cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ککړتیا
لرغونی کلتور
د هوا ککړتیا تل له تمدن سره مل وه. ککړتیا له تاریخ نه مخکې یا ماقبل تاریخ دورې نه پېل شوه کله چې انسان اور ولګولی شو. د یو ې ساینسي رسنۍ د راپور مطابق کال ۱۹۸۳، په یوه لرغوني غار کې چې د تاریخ نه وړاندې وه د کاربون یا اور د لوګي ډېر غلیظ تور والی ېې پر دېوارونو او د اور لپاره د لوګي وتلو ځای کې پېدا کړ چې د دې دورې انسانانو ډېر ستر اور لګولی وو او لوګي ېې فضا ککړه کړې وه. د وسپنې جعل هم ښي چې د هوا د ککړتیا وجه ګرځي. په ګرینلینډ کې د یخ یچالونه کچه ښي چې د رومان، چین او یونان د وسپنې تولید هوا ککړه کړې وه، خو په دې وخت کې ککړتیا ډېره کمه وه چې د طبعیت لخوا اداره کیدای شوه.
دهوا ککړتیا :
په هوا کې د کیمیاوي ګازونو خوشې کېدنه په ذراتو وېشل کیږي. د هوا عام ککړونکي ګاز لرونکي کیمیاوي توکي دي لکه : کاربن مونو اکساید، سلفر دیو اکساید، کلروفلوروکاربن (سي اېف سي اېس) او نایتروجن اکساید کوم چې د انډسټریانو لخوا تولیدیږي او همداسې موټر هم د هوا غټ ککړونکي دي. فوټو کیمیاوي اوزون ګاز او لوګی د نایتروجن اکساید، هایدرو کاربن په څېر د لمر وړانګو ته له عکس العمل نه تولیدیږي. د دې کیمیاوي توکو ذرې د مایکرومتر سایز لري پي اېم ۱۰ تر پي اېم ۲.۲۵. (PM10 تر PM2.5)
درڼا ک کړتیا:
د لمریز نظام په وړانګو کې دزېاتې رڼا ګډېدنه چې د لمریز نظام رڼا ککړوي. غږیزه ککړتیا : په غږیزه ککړتیا کې د سرکونوغږ، د الوتکو غږ، صنعتي غږونه شامل دي او همداسې هره هغه اله چې لوړ غږ تولیدوي د طبعېت ککړونکي بلل کیږي. دځمکې ککړتیا: خاوره هغه وخت ککړیږي چې کیمیاوي کارېدلي توکي پرې پرېښودل شي. د پام وړ د خاورې ککړونکي : هایدرو کاربونونه، درانده فلزات او کلورین لرونکي هایدروکاربونونه دي. رادیو اکتیف ککړونکي: له ۲۰ پېړۍ د اتومي فزیک فعالیت او کړنې لکه د اتومي برېښنا تولید او اتومي څېړنې، تولید او بیا پلي کول. د ډېرو مالوماتو لپاره د ( آلفا رادیو او په چاپېریال کې اکتینیدونه وګوری). حرارتي ک کړتيا: په طبعي اوبو کې د حرارت بدلون چې لامل ېې د انسانانو ځنې کړنې دي لکه اوبه د یخوونکي مادې په څېر کارول یا ګرم توکي په اوبو یخول. عيني ککړتیا: د برېښنا مزي، کېبل یا لین، په غټو سرکونو د لوحو نصب، د خزلو او کثافاتو سر لوڅې ذخیرې، د ټولنې هغه جامد توکي چې د کثافاتو په څېر په ټولنه کې د سرک لارو او کوڅو کې پراته وي. د اوبو ککړتیا: د صنعت او سوداګرۍ خونو لخوا د ځمکې په سطح اوبو کې فاضله اوبه پرېښودل، یا د کورونو کارېدلې فاضله اوبه له پاکو اوبو سره ګډول، او یا ککړونکي کیمیاوي توکي لکه کلورین
د پلاستیک ککړتیا:
د پلاستیک یوځای ته راغونډونه چې د وحشي ژوو اوانسان پر ژوند اغیز کوي
د ککړتیا سرچینې او لاملونه
د هوا دککړتیا لامل دواړه طبعیت او دانسان چلند له طبعیت سره ده. خو تر ټولو زېات ککړونکي د انسان په لاس جوړ احتراق، ودانۍ، په کانونو کار، زراعت او جګړې دي. د دې تر څنګ موټر هم د پام وړل د هوا په ککړولو کې برخه اخلي. چین، جاپان، امریکا، روسیه، هندوستان او مکسیکو د هوا د ککړتیا نړیواله مشري کوي. د قرطاسې لپاره کیمیاوي بوټي، دسکرو لرونکي بوټو سوزونه، د تیلو تصفیه، پترو کیمیاوي نباتات، اتومي کاریدلو توکو غورځول، د څارویو غوشایي د سوڼ موادو په څېر کارونه، د پي وي سي فابریکې، د وسپنې تولیدونکې فابریکې او همداسې نور درانده صنعتونه. زراعتي د هوا ککړتیا له عصري انساني فعالتونو منځ ته راغلې لکه د افت وژونکو دوا پاشل تر څو په زراعت کې فصل ته تاوان رسونکي حشرې له منځه ویسي او یا هم طبعي شنه بوټې پرې وسوزوي. همداسې د کال تقریبا دخطرناکه ضایعاتو تولید تقریبا ۴۰۰ میلیونه میټرک ټنه ته رسیږي چې یوازې امریکا ۲۵۰ میلیونه میټرک ټنه تولیدوي. امریکا د نړۍ له ۵% نفوس نه کم جوړوي خو د نړۍ ۲۵% کاربن ډای اکساید تولیدوي. همداسې د نړۍ ۳۰% کاریدلي توکي یا اضافي توکي تولیدوي. په ۲۰۰۷ کال کې چین د نړۍ تر ټولو لوی د کاربن دای اکساید تولیدونوکو کې لومړی مقام لره.
په انساني روغتیا د ککړتیا اغیز
د هوا ناوړه کیفیت کولای شي په انسان کې ډېر غړي ووژني. د ګاز یا اوزون ککړتیا د تنفسي جهاز مرضونو، د زړه د رګونو مرض، د ستوني التهاب سوزېدنه یا نور مرضونه، په سینه کې درد او د وینې جمع کېدل یا اخطلاط پیدا کېدو ته لمن ووهي. د اوبو ککړتیا تقریبا د ورځې ۱۴۰۰۰ کسان وژني. په ځانګړي ډول د پرمختګ په حال کې ملکونه چېرته چې ډېر خلک پاکو اوبو ته لاس رسی نلري. ۵۰۰ میلیونه هندوان تخمین شوي چې نورمال تشناب ته لاس رسی نلري. په ۲۰۱۳ کال کې تر ۱۰ میلیونه هندیان یوازې د اوبو دککړتیا له وجې په مرضونو اخته شوي او له دغو لس میلیونو چې ډېر ېې ماشومانو وو ۱،۵۳۵ کسانو ژوند له لاسه ورکړ. همداسې ۵۰۰ میلیونه چینایان پاکو اوبو ته لاس رسی نلري او ۱.۲ میلیونه چینایان هر کال د هوا د ککړتیا نه د پیدا شوو مرضونو له وجې خپل ژوند له لاسه ورکوي. په ۲۰۰۷ کال کې د چین هوا ډېره زېاته ککړه شوه، د ډبلیو ایچ اوڅېړنې ښي چې په همدې وجې تر اوسه هر کال میلیون نه زېات خلک مړه کیږي. په امریکا کې هم تر ۵۰۰۰۰ پورې انسانان د هوا د ککړتیا له وجې خپل ژوند له لاسه ورکوي. د تیلو تصفیه کول د پوستکي مرضونه او همداسې پر پوستکي بخار پیدا کوي. دغږیزې ککړتیا له وجې لوړ د وینې فشار، سټرس یا ژور خفګان، د غوږ کڼېدل او په خوب کې نا ارامي ته لمن وهي. همداسې ککړتیا په ماشومانو کې د ودې کسر رامنځ ته کوي او عصبي غېرې نورمال علایم. د زېات عمر خلک کوم چې د زړه یا سږو مرضونه لري د هوا د ککړتیا له وجې ډېر له خطر سره مخ وي.
قاسم
قاسم د رسول الله صلى الله عليه وسلم مشر زوي قاسم نوميده چې تر بعثت يوولس دوولس كاله وړاندي زيږيدلى وو ,او په كوچنيتوب كي وفات شوى دى ,قاسم ته په نسبت كولو سره درسول الله صلى الله عليه وسلم كنيت ابو القاسم وو او دا كنيت يې ډير خوښيده ,د(څه مهال لپاره يې )ددې كنيت له ښودلو څخه نور خلك راگرځولي وو.
ښونه او روزنه مجله
ښوونه اورونه دا مجله د کونړ ولایت د عالي دارالمعلمين د ادارې له خوا په ۱۳۹۰ لمريز کال کې رامنځته شوه، چې مسوول مدير يې عبيدالله حامد دی او لګښت يې د فضل الله وحيدي پر غاړه دی.
اس غوښه خوړل مباح دي حرام نه دي
ليکوال: اصغر صلاح
ډېر خلک ګومان کوي چې د اس غوښه خوړل حرام دي حال دا چې دغه خبره سمه نه ده ، داس غوښه خوړل مباح دي او هر څوک کولای شي د اس غوښه وخوري، همدغه خبره په لاندې دلائلو سره څرګندولای شو:
عن أسماء بنت أبي بكر رضي الله عنهما قالت : ( نحَرْنا على عهد النبي صلى الله عليه وسلم فرساً فأكلناه )
رواه البخاري (5191) ومسلم (1942) .
عن جابر رضي الله عنه قال : ( سافرنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وكنا نأكل لحم الخيل ونشرب ألبانها )
'''رواه الدارقطني والبيهقي. قال النووي : بإسناد صحيح'''
بعضې فقهاء لاندې حديث دلیل نيسی چې د اس غوښه باید ونه خوړل شي خو دغه حديث د قوي حديثونو په مقابل کې دليل نشي کېدلای خصوصا بيا چې صحيح حديثونه د بخاري او مسلم دي.
وأما الحديث : فهو ما روي عن خالد بن الوليد أنه قال : ( نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن لحوم الخيل والبغال والحمير وكل ذي ناب من السباع ) رواه أبو داود والنسائي وابن ماجه .
'''وهذا الحديث ضعيف. ضعفه الألباني في ضعيف أبي داود .'''
وقال الحافظ موسى بن هارون : هذا حديث ضعيف ، وقال البخاري : هذا الحديث فيه نظر, وقال البيهقي : هذا إسناد مضطرب , ومع اضطرابه هو مخالف لأحاديث الثقات
رمضان قدیروف
رمضان احمدویچ قدیروف په روسي ژبه Ахма́дович Кады́ров) یو روسی سیاستوال او د چیچنیا نیمه خپلواکی سیمي ولسمشر دی.
کونړ مجله
کونړ مجله دا په کونړ ولایت کې له چاپېدونکو فعالو مجلو څخه ده، په ۱۳۷۷ کال کې د اطلاعات او کولتور رياست له لوري رامنځته شوه ، چې اوس هم په هرو درېيو مياشتو کې يو ځل چاپېږي. مسوول مدير يې جنت ګل فدا دی.
مالکوم ټرنبول
نوموړی له ۲۰۱۵ سپټمبر نه تر ۲۰۱۸م کال پوری لومړی وزیر وو. ښاعلی ترنبول په ۱۹۵۴م کال کې زیږیدلی او د استرالیا لبرال ګوند غړی پاتی شوی.
نړيوال سياسي اقتصاد
نړيوال سياسي اقتصاد په انګیسي (International political econamy) چه (Global political econamy) هم نومیږي، له ټولنېزو علومو سره اړه لري چه نړيوالي اړیکي له سياسي اقتصاد په څنګ کښي تر څېړني لاندي نیسي. نړيوال سياسي اقتصاد له له مختلفو علومو څخه ګټه پورته کوي چه مهم یې سياسي علوم، اقتصاد، ټولنېز علوم، تارېخ او کلتورې علوم یادولای شو.
تړلې لیکنې
اقتصاد سیاسي اقتصاد سیاستپوهنه
سرچینې
https://fa.m.wikipedia.org/wiki/اقتصاد_سیاسی_بین‌المللی
د ليبراليزم تاريخ (ليبراليزم د آزادي غوښتلو اند دی)
ليبراليزم يعنې په آزادۍ، خپلواکۍ، ديموکراسۍ او بشري حقوقو باور، له تاريخي اړخه د «جان لاک» او «مونتسيکو» په څېر انديالانو سره تړلی دی، د اساسي قانون له اړخه د پاچا واکونه محدود وي، د پارلماني لوړواکۍ تايید کوي، د حقوقو قانون تسويد او د اتباعو د رضاييت اصل منځ ته راوړي. د متحده ايالاتو د ۱۷۷۹ز کال د خپلواکۍ اعلاميې تازه په پښو ولاړ جمهوريت بنسټ په لبرالي اصولو او د ميراثي اشرافيت له تپلو پرته اېښودل شوی و – په دې اعلاميه کې ويل شوي چې «ټول انسانان برابر پيدا شوي او د خپل پنځونکي په واسطه د نه بدليدونکو ټاکلو حقوقو څښتنان دي چې په هغې کې ژوند، آزادي او د خوښۍ لټون شامل دي» چې په دې ډول د جان لاک د دې عبارت ښودنه کوي چې «ژوند، ازادي او شتمني». يو څو کاله وروسته د فرانسې انقلاب ميراثي اشرافيت نسکور کړ، شعار يې دا و چې «ازادي، برابري، ورورګلوي» او دا په تاريخ کې لومړی هېواد و چې نارينه وو ته په نړيواله کچه د رايې حق ورکړي. د بشري حقوقو او اتباعو اعلاميه چې په لومړي ځل په ۱۷۸۹ز کال کې په فرانسه کې تدوين شوه، هم د ليبراليزم او هم د بشري حقوقو بنسټ اېښودونکی سند دی. د روښانتيا فکري پرمختګ، کوم چې د ټولنو او حکومتونو د زاړه دود په اړه پوښتنې راپورته کړې، په پايله کې په پياوړو انقلابي خوځښتونو بدل شول، کوم چې په هغه څه برتري حاصله کړه چې فرانسويانو «Ancien Régime» (لرغونی رژيم) باله، په اروپا او لاتيني امريکا کې يې د مطلقې واکمنۍ او منځ ته راوړل شوي مذهب باور نسکور کړ.
په عثماني سترواکۍ او منځني ختيځ کې د نولسمې او شلمې پېړۍ په لومړيو کې، ليبراليزم د «تنظيميت» او «نهضة» په څېر اصطلاحاتو او په سيکولريزم، قانون پالنې او ملتپالنې په راپورته کېدو اغېزې وکړې. د نورو لاملونو تر څنګ دې بدلونونو د اسلام په داخل کې د بحران يو احساس پيدا کولو کې مرسته وکړه چې تر اوسه پورې روان دی – همدې چارې په پايله کې اسلامي نوبيتابه ته لاره هواره کړه. د شلمې پېړۍ په اوږدو کې، ليبرال اندونه لا پسې خپاره شول، ځکه چې ليبرال جمهوريتونو په دواړو نړيوالو جګړو کې خپل ځان د بريالي اړخ په توګه وموند. په اروپا او شمالي امريکا کې، ټولنيز ليبراليزم (عوماً په متحده ايالاتو کې په ساده ډول د ليبراليزم په نوم پېژندل کېږي) د دولتونو د ښېګڼې په پراختيا کې مهم عنصر وګرځېد. نن سبا، ليبرال ګوندونه په ټوله نړۍ کې د ځواک، واکمنۍ او اغېز کارولو ته دوام ورکوي، خو په لاتيني امريکا، افريقا او اسيا کې د خپلې بريا په وړاندې ننګونې په مخ کې لري. د نوی ليبرال فکر او هلو ځلو وروستۍ څپې د مدني حقوقو د پراختيا پر اړتيا سختې اغېزې وکړې. ليبرالان د جنسيتي برابرۍ، واده د برابرۍ او توکميزې برابرۍ پلوي کوي او په شلمه پېړۍ کې د مدني حقوقو لپاره يو نړيوال ټولنيز خوځښت د دې موخو پر لور ګڼې لاسته راوړنې درلودې.
لومړنی تاريخ
په لوېديځه فلسفه کې د پخوانيو يونانيانو څخه وروسته او په ختيځه فلسفه کې د سونګ او مونګ له پړاو راهيسې، د ليبرال فکر ګوښه لارې چارې موجودې وې، خو په نويو وختونو کې د ليبرال سياستونتو لومړۍ سترې نښې راڅرګندې شوې.د لاک ډېری ليبرال اندونه په هغو سخت درځو نظرياتو کې وړاندې شوي وو، کوم چې هغه وخت په ازادانه ډول خپاره شوي وو. د رسالو ليکونکي ريچارډ اوورټن ليکلي دي: «په طبيعيت کې هر فرد ته په طبيعي ډول انفرادي ملکيت ورکړل شوی چې بايد هېڅوک نه پرې بريد وکړي او نه يې غصب کړي... هېڅوک زما پر حقوقو او آزاديو اختيار نه لري او نه يې زه په بل انسان لرم». دا اندونه تر ټولو دمخه انګريز فيلسوف جان لاک د يوې جلا نظريې په توګه سره رايوځای کړل، څوک چې عموماً د نوي ليبراليزم د پلار په توګه پېژندل کېږي. لاک سخت دريځ تصور ته وده ورکړه، هغه دا چې حکومت له اتباعو څخه خوښه تر لاسه کوي، کوم چې بايد د حکومت د مشروع پاتې کېدو لپاره په پرله پسې ډول موجود و. د هغه ډېرې اغېزناکې دوه رسالې (۱۶۹۰ز کال)، کوم چې د ليبرال اند بنسټيز متن دی، د هغه د سترو اندونو نقشه وړاندې کوي. په دې خبره د هغه ټينګار چې حکومت کوم ماوراء الطبيعيت بنسټ نه لري، د واکمنۍ د پخوانيو نظریاتو څخه په ټوله معنا جلا وو. لاک د کليسا او دولت تر منځ د جلا والي د تصور تعريف هم وړاندې کړ. د ټولنيز تړون د اصل پر بنسټ، لاک استدلال کړی چې د وجدان ازادي يو طبيعي حق دی، د هغه په استدلال دا حق بايد د هر ډول دولتي واکمنۍ څخه خوندي پاتې شي. هغه د زغم په اړوند خپلو ليکنو کې د مذهبي زغم عمومي دفاع هم جوړه کړه. لاک د جان ميلټن له ليبرالي اندونو څځه اغېزمن شوی و، څوک چې د آزادۍ د ټولو بڼو سخت پلوی و.
ملټن د پراخه زغم د تر لاسه کولو لپاره د يوې واحدې اغېزناکې طريقې په توګه د دولت له خوا د کليسا د نه پېژندلو په اړوند هم استدلال کړی و. ملټن په خپل کتاب « Areopagitica» کې د بيان د ازادۍ د اهميت لپاره يو له لومړيو استدلالاتو څخه وړاندې کړل - «له ټولو ازاديو څخه ورهاخوا د ظمير سره سم په ازاد ډول د پوهېدو، خبرو کولو او بحث کولو ازادي»». په اتلسمه پېړۍ کې په بریتانيا او استعماري امريکا کې په ليبرال سياسي فکر په خپل اغېز کې له جان لاک وروسته «الګيرنن سډني» په دويم شمېره کې و او له پرتمين انقلاب پر مهال ويګ مخالفينو له خوا په پراخه کچه لوستل کېدو او د هغه حواله ورکول کېده. ړ سيډني دا استدلال چې «ازاد انسانان د تل لباره د ظالمو حکومتونو په وړاندې مبارزې حق لري»، د امریکايی انقلابي جګړې پر مهال په پراخه کچه هېوادپالانو نقل کړی و، او تاماس جيفرسن د ازادۍ د بنسټ اېښودونکو مشرانو د اندونو د ليد لپاره سيډن د دوه بنسټيزو سرچينو څخه يو بللی و. سيډني په دې باور و چې مطلق العنانه پاچايي يوه ستره سياسي بدي ده  او د «د حکومت په اړوند بحثونه» په نوم د هغه ستر اثر د تبعید د بحران پر مهال ليکل شوی و، کوم چې د رابرټ فلمر د « Patriarcha» په وړاندې يو ځواب و چې د الهي پاچهۍ د حق دفاع وه. سيډني په پرېکنده ډول د فيلمر ارتجاعي اصول رد کړل او دليل يې وړاندې کړ چې اتباع د سلا مشورې له لارې په حکومت کې د برخې اخستلو حق لري.
سیمه مجله
سیمه مجله دا په کونړ ولایت کې له چاپېدونکو فعالو مجلو څخه ده، چې په ۱۳۸۹ کال کې د سيد عبدالله نظامي له لوري په مهالنۍ ډول چاپېږي. په سيمه مجله کې نهه تنه کار کوي.
وارګاس آیالات
وارګاس ولایت په اسپانیایي ژبه Estado Vargas) د ونزویلا هیواد له ۲۳ آیالاتونو څخه یو دی چې ددی هیواد په شمال کې موقیعت لري. د یاد آیالات مرکز لا ګوایرا او مساحت یې ۴۹۶'۱ کیلومتره وربع دی.
ځلا جریده
ځلا جریده دا پنځلس ورځنۍ جريده په ۲۰۰۸ کال کې د شکېب سانين له لوري رامنځته شوه، چې پر کونړ سربېره، لغمان، ننګرهار او نورستان ولايتونو کې هم وېشل کېده. د دوه زره ګڼو په شمېر کې چاپېدله ، اوه تنه کارکوونکو په کې کار کاوه؛ خو اوس مهال د مالي ستونزو له امله درېدلې ده.
۱۰۹۳ (عدد)
۱۰۹۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰۹۲ څخه  مخکي او د ۱۰۹۴ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۰۹۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۰۹۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
لوپټه مجله
لوپټه مجله دا مجله هم په مهالني ډول په کونړ ولایت کې د ښځو لپاره چاپيږي، چې په ۱۳۸۹ کال کې د برېښنا شېرزۍ له لوري تاسيس شوې ده. پنځه تنه په کې په کار بوخت دي او د هېواد په زياتو ولايتونو کې وېشل کېږي، مالي لګښت يې د کونړ والي سيد فضل الله وحيدي له خوا ورکول کېږي.
سترگه
سترگه د انسان بدن دویم پېچلی غړی دی. له دوه میلویونو ډېرې متحرکې برخې لري، د بېلګې په توګه که سترګه کمره وی نو اټکل کېده ۵۷۶ میګاپیکسله کیفیت به یې درلود. یوه سترګه د ۱۰۷ هجرو درلودونکې ده چې ټول یې له رڼا سره حساسیت لري. سترگي د انسان د پنځو حواسو څخه یو ډېر مهم حس دی. سترگي دمخ په دو کندو کي تر تندي لاندي ځائ لري. سترگي د دو زېږمو (کښته، پورته) په مرسته چې باڼوگان ورباندي دي ،د دوي په رپېدو سره ساتل کېږي. بر سېره پردې چې سترگي په ځانگړي توگه د ليدو کتو او لېمو لپاره دي؛ خو سترگي په مخ کي د انسان د ښکلا، ښایست او زړه وړو او میني لپاره هم ستر رول لوبه وي. سترگي په یوه وازگین ځائ کي پره تې دي. بهرنې خوا د سترگو په شپږو وړکو د عضلو په سپڼ سيو سره داسي تړلي دي، چې بېله کومه ربړه هري خواته په ډېره آسانتیا سره خوځېږي. په ليدو کي دواړي سترگي په گډه آغېزه لري.
کارغه
کارغان (په لاتين: Corvidae) د مرغۍ یوه لویه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي، غوښه او بوټي خوری او په غرونو یا پر ونو باندي ځالې جوروي. تر اوسه پورې د کارغانو ۱۰۵ ډوله پېژندل شوي دي چې په ۲۵ جنسو تقسیم شوي دي. کارغان اجتماعی مرغان دی چې په لویو ډلو کې ژوند کوي
سترگه
د سترگي جوړښت
د سترگي غټی چې په لاتیني ورته (Bulbus oculi) وائي، دغه فورم یو زيږ کلک پوټکی چې په لاتینې ژبه ورته (Sclera) واي جوړه وي. دغه زيږ کلک پوټکی پر یوه ښیښه ئي اوبړین جسم (corpus vitreum)باندي راتاو سوی او ټینگ ئي نیولی دی. د دغه زیږ کلک پوټکي سره د سترگي سپین پوټکی چې دایو سپین شفاف پوټکی دی دسترگي د مخ خواته سپین ښکاري، سره پیوند دی. د زیږمي دننه سور لوند پوټکی دی، چې د زیږمي څخه بیا د سترگي د سپین تر څنډي پوري اوپر شا او خوائي را څرخېدلی دی. څه لوړ تر سترگي د وریځي سره دټېک خواته د اوشکو ځائ سته،چې واړه مرغړي ئي اوښکي جوړه وي کله چې زېږمه رپېږي په اوښکو د سترگي ټول غټی (Bulbus oculi) لندیږي. په دې گون سره سترگه تل لنده ساتل کېږي. د سترگو د کونجانوسره و پزي ته نږدې وړوکي رگونه سته،چې دهغو په مرسته د سترگي نوري اوبه د پزي تشو ځایو ته وربهه وي. دغه اوبه د سترگي د سپین لیده سمه وي او چټکتيا ورکوي، پره دي توکي له سترگي نه ایسته کوي، سترگه تل تازه ساتي او مکروب ایسته کوي.
کارغه
وېشنيزه:کارغان
سترگه
د سترگي جوړښت
د سترگي سپین پوټکی څرنگه چې شفاف دی د سترگي پر تور کړۍ چې په یوناني ورته (Iris) وائي غوړېدلی. د سترگي د تور پوټکي او سپین پوټکي ترمنځ یو خالي ځائ سته، چې اوبه پکښې شته؛ دغه اوبه د وړکو رگونو په مرسته د وینو رگو ته ورځي. په دغه تش ځائ کي د اوبو جوړېده او د اوبو بهېده په سم توازون سره کار کوي، چې د سترگي دننه فشار ثابت پاته سي. د سترگي تور (Iris) لکه یوه کړۍ چې منځ ئي سوری وي دسترگي پر کسي باندي پرته ده. د دغي کړۍ دسوري څخه کسی په انگلیسي ورته (lens)وائي ښکاري .دغه سوری د رڼا پر مهال ځان وړوکی کوي او د تیارې پر مهال ځان غټه وي. ودغه ځائ ته د سوري په لاتیني (Pupille) یاني دلیدو سوری وائي. دغه کړئ او کسی دواړه یو پر بل باند پر یوه ښيښه ئي اوبړین غټي په لاتیني ورته (Corpus vitreum) وائي، ټینگ پاراته دي.
د سترگي جالیز پوټکی چې (Retina) ورته وائي د سترگي له دننه خوا څخه د سترگي پر اِحساسي هجرې ا و پر اوبړین ښیښه ئي غټي باندي کلک را چأر پېر دی. د ټول پوټکو پاي لکه نري تارونه سره يوزاي کېږي اومنځ ئي خالي دی،چې دسترگي د ليدو عصب پکې تېریږي. دغه ټوله بیا د سترگي د غټې و شاته پراته دي.
د سترګې خوښې(عضلات) د بدن تر ټولو غوښو ډېرې فعالې دي.
د انسان سترګې کولی سي کابو ۱۰ میلیونه بېلابېل رنګونه وپېژني.
یوازینۍ هجرې چې زموږ له زېږېدو څخه تر مړینې پورې ژوندۍ پاتې کېږي زموږ په سترګه کې دي.
سرچینه
له خوست ټکی نیټ څخه
وېشنيزه:سترگه
سېلتيک هنر
سېلتيک هنر ( Celtic art ) یا په بل نوم پیژندل شوی، سلټیک هنر ، د کلتیک خلکو پورې اړوند یو هنر دی، دا هنر د هغو خلکو ځانګړتیا ده چې د کلتیک ژبې خبرې کوي، چې په اروپا کې له تاریخي وخت څخه تر عصري دورې پور شامل دی، او دا د پخوانیو خلکو هنر هم ویل کیږي چې په ډیلیکیک ډول ناپېژندل شوی او د سېلتيک خلکو ته نږدې دي.
په عمومي او تاریخي شرایطو کې، د کلتیک هنر د کلتیک خلکو هنر شامل دی چې په انګلستان او آیرلینډ کې شاوخوا 450 مخزېږديز څخه تر 700 مېلاډي پورې ژوند کوي، د دې هنر ځانګړتیاوې خلاصې، غیر متناسب او منحني کرښې سینګارونه او په عمومي ډول د حیواناتو ارقامو سره یوځای شوي. دا هنر په دوو دورو ویشل شوی دی، او لومړۍ دوره یې د لومړۍ پیړۍ تر پیل پورې په شیوهٔ لاتن کې پای ته ورسیده. دا معلومه ده چې د کلتیک هنر د تشریح او تعریف کولو لپاره ستونزمنه دوره ده، او اصلي لامل یې دا دی چې دا د وخت یوه لویه ساحه پوښي، همدارنګه د سیلټانو د استوګنې او ویش کلتور او جغرافیه د دې پیچلتیا نورې ځانګړتیاوې دي. د کلتیک هنر په اروپا کې د برونزو دورې په جریان کې د هنري تسلسل په توګه پیژندل شوی، په حقیقت کې حتی د نوولیتیک څخه مخکې، که څه هم لرغونپوهان په عموم ډول د سیلتیک هنر د 1000 مخزېږديز څخه شاوخوا د روم امپراتورۍ لخوا د سیلټانو تر فتحې پورې د اروپا د اوسپنې دورې کلتور برخه ګڼي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:هنر تاريخ
کوپنهاګن
کوپنهاګن (په انګلیسي: Copenhagen) د ډنمارک پلازمېنه او تر ټولو ګڼ‌نفوسه ښار دی. د ۲۰۲۲ز کال د جنوري په ۱ یې د وګړو شمېر ۸۰۵،۴۰۲ تنو ته رسېده (۶۴۴،۴۳۱ د کوپنهاګن په مېنه، ۱۰۳،۶۰۸ د فرېدریکسبرګ، ۴۲،۷۲۳ د تارنبي، او ۱۴،۶۴۰ د دراګور په مېنه کې). دغه ښار د کوپنهاګن د پراخې سیمې (له ۱،۳۳۶،۹۸۲ نفوس سره) او د کوپنهاګن لویې سیمې (له ۲،۰۵۷،۱۴۲ نفوس سره) مرکز دی. کوپنهاګن د زیلنډ ټاپو په ختیځ ساحل کې واقع شوی دی؛ د ښار بله برخه په آماګر کې پرته ده او د سویډن له مالمو څخه د اورېسند تنګۍ په واسطه جلا شوې ده. د اورېسند پُل دغه دوه ښارونه د اوسپنۍ پتلۍ او واټ له‌لارې سره نښلوي.
کوپنهاګن په لومړیو کې د ویکینګانو کب نیونې کلۍ ؤ چې په لسمه پېړۍ کې د اوسني ګمېل ستراند په ګاونډیتوب کې تاسیس شو؛ کوپنهاګن د پنځلسمې پېړۍ په لومړیو کې د ډنمارک پلازمېنه شوه. د اوولسمې پېړۍ له پیل سره سم، دغه ښار د بنسټونو، دفاعي سیسټمونو او وسله‌والو ځواکونو له‌لارې خپل موقعیت د قدرت د یوه سیمه‌ییز مرکز په توګه ټینګ کړ. د رنسانس په ترڅ کې، دغه ښار عملاً د کالمار اتحادیې د پلازمېنې په توګه وټاکل شو، چې د سلطنت مقر ؤ او په یوې شخصي اتحادیه کې یې له سویډن او ناروې سره (چې د ډنمارک پاچاهانو له‌خوا اداره کېدل) د اوسنۍ نوردیک سیمې پر ستره برخه حکومت کاوه. له پنځلسمې پېړۍ څخه د شپاړلسمې پېړۍ تر لومړیو پورې، دغه ښار د ۱۲۰ کلونو لپاره د اتحادیې تر نامه لاندې د سکاندیناویا کلتوري او اقتصادي مرکز په توګه وغوړېده، ترڅو چې سویډن د یوه پاڅون له‌لارې له اتحادیې ووت او اتحادیه منحل شوه. په اتلسمې پېړۍ کې د طاعون خپرېدا او اورسوځېدنې له‌امله، دغه ښار د بیا پراختیا دورې ته لاړ. په دغه دوره کې د فرېدریکس‌ستادېن مهمه سیمه ورغېدله او د سلطنتي تالار او د ښکلو هنرونو سلطنتي اکاډمۍ په څېر فرهنګي بنسټونه تاسیس شول. د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې دغه ښار د لا نورو ناورینونو شاهد ؤ، کله چې هوراتیو نلسون د دانو-ناروې پر سمندري لوا برید او ښار یې بمبار کړ؛ له هغو وروسته د ډنمارک په طلایي پېر کې ښار بیا ورغاول شو او کوپنهاګن ته یې نیوکلاسیکه مهندسۍ بڼه ورکړه. کلونه وروسته، د دوه‌یمې نړیوالې جګړې په پای کې، د پنځو ښاري اورګاډلارو په اوږدو کې، چې د ښار له مرکز څخه غځېدلې دي، د «Finger» پلان د استوګنځیو او سوداګریو پراختیا ته وده ورکړه.
د دغه ښار د لوړو زده‌کړو موسسې، د کوپنهاګن پوهنتون، د ډنمارک تخنیکي پوهنتون، د کوپنهاګن سوداګرۍ پوهنتون او د کوپنهاګن د معلوماتي ټکنالوجۍ پوهنتون دي. د کوپنهاګن پوهنتون په ۱۴۷۹ز کال کې تاسیس شو او د ډنمارک تر ټولو پخوانی پوهنتون دی. د کوپنهاګن فوټبال کلپونه، د اف.سي کوپنهاګن او د بروندبي آی‌اف دي. د کوپنهاګن د اوږدې ځغاستې کلنۍ سیالۍ په ۱۹۸۰ز کال کې پیل شوې. د دغه ښار وګړي د بایسکېل ډېر خوښوي.
موویا د حمل او نقل یو عمومي شرکت دی چې پرته له بورنهولم څخه، د ډنمارک ټولې ختیځې برخې ته خدمات وړاندې کوي. د کوپنهاګن مترو په ۲۰۰۲ز کال کې جوړه شوه او د کوپنهاګن په مرکز کې فعالیت کوي. سربېره پر دې، د کوپنهاګن S اورګاډی، لوکاتوګ (خصوصي رېل) او د ساحلي کرښې شبکه، د کوپنهاګن مرکز لېرو پرتو سیمو سره نښلوي. د کوپنهاګن هوایي ډګر «کاستروپ» نومېږي، چې په میاشت کې 2.5 میلیونه مسافرانو ته خدمات وړاندې کوي او د نوردیک هېوادو تر ټولو زیاته ګڼه‌ګوڼه لري.
جغرافیه
کوپنهاګن د اورېسند سیمې یوه برخه ده، چې په ډنمارک کې د زیلنډ، لولاند فالستر او بونهولم او په سویډن کې له سکانیا څخه جوړه شوې ده. دغه ښار د زیلنډ ټاپو په ختیځ ساحل کې پروت دی، چې یوه برخه یې په آماګر ټاپو او یو شمېر طبیعي او مصنوعي ټاپوګانو کې واقع شوې ده. کوپنهاګن په ختیځ کې له اورېسند سره پوله لري، او دا هغه تنګي ده چې ډنمارک او سیډن سره جلا کوي او شمال سمندرګۍ له بالتیک سمندرګي سره نښلوي. د سویډن مالمو او لندزکرونا ښارونه کوپنهاګن ته سم مخامخ پراته دي. د سړک له‌لارې، کوپنهاګن د مالمو په ۴۲ کیلومترۍ (۲۶ مایلۍ) شمال‌لوېدیځ، د ناستوېد په ۸۵ کیلومترۍ (۱۸۳ مایلۍ) شمال‌ختیځ، د اودېنسې په ۱۶۴ کیلومترۍ (۱۰۲ مایلۍ) شمال‌ختیځ، د اېسبرګ په ۲۹۵ کیلومترۍ (۱۸۳ مایلۍ) ختیځ او د آرهوس په سویل‌ختیځ کې واقع شوی چې د «Sjællands Odde» په واسطه د سمندري او واټونو له‌لارې سره وصل دي.
توپوګرافي
د ښار مرکزي سیمه اواره او ټیټه ارتفاع لرونکې اراضي لري چې د کنګل د وروستي پېر مورنونو په واسطه رامنځ‌ته شوې ده، په داسې حال کې چې د شمال او لوېدیځ لوړې سیمې د سمندر له سطحې څخه تر ۵۰ مترو (۱۶۰ فوټه) پورې ارتفاع لري. د والبي او برونسهوج مایلو سیمو ارتفاع ۳۰ مترو (۹۸ فوټه) ته رسېږي، چې له شمال‌ختیځ څخه سویل‌لوېدیځ خوا ته د غځېدلو درو له‌لارې سره جلا کېږي. د کوپنهاګن «سورتېدم سو»، پېبلینګه سو او سانکت جورجېنس سو جهیلونه د ښار مرکز ته نږدې واقع شوي دي.
کوپنهاګن د آهک ډبرو د اورتک قشر پر مخ پروت دی چې شاوخوا ۶۰ تر ۶۶ میلیونه کاله پخوا په دانیا پېر کې رامنځ‌ته شوی دی. د سلندیان پېر څه ناڅه شنه شګه هم شتون لري. په دغه سیمه کې د ځمکې د پوړونو لږشمېر ښویېدنه هم هم شتون لري، تر ټوله مهمه یې د کارلسبرګ ځمکې ښویېدنه ده چې له شمال‌لوېدیځ څخه سویل‌ختیځ خوا ته د ښار له مرکز څخه تېرېږي. د کنګل وروستي پېر په ترڅ کې، طبیعي یخچالونو سطحه وتوږله او په ۱۵ متره (۴۹ فوټه) پنډوالي سره یې د مورنونو یو قشر رامنځ‌ته کړ.
ساحلونه
آماګر ستراندپارک، چې په ۲۰۰۵ز کال کې پرانېستل شو، په ۲ کیلومتره (۱ مایله) اوږدوالي سره یوه اوږده مصنوعي ټاپو ده چې ۴.۶ کیلومتره (۲.۹ مایله) ساحل لري. د ښار له مرکز څخه یې واټن د بایسکېل ۱۵ دقیقې او د مترو د څو دقیقو لار ده. په کلامپنبورګ کې، د کوپنهاګن ښار له مرکز څخه کابو په ۱۰ کیلومترۍ کې، د بېلویو ساحل پروت دی. د دغه ساحل اوږدوالی ۷۰۰ مترو (۲،۳۰۰ فوټو) ته رسېږي چې هم ژغورونکې ډله او هم د خوږو اوبو شاورونه لري.
يږ ټاپو
يږ ټاپو (Bjørnøya، ) يو ټاپو دی چي د سوالبرد ټاپوډلې و بلکل سويلي لورې ته پروت دی. دا ټاپو د بارینتس سمندر په لویدیځه برخه کي موجود دی؛ او نوموړی ټاپو د سپيتسبرګین او  نوردکاپ علاقو  په تقریبا  منځ کي وجود لري، مطلب د دواړو سيمو څخه دلته د وﺭتګ واټن يو برابر دی.
يږ ټاپو د هالنډي پلټونکو ویليم بارينتس او ياکوب وان هيمسکرک لخوا د جون پر ۱۰مه په کال ۱۵۹۶ کي وموندل سو. دا ټاپو د قطبي اېږ په نامه هغه مهال ونومول سو چي همدغه دوو هالنډي پلټونکو يو يږ هلته د لامبو پر مهال وليد. يږ ټاپو د تیرا نولیوس (terra nullius) په توګه په پام کې نیول سوی وو، او وروسته د ۱۹۲۰م کال د سوالبرد تړون پر اساس دا ټاپو هم د سوالبرد اړوند نورو جزېرو په څېر د ناروې د واکمنۍ برخه سوه.
سره له دې چي دا ټاپو په يوه لېري او بې ګټې (بې حاصله)  علاقه کې ځای پر ځای دی، خو بيا هم پکښي په تیرو پیړیو کې سوداګریز فعالیتونه لکه؛ د ډبرو سکرو کان کیندنې، کب نیولو او نهنګ‌ښکار ترسره سوي دي. په هرصورت، په دې ټاپو کې هیڅ ډول اوسېدنځای هم تر څو کلونو ډیر دوام ونکړ. او نوموړی ټاپو اوس د خلکو څخه خالي دی، البته يوازې هغه خلګ چي ددې ټاپو د هوا پېژندنې په اډه کي چي (هرويګ‌هاما) نومېږي دنده ترسره سره کوي دلته ځای پر ځای دي. په ٢٠٠٢م کال کې دا ټاپو سره د هغه سمندري اوبو چې په څنډه کې يې بهېږي، د طبیعي زیرمې په توګه اعلان سو.
تاريخ
د مسکووي شرکت په ۱۶۰۹ کال کې د انګرېز حکومت لپاره پر دې ټاپو دعوه وکړه، مګر ددې دعوې څخه بيرته هغه وخت پر شا سوه چې د سمندري سرکوزو ښکار مخ پر کمېدو سو. په ۱۸مې پیړۍ کې دلته يوه روسي اوسېدنځای شتون درلود، او همدغه اوسېدنځای پاته ثبوتونه وروسته د روسیې د امپراتورۍ لخوا د ځمکنۍ دعوې د بنياد د اصل اساس په توګه په ۱۸۹۹ کي وکارول سول، او تردې وروسته بيا د شوروي اتحاد هم بلکل همدغه کړنه په کال ۱۹۴۷ کې بياځلي ترسره کړل. د يږ ټاپو هیڅکله هم په پراخه کچه يو ډول اوسېدنځای نه وو. د شلمې پیړۍ له پیل څخه د سمندري سرکوزو د اډې پاتې شونې د کوالرو‌س خليج ("سمندري سرکوزی دﺭه") سيمې په سویل ختیځ کې لیدل کیدی سي. له ۱۹۱۶ څخه تر ۱۹۲۵ پورې، د ډبرو د سکرو د راايستلو فعاليت د شمال ختیځ ساحل په يوه کوچنۍ سیمه کې چي تونهايم نومېده ترسره کېدی، مګر د ګټې د نه لاسته راوړلو له امله بیا دا کان کیندنه پای ته ورسېدل. د سړې هوا له امله، د اوسېدنځای پاتې شوني لکه؛ د سمندر پر کيناره باندې نيم نړېدلۍ پول، او بخار اورګاډۍ يې دوې ښه ساتلې نمونې دي تراوسه پورې هلته ځاي پر ځاي دي.
د يږ ټاپو ستراتیژیک ارزښت د ١٩مې پېړۍ په وروستیو کې هغه مهال وپیژندل سو، چي د روس او المان امپراتورۍ په بارینتس سمندر کې خپله لېوالتیا په ډاګه کړه. المانی ژورنالیست او خطرمنونكى چي تیوډور لیرنر نومېده، په ١٨٩٨ او ١٨٩٩ کې ددې ټاپو څخه لیدنه وکړه، او بيا يې ددې ټاپو د څښتن توب (مالکیت) د حقوقو ادعا هم وکړه. په ۱۸۹۹ کې، د آلمان کب نیولو ټولنې چي لنډ نوم يې (دوف) دی، په بارینتس سمندر کې د نهنګ‌ښکار او کب نیولو څیړنې پیل کړي. د دوف ټولنه په ​​پټه د جرمني د سمندري ځواکونو سره په تماس کې وه، او جرمن فوځ د يږ ټاپو د نيولو (لاندې كولو) نظر هم په پام کې نیول سوي وه. دې پرمختګونو ته په غبرګون کې، د روسیې بحري ځواک خپل دفاعي بېړۍ (Cruiser) چي سويتلانا نومېده و يږ ټاپو ته ورواستوو، چې هلته ددې کړنو پلټنه وکړي، او پس له دې روسانو د جولای پر ٢١مه په کال ١٨٩٩ کې په يږ ټاپو کې خپل بیرغ پورته کړ. که څه هم Theodor Lerner ددې عمل په خلاف احتجاج وکړ، خو هیڅ تاوتریخوالی ترسره نسو، او دا مسله په دیپلوماتیک ډول حل سوه، او هيڅ يوه هيواد هم پر ېږ ټاپو باندې د څښتن توب (مالکیت) ادعا ونکړه.
دا ټوله ټاپو د ۱۹۱۸ کال څخه تر ۱۹۳۲ پورې د سکرو د کان کیندنې د يو شخصي کمپنۍ ملکيت وو؛ ددې شخصي کمپنۍ نوم بيورنوون دی، چي د ستوانګر د شرکتونو د ټولګې لخوا د ارنه هابیت په مشرۍ پیل سوه، او په ۱۹۳۲ کال کي د ناروې حکومت ددې کمپنۍ ونډې (شېرز)  ترلاسه کړل؛ يعني کمپنۍ يې د حکومت ملکيت کړ. بيورنوون اوس د دولتي شرکت په توګه شتون لري، او د Kings Bay AS کمپنۍ سره په ګډه  اداره کېږي، د Kings Bay AS شرکت د سپيتسبرګین د Ny-Ålesund سيمي عملیات هم پرمخ وړي. په ۱۹۱۹ کې د هرويګ‌هاما سيمې په شمالي ساحل کې يو ناروېجن راډیو مرکز (Bjørnøya Radio، د اړیکي شمیره: LJB ) هم پرانيستل سو. وروسته د راډيو دا مرکز نور هم پراخ سو او د  هوا پېژندنې يوه اډه پکښې ورزياته سوه.
په ٢٠٠٢م کال کې د سوالبرد ولایتي مقام دا ټاپو په ګډون دد ټاپو د شاوخوا اوبو د طبیعي زیرمې په توګه اعلان کړ، خو په دې اعلان کې د ناروې د حکومت د هوا پېژندنې د اډې د شاوخوا ۱٫۲ کیلومتر مربع (۱۳٬۰۰۰٬۰۰۰ مربع فوټه) سيمه نده شامله. دا طبیعي زېرمه د ټاپو د ساحل څخه د څلور سمندري مايلونو (۷،۴ کیلومتره (۴،۶ میله))  په شاوخوا ټولو اوبو کي هم پلي کېږي. په ۲۰۰۸ کال کې بيا بله پریکړه وسوه چې دا مقدار د ۴ سمندري ميلو څخه و ۱۲ سمندري ميله (۲۲ کیلومتره) ته وغځوي، ددې کړني په ترسره کېدو سره د طبیعي زیرمې سيمه نوره هم پراخه سول، او تردې وروسته د طبیعي زیرمې سيمه له ساحل د پیل څخه د ټاپو پر ټوله ۱۷۷ مربع کیلومتره (۶۸ مربع میله)  او د سمندر  پر ۲،۸۰۵ مربع کیلومتره (۱،۰۸۳ مربع میله) پوښي. نن ورځ، د ټاپو یوازیني اوسېدونکي نهه تنه دي هغه هم د ناروې د هوا پېژندنې د اډې کاريګر دي چې په په هرويګ‌هاما علاقه کې ځای پر ځای دي. دا اډه د هوا پیژندنې اړوند کتنې ترسره کوي او د لوژستیک او مخابراتو خدمات چمتو کوي، په شمول د راډیو ګړۍ پر لوړې فریکونسي (HF) چینلونو 2182/2168 او د ډېرې لوړې فریکونسي (VHF) چینلونه پر 16/12 باندې. د هوا وړاندوینې هره ورځ دوه ځله ددې مرکز څخه لېږدول کیږي، چې پر لوړه فریکونسي (HF) 2182/ډېره لوړه فریکونسي (VHF) 16 باندې اعلانېږي. دغه مرکز د چورلکې تمځای هم لري چې د ناروې ساحلي ځواکونه، ناروېجن سکواډرن ٣٠٠، او د سوالبرد د والي لخوا ترې کار اخیستل کېږي. ناروېجن پولر انسټیټیوټ و ېږ ټاپو ته کلني سفرونه ترسره کوي، چې ډیری یې د مرغان پېژنې د پلټنو سره تړاو لري. د څیړنې ځينې نورې پروژې، چې ډیری یې په جغرافیایي او هوا پیژندنې پورې اړه لري، وس د پخوا په پرتله لږ ترسره کېږي. بیجرنیا ته د انفرادي سفر لپاره ډیر لږ فرصتونه شتون لري د يو وګړي لپاره و دې ټاپو ته په يوازې سر د سفر ډېږ لږ ممکنه فرصتونه شتون لري. اماتور راډیو چلونکي د ګرميو په مياشتو کې کله ناکله ډي‌ایکسپیډېشنونه ترسره کوي.
د چاپیریال اندیښنې
که څه هم اوس مهال ېږ ټاپو یا ددې ټاپو په نږدې سيمو کې هیڅ صنعتي فعالیتونه شتون نلري، د زهرجن او راډیو اکټیو موادو پواسطه ککړتیا د ټاپو د هغه طبيعت لپاره چي تراوسه پورې ليدل سوی لا نه دی ته یو ستر ګواښ دی.
اوسنۍ سپړنې (پلټنې) چي په بارينتس سمندر کي ترسره کېږي، او ورسره هغه وروستي کړنې چي په پايله کې يې د ناروې د شمالي ساحل څخه هاواخوا د Snøhvit د ګاز ساحه نوره هم پراخه کړل سوه، دا خبره په ډاګه کوي چې د چاپېریالپوهنې له پلوه حساس د ناروېجن سمندر او د بارينتس سمندر قطبي او نيمه قطبي سمندري سیمو باندې د پټرولو او ګازو د صنعتي کمپنیو خاص نظر دی.
د Bellona په نامه د چاپیریال اړوند ادارې د ناروې پر حکومت باندې نيوکه کړې ده چي ددې فعالیتونو جواز ورکول يې پرته له کوم باوري محیطي اغیزې له مطالعې څخه ورکړي دي.
ارګانيک زهر، په ځانګړي توګه پولیټ کلورینیټ بایفینیل (PCB) د يږ ټاپو په بیولوژیکي نمونې کې په ډېر لوړ غلظت (کچه) باندې وجود لري، په خاصه توګه په هغه Arctic char کبانو کې چي د Ellasjøen په تازه اوبو ژوند کوي. د شوروي اتحاد اتومي اوبتل کمسومولتس د اپریل پر ٧مه په کال ١٩٨٩ کې د يږ ټاپو و سویل لویدیز لورې ته د شاوخوا ۱۳۵ سمندري ميلو په واټن کې ډوبه سوه. امکان لري چې د راډیو اکټیو وړانګو خپرېدل چي د همدې اوبتل د اټومي مرمیو د سرونو څخه ترسره کېږي دا مهال ستونزې رامنځته کوي، او د شاوخوا اوبو د ککړتیا لامل سوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد سېمې وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
د مخابراتو تاریخچه
د مخابراتو تاریخچه په افریقا، اسیا او امریکا کې د لوګي د سېګنال [د مخابراتو پخوانی ډول چې د خطر د پیغام رسولو یا د خلکو د راټولولو لپاره کارول کېده] او ډهولونو په وهلو پیل شوه. په ۱۷۹۰یمه لسیزه کې په اروپا کې لومړنيو ثابتو سمافور سیستمونو [د مخابراتي اړیکو د ټينګولو یو سیستم دی] په کار پیل وکړ. تر ۱۸۳۰ کال پورې برېښنايي مخابراتي سیستمونه هم را څرګند شول. په دې مقاله کې د مخابراتو او هغو کسانو تاریخچه بیانېږي چې د مخابراتي سیستمونو په جوړولو کې یې مرسته کړې. د مخابراتو تاریخچه د اړیکو د لویې تاریخچې یوه مهمه برخه ده.
لرغوني سیستمونه او نوري تلګراف
کورنۍ کوترې د تاریخ په اوږدو کې کله ناکله د بېلابېلو فرهنګونو له‌خوا کارول شوې دي. د کوترې پست ایراني/فارسي ریښه لري او بیا وروسته رومیانو له پوځ سره د مرستې لپاره هم کارولې دي.
د یونان سمافور هایدرولیک سیستمونه تر میلاد وړاندې د څلورمې پېړۍ په لومړیو کې کارول شوي دي. هایدرولیک سمافورونه چې له اوبو د ډکو لوښو او بصري سېګنالونو په مرسته یې کار کاوه، د نوري تلګراف په توګه کارول کېدل. دغه سیستمونه د ډېرو کمو هغو پیغامونو لپاره کارول کېدای شوای چې له وړاندې به مشخص شوي وو او د ټولو نوري تلګرافونو په څېر یوازې د ښه لید په شرایطو کې د کارېدلو وړ وو.
په منځنیو پېړیو کې بیکن ځنځیرونه [د څارنې څلي] معمولاً د غونډیو پر سرونو د سېګنال لېږدولو د وسیلې په توګه کارول کېدل. د دغو ځنځیرونو ستونزه دا وه چې یوازې یو بېټ معلومات یې لېږدولی شوای، ځکه نو د «دښمن ولیدل شو» پیغام پر معنا باید له وړاندې هوکړه شوې وای. د دغې مهمې استفادې یوه بېلګه د اسپانیا جنګي بېړۍ وې، کله به چې د سمندري څلي یوه ځنځیر له پلېموت [د انګلنډ په سوېل کې د یوه ښار او بندر نوم دی] څخه لندن ته سېګنال ولېږه، دا د اسپانیا د جنګي بېړیو د ننوتلو په معنا و.
برېښنايي تلګراف
د برېښنايي اړیکو اړوند ازمایښتونه چې په پیل کې بریالي نه وو، د ۱۷۲۶ کال په شاوخوا کې پیل شول. په دغه کار کې د لاپلاس، امپیر او ګاوس په څېر ځينې ساینس پوهان ښکېل وو.
لومړنی کاري تلګراف په ۱۸۱۶ کال کې فرانسېس رونالډز جوړ کړ چې ساکنه برېښنا يې په کې وکاروله.
چارلېز ویټسټون او ویلیام فاټرګېل کوک د پنځو ستنو او شپږو سیمونو یو سیستم جوړ کړ چې په ۱۸۳۸ کال کې ترې سوداګریزه استفاده پیل شوه. په دغه سیستم کې د ستنو له کږېدلو څخه د پیغامونو د ښکارولو لپاره استفاده کېده او د ۱۸۳۹ کال د اپرېل میاشتې په ۹مه نېټه یې په څه باندې یوویشت کیلومتره ساحه کې پر کار پیل وکړ. ویټسون او کوک دغه سیستم کومه نوې دستګاه نه بلله، بلکې دا یې «په الکترو مقناطیسي تلګراف کې پرمختګ» باله.
په ۱۸۵۱ کال کې په ټول انګلیسي کانال کې تر سمندر لاندې کېبل وغځول شو چې سیم یې په «کوټا پيرکا» پوښلی و. په ۱۸۵۷ او ۱۸۵۸ کلونو کې تر اتلانتیک سمندر لاندې نصب شوي کېبل یوازې د څو ورځو او اونیو لپاره کار وکړ. د یوه ځای‌ناستي لین د جوړولو پروژه د امریکا د کورنۍ جګړې له امله پنځه کاله وځنډېده. تر اتلانتیک غاړې هاخوا د تلګراف لومړنی بریالی کېبل د ۱۸۶۶ کال د جولای میاشتې په ۲۷مه نېټه بشپړ شو او د لومړي ځل لپاره یې تر اتلانتیک هاخوا مخابراتي اړیکې ممکنې کړې.
ټېلېفون
برېښنايي تېلېفون په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د هارمونیک (څو سېګنالي) ټلګراف د لومړي کار پر اساس اختراع شو. د لومړي سوداګریز ټېلېفون خدمات په ۱۸۷۸ او ۱۸۷۹ کلونو کې د اتلانتیک دواړو غاړو ته د متحدو ایالتونو په نیوهون او کانکتیکات ښارونو کې او د بریتانیا په لندن او انګلستان کې پیل شول. الکساندر ګراهام بېل د هغه ټېلېفون د اصلي امتیاز څښتن و چې په دواړو هېوادونو کې د دغه ډول خدماتو لپاره اړین و. د برېښنايي ټېلېفون د دستګاوو او ډولونو لپاره نور ټول اختراعات له دې اصلي اختراع څخه پیلېدل. د برېښنايي ټېلېفون د اختراع پر کرېډېټ څو ځله بحثونه شوي او وخت ناوخت د دې موضوع پر سر نوي بحثونه کېږي. نور لوی اختراعات لکه رادیو، تلویزیون، د رڼا ګروپ او ډيجیټل کمپیوټر وو، بېلابېلو مخترعانو د سیم له لارې د غږ د لېږد په برخه کې مخکښ ازمایښتونه کړي او وروسته یې د یو بل نظریې پراخې کړې دي. اصلي نوښتګران الکساندر ګراهام بېل او ګاډنیر ګرین هوبارډ وو چې په امریکا کې یې د بېل ټېلېفون شرکت په نامه د لومړي ځل لپاره د ټېلېفون شرکت جوړ کړ چې وروسته پر امریکايي ټېلېفون او ټلګراف (AT&T) بدل شو او دا د نړۍ په کچه د ټېلېفون تر ټولو ستر شرکت و.
د ټېلېفون ټکنالوژۍ د سوداګرۍ د لومړنیو خدماتو تر څرګندېدو وروسته په چټکۍ وده وکړه او د ۱۸۸۰یمې لسیزې په منځنیو کلونو کې د ښارونو تر منځ د لینونو په جوړېدو سره د متحدو ایالتونو په ټولو لویو ښارونو کې د ټېلېفون خدمات پیل شول. د لویو وچو تر منځ لومړۍ ټېلېفوني اړیکه د ۱۹۱۵ کال د جنورۍ میاشتې په ۲۵مه نېټه ټینګه وشوه. تر اتلانتیک هاخوا د ۱۹۲۷ کال د جنورۍ میاشتې تر ۷مې نېټې پورې د خلکو لپاره صوتي اړیکه ناممکنه وه، خو هغه مهال ممکنه شوه چې د رادیو په مرسته اړیکه رامنځته شوه. هغه مهال د کېبل له لارې هېڅ ډول اړیکه نه وه موجوده، تر دې چې د ۱۹۵۶ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۵مه نېټه TAT-1 پرانیستل شو او ۳۶ ټېلېفون سرکټونه یې وړاندې کول.
په ۱۸۸۰ کال کې «بېل» او همکار مخترع یې «چارلېز سومنر ټېنټر» د برابرو شویو نوري وړانګو له لارې چې د فوتونونو په مرسته خپرېدې، د نړۍ لومړنۍ بې‌لینه اړیکه ټینګه کړه. د اختراع علمي اصول یې د څو لسیزو لپاره ونه کارېدل، خو بیا د لومړي ځل لپاره په نظامي او نوري فایبر اړیکو کې وکارېدل.
تر انتلانتیک هاخوا لومړی کېبل (چې په لسګونو الکترونیکي پياوړي‌کوونکي په کې موجود وو) تر ۱۹۵۶ کال پورې عملي نه‌شو، دا فضا ته د لومړۍ سوداګریزې مخابراتي سپوږمکۍ « Telstar» تر توغول کېدو شپږ کاله وړاندې وخت و.
رادیو او تلویزیون
له ۱۸۴۹ کال راهیسې د ګڼو کلونو په جریان کې ایټالوي مخترع ګوګلیلمو مارکوني د مخابراتو لپاره د رادیويي څپو پر نوې کشف شوې پدیدې کار وکړ او د دغې پدیدې په کارولو سره یې د بې‌لینه ټلګراف لومړنی سیستم جوړ کړ. د ۱۹۰۱ کال په ډسمبر میاشت کې يې د «سنټ جانز» د «نیوفونډلنډ« او د «پولډو» د «کورنوال» (انګلستان) تر منځ بې‌لینه اړیکه ټينګه کړه او په ۱۹۰۹ کال کې یې (له کارل براون سره یوځای) د فزیک د نوبل جایزه وګټله. په ۱۹۰۰ کال کې ریجنلډ فیسینډن وکولای شول چې د انسان غږ په بې‌لینه ډول ولېږدوي.
د ملي مېتر څپو اړیکې د لومړي ځل لپاره د بنګالي فزیک‌ پوه «جاګاډېش چاندرا بوس» له‌خوا په ۱۸۹۴-۱۸۹۶ کلونو کې وڅېړل شوې، دی په خپلو ازمایښتونو کې تر ټولو لوړې فرېکونسۍ ته تر ۶۰ ګېګاهرټز پورې ورسېد. ده د رادیویي څپو د تشیخص لپاره د نیمه هادي نښلوونکو کارول هغه وخت مطرح کړل چې په ۱۹۰۱ کال کې یې د رادیویي کرېسټال د نیوونکي اختراع ثبت کړه.
د پېړۍ تر نیمايي وروسته د کوکسیال کېبل او د رادیو د لنډو څپو انتونونو تلویزیوني شبکو ته ان په لویو هېوادونو کې د خپرېدو زمینه برابره کړه.
جان نیل (لیکوال)
جان نیل (د ۱۷۹۳ کال د اګسټ ۲۵مه – د ۱۸۷۶ کال د جون ۲۰مه) یو امریکایی لیکوال، کره‌کتونکی، اېډېټر، ویناوال او فعال و. نیل چې یو اغېزناک شخصیت بلل کېده، د ۱۸۱۰مو او ۱۸۷۰یمو لسیزو تر منځ یې په متحدو ایالتونو او لویه بریتانیا کې ویناوې او مقالې، ناولونه، شعرونه او لنډې کیسې خپرې کړې او د امریکا د ادبي نېشنلېزم دفاع یې وکړه. نیل امریکایي هنر پراخ کړ، د ښځو د حقونو لپاره یې مبارزه وکړه، د غلامۍ او توکمیز تعصب د پای ته رسولو لپاره یې کار وکړ او د امریکا د جمناسټیک غورځنګ په پیلولو کې یې ونډه لرله.
جان نیل لومړنی امریکایی لیکوال دی چې په لیکنو کې یې تر ټولو ښې کليمې انتخابولې او د عامیانه ژبې سرلاری و. په ۱۸۱۷ او ۱۸۳۵ کلونو کې تر ټولو لوړو ادبي لاسته‌راوړنو ته ورسېد. دی په دې موده کې لومړنی امریکایی و چې مطالب یې د بریتانیا په ادبي مجلو کې خپرېدل، د امریکا د ادبي تاریخ لومړنی لیکوال، د امریکا لومړنی هنري کره‌کتونکی، د ماشومانو د ادبیاتو مخکښ او د امریکا د ویښتابه سرلاری و. د دې تر څنګ له لومړنیو هغو کسانو څخه و چې په متحدو ایالتونو کې یې د ښځو د حقونو دفاع وکړه او د دغې موضوع په اړه لومړنی امریکایی ویناوال و، څه باندې پنځوس کاله یې د ښځینه لیکوالو ملاتړ وکړ، د ښځو او نرانو په فکري برابرۍ یې ټینګار وکړ، د ښځو د اقتصادي حقونو له پټوونکو قوانینو سره یې مبارزه وکړه او د ښځو لپاره یې د رایې د حق، برابرو حقونو او ښو زده‌کړو غوښتنه وکړه. دی لومړنی امریکایی و چې په متحدو ایالتونو کې یې یو عمومي ورزشي سالون یا جمنازیم جوړ کړ.
نیل تر ډېره له ځان سره زده‌کړې کړې وې او تر ۱۲ کلنۍ وروسته هېڅ ښوونځي ته نه و تللی. دی کاریګر و او په ۲۲ کلنۍ کې یې د جامو په یوه کاروبار کې کار پرېښود او په حقوقو او ادبیاتو کې د دندې په لټه کې شو. په منځني عمر کې یې په خپل ټاټوبي «پورټلنډ» کې د بېلابېلو سوداګریزو پانګونو له لارې ښه هنري ملاتړ او ټولنیز مقام ترلاسه کړ.
که څه هم لنډې کیسې یې تر ټولو لوړې ادبي لاسته‌راوړنې دي او په هم‌عصرو کې یې د ډېرو ښو اثارو په کتار کې ولاړې دي، خو بیا هم نیل بې‌شهکاره لیکوال بلل کېږي. (Rachel Dyer) یې تر ټولو ښه ناول، (Otter-Bag, the Oneida Chief) او (David Whicher) یې تر ټولو ښې کیسې او (The Yankee) یې د هغه مهال تر ټولو اغېزناکه خپرنۍ بلل کېږي. په ۱۸۴۳ کال کې «د ښځو د حقونو» په اړه د نیل وینا چې هغه مهال یو اغېزناک فیمینېست و، د غورځنګ پر راتلونکي لویه اغېزه لرله.
لیکوالي
د نیل ټول ادبي اثار کابو شپېته کاله د ۱۸۱۲ کال د جګړې له ختمېدو څخه تر کورنۍ جګړې یوه لسیزه وروسته پورې وخت رانغاړي، که څه هم د نیل د لویو ادبي لاسته‌راوړنو وخت د ۱۸۱۷ او ۱۸۳۵ کلونو تر منځ و. ده په داسې وخت کې فعالیت پیل کړ چې په امریکا کې د لوست فرهنګ نوی پیل شوی و. نیل په پاخه عمر په ځانګړي ډول په ۱۸۳۰مه لسیزه کې له ورځپاڼو او مجلو سره همکاري لرله او د هنري کره‌کتنې، ادبي کره‌کتنې، فرنولوژۍ، د ښځو د حقونو، د جرمني د لومړني جمناسټیک او غلامۍ په ګډون یې د بېلابېلو موضوعاتو په اړه مقالې لیکلې. د بریتانیا د ادبي مخکښانو د نفوذ په کمولو او د امریکايي ادبیاتو په پراختیا کې د نیل هڅې تر ډېره د هغه د ځای‌ناستو امتیاز بلل کېده، خو د یوویشتمې پېړۍ وروستیو څېړنو دغه امتیاز نیل ته ورکړ. د نیل لنډې کیسې «د هغه تر ټولو لویې لاسته‌راوړنې» دي او د «ناټانیل هاتورن»، «اډګر الن پو»، «هرمن ملوېل» او «روډیارډ کيپلېنګ» له کیسو سره په یوه کتار کې درېږي. جان نیل تر ډېره یو داسې لوی ادبي امریکایی شخصیت بلل کېږي چې کوم شهکار نه‌لري.
فېمینېزم
نیل په امریکا کې د ښځو د حقونو په اړه لومړنی ویناوال او په متحدو ایالتونو کې د ښځو د حقونو او فیمینستي موخو د لومړنیو نرینه مدافعانو له ډلې و. د ۱۸۱۷ کال په لومړیو او د ۱۸۷۳ کال په وروستیو کې یې ورځپاڼې، کیسې، ویناوې او سیاسي او شخصي اړیکې په متحدو ایالتونو او بریتانیا کې د فیمینستي مسائلو د مخته وړلو لپاره وکارولې او د ۱۸۴۳ کال په شاوخوا کې په دې برخه کې د نفوذ اوج ته ورسېد. نیل د ښځو ملاتړ وکړ. لیکوالو د ښځو او نرانو تر منځ فکري برابري ومنله، د ښځو د اقتصادي حقونو له پټوونکو قوانینو سره یې مبارزه وکړه او د ښځو د رایې د حق، نورو برابرو حقونو او ښو زده‌کړو غوښتنه یې وکړه.
نیل تر کورنۍ جګړې وروسته د ښځو د رایې د حق‌غوښتنې په غورځنګ کې د تنظیموونکي په توګه ښکېل شو او په ځايي، سیمه‌ييزو او ملي ادارو کې یې نفود پیدا کړ. کله چې په ۱۸۶۹ کال کې د امریکا د برابرو حقونو ټولنه د پنځلسم تعدیل پر سر ګډه وډه شوه، نیل د هڅو پر ضایع کېدو خواشینی شو، خو د ټولو ښځو لپاره یې د رایې د حق‌غوښتنې په دلیل د ښځو د راتلونکې ملي ټولنې ملاتړ وکړ. نیل په ۱۸۶۸ کال کې د نیو انګلنډ د ښځو د رایې د حق‌غوښتنې ټولنه جوړه کړه، په ۱۸۷۰ کال کې یې د ښځو د رایې د حق‌غوښتنې په اړه د پورټلنډ لومړنۍ عمومي غونډه تنظیم کړه او په ۱۸۷۳ کال کې یې په «مین» ایالت کې د ښځو د رایې د حق‌غوښتنې لومړنۍ ټولنه جوړه کړه.
کونړ جریده
کونړ جریده دا مياشتنۍ جريده له ۱۳۸۴ کال راهيسې د کونړ ولایت اطلاعات او کولتور رياست له لوري چاپېږي. مسوول مدير يې ضيا الرحمن سپين غر دی.
تونی ابوټ
توني ابوت په انګلیسی Anthony John "Tony" Abbott په ۱۹۵۷ کې په لندن کې زیږیدلی دی. له سپتمبر ۲۰۱۳ نه تر سپتمبر ۲۰۱۵ نیږ دی دوه کاله د اسټراليا لومړی وزیر وو.
آېروموبیل
آېروموبیل (په سلواکي: Aeromobil 2.5) د نړۍ لمړني الوتونکي موټر دي چی د سلواکيا په جمهوریت کی د سكښتگر دوشان کلاین لخوا طرح او جوړ شو. نومړي موټر د ښارونو پر سړکونو باندي حرکت کيدلای سی او د کوچني هوایی ډگر څخه پورته کېدلای سی. آېروموبیل د ۱۰۰ آسانو ځواکونو او څلورو استوانه ای ماشین روټاکس ۹۱۲ لخوا خوځول کېږي چی د اوبو او هوا لخوا سوړ کېږي. حجم یی ۱،۳۵ لیتر دی او پر سړک باندي حداکثر سرعت یی ۱۶۰ کيلومتره په ساعت کي دی. په هوا کی سرعت یی ۲۰۰ کیلومتره په ساعت کی دی. آېروموبیل د پولاد او کربن کامپوزپونو څخه جوړ شوي دی او د دي لپاره ټول وزن یی یوازې ۴۵۰ کیلوگرامه ده.
سرچینې
وېشنيزه:شخصي گاډي
ستوري مجله
ستوري مجله دا مجله د خاص کونړ ولسوالۍ ادبي او کولتوري ټولنې له خوا په ۱۳۸۶ لمريز کال کې د لومړي ځل لپاره چاپ شوه. د دې مجلې چې تر ډېره علمي او سياسي مسايل خپروي، مسوول مدير يې عرفان الله کوټوال دی.
کارل سيګن
کارل ايډوارډ سيګن (۹ نومبر ۱۹۳۴ ز– ۲۰ دسمبر ۱۹۹۶ز) امريکايي تبعه ستور پېژندونکي، اسمان پېژندونکی، د سيارو فزيکپوه، کاينات پېژندونکی، اسماني شيانو پېژدونکي، د اسماني ژوند پېژدونکی، لیکوال او د علم خپروونکی و. د هغه تر ټولو زيات پېژندل شوی علمي اثر، له ځمکې د بهر ژوند په اړه څېړنه ده او د وړانګو له لارې د اساسي کيمياوي موادو څخه د اميني تيزابياتو د توليد تجربوي ښودل دي. سيګن تشيال ته د استول شوو لومړنیو مادي پيغامونو ټولګه راټوله کړه، چې هغه مخکښه لوحه او د سفر زرين سوانح دي، هغه نړيوال پيغامونه که چېرې له ځمکې بهر هر ذهن ته ورسېږي، هغه به بالقوه ډول پرې پوه شي. سيګن د دې فرضيې په اړه استدلال وکړچې، له هغه وخته منل شوې ده او هغه دا چې، د زهره سيارې پر سر د تودوخې درجې ته د شنې خونې د اغېز سره نسبت ورکړل شي او له همدې څخه په ګټې اخیستنې سره د دې سيارې محاسبه وکړای شي.
په لومړي سر کې هغه په هارورډ کې مرستيال پروفيسر و، سيګن وروسته کورنيل ته ولاړ، چرته چې هغه د خپل مسلک زيات وخت د ستور پېژندنې او تشيال د علومو پروفيسر «ډاويډ ډاناکن» په توګه تېر کړ. سيګن له ۶۰۰ زياتې علمي رسالې او مقالې خپرې کړې او له شلو څخه د زياتو کتابونو يا خپله ليکوال و، يا شريک ليکوال و او يا سموونکی و. هغه زيات مشهورعلمي کتابونه هم ليکلي دي، لکه د عدن اژدها، کاينات، د بروکا ماغزه، پيکه اسماني رنګه نقطه چې ورستی کتاب يې خپله ويلی هم دی، همدا راز يې د کاينات په نوم تلويزيوني لړۍ په شریکه لېکلې چې په ۱۹۸۰ ز کال کې يې جايزه ګټلې وه: د دې لړۍ نوم يو شخصي سفر و. په تاريخ کې په عام امريکايي تلويزیون تر ټولو زياته لیدل شوې تلويزيوني لړۍ، کاينات، په شپېتو هېوادونو کې د پنځه سوه ميلیونو خلکو له خوا کتل شوې. د کاينات کتاب د يادې لړۍ سره د يو ځای والي په توګه خپور شو. هغه په ۱۹۸۵ ز کال کې علمي خيالي ناول «اړيکه» ولیکه، په ۱۹۹۷ زکال کې، په همدې نوم د يوه فلم لپاره بنسټ همدا کتاب و. د هغه په مقالو کې ۵۹۵،۰۰۰ توکي شامل دي اود کانګريس په کتابتون کې ارشيف شوي دي.
سيګن له تجسسي علمي څېړنې او علمي طريقې څخه ملاتړ وکړ، بهر پېژندنې په برخه کې مخکښ و او له ځمکې څخه د بهر ژوند لټون ته يې وده ورکړه. هغه د خپل مسلکي ژوند ډېره برخه په کوارنل پوهنځي کې د ستورپېژندنې د پروفيسر په توګه تېر کړ، چېرته چې هغه د سيارو د مطالعاتو لابراتوار مديريت کاوه. سيګن او د هغه فعاليتونو ګڼې جايزې او وياړونه تر لاسه کړل چې په هغې کې د ناسا د عمومي غوره خدمتونو مډال، د عمومي غير خيالي لپاره د پوليټزرجايزه، د هغه د کتاب د عدن اژدها لپاره او د کايناتو د لړۍ لپاره: يو شخصي سفر د ايمي دوه جايزې، د پيو باډي جايزه او د هوګو جايزه شامل دي. هغه درې ودونه کړي وو او څلور ماشومان يې درلودل. د وينې په يو ډول نري رنځ(سرطان) له اخته کېدو وروسته سيګن په دوه شپېته کلنۍ کې د ۱۹۹۶ ز کال د دسمبر په شلمه نېټه د سږو د پړسوب له امله مړ شو.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
کارل سيګن د نيويارک د بروکلين د بنسون هرسټ په سيمه کې د ۱۹۳۴ ز کال د نومبر په نهمه نېټه زېږېدلی و. د هغه پلار سمويل سيګن د کامينيټس-پډيسکي د سيمې کډوال و، چې هغه مهال دا سيمه په روسي سترواکۍ کې شامله وه او د اوسني يوکراين برخه ده، هغه د جامو په برخه کې کار کاوه. د هغه مور ريچل مولي ګروبرد نيويارک اوسېدونکې او د کور مېرمن وه. کارل ته دا نوم د ريچل د بيولوژيکي مور په وياړ ورکړل شوی و، چې چای کلارا نومېده، د سيګن په وينا: «هغه مور چې هغې نه پېژنده»، ځکه هغه د دویم ماشوم په زېږون مړه شوه. د ريچل پلار د روز په نوم له يوې بلې ښځې سره واده وکړ. د (کارل د خور) کارلو په وينا :«ريچل کله هم روز د خپلې مور په توګه ونه منله. هغه پوهېده  چې دا هغه مور نه ده چې دا يې زېږولې...هغه يو ياغي ماشوم او ځوان مشر و... چې اوس موږ ورته خپلواکه ښځه ويلی شو».
دا کورنۍ د اتلانتيک سمندر په غاړه د بروکلين په يوه اړونده سيمه  کې د بنسون هرسټ په يوه ساده کور کې اوسېده. د سيګن په وينا:: دوی سمون غوښتونکي يهوديان وو، د شمالي امريکا د اصلي يهوديت د څلورو ډلو څخه تر ټولو ازاده ډله. کارل او د هغه خور په دې موافق دي چې د دوی پلار خاص مذهبي نه و، خو د دوی مور بېخي په خدای ايمان درلود او په عبادت ځای کې ډېره فعاله وه...او يوازې پاکه غوښه يې خوړه (هغه چې د يهوديت په لوښي چمتو شوې وي). د رکود د اوج پر مهال، د هغه پلار د صحنې لارښود په توګه کار کاوه.
د ژوندليک ليکونکي «کی ډيويډسن» په وينا: د سيګن کورنی جنګ، له مور پلار سره د هغه د نژدې اړيکو پايله وه، چې له ډېرو اړخونو څخه يو د بل پر ضد وو. سيګن وروسته خپلې ارزوونکې هيلې په خپلې مور پورې وتړلې، يوه ښځه چې د لومړۍ نړيوالې جګړې او ۱۹۲۰ ز کلونو پر مهال، د يوې ماشومې په توګه د نيويارک په ښار کې ډېره زياته بې وزله وه، د يوې ځوانې ښځې په توګه هغې خپلې فکري هيلې درلودلې، خو د ټولنيزو محدوديتونو، له امله ناهيلې شوې، محدوديتونه لکه: د هغې بې وزلي، د يوې ښځې او يوې مېرمنې په توګه د هغې حيثيت او يهودي توکم ته د هغې نسبت. ډيويډسن ليکي چې:: په همدې اساس، هغې يوازې د خپل يوازيني زوی کارل عبادت کاوه، چې هغه به د هغې نيمګړي خوبونه بشپړ کړي.
په هر حال، هغه ادعا کوي، د هغه پلټونکی احساس د هغه له پلار څخه دی، چې هغه به په خپل وزګار وخت کې بې وزلو ته مڼې ورکولې يا به يې د نيويارک د کالو(جامو او لباس) په صنعت کې د مزدورانو مديريتي فشار کمولو لپاره، هغوی ته د ځواک په ورکولو کې مرسته کوله. سره له دې چې هغه د کارل فکري وړتياوو ته حيران و، هغه د خپل زوی تجسس په ارامۍ سره ومانه او دا يې د هغه د سترېدو يوه برخه وبلله. د ليکوال او ساينسپوه په توګه د سيګن په وروستيو کلونو کې به، هغه ډېر ځله په علمي نقطو د پوهېدو لپاره د خپل کوچنيتوب له يادښتونو څخه ګټه اخسته، لکه چې هغه په خپل کتاب «د هېرو شوو نيکونو سيوري» کتاب کې کړي دي. سيګن په خپلو وروستيو افکارو د خپل موراو پلار اغېز تشرېح کوي. "زما مور او پلار ساينسپوهان نه وو. دوی د ساينس په اړه هېڅ نه پوهېدل، خو دا چې تل يې ماته تجسس(پلټنه) او پوښتنې راښودلې، دوی ماته دوه فکري لارې زده کړې چې په عملي چال چلند کې بنسټیزاغېز لري."سيګن يادونه کوي چې: د هغه لپاره يوه تر ټولو زياته ټاکونکې شېبه، هغه وه، کله چې په څلور کلنۍ کې، هغه په ۱۹۳ زز کال کې موراوپلار د نيويارک نړيوال نندارتون ته بوت. دا نندارتون د هغه په ژوند کې د عطف نقطه وګرځېده. هغه د امریکا د سبا ورځې د نندارتون د خوځنده نقشې يادونه کوي: «په هغې کې ښکلې لارې، د لونګو بوټي او کوچني عام موټر چې خلک يې دنګو ماڼيو ته بېول، د ښکليو منارو ودانۍ او د ودانيو الوتکونکې پښتۍ – او دا هر څه ښکلي ښکارېدل». په نورو نندارتونونو کې هغه يادوي چې څنګه يو برېښنايي څراغ، په يوې نوري برېښنايي حجره کې غږ پيدا کړ او څه ډول د ښاخۍ اواز په اسيلوسکوب باندې په څپو بدل شو.هغه د رسنيو راتلونکې ټيکنالوژي ولیده چې د راډيو او تلويزيون ځای به ونيسي. سيګن دا هر څه ليکلي دي. "په څرګند ډول، د عجايبو داسۍ نړې وه چې ما يې هېڅ فکر نه کاوه. څه ډول يو غږ په انځور او رڼا په غږ بدلېږي؟"هغه د نندارتون يوه تر ټولو خپره شوې پېښه ولیده چې څه ډول يو کپسول له وښو ډک خوټېدونکي ځای کې خښېږي، چې د ۱۹۳۰ ز کلونو يادښتونه يې له ځانه سره لرل، دا کپسول به په راتلونکې زريزه کې په ځمکه د پاتې خلکو له خوا را و ايستل شي. د وخت کپسول کارل په هېجان راوست، ډيويډسن ليکلي: د غټانو په توګه، کارل او د هغه ملګري به يو همدا ډول کپسول جوړ کړي – داسې کپسولونه چې کهکشان ته به واستول شي؛ دا مخکښه لوحه  او د زرين سفر د رکود جزئيات وو چې ټول د سيګن د نړيوال نندارتون له خاطراتو اخستل شوي دي.