دهوا_ککړتيا
غيرطبعي يا بشري منابعدهوا دککړتیا
د هوا د ککړتيا غير طبيعي مهمي منشاوي عبارت دې له د نقليه وسايلو ککړتياوي د خس او خاشاک د سوزولو ککړتياوي د حرارتي بريښنا د توليد د مرکزونو ککړتياوي د صنعتي کارخانو د پاتيشونو ککړتياوي د پخولوکرې دفلزاتو دويلي کولوکرې ، دا چي نوموړي وسايل هر کال ډيره اندازه ګاز او زيان راوړونکي ذرات په هوا کښې شيندييچي په چاپيريال کې د ورځني مرضونو سبب ګرځي. د اټکل له مخي د هوا ککړتيا په ښارونو کي ۷۰٪ د موټرو د دودکش څخه چي کوم ګازونه خارجيږي لکه کاربن مونو اکسايد اوداسي نور را منځ ته کيږي چې دغه په هوا کې موجوده ککړتيا په لويو ښارونو کې د مجاز حد څخه زياتوي طبيعي ګاز زياتره له ميتان څخه جوړ شوي دي مګر د بنزينو کاربن مونو اکسايد او هايدروکاربنونو په نسبت کمه اندازه زيانونه را منځته کوي د اخيستل شوي احصائي له مخې هغه موټرونه چې پترول استعمالوي په جهان کې ۲۵۰ مليون موټر موجود دي او دغه موټرونه روزانه په هوا کې ۰،۵ مليونه ټنه کاربن مونو اکسايد ګاز خپروي. ( مجيد مخدوم،۱۳۷۷ ، مندوزي ۱۳۹۰ ) کاربن ډاي اکسايد اودځمکې ګرميدنه. دکاربن ډاي اکسايد ګاز((co2 اندازه زموږ په اتوموسفير کې کله چې موږ زيات ګازولين ، دډبرو سکاره اوطبعي ګاز سوځوو زياتيږي په نارمل ډول بحرونه ځنګلونه ،کاربن ډاي اکسايد جذبوي. لاکن دوي نشي کولاي داپرلپسي زياتيدونکې وساتي.دځنګلونو اوونوقطعه کول دکاربن داي اکسايد اندازه داتوموسفير څخه جلاکول کموي همدارنګه زياتي وني سوځيدلي دي اوځمکه لوڅه شوي ده. دا محاسبه شوي ده چې دځنګلونو دوهلو له امله دکاربن داي اکسايد ۱۵-۳۰٪ هرکال اتوموسفير ته ځې .دلمروړانګې ځمکې ته تيريږي اوځمکې سطحه ګرميږي لاکن داتودوخه چي منځته راځي د کاربن ډاي اکسايد پواسطه منځته راځي. لکه څرنګه چې په شکل کې ښودل شويده داتراوسه نده روښانه چې دځمکې دګرميدني اغيزه به څومره سخته وي.ځينوساينس پوهانومحاسبه کړيده چي تر۲۰۳۰کال پوري به دکاربن داي اکسايداتوموسفيرسطحه دوچنده شي دابه دځمکې داتوموسفيردتودوخي ددرجي ۲-۵سانتي ګريد پوري لوړه کړي. که داواقع شي دابه دځمکې په اقليم يااب هواکې ژورتغيروي. دمثال په ‌ډول دواورواويخ دويلي کيدلوزياتيدل دبحرونوداوبوسطحه لږترلږه دوه متره لوړه کړي چي دادهغوزياتوښارونودپاره چي دبحرپه غاړه واقع دي کافي ده چې داوبولاندي غرق شي نړيوالې هڅي پخواپيل شوي دي چې دفوصلي محروقاتواستعمال کم کړي اودځنګلونووهل ورواوياودرول شي داله سرتاسري هڅوغوښتنه کوي ځيني ساينس پوهان وړاندوينه کوي چې دځمکې ګرميدل په پرله پسي ډول دمخنيوي وړندي. دهوا دځينو عمده ککړونکو ،سرچينې اوناوړه اغيزې په لاندې ډول دې. ( ، مندوزي ، ۱۳۹۰) کاربن مونواکسايد(co) ذکرشوي غازبې رنګه ،بې بويه ،بې خونده اوداحتراق وړ،چې دانسان دعادي خواصوپواسطه دتشخيص وړنه دي .اومعمولادمحروقاتو(فسيلي محروقونه )دناقص احتراق په وخت کې اوپه مختلفوطريقوپه هواکې نشريږي اودژونددچاپيريال دککړتياسبب ګرځي. دکاربن مونواکسايد (co) طبعي سرچيني: کاربن مونو اکسايد دکاربن لرونکو موادو (سکرو) دنامکمل اکسيديشن په نتيجه کې توليديږي په طبيعت کې داتشفشاني انفجاراتو ،دکاربن لرونکو موادو دهواپه غياب کې (anaerobic) تجزيي څخه دخاوري دميکرو اورګانيزمونو پواسطه اوپه اتوموسفير کې دميتان داکسيديشن څخه لاسته راځي. په هواکي ددې غازدتوليد مهمي سرچينې عبارت دي له نقليه وسايل په ځانګړي توګه بنزيني موټري ،فوسيلې محروقاتو اوبقايا ؤ ، دکورونواوتجاري ځايونوګرمولووسايل دي. متفرقه منابع لکه دخسوخاشاکوسوځيدل دښارپه سطحه کې دپلاستيکونوسوځول دکاربن مونواکسايدخطر: دغه غازيو زهري غازده چي دسږوله لارې دانسان بدن ته داخليږي دهغه دليل له مخي چې دکاربن مونواکسايد دترکيب قابليت دهيموګلوبين سره ۲۱۰ځلي داکسجن څخه زيات دي  اودکاربوکسې هيموګلوبين دترکيب قابليت څو ځلې داکسي هيمو ګلوبين څخه ډير دي داکسي هيموګلوبين وظيفه دبدن ټولوحجروته داکسيجن رسول دې. کاربن مونو اکسايد 	دفزيک له نظره په طبيعت کې دميتان ګاز او يا دفاضله اوبو دګاز داکسايد کيدو څخه اويا دجسدونو اوفاضله اوبو دورستيدو څخه لاسته راځي .د co دشته څخه په هوا کې تشويش په حقيقت کې په فضأ کې دهغه دزياتوالي علت دفسيلي محروقاتو دناقص احتراق په اثر دي .هر کال په ميليونه ټنه کاربن مونواکسايد چې دناقص احتراق په اثر دموټرو اودکارخانو دلوګي څخه توليديږي اوپه فضأ کې نشريږي.