cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
علي بن أبي طالب بلخي
نسب
ابو حسن علی بن ابی طالب نقيب د بلخ ولایت بن ابی علی عبیدالله بن ابی الحسن الحمداللہ الحمداللہ علی الاسد بن ابی علی عبیدالله کیپٹن بہات ابی القاسم علی نقيب د بلخ ولایت بن ابی محمد الحسن بن جعفر الحمد بن عبید اللہ الارج بن ال حسین حسین الالعین بن الحسن بن علی بن ابی طالب او د هغه مور ریت بنت ال حسن د محمد بن حنفي بن علی بن ابی طالب له اولادونو څخه. بن ابی طالب اور والدہ ریطہ بنت الحسن کا نسب محمد بن حنفیہ بن علی بن ابی طالب۔
پلسيوسور
وېشنيزه:غوښه خوړونکی ډانگسران
علي بن أبي طالب بلخي
د هغه ژوند
دا وه د يادولو وړ ښاغلو سره وايي امامت وکړي لومړيتوب سره د ښاغلي په شتون کې، زاهد عابد  بلخ چې په د خپلو خلکو په زړونو او د خراسان په ولايت کې د هغه ځای پراخه لري او په توګه مشهور شو ، څخه ليدنه وکړه د بغداد، دمشق او قاهره کې او د هند د هېواد او د خپل وخت د پاچاهانو او د هغه سړي، چې د "د بلخ د فضيلتونو،". لیکونه خطاط لیکوال يو شاعر سړي تر منځ خپل ځای او احترام "وه:. پيشوګانې ښې ويښتان ږيره داسې حال کې ځیرک ږیره" دا وه چې په زړورتیا له خپل پلار او د زړه او جنګيدو اتلانو د قوت په شان، او د کلي د يو مشهور زيارت "خواجه هغه څه چې اوس په مزار شريف مشهور او په د بلخ یوازې په یو څو لیګونو. د حج دوه ځله او په د هغه د سفر یوه هغه ته (هرات)پاچا د هغه د  سمرقند  او سمنان او مشهد او کیش وه لاړ او له خلکو سره د یو ښکلي اړيکې درلودې او د زړه د حیثیت او مينه د ټولو لوبډلو او د دین او تقوا لوی او دينداره د خاوند له خوا.
مزار شريف
مزار شريف د افغانستان څلورم لوی ښار دی چې د افغانستان په شمال کې پروت دی.دغه ښار د بلخ ولايت پلازمېنه يا مرکز دی. مزار شريف تقریبًا ۳۷۵،۱۸۱ نفوس لري او د بلخ د ولایت مرکز دي. په دی ښار کې مهم هوايی ډگر هم شته. په دي ښار کې په ځانگړي ډول ازبکان، هزارگان،او تاجکان ژوند کوي، خو ورسره ۴۵٪ کې پښتانه مېشت دي. د ۲۰۰۱م زېږدي را پدېخوا جوړ شوي حکومت جنگي واليانو د بلخ ولايت د ډېرو سيمو ولسواليو څخه په زرگونو پښتانه په زور زياتي او ژبنيز تعصب له کبله بې کوره کړل او ډېر شمېر پښتانه د اوزبکو رشيد دوستم او تاجک عظانور پشان جنگسالارانو ډلگيو لخوا ووژل شول.
تاریخ
په پخواني وخت کې مزار شریف د وېشلي سيمه واکيو خراسان د حکمرانانو په لاس کې و. په ۱۷۵۰ کال کې احمد شاه دراني مزار شریف لاس ته راوړ. په ۱۸۷۰ کال کې انگرېزي ځواکونو پر کابل برید وکړ او د افغانستان پاچا امیر شېر علي خان د کابل څخه مزار شریف ته کډه شو. په ۱۹۷۹ ز.کال کې روسي پوځ پر افغانستان یرید وکړ او په مزار شریف کې یې لومړۍ لوېه پوځي اډه جوړه کړه. د ۱۹۹۰ ز.کال څخه تر ۱۹۹۷ کال پورې دغه ښار د جنرال عبدالرشید دوستم په لاس کې و. په ۱۹۹۷ ز.کال کې د طالبانو ځواک پر مزار شریف برید وکړ خو پوځ یې د شیعه گانو قوماندان جنگسالار عبدالمالک لخوا په چل ول سره ماته وخوړه او تقریبًا ۳۰۰۰ د طالبانو پوځيان ووژل شول. په ۱۹۹۸ز.کال کې د طالبانو ځواک بیا پر مزار شریف برید وکړ او مزار شریف یې ونیو. تر جگړې وروسته تقریبًا ۸۰۰ هزارگان د طالبانو لجوا ووژل شول. بيا د اکټوبر ۲۰۰۱م زېږدي کې چې کله امريکايانو د ايرانيانو او شمالي ټلوالې په سلا مشورې په سيمه بريد وکړ نو لومړی د ايرانيانو ډپلوماتان د امريکايانو سره يوځای مزار شريف ته ننوتل او هزارگانو جنگي ډلو باندې يې وسلې ووېشلې.
دا هم وگورئ
وېشنيزه:هېوادونه * وېشنيزه:د آسيا هېوادونه وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان وېشنيزه:فيلسوفان وېشنيزه:افغان فيلسوفان وېشنيزه:افغان وېشنيزه:افغانان
عبدالکبیر کاکړ
عبدالکبیر کاکړ (زوکړه ۱۳۳۰ لمريز لېږدي کال، د لغمان ولايت) د افغانستان يو پښتو ژبې ليکوال او شاعر دی.
مخينه
ښاغلی انجنیر عبدالکبیر کاکړ د ۱۳۳۰ لمریز کال د لغمان ولایت په ډیوې کلي کې دې نړۍ ته سترگې غړولې دي. هغه خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې پر ۱۳۴۹ لمریز کال د لغمان ولایت د پير روښان په لېسه کې پای ته رسولې دي. تر هغه وروسته د کابل په پولیتخنیک انستیتیوت کې شامل او پر ۱۳۵۵ لمریز کال یې د نوموړي انستیتیوت د تفحص او انکشاف له څانگې د مافوق لیسانس انجنیر په توگه فارغ او بیا یې له همدغه پوهنځي خپله ماستري تر لاسه کړې ده. تر هغه رووسته کاکړ د سرتیري د مکلفیت دوره سرته رسولې او تر هغې وروسته د ۱۳۵۶ لمریز کال  د تلې په میاشت کې یې  د عینک د مسو په کان کې د انجنیر په توگه دنده پیل کړې ده.
انجينیر عبدالکبیر کاکړ پر ۱۳۵۷ لمریز کال د کانونو د سروې د یوه ساحوي ډلې د انجنیر په توگه وټاکل شو او پر ۱۳۵۹ لمریز کال يې په کانو او صنایعو وزارت کې د انجنیر په توگه دنده درلوده. تر دې وروسته د یوه زده کړيز (تحصیلي) بورس د ترلاسه کولو په پايله کې پخواني شوروي اتحاد ته ولاړ. کله چې يې زده کړې بشپړې کړې نو بیا بېرته هېواد ته راستون شو. کاکړ له ۱۳۶۱ تر ۱۳۶۹ لمريز کاله د ښوونې او روزنې وزارت کې د دغه وزارت د چاپخونې (مطبعې) د سروال (رئیس) په توگه دنده ترسره کړه. په دغه موده کې د هغه تر لارښوونې لاندې له لومړي ټولگي تر دولسم ټولگي پورې په ملیونونو ټوکه درسي کتابونه په پښتو او دري ژبو چاپ شوي دي.
ليکوال او شاعر عبدالکبیر کاکړ پر ۱۳۵۹ لمریز کال په خپله څانگه (مسلک) کې د ډاکټرۍ د ترلاسه کولو لپاره پخواني شوروي اتحاد ته ولاړ، خو په هېواد کې د گډوډیو او کورنۍ جکړې له کبله له خپلې کورنۍ سره د المان هېواد ته کډوال شو. هغه د آلمان په ماربورگ ښار کې د نورو افغانانو په مرسته د افغانانو یوه کلتوري ټولنه جوړه کړه او د خپلې مورنۍ ژبې د ودې او پرمختگ لپاره هره اونۍ د وطن رادیو - تلویزیون د (ادبي مرغلرو) په نامه خپرونه لري او له دې لارې د خپلې ژبې چوپړ کوي.
د ښاغلي کاکړ مقالې د هېواد په ورځپاڼو او مجلو کې هم خپرې شوې دي. هغه دوه شعري ټولگې لري چې یوه یې (ترخه یادونه) نومېږي چې پر ۱۳۸۴ لمریز کال چاپ شوی ده. بله شعري ټولگه یې (د تاریخ سبق) نومېږي چې په ۱۳۸۹ لمریز کال کې چاپ شوې ده.
چاپ شوی نښيرونه يې
۲- د تاریخ سبق (شعري ټولگه)، د ۱۳۸۹ لمریز کال چاپ.
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال
په اوکراین کې د دين ازادي
په اوکراین کې د دین ازادي هغه حدود دي چې د دې هېواد خلک د هغه پر بنسټ، د نورو ډلو پر وړاندې د حکومت د پالیسۍ او ټولنیز چلند پام کې نیولو سره، په ازاده توګه خپلې دیني عقیده عملي کوي. د روسیې د پوځي لاسوهنې له امله په اوکراین کې ځینې سیمې چې په قانوني ډول او په نړیواله کچه د اوکراین خاوره پېژندل شوې یا د روسیې له خوا (کله د کریمیا قضیه) اداره کیږي یا د بیلتون غوښتونکو ډلو له خوا (لکه د لوهانسک اوبلاست او د دونتیسک اوبلاست  قضیه) اداره کیږي.
د دیني ازادۍ حق د اوکراین په قوانینو کې تضمین شوی دی او یو قانوني چوکاټ دیني ډلو د ثبت لپاره موجود دی. ځیني دیني ډلې د قانوني ملکیت ( د پخواني شوروي اتحاد له خوا د ضبط شوي ملکیت په ګډون) په ترلاسه کولو کې د سیمه ییزو دولتي ادارو له خوا د تبعیضي چلند له امله له ستونزو شکایت لري.
د اوکراین په هغو سیمو کې چې د روسیې له انقلاب وړاندې د روسیې د سترواکۍ تر کنټرول لاندې وې، د یهودانو ضد قوانین نافذ وو او د یهودانو پر ضد تاوتریخوالی یوه عادي پېښه وه. یهودو ضد قوانین د پرله پسې انقلابي حکومتونو له خوا لغوه شول خو د دین ضد مبارزې یې په ځانګړې توګه په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ کلونو کې پیل شوې. دیني پالیسي په ۱۹۴۰ لسیزه کې په اوکراین کې بدله شوه چې موخه یی د اوکراین د روسي اوتودوکس کلیسا پلوه ملتپالو دیني تمایلاتو ځپل وو، په داسې حال کې چې په دې وخت کې الحاد او بې دینۍ ته یې وده ورکړه. یهودان د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې د نازیانو او اوکرایني ملتپالو ډلو له خوا په ډله ییزه توګه ووژل شول، په داسې حال کې چې د شوروي حکومت د کریمیا تاتار مسلمانان ډېری ازبکستان ته وشړل. په ۱۹۸۰ لسیزه کې په شوروي اتحاد کې دیني تعذیب ودرول شو چې په اوکراین کې د دیني احیا لامل شو.
په اوکراین کې له ۲۰۱۳ ز کال را په دې خوا د یهودانو پر وړاندې د تاوتریخوالي څو پېښې شوې، که څه هم څارونکو ډلو تر ۲۰۱۹ ز کال پورې ویلي چې حالات مخ په ښه کېدو دي.
د مذهبي ودانیو او یادګارونو پر وړاندې ورانکاري عامه ده چې له امله یې ډیری بېلابېل مذهبونه اغیزمن شوي. تر ټولو زیات د یهودانو او رومن کاتولیکانو ودانۍ په نښه شوې.
په هغو سیمو کې چې د اوکراین د حکومت تر کنټرول لاندې نه دي، عیني شاهدان د روسیې او بېلتون غوښتوونکو چارواکو له خوا له ځورونې سره مخامخ شوي دي. روسي رسنیو هم په پرلپسې ډول عیني شاهدان او د کیف کلیسا مشران د "فاشیسټ پلوه" په توګه غندلي دي.
د دينې ډلو نور تقسیم بندي
همدا راز رازومکوف بنسټ سروې ۶۴.۹ سلنه د مسیحي ارتودوکس پیژندل شوي ډله په ۱۳.۲ سلنه د اوکراین د نوي جوړې شوې ارتودوکس کلیسا پلویان، ۷.» سلنه د اوکراین د ارتودوکس کلیسا – کییف مشرانو پلویان، ۱۰.۶ سلنه د اوکراین ارتودوکس کلیسا (د مسکو مشرانو) پلویان، ۳۰.۳ سلنه "یوازې یو ارتودوکس معتقد؛" او ۳.۱ سلنه ناڅرګنده وېشلي دي. د فرهنګ وزارت د معلوماتو له مخې، UOC-KP د هېواد په ټولو ولایتونو کې ټولنې لري؛ د UOC-KP د پیروانو لوی شمېر د هېواد په لویدیځو او مرکزي سیمو کې اوسیږي. همدا راز UOC-MP هم په ټول هېواد کې ټولنې لري. د UAOC (د اوکراین خپلواکه ارتودوکس کلیسا) ډیری ټولنې د هېواد په لویدیځه برخه کې دي.
د اوکراین د یوناني کاتولیک کلیسا پیروان چې ترټولو لوی غیر ارتودوکس کلیسایي پیروان دي، د اټکل له مخې، څلور میلیونه غړي لري. د دې چې ډېری يې په لویدېځو د لویف، لوتسک، ایوانو- فرانکیوسک، او ترنوپیل ولایتونو کې ژوند کوي. د رومي کاتولیک کلیسا شاوخوا یو میلیون پیروان لري چې ډېری ټولنې یی په لیویف، خمیلنیتسکي، ژیتومیر، وینجیت او زکرپتیا ولایتونو کې اوسېږي.
د انجیل باپتیست ټولنه د اوکراین ترټولو لویه پروټستانت پلوه ټولنه ده. په نورو عیسوي ډلو پینتیکوسټال د اوومې ورځې ظهور کوونکي لوتران، د انګریزي کلیسا پلویان، د کالوین پلویان، د عیسي د ژر راتګ پلویان یا میتودیستان، پریسبیتریان، د عیسي شاهدان، او د عیسی مسیح د کلیسا د وروستیو ورځو اولیا شامل دي.
د مسلمانانو نفوس د حکومتي ادارو او خپلواکو څیړنیز بنسټونو د شمېرو له مخې ۵۰۰۰۰۰ اټکل کوي. ځينې مسلمان مشران دا شمېر دوه ميليونه په ګوته کوي. د حکومتي شمېرو له مخې، د مسلمانانو اکثريت يې کريميا تاتاريان دي، چې شمېر يې ۳۰۰۰۰۰ اټکل شوی دی.
د حکومتي سرشمیرنې د ۲۰۰۱ ز کال د ډیټا پر بنسټ، ۱۰۳۶۰۰ یهودان په دې هېواد کې ژوند کوي چې د نفوس نږدې ۰.۲ سلنه جوړوي. خو د یهودي موسساتو او ټولنو ټولنه (VAAD)  وایي چې په دې هېواد کې نږدې ۳۰۰۰۰۰ یهودي نسلونه ژوند کوي.
هغه سیمې چې د روسیې د پوځي لاسوهنې له امله اغیزمنې شوې دي.
د (VAAD)  له قوله، د روسیې پوځي لاس وهنې د مخه، په ختیځ اوکراین کې نږدې ۳۰۰۰۰ یهودیان د ډونباس په سیمه کې اوسېدل. یهودي ډلې اټکل کوي چې د روسیې سره د یوځای کیدو دمخه د ۱۰۰۰۰ څخه تر ۱۵۰۰۰ پورې یهودي اوسیدونکي په کریمیا کې اوسیدل. په دې هېواد کې بودایان، د فالون ګونګ پیروان، د بهايي عقیدې پیروان او د کرشنا د د فکر د نړیوالې ټولنې پیروان هم شته.
چنګيز خان
چنګیز خان: "چنګیز خان په تاریخ کی یو وحشی او بی رحمه او خونړی مغولی سوبمن (فاتح) سردار او واکمن تیر شوی دی، تاریخونو د ده اصلی نوم تموچین راوړی دی، ویل کیږي چې نوموړی د اوسني مغلستان (منګولیا)د هیواد د ګوبی د صحرا (دښتې ) په هنتی نومي سیمه کې په (۱۱۶۰ زیږدیز) کال زیږیدلی، پلار یې (یسوګی )او نیکه یې (کبلی خان) نومیدل، په دیارلس کلنۍ کې یې پلار د تاتاریانو له خوا ووژل شو او د ده د قبیلې مشرانو دی د ده وروڼه خویندې او مور دښتو او صحراو ته تبعید کړل، ده وروسته د یوې قبیلې له سردار جاموخان سره دوستانه اړیکې ونیولې خو وروسته بیا د خپل پلار له یوه ملګري اونګ خان سره چې هغه هم د یوې قبیلې سردار ا مشر و ،د ده د دوستۍ مزي او  اړیکې ټینګې شوې، هغه د چنګیزخان هر کلی وکړ خو بیا وروسته د دغې قبیلې د سردار اونګ خان او دد ه ترمنځ اختلافونه رامنځ ته شول او اونګ خان او زوی یې سرنګون او و وژل شول. په ۱۲۰۶ ز کال دده د قوم مشرانو تموچین د سترخان او مشر په توګه وټاکه او ستر روحاني (کوکوچو) ده ته د چنګیز خان لقب ورکړ چې سخت او پیاوړي ته ویل کیږي،  چنګیز خان نهه دیرش کلن و چې د پاچاهي پرتخت کښیناست او لومړنی کار یې چې وکړ د نورو قبایلو ځواک  او قدرت یې محدود کړ، ده یو پیاوړی پوځي جوړښت رامنځ ته کړ، ده خپل پوځ له لس زریزه پوځي ډلو نه جوړ کړ چې تومان به ورته ویل کیدل او بیا یی هر تومان په زرو پوځی ډلو وویشل چې هزاره به یی ورته ویل، ده یو داسی پیاوړی او منظم پوځ جوړ کړ چې ساری یې نه درلوده، چنګیز خان په ۱۲۱۸ ز کال خپل یرغلونه پیل کړل او د نړۍ د نیولو په فکر کې شو، ده پرچین روسیې افغانستان ایران او منځنی ختیځ بریدونه وکړل ، دی به چې هر ښار ته تلو نو د خلکو کورونه عبادت ځایونه مدرسې جوماتونه او کتابتونونه به یې ورانول او سوځول او پر انسانانو څه چې پر حیواناتو او سپیو او پیشوګانو یې هم رحم نه کاوه، د چنګیز په خونړیو بریدونو کې دمنځنۍ اسیا د سمرقند بخارا او مروې ښارونه چې د اسلامي ثقافت او کلتور یوه بېلګه وه د خاورو سره برابر او د دغو ځایو سم نیمایي خلک پکښې ووژل شول، ده د افغانستان د بلخ ښار چې ام البلاد (دښارونو مور) یې ورته ویل او هرات ښار تباه کړل،  ده د ایران په نیشاپور او نورو ښارونو کې هم خونړی کارونه تر سره کړل او په بغداد کې عباسی خلافت د ده د لمسی هلاکوخان له خوا له منیځه لاړ، چنګیز خان ډیرې میرمنې درلودلې چې د خپلو دغو میرمنو نه یې ډیر اولادونه درلودل، خو په تاریخ کې د ده دغه لاندینی زامن ډیر مشهور دي، جوجی ،جغتای، او ګتای او تولی چنګیز ۲۵ کاله واکمنی وکړه او  د دری اویا کلونو په عمر مړ شو، دده تر مړینی ورسته دده زوی اوکتای د چنګیز پر ځای واکمن شو".
فوسیلي سون‌توکي
فوسیلي سون‌توکي هایدروکاربن لرونکي مواد دي چې تر ځمکه لاندې د نباتاتو او مړو حیواناتو له پاتې‌شونو څخه جوړ شوي، انسانان یې استخراجوي او سوځوي تر څو د استفادې لپاره انرژي ترې ازاده کړي. اصلي فوسیلي سون‌توکي د ډبرو سکاره، تېل او طبیعي ګاز دی چې انسانان یې د کان کیندنې او څاه‌ګانو له لارې استخراجوي. فوسیلي سون‌توکي ښايي د حرارت د تولید (مثلاً پخلي لپاره)، ماشینونو ته د ځواک ورکولو (لکه په نقلیه وسایلو کې د داخلي احتراق موتورونه) یا د برېښنا د تولید لپار وسوځول شي.
د فوسیلي سون‌توکو اصلي سرچینه د خښو شویو مړو موجوداتو غیر هوازي تجزیه ده چې د پخوانۍ فوټوسنټېز عملیې په پایله کې جوړ شوي عضوي مالیکولونه لري. د دغو موادو له سرچینو څخه د لوړ کاربن لرونکو فوسیلي سون‌توکو انتقال د میلیونونو کلونو جیولوژیکي پروسې ته اړتیا لري، ځینې وخت ښايي دا اړتیا تر ۶۵۰ میلیون کلونو ډېره وي.
فوسیلي سون‌توکي د تصفیوي او کیمیاوي صنایعو په مرسته پر نورو کیمیاوي موادو یا مشتقاتو بدلېدای شي. په تصفیه شویو فوسیلي سون‌توکو کې معمولاً د خاورو تېل، پېټرول، پروپان او عام کیمیاوي مواد لکه پلاستیکونه او د کرنې کیمیاوي مواد لکه ښورې او حشره وژونکي شامل دي. تر ۲۰۱۸ کال پورې د نړۍ د لومړنۍ انرژۍ د تولید اصلي سرچینې تېل (۳۴٪)، د ډبرو سکاره (۲۷٪) او طبیعي ګاز (۲۴٪) وو چې په نړۍ کې د لومړنۍ انرژۍ په مصرف کې د فوسیلي سون‌توکو ونډه ۸۵ سلنه کېږي. په غیر فوسیلي سرچینو کې اتومي انرژي (۴.۴٪)، له اوبو تولیدېدونکې برېښنا (۶.۸٪) او د نوي کېدو وړ انرژۍ نورې سرچینې (۴٪ لکه د ځمکې ګرموالی، لمر، باد، لرګي او اشغال). په ۲۰۱۸ کال کې په نړۍ کې د ټولې انرژۍ په مصرف کې د نوي کېدونکو سرچینو ونډه ۱۸ سلنه وه.
فوسیلي سون‌توکي د کارولو په هر پړاو لکه استخراج، لېږد او مصرف کې جدي چاپېریالي زیانونه او پر محلي ټولنو مستقیمې منفي اغېزې لري. تر ټولو مهمه دا چې د فوسیلي سون‌توکو سوځول هر کال شاوخوا ۳۵ میلیارد ټنه (۳۵ ګیګا ټن) کاربن ډای اکسایډ تولیدوي چې دا په فضا کې شاوخوا ۸۹ سلنه ټول خپور شوی کاربن ډای اکسایډ کېږي. د ځمکې پر مخ طبیعي پروسې (معمولاً د سمندرونو د جذب له لارې) د دې اندازې یوه کوچنۍ برخه جذبولی شي، ځکه نو هر کال په اتوموسفیر کې میلیاردونه ټنه خالص کاربن ډای اکسایډ ډېرېږي. کاربن ډای اکسایډ یو ګلخانه‌يي ګاز دی چې د وړانګو قوت ډېروي، ځکه نو فوسیلي سون‌توکي د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید اصلي سرچینه ده چې د ځمکې د کرې د ګرموالي او د سمندرونو د اسیدي کېدو لامل کېږي. پر دې سربېره د هوا د ککړتیا له امله د مړینې کچه د فوسیلي سون‌توکو د سوځېدو له امله لوړه ده؛ داسې اټکل کېږي چې دا ککړتیا تر ۳ سلنه ډېر د نړیوال ناخالص داخلي تولید لګښت لري او د فوسیلي سون‌توکو تدریجي لرې کول هر کال په نړۍ کې د ۳.۶ میلیونه کسانو ژوند ژغوري.
په ۲۰۲۱ کال کې د نړیوالې انرژۍ اداره دې پایلې ته ورسېده چې که نړیوال اقتصاد او نړیواله ټولنه غواړي د اقلیم بدلېدو د ناوړه اغېزو مخنیوی وکړي او د اقلیم د بدلون کمولو لپاره نړیوالو موخو ته ورسېږي، د فوسیلي سون‌توکو د استخراج هېڅ نوې پروژه باید پیل نه‌شي.
سرچینه
دا نظریه چې فوسیلي سون‌توکي د فوسیل شویو مړو نباتاتو له پاتې‌شونو څخه د ګرمۍ او فشار له لارې د ځمکې په منځ کې د میلیونونو کلونو په جریان کې رامنځته شوي، لومړی ځل انډریاس لیباویوس «په ۱۵۹۷ کال کې» او بیا وروسته میخایل لومونوسوف «د ۱۷۵۷ کال په لومړیو کې» وړاندې کړه. د «فوسیلي سون‌توکو» اصطلاح لومړی ځل جرمني کیمیاپوه کاسپار نویمان په ۱۷۵۹ کال کې په انګلیسي ژباړه کې وکاروله.
ابي فیټوپلانکټون او زوپلانکټون چې میلیونونه کاله پخوا په غیر هوازي شرایطو کې په ډېره اندازه مړه شوي او رسوب یې کړی، د غیر هوازي تجزیې په پایله کې د تېلو او طبیعي ګازو د جوړېدو لامل شوي. دغه عضوي ماده چې له خاورو سره ګډه وه، د کاني رسوباتو تر نورو درندو قشرونو لاندې خښه شوې. لوړه تودوخه او فشار د عضوي موادو د بدلون لامل شوي، لومړی د کیروجین په نامه پر یوه مومي ماده بدله شوې چې په نفتي ډبرو کې پیدا کېږي او بیا وروسته د ډېرې تودوخې له امله د کټجینیزېز (catagenesis) پروسې له لارې پر مایع هایدروکاربن او ګاز بدله شوې ده.
ځمکنيو نباتاتو د ډبرو د سکرو او میتان جوړېدو ته میل درلود. د ډبرو سکرو د ډېری برخو نېټه د ځمکې د تاریخ د کاربونیفیروس دورې ته رسېږي. ځمکني نباتات هم درېیم ډول کیروجین جوړوي چې د طبیعي ګاز سرچینه ده. که څه هم فوسیلي سون‌توکي په دوامدار ډول د طبیعي پروسو له لارې جوړېږي چې د نوي کېدونکو سرچینو په توګه طبقه‌بندي کېږي، ځکه جوړېدل یې میلیونونه کاله وخت نیسي او پېژندل شوې موجودې زېرمې د نویو زېرمو د تولید په کچه ډېرې په چټکۍ خالي کېږي.
په هر سون‌توکي کې په پراخه کچه عضوي مرکبات شامل دي. د هایدروکاربنونو مشخص مخلوط سون‌توکو ته مشخص خواص ورکوي: لکه کثافت، ویسکوزیټې، د جوش ټکی، د ویلې کېدو ټکی او نور. د بېلګې په توګه د طبیعي ګاز په څېر ځینې سون‌توکي د ډېر کم جوش ګازي ترکیبات لري. نور لکه پېټرول یا ډيزل د لوړ جوش ترکیبات لري.
اهمیت
فوسیلي سون‌توکي ډېر اهمیت لري، ځکه چې له سوځېدو یې د پام وړ اندازه انرژي تولیدېږي. د سون‌توکو په توګه د ډبرو سکرو کارول د تاریخ تر ثبت وړاندې زمانې ته ور ګرځي. د ډبرو سکاره د اوسپنې د ډبرې د ویلې کولو لپاره کارول کېدل. په داسې حال کې چې په پخوا وختونو کې به له څڅوب څخه حاصل شوی نیمه جامد هایدروکاربن سوځول کېده او تر ډېره د اوبو ضد او مومیايي کولو لپاره کارول کېده.
د اتلسمې پېړۍ تر نیمايي وړاندې ژرندې د باد او اوبو په مرسته د اوړو کولو، د لرګیو د اره کولو او اوبو د پمپ لپاره خپله د اړتیا وړ انرژي پوره کوله، هغه مهال لرګي او د ډبرو سکاره د کور ګرمولو لپاره کارېدل. د فوسیلي سون‌توکو پراخه استفاده چې په لومړیو کې د ډبرو سکاره وو او بیا وروسته تېل چې د بخار په ماشینونو کې کارېدل، صنعتي انقلاب فعال کړ. په هماغه وخت کې د ګازي څراغونو کارول ډېر شول چې طبیعي ګاز یا د ډبرو د سکرو ګاز یې مصرفاوه. د داخلي سوځېدو د ماشین کشف او په نقلیه وسایطو او بار وړونکو موټرونو کې يې کارولو د پېټرلو او ډیزلو غوښتنه ډېره کړه، په داسې حال کې چې دغه دواړه له فوسیلي سون‌توکو څخه جوړېږي. د لېږد رالېږد نور ډولونه لکه رېل او الوتکې هم فوسیلي سون‌توکو ته اړتیا لري.
چاپېریالي اغېزې
د اقلیم بدلونونه تر ډېره د ګلخانه‌يي ګازونو لکه کاربن ډای اکسایډ د خپرېدو له امله پېښېږي او د فوسیلي سون‌توکو سوځېدل د دغو ګازونو د خپرېدو اصلي سرچینه ده. د نړۍ په کچه د تودوخې لوړېدل پر ایکوسیستم د لا ډېرو ناوړه اغېزو لامل کېږي، ځکه د روغتیا نړیوال سازمان ویلي چې د اقلیم بدلون په یوویشتمه پېړۍ کې د انسان د روغتیا لپاره تر ټولو ستر ګواښ دی.
د فوسیلي سون‌توکو سوځول سلفوریک او نایتریک اسیدونه تولیدوي چې د اسیدي باران په ډول ځمکې ته راځي او پر طبیعي او جوړو شویو چاپېریالونو اغېز کوي. له مرمر او چونې څخه جوړ شوي تاریخي ځایونه او مجسمې ډېرې زیانمنېدونکې دي، ځکه اسیدونه کلسیم کاربونېټ په خپل ځان کې حلوي.
فوسیلي سون‌توکي راډیو اکټیو مواد هم لري چې تر ډېره یورانیم او توریم دي او په اتوموسفیر کې خپرېږي. په ۲۰۰۰ کال کې په ټوله نړۍ کې د ډبرو سکرو د سوځېدو له امله شاوخوا ۱۲۰۰۰ ټنه توریم او ۵۰۰۰ ټنه یورانیم خپاره شوي. داسې اټکل کېږي چې د ۱۹۸۲ کال په اوږدو کې په متحدو ایالتونو کې د ډبرو سکرو سوځولو د ټري مایل جزیرې تر پېښې ۱۵۵ برابره ډېرې راډیو اکټیو وړانګې په اتوموسفیر کې خپرې کړې دي.
ناروغي او مړینه
د فوسیلي سون‌توکو له امله چاپېریالي ککړتیا پر انسانانو اغېز کوي، ځکه چې د فوسیلي سون‌توکو له امله د ککړې شوې هوا تنفس د بېلابېلو ناروغیو او مړینې لامل کېږي. په دغو ناروغیو کې حادې تنفسي ناروغۍ، ساه لنډي، مزمن برنشایټ او د سږو د فعالیت کموالی شامل دي. په دې برخه کې بېوزلي خلک، کم خوراکه، کوچنیان، د ډېر عمر لرونکي کسان، پر تنفسي او د زړه پر ناروغیو او نورو ناروغیو اخته کسان ډېر له ګواښ سره مخ دي. په نړۍ کې د هوا د ککړوالي له امله د مړینو کچه هر کال اووه میلیونه خلکو ته رسېږي.
دا چې د انرژۍ د تولید ټولې سرچینې ناوړه اغېزې لري، څېړنې ښيي چې فوسیلي سون‌توکي د ګلخانه‌يي ګازونو د تولید تر ټولو لوړه کچه جوړوي او دا د انسانانو د روغتیا لپاره تر ټولو ستر ګواښ دی. داسې ښکاري چې د انرژۍ نوي کېدونکې معاصرې سرچینې د انسانانو د روغتیا لپاره خوندي او پاکې دي. ساینس پوهان وړاندیز کوي چې د فوسیلي سون‌توکو د سرچینو پر ځای د اتومي انرژۍ کارول د ۱.۸ میلیونه خلکو ژوند ژغورلی شي.
ختیځه ارتودوکس کلیسا
ختیځه ارتودوکس کلیسا، چې د ارتودوکس کلیسا په نامه هم یادېږي، دویمه لویه عیسوي کلیسا ده، چې نږدې ۲۲۰میلیونه تعمید شوي غړي لري. دا د خپلسرو ټولنو د اتحادیې په توګه کار کوي، چې هر یو یې د خپلو کشیشانو او پیروانو له خوا په سیمه ییزو غونډو کې اداره کېږي. دغه کلیسا د رومن کاتولیک کلیسا د مشر په څېر هېڅ فکري یا حکومتي واک نه لري. ختیځه ارتودوکس کلیسا، په نړۍ کې یو له پخوانیو پاتې شوو مذهبي بنسټونو نه ده چې د ختیځې او سویل ختیځې اروپا، قفقاز او منځني ختیځ په تاریخ او کلتور کې مهمه ونډه لري. ختیځه ارتودوکس کلیسا په رسمي توګه ځان د ارتودوکس کاتولیک کلیسا بولي.
دا کلیسا اووه لوی مذهبي مراسم لري، چې ترټولو مهم یې د رب مېلمستیا ده، چې په غونډو کې د عبادت په بڼه لمانځل کېږي.
ختیځ ارتودوکس عیسویان زیاتره په سویل ختیځه او ختیځه اروپا، قبرس، جورجیا، د قفقاز سیمې په ځینو برخو، سایبریا او د روسیې په لرې ختیځ کې ژوند کوي. نږدې نیمایي ختیځ ارتودوکس عیسویان په شوروي ایالتونو کې مېشت دي، چې ډېری یې په روسیه کې دي. د افريقا په پخوانيو بازنطيني سيمو، ختيځې مديترانې او منځني ختيځ کې داسې ټولنې هم شته چې د مذهبي ځورونې د زياتوالي له امله جبري کډوالۍ ته اړ شوي دي.
پېژندوینه
ختیځه ارتودوکس کلیسا د ختیځو عیسویانو په توګه تعریف شوي چې د اووه کلیساګانو شوراګانې په رسمیت پېژني او معمولا له اکومینیکل کلیسا،الکساندریا کلیسا،  انټیوچ کلیسا او بیت المقدس کلیسا سره په اړیکه کې دي. د ختیځې ارتودوکس کلیساګانو له خوا په رسمیت پېژندل شوې اووه نړیوالې شوراګانې لومړۍ نیکیا، لومړی قسطنطین، ایفیسس، چالسډون، دویم قسطنطین، درېیم قسطنطین او دویمه نیکیا دي.
نوم
د کلیسا د نړیوالتوب او د نیکین عقیدې سره سم او د ختیځو ارتودوکس چارواکو، لکه: بروکلین رافیل ټینګار کوي چې د کلیسا بشپړ نوم تل له« کاتولیک» اصطلاح سره یوځای دی، لکه څنګه چې« د مقدس ارتودوکس کاتولیک اپوستولیک کلیسا» کې راغلی دی.
د ختیځې ارتودوکس کلیسا رسمي نوم «د ارتودوکس کاتولیک کلیسا» دی، چې په دې نوم کلیسا خپل ځان معرفي کوي، دا نوم د یادې کلیسا پهادبي یا کینونیکي متنونو کې خپور شوی. د ختیځ ارتودوکس الهیات پوهان، کلیسا ته د کاتولیک په توګه اشاره کوي. دا نوم په کتابونو او خپرونو کې د سیکولر یا غیر ارتودوکس ختیځ لیکوالانو له خوا هم پېژندل شوی. د کلیسا عام نوم« ختیځه ارتودوکس کلیسا» یوه لنډه بڼه ده، چې په عادي استعمال کې له ګډوډۍ مخنیوي کوي.
د نورو عیسویانو سره اړیکې
په ۱۹۲۰ز کال کې د قسطنطنی کلیسا ډیوسیس یو متحد المال خپور کړ چې عنوان یې «ټولو مسیحي کلیساګانو ته، هرچېرې چې وي» او په دې توګه یې د جلا شوو عیسویانو ترمنځ د نږدې همکارۍ غوښتنه وکړه او له نورو کلیساګانو سره په موازي توګه یې د « کلیساګانو ټولنې» د جوړولو وړاندیز وکړ. دې ډول خوځښت، د کلیساګانو د نړیوالې شورا په بنسټ کې هم مهمه ونډه درلوده؛ چې ټولې ختیځې ارتودوکس کلیساګانې د کلیساګانو د نړیوالې شورا غړیتوب ترلاسه کړي، چې د ارتودوکس کلیسا او الهیات پوهان په دې کمېټو کې چوپړ کوي.
د تعمید غسل
د تعمید غسل هغه راز ته ویل کېږي، چې  ګناهګار سړی په نوي او معصوم کس بدلوي، پخوانی ژوند، ګناهونه، تېروتنې له منځه وړي او په دې توګه د پاکي لوحه (دړه) ورکول کېږي. د تعمید غسل له لارې یو سړی د ختیځې ارتودوکس کلیسا غړیتوب تر لاسه کوي اوله مسیحي بدن سره یوځای کېږي. پهعمومي ډول د تعمید غسل، د مذهبي مشرانو او کشیشانو له خوا ورکول کېږي، خو په بېړني حالت کې هر عیسوي، اورتودوکسته د تعمید غسل ورکولای شي.
په ختیځې ارتودوکس کلیسا کې واده
د ارتودوکس له نظره واده یو له مقدسو کړنو نه ګڼل کېږي. لکه څنګه چې په ډېری نورو عیسوي دودونو کې د بېلګې په توګه: په کاتولیکیزم کې، واده د خدای په وړاندې د ابدي اتحاد او مینې لپاره د یوې ښځې او سړي یوځای کېدلو ته وايي. کلیسا واده ته د نارینه او یوې ښځې تر منځ د یووالي په سترګه ګوري، د ارتودوکس ځینې مشران، د همجنسبازانو له واده او اړوندو ملکي جوړښتونو سره سخت مخالفت لري.
د  ارتودوکس له نظره،  واده نه منحل کېږي؛ په دې معناچې دا باید مات نه شي، له داسې یووالي سرغړونه چې مقدس ګڼل کېږي، یو جرم دی. په دې توګه، د بیا واده اجازه ورکول د ګناهکار سړي پر وړاندې د کلیسا د رحم یو عمل دی.
مقدس احکام
د کلیسا کونډې کشیشانې او د کلیسا خادمین نه شي کولای، بیا واده وکړي او دا ډول کشیشان معمولا خانقاه ته تقاعد کېږي، چې دا موضوع د کلیسا د کشیشانو د کونډو په اړه هم صدق کوي، کله چې د دوی ماشومان لوی شي، هغوی هم باید  واده ونه کړي او بایدکشیشان شي. په ۲۰۱۶ز کال کې الیګزانډریا کلیسا پرېکړه وکړه، چې په کلیسا کې د ښځینه خادمینوپه اړه حکم بیاځلې معرفي کړي. د۲۰۱۷ز کال په فبرورۍکې پاټریارک دویمه تیوډوروس، پینځه ښځې د الکساندري په کلیسا کې د کلیسا د خادمانو په توګه وګومارلې.
اوسمهال
د اورتودوکس کلیسا، د اداري او محلي کلتور له نظره جلا دي، خو په ډېری برخو کې له یو بل سره اړیکه لري. پر دې سربېره، ځینې تفرقه اچونکې کلیساګانېد کلیساګانو په هېڅ ډول ټولنه کې نه دې شاملې، چې ټولې درې ډلې د ختیځ ارتودوکس په نوم پېژندل کېږي.
د المان فلسفه
ليبنيز
«ګوتفريد ولهليم ليبنيز» (۱۶۷۶ – ۱۷۱۶ز کلونه)هم فيلسوف او هم رياضي پوه و چې تر ډېره بريده يې په لاتيني او فرانسوي کې لیکل کړي. «ليبنيز» له رينه ډيکارټ او بوروک سپينوزا سره يو ځای، د اولسمې پېړۍ د تعقل د سترو درې پلويانو څخه يو و. د ليبنيز آثارو همدا راز د اوسني منطق او تحليلي فلسفې اټکل کړی و، خو د هغه فلسفه هم علمي روايت لور ته ګوري، په کومه کې چې د تجرباتي شواهدو پر ځای، لومړيو اصولو يا لومړيو تعريفونو په اړوند د استدلال  له مخې پايله اخستل کېږي.
ليبنيز د خپلې نيک فالۍ خوښونې له امله مشهور دی – د هغه « Théodicée» د نړۍ د ظاهري خاميو لپاره د توجيه پيدا کولو په هڅه کې دا ادعا وړاندې کوي چې دا د نورو ټولو شونتيا لرونکو نړۍ ګانو له منځه تر ټولو غوره ده. دا بايد تر ټولو غوره شونې او تر ټولو متوازنه نړۍ واوسي، ځکه چې دا تر ټولو ځواکمن او تر ټولو پوه خدای پنځولې ده، چا به چې يوه نېمګړې نړۍ نه وای پیدا کړې، که چېرته هغه يوه ښه نړۍ پېژندلای يا يې د شتون امکان وای. په حقيقت کې، هغه ظاهري خامۍ چې په دې نړۍ کې پېژندل کېدای شي، بايد په هره ممکنه نړۍ کې موجدې وی، ځکه په بل حال کې به خدای د داسې يوې دنیا تخليق غوره کړی وای چې له دې خاميانو څخه خالي وه.
ليبينزهمدا راز د «موناد» په نوم د خپل اند له امله شهرت لري، لکه چې په « Monadologie» کې ښودل شوی دی. مونادونه د ماوراء الطبيعة پولو لپاره هماغه څه دي چې اتومونه د فزيکي ښکارندي لپاره دي. دا د رنه ديکارټ او نورو د میخانیکي حجروي فلسفې له ټولګو سره پرتله کېدای شي. مونادونه د کايناتو وروستي عناصر دي. مونادونه د لاندې ځانګړتياوو لرلو سره «د هستې مهمې بڼې دي: دوی تلپاتې، نه تحليليدونکي، انفرادي، د خپلو قوانينو تابع، غېر متقابل او هر یو يې له مخکې څخه منځ ته راغلې همغږۍ کې د ټولو کايناتو انځور وړاندې کوي (مهمه تاریخي نمونه يې panpsychism دی). مونادونه د ځواک مرکز دی، ماده ځواک دی، په داسې حال کې چې تشيال، ماده او خوځښت یواځې غېر معمولي دي.
ولف
کرسټيان ولف (۱۶۷۹ – ز کلونه) د ليبينز او کانت تر مننځ تر ټولو نوميالی المانی فيلسوف و. د هغه بنسټيزه لاسته راوړنه د خپل وخت د نږدې ټولو علمي موضوعاتو په اړه يو بشپړ اثر و، کوم چې د هغه د ظاهري-تخليقي رياضياتي طريقې سره سم څرګند او وسپړل شو چې شايد په المان کې د روښان فکرۍ د عقليت د تر ټولو لوړې څوکې استازولي کوي.
ولف لومړی هغه څوک و چې الماني يې د علمي ادارو او څېړنو د ژبې په توګه وکاروله، که څه هم هغه په لاتيني کې هم ليکل کول، تر څو نړيوال مخاطبين هغه ولوستلای شي او هغه يې ولوست. د نورو څانګو تر څنګ، نوموړی د علمي تخصصاتو په توګه د اقتصاد او عامې ادارې بنسټګر و، نوموړي په ځانګړي ډول په دې برخو تمرکز درلود، حکومتي خلکو ته يې په عملي موضوعاتو سلاوې ورکولې او د پوهنتون د زده کړې په مسلکي حيثيت يې ټينګار کاوه.
کانت
امانويل کانت (۱۷۲۴ – ۱۸۰۴ز کلونه) په ۱۷۸۱ز کال کې د « Critique of Pure Reason» (د خالص عقل نقد) په نوم اثر خپور کړ، په کوم کې چې هغه هڅه کړې دا پرېکړه وکړي چې د ټولو تجربو څخه په خپلواک ډول د دليل د کارولو په مټ موږ څه کولای او څه نه شو کولای. په لنډ ډول، هغه دې پايلې ته ورسېد چې موږ کولای شو د تجربې له لارې بهرنۍ نړۍ وپېژنو، خو دا چې موږ د دې په اړوند په څه پوهېدای شو، هغه د محدودو شرايطو له لارې محدود دي، په کومو کې چې ذهن فکرکولای شي: که چېرته موږ يواځې د لامل او اغېز له لحاظه پېژندای شو، نو بيا موږ يواځې لاملونه او اغېزې پېژندای شو. له دې څخه دا پايله اخستل کېدای شي چې موږ کولای شو د ټولو تجربو څخه په خپلواک ډول د ټولو ممکنه تجربو بڼې وپېژنو، له دې پرته هېڅ نه، خو موږ هېڅکله نړۍ د «لامکان له نقطه نظره» نه شو پېژندلای،په همدې بنسټ موږ هېڅکله نړۍ په بشپړ ډول نه شو پېژندلای، نه د دليل له لارې او نه د تجربې له لارې.
د هغه د « Critique» (نيوکې) د خپرېدو راهيسې، ايمانويل کانت په ټوله لويديځه فلسفه کې يو له زياتو اغېزمنو څخه شمېرل کېږي. د اتلسمې پېړۍ په وروستيو اود نولسمې پېړۍ په لومړيو کې، د کانت د اغېز يوه مستقيمه کرښه المانی بېلګه ييز توب دی.
المانی بېلګه ييز توب
الماني بېلګه يیز توب يو فلسفي خوځښت و چې د اتلسمې پېړۍ په وروستیو او د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې يې په المان کې سر راپورته کړ. دا خوځښت په ۱۷۸۰ او ۱۷۹۰ز لسيزو کې د ايمانويل کانت له اثارو څخه منځ ته راغلو چې د روښان فکرۍ له رومانويت او انقلابي سياستونو دواړو سره يې ژورې اړیکې درلودې. په دې خوځښت کې تر ټولو نوميالي الماني بېلګه ييز د کانت تر څنګ «جان ګوټليب فيچټي (۱۷۶۲ – ۱۸۱۴ ز کلونه)، فريډريک ولهيم جوزف شيلنګ (۱۷۷۵ - ۱۸۵۴) او «جورج ولهيم فريډريک هيګل (۱۷۷۰ - ۱۸۳۱) وو، څوک چې د نولسمې پېړۍ په الماني فلسفه کې يوه مسلطه څېره وه، او د «جينا» رومانويت ملاتړي هر يو «فريډريک هولډرلين» (۱۷۷۹ – ۱۸۴۳  ز کلونه)، «نوواليس» (۱۷۱۲ز کلونه) او «کارل ولهيم فريډريک شليګل» (۱۷۷۲ – ز کلونه وو. «اګست لوډيوګ هولسن، فريډریک هاينريک جاکوبي، ګوټلاب ايرنف شولزه، کارل لیون هارډ رين هالډ، سالومن ميمون، فريډريک شليرماکر» او «ارتهر شوپنهاور» هم په دې ډګر کې د پام وړ برخه درلوده.
فیکټه
د ځاني بېلګه ييزتوب د يوه استازي په توګه، فيکټه د کانت«شی په خپل ځان کې» (د شي جوهر) اند رد کړ. فیکټه مطلق «زه» د خپلې فلسفې د پيل د ټکي په توګه اعلانوي چې دا خپله نړۍ له خپلو ټولو قوانینو سره پنځوي. فيکټه د دې «زه»  فعالیت، په خپله د بيدارۍ د یوې پروسې په ډول، د يو فکر د فعاليت په توګه پېژني. فيکټه په مطلقه ازاده اراده، خدای او د روح په تل ژونديوالی اعتراف کوي. هغه په «زه» کې د قانون يوه څرګندتيا ويني.
له ناپيلیون څخه د الماني ملي خپلواکۍ د دفاع لپاره د پرمختګيزو شعارونو په اړوند د خبرو کولو پر مهال، فيکټه په يو وخت کې د هېوادپالنې شعارونه پر مخ وړي، په ځانګړي ډول «الماني ملت ته په خپلو ويناوو» (۱۸۰۸ز کال) کې، د کومو لپاره چې فيکټه د اوسني الماني ملتپالنې يو له بنسټګرو بلل کېږي.
شيلينګ
«فريډريک ويلهيلم جوزف شيلينګ» چا چې په لومړي سر کې د فيکټه اندونه تعقيب کړل، وروسته د افاقي بېلګه ييز توب خپل فلسفي نظام جوړ کړ، د کوم تر مخې چې د طبيعیت او دليل دواړو وده د يو روحاني ځواک پر بنسټ ولاړه ده چې هغه «مطلق» (قايم بالذات) دی. شيلينګ استدلال کوي چې طبيعيت او ماده د يو فعال روحاني ځواک يو «لاشعوري» محصول او د دماغو (روح) لپاره د چمتوالي يو پړاو دی. شيلينګ استدلال کړی چې طبيعیت او شعور، موضوع او ذات په مطلق کې سره برابر دي؛ شيلینګ خپلې فلسفې ته «د پېژندنې فلسفه» نوم ورکړ.
قادر امامي
قادر امامي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
پریتویراجسنګ
پریتویراجسنګ روپون Prithvirajsing Roopun) زوکړه ۲۴ مې ۱۹۵۹م کال) د هند په سمندر کې د ګڼ میشته ټاپو ګانو جوړ هیواد موریس ولسمشر دی. نوموړی له ۲۰۱۹م کال راهیسې د موریس هیواد ولسمشر دی.
روماتولوجي
روماتولوجي د داخله طب او ماشوم طب يوه څانگه ده چې د روماتيکو ناروغيو پېژندنه او درملنه په کې ترسره کېږي. هغه ډاکټران چې په دې څانگه کې تخصص ترلاسه کوي روماتولوجېستان بلل کېږي. روماتولوجستان اصلاً د هغو روغتيايي ستونزو سره سرو کار لري چې هغه د بندونو، نرمو ووبونو، معافياتي ناروغيو، واسکولايټس يا د رگونو د تسپود او د کانېکټيف نسج ارثي بې نظمۍ او ناروغۍ دي.
د روماتولوجي نوم له يوناني لغت rheuma چې مانا يې "هغه څه چې د ويالې يا رود په څېر بهېږي"، او د -logy چې د زده کړې په مانا دی راوتلی.
پراوند جوګناوت
پراوند جوګناوت د هند په سمندر کې د مداګاسکار هیواد په ۹۰۰ کیلومترې کې د پروت هیواد موریس لومړی وزیر دی.
۱۴۶ (عدد)
۱۴۶ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۵ څخه  مخکي او د ۱۴۷ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۶:
په کلینډر کې
۱۴۶ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۴۶ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
نوش افرين
نوش افرين د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
موریتیان کریول
موریتیان کریول (موریسیان کریول) د افریقایي هیواد موریس د وګړو ۸۴% سلنه جوړوي'
له لمریز نظام بهر سیاره
له لمریز نظام بهر سیاره (exoplanet) هغه سیاره ده چې له لمریز نظام څخه بهر وي. له لمریز نظام د بهر سیارې لومړني ممکن شواهد په ۱۹۱۷ ز کال کې ولیدل شول، خو د دغه ډول سیارې په توګه ونه‌ پېژندل شوه. لومړنی کشف یې په ۱۹۹۲ ز کال کې تایید شو. هغه متفاوته سیاره چې لومړی په ۱۹۸۸ ز کال کې وپېژندل شوه، په ۲۰۰۳ ز کال کې تایید شوه. د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ له ۲یمې نېټې راهیسې په ۳۶۷۰ سیاره‌يي منظومو کې ۴۹۸۰ له لمریز نظام بهر تایید شوې سیارې شته دي چې په دې کې ۸۱۳ منظومې له یوې څخه زیاتې سیارې لري.
تر ټولو کم‌حجمه پېژندل شوې سیاره ډراګر نومېږي (چې د PSR B1257 + 12 A یا PSR B1257 + 12 b په نامه هم یادېږي) او حجم یې د سپوږمۍ دوه برابره دی. له لمریز نظام د بهر سیارو لپاره د ناسا ادارې په آرشیف کې تر ټولو لوی حجمه سیاره HR 2562 b ده چې حجم یې د مشتري شاوخوا ۳۰ برابره دی. له لمریز نظام د بهر پېژندل شویو سیارو لپاره مداري وختونه له څو ساعتونو څخه تر زرګونو ساعتونو پورې بېلابېل دي (د هغو سیارو لپاره چې خپل ستوري ته نږدې دي). ځینې له لمریز نظام بهر سیارې له خپل ستوري څخه دومره لرې دي چې دا تشخیص ستونزمن دی چې دوی له جاذبوي نظره له خپل ستوري سره تړلې دي که نه. کابو ټولې هغه سیارې چې تر دې مهاله کشف شوې دي، د شیدو لار په کهکشان کې دي. له دې سره سره، داسې شواهد هم شته چې ښايي تر کهشکان بهر سیارې هم موجودې وي، داسې سیارې چې له شیدو لار کهکشان بهر په لرې کهکشانونو کې وي. تر ټولو نږدې له لمریز نظام بهر سیارې له ځمکې څخه په ۴.۲ نوري ز کاله واټن کې واقع دي او د پروکسیما قنطورس پر شاوخوا څرخېږي چې لمر ته تر ټولو نږدې ستوری دی.
له لمریز نظام د بهر سیارو کشف د سیاروي ژوند په اړه د پلټنې لېوالتیا ډېره کړې ده. د هغو سیارو لپاره ځانګړې لېوالتیا موجوده ده چې د یوه ستوري په داسې سیمه کې څرخېږي چې د مېشتېدو وړ وي، یعنې هلته د ځمکني ژوند د مهمې اړتیا یعنې مایع اوبو شتون ممکن وي. له دې سره سره، په سیارو کې د ژوند د شونتیا څېړنه په سیارو کې د ژوند د شونتیا لپاره ځینې نور عوامل هم په پام کې نیسي.
بې‌ستورو سیارې هغه دي چې د هېڅ کوم ستوري پر شاوخوا نه څرخېږي. دغه ډول اجرام د جلا سیارو په توګه په پام کې نیول کېږي، په ځانګړي ډول که مشتري ته ورته یا ګازي وي. د شیدو لار کهکشان د بې‌ستورو سیارو شمېر احتمالاً په میلیاردونو یا تر هغه هم ډېر دی.
د کشف تاریخچه
پوهانو، فیلسوفانو او د علمي-تخیلي کیسو یا ساینس‌فېکشن لیکوالانو په پېړیو پېړیو ګومان کاوه چې له لمریز نظام بهر سیارې شته دي، خو په دې اړه د پوهې لپاره هېڅ لاره نه وه چې دوی شته، څومره معمولې دي او یا د لمریز نظام سیارو ته څومره ورته دي. د کشف هغه بېلابېلې ادعاوې چې په نولسمه پېړۍ کې مطرح شوې، ستور پوهانو رد کړې.
له لمریز نظام د بهر سیارې لومړني ممکن شواهد په ۱۹۱۷ ز کال کې ولیدل شول، دا سیاره د «وان فانن ۲» پر شاوخوا څرخېده، خو له لمریز نظام د بهر سیارې په توګه ونه پېژندل شوه. ستور پېژندونکي «والټر سیډني اډمز» چې وروسته د ویلسون غره د کتنځي یا رصدخانې مدیر شو، د یوه ۶۰ اېنچه تلسکوپ په مرسته د ستورو یو طیف تولید کړ. اډمز دغه طیف د F ډوله اصلي لړۍ ستوری وباله، خو دا مهال داسې انګېرل کېږي چې دا ډول طیف ښايي له لمریز نظام د بهر نږدې سیارې د پاتې شونو له امله رامنځته شوی وي چې د ستوري جاذبه یې پر ګرد بدلوي او هغه ګرد بیا پر ستوري لوېږي.
له لمریز نظام د بهر سیارې لومړنی شکمن علمي کشف په ۱۹۸۸ ز کال کې وشو. تر دې لږ وروسته په ۱۹۹۲ ز کال کې لومړنی کشف تایید شو چې دا کشف ګڼې داسې سیارې وې چې حجم یې د ځمکې هومره و او د PSR B1257+12 تپېدونکي ستوري پر شاوخوا څرخېدې. د اصلي لړۍ د یوه ستوري پر شاوخوا له لمریز نظام د بهر سیارې څرخېدنه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۹۲ ز کال کې تایید شوه چې یوه لویه سیاره په څلور ورځني مدار کې د «۵۱ پګاسي» ستوري پر شاوخوا څرخېده. د ځینو دغه ډول سیارو تصویرونه په مستقیم ډول د تلکسوپونو له لارې اخیستل کېږي، خو اکثریت یې د شعاعي چټکتیا په څېر نورو غیر مستقیمو لارو په مرسته پېژندل شوې دي. د ۲۰۱۸ ز کال په فبرورۍ میاشت کې څېړونکو د «چاندرا اېکسرې رصدخانې» له لارې د مایکرولېنز په نامه د سیارو د تشخیص تخنیک وکاراوه او په یوه لرې کهکشان کې یې د سیارو شواهد وموندل، دوی وویل: "له لمریز نظام بهر ځینې سیارې د سپوږمۍ په اندازه (نسبتاً) کوچنۍ دي، خو د ځینو نورو حجم د مشتري هومره دی. د ځمکې پر خلاف، له لمریز نظامه بهر ډېری سیارې له ستورو سره په کلکه نه دي تړلې، له دې امله په فضا کې سرلوې دي یا په ډېر کمزوري ډول د ستورو تر منځ څرخېږي. موږ اټکل کولی شو چې په دغه [لرې] کهکشان کې د سیارو شمېر تر یو تریلیون زیات دی. د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱مه نېټه له لمریز نظام څخه بهر ۵۰۰۰ سیارې تایید شوې وې.
تایید شوي کشفونه
د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ میاشتې له ۲یمې نېټې راهیسې په ټولیز ډول ۴۹۸۰ تایید شوې له لمریز نظام بهر سیارې د سیارو په دایرة‌المعارف کې ثبت شوې دي، په دې کې یو شمېر هغه سیارې هم شاملې دي چې د ۱۹۸۰یمې لسیزې له وروستیو څخه د جنجالي ادعاوو له مخې تایید شوې وې. د بل تایید لپاره خپور شوی لومړنی کشف په ۱۹۸۸ ز کال کې له ویکتوریا او بریټېش کلمبیا پوهنتونونو څخه کاناډايي ستور پوهانو «بروس کمپبل»، «واکر» او «سټفنسون یانګ» وکړ. که څه هم دوی د سیارې د کشف په ادعا کې محتاط وو، خو د شعاعي چټکتیا مشاهداتو یې وښوده چې یوه سیاره د «ګاما کیفي» ستوري پر شاوخوا څرخېږي. دا چې هغه مهال کتنې د وسایلو د وړتیا په حد کې وې، ستور پوهان څو زره کاله د دغو او نورو ورته مشاهداتو په اړه شکمن وو. داسې انګېرل کېده چې ځینې ظاهري سیارې ښايي د سیارو او ستورو تر منځ پراته اجسام وي چې متوسط حجم لري. په ۱۹۹۰ ز کال کې نور مشاهدات خپاره شول او د هغې سیارې شتون یې تایید کړ چې د «ګاما کیفي» پر شاوخوا څرخېږي، خو په ۱۹۹۲ ز کال کې نورو څېړنو کلک شکونه را پورته کړل. په پای کې په ۲۰۰۳ ز کال کې غوره تخنیکونو د سیارې د شتون تاییدولو شونتیا برابره کړه.
سرطانپوهنه
سرطانپوهنه يا اونکالوجي (په انگرېزي: Oncology) (له يوناني ژبې اونکوس (ὄγκος), چې د حجم، تودې يا تومور په مانا، او د -لوجي (-λογία), وروستاړي نه چې د "زده کړې" مانا لري) د طب يوه څانگه ده چې د سرطاني ناروغيو سره سرو کار لري. پدې څانگه کې د بېلابېلو سرطاني ناروغيو او تومورونو پېژندنه او درملنه هم نغاړل شوي. د دغې څانگې څانگپوه اونکولوجېست يا سرطانپوه بلل کېږي. اونکولوجي يا سرطانپوهنه په لاندې موضوعگانو اړونده ده:
پېژندنه
وېشنيزه:طب وېشنيزه:درملگري
الکساندریا اوکاسیو کورتز
الکساندریا اوکاسیو-کورتز (فونوتیکي سمبول یې /oʊˌkɑːsioʊ kɔːrˈtɛz/؛ په اسپانوي ژبه: [oˈkasjo koɾˈtes]؛ د ۱۹۸۹ کال د اکتوبر په ۱۳مه زېږېدلې) د خپل نوم له لنډیز AOC سره هم پېژندل کېږي، یوه امریکايۍ فعاله او سیاست واله ده. هغه له ۲۰۱۹ کال راهیسې د نیویارک د ۱۴مې حوزې په کنګره کې د دیموکرات ګوند په غړیتوب د متحده ایالاتو د استازې په توګه خدمت کوي. په دې سیمه کې د برانکس ختیځه برخه، په مرکزي شمال کې د کوینز ځینې برخې او د نیویارک ښارد ریکرز ټاپو شاملیږي.
اوکاسیو- کورتز د ۲۰۱۸ کال د جون په ۲۶مه د نیویارک د ۱۴مې حوزې په کنګره کې دیموکرات ګوند په لومړنیو ټاکنو کې له بریا سره ملي پام ځانته واړوه. هغې د دیموکرات ګوند مشر جولي کراولي ته چې د ۱۰ دورو لپاره رییس پاتې شوی و ماته ورکړه، چې د ۲۰۱۸ کال په لومړنیو منځ‌مهاله ټاکنو په پراخ ډول د خورا ناهیلې کوونکې بریا په توګه پېژندل کېږي. هغه په اسانۍ سره د نوامبر په عمومي ټاکنو کې بریالۍ شوه او جمهوري غوښتونکي انتوني پاپاس ته يې ماته ورکړه. هغې د ۲۰۲۰ کال په ټاکنو کې جان کامینګز ته له ماتې ورکولو سره بیاځلي وټاکل شوه.
اوکاسیو- کورتز په ۲۹ کلنۍ کې د امریکا په کنګره کې د تر ټولو ځوانې ښځې په توګه د متحده ایالاتو په کنګره کې خدمت کړی. هغه په ټولنیزو رسنیو کې د پام‌وړ حضور له امله د کانګرېس د نورو غړو په پرتله د خلکو ډېر پام ځانته اړولی. اوکاسیو کورتز د بوستون په پوهنتون کې د نړیوالو اړیکو او اقتصاد په برخه زده‌کړې کړې. هغه تر دې مخکې یوه فعاله وه او د ۲۰۱۸ کال په کنګره کې تر نوماندۍ مخکې يې په رستورانت کې د ندیمې/ښځینه خدمې او بارمنې/د بار د کارګرې په توګه کار کاوه.
رشیده طالب او اوکاسیو کورتېز د امریکا د سوسیال دیموکرات لومړنۍ ښځینه غړې دي چې په کنګره کې د خدمت لپاره ټاکل شوې. هغه له یو پرمختللي پلټ‌فارم/ تګلارې څخه ملاتړ کوي چې په کارځای کې له دیموکراسۍ څخه ملاتړ، د ټولو لپاره روغتیا پالنه د وړیا زده‌کړې عامه کالج، د فېدرالي دندو تضمین، زرغون نیو ډيل (په متحده ایالاتو کې وړاندیز شوې اقتصادي برنامه، ژباړن) او د متحده ایالاتو د کډوالو او ګمرک (ICE) قانون لغوه کول په‌کې شامل دي.
د ژوند لومړي کلونه
اوکاسیو کورتز د یورکټاون په عالي لیسه کې زده‌کړې وکړې او په ۲۰۰۷ کال کې فارغه شوه. اوکاسیو کورتز په ښوونځي او کالج کې د «ساندي اوکازیو» په نوم یادېده. هغه په ۲۰۰۷ کال کې د اېنتل د انجنیرۍ او علومو په نړیواله ننداره کې د مایکروبیولوژي په څانګه کې د نیماتودا فایلم د الګانس چینجي (Caenorhabditis elegans) د ژوند پر دوره د انتي اوکسیدانتونو د اغېز په اړه له یوې څېړنیزې پروژې سره دویم ځای خپل کړ. د MIT لېنکولېن لابراتور د هغې د هڅو د درناوي په پار یوه کوچنۍ سیاره د هغې په نوم ونوموله: هغې په ښوونځي کې د لورنزو دزاوالا (LDZ) په نړیواله اسپانوي مؤسسه کې د ځوانانو په مقننه غونډه کې ګډون وکړ. هغه وروسته په داسې حال کې چې د بوستون په پوهنتون کې یې زده‌کړې کولې د LDZ د بهرنیو چارو وزیره شوه. اوکاسیو کورتز د جان اېف لوپز د زده‌کړو د مالي مرستې لرونکې وه.
اوکاسیو کورتز له ښوونځي څخه تر فراغت وروسته د بستون په پوهنتون کې نوم‌لیکنه وکړه. پلار يې په ۲۰۰۸ کال کې د هغې د زده‌کړو په دویم کال د سږو د سرطان له امله ومړ. او اوکاسیو-کورتز د هغه د اموالو د حل او فصل په اوږدمهاله لانجه کې ښکېله شوه. هغې ويلي دې تجربې له هغې سره مرسته وکړه تر څو دا زده‌کړي چې د محکمو له خوا منصوب شوي وکیلان څه ډول کولی شي د یوې شتمنۍ د اداره کولو لپاره د هغو کورنیو په بیه ځانونه غني کړي چې د بیوروکراسۍ د درک لپاره مبارزه کوي. اوکاسیو-کورتز د کالج په دوران کې د متحده ایالاتو له سناتور ټېډ کېنډې سره د کارزده‌کوونکې په توګه د هغه د بهرنیو چارو او کډوالۍ اړوند مسائلو په برخه کې خدمت وکړ. هغه یادونه کوي چې «یوازې ما په اسپانوي ژبه خبرې کولې او په پایله کې – هر کله به چې دفتر ته یو وېروونکی زنګ راغی هغه زه وم چې د یوې ۱۹ یا ۲۰ کلنې ماشومې په توګه به مې تلفون ته ځواب ورکاوه، په دې اړیکو کې به یو څوک د خپل خاوند په لټه کې وو چې د ICE (د متحده ایالاتو د کډوالۍ او ګمرک ادارې) له خوا به له سړک څخه تښتول شوی و. زه هغه کس وم چې باید مې له یاد کس سره مرسته کړې وی تر څو هغه سیستم په حرکت راشي.» اوکاسیو کورتز په ۲۰۱۱ کال کې له بوستون پوهنتون څخه فارغه شوه او د نړیوالو اړیکو او اقتصاد په څانګه کې يې خپله لیسانس درجه ترلاسه کړه.
لومړنۍ دنده
اوکاسیو- کورتز تر کالج وروسته بېرته برانکس ته راوګرځېده او د رسټورانت د ښځينه خدمې او بارمنې په توګه يې دنده واخیسته تر څو له خپلې مور سره چې یوه کورنۍ صفاکاره او د ښوونځي د موټر چلوونکې وه د خپل کور د توقیف په مبارزه کې مرسته وکړي. وروسته یې د بروک اوېنو پرېس په نوم د کتابونو یو شرکت بنسټ کېښود چې برانکس یې په مثبت څرک کې انځوراوه، چې اوس‌مهال له‌منځه تللی دی. اوکاسیو کورتز همداراز د اسپانيې د ملي غیر انتفاعي مؤسسې سره هم کار وکړ.
اوکاسیو-کورتز د ۲۰۱۶ کال د لومړنیو ټاکنو په بهیر کې د برني سنډرز د ولسمشریز کمپاین د تنظموونکې په توګه کار وکړ. تر عمومي ټاکنو وروسته هغې له موټر سره ټولې امریکا ته سفر وکړ، د فلېنټ، مشیګان او د سورپوستو راک له ولاړې خوندي سیمې څخه يې په شمالي ډاکوتا کې لیدنه وکړه او له هغو کسانو سره یې خبرې وکړې چې د فلېنټ د اوبو له کړکېچ او د ډاکوتا د ځمکې لاندې پایپ لاین له لاسرسي څخه زیانمن شوي وو. هغې په یوه مرکه کې په  ۲۰۱۶ کال له سټندېنک راک څخه کتنه خپل د عطف ټکی یاد کړ او ویې ویل چې تر دې مخکې په دې باور وه چې د نوماند کېدو لپاره یوازینۍ اغېزمنه لار شتمني، ټولنیز نفوذ او قدرت ته لاس‌رسی دی. خو له شمالي ډاکوتا څخه د هغې تر لېدنې وروسته چېرته چې یې نور وليدل «د خپل ژوند هر څه چې لري د خپلې ټولنې د خوندیتوب لپاره يې له خطر سره مخ کوي» هغې الهام واخیست او د خپلې ټولنې لپاره يې په کار پيل وکړ. له شمالي ډاکوتا څخه تر لیدلو یوه ورځ وروسته يې له نوې کنګرې څخه تلفونې اړیکه ترلاسه کړه چې د پرمختلو نوماندانو د جذب په حال کې وه (ورور یې هغه د ۲۰۱۶ کال د ټاکنو تر ورځې وروسته هغې ته نوم‌لیکنه کړې وه). هغه د یوې سوسیالیستې نوماندې په توګه پرنوماندۍ، ټاکنیزو سیاستونو او د امریکا پر دیموکراتو سوسیالیستانو د یو سازمان په توګه د هغې د بېرته باوري کولو لپاره د ښار په شورا کې د جباري برېسپورټ نابریالي کمپاین ته کرېډت ورکوي.
۲۰۱۸
اوکاسیو- کورتز د ۲۰۱۷ کال په اپرېل کې خپلې ټاکنیزې مبازې په داسې حال کې پيل کړې، چې خلک د نیویارک ښار د يونین څلور لارې په فلټ فېکس کې د [1]ټاکو (taqueria) په رستورانت کې د بار یا څښاک د خدماتو وړاندې کولو میزونو ته انتظار وو. هغې وویل «ما د دې کمپاین د ۸۰ سلنه برخې لپاره د خوراکي توکو له کاغذي کڅوړو څخه کار واخیست چې د بار تر شا پټې شوې وې»، هغې وویل نوش جان مو. هغه له ۲۰۰۴ کال راهیسې لومړنۍ هغه کس وه چې د دیموکرات ګوند رییس جوکراولي یې په لومړنیو ټاکنو کې وننګاوه. هغه له مالي کمزورۍ سره مخ شوه او ویې ویل: «تاسو په ریښتیا نه شئ کولی له ډېرو پيسو سره لویو پيسو ته ماته ورکړئ. تاسو باید هغوی ته په بشپړ ډول د یوې بېلې لوبې له لارې ماته ورکړئ. د اوکاسیو- کورتز کمپاین ولسي ملاتړ درلود او له شرکتونو څخه بسپنه ترلاسه نه کړه. ویل کېږي چې د هغې د تبلیغاتي پوسترونو طرحې «د پخوانیو انقلابي پوسترونو له طرحو او انځورونو څخه الهام اخیستی.»
سرچينې
[1] Taco یا taquería د یو ډول مکسیکويي خوړو نوم دی، ژباړن
۱۴۷ (عدد)
۱۴۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۴۶ څخه  مخکي او د ۱۴۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۷:
په کلینډر کې
۱۴۷ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۴۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
توبه
توبه د انسانانو د پښېمانۍ د څرگندولو کړنه ده چې د گناه، تېروتنې، ناسمې کړنې، قانوني جرم او بې لارۍ په وخت کې يې د معبود او يا هم د لوړو چارواکو او خپلو خپلوانو په وړاندې اظهاروي. الله رب العزت ته توبه ايستل داسي عمل دی چي هيڅ مسلمان ترې بې پرواه کېدای نشي،دهرمسلمان توبې ته اړتياشته،هره ورځ  ورته اړدی.الله پاک هم انسانانوته په قرآن کريم کي په مختلفومقاماتوکي د توبې ترغيب ورکړی دی الله فرمايي:
﴿وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ﴾(النور31){اې مؤمنانو!تاسوټول په گډه سره الله ته توبه وباسئ! هيله ده چي بری موپه برخه شي}
رسول الله صلی الله عليه وسلم هم امت امرکړی چي تاسوالله ته توبه وباسئ اوله هغه څخه بخښنه وغواړئ  په يقني توگه زه هم په ورځ کي سل ځله توبه باسم(مسلم) په دې حديث کي دتوبې ډېراهميت ته اشاره شوې ځکه چي رسول الله صلی الله عليه وسلم چي له گناهونونه معصوم اوپاک دی،هغه سل ځله په ورځ کي توبه باسي،نوموږته خوپکارده چي تردې هم زياته توبه وباسو. دادالله رب العزت ډېرلوی فضل اواحسان دی چي له انسانانوتوبه قبلوي،گناهونه يې وربخښي بلکي داسي يې گرزوي لکه بالکل چي يې گناه نه وي کړې په حديث کي راغلي دي: ((الإسلام يهدم ما كکن قبله والتوبة تهدم ما كکن قبلها) {اسلام هغه(گناوي)ورانوي(له مينځه يې وړي) کومي چي ترې مخکي شوې وي، اوتوبه  هغه گناوي ورانوي کومي چي ترې مخکي شوې وي } په بل حديث کي راغلي دي:التائب من الذنب کمن لاذنب له(مسلم) {له گناه څخه توبه ايستونکی دهغه چاپه څېردی چي گناه يې له سره کړې نه وي } د توبې په ايستلوکي بايدانسان له تلواره کارواخلي ځکه دمرگ وخت معلوم نه دی بل داچي علماووليکلي دي چي دتوبې ځنډول هم گناه ده. که څوک غواړي چي الله ته توبه وباسي،هغه بايدلومړی توبه وپېژني،هغه شرائط وپېژني ،له کوموپرته چي توبه ارزښت نه لري اوپه خپله توبه کي يې مراعت کړي: توبه په لغت کي رجوع اوگرزېدوته وايي. په شريعت کي يې مطلب دالله پاک له نافرمانۍ څخه دهغه دطاعت او عبادت په لوري گرزېدل دی . توبه درې مراتب لري،په هغوکي ترټولولويه  مرتبه  له کفرڅخه دايمان په لورگرزېدل دي.
ديادوني وړده چي داشرط هم ډېرمهم شرط دی چي له دې پرته توبه هيڅ اعتبارنه لري. دگناه پرېښودل که دنارواکارپه پرېښودلوکېدل،هغه کاربه پرېږدي. که داسي گناه وه چي دفرض ياواجب دپرېښودوله کبله وه،نودهغې گناه پرېښودل داسي کيږي چي هغه فرض ياواجب به اداکوي لکه دبېلگي په توگه چادخپل مال زکات نه وي ورکړی،اوس غواړي چي توبه وباسي، نودده دتوبې دقبلېدولپاره داشرط ده چي دکوموکلونوزکاتونه يې نه وي ورکړي،هغه به اداکوي. که گناه داسي وه چي دبل چادحق سره يې تعلق وو، دچاحق ورباندي وو، قرض يې وي،يايې له چاڅه شی غلاکړی وي،يايې يوشی په زورله چااخيستی وي،نودده دتوبې دقبلېدو لپاره هغه ته خپل حق وررسول،يادهغه بخښنه ضروري ده. له دې پرته نه قبليږي.
وَلَيسَت التَوبَةُ للَذينَ يَعمَلُونَ السَيئات حَتی اذَاحَضَرَاَحَدهمُ المَوتُ قَالَ اني تُبتُ الآنَ (النساء :18){دهغه خلگولپاره توبه نشته،چي پرلپسې بدکارونه کوي،تردې پوري چي کله له هغونه د يوه تن دمرگ نيټه راورسيږي نوپه هغه وخت کي وايي:اوس مي توبه وايسته} همدارازدمغرب له خوادلمرله راختومخکي به وي. له دې وروسته هم نه قبليږي لکه څنگه چي الله پاک فرمايي:
يَومَ يَاتي بَعضُ آيات رَبکَ لَايَنفَعُ نَفسًالَم تَکُن آمَنَت من قَبلُ اَوکَسَبَت في ايمَانهَاخَيرًا(الانعام :185)
کومه ورځ چي ستادرب کومي مخصوصي نښانې راڅرگندي شي،بيابه يوداسي چاته دهغه ايمان هيڅ گټه ونه رسوي چي مخکي يې ايمان نه وي راوړی،يايې په خپل ايمان کي نېکي نه وي کړې له دغونښانوڅخه مراددمغرب له لوري دلمرراختل دي لکه څنگه چي په حديث شريف کي راغلي دي. نوبياکه يوکافرايمان راوړي،ايمان يې دقبول وړنه دی،که مسلمان له گناهونوتوبه باسي،هم نه ترې قبليږي
وېشنيزه:اسلام
مبارک علي
ژوند
مبارک علي په ۱۹۶۳ ز. کال کې د حيدرآباد له سندهـ پوهنتون نه د تاريخ په څانگه کې ماسټري اخيستې. بيا په ۱۹۷۲ ز. کال کې لومړی لندن ته لاړ او بيا له هغه ځای نه المان ته د لوړو زده کړو لپاره لاړ. په المان کې د بوخم په ښار کې د روهر پوهنتون نه د تاريخ په څانگه کې دوکتورا اخيستې. کله چې هغه بېرته پاکستان ته لاړ نو د سندهـ د پوهنتون د تاريخ د څانگې مشر شو. نوموړی تر ۱۹۹۶ ز. کال پورې په لاهور کې د گويته انستيتيوت ريس هم پاتې شوی. هغه د تاريخ د درې مياشتينۍ مجلې چلوونکی هم دی. په هند، پاکستان او منځني ختيځ کې يې د رسنيو سره گڼې مرکې کړي.