cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د پاچايي نظام له منځه وړل
امريکاګانې
په برازيل کې پخوا په ۱۸۱۵ز کال کې د پرتګال، برازيل او الګارويس د متحده سلطنت (په دوی کې برازيل يو بنسټيز ايالت و) له خوا په رسمي ډول پاچايي قايمه شوې وه، همدا پاچايي په ۱۸۲۲ز کال کې د برازيل په سترواکۍ بدله شوه او په ۱۸۸۹ز کال کې هغه مهال پای ته ورسېده، کله چې سترواک «دويم پيډرو» د جمهوري پوځي کودتا په پايله کې له واکه لرې کړای شو (د جمهوريت حيثيت په ۱۹۹۳ز کال د يوې ټولپوښتنې په واسطه تاييد شو، په کومه کې چې ۸۶٪ رايې د جمهموري حکومت په پلوۍ کارول شوې وې).
کيشپ کاسه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
کيشپ کاسه چې (ساینسي نوم يې: Testudinoidea )دی د کيشپ کاسو له کورنۍ څه ده.
ښځې په پوځ کې
د تاریخ په اوږدو کې ښځو په پوځ کې د ګڼو مسئولیتونو په درلودلو سره په بېلابېلو دندو کې خدمت کړی دی. په ډېری هېوادونو کې وروسته له دې ښځې د ځينو جګړییزو ماموریتونو د ډولونو څخه نه محرومېږي لکه پیلوټي، میخانیک او د پلي ځواک افسري. د ۱۹۱۴ کال راهیسې، د لوېدیځو هېوادونو په پوځي ځواکونو کې ښځو له پخوا څخه په ډېره ستره شمېره او ډېرو ګڼو دندو کې خدمت کړی دی. په ۱۹۷۰یمو کلونو کې، ډېری لویديځو پوځي ځواکونو ښځو ته  دا اجازه ورکړه چې د پوځ په ټولو څانګو کې په فعاله توګه خدمت وکړي. په ۲۰۰۶ کال کې، اتو هېوادونو (چین، ایریتیریا، اسراییلو، لیبیا، مالیزیا، شمالي کوریا، پېرو او تایوان) ښځې پوځي خدمت ته راوغوښتلې. په ۲۰۱۳ کال کې، ناروې د ناټو تړون لومړنی هېواد و چې ښځې يې پوځ ته راوبللې او همدارنګه په نړۍ کې لومړنی هېواد و چې ښځې يې له سړیو سره په یوشان رسمي شرایطو کې په پوځ کې شاملې کړې. په ۲۰۱۷ کال کې، د ناروې ګاونډي، سویډن، هم د هغه هېواد لاره ونیوله او په ۲۰۱۸ کال کې هالنډ هم له دې لړۍ سره یوځای شو (که څه هم په هالنډ کې د سولې پر مهال فعال جبري خدمت نشته).
په ۲۰۱۸ کال کې، یواځې دوو هېوادونو ښځې له سړیو سره په ورته رسمي شرایطو پوځ ته راوغوښتلې: ناروې او سویډن. یو شمېر نور هېوادونه په خپلو وسلوالو ځواکونو کې د ښځو د ورشاملولو اړوند قانونونه لري، خو په یوڅه توپیر سره؛ لکه، د خدمت معافیتونه، د خدمت موده او نور. پورته حقیقتونو ته په پام سره، د نایجیریا پوځ په ۲۰۲۱ کال کې د کادونا-ابوجا لويې [چټکې] لارې د خونديتابه په موخه ۳۰۰ ښځینه سرتېرې ځای پر ځای کړې.
لومړۍ نړیواله جګړه
د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال، متحده ایالتونه د یوې بشپړې جګړې په هڅو بوخت وو. هرچا باید په جګړه کې خپله برخه مرسته کړې وای. خو دا هرومرو په دې مانا نه وه چې هر څوک دې جګړه وکړي. دې هېواد باید د سرتېرو د جنګېدو پر مهال د خپلو پوځیانو تمویل او د جګړې مالي ملاتړ ته ادامه ورکړې وای. متحده ایالتونو د جګړې له هڅو څخه د ملاتړ لپاره په موسسو تکیه وکړه. ښځو، د عامه معلوماتو کمېټې په څېر موسسو سره کار پیل کړ تر څو خلکو ته د جګړې په اړه ښوونه ورکړي. له دې سره سره، دې کمېټې ملت پالنه هم دودوله. سربېره پر دې چې ښځو د ښوونیزو کمېټو لپاره کار کاوه، دوی په هر ډول بستونو باندې خدمت وکړ. ډېری ښځې د YWCA موسسې غړې شوې او بهر ته له خپلو سرتېرو سره د مرستې په موخه ولاړې. دا په تاریخ کې لومړی ځل و چې د ټولو قشرونو ښځو له یو بل سره په ګډه کار کاوه او په جګړییزو هڅو کې يې مرسته کوله. د لوړو قشرونو ښځو د جګړې رضاکارانه موسسې جوړې کړې او د منځنیو او ټيټو قشرونو ښځو بیا په دې موسسو کې د نرسانو په توګه کار کاوه او یا يې هم د نارینه وو بستونه ډک کړل.
روسیه
یواځینی هېواد چې د پام وړ شمېر ښځینه پوځي ځواکونه يې ځای پر ځای کړي وو روسیه وه. له هماغه پیله، ښځینه سرتېرې یا په بدلو جامو کې پوځ ته ورغلې یا هم د خپلو ډلګیو لخوا په ضمني توګه ومنل شوې. تر ټولو نوموتی هغه يې په قزاقي کنډک کې د لومړۍ کرښې سپک سپور پوځ و چې قومنده يې د یوې ښځينه ډګروالې، الکساندرا کوداشېوا، په لاس کې وه. بله یوه یې ماریا بوچکارېوا ده چې درې ځله يې مډال اخیستی او صاحب منصبۍ ته رسېدلې وه، په دې حال کې نیویارک ټایمز راپور ورکړ چې په مسکو کې د ښوونځي دوولسو نجونو د ځوانو سړیو په جامو کې پوځ ته نوملیکنه کړې ده. په ۱۹۱۷ کال کې، مؤقت حکومت یو شمېر "د ښځو کنډکونه" جوړ کړل او بوچکارېوا ته يې هم د افسرانو د یوه کمیسیون قومنداني ورکړه. دا کنډکونه د کال پای ته رسېدو څخه وړاندې منحل کړای شول. وروسته د روسیې په کورنۍ جګړه کې، دوی د بلشویکیانو (پلي پوځ) او سپینو ساتونکو په ننګه وجنګېدل.
نور
په صربستان کې، یو څو ښځو کلیدي پوځي دندې درلودې. سکاټلنډۍ ډاکټرې اېلسي اینګلز د شاوخوا ۸۰۰۰ صربي پوځیانو د په شاتګ چارو همغږي وکړه او دوی يې د رومانیا او انقلابي روسیې له لارې تر سکاندنویا او په پای کې په بېړیو کې انګلستان ته ووېستل. بله مېرمن، میلونکا ساویچ وه چې په صربي پوځ کې يې د خپل ورور پرځای نوملیکنه وکړه. هغه د جګړې پر مهال وجنګېده او ښايي د پوځي تاریخ تر ټولو ډېره مډال ګټونکې مېرمن وي.
په ۱۹۱۸ کال کې، لورېټا والش لومړنۍ مېرمن وه چې د ښځې په توګه یې نوملیکنه وکړه. د ۱۹۴۸ کال یوه قانون ښځو ته اجازه ورکړه چې د پوځي خدمتونو دایمي برخه واوسي. په ۱۹۷۶ کال کې، د ښځو لومړۍ ډلې ته د امریکا متحده ایالتونو په پوځي اکاډمۍ کې داخله ورکړل شوه. د وېسټ پاینټ پوځي روزنځي د ۲۰۱۳ کال نږدې ٪۱۶ فارغانې ښځینه وې. د فنلنډ د ۱۹۱۸ کال په کورنۍ جګړه کې له ۲۰۰۰ څخه ډېرې مېرمنې "د ښځو سور ګارډ" په چوکاټ کې وجنګېدې.
د هسپانیې د کورنۍ جګړې پر مهال، په زرګونو ښځو په مختلطو جګړو او د پوځ ساتونکو ډلګیو او یا هم د ملیشه ځواکونو په چوکاټ کې جګړه وکړه.
دویمه نړیواله جګړه
په ۱۹۴۰یمو کلونو کې د هغه مهال شهزادګۍ الیزابیت هم په بریتانوي پوځ کې خدمت کړی دی.
په دویمه نړیواله جګړه کې ښکېلو ټولو سترو هېوادونو ښځینه پوځیانې استخدام کړې وې. پدوی کې ډېرو يې د نرسنګ، دفتري او حمایوي دندې درلودې. له ۵۰۰۰۰۰ څخه ډېرو ښځو په بریتانیه او جرمني کې د الوتکوضد ډلګیو، او همدارنګه د شوروي اتحاد د لومړۍ کرښې په ډلګیو کې جګړییزې دندې درلودې.
بریتانوي هند
په ۱۹۴۲ کال کې، د هند ملي اردو (ازاد هند فوج) د جهانسي راني کنډک رامنځ ته کړ چې بشپړ له ښځینه وو جوړ و او د جاپان په مرسته يې د سوباش چاندرا باس په مشرۍ د هند د خپلواکۍ جګړه پرمخ وړله. اټکل کېږي چې له ۱۰۰۰ ډېرو ښځو په دې کنډک کې خدمت کړی دی.
بریتانیه
په ۱۹۳۸ کال کې، برطانيې د ښځو لپاره یونیفارم لرونکې چوپړتیاوې رامنځته کړې (د نرسانو وړې ډلګۍ له ډېر پخوا فعالې وې). د ۱۹۴۱ کال په وروستیو کې، برطانیې، پوځ ته ښځې ونیولې، ډېری یې فابریکو ته ولېږلې او ځینې یې بیا پوځ ته، په ځانګړې توګه د پوځ سره تړلي مرستندوی سیمه ییز خدمت (ATS) ته واستولې. ATS په ۱۹۳۸ کال کې د ښځو د مرستندويې ادارې په توګه په کار پیل وکړ. په ۱۹۴۱ کال کې، ATS ته پوځي حیثیت ورکړل شو، خو بیا هم ښځو د سړیو په پرتله یواځې دوه پر درېیمه برخه معاش ترلاسه کاوه. د جرمني الوتکو او V-1 توغندیو پر وړاندې د الوتکوضد وسلو کارولو اړوند ښځو ډېر نومیالی رول درلود. د لومړي وزیر وینسټن چرچیل لور هم هلته وه، او هغه ویلي وو چې که هر جنرال ۴۰۰۰۰ سرتېري وژغوري، داسې ده لکه چې سوبه یې ترلاسه کړې وي. د ۱۹۴۱ په اګسټ میاشت کې، ښځو د اور کابو کولو وسایل کارول؛ خو دوی ته اجازه نه وه چې ماشه کښېکاږي، ځکه د دښمن وژل تر ډېره نرینه کار بلل کېده. په ۱۹۴۳ کال کې، ۵۶۰۰۰ ښځې د الوتکوضد قومندانۍ کې وې، او ډېرۍ يې په هغو ډلګیو کې مېشتې وې چې له لندن سره نږدې وي. هلته دغو ښځو ته د مرګ خطر و خو د اسیر کېدو ګواښ شتون نه درلود. په لومړي ځل د الوتکوضد قومندانۍ کې د یوې ښځې مړینه د ۱۹۴۲ کال د اپریل په میاشت کې رامنځته شوه.
جرمني
درېیم رایش هم د ښځو لپاره ورته دندې درلودې. که به اس اس هیلفغینېن (SS-Helferinnen) په رایشول اس اس (Reichsschule SS) کې روزنه ترلاسه کړې وه، هغه به هم د اس اس (SS) برخه ګڼل کېده. نورو ټولو ښځینه کارګرانو له SS سره قرارداد یا تړون درلود او په ستره کچه د جبري کار له پنډغالو ټاکل کېدي. ښځو همدا ډول په مرستندویه ډلګیو کې په سمندري ځواک (Kriegshelferinnen)، هوايي ځواک (Luftnachrichtenhelferinnen) او پوځ (Nachrichtenhelferin) کې خدمت کړی دی.
د هندوستان کلتور
هندوستاني کلتور د ټولنیزو اخلاقو، اخلاقي ارزښتونو، دوديزو رواجونو، عقيدوي نظامونو، سياسي نظامونو، هنري اثارو، او ټيکنالوژۍ ميراث دی، کوم چې له توکميز او ژبني اړخه متنوع هندوستان کې پیدا شوي، يا ورسره اړوند دي. دا اصطلاح له هندوستان څخه دباندې په هغو هېوادونو او کلتورونو هم پلی کيږي، د چا تاريخي اثار چې د کډوالۍ، استعمار، يا اغېز په مټ له هندوستان سره پياوړې اړيکه لري، په ځانګړي ډول په سويلي اسيا او سويل ختيځه اسيا کې. د هندوستان ژبې، دينونه، نڅا، موسيقي، معماري، خوراک او دودونه په دې هېواد کې له يو ځای څخه بل ځای ته بدلون مومي.
ډېر ځله هندوستاني کلتور د ګڼو کلتورونو د ټولګې په توګه بلل کېږي، د څو زريزو زوړ تاريخ تر اغېز لاندې دی، کوم چې د سند د درې او نورو لومړيو کلتوري سيمو له مدنيت سره پيل شوی دی.د هندوستاني کلتور ډېرو عناصرو، لکه هندي دينونو، رياضيات، فلسفې، پخلي، ژبې، نڅا، موسيقي او فلمونو  د هندو دايرې، ستر هندوستان او نړۍ په کچه ژورې اغېزې درلودې. په ځانګړي ډول د هندوستان د تاريخ په لومړيو پړاونو د سويل ختيځې اسيا او هماليايي اغېز د هندوايزم او هندي افسانو په جوړولو تلپاتې اغېز درلود. خپله هندوايزم له ګڼو جلا جلا ولسي دينونو څخه جوړ شوی دی، کوم چې د ويدي پړاو او له هغې وروسته پړاونو پر مهال سره ګډ شوي وو. په ځانګړي ډول «استورشيټيکي» ډلې، لکه لومړي مونډا او مون خمير، خو تر څنګ يې تبتي او نورو تبتي-برمايي ډلو هم په سيمه ييزو هندوستاني خلکو او کلتور د پام وړ اغېز پرېښي. ګڼ پوهان، لکه پروفيسر «پرزيلوسکي»، دې پايلې ته رسېدلي چې د هندوستان په لومړيو وختونو مون خمير (استورشيټيکي) د پام وړ کلتوري، ژبنی او سياسي اغېز کړی، کوم چې په اندو-اريايي ژبو او د وريژو په کرلو کې د «استورشيټيکي» پور شويو ويو په واسطه هم لېدل کېدای شي، کوم  چې د ختيځ/سويل ختيځ اسيايي وريژو کروندګرو له خوا متعارف شوی و، دوی له سويل ختيځې اسيا څخه د شمال ختيځ هندوستان له لارې هندي نيمې لويې وچې ته يوه لاره کاروله. برتش راج (د برتانيې واکمني) پر هندوستاني کلتور لا زيات اغېز وکړ، لکه په پراخه کچه د انګليسي ژبې دود کولو او د سيمه ييزې لهجې د جوړولو له لارې.
ديني کلتور
هندي اصلي دينونه هندوايزم، جينيزم، بوديزم او سيک ايزم دی، دا ټول د درما او کرما پر تصور ولاړ دي. اهيمسا، کومه چې د عدم تشدد فلسفه ده، د اصلي هندي عقايدو مهم اړخ دی، د کوم تر ټولو مشهور پيرو چې مهاتما ګاندي و، چا چې د هندوستان د خپلواکۍ د خوځښت پر مهال د هندوستاني ټولنې د اتحاد لپاره له مدني نافرمانۍ څخه کار واخيست – دې فلسفې همدا راز د امريکايي مدني حقوقو د خوښت پر مهال په کشر مارتين لوتر کينګ هم اغېز کړی و. په هغو دينونو کې چې له هندوستانه دباندې پيدا شوي، ابراهيمي دينونه شامل دي، لکه يهوديت، مسيحيت او اسلام، دا ټول په اوسني هندوستان کې شته. تر څنګ يې زردشتي مذهب او بهايي عقيده، دواړو هغه مهال د پېړيو په تېرېدو سره په هندوستان کې پناه ځای پيدا کړ چې د اسلام له تعقيب څخه په تېښته وو.
هندوستان اته ويشت ايالتونه او اته اتحادي سيمې لري، دوی ټول بېلا بېل کلتورونه لري او هندوستان په نړۍ کې دويم زيات نفوس لرونکی هېواد دی. د هندوستان کلتور ته ډېر ځله د بېلا بېلو مختلفو کلتورونو د ټولګې په سترګه کتل کېږي، کوم چې په ټوله هندي نيمه لويه وچه خپاره دي او د زرګونو کلونو زوړ تاريخ په واسطه جوړ شوي او تر اغېز لاندې دی. د هندوستان د تاريخ په اوږدو کې، هندوستاني کلتور تر ډېره بريده د درما دينونو تر اغېز لاندې راغلی. په داسې حال کې چې لرغوني هندي او د هندو ايزم لومړي وختونه د ختيځ/سويل ختيځ اسيايي کلتورونو څخه اغېزمن شوي، په ځانګړي ډول «استورشيټيکي» ډلې، لکه مونډا او مون خمير، تر څنګ يې تبتي او نورو تبتي-برمايي ډلو په سيمه ييزو هندوستاني خلکو او کلتور هم د پام وړ اغېز درلودلی دی. د پروفيسر «پرزيلوسکي جوليس بلوچ» او «ليوي» په څېر ګڼ پوهان دې پايلې ته رسېدلي چې د هندوستان په لومړيو وختونو مون خمير («استورشيټيکي») پر کلتور، ژبو او سياست د پام وړ اغېز درلود، کوم چې همدا راز په اندو-اريايي ژبو او د وريژو په کرنه کې د «استورشيټيکي»  پور شويو ويو په واسطه هم ليدل کېدای شي، کوم چې د ختيځ/سويل ختيځ اسيايي وريژو د کروندګرو له خوا متعارف شوی و چې له سويل ختيځي اسيا څخه يې د شمال ختيځ هندوستان له لارې هندي نيمې لويې وچې ته لاره کاروله. دوی ته د هندوستان د فلسفې، ادب فن تعمير، هنر او موسيقۍ د ډېرې برخې جوړولو امتياز هم ورکول کېږي. لوی هندوستان د هندي نيمې لويې وچې څخه دباندې د هندوستاني کلتور د تاریخ حد و. دا په ځانګړي ډول د شريک پړاو د پېړيو پر مهال د مسافرو او سمندري سوداګرو په مټ د وريښمو لارې په واسطه له هندوستان څخه د اسيا نورو برخو ته د هند وايزم، بود ايزم، فن تعمير، اداري نظام او ليکلو د نظام د خپرېدو اړوند دی. لوېديځ لور ته، لوی هندوستان له هندوکش او د پامير په غرونو کې له لوی فارس سره يو ځای کېږي. د پېړيو په تېرېدو سره، په هندوستان کې د بودايانو، هندوانو، مسلمانانو، جينيان، سيکانو او ګڼو قبايلي خلکو تر منځ د کلتور يو مهم امتزاج دی.
هندوستان د هندو ايزم، بود ايزم، جينيزم، سیک ايزم او نورو دينونو د زېږېدو ځای دی. دوی په ټوليز ډول د هندي دينونو په نوم پېژندل کېږي. هندوستاني دينونه د ابراهيمي دينونو تر څنګ د نړیوالو دينونو يوه ستره بڼه ده. اوسمهال، هندو ايزم او بود ايزم په ترتيب سره د نړۍ درېیم او څلورم ستر دينونه دي چې دواړه په شریکه له دوه ميليارده څخه زيات پيروان لري او شونې ده چې د پيرويانو شمېر يې دوه اعشاريه پنځه يا دوه اعشاريه شپږ مليارده وي. د هندوستاني دينونو پلويان – هندوان، سیکان، جينيان او بودايان د هندوستان ۸۰-۸۲٪ نفوس تشکيلوي.
هندوستان له ديني او توکميز اړخه په نړۍ کې يو له متنوعو هېوادونو څخه دی، په داسې حال کې چې ځينې ډېرې ژورې ديني ټولنې او کلتورونه لري. دين د ډېرو خلکو په ژوند کې يو مرکزي او حتمي ونډه لري. که څه هم هندوستان يو سیکولار اغلبيت هندو هېواد دی، ډېر مسلمانان هم پکې ژوند کوي. له جمو او کشمير، پنجاب، ميګاليه، ميزورم او لکشديب پرته، هندوان په ټولو اوه ويشتو ايالتونو او نهو متحدو سيمو کې اکثريت دي. په ټول هندوستان کې مسلمانان هم شته، تر ټولو زيات مسلمانان په اترپرديش، بهار، مهاشټرا، کيرالا، تلنګانه، اندراپرديش، لويديځ بنګار او اسام کې ژوند کوي، په داسې حال کې چې يواځې جمو او کشمير او لکشديپ کې مسلمانان اکثريت دي. په هندوستان کې مسيحيان يو بل د پام وړ لږکي دي.
په هندوستان کې د مذهبي ډلو د تنوع له امله د دوی تر منځ د شخړو او تاوتریخوالي تاریخ موجود دی. هندوستان د بېلا بېلو دينونو لکه هندوان، مسيحيان، مسلمانان او سیکانو تر منځ د تاوتریخوالي مذهبي ټکرونو يو ډګر دی. ګڼو ډلو بېلا بېل ملي ديني سياسي ګوندونه جوړ کړي دي او د حکومت د تګلارو سره سره، د هندوستان په ځانګړو سيمو کې د سرچينو په واک کې ساتلو او دوام لپاره مذهبي اقليتي ډلې د پیاوړو ډلو له خوا د تعقب موخه ګرځېدلي دي.
د ۲۰۱۱ز کال د سرشمېرنې تر مخې، د هندوستان ۷۹.۸٪ خلک په هندو ايزم عمل کوي. اسلام (۱۴.۲٪)، مسيحيت (۲.۳٪)، سيک ايزم (۱.۷٪)، بود ايزم (۰.۷٪) او جين ايزم (۰.۴٪) نور هغه دينونه دي چې په هندوستان کې يې خلک مني. ډېر قبايلي دينونه، لکه سارنا ايزم، په هندوستان کې موندل کېږي، خو دا دينونه د هندو ايزم، بود ايزم، اسلام او مسيحيت په څېر سترو دينونو تر اغېز لاندې دي. جينا ايزم، زردشتي، يهوديت او بهايي عقيده هم بانفوذه دي، خو شمېر يې ډېر کم دی. د نورو عقايدو په وړاندې خپله جوړ شوي زغم تر څنګ الحاد او اګنوستک هم په هندوستان کې څرګند اغېز لري. د «پيو» څيړنيز مرکز له خوا د شوې يوې څېړنې پر بنسټ، هندوستان به تر ۲۰۵۰ پورې د نړۍ  په کچه د هندوانو او مسلمانانو تر ټولو زيات نفوس ولري. په هندوستان کې د نږدې ۳۱۱ ميليونه مسلمانانو شتون اټکل شوی چې د نفوس شا او خوا ۱۹-۲۰٪ برخه تشکيلوي او په نږدې ۷۶٪ نفوس لرونکي هندوستان کې تر اوسه د نږدې یو اعشاریه درې ميليارده هندوانو د شتون شونتيا شته.
د سياسي اقتصاد نيوکه
په سياسي اقتصاد نيوکه يا د اقتصاد نيوکه د ټولنيزې نيوکې يو ډول دی، چې هغه بېلابېلې ټولنيزې ټولۍ او جوړښتونه رد کوي، چې په اقتصاد کې د سرچينې د ځانګړي کولو يا تخصيص او د عايد د وېش د بڼو او څرنګوالي په اړه د بحث اصلي بهير جوړوي. دا نيوکه د اقتصادپوهانو د هغه څه کارونه هم نه مني، چې د ګټندويانو د باور له مخې نارښتيني منلي حقيقتونه، ناسمې تاريخي انګېرنې او د بېلابېلو تشرېحي نکلونو معياري کارول دي. دوی هغه څه نه مني، چې دوی يې د پخوانۍ ټولنيزې ټولۍ په توګه د اقتصاد د ثابتولو په موخه د اقتصادپوهانو د تمايل د اصلي بهير په توګه تشرېح کوي.
هغوی چې د اقتصاد په نيوکه کې ښکېل دي، د هغه نظريې د نه منلو هڅه کوي چې اقتصاد او ډولونه يې بايد د يو څه ترانس تاريخي په توګه درک شي. دوی له بلې خوا استدلال کوي چې دا په پرتليز ډول د سرچينې د وېش يو نوی حالت دی، چې له عصريتوب سره يو ځای راپورته شو. له همدې امله په سياسي اقتصاد نيوکه د سرچينو د وېش په موخه په تاريخي ډول د مشخصو لارو چارو د ګڼو ډولونو له ډلې يوازينی ډول ګڼل کېږي.
د اقتصاد نيوکه کونکي په خپله د اقتصاد په ورکړل شوي دريځ باندې نيوکه کوي او له همدې امله د اقتصاد د اداره کولو د څرنګوالي په اړه د نظرياتو رامنځته کول نه په نښه کوي.
د اقتصاد نيوکه کونکي هغه څه چې په خورا عام ډول اقتصاد ګڼل کېږي، د «ځاني ښکاره» يا اعلان شويو «اقتصادي قوانينو» د پايلې اوسېدلو په پرتله د ميتافزيکي مفهومونو بنډلونه او همدا راز ټولنيزې او معياري لارې چارې ګڼي. د همدې له امله دوی د هغو نظريو په پام کې نيولو هڅه کوي، چې د اقتصاد په ډګر کې د عيب لرونکې يا په ساده ډول د درواغجنې پوهې په توګه عمومي موضوعګانې دي.
راسکين “Ruskin”
په ۱۸۶۰ ز لسيزه کې جان راسکين د “Unto This Last” تر سرليک لاندې خپله مقاله خپره کړه، چې نوموړي د خپل مرکزي کار په توګه ګڼله. مقاله په اصل کې يوه مجله کې د خپرونو د لړۍ په توګه ليکل شوې وه، چې د مقالو له امله د راپورته شوي سخت مخالفت له امله د خپرونو په ځنډولو سره پای ته ورسېده. په داسې حال کې چې راسکين په عمومي ډول د يو مهم هنري منتقد په توګه پېژندل کېږي، د هنر د تاريخ په اړه د نوموړي څېړنه يوه برخه وه، چې نوموړي ته يې د منځنيو پيړيو له عصري څخه د مخکې ټولنو او د هغوی د ټولنيز سازمان په اړه يو څه پوهه ورکړه، چې په واسطه يې نوموړي کولی شول د يادو پېړيو حالت د خپل وخت له حالت څخه بېل او تر منځ يې توپير وکړي. راسکين د نوي سياسي اقتصاد د يو ميتودولوژيک يا پوهنيزې نيوکې د کارولو هغسې هڅه وکړه، لکه څرنګه چې د کلاسيک اقتصادپوهانو له لورې په پام کې نيول شوې وه.
راسکين اقتصاد د «ډله ييزې ذهني ښوېيدنې يا ډله ييز ټکر» په توګه وګڼه او صنعت کې پر غور يا دقت باندې ټينګار يې د غلامۍ يو ډول وبله. د دې حقيقت له امله چې راسکين د خپل وخت د سياسي اقتصاد «ساده يا لېونی» بللی و، نوموړي وويل چې دې [د اقتصاد په اړه پوهې] نوموړي ته د جمناستيک د پوهې په څېر لېوالتيا په برخه کړه، چې د خپل منلي حقيقت په توګه يې په پام کې لرل، چې انسانانو په حقيقت کې د هډوکو جوړښتونه (اسکليټ) نه درلودل. راسکين اعلان وکړ چې اقتصاد په کټ مټ ورته دريځونو پورې تړلی دی. د نوموړي له نظره دا منلي حقيقتونه له دې فکر سره ورته دي، چې انسانان په بشپړ ډول د هډوکو له جوړښتونو څخه جوړ شوي دي، نه دا چې د هډوکو جوړښتونه نه لري. راسکين وليکل چې نوموړي د دې نظريې د حقيقي ارزښت مخالفت نه دی کړی، مګر يوازې همدومره يې ليکلي دي، چې نوموړی دا خبره نه مني، چې ياده نظريه کولی شي په خپل شته حالت کې په برياليتوب سره نړۍ کې پلې شي. نوموړي د «طبيعي قوانينو»، «اقتصادي شخص» او د «ارزښت» د شته مفکورې د نظرياتو اړوند مسايل غوره کړل او موخه يې د اقتصادپوهانو په فکر کې د مخالفتونو په ګوته کول وو. همدا راز مېل “Mill” باندې د دې فکر له امله نيوکه وشوه، چې «د ولس نظرونه» په مناسب ډول د بازار د بيو په واسطه منعکس شوي وو.
ـ راسکين، د دې پايښت پر لور “Unto This Last”
نيوکه
مارکس او انګيلس د راسکين زياتره نيوکه تعاملي وګڼله. د منځنيو پېړيو په اړه د راسکين هيلې دوی اړ کړل، چې نوموړی د «فيوډالي يوتوپيايي» په توګه رد کړي.
مارکس
د مارکس د سياسي اقتصاد په مرکزي کتابونو کې “Grundrisse”، “A Contribution to the Critique of Political Economy” او “Das Kapital” شامل دي. د مارکس کتابونه زياتره وخت په اړخيز يا ضمني ډول نومول شوي دي. د بېلګې په ډول “A Contribution to the Critique of Political Economy” يا “Capital” نومي کتاب “A Critique of Political Economy” ياد شوی دی. مارکس په خپل کتاب “Das Kapital” کې څو ځله د انګيلس د “Outlines of a Critique of Political Economy” مقالې يادونه کړې ده. که څه هم د تروتسکي پلويان او نورو لينن پلوي په څرګند يا ضمني ډول د دې استدلال کولو هڅه کوي، چې ياد کتابونه اقتصادي نظريې رامنځته کوي او يادې نظريې لري، چې په ځانته يا خپلواک ډول څېړل کېدلی شي. د اقتصاد په اړه د مارکس د کتاب په اړه يو عمومي درک دا هم و، چې د نوموړي کار د شوروي د ټينګې عقيدې په واسطه وړاندې شوی و. دا چې دا يو حالت يا قضيه ده، نو ځکه يوه د بحث وړ موضوع پاتې کېږي، چې ايا د مارکس د سياسي اقتصاد نيوکه د سياسي اقتصاد د نيوکې په توګه او که د ارتودوکس ژباړنې له مخې د اقتصاد د يوې بلې نظريې په توګه بايد درک شي. د سياسي اقتصاد نيوکه په مارکسيزم کې تر ټوول مهمه او مرکزي پروژه ګڼل کېږي، چې په پوهنيزو کړيو او له هغوی څه د باندې يې پراخه شمېر پرمختللو لارو چارو ته لارښوونه کړې ده او لا هم لارښوونې ته دوام ورکوي.
په افغانستان کې ټاکنې
که څه هم د شلمې پیړۍ په اوږدو کې افغانستان ولسي ټاکنې درلودې، خو کله چې د سیاسي رژیمونو بدلونونو سیاسي دوام ګډوډ کړ، له امله یې په ټاکنیزو بنسټونه کې هم بدلونونه راغلي دي. آخري ټاکنې د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت په چوکاټ کې ترسره شوې، چې د طالبانو له لوري د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې باطلې شوې. د ۲۰۲۱ کال په ډسمبر کې طالبانو د ټاکنو کمېسیون منحل کړ. د ۲۰۲۲ کال په مې میاشت کې، کله چې وپوښتل شول چې آیا طالبان به ټاکنې ترسره کړي، د مشر لومړي مرستیال سراج الدین حقاني وویل چې دا پوښتنه " مخکې له وخته ده ".
۱۹۴۹کال
په ۱۹۴۹ کال کې، د افغانستان لومړي وزیر شاه محمود، د ملي شورا نسبي آزادو ټاکنو ته اجازه ورکړه چې په پایله کې د افغانستان اووم پارلمان (۱۹۴۹ – ۱۹۵۱) را منځ ته شو.چې دا پارلمان د "لیبرال پارلمان" په نوم یادېږي او په حکومت او دودیزو بنسټونو کې یې اجازه ورکړه،ترڅو سیاسي اپوزیسیون ډلې را ژوندی کړي او ځینې لیبرال اصلاحات، لکه د آزادو مطبوعاتو لپاره قوانین، یې پلي کړل. دا اووم پارلمان و، نو اټکل کېږي چې شپږم باید له ۱۹۲۴ او ۱۹۴۵ کلونو په موده کې ټاکل شوی وي.
۱۹۵۲ کال
د افغانستان د ۱۹۵۲ کال پارلماني ټاکنې د ۱۹۴۹ کال له ټاکنو د شاتګ یو ګام ګڼل کېږي. په ۱۹۵۱ او ۱۹۵۲ کلونو کې د لیبرالیزیشن د پای ته رسولو په برخه کې د حکومت د کړکېچ د یوې برخې په توګه، په ۱۹۵۱ کال کې د کابل او غزني پوهنتونونو د محصلینو اتحادیې منحل شوې، په حکومت نیوکه کوونکې ورځپاڼې وتړل شوې، او د اپوزیسیون زیاتره مشران زنداني شول.
۱۹۶۴ کال
په ۱۹۶۴ کال کې، پاچا محمد ظاهر شاه د لویې جرګې د رابللو امر وکړ. دا یوه ملي غونډه وه چې د ملي شورا، مشرانو جرګې، سترې محکمې او د اساسي قانون د دواړو کمیسیونونو غړو پکې ګډون درلود، ترڅو د افغانستان د نوي اساسي قانون مسوده ترتیب او تصویب کړي. د شورا ۱۶۷ غړي د ولایتونو له خوا ټاکل کېدل او ۳۴ غړي په مستقیمه توګه د پاچا له لوري ټاکل کېدل. که څه هم د ۴۵۲ غړو له ډلې (د شپږو ښځو په ګډون) زیاتره چارواکي وو چې تمې سره سم یې د شاهي کرښې ملاتړ کاوه، د ۱۹۶۴ کال د سپټمبر په لویه جرګه کې له ټول ولس څخه استازي وټاکل شول. که څه هم حکومت زیاتره احتمالي مخالفان فلتر کړل، "په ټوله کې ... د لویې جرګې استازو ظاهراً د ټولنیز، سیاسي او مذهبي لیدلورو بشپړ استازیتوب وکړ."
۱۹۶۵ کال
د ځينو ستونزو لکه پراخه بېسوادۍ، د رایه ورکوونکو لږ شمېر، د سیاسي ګوندونو نه شتون، او په پایلو کې د دولتي چاوراکو د نفوذ د هڅو تر څنګ، زیاتره څارونکي په دې اند دي چې  د ۱۹۶۵ کال ټاکنې د پام وړ عادلانه وې. په ۲۱۶-کسیزه ولسي جرګه کې د شاهي دولت مخالفانو، د پاچا د پلویانو، د سیاسي ډګر چپ اړخي او ښي اړخي ملتپالو پښتنو، متشبثینو او صنعتګرانو، سیاسي لیبرالانو، یوه کوچنۍ کیڼ اړخې ډلې، همدارنګه محافظه کار اسلامپالو مشرانو چې لا هم د سیکولریزم مخالفت کاوه، استازیتوب درلود. دا د افغانستان دولسم پارلمان و، نو له دې وړاندې په ۱۹۵۵ – ۱۹۶۲ کلونو کې هم باید ملي شورا دری نورې ټاکنې شوې وي.
۱۹۶۹ کال
د ۱۹۶۹ کال پارلماني ټاکنې چې د ګډونوالو شمېر يې د ۱۹۶۵ کال د ټاکنو په پرتله خورا ډېر نه و، یو داسې پارلمان یې رامنځ ته کړ چې یو څه ناڅه یې د واک وېش او د کلیوالي افغانستان نفوس  منعکس کړ، او د ځمکې محافظه کاره مالکان او سوداګر په کې برلاسي وو او د پخوا په پرتله زیات غیر پښتنو لاره پیدا کړه. زیاتو ښاري لیبرالانو او ټولو ښځینه استازو خپلې چوکۍ له لاسه ورکړې. په نوي دیارلسم پارلمان کې ډېر لږ کیڼ اړخه استازي وو، که څه هم حفیظ الله امین (چې د متحده ایالاتو تحصیل یافته د ریاضیاتو ښوونکی و) او ببرک کارمل د پلازمینې کابل له نږدې ولسوالیو څخه وټاکل شول.
۱۹۸۷ کال
د شوروي تر ملاتړ لاندې افغان کمونست حکومت په ۱۹۸۷ کال کې یو قانون معرفي کړ چې د نورو سیاسي ګوندونو د جوړولو ته یې اجازه ورکوله او اعلان یې وکړ چې د ایتلافي حکومت د را منځ ته کېدو په حالت کې به د اپوزیسیون له استازو سره د واک شریکولو ته چمتو وي او نوی اساسي قانون یې تدوین کړ چې یو نوي دوه مجلسه ملي شورا چې د مشرانو جرګې (سنا) او د استازو جرګې (ولسي جرګه) څخه جوړه شوې وه، لاره هواره کړه او ولسمشر چې په غیر مستقیم ډول د ۷ کلونو لپاره ټاکل کېده.
په ټول هیواد کې سیمه ایزې ټاکنې د ۱۹۸۷ کال په اګست کې ترسره شوې، چې ویل کېږي لوی شمېر ټاکل شوي استازي د خلق ګوند غړي نه وو. د سپټمبر په ۳۰ نېټه، محمد نجیب الله د رایو په اتفاق د انقلابي شورا د رئیس په توګه وټاکل شو. د ۱۹۸۷ کال د نومبر په میاشت کې یوې لویې جرګې د رایو په اتفاق نجیب الله د دولت د رئیس په توګه وټاکه.
۱۹۸۸ کال
د ۱۹۸۸ کال د اپرېل په میاشت کې د نوې ملي شورا د دواړو جرګو لپاره ټاکنې وشوې. د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند د ولسي جرګې ۴۶ چوکۍ ترلاسه کړې او د ملي جبهې، چې ۴۵ چوکۍ یې وګټلې وې، او د بېلابېلو تازه تاسیس کیڼ اړخو ګوندونو چې ۲۴ چوکۍ یې ګټلې وې، په ملاتړ یې د دولت کنترول په لاس کې واخیست. که څه هم مجاهدینو دا ټاکنې تحریم کړې وې، خو حکومت د ولسي جرګې له ۲۳۴ چوکیو څخه ۵۰ او په مشرانو جرګه کې یې هم لږ شمېر چوکۍ په دې هیله خالي پرېښودې چې وسله وال یاغیان جګړه پای ته ورسوي او په ټاکنو کې برخه واخلي.
د افغانستان اسلامي جمهوریت (۲۰۰۳ – ۲۰۲۱)
د افغاني ټولنې د پراخه بې سوادۍ له امله، د افغانستان د اسلامي جمهوریت په دوره کې رای-پاڼو د نوماندانو انځورونه له ځانه سره درلودل، چې هر نوماند د خپلې خوښې یو سمبول هم درلود. محافظه کاره پښتنو ولسوالیو د ښځینه رای ورکوونکو د راجستر لپاره "وکالت" سیسټم وکارو، چې په ځانګړې توګه د درغلیو په برخه کې حساس و.
۲۰۰۵ کال
د ۲۰۰۵ کال د سپتمبر په ۱۸ نیټه د افغانستان پارلماني او د ولایتي شوراګانو ټاکنې ترسره شوې. د درغلیو د تورونو له امله د ټاکنو وروستۍ پایلې وځنډیدې او بالاخره د ۲۰۰۵ کال د نومبر په ۱۲ نیټه اعلان شوې.
پخوانیو جنګسالارانو او د هغوی پلویانو په ولسي جرګه او ولایتي شورا کې (چې د مشرانو جرګې غړي ټاکي) اکثریت چوکۍ ترلاسه کړې. په ولسي جرګه کې ۲۸٪ چوکۍ ښځو وګټلې، چې د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ له ۲۵٪ تضمین شوو څخه شپږ زیاتې وې.
۲۰۰۹ کال
د افغانستان د ولسمشرۍ او ولایتي شوراګانو ټاکنې د ۲۰۰۹ کال د اګست په ۲۰ نېټه ترسره شوې. په دې ټاکنو کې په پراخه کچه د امنیت نشتون، تاوتریخوالی، د رای ورکوونکو خورا کم ګډون، او په پراخه کچه د رایو د صندوقونو ډکول، تهدید، او ټاکنیزې درغلی د پام وړ ستونزې وې. د ټاکنو د شکایاتو کمیسیون له ۲۸۰۰ څخه زیات شکایتونه ترلاسه کړل، چې زیاتره یې په ټاکنو کې د بې نظمیو، د رایو د صندوقونو د ډکولو او د رای ورکوونکو د تهديد په اړه وو. نیویارک ټایمز لیکلي، "درغلۍ دومره پراخه وې چې د ټولو رایو نږدې څلورمه برخه باطله اعلان شوه." د ټایمز د یوې مقالې له قوله، "نږدې ۱.۶ میلیونه ثبت شوې رایې د هغو ټاکنو څخه لرې شوې چې نړیوالې ټولنې ته یې له ۳۰۰ میلیونو ډالرو څخه زیات لګښت درلود." (یو بل اټکل وايي چې لګښت ۵۰۰ میلیونه ډالر و.)
د متحده ایالاتو او متحدینو تر سخت فشار لاندې، د ۲۰۰۹ کال د اکتوبر په ۲۰نېټه، ولسمشر حامد کرزي پخپله او د هغه دې اصلي سیال، عبدالله عبدالله ترمنځ د دوهم پړاو ټاکنو ته خپل رضایت وښود چې د نومبر په ۷ نېټه ترسره کېدې. بالاخره د نومبر په لومړۍ نېټه، عبدالله اعلان وکړ چې نور په  دوهم پړاو ټاکنو کې برخه نه اخلي ځکه چې د ټاکنو په کمېسیون کې د بدلون په اړه د ده غوښتنې نه دي پوره شوې او "رڼې ټاکنې ناشونې دي." د ۲۰۰۹ کال د نومبر په دوهمه، یوه ورځ وروسته د ټاکنو د همدې کمیسیون چارواکو د ټاکنو دوهم پړاو لغوه کړ او د بلې پنځه کلنې دورې لپاره یې حامد کرزی د افغانستان د ولسمشر په توګه اعلان کړ. د نیویارک ټایمز په وینا، کرزی او د افغانستان د ټاکنو کمیسیون د متحده ایالاتو او د هغه د متحدینو تر سخت فشار لاندې وو چې د دوهم پړاو ټاکنې لغوه کړي. خو عبدالله ویل، چې دا ټاکنې هېڅ قانوني بنسټ نه لري او افغانان د یوه ښه حکومت مستحق دي.
۲۰۱۰ کال
د ۲۰۱۰ کال د سپټمبر د ټاکنو پرمهال، په ځینو سیمو کې طالبانو کلیوال خلک د ګډون په صورت کې تهدید کړل. په کلیو کې خلکو رایه ور نه کړه ځکه چې طالبانو د شب نامو په خپرولو خبرداری ورکړ چې د هر هغه چا ګوته به پرې کړي چې په نه پاکېدونکي رنګ  وموندل شي چې دا رنګ د ځو ځله رایه ورکولو د مخنیوي لپاره کارېده.
د ۲۰۱۰ کال د نومبر په وروستیو کې، د ټاکنو کمیسیون یوه ویاند وویل چې د افغانستان د ټاکنو کمیسیون ۲۱ نوماندان یې د سپټمبر د ۱۸ نېټې د پارلماني ټاکنو لپاره د درغلیو په تور غیر واجد اعلان کړل. د ټاکنو د نسبي پایلو پر بنسټ ۱۹ نوماندان د بریاليو نوماندانو په سیالی کې مخکښ وو، په داسې حال کې چې دوه نور د ټاکنو په ګټلو کې پاتې راغلي وو.
۲۰۱۴ کال
د ۲۰۱۴ کال د اپرېل په ۵ نېټه په افغانستان کې د ولسمشرۍ ټاکنې ترسره شوې. برحال ولسمشر حامد کرزی د دورو د محدودیت له امله دنوماندۍ لپاره وړ نه و. د ٢٧ نوماندانو ابتدايي لیست ٨ ته راټيټ شو چې مخکښ نوماندان عبدالله عبدالله او اشرف غني وو. د درغلیو تورونو وروستۍ پایلې له خڼډ سره مخ کړې. د رایې ورکولو د ۲۳،۰۰۰ مرکزونو له ډلې د ۱۹۰۰ مرکزونو رایې بیا شمېرنې ته لاړې. بالآخره د ۲۰۱۴ کال په سپټمبر کې غني ګټونکی اعلان شو.
۲۰۱۸ کال
د ۲۰۱۸ کال د اکتوبر په ۲۰ نېټه،  د ولسي جرګې د غړو د ټاکلو لپاره پارلماني ټاکنې ترسره شوې. په اصل کې دا ټاکنې د ۲۰۱۶ کال د اکتوبر په ۱۵ پلان شوې وې، خو لومړی د ۲۰۱۸ کال د جولای ۷ نېټې ته او بیا د اکټوبر ۲۰ نېټې ته وځنډول شوې. د ټاکنو مقدماتي بحثونو زیاتره د هېواد د ټاکنیزو قوانینو پر اصلاح تمرکز درلود. وروسته، نوی پارلمان د ۲۰۱۹ کال د اپرېل په ۲۶ پرانیستل شو.
وروستۍ حل لاره
وروستۍ حل لاره (په الماني ژبه: die Endlösung تلفظ یې [dɪ ˈɛntˌløːzʊŋ] اورېدل) یا د  یهودو د پوښتنې وروستی حل (په الماني ژبه: Endlösung der Judenfrage تلفظ یې [ˈɛntˌløːzʊŋ deːɐ̯ ˈjuːdn̩ˌfʁaːɡə] (اورېدل)) د دویمې نړیوالې جګړې په بهیر کې د یهودو د ټولوژنې لپاره د نازي پلان و. "د یهودو د پوښتنې وروستۍ حل لار"  د لاس رسي وړ ټولو یهودیانو د وژنې رسمي شفر و چې یوازې د اروپا په لویه وچه پورې محدود نه و. د ټولوژنې دا سیستماتیکه او قصدي پالیسي د سیاسي جغرافیې/ جیوپلیتیکي پلوه د المان تر اشغال لاندې په ټوله اروپا کې د نازي په مشرتابه د ۱۹۴۲ کال په جنوري کې برلین ته څېرمه د وانزي په کنفرانس کې تدوین شوه او په هلوکاسټونو خپل اوج ته ورسېده چې د ۹۰ سلنه پولنډي یهودو او ۲ - ۳ برخې اروپایي یهودیانو د ټولوژنې شاهد و.
د هغو پرېکړو ماهیت او وخت چې د وروستۍ حل لارې لامل شو د هلوکاسټ هغه اړخ دی چې په شدید ډول پرې څېړنه او بحث شوی. دا برنامه د جګړې له لومړیو ۲۵ میاشتو سره  چې په المان کې د وروستیو یهودیانو د وژنې د هڅې لامل شوې بشپړه شوه. په هلوکاسټ کې متخصص تاریخ پوه کرېسټوفر براوینګ لیکي چې ډېری تاریخ پوهان په دې سره همغږي دي چې وروستۍ حل لار په یو ځانګړي وخت کې له یوې واحدې پرېکړې سره نه شو تړلی "دا په ټولیزډول منل شوې چې د پرېکړې کولو پروسه اوږدمهاله وه او په ورو ورو مخته تللې." په ۱۹۴۰ کال کې د فرانسې تر سقوط وروسته الدوف ایشمن د فرانسې مستعمرې ته د اروپا د یهودي نفوس د لېږد لپاره د ماډاګاسکار پلان طرحه کړ خو د لوجستیکي او اساساً د سمندري محاصرې له امله متروک شو. همدارنګه فلسطین او سایبیریا ته هم د یهودو د تبعید لومړنۍ طرحه موجوده وه. رایول هېلبرګ په ۱۹۴۱ کال کې ولیکل چې د یهودو د ټول وژنې په لومړي پړاو کې د وژنې ګرځنده واحدونو په ټولو ختیځو اشغالي سیمو کې د خپلو قربانیانو څارنه پیل کړه. په دویم پړاو کې د المان تر اشغال لاندې په ټوله اروپا کې وغځېده. یهودي قربانیان د مړینې له اورګاډو سره د وژنې متمرکزو شویو اډو ته د یهودانو د سیستماتیکې وژنې په موخه ولېږل شول.
مخینه
"وروستۍ حل لار" د نازیانو هغه مطلوبه اصطلاح وه چې د یهودي ټبر د له‌منځه وړلو نقشې ته په اشارې کارول کېده. ځینې تاریخ پوهان داسې استدلال کوي چې د المان د مشرتابه معمول تمایل د وروستۍ حل لارې په اړه د خبرو پر مهال ډېر پام وکړي د مثال په ډول مارک روزمن ولیکل چې د وژونو په اړه له مطلوبو اصطلاحاتو څخه کار اخیستل د هغوی د اړیکو عادي لار وه. حال دا چې جېفري هېرف داسې استدلال کوي چې د نازیانو په تورې پروپاګانډا/ تبلیغاتو کې د مطلوبو اصطلاحاتو د کارونې رول اغراقي و او نازي مشرانو په حقیقت کې په مستقیم ډول نازیان ګواښل. د مثال په ډول هېټلر د ۱۹۹۳ کال د جنوري په ۳۰مه په خپله وینا کې په اروپا کې یهودو د ختمولو خبرداری ورکړ.
د ۱۹۳۳ کال په جنوري کې د واک له ولکه کولو او د ۱۹۳۹ کال په سېپټمبر کې د جګړې تر پیل پورې نازیانو په المان کې د یهودیانو پر ځورونې، ګواښ او د هغوی د پیسو او شتمنیو پر غصبولو تمرکز درلود. د نازي ګوند د پالیسۍ له بیانیې سره سم رومانیایان او یهودیان "په اروپا کې یوازیني اجنبي خلک و" په مونیخ کې د رومانیایانو د چارو اداره د انترپول له خوا ونیول شوه او نوم یې د  جټانو/رومن‌یانو له  ګواښنې سره د مبارزې په مرکز بدل شو. د «جټانو د مسئلې وروستی حل» چې د ۱۹۳۷ کال په پای کې وړاندې شو او تر دې مهاله په داخایو، بوخنوالډ، فلوسنبورګ، ماوتهاوزن، نتزاوایلر، راونسبروک، تاوچا او وېسټربورک د جبري کار اډې جوړې شوې چې رومانیایان په کې زنداني کېدل یا راټولېدل او تبعیدېدل. په ۱۹۳۸ کال کې له انشلوس سره د اتریش (د المان له رایش سره د اتریش د فېدرال ایالت یوځای کېدل، ژباړن) تر الحاق وروسته په ۱۹۳۸ کال کې د یهودیانو د مهاجرت د زیات‌والي په موخه د هغوی د راتلونکي ورک‌والي لپاره د پټ پلان پرته په برلین او وین کې د یهودیانو د مهاجرت مرکزي دفترونه رامنځته شول.
د جګړې پيل او پر پولنډ برید له ۳.۵ میلیون څخه زیات یهودي وګړي د نازي او شوروي د امنیتي ځواکونو تر کنترول لاندې راوستل او دا په پولنډ کې د هلوکاسټ د پيل نښه وه. په پولنډ کې د المان تر اشغال لاندې سیمو کې یهودیان په لنډمهاله منزوي هستوګنځي کې نورو ترتیباتو ته په تمه وو. دوه کاله وروسته د ۱۹۴۱ کال په جون کې پر شوروي اتحاد له یرغل او د بارباروسا عملیاتو له پيل سره د المان لوړه طبقه د يهودو د ختمولو لپاره د یهودیانو د اخراج پر ځای د هېټلر د يهوددوښمنۍ د نوې طرحې په لټه کې شول. د بریتانیا پر وړاندې د هوايي عملیاتو تر ناکامۍ وروسته د المان سمندري محاصره پيل او لبنسراوم عملیاتو ته لاسرسي لپاره د المان تر ولکې لاندې سیمو کې د یهودیانو د جبري له‌منځه وړلو لپاره د هېټلر پخوانۍ نظریې یوې خوا ته پرېښودې. رایکس‌فیرې- اېس‌اېس هاینریش هیملر د هغې نوې طرحې اصلي معمار شو چې بیا د یهودو د مسئلې وروستۍ حل لار ونومول شوه. د ۱۹۴۱ کال د جولای په ۳۱مه رایکسمارشال هېرمان ګورینګ رېنهارډ هایدرېک (د هیلمر معاون او د رایش امنیت د اصلي دفتر رییس) ته لیک ولیکه او هغه ته يې صلاحیت ورکړ چې د یهودو د مسئلې د وروستي حل لپاره «لازم چمتوالی» برابر کړي او له ټولو زیانمونو سازمانونو سره همغږي وکړي. ګورینګ همدارنګه هایدرېش ته امر وکړ چې د نوې وړاندې ویل شوې موخې د پلې کولو لپاره مشخص وړاندیزونه وړاندې کړي.
په ټولیز ډول د یهودیانو له‌منځه وړل په دوه لویو عملیاتونو کې تر سره شول. د باباروسا عملیاتو له پیل سره د اېس‌اېس (د ژغورنې لښکر) د ګرځنده وژنې، اینزاتس ګروپن (د دویمې نړيوالې جګړې په بهیر کې د ټولیزې وژنې یوه پوځي ډلګۍ، ژباړن) او د منظمو پولیسو کنډک شوروي اتحاد ته ولېږل شو تر څو ټول یهودیان ووژني. د تېري په لومړيو پړاوونو کې هېلمر په‌خپله د ۱۹۴۱ کال په جولای کې له بیالیسټوک څخه ليدنه وکړه او غوښتنه يې وکړه چې « دا باید د یو اصل په توګه په پام کې ونیول شي چې د المان او شوروي د پولې تر شا هر یهودی یو پارتیزان/ جنګيالی دی.» د هغه نویو فرمانونو په لومړۍ کرښه کې د اېس‌اېس او پولیسو مشرانو ته د ټول‌وژنې بشپړ صلاحیت ورکړ. د ۱۹۴۱ کال تر اګست پورې ټول یهودي نارینه، ښځې او ماشومان په ډزو وویشتل شول. په بشپړ ډول د ختمولو په دویم پړاو کې د مرکزي، غربي، سويل ختيځې اروپا یهودي اوسېدونکي د هلوکاسټ له رېل ګاډو سره هغه اډو ته ولېږدول شول چې د ګاز نیونې نوې اسانتیاوې په کې رامنځته شوې وې. رائول هیلبرګ ولیکل چې: «په اصل کې د شوروي اتحاد یرغلګرو قاتلانو د قربانیانو پر لور حرکت وکړ حال دا چې له دې صحنې څخه بهر قربانیان قاتلانو ته راوړل شول. دا دوه عملیات نه یوازې د وخت له پلوه بلکې د پېچلتيا له پلوه هم یو لوی بدلون رامنځته کوي.» د نږدې یو ميلیون یهودیانو ټول وژنه په ۱۹۴۲ کال کې د وروستۍ حل لارې د طرحې تر پلي کېدو مخکې پېښه شوه، خو دا یوازې د یهودو د ټول نفوس د له‌منځه وړلو له پرېکړې سره مل وه چې د دویم اشووېرز بیرکناو او تربلینکا په څېر دایمي ګاز لرونکو خونو اډې برابرې شوې او ګڼ شمېر یهودیان په نسبتاً لنډ مهال کې په‌کې ووژل شول.
بینجامین هاریسون
بینجامین هاریسون (۱۸۳۳ ز اګست ۲۰مه – ۱۹۰۱ ز کال ، د مارچ ۱۳مه) یو امریکایي قانون پوه او سیاستوال و، چې له ۱۸۸۹ز کال نه تر ۱۸۹۳ز کال پورې یې د امریکا د ۲۳م ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې. هغه د نهم ولسمشر ویلیم هنري هریسون لمسی، د  څلورم بینجامین هریسون کړوسی او د امریکا د بنسټ ایښودونکی حیثیت یې درلود، چې د متحده ایالاتو د خپلواکۍ اعلامیه یې لاسلیک کړه.
هریسون د اوهایو سیند په غاړه په یوه کرونده کې زېږېدلی او د اوهایو په اکسفورډ سیمه کې د میامي پوهنتون نه فارغ شوی. هریسون انډیاناپولیس ته له تګ وروسته ځان د یوه نامتو محلي څارنوال، د پروتست کلیسا مشر او د انډیانا سیاستوال په توګه ثابت کړ. د امریکا د کورنۍ جګړې په لړ کې، هغه په پوځ کې د ډګروال په توګه دنده ترسره کوله. نوموړی په ۱۸۸۷ز کال کې د انډیانا د والي ټاکل کېدو سیالۍ کې ناکام شو، چې وروسته د انډیانا د عمومي اسامبلې له خوا د متحده ایالاتو په سنا کې د شپږ کلنې مودې لپاره وټاکل شو، چې له ۱۸۸۱ز کال نه تر ۱۸۸۷ز کال پورې یې دا دنده ترسره کړه. هریسون د جمهوري غوښتونکو له ګوند نه د ۱۸۸۸ز کال ولسمشریزو ټاکنو کې د ډیموکراټ ګوند واکمن ګروور کلیولینډ ته ماتې ورکړه. د هریسون د حکومت له ځانګړتیاوو نه بې ساری اقتصادي قوانین، لکه: د مک کینلي تعرفې، چې په تاریخي محافظتي سوداګریو باندې مالیات وضع کول او د شرمین د انحصار ضد قانون وو. هریسون د ۱۸۹۱ز کال د ځمکې بیا ارزونې قانون کې د تعدیل له لارې د ملي ځنګلونو زېرمو رامنځته کول هم اسانه کړل.
سربېره پردې، هریسون د متحده ایالاتو سمندري ځواک خورا پیاوړی او عصري کړ او فعاله بهرنۍ تګلاره یې پلي کړه، خو د هغه وړاندیزونه د فدرالي زده کړو د بودیجې تمویلولو لپاره او د افریقایې امریکایانو لپاره د رایې(ووټ) اچونې اړوند رد شول. په لویه کې له تعرفو نه د اضافي عایداتو له امله، د لومړي ځل لپاره فدرالي لګښتونه یو میلیارد ډالرو ته ورسېدل، چې دغه مسئله د ۱۸۹۰ز کال په منځمهاله ټاکنو کې د جمهوري غوښتونکو د ماتې لامل هم شوه.
هریسون په ۱۸۹۲ز کال کې د لوړو تعرفو او لوړو فدرالي لګښتونو د زیاتېدونکي غیر مقبولیت له امله، د کلیولینډ پر وړاندې ماتی وخوړه. وروسته له ماتی هغه ​​​​انډیاناپولیس ته ولاړ، شخصي ژوند یې پیل کړ او بېرته وکالت ته راستون شو. هغه په ۱۹۰۱ز کال کې په انډیاناپولیس کې په خپل کور کې د انفلونزاي  اختلاطاتو له امله مړ شو. ډېرو د افریقایي امریکایانو د رایې اچونې حقونو ته د هیریسون د ژمنتیا ستاینه کړې، خو محققین او تاریخپوهان په عمومي ډول د هغه حکومت د فساد او د مک کینلي  تعرفو د لاسلیک کولو له امله له منځنينه په ټیټه کچه کې شمېري.
لوړه
هریسون د دوشنبې په ورځ د ۱۸۸۹ز کال د مارچ په ۴مه د قاضي القضات میلویل فلر له خوا لوړه وکړه. د هغه وینا لنډه او د خپل نیکه ویلیم هنري هریسون په پرتله نیمایې وه، کوم چې د متحده ایالاتو د ولسمشرانو له منځه ترټولو اوږده پرانیستې وینا کړې وه. په خپله وینا کې، بینجامین هریسون د هېواد پرمختګ د زده کړو او مذهب پوروړی وباله او د محافظتي تعرفو ژمنه یې هم وکړه.
هریسون په بهرنیو چارو کې د مونرو نظریه د بهرنۍ تګلارې د اصلي بنسټ په توګه تایید او د سوداګریز سمندري ځواک د عصري کولو غوښتنه یې هم  وکړه. هغه د بهرنیو دولتونو چارو کې د نه لاسوهنې له لارې د نړیوالې سولې لپاره خپله ژمنه څرګنده کړه.
لاتینې امریکا او ساموا
هریسون او د بهرنیو چارو وزیر بلیین تر منځ ډېره دوستانه اړیکه نه وه، خو په بهرنۍ تګلاره او له نورو هېوادونو سره سوداګریز متقابل عمل کې همغږي وو. د امریکايي هېوادونو لومړی نړیوال کنفرانس په ۱۸۸۹ز کال کې په واشنګټن کې تر سره شو. هریسون یاد کنفرانس ته  دوه اړخیزه پلاوي، چې مشري یې جان بی هینډرسن او انډریو کارنیګي کوله معرفي کړل. کنفرانس د شکمنې فضا له امله چې د ارجنټاین پلاوي له خوا رامنځته شوي وه، د ډیپلوماټیک پرمختګ په ترلاسه کولو کې پاتې راغی، خو د معلوماتو د مرکز(information center) په جوړولو کې، چې د پان امریکن ټولنې په نوم یادېږي بریالی شو. د یادې ډیپلوماتیکې ماتې په ځواب کې، هریسون او بلیین په ډیپلوماټیک ډول حرکت وکړ او له لاتینې امریکایي هېوادونو سره یې د متقابل عمل په ترڅ کې صلیبي جګړه پیل کړه، له بل لوري هریسون، فریډریک ډګلاس، هایټي ته د سفیر په توګه واستاوه، خو هلته د سمندري اډې  جوړولو په هڅو کې پاتې راغی.
په ۱۸۸۹ز کال کې متحده ایالات، بریټانیا او د المان سترواکي د سامون ټاپوګانو د کنټرول په اړه په شخړه کې ښکېل شول. تاریخپوه جورج ایچ ریډن په ډاګه کړه، چې هریسون د ساموا کنفرانس د خبرو اترو په هر اړخ کې د ټینګ درېځ په درلودلو سره د ارام سمندر د پوستې د حالت په ټاکلو کې کلیدي رول لوبولی دی. دې کنفرانس په ارام سمندر کې د متحده ایالاتو د راتلونکي واکمن ځواک لپاره لاره هواره کړه.
د هاوایي الحاق
هریسون د خپلې واکمنۍ په وروستیو ورځو کې د هاوایي الحاق مسئلې ته مخ واړوه. د ملکې لیلیوکلاني پر وړاندې له کودتا وروسته، د سانفورډ ډول په مشرۍ د هاوايي نوي حکومت له متحده ایالاتو سره د یو ځای کېدو غوښتنه وکړه. هریسون په هاوایي کې د امریکا د نفوذ پراخولو او په پرل هاربر کې د سمندري اډې په جوړولو کې لېوالتیا درلوده، خو هغه مخکې له دی د ټاپوګانو د الحاق په اړه نظر نه و څرګند کړی. په هاوايي کې د امریکا قونسل جان ایل سټیونز د ۱۸۹۳ز کال د فبرورۍ په لومړۍ نېټه نوی حکومت په رسمیت وپېژنده او خپل وړاندیزونه یې واشنګټن ته ولېږل. د هریسون د واک له پای ته رسېدو یوازې یوه میاشت پاتې وه، چې حکومت د فبرورۍ په ۱۴مه یو تړون لاسلیک کړ او د هاریسون په سپارښتنه یې بله ورځ مشرانو جرګې ته وړاندې کړ. مشرانو جرګه په عمل کې پاتې راغله، ځکه ولسمشر کلیولینډ د واک تر اخیستلو وروسته تړون بېرته واخیست.
له ولسمشرۍ نه وروسته (۱۸۹۳ز کال– ۱۹۰۱زکال)
وروسته له هغه نه چې هریسون دنده پرېښوده، د ۱۸۹۳ز کال په جون میاشت کې په شیکاګو کې د کولمبیا نړیوال نندارتون ته لاړ، له نندارتون نه وروسته هریسون په انډیانا پولیسو کې خپل کور ته راستون شو. د  ۱۸۹۳ ز کال د مې په درېیمه د اوهایو د قوماندان په توګه وټاکل شو. په ۱۸۹۴ ز کال کې یې د څو میاشتو لپاره د کالیفورنیا په سان فرانسیسکو کې ژوند وکړ او هلته یې په سټینفورد پوهنتون کې د قانون لیکچر ورکاوه. په ۱۸۹۶ ز کال کې، په جمهوری غوښتونکي ګوند کې د هریسن ځینو ملګرو هڅه وکړه، چې هغه په دې قانع کړی چې بیا ځان ولسمشرۍ ټاکنو ته نوماند کړي، خو هغه رد کړه اود ویلیم مک کینلی د نوماندۍ په ملاتړ یې د هېواد په ګوټ ګوټ کې ویناوې وکړې.
د ۱۸۹۵ زکال کې د جولای نه تر د ۱۹۰۱ز کال  تر مارچ  پورې هریسون د پوردو پوهنتون د غړو بورډ کې دنده تر سره کړه، چې هلته د هغه په ویاړ یوه لیلیه  د هریسون هال په نوم ونومول شوه. هغه د فدرالی حکومت او د ولسمشرۍ په اړه یو لړ مقالې لیکلې وې، چې په ١٨٩٧ زکال کې زموږ د هېواد په نوم د کتاب په بڼه خپور شو. په ۱۸۹۶ زکال کې هریسون په ۶۲ کلنۍ کې د دویم ځل لپاره  له ۳۷ کلنې کونډې مري لورډ ډیمیک سره، چې د نوموړي د پخوانۍ ښځې خورزه او سکرتره وه واده وکړ. د هریسون دوه بچیان راسل  چې په هغه وخت کې ۴۱ کلن و او مری میکی، چې ۳۸ کلنه وه، له واده نه  د مخالفت په پار واده کې ګډون و نه کړ. بینجامین او مري یو ماشوم  د الیزابت په نامه ( ۲۱ فبروري ۱۸۹۷زکال– ۲۶ ډسمبر ۱۹۵۵زکال ) درلود.
عضد الدوله
پناه (فنا) خسرو(چې په سمه توګه د هغه د لقب عضد الدوله په نوم پېژندل کېږي) (زوکړه: د ۹۳۶ زکال د سپټمبر ۲۴ مه – مړینه: د ۹۸۳ زکال د مارچ ۲۶مه) آل بویه لړۍ ته اړوند امیر و چې له ۹۴۹ زکال څخه یې تر ۹۸۳ زکال پورې واکمني کړې او د خپل واک په اوج کې یې سترواکي له مکران څخه تر یمن او د مدیترانې تر سواحلو پورې رسېده. نوموړی د دغې سلسلې د تر ټولو لوی پاچا په توګه پېژندل کېږي او د خپلې واکمنۍ په وروستیو کې د منځني ختیځ تر ټولو پیاوړی واکمن و.
د رکن الدوله زوی، پناه خسرو ته په ۹۴۸ زکال کې وروسته له هغه د عباسي خلیفه له خوا د عضد الدوله لقب ورکړل شو چې د خپل بې زویه کاکا عماد الدوله له مړینې وروسته د فارس امیر شو او رکن الدوله هم د البویه لړۍ تر ټولو مشر امیر شو. په ۹۷۴ زکال کې عضد الدوله د خپل پلار له خوا ولېږل شو څو خپل د تره زوی عزالدوله له پاڅون څخه وژغوري. وروسته له هغه چې پاڅون کوونکي یې وځپل د عراق د امارت دعوا یې وکړه او خپل د تره زوی یې له واک څخه لرې کړ. پلار یې د نوموړي په دغه پرېکړه غصه شو او عزالدوله یې بېرته واکمن کړ. د عضد الدوله د پلار له مړینې وروسته د هغه د تره زوی د ده پر وړاندې پاڅون وکړ خو ناکام شو. له دې وروسته عضد الدوله د آل بویه یوازنۍ واکمن شو او د شاهنشاه لرغونی فارسي لقب یې خپل کړ.
هغه مهال چې عضد الدوله د عراق امیر شو، د عراق پلازمینه بغداد د فرقوي شخړو له امله د تاوتریخوالي او بې ثباتۍ شاهد و. هغه د سولې او ټیکاو د ټینګښت په موخه لاریونونه او عمومي اعتراضات منع اعلان کړل. ورته مهال یې له یو شمېر شیعه عالمانو لکه له المفید څخه کار واخیست او همدارنګه یې د شیعه ګانو یو شمېر مهم زیارتونه بېرته ورغول.
له دې سربېره عضد الدوله د خپلې واکمنۍ پر مهال د یو شمېر علمي پروژو لپاره بودیجه برابره کړه او له هغو یې ملاتړ وکړ. د هغه په امر په اصفهان کې یوه رصد خانه جوړه شوه چې آزوفي په کې کار کاوه. همدارنګه المقدسي څرګندوي چې هغه د شیراز او استخر ترمنځ د لوی بند د جوړولو امر په ۱۹۶۰ زکال کې ورکړ. دغه بند د فارس ولایت نږدې ۳۰۰ کلیو ته اوبه رسولې چې په بند امیر (سد امیر) پېژندل کېږي. د هغه د واکمنۍ پر مهال بله مهمه ودانیزه پروژه د حفار د کانال ویستل و چې کارون سیند یې له شط العرب سیند (د دجلې او فرات سیند له یوځای کېدو جوړېږي) سره یوځای کاوه. د خرمشهر بندر له شط العرب سره د حفار د یوځای کېدو په ځای کې جوړ شوی دی.
لومړی ژوند
پناه خسرو د ۹۳۶ زکال د سپټمبر په ۲۴ مه په اصفهان کې وزېږېد. نوموړی د رکن الدوله زوی چې د عماد الدوله او معز الدوله ورور و. د ابن اسفندیار په خبره د پناه خسرو مور د دیلمي فیروزاني اشرافي، احسن بن فیروزان لور وه چې د مخکښ دیلمي پوځي قومندان ماکان بن کاکي د تره زوی و.
په فارس واکمني
په ۹۴۸ زکال کې پناه خسرو د خپل تره عماد الدوله له خوا چې وارث یې نه درلود د پاچاهۍ د وارث په توګه وټاکل شو. عماد الدوله د ۹۴۹ زکال په ډسمبر میاشت کې ومړ او په دې ترتیب سره پناه خسرو د فارس نوی واکمن شو. خو دغه ټاکنه د یو شمېر دیلمي افسرانو لپاره د منلو وړ نه وه او د لنډ مهال لپاره یې د پناه خسرو پر وړاندې بغاوت وکړ. رکن الدوله د خپل زوی د واکمنۍ د ژغورنې په موخه په چټکۍ د ایران سویل ته ولاړ او وزیر معز الدوله هم له دوی سره یوځای شو. هغوی په ګډه سره یاغیانو ته ماته ورکړه او پناه خسرو یې په شیراز کې د پاچاهۍ پر تخت کښېناوه. ورپسې پناه خسرو د «تاج الدوله» لقب له عباسي خلیفه څخه ځانته وغوښت. ورته مهال د معز الدوله له نظره د «تاج الدوله» عنوان په دې معنی و چې پناه خسرو به د ال بویه سترواکۍ تر ټولو مخکښ واکمن وي او له همدې امله هغه غبرګون وښود او له هغه یې وغوښتل د دغه لقب غوښتنه بېرته واخلی. د هغه پر ځای ورته د («عضد الدوله») لقب ورکړل شو چې د «عباسي لړۍ د ستنې» په معنی و. عضد الدوله یوازې ۱۳ کاله عمر درلود چې د پاچاهۍ تاج یې پر سر کېښود او د خپل لارښود ابوالفضل بن عمید له خوا و روزل شو.
په ۹۴۹ زکال کې د عضد الدوله د پلار، عماد الدوله له مړینې وروسته چې د ال بویه لړۍ مشر واکمن و، نوموړي د لوی امیر د لقب دعوی وکړه هغه لقب چې معز الدوله او عضد الدوله دواړو په رسمیت پېژاند. په ۹۵۵ زکال کې د محمد بن مکان په نامه یو دیلمی افسر اصفهان له رکن الدوله څخه ونیو. له همدې امله عضد الدوله په هغه ښار برید وکړ او له محمد بن مکان څخه یې بېرته ونیو. د روزبهان په نامه بل دیلمي افسر هم د لنډ مهال لپاره د معز الدوله پر ضد پاڅون وکړ، په داسې حال کې چې د هغه ورور بولاکا هم په شیراز کې د عضد الدوله پر ضد پاڅون وکړ. خو ابوالفضل بن عمید وکولای شول دغه پاڅون وځپي.
په ۹۶۶ زکال کې عضد الدوله او معز الدوله دواړو په عمان باندې د ال بویه د حکومت د واکمنولو په موخه برید وکړ. معز الدوله په ۹۶۷ زکال کې ومړ او مشر زوی یې د عراق د امیر په توګه د نوموړي ځای ناستی شو. همدغه کال عضد الدوله له زیاري بیسوتون سره مرسته وکړه څو وکولای شي د خپل ورور قابوس زیاري واکمني خوندي وساتي. په دې سره عضد الدوله او بیسوتون له یو بل سره تړون وکړ او بیسوتون د عضد الدوله له لور او عضد الدوله هم د بیسوتون له لور سره واده وکړ.
مړینه او ځای ناستوب
عضد الدوله د ۹۸۳ زکال د مارچ په ۲۶ مه په بغداد کې ومړ او په نجف کې خاورو ته وسپارل شو. زوی یې ابوکلیجار مرزبان چې د هغه د مړینې پر مهال په بغداد کې و د خپل ځای ناستوب د خوندیتوب او د کورنۍ جګړې څخه د مخنیوي په موخه په پیل کې د نوموړي مړینه پټه وساتله. هغه مهال چې د خپل پلار مړینه یې اعلان کړه هغه ته د (صمصام الدوله» لقب ورکړل شو. ورته مهال د عضد الدوله بل زوی شیردل ابولفورایس د صمصام الدوله واکمني وننګوله او له امله یې کورنۍ جګړه رامنځته شوه.
گیورگي تاتاریسکو
ګئورګی آی تاتاریسکو (Gheorghe I. Tătărescu؛ زوکړه: د ۱۸۸۶ زکال د نومبر ۲ مه – مړینه: د ۱۹۵۷ زکال د مارچ ۲۸ مه) رومانیايي سیاستوال و چې دوه ځله یې د رومانیا د لومړي وزیر (۱۹۳۴-۱۹۳۷؛ ۱۹۳۹ – ۱۹۳۹ زکال)، درې ځله د بهرنیو چارو د وزیر (په ۱۹۳۴ او ۱۹۳۸ زکالونو کې په موقت ډول او بیاځلي له ۱۹۴۵ څخه تر ۱۹۴۷ زکال پورې په منتخب ډول) او یوځل د جګړې د وزیر (۱۹۳۴ زکال) په توګه خدمت وکړ. تاتاریسکو چې د «ځوانو لیبرالانو» له اړخه په ملي لېبرال ګوند (PNL) کې د یون جي. دوکا د همکار په توګه سیاسي فعالیت پیل کړ، د خپل کمونېزم ضد لیدلوري او همدارنګه د وخت په تېرېدو سره د لیبرال ګوند له رهبر ډینو براټیانو او د بهرنیو چارو له وزیر نیکولای تیتولسکو سره د مخالفتونو له امله یې شهرت وموند. لومړی ځل چې واک ته ورسېد پاچا دویم کارول ته یې ځان نږدې کړ او د فاشیستي وسپنیز ګارد پر وړاندې یې د دوه مخي سیاست مشري وکړه چې له امله یې د ملي رنسانس د جبهې په چاپېر کې اقتدار پلوه مشارکتي رژیم رامنځته کړ. په ۱۹۴۰ زکال کې هغه شوروي اتحاد ته بیسارابیا او شمالي بوکوفینا پرېښودل او اړ شو استعفا ورکړي.
د دویمې نړیوالې جګړې له پیلېدو وروسته نوموړي د یون آنتونسکو د دیکتاتورۍ په مخالفت د سیاسي ځواکونو حرکت پیل کړ او د رومانیا له کمونیست ګوند (PCR) سره د اتحاد په لټه کې شو. نوموړی له لیبرال ګوند څخه دوه ځله په ۱۹۳۸ او ۱۹۴۴ زکال کې وویستل شو او د هغو پر ځای یې خپله ډله یا د تاتاریسکو ملی لیبرال ګوند جوړ کړ چې د هغې په استازولۍ یې د پترو ګروزوا په کابینه کې د کمونیستانو ملاتړ خپل کړ. په ۱۹۴۶-۱۹۴۷ زکال کې نوموړی د پاریس د سولې په کنفرانس کې د رومانیايي پلاوي مشر و. وروسته د تاتاریسکو او PCR ترمنځ اړیکې د ترینګلتیا پر لور شوې او هغه مهال چې نوم یې د تمادو پېښې (Tămădău Affair) په ښکېلو کسانو کې راغی هغه د ګوند له مشرۍ او بهرنیو چارو وزارت څخه وویستل شو. د کمونیستانو د واکمنۍ پرمهال هغه مهال چې د لوکریتیو پاتراشکانو په محاکمه کې د شهادت ورکولو په موخه بلل شوی؛ د یو سیاسي مجرم په توګه ونیول شو. نوموړی له بند څخه له خوشي کېدو وروسته ډېر ژر ومړ.
په ۱۹۳۷ زکال کې هغه د رومانیا د اکاډمۍ د افتخاري غړي په توګه وټاکل شو، خو په ۱۹۴۸ زکال کې د کمونیستي چارواکو له خوا له دغه ځایګي څخه منفک شو. د هغه ورور سټیپان تاتاریسکو د یوې مودې لپاره په ملي سوسیالیست ګوند کې د اقلیت نازي ډلې مشر و.
لومړنی ژوند او سیاست
وروسته له هغه چې له لیبرال ملي ګوند سره یوځای شو، د ۱۹۱۹ زکال په نومبر میاشت کې یې د لومړي ځل لپاره له ګورژ ښارګوټي څخه د رومنیا ملي شورا ته لار ومونده. د یو سیاستوال په توګه د هغه لومړنی پام وړ اقدام د رومانیا د ملي ګوند یا د دهقانونو د ګوند په کابینه کې د کورنیو چارو د وزیر نیکولای ال. لوپو د استجواب ابتکار و؛ څو د هغو اندېښنو په اړه ځواب ووايي چې ویل کېدل اجرایوي قوه په لرې پرتو سیمو کې د سوسیالیستي تحرکاتو پر وړاندې له زغم کار اخلي.
نوموړي د لیبرال ګوند د ځوانانو په څانګه کې هماغه ډول یې چې له خبرو څرګنده وه د پاچا دویم کارول تر واکمنۍ لاندې یې له اقتدار پالونکي حکومت او آزادې سوداګرۍ څخه ملاتړ کاوه او سربېره پردې یې د پخوانیو رهبرانو (چې د مخه نیونکي اقتصادي سیاست او لیبرال دیموکراسۍ څخه یې ملاتړ کاوه) او د ګئورګي آی. بروټیانو له ناراضي ډلې سره مخالفت کاوه.
نوموړي د لیبرال ګوند په څو کابینو کې د کورنیو چارو د وزارت د مرستیال په توګه کار وکړ (پیل یې له ۱۹۲۲ زکال څخه تر ۱۹۲۶ زکال پورې د یون آی. سي براټیانو له مرستیالۍ وشو) خو د یون جی دوکا سره په کار کولو یې شهرت وموند. له ۱۹۲۴ زکال څخه تر ۱۹۳۶ زکال پورې د خپلې اجنډا پر خلاف له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د سخت سري کمونیزم ضد کس په توګه وپېژندل شو او د رومانیا د کمونیست ګوند (PCdR، وروسته PCR) پر ضد یې کلک غبرګون وښود. له کمونیزم سره د مخالفت له امله نوموړي د لویې رومانیا د مفهوم په کارونې او همدارنګه په دې استدلال سره چې کمنټرن د تاتاربوناری پاڅون ملاتړ کړی او دا د «امپریالیستی کمونېزم» څرګندويي کوي د دغه ګوند د غیرقانوني والي وړاندیز یې وکړ او ومنل شو.