cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د څـلورم ائتلاف جګـړه
بنیادونه
په همدې وخت کې ناپیلیون د دې هڅه کوله چې د یوه ازمېښتي اتحاد په وړاندیز سره، په  پروس کې د دې دوو قدرتونو واک را کم کړي. د دې کوښښ یې هم کاوه، تر څو د پروس پوځي او سیاسي نفوذ د جرمني په ایالاتونو کې پاتې شي.
د۱۸۰۶ ز کال په جنوري کې د ویلیم پیت له مړینې سره سره، بریتانیا او د ویګ نوي دولت په فرانسه کې د مخ  پر وده دولت د کنټرولولو لپاره یو لاس و.
د دغو دوو هېـوادو ترمنځ د سولې خبرې اترې د نوي کال په لومړیو کې د ناحل شویو مسایلوله امله، چې د امیان د سولې تړون د  له منځه تلو لامل هم و،دغه خبري بي پایلي پاتې شوي.
د دوی ترمنځ یوه جنجالي  موضوع ، د هانور برخلیک و چې دا د یوې جرمني رایه ورکوونکي ټولنې هغه ایالت و چې له بریتانیا سره یې په خپل سر اتحاد کړی و، دغه ایالت د فرانسې له خوا د ۱۸۰۳ ز کال راهېسې نیول شوی و.
د دغه ایالت پرسرمخالفتونه په پای کې د بریتانیا او پروس لپاره د فرانسې خلاف د جګړې لامل شول. همدارنګه دغې مسئلې سويډن هم په جګړه کې را ښکېل کړ، ځکه چې د دوی ځواکونو هلته د تېر ائتلاف د جګړو پروخت کې هڅې کولې، هانور ازاد کړي.
له هغه وروسته چې فرانسوي سرتېرو د ۱۸۰۶ ز کال په اپریل کې د سويډن پوځونه و ایستل ،د جګړې مخنیوی ستونزمن شو.
د ځینو سمندري نښتو یوه برخه او د مایدې مرکزي جګړه چې د ۱۸۰۶ ز کال په جولای کې په سویلي ایټالیا کې وشوه  ( که څه هم دې کارونو ته د ائتلاف د دريېمي جګړي د یوې برخې د پای ته رسېدو په سترګه کتل کېدل)، د څلورم ائتلاف په وخت کې د فرانسې او بریتانیا تر منځ اصلي شخړي کومه مخامخ پوځي مقابله نه وه، بلکې د دغو دوو قدرتونو تر منځ  اقتصادي جګړه وه.
په داسې حال کې چې بریتانیا لا هم په سمندرونو واک درلود، ناپیلیون غوښتل چې دغه واک مات کړي ( پروس ته له ماتې ورکولو وروسته ) هغه د لويي وچي د سیستم  له پیل کولو او د برلین فرمان له صادرولو سره سم هڅه کوله، چې دا واک مات کړي. بریتانیا څو میاشتې وروسته په شورا کې له زیان سره مخامخ شوه.
په ورته وخت کې روسیې د ۱۸۰۶ ز کال ډېرې وخت د ځان په بېرته جوړېدو کې تېرکړ، ځکه چې  د تېر کال په ماتو او جګړه کې یې تاوان لیدلی و. ناپلیون هیله درلوده چې له روسیې سره سوله وکړي ، د سولي یو ازمېښتي تړون یې د ۱۸۰۶ ز کال په جولای کې، له روسیې سره لاسلیک کړ، خو دا تړون د تاسرالکسندریو له لوري لغوه شو او دواړه ځواکونه په جګړه کې ښکېل پاتې شول.
روسیه له ائتلاف سره یوازې په نوم ملګرې وه. روسيې په ټول کال کې د یو غیر فعال بنسټ په توګه شامله وه (د اکتوبر په اصلي جګړو کې یې له پروس سره هېڅ ډول پوځي مرسته ونه کړه، په داسې حال کې چې د روسیې پوځونه پر ځان بسیا و)، روسی ځواکونه په پوره ډول ترهغه په جګړه کې نه وو شامل شوي، تر څو چې د ۱۸۰۶ ز کال په وروستیو کې ناپیلیون پولنډ ته ننوت.
په دې اړه  د پروس اندېښنه د استرالیز له خوا په چټکۍ سره راکمه کړای شوه او د شونبرون له جګړې دوې  اونۍ وروسته، پروس له فرانسې سره د سولې تړون (کنوانسیون ) لاسلیک کړ.
په دغه کنوانسیون کې دوې میاشتي وروسته یو څه بدلونونه راغلل او په یوه ماده کې یې ژمنه شوې وه، چې هانور به پروس ته ورکول کېږي او په بدل کې به انسباج د فرانسې ملګري بایریا ته د ډالۍ په توګه ورکوي.
سربېره پر دې، ناپيلیون د ۱۸۰۶ ز کال د مارچ په ۱۵ مه خپل اوښی مارشال یواخیم مورات ته یوه لوړ مقام  ورکړ، هغه دا چې د برګ او کلیوس د لویو سیمو واکمن شي، هغه سیمي چې (له بایریا څخه یې د انسباج په بدل کې ترلاسه کړې وې ). مورات له پروس سره خپله دښمني هغه وخت نوې کړه، کله چې هغه د پروس یوه پوځي فرقه، چې په نوې ترلاسه شوې خاوره کې ځای پرځای شوې وه وایسته.
دې کار ته ناپیلیون سخت غبرګون وښود. د پروس او فرانسې تر منځ اړیکې هغه وخت په چټکۍ سره خرابي شوې، کله چې پروس په پای کې دا وموندله، چې ناپیلیون په پټه له بریتانیا سره د ناکامو خبرو اترو په وخت کې ژمنه کړې وه چې د هانور واک به بېرته بریتانیا ته سپاري. د فرانسې دغه دوه مخی چلند، د پروس او فرانسې تر منځ په مني کې د جګړې د اعلانولو یوه لویه وجه وه
کاستاریکا
کاستاریکا رسمي نوم (د کاستاریکا جمهوریت) costa rica په مرکزي امریکا کې پروت هیواد دی چې پلازمینه یې د سان خوزه ښار دی. د پیسو واحد یې د کاستاریکا کولون دی مساحت یې ۱۰۰'۵۱ کیلومتره مربع او ۳۵۳'۵۸۳'۴ وګړي لري، د کاستاریکا رسمي ژبه هسپانیایي او ولسمشر یې لویس ګیرمو سولیس دی.
تبت
تبت (Tibet) (چینایي ژبه: 西藏) په ختيځه اسيا کې يوه سيمه ده چې د تبتي لوړو سيمو زياته برخه، چې نږدې ۲۵۰۰۰۰۰ کيلو متره (۹۷۰۰۰۰ ميل مربع) کېږي، يې پوښلې ده. دا د تبتي خلکو دوديزه سيمه ده، ځينې نور قومونه هم دلته ژوند کوي، لکه: مونپا، تامانګ، کيانګ، شرپ او لوبا. اوس مهال په کې ځينې چينايي هان او هوی توکمونه هم ژوند کوي. تبت د ځمکې پر مخ تر ټولو لوړه سيمه ده، منځنی لوړوالی يې ۴۳۸۰ متره (۱۴۰۰۰ فوټه) دی. تبت چې په هماليه کې موقعيت لري ،تر ټولو لوړ غر يې د ايورسټ څوکه ده، دا د نړۍ تر ټولو لوړغر دی چې د سمندر له سطحې نه ۸۸۴۸.۸۶ متره (۲۹۰۳۲ فوټه) لوړوالی لري.
د تبت سترواکي په اوومه پېړۍ کې جوړه شوې ده. په نهمه پېړۍ کې خپل اوج ته رسېدلې، په دې مهال د تبت سترواکي د تبت له لوړو سيمو نه اوښتې وه، د مرکزي آسيا د تاريم له حوزې نه په لويديځ کې تر پامير پورې او په سويل ختيځ کې تر يونان او بنګار پورې غځېدلې وه، خو کله چې د دې سترواکۍ د وېش لړۍ پېل شوه، دا سترواکي په څو سيمو ووېشل شوه. د لويديځ او مرکزي تبت (Ü-Tsang) ډېره برخه لږ تر لږه تش په نامه د يو لړ تبتي دولتونو تر مشرۍ لاندې په لهسا شيګاتسه او يا د دې په شا او خوا سيمو کې سره متحد شوه. د خام او امدو ختيځو سيمو، تر ډېره بريده لرغونی سياسي نامتمرکز جوړښت وساته، چې د يو شمېر کوچنيو شاهزاده ګانو او قبيلو تر منځ وېشل کېدل، په داسې حال کې چې ډېری يې نېغ په نېغه د چين تر واکمنۍ لاندې وو او په پايله کې د دې سيمو ډېره برخه د چين د سيچوان او چينګهای سره ونښلول شوې. د تبت اوسنۍ پولې تر ډېره حده په اتلسمه پېړۍ کې جوړې شوې دي.
په ۱۹۱۲ز کال کې د چینګ د سلسلې واکمنۍ پر وړاندې د شينهای تر انقلاب وروسته، د چينګ سرتيري بې وسلې کړای شول او د تبت (Ü-Tsang) له سيمې و ايستل شول. دې سيمې بې له دې چې د چين د جمهوري دولت له خوا په رسمېت وپېژندل شي، په ۱۹۱۳ز کال کې خپلواکي اعلان کړه. وروسته لهاسا د چين د شيګنډ ولايت د لويديځې برخې واک په لاس کې واخيست. دې سيمې تر ۱۹۵۱ز کال پورې خپله خپلواکي وساتله، تر دې چې د چامدو په نښته کې تبت اشغال او د چين د خلکو جمهوريت سره الحاق شو، په ۱۹۵۹ز کال کې له يوه ناکام پاڅون وروسته د تبت پخوانی حکومت منحل کړای شو. نن ورځ چين د خپلواکې سيمې په توګه په لويديځ او مرکزي تبت واکمني کوي، په داسې حال کې چې ختيځې سيمې د سيچوان، چينګهای او نورو ګاونډيو ايالتونو اړوندې خپلواکې سيمې دي. د تبت د سياسي حيثيت او له هېواده بهر فعالو مرورو ډلو تر منځ کړکېچ شته. د معلوماتو پر بنسټ، په تبت کې فعالين نيول شوي او ځورول شوي دي.
که څه هم په وروستيو لسيزو کې ګرځندویي په تبت کې په يوه صنعت بدله شوې ده، بيا هم د تبت اقتصاد پر کرنه ولاړ دی، په تبت کې واکمن دين تبتي بودايي دین دی، د تبت په نورو دينونو کې Bön شامل دی چې بودايي ته ورته يو لرغونی دین دی، تبتي مسلمانان او د مسيحيانو لږه کي هم لري. تبتي بودايي دين پر هنر، موسيقۍ او د سيمې پر موسمي مېلو تر ټولو زيات اغېز لري. په تبتي ودانيو کې د چين او هندوستان اغېزې ښکاري، د تبت اصلي خوراکونه وريتې وربشې، د غويي غوښه او د کوچو چای دی.
نومونه
په تبتي ژبه کې د دوی نوم چې په ( Bod (བོད་) بڼه لېکل کيږي او معنا يې ده «تبتي لوړه اواره ځمکه»، په اصل کې يې د نوم معنا ده د لهسا په شا اوخوا کې مرکزي سيمه، اوسمهال په تبي ژبه کې د « Ü (དབུས)» په ډول ليکل کېږي. په معياري تبتي ژبه کې د «Bod» تلفظ په لاندې ډولونو شوی دی: په Tournadre غږيز ليکدود کې په « Bhö» ډول، په THL ساده شوي غږيز ليکدود کې د « Bö» په ډول او په تبتي پينيين کې د « Poi» په ډول. ځينې پوهان په دې باور دي چې تبت ته لومړۍ ليکلې اشاره د ايريتيارين سمندر د پيريپلس (له زېږد وروسته لومړۍ پېړۍ) د مصري-يوناني لرغوني باوتای په آثارو او په جغرافيه (بطلميوس، له زېږد وورسته دويمه پېړۍ) کې شوې وه، دا نوم د هند د جغرافيايي روايتونو د سنسکريت له « Bhauṭṭa» نه اخستل شوی نوم دی.
د تبت قوم سيمې لپاره چينايي معياري نوم « Zangqu» دی، چې د کنايي په ډول د «شيګاتسه» په شا اوخوا کې د «تسانګ» نه اخیستل شوی دی، په داسې حال کې چې يو چينايي وروستاړی « qū» پسې زيات کړای شوی دی، چې معنا يې ده، «ډګر، ولسوالۍ، سيمه، ساتنه کول». دې ته له کتنې پرته چې دوی د کوم ځای دي، د تبت خلکو، ژبې او کلتور ته «زانګ» ويل کېږي، که څه هم جغرافيايي نوم « Xīzàng» ډېر ځله يوازې د تبت تر خپلواکې سيمې پورې محدود وي. د Xīzàng اصطلاح د چينګ د حکومت پرمهال د سترواک « Jiaqing» (۱۷۹۶-۱۸۲۰ز) په واکمنۍ کې جوړه شوې، په داسې حال کې چې د Zang پورې يې يو مختاړی «西» وتاړه چې معنا يې ده لويديځ.
په منځنيو پېړيو کې د تبت لپاره د چينايي ژبې تر ټولو پېژندل شوی نوم Tubo دی. دا نوم په لومړي ځل، په چينايي ژبه په اوومه پېړۍ کې د «土番» په بڼه او په لسمه پېړۍ کې د «吐蕃» په بڼه راڅرګند شوی (د تانګ زوړ کتاب، کوم چې سترواک يانګ سويي ته د تبتي پاچا نامري سونګتسن استازی تشرېح کوي ۶۰۸-۶۰۹ز). د هغه مهال په منځنيو چینايي ژبو کې، په هغه پېر کې پرې خبرې کېدې، دا نوم د ويليام ايچ باکستر له خوا په «土番» ډول جوړ شوی او تلفظ به يې په « thuX-phjon» ډول کېده، په «吐蕃» بڼه ليکل کېده چې تلفظ يې بيا په « thuX-pjon» ډول سره شوی دی (په دويم نوم کې X د شانګ د لهجې استازيتوب کوي.
له اوسنيو چينايي نومونو نه مخکې، تبت په دې نومونو هم نومول شوی دی:
امريکايي تبت پېژندونکی اليوټ سپيرلينګ په چينايي ژبه کې د ځينو ليکوالانو د وروستيو ليکنو پلوي کړې ده چې د « Xizang» د کارولو  پر ځای يې د «Tubote» ټکي د بيا تازه کولو هڅه کړې ده، په دې بنسټ چې د «Tubote» په ټکي کې په ډېر څرګند ډول د ټول تبت لوړې هوارې سيمې رانغاړي، نه يوازې د دې سيمې تبت خپلواکې سيمې.
د انګليسي ژبې د Tibet  يا Thibet  ټکي تاريخ اتلسمې پېړۍ ته ورګرځي. تاريخي ژبپوهان له دې سره موافق دي، چې « Tibet» په اروپايي ژبو کې پردی لغت دی او د سامي ژبې د Ṭībat  يا Tūbātt  (په عربي کې: طيبة، توبات) نه اخیستل شوي پردي لغات دي، چې په اصل کې د ترکي ژبې د « Töbäd » چې تحت اللفظي معنا یې ده «لوړه».
ژبه
ژبپوهان په عمومی توګه تبتي ژبه د چينايي- تبتي ژبې د کورنۍ په تبتي- برمايي ژبه کې ډلبندي کوي، خو د تبتي او هماليايي ژبو تر منځ پولې ناڅرګندې دي. متيو کاپسټين وايي: "د تاريخي ژبپوهانو له لید سره سم، د سترو اسيايي ژبو په منځ کې تبتي تر ډېره بريده له برمايي سره ورته والی لري. په هماليايي سيمو کې له نورو اړوندو ژبو سره د دې دوه ژبو ډلبندي کول، د اسيا او چينايي- تبتي سرحدي سيمو په نورو سويل ختيځو لوړو سيمو کې، ژبپوهان دې پايلې ته رسېدلي دي چې، په دې سيمه کې د تبتي- برمايي ژبو کورنۍ شته. تر ټولو ډېره لانجمنه نظریه دا ده چې، تبتي- برمايي کورنۍ په خپله هم د يوې سترې کورنۍ برخه ده، چې چينايي-تبتي بلل کېږی او په دې ډول تبتی او برمایی زبط د چینایی زبط لرې تربورانې دی."
ګونسبورګ
ګونسبورګ په الماني Günsburg) د آلمان هیواد د بایرن آیالات له ولسوالیو څخه یوه ده. ګونسبورګ ۵۵،۴۱ کیلومتره مربع مساحت او په ۲۰۱۹م کال کې ۲۱،۰۲۸ وګړي لرل.
جوړه تاو شوي کیبل
په عمومي ډول ټول Tp کیبلونه د یو یا ډیرو سره تاو شوو او پوښل شوو میسي تارونو یا سیمونو لرونکي وي چي د تارونو تاو والی یا twists ځکه مهم دي چې د همدې تاووالي له امله الیکترومقناطیسي ساحه رامینځ ته کیږي او د باندینو څپو د مداخلې مخینیوی کوي نو څومره چې یې تارونه ډیر سره تاو شوي وي په هماغه اندازه د کیبل مقاومت ډیر او قیمت یې لوړ وي.
TP کیبلونه په دوه ډوله دي
۱- بې پوښه یا Unshielded Twisted Pair (UTP) ۲ - پوښ لرونکی یا Shielded Twisted Pair (STP)
UTP یو یا څو جوړې تارونه لري چې د یو حفاظتي پوښ په وسیله پوښل شوې وي STP هغه ډول کیبل دی چې د بهرني حفاظتی پوښ سربیره پکې هره جوړه د یو بل فلزي تارونو څخه جوړ شوی پوښ په وسیله پوښل شوي وي.
د TP دواړه ډولونه ، یو ټي پي او ایس ټي پي په مختلفو شکلونو کې استعمالیږي چې زیاتره شپکې د یو، دوه، څلور، شپږو او اتو جوړو TP کیبلونه کاروي. یادونه باید وکړو چې ځینې ټي پي کیبلونه کیدای شي د پنځوسو څخه تر سلو جوړو تارونو پورې په یو کیبل کې ولري.
بې پوښه TP یا UTP: هغه یو ټی پی کیبلونه چی نتورک کی کارول کیږی همیشه یو یا څو جوړی تارونه لری چی پکی د تاووالی اندازه د میتر یا فټ له مخی اندازه کیږی. د I EEE له خوا یو بل وړاندی شوی معیار 10BaseT دی چی دلته ټی د یو ټی پی څخه استازیتوب کوی دغه معیار اوس مهال د نیتورک د کیبل غزولو مشهور شکل دی چی اعظمی اوږدوالی یی سل متره دی
یو ټي پي کیبلونه د Electronic Industry Alliance یا EIA ، TIA یا Telecommunication Industry Assosiation او ANSI یا American National Standard Institute له لوري د ANSI/TIA/EIA 568 د سیم غزولو د معیار له مخې په لاندې کتګوریو ویشل شوي:
Category 1 یا لومړۍ کتګوري: د یوټي پي هغه ډول دی چې د عامو تلیفون سیټونو لپاره کارول کیږي چې د ډیټا لیږدولو توان نه لري او یوازې غږونه لیږدولی شي. په دې ډله کې هغه یوټي پي راځي چې د ۱۹۸۲ کال څخه د مخه کارول کیده
Category 2: د یو ټي پي هغه ډول دی چې bandwidth یې 4mbs دی. د معلوماتو د لیږدولو توانایي هم لري او د څلور جوړه سیمونو څخه جوړ شوی. څرنګه چې د دا ډول کیبلونو د لیږد سرعت یا سپیډ ډیر کم دی ځکه خو نن سبا نه کارول کیږي.
Category 4 : د یو ټي پي کیبل هغ ډول دی چې د 16mbs په اندازه معلومات لیږدوي او د سیګنالونو اندازه یې 20MHz دی. دا لومړنی کیبل دی چې له غږ سره سره ډیټا هم لیږدولی شي او څلور جوړه تارونه لري.
Category 5 : پنځمه کتګوري یا Cat 5 د یو ټي پي هغه ډول دی چې د 100mbps په تیزوالي ډیټال لیږدوي او څلور جوړه تارونه لري.
۶ - پرمختللې پنځمه کتګوري 'Cat 5 Enhanced : لکه د نامه څخه چې یې ښکاري د Cat 5 پرمختللي بڼه او هغه کمی پکې پوره شوی چې پنځمې کتګورۍ لرلو. دا ډول کیبل په ګیګابایټ نیټورک کې کارول کیږي.
Cat 6: د یو ټي پی نوموړی ډول د 250MHz په فریکوینسيۍ ډیټا لیږدوي او د ډیټا د لیږد تیزوالی یا بینډویډت یې 1000Mbps دی. نوموړی کیبلونه په 10000Mbps نیټورکونو کې هم کار کوي.
Cat 6A : دا د TP کیبلونو تر ټولو وروستۍ بڼه ده چې د 2008 کال د فبروري په میاشت کې بازار ته وړاندې او معرفي شوې. د کیبلونو دغه ډول د 500MHz په فریکونسۍ سره فعالیت کوي او د معلوماتو د لیږدولو تیزوالی یا سرعت یې په یوه ثانیه کې لس ګیګا بایټه یا 10GBps دی.
Cat 7: د ټې پی نوې بڼه ده چې د ۶۰۰ میګا هرتز په فریکوینسۍ سره په یوه ثانیه کې د لس ګیګا بایټو ډیټا د لیږدولو توانايي لري. نوموړی کیبل نن سبا په نیټورکونو کې ډیر نه کارول کیږي.
پوښ لرونکي TP یا Shilded Twisted Pair(STP د TP دا ډول کیبلونه د باندیني پوښ سر بیره دننه یو بل پوښ هم لري، همدارنګه د تارونو هره جوړه د یو پوښ په وسیله پوښل شوې وي. دا ډول پوښونه د کیبل د لیږد چټکتیا زیاتوي همدارنګه کیبل ته په اوږدو فاصلو د معلوماتو دلیږد توانایي وربخښي او د باندنیو اغیزو څخه د نه یا کم اغیزمن کیدو چانس رامینځ ته کوي ځکه خو ایس ټي پي د یو ټي پي څخه په زیاته فاصله او ډیر سرعت سیګنالونه لیږدولی شي.
د STP لپاره د ANSI/EIA/TIA کوم ځانګړی معیار نشته. دا ډول کیبلونه په دننه کې دوه جوړې تارونه لري چې ۱۵۰۰ اومه مقاومت لري او په عامو نیټورکونو یا ایدرنیټ کې نه کارول کیږي، البته په ځینو ځانګړو لیږدونو کې ترې کار اخیستل کیږي.
د کمپیوټر سره هغه نښلوونکی یا Connector چې د یو ټي پي کیبلونو لپاره کارول کیږي RJ-45 یا Regestered Jack #45 دی. دا کنیکټر د تلیفون د کنکټر یا RJ -11 سره ورته دی یوازې په دومره توپیر سره چې د تلیفون د کنکټر څخه یو څه پراخه او د اتو نښلیدونکو سیمانو لرونکی دی په داسې حال کې چې د عام تلیفون نښلوونکی څلور سیمه لري.
په پای کې یادونه کوو چې TP کیبل په کمپیوټري شبکو کې تر هر بل کیبل څخه زیات کاریدونکی کیبل دی چې نن سبا د نیټورکونو لپاره تل لومړنی انتخاب دی او په دفترونو، کورونو او نورو ځایونو کې د نیټورک د جوړولو لپاره همدا ډول کیبلونه کارول کیږي. د نیټورک نور کیبلونه د بیلګې په ډول نوري فایبر او نور د backbone په ډول کارول کیږي.
چهلستون ماڼۍ
د چهلستون ماڼۍ چې په کابل ولایت موقیعت لري د افغانستان له مهمو تاریخي ودایو څخه یوه ده. چهلستون قصر په ۱۷۹۶م کال کې د شاه زمان سدوزی په دره کې جوړ شوی دی. یاده ماڼۍ په تیر وخت کې په مختلفو نومونو لکه (جهانما ماڼۍ) او وروسته بیا یادې تپې ته څیرمه غر چهلستون ونومول شو چې ورسره د یادې ماڼۍ نوم هم تغیر وکړ.
آرتوش
آرتوش ، چې بشپړ نوم یې اردش آوډیان دی (ارمینی: ԱՏԱՇԵՍ ԱՎԵՏՅԱՆ) (په اګست ۱۳، ۱۹۳۱ په تهران کې زیږیدلی) یو ارمینی - ایرانی سندرغاړی دی.
د شريف سرگذشت
وېشنيزه:پښتو کتابونه
تهمت/تور پورې کول
تهمت (چې د تور پورې کولو، سپکاوي، بهتان او یا توهین کولو په توګه هم پېژندل کېږي) د بل چا په اړه د ناسمو څرګندونو کتبي یا شفاهي ابلاغ کولو ته ویل کېږي چې په ناحق توګه د هغوی شهرت ته زیان اړوي او معمولا جرم یا جنایت ګڼل کېږي. په یو شمېر هېوادونو کې کېدای شي یوه واقعي بیانیه هم د تهمت په توګه په پام کې ونیول شي.
د عرفي حقوقو (کامن لا) له مخې د یو تهمت د رامنځته کېدو په موخه باید یوه ادعا ناسمه وي او له هغه چا پرته چې تور پرې پورې کېږي بل چاته وویل شي. د عرفي حقونو یو شمېر قضایي برخې ویل کېدونی تهمت ته د سپکاوي کولو په نوم ورکولو او په رسنیو کې د چاپي کلماتو یا انځور په کارولو تهمت ته د تور په نوم ورکولو د دغو دوه ډولو ترمنځ توپیر قایلېږي. په متحده ایالاتو کې د کاذب نور په نامه حقوق د هغو څرګندونو له امله چې له تخنیکي پلوه ناسمې نه دي خو ګمراه کوونکې دي د متضرر حقوق خوندي کوي.
په یو شمېر قضایي حوزو کې تهمت یا تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمېټې په ۲۰۱۲ زکال کې حکم ورکړ چې د فیلیپین هېواد د افترا یا تهمت قانون د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال میثاق له ۱۹ مې مادې سره په ټکر کې دی او استدلال یې وکړ چې «دولتي اړخ باید د تهمت جرم شمېرلو ته [ژمن واوسي]». په سعودي عربستان کې د تروریزم اړوند قانون له مخې په دولت یا پخواني او برحال واکمن باندې تور پورې کوونکي ته جزا ورکول کېږي.
لنډه کتنه
تر ۲۰۱۷ زکال پورې د یونسکو بنسټ نږدې ۱۳۰ غړو هېوادونو د تور پورې کولو اړوند جنايي قوانین وساتل. په ۲۰۱۷ زکال کې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE) د رسنیو له آزادۍ څخه د استازولۍ دفتر په غړو هېوادونو کې مقدساتو ته د سپکاوي او د هغو پر ضد قوانینو اړوند راپور خپور کړ چې موندلې یې وه د دغه بنسټ له ۵۷ غړو هېوادونو څخه په ۴۲ هېوادونو کې (۳ پر څلور هېوادونو کې) تور پورې کول جرم ګڼل کېږي. د دغه راپور له مخې په ډیری دغو قوانینو کې د دولت مشرانو، دولتي چارواکو، دولتي بنسټونو او خپله دولت پر وړاندې د انتقادي نشریاتو یا څرګندونو اړوند شدیدو مجازاتو شتون درلود. دغه راپور همدارنګه څرګندوله چې د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان په نږدې یو په دریمه غړو هېوادونو کې مقدساتو او دین ته د سپکاوي کولو اړوند قوانین شتون لري؛ چې په ډېری مواردو کې مقدساتو او مذهب ته سپکاوی د کرکې رامنځته کوونکو څرګندونو له عناصرو سره ترکیب کېږي.
په افریقا کې د یونسکو بنسټ حد اقل څلور غړو هېوادونو له ۲۰۱۲ زکال څخه تر ۲۰۱۷ زکال پورې تور پورې کول جرم وباله. د بشر او خلکو د حقونو افریقايي محکمې د بورکینا پاسو جمهوریت پر وړاندې د لوه ایسا کوناته (Lohé Issa Konaté) په قضیه کې په حکم ورکولو سره په دغه سیمه کې بندي کول د تور پر وړاندې مشروع جزا او تور پورې کول یې د بشر او خلکو د حقونو په اړه د افریقايي منشور (ACHPR)، د سیاسي او مدني حقونو اړوند نړیوال میثاق (ICCPR) او د لویدیځو افریقايي هېوادونو د اقتصادي ټولنې د هوکړې (ECOWAS) څخه سرغړونه وبلله.
د نړۍ په هر ګوټ کې هېوادونو آنلاین محتوا ته د قوانینو په پراختیا سره د تهمت کولو د جرم شمېرلو په برخه کې ګامونه اخیستي. د سایبري جرمونو او ترهګرۍ ضد قوانین چې په ټوله نړۍ کې تصویب شوي محاکمو ته د وبلاګ لیکونکو د راکشولو لامل ګرځېدلي او یو شمېر یې آن په بند کې دي. د بیان د آزادۍ لپاره د ملګرو ملتونو د سازمان، د اروپا د امنیت او همکاریو سازمان، د امریکايي هېوادونو بنسټ (OAS) او د بشر او خلکو د حقونو لپاره د افریقایي کمیسیون ځانګړو خبریالانو د ۲۰۱۷ زکال په مارچ میاشت کې د ګډې اعلامیې په ورکولو سره څرګنده کړه چې «د مبهمو نظریاتو پر بنسټ د اطلاعاتو بشپړ ممنوعیت له دې ډلې «غلط خبرونه» یا «غیر عیني اطلاعات» د بیان د آزادۍ د محدودیتونو له نړیوالو معیارونو سره په ټکر کې دی... او باید لغو شي».
په نړیواله کچه
د مدني او سیاسي حقونو اړوند د ملګرو ملتونو سازمان د نړیوال میثاق ۱۷ مه ماده څرګندوي چې:
آذربایجان
په آذربایجان کې د تور پورې کولو د جرم (د اذربایجان د جزایي قانون ۱۴۷ ماده) له امله تور پورې کوونکی ته جریمه «د حد اقل معاش ۵۰۰ چنده جریمه»، ۲۴۰ ساعته عامه کار، تر یو کال پورې اصلاحي کار او یا هم تر ۶ میاشتو بند ټاکل کېږي. که چېرې په قرباني باندې د جرم (د شدید یا ډېر زیات شدید جرم) د ارتکاب تور پورې شوی وي؛ جزا یې تر دریو کالو بند پورې زیاتېږي (د ۱۴۷ مادې دویم بند).
د تهمت کولو اړوند د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان د راپور له مخې «اذربایجان په پام کې لري چې د تهمت اړوند مواد له جزایي قانون لرې او په مدني قانون کې یې وساتي».
چین
د چین خلق جمهوریت د جزايي قانون (中华人民共和国刑法) ۲۴۶ ماده د شدید تور پورې کولو مجازات د شکایت په صورت کې حد اکثر درې کاله بند ښوولی؛ خو د دولت اړوند بیا د شکایت شرط ته اړتیا نشته.
هند
د هند داساسي قانون له مخې د بیان د آزادۍ په اساسي حق (د اساسي قانون ۱۹ مه ماده) کې یو شمېر معقول محدودیتونه شاملېږي.
په دې بنسټ د جرمي افترا په موخه، «معقول محدودیتونه» د هند د جزایي قانون (۱۸۶۰ زکال) په ۴۹۹ برخه کې تعریف شوي دي. دغه برخه تهمت تعریف کوي او ۱۰ هغه ځانګړنې ټاکي چې له مخې یو بیان تهمت نه بلل کېږي. د دغې برخې له مخې یو بیان هغه مهال تهمت بلل کېږي «کله چې کلمات په لیکلي او یا شفاهي ډول، یا هم په نښو او لید وړ نندارې له مخې یو چا ته د زیان رسولو په موخه نشر شي او تور پورې کوونکی پوهېږي چې دغه ډول څرګندونې د مقابل لوري شهرت ته زیان رسوي». په هند کې د تهمت دوسیه کېدای شي د جزایي قوانینو، مدني قانون او یا هم د سایبري جرایمو د قانون له مخې په ګډه یا په جلا توګه جوړه شي.
د تور پورې کولو جزا تر دوه کالو پورې عادي بند یا نغدي جریمه او یاهم دواړه دي. په دغه هېواد کې تهمت پورې کول یو ثابتېدونکی، د قانوني لاسرسي وړ او مرکب جرم بلل کېږي.
فرانسه
په فرانسه کې تهمت پورې کول یو جنايي جرم دی چې «د هغې ادعا یا واقعیت په توګه چې د یو شخص یا ارګان شهرت او عزت ته په اړوند بللو هغو ته زیان رسوي» تعریف کېږي. د تهمت د تور ادعا هغه مهال سپکاوی بلل کېږي چې هېڅ واقعیت ونلري یا دا چې ادعا شوي حقایق د تائید وړ نه وي.
رومانیا
له ۲۰۲۲ زکال راهیسې په دغه هېواد کې د تهمت، تور یا بهتان په توګه کوم جرم شتون نه لري.
اسکو ولسوالي
اسکو ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اسکو)  د ايران د آذربايجان شرقي ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۱۵۸٬۲۷۰ تنه نفوس لري. د اسکو ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان شرقي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د براعظمونو تر منځ لومړنۍ د رېل پټلۍ
د لویو وچو تر منځ د شمالي امریکا لومړنۍ د رېل پټلۍ (چې په لومړیو کې د پاسافیک/ارام سمندر د لارې او وروسته د «د ځمکنۍ لارې» په نوم پېژندل کېده) یوه د رېل پټلۍ وه چې د ۱۸۶۳ او ۱۸۶۹ کلونو تر منځ له ۱۹۱۱ مایل (۳۰۷۵ کیلو متر) اوږدوالي سره جوړه شوه او د متحده ایالاتو د رېل پټلۍ شبکه يې د کانسېل بلف په ښار کې د سانفرانسیسکو پر خليج په اوکلانډ لانګ ورف کې د ارام سمندر له سمندغاړې سره ونښلوله. د رېل دا کرښه د درېیو خصوصي شرکتونو له‌خوا د متحده ایالاتو د ځمکو د وېش د پراخې مرستې د وړاندې‌کوونې پر بنسټ پر عمومي ځمکو جوړه شوه. د ساختمان مالي مرسته د دواړو ایالت او متحده ایالاتو د دولت د اسهامو له بسپنې او د مطرح کمپنۍ د ګروي اسهامو له طریقه وشوه. د وېسټرن پاسافیک درېل پټلۍ جوړونې شرکت په الامېډا/اوکلنډ کې ۱۳۲ مایله (۲۱۲ کیلو متر) پټلۍ د لارې له لويديځ پای څخه د کلفورېنیا تر ساکرامنټو پورې جوړه کړه. د کلفورېنیا د مرکزي پاسافیک د رېل جوړونې کمپنۍ (CPRR) د اوټا په خاوره کې ۶۹۰ مایله (۱۱۱۰ کیلو متر) پټلۍ په ختيځ کې له ساکرامانتو څخه تر پرمونتوري سامېت پورې جوړه کړه. د متحد پاسافیک د رېل پټلۍ جوړونې کمپنۍ (UPRR) ۱۰۸۵ مایله (۱۷۴۶ کیلو متر) د رېل پټلۍ له ختيځ پای ټکي څخه د میسوري سیند د نبراسکا د بلف کونسېل او اوماها څخه د لویدیځ پر لور تر پورمونټوري سامېت پورې جوړه کړه.
د ساکرامنتو او اوماها تر منځ د پټلۍ لار د ۱۸۶۹ کال د مې په ۱۰مه هغه مهال د ترافیکو پر مخ پرانیستل شوه، کله چې د CPRR رییس لېلانډ سټنفورډ په پرومونتوري يوتا کې په تشریفاتي توګه له وروستي وږي سره چې وروسته د زرین وږي په نوم ونومول شو (Golden Spike) د سپينو زرو له څټک سره وواهه. په راتلونکو شپږو میاشتو کې سانفرانسیسکو ته د ساکرامنټو وروستی پړاو بشپړ شو. په پایله کې له سمندر غاړې – څخه – سمندرغاړې ته د پټلۍ اړيکې د سیمې او لوديځې امريکا په اقتصاد کې د بنسټېزو بدلونو لامل شوې. دې چارې لویديځ قلمرونو/خاورې د شمالې ټولنې له ایالتونو سره هم‌غږې کړې او له یوې سمند غاړې څخه يې بلې ته د مسافرانو او توکو لېږد رالېږد ډېر چټک، خوندي او له لږ لګښت سره کړ.
د لویو وچو تر منځ پټلۍ لومړني مسافران د ۱۸۶۹ کال د سېپټمبر په ۶مه  د پاسافیک پټلۍ اصلي لویديځ پای کې الامېډ ترمینال ته ورسېدل. او له هغه ځایه د الامېډا د بخار بېړۍ په واسطه له خلیج څخه سانفرانسیسکو ته ولېږدول شول. د پټلۍ پای دوه میاشتې وروسته د اوکلنډ لانګ وارف ته نږدې یو مایل د شمال لور ته ولېږدول شو، د ۱۸۶۹ کال د نوامبر په ۸مه د پراختیا تر بشپړېدو وروسته د مسافرانو پر مخ پرانیستل شوه.
CPRR په پای کې د اوتاوا خاورې په اوګدن کې د ۵۳ مایله (۸۵ کیلومتر) د UPRR د رغونې چارې له پرومونټري سومېټ (MP 828) څخه واخیستې چې د دوو پټلیو تر منځ د تبادلې پر ټکي بدلې شوې. د لویو وچو تر منځ دا کرښه وروسته له‌دې چې شیکاګو ته د پټلۍ د مسافري لارې په نوم چې په ۱۹۶۲ کال کې يې خدمت کاوه مشهوره شوه د ځمکنۍ لارې په توګه وپېژندل شوه.
سرچينې
د رېل پټلۍ د جوړونې له لومړنیو پلویانو څخه یو هم ډاکتر هارټول و چې په ۱۸۴۷ کال کې يې د متحده ایالاتو د سمندرغاړو د نښلولو لپاره له مشیګان سیند څخه پاسافیک سمندر ته د متحده ایالاتو کانګرېس ته د پټلۍ جوړونې د منشور وړاندیز وکړ. هغه د خپلې نظریې د تائید لپاره د کنګرې د منشور په لټه کې و.
لومړنۍ پلټنه
په هر حال په دې راپور کې د اړتیا وړ بالقوه لارو د امکاناتو، لګښت او د تر ټولو غوره لارې ټاکلو د ارزونې لپاره د توپوګرافۍ کره نقشه شامله وه. سروې په بشپړ ډول کره وه تر څو دا مشخصه کړي چې تر ټولو غوره سویلي لار د ارېزونا او نیومکسیکو د راتلونکو خاورو له لارې له مکسیکو سره د ګېلا سیند پر سویلي کرښه په ډېره تشه بېدیا کې ځای لري. دې چارې تر یوې کچې د ګاډسډېن پرچېس (د ننۍ ارېزونا او سویل لویدیځې نوې مکسیکو یوه سیمه چې امریکا اخیستې وه، ژباړن) د بشپړولو لپاره امریکا وهڅوله.
په ۱۸۵۶ کال کې د متحده ایالاتو د مشرانو جرګې د پاسافیک پټلۍ او تلګراف منتخبې کمېټې یو راپور خپور کړ چې په هغه کې يې د ارام سمندر د پټلۍ د وړاندیز له لایحې څخه ملاتړ کاوه: "هغه اړتیا چې اوس‌مهال د اتلانتیک او پاسافیک سمندرونو تر منځ د رېل پټلۍ جوړونې او د تلګراف نښلونې لپاره شته، هر چا منلې؛ نور بحث ته اړتیا نه‌شته. په پاسافیک/ارام سمندر کې د خپل اوسني موقف د خوندیتوب لپاره موږ باید د یو خارجي ځواک په واک کې تر شته وسایلو لا چټک او لا مستقیم ارتباطي وسایل ولرو."
ممکنه ټاکلې لارې
د امریکا کانګرېس پر دې موضوع په شدید ډول وېشل شوی و چې د پټلي ختيځ پای باید چېرته وې- په یو سویلي او یا که په شمالي ښار کې. درې لارې په پام کې نیول شوې وې:
یو ځل مرکزي مسیر وټاکل شو، خو ډېر ژر دا روښانه شوه چې لویديځ پای باید په ساکرامنټو کې وې. خو د ختيځ پای په اړه د پام‌وړ د نظر اختلاف شته‌ و. د میسوري سیند په ۲۵۰ مایله (۴۰۰ کیلو متر) اوږدو کې درې لارې په پام کې ونیول شوې:
د بلوف کانسېل څو ګټې لرلې: د میسوري په شمال کې د کورنۍ جګړې لپاره ښه وه؛ دا په وایومېنګ کې د راکي سویلې تېرېدنې ته تر ټولو لنډه لار وه؛ چې یو حاصلخېز سیند یې څاره او استوګنه يې هڅوله. ډوراڼت په ۱۸۵۷ کال کې راتلونکی ولسمشر ابراهام لېنکن وګماره چې هغه مهال يې د میسوري د پل په اړه په یوه سوداګریزه مسئله کې د هغه وکالت کاوه. دا مهال لېنکن د ختيځ پای د ټاکنې مسؤل و او هغه د ډوراڼت پر مشوره باور وکړ. ډوراڼت له اوهاما څخه ملاتړ کاوه او هغه له خپلې دې ټاکنې څخه دومره ډاډه و چې د نبراسکا د ځمکو پر پېرلو يې پيل وکړ.
واتیکان ښار
واتیکان ښار په ایټالوي Stato della Città del Vaticano) د واتیکان یو ښار یو دولت پلازمینه ده چې د ایټالیا هیواد روم ښار په زړه کې د کاتولیکو مسیحیانو او کاتولیکه کلیسا مرکز یادیږی پروت ښار دی.
دومینیکن
دومینیکن په انګلیسي Commonwealth of Dominica د دومینیکا همګټي سیمو هیواد دی. د کارایب سمندر کې پروت ټاپو دی چې پلازمینه یې روسو ده. د دومینیکن د حکومت ډول جمهوری پارلمانی او رسمي ژبه یې انګلیسي ده یاد هیواد ۷۵۰ کیلومتره مساحت او ۶۶۰'۷۲ وګړي لري ولسمشر یې الیود ویلیامز او دپیسو واحد یې د ختیځ کارایب ډالر XCD دی.
محمدحسین آرمان
محمد حسین ارمان، چې د استاد ارمان په نوم پیژندل شوی دی (په ۲۱ کال د مارچ په کابل کې زیږیدلی) یو افغان سندرغاړی ، موسیقار او میوزیک ښوونکی دی.
سید انور خپلواک
سید انور خپلواک د افغانستان د ډمبورو هنرمند (سندرغاړی) او سندرغاړی دی.
بس توپولوژي
په دا ډول نیټورک کې ټول کمپیوټرونه یوازې د یو کیبل سره تړلې وي. د نیټورک دا بڼه چې Linear Bus په نامه هم یادیږي او د نیټورک تر ټولو ساده شکل دی چې یو وخت د کمپیوټرونو د تړلو یوه عامه لاره او میتود وو. خو دا لاره یو څه ستونزې او غلطیانې لري او هغه دا چې د کیبل د یوې برخې په غوڅیدو یا ویجاړیدو سره ټول نیټورک ویجاړیږي. د نوموړي ټوپالوجۍ ټول کمپیوټرونه د کیبل د یو سیګمینټ په وسیله په یوه مستقیمه کرښه تړل کیږي تاسو یې په لانديني انځورکې کتلی شئ.په bus ټوپالوجۍ کې معلومات داسې لیږدول کیږي چې کله یو کمپیوټر اړ وي چې معلومات ولیږدوي، نوموړي معلومات په بیلو بیلو برخو تجزیه کوي چې د پیکیټ Packet په نامه یادیږي او د بریښنایی سیګنالونو په ډول یې لیږدوي داسې چې نوموړي سیګنالونه په ټول کیبل کې خوریږي او ټولو تړلیو کمپیوټرونو ته رسیږي خو ولې یوازې هغه کمپیوټر چې د لیږونکی کمپیوټر له لوري یې نوموړو معلوماتو ته ادرس ورکول شوی نوموړي معلومات اخلي او قبلوي یې.
سټار توپولوژي
د نیټورک په نورو بڼو کې د ستونزو له امله ستوري ډوله بڼه نن سبا د نیټورک د ډیرو کارول کیدونکو او تایید وړ ټوپولوجیو څخه ده. د نیټورک په دا ډول بڼه کې شامل کمپیوټرونه د یو ټوټه یا سیګمینټ کیبل په وسیله د یوې مرکزي آلې یا Hub سره تړلي وي، کله چې یو کمپیوټر معلومات لیږدوي نوموړي معلومات لومړی مرکزي هب ته ځي او له هغه ځایه په نیټورک کې ټولو شاملو کمپیوټرونو ته استول کیږي، ټول کمپیوټرونه نوموړي معلومات معاینه کوي او یوازې د هغه کمپیوټر له خوا چې معلومات د هغه په ادرس استول شوي منل کیږي.
بس توپولوژي
په Bus بڼې کې په یو وخت کې یوازې یو کمپیوټر کولی شي معلومات ولیږدوي ځکه خو باید ټول کمپیوټرونه د نیټورک وخت سره شریک کړي. په همدې بنسټ که په دا ډول شبکه کې د کمپیوټرونو شمیر زیاتیږي د نیټورک فعالیت هم ورسره ورو کیږي او د دې لپاره چې تر څو یو کمپیوټر ته د معلوماتو د اخیستلو او لیږلو وار ور رسیږي باید ډیر انتظار وکړي.
سټار توپولوژي
په ستوري ډوله شبکه کې د ټول نیټورک ویجاړیده یوازې د مرکزي هب د ویجاړیدو له امله رامینځ ته کیږي او په انفرادي ډول د کوم کمپیوټر د غوڅیدو یا زیانمن کیدو له امله یوازې هماغه کمپیوټر په نیټورک کې له کاره لویږي او نوره شبکه خوندي پاتې کیږي.
بس توپولوژي
په Bus نیټورک کې کله چې یو سیګنال لیږدول کیږي نو تر هغې چې نوموړی سیګنال د یو کمپیوټر له لوري ونه منل شي د نیټورک په کیبل کې ښکته او پورته ځي او راځي او نور کمپیوټرونه نشي کولای چې معلومات ولیږدوي چې دې حالت ته Signal Bounce وایي. د دې لپاره چې د نوموړي کار مخنیوی وشي نو ټول سیګنالونه باید د کیبل په پای کې له مینځه یوړل شي. په بس نیټورک کې نوموړې دنده د Terminator په نوم یوه آله سرته رسوي چې د کیبل د دواړو خواوو سره نښلول کیږي او په کیبل کې لیږدیدونکي سیګنالونه چې پای ته رسي هغوی جذبوي او کیبل د نورو سیګنالونو د لیږد لپاره پاکوي.
سټار توپولوژي
د سټار نیټورک بله ګټه دا ده چې په اسانۍ سره په دا ډول شبکه کې راپیښې ستونزې له مینځه وړلای شو ځکه چې د نیټورک آلات پکې د یو مرکز سره تړلې وي او د نیټورک اداره کوونکی کولی شي بیلابیلې ستونزې یو له بل څخه بیلې او د هغوی د له مینځه وړلو لپاره ګام واخلي.
بس توپولوژي
په Bus نیټورک کې کله چې کیبل په کومه برخه کې غوڅ شي نو سیګنالونه نه terminate یا نه جذبیږي او د سیګنالونو د یو سره څخه بل سر ته دوامداره تګ راتګ یا سیګنال بونس رامینځ ته کیږي او ټول نیټورک د فعالیت څخه لویږي
د بس نیټورک د پراختیا یا غزولو لپاره د کیبل بیلې بیلې برخې segments د BNC نښلوونکي په وسیله سره نښلول کیږي. دا چې بس بڼه یو څه ستونزې لري او یوازې د کیبل د یوې برخې په ویجاړیدو سره ټول نیټورک ویجاړیږي ځکه خو د بس نیټورک ځای نن سبا سټار Star ټوپولوجۍ نیولی.
چناران ولسوالي
چناران ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان چناران)  د ايران د خراسان رضوي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د چناران ښار دی. دا ولسوالي ۱۵۵٬۰۱۳ تنه نفوس لري. د چناران ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ولسمشریزه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
وېشنيزه:جمهوریت وېشنيزه:سياستپوهنه
د تلسکوپ تاریخچه
د تلسکوپ تاریخچه د لومړني تلسکوپ له اختراع څخه، چې په ۱۶۰۸ ز کال کې په هالنډ کې راڅرګند شو، مخکې وختونو ته رسېږي چې د عینک جوړونکي هانس لیپرشي له لوري دا حق الاختراع وسپارل شو. که څه هم لیپرشي خپل حق الاختراع ترلاسه نه کړ، خو د اختراع خبرونه په ټوله اروپا کې په چټکۍ خپاره شول. د دې لومړني انکساري تلسکوپونو ډیزاین د محدب عدسي لینز او یوه مقعر عدسي سترګه درلوده. راتلونکي کال کې ګالیله دې ډیزاین ته پرمختګ ورکړ او په ستورپوهنه کې یې وکارو. په ۱۶۱۱ ز کال کې، یوهانس کېپلر له محدب عدسي لینز او محدبې عدسي سترګې لینز سره د یو ډېر ګټور ټلسکوپ د رامنځ ته کېدو څرنګوالی تشرېح کړ. په ۱۶۵۵ ز کال کې، ستورپوهانو لکه کریسټیان هایګنس ځواکمن مګر درانه کېپلري تلسکوپونه جوړ کړل چې د سترګو څو عدسیې یې درلودې.
اکروماتیک لینز، چې په عدسي لینزونو کې یې د رنګ ګډوډي زیاته را ټیټه کړه او د لنډو او غوره تلسکوپونو لپاره یې لاره هواره کړه، لومړی ځل په ۱۷۳۳ ز کال کې د چیسټر مور هال په لاس جوړ شوي تلسکوپ کې څرګند شو، خو هغه دا د عامې ګټې لپاره عام نه کړ. جان ډولنډ د هال له اختراع څخه خبر شو او په ۱۷۵۸ ز کال کې یې په سوداګریزو کچه د تلسکوپونو تولید پیل کړ.
د انکساري تلسکوپونو په برخه کې مهم پرمختګونه په ۱۷۲۱ ز کال کې د جان هیډلي په لاس د لویو پارابولي آینو تولید و. همدارنګه په ۱۸۵۷ ز کال کې د لیون فوکو له لوري د شیشې د نقریي رنګ پر مټ آینو د جوړولو بهیر؛ او په ۱۹۳۲ ز کال کې په انعکاسي آینو کې د اوږدمهاله المونیمي لایې کارول وو. د کاسګرین انعکاسي ریچي – کریتین ډوله تلیسکوپ د ۱۹۱۰ ز کال په شاوخوا کې اختراع شو، خو تر ۱۹۵۰ کال پورې په پراخه بڼه و نه کارول شو؛ چې د هبل فضایي تلسکوپ په ګډون زیاتره اوسني تلسکوپونه دا ډیزاین لري، چې د کلاسیک کاسیګرین ډیزان په پرتله پراخه لید وړاندې کوي.
د ۱۸۵۰ – ۱۹۰۰ ز کلونو په اوږدو کې، انکساري تلیسکوپونو د انعکاسي فلزي آینو له امله ستونزې درلودې او لو شمېر "ستر انکسار کوونکي" چې له ۶۰ سانتیو څخه تر ۱ مترو خوله یې درلوده، جوړ شول او په ۱۸۹۷ ز کال کې د یرکس څارونکي انکسار کوونکي د را منځ ته کېدو لامل شو. خو د ۱۹۰۰ ز کلونو په پیل کې د شیشه یې آینو یو لړ نور ستر انعکاس کونکو، لکه د ماونټ ویلسن ۶۰ انچه (۱.۵ متره)، ۱۰۰ انچه (۲.۵ متره) هوکر تلسکوپ (۱۹۱۷) او ۲۰۰ انچه (۵ متره) هیل تلسکوپ (۱۹۴۸) جوړ شول؛ چې په بنسټیزه توګه د ۱۹۰۰ څخه وروسته ټول لوی څېړنیز تلسکوپونه انکساري دي. د ۱۹۷۵ – ۱۹۸۵ ز کلونو په اوږدو کې کې د ۴ مترو ډلې (۱۶۰ انچه) تلسکوپونه د هاوايي او چیلي دښتې په ګډون په لوړو ځایونو کې ځای پر ځای شول. په ۱۹۷۰ کلونو کې د کمپیوټر پر مټ د کنټرولي متحرکو تلیسکوپونو  پراختیا او په ۱۹۸۰ ز کلونو کې فعالې نوري تکنالوژۍ (active optics) د لویو تلسکوپونو نوي نسل ته لاره هواره کړه، چې په ۱۹۹۳ – ۱۹۹۶ ز کلونو کې په ۱۰ متره (۴۰۰ انچه) کیک تلسکوپونو، او یو د شمېر ۸-متره تلسکوپونو لکه د ESO لوی تلسکوپ، جیمني څارګر او سبارو تلسکوپ، سره پیل شو.
د راډیویي تلسکوپونو عصر (د راډیویي ستورپوهنې سره یوځای) په ۱۹۳۱ ز کال کې د ستورپوهنې د راډیویي سرچینې په برخه کې د کارل ګوت جانسکي په ناڅاپي اختراع سره رامنځ ته شو. په شلمه پېړۍ کې د تلسکوپونو زیات ډولونه د راډیویي موجو څخه نیولې تر ګاما وړانګو پورې د پراخو طولي څپو لپاره رامنځ ته شول. د ۱۹۶۰ ز کال څخه وروسته د فضا څارونکو پراختیا ډېری موجونو ته، د ایکس وړانګو او اوږدو طولي څپو انفراریډ موجونو په ګډون، لاره هواره کړ چې له ځمکې څخه د لید وړ نه وو.
په هند کې د ښځو رايه
په هند کې د ښځو د رايې ورکولو غورځنګ،  د بریتانوي واکمنۍ لاندې په استعماري هند کې د هندي ښځو د سياسي حق لپاره مبارزه وکړه. د رايې ورکولو څخه هاخوا، غورځنګ د استعمار دورې په بهیر کې د ښځو د حق او دفتر درلودلو لپاره مبارزه کوله. کله چې په ۱۹۱۸ ز کې بریتانيې د ملکيت لرونکو ښځو ته د رايې ورکولو محدود حق ورکړ، قانون د سترواکۍ په نورو برخو کې د بریتانوي اتباعو په حق کې پلی نه شو. سره له دې چې بریتانوي کميسيونونو ته د نارينه او ښځينه وو غوښتنې ولېږل شوې، چې د هندي مېرمنو د رايې قوانين وارزوي؛ د مونټاګو – چيلمسفورډ په اصلاحاتو کې د ښځو غوښتنې له پامه غورځول شوې وې. په   ۱۹۱۹ ز کې احساساتي غوښتنې او راپورونه چې د ښځو لپاره له رايې ورکولو څخه ملاتړ کوي، د رايې ورکوونکو له خوا د هند دفتر او د مشرانو او عوامو جرګې ګډې انتخابي کميټې ته وړاندې شول، چې د سوېلي حوزې رايې ورکولو حق کمېټې د ټاکنيزو مقرراتو د اصلاحاتو نهايي کولو لپاره غونډه کوله. که څه هم دوی ته د رايې ورکولو حق نه و ورکړل شوی او نه هم په ټاکنو کې د درېدو حق. د هند حکومت د ۱۹۱۹ ز قانون ولايتي شوراګانو ته اجازه ورکړه، چې معلومه کړي، ايا ښځې کولی شي رايه ورکړي، په هغه حالت کې چې دوی دقيق ملکيت، عايد يا تعليمي کچې پوره کړي.
کميسيون د مدني حقونو د غځولو په اړه د بحث لپاره د ګردي ميز کنفرانسونو جوړولو سپارښتنه وکړه. د ښځو په محدودو معلوماتو سره، د درېيو ګردي مېزونو راپور د بریتانيا د پارلمان ګډې کميټې ته واستول شو، چې د رايې ورکولو عمر يې د ملکيت او سواد محدوديتونو د ساتلو او د دوی په مدني حالت کې د مېرمنو وړتيا په پام کې نيولو سره ۲۱ ته راټيټ کړ. په ولايتي مقننه قوه کې د ښځو او توکميزو ډلو لپاره يې ځانګړې ونډه هم برابره کړه. دا مقررات د هند د حکومت په ۱۹۳۵ ز قانون کې شامل شوي وو. که څه هم دې قانون ټاکنيزه وړتيا وغځوله، مګر قانون بيا هم په هند کې يوازې ٪۲.۵ ښځو ته د رايې ورکولو اجازه ورکړه. د رايې د پراخولو لپاره نور ټول فعاليتونه په ملتپال غورځنګ پورې تړلي وو، چې خپلواکۍ ته يې د ښځو د مسئلو په پرتله لومړيتوب ورکاوه. په ۱۹۴۶ز کې هغه وخت چې د هند اساسي قانون مجلس وټاکل شو، ۱۵ څوکۍ ښځو ته ورکړل شوې. دوی د نوي اساسي قانون په مسوده کې مرسته وکړه او د ۱۹۴۷ ز کال په اپريل کې جرګې د عمومي رايې ورکولو له اصل سره موافقه وکړه. د جولای په مياشت کې د ټاکنو لپاره شرایط تصويب شول. هند د اګست په مياشت کې له انګلستان څخه خپله خپلواکي ترلاسه کړه او د رايې ورکوونې د رولونو چمتو کول، د ۱۹۴۸ ز په پيل کې پيل شول. د رايې ورکولو او ټاکنو لپاره وروستي احکام، د جون ۱۹۴۹ ز اساسي قانون مسودې ته شامل او د ۱۹۵۰ ز کال د جنوري په ۲۶مه (د هند د اساسي قانون د تطبيق نېټه) نافذ شول.
کیمیاوي مرکب
کیمیاوي مرکب یوه کیمیاوي ماده ده چې له یو شان مالیکولونو (مالیکولي موجوداتو) نه جوړه شوې وي، یوعنصر چې ډېراتومونه ولري او د کیمیاوي اړیکو په واسطه د یو بل ترڅنګ رامنځته شوي وي، ځکه نو هغه مالیکول چې یوازې د یوه عنصر له اتومونو جوړ شوی وي، مرکب نه بلل کېږي.
مکسیکو
مکسیکو په انګلیسي Estados Unidos Mexicanos په رسمي نوم د (مکسیکو متحده آیالاتونه) په شمالي امريکا کې د مساحت له نظره دریم لوی هیواد دی پلازمینه یې د مکسیکو سیټي ښار دی. مکسیکو دري رسمي ژبي لري په اوله اسپانیایي دوهم انګلیسي او دریمه فرانسوي ده ۵۵۰'۹۷۲'۱ کیلومتره مساحت او ۷۰۹'۷۳۶'۱۲۱ وګړي لري. ولسمشر یې انریکا پنیانیتو د حکومت ډول یې فدرال او د ۱۸۱۰م کال په سپټمبر کې یې له پخوانۍ بریتانوي ټولواکمنې خپله خپلواکی ترلاسه کړی.
په هند کې د ښځو رايه
یوه لنډیز
هندي مېرمنو چې د نولسمې پېړۍ راهيسې يې په اصلاحي فعاليتونو کې برخه اخيستل پیل کړي وو، د بدلون احتمال هم وليد. دوی خپلې هڅې د سياسي حقونو او په ځانګړې توګه د رايې ورکولو په غوښتنو کې زياتې کړې. له هندي ملتپالو سره يو ځای شوې، هندي فيمينسټانو د بریتانوي رايې ورکونکو او له خپل حکومت څخه د ملاتړ غوښتنه وکړه، چې د يوه متحد هويت يا د ښځو د غوښتنو د يوې ټولګې (سيټ) د پرمختګ مخه يې ونيوله. د هند لپاره د دولت منشي اسټن چيمبرلين (Austen Chamberlain) په هند کې د بریتانيې د واک د کمولو مخالف و او هغه کسان يې تورن کړل، چې د بریتانوي واکمنۍ په چارو کې د "لاس وهوونکو" په توګه د هندي شهزادګانو د مشورې لپاره ان د منځنيو وړانديزونو ملاتړ يې وکړ. کله چې هغه په ۱۹۱۷ ز کې له واکه لرې شو، د هغه ځای ناستي اډون مونټاګو (Edwin Montagu) د هند د وايسرای لارډ چيلمسفورډ (Lord Chelmsford) سره سيمه یيزو حکومتونو ته د بریتانوي ځواک د محدود سياسي واک د لېږد لپاره، د سلا مشورې د تنظيم کولو منظوري ترلاسه کړه.
د غورځنګ پيل ( ۱۹۱۷ز – ۱۹۱۹ ز)
په ۱۹۱۷ ز کې مارګريټ کازينس (Margaret Cousins) په اډيار مدراس (Adyar, Madras) کې د ښځو هندي ټولنه جوړه کړه، تر څو د ښځو لپاره يوه وسيله جوړه کړي چې د حکومت په پاليسۍ اغېزه وکړي. دې سازمان په مساوي حقونو، د زده کړو په موکو، ټولنيزو اصلاحاتو او د ښځو په رايه ورکولو تمرکز وکړ. د بنسټ اېښودونکو غړو کې ايس امبوجامل (S. Ambujammal)، ايني بيسنټ (Annie Besant)، کمالاديوي چټوپاډيا (Kamaladevi Chattopadhyay)، ماري پونين لوکوز (Mary Poonen Lukose)، بيګم حسرت موهاني (Begam Hasrat Mohani)، سرلاباي نايک (Saralabai Naik)، دھنونتي راما راو (Dhanvanthi Rama Rau)، متولکشمي ريډي (Muthulakshmi Reddy)، منګالاممل ساداسوير (Mangalammal Sadasivier)، او هيراباي تاتا (Herabai Tata) شاملې وې. بيسانت (Besant) ولسمشره او ټاټا (Tata) عمومي منشۍ نومول شوې وه. د مونټاګو (Montagu) سره د ليدونکو د خوندي کولو په لټه کې د کازينس (Cousins) يوغوښتنليک ولېږه، چې د ښځو لپاره د تعليمي او ټولنيزو اصلاحاتو د بحث غوښتنه يې کوله. کله چې دا په دې دليل رد شوه، چې د کميسيون څېړنه يوازې په سياسي موضوعاتو پورې محدوده وه، هغې خپل غوښتنليک بيا وکوت او دا ځل يې د ښځو د سياسي غوښتنو په وړاندې کولو تمرکز وکړ.
کیمیاوي مرکب
یو کیمیاوي فورمول په مرکب مالیکول کې د هر عنصر د اتومونو شمېر د کیمیاوي عناصرو د معیاري لنډونونو په کارولو سره مشخصوي. د مثال په توګه: یو مالیکول اوبه H2O فورمول لري، دا څرګندوي چې دوه اتومه هایدروجن له یو اتوم اکسیجن سره وصل دی. ډېری کیمیاوي مرکبات د پېژندنې یوه ځانګړې CAS [د کیمیاوي لنډیزونو خدمات چې د کیمیاوي موادو د پېژندنې ټولنه ده] شمېره لري چې د کیمیاوي لنډیزونو د خدماتو په واسطه مشخصه شوې وي. په نړیواله کچه د تولید او کارولو لپاره تر ۳۵۰۰۰ ډېر کیمیاوي مرکبات (د کیمیاوي موادو د مخلوط په ګډون) ثبت شوي دي.
په هند کې د ښځو رايه
د غورځنګ پيل ( ۱۹۱۷ز – ۱۹۱۹ ز)
کله چې دا د ۱۹۱۷ز کال د دسمبر په ۱۵ تصويب شو، سروجني نايډو (Sarojini Naidu) له ټول هند څخه د ۱۴ مخکښو مېرمنو د يوه پلاوي مشري وکړه، چې د هند د حکومت له خوا تر پراختيا لاندې نوي مدني قانون کې د ښځو د رايې ورکولو حق د شاملولو غوښتنه وکړي. د نايډو (Naidu) او کازينس (Cousins) سربير، د پلاوي په غړو کې بسنټ (Besant)، پاروتي اممل (Parvati Ammal)، مېرمن گروسوامي چيټي (Mrs. Guruswamy Chetty)، ناليني باي دلوي (Nalinibai Dalvi)، ډوروتي جناراداسا (Dorothy Jinarajadasa)، ډاکټره ناګوتاي جوشي (Dr. Nagutai Joshi) چې وروسته د راني لکشميباي راجواډ (Rani Lakshmibai Rajwade) په نوم مشهوره وه، سريمتي کملاباي کيبي (Srimati Kamalabai Kibe)، مېرمن زي لازاروس (Mrs. Z. Lazarus)، موهاني (Mohani)، سريماتي ايس نايک (Srimati S. Naik)، سريماتي سرينګامما (Srimati Srirangamma) او ټاټا (Tata) شاملې وې. په فزيکي ډول د ښځو د موجوديت سربېره، د فرانسېسکا ارونډل (Francesca Arundale)، ابالا بوس (Abala Bose)، سرالا ديوي چوهدراني (Sarala Devi Chaudhurani)، آغلې مظور الحق (Mrs. Mazur-al-Haque)، اوما نهرو (Uma Nehru)، مېرمن ار وي نيلاکاناټا (Mrs. R. V. Nilakanta)، اغلې ايچ پيټټ (Miss H. Petit)، رامابی راناډي (Ramabai Ranade) او شرېماټي پاډمابی سنجيوا راو (Shrimati Padmabai Sanjiva Rao) له خوا مونټاګو ته د ملاتړ ټلیګرافونه استول شوي وو.
کیمیاوي مرکب
یو مرکب ښايي، د کیمیاوي جوړجاړي(تعامل) له لارې له دویمې مادې سره د تعامل په واسطه په یوه بله جلا کیمیاوي ماده بدل شي. په دې پروسه کې د اتومونو تر منځ رابطې ښايي په دواړو مقابلو مادو کې ماتې شي او نوې رابطې رامنځته شي.
تعریفونه
هرهغه ماده چې د ثابت سټوکیومټري په تناسب له دوو یا ډېرو بېلابېلو اتومونو (کیمیاوي عناصرو)نه جوړه شوې وي، یو کیمیاوي مرکب بلل کېږي. دغه مفهوم خالصو کیمیاوي مادو ته په پام سره په ډېرې اسانۍ  سره د درک وړ دی. د دوو یا څو ډوله اتومونو د ثابتو نسبتونو له یوځای کېدونه دا پایله اخیستل کېږي چې ،کیمیاوي مرکبات ښايي د کیمیاوي تعامل له لارې پر داسې مرکباتو یا مادو بدل شي، چې هر یو لږ اتومونه ولري. په مرکب کې د هر عنصر نسبت د هغه د کیمیاوي فورمول په نسبت کې بیانېږي. کیمیاوي فورمول د هغو اتومونو د نسبت په اړه د معلوماتو بیانولو طریقه ده چې یو ځانګړی کیمیاوي مرکب جوړوي، د کیمیاوي عناصرو لپاره معیاري لنډونونه کارېږي او د ښکېلو اتومونو د شمېر مشخصولو لپاره بیا تر هغوی لاندې لیکل کېږي. د نمونې په توګه: اوبه له دوه اتومه هایدروجننه جوړې شوې دي چې، له یوه اتوم اکسیجن سره رابطه لري، کیمیاوي فورمول یې H2O دی.
کیمیاوي مرکبات یو بې‌ساری او مشخص کیمیاوي جوړښت لري چې په یوه مشخص فضايي ترتیب کې د کیمیاوي اړیکو په واسطه د یو بل تر څنګ راځي. کیمیاوي مرکبات ښايي مالیکولي مرکبات وي چې د کوولانټ رابطو په واسطه سره یوځای ساتل کېږي، مالګې د ایونیک رابطو په واسطه له یو بل سره وصلېږي، د فلزاتو تر منځ مرکبات د فلزي رابطو په واسطه له یو بل سره وصلېږي یا د کیمیاوي کمپلکسونو هغه فرعي ټولګه، چې د متناسب کوولانټ رابطو په واسطه له یو بل سره وصلېږي. خالص کیمیاوي عناصرپه عمومي توګه کیمیاوي مرکبات نه ګڼل کېږي، ځکه د دوو یا څو اتومونو اړتیا پوره کوي، که څه هم تر ډېره پورې له هغو مالیکولونونه جوړ شوي دي چې، بېلابېل اتومونه لري (لکه د H2 دوه اتومه مالیکول یا د  S8څو اتومه مالیکول او نور).
مالیکولونه
مالیکول د دوو یا څو اتومونو الکتریکي شنډ(خنثی) ګروپ دی چې د کیمیاوي رابطو په واسطه له یو بل سره وصل دی. یو مالیکول ښايي جوړه هسته ولري، یعنې د یوه کیمیاوي عنصر له اتومونو جوړه شوې وي، لکه د اکسیجن په مالیکول کې دوه اتومه، یا ښايي هسته ونه‌ لري، له یوه عنصره ډېر جوړ شوی کیمیاوي مرکب، لکه اوبه (دوه اتومه هایدروجن او یو اتوم اکسیجن؛ H2O).
ایونیک مرکبات
ایونیک مرکب یو کیمیاوي مرکب دی، له هغو ایونونو جوړ شوی وي چې د الکتروسټاټیکي قوتونو په واسطه د یو بل تر څنګ ساتل شوي وي. دا مرکب په ټولیز ډول خنثی دی، خو له مثبت چارچ لرونکو ایونونونه سره چې د کاتیونونو په نامه یادېږي او له منفي چارچ لرونکو ایونونونه چې د انیون په نامه یادېږي، جوړ شوی دی. دا ښايي ساده ایونونه وي؛ لکه په سودیم کلوراید کې سودیم (Na+) او کلوراید (Cl−) یا په څو اتومي ډولونو کې، لکه په امونیم کاربونېټ کې د امونیم (NH+4) او کاربنات (CO2−3) ایونونه. په یوه ایوني مرکب کې انفرادي ایونونه معمولاً څو نږدې ګاونډیان لري، ځکه نو د مالیکولونو د یوې برخې په توګه په پام کې نه نیول کېږي، بلکې د یوې تړلې درې کنجه شبکې برخه ده چې معمولاً په یوه کرېسټالي جوړښت کې ده.
ایونيک مرکبات چې اساسي ایونونه لري، لکه هایدروکساید (OH−) یا اکساید (O2−) د القلي په توګه طبقه‌بندي کېږي. ایونیک مرکبات پرته له دغو ایونونونه هم د مالګې په توګه پېژندل کېږي او ښايي د اسید-القلي د تعامل په واسطه جوړ شي. ایونیک مرکبات یې ښايي د محلول د تبخیر، رسوب، کنګل کېدو، د جامد حالت د تعامل یا له تعامل منونکو فلزاتو یا غیر فلزاتو سره د الکترون د انتقال له تعامل نه تولید شي، لکه هلوجن ګازونه.
ایونیک مرکبات معمولاً د وېلې کېدو او جوش لوړه نقطه لري چې سخت او ماتېدونکي دي. په جامد ډول نژدې تل الکتریکي عایق دی، خو کله چې وېلې یا حلېږي، لوړه اندازه هادي جوړوي، ځکه ایونونه یې مجهز کېږي.
انټرمیټالیک (د فلزاتو تر منځ) مرکبات
انټرمیټالیک مرکب یو ډول فلزي قلعي ده چې د دوو یا څو فلزي عنصرونو تر منځ د یوه منظم جامد حالت مرکب جوړوي. انټرمیټالیک مواد، معمولاً کلک او ماتېدونکي دي او د تودوخې په لوړه درجه کې میخانیکي خواص لري. دوی د سټوکیومټري یا غیر سټوکیومټري انټرمیټالیک مرکباتو په توګه طبقه بندي کېدای شي.
کمپلسکونه
منسجم کمپلکس له یوه مرکزي اتوم یا ایوننه جوړ دی، چې معمولاً فلزي دی او د انسجام مرکز بلل کېږي او د منظمو شاوخوا مالیکولونو یا ایونونو ټولګه ده چې د لیګانډ یا کمپلکس کوونکو لاملونو په توګه پېژندل کېږي. ډېری فلزات لرونکي مرکبات په ځانګړې توګه انتقالي فلزات منسجم کمپلسکونه دي. منسجم کمپلسکونه چې مرکز یې یو فلزي اتوم دی، د ډي بلاک د عنصر د فلزي کمپلکس په نامه یادېږي.
رابطه او قوه
مرکبات د بېلابېلو رابطو او قوو په واسطه له یو بل سره یوځای کېږي. د مرکباتو د رابطو په ډولونو کې توپیرونه په مرکب کې د شته عناصرو د ډولونو پر بنسټ توپیر لري.
کوولانټ رابطه چې د مالیکولي رابطې په توګه هم پېژندل کېږي، د دوو اتومونو تر منځ د الکترون شریکول په کې شامل دي. په لومړۍ درجه کې دا ډول رابطه د هغو عناصرو تر منځ رامنځته کېږي چې د عناصرو په تناوبي جدول کې یو بل ته نږدې واقع وي چې د ځینو فلزاتو او غیر فلزاتو تر منځ لیدل کېږي. هغه عناصر چې په تناوبي جدول کې له یو بل سره نږدې واقع دي، ورته الکترونګټیوټي ته تمایل لري، یعنې د الکترونونو د اخیستو مشابه تمایل لري. که هېڅ یو عنصر د الکترون د ورکړې یا اخیستو لپاره قوي تمایل ونه‌لري، دا د دې لامل کېږي چې عناصر الکترونونه شریک کړي او په پایله کې دواړه عناصر یو پیاوړی اوکتېت ولري.
ایونیکه رابطه هغه وخت رامنځته کېږي چې د وروستي مدار الکترونونه په بشپړ ډول د عناصرو تر منځ انتقال شي. د کوولانټ رابطې په مقابل کې دغه کیمیاوي رابطه دوه مخالف چارچ لرونکي ایونونه رامنځته کوي. فلزات په ایوني رابطه کې معمولاً د خپل وروستي مدار الکترونونه بایلي او پر یوه داسې کاتیون بدلېږي چې مثبت چارچ لري. غیر فلزات له فلزنه الکترونونه ترلاسه کوي چې غیر فلزات پر منفي چارج لرونکي انیون بدلوي. لکه څرنګه چې وویل شول، د ورکوونکي الکترون تر منځ ایونیکې رابطې معمولاً هغه وخت رامنځته کېږي چې یو فلز او د الکترون ترلاسه کوونکی غیر فلزوالي ته تمایل ولري.
تعاملات
یو مرکب له دویم کیمیاوي مرکب سره د کیمیاوي تعامل په واسطه پر یوه بل مختلف کیمیاوي ترکیب بدلېدای شي. په دې پروسه کې په دواړو متقابلو مرکبونو کې د اتومونو تر منځ رابطې ماتېږي او بېرته رغول کېږي، تر څو د اتومونو تر منځ نوې رابطې رامنځته شي. په کیمیاوي توګه دغه تعاملونه د AB + CD → AD + CB په ډول بیانېدای شي چې په کې A, B, C او D هر یو ځانګړي اتومونه دي او AB, AD, CD او  CBهر یو ځانګړي مرکبات دي.
ابن طفيل
ابن طفيل پوره نوم ابوبکر محمد بن عبدالملک بن محمد بن محمد الطفيل دى.
دی خالص عربي ځوځات څخه ؤ، نو ځکه ورته د اسلامي اندلس فېلسوف وايي. ده په شمېرپوهنه، رنځپوهنه، فلسفه، او شېر ويلو کې ښۀ وړتيا ترلاسه کړه. د يو څه وخت لپاره د غرناتې له حاکم سره شخصي سلاکار په توگه کار وکړ، او بيا د امي يوسف ابي يعقوب بن عبدالمومن (د مهدوي کورنۍ دويم امير ؤ، چې په ۵۸۰هجري سپوږميز کال ومړ) وزير او رنځپوه په توگه دندې ترسره کړې.
زېږېدنه
د ابن طفيل پيداېښټ کال ۴۹۴هجري سپوږميز کال، چې له ۱۱۰۱ز سره سمو خوري ، د اش نومي سيمې کې زېږېدلې دى.
آش له غرناتې څخه څه کم ۴۰ څلوېښت ميله د شمال ختيځ په لور پروت دى.
د فارابي او نورو مخکينيو فلاسفه ؤ په فلسفي افکارو تنقيد
ابن طفيل د د خپلو هم عصره فلاسفه ؤ او پوهانو په اړه داې وايي: زموږ معاصرين کوم چې د له هغو متقدمينو څخه وروسته راغلي، هغوي خو يا مبالغه کوي، يا له اصلې موضوع څخه خبر نه دي. يا د هغوي اصلي حالات موږ ته مالوم نه دي. د ابي نصر الفارابي کوم کتابونه چې موږ ترلاسه کړي دي، ډېرې يې په منطقي مسائلو کې ليکل شوي دي. دده د فلسفې اړوند کتابونو کې زياتره شکوک او شبهات ليدل کېږي. ده د (مله الفاضله) کتاب کې دا په زبات رسولې چې له مرگ څخه وروسته به شريره نفسونه په ډېر تکليف کې تر يوې نه اټکل کېدونکې زمانې پورې پاتې وي.
مگر د (مدينه الفاضله) په نامه کتاب کې يې په صراحت سره ويلي دي، چې شرير نفسونه به معدوم او ورکړ شي. البته بشپړو (کامل) نفوسه به تل ترتله ژوند په نصيب وي. لدې څخه وروسته د (اخلاق) په نامه کتاب کې يې د انسان د نېکمرغۍ په اړه يوڅۀ بحث کړې، او داسې ليکې چې دا نېکمرغي په همدې دنيوي ژوند کې ترلاسه کېداى شي. له دې څخه وروسته دده يو بل قول مخې ته راځي، چې وايي: له دې څخه پرته چې نور هرڅه دي، چټيات، بې مانا او هسې د زړو بوډاگانو کيسې دي. پدې ډول فارابي ټول مخلوق د څښتن تعالى له رحمت څخه مايوسه کړل. دا د هغه داسې خوېدنه ده، چې هېچېرې هم د بښلې وړ نده، او د کومې تلافي هم شونې نده. د نبوت په اړه دده فاسده عقايد دا دي، چې هغه (نبوت) د يو ځانگړي خيالي قوت پايله ده، له دې سره سره يې فلسفه په نبوت باندې په يو څو داسې امورو باندې غوره گڼلې چې دلته يې روښانول اړين نه برېښِي.
سرچينې
وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فيلسوفان