کوله چې متحده ایالات په سخت ډول په جګړه کې ښکېل دي، هغه چاره چې یوازې ډېر لږ کسان لا له وړاندې ورباندې پوهېدل. جمهوري غوښتونکو، لکه: د کالیفورنیا والي رونالډ ریګان د بریا او یا د ځواکونو د اېستلو غوښتنه کوله، په داسې حال کې چې د کین اړخو له لوري بیا په کلکه سره د ځواکونو په اېستلو ټینګار زیات شو. تر ټولو د بحث وړ خو دا وه چې له هغو دوو میلیونو امریکايانو څخه چې په ویتنام کې یې خدمت وکړ، (د عسکري خدمت په شرایطو برابرو ۲۷ میلیونو کسانو څخه) ۸۰ سلنه یې د بېوزله او کاریګري طبقې مخینې لرونکي و.
د نیکسون اداره
په داسې حال کې چې ولسمشر ریچارډ نیکسون په بشپړه توګه د یوه محافظه کاره په توګه په پام کې نیول کېده، خو هغه په ځانګړې توګه د روغتیا پالنې، د هوساینې د لګښتونو، چاپېریال پالنې او د هنرونو او انساني علومو څخه د ملاتړ په برخه کې ګڼ شمېر لیبرال درېځونه غوره کړل. هغه د نیوډیل د مهال لوړ مالیات اوسخت اقتصادي مقرارت وساتل او په کلکه سره یې په اقتصاد کې لاسوهنه کوله. د ۱۹۷۱ ز کال په اګست میاشت کې، هغه هېواد د بریټون ووډز سیسټم د سروزرو له معیارونو ویوست او د یو مهال لپاره یې د بیو او معاش کنټرول په لاس کې واخیست (نیکسن شاک). هغه د ولسمشر په توګه د خپلې دندې په وروستي کال کې د روغتیا پالنې د ملي سیسټم وړاندیز هم وکړ.
تسلط
تسلط (/hɪˈdʒɛməni/ په انګلستان او متحده ایالاتو دواړو کې ورته /hɪˈɡɛməni/ ویل کېږي) دا دی چې یو ایالت پر نورو هغو له سیاسي، اقتصادي او پوځي پلوه برلاسی وي. تسلط په لرغوني یونان کې (۸مه مخ زېږدیزه پېړۍ ـ۶مې مخ زېږدیزې پېړۍ) دې ته اشاره لرله چې برلاسو ښاري ـ ایالتونو پر نورو هغو سیاسي او پوځي قوت درلود. په ۱۹مه پېړۍ کې تسلط دې ته اشاره کوله، چې یو څوک په ټولنه کې له کلتوري پلوه پیاوړی وي او یا لوړ کلتور لري، همداراز په ټولنه کې د یوې ډلې برلاسیتوب رانغاړي او په ټولنه کې د هغې ډلې یا رژیم نامناسب نفوذ څرګندوي.
په کلتوري سترواکۍ کې د تسلط څرنګوالی په دې ډول دی، چې رهبري کوونکی دولت داخلي سیاست او د تابع دولتونو ټولنیز شخصیت ته چې د برلاسیتوب د نفوذ ساحه تشکیلوي، امر کوي او له دواړو نه یې یو د داخلي، ملاتړي یا بهرني حکومت او نصب شوي حکومت په وسیله مدیریت کېږي. دا چې په افریقا، لاتینه امریکا او اسیا کې د لویو ځواکونو برلاسیتوب د اروپايي استعمار پر وخت رامنځته شو؛ نو په همدې ډول د هیجمونیزم اصطلاح هغه جیوپولیټیکل او کلتوري برلاسیتوب ته کارېږي چې پر نورو هېوادونو یې لري.
که مارکسیستي فلسفې ته راشو؛ نو انتونیوګرامسي د کلتوري تسلط پېژندنه په دې ډول کړې ده: تسلط یا حاکمیت د ټولنې په ارزښتي سیسټم او نورو کې د واکمنې طبقې لاسوهنې ته وايي، له دې امله د واکمنې طبقې لیدلوری د ټولې نړۍ د ټولنو لیدلوری بلل کېږي. په دې ډول د یوې ټولنې د ټولنیزو قشرونو ترمنځ چې کومې اړیکې وي، په دې کې د تسلط اصطلاح د یوې واکمنې طبقې کلتوري برلاسیتوب ته اشاره کوي او دا بیا نورې ټولنیزې طبقې پیروۍ ته اړې کوي.
له ۸مې تر لومړۍ مخ زېږدیزې پېړۍ پورې
په ۵مه مخ زېږدیزه پېړۍ کې د یونان په ځینو سیمو کې واکمني حاکمه وه؛ لکه د سپارتا ښارـ ایالت په پیلوپونیسیان لړۍ (له ۶مې تر ۴مې پېړۍ پورې) کې واکمني کوله او د مقدونیې پاچا دویم فلیپ ( هغه پاچا و چې خپل زوی لوی الکساندر ته یې وصیت کړی و) په ۳۳۷ مخ زېږدیز کال کې د کورینتس لړۍ واکمن و. اتن د لنډمهاله (۴۷۸ـ۴۰۴ مخ زېږدیز) ډیلین لړۍ په لرلو سره «برلاسی»  سهم درلود. د سیمې په کچه د فارس لویه سترواکي هغه واکمني وه چې له ۵۵۰ نه تر ۳۳۰ مخ زېږدیز کال پورې له ویجاړېدو مخکې د دې فرعي سیمو پر واکمنیو برلاسې وه.
هیروډټس (۴۸۴ــ۴۲۵ مخ زېږدیز)، زینوفون (۴۳۱ــ۳۵۴ مخ زېږدیز) او ایفوروس (۴۰۰ــ۳۳۰ مخ زېږدیز) هغه لرغوني لیکوالان وو، چې د هیجیمونیا اصطلاح یې د واکمنۍ په عصري معنا کې له نورو وړاندې وکاروله.
چینايي واکمني د پسرلي او مني په موده (۷۷۰ــ۴۸۰ مخ زېږدیز) کې په ختیځه اسیا کې هغه وخت موجوده وه، چې د ختیځ ژو شاهي لړۍ د دې سبب شوه چې پنځه نسبتاً برلاسې واکمنۍ (په چینايي کې با[霸]) رامنځته شي. دا چې دوی د فیوډال د لارډ د کنفرانسونو په وسیله ټاکل شوي وو؛ نو له دې امله دوی مجبور دي چې نومول کېدو ته په کتو پر لاس لاندې ایالتونو د ژو د شاهي کورنۍ واکمني وساتي.
له لومړۍ تر ۱۵مې زېږدیزې پېړۍ پورې
اروپا په ۱ او ۲مه پېړۍ کې د پاکس رومانا پر برلاسې سوله واکمنه شوې وه. د دې هیجمیمونیک بنسټ سترواک اګسټوس ایښی و او د ظالمانه پوځي کمپاینونو لړۍ په کې شامله وه.
هارشا د هند هغه لوی سترواک و، چې له ۶۰۶ نه تر ۶۴۷ ز کلونو پورې یې پر شمالي هند واکمني کوله او خپله واکمني یې د شمال تر ډېرو سیمو غځولې وه. نوموړي دې ته غوره والی ورکړ، چې د یوه مرکزي حکومت په څېر واکمني ونه کړي، بلکې له ځانه یې پاچایان راتاو کړل او ځان یې په دې قانع کړ چې هغوی یې درناوی او احترام وکړي.
۲۰مه پېړۍ
د ۱۹مې پېړۍ د وروستیو په څېر د ۲۰مې پېړۍ پیل د ډېرو لویو ځواکونو پر مټ په نښه شوی و، خو هېڅ نړیوال واکمن په کې نه و. لومړۍ نړیواله جګړه د دې لامل شوه چې د امریکا متحده ایالات او تر یوه بریده جاپان ځواکمن شي. د دواړو دولتونو حکومتونو هڅه وکړه چې په سیمه کې د خپل نفوذ د زیاتولو لپاره تګلارې جوړې او عملي کړي، متحده ایالاتو دا کار په لاتینه امریکا او جاپان په ختیځه اسیا کې ترسره کړ. په همدې ډول نورو هېوادونو لکه فرانسې، انګلستان، ایټالیا، شوروي اتحاد او بیا وروسته المان (۱۹۳۳ـ۱۹۴۵) دوه کارونه کول، لومړی دا چې د خپل نفوذ سیمې ته په کتو یې تګلارې مخ ته وړلې او دویم یې دا کوښښ کاوه چې سیمې ونیسي، خو دغو کې یوه هېواد هم دا قوت ترلاسه نه کړ چې په نړیواله کچه واکمني وکړي.
ملګري ملتونه له دویمې نړيوالۍ جګړې وروسته رامنځته شول او دا چې چین، فرانسه، انګلستان، امریکا او شوروي اتحاد پنځه پیاوړي قدرتونه وو؛ نو دوی ته د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې دایمي څوکۍ ورکړل شوې، امنیت شورا د سازمان هغه ارګان دی چې پرېکړې یې ډېرې ځواکمنې دي. کله چې جګړه ختمه شوه، نو دوه ډېر ځواکمن  نړیوال قدرتونه یې تر شا پرېښودل چې یو متحده ایالات او بل شوروي اتحاد و. دا دوه پیاوړي قدرتونه د دې لامل شول چې په نړیوالو چارو کې د سړې جګړې په نامه دوه قطبي ځواک وهڅوي. د برلاسۍ جګړه د کمونیزم او کپیټلیزم ترمنځ ایډیالوژیکي وه او د وارسا تړون هېوادونو (۱۹۵۵ــ۱۹۹۱) او د NATO/SEATO/CENTO هېوادونو (۱۹۴۹ــ تر اوسه/ ۱۹۵۴/ ۱۹۷۷/۱۹۵۵ /۱۹۷۹) ترمنځ جیوپولیټیکل وه. دواړو لویو قدرتونو د سړې جګړې په لړ کې دوه ډوله سیالي کوله، یوه مستقیم ډول او بله یې په نامستقیم ډول وه. په مستقیم ډول کې یې د وسلو د سیالۍ او په نامستقیم ډول کې یې د نیابتي جګړو له لارې خپل زور ښود. د دغو دوو پياوړو ځواکونو د رقابتونو پایله دا شوه، چې نور هېوادونه په دې شک کې شول چې ښايي حکومتي تګلارې یې توازن له لاسه ورکړي؛ نو له دې امله آن ډېر لرې هېوادونه هم په دې شخړو کې سره ښکېل شول. رینهارډ هیلډیبرانټ دې دورې ته «دوه اړخیزه واکمني» وايي او زیاتوي چې دا دوه واکمن دولتونه هڅه کوي چې په اروپا کې د یو بل پر وړاندې د خپل نفوذ ساحه پایداره کړي. نیابتي شخړو د هغو ځواکونو ترمنځ د جګړې ډګر رامنځته کړ چې په مستقیم یا نامستقیم ډول یې د واکمنو قدرتونو په وسیله ملاتړ کېده او د دې جګړو له ډلې د کوریا جګړې، د لاوتینا کورنۍ جګړې، د عربو او اسرایلو جګړې، د ویتنام جګړې، افغان جګړې، د انګولا کورنۍ جګړې او د مرکزي امریکا کورنۍ جګړې ته اشاره کولای شو.