cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عدن
عدن (په انګلیسي:  Aden چې په برتانوي لهجه:/ˈeɪdən/ AY-dən او په امریکایي لهجه کې: : /ˈɑːdɛn/ AH-den تلفظ کېږي؛ په عربي کې: عَدَن، په یمني لهجه کې:. [ˈʕæden, ˈʕædæn]تلفظ کېږي) د یمن یو ښار، او له ۲۰۱۵ز کال راهیسې د یمن موقته پلازمېنه ده، چې د سرې بحیرې د ختیځ لوري بندر ته نږدې، د باب المندب آبنا په ختیځ کې شاوخوا د ۱۷۰ کیلومترو (۱۱۰ مایلو) په واټن سره پرته ده. د دې ښار نفوس تقریباً ۸۰۰۰۰۰ وګړي دي. د عدن طبیعی بندر د یو غیر فعال اورغورځوونکي غره په شېله کې پروت دی، کوم چې اوس د یوې کوچینۍ خاکنا (خاوروتړانګې) په واسطه له اصلي خاورې سره نښتې یوه ټاپووزمه جوړوي، دا بندر چې وړاندې خلیج (Front Bay) بلل کېږي، د لومړي ځل لپاره د اوومې او پنځمې مخزېږدې پېړۍ تر منځ د اوسان د ټولواکۍ له لوري کارول شوی و. اوسنی بندر د ټاپووزمې په بله غاړه کې پروت دی. د عدن خلیج خپل نوم د دې ښار له نامه څخه اخیستی دی.
عدن د یو شمېر جلا فرعي مرکزونو څخه جوړ شوی دی چې له: کرېتر یا صیرې څخه چې اصلي بندري ښار دی؛ معلا (ٱلْمُعَلَّا) چې اوسنی بندر دی؛ تواهي (التواهي) چې د استعمار په دوره کې د بخار په نقطه مشهور وو؛ ګولډ موهور تفریحی هوټل څخه عبارت دي. خور مکسر چې په هغه خاکنا یا تنګې کې واقع دی چې عدن له اصلي خاورې سره نښلوي، د ښار دیپلوماتیکو ماموریتونو، د عدن د پوهنتون مرکزي دفترونو، او دعدن نړیوال هوایي ډګر ته یې (چې مخکې د برتانوي سلطنتي هوایي ځواک ستېشن یا RAF Khormaksar و) چې د یمن دویم تر ټولو لوی هوایي ډګر دی، ځای ورکړی دی. په اصلي خاوره کې لاندې فرعي مرکزونه شامل دي: د شیخ عثمان، چې یوه پخوانۍ واحه سیمه ده، المنصوره، چې د عربي سویل اتحاد (اتحاد الجنوب العربي) پلازمېنه او اوس د برښنا/ اوبو خوږولو د یوې لویې فابریکې او د عدن د پوهنتون د نورو تاسیساتو لپاره کور دی.
ډب که ادب؟
= د موروپلار په نسبت ادب = د موروپلار په نسبت ادب دادی، چې خپل غږ مو د هغوی تر غږه لوړ نه کړو، په مینه ور وګورو، مننه یې وکړو، خبره یې ومنو، پر لار چې ځي، مخې ترې نه شو او بې اجازې یې چېرې ولاړ نه شو.
عدن
عدن تر ۱۹۹۰ز کال پورې مخکې له هغې چې د یمن د عربي جمهوریت سره یو ځای شي، د یمن د خلق جمهوریت پلازمېنه وه، او د حوثیانو له خوا د یمن د نیول کېدو په پایله کې د صنعا له سقوط وروسته د عبد الربه منصور هادي له خوا په رسمي ډول یو ځل بیا د یمن د لنډ مهاله پلازمېنې په توګه ونومول شو. د ۲۰۱۵ز کال له مارچ څخه تر جولای میاشتې پورې د حوثیانو او ولسمشر هادي تر منځ د عدن جګړې زور واخیست. چې ورسره په یاد ښار کې د اوبو، خوړو، او طبي لوازمو کمښت رامنځته شو. د جولای په ۱۴مه نېټه، د سعودي پوځ د یمني حکومت لپاره د عدن د بیا نیولو په موخه عملیات ترسره کړل. چې د دریو ورځو په ترڅ کې حوثیان له عدن څخه وایستل شول. د ۲۰۱۸ز کال له فبروري څخه راهیسې، عدن د سویلي انتقالي شورا (Southern Transitional Council) له خوا ونیول شو، د کومې چې د متحده عربي اماراتو له خوا ملاتړ کېږي، سوېلي انتقالي شورا د عدن د پخواني ښاروال عیدروس الزبیدي وروسته له هغې چې د عبدالربه منصور هادي له خوا له خپلې دندې منفک شو او د کابینې د پخواني منفک شوي وزیر هانی بن بُرَیک له خوا چې سلفي مسلکی دیني رهبر و، جوړه شوه
ډب که ادب؟
= د نامسلمانانو په نسبت ادب = که د کورنۍ له غړیو، ګاونډیانو او ټولو خلکو سره په ادب وچلو؛ نو پر ټولو به ګران یو. امام صادق یو ملګری درلود، چې خپل مريي ته یې سپکې سپورې خبرې وکړې. امام له ډېر خپګان خپل ځان ته سپېړه ورکړه او و یې پوښتل: ولې دې خپل مریی داسې ناروا تورن کړ؟ ملګري یې وویل: هغه مې مریی او مور یې هم مسلمانه نه ده. امام وویل: ان نامسلمان او ان مریی هم ناروا تورنولی نشې، ما خو ته با ادبه ګڼلې، اوس چې دې داسې بې ادبي وکړه؛ نو له ما لرې شه.
[1] .غررالحکم،۴۸ مخ.
عدن
منځنۍ پېړۍ او د معاصرې دورې لومړي وختونه
که څه هم چې له اسلام نه مخکې د حِمْيَرمدنیت دا وړتیا درلودله تر څو لوی ساختماني تاسیسات اباد کړي، خو په دې پړاو کې ډېر لږ استحکامات تر سترګو کېږي. په مأرب او د یمن په نورو ځایونو او حضرموت کې استحکامات دا په ګوته کوي چې د حِمْيَرمدنیت او صابئینو دواړو کلتورونه د دې جوګه وو چې یادې چارې تر سره کړي. ځکه د هغه وخت ویجاړ شوي د څار برجونه د دې وړتیا ښودنه کوي. په هر ترتیب، عربي تاریخ پوهان ابن مُجاوِر (ابوالفتح نجم‌الدين يوسف بن يعقوب بن محمد بن على شيبانى دمشقي) او ابو مخرمه د عدن لومړنۍ استحکام بندي بني زوره ته منسوبوي. ابو مخرمه همداراز د محمد عظیم سلطان قمربندي نقش تفصیلي شجره هم په خپل اثر تارخ الیمن  کې ځای کړې ده. داسې ښکاري چې د قلعه جوړونې موخه دوه ګونې وه: یو دا چې د دښمنو قوتونو د راننوتو مخنیوی وکړي او دویم دا چې د اجناسو د انتقال په کنترولولو او په همدې توګه د قاچاق په مخنیوي سره له عایداتو څخه ساتنه وکړي. نوموړی اثر په خپله رېښه یی بڼه کې په نسبي ډول کمزوری و.
د ۱۱۷۵ز کال نه وروسته د عدن له سره جوړول په غښتلې بڼه بیا پیل شول، او عدن له هماغه وخته یو مشهور ښار شو چې له مصر، سند، ګجرات، ختیځې افریقا او حتی له چین نه یې بېړۍ وانان او تاجران را جذب کړل. د مقدسي (مُقدّسي) په حواله، په لسمه پېړۍ کې د عدن د نفوس اکثریت فارسیانو (اوسنیو ایرانیانو) جوړاوه.
ډب که ادب؟
[2] . غررالحکم،۲۴۸ مخ.
عدن
منځنۍ پېړۍ او د معاصرې دورې لومړي وختونه
په ۱۴۲۱ز کال کې د چین د مینګ سلسلې سترواک یونګ خپل لوړ رتبه استازي لوی وزیر لي زینګ او  د زینګ هي لوی وزیر زو مان ته امر وکړ چې د سترواک یو فرمان د خولیو او زینتي جامو سره د عدن ټولواک ته هدیه کړي. نوموړي استازي د خزانې په دریو بېړیو کې سپاره شول او له سوماترا څخه د عدن د بندر په لور وخوځېدل. دغه پېښه په یینګیای شینګلان (Yingyai Shenglan) کتاب کې ثبت شوې ده چې د ما هوان تالیف دی، البته ماهوان د سترواکي د یادو استازو سره د لارې ملګری و.
ډب که ادب؟
[3] . اصول کافي/ اتم ټوک، ۱۵۰ مخ.
عدن
منځنۍ پېړۍ او د معاصرې دورې لومړي وختونه
په ۱۵۱۳ز کال کې، پرتګالیانو چې د الفونسو البوکریک له خوا یې مشري کېده، د عدن یو څلور ورځنۍ ناکامه کلابندي په لاره واچوله. عدن د ۱۵۱۳ او ۱۵۳۸ ز کلونو تر منځ او له ۱۵۴۷ز نه تر ۱۵۴۸ز کال پورې د پرتګالیانو له خوا اداره کېده. دا ښار د ۱۵۳۸ز او ۱۵۴۷ز کلونو تر منځ او همداراز د ۱۵۴۸ز او ۱۶۴۵ز کلونو تر منځ د عثماني خلافت تر واکمنۍ لاندې و.
د عثمانیانو له واکمنۍ وروسته عدن د لحج د سلطنت (Sultanate of Lahej) له خوا د یمن د زیدي امامانو تر فرمانروایی لاندې اداره کېده.
ډب که ادب؟
[5] .تحف العقول/۳۷۶ مخ.
[6] .اصول کافي، اووم ټوک، ۲۶۰ مخ.
[7] . آل عمران/۱۱۷(وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ)
[8] . فجر/۱۵-۲۰ آیتونه.(( فَأَمَّا الْاِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ.وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ.کَلاّ بَلْ لاتُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ. وَ لاتَحَاضُّونَ عَلى طَعامِ الْمِسْکِینِ. وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمّاً. وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبّاً جَمّاً))
[9] .بحارالانوار، ۴۳ مخ، ۳۱۹ مخ.
د ویډیويي لوبو تاریخچه
د ویډیويي لوبو تاریخ له ۱۹۵۰مې او ۱۹۶۰مې لسیزې څخه پیلېږي، ځکه چې دغه مهال کمپیوټر پوهانو په کوچنیو او لویو کمپیوټرونو کې د ساده لوبو طراحۍ ته مخه کړه. فضايي جګړه! (Spacewar!) لومړني کمپیوټري لوبه وه چې د ماساچوست پوهنتون د هغو زده کړیالانو له خوا چې له لوبو سره یې لېوالتیا لرله د ویډیو ښودونکو سکرینونو لپاره جوړه شوه. د ویډیويي لوبو لومړنی مصرفي هارډوېر (ماشین) د ۱۹۷۰مې لسیزې په لومړیو کې نندارې ته وړاندې شو. د کورنیو ویډیويي لوبو لومړنی کنسول (ماشین) مګناوکس ادیسه او لومړنۍ آرکید ویډیويي لوبې هم کمپیوټر سپېس او پونګ وې. په کورنیو کنسولونو باندې د هغو له اوښتو وروسته ګڼ شمېر شرکتونه را مخکې شول څو د ورته لوبو په جوړولو سره د پونګ موقعیت هم د آرکید لوبو او هم کورنیو لوبو په ډګر کې ترلاسه کړي چې دغه چاره د یو لړ اقتصادي پراختیاو او همدارنګه ماتو لامل هم وګرځېده؛ ماته یې د له کچې زیاتې اشباع او همدارنګه د نوښت نه لرلو له امله وه.
د ۱۹۷۰مې لسیزې په نیمايي کې ارزان بیه پروګرام کېدونکو مایکروپروسېسرونو، لومړنیو هارډوېرونو ته اړوندو ټرانسېسټور – ټرانېسټور منطق لرونکو مدارونو ځای ونیو او لومړني کورني کنسولونه چې د رام کارترېج پر بنسټ و او اتاری ویډیو کمپیوټري سیسټم په کې شاملېده رامنځته شول. د سپېس انوېډر (فضايي بریدګرو) او پک من لوبو په ګډون د آرکید ویډیويي لوبو په طلایي دوره کې کورنیو کنسولونو هم وده وکړه. د ۱۹۸۳ زکال پر مهال په متحده ایالاتو کې د ویډیويي لوبو سقوط د ګڼ شمېر نورو لوبو په راوتلو ځانګړی کېږي چې ډېریو یې ډیر ټیټ کیفیت درلود او یو بل ته ورته وې؛ دغه سکتور د ارازن بیه شخصي کمپیوټرونو او د هغو لپاره د جوړو شوو تازه لوبو له مخې د سیالۍ شاهد و. دغه سقوط لامل وګرځېد چې د جاپان د ویډیویی لوبو صنعت د بازار واګې په لاس کې واخلي، هغه چې سقوط ورباندې ډېر جزیي اغېز درلود. د ویډیويي لوبو تولیدونکي شرکت نینټېنډو د نیټېنډو تفریحي سیستم په ۱۹۵۸ زکال کې په متحده ایالاتو کې رامنځته کړ چې د ویډیویي لوبو د ماته خوړلي بازار په بېرته را ژوندي کولو کې یې مرسته وکړه. د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو او د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې هغه ویډیویي لوبې شاملېدلې چې د شخصي کمپیوټرونو د پرمختګ او معیاري کېدو له امله رامنځته شوې وې دغه مهال د نینټېنډو او سګا ترمنځ د متحده ایالاتو په مارکېټ کې د ونډې لرلو پر سر سیالي روانه وه. د ویډیويي لوبو لوی لاسي کنسول په ۱۹۹۰مه لسیزه کې رامنځته شو چې د نیټېنډو د ګېم بای (Game Boy) پلټفرم له مخې رهبري کېده.
د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې د مایکرو پروسېسرونو په ټکنالوژي کې پراختیا د ټکنالوژۍ په برخه کې دوه لوی بدلونونه رامنځته کړل؛ له سي ډي روم څخه په ګټنې نوري مېډیا او D3 څو ضلعي ګرافیکي رنډر کېدل. دواړو موارد په ډېرې آسانۍ په شخصي کمپیوټرونو کې ځای پر ځای شول او په دې سره یې ګرافیک کارتونو ته بازار جوړ کړ، همدا و چې نوي په پښو درېدلی کنسول سوني پلې سټیشن، سګا د کونسلونو د هارډوېر له بازار څخه وویست او ورته مهال یې د نینټېنډو رول هم راکم کړ. د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو کې انټرنټ هم په پراخه کچه د ګټنې وړ وګرځېد او ویډیويي لوبو د آنلاین عناصرو ترکیب کولو ته مخه کړه. مایکروسافټ د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې له خپل ایکس باکس سره په دې وېره د کنسول هارډوېرنو په مارکېټ کې قدم کېښود،  چې سوني پلې سټیشن به د لوبو د یو کنسول او یوې تفریحي وسیلې په توګه د شخصي کمپیوټرو ځای ونیسي. په داسې حال کې چې سوني او مایکروسافټ دواړو د لوړو ځانګړو لرونکو کنسولو جوړولو ته دوام ورکړ، نینټېنډو پرېکړه وکړه چې په خلاقانه لوبو کار پیل کړي. نینټېنډو Wii ته د حسي کڼټرول کوونکو پر مټ پراختیا ورکړه چې د غیرسنتي لوبو کونکو په جذب کولو کې یې ورسره مرسته وکړه او له امله یې په دغه صنعت کې د نینټېنډو ځایګی وساتل شو؛ نینټېنډو د سوېچ نینټېنډو په تولید کې د همدغه موډل څخه پیروي وکړه.
له ۲۰۰۰مې لسیزې څخه تر ۲۰۱۰مې لسیزې پورې د ویډیويي لوبو صنعت د دیموګرافیک تغیرشاهد و ځکه په ګرزنده ټلیفونونو، ځیرکو ټلیفونونو او ټبلېټونو کې لوبو د لاسي کنسولونو ځای ونیو او په دې سره کژوال لوبو د دغه بازار لویه برخه جوړه کړه؛ همدارنګه د چین او نورو هغو هېوادونو څخه په پریمانه کچه لوبغاړي په کې را پیدا شول چې په سنتي توګه دغه صنعت ته اړوند نه و. له دغو بدلونونو څخه د ګټنې په موخه د لوبو د سنتي موډلونو پر ځای د لوبو موجود سیسټمونه راڅرګند شول چې په کې وړیا لوبې، فري میوم (وړیا وړاندې کېږي خو د نورو خدماتو لپاره یې د پیسو د ورکړې غوښتنه کېږي) او ګډون ته اړتیا لرونکې لوبې راووتې. هماغه ډول چې د ټریپل اې (د ویډیویي لوبو د صنعت) د ویډیویي لوبو تولید لګښتمن او له ګواښونو څخه په ویره کې و په ۲۰۰۰مه او ۲۰۱۰مه لسیزه کې د مستقلو تجربي او خلاقانه لوبو پراختیا ته فرصتونه د ګرځنده ټلیفونونو د لوبو د محبوبیت او په آسانۍ سره هغو ته د لاسرسي له امله زیاتوالی وموند. د هارډوېر او سافټوېر ټکنالوژۍ د لوړ کیفیت لرونکو او زیاتو فریم لرونکو ویډیوګانو او پر مجازي واقعیتونو باندې ولاړو لوبو په سپورټ کولو سره د ویډیويي لوبو په برخه کې پرمختګ ته دوام ورکړ.
متاورس، بلاک چین او ان اف ټي لوبې او د ویډیويي لوبو پېر
متاورس د ۲۰۲۰مې لسیزې تر وروستیو پورې په سمه توګه لا نه و تعریف شوی، خو هغو کسانو چې دغه نوې رامنځته شوې ټکنالوژۍ ته یې پراختیا ورکوله وه یې موندله چې یو مالي سیسټم له دغو سره تړلی دی. د پخوانیو لوبو د پولي سیسټمونو له مشکلاتو څخه د ځان ساتنې په موخه د ډیجیټل پیسو پر بنسټ لوبو او هغه سیسټمونو چې د غیرمتمرکز بلاک چین له ټکنالوژۍ یې ګټنه کوله محبوبیت وموند. بلاک چین ته اړوندې لوبې تر ډېره د نه بدلېدونکو ټوکنونو د سوداګرۍ پر بنسټ وې چې لوبغاړو د لوبو له مخې رامنځته کول او د متاورس د محتوا د کړنلارې څخه په تقلید یې هغو ته وده ورکوله. د ویډیويي لوبو یو شمېر شرکتونه لکه یوبي سافټ شرکت په خپلو لوبو کې د بلاک چین او NFT له کارولو کلک ملاتړ کوي؛ خو په عموم ډول په کې د لوبغاړو او لوبو ته د پراختیا ورکوونکو له خوا منفي چارې ترسره کېږي او د ډیجیټل پیسو او NFT په برخه کې له چلوټیو کار اخلي.
طبي انسان پوهنه
طبي انتروپولوژي ياطبي انساپوهنه يا طبي انسان پېژندنه د کلتوري انتروپولوژي یوه څانګه ده چې د کلتوري لید څخه د ناروغیو ، روغتیا ، مړینې او د انسان بدن پورې اړوند ټولې مسلې څیړي. د پوهاوي ډیری توپیرونو ته په پام سره او په بیلابیلو کلتورونو کې د دې مسلو په اړه د خلکو فزیکي او ذهني غبرګون ته په پام سره، دا اړینه ده چې د ناروغیو تشخیص، درملنه او مخنیوی وشي، د دوی ناوړه اغیزې کمې کړي، او همدارنګه د واکسین کولو او عامه روغتیا پروګرامونو، کلتوري پوهاوي پروګرامونو ته وده ورکړي. ټولنه باید جوړه شي او دا پروګرامونه باید د دې پوهې پر بنسټ تنظيم شي.
د "طبي انتروپولوژي" اصطلاح له 1963 راهیسې د ټولنیزو پروسو او د روغتیا ، ناروغۍ ، او اړوندو نرسنګ / پاملرنې کړنو کلتوري نمایندګیو په اړه د بشری پوهانو لخوا د تجربې څیړنې او تيوريکي توليد لپاره د يوې نښ په توګه کارول کيږي.
سرچينې
وېشنيزه:انسان پېژنده وېشنيزه:طبيعت وېشنيزه:طبي انسان پېژندنه
سيهيونګ
سيهيونګ ( انګليسي: Siheung ) په جنوبي کوریا کې موقعیت لري. دا ټولټال 441,147 تنه نفوس لري، چې په ګیونګي ولایت کې موقعیت لري.
حوالې
وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:سويلي کوريا وېشنيزه:سويلي کوريا ښارونه وېشنيزه:سويلي کوريا ښاروالۍ
د فراغت وختونه خوشې مه تېروه
د کتاب ځانګړنې:
د کتاب نامه: اسانه اسلامپوهنه ( د ژڼیو لپاره)
لیکوال: شیخ محسن قرآیتي (د تفسیر نور مفسر)
ژباړن: ډاکټر ذبیح الله اقبال
وېبپاڼه:www.andyal.com
= د فراغت وختونه =
انسان دې خپل شواروز د څو څیزونو لپاره وویشي:
۱-د کار او زده کړې لپاره.
۲-د عبادت او خدمت لپاره.
۳-د خوب ا و دمې لپاره.
۴-د تفریح لپاره.
ځکه که تفریح نه وي؛ کار، زده کړې، چوپړ او عبادت ته به مو سمه ډډه نه لګي. په اسلام کې د ګټورو ورزشونو- ادمان؛ لکه د اس سپرلي، غشی ویشتنه او لامبو سپارښتنه شوې او دې ډول چارو ته یې سیالۍ هم ایښې وې او پخپله رسول الله (ص) به هم پکې ګډون کاوه او ګټونکيو ته به یې ډالۍ او انعامونه هم ورکول. هغه مهال یې ګټونکیو ته د کجورې ونه او بلاربه اوښه ورکوله او تاسې ښه خبر یاست چې کجوره هغه مېوه ده، چې تر ډېرې مودې یې ساتلی شې، بې له دې چې ورسته شي او له پاڼو او لرګیو یې هم خورا ډېرې ګټې کېدای شي.
اوښه چې لنګه شي؛ نو له بچي، ورګو، شیدو او همداراز روسته یې له پشم هم ګټنه کېږي او بار هم وړی شي.
په اسلامي ورزشونو کې کنځل او کینه نه وي. اسلام د ښځې او سړي دواړو لپاره ورزش اړین ګڼي او موروپلار ته سپارښتنه کوي، چې اولادنو ته مو غشی ویشتل دفاع ته او لامبو ځان ژغورلو ته ورزده کړئ.
اسلام د ډېری چارو ثواب د تګ، حرکت او کوښښ پر بنسټ، چې یو ډول ورزش دی، ایښی دی. د بېلګې په توګه وايي: هر ګام چې د خپلوانو لیدو یا د علم زده کړې یا په جومات کې د لمانځه لپاره اخلئ، ثواب لري؛ یعنې ثواب او انعام یې د ورزش پر بنسټ، چې ګام اخستل دي،ایښی دی او نه دي یې ویلي، چې هر ټکی چې زده کوئ او د خپلوانو هره لیدنه چې کوئ، ثواب لري؛ بلکې ویلي یې دي: هر ګام چې ددې چارو لپاره پورته کوئ؛ نو څرګنده ده، چې پلی ګرځېدل (ګام پورته کول) خورا ساده، عمومي،ارزانه او د ټولو په لاسرس کې ورزش دی او د ځینو ثوابونو بنسټ هم پرې ایښوول شوی دی.
نوکان اخستل، د جمعې پر ورځ غسل او پاکوالی، دیني غونډو ته تلل، د دوستانو او خپلوانو لیدو ته تلل، مړی ژوندی کول او د جمعې په لمانځه کې برخه اخستل، د رخصتۍ د ورځې احکام دي.
د جمعې ورځ د مسلمانانو یو اختر ګڼل کېږي.
د جمعې د ورځې لمونځ یو عبادت دی؛ خو نورې ځانګړنې هم لري:
۱-د ماسپښین د لمانځه پر ځای کېږي.
۲-د ماسپښین فرض لمونځ څلور رکعته؛ خو د جمعې دوه رکعته دی.
۳-د جمعې د لمانځه امام دوه خطبې او ویناوې لري، چې د دواړو ترمنځ یوه شېبه کېني. دا دوه خطبې د دوو فرض رکعتونو پر ځای حسابېږي او امام جمعه باید خلک تقوا او له ګناه لرې کېدو ته راوبلي او په خپلو ویناوو کې هغه څه خلکو ته ووايي، چې د وخت اړتیا وي.
۴-د خطبو اورېدل لازم دي.
۵-امام جمعه باید خپلې خطبې په ولاړه ووايي او وسله او یا یې ورته څيز په لاس کې وي.
موږ باید په خپلو رخصت ورځو کې خپلې ټولې وګړیزې او ټولنیزې نیمګړتیاوې جبیره  کړو، هم خپل جسم ته رسېدګي وکړو او هم روح ته. هغې اړینې زده کړې، چې د کار او زده کړې پر مهال مو وخت ورته نه و کړی، په رخصتیو کې یې جبران کړو. له هغو هنرونو او کسبونو مه غافلېږئ، چې سبا ورځ مو له بېوزلۍ ژغوري، په تېره هغه هنرونه او کسبونه، چې پر هنر او کسب سربېره، وټيزه ګټه هم ولري. د بېلګې په توګه: ګنډل، اوبدل، لاسي صنایع او داسې نور چې تاسې،کورنۍ او هېواد ته وټیزه ګټه ولري. په رخصتیو کې هرومرو یوه فن او هنر زده کړئ.
ورزش هم باید له اخلاقو، مینې او چوپړ سره مل وي،  نه پر نورو ویاړنې او کړولو سره.
د اير افسانه
د ایر افسانه (په انګلیسي کې: Myth of Er) د [[اپلاتون د]] جمهوریت په کتاب کې موندل شوې د اسکایټولوژیکي افسانه ده (د 10 څپرکي د 614 مخ څخه د 10 څپرکي د 621 مخ تر منځ). په دې افسانه کې د نړۍ د پیدایښت او له مرګ وروسته د ژوند په اړه توضیحات شامل دي، کوم چې د ډېرو پېړیو راهیسې په مذهبي، فلسفي او ساینسي فکر باندې يې خورا اغېزه کړې ده.
کیسه داسې پيليږي چې يو سړی ار نومیږي (یوناني: Ἤρ، اضافي: Ἠρός); د ارمنیوس زوی (په یوناني: Ἀρμένιος) او د پامفیلیا اوسېدونکی و، د جګړې په ډګر کې ووژل شو. د هغه له وژلو لس ورځې وروسته او د ټولو هغو کسانو جسدونه چې د جګړې په ترڅ کې وژل شوي وو راټول شول، د ارم جسد لا هم پاتې و او ښخ شوی و. دوه ورځې وروسته، کله چې د جنازې مراسم روان وو، هغه ناڅاپه بېرته ژوندی کيږي او خلکو ته د بېرته ژوندي کېدو په اړه خبرې کوي. د هغه په کلمو کې، په نوي بدن کې د هغه د روح د بیا زېږون او په اسمانونو کې د هغه سفر په اړه توضیحات شتون لري، چې په یو ډول د ستورو (برجونو) د آسماني پلان ملاتړ کوي. په ټولیزه توګه کیسه د دې عقیدې معرفي او تصدیق کوي چې له مرګ وروسته به نیک او نیک خلک اجر او بد اخلاق او بد خلک مجازات کیږي. خو په حقیقت کې دا کیسه د اپلاتون خالص اختراع نه ده، بلکې ځینې برخې یې د اورفیوس او فيثاغورثيت له افسانې څخه اخيستل شوي، خو د خپل عادت له مخې یې د خپل ذوق له مخې په ازاده توګه توجیه کوي.
د روحونو ثواب او عذاب
موږ په دې افسانه کې یو ځای ولوستل چې ار د هغه څه یادونه کوي چې هغه یې داسې لیدلي، هغه کسان چې د ځینو خلکو د وژلو لامل یې د ټولنې یا لښکرو سره خیانت کړی، یا یې خلک نیولي او غلامان یې کړي او یا یې د فاسدو ګناهکارانو سره مرسته کړې ده. د هر جرم سزا ورکړل شوه. برعکس هغه څوک چې د خپلو ګاونډیانو خدمت کوي، عادل او وفادار وو، په ورته ډول اجر ورکول کیږي.
لکه څنګه چې یادونه وشوه، دا کیسه هم د بیا زېږون په اړه توضیحات لري:
ارمي وویل، د شیطانانو لید چې خپل ژوند غوره کوي په زړه پورې و ځکه چې دا د افسوس وړ - مسخره او عجیب و - په حقیقت کې دوی اکثرا د تېر ژوند عادتونو پراساس غوره کوي. یوه ورځ یې ولیدل چې اورفې د غورې ژوند غوره کړی و، ځکه چې هغه د هغه نسل سره ډېره کرکه درلوده چې د هغه ژوند یې اخیستی و، نو هغه نه غوښتل چې د یوې ښځې په توګه زېږېدلی وی. راتلونکی روح ایګا مامون و، چې له انسانانو څخه د نفرت او د خپلو تېرو سختیو له امله یې خپل برخلیک په عقاب بدل کړ. او هرڅومره ژر چې ټولو روحونو خپل ژوند غوره کړ، د تقدیر لخوا ټاکل شوي، دوی د لخزي په وړاندې ودرېدل ترڅو هر هغه جین ته ورکړي چې دوی د خپل ژوند په اوږدو کې د خپل سرپرست په توګه ټاکلی و.
پایله
هغه پایله چې اپلاتون د دې افسانې څخه اخلي کیدای شي د هغه د ټولو کارونو لنډیز وګڼل شي. دی وايي:
او دا د هغه کیسه کیسه ده چې له هیرولو څخه ژغورل شوې او ورکه شوې نه ده، او دا ممکن زموږ د نجات سرچینه شي. نو که تاسو زما په خبره باور وکړئ او دا ومنئ چې روح د ټولو سختیو د زغملو توان لري، مګر دا چې د ټولو نیکو اعمالو برداشت کول دي، نو موږ به په دوامداره توګه په لوړو درجو کې پورته کړو او موږ به په ټولو کې عدالت او عقل پلي کړو. حالات، او تر هغه چې موږ دلته یو، د عدالت د انعامونو ترلاسه کولو وروسته، د اتلانو په څیر چې د خلکو په وړاندې د دوی جایزې ترلاسه کولو لپاره حاضر یو. موږ به په دوامداره توګه له خپل روح او معبودانو سره تړون او ملګرتیا کوو او په دې زر کلن سفر کې به په دې خاوره کې چې موږ یې بیان کړی دی، موږ به د المرام تقدیر یو.
حوالې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
د اسمان او ځمكې د پنځون پېرونه
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د اسمان او ځمكې د پنځون پېرونه
قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَنْدَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ ﴿فصلت/۹﴾ = ايا له هغه ذاته نټه کوئ، چې ځمکه يې په دوو ورځو (او پړاوونو) کې شته کړه او (له ځانه) په (معبود ګوټیو) سيالانو ورته قايلېږئ؟ چې همدا نړۍ پال دى.
وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ﴿ فصلت/۱۰﴾ = او په هغې (ځمكه) كې يې له پاسه درانه ټينګ غرونه مېخ كړل او په هغې كې يې بركت او د غوښتونكيو د اړتيا هومره خوراك توكي برابر كړل (او دا چارې) په څلورو ورځو (او پړاوونو) كې ترسره شوې.
ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ ﴿ فصلت/۱۱﴾= بيا د اسمان پر پنځونه لګيا شو، چې د لوګي (په بڼه) و، بيا يې هغه (اسمان) او ځمكې ته وويل: ((كه غواړئ كه نه غواړئ؛ اېل شئ)) دواړو (د حال په ژبه) وويل: ((البته خپل پنځګر ته اېل او تسليم يو.))
په دې آيتونو كې مهم ټكي شته چې بايد پاملرنه ورته وشي:
1_ په دې آيتونو كې ورځ (يوم) د عادي ورځو پر مانا نه ده؛ ځكه له آره د ځمكې او اسمان تر پيدايښت مخكې ورځ پر دې مانا شتون نه درلود؛ بلكې منظور ترې د پنځون پېرونه دي، چې ميليونه يا ميلياردونه كلونه یې نيولي دي (نمونه تفسیر، 20: 225 مخ).
2_ د قرآن په ځینو آيتونو كې د اسمانونو او ځمكې پنځون شپږ ورځې يا ((په سم تعبير)) شپږ پېره ښوول شوی؛ خو دې آيتونو، په دوو ورځو كې د ځمكې پنځون ، په څلورو ورځو كې د غرونو، بركاتو او خوړو پنځون او په دې آيتونو پسې په دوو ورځو كې يې د اسمانونو پنځون هم ياد كړى، چې ټولې اته ورځې كېږي. ايا دلته څه ټكر نشته؟! ځينو سترو مفسرانو ددې پوښتنې په ځواب كې ويلي: هغه آيتونه، چې شپږو ورځو (پېرونو) ته اشاره لري، يوازې د اسمانونو او ځمكې ټوليز پنځون يادوي؛ نه لكه پر ځمكه د غرونو ميخول، پكې د بركاتو رادبره كول، ځمكني ژویو ته د خوړو اندازه كول او راپنځول، چې دا چارې تر ټوليز پنځون روسته دي او په لسم آيت كې اشاره ورته شوې ده. اصلاً لسم آيت ټوليز پنځون ته څه اشاره نلري؛ بلكې په دې آيت كې له څلورو ورځو مراد، څلور څپركي دي، چې د ځمكې د اوسني غونډال يوه ستره برخه يې له مخې جوړه شوې او دوام مومي؛ نو ځكه ددې آيتونو مانا داده، چې خداى په دوو ورځو كې، ځمكه پيدا كړه او په ځمكې پورې اړوند چارې يې په څلورو څپركو كې مقدر كړې او په دوو ورځو كې يې اسمان (چې د دود په بڼه و) ته د اوو اسمانونو بڼه وركړه؛ نو ځكه تر ويينې لاندې آيتونه، له هغو آيتونو سره هېڅ ټكر نلري، چې وايي اسمانونه او ځمكه په شپږو ورځو كې پيدا شوي دي (الميزان تفسیر، 17: 364 مخ).
3_ معمولاً د ((ثم)) تعبير (؛لكه په 11 آيت كې) په وخت كې ځنډ ته راځي؛ خو كله په ويلو او بيان كې د ځنډ پر مانا ده. كه په لومړۍ مانا وي، مفهوم يې دادى، چې د ځمكې تر پنځون روسته اسمانونه پيدا شوي؛ خو كه په دويمه مانا وي، هېڅ توپير نلري، چې اسمانونه مخكې پيدا شوې وي او ځمكه ورپسې پنځول شوې وي؛ خو د بيان او ويلو پر مهال، لومړى له ځمكې (ارزاق او سرچينې يې د انسان د اړتيا او پاملرنې وړ دي) پيل شي او بيا د اسمان د پنځون په شرح لګيا شي. دويمه مانا پردې سربېره، چې له علمي رابرسېرونو سره ډېره همغږې ده، د قرآن له نورو آيتونو سره هم اړخ لګوي (وګورئ: نازعات:27 تر 33 ).
4_ د ((وَهِيَ دُخَانٌ)) غونډله ښيي، چې د پنځون په پيل كې اسمانونه پراخ او ستره ګازي كتله وه، چې دا د لومړي پنځون په باب له روستيو علمي څېړنو سره پوره همغږي لري. همدا اوس هم ډېر اسماني ستوري د راغونډ شويو ګازونو د كتلې په بڼه دي.
5_ آيت، چې څه د خداى، اسمان او ځمكې له خولې راوړي، په دې مانا نه دي، چې واقعاً په دې الفاظو خبرې شوې وي؛بلكې د خداى وينا، هماغه تكويني فرمان او د پنځون پر چار يې اراده ده او ((كه غواړئ كه نه غواړئ)) تعبير دې ته اشاره ده، چې دا د خداى پرېكنده اراده وه، چې اسمانونه او ځمكه رادبره شي او په هر حال بايد دوى پر دغسې مطلوبې بڼه رادبرېدل؛ كه نور وغواړي که و نه غواړي. (نمونه تفسیر، 20: 227 مخ.)
ژباړه: استاد اجرالدین اقبال
پته:www.andyal.com
د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د جرمني له خوا د بلجیم اشغال
د جرمني له خوا د بلجیم اشغال د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د ۱۹۴۰زکال د مۍ په ۲۸مه وروسته له هغه پیل شو چې بلجیمي ځواکونه جرمني پوځ ته تسلیم شول او تر هغه پورې یې دوام وکړ چې بلجیم وکولای شول د ۱۹۴۴ زکال له سپټمبر میاشتې څخه د ۱۹۴۵ زکال تر فبروري میاشتې پورې د لویدیځو متحدینو په مرسته آزادي ترلاسه کړي. دا د دېرشو کلونو په ترڅ کې دویم ځل و چې بلجیم د جرمني له خوا اشغال شو.
په بلجیم باندې له بریا وروسته جرمني په بلجیم کې پوځي اداره جوړه کړه او دغه قلمرو یې د ورماخت تر مستقیم حاکمیت لاندې راووست. په زرګونو تنه بلجیمي سرتېري د جنګي اسیرانو په توګه بندیان شول چې ګڼ شمېر یې تر ۱۹۴۵ زکال پورې آزاد نه شول. جرمني دولت د خپلو رقابتي موخو لپاره هلته نظم ټینګ کړ او له دغه قلمرو څخه یې د خپلو جنګي موخو لپاره منابع برابرول. له دوی سره د بلجیم د ملکي خدمتونو مامورینو مرسته کوله، هغوی باور درلود چې له نیواک ګرو سره محدوده مرسته د بلجیم منافعو ته ډېر لږ زیان اړوي. په فلانډر او والونیا کې د بلجیم فاشیستي ګوندونه چې له جګړې وړاندې تاسیس شوي و له نیواک ګرو سره یې له نورو زیاته همکاري لرله. هغوی د جرمني په پوځ کې د بلجیمي وګړو له استخدام سره مرسته وکړه څو که وي له اشغال وروسته زیات واک ورکړل شي. خواړه او سون توکي د راشن یا جیرې په شکل ویشل کېدل او ټول رسمي خبرونه په کلکه سره سانسور کېدل. بلجیمي وګړي د احتمالي پوځي اهدافو په سیمو لکه د اوسپنۍ د پټلۍ په تقاطع ځایونو کې ځای پر ځای شوي و چېرې چې د متفقینو د هوايي بمباریو له ګواښ سره مخ و.
له ۱۹۴۲ زکال وروسته اشغال لا ځپونکی شو. پر یهودانو زیات زور او زیاتی تحمیل شو او د اجباري کار کمپونو ته په سیستماتیک ډول ولېږدول شول. د جرمني وګړو د شدید مخالفت سربېره بلجیمي ملکي وګړي د جرمني په کارخونو کې د کارکولو په موخه جرمني ته په زوره ولېږل شول. ورته مهال بلجیمي مقاومت چې د ۱۹۴۰ زکال په وروستیو کې پیل شو په چټکۍ سره یې پراختیا ومونده. له ۱۹۴۴ زکال وروسته اس اس (د نازي ګوند ګارد) او نازي ګوند په بلجیم باندې خپل کنټرول زیات کړ، په ځانګړې توګه وروسته له هغه چې د بلجیم د نظامي ادارې ځای په جولای میاشت کې د نازي ملکي ادارې یا Reichskommissariat Belgien-Nordfrankreich ونیو. د ۱۹۴۴ زکال په سپټمبر میاشت کې متفقین بلجیم ته ننوتل او په چټکۍ سره یې پرمختګ وکړ. د همدغه کال په ډسمبر میاشت کې دغه قلمرو په رسمي توګه د لوی جرمني رایش ته اړوند اعلان شو، په داسې حال کې چې له هغو سره همغږي رهبران له وړاندې څخه په جرمني کې په تبعید کې و او په سیمه کې جرمني په عملي بڼه کنټرول نه درلود. بلجیم د ۱۹۴۵ زکال په فبروري میاشت کې په بشپړه توګه آزاد شو. په ټولیزه توګه ۴۰۶۹۰ بلجیمي وګړي چې له نیمايي څخه زیات یې یهودان و د نیواک پر مهال ووژل شول او د داخلي ناخالصو تولیداتو کچه یې له جګړې څخه د وړاندې حالت څخه اته سلنه راکمه شوه.
مخینه
بلجیم په ۱۸۳۰ زکال کې د خپلې خپلواکۍ راوروسته د بې پلوۍ سیاست غوره کړ او په بریالۍ توګه یې وکولای شول د فرانسې او پروس په جګړه (۱۸۷۰- ۱۸۷۱ زکال) کې له ښکېل کېدو ځان وژغوري. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د جرمني سترواکۍ په بلجیم برید وکړ. له اشغال وروسته متفقینو بلجیمي کارګران وهڅول څو د هغوی د اوامرو په نه منلو سره د اشغال پر وړاندې مقاومت وکړي چې له امله یې د جرمني پوځ بلجیمي ملکي وګړي په پراخه کچه وځپل.
د دویمې نړیوالې جګړې له پیلېدو وړاندې د سیاسي ګواښونو په زیاتوالي سره د بلجیم حکومت بیا اعلان وکړ چې هوډ لري په اروپا کې د جګړې په پیلېدو سره بې پلوه پاتې شي. د دغه هېواد پوځ په دفاعي توګه تنظیم شو او دغه هېواد له ګڼ شمېر هغو نړیوالو پوځي هوکړو څخه ووت چې له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته ورسره مل شوی و. ورته مهال یې د هېواد په ختیځ کې د دفاعي پروژو په اجرا کولو پیل وکړ. هغه مهال چې د ۱۹۳۹ زکال په سپټمبر میاشت کې فرانسې او بریتانیا د جرمني پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ؛ بلجیم په داسې حال کې چې خپل ریزرف ځواکونه یې تیارسۍ کړي و، بې پلوه پاتې شو.
جرمنانو بلجیم ته له ګواښ کولو پرته د ۱۹۴۰ زکال د مۍ په ۱۰مه په بلجیم برید وکړ. د دغې جګړې پر مهال د بلجیم پوځ شمال لویدیځ لوري ته پر شا او د مۍ په ۲۸مه تسلیم شو. د وخت حکومتي چارواکي فرانسې او بیا له هغه ځایه بریتانیا ته وتښتېدل او د بلجیم له جګړې وروسته یې د هوبرت پیرلو تر مشرۍ لاندې په تبعید کې حکومت جوړ کړ. هغوی د بلجیمي او استعماري ځواکونو د یوې کوچنۍ پوځي ډلې د جوړلو مسئولیت درلود چې د آزاد بلجیم د ځواکونو په نوم یې شهرت درلود او د متفقینو ځواکونو د برخې په توګه یې جګړه کوله.
په اشغال شوي بلجیم کې ژوند
په اشغال شوي بلجیم کې د ژوندانه معیارونه د جګړې څخه د وړاندې مهال په پرتله په پام وړ کچه راټیټ شوي و. معاشاتو شتون نه درلود په داسې حال کې چې نیواک ګرو په اقتصادي دوران کې د شته پیسو مقدار درې چنده زیات کړی و او د هغه له امله له واک څخه وتلی انفلاسیون یا پړسوب رامنځته شو.
نیواک ګرو په رسنیو شدید کنټرول درلود چې له امله یې اخبارونه اړ وو وپوښتي کوم خبرونه خپاره کړي. د نازي پلوه ګوندونو اخبارونه د Le Soir یا Het Laatste Nieuws په څېر لار بدلو کړو اخبارونو سره د جرمني د پلويانو له خوا د هغو د امتیاز لرونکو له اجازې پرته نشرېدل. د شدید سانسور او ټاکلې تبلیغاتي محتوا سربېره د دغو اخبارونو د چاپ شمېر لا هم زیات و او د Le Pays Réel او Volk en Staat په څېر ګوندي اخبارونو په لوړه کچه پلور درلود. له دې سره ډېری ملکي وګړو له بریتانیا څخه د خپرېدونکې بلجیم راډیو منظمو خپرونو ته په داسې حال کې غوږ نیوه چې د ۱۹۴۰ زکال له ډسمبر میاشتې څخه یې اورېدل رسما منع و.
ډېری بلجیمي وګړو له اشغال وروسته خپلو پخوانیو دندو ته دوام ورکړ. بلجیمي کارتون جوړونکي هرژه چې آثارو یې له ۱۹۲۸ زکال را وروسته په اروپا کې د کمیډي له شهرت سره مرسته کړې وه د ټینټین د ماجرا (The Adventures of Tintin) د اثر درې جلده یې د اشغال پر مهال بشپړ کړل او کارتونونه یې د جرمني په پلوي کوونکي Le Soir اخبار کې خپرېدل.
اقتصادي حالت
د جرمني دولت د اشغال لګښت په بلجیمي وګړو باندې د مالیاتو له لارې برابر کاوه، په داسې حال کې چې په نورو ځایونو کې یې د عملیاتو لګښتونه د «بهرني اشغال د لګښتونو له بودیجې» (یا « د بلشویکانو ضد لګښتونو») څخه غوښتل. په ټولیزه توګه بلجیم اړ و د خپلو ملي عوایدو دوه په درې برخه کې د دغو لګښتونو په موخه ورکړي چې د ټول اشغال په دوره کې یې ۵.۷ میلیارده رایش مارکه (چې په ۲۰۲۱ زکال کې له ۲۳ میلیارده یورو سره معادل و) جرمنانو ته ورکړل. دغه مهال د بلجیمي فرانک ارزښت په پریمانه کچه راولوېد او د بلشیویکانو ضد لګښتونو حجم یې زیات کړ؛ همدا و چې جرمني شرکتونو دغه اشغال شوي هېواد ته له صادراتو ګټه وکړه.
د بلجیم پام وړ د سروزرو خزانې چې د دغه هېواد ملي شتمني وه ډېره برخه یې د جرمني له برید وړاندې بریتانیا، کاناډا او متحده ایالاتو ته ولېږدول شوه. ورته مهال څه باندې ۱۹۸ ټنه طلا چې له جګړې وړاندې د فرانسې بانک ته سپارل شوې وه په لویدیځې افریقا کې فرانسوي ډاکار ته ولېږدول شوه. د جرمني د پلوي ویشي رژیم د واکمنۍ پر مهال دغه طلا د جرمنانو له خوا مصادره شوه او له هغو څخه یې د بې پلوه سویس او سویډن څخه په وسلو پېرلو کې ګټنه وکړه.
د جګړې بلجیمي اسیران
د بلجیم له ماتې وروسته نږدې ۲۲۵۰۰۰ بلجیمي سرتېري (د ۱۹۴۰ زکال د بسیج شوو ځواکونو شاوخوا ۳۰ سلنه) چې په ۱۹۴۰ زکال کې د جنګي اسیرانو په توګه ونیول شول په جرمني کې د جګړې د بندیانو کمپونو ته ولېږل شول. د دغو بندیانو اکثریت (۱۴۵۰۰۰) فلانډر او ۸۰۰۰۰ نور یې والونیا ته اړوند و.
د فلامن سیاست د برخې په توګه، جرمنانو د ۱۹۴۰ زکال په اګست میاشت کې د فلامن اسیرانو د بېرته سپارلو بهیر پیل کړ. د ۱۹۴۱ زکال تر فبروري میاشتې پورې ۱۰۵۳۸۸ فلانډري سرتېري خپل هېواد ته وسپارل شول. په تدریجي ډول ګڼ شمېر بندیان خوشي شول، خو لا هم ۶۷ زره تنه یې تر ۱۹۴۵ زکال پورې په بند کې پاتې شول. ډېری له دغو بندیانو څخه په جبري ډول مکلف و په کانونو او یا هم کروندو کې کار وکړي؛ همدارنګه ۲۰۰۰ تنو یې د بند پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړ.
پنځلسم پاپ بېنډېکت
پنځلسم پاپ بېنډېکت (په لاتیني ژبه: Benedictus XV؛ په ايټالوي ژبه: Benedetto XV)، په جېکمو پاولو جيواني بټېسټا ډېلا کيېزا (په ايټالوي ژبه: [ˈdʒa:komo ˈpa:olo dʒoˈvanni batˈtista della ˈkjɛ:za]؛) کې د ۱۸۵۴ کال د نوامبر په ۲۱مه زېږېدلی؛ او د ۱۹۲۲ کال د جنوري په ۲۲مه مړ شوی، له ۱۹۱۴ کال څخه د خپلې مړينې تر نېټې (۱۹۲۲ کال) د کاتوليک کلیسا مشر و. د هغه واکمني تر ډېره د لومړۍ نړيوالې جګړې او په اروپا کې يې د سیاسي، ټولنیزو او انساني بدو پایلو تر اغېز لاندې راغله.
د ۱۸۴۶ او ۱۹۰۳ کلونو تر منځ کاتولیک کلیسا د تاريخ تر هغه مهال پورې خپل دوه اوږدمهاله پاپان تجربه کړي وو. نهم پيوس او ديارلسم لئو له یو بل سره په ګډه ۵۷ کاله واکمني وکړه. په ۱۹۱۴ کال کې د کاردينالیانو کالج ډېلاکېزا په نسبتاً ځوان عمر کې د ۵۹ کالونو په عمر د لومړۍ نړيوالې جګړې په بهیر کې وټاکه چې هغه دا د «متمدنې اروپا ځان‌وژنه» ونوموله. جګړه او بدې پايلې يې د پنځلسم بېندېکت اصلي محور و. او له ځنډ پرته يې د هولي سي (په روم کې د پاپ یوه قضايي حوزه چې پر کاتولیک کلیسا له کلیسايي صلاحیت څخه برخمنه ده د روم ماڼۍ په نوم هم یاديږي، ژباړن) بې‌طرفي اعلان کړه او له دې موقف څخه په ګټې اخیستنې يې په ۱۹۱۶ او ۱۹۱۷ کلونو کې د سولې د منځګړيتوب هڅه وکړه. دواړو لورو د هغه نوښت رد کړ. جرمني پروتېستانو هر ډول «پاپي سوله» له سپکاوي سره رد کړه. فرانسوي سیاستوال ژرژ کلمانسو د واتیکان طرحه د فرانسې ضد بلله. ۱۵م بندېکت چې له ديپلوماتيکو نوښتونو سره ماته خوړلې وه، د جکړې د اغېزو د کمولو لپاره يې د جنګي اسیرانو په حضور، د ټپي سرتېرو د تبادلې او په اروپا کې بې‌وزله وګړو ته د خوړو د ورکړې په څېر پر بشردوستانه هڅو تمرکز وکړ. تر جګړې وروسته یې فرانسې سره خپلې ستونزمنې اړیکې ورغولې او په ۱۹۲۱ کال کې يې له واتیکان سره خپلې اړيکې بیاځلي جوړې کړې. د هغه د پاپي واکمنۍ په بهیر کې له ايټالیا سره هم اړيکې ورغول شوې ځکه ۱۵م بېنډېکت د ډون لوئيچي سټورزو په مشرۍ کاتولیکو سیاستوالو ته د ايټاليا په ملي سیاست کې د ګډون اجازه ورکړه.
۱۵م بېنډېکت په ۱۹۱۷ کال کې د کانون قانون وضع کړ، چې د مې مياشتې په ۲۷مه خپور شو او له یوجینو پاچلي (راتلونکی پاپ دوولسم پيوس) او پېټرو ګاسپاري سره یې د یوولسم پاپ په پاپي دوره کې د یاد قانون د رامنځته کولو په اړه چمتوالی ونيوه. د کانون نوي قانون په ټوله کلیسا کې د مذهبي ژوند او فعالیتونو د پاروونکي په توګه په پام کې نیول کېږي. هغه ګاسپاري د خپل کاردينال د بهرنیو چارو د وزیر په توګه وټاکه او په‌خپله نونسیو پاچلي يې د ۱۹۱۷ کال د مې مياشتې په ۱۳مه د ستر پاپ په توګه سپېڅلی او پاک وښود. لومړۍ نړيوالې جګړې په ټوله نړۍ کې کاتولیک پلاوي له زیان سره مخ کړل. ۱۵م بېنډېکت دا فعالیتونه ورغول او په مکزیمم اېلېډ (په ډېر ښه ډول) يې د ټولې نړۍ له کاتولیکانو څخه د ګډون غوښتنه وکړه. له همدې امله نوموړی د « ماموریت د پاپ» په نوم یاديږي. د هغه وروستۍ اندېښنه په شوروي روسیه کې او هلته تر انقلاب وروسته له قحطۍ څخه د کاتولیک کلیسا ازارونه/ځورول وو. ۱۵م بېنډېکت د سپڅلې مریم مخلص و او د مریم جشن یې د ټولو برکتونو د واسطې په توګه مجاز وباله.
پاپ بېنډېکت تر اووه کاله پاپي مشرۍ وروسته د ۱۹۲۲ کال د جنوري په ۲۲مه ومړ، چې د همدې مياشتې له پيل راهیسې له سینه‌بغل ناروغۍ څخه کړېده. هغه د سېنټ پيټر په بسلیکا کلیسا کې خاورو ته وسپارل شو. د خپلو ديپلوماتيکو مهارتونو او مدرنې ټولنې ته د هغه د پرانيستنې له امله «هغه خپل ځان او پاپي واکمنۍ ته درناوی ورپه برخه کړ.»
د ژوند لومړي کلونه
جاکومو ډېلا کېزا له وخت څخه مخکې د ايټاليا د جينوا ښارپه شوخوا کې په پيګلي سیمه کې د مارکز جوزپه ډېلا کېزا او د هغه د مېرمنې مارکسا جووانا ميليوراټي د شپږم بچي او درېیم زوی په توګه نړۍ ته راغی. د نسب‌پېژندنې پايلې ښيي چې د هغه د پلار طرف د دویم پاپ کالیکستوس له خوا و او همدارنګه داسې ادعا وشوه چې د ايټاليا د دويم برېنګار له ټبر څخه دی او د مور کورنۍ يې د پاپ اووم اينوسنت له کورنۍ څخه وه. هغه همدارنګه د سپېڅلي انتونيو ډېلا کېزا له لمسیانو څخه دی. ورور یې جوواني انتونیو ډېلا کېزا د کاردينال انجلو جاکوبیني له خورځې سره واده وکړ. جاکومو د خپل له وخت مخکې زېږون له امله ګوډ شو او د خپلو زده‌کړو ډېره برخه یې په کور کې بشپړه کړه.
د کشیش کېدو لپاره د هغه هيله په لومړيو کې د هغه د پلار له‌خوا رد شوه او هغه ټينګار کاوه چې زوی یې باید قانوني دنده ولري. د ۱۸۷۵ کال د اګست په دویمه یې په ۲۱ کلنۍ کې د حقوقو په برخه کې خپله دوکتورا ترلاسه کړه. هغه د جنوا په پوهنتون کې چې د ايټاليا تر اتحاد وروسته تر ډېره د کاتولیک او روحانیت ضد سیاستونو خلاف وه زده‌کړې وکړې. په قانوني عمر کې يې د حقوقو په برخه کې له خپلې دوکتورا سره بیاځلي له خپل پلار څخه د کشیش مقام د زده‌کړو لپاره اجازه وغوښته او دا اجازه يې په جبر سره ترلاسه کړه. له‌دې سره هغه ټينګار درلود چې زوی يې خپلې ديني زده‌کړې په روم کې وکړي نه په جنوا کې تر څو په پای کې یو کلیوال کشیش یا ولایتي افتخاري راهب نه وي.
له ۱۸۷۸ کال څخه تر ۱۸۸۳ کال پورې هغه د ډېی نوبلي په پاپي کلیسا کې زده‌کړې وکړې او هلته پاتې شو او هره پنجشنبه به زده‌کړيالانو هرومرو یوه څېړنیزه مقاله دفاع کوله، چې کاردينال‌یان او د روم د پاپي اتحاديې لوړپوړي غړي به ورته رابلل کېدل. ماریانو رامپولا د ايمان د تبلغ جماعت د ختيځو چارو منشي له هغه څخه نوټ ونیوه او په ۱۸۸۲ کال کې د واتيکان ديپلوماتیک خدمت ته دننه شوو چېرته چې د رامپلو د منشي په توګه وګومارل شو او د ۱۸۸۳ کال په جنوري کې يې مادرېد ته د پاپ د استازي/ راهب رامپولا ملتيا وکړه. کله چې رامپولا په پرلپسې ډول د بهرنیو چارو د وزیر په توګه منصوب شو، ډېلا کېزا د هغه لار خپله کړه. ډېلا کېزا د دې کلونو په بهیر کې د کارولين د ټاپو ګانو پر سر د اسپانیې او جرمني تر منځ د اختلافاتو د حل لپاره د مذاکرې له لارې هڅه وکړه او د کولرا ساري وبا په بهیر کې يې د بسپنې په سازمانولو کې مرسته وکړه.
ويل کېږي د هغه جاه طلبه مور مارچسا ډېلا کېزا د خپل زوی له دندې ناراضه وه او رامپولا يې له دې کليمې سره ګوښې ته کاوه چې د هغې له نظره جاکومو په واتيکان کې په سمه توګه په رسمیت نه و پېژندل شوی. کواکې رامپولا ورته داسې ځواب ورکړی چې «مېرمنې ستا زوی به یوازې څو ګامه اوچت کړي چې دا ګامونه به یو وخت ډېر لوی وي.»
په ۱۹۰۳ کال کې د ديارلسم ليو تر مړينې لږ وروسته رامپولا هڅه وکړه چې ډېلاکېزا د کنګرې د منشي په توګه وټاکي، خو سپېڅلي کالج یو ځوان محافظه کار روحاني رافائل مېري ډېل وال وټاکه او دا لومړنۍ نښه وه چې رامپولا به راتلونکی/بل پاپ نه وي. کله چې کاردینال رامپولا د خپل سیال پاپ لسم پيوس ټاکلو ته اړ شو خپل پوست يې پرېښود او کاردينال رافائل مېري ډېل وال يې ځای‌ناستی شو ډېلا کېزا خپل بست ته راوګرځېده.
د اقلیمي بدلون اقتصادي اغېزې
له جغرافیايي پلوه د اقلیمي بدلون اقتصادي اغېزې بېلابېلې دي او دقیق اټکل یې ستونزمن دی. څېړونکو خبرداری ورکړی چې اوسنۍ اقتصادي ماډل‌جوړونه ښايي د اقلیمي بدلون اغېزې له پامه وغورځوي. دوی وايي د داسې نویو ماډلونو جوړولو ته اړتیا ده چې د احتمالي زیانونو څه ناڅه دقیق انځور وړاندې کړي. له دې سره سره، په ۲۰۱۸ کال کې یوې څېړنې وښوده چې که د پاریس په تړون کې د ټاکل شوي ۲ سانتي ګراد درجې هدف د پیروۍ لپاره د کمښت ستراتیژۍ عملي شي، د ګازونو د خورا لوړ انتشار د سناریو په پرتله به تر ۲۱۰۰ کال پورې احتمالي نړیوالې اقتصادي لاسته‌راوړنې شاوخوا ۱۷ ټریلیون ډالره وي.
نړیوال زیانونه څرګندوي چې له ۱۹۷۰یمې لسیزې راهیسې د هوا د شدیدو پېښو له امله لګښتونه ډېر شوي دي. ټولنیزو-اقتصادي عواملو د نفوس د ودې او شتمنۍ د ډېرېدو په څېر نړیوالو زیانونو په لیدل شوي بهیر کې ونډه لرلې ده. د ودې یوه برخه د سیمه‌يیز اقلیم له عواملو سره هم تړاو لري چې د اورښت او سېلابونو په پېښو کې بدلون یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا ستونزمنه ده چې د زیانونو پر دغه بهیر د ټولنیزو-اقتصادي عواملو او اقلیمي بدلون اړوندې اغېزې اندازه کړو. له دې سره سره، دا بهیر څرګندوي چې د اقلیمي بدلونونو په مقابل کې د ټولنیزو سیستمونو کمزوري زیاته شوې ده.
په ۲۰۱۹ کال کې یوې څېړنې وښوده چې اقلیمي بدلون له نړیوالې اقتصادي نابرابرۍ سره مرسته کړې ده. په سړو سیمو کې بډایو هېوادونو د اقلیمي بدلون له امله په ټولیز ډول لږ اقتصادي زیانونه لیدلي دي او یا هم حتا ګټه یې ترې اخیستې ده، خو د ګرمو سیمو بېوزلو هېوادونو په ډېر احتمال سره تر هغه وخت لږ وده کړې چې د نړیوالې تودوخې پېښې نه کېدې.
د اقلیمي بدلون د ټولو اقتصادي اغېزو اټکل ستونزمن دی، خو کله چې د تودوخې درجه لوړېږي نو اقتصادي اغېزې هم ورسره لوړېږي. که نړیواله تودوخه د ۳.۶۶ سانتي ګراد درجو په پرتله ۱.۵ سانتي ګراد درجو ته محدوده شي، ټول زیانونه تر ۹۰ سلنه کم اټکل کېږي او دا د تودوخې هغه درجه ده چې هېڅ کمښت نه ښيي. یوې بلې څېړنې وښوده چې که د اوج د نقطو له احتمالي اغېزو پرته د تودوخې درجه تر ۳ سانتي ګراد پورې محدوده وي، د پېړۍ په پای کې به په نړیوال ناخالص تولید کې ۳.۵ سلنه کمښت راغلی وي. یوې بلې څېړنې وښوده چې که د اوج نقطه په پام کې ونه نیول شي، نړیوال اقتصادي اغېز کم اټکل کېږي. د اکسفورډ ایکونامېکس د لوړ انتشار د سناریو له مخې به تر ۲۰۵۰ کال پورې د ۲ درجې تودوخې زیاتوالی د نړۍ له ۲.۵ تر ۱.۵ سلنې نړیوال ناخالص تولید کم کړي. په دې ډول به تر ۲۱۰۰ زیږدیز کال پورې تودوخه ۴ درجې لوړه شي چې په تر ټولو بد حالت کې نړیوال ناخالص تولید ۳۰ سلنه کمولی شي.
تعریفونه
د اقلیمي بدلون په اقتصادي اغېزو کې هر هغه کمښت (مثلاً د نړۍ اوسط تودوخه له ۲ سانتي ګراد څخه ښکته محدودول) یا تطابق (مثلاً د سېلاب د دفاع سیستم رامنځته کول) شامل دی چې د هېوادونو له‌خوا عملي کېږي او ښايي اقتصادي پایلې ولري.
د اغېزو وېش
د اقلیمي بدلون اغېزې د اقتصادي لګښت په توګه اندازه کولی شو. دغه اغېزې د مارکېټ له اغېزو سره برابرې دي، یعنې هغه اغېزې دي چې د مارکېټ له معاملاتو سره اړوندې دي او مستقماً پر ناخالص داخلي تولید اغېز کوي. د غیر بازاري اغېزو د پولي معیارونو محاسبه چې د انسان پر روغتیا او ایکوسیستم اغېزې په کې شاملېږي، خورا ستونزمن کار دی. د اغېزو د اټکل اړوندې نورې ستونزې په لاندې ډول دي:
نابشپړ اټکلونه
لکه څرنګه چې وویل شول د اقلیمي بدلون د اغېزو اقتصادي اټکلونه نابشپړ دي. پوهانو د اقلیمي بدلون د اقتصادي اغېزو د اټکلولو لپاره د ارزونې اړوند ماډلونه کارولي دي. په دغو ماډلونو کې د ځینو اغېزو اټکلونه شامل دي چې پر کرنه د اقلیمي بدلون اغېزې یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په نورو برخو کې ماډلونه ځینې اغېزې نه رانغاړي. یوه بېلګه یې دا احتمال دی چې اقلیمي بدلون د کډوالۍ یا شخړې لامل کېدای شي.
د بریتانیا د حکومت لپاره د سټیرن څېړنې وړاندوېینه وکړه چې د نړۍ ناخالص تولید به د اقلیم د اړوندو لګښتونو له امله څو سلنه کم شي. د دوی محاسبات ښايي هغه ایکولوژیکي اغېزې له پامه وغورځوي چې له اقتصادي پلوه ستونزمنې دي (لکه د انسانانو مړینه یا د حیاتي تنوع له منځه تګ)، یا یې هم ښايي اقتصادي پایلې په ټکني ډول څرګندې شي. له همدې امله ښايي د دوی محاسبات له پامه وغورځول شي.
نسبي اغېزې
د اقلیمي بدلون اغېزې له نورو هغو اغېزو سره پرتله کولی شو چې پر انساني ټولنه او چاپېریال کېږي. راتلونکی ټولنیز-اقتصادي پرمختګ ښايي د اقلیمي بدلون پایلې په کلکه اغېزمنې کړي. د بېلګې په توګه کوم خلک چې د لوږې له ګواښ سره مخ دي، د شمېر اټکل یې د راتلونکي ټولنیز-اقتصادي پرمختګ په اړه انګېرنو ته په کتو سره ډېر توپیر لري.
اقلیمي بدلونونه ښايي پر ځینو ایکوسیستمونو اغېز وکړي چې مرجاني ډبرې یې د بېلګې په توګه یادولی شو. په اوږد مهال کې (له ۲۰۵۰ کال وروسته) ښايي اقلیمي بدلون په نړۍ کې د ژوندیو موجوداتو د بېلابېلوالي د له منځه تګ پر لوی محرک بدل شي.
د اقلیمي بدلون ټولنیزې-اقتصادي اغېزې ښايي په هغو ټولنو کې لا ډېرې وي چې له نورو فشارونو سره مخ دي .د بېلګې په توګه بېوزله ټولنې د هوا د سختو پېښو په مقابل کې زیان منونکې دي او ښايي د اقلیمي بدلونونو تر اغېز لاندې راشي. په ټولیزه توګه نور (ډیموګرافیک او ټکنالوژیک) بدلونونه د اقلیمي بدلون په پرتله پر انساني ټولنه ډېر اغېز لري. له بلې خوا، لویې اغېزې په طبیعي او ټولنیزو سیستمونو کې له ناڅاپي بدلونونو سره هم پېښېدای شي. د ناڅاپي بدلونونو په اړه علمي پوهه کمه ده.
اټکلونه
په ۲۰۱۷ کال کې اقلیمي بدلون د هوا د سختو پېښو لامل شو چې لږ تر لږه ۱۰۰ میلیارده امریکايي ډالره زیان یې واړاوه. دا اغېزې د اوږدې مودې په جریان کې لیدل کېدای شي. اټکل کېږي چې په تېرو ۲۰ کلونو کې ۵۰۰۰۰۰ کسان مړه شوي او د شدیدې هوا د پېښو په پایله کې ۳.۵ ټریلیون ډالره ضایع شوي دي. د تودوخې زیاتوالی به د اقتصادي زیانونو د چټکتیا لامل شي. په ۲۰۱۷ کال کې د هغو خپلواکو اقتصادپوهانو یوې سروې چې د اقلیمي بدلون اغېزې یې څېړلې، وښوده چې د نړیوال ناخالص داخلي تولید د راتلونکو زیانونو اټکلونه له ۲ سلنې څخه تر ۱۰ سلنې پورې بېلابېل دي.
پېری- جن
پته:www.andyal.com
د لوراند او لورین الله په نامه
= د پېري پنځون/ خلقت = قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا ﴿جن/۱﴾ = ووايه : وحې راته شوې ده، چې څو تنه پېريان ورته غوږ شول؛ نو (خپل قوم ته) يې ويل : په رښتيا موږ هېښنده لوستونى (قرآن) واورېد.
جن (پېرى) لكه چې له لغوي مفهومه يې معلومېږي، يو موجود دى، چې نه ښكاري او په قرآن كې ډېرې ځانګړنې ورته يادې شوې دي:
د اور له لمبې پيدا شوى دى(رحمن_15).
مكلفيت او مسووليت لري(د جن او رحمن سورتونو آيتونه).
يو شمېر يې صالح مؤمنان او يو شمېر يې كافران دي(جن_11).
اسمانونو ته يې د ورننووتو غوږ ايښوولو او خبر اخستو وس درلود او د حضرت محمد (ص) تر بعثت روسته له دې چاره منع شول(جن_ 9)
ځينې يې له سرباندي ځواكه برخمن دي؛ لكه چې په انسانانو كې هم دغسې وګړي شته(نحل_39)
د انسانانو د ځينو اړتياوو د پوره كولو وس لري( سبا_12 او 13)
پر ځمكه د انسانانو تر پنځون وړاندې پيدا شوي(حجر_ 27)… او نورې ځانګړنې.
پردې سربېره د قرآن له آيتونو ګټنه كېږي (د خلكو د انګېرنو پر خلاف، چې تر انسانانو يې غوره بولي)، چې انسان تر پېري غوره دى؛ په دې دليل، چې مسلمانو پېريانو پر بشري پېغمبر(ص) ايمان راووړ او ورپسې ولاړل. له آره آدم ته پر شيطان د سجدې واجبېدل پر پېري د انسان د غوراوي دليل دى؛ ځكه شيطان په هغه پېر كې د پېريانو له مشرانو و(كهف_50).
عوامو او ناپوهو وګړيو يې په اړه ډېری ګږنې او انګېرنې – خرافات جوړې كړي، چې له عقل او منطق سره اړخ نه لګوي؛ نو ځكه يې يوه خرافي او نامنطقي څېره پيدا كړې، چې نامه یې اخستل كېږي؛ نو د انسان ذهن ته يو شمېر کږنې او انګېرنې ورځي؛ لكه هېښنده او وحشتناكې څېرې لري، لكۍ او سومان لري، موذي، كينه كښ او بدچلنه دي او په څېر يې نور موهومات.
په هر حال قرآن په تېرو ځانګړنو سره د پېري له شتونه خبر كړي يو او هم يې نشتون ته كوم عقلي دليل نلرو؛ نو ځكه يې بايد ومنو او له ناوړو او ناروا مخونو ډډه وكړو او د عوامو له کږنو او انګېرنو لاس پرېمينځوو. (نمونه، 25: 154 مخ.)
متحده ايالتونه په دويم نړيوال جنګ کې
متحده ايالتونو د تجهيزاتو، اومه موادو او پيسو په برخو کې خپلې سترې مرستې په ۱۹۱۷ ز کال کې پيل کړې. امريکايي نارينه ځواکونه په يوه ورځ کې ۱۰۰۰۰ تنه د فوځيانو جنرال John Pershing او د امريکايي اکتشافي ځواک د سر قوماندانۍ تر مشرۍ لاندې د ۱۹۱۸ ز کال په اوړي کې لويديځې جبهې ته ورسېدل. د جنګ پر مهال متحده ايالتونو له ۴ ميليونو څخه زيات نظامي پرسونل چمتو کړ او د ۶۵۰۰۰ نارينه نظاميان يې له لاسه ورکړل. جنګ ، د جنګ هڅې د چمتو کولو په موخه په يوه هڅه کې د متحده ايالتونو د حکومت او د دې هېواد د وسله والو ځواکونو په شمېر کې د پام وړ زياتوالي د ناڅاپي پراختيا شاهد و.
د ۱۹۱۸ ز کال په پسرلي کې د اقتصاد او کاري ځواک برابرولو کې له يو څه بطي پيل څخه وروسته د امريکا ملت په جګړه کې د ونډې لوبولو لپاره متوازن و. د ولسمشر Woodrow Wilson تر مشرۍ لاندې جنګ د پرمختللې دورې (Progressive Era) تر ټولو لوړ ه درجه ځکه وړاندې کړه، چې نړۍ ته د ديموکراسۍ او سمون راوړل يې موخه وه. جنګ ته د متحده ايالتونو د ورګډېدلو په اړه پياوړی عمومي مخالفت و [شتون درلود].
پيل
امريکا لومړي نړيوال جنګ ته د ۱۹۱۷ ز کال اپرېل پر ۶ مه نېټه د ولسمشر Woodrow Wilson له لوري په دې اړه د يو کلنې هڅې څخه وروسته ورګډه شوه. انګليستان لپاره د لومړني ملاتړ هڅوونکي Anglophile عنصر څخه علاوه، بې پلوۍ لپاره د امريکايانو د عمومي نظريې احساس او باور د ايرلنډي امريکايانو، جرمني امريکايانو، سکندنیاوي امريکايانو، د کليسا مشرانو او په ټوله کې د ښځو له منځه په ځانګړي ډول پياوړی و. له بل پلوه، ان مخکې له دې چې لومړی نړيوال جنګ پراخ شي، د جرمني سترواکۍ په اړه امريکايي مفکوره د اروپا د بل هر هېواد په پرتله منفي وه. د وخت په تېرېدو سره په ځانګړي ډول ۱۹۱۵ ز کال کې د بې رحمۍ له راپورونو او ورپسې په ۱۹۱۵ ز کال کې د مسافر وړونکې بېړۍ (RMS Lusitania) له ډوبېدلو څخه وروسته، د امريکا وګړي په زياتېدونکې ډول د جرمني سترواکي د بريدګرې په توګه وکتله.
د متحده ايالتونو ولسمشر په توګه په خپله ويلسن و، چې د باندينيو چارو په اړه د مهمې تګلارې پرېکړې وکړې: هغه مهال چې په هېواد کې سوله وه، کورنی اقتصاد د آزادې اقتصادي تګلارې پر بنسټ پر مخ تله او امريکايي بانکونو بریتانيې او فرانسې ته پراخه پورونه ورکول. دا هغه پورونه وو، چې پراخه برخه يې د وسلو، اومه موادو او له اتلانتيک څخه د خوړو پېرلو په موخه کارېدل. ويلسن تر ۱۹۱۷ ز کال پورې د ځمکني جنګ لپاره لږ چمتووالی ونيو او د پياوړي چمتووالي لپاره د زیاتېدونکې غوښتنې تر څنګ يې د متحده ايالتونو لښکر په يوه کوچني سوله ايز وخت کې وساتل. که څه هم هغه بايد د متحده ايالتونو سمندري ځواک هم پراخه کړی وی.
په ۱۹۱۷ ز کال کې د روسي اوښتون او جنګ په اړه د غوړېدلې بې پروايۍ څخه راوتنې او د برتانيې او فرانسي د امتياز ټيټوالي، جرمني سترواکي په اروپا کې د پورته يا پياوړي لاس لرونکې په توګه راښکاره کړه، په داسې حال کې چې عثماني سترواکي په منځني ختيځ کې خپلو ملکيتونو پورې وتړل [متصل] شوه. په همدې کال کې جرمني سترواک بریتانوي اوبو ته د هرې رسېدونکې بېړۍ پر وړاندې د ناټاکلې اوبتل وسله والې جګړې د بيا پيلولو پرېکړه وکړه. د بریتانيې د محاصره کولو په موخه د لوږې ګاللو دا هڅه د هغې پوهې پر وړاندې متوازن وه، چې په زيات يقيني ډول به متحده ايالتونه جنګ ته رادننه کړي. جرمني سترواک د Zimmermann ټلګرام په نوم په يو رمزي ټلګرام کې د له لاسه وتلو مکسيکويي سيمو د بيا نيولو مرستې په موخه يو پټ وړانديز هم وکړ، چې د بریتانوي استخباراتو له لوري يې مخنيوی وشو. د يادونې وړ ده، چې جرمني ذکر شوې سيمې د مکسيکو او امريکا جنګ کې له لاسه ورکړې وې. د يادې جنګي اعلاميې خپرېدنې ځکه د امريکايانو سپکاوی وکړ، چې جرمني U-boats [U کښتيو] په شمالي اتلانتيک کې د امريکايي سوداګريزو بېړيو ډوبول پيل کړل. له دې وروسته Wilson له کانګرس څخه د «ټول جنګ پای ته رسولو په موخه جنګ» غوښتنه وکړه، چې «نړۍ به د ديموکراسۍ لپاره خوندي کړي» او کانګرس د ۱۹۱۷ ز کال د اپرېل پر ۶ مه نېټه پر جرمني سترواکۍ باندې د جنګ اعلان ته رايه ورکړه. متحده ايالتونو د ۱۹۱۷ ز کال د ډسمبر پر ۷ نېټه پر استريا-هنګري باندې د جنګ اعلان وکړ. امريکايي ګڼ شمېر ځواکونو په ۱۹۱۸ ز کال کې لويديځې جبهې ته ورتګ پيل کړ.