cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په افغانستان کې لېږد را لېږد
د افغانستان – ترکمنستان ترمنځ د اوسپنې پټلۍ
د ۱۰ کیلومترو په اوږدوالي او د ۱۵۲۰ ملي متره (۴ فوټه ۱۱+ ۲۷/۳۲ انچ) پلنوالي په لرلو د اوسپنې پټلۍ د ترکمنستان سرحد آباد (مرو) د افغانستان له تورغونډۍ ښارګوټي سره نښلوي چې د هرات ولایت شمال ته په ۱۱۵ کیلومترۍ فاصله کې موقعیت لري. د شوروي پر مهال د جوړې شوې دغې اوسپنې پټلۍ د بیا رغونې او همدارنګه له تورغونډۍ څخه تر هرات ولایت پورې د هغو د رسولو چارې په ۲۰۱۷ زکال کې پیل شوې.
د دغو دواړو هېوادونو ترمنځ بله د اوسپنې پټلۍ د افغانستان د فاریاب ولایت له آقینې بندر څخه تېرېږي چې د ترکمنستان له امام نظر او اتمایرات (کرکي) څخه په تېرېدو د ترکمنستان د اوسپنې پټلۍ له شبکې سره نښلي. دغه د اوسپنې پټلۍ د آقینې له سویل څخه تر اندخوی پورې دوام لري چې اوږدوالی یې شاوخوا ۵۸ کیلومتره (۳۶ مایله) کېږي. په پام کې ده چې دغه د اوسپنې پټلۍ له اندخوی څخه د هېواد نورو برخو ته هم وغځېږي.
نورې پولې
ورته مهال افغانستان له پاکستان، چین او تاجکستان سره نښلېدونکې د اوسپنۍ پټلۍ نه لري.
ملکي هوايي چلن
په افغانستان کې د هوايي ترانسپورت خدمتونه د آریانا افغان هوايي شرکت په نامه د افغانستان د دولتي هوايي شرکت او همدارنګه د کام ایر په نامه خصوصي هوايي شرکت له خوا وړاندې کېږي. داخلي الوتنې د دغه هېواد ګڼ شمېر هوايي ډګرونو ته ترسره کېږي او نړیوالې الوتنې بیا تر ډېره د کابل هوايي ډګر ته کېږي. د اریانا افغان هوايي شرکت نړیوالې الوتنې له کابل څخه ډهلي، دوبۍ، اسلام آباد، ریاض او ارومچي ته ترسره کېږي، په داسې حال کې چې کام ایر بیا الماتا، انقرې، ډهلي، دوشنبې، اسلام آباد، استانبول، جدې، کویټ، تاشکند او شارجې ته الوتنې لري.
په ۲۰۲۱ زکال کې د کابل د سقوط او همدارنګه د افغانستان د اسلامي امارت د بېرته واکمنېدو له امله له دغه هېواد څخه ډېری نړیوالې الوتنې وځنډېدلې. داخلي الوتنې په رسمي ډول د ۲۰۲۲ زکال په جنوري کې پیل شوې. د دولت له بدلون وړاندې یو شمېر نورو بهرنیو هوایي شرکتونو لکه ایر انډیا، امارات، ګلف ایر، ایران آسمان، پی آی اې او ترکیش ایرلاین د هېواد له ګڼ شمېر هوايي ډګرونو الوتنې لرلې. اوس مهال (۲۰۲۳ زکال) یوازې درې بهرني هوايي شرکتونه په افغانستان کې فعالیت لري چې په دغو کې د پاکستان پي آی اې او د ایران ماهان هوايي شرکت چې له کابل څخه مشهد او تهران ته الوتنې کوي؛ شامل دي. په پام کې ده چې ډېر ژر به د هند ایر انډیا او سپایس جېټ هوايي شرکتونه هم بیاځلي کابل ته الوتنې پیل کړي.
په افغانستان کې مهم هوايي ډګرونه په لاندې ډول دي:
نړیوال هوايي ډګرونه
داخلي هوايي ډګرونه
پوځي هوايي چلن
په افغانستان کې د پوځي هوايي چلن په برخه کې چارې ۱۹۲۰مې لسیزې ته اړوندېږي چې د بریتانیا د سترواکۍ او شوروي اتحاد په ملاتړ پیل شوې. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته له دغه هېواد سره د نړیوالو قدرتونو په ځانګړې توګه د شوروي اتحاد او ناټو د سیاسي اغېزو له امله، د پوځي الوتکو او نورو پوځي مرستو ډول بدلون لرلی. اوس مهال د افغانستان د هوايي ځواک قطعات، افغان هوايي ځواک جوړوي.
د بګرام هوايي اډه په پیل کې د ۱۹۵۰مې لسیزې پر مهال جوړه شوه. دغه اډې د شوروي اتحاد او ناټو ځواکونو د بریدونو پر مهال د سیمې په کچه پام وړ پراختیا لرلې. د دغه هوايي اډې امکانات د بوئینک ۷۴۷، لاک هېډ سي-۵ ګلکسي او انتونوف -۱۲۴ الوتکو په څېر لویو الوتکو د ناستې وړتیا لري.
اوبه
په وچه کې د چاپېر افغانستان یوازنۍ د اوبو لار د آمو سیند دی چې د افغانستان د شمالي پولې ډېره برخه جوړوي. دغه سیند په کلنۍ کچه د ۵۰۰ مټریک ټنه بار د لېږد را لېږد شاهد دی. اړوند ګمرکونه یې د بلخ ولایت په حیرتانو او د کندز ولایت په شیرخان بندر کې موقعیت لري.
نل لیکې
د نفتو نل لیکې (پایپ لاینونه) له بګرام څخه ازبکستان او له شینډنډ څخه ترکمنستان ته غځېدلې دي. دغه نل لیکې کلونه کېږي چې له خرابېدو سره مخ دي او ترې ګټنه نه کېږي. ورته مهال په ټولیزه توګه په دغه هېواد کې د طبیعي ګازو د لېږد ۱۸۰ کیلومتره نل لیکې شتون لري. د افغانستان او پاکستان له لارې له ترکمنستان څخه تر هندوستان پورې د طبیعي غازو د لېږد په موخه د ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند د غازو نل لیکه (ټاپي) تر اوسه (۲۰۲۳ زکال) تر کار لاندې ده.
اټک ولسوالۍ
اټک ولسوالۍ د پاکستان د پنجاب ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۲۷۴،۹۳۵ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
پانگيز توکي
پانگيز توکي (انگریزی:capital goods) تـوکي هغـه توکـو تـه ويـل کيـږي چې انسان يې په مخامخ ډول نشي کارولی د نورو توکو په توليد او يا د عايد په ترلاسه کولو کې کارول کيږي.په مطلق ډول موږ نه شو ويـلای چـې يـو تـوکی تـل مصرفي او يا پانگيز وي ځکه ځيني توکي دواړه کيدای شـي لکـه يـو شـخص يـو کور د استوگنې لپاره جوړوي چې مصرفي شو خو بل شخص کور د کرايـې لپـاره جوړوي د ده لپاره پانگيز توکي دي په پانگيز توکو کې پنـد در ډولـه تـوکي دخيل وي:
مصرفي او پانگيزتوکي
مصرفي او پانگيز توکي يو له بل سره اړيکه لري مصرفي توکو ته چې کله تقاضا ډيـره شـي ورسـره پـانگيز توکـو تـه هـم تقاضـا ډيريـږي کلـه چـې دواړو تـه تقاضـا لــوړيږي ورســره پــه هيــواد کــې کــار پيــدا کيــږي او هيــواد ورســره د اقتصــادي پرمختگ پر لور ځي دا خبره د يادونې وړ ده چـې د مصـرفي او پـا نگيزو توکـو ويع قاطع نـه دی ځکـه کلـه يـو تـوکی پـه يـو وخـت کـې مصـرفي وي خـو کلـه بيـا پانگيز شي.
د اقتصادي توکو ځانگړتياوی
اقتصادي توکي لاندی ځانگړتياوی لري : غيراقتصـادی کـم پيـدا نـه دي اقتصـادي تـوکي ملکيـت لـري او غيراقتصـادي مالک نه لري.
سرچینې
وېشنيزه:پانگيز توکي وېشنيزه:توکي
آمنه فدوي
مېرمن آمنه فدوي د سردار نور محمد خان هوښياره او فاضله لور وه چې نوم یې بي بي آمنه او تخلص يې <فدوي> و په خټه محمدزۍ ده. مېرمن فدوي د پنځنۍ په ورځ د لمړۍ خور په ۱۷مه کال ۱۲۷۶م ، هجري کې زېږېدلې وه.
مخینه
سردار نور محمد خان محمدزی د اعلحضرت ضيا الملته و الدین لخوا د کندهار په حکمرانۍ مقرر او سرلوړې شوی و. همدا مېرمن د سردار نور محمد خان محمدزي لور ده. مېرمن آمنې فدوي د سردار عبدالحبیب خان سره واده کړی و او ۶۵ کاله یې پتمنه ژوند کړی.
سرچينې
پښتنې مېرمنې د بېنوا نښېر
شراره
شراره  (انگرېزي: Sharora ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 9,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 10,000 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په RRS ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
بويراحمد ولسوالي
بويراحمد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بویراحمد)  د ايران د کهگيلويه او بويراحمد ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د ياسوج ښار دی. دا ولسوالي ۲۹۹٬۸۸۵ تنه نفوس لري. د بويراحمد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۴۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کهگيلويه او بويراحمد ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
مصرفي توکي
مصــرفي تــوکي consumer goods هغــه تــوکي چــې انســان يــې پــه مخامخ ډول کاروي او په د کې داسې توکي هم وي چې له لږ کـارونۍ وروسـته له منځه ځي او ځينې داسې توکي وي چې د ډيـر وخـت لپـاره کـارول کيـږي لکـه : موټر، کور. ټـول هغـه تـوکي چـې انسـانان يـې د کـارونې پـه موخـه پيـري، مصـرفي توکي بلل کيږي. مصرفي توکي د انسانانو اړتيـاوی پـوره کـوي د نـورو توکـو پـه پيدا کيدو کې ونډه نه لري.
سرچینې
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:مصرفي توکي وېشنيزه:توکي
شارلوت رمپلینگ
شارلوت رمپلینگ (په انگلیسي:Tessa Charlotte Rampling) (زوکړی۱۹۴۶) یوه انگرېزه هنرمنده وه.
سرچینې
وېشنيزه:لوبگر
لیورپول
لیورپول په انګلیسي Liverpool) په لویې بریتانیا کې د انګلستان اړ وند ښار دی چې په مرزیساید سیمه کې سمندر غاړی ته څیرمه پروت دی. لیورپول ښار په ۱۲۰۷م کال کې یو کوچینی کلی وو چې بیا د وخت په تیریدوسره یې د وګړو شمیر زیات او په ۱۸۸۰ کال کې ښار ونومول شو.
موناکو ویل
موناکو ویل په فرانسوي Monaco- Ville) د موناکو هیواد پلازمینه ده. په یاد ښار کې د موناکو شهزاده ماڼۍ او د سان نیکولاس جامع کلیسا هم موقیعت لري.
بوشهر ولسوالي
بوشهر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بوشهر)  د ايران د بوشهر ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د بوشهر ښار دی. دا ولسوالي ۲۹۸٬۵۹۴ تنه نفوس لري. د بوشهر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
افغاني ژبې
د افغاني ژبو په لړلیک کې د سیمې ختيځې او شمال او سوېل ختيځې آريايي ژبې راځي. د بېلگې په توگه اوېستا ، ساکي ، زړه پښتو او زړې پامیري ژبې ، باختري ، زړه پراچي ، خوارزمي ، اورمړي ، منځنۍ پښتو ،منځنۍ پامیري ، مونجي ،شوغني ،يېدغه ، واخي ، اشکاشمي ، اوروشوري ، روښاني ، سنگلېچي ، يزغلامي ،سرېکولي ،پښتو او وڼېڅي.
وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه وېشنيزه:ژبه وېشنيزه:د افغانستان ژبي
وسايل
وسايل - هر هغه توکی يا چوپړ چې دانسا غوښـتنه يـا موخـه پـوره کـړي وسـيله گڼـل کيـږي.د سـاري پـه ډول کـه کـور جـوړول غـواړ نـو سـمينټو شـگې ان نير ته اړتيا ده چـې دا ټـول وسـايل گڼـل کيـږي او يـا کلـه چـې رخـت تيـاريږي اومـه مـواد ماشـين اپتـو او کـارگرانو اړتيـا ده چـې دا ټـول د رخـت د تيـارولو وسايل دي د وسايلو ځانگړتياو په پند ډول دي:
سرچینې
وېشنيزه:وسايل
بهاولپور ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
نخود
نخود یو دومشیمه بوټی د حبوباتو له جملی نه دی چې د legumiceae په نباتی کورنۍ پوری اړه لری. علمي نوم يې Pisum sativum دی د معمولی نخودو علمي نوم Cicer arietinum دی. د نخودو وحشي ډولو نه دي لیدل شوی. نخود د پیدایښت لرغونی اړخ لری د لرغونو یو نانیانواو رومیانو له خوا روزل کیدل. ځیني مورخین په دې عقیده دي چې نخود یو لرغونی مصري بوټی دی ۱۹۴ ق. م په وخت کې روزل کیده. داسې هم ویل کیږي چې لرغونوخلکو د نخودو،لوبیا، نسکو او موټو تر منځ دقیق تشخیص نشوای کولاي له دې کبله سخته بریښي چې په دې پوه شو چې تاریخي اسناد د کوم یو بوټي په اړه لیکل شوي دي. شواهد ځرگندوي چې د Pisum sativum د پیدایښت ټاټوبی منځنۍ اسیا ده. تازه نخود ( مټر) Garden pea په منځنۍ او شمالي اروپا کې په منځنیو دورو کې روزل کیده. په انگلستان کې نخود په یولسمه پیړۍ کې روزل کیدل. امریکاته د هغه د کاشیفونو په واسطه یوړل شول چې فعلا زیات اهیمت لری او یومهم فصل شمیرل کیږي.
د نخودو دکرنې ساحه او حاصل
نخود یو زیات مهم او ارزښتناک بوټی دی د نړۍ په گڼ شمیر هیوادونو کې روزل کیږي چې له دې جملې نه په ۳۴ هیوادونو کې په تجارت لپاره روزل کیږي ديو کلن حاصل اندازه 7.5 میلیون ټنو ته رسیږي. په جهاني مقیاس کې 2.16 میلیون هکتاره ځمکه د نخودو تر کښت لاندې ده چې 70-80% فیصده يې په هند کې ده او 4.5 میلیون ټنه حاصل ورنه لاس ته راوړي په اوسط ډول سره په یو هکتارځمکه کې د نخودو دحاصل اندازه ۵۶۰ کیلو گرامه ښودل شوې ده.
د نخود نباتي مشخصات
نخود یو واښه وږمه کوچینی بوټی دی چې ۲۵ ځخه تر ۵۰ سانتي مترو پورې لوړوالی لري. ریښې يې په ښه ډول سره منشعبې شوې چې له ۱ ځخه تر ۲ مترو په ځمکه کې ښکته کیږي. مستقیمه او منشعبه ډکه تنه لري. بڼکه ډوله مرکبې پاڼې لري چې له ۱ ځخه تر ۳ جوړو پورې رسیږي چې د رنگ له مخې کم رنگه شنې او سپینې گردلرونکې وي. زیات شمیر نخود سپین یا سره يا بانجاني گلان لري. پلي يې پړسیدلي ۴ ځخه تر ۸ سانتي مترو اوږدوالی لري. د نخود تخمونه ښویې، ژور ژور، گونځې شنه یا زیړ وي. په پلیو کې له د۲ ځخه تر ۹ دانې تخمونه موجودوي د تخمونه انډوسپرم يې ژیړ يا شین وي.
د نخودوبیولوژیکي مشخصات
نخود نسبتاً په سوړ بخونه هواکې ښه وده کوي د تخم د زرغونیدو لپاره ټيټه تودوخه ۴.۴ درجې د سانتي گراد ټاکل شوې په ۲۴ درجو کې زیات تخمونه زرغونیږي. د نبات د نمو لپاره مناسبه تودوخه له ۲۰ ځخه تر ۳۰ درجو پورې ده. زیاته اندازه لندبل او وریځ لرونکې هوا په دوام دارډول سره د گلانو ، پلیو او په تخم کې د ذخیره کیدونکو موادو په اندازه منفي اغیزه کوي. د ژوند دوران يې په ورایټیو او د روزنې په شرایطو پورې اړه لري چې ۷۰ ځخه تر ۱۴۰ ورځو پورې رسیږي. وچه هوا هم د نبات په حاصل باندې منفي اغیزه کوي.
په نوبتي کرونده کې له نخودو مخکیني مناسب نباتات قطاری نباتات خصوصاً سبزیجات گنل کیږي له غله يي نباتاتو وروسته هم په کامیاب ډول سره روزل کیږي.
د نخودو ډولونه
په نړۍ کې د نخودو ډیر ډولونه موجود دي د تازه خوراک نخود hortense Pisum sativumد وچو دانونخود Pisum sativum arvensa په زیاته پیمانه روزل کیږي .لاتر اوسه دا نه ده معلومه چې په افغانستان کې ځو ډوله نخود کرل کیږي او د کښت اندازه يې ځومره ده. د تخم له نظره نخود په دوه ډوله ویشل شوي ځینې يې ښويې او ځینې یې زیږه دي لتل مارول په گرمو سیمو کې ښه نتیجه ورکوي د الاسکا ورایتي د مړاوي کیدونکې مرض په مقابل کې مقاومت لري او توماس لکستون یې ښه شهرت لرونکي دي.
خاوره او دخاورې تیارول
نخود په مختلفو خاورو کې د روزنې وړ دي. د وختي حاصل لپاره شگلنه لوم خاوره مناسبه ده د لوړ حاصل لپاره ښه زهکشي شوې کلې لوم خاوره یا سیلټ لوم په زړه پورې بریښي. تیزابي خاورې د نبات د کښت لپاره مناسبې نه دي د خاورې PH: 6.5 – 7.5 د نخودو لپاره مناسب دي.
دسرې استعمال
ددې لپاره چې د نخودونه زیات حاصل لاس ته راوړو ضروري ده چې دهغه په کرونده یوه اندازه عضوي او کیمیاوي سرې استعمال کړو ترځو دنبات د ضرورت وړ عناصر و انډول په خاوره کې برابر شي. چې د هغه اندازه په دې ډول سره ده. په یو جریب کې ۳۰ کیلو گرامه یوریا،۲۵کیلوگرامه ډي اي پي DAP او ۲۵ کیلوگرامه پو تاشیم سلفیت سره باید استعمال شی سره باید د کرل شویو تخمونه سره په تماس کې نه شي.
د کرنه او فاصله
نخود نسبتاً د سړوپه مقابل کې مقاوم دي په ډيره توده هوا کې ښه حاصل نه ورکوي له دې کبله په هغو سیمو کې چې نخود په اوړي کې روزل کیږي نو باید وختي وکرل شي همدارنگه ناوخته کرنه حاصل کموي په هغه سیمو کې چې اوړی یې سوړ وي ناوخته کرنه هم کیدای شي. د نخودو تخمونه په کلې خاوره کې ښايې 2.5 cm په ژوروالي او په شگلنه خاوره کې د 3–5 cm په ژوروالي سره کرل کیږي په ځينو وختونو کې نخود په قطارونو کې یو له بله د 60–90 cm فاصله لري کرل کیږي. ددې لپاره چې پوره اندازه بوټي تولید شي باید په یو جریب کې 20 kg کیلو گرامه تخم چې د کیمیاوی موادو TMTD سره معامله شوی وی کرل کیږي. په نخودو کې د ننه نامطلوبه بوټي د مخنیوي لپاره متافرس 0.35-0.7 kg/h استعمالیږي اود للون سره لري کیږي. هغه پټي چې للون پکې اجراکیږي ښايې د قطارونو تر منځ فاصله یې زیاته وي. ځرنگه چې نخود په چټکۍ سره وده کوي نو له دې کبله زیات للون ته اړتیا نه لري.
اوبه لگول
نخود د تیغ وهلوپه وخت کې زیاتو اوبو ته اړتیا لري. نو ددې لپاره چې خاوره ښه لندبل ولري خاوره د کرنې نه مخکې باید داسې اوبه شي چې اوبه په خاوره کې د 85 سانتی ځخه تر 90 سانتي پورې په ځمکه کې ښکته نفوذ وکړي. په دې صورت کې د خاورې لندبل د گل تر باسلو تر مرحلې د نبات لپاره کافي دی. نخود دری ځله اوبه کیږي د غوټۍ د راوړلو په مرحله کې ، د گل او دپلیو د تشکیل په مرحله کې اوبه کیږي. د گل د مرحلې نه مخکې خاوره باید 70% د گل او میوې د تشکیل په مرحله کې 70-80% فیصده لندبل باید ولري د اوبو کمبود د گل او میوې د تشکیل په مرحله کې په حاصل باندې منفي اغیزه لري.
له بوټو نه د پلیو راټولول
ځرنگه چې نخود غیر محدوده وده کوي نخودو ته اوبه ورکول په یوه وخت کې گل باسل او حاصل راټولول لمنځه وړي نو د لاندنیو پاڼو په ژیړیدو سره باید اوبه لگول بندکړو تر ځو د هغه د اضافي ودې مخنیوی وشي او حاصل په یوه وخت کې راټول شي. تجریبو ښودلې ده چې کله دانې تر غاښونو لاندې ماتې شي چیتې نه شي د نخودو دراټولولو ښه او مناسب وخت گڼل کیږي. حاصل په یو واری توگه سره راوټولیږي بوټي ټول له ځمکې ځخه راویستل کیږي. د کورني استعمال او تازه مارکیټ لپاره د نخودو پلي د لاس په واسطه راټولیږي چې د لاس په واسطه د پلیو راټولول د هغه بیه لوړه بیايي چې په دې ډول ۲ یا ۳ ځله پلي له پټویو نه راټولیږي. د پليو راټولو وخت د پلیو د رنگ له مخې ټاکل کیږي کله چې د پلیو رنگ د تور شین ځخه کم رنگه شین ته د بدلون په حالت کې وي پلي راټولیږي. خلاصه دا چې پلي باید په داسی وخت کې له بو ټو نه راټول شي چې د هغه کمیت او کیفیت یو د بل په زیان تمام نه شي.
ساتنه
د نخودو وچې دانې باید په پاک ځای کې چې لندبل يې تر کنترول لاندې وي ذخیره شی د دانو د لندبل اندازه باید د 10 ځخه تر 13 فیصده پورې وي د لندبل زیاتوالی د تخمونو د خوسا کیدو سبب کیږي همدارنگه د لندبل په کموالي سره په تخم کې د درزونو او د ماتیدو سبب کیږي چې تخم نامیه قوه یا د تیغ وهلو قدرت له لاسه ورکوي. ناروغۍ او افتونه: دوې حشرې نباتي سپږې Aphids او ویول نخودو ته زیان اړوي. چې له نیکه مرغه دواړې حشرې د Rotenone پودر په واسطه کنترولیږي. همدارنگه د تخم او ریښو ورستیدل د ارسان یا سیماب لرونکو مرکباتو په واسطه کنترولیږي د مقاومو تخمونو کرل د مرضونو په مخنیوي کې کومک کولای شي.
نتیجه او سپارښتنه
نخود زیات مهم غذايي او زراعتي بوټی دي د هوا نایتروجن په ځمکه کې نصبوي چې د خاورې فزیکي حالت برابروي همدارنگه زیاته اندازه پروتین او ویتامینونه لري چې په تازه ، پاخه او وچ ډول سره په مصرف رسیږي له هغه نه استفاده کول د انسانانو په غذا کې د پروتینو یوه اضافي منبع گڼل کیږي. د نړۍ په زیاتو هیوادونو کې په تجارتي ډول تولیدیږي زیات عاید ورنه لاس ته راوړي. زمونږ په هیواد کې د هغې روزنې ته په زیاته پیمانه پراختیا ورکول کیداي شي که د نخودو اصلاح شوي تخمونه بزگرانو ته ترویج او د هغوي په اختیار کې ورکړل شي د هیوادوالو د غذايي موادو سطحه به لوړه ، خوارځواکي په لمنځه لاړه شي او ملي اقتصاد به پیاوړتیا ومومي. مر بوطو مرجعو ته سپارښتنه کیږي تر ځو د نخودو اصلاح شوي تخمونه د کرهڼو له ځیړنیزو مرکزونو نه تر لاسه او د بزگرانو په اختیار کې ورکړي.
ليکوال : رحمت پیتاوال
لمريز غونډال
لمريز غونډال، چې شمسي نظام یې هم بولي، لمر او هغو هسکني پژیو (اسماني اجرامو celestial bodies) ته ويل كېږي چې پر لمر را چورلي—لکه سیارې، سپوږمیانې، سیاره‌وزمې (asteroids)، سیاره‌گیانې (dwarf planets)، لکیورې (comets)، او هسکاڼي‌وزمې (شهاب‌وار meteoroids). لمریز غونډال د اسمانلار (Milky Way) په نامه کهکشان کې دی. په دې کې اته لویې سیارې، چې ټولگه يې سيارنى غونډال (planetary system) بلل كېږي، په نېغه پر لمر را څرخي او نومونه یې په لاندې ډول دي:
۱-  عطارد (Mercury) ۲-  زهره (Venus) ۳-  ځمكه (Earth) ۴-  مريخ (Mars) ۵-  مشتري (Jupiter) ۶-  زحل (Saturn) ۷-  اورانوس (Uranus) ۸-  نيپټون (Neptune)
د پورته سیارو سربېره، ځینې سیاره‌گیانې لکه پلوټو (Pluto) او سېریز (Ceres) هم په خپل مدار کې پر لمر را چورلي. د سیارو، سیاره‌گیانو، او سیاره‌وزمو تر مېنځ پر توپیر به وروسته په تفصیل سره وغږېږو.
داسې اټکل کېږي چې لمریز غونډال کابو ۴.۶ ملیارډ کاله مخکې را مېنځته شوی دی. لمر د دې غونډال (نظام) په مېنځ کې دی چې تر ټولو لوی او د خپل راکښنیز ځواک (جاذبه قوې gravitational force) په زور ټولې سیارې او پژي (اجرام) پر ځان چورلوي. په دې کې ډېرې سیارې، سیاره‌گیانې، او ان ځینې سپوږمیانې لا خپلې هوا‌وېجې (اټموسفیرونه) لري.
د لمریز غونډال اته غټې سیارې پر لاندې ډلو وېشل کېږي:
بهرنۍ سیارې (Outer Planets)
زموږ لمریز غونډال د اسمانلار په ښکاري مټ (Orion Arm) کې دی چې د ستورټلیځ (کهکشان) له مرکز څخه کابو ۲۶۰۰۰ نوري کاله لیرې دی. په دې ستورټلیځ کې په ملیارډونو نور لمریز غونډالونه او په پینۍ (کاینات) کې بیا په ملیارډونو ستورټلیځونه شته چې ښایي ځینې به يې مېشتوړ (habitable) ــ یانې د اوسېدا لپاره وړ شرایط هم ولري. زموږ په لمریز غونډال کې واټنونه په ستورپوهنیز یوون (Astronomical Unit, AU) سره کچل کېږي. یو (AU) د لمر او ځمکې تر مېنځ واټن سره برابر دی چې کابو یو نیم سل (۱۵۰) ملیون کیلو متره کېږي.
سیاره څه ده؟
ساینس د نظریې وړاندې کولو، پوښتنې کولو، برسېرولو (کشفولو)، او د نویو زده‌کړو پر بنسټ د پخوانیو نظریو بدلولو ته ویل کېږي. ساینسي نظریې پر استدلال را مېنځته کېږي او د کتنو (observations) له لارې ازمویل کېږي. ساینسپوهان یو د بل کار د پوښتنو له لارې ارزوي چې جوړه‌یي بیا‌کتنه (peer review) یې بولي.
د مهال له تېرېدا سره سم، د پینۍ (کاینات) په هکله زموږ په مالوماتو کې ډېر بدلون راغلی دی. نویو برسېرونو (اکتشافاتو) موږ هره پلا دې ته اړ کړي یو چې خپل مالومات بیا وځیرو او اوسني (update) یې کړو. له همدې کبله، د ستورپوهنې په برخه کې د ساینسپوهانو له خوا څېړنې لا پای ته نه دي رسېدلي او د هرې ورځې په تېرېدا د پینۍ یو نه یو راز لوڅتیا مومي.
د لمریز غونډال په هکله بنډار کې د "سیارو" نوم تر ټولو ډېر پورته او ښکته کېږي. نو لومړی د "سیارې" پېژندل په دې خاطر اړین دی چې دا د لمریز غونډال د ودې، جوړښت، او بنسټ په هکله زموږ د پوهې ښکارندويي کوي. د تاریخ په اوږدو کې، د سیارو په هکله د خلکو نظرونو هر مهال بدلون موندلی دی. د بېلگې په توگه، لرغونو یونانیانو داسې گومان کاوه چې ځمکه یو مرکزي ټکی او سپوږمۍ، لمر، عطارد، زهره، مریخ، مشتري، او زحل يې سیارې دي. ساموسي اریستارخوس (Aristarchus of Samos) لومړنی کس وو چې په ۳مه مخزېږدي پېړۍ کې یې دا نظریه وړاندې کړه چې لمر په مېنځ کې دی او ځمکه پر را څرخي، خو د نوموړي دا نظریه هغه مهال په ټولیزه توگه نه ومنل شوه. همدا خبره نیکولاس کوپرنیکس (Nicolaus Copernicus) په ۱۶مه پېړۍ کې بیا را پورته کړه. ستورپوهان په ۱۷مه پېړۍ کې د لروین (ټېلسکوپ) په مرسته په دې وپوهېدل چې د ځمکې په گډون نورې ټولې سیارې پر لمر را چورلي او بله دا چې سپوږمۍ سیاره نه بلکې یوه سپوږمکۍ (satellite) ده چې پر ځمکې را څرخي.
اورانوس په ۱۷۸۱ او نیپټون په ۱۸۴۶ کې د سیارو په توگه وپېژندل شوې. سېریز (Ceres) بیا په ۱۸۰۱ کې د مریخ او مشتري تر مېنځ وموندل شوه چې هغه مهال سیاره بلل کېده. خو کله چې په هماغه هسکنۍ سيمه (celestial region) کې دې ته ورته نور پژي هم وموندل شول نو ساینسپوهانو دا یوه بېله ډله وبلل او د سیاره‌وزمې (asteroid) نوم يې پر کېښود.
کله چې پلوټو په ۱۹۳۰ کې وموندل شوه نو هغه مهال نهمه سیاره وبلل شوه حال دا چې پلوټو نه یوازې تر عطارد بلکې د ډېرو سیارو تر سپوږمیانو لا کوشنۍ ده. دا په جوړښت کې نه خو ډبرینو سیارو—لکه عطارد، زهرې، ځمکې، او مریخ ته ، نه گازي بلاوو لکه—مشتري او زحل، او نه هم کنگلنۍ بلاوو لکه—اورانوس او نیپټون ته ورته ده. د شارون (Charon) په نامه یوه سپوږمۍ لري چې په غټوالي کې د پلوټو نیمی ده. پلوټو تر ۱۹۸۰مو کلونو پورې سیاره بلل کېده او په ۱۹۹۰مو کلونو کې د نویو برسېرونو سره سم دا نظريه هم بدله شوه.
د پرمختللیو لروینونو په برکت کتنو (observations) نور هم پرمختگ وکړ او ساینسپوهان وتوانېدل چې ډېر کوشني او لیرې پژي کشف کړي. په ۱۹۹۰مو کلونو کې ستورپوهانو د نیپټون د مدار ها خوا ته گڼشمېر کنگلني پژي (icy objects) د کوپر کړۍ په سیمه کې پیدا کړل. د کوپر کړۍ او په دې کې د زرونو کنگلنيو پژیو (چې د کوپر هسکړۍ پژي، ککپژي Kuiper Belt Objects, KBOs یې بولي) له موندلو سره سم، وړاندېینه وشوه چې دا به ډېر گټور وي که پلوټو د سیارې پر ځای یو تر ټولو غټ ککپژی وبلل شي. خو د ستورپوهانو یوې ډلې په ۲۰۰۵ کې د لسمې سیارې، چې تر پلوټو لا غټ ککپژی وو، د موندلو اعلان وکړ. خلک نه یوازې دا چې په دې کې ورک شول چې سیاره‌توب څه ته وايي بلکې په دې کې ډېر جنجالونه هم را پورته شول.
نړیواله ستورپوهنیزه ټولنه (International Astronomical Union - IAU) د نوي ککپژي (چې وروسته اېریس Eris وبلل شوه) د ډلبندۍ ننگونې ته غاړه کېښوده. دې ټولنې په ۲۰۰۶ کې یو پرېکړه‌لیک تصویب کړ چې په هغه کې یې د سیارې لپاره تعریف او د سیاره‌گۍ په نامه یوه نوې ټولۍ (کټیگوري) را مېنځته کړه. اېریس، سېریز، پلوټو او دوه نور چې هاومیا (Haumea) او ماکیماکي (Makemake) نومېږي د دې ټولنې له خوا د ۲۰۱۳ په جولای کې د سیاره‌گیانو په توگه وپېژندل شول. که څه هم پلوټو، اېریس، هاومیا، او ماکیماکي د ککپژيو په توگه ډلبندي شوي خو پر سېریز تر اوسه لا د سیاره‌وزمې نوم ولاړېږي.
ستورپوهان او سیاره‌پوهان د دې ډلبندۍ او تعریفونو منلو ته تیار نه ول. ځینو دا فکر کاوه چې دا ډلبندي د سیارو د شمېر د لږولو پر پار رغېدلې، ځینې خو په دې اړه په هیڅ هم نه پوهېدل، او ځینو ستورپوهانو بیا دا دعوه په مخه را اخیستې وه چې د دې ډول ډلبندۍ لپاره ځای (موقعیت) مهم وو، په تېره بیا د لمریز غونډال د پوهې او ودې په رڼا کې.
د یوې سیارې تر ټولو ساده پېژند (تعریف) داسې وو چې سیاره په تشیال (فضا) کې یو دومره غټ پژي ته ویل کېږي چې د خپل راکښنیز ځواک (جاذبه قوې) له کبله گردۍ بڼه ولري. ځینو ساینسپوهانو له دې ساده پېژند سره په دې خاطر مخالفت درلود چې په دې کې دا یادونه نه وه شوې چې د یوې سیارې لپاره څو درجې گردیوالی اړین دی. ځینو بیا داسې دعوې کولې چې ځای (موقعیت) او رغنده توکي د سیارې د ټاکلو لپاره مهم شیان دي. پر سیاره‌توب تر اوسه لا خبرې اترې روانې دي.
د سیارې ځانگړنې
سیاره کومې ځانگړنې لري (د نړیوالې ستورپوهنیزې ټولنې د معیارونو له مخې):
وېشنيزه:لمريز غونډال وېشنيزه:لمريز نظام وېشنيزه:ستوري وېشنيزه:ستورپوهنه وېشنيزه:ستورپېژندنه وېشنيزه:تشیالپوهنه وېشنيزه:فضاء وېشنيزه:تشیال
نسوار
نسوار د تمباکو يو ډول نشيي توکی دی چې د نشې پخاطر کارېږي. نسوار د خولې او پزې له لارې اچول کېږي. نسوار د يو شمېر ناروغيو سبب هم گرځي چې په دې کې د خولې او ستوني سرطاني ناروغيو تر څنگ د هظمي نظام گډ شمېر بې نظمۍ رامېنځ ته کوي. نسوار د افغانستان، پاکستان، هند او ايران د هېوادونو تر څنگ په سويډن او يو شمېر نورو اروپايي هېوادونو کې هم جوړېږي او هم گڼ شمېر خلک ورباندې روږدي دي.
بهکر ولسوالۍ
بهکر ولسوالۍ د پاکستان د پنجاب ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۰۵۱،۴۵۶ و.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
آبادان ولسوالي
آبادان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان آبادان)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د آبادان ښار دی. دا ولسوالي ۲۹۸٬۰۹۰ تنه نفوس لري. د آبادان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
بوکر
بوکر په مېچپوهنه کې يو درې ډډيزه (له درې خواؤ) څېره ده. دغې هندسي څېرې ته په عربي ژبه مخروط او په انگرېزي ژبه Cone وايي. دغه بڼه له يوې ښويې هوارې څخه چې په ورو ورو له لاندې څخه پورته خوا ته له يوې دايرې څخه ور ور د څوکې بڼه خپلوي. ددې بنسټ تر ډېره په څوکې او چورليځ ټکي باندې څرخيز ولاړ دی .په ښکاره بايد وويل شي چې يو کلک توکی کوم چې په هوارې بڼې تاؤ په يوې سطحې چې اړخيزه هواره يادېږي جوړ شوی.
وېشنيزه:مېچپوهنه
چاچاک
چاچاک چې په سربي ژبه کې ورته Čačak وايي د سربیا يا سربستان په شومادیجا او لویدیځې سربیا کې یو ښار دی چې په 2006 کې یې نفوس 63,846 تنه و. چاچاک شومادیجا او لویدیځې سربیا ولایت د موراویتسا ولسوالۍ (ښار) مرکز دی.
سرچینې
وېشنيزه:سربيايي ښارونه وېشنيزه:سربيايي وېشنيزه:سربيا وېشنيزه:سربيايي ژبه وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي شورا وېشنيزه:اروپايي سيم وېشنيزه:اروپا او کډوالي وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اروپايي اتحاديه
سېگرېټ
سېگرېټ د تمباکو او کاغذ څخه جوړ نشيي توکی دی چې د گڼ شمېر ناروغيو سبب گرځي. سېگرېټ څښل د اروپايي هېوادونو په عامه ځايونو کې منع شوي. د سږو سرطان يو عمده عامل سېگرېټ څښل دي. همداراز د سېگرېټ څښل د سږو د انسدادي ناروغيو تر څنگ د سالنډي ناروغۍ سبب هم گرځي. اروپا او امريکا کې توليد شوي سېگرېټ په لويه کچه په اسلامي هېوادو کې مصرفېږي.
وېشنيزه:سېگرېټ وېشنيزه:نشیی توکي
چکوال ولسوالۍ
چکوال ولسوالۍ د پاکستان د پنجاب ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۰۸۳،۷۲۵ و.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
کيشپ
کيشپان (کیشپه)(په لاتين: Testudines) د خاپوړن ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي او په دوو مهمو ډلو (د اوبو کيشپان او مځکنی کيشپان) تقسیم کېږي. مځکنی کيشپان بوټي خوړونکی ژوي دي او د اوبو کيشپان په ځانگړي ډول غوښه خوري خو بوټي هم خوړلای سی. تر اوسه پورې د کيشپانو ۳۰۰ ډوله پېژندل شوي دي. د کيشپ عمر ۱۸۰ کالو ته رسیدلای سی.
90 کلن کیشپه
په 15’4’2019 د یوازی دری ګونو کیشپانونه یویې په چین کې ومړ دا کیشپه چې نوی کاله عمر درلود د چین په یوه ژوبڼ کې ومړ ددی کیشپه ورته دوه نور د ویتنام په ځنګلونو کې ژوند کوی. کار پوهانو ډیره هڅه وکړه چې ددی کیشپه دنسل زیاتولو لپاره هغه مصنوعی امیدواره کړې اما تردی دمه دی کار نتیجه ورنکړه مخکې تر دی چې دا کیشپه ومری دوه ورځی وړاندی کارپوهانو ددی د مصنوعی نسل زیاتولی (امیدواری) هڅه کړی وه.
د کيشپانو تکامل
کيشپان ۲۰۰ میلیونه کاله مخکې رامنځ ته شوي ول. خو لمړنی اوسنی کيشپان چې تر اوسه بورې په جنوبی آمریکا کې ژوند شوی دي، ۱۲۰ میلیمونه کاله مخکې رامنځ ته شوي ول. د اوبو کیشپان تقریبا ۱۱۰ میلیونه کاله مخکې رامنځ ته شوي ول. د هغو کيشپانو څخه Archelon وو چې ۸۰ میلیونه کاله مخکې یی ژوند کاوه او د نړی تر ټولو لوی سمندري کیشپ هم وو. اوږدوالی یی ۴ متره وو او وزن یي ۲۲۰۰ کیلوگرامه وو. په اوس وخت کې Dermochelys coriacea د نړی تر ټولو لوی کیشپ دی او وزن یي ۶۰۰ - ۱۰۰۰ کیلوگرامه دي.
توصيف
کيشپ یو خاپوړن ژوی دی چې یو سر او څلور پښې لري. اوږدوالی یی مختلف وي. بدن یی د دوو کاسو (د ملا کاسه او د بطن کاسه) لخوا پوښ شوي دي چې د دی ژوی د پوښتیو څخه رامنځ ته شوي وې. کيشپان چې په وچو سیمو کې ژوند کوي څلور پښې لري ورو ورو قدم وهي او لوی کاسه لري. نوموړي کيشپان مېوې او سبزي خوري. کیشپان چې په خوږو اوبو کې ژوند کوي د گوتو په منځ کې پردې لری او لکه سپی غوندي لامبو وهي. سمندري کيشپان د پښو په ځای د کب شاپرونه (وزرونه) لری. که چې هم نوموړی ژوي په اوبو کې ژوند کوي خو په وچو سیمو کې هگی اچوي. سمندري کیشپان پلانکټون، کبان خوري.
وېشنيزه:خاپوړن وېشنيزه:کيشپان
کره تاش (ښار)
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> کره تاش چې په ترکي ژبه کې ورته Karataşوايي د ترکیې یو ښار دی چې په ادانا ولایت کې موقعیت لري. د دې ښار نفوس د 2008 کال د سرشمېرنې له مخې 8,601 تنه او د 2009 کال د اټکل له مخې 8,844 تنه دی.
سرچینې
وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:ترکي ښارونه وېشنيزه:ترکي قومونه وېشنيزه:ترکي سيمې وېشنيزه:ترکي وېشنيزه:ترکي سياستوال وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اسيا
واشنګټن ډي سي
واشنګټن ډي سي چې پخوانی نوم يې د کلمبیا سیمه (District of Columbia) و اوس تش واشنګټن یا یواځې ډي سي هم ورته وايي، د امریکا متحده آیالتونو پلازمېنه ده. دا ښار د پوتوماک سیند پر ختیځه تړانګه موقعیت لري چې د ویرجینا آیالت سره په سوېل لویدیځ او سوېل برخه کې پوله جوړوي، او پاتې برخې یې د مریلنډ ایالت سره سرحد لري. پر دې ښار يې د امریکا د لومړني ولسمشر او بنسټګر جورج واشنګټن نوم اېښی دی، او فډرال سیمې ته ځکه کلمبیا وايي چې دا د دې هېواد د ښځینه تجسم نوم دی. د امریکا د فډرال حکومت او ګڼو نړیوالو سازمانونو د مرکز په توګه، دا ښار د نړۍ یو مهم سیاسي پایتخت دی. د امریکا د ښارونو ترمنځ دا ښار هم ډېر سیلانیان لري، او یواځې په ۲۰۱۶م کال کې ۲۰ میلیونو خلکو لیدنه ورڅخه کړې ده.
د امریکا د اساسي قانون پر بنسټ دا فډرال سیمه د کانګرس د ځانګړي واک لاندې ده، نو ځکه دا سیمه نه د کوم ایالت برخه ده (او نه هم پخپله کوم ایالت دی). د ۱۷۹۰م کال د جولای په ۱۶مه نېټه د استوګنې قانون (Residence Act) لاسلیک شو چې له مخې يې د هېواد د ختیځ ساحل سره نږدې د پوټوماک سیند پر غاړه د هېواد پلازمېنه جوړېږي. په ۱۷۹۱م کال د ملي پلازمېنې په توګه د واشنګټن ښار بنسټ کېښودل شو، او کانګرس خپله لومړنۍ غونډه هلته په ۱۸۰۰م کال کې ترسره کړه. په ۱۸۰۱ کال کې، دا سیمه، چې وړاندې د مریلنډ او ویرجنیا برخه وه (په ګډون د جورج ټاون او الکساندریا د ورسپارلو)، د فډرال سیمه په توګه په رسمیت وپېژندل شوه. په ۱۸۴۶م کال کې، کانګرس د ویرجنیا ایالت د الکساندریا برخه بېرته ورکړه؛ په ۱۸۷۱م کال کې، کانګرس د سیمې د پاتې برخه لپاره یو واحده ښاري اداره رامنځته کړه. د ۱۸۸۰یمو کلونو څخه راپدېخوا په ایالت د دې ښار د بدلولو لپاره هڅې روانې وې چې په وروستیو کې هم دې خوځښت ډېر پرمختګ درلود او  په کال ۲۰۲۱ کې د استازو جرګې داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې يې دا ښار د یوه ایالت حیثیت غوره کوي.
د امریکا د فدرال حکومن درې قوې د دې سیمې په مرکز کې پرتې دي: کانګرس (مقننه)، ولسمشر (اجرایه) او ستره محکمه (قضایه). واشنګتن د ګڼو ملي یادڅلو او موزیمونو کوربه دی چې ډېری يې د نېنشل مال په شاوخوا سیمه کې موقعیت لري. پدې ښار کې ۱۱۷ بهرني سفارتونه او د ډېرو نړیوالو سازمانونو، سوداګریزو اتحادیو، غیرانتفاعي سازمانونو، لابي ډلو او د مسلکي انجمونو مرکزي دفترونو دی، لکه د نړیوال بانګ ګروپ، د پیسو نړیوال صندوق، د امریکايي ایالتونو سازمان، د امریکا د تقاعد شویو وګړو اتحادیه، نېشنل جیوګرافیک ټولنه، د بشري حقونو کمپاین، مالي نړیوال شرکت او د امریکا سور صلیب.
له ۱۹۷۳م کال راهیسې دا سیمه د یوه منتخب ښاروال او د شورا د ۱۳ غړو لخوا اداره کېږي. کانګرس د ښار عام و تام صلاحیت لري او کولای شي ځايي قوانین له منځه یوسي. د ډي سي اوسېدونکي د استازو جرګې ته یو پلاوی هم ټاکي خو په سنا کې د دې سیمې استازی نشته. د دې سیمې رایه ورکوونکي د امریکا د اساسي قانون د درویشتم تعدیل سره سم چې په کال ۱۹۶۱ کې قانوني شو، د ولسمشرۍ د ټاکوونکو شورا درې غړي غوره کوي.
تاریخ
کله د ۱۷مې پېړۍ په لومړیو کې اروپایانو له دې سیمې څخه لیدنه کوله نو دلته د پوټوماک سیند پر غاړه ځمکو کې د الګونکویان ژبې د پیسکاتاوې خلکو (چې کونوی هم ورته وایي) ګڼې قبیلې اوسېدلې. د ناکوتکتانک په نامه یوه ډله (یا لکه چې کاتولیک مبلغین يې ناکوستاینز بولي) په ننۍ کلمبیا سیمه کې د اناکوستیا سیند شاوخوا اوسېدله. د اروپايي استعمارګرانو او ګاونډیو قبیلو تر منځ شخړو د پیسکاتاوې خلک کډه کولو ته مجبور کړل چې ځینې يې په ۱۶۹۹ کال کې د مریلنډ له پاینټ آف راکس سره نږدې مېشته شول.
د هغه په ۴۳م فډرالیست کې چې په جنوری ۲۳، ۱۷۸۸ نېټه خپور شو، جېمز مډېسن استدلال کوي چې فډرال حکومت د خپل ځان ساتلو او خوندیتابه لپاره د پلازمېنې مسولې ادارې ته اړتیا لري. پنځه کاله وړاندې، د هغو سرتېرو یوه باڼد چې معاشونه يې نه وو اخیستی، د کانګرس ودانۍ محاصره کړه، پداسې حال کې چې نورو غړو يې په فلادلفیا کې غونډه درلوده. د ۱۸۷۳م کال د پنسلوانیا دا سرپورته کولو پېښه د دې لامل شوه چې ملي حکومت باید د خپل امنیت په پار پر هېڅ ایالت تکیه ونه کړي.
بندر ماهشهر ولسوالي
بندر ماهشهر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بندر ماهشهر)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د بندر ماهشهر ښار دی. دا ولسوالي ۲۹۶٬۲۷۱ تنه نفوس لري. د بندر ماهشهر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۸ کېښودل شو.
واشنګټن ډي سي
تاریخ
د اساسي قانون د لومړۍ مادې اتمه فقره د سیمې ادارې ته (چې ټوله ۱۰ میله مربع نه کېږي) دا اجازه ورکوي چې د مشخصو ایالتونو لخوا د ځمکو سپارلو او د کانګرس لخوا د منلو په صورت کې، دا سیمه د امریکا د حکومت مرکز جوړېږي. له دې سره سره، اساسي قانون د پلازمېنې د جوړېدو ځای مشخص کړی نه دی. د ۱۷۹۰م کال په پخلاینه کې، مډېسن، الکسانډر همېلټن او توماس جیفرسن هوکړه وکړه چې فډرال حکومت به د انقلابي جګړو څخه پاتې شوي پورونه پرې کوي خو په بدل کې به يې په جنوبي امریکا ایالتونو کې یوه نوې ملي پلازمېنه جوړوي.
بندر ماهشهر ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
واشنګټن ډي سي
بنسټ
په جولای ۹، ۱۷۹۰ نېټه، کانګرس د اوسېدو قانون تصویب کړ چې له مخې يې په پوټوماک سیند د ملي پلازمېنې جوړول ومنل شول. د پلازمېنې کره ځای د ولسمشر جورج واشنګټن لخوا ټاکل کېده ځکه همدا دغه لایحه د جولای میاشتې په ۱۶مه نېټه لاسلیک کړه او په قانون بدله شوه. د مریلنډ او ویرجنیا ایالتونو لخوا په هبه شوې ځمکه کې فډرال سیمه په مربع بڼه جوړه شوه چې هر لوري يې ۱۰ میله (۱۶ کیلومټره) اندازه درلوده او په ټوله کې ۱۰۰ میله مربع کېدله.
عزيز التفاسير
عزیز التفاسیر د نامتو عالم مولوي سلطان عزيز (عزيز) اوولس كلن زيار پایله ده چې په ديارلسو ټوكو او څه د پاسه اوه نيم زره مخونو کې یې لیکلی دی. دا تفسیر د احاديثو په گاڼه سمبال، مستند، او له اسرائيلياتو او ضعيفو اقوالو څخه پاك او له ژوندنيو مسايلو سره تړلى تفسير دى. دا تفسیر د خلكو د پوهې مختلفو طبقو ته په پام سره په روانه پښتو ژبه د ايتونو ژباړه او تفسير، فقهي او عقيدوي احكام، شان نزول، صرفي او نحوي تحليلونه، د كلمو لغوي او شرعي معناگانې، عبرتناکې كيسې، د قرآن په رڼا كې ساينسي څيړنې او په روانو مختلفو پېښو تبصرې، د افغاني ټولنې ستونزو ته كتنه، او د هغو پوښتنو ځوابونه په خپل غېږ كې ځايوي چې د تلاوت په وخت كې چا ته په ذهن كې راپورته كېږي، او دې ته ورته گڼې نورې ځانگړتياوې لري.‬ د "عزيز التفاسير" ستره ځانګړينه دا ده چې هغه په پښتو ژبه لومړنى تحليلي او تشريحي تفسير دى چې له (146) علمي مستندو مراجعو څخه په كې استفاده شوې ده. وېشنيزه:پښتو کتابونه
واشنګټن ډي سي
بنسټ
په دې قلمرو کې له وړاندې شته دوه استوګن ځایونه شامل شول: د ماریلنډد د جورج ټاون بندر چې په ۱۷۵۱م کال کې جوړ شو او د ویرجنیا د الکساندریې بندري ښار چې په ۱۷۴۹م کال کې جوړ شو. د ۱۷۹۱ او ۱۷۹۲ په بهیر کې، د انډریو ایلیکاټ په مشرۍ یو ټیم چې د الېکاټ د وروڼو جوزیف او بنجامین او افریقايي-امریکايي ستورپېژندونکي بنجامین بنېکېر پکې و، د دې فډرال سیمې د پولو سروې وکړه او په هر میل کې سرحدي ډبرې کېښودې. اوس هم ډېری هغه ډبرې شتون لري.
دا نوی فډرال ښار د جورج ټاون ختیځ لوري ته د پوټوماک پر شمالي تړانګه جوړ شو. د ۱۷۹۱م کال د سپټمبر په نهمه نېټه، درېیو کمېشرانو د هغې پلازمېنې د جوړولو څخه څارنه کوله چې نوم يې د ولسمشر واشنګټن په درناوی، د واشنګټن ښار اېښودل شوی و.
سرچينې
وېشنيزه:واشنگټن ډي سي
نژاد (انساني ډل بندي)
نژاد د مشترکو فزیکي او ټولنیزو ځانګړنو له مخې چې په عمومي توګه په یوه مشخصه ټولنه کې  لیدل کېږي، په ډلو باندې انساني وېش ته ویل کېږي. په پیل کې دغه اصطلاح د یوې مشترکې ژبې ویونکو او وروسته د ملي اړوندتیا د څرګندولو په موخه کارول کېده. په ۱۷ مه پېړۍ کې د فزیکي (لید وړ) ځانګړنو لپاره د دغې اصطلاح کارول پیل شول. معاصرعلم نژاد ته د یوه ټولنیز جوړښت په توګه ګوري، هغه هویت چې د ټولنې له خوا د وضع شوو قواعدو پر بنسټ ځانګړی کېږي. په داسې حال کې چې نژاد د ډلو ترمنځ د فزیکي ورته والي په بنسټ دی، خو ذاتي فزیکي یا بیولوژیکي معنا نه لري.
له نژادونو څخه ټولنیزو انګېرنو او د هغو ډلبندۍ د وخت په تېرېدو سره بدلون لرلی، چې تر ډېره په کې عامیانه ډلبندي (بیولوژیکي) شاملېږي چې د وګړو اساسي ډولونه د هغوی د پېژندل شویو ځانګړتیاوو له مخې تعریف کوي. نن ورځ پوهان دغه ډول بیولوژیکي ذات پالنه منسوخه بولي او په معمول ډول د فزیکي او چلندي ځانګړنو له مخې د ټولیز توپیر په موخه له نژادي توضیح ډډه کوي.
د شلمې پېړۍ له دویمې نیمايي راهیسې، د نژاد پالنې له منسوخو علمي نظریاتو سره د نژاد اړیکې له نژاد سره دا مرسته کړې چې په مخ پر زیاتېدوني ډول د ډلبندي د یو شبه علمي سیسټم په توګه وپېژندل شي. په داسې حال کې چې اوس هم په یو شمېر عمومي مواردو کې ترې ګټنه کېږي،  خو د هغو پر ځای تر ډېره لږ مبهم او معنا لرونکي اصطلاحات، لکه: نفوس، وګړي، قومي ډلې او ټولنې د هغو د استفادې ځای ته په پام کارول کېږي.
د نژاد تعریف
معاصرې څېړنې نژادي ډلبندۍ ته د ټولنیز جوړښت په توګه ګوري، په دې معنا چې د انسانانو ترمنځ ذاتي نه دي او تر ډېره د ټولنیزو واکمنو ډلو له خوا یو ټولنیز جوړښت ته د هویت ورکولو په موخه رامنځته شوی. بېلابېل کلتورونه مختلفې نژادي ډلې تعریف کوي چې تر ډېره په لویو تړلو ټولنیزو ډلو تمرکز لري او د وخت په بدلون سره یې تعریفونه بدلون مومي.
ټولنیز جوړښتونه
له هغه ځایه، کله چې انسان پېژندونکو (انتروپولوژیستان) او نورو تکامل پوهانو د جنیتیکي بدلونونو په اړه د خبرو کولو په موخه له نژاد څخه د نفوسو(وګړو) اصطلاح ته خپل لوری بدل کړ، تاریخ پوهانو، کلتوري انتروپولوژیستانو او د ټولنیزو چارو نورو پوهانو د «نژاد» اصطلاح د یوې جلا کلتوري طبقې یا هویت په توګه بیاځلي درک کړ، په دې معنا د هغو ممکنو لارو څخه یوه چې یوه ټولنه ترې د خپلو وګړو د ډلبندۍ په موخه ګټه اخلي.
ګڼ شمېر ټولنپوهان د نژاد د کلیمې پر ځای د «قومیت» کلیمه د مشترک کلتور، نسب او تاریخ اړوند باورونو پر بنسټ د ډلو د تعریف کولو په موخه کاروي. د نژاد اړوند تجربي او مفهومي ستونزو په خوا کې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د تکاملي چارو او ټولنو پوهانو په بشپړ ډول دا درک کړې وه چې څه ډول د نژاد اړوند باورونو څخه د تبعیض، آپارتائید، غلامۍ او عام وژنې د توجیه په برخه کې ګټنه شوې. دغو پوښتنو په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې په متحده ایالاتو کې د مدني حقونو د خوځښت او په نړیواله کچه د استعمار ضد خوځښتونو په رامنځته کېدو سره زور واخیست. له همدې امله دوی دې پایلې ته ورسېدل چې نژاد په خپله یو ټولنیز جوړښت دی، هغه مفهوم چې باور پر دې و چې له یو عیني واقعیت سره مطابقت لري او د هغو د ټولنیز چلن له مخې ورباندې باور شتون لري.
اروپايي اتحادیه
اروپايي ټولنه په خپلو اسنادو کې د نژادي او قومي اصلونو اصطلاحات په مترادف ډول کاروي، چې د دغو له مخې «د نژداي رېښې له اصطلاح ګټنه په دغو کړنلارو کې د نژادي نظریاتو د منلو په معنا نه دی». هاني لوپز خبرداری ورکوي چې په قانون کې د یوې طبقې لپاره له نژاد څخه ګټنه، د هغو اړوند عامه انګېرنې ته مشروعیت وربښي. د اروپا په متنوع جغرافیايي جوړښت کې، قومیت او قومي رېښې په پام وړ توګه خپل ځایګی موندلی او په ډېره کمه کچه له نژاد سره د اړوند ایدیالوژیک فشار لاندې راغلې. په اروپايي زمینه کې، د نژاد تاریخي انګازه د هغو په ستونزه جوړوونکي طبیعت ټینګار کوي. په یو شمېر هېوادونو کې دغه اصطلاح په کلکه سره په ۱۹۳۰ مه او ۱۹۴۰ مه لسیزه کې د نازي او فاشیستي حکومتونو له قوانینو سره اړونده بلل کېږي. له همدې امله په ۱۹۹۶ ز کال کې اروپايي پارلمان هغه پرېکړه لیک تصویب کړ، چې څرګنده یې کړه، له «دغې اصطلاح څخه باید په ټولو رسمي متنونو کې ډډه وشي».
د نژادي اصل مفهوم په دې تکیه لري، چې انسانان د هغو د بیولوژیکي توپیرونو «نژاد» له مخې وېشل کېدای شي، هغه نظریه چې په ټولیزه توګه د پوهانو د ټولنې له خوا رد شوه. له هغه ځایه چې ټول انسانان له یوې رېښې څخه دي، د نژاد پالنې او تعصب پر وړاندې اروپايي کمیسیون (ECRI) د مختلفو نژادونو د موجودیت اړوند نظریات رد کوي.
متحده ایالات
د اروپا، افریقا او آسیا له هرې برخې څخه کډوال متحده ایالاتو ته راغلی. هغوی په خپل منځ او د دغې لویې وچې له بومي وګړو سره مخلوط شوي. په متحده ایالاتو کې ډېری هغه کسان چې ځانونه افریقايي امریکایان ګڼي، یو شمېر اروپايي اجداد لري، په داسې حال کې چې ډېری هغه کسان چې ځانونه اروپايي امریکایان ګڼي، یو شمېر افریقايي او سورپوستي امریکايي اجداد لري.
د متحده ایالاتو له لومړني تاریخ راهیسي، سورپوستي امریکایان، افریقايي امریکایان، اروپايي امریکایان د بېلابېلو نژادونو په توګه ډلبندي شوي. د دغو ډلو ترمنځ د اختلاط اوګډتوب د موندلو په موخه هڅې د ملاتو او اکتورن په څېر کوچنیو ډلو د رامنځته کېدو لامل ګرځېدلې. په دغو نژادونو کې د ګډون معیارونو په ۱۹ مه پېړۍ کې بدلون وموند. د بیارغونې پر مهال، په مخ پر زیاتېدونکي ډول هر څوک د «یو څاڅکي» «تورې وینې» له مخې د دې پر ځای چې د هغو د ظاهري تور پوست له مخې وپېژندل شي، پېژندل کېدل. د ۲۰ مې پېړۍ په لومړیو کې، دغه مفهوم په ګڼ شمېر ایالتونو کې قانوني بڼه ومونده.
د یوه قوم په توګه د «هسپانوي» اصطلاح ، په ۲۰ مه پېړۍ کې لاتینه امریکا او متحده ایالاتو ته له هسپانوي ژب ویونکو هېوادونو څخه د کارګرانو له کډوالۍ سره رامنځته شوه. نن ورځ د «لاتین» کلیمه تر ډېره د «هسپانوي» سره په مترادف ډول کارول کېږي. د دواړو اصطلاحاتو تعریف د نژادي ځانګړنو پر بنسټ نه دی او هغه وګړي په کې شاملېږي ،چې خپل ځانونه له یوبل څخه جلا نژادونو (تور، سپین، بومي امریکايي، آسیايي او مختلطو ډلو)ته اړوند بولي. په ورته مهال په متحده ایالاتو کې یو غلط معمول لید شتون لري چې هسپانوي/لاتیني نژاد شتون لري یا ځینې مهال ملي ریښې ،لکه مکسیکويي، کیوبايي، کلمبیايي، سلوادوري او نورې نژادي بولي. د «لاتین» یا «هسپانوي» پر خلاف «انګلیسي» یا انګلو اصطلاح هغو غیر هسپانوي سپینو امریکایانو او یا غیر هسپانوي اروپایي امریکایانو ته کارول کېږي، چې ډېری یې په انګلیسي ژبه خبرې کوي، چې لازمي نه ده انګلیسي نسب ولري.
موریس
موریس په انګلیسي Republic of Mauritius رسمي نوم یي د موریس هیواد ولسمشریزه) د هند سمندر سویل لویدیځ لورته د مداګاسکار په ۹۰۰ کیلومتری کې پروت له ګڼ شمیر ټاپوګانو جوړ هیواد دی. د موریس ټاپو ترڅنګ د یاد هیواد اړوند نور ټاپوګان هم شتون لرې لکه سنت برندون، رودریګوس، او آګالګا ټاپوګان ټاپوګان. د موریس هیواد مساحت ۰۴۰'۲ کیلومتره مربع د وګړو شمیر یې  ۸۶۶'۲۶۴'۱ تنه او رسمي ژبي یې انګلیسي او فرانسوي دي. د یاد هیواد پلازمینه د پورت لویس ښار دی.
ایداري وېش
د موریس ټاپو په ۹ برخو ویشل شوی دی. د سیمو ترڅنګ د مرکز نوم هم ښودل شوی.
د موریس اړوند درې نور ټاپوګان.
محمد بن حسن شيباني
ژباړه: نوید احمد / تعلیم الاسلام ویب پاڼه
امام محمد بن الحسن الشیباني رحمه الله چي د امام ابوحنیفه رحمه الله د مشهورو شاګردانو څخه دی او د حنفي مذهب د مشهورو علماوو څخه بلل کیږي په خپل عصر کي د حدیثو د ډیرو سترو حافظانو څخه حدیث اورېدلي او په حدیثو او آثارو کي یې ډیر کتابونه تالیف کړي دي او په دې فن کي امام بلل کیږي. امام محمد رحمه الله د حدیثو او روایت د اکابرو امامانو په نزد معتمد او ثقه دی. نو ځکه امام شافعي رحمه الله غوندي ستر امام په خپل مشهور کتاب (الام) کي دده په روایت کړو احادیثو استدلال کړی دی او په دغه برخه کي یې نوموړی په صدق متصف کړی دی.
مشهور محدث حافظ ابن حجر رحمه الله وايي چي د امام شافعي  رحمه الله په مسند کي دده څخه نقل کړي روایات موجود دي.
او حافظ ذهبي رحمه الله په المناقب کي لیکلي دي چي امام دارقطني رحمه الله فرمایي: محمد زما په نزد ددې مستحق نه دی چي پرېښول سي.
او امام دارقطني رحمه الله خپله په (غرائب مالک) کتاب کي لیکلي دي چي: هغه د حدیثو د ثقه حافظانو څخه دی او امام زیلعي  رحمه الله هم دا قول په خپل تخریج کي نقل کړی دی.
عبدالله بن علي بن المدني رحمه الله د خپل پلار (علي بن مدني رح) څخه نقل کړي دي چي امام محمد رحمه الله په حدیثو کي صدوق دی! (د یادوني وړ ده چي علي بن مدني رحمه الله د اکابرو محدثینو څخه دی او د امام بخاري مشهور استاذ دی چي دده د صدق شاهدي اداء کوي.) امام ابوداود رحمه الله فرمایي چي امام محمد  رحمه الله د پرېښولو مستحق نه دی.
د دومره ډیرو سترو امامانو د مثبتي شاهدۍ په موجودیت کي دا ډول خبره د امام محمد رحمه الله شان نه سي کښته کولای او د ځینو محدثینو په نزد د قدیم څخه د بعضو محدثینو موقف د امام ابوحنیفه صاحب او د هغه د ملګرو په شان کي نقد کول وو.
د جرحي او تعدیل مشهور امام او محدث یحی بن معین رحمه الله فرمایلي دي: زموږ ملګري (محدثین) د امام ابوحنیفه او د هغه د ملګرو په اړه افراط کوي.
او علامه جمال الدین قاسمي السلفي صاحب وايي: یقیناً د صحاح الروایت ارباب د اهل الرأی (فقهاوو) څخه څنګ کوي، نژدې نه ده چي تاسو به د صحاحو، مسانیدو او سننو په کتابونو کي د هغوی نوم ووینی لکه امام ابویوسف او امام محمد بن الحسن. اهل حدیثو هغوی لین بللي دي لکه په میزان الاعتدال کي چي يې تاسو وینی. زما دي قسم وي چي هغوی د دوی دواړو په اړه انصاف نه دی کړی، هغوی ډک بحرونه وه، د هغوی آثار د هغوی د پراخ علمیت او تبحر شاهدي اداء کوي بلکي د حدیثو تر ډيرو حافظانو يې مقدم کوي، په دې اړه د امام ابویوسف رحمه الله کتاب الخراج او د امام محمد رحمه الله موطاء درته کفایت کوي.
رباط‌کريم ولسوالي
رباط‌کريم ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان رباط‌کریم)  د ايران د تهران ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۲۹۱٬۵۱۶ تنه نفوس لري او مساحت یې ۳۲۹ کیلومتره مربع دی. د رباط‌کريم ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د تهران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د انرژي ساتنه
د انرژي ساتنه هغه هڅه ده، چې د انرژی خدماتو د لږې کارونې په واسطه د انرژي مصرف د کمولو په موخه کېږي. دا موخه د زيات ګټور ډول د انرژي د کارونې (د يوه ثابت خدمت لپاره د لږې انرژۍ د کارونې په واسطه) او يا د کارېدلي يا استفاده شوي خدمت د اندازې د کمولو په واسطه (د بېلګې په ډول: لږه موټر چلوونه) تر لاسه کېدلی شي. د انرژي ساتنه، د محيطي بسياتوب د مفهوم يوه برخه ده. د انرژي د ساتنې معيارونه (ECMs) په ودانيو کې انرژيکي خدماتو ته اړتيا کموي او کولی شي، د چاپېريالي معيار په زياتوالي، ملي امنيت، شخصي مالي خونديتوب او لوړ پس انداز کې پایله ولري. دا د زغم وړ لړۍ يي انرژي (energy hierarchy) په پورته برخه کې ځای لري. دا د راتلونکو سرچينو د خالي کولو يا په بشپړ ډول د لګښتونو د مخنيوي په واسطه د انرژي بيې راټيتوي.
انرژي د ضایعاتو او تفريط کارۍ د کمولو، د تيکنالوژيکي پرمختګونو په واسطه د مؤثريت په ودې ورکولو او د پرمختللي عمليې او مراقب په واسطه ساتل کېدلی شي. په نړيواله کچه د انرژي کارونه کولی شي، چې د نفوسو د ودې په ثابت ساتنې سره هم کمه شی.
انرژي له يوې بڼې نه بلې بڼې ته اوښتلی شي، لکه: د حرارتي انرژي په موټرونو کې حرکي انرژي ته يا د اوبو د بهير حرکي انرژي د اوبو برېښنا انرژۍ ته. که څه هم له ماشين الاتو غوښتل کېږي، چې انرژي له يوې بڼې نه بلې ته واړوي. د دې ماشين د برخو يا پرزو توږل د فعاليت په حال کې د زياتې لوړې کچې انرژي د ضايع کېدلو او لوړې بيې سبب کېږي. د دې ضایعاتو کمول د green engineering د مېتودونو په واسطه ممکن دي، تر څو د ماشين د برخو يا پرزو د ژوند دوران ته وده ورکړو.
د انرژي د ساتنې ورځ، د ۱۹۹۱ کال راهيسې په کلني ډول د دسمبر په ۱۴ نېټه نمانځل کېږي.
د انرژي ماليه
ځينې هېوادونه د انرژي يا کاربن ماليې کاروي، تر څو د انرژي کاروونکي وهڅوي، چې خپل لګښت لږ کړي. د کاربن ماليې مصرف کوونکي يا مستهلکين هڅولی شي، چې د انرژي سرچينې هغو ته بدلې کړي چې د کاربن ډای اکسايد لږ غازات توليدوي، په داسې حال کې چې په احتراقي ماشين، د الوتکو تېل، غوړي، فوسيلي ګاز او ډبرو سکرو سره د موټرونو مخنيوی کوي. لکه: لمريزه انرژي، بادي انرژي، د اوبو برېښنا يا هستوي انرژي. له بله اړخه د انرژي په ټول استعمال يا مصرف باندې ماليې په ټول بورډ کې د انرژي استفاده کمولی شي، په داسې حال کې چې د چاپېريالي پایلو يو پراخ ترتيب د انرژي له توليد نه راپورته کېږي. د کليفورنيا ايالت د انرژي tiered ماليه کاروي، چې په واسطه يې هر مستهلک خدمات د انرژي يوه ټاکلې يا بنسټ ليکه اجازه تر لاسه کوي، چې لږه ماليه لري. هر څومره چې له ټاکل شوې اندازې نه د انرژي استهلاک زياتېږي، ماليه هم په پياوړي ډول زياتېږي. دا ډول پروګرامونه د یو څه غريبو کورنيو د ساتنې موخه لري، په داسې حال کې چې د انرژي د زياتو استعمالوونکو لپاره یو څه لوړ ماليات جوړوي.
مخ پروده هېوادونه، په خاص ډول د پاليسي معيارونه چې د کاربن ګازاتو توليد بطي کوي، د تحميلولو لږه لېوالتيا لري، چې کېدای شي ،دا به د دوی اقتصادي پرمختګ بطي کړي. دا مخ پر وده هېوادونه کېدای شي، د خپلې اقتصادوې ودې د ملاتړ او د دوی د کاربن ګلخانه يي ګازونو د توليد د کمولو په پرتله، د خپلو هېوادوالو د ملاتړ ډېر لېوال وي.
د کاربن ماليې لاندې مثبت او منفي اړخونه، د کاربن د ماليې پاليسۍ د ځينو د بالقوه اغېزو په کتلو کې مرسته کوي.
د ودانۍ پلان ( نقشه جوړول)
په ودانيو کې د انرژي ساتنې ته د ودې ورکوونې يوه لومړنۍ طريقه، د انرژي د حسابي چارو د ميزان يا بيلانس تر سره کول دي. د انرژي د حسابي چارو يو ميزان، د انرژي د کارونې يوه پلټنه او ارزونه ده او په ودانۍ، پړاو يا پروسس، يا هم سيستم کې د داخلېدونکې انرژي د کموالي لپاره جريانونه دي، بې له دې چې په پایلو منفي اغېز ولري. دا چاره د مسلکي روزل شوو اشخاصو په واسطه په عادي ډول تر لاسه کېږي او د ځينو ملي پروګرامونو برخه کېدلی شي، چې پورته پرې بحث وشو. د ځيرکو تيليفونونو وروستني apps د کورونو څښتنانو ته د دې وړتيا ورکوي، چې په خپله د مصنوعي انرژۍ د حسابی چارو ميزان بشپړ کړي.
د ودانۍ ټيکنالوژي او ځيرک ميټرونه د انرژي سوداګريزو او استوګنيزو دواړو کاروونکو ته اجازه ورکولی شي، چې هغه اغېزه وګوري ، چې د دوی د انرژۍ استعمال يې د دوی په کارځايونو او کورونو کې لرلی شي. د انرژي د اصلي وخت پرمختللې اندازه کول، له خلکو سره د هغوی د کړنو په واسطه د انرژي په ساتلو کې مرسته کولی شي.
د تابع يا انفعالي (غير فعال) لمريزې ودانۍ په ډيزاين (passive solar building design) کې کړکۍ، دېوالونه او فرشونه (ځمکې) داسې جوړې شوې دي، چې په ژمي کې د تودوخې په بڼه لمريزه انرژي راټوله، زېرمه اوووېشي او په اوړي کې لمريزه تودوخه نفې کړي. دې ته انفعالي لمريزه نقشه يا اقليمي نقشه وايي، ځکه چې د لمريز حرارت فعال سيستمونو برعکس، دا سيستم د ميخانيکي او برېښنايي وسايلو کارونه رانغاړي.
د سوداګريو په واسطه په خپلو سوداګريزو ودانيو کې د انرژي د ساتنې معيارونو پر لاره اچول، ډېر کله د انرژي خدماتو کمپنۍ (ESCOs) ګوماري، چې د انرژي د ترسره کوونې په قراردادونوکې تجربه شوي دي. دا صنعت د شاوخوا ۱۹۷۰ لسيزو را په دېخوا شته او نن ورځ د بل هر وخت په پرتله زيات لوړ دی. د امريکا متحده ايالاتو پر بنسټ سازمان EVO (د ګټورتوب د ارزښت موندنې سازمان) د ESCOs لپاره د لارښوونو يوه ټولګه جوړه کړېده، تر څو د هغې ذخيرې په ارزونه کې پيروي وکړي، چې د ECMs (د انرژي د ساتنې معيارونو) په واسطه تر لاسه شوي ده. دې لارښوونو ته، د نړيوالې اجرا معيار او تائيد پروتوکول IPMVP (International Performance Measurement and Verification Protocol) وايي.
لېږد را لېږد(حمل و نقل)
په متحده ايالاتو کې کليوالي زېربنا فوسيلی سون توکو ته د اسانه لاسرسي دورې په جريان کې تکامل وکړ، چې په حمل او نقل پورې تړلو د ژوند سيستمونه يې رهبري کړل. حوزوي اصلاحات چې ستر کليوالي غلظت ته اجازه ورکوي او په خپلو پښو (پلی) او بايسکل چلونې لپاره نقشې جوړوي، کولی شي په لويه پيمانه د لېږدرالېږد لپاره مصرف شوې انرژي راکمه کړي. د سترو شرکتونو په واسطه د مخابراتي لاسرسي استعمال، د انرژي د ساتنې په موخه يوه ګټوره موکه ده. اوسمهال زيات امريکايان، په هغو خدماتي دندو کې کار کوي، چې دوی ته د دې توانايي ورکوي، چې هره ورځ دفتر ته د راتللو پرځای يوازې له کوره کار وکړي. د دې چارې په چاپېريالي اغېزو کې د ګلخانه يې ګازونو د توليد لږوالی شامليږي. په مادريد کې د ښار مرکز ته د موټرو د لاسرسي له محدوديت نه وروسته، د ښار په مرکز کې د نايتروجن اکسايد کچه ٪۳۸ او د کاربن ډای اکسايد کچه ٪۱۳،۲ ته راټيټه شوه.
چاپېریالي ټيکنالوژي
چاپېریالي ټيکنالوژي (envirotech)، شنه ټيکنالوژي (greentech) يا پاکه ټيکنالوژي (cleantech) د چاپېریالي علم، شنې کيميا، چاپېریالي څارنې او برېښنايي يو يا زياتو وسيلو کاريال دی، چې د طبيعي چاپېریال د څارنې، موډل، ساتنې او په کې د انساني ونډې د منفي اغېزو د مخنيوي لپاره کارېږي. ياده اصطلاح لکه د فوټو ولټايک بادي توربينونو او داسې نورو د دوام وړ انرژي توليد ټيکنالوژۍ د تشرېح کولو په موخه هم کارول کېږي. د چاپېریالي ټيکنالوژيو اصطلاح د برېښنايي وسيلو د يو ټولګي د تشرېح کولو په موخه هم کارول کېږي، چې د سرچينو د پايښت وړ مديريت ته وده ورکولی شي.