cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د هند د خپلواکۍ غورځنګ
لومړني پاڅونونه
قبایلي ټولنو په ختیځ هند او په ټول هېواد کې د بریتانیا او د هغې مل هندي واکمنې ټولنیزې ظالمې طبقې، په تېره بیا ځمکوالو او د پیسو پور ورکوونکو پر وړاندې ګڼ‌شمېر پاڅونونه ترسره کړل. د تاریخ له‌مخې، لومړنی پاڅون په ۱۷۷۱ز کال کې، د ختیځ هند کمپنۍ ته د جهارکهنډ پر ورکولو باندې راولاړ شو چې د پاڅون مشري بینسو مانکي پر غاړه درلوده. د رنګپور دینګ (پاڅون) له ۱۷۸۲ څخه تر ۱۷۸۳ز کلونو پورې د بنګال رنګپور تر څېرمه وشو. په جهارکهنډ کې د بینسو مانکي له احتجاج څخه وروسته، له ۱۷۹۸ څخه تر ۱۷۹۹ز کلونو پورې په منبهوم کې د بهومیج پاڅون په شمول په سیمه کې ګڼ‌شمېر قیامونه راولاړ شول؛ په ۱۸۰۰ز کال کې د بهوکان سنګهـ په مشرۍ د پالامو د چېرو قیام، په ۱۸۰۷ز کال کې د دوکان مانک په مشرۍ او په ۱۸۱۹ او ۱۸۲۰ز کلونو کې د بوندو او کونتا په مشرۍ، په تمار سیمه کې د موندا ټولنې دوه قیامونه. د «هو» پاڅون هغه مهال پېښ شو چې د هو ټولنه د لومړي ځل لپاره، له ۱۸۲۰ څخه تر ۱۸۲۱ز کلونو پورې د ختیځ سینګهـ‌بهوم د رورو سیند په غاړه، چایباسا ته نږدې، د بریتانیا له پوځ سره مخ شول خو د استعماري پرمختللي سپور نظام له‌خوا له ماتې سره مخ شول. د بهومیج یو لوی قیام په بنګال کې میدناپور ته نږدې، د ګنګا ناراین سنګهـ په مشرۍ ترسره شو، چا چې له ۱۷۷۱ څخه تر ۱۸۰۹ز کلونو پورې په دغو سیمو کې د چوار پاڅون کوونکو په مشرۍ کې ګډون درلود. سید میر نثار علي تیتومیر یو مسلمان مشر ؤ چې د بنګال هندو زمیندارو پر وړاندې یې د کروندګرو یو قیام رهبري کړ. هغه له خپلو لارویانو سره یوځای، په نارکلبریا کې د باڼسو یوه کلا (په بنګالي کې: بانشېر کلا) جوړه کړه، چې د بنګال په فولکلور داستانونو کې ځانګړی ځای لري. پر کلا باندې د بریتانیا سرتېرو له یرغل وروسته، تیتومیر د ۱۸۳۱ز کال د نومبر پر ۱۹ د ټپونو له‌امله وفات شو. د دغو پاڅونونو له‌امله په جهارکهنډ او نورو سیمو کې لا لوی سیمه‌ییز خوځښتونه رامنځ‌ته شول؛ لکه: د سینګهـ رې او بیناري مانکي په مشرۍ د کول پاڅون، چېرې چې د موندا، کول، اوراون او هو ټولنې یوموټی شوې ترڅو له ۱۸۳۰ څخه تر ۱۸۳۳ز کلونو پورې د «پردیو» پر وړاندې قیام وکړي.
محمد شفیق همدم
محمد شفیق همدم افغان لیکوال، د معلوماتي ټکنالوژۍ او سایبري امنیت مخکښ او همدارنګه سیاسي څېړونکی دی. نوموړي د افغانستان د اسلامي جمهوریت د ولسمشر د ستر سلاکار د مرستیال، په افغانستان کې د ناټو ستر سلاکار/تحلیلګر او د اداري فساد سره د مبارزې د شبکې د مشر په توګه دنده ترسره کړې ده.
لومړنی ژوند او زده کړې
همدم د ۱۹۸۱زکال په جنوري میاشت کې د لغمان ولایت په علیشنګ ولسوالۍ کې وزېږېد. په ۱۹۸۶ زکال کې یې د کابل په لامعه شهید ښوونځي کې زده کړې پیل کړې او په ۱۹۹۹ زکال کې د جلال اباد ښار د شهید محمد عارف له عالي لیسې فارغ شو. همدغه کال یې د ننګرهار پوهنتون د سیاسي علومو پوهنځي ته لار ومونده، خو د طالبانو د واکمنۍ پر مهال اړ شو پوهنتون پرېږدي. په ۲۰۰۲ زکال نوموړي د ننګرهار د صحي علومو له انستیتیوت څخه د صحي علومو دیپلوم ترلاسه کړ. نوموړي په ۲۰۰۳ زکال کې د سویس د ادارې او سوداګرۍ له کالج څخه د ادارې او سوداګرۍ په برخه کې عالي دیپلوم ترلاسه کړ. له دې وروسته یې په جرمني کې د اروپايي مطالعاتو په جورج سي مارشال مرکز کې د امنیت او نړیوالو اړیکو په برخه کې زده کړې وکړې او په ۲۰۱۰ زکال کې له دغه مرکز فارغ شو. ورپسې یې د هاروارډ پوهنتون د جان اف کنډې د حکومتولۍ په کالج کې د مدیریتي چارو پروګرام ولوست. همدارنګه یې په واشنګټن ډي سي کې د نړیوالو سیاستونو له انستیتیوت څخه د ملي امنیت په برخه کې د ماسټری سند ترلاسه کړ. ورته مهال د جورج واشنګټن پوهنتون له انجینري پوهنځي څخه د سایبري امنیت په برخه کې ماسټري لري. هغه په دري، پښتو، اردو او انګریزي ژبو بشپړ بلد دی.
کاري مخینه
همدم د دیلویت شرکت د ارشد سلاکار په توګه کار کوي، چې د فورچن ۱۰۰ (Fortune 100) ډلې یو شمېر شرکتونو ته د سایبري امنیت او معلوماتي ټکنالوژۍ په برخه کې سلامشورې ورکوي. له دې وړاندې نوموړي د پیسو د نړیوال صندوق د پروګرام منېجر په توګه کار کړی. په افغانستان کې یې د ملګرو ملتونو د چارو اړوند د نړیوالو اړیکو په برخه کې د ولسمشر د ارشد سلاکار په دفتر کې د مرستیال په توګه کار کړی. یاد دفتر د ون یو.ان (One U.N) تر نامه لاندې په هغه ستراتیژیکه اډانه کې کار کاوه چې د ملګرو ملتونو د پراختیايي مرستندویه جوړښت (UNDAF) پر ځای یې چارې مخته وړې. دغه دفتر د افغانستان د دولت او ملګرو ملتونو د سازمان ترمنځ د متقابل ځواب ویلو چارچوب رامنځته کړ.
د فساد پر وړاندې مبارزه
همدم ویلي چې فساد تر ټولو لویه هغه ستونزه ده چې په افغانستان کې نا امني او یاغي توبونه، د کوکنارو کښت، د نشه یي توکو تولید او د نشه یي توکو قاچاق ترې تغذیه کېږي. هغه له ټول افغانستان څخه د فساد سره د مبارزې په برخه کې داوطلب ټولنیز فعالان راغونډ کړل او د نړۍ په تر ټولو دغه فاسد او بې ثباته هېواد کې یې د فساد پر وړاندې د مبارزې په موخه یو مدني بنسټ رامنځته کړ. نوموړي د سوله ییزو لاریونونو او اعتراضاتو په موخه په ټول هېواد کې د فساد پر ضد شعار لاندې د ګڼ شمېر کسانو په ګډون د ۵ کیلومتره ځغاستې یوه سیالي جوړه کړه څو په دولت باندې د اصلاحاتو د راوړو په برخه کې فشار راوړي.
نوموړي همدارنګه ځوانان، زده کوونکي او ښځې د فساد پر وړاندې د مبارزې په برخه کې هڅو ته رابلل. د سپینو خبرو کوونکي فعال په توګه نوموړي د فاسدو لوړ پوړو چارواکو نومونه افشا کړي او د کابینې د غړو او مخکښو سیاستوالو د عدلي تعقیب او محاکمې څخه یې دفاع کړې. همدم د ځمکو د غصب په برخه کې د لوړ پوړو دولتي چارواکو او د کابینې د غړو فسادونه افشا کړي او د ټاکنیزې روڼتیا او اصلاحاتو څخه یې ملاتړ کړی. نوموړي د کابل بانک د فساد په افشا کې مهم رول درلود؛ هغه فساد چې نږدې یو میلیارد ډالر په کې غلا شوي و او له امله یې دغه بانک سقوط وکړ.
همدم د کرزي د حکومت له منتقدینو څخه و او د فساد سره د مبارزې په برخه کې یې د پیاوړو ګامونو د نه اخیستو له امله پر هغو نیوکې کولې. هغه له سي بي اس تلویزیون سره په مرکه کې وویل چې فساد له کوڅو را پیلېږي او بیا تر ماڼیو رسېږي؛ همدارنګه یې د کرزي حکومت په تاریخ کې تر ټولو فاسد حکومت وباله. هغه څو ځله په افغان حکومت باندې د فساد سره د مبارزې غږ کړی او پر هغو یې فشار راوړی څو فساد د هېواد له لویو ستونزو وګڼي. په افغانستان کې د روڼتیا، عدالت، سولې او امنیت په برخه کې د هڅو له امله نوموړی په ۲۰۱۳ زکال کې د شفافیت په نامه د مشترکې څو سازماني ډلې (د ناټو د روڼتیا ځانګړې ډله) له خوا د نوبل د سولې جایزې ته نوماند کړای شو.
د بیل کلینټون ولسمشري
د متحده ایالاتو د ۴۲ ولسمشر په توګه د بیل کلینټون د واک دوره د ۱۹۹۳ ز کال د جنوري په ۲۰ مه نېټه د هغه له لومړۍ لوړې پیل او د ۲۰۰۱ ز کال د جنوري په ۲۰ مه پای ته ورسېده. د ارکنزاس څخه دیموکرات کلینټون وروسته له هغه چې د ۱۹۹۲ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې برحاله جمهوري غوښتونکي ولسمشر جورج ایچ. ډبلیو. بوش او خپلواک سوداګر نوماند راس پرو ته ماته ورکړه، واک ته ورسېد. څلور کاله وروسته یې د ۱۹۹۶ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې جمهوري غوښتونکي نوماند باب ډول او د اصلاحاتو د ګوند سوداګر نوماند راس پرو ته په ماتې ورکولو سره یوځل بیا ټاکنې وګټلې. د کلینټون جای ناستی جورج. ډبلیو بوش و، چې د ۲۰۰۰ ز کال ولسمشریزې ټاکنې یې ګټلې وې.
دغه هېواد د کلینټون د ولسمشرۍ پر مهال د اقتصادي ودې د یوې پراخې دورې شاهد و. هغه په خپله لومړۍ ولسمشریزه دوره کې څو میاشتې وروسته د ۱۹۹۳ ز کال د بودیجې د تطبیق قانون لاسیک کړ چې له مخې یې مالیات لوړ شول او د بودیجې د زیاتېدو لپاره یې زمینه برابره کړه. هغه د تاوتریخوالي څخه ډکو جرمونو د کنټرول او د قانون د پلې کېدو دوه ګوندیز قانون لاسلیک کړ او د کارګري اتحادیو او چاپېریال پلوه ډلو په مخالفت سربېره یې وکولای شول، د شمالي امریکا د آزادې سوداګرۍ هوکړه لاسلیک کړي. د قانون جوړونې د ابتکاراتو په برخه کې د عمومي روغتیا پالنې د وړاندې کولو په برخه کې د هغه پلان له ماتې سره مخامخ شو، ځکه هېڅکله یې په کانګرس کې اکثریت ملاتړ نه درلود. د ۱۹۹۴ ز کال په ټاکنو کې د جمهوري غوښتونکو انقلاب په ټول هېواد کې خپور شو. کلینټون د جمهوري غوښتونکو ګڼ شمېر سیاستونه، لکه: د جنین د سقط اړوند ممنوعیت یې ویټو کړل. هغه د هوساینې اړوند اصلاحاتو او د ماشومانو لپاره د روغتیايي بیمې د تصویب په موخه دوه ګوندیز ائتلاف جوړ کړ.
د بهرني سیاست په برخه کې، کلینټون په بالکان کې د بم غورځونې لوی عملیات ترسره کړل، چې په کوسوو کې د ملګرو ملتونو تر ملاتړ لاندې یو قلمرو د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل. هغه د پخواني ختیځ بلاک هېوادونو ته د ناټو په پراختیا کې مهم رول ولوباوه او هم یې له روسي ولسمشر بوریس یلتسن سره ښې اړیکې وساتلې. هغه په خپله دویمه دوره کې د ماشومانو د روغتیايي بیمې د پروګرام او په مالي او مخابراتي صنعت باندې د مقرراتو د راکمولو اړوند کار وکړ. د هغه دویمه ولسمشریزه دوره، له ۱۹۶۰ مې ز لسیزې وروسته د لومړي ځل لپاره د بودیجې د زیاتوالي شاهده وه، خو دغه لاسته راوړنه په ۱۹۹۸ ز کال کې د هغه د استیضاح تر سیوري لاندې راغله. د نوموړي استیضاح وروسته له هغه پیل شوه چې هغه د سپینې ماڼې له یوې کار زده کوونکې مونیکا لیونسکي سره له اړیکې لرلو انکار وکړ. په داسې حال کې چې د استازو جرګې د کلینټون د استیضاح اړوند رایه ورکړه، خو سنا هغه ته له هر ډول تورونو برائت ورکړ. هغه روث بادر ګینسبرګ او سټیپن بریر د متحده ایالاتو د سترې محکمې د غړو په توګه وټاکل.
د ۱۹۹۲ ز کال ټاکنې
په ۱۹۹۱ ز کال کې د خلیج له بریالۍ جګړې وروسته د جورج. اچ. ډبلیو. بوش محبوبیت ګڼ شمېر مخکښ دیموکراتان دې ته متقاعد کړل، چې د ۱۹۹۲ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې برخه واخلي. په داسې حال کې چې ګوندي مشران، لکه: ماریو کومو او دیک ګفارت له نوماندۍ لرې پاتې شول، د ۱۹۹۲ ز کال د دیموکرات ګوند په مقدماتي ټاکنو کې یو شمېر ناپېژندل شوو څېرو ونډه واخیسته. له هغو کسانو چې د دیموکرات ګوند دنوماندۍ په لټه کې و، له ماساچوستس څخه پخوانی سناتور پاول سونګاس، د کالیفورنیا پخوانی والی جری براون او له ۱۹۸۳ ز کال راهیسې د ارکنزاس والي بېل کلنټون و. د ۱۹۹۲ ز کال په فبروري میاشت کې د لومړنیو مقدماتي ټاکنو له ټولګې وروسته، کلینټون د مخکښ نوماند په توګه څرګند شو. د دیموکراتیک ګوند د مرکزي مشرتابه شورا بنسټ اېښودونکی غړي کلینټون، د بروان په څېر ډېر لیبرال نوماند ته په ماتې ورکولو سره د ۱۹۹۲ ز کال په اپرېل میاشت کې ولسمشریزو ټاکنو ته د دیموکراتیک ګوند نوماندي خپله کړه.
د ټاکنو په ورځ کلینټون ۴۳٪ عامه رایې او د الکترال کالج رایو پراخ اکثریت ترلاسه کړ. بوش ۳۷.۴ سلنه عامه رایې خپلې کړې، په داسې حال کې چې پرو ۱۸.۹ سلنه رایې ترلاسه کړې، دا د ۱۹۱۲ ز کال له ټاکنو وروسته لومړۍ ځل و چې درېیم ګوند او یا هم ولسمشرۍ ته خپلواک نوماند په دومره لویه کچه رایه خپلوي. وروسته ترسره شوو څېړنو وښوده چې، پرو له کلینټون او بوش څخه په مساوي ډول د ځان لپاره رایه ورکوونکي جلب کړي وو. د کلینټون په بریا کې په پراخه کچه د متحده ایالاتو شمال ختیځ شامل و، هغه د منځني لویدیځ، لویدیځ او سوېل په ګڼ شمېر ایالتونو کې بریا خپله کړه. په ورته مهال د کانګرس لپاره په ټاکنو کې دیموکراتانو د کانګرس په دواړو جرګو کې خپل کنټرول وساته.
کلینټون د لوړې په مراسمو کې خپله وینا د رایو ورکوونکو له خوا هغه ته د نامعلوم ورکړل شوي مسئولیت لاسرسي او د ملي تجربې نشتوالي ته ځانګړې کړه. هغه تر ډېره د پروتستانت سپېڅلي کتاب اړوند خپلې مطالعې، په جورج ټاون پوهنتون کې له خپلو کاتولیک زده کړو او د رونالډ ریګان، ریچارډ نېکسون، جان کینډې، جیمي کارتر او ودرو ویلسون د لوړې له ویناوو ګټنه وکړه.
ناټو او روسیه
د کلینټون یو له مهمو لومړیتوبونو دا و چې په ختیځه اروپا کې ناټو د ختیځ بلاک پخوانیو هېوادونو ته پراخه کړي، ځکه کلینټون باور درلود چې ناټو په دغو هېوادونو کې د ثبات راوړو په برخه کې اغېز لرلی شي. د روسیې پولو ته د ناټو په نږدې کېدو سره روسي مشرانو د ګواښ احساس وکړ. کلینټون له روسي ولسمشر بوریس یلتسن سره نږدې اړیکې رامنځته کړې او په ۱۹۹۷ زکال کې یې د ناټو د پراختیا اړوند د یلتسن رضایت هم ترلاسه کړ، چې له ناټو سره یې د هنګري، پولند او چک جمهوریت یوځای کېدو ته لار هواره کړه. یلتسن بالتیک هېوادونو ته د ناټو د نه پراختیا اړوند په ژمنه ټینګار وکړ، خو کلینټون نه شو کولای چې، خپل ځایناستی د دغه ډول ژمنې اړوند قانع کړي. فرانسویانو له ناټو سره د رومانیا او سلوانیا په یوځای کولو ټینګار کاوه، خو کلینټون له دغه ګام سره مخالفت کاوه، ځکه هغه باور درلود چې ختیځې اروپا ته د ناټو چټکه پراختیا به د ناټو پیاوړتیا کم رنګه ګړي.
کلینټون له یلتسن سره له اقتصادي کړکېچ څخه د مخنیوي په برخه کې مرسته کوله، څو وکولای شي، د روسیې اقتصاد بېرته سم کړي او د کمونیزم د بیا ژوندي کېدو مخه ونیسي. کلینټون په پټه سره له یلتسن سره مرسته وکړه چې د ۱۹۹۶ ز کال ولسمشریزې ټاکنې وګتي او هم یې د لویو اقتصادي هېوادونو په کنفرانس یا جي اته ډله کې د روسیې په شاملولو کې مهم رول ولوباوه.
ترهګري
د کلینټون د ولسمشرۍ پر مهال ترهګرۍ د ملي امنیت د یوې مخ پر ودې مهمې موضوع په توګه مطرح شوه. د افغان - شوروي جګړې په وروستیو کلونو کې اسامه بن لادن د القاعده په نامه د سني سخت درېځو بنسټ رامنځته کړ. د القاعدې مشرانو لویدیځ ارزښتونو ته سپکاوۍ کاوه او په ځانګړي ډول په سعودي عربستان کې د متحده ایالاتو له پوځي شتون څخه ناخوښ وو. القاعدې د ۱۹۹۰ مې ز لسیزې پر مهال وده وکړه او په منځني ختیځ او نورو ځایونو کې یې په ترهګریزو چارو لاس پورې کړ. دغې ډلې په ۱۹۹۳ ز کال کې په نړیوال سوداګریز مرکز کې د بمي چاودنو، په ختیځه افریقا کې د متحده ایالاتو په دوو سفارتخانو د بمي بریدونو او د یمن په بندر کې په یوه امریکايي بېړۍ کې د بمونو اېښودلو مسئولیت پر غاړه واخیست. د دغو چارو په غبرګون کې، کلینټون په افغانستان او سوډان کې د القاعدې د مرکزونو د بمبارد کولو امر ورکړ. د استخباراتو مرکزي ادارې او پوځ د بن لادن د نیولو او یا وژلو په موخه د هغه حرکات تعقیب کول، خو بن لادن د افغانستان په غرونو کې له نیول کېدو ځان پټ کړ.
د چاپ او نشر حق
د چاپ او نشر حق د معنوي شتمنۍ يو ډول دی، کوم چې د يو توليدي کار څښتن ته د هغې د کاپي کولو او وېش اختصاصي حق ورکوي، عموماً د محدود وخت لپاره وی. شونې ده چې دا توليدي کار يا په ادب، په هنر، تعلیم يا د موسيقۍ په بڼه کې وي. د چاپولو حق موخه دا ده چې د تولیدي کار په بڼه د يوې نظريې اصلي عبارت (اصل بڼه يا کلمه بندي) خوندي کوي، نه خپله نظريه. د چاپولو حق د عامې ګټې په نظر کې نيولو سره تر محدوديت لاندې راتلای شي، لکه په متحده ايالاتو کې د مناسب استعمال نظريه (د مناسب يا منصفانه استعمال نظریه هغه ده چې د څښتن له اجازې پرته خوندي موادو کارولو اجازه ورکړل شي).
ځیني قضايي حوزې په واقعي ډول د چاپ حق لرونکو اثارو «تثبيت» ته اړتيا لري. عموماً د ګڼو ليکوالانو تر منځ شریک وي، هر يو يې د يو لړ حقوقو لرونکی وي چې دا اثر وکاروي يا يې جواز ورکړي چې دوی عموماً د حقوقو د لرونکو په نوم يادېږي. ډېر ځله په دې حقوقو کې بيا توليد، پر اشتقاقي اثر واک (اشتقاقي اثر هغه چې له اصلي اثر څخه اخستل شوی وي)، وېش، د عامو خلکو په وړاندې تر سره کول او اخلاقي حقوق لکه انتساب شامل دي.
د چاپ او نشر حقوق د عام قانون پر مټ ورکول کېدای شي او په دې حالت کې «اقليمي حقوق» بلل کېدای شي (د چاپ او نشر د حقوقو په مفهوم کې territorial rights اقليمي يا سيمه ييز حقوق هغه دي د يو هيواد په داخل کې د قانون له مخې ورکړل شوي وي). دا معنا چې د يو ټاکلي هېواد د قانون له خوا د چاپ او نشر حقوق ورکړل شي، همدا حقوق د ټاکلې قضايي حوزې له ځمکنيو حدودو څخه دباندې نه وځي. د دې بڼې د چاپ او نشر حقوق په هېوادونو کې يو له بل څخه بدلون لري؛ ډېری هيوادونه او کله کله د هېوادونو يوه ستره مجموعه له نورو هېوادونو سره د هغې تګلارې په اړوند تړون کړی وي، کومه چې هغه مهال عملي کېږي، کله چې يو اثر د هېواد له پولو څخه اوړي يا د هېواد له حقوقو سره په تطابق کې نه وي.
عموماً، د قضايي حوزې تر مخې، د چاپ او نشر حقوقو د عام قانون موده د يو اثر د پنځونکي له مړينې وروسته له پنځوس څخه تر سلو کلونو پورې پای ته رسېږي. په ځېنو هېوادونو کې د چاپ او نشر حقوقو منځ ته راوړل، د چاپ او نشر حقوقو اړوند ځينو رسمياتو ته اړتيا لري، نور يې بيا له رسمي ثبت پرته د هر ډول بشپړ شوي اثر د چاپ او نشر حقوق په رسمي ډول پېژني. کله چې د يو اثر د چاپ او نشر حقوقو موده پای ته رسېږي، همدا اثر بيا عام ملکيت ته داخلېږي.
شالید
په اروپا کې د چاپ او نشر حقوقو تصور په پنځلسمه او شپاړسمه پېړۍ کې وروسته له هغې جوړ شوی، کله چې د مطبعې (چاپخانې) استعمال پيل شو. مطبعې توليدي اثار ډېر ارزانه کړل، خو له دې امله چې له دې وړاندې د چاپ او نشر حقوق نه و، هر چا کولای شول يوه مطبعه په بيه یا کرايه واخلي او هر متن چاپ کړي. مشهور نوي اثار په سملاسي ډول د سيالي کوونکو تر منځ بيا ترتيب او بيا خپاره شول، په همدې بنسټ د چاپونکو لپاره په پرله پسې ډول د نویو موادو د رسېدو اړتيا وه. د نويو اثارو لیکوالانو ته لوړ فيسونه تاديه کېدل او د ډېرو تعليمي پوهانو په عايد کې يې د پام وړ زياتوالی راووست.
چاپ ژور ټولنيز بدلونونه منځ ته راوړل. په ټوله اروپا کې د سواد زياتوالي د لوستلو د توکو په غوښتنه کې هېښونکی زياتوالی راوست. د چاپ او نشر حقوقو له راتګ مخکې د الماني ژبې په بازارونو کې، د مشهورو افسانو په څېر تخنيکي مواد ارزانه او په پراخه کچه موندل کېدل؛ وړانديز شوی چې همدې چارې د المان په صنعتي او اقتصادي برياليتوب کې مهمه ونډه درلوده. له هغې وروسته چې د چاپ او نشر حقوق منځ ته راغلل (په انګلستان او سکاټلينډ کې په ۱۷۱۰ او په الماني ژبه خبرې کوونکو سيمو کې په ۱۸۴۰ز لسيزه کې) د کم نرخ ستر بازار له منځه ولاړ، کمې؛ خو ډېر ګران بيه ګڼې خپرې شوې؛ د ساينسي او تخنیکي معلوماتو وېش ډېر کم شو.
پيل (مفکوره)
د چاپ او نشر حقوقو مفهوم په لومړي ځل په انګلستان کې منځ ته راغی. د «رسوا کوونکو کتابونو او رسالو» د چاپېدو په غبرګون کې، د انګلستان پارلمان د جواز ورکولو د چاپ قانون ۱۶۶۲ تصويب کړ، د کوم تر مخې چې بايد ټولې خپرونې د حکومت له خوا د تاييد شوي قرطاسيې شرکت (د لیکنې اړوند لوازومو پلورونکي) سره ثبت او راجسټر شي او قرطاسيه پلرونکي ته يې د دې کار د ترتيبولو حق ورکاوه چې کوم مواد چاپېدای شي.
په انګلستان او سکاټلينډ کې په ۱۷۱۰ز کال کې نافذ شوي «ان» اساسنامې د چاپ او نشر حقوقو (خو د لیکوالانو حقوق نه) د ساتنې لپاره لومړۍ قانون جوړونه وړاندې کړه. د ۱۸۱۴ز کال د چاپ او نشر حقوقو قانون د ليکوالانو په حقوقو کې لا زياته پراختيا راوسته، خو برتانويان ته يې په متحده ايالاتو کې د بيا چاپولو خونديتوب ورنه کړ. په پايله کې د ۱۸۸۶ز کال د «برن چاپ او نشر حقوقو کنوانسيون/تړون» د هغو هېوادونو ليکوالانو ته خونديتوب ورکړ، چا چې په دې تړون لاسلیک کړی و، که څه هم تر ۱۹۸۹ز کال پورې متحده ايالات په برن کنوانسيون کې نه و داخل شوي.
په متحده ايالاتو کې اساسي قانون کانګريس ته دا حق ورکوي چې د چاپ او نشر حق او نوښت حق قوانين جوړ کړي. د اساسي قانون له تصويب کېدو ډېر ژر وروسته، کانګريس د ۱۷۹۰ د چاپ او نشر حقوقو قانون نافذ کړ او دا يې د «ان» د اساسنامې سره سم جوړ کړ. په داسې حال کې چې ملي قانون د ليکوالانو خپرو شويو اثارو ته خونديتوب ورکړ، ايالتونو ته دا واک ورکړل شو چې د ليکوالانو ناخپاره (ناچاپ اثار) شوي اثار هم خوندي کړي. په متحده ايالاتو کې د چاپ او نشر حقوقو تر ټولو وروستي ستر بدلون چې هغه د ۱۹۷۶ د چاپ او نشر حقوقو قانون دی، د چاپ او خپرولو فدرالي حقوق د تخليق او تثبيت سره سم ټولو اثارو ته پراخه کړل، بې له دې چې خپرولو يا ثبت ته اړتيا ولري. ايالتي قانون په هغو ناچاپو اثارو عملي کېږي، د کومو د چاپ او نشر حقوق چې د فدرالي قانون په مټ نه دي خوندي شوي. دې قانون همدا راز د چاپ او نشر حقوقو د مودې محاسبه له يوې ټاکلې مودې (چې هغه مهال تر ټولو زيات يې شبږ پنځوس کاله وه) څخه د «لیکوال د ژوند جمع پنځوسو کلونو» ته واړوله. همدې بدلونونو متحده ايالات د «برن» کوانسيون منلو ته نژدې کړل، په ۱۹۸۹ز کال کې متحده ايالاتو د چاپ او نشر د حقوقو په اړوند د خپل قانون بيا کتنه وکړه او په رسمي ډول يې په «برن» کنوانسيون کې ګډون وکړ.
د چاپ او نشر حقوقو قوانين ادبي او هنري توليداتو په څېر د بشري فعاليتونو توليدي محصولاتو ته اجازه ورکوي چې په ترجيحي ډول ګټه ځينې واخستل شي او په دې ډول وهڅول شي. ګڼې دوديزې رويې، ټولنيز سازمانونه، اقتصادي نمونې او حقوقي چوکاټونه ليدل کېږي چې په اروپا کې د چاپ او نشر حقوقو د منځ ته راتلو لاملونه روښانه کوي، خو د بېلګې په ډول همدا بيا په اسيا کې نه دي. په اروپا کې د منځنيو پېړيو پر مهال، عموماً د محصولاتو د عمومي اړيکو، ادبي محصولاتو د ځانګړي تنظيم او په ټولنه کې د کلتور د ونډې له امله د ادبي شتمنۍ مفهوم نه و. کلتوري اړخ يې د ژبنيو ټولنو تمايل ته اشاره کوي، لکه د منځنيو پېړيو پر مهال په اروپا کې، پوهې او علم ته د انفرادي ملکيت په توګه د کتنې پر ځای د ټولنيز محصول او تعبير په توګه کتل. په هر حال، د چاپ او نشر حقوقو قوانينو په جوړېدو سره، فکري محصول ته د یو فرد د محصول په سترګه کتل پيل شول چې اړوند حقوق هم لري. تر ټولو مهمه نقطه دا ده چې د نوښت او چاپ او نشر حقوقو قوانين د انساني تخليقي فعالیتونو په دايره کې له پراختيا څخه ملاتړ کوي، کوم چې په سوداګريز مال (متاع/جنس) بدلېدای شي. دا د هغو طريقو سره موازي یوه ده، په کومو کې چې پانګوال نظام د ټولنيز ژوند ډېر اړخونه په سوداګريزو مالونو د بدليدو لور ته بيولي دي، کومو چې مخکې په خپله هېڅ ډول نقدي يا اقتصادي ارزښت نه درلود.
هنري وېلسن
هنري وېلسن (د زېږون نوم جیرمیا جانز کولباث، د ۱۸۱۲ ز کال د فبروري له ۱۶ مې نه د ۱۸۷۵ ز کال د نومبر تر ۲۲ مې پورې) د ۱۸۷۳ ز کال نه په ۱۸۷۵ ز کال کې تر خپلې مړینې پورې د متحده ایالاتو اتلسم مرستیال ولسمشر او له ۱۸۵۵ز کال نه تر ۱۸۷۳ ز کال پورې د ماساچوستس سناتور و. له کورنۍ جګړې مخکې او د هغې په اوږدو کې، نوموړی مخکښ جمهوري غوښتونکی او د غلامۍ لوی مخالف و. وېلسن خپله انرژي، د "غلام ځواک" ویجاړولو ته وقف کړه، چې د غلامانو د مالکینو او د دوی سیاسي د متحدینو ډله وه، چې د غلامۍ ضد امریکایانو هغوی ته په هېواد باندې د برلاسي ځواک په سترګه کتل.
وېلسن چې په اصل کې د ویګ ګوند غړی و، په ۱۸۴۸ ز کال کې یې د آزادې خاورې ګوند (Free Soil Party) بنسټ کېښود، نوموړي د ۱۸۵۲ز کال ولسمشریزو ټاکنو نه وړاندې او د هغو په ترڅ کې د ګوند د رئیس په توګه دنده ترسره کوله. وېلسن د غلامۍ ضد ائتلاف د را منځ ته کولو لپاره په لېوالتیا سره کار وکړ، چې په دې ائتلاف کې د آزادې خاورې ګوند، د غلامۍ ضد ډیموکراتان، د نیویارک بارن بړنرز (انبار سوځوونکي)، د آزادۍ ګوند، د بومي امریکایی ګوند د غلامۍ ضد غړي (موږ په هیڅ شی نه پوهېږو)، د وېګ ګوند د غلامي ضد غړي (چې د با وجدانه وېګ غړو په نامه یادېدل) ګډون درلود. کله چې د ۱۸۵۰ ز کلونو تر منځ د آزادې خاورې ګوند منحل شو، وېلسن د جمهوري غوښتونکي ګوند سره یوځای شو، چې هغه یې په بنسټ اېښودلو کې مرسته وکړه، او په لویه کچه د غلامۍ ضد ایتلاف له هغو کړنو سره همغږی و چې نوموړي په ۱۸۴۰ز او ۱۸۵۰ ز کلونو کې وده ورکړې وه.
نوموړی چې د کورنۍ جګړې په اوږدو کې سناتور و، "سخت درېځه جمهوري غوښتونکی" ګڼل کېده او د نوموړي تجربو د اربکیو د جنرال په توګه، د اتحادیې د پوځ د قطعې د قوماندان او تنظیم کوونکي په توګه او د سنا د نظامي کمېټو د رئیس په توګه هغه ته دا وړتیا ورکړه چې د ابراهام لینکن له ادارې سره د اتحادیې د پوځ او اتحادیې د سمندري ځواک په تنظیم او څارنه کې مرسته وکړي. وېلسن هغه قوانین په بریالیتوب سره ولیکل چې په واشنګټن ډي سي کې یې غلامي غیرقانوني کړه او افریقایي امریکایان یې، په ۱۸۶۲ ز کال کې د اتحادیې د کورنۍ جګړې په هڅو کې مدغم کړل.
نوموړي له کورنۍ جګړې نه وروسته، د سخت درېځو جمهوري غوښتونکو د بیارغونې له پروګرام نه ملاتړ وکړ. وېلسن په ۱۸۷۲ ز کال کې، د یولیسس ایس ګرنټ، چې د متحده ایالاتو واکمن ولسمشر و او د دویمې دورې لپاره یې سیالي کوله، د مرستیال ولسمشر په توګه وټاکل شو. د ګرانټ او وېلسن ټکټ بریالی شو او وېلسن د ۱۸۷۳ ز کال مارچ له ۴ نېټې نه د ۱۸۷۵ ز کال د نومبر تر ۲۲ مې نېټې پورې تر خپلې مړینې پورې د مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه. د مرستیال په توګه د وېلسن اغېزمنتوب وروسته له هغه کم شو، کله چې د ۱۸۷۳ ز کال په مې میاشت کې له کمزورې کوونکې سکتې سره مخامخ شو او روغتیایې حالت یې د زوال پر لور روان شو. د ۱۸۷۵ ز کال په وروستیو کې، د دندې پر مهال د متحده ایالاتو په پلازمېنه کې د وژونکي سکتې قرباني شو.
وېلسن د خپل مسلک په اوږدو کې، د هغو لاملونو له امله شهرت ته ورسېد، چې دخلکو لپاره ډېری نا پېژنده وو، کله د دواړو هم تور پوستو او هم سپین پوستو لپاره د کارګرانو حقوق او د غلامۍ له منځه وړل غوښتل. د ماساچوسټس سیاستوال جورج ایف هور، چې د متحده ایالاتو د استازو په مجلس کې یې هغه مهال دنده ترسره کوله ،چې وېلسن سناتور و او وروسته یې په خپله هم په سنا کې دنده ترسره کړه، په دې باور و  چې وېلسن په هېواد کې ترټولو هوښیار سیاسي طرحه کوونکی و، خو د هغه د شخصي بشپړتیا او اصولي سیاست پر بنسټ شهرت د سنا د دندې په وروستیو کې د کریډیټ موبیلیر کمپنۍ د رسوایئ په قضیه کې د ښکېلتیا له امله یو څه زیانمن شو.
د ژوند  لومړي کلونه او زده کړې
هنري وېلسن د ۱۸۱۲ ز کال د فبروري په ۱۶ مه د نیوهیمپشایر په فارمینګټن سیمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستې او د وینتروپ او ابیګېل (ویثام) کولباث د څو ماشومانو له ډلې نه و. پلار يې د یوه بډایه ګاونډی د نامه له امله چې یو بې اولاده مجرد کس و، نوموړي ته د جریمیا کولباث نوم ورکړ، په دې هیله چې له دې لارې به د هغه میراث یوسي. وینتروپ کولباث د ۱۸۱۲ز کال د جګړې یو تجربه کاره اربکی و، چې کله ناکله د لرګیو د اره کولو په ماشین د سربېره، د ورځني کارګر په توګه په سیمه ییزو کروندو او سوداګریو کې کار کاوه.
د کولباث کورنۍ بې وزله وه او نوموړی یې په لس کلنۍ کې له لنډو ابتدايي زده کړو وروسته له یو ګاونډي کروندګر سره د قرادادي کارګر په توګه بوخت کړ، چې هلته یې د راتلونکو لسو کلونو لپاره  کار وکړ. په دې وخت کې نوموړي ته دوو ګاونډیانو کتابونه ورکړل او وېلسن د انګلستان تاریخ، د امریکا تاریخ او د مشهورو تاریخي شخصیتونو د ژوندلیکونو په پراخه کچه لوستلو سره خپلې کمزورې زده کړې ته وده ورکړه. د هغه د کار په پای کې، هغه ته "شپږ مېږې او یوه جوړه غوایه" ورکړل شول. وېلسن سمدلاسه خپل څاروي په ۸۵ ډالرو (په ۲۰۲۱ ز کال کې شاوخوا ۲۰۲۰۰ ډالر) وپلورل او دا لومړنۍ پیسې وې چې هغه د خپل کار پرمهال ترلاسه کړې وې.
په ښکاره توګه وېلسن د خپل د زېږون نوم نه خوښ نه و، که څه هم د دې په اړه ډول ډول دلایل وړاندې شوي دي. ځینې سرچینې وایي چې: هغه له خپلې کورنۍ سره نږدې اړیکې نه درلودې او یا یې د پلار د افراط او منځنیو مالي شرایطو له امله خپل نوم نه خوښاوه. نورې سرچینې بیا څرګندوي چې: هغه د "جېډ" او "جیري" په نوم یادېده او له دې مستعارو نومونو یې دومره کرکه درلوده، چې هغه د خپل نوم د بدلولو هوډ وکړ،خو د هر دلیل له امله چې و، کله چې هغه ۲۱ کلن شو، نو د هیمپشایر عمومي محکمې ته عارض شو، تر څو خپل نوم په قانوني توګه بدل کړي. هغه د هینري وېلسن نوم غوره کړ، چې ښایي د فلاډلفیا د یوه ښوونکي د ژوندلیک نه یې الهام اخیستی وي یا د انګلیسي روحانیونو په اړه د کتاب له یوه انځور نه.
مسلک او تجربه
وېلسن په نیوهیمپشایر کې د کار موندنې له هڅو او ناکامۍ وروسته، په ۱۸۸۳ ز کال کې د ناټیک، ماساچوسټس په لور د کار یا سوداګرۍ ړ لټولو لپاره نوموړي له سله مایلو نه ډېر پیاده مزل کولو. هغه هلته د ویلیم پی لیګرو سره ولیدل، چې یو موچي و او د وېلسن د روزنې لپاره یې لیوالتیا درلوده. وېلسن د پنځو میاشتو لپاره ځان په کار وګوماره ترڅو د بروګن په نوم د چرمي بوټانو جوړول زده کړي. وېلسن په څو اونیو کې سوداګري زده کړه او د خپل قرارداد سهم یې په پنځلسو ډالرو واخیست او خپله هټۍ یې په دې هوډ پرانیسته، چې د قانون د زده کړې لپاره کافي پیسې سپما کړي. وېلسن د بوټانو جوړولو په برخه کې بریا لاس ته راوړه او په لنډ وخت کې یې دا وړتیا ترلاسه کړه چې څو سوه ډالر سپما کړي. دې بریاوو د وېلسن د وړتیاوو په اړه کېسې را برسېره کړې. د یوې کیسې پر بنسټ هغه په پرچون خرڅلاو سره وده وکړه، هغه یو ځل هڅه وکړه چې له خوبه پرته سل جوړه بوټان جوړ کړي او په لاس کې له سلمې جوړې سره ویده شوی و. د وېلسن د بوټ جوړولو تجربه د دې لامل شوه چې نوموړي ته سیاسي مستعار نومونه ورکړل شي چې وروسته د هغه ملاتړ کونکو د هغه د کاري طبقې د ریښې د روښانه کولو لپاره کارول چې - "ناټیک موچي" او "ناټیک بوټ جوړوونکی" وو.
وېلسن په دې وخت کې په پراخه کچه لوستلو ته مخه کړه او د ناټیک د بحث له ټولنې سره یوځای شو، چې په هغه ځای کې د یو تکړه ویناوال په توګه را څرګند شو. د اوږدې مودې لپاره د بوټانو په جوړولو کې د کار په پایله کې د هغه روغتیا زیانمنه شوه، او هغه بیا ویرجینیا ته د رغونې لپاره سفر وکړ. په واشنگټن ډي سي کې د یوې دمې په ترڅ کې، هغه د غلامۍ او د هغې د ختمېدو په اړه د کانګرس بحثونه واوریدل، او افریقایي امریکایي کورنۍ یې ولېدلې چې جلا وطنه شوې وې او واشنګټن ته د غلامانو په سوداګرۍ کې پلورل او پېرودل کېدې. وېلسن هوډ وکړ چې ځان "په امریکا کې د آزادۍ لامل" ته وقف کړي او د روغتیا له ښه کېدو ورسته بېرته نیو انګلنډ ته راستون شو، چې په دې ځای کې نوموړي د نیو هیمپشایر په ډېری اکاډمیو لکه سترافورد، وولفبورو او کانکورد، کې په ګډون سره خپلو زده کړو ته وده ورکړه.
نوموړي چې د خپلې سپما یوه برخه یې په سفر او زده کړو کې مصرف کړه او یو څه پیسې د داسې پور له امله له لاسه ورکړې، چې ده ته بېرته نه ورکول کېدې، وېلسن د ښوونځي د ښوونکي په توګه دنده ترسره کړه، ترڅو له پور نه خلاص شي او د پیسو سپما بېرته پیل کړي او هوډ یې درلود چې خپله سوداګرۍ پیل کړي. وېلسن یوازې د دولسو ډالرو په پانګونې سره د بوټانو د جوړولو شرکت پیل کړ. شرکت بریالی را ووت او نوموړي وروسته تر ۱۰۰ ډېر کارګران په کار وګمارل.
ايساف
ائتلافي ځواکونو د شمالي ټلوالې د ځواکونو په همکارۍ د ۱۳۸۱ کال د لړم په مياشت کې د طالبانو رژيم راوپرځاوه. دغه سرتيري د تلپاتې خپلواکۍ د عملياتو (OEF) د ماموريت پربنسټ په افغانستان کې د طالبانو او القاعده د غړو د موندلو او د افغان دفاعي ځواکونو د وضعیت د بیا جوړولو لپاره چې په پای کې به په افغانستان کې د تلپاتې ثبات د راوستلو مسوولیت ولري خپلوعملیاتو ته دوام ورکوي. ائتلافي ځواکونه د افغانستان د حکومت دامنيتي سکټور د سمون د پلې کولو په برخه کې  یو مهم ملگری دی.
که څه هم چې په افغانستان کې د پوځي برخو څخه بهر غیر ایساف ځواکونه یا د امریکې ځواکونه د ائتلافي ځواکونو په نامه یادیدل چې دغه ځواکونه د ۱۳۸۲ کال د سلواغې په میاشت کې د افغانستان د گډو ځواکونو د قومندانۍ (CFC-A) په نامه بیا ونومول شول. په ۱۳۸۳-۱۳۸۴ کلونو کې دې ځواکونو (CFC-A) ایساف ته د سیمه ییزې قوماندې په لیږد پیل وکړچې دا کار د ختیځو او شمالي سیمو څخه پیل شو د ۱۳۸۵ کال د چنگاښ په میاشت کې د سهیلي ولایتونو د قوماندې لیږد تر سره شو. دهیواد د وروستۍ څلورمې برخې یعنې د لویدیځو سیمو د قوماندې لیږد د ۱۳۸۵ کال د تلې په میاشت کې تر سره شو. او په دې توگه آیساف ته د ټول هیواد د امنیت د ساتلو دنده ور وسپارل شوه(که څه هم چې د ۱۳۸۷ کال د تلې د میاشتې راهیسې په افغانستان کې امریکايي ځواکونو د آیساف سره په همغږۍ کې یې په افغانستان کې د تل پاتې خپلواکۍ د ماموریت مسوولیت ځان پورې تړلی گڼلو). په ۱۳۸۵ کال کې آیساف ته د سیمو له لیږد وروسته د افغانستان د گډو ځواکونو قومنداني(CFC-A) نور د ائتلافي ځواکونو د یوې قومندانۍ په څیر غیر فعاله وه؛  په پای کې دغیر ایساف امریکايي ځواکونو پاتې برخه د امریکې د مرکزي قومندانۍ تر سر پرستۍ لاندې راغله. په وروستیو کې د ۱۳۸۷ کال د تلې په میاشت کې د ائتلاف ځواکونه  په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو په توگه له سره تنظیم شول(USFOR-A) او د امریکې د مرکزي قومندانۍ (CENTCOM) له خوا یې  مشري او څارنه کیږي. په داسې حال کې چې آيساف د ناټو تر مشرۍ  لاندې ځواک دی. که څه هم چې د ۱۳۸۷ کال د تلې له ۱۷ نیټې راهيسې دغه دواړه ځواکونه تر يوې قومندانۍ لاندې راغلل او پر همهغه نیټه جنرال ډيويډ دي مک کيرنن د متحده ايالتونو تر ټولو لوړپوړی پوځي افسر په افغانستان کې وروسته له هغو انگیرنو نه چې  د ۱۳۸۷ کال په غبرگولي کې به د آیساف د ځواکونو قومانده پر غاړه واخلي د امريکې د ځواکونو د قومندان پر دنده ونومول شو.چې وروسته بیا د ۱۳۸۸ کال د وري په میاشت کې دده پر ځای جنرال ستنلي ای.مک کریستال وټاکل شو، چې د ۱۳۸۹ کال د غبرگولي په میاشت کې د هغه پرځای ډیوید پتریوس ددې ځواکونو قومانده په غاړه واخیسته.
په افغانستان کې د امريکې ځواکونه د آيساف د ځواکونو د ماموريت څخه دامریکې د ملاتړ دهمغږۍ او اغیزمنتوب د د زیاتولو په موخه رامینځ ته شول. د دې ځواکونو نیت په افغانستان کې د ټولو امریکايي ځواکونو د کنټرول او قوماندې د تنظیمولو او اغیزمن کولو له لارې د آیساف او د امریکې  تر مشرۍ لاندې دهڅو یو والی دی. د۱۳۸۸ ۱۳۸۹ کال د مرغومي په میاشت کې  په افغانستان کې کابو ۱۳۵۰۰ امریکایي سرتیرې  پر دندو گومارل شوي دي.
د ناټو او ايساف توپير
اکثره مهال دولتي چارواکي او امنيتي ارگانونه د هلمند ولايت په خبرونو کې وايي چې په دې ولايت کې اتلافي ځواکونو داسې وکړل او په پلاني ځاى کې يې عمليات وکړل، يا.... دغه راز اکثره مهال خبريالان هم په دې برخه کې ځينې تېروتنې کوي.
ايساف
د ايساف، يا د نړيوالو سوله ساتو ځواکونو په دې ډله کې بريتانويان، ډنمارکيان، ايستونيايان او د چک جمهوريت خلک ونډه لري، چې زياتره يې په جنوبي ولايتونو کې مېشت دي. چې دوى ته د ناټو ځواکونه هم وايي، چې د شمالي اتلانتيک د تړون غړي هېوادونه خپل سرتېري په کې لري.
ائتلافي ځواکونه
د ائتلافي ځواکونو مشري د امريکايانو په لاس کې ده، چې ځينې مهال افغان ملي اردو يا ANA هم ونډه ورسره لري، چې ځينې مهال په گډه له ناټو ځواکونو سره پوځي عمليات کوي.
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:ناټو
ګوټفرېډ وېلهلم لایبنېتس
ګوټفرېډ وېلهلم (فون) لایبنېتس (Gottfried Wilhelm (von) Leibniz)، چې د ۱۶۴۶م د جولای د لومړۍ او ۱۷۱۶م د نومبر تر ۱۴مې نېټې یې ژوند کړی، یو جرمنی عالم و چې یو ریاضي‌پوه، فیلسوف، ساینس‌پوه او ډیپلومات پاتې شوی دی. نوموړی هم د فلسفې په تاریخ کې او هم د ریاضیاتو په تاریخ کې یو مخکښ شخصیت بلل کېږي. هغه د فلسفې، الهیاتو، اخلاقو، سیاست، قانون، تاریخ او فیلولوژي یا تاریخي ژب‌پوهنې په اړه اثار لیکلي. لایبنېتس همدا راز د فزیک او ټیکنالوژۍ په برخه کې هم مهم کارونه کړي دي، او داسې مفکورې او تصورات یې پېش‌بیني او اټکل کړي، چې ډېر وروسته بیا د احتمالاتو په تیورۍ، بیولوژي، طب، جیولوجي، ارواپوهنې، ژبپوهنې، او کمپیوټر ساینس کې راڅرګند شول. هغه د کتابتون علم (library science) د ډګر په غوړېدنه کې هم ونډه لرلې: کله چې نوموړي د ولفینبوټل (Wolfenbüttel) کتابتون د څارونکي په توګه دنده ترسره کوله، د لیست جوړولو یا فهرست کولو (cataloging) یو داسې سیستم یې رامنځته کړ چې د اروپا د ډېری سترو کتابتونونو لپاره یې د لارښود په توګه کار کولی شو. د دغو موضوعاتو په دې پراخه لړۍ کې د لایبنېتس لیکنې په بېلابېلو علمي ژورنالونو یا مجلو، په لسګونه زره ليکونو، او په ناچاپ شويو نسخو کې خپرې شوې دي. نوموړي په څو ژبو کې لیکل کړي، عمدتا په لاتیني، فرانسوي او جرمني ژبو، مګر په انګلیسي، ایټالوي او هالنډي ژبو یې هم لیکل کړي دي.
که څه هم ایله په ۲۰مه پېړۍ کې د لایبنېتس د تداوم قانون (law of continuity) او د تجانس د غیرجبري‌والي قانون (transcendental law of homogeneity) د غیر معیاري تحلیل د وسیلو په مرسته یوه ثابت ریاضیکي فورمول ته واوښت. نوموړی همدا راز د میخانیکي حساب ماشینونو په برخه کې هم مخکښ و. د پاسکال حساب ماشین ته د اتوماتیک ضرب او وېش په ورزیاتولو د کار ترڅنګ، هغه لومړنی کس و چې په ۱۶۸۵م کال کې یې د سنجاقي څرخ حساب ماشین (pinwheel calculator) تشریح کړ او د لایبنېتس څرخ یې اختراع کړ، چې په اریتمومیټر (arithmometer) حساب ماشین کې کارېږي، کوم چې لومړنی ګڼ-تولیدي میخانیکي حساب ماشین بلل کېږي. هغه د دوه‌ګونو اعدادو سیستم (binary number system) هم اصلاح کړ، چې تقریبا د ټولو ډیجیټل (بریښنايي، جامد حالت، جلا منطق) کمپیوټرونو بنسټ جوړوي او په ځانګړې توګه وون نیومن معماري (Von Neumann architecture) پکې راځي چې د معیاري ډیزاین الګو یا "د کمپیوټر معماري" ورته ویل کېږي او د ۲۰مې پیړۍ له دویمې نیمایي څخه تر ۲۱مې پېړۍ پورې تعقیب شوې ده. په دې توګه لایبنېتس د "کمپیوټر ساینس بنسټګر" بلل شوی دی.
د یوه فیلسوف په توګه، هغه د ۱۷مې پېړۍ د عقلیت یا عقل‌پالنې او ایډیالېزم یو له سترو استازو شمېرل کېږي. د یوه ریاضي‌پوه په توګه، د هغه لویه لاسته راوړنه د اسحاق نیوټن له هم‌دوره پرمختګونو څخه په خپلواکه توګه د ډیفرنشیل او انټګرال د محاسبو د اصلي نظرونو پراختیا وه. د ریاضي په اثارو کې په پرله پسې ډول د محاسبې د معمول بیان په توګه د لایبنېتس نښان اېښودنه (Leibniz's notation) خوښه شوې ده.
په فلسفه او الهیاتو کې بیا لایبنېتس د هغه د خوشبینۍ له کبله خورا مشهور دی، د بېلګې په توګه هغه دې پایلې ته رسېدلی چې زموږ نړۍ، په یوه مناسب مفهوم کې، ترټولو غوره ممکنه نړۍ ده چې خدای (ج) رامنځته کولی شوای، هغه نظر چې د نورو مفکرینو لخوا نیوکې پرې شوې دي، لکه والټیر یې چې په خپل کاندید (Candide) نومي طنزي اثر کې یادونه کړې. لایبنېتس د "رنه دیکارت" او "باروچ سپینوزا" ترڅنګ یو له دریو سترو لومړنیو عصري عقل‌پالو پوهانو څخه شمېرل کېږي. د هغه فلسفه د ښوونیزې فلسفې له عناصرو سره هم سر خوري، په ځانګړې توګه دا انګېرنه چې د لومړنیو اصولو یا پخوانیو تعریفونو له مخې د استدلال په وسیله د واقعیت په اړه څه نا څه بنسټیزه پوهه ترلاسه کېدای شي. هغه په خپلو اثارو کې د عصري منطق اټکل او وړاندوینه کړې وه او لا یې هم معاصره تحلیلي فلسفه تر اغېزې لاندې ده، د بېلګې په توګه د وجهي مفاهیمو (modal notions) د تعریفولو لپاره د "ممکنه نړۍ" د اصطلاح کارول.
د ژوند لومړي پړاوونه
ګوټفرېډ لایبنېتس د ۱۶۴۶م کال د جولای پر لومړۍ نېټه، د دېرش کلنې جګړې په وروستیو کې، د جرمني د ساکسوني ایالت په لایپزیګ ښار کې، د فریدریک لایبنېتس او کترینا شمک په کورنۍ کې نړۍ ته سترګې وغړولې. فریدریک په خپله کورنۍ مجله کې لیکلي:"د یکشنبې په ورځ د ۱۶۴۶م کال د جون پر ۲۱مه (په نوي تاریخي سټایل د جولای لومړۍ) زما زوی ګوټفرېډ لایبنېتس د سلواغې (Aquarius) په میاشت کې د ماښام په پاو کم اوو بجو نړۍ ته سترګې وغړولې."لایبنېتس ته د همدغه کال د جولای په ۳مه د لایپزیګ ښار په سینټ نیکولاس کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو. د هغه نیکه د لوتراني الهیاتو پوه "مارتین ګییر" و. دی شپږ کلن و چې پلار یې مړ شو او له هغه وروسته لایبنېتس د خپلې مور له خوا لوی شو.
د ۱۶۶۱م کال په اپرېل کې د ۱۴ کلنۍ په عمر د خپل پلار په پخواني پوهنتون کې شامل شو، او د ۱۶۶۱م کال په ډسمبر کې یې په فلسفه کې د لیسانس سند بشپړ کړ. هغه د فردیت د اصل په اړه د مېتافزیکي شخړې اړوند خپل بحث دفاع کړ، چې د ۱۶۶۳م کال د جون په ۹مه یې د تفرد یا انفراديت اصل ته لاره هواره کړه. نوموړي د ۱۶۶۴م کال د فبرورۍ پر ۷مه په فلسفه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ. هغه د ۱۶۶۴م کال په ډسمبر کې "د حق په اړه د فلسفي پوښتنو د ټولګې یوه هڅه" تر نوم لاندې خپل تیزېس دفاع او خپور کړ، چې پکې یې د فلسفې او قانون ترمنځ د نظري او تدریسي یا پیداګوژیکي اړیکو په اړه بحث کړی و. تر یو کال حقوقي زده کړو وروسته، هغه د ۱۶۶۵م کال د سپټمبر پر ۲۸مه د حقوقو په برخه کې هم د لیسانس سند ترلاسه کړ. په دې برخه کې د هغه د فراغت د رسالې عنوان (د شرایطو په اړه) و.
مړینه
لایبنېتس په ۱۷۱۶ کال کې په هانوفر ښار کې مړ شو. هغه مهال نوموړی دومره له پامه غورځېدلی و چې نه لومړي جورج (چې هغه مهال هانوفر ته نږدې و) او نه هم د هغه له شخصي سکرتر پرته کوم بل درباري د هغه په جنازه کې ګډون کړی و. که څه هم لایبنېتس د شاهي ټولنې او د برلین د علومو اکاډمۍ دایمي یا مادام العمر غړی و، خو بیا هم یوه دغه سازمان هم مناسبه ونه ګڼله چې د هغه د مړینې د درناوي نمانځنه وکړي. د هغه قبر هم له ۵۰ کلونو څخه د زیاتې مودې لپاره هېڅ کوم نښان نه درلود. که څه هم هغه په ​​پاریس کې د فرانسې د علومو له اکاډمۍ وړاندې چې هغه یې په ۱۷۰۰م کال کې د بهرني غړي په توګه ومانه، د فونټینیل (Fontenelle) لخوا ستایل شوی و. دغه ستاینلیک د دوچیس اورلینز په امر، چې د الیکټریس سوفیا خورځه وه، جوړ شوی و.
فیلسوف
لایبنېتس د یوه فیلسوف په توګه خپل پیل د مېتافزیک په اړه پر خپل بحث سره وکړ، کوم چې هغه په ​​​​۱۶۸۶م کال کې د نیکولاس مالیبرنچ او انټوین ارنولډ ترمنځ د روانې شخړې په اړه د یوې تبصرې په توګه ولیکه. دغه بحث له ارنولډ سره د پراخو او ارزښتناکو لیکنو لامل هم شو؛ خو همدا او هغه بحث تر ۱۹مې پېړۍ پورې خپور نه شو. په ۱۶۹۵م کال کې لایبنېتس په اروپايي فلسفه کې د "طبیعت نوی نظام او د موادو اړیکه" تر سرلیک لاندې د یوې مقالې په خپرولو سره برخه واخیسته. د ۱۶۹۵م او ۱۷۰۵ کلونو ترمنځ، هغه د انسان د پوهاوي یا درک په اړه خپله نوې مقاله ولیکله، چې د جان لاک د ۱۶۹۰م کال د انسان د پوهاوي په اړه د یوې مقالې اړوند اوږده تبصره وه، خو په ۱۷۰۴م کال کې د لاک له مړینې څخه له خبرېدو سره یې د هغې د خپرولو لیوالتیا هم له لاسه ورکړه، له دې امله دا مقالې تر ۱۷۶۵م کال پورې خپرې نه شوې. مونادولوژي (Monadologie) اثر یې چې په ۱۷۱۴م کال کې لیکل شوی او له مړینې وروسته یې خپور شوی، ۹۰ قصیدې لري.
شواهد
د یوې قضیې لپاره شواهد هغه څه ته ویل کېږي چې د هغې قضیې ملاتړ کوي. د ملاتړ شوي قضیې د حقیقت لپاره ډېری د یو دلالت په توګه پېژندل کېږي. هغه ونډه چې شواهد یې لوبوي او د هغې د درک څرنګوالی له یوې برخې څخه بلې برخې ته توپیر لري. په معرفت پوهنه کې، شواهد هغه څه ته ویل کېږي چې باورونه توجیه کوي یا د یو ځانګړي فکري چلند درلودلو ته منطقي بڼه ورکوي. د بېلګې په توګه: د یوې ونې ادراکي تجربه ممکن د شواهدو په توګه داسې عمل وکړي چې دا باور توجیه کوي چې ونه شته ده. په دې ونډه کې، شواهد ډېری د شخصي ذهني حالت په توګه په نظر کې نیول کېږي. په دې برخه کې مهم موضوعات هغه پوښتنې دي چې د ذهني حالتونو د ماهیت په اړه پوښتل کېږي، د بېلګې په توګه: ایا دوی باید د قضیې په ډول وي او ایا کله چي ذهني حالت بلې خوا ته ګمراه کړي ،لاهم د شواهدو په توګه پېژندل کېږي. نورې برخې، لکه: ساینسي او حقوقي نظام، د شواهدو په عامه ماهیت باندې ډېر ټینګار کوي.
د ساینس په فلسفه کې شواهد هغه څه ته ویل کېږي چې یوه ساینسي فرضیه تصدیق یا رد کړي. د نمونې په توګه: د عطارد د سیارې د غیر نورمال مدار سنجش داسې شواهد منځ ته راوړي چې، د انشتین د نسبیت عمومي تیوري تاییدوي. د دې لپاره چې د مخالفو تیوریو ترمنځ د بې طرفه درېیم ګړي ونډه ولوبوي، اړینه ده چې ساینسي شواهد، لکه: د لیدلو وړ فزیکي شیانو یا پېښو په څېر عامه او غیر متنازع وي، ترڅو د ډول ډول تیوریو پلویان د شواهدو په اړه هوکړې ته ورسوي. د دې کار ډاډ د ساینسي تګلارې په لټولو سره منځ ته راځي او د شواهدو د تدریجي راټولېدو د لارې د رامنځ ته شوې ساینسي هوکړې لامل کېږي.
د ساینسي مفهوم لپاره دوه ستونزې دا دي: له نیمګړې ټاکنې، یعنې شته شواهدو کېدای شي ،دوه متضادې تیورۍ په یو ډول سره ملاتړ کړي او د تر بار لاندې تیوري یعنې هغه څه چې ساینس پوهان یې د شواهدو په توګه ویني کېدای شي، له وړاندې څو تیورکي فرضیې له ځانه سره ولري چې د نورو ساینس پوهانو له خوا شریکې شوې نه وي. ډېری په داسې نظر دي چې دوه ډوله شواهد شتون لري، فکري شواهد یا هغه چې په خپل ذات کې شواهد دي او تجربي شواهد یا هغه شواهد چې د حسونو له لارې د لاسرسي وړ دي.
د دې لپاره چې یو شی د یوې فرضیې لپاره د شواهدو ونډه ولوبوي، باید له هغه سره سمه اړیکه ولري، چې د دې شواهدو د اړیکې په نوم یادېږي. د دې اړیکې د څرنګوالي په اړه متضادې تیورۍ شته دي. د احتمالي درېځ پلویان وایي چې یو شی هغه وخت د شواهدو په توګه ګڼل کېږي، چې د ملاتړ شوې فرضیې احتمال لوړ کړي. د تعلیلي – فرضي تګلارې په بنسټ، شواهد د فرضیې لپاره پر مشاهده ولاړې پایلې له ځانه سره لري. د مثبتې بېلګې دریځ وایې چې:  د مشاهدې یوه جمله هغه وخت د یوې جامع فرضیې لپاره د شواهدو په توګه ګڼل کېږي چې، دا جمله د فرضیې لپاره یوه مثبته بېلګه منځ ته راوړي. د شواهدو دا اړیکې په ډول ډول ځواک سره را منځ ته کېږي. دا اړیکې د حقیقت لپاره د مستقیم ثبوت څخه نیولي تر کمزورو شواهدو پورې چې یوازې له یوې فرضیې سره را څرګندېږي او لکه په حالاتو اړوند شواهد، د نورو متضادو تیوریو ملاتړ نه کوي.
د شواهدو طبیعت
د یوې قضیې لپاره شواهد هغه څه ته ویل کېږي چې، د هغې قضیې ملاتړ کوي. شواهد په معرفت پوهنه او د ساینس په فلسفه کې له بنسټیز ارزښت څخه برخمن دي. شواهدو ته رجوع په بېلابېلو برخو کې، لکه: په حقوقي نظام، تاریخ، ژورنالیزم او ورځنیو خبرو اترو کې ترسره کېږي. د شواهدو د طبعیت  تیوریک کولو لپاره ډول ډول هڅې ترسره شوې دي. دا هڅې ډېری د یوې ساحې څخه په ناڅاپه درک یا د شواهدو له خوا په یوه نظري اړوند ونډه پیل کېږي او وروسته عمومي بڼه اخلي، چې د شواهدو د جامع تعریف لامل کېږي.
یو ارزښتمن درک دا دی چې، شواهد هغه څه دي چې باورونه توجیه کوي. ددې فکري کرښې په معرفت پوهنه کې پیروي کېږي او شواهد د شخصي فکري حالت په بڼه،لکه: تجربه، نور باورونه او پوهه تعریف کوي. دا له هغه نظر سره نږدې تړاو لري چې د یوه کس منطقي چلند، شواهدو ته د هغه د غبرګون په بنسټ ټاکل کېږي. بل درک چې د ساینس په فلسفه کې ډېر پراخ دی، په شواهدو باندې په داسې ډول تمرکز کوي چې ساینسي فرضیې تاییدوي او د متضادو تیوریو ترمنځ منځګړیتوب کوي. د دې نظر پر بنسټ، اړینه ده چې شواهد عام وي، ترڅو ساینس پوهان ورته شواهد شریک کړي. دا لیدلوری، د شخصي ذهني حالتونو برعکس، عام او د لید وړ فزکي پدېدې، لکه: فزیکي شیان او پېښې د غوره شواهدو په توګه ګڼي. له دې درېځ سره یوه ستونزه داده چې د شواهدو را منځ ته شوي تعریفونه، هم په یوه برخه کې او هم د نورو برخو تر منځ ډېر توپیر لري او له یو بل سره سمون نه لري. د بېلګې په توګه: روښانه نه ده چې په وینو رنګ چاقو او یوه حسي تجربه تر خپل منځ څه ګډ حالت لري، کله چې دواړه په بېلابېلو څانګو کې د شواهدو په توګه منل کېږي. دا ښیی چې د شواهدو د بېلابېلو نظري ونډو په اړه هېڅ واحد لیدلوری نشته، په بله وینا: کله چې موږ د شواهدو په اړه خبرې کوو، تل مو موخه یو شی نه وي.
د شواهدو په لویو تیوري پوهانو کې برټرند رسل، ویلارد وان اورمان کوین، منطقي مثبت پلویان، تیموتی ویلیامسن، ارل کاني او ریچارد فېلډمن شامل دي. رسل، کوین او منطقي مثبت پلویان په تجربه پلوه لیدلوري پورې تړاو لري او په دې باور دي چې، شواهد په ترتیب سره حسي ډېټا، د حسي اخیستونکو هڅې او د مشاهدې افاده له ځان سره لري. د ویلیامسن په وینا: یوازې او یوازې پوهه شواهد را منځ ته کوي. کاني او فېلدمن په دې اند دي چې، یوازې د یوه کس اوسني رواني حالتونه باید شواهد وګڼل شي.
نوبل جايزه
د نوبل جایزه (انگرېزي: Nobel Prize) په سويډن کي ورکول کېدونکې نړیواله افتخاري جایزه ده چي په ۱۸۹۵ زېږدیز کال کښي د سويډني کېمیا پوه او اختراع کوونکي الفرېډ نـوبـل په غوښتنه يې بنسټ ایښودل سوئ دئ. په ۱۹۰۱ عيسوي کال کښي دا جایزه يوازي د فزیک، کیمیا، فيزیولوژي يا طب، ادبیاتو او سولي پر ډگر وتلو پوهانو ته په انعام کښي ورکول کېده. ددې جایزې د اقتصاد دبرخي بنسټ د سويډن د مرکزي بانک لخوا په ۱۹۶۸ میلادي کال کښي ايښودل سوئ دئ او په ۱۹۶۹ ميلادي کال کښي د لمړي ځل لپاره انعام کړل سوه. جایزه د تل لپاره د سويډن د رایکس نومي بانک لخوا د کیمیاپوه الفرېډ نوبل په یاد د " نوبل جایزه د اقتصاد لپاره " په نامه تر پوهانو پوري د رسمي مراسمو په ترڅ کښي رسيږي. اصلا نوموړې جایزه د ۱۹۰۱ ميلادي کال راهيسي تر گټونکو پوري رسيږي خو د اقتصاد برخي یې د ۱۹۶۹ میلادي کال راهیسي په کار پېل کړئ دئ.
د نوبل د سولي جایزه چي زیاتره وخت د سياست سره تړاو لري په رښتیا سره د جایزې گټونکو ته په نړیواله توگه سره ټولنیز شهرت او حیثیت ورپه برخه کوي. د نوبل د سولي جایزه د يوې سويډنۍ پنځه کسيزي کمېټې (د نوبل کمېټه) لخوا او د پاته نورو برخو د نوبل جایزې د بېلابېلو سويډني علمي ټولنو لخوا انعام کيږي.
جایزه په اوسني وخت کښي ۱۰ ميلیونه سويډني کروڼه دي چي تقریبا یو میلیون یورو کيږي. پیسې د څېړني د لا پرمختگ لپاره دي څو د جایزې گټونکي ته کوم اقتصادي مشکلات رامنځته نه سي او دپیسو گټلو د غمه خلاص سي او د یادولو وړ ده چي تر اوسه پوري ددې جایزې ډيرو گټونکو اخیستي پیسې په خیریه کارونو لگولي دي.
د ۱۹۰۱ زېږدیز کال څخه بیا تر ۲۰۰۸ زېږدیز کاله پوري ۸۰۹ د نوبل جایزې اعلان کړل سوي دي چي شلو ټولنو د سولي جایزې، ۷۸۹ (نارینه) پوهانو او شلو مېرمنو په بېلابېلو برخو کښي دنوبل جایزې ترلاسه کړي دي .ديادوني وړ ده چي د سره صلیب سازمان تراوسه پوري ۳ د نوبل د سولي جایزې گټلي دي چي لمړۍ یې په ۱۹۱۷ زېږدیزکال، دوهمه یې په ۱۹۴۴ زېږدیزکال او درېېمه جایزې يې په ۱۹۶۳ زېږدیز کال کښي ترلاسه کړې ده. همداشان د ملگرو ملتونو کډوالي ادارې UNHCR دوه ځلي د نوبل دسولي جایزې گټلي دي چي لمړۍ یې په ۱۹۴۵ زېږدیز کال او دوهمه یې په ۱۹۸۱ کال کښي ترلاسه کړه.
فزیک پوه او کېمیاپوه مېرمن ماري کیوري دوه ځلي د نوبل جایزې گټلي دي چي لمړی یې په ۱۹۰۳ زېږدیز کال کښي د نوبل فزیک جایزه او دوهمه یې په ۱۹۱۱ زېږدیز کال کښي د نوبل کېمیا جایزه وه.
تر ۲۰۰۸ زېږدیز کاله پوري دنړۍ په ۶۵ بېلابېلو هیوادونو کښي د نوبل جایزې پوهانو او ټولنو گټلي دي چي له دې جملې څخه ۲۸ ځلي په سويډن کښي، ۳۰۹ ځلي د امريکا په متحده ایالاتو کښي، ۱۱۳ ځلي په بریتانیه کښي، ۱۰۲ ځلي په جرمني کښي، ۵۷ ځلي په فرانسه کښي او په همداسي نورو بېلابېلو ملکونو کښي د نوبل جایزه گټل سوې ده.
د جایزې اړوند مراسم
د نوبل دسولي جایزې څخه په استثنا سره د نوبل د اقتصاد جایزه او د نوبل نوري ټولي جایزې همېشه د سويډن په مرکز سټاکهلم کښي د ډسمبر د مياشتي پر لسمه نېټه چي د الفرېډ نوبل په یاد کليزه وي د جایزې د قضاوت په مراسمو کښي و خپل ټاکل سوي شخص ته سپارل کيږي.
د ۱۹۰۲ زېږدیز کال راهيسي د نوبل د سولي جایزې څخه په استثنا سره نوري ټولي جایزې د سويډن ولسمشر “کارل XVI گوستاف” په لاس گټونکو ته ورکول سوي دي.
د نوبل د سولي جایزه هم هر کال د ډسمبر د میاشتي پر لسمه نېټه د گټونکي ترلاسو پوري رسيږي خو ددې جایزې د قضاوت مراسم بیا د ناروې هیواد په مرکز اوسلو کښي ترسره کيږي چي دمراسمو په ترڅ کښي د جایزې گټونکی خپله وینا هم ويناوالو ته اوروي.
دا چي د الفرېډ نوبل د کوچېدو پر وخت د ناروی او سويډن هیوادونو ترمنځ يوه شخصي اتحادیه چي د سويډني – ناروېژي اتحادیې په نامه سره یاديږي موجوده وه نو اوس په دې خاطر سره د سولي د جایزې يوڅه مراسم د سويډن پر ځای د ناروی په هیواد کښي ترسره کيږي او په دې توگه سره دا دوه هيوادونه یو دبله خپل گاونډيتوب پالي.
خو هېره دي نه وي چي د ناروې هیواد ولسمشر” اوسکار ټو” په لمړیو وختونو کښي په دې نه وو راضي چي د نوبل سولي جایزه دي په ناروې کښي ترگټونکو پوري ورسيږي خو کله چي نوموړي ته دا معلومه سوه چي دا یوه ډېره مهمه او مشهوره جایزه ده نو یې په ناروې کښي ددې جایزې اعلانول او ترگټوونکو پوري رسول قبول کړل.
د جایزې مراسم او ټولنيزي مېلمستیاوي دومره مهمی او مشهوري دي چي په اوسني وخت کښي نړیوالي مهمي پېښي بلل کيږي.
د الفرېډ نوبل هیله
د نوبل پنځه جایزې دسويډني کيمياپوه، دلوړ چاودېدونکي ډیناميټ (چاودونكې ماده چي د تېزابو او گلسرين څخه جوړيږي). مخترع او کمپنۍ لرونکي الفرېډ بېرنهارد نوبل د اخري هيلي پر بنسټ منځته راغلي دي. که څه هم الفرېډ نوبل په خپل ژوند کښي ډيري هيلي درلودلې او ليکلي يې وې خو وروستی هیله يې د مرگ څخه یو کال مخکي لیکلې وه او نوموړې هیله يې د ۱۸۹۵ ميلادي کال د نومبر دمیاشتي پر ۲۷ نېټه د پاريس ښار په سويډني – ناروېژي کلب کښي پسي لاسلیک کړې وه. الفرېډ نوبل د خپلي شتمنی څخه ۹۴ فیصده چي ۳۱ ميلوینه سويډني کروڼه کيږي د پنځو نوبل جایزو د بنسټ او چمتو کولو لپاره خراباته کړې وه. خو هېره دي نه وي چي دده څخه وروسته نورو پر ادب مینو شخصیتونو دا لاره پاللې او له برکته يې په ۲۰۰۸ میلادي کال کښي جایزه پر گټونکي و ۱۸۶ ميلیونه امريکايي ډالرو ته ورسېده.
که څه هم د الفرېډ نوبل دا لوی پلان بشپړ نه وو خو دبېلابېلو ټولیو د برکته د الفرېډ نوبل دهيلي له امله ددې جایزې د بنسټ او د هغه دپلان دبشپړولو کارونه ترسره سوي دي او د نوبل موسيسې د بنسټ ايښودلو څخه دمخه ۵ کاله تېر سول چي په ۱۹۰۱ میلادي کال کښي د ډسمبر دمیاشتي پر لسمه نېټه اوله دنوبل جایزه دنړۍ په سطحه اعلان کړل سوه.
په ۱۸۸۸ زېدیز کال کښي په يوه فرانسوي ورځپاڼه کښي سهوا په “د مرگ سوداگر د نړۍ څخه وکوچېد “ عنوان سره یو خبر خپور سو چي پکښي ليکلي وه : “د مرگ سوداگر نوبل پرون ومړ. هغه د انسان د له منځه تللو پر ډيرو طریقو کار کړئ وو (مطلب یې د ډينامټ کشفونه وه) چي له دې امله ډېر شتمن سو .”
کله چي ډاکټر نوبل په دې خبر سو نو یې سخته خوا بده سوه او خواشینی سو. دپوهانو په وینا دا ددې علت وو چي مبتکر نوبل په وصيت نامه کښي د نوبل موسسې د غوښتني يادونه وکړه.
د جایزې د گټونکي ټاکنه
د بعضو نورو جایزو سره په پرتله د نوبل ستري جايزې لپاره دگټونکي ټاکنه نه یوازي دا چي ډېره پېچلې، سخته او مغلقه ده بلکي ډېر زیات وخت نیسي. دا ځکه چې چي د نوبل د ستري جایزې مهم والی، شهرت او دروند لیاقت د کلونو په جریان کي ډېر سوئ دئ او دخلگو پام يې ځانته رااړولئ دئ.
دجایزې دگټونکي په لومړۍ مرحله کښي د سل گونو تنو څخه پوښتنه کيږي چي کانديدان انتخاب کړي. په هره برخه لکه ادبیات، فزیک، کېمیا او داسي نورو برخو کښي پر کاندیدانو باندي د بېلابېلو ماهرانو،استادانو او متخصصینو لخوا کره کتنه کيږي څو دټولو کاندیدانو څخه يو کاندید او یا کله کله دوه او تر دوو زیات کاندیدان پاته سي چي جایزې و نوموړو کاندیدانو ته ورکول کيږي. دغه کراره او بشپړه پروسه ددې شاهده ده چي نوموړې جایزه بې اندازې زیاته مهمه او مقام يې ډېر لوړ دئ.
له دې څخه وروسته دناروېژي نوبل کمېټه د فبروري دمیاشتي د ۳ نېټې څخه مخکي خپل قضاوت کوي او د فزیک، کېمیا،فيزیولوژي يا طب، ادبیاتو او اقتصاد د نوبل جایزو قضاوت د جنوري د میاشتي د ۳۱ نېټې څخه مخکي په هري برخي پوري د اړوندي کمېټې يا جرگې لخوا کیږي. د يادوني وړ ده چي د جایزې گټونکی د یوه شخصیت لخوا او يا د یوه له منځه تللي شخصیت لخوا نه ټاکل کيږي.
د کانديدانو نومونه هيڅکله په آزاده توگه سره په مطبوعاتو کښي نه اعلانيږي او نه و کاندیدانو ته دا خبر رسيږي چي هغوی و جایزې ته کاندیدان دي چي ددې خبر له امله دهغوی پام و جایزې ته واوړي. د نوبل ستري جايزې د گټونکو سوانح د گټلو د وخت څخه پوره ۵۰ کاله تړلي پراته دي او د کتلو او ویلو اجازه یې نسته.
د کانديدانو د انتخابولو څخه وروسته چي کانديدان د اړوندو کمېټو سره ثبت سوي وي نو د تقریبا د ۲۰۰ کانديدانو یو لومړنۍ لیست جوړيږي او بیا هغه لیست په هره برخه کي و انتخاب کړل سویو ماهرانو او متخصصینو ته لېږل کيږي .نوموړي ماهران او استادان د لیست څخه  تقریبا ټاپترین ۱۵ کاندیدان ټاکي او ورپسې دنوموړو کانديدانو د ستايني گزارش او راپور د هري برخي وکمېټې یا جرگې ته لېږي. له دې څخه وروسته د نوبل جایزې دگټونکي د ټاکلو وخت رارسېدلئ دئ او ددې کار د ترسره کولو لپاره هره کمېټه یا جرگه د بېلگي په توگه د فیزیولوژي يا طب جرگه چي د پنځوسو تنو څخه تشکیل سوې جرگه ده د نوبل جایزې دگټونکي د ټاکلو لپاره هر یو خپله رایه ورکوي او ډیري رايې وړونکی د نوبل د ستري جایزې گټونکی دئ.
په هره برخه کښي د جایزې دگټونکي دټاکلو پروسه له اوسه څخه نوره کراره – کراره بېليږي او فرق پيدا کوي. د نوبل دادبیاتو جایزه په انتخابي توگه سره په کال کښي تر یوه کانديد زیاتو کانديدانو ته ورکول کيږي په داسي حال کي چي دنوبل نوري جایزې و دوو يا دریو کانديدانو ته ورکول کيږي.