cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سړې هوا ته دميوه جاتو اړتیا
پاڼه ريژو ميوه جات
انسان دخپل پيدايښت په لومړيو وختونو کښي هر هغه شيان (بوټي او حبوبات ) چې خپل نږدي چاپيريال کې موندل دخوړو په حيث يي ورځني ګټه اخيسته.دکرني دتاريخ په ډيرو لومړيوو وختونو کې بوټي او وني ديو کوجني بڼ په شکل کرل کېدلي.په ميسوپتوميا کې له ميلاد څخه ۳۰۰۰ کاله دمخه بابيلونيانو دخرما په بڼونو کې انکور ،انځر انار او مڼي کرلي. همدارنګه په مصر کې هم له ميلاد څخه ۲۴۴۰ کاله د مخه له انګورو څخه د شرابو جوړيدلو رواج درلود. همدارنګه له ميلاد نه ۷۷ کاله وروسته ايلډرپليني په خپل کتاب کې دطبيعت تاريخ کې دزيات شمير ميوو د روزني په هکله باندي معلومات خپاره کړي. دمثال په توګه باندي هغه په خپل نوموړي کتاب کې د ۴ قسمه بهيان ،۶قسمه شفتلان ،۹قسمه ګيلاس او آلوبالو ،۱۲قسمه آلو ،۲۹قسمه انځر او ۴۱ قسمه ناک بيان کړي دي.افغانستان يو زراعتي هيواد دي او ميوي په تيره بيا پاڼه ريژي ميوي دافغانستان دزراعتي توليداتو يو ستره برخه تشکېلوي چې هر کال يي يوه زياته انداززه باندي نورو هيوادونو ته ليږدول کېږي .په افغانستان کې پاڼه ريژي ميوي زياتي روزل کېږي او د افغانستان په ټوله برخو کې شته دي او زيات تجارتي ارزښت درلودونکې دي. دپاڼه ريژو ميوه دروزلو لپاره او د محيطي شرايطو له پلوه افغانستان ته دشني خوني او يا هم د تودي خوني نوم ورکړل شوي دي ځکه دفغانستان محيطي شرايط دپاڼه ريژو ميوو لپاره په زړه پوري دي.(م۱.ص )
دسړې هواډولونه
سړه هواپه دوه ډوله ده
سپينه څله
سپينه څله چه په سهار کې ليدل کيږي ديخې شوې پرخې څخه جوړيږي ، ددې ډول يخ منځ ته راتلل دپرخې په نقطې پورې اړه لري .دپرخې نقطه دتودوخې هغه درجه ده جه نسبتي لنده بل په کښې په سلوکې سل برخوته رسيږي کله چې دهواتودوخه دپرخې دنقطې څخه ښکته وي اودسانتي ګراددصفردرجې څخه لوړه وي داوبوبخاردپرخې په څيرراټوليږي سپين يخ هغه وخت پيښيږي چې دهواتودوخه دپرخې دنقطې اودسانتي ګراددصفردرجې څخه ټيټه وي .پدغه حالت کې هوا نبات او دخاوري تودوخه ديخ وهلو درجې ته دوړانګو په ډول دتودوخې دبايللوله امله مينځ ته راځي، ځينې وختونه دباددلګيدوپه اثر ونو باندې ديخ جامدې ټوټې تشکيل شي .په دغه سړه هوا کې هوا په موازي ډول په پام کې نيسي چې په پدې ډول سړه هواکې دغونډيو څوکې سړه هوا او ټيټ ځايونه توده هوا لري .پداسې حال کې چې وړانګيزه سړې هوا په حالت کې سړه هوا په عمودي ډول په پام کې نيول کيږي چې په وروستى حالت کې دځمکې سطحې ته نيږدى هوا سړه او جګه برخه کې توده هوا وي.
توره څڅل
که لندبل لږوي ديخ ضررهغه وخت مينځ ته راځي کله چې دتودوخې درجه دسانتي ګريددصفرڅخه ټيټه وي مګر دپرخې دنقطې څخه اوچته وي داحالت دتور يخ په نوم ياديږي .ځکه تاثيرئي هغه وخت ليدل کيږي کله چې بوټي ديخ دضررله کبله تورواوړي .ديخ وهنې په مخنيوي کې دکرنې دځاى انتخاب خورا مهم دى. هغه ځايونه چې نسبتا لوړوي او اړخي سلوپ (slop (ولري او خصوصااړخ ئي دجنوبخواته وي نو بوټي ئي دسړو دضررڅخه خلاص وي ځکه چې داسې ځايونه له يوې خوا دلمر پوره اندازه تودوخه جذبوي او له بلې خوا هلته سړه هوا په ځاى نه پاتې کيږي بلکې سړه او توده هوا يو له بله ګډيږي او جريان پيداکوي .(م۳.ص۸،۱۱)
دسړو په مقابل کې دانساجو تنظيميدل
دمقاومت عادي مفهوم دنباتاتو هغه استعداد ته وايې. چې دبيلې بيلې ټيټې تو دوخې او يا دټيټ لنده بل سره يو ځاى نباتات ژوندې پاتې شي، نو دنباتاتو حساسيت کميږ ې لکه ډير مقاوم نباتات چې کله دپسرلي په نيمايې کې دسانتې ګريد په صفر درجه کې کنگل شي. دهغو نباتاتو په پرتله چې دمنې په اخر کې په عين درجه کې کنګل شي ډير ضرروينې ، نو پروتو پلازم دسړو په مقا بل کې دمقاومت لپاره په منې کې ځان چمتو کوي ،نو که چيرې يوه ونه يا بوټى دودې په مو سم کې يخ ووهې دمړه کيدو امکا ن يې ډير زيات دى ځکه چې پروتو پلازم دسړو په مقابل کې دمقاومت لپاره ځان نه وي چمتو کړى دسړو په مقابل کې دنباتاتو دمقاوم کيدلو (hardening ( ميکانيزم تر اوسه پورې په درست ډول معلوم ندي .داسې ښکارې چې لاندې عملي ښايى ورسره ملګرې وي. دمجموعې اوبو په اندازه کې کمښت. دازادواوبو کمښت. دتړلو اوبو داندازې زياتو الى. دقندې موادو او نورو هغو مواد وزياتو الى چې ازموتيکې فعاليت ولري. په ساده قندونو باندې دپو لي سکرايد ونو تبديلول. دنباتاتو په هغوبرخو کې چې ژمى تيروي دډيرو غذائي زيرمه کيدل. دميتابو ليکې فعاليت ورو کيدل .(م۳.ص۲۹)
سړوپه مقابل کې دنباتاتو مقاومت
دنباتاتو دهغو ټولو عواملو په مقابل کې چې دهغوي په وده اغيزه کوي يو نورمال حالت ته اړدي تر څو وکولاى شي خپلې فزيالوژيکي وظيفې په ښه شان تر سره کړي .دټاکلې شوې اندازې څخه ددغه لاملونو ډيروالى يا لږوالى دنباتاتو وده متاثره کوي. او يا داچې ځينې نباتات نشې کولاى چې دخپل ژوندانه کړنې بشپړه کړي او ځان مرګ ته سپارې دهغو عواملو په لړکې چې دنباتاتو په وده تاثير کوي يو دهغوي څخه دتو دوخې درجه ده .نباتات دتودوخې درجې ته دضرورت له پلوه په دوه لويو ډولونو ويشل شويدي اول هغه ډله چې دتودوخې لوړې درجې ته او بله هغه ډله چې دتووخې ټيټې درجې ته ضرورت لري.په دوهمه ډله کې نباتات هم يو دبل څخه تو پير لري او هغه داچې ځينې نباتات کولاى شي چې په ډيره ټيټه درجه کې ژوندى پاتي شي.چې دغه ټاکلې شوي درجه دنورو نباتاتو دټپې کيدو او مرګ سبپ کيږې اوس غواړو چې پدې برخه کې دپخو انيو پو هانو نظريات چې دسړو په مقابل کې دنباتاتو دمقاونت او حساسيت په هکله يې درلودل دلته رانقلولو.دورستې پيړې په اوږدو کې دانسانانو ډير کوښښ داوو چې خپلې پو هې دنباتاتو دمقاومت او حساسيت په هکله چې دسړو په مقابل کې يې لري زياته کړي مګر تراوسه پورې ندى بريالى شوى چې په هغه ټولو عواملو کوم چې دنباتاتو په انساجو کې دسړو په مقابل کې دمقاومت سبب ګرځي ځان پوهه کړي .دسړې هوا په مقابل کې مقاومت په ارثي خواصو پورې اړه لري خو بيا هم که چيرې ونې په تدريجې تو ګه دورځې له خوا د(15c   سانتي ګريد  او دشپې لخوا (4,4)سانتي ګريدسره مخامخ سي نو دراتلونکي سړو په مقابل کې مقاومت زياتوي دسړو په مقابل کې مقاومت دونو په عمر پودې اړه لري .ځوا نباتات دسړو په مقابل کې زيات  حساسيت لري او کله چې عمر زياتيږې مقاومت يې هم زياتيږي. دونو دتنو مقاومت دهغوى دکمبيم په فعاليت پورې اړه لري. (م۳.ص۳۰،۳۱)
دتودې اوسړې هواميکانيزم
توده هوا په څلورو مختلفو طريقو ويشل شويده. دجامد جسم په واسطه په ارتباطي تو ګه يا مستقيم انتقال (conduction) په ماليکولي تو ګه انتقال (convection) وړانګيزانتقال (reduction) دتبخير په واسطه انتقال. دمستقيم انتقال په واسطه توده هوا له منځه ځي .چې داټول ماليکولي فعاليت په اساس اجراکيږي .يعنې تود ماليکول ساړه ماليکول ته انرژي انتقالوي او پدې ترتيب دتو دې هوا انتقال ديو ماليکول څخه بل ساړه ماليکول ته انتقال مومي.دماليکولي حرکت په واسطه دتودې هوا انتقال په مايعاتو او غازاتو کې تر سره کيږي کله چې مايع يا غاز تود شي نو پراخ والى مومي او پورته خرکت کوي او ځاى يې ددرندې هواپه واسطه ډکيږي. دوړانګو په ډول دتودې هوا انتقال داسې دى چې ديوه جسم داخلي انرژي په وړانګو انرژي په داخلي انرژي بدليږي يعنې ديوه جسم وړانګې دبل جسم په واسطه جذبيږي. دتبخير په عمليه کې مواد دبخار شکل غوره کوي ،چې تودوخه پکې ګډون لري .کله چې يو جسم بخار کيږي نو انرژي مصرفيږي او کله چې بيرته په مايع بدليږي نو تو دوخه ازاديږي.(م۳.ص۴۷،۴۸)
په سړو باندې درڼااغيزې
يادونه کيږې چې پاڼې دغذاجوړولو لپاره دلمر کافي رڼاته اړتيالري نو دا خبره ضرور ې چې روښنايې دنباتاتو دودې لپاره يو ضروري فکتور بلل کيږي. لمر يوه انرژي ده اودغه انرژي دټولو ژوند يو موجوداتو دبقا لپاره حتمي ده.تاسو په تعجب وکړي چې څرنګه کولاى شو دغه انرژي راساَ دلمر څخه واخلو خو بايد فکر وکړي چې کچالو ،ګازرې ،وريجې اونور خوراکي شيان چې مونږه دغذاپه توګه ورڅخه کاراخلو .هماغه ذخيره شوي انرژي ده چې دبوټو دپاڼو په ذريعه دلمر په موجوديت کې جوړيږي .کله چې دلمر انرذژي دنباتاتو په پاڼو کې وځليږي نو دپاڼو دغذا جوړ ونې قابليت زياتيږي .ځينې خلک به وايې چې دوي خو غوښي خوري او دغوښو په جوړيدو کې دلمر انرژي څه رول لري خو دابايد ومنو چې پسونه ،غويان او نور دخپل ودې لپاره بوټي اوواښه خوري چې ټول نو موړي شيان دلمر دانرژي په اثر مينځ ته راغلي دي .بايد پوهه شو چې لمر څومره مهم شى دى ،که چيرې دلمر انرژي وجودنه درلودى نو دځمکي پرمخ به هيڅ موجودات نه ليدل کيداى .دلمرڅرک دشدت اندازه دمختلفوشرايطوپه اساس تو پير لري او په ټولو ځايو کې يو شان نه وي .که چيرې حيوانات دنباتاتو ټولې پاڼې په مصرف ورسوي نو دلمر دانرژي لپاره کومه دنده نه پاتي کيږي.(م۳.ص۴۹)
په نباتاتو باندې درڼااغيزې
نوردمهمواکولوجيکي فکتورونو څخه دي ځکه چې دنور څخه پرته دځمکې په کره کې ژوندون ناممکن دى .نور دټولو شنو نباتاتو دانرژي منبع ده او په ايکالوجيکي دوران کې لومړنې پايه تشکيلوي. هغه نباتات چې دنورپه نه موجوديت کې وده کوي په عمومي ډول کم رنګه دي .ظاهري شکل يې تغير کوي او ساقه ئې اوږديږي ،بندونه هم يو له بله سره لرې کيږي پاڼې ئې کوچنې او دفلس په شان کيږي او دنبات غړي دشپې او ورځې په ټولو ساعتو نو کې په يو معين سرعت سر ه نمو نکوي. دنمو کيفيت دشپې او ورځې په 24 ساعتونو کې لرونکى دحد اکثر او حد اقل دي .دنمو زيات سرعت دلمر ختلو يا طلوع په وخت کې او حد اقل يې دورځې په ورستي وخت کې وي.(م۳.ص۵۰)
دسړي هوا ګټي او تاوانونه
ګټي تاوانونه ۱ـ (Complete chilling پوره اوکافي سړه هوا کله چې دميوو ونوته په کافي اندازه سړه هوا ورسيږي نو دګل پندکونه به يي قوي وي ، جسمي وده يي زياته وي، دپاڼو سطحه يي پراخه وي، په يوه وخت کې ګل کوي.
۱ـ زياته سړه هوا (Excess chilling) :دسړي هوا تاوان  اندازه په دري عواملو پوري اړه لري دهوا دسړيدو اندازه ، دسړي هوا دوخت اندازه ، د يخ شوو نسجونو دبيرته  توديدلو دچټکيتا اندازه. ۲ـ دتخمونو داستراحت دلمينځه وړلو لپاره ګټوره تماميدي شي. ۲ـ ناکافي سړه هوا (inadequate chilling): کله چې دزياتي سړي هوا ضرورت لرونکې ورايتي ګاني په ګرمو سيموکې وکرل شي.ياهغه ورايتي ګاني چې لږي سړي هواته ضرورت لري په زياتو يخو سېموکې وکرل شي. ۳ـ دميوه لرونکو ونو څخه دتبخيراتو اندازه کموي. ۳ـ په انساجو کي دغذايي اومعدني موادو دانتقال ممانعت کوي. البته هغه وخت چي دانساجو دننه کنګل کيدنه صورت ونيسي. ۴ـدحاصلاتو راټولول اکثره په يخه هوا کي صورت نيسي. ۴ـ دانساجواوحجراتو موقتي اودايمي ويده کيدنه. ۵ـ دميوه جاتو ذخيره کول معمولاً په يخه هوا کي صورت نيسي. ۵ـ دغذايي موادو په جوړښت کي کموالي. ۶ـ په يخه هوا کي معمولاً دبکترياوو فعاليت کم وي،چي په دي سره ورستيدنه او يو شميرنوري ناروغي ترکنټرول لاندي وي. ۶ـ ديخي هوادزياتوالي په اساس دنباتاتو په مختلفوبرخو کي د Cankerپه شان خوړونکي رامنځ ته کوي. ۷ـ دځينو ميوه جاتو په کيفيت خاصه اغيزه لري.لکه انکور،چي دګرمي هوا په نسبت ديخي هوا حاصلات دښه کيفيت درلودونکي وي. ۷ـ ديخني سره داساسو نباتاتو لمينځه وړل.
دسړي هوا اندازه ګيري
( Measuring winter chilling ): ددغه هوا اندازه په دقيق ډول مطالعي ته ضرورت لري. تقريباً اکثره  نباتات چې سړي هواته ضرورت لري دفارنهايت د )٣٥- ٥٥( درجي  پوري ټاکل شوي ده. اوحد اقل اندازه يي د فارنهايت) ٣٢- ٤٥ (درجو پوري اټکل کيداي شي.د (Chilling requirement) اندازي دمعلومولو لپاره دډيرو باغدارانو څخه بيلابيل نظريات لاس ته راغلي دي خو ښه اوبهتر ه لاره يي داده چې د تجربي ، خپلې سيمي دهوا او نورو جزياتو لاس ته راوړلو پوري اړه لري،  چې بايد  دباغ داحداث لپاره مخکې په نظر کې ونيول شي .ځيني داسي دليدو وړ علايم په نبات کې شته چي دهغوي دسړي هوا ضرورت د اقليم سره توافق نه ښيي.
سړې هوا ته داړتياميخانيکيت
سره له دې چې ژمني يخنې د ميوه لرونکو ونو  او نورو نباتاتو لپاره د بدني ودې  خنډ واقع کيږي  مګر بيا هم دزياتو ميوه لرونکو ونو د ګل  پنډک تشکيل  او د ګل د غوړيدو لپاره  په ټاکلې ډول سړه هوا ضروري ده  چې هغه د(۰-۲.۷ ) سانتي ګراد درجو تر منځ ده،  دا درجه  د مختلفو ميوو لپاره يو معين وخت  اړينه ده چې د ځينو ميوو د ضرورت وړ  سړه هوا په لاندې جدول کې ښودل شوي. د ميوې ډول له ۲،۷درجې سانتيګرادڅخه ټيټ حرارت ته اړتيا په ساعت انګور بادام زردالو مڼه شفتالو ګيلاس جاپانې آلو اروپايې آلو ناک انار 350-100 600-300 1000-250 2000-800 1000-400 1300-650 1200-600 1100-850 1500-1000    400-200 که چيري د پورتنيو ميوو لپاره  ټاکل شوي اندازه سړه هوا ونه رسيږي کيداي شي ګل تويې کړي  او کله ميوه هم تشکيل شي  بيا وروسته ګل توييږي،لکه اميري زردآلو چې په جلال آباد کې  ميوه نه نيسي.
سړه هوا لرونکې ميوه جات
دمڼو وني او سړه هوا : دمڼي وني په ژمي کې د ۱۲۰۰ نه تر ۱۶۰۰ ساعتو پوري دسانتګراد د ۲نه تر ۷ درجو څخه ټيټي هوا ته ضرورت لري ترڅو په پسرلي کې بيا د هغوي د ګل پندکونه خپلي غوټي وسپړي او مڼي ونيسي.دافغانستان په کوم سيمو کې چې لږترلږه ۱۲۰۰ ساعته د سانتګراد له ۲نه تر ۷ درجو څخه ټيټه سړه هوا امکان ونه لري هلته بايد د مڼوباغونه جوړ نشي.
دناکو وني او سړه هوا
ناک هم لکه د مڼي په شان باندي دژمي سړي هوا ته ضرورت لري.ناک د مڼي په پرتله باندي دژمي سړي هوا په مقابل کې حساسيت لري اودګلانودغوټيو دسپړلو لپاره دژمي لړ سړي هوا ته اړتيالري.ناک دزمي په وخت کې تر (۱۲۰۰)ساعتونوپوري دسانتي ګراد له ۲-۷ څخه ټيټي سړي هوا ته ضرورت لري ترڅو په پسرلي کې دهغوي د ګلانوزخي (پنډکونه) په نورمال ډول غوټي وسپړي او داستراحت دوره يي مکمله شي.
شفتالو اوسړه هوا
دشفتالو وني لکه دنورو پاڼريژو ميوو په شان په ژمي کې دسانتيګراد د ۷ درجو څخه ټيټي سړي هوا ته ضرورت لري تر څو چې يي دګلانو زخي په پسرلي کې وسپړل شي.دمثال په ډول باندي دشفتالو وني له ۵۰ته تر ۱۲۰۰ ساعتوپوري د سانتيګراد ۷ درجو څخه ټيټي سړي هوا ته ضرورت لري که چېري د شفتالو ونو ته په کافي اندازه باندي سړه هوا ونه رسيږي نو په پسرلي کې ټولي غوټي يو ځلي ګلان نه سپړي.په نوموړو ونو کې ځيني نودي مېوي لري ځيني زخي غوټي سپړي او ځيني نوري د غوړيدولو ګلانو په حالت کې وي چې په نتيجه کې دشفتالو داسي وني مېوي نشي توليدولي.
آلواو سړه هوا
دالو په ټولو دريو ګروپونو(امريکايي،اروپايي اوجاپاني) کې د امريکايي ګروپ قسمونه دسړي هوا په مقابل کې زيات او د جاپاني ګروپ قسمونه لږ مقاومت لري. په همدي ترتيب دسړي هوا لپاره ددري واړو ګروپوو د ضرورت ترمنځ هم توپير موجود دي. دمثال په ډول امريکايي قسمونه ۳۶۰۰ ساعتواروپايي قسمونه د۸۰۰ څخه تر۱۲۰۰ساعتواو جاپاني قسمونه له ۷۰۰څخه تر۱۰۰۰ ساعتوپوري دسانتيګراد د۷ درجوسړي هوا ته ضرورت لري.په عمومي توګه دآلو او آلوبخار مختلف قسمونه د مڼي دونو په اندازه دسړي هوا په مقابل کې مقاومت لري اودشوروي جمهوريتونو دځينو قسمونومقاومت ترټولو زيات دي.
دآلو ونی اوسړه هوا
دانځرو وني او سړه هوا: دانځر وني هم له پاڼه ريژو ميوو له ډلي څخه شميرل کېږي ليکن ترنورو ټولو پاڼريژوونوپه پسرلي کې دخپلو غوټيو د سپړلو لپاره په کمه اندازه باندي دژمي سړي هوا ته ضرورت لري.کله چې په پسرلي کې دانځرو وني په وده پيل وکړي اووروسته دمحيط تودوخه سړه شي دانځرو ميوه له منځه ځي او حاصلات يي کميږي.
‌سرچینې
۱.شيرزاد.بازمحمد.(۱۳۶۱ ه ش).دافغانستان پاڼريژي مېوي.کابل پوهنتون. ۲.عمري.محمدګلاب.(۱۳۹۱هـ ش).دمېووپوهني اساسات.ننګرهارپوهنتون. ۳.عمری.محمدګلاب.(۱۳۹۰هـ ش).دسړو دضرر څخه دنباتاتو دژغورنی لاری چاری.ننګرهار پوهنتون. ۴.ګلستاني.دادمحمد.(۱۳۹۲ هـ ش).دمېووتوليد.دتخنيکې او مسلکې زده کړو معينيت. ۵.راحل.زيارت ګل.(۱۳۹۵هـ ش).دمېوو دتوليداساسات.ننګرهارپوهنتون.
تور تنکی کب
تور تنکی کب (په لاتين: Mylopharyngodon piceus) د تنکي کبانو څخه دي چې په ختيځي آسيا او امريکا کې ژوند کوي. اوږدوالي یی ۹۰ سانتیمتره دي او وزن یی ۸ - ۱۲ کیلوگرامه دي. تور تنکی کب په ځانگړی ډول پلانکټون (د اوبو کوچنی ژوي) خوري. نوموړی کب د ارامو او ژورو (عميقو) اوبو سره مینه لري.
وېشنيزه:کپران
دري ژبه
دري يا فارسي دري، يوه سياسي اصطلاح ده چې په افغانستان کې د فارسي ژبې ويل کېدونکو ګڼو لهجو ته کارول کېږي. دري يوه اصطلاح ده چې له ۱۹۶۴ز کال راهيسې د افغانستان د حکومت له خوا د فارسي ژبې لپاره په رسمېت پېژندل شوې او رامنځ ته شوې ده، په همدې بنسټ په ډېريو لويديځو سرچينو کې دې ژبې ته افغان-فارسي يا ختيځه فارسي ويل کېږي. لکه چې پروفيسر نيل ګرين وايي چې: د افغانستان دولت د روايت د جوړولو په موخه «په دري ژبه د افغان فارسي د بدلون محرک تر ډېره بريده ملتپاله و، نه ژبنی». په افغانستان کې فارسي ژبي فارسي، خو پښتانه توکمونه ورته فارسي وايي. له يو څو بنسټيزو ويیونو پرته په افغانستان کې د رسمي فارسي په ليکنو کې ډېر کم توپيرونه ليدل کېږي. دري اصطلاح په خاص ډول په رسمي توګه د هغې فارسي لپاره کارول کېږي چې په افغانستان کې پرې خبرې کېږي، خو دا يوازې د رسمي خبرو تر سجلونو پورې محدوده ده. د افغانستان فارسي ژبې په دې باور دي چې د «دري» اصطلاح د واکمنو پښتنو توکميزو ډلو له خوا پر دوی په دې هڅه کې تپل شوې ده چې افغانستان له نورې فارسي ژبې نړۍ سره د کلتوري، ژبني او تاریخي اړيکو نه لرې کړي، چې په دې فارسي ژبې نړۍ کې ايران، تاجیکستان او د اوزبیکستان ځينې برخې شاملې دي.
د نوي ملتپالنې له راڅرګندېدو پېړۍ پېړۍ مخکې، دري ژبه د نورو ژبو د ويونکو، لکه پښتنو او مغولو په منځ کې هم د ادبي او اداري ژبې په توګه غوره بلله کېده. د ايراني فارسي او تاجیکي فارسي په څېر، دري-فارسي هم د منځنۍ فارسي دوام دی، دا د ساساني سترواکۍ (له زېږد وروسته ۲۲۴-۶۵۱) رسمي مذهبي او ادبي ژبه وه او خپله د لرغونې فارسي دوام و،  همدا راز د هخامنشيانو ژبه وه (له زېږد مخکې ۵۵۰-۳۳۰). په تاريخي آثارو کې دري هغې منځنۍ فارسي ته ويل کېږي چې د ساسانيانو د دربار ژبه وه.
رېښه
دري هغه نوم دی چې له لسمې پېړۍ راهيسې نوې فارسي ژبې ته ورکول شوی دی چې په عربي (الاستخري، مقدسي او ابن حوقل وګورئ) او فارسي متنونو کې ډېره کارول کېږي.
له ۱۹۶۴ز کال راهيسې په افغانستان کې د ويل کېدونکې فارسي ژبې لپاره دا نوم رسمي دی. په افغانستان کې، دري د فارسي د نوې لهجې بڼې ته ويل کيږې چې په ادارو، حکومت، راډيو، تلويزيون او چاپي رسنيو کې کارېدونکې معياري ژبه ده. دا چې په درې ژبه خبرې کوونکي زيات دي، څوک چې دې ژبې ته فارسي وايي، په ځینو لويديځو سرچينو کې دا ژبه همدا راز د «افغان فارسي» په نوم یادېږي.
د دري ټکي د اصليت په اړه بېلا بېل نظرونه شته. ډېری پوهان په دې باور دي چې دري ټکی ،د فارسي «در» يا «دربار» ويي ته اشاره ده، ځکه چې دا د ساسانيانو رسمي ژبه وه. د دري اصلي معنا په يوه خبرتيا کې راغلی دي چې ابن المقفی ته منسوب دی (د ابن النديم د الفهرست په حواله). د هغه په باور «فارسي هغه ژبه وه چې کاهنانو، علماوو او د دوی په څېر خلکو پرې خبرې کولې، دا د فارس ژبه ده». دا ژبه منځنۍ فارسي ته ورګرځي. د دري په اړه هغه وايي: «دا د مدائن د ښارونو ژبه ده، د پاچا درباريان پرې خبرې کوي. هغه په دربار کې له شتون سره تړلي دي. د خراسانيانو او د ختيځ د اوسېدونکو د ژبو تر منځ، د بلخ د خلکو ژبه زياته واکمنه ده».
په افغانستان کې دود دري ژبه بايد د ايران د دري يا ګبري ژبې سره تېروتنه نه شي، په ايران کې ويل کېدونکې ژبه د ځينو مرکزي ايراني کوچنيو ډلو ده چې په ځينو زردشتي ټولنو کې پرې خبرې کېږي.
تاريخچه
دري له منځنۍ فارسي نه اخستل شوې چې د ساساني سترواکۍ پر مهال پرې خبرې کېدې. په عمومی توګه ايراني ژبې له درې پړاوونو نه پېژندل شوي دي، د زړې، منځنۍ او نوې (موډرن) پړاوونو په نوم پېژندل کېږي. دا بيا د ايران په تاريخ کې تر درې پيرونو پورې اړه لري، زوړ پير يې د هخامنشيانو (له زېږد مخکې ۳۰۰) له پړاو نه مخکې پر مهال او له دوی نه وروسته يو پړاو رانغاړي، منځنی پير يې له دې نه وروسته پړاو دی چې د ساسانيانو او له دوی نه د وروسته پړاو يوه برخه ده او نوی پير يې له دې وروسته تر نن ورځې بړاو دی.
که څه هم فکر کېږي چې په اروپا کې لومړی تن چې دري ته يې د دري اصطلاح وکاروله تاماس هايډی و چې په اکسفرډ کې يې يادونه کړې، نوموړي دا ټکی په خپل مخکښ اثر « Historia religionis veterum Persarum» (۱۷۰۰) کې ياد کړی دی.
دري دوه معناوې لري. شونې ده چې معنا يې وي د دربار ژبه:"«زبان دری يعنې دري ژبه يا د دربار ژبه، او زبان فارسي بيا په لويه کې د فارسي لهجې ته ويل کېږي».د مغولو د سترواکۍ فارسي ژبي شاعران چې له هندي شعري سبک يا قافيو نه يې ګټه اخسته، لکه: بيدل او محمد اقبال، د اراکي(araki) شعر له جوړښت سره بلد شول. اقبال ادبي او شاعري بڼې خوښولې، کله چې هغه وليکل:"شونې ده چې دا ژبه د شاعرۍ هغه بڼه وښيي، چې له رودکي نه تر جامي پورې کارول شوې ده. دا ژبه په پنځلسمه پېړۍ کې په فارسي د غږېدونکې تيموري سترواکۍ پر مهال په هرات کې راڅرګنده شوه. گرچہ هندی در عذوبت شکر است 1
Garče Hendī dar uzūbat šakkar ast
طرز گفتار دری شیرین تر است
tarz-e goftār-e Darī šīrīn tar ast که څه هم هندي په خوږوالي کې بوره ده
خو د دري ژبې د خبرو بڼه زياته خوږه ده
په دې ځای کې له هندي نه موخه اردو ژبه ده چې په پرسو-عربي الفبا ليکل کېږي. شکرشکن شوند همه طوطیان هند
Šakkar-šakan šavand hama tūtīyān-e Hend
زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود
zīn qand-e Pārsī ke ba Bangāla mē-ravad د څوارلسمې پېړۍ فارسي شاعر حافظ ته په اشارې کولو سره اقبال ليکي: د هند ټول طوطيان به د خوږو ماتونکي شي
د دې فارسي خوږو په مټ چې بنګال ته روان دي په دې ځای کې (قند فارسي/فارسي خواږه) يوه استعاره ده چې د فارسي ژبې او شاعرۍ ته اشاره کوي.
فارسي د ختيځو ايرانيانو د مرکزي اسيايي ژبو ځای ونيو. د ساماني واکمنۍ پر مهال د خوارزمي او سغدي په څنډو کې فرغانه، سمرقند او بخارا له ژبني نظره په دري ژبه واوښتل. فارسي-دري د اسلامي-عربي حکومت پر مهال د عربو له نېواک وروسته د اکسوس سمندر په څنډو، افغانستان او خراسان کې خپره شوه. د طاهريانو له خوا د نهمې پېړۍ په خراسان کې د فارسي ژبې د لېکلو لپاره پهلوي لیکدود په عربي الفبا بدل شول. فارسي-دري ژبه پراخه شوه او له دې امله ختيځې ايراني ژبې، لکه باختري او خوارزمي له منځه ولاړې، يوازې د سغدي لړۍ نه يغنوبي توکمي خبرې کوونکي پاتې دي چې د مرکزي اسيا په تاجیک توکمو کې په نوې فارسي د خبرې کوونکو منځ کې پاييږي، دا ځکه چې په هغه مسلمان عربي پوځ چې په مرکزي اسيا يې يرغل وکړ، ځينې فارسيان هم شامل وو، چا چې په دې سيمه واکمني وکړه، لکه: ساسانيان.د فارسي ژبې رېښې مرکزي اسيا ته د سامانيانو له خوا وغځول شوې. فارسي ژبې کرار کرار سغدي ژبه له منځه يووړه. د هغې شريکې ژبې دنده، چې سغديانو تر سره کوله، له اسلام له رسېدو وروسته فارسي ونيوله.
چارلز ال. ریسون
چارلز لوئیس ریسون (۱۸۱۸ - ۱۶ اګست ۱۸۹۳ ز کال) امریکايي ریاضي پوه، ژب پیژندونکی او ښوونکی و. هغه په متحده ایالاتو کې د تورپوستو د کالج لومړنی پروفیسور/ښوونکی و، چې د نیویارک په مرکزي کالج، مک ګراویل کې یې درس ورکاوه.
= د ژوند لومړي کلونه او زده کړې = چارلز لوئیس ریسون په نیویارک ښار کې وزېږېد. هغه د میشل او الیزابت (ملویل) ریسون له دریو زامنو یو و چې دواړه آزاد رنګین پوستان و (د هغوی کورنی نوم په اصل کې ریسون و).
میشل او الیزابت په نوبت سره د ګودالوپ او سنت دومینګ سیمو وګړي و. په ۱۷۹۳ ز کال کې د هائیتي انقلاب له لومړنیو کلونو وروسته د پناه غوښتونکو په توګه کډوال شول. وروڼه یې الور دبلیو او پاتریک اچ ریسون نومونه لرل او له رهبرانو څخه وو. د هغوی مشره خور پولیکار د څلورو کلونو په عمر په ۱۸۱۸ ز کال کې مړه شوه.
چارلز له خپلو دوه وروڼو سره په نیویارک کې د آزادو افریقایانو ښوونځي ته لاړ. د هغوی له ټولګیوالو څخه هنری هایلند ګارنت، جورج تی داونینګ او ایرا آلدریج و. له هغه ځایه چې چارلز له ماشومتوبه د ریاضیاتو نابغه و، په څورلس کلنۍ کې یې په ښوونځي کې د دغه مضمون په تدریس پیل کړ. هغه په ۱۸۳۵ ز کال کې په کینن نیو همپشایر کې نویز اکاډمي کې ګډون وکړ. وروسته له هغه په ۱۸۴۹ ز کال کې، چارلز د علمي پلاوي غړی شو او د نیویارک د مرکزي کالج په پیل غونډه/افتتاح کې یې وینا وکړه. دغه کالج یو موټی بنسټ و چې د امرکا د باپتیست آزاد ماموریت ټولنې د غړو له خوا د نیویارک په مک ګراوېل کې یې بنسټ کېښودل شو (هغه مهال ورته مک ګراویل ویل کېدل، چې نه باید له اوسني مک ګراویل سره غلط شي).
هغه د یو «پیاوړي عالم او نابغه»، «روښانه څېرې لرونکی، ښکلو تاو ویښتانو لرونکي او برېتور» کس په توګه یاد شوی. «هغه ډېر په آسانۍ سره له آنګلو ساکسون سره غلط کېده». د یوې بلې ستاینې له مخې ویل کېږي چې هغه «په دغه ښار (نیویارک) کې د رنګین پوستو له نژاد څخه یو با وقاره نارینه و».
= مسلک = د ښوونکي په توګه د ریسون لومړنۍ دنده، په ۱۸۳۰ مه لسیزه کې «د لورن سړک په کویکر ښوونځي» کې وه.
ریسون له چارلز بنت ری سره، د رنګین پوستو ماشومانو ترمنځ د زده کړو د ترویج په موخه په ۱۸۴۷ ز کال کې یوه ټولنه تاسیس کړه. دوه کاله وروسته هغه په مک ګریول کې د نیویارک په مرکزي کالج کې د یوناني، لاتین او فرانسوي ژبو د خطاطۍ د ښوونکي په توګه وټاکل شو او همدارنګه هم مهاله د ریاضیاتو د پروفیسور په توګه په تدریس بوخت و. مرکزي کالج لومړنی کالج و چې له لومړۍ ورځې یې د انساني ځواک په بشپړتیا پیل وکړ او ریسون یې یو په شرایطو برابرو غوښتونکو څخه و چې په کار یې وګماره.
ریسون په ۱۸۵۲ ز کال کې دغه څوکۍ پرېښوده او په فیلادلفیا کې د رنګین پوستو ځوانانو د کویکر انستیتیوت (وروسته په چي ني پنسلوانیا پوهنتون واوښت) مدیر وټاکل شو چې تر ۱۸۵۶ ز کال کې پورې په دغه ځای کې پاتې شو. ریسون د خپل خدمت پر مهال، د زده کړیالانو شمېر له شپږ تنو څخه ۱۱۸ تنو ته زیات کړ. هغه په دغه انستیتیوت کې د ریاضیاتو او ساینس په برخه کې له تدریس سره لیوالتیا لره، خو په تدریج سره یې نورو څانګو، په ځانګړې توګه ژبو ته مخه کړه. د وروستي کال زده کړیالانو تمه درلوده چې د هغوی نمرې د متحده ایالاتو د تورپوستو ټولنې په ډېرو چاپ کېدونو ورځپاڼو کې څرګندې شي: «آ.اِم.ایز کریسچین ریکارد». معمول ډول نیمايي زده کړیالان نه توانېدل چې په فراغت کې بریالي شي. په داسې حال کې چې روزنیز مطالب او ازموینې ستونزمنې وې، خو والدینو د خپلو اولادونو د راجستر کولو په موخه خپله هڅه کوله.
رابرت ګولډ شا
رابرت ګولډ شا (اکتوبر ۱۰، ۱۸۳۷ – جولای ۱۸، ۱۸۶۳) د امريکا د کورنۍ جګړې پر مهال د اتحاديې په لښکر (Union Army) کې يو امريکايي لوړ رتبه مامور (افسر) و. نوموړی چې د بوسټون د غلامۍ د له منځه وړلو پلوې نامتو کورنۍ کې زېږېدلی دی، په شمال ختيځ کې د ټول تور پوستي کنډک (۵۴ ماساچوسټس) د قوماندان په توګه دنده يې ومنله. له خپلو سرتېرو سره د ژمنې پر بنسټ د برابر چلند د ملاتړ له مخې يې خلک وهڅول، چې تر هغې خپل معاشونه ونه مني، تر څو چې د سپين پوستو سرتېرو د معاشاتو برابر شوي نه وي.
نوموړي د ۱۸۶۳ ز کال په جولای کې د واګنر کلا په دويمه جګړه (Second Battle of Fort Wagner) کې د خپل کنډک مشري وکړه. دوی د سويلي کارولينا چارلېستن ته نږدې د ساحل په سر بريد وکړ او شا “Shaw” هغه مهال ووېشتل او ووژل شو، چې د اتحاد يا کنفدرېټ تر واک لاندې کلا مورچل يا سنګر ته يې د خپلو سرتېرو مشری کوله. که څه هم کنډک يې د دفاعي ځواکونو له لورې په ډزو سره ماتې وخوړه، په شا وتمبول شو او زیاتې مرګ ژوبلې يې وګاللې، مګر د شا “Shaw” مشري او ياد کنډک افسانوي شو. دوی په سلګونو زره نور افریقايي الاصله امريکايان اتحاديې لپاره نومليکنې ته وهڅول، چې د جګړې وروستۍ بريا په برخه کې مرسته وکړي.
چارلز ال. ریسون
په ۱۸۷۸ ز کال کې هغه په ۲۴۲ ختیځ ۵۳ سړک کې د قهوه یي ډبرو بیروني څېرې لرونکی کور درلود. دغه کور له کتابونو ډک و. هغه د «هغه سړي په توګه چې ډېره مطالعه کوي او په څو ژبو خبرې کولای شي، یادېږي... ویل کېږي چې هغه د ۶۰ زره ډالرو په ارزښت سرمایه لرله (چې په ۲۰۲۰ ز کال له ۱ میلیون ۶۰۹ زره ۳۴ ډالرو سره برابرېږي)».
رابرت ګولډ شا
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
شا د ماساچوسيستس په ډارتموت “Dartmouth” سيمه کې وزېږېد. پلار يې فرانسس جورج “Francis George” او مور يې سارا بلېک (سټورګېس) شا “Sarah Blake (Sturgis) Shaw” نومېده، چې د غلامۍ د له منځه وړلو پلوي، پېژندل شوي يو پالونکي بشردوستان او روڼ اندي وو. د شا کورنۍ د هغه لوی ميراث ګټه درلوده، چې د شا د سوداګر نيکه او همنوم روبرت ګولډ شا “Robert Gould Shaw” (۱۷۷۵ ۱۸۵۳) څخه ورته پاتې و. شا د انا “Anna”، جوزيفاين (ايففي) “Josephine (Effie)”، سوسانا “Susanna” او ايلين (نيلي) “Ellen (Nellie) په نومونو څلور خويندې درلودې.
چارلز ال. ریسون
د نژادي توپیر له مخې د نیویارک ښار د ښوونځیو له وېش وروسته، نوموړی په ۴۲ سړک کې په لویدیځ ۲۵۲، ۸۰ بلاک کې د ګرامر ښوونځي مدیر شو. په داسې حال کې چې ریسن دوه ځله مغزي سکته کړې وه (یوه په ۱۸۸۵ ز کال او بله په ۱۸۹۰ ز کال کې) او د ده د جسمي کمزورتیا لامل وګرځېدې، خو د تقاعد تر مهاله، نږدې له مړینې تر ۵ میاشتو مخکې پورې یې خپل کار ته دوام ورکړ.
رابرت ګولډ شا
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
هغه مهال چې شا پينځه کلن و، کورنۍ يې په لويديځ روکسبري “West Roxbury” کې د “Brook Farm” ته نږدې يو لوی ملکيت ته کډه وکړه، چې له خپل پلار سره يې ياده سيمه وکتله. د ځوانۍ پر مهال يې د څو کالونو لپاره اروپا ته سفر او هملته زده کړې وکړې. په ۱۸۴۷ ز کال يې کورنۍ د نيويارک ښار سټاټين ټاپو “Staten Island” ته لاړه او د ادبي او د غلامۍ د له منځه وړلو د پلوې ټولنې په منځ کې يې استوګنه غوره کړه، په داسې حال کې چې شا د سينټ جان کالج “St. John’s College” په دويمه څانګه کې ګډون وکړ. ياده څانګه په اصل کې د چمتووالي ښوونځی و، چې اوس د برونکس “Bronx” په فوردهم پوهنتون “Fordham University” کې د فوردهم د چمتووالي ښوونځی “Fordham Preparatory School” دی. دا زده کړې د نوموړي د کاکا جوزف کولېج شا “Joseph Coolidge Shaw” په امر وې، چې په ۱۸۴۷ ز کال د رومن کاتوليک پادري په توګه يې د ټاکل شوی و. نوموړی روم ته د يو سفر پر مهال کاتوليک عقيدې ته واوښت. هغه په ياد سفر کې د اکسفورډ خوځښت “Oxford Movement” له بېلابېلو غړو سره ملګری شو، چې په انجيلي کليسا “Anglican Church” کې پيل شوی و. روبرټ په ۱۸۵۰ ز کال په سينټ جان کې د عالي ښوونځي په کچه خپلې زده کړې پيل کړې، چې دا کټ مټ همغه کال و، چې جوزف شا “Joseph Shaw” په کې يسوعيان ته د ننوتلو (داخلېدلو) لپاره هملته زده کړې پيل کړې.
چارلز ال. ریسون
= واده او کورنۍ = د ریسون د شخصي ژوند په اړه زیات مالومات نشته. خو ویل کېږي چې هغه درې ځله واده کړی او خپلې مېرمنې یې له لاسه ورکړې دي.د هغه دریمه او وروستنۍ مېرمن کلوریس (دوپلسیس) ستیو (۱۸۱۹-۱۸۸۴) وه چې د ۱۸۵۵ ز کال د جولای په ۱۷ مه یې په نیویارک ښار کې له هغه سره واده وکړ. هغوی هېڅ اولاد نه درلود. خو ریسون له خپلې پخوانۍ میرمنې (په نیویارک ښار کې شیریني پخونکې، هوټل لرونکې او د فرانسوي خوړو چمتو کوونکې) لوسین استیو (۱۸۰۹-۱۸۰۵۲) څخه یوه لور لرله.
ریسون دوه ځله مغزي سکته وکړه چې د ښه کېدو له دورې وروسته، اړ شو څو خپل کار ته په بار وړونکې وسیله کې کار ته لاړ شي، ځکه نور یې نشو کولای وګرزي. نوموړی له مړینې ۵ میاشتې وړاندې تقاعد شو او په پایله کې په ۱۸۹۳ ز کال کې د نیویارک ښار په ۵۳ سړک کې په خپل کور کې ومړ. د نوموړي د مړینې لامل برایټ ناروغي (د ګردو التهاب) اعلان شو. د هغه شتمني ۳۰ زره ډالر اټکل شوه.
رابرت ګولډ شا
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
نوموړي له فراغت څخه وړاندې د ۱۸۵۱ په وروستيو کې سينټ جانز ځکه پرېښود، چې کورنۍ يې په يو اوږدمهاله سفر باندې اروپا ته لاړه. شا د سويس په نيوچاټيل “Neuchatel” کې په يو ليليه ښوونځي کې ګډون وکړ (داخل شو)، چې د دوه کالونو لپاره په کې پاتې شو. له هغې څخه وروسته يې پلار د المان په هانوور “Hanover” کې ښوونځي ته ولېږه، چې د نظم يا دسپلين سيستم يې ډېر سخت نه و او د پلار هيله يې دا وه چې ياد ښوونځی به د شا له نا ارامه مزاج سره يو څه برابر وي. هانوور کې د اوسېدنې پر مهال يې په خپل نوي ښوونځي کې د شخصي خپلواکۍ ستره درجه تر لاسه کړه او په يوه موکه کور کې خپلې مور ته وليکل: «دا نږدې ناشوني ده، چې ښه څښاک ونه څښل شي، ځکه چې دلته خورا ښه شراب شته».
نوموړی په ۱۸۵۶ ز کال بېرته متحده ايالتونو ته ستون شو. له ۱۸۵۶ څخه تر ۱۸۵۹ ز کال پورې يې په هارورډ پوهنتون “Harvard University” کې ګډون وکړ او له پورسيلين “Porcellian” او هاسټي پوډډينګ “Hasty Pudding” کلب سره يو ځای شو، مګر له فراغت څخه مخکې يې شاتګ وکړ. نوموړی د ۱۸۶۰ ز کال د ټولګي يو غړی و. هارورډ پوهنتون د شا لپاره د هغه د پخوانيو ښوونځيو په پرتله د سمون کولو برخه کې ستونزمن ښکاره شو او د خپلې ناخوښۍ په اړه يې خپل مور او پلار ته ليک وليکه.
شا “Shaw” په ۱۸۵۹ ز کال د هارورډ پوهنتون له پرېښودلو څخه وروسته د خپل يو کاکا په سوداګريز شرکت (Henry P. Sturgis and Company) کې د کار کولو په موخه بېرته سټاټېن ټاپو “Staten Island” ته لاړه. هغه د شرکت په دفتر کې د کار ژوند د خپلو نورو تجربو په څېر د اختلاف وړ وموند.
د امريکا کورنۍ جګړه
شا د امريکا د کورنۍ جګړې په پيل سره د نيويارک له اووم غير نظامي ځواک “7th New York Militia” سره په خپله خوښه خدمت وکړ. د ۱۸۶۱ ز کال د اپرېل پر ۱۹ هغه مهال چې فوځي واحد يې د واشنګټن ډي سي دفاع د ټينګولو [انساني ځواک ورکول] په موخه سويل ته سفر وکړ، “Private Shaw” په “lower Manhattan” کې د “Broadway” پر لور خپل فوځيان رهي کړل. د لينکلن لومړنۍ وينا په خپله خوښه کارکوونکو (رضاکارانو) څخه د ۹۰ ورځو ژمنتيا کولو غوښتنه وکړه او له درې مياشتو څخه وروسته د شا نوی کنډک له منځه ولاړ (منحل شو). شا له دې څخه وروسته له خپل اصلي ايالت څخه له نوي جوړېدونکي کنډک (د ماساچوسيستس له دويم پلي کنډک:2nd Massachusetts Infantry) سره يو ځای شو.
د ۱۸۶۱ ز کال د می پر ۲۸ شا ته د کنډک په H شرکت کې د دويم بريدمن په توګه دنده وسپارل شوه. د راتلونکي يو نيم کال په اوږدو کې له خپلو ماساچوسيستي ملګرو سره د وينچسټر په لومړنۍ جګړه “Frist Battle of Winchester”، د سيډار غر جګړه “Battle of Cedar Mountain” او د انټيټام خونړۍ جګړه “Battle of Antietam” کې جګړه وکړه. شا په ساحه کې د ليکې افسر او د جنرال جورج ايچ ګروډون “General George H Gordon” لپاره د کاري ډلې د لوړ رتبه مامور په توګه خدمت وکړ. دوه ځلې ټپي شو او د ۱۸۶۲ ز کال په مني کې يې د کپټان يا جګړن رتبې ته وده (ارتقا) وکړه.
د جګړې له پيل راهيسې د ماساچوسيټس د والي جان ای اندريو “John A. Andrew” غوندې د غلامۍ د له منځه وړلو پلويو په ټينګه غوښتنه وکړه، چې له اتحاد سره د جګړې په موخه دې افریقايي الاصله امريکايان هم په لېست کې شامل شي. د ياد وړانديز په پراخه کچه مخالفت وشو. ډېرو خلکو باور درلود، چې په شمال کې د افریقايي الاصله امريکايي سرتيرو کړه وړه داسې وو، چې د منظم فوځي واحدونو لپاره به يو شرم او خنډ ثابت شي.
انډريو د ۱۸۶۳ ز کال د جنوري په لومړيو کې واشنګټن ډي سي ته سفر وکړ، چې موخه يې د جګړې له وزير ايډوين سټېنټن “Edwin Stanton” سره کتل او په اتحاد لښکر “Union army” کې د افريقايي الاصله امريکايي سرتېرو د کارونې لپاره د نوموړي د استدلال تکرارول وه. سټېنټون د هغه لوري ته بريالی شو او د ۱۸۶۳ ز کال د جنوري پر ۲۶ نېټه يې انډريو ته يو امر صادر کړ، چې د اتحاديې لپاره د جګړې په موخه په خپله خوښه نور کنډکونه هم زيات کړي. نوموړي زياته کړه، چې نوې ګومارنې «ښايي افريقايي الاصله وګړي راونغاړي، چې په ځانګړو ځواکونو کې منظم شوي دي». انډريو په سمدستي ډول د امر پر ځای کول پيل کړل او د ماساچوسيتس په خپله خوښه ۵۴ پلي کنډک په جوړېدول پيل وکړ.
عبدالباقي
عبدالباقي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
محمد ايوب مهر
محمد ايوب مهر د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
سويډنيان
سويډنيان د سويډن د تابعيت لرونکو انسانانو ته ويل کېږي. د سويډن د خلګو تاريخ د ويکينګ د وخت نه پرمختګ وکړ، چي تر اوسه هم سويډنيآن يو ډير پيژندل شوي خلګ دي کوم چې د هغه وخت نه تر اوسه د کښتيو جوړولو مهارت لري.
سرچینی
وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:قومونه په سويډن کي وېشنيزه:سويډنيان خلګ
راجېش اروړآ
راجېش اروړآ يو کردار دی چي د کپل شرما لخوا په د کپیل شرما شو کي چي پر سوني ټي وي خپريږي ترسره کيږي.
د مېکونگ پيشی کب
د مېکونگ پيشی کب (په لاتين: Pangasianodon gigas) د پيشی کبانو څخه د خوږواوبو تر ټولو لوی کب دي چې د مېکونگ په سیند کې ژوند کوي. نوموړي کب پولادی رنگ لري. اوږدوالي یی ۳ متره وي او وزن یی تقریبا ۲۰۰ کیلوگرامه دي.
ځیلاند
زیلاند په هالنډي Zeeland) د هالنډ هیواد په سویل کې پروت ښار دی. د زیلاند ولایت مرکز د میدل بورخ ښار دی.
د افغانستان ولايتونه
افغانستان له 34 ولایتونو څخه تشکیل شوی. د افغانستان، ولایتونه لومړني اجرائیوي تقسیمات دي. هر ولایت ځانته څو ولسوالۍ او یو مرکز لري. ولایتي اداری د هغو والیانو له خوا اداره کېږي چې د هېواد ولسمشر له خوا ټاکل کېږي  له هر ولایته بیا دوه سناتوران د مشرانو جرگې لپاره غوره کېږي. یو یې د ولایتي شورا له خوا د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي، او دویم یې بیا د ولسوالیو شوراگانو له خوا د درېیو کلونو لپاره غوره کېږي.
شمال لوېديز او شمال ختيځ ولايتونه په سره رنگ او لوېديز او مرکزي ولايتونه په زرغون رنگ او ختيز، سوېل لوېديز او سوېل ختيز ولايتونه په شنه رنگ په نښه شوي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه وېشنيزه:افغانستان
ولې باید له خپلوانو سره اړیکې ولرو؟!
ولې باید له دوستانو او خپلوانو سره اړېکې وپالو؟
غرب مېشتي بوډاتوب ته د یوې هیولا په سترګه ګوري او وېره ترې لري ځکه که څوک بوډا شي سخت یوازې کېږي، د کورنۍ غړي یې له ځان څخه لرې کوي او د عمر خوړولو د پالنې موسسو ته یې وړي او دا حالت رښتیا هم سخت دردوونکی دی. د بریتانیې د تحقیقاتي مرکزونو د راپورنو پر بنسټ هغه کسان چې عمرونه یې تر ۷۵ کلونو پورته دي یوازې په دوو میاشتو کې یو ځل داسې څوک پیدا کوي چې خبرې ور سره وکړي.
په داسې حال کې چې انسان په فطري ډول داسې پیدا شوی دی چې له بل انسان سره همدردي کوي، په غم او خوشالۍ کې یې برخه اخلي، خپلې اندېښنې سره شریکوي او راشه درشه سره پالي. حتا روان پوهان په دې باور دي چې کله ماشوم له خپلې مور پیدا شي د ژړا لامل یې لوږه او یا هم د سړې هوا تنفس نه، بلکې د خپلې مور غېږه غواړي.
اسلام دغه فطري اړتیا ته په زړه پورې پاملرنه کړې ده؛ له همدې امله هغوی چې ځواکمن اسلامي افکار لري، هر څومره یې چې میندې او پلرونه بوډاتوب ته رسېږي همدومره ورته خوږېږي ځکه چې په خوشالولو او ارامولو کې یې جنت نغښتی. اسلام د خپلوۍ د اړیکو پرېکوونکي ته سخت خبردارۍ ورکړی دی او بې ریا دوستۍ او رفاقت کوونکو پسې الله د قیامت په ورځ غږ کوي او ورته وایې چېرته یاست اې مینه کوونکو. الله سبحانه و تعالی ته د مسلمانانو مینه او همدردي کول دومره اهمیت لري چې د لاسونو په ورکولو او روغبړ سره هم ورته ګناهونه بښي.
افغانستان په ۲۰۰۹ ز کال کې
وژل شویو سرتیرو شمېر
په ۲۰۰۹ ز کال کې، په ټولیزه توګه ۵۲۰ د ناټو سرتیري ووژل شول، چې له دې جملې څخه ۳۱۷ یې امریکايي، ۱۰۸ یې برتانوي او ۹۵ نور یې د ناټو غړو هېوادونو سرتیري وو.
ظابط جبار
ظابط جبار د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
بوره
بوره د خواږو يو ډول دی چې په عامه توګه خوړل کېږي، دا په عامه توگه د گني څخه جوړيږي خو ځني وخت دا د چقندر څخه هم جوړېږي. بوره کې گلوکوز، فروکتوز، گالکټوز شامل وي چې په اکثریتو بوټو، میوو او لبنیاتو کې موندل کېږي.
سيدجمال الدين افغاني پوهنتون (كنرپوهنتون)
د سيدجمال الدين افغاني پوهنتون دافغانستان په كنر ولايت اسداباد كي يو دولتي پوهنتون دي. سيدجمال الدين افغاني پوهنتون اوس مهال ٥ پوهنحي لري؛ ١)اقتصاد (ملي اوBBA) ٢)كمپيوترساينس ٣)زراعت ٤)شرعيات ٥)تعليم او تربيه Said Jamal Uddin-e-Afghani University سيد جمال الدين افغاني پوهنتون تاسيس كال     ٢٠١٠م عمومي ريس        ميراحمدحامد محصلين       ٥٠٠٠ لسانس ٥٠٠٠
, Kunar, Afghanistan
حبيبه دانش
حبيبه دانش د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
فضل الکريم ايماق
فضل الکريم ايماق د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ټغر
ټغر د افغانستان يو قوم ده، دغه پښتني قبيله په لويه پښه کي سليمان خېل دي اړ ځانونه د ښالي خېلو احمدزيو يوه څانګه ګڼي د موسم په بدلون له يوه ځايه بل ځاى ته کوچېږي. په اوس مهال کي ننګرهار، لغمان، کابل، لوګر، غزني او نورو سيمو کي اوسېږي.
تابعیت
تابعیت د یو فرد او دولت ترمنځ اړیکه ده چې فرد یې وفادار وي او په بدل کي یې دولت ددغه فرد دساتنې مسئولیت ولري.
هر دولت دخپل تابعیت لپاره یولړ ځانګړي شرایط لري چي ددغه شرایطو ترپوره کولو وروسته هرغوښتونکي فرد ته دیاد دولت تابعیت ورکول کیږي.
په عموم کې، اساسي حقونه چې معمولا د تابعیت څخه رامینځته کیږي د پاسپورت حق، د تابعیت هیواد ته د وتلو او بیرته راستنیدو حق، په هغه هیواد کې د ژوند کولو حق، او هلته کار کول دي.
ځینې هیوادونه خپلو اتباعو ته اجازه ورکوي چي په یووخت کي څو تابعیتونه ولري ، پداسې حال کې چې ځیني نور هیوادونه په ځانګړي وفادارۍ ټینګار کوي.
دتابعیت ورکولو عوامل
معمولا، د زیږون د شرایطو پر بنسټ تابعیت په اتوماتيک ډول دی، مګر یوه غوښتنلیک ته اړتیا لیدل کیږي ترڅو تابعیت ترلاسه کوونکی شخص یې تسلیم کړي.
دتابعیت ورکولو ډولونه
پولس یونان
له تاریخي پلوه تابعیت ترلاسه کول دلرغوني یونان له تاریخ سره اړه لري چي په دغه وخت کي تابعیت اودهغه قوانین ډېرساده اوپه لمړي پړاوکي وه اودنړۍ هرډول اشخاصوپه ډېرو لږو اویابیخي نه درلودونکو امکاناتوسره کولاس سوای چي تابعیت ترلاسه کړي خودغه تابعیت دعصري دور غوندي پرمختللی نه ووبلکي بڼه یې هم ډېره ساده وه.
رومي نظریات
د روم په امپراتورۍ کې، تابعیت د کوچنیو ټولنو څخه د امپراتورۍ ټولې برخې ته پراخه سو. رومیان پوهېدل چې د امپراتورۍ په اوږدو کې خلکو ته تابعیت ورکول په فتحه شویو سیمو کې د روم واکمنۍ ته مشروعیت ورکوي. د روم تابعیت نور د سیاسي ادارې حیثیت نه درلود، ځکه چې داد قضایي خوندیتوب او د حاکمیت او قانون بیان ته راټیټه سوې مسئله وه. روم د تابعیت دیوناني مفکورې لکه د قانون له مخې د برابرۍ اصول، په حکومت کې مدني ګډون، او داسې مفکورې چې "هیڅوک باید د اوږدې مودې لپاره ډیر واک ونه لري"، اخسیتل سوي وې مګر روم دیونان په نسبت اسانه شرایط وړاندي کول.
رینیسانس دوره (ترمنځنۍ دورې وروسته)
درینسانس په دوره کي اروپايي هیوادونو کاغذپرانۍ ته وده ورکړه اوهغه هیوادونه چي خلکوپکښي دتابعیت ترلاسه کولو هیله درلوده باید یوکاغذ غوندي تابعیت ورسره وای ترڅوپه هغه هیوادکي یې قانوني شتون ته دلیل درلودای. دوخت په تېرېدوسره کله چي اروپا نورهم پرمختګ وکړ ورسره سم دتابعیت قوانین دزمانې مطابق جوړ اوګټي اخیستنې ته وسپارل سوه اوهرهغه څوک چي تابیعت یې ترلاسه کاوه قانوني کاغذات اویاهم دمحکمې اوامر ورباندي پلي کېدل کوم چي له تابعیت سره یې اړه درلوده.
په عصري وختونو کې
د تابعیت عصري مفکوره لاهم د سیاسي ګډون مفکورې ته پوره درناوی کوي، مګر دا معمولا د "په لرې واټن کې د سیاسي نمایندګۍ د پراخو سیسټمونو" له لارې ترسره کیږي.
وېشنيزه:حکومت
د شاه شهید موټربم ځانمرګی برید
د شاه شهید موټربم ځانمرگي برید کې چې د کابل په اتمه ناحیه کې د دولت وسله والو له خوا د ۲۰۱۵ز کال د اگست په اوومه د جمعې شپی په یوه نیمه بجه ترسره شو، د کال تر ټولو خونړی بمي برید گڼل کېږي. په دې بمي چاودنه کې لږ تر لږه ۴۵۰ کسه ټپیان او وژل شوي. شاوخوا ملکي وگړو کورونه، مارکېټونه، هټۍ او سوداگریز اموال په بشپړ ډول له منځه تللي او په مېلیونونو افغانیو زیان یې د سیمې وگړو ته اړولی. ددې پېښې په اړه د کابل امنيه قوماندان لوی پاسوال عبدالرحمن رحيمي وايی، چې چاودنه د دفاع وزارت د کشف رياست سره نږدې د سياه سنگ د نقليې ساحه کې وشوه، چې ۸ تنه ملکي کسان په کې وژل شوي دي او ۱۲۷ هم ټپيان دي. د يادونې ده، چې دغه چاودنه دومره ځواکمنه وه، چې ان د کارته نو په سيمه کې يې هم د ځينو کورونو شيشې ماتې کړي وې او خلک يې ټپيان کړي وو. يو شمېرهغه کسان چې ډير ژور ټپي شوي نه وو، د شپې تر چاودنې وروسته سمدلاسه هم په ټولنيزو رسنيو کې ليکلي وو، چې سرسري ټپي شوي دي. ځينې سرچینو د ټپي شوو کسانو شمېر ۴۰۰ تنه ښودلی او کيدی شي تر دې هم زيات وي.
د ملا اختر محمد نه منونکي طالب مشران
ملا اختر محمد منصور نه منونکي طالب مشرانو هغه ډله لوړپوړي طالب مشران دي چې د خپل پخواني طالب مشر ملا محمد عمر اخوند د وژنې وروسته د مشرۍ څوکۍ ځان منصوبوونکی ملا اختر محمد منصور له مشرۍ سره یې مخالفت څرگند کړ، او د لومړي ځل لپاره د فدایي محاذ په نامه د طالبانو د ځانمرگي بریدگرو ډلې له اختر محمد منصور سره خپل مخالفت وښود او دا خبره یې رسنیو ته راووېسته چې ملا محمد عمر د خپل مرستیال ملا اختر محمد منصور له خوا وژل شوی. په دې نه منونکو طالبانو کې ملا جلیل، ملاحسن رحماني، ملا غلام رسول اؤ ځینو نورو پاکستاني ترهگر مذهبي مشر مولانا سمیع الحق سره چې د حقاني دار العلوم په نامه یوه لویه مدرسه د خیبر پښتونخوا په اکوړه خټک ولسوالۍ کې لري، سره لیدنې کړي اؤ د طالبانو د نوي مشر په توگه د ملا منصور د ټاکنې په هکله یې هغه د خپلو اندیښنو څخه خبر کړی دی.
عراقيان
عراقيان د عراق د تابعيت لرونکو ته انسانانو ته ويل کېږي. د عراقيانو يو ډير لوي تاريخ دي کوم ٨٠٠٠ کاله اوږد دي.
عراقیان د عراق تابعیت لري، عراقیان، عراقیان په عراق کې اوسیدونکي او د عراقی اصلي خلک، 45 ملیونه اټکل کیږي، ډیری یې مسلمانان، د عیسوی اقلیت او د نورو ټولنو اقلیتونه دي. د عراق د اساسي قانون مطابق عربي او کردان دوه رسمي ژبو دي. عربي ژبي د عراق د 90 فیصده عراقی ژبو خبرې کوي او په کرد ژبه یې په سوریه، باهډانیان او لووریان ژبو کې) 15-20٪ (په انګلیسي ژبه خبرې کوي. پداسې حال کې چې ترکمن دریمه ژبه ده چې د عراق 5٪ عراقیان او سوریه کلیدین او اسوریان تقریبا 3٪ عراقیانو سره خبرې کوي او داسې نورې ژبې هم شتون لري لکه په فارس، ارمینیا او رینا.
تاريخ
میډ پوپیایا په نړۍ کې ترټولو پخوانی اوسیدونکې سیمې دي، په عراق کې د سکیکر غار او د نولتیسیک دورې څخه د کرکوک کلي ګیمووا او په سوریه کې د سدیمان تمدن له 7000 څخه زیات کاله پیل شو. د ودانیو هیوادونو، قوانین نافذ کول او په ار، لارا، نپور او نورو ښارونو کې د لومړنیو ښارونو جوړول. له هغې وروسته، لومړنۍ شرکت کونکي په تاریخ کې راڅرګند شو، یعنې اسوشیتید امپراتورۍ او د بابیل عصري عصري. عراق د بوتان د رژیم له راپرځیدو وروسته، د لرغوني تاریخ یوه مهمه او مهمه برخه پاتې شوه، د میپوزیمیا پلازمینې (اوس عراق). د عراق ښارونه د بابل په شمال کې د ساسانيانو امپراتورۍ په توګه و له عراق څخه د اسلام د ننوتلو وروسته، کوفا د اسلامي خلافت پلازمېنې بابل په ښار کې پروت شو او وروسته د عباس د پلازمینه بابل په شمال بغداد کې شو
قاري رحمت الله
قاري رحمت الله د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
امازون
امازون د يو نړيوال بازار  لرونکي شرکت نوم دی. چې ټوله نړۍ کې خدمات  وړاندې  کوي. امازون چې په انګریزي کې  ورته Amazon  وايي په نړۍ کې  يو ستر ځواکمن اقتصادي  شرکت دی.
۱۶۶ (عدد)
۱۶۶ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۶۵ څخه  مخکي او د ۱۶۷ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۶۶:
په کلینډر کې
۱۶۶ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۶۶ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ساو پاولو
ساوپاولو د برازیل هیواد مشهور او ساحلی ښار دی.
فاطمه عزيز
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
د مالتا تاریخ
مالتا د یو اوږد تاریخ لرونکې ده چې له میلاد کابو ۵۹۰۰ کاله وړاندې په دې سیمه کې وګړي د لومړۍ ځل لپاره مېشت شول. د دې ځای لومړنۍ اوسیدونکي بزګران وو او د دوی د کرنې لارو چارو دا سیمه خرابه کړه، تر دې چې دا ټاپوګان نور د استوګنې وړ نه و. په دې ټاپو ګانو کې مېشتیدنه یو ځل بیا له میلاد وړاندې د ۳۸۵۰ کلونو په شاوخوا کې پیل شوه او یو تمدن په کې مېشت شو چې په خپل اوج کې یې د میګالیتیک عبادت ځایونه جوړ کړل. نن ورځ په نړۍ کې له لرغونو پاتې شوني ودانیو له جملې څخه دي. د دوی تمدن له میلاد وړاندې د ۲۳۵۰ کلونو په شاوخوا کې ړنګ شو، خو په ټاپوګانو کې یې د برونز د دورې جنګیالي مېشت شول.
د ملتا له تاریخ وړاندې دوره له میلاد څخه ۷۰۰ کاله پخوا شاوخوا کې پای ته ورسېده. هغه وخت کله چې دا ټاپوګان د فونیسیانو له خوا مستعمره شوي و، دوی په دې ټاپوګانو تر هغه وخته واکمنۍ وکړه، تر دې چې له میلاد ۲۱۸ کاله وړاندې یې د روم جمهوریت څخه ماته وخوړه. دا ټاپوګان په شپـږمه پـېړۍ کې د ختیځو رومیانو یا بازنطینانو له خوا تر لاسه شول ،څوک چې د اغلبیانو له خوا په ۸۷۰ ز کال کې د یوه محاصرې وروسته وشړل شول. مالتا کېدای شوی چې د یو څو پېـړیو لپارو لږ نفوس درلود، تر دې چې په ۱۱ پېـړۍ کې عربان په کې مېشت شول. دا ټاپوګان په ۱۹۰۱ ز کال کې د نورمن سیسلي د دولت له خوا اشغال شو او ورپسې په دې ټاپو ګانو کې عیسوي کېدل ورو ورو پيل شول. په دې وخت کې، دا ټاپوګان د سیسلي د پاچهۍ برخه شوه او په پرله پسې ډول د سوبیانو، آرګونیانیو او په اخېر کې د اسپانویانو په ګډون فیوډالي واکمنان پرې واکمن و.
دا ټاپوګان په ۱۵۳۰ ز کال کې د سینټ جان په امر سره ورکړل شول، چا چې دوی د سیسلي د یو تابع ایالت په توګه اداره کول. په ۱۵۶۵ ز کال کې عثماني امپراتورۍ هڅه کوله، تر څو دا ټاپوګان د مالتا په لویې محاصرې کې ونېسي، خو دا یرغل په شا وتمبل شو. دغه نظم د دوو پېړیو څخه ډېر په مالتا واکمنۍ وکړه او دغه دوره د هنرونو او معمارۍ د ودې او په دې ټولنه کې د هر اړخیز پرمختګونو ښکارونديي کوي. دا حکم په ۱۷۹۸ ز کال کې په ټاپوګانو باندې د فرانسې د لومړنۍ جمهوریت د برید وروسته لرې شو او د فرانسې له خوا په مالتا باندې یې د اشغال پیليدلو ته اشاره کوله.
د فرانسې د واکمنۍ څخه یو څو میاشتې وروسته مالتایانو بغاوت وکړ او د بریټانیا، ناپل او پرتګال په مرسته په ۱۸۰۰ ز کال کې فرانسویان وشړل شول. ورپسې مالتا د بریټانیا ملاتړ ترلاسه کړ او په ۱۸۱۳ ز کال کې په حقیقت کې په یوه مستعمره بدله شوه، چې د یوه کال وروسته د پاریس د تړون له خوا ومنل شوه. دا ټاپو ګان د بریټانیا لپاره یوه مهمه سمندري اډه شوه، چې د مدیترانې بیـړیو د مرکزي دفتر په توګه یې کار کاوه، نو له همدې امله، په مالتا د دوېیمې نړیوالې جګړې په جریان کې د محور قدرتونو له خوا برید وشو او په ۱۹۴۲ ز کال کې دا ټاپو جورج کراس ته ورکړل شو، چې نن ورځ د مالتا په بیرغ او د پوځیانو په واسکټونو کې ښکاري. د مالتا د تاج مستعمره له ۱۹۲۱ ز کال څخه تر ۱۹۳۳ز کال پورې، د ۱۹۴۷ ز کال څخه تر ۱۹۵۸ ز کال او د ۱۹۶۲ ز کال څخه تر ۱۹۶۴ ز کال پورې په خپله واکمنۍ کوله.
مالتا په ۱۹۶۴ ز کال کې یو خپلواک کډ قلمرو په توګه چې د مالتا دولت بلل کېده پېژندل کېده او ۱۹۷۴ زکال کې یو جمهوریت شو. له ۲۰۰۴ز کال راهیسې دا هېواد د اروپايي اتحادیې یو غړی هېواد دی.
ځمکه پېژندنه او تر تاریخ وړاندې
مالتا د اوبو لاندې په مستقیمو کرښو  پروت دی چې د شمالي افریقا څخه تر سیسلي پورې غځيـږي. په ډېرو لرې وختونو کې مالتا تر اوبه لاندې شوي وه چې دا د مالتا د ډیرو لوړو ځایونو په ډبرو کې د سمندري فوسیلونو په واسطه ښودل کېـږي. لکه څنګه چې دا کرښې را پورته شوي او د جبرالټر تنګي د ځمکې د جوړښتیز فعالیتونو له امله وتړل شو، د سمندر کچه تیټه وه ، همدرانګه مالتا د دوو لويو وچو تر منځ په وچه ځمکه کې د یوه پله په بڼه پراته وه چې د دوو لویو جهیلونو لخوا محاصره وه. د مالتا په ځېنو غارونو کې د فیلانو، د اوبو د اسونو او نورو لویو حیواناتو هډوکي موندلي چې اوس مهال دا حیوانات په افریقا کې موندل کېـږي. په داسې حال کې چې نورو بیا د داسې حیواناتو هډوکي موندلي چې د اروپا حیوانات دي.
نیولټیک او د معبدونو دوره
په داسې حال کې چې تر دې وروستیو پورې، داسې انګېرل کېده چې د مالتا لومړني اوسېدونکې دې ټاپوګانو ته له میلاد ۵۷۰۰ کاله وړاندې رارسېدلي دي. لکه څنګه چې د لرغونې خاوري د مطالعاتو څخه ښودل شوي ده، اوس دا ثابته شوې چې دا له میلاد وړاندې د ۵۹۰۰ کلونو په شاوخوا کې پېښ شوي دي، دغه لومړني نیولټیک وګړي عموماً داسې انګېرل کېـږي چې د سیسلي څخه ( د ۱۰۰ کیلومتره یا ۶۲ شمالي میله ) را رسیدلي، خو د DNA څېـړنې دا ښیې چې د اروپا او افریقا په شمول دوی د مدیترانې له بېلابېلو برخو څخه سرچینه اخېستي ده.
دوی په عمومي توګه د کرنې او کب نیونې ټولنې وي، او همدارنګه د ښکار ځینې نښې نښانې یې هم شته دي. دوی اکثراً په غارونو او خلاصو استوګنځايانو کې ژوند کاوه. د دې څخه وروسته پېـړیو په اوږدو کې د نورو کلتورونو سره د اړیکو نښې نښانې وجود لري، چې په سیمه ییزو ټولنو یې خپل آثار پرېښودلي دي چې دا د دوی د لوښو د ډيزاین او رنګونو د نښو نښانو څخه څرګندېـږي. د دوی د کرنې طریقو خاوره خرابه کړه، په همدې وخت کې اوږده وچکالۍ پیل شوه او دا ټاپوګان ډېر وچ شول، چې نور د کرنې فعالیتونو ته دوام ورکول ناممکن شول. دا تر ډېره د موسم د بدلېدو او وچکالۍ له امله پېښ شول، همدارنګه دا ټاپوګان کابو زر کاله له خلکو څخه خالي و.
دا څېړنې د پریګساس پروژې د یوې برخې په توګه تر سره شوی، چې د درې د خاورو د هستې څيـړنه هم په کې شامله وه، په کوم کې چې د پخواني چاپیریال د لرغونو خاورو او حیواناتو نښې وجود لري او دا روښانه کوي چې د موسم د بدلون له امله تر تاریخ وړاندې په ځینو دورو کې مالتا د استوګنې وړ نه وه. په دې سیمه کې د لومړيو اوسېدونکو او ورپسې بلې ډلې چې په دایمي توګه د مالتا په ټاپوګانو کې مېشت شول او میګالټیک معبدونه یې جوړ کړل، تر منځ شاوخوا زر کاله واټن دي.
د استعمار دویمه څپه تر میلاد ۳۸۵۰ کاله پخوا د سیسلي څخه راغله. پروفیسور کیرولین میلون ویلي دي: د مالتا د محدودې ځمکې ته په پام سره، دا څرګندېـږي چې دویم استعمار د ۱۵۰۰ کلونو لپاره ژوندی پاتې شو. د استوګنې دا ډول ټیکاو په اروپا کې بي مثاله دی او دا ډېره اغیزناکه ده چې دوی څنګه کولای شوی چې د دومره وخت لپاره په داسې یوه خرابه ځمکه کې ژوند وکړي.
د مالتا د تاریخ یوه د یادونې وړ دوره د معبدونو دوره وه چې له میلاد وړاندې ۳۶۰۰ کلونو شاوخوا کې پیل شوه. په ګوزو کې د ګنتیجا معبد په نړۍ کې یو له پخوانیو ولاړو ودانیو څخه دی. د دې نوم د ملتايي لغت ګګینټ څخه اخیستل شوی چې د معبد د اندازې لويوالي ښيي. د دې ځای ډېری معبدونه د نیمه  ګومبزي بڼه لري چې د مرکز سره نښتي وي. داسې انګېرل کېـږي چې کېدای شي، دا د دوی د خدای ګوټي د سر، پښو او لاسونو استازیتوب کوي، ځکه چې په دې معبدونو کې موندل شوي عام ډوله مجسمو څخه یوه د چاغو انسانانو شخصیتونه دي، چې دوی د جنسیت د ابهام له امله د( چاغو مېرمنو ) په نوم یادېـږي او ډېری وختونه د زرغونتیا استازیتوب کوي.
شيبه اينو
وېشنيزه:سپيان
هوسکي سپی
وېشنيزه:سپيان
سيده حسينه گل تنها
سيده حسينه گل تنها د پښتو ژبې يوه وتلې ليکواله، شاعره، کیسه او ډرامه لیکواله ده. تنها د کوزې پښتونخوا د نوښار په کاکا صیب کلي
مخينه
هغه د پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ په کاکا صيب کلي کې په یوه ادبپاله کورنۍ کې زیږېدلې ده، خپلې لومړنۍ زده کړې یې هم په خپل کلي کې سر ته رسولي دي. سیده حسینه گل تنها هغه پښتنه ښځینه شاعره ده چې په لومړي ځل یې د میرمنو ښځینه احساسات، غوښتنې ، انگیرنې او فکر په خپلو شعر کې راو نغاړه او د ښځينه او نارینه پښتو شاعرۍ ترمنځ یې د بلوالي کرښه راوښکله. پوی دخپل باغي فطرت په چارو شوم مات مې روایات کړل علامت شومه.
چاپي آثار
حسینه گل تنها تر دې دمه کتابونه خپاره شوي دي:
سرچينې
http://danishpress.com/book.php?id=542
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتنې شاعرانې وېشنيزه: پښتنې ليکوالې
هلال الدين
هلال الدين د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي