cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د شوروي اتحاد تاریخ
د شوروي اتحاد تاریخ (۱۹۶۴ز کال نه تر ۱۹۸۲ز کال پورې)
د شوروي اتحاد تاریخ له ۱۹۶۴ز کال نه تر ۱۹۸۲ز کال پورې چې د برژنیف دورې په نوم یادیږي، په شوروي سوسیالیستي جمهوریتونو اتحادیه (USSR) باندې د لیونید برژنیف د واکمنۍ دوره پوښي. دا دوره د لوړې اقتصادي ودې او د سوکالۍ له ډېریدو سره پیل شوه، خو شوروي اتحاد له ټولنیز، سیاسي او اقتصادي ناورین سره د مخ کېدو له امله ډېره کمزورې پای ته ورسېده. اوسط کلنی عاید په ټپه ودرېد؛ ځکه چې اړین اقتصادي اصلاحات هېڅکله په بشپړ ډول پلي نه شو.
نیکیتا خروشچیف د ۱۹۶۴ کال د اکټوبر په ۱۴مه د شوروي اتحاد د کمونست ګوند د مرکزي کمیټې د لومړۍ منشي او د وزیرانو د شورا د رئیس په توګه د ناکامو اصلاحاتو او د ګوند او دولتي بنسټونو د نه پاملرنې له امله له دندې ګوښه شو. برژنیف د خروشچیف پر ځای د لومړي منشي په توګه او د هغه پر ځای الکسي کوسیګین د وزیرانو د شورا د رییس په توګه وټاکل شو. انستاس میکویان او وروسته نیکولای پوډګورني د شوروي د سترې شورا د رییس په توګه وټاکل شول. د اندری کیریلنکو سره یوځای د سازماني منشي په توګه دوی یو غښتلې ډله ایز مشرتابه رامنځته کړ، کوم چې د هغه له استبدادي بڼې سره توپیر درلود چې د خروشچیف واکمنۍ ځانګړتیا وه.
ډله ایزه مشرتابه لومړی د شوروي اتحاد د ثبات او د شوروي ټولنې د ارامولو لپاره عمل وکړ. برسېره پر دې دوی هڅه وکړه چې اقتصادي وده چټکه کړي، ځکه چې د خروشچیف د واک په وروستیو کلونو کې د پام وړ کمزورې شوی وه. په ۱۹۶۵ز کال کې کوسیګین د شوروي اقتصاد د غیر مرکزي کولو لپاره ډېری اصالحات پیل کړل، خو د اقتصادي ودې په برخه کې له لومړنیو بریاوو نه وروسته د ګوند دننه ځینو سخت دریځو د ګوند د اعتبار او ځواک د کمزوري کېدو له وېرې اصلاحات ودرول. د برژنیف په دوره کې نور کوم لوی اقتصادي اصلاحات نه دي ترسره شوي او اقتصادي وده د ۱۹۷۰زکال لسیزې له پیل نه تر نیمایي پورې مخ په کمېدو وه. همدارنګه د ډېری تاریخ پوهانو په وینا په ۱۹۸۲ز کال کې د برژنیف له مړینې سره د شوروي اقتصادي وده  ږدې په ټپه ولاړ وه.
د شوروي د اقتصاد یو لوی ځواک د تیلو او ګازو لویې زېرمې وې. د ۱۹۷۳ز او ۱۹۷۴زکلونو تر منځ د تېلو د ناورین په لړ کې د نړۍ د تېلو بیې څلور چنده زیاتې شوې په دې توګه د انرژۍ سکتور د شوروي اقتصاد اصلي محرک وګرځېد ، چې د شوروي ډېری کمزورۍ یې پټې کړې.
د شوروي اتحاد تاریخ ( له ۱۹۸۲ز کال نه تر ۱۹۹۱ز کال پورې)
د شوروي اتحاد تاریخ له ۱۹۸۲ز کال نه تر ۱۹۹۱ز کال پورې د لیونید بریژنیف له مړینې او جنازې نه تر د شوروي اتحاد له ړنګېدو پورې مودې ته اشاره کوي. د کورني پرمختګ په لګښت د شوروي پوځ د پراخېدو له امله اقتصادي وده په ټپه ولاړه وه. د اصلاحاتو ناکامې هڅې، په ټپه ولاړ اقتصاد او د افغانستان په جګړه کې د شوروي ځواکونو پر وړاندې د متحده ایالاتو بریالیتوب د خلکو په ځانګړې توګه د بالتیک جمهوریتونو او ختیځې اروپا کې د نارضایتۍ لامل شو.
سترې سیاسي او ټولنیزې ازادۍ چې د پخواني شوروي مشر میخایل ګورباچوف له خوا رامنځته  شوې وې د شوروي پر حکومت د نیوکې فضا رامنځته کړه. همدارنګه په ۱۹۸۵ او ۱۹۸۶ز کلونو کې د تیلو په بیو کې ډراماتیک کمښت د شوروي مشرتابه په کړنو ژوره اغېزه وکړه.
د شوروي څو سوسیالیستي جمهوریتونو د مرکزي کنټرول په وړاندې مقاومت پیل کړ او د ډیموکراسۍ زیاتوالی د مرکزي حکومت د کمزوری کېدو لامل شو. په دې توګه په ۱۹۹۱ز کال کې شوروي اتحاد هغه مهال رنګ شو کله چې بوریس یلسین د اصلاح غوښتونکي ګورباچوف د حکومت نسکورولو لپاره د ناکامې کودتا وروسته واک ترلاسه کړ.
د مخابراتو وزارت (افغانستان)
د مخابراتو وزارت يوه ۱۸ پوړيزه ودانۍ په هېواد كې له ټولو څخه لوړه ودانۍ ده. د مخابراتو وزارت د افغانستان د دولت يو له مهمو اورگانونو څخه دى، چې مركزي ودانۍ يې په ۱۸ پوړيزه وانۍ كې د كابل ښار په مركز كې ولاړه ده. دا ودانۍ د محمد جان خان واټ ته نږدې او د زرنگار پارك ته څېرمه ولاړه ده. د مخابراتو وزارت د افغانان دولت يو له ملكي اقتصادي لاس ته راوړنو بنسټيزه تيگه ده. ددې وزارت موخي دي، چې د افغانستان اړيكې له نړېوالې مخابراتي ټولنو او نړۍ سره ونښلوي. د مخابراتو وزارت د گرځنده ټېليفونو ۴ كمپنيو او له ۲۰ څخه زياتو انټرنېټ اسانتياؤ وركوونكيو كمپنيو ته اجازه ليك وركړې ترڅو په افغانستان كې خپل فعاليت وكړي ترڅو د اواز او مالوماتو په وركولو كې د خلكو ستونزې حل كړي. . (.af) د افغانستان د انټرنېټ هېواد كوډ او (Toplevel domain ((ccTLD)) for afganistan) دى. نن سبا د افغانستان د مخابراتو وزير امير زې سنگين دى، چې د كرزي په كابينه كې له كارنده وزيرانو له ډلې څخه شمېرل كېږي. امير زې سنگين د پكتيكا ولايت په اورگون كې زېږېدلې دى، چې د سوېډن هېواد مخابراتي سېټم په پرمختگ كې يې كارنده رول لوبولې، نو د همدې وجې ورته د هغه هېواد هويت هم وركړ شوې. او د افغانستان لپاره د سوېډن د هېواد په مرسته كولو كې دده لوى لاس دى.
په افغانستان كې د مخابراتو لنډ تاريخ
په ۱۹۲۰ز كال يو بل ټېليگرافي ماشين چې په برتانيا كې جوړ شوې ؤ، كابل ته راوړل شو. دا ماشين تر ۱۹۳۲ز كال پورې كارېده. د اپرېل په ۱۲مه كال ۱۹۲۸ز كال افغانستان د نړېوال ټېليگراف ټولنې (ITU) غړې شو. (د ټېليگراف ټولنه (ITU) په ۱۸۶۵ز كې جوړه شوه، چې بيا په ۱۹۳۲ز كال يې نوم International Telecommunication Union ته بدل كړاى شو). په ۱۹۳۰ز كال اووه د لنډو څپو ټېليگرافونه او ټېليفوني ماشينونه د ماركوني كمپنۍ څخه وپېرودل شول او د كابل، هرات، مزار، مېمنه او خوست ښارونو كې د عامو خلكو كارولو لپاره كېښودل شول. وروسته په ۱۹۳۳ز كال يو بل د لوړ توان لرونكو انتنونو لرونكې سېسټم وپېرودل شو او د كابل ښار د ټېليگراف په مركزي ودانۍ كې كېښودل شو.
راتلونكې موخې او لاسته راوړنې
د افغانستان د وزارت د يو كارنده پلان لمخې غواړي چې افغانستان ددې جوگه كړي، ترڅو د نړېوالې خبرتيايي ټكنالوژۍ د ټولنې غړې شي، ترڅو د افغان كولتور استازيتوب وكړاى شي، او له اړيكتيايي او خبرتيايي ټكنالوژيو څخه خپله برخه گټه پورته كړي. دارنگه دا وزارت غواړي چې افغانان له مخابراتو او ICT څخه گټه پورته كړي، ترڅو افغان دولت او ټولنيزې اسانتياوې لا پياوړې كړي. ددې وزارت له موخو څخه دا هم دي، ترڅو غربت راكم كړي، او د وړ او اړو خلكو سره مرسته او لاسنيوې يې وكړي. د مخابراتو او خبرتيايي ټكنالوژۍ وزارت په پلان كې لري ترڅو په راتلونكيو ۴-۶ كلونو كې لاندې لاسته راوړنې ترلاسه كړي.
افغان وزارتونه او نور اورگانونه
وېشنيزه:د افغانستان د حکومت وزارتونه
سیرالیون
سېرالیون چې رسمي نوم یې د سېرالیون جمهوریت دی په لویدیځې افریقا کې پروت هیواد دی. د سرالیون پلازمینه فری ټاون او رسمي ژبه انګلیسي ده یاد هیواد ۷۴۰'۷۱ کیلومتره مربع مساحت او ۷۷۴'۲۹۴'۶ میلیونه وګړي لري. د سیرالیون لیون SSL د یاد هیواد د پیسو واحد دی، سرالیون په ۲۷ د افریل ۱۹۶۱م کال له بریتانیا خپل واکی ترلاسه کړه.
سیرالیون، په رسمي ډول د سیرالیون جمهوریت، په غیر رسمي ډول سیلون، د لویدیځې افریقا په سویل لویدیځ ساحل کې یو هېواد. دا هېواد له سویل ختیځ لوري له لایبیریا سره ګډه پوله لري او ګیني د دې هېواد شمالي نیمه برخه چاپېره کوي کوي. سیرالیون استوایی اقلیم لري چې متنوع چاپیریال له چمن ځایونو څخه نیولې تر باراني ځنګلونو پورې سیمې لري، ټول مساحت یې ۷۱۷۴۰ کیلومتر مربع (۲۷۶۹۹ مایل مربع) دی او د ۲۰۱۵ ز کال د سرشمیرنې پر بنسټ ۷۰۹۲۱۱۳ وګړي لري. پلازمېنه او لوی ښار یې فریټاون دی. دا هېواد په پنځو اداري سیمو وېشل شوی دی چې په شپاړسو ولسوالیو وېشل شوي دي.سیرالیون د اساسي قانون یو جمهوریت دی چې یو مجلسه پارلمان لري او مستقیم ټاکل شوی ولسمشر ډېر تر ډېره  د دوو پنځه کلنو دورو لپاره خدمت کوي. اوسنی ولسمشر یې جولیوس مادا بایو دی. سیرالیون یو سیکولر هېواد دی چې اساسي قانون یې د دولت او دین د جلا کولو او د فکري ازادي (چې د فکر او دین ازادي پکې ګډون لری) وړاندې کوي. د نفوس دری پر څلورمه برخه مسلمانان دي، که څه هم د پاوړ مسیحي لږکي هم لري. د لویدیځې افریقا په ملتونو کې دیني زغم خورا لوړ دی او په عمومي ډول د سیرالیون د کلتوري هویت یوه برخه او اصل ګڼل کېږي.
سیرالیون چې د زرګونو کلونو په اوږدو کې اوستوګنځای دی، خو د چې نن ورځ هېواد او سرحدونه او پولې یې د بریتانوي حاکم له لوري په دوه پړاوونو کې وټاکل شوې: لومړی، په ۱۸۰۸ کال کې د ساحلي سیرالیون مستعمره (د غلامۍ له پای وروسته د افریقایانو د راستنیدو لپاره)؛ دوهم، په ۱۸۹۶ کال کې د داخلي خودیتوب (تحت الحمایه) په وخت کې (لکه څنګه چې حاکم د ۱۸۸۴ – ۱۸۸۵ ز کلونو د برلین د کنفرانس له پایلو وروسته په هېواد کې د لا زیاتو واکمنیو رامنځ ته کېدو ته اړتیا درلوده). له همدې امله، دا هېواد په رسمي توګه د "سیرالیون مستعمېرې او تحت الحمایه" یا په ساده ډول د بریتانوي سیرا لیون په نوم یادېده. سیرالیون د ۱۹۶۱ ز کال د اپریل په ۲۷ له انګلستان څخه خپلواکي ترلاسه کړه او په همدې ورځ د مشترک المنافع هېودونو غړی شو او د هېواد نوم د سیرالیون په واکمنۍ بدل شو. ښاغلی میلټن مارګای د سیرا لیون لومړی وزیر شو.
له خپلواکۍ وروسته د څو لسیزو په اوږدو کې، سیرالیون د سیاسي فعالیتونو، بدلونونو، ګډوډۍ، بشري او ټولنیز-اقتصادي ناورینونو د زیاتوالي شاهد و. د ۱۹۶۱ز کال د می په ۲۷ نیټه دې هېواد د یوه خپلواک هېواد په توګه لومړي ټولټاکنې تر سره کړې. د مارګي د سیرا لیون خلق ګوند (SLPP) په پارلماني څوکیو کې اکثریت وګټې او نوموړی یو ځل بیا لومړی وزیر شو. په ۱۹۱۷ ز کال کې نوی اساسي قانون تصویب شو، چې د سیرالیون جمهوریت ته یې لاره هواره کړه، او سیاکا سټیونز، د ټولو خلکو کانګرس ګوند (APC) مشر، د سیرا لیون جمهوریت لومړی اجرایوي ولسمشر شو. سټیونز د حکومت د یو ګوندي نظام تر سیوري لاندې چې د ۱۹۸۷ ز کال د جنجالي اساسي قانون پر بنسټ چمتو شوی و، د ۱۴ کلونو لپاره (تر ۱۹۸۵ ز کال پورې) دا چوکۍ په واک کې درلوده. خو د سټیونز ټاکل شوی ځای ناستی جوزف سیدو مومو ژمنه وکړه چې هېواد به څو ګوندي نظام ته راولي. په ۱۹۹۱ ز کال کې نوی اساسي قانون تصویب شو چې د څو ګوندونو ډیموکراسۍ لپاره یې لاره هواره کړه. په همدې کال کې وحشي کورنۍ جګړه پیل شوه چې د ۱۱ کلونو په اوږدو کې یې په هر هغه څه باندې چې سیرا لیون یې د یو ملت په توګه تعریف کړی و، ویجاړونکو اغېزې وکړې. د جګړې له پیلېدو یوازې یو کال وروسته (په ۱۹۹۲ ز کال کې)، ولسمشر مومو د سیرالیون د اردو د کپتان ویلنټاین سټراسیر په مشرۍ کودتا کې له واکه لرې شو. سټراسیر وروسته د اردو د خپل  همکار او د دوهم لوړپوړي قوماندان جولیوس مادا بایو له لوري  "وشړل" شو، ځکه ملکي واکمنۍ ته د ګړندي لېږد په ژمنې کې پاتې راغئ. بایو به بیا په ۱۹۹۶ ز کال کې د عمومي ټاکنو له لارې هېواد بیرته یو دیموکراتیک جمهوریت ته راوست.
سره له دې چې د ۱۹۶۶ ز کال په پیل کې هېواد له یوې وحشي کورنۍ جګړې تېرېده، د څو ګوندي ډیموکراسۍ ته د بېرته راستنېدو احتمال د سیرالیونیانو د اکثریت ترمنځ نوې هیلې او لویې تمې راوړي، لکه څنګه چې ملي بحث "له ټاکنو وړاندې سوله – له سولې وړاندې ټاکنې" یوه توده موضوع شوه. بالآخره "له سولې مخکې ټاکنې" مناظره وګټله. احمد تیجان کابه د ۱۹۹۶ ز کال ولسمشریزې ټاکنې وګټلې او د سیرالیون لومړنی څو ګوندي ډیموکراتیک منتخب ولسمشر شو. له هغه وخت راهیسې، د ټولټاکنو له لارې ولسمشرۍ د ځایناستي لپاره آسانه لاره را منځ ته شوه. په ۱۹۹۷ ز کال کې د سیرالیون د پوځ مشر جاني پاول کوروما تر مشرۍ لاندې یوې لنډې کودتا کبا له واکه لرې کړ، چې ګیني ته په جلاوطنۍ لاړ. نوموړی نهه میاشتې وروسته د لوېدیځې افریقا د هېوادنونو د اقتصادي ټولنې د څارونکې ډلې (ECOMOG) له لوري د نظامي لاس وهنې له لارې بېرته راستون شو. د کابه ولسمشرۍ د نوي سیرا لیون پیل په نښه کړ، چې په ۲۰۰۲ ز کال کې د کورنۍ جګړې پای، د ملي یووالي او پخلاینې پیاوړتیا، په حکومت باور، سولې او ثبات، د ډیری هېوادونو سره د اړیکو ښه والی، او د بریتانیا د ځانګړې مرستې او روزنې پر مټ د سیرالیون د وسله وال ځواک بېرته رغېدلو ګډون درلود.
په سیرالیون کې نږدې ۱۸ قومونه اوسېږي؛ دوه لویې او خورا اغیزمنې ډلې د تیمني او مینډي وګړي دي. د هېواد نږدې ۲٪ کریول وګړي دي، چې د آزاد شوو افریقی امریکایی او لویدیځ هند غلامانو اولاده ده. انګلیسي رسمي ژبه ده چې په ښوونځیو او دولتي ادارو کې کارول کېږي. کریو په سیرا لیون کې په پراخه کچه تکلم کېږي چې د هېواد ۹۷٪ وګړي پې خبرې کوي. سیرالیون د طبیعي زیرمو، په ځانګړې توګه د الماسو، سرو زرو، بکسایت او المونیم، بډایه هېواد دی. دا هېواد د ملګرو ملتونو، افریقایي ټولنې، د لویدیځې افریقا د هېوادونو د اقتصادي ټولنې (ECOWAS)، د مانو د سیند ټولنې، د مشترک المنافع هېوادونو، د پیسو د نړوال صندوق سازمان یا IMF، د نړیوال بانک، د سوداګرۍ د نړوال سازمان یا WTO، د افریقا د پراختیايي بانک او د اسلامي همکاریو د سازمان غړیتوب لري. سیرا لیون د افریقا سویلي صحرا لومړی لوېدیځ-دوده پوهنتون کوربه دی، چې د فورا بې کالج دی (چې په ۱۸۲۷ کال کې تاسیس شو).
ایداري وېش
د سیرالیون کوچینی هیواد له سیاسي جغرافیې له مخې په ۱۳ ولایتو ویشل شوی دی.
تاریخ
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:سېرالیون
بودېسونايد
بوديسونايد يو گلوکوکورټيکويډ سټېرويډ درمل دی چې د سالنډي او غېرانتاني رېنايټېس (د حې تبې او نورو الرژيانو په گډون) درملنې لپاره او د پزې د پوليپوسېز د مخنيوي لپاره کارېږي. د دې ترڅنگ دا درمل د کروهن ناروغۍ، او د کولمو د تسپودي ناروغيو په درملنه کې هم کارېږي.
چاپي رسنې
چاپي رسنې چې په تیرو لسیزو ډیرې د اهمیت وړ وې اوس هم کاریږي. د چاپي رسنیو له ډلې ورځپاڼې, مجلې' اوونیزې او میاشتینې دي.
بودېسونايد
دا درمل د اسټرازېنېکا لخوا د پوزې د ساکاږونکي په توگه د رهېنوکورټ په نامه جوړېږي. (په ډنمارک کې د رهېنوسول په نامه). د خولې د ساکاږونکي په توگه بيا د پلميکورټ په نامه صادرېږي (په اسراييل کې د بوديکورټ په نامه) د امالې او يا هم د خولې د کپسولو په توگه بيا د اېنټوکورټ په نامه جوړېږي.
سالمېټېرول
سالمېټېرول د اوږدې اغېزې يو بيټا ۲ اډرېنرجېک رېسېپتورونو اگونېسټ درمل دی چې د سالنډي او کرونېک ابسټرکټيف پلمونېري يا د سږو د بندښت اوندنه ناروغۍ په درملنه کې کارېږي.
وېشنيزه:درمل
مڼه غونی
مڼه غونی یا کبست یا حنظل چې په فارسي ژبه کې ورته خيار تلخ او هندوانه ابوجهل  هم وايي، یوه ترخه مېوه ده چې په فارسي ژبه کې د خربزه روبا، کدوی تلخ او سيب تلخ په نوم یادیږي او په عربي ژبه کې ورته حنظل، مرارة الصحاری، او علقم، او په سرباز کې د اچمي ژبې د خلکو په کلتور کې، چابهار او مومن په "ګونج" او د ایران په جنوب کې د خزر په نوم یادیږي. (تلفظ: خزاره) نومول شوی دی. د ناین او خوروبیابینک په ښارونو کې، دا د هنوانه مار یا هنوانه ماری په نوم پېژندل کیږي.مڼه غونی يوه بومي ځېلۍ لرونکي واښه دي چې د مديترانې په سيمه کې په ځانګړې توګه د تورکيې د ازمير، د افريقا نوبه او د اېټاليا تريسته سيمو بوټی ګڼل کيږي.دا بوټی د هنداوڼو له کورنۍ څخه دی اما له هندواڼې سره لږ توپير او هغه دا چې جسماً تر هندواڼې کوچنی، سخت او تريخ وي.
کیمیاوي مرکبات
دا نبات په خپل ترکيب کې د کولسینټین او colocentin په نوم يوه ترخه ماده لري، چې له کبله يې د دې خوند ډېر تريخ وي.
د درملو ځانګړتياوې
داسې انګېرل کیږي چې د کوکوربيتاسين محلول د درملنې ځانګړتیاوې لري.
د بلغم ضد ، ډېر قوي جلاب او جلاب کوونکي،ځيګر ، قوي انټي بيوټيک، د نقرس ضد، د تيتانوس ، د سر درد او د معدې درد ، د سياتيک، د صرع ناروغۍ ، د شکر ناروغۍ، د پوستکي د خارښت او د وېښتانو د سپينېدو ناروغيو په درملنه کې کارول کيږي.
د مغزي سکتې څخه مخنيوی کوي، د معدې او کدودانې چينجي له منځه وړي، د مار او لړم زهرجن خاصيت راکموي او له منځه يې وړي.
د مڼه غوني زيانونه
د مڼه غوني د ځانګړتیاوو تر څنګ داسې پایلې هم ترلاسه شوي چې ښيي د دې مېوې زیات استعمال د هاضمې پر سیستم منفي اغېز کوي او د ستونزو لامل کيږي. حتا د دې بوټي خورا لږ مقدار مصرف کولی شي د معدې او کولمو د شدید خارښت ، وینې اسهال ، د پښتورګو زیانمن کېدو ، د وینې ادرار او د ادرار نشتوالي لامل شي. د استعمال په دوام کې د اختلاطاتو، فلج او مړینې په شمول اړخیزې اغیزې هم ذکر شوي. د مصرف اندازه باید د یو چای کاشوغې څخه ډېر نه وي. البته، داسې ویل کیږي چې میندواره او شیدې ورکوونکې مېرمنې باید د دې میوې له خوړلو څخه په بشپړه توګه ډډه وکړي. د دې مېوې خوړل د ماشوم د زيان او سقط لامل کیږي او د هغې زهرجن مرکبات ماشوم ته زیان رسوي.
مڼه غونی د دودیزو درملو له نظره
څرنګه چې د دې میوې مصرف اکثرا د دودیزو درملو ډاکټرانو له خوا وړاندیز کیږي ، نو د دې طبیعت پیژندل زیان نه لري. د دودیزو درملو له نظره ، دا مېوه ډېره ګرمه او وچه ده او ډېری وختونه د بلغم لرونکي خلکو لپاره وړاندیز کیږي ترڅو د دې د زهرجن اغېزو له امله د بلغم مخلوط لرې کړي. د دې نبات خوراک په مختلفو فکتورونو پورې اړه لري لکه عمر، روغتیا او نور شرایط. حتا طبیعي اجزا او بوټي درمل باید د مناسب مقدار په پام کې نیولو پرته وانخیستل شي. ټاکل شوی دوز خورا مهم دی. دا هم ویل کیږي چې هغه خلک چې یخ مزاج لري باید دا مېوه ونه خوري. میندواره مېرمنې باید دا مېوه په هيڅ صورت ونه کاروي.
سرچینې
وېشنيزه:مېوې وېشنيزه:مڼه غونی وېشنيزه:ترخه مڼه غوني وېشنيزه:سارايي مڼه غونی وېشنيزه:د شکر درمل وېشنيزه:شکر ناو
بيولوژي
د بيولوژې تعريف او تاريخچه :
په عمومې توګه په نړۍ کې دوه ډوله اجسام لېدل کېږي ، يو مړه جسمونه دي او بل ژوندي جسمونه دي. هغه علم چې د مړو اجسامو څخه بحث کوي physical science    فيزيکي ساينس په نوم يادېږي .او هغه علم چي د ژونديو اجسامو څخه بحث کوي دژوند پوهې يا Biological Science بيولوژيکي ساينس په نوم ياديږي بيولوژي له دوه يوناني کليمو څخه اخيستل شوې چي يو يې دBiosيعنې دژوند او بله يې دLogos چې معنى يې علم يا څيړنه ده نو دا دواړه کلېمې چې سره يو ځاي شي دBiologyيادژوندانه علم ورڅخه جوړېږي. يا په بل عبارت بيولوژي هغه علم دى چې دژونديو اجسامو د داخلي او خارجي جوړښت ،دژوند څرنګوالى، تولد،تکثر،غذا اخېستلو اوتوافق څخه بحث کوي.
٤-عصري بيولوژي ( The rise of modern biology  ) (Androes- vesalias) په١٥٦٥-١٥١٦ کلونومنځ کې ژوند کول، نوموړي عالم داناتومي په اړه کې ډير زيات معلومات وړاندې کړل وروسته له هغه د ګيلن کتاب يې چي داناتومي په برخه کې ليکلى وه تر انتقاد لاندي ونيوه  ،دهغه تيروتنې يې درک کړل ،نوموړي عالم سپيان ،سوي ،او نور حيوانات تسليخ کړل ،بيايې داناتومۍ په اړه يوکتاب وليکه دوسياليوس دمرګ نه وروسته (William harvy)چي يو انګليسي عالم يعنې (طبيب)وه او (١٦٥٧-١٥٧٤) کلونو کي ژوندکاوه داول  ځل لپاره دوينى دوران تشريح کړل .داعضاوود وظايفو علم يا فزيالوژي  خلکو ته وپيژندله، (Edward-jenner) چي په (١٩٢٢-١٨٩٥) کلونو کي ژوند کاوه دجراشيمو په  باره کي خپله نظريه( جرم تيوري(Germ theory ياد مايکروبونو تيوري وړاندي کړه. همدارنګه Josephlister.چي په (١٨٢٧-١٩١٢) کلونو کي ژوند کاوه په خپل روغتون کې د جراحۍ په وخت کې د تعقيم عمليه يا Strilization  پيشنهاد کړه، بل عالم چې ګريګورمندل  Gregor mendel  نومېده او په (١٨٨٤-١٨٢٢) کلونو کي ژوند کاوه ،دوراثت  په باره کي کافي معلومات ټولني ته وړندې کړه.
.       دبيالوژي څانګې
The imptant branches of Biology دژوندي موجوداتو د اسانه مطالعې لپاره بيولوژي په يو شمير څانګو ويشل شويده : ١-زولوجي ( Zoology )هغه علم دى چې دحيواناتودپيژندنې څخه بحث کوي ٢-بوتاني (botany) هغه علم دى چې نباتات مونږته راپيژني ٣-هستولوژي (histology) هغه علم دى چې دانساجومطالعه ترڅيړنې لاندې نيسي ٤-سايتولوژي (cytology هغه علم دى چې دحجروجوړښت او دندو مطالعه ترڅيړنې لاندې نيسي. ٥-فزيولوژي  Physiolog هغه علم دى چې دبدن دغړودندې اووظايف ترڅيړنې لاندې نيسي . ٦-مايکروبيولوژي(Microbiology)هغه علم دى چې دزره بيني اجسام چې په سترګونه ليدل کيږي اودمايکروسکوب په وسيله ليدل کيږي ترڅيړنې لاندې نېسي . ٧-ايکولوژي (Ecology)هغه علم دى چې دژونديو  اجسامو او چاپيريال ترمنځ اړيکې مطالعه کوي . ٨-تکسانومي(Taxonomy)هغه علم دى چې دټولوژونديو اجسامو طبقه بندۍ څخه بحث کوي.
٩-جينټيکس(Genetics) هغه علم دى چې ديونسل څخه بل نسل ته دخصوصياتوانتقال ترڅيړنې لاندې نيسي. ١٠-مورفولوژي (Morphology)هغه علم دى چې دژونديواجسامودظاهري جوړښت څخه بحث کوي ١١-امبريولوژي (Embragology) هغه علم دى چې دجنين وده اوتکامل ترڅيړنې لاندې نيسي. ١٢- اناتومي(Anatomy) :هغه علم دي چې دحيواناتو او نباتاتو د داخلي جوړښت څخه بحث کوي : ١٣-پتالوژي (Pathalogy)پتالوژي عبارت له هغه علم څخه دى چې دحيواناتو او نباتاتو دناروغيواو غير طبعى انساجو څخه بحث کوي. ١٤-سپيس بيالوژي(Space biology)   : عبارت د هغه علم څخه دى کوم چې په خارجي فضا کې د ژونديو موجوداتو  ژوند تر   څېړنې لاندې نېسي. ١٥- ويرولوجې virology : عبارت له هغه علم څخه دى کوم چې وايروسونه تر مطالعې لاندې نېسي. ١٦- امونولوژې Immonology: عبارت له هغه علم څخه ديو ژوندي موجود معافيت د ناروغيو په وړاندې څېړي.
٣- تولد او تناسل Reproduction ژوندې اجسام دنسل دبقا لپاره دمثل توليد يا تکثر لري تکثر په زيروحو کې په ډول ډول طريقو صورت نيسي ٤-خوراک کول يا تغذيه Nutrition ژوندې اجسام د خپل جسم د ودې لپاره خوړو ته اړتيا لري د  خوړو په واسيطه  ژوندې اجسام وده کولاى شي  او  ژوندي پاتې کېدلاى شي ، مګر غير زيروح اجسام خوړو ته اړتيا نلري. ٥- وده Growth ټول ژوندې اجسام وده کوې مګر مړه اجسام وده نشې کولاى او د ژونديو اجسامو وده دحجراتو په زياتوالي او هم د هري حجري د لويوالي په واسطه صورت نېسي. مثلاً مرخيړي چې  د خاوري څخه راوځي په يوه ورځ کې له           Cm ٥-٧مترو پورې لويئږي  او له بلې خوا په ځنګلونوکې دناجو يا سروې ونه  په نظر کې نېسو چې په ډيرو کلونو کې هغوئ  خپل اصلې قدته رسېږي ، چې په همدې صورت ژوندې اجسام ورو ورو يا  ژر وده کوي.
٦- ( تنفس کول ) Respiration ژوندې اجسام چې کله تغذيه شي ،دغه مواد يې د بدن په حجراتو کې سوځول کېږي ، چې د هغې په پايله کې انرژې  او دکار توان ورسره پيداکېږي  ، د خوراکې موادو د سوځېدلو لپاره اکسيجن ته اړتيا وي چې دا دتنفس په وسيله بدن ته داخليږي ، د سوځيدلو څخه وروسته  د انرژۍ سره (Co2) او ( H2o)  هم جوړېږي  دغه جوړ شوې ( Co2) د تنفس د عمليې په مرسته له بدن څخه خارجېږي ،که (O2) بدن ته داخل نشې انرژي نشې توليدولاى  نو ژوندي اجسام ژوند نه شي کولاى ، چې په عادې او نورمال حالت پاتې شي. ٧- اطراح (Exertion) يو شمېر مواد د اطراحيه غړو پواسطه جوړېږي چې اضافې او ضرر رسوونکي دي ، لکه ( H2O) يوريا، يوريک اسيد ،کرياتينين او داسې نور ، دا مواد د اطراحيه غړو له لارې د باندې ايستل کېږي. ٨- حرکت Movement) ) حرکت د ژونديو اجسامو مهم خاصيت دى هر ژوندى جسم حرکت کوي.چې ځينې يې چټک   او ځينې يې سست وي ، لکه حېوان  منډې وهي ،الوزي ، په ځمکه ښوريږي ، ونې او بوټې  هم حرکت کوي يعنې لوېږي او هم ښورېږي لکه  لمرګلى د لمر خواته مخ اړوي.مګر غير ژوندي اجسام حرکت نه لري - توافق (Adaptation) ژوندې اجسام د خپل ژوند د بقا په خاطر مجبور دي د چاپيريال سره توافق وکړي. ټول ژوندي اجسام په مختلفوطريقو له چاپيريال سره توافق کوي ، که په چاپيريال کې د هوا تغير صورت ونېسي نو ځينې ژوندي اجسام له هغه چاپيريال څخه تېښته کوي او ځينې  ورسرره توافق کوي. ١٠- تخريش ( Irritability) ژوندي موجودات د خپل محيط د منبهاتو په مقابل کې عکسل العمل ښئ ، د غذا د ښه نه  ژوولو له امله ګېډه  دردکوي ښه نه ژول شوي غذا د ګېډې لپاره ښه منبه  او درد عکسل العمل دى، او يا که هوا ګرمه شي ځينې حيوانات لکه اوښان ، سپيان اونور  خپلې وړۍ تويوي او په ژمې کې بيا د ويښتانو پنډه طبقه تشکيلوې  پدې صورت کې دهوا ګرموالى  تنبيه (Stimulus)   د وړيو تويول  او د ګېډي درد (Response )بلل کېږي ،محيطي منبهات  عبارت دي له رڼا ،حرارت ،فشار  ، صوت او نور  په عالي حيواناتوکې يو شمير خاصي حجري دي چې د مخصوصو منبهاتو په مقابل کې عکسل العمل  ښئ ،لکه د غوږ ، پزې،ژبې او د سترګې د قرنيي مخصوص حجرات  چې د اواز ، بوى ، او رڼا په مقابل کې خپل عکسل العمل  ښئ مګر په ټيټو حيواناتو کې دا ډول  خاص  جوړښت نشته چې په دوى .کې د يوې منبهه په مقابل کې ټول حيوان عکسل العمل ښئ ، او دا عکسل العمل  د حرکت په ډول صورت نېسي يعنې حېوان يا د منبه څخه تېښته کوي او يا ورنږدې کېږي. ١١- انکشاف Development د ودې په بهير کې د يو زيروح بدلونونو ته انکشاف وايې. په غير زيروحوکې داډول خاصيت نشته
د بيولوژي د علم ارزښت (Important of biology) څرنګه،چي انسان دژوند يوموجوداتو له جملې څخه دى، نو مجبور دى چي دخپل ژوند يوه برخه دبيولوژى علم په مطالعه کې مصرف کړي. تر څو دخپل ځان په اړه  مکمل معلومات پيداکړي، اوله بلې خوا نور ژوندي موجودات هم دانسانانو سره راز راز اړيکي لرى. مثلا :. نباتات عضوي مواد دغير عضوي موادو څخه جوړوي دغذا په توګه ترې  ګټه اخلي  همدارنګه د  بيولوژىد علم له برکته په اوسني وخت کې په طبابت ، دوا  جوړونه   ،کرنه  صنعت کې په څرګند ډول پرمختګونه ليدل کيږى. •	له نباتاتو اونباتي موادو څخه رنګارنګ رختونه مختلفې دواګاني. اوعطريات په لاس راځي، همداډول حيوانات لکه غويان ،پسونه ،چرګان اوماهيان زمونږ دغذايې موادو يوه برخه تشکيلوي، وړۍ اوپوستکي چې دحيواناتو څخه په لاس راځي زمونږ په اقتصادي ژوند کي زيات رول لري، همدارنګه ځينى وحشي حيوانات او ذهرلرونکى حيوانات وجود لري چي دانسانانو له پاره زيان رسوونکي دي اوهم ځني مايکروسکوپي حيوانات اونباتات شته چې درنګارنګو ناروغيوسبب ګرځي نو له دې کبله انسانان مجبوردي چې د نباتاتو او حيواناتو په برخه کې معلومات ترلاسه کړي ترڅودګټورونباتاتو اوحيواناتو په   روزنه اوزياتوالي کې نوره هم پاملرنه وکړي ښه او اصلاح شوي نسلونه رامنځ ته کړي، چي داکار دوراثت دعلم په ذريعه سرته رسيږي، دکرنى اومالدارۍ د محصولاتوزياتو الى دهمدې علم له  برکته دى ،همدارنګه په طبابت کې دمضرو مايکروسکوپي حيواناتو او نباتاتو له منځ وړلو طريقي دبيولوژي علم له برکته منځ   ته راځي ددغه حيواني اونباتي مضره مايکروسکوپي جسمونو له منځه  وړلولپاره دبيولوژي علم مختلفي دواګانې رامنځ ته کړي،  دبيولوژي علم  دننى   طبابت، زراعت ،وترنرۍ دپرمختګ لپاره زياتى  هڅې کړيدي همدا دبيولوژي علم  دي چي زمونږ دژوند دهوسايني لپاره ډير کار کړي دي
•	 دبيولوژيکى فکتورونوارزښت څرنګه چې ژوندى اجسام په يواځې توب نشې کولاى خپل ژوندته دوام ورکړي، نوهغوى اړدى په خپلو کي سره هم اړيکې ولري او دخپل فزيکى محيط سره هم اړيکى وساتى، شنه نباتات ،حيوانات تجزيه کوونکى. اونورټول ژوندي اجسام هغه بيولوژيکي فکتورونه اوعوامل دي چي په ايکوسيتم باندې تاثير کوي چې اغيزې يې څرګندې او ښکاره دي. دحيه اجسامود يوګروپ زياتوالى دبل ګروپ کله دزياتوالي اوکله دکموالي سبب ګرځي اوځيني وخت بالکل دختمېدو سبب هم کيږى لکه دحيواناتو زياتوالى دنباتاتو کموالى رامنځ ته کوى، حال داچې دنباتاتو زياتوالى دحيواناتو زياتوالى سبب کرځي، دغوښه خوړونکو زياتوالى دوښوخوړونکو شمېر کموي اودوښو خوړونکو زياتوالى دغوښه خوړونکو زياتوالى رامنځ ته کوي که ښه غو روشي داسى ډير مثالونه ليدل کيږى. دبيولوژيکى فکتورو اغيزي په زيروحو باندي په لاندي ډول مطالعه کيږي
داوبو بيولوژيکى اهميت اوبه په ټولو زيروحو کې زيات اهميت لري چې د هايدروجن او اکسيجن څخه جوړ شوى دى، اوبه په کيمياوي تعا ملاتوکي په  او  ايونو باندې بدليږي، په همدې ډول پروتو پلازم کې داوبو اندازه د    %٦٥ څخه تر %٩٥ پورې رسيږي، چې دنباتاتو په فوتو سنتيز يا ضيائې ترکيب کې مهمه برخه اوبه تشکېلوي او ديوى اساسى مادې په حيث ورڅخه  کاراخستل کيږي، که اوبه نه وي نوپه نباتاتو کى خواړه نه جوړيږى، همدارنګه اوبه يو قوي حل کوونکى يامحلل دى چي مواد په اوبو کى دحل کيدو پوسيله له يوې برخې څخه بلې برخې ته په بدن کې انتقاليږي، د دې تر څنګ د بدن تودوخې  درجه کنترولوي که چېرته يو               زيروح  دخپل جسم کافى اندزازه اوبه له لاسه ورکړي نو هغه د  مړينى سبب ګرځي. درڼا يا روښنا‌‌ئي اهميت روښنائي يا رڼا دمهمو فکتورونو له جملې څخه ده، چي په ايکو سيستم کى مهمې اغيزي لري.نباتات دخوړو جوړولو په خاطر  رڼا ته اړتيا لري ترڅوچي رڼانه وي نباتات خواړه نه شي جوړولاي ،دلمر د واړنګوانرژې دمحيط دګرموالي له پاره اړينه ده ځکه چي پرته له لمرڅخه ژوند ګران دى.دضيايي ترکيب په عمليه کې درڼا موجوديت حتمى شرط دي
داتوموسفير Atmosphere   بيولوژيکي اهميت هغه غازونه چې په اتوموسفيرکې موجود دي اود ژونديو اجسامو دژوند له پاره حياتي اهميت لري دوه دي، يو کاربن ډاې اکسايد او بل اکسيجن دى،. کاربن داى اکسايد په فوتو سنتيزس(ضيائې ترکيب ) کې مهم رول لري، اوديوې اساسي مادي په حيث ورڅخه کار اخلي او اکسيجن په تنفس کې رول لري، چي د انرژۍ توليد لپاره ضروري دي. اودواړه يودبل معکوس دي، يعني نباتات د CO2 څخه کار اخلي اود حيوانا تو لپاره دضرورت وړ اکسيجن برابروي، کوم چې دانرژۍ توليد له پاره پکارېږي.
ديوشمير حيواناتو اونباتاتو ګټي ارزښت انسان ته ١-دماهيانو غذايي او اقتصادي ارزښت د ډير پخوا څخه ماهيان دانسان لپاره غوره اوبهترين خوراک ګرځيدلى دى ،.په يوکال کې ١٨ميليارده کيلوګرامه ماهيان بازارته وړاندې کېږي ،چې دهغې بيه اوقيمت ٨٠٠ميلونه ډالره کېږي، چې دغه صنعت اوکسب کې ډېرکسان بخت دي، دماهي غوښه %٢٠-١٣پورې پروټين لري ،دماهيانو دځيګر غوړي چې دكاد Cod په نامه يادېږي ،دAاوD ويټاميونونه لري ،دماهيانوغوښه په مختلفو طريقو سره تر ډير وخته ساتل کيداي شي،دوچ اومړه شوي ماهيانو څخه کيمياوي سري جوړيږي اودچرګانودخوراک په حيث کاراخيستل کېږي ،مايع سرېښ دماهي دځينوپاتې شويوبرخوڅخه ،جوړيږي دغو ښې لپاره خاص ماهيان استعمالېږي چې دخال لرونکوTroupماهي ،پرچPerch ماهي ،سالمن Salmonماهي، باس   ,BassتيوناTuna ماهيان نومېږي. ځيني ماهيان چي َښکلي او په زړه پورې رنګونه لري په مرتبانو شيشو او حوضونوکي د ښکلا په خاطر ساتل کيږي. ،يوډول ما هي چي دملاريا دغوماشي او انوفيل لارواګانې  خوري دانسانانو له  لپاره ډير روغتياېي اهميت لري ځکه پدي سره دملاريا دناروغى مخنيوى کېداى شي،  دا ماهيان په ډنډونو او حوضونوکى  بايد وساتل شي چي دTop Min nowپه نامه سره ياديږي ،دځينو ماهيانو دفلسونو څخه ګاڼې او دسينګار شيان جوړوي دګارپايک Garpike  په نامه سره ياديږى.
دخزندواهميت سره له دې چې خزندګان خلکو ته .مضر او زيان رسوونکي ښکاري مګر زيان اوتاوان ئې نـسبت ګټې ته ډيرکم دى، چې ګټى ئى په لاندي ډول دي. (١) خزندګان ډير زيات مضر او ضرر رسوونکي حشرات اونور مضر  حيوانات له منځه وړي، اوانسانان دهغوئ  دشر څخه خلاصوي. (٢) دنړى دډيرو انسانانو لپاره کيشپان غذا او خواړه دي ځکه دهغوئ وزن ډير زيات دى، زياته غوښه ورڅخه حاصليږي (٣)زنګى مار Rattle Snake غوښه يې  ډير خلک استعمالوي.
دمرغانواوتى لرونکوګټي انسان ته مرغان انسان ته ډيرزيات اهميت لري، ځکه چي دهغه څخه ډيري ګټې اخيستل کيږي، په نړۍ  کي دمرغانو غوښي او هګيو تجارت اوسوداګري په ډيره لويه اندازى سره کيږې چې ميليونونو ډالرو ته رسيږي دنړي په هر ځاې کې دمرغانوڅخه انسانان ګټه اخلي، دمرغانو غوښه ډيره خوندوره اودصحت لپاره هم ډيره مناسبه ده. ځکه چي شحميات ئي ډيرکم دي دمر غانو دبڼکو څخه چي ښکلي رنګونه لري دسينګارشيان جوړوي دنازکو بڼکوڅخه با لښتونه اوتوشکې ډکوي.زيا ت مرغان مضراوزيان رسوونکې حشرات خورې اودفضو له موادوڅخه دسونګ لپاره کار اخستل کيږي اوحيواني سره ترلا سه کوي دښکرونوڅخه يې دچاقو لاستي او نور شيان جوړيږي. پسونه اووزي ډيري ګټي لري لکه غوښه يې مهمه خوراکي ماده ده شيدي،مستي،پنير ،غوړي ورڅخه اخستل کيږي  ، پوستکې يې په کار وړل کېږي او د وړيو څخه يې ټغرونه او قالينې اوبدل کېږي ځينې پسونه لکه قره قل ډير اقتصادې  اهميت لري ،  د فيل د غاښونو څخه ډير قيمتې شيان جوړوي چې د بار وړولو لپاره ورڅخه کار اخستل کېږي. د فيل څخه په ډيره اندازه غوړې اوتيل پلاس راوړى چي ويټامينونه هم لري. دهوسۍ غوښه ډيره خوږه او خوندوره ده دځينو څخه مشک او بهترين خوشبوى په لاس راوړى. دډيروتي لرونکو دپوستکي څخه بالاپوشونه ،خولۍ چې ديخنۍ او سړو په وخت کى پوره کار ورکوى دځينو څخه موزى بوټان او څپلۍ جوړيږي.
ځينى تى لرونکى مضر حشرات خورى اودهغوى لارواله منځه وړى ځينې تي لرونکى زيان رسوونکى اوناروغۍ نقلوونکې هم دي لکه موږگان.، ، بازاوګونګ موږکا ن اونورحيوانا ت خوري کوم چې فصلونوته زيا ن رسونکي دي، ځينې خلک د تفريح او خوشحالۍ لپاره مرغان ساتي ځکه چې هغوى ډېرښکلي شکلونه او په زړه پورې اوازونه لري  زيات مرغان خلک په کورونو کې ساتي لکه کورني چرګان ،فيلمرغان ،ابي کوترې ،مړزان ،تيترې چې دهغوى د غوښې ، هګيو او سرې څخه ګټه پورته کوي،  او هم يې  د بڼکو څخه کار اخلي ځکه ددې مرغانو ګټه زياته او مصرف يې کم دى چې دې ته کورني اواهلي مرغان وايې ملخان چې دفصل اوکښت لپاره ترټولوزيات زيان رسونکي دي دمرغانو په واسطه د دوي مخه نيول کيږي د غوا او غوايانو څخه مختلفې ګټې اخستل کېږي ، غوښه ئي خوړل کيږې شيدې مستې کوچ، پنيراوغوړي ورڅخه په لاسه راوړي. چرمښکۍ مار او نهنګ پوستکې دښايسته اونازکو څرمنو بوټانو، لاسى بکسونواودښکلاشيانوجوړولولپاره پکاره وې، يواځې په يوکال کې هندوستان د دوه نيم ميليونه ډالر و په ارزښت  د خزندګانو پوستکي. بازارته وړاندې کوې.دنهنګ څرمنه اوچرم ډير قيمتي اوارزښناک دى. دکېشپانو دقشرڅخه ګومنځې جوړوې اوهم يو ډول سينګاري شيان جوړيږي. دنباتاتو ونډه په انساني ژوند کې : د بيولوژې په علم کې يواځې حيوانات نه بلکې نباتات هم د انسانانو په ژوند کې ډير زيات ارزښت لري، چې د  خپل ژونديو شمير اړتياوي  له نباتاتو څخه پوره کوي، په همدې ډول د نباتاتو سره زمونږ چاپيريال  ښکلى او ښايسته کېږي ، زمونږ خوراکونه ، برابروي ، نباتات ، قندونه ، پروتين ، او شحميات لري د منرالونو او معدنې موادو څخه زياته برخه په همدې کې ده يوه اندازه ويټامينونه هم د نباتاتو څخه حاصلېږي ، څاروي او حيوانات چې زمونږ غذا جوړوي د نباتاتو څخه تغذيه کوي ، که نباتات نه وي نو مونږ  څاروي نشو  روزلى ، نباتات د سيمې  هوا تصفيه کوي ،  د تنفس لپاره مرطوبه هوا برابروي  نباتات د هوا د حرارت درجه تنظيموي  د نباتاتو څخه کالي او جامې  جوړېږي  لکه مالوچ  او سنډ په صنعت کې رول لري په کور جوړولو ودانيو او د کورپه سامان کې پکارېږي. لاندې په لنډه توګه د يو شمير نباتاتو ګټې بيانوو. ١- د الجيانو اقتصادې ارزښت :- الجيان ډير زيات ارزښت  لري  ، ځکه چې پدې کې قندونه او ويټامينونه زيات دي ،دمهيانو اونور حيواناتو لپاره خوراک ګرځي: ١-قندونه او ويټامينونه ذاخيره ده. ٢-نصواري الجيان دايوډين دلرلو په سبب کې طبى اهميت لري. ٣-الجيان پتاشيم او نوري مالګي لري نو کيمياوي سره ورڅخه جوړيږي. ٤-سره الجيان په لابراتوارونو کي داګر –اګر مادي لپاره استعماليږي کوم چي مکروبونه پکي کرل کيږي. ٥-دټوکرانو اورختونو داوبدلو لپاره په کار وړل کيږي ٦-آيس کريم ،دغاښونوکريم ،دبوټانو رنګ،چاکليټ،بسکټ او په شيريني کې استعماليږي. ٧-په صنعت کې ورڅخه دفلزاتو صيقل لپاره کار اخلي. ٨-په ديګونوکې دحرارتي عايق په حيث استعماليږي ، ٩-په اوبو کې اکسجن ازادوي
د اسفنجونو رول اسفنجونه د اوبو جذبولو خاصيت لري، نو په ورځنيو کارونو کې ورڅخه کار اخستل کېږي  ، اسفنجونه  د اوبو لاندې ټوټه ټوټه کېږي  او بيا لمر ته اچول کېږي ، چې وچ  شي تر وچېدو وروسته د هغې اسکليټ  پاتې کېږي  د زينتي او ډولې شيانو په حيث ورڅخه کار اخستل کېږي د حمام ډبري  د اسفنجونو  اسکليټ دى چې د پاکوالي لپاره  په کار وړل کېږي. روغتيا ساتنه : د بيولوژې د علم رول د روغتيا په ساتنه کې هم ډير مهم دى ،.لکه ، ملاريا ،محرقه ،ليونې سپې ناروغې ،تور زيړى او نور هغه ناروغۍ دي چې د حيواناتو پواسطه انتقالېږي او نورو ته د ناروغيو او پرازيتونو دانتقال  سبب ګرځې،  لکه مچ، سپږه ،کڼه ،موږک ،او نور  حيواناتو څخه يادونه کولاى شو. اخځليکونه
الف- الفت ،احسان الله ،١٣٧٩هـ ش ، عمومې بيولوژې لومړۍ برخه افغان پوهنتون ،پېښور. ب- اميري ، محمد ظاهر،١٣٨٥، عالې نباتات ، د چاپ ځاى جلال اباد. ج- صابر،عبدالواسع ، ٢٠٠٧ م ، عمومې بيولوژې ، د چاپ ځاى نيوکابل کتاب پلورنځي د- محمد صابر،١٣٨٦هـ ش ،د پارازيتولوژي اساسات ، د افغانستان کلتوري ودې ټولنه ،جرمني.
نيل ډيګراس ټايسن
نيل ډيګراس ټايسن (د اکتوبر په ۵، ۱۹۵۸ کې زېږېدلی) يو امريکایی ستوري پېژندونکی، فزیک پوه، د سیارې ساینس پوه، ليکوال او عالم ؤ. ټايسن په هارورډ پوهنتون، د ټګزاس په اسټن پوهنتون او د کولمبيا په پوهنتون کې زده کړې کړې وې. له ۱۹۹۱ تر ۱۹۹۴ ز کلونو  پورې هغه د برنسټون په پوهنتون کې  له دوکتورا پورته  زده کړو کې مرستيال څېړونکی و، هغه د  کارکوونکي ساينس پوه په توګه د هايډن افلاک نما سره او له پرينسټون پوهنځي سره د ميلمه څېړونکي ساينس پوه او ښوونکي په توګه وټاکل شو. په ۱۹۹۶ ز کال کې د افلاک نما ( Hayden Planetarium  )مشر وټاکل شو او د بيا رغاونې ۲۱۰ ميليون ډالري هغې پروژې څارنه يې کوله چې په ۲۰۰۰ ز کال کې بشپړه شوه. له ۱۹۹۶ ز کال راهيسې، هغه د نيويارک د ځمکې او فضا لپاره د روز په مرکز کې د هيډن د افلاک نما ( Hayden Planetarium) مشر و. دغه مرکز د امريکا د طبيعي تاريخ د موزیم یوه  برخه ده، چېرته چې ټايسون په ۱۹۹۷ ز کال کې د فلک پېژندنې اداره رامنځ ته کړه او له ۲۰۰۳ ز کال راهيسې  په دې اداره کې د مرستيال څېړونکي په توګه کار کوي.
له ۱۹۹۵ څخه تر ۲۰۰۵ ز کال پورې ټايسن د طبيعي تاريخ مجلې لپاره د «کاينات» په کالم کې مقالې لېکلې، کومې لېکنې چې له هغې وروسته په کتابونو «د تور سوري په واسطه مرګ» ۲۰۰۷ ز کال او «د خلکو لپاره په بېړه فلک پېژندنه» ۲۰۱۷ز کال کې خپرې شوې. په همدې موده کې هغه د سټار ډيټ په نوم مجلې لپاره مياشتنۍ مقالې لېکلې، چې د کايناتو په اړه پوښتنو ته يې ځوابونه ويل، دغه مقالې يې د ميرلين په مستعار نوم خپرولې. د همدې مقالو ځينې توکي بيا د هغه په کتابونو هر يو د «مرلين د کايناتو سفر» ۱۹۹۸ ز کال او «د سيارو څخه لېدنه» ۱۹۹۸ ز کال کې راڅرګندې شوې. ټايسن په ۲۰۰۱ ز کال کې د هوا تشيال صنعت د راتلونکي په اړه او په ۲۰۰۴ ز کال کې په «سپوږمۍ، مريخ او د هغې تر شا» دولتي کميسيونونو کې خدمت وکړ. هغه ته په همدې کال کې د ناسا د غوره عمومي خدمتونو نښان ورکړل شو. له ۲۰۰۶ تر ۲۰۱۱ ز کال پورې، هغه په پي بي ايس تلويزيون د «اين.او.وي.ای ساينس همدا اوس» په نوم د يو پروګرام کوربه ؤ. له ۲۰۰۹ ز کال څخه ټايسن د «ستورو خبرې» په نوم د يو غږيز اوونيز پروګرام کوربه توب کاوه. په ۲۰۱۵ ز کال کې له نيشنل جيوګرافيک چينل څخه يوه لړۍ هم خپره شوې وه چې هغې ته يې د ستورو خبرې نوم ورکړی و. په ۲۰۱۴ ز کال کې هغه د يو تلويزيوني  پروګرام کوربه ؤ، د دې پروګرام نوم (Cosmos: A Spacetime Odyssey)، دغه پروګرام د کايناتو په اړه د کارل سيګان د ۱۹۸۰ ز کال د لړۍ پر ځای خپرېدلو چې د کارل سيګان د خپرونو نوم (A Personal Voyage) و. په ۲۰۱۵ ز کال کې د متحده ايالاتو د ساينس ملي اکاډمۍ ټايسن ته د عمومي ښېګڼې نښان ورکړچې دغه نښان د ساينس د عجايبو په اړه د عامو خلکو د لېوالتيا په پيدا کولو کې د هغه فوق العاده نقش له امله هغه ته ورکړل شو.
د ژوند لومړي کلونه
ټايسن په مينهاتن کې زېږېدلی و، د کورنۍ له درې اولادونو دویم ؤ، کورنۍ يې په برونکس کې اوسېده. د هغه افريقايي توکمه امريکايي پلار سيريل ډيګراس ټايسن ۱۹۲۷-۲۰۱۶ ز کال کې يو ټولنپوه و د نيويارک د ښار د ښاروال جان ليندسي د بشري سرچينو کميسار او د ځوانانو د هارلم نامحدودو فرصتونو لومړی مدير ؤ. د هغه مور سانچيتا ماريا ټايسن په ۱۹۲۸ ز کال کې زېږېدلې د متحده ايالاتو د روغتيا، پوهنې وزارت کې د پوستکي متخصصه وه. نوموړې اصلاً د پورتریکا توکمې وه. ټايسن دوې خویندې او ورور استيون جوزف، ټايسن او لين انتيباس ټايسن لرل. د ټايسن منځنی نوم ډيګراس د هغه د پلرنۍ نيا له نوم څخه اخستل شوی، د هغه نيا التيما ډي ګراس د انګلستان د هند لوېدیځ ټاپوګانو په نيويس کې زېږېدلې وه.
ټايسن د برانکس په کسل هيل ښارګوټي او وروسته د ديورډيل په سيمه کې رالوی شو. له وړکتون  تر ليسې پورې هغه د برانکس په دولتي ښوونځيو کې زده کړې وکړې چې دغه ښوونځي دا دي: PS 36 Unionport, PS 81 Robert J. Christen, the Riverdale Kingsbridge Academy (MS 141), and The Bronx High School of Science. چېرته چې هغه د غېږنیونې د لوبډلې مشر و، د فزيکي علومو د مجلې مدير و او په ۱۹۷۶ ز کال کې فارغ شو. د هايډن افلاک نما د يوې صحنې له لېدلو وروسته په نهه کلنۍ کې له ستورپېژندنې سره د هغه لېوالتيا پيدا شوه. ټايسن د هغه وخت يادونه کوي چې وايي «هغه انځور ډېر پياوړی و او زه دومره قاطع وم چې ما په دې موضوع کې بل غوراوی نه درلود، په حقيقت کې کايناتو زه راوبللم». د ليسې پر مهال، ټايسن د ستورپېژندنې هغو علمي دورو کې حاضر و چې د هايډن د فلک نما له خوا وړاندې شوې وې، چې هغه دې دورې ته د خپل ژوند «تر ټولو زيات جوړوونکی پړاو» وايي. ټايسن د هغه وخت د فلک نما مدير درېيم مارک چارټراند خپل لومړۍ فکري بیلګه بولي، ټايسن د مارک د تدريس له طريقې چې له خوش طبعۍ سره ګډه وه اغېزمن شو څو نړۍ په هغه ډول نورو ته ورسوي چې څه ډول هغه دا کار وکړ.
ټايسن د خپلې ځوانۍ په کلونو کې په ډېر ځور ستورپېژندنه ولوسته او په پینځلس کلنۍ کې په همدې موضوع د درسونو ورکولو له امله د ستورپېژندونکو په منځ کې یې زيات شهرت تر لاسه کړ. ستورپېژندونکی کارل سيګان چې د کارنل په پوهنتون کې د پوهنځي د علمي پلاوي غړی و هڅه یې وکړه چې ټايسن په کارنل پوهنتون کې لیسانس واخلي. د هغه په کتاب «اسمان محدود نه دی» کې ټايسن ليکي: "زما له عريضې څخه له کايناتو سره لېوالتيا څڅېده. د داخلې دفتر بې له دې چې ماته خبر راکړي، زما غوښتنلیک یې کارل سيګان ته استولې و چې په څو اوونيو کې ما شخصي ليک تر لاسه کړ..."ټايسن د کايناتو په اړه د خپل پروګرام (Cosmos: A Spacetime Odyssey) په لومړۍ لړۍ کې د دې شيبې بيا يادونه وکړه. نوموړي د يو مشهور ستور پېژندونکي اړوند د ۱۹۷۵ ز کال جنتري يې را واخیستله او هغه ورځ يې پیدا کړه چې سيګان يو اولس کلن ته بلنه ورکړې وه څو يوه ورځ په ايتاکا کې تېره کړي. سيګان هغه ته وړانديز کړی و که چېرې  د هغه د لېږد موټر بېرته برانکس ته رانه شي نو هغه ته به شپه هم ورکړي. ټايسن وويل «زه مخکې پوهېدم چې غواړم ساينس پوه شم. خو په هغه ماسپښين، ما له کارل څخه زده کړل چې زه څه غواړم چې بايد شم».
په ۱۹۸۰ ز کال کې ټايسن له هارورډ کالج څخه د فزیک په څانګه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ او بيا يې په اسټن کې د ټکزاس له پوهنتون څخه د فراغت سند ترلاسه کړ، بیا یې په ۱۹۸۳ ز کال کې په ستور پېژندنه کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړ. د هغه په وينا هغه په څېړنيز مرکز کې دومره وخت نه دی تېر کړی څومره چې یې بايد  تېر کړی وای. پروفيسرانو هغه وهڅولو چې د بديلو دندو په اړه فکر وکړي او د هغه د دوکتورا مقالې لپاره ټاکل شوې کمېټه منحل شوه، په دې توګه د تګزاس په پوهنتون کې د دوکتورا د دوام هڅې پای ته ورسېدې.
د فراه رسنۍ
د فراه ولایت رسنۍ په فراه ولایت کې د ملي راډیو تلویزیون ترڅنګ یوه بله سیمه ییزه راډیو او ګڼ شمیر چاپي رسنۍ شتون لري.
تلویزیونونه راډیوګانې ورځپاڼې مجلې
د سویس هیواد د ولایتونو نوملړ
د سویس هیواد ولایتونو نوملړ (د سویس هیواد د کانتونونو نوملړ/کانتون) سویس چې د اروپا لوی وچې په منځ کې پروت دی 26 ولایتونه لرې چې عبارت دی له:
د تاریخي سيمو د ملي ثبت تاريخ
د تاريخي سیمو د ملي ثبت تاريخچه په ۱۹۶۶ز کال کې هغه مهال پيل شو، کله چې د متحده ايالاتو حکومت له ملي تاريخ څخه د ساتنې قانون (NHPA) تصويب کړ او د ملي تاريخي سيمو د ثبت (NHPA) بهير يې پيل کړ. د دې ادارې له پيل راهيسې، د متحده ايالاتو د ملي پارک خدمات (NPS) د ثبت لپاره مخکښه اداره وګرځېده. ثبت د دوه ادارو له لارې پرمختګ وکړ چې يوه يې په ۱۹۷۰ز کلونو کې او بله يې په ۱۹۸۰ز کلونو کې و ه او په ۱۹۷۸ز کال کې NRHP په بشپړ ډول د ملي پارک له خدماتو وويستل شوه، دا اداره په ۱۹۸۱ز کال کې يو خل بيا په NPS کې داخله شوه.
لومړي کلونه
د ملي پارک خدماتو په نوم يوې بلې کورنۍ ادارې په تېر کې د تاريخي امريکايي ودانيو د ارزونې (۱۹۳۳)  او د تاريخي سيمو د کتنې چې په ۱۹۳۵ز کال کې اجازه ورکړل شوې وه، د ارزونې تجربه درلودله. له همدې امله او دې حقيقت ته په کتنې سره چې د پارک خدماتو له مخکې څخه په ملي پارکونو کې ګڼې تاريخي شتمنۍ اداره کولې، NPS منطقي انتخاب و تر څو د نوي رامنځ ته شوي تاريخي خونديتابه پروګرام مشري وکړي. د دې لپاره چې د نوي جوړ د تاريخي سيمو ملي ثبت په ځان کې راونغاړي، د جورج بي. هارټزوګ جونير تر مشرتابه لاندې، د ملي پارک خدماتو يوه اداري څانګه جوړه کړه چې د لرغون پېژندنې او تاريخي خونديتابه (OAHP) په نوم پېژندل کېده. دې څانګې په ګڼو شته کلتوري سرچينو پروګرامونو څارنه کوله چې په هغې کې د تاريخي سيمو ارزونه، د اوتلي د تاريخ څانګه او د امريکا د تاريخي ودانيو ارزونه شامال وو، د دې تر څنګ يې په نوي NRHP او د تاريخي خونديتابه پر صندوق هم څارنه کوله. هارټزوګ په OAHP باندې د ۱۹۶۶ز کال د قانون له لارې د حتمي ملي ثبت پروګرام د جوړولو تور پورې کړ. ايرنيست کينلي د دې دفتر لومړي رئيس و او هغه څوک و چې ويې ليدل د امريکا تاريخ بايد خوندي شي، او دا کار يې د هغو مسلکي او علمي ادارو په معلوماتي مشورو او مرستو تر سره کړ، د کومو اړيکه چې نېغ په نېغه له همدې هڅو سره وه، يعنې د تاريخ، ابادۍ د فن او لرغونو اثارو د څانګو په څېر».په OAHP کې نوې څانګې جوړې شوې تر څو ملي ثبت سمبال کړي. ويليام جی. موتاګ د ثبت لومړی رسمي ساتونکی و، څوک چې د ابادۍ «معمارۍ» تاريخپوه و.
د ثبت په لومړيو کلونو کې، د ۱۹۶۰ز کلونو په وروستيو او د ۱۹۷۰ز کلونو په لومړيو کې، اداره کمزورې او SHPO کوچني و، کارکونکي يې هم کم او بوديجه یې هم کمه وه. په حقيقت کې پيسې کمې وې، خو بيا هم د تاريخي خونديتابه بوديجې ته پيسې ورکول کېدې تر څو د هغو ملکيتونو څښتنانو، ته مالي مشابه مرستې ورسيږي، په لومړي سر کې په موزيمونو او اداري ودانيو کې او وروسته بيا په سوداګريزو جوړښتونو کې هم. د دې پړاو په اوږدو کې، SHPO کم وخت د رلود، تر څو جدي طرحې جوړې کړي، ان که غوښتل يې هم چې داسې وکړي؛ نو د تاريخي شتمنيو او له سره د سازمانونو جوړولو به د ايالتي دفترونو د سرچينو د زيات لګښت غوښتنه کوله. په پايله کې، نه ايالتي تاریخي خونديتابه دفتر او نه OAHP په حقيقت کې دا طرحه جدي وبلله. په ۱۹۶۹ز کال کې، کونلي د سويلي کارولينا د تاريخي خونديتابه ايالتي افسر چارلس لي ته وويل «په دې دوه سرليکونو يو يا دوه فقرې ولېکه. دې ته «د سويلي کارولينا د تاریخي خونديتابه لومړۍ طرحه. نوم ورکړه، که چېرې دا کومه معنا لري، نو زه به يې تايید کړم او بيا ته کولای شې چې د خپلو اړخيزو سوداګريو د پروژو غوښتنه وکړې.
بياجوړښت
په ۱۹۷۳ز کال کې د NPS  تاريخ پروګرامونه چې د متحده ايالاتو د ملي پارکونو له نظام او ملي ثبت سره اړوند و په رسمي ډول په دوه «مرسندويه رياستونو» ووېشل شول. دوه رامنځ ته شوي هر يو د لرغون پېژندنې او تاريخي خونديتابه مرستندويه رياست (ADPHP) او د پارک تاریخي خونديتابه مرستندويه رياست (ADPHP) وو. د لرغون پېژندنې او تاريخي خونديتابه مرستندويه رياست هغه کلتوري سرچينې سمبالولې، کومې چې د ملي پارک له نظام څخه بهر وې. په (ADAHP) کې مالي مرستې، ملي ثبت، تاريخي تاريخي ارزونې او ودانيۍ او د پارک د خدماتو د څانګو تر منځ د ځينو خدماتو همغږي کول وو. له بلې خوا (ADPHP) په لومړي سر کې هغه سرچينې سمبالولې چې له NPS په داخل کې وې. په (ADPHP) کې تاریخ، لرغونې پېژندنه او تاريخي ودانيزې څانګې شاملې وې.
څوونکی پروګرام
تر ۱۹۷۶ز کال پورې په ملي ثبت کې د ودانيو د ثبت لپاره هڅوونکې ماليات نه وو. له ۱۹۷۶ز کال څخه مخکې، فدرالي مالياتو قانون د شته او کله کله د تاريخي ودانيو د بيا کارولو لپاره د نوې ودانۍ ملاتړ پيل کړ. له ۱۹۷۶ز کال څخه وروسته، د مالياتو قانون د مالياتو د مراعات ورکولو په پار بدل شو، کوم چې عايد لرونکو تاريخي شتمنيو خونديتابه ته وده ورکوي. له دې څخه د ډاډ تر لاسه کولو مسئوليت د ملي پارک له خدماتو سره و چې د يوې تاريخي ودانۍ حيثيت پر ځای ساتل به د فدرالي هڅونکو مالياتو مستحق وي. هغه شتمنۍ او ودانۍ چې نوملړ يې په ثبت کې جوړ شوی، همدا راز هغه چې له يوې سيمه ايزې تاريخي سيمې (د پارک له خدماتو څخه تاييد شوې) سره مرستندويه شتمنۍ بلل کېږي، د فدرالي مالياتو د ګټو د تر لاسه کولو لپاره وړ بلل کېدل.
د شل سلنه هڅونکي ماليات ډېرې کره فقرې لري او دا روښانه کوي چې څه مهال عملي کېدای شي. شونې ده چې دا اعتبار د هرې هغې پروژې لپاره وکارول شي چې د کورنيو چارو وزير ورته د تاييد شوي تاريخي ودانۍ د تاييد وړ بيا ابادولو نوم ورکړی وي.
NHPA د هغو شتمنيو تر منځ چې د تاريخي سيمو د ملي ثبت له خوا يې نوم لړ جوړ شوی او د هغو تر منځ هيڅ توپير نه دی کړی چې د هڅونکو مالياتو يا مرستو د وړتيا په اړوند د ملي تاريخي نښو په توګه په نښه شوي دي. دا کار د ۱۹۶۶ز کال د قانون د لېکونکو له خوا قصداً تر سره شوې، تېرو تجربو ښودلې ده چې د اهميت د ډلبندۍ له کبله تر ټولو ښکته ډله له منځه تګ زخمي. په بنسټيز ډول، دا چاره د دې لامل شوه چې د تاریخي سيمو په ملي ثبت کې د «وياړ له درجې» څخه تاريخي نښې لږ زياتې کمې شي.
سید الرحمن قريشي
سيد الرحمن قریشي د افغانستان د هغو ليکوالانو له جملې څخه وه چې ليکلي آثار يې مخکې له دې چې چاپ شي ځان سره يې گور ته يوړل. هغه د حبيب الرحمن مهدي قريشي زوی، د حضرت گل قریشي لمسی او د محمد گل قریشي کړوسی وه. په ۱۳۰۸ لمريز کال کې د لغمان وﻻيت د مهترلام ولسوالۍ د هرمل (ارمل) د قريې په لعل کلا سيمه کې زيږيدلی وه.
زده کړې
ښاغلي سيد الرحمن قريشي د يو لړ سياسي بدلونونو او کشمکشونو له امله ونشوای کړای چې لوړو زده کړو ته لاره پيدا او هم خپلې زده کړې پر مخ يوسي خو بيا يې هم د ترگړيو په لومړنۍ ښوونځۍ کې تر ۹ ام ټولگي پورې زده کړې وکړې. د زده کړې سره د زياتې مینې له وجهې يې زيات شمېر کتابونه ولوستل او د خپلې علاقی سره سم يې سياسي کشمکشونه د زده کړو د نه کولو دليل ونه باله او په ډېرو برخو کې يې پراخه مطالعه وکړه.
دندې
ښاغلی سيد الرحمن قريشي په ۳۱ کلنۍ کې په کال ۱۳۳۹ هـ.ش د ننگرهار په کانال کې چې نوی جوړ شوی وو، د مأمور په توگه مقرر شو د خپلې دندې سره د ډېرې علاقې، مینې او د وطن دوستۍ د احساس لمخې يې د تقاعد تر وخته په همدې کانال کې دندې ته ادامه ورکړه.
آثار
لکه مخکې چې وويل شول ښاغلی سيد الرحمن قريشي د يو لړ سياسي بدلونونو او کشمکشونو قرباني شو، وې نشوای کړای چې د خپل شوق او مينه (زده کړې کول) تر سره کړي خو سره لدې چې زده کړې يې پوره نشوای کړای بيا يې هم پراخه مطالعه وکړه او وروسته يې په ډېرو برخو کې پراخ مطالب او په زړه پوري اثار وليکل، خو وې نشوای کړای چې چاپ او يا يې هم تر نورو ورسوي د ځينو ثبوتونو لمخې ښاغلي قریشي تر ۵ زيات با اهميته آثار ليکلي وو چې اوس يې هم د ځينو نسخو ځينې برخې د کورنۍ د غړيو لخوا ساتل کېږي. چې ډېر مشهور يې د (خواب نامې) په نوم وه.
مړينه
سيد الرحمن قریشي د ۷۸ کلنۍ په عمر په ۱۳۸۶ هـ.ش کال خپل روح حق ته وسپاره چې وروسته بيا په ډېرو لوړو مراسمو او په ډېر عزت سره په خپلې پلرنۍ هديره (د ارمل يا هرمل په هديره) کې خاورو ته وسپارل شو.
دا هم وگورئ
حيات الله قريشي
د سویس هیواد لوي ښارونه
سویس سویس چې د اروپا لویی وچې یو له کوچینیو هیوادونو څخه دی ګڼ شمیر ښارونه لرې چې د هغې جملې نه یې 4 مشهور او نړیوال دي.
شپږمه تلپاتې پرمختیایې موخه
شپږمه تلپاتې پرمختیایې موخه (SDG 6 یا شپږمه نړیواله موخه) د "ټولو لپاره پاکې اوبه او حفظ الصحه" ده. چې د اوولسو تلپاتې پرمختیایې موخو له ډلې ګڼل کيږې او په ۲۰۱۵ز کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې له خوا رامنځ ته شوه.
SDG6اته موخې لري چې لږ تر لږه باید تر ۲۰۳۰ز کال پورې ترلاسه شي. د دغو موخو پرمختګ د یوولسو شاخصونو پر مټ اندازه کېږې، چې له ډلې ېې شپږ هغه چې پایله لرونکې"Outcome-oriented" موخې دي، دا دي: د څښاک لپاره خوندي او وړیا اوبه؛ په خلاصه فضا کې رفع حاجت ته د پای ټکی کېښودل او حفظ الصحې ته لاسرسی پیدا کول؛ د اوبو کیفیت ښه کول؛ د فاضله اوبو خوندي بیا کارونه؛ د اوبو د کارولو موثریت زیاتول او د تازه اوبو د رسولو ډاډ ورکول؛ اوبو پورې د اړوند ایکوسیسټم ساتنه او بیارغونه. دوه نورې موخې ېې په دې ډول دي: د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د اوبو او حفظ الصحې ملاتړ پراخول؛ د اوبو او حفظ الصحې مدیریت کې د ځایی خلکو د ښکیلتیا لاسنیوی کول دي.
د احصایوي ارقامو له مخې په ۲۰۱۷ز کال کې، ۲.۲میلیارده خلکو د څښاک پاکو اوبو ته لاسرسی نه درلوده او ۴.۲میلیارده خلکو د حفظ الصحې نشتوالی سره مخ ول. همدارنګه په ټوله نړې کې درې میلیارده خلک په کور کې د لاس مینځلو لومړنۍ اسانتیاوې نه لري او په هرو پنځو روغتیايي مرکزونو کې دوه یې صابون او اوبه یا د لاس مینځلو الکولي مایعات نه لري. کوویډ-۱۹وبا  د دغې موخې ارزښت لا ډېر کړې. که څه هم دغه ناروغۍ کولی شي په عایداتو کې د کمښت په رامنځ ته کولو سره د دې موخې پوره کول اغیزمن کړي دا ځکه چې کېداې شې دغه عواید په بل ډول د پانګوونې لپاره وکارول شي.
دغه شپږمه تلپاتې پرمختیايي موخه (SDG6) له نورو تلپاتې پرمختیایې موخوسره نږدې اړیکې لري. د بېلګې په ډول، پهSDG6  کې هر ډول پرمختګ په روغتیا او مکتبونو کې د ګډون (SDG3) کې د ښه والي او پرمختګ لامل ګرځي چې په پایله کېدواړه د بې وزلۍ په کمولو کې مرسته کوي. د ۲۰۲۰ز کال اپریل میاشت کې د ملګرو ملتونو سر منشي انتوني ګوتریس وویل چې " د تلپاتې پرمختیایې موخوله ډلې شپږمه موخه له خپل اصلي مسیر څخه په وتو ده"  چې دا د ۲۰۳۰ز کال په اجنډا  کې د پرمختګ، د بشري حقونو د تحقق، او په ټوله نړۍ کې د امنیت او سولې مخه نیسي.
شالید
له ۲۰۰۰ز کال نه تر ۲۰۱۷ز کاله پورې، د نړۍ هغه برخه خلک چې پاکو اوبو ته لاسرسی نه لري له شل سلنې نه لس سلنې ته راټیټ شوی. په خلاصه فضا کې رفع حاجت پای ته رسولو لپاره اړینه ده چې باید د ۲.۶میلیارده خلکو لپاره تشنابونه او د روغتیايي چوپړ چمتو شې او همدارنګه د خلکو چلند کې بدلون راوړل شې. تر ۲۰۳۰ز کال پورې د (SDGs) اړوند د حفظ الصحې موخې پوره کولو لپاره نږدې۱/۳ برخه هېوادونه د برازیل چین، ایتوپیا، هند، اندونیزیا، نایجیریا او پاکستان په ګډون باید خلاصه فضا کې رفع حاجت اړوند خپل اقدامات ګړندې کړې چې د حکومتونو، مدني ټولنو او خصوصي سکتورنو ترمنځ پراخې همکارۍ ته اړتیا لري.
بنگالي پړانگ
بنگالي پړانگ (په لاتين: Panthera tigris tigris) د پړانگانو څخه تر ټولو مشهور او متعدد د پړانگ ډول دي چی په هندوستان، بنگله دېش، نيپال، بوتان او ميانمار کی په جنگل کی تر سيندونو نژدې ژوند کوي. بنگالي پړانگ په دی سیمو کی تر ټولو لوی او خطرناک داړونکی ځناور بلل کېږي. په اوس وخت کی (۲۰۱۴) په نړۍ کی تقريبا ۴۵۰۰ بنگالي پړانگان ژوند کوي. ښکارغلی (ښکارځای) يي ۵۰ کیلومتره مربع ده.
شپږمه تلپاتې پرمختیایې موخه
شالید
په عادلانه ډول د روغتیايي او حفظ الصحې اړوند ستونزو ختمول د ښځو، نجونو او په ځانګړې توګه د هغو کسانو چې زیانمنونکې دي، لکه زاړه یا د معلولیت لرونکو خلکو اړتیاوې پوره کوي.
بنگالي پړانگ
توصيف
بنگالي پړانگ گوښه گير ځناور دي چی په ځانگړي ډول په شپه کی ښکار کوي. نوموړي پړانگ جوران، گاوميشان، بيزوگان او سویان خوړوي خو دغه پړانگ تمساحان، ليوه گان او گيدړې ښکار کولای سی. د بنگالی پړانگ اوږدوالي ۲ – ۳ متر دي وزن یی ۳۰۰ کيلوگرامو ته رسېدلای سی. د پړانگ ښځينه هر کال ۲ – ۳ ځوانک درلودلای سی.
شپږمه تلپاتې پرمختیایې موخه
شالید
د ۲۰۱۹ز کال په جون میاشت کې، د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) او د روغتیا نړیوال سازمان خپل یو ۱۳۸مخیز راپور خپور کړ چې "د کورنېو د څښاک پاکو اوبو، حفظ الصحې په برخه کې پرمختګ، او نابرابرۍ ته ځانګړې پاملرنې" په اړه دی، پدغه راپور کې ویل شوي چې په ۲۰۱۷ز کال کې ۵.۳میلیارده خلک چې د نړۍ د نفوس ۷۱سلنه جوړوي"د څښاک پاکو اوبو خوندي اداره کولو چوپړ" او له ککړتیاو څخه پاکو اوبو ته لاسرسی لري.
بنگالي پړانگ
توصيف
وېشنيزه:پيشيان
شپږمه تلپاتې پرمختیایې موخه
شالید
په ۲۰۱۷ز کال کې شپږ اعشاریه اته میلیارده خلکو چې د نړې ۹۰سلنې نفوس جوړوي" لږترلږه یو بنسټیز خدمت" کارولی، چې پکې د څښاک د اوبو سرچینې دي چې یو ځل تګ راتګ ورته ۳۰دقیقې وخت نیسې.