cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ویلیم ولبرفورس
ویلیم ولبرفورس (1759  کال د اگسټ له 24 مې څخه د 1833 کال د جولای تر 29 ) یو برتانوي سیاستوال، مخور او د غلامانو د سوداګرۍ د ختمولو د غورځنګ مشر و. هغه د کینګسټن اوون هول یارکشایر اصلي اوسیدونکی و. هغه خپل سیاسي کیریر په 1780 کال کې پیل کړ او بلاخره له1784-1812 پورې د یارکشایر د پارلمان خپلواک غړی و. په 1785 کال کې هغه یو انجیلي مسیحي شو، چې په پایله کې دغه کړنه د هغه د ژوند په سبک کې د لویو بدلونونو او د اصلاحاتو لپاره د تلپاتې اندیښنې سبب شوه.
هغه په 1787 کال کې د توماس کلارکسن او د ګرانویل شارپ، هانا مور او چارلس میډلټن په ګډون د غلامانو د سوداګرۍ ضد فعالانو له یوې ډلې سره اړیکه ونیوله. دوی ولبرفورس وهڅاوه چې د غلامۍ د ختمولو مسؤلیت په غاړه واخلي او په دې ډول هغه په ډېره کمه موده کې د غلامۍ د ختمولو د مخکښو برتانوي فعالانو څخه و. هغه د شلو کلونو لپاره ترڅو چې په 1807 کال د غلامانو د سوداګرۍ ضد قانون تصویب کېده د برتانوي غلامانو د سوداګرۍ پروړاندې د پارلماني کمپاین مشري وکړه.
ولبرفورس د دین، اخلاقو او تعلیم اهمیت ته قائل و. هغه د بدعت (فساد) د ځپلو ټولنې، په هند کې د برتانوي تبلیغاتو (مشنري) کار، په سیرا لیون کې د ازادې مستعمرې رامنځته کول، د کلیسا د ماموریت ټولنه یا بنسټ او د څارویو پر وړاندې د ظلم د مخنیوي د ټولنې په څېر د کمپاینونو او موخو ملاتړی و. د هغه بنسټیزه محافظه کاري د دې لامل شوه، چې بلاخره دی له سیاسي او ټولنیز پلوه د جنجالي قانون ملاتړ وکړي. دغه ملاتړ پر ده باندې د نیوکې لامل شو او په ده باندې نیوکه وشوه، چې دی په بهر کې د غلامانو لپاره کمپاین کوي، خو په ​​خپل کور کې شته بې عدالتۍ له پامه غورځوي.
ولبرفورس په وروستیو کلونو کې د غلامۍ د بشپړ ختمولو لپاره د پیل شوي کمپاین ملاتړ وکړ او د 1826 کال څخه وروسته کله چې هغه د خپل کمزورې روغتیا له امله له پارلمان څخه استعفا ورکړه، نو په دغه برخه کې یې خپلې هڅې لا ګړندۍ کړې. دغه کمپاین د 1833 کال د غلامۍ د ختمولو قانون ته لاره هواره کړه او ددې سبب شو چې د برتانوي امپراتورۍ په ډیری برخه کې غلامي ختمه کړي. ویلبرفورس یوازې درې ورځې وروسته له هغه مړ شو، چې کله یې د پارلمان له لارې د یاد قانون د تصویب ډاډ ترلاسه کړ. هغه په وېسټ منسټر ایبي کې د خپل ملګري ویلیم پېټ ځوان سره نږدې خاورو ته وسپارل شو.
د ځوانۍ عمر او زده کړې
ولبرفورس د 1759 کال د اګسټ په 24 مه د انګلستان د یارکشایر په ختیځ کې د هال په نامه د یوې لویې کوڅې په یوه کور کې زږېدلی و. دی د رابرټ ولبرفورس (1728-1768) چې یو شتمن سوداګر او د هغه د مېرمن الیزابېت برډ (1730-1798) یوازینی زوی و. د هغه نیکه ویلیم (1690-1774) خپله شتمني د بالتیک هیوادونو سره د سمندري سوداګرۍ او د شکر له تصفیې څخه ترلاسه کړې وه. هغه په هغه سوداګرۍ کې شریک و، چې د ​​هال د لېم په کوڅه کې یې د لرغونو قندو (شکر) کور جوړ کړی و. دوی به خام شکر د لودیځ هند له کروندو څخه واردول. هغه دوه ځله د هال ښار ښاروال وټاکل شو.
ولبرفورس یو کوچنی، ناروغ او نازک ماشوم و، چې د سترګو کمزورتیا یې درلوده. هغه په 1768 کې د هال ګرامر په ښوونځي کې زده کړې پیل کړې، چې په هغه وخت کې د یو ځوان، متحرک سر ښوونکي جوزف میلنر لخوا رهبري کیده، چې وروسته یې د تل لپاره ملګري شو. ویلبرفورس په ښوونځي کې د ده په ملاتړله شته فضا څخه ګټه پورته کړه، خو په 1768 کال کې د هغه د پلار مړینه د هغه د ژوند په ترتیباتو کې د لویو بدلونو سبب وګرځېده. نهه کلن ویلیم فورس د هغه مور چې د هغه لپاره یې مبارزه کوله په سینټ جیمز، لندن او ویمبلډن کې د هغه د تره او ترور کورونو ته واستوه، چې په هغه وخت کې هغه کلي 7 میله (11 کیلومتره) لرې د لندن سویل لویدیز ته موقعیت درلود. هغه په پوټني کې دوه کاله په مکتب کې له کومې ځانګړې علاقې پرته خپلې زده کړې پر مخ یووړې. هغه خپلې رخصتۍ په ویمبلډن کې له خپلو هغو خپلوانو سره تېرې کړې، چې ډیره مینه یې ورسره درلوده. هغه د خپلو خپلوانو څخه پر تأثر باندې د انجیلي عیسویت سره علاقه پیدا کړه. په ځانګړي توګه د هغه د عمه حنا څخه متأثېره و، چې د یو بډایه عیسوي سوداګر جان تورنټن خور وه. دغه سوداګر یو مخور، بشر دوست او د مخکښ میتودېسټ (د عیسوي دین یوه ځانګړې څانګه) مبلغ جورج وایټفیلډ ملاتړی و. د انګلېستان له کلیسا او د انجیلیلېزم سره د ولبرفورس د سخت تمایل او علاقې څخه د هغه مور او نیکه اندېښمن شول او په 1771 کال کې یې دولس کلن ولبرفورس بېرته هال ته راوسته. ولبرفورس د خپل تره او عمه څخه په جلا کېدو باندې سخت خفه شوی و. د هغه کورنۍ د هول ګرامر ښوونځي ته د هغه د بېرته راستنېدلو سره مخالفت وکړ، ځکه چې د مکتب مدیر میتوډېسټ (د عیسوي دین یوه ځانګړې څانګه) شوی و او ویلبرفورس له 1771 څخه تر 1776 پورې په یو نږدې پوکلینګټن ښوونځي کې خپلو زده کړو ته ادامه ورکړه.
مانيلا
مانیلا د فلیپین هیواد پلازمینه ده.
کوچين
کوچين د هند يو ښار دی، دا د هند په کيرالا ايالت کې دی. دا د هند 11م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 2,832,142 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 2,939,038 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
پر افغانستان د امریکا یرغل
په ۲۰۰۱# عیسوي کال د اکتوبر میاشتې پر ۷مه# نیټه د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش پر افغانستان فوځي یرغل وکړ. په ظاهره امریکا ادعا کوله چې ګني په افغانستان کې هغه ترهګر میشته دي چي د ۹/۱۱ ترهګریز بریدونو کې ښکېل وو. زرګونو بیګناه افغانان یې په شهادت ورسول.
سورة المسد
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
سوادکوه شمالي ولسوالي
سوادکوه شمالي ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سوادکوه شمالی)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۲۴٬۸۳۴ تنه نفوس لري. د سوادکوه شمالي ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
دوشنبه
دوشنبه (په تاجیکي کې: Душанбе) د تاجیکستان تر ټولو لوی ښار دي او د تاجیکستان پلازمېنه ده. دغه ښار نږدې ۶۷۹،۴۰۰ وگړي لري. دوشنبه د تاجیکستان په لویدیځ کې پامیر ته نژدي پروت دي. د دوشنبه په ښار کې د ورزب مشهور سیند بهیږي.
تاریخ
دوشنبه په ۷ پېړۍ کې جوړ شو. په ۹ پېړۍ کې دغه ښار د سامانیانو د حکمرانانو لخوا پراخه شوه. په ۱۳ پېړۍ کې دوشنبه د مغولو پوځ لخوا ونیول شو. په ۱۵ پېړۍ کې د تیمور لنگ پوځ دوشنبه ته ورسېده. په ۱۶ پېړۍ کې دغه ښار د بخاري خانانو لاس ته ورغی. په ۱۹۲۹ کال کې دوشنبه د تاجیکستان سوسیالستی جمهوریت مرکز شو او په دي ښار کې د اورگاډي سړک جوړ شو. په ۱۹۴۸ کال کې لمړي پوهنتون تاسیس شو. په ۱۹۹۱ کال کې د تاجیکستان جمهوریت اعلان شو او دوشنبه بیا د تاجیکستان مرکز شو.
وېشنيزه:تاجیکستان وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:اسیایي ښارونه وېشنيزه:د منځنۍ اسیا ښارونه
سورة النصر
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
د جورجيا اداري وېش
'جورجيا په دوه خپلواکو رياستونو (ავტონომიური რესპუბლიკა, avtonomiuri respublika) او نهو سيمو (მხარე, mkhare) وېشل شوی دی. ددې هېواد د پلازمېنې نوم تبليسي دی.
سرچينې
وېشنيزه:د جورجيا اداري وېش وېشنيزه:د هېوادونو لومړۍ درجې وېش لړليک
لوی ناب شېردل خان شاغاسي
لوی ناب شېردل خان شاغاسي د امير شېر علي خان د پاچايۍ په وخت کې يو لوی چارواکی او سيمه ايز سردار و. هغه د امير امان الله خان مورنی نيکه دی. په بله وينا هغه د امير حبيب الله خان خسر، د امير حبيب الله خان د ماندينې، عليا حضرت سرور سلطان بېگم پلار او د امير امان الله خان نيکه و.
وېشنيزه:افغانان
د فلسفې او ژوند نړۍ
په حقيقت كي هيڅکله هم نه شو ويلاى چي فلسفه څه ده؟ ياني هيڅ وخت نه شو ويلاى: فلسفه دغه شى دى او له دې څخه پرته بل شى فلسفه نه شي كيداى، ځکه فلسفه د انسان دکاري برخې تر ټولو پراخه ساحه ده، او موږ هغې ته ديوه ځانگړي شي په مټ هېڅکله هم بريد نه شو ټاکلى. د فلسفې عمر ته که راشو نو د مځكي پرمخ د انسان له عمره سره پرتله كيداى شي. فلسفې د تاريخ په اوږدو كي زيات بدلونونه ليدلي دي او په هره دوره كي يې له تېر مهال سره جوت توپيرونه پيداکړي دي.د دغې موخې لپاره داخبره بسنه کوي چي دهغې بېلا بېلو تعريفونو ته وکتل شي.
د فلسفې ويى
د فلسفې ويى(philosophy) يا فيلوسوفيا چي يو يوناني ويى دى له دوو برخو څخه اوډل شوى دى: چي فيلو د ميني او سوفيا د پوهې په ماناده. هغه څوک چي د لومړي ځل لپاره يې دغه ويى وکاراوه، فيثاغورس نومېده. کله چي له هغه څخه وپوښـتل شول چي اياته يو هوښيار اوپوه سړى يې؟نوده ځواب ورکړ، نه ،مگر د پوهې مينه وال  او خوښوونکى ( فيلسوف) يم. نو پردې بنسټ ويلاى شو چي فلسفه دخپل پيدايښت له لومړۍ ورځې څخه له پوهې، تفکر او هوښياري سره د مينې ، محبت او دوستۍ په مانا ده.
دفلسفې پېژند (تعريف)
فلسفه تفکر ته ويل كيږي، د نړۍ د بنسټيزو او ټوليزو موضوعاتو په اړه چي موږ په خپل ژوند كي ورسره لاس او گريو ان يوسوچ ته ويل كيږي. فلسفه هغه مهال رابرسېره کيږي چي کله موږ دخپل ځان اونړۍ په اړه ځيني بنسټيزې پوښتنې رامنځته کوو، داسې پوښتنې لکه : ښکلا څه شى ده؟
له زوکړې وړاندي به موږ چيري وو؟ د وخت حقيقت څه دى؟ ايا پينۍ کومه موخه لري ؟ ايا ژوند کومه مانا لري او که يې لري نو څنگه به په هغې باندي پوهېږو؟ ايا داسې كيداى شي چي يو شى دې شتون ولري او د هغه لامل دې نه وي؟
موږ نړۍ د يوه واقعيت په توگه پېژنو مگر واقعيت په څه مانا؟ د انسان برخليک د ده په خپل لاس كي دى او که له بهر څخه ورته ټاکل كيږي؟
لکه څرنگه چي په دغو پوښتنو كي وينو فلسفي مسايل او پوښتني له آره څخه يو ډول ځانگړي چاري دي او په بله هېڅ ډول پوهه كي دا ډول موضوعاتو ته پاملرنه نه كيږي.
بوئين او مياندشت ولسوالي
بوئين او مياندشت ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بوئین و میاندشت)  د ايران د اصفهان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د بوئين او مياندشت ښار دی. دا ولسوالي ۲۴٬۱۶۳ تنه نفوس لري. د بوئين او مياندشت ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د اصفهان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د فلسفې او ژوند نړۍ
دفلسفې پېژند (تعريف)
مگر په فلسفه كي تر ټولو بنسټيز کار چي موږ ورسره سرو کار لروهغه د تفکر د شتون خبره ده، که په بل ډول ووايو نو په فلسفه كي د وجود ياشتون آر په مطلق ډول، ياني بې له هر ډول قيدوشرط څخه مطرح كيږي.
له همدې امله ارسطو د فلسفې په تعريف كي وايي:
فلسفه هغه پوهه ده چي دموجوداتو په حال باندي سړى خبروي او دا اړخ يې څېړي چي شيان رښتيا هم وجود لري او که څنگه؟ د فلسفې يوه مانا په فکري او سولي استعدادنو باندي د هغې اطلاق بلل كيږي، څو انسان ته دا وس ورکړي چي شيان پېښې او ډول ډول چاري له ډېر لوړ او پراخ ليد څخه وځيري او په دې توگه سره د وخت پېښې په پوره ډاډ، باور او ارامتيا سره وزغمي او فلسفه په دې مانا سره د حکمت انډول يا مترادفه ده. فلسفه داسي يوه پوهه ده چي غواړي تر ټولو بنسټيزو حقيقتونو ته لاره اواره کړي.
لکه څرنگه چي يې ابن سينا داسي تعريفوي :فلسفه د ټولو شيانو په حقيقتونو باندي پوهاوي ته ويل كيږي، په دومره اندازه چي د انسان په وس پوره وي. فلسفه د خپل ژوند له لومړيو ورځو څخه يوه سپېڅلي او پراخه  بشري پوهه بلل كيږي. دغه راز فلسفې ته الهي پوهه هم ويل كيږي.
د فلسفې په اړه داسي يو گډ، اند د مسيحي او اسلامي ټولو پوهانو تر منځ هم شتون درلود لکه څنگه چي جرجاني وايي: فلسفه له خدايه سره ځان دومره ورته کول دي څومره چي دانسان په وس كي وي او دا د ابدي ښېگڼو د گټلو ښه لاره ده.
څنگه چي وړاندي وويل شول په بنسټيزه توگه فلسفه د خپل پيدايښـت له لومړيو ورځو څخه له پوهي، هوښيارۍ او سولي سره د دوستۍ او ميني په مانا وه او په هغه پوهه يې اطلاق كيده چي د نړۍ په حقيقتونو باندي د برلاسۍ په لټه كي وي، دغه راز په ښـه شي باندي عمل کول ( ښه ژوند) ته هم فلسفه ويل كيداى شي. فلسفه د خپل ژوند د پيل په مهال په ټولو پوهو كي گډه وه او دا ځانگړتيا يې تر پېړيو پېړيو پوري وساتله، لکه څنگه چي به يوه فيلسوف ته د ټولو پوهنو جامع ويل كيده ، مگر سوکه سوکه نورې پوهې له هغې څخه بېلې شوې.
پخوا هغه فلسفه چي ټولې پوهې پكي راغونډې وې په دوه ډوله وه چي يوه يې نظري او بله يې عملي فلسفه بلل كيده.په نظري فلسفه كي الهيات ياگروهپوهنه، رياضيات او طبيعي پوهني شاملي وې چي په تر تيب سره لوړه، منځنۍ او ټېټه پوهه ورته ويل كيده. دا رنگه عملي فلسفه هم له درېيو برخو څخه اوډل شوې وه چي اخلاق، کور سمبالونه او سياست يې برخې وې، چي لومړۍ دا يې د انسان د ژوند د شخصي چارو په سمبالښت پسې اړه لرله، دويم يې د کوړنيو چارو په سمبالولو او درېيمه يې د هېواد د چارو په سمون او سمبالښت پسې تړلې وه.
د فلسفې مسايل
د فلسفې مسايل تر ټولو بنسټېز دي، چي بشر کولاى شي د هغه په اړه پوښتنې وکړي. د دغو پوښتنو ځانگړتيا دا ده چي تل يې شتون درلود او تر دې وروسته به هم د تل لپاره پاتي وي او هېڅ دا ډول پوهه پيدا نه شي چي د هغو لپاره به ځوا ب ولري او يا ووايي.
هر څوک له دغو پوښتنو سره چي ژوند ته مانا ورکوي مخامخ دي. داسي پوښتني لکه ښکلا څه شى ده؟
زماپوهه واقعيت لري اوکه يوازي ټول شيان د نندارې غوندي دي؟
ايا نړۍ کومه موخه لري او که هسې يوه بې مفهومه شى دى؟
او داسي نورې پوښـتنې هم شته چي په دغه برخه كي يې سړى مطرح کولاى شي.
هره پوهه که موږ په نړۍ كي گورو نو موجودات له يوه ځانگړې اړخه او زاويې څخه تر کتنې لاندي نيسي. د بېلگې په ډول هندسه هر شي ته د اندازې، اړخونو او کچلو، له لوري گوري. کيميا بيا هر شى د کيمياوي خواصو او ځانگړنو له مخې مطالعه کوي. مگر فلسفه بيا د موجوداتو د وجود ياشتون، د هغوى ترمنځ د پېژندنې او د هغوى د څه شي والي په اړه پوښتني کوي.
په ټوليزه توگه که يوي پوښتني ته د تجربې، حواسو يا ازموينې په مټ ځواب ونه مومو، نو وايو چي دا يوه فلسفي پوښتنه ده. په دې ډول سره موږ کولاى شو چي فلسفي مسايل په پنځو اصلي برخو باندي ووېشو او دا پنځه برخې د فلسفې آرې برخې شمېرل كيږي.
موږ د بېلگې په ډول له هغو مسايلو څخه چي په دغو برخه كي مطرح كيږي بياهم څو پوښتني مطرح کوو.
رحمت الله خوستی
رحمت الله خوستى په ١٣٣٨ کې دخوست مندوزيو دچندړ خيلو په کلي کې زيږيدلى دى. ترپنځم ټولگي پورې يې د څړبن ليسه لوستې ده اوپه ١٣٥٥ کې کابل ته ولاړ. تراتمه پورې يې د شاشهيد ښوونځي ولوست اوبيا يې دکابل د استقلال ليسه پاى ته ورسوله. په ١٣٥٧ کال کې دراډيوافغانستان رسمي مامورشو او اود ممثل په توگه يې کار کاوۀ. د ١٣٥٨ کال په پاى کې دهنر اوادبياتو په څانگه کې د پښتو فلمونو دايرکتر اوممثل وو.
لومړنى فلم يې غوړه مالي وه چې استاد بيسد ليکلى وۀ. وروسته يې ليلکنې هم کولې. ١٧ پښتو فلمونه يې جوړ کړي دي. له راډيو نه په ٥٤ ١٣کال کې ووت اودکورنيو چارو زارت داخله ته ورغې. د تبليغ اوترويج په سياسي څانگه کې وو.
په ١٣٦٥ کې بيرته راډيو افغانستان ته ورغى او هلته د کورنيو چارو د وزارت استازى شو. په ١٣٦٩ کې دصدارعضم په امر دهنرمندانو داتحاديي دهنري چارو مسئول شو.
خوپه هيواد کې حالات خړپړ شول اوجگړې پيل شوې رحمت الله خوستى هم په ٧١ ١٣ کې له کابله ووت دپاکستان په ميرانشاه کې و.
تر ٨١ ١٣ پورې هلته وو. په ٩٠ مو کلونوکې دبي بي سي تعليمي پروژو ته ورغى او په پيل کې د مين پاکى دانجنيررول اوبيا د ملک ادم خان رول ورته وسپارل شو. تراوسه هم دنوي کور نوي ژوند په راډيويي ننداره کې دا رول لري.
اوس په خوست کې د فلم اخستلويوه څانگه او سټوډيو هم لري.
وېشنيزه:پښتانه لوبگران وېشنيزه:افغان لوبگران وېشنيزه:مسلمان لوبگران
کنګل
کنګل د راټول شوي يخ يوه درېدلې کتله ده چې په منظم ډول د خپل وزن لاندې په خوځښت وي. يو کنګل په هغه سيمه منځ ته راځي، چېرې چې د ډېرو کلونو په تېرېدو سره، په عمومي توګه څو پېړيو کې، د منځه تللو په پرتله د واورې جمع کېدل زیات وي. کنګلونه کرار کرار خپله بڼه له لاسه ورکوي او د خپل وزن له کامله د رامنځ ته شوي فشار لاندې بهېږي، ژور چاودونه، پاڼونه او نورې بېلونکې ځانګړتياوې جوړوي. کنګلونه د خپلو ښکتنيو پوړونو نه ډبرې او پاتې شوني توږي، چې د ځمکو بڼې جوړې کړې، لکه سيرکونه (په غرونو کې جوړې شوې کندې)، مورينز (له کنګل نه پاتې شوی د ډبرو امبار) یا تنګي. کنګلونه يوازې په ځمکو جوړيږي او د سمندر له ډېرو نازکو يخونو او د جهيلونو له يخونو سره توپير لري، کوم چې د اوبو د کتلو پر سر منځ ته راځي.
د ځمکې پر مخ، د یخ نهه نوي کنګلونه په قطبي سیمو کې د يخ په پراخو څادرونو (کوم ته چې د کنګلونو لویه وچه هم ويل کېږی) کې دي، خو د استراليا له مرکزي سيمو پرته، شونې ده چې د نيوزيلينډ په څېر د اقيانوسي لوړ طول البلد اقيانوسي هېوادونو په ګډون، کنګلونه د هرې لويې وچې په غره ييزو لړيو کې وموندل شي. د شمالي پنځه دېرش درجو عرض البلد او سويلي پنځه دېرش درجو عرض البلد تر منځ، يوازې په هماليا، اينډيز او د ختيځې افريقا په يو څو لوړو غرونو، مکسيکو، نيوګينيا او په ايران کې پر زرد کوه موندل کېدای شي. له اووه زره نه په زیاتو پېژندل شويو کنګلونو کې، له قطبي سيمو نه د باندې پاکستان له بل هر هېواد نه زيات يخي کنګلونه لري. د ځمکې نږدې لس سلنه سطحه په کنګلونو پوښلې ده. د لويې وچې کنګلونو نږدې ديارلس ميلیونه کيلو متر مربع (۵ ميليونه مربع ميل) يا د انترکتيکا ديارلس اعشاريه دوه ميلیونه کيلو متر مربع (۵.۱ ميليون مربع ميله) نه نږدې اته نوي سلنه برخه پوښلې ده چې منځنی ډبلوالی یې ۲۱۰۰ متره (۷۰۰۰ فوټه) دی.په ګرین لینډ او پيټاګونيا کې هم پراخ د لويې وچې کنګلونه خپراه دي. د انترکتيکا او ګرين لينډ د يخي څادرونو نه پرته، د کنګلونو حجم ۱۷۰۰۰۰ کيلو مترمکعب اټکل شوی دی.
د کنګلونو یخونه په ځمکه د تازه اوبو تر ټولو سترې زېرمې دي، د ټولې نړۍ د خوږو او تازه اوبو نږدې نهه شپېته سلنه په دې یخي څادرونو کې دي. معتدل، د الپ غرونو او موسمي قطبي اقليم ډېری کنګلونه په سړو موسمونو کې د واورې په بڼه اوبه زېرمه کوي او وروسته يې د وېلې کېدونکو اوبو په څېر بېرته خوشې کوي، ځکه چې په دوبي کې توده هوا د کنګلونو د وېلې کېدو لامل ګرځي، په دې سره د اوبو يوه داسې سرچینه جوړېږي، کومه چې د بوټو، ژويو او انسانانو د کارولو لپاره هغه مهال له ځانګړي اهميت نه برخمنه ده، کله چې د اوبو نورې سرچينې کمېږی. په هر حال، په لوړو ارتفاعاتو او انترکتيکايي چاپېریالونو کې، د موسمي هوا تودوخې توپير ډېر ځله د دې لپاره بسنه نه کوي چې وېلې شوې اوبه وبهېږي.
له دې امله چې کنګلونه د اوږدې مودې اقلیمي بدلونونو له امله اغېز ويني، د بېلګې په ډول: باران، د تودوخې منځنۍ درجه او د واورو پوښل کېدل، له همدې امله په پراخه کچه د کنګلونو بدلونونه د اقليم د بدلون له مهمو حساسو نښو نه شمېرل کېږي او د سمندر د سطحې د بدلونونو يوه ستره سرچينه ده.
د یخ يوه ستره کېمنډل شوې ټوټه، يا يو کنګل اسماني رنګه ښکاري، ځکه چې زياتې اوبه هم په اسماني رنګ کې ښکاري. لامل يې دا دی چې د اوبو ماليکولونه د اسماني رنګ په پرتله نور رنګونه په ډېر اغېزناک ډول جذبوي. په شين رنګ کې د کنګلونو د ښکارېدو بل لامل د هوا د پوکاڼيو کمښت دی. د هوا پوکاڼۍ، کومې چې یخ ته سپین رنګ ورکوي، د هغه فشار له امله وځي، کوم فشار چې د يخ د ډبليدو سبب ګرځي.
رېښه او اړوند اصطلاحات
د انګليسي ژبې د « glacier  » ټکی، له فرانسوي نه پور شوی او بېرته د فرانکو-پرووينسل له لارې بېرته خشن لاتيني ټکي « glaciārium » ته ورګرځي، کوم چې د لرغونې لاتيني ژبې له « glacia» ټکي نه اخستل شوی او په پايله کې د لاتيني ژبې « glaciēs» ته رسېږي چې معنا يې ده «يخ». هغه پروسې يا هغه ځانګړتېاوي چې د کنلګونو له امله منځ ته راغلي، يا د دې اړوند وي «کنګل شوي» بلل کېږي. د کنګلونو د جوړېدو بهیر، وده کول او بېرته بهېدو ته يې «کنګل کېدنه» ويل کېږي. د دې اړوندو مطالعاتې سیمو ته «ګليشالوژي» ويل کېږي. کنګلونه د نړيوال «کرايوسفير» مهمې برخې دي، (کرايوسفيرد ځمکې د نظام د یخ شويو اوبو برخه ده).
د اندازې، بڼې او چلند پر بنسټ ډلبندي
کنګلونه د دوی د بڼې، تودوخې د ځانګړتياوو او چلندونو پر بنسټ ډلبندي کېږي. الپي کنګلونه د غرونو په څوکو او رېونده برخو جوړ شوي. هغه کنګل چې يوه دره يې ډکه کړې وي، د کنګل دره بلل کېږي، يا په بل ډول الپي کنګل بلل کېږي يا ورته غره ييز کنګل وايي.د کنګل يوې لويې ولاړې کتلې ته يو غر، د غرونو لړۍ وايي، يا اورشېدونکي ته د يخ خولۍ يا د یخ ميدان ويل کېدای شي. د تعريف له اړخه د يخ د خولۍ سيمه له ۵۰۰۰۰ کيلو متر مربع (۱۹۰۰۰ مربع ميل) نه کمه وي.
له ۵۰۰۰۰ کيلو متر مربع (۱۹۰۰۰ ميل مربع) نه د لوی کنګل کتلو ته د يخ څادرونه يا د لويې وچې کنګلونه وايي. څو کيلو متره ژور کې دوی ښکتنۍ توپوګرافي پټوي. يوازې «نوناټک» له خپلو سطحو نه دباندې راوځي. يوازیني شته يخي څادرونه هغه دوه دي، چې د انترکتيکا او ګرين لينډ ډېره برخه يې پوښلې ده. په دوی کې په زياته اندازه تازه اوبه شته، دومره ډېرې دي، که چېرې دواړه وېلي شي، د نړيوالو سمندرونو کچه به له اويا متره (۲۳۰ فوټه) نه زياته لوړه شي. د يخ د څادر يا خولۍ هغه برخه چې په اوبو کې خپره شوې وي، د يخ تاخچې بلل کېږي؛  دوی خاصيت لري چې نري وي، په محدود ډول رېونده او چټکتيا يې کمه شوې وي. د يخ د يو څادر نريو، په تېزۍ سره خوځښت کوونکو برخو ته د يخ بهنګ ويل کېږي. په انترکتيکا کې، ډېری يخي بهنګونه به، لويو يخي تاخچو ته بهېږي. ځينې يې نېغ په نېغه په سمندر کې بهېږي، ډېر کرته د يخ د يوې ژبې په څېر، لکه «مرټز» کنګل.
د «ټايډواټر» کنګلونه هغه دي، کوم چې په سمندر کې پای مومي، په دوی کې ډېر کنګلونه هغه دي چې له ګرین لينډ، انترکتيکا، بافين، ډيون او په کاناډا کې د ايليسمير ټاپوګانو، سويل ختيځه الاسکا او شمالي او سويلي پيټاګونين د يخي ميدانونو نه بهېږی. څنګه چې یخ سمندر ته رسېږي، يا ټوټه ټوټه کېږي او يا يو له بل سره جلا کېږي، له کوم نه چې د يخ غونډاري جوړېږي. د «ټايډواټر» کنګلونو ډېرې جلا شوې برخې، د سمندر له سطحې پورته کېږي، د کوم په پايله کې چې ډېر يخي غونډاري له اوبو سره ټکر کيږي او د پام وړ پايلې لري. ټايډواټر کنګلونه، له پېړيو راهيسې له مخکې تګ او شاتګ له جرياناتو نه تېر شوي دي، کوم چې د نورو کنلګونو په پرتله له موسمي بدلونونو نه ډېر کم اغېزمن کېږي.
د تودوخې د حالت پر بنسټ ډلبندي
د تودوخې له نظره، يو معتدل کنګل، د خپلې سطحې نه نيولې بيا تر بېخه پورې، د ټول کال په اوږدو کې د وېلې کېدو په نقطه کې وي. د قطبي کنګل يخ د تل لپاره له سطحې نه تر بېخ پورې د کنګل کېدو له له اندازې نه ښکته وي، که څه هم شونې ده چې د سطحې یخ موسمي وېلي کېدل تجربه کړي. په نیمه قطبي کنګل کې هم معتدل او هم قطبي يخ شامل وي، له سطحې شاته په شته ژوروالي او د کنګل په اوږدو کې د هغې تر موقعيت پورې اړه لري. په ورته ډول، د يوه کنګل د تودوخې نظام ډېر وخت د هغې د بېخ د تودوخې درجې پر بنسټ ښودل کېږي. د سوړ بنسټ لرونکی کنګل د يخ د ځمکې د نښتلو په نقطه کې د منجمد کېدو له نقطې لاندې دی او په همدې بنسټ، له ښکتني پوړ سره منجمد کېږي. د تاوده بنسټ لرونکی کنګل د سطحې د پاسه يا منجمد کېدو په نقطه کې دی او په دې اړيکه کې د ښوېدو وړتيا لري. د دې تضاد په اړه تر ډېره بريده د کنګل له خوا په اغېزناک ډول د خپل بستر د ختمولو د وړتيا د اداره کولو فکر کېدای شي، ځکه چې د يخ په ښوېدو سره له ښکته سطحې نه د يو کمر په شکېدلو کې مرسته رسېږي. هغه کنګلونه چې هم يخ او هم تود بنسټ لري، د «پولي ترمل» په نامه  پېژندل کېږي.
په فرانسه کې د ادب او هنر بیا راژوندي کېدل(رنسانس)
د فرانسې رنسانس په فرانسه کې د ۱۵ پېړۍ او د ۱۷ پېړۍ تر لومړیو پورې یو فرهنګي او هنري غورځنګ و. دا دوره له پان- اروپايي رنسانس سره په اړیکه کې ده، دا کلیمه د لومړي ځل لپاره د فرانسوي تاریخ پوه ژول ميشله له خوا د اروپا د هنر او فرهنګ د «بیازېږون» د تعریف لپاره وکارول شوه.
د فرانسې د رنسانس په دوره کې د پام وړ بدلونونو کې د انسان پالنې پراختیا، د «نوې نړۍ» (د جوواني دا وېرانزو او ژواک کارتیه په واسطه د نوې فرانسې په توګه) لومړنی اکتشاف(پلټنه) په کې شاملېږي. د چاپ، معمارۍ، نقاشۍ، مجسمې جوړونې، موسیقۍ، علومو او ادبیاتو په برخه کې د نویو هنري بڼو او تکتیکونو پراختیا او د ټولنیزوالي د ادابو او خبرو د نویو کودونو تفصیل دی.
فرانسوي رنسانس په دودیز ډول (په اټکلي ډول) په ۱۴۹۴ز کال کې د اتم چارلز د سلطنت پر مهال پر بریتانیا د فرانسې د یرغل راهیسې په ۱۶۱۰ ز کال کې د څلورم هانري تر مړينې دوام لري. (د مثال په ډول: د بورګوندي یا په اوینیون کې د پاپ د محکمې له لارې) له دې سره د ۱۴ پېړۍ تورې مړينې او د فرانسې سل کلنې جګړې د ۱۵ پېړۍ تر پای پورې فرانسه له اقتصادي او سیاسي پلوه کمزوري وساتله.
د فرانسې د لومړي فرانسس (له ۱۵ ۱۵ څخه ۱۵۴۷ز کال) او د هغه د زوی دویم هنري سلطنت (له ۱۵۴۷ څخه تر ۱۵۵۹) په ټولیز ډول د فرانسې د رنسانس د لوړې څوکې په توګه پېژندل کېږي.
د "رنسانس" کلیمه
د رنسانس کلیمه  یوه فرانسوي کلیمه ده چې تحت الفظي ژباړه یې په انګلیسي "ری‌بېرث/"Rebirth (بیازېږون) ده. دا اصطلاح د لومړي ځل لپاره د فرانسوي پوه ژول میشله (۱۷۹۸-۱۸۷۴ز کلونه) په واسطه د فرانسې د تاريخ په اثر (Histoire de France ) کې په ۱۸۵۵ز کال کې وکارول او تعریف شوه. ژول ميشله په ۱۶ پېړۍ کې په فرانسه کې رنسانس د اروپا د فرهنګي تاريخ د دورې په توګه تعریف کړچې له منځنیو پېړیو څخه بېل‌ والي ښيي او په نړۍ کې يې د بشریت او د هغه له ځای څخه مډرن درک رامنځته کړ. ميشله د یوه فرانسوي اوسېدونکي او تاریخ پوه په توګه ادعا وکړه چې رنسانس یو فرانسوي غورځنګ دی. د هغه کار په نورو ژبو کې د اصلي فرانسوي کلیمې "رنسانس" څخه کار اخیستل دي.
هنر
د ۱۵ پېړۍ په وروستیو کې پر ایټالیا د فرانسې یرغل او د بورګوندي له ګڼې ګوڼې څخه ډک دربار (د هغه له فلامیشي اړیکو سره) د دې لامل شو چې فرانسویان له تجارتي مالونو، نقاشیانو او د شمالي او ايټالوي رنسانس له خلاقې اروا او لومړنۍ دورې سره اړیکه جوړه کړي. په فرانسه کې هنري بدلونونه تر ډېره د فلامیشي او ايټالوي هنرمندانو په واسطه لکه ژان کلویه او د هغه زوی فرانسوا کلوئه او ايټالويانو روسو فیورنتینو، فرانچسکو پریماتیکچیو او نیکولو ډېل اباته چې د فونتنبلو لومړنی ښوونځی (له ۱۵۳۱ څخه) و، تر سره شول.
په ۱۵۱۶ ز کال کې د فرانسې لومړي فرانسیس لئوناردو داوینچي د امبویز کلا ته راوبله او د دوکلوس کلا يې چې هغه مهال د شاتو په نوم یادېده، د کار ځای او هستوګنځي په توګه هغه ته په واک کې ورکړه. وتلی نقاش او مخترع لئوناردو د مونالیزا، سېنټ ان او سېنټ ژان په نوم له خپلو درېیو تابلوګانو سره د ننه شو، چې نن ورځ د پاریس په لوور موزیم کې ساتل کېږي.
د لومړي فرانسس د دورې هنر د څلورم هېنري په پرتله تر ډېره د وروستیو ايټالیايي انځوریزو او مجسمې جوړونې له بدلونونو څخه الهام اخیستی چې معمولاً ورته مانیریزم ویل کېږي (د نورو تر منځ، له میکل انژ او پارمیجانینوسره تړاو لري)، له اوږدو ښکلو څېرو سره چې  پر بصري بلاغت متکي دي مشخصېږي. چې د خیالي انځور(تجسم) او افسانې پوهنې بلاغت په کې شاملېږي.
وروستی میناریزم او لومړنی باروک
څلورم هنري د توسېنټ ډوبرېل، مارتین فریماینېټ او امبریوس ډوبیوس په نوم هنرمندان راوبلل، تر څو د فونتنبلو پر کلا کار وکړي، چې معمولاً د فونتنبلو د دویم ښوونځي په نوم یاديږي.
ماري دومېدېچي، څلورمې ملکې هنري، نقاش فلاندري پيتر پاول روبنس فرانسې ته راوباله او دې هنرمند د لوګزامبورګ ماڼۍ ته په پاریس کې یو شمېر لوی آثار نقاشي کړل. له فلاندري هنرمندانو څخه یو بل هنرمند چې د دربار لپاره يې کار کاوه، کوچنی فرانس پوربوس و.
هغه چې له فرانسې څخه بهر یې د لورن د ډوکانو (په انګلستان کې د اشرافو میراثي لقب) لپاره کار کاوه، د ژاک بلانج، کلود دروئه او ژاک کالو په شان هنرمندانو په آثارو کې د وروستیو شېوواوطریقو ډېر بېل سبک موندلی شو. هغوی د هغې دورې له فرانسوي هنرمندانو سره په حکاکۍ کې سخت افراطي او تر ډېره اروتیک (چې شپني او په خوب کې د ډار انځورونو په کې شاملېږي) او عالي مهارتونه رامنځته کړل.
خټګري(معماري)
د فرانسې د رنسانس یو له تر ټولو لویو لاسته راوړنو څخه د لئویر درې د کلا جوړول وو: دا تفریحي ماڼۍ چې نوره کلا نه ګڼل کېده، د لئور سیمې د غني سیندونو او ځمکو څخه يې ګټه پورته کړه او د خټګرۍ د پام وړ مهارتونه ښيي.
په پاریس کې د لئور زړه کلا هم د پيرلېسکوټ په سرپرستۍ بیاورغېده او د رنسانس د یوې نوې کلا په هسته بدله شوه. د لېور موزیم په لویديځ کې کاترين دوميچي د هغې لپاره د تئولوریس ماڼۍ له پراخو باغونو اوسمڅو سره جوړه کړه.
د فرانسې د څلورم هانري له واک ته رسېدو سره، په پاریس کې د لویې ښاري پراختیا د دورې زېری و، چې له ډلې يې پلېس دېس وسګېس/ Place des Vosges، (چې د شاهي ځای په نوم یادیږي) پونت نيوف/Pont Neuf، پلېس دافين او د لئور يوه برخه (له لویو ګالریانو څخه) یادولی شو.
باغونه
د فرانسې د رنسانس باغونه د کښت له هندسي او متجانسو بسترونو يا ځمکني لوژ سره پېژندل کېدل، د ګلدانیو په منځ کې د بوټو اېښول؛ د شګو او جغل لارې، زینې او رېمپونه؛ د کانالونو او شنو یادګاري چېنو په بڼه د اوبو حرکت او د مصنوعي ډبرو لابراتوارونو او د افسانوي شخصیتونو له پراخو مجسمو سره مشخصېدل. دا باغونه د هغو کلاوو په پراختیا بدل شول چې دوی احاطه کړې وې او د رنسانس د اېډیال ښودلو لپاره په بېلابېلو اندازو او نسبتونو کې طراحي شوي وو.
سرچينې
[1] عادت یا شیوه، ژباړن
لکناو
لکناو د هند يو ښار دی، دا د هند په اتر پرديش ايالت کې دی. دا د هند 12م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر -- و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 2,815,601 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
طلا تپه
طلا تپه د جوزجان ولايت په يوه لرغونې سيمه ده چې په 1978 ز کال کې د پخواني شوروي اتحاد او افغانستان تر منځ د دولتي تړون پر بنسټ د دواړوهيوادونو د لرغونپوهانو په گډو هڅو او پرله پسې زيار د دوه زرو کالو وړاندې زمانو لرغوني اثار راڅرگند او تر لاسه شول چې نه يوازې د افغانستان د لرغونې تاريخ لپاره يې هر اړخيزه مالومات را برسېره کړل بلکې د سيمې او نوروهيوادونو د لرغونې تاريخ په اړه يې هم د پام وړ او ارزښتمنې څرگندونې د څيړنکو په واک کې ورکړي دي.
د طلا تپې په سپړنو کي د پخواني شوروي لرغونپوهانو مشري د ښاغلي و.ي. سريانيدي ( V.Y.Saryanidi ) او د افغاني لوري مشري د ښاغلي حبيب اعظمي په غاړه وه ، چي پرله پسي دوه کاله ( 1978 ? 1979 ) يې د همدي تپي پر بيلا بيلو برخو سپړني او څيړني تر سره کړې ، نوموړو لرغونپوهانو د تپي بيلا بيل پخواني قبرونه او هديرې وسپړلي چي په نتيجه کي يې د ( 7 ) او قبرونو څخه تر شلوزروزيات طلائي اثار کشف او تر لاسه کړل. نوموړي اثار د خاصو تشريفاتي مراسيمو په ترځ کي د افغانستان د وخت اطلاعاتو او کلتور وزارت مسولينو ته ورکړل سوه ، چي تر1991 ميلادي کال پوري په خاصو وختونو کي د نندارې لپاره ايښوول کيده.
دطلا تپي په اثارو کي زينتي گاڼې لکه لاکټونه ،بنگړي،غاړه گۍاونور ، ننداريز توکي لکه د ونو تنې ، ښاخلې ، پاڼي او گلپاڼي ،ډول ول مجسمي لکه د زمري ، غرڅني ،مار او نورو ژويو مجسمي او داسي نور تر شل زره زيات اثار چي ټول د طلا څخه جوړسوي ، فهرست او راجستر سويدي. د هغه مالي او معنوي ارزښت له مخي چي نوموړو اثارو درلود ، پتيل سوي وه چي د دي اثارو د مصونيت په خاطر بايد د ارگ په کوټي باغچي نومي ځای کي وساتل سي ، خو د ډاکتر نجيب الله د واکمنۍ په ورستيو دو کالونو کي د لا ښه ساتني په نيت يې د افغانستان بانک د خزانې سره د يوځای کيدو پريکړه وسوه. په دي ترتيب نوموړي اثار د ملي موزيم د نندارو څخه ووتل ،او کله نا کله به د نړيوالو سمپوزيمونو او سيمنارونو پر مهال په ارگ کي دننه ( کوټۍ باغچه ) د نوموړو اثارود نندارو زمينه برابريدل.
په افغانستان کې د فرانسې ځواکونه
فرانسوي ځواکونو د ۲۰۰۱ زکال په وروستیو کې د افغانستان په جګړه کې ونډه واخیسته او په ۲۰۱۴ زکال کې یې په بشپړه توګه له دغه هېواد څخه خپل ځواکونه وویستل. هغوی د دوه جلا جوړښتونو په اډانه کې پوځي ماموریتونه ترسره کړل:
طلا تپه
د طلا تپي اثارو په لومړي سر زيات نړيوال پام ځانته را جلب کړ ، له يوي خوا دا اثار دوه زره کاله لرغوني وه او له بل لوري د اوو قبرونو څخه تر شل زره زيات اثارو تر لاسه کول د زياتي حيرانتيا او پاملرني وړ وگرځيدل خو د دوهم ځل لپاره د نوموړو اثارو په اړه د نړيوالو او هيواد والو زيات پام هغه وخت واوښت چي د تنظيمي جگړو پر مهال د نوموړو اثارو د پلورلو اوازې گرمي سوي. د همدي اوازو پر بنسټ د 1995 ميلادي کال د اپريل په مياشت کي سپک موسسي ( Society for Preservation of Afghanistan,s Cultural Heritage ) د يوي خبرتيا په توگه ويره وښودل چي د طلاتپي لرغوني اثار د اسلحو د پيرودلو لپاره روسانو ته ورکول سويدي. ميرمن نانسي دوپري په هغه علمي غونډه کي چي د افغانستان د لرغونو او تاريخي ميراثونو د ساتلو او بيرته راگرځولو ملي کميسون له خوا په ځانگړي توگه د طلا تپي د اثارو په اړه د رښتيا څرگندولو په نيت رابلل سوي وه ، وويل چي : داسي راپورونه تر لاسه سويدي چي يوشمير دولتي واکمنو کسانو د روسيې څخه د اسلحو د پيرودلو لپاره د طلا تپي د اثارو د پلورلو نيت کړۍ دۍ. د دي مسئلي د سپيناوي لپاره اړينه ده چي د اطلاعاتو او کلتور وزارت روښانه څرگندوني خپري کړي ؛ په همدي غونډه کي د ملي کميسون له خوا هم د طلاتپي د اثارو په اړه د ټولو موضوعاتو د سپيناوي په کلکه ملاتړ وسو. په غونډه کي د وخت د اطلاعاتو او کلتور وزارت سر پرست ښاغلي والاجان وثيق لومړۍ خپله بي خبري وښودل او بيا يې وعده وکړل چي ډير ژربه دا مسله د راډيو او تلويزيون له لاري څرگنده کړي ، خو نوموړۍ و نتوانيدۍ.
په افغانستان کې د فرانسې ځواکونه
فرانسوي ځواکونو د دغه دواړو جوړښتونو په اډانه کې په ملي کچه عملیاتو ونډه لرله:
طلا تپه
داسي بريښيدل چي د نوموړو اثارو د پلورلو هڅه پيل سوې وه ، د دي ناوړي هڅي لومړي بڼه هغه وخت را څرگنده سوه چي د هم هاغه کال د مارچ په مياشت کي د انيس ورځپاڼي د نجيب پوپل ( د هغه وخت د موزيمونو رئيس ) په يوه مرکه کي په جعل دا مطلب خپور کړ چي د طلا تپي ټوله لرغوني اثار د پخواني کمونيست رژيم واکمنانو روسانو ته ورکړيدي. د دي مطلب د خپريدو وروسته سمدستي نجيب پوپل د دي وينا د ترديد لپاره هڅه وکړل ، داچي دا وينا يوه ساده تيروتنه نه وه بلکي د کوټلي او پخې اجندا يوه برخه وه ، نو ځکه د نجيب پوپل ليکونو او مقالو د خپريدو چانس نه درلود.
په افغانستان کې د فرانسې ځواکونه
د ۲۰۰۹ زکال د نومبر میاشتې تر لومړۍ نېټې په افغانستان کې د فرانسوي ځواکونو شمېر ۴۰۰۰ تنو ته ورسېد چې د هند په سمندر کې د مشترکو عملیاتو د ۱۵۰مې لوا (Combined Task Force 150) د هوايي ملاتړ پوځي ټولی هم په کې شامل و. له دې سربېره د ۲۰۰۹ زکال په وروستیو کې ۱۵۰ ژندرما ځواکونه هم د دغه ځواکونو په شمېر کې اضافه شول.
طلا تپه
په کابل کي ټولو پيلو او ناپيلو خپرونو د نجيب پوپل د مقالي او مرکي خپرول نه غوښتل ، يو ځل د هينداري په نوم خپلواکي خپروني د نجيب پوپل د مرکي خپرولوته زړه ښه کړ خو لا هينداره د مطبعي نه وه راوتلي او نه وه خپره سوي چي د هينداري جريدي پر مسوول مدير مرگوني حمله وسوه. دا هغه څرگند دليل وو چي زياتو کارپوهانو د دي تبليغاتي کمپاين تر شا پر بهرنيانو او په ځانگړي توگه پر روسانو د طلاتپي اثارو د پلورلو منظم پلان ليدۍ ، نوځکه د نانسي دوپري او په پاکستان کي د هغه وخت ميشت د ايتاليا ،فرانسې ،يونان او قبرس سفيرانو هم دا ويره د سپک موسسي په اعلاميه کي څرگنده کړي وه. د همدي تبليغاتي هياهو په نتيجه کي د طلاتپي اثار وژغورل سوه. او دادۍ له نيکه مرغه د ا دوه زره کلن لرغوني اثار په هيواد کي تر اوسنۍ واکمني ادارې رارسيدلي دي
وېشنيزه:د جوزجان ولايت وېشنيزه:افغانستان
په افغانستان کې د فرانسې ځواکونه
د ۲۰۱۲ زکال په جنوري میاشت کې وروسته له هغه چې د افغانستان په ختیځ کې یو افغان سرتېري څلور فرانسوي سرتېري په ډزو ووژل، د فرانسې ولسمشر نیکولا سارکوزي ګواښ وکړ چې د دغې پېښې له امله په افغانستان کې د فرانسې عملیات بندوي. له دې وروسته د فرانسې نوي منتخب ولسمشر فرانسوا اولاند د ۲۰۱۲ په جون میاشت کې اعلان وکړ چې په افغانستان کې د ۳۴۰۰ فرانسوي ځواکونو ۲۰۰۰ تنه یې له افغانستان څخه باسي او ۱۴۰۰ نور د افغان ځواکونو د روزنې او سمبالولو په موخه په افغانستان کې پرېږدي. د ۲۰۱۲ زکال په نومبر میاشت کې د فرانسې جنګي سرتېري له افغانستان څخه وویستل شول او یوازې لوژستیکي چارو ته اړوند پوځیان یې پاتې شول.
تاریخچه
د ۲۰۰۱ زکال د سپټمبر د ۱۱مې نېټې بریدونو د ناټو د هوکړې ۵مه ماده اجرا وړ وګرځوله چې څرګندوي، د ناټو سازمان په هر غړي هېواد باندې برید په ټولو غړو هېوادونو باندې د مستقیم برید په توګه ګڼل کېږي. په داسې حال کې چې فرانسه دغې مادې ته ژمنه نه ده، خو ژمنه یې وکړه چې وسله وال ځواکونه به یې د خپلو متحدینو په خوا کې ودرېږي.
حقوقي اډانه او د ملګرو ملتونو پرېکړه
د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۲۰مه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د ۱۳۸۶مې ګڼې پرېکړې پر بنسټ د امنیت راوړو په موخه مرستندویه نړیوال ځواک (آیساف ځواکونه) د ملګرو ملتونو د منشور د اووم فصل له مخې رامنځته شو؛ د دغو ځواکونو د ماموریت اړوند پرېکړه وشوه چې:"دغو ځواکونو ته اجازه ورکول کېږي، هماغه ډول چې منابع اجازه ورکوي، د افغانستان له لنډ مهالې ادارې او د هغو له ځای ناستو څخه ملاتړ وکړي څو د کابل په چاپېر او له هغو بهر د افغانستان په ټولو برخو کې امنیت ټینګ کړي، په داسې توګه چې افغان مسئولین، د ملګرو ملتونو مامورین او همدارنګه ټول هغه نړیوال غیرنظامي کارکوونکي چې په ځانګړې توګه د بیارغونې او بشر پالونکو هڅو په برخه کې په چارو بوخت دي وکولای شي په خوندي چاپېریال کې خپلې چارې مخته یوسي او همدارنګه د بن په هوکړه کې د نورو راغلو ماموریتونو د ملاتړ په موخه امنیتي همکارۍ وړاندې کړي – د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۱۵۱۰مه ګڼه پرېکړه لیک."
هراکلیس عملیات
د ۲۰۰۱ زکال د اکتوبر په ۲۱مه هراکلیس عملیات په الظفره هوايي اډه کې د ۲۰ میراژ څلور جټ الوتکو او ۲۹ فرانسوي سي – ۱۳۵ (C-135) الوتکو په ځای پر ځای کولو پیل شول. دغه الوتکو د عمان له سیند او د پاکستان له یو شمېر برخو څخه په تېرېدو د افغانستان په خاوره کې د موخو د موندلو ۸۰۰ یو ساعته ماموریتونه تر سره کړل؛ تر هغه چې دغه الوتکې د ۲۰۰۲ زکال په فبروري میاشت کې بېرته فرانسې ته وګرځېدې.
د ۲۰۰۱ زکال د نومبر په ۲۱مه د شارل دوګول په نامه د الوتکو لېږدونکې بېړۍ د هند سمندر ته ولېږل شوه څو په افغانستان کې د ناټو له عملیاتو څخه ملاتړ وکړي. دغه ډله لېږل شوي ځواکونه چې د ټسک فورس ۴۷۳ ډلې په نوم یادېدل د شارل دوګول لویه بېړۍ، د La Motte-Picquet، Jean de Vienne او Jean Bart کوچنۍ جنګي بېړۍ، د سون توکو رسونکې Meuse بېړۍ، د Rubis او aviso Commandant Ducuing په نومونو هستوي اوبتلونه یې له ځانه سره لرل. د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۱۹مه د Dassault-Breguet Super Étendards الوتکې د دغو ځواکونو لومړنی ماموریت ترسره کړ.
د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر په ۲۷مه د فرانسې ۴۷۳مه ضربتي لوا (Task Force 473) له څو ملتي ځواک سره یوځای شوه چې د متحده ایالاتو د تئوډور روزولټ پوځي لوا (USS Theodore Roosevelt)، د متحده ایالاتو جان سي سټینېس لوا (USS John C. Stennis) او د جوزپه ګاریبالډي ایټالوي لوا (Giuseppe Garibaldi) په کې شامله وه او د بېړیو شمېر یې څخه باندې ۱۰۰ ته رسېد.
د ۲۰۰۲ زکال په مارچ میاشت کې د ژغورنې یوه ډله د ریسال (RESAL یا équipe de Recherche Et Secours AéroLarguée) تر نامه لاندې جوړه شوه چې موخه یې په افغانستان کې د هغو پیلوټانو ژغورنه وه چې د الوتکو د لوېدو له پېښو سره به مخ کېدل. د مارچ په میاشت کې د فرانسې د هېواد اته سوپر اټینډرډز او شپږ میراژ ۲۰۰۰ (Mirage 2000) الوتکو د متحده ایالاتو په غوښتنه القاعدې ډلې ته اړوند ګڼ شمېر شکمن اهداف په نښه کړل. د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو. بوش څرګنده کړه چې، زموږ د غوره متحد فرانسې د ژمنتیا ګڼ شمېر بېلګې شتون لري او دوی نږدې خپل یو پر څلورمه برخه سمندریز ځواک د دوامدارې آزادۍ له عملیاتو څخه د ملاتړ په موخه کارولی.
د ځمکنیو پوځونو ځای پر ځای کول
د ۲۰۰۱ زکال د نومبر په ۱۵مه په افغانستان کې د RIMA ۲۱ مې لوا لومړني سرتېري مزار شریف او د کابل شمال ته ورسېدل. د هغوی شمېر ۶۴۰ تنه و چې ۴۰۰ تنه یې د آیساف ځواکونو په چوکاټ کې ځای پر ځای شول.
د ځانګړو ځواکونو فعالیتونه: اپیډوټ عملیات
د ۲۰۰۳ زکال په مۍ میاشت کې د G8 هېوادونو د مشرانو په غونډه کې ولسمشر شیراک خپلو ځانګړو ځواکونو ته امر وکړ چې د افغانستان سویل ته ولاړ شي. له دې وروسته د ځانګړو ځواکونو ۲۰۰ سرتېرو د ۲۰۰۳ زکال د جولای میاشتې څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې سپین بولدک ته څېرمه او بیا وروسته په جلال اباد ښار کې ځمکني عملیات ترسره کړل. د دغو عملیاتو په اوږدو کې ۷ فرانسوي سرتېري هم ووژل شول.
۲۰۰۳ زکال د اپیډوټ عملیاتو د پیل کال و چې موخه یې د افغان ځواکونه روزنه وه. دغه ماموریت درې کاله دوام وکړ او په ترڅ کې یې ۳۸۱۰ افغان سرتېري وروزل شول.
د ۲۰۰۴ زکال د اګست له ۹مې څخه د ۲۰۰۵ زکال د فبروري تر ۱۱مې نېټې پورې اروپايي ځواکونو ته د ایساف۶ ماموریت ور وسپارل شو.
د ۲۰۱۰ زکال په فبروري میاشت کې د فرانسي روزنیز ټیم (OMLT) چې له ۷۰ فرانسوي سرتېرو او یو شمېر افغان افسرانو څخه جوړ و د افغانستان په سویلي هلمند ولایت کې د ناټو تر قوماندې لاندې ګډو عملیاتو کې برخه واخیسته.
نياوتون
نياوتون (په عربی ژبه کې محکمه) په پښتو ژبه کې د نياو (عدالت) کولو ځای ته ويل کېږي. دا يو تړنگ نوم دی، چې د نياو او تون له يوځای کېدو څخه جوړ شوی دی. نياو د عدل او تون د ځای په مانا دی.
اوبه
اوبه يوه کيميايي ماده ده چې کيميايي فورمول يې H2O دی. دا يو داسې ماليکيول دی چې د آکسيجن له يوه او د هايډروجن له دوؤ اټومونو د کوالېنټ تړنگ په پايله کې رامېنځ ته کېږي. په ثابتې تودوخې او حالت کې اوبه د يوه مايع په بڼه وي، خو په زمکه باندې اوبه د مايع تر څنگ په جامده بڼه لکه يخ او کنگل او د گاز په بڼه لکه بړاس هم موندل کېږي. اوبه په اوب-کرکجنو هوارو د مايع کرېسټالونو په بڼه هم موندل کېږي.
اوبو د زمکې د سرمخ ۷۰،۹% پوښلې، او د ژوند هر يوې بڼې او اړخ ته يو اړين شی دی. د زمکې پر سر اکثراً اوبه په سمندرونو او د سمندرونو نه دباندې په نورو اوبزېرمو کې موندل کېږي، ۱،۶٪ اوبه د زمکې نه لاندې زېرمو کې موندل کېږي او ۰،۰۰۱ % اوبه په اتمسفير کې د بړاس، ورېځو او نورو بخاراتو په بڼه موندل کېږي. سمندرونه د ټولو اوبو ۹۷ ٪ برخه، کنگلتونونه او د واورو قطبي غرونه د اوبو ۲و۴ ٪ برخه او په وچه کې د اوبو زېرمې، دريابونه، ډنډونه او رودونه دا ټول ۰،۱ ٪ برخه جوړوي. د زمکې د اوبو ډېره لږه برخه په ژونديو بيالوژيکي اورگانيزمونو او نورو صنعتي توليداتو کې موندل کېږي.
فزیکی او کیمیاوی مشخصات
اوبه یو کیمیاوی ماده ده چی د کیمیاوی فورمول یی H2O دی. ددی فورمول څخه څرگندیږی چی د اوبو یو مالیکول دوه هایډروجنونه د یو اوکسیجن سره د اشتراکی رابطی په مرسته سره نښتی دی.
او به په طبیعیت کی په دری شکلو سره لیدل کیږی.
""د اوبو مهم مشخصات""
خوند او بوی
اوبه ددی له کبله چی ډیر مختلف شیان په ځان کی حلولی شی نو کیدای شی مختلف خوندوه او بویونه د همغه حل شوی مادی په اساس سره ولری. انسانانو او حیواناتو کی د بوی حس په کافی اندازی سره انکشاف موندلی او د هغه لاری دوی کولی شی چی د اوبو ډیر ترش والی او یا بوی تشخیص کړی او د هغه د استعمال څخه مخنیوی وکړی.
په طبعیت کی شتون
اوبه په اکثره ځایونو کی پیدا کیږی چی مقدار یی توپیر کوی. داسی ویلی کیږی چی اکثره ستوری اوبه لری.
دی ورته اوبه د وریځو کی هم پیدا کیږی.‌ د ۲۰۱۱ د جولای په ۲۲ په یو راپور کی راغلی وو چی یوه لویه وریځ لیدل شوی چی د اوبو د غازاتو څخه تشکیل شوی وه او ۱۴۰ تریلیونه ډیری اوبه د څمکی دسطحی د اوبو څخه لری. دا وریځه د څمکی څخه ۱۲ بیلیونه لمریز کاله لیری واقع ده.
د اوبو بخارونه په لاندی ځایونو کی هم لیدل شوی دی.
په مایع شکل سره اوبه د څکی په سطح سره ۷۱ سلنه برخه جوړوی.
په خاوره کی اوبه
هایډرولوژی هغه علم دی چی د اوبو حرکت ،‌ توزیع ، او کیفیت مطالعه کوی. د اوبو توزیع د ځمکی پر سطح د هایډروگرافۍ په نامه سره یادیږی. د ځمکی لاندی اوبو د حرکت او توزیع علم د هایډرو جیولوژۍ په نامه سره یادیږی. هغه علم چی یخک تر مطالعی لاندی نیسی د گلاسیولوژۍ په نامه سره یادیږی. او د هغه علم چی د بحر اوبه تر ځیړنی لاندی نیسی د اوسینو گرافۍ په نامه سره یادیږی. د ایکولوژۍ او هایډورلوژی گډه مطالعه د ایکوهایډرولوژۍ مبحث دی.
ټولی هغه اوبه چی د ځمکی لاندی‌،‌د ځمکی په سر او یا سطح پیدا کیږی د د هایدرو سفیر په نامه سره یادیږی. د خاوری په سر د اوبو تمویل په حجمی ډول سره 1,338,000,000 km3 دی.‌
د اوبو دوران
د اوبو دوران په علمی ډول سره د هايډرولوژیک دروان په نامه سره یادیږی. عبارت د یو دوامداره تبادل اوبو دی چی د هايډروسفیر ، اتموسفیر ،‌ دخاوری د اوبو ، د څمکی د سری اوبه ، دځمکی لاندی اوبو او نباتاتو تر منځ صورت نیسی.
اوبه پورته یادو شوی ځایونو ته په لاندی طریقو انتقال مومی.
د تازه اوبو ځیرمی
د تازه اوبو ځیرمی د بارانونو او واوری د اوبو څخه عبارت دی. دا اوبه په لوړو ارتفاعاتو کی ټولیږی او بیا د هغه ځایونو څخه نورو ځایونو چی لږ ارتفاع لری بهیږی. ددی ترځنگ دا ډنډی اوبه یا ټولی شوی اوبه څمکه هم جذبوی چی د هغه له لاری د چینو ، کاریزونو او رودونو پشکل بهیږی.
سرچينې
‎
وېشنيزه:اوبه
سورة الکافرون
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
راضيه بېگم
راضیه بېګم چې لقب يې نور السراج و، د امير حبيب الله خان او د سرور سلطانه بېگم لور او د امير امان الله خان خور وه.
وېشنيزه:د امير حبيب الله خان کورنۍ
پامير
پامیر (په تاجیکي کې: Помири، په قرقیزي کې: Памир، په پارسي کې: پامیر، په چینایی کې: 帕米爾高原 - Pàmǐěr gāoyuán) د غرونو لړۍ ده چې په مرکزي آسیا کې د هندوکش، قراقرم او تیان شان (په چینایی کې:天山) د غرونو په منځ کې پرته ده. مساحت یی ۱۲۰،۰۰۰ کلومترو مربع ده. پامیر د نړۍ دریم لویه د غرونو لړی ده او قونگور (په چینایی کې:公格尔山) د پامیر تر ټولو لوړ غر دي. پامير د نړۍ چت يا بام په نوم د پامير د غرونو سلسله اوس هم نوې ده او خپل طبعي شکل د بدلېدو په حال کې ده. د پاميرغرونه د افغانستان په شمال کې دي چې د تاجکستان سره يې شريکوي د دې غرونو درې لوړې څوکې په تاجکستان کې دي. د پامير د غرونو څو سلسلې کرغزستان او د پاکستان په گلگت بلتستان کې هم شته. په جنوب کې دا د واخان په سيمه کې د هندو کش د غرونو لړۍ سره يو ځاې شي. په ختيځ کې دا د چين په خاوره هم غزېدلي دي. د دې غرونو لوړې څوکې ټول کال په واورو پټ وي، پکې سخت ساړه وي او هلته چې واورې ويلي کېږي، د څاروو څر ځايونه لري. د دې غرونو نه سکاره ويستل کېږي خو نورمنرالونه هم لري چې يوه يې د لاجوردو ډبره ده. د شپږم ميلادي پېړۍ راهيسې د چين بوداي راهبان هند ته د تلو لپاره دپامير د يوې خوا نه بلې ته اوړېدل او د ورېښمو شمالي لاره د پامير په غرونو کې د کاشغر نه خوجند ته تللې وه. د افغانستان دوه ولايتونه واخان او بدخشان د پامير په غرونو کې دي او د “سر کل” ډنډ د امو سيند يوه سرچينه ده. د دې غرونو په درو کې اوسېدونکي خلک ” پاميري ژبې” وايي چې وخي، مونجي، شغني، سنگلاچي، اشکاشمي او ونجي د يادولو وړ دي. د خپرېدو نېټه ۱۸ جولاي - See more at: http://www.safiahaleem.com/?p=2100#sthash.iHdUXq3K.dpuf وېشنيزه:افغانستان
قصر شيرين ولسوالي
قصر شيرين ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان قصر شیرین)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د قصر شيرين ښار دی. دا ولسوالي ۲۳٬۹۲۹ تنه نفوس لري. د قصر شيرين ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
آمونبرگ
آمونبرگ د المان هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د المان ښارونه وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:د اروپا ښارونه
جنسي بیا توليد
جنسي بيا توليد، د بيا توليد يوه بڼه ده چې د ژونديو پېچلی جريان په کې ښکېل وي، په کوم کې چې یو ګاميټ (لکه سپرم يا د هګيو حجره) چې د کروموزومونو د يوه ټولګې لرونکی وي (هاپلوايډ) له يو بل سره يو ځای کېږي، تر څو زايګوټ توليد کړي، کوم چې د يو ژوندي په داخل کې وده کوي، کوم موجود چې د داسې حجرو څخه جوړ وي چې د دوو ټولګو کروموزوم (ډيپلوايډ) لرونکی وي. جنسي بیا توليد په ګڼ حجروي «يوکرايوټونو» کې د ژوند د جريان تر ټولوعام ډول دی، لکه: ژوي، فونګي او بوټي. جنسي بيا توليد په «پروکيرياټونو» (هغه ژوندي موجودات چې د حجرې هسته نه لري) کې منځ ته نه راځي، بلکې دوی د همداسې اغېزو جريانات لري، لکه: باکترياوي يو ځای کېدل، بدلېدل او لېږدېدل، کوم چې شونې ده په لومړيو يوکرايټسونو کې د جنسي توليد له مخکې څخه شته زېرمه و اوسي.
په «ايکاريوټونو» کې د جنسي حجرو د توليد پر مهال، ډيپلوايډ مور حجرې وېشل کېږي، څو هاپلوايډ حجرې توليد کړي چې د ګاميټونو په نوم ېاديږي، دا په داسې يوه پروسه کې جريان پيدا کوي چې د «مايوسس» په نوم پېژندل کېږي او جنيتيکي بيا يو ځای کېدل پکې ښکېل وي. «هومولوګيوس کروموزومونه» سره يو جوړه کېږي او په دې ډول د دوی د ډي اين ای لړۍ يو له بره برابرښت پيدا کوي، له دې وروسته د دوی تر منځ جنيتيکي معلوماتو بدلون منځ ته راځي. د حجرې د وېش دوه پړاونه بيا څلور هاپلوايډ ګامينډونه زېږوي چې هر يو يې د هر والدين حجرې نيمايي شمېر کې کروموزومونه لري، خو په والدينو کروموزومونو کې جنيتيکي معلومات بيا سره يو ځای کېږي. دوه هاپلوايډ ګاميټونه په يو ډيپلوايډ حجره کې سره يو ځای کېږي چې د زايګوت په نوم پېژندل کېږي، دا يوه پروسه ده چې د حمل يا اميدوارۍ په توګه پېژندل کېږي. زايګوټ له دواړو ګاميټونو څخه جنيتيکي مواد سره يو ځای کوي. د کروموزومونو د شمېر له بدلون پرته د حجرې ګڼ وېشونه، بيا يو ګڼ حجروي ډيپلوايډ پړاو يا نسل جوړوي.
په انساني بیا تولید کې، په هرو ۲۳ جوړو کې هره حجره ۴۶ کروموزومونه لري. په والدينو غدودو کې مايوسس ګاميټونه تولیدوي چې هر يو ۲۳ کروموزمونه لري، کوم چې د والدينو په کروموزومونو کې د شته ډي اين ای جنيتيکي ترتيب بيا پيدا کوي. کله چې د ګاميټونو هستې سره يو خای کېږي، څو يوه بلاربه هګۍ يا زايګوټ پیدا کړي، نو د دې په پايله کې د پیدا کېدونکي ماشوم په هره حجره کې د هر والد څخه ۲۳ کروموزومونه وي يا به ټول ټال ۴۶ وي.
يواځې په بوټو کې، ډيپلوايډ پړاو، کوم چې د «سپوروفايټ» په نوم پېژندل کېږي، د مايوسيس له لارې تخم تولیدوي، کوم چې وده (شين کېدل/راټوکېدل) چمتو کېږي او له هغې وروسته د «مايټوسيسس» په مټ وېشل کېږي، څو يو ګڼ حجروي هاپلوياډ پړاو منځ ته راوړي چې «ګامتوفيټ»، همدا بيا نېغ په نېغه د مايټوسيس په مټ ګاميټونه تولیدوي. دا د ژوند د جريان يوه بڼه ده چې د دوه ګڼ حجروي مرحلو تر منځ ادلون بدلون پکې ښکېل دی، جنسي هايپلويډ ګيموفايټ او غیر جنسي ډيپلوياډ سپوروفايټ، د نسلونو د بدلونونو په نوم هم پېژندل کېږي.
د جنسي بيا توليد تکامل تضادي بلل کېږي، ځکه چې غیر جنسي بيا توليد بايد له دې څخه د غوره عمل د څرګندولو وړتيا ولري، له دې امله چې هر ځوان ژوندی موجود خپل ځوان زوزات ځغملی شي. د دې مطلب دا دی چې غیر جنسي نفوس له هر نسل سره په ډېرې چټکۍ سره د ودې کولو داخلي وړتيا لري. دا ۵۰٪ ارزښت د جنسي بيا توليد د بدني وړتيا عيب دی. په جنسي اړيکو کې دوه برابره ارزښت کې دا ارزښت او دا حقيقت هم شام لدی چې هر يو ژوندی موجود د خپل جينز يواځې ۵۰٪ خپل زوزات ته لېږدو. د جنسي بيا تولید يوه ټاکلې ګټه دا ده چې دا د جنيتيکي بدلونونو د راټولېدو په وړاندې يو خنډ دی.جنسي غوراوی د طبيعي غوراوي يوه بڼه ده، په کوم کې چې ځينې افراد د نفوس نور يو ځل بيا پيدا کوي او دا ځکه چې هغه د جنسي توليد لپاره د نورو ملګرو د خوندي کولو په برخه کې ډېر ښه وي. دا په دې ډول تشرېح شوی چې دا «يو پیاوړی تکاملي ځواک دی، کوم چې په جنسي نفوس کې نه شته».
تکامل
په ايوکارياوټونو کې د جنسي بيا توليد لومړی متحجر پاتې شونو ثبوت شا اوخوا ۱.۰۵ مليارده کاله څخه د مخکې «سټينين» پړاو څخه موندل شوی.
د تکامل څېړنه کوونکي بيالوژي پوهان د جنسي بیا توليد د ودې او د هغې د پالنې لپاره د ګڼو تشرېحاتو وړانديز کړی دی. په دې لاملونو کې د زيان رسونکو بدلونونو د شونتيا کمول، له بدلېدونکي چاپيريال سره د سمښت په کچه کې زیاتوالی، له له مقابلې سره مبارزه، د ډي اين ای ترميم او د زیان رسونکو بدلونونو پټول شامل دي. ټول دا اندونه چې ولې جنسي بيا توليد پايدلی دی په عموم کې له ملاتړ څخه برخمن دي، خو په پايله کې د نفوس اندازه د دې ټاکنه کوي چې ايا جنسي بيا توليد په ټوله معنا ګټور دی. د کوچني نفوس په پرتله ستر نفوس جنسي بیا توليد په مټ تر لاسه کېدونکو ځينو ګټو لپاره غبرګون په ډېرې تېزۍ سره څرګندوي.
د جنسي بیا توليد ساتنه د هغو اندونو به مټ روښانه شوي دي، کوم چې د غوراوي په ګڼو کچو کار کوي، خو بيا هم ځينې دا نمونې يې مختلف فيه دي. په هر حال، په وروستيو کلونو کې نوې وړاندې شوې نمونې د پېچلو ژونديو موجوداتو لپاره په کرار اکرار د بيا توليد په برخه کې د جنسي بيا توليد لپاره د بنسټيزې ګټې وړانديز کوي.
جنسي بيا توليد دې انواعو سره مرسته کوي چې د هغو خصوصياتو څرګندونه کوی، کوم چې د ځانګړي چاپېريال پورې چېرته چې دوی ژوند کوي او د هغو ید بقا د ځانګړيو تګلارو پورې تړلي دي، له کومو څخه چې دوی کار اخلي.
جنسي غوراوی
د دې لپاره چې د جنسي عمل له لارې بيا توليد وکړای شي، هم نارینه او هم ښځينه اړتيا لري چې خپله جوړه (ملګری/ملګرې) پیدا کړي. عموماً په ژویو کې د جوړې د پیدا کېدو غوراوی د ښځينه له خوا کېږي، په داسې حال کې چې نارینه په دې سيالۍ کې اخته وي چې غوره شي. دا چاره ژوندي موجودات د بیا توليد لپاره د زياتو هڅو په لور بیولای شي، لکه جګړه او ښودنه، يا د يو مثبت غبرګون په پايله کې د سختو ځانګړتياوو پیدا کولو پر لور، کوم چې د فيشيرين تېښتې په نوم پېژندل کېږي. په همدې بنسټ د طبيعي غوراوي د يوې بڼې په توګه، جنسي بيا توليد به تکامل اغېزه لري. جنسي «ډيمورفيزم» (دوه شکله) هغه ځای دی، چېرته چې ښکارېدونکي بنسټيزې نښې د همدې يوې نوعې په نارينه او ښځينه کې سره توپير لري. ډيمورفيزم هم په جنسي غړو او هم په ثانوي جنسي خصوصياتو کې یعنې د بدن اندازه، بدني پیاوړتيا او مورفولوژي، بيالوژيکي ښکلا، چلند او بدني صفاتو کې لیدل کېږي. بیا هم، جنسي غوراوی يواځې يوه اوږده موده په ځان کې رانغاړي، د کوم په پايله کې چې جنسي بدلون پيدا کېږي.