cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
جان ډېوي
مسلک
ډېوي په ۱۴۰ ژورنالونو کې له ۷۰۰ څخه ډېرX مقالې او نږدې ۴۰ کتابونه خپاره کړل. د نوموړي ترټولو مهمې لیکنې دا دي: "په ارواه پوهنه کې د انعکاسي قوس مفهوم " (۱۹۸۶)، د معیاري رواني مفکورې نیوکه او د هغه د نورو ټولو کارونو اساس؛ ډیموکراسي او تعلیم (۱۹۱۶)، په پرمختللې زده کړه د هغه مشهور کار؛ د انسان طبیعت او چلند (۱۹۲۲)، د انسان په چلند کې د عادت د دندې څېړنه؛ عام وګړي او د هغوی ستونزې (۱۹۲۷)، د ډیموکراسۍ په دفاع کې چې د والټر لیپمن د خیالي عامه وکړي (۱۹۲۵) په ځواب کې ولیکل شو؛ تجربه او طبیعت (۱۹۲۵)، د ډېوي ترټولو "میتافزیکي" وینا؛ د شوروي اتحاد اغېږې او انقلابي نړۍ (۱۹۲۹)، چې د تازه را منځ ته شوي شوروي اتحاد څخه د یو ځلانده سفر کیسه وه.
هنر د تجربې په توګه (۱۹۳۴)، د ښکلاپوهنې په برخه کې د ډېوي لوی کار و؛ عامه عقیده (۱۹۳۴)  (1934)، د مذهب یوه انساني څېړنه چې په اصل کې په یېل کې د ډوایت اېچ تېري د لېکچر په توګه وړاندې شوه؛ منطق: د ګروېږنې تیوري (۱۹۳۸)، د منطق په اړه د ډېوي د غیر معمولي مفهوم وینا؛ آزادي او دود (۱۹۳۹)، یو سیاسي کار چې د فاشیزم ریښې تر څېړنې لاندې ونیولې؛ او پېژندونکی او پېژندل شوی (۱۹۴۹) داسې یو کتاب چې د ارتور ایف بینټلي سره په ګډه لیکل شوی چې په سیستماتیک ډول د تعاملاتو مفهوم په ګوته کوي، چې دا د هغه د نورو کارونو مرکزي دی (تعاملات پلوي ته مراجعه وکړئ).
لکه څنګه چې دا هر یو کار په یوه ځانګړي فلسفي موضوع تمرکز کوي، ډېوي خپل مهم موضوعات په تجربه او ماهیت کې شامل کړل. خو لکه څرنګه چې هغه د لومړي (۱۹۲۵) نسخې له ځواب څخه ناخوښه و، د دوهمې (۱۹۲۹) نسخې لپاره یې لومړی څپرکی بیا ولیک او یو مخینه یې اضافه کړه چې په هغه کې یې وویل چې کتاب هغه څه وړاندې کړي چې موږ به یې اوس یو نوې (کوهاني) الګو ګڼو: 'ما په دې کتاب کې د نوي او زاړه ترمنځ د پخلاینې لپاره هڅه نه ده کړې' او هغه د کوهاني په بې کفایتي ټینګار کوي:
ډېرو لپاره د دوو کلمو ['تجربې' او 'طبیعت'] یوځای کول به داسې ښکاري چې د ګردۍ مربعي په اړه خبرې کوو، خو 'زه په هېڅ داسې لاره نه پوهېږم چې د منطقي استدلال په واسطه دا ډول نیوکې ځواب کړو. دا نیوکې د کلمو سره له تړاو څخه رامنځ ته کېږي او په استدلالي بڼه حل کېدای نشي. لاندې د کوهاني بدلون د بهیر د تشریح په توګه انګېرل کېدای شي: 'یو څوک یوازې د ټول بحث په اوږدو کې تمه کولای شي چې [نوي] معناګانې څرګندې کړي چې د "تجربې" او "طبیعت" سره تړاو لري او په دې توګه که یو څوک طالع ولري، په هغه مفاهیمو کې چې مخکې یې ورسره تړاو درلود و، په غیر ارادي توګه بدلون منځ ته راوړي.
د شلمې پېړۍ په فکر باندې د خپل پراخ نفوذ په درلودلو سره، هیلډا نیتبي لیکلي چې "ډېوي زموږ په عمر کې هغه څه وو چې ارسطو د ورستیو منځنیو پېړیو لپاره و، یعنې یو فیلسوف نه، بلکه هغه فیلسوف."
د متحده ایالاتو پوستي خدماتو، د ډېوي په ویاړ په ۱۹۶۸ ز کال کې، د غوره امریکایي لړۍ، 30¢ پست نښان ورته ډالۍ کړ.
باريکه تنه لرونکی خوځندکې
باريکه تنه لرونکی خوځندکې (په لاتين: Apocrita)د پرده وزری خوځندکو څخه دې چې درې جوړې پښې، دوه جوړه وزره لري. بدن یې د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي. ټټر او نس د باریک ډنډر په مرسته تړل شوي دي. د دغو خوځندکو چينجي هېڅ پښې او سترگې نه لري او په ځانگړی ډول بوټي خوري. اجتماعي خوځندکې (لکه مېږیان یا مچۍ) خپلو چینچیانو ته ځانه جوړ کړي روزی ورکوي. د باريکه تنه لرونکو خوځندکو څو ډولونه (لکه Apanteles glomeratus ) پر نورو خوځندکو باندي برید کوي او د دغو ژويو تنو ته هگۍ اچوي. د Apanteles glomeratus چینجیان تر زيږيدلو وروسته د برید شويو خوځندکو داخلي غړی خوري.
وېشنيزه:پرده وزری خوځندکې وېشنيزه:باريکه تنه لرونکی خوځندکې
د تاریخ څخه پخوا دوران
د تاریخ څخه پخوا دوران چې د ادب څخه د پخوا تاریخ په نوم هم یادېږي د لومړنیو ډبرینو وسایلو د کارونې چې تقریباً ۳،۳ مېلیون کاله وړاندې د هومیني انسانانو له خوا کارول کېدل او د لیکلنې سیستمونو د اختراع تر منځ د بشري تاریخ دوره ده. د سمبولونو، نښانونو او انځورونو کارول د انسانانو په منځ کې ډېر پخوا څرګند شول، خو د لیکلنې لومړنی پېژندل شوی سیستم نږدې ۵۰۰۰ کاله وړاندې څرګند شو او د لیکلنې سیستمونو زرګونه کاله وخت ونیو ترڅو په پراخه کچه ومنل شي. د لیکلنې سیستمونه په ځینو بشري دودونو کې تر نولسمې پېړۍ پورې ونه کارول شول او په یو څو کې لا تر اوسه هم نه کارول کېږي. له همدې امله د تاریخ څخه د پخوا دوران پای په بېلابېلو ځایونو او ډېرو مختلفو نېټو کې پېښ شوی او دا اصطلاح لږ وخت د هغو ټولنو په اړه په بحث کې کارول کېږي چې د تاریخ څخه پخوا دوران یې نسبتاً وروستیو کې پای ته رسېدلی وي.
هغه دوره چې په اړه یې د نورو له خوا یو کلتور لیکل کېږي، خو د لیکلنې خپل سیسټم ته یې وده نه وي ورکړې اکثراً له تاریخ څخه وړاندې د انسان د مطالعې یا protohistory  په توګه پېژندل کېږي. د تعریف له مخې، د بشر د تاریخ څخه پخوا دوران نه هېڅ لیکل شوي سوابق نه شته، نو د تاریخ څخه پخوا دوران د توکو تاریخ ټاکنه ډېره ستوزمنه ده. تر نولسمې پېړۍ پورې د تاریخ ټاکنې لپاره روښانه تخنیکونو ته ښه وده نه وه ورکړل شوې.
دا موضو د بشر د تاریخ څخه پخوا دوران سره تړاو لري، هغه دوران چې د چلند او اناتومي له اړخه عصري انسانان د ثبت شوي تاریخ تر پیل پورې په لومړي ځل راڅرګند شول. له دې پخوانۍ دورې هم د " د تاریخ څخه د پخوا دورو" په نوم یادېږي؛ د ځمکې د ټولیز تاریخ او د انسانانو څخه مخکې د ژوند تاریخ لپاره جلا موضوعات شته دي.
پای
هغه نېټه چې د تاریخ څخه د پخوا دوران پای په ګوته کوي معمولا د معاصر لیکل شوي تاریخي ثبت د ظهور په توګه تعریف کېږي. نو نېټه د یوې سیمې څخه تر بلې سیمې په پراخه کچه توپیر کوي او په هغه نېټه پورې اړه لري چې اړوند سوابق په ګټورې علمي سرچینې بدل شي. د بېلګې په توګه، په مصر کې عموماً منل کېږي چې د تاریخ څخه پخوا دوران شاوخوا له میلاد څخه مخکې په ۳۱۰۰ کال کې پای ته رسېدلی، پداسې حال کې چې په نوې ګینه کې  د تاریخ څخه پخوا دوران پای ډېر مخکې د ۱۸۷۰ کال لسیزه تعیین شوې ده، کله چې روسی انسان پېژندونکي نیکولای میکلوخو-مکلای څو کاله د بومي خلکو په منځ کې ژوند تېر کړ او د دوی د ژوند طریقه یې په یوه جامع مقاله کې بیان کړه. په اروپا کې د لرغوني یونان او لرغوني روم نسبتاً ښه مستند کلاسیک کلتورونو، نور ګاونډي کلتورونه لکه د سلتیان او تر لږ اندازې اتروریایان درلودل، چې لږ یا هېڅ لیکنه یې نه درلوده، اوس تاریخ پوهان باید پرېکړه وکړي چې په یوناني او رومي ادب کې د دې تاریخي کلتورونو لویې نا مناسبې شرحې ته څومره ارزښت ورکړي.
د وخت دورې
تاریخ پوهانو په یورشیا کې د بشر د تاریخ څخه د پخوا دوران د تقسیم بندی لپاره عموماً د دریو دورانونو سیستم کاروي، پداسې حال کې چې د انسان څخه د مخکې زمانو پوهان معمولا د جیولوژیکي وخت په اوږدو کې د ځمکې پوهنې واضح او روښانه سوابق او د هغې د تعریف شوي قشر اساس کاروي. د دریو دورانونو سیستم هغه دوران بندي ده چې د انسان د تاریخ څخه پخوا دوران په دریو پرله پسې دورو باندې وېشي:  چې د اړوند وسایل د جوړولو د موجودې تکنالوژۍ پر بنسټ نومول شوې:
د اصطلاح تاریخچه
د "تاریخ څخه پخوا دوران" مفهوم د روښان اندۍ پر مهال د لرغونپوهانو په آثارو کې را منځ ته شو او دوی د هغو ټولنو د توضېح لپاره  د 'اولیه یا لومړنۍ' یا primitive  کلمه وکاروله چې د لیکل شوو اسنادو څخه یې مخکې شتون درلود. که څه هم په انګلیسي کې د تاریخ څخه پخوا دوران کلمه لومړی په ۱۸۳۶ کال کې په بهرنۍ دری میاشتنۍ بیاکتنه Foreign Quarterly Review کې وکارول شوه.
د انسان څخه د مخکې دورې لپاره د جیولوژیکي وخت او د انسان د تاریخ څخه پخوا دوران لپاره د دریو دورانونو سیستم کارول، داسې یو سیستم دی چې د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د بریتانوي، آلماني او سکاندیناویاني انسان پوهانو، لرغونپوهانو، او لرغون آثارپوهانو په آثارو کې راڅرګند شو.
د څېړنې وسیله
د تاریخ څخه د پخوا دوران لپاره د معلوماتو اصلي سرچینه لرغونپوهنه ده (د انسان پوهنې یوه څانګه)، خو ځینې پوهان د طبیعي او ټولنیزو علومو د شواهدو د ډېر کارولو په درشل کې دي. دا نظر د لرې تاریخ پلویانو له لوري بیان شوی.
د انسان د تاریخ څخه د پخوا دوران لومړني څېړونکي لرغونپوهان او فزیکي انسان پوهان دي چې له کیندنو، جیولوژیکي او جغرافیایي سروې ګانو او نورو ساینسي شننو څخه کار اخلي ترڅو د لیکنې څخه پخوا او د نالیکلو خلکو طبیعت او چلند څرګند او تشرېح کړي. د بشري نفوس جنتیک پوهان او تاریخي ژبپوهان هم د دې پوښتنو لپاره ارزښتناکه نظري ونډه چمتو کوي. کلتوري انسان پوهان د ټولنیزې راکړې-ورکړې لپاره د شرایطو برابرولو کې مرسته کوي چې د هغې پر مټ د بشر نسب موضوعات د خلکو ترمنځ خورېږي او د هرې هغې موضوع شننې ته چې د بشر د تاریخ څخه پخوا شرایطو رامنځه ته کېږي، لاره هواروي. له همدې امله د تاریخ څخه د پخوا دوران په اړه معلومات د طبیعي او ټولنیزو علومو د پراخو ډولونو لکه انسان پوهنې، لرغونپوهنې، لرغونستورپوهنې، مقایسوي ژبپوهنې، بیولوژي، جیولوژي، مالیکولي جنتیک پوهنې، فوسیل پوهنې، پالینولوژي، فزیکي انسان پوهنې، او ډېر نورو له خوا چمتو کېږي.
د انسان د تاریخ د څخه پخوا دوران له تاریخ څخه نه یوازې د هغې د کرونولوژی (د پېښو لړۍ ترتیب) له مخې توپیر لري، بلکه په هغه تګلاره کې هم توپیر لري چې د نومول شوو ملتونو یا اشخاصو پر ځای د لرغون پوهنې د کلتورونو فعالیتونه تر بحث لاندې نسي. دا چې د لیکل شوو اسنادو په ځای د موادو پروسس، پاتې شونو او مصنوعي اثارو ته محدود دی نو ځکه د تاریخ څخه د پخوا دوران ناڅرګند دی. د دې له امله هغه مرجع اصطلاحات لکه "نایندرتال" یا "د اوسپنې دوران" چې د تاریخ څخه د پخوا پوهان یې کاروي، عصري عنوانونه دي چې تعریفونه یې ځینې وختونه د بحث وړ دي.
غوریان
په دې ترڅ کې له پورتنيو نومونو سره تړلی يو پښتني ټبرنوم هم د يادولو دی چې غورياخيل دي غورياخيل ځانونه سړبني پښتانه بولي او ويل کيږي چې د سړبن د زوی خرښبون له اولادې څخه دي. څرنګه چې د دوی لوی نيکه غری يا غوريا نوميده؛ نو له دې کبله د دوی نسل ته غورياخيل هم وايي. د حيات افغاني په تاريخ کې کښل شوي دي چې غوريا څلور زامن درلودل، دولت يار چې د هغه له اولادې څخه د مومندو او داودزيو دوه څانګې منځته راغلې. دری نور زامن يې خليل، څمکنی او زيړان وو. (طالبي:۱۳۸۵،۲۰۰)
د غوريانو په اړه سيد بهادرشاه ظفر کاکاخيل ليکي:
د غور نه موخه هغه غرنۍ سيمه ده چې د هندوکش د ټبرني زنځير نه جوړه ده. دا سيمه د هرات، فراه، کندهار، او اوسني هزاره جات په منځ کې پرته ده. ټوله سيمه غرنۍ او په خلکو يې اغېز څرګند دی. د پښتنو د خپلو مورخينو د ليکنو پر بنسټ، دا سيمه د پښتنو آر او اصلي ټاټوبی ګڼل کيږي. د دې سيمې وګړي تل د خپلې خپلواکۍ په ساتنه او خونديېنه کې بريالي وو، خو د سلطان محمود غزنوي د واکمنۍ پر وخت، دې سيمې او وګړو باج ومانه، دا وخت اميرمحمد سوري د غور واکمن وو. پخوا په غور کې څلور وګړنۍ ډلې وې چې د سوري، تايمني، جمشيدي او فيروزکوهي په نومونو يادېدلې. د غور شاهي واکمني له سوريانو سره وه. تر ډیره فکر کيږي چې سوري پښتانه د عربو مورخينو له لوري د (زوري) په نوم هم ياد شوي دي (ظفر،۲۰۰۹:۲۸۹).
د پورتنۍ وینا څخه دا اقتباس کيږي چي غوریانو پو پورتني ذکر سوو سیمو باندي راج کاوه او دوی غور و ځان ته مرکز ټاکلئ و. زما په اند په هغه زمانه کي تر غور ښه سیمه د پلازمیني په حیثیت دوی نه سوای موندلای. اول علت يې دا و چي دا د سوریانو ټاتوبی و، او دوهم غټ علت يې دا و چي غور لکه څنګه چي يې د نامه څخه ښکاره ده د غرو سیمه ده او په دې سیمي باندي یرغل کول و اجنبیانو ته ډېر ګران کار وو. خو بلآخره د محمود غزنوي په واسطه د دوی سیمه ونیول سوه او د دوی د سلطنت لمبه د یو څو عمر لپاره مړه سوه.
د پوهاند حبيبي نظر په دې اړه داسي دی:
“سوریان طایفه ئی بودند از پشتو زبانان خراسان و غور که تا کنون هم بنام (زوری) در بادغیس هرات در حدود زور آباد (زور ابدیاقوت) شمال غرب هرات موجودند، در دوره قبل الاسلام نیز این دودمان در کوهسار تخارستان و غور و هرات و خراسان حکمرانی داشتند و بقلب غرشاه یاد می‌شدند و منسوبند به شخصیت افسانوی قدیم ضحاک فردوسی (در منابع پشتو بحواله تاریخ سوری سهاک، در طبری والبیرونی و ابن بلخی: بیور اسپ ازدهاق – در مسعودی ده اک) که بقول طبری شکل معرب آن از دهاق است (اوستا: دهاکه = اژی دها = اژدها فارسی – اژدهار پشتو) و اعلام خراسانی مانند ضحاک (حدود ۴۰۰) اسم پدر عبدالحی گردیز نویسنده زین الاخبار و ضحاک شیبای (حدود ۲۸۷ هـ) فقیه طاهری، و ضحاک شهری نزدیک بامیان و سهاکا (قبیله معروف آریائی قدیم که سکستان بنام شانست) و سهاک (صورت مفغن آن) و سهاکزی که نامهای اعلام و قبایل افغان است وانمود می‌کنند که این نام ریشه قدیمی در اعلام افغانستان قدیم دارد”. (حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۵)
د سوریانو طایفې د تخارستان، غور، هرات او خراسان په غرونو کښې حکمراني کوله او د (غرشاه) په لقب یادېدل چي په دي لقب کي د (غر) کلمه پښتو ده.دا کهول لرغوني افسانوي شخصیت ضحاک ته منسوب دئ. دا نوم فردوسي «ضحاک» بللئ او په پښتو سرچینو کښې د تاریخ سوري په حواله «سهاک» دئ. طبري، البیروني او ابن بلخي يې«بیور اسپ ازدهاق» یادوي او په مسعودي کښي «ده اک» راغلئ دئ. چی د طبري په وینا معرب ډول يې «ازدهاق» دئ. په اوستا کښې «دهاک- اژی دها» یاد سوئ چي په دري کښې «اژدها» او په پښتو کښي «اژدهار» دئ.همدارنګه په خراساني نومونو کښي دا نوم ډېر کارېدئ لکه د زین الاخبار د لیکونکي عبدالحی ګردیزي د پلار نوم ضحاک « د ۴۰۰ په شاوخوا کي» او ضحاک شیباني شاوخوا«د۲۸۷ ه شاوخوا) ظاهري فقیه او بامیان ته نژدې «ضحاک» نومي ښار او د «سهاکا» مشهوره پخوانۍ آریایي قبیله چي د سکستان د دوی په نامه دئ، مفغن صورت يې «سهاک» او «سهاکزی» دا ټوله ښيي چي دا کلمه په پښتو کي ډېر د پخوا څخه موجوده ده.(حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۵)
دلته د ښاغلي عبدالباقي دراني وینا را اخلو، ښاغلی داکتر باقي درانی ليکي : پر غور، باميان، ګوزګان او هرات د غوريانو حکومت وو، غوريان په خټه سوريان وو، چې د غور او خراسان يو غښتلی افغان ټبر وو، تر اسلام له مخه هم د دغه ټبر مشرانو د غرشاهانو په نومونو حکومتونه کول. دوی زړو تاريخپوهانو (ضحاک او سهاک ) بللي دي (دراني،۲۰۰۸: ۱۹۸)
وايي ضحاک (سهاک، ساک) د علوان زوی وو، هغه د علاق، هغه د غوض، هغه د آرم، هغه د سام او هغه د نوح ( ع ) زوی وو، ځينې مورخينو ويلي چې ضحاک د اروند اسپ زوی وو. ځينې داسې روايت کوي، کله چې ضحاک ماته وکړه، د هغه دوه ورونه او دوه زامن نهاوند ته لاړل. مشر ورور يې سور نوميده، هغه امير شو او کشر ورور يې چې سام نوميده سپه سالار شو.
امير سور يوه لور درلوده او سپه سالار سام يو زوی درلود چې په کوچنيوالي يې سره ورکړي وو. يو له بله سره خواږه وو، سپه سالار مړ شو، زوی يې يو زړور او پوه ځوان وو، چې حاسدان يې وموندل. حاسدانو امير سوري ته شکايتونه وکړل، د اکا خوا يې ترې بده کړله او ويې غوښتل نجلۍ يو بل پاچا ته ورکړي. نجلۍ خبره شوه، د اکا زوی ته يې خبر ورکړ، دواړه له هغه ځايه وتښتېدل او د غور غرونو ته راغلل او په منديش کې يې واړول. د خدای (ج) رضا وه، د دوی له نسله لوی او معظم پاچاهان څرګند شول. د دوی کورنۍ په شنسب مشهوره شوه. په هند و سند، اميرپولاد، اميربنجي، دويم امير سوري، درېیم محمد سوري، سلاطين، پاچاهان او امپراتوران د ترکيې او عراق له سرحدو ترجنوبي هند پورې ورسېدل. (حداد،۱۳۸۳ش:۲۲۲-۲۲۴)
د استاد حبیبي وینا راوړو:
دیگر از اعلام این دودمان بسطام، (صورت معرب گستم = و ستهم بمعنی پهلوان) است که فردوسی هم از او ذکری دارد. این شخص در شغنان و بامیان و تخارستان و غور حکمرانی کرد، و بعد از آن امیر سور و سام سپه سالار دو برادر از همین طائفه در غور دست داشتند و امرای اقوام سوری منسوب بدین نامند، که فردوسی و مورخین دیگر ماهوی سوری نژاد، و لاذری جبل زور و بت معروف آنرا که هیون تسنگ در (۶۰۳ ع) بنام (شونا) دیده بود ذکر می‌کنند، و ابن فندق در تاریخ بیهقی نیز از سوری عمید خراسان در عصر سلطان مسعود ذکری دارد و در ازمنه بعد شیر شاه سوری معروف نیز ازین قبیله افغانی در هند برخاست. (حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۶)
د دغه کهاله په نورور نومونو کي يو نوم هم د بسطام نوم دئ چي معرب شکل يې( ګستهم، وستهم ) د پهلوان په معنی دئ. فردوسي يې هم په شهنامه کي یادونه کړې ده. دغه سړي په شغنان، بامیان، تخارستان او غور کي واکمني کړې ده. چي له ده وروسته د ده دوه زامن د واک پر ګېدۍ کښېناستل چي يو یې امیر وو چي«سول یا سور» نومېدئ او بل یې جنګي سپه سالار و چي سام نومېدئ. سوري پښتانه په «سور» پوري مربوطه دي. دا ټبر فردوسي په ( ماهوري سوري نژاد په نامه یاد کړي دي). بلآذري د «جبل زور» او د هغه ځای د مشهور بت چي هیون تسنګ پر (۶۰۹م) د شونا په نامه لیدلئ یادونه کړې ده. ابن فندق هم په تاریخ بهیقي کی د سلطان مسعود د وختو د خراسان عمید سوري یادوي. او په را ورستیو وختو کي د دې ټبر څخه شېر شاه سوري را وپاڅېدئ او په هند کي يې د پښتنو سلطنت جوړ کړ. (حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۶)
د افغانستان د ستر تاریخ لیکونکئ د غوریانو واکمني تر اسلام د مخه بولي او وايي دې ټبر د اسلام د راتګ وروسته هم ډېر مقاومت وکړ. عمده دلیل يې د غور غرنی موقعیت و چي اسلامي لښکر ته يې خندونه جوړول. غلام محمد غبار په خپل اثر (افغانستان در مسير تاريخ) د (افغانستان در زمان دولت غوري) تر سرليک لاندې ليکي:
ژباړه: سوري کورنۍ د افغانستان يو ټبر او تر اسلام د مخه د غور واکمن وو. له دې کورنۍ څخه يو وتلی او مشهور وګړی (ماهويه سوري) دی، چې په اوومه پيړۍ کې، د اسلام د ظهور پر وخت، د مرو واکمن وو چې ساساني يزدګر يې وواژه.ماهويه سوري له اسلامي لښکرو او عربانو سره يوځای او مسلمان شو، خو د غور سوريانو وکولای شول تر څو پېړيو پورې د عربو او افغاني اسلامي واکمنيو پر وړاندې خپله خپلواکي وساتي. د غور جغرافيايي وضعيت، اوږدې لارې، د غرونو په لوړو کې ګڼې ټينګې پوځي کلاوې او سخت ژمي، د خلکو له سرښندنو سره يوځای سيمه ييزه خپلواکي ساتله. د غور له سيمه ييزو واکمنو څخه لومړنی سړی (امير پولاد شنسبي) وو، چې په اسلامي پېر، اتمه پېړۍ کې د افغانانو له ملي غورځنګ سره ګډ او د اموي دولت پر وړاندې يې د ابومسلم خراساني ملګرتيا وکړه (غبار،۱۳۴۶ه:۱۲۹).
تر اسلام دمخه د غور ولايت سيمه ييزه واکمني درلوده، چې (سوري) کورنۍ پکې واکمنه وه. دوی به پاچا ( غرشا ) باله. د دې کورنۍ غړيو په لومړۍ هجري پېړۍ کې د شنسب يا بهرام شاه سوري په مشرتابه د اسلام د څلورم خليفه حضرت علی (رض ) د خلافت په وخت د اسلام مقدس دين ومانه. تر هغې وروسته د دوی سيمه ييزې واکمنۍ تر څلورمې پېړۍ دوام وموند. تر اسلام دمخه د دې کورنۍ وتلي واکمن بسطام او شماخ وو. د اسلام تر منلو وروسته په لومړۍ، دويمه او درېيمه پېړۍ کې امير پولاد غوري، امير بنجي غوري او امير سوري د محمد زوی او امير کروړ سوري يې وتلي واکمن وو. (ارشاد:۱۳۸۴،۴۱-۴۲)
د غوریانو په پاچاهۍ کي د سلیمان غرونه، چي د کسي د غرونو په نامه یادیږي د پښتنو په لرغونو میشت ځایونو کي يوه ډېره مشهوره او تاریخي سیمه دهو د دې غرونه لمنې د شپږ سوه کیلومتره په شاوخوا کي اوږدوالی لري او ډېر پښتانه د پخوا زمانو څخه د دې غرونو په لمنو کي استوګنه لري، چي په تاریخ فرشته، تذکرتالاولیا د منهاج اسراج، طبقات ناصري، تاریخ فرشته او پټه خزانه کي د دې واکمنانو لرغوني او تاریخي معلومات خوندي دي، سربېره پر دې «الفنسټن»پدې هکله داسی لیکي: (ټول روایتونه په دې موافق دي چي پښتانه په ډېري لرغوني زمانه کي د غور په سیمه کي اوسېدل او داسي ښکاري، چي دوی لا پخوا د سلیمان غرونه خپل کړي وو او سلیمان غرونه په خپل پراخ مفهوم سره د افغانستان ټول د افغانستان ټول جنوبي غرونه په غېړ کي نیسي داسي ښکاري چي دوی، د تاریخ فرشته په قول هم په نهمي پېړۍ کي د افغانستان په شمال ختیځ غرونو کي ځای نیولی دی). (لالپوروال،۲۰۱۰: ۳-۴)
د سوري يا غوري کهاله لومړی وګړي چي اسلام راوړ شنسب د خرنګ زوی وو. چي د غور پر غرونو يې راج و او مرکز د غور مندیش و او د غور پر ټولو غرو او شاوخوا یې حکمرتني کوله (د ۱۳۰هـ – ۷۴۷م شاوخوا) د امیر پولاد یو زوی چی امیر کړوړ نومېدئ، د کندهار د خلګو د عنعنې او د احمد بن علي بستي د کتاب«تاریخ سوری» په حواله يې د پټي خزانې د متن له مخي پېژنو چي پر(۱۳۹هـ – ۷۵۶ م) کال د غور په مندیش کښي امیر و او د «جهان پهلوان» په نامه يې چي د فردوسي د پهلوانانو له القابو څخه دئ شهرت درلود.(حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۶)
بالشتان (د کندهار د شمال والشتان) خیسار، تمران او برکوشک (د غور مشهوري کلاوي) د ده په لاس کي وې. دی داسي غښتلئ پهلوان و، چي یوازي د لسو تنو سره جنګېده او له همدغه امله يې کړوړ باله چي په پښتو کښي د کلک او سخت مانا لري. د دغه کهاله واکمني تر زمینداور، بست، او والشتان پوري رسېدئ. د اموي کهاله څخه عباسي کهاله ته د خلافت د انقلاب په جګړو کي دی هم د ابو مسلم ملګرئ و، پټه خزانه د تاریخ سوري په حواله د ده یوه پښتو حماسه را نقلوي او د ښې وینا خاوند يې بولي. په خپلي دې پخوانۍ حماسه کښې امیر کړوړ پهلوان د خپل حکومت سیمه له مرو او هرات څخه تر جروم (ګرمسیر) غرج او تخار پوری ګڼي او وايې چي زرنج (سیستان) مې د توري به زور ونیو. (حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۸)
د ده دا حماسي شعر د پښتو او خراسان یو لرغونئ حماسي اثر دئ. چي د ده د غښتلي روح، ملي غرور، جهانګیرۍ او جهان ګشايۍ خبري کوي. په دې حماسي شعر کي موږ داسي زاړه پښتو لغتونه وینو چي اوس مهال په پښتو کي مړه دي او استعمال يې نسته. امیر کړوړ پر«۱۵۴هـ۸۰۰م» د هرات لودیځ لور ته د پوشنګ په جګړو کي ووژل سو. او تر ده وروسته يې زوی امیر ناصر په غور، بست او زمینداور کي حکومت کاوه. (د ۱۶۰هـ – ۷۷۶ م شاوخوا» . (حبیبي،۱۳۷۸:۲۴۸)
پر غزني باندي د محمود غزنوي تاړاک او د هغې علت: کله چي تر سبکتګين وروسته محمود غزنوي چي د پلار د خوا ترک او د مور د خوا د زابل د غلځیانو څخه و، پر تخت کښېناست. د غزني، زابل او نورو پښتنو رضایت يې تر لاسه کړئ و. خو هر کله چي به پر هند باندي د یرغل د پاره تلئ د غور د پښتنو څخه خار خوره و. او وزیرانو به يې هم داغه ورته ویل چي د غور پښتانه ستا په نه شتون کي پر غزني باندي حمله کولای سي. د غزني سلطان هيڅ وخت نه غوښتل چي پر غور باندي یرغل وکړي خو د خپلو نږدې لوړ منسبه ترکانو په لمسون يې، پر محمد سوري چي په هغه و خت کي د غور پښتون امیر و، او د محمود غزنوي په نزد بې باوره سوئ و، حمله وکړه پس له ډېر وخت محاصرې څخه يې محمد سوري بندي کړ چي بیا يې د زهرو په خورک سره خود کشي وکړه. محمود غزنوي د ده پر ځای د ده زوی (بو علي) د غور واکمن او خپل تابع وګرځاوه. د دې پېښي په اړه جوزجاني په (طبقات ناصری) کي داسي وايي:
چون تخت بامير محمود سبكتگين رسيد، امارت غوريان بامير محمد سوري رسيده بود و ممالك غور را ضبط كرده، تا گاهي سلطان محمود را اطاعت نمودي، و گاه طريق عصيان سپردي، و تمرد ظاهر كردي، و آنچه از خراج اسلام مقرر بود باز داشتي، و به اعتماد قلاع متين و شوكت و عدت وافر مخالفت برزيدي ، و دل سلطان محمود مدام بدان سبب نگران ميبود و به سبب قوت رحمت و شوكت و جبال و حصانت و رفعت جبال ملتفت خاطر مي‌بود، تا با لشكر گران بجانب غور آمد، و او در قلعه آهنگران محصر شد و مدتها آن قلعه نگاه داشت و قتال بسيار كرد، و بعد از مدتها بطريق صلح از قلعه فرود آمد و بخدمت سلطان محمود پيوست(۳۹)
او د آهنګران د قلعې په اړه چي د محمود غزنوي په واسطه محاصره سوئ و, د (ابن اثیر) د «تاریخ سیستان» څخه داسي روایت راوړو:و آهنگران از قلاع عمده غور است. (۳۱) حمدالله مستوفی در نزهة القلوب از آهنگران چنین یاد میکند که غور ولایتی است مشهور و شهرستان آنرا آهنگران  خوانند. شهر بزرگ است و گرم سیر و اب و هوایش در سازگاری و سلامت و از میوه هایش انگور و خربوزه نیکوست و موقعیت آنرا بین خطوط ۹۹ طول البلد و ۳۵ عرض البلد تعیین میکند. (۳۲)
د غوریانو خپاره توکمونه؟ داسي ویل کيږي، چي په غوري پښتنو کي څلور لويې قبیلې ګډون لري دولت یار، خلیل، زیړاني او څمکنيچي بیا دې هري څانګي ته نوري په لس ګونو پښتني قبیلې او ریښې منسوبی دي. د غور اوسني مرکز چغچران شرق ته اوس هم د دولت یار په نامه یو کلی شته، چي د غور پښتنو د دولت یار د قبیلې له نامه سره تړاو لري. (لالپوروال،۲۰۱۰: ۳-۴)
ښاغلئ زلمی هېوادمل د نن زماني د پښتنو يوه غټه پښه چي «غوریاخېل» نوميږي د پخوانیو غوریانو څخه يې بولي او وايي چي دا هغه غوري پښتانه دي. وینا يې په لاندي ډول را اخلو.
ښاغلی استاد زلمی هېوادمل ليکي: غور د افغانستان يوه لرغونې او تاريخي سيمه ده، چې د پاچاهيو سلسلې پکې تېرې شوې دي او د دې سيمې پاچاهانو د اسلام د مقدس دين د خپرولو په چارو کې هم لويه برخه درلودې ده. د پښتنو په لرغونو استوګنځيو کې يوه هم د غور سيمه شامله ده، چې د غور له سوريانو سربيره د پښتنو د ځينو نورو قبايلو تړاو هم له دې سيمې سره ښکاره دی. د پښتنو په قبايلو کې يوه لويه قبيله، د غوري يا غوريا خيلو پښتنو ده، چې د تاريخي اثارو او نسبي څېړنې د کتابونو د رواياتو له مخې د کند بن خرښبون بن سړبن په اولاد کې د غوري په نوم د يوه تن ذکر راځي. د مخزن افغاني د روايت له مخې، د دې سړي اصلي نوم شيخ ابراهيم وو، خو څنګه چې په غور کې زوکړی وو، نو د غوري په نوم مشهور وو او اولاده يې تر اوسه د غوري او يا غورياخيلو په نوم ياديږي.
د غور د اوسني مرکز چغچران ختيځ ته اوس هم د دولت يار په نوم يو کلی شته، چې د غوري پښتنو د دولت يار د قبيلې له نوم سره اړه لري. د استاد عبدالشکور رشاد د څېړنې له مخې، دغه غوري پښتانه د چنګيزخان ( ۶۲۴ هـ ق مړ ) له بريدونو وروسته له غور څخه کوچېدلي، مخ په جنوب او ختيځ لېږدېدلي دي.له غورياخېلو پښتنو سربېره، د نورو ډيرو پښتني قبيلو د اوسېدو پخوانی ټاټوبی هم غور وو او ډېرې پښتنې قبيلې له دې سيمې څخه نورو سيمو ته تللي او خورې شوې دي. له دغو تاريخي رواياتو او اسنادو ښکاري چې د اسلامي عصر په اوايلو کې د غور زياتره استوګن پښتانه وو او د دوی ژبه پښتو وه. (هېوادمل: ۱۳۷۹،۲۷-۲۸).
دا يو ډېر پر ځای نظر ښکاري او د هغو خلکو د انتقاداتو لپاره ډېر ښه ځواب دئ چي وايي د غور اصلي اوسېدونکي پښتانه نه وه، که وای نو دا د پښتنو لویو قومو ولي دا غرنۍ مځکه پرېښودل او وکوچېدل. خو یوه خبره دوی بلکل هېره کړې ده چي افغانستان همیشه د پردیو د یرغل د سببه خپل ډېر شیان د لاسه ورکړي دي او ډېرو قومو خپل د پلرو او نیکونو استوګنځیونه د وچي کلکي بېچاره ګۍ او مجبورۍ د لاسه پرې ایښي دي. د جنګو له امله دا اوس ډيریو خلګو خپل پلرنۍ ځمکي او وطنونه پرې ايښي دي یا ښارونو ته تللي دي او یا هم د وطن دباندي مهاجر سوي دي. اکثره نو ختي ځوانان دي چي د مهاجرت په دیار کي لویان سوي دي او اوسمهال د خپل پلار او نیکه د کلي په نامه هم نه دي خبر. نو د هغه وخت پر واکمنو پښتنو هم داغه ټکه ولوېدل او د جنګ د ناورین د لاسه يې تخت واوښتئ نو د نوي نسلونو د اکثرو ځوانانو څخه يې خپله پخوانۍ دبدبه هېره سوه حتی د خپلي پخوانۍ پرتمني شهنشاهۍ تصور لا دوی ته یو ګران کار سو.
Ghouri Ghauri or Ghori Pathans are a widely spread community of people in Pakistan. They are often called Sindhi Pathan, Mahajir or Khan Their primary language is Urdu which is contrary to what they claim that their tribe lived in Afghanistan in the province of Ghorr speak Pashto. They migrated to India under the monarchy of Kalhora (ڪلهوڙا). These people were great traders, religious and educated peoples. After the independence of Pakistan, they migrated towards Pakistan in great numbers. In the 17th Century, several Khateek clans in Punjab were converted to Islam. The Muslim Khateeks of Punjab have two clans, the Rajputs and Ghori Pathan.Karachi is the city in which they are located in a great majority. Ghori Pathans in great numbers were also settled in Layyah District of Pakistan. The famous Ghoryani Wala Mohala in Layyah has the majority of Ghori Pathans settled. These peoples developed much faster than other Pakistanis a small town in Azad Kashmir. Ghori is a Pashtun tribe, from the Bettani tribal confederacy, who live in Pakistan. (Wikipedia) ژباړه:
غوري يا غوري پټان په پراخه پيمانه په پاکستان کي سره خپاره دي. دوی معمولآ د سیندهي پټان، مهاجر یا خان په نامه  یادیږي. د دوي ژبه ،د دوي د ادعا بر خلافه چي دوي وايي موږ د افغانستان د غورد پښتو وینکو څخه یو،اردو ده. دوي د (کلهورا) د سلطنت په دور کي و هند ته مهاجر سوي وه. دوی ډېر ښه تجاران، دینپاله او پوه خلک وه. د هند د آزادۍ وروسته دوی د پاکستان و خوا ته راغله. په اولسمه صدۍ کي د پنجاب دوه لوی توکمونه په اسلام مشرف سوله چي يو يې راجپوتان وه او بل يې غوري پټان. اوس د دوي ډېر تعداد په کراچي کي مېشت دي. او د پاکستان د (لهیاه) په سیمي کي هم پراته دي. مشهوره غوریاني والا مولا سبب سو چي دوي هلته سره ځای پر ځای کړي. دې خلکو تر نورو پاکستانيانو به آزاد کشمير کي ډېر ژر پر مختګ وکړ. غوريان د پښتنو يوه پښه ده چي په بېټني پوري مربوطیږي او اوس په پاکستان کي مېشت دي. (ویکیپیډيا)
پایله د دې مقالې څخه موږ دا نتیجه اخیستلای سو چي د غوري واکمنانو پښتونولي لکه لمر روښانه او ښکاره دئ. که څوک د دوي د پښتونولۍ څخه انکار کوي هغوي د غوریان د تاریخ مطالعه لا کړکیچن کوي او توري تیارې ته يې بیایي په دې چي، که دوي پښتانه و نه ګڼي او سترګي پر پتي کړي په هیڅ بل قوم پسي یې نه سي تړای چي دا بیا د تاریخ د ګونګېدو سبب ګرځي. پورته مو د محمود غزنوي حمله پر پښتنو ذکر کړې ده چي د تورکانو عقده د غوریانو لپاره ښيی. د غور د کلمې اصل مو ذکر کړ چي د پښتو ريښه لري او هيڅوک انکار نه سي ځیني کولای. د پخوانیو غوري واکمنانو تخلص(غر شا) چي یو پښتو تخلص دئ او انکار يې د منتقد پر ناپوهۍ دلالت کوي. د پښتنو د ستر ټولواک شېر شاه سوري ادعا چي ویل يې زه غوري الاصله پښتون یم. چي دا خبره هم د غوریانو پر پښتونولۍ دلالت کوي. د غوریانو اوسني خپاره سوي توکمونه مو یاد کړه. او په پاکستان او هندوستان کي مو د هغو غوريانو یادونه وکړه چي ځانونه پښتانه بولي خو خپله ژبه يې هېره کړې ده. دا ټولي خبري د غوریانو د پښتونولۍ ثبوت دئ.
اخځلیکونه ۱ـ ارشاد، اورنګزيب. ( ۱۳۸۴ ش ). افغانستان پېژندنه.پېښور. دانش خپرندويه ټولنه. ۲ـ حبيبي، عبدالحی. ( ۱۳۷۸ ش ). د افغانستان لنډ تاريخ. پېښور. دانش خپرندويه ټولنه. ۳ـ حبيبي، عبدالحی. ( ۱۳۸۴ م ). د پښتو ادبياتو تاريخ. پېښور. دانش خپرندويه ټولنه. ۴ـ حداد، قدرت الله. ( ۱۳۸۳ ش ). افغان ملي تاريخ، لومړی ټوک. پېښور. د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا مرکز. ۵ـ درانی، باقي. ( ۲۰۰۸ م ). پښتانه د تهذيب په څپو کې. کوټه. صحاف خپرندويه ټولنه. ۶ـ صاحبزاده، حمیدالله. (؟). شیرشاه سور. بلوچستان، کویټه. پښتو اکیډمي. ۷ـ ظفر کاکاخيل، سيد بهادر شاه. ( ۲۰۰۹ م ). پښتانه د تاريخ په رڼا کې. پېښور. يونيورسټي بُک ايجنسي. ۸ـ غبار، غلام محمد. ( ۱۳۴۶ ش ). افغانستان در مسير تاريخ. کابل. دولتي مطبعه. ۹-لالپوروال، محمد کبیر. (۱۳۸۹ل). له غوریانو تر درانیانو. کابل، دانش خپرندویه ټولنه. ۱۰ـ نجيب ابادي، اکبر شاه. ( ۱۴۳۰ ق ). د اسلام تاريخ، درېيم ټوک. پېښور. پيغام خپرندويه ټولنه. ۱۱ـ هېوادمل. زلمی. ( ۱۳۷۹ ش ). د پښتو ادبياتو تاريخ، لرغونې او منځنۍ دورې. پېښور. دانش خپرندويه ټولنه. ۱۲ـ ياد طالبي، عبداللطيف. ( ۱۳۸۵ ش ). پښتني قبيلې. پېښور. دانش خپرندويه ټولنه. ۱۳ـ Wikipedia
د غور د شاهي کورنۍ نو ميالي دغور په سوري واکمنانو کې دالانديني کسان ډېر مشهور واکمنان او نو ميالي تېر شوي دي:
شنسب د خرنک زوی د٤٠ او ٨٠ هجري په شا اوخواکې امير پولاد د شنسب زوی د١٣٠ هجري په شاوخواکې امير کروړ جهان پهلوان د امېر پولاد زوی ١٣٩-١٥٤هجري امير ناصر د اميرکروړ زوی د١٦٠ هجري په شااو خواکې امير بنجي دنهاران زوی د١٧٠ هجري په شااوخواکې امير سوري د٢٥٣ هجري په شااوخواکې امير محمد سوري د٤٠٥ هجري کال په شا او خواکې امير بو علي د محمد سوري زوی د٤٢٥ هجري ه شا اوخواکې عباس دشيش زوی او دبو علي وراره د٤٥٠ هجري په حدودو کې امير محمد دعباس زوی د٤٥٠ هجري په شا او خواکې قطب الدين حسن دمحمد زوی د٤٦٠ هجري په شااوخواکې ملک الجبال عزالدين حسين د قطب الدين حسن زوی د٥١٠ هجري کال په شااوخوا کې قطب الدين محمد د عزالدين زوی مړ٥٤١ هجري کال بهاؤالدين سام دعزالدين زوی (٥٤٤ – ٥٥٤ هجري) ملک شهاب الدين خرنک دعزالدين زوی د٥٥٠ هجري په شااو خواکې ملک شجاع الدين دعزالدين زوی د٥٥٠ هجري په شااوخواکې سلطان علاؤالدين حسين جهانسوز عزالدين زوی (٥٤٤ – ٥٥١ هجري) سلطان سيف الدين دعزالدين زوی (٥٤٣ – ٥٤٤ هجري) ملک فخرالدين مسعود دعزالدين زوی د ٥٤٠ هجري کال په شا او خوا کې سيف الدين محمد دجها نسوز زوی د ٥٥١ هجري کال په شا او خواکې سلطان غياث الدين محمد سام (٥٥٨ – ٥٩٩ هجري) سلطان معزالدين محمد سام (٥٦٩ – ٦٠٢ هجري) سلطان غيا ث الدين محمود دغيا ث الدين محمد زوی (٥٩٩ – ٦٠٧ هجري) سلطان بهاؤالدين سام د محمود زوی ٦٠٧ هجري علاؤالدين اتسز دجها نسوز زوی (٦٠٧ – ٦١١ هجري) علاؤالدين درغور (٥٩٩ – ٦١٢ هجري) ملک ناصر الدين کزيو د شهاب الدين خرنک زوی د٦١٨ هجري کال په شااوخواکې سلطان شمس الدين محمد د فخرالدين مسعود زوی د٦٥٠ هجري کال په شااو خواکې سلطان بهاؤالدين سام د شمس الدين محمد زوی (٥٨٧ – ٦٠٢ هجري) جلال الدين ابوعلي دبهاؤالدين سام زوی (٦٠٢ – ٦١٢ هجري) علاؤالدين مسعوددبهاؤ الدين سام زوی (٦٠٢ – ٦١٢ هجري) علا ؤالدين مسعود دشمس الدين محمد زوی د٦١١ هجري په شا او خواکې
چارلېز ډيکېنز
چارلېز جان هوفام ډيکېنز (۷ د فبروري، ۱۸۱۲ – ۹ د جون ۱۸۷۰) يو انگرېز ناول ليکونکی و چې د ملکه وېکټوريا د واکمنۍ په وخت کې يې ډېر شهرت ترلاسه کړی و.
چارلز جان هفام ډېکنز، د هنرونو د شاهي ټولنې غړی؛ (د ۱۸۱۲ کال د فبروري له ۷ څخه د ۱۸۷۹ کال د جون تر ۹ پورې) یو انګلیسي لیکوال او ټولنیز نیوکه کوونکی (نقاد) و. نوموړي د نړۍ ځینې غوره افسانوي څېرې یا لوبغاړي رامنځ ته کړل او د زیاتو کسانو له خوا د وېکټوریا دورې ترټولو لوی ناول لیکونکي ګڼل کېږي. د نوموړی اثارو د هغه د ژوند په اوږدو کې بې ساری شهرت ترلاسه کړ او په شلمه پېړۍ کې، نقادانو او پوهانو هغه د یو ادبي نابغه په توګه یاد کړ. د نوموړي ناولونه او لنډې کیسې نن ورځ په پراخه کچه لوستل کېږي.
نوموړي چې په پورټسموت کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، په ۱۲ کلنۍ کې ښوونځۍ پرېښوده ترڅو د بوټانو د تورلو په فابریکه کې کار وکړي چې په دې وخت کې یې پلار د پور ورکونکو په زندان کې بندي و. هغه له دریو کلونو وروسته ښوونځي ته راستون شو، چې ورپسې یې د ژورنالیست په توګه ادبي دنده پیل کړه. ډېکنز شل کاله یوه اونیزه مجله ایډیټ کړه، ۱۵ ناولونه، پنځه حکایتونه، سلګونه لنډې کیسې او غیر افسانوي مقالې یې ولیکلي، لیکچرونه یې ورکړل او په پراخه کچه یې لوستل وکړل، یو نه ستړی کېدونکی لیکونکی و او د ماشومانو د حقونو، ښوونې او روزنې او نورو ټولنیزو اصلاحاتو لپاره یې په کلکه مبارزه کوله.
د ډېکنز ادبي بریا په ۱۸۳۶ کال کې د Pickwick Papers (د پېکوېک یادښتونه) په سریالي (پرلپسې) خپرونو پیل شوه، د چې یوه خپرندویه پدیده وه - په څلورمه برخه کې د سیم ویلر د کرکټر (څېرې) له معرفي کولو څخه لویه مننه - چې د پېکوېک سوداګریز ارزښت او پایله یې ځلانده کړه. په څو کلونو کې ډېکنز یوه نړیواله ادبی څېره شو، چې د خپل خلق، طنز او د شخصیت او د ټولنې د ژور لید له امله مشهور شو. د هغه ناولونه، چې زیاتره یې په میاشتنیو یا اوونیزو برخو کې خپرېدل، د داستاني افسانو په سریالي خپرونو کې، چې د ناول خپرولو وېکتوریایي برلاسې بڼه شوه، مخکښ شو. په خپلو سریالي خپرونو کې د ځوړنده (نا معلوم) پای پر مټ یې لوستونکي ځوړند (بې پایلې) ساتل. د برخو تګلارې ډېکنز ته اجازه ورکړه چې د خپلو مخاطبینو غبرګون و ارزوي او هغه ډېری وختونه د ورته فیډبیک پر بنسټ خپل داستان او د لوبغاړي پرمختګ ته بدلون ورکاوه. د بېلګې په توګه، کله چې د هغه د مېرمنې د پښو ډاکتر په هغه تګلاره خواشیني څرګنده کړه په ډیویډ کاپرفیلډ کې آغلې ماوچر د خپلې ناتوانۍ په ښودلو کې وکاروله، ډېکنز په مثبتو ځانګړتیاو کرکټر ته وده ورکړه. د هغه داستانونه په کره توګه جوړېدل او هغه زیاتره د موضوعي پیښو عناصر په خپلو داستانونو کې ځای پر ځای کول. د بې سواده بې وزلو خلکو لویو ډلو به په انفرادي ډول پیسې ورکولې ترڅو دوی ته هره نوې میاشتنۍ برخه ولوستل شي، چې د لوستونکو ډلو لپاره هڅې او هیلې پرانیستې وي.
د نوموړي د ۱۸۴۳ کال حکایت، چې د کرسمس کرول تر نوم لاندې و، په ځانګړي ډول مشهور پاتې دی او په هر هنري نسل کې خپل تطابق ته دوام ورکوي. د اولیور ټویسټ او لویې تمې هم په مکرر ډول خپل تطابق پیدا کوي او د نوموړي د زیاتره ناولونو په څېر، د ویکتوریایې لندن پخواني انځورونه راپورته کوي. د هغه د ۱۸۵۹ کال ناول، A Tale of Two Cities یا د دوو ښارونو کېسه، (چې په لندن او پاریس کې تنظیم شوې) د تاریخي افسانې ترټولو مشهور کار دی. نوموړی چې د خپلې دورې تر ټولو مشهور شخصیت و، دعامه خلکو د غوښتنې په ځواب کې، د خپل مسلک په وروستیو برخو کې د عامه لوستلو یوه لړۍ پیل کړه. د ډېکنسیان اصطلاح د هغه څه د تشرېح کولو لپاره کارول کېږي چې د ډېکنز او د هغه د لیکنو، لکه ضعیف ټولنیز یا کاري شرایط، یا په شوخه بڼه ځورونکي څېرې، یادونه کوي.
سرچينې
وېشنيزه:انگرېزي ليکوال
سنت جورجس
سنت جورجس په انګلیسي St. George's) د ګرنادا هیواد پلازمینه ده.
له LGBT نه پاکې سیمې
LGBT؛ د لزبین، همجنس ګرا، دوه جنسه او ټرانس جنسه مخفف دی. (ژباړنه)
ډېری تصویب شوي پرېکړه لیکونه د یوه ډېر محافظه کار کاتولیک سازمان، اوردو یوریس له خوا منظور شوي وو.په داسې حال کې چې دغه اعلامیې د نه پلي کېدو وړ او په ابتدايي توګه په سیمبولیک ډول دي، خو د LGBT وګړو د بدنامولو د یوې هڅې استازیتوب کوي. اقتصادپوه دغه سیمې «د همجنسبازانو لپاره د خلاص فصل اعلانولو له عملي اغېزې سره له قانوني پلوه بې معنا لومه ګڼي». د ۲۰۲۰ز کال د ډسمبر په راپور کې، د بشري حقونو لپاره د اروپایي کمیشنرانو شورا وویل: «د کاغذ پر مخ یوازې ټکي نه دي، دا اعلامیې او منشورونه په مستقیم ډول په پولنډ کې د LGBTI وګړو پر ژوند اغېزه کوي».
د ۲۰۱۹ز کال د ډسمبر په 18مه، د اروپا پارلمان په پولنډ کې له 80 نه د زیاتو سیمو د غندلو لپاره، د ۱۰۷ په مقابل کې د 463 د بارو رایه ورکړه. د 2020ز کال په جولای کې، اداري محکمو په ګیلیویس او راډوم کې پرېکړه وکړه، چې د «LGBT ایډیالوژۍ ازادې سیمې» په ترتیب سره په اسټبنان او کلووا ګمیناس کې د ځایي چارواکو لهخوا رامنځته شوي، دا باطلې دي او ټینګار یې وکړ، چې دوی له اساسي قانون نه سرغړونه کوي او په دغو هېوادونو کې د LGBT غړو پر وړاندې توپیري چلند دی.
د 2020ز کال له جولای راهیسې، اروپایي اتحادیې له ساختماني فنډونو او همغږۍ فنډ نه ښاروالیو ته له تمویل نه انکار وکړ او له «LGBT نه ازادې» اعلامیې یې تصویب کړې، چې د اساسي حقونو د EU له منشوره سرغړونه ده. پولنډ یوازینی غړیهېواد دی، چې د بنسټیزو حقونو له منشوره یې د وتلو پرېکړه کړې، چې په 2004ز کال کې یې EU ته د الحاق په وخت کې لاسلیک کړې وه. پر دې سربېره، د اروپا ډېری متحدو ښارونو د پولینډ له ښاروالیو سره خپلې ملګرتیاوې بندې کړې دي. له اروپایي قانون نه د دوی د سرغړونې له امله، د اروپایي اتحادیې د تړون د 2مې مادې په مطابق، دا سیمې د پولنډ د قانون د ناورین یوه برخه ګڼل کېږي.
مخینه
د 2019ز کال په فبروري کې، د وارسا لیبرال ښاروال، رافال ترزاسکوفسکي یوه اعلامیه لاسلیک کړه، چې د LGBTQ حقونو ملاتړ یې کاوه او اعلان یې وکړ، چې د نړیوال روغتیا سازمان له لارښوونو به پلوي کوي او د LGBT مسئلې به د وارسا ښوونځي په سیسټم کې د جنسیت د زده کړې په نصاب کې مدغم کړي. قانون او د عدالت سیاستوالو (PiS) پر دغه پروګرام اعتراض وکړ او ویې ویل، چې دا به پر ماشومانو جنسي تېری وکړي. د PiS ګوند مشر یاروسلاو کاچینسکي دغې اعلامیې ته ځواب ورکړ او د LGBT حقونه یې «وارداتي» وبلل چې پولنډ ګواښي.
د ډیلي ټیلیګراف په وینا: دغې اعلامیې په پولنډ کې محافظه کاره سیاستوال او محافظه کاره رسنۍ په غوسه کړې، د «LGBT نه پاکې سیمې» اعلامیه د وارسا اعلامیې پر وړاندې د غبرګون په توګه راڅرګنده شوه. بریتانوي ورځپاڼه بیا استدلال کوي، چې محافظه کاره تاسیسات د لیبرال له لېږده وېره لري، چې ښایي په پولنډ کې د کاتولیک کلیسا واک له منځه یوسي؛ لکه ایرلینډي کلیسا ته لېږد. په کلیسا کې د حضور کمرنګه کېدل، د سیکولریزېشن زیاتېدل او د جنسي تېري تورونو پر محافظه کار دریځ فشار راوړی دی.
د 2019ز کال په می کې، د پولنډ پولیسو د مدني حقونو فعاله ایلبیتا پوډلیسنا ونیوله، چې د ژیستوچووا د تور میډونا پوسټرونه یې د شنې زرغونې په رنګونو سره مذهبي احساساتو ته د سپکاوي په تور لګولي وو، کوم چې په پولنډ کې ناقانونه کړنه ده.
اعلامیې
له LGBT نه د اآزاد زون حرکتونه د پولنډ د ګیمینا (ښاروالیو)، پوویټس (ولایتونو) او وویووډیشپونو (ولایتونو) له خوا تصویب شوو پرېکړه لیکونو ته اشاره کوي، چې ځانونه یې د «LGBT ایډیالوژۍ» نه آزاد اعلان کړل. د وارسا اعلامیې په اړه غبرګون د تطبیق وړ نه دی، نو فعالان وايي چې اعلان شوي زونونه د LGBT ټولنې د اېستلو د هڅو استازیتوب کوي او دغو اعلانونو ته یې وینا وویل، چې ویل یې ځينو ځانګړو وګړو ته هلته ښه راغلاست نه ویل کېږي.
د قانون او عدالت ګوند
وروسته له دې چې لوی بشپ ماریک جیدراسزوسکي خپله وینا وړاندې کړه او د «LGBT نظریه» یې د «شنې زرغونې طاعون» وبلله، نو د ملي دفاع وزیر ماریوس بلاسزاک یې د وینا ستاینه وکړه.
سټیکرونه
محافظه کاره ګزیتا پولسکا ورځپاڼې لوستونکو ته د "LGBT-free zone" سټیکرونه خپاره کړل. د پولنډ اپوزیسیون او ډیپلوماتانو، په پولنډ کې د متحده ایالاتو د سفیر جورجیت موسباکر په ګډون د سټیکرونو غندنه وکړه.
د وارسا سیمې محکمې امر وکړ، چې د سټیکرونو وېش باید د محکمې د قضیې تر پرېکړې پورې ودرول شي. په هر حال، د ګزیتا مدیر دغه حکم رد کړ او ویې ویل چې: دا «جعلي خبرونه» سانسور دي او دغه ورځپاڼه به د سټیکرونو وېشلو ته دوام ورکړي. ګزیټا د سټیکرونو وېش ته دوام ورکړ، خو د «LGBT ایډیالوژۍ نه پاکې سیمې» لپاره یې خپله نښه بدله کړه.
مظاهرې
په ریززو کې، وروسته تر دې چې د LGBT فعالانو د 2019ز کال په جون کې د همجنس بازانو د حقونو لپاره د برابرۍ لاریون ترسره کولو غوښتنه وکړه، د PiS کونسلرانو د یو پرېکړه لیک مسوده جوړه کړه، ترڅو ریززو پر «LGBT نه پاکې سیمې» بدله کړي او همدارنګه په خپله دغه پېښه نا قانونه کړي. د ضد مظاهرو لپاره شاوخوا 29 غوښتنې ښاروالۍ ته ورسېدې، چې د اپوزیسیون د کیڼ اړخي ډیموکراتیک اتحاد ښاروال تادیوز فیرینک یې مشري وکړه، خو د امنیتي اندېښنو له امله یې د لاریون مخه ونیوله. کله چې دا بندیز بیا د محکمې د حکم له خوا لغوه شو؛ نو د PiS کونسلرانو د «LGBT ایډیالوژۍ» ناقانونه پرېکړه لیک وړاندې کړ، چې په دوو رایو سره یې ماتې وخوړه.
د اعلامیو ملاتړ
بوزینا بیریلو، چې په بیالستوک ښار کې د PiS شورا غړې وه، ویې ویل: په بیالستوک ښار کې یو قانون ته اړتیا شته ده، چې د LGBT د «احتجاج» او «غوښتنې» په تړاو د جنسي زده کړې لارښوونې وړاندې کړي.
د PiS ملي ګوند ځایي اعلامیې وهڅولې او د PiS یوه چارواکي په لوبلین کې هغو ځایي سیاستوالو ته مډالونه ورکړل، چې د اعلامیې ملاتړ یې کاوه.
پالایو
پالایو جمهوریت په پالایویي ژبه Beluu er a Belau) په آرام سمندر کې پروت د انترکتیکا براعظم اړوند یو ټاپوییز هیواد دی چې د فلیپین هیواد ختیځ لورته په ۸۰۰ کیلومتري کې موقیعت لري. د پالایو هیواد پلازمینه د نګرولمود ښار دی چې په ملکیوک آیالات کې موقیعت لري. پالایو د توکیو ښار نه ۳۲۰۰ کیلومتره لری پروت هیواد چې له جغرافیایي نظره د مکرونزي ټاپوګانو اړوند بلل کیږي، یاده سیمه ۲۱ زره وګړي لري چې په ۲۵۰ بیلابیلو ټاپو ګانو کې ژوند کوي. ددی هیواد رسمي ژبه انګلیسي او پالایويي ژبي دي او د پیسو واد یې امریکایي ډالر دی.
د مياگانو کلی
میاگانو کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
عارفه عمرلور
عارفه عمرلور بشیر (۱۳۵۳ ل. -) يوه افغانه کيسه ليکواله ده.
مخينه
عمرلور په جلال آباد ښار کې زېږېدلې ده، خو اصلي استوگنځی يې د لغمان ولايت د اليشنگ ولسوالۍ د سالاو درې د باړېزيو سيمه ده. اوس له هېواد څخه بهر د بلجیم په هېواد کې اوسېږي. په بېړنۍ لویه جرگه کې په کال 2002 کې د لغمان ولایت وکیله وه.
زده کړې
تر يوولسم ټولگي پورې يې په لښکرگاه ښار کې د نجونو لېسه ولوسته، د دوولسم ټولگي بريليک يې د کابل ښار له سلطان راضيې لېسې نه ترلاسه کړې. بيا په ۱۳۶۹ ل. کال کې د کابل انجنيرۍ پوهنځي ته لاړه او هلته يې تر څلورم ټولگي پورې لوړې زده کړې ترلاسه کړې خو د نجونو پر تعليم د بنديز له امله يې لوړې زده کړې نيمگړې پاتې شوې.
کاري مخینه
عمرلور له 2001 نه تر 2010 کال پورې د بی بی سي په تعلیمي پروژه کې د لیکوالې او پروډیوسرې په حیث کار کړئ.
ليکوالي
عارفه عمرلور له ۱۳۶۷ ل. کال راهيسې ليکنې کوي او تر اوسه يې دا لانديني اثار ليکلي:
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتنې ليکوالې
ډارک انرژي
دارک انرژي (توره انرژي) د انرژي یو ډول دی. انرژي د انرژی یوه نامعلومه ب formه ده چې کائنات په لوی ترازو باندې تاثیر کوي. د دې د موجودیت لپاره لومړي مشاهده شوي شواهد د سوپرنووا له اندازې څخه راغلي ، کوم چې په ګوته کوي چې کائنات په ثابت قیمت سره وده نه کوي؛ بلکه ، د کائناتو پراختیا ګړندۍ ده.] [2] د کائنات د تکامل درک کول د هغې د پیل شرایطو او جوړښت پوهه ته اړتیا لري. د دې مشاهدو دمخه ، د وجود انرژي پیژندل شوي یوازینۍ ب ordinaryې عادي موضوع ، انټي میتر ، تیاره ماده ، او وړانګې وې. د کاسمیک مایکرویوا پس منظر اندازه کول وړاندیز کوي چې کائنات په تودو لوی بینګ کې پیل شوی ، له کوم ځای څخه عمومي ارتباط د دې ارتقا او وروسته لوی لوی حرکت تشریح کوي. د انرژۍ نوې ب formه معرفي کولو پرته ، هیڅ لاره شتون نلري چې تشریح کړي چې څنګه ګړندۍ کائنات اندازه کیدی شي. د 1990 مو کلونو راهیسې ، تیاره انرژي د ګړندۍ پراختیا لپاره حساب ورکولو لپاره ترټولو منل شوی اساس دی.
بير
بير (په انگرېزي Beer ) تخمیر شوي، الکولي او تريخ څښاک دی چی له غلو، اوبو اوچندرۍ نه د تخمیر کوونکی باکټریانو ''Saccharomyces ceravisiae ssp. carlsbergensis''  په مرسته جوړېږي. بير په نړی کی تر اوبو او چای وروسته دريم مشهور او قديمی څښاک دی چی د نړی په بيلا پيلو سیمو کی څښل کېږي.
تاريخ
بير قدیمی څښاک دی چی په عراق او مصر کی ۷۰۰۰ کالو مخکې جوړ شوی وو او ۳۰۰۰ کالو مخکې جرمني قبیلو په اروپا کی بير هم پوخ کړي وو. په ۱۵۱۶ کال کی په آلمان کی د بیر د جوړولو لمړني قواعد ولیکل شول او په ۱۹ پیړۍ کی په اروپا کی د بیر څښل محبوبیت درلود. په ۱۸۷۶ کال کی په امريکا کی لمړني بیر جوړونکي ځاي چی Budweiser   په نوم یادېږي جوړ شو.
بیر
بير د شرابونو څخه دی چی د الکول کمزوري محتوي لري او ويټامینونه، چيڼه او معدني مواد هم لري. بير کولای سی د ۰،۵ ٪ څخه تر ۱۰ ٪ پورې د الکول محتوی ولري. د بير د یو لیتر انرژي ارزښت ۴۰۰ - ۵۰۰ کیلوکالری دی.
اوبه
اوبه د بیر جوړولو لپاره تر ټولو مهمه توکه ده. د یو لیتر بیر د جوړولو لپاره ۸ لیتره اوبو ضرور دي.
مالت
د اوربشی غوړ شوی دانه ده چی د بیر پر خوند (مزه)، رنگ او بوی باندي آغېزه لري. مالت په مالت جوړونکي خانې کی جوړېږي. په اوس وخت کی روښانه او تیاره مالت توليدیږي.
چندرۍ
چندرۍ د بیر د جوړولو لپاره یوه اساسی او مهمه توکه ده چی بیر ته تريخ خوند (مزه) ور کوي. د بیر جوړولو لپاره د نر د چندرۍ مېوه کارېږي چی تر وچولو وروسته په دانو تبديل شوي دي.
تخمير کونکي باکټريا
د بیر تخمیر کولو لپاره په ځانگړي ډول د ''Saccharomyces ceravisiae ssp. carlsbergensis'' د باکټرياو ډول کاريږي. نوموړي باکټرياو بورې په اتانول او دی اکسید کربن تبديل کوي.
C6H12O6 → 2 C2H5OH + 2 CO2
وېشنيزه:څښاکونه
باروک
باروک  د معمارۍ ، نقاشۍ ، موسیقۍ او مجسمې په هنرونو کې یوه طریقه ده چې د 16 پیړۍ په وروستیو کې په ایټالیا کې پیل شوه او د 18 پیړۍ تر پایه (ع) په اروپا کې مشهوره شوه او بیا په مرکزي او سویلي امریکا کې یادونه وشوه. په ډیزاین کې آزادي، د شکلونو لوی شمیر او د دوی یوځای کول د دې سټایل ځانګړتیاوې دي. د دې کلمې ریښه د پرتګالي کلمې "باروکو" څخه ده چې معنی یې بې رنګه موتی ده. یوه ډله په دې نظر ده چې د دې کلمې معنا بې ځایه، بده، مسخره او عجیبه ده. په پیل کې، دا کلمه د دې طریقې د مسخره کولو لپاره کارول کیده. ځکه چې منتقدین په دې باور وو چې هیڅکله باید داسې ودانۍ جوړه نه شي چې د یوناني او رومي ودانیو اصول او عناصر تعقیب نه کړي. کلاسیکي ودانۍ باید په دې اصولو جوړ شي، او له هغې څخه انحراف د "ناوړه فضیلت" په توګه وګڼل شو. وروسته له دې چې دا تګلاره په پام کې ونيول شي، دا د عالي او عيش او ارام په مانا کارول کېده.
تاریخ
په اروپا کې د باروک سټايل ظهور درې عوامل لري: لومړی ، د تبلیغ کولو غورځنګ د کاتولیک کلیسا مشران دې ته اړ کړل چې د مذهب د ودې لپاره هنري غوښتنې وکاروي او پدې توګه د دوی ناڅرګند دریځ ښه کړي. د دې دلیل لپاره، دوی هنرمندانو غوښتل چې کلیساونه آرایشي او عالي کړي. دوهم، اروپايي پاچاهان د خپلواکۍ په لټه کې و، غوښتل يې چې د خپلو عالي ماڼۍ په جوړولو سره هر چا ته خپل ځواک وښيي. د 17 پیړۍ د ساینسي موندنو په پام کې نیولو سره د باروک سټایل معاینه کول هم ګټور دي. د ګالیلیو او نیوټن لاسته راوړنې د ساینس په لور د نوي رجحان استازیتوب کوي. د ریاضیاتو او تجربو د یووالي پر بنسټ تمایل. دغو دوو د ریاضیاتو قوانین کشف کړل چې د حرکت کولو څیزونو اداره کوي. دې کشفونو نوي اختراعاتو ته لاره هواره کړه او د باروک دورې کې د درملو ، کان کیندنې ، سمندري او صنعت تدريجي پرمختګ لار هواره کړي. د باروک سټایل د عقلیت او انازم ترکیب دی ، د ماديزم او روحانیت ترکیب.
د باروک سټایل ځانګړتیاوې
که څه هم د باروک کلمې په شاوخوا کې بیلابیل صفتونه شتون لري لکه غیر معمولي، خوندور، او آرایشي، د نن ورځې تاریخ پوهان دا یوازې په هنر کې یو ځانګړي سټایل ته راجع کولو لپاره کاروي. د باروک سټایل یو ساده مګر ګټور توضیحات دا دي چې د باروک هنر د کار چوکاټ (کینوس ، ډبره یا غږ) د عمل او حرکت څخه راټولوي. د باروکي هنرمندانو هڅه کوله چې په خپل جوړښت او ساختمان کې بشپړه جوړه شوې نړۍ رامنځته کړي.
دا لاره د هغو اشرافو لپاره په بشپړه توګه طبيعي وه چې د بشپړ او بشپړ جوړښتونو فکر یې کاوه. باروک سټايل د کليسا د اړتياوو سره سم جوړ شوی و، کوم چې د هنر ډراماتيک او ډراماتيک ځانګړتیاوې کارولې ترڅو د مذهبي مراسم ډېر زړه راښکونکي کړي ول. منځنۍ طبقه هم د باروک سټایل په وده او پراختیا اغیزه وکړه. د مثال په توګه، په هالنډ کې شتمن سوداګرو او همدارنګه ډاکټرانو انځورګرانو ته دنده وسپارله چې د منظرو او ورځنیو صحنو ریښتینې صحنې انځور کړي.
د باروک معمارۍ
د باروک معمارۍ تر ټولو مهمه ځانګړنه د منځني ځايونو جوړول اود معماري سينګارونو پراختيا وه. د دې کار په کولو سره، هنرمندانو ودانۍ ته یو ځانګړی عظمت ورکړ. دا طریقه د لویو محلونو په ډیزاین کې هم کارول کیده. د ویرسیل ماڼۍ باغ، چې د پاریس سره نږدې د ښکار په ساحه کې او د ورسیلس په کلي کې جوړ شوی و، د دې میتود د پلي کولو یوه بیلګه ده، کوم چې ودانۍ ته د ګلانو د ونو او چشمو د منظم استعمال له لارې د نه منلو وړ عظمت او ښکلا ورکوي.
د ګټورو او داسې ځايونو رامنځته کول چې خلکو ته د فکر کولو امکان ورکوي دوه موخې لرلې چې په 17 پیړۍ کې معماري پراساس وه. د باروک کلیساګانو دواړه اهدافو ته خدمت وکړ. په دې توګه، دوی یو ځای شوي داخلي ځایونه چمتو کړل چې د لویو غونډو لپاره مناسب وي او د ډله ایزو مذهبي مراسمو یا انفرادي عبادت لپاره یو ښه ځای چمتو کړي، او یو مستطیل کلیسا چې یو واحد دهلیز او پراخه مرکزي ساحه لري ترټولو غوره ممکنه حل وګڼل شو. د دې ډول یو ښه او مناسب مثال د Il Jesu کلیسا ده. په پیل کې، د کلیسا مخ د رینیسانس دورې وروسته ډیزاین شوې، چې د دوه پوړیز جوړښت څخه جوړه شوې وه چې یو مهم او جلا مرکزي برخه یې د سینټور لخوا پورته شوې. د وخت په تیریدو سره، په 17 پیړۍ کې مهم بدلونونه رامنځته شول. د ودانۍ مخ په سطحه د جوړېدو سره تغير موندل و. مرکزي برخه يې د ودانۍ د نورو برخو په پرتله کوڅې ته نږدې وه ترڅو وښيي چې د ودانۍ مخ د ښاري ژوندځای و اړخ ته اړول شوی و په فضا کې د بشپړ یووالي رامینځته کول د باروک معمارۍ وروستی هدف دی. لیدونکی اوس یوازې لیدونکی نه دی او پخپله د فضا برخه ګرځیدلی. د سان کارلو الی کواټرو فونټین کلیسا د دې تجربې یوه ښه بیلګه ده چې د برومیني په لاس د دې ویښتو دیوالونو سره رامینځته شوې. د ځای د ادغام بله پایله د داخلي ځای د یوې برخې په توګه د گنبد پیژندل دي. په روم کې د سینټ ایو ډیلا ساپینزا د گنبد په څیر، کوم چې سرپل شکل لري او سترګې پورته پورته کوي. .
باروک نقاشي
د باروک نقاشي د 17 پیړۍ ترټولو بډایه او خورا بشپړه پدیده ده. په باروک نقاشۍ کې د شيانو شاوخوا لينونه لېري شوي او پر ځای یې تیاره کرښې کارول کیږي. د دې دورې د نقاشیو د داخلي عناصرو ترتیب او جوړښت توپیر لري.
لوړ باروک نقاشي د جزياتو پرځای کلياتو ته ډېر ارزښت ورکوي. په ټولو باروک نقاشیو کې یو له بنسټیزو عناصرو څخه رڼا ده. د باروک انځورګرانو د پښو نښې په ایټالیا ، هسپانیه ، هالنډ او فرانسه کې لیدل کیدی شي.
کاراوګیو د هغه مهال له مشهورو هنرمندانو يو دی، چې په خپلو کارونو کې یو ډول انتها او نوی ریالیزم لري. د کاراوګیو انځورونه یو ډول غير روحاني عيسايت لري. هغه له ژونديو ماډلونو کار اخیستی او هغه نړۍ یې انځور کړې چې هغه پیژني، له همدې امله موږ د هغه په انځورونو کې د عادي خلکو شخصیتونه ګورو. Giuseppe de Ribera، د مکسیکو - هسپانوي انځورګر، د کاراوګیو له سټایل سره د اشنا کیدو وروسته په نیپلس کې میشت شو. د هغه په کارونو کې، موږ ډیری وختونه زاړه سړي ګورو چې داخلي ځواک او شدت لري.
فرانسیسکو دی تورباران د خانقاه لپاره خپل خورا مهم کارونه ترسره کړي، کوم چې د هسپانوي لپاره یو ډول توجیه عقیده لري. ډیاګو ویلزکوز يو تکړه تجربه لرونکی درباري و، چې په لنډه موده کې يې د پاچا خوښي راجلب کړه،او د روبین د مرستیال په توګه وټاکل شو. د نوکانو په پرده کې موږ د هغه د تکامل اسلوب په خورا ښه ډول وینو، ویلاسکوز په خپلو انځورونو کې په پوره مهارت سره رڼا کارولې ده.
د دې دورې په پروټسټنټ ټولنه کې، ترټولو مهم ډګر چې کولی شي خپل ژوند ته دوام ورکړي د انځور انځور کول وو. فرانسه هالس لومړنی مشهور هالنډی انځورګر و. د هغه انځورونه ښیي چې انځورګر خپل ماډل په یوه ځانګړې شیبه کې نیولی او د هغه انځور یې تلپاتې کړی دی. Rembrandt van Rijn د هالنډ ترټولو لوی انځورګر او د هر عمر تر ټولو لوی انځورګر دی، چا چې مونږ ته د انځورونو په بڼه د خپل ژوند د یو حیرانتیا ریکارډ پرېښود. ريمبرانټ د یوې صحنې ژور معنی څرګندولو لپاره ډیر حرکت ته اړتیا نلري. هغه د خپلو کرکټرونو د ډراماتیک او مصنوعي حالت ورکولو څخه انکار کوي. د ریمبراند کرکټر د هالنډي نقاشۍ په ډګرونو کې دومره ارزښتمن او مهم دی چې هيڅوک د هغه معاصر نشي کولای يو بل لوی هالنډي انځورګر جان ویرمیر وان ډیلفټ و. هغه د خپل ژوند په اوږدو کې یو څو نقاشي شاته پریښوده او د ډېری موضوع يې د مېرمنو صحنې دي چې ورځني کارونه کوي، په حقیقت کې، هغه د خپلو انځورونو په ژوند کې ژوندي خلک انځوروي. .
د باروک مجسمه
د baroque مجسمې د راڅرګندېدو يو لامل د baroque او classicism تر منځ مخالف رول و. شخصیت د مسیحیت د معجزو په ښودلو کې هم بشپړ دی او د حیرانتیا لپاره د یو ډول جذب انعکاس دی. د آرائشی عناصرو کارول او د امکان تر حده ډیری چشمې او چشمې ښودل په باروک معمارۍ کې خورا عام دي. وروسته، د اوبو سره دا ډول معامله او د ښاري پلان جوړونې او باروکو چوکونو کې د مجسمې سمبولیک استعمال هم رواج شو. د باروکو دورې انځورګرانو په خپلو کارونو کې د حرکت رامینځته کولو لپاره خپلې ټولې هڅې ترسره کړې.