cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دپښتنو تاريخي څرک
زابلي پاچاهان د پښتنو هغه غير مسلمان وروستي پاچاهان وه چي د صفاريانو په وسيله د ماتي سره مخامخ شول ، له هغه وروسته بيا په 940 ميلادي کالونو کي د مسلمانو پښتنو واکمني په پاشلې توگه د افغانستان په سهيل لويديځو سيمو کي تاريخي اثارو ثبت کړيده. له نيکمرغه د محمد هوتک پټه خزانه ؛ د سليمان ماکو تذ کيرت ا لا اوليا ؛ د اخوند درويزه تذکيرت الا ابرار او زيات شمير نور اثار په پوره تفصيل د بيټ نيکه او د هغه د ورونو په اړه په زړه پوري معلومات لري ، چي گران لوستونکې د نوموړو اثارو لوستلو ته په زيات درنښت رابولم.
لیکوال :پوهاند باوری
وېشنيزه:پښتو ژبه
محمد حسن کاکړ
پوهاند ډاکتر محمد حسن کاکړ (زوکړه ۱۹۲۹ ز کال، د لغمان ولايت - مړينه د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري ۵، د امريکا متحده ایالات، کاليفورنيا) د افغانستان يو نامتو پښتو ژبی ليکوال، ژباړن، څېړونکی او تاريخپوه وو.
مخينه
محمد حسن کاکړ پخپله ویلي وو چې ښایي په ۱۹۲۹ زېږدي کال د لغمان ولايت د اليشنگ ولسوالۍ په پلوټه (د ډېوې په کلي کې) زېږېدلی وي. نوموړی یو کلن وو چې پلار یې میرزا فضل حق کاکړ په حق ورسېد چې روزنه او پالنه یې د مور بي بي (چې خاتمه نیازۍ نومېده) په غاړه شوه. دی لا تنکی ځوان وو چې مور یې هم له دې نړۍ سترگې پټې کړې، خو له ټولو ستونزو او کړاوونو سره سره یې بیا هم خپلو زده کړو ته دوام ورکړ.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې یې تر نهم ټولگي پورې په لغمان کې وکړې او بیا د کندهار په احمد شاه بابا لېسه کې شامل شو، چې هلته د خپلې نیایي نیکه ارواښاد عبدالمقیم خان نیازي کره اوسېده. نوموړي دوه کاله د کابل دارالمعلمین ولوست او بیا يې په ۱۹۵۰ ز کال کې له غازي لېسې نه لومړۍ درجه بری لیک تر لاسه کړ. نوموړی په ۱۹۵۳ ز کال د کابل پوهنتون د ادبیاتو په پوهنځي کې شامل او په ۱۹۵۷ ز کال کې له همدغه پوهنځي څخه د تېر په څېر یو ځل بیا لومړی درجه فارغ شو. نوموړي د همدغو علمي هاند و هڅو له برکته د دولتي چارواکو په سر کې د هغه مهال د پوهنې وزیر ارواښاد ډاکتر علي احمد پوپل پام ځانته راواړاوه. نو هماغه وو چې د نورو لوړو زده کړو لپاره په ۱۹۶۱ ز کال کې د افغانستان د حکومت په سکالر شپ لندن پوهنتون ته ولاړ. هغه په لندن پوهنتون کې اوه کاله د منځني ختیځ د اسلامي پېر او د اوسنۍ اروپا د تاریخ په ځانگه کې زده کړه وکړه. استاد په سر کې د کابل پوهنتون لیسانس د لندن  پوهنتون د لسان معادل کړ او بیا یې د امیر عبدالرحمن خان پېر د لومړنیو ارشفي پاڼو له مخې په ځانگړي ډول وڅېړه چې د همدغې څېړنې پر بنسټ یې د M.PHIL  یا د فلسفې ماستري په نوم بریلیک تر لاسه کړ. تر دې وروسته په ۱۹۷۲ ز کال کې د نورو ځانگړو څېړنو لپاره د امریکا پوهنتون ته ولاړ او هلته یې د امیر عبدالرحمن په مهال د افغانستان د حکومت او ټولنې په اړه څېړنه پیل کړه، چې بیا یې د همدې گټور اثر له مخې د لندن له پوهنتون څخه د ډاکترۍ یا P-H-D بریلیک ترلاسه کړ. یو کال یې نور هم خپلو څېړنو ته دوام ورکړ او بیا په ۱۹۷۶ ز کال کې بېرته وژن ته راستون شو.
دندې
ښايي پوهاند کاکړ د اکاډېميک پښت له لومړنيو کسانو څخه وي. اکاډېمیک پښت د هغو افغانانو ډله وه چې په افغانستان کې یې د پوهنتوني زده کړو بهیر سره گډې زده کړې پیل کړې. هغه شمېر ځوانانو چې په هغه وخت کې پوهنتوني زده کړې وکړې او ځینې بیا د پي ایچ ډي ترکچې پورې ورسېدل، په دې لړ کې يو هم کاکړ صاحب و.
استاد کاکړ که يو ښه استاد وو، يو ښه ليکوال هم وو. ده په لسگونه کتابونه کښلي دي او په سلگونه څېړنيزې ليکنې یې په ډله یيزو رسنيو کې خپرې شوې دي. پوهاند کاکړ لا د پوهنتون محصل وم چې له يوه انګرېزي کتابه يې د بريتانيا د سياسي تگلارې په نوم يوه ليکنه وژباړله. له همدې بابته يې د ابن سينا جايزه وگټله. دا د کاکړ صاحب لومړۍ ژباړه وه ولې وروستۍ نه وه. له دې وروسته یې نورې لیکنې هم له انگليسي پښتو ژبې ته راړولي دي چې موږ د الفسټن (د کابل سلطنت بيان) د بېلگې په توگه يادولی شو.
پوهاند کاکړ په دريو ژبو، پښتو، پارسي او انگليسي، څېړنيزې ليکنې کړې دي، چې هره يوه ليکنه يې د تاريخ مينه والو او د پوهنتون محصلينو ته اکاډېميک ارزښت لري. هغه خپل ټول ژوند د هېواد فرهنگ ته ځانگړی کړی وو او يو گڼ شمېر اثار يې وليکل اووژباړل. د هغه يو گڼ شېر چاپ شوي اثار د افغانستان د معاصر تاريخ پورې اړه لري.
سياسي ژوند
پوهاند ډاکتر محمد حسن کاکړ د یوې لیکنې په ترڅ کې ډاگیزه کړې او وایي: کله چې شوروي اتحاد په افغانستان تېری وکړ نو د پوهنتون د استادانو او محصلانو د عمومي اتحادې غړی شوم او له نورو سره یو ځای مو په پټه د شوروي او پرچمي رجیم پر ضد فعالیت پیل کړ. د ویښ ځلمیانو له غړیتوب نه وروسته مې دا لومړی ځل وو چې د عملي سیاست ډگر ته ورودانگل. هغه وخت چې مې د شوروي پوځ تیری او د هغوی ټانکونه ولیدل خپل یوولس کلن زوی کاوون ته مې وښودل او ورته په ټینگه مې وویل چې افغانان هرو مرو شورویان له خپل هېواده شړي.... ما په پوهنتون کې استادان او شاگردان د شوروي ښکېلاک پر وړاندې ولمسول نو ځکه په پایله کې د همدې هاند و هڅو له بابته وو چې په ۱۹۸۲ ز کال کې ونیول شوم او پنځه کاله مې په زندان کې تېر کړل.
کله چې د ستر استاد له بند نه یو شمېر نړيوالو سازمانونو په سر کې د بښنې نړیوالې ټولنې خبر تر لاسه کړ نه یوازې د هغه مهال په حکومت فشار راووړ، بلکې کاکړ صاحب یې د وجدان بندي اعلان کړ. هغه وخت چې استاد په ۱۹۸۷ ز کال کې له بند نه خلاص شو، بیا یې په پوهنتون کې د استادۍ دنده پیل کړه، خو د همدې کال په پای کې يې له خپلې کورنۍ سره یو ځای پېښور ته کډه وکړه او په قلمي جهاد یې لاس پورې کړ. په دغه لړ کې يې یو شمېر لویدیزو هېوادونو ته هم سفرونه وکړل او په ځينو سمینارونو او کنفرانسونو کې يې برخه واخسته چې له بابته یې د افغانستان د سیاسي کړکېچ او کشالې په اړه برخه والو ته گټور معلومات وړاندې کړل.
پوهاند ډاکتر محمد حسن کاکړ په ۱۹۸۹ ز کال کې له خپلې کورنۍ سره یو ځای امریکا ته ولاړ. په ۱۹۹۰ ز کال کې یې د یوه مهم خوځښت بنسټ کېښود چې لومړی د دې خوځښت غړی او بیا وروسته د نورو غړو لخوا د دې خوځښت مشر او سروال وټاکل شو. د دې خوځښت نوښت په دې کې وو چې دوی لا هغه مهال دا خبره په زغرده کوله چې باید د لويې جرگې له خوا د افغانستان د کشالې په اړه فکر وشي او بیا همداسې هم وشول.
کاکړ صاحب په دغه موده کې په یو شمېر علمي کنفرانسونو او سمینارونو کې هم گډون کړی، وروستی سمینار یې هغه وو چې په دې وروستیو کې د ترکيې په هېواد کې جوړ شوی وو. له دې پرته وخت په وخت یې له یو شمېر ډله ییزو رسنیو او خپرونو سره مرکې هم کړې چې موږ د بي بي سي، امریکا غږ، دعوت خپرونه، افغان اولس، د افغانستان آینه او افغان پوست د بېلگې په توگه یادولی شو.
په لنډه توگه ویلی شو چې ښاغلی پوهاند ډاکتر محمد حسن کاکړ د خپل عمر ډېره برخه خپل هېواد ته د خدمت په لاره کې تېره کړې ده؛ ډېر ځوانان یې روزلي او پاللي دي، په ډېرو علمي مرکزونو کې په زده کړې، څېړنې او لیکنې بوخت پاتې شوی او د ژوند پعه وروستیو کې هم په څېړنیزو کارونو بوخت وو.
کورنۍ
کاکړ صاحب په امریکا کې له خپلې کورنۍ او مېرمن مریم کاکړ سره یو ځای اوسېده؛ دوه زامن لري چې کاوون او سباوون نومېږي؛ درې لوڼې لري چې پلوشه، وږمه او خوږه نومېږي. څلور لمسیان لري چې غورځنگ، آتل، څپاند او اکمل نومېږي. درې لمسیانې لري چې ځلا، موسکا او هیله نومېږي.
مړینه
پوهاند محمد حسن کاکړ د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري پر ۵ د امريکا متحده ایالاتو په کاليفورنيا ايالت کې د ۸۸ کلونو په عمر له دې نړۍ وکوچېد.
چاپ شوي اثار يې
دلته به د پوهاند کاکړ صاحب يو شمېر هغه اثار وپېژندل شي چې په اړه يې زموږ لاس ته مالومات راغلي دي.
خځونه
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال
خنداب ولسوالي
خنداب ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان خنداب)  د ايران د مرکزي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د خنداب ښار دی. دا ولسوالي ۵۴٬۰۱۸ تنه نفوس لري. د خنداب ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
عاریف جان
عاریف جان په پختونخوا کې عارف جان په افغانستان کې تلفظ کیگي د یو پيژنده شوی سندرغاري نوم دی چي په پښتو یا پختو باندې سندري وایئ. په لاندي شعر کي یوه وره اشاره د هغی یو سندری ته شوۍ ده.
غوړ
په بیولوژي او بیوشیمي کې، لیپيډ یو ماکرو بیومالیکول دی چې په غیرقطبي محلولونو کې حل کېدونکی دی. غیرقطبي محلولونه په اصل کې هغه هایډروکاربونونه دي چې په طبیعي ډول رامنځته شوي ليپيډ مالیکولونه چې په اوبو کې نه حل کېږي (یا په سختي سره حل کېږي) حل کړي، په شمول د غوړ اسیډونو، موم، سټېرول، په غوړو کې حل کېدونکي ویټامینونه (لکه د A,D,E او K ویټامینونه)، مونوګلایسرایډ، ډای‌ګلایسرایډ، ټرای‌ګلایسرایډ او فاسفولیپیډونه.
د لیپیډ دنده د انرژي ساتنه، سېګنال ورکول او د حجرې غشا کې د جوړښتي جز په توګه کار کول دي. لیپيډ د خوراکي او سینګار توکو په صنعت کې او همدارنګه په نانوټېکنالوژي کې کارونه لري.
ساینس پوهان کله کله لیپيډ د اوبو څخه تېښتېدونکو یا آمفیفیلیک کوچنیو مالیکولونو په توګه تعریفوي؛ د ځینو ليپيډونو آمفیفیلیک طبیعت هغوی ته اجازه ورکوي چې د اوبو په چاپېریال کې د وزیکلونو، یولایه/څولایه لیپوزومونو یا غشاګانو په شان جوړښتونه رامنځته کړي. بیولوژیکي لیپيډونه په بشپړ یا کم ډول د بیوشیميایي دوه بېلابېلو فرعي ډولونو «ودانیز بلاکونو» څخه سرچینه اخلي: د کېتوآسیل او ایزوپرېن ګروپونه. د دې لارې په کارولو سره، کولی شو لیپيډونه په اتو کټګورۍ وویشو: غوړ اسیډونه، ګلایسرولیپیډونه، ګلایسروفاسفولیپیډونه، سفېنګولیپیډونه، ساکارولیپيډونه او پولي کټېډونه (چې د کېټوآسیل له فرعي ډولونو څخه اخیستل شوي)؛ او سټېرول ليپیډونه او پرېنول لیپیډونه (چې د ایزوپرېن له فرعي ډولونو څخه اخیستل شوي).
که څه هم د لیپيډ اصطلاح کله کله د غوړو کلمې د مترادف په توګه کارول کېږي، په داسې حال کې چې غوړ د لیپیډونو یوه فرعي بڼه ده چې ټرای‌ګلیسرایډ ورته ویل کېږي. لیپیډونه همدارنګه د غوړو اسیډونو او د هغوی مشتقات (لکه ټرای، ډای، مونوګلایسرایډونه او فاسفولیپیډونه)، او همدارنګه د کولسټرول په شان سټېرول لرونکي میټابولیټونه احاطه کوي. که څه هم انسانان او نور تی لرونکي د لیپیډونو د تجزیه کولو او ترکیب کولو لپاره له بېلابېلو بیوسنټېټیکي لارو څخه کار اخلي، ځینې اړین لیپیډونه له دې لارو نشي جوړولی او باید له خوراکي رژیم څخه ترلاسه شي.
تاریخ
لیپیډونه کېدای شي په اوبو کې د نسبتاً نامحلولو، په عضوي محلولونو (لکه الکول، ایتر او نور) کې محلول کېدونکو عضوي موادو په توګه په پام کې ونیول شي چې واقعاً یا احتمالاً له غوړو اسیډونو سره تړاو لري او د ژوندیو حجرو لخوا کارول کېږي.
په ۱۸۱۵م کال کې، هانري براکونوټ لیپیډونه (واښه) په دوه برخو، سویف (کلک واښه یا پۍ) او هویل (مایع غوړي) طبقه بندي کړل. په ۱۸۲۳م کال کې میکل ایوګېن چېوریول، د غوړیو، ګریس، پۍ، موم، رزین، بلسامونه، او د بې ثباته غوړیو (اړینو غوړیو) په ګډون یوه لا دقیقه طبقه بندي وړاندې کړه.
لومړنی مصنوعي ټرای‌ګلیسرایډ د ټیوفیل-جولز پېلوزه لخوا په ۱۸۴۴م کال کې جوړ شو، کله چې هغه د غلیظ سلفوریک اسیډ په شتون کې د بوتایریک اسید او ګلایسرین څخه ټرای‌بیوټایرین تولید کړ. څو کاله وروسته، د پلوزه له زده کوونکو څخه، مارسلین برتلوټ، د ګازي هایډروجن کلورایډ په شتون کې د مشابه غوړو اسیدونو او ګلایسرین له تعامل څخه، ټرای‌سټیارین او ټرای‌پالمیټین ترکیب کړل.
په ۱۸۲۷م کال کې، ویلیام پروټ، غوړ (غوړ خوراکي توکي)، له پروټین (آلبومین) او کاربوهایډرېټ (ساکارین) سره د انسانانو او څارویو د مهمو خوراکي توکو په توګه وپېژندل.
د یوې پېړۍ لپاره، کیمیاپوهانو «غوړ» یوازې د ساده لیپیډونو په توګه چې له غوړو اسیډونو او ګلایسرول (ګلایسرایډ) څخه جوړ شوي، په توګه تعریفول، خو نورې بڼې یې وروسته تشریح شوې. ټئوډور ګوبلي (۱۸۴۷) د تی لرونکو په ماغزو او د چرګې په هګۍ کې فاسفولیپیډونه کشف کړل چې د هغه لخوا «لسیټین» ونومول شول. ټوډيچوم د انسان په ماغزو کې ځینې فاسفولیپیډونه (سفالین)، ګلایکولیپیډونه (سرېبروسایډ) او سفینګوليپیډونه (سفینګومیالین) کشف کړل.
د لیپوئیډ، لیپین، لیپایډ او لیپیډ اصطلاح ګانې د یوه لیکونکي څخه تر بل لیکونکي پورې د ډول ډول معنا ګانو په توګه کارول شوې دي. په ۱۹۱۲م کال کې لوزنبلوم او ګیز د «لیپوئین» پرځای د «لیپین» د بدلېدو غوښتنه وکړه. په ۱۹۲۰م کال کې، بلور د لیپوئیډونو لپاره نوې طبقه بندي وړاندې کړه: ساده لیپوئیډونه (ګریس او موم)، مرکب لیپوئیډونه (فسفولیپوئیډونه او ګلایکولیپوئیډونه)، او مشتق شوي لیپوئیډونه (غوړ اسيډونه، الکول، سټېرول)
د لیپایډ کلمه چې ریښه پېژنونه یې له یوناني λίπος، لیپوس (غوړ) څخه اخیستل شوې، په ۱۹۲۳م کال کې د فرانسوي درمل پېژندونکي، ګابریل برتراند لخوا معرفي شوه. برتراند نه یوازې دودیز غوړ (ګلایسرایډونه)، بلکې «لیپوئیډونه» هم له پېچلي جوړښت سره دې مفهوم کې ځای پرځای کړي. د لیپایډ کلمه په متفقه توګه د Société de Chimie Biologique نړیوال کمیسیون له لورې د ۱۹۲۳م کال د ژولای د ۳مې نېټې په ناسته کې تائید شوه. د لیپایډ کلمه د هغه د تلفظ له امله ('lɪpɪd) وروسته د لیپیډ په توګه وپېژندل شوه. په فرانسوي ژبه کې، د ide- وروستاړی، له لرغوني یونان څخه -ίδης (د «زوی» یا «نسل» په معنا) تل (ɪd) تلفظ کېږي.
په ۱۹۴۷م کال کې، ټي پي هیلډیچ «ساده لیپیډونه» د ګریسونو او موم (رښیتنی موم، سټېرول، الکول) په توګه تعریف کړل.
کټګورۍ
لیپیډونه د لیپیډ MAPS کنسورشیوم له لورې اته کټګورۍ باندې ویشل شوي دي، په لاندې ډول:
غوړ اسیډونه
له بیولوژيکي اړخه مهمو غوړ اسیډونو بیلګې عبارت دي له ایکوزانوئیډونه چې په عمده توګه د آراشیډونیک او ایکوزاپنتانوئیک اسید څخه اخیستل شوي دي چې پروسټاګلانډین، لوکوټرین او ټرومبوکسان احاطه کوي. د دوکوزاهګزانوئیک اسیډ هم په بیولوژیکي سیسټمونو کې، په ځانګړې توګه په لیدلو کې، مهم دی. د غوړ اسیډونو په کټګورۍ کې د لیپیډ نور اصلي کلاسونه غوړ ایسټرونه او غوړ آمایډونه دي. غوړ ایسټرونو کې مهم بیوشیمي منځګړیتوبونه لکه موم ایسټرونه، د غوړ اسیډ ټایوایسټر کوانزایم A مشتقات، د غوړ اسیډ ټایوایسټر ACP مشتقات او د غوړو اسیډونو کارنیټینونه شامل دي. په غوړو آمایډونو کې N-آسایل ایټانول آمینونه لکه د کانابینوئیډ عصبي انتقال کوونکو آناندآمایډونه، شامل دي.
ګلایسروليپیډونه
ګلایسروليپیډونه له مونو، ډای او ټرای بدیلو ګلایسرولونو څخه جوړ شوي چې د هغوی په منځ کې ترټولو ډېر پېژندل شوی د ګلایسرول د غوړو اسیډونو ټرای ایسټر د ټرای ګلیسرایډ په نوم دی. د «ټرای اسیل ګلیسرول» کلمه کله کله د «ټرای ګلیسرایډ» په مترادفه توګه هم کارول کېږي. په دې ترکیبونو کې، د ګلایسرول درې هایډروکسیل ګروپونه هریو معمولاً د بېلابېلو غوړو اسیډونو له لوري ایسټري کېږي. له هغه ځایه چې هغوی د انرژي د ساتونکو په توګه عمل کوي، دا لیپیډونه په حیواني نسجونو کې د ذخیره شوې انرژۍ یو عمده برخه جوړوي. د ټرای‌ګلیسرایډ د ایسټري اړیکو هایډرولیز کول او د وازګې نسج نه د غوړو اسیډونو او ګلیسرول آزادول د غوړو د میټابولیزم لومړنۍ ګام دی.
د ګلایسرولیپیډونو فرعي ګروپ د ګلیکوزیل ګلایسرولونو لخوا ښکارول کېږي، چې د ګلیکوزیډي اړیکې له لارې ګلیسرول سره د یو یا څو قندونو د تړل کېدو له مخې پېژندل کېږي. د دې کټګورۍ د جوړښت بیلګې عبارت دي له ډای‌ګالاکټوزیل ډای‌آسیل ګلایسرولونه چې تی لرونکو د سپرم حجرو په سمینولیپیډ او د نباتاتو په غشا کې پیدا کېږي.
سرچينې
وېشنيزه:ژونکيميا
ولاديمير الېکساندروويچ کريوچکوف
ولاديمير الېکساندروويچ کريوچکوف يو روسی سياستوال، دولتي چارواکی او له ۱۹۸۸ ز. څخه تر ۱۹۹۱ ز. کال پورې د کې جي بي استخباراتي ادارې مشر و.
18 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سورة العنکبوت
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
موشيه ابيب ټاور
موشيه ابيب ټاور اسرایيل په ښار  تل ابيب کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 68 منزلونه دي او ددې لوړوالی  245 ميټر (795 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2001 کې ترسره شو۔
لاس
لاس د انسان د بدن يو غړی دی.
د انسان لاس کولي شي چي هر شۍ لمس کري او انسان لگ تر لگه تول کارونه پر لاس باندي کوي.
دلاس برخي
وېشنيزه:بدن
ترکي خلک (ترکان)
ترکان د مرکزي، ختيځې، شمالي او لويديځې اسيا، د اروپا د ځينو برخو او شمالي افريقا د توکميزو ډلو ټولګه ده چې په ترکي ژبو خبرې کوي.
د ترکانو اصل او منشاء د ډېرو بحثونو موضوع ده. وروستي ژبني، جنيتيکي او لرغون پېژندنې شواهد ښيي چې لومړي ترکان په شمال ختيځ چين او پراخه شمال ختيځه اسيا کې د کرنيزو ټولنو زوزات دی، دوی له زېږد مخکې د درېيمې زريزې په وروستيو کې د منګوليا پر لور خوځېدلي، چېرته يې چې د کليوال ډول ژوند غوره کړی. له زېږد مخکې د لومړۍ زرېزې په لومړيو کې، دا خلک به سپرو کوچيانو بدل شول. له دې وروسته پېړيو کې داسې ښکاري چې د مرکزي اسيا د اوارو سيمو اوسېدونکي د ختيځې اسيا د لږکيو د تسلط له امله په چټکتيا سره ترکي شوي، څوک چې له منګوليا څخه راوتلي وو. د تاريخ په اوږدو کې ډيری په پراخه کچه مختلفې توکميزې ډلې د ژبې د بدلون، کلتور منلو، نېواک، سره ګډوډ کېدلو، منلو او عقيدوي بدلون په مټ د ترکي خلکو برخه ګرځېدلي دي. خو په بېلا بېلو کچو د ټاکلو ترکي خلکو ناژبنۍ ځانګړتياوې سره شريکې دي لکه کلتوري چلند، د يو شریک جنيتيکي ځای څخه نسب او تاریخي تجربې.
اوسمهال په ترکي ژبه خبرې کوونکو تر ټولو څرګندو ډلو کې ترکان، اذربايجانيان، ازبکان، قزاقان، ترکمن، قرغز او يوغوريان شامل دي.
د نوم رېښې
د ترک د اصطلاح لومړۍ پېژندل شوې يادونه يواځې په يوې ترکي ډلې کېده چې هغه «Göktürks» دی، دوی ته احتملاً له ۵۸۷ز کال څخه وروسته نه، د شپږمې پېړۍ د « Khüis Tolgoi/خويس تولګوی» په ډبرليک کې د « türüg ~ török» نوم هم اخستل شوی. د ۵۸۵ز کال کې د اشبارا قاغان له خوا د «ون» سترواک «سوی» ته په ليک کې هغه د «لوی ترک خان» په نوم مخاطب کړی دی. د بوګوت (۵۸۴)  او اورخون (۷۳۵ز) ډبرليکونو د Türküt, Türk او Türük ټکي کارولي دي.
له زېږد وروسته د لومړۍ پېړۍ په اوږدو کې «Pomponius Mela» د «ازوف» سيند په شمال کې « Turcae » ځنګلونو ته اشاره کوي او «Pliny the Elder» « Tyrcae » د همدې سيمې د خلکو په نوملړ کې شاملوي. خو انګريز لرغون پېژندونکی «اليس مينز» ادعا کړې چې « Tyrcae Τῦρκαι» د «Iyrcae Ἱύρκαι » لپاره «يوه غلطه سمونه ده» چې د هيرودت (تاريخونه IV. ۲۲) په وينا دا هغه خلک دي چې له «Thyssagetae» ورهاخوا يې ژوند کاوه او شونې ده چې د مجاريانو يوګوري نيکونه وي. په لرغون کې ځانګړو ډلو ته اشارې شوي د چا نومونه چې شونې ده د « Tür(ü)k» بهرنی متن وي، لکه توګارما، تورخا/توروشکا، توروکو او همداسې نور؛ خو د معلوماتو تشه هومره د پام وړ ده چې له اوسنيو ترکانو سره د دې لرغونو خلکو هېڅ راز تړون شونی نه دی.
په ټوليز ډول دا منل شوې چې « Türk » نوم د لرغوني ترکي کډوالې اصطلاح « Türük/Törük» څخه اخستل شوی چې معنا يې ده «پنځول شوی، زېږېدلی يا پياوړی»،  د Toru Haneda، Onogawa Hidemi او Geng Shimin په ګډون ځينې علماء باور لري چې Di, Dili, Dingling, Chile  او Tujue ټول لغات له ترکي ټکي « Türk» څخه مشتق شوی چې معنا يې ده «ځواکمن او پياوړی» او د جمعې حالت يې « Türküt» دی. که څه هم «ګرهارډ ډويرفر» په عموم کې د دې اند ملاتړ کوي چې د « türk » معنا ده پیاوړی، «جرارډ کلاسون» وايي چې « türk  ټکی هېڅکله هم د پياوړي په معنا نه دی کارول شوی او دا چې اصلاً türk  يو مشخص نوم و چې معنا يې ده «د بلوغ د اوج نقطه،( د مېوې، انسان او داسې نورو)، خو ډېر ځله د د يوې مېوې لپاره د يو صفت په توګه کارول شوی دی، هغه مېوه چې بشپړه رسېدلې وي؛ (يا انسان) د ژوند په پيل کې، ځوان او پياوړی». «ترک پېژندونکی» «پيټر بي. ګولډن» له دې سره موافقه کړې چې د Turk  ټکی په لرغونې ترکي ژبه کې رېښې لري. خو بيا هم د ديلي، دينګلينګ، شيلي، تله او تيله چې شونې ده د tegrek (احتمالاً د لاسي ګاډۍ په معنا وي) په معنا ليکل شوي، له Tujue سره د تړلو له هڅو سره موافق نه دی، چې معنا يې ده Türküt. چينايي کتاب ژو (اومه پېړې) د Turk  نوم د رېښو په اړه وړانديز کړی دی چې دا ټکی له «ساتندوی خولۍ» څخه اخستل شوی دی، تشریح ورکوي چې دا نوم د يو غر له بڼې څخه اخستل شوی دی، چېرته چې دوی په التيا غرونو کې کار کړی دی. د هنګری عالم «András Róna-Tas» (۱۹۹۱) يوې ختانا-ساکا ټکي ته اشاره کوي چې « tturakä» دی او معنا يې ده «پوښ» چې د معنا له اړخه د «خولۍ» له معنا سره همغاړی دی او همدا د دې عاميانه لغت پېژندنې لپاره يوه احتمالي سرچينه ده؛ خو ګولډن په دې باور دی چې دا اړيکه نورو معلوماتو ته اړتيا لري.
په چينايي سرچينو کې په ترکي ژبه خبرې کوونکي لومړي د پېژندلو وړ خلک ګکون او سينلي دي چې په سويلي سايبيريا کې مېشت وو. نور لومړي خلک چې «ډينګلينګ» يې بولي هم له ترکانو مخکې بلل کېږي، يا د بديل په توګه له «تونګوسيک» خلکو، یا Na-Dené  او  Yeniseianخلکو سره تړل شوی دي. د منځنيو پېړيو اروپايي حالات ليکونکو د ايروايشيا د اوارو سيمو بېلا بېل ترکان د  ساکانو د «هويت-پېژندنې» لاندې داخل کړي دي. د ۴۰۰ز کال او شپاړسمې پېړۍ تر منځ، بيزانسي سرچينې د دولسو جلا جلا ترکي خلکو لپاره د (Skuthai) نوم کاروي.
په اوسنۍ ترکي ژبه کې چې د ترکيې په جمهوريت کې کار ځينې اخستل کېږي، د «ترکانو» او «ترکي خلکو» تر منځ په ساده ژبه کې توپير شته: د  Türk  ټکی په ځانګړي ډول په ترکي ژبه خبرې کوونکو خلکو ته کارول کېږي (په ترکي د خبرې کولو په برخه کې هماغه ترکي ژبه بلل کېږي)، په داسې حال کې چې ترکي «Türki» اصطلاح عموماً د اوسني ترکي جمهوريت خلکو ته اشاره کوي (Türki Cumhuriyetler يا  Türk Cumhuriyetleri). په هر حال، د دې اصطلاح سم استعمال پر ژبنۍ ډلبندۍ ولاړ دی تر څو له هر ډول سياسي معنا څخه ډډه وشي. په لنډ ډول، Türki  ټکی هم د ترک لپاره کارول کېږي او هم د ترکي لپاره.
وېش
ترکي ژبې له دېرشو ژبو څخه د ژبو يوه کورنۍ جوړوي، په دې ژبه له ختيځې اروپا او مديترانې څخه تر سايبيريا او لويديځ چېن او په ټول منځني ختيځ کې خبرې کېږي. د نږدې يو سل اويا ميیليونه خلکو اصلي ژبه ترکي ده، نور شل ميليونه خلک په ترکي ژبه د دوی د دويمې ژبې په توګه خبرې کوي. هغه ترکي ژبه چې تر ټولو زياتې خبرې پرې کېږي، فصيحه ترکي يا اناتوليايي ترکي ده چې په دې ژبه خبرط کوونکي د ټولې ترکي ژبې د خبرې کوونکو شا اوخوا څلوېښت سلنه جوړوي. د دوی ټولو له يو په درې څخه زيات يې په توکميز لحاظ د ترکيې ترکان دي، چې په عموم ډول په ترکيه او په سويلي او ختيځې اروپا او لويديځه اسيا کې د پخواني عثماني تسلط لاندې سيمو کې ژوند کوي؛ همدا راز په لويديځه اروپا، استراليا او امريکا کې هم د کډوالۍ له کبله مېشت دي. پاتې ترکي خلک په مرکزي اسيا، روسيه، قفقاز، چين او شمالي عراق کې پراته دي.
به دوديز ډول د ترکي ژبې د کورنۍ په اړه باور کېږي چې د التايي ژبې د کورنۍ يوه برخه ده.
لوساکا
لوساکا په انګلیسي Lusaka) د افریقایي هیواد زمبیا پلازمینه ده.
څېړۍ
څېړۍ (په انگرېزي: Oak) يوه ونه ده چې د کرکوس په جنس کې شمېرل کېږي. دا ډول ونې د خپلو کلکو او څرمن ډوله پاڼو له امله د سکورو فيل ټولگي په ونو کې شمېرل کېږي. ښوون هم په همدې ډله کې راځي. دغه ونې له تل شنو ستن پاڼو ونو سره توپير لري. د څېړۍ لپاره غوره آب و هوا مديتراني سيمې دي.
وېشنيزه:ونې
19 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده له برتاني څخه د ازادی ورځ
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
تور مرچ
وېشنيزه:مرچ
پاناما سیټي
پاناما سیټي د پاناما هیواد پلازمینه ده چې کابو یومیلیوم وګړي لري او رسمي ژبه یې اسپانیایي ده یاد ښار د پاناما کانال په خله کې پروت دی.
د توکم انتقادي نظریه
د توکم انتقادي نظریه (CRT) د مدني حقونو د پوهانو او فعالانو یو متقابل فکري او ټولنیز خوځښت دی، چې په امریکا کې د توکم او قانون پلټنه کوي او د توکمیز عدالت لپاره د امریکا د لیبرالي چلند اصلي بهیر ګواښوي. د بېلګې په توګه: د CRT تصوراتي چوکاټ د دې مطالعې لپاره یوه لار ده، چې څنګه او ولې د امریکا محکمې د ځینو توکمونو د نشه یي توکو سوداګرو ته د نورو توکمونو د سوداګرو په پرتله نرمه سزا ورکوي. په خپل نوم کې د انتقاد کلیمه یوه علمي اصطلاح ده، چې انتقادي فکر، انتقادي نظریې او علمي انتقاد ته اشاره کوي، نه پر وګړو نیوکه یا د هغوی ملامتول دي. دا لومړی ځل په ۱۹۷۰ ز لسیزه کې رامنځته شوه، لکه د نورو «انتقادي» فکري مکتبونو په څېر د بېلګې په توګه: انتقادي حقوقي مطالعات په دې اړه څېړنه کوي، چې څنګه حقوقي قوانین، د اوسني حالت ساتنه کوي.
د CRT مهم مفهوم یوه تقاطع ده او هغه لار ده، چې د نابرابرۍ او هویت بېلابېل ډولونه د توکم، طبقې، جنسیت او ناتوانۍ د اړیکو تر اغېزې لاندې راځي. د CRT پوهان توکم ته د ټولنیز جوړښت په سترګه ګوري، چې هېڅ بیولوژیکي بنسټ نه لري.
CRT په امریکا کې د مدني حقونو په وروستۍ دوره کې پیل شو، ځکه چې د  ۱۹۶۰ز لسیزې د مدني حقونو قوانین له منځه تلل او ښوونځي بیا جلا کېدل. توکمیزو نابرابریو د مدني حقونو د قوانینو له تصویبېدو وروسته هم دوام درلود، په ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ز لسیزو کې د CRT پوهانو د طبقو، اقتصادي جوړښت او قانون په اړه حقوقي انتقادي نظریې بېرته له سره پیل کړې او پراختیا یې ورکړه، ترڅو د توکم پالنې په دوام کې د امریکا د قوانینو ونډه وڅېړي. CRT د تحلیل او تجزیې یو چوکاټ دی، چې پر انتقادي نظریې ولاړ دی. دا د ۱۹۷۰ ز لسیزې په نیمایي کې د زیاترو امریکایي حقوق پوهانو په لیکنو کې راڅرګند شوی، لکه: ډېریک بل، آلن فریمن، کیمبرل کرینشا، ریچارډ ډیلګاډو، شریل هریس، چارلز آر، درېیم لارنس، ماري ماتسودا او پاتریشیا جې ویلیمز.
د CRT علمي منتقدین استدلال کوي، چې دا د شواهدو او دلیلونو پر ځای د کیسې ویلو پر بنسټ ولاړ دی، ریښتیا او وړتیا ردوي او له لیبرالیزم سره مخالفت کوي. له ۲۰۲۰ز کال راهیسې د امریکا محافظه کارو قانون جوړونکو په لومړیو او ثانوي ښوونځیو کې د CRT او نورې هغه زده کړې چې د توکم پالنې په اړه دي، منع کړې. دغه قانون جوړونکي په دې تورن شول، چې د CRT اصول او ارزښت یې په غلطه بڼه تشرېح کړي. د دوی موخه د توکم پالنې، برابرۍ، ټولنیز عدالت او د توکم تاریخ د بحثونو لړۍ خاموشول وو.
پېژند
په ۲۰۰۵ز کال کې تارا جي یوسو CRT د یو داسې چوکاټ په توګه تشرېح کړ، چې د تیورۍ، پلټنې او ګواښونې لپاره کارول کېدای شي، د توکم او توکم پالنې لارې، په ښکاره او واضح ډول پر ټولنیزو جوړښتونو، طریقو او خبرو اترو اغېز کوي.
CRT په ۱۹۹۵ز کال کې د ګلوریا لاډسن بیلینګز او د هغه د ملګري ویلیم ټایټ له خوا د زده کړې په ډګر کې معرفي شوی و. په ۲۰۱۵ز کال کې یې وویل چې: دا د بېلابېلو علومو په برخه کې په ټولنه کې پر توکمیزو نابرابریو د پوهېدو او ورسره د مبارزې لپاره هڅې کوي.
اصول
د CRT پوهان وایي، چې توکم په بیولوژیکي او طبیعي ډګر کې نه دی مطرح شوی، بلکې دا په ټولنیز ډول یوه جوړه شوې مقوله ده، چې د بېلابېلو توکمونو د ظلم او استثمار لپاره کارول کېږي. توکم پالنه یو ذهني انحراف نه دی، بلکې د امریکایي ټولنې یوه عادي ځانګړنه ده. د CRT په وینا: هغه منفي کلیشې چې د لږه کیو ډلو غړو ته کارول کېږې، سپین پوستو ته ګټه رسوي او توکمیز ظلم زیاتوي. وګړي کولای شي، له بېلابېلو هویتي ډلو سره اړیکې ولري. د تقاطع مفهوم، چې د CRT له اصلي مفهومونو نه دی، د حقوق پوه کیمبرل کرنشاو له خوا را وپېژندل شو.
ډېریک البرټ بیل (۱۹۳۰- ۲۰۱۱ز کال)، چې یو امریکایي وکیل، پروفیسور او د مدني حقونو فعال دی، لیکي: توکمیزه برابري «ناشونې او خیالي» ده او  په امریکا کې توکم پالنه دایمي ده.
فلسفي بنسټونه
CRT پوهان د انټونیو ګرامسي، سوجورنر ټرث، فردریک داګلاس او ډیوبایس له څېړنو نه کار اخلي. بیل د پل رابسون باور شریک کړ، چې د تور پوستو پر ځان تکیه او د افریقایي کلتور دوام باید د تور پوستو د نړۍ لید معرفتي اساس رامنځته کړي. د دوی له لیکنو نه د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسیزو خوځښتونه، لکه: تور ځواک، چیکانو او افراطي فیمینیستان هم خبر شوي وو. د توکم انتقادي نظریه له انتقادي نظریې، انتقادي حقوقي مطالعاتو، فیمینیستي فقهې او له استعمار وروسته نظریې سره ډېرې فکري ژمنې شریکوي.
اسټرالیا
د ۲۰۲۱ز کال په جون کې د رسنیو له راپورنو وروسته وویل شول چې: وړاندیز شوی ملي نصاب د اسټرالیا د اصلي اوسېدونکو له ظلم، تبعیض او مبارزې سره مخامخ دی. د اسټرالیا سنا مجلس یوه طرحه تصویب کړه، چې د ښي اړخي سناتور پلین هانسون له خوا وړاندیز شوې وه او له فډرالي دولت نه یې وغوښتل، چې CRT رد کړي، سره له دې چې په نصاب کې شامل نه و.
انګلستان
د انګلستان په حکومت کې محافظه کارانو د ۲۰۲۰ز کال په وروستیو کې پر CRT نیوکه پیل کړه. د برابرۍ وزیر کیمي بېډونک، چې نایجریایي دی، د یوې پارلماني مناظرې په لړ کې یې د تور پوستو د تاریخي میاشتې په اړه وویل: موږ نه غواړو چې ښوونکي دې زده کوونکو ته د سپین پوستو د غوره والي او د میراثي توکمیز جرم په اړه درس ورکړي.
متحده ایالات
د توکم انتقادي نظریه، د متحده ایالاتو په حقوقي مطالعاتو کې روایت ته وده ورکول، د خیالي قانون د کارولو پر وړاندې له «وسیله یي قانون» نه ملاتړ کول او توکمیزو برابریو ته د ودې ورکولو لپاره د حقوق پوهانو هڅول د دې لامل شول چې، په امریکا کې مخالفتونه رامنځته شي.
د اسیا د توکم انتقادي نظریه
د اسیا د توکم انتقادي نظریه، پر اسیایي امریکایانو د توکم او توکم پالنې اغېزې او د متحده ایالاتو په تعلیمي سیسټم کې د دوی تجربې پلټل دي. د لاتیني توکم د انتقادي نظریې په څېر، د اسیا د توکم انتقادي نظریه د کډوالۍ پر نظریې او تګلارې باندې د ټینګار په برخه کې د CRT له اصلي بنسټه جلا ده.
خدايي خدمتگار
د خان عبدالغفارخان فخر افغان ژوند
(په هندي: ख़ान अब्दुल ग़फ़्फ़ार ख़ान)،(په انګرېزي: Khan Abdul Ghaffar Khan) چې په څو ستاينومونو لکه فخرې افغان ، باچا خان ، بادشاه خان او د سرحد ګاندي هم ياد شوی د پېښور په هشنغر سيمه د اتمانزو په کلي کې ، خان بهرام خان محمدزي په کور کې کال (1890 - 20 جنوري 1988)زېږېدلی. دی د عدم تشدد په موخه د خدایي خدمتګار يوه ټولنه جوړه کړه او د انګرېز په مقابل د وخت د نوموتي هندي سياستوال مهاتما ګاندي سره يو ځای ېې د انګرېز اشغال پر وړاندې مبارزه پبل کړه.
•
سياسي مخينه
فخر افغان خان عبدالغفار خان
په لومړي لوی نړیوال جنګ کې د انګرېزانو سره د عدم تعاون په جرم د کانګرس له نورو مشرانو سره دوه کاله په زندان کې و او د ( ۱۹۴۷ م) کال راپه ديخوا د پښتنو ملی خپلواکۍ د غوښتلو په جرم پاکستاني حکومتونو د استعمار د لاسه په وار، وار جيل ته لېږل شوی ؤ. خان عبدالغفارخان (فخر افغان، پاچا خان) په خپل يوه تاريخي ليک کېد ( ۱۹۳۵ م) د مي په پنځه ويشتمه چې د سابرمنی، سنټرل جيل احمداباد څخه يې د حکيم عبدالخالق خليق په نامه ليکلی دی داسی وايې:
خوږه خليقه خوشاله اوسې. اسلام عليکم ورحمته الله و برکاته: د بمبيی نه د جدا کيدو په وخت کې ماتاسره وعده کړی وه چې زما په خيال کې هر وقت ستاسو متعلق څه خبر راشی نو تاسو به پری خبروم، ليکن ژر تر ژره ګرفتار شوم. جيل خانه کې مې هم ته يادوی او خدايې خدمتګار مې هم هير نه وو ليکن داسې څه خيال مې پېدا شوی نه وو چې تاسو ته می ليکلی وای تاسو به زما د قيد په حقيقت رسيدلی يي، زما جرم صرف دومره وو چې ما د سرحد او دخدايې خدمتګارو متعلق خلکو ته لږ غوندی حالات څرګند کړي وو. د هندوستان دخلکو د سرحد او خدايې خدمتګارو سره دومره مينه او محبت دی چې زه په دوره هرې صوبی ته تللی يم، نو د خلکو اوله مطالبه دا وه چې موږ ه د سرحد او خدايې خدمتګارو د تحريک حقيقت بيان کړ. خير دې کې به خير وی. د الله تعالی هر کار د خير دی ولی مونږ پرې نه پوهېږو ځکه چې موږ ظاهر بين يو. لږ غوندی ظاهری تکليف چې راباندې راشي نو بيا مو وار خطا وي. زه په خپل قيد خفه نه يم ولی چې څه وخت زه بهر شوم نو ما ته دا خبره ښه ښکاريده چې زه خو د بهر يم او زما بعضی خدايي خدمتګاران ورونه دی په جيل خانه کې وی ماصرف دا خبره د خپل ځان د پاره ښه ګڼله. خدايي خدمتګاران ورونو چې د جيل خانو بی اتفاقۍ ، بهر ځان سره راوړی وی ، هغه يې پرېښودی که لا هغه شان پکښې اخته دی؟، که چيرې په صداقت سره يې دا بدعادتونه پرې نه ښودل او رشتينې خدايې خدمتګاران نه شوو ، نو دا ټولی قربانۍ به په سيند لاهو شي او اوچت سوی پښتون به بيا پريوځي ولی چې زموږ د کاميابۍ راز په رشتيني خدايي حدمتګاران کې دی. زه چې کله دې جيل ته راغلی يم نو همېشه ناجوړه يم، ولی چې ددی ځای اب او هوا په ما صافه نه ده. بل زه يوازې يم داسی يو سړی نشته چې تبادله خيالات ورسره وکړم. زما په خيالاتو که چيری زه سرحد يا پنجاب ته بدل شم نو شايد چې ښه شم ليکن د پنجاب او سرحد حکومتو زما د اخستو نه انکار وکړ او تر اوسه پورې دې حکومت هم زه بلې جيل خانی ته بدل نه کړم. تاسو زما څه فکر مه کوئ ، خپل کار کوئ، که چيری الله تعالی زما د وجود نه د خپل مخلوق خدمت اخستل منظور وي نو ما له به صحت هم راکړی. دا دهغه طرف نه په ما يو بل ازمايش دی. تاسو راته دعا کوی چې ما پکښې الله تعالی کامياب کړی او ما له صبر او استقبال راکړی. زه قيدی يم، زه هر چاته خط ليکلی نه شم ولی چې زما خپل اختيار نه دی. دا خط زما ټولو خدايې خدمتګارو ته ښکاره کړی او زما ډير سلامونه ورته وواياست. زه همېشه تاسو ته دعا کوم او اميد دی چې تاسو په هم هره جمع کې ماته دعا کوی چې الله تعالی ما ددی لايق کړی چې زه د هغه د مخلوق خدمت وکړی شم او ماته روغ او ښه صحت راکړی. آمين فقط ستا ورور عبدالغفار
خان عبدالغفار خان د ذوالفقار علی بهټو د حکومت په وخت کې د نيشنل عوامي پارټۍ د صوبايي حکومت په بلنه په ( ۱۹۷۰ م) کې د کابل څخه پېښور ته ولاړ او کله چې هغه حکومت ړنګ شو بيرته افغانستان ته راغی او تر ( ۱۹۸۰ م) کال پوری کله په کابل او کله په ننګرهار کې او سيده. دی د افغانانو ، د ملی آزادي غو ښتونکو او وطنپالونکو لوی لارښود او (بابا) وو او حضور يې د افغانستان او سيمې د ازاديخواهانو بل مشعل وو. ده د جنرال ضياءالحق د حکومت په دور کې یې سختې ورځې او شپې تيرولې څو ناروغه شو او د شپږو مياشتو د کوما د حالت ورپېښيدلو او د مغز فلجيدولو وروسته په کال ( ۱۳۶۶ ش) د دلو په اوله د چهارشنبی د سهار په څلورو بجو و په پنځه څلويښت دقيقو د پيښور په ليډی ريډنګ روغتون کې وفات شو، او جنازه يې د وصيت سره سم د جمعی په ورځ د ( ۱۳۶۶ ش)کال د دلو په دريمه ( ۱۹۸۹م) د جنوری په شلمه په ډيره درناوی د ننګرهار په مرکز جلال اباد کې خاورو ته وسپارله شوه.
د افغانستان د طالبانو حکومت او د ځينو ملی مجاهدينو تنظيمونه د افغانستان جهادی معرکې چې د هيواد د ازادۍ، خاوری د تماميت،ننګ او ناموس ساتلو په نيت په عمل راغلی ، د خان عبدالغفارخان له دغه تفسير څخه چې هغه د روس او امريکی د سياسي رقابتونو او دښمنيو څخه راو لاړی پیښی بولې، ګېله مند دی او داسې تفسير واقع بينانه او وطن دوستانه نه ګڼی.
مسلمانان در نهضت ازادی هندوستان اثر لیکوال په ( ۱۲۸ ) مخ کې د خان عبدالغفارخان د ملی مبارزو په هلکه ليکی: (... در همان هنګام که دولت کاملاً بر اوضاع مسلط بود وبه وسيله زور و سر نيزه توانسته بود ملت را وادار به اطاعت سازد، زر نواحی مرز هند و مخصوصاً درميان قبايل سلحشور و مسلمان پتانها اشوب و انقلاب عظيم بر ضد دولت بر پا نمود. مسلمانان اين ايالات مرزی به رهبری خان عبدالغفارخان جبهه نيرومند تشکيل داده در برابر حکومت مستبدانه و رعب آميز انګليس استاد ګی ومقاومت کردند. جواهر لال نهرو در توصيف اين رهبر جنګجوی پتان ميګويد: از دهکده په دهکده ميرفت وبرای افراد آهنین جمعيت سرخ پوشان پايګاه به وجود می اورد. اين شخص و پيروانش خاری در چشم دولت بودند. موقيعت و نفوذ او در ايالت مرزی کمتر از موقيعت و نفوذ ګاندی در سراسر هندوستان نه بود. اتفاقاً در ميان او و ګاندی ارتباط بر قرار شد و جمعيت سرخ پيراهنان به حزب کانګرس پيوست. چنانچه از سخن نهرو بر می ايد قيام خان عبدالغفار خان در اغاز ارتباطی با ګاندی و حذب کانګره نداشته وخود او با انګيزه ګسيختن زنجير استعمار برتانيه و بدست اوردن استقلال نهضت بزرګ و خونين شروع کرده است و بعد ها وقتيکه کارګردانان حزب کانګره استقلال را در برنامه يې خود قرار داده و نيرو های خود را در اين راه بکار انداختند، با انها همګام شده و به عضويت کانګره در امده است.) و درجای ديګر ميګويد: جميعت سرخ پوشان و رهبر شان خان عبدالغفار خان حقی عظيمی بر جنبش ملی هند دارند...)
د هند په دوه برخو وېشنه
فخرې افغان په زغرده د هند په دوه برخو وېشنې سره بډوالی درلود. تر څنګ ېې دغو پښتنو غوښتل چې د هند سياستوالو سره په ګډه کار وکړي په ځانګړې توګه د سرو کميسونو پښتنو. همدا رنګه ډېرو نورو پښتنو بيا د هند په دوه ؤ برخو وېشنې چې يوه برخه ېې د مسلمانانو خپلواکه ولکه جوړېده او د انګرېزانو د وتلو د آند هرکلی ېې کاوه. د همدې لپاره ځينو فخرې افغان باندې د غیر مسلمانانو د ملګري ټاپه وهله ، تر څنګ ېې په کال ۱۹۴۶ ز. کې په هغه باندې يو بريد وشو له کبله ېې چې د پېښور روغتون کې بستر شو. ‎[12] د کانګرېس پارټۍ د بېلتون د مصلحتي پرېکړې مخنيوی وکړ او پرېکړه ېې لکه د کابينې د موخې له مخې چې ګاندهي د محمد علي جناح لپاره د صدر اعظمۍ وړانديز کړی و ونه منله. په پايله کې بادشاه خان او د هغه پلويانو دا احساس کړه چې دواړه د هند او پاکستان لخوا ورسره درغلي وشوه او دوکه شول. د همدې په هکله بادشاه خان (فخرې افغان، غفار خان ) ګاندهي ته خپلې اخري خبرې په يوې تاريخي خبرې چې د کانګرېس پارټي سره تراوسه پاتې ده داسې وکړه ( تا موږ د لېوانو خولو ته ورټېل وهلو ). ‎[4] کله چې د پاکستان د نوم پر سرټولټاکنې کېدې نو باچا خان او د هند کانګرېس ملي پارټۍ د هغو ټولټاکنو څخه په څنګ شول او بايکاټ ېې ترې وکړ. ددې پايله داسې راووته چې په ۱۹۴۷ز. کال کې د پاکستان په نوم هېواد ومنل شو او د پاکستان چارواکو له خوا د خيبر پښتونخوا نوم د پښتنو سيمې ته ونومول شو. په قبايلي سيمو کې هم پاکستان د ځينو ملکانو په پيسو اخيستلو سره يوه ټولټاکنه ترسره کړه چې پايله ېې په ۵۰،۱ ٪ سله کې خلکو هاغه نوم د باچا خان پر بډوالي سربېره ومانه. باچا خان او د ولسپاله پښتنو پلويانو سره د دغه نوم سره بډوالی وښود او له ټولټاکنو څخه بيا په څنګ شول. ‎[13]
د هند کانګرېس پارټۍ او غفار خان
خدايي خدمتګار ټولنه او غړي ېې
بندي کول او سياسي کډوالۍ ته اړ وېستل
فخر افغان خان عبدالغفار خان د پاکستاني حکومت لخوا شاوخوا ۲۲ کاله جېل ته د افغانانو د قبايلو د يووالي لپاره د کار له کبله غورځېدلی. د پاکستان د وخت حکومت دی د هند او افغانستان د ملګرتيا جوړولو او د پاکستاني ـ انګرېزي ښکېلاک د ختمولو پر بډوالي تورناوه. ډېر ځلې په کور دننه بنديز پرې لګول شوی.
ټولنيز خدمت او لاسته راوړنې
فخر افغان په پښتني ټولنه کې نه يوازې چې د پوهې او علم د هڅو لو عملي کار پرمخ اچولی و ، بلکه د هند ، پاکستان ، او بنګله دېش وګړي ېې هم راويښ کړي و او ورسره ېې خپل انساني غږاوچت کړی و، او لومړی ېې د هغوی د حقوقو لپاره چې د انګرېز له غلامۍ څخه خلاص شي مټې راونغاړلې ، له همدې کبله ورته د هند د لومړي خپلواک حکومت رامنځته کېدو سره د ولسمشرۍ د څوکۍ غوښتنليک ورلېږل شوی و. د نوموړي د لوړې حوصلې او ايماندارۍ څرک د هغه له ځواب څخه په دې ډول ښکاري چې ليکلي ېې و :
د خدای خدمت د ملت خدمت دی او همدې ته ژمن يم څو د هند او پاکستان غوندې اوس خپل ملت ته هم خپلواکي ترلاسه کړم ، او که زه د ولسمشرۍ په څوکۍ کښېنم نو دغسې په ازاده توګه ولس ته خدمت نشم کولای لکه دا نن.
په ۱۹۸۴ م. زېږيز کې ېې د نوبل نړېوالې جايزې لپاره د سولې د مبارزې په لړ کې نومول شوی و ، خو د وخت د سياست له کبله ېې مخه ډب شوه. فخر افغان يو له هغو ۴۴ هندي او د سيمې نوموتومبارزو شخصيتونو په کتار کې د هند د حکومت لخوا ياد شوی چې په لړ کې ېې ورته د بهارت رتنا چې د هند تر ټولو لويه ملي جايزه ده هم ورکړی. همدا رنګه د جواهر لال نهرو ملي جايزه ېې هم په برخه شوې. د افغانستان د پخواني پاچا غازي امان الله لخوا ورته د افغانانو د وياړ لقب ورکړ شوی او د راوروسته لومړي ولسمشر داود خان لخوا ورته د افغانانو د ملي مبارز او مفکر جايزه ورنومول شوې وه.
په درنښت شمس الرحمن شمس شېبه راډیو خبریال
رامشير ولسوالي
رامشير ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان رامشیر)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د رامشير ښار دی. دا ولسوالي ۵۴٬۰۰۴ تنه نفوس لري. د رامشير ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
20 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
خواږه مرچ
خواږه مرچ (په انگرېزي: Bell pepper) چې د مرچو یو ډول دی په سور، زېړ او شنو رنگونو سره موندل کيږي او د دې مرچو ځانگړتيا دا ده چې دا مرچ نسبت و نورو مرچو ته ترخه نه دي.
وېشنيزه:مرچ
شمع اشنا
شمع اشنا (په انگرېزي: Shama Ashna) يوه افغانه سندرغاړې ده.
سورة الروم
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
د ترکې هیواد ښارونه
د ترکې هیواد د ښارونو نوملړ د ترکیه هیواد د ولایتونو نوملړ. دا د ترکې هیواد د ښارونو لړليک دی.
نور ولولئ
وېشنيزه:ترکي
ګیرت سمیت
ګیرت سمیت ( د ۱۷۹۷ م کال د مارچ له شپـږمې د ۱۸۷۴ م کال د ډسمبر تر ۲۸ نېټې پورې ژوند وکړ)، چې ګیرتت سمیت هم ورته ویل کېـږي، یو ټولنیز امریکايي اصلاح کوونکي، د غلامۍ خلاف، سیاست پوه او یو د بشردوستۍ پلوی و. چې د ان کارول فیتژو خاوند و، سمیت په ۱۸۴۸، ۱۸۵۶ او ۱۸۶۰ م کلونو کې  د متحده ایالتونو د جمهوري ریاست لپاره کاندید و. خو یوازې یو ځل یې ټاکنې په یوه دوره کې د ۱۹۵۳ م کال څخه تر ۱۹۵۴ م کال پورې د استازو په جرګه کې وګټلي.
هاغه یو ښه ‌ذهن او ورسره یي قوي ادبیات درلودل او په عامه خبرو کې یې ډېر ښه استعداد درلود.
سمیت، چې په نیویارک کې تر ټولو شتمن او د هېواد یو بډای شخص و، د خپل ژوند په اوږدو کې د ازادۍ د ګوند او د جمهوریت پلوه ګوند لپاره یو مهم مالي مرسته کوونکي شخص و. او خپل ډېر وخت او پیسې یې د ټولنيز پرمختګ لپاره مصرف کړي. د دې سربیره، د تیمبوکتو د جوړولو لپاره یې د ځمکې او پیسو له پلوه د پام وړ مرسته وکړه، یو امریکايي ــ افریقايي ټولنه چې د نیویارک په شمالي ایلبا کې وه. هاغه د الکولو ضد خوځښت او د افریقا ته بیرته ستنیدو خوځښت کې هم لاس درلود. استعمار پریښودل د غلامۍ خلاف په ګټه و ځکه د ټولو غلامانو ژر تر ژر ازادول و. سمیت په ۱۸۵۹ م کال کې په هارپر پیري کې د جوهان برون د برید د شپـږو پټو مالي ملاتړکوونکو څخه یو و. د برون سیمه هغه ځمکه و چې هاغه د سمیت څخه اخيستي وه.
نیکونه
سمیت د نیویارک په یوتیکا کې زېـږديدلی و چې د پلار نوم یې پیټر ګیریټ سمیت و .د چا نیکونه چې د هالنډ څخه و (ګیریټ یو هالنډي نوم دی) همدراز الیزابت (لیونګسټون) سمیت، او الیزابت (سیمپسون) لیونګسټون د ډګرول جمیز لیونګسټون لور وه. پیټر په نیویارک ایالت کې تر ټولو ډېري ځمکې درلودي. هاغه د جوهان جوقاب اسټر سره په ګډه د څرمن په سوداګرۍ کې او په یوازې توګه یې د ځمکو په کاروبار کې، د پام وړ شتمنۍ تر لاسه کړه. هاغه د ۴۰۰۰۰۰ ډالرو څخه ډېره سوداګرۍ ( چې په ۲۰۲۱ م کال کې د ۷۰۸۰۸۷۰ ډالرو سره برابري وي ) خپل زوی ګریټ ته په ۱۸۱۹ م کال کې وسپارله، او ۸۰۰۰۰۰ نور ډالر یې ( چې په ۲۰۲۱ کال کې ۱۵۰۷۹۶۳۰ ډالرو سره برابري وي ) خپل اولادنو ته په ۱۸۳۷ م کال کې پريښودي. پیټر سمیت د ميډسون ښار قاضي و چې په اسانۍ سره د دې ښار د یو تکړه او مشهور وګړی په توګه پېژندل کېـږي. هاغه یو پرهیزګاره او په احساساتي ډول یو مذهبي شخص و. د ۱۸۲۲ م کال راهیسې، پیټر سمیت په ډېر شدت سره په مقدسو کارونو او د ټراکټ په ټولنو کې بوخت و.
ګیریټ ته همدرانګه ۵۰۰۰۰ جریبه ځمکه ( ۲۰۰۰۰ هکتاره ) د هاغه د پلار څخه په میراث کې پاتې شوه، نو په دې ډول هغه ۷۵۰۰۰۰ جریبه ځمکه ( ۳۰۰۰۰۰ هکتاره ) ترلاسه کړه، دومره سیمه چې د روهود د ټاپو څخه هم لویه وه. د هاغه د ۱۸۴۶ م کال د ځمکو د پلورلو نوملړ کابو ۴۵ پاڼې و.
د سمیت مورنۍ ترور کارګریټ لیونګسټون، د قاضي ډانیل کاډی سره واده کړی و. د دوی لور الیزابت کاډی سټونټون د ښځو د رایو د خوځښت مشره او جوړونکي وه، او د سمیت لومړنۍ د ترور لور وه. الیزابت کاډی د خپل راتلونکي خاوند هنري سټونټون سره ، چې د غلامۍ خلاف یو فعال کس هم و د نیویارک په پیټروبورو کې د سمیت په کورنۍ کور کې وليدل. دا ښارپه ۱۷۹۵ م کال کې د پیټر سمیت په نوم او د هغه لخوا جوړ شوی و، چا چې هلته په ۱۸۰۴ م کال کې خپل کورني کور جوړ کړ. ګیریټ دلته هغه وخت راغی کله چې هاغه نهه کلن و.
ګیریټ د یوه ځوان په توګه
ګیریټ د یو لوړ قد لرونکې، په ښکلي توګه جوړ شوي او په ښکلي تناسب سره ښودل شوی و. د هغه لوی سر د هاغه په اوږو په عالي توګه جوړ شوي و، هاغه ممکن په هغو ورځو کې کله چې انسان ښایست د خدایي په توګه پېژنده او د هاغه عبادت یې کاوه، د یوناني خدای د نمونې په توګه کار کړي وي. هاغه د نیویارک په کلینټون اونیډو ښار کې د هیملټون اونیډو اکاډمۍ کې ګډون وکړ او په ۱۸۱۸ م کال کې په بریالیتوب سره د هیملټون کالج څخه فارغ شو، هاغه په کالج کې د ډېرو ملګرو سره د ډېر فعال زده کوونکي په توګه په واضح ډول ښودل شوي دي. د ۱۸۱۹ م کال په جنورۍ کې هغه د ولتا ان بکیس (له ۱۸۰۰ م کال څخه ۱۸۱۹ م کال پورې) سره چې د هیملټون د کالج د مشر ازیل بکیس ډی ډي (له   ۱۷۶۵ م کال څخه تر  ۱۸۱۷ م کال پورې) لور وه او د فرډاریک ایف بکیس (له ۱۷۹۴ م څخه تر ۱۸۵۸ م کال پورې ) خور وه واده وکړ. ولتا د همدې کال په اګسټ کې مړه شوه. په ۱۸۲۲ م کال کې، ګیریټ د ان کارول فیتژوک (له ۱۸۰۵ م کال څخه تر ۱۸۷۹ م کال پورې) سره چې د هنري فیتژوک خور وه (له ۱۸۰۱ م کال څخه تر ۱۸۶۶ م کال پورې) واده وکړ، د دوي اړیکه د میني وه. دوی اته ماشومان درلودل، خو یوازې الیزابت سمیت میلر (له ۱۸۲۲ م کال څخه تر ۱۹۱۱ م کال پورې) او ګرایني سمیت (له ۱۸۴۱ م کال څخه تر ۱۸۸۰ م کال پورې) تر اوږد عمر پورې ژوند وکړ.
د ګیریټ د فراغت په کال کې، د هاغه د مور مړینې د هغه د پلار پیټر د ډېر سخت خفګان لامل شوه. هاغه له ټولو کارونو څخه شاته شو او خپل دویم زوی ګیریټ ته یې وسپارل، چا چې باید د قانوني مقام لپاره خپل پلانونه پریښي وای. د هغه د ټولې شتمنۍ لګښتونه ډېر و.
هاغه د الکولو ضد یو فعال کمپاین کوونکي شو، او ادعا کېـږي چې د الکولوضد لومړنۍ وینا یې په ۱۸۲۴ م کال کې د نیویارک ایالت د قانون جوړونې په مجلس کې ترسره کړه. په پیټروبورو کې د هاغه په زېـږنځای کې، هاغه د الکولو ضد یو لومړنۍ هوټل جوړ کړ. کوم چې په تجارتي توګه ناکام و او د ډېری محلي وګړو نه خوښولو.
سميت د خپل ځان په باره کې داسې لیکي: "خو د یوه ویاند او مناظره کوونکي په توګه بیا هم موږ د هغه په اوله درجه راتلو کومه نیوکه یا ډار نه لرو. دلته د هغه فصاحت د وخت او موقع پیاوړتیا ده. هاغه موضوع نوره هم ښکیله کوي، په تیره بیا کله چې مخالفت ورسره کېـږي، تر هغه چې اوج ته ورسېـږي. د هاغه لوی غږ په لوړ حجم سره خپريـږي او د هاغه پیاوړي وجود ځانګړي حرکات درلود او کله کله خو به د تندر به شان لړزنده و."
ګیریت په ۱۸۳۰ م لسیزه کې
هاغه په ډېرو فعالو غونډو کې برخه واخیسته، او د یکشنبي په انستیتوت کې یې تدریس کاوه. هاغه د دې په لټه کې وه چې د تورپوستو زده کوونکو لپاره یو مذهبي ځای جوړ کړي. په ۱۹۳۴ م کال ګیرایت د اونیډیا د انستیتوت تر څنګ په پیټروبورو کې د تورپوستو زده کوونکو د لاسي کار ښوونځي جوړ کړ، چې یوازې یو استاد یې درلود او یوازې یو کار یې دوام وکړ. هاغه  پخوا د امریکا د استعماره ټولنې پلوی و، همدراز په ۱۸۳۵ م کال کې ګیریت هغه وخت د غلامۍ خلاف شو کله چې هاغه په یوتیکا کې ، د نیویارک د کانګریس د غړی او د راتلونکې څارنوال سامویل بیرډسلي په ګډون د نیویارک د غلامۍ خلاف د ټولنې په لومړنۍ غونډه کې د خپلو ملګرو بیریا ګرین او الوان ستیورت په غوښتنه ګډون وکړ، د هاغه په بلنې سره دې غونډي ورپسې ورځ هم په پیټروبورو کې دوام وکړ. هاغه د هیملټون کالج د باوري شخص په توګه په دې دلیل استعفا ورکړه چې دا ښوونځي په کافي ډول د غلامۍ خلاف نه دي. ګیرایت د بورډ له غړو سره یوځای شو او د اونیډیا د انستیتوت سره یې مالي مرسته وکړه، (چې د غلامۍ خلاف د مبارزو سرچینه وه). هاغه  ۹۰۰۰ ډالره (چې په ۲۰۲۱ م کال کې د ۲۳۶.۴۱۰ ډالرو سره برابري وي) مرسته وکړه تر څو په لیبریا کې د ښوونځیو ملاتړ وکړي. خو په ۱۸۳۵ م کال کې  پوه شو چې د امریکا استعماري ټولنه کوم قصد نلري چې غلامۍ له منځه یوسي.
29 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ګیرت سمیت
ګیریت په ۱۸۳۰ م لسیزه کې
سمیت په هغو بدلونونو کې چې له استعمار څخه یې ملاتړ کاوو (ژر تر ژره ړنګول) یعنې په ټولیز ډول محوه کېدل، د لارښودونکي په توګه شاته پاتې شو. له جګړې وروسته د جفرسون ډیوس ملاتړ کول ، ګارسیون ډوګلس او نورو غلامۍ پر خلاف مشرانو ته له اټکله لیري وه.
سیاسي ژوند
«دا باید ومنل شي چې په دې هېواد ډېر لږ  داسې لوړ مقام ته څو ځله نوماند شوي دي او ډېري لږ رایې یې ترلاسه کړي دي.»
عرفان خان (سندرغاړی)
لومړنی ژوند:
عرفان خان د ۱۹۸۲ کال د مې په ۵ نېټه د پاکستان د خیبر پښتونخوا په مردان کې زېږېدلی دی. پلار یې په یوه پاکستاني بانک کې د مدیر په توګه کار کاوه. عرفان په شپږ کلنۍ کې په سوات او وروسته په آزاد کشمیر کې خپلې زده کړې پیل کړې. هغه د میټریک ازموینه (۱۰ ټولګي) د پېښور ماډل ښوونځي څخه، د منځني امتحان (۱۲ ټولګي) د پېښور له ایډوارډز کالج څخه او د پېښور پوهنتون څخه یې د مواصلاتو ډیزاین کې د BA سند ترلاسه کړ او د مېلمه پالنې او هوټل مدیریت کې یې سند ترلاسه کړ.
کاري ژوند:
د ښوونځي له دورې څخه يې د نعت په سياليو کې برخه اخيسته. په کالج کې، هغه د موسیقۍ سره خپله مینه درک کړه او هلته یې د پښتو موسیقۍ سپړنه پیل کړه. خوشبختانه دا په پښتني رسنیو کې د نوي دور پیل و. هغه خپل لومړی پښتو سندره "پېخاور خو پېښور د" ثبت کړه چې په خیبر ټلویزیون خپره شوه، او په چټکۍ سره مشهور شو او عرفان یې د پښتو موسیقۍ په وده کې ځای په ځای کړ.
عرفان خپل لومړنی پښتو البوم "برېښنا" ریکارډ کړ چې په پښتونخوا او بهر کې په پښتني ټولنه کې خورا ښه راغلاست ورته وويل شو. سندرې يې ډېر ژر په ټول انټرنیټ کې راڅرګندې شوې او په ټوله نړۍ کې ډاونلوډ شوې. د هغه سندره "زما د سټرګو نه پنا ګلابه" بهر مېشتو پښتنو ډېره زياته خوښه کړه، چې د خپل وطن لپاره د بهرني پښتنو لېوالتیا بیانوي.[2]
عرفان په بوستون او کوالالمپور کې د سولو کنسرت په ګډون په بېلابېلو تلویزیوني خپرونو او ژوندیو نندارتونونو کې برخه اخیستې وه.
اردو ژبه سندرې:
رفان خپل لومړی اردو البم "چونای ورځ" هم پیل کړی دی. سندرې په کراچۍ، لاهور او اسلام اباد کې کمپوز شوې او ثبت شوې دي. هغه په اتلانتا کې د دې البم څخه د سرلیک سندرې لپاره ویډیو هم ثبت کړې. او هغه د حدیقه کیاني سره د "جانان" سندرې ویډیو ثبت کړې ده.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
شېر زمان طايزي
بټنوک|289px|ډاکټر شېر زمان طايزي ډاکټر شېر زمان طايزي (د ۱۹۳۱ ز کال د نوامبر ۳ - د ۲۰۰۹ ز کال د ډيسمبر ۲۲) (په انگرېزي: Dr. Sherzaman Taizi) د پښتو ژبې يو تکړه شاعر، ليکوال، ژباړونکی، کره کتونکی، ډرامه ليکونکی او څېړونکی دی.
مخينه
ډاکټر شېر زمان طايزي د ۱۹۳۱ ز کال د نوامبر پر ۳ د پښتونخوا د پبو په سيمه کې زېږېدلی دی. په پښتو کې د ماسټرۍ خاوند دی، تر دې وروسته يې د زده کړې له سيمه ايز مرکز پېښور پوهنتون نه دوکتورا ترلاسه کړې. د هغه د دوکتورا تيزس د ۱۹۷۸ ز کال د شوروي پلوه ثور انقلاب په اړه په انگرېزي ژبه ليکل شوې ده.
دندې
د پاکستان په استخباراتي څانگه کې د دندو پر مهال شېر زمان له ۱۵ کالو نه ډېر وخت په قبايلي سيمو کې تېر کړی، په هرې اېجنسۍ او سيمه کې پاتې شوی. همداراز له ۷ کالونو نه ډېر وخت په کابل کې په پاکستاني سفارت کې يې دنده هم سر ته رسولې.
ادبي ژوند
بټنوک|289px|ډاکټر شېر زمان طايزي شېرزمان طايزي د پښتو ژبې ادبي دايرې کې لا تر اوسه پورې د غمجن په نوم پېژندل کېږي. که څه هم چې هغه د پخوا نه ددغه نوم نه لاس په سر شوی او ددې پر ځای خپل کورنی نوم طايزي کاروي. ډاکټر طايزي يو پياوړی داستان ليکونکی دی. د يوه څېړونکي او پوهاند په څېر په انگرېزي ژبه کې د هغه ونډه د يادولو وړ ده، په ځانگړې توگه د افغانستان او افغاني چارو اړوند د هغه څېړنې نامتو دي.
په پښتو او انگرېزي ژبه
د دغو گڼ شمېر آثارو تر څنگ په پښتو، اردو او انگريزي ژبو د ښاغلي طايزي په سلگونو مقالې، ليکنې او د کتابونو کره کتنې په ملي ورځپاڼو او مهالنيو کې هم خپرې شوې دي. د هغه د مطالعې او څېړنې اصلي ډگر افغانستان او د پښتو ادبيات دي.
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: پښتانه
ونتو
ونتو ولایت په ایټالوي Vèneto) د ایټالیا هیواد له ایداري برخو څخه یوه ده چې کابو ۵ میلیونه وګړي لري.
په لودیځ کې د دهریت د مفکورې لاملونه
په لوديځه نړۍ كې د علمانيت د مفكوري لاملونه او اثار
لومړي : په لوديځه نړۍ كې د علمانيت د مفكوري لاملونه: هره نظريه او مفكوره چې مينځ ته راځي نو د هغي شاته په حتمي او لازمي ډول يو شمېر عوامل او وجوهات موجود وي چېد هغې په پايله كې دغسي مفكوري او نظریې مينځ ته راووځي برابره خبره ده كه دغه مفكوره د خلكو د زړو مفكورو څخه تنګ كېدل وي  اويا هم د هغوی په خپله نظريه كې تطور او پرمختګ او نوي څيړنيزو كارونو په وجه دوى نوي مفكوري ته رسيدلي وي او يا داسې نور خومونږ پدي څپركى كښې غربي نړۍ كې ددي مفكوري عوامل څيړوهغه چې دا نظريه یې مينځ ته راوړه او يا په بل عبارت كوم حالات وو چې دا مفكوره ترى وزيږيده چې هغه به په لاندو نقطو كې ښكاره كړود يادوني وړده چې ددي مفكوري د پيدا كېدو وجه د خلكو تنګيدل وه نه دا چې د نوي څيړنو په واسطه یې څه لاس ته راوړنه كړي او هغه عوامل او اسباب په لاندى ډول دي :
لومړي : د كليسائې مشرانو سركشي :
غرب په مينځني پيړيو كې په ډېره سختي كې ژوند كولو او غټه وجه یې د كليسا سركشي وه كوم چې یې د خپل واګ نه غلطه فايده اخستله او خپل  قدرت او واګ یې په غرب باندې غالبه  كړي وو، په نتيجه كې د كليسا خپل احوال او حالت هم ډېر فاسد او بيكاره شولو او دكليسا مشرانو به د خپلو مقصدونو او هوسونو د پوره كولو لپاره ديني اړخ څخه بده استفاده كوله په خپل ناپوه او جاهل ملت به یې خپل هر كار دديني كار په نوم كولو خو كه چا به ددوي د امرونو مخالفت كولو هغه به یې ددين اوكليسا مخالف كڼلو او هغه ته به یې ډول ډول سزاګاني وركولي هيچا ته ددي اجازه نه وه چې د كليسا د اوامرو نه مخالفت وكړي اګركه به د كليسا كار او امر د تجربي او علمي څيړنو مخالف هم وو، او كليسا د خپل قدرت لمنه هر څه ته پراخه كړي وه ديني ، اقتصادي، سياسي او علمي اړخونه یې ټول د خپل زور او واګ  لاندى راوستي وه، د خپلو اتباعوپه عقلونو، مالونواو دهغوی په كارونو یې داسې احكامات وضع كړي وه چې دهغي هېڅ بيلګه مخکي نه وه او خپل پيروان یې دير په تنګ كړي وه  چې د هغي د جملي نه څه په لاندى ډول دي :