cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په افريقا کې د وسپنې فلزات
په افریقا کې د اوسپنې تولید د پیل او خپرېدو لپاره لرغون پېژندنې شواهد
پداسې حال کې چې د اوسپنې د بوی کولو اصلیت د راډیو کاربن لخوا تر نیټې پورې ستونزمن دی، د 400 مخزېږديز وروسته د اوسپنې کارونې د خپریدو تعقیب لپاره د دې کارولو سره لږې ستونزې شتون لري. په 1960 لسیزه کې دا وړاندیز شوی و چې د اوسپنې کار د بنتو ژبو ویونکو لخوا خپور شوی و، چې اصلي ټاټوبی یې د ختیځ نایجیریا او لویدیځ کامرون د بینیو سیند په دره کې د ژبپوهانو لخوا موقعیت لري. که څه هم ځینې ادعا کوي چې د اوسپنې یا اوسپنې کار کولو لپاره هیڅ کلمې د بیارغول شوي پروټو بنتو لپاره نه موندل کیږي، په لویدیځه افریقا کې د ځای نومونه بل ډول وړاندیز کوي، د بیلګې په توګه (اوکوتا) ایلورین، په لفظي توګه "د اوسپنې د کار ځای". ژبپوه کریسټوفر اهرت استدلال کوي چې په بنتو ژبو کې د اوسپنې کار کولو لپاره لومړني ټکي د عصري یوګانډا او کینیا په شاوخوا کې د مرکزي سوډانیک ژبو څخه اخیستل شوي، پداسې حال کې چې جان وینسینا د دې پرځای استدلال کوي چې دوی په غیر بنتو ژبو کې پیدا شوي. په نایجیریا کې، او دا د اوسپنې فلزات سویل او ختیځ ته د بانټو ویناوالو ته خپاره شوي، کوم چې دمخه د کانګو باران ځنګل او د لویو جهيلونو په سیمه کې خپور شوی و. لرغون پېژندنې شواهد په ښکاره ډول په ډاګه کوي چې د اوسپنې او غلې دانې کرنې (جوار او جوار) د لومړي پیړۍ په پیل کې د سویلي تنزانیا او شمالي زامبیا څخه د سویل لور ته د دریمې یا څلورمې پیړۍ لخوا د اوسني جنوبي افریقا ختیځ کیپ سیمې ته خپره شوه. . دا خورا احتمالي بریښي چې دا د بنتو ژبو خلکو د مهاجرت له لارې پیښ شوي.
تخنیکونه
د افریقې د اوسپنې د بوی کولو ټولې داخلي پروسې د بلومیري پروسې ډولونه دي. د بلومیري بوی کولو پروسې خورا پراخه لړۍ د زاړه نړۍ د نورو ځایونو په پرتله په افریقایي وچه کې ثبت شوې ، شاید د دې لپاره چې بلومیري تر 20 پیړۍ پورې د فرعي سهاران افریقا په ډیری برخو کې کارول کیږي ، پداسې حال کې چې په اروپا او د آسیا ډیری برخو کې دوی مخکې له دې چې د بلومیري ډیری ډولونه ثبت شي د چاودنې د کوټې لخوا بدل شوي. د WW Cline په افریقا کې په تیرو کلونو کې د بلومیري اوسپنې د بوی کولو د سترګو شاهد ریکارډونو تالیف د ارزښت وړ دی، او د وروستیو توکمیزو او لرغون پېژندنې مطالعاتو لخوا بشپړ شوی. په 19 او 20 پیړیو کې کارول شوي کوټونه د کوچنیو کڅوړو فرنسونو پورې اړه لري چې د ځمکې له سطحې څخه کیندل شوي او د بیلو پواسطه ځواکمن شوي، د 1.5 مترو لوړوالي څخه تر 6.5 مترو پورې د طبیعي مسودې فرنسونو (د بیلګې په توګه د کار کولو لپاره ډیزاین شوي فرنسونه) پرته له زنګونو څخه).
د استوایی افریقا په ډیری برخه کې کارول شوي ایسک لاټریټ وو ، کوم چې په لویدیز ، مرکزي او سویلي افریقا کې په زړو براعظمونو کې په پراخه کچه شتون لري. مقناطیسي شګه، چې د اوبو په جریان کې په سیندونو کې متمرکزه شوې، ډیری وختونه په غرنیو سیمو کې کارول کیږي، د ګټې اخیستنې وروسته د اوسپنې غلظت لوړولو لپاره. په اوسني سویلي افریقا کې د اوسپنې دمخه استعماري کارګرانو حتی د اوسپنې - ټایټانیوم معدنیات بوی کړي چې عصري چاودنې کوټې د کارولو لپاره ندي ډیزاین شوي. د بلومیري کوټې د چاودنې د کوټو په پرتله لږ تولیدي وې، مګر خورا څو اړخیزې وې.
د تیلو کارول په دوامداره توګه چارکول وو، او محصولات د ګلانو (د اوسپنې یو کلک ډله) او سلیګ (د مایع ضایع محصول) وو. افریقایي اوسپنې کارګرانو په منظمه توګه غیر همجنسي فولادو ګلونه تولیدول ، په ځانګړي توګه په لویو طبیعي مسودو کې. په ګلونو کې په دوامداره توګه یو څه تړل شوي سلیګ شامل وو، او د کوټې څخه د ایستلو وروسته باید د امکان تر حده د سلیګ د لرې کولو لپاره بیا تودوخه شي او په ګولیو وویشتل شي. د اوسپنې یا فولاد نیمه جوړ شوي بارونه د لویدیز افریقا په ځینو برخو کې په پراخه کچه سوداګري شوي ، لکه د مثال په توګه د نایجیریا - کامرون په پوله سکور کې ، کوم چې په نولسمه پیړۍ کې په کال کې زرګونه بارونه شمال ته د چاد جهيل ته صادرول. که څه هم ډیری افریقایي اوسپنې کارګرانو د فولادو ګلونه تولید کړي، په فرعي صحارا کې تر اوسه ډیر لږ شواهد شتون لري چې د فولاد د سختولو او تودوخې په واسطه یا د جامع وسیلو د جوړولو لپاره چې د نرم خو سخت اوسپنې بدن سره د فولادو د قطع کولو کنډک سره یوځای کوي. د پخوانیو افریقایي اوسپنې وسیلو نسبتا لږ فلزاتوګرافي لا تر اوسه نه ده ترسره شوې، نو دا پایله ممکن د راتلونکي کار لخوا تعدیل شي.
په اروپا، هند یا چین کې د بلومیري اوسپنې کارګرانو په څیر، افریقایي فلزي کارګرانو د اوبو بریښنا نه کارولې ترڅو په داسې لویو کوټو کې زنګونه ووهل شي چې د لاس په ځواک شوي زنګونونو سره مینځل کیدی شي. دا یوه برخه ده ځکه چې د افریقا نیمه صحرا د نورو سیمو په پرتله د اوبو بریښنا لپاره خورا لږ ظرفیت لري  ، مګر دا هم ځکه چې د روټري حرکت په خطي حرکت بدلولو لپاره هیڅ انجینري تخنیکونه ندي رامینځته شوي. په هرصورت، افریقایي اوسپنې کارګرانو د خپلو کوټونو اندازې زیاتولو لپاره یوه لاره ایجاد کړه، او په دې توګه د هر چارج تولید شوي فلزي مقدار، پرته له بیلو کارولو څخه. دا د طبیعي مسودې کوټه وه، کوم چې د چیمني اغیزې په کارولو سره د سلیګ جوړولو او وچولو لپاره اړین تودوخې ته د رسیدو لپاره ډیزاین شوی - ګرمه هوا د فرنس موضوع پریږدي په بیس کې د خلاصیدو له لارې ډیر هوا ته ځي. (طبیعي مسوده فرنسونه باید د باد ځواک لرونکي کوټونو سره مغشوش نه شي ، کوم چې په دوامداره توګه کوچني وو). طبیعي مسوده فرنس د فیرس فلزاتو کې یو افریقایي نوښت و چې په پراخه کچه خپور شو. طبیعي مسوده کوره په ځانګړې توګه د افریقا د سوانا ځنګلونو ځانګړتیا وه، او په دوه کمربندونو کې کارول کیده - په لویدیځ کې له سینیګال څخه په ختیځ کې سوډان پورې د ساحلي ځنګلونو په اوږدو کې، او د جنوبي تنزانیا له سویل څخه تر شمالي زیمباباب پورې د براچیستیګیا-جولبینارډیا (میومبو) ځنګلونو کې. . تر ټولو پخوانۍ طبیعي مسودې چې تر اوسه موندل شوي په بورکینا فاسو کې دي او د اوومې / اتو پیړیو پورې تاریخ لري د سلیګ لوی ډله (10,000 څخه تر 60,000 ټنو) په توګو، بورکینا فاسو او مالي کې په ځینو ځایونو کې یادونه شوې چې د لوی پراخ پراخوالی منعکس کوي. په لویدیځه افریقا کې د اوسپنې تولید له 1000 زېږديز وروسته چې د طبیعي مسودې فرنس ټیکنالوژۍ خپریدو سره تړاو لري. مګر په افریقا کې د اوسپنې ټول لوی تولید د طبیعي مسودې له کوټو سره تړاو نه درلود - د میرو (سوډان، له لومړۍ څخه تر پنځمې پیړۍ پورې) د سلیګ ټیپ کولو بیلو چلول شوي کوټونو، او د 18 - 19 پیړۍ لوی اوسپنې تولید شوي. د کیمرون د شنو ځمکو صنعت د غیر نلونو په واسطه چلول شوي کوره. د اوسپنې ټولې لویې بوی تر دې دمه ثبت شوي د سهیلیان او سوډانیک زونونو کې دي چې په لویدیځ کې له سینیګال څخه په ختیځ کې سوډان ته غځیږي؛ په مرکزي یا جنوبي افریقا کې د دې په څیر د اوسپنې د بوی کولو غلظت شتون نه درلود.
داسې شواهد هم شتون لري چې کاربن فولاد په لویدیځ تنزانیا کې د هایا خلکو د پلرونو لخوا 2,300-2,000 کاله دمخه د "مخکې تودوخې" پیچلې پروسې لخوا رامینځته شوی و چې د تودوخې دننه تودوخې ته اجازه ورکوي تر 1800 پورې ورسیږي. °C
دا تخنیکونه اوس د فرعي سهاران افریقا په ټولو سیمو کې له منځه تللي دي، پرته له دې چې د ځینو تخنیکونو په صورت کې، د ایتوپیا په ځینو لرې پرتو سیمو کې. د افریقا په ډیری سیمو کې دوی د 1950 څخه دمخه د کارونې څخه محروم شوي. د دې اصلي لامل له اروپا څخه د وارد شوي اوسپنې زیاتوالی و. تورسران اوس هم د افریقا په کلیوالو سیمو کې د کرنیزو وسایلو د جوړولو او ترمیم لپاره کار کوي، خو هغه اوسپنه چې دوی یې کاروي له زړو موټرو څخه واردیږي او یا هم له کاره لویږي.
کارول
اوسپنه یوازېنی فلز نه و چې په افریقا کې کارول کیده؛ مسو او پیتل هم په پراخه کچه کارول کیده. په هرصورت د اوسپنې ثابت خپریدل پدې معنی دي چې دا باید د ډیری مختلف استعمالونو لپاره ډیر مناسب ملکیتونه ولري. د مسو په پرتله د هغې دوام پدې معنی دی چې دا د کرنې له ټوټو څخه د وسلو جوړولو لپاره د ډیری وسایلو جوړولو لپاره کارول کیده. اوسپنه د شخصي زینت لپاره په زیورونو ، د هنري کارونو اغیزمنو ټوټو او حتی وسایلو کې کارول کیده. دا د مختلفو بڼو سکې او اسعارو لپاره کارول کیده. د مثال په توګه، کیسي پینس؛ د اوسپنې اسعارو دودیز ډول چې په لویدیځ افریقا کې د سوداګرۍ لپاره کارول کیږي. دا د اوسپنې راډونه دي چې له <30 څخه نیولې دي له cm څخه تر 2m پورې اوږدوالی. د دوی د کارونې وړاندیزونه د ازدواجي معاملو څخه توپیر لري، یا په ساده ډول دا چې دوی د ټرانسپورټ لپاره یو مناسب شکل و، خړوب شوی او یو مطلوب څیز ته بدلول. د اوسپنې اسعارو ډیری بیلابیل ډولونه شتون لري، ډیری وختونه په سیمه ایز ډول په شکل او ارزښت کې توپیر لري. اوسپنه د نورو موادو ځای نه نیسي، لکه د ډبرې او لرګیو وسایل، مګر د تولید مقدار او د کارونې مختلف ډولونه د پرتله کولو له مخې د پام وړ لوړ وو.
ټولنیز او کلتوري اهمیت
دا مهمه ده چې دا وپیژندل شي چې پداسې حال کې چې د اوسپنې تولید په افریقا کې په کلتوري توګه د سوداګرۍ او پراختیا په برخه کې خورا لوی نفوذ درلود (مارټینلي، 1993، 1996، 2004)، او همدارنګه په ټولنیز ډول په عقایدو او رسمونو کې، لوی سیمه ایز توپیر شتون لري. د کلتوري اهمیت لپاره ډیری شواهد د هغه عملونو څخه راځي چې لاهم د مختلف افریقایي کلتورونو لخوا ترسره کیږي. په تیرو وختونو کې د اوسپنې تولید په شاوخوا کې د پیښو په بیارغونه کې د ایتونوګرافیک معلومات خورا ګټور وو، مګر بیارغونه کیدای شي د وخت او د انتروپولوژیست مطالعاتو لخوا د نفوذ له لارې تحریف شي.
L د اوسپنې د تولید کنټرول اکثرا پخپله د اوسپنې کارګرانو لخوا و، یا په لویو ټولنو لکه سلطنتونو یا دولتونو کې "مرکزي ځواک" (Barros 2000، p. ۱۵۴). داسې انګیرل کیږي چې د سوداګرۍ غوښتنې په پایله کې ځینې ټولنې یوازې د بوی یا سمیټ په توګه کار کوي، یوازې د ډیری مهارتونو څخه چې د تولید پروسې لپاره اړین دي تخصص لري. دا ممکنه ده چې دا د دې لامل شوي چې سوداګر د اوسپنې په لیږد او سوداګرۍ کې تخصص ولري (Barros 2000, pg152). په هرصورت، هرې سیمې د اوسپنې تولید له صنعتي کولو څخه ګټه نه ده اخیستې، نورو د چاپیریال ستونزې رامینځته کړې چې د پراخو ځنګلونو د تخریب له امله رامینځته شوي چې د سونګ کوټونو لپاره د چارکول چمتو کولو لپاره اړین دي (د مثال په توګه د میما سیمې ایکولوژیکي بحران (هول 2000، pg48)).
د اوسپنې څاڅکو او لوښو د خپل کلتور له مخې مختلف ټولنیز حیثیت ترلاسه کړ. ځینې یې په ټولنه کې د لاسي کار د اړخ او د جادوگرۍ سره د اړیکو له امله ټیټ وو، د بیلګې په توګه په ماسای او تواریګ کې (Childs et al. 2005 pg 288). په نورو کلتورونو کې مهارتونه اکثرا د کورنۍ له لارې تیریږي او د دوی په ټولنه کې لوی ټولنیز حیثیت (کله ناکله حتی د جادوګرانو په توګه هم ګڼل کیږي). د دوی پیاوړې پوهې دوی ته اجازه ورکړه چې مواد تولید کړي چې ټوله ټولنه تکیه کوي. په ځینو ټولنو کې داسې انګیرل کیده چې دوی دومره قوي فوق العاده قدرتونه لري چې دوی د پاچا یا مشر په توګه لوړ ګڼل کیږي. د مثال په توګه، د پاچا روګیرا په شاهي مقبره کې یو کیندنه (لوی جهيلونه، ختیځ افریقا) د هغه په سر کې دوه اوسپنې ویښتان وموندل (Childs et al. 2005، p. 288 په هربرټ 1993 کې: ch.6). په ځینو کلتورونو کې افسانوي کیسې د اوسپنې د بوی د اساس په شاوخوا کې رامینځته شوي چې د دوی د خدای په څیر اهمیت ټینګار کوي.
رسمونه
د بوی کولو پروسه اکثرا د ټولنې له نورو برخو څخه لرې ترسره کیده. د اوسپنې کارګران په دودونو کې بوخت وو چې د ښه تولید هڅولو او د بد روحونو مخنیوي لپاره ډیزاین شوي ، پشمول سندرې او دعاګانې او همدارنګه د درملو او قربانیو ورکول. وروستنۍ معمولا پخپله په فرنس کې ایښودل شوي یا د کوټې د بنسټ لاندې ښخ شوي. د دې مثالونه په تانزانیا او روانډا کې د اوسپنې د دورې په پیل کې (Schmidt 1997 in Childs et al.، 2005 p. ۲۹۳).
ځینې کلتورونه د اوسپنې تولید سره د جنسي سمبولیزم سره تړاو لري. بوی کول د دوی د ټولنې له زرغونتیا سره یو ځای شوي وو، د ګلونو تولید د انسان له تصور او زیږون سره پرتله شوی و. د پروسې په شاوخوا کې جنسي ممانعتونه شتون درلود. د بوی کولو پروسه په بشپړه توګه د نارینه وو لخوا او ډیری وختونه د کلی څخه لیرې ترسره کیده. د میرمنو لپاره چې کوم موادو ته لاس ورکړي یا شتون ولري کولی شي د تولید بریا له خطر سره مخ کړي. کوټې هم ډیری وختونه د یوې میرمنې په څیر سینګار شوي چې د ګلونو مور ده.
کتابتون
MetalAfrica: د افريقا د فلزي کار کولو په اړه علمي شبکه
مخ پر وړاندی لوستل
وېشنيزه:درې دورو سيستم وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
لویدیځ تیمور
لویدیځ تیمور د تیمور ټاپو لویدیځې برخې ته چې د اندونیزیا هیواد ختیځ سوندای ولایت جوړوی  لویدیځ تیمور ویل کیږي.
په افغانستان کې د ۱۹۷۳ زکال کودتا
په افغانستان کې د ۱۹۷۳ زکال کودتا چې د چنګاښ د ۲۶مې نېټې د کودتا (په دري: کودتای ۲۶ سرطان) او همدارنګه د ۱۳۵۲ زکال د چنګاښ د ۲۶مې نېټې انقلاب بلل کېږي، د پوځي جنرال او د سلطنتي کورنۍ د غړي سردار محمد داوود خان له خوا د خپل تره زوی، پاچا محمد ظاهرشاه پر وړاندې د ۱۹۷۳ زکال د جولای په ۱۷ مه ترسره شوه او له امله یې د محمد داوود خان په مشرۍ د یو ګوندي سیسټم پر بنسټ د افغانستان لومړنی جمهوري دولت تاسیس شو.
د دغې کودتا پر مهال په کابل کې د ځواکونو مشري محمد داوود خان او د پوځ لوی درستیز عبدالکریم مستغني پر غاړه لرله څو افغان پاچا محمد ظاهر شاه له واکه ګوښه کړي چې د ایټالیا ایسکیا سیمې ته د استراحت په موخه تللی و. په یاده کودتا کې د افغانستان د هوايي پوځ د ډګروال عبدالقادر په ګډون د پوځ یو شمېر هغو افسرانو او ملکي مامورینو د محمد داوود خان مرسته وکړه چې ټول د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند ته د اړوندې پرچم ډلې غړي وو. په دغه کودتا کې سلطنت ته وفاداره اووه پولیس افسران او د ټانګونو د قطعاتو یو افسر ووژل شو چې له امله یې دغه کودتا د متحده ایالاتو د ملي امنیت شورا د کارکوونکو له خوا «غوره پلان شوې او په چټکۍ سره ترسره شوې» کودتا وبلل شوه.
پاچا محمد ظاهر شاه پرېکړه وکړه غچ وانخلي، همدا و چې د اګست په ۲۴مه یې رسما له سلطنت څخه لاس واخیست او په ایټالیا کې یې د تبعید ژوند پیل کړ. په دغې کودتا سره په افغانستان کې له څه باندې دوه پېړیو راهیسې سلطنتي واکمني (په ۱۷۴۷ زکال کې د دراني سترواکۍ د تاسیس له مهاله پیل شوې وه) پای ته ورسېده.
مخینه
محمد ظاهر شاه له ۱۹۳۳ زکال راهیسې د افغانستان پاچا و او شهزاده محمد داوود خان چې د هغه د تره زوی و، له ۱۹۵۳ زکال څخه یې تر ۱۹۶۳ زکال پورې د هغه د سلطنت پر مهال د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ. داوود خان له پاچا سره چندان ښې اړیکې نه لرلې او وروسته له هغه چې د ۱۹۶۴زکال اساسي قانون د بارکزیو د کورنۍ غړي په حکومت کې د لوړ پوړو څوکیو له ترلاسه کولو منع کړل، نور نو هغه ونشو کولای سیاسي ځایګی ولري. یو شمېر کسان په دې باور دي چې پاچا دغه کار د پښتونستان اړوند د داوود خان د شدیدو ملاتړیزو لیدلورو له امله په قصدي ډول ترسره کړ، هغه لیدلوري چې پاچا له کچې زیات راډیکال بلل او له امله یې له پاکستان سره سیاسي اړیکې خرابې شوې وې.
داوود خان په ۱۹۶۴ زکال کې د پارلماني یا مشروطه سلطنت د رامنځته کېدو وروسته د پرله پسې پنځه حکومتونو د اصلاحي چارو د ناکامیو له امله د خلکو د مخ پر زیاتوالي نا رضایتۍ څخه ګټنه وکړه، په دغو کې د پاچا له خوا د سیاسي ګوندونو د قانون، د ولایتي شورا ګانو د قانون او د ښاروالیو د قانون نه توشېح کول شامل و چې ټول دغه قوانین پارلمان تصویب کړي و. بل لامل یې هم د ۱۹۷۱- ۱۹۷۲ زکال پر مهال د قحطۍ پر وړاندې د دولت کمزوري اقدامات و چې له امله یې د هېواد په مرکزي او شمال لویدیځو برخو په ځانګړې توګه په غور ولایت کې په زرګونو کسان مړه شول؛ دغه چاره لامل وګرځېده د لومړي وزیر عبدالظاهر کابینه استعفا ورکړي. د ۱۹۷۲ زکال په شاوخوا کې خلک د پارلمان له بې کارۍ او د سمې رهبري د نشتوالي له امله ناخوښه شول چې له امله یې په پوهنتونونو کې مختلفو سیاسي خوځښتونو وده وکړه. د پاچا سره د داوود خان شخصي اختلافات هم د کودتا اړوند د هغه په پرېکړه کې یو لامل بلل کېږي. ورته مهال په دغې کودتا کې د شوروي اتحاد مداخلې هم د بحث موضوع جوړوله.
کودتا
ظاهر شاه د ۱۹۷۳ زکال د جون په ۲۵مه د خپلې سترګې د ټپي کېدو له امله د هغو د وینې بهېدنې د درملنې په موخه له افغانستان څخه د لندن په مقصد ووت. له درملنې وروسته ایټالیا ته راګرځېد او یو څه موده یې په ایسکیا ټاپو کې په استراحت تېره کړه. داوود خان په پوځ کې له خپلو څو سوو ملاتړو سره یوځای د جولای په ۱۷مه کودتا پیل کړه؛ د څو ساعتونو په ترڅ کې له هېڅ ډول وسله وال مخالفت پرته سلطنت پای ته ورسېد او داوود خان د سهار په اوو بجو د افغانستان د ملي راډیو له لارې د نوي جمهوري دولت اعلان وکړ. د متحده ایالاتو د ملي امنیت شورا کارکوونکو دغه کودتا «غوره پلان شوې او په چټکۍ ترسره شوې کودتا» وبلله.
په دغه کودتا کې د پولیسو د یوې پوستې اووه افسران ووژل شول چې فکر یې کاوه پاڅون کوونکي د دښمن ځواکونه دي؛ سربېره پر دې د ټانګ یو چلونکی وروسته له هغه ومړ چې غوښتل یې له یو بس موټر سره له ټکر کولو ځان بچ کړي او په دې سره یې ټانګ د کابل سیند ته وغورځېد او غرق شو.
پایلې
په داسې حال کې چې داوود خان د بارکزي کورنۍ له مصاحبینو څخه و، سلطنت یې لغو کړ او پر ځای یې جمهوريت رامنځته کړ. هغه ځان د دولت او حکومت مشر، د بهرنیو چارو وزیر او د پوځ اعلی سرقوماندان اعلان کړ. په کابل کې د ارګ سلطنتي ماڼۍ د ولسمشر په رسمي استوګن ځای واوښته. هغه په خپله لنډه راډیویي وینا کې دغه کودتا «ملي او مترقي انقلاب» وبلله او د پاچا حکومت یې «فاسد» وباله؛ ژمنه یې وکړه چې د هغو پر ځای به «واقعي دیموکراسي» رامنځته کړي. همدارنګه یې څرګنده کړه چې د افغانستان د بې پلویتوب اړوند اوږد مهاله سیاست ته به دوام ورکړي. شوروي اتحاد او هند د جولای په ۱۹مه په دیپلماتیکه بڼه نوی دولت په رسمیت وپېژانده.
له مارکسېزم سره د داوود خان اړیکه او د هغه له پوځي کودتا څخه د پرچمیانو ملاتړ لامل وګرځېد، یو شمېر کسان ګمان وکړي چې دا د کمونېزم د واکمنۍ په معنی دی. له مخالفتونو څخه د مخنیوي په موخه هغه د مذهبي او کلتوري میراثونو د دوام ژمنه وکړه، هماغه ډول چې د ۱۹۷۳ زکال په جولای میاشت کې د دغه جمهوري دولت په احکامو کې څرګندېدله. داوود خان واک ته له رسېدو وروسته د خپل مستقیم اجرایوي واک پر مټ پارلمان او قضایه قوه منحل کړل. هغه د خپلو سوسیالېستي لیدلورو سربېره په اقتصادي نظام کې جدي تغیرات رامنځته نکړل او د سړې جګړې له قدرتمنو هېوادونو سره یې خپلې اړیکې وساتلې.
د ۱۹۷۷ زکال په جنوري میاشت کې د اساسي قانون د جوړونکې شورا له ټاکنو وروسته لویه جرګه جوړه شوه؛ دغې جرګې نوی اساسي قانون جوړ کړ چې په هغو کې یې ولسمشر ته د پریمانه واکونو په ورکولو یو ګوندي جمهوري نظام تصویب کړ. داوود خان له متحده ایالاتو او پاکستان سره د اړیکو رغولو ته مخه کړه چې له امله یې له شوروي اتحاد او د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند له کمونېستو غړو سره اړیکې خرابې شوې. بالاخره نوموړی د ۱۹۷۸ زکال د ثور په انقلاب کې له واکه ګوښه او ووژل شو؛ په دغه انقلاب کې ډیری هغه لوړ پوړو ملکي او پوځي چارواکو ونډه لرله چې مرسته یې کړې وه نوموړی په ۱۹۷۳ زکال کې واک ته ورسېږي.
لورینزو دی ډونوټو
لورینزو دی ډونوټو د 20 نومبر په کال 1999 د پولینډ په ویسکوو ښار کې زیږیدلی.
زده کړه
هغه د ایم.آی.بی. ټریسټ ښوونځي مدیریت څخه د تیلو او ګاز مدیریت او مالي بیمه زده کړه کړې.
وېشنيزه:1999 زېږېدنې
تیمور ټاپو
تیمور ټاپو Timor island) د تیمور سمندر په شمال او د آسیا په لویدیځ کې پروت ټاپو دی. د تیمور ټاپو ختیځه برخه د ختیځ تیمور هیواد او لویدیځه برخه د اندونیزیا هیواد ختیځ سوندای ولایت جوړوی.
اتل بهاري واجپای
اتل بهاري واجپای (۲۵ ډېسمبر ۱۹۲۴م -١٦ اګست ۲۰۱۸م ) درې وارې د هند لومړی وزیر تېر سوی دئ. هغه لومړی ځل په ۱۹۹۶م کې د ۱۳ ورځو لپاره لومړی وزیر سو، دوهم ځل د ۱۹۹۸م کال څخه تر ۱۹۹۹م کال پورې د ۱۱ مياشتو لپاره بيا لومړی وزیر وټاکل سو. او دريم ځل د ۱۹۹۹م څخه تر ۲۰۰۴م پورې لومړی وزیر وو او دا ځل يې خپل ۴ کاله کاري دوره بشپړه کړه. هغه تر ۴۰ کاله هم زيات عومر د هند د پارلمان د وکيل په توګه تېر کړ. هغه ۱۰ ځله د هند د لوک سبھا لپاره کاميابه سو او دوه ځله د راجيه سبھا لپاره هم وټاکل سو. هغه تر ۲۰۰۹م پورې د لکھنؤ د پارلمان وکيل وو، او تر هغه وروسته يې د خپل خراب روغتیایي حالت له لاسه د سياست څخه لاس واخيست. ښاغلي اتل په دې وخت کې د جن سنګھ د بنسټ اېښودونکو څخه وو. هغه د ۱۹۶۸م نېولې بيا تر ۱۹۷۲م پوري د جن سنګھ مشرتابه پر غاړه لرله. هغه د مورار جي دېسايي په کابینه کي د د هند د بهرنیو چارو وزیر وو. د جنتا حکومت د را پرزېدو وروسته ښاغلي اتل په ۱۹۸۰م کې د جن سنګھ بنسټ د دوهم ځل لپاره پیل کړ او دا ځل يې نوی نوم بھارتیه جنتا پارټۍ کښېښود. هغه لومړی هغه شخص وو چې د کانګرس ګوند څخه نه وو، خو بيا يې هم د لومړي وزیر په توګه خپله پنځه کلنه دوره بشپړه کړه. د هند ولسمشر په ۲۰۱۵م کي ښاغلي اتل د هند په تر ټولو لویه جايزه چې بھارت رتن نومېږي ونازاوه. د نريندرا مودي حکومت په ۲۰۱۴م کي د اتل د زېږون نېټه (۲۵ دسمبر) د ښې ورځې په توګه د لمانځلو اعلان وکړ. هغه په ۱۶ اګست ۲۰۱۸م کي وفات سو.
نيوروبورېليوسېز
نيوروبورېليوسېز (په انگرېزي: Neuroborreliosis) د مرکزي عصبي نظام يوه بې نظمي ده چې د سپايروکيت باکټېريا، بورېليا جنس د انتانونو په سبب رامېنځ ته کېږي. د دغې ناروغۍ مايکروبيولوژيکي وده د نيوروسيفيلس يا عصبي باو ناروغۍ ته ورته دی. نيوروسيفيلس يا عصبي باو يو بل ډول سپايروکيتي انتاني ناروغي ده. نيوروبوريليوسېز د لايم ناروغۍ د آخرنۍ نابابې بڼې په توگه هم څرگندېږي.
نښې نښانې
نيوروبورېليوسېز اکثراً د لايم ناروغۍ ته ورته نښې نښانې ښکاره کوي، چې په دغو نښو نښانو کې ايريتيما ميگرانس يا په جلد باندې سرې لکې، والگي ته ورته نښې نښانې لکه تبه او عضلاتي دردونه شامل دي. د نيوروبوريليوسېز په عصبي نښو نښانو کې مېنېنجوراډيکولايټس (چې په اروپايي ناروغانو کې عام دی)، د کرانيال عصبي رشتو غيرنورمالتياوې او عقلي ناسوبتياوې شاملې دي. په حسي نظام کې اختلالونه هم موجود وي. په ډېرو کمو پېښو کې د اېنسېفلومايلايټس يوه پرمختللې بڼه هم ليدل کېږي. په ماشومانو کې د نيوروبورېليوسېز نښې نښانې سرخوږی، د خوب مضاهمتونه او د ککرۍ د منځ فشار د ډېروالي نښې، لکه پاپيلوايډيما هم ورسره ملې وي. د نيوروبورېليوسېز سره هغه نښې چې په ماشومانو کې لږې ليدل کېږي، هغه مېنېنجايټس، مايلايټس، اټاکسيا او کوريا دي. د سترگو د لايم ناروغي هم په ناروغانو کې ليدل شوې، او همداراز نيوروبورېليوسېز سپاينل کارډ هم اغېزمن کوي، خو دا موندنې دومره عامې نه دي.
توپيري تشخيص
داسې يو شمېر نورې ناروغۍ هم شته چې د نيوروبورېليوسېز ورته نښې نښانې له ځانه ښيي، په داسې ناروغيو کې: نيوروبورېليوسېز چې د امايوټروفېک لاټرال سکلېروسېز سره نښې نښانې لري.
درملنه
په امريکا کې د نيوروبورېليوسېز درملنه د هغو انتيبيوتيکونو په مرسته کېږي چې د وينې-او-مغز دېوال نه تېرېدونکي خواص لري، لکه پېنسيلينونه، سېفټرايکسون او يا هم سېفوټاکسيم. په يوه ځانگړي ناټاکلي آزمېښتي پړاو کې دا وښودل شول چې د پېنسيلينو په پرتله سېفټرايکسون د نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډېر اغېزمن درمل وه. ځينو ځانگړو څېړنيو ښودلې چې په ماشومانو کې سېفټرايکسون هم گټور درمل دي او د دغو درملو سپارښتنه يې کړې. د گټورې درملنې موده له ۱۴ تر ۲۸ ورځو پورې ټاکل شوې.
په اروپا کې گڼ شمېر څېړنو او زده کړو دا څرگنده کړې چې نيوروبورېليوسېز په درملنه کې ډوکسيسيلين هم د سېفټرايکسون په شان د ورته اغېزو نه برخمن انتيبيوتيک دي چې د رگ له لارې بايد وکارېږي. خو په امريکا کې ډوکسيسيلين د نيوروبورېليوسېز د درملنې په توگه په پراخه کچه نه دي څېړل شوي، خو په اروپا او امريکا کې پر بورېليا بورگدورفېري بری او د دغې باکټيريا په وړاندې د شته انتيبيوتيکو حساسيت يو شان گڼل کېږي. بيا هم په عام ډول ډوکسيسيلين د ماشومانو په درملنه کې د هډوکو او غاښونو د تخريب په خاطر نه ورکول کېږي.
د نيوروبورېليوسېز هغه درملنې چې د شک په سترگه ورته کتل کېږي او يا هم د درملنې له حيثيت نه بې برخې گڼل شوي:
سرچينې
وېشنيزه:لايم ناروغي
غلام حضرت روغمن
غلام حضرت روغمن (زوکړه ۱۳۱۳ لمريز لېږدي کال، د ننگرهار ولايت - مړینه د ۱۳۸۶ ل ل کال د غويي مياشتې ۲۶) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال او شاعر وو.
مخينه
لیکوال او شاعر غلام حضرت روغمن د فقیر محمد زوی او د حاجي عبدالهادي لمسی، پر ۱۳۱۳ ل ل کال د ننگرهار ولایت د کوز کونړ (ښېوې) ولسوالۍ د شگې د یاسین بابا په کلي کې په یوه دینداره او روښانده کورنۍ کې وزیږید. پر ۱۳۲۸ ل ل کال يې د سید جمال الدین افغان د ښوونځی څخه فارغ شو او پر همدغه کال په کابل کې د لیلیه اقتصاد په لیسه کی شامل شو. د لیليه اقتصاد لېسه چې د عبدالجيد زابلي له خوا تمویل کېده، د وخت حکومت له خوا تجزیه شوه او د ابن سینا په منځني ښونځي بدله شوه. نوموړی د دغې تجزیې په پايله کې له کابل ښوونتون (دارالمعلمین) څخه فارغ او پر ۱۳۳۴ ل کال د ابن سینا په منځي ښوونځي کې د ښوونکي په توگه وگومارل شو. وروسته يې بیا د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې دندې ترسره کړې. لکه په ۱۳۳۸ ل کال د ننگرهار ښوونتون کې د ښوونکي په توگه وگومارل شو. پر ۱۳۴۰ ل کال د ننگرهار ولایت د ښوونې او روزنې ریاست پلټونکی وو. پر ۱۳۴۳ ل ل کال د کونړ ولایت د ښوونې او روزنې مرستیال وو. پر ۱۳۵۳ ل ل د روزگان ولایت د پوهنې لوی مدیر شو او پر ۱۳۵۱ ل ل کال نيمروز ولايت ته د پوهنې د لوی مدیر په توگه واستول شو. پر ۱۳۵۷ ل ل کال د ښوونې او روزنې وزارت د تالیف او ترجمې په ریاست کې د علمي او مسلکي غړي په توگه ومنل شو. په دغه ریاست کې یې د ۱۷ کلونو د خدمت په موده کې ۱۱۳ ټوکه پښتو درسي کتابونه د گران افغانستان بچو ته تالیف او تصحیح کړي دی. پر ۱۳۷۴ ل ل کال یې په خپله خوښه تقاعد واخیست.
غلام حضرت روغمن پر ۱۳۸۱ ل کال د ښېوې ولسوالۍ د خلکو له خوا بیړنۍ لويې جرگې ته د استازي په توگه وټاکل شو. استاد د خپل ژوند ډېره برخه د خپل هېواد د بچیانو په روزنه کې تیره کړه. هغه پر ښونیز ډگر سربېره په ادبي ډگر کې هم کارنده برخه درلوده.
مړينه
ارواښاد غلام حضرت روغمن د ۱۳۸۶ ل ل کال د غويي پر ۲۶ نېټه د ورپۍښې ناروغۍ له لامله له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
چاپ شوی اثار یې دادي:
۱- روغمن ارمانونه.
۲- د ماشوم گلونه (د ماشومانو لپاره شعري ټولگه چې مطبوعاتي جایزه یې هم گټلې ده).
۳- تنکۍ هیلۍ (د نهو شاعرانو گډه شعري روزنیزه او ښوونیزه ټولگه، د محمد عثمان نژند په گډون).
۴- د لمر ترانې (د څلورو شاعرانو گډه شعري ټولگه.)
ناچاپ نښيرونه يې
۱- نړیوالې سولې ته لویه لار (شعري ټولگه).
۲- د ماشوم د ژوند لار (روزنیزه نثري ټولگه).
۳- د ښوونیزو او روزنيزو مقالو نثری ټولگه.
اخځليک
۱- روغمن، غلام حضرت، د ماشوم گلونه، د افغانستان د ليکوالو انجمن، د ۱۳۶۷ ل ل کال چاپ.
۲- د ښیوې ولسوالۍ د ځوانانو د تعلیمي مرکز فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
ايډوارډ ډرينکر کوپ
ايډوارډ ډرينکر کوپ (جولای 28، 1840-اپريل 12، 1897) يو ژوپېژندونکی، د لرغوني ژوند پوه، تقابلي اناتومي پوه، خزنده پوه، او کب پوه امريکایی و. په يوه شتمنه «کواکر» کورنۍ کې زېږېدلی و، په ماشومتوب کې يې د بې ځيرکتيا په توګه ځان ثابت کړی چې په ساينس کې يې لېوالتيا درلوده، خپله لومړۍ علمي څېړنه يې په نولس کلنۍ کې خپره کړه. که څه هم د هغه پلار هڅه کړې وه چې «کوپ» د يو ښاغلي بزګر په توګه ستر کړي، خو بالاخره يې د خپل زوی د علمي هلو په وړاندې تسليم شو.
کوپ ډېرې کمې رسمي علمي روزنې کړې وې، او هغه په ساحه کې د کار کولو لپاره د استادۍ له دندې ډډه وکړه. نوموړي د 1870 او 1880 په لسيزو کې، ډېر ځله د امريکايي ځمکپېژندنې د څېړنو د ټيمونو د غړي په توګه، په منظم ډول امریکايي لوېديځ ته سفرونه وکړل. د کوپ او لرغوني ژوند پوه «اوتنيل چارلس مارش» تر منځ د شخصي شخړې په پايله کې، د فوسيل د لټون د سختې سيالۍ يو پړاو پیل شو، کوم ته چې اوس د «د هډوکو جګړه» ويل کېږي. په 1880ز لسيزه کې د کان کيندنې د ناکامو طرحو څخه وروسته د کوپ مالي حالت خرابه شو، او اړ شو چې د فوسيلونو د خپلې ټولګې ډېره برخه وپلوري. د 1897ز کال د اپريل په دولسمه نېټه له مړينې مخکې د مرګ پر لور نوموړي په خپل مسلک کې بيا سر پورته کول تجربه کړل.
که څه هم د کوپ ساينسي فعاليتونو نوموړی نږدې له افلاس سره مخ کړی و، د هغه مرستې د امریکا د لرغوني ژوند پوهنې څانګې په تعريف کې مرسته وکړه. نوموړی د 1400 څېړنو په خپرولو سره يو اريانونکی ليکوال و، سره له دې چې د هغه سيالانو د هغه په چټکۍ سره خپرېدونکو څېړنو دقت تر بحثونو لاندې نيولی و. نوموړي له 1000 څخه ډېر د ملا تير لرونکي انواع کشف، تشریح او نومونه يې ورکړل، چې په هغې کې سلګونه ډوله کبان او لسګونه ډايناسوران شامل دي. د تي لرونکو ژويو د وروستيو غاښونو د پيل په برخه کې د هغه وړانديزونه د هغه د نظرياتو د همکاريو په برخه کې د يادونې وړ دي. "د کوپ اصل"، دا اټکل چې د تي لرونکو نسب د جغرافيايي وخت سره په کرار کرار ستريږي، سره له دې چې د هغه په نوم دی، نه د هغه په کار کې روښانه او نه پټ ياد شوی دی.
د ژوند لومړي کلونه
ايډوارډ ډرنکر کوپ د 1840ز کال د جولای مياشتې په اته ويشتمه نېټه زېږېدلی و، نوموړی د الفريډ کوپ او هانا مشر زوی و، مور يې د پنسلوانيا د چيسټر ولسوالۍ، د اوسېدونکي «تاماس ايج» لور وه. نوموړی د تاريخ پوه «ګلبرټ کوپ» لرې تربور و. د هغه منځنی نوم "ډرنکر" د هغه د پلرنۍ نيا منځنی نوم و، نوموړې د فلاډلفيا د «جان ډرنکر» لور وه. د کوم کورنۍ چې اصلاً د انګلستان وه؛ په 1683ز کال کې په امريکا کې لومړی مېشت شوی شخص «اوليور کوپ» و، نوموړی د ولټشاير په ايوبري کې يو پخوانی خياط و، چا ته چې په ډيلاوير کې دوه سوه او پنځوس جريبه ځکمه ورکړل شوې وه. داسې برېښي چې په درې کلنۍ کې د هغه د مور مړينې په کوچني ايډوارډ کم اغېز کړی و، ځکه چې هغه په خپلو لیکنو کې يادونه کړې ده چې خپله مور يې نه يادېږي. د هغه ميرنۍ مور «ربيکا بيډل»، د مور دنده تر سره کړه؛ کوپ د خپلې مېرنۍ مور او تر څنګ يې د خپل کشر ميرني ورور «جيمز بيډل کوپ» په خوښۍ سره  يادونه کړې ده. الفريد چې د ملګرو (کواکر) د مذهبي ټولنې يو ارتودوکس غړی و، په 1821ز کال کې د خپل پلار «تاماس پي کوپ» په واسطه پيل کړی د بېړۍ چلولو يوه ګټوره سوداګري پر مخ يوړه. نوموړی يو بشرپال شخص و چې د ملګرو ټولنې، د فلاډيلفيا ژوپېژندنې باغونو، او د تور پوستو ځوانانو لپاره انسټيټيوټ ته يې پيسې ورکړې وې.
ايډوارډ د "فير فيلډ" په نوم له ډبرو جوړ يو لوی کور کې زېږېدلی، او لوی شوی و، د کوم کور موقعيت چې اوس د فلاډيلفيا په حدودو کې دی. د دې کور اته جريبه (3.2 هکتاره) پخوانيو او په زړه پورې باغونو يو داسې منظر وړاندې کړی چې ايډوارډ کولای شول ويې څېړي. د کوپ کورنۍ خپلو بچيانو ته په ډېرې کم عمرۍ کې د لوستلو او ليکلو زده کول پيل کړل، او ايډوارډ يې په ټول نيو اينګلډ او موزيمونو، ژوبڼونو، او باغونو وګرځاوه. په ژويو کې د کوپ لېوالتيا په کم عمرۍ کې راڅرګنده شوه، لکه چې د هغه طبيعي فنکارانه وړتياوې هم راڅرګندې شوې.
الفريډ غوښتل زوی ته هماغه زده کړه ورکړي، چې هغه خپله درلوده. په نهه کلنۍ کې، ايډوارډ په فلاډيلفيا کې د ورځې له مخې يو ښوونځي کې شامل کړای شو؛ په دولس کلنۍ کې، نوموړی د پنسلوانيا د ويسټ چيسټر سره نږدې په ويسټ ټاون کې د ملګرو د ليليې يو ښوونځي کې داخل کړای شو. دا ښوونځی په 1799ز کال کې د ملګرو د ټولنې (کواکر) د غړيو له خوا د بسپنې په راټولولو سره جوړ شوی و، او همدې ښوونځي د کوپ د کورنۍ ډېريو غړيو ته زده کړه مهيا کړه. د دې معتبر ښوونځي لګښتونه لوړ و، چې الفريډ به هر کال د درس په بدل کې پنځه سوه ډالر ورکول، او په خپل لومړي کال کې، الفريډ الجبر، کيميا، سپېڅلی کتاب، فزيالوژي، ګرامر، ستور پېزندنه او لاتيني ژبه ولوستل. کور ته د ايډوارډ له خوا په استول شويو لیکونو کې چې هغه د زياتو پيسو غوښتنه کړې وه، روښانه کوي چې هغه کولای شول پلار وغولوي، او د لیکوال او د کوپ د ژوند لیکونکي «جين ډيوډسن» په وينا، هغه ډېر شوخ هلک و. د هغه په لیکونو کې روښانه ده چې هغه په ښوونځي کې يوازې و – دا لومړی ځل و چې هغه د اوږدې مودې لپاره له کوره لېرې و. له بلې خوا، د ايډوارډ زده کړه د يو عام هلک په توګه مخ په وړاندې روانه وه – هغه په پرله پسې ډول له ښو څخه کمې نومرې تر لاسه کولې، يا يې د خپلو ښوونکو د فعاليت څخه د خوښې وړ څخه کمې نومرې تر لاسه کولې، او په لاس د ليکنو په سبقونو کې يې خواري نه کوله، د کوم له امله چې کېدای شي سره له دې چې هغه يو بالغ و، بيا هم همدې چلند د هغه په لاس ليکلی ليک ډېر ځله د لوستلو وړ نه و.
ايډوارډ په 1855ز کال کې له خپلو دوه خويندو سره ويسټ ټاون ته راستون شو. په همدې کال کې له بيالوژي سره د هغه ليوالتيا پيدا شوه، او هغه په خپل وزګار وخت کې طبيعي تاريخ متنونه مطالعه کړل. کله چې په ښوونځي کې و، نوموړي د طبيعي علومو له اکاډمۍ څخه بيا بيا ليدنه وکړه. ايډوارډ د شخړو او ناسم فعاليت له امله خرابې نومرې تر لاسه کولې. خپل پلار ته د هغه له لیکنو معلومېږي چې هغه د کروندګرۍ په کارونو کې سم کار نه کاوه او په خلق او خوی کې يې سم نه و، چې وروسته يې په همدې شهرت پیدا کړ. په 1854 او 1855ز کلونو کې د دوبي رخصتيو تېرولو لپاره کروندې ته د اويډوارډ له لېږلو وروسته، الفريډ د 1856ز کال له ژمي موسم وروسته بېرته هغه ښوونځي ته ستون نه کړ. د هغې پر ځای، الفريډ هڅه وکړه چې خپل زوی يو ښاغلی بزګر کړي، کوم چې نوموړي يو ښه مسلک باله، کوم چې کولای شول هغه ته پوره ګټه ورسوي، او يو ښه ژوند ولري، او ايډورډ ښه روغتيا ولري. تر 1863ز کال پورې، خپل پلار ته د کوپ له خوا ليکل شويو لیکونو کې د کروندګر پر ځای د يو مسلکي ساينسي مسلک هيله څرګندېده، کوم  چې هغه "تر ويرونکي بريده زړه تنګی" باله.
په کروندو کې د کار کولو پر مهال، ايډوارډ په خپله خپلې زده کړې ته دوام ورکړ. په 1858ز کال کې، نوموړي له وخت وروسته د طبيعي علومو په اکاډمۍ کې کار پيل کړ، چې د انواعو بيا ډلبندي او نوملړونه يې جوړول، او د خپلو څېړنو د پايلو لومړۍ لړۍ يې د 1859ز کال د جنورۍ په مياشت کې خپره کړه. کوپ د ويسټ ټاون د يو پخواني ښوونکي سره د فرانسوي او الماني ژبو درسونه پيل کړل. سره له دې چې الفريډ د خپل زوی د ساينسي مسلک تر لاسه کولو په وړاندې مقاومت وکړ، بيا يې هم د خپل زوی خصوصي زده کړو لګښتونه تاديه کول. هغه ته د پلار له خوا رانيول شوي کرونده کې د کار کولو پر ځای، ايډوارډ ځمکه په اجاره ونيوله، او د هغې عايد يې د خپلو نورو علمي هڅو د زياتولو لپاره وکاراوه.
وروستی انساني تکامل
د انسان وروستی تکامل د انسان له خوا له پنځوس زره کاله مخکې د ډبرين عصر له منځنيو پېړيو څخه د دوی له جلا کېدو او خپرېدو تکامل خپلونې، جنسي او طبيعي غوراوي او د ځيرکو انسانانو د ډلو په منځ کې جينيتکي بدلون ته اشاره کوي. د عام باور په خلاف نه يوازې دا چې انسان اوس هم د تکامل په حالت کې دی، بلکې د انسانانو تکامل د کرهڼې له پيل راهيسې، اوس له هر وخت څخه په چټکتيا کې دی. شونې ده چې انساني کلتور- چې خپله د غوراوي يو ځواک دی- د انسان تکامل چټک کړی وي. د پوره ډېرو معلوماتو او نوو څېړنيزو طريقو سره سم، ساينسپوهان کولای شي چې د یوه اليل نه زيات بدلونونه تر څېړنې لاندې ونيسي کوم چې د يو عمر د پړاو په اوږدو کې په يوه کوچنۍ فرعي ډله کې رامنځ ته کيږي، چې دا په تکامل کې د وخت تر ټولو کوچنی معنا لرونکی مقياس دی. له نورو ډولونو سره د يوه ټاکلي جن په پرتله کولو سره جينيټک پوهان کولای شي معلومه کړي چې، ايا دا جين يوازې په انسانانو کې په چټکۍ سره د تکامل په حالت کې دی که نه. د بېلګې په ډول: کله چې د يو انسان ډي اين ای په منځني ډول د يوې شادي (چمپانزي) له ډي اين سره اته نوي سلنه ورته دی، نو په دې بنسټ د انسان ۱ ساحې چټکتيا (HAR1) کومه چې د دماغو په پرمختګ کې ښکېله ده، يوازې پنځه اتيا سلنه ورته والی لري.
د يو نوکليوتيدا د ډول ډول شکلونو يا په يو اليل کې د يوه جنيتيکي کوډ «ټکي» بدلون، چې د ټول نفوس د جينيوم په ګټورو برخو کې خپرېږي، شونې ده چې بالقوه د تصور وړ هر صفت ته بدلون ورکړي؛ که هغه لوړوالی وي يا د سترګو رنګ وي، شوګر وي او که د شيزوفرينيا حساسيتونه. د انسان نږدې دوه سلنه جين د پروټين کوډ تشکيلوي او تر دې لږ ستر د انسان د جین په تنظيمولو کې ونډه لري، خو پاتې ډېر جنوم معلوم کار نه لري. که چاپېريال ثابت پاتې شي، ګټور بدلون به په ډېرو نسلونو کې، په ټول سيمه یيز نفوس کې خپور شي،  تر څو په يو پياوړي صفت بدل شي. يو تر ټولو زيات ګټور اليل کېدای شي، په يو څو پېړيو کې، په هر ځای کې په يو نفوس کې موجود وي، په داسې حال کې چې هغه چې لږ ګټور دي، شونې ده چې زرګونه کاله واخلي.
د انسان وروستيو راڅرګندو شوو ځانګړتياوو کې د اوږده وخت لپاره غوپه وهل، په لوړه کې له ژوند کولو سره ځان برابرول، چېرته چې د اکسيجن اندازه کمه وي، له ساري ناروغيو سره مقابله کول (لکه ملاريا)، د پوستکي وړانګې، شنې سترګې، لاکتيز ثبات (يا د شېدو له اخستلو وروسته د شېدو هضم)، د الکولو د ايستلو هيدروجين جوړول (هغه انزايم چې الکول ماتوي)، د وينې فشار او کلسټرولو اندازې کمول، د منځني شيريان ساتنه، د ويښتانو ډبل جوړښت، د غوږونو وچ مواد، د الزايمر ناروغيو د خپرېدو کمښت، په شوګر د اخته کېدو لږه وړتيا، د جينتي عمر اوږدوالی، د مغزو د اندازې کوچني کېدل او د حيض وختونو او نا اميدۍ مودې بدلول شامل دي.
لرغونی ترکيب (يو ځای کېدل)
جنيتيکي شواهد ښيي چې د نياندرتال، دنيسوان او هومو ساپينس وروستی شريک نېکه د هومو هايدلبرګنسيس په نوم نوع نومول شوی، دې شریک نېکه له ۶۰۰،۰۰۰ څخه تر ۷۵۰،۰۰۰ کاله مخکې په اروپا يا افريقا کې ژوند کړی. د دې ډول غړو په ټوله اروپا، منځني ختيځ او افريقا کې سفر کړی او په لويديځه اسيا او اروپا کې په نياندرتال بدل شوی، په داسې حال کې چې بلې ډلې د ختيځ پر لور سفر کړی او دنيسوان ته يې تکامل کړی، دې ته په روسيه کې د دينسوان د غار نوم ورکړل شوی دی، چېرته چې د هغوی لومړي پېژندل شوي پاتې شوني موندل شوي وو. له تشرېحي نظره، په پايله کې په افريقا کې د دې ډلې غړي په اوسني انسان بدل شوي. د کډوالۍ او جغرافيايي ګوښه کېدو په نتيجه کې، د دې درې هومو هايدلبرګنسيس نيکونو نسلونو يو له بل سره کتلي او يو له بل سره يو ځای شوي.
د ډي اين ای ارزونه ښيي چې، د تبت اوسني اوسيدونکي، ملانزيان او اصلي استراليايان له درې څخه تر پنځو سلنو پورې د دنيسوان ډي اين ای له ځانه سره لري. سربېره پر دې، د اندونيزيا او پاپا نيو ګيني د خلکو ډي اين ای ښيي چې هومو ساپينس او دنيسوان له پنځلس زره څخه تر دېرش زره کاله مخکې يو له بل سره يو ځای شوي دي.
د لرغون پېژندنې څېړنې ښيي چې، له تاريخ څخه مخکې انسانان، چې له ۴۵۰۰۰ کلونو څخه مخکې په اروپا کې خپاره شوي وو، په دې موده کې نياندرتال له منځه ولاړل، خو شواهد شته چې د دوو ډلو تر منځ يو ځای کېدل رامنځ ته شوي؛ ځکه چې انسانانو په دې لويه وچه کې خپل شتون پراخه کړی دی. په داسې حال کې چې له تاریخ څخه مخکې انسانان د نياندرتال له درې څخه تر شپږ سلنه ډي اين ای له ځانه سره لري، اوسنی انسان يوازې دوه سلنه ډي اين ای له ځانه سره لري. داسې بريښي چې دا حالت ښودنه کوي چې له نياندرتال څخه اخستل شوو ځانګړتياوو پر ضد غوراوی شوی. د بېلګې په ډول: د FOXP2 جين ګاونډيتوب، کوم چې په خبرو او ژبه اغېز کوي، د نياندرتال د وراثت هېڅ نښه نه لري.
د بېلا بېلو جنيتيکي انواعو داخلېدل، چې يو ځای شوو نياندرتالونو تر لاسه کړي، په اروپايانو او ختيځو اسيايانو کې ډول ډول خپاره شوي او دا د غوراوي په فشارونو کې توپير ته اشاره کوي. که څه هم ختيځو اسيايانو د اروپايانو په نسبت د نياندرتال زيات ډي اين ای لري، ختيځ اسيايان، سويلي اسيايان او اروپايان د نياندرتال په ډي اين ای کې سره شريک دي، په همدې بنسټ داسې برېښي چې د نياندرتال او د هغوی د ګډو نيکونو تر منځ چې له افريقا څخه راغلي يوځای والی شوی. د هغوی توپيرونه همدا راز د ختيځې اسيا او نورې ايروايشيا تر منځ د جلا جلا پيوندېدو ښودنه کوي.
شاه محمود سدوزی
شاه محمود سدوزی
ختیځ سوندای
ختیځ سوندای ولایت (سوندای ولایت) په اندونیزیایي ژبه Nusa Tenggara Timur) د سویلي آسیا د تیمور ټاپو په لویدیخه کې د اندونیزیا یوه آیالات دی.
امبروز
د ميلان امبروز (شاو خوا 339-397)، څوک چې سينټ امبروز بلل کېږي، يو الاهيات پوه او سياستوال و، چا چې له 374 څخه تر 397 پورې د ميلان د راهب (اسقف/د مسيحيانو مذهبي مشر يا ملا) په توګه کار کړی دی. نوموړي په څرګند ډول د يو ولسي شخص په توګه ځان ښودلی، چا چې د «ارين ازم» او بې دينۍ «کفر» پر ضد  رومي مسيحيت په شدت سره دود کړ. نوموړي د ليکنو يوه د پام وړ ټولګه تر شا پرېښې، په کومه کې چې تر ټولو مشهور يې اخلاقي تبصره « De officiis ministrorum» (377–391)، او تفسيري « Exameron» (386–390) شامل دي. د هغه د نوې موسيقي مذهبي سرودونو پر جوړولو سربېره، تبليغ، د هغه کارونو، او د هغه ادبي اثارو نوموړی د څلورمې پېړۍ د تر ټولو ډېرو اغېزناکو کليسايي شخصيتونو څخه يو ګرځاوه.
کله چې په 374ز کال کې نوموړی په غېر اټکلي ډول د خلکو د هڅونې په پايله کې د ميلان د اسقف په توګه وټاکل شو، هغه مهال امبروز په ميلان کې د ايميلیا ليګوريا د رومي والي په توګه دنده تر سره کوله. د اسقف په توګه، نوموړي د ارين ازم پر ضد پياوړی دريځ غوره کړ، او د سترواک لومړي تيوډویيس او ميګنس ميکسمس تر منځ په شخړه کې يې د درېمګړيتوب هڅه وکړه. روايتونه امبروز ته د يو مذهبي سرود د چمتو کولو وياړ ورکوي، کوم چې د امبروزي سندرې په نوم پېژندل کېږي، همدا راز د « Te Deum» سندرې د جوړولو د سرود نسبت هم هغه ته کېږي، په داسې حال کې چې اوسني پوهان دا دواړه نسبتونه ردوي. د مشهور « Veni redemptor gentium» په ګډون لږ تر لږه د څلورو ستاينو په اړوند د امبروز ليکوالۍ خوندي دي؛ دا د امبروزي سرودونو بنسټيزه برخه جوړوي، په کومو کې چې نور هم شامل دي، چې کله کله يې هغه ته نسبت کېږي. نوموړي همدا راز د «هيپو» په اګسټين (354-430) باندې هم د پام وړ اغېز درلود، د چا سره يې چې مرسته وکړه،تر څو مسيحيت ومني.
لوېديځ مسيحيت امبروز د کليسا د خپلو څلورو دوديزو ډاکټرانو څخه د يو په توګه پېژندلی دی. نوموړی د کاتوليکې کليسا، ختيځې ارتودوکس کليسا، انګليکي عشاء، او مختلفو لوتري ډلو له خوا د يو اسقف په توګه پېژندل کېږي، او د ميلان د اسقف او شاتو مچيو د پالونکو د سرپرست په توګه د هغه درناوی کېږي.
مخينه او مسلک
د امبروز په اړه افسانې د هغه د ژوند لیک له ليکل کېدو ډېر مخکې په سترواکۍ کې خپرې شوې وې، له همدې امله د نويو تاريخ پوهانو لپاره دا ستونزمنه ده چې د هغه واقعي کردار وپېژني، او د هغه چلند د لرغوني پړاو په مناسب ځای کې کېږدي. ډيری په دې موافق دي چې هغه د خپل وخت يو تشخص و. په دې سره امبروز په حقيقي معنا يو روحاني سړی ګرځي، چا چې د مخالفينو پر ضد د خپلې عقيدې خبره وکړه، يو اشرافيه ګرځي، چا چې د رومي والي ډېرې رويې او طريقې پر ځای وساتلی، او همدا راز د بې وزلو يو مرسته کونکی زاهد ګرځي.
د ژوند لومړي کلونه
امبروز په 339ز کال کې په يوه رومي مسيحي کورنۍ کې زېږېدلی و. امبروز په خپله  په خپل 49 شمېره لیک کې ليکلي دي چې هغه دري پنځوس کلن و، د کوم ليک نېټه چې 392 ته رسېږي. نوموړي په اګسټا ټريورم (اوسني ټرير) کې د رومي ولايت «ګيليا بيلجيکا» په پلازمينه کې خپل ژوند پيل کړ، کومه سيمه چې د هغه مهال شمال ختيځه «ګال» وه، او اوس د المان په « Rhineland-Palatinate» کې موقعيت لري. پوهان په دې موافق نه دي چې د هغه پلار څوک و. کله کله د هغه پلار د « Aurelius Ambrosius» په نوم پېژندل کېږي، څوک چې د «ګال» يو «پراتوري» (پراټوري د لرغوني روم د حکومت يوه دنده وه) حاکم و؛ خو ځينې پوهان د هغه پلار د « Uranius» په نوم يو چارواکی بولي، چا چې د 339ز کال د فبرورۍ د مياشتې په درېيمه نېټه يو شاهي اساسي قانون تر لاسه کړی و (په 339 کې د واکمني کولو درې سترواکانو څخه په يو لنډ اقتباس کې قسطنطين دويم، قسطنطيوس دويم يا کونسټنس، د Codex Theodosianus په XI.5 کتاب کې). هغه څه چې باوري دي هغه دا دي چې امبروز په «ټرير» کې زېږېدلی و، او دهغه پلار يا پريټوري حاکم و يا د هغه د ادارې يوه برخه وه.
د يو ماشوم په ډول، د امروز په اړه يوه افسانه وايي چې د شاتو د موچيو يو سيل (ډله) د هغه په مخ کېناسته، کله چې هغه په خپله زانګو کې پروت و، او تر شا يې د شاتو يو څاڅکی پرېښی و. ويل کېږي چې د هغه پلار دا د نوموړي د راتلونکي د فصاحت او بلاغت د يوې نښې په توګه بللې وه. د شاتو موچۍ او د شاتو کندو اکثر د دې اسقف په نښو کې راڅرګندېږي.
د امبروز مور يوه ځيرکه او پرهېزګاره ښځه وه. شونې ده چې هغه د رومي کورنۍ « Aurelii Symmachi» يوه غړې وه، چې په دې سره امبروز د ويناوال (خطيب) « Quintus Aurelius Symmachus» تربور و. دې کورنۍ په خپل تاريخ کې يو شهيد (باکره سوټيرس) پیدا کړی و. امبروز د مور او پلار په درې بچيانو کې تر ټولو کشر و. د هغه خوندې وروڼو کې يو يې «سيټرس» و چې د امبروز د « De excessu fratris Satyri» موضوع وه، او دويم يې «مارسيلينا» وه، چا چې د 352 او 355 تر منځ کلونو په کومه موده کې پېغلتوب (باکره ګي/هغه څوک چې د مذهبي عقیدې له امله واده نه کوي) غوره کړې وه؛ پاپ لايبيريس خپله هغې ته ټيکری ورکړی و. د امبروز د خور او ورور دواوړ هم د سپېڅلو په توګه احترام کېدو.
د امبروز د ژوند په لومړي کوم وخت کې، د هغه پلار مړ شو. په وروسته نامعلومه نېټه، د هغه مور له خپلو درې بچيانو سره له ټرير څخه وتښتېده، او دا کورنۍ روم ته ولېږدېده. په دې ځای کې امبروز ادب، قانون او ویناوالي ولوستل. وروسته هغه د خپل پلار په پل پل کېښود او په دولتي خدمت کې داخل شو. پريټوري حاکم « Sextus Claudius Petronius Probus» لومړی هغه د قضايي سلاکار په توګه وټاکه، او وروسته د 372 په شا او خوا کې يې هغه د ليګوريا او ايميليا والي وټاکه، چې مرکز يې په ميلان کې و.
د ميلان اسقف
په 374ز کال کې د ميلان اسقف « Auxentius» څوک چې يو ارين و، مړ شو، او اريانو د هغه پر ځای ناستي اختلاف درلود. امبروز کليسا ته ولاړ، چېرته چې ټاکنه کېده، تر څو د يوې بلوا مخه ونيسي، چې په دې بحران کې يې پېښېدل ممکن برېښېدل. د هغه وينا په دې غږ ودرول شوه چې "امبروز اسقف!"، کوم غږ چې ټولې غونډې پورته کړ.
که څه هم امبروز د عقيدې له اړخه د يو «نيکين» مسيحي په توګه پېژندل کېدو، خو بيا هم هغه د ارين لپاره د منلو وړ بلل کېدو، ځکه چې هغه د اريانيانو د عقايدو په برخه کې د بسپنې ښودنه کړې وه. په لومړي سر کې هغه په سختۍ سره د اسقف د دندې د منلو څخه انکار وکړ، د کوم لپاره چې هغه احساسوله چې هغه په هېڅ ډول چمتو نه دی: په پرتليز ډول امبروز يو نوی مسيحي و، چې تر اوسه نه د تعميد غسل ورکړل شوی و، او نه يې په الاهياتو کې منظمه روزنه لېدلې وه. امبروز د يو ملګري کور ته وتښتېد، هڅه يې کوله چې پټ شي. کله يې چې د سترواک «ګريټان» له خوا ليک تر لاسه کړ ، په کوم کې چې د روم له خوا د سپېڅلو دندو لپاره د وړ افرادو د ټاکلو د مناسبيت ستاينه شوې وه، د امبروز کوربه هغه خوشې کړ. په يوه اونۍ کې، هغه ته د تعميد غسل ورکړل شو، وټاکل شو، او د ميلان د نوي اسقف په توګه يې درناوی پيل شو. دا په لوېديځ کې لومړی ځل و، چې د لوړ پوړو چارواکو د لوړې مرتبې يو غړي د اسقف دنده ومنله.
د یو اسقف په توګه، نوموړي په سملاسي ډول زاهدانه ژوند غوره کړ، خپلې پيسې يې په بې وزلو ووېشلې، خپله ټوله ځمکه يې وقف کړه، يوازې د خپلې خور مارسيلينا لپاره يې چاره برابره کړه. په دې سره د هغه موقف لا پسې لوړ شو، دا په خلکو کې د هغه شهرت و، کوم څه چې هغه ته په خپل ټول مسلک کې د پام وړ سياسي ګټه ورسوله. د اسقف په توګه د امبروز د غېر متوقع ټاکنې وروسته، د هغه ورور سيټيرس ميلان ته د تګ لپاره له دولتي چوکۍ څخه استعفا وکړه، چېرته چې نوموړي د اسقف د چارو لنډ مهالی مديريت په غاړه واخيست.
ویلزي ژبه
د ویلزي ژبه فیصدي.
کوپانګ
کوپانګ په اندونیزیایي ژبه Kupang) د تیمور ټاپو په لویدیځ برخه کې د اندونیزیا هیواد ختیځ سوندای ولایت مرکز دی.
ویلزي ژبه
ولزي ژبه په ویلزي Cymraeg) په انګلیسي Welsh) د انګلیسي ترځنګ د ویلز هیواد رسمي ژبه ده. ویلزي د سلتي ژبو له کورنۍ څخه ده چې په بریتانیا کې د ویلزي خلکو له خوا کاریږي.
پاپ فرانسیس
پاپ فرانیس (د کاتولیکې کلیسا ایمام (رهبر)) په لاتیني Franciscus) زوکړه ۱۷ ډسمبر ۱۹۳۶ ارجنټاین، بوینس آیرس اصلي نوم خورخه ماریو برګولیو په اسپانیایي Jorge Mario Bergoglio) د نړۍ د کاتولیکو کلیساوو رهبر (ایمام) دی. نوموړی په ۲۰۱۳م کال کې د شپاړسم بندیکت پرځای پاپ ونومول شو.
عبدالسلام
محمد عبدالسلام (29 جنوري 1926 – 21 نومبر 1996) يو پاکستانی نظري فيزيک پوه او د نوبل جايزې ګټونکی و. نوموړي په فيزیک کې د 1979ز کال د نوبل جايزه د «اليکترو ويلک يوځايتوب تيورۍ» (Electroweak یوه فيزيکي معادله ده) په برخه کې د هغه د ونډې له امله له «شلدون ګلاشو» او «استيون واينبرګ» سره په شریکه تر لاسه کړه. نوموړی لومړی پاکستانی او د کوم اسلامي هيواد لومړی مسلمان وګړی و چې په ساينس کې د نوبل جايزه تر لاسه کوي، او د مصر له انورالسادات وروسته، د کوم اسلامي هېواد دويم وګړی و چې نوبل جايزه ورکول کېده.
د ویلز هیواد ایداري وېش
د ویلز هیواد د ولایتونو نوملړ (د ویلز ایداري برخې) ویلز په ټوله کې په ۲۲ ایداري برخو ویشل شوی دی.
عبدالسلام
د سلام د يادولو وړ لاسته راوړنو کې «Pati–Salam model, magnetic photon, vector meson, Grand Unified Theory»، د «supersymmetry» په اړه کار، او تر ټولو مهم يې «electroweak theory» شامل دي، د کومې تېورۍ لپاره چې هغه ته د نوبل جايزه ورکړل شوې وه. سلام په «quantum field theory» او د لندن په امپيريل کالج کې د رياضي د پرمختګ په برخه کې د پام وړ ونډه درلودلې ده. سلام له خپل زده کونکي رياض الدين سره يوځای د نيوټرينو، نيوټران ستورو او تورو غارونو په اړوند د جديدې تيورۍ تر څنګ د کوانټم ميخانيک او «quantum field» تيورۍ د نویو کولو په کار کې مهم ګډون درلود. د يو ښوونکي او ساينس ته د وده ورکونکي په توګه، سلام په پاکستان کې د رياضي او نظرياتي فيزيک د بنسټ اېښودونکي او ساينسي پلار په توګه يادېږي، نوموړي دا کارونه په هغه موده کې تر سره کړي، کله چې نوموړي د ولسمشر د ارشد ساينسي سلاکار په توګه کار کاوه. سلام د فيزيک په نړيواله ټولنه کې د پاکستان د فيزيک په پرمختګ کې ډېره ونډه درلوده. د هغه له مړينې تر لږ مخکې وخته، سلام له فيزيک سره خپلې مرستې، او د درېيمې نړۍ په هيوادونو کې يې د ساينس د پرمختګ ملاتړ ته دوام ورکړ.
ځواني او زده کړه
نوموړي د کمبريج د «کيونډش» لابراتوار څخه په نظري فيزيک کې د دوکتورا (PhD) سند تر لاسه کړ. د هغه د دوکتورا رساله چې د «Developments in quantum theory of fields» په نوم وه، په کوانټم اليکټروډاينامکس کې هر اړخيزه او بنسټيزه څېړنه درلوده. تر هغه وخته چې دا رساله په 1951ز کال کې خپره شوه، نو لا دمخه يې هغه ته نړيوال شهرت او د «اډمیز» جايزه تر لاسه کړې وه. د دوکتورا د زده کړې پر مهال، د هغه لارښودونکو هغه وننګولو، تر څو په يو کال کې يوه داسې پېچلې ستونزه حل کړي، کومو چې د «پال ډيرک» او «رچرډ فين مين» په څېر عظیمو ذهنونه له ننګونو سره مخ کړي وو. په شپږو مياشتو موده کې، سلام د ميسن تيورۍ لپاره د بيا عادي کولو حل لاره پیدا کړې وه. کله چې هغه په کيونډش لابراتوار کې دا حل لاره وړاندې کړه، نو سلام د « Hans Bethe, J. Robert Oppenheimer» او « Dirac» پام ځان ته راواړولو.
اندونیزیایي ژبه
اندونیزیایي ژبه په اندونیزیایي Bahasa Indonesia) د اندونیزیا هیواد رسمي ژبه ده.
دوهمه ملکه الیزابت
دویمه الیزابېت (الیزابېت السکاندر ماري؛ د ۱۹۲۶ کال د اپرېل په ۲۱مه نېټه زیږېدلې) د بریتانیا او ۱۵ نورو هم‌ګټو  قلمروونو ملکه ده.
الیزابېت د ډوک او ډچېس یورک لومړۍ لور ده او د لندن په مې‌فېر کې زیږېدلې ده. پلار یې په ۱۹۳۶ کال کې د ورور اتم پاچا «اډوارډ» له لرې کېدو وروسته د پاچاهۍ پر تخت کېناست او الیزابېت یې احتمالي وارثه کړه. دې په خصوصي ډول په کور کې زده‌کړې وکړې. د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې یې د عمومي دندو پر اجرا کولو پیل وکړ او د خپلې خاورې د مرستندوی پوځ په خدماتو کې یې کار وکړ. د ۱۹۴۷ کال په نومبر میاشت کې یې د یونان او ډنمارک له پخواني شاهزاده فیلیپ مونټ‌باټن سره واده وکړ چې له هغه نه یې څلور اولادونه وشول: چارلېز، د ولېز شاهزاده؛ آن، پرنس رویال؛ شاهزاده انډریو، ډوک یورک او شاهزاده اېډوارډ، ارل وېسېکس.
د ۱۹۵۲ کال په فېبرورۍ کې یې چې کله پلار مړ شو، الیزابېت هغه مهال ۲۵ کلنه وه او د اوو خپلواکو هم‌ګټو هېوادونو ملکه شوه. دا هېوادونه بریتانیا، کاناډا، استرالیا، نیوزلنډ، سوېلي افریقا، پاکستان او سیلان وو،‎ همدا راز د دغو هم‌ګټو هېوادونو مشره هم شوه. د مشروطه ملکې په توګه د دې په دوره کې لوی سیاسي بدلونونه پېښ شول؛ لکه په شمالي ایرلنډ کې ګډوډۍ، په بریتانیا کې د واک سپارل، له اروپايي ټولنو سره د بریتانیا یوځای کېدل، له اروپايي اتحادیې څخه د بریتانیا وتل، کاناډا ته د بشپړ حاکمیت لېږدېدل او د ۱۹۵۶ او ۱۹۹۲ کلونو تر منځ د دې تر واک لاندې ځينې قلمروونه لکه سوېلي افریقا، پاکستان او سیلان (چې نوم یې سریلانکا ته بدل شو) پر جمهوریتونو بدل شول. د دې په تاریخي لیدنو او ملاقاتونو کې جمهوري ایرلنډ ته دولتي سفر او د پنځو پاپانو لیدنه شاملېږي. خاوند یې «شاهزاده فلیپ» د ۲۰۲۱ د اپرېل په ۹مه تر ۷۳ کلن واده وروسته د ۹۹ کلونو په عمر مړ شو.
د ژوند لومړي کلونه
الیزابېت الکساندر مري وېنډسور د ۱۹۲۶ کال د اپرېل په ۲۱مه نېټه د ګرینوېچ پر ګړۍ په ۲ بجو او ۴۰ دقیقو د خپل پلرني نیکه، پاچا پنځم جورج د سلطنت په وخت کې وزیږېده. پلار یې ډوک یورک (وروسته بیا شپږم پاچا و)، د پاچا دویم زوی و. مور یې ډوچېس یورک (وروسته ملکه الیزابېت، د ملکې مور)، د سکاټلند د کلوډ بووز – لیون د استراثمور او کینګهورن څوارلسم ارل له اشرافي کورنۍ څخه وه. دا په لندن کې د خپل مورني نیکه په کور کې د عملیات له لارې وزیږېده.
د الیزابېت یوازنۍ خور «شهزادګۍ مارګرېټ» په ۱۹۳۰ کال کې وزیږېده. دغو دوو شهزادګیو په کور کې د خپلې مور او کورنۍ روزونکې «ماریون کراوفورډ» تر څارنې لاندې زده‌کړې وکړې. درسونه یې پر تاریخ، ژبو، ادبیاتو او موسیقۍ متمرکز وو. کرافورډ په ۱۹۵۰ کال کې د «کوچنیو شهزا‌دګیو» په نامه د الیزابېت او مارګرېټ د کوچني‌والي د وخت بیوګرافي خپره کړه چې د شاهي کورنۍ د خواشینۍ لامل شوه. دغه کتاب له اسونو او سپیو سره د الیزابېت مینه، د هغې منظم‌والی او د مسؤلیت منل بیان کړي دي.