cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لوی اختر
دوه اخترونه
مسلمانان دوه ډوله اخترونه لمانځي. یوه ته عید الفطر ( کوچني اختر) او بل ته د عيدالاضحی (لوی اختر )وايي. لوی اختر د ذی الحجې په لسمه لمانځل کیږي. په دې ورځ مسلمانان کعبې الله ته هم حج کوي. انس بن مالک رضي الله عنه وايي چې د جاهلیت په زمانه کې خلکو په کال کې دوه ورځې سپورت ته ځانګړې کړې وې. له همدې امله کله چې رسول الله صلی الله علیه وسلم مدینې ته راغی، نو وفرمایل: ستاسو خلکو ته د لوبو او کودتا لپاره دوه ورځې ټاکل شوې وې، خو الله تعالی هغه ورځې له دغو ورځو څخه په غوره ورځو بدلې کړې. یعني اختر او لوی اختر.
د جمعې اختر
نو الله جل جلاله هغه دوه ورځې په ذکر او مغفرت بدلې کړې، نو په دې دنیا کې د مؤمن لپاره درې اخترونه دي. له عبدالله ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت دی چې رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل: دا د لوی اختر ورځ ده چې الله تعالی مسلمانانو ته ورکړې ده. خوب ! څوک چې غواړي د جمعې د لمانځه لپاره راشي غسل دې وکړي او که موجود وي عطر دې واچوي.
لوی اختر
روژه چې د اسلام له اساسي ارکانو څخه درېیم رکن دی، کله چې یو مسلمان د روژې میاشت بشپړه کړي، نو د روژې د پای ته رسولو لپاره الله تعالی د اختر حکم کړی، چې په دې کې د الله تعالی د شکر او د الله تعالی د یادولو لپاره راټولیږي. په طريقه يې د الله جل جلاله د هدایت او هدایت د لوړوالي څرګندونه کوي او په دې اختر کې الله تعالی د مسلمانانو لپاره صدقه (فطرانه) او د اختر لمونځ روا کړی دی.
دوهم لوی لوی اختر دی چې د ذی الحجې په لسمه نېټه راځي او په دوو اخترونو کې تر ټولو لوی او غوره اختر دی او د حج له پای ته رسېدو وروسته راځي، کله چې مسلمانان حج پای ته رسوي، الله سبحانه و تعالی دوی بښنه کوي. نو ځکه حج د عرفې په ورځ په عرفات کې په ولاړېدو سره بشپړېږي چې د حج ډېره برخه ده لکه څنګه چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي. : د عرفات ورځ د اور څخه د آزادۍ ورځ ده، په دې کې الله تعالی هر چا ته له اور څخه ازادي ورکوي، هغه مسلمانان چې په عرفات کې ولاړ وي او په نورو هیوادونو کې ژوند کوي هم ازادي ترلاسه کوي. ۱- دا ورځ د الله تعالی په نزد تر ټولو غوره ورځ ده : حافظ ابن قيم رحمه الله په زاد المعاد (۱/۵۴) کې وايي. : [د الله جل جلاله په نزد تر ټولو غوره او غوره ورځ د فتنې ورځ ده او د حج اکبر ورځ ده. 2- دا د حج اکبر ورځ ده. ابن عمر رضي الله عنهما روایت کوي چې رسول الله صلی الله علیه وسلم په ځوانۍ کې د نهر په ورځ حج وکړ او د لوی اختر په لمانځه ولاړ. د جمرې په منځ کې يې وويل: دا د حج اکبر ورځ ده. رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمایل : د عرفې ورځ، د فتنې ورځ او د تشریق ورځې د اسلام د خلکو لپاره د اختر ورځې دي او دا ټول د خوراک او څښاک ورځې دي.
سرچينې
<references group="" responsive="1"> وېشنيزه:اسلام
د افغاني راډيوگانو لړليک
په ټولیز ډول راډیو گانې په افغانستان کې د رسنیو یوه نوموتې بڼه ده چې کابو سل په سلو کې د افغانستان وکړي ورته لاسرسی لري. په ۲۰۱۱ز کال کې په افغانستان کې د راډیو گانو شمیر ۱۷۵ راډیو گانو ته رسیده. .
سرچینې
وېشنيزه:افغاني رسنۍ
دهوا ککړتيا
ککړتيا
- دمحيط ککړتيا يا ناپاکې دککړونکو) ( pollutantsدخپريدو له امله دهرې عمليې ياسرچيني څخه دچاپيريال هرې برخې ته دمحيط دککړتيا په نوم ياديږي. ▪	ککړونکې :- دهغوموادو څخه عبارت دي چې په چاپيريال کې دانسان پر صحت او دژوند په کيفيت بده (ناوړه) اغيزه لرې. يا هرکله چې يوه ماده په فضا کې دستندرد حالت څخه زياته اندازه پيداشې هغه ته ککړونکې وايئ. ککړتيا ممکن طبعې يا غير طبعې (بشرې ) وي. يا هم دجامدو زرو ، مايع قطرو ، اويا هم دګاز په شکل وي. چې ۱۸۰ ککړونکو څخه اوړي که چيرې دپاکې وچې هوا طبعې ترکيب دسند دسطحې سره نژدې په سلوکې ۷۸،۰۹ نايتروجن داي اکسايد ۲۰،۹۴ سلنه اکسيجن ۰،۹۳سلنه ارګون او۰،۰۳۱۸ کاربن داي اکسايد اونور ګازونه پکې شامل دې. که پاملرنه وکړو نوجوته به شې چې کاربن مونواکسايد ،معلقې زرې هايدروکاربونونه ، دګوګړوتيزاب اوزون اوداسې نور دهوادطبعې ترکيب برخه نه شميرل کيږې. باد يو له مهمو عواملو دککړونکو دخپراوې اوانتقال څخه شميرل کيږي .دموادو دشيندلو اندازه دباد دعمودې اوافقې جريانونو سره تړاو لرې دهوا افقې اوعمودې حرکت دهوا دجريان په نامه ياديږې. ارام بادونه دخپرولو اوشيندلو دکمې اندازي ځواک اوتيزياځواکمن بادونه دزياتو شيندلو اوخپراوي قدرت لرې په عمومې ډول باد د ۳۰ کيلو مترو څخه زيات سرعت په ساعت کې دککړتيا په خپرولو کې رغنده رول لوبوې. دباد عمودې جريانونه دهوا په پاکولو اوتصفيه کولو کې ځانګړي ارزښت لرې اوله بله پلوه څرنګه چې دهوا دافقې سرعت جريان په لوړوپوړيو يا طبقوکې زيات دي بنا پردې دګندګيو په لاندې برخوکې دهغوي دښه خپراوې سبب ګرځې. په کم فشاره سيمو کې دجګوالي په سبب دهوا جريانونه پاکه هوا دککړي هوا ځاي نيسې. خوپه لوړ فشار لرونکو سيمو کې دهوا دجريان دټيټوالې له امله الاينده مواد په چا پيريال کې پا ته کيږې اودلوړوالې ځواک نلري چې په پايله کې ديوسيستم توقف په زيات فشار سره دڅوورځو لپاره په يوه سيمه کې دککړتيا دزياتوالې سبب ګرځې. دهواککړتيا په مختلفو خلکو کې مختلف توپير لرې ديو ټولې زيانمندي ښايئ نسبت نوروته زيات وي مثلآ دکوچنيانو اوکم عمره ماشومانو په نسبت په زيات عمر لرونکوکې دغه ستونزي زياتې رامنځته کيږې. ځنې ناروغئ لکه اسم،زړه ناروغۍ،ريوي ناروغۍ،دهوادککړتيا په وخت کې رامنځته کيږي .دهوا لنډ مهاله تاثيرات عبارت دې له دسترګو حساسيت ،دپزې اوستونې حساسيت ،دتنفسې پورتنۍ دستګاه مکروبونه لکه برونشيت ،سردرد ،الرژيک عکس العملونه اوداسې نور ددې ککړتيا دلنډمهاله تاثيراتو څخه دې. اودهوا اوږد مهاله تاثيرات عبارت دې له مزمن تنفسې ناروغۍ ،سرطان ،دزړه ناروغي ،دماغزو زيانمنيدل ،دپښتورګو يا بډوډو زيانمنيدل دې. (مندوزي ،۱۳۹۰ ، مونوګراف منابع الودګي ۱۳۹۰ )
هوا ککړونکي په دوه عمده برخو ويشل شوي دي
۱ – لومړني ککړونکې :- دغه ککړونکې په مستقيم ډول دصنعتي سرچينو اودحمل نقل وسايلو څخه اتوموسفير ته خپريږي .چې لاندې غازونه پکې شامل دي کاربن مونواکسايد ، کاربن ډاي اکسايد ، سلفرداي اکسايد ، اوداسي نور. ۲ – دوهمي ککړونکې :- دغه ککړونکې دکيمياوي اوفوتو کيمياوي تعاملاتو په نتيجه کې منځته راځي .چي دلمړني ککړونکواونورو اتوموسفيري اجزاؤدتعاملاتوڅخه منځته راځې .لکه سلفرتراي اکسايد ،الديهايدونه ، کيتونونه ،پراکسي اسيتيل نايتريت،اوداسي نور. دهواککړونکو منشاوي دوه عمده منشاوي لري .يو طبعي منابع دي اوبل يې غير طبعي (بشري منابع ) دي.
طبعي منابع دهوادککړتیا
▪	داتشفشانونو فعا ليت : چې په اتوموسفيرکې دکاربن داي اکسايد سلفراکسايد دزياتوالي سبب کيږي. کوچنۍ ذري اويا ګرد غبار ،تيزابي مواد ، اونور زهري ګازونه رامنځته کوې.
▪	شديد اوطوفاني بادونه : چې بعضي ذري اوګازونه هواته ليږي اودهوا دککړتيا سبب کيږي
(۲)شکل : شديد ياطوفاني بادونه ▪	دعضوي موادو خوساکيدنه : کوم چې ستره منبع دسلفري مرکباتوده ▪	وني اوبوټي : چې په ميليونه ټنه عضوي انتشار کيدونکې مرکبات ازادوي. ▪	تيزابي اورښتونه دي. ▪	کيهاني بمبارونه دي.
غيرطبعي يا بشري منابعدهوا دککړتیا
دنايتروجن اکسايدونه : نايتروجن اکسايد معمولآ نايتريک (NO) اونايتروجن ډاي اکسايد (NO2) دنايتروجن اکسايدونه دې چې دواړه د(NOX) په واسطه ښودل کيږې. طبعې سرچينې يې دخاورې بکتريا نايتروجن ډاي اکسايد (نايترس اکسايد ازادوې ) چې اتومو سفير داکسيجن سره تعامل کوې اونايتروجن اکسايد جوړوي. N2O +O→2NO همدارنګه نايتروجن اکسايد دنايتروجن لرونکو موادو داحتراق څخه توليديږي. لکه دډبرو سکاره ، تيل ، طبعې ګاز اوګازولين. دواړه اکسايدونه NO اوNO2 په عين وخت کې توليديږي. همدارنګه په داخلې احتراق انجنونوکې دمحروق دسوځيدو څخه نايتروجن اکسايد ازاديږي. N2  + O2 → 2NO دNOX اغيزې: نايتروجن ډاي اکسايد په خاوره کې دنايترايتونو اونايترييتونو څخه توليديږي. داتومو سفير درطوبت په موجوديت کې په نايتريک اسيد (HNO3) بدليږي. چې دتيزابي باران باعث کيږي کله چې دهايدرو کاربونونو سره يو ځاي شي فوتو کيمياوي دود (Photochemical smog) جوړوي. دادود (لوګي) مخکې نه مخکې دککړونکو خبر (precursor) راوړونکي دي. داپه تنفسي ناحيه (Tract) زړه اوسترګو باندې اغيزه کوې.
سلفر اکسايد (sox) So2اوso3 	زيات سلفر	داي اکسايد	داتشفشانونو اودسلفر لرونکو غازونو داکسيديشن څخه ازاديږي لکه هايدرو جن سلفايد ،چې دعضوې موا دو دتجزيې څخه توليديږي.
H2O + SO2		H2S  +   O2
سلفر داي اکسايد په ډيرو لږو غلظتونوکې (0,2ppm) په مغزو کې عکس العملونه منځته راوړي دهغې هوا تنفس چې ديو پي پي ام څخه په کمه اندازه ذکر شوي ګاز موجود وي دلسو دقيقو په موده کې دزړه دضربان اوتنفسي حرکتونو دزياتوالي سبب کيږي که هغه غلظت زيات شي (۱،۸ پي پي ام ) تنفسي مجرا ظرفيت کموي اوغاړه وچيږي. بل هم دفوسيلې محروقاتو لکه دډبرو سکاره ، خامو نفتو اونورو فوسيل لرونکو محروقاتو دسوځيدو اواحتراق څخه ،دبريښنا دتوليد په کارخانو اوپطرولي صنايعو کې منځته راځي. چې ددوي داصلي سرچينو څخه ده. اوتعامل يې په لاندې ډول ده. S + O2 →  SO2 دsox اغيزې : پخپله سلفر داي اکسايد يو ټيپيک زهري غاز ندي. لاکن هغه سلفوريک اسيد اوسلفيټ جوړوي. کله چې داوبو سره تعامل وکړي زيا ن راوړونکې مواد دي .سلفر داي اکسايد دتند (تيز) بوي لرونکي دي اودخفه کيدو سبب کيږي. سلفيت ايروزولونه د sox دمختلفو تعاملاتو پواسطه منځته راځي. ايروزولونه په مشخص ډول په زړوخلکو کې دسختو تنفسي ستونزو سبب کيږي. سلفر اکسايد داوبو سره تعامل کوي چې تيزابي باران منځته راوړي. هايدروکاربونونه : هايدروکاربونونه دکاربن اوهايدروجن لرونکې عضوي مرکبونه دي يا په بل عبارت هايدرو جن اوکاربن لرونکي عضوي مرکبونه چې هايدروکاربونونه نوميږي لکه ميتان ، ايتان اوداسي نور چې دهغوي تعداد زرګونو ته رسيږي. هايدروکاربونونه کيداي شې چې اولي يا دوهمي ککړونکې واوسي .هايدرو کاربونونه دنور په مقابل کې حساس دي. دهايدرو کاربونونو طبعي سرچيني دغاز اوقسمآ دسوځيدلو (particulates) په شکلونو ازاديږي. همدارنګه رازراز وني اونباتات په زياته اندازه هايدروکاربونونه منتشروي. Peddy ځمکې په زيا ته اندازه ميتان توليدوي .همدارنګه بکتريا په ابي رسوبونو اوخاوره کې دهوا په نشتوالي کې دعضوي موادو دتجزئي څخه ميتان توليدوي. ميتان ۳ او ۷ کلو پورې په اتموسفير کې پاتې کيږي. چې کيمياوي تعامل ئي په لا ندي ډول دي.
همدارنګه مختلف انساني فعاليتونه په زياته اندازه هايدروکاربونونه اتموسفير ته ازادوي. چې پکې د پطرولو ، دډبرو سکارو ، لرګيو ، دسوځيدلو پاتي شونو او دتبخير کيدونکو محلولونو او همدارنګه دهغو کرو محصولاتو چې مړي په ايرو بدلوي (Incinerators) شامل دي. دهايدروکاربونونو اغيزې : اروماتيک هايدروکاربونونه دانسان پرصحت باندې زياتې زيان راوړونکې اغيزې لري نسبت اليفاتيک هايدروکاربونونوته. په عمومي ډول پخپله هايدروکاربونونه ډير مهم زيان راوړونګې ندي. لاکن کله چې دوي دنايتروجن اکسايدونو سره يوځاي شي photochemical smog لکه  (PAN)  Proxy acetyl Nitrate جوړوي .چې دانسان دصحت دخرابيدو سبب کيږي. دغه مرکبونه دسترګو دسوزش (Irritation) اوسږو ته زيان رسوي .(ر،نمني ، ۱۳۷۷ ، مندوزي ،۱۳۹۰ )
تيزابي باران (Acid Rain) : تيزابي	باران 	په 	۱۷	پيړۍ	 کې 	دبرطانوي (Augus smith) پوا سطه کشف شوي دي.
(۵)شکل:تيزابي باران اودهغه اغيزې په چاپيريال باندي
په هغه وخت کې تيزابي باران ته هغه د(precipitation) ورښت په توګه توجه لرله اواوس دتيزابي باران په نامه مشهور دي داوبو تيزابيت دکاربن ډاي اکسايد غاز دانحلا ل له امله دباران په اوبو کې دي چې معادله يې په لاندې ډول ده. CO2 + H2O  →    H2 CO3
کاربونيک اسيد يو ضعيف تيزاب دي. دداسې بارانونو د PH کميت د۵،۶ څخه نه کميږي. داباران دژوند لپاره ګټور دي اودعادي باران (Normal Rain) په نوم همدارنګه په اتموسفير کې دسلفر او نايتروجن اکسايدونه هم وجود لري. دوي داکسيجن اواوبو سره تعامل کوي HNO3 او H2SO4 جوړوي. همدغه تيزابونه دباران داوبو سره يو ځاي کيږي او تعاملات سرته رسوي. نايتريک اسيد دتيزابي باران يو له اجزاوؤ څخه دي. کله چې نايتروجن اکسايد په دود(Smog) کې داوبو اواکسيجن سره په هوا کې تعامل کوي لاسته راځي. همدارنګه اتشفشاني انفجارات (Volcanic Eruption) ، 	HCL اتموسفير ته ازادوي اودموقتي تيزابي باران سبب کيږي. دتيزابي باران اغيزې (Effect of Acid Rain): تيزابي باران ډيري سختي (جدي) اغيزې لري. نوموړي فلزات لکه Hg  ,Al ، Pb اوCa حلوي اواوبوته ئې داخلوي. دغه ايونونه له اوبو څخه په خاوره کې منحل کيږي اوځنګلونو دنمو دکميدو اودلرګيو دکيفيت دخرابيدو سبب کيږي .له اوبو څخه دغه فلزات په بحري حيواناتو کې جمع کيږي په پاي کې انسان اومرغانو ته داخليږي کله چې دغه حيوانات وخوري دAl زيات غلظت دماهيانو لپاره زيان راوړونکي دي کله چې دادماهي په غوږونو اغيزه وکړي دهغوي دخفه کيدو سبب کيږي. تيزابي باران ساختماني مواد ددوي دانحلال له امله تخريبوي. تيزابي باران په فولادو ، رنګونو سمنټو ، پلاستيکو ،Masonry Work په ساختماني مصالحو (لکه ډبره ،سمنټ اوخښته )او همدارنګه دمرمرو اواهاکې ډبرو په مادو اغيزه کوي اوويجاړوي ئي. دانسان صحت اواعضأ دسلفرډاي اکسايد څخه په زياته اندازه اغيزمن کيږي. دسلفوريک اسيد کوچنۍ قطرې پرصحت اوژونديو (Beings) باندې ويجاړونکي اغيزې لري. Smog دsmog کلمه د دود (smoke) اولړي (Fog) کلمو څخه مشتق شوي ده. که دود (لوګي) داحيأ کوونکوکيمياوي موادولرونکي وي داحيأ کوونکې (کميدونکي) smog په نوم اوکه smog په زياته اندازه اکسيدايزکوونکي لکه اوزون ولري داکسيدايزکوونکي smog  په نوم ياديږي .داsmog دغازي اجزاؤ له امله نامطبوع بوي لري. د photochemical smog اصلي تعامل کوونکي نايتريک اکسايد اوغيرمحروق شوي هايدروکاربونونه دي. که دنايتريک اسيد غلظت زيات وي داتر نايتروجن ډاي اکسايد پوري اکسيدايز کيږي. دا photochemical smog ته ژيړ رنګ ورکوي. د smog جوړولو لپاره لاندې شرائط ضروري دي. الف :- که NO اوهايدروکاربونونو اومفرو عضوي موادو (VOC) کافي اندازه موجوده وي اودحمل نقليه وسايلو پواسطه اتموسفير ته خپاره شي. ب :- ددې لپاره چې کيمياوي تعاملات په اسانۍ سره ترسره شي دلمر روښنايئ بايد موجوده وي. ج :- دهواحرکت بايد ورو وي ځکه چې دا دکيميا وي تعاملاتو مخنيوي اومزاحمت کوي.
NOX + VOC →  Ozone + Pan د Smog  اغيزې :
Photochemical smog په اتوموسفير کې داکسيدايز کوونکو لکه H2O2, ،HNO3 ،PAN او O3 دجوړيدو په نتيجه کې منځته راځي. PAN دنباتاتو لپاره زهري دي اودسترګو دخارښت سبب کيږي. (مونوګراف منابع الودګي ،۱۳۹۰ ، مندوزي ۱۳۹۰ )
داحتراق په اثر دهواککړتيا:
دمحروقاتو داحتراق په اثر so2, co, co2 اودنايتروجن اکسايدونه لاسته راځي چې داحتراق دکيفيت اوپه محروق کې دسلفر اونايتروجن دشتوالي څخه نماينده ګي کوي په تصفيه خانوکې ددې عناصرو دترکيبونو زياته برخه په مختلفو طريقو سره جلا کوي. ولي په بشپړه توګه ددوي لرې کول ډير ګران (قيمت)تماميږي ددې عناصرو داحتراق څخه لاسته راغلي ګازونه زهري دي چې حيواناتو ،نباتاتو انسان اوحتي ساختمانونوته زيان رسوي. داحتراق څخه co2	 لاسته راغلي مقدار کم اوزيات دي که دco2 مقداردستاندرد څخه کم وي نه يواځي ضررلري بلکي دنباتاتو دنمولپاره ضروري دي کله چې د co2 مقدار دستاندرد څخه زيات وي دنبات لپاره مضر اودانسان لپاره هم ستړتيا راوړونکي دي. البته دco2  اغيزه په همدې پورې نه محدوديږي په طبيعت کې داکسيجن اوco2  دمقدار تر منځ ډيردقيق تعادل وجود لري چې يو له مهمو اغيزو څخه يي دلمر دوړانګو دزياتي تودوخې جذبيدل دي که co2 مقدار په اتوموسفير کې ډېر زيات شي داتوموسفير په لاندې طبقو کې دلمر دوړانګو جذب هم زياتيږي چې په ځينو سيمو کې زياتې وريځې منځته راځي په عمومي ډول په ځمکه کې دتودوخې اندازه په زيات مقدار زياتيږي. دتودوخې ددې زياتوالي پيش بيني شوي نښي عبارت دي له : دوريځې زياتوالي يا دقطب ديخچالونو ويلي کيدل اودسيلابونو منځته راتلل يا ديخ دنيولو ديوې بلي دورې منځته راتلل په احتراقې موټروکې دناقص احتراق په اثر دري نور ترکيبونه منځته راځي کاربن مونواکسايد غير محترق شوي هايدروکاربونونه چې بنزين اوګازويل خپله دهايدروکاربنو يو مخلوط دي چې دناقص احتراق په اثر نوي هايدروکاربونونه منځته راځي .درسته اوصحيح طريقه دککړتيا په کموالي باندې زياته اغيزه لري چې داکموالي خصوصآ دکاربن په هکله صدق کوي دمثال په توګه دډيزلې موټرو دغلطې طراحې په صورت کې دلوګي دزيات مقدار دتوليد سبب کيږي .که کاربن اولوګي هرڅومره کثيف اوچټل وي ولې بيا هم ډېر زيات ضرر نه لري. کاربن مونواکسايد سره لدې چې بې رنګه اوبې بويه دي خو شديد زهر دي. دموټرو په داخلې احتراق کې خصوصآ په بنزينې موټرو کې نسبتآ دکاربن مونواکسايد اندازه زياته توليديږي غيرمحترق شوي هايدروکاربونونه دبدبوي لرونکي دي اوپه زيات احتمال سره سرطان توليدونکي دي برسيره پردې په هغو سيموکې چې دموټرو شمېر زيات دي هغه وخت چې باد کم وي تياره رنګه غبار منځته راځي چې لمر دخپل ځان شاته پټوي. ځيني وختونه نوښتونه هم دموټرو دکار دمفيديت دزياتوالې لپاره هم کولاي شي دککړتيا دعواملو دزياتوالي سبب شي. دمثال په توګه په بنزيني موټرو کې سربې ترکيبونه داحتراق څخه وروسته دبخار په شکل دمجرأ له لارې خارجېږي چې دذرو په څېر په هوا کې په ځوړند شکل پاتې کېږي له څه وخت څخه وروسته په جامد شکل په ځمکه لوېږي چې دسربو داشکل ترټولو کم ضررلري ديادوني وړ ده چې سربې ترکيبونه چې په هر شکل وي او په هره طريقه چې انسان په بدن ، خصوصآ په ماشومانو کې جذب شي ذهر دي اودهغه رفعه ستونزمنه اويا غير ممکنه ده. www.en.wikipedia.org/wiki/Combustion) ،مندوزي ،۱۳۹۰ ) دډبروسکاره : دډبروسکاره څه شي دې ؟ دډبروسکروڅخه دانرژي په توليد کې څنګه ګټه اخستل کيږي ولي موږدهغه څخه استفاده کوودهغه مصرف څومره ده ؟
تاريخې شاليد اوخپريدنه:
په تيرو وختوکې اکثره خلکو دډبرو دسکرو څخه دکورونو په تودولو کې ورڅخه ګټه اخسته همدارنګه دفولادو جوړولو په صنعت کې هم ترينه ګټه اخستل کيږي. په ۱۸۲۹ م کال کې دلومړې ځل لپاره لوکوموتيو (دډبروسکرو په سوځيدو سره ) دراګت په نوم جوړشو. دهغه څخه وروسته دډبرو سکرو لوکوميتونه په پراخه کچه په اوسپنوکې په کاريوړل شو. دبرق لومړني مرکز په ۱۸۸۲ م کال کې داډيسن په کارخانه کې جوړشو. ددې کارخانې څخه حاصل شوي بريښنا ۱۱۰ ولټه وه اوکولاي شي چې ۶۰۰۰ ګروپونه روښانه کړي. دډبرو سکاره دفوسيلي محروقاتو برخه ګڼل کيږي فوسيلي احتراق دژونديو موجوداتو بقاياوؤڅخه ده. چې په زرګونه کاله دځمکې لاندې پټ شوي دي. واښه (ګياوي )لمرينه انرژي دفوتوسنتيز دعمليې پواسطه اخلي اوګياهي سلولونه اوشکر جوړوي .کله چې ګياوي مري دهغوي پاتې شوني اودحيواناتو پاتي شوني چې دهغوي څخه تغذيه  کوي ددريابونواوخاورو لاندې کيږي اودوخت په تيريدا سره دهغه دفشار لاندې دډبروپه سکرواوړي.
دډبروسکرودانرژي څخه دګټه اخستلولارې : په لمړيو کې دډبروسکاره دپوډرو په شکل وړيږي اوله ګرمي هواسره مخلوط کيږي. دغه عمل دډبرودسکرو دچټکې انرژي دازاديدو لامل ګرځي دډبروسکرو پوډر دريړو پواسطه دکرې لورته وړل کيږي اوهلته سوزي. دهغې څخه حاصل شوي حرارت اوبه په بخاربدلوي اودبخاردتوربينونود په حرکت راوستولامل ګرځي.
په پآيله کې انرژي په حقيقت کې دبخار توربين دګرمولو انرژي په حرکتې انرژي باندې بدلوي اوحرکتې ياخوځنده انرژي دجنراتورپواسطه په الکتريکې انرژي اوړي. په اخرکې دډبرو سکروڅخه لاسته راغلي دود دالکتروستاتيکې دودکشونو پواسطه تصفيه کيږي (مخکې لدې چې دهوادککړتيا لامل شي ) همدارنګه داوبوبخار(وروسته دتوربين په حرکت راوستلوڅخه ) سړيږي اوپه نوي توګه په اوبوبدليږي.
دډبروسکرودمعدنونوځانګړني ښيګڼي اوعيبونه: دډبروسکرو معدنونه دنړۍ په ګوټ ګوټ کې شتون لري دبعضي ساده معدنونو استخراج داقتصادې لاسته راوړنو څخه شميرل کيږي. چې دډبرودسکرومعدنونه ممکن د۳۰۰ نه تر ۴۰۰ کلونوپوري اخري (ختميدو) پړاو ته ورسيږي اوپه ضمن کې هر ټن Mj ۳۰   موجوده انرژي دډبروسکرو په هرکيلوګرام  کې د m3۷۰۰ طبعي ګاز معادل ده. ښېګڼي : دډبروسکرودشتون ځايونه کولاي شو چې په هرځاي کي په لاره واچوو په ځانګړي توګه دالکتريکې انرژي دمصرف ځايونوسره. خلک ددغسي معدنونو څخه ويره نلري په مقابل کې هستوي معدنونه دي چې دسيمه ايزو خلکو دډار جوګه کيږي. يو حرارتي معدن چې کله له منځه ځي په اسانۍ سره کولاي شو دغه ځواک ځاي دنورو مصارفو دکارولو په موخه وکارؤو اويا کولاي شو چې دسوزيدو په واسطه ځاي پر ځاي کړو دتوليد شوي برق کنترول دډبروسکرو په واسطه ډير اسان وي. دډبروسکرو پواسطه رامنځته شوي انرژي ارزانه تماميږي دډبروسکرو دمعدنونو استخراج اوپيژندل اسانه دي. دډبروسکاره په پراخه پيمانه په کيمياوي منابعو کې ، حرارتي اوپلاستک کې په کاروړل کيږي. زيانونه: دډبروسکروانرژي دتجديد وړنده اوپه مليونونه کاله لازمه ده چې دغه ډول سون منځ ته راشې. يوشمير کندې دډبروسکرو داستخراج په موخه ډيري ستونزمني اودخطرونو څخه ډکي وي اوپه سلونو خلکو تراوسه خپل ژوند پکې دلاسه ورکړي ده.
دډبروسکرو معادن ډير ګران دي په ضمن کې دډبروسکرواستخراج غيراقتصادي ده دډبروسکرو انتقال ځواک ځاي ته ګران (غيراقتصادٍي ) پريوځي دډبروسکرواستخراج دژوند دچپيريال دبدلون لامل ګرځي اوزندګې بښونکې ژوند ته خطر متوجه کوي
دنړۍ لس ککړ ښارونه
۱۰ دنړۍ لس ککړ هیوادونه په ۲۰۱۷:
اوبه : اوبه شفافه سپين رنګه ماده ده چې دټولوژونديو موجوداتو دژوندلپاره اړين کڼل کيږي په طبيعت کې داوبومقدارډيرزيات دي مګر ددې مقداريوازي په سلوکې يوه برخه داستفادي وړده. دانسانانودبدن په سلوکې پنځه ويشت برخي له اوبوڅخه ترکيب شوي دي. دتازه اوبو څخه د څښاک ،دکاليو پريمنځلو ، دغذايي موادو توليد ،دکبانوساتنه ،دماشينونوسړول ، کنګل جوړول ، دانحلاليت لپاره په کيمياوي فعاليتونو کې اوپه سلګونو نوروچاروکې کار اخستل کيږي. دڅښاک اواستعمال وړپاکې اوبه دکاريزونو ،چينو اوڅاګانوڅخه ترلاسه کيږي خوکله چې انسانان خپل ډيراني يا فاضله مواد ويالو ،سيندونو ، اوياسمندرونوکې غورځوي پاکې اوبه ددې موادوپه وسيله ککړيږي اوداستعمال څخه پاتې کيږي خوکله چې دموټرو اوکارخانو لوګي يا نورشين کوريزه غازونه دوريځوسره يو کيږي باران تيزابي کوي تيزابي باران دګوګړوتيزاب اونايتريک اسيدلري چې هيڅ ډول اړتيا هم نشي پوره کولاي. دځينو کارخانو لکه دچايو ، سګريتو ، بوره ، کاغذ جوړولو اونورو پاتي شونو چې اوبه ککړوي بايد په کلکوتختو بدل شي .په هواکې دشين کوريزو غازونو زياتوالي دادي چې دهوااصلي ترکيب له منځه ځي بارانونه ، اوبه ، وريځي ،اودهواطبقي تيزابي اوپه پايله کې منطقه القلي بڼه پيداکوي. د هوا د ككړتيا  په سلوکې ۷۰ لامل د هغو ناسوځنده موادو په سبب دي، چې له موټرو دباندې وځي او په فضا كې معلق پاتې كيږي. د افغانستان ښكلى چاپيريال، چې پخوا يې د توريزم له نظره د زياتو نړيوالو سيلانيانو پاملرنه ځانته را اړولې وه او له دې لارې هيواد ته ډير عايدات تر لاسه كيدل، اوس يې د چاپيريال د تخريب او ويجاړيدنې او دامنيت د ناډاډمن حالت په صورت كې دا ارزښت او اهميت په بشپړه توګه له لاسه وركړى دى. ښارونو ته د خلكو د زيات بهير د راماتيدو، داستو ګنې لپاره دمناسبو كورونو كمښت او دښاروالۍ دخدمتونو نشتوالى، په ښارونو كې د خلكو ګڼه ګوڼه او تر څنګ يې د نقليه وسايلو د زياتوالي له امله د هوا او اوبو د ككړتيا او داسې نورو بې شميره ستونزو په خپل ځاى د ژوند چاپيريال له ډير ناوړه حالت سره مخامخ كړى دى. د يو ملت داستو ګنو د ژوند د چاپيريال ساتنه تر هر څه لومړى د هغوى خپله لومړنۍ او اساسي دنده ګڼل كيږي، ځكه چې انسان په خپله د ژوند د چاپيريال د تخريب او هم يې د ساتنې، بيارغونې او ښيرازه كولو په چارو كې بنسټيز نقش لري. نو همدې ټكي ته په پاملرنې موږ د خپل هيواد د ژوند د چاپيريال د ويجاړيدنې د مخنيوي لپاره تر هر څه لومړى په ملي سطحه د ژوند د چاپيريال ساتنې د فعالو ارګانونو او ادارو د موجوديت اړتيا احساسوو، چې د اجراآتو لپاره لازم قوانين او لايحې ولري، چې دا د دولت دنده او مسووليت دى او همداشان د ټولنې د استوګنو وګړو دنده ده ، چې د خپل چاپيريال په ساتنه کې له ښاروالې او نورو اړوندو چارواکو سره مرسته وکړي.(جي.تي.ميلر۱۳۷۷ ،  www.villageearth.org  )
اوزون (ozone) اوزون په انګرېزي:Ozone لايه د اکسيجن د عنصر يو شکل دي. سربيره پر دې چې اکسيجن په اتومي او ماليکيولي بڼه شتون لري، د درې اتومي ماليکول په شکل هم موجود وي او هغه د اوزون O3 په نوم يادېږي. کله چې د برېښنا جريان د اکسيجن او يا هوا په منځ کې تيرېږي، ځانګړي بوي لري، چې علت يې د همدغه اوزون توليدېدل دي. اوزون په عادي شرايطو کې يو ګاز دي او د اکسيجن سره يې د ډېرو زياتو سړولو په نتيجه کې توپير کيداي شي. اوزون په -۱۱،۱۹ درجو د اوبو په څير مايع باندې بدليږي. په اوبو کې د اوزون د حل کيدو کچه د اکسيجن په پرتله ډېره زياته ده. ۱۰۰ حجمه اوبه د سانتي ګراد په صفر درجه کې د اوزون ۴۹ حجم په خپل ځان کې حل کولاي شي. د اوزون اتومي وزن ۱۵،۹۹۹۴ او ماليکيولي وزن يې ۴۷،۹۹۸۲ دي. د اوزون ماليکول د اکسيجن د ۳ اتومونو څخه ترکيب شوي دي. اوزون د سټراټوسفير په منځ کې د ۳۰ - ۸۰ ميلو (۴۸،۲۷ - ۱۲۸،۸۷۴ کيلومتر) واټن په پوله کې د ځمکې د مخ څخه پورته شتون لري او نژدې ۲۰ ميله (۳۲،۱۸ کيلومتر) پنډوالي لري. اوزون د ځمکې مخ د انفرارېډ وړانګو د زيان رسوونکو اغيزو څخه مخکې لدي چې ځمکې ته ورسيږي ژغوري. بنا پر دي اوزون په ځمکه دژوند لپاره ضرورده. داوزون طبقه څه شي ده: داوزون طبقه عبارت له هغه طبقي څخه ده چي دځمکې دکرې څخه په فضأ کې اودستراتو سفير په برخه کې چې داوزون دماليکولونو څخه جوړشوي او ددې سيارې چارچاپير يې ديوي پوکاڼې شکل نيولي ده. اوديو فلټر وظيفه دلمر دماورا بنفش دمضرو وړانګو د UV-B پنوم سرته رسوي دغه وړانګه يو ډير قوي نور ده چې دلمر څخه ځليږي اودانسان په روغتيا اوچاپيريال بدي پا يلې لري. دستراتو سفير طبقه دتروپوسفير دلايي څخه وروسته دځمکې په فضاکي قرارلري اودځمکې له ۱۰-۲۰ کيلو متري څخه شروع او تر  ۴۰-۵۰ کيلو مترو پوري دوام کوې.( http://ozon.unep.org) داوزون طبقې شکل (بڼه). داوزون طبقه دځمکې پرمخ دژوند کولو لپاره ډيره ارزښتناکه ده دغه طبقه دفلټر په شان عمل کوي چې دلمر دماورابنفش وړانګو يا UV – B څخه ځمکې ته مخنيوي کوي. په هغه صورت کې چې داوزون دماليکولونو دتخريب يا ورانوني سرعت زيات وي دهغه
(۱۴)شکل:اوزون چې دمضره وړانګومخنيوي کوي دځاي پر ځاي کوني داوزون دنوي ماليکولونو سره چې په طبعې ډول سره توليديږي نو دکار پايله به داوزون طبقې کمبودي وي ددغه اوزون طبقې تخريب ددفعي ځواک البته حفاظتي دفاعي ځواک دکمښت لامل ګرځي چې په پايله کې دځمکې کره د UV- B دزيا تو وړانګو دلګيدو سبب ګرځي يا ځمکه ددغه وړانګو لاندي راځي. دما ورابنفش پيژندونکو (پوهانو) دلمر دغه ماورابنفش وړانګې په دريو برخو ويشلې چې عبارت دي له UV – A/ UV – B/ UV - C چېUV - C دځمکې سطحې ته نه  رسيږي او د UV – B وړانګې تريوې اندازي پوري داوزون طبقې په فلتر کې ګرفتاريږي اودUV – A   وړانګې په پوره ډول داوزون طبقې څخه تيريږي پدې ډله کې  UV – B اصلي مقصر اولا مل دصدمو اوخطرونو دځمکې دمخ پر موجوداتو اوناوړه پايلو په چاپيريال ده. داوزون طبقي تخريب: اوزون يو ګاز ده چي داکسيجن د دري اتومي ماليکولونو څخه جوړ شويدي او ددري اتومه اکسيجن لرونکي ده. پد اسي حال کې چې داکسيجن کوم ماليکولونه چې موږ يې تنفس کوو يواځې د دوه اتومه اکسيجن لرونکي دي. داکسيجن ماليکولونه دفعل او انفعال په ترڅ کې داوزون ماليکولونه او په همدي حال کې دورته عکس العمل په نتيجه کې داوزون ماليکولونه داکسيجن په ماليکولونو اوړي. په هغه حالت کې چې داوزون دماليکولونو اندازه يا شميرالبته دتشکيل شوي ماليکولونو دتخريب شوي يا تجزيه شوي ماليکولونو دشمير سره برابروي نوموړي عکس العمل دحرکتي توازن په حالت کې قرار لري. اوزون څنګه تخريبږي: داوزون دماليکولونو ترمنځ تعادل يا توازن اوداوزون دماليکولونو تخريب دحرارت فشار ، دچاپيريا ل شرائط اودماليکولونو ترمنځ تراکم پوري اړه لري. دغه توازن اوتعادل کولاي شي چې ټول ماليکولونه چې داوزون دماليکولونو سره په عکس العمل کي دي مختل کړې اوپه پايله کې هغه له منځه يوسي که چيرته دتخريب سرعت زيات وي ولي دنوي تشکيل شوي اوزون دماليکولونو دسرعت داندازي څخه زيات کم وي نو پدي حالت کې نوموړي توازن دموازنې يا تعادل حالت څخه خارجيږي اوکمبود داوزون دماليکولونو دتراکم به وي. دمونتريال دپروتوکول له مخې داوزون يوه اندازه خرابونکې مواد (ODS) پيژندل شوي اوله هغوي څخه ګټه اخيستل شوي. ددې موادو دتخريب ځواک ډيرلوړ ده ځکه دهغوي فعل اوانفعال داوزون دماليکولونو سره په يو کړيز فوتو کيمياوي ډول صورت نيسي. دهغې څخه وروسته چې داوزون يو ماليکول تخريبږي نو ODS خپل فعاليت ته داوزون دټولوماليکولونو سره ادامه ورکوي. داوزون طبقې دتخريب موادو دعمر دوران ددي موادو په ډول پوري تړلي چې د ۱۰۰ – ۴۰۰ کالو پوري ده نوپدي خاطر يو ماليکول ODS کولاي شي په سلګونو داوزون ماليکولونه تخريب کړي.
داوزون طبقې تخريب کوونکې مواد داوزون طبقې تخريب کوونکې مواد کيميا وي مواد دي چې پوره يا بشپړ پوتانشيل څخه داوزون دماليکولونو دعکس العمل لپاره په ستراتو سفير کې برخه مند دي. دغه مواد اساسآ د کلورو لرونکو هايدروکاربونو ،فلورولرونکو يابروم لرونکو څخه تشکيل شوي اوعبارت د ي له. کلورو فلورو کاربن ، هايدرو کلورو فلورو کاربن  ،هالونونه   ، هايدروبرومو فلوروکاربونونه ، بروموکلوروميتان ، ميتايل کلوروفارم ، تتراکلورايد کاربن اوميتايل برومايد.
داوزون طبقې دتخريب نښي نښانېپه چاپيريال اودانسان په روغتيا باندي
دلمر مهم اثرات دځمکې پر مخ دماورابنفش وړانګې زياتوالي په لاندي ډول خلا صه کيږي. دوګړوروغتيا : دانسان دبدن دحفاظتي ياساتونکې سيستم تخريب د DNA دزيانمن کيدو له لاري چې د عفوني او ميکروبي ناروغيو لامل ګرځي دماوراءبنفش دB وړانګه دپوستکي دسرطان اصلي لامل ده چې خبيث او سليم پيژندل شوي دي ددغي وړانګي زياتوالي کيداي شي دملغلروداوبو اودسترګو دړنديدو سبب شي.
ابي اورګانيزمونه : دماوراءبنفش وړانګه يا B په اوبوزلو اورګانيزمونو په ځانګړي توګه واړه موجودات لکه :پلانکتونه ،داوبو واښه ، خرچنګونه اوداسي نوروباندي اغيزه کوي. مواداومصالې : کوم مواد چې په ودانيو (ساختماني) ،رنګونو ، لرګيو ،پلاستک اونور چې کله دوړانګي په مقابل کي واقع شي نو تجزيه کيږي په ځانګړي توګه پلاستيکونه دغه ضررونه اواغيزي په شاړو سيمو کي زياتي وي چې دغه خسارات کولاي شي هرکال په ملياردونو ډالروته ورسيږي.
دځمکي دمخ دود : دBماوراءبنفش وړانګه دځمکي پر مخ ددود دزياتوالي لامل ګرځي په ځانګړي ډول په هغو ښارونو کې چې دخارجي يا بهرني ګازونو انتشار چې دفوتو کيميا وي عکس العمل سبب ګرځي دغه پيښې هم دچاپيريال اوروغتيا په وړاندي دخنډجوګه کيږي.
دکلورو فلورو کاربونونو (CFCS) رول داوزون په تخريب کې :کلوروفلورو کاربونونه (CFCS) داوزون دقشر دتخريب سبب گرزي  معمولآ دغه کيمياوي مواد ديخوونکو په توګه په ايرکنډيشنونوکې استعماليږي. دوي ستراتوسفير ته منتشر کيږي کله چې دوي دماؤراي بنفش وړانګو سره مخامخ کيږي دکلورين ازاد راډيکلونه توليديږي. دغه دکلورين ازاد راډيکلونه داوزون سره تعامل کوي دهغه دتخريبيدو سبب ګرزي .حتي دکلورين يو منفرد ازاد راډيکل کولاي شي تقريبآ ۱۰۰۰۰۰ داوزون ماليکولونه تخريب کړي. (http://ozon.unep.org ،مندوزي ،۱۳۹۰ )
دککړي هوا دزيانونوڅخه مخنيوي.
دټولونه غوره لاره دوښو (ګيا) دزيانمن کيدو دناپاکي هوا پواسطه کمول اويا هم له منځه وړل دي په رامنځته شوي سيمه کي. دوهمه لار. په ورو (تدريجي) ډول دحساسو ګياګانو ځاي په ځاي کول دي. او دريمه لار دکيماوي درملو استعمال دي چي د وښو د سوريو د خلاسيدو او يا په لږه اندازه د زيانونو څخه مخنيوي وکړي. له شک څخه پرته چي انسان به هيڅکله هم د داسي ورځي ليدونکي نه وي چې بشپړ لاس رسي او کنترول په مضرو ګازونو چې محيط خرابوي ولري. ولي د هوا پيژندني د معلوماتو په کتنه د ککړونکو موادو اندازه چې انسان ته خطرناک دي اټکل کړو. په داسي حالاتو کې د هوا د ککړتيا سلنه لوړيږي او ځيني فابريکې بايد ملزمي کړو چې يا د ککړتيا د توليد منبع ودروي او يا حد اقل د خپل فعاليت کچه را ټيټه کړي د مثال په توګه د ډبرو د سکرو څخه ګټه واخلي چې د کم مقدار ګوګړو لرونکې دي. ګياوي د ناپاکي هوا له منځه وړلو لامل دي : يو زيات شمير څيړني ښيي چي واښه د هوا په پاکيدو او دپاکي هوا په را منځته کولو کي ستره ونډه لري په  ۱۹۷۳ م کال کي بنت وهيل د کنترول وړ محفظه کي شفتله د هايدرو فلوريک اسيد (HF) سلفرداي اکسايد (So2) اوزون (O3) نايتروجن داي اوکسايد (No2) په مقابل کي کيښوده او ثابته يي کړه (HF,So2,No2,No) د ليدو وړ برخي د ګياه دپورتنۍ برخي او وروسته د شفتلي ځمکې ته د نږدې برخي د محفظه څخه غوڅي شوي فلوريک اسيد هغه ماده وه چې ډيره ښه په بشپړ ډول جذب شوه په هغه راپور کې چې په ۱۹۷۱ م کال کې د هيل په واسطه خپور شوي وو هغه ويلي وو چې واښه د ککړوونکو عواملو جذبونکي او هوا پاکوي. هغه ادعا وکړه چې واښه (ګياه) په لانديني ترتيب سره د هر څه نه زيات د ککړوونکو منابعو د جذب وړتيا لري کلوريک اسيد ، سلفر داي اکسايد ، کلورين ، نايتروجن داي اکسايد ، اواوزون دي، او نايتروجن اکسايد دغه مطالعات او ټولي تجربي دا جوتوي چې ګياوې د اتوموسفير د ککړتيا په مخنيوي کې ديوي طبعي جذبونکي منبع په توګه ستره ونډه لري.
سالم ژوند دپاکي هوا سره:
ددستګاه دکار کولو ميتود يا لاره : دهوا دتصفيې دستګاه دچاپيريال ناپاکه هوا دخپلو زورورو پکو په ځواک سره راکش کاږې (جذبوي) اوله پنځه ډوله فلتر ديو وي ګروپ ،اودمنفې ايون دمولد چې په مجموع کې ۷ اووه پړ (۱۷)شکل:==دهوادتصفيه کوونکې دستګاه پړاوونه==
هوا په بشپړ ډول اوپه همزمان کې تصفيه ،تازه ، اود تنفس وړ اوداکسيجن څخه ډکه هوا رامينځته کوې. اوتاسو ته هغه ځاي درکوي چې هره ورځ ځان دطبيعت په زړه يا درشل کې اودغرو په لمنو او ځنګلونو په غيږه کې ځان احساس کړ‌ي. دهوا تصفيه کيدنه : دپيش فلتر څخه په ګټه اخستلو سره : دزراتو جذب دمثال په توګه دفرش ، پردې ، وېښته اود حيوانا تو بڼکې دهوا ګرد خاوره. پلاسما فلتر: دالرژيکې ذراتو الکتريکې جذب اودنانو ټکنا لوژې څخه په ګټه اخستلو دبويونو او ګازونو جذب. دفعال کاربن فلټر: دګازونو جذب لکه کاربن مونو اکسايد دسګرت دبوي په شمول. دهپا فلټر: دټولو الرژيکې معلقو ذراتو جذب چې د۰،۱ ميکرون ذرات اودهوامضر ککړونکې چې لدې جملې څخه ويروسونه ، باکترياوې اوعضوې انتشار شوي ګازونه جذب کوې. TIO2 فلټر: تيتانيم داي اکسايد فلتر دي فوتو کاتلست (تيتانيم داي اکسايد + ګروپ يو وي) له لاري نامطبوع بويونه ، بکترياوي ويروسونه جذبوي. (UV-LAMP): دخوګې انفلونزا دويروسونو اوهوا کې ژوند کونکې بکترياوي له منځه وړې. منفې ايون : دهوا دپاکوالې په خاطر او دچاپيريال داکسيجن زياتوالي اودهغه ککړونکوله منځه وړل چې دمثبت ايون لرونکې وې .(فريده ګلبابايي ،۱۳۷۸
دهوا دتصفيه کوونکې دستګاه ګټې
دتايئد وړده : دملګرو ملتونو(WHO ) داروپا داستاندارد ټولنه يا CE د ISO9001شهادتنامه لرونکې دککړونکې نوم تاثير يې په انسان باندې کاربن مونواکسايد (CO) سستې، ضعيفوالي ، دعضلو درد، فکرې اختلال ، بيهوشې ، تشنج دنايتروجن اکسايدونه Nox مزمن برونشيت ، دسږو پړسوب ، اوليدلو کمي سلفر داي اکسايد دګوګړو (SO2) دسترګې پړسوب ، دپوزې پړسوب ، او په تنفسې دستګاه کې اودمغزو دعکس العمل رامنځته کيدل. سرب (pb) دوينې جګ فشار ، دوينې کمبود ، دپښتورګوناروغي ، په لوست اوليک کې تاخير ، دحافظې کمزورې اوپه کوچنيا نو کي دخبروکولو اوکړنو ستونزې
دهوا پاکونکې دستګاه داستعمال ګټې. دبکتريا ويروسونو اود خوګې انفلونزا يا خطريز انفلونزا څخه مخنيوي کوې. دمثبتو ايونونو له منځه وړل او ککړونکو دستګاؤ لکه جنراتورونه ، دښار ګروپونه دراحت اوارام خوب کولو سره مرسته کوې اودکوم فشار پرته  اوزون ، سلفرداي اکسايد ، نايتروجن داي اکسايد ، کاربن مونو اکسايد دجذب قابليت دزهرې ګازونو له هغې جملې څخه دتړل شوي چاپير يال دخوسا بوي له منځه وړل په ځانګړي توګه دسګريت بوي
دصنايعو سره دژوند دچاپير يال دککړتيا اړيکه
دژوند دمحيط ککړتيا دانسانانو ناروغي اوبې وخته مرګونه په لاندې عواملو پوري اړه لري. ۱- دخلکو بې خبري دککړتيا دزيان راوړونکو مسايلو اودهغوي رول دژوند په محيط کې. ۲ – دښارپه داخل کې مسافر وړونکې بسونه ،ميلي بسونه ، خصوصي اوعمومي موټري ، موټر سايکل ، الوتکې ،اورګاډي ، کشتۍ داټومي صنايعو تجربې اونور دهواککړتيا کې اساسي رول درلود اولري ئي. ۳ – دمحروقاتو دغيرمناسب په فابريکو اوکارخانوکې دژوند دچاپيريال يو له ککړونکو عواملو څخه شميرل کيږي. ۴ – په صنعتي کارخانو کې دتصفيي دستګاه نه لرل دکارخانو دبيکاره (فضوله ) موادو تويول دسيندونو په اوبو کې په عمده ډول درندو فلزاتو لرونکې ترکيبونه نورخطر ناک کيمياوي مواد لري اوهمدارنګه نفتي مواد چې داوبو دککړتيا ، داوبو دحيواناتو او نباتاتو دمنځه تلو سبب ګرځي. ۵ – پوهيږو چې اوبه دژوند يو موجوداتو دحياتي موادوڅخه ده چې له هغې څخه په کرنه کې زياته ګټه اخستل کيږي داوبو ککړيدل دزياتو محصولاتو دککړيدو سبب ګرځي اوپه نتيجه کې دزياتو ناروغيو دمنځته راتلو باعث ګرځي. ۶ – مسموم کوونکي غازونه چې دنقليه وسايلو اوکارخانو څخه رامنځته کيږي دمرغانو ژوند هم دستونزو سره مخامخ کړي دي. ۷ – اسيدي بارانونه چې دژوند دچاپيريال دککړتيا څخه رامنځته کيږي چې دزراعتي محصولا تو په له منځه وړلو او دځمکو په شنډ کولو کې مهم رول لري. ۸ – دځمکې دتودوخي ددرجي زياتوالي اوداوزون دقشر تخريب دهغو ګازونو څخه اغيزمن شوي دي کوم چې دفابريکو اونقليه وسايلو څخه چې دفوسيلي محروقاتو څخه استفاده کوي متصاعد کيږي. ۹ – دژوند دچاپيريال مسايلو ته نه پاملرنه اويا کم اهميت ورکول. داجتماعي فعاليتونو دبازده (بهر) دکموالي مهم عامل دي اولدې لارې دټولني اقتصادته ډير زيات زيان رسيږي .(مندوزي ،۱۳۹۰ )
دهوادککړتيا پرضد مبارزه
دفضا ککړتيا پدې وجه نده چې دمخنيوي وړنده او نه پدې خاطرده چې هغه نشوکولاي له منځه يوسو دفضأ ککړتيا دنه پاملرني نتيجه ده اونه بايد دغه غفلت تکرارشي اوبايد دامريکا اوسيدونکې دخپلو نماينده ګانو له لاري دخپل ځان اوخپلو بچيانو لپاره دهغې هوا چې تنفس کوي دناروغۍ دويرې پرته دحق غوښتونکې شي دغه ککړتيا به له منځه ولاړه شي. داروپا دستراسبورګ په کنفرانس کې چې په  ‍۱۹۶۴ م کال کې داير شو چې دهم ګټو دولتونو په پو هاوې کې مشارکت (ګډون) رامنځته شو. تقريبآ دنړۍ په ټولو ځايونو کې په خلکو کې هوښيارې رامنځته شوه چې ددولتې ادارو څخه دشکايتونو څپې راپورته شوې چې بايد دککړتيا په مقابل کې دمبارزې پرضد له خپل ځانه غبرګون وښيي.
دهوادککړتيا په مقابل کې دخلکو اودهغوي داستازو دندې
ډيري طبعي سرچينې له ککړونکو ګازي هواوڅخه وجود لري چې په هغه کې اورغورځونکې دځنګلونو سوځيدنه اوخپاره شوي ګازونه دي. په ځينو مواردوکې دخرابي هوا دخپرېدني طبعي لمن برابره يازياته وي کوم چې دانسان دفعاليتونو په ترڅ کې رامنځته کيږي .دتخنيک په پرمختګ سره دزياتو ګازونوخپرېدنه له هغه مرکزونوچې فوسيلي منشأ لري اودودي(خراب) موټرونوڅخه کولاي شونوم واخلوچې په هيڅ يو مخکني پيړيو کې وجود نه درلود. تردې چې په مخکنيو زمانو کې هم انسانانوفعاليتونه دهوادککړتيا لامل کيدو. کوم دود چې دلرګيو څخه هغه هم دپخلې اوداسې نورو موخوپه اړه ؤلکه دکورونو ګرمول چې دادهوا دککړتيا لامل ؤ. پدې ورستيو کې دزياتو کوششونواوفعاليتونو اودصنعت دمنځته راتګ له امله دهوا ککړتيا زياته شوي ده بالخصوص دډبروسکرو سوځول دسلفرداي اکسايد په واسطه چې دهوا دشديد ککړېدو لامل ده په ښارونو کې هوا زياته ککړه کړېده. ددې لپاره چې دانسان سلامتي ته صدمه ونه رسيږي دمحيط دنظام لپاره ساختمانونه جوړشو .دهواککړتيا يو نړيواله مسئله ده چې دانسان دژوند مهمي برخي ترتاثيرلاندې نيسي دزراعتي محصولاتو تهدېد اوورپسې دځمکې دکرې ګرميدل له ۲-۵ درجو دسانتي ګرېد غذائي منابع کموي اوغذائي مصرفونه زياتوي پدې برخه کې بله مهمه مسئله داده چې دبشر سلامتيا دخطر سره مخامخ کيږي دمختلفو ناروغيو منځته راتګ لکه عفوني ، شرواني ، قلبي ، تنفسي ،چې دتودوخي ددرجې تغير اود حفظ الصحه سيستمونو دګډوډېدو له امله دڅښاک اوبوته نه لاسرسي اودبکترياؤزياتوالي دځينو ناروغيو دزياتوالي لکه عفوني ،اسهال دمنځته راتلو سبب کيږي. ډول ډول طبعي افتونو اوحادثاتو زياتوالي چې له هغې جملې څخه دهوا دتودوخي لوړوالي اوورپسې شدېد سيلابونو ،طوفانونو اووچکالي له امله امکان لري چې قحطي ، بې کوره کيدل ، رواني ناروغيومنځته راتګ اودمرګ ژوبلې سبب شي. دنورو برخو له جملې څخه چې دهوادککړتيا تر تاثير لاندې راځي ايکوسيستم ده هغه ايکوسيستمونه چې خطر کې واقع دي کولاي شو چې دځنګلونو څخه يادونه وکړو چې تجربو ښودلي چې دنړۍ دتودوخي ديودرجې لوړوالي دمتوسط حد څخه دځنګلونو په وده باندې اغيزه کوي. اودبيماريو دمنځته راتګ اوداورلګيدو لاملونه ځان سره لري .دموجوده اوبو بخار په اتوموسفير کې په مستقيم ډول دبشر دکنترول لاندې نده د غه اوبه داقليم په ککړتيا کې يومهم اومثبت اهميت لري. ګرمه کولاي شي چې ډېر رطوبت ځان سره وساتي يعني دتودوخي دزياتيدو له امله داوبودبخاراندازه زياتيږي اودګازونو دزياتوالي سبب ګرځي. اوس مهال کاربن داي اکسايد ۶۰ په سلو کې دګلخانه ئي ګار سبب ګرځي اودغه ګازونه په طبعي ډول په اتوموسفير کې موجود دي اما دډبروسکروله سوځولو ، نفتو ،طبعي ګازونو څخه کاربن حاصليږي اودمختلفو ترکيبونو سره کاربن ډاي اکسايد ازادوي.
وړانديزونه
زمونږ ګڼ شمير وړانديزونه زمونږ دهيوادافغانستان دچاپيريال په اړونددي چې ورځ په ورځ ئي هواککړه اوخرابيږي نوښايي زموږدولتي ادارې دغه مسؤليتونه په غاړه واخلي . – مسؤلي ادارې په ځانګړي ډول دچاپيريال ساتني ملي اداره ، دښارجوړولو وزارت دکرني وزارت ، ديو بل سره دستونزو په شريکولواوهمغږي کې دنوموړو ناخوالو سره چې مخکې تري يادونه وشوه غوروکړي. ۲ – دکابل دترافيکو رياست دزړو موټرو دورود څخه ډډه وکړي اودزيات تيل اودود توليدونکو موټروته ماشينونه ګازي کړي. ۳ – ښاروالي ، دښارجوړولو وزارت اوفوائد عامه بايد دزرغونوني ،کاناليزاسيون ، دنوي سړکونو جوړونه اوعملي پلانونه په نظر کې ونيسي يا يي پلي کړي. ۴ – داوبو اوبريښنا وزارت زرترزره دهيواد په دريابونو دبريښنا دبندونو په جوړولو اقدام وکړي. ۵ – دتجارت وزارت بايد دبې کيفيته تيلو دواردولو څخه دداخلې وزارت په همکاري اقدام وکړي. ۶ – داطلاعاتو اوفرهنګ وزارت بايد دچاپيريال دککړتيا دمخنيوي په خاطر خپروني درسنيو له لاري خپرې کړي. ۷ – دحج اواوقافو وزارت دجوماتونو دملا امامانو له لاري داسلامي نظافت پيغام دخلکو غوږونو ته ورسوي.
سرچینې
پورته کوونکی فیض الرحمن احمدي دلغمان پوهنتون د کرنې پوهنځی دچاپیریال ساتنې او ځنګلونوڅانګې محصل
۱۵۴ (عدد)
۱۵۴ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۳ څخه  مخکي او د ۱۵۵ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۵۴ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۴ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
د جینوا پروتوکول
په جګړې کې د بېهوښه کوونکو، زهري او یا د ورته نورو ګازونو او همدارنګه د جګړې د باکتریولوژیکي لارو چارو څخه د ګټنې د ممنوعیت تړون چې په معمول ډول د جینوا د پروتوکول په نوم یادېږي، هغه تړون دی چې په نړیوالو وسله والو جګړو کې د کیمیاوي او بیولوژیکي وسلو ګټنه منع کوي. دغه پروتوکول د ۱۹۲۵ زکال د جون په ۱۷مه په جینوا کې لاسلیک او د ۱۹۲۸ زکال د فبروري په ۸مه اجرا وړ وګرځېد. دغه تړون د ۱۹۲۹ زکال د سپټمبر په ۷مه د ملتونو د ټولنې د هوکړو په ټولګه کې ثبت شو. د جینوا پروتوکول په هماغه مهال کې د وسلو، مهماتو او نورو جنګي وسایلو په سوداګرۍ او په جګړه کې د هغو په کارونې باندې د څارنیز لاسلیک شوي کنوانسیون اړوند پروتوکول دی چې د هاګ د ۱۸۹۹ او ۱۹۰۷ زکال له کنوانسیونونو پیروي کوي.
دغه تړون په جګړه کې «د بېهوښه کوونکو، زهري او نورو ګازاتو، مایعاتو یا نورو ورته وسایلو» او د «جګړې له باکتریالوژیکي کړنلارې» ګټنه منع کوي. دغه تړون اوس مهال د کیمیاوي او بیالوژیکي وسلو پر وړاندې د یو بشپړ ممنوعیت په توګه ګڼل کېږي، خو د هغو د تولید، ساتنې او انتقال اړوند څه په کې شتون نه لري. وروستۍ نورې هوکړې یې - د ۱۹۷۲ زکال د بیولوژیکي وسلو کنوانسیون او د ۱۹۹۳ زکال د کیمیاوي وسلو کنوانسیون - بیا دغه اړخونه هم رانغاړي.
یو شمېر هېوادونو د جینوا په پروتوکول کې د غړیتوب پر مهال یو شمېر ملاحظات وړاندې او اعلان کړل؛ په داسې توګه چې هغوی یوازې د نورو پر وړاندې په هغه صورت کې دغو ته ژمن پاتې کېږي چې د دوی پر وړاندې له دغه ډول لارو چار کار وانخیستل شي.
اوس مهال د ډېرو له خوا د دغه پروتوکول اصلي عناصر د نړیوالو عرفي حقوقو برخه ګڼل کېږي.
د مذاکراتو تاریخچه
دغه چاره د وحشتناکو پریمانه کیمیاوي وسلو د تولید لامل وګرځېده چې پر سږو، پوستکي او سترګو یې اغېز کاوه. د هایدروجن سیانید په څېر یو شمېر نورې یې بیا د جګړې په ډګر کې تر ډېره وژونکې وې او له همدې په جګړه کې د هغو د کارونې په موخه اغېزمنې لارې چارې اختراع شوې. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال شاوخوا ۱۲۴۰۰۰ ټنه کیمیاوي وسلې تولید شوې. په ۱۹۱۸ زکال کې له هرو دریو لاسي بمونو څخه یو یې له خطرناکو کیمیاوي موادو څخه ډک و. په دغه جګړه کې شاوخوا ۱.۳ میلیونه تلفات د ګازاتو د کارونې له امله و چې په سرتېرو باندې پام وړ اروايي اغېز هم له ځانه پرېښود.
د خوندي ساتونکو وسایلو په پرمختګ سره د دغه ډول وسایلو د وړتیا له منځه وړونکې ټکنالوژي د دغو وسلو د سیالۍ بله برخه جوړه کړه. له زهري ګازونو څخه د ګټنې اغېز یوازې په سنګرونو کې جنګیالیو ته محدود نه و بلکې په ملکي وګړو یې هم اغېز درلود ځکه چې بادونه لامل ګرځېدل دغو سنګرونو ته څېرمه ښارونو ته هم دغه ګازونه ورسېږي. هغه ملکي وګړي چې په دغو ښارونو کې یې ژوند کاوه په ډیر ندرت سره یې د دغه ډول ګازونو اړوند د خبرتیا ورکوونکي سیسټمونه لرل او همدارنګه یې د دغو ګازونو پر وړاندې موثرو ماسکونو ته هم لاسرسی نه درلود. د جګړې د دواړو خواوو له خوا کارول شوو کیمیاوي وسلو په دواړو لورو کې له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۲۶۰۰۰۰ ملکي وګړو ته تلفات واړول. له جګړې څخه په وروسته کلونو کې په لسګونو زره کسان چې پوځیان هم په کې شامل و د سږو، پوستکي او مغزي ناروغیو له امله مړه شول. یوازې په ۱۹۲۰ زکال کې د د دغو وسلو د اغېز له امله ۴۰۰۰۰ ملکي وګړو او ۲۰۰۰۰ پوځیانو خپل ژوند له لاس ورکړ.
په وارسا هوکړه کې هغه مقررات شامل و چې جرمني یې د کیمیاوي وسلو له تولید او واردولو منع کاوه. دغې هوکړې ته ورته نورو هوکړو د اتریش لومړنی جمهوریت، د بلغاریا پاچاهي او د هنګري پاچاهي چې د مرکزي ځواکونو برخه و او ماتې خوړلي اړخ ته اړوند کېدل، د کیمیاوي وسلو له تولید منع کړل. له دې سره بلشویکي روسیې او بریتانیا له دغو وسلو څخه ګټنې ته دوام ورکړ؛ روسیې په کورنۍ جګړه کې وکارولې او بریتانیا هم په ډېر احتمال د ۱۹۲۰ زکال پر مهال په منځني ختیځ کې ترې ګټه واخیسته.
له لومړۍ نړیوالې جګړې درې کاله وروسته، متفقینو وغوښتل د وارسا هوکړه بیاځلي تائید کړي، ورته مهال متحده ایالاتو په ۱۹۲۲ زکال کې د واشنګټن د سمندریزو ځواکونو په کنفرانس کې د جګړې پر مهال د اوبتلونو او د مضرو ګازونو د نه ګټنې اړوند هوکړه وړاندې کړه. د جګړې څلورو ګټونکو هېوادونو، بریتانیا، متحده ایالاتو، د ایټالیا پاچاهۍ او د جاپان سترواکۍ د هغو له تصویب سره هوکړه وکړه، خو د اوبتلونو اړوند د فرانسې د دریم جمهوریت د مخالفت له امله دغه هوکړه اجرا نه شوه.
د وسلو په نړیوالې سوداګرۍ باندې د څار په موخه د ۱۹۲۵ زکال د جینوا په کنفرانس کې فرانسویانو د وژونکو ګازونو د نه ګټنې اړوند پروتوکول وړاندې کړ. د پولنډ دویم جمهوریت په هغو کې د باکتریالوژیکو وسلو د زیاتوالي وړاندیز وکړ او بالاخره دغه پروتوکول د جون په ۱۷مه لاسلیک شو.
سرغړونې
د دغې هوکړې سربېره هم یو شمېر هېوادونو کیمیاوي وسلو ته پراختیا ورکړه او هغه یې کارولو ته چمتو وساتلې؛ فرانسې او هسپانیې دغه چاره د ریف جګړې پر مهال تر ۱۹۲۷ زکال پورې ترسره کړه، د دغه پروتوکول له لاسلیک وروسته وړاندې له دې چې اجرا وړ وګرځي جاپان په ۱۹۳۰ زکال کې د موشا پاڅون پر مهال د تایوان پر وړاندې له کیمیاوي وسلو ګټنه وکړه، ایټالیا د کلور او ګوګړو له ترکیبي ګاز (mustard gas) څخه د ایټالیا او ایتوپیا په دویمه جګړه کې د ایتوپیا د سترواکۍ پر وړاندې کار واخیست. جاپان د چین او جاپان په دویمه جګړه کې د چین پر وړاندې هم له کیمیاوي وسلو کار واخیست.
په دویمه نړیواله جګړه کې متحده ایالاتو، بریتانیا اوجرمني د کیمیاوي وسلو زیاتولو ته مخه کړه او په ټنونو باندې یې ذخیره کړې، خو د دواړو خواوو د وحشت توازن ته په پام او همدارنګه د وحشتناکه غچ اخیستو له وېرې دواړو اړخونو د هغو له ګټنې ډډه وکړه. ورته مهال د کیمیاوي وسلو یوه ډکه امریکايي بېړۍ د ایټالیا په باري نومي بندر کې د هوايي برید په ترڅ کې وویشتل شوه او په تصادفي بڼه په پریمانه کچه وژونکی ګاز ترې خپور شو چې له امله یې ګڼ شمېر کسان ووژل شول. له جګړې وروسته متفقینو په زرګونو ټنه کیمیاوي وسلې چې د تابون او سارین غازونه هم په کې شامل و په سمندر کې دننه شنډې کړې.
د سړې جګړې په پیل کې بریتانیا له متحده ایالاتو سره د کیمیاوي وسلو په پراختیا کې همکاري وکړه. شوروي اتحاد هم د کیمیاوي وسلو د تولید امکانات لرل خو د هغو پراختیايي چارې یې پټې وساتلې.
له ۱۹۸۰ زکال څخه تر ۱۹۸۸ زکال پورې د ایران او عراق په جګړه کې عراق د ایراني ځواکونو پر وړاندې له کیمیاوي وسلو کار واخیست، همدارنګه یې په کردي ملکي وګړو د اعصابو له منځه وړونکي ګازونه وکارول چې تر ټولو بدنامه بېلګه یې په ۱۹۸۸ زکال کې په حلبچه برید و.
په ۲۰۱۳ زکال کې د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال هم د سوریې دولت او هم د هغو مخالفو ځواکونو په یو بل باندې په غوطه او خان العسل کې د کیمیاوي وسلو د کارونې تورونه پورې کړل، دا د سوریې د پولو دننه کارونه وه او د پروتوکول له مخې د دولتونو ترمنځ په جګړه کې نه وې کارول شوې؛ له همدې امله د دغه پروتوکول له حقوقي وضعیت څخه کومه شدیده سرغړونه وه نه ګڼل شوه. په ۲۰۱۳ زکال کې د ملګرو ملتونو راپور په سوریه کې د سارین ګاز کارول تائید کړل خو دا یې څرګنده نه کړه چې د کوم اړخ له خوا کیمیاوي وسلې کارول شوې دي. په ۲۰۱۴ زکال کې د کیمیاوي وسلو د ممنوعیت سازمان د سوریې په تلمان، التمانه او کفرزیتا کلیو کې د کلورین ګاز ګټنه تائید کړه، خو دغه سازمان هم څرګنده نه کړه چې دغه ګاز کوم اړخ کارولی.
الکان
ټولوته څرگنده ده چي د يوى ټولنى پرمخ تلل په علم اوپوهى پورى تړلى ده په کومه ټولنه کى چي ښوونه اوروزنه وجود نلرى هغه ټولنه نشى کولاى چي پرمختگ وکړى. ښوونه او روزنه بغير له درسي موادو نشى راتلاى ددغو وسايلوله ډلى څخه يوهم علمى اثار يعنى کتابونه اودرسي مواد دي، که دغه مواد مسلکې متخصصينو او علمي کدرونو په واسطه چمتو او ټولنې ته وړاندې شي نو ټولنه کولاى شي چې په سالمه توگه پرمختگ وکړي نو په همدې اساس د ښووني او روزني د کيميا  د څانگې له خوا ماته د الکانونه او هغې خواص تر عنوان لاندې موضوع وسپارل شوه څرنګه چې دا موضوع د ډير ارزښت وړ ده نو د دې موضوع په اړه لنډاو هر اړخيز  معلومات راټول کړي دي  او خپل لارښود استادمې  پوهنوال فرمان الله  هيله من وټاکه. د خپل لارښود استاد په مشوره مي د هغو معتبرو کتابونو څخه چې د هغو د هر اړخيزو مطالعي څخه وروسته مې د موضوع د ليکلو لپاره راټول او ترتيب کړل او بيا مې د لارښود استاد د کتنې څخه وروسته تائيد او ترتيب کړل. په اخر کې زه د کيميا د څانگې د ټولو استادانو او په ځانگړي توگه د خپل لارښود استاد پوهنوال فرمان الله  هيله من  څخه چې ما سره يې نه ستړى کيدونکې مرسته کړې د زړه له کومې او په ډېرو ادبې ولولو مننه کوم. په درنښت
د الکانونو کيمياوي خواص –1الکانونو تعويضي تعاملونه الکانونه د( F2,  Cl2 ,Br2, I2) سره د لمرد رڼا په شتون کې تعويضي تعامل سرته رسوي د تعامل عمومي معادله ئې دا ده. RX+ HX	    		R – H + X–X CH3–CH2–H  +  Cl – Cl                             CH3–CH2–Cl  +  HCl –2  مشبوع هايدرو کاربنونه د اکسيجن په شتوالي کې د لاندې عمومي معادلي په اساس سوځي اوبه او کاربن ډاى اکسايد او انرژي توليدوي. 2CnH2n + 2  + (3n  +  1)O2                                2nCO2   +  (2n  +  2 )H2O  +  E مثال : +    (3· 6 + 1)                           2·6CO2 + (2·6 + 2)H2O   +  E     2C6H14 2C6H14 +  19O2                                                           12CO2   +  14H2O   +  E د الکانونو نوم ايښودنه په عضوي مرکباتو نوم ايښودنه د مرکب ترکيبي حالت په ګوته کوي په عضوي مرکب باندې نوم اښودل يواځې د هغه ترکيبي حالت نه ښي بلکې د هغه ماليکولي جوړښت هم په نښه کوي يا په بل عبارت دا نوم په اسانۍ او سمه توګه ديو فارمول جوړښتي حالت ښي. څلور ډوله نوم ايښودنه شته. –1 عادي Common يا سيمه ايز  Trivial نوم ايښودنه: دا نوم ايښودنه داسې ده چې کيمياوي مرکب ئې په هر سيمه کې د هماغې سيمې په ژبې سره ياديږي او په ډول ډول سيمو کې ډول ډول نومونه لري لکه بنزين ، نفتالين ، انلين او داسې نور. –2 منطقي نوم ايښودنه : دا ډول نوم ايښودنه د نولسمي پيړۍ په منځ کې زيات رواج درلوده دا نوم ايښودنه نن ورځ هم د ساده مرکباتو لپاره پکاريږي. په دې نوم ايښودنه کې د ټولو الکانونو نومونه د هغه هومو لوګي لړۍ د ساده غړيو څخه پيل کيږي او تل هلته د ميتان څخه يادونه کيږي او د ميتان شمير ورسرلاتني دوه di ، دري Tri ، او څلور Tetra او نورو سره يادوي دلته د راشيونال نوم ايښودنې څو نمونې ليکو په دې نوم ايښودنه کې neo ، Iso او نورې کليمي هم يو ځاى کيږي. Trimethylmethane                                                              Tetramethymethane (Isobutane)                                                                                     (neopentane)
4-ethyl octane                                                                                    4- Buthyl octane 2– د مورني هايدرو کاربن ترڅنګ چې په اړخيز ځنځير کې کوم هايدرو کاربن راځي نو هغه د هغه مورني ځنځير د شماري پسي اخيستل کيږي ، لومړى د مورني ځنځير د کاربن هغه شماره اخيستل کيږي چې اړخيز معوضه ورپورې نښتي وي بيا د معوض نوم او بيا مورني هايدرو کاربن ياديږي لکه داسې :
د يادوني وړ ده چې نومري يواځي په سيستماتيک نوم ايښودنه کې کارول کيږي او په معمولي نوم ايښودنه کې يه پکاريږي ، لکه داسې : معمولي نوم سيستماتيک نوم                                                     2-methyl pentane –3 که چېري مورني هايدروکاربن پورې دوه معوض نښتي وې نو شميره وهل به د هغه خوا څخه وهل کيږي چې چيرته معوض نيږدي وي او په نوم اخيستلو کې به د معوضو لپاره د الفباترتيب په نظرکې نيول کيږي لکه داسې.
که چيرې معوضونه دوه او يا د هغه څخه زيات وي او ټول يو شان وي نو بيا د di, tri  اوTetra   مختاړى Prefixes  کارول کيږي لکه داسې. –4 کله که څو داسې معوضونه د مورنى هايدروکاربن پورې نښتي وي چې سره يو شان وي او يا يو ئې زيات کاربنونه ولري او يو ئې کم ، نو شميره ئې د وړوکې هايدروکاربن څخه پيل کيږي او بيا يې يادونه هم هماغسي کيږي لکه په لاندې مثالونو کې: –5 که چيرې دوه يوشان معوضونه په يو هايدروکاربن پورې نښتي وي نو شميره د غټ څخه وړوکې خواته پيل کيږي لکه داسې. –6 که چيري يو مرکب داسې وي چې اړخيززنځير يې يو شان وي نو د هغه ځاى څخه بايد شميره پيل شي چې زنځير يې دروند راځي لکه داسې.
د الکانونو استحصال 1 – د الکين د کټلستي هايدروجنيشن څخه : غيري مشبوع هايدروکاربنونهkene) (Al د فلزي کټلست په شتون کې هايدروجن په خپله دوه ګوني اړيکه نصب کوي او په نتيجه کې مشبوع هايدروکاربنونه يعنې الکان حاصليږي. څرنګه چې الکين (Alkene) په مختلفو لارو سره په اسانۍ حاصليږي نو له همدې کبله د الکانو د استحصال دغه لاره ډيره مهمه شميرل کيږي. د مثال په توګه : الکان د الکايل هلوجنيدڅخه په مختلفولارولاس ته راځي چې په لاندې ډول تشريح کيږي. –2 د ګريګنارد د مرکباتو د هايدروليزڅخه : د ګريګناردGrignard) ( مرکب د الکايل هلوجنيد او مګنيزيم د تعامل څخه لاس ته راځي. د ګريګناردپه معيار کې د کاربن او مګنيزيم رابطه ډيره فعاله ده او د اوبو په واسطه په اسانۍ سره جلاکيږي ، پروتون په کاربن چې منفي چارچ لري او هايدرواکسايد ايون په مګنيزيم باندې چې مثبت چارچ لري نصب کيږي.
د مثال په ډول : –3 د الکايل هلوجنيد ارجاع څخه د جست او تيزابو سره :