cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د روم امپراتورۍ اساسي قانون
د امپراتورۍ د اساسي قانون تاریخچه
په دې پړاو کې اوکتاويان ته د «اګوستوس» لقب او د پرېنسيپس سیناتوس یا لومړني سناتور موقف هم ورکړل شو. کله چې له ميلاد څخه مخکې په ۲۳ کال کې اګوستوس د اکتاويان په نوم د نوم له بدلون سره کونسلګري پرېښوده، سنا هغه ته اجازه ورکړه چې د عادي کنسولانو په کچه کې له قانوني صلاحیتونو سره خپل کنسولي صلاحیتونه پراخ کړي. اګستوس پر دې سربېره له تریبینیسي صلاحیتونو څخه کار اخیستلو ته پراختيا ورکړه چې له ميلاد څخه مخکې په ۳۶ کال کې ورکړل شوي و، دې صلاحیتونو هغه ته اجازه ورکوله چې په اداري چارو کې لاس‌وهنه وکړي، خلک راوبلي، قانون وړاندیز کړي، ګڼ نور سیاسي بنسټونه ويټو کړي او داسې نور... د دې وروستیو سمونو تر ترسره کولو وروسته اګوستوس نور هېڅکله خپل اساسي قانون بدل نه‌کړ، که څه هم هغه په دوره‌يي توګه د سناتورانو په نوملر کې پر بدلونونو د اغېز لپاره د سانسور موقف پر غاړه واخیست (په یوازې توګه له ميلاد څخه مخکې په ۸ کال کې او له تیبریوس سره له ميلاد څخه وروسته په ۱۴ کال کې.) او له ميلاد څخه مخکې تر ۲۳ کال وروسته يې دوه ځله کونسلګري په واک کې لرله. کله چې له ميلاد څخه مخکې په ۲۰ کال کې په روم کې قحطي د دې لامل شوه چې خلک اګوستوس ته د ديکتاتورۍ وړانديز وکړي، هغه له دې کار څخه ډه‌ډه وکړه او پر ځای يې د غله‌جاتو د عرضې اداره پر غاړه واخیسته. کله چې د هغه د کنسولي واک یوه لس کلنه دوره پای ته ورسېده هغه د خپل صلاحیت د لنډمهالۍ داستان ته دوام ورکړ او له ميلاد څخه مخکې په درېم، اتم، دیارلسم او اتلسم کال او له ميلاد څخه وروسته يې په اتم ميلادي کال کې نوي کړل. حال دا چې د هغه د کنسولي صلاحیتونو د طبیعت پر اساس د هغه تر ادارې لاندې ولایتونو کې جزئي بدلونونه شته وو (ګالیا ناربونینسس او قبرس له ميلاد څخه مخکې په ۲۲ کال کې د سنا ادارې ته وروګرځول شول) د هغه متبارز طبیعت د هغه تر مړینې پورې بدل نه‌شو.
د اګوستوس وروستۍ موخه د کورنۍ جکړې له بیا پيلېدو څخه مخنیوی او د منظمې ځای‌ناستۍ د تضمین لپاره د یو ميتود موندل و، دا هغه څه و چې په هر سلطنتي اساسي قانون کې اړين دي. اګوستوس نه شوی کولی تر خپلې مړينې وروسته خپل صلاحیتونه ځای‌ناستي ته ورکړي ځکه هغه په ځانګړي ډول د هغه په ژوند کې د معین وخت لپاره نوموړي ته ورکړل شوي وو. په دې توګه هر ځای‌ناستي باید خپل واک او نفوذ درلودی. له ميلاد څخه مخکې په ۶ کال کې اګوستوس تیبریوس ته چې په زوی‌ولۍ يې نیولی و خپل تربیونيسي صلاحیتونه ورکړل او تیبریوس يې په رسمي ډول خپل وارث اعلان کړ. له میلاد څخه وروسته په ۱۳ کال کې داسې قانون تصویب شو چې د تیبریوس قانوني صلاحیتونه يې د اګستوس د صلاحیتونو معادل او له یادو صلاحیتونو څخه خپلواک وبلل.
د اګوستوس په مړینه کې تیبریوس باید د ولایت کنترول ترلاسه کړی وی، خو تش په نوم جمهوري اساسي قانون مړه امپراتور ته اجازه  نه ورکوله چې واک چاته په ارث پرېږدي. هغه د پاریتورین ګارد (د روم امپراتورۍ پوځي واحد چې د امپراتورانو د شخصي ساتونکو په توګه يې خدمت کاوه، ژباړن) او پوځ په ملاتړ په چټکتیا سره د ایالت کنترول ترلاسه کړ. د هغه د واکمنۍ پر مهال د قاضیانو د ټاکنې واک له اسامبلیو څخه سنا ته ولېږدول شو او د دوی له‌خوا د قانون مخکیني وړاندیز ته يې د پای ټکی کېښود. کله چې تیبریوس ومړ، کالیګولا د سنا له‌خوا د امپراتور په توګه معرفي شو. کالیګولا په ۴۱ کال کې ترور شو او د هغه تر ترور دوه ورځې وروسته سنا د جمهوریت د رغولو په اړه بحث وکړ. د پوځ غوښتنو ته له پام سره په پای کې کلودیوس د امپراتور په توګه وټاکل شو. حال دا چې د کلودیوس لرغونې لېوالتیاوې د پخواني سانسور د ژوندي کولو په برخه کې د هغه د هڅو لامل شوې، دا قدرتونه په ‌زیاتېدونکي ډول د امپراتورۍ په واک کې ورکړل شول.
سرچينې
[1] د لرغوني روم په واکمنۍ کې هغه کس ته دالقب ورکول کېده چې یا به د پوځ قومندان و یا به منتخب قاضي و، ژباړن.
[2] په لرغوني روم کې د منتخبو چارواکو لقب، ژباړن
[3]  د معبد د ودانۍ په معنا ده، د روم جمهوریت یو منتخب دفتر و، ژباړن.
[4] د پلټونکي په معنا دی، چې په لرغوني روم کې يو دولتي مقام و، ژباړن
[5] په لرغوني روم کې د بېلابېلو منتخبو چارواکو لقب و، ژباړن
د لوېدیځې صحرا کمپاین
د لوېدیځې صحرا کمپاین (د صحرا جګړه) د مصر او لیبیا په صحراګانو کې رامنځته شو او په دوهمه نړیواله جګړه کې د شمالي افریقا کمپاین اصلي ننداره وه. پوځي عملیات د ۱۹۴۰م کال په جون کې پیل شول، کله چې ایټالیا په سپټمبر کې له لیبیا څخه مصر ونیوه او د جګړې اعلان یې وکړ. د کمپاس عملیات، د ۱۹۴۰م کال ډسمبر کې د بریټانیا پنځه ورځنی برید، د ایټالیایي ۱۰م پوځ (10ª Armata) د له منځه تللو لامل شو. بنیتو موسولیني له آډولف هټلر څخه مرسته وغوښته، چا چې د ۲۲م دستورالعمل (۱۱ د جنوري) په اساس یو کوچنی آلماني ځواک تریپولي ته واستوه. د افریقا پوځ (جنرال اروین رومل) په رسمي توګه د ایټالیا تر قومندې لاندې وو، ځکه چې ایټالیا په مدیترانه او شمالي افریقا کې د محور اصلي ځواک وو.
د لوېدیځې صحرا ځواکونه (چې د سیرکوم او وروسته بیا د اتم پوځ په نوم بدل شول) د ۱۹۴۱م کال په لومړیو کې د لیبیا د فتحې د بشپړولو پرځای، یونان ته د واحدونو لېږد لپاره کم شول، هغه هم په هغه وخت کې چې آلماني ځواکونه او ایټالیایي مرستندویه ځواکونه راورسېدل. د بریټانیا د ګډو ګټو او امپراتورۍ ځواکونه چې د ختیځې افریقا د کمپاین له پای وروسته آزاد شول، مصر ته ولېږدول شول او په اوړي کې له یونان، کرېټ او سوریې څخه د ګډو ګټو پاتې ځواکونه هم بېرته راوګرځېدل. د ۱۹۴۱م کال له پای څخه، د متحده ایالتونو د تدارکاتو او ټانکونو په شمول، د تجهیزاتو او پرسونل ډېر زیات شمېر اتم پوځ لپاره راورسېدل. محور هیڅکله هم د عرضې پر محدودیتونو، چې د افریقا په شمال کې یې د هغوی د ځمکني او هوایي ځواکونو شمېر محدوداوه، برلاسی نشو او د صحرا جګړه د آلمان لپاره په یوې فرعي نندارې بدله شوه، کله چې د بارباروسا عملیاتو د چټکې پایلې تمه، په شوروي اتحاد باندې برید، لاس ته رانغله.
لیبیا
سیرینایکا (لیبیا) په ۱۹۱۱-۱۹۱۲ کالونو کې د ایټالیا او ترکیې جګړې راهیسې د ایټالیا مستعمره وه. تونس، د فرانسوي شمالي افریقا یوه برخه، په لوېدیځ کې، او مصر په ختیځ کې، ایټالویانو د دواړو جبهو دفاع لپاره د شمالي افریقا ستر مرکز له لارې، د ایټالیایي لیبیا د سرقومندان، د هوایي ځواکونو مارشال، ایټالو بالبو په مشرۍ چمتووالی ونیوه. ستر مرکز د پنځم پوځ (جنرال ایټالو ګاریبولډي) او لسم پوځ (جنرال ماریو برټي) درلودونکی وو، چې د ۱۹۴۰م کال په منځ کې یې ۹ میټروپولیټان لښکره درلودل چې له ۱۳۰۰۰ کسانو څخه جوړ شوی وو، درې Milizia Volontaria per la Sicurezza Nazionale  (تورکمیس) او دوه لیبیایي لښکر، چې هر یوه یې ۸۰۰۰ کسان درلودل. د ایټالیا پوځ لښکرونه د ۱۹۳۰مې لسیزې په وروستیو کې له درې قطعو څخه دوه قطعو ته بیا تنظیم شول؛ په ۱۹۳۹م کال کې د سرتېرو معمولې بیاغوښتنې سره، ذخیروي ځواک هم بیا راوغوښتل شو.
مورال لوړ په پام کې ونیول شو او پوځ په وروستیو کې عملیاتي تجربه درلودله. په فاشیستي رژیم کې د ایټالیا سمندري ځواک چې د چټکو، ښې جوړو شویو، په ښو وسلو سمبال کښتیو او یوه اوبتلي کښتۍ لرونکی وو خو جنګي تجربه یې نه لرله، پرمختګ کړی وو. هوایي ځواک په ۱۹۳۶م کال کې جګړې ته چمتو وو خو په ۱۹۳۹م کال کې ودرېد. انګلیسیانو هغه د عملیاتو د لوړې کچې د ساتلو وړ نه ګاڼه. پنځم پوځ، له اتو لښکرو سره په ترابلس، د لیبیا لوېدیځې نیمایي کې، د تونس په وړاندې ځای پرځای شوی وو او لسم پوځ، له شپږو منظمو پیاده لښکرو سره، په ختیځ کې سیرېنایکا وساتله. کله چې د جګړې اعلان وشو، لسم پوځ د لیبیا ۱ لښکر د مصر سرحد کې له ګیارابوب څخه تر سیدي عمر پورې او د XXI قول اردو یې له سیدي عمر څخه د بارډیا او توبروک ساحل کې ځای پرځای کړ. د XXII قول اردو د توبروک سویل لوېدیځې خوا ته حرکت وکړ ترڅو د ځوابي برید کوونکي ځواک په توګه عمل وکړي.
مصر
بریټانویانو له ۱۸۸۲م کال راهیسې په مصر کې خپل ځواکونه ځای پر ځای کړي وو، خو د دې ځواکونو شمېر په ۱۹۳۶م کال کې د انګلیس او مصر د تړون په ګټه راکم شو. د بریټانیا کوچنیو او د ګډو ګټو هېوادونو ځواکونو د سویس کانال او د سور سمندر مسیر محاصره کړ. دا کانال له لرې ختیځ او د هند له اقیانوس سره د بریټانیا د ارتباطاتو لپاره حیاتي وو. د ۱۹۳۹م کال په منځ کې، ډګرجنرال ارچیبالډ واول د مدیترانې او منځني ختیځ تیاترونو پر سر، د نوي منځني ختیځ قومندانۍ د عمومي سرقومندان (GOC-in-C) په توګه وګومارل شو. د فرانسې – محور اوربند تر وخته، فرانسوي لښکرونه په تونس کې د ایټالیا پنځم پوځ سره د لیبیا لوېدیځ سرحد کې سره مخامخ شول. په لیبیا کې، شاهي پوځ کابو ۲۱۵۰۰۰ سرتېري لرل او په مصر کې، بریټانیا کابو ۳۶۰۰۰ ځواکونه او ۲۷۵۰۰ نور سرتېري لرل چې په فلسطین کې یې زده‌کړې کولې.
د ګرځنده لښکر (مصر) په ګډون د بریټانیا ځواکونه چې د سترجنرال پرسي هوبارټ تر قومندې لاندې وو، د بریټانیا یو له دوه زغره‌والو تشکیلاتو څخه وو. د ۱۹۳۹م کال په منځ کې یې د (مصر) زغره‌وال لښکر ته نوم بدل کړ او ۱۹۴۰م کال د فبروري په ۱۶مه په ۷م زغره‌وال لښکر بدل شو. د مصر او لیبیا پوله د مصر پوله ساتو ځواکونو لخوا وساتل شوه او د ۱۹۴۰م کال په جون کې، د شپږم پیاده لښکر مرکزي دفتر د سترجنرال ریچارډ او کانور په مشرۍ، د ختیځې صحرا قومنده په لاس کې واخیسته، او ایټالویانو ته یې سپارښتنه وکړه ترڅو له خپلو سرحدي پوستو څخه په شا شي او که چېرې جګړه پیل شوه په غرنیزو سیمو تسلط ولري. ۷م زغره‌وال لښکر، له ۷مې زغره‌والې لوا څخه کم، په مرسا ماتروح کې راټول شو او ۷مه ملاتړي ډله یې د پوښښي ځواک په توګه سرحد خوا ته مخته ولېږله، چېرته چې RAF هم خپلې ډېری بم غورځوونکې وسلې راوړاندې کړې وې. مالتا هم تقویت شوه.
شهزاده احمد شاه خان
شهزاده احمد شاه خان Ahmad Shah Khan) زوکړه ۲۳ سپټمبر ۱۹۳۴ز کال ارګ، کابل) د افغانستان د پخوانی شاه، محمد ظاهر شاه او د وخت د ملکۍ حمیرا بېګم زوی وو.
2 نړيوال فنانس سينټر
2 نړيوال فنانس سينټر هانگ کانگ په ښار  هانگ کانگ کې جوړ شوی يوه  دنگه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 88 منزلونه دي او ددې لوړوالی  412 ميټر (1,352 فټ) ده، ددې جوړول په کال  2003 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
23 ميرينا
23 ميرينا متحده عرب امارات په ښار  دوبۍ کې جوړ شوی يوه  دنگه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 89 منزلونه دي او ددې لوړوالی  395 ميټر (1,296 فټ) ده، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
امازون باراني ځنګل
امازون باراني ځنګل، امازون ځنګل یا امازون په امازون سیمه کې یو ګرمسېر او مرطوب باراني ځنګل دی چې په سوېلي امریکا کې د امازون حوضې ډېره برخه په کې شاملېږي. دغه حوضه ۷۰۰۰۰۰۰ کلومتره مربع (۲۷۰۰۰۰۰ مایله مربع) سیمه رانغاړي چې په دې کې ۵۵۰۰۰۰۰ کلومتره مربع (۲۱۰۰۰۰۰ مایله مربع) سیمه باراني ځنګل دی. په دې سیمه کې د ۹ هېوادونو قلمرو یا تر واک لاندې سیمه شاملېږي او ۳۳۴۴ داسې اصلي یا بومي قلمروونه لري چې په رسمي ډول په رسمیت پېژندل شوي دي.
موقعیت
نهه هېوادونه د امازون په حوضه کې شریک دي – ډېری باراني ځنګلونه چې ۵۸.۴ سلنه کېږي، د برازیل د سرحدونو د ننه دي. په اتو نورو هېوادونو کې پیرو ۱۲.۸ سلنه، بولیویا ۷.۷ سلنه، کلمبیا ۷.۱ سلنه، وینزیویلا ۶.۱ سلنه، ګویانا ۳.۱ سلنه، سورینام ۲.۵ سلنه، د فرانسې ګویانا ۱.۴ سلنه او ایکواډور ۱ سلنه دی.
انساني فعالیت
په «کاورنا ډا پېډرا پینټاډا» سیمه کې د کیندنو په پایله کې د لرغون‌پېژندنې شواهد څرګندوي چې انسانان د لومړي ځل لپاره تر نن لږ تر لږه ۱۱۲۰۰ کاله مخکې په امازون سیمه کې مېشت شول. د بلې پراختیا په پایله کې تر ۱۲۵۰ زیږديز کال پورې د ځنګل د څنډې په اوږدو کې د ماقبل‌التاریخ دورې اړوند مېشت‌ځایونه رامنځته شول چې د ځنګل په پوښ کې د بدلونونو لامل شول.
ډېر وخت فکر کېده چې په امازون باراني ځنګلونو کې نفوس هېڅکله هم زیات نه و، ځکه خاورې ته په کتو سره دا شونې نه وه چې دلته دې لوی جمعیت خلک د کرنې له لارې وپايي. لرغون‌پېژندونکې «بېټي مګرز» د دغه نظر یوه کلکه پلوۍ وه او په خپل کتاب کې یې په دې اړه لا ډېر تشرېحات لیکلي دي. دې ادعا وکړه چې په هر کیلومتر مربع کې ۰.۲ نفره (۰.۵۲ نفره په هر مایل مربع کې) د جمعیت د تراکم هغه اکثر حد دی چې په باراني ځنګلونو کې د ښکار له لارې ساتل کېدای شي او تر دې د ډېر نفوس یا جمعیت لپاره بیا کرنې ته اړتیا ده. له دې سره سره، د انټروپولوژۍ یا وګړ پوهنې وروستۍ موندنې څرګندوي چې دغه سیمه اصلاً ګڼ نفوسه وه. ښايي تر میلاد وروسته په ۱۵۰۰ کال کې په امازون سیمه کې شاوخوا ۵ میلیونه کسانو ژوند کړی وي چې د «ماراجو» په څېر ساحلي مېشت‌ځایونو او داخلي ساکنانو تر منځ وېشل شوي وو. په ۱۹۰۰ کال کې دغه نفوس ۱ میلیونو کسانو ته راکم شو او د ۱۹۸۰یمې لسیزې په لومړیو کې تر ۲۰۰۰۰۰ هم کم شو.
لومړنی اروپایی وګړی چې د امازون سیند طول یا اوږده یې طی کړي دي، «فرانسېسکو ډي اوریانا» دی چې دغه کار یې په ۱۵۴۲ کال کې وکړ. د بي بي سي «غیر طبیعي تاریخونه» خپرونه داسې شواهد وړاندې کوي چې ښيي اوریانا په خپلو ادعاوو کې د مبالغې پر ځای د امازون په اوږدو کې د یوه پېچلي تمدن د غوړېدو په اړه په خپلو مشاهداتو کې په حقه و. په ۱۵۴۰مه لسیزه کې باور دا و چې دغه تمدن وروسته وروسته له اروپا څخه د «چیچک» په څېر ناروغیو د خپرېدو له امله ویجاړ شو. د دغه تمدن په اړه د شلمې پېړۍ په لومړیو کې بریتانوي کاشف «پرسي فوسټ» څېړنې وکړې. د ده سفرونه بې‌پایلې وو او په خپل وروستي سفر کې په مرموز ډول ورک شو. ده دغه تمدن ته «Z ښار» نوم ټاکلی و.
د ژوند بېلابېلوالی، نباتات او ژوي
مرطوب ګرمسېر ځنګلونه د نوعو تر ټولو غني بایومونه یا مېشت‌ځایونه دي او د امریکا په لویه وچه کې موجود ګرمسېر ځنګلونه د افریقا تر مرطوبو ځنګلونو ډېرې نوعې یا موجودات لري. امازون باراني ځنګلونه چې د امریکا په لویه وچه کې د ګرمسېرو باراني ځنګلونو تر ټولو لویه برخه ده، د ژوند بې‌ساری بېلابېلوالی لري. د نړۍ له هرو لسو پېژندل شویو نوعو څخه یوه یې د امازون په ځنګلونو کې ژوند کوي. دا په نړۍ کې د ژوندیو نباتاتو او حیواني نوعو تر ټولو لویه مجموعه ده.
دغه سیمه د شاوخوا ۲.۵ میلیونه حشرو، لسګونه زره نباتاتو او شاوخوا ۲۰۰۰ الوتونکو او تي لرونکو حیواناتو د اوسېدو ځای دی. تر دې مهاله په دې سیمه کې لږ تر لږه ۴۰۰۰۰ نباتي نوعې، ۲۲۰۰ کبان، ۱۲۹۴ الوتونکي، ۴۲۷ تي لرونکي حیوانات، ۴۲۸ ذوحیاتین حیوانات او ۳۷۸ خزندې له علمي پلوه ډلبندي شوې دي. د ټولو الوتونکو نوعو له هرو پنځو څخه یوه یې په امازون باراني ځنګل کې موندل کېږي او د کبانو له هرو پنځو نوعو څخه یوه یې د امازون په سیندونو او رودونو کې ژوند کوي. ساینس‌پوهان وايي چې له ۹۶۶۶۰ څخه تر ۱۲۸۸۴۳ پورې غیر فقاریه نوعې یوازې په برازیل کې موجودې دي.
د نباتي نوعو بېلابېلوالی د ځمکې پر مخ د ژوند تر ټولو لوی بېلابېوالی دی. په ۲۰۰۱ کال کې یوې څېړنې وښوده چې د ایکواډور د باراني ځنګلونو د یو کلیومتر مربع څلورمه برخه (۶۲ هکټاره) د څه باندې ۱۱۰۰ ونو د نوعو تکیه‌ځای دی. په ۱۹۹۹ کال کې یوې بلې څېړنې وښوده چې د امازون د باراني ځنګل یو کیلومتر مربع (۲۴۷ هکټاره) برخه شاوخوا ۹۰۷۹۰ ټنه ژوندي نباتات لرلای شي. د نباتاتو متوسطه کتله په هر هکټار کې ۳۵۶ ± ۴۷ ټنه اټکل شوې ده. اټکل کېږي چې تر دې مهاله د نباتاتو ۴۳۸۰۰۰ هغه نوعې ثبت شوې دي چې په سیمه کې له اقتصادي او ټولنیز پلوه لېوالتیا ورته موجوده ده او یو شمېر نورې نوعې د کشف یا فهرست‌بندۍ انتظار باسي. په دې سیمه کې د ونو ټولې نوعې ۱۶۰۰۰ اټکل شوې دي.
په باراني ځنګلونو کې د نباتاتو او ونو د شنو پاڼو سطحې د موسمي بدلونونو په پایله کې شاوخوا ۲۵ سلنه بدلون کوي. پاڼې د وچ موسم په اوږدو کې هغه مهال پراخېږي چې د لمر رڼا حد اکثر ته رسېږي، وروسته بیا د مرطوب موسم په جریان کې تویېږي. دغه بدلونونه د فوتوسنتېز او تنفس تر منځ د کاربن تعادل رامنځته کوي.
د ځنګلونو له منځه تګ
د ځنګلونو له منځه تګ په دې معنا دی چې یوه ځنګلي سیمه پر غیر ځنګلي سیمه بدله شي. په امازون کې د ځنګلونو د له منځه تګ اصلي سرچینې د انسان استوګنه او د ځمکې پراختیا ده. په ۲۰۱۸ کال کې د امازون شاوخوا ۱۷ سلنه باراني ځنګلونه مخکې له مخکې له منځه تللي وو. څېړنې ښيي چې که دغه سلنه شاوخوا ۲۰ تر ۲۵ سلنې ته ورسېږي (یعنې ۳ تر ۸ سلنه ډېره شي)، دا به (د امازون په ختیځ، سوېل او مرکز کې) پر یوه غیر ځنګلي ایکوسیستم د بدلېدو لپاره د اوج ټکی وي.
تر ۱۹۶۰مې لسیزې مخکې د ځنګل داخلي فضا ته لاسرسی ډېر محدود و او ځنګل بې لاس‌وهنې پاتې شو. هغه کښتونه چې د ۱۹۶۰مې لسیزې په جریان کې جوړ شول، بنسټ یې د محصولاتو کښت او د پرې کولو او سوځولو مېتود و. له دې سره سره، دلته راکډوال شوي خلک له دې امله د خپلو کښتونو او محصولاتو په مدیریت کې پاتې راغلل چې د ځمکې ښېرازي یا حاصل‌خېزي له منځه تللې وه او بې‌ګټې واښه ډېر شوي وو. د امازون خاورې یوازې د لنډې مودې لپاره ښېرازې دي، له همدې امله کروندګر نویو سیمو ته ځي او ډېرې ځمکې پاکوي. د کرنې دغه مېتودونه د ځنګلونو د ویجاړۍ او پراخو چاپېریالي زیانونو لامل شول. د ځنګلونو له منځه تګ مهمه موضوع ده او له ځنګل څخه پاکې شوې سیمې له فضا څخه د عادي سترګو په مرسته هم لیدل کېدای شي.
په ۱۹۷۰یمه لسیزه کې د امازون د عبوري لویې لارې د جوړېدو کار پيل شو. دغه لویه لاره د امازون باراني ځنګلونو لپاره یو لوی ګواښ و. دا لاره لا تر اوسه بشپړه شوې نه ده او د ډېرو ژواک چاپېریالي زیانونو مخه نیسي.
د ۱۹۹۱ او ۲۰۰۰ کلونو تر منځ په امازون کې د ټولو له منځه تللیو ځنګلونو مساحت له ۴۱۵۰۰۰ څخه ۵۸۷۰۰۰ کلیومتره مربع (له ۱۶۰۰۰۰ څخه ۲۲۷۰۰۰ مایل مربع) ته لوړ شو او ډېری له منځه تللي ځنګلونه د څارویو پر څړځایونو بدل شول. د امازون ۷۰ سلنه پخوانۍ ځنګلي ځمکې او ۹۱ سلنه هغه ځمکې چې له ۱۹۷۰ کال را وروسته ځنګلونه ترې وهل شوي دي، د څارویو د څړځایونو په توګه کارول شوې دي. دا مهال برازیل په نړیواله کچه د سویا تر ټولو لوی تولیدوونکی دی. له دې سره سره، د «لیډیمر اولیویرا» او همکارانو نوې څېړنې څرګندوي چې په امازون کې که هر څومره زیات باراني ځنګلونه اضافه کړل شي، سیمې ته کم ورښت رسېږي او له همدې امله په هر هکټار کې د محصول کچه کمېږي. نو له عمومي تصور سره سره، د باراني ځنګلونو د ونو له قطع کولو او پر څرځایونو په بدلولو کې برازیل ته هېڅ کومه اقتصادي ګټه نه‌شته.
د بیوکیمیا فرضي ډولونه
د بیوکیمیا فرضي ډولونه د بیوکیمیا یا حیاتي کیمیا هغه ډولونه یا بڼې دي چې له علمي پلوه د منلو وړ دي خو شتون یې تر دې مهاله ثابت شوی نه دی. هغه ژوندي موجودات چې تر دې مهاله د ځمکې پر مخ پېژندل شوي دي، ټول د خپلو بنسټیزو جوړښتي او میتابولیکي فعالیتونو لپاره د کاربن ترکیبات کاروي، اوبه د محلل یا حلوونکي په توګه کاروي او ډي.اېن.اې یا هم ار.اېن.اې د خپل شکل د تعریف او کنترول لپاره کاروي. که په نورو سیارو یا سپوږمیو کې هم ژوندي موجودات وي، ښايي له کیمیاوي پلوه مشابه وي، خو دا هم شونې ده چې بېخي د بېلو کیمیاوو لرونکي موجودات هم شته وي – د بېلګې په توګه داسې موجودات چې د کابن د مرکباتو نورې طبقې، د بل عنصر مرکبات او یا هم د اوبو پر ځای بل محلل یا حلوونکی په کې ښکېل وي.
پر «سیلیکان» عنصر د «کاربن» عنصر د فرضي بدیل په توګه ډېر بحثونه شوي دي. سیلیکان په تناوبي جدول کې له کاربن سره په یوه ګروپ کې دی او د کاربن په څېر څلور ظرفیتي دی. د اوبو لپاره فرضي بدیل «امونیا» دی چې د اوبو په څېر قطبي مالیکول دی او له کایناتي پلوه هم پرېمانه دی؛ همدا راز د میتان او ایتان په څېر غیر قطبي هایدروکاربني محللونه هم په دې ډله کې یادولی شو چې د تیتان پر سطحه په مایع ډول موجود دي.
د سیوري بایوسفیر
د سیوري بایوسفیر د ځمکې یو میکروبي فرضي بایوسفیر دی چې د اوسنیو پېژندل شویو ژوندیو موجوداتو په نسبت بېخي جلا مالیکولي او بیوکیمیاوي پروسې کاروي. که څه هم چې د ځمکې پر مخ ژوند نسبتاً په ښه ډول څېړل شوی یا مطالعه شوی دی، خو د سیوري بایوسفیر ښايي تر اوسه د پام وړ ونه ګرځي، ځکه چې د میکروبي نړۍ اکتشاف تر ډېره د لویو موجوداتو بیوکیمیا یا حیاتي کیمیا موخه ګرځوي.
د بدیلې کایرالیټۍ بیومالیکولونه
ښايي تر ټولو غیر معموله بدیله بیوکیمیا هغه بیوکیمیا وي چې د بیومالیکولونو بېلابېلې کایرالیټۍ لري. د ځمکې پر مخ په پېژندل شوي ژوند کې امینو اسیدونه کابو په ټولیز ډول له L ډول څخه او قندونه له D ډول څخه دي. هغه مالیکولونه هم ښايي ممکن وي چې له D امینو اسیدونو یا L قندونو څخه استفاده کوي، خو د دغسې کایرالیټۍ لرونکي مالیکولونه له هغو ارګانېزمونو سره سازګار نه دي چې د مخالفې کایرالیټۍ له مالیکولونو څخه استفاده کوي. هغه امینو اسیدونه چې کایرالیټي یې هم د معمول پر خلاف ده، په ځمکه کې موندل کېږي او تصور کېږي چې د دغو موادو سرچینه د نارمل یا طبیعي کایرالیټۍ د ارګانېزمونو تجزیه ده. له دې سره سره، فزیک‌پوه «پاول ډيویس» په دې ګمان دی چې ځینې یې ښايي د «کایرال ضد» ژوند محصول وي.
غیر کاربني بیوکیمیاوې
په ځمکه کې ټول پېژندل شوي ژوندي موجودات پر کاربن ولاړ جوړښت او سیستم لري. ساینس‌پوهانو د ژوند لپاره د اړینو مالیکولي جوړښتونو د جوړولو لپاره له کاربن پرته د نورو اتومونو د کارولو پر ښېګڼو او بدګڼو بحثونه کړي دي، خو یوه یې هم داسې تیوري نه ده وړاندې کړې چې له دغسې اتومونو څخه د اړینو جوړښتونو د تشکیل یا جوړولو لپاره استفاده وکړي. له دې سره سره، لکه څرنګه چې «کارل سیګن» استدلال کړی، دا ډاډمنتیا ډېره ستونزمنه ده چې ایا هغه وینا چې د ځمکې د ټولو ژوندیو موجوداتو په اړه صدق کوي، په ټولو کایناتو کې د ژوندیو موجوداتو په اړه صدق کوي که نه. سیګن د دغسې فرض لپاره «کاربن چوونېزم» اصطلاح وکاروله. ده سیلیکان او جرمانیم د کاربن لپاره د منلو وړ بدیلونه بلل (په نورو عناصرو کې پالاډیم او تیتانیم هم شاملېږي خو په دې پورې محدود نه دي). خو له بل پلوه یې وویل چې کاربن له کیمیاوي نظره څه ناڅه متنوع یا بېلابېل ښکاري او په کایناتو کې هم پرېمانه دی. «نورمن هوروویټز» ځینې ازمېښتونه طراحي کړل تر څو مشخصه کړي چې ایا په مریخ کې د ژوند شتون ممکن دی که نه او دا ازمېښتونه په ۱۹۷۶ کال کې د «وایکېنګ» رباتیک څېړونکي په مرسته ترسره شول، دا د متحدو ایالتونو لومړنی ماموریت و چې د مریخ پر سطحه یې بې‌پیلوټه څېړونکې وسیله په بریالیتوب سره ښکته کړه. هوروويټز استدلال وکړ چې د کاربن د اتوم زیات تطبیق منونکی خاصیت یا هراړخیزوالی دغه عنصر پر داسې عنصر بدلوي چې په نورو سیارو کې د پایښت د اړوندو ستونزو لپاره حل‌لارې وړاندې کوي. دی په دې باور و چې یوازې یو لرې احتمال موجود دی چې د ژوند غیر کاربني ډولونه له داسې جینیټيکي سیستمونو سره موجود وي چې په خپله خپل تکثیر وکړای شي او د تکامل او سازګارۍ وړتیا ولري.
د سیلیکان بیوکیمیا
پر سیلیکان اتوم د یوه بدیل بیوکیمیاوي سیستم لپاره د بنسټ په توګه ډېر بحثونه شوي دي، ځکه چې سیلیکان د کاربن خواصو ته ډېر نږدې کیمیاوي خواص لري او په تناوبي جدول کې له کاربن سره په یوه ګروپ کې دی. سیلیکان د کاربن په څېر داسې مالیکولونه رامنځته کولی شي چې د بیولوژيکي معلوماتو د لېږدولو لپاره په کافي اندازه لوی وي.
له دې سره سره، سیلیکان د کاربن لپاره د بدیل په توګه ګڼ ډولونه لري. سیلیکان د کاربن پر خلاف له بېلابېلو اتومونو سره د داسې کیمیاوي رابطو د جوړولو وړتیا نه‌لري چې د میتابولېزم لپاره د اړین کیمیاوي ډېر اړخیزوالي لپاره ضروري دي، او په ورته وخت کې همدغه ناتواني دقیقاً هغه څه دي چې سیلیکان له هغو ناخالصو ډولونو سره د رابطو لپاره کم وړ ګرځوي چې کاربن د هغوی په پرتله نه ساتل کېږي. هغه عناصر چې له کاربن سره عضوي ګروپونه جوړوي، هایدروجن، اکسیجن، نایتروجن، فاسفورس، سلفر او د اوسپنې، مګنیزیم او زینک په څېر فلزات دي. له بل پلوه سیلیکان له ډېر کم شمېر نورو اتومونو سره تعامل کوي. پر دې سربېره، چېرته چې سیلیکان له نورو اتومونو سره تعامل کوي، داسې مالیکولونه جوړوي چې د نورو عضوي ماکرو مالیکولونو په پرتله یواړخیز بلل شوي دي.
د DNA غبرګېدنه
په مالیکولي بیولوجي کې، د DNA غبرګېدنه یا کاپي اخېستنه (په انګلیسي: DNA Replication) د اصلي DNA له یوه مالیکول څخه د DNA د دوو ورته نسخو د تولیدولو بیولوجیکي بهیر ته ویل کېږي. د DNA غبرګېدنه د بیولوجیکي وراثت لپاره تر ټولو اړینې برخې په توګه عمل کوي او په ټولو ژوندي موجوداتو کې پېښېږي. دغه عملیه، د ودې او د تخریب شویو نسجونو بیارغونې پر مهال، حجروي وېش لپاره اړینه ده، په داسې حال کې چې د هرې یوې نوې حجرې لپاره د خپلې DNA کاپي اخېستنه تضمینوي. حجره د وېش جلا ځانګړنه لري، چې د DNA غبرګېدنه اړینه ګرځوي.
DNA د دوو بشپړوونکو څانګو له غبرګې مارپېچې بڼې څخه جوړه شوې ده. غبرګه مارپېچه بڼه یوه دوه‌څانګه‌ییزه DNA بیانوي چې په‌دې توګه له داسې دوو خطي څانګو څخه رامنځ‌ته شوې ده چې یو د بل پر وړاندې واقع شوي دي او یو له بله تاوېږي. د غبرګېدنې پر مهال، دغه څانګې سره جلا کېږي. وروسته بیا، د اصلي DNA مالیکول هره څانګه د خپلې جوړې د تولید لپاره د یوه قالب په توګه عمل کوي؛ دغې عملیې ته «نیمه‌ساتونکې غبرګېدنه» وایي. د نیمه‌ساتونکې غبرګېدنې په پایله کې، نوې مارپېچه بڼه به د اصلي DNA له یوې څانګې او همدا راز یوه نوې ترکیبي څانګه رامنځ‌ته شي. د حجروي تصحیح او د خطا ارزولو میکانیزمونه د DNA غبرګېدنې په عملیه کې خپله دنده په بشپړه توګه ترسره کوي.
سربېره پر دې، د DNA غبرګېدنه (د DNA تکثیر) په لابراتواري شرایطو (په مصنوعي توګه، له حجرې دباندې) کې هم ترسره کېدلای شي. له حجرو او د مصنوعي DNA له لومړنیو برخو څخه د DNA جلا شوي پولیمیرېزونه کېدای شي د نمونه‌یي DNA په یوه مالیکول کې، په پېژندل شویو لړیو کې د DNA سنتیز عملیې د پیلولو لپاره وکارول شي. د پولیمیرېز ځنځیري تعامل (PCR) د لیګېز ځنځیري تعامل (LCR) او د ټرانسکرپشن په واسطه تکثیر (TMA) یې ښې بېلګې دي. د ۲۰۲۱ز کال په مارچ کې، څېړونکو د ځینو شواهدو راپور وړاندې کړ چې د لېږدوونکې RNA یوه لومړنۍ بڼه، د ټرانسلېشن یوه اړینه برخه ده، له جنتیکي کوډ سره سم د نویو پروټینونو بیولوجیکي سنتیز، کېدای شي په‌خپله د ژوند، یا د آبیوجنیزس د پراختیا په لومړیو کې یو تکثیري مالیکول وي.
د DNA جوړښت
د DNA څانګې لوری (جهت) لري او د یوې واحدې څانګې بېلابېلې څوکې د “3’ (درېیم پای) څوکې” او د “5’ (پنځم پای) څوکې په نامه یادېږي. د منل شوي اصل له‌مخې، که چېرې د DNA یوې واحدې څانګې د قاعدې لړۍ په پام کې ونیول شي، د لړۍ کیڼه څوکه 5’ څوکه او ښي څوکه یې 3’ څوکه ده. د غبرګ مارپېچ څانګې غیرموازي دي، چې یوه یې 5’ څخه 3’ ته او مخامخ څانګه یې له 3’ څخه 5’ ته ده. دغه ګړنې په هغه دي‌اوکسي‌ریبوز د کاربن اټوم ته اشاره کوي چې وروستی فاسفېت په ځنځیر کې ورسره نښلي. جهت‌والی د DNA پر سنتیز باندې اغېزې لري، ځکه چې د DNA پولیمیرېز یوازې په یوه جهت کې، د DNA د یوې څانګې 3’ څوکې ته د نوکلوتیدونو په زیاتولو سره، DNA سنتیز کړي.
په DNA کې، د هایدروجني اړیکې له‌لارې، د مکمِله قاعدو جوړه کېدنه په‌دې معنی ده چې په هرې څانګه کې شته معلومات له حده زیات شوي دي. فاسفودي‌ایستر (بین‌الرشتوي) اړیکې د هایدروجني (بین‌الرشتوي) اړیکو په پرتله لا غښتلې دي. د فاسفودي‌ایستر اړیکو اصلي دنده په هغه ځای کې ده چې د DNA په پولیمیرونو کې د یوه نوکلوتید د کاربن 5’ اټوم د بل نوکلوتید له د کاربن له 3’ اټوم سره ونښلوي، په داسې حال کې چې هایدروجني اړیکې د DNA غبرګ مارپېچونه د مارپېچ محور په اوږدو کې ټینګوي، نه د 1 محور په اوږدو کې. په‌دې توګه، زمینه برابرېږي ترڅو څانګې یو له بله جلا شي. له‌دې امله، پر یوې واحدې څانګې باندې پراته نوکلوتیدونه کېدای شي پر یوې نوې سنتیز شوې شریکې څانګې باندې د نوکلوتیدونو د بیاجوړولو لپاره وکارول شي.
د غبرګېدنې بهیر
د DNA غبرګېدنه، د ټولو بیولوجیکي پولیمیرایزېشني بهیرونو په څېر، په درېیو انزایمي کتلستي او منظمو پړاوونو کې ترسره کېږي: پیل، غځېدنه او پای.
پیل
د دې لپاره چې یوه حجره سره ووېشل شي، په لومړي سر کې یې د DNA غبرګېدل اړین دي. د DNA غبرګېدنه یو «ټول-یا-هېڅ» بهیر دی؛ کله چې د غبرګېدنې بهیر پیل شي، تر بشپړېدو پورې دوام کوي. کله چې غبرګېدنه بشپړه شوه، بیاځلي د حجرې په ورته دوره کې نه‌پېښېږي. د دغه بهیر امکان د «مخکې تر غبرګېدنې کمپلکس» د پیل وېش په واسطه رامنځ‌ته کېږي.
غځېدنه
د DNA پولیمیرېز 5’­–3’ فعالیت لري. د DNA د غبرګېدنې ټول پېژندل شوي سیسټمونه، د سنتیز تر پیل دمخه یوه ازاد 3’ هایدروکسیل ګروپ ته اړتیا لري (یادونه: د DNA نمونه له 3’ څخه 5’ لوري ته لوستل کېږي، په داسې حال کې چې یوه نوي څانګه له 5’ څخه 3’ لوري ته سنتیز کېږي). د DNA سنتیز لپاره څلور جلا میکانیزمونه پېژندل شوي دي:
شاهزاده محمد اکبر خان
شهزاده اکبر خان په انګلیسي Muhammed Akbar Khan ) زوکړه ۴ اګسټ ۱۹۳۳ز کال کابل) د افغانستان د شاهي کورنۍ شهزاده او د محمد ظاهر شاه او ملکه حمیرا بېګم زوی وو.
سيټيک پلازا
سيټيک پلازا چين په ښار  گوانگژو کې جوړ شوی يوه  دنگه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 80 منزلونه دي او ددې لوړوالی  391 ميټر (1,283 فټ) ده، ددې جوړول په کال  1997 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
شهزاده محمد داود پښتونيار
شهزاده داود پښتونیار د افغانستان د شاهي کورنۍ غړی او د محمد ظاهر شاه او حمیرا بېګم پنځم زوی وو. شهزادګۍ نوال د شهزاده پښتونیار لور او محمد ظاهر شاه لمسۍ ده چې په ۳۰ د اګسټ ۲۰۱۳ د مصری شهزاده محمد علی سره واده وکړ. که څه هم د افغانستان او مصر د شاهي کورنیو ترمنځ د شاهي حکومت پروخت نږدې اړیکې وې، اما دا لومړی ځل دی چې یوه افغانه شهزادګۍ له یوه غیر افغان شهزاده سره واده کوي.
د لبنان اقتصاد
د لبنان اقتصاد د ۲۰۱۹م کال له وروستیو راهیسې د بانکي سقوط، نغدو پیسو ناورین او دولتي رکود په شمول په لویه پیمانه له څو اړخیز ناورین سره مخامخ دی. پخوا به د مخ پر ودې، له لوړ-منځني عاید لرونکي اقتصاد په توګه طبقه بندي کېده. (GDP) نومول شوی ناخالص کورنی تولید یې په ۲۰۲۰م کال کې ۱۹ میلیارده ډالر اټکل شو چې د هر کس په سر ناخالص کورنی تولید یې ۲۵۰۰ ډالرو ته رسېږي. په ۲۰۱۸م کال کې د دولت مصرف ۱۵.۹ میلیارده ډالرو ته ورسېد چې د ناخالص کورني تولید ۲۳ سلنه یې جوړوله.
د لبنان اقتصاد د خدمت پر بنسټ ولاړ دی. لبنان د آزاد بازار یو پیاوړی دود لري، څنګه چې د دې هېواد اساسي قانون بیانوي چې «اقتصادي سیسټم آزاد دی او د خصوصي نوښت او د خصوصي مالکیت حق ډاډ ورکوي». لوی اقتصادي سکټورونه یې فلزي محصولات، بانکداري، کرنه، کیمیایي مواد او د ټرانسپورټ تجهیزات دي. د ودې اصلي سکټورونو کې یې بانکداري او سیاحت شامل دي. د بهرني اسعارو په تبادلې یا سرمایې لېږد باندې هیڅ محدودیت شتون نلري.
تاریخ
له ۱۹۷۵ کال څخه تر ۱۹۹۰ کاله پورې د لبنان کورنۍ جګړې د لبنان اقتصادي زیربناوې سختې زیانمنې کړې، ملي تولید یې نیمایي ته راکته کړ، او په منځني ختیځ کې یې د بانکي مرکز او مرکزي موقعیت په توګه د لبنان موقف ډېر زیات اغیزمن کړ. له جګړې وروسته، مرکزي دولت د مالیاتو راټولونې او پر دولتي تاسیساتو او کلیدي بندرونو د کنټرول وړتیا لاس ته راوړه. په پایله کې، ناخالص کورنی تولید د هرکس په سر ۳۵۳ سلنه په ۱۹۹۰مه لسیزه کې زیات شو. یو سالم او له مالي پلوه ښه بانکي سیسټم او انعطاف لرونکو کوچنیو او منځنۍ کچه جوړوونکي، کورنیز تادیات، بانکي خدمتونه، د تولیدي او کرنیزو محصولاتو صادرول او د بهرنیو اسعارو د تبادلې اصلي سرچینې په توګه نړیوالې مرستې د اقتصادي بیارغونې سره ډېره مرسته کړې. د لبنان اقتصاد د «۲۰۰۰م افق» په لارې اچونې سره، په ۱۹۹۳م کال کې د دولت د بیارغونې ۲۰ میلیارد ډالري پروګرام، د پام وړ لاس ته راوړنې درلودلې دي. ناخالص کورني تولید په ۱۹۹۴ کال کې ۸ سلنه، او په ۱۹۹۵ کال کې ۷ سلنه وده وکړه، مخکې له دې چې د ۱۹۹۶م کال په اپرېل کې د اسرایيلو د غضب د انګورو عملیات د اقتصادي فعالیت د درېدو لامل شي. رښتیني ناخالص کورني تولید له کلنۍ متوسطې بیې سره په ۱۹۹۷ او ۱۹۹۸ کلونو کې له ۳ سلنو څخه کمه او په ۱۹۹۹م کال کې یوازې ۱ سلنه وده وکړه. د ۱۹۹۲-۱۹۹۸ کلونو په موده کې، کلنی تورم له ۱۰۰ سلنې څخه ۵ سلنې ته راټیټ شو او د بهرنیو اسعارو زېرمو له ۱.۴ میلیارده ډالرو څخه ۶ میلیارده ډالرو ته زیات شو. د مخ پر ودې سرمایې جریان د بهرنیو تادیاتو زیاتوالي رامنځته کېدو لامل شوی، او د لبنان پونډ نسبتاً ثابت پاتې شوی. همدارنګه د جګړې ځپلي لبنان مالي او فیزیکي زیربناوو په بیارغونه کې هم پرمختګونه لاس ته راغلي دي. Solidere، یو ۲ میلیارد ډالري شرکت، د بېروت مرکزي سوداګرۍ سیمې بیارغونه مدیریت کوي؛ د سټاک بازار د ۱۹۹۶م کال په جنوري کې بیا پرانېستل شو او نړیوال بانکونه او د بیمې شرکتونه د بېرته راتګ په حال کې دي. سره له دې دولت په اقتصادي برخه کې له جدي ننګونو سره مخ دی. دا هېواد اړ دی ترڅو د بهرنیو اسعارو زېرمو کارونې او د پور اخیستو ته په ودې ورکولو سره، بیارغونه له مالي اړخه تامین کړي. د اوسني دولت اصلي موخه د دولت د بودیجوي کسر کمول دي. د بډایه او غریب ترمنځ واټن په ۱۹۹۰م کال کې وده وکړه، چې د بیارغونې ګټو ناسم وېش څخه د خلکو د نارضایتي لامل شو او د دولت تمرکز یې د زیربناوو له بیارغونې څخه د ژوند د شرایطو ودې ته واړوه.
د کورنۍ جګړې له پای وروسته، لبنان د پام وړ ثبات څخه برخمن وو، د بېروت بیارغونه کابو بشپړه شوې وه او د ګرځندویانو مخ پر زیاتېدو شمېر د دې هېواد ښکلو سیمو ته تګ راتګ پیل کړ. اقتصاد د ودې شاهد وو او د بانکونو شتمنۍ له ۷۵ میلیارد امریکایي ډالرو څخه واوښتې، د بازار سرمایه هم په خپله ترټولو لوړه کچه کې وه چې د ۲۰۰۶م کال دویمو درې میاشتو په پای کې یې کچه کابو ۱۰.۹ میلیارده ډالرو پورې اټکل شوې وه. د ۲۰۰۶م کال یو میاشتېنۍ جګړې د لبنان اقتصاد، په ځانګړې توګه د ګرځندویي برخې، ته سخت زیان ورساوه. د ۲۰۰۸م کال په اوږدو کې، لبنان خپلې زیربناوې په ځانګړې توګه د ګرځندویي او املاکو په برخه کې بیاورغولې چې له جګړې وروسته د یو پياوړي اقتصاد رامنځته کېدو لامل شو. د لبنان په بیارغونه کې لوی مرسته کوونکي عبارت دي له سعودي عربستان (له ۱.۵ میلیارد ډالرو ژمنې سره)، اروپایي ټولنه (له کابو ۱ میلیارد ډالرو ژمنې سره) او د فارس خلیج څو نور هېوادونه له ۸۰۰ میلیون ډالرو ژمنې سره.
مکررې امنیتي ګډوډۍ ته په کتو سره چې هغه ورسره مخ دی، د لبنان بانکي سیسټم ځان ته محافظه کاره کړنلاره غوره کړې ده، سره له دې چې مرکزي بانک لخوا د سیاسي بې ثباتۍ په وړاندې د اقتصاد ساتنې لپاره سخت مقررات رامنځته شوې دي. دا مقررات په عموم ډول لبناني بانکونه د ۲۰۰۷ تر ۲۰۰۸ کال مالي ناورین څخه په امان کې وساتل ترڅو زیان ونه ویني. لبناني بانکونه په اوسني شرایطو کې لا هم ډېرې نغدې پیسې لري او په خپل خوندیتوب باندې نامتو دي. د ۲۰۰۸م کال په پای کې، مودي د لبنان مالي خوندیتوب باندې اعتراف سره، د خپلواک لبنان درجه بندي له ثبات څخه مثبت ته بدله کړه. سربېره پر دې، د بېروت بازار په سهامو کې ۵۱ سلنه زیاتوالي، د شاخص وړاندې کوونکي MSCI په ۲۰۰۸م کال کې لبنان د نړۍ غوره لوبغاړي په توګه وټاکه. لبنان د نړۍ د ۷ هېوادونو څخه یو هېواد دی چې د هغه د بازار اسهام په ۲۰۰۸م کال کې زیات شول. د لبنان اقتصاد په دوامدار ډول مقاومت تجربه کړ او په ۲۰۰۸م کال کې ۸.۵ سلنه، په ۲۰۰۹م کال کې ۷ سلنه او په ۲۰۱۰م کال کې یې ۸.۸ سلنه وده وکړه. په هرصورت، ناخالص کورني تولید ته د لبنان د پور نسبت لا هم یو له لوړو نسبتونو څخه په نړۍ کې پاتې شو.
د ۲۰۱۹م کال په اکټوبر کې، لبنان په ټول هېواد کې د لاریونونو شاهد وو چې په دې هېواد کې د اقتصادي شرایطو خرابوالي په دلیل پیل شول. زرګونه لاریون کوونکي د بېروت ښار مرکزي واټونو ته راغلل او د لومړي وزیر سعد الحریري دولت باندې یې غږ وکړ چې «په هېواد کې د اقتصادي او معیشتي حالت خرابوالي څخه د مخنیوي مطلقې ناکامي څخه مخنیوی وکړي». لاریونونه له هغه وروسته پیل شول چې دولت اعلان وکړ چې په انټرنټ کې د غږ پروټوکول (VOIP) څخه د ورځې ۲۰ سنټه لګښت اخلي، په کوم کې چې ټولنیزې رسنۍ لکه وټس اپ، فېس بوک او نورو اپلیکېشنونه شامل دي.
د ۲۰۲۰م کال په لومړیو کې، مرکزي Bdl ویلې شو او د ۵۰ میلیارد ډالرو د کسر لپاره دولت اړتیا لرله ترڅو د پیسو نړیوال صندوق ته مراجعه وکړي.
روزالينډ فرانکلين
روزالينډ ايلسي فرانکلين (۱۹۲۰ز، د  جولای۲۵ مه – ۱۹۵۸ز د اپریل ۱۶ مه) يو انګرېز کيميا پوه او د وړانګې د crystallographer [د بلور نقشې جوړوونکې] وه، چې فعاليت يې د DNA ډی اوکسي ريبونيوکليک اسيد، RNA (ريبونيوکليک اسيد)، ويروسونو، ډبرو سکرو او ګرافېټ ډبرې د ماليکولي جوړښت په اړه پر پوهېدنې متمرکز و. که څه هم د ډبرو سکرو او ويروسونو په اړه يې فعاليتونه په خپل ژوند کې ستايل شوي وو، مګر د نوموړي د ژوند په موده کې يې د DNA د جوړښت په اړه موندنه په پراخ ډول ناپېژندل شوې وه، چې د همدې له امله په بېلابېل ډول د «ناسمې اتلې»، «د DNA بې نومه يا بده پېغله»، «له ياده وتلې اتله»، د «يوه فيمېنېسټ نښه» او د ماليکولي بيولوژي Sylvia Plath په نومونو يادېږي.
نوموړې په ۱۹۴۱ ز کې د کمبرېج له Newnham College څخه د طبيعي علومو په برخه کې د سند په تر لاسه کولو سره فارغه شوه او له دې څخه وروسته په فزيکي کيميا کې د دوکتورا لپاره د کمبرېج پوهنتون کې د فزيکي کيميا د ز۱۹۲۰ څوکۍ (Ronald George Wreyford Norrish) تر لارښوونې لاندې شامله شوه. د Norrish د نه لېوالتېا له امله ناهيلې شوه او په ۱۹۴۲ ز کې يې تر (British Coal Utilisation Research Association (BCURA)) [د بریتانوي ډبرو سکرو د ګټې اخيستنې څېړلو ټولنه] لاندې د څېړنې درېځ غوره کړ. د ډبرو سکرو په اړه څېړنې ورسره په ۱۹۴۵ ز کې له کمبرېج پوهنتون څخه د دوکتورا په تر لاسه کولو کې مرسته وکړه. په ۱۹۴۷ ز کې پاريس ته د يوې Chercheur (له دوکتورا د پورته څېړونکې) په توګه د نوموړې په تللو سره په (Laboratoire Central des Services Chimiques de l'État) کې د Jacques mering تر لارښوونې لاندې د ايکس وړانګې د بلور نقشې يوه بشپړه جوړوونکې شوه. په ۱۹۵۱ ز کې د يوې څېړنې د مرستيالې په توګه له (King's College London) سره له يو ځای کېدنې وروسته يې د DNA بنسټيزې ځانګړتياوې وموندلې، چې په پایله کې يې د DNA د دوه ګوني مارپېچ جوړښت سمې تشرېح ته لاره هواره کړه. له خپل رئيس John Randall او همکار Maurice Wilkins سره د نه سمون له امله، فرينکلېن اړ شوه چې په ۱۹۵۳ ز کې Birkbeck College ته ولاړه شي.
نوموړې د DNA د ايکس وړانګې د ماتو انځورونو په برخه کې د کار له امله مشهوره ده، په داسې حال کې چې په King’s College London کې په ځانګړي ډول د هغې د زده کوونکي Raymond Gosling له لوري د اخيستل شوي Photo 51، چې د DNA دوه ګوني مارپېچ موندنې ته يې لاره هواره کړه او له امله يې Francis Crick، James Waston او Maurice Wilkins ته په ګډه په ۱۹۶۲ ز کې د روانپوهنې يا طبابت په برخه کې نړیوال انعام ورکړل شو. Watson وړانديز وکړ چې Franklin به له Wiklins سره يو ځای په کيميا کې په خيالي ډول په نړيوالې جایزې سره ستايل شوې وي، که څه هم له مرګ څخه وروسته د جایزو ورکولو پر وړاندې تر اوسه کوم قانون نه و او د نوبل کمېټې په عمومي ډول پس مرګي نوماندي ترتيب نه کړه.
د John Desmond Bernal تر لارښوونې لاندې فرېنکلېن د ويروسونو د ماليکولي جوړښتونو په اړه په Birkbeck کې د مخکښ کار مشري وکړه. يوه ورځ مخکې له دې چې په بروسلي کې په يوه نړيوال ننداتون کې د tobacco mosaic virus جوړښت بيان کړي، په ۱۹۵۸ ز کې د ۳۷ کلونو په عمر د تخمداني سرطان له امله مړه شوه. د هغې د ډلې غړې Aaron Klug د نوموړې څېړنې ته دوام ورکړ، چې له امله يې په ۱۹۸۲ ز کې يې د کيميا په برخه کې نړيواله جایزه وګټله.
د ژوند لومړني وختونه
فرينکلېن د ۱۹۲۰ ز د جولای په ۲۵ مه د (Chepstow Villas, Notting Hill, London) په يوې شتمنې او نفوذ لرونکې بریتانوي يهودې کورنۍ کې زېږېدلې ده.
کورنۍ
د فرينکلېن پلار Ellis Arthur Franklin نومېده، له ۱۸۹۴ ز څخه تر ۱۹۶۴ ز پورې يې ژوند وکړ، په سياسي ډول د لندن د لېبرال ډلې يو سوداګر او د بانک ماور و، چې د ښار په (Working Men's College) کې يې تدريس وکړ. د نوموړې مور Muriel Frances Waley نومېدله (۱۹۷۶ – ۱۸۹۴). روزالېنډ فرينکلېن د پينځو کوچنيانو کورنۍ کې دويمه کوچنۍ او تر ټولو مشره لور وه. David (1919 – 19860) يې تر ټولو مشر ورور،  Roland Colin 1923 – 2020) ز) چې په ۱۹۲۶ ز کې زېږېدلی دی او Jenifer چې په ۱۹۲۹ ز کال کې زېږېدلې ده، د نوموړې کشران وروڼه او خويندې وې.
د فرينکلېن پلارنی مشر کاکا Herbert Samuel (چې وروسته په Viscount Samuel مشهور شو)، په ۱۹۱۶ز کې د کورنيو چارو منشي (Home Secretary) او هغه لومړنی يهودي و، چې په بریتانوي کابينه کې خدمت کوي. د کاکا مېرمن يې (Helen Caroline Franklin) چې په کورنۍ کې د Mamie په نامه پېژندل کېږي، Norman de Mattos Bentwich ته واده شوه چې د فلسطين په بریتانوي قيموميت يا سرپرستي کې لوی څارنوال و. هيلن د سوداګرۍ ټولنې په سازمان او د ښځو د رايې کارونې خوځښت کې فعاله وه او وروسته د London Country Council غړې وه. د فرينلين کاکا Hugh Franklin د ښځو د رايې کارونې خوځښت کې يوه بله نامتو څېره وه، که څه هم د غورځنګ دننه کارونو يې د فرينکلين کورنۍ له خجالت سره مخامخ کړه. د Rosalind منځنی نوم Elsie د Hugh د لومړۍ مېرمنې د ياد په توګه پرې کېښودل شوی و، چې د ۱۹۱۸ ز انفلوانزا وبا کې مړه شوه. د فرينکلېن کورنۍ په فعال ډول د Working Men’s College کې شامله وه، چې د نوموړې پلار په کې د ماښام له مخې د برېښنا، مقناطيسيت او د ستر جنګ د تاريخچې تدريس وکړ او وروسته مرستيال ولسمشر شو.
د روزالېنډ فرينکلېن مور او پلار له اروپايي يهودي کډوالو په ځانګړي ډول له Kindertransport څخه راغلو کډوالو سره په استوګن کېدلو کې مرسته وکړه، چې له نازي حکومت څخه راتښتېدلي وو. دوه يهودي کوچنيان يې خپل کور ته یووړل، چې د Evi Eisenstadter په نوم له يوه نهه کلن استريايي کوچني سره يې د Jenifer خونه ګډه کړه. د Evi پلار Hans mathias Eisenstadter په Bechenwald کې بندي و او له خوشې کېدلو څخه وروسته يې کورنۍ د Ellis نوم غوره کړ.
زده کړې
فرينکلين د کوچنيوالي له لومړيو څخه ځانګړي علمي وړتياوې ښکاره کړې. د شپږ کلنۍ په عمر له خپل ورور Ronald سره په Norland Place School کې شامله شوه، چې په لويديځ لندن کې يو خصوصي ورځنی ښوونځی و. په هغه کې د نوموړې د تره مېرمن Mamie چې اصل نوم يې Helen Bentwich دی؛ فرينکلېن خپل مېړه ته په دې ډول وروپېژندله: «روزالېنډ په حيرانوونکي ډول هوښياره ده. خپل ټول وخت د خوښۍ لپاره په حساب کولو باندې تېروي او په نه بدلېدونکي ډول سم ځواب تر لاسه کوي». فرينکلېن په کرکټ او هاکي لوبو کې له پخوا څخه لېوالتيا لري. د نهه کلنۍ په عمر ليليه ښوونځي کې شامله شوه، چې ياد ښوونځي په Sussex کې د ځوانو نجونو لپاره د Lindores School و. ښوونځی د سمندر غاړې ته نږدې و او کورنۍ يې د نوموړې حساسې روغتيا لپاره يو غوره چاپېریال غوښته.
د لويديځ لندن په Hammersmith کې د St Paul د نجونو ښوونځي ته د تګ پر مهال د ۱۱ کلونو په عمر په لندن کې د نجونو ښوونځي يو له هغو په شمېر نجونو له ډلې څخه وه، چې فزيک او کيميا يې تدريس کړل. په St Paul’s کې نوموړې په ساينس، لاتين او بدني روزنې برخو کې نوره هم پوه شوه. جرمني ژبه يې هم ياده کړه او په فرانسوي کې فصيحه شوه، دا هغه ژبه وه، چې وروسته يې ورته ډېره ګټه وکړه. فرينکلېن په خپلو ټولګيو کې له نورو پورته وه او کلني انعامونه يې وګټل. يوازينۍ زده کړيزه کمزوري يې په موسيقۍ کې وه، چې له امله يې د ښوونځي د موسيقي برخي رئيس کمپوز کوونکي Gustav Holst يو ځل د نوموړې مور ته خبر وکړ، چې پلټنه وکړي چې نوموړې کېدای شي، د اورېدلو له ستونزو يا د تانسل (بغوټ) له پړسوب څخه کړېدلې وي. نوموړې په شپږو امتيازونو سره په ۱۹۳۸ ز کې له عالي ښوونځي څخه فارغه شوه او د پوهنتون لپاره يې د سکالرشيپ (د زده کړو مالي لګښت) وګاټه. ياد سکالرشيپ د درې کلونو لپاره په کلني ډول د School Leaving Exhibition تر نامه لاندې ۳۰ يورو د هغې لپاره او ۵ يورو يې د نيکه لپاره ټاکل شوی و. پلار يې ورڅخه وغوښتل چې خپل سکالرشيپ، يو وړ کډوال زده کوونکي ته ورکړي.
سايبريا فدرالي ولسوالۍ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
مراقبه
مراقبه یا مېډیټیشن هغه عمل ته ویل کېږي چې په کې یو کس له یو شمېر تخنیکونو لکه په یو شي باندې د حواسو، فکر او ذهن د تمرکز او یا هم نورو ځانګړو فعالیتونو څخه ګټنه کوي – څو خپل فکر او یا هم درک ته وده ورکړي او له عاطفي پلوه آرام او باثباته شفاف اروايي حالت ته لاسرسی ومومي.
له مراقبې څخه په ګڼ شمېر مذهبي چارو کې ګټنه کېږي. د تر ټولو لرغونې مراقبې یا مېډیټیشن (په هندوئېزم کې ډیانا) شواهد په اوپانیشاد لرغونو هندي متنونو کې شتون لري چې ښيي مراقبه د جینېزم، بودېزم او هندوئېزم په فکري چارو کې پام وړ رول لوبوي. له نوولسمې پېړۍ راوروسته د آسیایي مراقبې تخنیکونو نورو کلتورونو ته لار موندلې او په غیر معنوي لارو چارو لکه د سوداګرۍ او روغتیا په برخو کې ترې ګټنه شوې.
مراقبه کولای شي په پام وړ توګه تشویش، اضطراب، ستړیا (ډېپریشن) او درد راکم کړي او آرامښت، ادراک، ځان پېژندنه او هوساینه زیاته کړي. اوس مهال د روغتیا (اروايي، عصبي او قلبي روغتیا) په برخه کې د مراقبې د اغېزو د غوره درک په موخه څېړنې دوام لري.
اتیمولوژي
د مراقبې انګلیسي کلمه مېډیټیشن له لرغونې فرانسوي کلمې meditacioun څخه ریښه اخیستې چې فرانسوي یې بیا په خپل نوبت سره لاتیني meditatio ته چې کړ(فعل) یې meditatio دی اړوندېږي او معنی یې هم «فکر کول، تفکر، تدبیر او په یو شي تمرکز کول» دي. په کاتولیک دود کې د مېډیټیشن اصطلاح د مراقبې هغه قدم پر قدم رسمي چارو ته اړوندېږي چې مخینه یې لږ تر لږه د دولسمې پېړۍ راهب دویم ګویګو ته رسېږي، په داسې حال کې چې دغه ډول ورته چارو ته له دې وړاندې یوناني تیوریا (Theoria) کلمه کارول کېده.
د هغو له تاریخي ګټنې هاخوا د مېډیټیشن اصطلاح د ختیځو معنوي چارو د ژباړې په توګه معرفي شوه چې د هندوئېزم او بودېزم په آئینونو کې ډیانا ته نغوته کوي او د سانسکریت له ډیا (dhyai) څخه سرچینه اخلي چې معنی یې تفکر او مراقبه راځي. په انګلیسي ژبه کې د مېډیټیشن اصطلاح کېدای شي د اسلامي تصوف چارو، یا یهودي کابالا او عیسوي هسیچاسم ته نغوته وکړي.
د قاموس له مخې تعریف
په قاموسونو کې مېډیټیشن د هغو د اصلي لاتینې کلمې پر بنسټ «د یو څه په اړه د ژور تفکر کولو»، همدارنګه د هغو د دودیزې ګټنې پر مټ «د یوې ټاکلې مودې لپاره د ذهني تمرکز»، «یوازې یو مشخص شي ته د خپل پام اړول که هغه مذهبي وي او یا هم د مغز د سړېدو او ارامښت لپاره یو څه وي» او «د معنوي درک لوړې کچې ته د رسېدو په موخه په ذهني فعالیت کې د ښکېل کېدو (لکه په نفس ویستلو باندې تمرکز یا هم د یو ذکر د تکرار)؛ په معناوو تعریف کېږي.
د بدن وضعیت
آسانا حالت (په یوګا ورزش کې یو حالت دی) او نور حالتونه لکه نیلوفري حالت (full-lotus)، نیمه نیلوفري حالت (half-lotus)، د پښو په راغونډ حالت کې کېناسته (Burmese)، په ګونډو کېناستل لکه په لمانځه کې (Seiza) او په ګونډو تکیه کول په بودېزم، جینېزم او هندوئېزم کې د مراقبې کولو لپاره د ناستې دود حالتونه دي، په داسې حال کې چې له یو شمېر نورو حالتونو لکه د شا په تخته له پرېوتو یا ولاړ حالت څخه هم ګټنه کېږي. ځینې مهال مراقبه د قدم وهلو په حالت کې هم کېږي چې هغو ته کینهین ویل کېږي، هغه مهال چې په یوه ساده چاره باندې بشپړ فکر کېږي هغو ته سامو ویل کېږي، خو که د شا په تخته باندې د څملاستې په حالت کې ورته فکر کېږي دغه ډول مراقبې ته نو بیا ساوسانا وايي.
فریکونسي
د عالي مراقبې تخنیکونه په ورځ کې دوه ځله د شلو دقیقو لپاره د تمرین کولو لارښوونه کوي. یو شمېر تخنیکونه یې لږ مهال ته اړتیا لري، په ځانګړې توګه د مراقبې په پیلنیو حالاتو کې لکه څه ډول چې ریچارډ ډېوېډسون د څېړنو پر مټ څرګندوي چې د ورځې یوازې اته دقیقې مراقبه کېدای شي پام وړ ګټه رامنځته کړي. یو شمېر څېړنې د ساده شفاهي یا ویډیويي ښوونو پر بنسټ د مراقبې پر مهال د پرمختګ څرګندويي کوي. یو شمېر مراقبه کوونکي بیا د اوږد مهال لپاره تمرین کوي په ځانګړې توګه هغه مهال چې د مراقبې په روزنیزه دوره او یا هم د اروايي پیاوړتیا په مهال کې وي. یو شمېر مراقبه کوونکي د مراقبې لپاره غوره مهال له لمر خاته څخه په مخکې ساعتونو کې مومي.
له تسبېح څخه ګټنه
په یو شمېر ادیانو کې د عبادتي مراقبې پر مهال له تسبېح (تسبو) څخه د وسیلې په توګه کار اخیستل کېږي. ډیری تسبېح او یا هم عیسویانو ته ځانګړې تسبېح له مرواریدو یا داسې دانو څخه جوړېږي چې د یو تار پر مټ سره تړلې وي. رومن کاتولیک تسبېح له یوبل سره د تړلو مهرو هغه جوړښت دی چې په کې ۵ ټولګې شاملېږي چې هره یوه یې په جلا توګه لس کوچنۍ مهرې لري. د هندوانو جاپ مالا تسبېح ۱۰۸ مهرې لري (د دغو ۱۰۸ مهرو د هرې یوې شکل ځانته ځانګړی معنوی اهمیت لري) چې په ګائودیا ویشناوېزم، کرېشنا دود، جنېزم او همدارنګه په بودېزم کې کارول کېږي. د هرې مهرې اړول د یو مانترا په توګه حساب کېږي تر هغه مهاله چې یو کس د مالا دغه ټوله کړۍ بشپړوي. د مسلمانانو تسبېح ۹۹ مهرې لري. همدارنګه د تسبېح په جوړولو کې کارول کېدوني مواد له یو بل څخه ډېر توپیر لري. د رودراکشا ونې له دانو څخه جوړې شوې تسبېح د شیوا د فدایانو له خپلوا مقدسې ګڼل کېږي، په داسې حال کې چې د ویشنو پیروان بیا هغو لرګینې تسبو ته چې د تولسي له بوټي جوړېږي درناوی لري.
د مراقبه کوونکي له خوا وهل
د ټي. ګریفیت فولک په خبره؛ په ذن کړنلار کې په تشویقي توګه په ځانګړي لرګي باندې په هغوی وار د مراقبې نه جلا کېدونې برخه وه: "د ۱۹۷۰مې لسیزې په نیمايي کې هغه مهال چې ما په رینزای صومعه کې زده کړه کوله د یو نه ویلي دود له مخې هغه راهبان به چې په صمیمانه او غوره بڼه ناست و د شدیدو او مکررو ضرباتو په واسطه به ورته درناوی کېده. هغه به چې ټنبل ګنل کېدل د سالون د لارښود له خوا به ورته پام نه کېده او که به هغوی د ضربې وهلو غوښتنه کوله په هغوی به یې کرار وار کاوه. هېچا هم د دغه «لرګي» معنی وه نه پوښته، چا توضیح هم نه کړه او نه هم هېچا د هغو له ګټنې شکایت وکړ."
د یو روایت کارونه
تجربه کار مراقبه کوونکی او د عصبي چارو پوه ریچارډ ډیوېډسون څرګنده کړې چې د یو روایت لرل کېدای شي د ورځني تمرین په ساتنه کې مرسته وکړي.
شهزاده محمد علی
شهزاده محمد علی د مصر د پخوانی شاهي کورنی د شاه ملک فاروق شاه وروستنی زوی، او د افغانې شهزادګۍ نوال خاوند دی. محمد علی له شهزادګۍ نوال سره په ۳۰ د اګسټ ۲۰۱۳ په استانبول کې واده وکړ.
شن هينگ اسکوایر
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
استنبول میٹرو
استانبول میټرو د ترکیې په استانبول کې د چټک ترانزیتي اورګاډي شبکه ده. دا د میټرو استانبول لخوا اداره کیږي. د میټرو ترټولو پخوانۍ برخه د M1 لاین دی چې په 1989 کې پرانیستل شو، اوس 89 سټیشنونه لري او 64 نور تر کار لاندې دي.
شهزادګۍ نوال
شهزادګۍ نوال زوکړه ۱۹۸۰ز کال روم،ایټالیا د شهزاده محمد داود پښتونيار او د فاطمه عارف بېګم لور او محمد ظاهر شاه لمسۍ ده چې په ۳۰ د اګسټ ۲۰۱۳ د مصری شهزاده محمد علی سره واده وکړ.
که څه هم د افغانستان او مصر د شاهي کورنیو ترمنځ د شاهي حکومت پروخت نږدې اړیکې وې، اما دا لومړی ځل دی چې یوه افغانه شهزادګۍ له یوه غیر افغان شهزاده سره واده کوي.
د ایبریا شبه الجزیره
د ایبریا شبه الجزیره (/aɪˈbɪəriən/)، [a] چې د ایبیریا په نامه هم پیژندل کیږي، د اروپا په سویل لویدیځه برخه کې واقع شوې شبه الجزیره ده، چې د اوراسیا تر ټولو غربي یا لویدیځه برخه مشخصوي. دا سیمه په اصل کې د هسپانیې او پرتګال هېوادونو تر منځ وېشل شوې ده، چې د دې هېوادونو لویه برخه او دغه راز د فرانسې د سویلي برخې یوه کوچنۍ برخه او جبل الطارق هم په کې شامل دي. دا سیمه شاوخوا ۵۸۳،۲۵۴ کیلومتر مربع مساحت لري، چې (۲۲۵،۱۹۶ مایل مربع) کېږي. دغه راز یاده سیمه شاوخوا ۵۳ میلیونه نفوس لري او د مساحت له پلوه د اسکندنویا له شبه الجزیرې څخه وروسته د اروپا دویمه لویه شبه الجزیره بلل کېږي.
یوناني نوم
د ایبریا کلمه د لاتیني «Hiberia» کلمې څخه اخیستل شوی نوم دی، چې د لرغوني یونان د Ἰβηρία (Ibēríā) له کلمې څخه یې سرچینه اخیستې ده. دا نوم د روم سترواکۍ لاندې یوناني جغرافیه پوهانو په وسیله هغه څه ته د اشاره کولو لپاره کارول کېږي، چې نن ورځ په انګلستان کې د ایبریا شبه الجزیرې «Iberian Peninsula» په نامه یادېږي. په هغه وخت کې دا نوم د یوه ځانګړي جغرافیایي واحد یا یوه ډله جمعیت څرګندوونکی نه و. همدا نوم د ایبریا سلطنت یا پادشاهۍ لپاره کارول شوی و، چې په اصلي او بومي توګه په قفقاز کې د «Kartli» په نامه پېژندل کېږي او هغه مرکزي سیمه وه، چې وروسته بیا د ګرجستان په سلطنت یا پادشاهۍ بدله شوه. استرابون هغه څوک و، چې په لومړي ځل یې د پیرینیس په وسیله د «Keltikē» له ګول څخه د «ایبریا» د نقشې راپور ورکړ او په هغه ځای کې یې د سول لویدیځ برخې (چې هغه یې لویدیځ بولي) ټوله وچه سیمه پکې شامل کړه. د رومي سترواکۍ په راپرځېدو یا سقوط او دغه راز د رومي ژبو په تثبیت کېدو سره د «Iberia» کلمه د رومي ژبې د «Hiberia» کلمې او د یوناني ژبې د «Ἰβηρία» کلمې پورې دوام ورسېده.
لرغوني یونانیانو د مدیترانې لوی سیند له لارې غرب ته د سفر په لړ کې د ایبریا شبه الجزیرې ته ورسېدل، چې له فنقیانو یې د دې شبه الجزیرې په هکله اورېدلي و. د ملیتوس ښار هکاتائوس لومړنی شخص و، چې د ایبریا اصطلاح په کارولو سره پېژندل شوی و، هغه د مسیح له میلاد څخه شاوخوا ۵۰۰ کاله مخکې د ایبریا اصطلاح ولیکله. د هالیکارناسوس هیرودوت د فوقیانو په هکله وایي چې: «دوی هغه څوک و، چې یونانیان یې له ایبریا سره اشنا کړل...». د سټرابون په وینا مخکنیو تاریخپوهانو د ایبریا کلمه د هېواد په معنا «چې د Ἶβηρος اړخ» (Ibēros, the Ebro) کارولې ده، چې د رون سیند تر شمالي برخې پورې یې اړوند بللې؛ خو په هغه وخت کې یې پیرینیس Pyrenees د حد او پولې په توګه وټاکلو. پولیبیوس د دې حد او پولې درناوی کوي؛ خو ایبریا تر جبل الطارق پورې د مدیترانې د یو اړخ په توګه بولي؛ حال دا چې د اطلس اقیانوس برخه یې نوم نه لري. هغه په یوه بله برخه کې وایي، چې ساګونتوم «د سمندر په غاړه د هغو غونډیو په لمن کې موقعیت لري، چې ایبریا او سلتیبریا له یو بل سره نښلوي».
سټرابون کاریتانیان «Carretanians‎» د «ایبری ذخایرو» اړوند خلکو په توګه یادونه کوي، چې په پیرنه کې استوګن دي او له سلتیانو یا سلتیبريانو څخه توپیر لري.
رومي نومونه
د چارلز اېبل په وینا یوناني او لاتیني دواړو ژبو کې لرغونې سرچینې « Hispania او Hiberia» یا (یوناني: لیبریا Iberia) د مترادفاتو په توګه کاروي. د کلمو ګډوډۍ او بې نظمي د سیاسي او جغرافیايي لیدلورو د ناهمغږۍ او نامنسجم والي له امله وې. د هیبریا Hiberia لاتیني کلمه د ایبریا Iberia له یوناني کلمې سره ورته ده، چې د کلمې په ریښتینې معنا د «د هیبریانو ټاټوبي» په توګه معنا کېږي. دا کلمه د هیبروس سیند «چې اوسمهال Ebro یا Ebre نومېږي» له کلمې څخه اخیستل شوې. له همدې امله هیبر (ایبری Iberian) د هغو خلکو د نومولو اړوند اصطلاح په توګه کارول کېږي، چې د اېبرو سیند نېږدې برخو کې یې ژوند کاوه. په رومي ادبیاتو کې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰ م.ز کال کې د دې اصطلاح یادونه د انیووس په نامه نامتو تحلیلګر شاعر په وسیله وشوه. دغه راز ویرجیېل په خپل اثر جورجېکس Georgics کې ولیکل «impacatos (H)iberos» چې د (بې قراره ایبري) په معنا دی. دغه راز د روم جمهوریت د وروستیو دورو نورو رومي جغرافیه پوهانو او نثر لیکونکو دا ټوله شبه الجزیره د هیسپانیا په نامه یاده کړې ده.
د لرغوني یونان او روم په دوره کې د هسپریا نوم هم د ایټالیا شبه الجزیري او هم د ایبري شبه الجزیرې لپاره کارول کېده. په دویم مورد کې هسپریا التیما Hesperia Ultima (په لرې لویدیځه برخه کې خپل موقعیت ته اشاره کوي) په رومي لیکوالانو کې د لومړني مورد د ابهام ختمولو یوې بڼې په توګه څرګندېږي، همدا رنګه د روم لرغونې دورې راهیسې یهودیانو شبه الجزیرې ته د سېفراډ نوم ورکړ.