د_پاني_پت_لومړۍ_جگړه
تاریخ
د بابر نوم ظهیرالدین دی خو د بابر معنا ( ببر ، یا پړانگ ) دی. د ده ټول ژوند په جگړو کی تیر سوی دی. بابر د پلار لخوا گوډ تیمور او د مور لخوا چنگیزخان ته رسیږی. پلار یې « شیخ عمر میرزا » د فرغانې مشر و. بابر د ۱۱ کالو و چی د پلار پر ځای کښېناست. په ۱۴۹۷ کی یې د عمر په ۱۴ کلنۍ کی سمرقند د خپل اکا تر مړینی وروسته ونیو. خو وروسته یې ورور دواړه ځایونه ( فرغانه او سمرقند ) ځنی ونیول. ده بیا هغه ونیول او بیرته یې د لاسه ورکړل څو چی باالاخره غرونو ته وتښتېد او هلته د فراري په توگه د چوپانانو سره اوسېدﺉ. وروسته یې څه کسان پیدا کړل او د هندوکش څخه راواوښت څو چی په ۱۵۰۴ کی یې کابل ونیو او د فرغانې څخه تر شړل کېدو وروسته آن تر هغه لا غټ واکمن سو ( خو په بله سیمه کی ). کله چی په کابل کی د پاچا په توگه ټینگ سو ، نو بیرته مخ پر سمرقند ورغی او د ایرانی پاچا « شاه اسمعیل » په مرسته یې هغه ونیو او شیعه مذهب یې ومانه. وروسته یې بخارا او خراسان هم د اسمعیل په کومک ونیول ( ۱۵۱۱ ). مگر د ازبکو مشر « عبیدالله خان » د شاه اسمعیل تر وتلو وروسته برید پر وکړ او دا ټول متصرفات یې بیرته ځنی ونیول څو چی بابر هم کابل ته راستون سو ( ۱۵۱۳ ) او صرف بدخشان ورپاته سو چی مرکز یې کندز و. د دې نفرت علت د ده لخوا د شیعه مذهب قبلول و ( چی وروسته بیرته سُنی سو . ) بابر کرار پاته نسو او دا چی د منځنۍ آسیا څخه مأیوس او نهیلی سو ، نو خپلو جاه طلبیو ته یې مخ د هند پر خوا ادامه ورکړه تر څو د « پاچا » په عوض کی « امپراتور » سوی وای. بابر د هند پر لور په خپلو جاه طلبیو کی هغو جنگی تاکتیکونو وهڅاوه چی د ازبکانو ، ترکانو او پارسیانو څخه یې زده کړي وو. د ازبکو څخه یې پر دښمن باندی په یو وخت کی د مخ او شا لخوا د حملو چمونه او فنون زده کړل. د پارسیانو څخه یې د باروتو استعمال او د هغه طریقې زده کړې. د ترکانو څخه یې د خوځنده سپاره نظام فن او تاکتیکونه زده کړل. دا چی دوه تکړه او مجرب توپچیان ( استاد علی او استاد مصطفی ) یې لرل ، نو دې کار نور هم تلولی او بېړنی کړ. بابر چی کله خپل پوځ په دغو تجهیزاتو او تاکتیکونو سره ښه سمبال کړ ، نو په ۱۵۱۸ کی د هند نیولو ته متوجه سو. په هند کی داخلی نفاق او شخړو هغه نور هم تشویق او پسی کامیاب کړ. د ډیلی سلطنت تر پخوا ډیر کمزوره او کوچنی ( محدود ) سوی و. سلطان ابراهیم لودی تر بل هر وخت ډیر تجرید او د مخالفتونو په غېږ ورغلی و. ده خپل تکړه خوانین او مخور خوابدي کړي وو. پنجاب چی والی یې « دولت خان لودی » و ، عملأ مستقل خو په نوم د ډیلی تابع و. په لویدیځ کی د سند او ملتان والیان او په ختیځ کی جېپور او بنگال هم همدغسی وو. د راجپوت کوچنیو حکومتونو د « میواړ » د راناسنگا په مشرۍ یو اییتلاف جوړ کړی و. ځکه نو د ډیلی سلطنت صرف په نوم چلېدﺉ. د دغو کوچنیو حکومتونو تر شا یعنی په جنوب ختیځ کی هم ( د بنډل کنډ او گوند واڼه ) هندو سیمه ییز حکومتونه مستقر وو. په شمال کی گجرات ، مالوه ، او کندیش د خپلواکو اسلامی سیمه ییزو حکومتونو په توگه چلېدل. په دکن کی حالات تر دې هم خراب وو. ځکه نو هندوستان په مجموع کی پر څه باندی لسو محلی ځانځاني حکومتونو وېشل سوی و ، او د ډیلی سلطنت په دغسی یو ناوړه حالت کی واکمن و. له بلی خوا ، راناسنگا د راجپوتانه د ختیځی برخی په سر د ابراهیم لودی سره شخړه لرله ، نو ځکه ده هم بابر ته د ابراهیم لودی پر خلاف بلنه او د دوستۍ لاس ورکړ. جنگسالار بابر د دې شخړو او نفاق څخه لویه گټه واخیسته. پر پنجاب یې څو حملې وکړې. والی ( دولت خان لودی ) او حتی پخپله د ابراهیم لودی اکا ( عالم خان لودی ) په ۱۵۲۳ کی د ډیلی د سلطنت پر خلاف د بابر سره ودرېدل ( دولت خان د پنجاب د صلاحیت لرونکی والی کېدو په اسره ، او عالم خان لودی هم د خپل وراره څخه د ډیلی د سلطنت اخیستو په هوس بابر ته لاس ورکړ . ) بابر دولت خان لودی ته داسی وویل : « تا د دیرشو کالو راهیسی د سلطان ابراهیم او د هغه د پلار نمک خوړلی دی ، اوس ولی دغسی کوې ؟ » هغه ورته وویل چی دا صحیح ده چی پلار او نیکه می ډیر کلونه د هغوی په خدمت کی تیر کړي دي ، خو دغه سلطان خپل ډیر وفادار اتباع وژلي دي. ده بېله کوم دلیله خپل ۲۳ بهترین خلک له منځه وړي او د هغوی کورونه یې وران کړي دي. همدا علت دی چی مخورو زه تا ته رالیږلی یم تر څو رسمأ بیعت درته وکړو او هغوی په بې صبرۍ سره منتظر دي. نو هغه و چی بابر هم ژمنه ورسره وکړه چی د سلطان ابراهیم سره به جنگیږی او هغه به ماتوی. خو بابر چی کله پر لاهور حمله وکړه نو د دولت خان لودی سره یې خیانت وکړ او هغه یې له صحنې وشړﺉ څو چی هغه هم په تجرید او حسرت کی پسی مړ سو. بابر د پنجاب تر نیولو وروسته مخ پر ډیلی وخوځېد او د پانی پت په ارت دښت کی مورچل بندی سو. اکثره منابع د بابر د پوځیانو شمېر ۱۲ ـ ۱۵ زره او د سلطان ابراهیم لودی پوځیان د یو لک ( یعنی سل زره ) په شاوخوا کی بولی. څنگه چی زیاترو منابعو دا تعداد د بابر د خپلو خاطراتو ( بابر نامه ـ تزک بابری ) څخه اخیستی ، نو ځکه مؤثق نه ښکاری او دا نن یو تریخ حقیقت ثابت سوی چی د جگړې سوبمن لورﺉ تل ملامت یا مجرم راپیژنی او تاریخ هم په دې هکله پټه خوله نیولې وی. په هر صورت ، دواړه پوځونه د پانی پت په ارت دښت کی یو بل ته مخامخ ځای پر ځای سول. د بابر زوی همایون د ده پر ښیً خوا مورچل بندی سو ، او کیڼی خوا ته یې محمد سلطان میرزا سنگر ونیو. د هغوی دواړو هدف دا و چی د ابراهیم لودی پوځیان به محاصره کوی. تر نیمایی ډیر پوځیان په مرکزی برخه کی ځای پر ځای سول او پخپله بابر همدلته جنگ قومانده کاوه. د ټولو شا ته سامان آلات ، لوژستیک او هغه ښځي موجودي وې چی پوځیان به یې خوشاله او تازه ساتل. بابر په مرکزی برخه کی ارابه لرونکي گاډۍ او نور عراده جات داسی ځای پر ځای کړل چی د ونو له څانگو یې ډک کړل او د هری گاډۍ او کراچي تر منځ یې شپاړس متره واټن خالی پرېښود چی له هغه ځایه به توپونو او ویشتونکو آلاتو خپل گوزارونه کول. بل دا چی له همدې برخو څخه به سپرو عسکرو پرغلیم یرغل هم کاوه. د بابر دغه او هر جنگ د گوډ تیمور او چنگیز غوندی علمی او د یو ځانگړې پلان له مخی طرح سوی و. د ده یو لوی تدبیر دا و چی د غشو ویشتونکو او توره لرونکو پوځیانو په قطار کی یې خپله عصری او مجهزه توپخانه هم پر یو وخت استعمالوله او دا د هند په تاریخ کی لومړنی جنگ دی چی باروت پکښی استعمالیږی. خو د دې برخلاف ، د سلطان ابراهیم پوځونه په شمیر ډیر مگر د جنگی تاکتیک او منظم پلان څخه بی برخي وو. د هغوی اصلی شمیر پنځوس زرو ته رسېدﺉ لاکن توپخانه یې نه لرله حال دا چی څه نا څه زر پیلان یې لرل. د لودی پوځیان اکثره ناراضه او زړه نا زړه وو ، ځکه د پوځ اصلی قوماندانان قومی مشران وو او ابراهیم لودی ته یې د زړه له اخلاصه وفاداري نه لرله. حتی ویل کیږی چی ځینی هغوی موقع ته په انتظار وو ، څو چی پوځیان یې د جنگ پر مهال شا تگ ته هڅول. د سلطان ابراهیم پوځیان ټول پښتانه وو خو د بابر پوځیان ازبکان ، ترکان ، عرب ، تاجک او لږ شمیر افغانان وو. د لودی پوځ صرف د ځانو د بقأ او د لودی لپاره جنگېدل حال دا چی د بابر پوځیان د ډیلی د سلطنت د نیولو په احساس راغلي او په کلک هوډ سره جنگېدل. بل دا چی سلطان ابراهیم لودی ته خپل پوځ په میراث رسېدلی و او هغه دونه وخت پیدا نه کړ چی له سره یې تنظیم او پر خپله طریقه کارولی وای ، بابر دا مهلت ور نه کړ. کله چی د اپریل پر یوویشتمه څاښت مهال جگړه پیل سوه نو د بابر پوځیانو په ډیر شدت او سرعت سره جنگ کاوه حال دا چی افغانانو په بطالت او تردد سره مقابله کوله. بابر داسی لیکی : « ابراهیم لودی یو بې تجربه ځوان و ، او د جگړې پر مهال بېله سنجش او بېله کوم خاص پلان څخه په زړه نا زړه ډول جنگېدﺉ او همدا تردد یې د ماتی علت سو. » د ابراهیم لودی د هر پوځی د یو غشي په ځواب کی د بابر پوځی درې غشي ور خطا کول او درې واړه به په هدف کی لگېدل. ویل کیږی چی د بابر غشي ویشتونکي ډیر ماهر او ښکاریان وو چی غشو به یې د پیلانو پوست سورﺉ کاوه ، او هر ډول هدف یې د ۶۰ ـ ۷۰ متره واټن څخه په اغېزمنه توگه ویشتلی سو. دغه کار ابراهیم لودی بې حوصله کړ څو چی ډیر سخت یرغل یې وکړ او په څلور ساعته کی یې درې میله سیمه ونیوله او څه باندی دوه زره مغولی پوځیان یې ووژل. خو کله چی پوځیان ډیر مخته ورغلل نو د منظم پلان د نشتوالي له امله ځای پر ځای ودرېدل ، او نه پوهېدل چی څه وکړی ( آیا نور هم مخته ولاړ سی ؟ ځای پر ځای ودریږی او نیول سوې منطقه وساتی ؟ او که بیرته را پر شا سی ؟ ) بابر چی ډیره جنگی تجربه او سابقه لرله ، بېله ځنډه د دې تردد څخه گټه واخیسته او د دوو خواوو څخه یې افغانان کلابند کړل او توپونو ته یې د غلیم پر مرکزی او مخکښه تجمع باندی د شدید گوزار امر وکړ. څنگه چی دا په هند کی د باروتو لومړنی استعمال و ، نو د بابر د توپچی ځواک مسلسلو گوزارونو د جنگ پر ډگر څلور غوڅي او ټاکونکی اغیزې وښندلې ، یعنی : لومړی ـ د افغانانو پیلان د دې پرله پسې درنو او هیبت ناکو ږغونو له امله وتورېدل ، له کنټروله ووتل ، بی اختیاره دوری هوری په ځغستا سول څو چی په سلگونو آن زرگونو خپل پوځیان یې تر پښو لاندی لټپیر کړل.