په_تنوع_حیات_باندې_دککړتیا_اغیزې
د کېميايو  ککړتيا اغېزې  يو  څو مثالونه
د راديو اکتيف موادو ککړتيا:  هستوي  انرژي  د ګټې  او زيان دواړو  څخه  برخمن  ده،  دهغهې   فايدې او  ضرورت د انرژۍ   د استعمال  په  طريقې  پورې اړه لري. د يوې خوا د ماتو هډوکو او دبدن  د ځينو  برخو عکسونه اخيستل(X – ray)  د وړانګو  په واسطه   دسرطان  درملنه،  د راديو اکتيف  ايزوتوبونو په وسيله د ناروغيو تشخيص او  دنړۍ %١٧  وګړو  له  پاره برېښنا  برابرول،  دا هغه  څه دي چې  په مختلفو ځايونو کې  انسانان د سولييزو  مقاصدو  په خاطر   ور  څخه استفاده  کوي، خو له  بلې خوا د جاپان هېواد په هيروشيما(Hiroshima)  او  نيګاساکي( Nagasaki)  په  ښارونو د  اتوم بمونو  استعمال  ناوړه  ناورين،  هيڅکله د نړۍ  وګړو  له ياده  ونه وځي او  يا دا چې د  هستوي  انرژۍ  پاتې شوني،   په سم ډول خوندي  نه شي،  نو چاپېريال  ته را ز- راز  ستونزې  او سخت  ګواښونه  پېښولى شي. د پلوتونيم څخه جوړ شوي بم  ازموينه په ١٩٤٥م کال دجولاى  په شپاړسمه  نېټه د امريکا  متحده  ايالاتو د مکسيکو ايالت  په يوه صحرا کې  ترسره شوه،  په کوم برج  کې چې نوموړي بم  ايښودل شوى و،  څو کيلومتره  لرې يې ښکې ويلې کړې وې. همدارنګه ړوندکوونکو وړانګو  د لمر مخ  په يو څو د  دقيقو  کې د زيړ شوي توپ شکل  غوره کړ او ساينس  پوهانو چې د نوموړي بم  اغېز وليد، نو  په جاپان باندې يې  داستعمال  مخالفت وکړ،  خو بيا هم په ١٩٤٥م کال د اګست  د مياشتې په  ٦مه نېټه،  په هيروشيما باندې  د يوارنيمو  څخه  جوړ شوى  کوچني هلک(Little Boy)  په نوم بم  ګوزار کړ  او  درې ورځې  وروسته  په نيګاساکي  باندې  د پلوتونيمو  څخه جوړ  شوى بم چې د  چاغ سړي( Fat man)  په نوم  يايده،  وغورحوو. داوړو ځايونو  يې د يوې صحرا  په شان بدل  کړل چې په زرګونو  کسان يې ووژل، په زرګونو  نور کسان يې زخميان او هغه وړانګې  چې په محيط  کې خپرې شوې،  دنوموړ سيمو د اوسيدونکو  له پاره د ناورين په توګه  په ميراث پاتې شوې. د ډبرو سکرو 1000 MW برېښنا  کوټ په کال  تقريباً  شپږ ميلونه ټنه شين  کوريزه  غازونه،  پنځه سوه زره ټنه د  نايتروجن  او سلفر اسکايدونه او درې سوه او شل زره ټنه ايري  هوا ته پورته کوي چې  په چاپېريال  باندې ناوړه  ا غېزه کوي. همدومره برېښنا د هستوي  برېښنا کوټ  څخه  هغه وخت  توليديږي  چې  ٢٧ ټنه لوړ  کيفيته،  ٣١٠ ټنه  متوسط کيفيته او ٤٦٠  ټيټ کيفيته کثافات  پرځاى پريږدي. که د دغو پاتې شونو په خوندي  کولو کې د پوره  احتياط  څخه  کار وانخيتسل شي ، نو د ميحط د ککړوالي سبب ګرځېداى شي. همدارنګه يو ټن يوراينم  دومره  انرژي  توليدوي،  څومره چې درې ميليونه ټنه  ډبرو سکرو او  يا هم ١٢ ميليونه بيلره  د تيلو د  سوځولو  څخه په لاس راځي  يا داچې  يو ګرام  د ماتيدو  وړ مواد( Fissionable Material ) ٢٣٠٠٠ کيلو  واټ  پر ساعت  تودوخه  ازادوي. صنعتي هېوادونو  د ډېرو  کلونو له پاره  د راديو اکتيف  موادو پات ې شوني سمندرونو  ته اچول او دا يې يوه اسانه او  ارزانه لاره ګڼله. د امريکې متحده ايالاتو د مشرانو جرګې په ١٩٨٢ م کال په سمندرونو  کې د راديو اکتيف  موادو اچول  قانوني   ځنډول( Moratorium)  اعلان کړل. له دې څخه وړاندې ١١٢٠٠٠ بيلرونه يې د اتلس  او ارام  سمندرونو  په ٣٠ ځايونو  کې انبار  کړي وو،  روسيه  چې نړۍ %٦٠  اتومي ريکتورونه  په واک کې لري،  لا تر اوسه  د راديو اکتيف  موادو  پاتې شوني  سمندر ته اچوي او دکافي لګښت له وجې يې بله بديله   لاره غوره کړې نه ده او نوموړي مواد په سمندر کې  د اوبو د ککړتيا سبب ګرځيداى شي. د ١٩٨٣ م کال د نړيوال تړون له مخې  په اتلس  سمندر او هوار  کې د اتومي  پاتې شونو اچول،  منع اعلان  شوي دي. طبيعت په خپله  هم د راديو اکتيف  موادو زيات  توليدونکي  دي. د ځمکې سطحه او دهغې  پوښ د راديو اکتيف موادو،  لومړنيو  لويو زېرمو  څخه شمېرل  کېږي. يوه لږه اندازه نوموړي  مواد په منرالي  چينو،  د شګو  په غونډيو  او اورشيدونکو  په لاوا کې هم موندل کېږي. په نړۍ کې به داسې  کوم ځاى موجود نه وي  چې هلته  دغه مواد شتون ونه لري،  خو د دغو موادو اندازه  په بېلابېلو  سيمو کې سره  توپير لري. په نړۍ کې مختلف ډوله  کانونه  شتون لري   چې  په لږه اويا ډېره اندازه  راديو اکتيف  مواد لري  ا و د صنعتي  عمليو په پايله کې  منځ ته راځي. نوموړي مواد په اتومي  بټيو کې  د يو لړ عمليو  د تيرولو   څخه  وروسته  غني  کېږي او  د سولييزو مقاصدو  او يا هم د پوځي اهدافو  له پاره  ور څخه استفاده  کېږي. د اتومي وسلو په پراختيا سره زمونږ  چاپېريال(  هوا، اوبه او  خاوره)  د ککړتيا  سره مخامخ کېږي. د اتوم بم د  استعمال  له امله چاپېريال  د ډول- ډول  ورانوونکو  پېښو سره  مخامخ کېږي. د هايدروجن  بم   د خپلې خاورې تخريب سبب ګرځي. لومړى هايدروجني بم ازموينه د مارچ په لومړۍ نېټه په ١٩٥٤م کال په بيکني ټاپو(Bikini)  کې ترسره  شوه چې  ١٦ ميليونه  ټنه TNT  په اندازه انرژي  يې ازاده کړه چې دهيروشيما د ١٠٠٠  اتوم بمونو سره  معادل گڼل  کېږي او  دوهمه  هايدروجني  بم ازموينه  د اکتوبر مياشت  په ١٩٦١ م کال د نوازيمبلا(Novazembla)  سيمې  کې  ترسره شوه چې  د ٥٧ ميليونه  ټنه TNT  په اندازه  انرژي  يې چاپېريال  ته خوشې کړه  چې د هيروشيما  د ٣٠٠٠  اتوم  بمونو سره معادل ګڼل کېږي. د خليج په لومړۍ جګړه کې  کمزوري  شوي يوارنيم( Depleted Uranium )  د ٣٢٠-٨٠٠  ټنو په  اندازه  استعمال شول  او د هيروشيما  د بم څخه يې د ١٤٠٠٠-٣٦٠٠٠  ځلې زياې  وړانګې  په چاپېريال  کې آزادې  کړې. د افغانستان او دخليج  په دوهمې جګړې  کې تر ٥٠٠ ټنو  په اندازه کمزوري شوي  يورانيم  استعمال شوي دي.