cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هیروشیما
دویمه نړیواله جګړه او اټومي بمبارۍ ( ۱۹۳۹ز کال-۱۹۴۵ز کال)
د دویمې نړیوالې جګړې په لړ کې د دویم عمومي پوځ او چوګوکو سیمه اېز پوځ مرکزي دفترونو په هیروشیما کې و او د پوځ سمندري مرکزي دفتر په اجینا بندر کې شتون درلود. دغه ښار د پوځي اکمالاتو لوی ډیپو هم درلودل او همدارنګه د بار وړلو یو اړین مرکز هم ګڼل کېده. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د جاپان په توکیو او نورو ښارونو کې بمبارۍ د پراخې تباهۍ او د سلګونو زرو ملکي وګړو د وژل کېدو لامل شو.
د ۱۹۴۵زکال د اګست په ۶مه د دوشنبې په ورځ د سهار ۸:۱۵ بجې (د هیروشیما په وخت) اټومي وسله د امریکایي بوینګ B-29 Superfortress الوتکې له خوا، چې د پاول وارفیلډ تبتس جونیر له خوا الوتنه ورکول شوې وه په هیروشیما باندې وغورځول شوه. په پای کې  لږترلږه ۷۰،۰۰۰ خلک د زرګونو کوریايي غلامانو کارګران په شمول ووژل شو. د تلفاتو له ۱۰ سلنې نه لږ پوځيان وو. د کال په پای کې د اټمي وسلې زیانونو او وړانګو د مړینو شمېر    ۹۰،۰۰۰ نه تر ۱۴۰،۰۰۰ته ورساو، چې د یادې بمبارۍ دمخه د هیروشیما نفوس شاوخوا ۳۴۵،۰۰۰ و. د ښار شاوخوا ۷۰ سلنه ودانۍ ویجاړې شوې او ۷ سلنه نورې سختې زیانمنې شوې وې.
د برید وروسته د ویجاړ شوي ښار د فلمونو خپرول او د یاد برید د بشري اغېزو په اړه د اټومي بم د تلفاتو کمیسیون ځینې څېړنې د جاپان د اشغال پرمهال سانسور شوې وې او د دې معلوماتو ډېری برخه تر ۱۹۵۱زکال پورې د سان فرانسسکو تړون د لاسلیک کېدو پورې سانسور شوي وې، چې یاد تړون جاپانیانو ته د کنټرول بېرته راګرځول په مانا و. "په جاپان باندې د اتومي بم د بریدونو حیرانونکې خبرونه په قصدي ډول خوا د جاپان له خلکو نه د متحدینو د اشغال په لړ کې د متحده ایالاتو د پوځي سانسورانو له خوا پټ ساتل شوي و. که څه هم  دوی بومي خلکو ته د ازاد مطبوعاتو ښېګنې ور زده کول، خو د یادې پېښې د تلفاتو احصایې پټې کړې. په هیروشیما او ناګاساکي کې د جاپاني کمرې مینانو له خوا له بریدونو نه ضبط شوي فلمونه بېرته اخیستل شوی و. د جان هیرسي له خوا لیکل شوی کتاب دې «هیروشیما» په نوم  په متحده ایالاتو کې خورا اغېزه درلوده، خو په جاپان کې منع شوی و."د جان هرسي له خوا د هیروشیما کتاب په اصل کې د مقالو په بڼه د نیویارکر په مجله کې په ۱۹۴۶زکال د اګسټ په ۳۱مه خپور شو. د راپور له مخې دا کتاب باید تر ۱۹۴۷ز کال کې په انګلیسي ژبه کې توکیو کې خپور شوې واې، خو د یاد کتاب ژباړل شوې نسخه په ۱۹۴۹ز کال کې جاپان کې خپره شوه.
له جګړې نه وروسته دوره (۱۹۴۵ – اوس مهال)
د ۱۹۴۵ زکال د سپټمبر په ۱۷مه هیروشیما د ماکورازاکي توپان په پای کې سخت وځپل شو. له ۳۰۰۰ نه ډېرخلک مړه او ټپیان شول. د ښار تر نیمايي زیات پلونه ویجاړ شول، سړکونو او ریل پټلیو ته پراخه زیانونو واوښتل، چې ښار یې نور هم ویجاړ کړ.
هیروشیما له جګړې وروسته د ملي حکومت په مرسته د هیروشیما د سولې د یادګار ښار د جوړولو قانون له لارې، چې په ۱۹۴۹ز کال کې تصویب شو بیا ورغول شو. د دې بیارغونې لپاره د مالي مرستې سربېره د مرستې شوې ځمکې، چې مخکې د ملي حکومت ملکیت و او د سترواک پوځ له خوا کارول کېده چمتو کړاې شوې.
په ۱۹۴۹زکال کې د هیروشیما د سولې یادګار پارک لپاره ډیزاین غوره شو. د بم د چاودنې ځای ته ترټولو نږدې ژوندۍ پاتې شوې ودانۍ د ګینباکو ګنبد یا«اتومیک ګنبد» و، چې د هیروشیما د سولې یادګار پارک یوه برخه ده. د هیروشیما د سولې یادګار موزیم په ۱۹۵۵زکال کې پرانیستل شو. هیروشیما د سولې یوه معبد هم لري، چې په ۱۹۶۶ز کال کې د نیپونزان میوهجي له خوا جوړ شوی او یاد معبد په ځانګړې توګه د معمول ډبرې په پرتله د فولادو نه جوړه شوې ده.
هیروشیما د جاپان د پارلمان له خوا په ۱۹۴۹زکال کې د خپل ښاروال شینزو هامي (۱۹۰۵-۱۹۶۸زکلونو) په نوښت د سولې ښار په توګه اعلان شو. د پایلې په توګه هیروشیما ښار د سولې او ټولنیزو مسلو په اړه د نړیوالو کنفرانسونو د ترسره کولو لپاره د مطلوب ځای په توګه نړیوال پام ترلاسه کړ. د ۲۰۱۶ز کال د می په ۲۷مه بارک اوباما د متحده ایالاتو لومړنی ولسمشر و، چې د اتومي بم له حملې وروسته یې هیروشیما ته سفر وکړ.
پوهنتون
د هیروشیما پوهنتون په ۱۹۴۹زکال کې د تعلیمي سیسټم د ملي بیارغونې د یوې برخې په توګه جوړ شو. د هیروشیما پوهنتون په ګډون په هر ولایت کې یو ملي پوهنتون جوړ شو، چې د اته موجوده موسسو (د هیروشیما د ادبياتو او ساینس پوهنتون، د هیروشیما د ثانوي زده کړو ښوو۵ینځی، د هیروشیما د ښوونې او روزنې ښوونځی، د هیروشیما د ښځو د ثانوي زده کړې ښوونځی، د هیروشیما د ښوونې او روزنې ښوونځی، د هیروشیما عالي ښوونځی، د هیروشیما عالي تخنیکي ښوونځی او د هیروشیما ښاروالۍ عالي تخنیکي ښوونځی) ترکیب و، چې  په ۱۹۵۳زکال کې د هیروشیما طبي کالج سره بېره رامنځته شو، خو په ۱۹۷۲زکال کې د هیروشیما پوهنتون د لیږد پریکړه وشوه، چې د هیروشیما ښار له ښاري سیمو نه د هیګاشی هیروشیما ښار پراخه کیمپس ته ولېږدول شي.
ګرځندوی
د جاپان ښار او د هیروشیما ریاست څه د پاسه ۷۶ کاله پخوا د اتومی بم له امله ویجاړ شوی وی، خو نن ورځ دغه تخریب ځای په ټول هېواد کې د سیلانیانو لپاره  یو غوره ځای دی. د دې هېواد د سیلانیانو د ادارې له خوا په خپره شوې شمېرې کې ښودل شوی چې د ۲۰۱۲ کال په ترڅ کې شاوخوا ۳۶۳۰۰۰ کسانو سیلانیانو له میتروښار نه لیدنه کړې و، چې وروسته له امریکایانو نه استرالیایان او چینایان د دې شمېرې زیات اکثریت جوړوي. په ۲۰۱۶ ز کال کې ۱.۱۸میلیونه بهرنیان له هیروشیما نه لیدنه کړې ده، چې په ۲۰۱۲ ز کال کې د ۳۶۰ زرو نه  ۳.۲ برابر و. امریکایان د ۱۶ سلنې په جوړولو سره د یادې شمېرې تر ټولو لویه برخه جوړوي. وروسته استرالیایان وو چې  ۱۵ سلنه، ایټالویان ۸ سلنه او بریټانویانو ۶ سلنه د یادې شمېرې برخه جوړوله. د چین او جنوبی کوریا د سیلانیانو شمېر لږ و، چې یوازې ۱ سلنه او ۰.۲ سلنه د ټولې شمېرې استازیتوب کاو.
فېروز خان
فېروز خان (هندي: फ़िरोज़ ख़ान، انگرېزي: Feroz Khan)، (سېپتمبر ۲۵، ۱۹۳۹ - اپرېل ۲۷، ۲۰۰۹)، د هند په فلمي صنعت کې يو هندی لوبگر، د فلمونو ډايرکټر، جوړونکی او سمونکی (ايډېټر) ؤ.
مخينه
فېروز خان د هند په بنگلور کې زېږېدلی ؤ، د هغه د پلار نوم صادق علي خان تنولي د افغانستان د غزني ولايت يو پښتون ؤ او مور يې فاطمه په اصل کې د ايران وه. فېروز خان درې وروڼه لري چې هر يو يې سنجی خان، سمير خان او اکبر خان نومېږي او يوه خور لري چې نوم يې دلشاد بېگم ده. کله چې فېروز خان خپل ښوونځی په بنگلور کې ولوسته، نو بيا مومبای ته ولاړ او لومړی ځل يې په ۱۹۶۰ کال کې د ديدي په نامه هندي فلم کې د دوهم اتل رول ولوباوه.
هغه د دوشنبې په ورځ د ۲۰۰۹ ز. کال د اپرېل د مياشتې په ۲۷ مه نېټه، د شپې په ۱:۳۰ بجو د سرطان د ناروغۍ له امله په بنگلور کې د ۶۹ کالونو په عمر په خپل کور کې ومړ
داهم وگورئ
د هندي فلمونو د نارينه لوبگرانو لړليک
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران وېشنيزه:هندي مسلمانان وېشنيزه:د هند پښتانه
16 نومبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
مونیخ
مونیخ د جرمني هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
د زمبیا کواچای
د زمبیا کواچا په انګلیسي Zambian kwacha) ایزو کوډ ZMK) د زمبیا هیواد د پیسو واحد دی.
د طبيعي سرچينې مديريت
د طبيعي سرچينې مديريت ،(NRM) د طبيعي سرچينو، لکه: خاورې، اوبو، ځمکې، نباتاتو او حيواناتو مديريت ته وایي. په يوه ځانګړي تمرکز سره، چې مديريت څرنګه د اوس او راتلونکو نسلونو لپاره د ژوند په کيفيت باندې اغېزه کوي.
د طبيعي سرچينې مديريت، د هغې لارې له تنظيمولو سره سروکار لري، چې خلک او طبيعي منظرې په کې يو د بل په مقابل کې عمل کوي. دا د طبيعي ميراث مديريت، د ځمکې د کارونې پلان جوړونه، د اوبو مديريت، د چاپېريالي تنوع ساتنه او لکه کرنې، کان کېدنې، سياحت، کب نيونې او ځنګلاتو په ګډون د صنعتونو د راتلونکې توجېح وړتيا يو ځای کوي. دا مشخص کوي چې، خلک او د هغوی ژوند، زموږ د منظرو په روغتيا او ګټورتوب باندې باور کوي او د ځمکې د څارنې په توګه د دوی عملونه، د دې روغتيا او ګټورتوب په ثابته ساتنه کې جدي ونډه لوبوي.
د طبيعي سرچينې مديريت په مشخص ډول د سرچينو او ايکولوژي او د دې سرچينو د ژوند اړوند تقويتي ظرفيت په علمي او تخنيکې ادراک باندې تمرکز کوي. چاپيريالي مديريت د طبيعي سرچينې له مديريت سره ورته دی. په علمي برخه کې د طبيعي سرچينو ټولنپوهنه په ذکر شوې برخې پورې نږدې تړلې ده، مګر د طبيعي سرچينې له مديريت څخه بېله ده.
تاريخچه
د توجېح په وړتيا باندې ټينګار لومړنيو هڅو او د ورته وخت د سرچينې د ساتنې غورځنګ ته ورګرځېدلی شي ، چې د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د شمالي امريکا او انګلېنډ په ايکولوژيکي طبيعت باندې پوه شو. د تحليل دا ډول په ۲۰ پېړۍ کې د هغې پېژندنې سره يو ډله کېږي چې د ساتن پلوو د ساتنې کړنلارې د طبيعي سرچينو په غير مداوم يا وقفه يي لږوالي کې ګټور نه وو. يو نسبتا زيات متحده طريقه عملي شوې ده، چې د سرچينې مديريت سره نغښتل شوي ټولنيز، کلتوري، اقتصادي او سياسي اړخونه مشخص کوي. په پرتليز ډول يو پراخ، ملي او ان نړيواله بڼې له Brundtland کميسيون (Brundtland Commission) او د توجېح وړ پرمختګ (sustainable development) له وکالت نه تکامل وکړ.
په ۲۰۰۵ ز کې د اسټراليا د (New South Wales) حکومت د کيفي طبيعي سرچينې د مديريت لپاره يو معيار خپور کړ، چې د سمون وړ مديريت د طريقې پر بنسټ د تمرين يا عمل ثابت ته وده ورکړي.
د امريکا په متحده ايالتونو کې د طبيعي سرچينې د مديريت تر ټولو فعاله برخې زياتره له (ecotourism) او (rangeland management) او د ځنګلاتو مديريت سره يو ځای د کب نيونې مديريت او د وحشي ژوو مديريت دی. په اسټراليا کې د اوبو شريکولو، لکه: (Murray Darling Basin Plan) او (catchment management) هم ګټور دي.
د مالکيت نظامونه
د طبيعي سرچينې د مديريت روشونه، د سهم لرونکو د طبيعي سرچينو د ډول او حق له مخې ډلبندي کېدلی شي:
د برخه والو تحليل
د برخه وال تحليل د سوداګريز مديريت له طريقو څخه منځته راغی او ان په مخ پر وده نفوس کې يې د طبيعي سرچينې مديريت سره مرسته کړې ده. د طبيعي سرچينې د مديريت په برخه کې د سهامدار يا برخه وال تحليل د ګټې بېلابېلې دلې مشخص کوي، چې د طبيعي سرچينو په کارونه او ساتنه کې اغېزمن شوي دي.
د برخه وال کوم مشخص تعريف، لکه څرنګه چې په لاندې ډول جدول کې شوی دی، نشته. په ځانګړي ډول د طبيعي سرچينې په مديريت کې، ځکه چې دا مشخص کول ستونزمن دي چې څوک برخه لري او دا به د هر فعال برخه وال له مخې سره توپير ولري.
په دې اړه چې برخه وال يا سهامدار څوک دی؛ بېلابېلې لاندې طريقې شته:
له همدې امله دا په طبيعي سرچينه کې د برخه والو په حالت پورې اړه لري، چې کوم تعريف او بعدي نظريه کارېدلې ده.
بيلګرينا (Billgrena) او هولمي (Holme) د طبيعي سرچينې په مديريت کې د برخه وال تحليل موخې تعريف کړې دي:
دا د هغې کړنلارې جوړونې ته شفافيت او روښانتيا ورکوي، چې برخه والو ته اجازه ورکوي ، تر څو د ګټې ټکرونه مشخص او حل لارې يې برابرې کړي. د برخه والۍ ګڼې نظريې شته. لکه: (Mitchell et al). که څه هم (Grimble) په طبيعي سرچينې مديريت کې د برخه وال تحليل لپاره د پړاوونو يو کاري چوکاټ جوړ کړ. (Grimble) دا کاري چوکاټ د دې يقيني کولو لپاره طرحه کړ، چې تحليل د طبيعي سرچينې د مديريت د اړينو اړخونو په اړه مشخص دی.
ايالت
ايالت په ټوليز ډول یوې خپلواکې ډلې یا ټولگې ته ويل کيږي چې په یوه ځانگړې سيمه کې په خپلواک ډول حکومت کوي د ولايت پر خلاف ايالتونه په خپلو کورنيو چارو کې په خپلواک ډول سره حکومتي چارې پر مخ بيايي او یواځې په بهرنيو چارو کې د مرکزي حکومت تابع دي خو بيا ولايتونه په خپلو ټولو چارو کې بايد د مرکزي حکومت تر امر لاندې کار وکړي.
وېشنيزه:ځمکپوهنه
باماکو
باماکو په فرانسوي Bamako) د افریقایي هیواد مالي پلازمینه ده.
باماکو (په بامبارا کې: ߓߡߊ߬ߞߐ߬ Bàmakɔ̌ ، فولا کې: 𞤄𞤢𞤥𞤢𞤳𞤮 Bamako) د مالي ترټولو لوی ښار او پلازمینه ده، چې په ۲۰۰۹م کال کې یې ۱۸۱۰۳۶۶ کسه نفوس درلود او په ۲۰۲۰م کال کې یې نفوس ۲.۷۱ میلیون کسانو ته ورسېد. دا ښار د نایجر سیند کې واقع شوی، هغو تندلارو ته نږدې چې د هېواد په سویل لوېدیځ برخه کې پورتنۍ او منځنۍ نایجر درې سره جلا کوي.
باماکو د دې هېواد اداري مرکز دی. دا ښار خپل ځان ته ځانګړې یوه حلقه ده. د باماکو سیندیز بندر کولیکورو ته نږدې پروت دی، چېرته چې یو لوی ځایي سوداګریز او کنفرانس مرکز هم شتون لري. باماکو په لوېدیځې افریقا کې له لاګوس، عابدجان، کانو، عبادان، داکار او اکرا ښارونو وروسته اووم لوی ښاري مرکز دی. په سیمه‌ییزه توګه تولید شوي محصولاتو کې یې ټوکر، پروسس شوې غوښه او اوسپنیز مواد او همدارنګه معدنونه شامل دي. سوداګریزه کب نیونه په نایجر سیند کې ترسره کېږي.
د باماکو نوم (په بامبارایي ژبه کې ߓߡߊ߬ߞߐ߬ Bàmakɔ̌) له بامبارایي ژبې څخه اخیستل شوی چې د «تمساح سیند» په مانا ده.
تاریخ
د مالي امپراتورۍ د منځنیو پیړیو په لومړیو کې وده وکړه او د افریقا په لوېدیځ کې د مسلط سلطنت په توګه د ګانا سلطنت ځای ناستې شوه او‌ پر سېنېګال، ګامبیا، ګینیه او موریتانیا باندې یې تسلط وموند. په څوارلسمه پېړۍ کې، د مالي امپراتوري د پنبې، سره زرو او مالګې سوداګري سره ډېره زیاته شتمنه شوه. بلآخره د سونګ‌های امپراتورۍ د دې هرڅه ځای ناستې شوه.
مالي د ۱۹۶۰م کال په اپریل کې له فرانسې څخه استقلال واخیست او وروسته د مالي جمهوريت جوړ شو. په هغه وخت کې، باماکو کابو ۱۶۰۰۰۰ کسه نفوس درلود. د ۱۹۶۰مې لسیزې په اوږدو کې، دا هېواد سوسیالیسټي شو او باماکو د شوروي د پانګې اچونې او نفوذ له ګواښ سره مخ شو. په هرحال، د دولتي شرکتونو سقوط او ناآرامیو پراخېدو سره، اقتصاد راټیټ شو. په پایله کې، موسی ترائوره د یوې بریالۍ کودتا مشري وکړه او ۲۳ کاله یې په مالي حکومت وکړ. په هرحال د هغه حکومت له سختې وچکالۍ او د دولت ضعیف مدیریت او همدارنګه د خوراکي توکو کمښت ستونزو سره ځانګړی کېږي.
د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو کې، د باماکو او مالي خلکو د آزاد بازار اقتصاد او د څو ګوندي ډیموکراسۍ لپاره مبارزه وکړه. په ۱۹۹۰م کال کې، د ډیموکراټیک نوښت لپاره ملي کانګرس (Congrès National d'Initiative démocratique, CNID) د مونټاګا ټال په نوم وکیل له لوري او په مالي کې د ډیموکراسي لپاره یووالی (Alliance pour la démocratie au Mali, ADEMA) د عبدالرحمن بابا او تاریخ پوه آلفا عمر کونارې له لوري په لار واچول شول. دوی د Association des élèves et étudiants du Mali (AEEM) او Association Malienne des Droits de l'Homme (AMDH) ټولنو سره یوځای موخه درلوده ترڅو موسی ترائوره له واکه لرې کړي. د پخواني اساسي قانون پر اساس، ټولې کارګري ټولنې باید یوه کنفډراسیون، د مالي کارګرانو ټولنه (UNTM)، پورې تړاو ولري. کله چې په ۱۹۹۰م کال کې د UNTM رهبري له دولت څخه جلا شوه، مخالفتونو زور واخیست. ډېری ډلې د حقونو کمېدو او له دولتي برخو څخه وتلو ته وهڅول شوې او د مالي دولت د نړیوالو مرسته کوونکو د فشار له امله چې د اقتصاد ډېرې لویې برخې یې خصوصي کړې وې چې ان په ۱۹۶۸م کال کې د سوسیالیسټي دولت له سقوط وروسته هم د خلکو په لاس کې پاتې وې، دا خبر ومنله. زده‌کوونکو ان ماشومانو په باماکو کې د اعتراضي لاریونونو په رامنځته کولو کې رغنده رول ولوبوه او د خلکو له لوري رژیم پورې اړوندو کسانو کورونه او کاروبارونه لوټ شول.
د ۱۹۹۱م کال د مارچ په ۲۲مه، د باماکو په مرکز کې یو پراخ لاریون په تاوتریخوالي سره وځپل شو او اټکل کېږي چې د مړو شمېر یې ۳۰۰ کسانو ته رسېږي. څلور ورځې وروسته، یوې نظامي کودتا ترائوره راوپرځاوه. د جنرال آمادو توماني توره په مشرۍ د Comité de Transition pour le Salut du Peuple رامنځته شوه. الفا عمر کوناري د ۱۹۹۲م کال د اپرېل په ۲۶مه په رسمي توګه ولسمشر شو.
د ۲۰۱۵م کال د نومبر په ۲۰مه، دوه وسله‌والو کسانو د راډیسون بلو هوټل کې ۱۷۰ کسان برمته ونیول، د «د باماکو په هوټل برید» کې د درې چینایي سوداګرو او دوه وسله‌والو بریدګرو په ګډون په دې اوه ساعته محاصره کې ۲۱ کسان ووژل شول.
جغرافیه
باماکو د نایجر سیند سیلابي دښته کې واقع شوی دی چې د سیند خوا او د نایجر شاخو په اوږدو کې د ودې مخنیوی کوي. باماکو په نسبي ډول هموار دی، له نږدې شمال څخه پرته چې په هغه کې یوه کنده پیدا شوې ده، چې هماغه څه دی چې له یوه مړ آتشفشان څخه پاتې دی. د ولسمشرۍ ماڼۍ او مرکزي روغتون همدلته شتون لري.
په لومړیو کې ښار د سیند شمالي خوا کې وده وکړه، خو د هغه په ودې سره، د شمال او سویل نښلولو لپاره پلونو هم وده وکړه. د هغو څخه لومړني یې Pont des Martyrs (۲-لیکې د پیاده تللو برخو سره) او د ملک فهد پل (څلور لیکې دوه د موټرسایکل او دوه د پیاده خلکو لپاره) وو. سربېره پر دې، د ختیځې سوتوبا او میسابوګو ترمنځ یوه کسبي لاره د استعمار له وخته په میراث کې پاتې ده (بدیل ترافیک په یوه لیکه کې له پنځه پرې کوونکو برخو سره). د سوتوبا لاره (په فرانسوي کې Chaussée submersible de Sotuba، او په بامانانکاني کې Babilikoroni ) په معمول توګه له جولای څخه تر جنوري پورې د اوبو لاندې وي. دریم پل (۱.۴ کیلومټره اوږد، ۲۴ مټره پراخ، له څلورو لیکو سره چې دوه د موټرسایکل او دوه د پیاده خلکو لپاره دي) په هماغه سیمه کې د ښار مرکز کې د بیروبار کموالي لپاره، په ځانګړې توګه د لاریو له امله، جوړېږي.
اقلیم
د کوپن اقلیمي طبقه بندۍ په اساس، باماکو د ساوانا استوایي اقلیم (Köppen Aw) لرونکی دی. باماکو چې په سودانو-ساحلي سیمه کې واقع ده، په منځنۍ توګه د ټول کال په اوږدو کې ډېر ګرم دی او ترټولو ګرمې میاشتې یې د مارچ او مې په منځ کې دي. ترټولو معتدلې میاشتې یې بیا د نومبره تر فبروري پورې دي. د وچ موسم په اوږدو کې، باران ډېر کم دی: کابو د نومبر او اپرېل میاشتو په منځ کې د صحرا طوفان او وچو سوداګریزو بادونو له امله هیڅ باران نه ورېږي. د باران موسم په اوړي کې رامنځته کېږي او له څو طوفانونو سره خپلې لوړې کچې ته رسېږي چې له مې میاشتې پیلېږي او وروسته بیا له جون څخه تر اکټوبره پورې په موسمي باران بدلېږي.
رحمت الله ساپی
جنرال رحمت الله ساپی (زوکړه ؟ - مړینه ۱۳۸۴ لمريز لېږدي (۲۰۰۵) زېږدي کال انگلستان ) د افغانستان يو نامتو جهادي جنرال او لیکوال وو.
مخينه
جنرال رحمت الله ساپی د غلام غوث زوی، په تگاب کې زېږېدلی دی. لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې په حربي ښوونځي کې وکړې او لوړې زده کړې يې د پلي پوځ په څانگه کې په حربي پوهنتون کې پای ته ورسولې او د دويم بريدمن په رتبه ترې فارغ شو. هغه نورې لوړې زده کړې په شوروي اتحاد، امريکا او انگلستان کې وکړې.
رحمت الله ساپی د افغانستان په ملي پوځ کې د غرنیو او پراشوټي کوماندو ځواکونو بنسټ اېښوونکی او بولندوی وو. هغه د سردار محمد داود خان په کودتا کې زنداني شو، وروسته بيا وتښتېد او انگلستان ته کډوال شو. نوموړی د افغانستان په څلورو ولايتونو کونړ ولايت، ننگرهار ولايت، پکتيا ولايت او پکتيکا ولايت کې د ملي اسلامي محاذ لوی جهادي بولندوی وو. همدا راز د مجاهدینو د فرقې بولندوی، د تعليمي غونډ بولندوی، وروسته بیا د بولندويانو د سراسري شورا د لوی کميسیون غړی وو. هغه د جهاد په گټه پوځي او سیاسي اغېزمن فعاليتونه وکړل؛ په بهر کې یې د جهاد د ټپيانو د درملنې په اړه اغېزمنې هلې ځلې کړې دي. د مجاهدينو د لوژستيکي اکمالاتو په برخه کې يې هڅې کړې دي او د جهاد په گټه يې راډيويي او ورځپاڼيز تبليغات کړي دي.
ساپی د ډاکتر محمد نجيب الله تر واکنمۍ وروسته د برهان الدين رباني د واکمنۍ پر مهال درې دندې درلودې، يانې دا چې د دولت وزير، د دفاع وزارت مرستيال او د ديسانت قول اردو بولندوی وو. وروسته يې دا دندې د اعتراض په ډول پرې ښووې، په هېواد کې يې د جگړې د پای ته رسېدو په لاره کې د سولې او امنیت په پار پر سیاسي هاند و هڅه لاس پورې کړ. د رحمت الله ساپي پلار يو قومي مشر وو، چې د محمد ظاهر شاه د واکمنۍ پر مهال د شورا وکيل وو. هغه د کمونيست پلوه واکمنۍ پر مهال مجاهد وو چې د ۱۹۸۴ زېږدي کال د روژې د مبارکې مياشتې پر ۱۴ د روسانو له لوري په يوه وسله وال ټکر کې ووژل شو.
چاپ شوي نښيرونه يې
۲- افغانستان څنگه تباه شو؟ د ۱۳۷۴ ل ل کال پېښور چاپ.
اخځليک
۱- ساپی، جنرال رحمت الله، افغانستان څنگه تباه شو؟، د ۱۳۷۴ ل ل کال پېښور چاپ، ۲۶۵مخ.
۲- http://benawa.com/details.php?id=4414
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغان جنرالان
17 نومبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
شارل موراس
شارل ماری فوتیوس موراس (۲۰ اپرېل ۱۸۶۸- ۱۶ نومبر ۱۹۵۲ زکال) فرانسوي لیکوال، سیاستوال، شاعر او منتقد و. هغه د Action Française په نامه د شاهي نظام غوښتونکي، پارلمان ضد او انقلاب ضد سیاسي خوځښت اصلي فیلسوف او مدیریت کوونکی و. د موراس باورونو په ملي کاتولېزم او یو موټي نشنلېزم پراخ اغېز درلود. د یو موټي نشنلېزم په برخه کې یو له هغو اصلي اصولو چې موراس وړاندې کړ دا و چې «یو واقعي ملت پال د خپل هېواد له هر څه لوړ بولي». د یوه سیاسي نظریه ورکوونکي په توګه ، نوموړي د شلمې پېړۍ په لومړیو کې په اروپا کې پراخ فکري اغېز درلود او نظریاتو یې په ښي اړخو څو افراطي ایډیالوژیو اغېز وکړ او همدارنګه یې د فاشېزم یو شمېر نظریات له وړاندې ترسیم کړل.
له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې
موراس په یوه پرانستي کورنۍ کې وزېږېد چې د مور او انا له خوا یې په کاتولیک او شاهي چاپېریال کې را لوی شو. د نوې ځوانۍ په لومړیو کې هغه کوڼ شو. د ګڼ شمېر نورو فرانسوي سیاستوالو په څېر، هغه هم په ۱۸۷۰ زکال کې د پروس او فرانسې په جګړې کې د فرانسې د ماتې تر اغېز لاندې راغی. په ۱۸۷۱ زکال کې د پاریس د کمون حکومت او په ۱۸۷۹ زکال کې د مارشال مک ماهان د اخلاقي نظم د حکومت په له منځه تلو سره، فرانسوي ټولنې په تدریج سره جمهوري اجماع ته لاسرسی وموند، چې د اورلئانیست سلطنت غوښتونکو له خوا جمهوریت ته مخه کولو یې سمبول رامنځته کړ. موراس خپله لومړنۍ مقاله په ۱۷ کلنۍ کې د Annales de philosophie chrétienne  اخبار د بیا کتنې په برخه کې نشر کړه. هغه وروسته د L’Événement، La Revue bleue، La Gazette de France، او La Revue encyclopédique په ګډون د ګڼ شمېر اخبارونو د بیاکتنې په لیکلو کې مرسته کوله او د کلاسیک پالنې په ستایلو سره یې په رومانتېزم نیوکې کولې.
موراس د ځوانۍ په ورته مهال کې خپل کاتولیک باورونه له لاسه ورکړل او په یو اګنوستیک واوښت. په ۱۸۸۷ زکال کې هغه مهال چې ۱۷ کلن و، پاریس ته راغی او د Catholic and Orleanist Observateur په نامه ادبي نقد په لیکلو یې پیل وکړ. دغه مهال موراس د اورلئانېزم او جرمنۍ فلسفې تر اغېز لاندې و چې د کاتولیک متفکر لئون اوله – لاپرون له خوا پرې بیا کتنه شوې وه، هغه چې د هانري برګسون او «معاصر» مسیحیت ته د الهام ورکوونکي فیلسوف موریس بلوندل تر اغېز لاندې و چې بیا وروسته د هغه په پیاوړو مخالفینو واوښتل. هغه په ۱۸۸۸ زکال کې له پروانسي شاعر فردریک میسترال سره بلد شو او له هغه سره یې د میسترال فلیبریژ خوځښت فدرالیستي لیدلوری شریک کړ. همدغه کال هغه له ملت پال لیکوال موریس باریس سره هم ولیدل.
په ۱۸۹۰ زکال کې موراس له کاتولیکیت څخه جمهوريت ته د اوښتو اړوند د کاردینال لاویګری غوښتنه ومنله، پر همدې بنسټ هغه خپل مخالفت له جمهوریت سره نه، بلکې له «فرقوي جمهوري غوښتنې» سره اعلان کړ.
له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د ۱۹۳۰ مې لسیزې تر پایه
موراس د جرمني د سترواکۍ پر وړاندې په لومړۍ نړیواله جګړه کې د فرانسې داخلېدل (د بشپړ جمهوري غوښتونکي ژرژس کلمانسو څخه د ملاتړ تر کچې) تائید کړل. د جګړې پر مهال یهودي سوداګر امیل اولمان اړ شو چې د Comptoir d'Escompte بانک له مدیره پلاوي استعفا ورکړي ځکه موراس هغه د یو جرمني جاسوس په توګه تورن کړ. هغه د جرمنانو پر وړاندې د کافي ناوړه چلن نه لرلو له امله په ورسای معاهده نیوکې وکړې او له جرمني سره یې د اریستید برایان د همکارۍ سیاست وغانده.
په ۱۹۲۵ زکال کې، د پل پینلو د کارتل دوګوش (کیڼ اړخي ائتلافي) دولت د کورنیو چارو د وزیر ابراهام شرامک د اعدام غوښتنه وکړه، هغه چې د ښي اړخو افراطي ډلو د بې وسلو کولو امر یې صادر کړی و. د وژنې په دغه ګواښ کولوسره هغه د جریمې په ورکړه یا یو کال بند (تعلیقي بند) محکوم شو. هغه همدارنګه د ۱۹۳۶ زکال د مۍ په ۱۵ مه په Action Française کې د وګړیزې جبهې سازمان کوونکی لئون بلوم په مرګ وګواښه او د هغه په یهودي ریښه یې ټینګار وکړ (هغه یو ځل ده ته «زوړ سامي اوښ» ویلي و). په وژنه باندې بیاځلي ګواښ دا ځل نوموړی د ۱۹۳۶ زکال د اکتوبر له ۲۹ مې ڼېتې څخه د ۱۹۳۷ زکال د جولای تر ۶ مې نیټې پورې بند ته ورساوه. هغه د کمونېزم له ویرې له اصلاح غوښتونکو سره یوځای شو او په ۱۹۳۸ زکال کې یې د مونیخ هوکړه وستایله چې د شورا مشر ادوارد دالادیه له هېڅ ډول اندېښنې پرته امضا کړې وه.
ویشي رژیم، نیونه او مړینه
په داسې حال کې چې د ۱۹۴۰ زکال په جون میاشت کې په Action Française کې د موراس، لئون دودات او ماوریس پوچو په لاسلیکونو د جنرال شارلس دوګول ستاینه وشوه، خو موراس ډېر ژر د دریم جمهوري له پای ته رسېدو هرکلی وکړ چې د «الهي سورپرایز» په توګه بلل کېدونې د مارشال فیلیپ پتن تر واکمنۍ لاندې ویشي فرانسې یې ځایګی ونیو. د ملي انقلاب لپاره د ویشي ارتجاعي پروګرام چې لویې برخې یې له موراس الهام اخیست په بشپړ ډول د موراس له خوا تائید شو. د ویشي د سانسور تر کنټرول لاندې اشغال شوي سویلي زون کې د ۱۹۴۲ زکال له نومبر میاشتې څخه سلطنتي ورځپاڼه ممنوع اعلان شوه. په La Seule France (۱۹۴۱ زکال) کې موراس د France d'abord («لومړی فرانسه») پالیسۍ استدلال وکړ، چې له مخې یې د پتن رهبرۍ تر مشرۍ لاندې فرانسه له اخلاقي او سیاسي پلوه بیرته رغول کېدله او د بهرني نیواک په موضوع له بحث وړاندې یې په ۱۹۴۰ زکال کې د فرانسې د ماتې په عواملو بحث کاوه.
دغه دریځ د ګلیستانو له لیدوري سره په ټکر کې و هغه چې له فرانسې تښتېدلي و او وسله واله مبارزه یې کوله. موراس له جګړې وړاندې د فرانسې په دولتونو نیوکه له دې امله کوله چې د جرمني پر وړاندې یې دښمنانه دریځ نیولی و او هماغه دولتونو له نظامي، ټولنیز او سیاسي پلو ه فرانسه کمزورې کړه چې له امله په ۱۹۴۰ زکال کې فرانسه له حتمي ماتې سره مخ کړه. موراس همدارنګه د یهودیانو د وضعیت په اړه د ۱۹۴۰ زکال په قانون د میانه روئ له امله کلکه نیوکه کوله. ورته مهال یې په La Seule France  کې دا استدلال کاوه چې فرانسوي وګړي نه باید د جرمنانو لپاره په نمونه کسانو واوړي او همدارنګه یې په جرمني ضد کنفرانسونو کې د خپلو جرمني ضد پخوانیو عناصرو څرګندولو ته دوام ورکاوه، هغه په لندن کې د شارل دوګول د تبعیدي دولت او هم یې په پاریس کې د خپلو ملاتړو (لکه لوسین ربات، روبرت برازیلاک، پیر لاوال یا مارسال دات ) او ویشي دولت سره مخالفت وکړ. په ۱۹۴۳ زکال کې جرمنانو هوډ درلود موراس ونیسي.
موراس چې له جګړې وړاندې د شارل دوګل له ستایونکو و، چې خپله هغه هم د موراس د انتیګرالېزم تر اغېز لاندې و، په تبعید کې یې له ژنرال څخه په کلکه نیوکه وکړه. هغه وروسته ادعا وګړه چې باور لري پتن «دوه ګونې لوبه» کوله او په پټه سره یې د متفقینو بریا ته کار کوه.
د فرانسې له آزادۍ وروسته، موراس د ۱۹۴۴ زکال په سپټمبر میاشت کې له خپل نږدې ملاتړي موریس پوژو سره ونیول شو او د لیون په ستره محکمه کې د جګړې له پیل څخه د خپلو نشر شوو مقالو له امله له «دښمن سره په یو لاس توب» تورن شو. د محاکمې په پای کې موراس په عمري قید او له مدني آزادیو څخه په محرومیت محکوم شو.
سورة الطور
سورة الطور د قرآن کريم ۵۲ سورت دی.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
اناگالیس اروېنسیس
اناگالیس اروېنسیس یا Scarlet Pimpernel (په لاتين: Anagallis arvensis) یو زهرلرونکي او درملي بوټي دي چې په اروپا کې شنه کېږي.
ستاينه
اناگالیس اروېنسیس د یو کلن درملي بوټي دي چې د Primulaceae په کورنۍ او د Anagallis په چېنس پورې اړه لري.ساقه یی د څلورگوټې شکل، بیضوی پاڼې او سور گلان لري. دا بوټي یو شمېر طبیعی توکې لکه گلیکوزیډونه، آنزیمونه، ساپونينونه او ټانينونه لري. ريښه یی زهرلرونکي ساپونين Cyklamin لري. ټول بوټې پرته له تخمو ريښو نه په طب کې د اسهال، سارو (وړجن) ژوبلو، مزمنو دردونو، اینې او بډوډو د علاج لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي.
سرچينې
وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات وېشنيزه:زهرلرونکي نباتونه
د هېتیانو واکمني
د هېتیانو واکمنۍ (په انگریزي: Hittite Empire) د ۱۶۰۰ کال مخکې له میلادي څخه تر ۱۱۷۸ کال مخکې میلادي پورې په اناتولیا، سوریې، لېبنان او فلسطین کی یوه ستره واکمنۍ وله چی مرکز یی په اناتولیا کی پروت وو او پلازمېنه یی خاتوشا وه. تر ۱۲۰۰ کال وروسته د هېتیانو واکمنۍ د کورنیو د جگړو په سبب پای ته ورسېدله.
د هېتیانو ولس
هېتیان د هندو- اروپایی د پخوانی ولسونو څخه وو چی په ۱۹۰۰ کال عیسوی سنی مخکې اناتولیا ته ورسېدل. په دی وخت کی هېتیان په درې د ژبو ډلو تقسیم شول او تر څو پیړیو وروسته یی یوه لویه واکمنۍ خوړ کړل.
کله چی په ۷۱۷ کال سنی مخکې د هېتیانو وروستی ښار کاراکامش ویچاړ شو نو د هېتیانو حضورت په نژدې ختیځ کی پای ته ورسېدله. د تاریخپوهانو په نظر هېتیان د بالکان یا د کاسپینی سمندر د سیمو څخه نژدې ختیځ ته ورسېدل او د هېتیانو ملی ژبه د هند – اروپایی د ډلو څخه وه. هېتیان خطرناک جنگخویان ول چی خپل وسلې د اوسپنې څخه یی جوړ کول. د هېتیانو پوځ ۱۴۰۰ عسکرونه او ډېر جنگی واگنونه درلود. هر انسان کولای سی عسکر واوسی.
هېتی ژبه
هېتی ژبه یا نیشیلی (په لاتینی لیکدود: Nishili) د هند – اروپایی ژبه وله چی د ۲۰ پېړۍ (ق.م.) څخه تر ۱۳ پېړۍ (ق.م.) پورې د هېتیانو په واکمنۍ کی ویل کېده او د هېتیانو واکمنۍ رسمی ژبه هم وله. دغه ژبه د مېخی لیکدود او وروسته هېروگلیفی لیکدود په مرسته لیکل کېده. هېتی ژبه په ۱۹۱۵ کال کی چیکی ژبه پوه د Bedřich Hrozný لخوا توضیخ شوه.
تاریخ
لمړنی اثرونه د هېتیانو په هکله په انخیل کی پیدا کېدلای سی. په ۱۹۰۶ کال کی هوگو وینکلېر په تورکيه کی د هېتیانو پایتخت خاتوشا کشف کړ او په پاچایی مانۍ کی یی لوی ارشیف هم کشف کړ. په دی ارشیف کی ۱۰،۰۰۰ خټین دړې پرتې وي او پر خټین دړو باندی نه پېږندل شوی ژبه وه چی د اکدی لیکدود په مرسته لیکل شوی ده. خو څو متنونه په بابلی ژبې کی هم ولیکل شول. د دی معنی دا چی د هېتیانو کارمندانو په هېتی متن کی بابلی او سومېری کلمې هم کارول. کله چی کارمند رسمی متن ولیکه نو په متن کی یی بابلی، سومېری او هېتی کلمې بدل کړ.
هېتی ژبه
هېتی ژبه د هند – اروپای ژبه ده چی د اکدی مېخی لیکدود په مرسته لیکل شوی ده. د مېخی توری د کیڼ څخه ښی ته لیکل شوی دی. په ۱۹۱۵ کال کی Bedřich Hrozný په یو متن کی یو جمله کشف کړ او په دی جملې کی یوه کلمه وه چی د اروپایی ژبو څخه راځی. د دی جملې په اساس Bedřich Hrozný په خپلو اثرونو کی اعلان کړ چی هېتی ژبه د هند – اروبایی د ژبو څخه دی. د هېتی ژبې د توضیخولو په ۱۹۳۳ کال کی پای ته ورسېدل.
خاتوشا
خاتوشا د هېتیانو واکمنۍ پایتخت وو چی د اناتولیا په غرونو کی پروت وو. په دی ځای کی هېتیانو ستره او لویه ښار جوړکړل. دغه ښار ستر دیوالونه درلود چی سور یی ۸ مترو ته ورسېده. په ختوشا کی پاچایی مانۍ، پاچایی، ارشیف او معبدونه پروت وو. دغه ښار په ځانگړی ډول لویه پاچایی کلا وه چی ۸۰ کلومترو د سیند څخه پرته وه. دغه ښار په ۱۱۹۰ کال عیسوی سنی مخکی ویچاړ شو.
سرچينې
‎
وېشنيزه:پخوانی هېوادونه
رادویلیشکیس
رادویلیشکیس سیمه په لاتیني Radviliškis) د لیتوانیا هیواد په اوکشتایتیا ښار کې موقیعت لري. یاده سیمه ۲۰،۳۳۰ وګړي لري.
18 نومبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سميع الحق
مولانا سميع الحق د پاکستان د جماعت اسلامي گوند مشر، د دېوبندي مدرسې مشر او د طالبانو د غورځنگ سياسي او فکري ملاتړی دی. هغه د طالبانو په ديني او پوځي روزنه کې لوی لاس لري. سميع الحق د پاکستان د څارگرۍ ادارې آی اس آی غړی او خواخوږی او د پاکستان د ولسي جرگې غړی هم دی. نوموړی يو سخت دريزه پاکستانی دی چې د پاکستاني گټو لپاره د ډېرو اخلاقي او بشري معيارونو نه تېرېږي. هغه يو وخت په افغانستان کې د نجونو د ښوونځيو او تعليم په خلاف و او په همدې نظريه يې ډېر طالبان روزلي دي خو په پاکستان کې بيا د نجونو او د هلکانو تعليم يې د اسلام له فرايضو گڼل.
وېشنيزه:د پاکستان د ولسي جرگې غړي
دويال غونډالونه
۱. گڼيال سولگرونه او گڼيال غونډالونه (Digital Computers and Digital Systems)
<font face="Tahoma">گڼيالو سولگرونو ډېر پوهنيز (ساينسي)، رغاوه ييز (صنعتي) او سوداگريز پرمختگونه شوني (ممكن) كړل، چې لدې پرته به ناشوني واى. زموږ تشيالي مخكښى (space program) به د رښتينمهالې (real-time)، پرله پسې سولگريزې څارنې (monitoring) څخه پرته ناشونى واى او دا هم څرگنده ده، چې نن ډېرې سوداگريزې پروژې يواځې د خپلكاري (اتوماتې) خبرتوكيزې بهيرونې (data processing) په مرسته په اغېزمنه توگه چار (عمل) تر سره كوي. سولگرونه په ساينسي شمېرنو، سوداگريزې او كاروباري خبرتوكيزې بهيرونې، هوايي ترافيكڅارنې، تشيالي لارښوونې (space guidance)، ښوونيز ډگر او ډېرو نورو برخو كې كاريږي. د گڼيال سولگر تر ټولو غټ شته (ملكيت) يې عموميت دى. دا كولاى شي د لارښوونو يو ترتيب وځاري، چې مخكښى (program) بلل كيږي، چې په وركړ شويو خبرتوكيو چليږي. كارن (user) كولاى شي د ځانگړې اړتيا په بنسټ مخكښى يا خبرتوكي ځانگړيز يا بدل كړي. ددې نرمښت (flexibility) په نتيجه كې، ټولموخي (general-purpose) گڼيال كمپيوټرونه كولاى شي د يو پراخ بېلابېلښت (variety) خبرتيايي-بهيريزې چارې تر سره كړي.
ټولموخى گڼيال سولگر، د گڼيال غونډال تر ټولو ښه پېژندل شوې بېلگه ده. نور ساري يې د ټېلېفون switching exchange، گڼيال برېښنامېچي (voltmeters)، د وارواري شمېرونكي (frequency counters)، شمېريز ماشينونه، لرېخاپ ماشينونه (teletype machines) او داسې نور دي. د گڼيال غونډال ځانگړنې (خصوصيات) يې د خبرتياوو د discrete عناصرو سمبالښت دى. دغسې discrete عناصر ښايي برېښنايي ټكانونه (electrical impulses)، لسيالې گڼې (decimal digits)، د يوې آبېڅې توري (alphabet characters)، حسابي چلښتونه (arithmetic operations)، ندايه نښې (punctuation symbols) يا دداسې نورو مانا لرونكيو سمبولونو ټولگه وي. د خبرتياوو د discrete عناصرو څنگ په څنگ ايښودنه (juxtaposition) د خبرتياوو يو څومره والى (quantity) ښيي. د ساري په توگه د d، o او g توري dog جوړوي، د ۲۳۷ توري يوه شمېره جوړوي. نو ځكه، د discrete عناصرو يو ترتيب يوه ژبه جوړوي، چې دا هغه قوانين دي چې خبرتياوې وړي يا استوي. لومړني گڼيال سولگرونه ډېرى د شمېره ييز (numerical) سولښت (computation) لپاره كارېدل. پداسې حال كې، هغه discrete عناصر، چې كارېدل، گڼې (digits) وې. لدغه كړنيز (application) څخه، د گڼيال سولگر اصلاح راوټوكېده. د گڼيال سولگر لپاره يو تر ټولو پرځاى نوم به discrete خبرتيايي بهيريز غونډال (discrete information processing system) وي.
د خبرتياوو discrete عناصر په گڼيال غونډال كې په فزيكي څومره واليو، چې نښيالونه (signals) بلل كيږي، ښودل كيږي. برېښنايي سگنلونه لكه ولتاجونه (voltages) او كرنټونه (currents) تر ټولو عام دي. دغه سگنلونه په ټولو نن-ورځيو برېښيزو گڼيالو غونډالونو كې يواځې دوه discrete ارزښتونه (قيمتونه) لري او ويل كيږي، چې دويال (binary) دي. د گڼيال-غونډال اوډونكى (designer) د دويالو (binary) سگنلونو په كارونې باندې د ډېر-ارزښتي (many-valued) برېښيزو سركټونو (circuits) د ټيټ باوريتابه (reliability) له كبله محدود شوى، په بله ژبه، له لسو حالتونو (states) سره يو سركټ، چې د هر حالت لپاره د ولټاج يو discrete ارزښت كاروي، اوډل كېداى شي، خو دابه د چلښت (operation) ډېر ټيټ باوريتوب ښكاروي. په بله خوا كې، يو ټرانزېسټر (transistor) سركټ، چې يا بل (on) او يا گل (off) وي، دوه ممكنه سگنلي ارزښتونه (signal values) لري او داسې جوړېداى (construct) شي، چې خورا باوري وي. د توكيو (components) ددې فزيكي بنديز له كبله او لدې كبله، چې د انسان سول (منطق) (logic) دويال (binary) انگېرل كيږي، هغه گڼيال غونډالونه، چې د discrete ارزښتونو د اخيستنې لپاره درول (constrain) شوي، د دويالو ارزښتونو د اخيستنې لپاره لا درول شويدي.
د خبرتياوو discrete څومره والي (quantities) يا خو د بهير (process) له طبيعته راټوكيږي او يا په قصدي ډول د پرله پسې بهير څخه څومرول (quantized) كيږي. د ساري په توگه، د يو استحقاقي جدول (payroll) يو مهالوېش (schedule) په ارثي توگه يو discrete بهير دى، چې د كارمن (employee) نومونه، د تذكرې نمرې، اونيزې تنخاگانې، ماليات او داسې نور لري. د يو كارمن د وركړې چېك (paycheck) د discrete خبرتوكيزو ارزښتونو [لكه د آبېڅې توري (نومونه)، گڼې (تنخا) او ځانگړي سمبولونه لكه $] په كارونه بهيريږي. له بلې خوا، د څېږنې يو ساينسپوه كېداى شي د يو پرله پسې بهير كتنه (observation) وكړي، خو يواځې مشخص څومره والي (څومروالى\څومرښت) په جدولي بڼه (tabular form) كې ثبت (record) كړي. ساينسپوه ځكه د خپلو پرله پسيزو خبرتوكيو څومرونه (quantizing) كوي. د هغه په جدول (table) كې هره شمېره (number) د خبرتياوو يو discrete عنصر دى.
ډېر فزيكي غونډالونه په رياضيكي توگه پر توپيريزو مساواتونو (differential equations) [چې د وخت د يو چار (عمل) په څېر يې هوارى (حل) د بهير بشپړ رياضيكي كړه (behavior) وركوي] شرح كېداى شي. يو اټكليال (analog) سولگر د يو فزيكي غونډال نېغ (direct) پېښې\ورته والى\ورتښت (simulation) ترسره كوي. د سولگر هره برخه د تر لوستنې (مطالعې) لاندې بهير د يوې ځانگړې برخې اټكليال (analog) دى. په اټكليال سولگر كې متحولونه (variables) په پرله پسې سگنلونو ښودل كيږي، معمولا، برېښيز ولتاجونه، چې د وخت په تېرېدو بدلون (تحول) كوي. د سگنل (signal) متحولونه د بهير هغو ته اټكلياليز (analogous) په نظر كې نيول كيږي او په همدغه بڼه كړه وړه كوي. نو د اټكليال ولتاج مېچنې (measurements) د بهير د متحولونو ځاى نيولاى شي. د اټكليال سگنل اصطلاح كله كله د پرله پسيز (متداوم) (continuous) سگنل ځاى كله كله نيولاى شي، ځكه `اټكليال سولگر` د داسې يو سولگر، چې پرله پسيز متحولونه سمبالوي مانا لري. په گڼيال سولگر كې د يو فزيكي بهير د كولو لپاره څومره والي بايد وڅومرول (quantized) شي. كله چې د بهير متحولونه پر رښتينمهالي پرله پسيز سگنلونو وړاندې شي، وروستي هغه د يو اټكليال-گڼيال-ته (analog-to-digital) بدلښت (conversion) وسيلې لخوا څومرول (quantized) كيږي. يو فزيكي غونډال، چې كړه (behavior) يې په رياضيكي مساواتونو (equations) سره شرح شوى وي، په يو گڼيال سولگر كې، چې د شمېريزو ميتودونو په وسيله سره ورته (simulated) شوى دى. كله چې بهيرېدونكې ربړه (problem) په ارثي ډول discrete وي، لكه په سوداگريزو كړنيزونو (applications) كې، گڼيال سولگر متحولونه د هغوى په طبيعي بڼه كې سمبالوي.
د گڼيالو سولگرونو يو block diagram په لاندې انځور كې ښودل شوى دى. حافظه يي يوون (memory unit) مخكښي (پروگرامونه) او همداراز راكړيز (input)، وركړيز (output) او منځگړي (intermediate) خبرتوكي زېرموي. د بهيرگريز يوون (processor unit) حسابي او نورې خبرتوكيزې-بهيريزې دندې، چې د پروگرام لخوا په گوته شوې وي سرته رسوي. څارنيز يوون (control unit) د بېلابېلو يوونونو تر منځ د خبرتياوو د بهېدنې كتنه (supervision) كوي. څارنيز يوون لارښوونې، چې په حافظه كې زېرمېدلي دي، يو په يو له پروگرامه بيامومي (retrieve كوي). د هرې لارښوونې لپاره، څارنيز يوون بهيرگر لدې خبروي، چې هغه چلښت چې د لارښوونې لخوا په گوته شوى، دواړه، پروگرام او خبرتوكي په حافظه كې زېرمه شوي دي.
څارنيز يوون د مخكښي (پروگرام) د لارښوونو كتنه كوي، او بهيرگر هغه خبرتوكي، چې د مخكښي لخوا په گوته شوي وي سمبالوي. د كارن (user) لخوا برابر شوى مخكښى (پروگرام) او خبرتوكي حافظې ته د راكړيز وسيلو، [لكه د ورغو-كارت لوستوال (punch-card reader) او يا يو لرېخاپ ليكوال (teletypewriter)] د اسانتياوو په مټ لېږدول كيږي. يوه وركړيز وسيله، لكه چاپگر (printer)، د سولښتونو (computations) پايله ترلاسوي او چاپشوې پايلې كارن ته وړاندې كوي. راكړيزې او وركړيزې وسيلې ځانگړي گڼيال غونډالونه دي، چې د برېښميخانيكي (electromechanical) برخو (parts) لخوا را ايستل شوي او د برېښيزو گڼيالو سركټونو لخوا څاريږي يا څارل كيږي. يو برېښيز شمېرگر (calculator)، له ليكمن (keyboard) يې د راكړيزې وسيلې په اوسېدو سره او وركړيز وسيله يې له شمېريزې راڅرگندۍ (display) سره، گڼيال سولگر ته ورته يو گڼيال غونډال دى. شمېرگر ته لارښوونې د چار تڼيو (function keys) له لارې ننويستل كيږي، لكه جمع او تفريق. خبرتوكي د شمېريزو تڼيو په وسيله ننويستل كيږي، پايلې په نېغه په شمېريزه بڼه راڅرگنديږي. څينې شمېگرونه له چاپ وړتياوو او پروگراموړيو اسانتياوو سره گڼيالو سولگرونو ته ورته والى پيدا كوي، كه څه هم، يو گڼيال سولگر تر شمېرگره ځواكمنه وسيله ده. يو گڼيال سولگر ډېرې نورې راكړيزې او وركړيزې وسيلې په ځان كې ځايولاى شي، دا نه يواځې حسابي سولښتونه (computations) كولاى شي، بلكې سوليزې (منطقي) (logical) چلونې او چلېدنې هم كولاى شي او همداراز د بهرنيو او دننيو حالاتو په بنسټ د پريڼ (تصميم) نيونې لپاره مخكښېداى (پروگرامېداى) شي. يو گڼيال سولگر د گڼيالو modules يو تړښتوال\منځتړښتى (interconnection) دى. د هر گڼيال module د چلښت د پېژندنې لپاره دا اړينه ده، چې د گڼيالو غونډالونو او د هغوى د عمومي كړو (behavior) اساسي پوهه ولرئ. ددې لړۍ لومړنۍ نيمه به په ټوليزه بڼه له گڼيالو غونډالونو سره سروكار ولري، چې د هغوى د اوډون لپاره اړين (ضروري) شاليد (background) برابر كړاى شي. د لړۍ دويمه نيمه د گڼيال سولگر بېلابېل modules بحثوي، د هغوى چلښت، اوډون او د حافظه يي يوون چلښتيزې ځانگړنې به وروسته بيان شي. د بهيرگريز يوون اداره او اوډون به هم راواخستل شي. د څارنيز يوون د اوډون بېلابېل مېتودونه به هم وپېژندل شي. د كوچنيو، بشپړو گڼيالو سولگرونو اداره او اوډون به وړاندې شي.
يو بهيرگر، چې كله له څارنيز يوون سره يو ځاى شي داسې يو توكى (component) جوړوي، چې منځى بهيريز يوون [Central Processing Unit (CPU)] بلل كيږي. يو منځى بهيريز يوون (CPU)، چې په كوچنيو انتيگرال شويو سركټي (integrated circuit) بوخڅو (packages) كې نغښتل شوى وي، ووړ بهيرگر (microprocessor) بلل كيږي. هغه حافظه يي يوون، او هغه برخه، چې د ووړبهيرگر او راكړيزو او وركړيزو وسيلو تر منځ مخياله (interface) څاري، ښايي د ووړبهيرگر د بوخڅې تر منځ نغښتې وي او يا ښايي په نورو كوچنيو انتيگرال شويو-سركټي بوخڅو (integrated circuit packages) كې نغښتل شوى وي. له حافظې او مخياليز څار سره يوه يوځاى شوې CPU ته، چې يو كوچنى سولگر جوړوي، ووړسولگر (micro-computer) وايي. د ووړسولگريزو توكيو شته والي (availability) د گڼيال غونډال د اوډون ټكنالوجي پر اوښتون راوستله، چې اوډونكي ته د داسې جوړښتونو (structures) د هستونې خپلواكي وركوي، چې پخوا به غير اقتصادي وو.
دا مخكې ياده شوې وه، چې گڼيال سولگرونه د خبرتياوو discrete عناصر سمبالوي او دا چې دغه عناصر په دوياله (binary) بڼه ښودل شويدي. د شمېرښتونو (calculations) لپاره كارېدونكي چلندان (operands) ښايي په دويال شمېريز غونډال كې وښودل شي. نو discrete عناصر، د لسيالو گڼو په گډون په دويالو رمزونو (codes) كې ښودل شويدي. خبرتوكيزه بهيرونه د دويالو سوليزو (منطقي) عناصرو په وسيله د دويالو سگنالونو په كارونه روانه شوېده. څومره والي (quantities) په دويالو زېرميزو عناصرو كې زېرمه شويدي. ددې ليكنې موخه د بېلابېلو دويالي مفاهيمو، په ورپسې ليكنو كې د نورې مشرحې مطالعې د اخځليك په توگه، پېژندنه ده.
۲. دويالې شمېرې (Binary Numbers)
يوه لسياله (decimal) شمېره لكه 7392 يو څومره والى ښيي، چې له 7 زرونو جمع 3 سوونو جمع 9 لسونو جمع 2 يوونو (units) سره مساوي كيږي. زرونه، سوونه، او نور د 10 ځواكونه (توانونه) (powers) دي، چې د ضريبونو (coefficients) د ځايونو (positions) لخوا استنباط شويدي. كه نور هم دقيق شو، 7392 بايد داسې وليكل شي:
7 X 103 + 3 X 102 + 9 X 101 + 2 X 100
كه څه هم، اړوښت (conversion) دادى، چې يواځې ضريبونه وليكل شي او له هغه ځايه (position) د 10 اړين ځواك (توان) پايله وكښي. په ټوليزه بڼه، له لسيال (point) سره يوه شمېره د ضريبونو پر يوې لړۍ په لاندې توگه ښودل كيږي:
a5a4a2a1a0a-1a-2a-3
د aj ضريب له (0، 1، 2، ...، 9) لسو گڼو څخه يو دى او د j د subscript ارزښت د ځاى ارزښت وركوي، نو ځكه د 10 ځواك (توان)، چې ضريب بايد پرې ضرب شي:
105a5 + 104a4 + 103a3 + 102a2 + 101a1 + 100a0 + 10-1a-1 + 10-2a-2 + 10-3a-3
ويل كيږي چې لسيال شمېريز غونډال 10 بنسټى (base or radix 10) دى، ځكه چې دا لس گڼې كاروي او ضريبونه (coefficients) يې د لسو پر ځواك (توان) ضرب شويدي. دويال غونډال يو توپيرند (different) شمېريز غونډال دى. د دويال شمېريز غونډال ضريبونه دوه شوني (ممكن) ارزښتونه : 0 او 1 لري. هر aj ضريب پر 2j باندې ضربيږي. د ساري په توگه، د دويالې شمېرې 11010.11 لسيال مساوي (equivalent) 26.75 دى، لكه چې د 2 په ځواك (توان) د ضريبونو له ضربه ښكاري:
1 X 24 + 1 X 23 + 0 X 22 + 1 X 21 + 0 X 20 + 1 X 2-1 + 1 X 2-2 = 26.75
په ټوليزه بڼه، يوه شمېره، چې په r-بنسټي (base-r) غونډال كې شرح شوې وي، د r پر ځواك (توان) ضرب شوي ضريبونه (coefficients) لري:
an. rn + an-1. rn-1+ … + a2. r2 + a1. r1 + a0 + a-1. r-1 + a-2. r-2 + … + a-m. r-m
د aj ضريبونه له 0 تر r-1 پورې په ارزښت كې بريد (range) لري. د بېلابېلو بنسټونو د شمېرو ترمنځ د توپيرموندنې لپاره، موږ ضريبونه په ليندكيو (قوسينو) كې ايساروو او له كارول شوي بنسټ سره يو مساوي subscript ليكو (خو كله كله يواځې د هغو لسيالو شمېرو لپاره نه، چې عنصر پكې دا روښانوي، چې لسيال دى). د 5-بنسټې شمېرې يوه بېلگه ده:
(4021.2)5 = 4 X 53 + 0 X 52 + 2 X 51 + 1 X 50 + 2 X 51 = (511.4)10
ياد ولرئ، چې د 5-بنسټي لپاره ضريبي ارزښتونه يواځې 0، 1، 2، 3 او 4 دي. دا دوديزه ده، چې د ضريبونو لپاره له لسيال غونډال څخه، هله چې د شمېرې بنسټ له لسو لږ وي، اړينې r كڼې پور (borrow) شي. د آبېڅې توري ددې لپاره كارول كيږي، چې هله چې د شمېرې بنسټ له ۱۰ ډېر وي، د لسو لسيالې گڼې ضميمه (supplement) كړي. د ساري په توگه، په شپاړسيال (hexadecimal) (۱۶ بنسټي) شمېريز غونډال كې، لومړنۍ لس گڼې له لسيال غونډال څخه پور شويدي. د A، B، C، D، E او F توري د 10، 11، 12، 13، 14، او 15 گڼو لپاره په ترتيب سره كارول كيږي. د شپاړسيالې شمېرې يوه بېلگه ده:
(B65F)16 = 11 X 163 + 6 X 162 + 5 X 16 + 15 = (46687)10
په لسيال (decimal)، دويال (binary)، اتيال (octal) او شپاړسيال (hexadecimal) غونډالونو كې لومړۍ ۱۶ شمېرې په لاندې جدول كې كښل شويدي.
له r-بنسټ سره د شمېرو حسابي چلښتونه (operations) د لسيالو شمېرو همغه قانون اخلي. كله چې له اشنا 10 بنسټي پرته بل يو وكارول شي، د سړي بايد پام وي، چې يواځې د r اجازه وړې (allowable) گڼې وكاروي. د دوو دويالو شمېرو د جمعې، تفريق او ضرب بېلگې لاندې ښودل شويدي:
ورغونډ (augend): 101101                                ترې وتلى (minuend): 101101
غونډ (addend): +100111                             وتلى  (subtrahend): -100111
ټول (sum):        1010100                             توپير (difference):     000110
ورډېروونى (multiplicand): 1011 ډېروونى (multiplier):      X101 1011                             0000                            1011 ابره (product):         110111
جدول. له بېلابېلو بنسټونو سره، شمېرې د دوو دويالو شمېرو جمع د لسيالو په څېر د ورته قوانينو لاندې شمېرل كيږي، پرته لدې چې په كوم ځانگړي ځاى (position) كې د جمعې گڼې يواځې 0 يا 1 كېداى شي. كه كوم `پاتشونى` (باقي) (carry) په يو ځانگړي مقام كې ترلاسه شو، د يو ځانگړي ځاى د گڼو د لوړې جوړې لخوا كارول كيږي. تفريق ترې يوڅه پېچلى دى. قوانين تر اوسه هماغه د لسيال دي، لدې پرته چې په يو ځانگړي ځاى كې `پور` (قرض) (borrow) د ترې وتلي (مفروق منه) گڼې ته 2 ورغونډوي (جمع كوي) (په لسيال غونډال كې يو پور (borrow) ترې وتلې (minuend) گڼې ته 10 ورغونډوي. ضرب ډېر ساده دى. د ډېروونى (مضروب فيه) (multiplier) گڼې تل 1 يا 0 وي، نو ځكه، يو برخيز (partial) ضرب پايلې يا خو له ورډېروونى (مضروب) (multiplicand) او يا هم له 0 سره مساوي دي.
آدم خان يوسفزی
ادم خان يوسفزی (په انگرېزي:Adam Khan Yousefzai) د حسن خان زوی، په خټه يوسفزی ميټه خېل و او د ۹۵۰ هـ کال په شاوخوا کې د سوات په بريکوټ کې اوسېده او د خپل وخت مشهور خانزاده و. ادم خان د هغې کيسې اتل هم دی چې په پښتو کې د ادم خان او درخانۍ د نکل په نامه شهرت لري.
د هغه ژوند د هند د مغولي واکمن جلال الدين محمد اکبر (۹۶۳ هـ - ۱۰۱۴ هـ) په وختونو کې وو، ځکه چې د ادم خان او درخانۍ په کيسه کې څو ځايه د اکبر پاچا نوم ياد شوی دی. همدا شان د هغه وخت د هند د مغولي حکومت صوبدار محسن خان چې، څه موده يې په کابل کې حکومت کاوه، يادوي.
ادم خان د طاووس خان پر لور درخو يا درخانۍ مين وو، خو د ادم خان رقيب چې ميرمامی نومېده، غوښته چې ادم خان او درخانۍ سره جلا کړي. ادم خان د خپل عشق په لاره کې جنگونه کوي، څو چې په همدې لار کې قربانېږي او په ناکامۍ مري. د هغه تر مړينې وروسته درخانۍ هم د هغه په وير کې له نړۍ څخه سترگې پټوي او دواړه يو ځای سره ښخېږې. د دوی د مينې کيسه اوږده ده او څو څو ځلې په پښتو نثر او نظم ليکل شوې او چاپ شوې ده. مسټر راورټي د دغې کيسې نکل ډېرۍ نارې (پر ملي وزن اشعار) ليکلی او انگرېز مورخ ايلفنسټن په خپل کتاب (The Recount of Kabul) کې د دغه نکل شهرت بيانوي. همدا راز د کندهار معاصر ليکوال ښاغلي محمد گل نوري دا کيسه بشپړه په خپل کتاب (ملي هينداره) کې د عوامو په لهجه په نثر ليکلې او په کابل کې چاپ شوی دی. په پېښور کې هم دا کيسه په نظم ليکل شوې او چاپ شوې ده. د خوشال خان خټک زوی عبدالقادر خان خټک دا کيسه ليکلې، برهان خان او مسعود د پښتو ژبې شاعرانو په نظم کړې ده.
اوس به د آدم خان د کيسې څو نارې چې پر ملي وزن ويلې شوې او ځای پر ځای په هغه کيسه کې چې عوامو کې شهرت لري او د پښتنو په حجرو او مجلسونو کې د کيسې پر وخت په لوړ غږ بوللی کېږي د بېلگې په ډول راوړو:
وايي چې ادم خان له موسيقۍ سره ډېره مينه درلوده او پښتني رباب يې ښه غږاوه، ځکه نو اوس په پښتو کې دا مشهوره ده چې که څوک د ادم خان د قبر د سر د ونې يو ډکی پرې کړي او د رباب زخه يې کړي، نو ډېر ژر به رباب زده کړي.
د ادم خان د مړينې نېټه مالومه نه ده.
سرچينې
پښتانه شعرا ـ ا - ر له ۱۰۸ څخه تر ۱۱۴ مخه پورې.
حيات افغاني - ۲۱۱ مخ
پښتونستان - ۳۸۳ مخ
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:پښتانه
لرغونپوهنه
لرغونپوهنه (په انگرېزي: Archeology) يو نوی او تازه علم دی چې د نولسمي پيړۍ په لومړيو کالونو کې منځ ته راغلی او د همدي پيړيو په ورستيو کالونوکې د يوي خپلواکي پوهي په توگه وپيژندل شوه. په دغه لږي موده کې دي علم راوښودله چې د علومو د لويو کورنيو په غړو کې يو ډير مهم او گټور غړی دی. دا دخپلي کورنۍ له ځينو غړو سره نږدي دوستانه او متقابلي او له ځيني نوروسره يو جانبه روابط لري يا په بله مانا ځني علوم له دي علم نه مرسته غواړي لکه تاريخ ، قبل التاريخ ، انتروپولوجي ،کرونولوجي ، سوسيولوجي ... او بيا ځيني نور علوم له دي سره مرسته کوي لکه جيولوجي ، مساحت ، کېميا ، بيو لوجي ، فزيک او نور.
دې علم د ځمکې پر مخ د انسان د منځ ته راتلو او خوريدو په متعلق پخواني ذهنيتونه او تصورات سم کړل او هم يې د بشر عمر مليونونو کالو پخوانيو زمانو ته په ثبوت ورساوه. همداسي د لرغونو تمدنونو په اړه يې هم پخواني خيالات او انگيرني تصحيح کړلې ، او دا يې ثابته کړل چې د پخوانيو تمدنونو زانگو په لويديځ کې نه بلکي په ختيځ کې ده. دي علم په همدي توگه ډيرنور مهم او گټور کارونه کړيدي چې زه يې دلته نه څيړم.
لرغونپوهنه داسي يو علم دی چې د انسانانو مادي پاته شوي اثار په خبرو راولي او په دي توگه له تاريخ او ماقبل التاريخ او نورو علومو سره مرسته کوي. زياتره مورخين په دي عقيده دي چې ليکلي اثاراو کتيبې د تاريخ ليکني او ماضي د احيا لپاره د اهميت له پلوه په لومړۍ درجه کې راځي ، ځکه چې هغوي ژبه لري او خبري کوي او د خپل وخت حالات بيانوي. خو زه وايم چې د هغو په خبرو او بيان کې هومره فصاحت او بلاغت نه شته او دا د لوستونکو کار دی چې څه مطلب تري نه اخلي او څرنگه يې تعبيراو تفسيرکوي. موږ پوهيږو چې هر لوستونکی تري عين مطلب نه اخلي او د دوي په تعبير ، تفسير او استنباط کې هم توپيرونه ضرور ليدل کېږي ، نو په دي صورت کې ليکلي اثار دومره زيات د اعتماد او اطمنان وړ نه گڼل کېږي. برعکس مادي پاتي شوني اثار او ابدات که څه هم لکه چې ليکل شوي اثار ژبه نه لري خو د خپل وخت حالات په ډير فصاحت ، بلاغت او وضاحت سره بيانوي او د هغوي د بيان په تفسير او تعبير کې د لرغونپوهانو تر منځ هومره اختلاف نه ليدل کېږي او زياتره توافق لري ، مثلا يوه مجسمه را واخلی او په ځير ورته وگورئ هغه به درته ووايې چې کله جوړه شوې ده ؟ څه يې اغوستي دي ؟ نژاد يې کوم دی ؟ او دين او مذهب يې څرنگه دی ؟ ږيره لري که نه ؟ زوړ دی او که ځوان ؟ د سر ويښتان يې څرنگه جوړ شويدي ؟ په غاړه غوږ او لاسونو کې يې څه راز گاڼې اچولي دي ؟او په دي توگه به د خپل عصر او زمانې ښکلا پيژندنه ، رسوم ، عادات ،معتقيدات ، هنر او صنايع او ډير نور څه بيان کړي ، او خپل دغه بيان کې هم صداقت لري او له همدې کبله اکثره لرغونپوهان په خپل بيان کې سره موافق دي.
لرغونپوهنه دهري منطقې او هر هيواد په تيره بيا د افغانستان لپاره ډير اهميت لري ، په افغانستان کې دغه علم د نولسمي پيړۍ په دويمه لسيزه کې په علمي او رسمي توگه خپل قدم ايښی دی ، او له همدې وخت نه را په ديخوا يو زيات شمير لرغونپوهان افغانستان ته په رسمي او نارسمي توگه راغلي دي او دغه هيواد يې د خپلو څيړنو او کېندونو لپاره يو جنت گڼلی دی او دومره اثار يې د ډيرو لږو سيمو نه را برسيره کړي او لاس ته راوړي چې د شرق او غرب موزيمونه پري ډک شويدي.