cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نــن دبــدلـــون پــر لــــور
* ۱۱– مطالعه کول ستاسو سره د خوب په وخت کي د ښه خوب په لیدلو کي مرسته کوي.*
* ۱۲– مطالعه کول ستاسو څخه يو مؤدبانه شخصیت جوړوي.*
* ۱۳– د مهارتونو زياتیدل.*
* ۱۴– ابتکار راوړونکي به سی*
* ۱۵– له تیروتنو مو ساتي.*
* ۱۶– د خبرو کولو په وخت کي د الفاظو ډيريدل.*
* ۱۷– مطالعه يو ښه تفريح هم کېدالی سي.*
* ۱۸- مطالعه زموږ اذهان د منفي خوا څخه و مثبت خوا ته جذب کوي*
* مختلف فکرونه مه کوئ
خاش ولسوالي
خاش ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان خاش)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د خاش ښار دی. دا ولسوالي ۱۷۳٬۸۲۱ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۹۳۷۶ کیلومتره مربع دی. د خاش ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سيستان او بلوچستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
پوهه
د پوهې (Knowledge) وییکی، د يوې موضوع نظري يا عملي پوهېدنې ته راجع کېدلی شي. پوهه کولی شي ضمني وي (له عملي مهارتونو سره) يا کېدلی شي څرګند وي (لکه د يوې موضوع په نظري پوهېدنې سره)، کېدلی شي رسمي يا غير رسمي او يا هم ممکن سيستماتيک ځانګړی وي. فيلسوف اپلاتون (Plato) استدلال وکړ، چې د تيتيتيوس (Theaetetus) په رساله کې د پوهې او ريښتيني باور تر منځ توپير و، چې ډېر خلک يې دې ته رهبري کوي چې د «تاييد شوي حقيقي باور» په توګه د پوهې په تعريف کې نوموړي ته نسبت ورکړي. له دې تعريف سره ستونزې د هغه (Gettier problem) [د فلسفې د علم اړوند هغه مهمه ستونزه ده، چې له تشرېحي پوهې سره علاقه او اړيکه لري] په واسطه راپورته شوې، چې په ايپيستيمولوژي کې له نيمې پېړۍ څخه د زياتې مودې لپاره د پراخو بحثونو موضوع ده.
د پوهې نظريې
د پوهې تعريف د ايپيستيمولوژي د عالمانو تر منځ د روانو بحثونو يوه مسئله ده. لرغونی تعريف پوهه تشرېح کوي، مګر اپلاتون يې د نهايي تعريف په توګه نه تاييدوي. نوموړی مشخص کوي، چې د دې لپاره چې يوه وينا د پوهې په توګه په نظر کې ونيول شي؛ بايد درې ځانګړنې ولرې: ۱) تاييد شوې وي، ۲) ريښتيني يا ريښتيا وي او ۳) باور کړی شوې وي (خلک پرې باور ولري). ايپيستيمولوژيستان اوس په عمومي ډول توافق لري، چې ذکر شوي شرطونه کافي نه دي او د (Gettier cases) [دا د فلسفې د علم اړوند هغه حالتونه او بلکې ستونزې دي، چې له تشريحي پوهې سره اړيکه يا علاقه لري] ډېر حالتونه په پام کې دي چې بايد ثابت او په عملي ډول تشرېح شي. د روبرټ نوزيک (Robert Nozick) د وړانديز (د پوهې ټولې بېلګې بايد حقيقت وڅاري) او د سيمون بلېک برن (Simon Blackburn) د وړانديز په ګډون يو شمېر متبادل وړانديز شوي تعريفونه شته. د سیمون بليک برن (Simon Blackburn) وړانديز کوي چې هغه خلک چې د نيمګړتيا، غلطۍ، يا ناکامۍ په واسطه منل شوی باور لري، د پوهې په لرلو کې ناکامېږي. ريچارد کېرخام (Richard Kirkham) وړانديز کوي، چې زموږ د پوهې تعريف غوښتنه کوي چې د باور لپاره ثبوت خپل حقيقت مجبوري.
دې نږدې کولو ته په توپير لوډويګ وېټجينسټين (Ludwig Wittgenstein) د مور (Moore) راتلونکي متناقضه وينا مراعات کړه، چې يو څوک ويلی شي: «هغه په دې باور لري، مګر دا داسې نه ده»، مګر داسې نه شي ويلی چې: «هغه دا پېژني، مګر دا داسې نه ده». نوموړی استدلال کوي، چې دا سمون نه خوري چې ذهني حالتونه بېل کړي، مګر دا چې د باور په اړه د خبرې کولو لارې بېلې کړي. دلته چې کوم څه بېل يا مختلف دي، د خبرې کوونکي ذهني حالت نه دی، بلکې هغه فعاليت دی چې دوی په کې بوخت دي. د بېلګې په ډول: په دې حساب باندې، د چای جوش په خوټېدو باندې پوهېدل د اعصابو په يو ځانګړي حالت کې اوسېدل نه ډي، مګر په دې وينا سره د يوې ځانګړې دندې تر سره کول دي چې «چای جوش خوټېږي». ويټجينسټين (Wittgenstein) غوښتنه وکړه چې، د تعريف ستونزه هغې لارې ته د کتو په واسطه له فرعي لارې څخه حل کړي، چې «پوهه» په طبيعي يا اصلي ژبو کې کارول کېږي. نوموړي پوهه د يوې کورني ورته والي د حالت په توګه مشاهده کړه. ښاغلي (Wittgenstein) دا نظريه تعقيبوله، چې «پوهه» د يوه راغونډ شوي مفهوم په توګه جوړه شوې ده چې، اړونده بڼو يا ښوونو ته اشاره کوي، مګر دا د هېڅ يوه تعريف په واسطه په مناسب ډول نه ده را اخیستل شوې.
ځان پېژندنه
ځان پېژندنه معمولاً د يوه شخص د خپل احساس پوهې، فکرونو، باورونو او نورو ذهني حالتونو ته راجع کېږي. د ځان پېژندنې اړوند يو شمېر پوښتنې په فلسفه کې د پراخو بحثونو موضوع ده. ځينې له دې پوښتنو دا دي: ايا ځان پېژندنه د پوهې له نورو ډولونو سره توپير لري، ايا موږ د نورو د ذهنونو د پوهې په پرتله لومړيتوب ورکړل شوې ځان پېژندنه او له موږ سره زموږ د ورته والي طبيعت لرو. ډيويد هيوم (David Hume) دې ته د شک په سترګه ګوري چې ايا موږ کله هم ځان پېژندنه زموږ د یو لړ ادراکونو له ناڅاپي پوهاوي څخه پورته درلودلی شوه. نوموړې پوښتنه د شخصي پېژندني په اړه (David Hume) د پراخې بدبينۍ يا د شک په سترګه د کتنې برخه وه.
د پوهې ارزښت
دا په عمومي ډول مفروض شوې ده، چې پوهه  یوازې د ريښتيني باور په نسبت زياته ارزښتناکه ده. که چېرې همداسې وي، نو وضاحت يې څه دی؟ په ايپيستيمولوژي کې د ارزښت د ستونزې يو فارمول د لومړي ځل لپاره د اپلاتون په (Meno) کې واقع شو. سقراط (Meno) ته په دې ډول اشاره کوي: «هغه څوک چې په هغه طريقه پوهېده، چې (Larissa) نور خلک هلته په سمه توګه رهبري کولی شول، مګر که داسې هغه شخص هم کولی شول، چې هلته د رسېدو په اړه يې ريښتيني باورونه درلودل، ان که هلته هېڅ نه و تللی يا يې د (Larissa) هېڅ پوهه هم نه لرله. سقراط وايي: داسې ښکاري چې پوهه او ريښتينې نظريه دواړه کولی شي، عمل ته لارښوونه وکړي. (Meno) تعجب کوي چې، ولې پوهه د ريښتيني باور په نسبت زيات ارزښت لري او ولې پوهه او ريښتينی باور بېل دي. سقراط ځواب ورکوي چې: پوهه د ريښتيني باور په نسبت ځکه زيات ارزښت لري، چې پوهه خوندي، تړلې او تاييد شوې ده. تاييد يا د يوه ريښتيني باور لپاره په دليل باندې کار کول د ريښتيني باور مخه نيسي.
ستونزه دا ده چې، مشخص شي چې څه شی (که هر شی وي) پوهه د ريښتيني باور په پرتله ارزښتناکه کوي يا دا چې پوهه د خپلو اجزاوو، لکه: تاييد، خونديتوب، حساسیت، احصائيوي امکان او د پوهې پر يوه ځانګړي تحليل باندې د (Gettier) د شرایطو ضد د يوازې کم ارزښته يووالي يا تصادف په پرتله زياته ارزښتناکه کوي، چې پوهې ته په برخو يا اجزاوو د وېش په توګه فکر کوي. (د پوهې لومړنيو ايپيستيمولوژيکي نظريو ته، چې علم د بنسټ په توګه ګڼي، د يادونې وړ استثناات دي). د ارزښت ستونزه په فلسفي ادب کې په ايپيستيمولوژي باندې په يووېشتمې پېړۍ کې د يوې برخې په توګه بيا راښکاره شوه، چې په ۱۹۸۰ ز لسيزو کې يې د ښېګڼې يا فضيلت ايپيستيمولوژي راپورته کېدل تعقيبول او په اخلاقو کې د ارزښت د مفهوم د څرګندې اړيکې له امله وو.
په معاصره فلسفه کې د ايرنيست سوسا (Ernest Sosa)، جان ګريکو (John Greco)، جوناتان کوانويګو (Jonathan Kvanvig)، ليندا زاګزيذسکي (Linda Zagzebski) او ډنکان پريچارډ (Duncan Pritchard) په ګډون، د ايپيستيمولوژي پوهانو د ښېګڼې يا فضيلت ايپيستيمولوژي څخه د ارزښت ستونزې ته د حل په توګه دفاع کړې ده. دوی استدلال کوي چې، لکه څرنګه چې عوامل د خلکو ځانګړتیاوې (لکه: معنوې ښېګڼې) ارزوي؛ ايپيستيمولوژي هم بايد د دې په پرتله چې يوازې د وړانديزونو ځانګړتياوې او تجويزي ذهني چلندونه ارزوي؛ د خلکو ځانګړتياوې ارزيابي کړي.
علمي پوهه
د علمي مېتود پرمختګ په دې برخه کې مهمه ونډه لرلې ده چې د فزيکي نړۍ پوهه او ښکارنده څه ډول تر لاسه شوېده. د دې لپاره چې دا علمي اصطلاح ورته وکارېږي، د پلټنې يوه کړنلاره بايد د دليل او تجربې مشخصو اصولو ته د کتنې او اندازې وړ موضوع د راټولولو پر بنسټ وي.
سرچینې
وېشنيزه:پوهه وېشنيزه:پوهنپوهنه
فېمينيزم او مساوات
په داسې حال کې چې د زياتره فېمینیستانو له خوا د مساوات ملاتړ کېږي، مګر بيا هم په نړيواله کچه د فېمینیست غورځنګ ان د فيمينيسټانو له خوا هم د اړينې پايلې په توګه نه ليدل کېږي. ځینو ​​يې د ښځو حقونه له داسې اصل څخه زيات ګڼل، چې د بشپړ مساوات له ترلاسه کولو پرته د نارينه وو په پرتله لږ دي. د دوی منطق دا دی چې د واک ځينې لاسته راوړنې له هېڅ څخه غوره ده. د دوام په بل پای کې لږه کيو فېمينيسټانو استدلال وکړ، چې ښځې بايد لږ تر لږه د ښځو په مشرۍ يوه ټولنه او یو شمېر بنسټونه رامينځته کړي.
د هغو ښځو له خوا د آزادۍ غوښتنه کېږي، چې پر باور يې مساوات ناغوښتل شوی يا غير اړوند دی. که څه هم ځينې د مساوات په لټه کې د نارينه وو په څېرد آزادۍ اندازه ترلاسه کوي، په دې ډول له هغو کسانو سره يو ځای کېږي، چې د فېمینیزم د مرکز په توګه د مساوات ادعا کوي.
= په تعريف توافق = د ټلبرګ پوهنتون (Tilburg University) د ښځو د څېړنو د رئیس ټينيک ايم ويليمسن (Tineke M. Willemsen) په وينا: "دا ناممکنه ده چې د فېمینیزم داسې تعريف وړاندې کړو، چې هر فېمینیست ورسره موافق وي". برونوين وينټر (Bronwyn Winter) د متخصصينو او غير متخصصينو لپاره د فېمینیزم تعريف کولو مقاومت باندې نيوکه کړې ده. دا مقاومت "دومره پراخ دی چې، د غالب فېمینیست نظري درېځ "د غير موقف يو ډول" غوندې ښکاري. په هر حال، په ښځينه ادبياتو او عملونو کې تعريفونه وړاندې شوي دي.
لاس وګاس
لاس وګاس په انګلیسي Las vegas) د امریکا متحده آیالاتونو د نوادا آیالات ترټولو ګڼ نفوسه ښار دی.
فېمينيزم او مساوات
برابري ( مساوات)
د ادب زياتره برخه فېمینیزم د ښځو لپاره د مساوي حقونو يا د جنسونو تر منځ د مساوات په توګه تعريفوي. فيمينيزم نه يوازې د جنسيت تر منځ په مساوات، بلکې په نسل کې هم اغېزه وکړه. د چيکانا فېمینیزم غورځنګ (The Chicana Feminism Movement) په امريکايي ټولنه کې د ښځينه او همجنسبازۍ مساوات په لټه کې په سياسي توګه فعال شو. دې د جنسيت کليشوي رول وګواښاوه. Sources:
د بېلابېلو ژبو په کارولو سره ريان ايسلر (Riane Eisler) "د جنسيت له ټوليز یا هراړخیز لید څخه د بشري ټولنې بيا کتنه" "د ټولنې دوه بنسټيز ماډلونه وړانديز کړل يا يې وړانديز کوي"، " لومړی هغه يې [د واکمنۍ] ماډل: يعنې هغه څه ته چې په مشهوره توګه د پلارواکۍ يا مورواکۍ په نوم یادېږي - د بل په پرتله د انسانيت نيمايي درجه " او "دويمه درجه، چې په کې ټولنيزې اړيکې په ابتدايي ډول د درجه بندۍ پر ځای د اړيکو پراصولو ولاړې وي، کېدای شي، د شراکت ماډل په توګه غوره تشرېح شي. په دې ماډل کې - زموږ په ډولونو کې په خورا بنسټيز توپير سره پيل کېږي، چې د نارينه او ښځينه ترمنځ - تنوع د کموالي يا لوړتيا سره مساوي نه ده". " ستونزه د يو جنس په توګه نارينه نه ده، مګر نارينه او ښځينه، لکه: څنګه چې دوی بايد په يوه واکمن سیستم کې ټولنيز شوي وي". هغې د اوسني تاريخي او عصبي سیستم په بدل کې د ګيلاني (gylany) يوه شراکت لپاره چې دوه جنسونه سره نښلوي، غوښتنه وکړه.
د تاريخي ګټو په اړه اپلاتون د ايلين هوفمن باروچ (Elaine Hoffman Baruch) په وينا نږدې له ميلاده ۳۹۴ کلونه پخوا ، په داسې حال کې چې په دې باور وو، چې نارينه به بالاخره غوره وي، استدلال وکړ چې ښځې بايد په سياسي، ټولنيز، جنسي، تعليمي او پوځي جګړو کې له نارينه وو سره مساوي او د ټولنې تر ټولو لوړې طایفې (لوړې طبقې) ته د ننوتلو وړتيا ولري، چې د جنسيت زياتره توپيرونه د بيولوژي له لارې نه شي تشرېح کېدای. (اپلاتون يو له لومړنيو خپرو شوو مفکرينو څخه دی، چې داسې وايي): د ماشوم پاملرنې يو سیستم به، ښځې په ټولنه کې د ګډون لپاره آزادې کړي.
د مساوات په اړه پېچلتیا( ګونګتیا او ابهام)
" فېمینیزم د دواړو جنسونو په استازيتوب په يوه جوړه شوې ټولنه کې د ښځو او نارينه وو تر منځ د ټولنيز، اقتصادي او سياسي ځواک د بيا انډول يا اندازه کولو ادعا کوي. هو، د دوی د ګډ انسانيت په نوم او دواړو جنسونو تر منځ توپيرونو ته په درناوي سره." کله چې په ۱۸۹۰ز لسيزو کې په اروپا او لويدیځه نيمه کره کې د فېمینیزم او اړوند نورو کلیمو په پراخه کچه کارول پيل شول او تر عصري وختونو پورې دوام لري، له مساوات سره د حالاتو اړيکه زياتره ناڅرګنده وه". له هغې وروسته لکه څرنګه چې اوس زياتره ګوندونو اصطلاحات د لنډيز په توګه په سياسي ډول کارولي، نه له تحليلي پلوه، بيا لکه څرنګه چې اوس دا کلیمې د هر چا له خوا د ورته معنا لپاره نه دي کارول شوې او لکه څرنګه چې د دوی تاريخ مطالعه څرګندوي، دوی ورته ډېر ځله د ښځو د حقونو په پرتله له نارينه وو سره مساوي حقونو ته اشاره کوي. د فېمینیزم کلیمه په پراخه کچه ټولنيز - سياسي هغې نیوکې ته اشاره کوي، چې د نارينه امتيازاتو په بريد ( حمله) کې ښځې متمرکز او د مېرمنې نمانځونکي وې". خلک کېدای شي استدلال وکړي، چې ايا دا خبره په رښتيا همداسې يو ژور توپير وړاندې کوي. د دې په پام کې نيولو سره چې ښځې د قانون او په عامه توګه د دوی د درېځ په اړه د درېدلو په لنډ پای باندې دی. دا د دې معنا لري، چې فيمينيزم د ښځو په حقونو تمرکز کړی دی.
فېمینسټ ليکوال بيل هوکس (bell hooks) ليکلي: "د خلکو ډله فکر کوي چې فېمینیزم تل او يوازې د ښځو په اړه دی، چې غواړي له نارينه وو سره مساوي وي ... د فېمینیزم په اړه چې دوی يې تر ټولو ډېر اوري، د هغو مېرمنو له خوا انځور شوی، چې په ابتدايي ډول د جنسيت مساوات ته ژمنې دي - مساوي معاش د مساوي کار لپاره او ځينې وختونه ښځې او نارينه د کور کارونه او د سرپرستۍ يا والدين اوسېدنې چارې سره شريکوي". فېمینیزم د جنسيتي ظلم د پای ته رسولو لپاره يو غورځنګ دی. سربېره پردې، فېمینیزم نارينه وو ته د هغو کارونو د ترسره کولو په برخه کې ګټه ورکوي، چې پخوا د ښځو له خوا ترسره شوي دي. زياتره نارينه نرسان، اوس زموږ په روغتونونو او وارډونو کې د کلونو پخوا په پرتله شته".
ډيبورا سيګل (Deborah Siegel) " د ["فېمینیزم "] اصطلاح په عمومي معنا سره کاروي، چې فلسفې ته اشاره وکړي چې د جنسيت له منځه وړلو او د ښځو ژوند ښه کولو لپاره يو غورځنګ ځواکمنوي".
Genders (usually distinguished from sexes) are counted as other than two in some feminist utopian literature, according to Karin Schönpflug, analyzing works by Gabriel de Foigny (1676), Ursula K. Le Guin (1969), Samuel R. Delany (1976), Donna Haraway (1980), and Alkeline van Lenning (1995).
د کارين شونپ فلګ (Karin Schönpflug) په وينا: جنسونه (د عادت له مخې له جنسونو څخه توپير لري) د ځينو فېمینیست يوټوپيايي(خیالي) ادبياتو په نسبت له دوو څخه پرته شمېرل کېږي. د ګابريل دي فوګني (Gabriel de Foigny) (۱۶۷۶ز)، ارسولا کي لي ګين (Ursula K. Le Guin) (۱۹۶۹ز)، سمويل آر ډيلاني (Samuel R. Delany) ( ۱۹۷۶ز)، ډونا هاراوی (Donna Haraway) ۱۹۸۰ ز او الکيلاين وی ليننګ (Alkeline van Lenning) ۱۹۹۵ ز د کارونو ارزونه.
د برابرۍ پر لور پورته کېدل
په عمل کې فېمینیزم ستړی کوونکی او ګران وي او نورې اړتياوې کېدای شي، د شخصي او سازماني سرچينو لپاره سيالي وکړي. پراکماتیزم ( واقعيت پالنه ) کېدای شي، د لږو موخو، لکه د فېمینیزم پرته، د ډېر ځواک درلودلو پلټل وهڅوي، په داسې حال کې چې د بشپړ مساوات په لټه کې نه وي.
د اليس ايکولز (Alice Echols) په وينا: "کارول هينيش (Carol Hanisch) ... استدلال وکړ چې ښکلې ښکاري او بې معنا عمل، د بقا ستراتيژۍ دي، چې ښځې بايد تر هغه وخته پورې کار ته دوام ورکړي چې " د يووالي ځواک" د دوی ځای ونيسي".
يو فېمینیست مشر ان سنيټو (Ann Snitow) اټکل وکړ چې:  توپيري فېمینیزم [هغه فېمینیزم چې فکر کوي، د نارينه او ښځينه تر منخ توپيرونه شته] د جنسيت مساوات پر وړاندې ښه بلل شوی دی؛ نو له همدې امله "نارينه کېدای شي ډېر ځواب ويونکي وي".
په بریتانیا کې د اتلسمې پېړۍ په وروستيو کې مري وولسټونکرافټ (Mary Wollstonecraft) د ښځو د حقونو په ملاتړ وليکل چې :"له هغو حقونو څخه يې دفاع کوي، چې ښځې بايد له نارينه وو سره په ګډه، د هغو لپاره مبارزه وکړي".
انساني بیا توليد (د انسان بالمثل توليدول)
انساني بیا تولید د جنسي بيا توليد هر هغه ډول دی چې د انساني بلاربېدو په پايله کې منځ ته راځي. عموماً په دې پروسه کې له جنسي اړخه يو بالغ نارينه او ښځينه جنسي اړيکه ښکېله وي. د جنسي اړيکې پر مهال، د نارينه او ښځينه بیا توليدي نظامونو تر منځ د تعامل په پايله کې د ښځې هګۍ د نارينه د سپرم (مني) په مټ بلاربېږي. دا ځانګړې بيا توليدي حجرې دي چې «ګاميټسونه» يې بولي او په داسې یوه پروسه کې جوړې شوې دي چې د «مايوسیس» په نوم يادېږي. په داسې حال کې چې عادي حجرې ۴۶ کروموزومونه، ۲۳ جوړې لري، ګاميټ حجرې يواځې ۲۳ کروموزومونه لري او کله چې دا دواړه حجرې په یو زایګوټ حجره کې سره ګډې شي چېرته چې جنيټيکي بيا يو ځای کېدل پېښيږي او په دې ډول نوی زایګوټ له دواړو والدينو څخه ۲۳ کروموزومونه لري او په دې ډول دوی ته ۲۳ جوړې ورکوي. یو عامه د نهو مياشتو امیدوارۍ څخه وروسته ماشوم زېږېږي. شونې ده چې د هګيو بلاربوالی د مصنوعي حمل د لارو چارو له لارې هم تر لاسه شي، په کوم کې چې جنسي اړیکه شامله نه وي. مرستندويه بيا توليدي ټيکنالوژي هم شته.
بيالوژيکي او حقوقي شرايط
د انساني بيا توليد د تر لاسه کېدو په موخه، يو فرد بايد لومړی له بلوغ څخه تېر شوی وي، دې ته اړتيا لري چې په جنسي عمل کې له ښکېلتيا يا بلاربېدو  څخه مخکې د غیر دخولي لارو چارو په مټ د ښځې هګۍ او د نارينه سپرم جوړېدل منځة ته راغلي وي. له بلوغ مخکې انسانان زرخېزه نه دي، ځکه چې د دوی تناسلي الات د بيا توليد د عمل کمښت لري (يواځې د متيازو ايستلو وړتيا لري).
د انساني بيا توليد په تر لاسه کېدو کې حقوقي عواملونه هم مهمه ونډه لري: يو نابالغ چې د موافقې له عمر څخه کم عمر لري، نه شي کولای د توليد لپاره له جنسي اړيکې يا مصنوعي بديلونو سره موافقه وکړي، په لومړي حالت کې پر مشر اړخ د قانوني جنسي تيري قضيه جوړېدای شي، خو په حقوقي دايرو پورې اړه لري. ان هغه ماشومان چې عمر يې د موافقې له عمر څخه زيات وي، جامع جنسي تعلیم دواړو موافقه کوونکو (راضي اړخونو) خواوو ته مشوره ورکوي چې هغوی د لېږدېدونکو ناروغيو او لومړيو، نا مديريت شويو/نامطلوبه حمل دواړو څخه د ژغورنې په موخه د حمل موانع وکاروي. له ۱۵ کلونو څخه په کم عمر لرونکو نجونو کې د حمل نه تر لاسه کولو هڅونه کېږي، د دې لپاره چې د دوی د بيا توليد نظام بايد بشپړ پوخوالي ته ورسېږي.
انساني نارينه
د نارينه بيا توليدي نظام دوه مهمې(مرکزي) برخې لري: خصنتين (خوټې) چېرې چې سپرم (مني) توليديږي او ذکر (غين) کوم چې سپرم د مني په توګه خارجوي (دا د انزال په نوم پېژندل کېږي). په انسانانو کې، دا دواړه غړي د خېټې له تشې څخه بهر وي. له خېټې څخه د خصنتینونو دباندې پاتې کېدل د سپرم د تودوخې درجې د سمبالښت په برخه کې اسانتيا برابروي، کوم چې د ژوندي پاتې کېدو لپاره د تودوخې ځانګړې درجې ته اړتيا لري چې د بدن د عامې تودوخې درجې څخه چې 37 °C ده بايد کم يعنې 2-3 °C وي. په ځانګړي ډول، د خصيتونو «ايکسټرا پيريټونيل» (د خېټې له تشې بهر) موقعيت د 37 °C نسجونو په پرتله د نارينه په جراثيمي نسجونو کې په خپله د بدلون په کچه کې د تودوخې څخه پیدا کېدونکي مرسته کې د دوه برابره کمښت لامل ګرځېدای شي. که چېرې خصنتين له بدن سره ډېرې نژدې پاتې کېږي، نو د دې شونتيا شته چې د تودوخې درجې په زياتوالي سره د سپرم  جوړېدو ته زيان رسولای شي او په دې ډول بيا اميدوارېدل لا پسې ستونزمن کوي. همدا لامل دی، پر ځای د دې چې خصنتين د خېټې په دننه کې و اوسي، په بهرنۍ کڅوړه کې ساتل کېږي، دوی عموماً د بدن د نورې تودوخې په پرتله يو څه يخې وي او د سپرم له توليد سره مرسته کوي.
انساني ښځينه
ښځینه بيا توليدي نظام هم دوه مرکزي برخې لري: تناسلي اندام او هګۍ.
هګۍ د سپرم له حجرو سره په اړیکه کې کېږي: شونې ده چې سپرم داخل او له هګۍ سره ګډ شي، په «اکروسوم» کې شته ځينو ځانګړو «هايډرولايټنګ» اينزامونو په مرسته، هغه بلاربوي. بلاربېدل عموماً د هګیو په بمبو کې منځ ته راځي، خو په رحم کې هم پېښېدای شي. له دې وروسته زايګوټ د رحم په داخلي پوښ کې کرل کېږي، چېرې چې بيا د جنين د جوړولو او «مورفوجينز» جريان پيلوي. کله چې جنين په پوره اندازه وده وکړي، څو له رحم څخه دباندې ژوندی پاتې شي، بیا د رحم خوله پراخېږي او د رحم تنګېدل هغه د ولادت د لارې له طريقه، کوم چې د ښځينه تناسلي غړی دی (فرج) په خوځښت راولي او په دې ډول نوي زېږيدلي ماشوم ته بهرنی ژوند ورکوي. دې پروسې ته د ماشوم زېږېدل وايي.
هګۍ چې د ښځينه جنسي حجرې دي، له سپرم څخه غټې دي او عموماً له زېږېدو مخکې د ښځينه جنين په رحمونو کې جوړېږي. دوی عموماً د هګيو په ځای کې ځای پر ځای پاتې وي، تر څو رحم ته ولېږدول شي او په هغوی کې د وروسته پیدا کېدونکو زانګوت او جنين لپاره غذايي مود وي. د هارموني اشارو په ځواب کې، عموماً، منظمه دمه، کوم چې د حيض په نوم پېژندل کېږي، د « oogenesis» عمليې له لارې يوه هګۍ پوخوالي ته رسېږي، کومه چې خارجېږي او بيا د «فالوپ» نالۍ ته استول کېږي. که چېرې بلاربه نه شي، نو دا هګۍ بيا د حيض په توسط له نظام څخه بهر ايستل کېږي.
د بلاربېدو پروسه
د انسان بيا توليدي چاره عموماً په یو ځای کېدو سره پيل مومي، ورپسې مخکې تر دې چې ماشوم وزېږېږي، نهه مياشتې اميدواري وي، خو شونې ده چې د مصنوعي القاح له لارې هم تر لاسه شي. شونې ده چې د مانع حمل په کارولو سره د بلاربېدو مخه ونيول شي، لکه کانډوم (د حمل مخنیوي ربړي پوکاڼۍ) او یا د رحم په داخل کې کارېدونکي وسايل.
يوځای کېدل (جماع/کوروالی)
په طبيعي ډول انساني بيا توليد د جنسي اړيکې له لارې د داخلي بلاربېدو په توګه منځ ته راځي. د دې پروسې په جريان کې، نارینه خپله تناسلي اله، کومه چې بايد نېغه وی، په ښځینه تناسلي اله کې ننباسي، له دې ووسته يو اړخ د خاسرې د برخې منظم فشارونه پيلوي ،تر دې چې نارينه د ښځې د مهبل په نالۍ کې مني انزال کړي، په کوم کې چې سپرم وي. سپرم او هګۍ د ګاميټونو په نوم پېژندل کېږي (هر يو د والدينو نيمايي جنيتيکي معلومات لري، کوم چې د مايوسس په مټ توليد شوي دي). سپرم (چې د نارينه په يو انزال کې عموماً نږدې ۲۵۰ ميلیونه سپرمونه موجود وي) د ښځینه د مهبل او رحم د خولې له لارې سفر کوي، څو د رحم يا «فالوپين» ناليو ته ورسېږي. د انزال شوي سپرم په ۱۴ ميلیونه کې يواځې يو سپرم فالوپ نالۍ ته رسېږي. په همدې مهال کې هګۍ هم د فالوپ نالۍ له لارې د هګيو له ځای څخه لرې په خوځښت راځي. يو سپرم له هګۍ سره مخامخ کېږي، ننوځي او بيا بلاربوالی منځ ته راوړي، په دې ډول زايګوټ پنځوي. په بلاربېدو او کرل کېدو سره، د ښځې په رحم کې حمل منځ ته راځي.
د جنسي اړيکې لپاره د اميدوارۍ تمه د حيض پر مهال له پنځو ورځو مخکې څخه نيولې، د هګۍ جوړېدو څخه وروسته له يوې ورځې څخه تر دوو ورځو پورې ډېره زياته وي. د زيات نه زیات اميدوارۍ د مواقعو لپاره، په هره یوه يا دوو ورځو کې يا په هرو دوه يا درې ورځو کې د جنسي اړيکې نيولو سپارښتنې کېږي. مطالعاتو د ډول ډول جنسي وضعيتونو او د اميدوارۍ د کچې تر منځ کوم ځانګړی توپير نه دی ليدلی، خو دا تر هغه وخته چې انزال په مهبل کې وشي.
بديلې لارې چارې
د یوې طبيعي جنسي اړيکې د بديل په توګه، مصنوعي حمل هم شته، په کومو لارو کې چې د ذکر له داخلولو پرته سپرم د ښځينه بيا توليدي نظام سره ورپېژندل کېږي. همدا راز ډېرې مرستندويه بیا تولید ټيکنالوژيکي لارې چارې هم شته، لکه په لابراتوارونو (د تجربو په ځای کې) بلاربول، چېرې چې د ښځې د هګيو له ځای څخه يوه يا ډېرې هګۍ تر لاسه کېږي او له بدن څخه دباندې له سپرم سره په يو ځای کولو سره انکوبه کېږي (يعنې ورسره ګډېږي). دا هم شونې ده چې د دې په پايله کې منځ ته راغلی جنين بیا د ښځې په رحم کې داخل کړای شي
محمد اقبال وزيري
محمد اقبال وزيري (د ۱۳۲۶ لمريز کال زوکړه) د افغانستان یو سیاستوال او پښتو ژبی ليکوال دی.
مخینه
محمد اقبال وزيري پر ۱۳۲۶ لمريز کال پـه سـوويلي وزيرسـتان کـې زېږېدلی دی. دی پر ۱۳۳۵ ل کال د خوشحال خان لېسـې په درېیم ټولگي کې شامل او پر ۱۳۴۴ ل کال له دغې ليسې څخه فـارغ شـو. پر ۱۳۴۵ ل کال د کابل پوهنتون په طب پوهنځي کې شامل شو. پر همدې کال د لوړو زده کړو لپاره شوروي اتحاد ته ولېږل شو. پر ۱۳۵۲ ل کـال يې خپلـې زده کړې د مسکو په دولتي پوهنتون کې د فيلولوژۍ په څانگه کې پـای تـه ورسولې، د ماسټرۍ ډيپلوم يې تر لاسه کړ او پر همدې کال يې د کابـل په پوليتخنيک انستيتوت کې د روسي ژبې د استاد په توگه دنده پيل کړه.
وزيري پر ۱۳۵۵ ل کال د محمد داود د واکمنۍ پـر مهـال د سـياسي فعاليـت لـه کبله بندي شو. پر ۱۳۵۷ لمريز کال د غويي د پاڅون تر بريـاليتوب وروسـته پـر همدغه کـال د دهمزنگ له زندان نــه خوشــي شــو او د افغانســتان د وســله وال پــوځ د سـياسي چــارو د لوی ريــيس پـه توگه وټاکـل شــو. پـر همــدې کــال د افغانستان د خلـک ډموکراتيـک گونـد د مرکـزي کـومېټې او د افغانسـتان د ډموکراتيک جمهوريت د انقلابي شورا غړی شـو. سربېره پـر دې د وطـن د دفاع د عالي شورا غړي، دافغانسـتان د خلـک ډموکراتیـک گوند د مرکـزي کومېټې د تیوري د کمیسيون غړی او د افغانستان د خلک ډموکراتیک گوند د مرکزي کومېټې د عدل د څانگې پازوال هم وو.
محمد اقبال وزيري د ۱۳۵۸ ل کال د مرغومي پر ۶ نېټه پـر افغانسـتان بانـدې د شـوروي اتحاد له يرغـل سره جوخـت بيـا بنـدي شـو او د لسـو کـالو او درې مياشـتې بنـد تر تېرولـو وروسته د څرخي پله له زندانه خوشي شو. نوموړی اوسمهال د هالېنډ هېـواد په دوردرېخت ښار کې له خپلې کورنۍ سره يو ځای ژوند کوي.
چاپ شوي نښيرونه يې
تر دې مهاله يې دا لاندې نښيرونه چاپ شوي:
سرچينې
وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغاني ليکوال
تاکستان ولسوالي
تاکستان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان تاکستان)  د ايران د قزوين ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د تاکستان ښار دی. دا ولسوالي ۱۷۲٬۶۳۶ تنه نفوس لري او مساحت یې ۲۵۳۶ کیلومتره مربع دی. د تاکستان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د قزوين ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د نفس اصلاح لپاره ۴ څلور اصول
* ۱-  مشارطه*
* د خپل ځان سره شرط ولګوه، چي ګناه به نه کوم.*
* ۲- مراقبه*
* آیا "گناہ" خو به مي نوي کړې.*
* ۳- محاسبه*
* له خپل ځان سره حساب وکړه، چي څونه ګناه مي کړې او څونه نیکي.*
* که نفس په ورځ کي کومي نافرمانۍ کړي وي، هغه ته سزا ورکړه  او سزا دا ده، چي پر هغه د عبادت بوج واچوه،*
* (امام غزالی رحمة الله علیه*
* ۱ هر سهار د خپل نفس سره شرط وکړه، چي نن ورځ هیڅ ګناه نه کوم.*
* ۲ ټوله ورځ پرځان نګراني وکړه، چي ګناه درڅخه ونه شي.*
* ۳ ماښام د بیدېدو څخه مخکي یوازي له ځانه څخه د ټولي ورځي جائزه واخله، چي کوم ښه شوي او کوم بد.*
* ۴ که کومه غلطي شوې وه، پر هغه د شرمندګي سره استغفار  وغواړه او که دي ښه کړي وه پر هغه د الله تعالی ډېر شکر اداء کړه.*
* دا څو ټکي د نفس اصلاح لپاره دي.*
* الله تعالی دي موږ د نفس اصلاح لپاره متوجه کړي*
* آمین.*
یووی
یووي په استونیا هیواد کې پروت د ایدا ولایت مرکز دی.
سيدي بوسحاقي
سيدي بوسحاقي (٧٩٦هجری - ٨٥٧هجری) يو سني عالم دی، د اشعري قادري مالکان د الجزاير په هېواد کې د جرجره له غرونو څخه د شمالي افريقا په سيمه کې.
اهم کتابونه
سيدي بوسحاقي ډېر کتابونه او اثار لیکلي دي:
لړسرچينې
وېشنيزه:اسلامپوهان
کوسټاریکا
کوسټا ریکا (بریتانیا: /ˌkɒstə ˈriːkə/، US: /ˌkoʊstə/ (واورئ )؛ هسپانوي: [ˈkosta ˈrika]؛ په لفظي بڼه "بډایه ساحل"، )په رسمي ډول د کوسټا ریکا جمهوریت (هسپانوي: República de Costa Rica)، نوموړی په مرکزي امریکا کې پروت یو هېواد دی، په شمال کې د نیکاراګوا، په شمال ختیځ کې د کارابین بحیرې، په سویل ختیځ کې پاناما، په سویل لویدیځ کې له آرام سمندر  او د او د کوکوس ټاپو په سویل کې له اکوادور سره سمندري پوله لري. دا هېواد د 51,060 کیلومتره مربع (19,710 میل مربع) په مساحت کې شاوخوا پنځه ملیونه نفوس لري. د اټکل له مخې 333,980 خلک په پلازمینه او ترټولو لوی ښار سان جوز کې ژوند کوي، چې شاوخوا دوه میلیونه خلک یې د پلازمېنې چاپېره  په لویو ښاري سیمو کې ژوند کوي.
په کوسټا ریکا کې په 16مه پیړۍ کې د هسپانوي واکمنۍ لاندې راتلو څخه مخکې د هغه هېواد اصلي اوسېدونکي میشت وو، چې تر خپلواکۍ پورې د مکسیکو لومړۍ سترواکۍ د یوې برخې په توګه یوه استعماري کالونۍ پاتې شوه، ورپسې یې د مرکزي امریکا فدرالي جمهوریت غړیتوب درلود، چې له هغه ځایه یې په 1847ز کې په رسمي توګه خپلواکي اعلان کړه. په 1948ز کې د کوسټاریکا د داخلي جګړې په تعقیب یې په 1949ز کې خپل پوځ په مکمله توګه ړنګ کړ او یوازې د ګوتو په شمېر هغو خپلواکو هېوادونو څخه یو شمېرل کېږي، چې د فعال پوځ له درلودو پرته جوړ شو.
دغه هیواد په پرله پسې توګه د بشري پرمختیا په شاخص (HDI) کې ښه ځلېدلی، په 2020 کې په نړۍ کې دوه شپېتم (62) او په لاتینې امریکا کې پنځم ځای لري. همداراز د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (UNDP) له خوا هم یادونه شوې چې د ورته عاید په کچه د نورو هیوادونو په پرتله یې خورا لوړ بشري پرمختګ ترلاسه کړی، د بشري پراختیا او نابرابرۍ په اړه د سیمې د منځنۍ کچې په پرتله ښه ریکارډ لري. دا هېواد په پرتلیزه بڼه د ډیموکراسۍ د وضعیت، د رسنیو ازادۍ او موضوعي خوښۍ په برخو کې هم ښه ځلېدلی دی. نوموړی هېواد د رسنیو د آزادۍ د شاخص له مخې په نړیواله کچه اووم ځای لري، د نړۍ د آزادۍ شاخص له مخې 37م ترټولو ډېموکراتیک هیواد دی او د نړۍ د خوښۍ راپور کې 12م(دولسم) خوشحاله هیواد دی.
د کولمب څخه مخکې دوره
تاریخ پوهانو د کوسټا ریکا اصلي خلک د منځنۍ ساحې پورې اړوند په توګه طبقه بندي کړي ، چیرې چې د میزو امریکایی او اندیان اصلي کلتورونه سره یوځای شوي. په دې وروستیو کې، د کلمب څخه مخکې کوسټا ریکا هم د استمو- کولمبیا(Isthmo-Colombian Area) سیمې د یوې برخې په توګه تشرېح شوي.
د تیږو وسیلې، په کوسټا ریکا کې د انسان د هستوګنې ترټولو زړو شواهدو په توګه، د توریالبا په دره کې له 10,000ق.م څخه تر 7,000ق.م کلونو پورې د ښکار د مختلفو ډلو له راتګ سره تړاو لري. د کلوویس کلتور اړوند نېزې او له سوېلي امریکا نه د غشو شتون دا احتمال ورکوي چې په دې سیمه کې دوو مختلفو کلتورونو یوځای شتون درلود.
د کرهڼې شواهد په هغو وګړو کې چې شاوخوا 5,000 کاله مخکې یې په کوسټا ریکا کې ژوند کاوه، راڅرګند شوي. دوی په عمده توګه تیوبر او رېښې کرلې دي. له میلاد څخه مخکې له لومړۍ او دوهمې زریزې څخه لا پخوا د کروندګرو ټولنې شتون درلود. خو دا ټولنې کوچینې او تیت وې، که څه هم په سیمه کې د اصلي معیشت په توګه د ښکار کولو او راټولولو څخه کرهڼې ته د لېږد وخت لا تر اوسه نا څرګند دی.
د لوښو لومړنۍ کارونې شاوخوا 2000ق.م څخه تر 3000ق.م پورې ښکاري. د لوښو پاتې شوني، استوانه اي ګلدانونه، تختې، کدو ډوله ګلدانونه او د ګلدانونو نور ډولونه چې په لیکو سینګار شوي، کښل شوو انځورونو او ځینې یې د حیواناتو په بڼو جوړ دي، موندل شوي دي
د کوسټا ریکا په عصري کلتور کې د ځایی خلکو اغیزه د نورو هیوادونو په پرتله یو څه لږ ده ځکه چې دا هیواد یو پیاوړی اصلي تمدن نلري تر څو یې د مرجع په توګه وکاروي. د اصلي اوسیدونکو ډیری برخه د هسپانوي ژبې استعماري ټولنې ته د یو بل سره د واده کولو له لارې جذب شوې، پرته له ځینو کوچنیو پاتې شونو څخه، چې ترټولو مهم یې د بریبري او بوروکا قومونه دي چې لاهم په سوېل ختیځ کې د کورډیلیرا ډی تالامانکا(Cordillera de Talamanca) په غرونو کې له پانامې سره پولې ته نږدې د کوسټا ریکا په سوېل ختيځه برخه کې  اوسیږي.
هسپانوي استعمار
د کوسټا ریکا نوم، چې په هسپانوي ژبه کې د "بډایه ساحل" معنا لري، د ځینې آثارو پر بنا د لومړي ځل لپاره د کریسټوف کولمب لخوا کارول شوی ؤ، کله چې نوموړی په 1502م کې د خپل وروستي سفر په بهیر کې کې د کوسټا ریکا ختیځو څنډو ته لاړ، او د سرو زرو ګاڼو په اړه یې چې د ځایي اوسیدونکو لخوا اغوستل کېدې، معلومات تر لاسه کړل. دا نوم امکان لري، د فاتح ګیل ګونزالیز ډیویلا (Gil González Dávila) څخه هم راغلی وي، چې په 1522 کې په لویدیځ ساحل کې ښکته شو، د ځايي خلکو سره مخامخ شو او  له دوی څخه يې یو مقدار سره زر څه نا څه د تاوتریخولي، غلا له لارې او ځینې وختونه د ځایی مشرانو څخه د ډالیو په توګه ترلاسه کړل.
د استعماري دورې په زیاتره موده کې ، کوسټا ریکا د ګواتیمالا د عامې کپتانۍ (Captaincy General of Guatemala) سویلي ولایت ؤ، چې د نوې هسپانیا د نائب السلطنه برخه ګڼل کېده. په حقیقت کې، عامه کپتاني د هسپانوي سترواکۍ د ننه په لویه کچه خپلواکه اداره وه. په ګواتیمالا کې د کپتانۍ له پلازمینې څخه د کوسټا ریکا فاصله، د هسپانوي سوداګریز قانون له مخې د هغه د سویلي ګاونډي پاناما سره د سوداګرۍ څخه قانوني ممانعت، بیا د نوې ګراناډا (یعنې کولمبیا) د نائب السلطنه  یوه برخه ګرځېدل، او د د سرو زرو او سپینو زرو په څېر د سرچینو نشتوالی، ټول هغه څه وو چې کوسټا ریکا یې د هسپانوي سترواکۍ په د ننه کې په یوه بې وزله، جلا شوې او لږ مېشته سیمه بدله  کړې وه. کوسټا ریکا په 1719م کې د یو هسپانوي والي ل خوا "په ټوله امریکا کې ترټولو بې وزله او تر ټولو بدبخته هسپانوي کالونۍ" وبلل شوه.
د کوسټا ریکا د بې وزلۍ تر شا بل مهم فکتور د پام وړ ځایی نفوس نشتوالی ؤ تر څو د اجباري کاري ځواک په توګه ترې کار اخیستل شوی وای، دا په دې مانا وه چې د کوسټا ریکا ډیری اصلي مېشته اوسیدونکي باید په خپلو ځمکو کې کار وکړي، چې په دې سره  د لویو هیکینډا (کروندو) د جوړولو مخه ونیول شوه. د دې ټولو دلیلونو لپاره، کوسټا ریکا، په لویه کچه، د هسپانوي تاج لخوا نه منل کیده او له پامه غورځول شوې وه او په یواځې ځان پراختیا ته پریښودل شوې وه. داسې انګیرل کیږي چې د دې دورې په موده کې شرایط د ډېر ځانګړي وضعیت د رامنځته کېدو لامل شوي چې د کوسټا ریکا ورباندې مشهوره شوې، پداسې حال کې چې په ورته وخت کې د کوسټا ریکا د نورو ګاونډیو په پرتله د لا ډیرې آزادې ټولنې په توګه د پراختیا لپاره مرحلې ته ننوتله. کوسټا ریکا یوه داسې "کلیوالي ډیموکراسي" شوه چې هیڅ مظلومه میستیزو(دو رګه) یا ځایي مېشته طبقه یې نه درلوده. ډېر وخت نه و تېر شوی چې هسپانوي الاصله اوسېدونکو غونډیو ته مخه کړه، هلته یې د ولکانیکي بهیرونو څخه پاتې بډایه خاوره او د ټیټو ځمکو په پرتله معتدل اقلیم وموند.
سرچينې
وېشنيزه:د منځنی امریکا هیوادونه وېشنيزه:کوسټاریکا
انديمشک ولسوالي
انديمشک ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اندیمشک)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د انديمشک ښار دی. دا ولسوالي ۱۷۱٬۴۱۲ تنه نفوس لري. د انديمشک ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
چليز غونډال
پخوا ډېرى كمپيوټرونه ځانو لاړى ځغلېدل،او ډېى چليز غونډالونه پر يواځې يو بهيرگر د ځغلا ليدنې لپاره اوډل شوي وو. دغه حالت په چټكۍ پر هر هغه،چې كمپيوټره پكې سره شبكه كېږي او شنلى چليز غونډالونه(distribution) لاارنه ښتاكوي. دغه ليكنه د نويو وگړو لپاره غير عادي ده. پدې كې شفلي چليزنونډالونو ته هومزو پاملرنه شوې چې دوديزيو (CPU)چليز كونډالونو ته شوده.
پېژندنه
له سافټوير پرته يې كمپيوټر اصل د يو بې كاره فلزي دبره دی. د خپل سافټوير په مټ يو سولگر خوندي كولاى. بهيرولاى او خبرتياوې بياراخعيتلاى شي په خطى نسخو كۍ نياسمۍ موندلاى. چې خپل ساتنه وكړاي شي. په خچن ډول د كمپيوټر سافټوير په ډوه ډولونو وېشل كېدرى شي: غونډاليز پروگرامونه (system programs) ، چې پخپله د كمپيوټر چلښت اداره كوي،او كړنز پورگرامونه،چې د خپلو كارنو ربړې حلوي. د ټولو غونډاليزو پروگرامونو تر ټولو بنسټيز هغه چليز غونډال (operating system) دى،چې د كمپيوټر ټولې سرچينې څار او يو بنسټ په لاس وركوي،چې كړنيز پروگرامونه يې په مټ ليكل كېداى شي.
يو عصري كمپيوټري غونډال (computer system) له يو يا ډېرو بهيرگرو،يو څه اصلي حافظې،ساعتونو(clocks) ,(terminals), disks شبكه يي مخيالو (networ mterfaces) او نورو راكړيزو او وركړيزو وسيلو جوړوي. ټولټال،يو پېچلې غونډال داسې پروگرامونه ليكل،چې ددې ټولو توكيو اوسيلو ليكه ساتي اوپه سمه توگه يې كاروى،، يو خورا گران كار دى.
كه هر مخكښساز(programmer) پر دې سرخوږولاى،چېdisk چلنۍ څنگه كار كوي او پر درځنونو نورو شيانو،چې د يو disk block دلوستنې پر مهال نامسېږي،نو دا ناشونې نه وه، چې هېڅ پروگرام به له سره ليكل شوى نواى.
ډېر كلونه وړاندې دا خورا روښانه شوه،چې داسې يوه لاره بايد وموندل شي،چې مخكښسازان(programmers) دهارډوير له پېچلتيا وپوښتى. هغه لار چې پوړۍ په پوړۍ يې وده وكړه داده،چې د سافټوير يو فشر د لوځ هارډوېر پر سر واجوي،چې د غونډال ټولې برخې اداره كړي، او كارن ته داسې يوه مخياله يا خيالي ماشين(virtual machine) وړاندې كړي،چې پوهېدل پرې او پروگارمول يې اسانه وي.
د سافټوير دغه قشر چليز غونډال(oprating system) دىاو ددې ليكنې سكالو (موضوع) ده. دغه حالت په ۱ شكل كې ښودل شوى دى. تر ټولو لاندې هارډوېر دى،چې دا پخپله په ډررو وختونو كې له يو يا ډېرو فشرونو جوړ دى. تر ټولو ټيټ قشر(layer) قزيكي وسيلې لرث،چې له integrated circuit chips، مريو (wires)، ځواكرساندو (power supplies) ، Cathode rar tubes او ورته فزيكي وسيلو جوړ دى.
ماجرايي لوبې	دهوايي كرښې نيونه	بانكى غونډال Command interpreter	Editors	Compilers چليز غونډال operating system ماشينژبه ووړ مخكښسازي فزيكي ويلې دا چې دغه څنگه جوړ كړاى شوې او څنگه كار كوي د برېښنايي انجينير (electrical engineer) سر خوږى دى.
۱. شكل: يو كمپيوټري غونډال له هارډور،غونډاليزو پراگرمونو او كړنيزون پروگرامونو جوړ وي.
ورپسې د (primitive) سافټوير يو قشر راځي،چې نېغ په نېغه دغه وسيلې څاري(كنټرولوى) او د ورپسې قشر لپاره يو روښآنه قشر برابروي. دغه سافټوير،چې ووړمخكښى (microprogram) بلل كېږي معمولا په يواځلوستنۍ حافظه (read-only memory) كې ځايول شوى وي. دغه په حقيقت كې يو څرگندوال( interpreter) دى،چې د ماشينژبې لارښوونې لكه(ADD MOVE او TUMP راخلي او هغهوى د كوچنيو گامونو په د يوى لرى په توگهاخلي. د بېلگې په توگه ADDلاښوونې د اخستنې لپاره ووړمخكښى بايد معلوم كړى،چې سره جمع كېدونكۍ شمېرې چېرې ځايول شوي، هغوى راواخلي،جمع يې كړي او پايله په يو ځاى كې زېرمه كړي.
ماشينژبه typically د ۵۰ او ۳۰۰ تر منځ لارښوونې لري،ډېرى د ماشين جاپېره د خبرتوكيو (data) د لېږدونې او خوځونې ،د حسابونو كونې،او ارزښتنو (قيمتونو) values د پرتلنې لپاره. پدې قشر كې ځانگړي وسيله يي راجسټر ته د ارزښتونو (values) د ور اړونې (loading) په وسيله راكړيزې او وركړيزې وسيلې څارل كيږي. د بېلگې په ډول،يو disk ته بولۍ (command) وركول كېداى شي،چې د هغهوى راجسټرونو ته دdisk address ، د آرې حافظې پتې ، byte count او direction (READ or WRITE) د ارزښتونو د وراړونې (loading) په وسيل لوست وكړي. په عمل كې ، ډېرو نورو parameters ته اړتيا شته،او هغه حالت (status) ، چې لرې وروسته چې يو چلنه (opration) خورا پېچلې وى د چلنۍ (drive) لخوا راگرځون (return) شي. پردې سربېره ، د ډېرو راكړيزو او وركړيزو وسيلو لپاره په مخكښسازۍ كې محالنه (timing) يو مهم رول لوبوي.
د چليز غونډال يو عټ كار دادى ،چې دغه ټوله پېچلتيا پټه كړي او مخكښساز (programmer) ته د لارښوونو لا آرامه convenient ټولگه وركړي، چې كار پرې وكړي. د بېلگې په توگه، READ BIOCK FROM FILE په منطقي ډول لدى ساده دى،چې د disk سرونو (heads) د لېږدنې او د هغوى مېشتېدنې ته ( افتطار او داسې نورو په اړه سرخوږى وشي.
د چليزغونډال دپاسه د غونډالېز سافټوير پاتې برخه ده. دلته موږ بولۍ څرگندوالى (command interpreters) (shell) ،compilers، Editors او ورته كړنيز- خپلواك (application independent) پروگرامونه مومو. پردې پوهېدل ضروري دي،چې دغه پروگرامونه خامخا د چليز غونډال برخه نده، كه څه هم هغوى Typically د كمپيوټر چوړوونكي لخوا پكې ځاى شوي وي. دا قاطع خونازك ټى دى. چليز غونډال د سافټوير هغه برخ ده ،چې په (karnel made) يا supervisor made كې ځغلي. د د هارډوير په وسيله د كارن ( user) له گوتوهنې ژغورل شوى دى (د اوس لپاره ځينې ووړ بهيرگرانو، چې له سره هارډوير ژغورنه نلري له نظر غورځولو سره).
Compilers او editors’ په user made كې ځغلي. كه يو كارن يو ځانگړى compiler نه خوښوى، هغه آزاد دى،چې خپل يو وليكي،كه يې غوښتي وي،هغه آداد ندى،چې خپل disk interrupt وليكي،چې د چليز غونډال برخه ده او معمولاً د هارډوېر په وسيله يې د كارن لخوا د گوتوهنې د خڅو په وړاندې ساته كيږي. په پاى كې ، د غونډاليز پروگارمونو د بامه كړنيز پروگراموننه راځي.دغه پروگرامونه د كارنانو لخوا ليكل شوي،چې خپلې ځانگړې ربړې هوارې كړي،لكه استهاري خپرتوكيزه بهيرونه،انجينري حسابونې(شمېرنې) يا لوبې كونې.
چليز غونډال څه دى؟
د كمپيوټر ډېريو كارنانو د يو چليز غونډال يو څه ازميېنه كړېده،خو په څرگند ډول گرانه دا كښنه گرانه ده ، چې ليز غونډال څه دى. د ربړې يوه پرخه داده ،چې چليز غونډالونه دوه په بنسټيز ډول نا اړوند عمليات تر سروي،پردې اړوند جې څوك غږيږي،تاسې ډېرى ځل د يو عمل يا بل په اه اورئ. راځئ اوس دواړو ته وگورو.
چليز غونډال د يو extended ماشين په توگه.
لهكه مخكې ياده شوه،د ماشينژبې په قشر كې د ډېرو كمپيوټرونو جوړښټ (architecture) (د لارښوونو ډله،د حافطى اداره، راكړيزه ا وركړيزه د NEC PD765 څآرونكى ټوټې (controller hcip) په وسيله، چې پر IBM ځاني كمپيوټر او ډېرو نورو ځآني كمپيوټرونو يې كاريږي څنكه كيږي(ددې ليكنې تر پايه به “Floppy disk” او “diskette” د يو بل پر ځاى كاروو) PD765، ۱۶ بولۍ لرې،هره يوه وسيله يي راجسټر ته د ۱ او ۹ بايټونو تر مينځ پر وراړونې تعريف شوى. دغه بولۍ د خبرتوكيو د لوستنې او ليكنې ، د disk مټ (arm) د خوځونې او د لوريو (trakes) د formatting او همدا راز د دغه څارونكي (controller) او وسيلو د initializing، حسونۍ (sensing)،resetting او بيا سمونۍ (recalibrating) لپاره دي.
مخكښساز له disk هارډ وېر څخه پرده shields كوي او يو ساده فايل-بڼى (file-oriented) مخياله وړاندې كوي،دا همدا ارز ناراحته سوداگرۍ اړوندې مداخلې،مهالگر (timer)، د حافظې اداره او د نورو ټيټ كچيو بڼيو(features) څېره بدلوي. پههر حالت كې،هغه بېلونه چې د چليز غونډال كارن(user) ته وړاندې كيږي په استعمال كې تر لاندې پراته (underlying) هارډوير ساده او اسانه دى. پدې ليد كې،د چليز غونډال عمل دادى،چې كارن ته د يو extended machine او virtual machine بديل وړاندې كړي،چې تر لاندې پراته هارډوېره يې مخكښسازي اسانه ده.
فكر وكړئ څه به پېښ شوي واى،چې درې پروگرامونه په يو وخت كې پر يو كمپيوټر ځغلېداى هر يو زيار ايستاى،چې خپل وركړيز (S/P) په هممهالي توگه پر همغه چاپگر جاپ كړى واى.لومړنۍ څو كرښې به د پوگرام۱ وې،ورپسۍ څو به د پروگرام ۲ وۍ،او بيا يو څو د پروگرام ۳ او داسې نور.
نتيجه به chaos واى. چليز غونډال دغه potention chaos ته پر disk باندې د چاپگر لپاره د ټولو غوښتنيو وركړيزونو (out puts) په وسيله،كله چې يو پروگرام پاى شي،چليز غونډال يې له diskڅخه چې پكې زېرمه شوى دى څخه out put كاپي كولاى شي. د چاپگر لپاره بيا او په همدى وخت كې نورو پروگرامونه د نورو وركړيزونو په منځته راوړول كې اداره پيدا كولا شي، يقيننا پدې حقيقت سره ، چې وركړيز په رښتيا سره پرنټر نه ځي(تردې) كله چې يو كمپيوټر گڼ كارنان ولري،د حافظې،1/5 وسيلو او نورو سرچينو اداره كونه لا ضروري وي. دغه اړتيا ځمكه راولاړيږي،چې د كارنانو لپاره په مسلسله توگه (frequently) د گارنبيه سرچينو لكه tape drives او photo type setters گډونه (شريكونه). اقتصادي سرچينې يو خواته ، دغه هم ضروري ده ، چې د خبرتياوو د گډونې د هغو كارنانو لپاره يوځى كار كوي. په لنډ، د چليز غونډال دغه ليد دا چې روښانوي ، چې د دې لومړنى چار دادى چې ددې لورى (track) وستاتي چې څوك كومه سرچينه كاروي،چې د سرچينه يي هيلې وركړي،وړاندې كړي،چې د كاښت حساب ونيسي،او چې د بېلو بېلو پروگرامونو او كارنانو لخوا راغليو د ټكېدونكيو هيلو منځگړي وكړي.
د چليز غونډالونو تاريخ
چليز غونډالونه د كلونو په اوږدو كې volving پاتې شوي دي. دا چې په تاريخي محاظ چليز غونډالونه په نږدې توگه د هغو كمپيوټرونو په جوړښت پورې تړلي وو،چې پرې به ځغلېدل ،موږ به د كمپيوترړنو په يو بل پسې نسلونو يو كتنه وكړو،چې وگورو چليز غونډالونه يې څرنگه وو. د چليز غونډالونو د نسلونو maping د كمپيوټر نسلونو ته crude دى،خو دهغه يو څه جوړښت راكوي،چې لدې پرته به هېڅ واى.
لومړى رښتينى گڼيال (digital) كمپيوټر د انگريزي رياضي پوه چارلس بابج (۱۸۷۱-۱۹۷۲) لخوا اوډل (design) شوى.كه څه هم بابج خپل خپل ډېرى ژونده او بخت د خپل (analytical engine) په جوړونه ولگاوه،خو هغه هېڅكله په بشپړه توگه كاركوونكى شى تر لاسه نكړ،ځكه دا په سوجچه توگه مېخانيكي اوډنه وه،او د هغه د ورځې ټكنالوجۍ ونكړاى شوى،چې د هغه cogs توليد كړي.
بې اړتيا ده ،چې وويو هغه analytical engine چليز غونډال نه درلود. لومړى نسل (۱۹۵۵-۱۹۴۵) vacuum tubes: او Plug boards د بابج د نابرياليو هڅو وروسته تر دويمې نړيوالې جگړې د گڼيالو كمپيوټرونو په جوړونه په بهير كې لږ پرمختگ شوى و. د ۱۹۴۰ لسيزې په نيمه كې،هاروارډ ايكن(horward Aiken) په هارډورډ (horward) كې،جان وان نيومېن (John von Neumann) په نرېسېټو كې د لوړې زده كړې په انسټېټيوټ كې ج.پرېسپر اېكرټ (J.presper Eckark) او وېليم ناجلي (William Nauchiley) د پاينلواني په پوهنتون كې،او كونراډ زوس (Konrad Zuse) په جرمني كې، په نورو كې ټول د Vacuum tube په كارونه د شمېريزو اېنجنونو (calculating engines) په جوړونه بريالي شول. دغه engine غټ وو، چې ټوله خونه به يې پر لسگونو زره vacuum tubes باندې ډكوله،خو د ننيو كورني كمپيوټرونو حتى تر يوه chepset ډېر slowوو.
پدې لومړنيو ورځو كې،د خلكو يوې يواځنينۍ ډلې هر ماشين واوډه(designed) ،جوړ كړ،پروگرام كړ، وچلاوه او (maintain) كړ.ټوله مخكښسازي په بشپړه (مطلقه) ماشينژبه كې كېده،معمولا د pragboards په ليكنه، چې د ماشين بنسټيز چليز غونډال وڅاري. د مخكښسازۍ ژبې ناپېژندلى وې (حتى assembly ژبه). د چليز غونډالو په اړه نه و اورېدل شوي. دچلښت غير طبيعى mode د مخكښساز لپاره داو چې پر ديوال (wall) پر signewp sheet د block of time لپاره sign up شي، بيا ماشينخونې ته راشي،د هغه يا هغېplug board كمپيوټر ته ننباسي (insert كړي) او وروستي څو ساعتونه پدې هيله تېر كړي،چې د ۲۰۰۰۰ يا نږدې vacuum tubesهېڅ يو د ځغاستې پر مهال ونه سوځي. په خيالي ډول(virtually) ټولې ستونزې په سپينه (straight forward) شمېرزې شمېرنې وي،لكه ساننونو او كاماينونو د جدولونو grinding out كونه.
د ۱۹۵۰ لسيزې په پيل كې دود د punch cards په پېژندنه يو څه وده وكړه. دا اوس ممكنه وه،چې پروگرامونه په punch cards وليكل شي او ور وستل شي،د plug boards د كارونې پر ځاى،له بلې خوا لار (طريقه) همغه وه. ۲- دويم نسل (ځېل) (۱۹۶۵-۱۹۵۵): Transistors and batch systems
د ۱۹۵۰ لسيزې په نيمه كې د transistor پيژندنې دغه انځور په كرار كرار بدل كړ. كمپيوټرونه دومره باوري شول،چې جوړېداى (Manu factured كېداى) او پر مشتريانو د لومړى ځل لپاره پلورل كېداى شول لدې هيلې سره،چې د ارزښتناك كار كونې لپاره به تر اوږدې مودې كار وكړى.
د اوډونكيو(designers) ، جوړونكيو(builders)، چلوونكيو (operators)، مخكښسازانو (programmers) او ساتونكيو ځانگړيو maintenanceper تر منځ يو روښآنه بېلتون منځته راغى. دغه ماشينونه په ځانگړيو airconditioned خونو كې له staff او ماهرو چلوونكيو سره،چې ويې ځغلوي،بند شوي. يواځې لويو سهامي شركتونو،يا غټو حكومتي استازنيو يا پوهنتونو د گڼيميليوني ډالر tag وس درلود. ديوې دنې د ځغلونې لپاره (د بېلگې په توگه،يو پروگرام يا د پورگرامونو يوه ټولگه)، يو مخكښساز به لومړى مخكښى پر يوه پاڼۀ (په FORTRAN يا assembler) كې ليكلو بيا به يې پر cards باندې punch كاوه. هغه به بيا د cards گېډۍ راكړيز خونې (I/P room) ته راوړله او له چلوونكيو څخه به يې يوه ته وركوله. كله به چې كمپيوټر او وركړيز (O/P) بهيې tear off كړ او وركړيز خونې (O/P room) ته به يې يووړ،چې وروسته به مخكښساز شو.
بيا به هغه يو له card گېډيو چې له راكړيز خونې به راوړل شوې وه او ور وبه يې لوست. كه FORTRAN كمپايلر ته به اړتيا پيدا شوه، چلوونكيو بايد له file cabinet څخه اخيستى واى او ور لوستى يې واى. د كمپيوټر ډېر خت به پداسې حال كې ضايع كېده،چې چلوونكي به د ماشينخونې چاپېره گرځېدل. د وسيلې لوړې بيې په وركړې،دا حيرانوونكې نه ده،چې خلك د ضايع كېدونوكي وخت د راكمونې په لټه شوي واى. په عمومي توگه راخپل شوى هوارى (حل) batch system و. ددې ترشا نظېريه داوه ،چې په راكړيزه خونه كې له دندو ډكه يوه پچۍ راغونډ كړي،او بيا يې د يو كوچني ،(پرتليز ډول) ناگرابيه كمپيوټر په مرسته لكه IBM1401، چې د cards په لوستنه، د tapes په كاپي كونه،او چاپوېستنه كې ښه دى،خو په شمېريزو شمېرنو كې هېڅ ښه ندى. ۱- نور خورا ډېر گرانبيه ماشينونه لكهIBM7094 د رښتيني سولگرنې ۱ سولونې (computing) لپاره كارېدل. دغه حالت په ــــــ انځور كې ښودل شوى دى.
انځور: يو مخكينى batch system
(a) مخكښسازان cards، 1401 ته راوړي. (b) ۱۴۰۱ د دندو batch پر tape ورلولي.(c) چلوونكى راكړيز پټه 7096 ته وړي.(d) 7094 سولونه (computing) كوي. (e) چلوونكى وركړيز پټه 1401 ته وړي. (f)ٰ 1401 وركړيز چاپوي. د دندو د batch له راغونډونې نژدې يو ساعت وروسته، پټه ليرې كېده او ماشينخونې ته راوړل كېده، چېرې چې به دا پر پټه ييزه چلنۍ mounted كېده. چلوونكي به بيا يو ځانگړى پروگرام (د نن ورځې د چليز غونډال نيكه (ancestor) load كاوه، چې لومړنۍ دنده له پټې لولي او ځغلوي يې. وركړيز(O/P) به د چاپونې پرځى پر دويمه پټه ورليكل كېده.
د هرې دندې له پاي ته رسېدو وروسته، چليز غونډال به په خپلكاري ډول له پټې ورپسې دنده لوسته او پر څغلونه به يې پيل كاوه. كله چې به ټول batch ترسره شو،چلوونكى په راكړيز او وركړيز پټې ليرې كړې(remove)، راكړيز پټه به يې پر بل batch بدله كړه،او وركړيز پټه به يې 1401 ته د offline چاپونې لپاره راوړه. (د بېلگې په ډول اصلي كمپيوټر سره نه تړل شوى). د دوديز (typical) راكړيز دندې جوړښټ په ـــ انځور كې ښودل شوى دى. دا له يو $TOB Card پيل شو،چې په دقيقو سر ټولو لوړه ځغاستموده (run time)،هغه حسابگڼه (A/C #) چې بايد charge شي،او د مخكښساز نوم، ښي (specify كوي). بيا $FORTAN Card ته راځي،چليز غونډال ته وايي، چې له غونډال پټې FORTRAN كمپايلر رابار كړي!
دغه به د هغه پروگرام،چې كمپايلېده به څارل كېدل او بيا يو $LOAD كارډ،چې چليز غونډال ته به يې او اوس كمپايل شوي object program د رابارونې وينا كوله. (كمپايل شوى پروگرامونه به معمولا پر scratch پټو ليكلېدل او بيا بايد explicitly رابار كړاى شوى واي.) بيا به $RUN كارډ راته، چې چليز غونډال ته به يې ويل،چې هغه پروگرام له هغې خبرتوكيو سره وځغلوي،چې ورپسې دي. په پاى كې ، د $END كارډ د دندې پاى نښه كاوه. دغه primitive څارنكارډونه د عصري دندڅارې ژبو (Job control long) او بولۍ ژباړه (command interpreter) تېرځغاستى (forrunners) وو.
لوى دويم ځېل (نسل) كمپيوټرونه زياتره د ساينسي او انجينري شمېرنو لكه د partial differential مساواتونو (معادل- 	awuations) د هوارونې (solving) لپاره كارېدل. هغوى په لويه كچه په FORTRAN او assembly ژبه كې پروگامېدل. دوديز typical چليز غونډالونه FMS (The Fortran Monitor system) او IBSYS، د 7094 لپاره د IBM چليز غونډال،وو.
۳- درېيم ځېل(نسل) (۱۹۸۰-۱۹۶۵)
IC s and Multiprogramming. د ۱۹۶۰ لسيزې په سر كې ډېر يو كمپيوټر جوړونكيو دوه distinct. او په بشپړه توگه ناسره ورتلونكي (incompatible)، توليد ليكې درلودې. له يوې خوا word-oriented ، لوى – scal ساينسي كمپيوټرونه وو،لكه 7094، (numerical calculations) لپاره كارېدل.
360 د software-combatable ماشينونو يو لړۍ وه، چې له 1401-sized څخه له 7094 څخه تر خورا ډېر غښتلي هغه پورې range و. ماشينونو يواځې په بيه او performance كې توپيير درلود (ټولو لوړ حافظه، بهيرگر چابكتيا، د پرېښودل شويو (permitted) راكړيز اوړكړيز وسيلو شمره، او داسې نور.)
دا چې ټولو ماشينونو سره ورته ودانيز (architecture) او لارښود ټولگه (instruction set) درلود، لږ ترلږه په تيورۍ كې ،هغه پروگرامونه چې د يوه مشاين لپاره ليكل شوي وو په نور ټولې كې ځغلېداى شول. لدې آخوا، 360 ددې لپاره اوډل شوى و، چې دواړه ساينسي او commercial سولونې وكړي. نو ځكه د ماشينونو يوې يو گونې كورنۍ كولاى شول د ټولو مشتريانو اړيتاوې خړوبه كړي.
په subsequent كلونو كې، IBM د 360 ليكې ته د compatible cuccesors سره ارغى. لا عصري ټكنالوچۍ په كارونه، چې د 3080,4300,370 او 3090 لړيو په نوم پېژندل كېدې. 360 لومړنۍ major غټه كمپيوټري ليكه وه، چې (small-scall) (ICs ) integrated circuites يې وكارول،نو ځكه په دويم خېل ماشينونو ،چې له ځانگړيو transistors څخه جوړ كړى شوي وو، د بيې performanced غټې گټې دا يو سملاسي برى و، او د compatible كمپيوټرونو نظريه ډېر ژر تقريبا ټولو غټو جوړوونكيو راخپله كړه.
هېڅ لا نه وه، چې IBM (يا بل چا) د نرم اوزار يوه ټوټه ليكلې واى، چې د دغو ټولو سره ټكويزو غوښتنو ځواب يې ويلى واى. پايله يې يو لوى او فوق العاده پېچلى چليز غونډال و، تقريباً له FMS نه د دوو تر دريو magnitude لوى. دا د assembly ژبې له مېليونونو ليكوو جوړ و ، چې د زرگونو مخكښسازانو لخوا ليكل شوې وي، او د زرو دپاسه زېگونه bugs يې درلودل، جې د هغوى د سمښت په موخه د دوامداره نويو streem release اړتيا يې اړينه كړه. هې نوي release يو څه bugs سم كړل او نوي يې ور وپېژندل، نو د تقريبا د bugs شمېره په وخت كې conslant پاتې شوه.
د OS/360 له اوډونكيو څخه يو، فرېد بروكس (Fred Brooks) يو subsequently يو witty او incisicseكتاب (Brooks,1975) وليكه، چې له OS/360 د هغه تجربې شرح كوي. كه څه هم را به ناشونې وي،چې كتاب دلته ونچوړو، دا بسنه كي چې ووايو پښتۍ د مختار يخى (prehistoric) beats herd ښيي، چې په يو far pit كې stuck شويدي.