cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اټوم
پدې ډول ځلورکوانتې عددونه n, m, l , s  په تام ډول په اتوم کې دالکترون حالت تعينوي. دنايتروجن اتوم په الکتروني فورمول يوڅه مفصل بحث کوو. (3 P )  P  په 	فرعي سويه کې درې خارجي الکترونونه ځاي لري ددې لپاره چې پووشو چې په کومه طريقه دغه الکترونونه د2p   په اربيتالونوکې يويو الکترون په هر   p  اربيتال کې px,pz,py   يادوه الکترونوپه يواربيتال کې ځاي نيسې خلاصه چې پوو شوداربيتالونوډکيدل دمعينو قاعدوالکترونولومړې خالې اربيتالونودکمې انرژې سره ډکوي اوهمدارنګه دهونددقانون قاعدې مطابق صورت نيسې دنايتروجن لپاره دانرژې له مخې دp   ددريوالکترونونولپاره دp  سويه دريواربيتالو نوکې ترټولومناسب ويش داسې دى      ځکه  چې دغه الکترونونه ديوډول سپين لرونکي دي يا په بل عبارت سپينونه يي په يووخت کې سره مواز ې دي چې يوبل ته نژدې نشې راتلاي چې داددوې متقابله دفع کوې دنايتروجن په اتوم کې الکترونوداسې موقعيت دهوند hand rules  دقاعدې يوخصوصي حالت دى چې په لاندي ډول فورمول بندي کيږي په يو معينه انرژيکې سويه کې بايد دالکترون دسپين کوانتې عددمجموعه اعظمي وي ياپه نوروالفاظو سره ديومعينې فرعي سويي اربيتالونه هريولومړي ديويوالکترون پواسط اوبياددوهم الکترون پواسط ډکيږي الکترونونه دمختلف الجهت سپينونوسره په عين اربيتال کې جوړه کيږي اودوه الکتروني وريځ چې مجموعه ئي صفروي جوړه وي. دهوندقاعده دپاولي پرنسيپ بشپړوي دوه يازيات شميرالکترونه لومړې اربيتالونه په طاق ډول اشغالوي ځکه چې دوې يوډول چارج لري لدې امله کوشش کوې چې مخالف اربيتالونه اشغال کړې اوله بل پلوه ددوې لپاره چې ددفع قوې کمې شي دالکتروني فورمولونو نيمګړتياداده چې پدي حالت کې يوازې کوانتي عدددوه يعنې m  ,l   کارول کيږي په
اتومونوکي دالکترونوحالت تربشپړ انرژيکي حجروميتودپوسطه افاده کيږې چې دځلورو کوانتې عددونوڅخه استفاده کيږي دلومړي ،دوهم ، دريم ، پيريودونو دعناصروداتومونوجوړښت کولاي شوپه لاندي ډول افاده کړو
دريم ګروپ ددغه پيريود دټولو عناصرو ددرې P فرعې سويه ډکيږي چې دالمونيم څخه شروع کيږي
6 Cl =  3p5                    si =  np2        ,    p=  np3   Ne  =  2s2 2p Ar =  3s2    3p6                    Al  =  ns2  np1
ياديږي دنورمال ياعادي حالت څخه داتوم تبديل تحريک شوي حالت ته لازمه ده چې هغې ته يوه اندازه انرژي يادتحريک انرژي ورکړل شي. داتوم په تحريک شوي حالت کې ديوې فرعي سوي څخه بلې سوي ته دهمدې سوې په انتروال کې دالکترون انتقال صورت نيسي دغه عمليه په خپل وارسوه دهمدي سوې په انتروال کې دخالي فرعي انرژيکې سويودشتوالي په صورت کې ممکنه ده لاندي مثالونه داتومونودانتقال دنورمال حالت څخه غيرنارمل شوې حالت ته واضح کوي. شکل.
تحريک شوې حالت Excited state                            اونورمال حالت  Carmel state دهايدروجن اتوم په الکتروني سويه کې يوالکترون يعنې  s )  )   الکترون لري  دهيليم اتوم يوالکترون زيات لري يعنې 1s2  چې په عينې اترژيکې حجره کې قرارلري دغه دواړه الکترونونه مخالف جهت په سپينونه لري لومړې پيريود دوه عناصر لري چې په خنثى غازختميږي. ددوهم پيريودعناصربايددوه انرژيکې سوي ولري ( دپيريودونودسويوشميرافاده کوي . دوهم پيريود دالقلي فلزيعنې ليتيم څخه شروع کيږي دليتيم اتوم په لومړې سويه کې دوه الکترونونه لري دريم الکترون يي بايدددوهمي انرژيکي سوي ډکيدل شروع کړې لدې امله هغه ددوهمي سوې د s  په نيمه سويه کې ځاي نيسې .              Li =  1s2 2s1     ليتيم په دوهمه کوانتي سوېه کې دپاولي دپرنسيپ په مطابق په اعظمي ډول اته الکترونونه ځاې لري دلته دs   دنيمي سوي ترڅنګ دp  نيمه سويه  هم ممکنه ده ځکه چې ددوهمې سوي  اعظمې ظرفيت اته الکترونونه دې ددوهم پيريودداتومونوالکتروني سويه ديو څخه تراته  الکترونونو پورې ډکيږي په حقيقت کې دبريليم ددوهمې سوئې د  s   په نيمه سويه کې دوه الکترونونه وجودلري .       دبور څخه دp   نيمه سويه ډکيدل شروع کيږي د  B   دp1  څخه ترNe   p6   پورې پدې ډول دوهم پيريودپه داسې عنصر سره ختميږي چې دهغې په خاريجي سويه کې اته الکترنونه   2s2 2p6   وجودلري دوهم پيريوداته عناصر لري دوهم پيريود دسوديم څخه شروع دهستې چارج ئي 11   دىدهغه الکتروني قشر د 11  الکترونولرونکې دې چې په دريوانرژيکې سويوويشل کيږي دهغوله جملې څخه دوه يي په لومړې سويه ( دهيليم په شان ) او   8  يي په دوهمه سويه ( لکه دنيون ) کې قرارلرې وروستې يوولسم الکترون يي نوې سويه شروع کوي يعنې نوې پيريودپيل  کيږي دغه الکترون ددريمې سويي د  s   نيمه حجره ډکوي دمګنيزيم ددريمې سويي د s  نيمې سويي حجره کې دوه الکترونونه وجودلري په دريمه سويه کې د  8  الکترونوامکان شته بايدپه نطرکې ولروددريمې سويي لپاره د s   او دp  نيموسويوبرسيره د d  نيمه سويه هم ممکن دى دبلې خواڅنګه چې ددي پيريوددعناصرولپاره دريمه انرژيکې سويه دخارجي سويي څخه عبارت ده دپاولي دقاعدې دمحدوديت له مخي د  8  الکترونوڅخه زيات الکترونونه ممکن دې څنګه چي دهستې دچارج په زياتيدو سره دسوديم څخه ترارګون پورې دالکترونوشمير په خارجي سويه کې د  1  څخه تر 8  پورې زياتيږي دالمونيم اودريم پيريودټول عناصرد 3s   دوه الکترونونه
لري له دې امله د 3p نيمه سويي ډکيدل صورت نيسي. 4 AL = 3S2 3P1. SI = 3s2 3p2. p = 3s2 3p4. S = 3s2 3p Cl = 3s2  3p5. Ar = 3s2  3p6 ټول 8  عناصردسوديم   1s2 2s2 2p6  3s1    څخه ترارګون    1s2 2s2 2p6 3s2 3p6   پورې اړونده الکتروني فورمولونه ترلاسه کوي. پدې ډول دريم پيريودبشپړيږي خودريمه انرژيکې سويه په اعظمي ډول نه ډکيږي ځکه چې دلته د s او p     نيموسويوبرسيره د d   فرعي سويه هم ممکنه ده په همدې ډول ددوراني جدول ټول عناصرکولاي شوپه همدې ډول په انرژيکې سويو وويشو. ومن الله توفيق
پايله ټول کيمياوي مواد داتوم په نوم دکوچنيوذروڅخه جوړشويدي اوديوعنصرټول اتومونه دکيمياله نقطې نظره کاملا يوبل ته ورته دي اودساده کيمياوي عملياتو په ترڅ کې اتومونه په ساده وړوذرو نه ويشل کيږي اوداتوم په باره کې پخوانيوعلماوونظردرلودچې اتوم ديوې ډيرې کوچنې ،کلکې ،اونه ويجاړيدونکې کرې په شان وو.اوپخوانيوفيلسوفانوداسې ويل چې اتوم دتجزيي وړندې .خووروسته جاندالتون لومړنې سړې ووچې کيمياوي تعامل يي په لاس راوړ اودعنصراساس يي کيښودعنصرداتومواتحاددې نواتوم دعنصرکوچنې ذره ده چې داتوم کلمه ددوتورونه جوړه شويده چې  A  دنفې په معنى ده او Tom  دتجزيي معنى ورکوي نوداتوم معنى ده نه تجزيه کيدونکې .خووروسته په اثبات ورسيده چې اتوم دتجزيي وړدې البته په  19   پيړې کې دانظريه بدله شوه .نودالکترون کشف لومړې پديده وه چې داتوم دساختمان په باره کې يونوې موقعيت مينځ ته راوړ.لومړې سړې چې داتوم دجوړښت په اړه يي فکروکړاويوماډل يي جوړکړتامسن Tamson نوميده .بالاخرهمدغه موډل دتامسن دموډل په نوم ياشو.وروسته له هغې په  1986  کال کې دايوګني ګولدپواسته پروتون کشف شو.همدارنګه دنيوترون کشف، دهستې کشف  ،اوداتوم ويشل کيدل په دوه سوه نوروذروباندې يعنې د اتوم دهستوي ذراتوکشف داټول داتوم په باره کې کشفيات وو. همدارنګه دراديواکتيويتي پديدي کشف. اوراديواکتيف موادوپيژندل شول اودراديواکتيف موادونه مصنوعي عناصرکشف شول اودالفا ،بيټا،ګاما،اوداکس x وړانګې کشف شوې چې په طبابت کې زيات رول لري اوهمدارنګه داتومونولپاره اربيټالونه کشف شول اوپه اربيټالوکې دالکترونوځاي په ځاي کيدل تشريح شول اوپه يواتوم کې دالکترون دموقعيت دپيژندلولپاره لاندې کوانتم عددونه ضروردي. 1   اصلي کوانتم عدد  2   مداري کوانتم عدديافرعي کوانتم عدد 3   مقناطيسي کوانتي عدد  4  اوسپين کوانتي عدد اودسوديم اتوم تشريح شو اوهمدارنګه نورمال اوغيرنورمال اتومونه واضح شول. اخڅليکونه 1– ( تڼيوال ) پوهاندعارف الله (غيري عضوي کيميا)کابل پوهنتون سانس پوهنځې. 1383     ه ، ش. 2 __ (حکيمي ) پوهاندمحمدصديق ( غيرعضوي کيميا ) کابل پولتخنيک پوهنتون. 1380   ه ،ش. 3 _ ( ماموند ) پوهاندخيرمحمد( عمومي کيميادرسي کتاب ) دافغانستان دکلتوري ودې ټولنه جرمني 1381    ه ، ش 2002    م 4	_ ( مندوزې ) پوهاندديپلوم انجينر عارف الله (عمومي کيميا دوهم چاپ) دننګرهار پوهنتون دانجينرې پوهنځې    1383   ه ،ش. 5 _ (ياوري ) عيسې ( شيمي عمومي چاپ ايران  جلداول     1381  ه ،ش  . 6 _  (جويا ) محمديوسف  ( غيرعضوي کيميا) کابل پوهنتون سانس پوهنځې 1388                                                      ه ،ش . 8_ Ray monde A. serway, jeerys .foughn callege physics1992 printed in the united state af amireca                                                           9 _ Irving Kaplan .nuclear physics second edition -2004 A.A                  department af nuclear engineering massachusslls .institute                  af technology.                                                                                          10_Ray mond    A .  serway ,  physics  for sclentists  and engineers with     modern physics , second edition 1933  .  jemes madisan univasity.
.
دمطالبولړليک ګڼه     عنوان                                                                                                                                    مخ 1-سريزه	- 1 - 2-داتوم تاريخ	- 3 - 3-د اتوم جوړښت	- 6 - 4-داتوم فرعي ذرې	- 9 - 5-د پروتون کشف	- 13 - 6-دنيوترون کشف	- 14 - 7-دا توم هستوي ذرات	- 15 - 8-د هستې کشف	- 17 - 9-داتوم د جوړښت د پيچلتيا تجربوي ثبوت	- 20 - 10-د تامسن مود ل	- 21 - 11-راد يواکتويتي	- 22 - 12-دالفا وړانګې	- 23 - 13-د بيټاوړانګه	- 23 - 14-پوزيتروني تجزيه	- 24 - 15-دګاماوړانګه	- 25 - 16-الکتروني جذب (غضب الکتروني )	- 25 - 17-داتوم هستوي مودل (درادرفوردمودل )	- 26 - 18-دبورمودل ( دبورنظريه  )	- 28 - 19-داتوم کوانتم ميخانيکي مود ل ( دشرودنګر معادله )	- 33 - 20-اتومي اربيتالونه	- 34 - 21-په اربيتالونوکښې دالکترونودځاې په ځاې کيدو اصول	- 35 - 22-فرعي کوانتمي عدد	- 37 - 23-مقناطيسي کوانتي عدد	- 39 - 24-سپين کوانتي عدد	- 41 - 25-دنايتروجن اتوم	- 42 - 26-پايله	- 48 - 27-اخڅليکونه	- 49 - دپيل خبرې لکه څرنګه چې دلوړوزده کړوقانون حکم کوي چې هر محصل دتحصيل دوخت دسرته رسولو، په بريالي ډول دازموينې دورکولوڅخه وروسته دلسانس اوديپلوم دترلاسه کولوپه منظورچې دمربوطه ديپارتمنت لخوانه ورته دنده سپارل کيږي اودخپل ديپلوم څخه ددفاع په خاطرداړونده ديپارتمنت څخه يوموضوع انتخابوي اودهغې څخه ددفاع په خاطر سيمناروړاندې کوې نودهمدې موخې دترسره کولوپه خاطرماهم دننګرهارپوهنتون دښوونې اوروزنې پوهنځې دکيميااوبيالوژي دديپارتمنت څخه (داتوم جوړښت ) ترسرليک لاندې موضوع دسيمنارلپاره واخسته همدارنګه دسيمنارلارښـوداستادمې پوهنيارمعصوم خان (قيومي )وټاکه. نودلارښوداستاددلارښونې سره سم مې ددې سيمنارمطالب دمعتبروداخلي اوخارجي کتابونوڅخه راټول کړيدي اواستاد ته مې داصلاح لپاره وړاندې کړېدي داصلاح اوتائيد څخه وروسته مې چاپ ته ورکړيدي. نوپه آخرکې دکيميااوبيولوژي دديپارتمنت دټولواستادانوخصوصادخپل لارښوداستادپوهنيارمعصوم خان (قيومي ) څخه مننه کوم چې ماسره ېې پدې څلورکلنه دوره کې اودمونوګراف په ترتيبولوکې هراړخيزه مرسته کړيده دلوې خداې ج څخه درته دلوې اوجميل اجرغوښتونکې يم. په درنښت هدايت الله (خرم دل ) وردګ
اېټم شکل
په دې نړۍ کې چي څومره څيزونه دي دا ټول د کيمياوي توکو نه جوړ دي او بيا هره کيماوي توکه د ايټمونو نه جوړه ده۔د ايټم پر منځ کې نيوکلس (منځي) يي نوکلس کې صرف پروټون او نيوټرون وي ۔ اليکټرون د نيوکلس نه تېرچاپېره تاوېگي۔ياد لرئ چې په يو اېټم کې چي څومره د  اليکټرانونو شمېر  يي هغومره د نيوټرون يي۔ يو اېټم چې اليکټرون بل ته ورکي نو په ورکونکي اېټم به جمع نښان (+) راشي او چي کوم اېټم اليکټرون ترلاسه کړي پر هغه به منفي (-) نښان راشي۔
وېشنيزه:پنځپوهنه وېشنيزه:کيمياپوهنه
14 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ماناګوا
ماناګوا د نیکاراګوای هیواد پلازمینه او لوی ښار دی.
عبدالرب رسول سياف
عبدالرب رسول سياف (په انگرېزي:Abd-arrab-Rasul Sayaf) يو عربي ډوله اخوان مسلمين بنسټپاله سياستوال او جهادي غړی دی. دی د افغان مجاهدينو د لومړني گوند حزب اسلامي لومړنی مشر و چې بيا وروسته ترې نور گوندونه جلا شول او ده هم خپل د گوند نوم د اتحاد اسلامي په نوم ونوماوه. په کورنيو جگړو کې يو مهم غړی و او د جمعيت اسلامي د شورای نظار ډلگی سره په څنگ کې د افغانانو په مقابل وجنگېده څو تالبان پرې راغلل او د رباني د شر او پساد حکومت يې ړنگ کړ ، ښاغلی سياف هم خپلو همفکره او همغږو ملگرو سره شمال ته وتښتېده تر هغه چې په ۲۰۰۱م زېږدي کې امريکا حامد کرزی په مخه کړ او  د نوي حکومت سره سم پخواني جنگي ډلې په شمول د عبدالرب رسول سياف ډلې کابل ته راغلې اوراتگ سره سم يې د گوند نوم بيا بدل کړ او اوس يې د دعوت اسلامي په نوم نومولی.
مخينه
عبدالرب رسول سياف د فقير محمد زوی دی او د کابل ولایت په پغمان ولسوالۍ کې د گلمیر کلي کې زېږېدلی. پلار يې د پاچا ظاهرشاه پر وخت پوځي منصبدار و. په قام چاولخېل دی .د اووه کالو و چې زده کړې يې پیل کړې.
زده کړې
لومړنی زده کړې ېې د پغمان په نومونه يا نمونه ښوونځي کی ترسره کړي ،منځينی يا د دوهمې دورې زده کړې یې په ابن سينا لېسې کې تر اتم ټولگي ترسره کړي ، هغې څخه وروسته د پغمان په ولسوالی کې یې د علوم شرعيه مدرسې کې چې وروسته د بگرام ولسوالی ته ولېږدول شوه او نوم یې امام ابو حنیفه وگرځېد کې د نهم څخه تر دولسم پورې په اسلامي علومو پیل وکړ د همدغې پوهنځی څخه د شرعياتو پوهنتون ته ورکاندید شو. لوړې زده کړې یې څلور کاله د مافوق لسانس تر کچې په لومړي درجې د شرعياتو په پوهنځي کې بشپړې کړې. هغو څخه وروسته يې پوځي دنده ترسره کړه ورپسې يې د قضايي ستاژ لپاره څو مياشتينی کورس ترسره کړ چې ورپسې د کابل پوهنتون د شرعياتو په پوهنځي کې د حديث ديپارتمنت کې د استاد په توگه وگمارل شو ، د دوه کالونو څخه وروسته يې د په همدې څانگه کې د ماسټري زده کړو لپاره د مصر الازهر پوهنتون ته په يوه د زده کړې بورس باندې ورغی. ماسټري يې د حديث او علوم حدیث تر نومه بشپړه کړه. بورس ورته د څېړندويي لپاره د جورج واشنگټن پوهنتون راوتلی و خو د سياسي بډوالي له کبله د هوايي ډگره د جېل په لور روان ولېږل شو.
سياسي او جهادي مخينه
په کال ۱۳۴۳لمريز کې د کابل پوهنتون په شرعياتو فاکولته کې نوی شامل شوی و چې د سیاست سره اشنا شو او سیاسي خوځښت يې د دعوت او مبارزې په نوم پیل کړ.
دندې
په کال ۱۳۴۷م لمریز کې ېې شپږ مياشتې د احتياط تر نومړه د څرخي پله سره پوځي دنده ترسره کړه او بيا يې پينځه مياشتې نوره د ننگرهار ولايت په يولسمه فرقې کې ضابط و. د پوځي امر څخه وروسته يې د قضايي ستاژ ترسره کړ بيا پوهنتون کې د استاد په توگه وگومارل شو وروسته د دوه کالونو بيا د ماسټري زده کړو په نيت د مصر هېواد نوموتي پوهنتون الازهر ته ولاړ د فراغت وروسته کابل پوهنتون ته بېرته ورستون شو او د شرعياتو پوهنځي کې او د ادبياتو پوهنځي کې د استاد په توگه مقرر شو.
د ۱۹۹۲ زېږدي کلونو جگړې کې ونډه
عبدالرب رسول سياف د ۱۹۹۲ زېږيز کالونو په دوران کې د نورو اووه ، اتو يا هم نهو جهادي ډلو ټپلو او ډلگيو سره يوځای د کابل په ولایت کې د کورنيو جگړو پرمهال فعاله جنگسالار و چې تر ډېره د نړېوالو حقوقي بنسټونو لخوا پرې نیوکې شوي.
سرچينې
وېشنيزه:افغان جنگسالاران وېشنيزه:جهادي مشران
وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
یلېنا سېرووا
يلېنا اولېگوفنا سېرووا (انگلیسي: Yelena Olegovna Serova، روسي: Елена Олеговна Серова) یوه روسۍ ستورمزلې ده چې د ۱۹۷۶ د اپرېل پر ۲۲مه د روسیې د اوسورییسک ښار په یوه کلي کې زېږېدلې ده. یلېنا په ۲۰۰۶ کې د ستورمزلې په توگه وټاکل شوه او په ۲۰۱۱ کې ۴۱م لېږد ته نومانده شوه. یلېنا سېرووا لومړنۍ روسۍ ستورمزلې ده چې د ۲۰۱۴ د سپټمبر پر ۲۶مه یې له نړیوال تشیال تمځای څخه لیدنه وکړه او د ۲۰۱۵ د مارچ پر ۱۱مه بېرته ځمکې ته را ستنه شوه.
شخصي ژوند
یلېنا د اوسورییسک ښار د وزدویژینکا په نامه کلي کې زېږېدلې ده او تر ۱۹۸۸ پورې په همدې کلي کې وه. د هغې پلار، چې له پوځ سره یې کار کاوه، المان ته تبدیل شو او یلېنا هم ور سره ولاړه. څه موده وروسته، یلېنا بېرته مسکو ته راغله او په مسکو هوايي‌چلند انسټیټیوټ کې یې له خپل راتلونکي خاوند مارک سره وپېژندل. یلېنا د روسي ستورمزلي مارک سېرو مېرمن ده او یوه لور لري. مارک په ۲۰۰۳ کې د RKKE-13 ماموریت لپاره ټاکل شوی وو خو تر الوتنې مخکې کورناستی (تقاعد) شو. یلېنا یوه له هغو پنځو ستورمزلو څخه وه چې په سوچي کې یې د ۲۰۱۴ کال د اولمپیک د ژمنیو لوبو د پرانیستنې پر مهال د روسیې بیرغ اوچت کړی وو. .
زده‌کړې
د ۲۰۰۱ په مارچ کې یلېنا د مسکو هوايي چلن انسټیټیوټ له هواتشیال پوهنځي څخه د انجنیرۍ په برخه کې؛ او په ۲۰۰۳ کې له د مسکو د انجنیری الاتو او مالوماتو دولتی  اکاډمۍ څخه د ستورمزلې په توگه خپلې لوړې زده‌کړې بشپړې کړې دي.
کاري تجربه
مخکې له دې چې د ستورمزلې پر دندې وگمارل شي، یلېنا په میشن کنټرول سنټر او ار‌ایس‌سي انرگیا  کې د دوهمې ټولۍ د انجنيرې په توگه کار کاوه.
۴۲/۴۱م لېږد
د ۲۰۱۱ په وروستیو کې، د روسي فضايي ادارې مشر ولادیمیر پوپوفکین اعلان وکړ چې یلېنا سېرووا به نړیوال تشیال تمځای ته ولاړه شي او هلته به د شپږو میاشتو په تېرولو سره بېلابېل بیوفزیکي  او طبي ازموینې ترسره کړي. د ۲۰۱۴ د سپټمبر پر ۲۵مه، یلېنا په سویوز ټي‌ایم‌اې-۱۴ایم تشیال‌بېړۍ کې د ۴۲/۴۱م لېږد لپاره د الوتنې چلوونکې په توگه تشیال ته ولاړه.
د دې الوتنې قومندان الکساندر ساموکوتیایوف ، یلېنا سېرووا او د ناسا ستورمزلی بېري ویلمور د بایکانور الوتځای  له ۱/۵ سایټ څخه پر ۸:۲۵ (ن.هـ.م.) بجو والوتل. نهه (۹) دقیقې وروسته، سویوز ټي‌ایم‌اې-۱۴ایم تشیال‌بېړۍ د ځمکې چورلېځ (مدار) ته د ننوتلو په نیت د توغندي له درېیم پړاو څخه بېله شوه.
څو شېبې وروسته، تشیال‌بېړۍ د کورس په نامه خپل د بېړۍ‌چلونې انتنونه پرانیستل. خو د ځینو تخنيکي ستونزو له امله، د تشیال‌بېړۍ له دوو لمریزو هیندارو څخه یوازې یوه یې په بریالیتوب سره پرانیستل شوه. له دې ستونزې سره سره، تشیال‌بېړۍ ‍بیا هم د ځمکې شاوخوا تر څلور واره څرخېدا (شپږ ساعتونو) وروسته د ۲۰۱۴ د سپټمبر پر ۲۶مه پر ۱:۱۲ (ن.هـ.م.) بجو له نړیوال تشیال تمځای سره ونښتل. د ځینو اړینو بیاکتنو وروسته، د پویسک رغبېلگې ور پر ۵:۶ (ن.هـ.م.) بجو پرانیستل شو او درې سره ستورمزلي نړیوال تشیال تمځای ته ننوتل. د ۲۰۱۵ د مارچ پر ۱۱مه، درې سره ستورمزلي کابو ۱۶۷ ورځې وروسته بېرته ځمکې ته په بریالیتوب سره را ستانه شول.
سرچينې
وېشنيزه:کې زیږېلي کسان وېشنيزه:ژوندي خلک وېشنيزه:اوسورییسک کې زیږېدلي خلک وېشنيزه:ښځینه ستورمزلې وېشنيزه:روسې کاسمانفت وېشنيزه:ستورمزلې
15 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
زړه پوهنه
زړه پوهنه یا د زړه د ناروغيو پوهنه (انگريزي:Cardiology) یوه درملگريزه څانگپوهنه ده چې د زړه بې نظمۍ او ناروغۍ په کې پېژندل کېږي او د درملنې لارې چارې يې په پام کې نيول کېږي (په ځانگړې ډول د انسانانو زړه). د درملگرۍ دا ډگر د زړه مورزېږې نېمگړتياوې، د پلازي رگونو ناروغۍ، زړه نابری، د زړه ورخيزې ناروغۍ او الېکټروفېزيولوجي پېژندنه او درملنه په ځان کې نغاړي. هغه درملگران چې په دې څانگه کې زده کړې کړي وي زړه پوه يا زړه پوهان بلل کېږي. هغه درملگران چې د زړه په جراحۍ کې يې زده کړې او عملي کار کړی وي د زړه جراح زړه جراحان بلل کېږي.
څانگپوهنه
زړه پوهنه داخله درملگرۍ يوه څانگه ده. په امريکا کې د زړه پوه تر کچې رسېدو لپاره، په داخله طب کې درې کلنې کاري تجربې ته ضرورت دی او تر دې وروسته درې کاله يوازې د زړه پوهنې په ډگر کې زده کړې ترلاسه کول او کاري تجربې ته اړتيا ده. تر دې وړاندې په زړه پوهنه کې نورې څېرمه څانگپوهنې دي چې څوک کولی شي په کې زده کړې وکړي او څانگپوه وپېژندل شي. په امريکا کې د زړه پوهنې نورې پېژندل شوې څېرمه څانگپوهنې په دې ډول دي:
وېشنيزه:زړه پوهنه
عبدالهادي حيران
عبدالهادي حېران (په انگرېزي: Abdulhadi Hairan ) پښتون ليکوال، شاعر، لنډه کيسه ليکونکى، ستون ليکونکى، ناول ليکونکى او ژورنالست د افغانستان د کندوز ولايت د قلعه زال اوسيدونکى دى. په قام ساپى دى.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
څپه
څپه (په انگرېزي: Wave) يو فيزيکي اصطلاح ده. په يو چاپېريال کې (د يوه فيزيکي مقدار) هغو اختلالونو او اهتزازونو ته چې له يوې مادې او يا تشيال څخه سفر طی کوي څپه يا څپې وييل کېږي.
وېشنيزه:پنځپوهنه
جمیل بیگ
جمیل بیگ (زوکړه؟ - مړینه ۱۱۱۶ سپوږميز کال) يا جميل خان خټک د پښتو ژبې ليکوال، د ستر، نابغه شاعر او ليکوال خوشال خان خټک سکنی او کشری ورور دی.
مخينه
جمیل بیگ د شهباز خان زوی او د پښتو ژبې د ستر شاعر خوشال بابا سکنی او کشری ورور دی. هغه د فقیر جمیل بیگ او میا جمیل په نامه سره هم مشهور دی. خوشال بابا په خپلو شعرونو کې د ده ستاینه کړې ده او په خپلې یوه بوللـه (قصیدې) کې یې، چې په ۱۰۸۰ لیږدي سپوږميز کال کې یې لیکلې ده، داسې وایي:
یو مې سکه ورور دی چې حق لاره یې نیولې- دوه ورونه مې نور دي یو په غم دریم بې غمه
د افضل خان خټک په تاریخ مرصع کې راغلي دي، کله چې د ده پلار شهباز خان شهید شو، جمیل بیگ هم ټپي شوی وو، نو له خپل ورور سره په اس سور شو، د خپل پلار د وینو بدل یې واخیست او تر هغې وروسته یې فقیري غوره کړه.
فقیر جمیل بیگ د کاکا صاحب شیخ رحمکار مرید وو. د کاکا صاحب خاورو ته سپارلو په وخت کې خوشال بابا او فقیر جمیل بیگ د هغه جسد قبر ته ورکوز کړ او په دې وخت کې فقیر جمیل بیگ د شیخ رحمکار په اړوند لاندینۍ لنډۍ (ټپه) وویله:
په بوی دې ټول عالم خوشبوی شو - اصلي چندڼه په تا پريوتل گردونه
په هغه دره کې چې دی اوسېده، یو جومات او یوه حجره یې جوړه کړې وه او په دغه حجره کې قرآن کریم او د فقهې کتابونه هم ایښودل شوي وو. که څه هم دی د شیخ رحمکار مرید وو، نو ده خپله هم ډیر مریدان درلودل چې له مریدانو نه یې یو هم شیخ یحیی دی چې په (حضرت جي اټکي) سره مشهور دی.
په خلفاوو کې یې مست فقیر جمیل و - صاحب حال و مستانه یې قال وقیل و
ابراهیم غوندې خاني میري یې پریښوه - په اختیار یې فقیرۍ ته غاړه کیښوه
فقیر جمیل بیگ د مستۍ او جذبې په وخت کې ځینې منظومې ټوټې هم ویلې دي چې یوه بیلگه یې قاضي میر احمد شاه په تحفة الا ولیاء کې راخیستي ده:
په دې خوړ کې سره او سپین انبار انبار دي - فقیر نه اخلي او نه یې څه په کار دي
ليکلي نښيرونه يې
شیخ جمیل بیگ چې یو فقیر، صوفي او عرفاني شخصیت و په عرفان او تصوف کې یې ډیر کتابونه کښلي دي چې د ځینونومونه یې دادي:
۱- تذکرة الا ولیاء
۳- خلاصة الطالبین
۴- شمس العارفین
۵- اسرار العاشقین
۶- زبدة السالکین
۷- تحفة المقربین
۸- قدوة العارفین
فقیر جمیل بیگ (تذکره شیخ رحمکار) په پاړسي ژبه لیکلی دی چې خطي نسخې یې د کابل په ملي ارشیف کې شته چې په ۱۳۶۵ لمريز لېږدي کال کې په کابل کې چاپ شوې او ښاغلي اسدالله شعور پرې په پاړسي ژبه سریزه کښلې ده.
مړينه او ارامځای
د فقیر جمیل بیگ مزار د پښتونخوا د خټکو د سیمې نوښار ته نږدې دی او د ده د مزار پر ډبره لیکل شوي دي چې نوموړی په ۱۱۱۶ لېږدي سپوږميز کال کې مړ شوی دی. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
اخځليک
۱-خوشال خان خټک او د ده ادبي مکتب، د ډاکټر عارف عثمان تالیف د۱۳۶۴ کال چاپ، کابل.
۳- د خوشال بابا پیر او مرشد حضرت شیخ رحمکار (کاکا صاحب) رحمة الله علیه، ډاکټر لطیف یاد.
۴- خوشال خان خټک، د ارواښاد دوست محمد خان کامل مومند تالیف، د ډاکټر لطیف یاد ژباړه، د پېښور چاپ.
۵- د ليکوال ډاکتر لطيف یاد فېسبوکپاڼه.
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
عزيز تحريک
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
نړيوال هينن ايیرلاینز پلازا
نړيوال هينن ايیرلاینز پلازا چين په ښار  هایکو کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 54 منزلونه دي او ددې لوړوالی  250 ميټر (819 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
محمد زرين انځور
بټنوک|زرين انځور|250px|محمد زرين انځور محمد زرين انځور (١٣٣٥ ل. هـ. کال = ١٩٥٦ ز. کال) (Mohammad Zarin Anzor) يو نامتو افغان ليكوال ، کيسه ليکونکی ، کره کتونکی ، څېړونکی او ژورناليست دی. هغه دم مهال په افغانستان کې د ملي راډيو ټلويزون ريس دی.
نړيوال هينن ايیرلاینز پلازا
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
محمد زرين انځور
مخينه
زرين انځور د ننگرهار ولايت د مومند درې ولسوالۍ د گردي غوث په کلي کې زېږېدلی دی. د پلار نوم يې الحاج عبداللطيف گرديوال دی چې هغه ډېر وخت يې د افغانستان د پوهنې د ودې او پرمختگ په لار خدمتونه کړي دي. د هېواد په بېلابيلو سيمو او په تېره بيا په ختيځو ولايتونو کې يې د ښوونکي، پلټونکي او مفتش او په وروستيو کې د ننگرهار د پوهنې د مرستيال په توگه دندې تر سره کړې دي. زرين انځور له ١٩٩٥ ز.(١٩٧٤ ل.) کال راهيسې له خپلې کورنۍ سره د جرمني د کولن په ښار کې اوسي.
زده کړې
زرين انځور خپلې لومړنۍ زده کړې د گردي غوث په لومړني ښوونځي کې تر سره کړې دي. منځوۍ او دويمې زده کړې يې په ۱۳۵۲ ل. کال د ننگرهار ولايت د ايمل خان په لېسه کې پای ته رسولي ، بيا يې په ١٣٥٣ ل. کال کې د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو په پوهنځي کې زده کړې پيل کړي چې په ١٣٥٦ ل. کال کې د ژورناليزم له څانگې خپل د ليسانس سند لاس ته راوړی. تر دې وروسته يې بيا په پېښور کې د کډوالۍ په کلونو کې د پېښور له پوهنتون نه د پښتو ژبې او ادبياتو په څانگه کې خپل د ماسټرۍ بريليک ترلاسه کړی.
دندې
نږدې لس کاله يې د راډيو افغانستان د هنر او ادبياتو په اداره کې د ادبي خپرونو د چمتوکوونکي او ليکوال په توگه کار کړی دی. په ١٣٦٦ ل. کال کې د افغانستان د ليکوالو ټولنې د ادبي نقد او ادبي څېړنو د څانگې مشر وو. نوموړي په ١٣٦٨ ل. کال کې پېښور ته کډوال شو او د آزاد افغانستان د ليکوالو ټولنې د خپرنيز ارگان خپلواکۍ مجله يې څلور کاله وچلوله. هماغلته په پېښور کې يې د يو شمېر نورو افغان ليکوالو سره په گډه د افغانستان کلتوري ټولنه جوړه کړه چې د همدغې ټولنې د سپېدې ادبي او کلتوري مجلې په خپرولو کې يې فعاله ونډه درلوده همداراز د افغانستان د مقاومت د ادبياتو د ودې او پياوړتيا لپاره يې ادبي او پوهنيزې غونډې او سيمينارونه جوړ کړي. بيا کله چې هغه جرمني هېواد ته کډه وکړه نو په ١٩٩٨ ز. کال کې يې د يو شمير فعالو فرهنگيانو او فرهنگپالو سره په گډه د افغانستان د کلتوري ودې ټولنه بنسټ کېښود چې تر اوسه يې په لسگونو مهم اثار په پښتو ژبه خپاره کړي او يو زيات شمېر ملي او کلتوري غونډې او سيمينارونه يې رابللي دي.
ادبي ژوند
زرين انځور د ښوونځي له وختونو نه شاعري او ليکوالي پيل کړې، خو هغه آثار يې خپاره شوي نه دي. کله چې هغه کابل پوهنتون ته د لوړو زده کړو لپاره راغی نو د خپلو زده کړو سره سره يې په افغاني رسنيو کې خپلې ليکنې او شعرونه خپرول. د هغه لومړنۍ ليکنې، شعرونه او لنډې کيسې په ١٣٥٤ ل. کال کې په ننگرهار مجله او بيا په زيري جريده، کابل، پکتيا، کندهار، پلوشه او نورو بيلابېلو خپرونو تر څنگ د افغانستان په راډيويي او ټلويزوني خپرونو کې هم خپاره شوي دي.
که څه هم چې د زرين انځور د ادبي کار او زيار لويه برخه پښتو کيسه ليکنې او د نوي پښتو ادب کره کتنې او څېړنې ته ځانگړې شوې، خو هغه په نورو ادبي او کلتوري برخو کې يې هم څېړنې او ليکنې کړي او يو شمېر کتابونه يې خپاره شوي دي.
شفت ولسوالي
شفت ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان شفت)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۵۴٬۲۲۶ تنه نفوس لري او مساحت یې ۶۸۱٫۳ کیلومتره مربع دی. د شفت ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
محمد زرين انځور
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه
ټاکنو کمېسیون د احتمالي کاندیدانو لومړنی نوملړ اعلانوي
دافغانستان ټاکنو خپلواک کمېسیون وايي ولسي جرګې ته د احتمالي کاندیدانو لومړنی نوملړ اعلانوي. دغه نوملړ باید پرون اعلان شوی وای، خو چارواکي وايي د اسنادو رسېدو کې ځنډ راغلی و. کمېسیون چارواکو اړوند غونډې ته د مدني ټولنې استازي او د افغانستان ټاکنو څارونکي هم وربللي وو. بل لور ته پر ټاکنو د څار بنسټونه وايي، د ټاکنو قانون له مخې د ولسې جرګې د احتمالي نوماندانو د اسنادو د ارزونې ټولې غونډې باید علني تر سره شوي وای. په افغانستان کې د ازادو ټاکنو او روڼتیا د څار بنسټ اجرائیوي مشر حبیب الرحمن ننګ وایې، د ټاکنو کمېسیون ولسې جرګې ته د احتمالي نوماندانو د اسنادو ارزونې وروستۍ غونډې هم سمبولیکه بڼه درلوده. د ټاکنو کمېسیون د شمېرو له مخې، د ولسې جرګې ټاکنو لپاره ۲۴۷۱ کسانو ځانونه کاندید کړي، چې ۳۳ سلنه یې ښځې دي او د ولسوالیو شوراګانو ته ۳۷۳۱ کسان کاندید دي چې يواځې ۲۷۱ یې ښځې دي.
سورة القصص
سورة القصص د قرآن ۲۸ مه سوره ده.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
ولوف ژبه
ولوف ژبه یوه افریقایي ژبه ده چې په ګامبیا, سنګال او موریتانیا هیوادونو کې ویونکي لري.
نازيه اقبال
نازيه اقبال (په انگرېزي: Nazia Iqbal) يوه پښتنه سندرغاړې ده.
وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې
نوی استعمار
نوی استعمار د یو هېواد له خوا په تش په نامه خپلواک بل هېواد باندې د امپریالیستي واکمنۍ بیاځلي تحمیل کول (معمولا د یو سابق استعماري دولت له خوا) دي. نوی استعمار د اقتصادي امپریالېزم، نړیوال توب، کلتوري امپریالېزم او همدارنګه په یو مخ پر ودې هېواد باندې د کنټرول یا نفوذ لرلو په موخه د پخوانیو استعماري لارو چارو لکه د مستقیمې پوځي مداخلې او یا غیر مستقیم سیاسي کنټرول لرلو پر ځای د مشروطو مرستو ډول دی.
نوی استعمار له معیاري نړیوال توب او پراختیايي مرستو څخه توپیر لري، ځکه په معمول ډول نوی استعمار د اړوندتیا د اړیکې، تابع توب او یا تر نوي استعمار لاندې ملت ته د مالي ژمنتیا د رامنځته کېدو لامل ګرځي. دغه چاره کېدای شي د سیاسي کنټرول د نامتناسبې کچې یا د پورونو د مارپیچي ژمنتیا لامل وګرځي چې له عملي پلوه د سنتي استعمار له اړیکې تقلید کوي.
دغه اصطلاح د فرانسوي فیلسوف ژان پل سارتر له خوا په ۱۹۵۶ زکال کې ابداع شوه او د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې قوام نکرومه د هغو افریقايي هېوادونو اړوند وکاروله چې له استعمار څخه د خلاصون په درشل کې و. له دې سربېره د نوی استعمار اړوند د لویدیځو مفکرینو لکه د سارتر (استعمار او نوی استعمار، ۱۹۶۴ زکال) او نوام چامسکي (د دریمې نړۍ فاشېزم او د واشنګټن اړیکه ، ۱۹۷۹ زکال) په آثارو کې بحث شوی.
رېښه
هغه مهال چې د نوي استعمار اصطلاح د لومړي ځل لپاره وړاندې شوه؛ له پخوانیو تر استعمار لاندې افریقايي هېوادونو سره چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته خپلواک شوي و د اروپايي هېوادونو اقتصادي او کلتوري اړیکې ته یې نغوته کوله. په ۱۹۶۲ زکال کې د وګړیزو ځواکونو د ملي اتحادیې په کنفرانس کې موراکويي سیاستوال او وروسته د ۱۹۶۶ زکال د درې قاره یي کنفرانس (Tricontinental Conference) مشر مهدي بن برکا د نوي استعمار (په عربي: الاستعمار الجدید؛ په انګلیسي: the new colonialism) اصطلاح د شپیتمې لسیزو په لومړیو کې د افریقا د سیاسي بهیرنو د توضیح کولو په موخه وکاروله.
د ګانا پخواني ولسمشر قوام نکرومه (۱۹۶۰-۱۹۶۶ زکال) دغه اصطلاح د لومړي ځل لپاره د افریقا د یووالي د سازمان د منشور په سریزه کې وکاروله او همدارنګه په ۱۹۶۵ زکال کې هغه د  نوي استعمار او د امپریالېزم وروستي پړاو (۱۹۶۵) په نامه د خپل کتاب د عنوان په توګه وټاکله. نکرومه له تیوریکي پلوه هغه ټولنیزو-اقتصادي او سیاسي دلایلو ته چې لینین په خپله رساله امپریالیزم او د کپیټلېزم لوړه کچه (۱۹۱۷زکال) کې وړاندې کړي و پراختیا ورکړه. دغې رسالې د ۱۹مې پېړۍ امپریالېزم د جیوپولیټیکي ځواک د منطقي پراخ کوونکي او همدارنګه د کپیټلېزم د سیاسي اقتصاد لپاره د مالي اړتیاوو برابرونکی باله. قوام په خپل اثر، نوي استعمار او د امپریالېزم په وروستي پړاو کې ولیکل: "د استعمار پر ځای نن ورځ موږ د امپریالېزم د اصلي وسیلې په توګه نوی استعمار لرو... [چې] د استعمار په څېر هڅه کوي ټولنیز جنجالونه کپیټلیسټي هېوادونو ته صادر کړي. ... د نوي استعمار پایله دا ده چې د دې پر ځای چې بهرنۍ پانګه د نړۍ د لږ پرمختللو هېوادونو لپاره وکارول شي د استثمار په موخه کارول کېږي. نوی استعمار د دې پر ځای چې د نړۍ د بډایه او بې وزلو هېوادونو ترمنځ درز راکم کړي هغه زیاتوي. له نوي استعمار سره د مبارزې موخه له لږ پرمختللو هېوادونو څخه د پرمختللو هېوادونو د پانګې ویستل نه دي. همدارنګه دې ته په پام چې دغه یاد شوی نوم له استعمار سره ټینګه اړیکه لري مشکوک دی. موخه یې د هغو بډایه هېوادونو له مالي ځواک څخه داسې ګټنه ده چې لږ پرمختللی هېوادونه نور هم پسې بېوزله کړي."
بې پلوه نړۍ
نوی استعمار؛ پان افریقايي خوځښت او همدارنګه بانډونک کانفرانس (اسیایي – افریقايي کنفرانس، ۱۹۵۵ زکال) ته په اړوندو هغو هېوادونو کې چې د بې پلوه خوځښت د رامنځته کېدو لامل وګرځېدل؛ د بهرنۍ مداخلې د توصیف په موخه وکارول شو. نوی استعمار په رسمي توګه د ټولې افریقا د وګړیز کنفرانس (AAPC) له خوا تعریف شو او د نوي استعمار په اړوند پرېکړه لیک کې خپور شو. همدارنګه د تونس په کنفرانس (۱۹۶۰ زکال) او د قاهرې په کنفرانس (۱۹۶۱ زکال) کې AAPC په خپلواکو هېوادونو کې د فرانسوي ټولنې چارې چې فرانسې مدیریت کولې د نوي استعمار په توګه توصیف کړې.
فرانک افریقا
د اروپا د نوي استعمار پېژندل شوې بېلګه فرانک افریقا «فرانسوي افریقا» ده چې د فرانسې او د هغو د پخوانیو افریقايي مستعمراتو له نږدې اړیکې رامنځته شوې. په ۱۹۵۵ زکال کې له عاج ساحل څخه د ولسمشر فلیکس هوفیت – بویني د لیدنې پر مهال د «فرانسوي افریقا» له اصطلاح څخه ګټنې د فرانسې او افریقا د مثبتو ټولنیزو، کلتوري او اقتصادي اړیکو څرګندويي کوله. وروسته بیا د نوي استعمار منتقدینو د یوې نامتعادله نړیوالې اړیکې د توصیف په موخه وکاروله. سیاستوال او د فرانسې د ولسمشرانو شارل دوګل (۱۹۵۸- ۱۹۶۹ زکال) او ژرژ پمپیډو (۱۹۶۹-۱۹۷۴ زکال) اصلي سلاکار ژاک فوکارت د فرانسوي افریقا له اصلي ملاتړو څخه و. د ورشاو او بټي اثار د فرانسې تر پخواني استعمار لاندې وګړو سره له خپلواکۍ وروسته د فرانسې د ۴۰ کلنې اړیکې خبر ورکوي چې د فرانسوي څو ملیتي شرکتونو په مقر کې د استعماري ځواکونو د شتون څرګندويي کوي هغوی چې په معمول ډول د معدني زخایرو څخه د ګټې اخیستنې په موخه دلته میشت و. داسې استدلال هم کېږي چې افریقايي رهبرانو له فرانسې سره د نږدې اړیکو په لرلو – په ځانګړې توګه د شوروي او امریکا ترمنځ د سړې جګړې پر مهال (۱۹۴۵-۱۹۹۱ زکال) – تر ډېره پورې د خپلواکو هېوادونو د ملي رهبرانو پر ځای د فرانسې د جیوپولیټیکي ګټو د خوندي کوونکو او سوداګریزو عواملو په توګه فعالیت کاوه. له دغو رهبرانو څخه عمر بونګو (له ګابن)، فلیکس هوفویت – بویني (له عاج ساحل)، ګناسینګبی ایادیما (له توګو)، دنیس ساسو نګوسو (د کانګو له جمهوریت)، ادریس دبی (له چاد) او هاماني ډیوري (له نایجر) د بېلګې په توګه ښوول شوي.
بلجیمي کانګو
له بلجیمي کانګو سره د بلجیم چلن د نوي استعمار د اساسي بڼې په توګه توصیف شوی؛ ځکه بلجیمیانو په دې تمه چې نوی خپلواک شوی هېواد بلجیم ته اړوند شي په چټک ډول یې د کانګو د استعمار له منځه وړل ومنل. دغې اړوندتیا بلجیمیانو ته اجازه ورکوله چې کانګو کنټرول کړي؛ آن په داسې حال کې چې کانګو په رسمي ډول خپلواک هېواد و.
په بلجیمي کانګو کې د استعمار په پای سره، بلجیم د Société Générale de Belgique په نامه بلجیمي کمپنۍ له لارې له استعمار وروسته د کانګو د اقتصاد د ۷۰ سلنې برخې کنټرول ته دوام ورکړ. تر ټولو ډېر پام هم په کاتانګا ایالت و چې دUnion Minière du Haut Katanga په نوم د یادې کمپنۍ څانګې د دغه ایالت معدني زېرمې تر کنټرول لاندې لرلې. دغه کاني زېرمې په ۱۹۶۰ زکال کې د ملي کولو له ناکامه هڅې وروسته بیاځلي د بهرنۍ پانګونې پرمخ پرانیستل شوې.
د نوي استعمار اقتصادي واکمني
په ۱۹۶۱ زکال کې ارجنټایني انقلابي چګوارا د نوي استعمار د اقتصادي کنټرول د میکانېزم په اړه په کیوبا کې د Historical Exception or Vanguard in the Anti-colonial Struggle? تر عنوان لاندې خپله وینا کې وویل: "موږ، چې په مودبانه ډوله د «مخ پر ودې» هېوادونو په توګه یادېږو، په حقیقت کې استعماري، نیمه استعماري او یا اړوند هېوادونه یو. موږ هغه هېوادونه یو چې اقتصاد یې د امپریالېزم له خوا منحرف شوی، هغه امپریالېزم چې په غیرعادي ډول یې د صنعت یا کرهڼې څانګو ته د خپل پیچلي اقتصاد د اړتیا له امله وده ورکړې. «د ودې پر لور» یا تحریف شوې وده د خامو موادو په برخه کې خطرناک تخصص له ځانه سره لري چې په خپل ذات کې زموږ د وګړو لپاره د لوږې ګواښ له ځانه سره لري. موږ، «مخ پر ودې»، همدارنګه هغه هېوادونه یو چې یوازې واحد صنعت، واحد تولید او واحد بازار لرو. هغه واحد محصول چې نه ډاډمن پلور یې یوازې یو واحد بازار ته اړوند دی ځان له شرایطو سره برابروي او یا یې تحمیل کوي. دا د امپریالیستي اقتصاد د واکمنۍ لپاره تر ټولو غوره فورمول دی."
سړه جګړه
د شلمې پېړۍ له نیمايي څخه د هغې تر وروستیو پورې د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ د ایډیالوژیکې جګړې پر مهال هر یو له دغو هېوادونو او همدارنګه د هغوی پر چاپېر راټولو هېوادنو یو بل د امپریالیستي او یا غیر مستقیم سیاسي کنټرول په موخه د نوي استعمار له لارو چارو په کار اخیستو تورن کول. په دغه مبارزه کې نیباتي جګړې شاملې وې چې د پیرودونکو دولتونو له خوا له استعمار څخه په خلاصو شوو هېوادونو کې ترسره کېدې. کیوبا، د وراسا د هوکړې بلاک، د جمال عبدالناصر تر واکمنۍ لاندې مصر (۱۹۵۶-۱۹۷۰ زکال) او نورو متحده ایالات تورن کول چې له هغو غیر دیموکراتیکو حکومتونو څخه ملاتړ کوي چې رژیمونه یې د خپلو خلکو د ګټو استازولي نه کوي او همدارنګه د هغه منتخبو حکومتونو (افریقايي، اسیايي، لاتین امریکايي) په راپرځولو کې لاس لري چې د متحده ایالاتو له جیوپولیټیکي ګټو څخه ملاتړ نه کوي.
لمباردي
لمباردي ولایت د ایټالیا په شمال کې پرته سیمه ده.
16 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
جيپور
جيپور د هند يو تاريخي ښار دی. د تاريخي مخينې له مخې د هند د نورو ښارونو په څېر د مذهبي او هنري آثارو، صومعو او عبادتځايونو د شتون له امله يو بډای ښار دی. دا ښار د هند د ټورېستي ښارونو په کتار کې راځي.
پېښليک
جيپور په ۱۷۲۸ ز. کال کې د دويم ماهراجا سېنگ له خوا جوړ شو.
لومه
لومه په فرانسوي Lomé) په افریقا کې پروت د توګو هیواد پلازمینه ده.
17 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
قم
قم د قم د ولایت مرکز دي. دغه ښار د تهران څخه په جنوب لدیویځ کی پروت دي. قم په اوس وخت کی ۱۰۴۲۳۰۹ نقوس لري. د قم په ښار کی د قم سیند بهېږي. دغه ښار د شیعه گانو مهم سیاسی او مذهبي مرکز دي. په دي ښار کی د سيد على خامنه‌اى دفتر هم شته.
تاریخ
د قم ښار د ۵۰۰۰ کلو مخکې تاسیس شو. په ۷ پېړۍ کی دغه ښار د عربانو لخوا ونیول شو. د سلجوقیانو د حکمرانانو په وخت کی قم مهم تجارتی او ثقافتي مرکز وو. په ۱۵۰۳ ‌ز کی د قم ښار د شیعه گانو مرکز شو. د ۱۹۶۴ کال څخه تر ۱۹۶۵ کال پورې آیت الله روح الله خمینی په دی ښار کی ژوند کاوه او د شاه محمدرضا پهلوی حکومت یی انتقاد (نیوکه) کاوه.
وېشنيزه:د ایران ښارونه وېشنيزه:د قم ولايت
جیک په باکس کې
جیک په باکس کې د متحده ایالاتو امریکایی دی چټک خوراک ریستوران چین. دا په 1951 کې د رابرټ او پیټرسن لخوا تاسیس شو.
عبدالجليل ځلاند
عبدالجليل ځلاند (۱۳۰۹ ل. - ۱۳۸۸ ل. ) يو افغان سندرغاړی، شاعر او کمپوزيتور وو.
طهارت یا پاکوالی
طهارت يا پاکوالی
دطهارت (اودس) دواجب كيدلودليل قول دالله (ج) دی چه دقرآن شريف د المآئدة دسورت پـه شپـږم آيت كښی فـرمايى: ﴿يآيهاالذين امنوااذاقمتم الى الصلوة فاغسلووجوهكم وايد يكم الىالمرافق وامسحوبرءوسكم وارجلكم الى الكعبين﴾ يعنی ای هغوكسانوچه ايمان موراوړيدی كله چه تاسی هڅه وكړی ولمانځه ته نوووينځی مخونه خپل اولاسونه خپل دڅنګولو سره اومسح وكړی پرخپلوسروباندی اوهمدارنګه ووينځی پښی خپلی دبجولكو(پړكيو) سره. ديادونی وړده چه دمخ دوينځلواندازه دتندی دلوړى برخی څه تر زنی لاندی پوری اوږدوالی اوديوه غوږ دنرمۍ څه دبل غوږ تر نرمۍ پوری ئې پسوردی. اودس (طهارت) فرض دی ولی مصنف (رح) واجب ذكركړيدی، كه څه هم دفرضومنكركافراودواجب منكرنه كافركيږی خودعمل په ميدان كښی دواړه يودی، كه څوك عمل دفرض يادواجب ونه كړى نوددوږخ سزابه وينی. په اوداسه كښی ددرو(٣) اندامونوپريمنځل اودسرمسح كول فرض دی، كه څه هم داودس فرضونه څلوردی ولی مصنف (رح) دواړه لاسونه پريوه اندام اودوی پښی پريوه اندام شميرلی دی. پريمنځل دڅنګلواوبجلكو(پړكيو) زموږدمذهب ددرو (٣) علماوو په نيز داوداسه په فرضوكښی داخل دی يعنی كه ونه وينځل شی نواودس نه صحيح كيږی، علماءكرام زموږ دمذهب امام اعظم ابوحنيفه (رح) چه اصل نوم ئې نعمان دی، دوهم دامام صاحب شاګردقاضی القضات اولوی مجتهد ابويوسف (رح)، دريم دامام اعظم ابوحنيفه (رح) بل شاګردچه په مذهب كښی ئې ډيرلوی كتابونه تصنيف كړيدی لكه مبسوط، جامع صغير، جامع كبير، زيادات، هارونيات اوداسی نور، محمد (رح) دشيبانی (رح) زوی دی. امام زفر (رح) په پورته موضوع كښی زموږ ددرو(٣)علماوو دحكم مخالف دی، دده په نيز په اوداسه كښی دڅنګلو او بجلكو پريمنځل فرض نه دی. دسرپه مسح كولوكښی اندازه دنزلی فرض ده چه دغه نزله څلورمه دسركيږی لكه څنګه چه روايت دی له المغيره بن شعبه (رض) نه چه په تحقيق سره نبی (ص) ديوقوم د حاجت رفع كولوځای ته راغى اوهلته ئې خپل حاجت رفع كړ (بولي ئې وكړی) بيائې اودس تازه كړاومسح ئې پرمباركه نزله او پرهغوموزوباندی وكړه چه په پښوئې وی.
دپښتنو تاريخي څرک
افغانستان د اسيا د لويې وچي په زړه کي پروت لرغونۍ هيواد دۍ. د دې هيواداوسيدونکو په زيات زماني واټن کي ډول ډول مدنيتونه مينځته راوستې ،او سترې کارنامې او نه هيريدونکي پيښي يې د خپل تاريخ وياړ گرځولي دي. د دي هيواد تاريخ د بيلا بيلو قو مونو په شتون او پيوستون سره داسي ښکلې شوې چي هره پاڼه يې د ذاتي کيفيت لرونکې او هر عنوان يې د برم بيان دۍ. د دې قومونو شته والۍ په ځانگړې توگه مشر ورور يا پښتون قوم د هيواد دتاريخ وياړلې ماهيت گرځيدلې دۍ ، چي له يوې خوايې د هيواد هويت ټاکلۍ او له بلي خوا يې د هيواد په پت ساتنه کې ستري وياړني خپلي کړي دي.
د پښتون قوم د سټي او ريښې پيداکولو په اړ وند د پخوانيو زمانو راهيسې د زيات شمير پو هانو او ليکوالانو څيړني او ليکني شته چي هر يوه ليکوال په خپل اند او فکر د خپلو څيړنو نتيجې په خپلو اثارو او تاليفاتو کي برملا کړيدي. خو د زماني بدلون د ليکوالانو په اثارو کي څرگند دي. تر اوسه چي کومي ليکنې د پښتونو د سټي او ريښې په تړاو شوې او خپاره شويدي ، کيداشې دا ليکني له بنسټه پر دوو برخو وويشو : لومړۍ د ضديت پر بنسټ ، دوهم د علميت پر بنسټ ليکني دي .چي په دې برخه کي د پورتنيو بنسټو نو په اړه په زيات لنډون د ځينو اړينو مطالبو يادونه کوم.
لومړۍ د ضديت پر بنسټ ليکنې : په زياته پيمانه د دي ډول ليکونو اخځ او مر جع فکلوريک او افسانه وي روايات دي ، او هغه وخت چي دا روايات د تعصب سره يوځاې شي بيانو د ضديت پر بنسټ د ليکلو لپاره مطالب را زيږيولای شي .د بليلگي په توگه د دي ډول ليکنو څخه چي د پښتون قام سره د ضديت پر بنسټ ولاړي دي يو هم د ايراني ليکوال او ډيپلومات مهدي فرخ ليکني دي چي نه يوازې داچي تاريخي واقعيت يې په ليکنو کي د افغانستان په اړه نه ليدل کيږي بلکي د پښتنو او افغانستان سره د عصبانيت لمبي يې له ورايه څرگنديږي. په دي اړه يوه روښانه بيلگه په 1919 ميلادي کال د افغانستان د خپلواکۍ د بيرته اخستلو په هکله د نوموړي يادوني را يادوم چي په خپل اثر ( تاريخ سياسي افغانستان نو ) کي يې خپل اند داسي انځور کړيدۍ چي گويا د افغانستان خپلواکي د انگليسي سياست پوهانو يوه پيرزوينه وه ، نه دا چي افغان اولس انگليسي قوماندانان دي ته اړ کړل چي د افغانستان خپلواکي په رسميت وپيژنی. په داسي حال کي چي دا حقيقت ټولو ته څرگند دۍ چي په 1919 ميلادي کال د زرگونو افغانانو د سر ښندنې او قربانيو په وجه وروسته له هغه چي انگليسي ځواکونو د جگړی په بيلا بيلو برخو او محاذونو کي پوره ماتي وکړه ، بيانو انگليسي واکمنانو د افغانستان خپلواکي په رسميت وپيژندله. په دي حقيقت نه يوازې افغاني مورخين بلکي انگلسي مورخين او څيړونکي هم پوره قايل دي چي افغانانو د يوې سختي او درنې جگړي وروسته خپله خپلواکي تر لاسه کړل ، خو داچي ايراني ليکوال مهدي فرخ د افغانانو لپاره دابرۍ نه خوښوې نو ځکه يې روښانه لمر ته دوې گوتي نيولي او د لمر د پټولو هڅه کوي. همدي ليکوال د پښتنو د سټي او ريښې په اړه هم خپل عصبانيت نه دۍ پټ کړۍ ، نوموړۍ په خپل اثر کي په هغه جوړي سوي افسانې او جعلي روايت زور اچولۍ چي وايې : د افغان نوم د دوو کليمو څخه جوړ سويدۍ ( اهه ) او ( فغان ) او مانايې اهه او فغان ده ، د نوموړي له انده د ضحاک په وخت کي يو شمير کسان د دښمنانو لاس ته ولويدل او دښمنانو هم د هغو کورنيو ټول نارينه مړه کړل او د ښځو سره د زور زياتي اړيکو پر بنسټ د نوي نسل د زيږد پر وخت اهه او فغان اوريدل کيدۍ ، نو د هم هاغه زور زياتې اړيکو څخه را ټوکيدلۍ نسل افغانان دي.
د لايدن پوهنتون يوتن استاد په خپل هيواد کي د افغانستان د مينه والو لپاره په هلندي ژبه په 2002 ميلادي کال د افغانستان په نوم يو معلوماتي اثر خپور کړ. په دې اثر کي له دريو عمده برخو څخه يوه برخه په افغانستان کي ميشتو مليتونو ته ځانگړي شويده. نوموړي د پښتنو د ريښې او سټي په اړه هم هاغه زاړه روايات او بيا دهغه ملا نعمت ا لله (( نو موړۍ د جهانگير د دربار منشي وو او مخزن افغاني نومې اثر د ليکلو کار يې ښايې په 1612 ميلادي کال پاې ته رسولۍ وي )) کيسه او نکل ليکلې چي پښتانه يې د عبريانو اويا اسرائيلو يو ښاخ گڼلې او د وخت هندي مغولي دربار ته د نيمگړو معلوماتو په ورکولو سره يې د يوه داسي نکل بنسټ کښيښودۍ ، چي د زيات شمير ليکوالانو لپاره يې د کالونو کالونو په ترځ کي د روايتي منبع په توگه کار ورکړ ، خو دادۍ د ورستنيو علمي څيړنو پر بنسټ نه يوازي هغه روايت ناسم راوخوت بلکي د پښتنو اريائتوب يې په علمي بنسټ څرگند او برملا کړ.
زه نه غواړم د ملا نعمت ا لله د روايت د ترديد لپاره دلايل و ليکم ، په دي اړه غواړم د درنو لوستونکو پام هغو اثارو ، کتابونو او ليکل شوو مطالبو ته را واړوم چي په هغو کي د نعمت ا لله د روايت د تر ديد لپاره په پوره تفصيل ارزښتمن او علمي مطالب ليکل سويدي. د يادوني وړده چي په دي اړه د ټولو هغو اثارو يادونه ممکن کار نه دۍ چي د نوموړي ملا او دهغه د پيروانو په اړه د ترديد علمي مطالب او مباحث ترتيب او خپاره سويدي ، دلته يوازي دبيلگي په توگه د يوشمير اثارو او ليکنو يادونه کوم.
د افغاني مورخينو او څيړونکو په څير يو شمير بهرني ليکوالانو هم د پښتنو د سټي او ريښې په اړه د نوو علمي څيړنو پر بنسټ د پښتنو اريائيتوب منلې او په بيلا بيلو اړ خونو کي يې د ثبوت لپاره منلي علمي مطالب وړاندي کړي چي د بيلگي په توگه د يو شمير هغو بهرنيو پوهانو د اثارو نومونه يادوم چي د پښتنو اريائتوب يې د يوه علمي حقيقت په توگه ثابت کړيدي : د کنشکا د سره کوتل ډبرليک ( باختري ژبه ) د هيلموت هو مباخ ليکنه او د پوهاند زيار ژباړه ؛ پښتانه ( پټانز ) د سراولف کارو ليکنه چي د ژباړي چاري يې الحاج شير محمد کريمي تر سره کړيدي ؛ پښتانه او ورونه مليتونه گډ پيښليک _ گډ برخليک د بورخاردبرينتس ليکنه ؛ او په لسگونو نور اثار چي د ټولو ليکل په دي لنډه مقاله کي ممکن کار نه دۍ.
گران لوستونکي په خپله خوښه کولاي شې چي د ملا نعمت ا لله او دهغه د نورو پلويانو د مطرح شويو رواياتو د سپيناوي لپاره ياد شوي اثار ولولې ترڅو دا په اصطلاح پټ راز ورته څرگند شي. خو زه په دي برخه کي په لنډه توگه د هغو مطالبو يادونه کوم چي د پښتون قام ريښه لرغونو اريائيانو ته رسوي ، بايد زياته کوم چي په دي برخه کي به زه زيات نوي مطالب ونه لرم خو دومره به وي چي د پخوانيو څيړنو پر بنسټ يو لنډ مطلب وليکل شي څو د ځوانو پښتنو لپاره د پوهيدو وړ وي.
د پښتنو تاريخي څرک : پخوا تر دي چي د پښتنو تاريخي څرک ته مخه وکړو ، لومړۍ د يوه ټولنيز بهير بنسټيز ار ته د درنو لوستونکو پوره پام اړول غواړم ، او هغه داچي : د ټولني ټو ليز شتون اوښتون لري ؛ ټولنه هغسي چي په تيره زمانه کي وه اوس هغسي نه ده او هم به په راتلونکي کي داسي نه وي لکه چي نن ده. د دي ار په نظرکي لرلوسره کيدای سی د پښتنو تاريخي څرک واخلو او په لاره کي د تړلو دروازو پرانستل د همدي ار په مرسته وکړو.
د پښتنو تاريخي څرک به له دې ځايه پيل کړو چي پښتانه اريا ئيان دې ، لا تر اوسه ارين پوهان د اريائيانو د لومړني وطن په اړه يوه خوله نه دي. د اريائي قومونو د لومړني ټاټوبي ( مسقط الراس ) په توگه دري لرغوني سيمي يادي شويدي ، د اورال او کسپين بحيرو چاپيره سيمي ؛ د زرافشان او تيانشان درې او د امو سيند شمال ختيځي ښيرازي سيمي. په هر تقدير ، څه وخت چي د نوموړو قومونو شمير زيات او د ميشت نويو ټاټوبو ته اړتيا پيدا شوه ، بيا يې په بيلا بيلو زمانو کي ډله ايزي ليږديدني وکړې چي ددې ډله ايز ليږد د پيل تاريخ د 3000 څخه تر 2500 کاله پخواتر ميلاد کالونه ټاکل سويدي.
د اريائيانو په اړه تر ټولو باوري منبع هغه تاريخي ويني او بولني ( سرودونه ) دي چي ټولگه يې د ويدا په نوم ياديږي ، او دا د افغانستان تر ټولو لرغونۍ تمدن هم دۍ چي مورخين يې د ويدي تمدن په نوم يادوي ، اولرغونتوب يې څه ناڅه 1800 کاله پخواتر ميلاد کالونه په بر کي نيسي. دا هغه وخت وو چي اريائيان د امو سيند سهيلي څنډو ته رسيدلې او دبلخ په لرغوني ښار کي يې د ښيرازه تمدن بنسټ ايښۍ او هغه تمدن ته يې د ودي او پراختيا لورۍ پرانيستۍ وو. څيړونکو ثابته کړې چي ويدي بولني په بنسټيزه توگه د هندوکښ په سهيلي برخو کي ويل سويدي ، خو د څيړونکو په اند د هندوکښ په سهيل کي د ويدي بولنو هر اړخيز توب او توان دومره غښتلې دۍ چي بيله شکه د دي ليکنيزو ادبياتو وړاندې ، د ويانديزو يا گړني ادبياتو شتون ثابته وي. په دې ترتيب پخواتر دې چي اريائي قومونه په بلخ کي د يوه پر مختللي مدنيت بنسټ کښيږدي ، د هندوکښ په شمال او د امو سيند په سهيل کي يې د مدنيت وړاندي کلتوري مرحلو بيلا بيل پړاونه تير کړيدي.
د ويدا په څلورو برخو ( ريگويدا ؛ اتهرو ويدا ؛ ويجورو ويدا ؛ او ساما ويدا ) کي د اريائي قومونو د ژوند په اړه هر اړخيز معلومات شته چي د تاريخي څيړنو لپاره ارزښتمن مواد دي. په دي برخه کي يوې بيلگي ته د لوستونکو پام را اړوم : پکهت ؛ دا هغه نوم دۍ چي د ريگويدا په متن کي زيات ياد سويدي. ژبپوهان د پکهت نوم د پښتون د نوم پخوانۍ شکل گڼي په دي اړه د رگويدا په ويينو ( سرودونو ) کي د پکهت د نوم د يادولو څو بيلگي را وړم :
1 -- ... بريگو س او درپهو س ژر غوږ و نيو ۍ يوه دوست بل دوست ته د دو ليرو قبيلو په منځکي نجات و با خښه ... د پکهت او بهالانا او الينا او شيوا او اوشيانن خلق سره راټو ل شو ل د اريائي ملگري لار ښو ونو ته د تريتسو قبيلي ته راغۍ ، د ده دا زړه ورتوب ، را تگ له دي امله وو چي له جگړي سره يې مينه درلوده.
له دي سندري څخه څرگنديږي چي پکهت ( پښتون ) او بهالانا ( بولانيان ) الينا ( نورستانيان ) شيوا ( د کابل د شيوکي خلک ) په يوه جگړه کي سره ملگرې وه.
2-- ... اي ايندرا ! ته ډير لوی يې له تا څخه غواړم چي موږ ته پې وري غواوي راکړې ! لکه مدهه پاتي تيا او ني پاتي تيا ته چي دي ورکړيدي .هغه سي لکه د کنوا ټبر او د تراساديوس شهزاده او پکهت او ساوراچا ته چي دي ورکړيدي.
په دي ترتيب د پکهت يا پښتون ډيره لرغونې يادونه په ليکل شوې ويدا کي شته ، او د يوي قبيلي په توگه يې د وخت په پيښو کي ټاکلې ونډه درلوده.
د افغانستان د لرغوني تاريخ د پوهيدو لپاره يو بل معتبر ماخذ د اوستا مقدس کتاب دۍ چي د زردشت يا سپين تمان په وسيله مينځ ته راغلۍ او تبليغ شويدۍ. مورخين د دې اثر دتبليغ او حاکميت زمانه د 1200 پخوا تر ميلاد څخه بيا تر 700 کاله پخوا تر ميلاد کالونه په گوته کوي. د ازمانه د افغانستان په تاريخ کي د اوستايې تمدون تر عنوان لاندي مطالعه او څيړل کيږي. دا مدنيت هم د ويدي مدنيت په څير د اريائيانو له خوا منځته راوستل شو او وده يې ورکړل ، چي د پښتنو ونډه بياهم رو ښانه وه ، د بيلگي په توگه د زردشت يو ډير اوريدونکۍ نوم سپينتمان وو چي په اوسنۍ پښتو کي هم پوره د پوهيدو وړ نوم دۍ. د دي سره سره چي د اوستايې متونو په ځينو برخو کي د سهاکو قبيله ښه نه گڼي.
د پښتنو د تاريخي څرک لپاره د معتبرو ماخذونو په لړ کي تر اوستا يې متونو وروسته تر ټولو ډاډمن ماخذونه هغه ليکني دي چي د يوناني مورخينو په وسيله ليکل شوي او د منځنۍ اسيا په بيلا بيلو سيمو پوري اړه لري ، په دې برخه کي د بيلگي په توگه يوازي ديوناني نامتو مورخ هيرودوتس ( په 425 تر ميلاد وړاندي کالونو کي مړ شويدۍ ) هغه يادوني رانقلوم چي نوموړي د پښتون او د پښتنو د هيواد په اړه په خپلو اثارو کي په ډير ځله ثبت کړي دي. د بيلگي په توگه ، هيرودوت ليکې :
1 --- سر بيره پر دې نور هنديا ن هم شته چي د پاکتو يک هيواد د کاسپارتوس له ښار سره سرحد لري ؛
2 --- د پاکتو يک خلکو د پوستکي چپني اغوستې او د خپل هيواد لندۍ او چړې يې له ځا ن سره درلودې.
3 --- يوه کوچي قبيله چي ساگار توې نوميږي ايرانيان دي ، په لبا س کي نيم پاړسي او نيم پکتوا ن دي.
4 --- دو ۍ خپل دغه دريايې سفر د پاکتو يک هيواد د کاسپارتوس له ښاره پيل کړ. دټولو ژبپو هانو پر دې ټکي اتفاق دۍ چي د پا کتويک مانا اوسنې پښتون دۍ.
پر هيرودوتس سربيره يوشمير نورو يوناني ليکوالانو او جغرافيه پوهانو لکه بطليموس ، هيکتايوس او نوروهم د پښتنو په اړه په خپلو اثارو کي يادوني کړيدي بطليموس په مکرر ډول د پکتين نوم ياد کړيدۍ ، او همداډول د هيکتايوس په اثارو کي د کاسپاپور ( پيښاور ) گندهارا ( ننگرهار ) او نور نومونه راغلۍ دۍ.
د مقدوني سکندر سره د جگړو په مهال ( د 330 څخه تر 326 د ميلاد وړاندي کالونه ) نه يوازي د پښتون قوم يادونه په واروار شويده ، بلکي د بيلا بيلو قبيلو يادونه هم شويده دبيلگي په توگه : د شتک ( خټک ) اسپزي ( يوسفزي ) ساگاري ( ساخري ) او نورو نومونه يادولاي شو.
د لومړۍ ميلادي پيړۍ په درشل کي د پښتنو يوي قبيلي چي سهاک نوميدل د يوي لويې واکمنۍ بنسټ کښيښود ، چي د افغانستان په تاريخ کي د کوشاني امپراتورۍ په نوم پيژندل شويده. د همدي پاچاهانو په وخت کي د پښتو ژبي گړنۍ يا دوييني برخي د وخت په ليکنو کي معمول گرځول سويدي ، د بيلگي په توگه د بغلان د سره کوتل په ډبرليک کي د اوسنۍ پښتو ژبي ډيري گړنۍ کليمي ليکل شويدي لکه : انند ( ننداره) ؛ وکيدو ( کيدل ) ؛ بگه ( بغي ) ؛او نور.
د کوشاني امپراتورۍ وروسته د پښتنو بله قبيله چي ايپتالي يا ابدالي نوميدل په ( 425 ميلادي کال ) د لويې امپراتورۍ په جوړولو بريالي شول. د ايپتالي يا ابدالي پاچاهانو نومونه لا تر اوسه په پښتو ژبه کي کارول کيږي ، د بيلگي په توگه : توره منه ( توره وهونکۍ ) ايپتالي پاچا ( په 502 ميلادي کال وفات شو ) .مهراکولا ( مهر گل ) په 542 ميلادي کال وفات شو ، او داسي نور.
د ايپتالي پاچاهانو پاتشوني او د زابل واکمنانو چي د پښتنو په بيلا بيلو قبيلو پوري يې اړه درلودل لږ تر لږه د 300 کالونو پوري د عربي لښکرو په وړاندي د خپلي سيمي ژغورني ته ملا تړلي وه، تر هغو چي د سيستاني يعقوب ابن ليث صفار په وړاندي يې خپل مورچلې پرېيښودلې او اړوندي سيمي يې د صفاري واکمنانو تر سيوري لاندي شوي.
د اپتالي پاچاهانو وروسته د ځينو چيني زيارت کونکو او بيا تر هغه وروسته د عربي ليکوالو په اثا رو کي د پښتون د نوم څرک په زياته پيمانه ليدل کيږي ، خو د دي نوم تر څنگ د اپگان يا افغان نوم هم په سترگو کيږي چي تر ټولو پخوانې شکل يې په ساساني ليکنو کي ليدل کيږي چي تاريخ يې دريمي ميلادي پيړۍ ته رسيږي .او تر هغه وروسته د چيني ليکوالو او زيارت کونکو په وسيله ثبت سويدۍ ، د بيلگي په توگه چيني نامتو زيارت کونکۍ هيونتسنگ د پالا نه د سيمو د ليدلو وروسته د يوه بل هيواد نوم اپوگان ياد کړيدۍ چي د زياتو څيړنکو په اند دا نوم د افغان پخوانې شکل دۍ. ښايې د عرب ليکوال المسعودي په اثر کي ياد ه شوې د ابغان کليمه هم افغان وي که دا خبره سمه وخيژي بيا به المسعودي لومړې عربي ليکوال وي چي د افغان کليمه يې کارولې ده ؛ خو د حدود العالم من المشرق ا للمغرب ليکوال بيله شکه د افغان کليمه او نوم په پوره وضاحت ياد کړيدۍ. د بيلگي په توگه نوموړې ليکي : ساول يوه نعمت لرونکې سيمه ده چي هلته افغانان اوسيږي.