cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د فریډم هاوس د امبولانسونو خدمتونه
د فریډم هاوس د امبولانسونو خدمتونه، په متحده ایالاتو کې د فوریت خدمتونو لومړنی مرکز ؤچې کارکوونکي یې مرستندویان وو او له لومړنیو ابتدايي مرستو ورهاخوا یې زده کړې کړې وې. دغه مرکز چې په ۱۹۶۷ ز کال کې په پتسبورګ، پنسلوانیا کې د بلک هیل په سیمه کې یې بنسټ اېښودل شوی او ډېری کارکوونکي یې امریکايي افریقايي وو. د فریډم هاوس امبولانس خپل پرسونل له مخکې نه اورېدل شوو معیارونو په روزنې سره، روغتونونو ته د لارو په اوږدو کې کې نوې طبي زمینې برابرې کړې دي. د مرستې د روزنې معیارونو او د امبولانس طراحي چې د فریډم هاوس په امبولانس کې ترلاس لاندې ونیول شول، په ملي او ان نړیوالو کچو یې د بېړنیو مرستو معیار ټاکلی و. په بریالیتوبونو سربېره، د امبولانس خدمتونه د کار له پيل وروسته اته کاله بند شو.
مخینه(شالید)
له ۱۹۶۰ ز لسیزې مخکې، په متحده ایالاتو کې د امبولانس خدمتونه معمولاً د پولیسو یا د جنازې خښولو سیمه ییزو مرکزونو له خوا ترسره کېدل. دا ډول خدمتونو تر ډېره لومړنۍ مرستې برابرولې او ناروغ به یې په چټکۍ سره روغتون ته لېږداوه. د پولیسو په امبولانسونو کې د امبولانس کارکوونکو به ناروغ  زیاتره د پولیسو موټرو شا ته پورته کاوه  او په چټکۍ سره به یې روغتون ته لېږداوه. د متحده ایالاتو طبي سیستم تراوسه له بېړنیو مرستو د جګړې ډګر په طبابت کې له پرمختګونو کار نه دی اخیستی. له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د متحده ایالاتو ښار په شاو خوا کې ژوند، د پېښو او ټپي کېدو لامل کېده، کوم چې تر ډېره له روغتونونو نه لرې وې او روغتونونو ته د لارې په اوږدو کې د طبي پاملرنې نشتوالی یې نور هم زیاتاوه.
په ۱۹۶۶ ز کال کې، د علومو ملي اکاډمۍ د « ناڅاپي معلولیت او مړینه: د مډرنې ټولنې بابېزه ګڼل شوې ناروغي» ترعنوان لاندې یوه سپینه مقاله خپره کړه. دغې مقالې څرګنده کړه چې: هر کال تر ۵۰۰۰۰ تنو پورې مړینې د امبولانس کارکوونکو د نا کافي شته والي او په لنډو ځایونو کې د روغتونونو د نشتوالي په پایله کې رامنځ ته کېږي او له روغتون مخکې پالنې په برخه کې یې د ښه والي د اړتیا لپاره د پاملرنې غوښتنه وکړه. په پتسبورګ کې حالت هغه وخت پام ځان ته واړاوه، چې د پنسلوانیا پخواني والي او د پتسبورګ پخواني ښاروال دیوید ال لارنس باندې د زړه حمله راغله او د پولیسو له خوا روغتون ته ولېږدول شو. لارنس روغتون ته د رسېدو پرمهال هېڅ مغزي فعالیت نه درلود او د خدمتونو له لرې کېدو وروسته یې ساه ورکړه، هغه مړینه چې د هغه د معالج ډاکټر پیټر سافار له نظره یې کولای شول، له کافي څارنې سره،  له روغتون نه مخکې یې مخنیوی شوی وای.
پيل
دغه پروګرام خپله لومړنۍ بودیجه د لیندون جانسون د بې وزلۍ پروړاندې د مبارزې او د موریس فالک له صندوق نه ترلاسه کوله. د فالک صندوق د فیل هالن له خوا چې د امبولانس چلوونکی او بېړنیو حالاتو ته د ځواب ویلو د ښه والي او دغه راز، په پتسبورګ کې افریقايي الاصله امریکايي وګړو ته د کاري موکې برابرولو په لټه کې و، اداره کېده.
سافار، د دې په اورېدو سره چې هالن په پتسبورګ کې د امبولانس خدمتونو ښه والي لپاره د کار په حال کې دی، ورسره اړیکه ټینګه کړه. د سافار لور روغتون ته پر لار د ساه لنډي (asthma) له امله یې د روغتیایي خدمتونو په نشتوالي کې مړه شوه، هغې مخکې، له روغتون نه مخکې د ریوي قلبي بیا احیا د پراختیا (CPR) او د غیر عادي افرادو له خوا له هغه نه د کار اخیستو د رواجولو په برخه کې کار کړی و. هغې د نوي امبولانس د خدمتونو له لوري د نوو معیارونو د وړاندې کولو څرنګوالي په برخه کې خپلې مفکورې وړاندې کړې دي. د هغې په مفکورو کې په کلکه سره د مرسته کوونکو روزل او د امبولانس طرحې جوړولو ښه والی و.
هالن د فریډم هاوس له شرکتونو سره اړیکه ونیوله او له هغوی نه یې وغوښتل چې د امبولانس د نویو خدمتونو لپاره د مرسته کوونکو په برخه کې مرسته وکړي. هغه وخت، د فریډم هاوس شرکتونو د مدني حقوقي پروژو، له دې جملې د رایې ورکوونکو په نوم لیکنې او د NAACP غونډو په سازمان دهي، سمبالولو او د کاري زده کړو په وړاندې کولو او په پتسبورګ کې تور پوستو ته د کار لټولو په  برخه کې مرسته کوله. فریډم هاوس د امبولانس په پروګرام کې له مرستې سره هوکړه وکړه.
ګومارنې او روزنې
د فریډم هاوس د امبولانس خدمتونو د ګومارنې په لومړنۍ ډله کې ۲۵ کسه نارینه وو چې د لږ عوایدو، د هیل سیمې ډېری تور پوستي و ګومارل شول. هغه وخت، سیمه ییزو رسنیو د دغې سیمې اوسېدونکي د«ګومارنې شرایطو نه وړ» په توګه یادول او په ګومارل شوو کې هغه نارینه شامل وو، چې له اوږد مهاله وزګارتیا رنځېدل. نیمايي ګومارل شوي، له لېسې نه وو فارغ شوي. ځینې د جرمي مخینې، لکه: د جنایتونو ترسره کوونکي وو. په ګومارل شوو کسانوکې د ویتنام د جګړې پخواني سرتېري هم وو.
چال چلند او میراث
د فریډم هاوس امبولانس، د خدمتونو پروګرام په ۱۹۶۷ ز کال کې پيل شو او د ۱۹۶۸ ز کال کې یې په رسمي توګه خپل کار د دوو امبولانسونو په  مرسته پیل کړ.
دوی د څارنې د لوړ معیار د وړاندې کولو له امله مشهور شول او تر ډېره له پولیسو سره د اړیکه نیوونکو له خوا غوښتل کېدل. په  لومړي کال کې د فريډم هاوس امبولانس خدمتونو نژدې ۵۸۰۰ کسو ته ځواب ویلی او له ۴۶۰۰ تنو زیات ناروغان یې په پتسبورګ کې له افریقايي ـ امریکايي سیمو ولېږدول. د ډاکټر سافار له خوا د ورکړل شوو شمېرو له مخې، مرستندویانو د عملیاتو په لومړي کال، ۲۰۰ کسه وژغورل. چېرې چې د تورپوستو په سیمو کې د پولیسو ارام(سوکه) خدمتونه، د ترینګلتیا ځایونه وو، د فریډم هاوس مرستندویانو په ډېرو ځایونو کې له لسو دقیقو لږ وخت درلود.
په ۱۹۷۵ ز کال کې، ډاکټر نانسي کارولین د ډاکټر سافار له خوا د فریډم هاوس د طبي مدیر په توګه وګومارل شو. هغو مرستندویانو ته intubation، قلبي څارنو او ورېدي (I.V) د ننه زرق کولو په برخه کې پرله پسې روزنې ورکوي. هغه روزنې چې ډاکټر کارولین وړاندې کړې، د مرستندویانو د نصاب لومړنی بنسټ شو، چې د کارولین له خوا لیکل شوی او په ۱۹۷۵ ز کال کې د فدرال دولت له خوا ومنل شو. د کارولین له  خوا ترسره شوې مطالعې او معلومات( ډیټا) د Magen David Adom لپاره د EMS کړنچارې وې.
فزیک
فزیک هغه طبیعي علم دی چې، ماده او د هغې بنسټیز عناصر، په فضا او وخت کې د هغې حرکت او چلند او د انرژۍ او قوې اړوند موضوعات مطالعه کوي. فزیک یو له خورا بنسټیزو علمي څانګو نه دی او اصلي موخه یې دا ده چې پوه شو، کائنات څنګه چلند کوي.
فزیک یو له پخوانیو علمي څانګو نه دی او په ستورپوهنه کې د هغه د ښکېلتیا له امله ښایي تر ټولو لرغونی علم وي. فزیک، کیمیا، بیولوژي او د ریاضیاتو ځینې څانګې په تېرو دوو زرو کلونو کې د طبیعي فلسفې برخه وو، خو دا طبیعي علوم په ۱۷ مه پېړۍ کې د ساینسي انقلاب په ترڅ کې د ځانګړو څېړنیزو هڅو په توګه په خپل مسیر کې راڅرګند شول. فزیک د څېړنې د مختلفو څانګو څو او دسیپلینه ساحو، لکه : د بایو فزیک او د کوانتم کیمیا سره اړیکه لري او د فزیک پولې په کره ډول نه دي مشخص شوې. نوي نظرونه په فزیک کې زیاتره هغه بنسټیز میکانیزمونه روښانه کوي چې د نورو علومو پر مټ مطالعه شوي او په اکادمیکو څانګو، لکه:  ریاضي او فلسفه کې د څېړنې نوې لارې وړاندیز کوي.
تاریخچه
د "فزیک" کلیمه له لرغونې یونانی کلیمې φυσική (ἐπιστήμη) نه سرچینه اخلي: په رومي کې   physikḗ (epistḗmē) ورته وایي، چې "د طبیعت پوهې" په معنا ده.
لرغونې ستورپوهنه
ستورپوهنه یو پخوانی طبیعي علم ګڼل کېږي. لومړنيو تمدنونو، لکه: سومریان، پخواني مصریان او د سیند درې تمدن چې له ۳۰۰۰ کاله مخکې له میلاد نه پخوا تاریخ لري، د لمر، سپوږمۍ او ستورو د حرکتونو په اړه د وړاندوینې پوهه او بنسټیزه پېژندنه درلوده. داسې باور کېده چې، ستوري او سیارې ارباب الانواع او الاهې دي او ډېر وختونه د هغوی عبادت کېده. په داسې حال کې چې د ستورو د لیدل شوو موقعیتونو څرګندونې زیاتره غیر علمي او  پرته له شواهدو وو، دې لومړنیو مشاهدو د وروستۍ ستورپوهنې بنسټ کېښود، لکه څنګه چې ستوري په اسمان کې لویې دایرې تېرولې، مګر د سیارو موقعیتونه یې نه څرګندول.
د اسګرابو په وینا: د لوېدیځ ستورپوهنې سرچینې کېدای شي، په مېسوپوتامیا کې وموندل شي او په کره علومو کې ټولې لوېدیځې هڅې د بابل له لرغونې ستورپوهنې نه سرچینه اخلي. مصري ستورپوهانوهغه یادګارونه پرېښودل، چې د کهکشانونو او د آسماني ستورو د حرکتونو پوهه ښیې، په داسې حال کې چې یوناني شاعر هومر Homer په خپله هماسي کیسه یا الیاد( Iliad )او اودیسي ( Odyssey )کې د ډول ډول آسماني شیانو په اړه یې لیکنې کړې، وروسته یوناني ستور پېژندونکو د ډېرو کهکشانونو لپاره چې د شمالي نیمې کُرې نه لیدل کېږي، نومونه چمتو کړل چې نن ورځ هم کارول کېږي.
طبیعي فلسفه
طبیعي فلسفه، د لرغوني دورې (۶۵۰ کال مخکې له میلاد نه تر۴۸۰ کال مخکې له میلاد نه) په ترڅ کې له یونان نه سرچینه اخلي، چې د سقراط دمخه فیلسوفانو، لکه: تالیس د طبیعي پېښو لپاره غیرطبیعي توضېحات رد کړل او ادعا یې وکړه چې، هره پېښه طبیعي لامل لري. دوی د استدلال او مشاهدې په واسطه د تایید شوو نظرونو وړاندیز وکړ او د دوی ډېرې فرضیې په تجربه کې بریالۍ ثابتې شوې. د بېلګې په توګه: اتومیزم (اتومي نظریه، چي نړۍ له اتوم نه جوړه شوې ده) نږدې ۲۰۰۰ کاله وروسته له هغه، چې د لیوسیپس او د هغه د زده کوونکي دیموکریتس له خوا وړاندیز شو، سم و.
اسلامي او اروپایي منځنۍ پېړۍ
په پنځمه پېړۍ کې د لوېدیځ روم سترواکۍ ماته شوه او دهغې په پایله کې فکري فعالیتونه د اروپا په لوېدیځ کې کم شول. برعکس، د ختیځ روم سترواکۍ (چې د بیزانتین امپراتورۍ په نوم هم یادېږي) د یاغیانو د بریدونو په وړاندې مقاومت وکړ او د فزیک په ګډون د زده کړو بېلابېلو برخو ته یې دوام ورکړ.
د میلیتس اوسېدونکی اسیدور په شپږمه پېړۍ کې د ارشمیدس د آثارو یو مهم تالیف رامنځته کړ، چې د ارشمیدس لیکلې نسخه په کې کاپي شوې ده.
په شپږمې پېړۍ کې په اروپا کې یوه بیزانتیني عالم جان فیلوپونس د ارستو د فزیک لارښووني تر پوښتنې لاندې راوستې او د هغې نیمګړتیاوې یې په ګوته کړې. هغه د تحرک نظریه معرفي کړه. د ارستو فزیک د فیلوپونس د راڅرګندېدو تر وخت پورې ونه څېړل شو. د ارستو فزیک د لفظي استدلال پر بنسټ و، خو برعکس فیلوپونس په مشاهده باندې تکیه کوله. د ارستو د فزیک په اړه فیلوپونس لیکلي دي: "مګر دا په بشپړ ډول ناسم دی او ممکن زموږ نظر د هر ډول لفظي استدلال په پرتله د حقیقي مشاهدې په وسیله په اغېزمن ډول تایید شي، ځکه چې که تاسو له عین ارتفاع نه دوه وزنونه چې یو یې د بل په پرتله څو چنده دروند وي راوغورځوئ، وبه ګورئ چې د حرکت لپاره د اړین وخت نسبت د وزنونو په پرتلنې پورې اړه نه لري، بلکې په وخت کې اختلاف ډېر کوچنی دی او په دې توګه، که په وزن کې ډېر اختلاف د بحث وړ نه وي، په بله وینا: را ځئ ووایو چې، د یو بل دوه چنده دی، نو په وخت کې به هېڅ توپیر موجود نه وي، که وي هم، نا محسوسه توپیر دی، خو د وزن توپیر په هېڅ وجه بې اهمیته نه دی، ځکه چې د یوه جسم وزن د بل په پرتله دوه برابره دی."د ساینسي انقلاب په ترڅ کې د ارستو د فزیک پر اصولو د فیلوپونس نیوکه لس پېړۍ وروسته ګالیله ته الهام وکړ. ګالیله به چې کله په خپلو آثارو کې د ارسیو د فزیک په نیمګړتیا استدلال کاوه، د فیلوپونس نه به یې په اساسي ډول یادونه کوله. د پاریس پوهنتون د هنرونو په پوهنځۍ کې استاد ژان بوریدان په ۱۳۰۰ لسیزه کې محرک مفهوم ته وده ورکړه چې د جسم د کتلوي انرژۍ او مومنتم د عصري مفکورو پر لور یو ګام و.
اسلامي پوهې، له یونانیانو نه د ارستو فزیک په میراث یووړاو د اسلامي زرینې دورې په ترڅ کې یې نوره هم وده ورکړه، په ځانګړې توګه يې په مشاهده او قیاسي استدلال باندې ټینګار وکړاو د ساینسي مېتود لومړنیو بڼو ته یې وده ورکړه.
په ختیځ او لوېدیځ کې له ۶۰۰ کلونو نه ډېر، د نور فزیک اووه ټوکه کتاب (کتاب المناظر) د منځنۍ پېړۍ په هنر کې د لید د درک له تیوري نه د لید تر طبیعت پورې په څانګو کې تفکر خورا اغېزمن کړ. ډېرو وروستنيو اروپایي پوهانو او تحصیل کړو ملګرو، له رابرت ګروسیتست او لیوناردو دا ونچي نه نیولې تر ریني دیکارت، جوهانس کپلر او اسحاق نیوټن پورې د هغه احسانمند وو. په حقیقت کې د ابن الهيثم د نور فزیک اغېز د نیوټن د مشابه عنوان د اثر ترڅنګ، چې ۷۰۰ کاله وروسته خپور شو، ورته درجه لري.
په اروپا کې د نور فزیک کتاب ژباړې خورا لوی اغېز درلود. وروسته اروپايي پوهانو  وکولای شوچې له هغې نه داسې وسایل جوړ کړي، چې ابن الهیثم جوړ کړي وو او د رڼا د کار د څرنګوالي په طریقه وپوهېدل. له همدې امله لویو اختراعاتو، لکه: عینکو، ذره بینونو، دوربینونو او کمرو ته وده ورکړل شوه.
پولې او موخې
ستورپوهنه د عمومي پوهنو په لړ کې تر ټولو لرغونې پوهه ده. له لومړنیو تمدنونو څخه چې نېټه یې ۳۰۰۰ مخزېږدي پېر ته ورستنېږي لکه سامريان ، لرغوني مصريان او داندس درو د تمدن ، ټولو د لمر ، سپوږمۍ او ستورو په هکله اټکلیزې بنسټیزې پوهې درلودلې. ستوري او سيارې ډېرځلې د عبادت لپاره ټاکل کېدل، داسې يې گڼل چې د هغوی خدايان دي. خو د پوهنې له مخې یې ځلیزې بې بنسټه او ناجوته وې ځکه چې زباتولی یې نشوای ، همدا لومړنیو څارلیدنو (Observations) د ستورپوهنې د بنسټ ډبره ايښې. د آسگر آبويي اخځ لمخې د لوېديځې ستورپوهنې څرک له مېسوپوتاميا څخه راپورته شوی او د قاطع پوهنې (قاطع ساينس) څرک په لوېديځې نړۍ کې د بابليانو څخه اخیستل شوی. مصري ستورپوهانو داسې نښې پرېښودلې چې د گډو ستورو مالومات یې رابرسېره کړي ول او د اسماني گرځنده گرو (celestial bodies ) په هکله یې مالومات ورکول ، خو يوناني شاعر هيومر بيا د ډؤل ډؤل اسماني گرځنده گرو توکيو په هکله خپل د ايلياد او اودېسې په لیکنو کې لیکلي دي. وروسته بيا د يونان ستورپوهانو له هاغو څخه نومان جوړ کړل ، چې نن هم هماغه کارېږي. ډېريؤ د ستورو ټولگې چې په شمالي هایمشېر کې راڅپړل شوي هم هماغه نومان ورته کارېدلي.
طبعي فلسفه
د طبعي فلسفې څرک له يونان څخه د ارکايک پېر کې (۴۸۰مخزېږدي ـ ۶۵۰مخزېږدي) کې راجوت شوی. دا هاغه مهال ؤ چې کله د سقرات څخه لا مخکې پېر کې د تهېلز پشان يو فیلسوف چې د غیر طبعيي څرگندونې چې د طبیعي څرگندو ځلیزو په هکله وې رد کړلې او په ډاگه یې ټینگار وکړ چې هره پېښه يوه طبیعي وجه درلوده. هغوی د هغو آندونو روښانه کولو لپاره وړاندیزونه وکړل چې د وجې او څارلیدو په مرسته ولاړ وي او د هغوی ډېری فکري هڅي په تجربو کې بريالۍ راووتې. د بېلگې په توگه : اټومیزم سمې وموندل شوې چې تقریبآ ۲۰۰۰ کاله وروسته د وړاندیز څخه د ليوسيپوس او د هغه د زده کوونکي ډیموکراتيوس لخوا ثابتې شوې.
لرغونې پنځپوهنه
ښاغلی آيزاک نیوټن (۱۶۴۳ زېږدي ـ ۱۷۲۷م زېږي) چې د خوځښت قانون يې او د کايناتو په منځ کې لاندې کاږل يا د جاذبې هغه یې يو لوی گام په پنځپوهنې کې ؤ رامنځته شو. پنځپوهنه هغې څخه وروسته يوه ځانگړې بېله پوهنه شوله کله چې نويو اروپايانو (موډرن يوروپينز) د تجرباتي او ډېروالي چلندلار (Quantitative method) څخه کار پخپلو پنځونو کې واخیست ، کومې چې د اوس لپاره د پنځپوهنې قانون گڼل کېږي.
سرچينې
‎
پنځپوهنه يا فزيک په لومړي ځل په يونان کې راوتلې. فزيکپوهنې ته په پښتو کې پنځپوهنه وايي. پنځپوهنه يوه طبعي څانگه د ساينس پوهنې ده چې په کايناتو کې د بنسټيزو قوانينو ، قواوؤ او ددغو قواوؤ اغېزې په يو او بل څه باندې راسپړي او ددغو اغېزو بشپړه مانا او شننه راباسي.
اروزګان ولایت
روزگان چې د اروزگان يا اوروزگان په وييونو هم نومول شوی او ياد شوی دی، د افغانستان له څلور دېرشو ولايتونو څخه يو ولايت دی چې په منځنې افغانستان کې پروت دی.
روزگان که (اوروزگان يا ارزگان او يا بل ډول)
د سيمود نومونو ايښودل او د زمانې په لمن کي د هغو نومونو بدلېدل د زياتي حېرانتيا خبره نه ده. دا سي چي په سيمه کي د ميشتو وگړو کړه وړه د بدلون په حال کي دي، همداسي د سيمو نومونه هم بدليږي. د سيمو د نومونو اوښتل او بدليدل په هغه هوډ پوري اړه لري چي ميشت اولسونه او اړوندي ادارې يې د هغه نوم د ساتلو او يا بدلولولپاره لري. د وړو کليو، ولسواليو، ولايتونو او حتی هېوادونو نومونه د بيلا بيلو سببونو په وجه اوړي را اوړي. د سيمو او ځايونو د نومونوبدلون او اوښتون يوه داسي پر له پسې لړۍ ده چي سپړل او څيړل يې اسانه کار نه دئ. د دې همدې بدلونونو د څيړلو او پوهولو لپاره د نورو علمي څانگو تر څنگ د تاريخي جغرافيا په نوم يو خپلواک دسپلين شته چي د خپلو ځانگړو اصولو په کارولو سره مينه والو او اړوندو څيړونکو ته د هغو ئ دستونزو او پوښتونو حل وړاندي کوي. تاريخي جغرافيا پوهان د نورو بنسټيزو دندو تر څنگ د تاريخي سيمو د نومونو او د هغو ټاټوبو د په نښه کولو دنده هم لري، چي د زمانې په بهير کي په بيلا بيلو نومونو پيژندل شويدي. د سيمو د نومونو د اوښتون او بدلون هغه سببونه هم برملا کوي چي د نوم په بدلون کي اغيزمن و پيژندل شي. د تاريخي جغرافيا پوهانو په اند، د سيمو نومونه د بيلا بيلو عواملو پر بنسټ بدلون مومي. چي د هغو په لړ کي تر ټولو زيات سياسي، طبيعي،کلتوري او ژبني سببونه اغيزمن ښودل شويدي.
سياسي سببونه
د سيمو د نومونو د اوښتون او بدلون په اړه د سياسي عامل اغيزه تر ډيره بريده روښانه بريښي، چي ښايې زيات لوستونکي يې دتوضيح پرته ومني. په سيمه کي سياسي پيښي، د اړوندي سيمي سره دنامتو شخصيتونو تړاو، د سيمي سياسي - نظامي ارزښت او نور هغه اغيزمن سببونه دي چي د سيمو د نومونو په بدلون کي غوښنه ونډه لري. د بيلگي په توگه، د بدخشان ولايت يوه ښيرازه ولسوالي د بهارک په نوم ياديږي. چي تاريخي جغرافيا پوهانو په بېلا بيلو نومونو ثبت او ليکلې ده، بهارک د کوشاني پاچاهانو د څلورم ساتراپ (ولايت) يوه ستراتيژيکه سيمه وه او هغه وخت د لانشي (Laanshi) په نوم ثبت او ليکل شوېده. کله چي پر لانشي د عربي لښکرو واکمني پيل شوه نو د دې سيمي نوم يې بهارستان (Bahaaristan) کښيښودئ، او دا نوم تر هغه مهاله وساتل شو چي چنگيزيانو تر زياتو جگړو وروسته نوموړې سيمه تر خپلي ولکې لاندي راوستل، او د چنگيزي واکمنئ سره يې يوځا نوم د بهارستان څخه په بهارک (Bahaarak) واړول شو، چي تر اوسه هم په همدې نوم ياديږي. (عبدا لرحمن سديد يوه بله بيلگه د امو سند پر څنډو پرته ينگي کلا (ينگي قلعه) ده، چي پخوا نئ نوم نومي (Numi) وو، وروسته د احنف کلا په نوم ياده شوه او اوس يې اداري او منلئ نوم ينگي ده، او په روزگان ولايت کي هم دا ډول بيلگي زياتي دي. د روزگان ولايت مرکز ترينکوټ ښار لويديځ ته نږدې د داکتر مانده په نوم يو مانده او اړوندکلۍ شته چي د هغي سيمي د يوه نامتو شخصيت د نوم سره تړاو لري (* داکتر شهسوارخان په سيمه کي نامتو داکتر ؤ چي په غالب گمان د ١٣٤٠ مي لسيزي په دوهمه نيمايې کي وفات شو) د روزگان ولايت اړوند د چهار چينو ولسوالي هم يوه بله څرگنده بيلگه ده، د لومړي ځل لپاره دا ولسوالي د پرانستلو سره سم د شهيد حساس په نوم ونومول شوه (مرحوم عبدالحليم حساس د دهراوت ولسوالۍ د ملا احمد لېسې فارغ او د هغې لېسې ښونکۍ ؤ چي په ١٣٥٧ لمريز کال يې د ژوند ډيوه مړه شوه)، د سياسي اوښتون وروسته بيا د چهار چينو په نوم ياده شوه، او اوس مهال د خبري اژانسونو له خوا کله د شهيد حساس او کله د چهار چينو په نوم ياديږي.
طبيعي سببونه
طبيعي پيښي هم د سيمو د نومونو په بدلون کي پوره ونډه لري. هغسي چي د نوم په ايښوولو کي طبيعي سببونه اغيزمن دي، هم هغسي يې د سيمو د نومونو په بدلون کي اغيزه څرگنده ده. د يوې بيلگي په توگه د هلمند ولايت را يادوو، هغه سيند چي د اونئ غره څخه را پيليږي د دايکندي او روزگان ولايتو نو څخه تيريږي او بيا د کندهار يو شمير سيمي خړوبوي، تر هغه ورسته د هلمند ولايت ته رسيږي. هلمند نه يوازي دا چي د هېواد ديوه نامتو سيند په توگه پيژندل شوئ بلکي ديوه تاريخي سيند په توگه په اوستايې متونو کي د هيتومنت او يا هومينت په نوم هم ياد شوېدئ. د هلمند ولايت د نوم ايښوولو ستره انگيزه او هڅونکئ عامل، همدا د هلمند سيند او د هغه سيند د اوبو څخه په زياته پيمانه گټه اخيستنه وه. د افغانستان په بيلا بيلو سيمو کي د داسي نومونو څرک ليدلای شو چي د طبيعي عارضې او پيښي سره تړاو لري، د بيلگي په توگه د مار غونډۍ په نوم د هېواد په زياتو ولايتونو کي سيمي نومول شويدي. په هغو سيمو کي چي د مار په څير د يوې ډبريني غونډۍ څيره تر سترگو شويده، اولسي وگړو همدا د مار غونډئ نوم ورته کارولئ دئ. په لغمان، پروان، بغلان او يوزيات شمير نورو ولا يتونو کي د دا ډول نومونو بيلگي ليدلای شو. د تور غره او سپين غره نومونه هم دهغوئ د طبيعي جوړښت څخه اغيزمن شويدي. د خاص روزگان د ښار شمال لويديځ لورته د گرماو (گرم اب) د سيمي نوم د هغه تودې چيني د شتون سره تړاو لري، چي په هغه سيمه کي د عام او خاص د گټي وړ ده. په ترين کوټ کي د ښارد شمال ختيځ لوري څخه را غزېدلې مانده هم د هغو تودو اوبو په وجه د گرماو مانده په نوم ياديږي، چي د ترين کوټ ښار څخه څه ناڅه ديرش کيلومتره بر سر د تودو اوبو دچينې تر څنگ راتيريږي. د دهراوت په زرتاله نومي دښت کي د راشکي غونډئ هم د دې ډول نوم ايښودلو بيلگه ده. (راشکه غونډئ د زرتالې دښت په منځنۍ برخه کي پرته ده چي د غنمو او يا نورو غلودانو د راشې سره ورته څيره لري، په دهراوت کي د ميشت اولس تر منځ دا سي فکلوريکي کيسې شته چي وايې دا غونډئ او هغې غونډئ ته څيرمه د کورت کاڼو (قوروت) سيمه چي قروتو ته ورته دزياتو وړو ډبرو اوکاڼوڅخه ډکه ده ټوله د هغه کارون (قارون) مال او ثروت ؤ چي د الله (ج) د قهر سره مخ شو، ټوله طلا او زيورات يې د قروتو په څير ډبرين کاڼي شول او د غنمو راشه يې په شگلنه غونډۍ واوښتل،چي عام اولس يې د تصغير کاف سره يوځای (راشکه) بولي) او په دې ډول نوري بيلگي.
ولسوالۍ
د روزگان نوم هم د همدې ورستي لا ميل تر اغيزي لاندي اړول شويدئ. په زياتو تاريخي متونو او ليکنو کي د ا نوم ( روزگان ) ليکل شوېدئ ، د بيلگي په توگه عربي نامتو جغرافيا پوه او مورخ بلاذري د اسلامي ځواکونو د فتوحاتو په لړ کي د بغنين ، زمين داور او ( روزگان ) نومونه ياد کړيدي ، په حدودالعالم من المشرق اللمغرب کي هم ( روزگان ) ليکل شوې دئ. د طبقات ناصري ليکوال قاضي منهاج سراج جوزجاني هم د پيښو په تړاو د يو شمير سيمو د نومونو تر څنگ د ( روزگان ) نوم ليکلئ دئ ، نوموړئ د سيمو د ويش او اقطاعو د څرگندولو په برخه کي ليکي (( د سلطان غياث الدين د ژوند پر مهال وجير ، گرمسير ، درمشان ، روزگان او غزنئ د علا والدين محمد بن علی په اقطاع کي ؤ )). دا د هغو تاريخي متونو يو څو بيلگي دي چي د روزگان د نوم ليکلو په اړه يادشول. دياد شوو تاريخي متونو په ډاډ، دا په ډاگه کيږي چي د دې جغرافيايې موقعيت د ښودلولپاره همدا يو رسم الخط ( روزگان ) کارول شوېدئ.
د دې ټکي يادول هم اړين گڼم چي د ورستيو پيړيو يو شمير ليکوالو او مورخينو په خپلو اثارو کي د ( روزگان ) د ليکلو پر ځای (( اؤرزگان )) يا (( ارزگان ))ليکلئ دئ ، د بيلگي په توگه د تاج التواريخ ليکوال اعليحضرت عبدالرحمن خان (( اؤرزگان ))ليکلۍ (تاج التواريخ : ٢٣٢ مخ )، او د سراج التواريخ مولف فيض محمد کاتب دا نوم د ( ارزگان ) په څير ليکلئ دئ. د بيلگي په توگه هغه مهال چي فيض محمد کاتب د هزاره جاتو د بغاوت پاې ته رسولو په تړاو د سيمي نومونه يادوي داسي ليکي : ( د کندهار حکمران د گيزاب گدامدار غلام حسېن خان ته د دولتي خزانې څخه شپږ زره کابلئ روپئ د غوړو ، غنمو ، وربيشو او پسونو د پيرودلو لپاره ولېږل . ... وروسته بيا ځپونکي ځواکونه د فولادي لاري څخه زاولي او له هغه ځايه ( ارزگان ) ته ورسيدل .. . ) ( سراج التواريخ  : ٧١٦ مخ ). داعليحضرت امان الله خان د واکمنۍ پر مهال دجوړي شوي لويې جرگې د بشپړ راپور په چاپ شوې خپرونه کي د لويې جرگې د ټولو گډونوالو نومونه ليکل شويدي ، او په دې لړ کي د روزگان د استازو نومونه هم شته ، چي د روزگان او شا او خوا سيمو څخه نوموړي لويې جرگې ته داستازو ، مخورينو او قومي مشرانو په نوم راغلي وه. د دې استازو د نومونو تر څنگ د د سيمي نوم هم ليکل شوېدئ ، په دې خپاره شوي اثر کي هم د روزگان نوم په ( ارزگان ) ليکل شوی دئ. د بيلگي په توگه وکيل عبدالغفور خان کاکړ ، دلاور خان ، محمد شريف خان مهاجر ، حاجي محمد عمر خان ، بلاد خان ، حاجي خدايداد خان ، عبدالرحيم خان ، غلام محمد خان ، داد محمد خان خروټئ ، شهزاده خان ، عبدالغني خان اڅکزئ د ( ارزگا ن ) څخه. د ياديدو ده چي يادشوي ښاغلي يوازي د روزگان د اداري واحد استازي وه. ( دا نومونه د راپور په بيلا بيلو پاڼو کي د ٤٣٥ پاڼي څخه تر ٤٤٣ پاڼي پوري ثبت دي : رويدادهای لويه جرگه ١٣٠٣ در پغمان ) د روزگان د نوم ليکلو تيروتني ته په پام سره علامه عبدالحئ حبيبي هم په خپل ( جغرافيايې تاريخي افغانستان) نومي اثر کي په مکرره توگه ليکلي چي دانوم په تاريخي متونو کي روزگان راغلي خو ميرزائېان يې دارزگان يا اورزگان په ډول ليکي ( جغرافيايې تاريخي افغانستان : ١٣٦ مخ ).
د يادېدو وړده چي د روزگان ولايت نوم د اعلی حکمرانئ له مهاله پاته دي. د اعلی حکمرانئ لومړنئ مرکز اوسنئ خاص روزگان ؤ. په افغانستان کي د ١٣٤٢ لمريز کال اداري ويش له مخي د روزگان اعلی حکمرانئ ته د ولايت نوم ورکړل شو او پر هغه حکمرانئ يې ديو شمير نويو اداري واحدونو د زياتولو او د يوشمير نورو دليري کولو تر څنگ يې تيرين کوټ هم د روزگان ولايت د مرکز په توگه ياد کړ. تر هغي پريکړي يو کال وروسته د ولايت چاري په ترينکوټ کي پيل شوې ، او په دې ډول اداري چارواکو د ولايت نوم روزگان او د پخواني اعلی حکمرانئ مرکز يې د خاص روزگان په نوم ومنۍ ، چي تر اوسه هم په ادارې چارو کي مراعات او کارول کيږي ، په داسي حال کي چي د روزگان د نوم سره د خاص کلمه مښلول او يوخای کول بله موخه نه لري. د خاص کلمه يوازي د ولايت د نوم او د هغه ادارې واحد تر منځ د بيلتون او تفکيک په نيت معمول وگرځول شوه.
د دې لپاره چي د روزگان تاريخي نوم وساتل شي ، د ولايت او هېواد په کچه اړوندي ادارې او ليکوالان ، بايد په پر له پسې توگه د تاريخي متونو په څير د روزگان نوم په خپل رښتيني بڼه ( روزگان ) وليکي ، ويې لولي او وه يې وايې. او هم د دې نوم تاريخي بڼي ساتلو ته هوډمن پاته شي.
سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
ایلیر متا
ایلیر متا په انګلیسي Ilir Meta) زوکړه ۲۴ مارچ ۱۹۶۹) له ۲۰۱۷م کال راهیسی د البانیا هیواد اووم ولسمشر دی.
ستر بحران
ستره خواشیني(Depression)هغه نړیوال اقتصادي کړکېچ و، چې ترډېره د ۱۹۳۰مې لسیزې په بهیر کې رامنځته شو او پیل یې له امریکا متحده ایالتونو نه وشو. د ستر بحران زمان بندۍ په نړۍ کې توپیر درلود، په ډېری هېوادونو کې په ۱۹۲۹زکال کې پیل شوه او تر ۱۹۳۰مو کلونو پورې یې دوام وکړ. دا د شلمې پېړۍ تر ټولو اوږد، ژور او پراخ کړکېچ و. ستر بحران په عمومي توګه د داسې یوې بېلګې په توګه کارول کېږي، چې ښيي د نړۍ اقتصاد څومره سخت رکود کولای شي.
ستر بحران، په امریکا کې وروسته له هغه پیل شو چې، د ۱۹۲۹ز کال د سپتمبر په ۴مه نېټه د ونډو بيې راولوېدې او په نړۍ کې هغه مهال دا خبر تیت شو، چې د ۱۹۲۹ز کال د اکتوبر میاشتې په ۲۹مه نېټه د ونډو بازار سقوط وکړ، چې توره سه شنبه یا Black Tuesday یې بولي. د ۱۹۲۹ او ۱۹۳۲ ز کلونو تر منځ، د نړۍ کورنی ناخالص تولید د یوه اټکل له مخې ٪۱۵ راولوېد. په پرتلیز ډول، د نړۍ کورنی ناخالص تولید له ۲۰۰۸ نه تر ۲۰۰۹ ز پورې د ستر بحران پر مهال له ٪۱ لږ راولوېد. د ۱۹۳۰مې لسیزې په نیمايي کې ځینې اقتصادونه بېرته راښه شول، خو په ډېرو هېوادونو کې د ستر کړکېچ اغېزو د دویمې نړیوالې جګړې تر پیل پورې دوام وموند.
ستر بحران، په شتمنو او بې وزلو هېوادونو ویجاړونکی اغېز درلود. شخصي عاید، مالیاتي عاید، سود او بیې راولوېدې، او نړیواله سوداګري، له ٪۵۰ ډېره راکمه شوه. په امریکا کې بېکاري ٪۲۳ او په ځینو هېوادونو کې ٪۳۳ ته لوړه شوه. په ښارونو يې اغېز سخت و، په ځانګړې توګه په هغو ښارونوکې چې په درانه صنعت پورې تړلي وو. په ډېرو هېوادونو کې رغنیزې چارې عملاً ودرېدې. بزګري ټولنو او کلیوالي سیمو ضربه ولیده، ځکه د غلو دانو بیه شاوخوا ٪۶۰ ټيټه شوه. د تقاضا د سخت کمي او د دندو د لږو بدیلو سرچینو له امله، هغه ساحې چې د اولیه سکتور په صنعتونو، لکه: معدنکارۍ او ځنګل وهلو پورې تړلې وې، تر ټولې ډېرې زیانمنې شوې.
اقتصادي تاریخپوهان په عمومي توګه د ستر بحران رامنځ ته کوونکی عامل، د امریکا د ونډو بازار بی پایه سقوط بولي، چې د ۱۹۲۹ز کال د اکتوبر په ۲۴مه نېټه پیل شو، خوځينې بیا دغه پایله نه مني او د ونډو رالوېدو ته د ستر بحران د يوې نښې او د یوه لامل په سترګه ګوري.
آن وروسته له هغه چې په ۱۹۲۹ز کال وال سټریټ رکود وکړ، د ډاوجونز صنعتي منځنۍ کچه (Dow Jones Industrial Average) د دوو میاشتو په موده کې له ۳۸۱ نه ۱۹۸ ته راولوېد، د لږ وخت لپاره خوشبیني موجوده وه. د ۱۹۳۰ز کال په لومړیو کې د ونډو بازار پورته خواته ولاړ او د ۱۹۳۰ز کال په اپریل میاشت کې ډاو ۲۹۴ (د بحران نه وړاندې کچې) ته وروګرځېډ، خو بیا د کلونو لپاره په پرله پسې توګه مخ په ښکته روان و او په ۱۹۳۲ ز کال کې ان ۴۱ ته راټيټ شوی و.
په پیل کې، حکومتونه او سوداګریو، د ۱۹۳۰ز کال په لومړي نیمايي کې د تېر کال د همدې مودې په پرتله ډېر لګښت کړی و. له بله پلوه، مصرف کوونکو، چې ډېرو يې تېر کال د ونډو په بازار کې زښته زیانونه کړي وو، خپل لګښتونه ٪۱۰ راکم کړل. پر دې سربېره، د ۱۹۳۰مې لسیزې د نیمايي په پیل کې، سختې وچکالۍ د امریکا کرنیزې مرکزي ځمکې ویجاړې کړې.
د ۱۹۳۰ز کال په نیمايي کې د سود نرخ ټیټې کچې ته راولوېد، خو د تمې وړ منفي تورم (deflation) او د خلکو له خوا د پور نه اخیستلو دا معنا لرله چې، مصرف کوونکو لګښتونه او پانګونه، همداسې ښکته پاتې دي. د ۱۹۳۰ ز کال په مۍ میاشت کې د اټوموبیل خرڅلاو، د ۱۹۲۸ز کال د کچو نه هم راټيټ شو. په ۱۹۳۰ز کال کې په عمومي ډول بیې راټيټې شوې، خو اجوره (لاس مزد) لا هم هماغه پخوانی و. وروسته بیا په ۱۹۳۱ز کال کې د منفي تورم یو مارپېچ پیل شو. بزګران له یوې ناوړې راتلونکې سره مخامخ شول، د غلو دانو بیه راولوېده او د سترو دښتو (Great Plains) وچکالۍ د هغوی اقتصادي راتلونکی ورفلج کړ. د ستر بحران په اوج کې، په فدرال مرستو سربېره، د سترو دښتو ٪۱۰ فارمونه له یوه نه بل نوي څښتن ته ولېږدول شول.
د امریکا د اقتصاد رکود هغه عامل و چې ډېره هېوادونه يې په لومړي سرکې له ځان سره ښکته کش کړل او بیا د هر هېواد کورني ضعف او قوت ته په کتوسره به يې شرایط ناوړه یا ښه وو. د حمایتي سیاستونو له لارې د خپل اقتصاد د پیاوړتیا لپاره د هېوادونوله لوري بې اسرې هڅې، لکه په امریکا کې د ۱۹۳۰ز کال د سموت-هاولې تعرفو قانون او په نورو هېوادونو کې غچ اخیستونکې تعرفې، د دې لامل شوې چې ، نړیوال تجارت سقوط وکړي او په دې توګه له کړکېچ سره لامرسته وکړي. په ۱۹۳۳ز کال کې، اقتصادي رکود د دې لامل شو چې، نړیوال تجارت د تېرو څلورو کلونو په پرتله یو پر درې برخه راولوېږي.
اقتصادي شاخصونه
په اقتصادي شاخصونو کې بدلون ۱۹۲۹-۱۹۳۲ز
لاملونه
د ستر بحران په اړه دوه سیالې کلاسیکې اقتصادې نظریې شته چې یوه يې کېنیزي یا Keynesian (تقاضا محوره) او بله يې پیسه پال (Monetarist) تعبیر دی. ځینې نورې ناآشنا نظریې هم شته چې کینیزي او پیسه پال تعبیر یا کم ارزښته ښيي او یا یې نه مني. د تقاضا محوره نظریو تر منځ اجماع پر دې ده، چې په ستره کچه د اعتماد له لاسه ورکول د مصرف او پانګې اچوونې په لګښتونو کې د ناڅاپي کمي لامل کېږي. یوځل چې وارخطایي او منفي تورم ګډ شي، ډېری خلک بیا په دې باور شي چې له بازارونو نه لرې پاتې کېدل يې د لاډېر تاوان مخه نیسي. د بیو په رالوېدلو سره د پیسو ساتل نورهم ګټه کوي او په لږو پیسو ډېرتوکی اخیستلی شي، چې دا چاره بیا د تقاضا کمښت لاډېروي. پیسه پالان په دې نظردي چې ستر بحران د یوه عادي رکود په توګه پیل شو، خو د پیسو د عرضې کمښت اقتصادي حالت ډېرخراب کړ او همدا لامل و چې رکود په یوه ستر کړکېچ واوښت.
اقتصادپوهان او اقتصادي مؤرخین په دواړو لاملونو خبره کوي او وايي: ایا دا چې د دودیزې پولي تعبیر چې پولي قوې د ستر بحران اساسي دلیل دی، سمه ده او که دودیز کینیسي تعبیر سم دی چې وايي: د خودکاره لګښتونو راکمېدل، په ځانګړې توګه د پانګې اچونې راکمېدل، د ستر بحران د پیل لومړنۍ توجیه ده. نن سبا د پور منفي تورم تیوري (debt deflation theory) او د انتظاراتو فرضیه، چې د میلټون فریډمن او انا شوارتز پر پولي تعبییر ولاړه ده، هم د پام وړ اکاډمیک ملاتړ لري چې غیرپولي تعبیرونه ډېروي.
دا ګډ باور هم شته چې، فډرال ریرزف سیسټم (Federal Reserve System)، د پیسو د عرضې د پراختیا او د وروستنۍ چارې د پور ورکوونکي په توګه، باید پولي منفي تورم او بانکي سقوط بهیر رالنډ کړي. که دوی دا کار کړی وای، اقتصادي رکود به هم ډېر سخت نه و او هم به ډېر لنډ و.
د اصلي بهیرڅرګندونې
د اصلي بهیر(mainstream) معاصر اقتصادپوهان دغه لاملونه ګوري.
سرچینې
وېشنيزه:اقتصادي بحران وېشنيزه:اقتصاد
کورمي
کورمی په مالتي Qormi) په شمالي هاربور سیمه کې د مالتا هیواد اړوند سیمه ده. یاده سیمه کابو ۱۸ زره وګړي لري.
شهيدې حساس ولسوالۍ
شهيدې حساس ولسوالۍ د افغانستان د روزگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۸،۵۱۲ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د روزگان ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
په ۲۰۲۲ زکال کې په افغانستان باندې د پاکستان هوايي بریدونه
د ۲۰۲۲ زکال د اپرېل په ۱۶مه د پاکستان پوځ د لمر خاته وړاندې د افغانستان په خوست او کنړ ولایتونو کې په څو ځایونو هوايي بریدونه وکړل. افغان چارواکو وویل چې په دغو بریدونو کې شاوخوا ۴۷ ملکي وګړي مړه او ۲۳ تنه نور ټپیان شوي چې ډیری له دغو څخه ښځې او ماشومان دي. ډیری وژل شوي د پاکستان د خیبر پښتونخوا د شمالي وزیرستان هغه اوسېدونکي و چې افغانستان ته راکډه شوي و. د لومړنیو راپورونو له مخې دغه بریدونه هغه هوايي او راکټي بریدونه وبلل شول چې د پاکستان د هوايي پوځ د یو شمېر الوتکو له خوا ترسره شول؛ افغان چارواکو ادعا وکړه چې دغه بریدونه د پاکستان د پوځي جټ الوتکو او چورلکو له خوا ترسره شوي. پاکستاني چارواکو په پیل کې د دغو بریدونو ترسره کول رد کړل، خو وروسته یې ادعا وکړه چې دغه بریدونه د پاکستان له خاورې څخه د بې پیلوټه الوتکو بریدونه و او هېڅ جېټ الوتکې په کې نه دي کارول شوې. یو شمېر نورو راپورونو څرګنده کړه چې په دغو هوايي بریدونو کې د افغانستان د پکتیکا ولایت یو شمېر برخې هم په نښه شوې دي.
د دغو بریدونو په غبرګون کې د نیمروز په ګډون د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې لاریونونه وشول. په نیمروز ولایت کې دغه لاریون هغه مهال په تاوتریخوالي واوښت چې د پاکستان سرحدي ځواکونو په لاریون کوونکو ډزې وکړې او له امله یې ۶ لاریون کوونکي ټپیان شول. د پاکستان د خیبر پښتونخوا په بنو سیمه کې د دغه هوايي ځواکونو په غبرګون کې اعتصاب پیل شو. په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) په دغو هوايي بریدونو کې د ملکي وګړو د تلفاتو اړوند اندېښنه څرګنده کړه او وه یې ویل چې هڅه کوي حقایق ثابت کړي او تلفات تائید کړي.
افغان دولت
د طالبانو د اسلامي امارت د بهرنیو چارو سرپرست وزیر، امیر خان متقي وویل چې د دغو هوايي بریدونو وروسته یې د پاکستان سفیر منصور احمد خان احضار کړی او هغه ته یې په دیپلماتیکه بڼه خپل دریځ څرګند کړی. د متقي په خبره هغه پاکستاني سفیر ته وویل چې «د افغانستان په خاوره کې ټول پوځي اقدامات له دې ډلې په کنړ او خوست ولایت کې د بریدونو مخه ونیول شي، ځکه دغه چاره د پاکستان او افغانستان ترمنځ د دوه اړخیزو اړیکو د ترینګلتیا لامل ګرځي او دا به ناوړه پایلې له ځانه سره ولري». هغه زیاته کړه چې باید له دغه ډول پوځي اقداماتو څخه ډډه وشي، ځکه کېدلای شي «د بد خواهانو او یا هم د شخصي ګټو د پالونکو» له خوا ترې ناوړه ګټنه وشي. د طالبانو ویاند زبیح الله مجاهد خبرداری ورکړ چې: «د افغانستان اسلامي امارت له پاکستاني اړخ څخه غواړي په دغه ډول مسایلو کې د افغانانو حوصله وه نه ازمايي او دغه تېروتنه بیاځلي تکرار نه کړي، که نه ناوړه پایلې به ولري». مجاهد زیاته کړه «دا ظلم دی او د افغانستان او پاکستان ترمنځ دښمنۍ ته لار برابروي. موږ د دغه ډول بریدونو څخه د مخنیوي په موخه له هر ډول ممکنه لارو ګټنه کوو او له نورو څخه خپل حاکمیت ته د درناوي غوښتنه لرو». هغه څرګنده کړه چې «اته میاشتې وړاندې د متحده ایالاتو ماته ټولو هغو متجاوزینو ته غوره ځواب دی چې غواړي د افغانستان خاورې او آزادۍ ته سپکاوی وکړي». د ملي دفاع وزارت دغه بریدونه ظالمانه وګڼل او خبرداری یې ورکړ چې «هېڅ هېواد باید افغانستان را وه نه پاروي». د ملي دفاع سرپرست وزیر ملا یعقوب وویل چې دا په افغانستان باندې د ګاونډي هېواد پاکستان «تېری» و، اما د طالبانو د ادارې له خوا «د ملي ګټو له امله» وزغمل شو، خو «بل ځل بیا کېدای شي دغه ډول برید ونشو زغملی».
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازولۍ اعلان وکړ چې دغه بریدونه «د افغانستان په ځمکنۍ بشپړتیا د پاکستان تېری دی» او په دې سره پاکستان «نړیوال قوانین، د ملګر ملتونو د منشور، د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ او د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پرېکړه لیکونو اصول تر پښو لاندې کړي». په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د استازولۍ سرپرست نصیر احمد فایق د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته د پاکستان د دغو هوايي بریدونو اړوند رسمي شکایت وړاندې کړ.
د افغانستان دیپلماتیکو استازولیو چې لا هم د پخواني جمهوري دولت د چارواکو له خوا اداره کېږي؛ په یوه مشترکه اعلامیه کې دغه بریدونه وغندل او د ملګرو ملتونو له امنیت شورا یې وغوښتل څو د پاکستان پر ضد ګام واخلي. پخواني دیپلمات نورالله راغي وویل چې «د پاکستان هوايي بریدونه په افغانستان باندې څرګند تېری او د بشریت پر ضد جنایت دی ځکه چې ملکي وګړي او بې ګناه کسان یې په نښه کړي. همدارنګه طالبان هم په دغو سترګې پټوي».
پخواني ولسمشر حامد کرزي هم دغه برید د افغانستان د حاکمیت تر پښو لاندې کول، د نړیوالو قوانینو څخه سرغړونه او د بشریت پر ضد جرم وباله.
د پاکستان دولت
د اپرېل په ۱۷مه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت یوه اعلامیه خپره او په کلکو ټکو یې د ترهګرو له خوا د افغانستان له خاورې څخه ګټنه وغندله او څرګنده یې کړه چې «هغوی په پاکستان کې د خپلو فعالیتونو د جزا څخه د خلاصون په موخه هلته خوندي ځای موندلی». په دغه اعلامیه کې راغلي و چې دواړو هېوادونو له څو میاشتو راهیسې ژمنه کړې چې د پولې په دواړو خواوو کې به امنیت ټینګ ساتي، خو له دې سره هم د پاکستاني سرحدي ځواکونو په پوستو باندې د ترهګرو ډلو بریدونه نه دي درېدلی او پاکستاني اړخ ته هره ورځ تلفات اړوي چې وروستی مورد یې د اپرېل په ۱۴مه و او له امله یې اووه پاکستاني سرتېري ووژل شول. د بهرنیو چارو وزارت خبرداری ورکړ چې پاکستان څو ځله له افغان دولت غوښتي د دغه ډول بریدونو مخه ونیسي، خو دغو غوښتنو چندان پایله نه ده لرلې. په دغه اعلامیه کې سربېره پر دې «د افغانستان خپلواکۍ، حاکمیت او ځمکنۍ بشپړتیا ته په درناوي» ټینګار شوی و او څرګنده یې کړه چې «پاکستان به په ټولو برخو کې د افغانستان له دولت سره د دوه اړخیزو اړیکو د پیاوړتیا په موخه همکاریو ته دوام ورکړي».
د شمالي وزیرستان څخه د پاکستان د ملي شورا استازي او همدارنګه د ملي دیموکراتیک خوځښت مشر محسن داوړ دغه برید «ډیر خواشینونکی» وباله. هغه څرګنده کړه چې په دغو بریدونو کې د شمالي وزیرستان بې ځایه شوي په نښه شوي، دوی د ۲۰۱۴ زکال د جون میاشتې په ۱۵مه په شمالي وزیرستان کې د پاکستاني پوځ د ضرب عضب عملیاتو له پیل وړاندې خوست ولایت ته کډه شوي و. داوړ د پاکستان له لومړي وزیر شهباز شریف څخه وغوښتل څو د هغو کسانو پر وړاندې اقدام وکړي چې د دغو عملیاتو امر یې ورکړی او همدارنګه په ځانګړې توګه د «ښو او بدو طالبانو» اړوند د افغانستان په تړاو د پاکستان په پالیسۍ بیا غور وکړي.
د متحده ایالاتو دولت
د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو ویاند نېډ پرایس د دغو هوايي بریدونو په تړاو د پوښتنې په ځواب کې وویل «موږ په افغانستان کې د پاکستان له هوايي بریدونو خبر یو، خو دا به ښه وي چې په دې اړوند د پاکستاني اړخ نظر ترلاسه کړی». پرایس د هغو وسله والو اړوند د پاکستان د سیاستونو په تائید سره چې په افغانستان کې له خپلو پټن ځایونو څخه په پاکستان کې بریدونه طرح کوي وویل: «موږ پاکستان خپل مهم شریک بولو،  مهم همکار مو دی، ورسره بوخت و او ورسره بوخت یو څو په ګده داسې یو افغانستان جوړ کړو چې باثباته، امن، هوسا او تر ټولو مهم دا چې داسې افغانستان ولرو څو د لږکیو، ښځو او نجونو په ګډون د خپلو ټولو وګړو اساسي حقونو ته درناوی ولري». پرایس زیاته کړه، «د څه باندې ۷۵ کلونو لپاره زموږ او د پاکستان ترمنځ حیاتي اړیکې شتون درلود» او «موږ په ډېرې لیوالتیا سره د منطقوي او نړیوالو مسایلو اړوند د لومړي وزیر شهباز شریف له نوي دولت سره د نږدې همکاریو په تمه یو».
اټغار ولسوالۍ
اټغار ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۳،۹۷۳ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د اسپانیا شپږم فلیپ
د اسپانیا هیواد شپږم فلیپ په اسپانوي Felipe de Borbón) ۳۰ جنورې ۱۹۶۸) د اسپانیا هیواد پاچا او د اسپانیا اول خوان کارلوس او سوفیا د ګرسیا ځوی دی.
اينلانه
اينلانه يا (اينلانده) (په Innlandet) د ناروې هيواد د يوه ولایت نوم دی، نوموړي ولایت د ١ جنوري ٢٠٢٠ څخه په نړيواله کچه خپل نوم واړوی.
دا هر څه څنګه او ولي؟
دا ولایت د دوو ولایتونو هدمارک او اوپلاند د يو ځای کولو وروسته رامنځ ته کېږي، خو آخر ولي؟ لاندې يې وګورئ؛
ولادمیر بوکوفسکي
ولادمیر کنستانتینووېچ بوکوفسکي (په روسي ژبه: Влади́мир Константи́нович Буко́вский؛ زوکړه: د ۱۹۴۲ زکال د ډسمبر ۳۰مه – مړینه: د ۲۰۱۹ زکال د اکتوبر ۲۷مه) بریتانوي الاصله روسي لیکوال او د بشري حقونو فعال و. نوموړی د ۱۹۵۰مې لسیزې له وروستیو څخه د ۱۹۷۰مې لسیزې تر نیمايي پورې د شوروي اتحاد د مخالف خوځښت مخکښ غړی و چې په هېواد کې یې دننه او بهر شهرت درلود. هغه په شوروي اتحاد کې د برژنف د واکمنۍ پر مهال په ټولیزه کچه دوولس کاله د شوروي اتحاد په اروايي بندونو – روغتونونو، د اجباري کار په کمپونو او همدارنګه بند خونو کې تېر کړل.
بوکوفسکي د کمونېزم د قربانیانو د یاد ساتونکي بنسټ د نړیوالې مشورتي شورا غړی، د مننې د ځانګړي صندوق مشر (چې په ۱۹۹۸ زکال کې د پخوانیو سیاسي مخالفینو د ستاینې او د هغو څخه د ملاتړ په موخه تاسیس شو)، په نیویارک کې د بشري حقونو د بنسټ د نړیوالې شورا غړی او په واشنګټن ډي سي کې د کېتو انستیتیوت مخکښ همکار و.
ولادمیر بوکوفسکي په ۲۰۰۱ زکال کې د ټرومن – رېګان د آزادۍ مډال ترلاسه کړ؛ دغه مډال له ۱۹۹۳ زکال راهیسې هر کال د کمونېزم د قربانیانو د یاد ساتونکي بنسټ له خوا ورکول کېږي.
نوموړی په ۲۰۱۵ زکال کې په بریتانیا کې د ماشومانو د پورنوګرافۍ په تور له جنایي څېړنو سره مخ شو، خو وړاندې له دې چې دوسیه یې محکمې ته ولاړه شي ومړ.
د مایاکوفسکي میدان
بوکوفسکي په ۱۹۶۰ زکال کې د مسکو پوهنتون ته ولاړ څو د ژوند پوهنې په برخه کې زده کړې وکړي. دلته نوموړي او د هغه څو نورو ملګرو پرېکړه وکړه چې د مسکو په مرکز، مایاکوفسکي میدان کې د اشعارو د ویلو دود په غیر رسمي بڼه بېرته را ژوندی کړي؛ هغه دود چې په دغه میدان کې د ۱۹۵۸ زکال پر مهال د یو شاعر د مجسمې له جوړېدو څخه یې سرچینه اخیسته. هغوی په دغه چاره کې له پخوانیو ونډه والو لکه، ولادیمیر اوسیپوف او یوري ګلانسکوف سره اړیکه ټینګه کړه چې لومړی یې د بومرنګ نشریې (۱۹۶۰ زکال) مدیر مسئول و او دویمي یې د فونېکس (۱۹۶۱ زکال) په نامه ادبي مجله خپروله؛ دواړې دغه مجلې د سامیزدات (مخفیانه یا زیر زمیني) ادبیاتو بېلګې وې.
دغه مهال ۱۹ کلن بوکوفسکي د ځوانو کمونېستانو د ډلې یا کومسومول اړوند خپل انتقادي یاددښتونه ولیکل. وروسته بیا دغه متن ته د شوروي اتحاد استخباراتي ادارې یا ک.ج. ب د «کومسومول د را پرځولو د رسالې» عنوان ورکړ. بوکوفسکي په خپله لیکنه کې شوروي اتحاد د «هغې ناقانونه ټولنې» په توګه یاد کړ چې له یوه حاد ایډیالوژیک کړکېچ سره مخ ده. هغه څرګنده کړه چې کومسومول «د له منځه تلو» په حالت کې دی ځکه چې خپل اخلاقي او معنوي ځواک یې له لاسه ورکړی او د هغو د دیموکراتیکه کېدو غوښتنه یې وکړه. دغه متن او د هغه نور فعالیتونه لامل وګرځېدل چې د شوروي چارواکو پام ځانته جلب کړي. نوموړی وړاندې له دې چې د ۱۹۶۱ زکال په مني کې له پوهنتون وویستل شي دوه ځلې ترې څېړنې وشوې.
بوکوفسکي د ۱۹۶۳ زکال د جون په لومړۍ نېټه ونیول شو. وروسته له هغه چې نوموړی رواني ناروغ وبلل شو دولت له همدې پلمې څخه په ګټنې هغه د شوروي اتحاد د جزایي قانون د اویایمې مادې د لومړي بند («شوروي ضد تحریک او تبلیغ») پر بنسټ په غیابي بڼه محکوم کړ. په هغه باندې رسمي تور دا و چې د شوروي ضد ادبیاتو کاپی ګانې یې له ځانه سره لرلې؛ دا د میلوان جیلاس د ممنوعه اثر دوه نسخې وې. بوکوفسکي د شوروي اتحاد د اروايي طبیبانو له خوا معاینه کړای شو او د معایناتو پایلو هغه په شیزوفرني اخته اروايي ناروغ وباله، له همدې امله نوموړی په لینېنګراد کې د اروايی ناروغیو ځانګړو روغتون ته ولېږل شو او هلته یې د ۱۹۶۵ زکال د فبروري تر میاشتې پورې شاوخوا دوه کاله تېر کړل. همدلته و چې له بندي جنرال پټرو ګریګورنکو سره یې وپېژندل.
وروستی ځل نیونه (۱۹۷۱ زکال) او بندي کېدل
نوموړی د ۱۹۷۲ زکال په جنوري کې محاکمه شو، په هغه باندې تور پورې کړای شو چې د شوروي په اروايي درملګرو باندې یې تور لګولی، له بهرنیو خبریالانو سره یې اړیکه لرلې او همدارنګه یې ممنوعه نشریات له ځانه سره لرلي او هغه یې توزیع کړي. هغه په محکمه کې د خبرو کولو له خپل حق څخه ګټنه وکړه چې د هغه مهال د ډیری پټو نشریاتو پر مټ پریمانو مخاطبینو ته ورسېدې. بوکوفسکي په دوه کاله بند، پنځه کاله د اجباري کار په کمپ کې په وخت تېرولو او پنځه کاله نور په هېواد کې دننه په تبعید محکوم شو.
له شوروي اتحاد څخه تبعید (۱۹۷۶ زکال)
د بوکوفسکي او په شوروي اتحاد کې د نورو سیاسي بندیانو برخلیک د لویدیځو دیپلوماتانو او د بشري حقونو د ډلو له دې ډلې د بخښنې د نړیوال سازمان پر مټ چې په ۱۹۶۱ زکال کې رامنځته شوی و، په مکرر ډول د نړیوالې ټولنې پام ځانته جلب کړ.
د ۱۹۷۶ زکال په ډسمبر میاشت کې بوکوفسکي له شوروي اتحاد څخه وویستل شو او د زوریخ په هوايي ډګر کې د شوروي دولت له خوا د چلي د کمونېست ګوند د بندي عمومي منشي لوئیس کوروالان سره تبادله شو. بوکوفسکي په ۱۹۷۸ زکال کې لیکلي خپل ژوند لیک کې دا توضېح کړې چې څه ډول یې هغه لاس تړلی تر سویس پورې یووړ. دغه پام وړ تبادله چې رسنیو یې په اړه پریمانه راپورنه خپاره کړل د شوروي د مخالفینو اړوند یې په لویدیځ کې عامه درک زیات کړ.
شوروي اتحاد ته بېرته راستنېدل (۱۹۹۱ زکال)
د ۱۹۹۱ زکال د ولسمشریزو ټاکنو پر مهال د بوریس یلتسین ټاکنیزې ډلې بوکوفسکي د ولسمشر لپاره د پیاوړو مرستیالانو په کتار کې شامل کړ، خو بالاخره د افغانستان د جګړې (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) پخوانی افسر او د شوروي اتحاد اتل الکساندر راسکوی د هغه د مرستیال په توګه وټاکل شو. د ۱۹۹۱ زکال د ډسمبر په ۵مه د روسیې سترې محکمې د شوروي د دوران پر مهال پر هغه لګېدلي دواړه محکومیتونه لغو کړل. یو کال وروسته ولسمشر یلتسین په رسمي ډول هغه ته بېرته خپل روسي تابعیت ورکړ؛ په داسې حال کې چې هغه له هېواد څخه د تبعید په حالت کې هم هېڅکله د شوروي له تابعیت څخه نه و محروم شوی.
فضایي مخلوق
فضایي مخلوق (په انګلیسي: Alien) هر هغه ژوندي موجود ته وایي چې د ځمکې په اتوموسفیر پورې اړه ونلري. د Alien مانا بېګانه یا پردی افاده کوي! انسانان په دې باور لري چې ددې بې پایانه کائناتو په ستوریو، سپوږمۍ،سیارو او کهکاشنونو کې حتمن الله(ج) زموږ په شان نور موجودات هم پیدا کړي دي.
څیړنې
ناسا
افغانستان په ۱۹۰۷ ز کال کې
هغه پېښې چې په ۱۹۰۷ ز کال کې په افغانستان کې شوې، په لاندې توګه بیان شوې دي.
۱۹۰۷ز کال د جنوری۲
امیر د (گیلبرټ ایلوت-موري-کینیموند، ارل اول مینتو) د نائب السلطنې د مېلمه په توګه په بریټانیايي هند کې له راج نه د لیدنې په حال کې دی، نوموړي په اګره کې له ۳۰،۰۰۰ کسیزه پوځ نه د لیدنې پرمهال، چې ویل کېږي، امیرترډېر اغېز لاندې راغلی وو، لنډي کوتل او وروسته د جنورۍ په ۲۸ کلکتې ته ځي. نوموړی کلکته پرېږدي او ممبۍ ته ځي او د فبرورۍ په ۱۲مه نېټه هلته رسېږي. نوموړی د فبرورۍ په ۲۵مه له ممبۍ نه په بېړۍ کې د کراچۍ پر لور خوځېږي او د فبرورۍ په ۲۷ مه کراچۍ ته رسېږي او د مارچ په ۷ مه نېټه له پېښورنه د خپل کور پرلور خوځېږي. له دغې هوکړې چې هېڅ سیاسي پوښتنه یې ونه شي، په کلکه یې ملاتړکېږي؛ دغه لیدنه یوازې د شخصي درناوي د تبادلې په موخه وه او دا چې، امیر وکړای شي، په دغه لنډ وخت کې د بریټانیا د راج په اړه ډېر معلومات ترلاسه کړي. داسې ښکارېده چې، امیر په مخلصانه توګه د خپل هرکلي نه خوشحاله دی، خو افغانستان ته د ستنېدو پرمهال یې له مذهبي اړخه، له اروپاييانو سره له ډوډۍ خوړلو نه ناخوښي څرګندوله. سره له دې چې هېڅ شی نه افشا کېږي او که چېرې د هغو هر ډول نښه ولیدل شي، نو په کلکه ځپل کېږي.
۱۹۰۷ د اګسټ ۳۱ مه
د بريټانیا او روسیې ترمنځ یو تړون لاسلیک کېږي، چې په لاندې برخو کې له افغانستان سره اړوند دي:
ارغنداب ولسوالۍ (زابل)
ارغنداب ولسوالۍ د افغانستان د زابل ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:نیمگړی لیکنۍ
وېشنيزه:د زابل ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د ګوګل تاریخچه
ګوګل شرکت (Google Inc.) په رسمي ډول په ۱۹۹۸ز کې د لېري پېج(Larry Page) او سرګي برېن(Sergey Brin) له خوا د ګوګل لټون لپاره د بازار موندلو په موخه په لاره واچول شو، کوم چې د وېب پر بنسټ ترټولو ډېر کارېدونکی د لټون انجن ګرځېدلی. د سټینفورډ پوهنتون زده کونکو لېري پېج او سرګي برېن د سکاټ حسن او آلن سټریمبرګ په مرسته، په کالیفورنیا کې په ۱۹۹۶ز کال کې په لومړي ځل د لټون یو الګورېتم جوړ کړ چې د بک-رب ("BackRub") په نوم پیژندل کېده. د لټون دغه انجن ډېر ژر بریالی ثابت شو او نوموړي مخ پر ودې شرکت څو ځله خپل مقر ته تغییر ورکړ، بالاخره په ۲۰۰۳ کې په ماونټین ویو(Mountain View) ښار کې میشت شو. په دې توګه یې په ۲۰۰۴ کې د خپلو ابتدايي عامه سهامو په پلورلو سره او په چټکۍ سره په نړۍ کې د رسنیو په ترټولو لوی رسنیو شرکت بدلېدلو سره، د چټکې ودې پړاو ته ورسېد. نوموړي شرکت په ۲۰۰۲ز کې ګوګل نیوز، په ۲۰۰۴ کې جی-مېل(Gmail)، په ۲۰۰۵ز کې ګوګل نقشې، په ۲۰۰۸ز کې ګوګل کروم، او په ۲۰۱۱ کې د Google+ په نوم پیژندل شوې ټولنیزه شبکه (کومه چې د ۲۰۱۹ په اپرېل کې وتړل شوه)، د ډېرو نورو محصولاتو سربیره په لاره واچول. په ۲۰۱۵ز کې، ګوګل د Alphabet Inc هولډنګ شرکت اصلي فرعي شرکت شو.
د لټون انجن د تېرو اصلاحاتو د له منځه وړلو په هڅو سره څو څو ځله اپډېټونه واخیستل.
ګوګل د NASA, AOL, Sun Microsystems, News Corporation, Sky UK,، او نورو سره په شراکتونو کې ښکېل دی. نوموړي شرکت په ۲۰۰۵ز کې د Google.org په نوم یوه خیریه څانګه، تأسیس کړه.
د ګوګل نوم د Googol ، له ۱۰۰ صفرونو سره د ۱(یو) عدد، غلطه املاء ده، کوم چې د دې لپاره غوره شوی و تر څو دا وښیي چې د لټون دغه انجن د لویې کچې معلوماتو چمتو کولو لپاره طرح شوی و.
لومړني پړاوونه
دګوګل رېښه له "BackRub"، هغې څیړنیزې پروژې څخه ده چې په ۱۹۹۶ز کې د لېري پېج او سرګي برېن له خوا پیل شوې وه کله چې دوی دواړه د کالیفورنیا په سټینفورډ کې د سټینفورډ په پوهنتون کې د دوکتورا دورې زده کونکي وو. په دې پروژه کې په پیل کې یو غیر رسمي "دریم بنسټ ایښودونکی" سکاټ حسن شامل و، نوموړی مخکښ پروګرامر و چې د ابتدایی ګوګل لټون انجن لپاره یې زیات شمېر کوډونه لیکلی وو، مګر هغه ګوګل مخکې له دې چې په رسمي ډول د شرکت په توګه تأسیس شي، پرېښود. حسن په روبوټیک مسلک کې دنده پر مخ یوړه او په ۲۰۰۶ کې یې د وېلو ګراج(Willow Garage) شرکت بنسټ کېښود.
د څیړنې دغه پروژه د "BackRub" په نوم ونومول شوه، او ډېر ژر برېن هم، چې د ملي ساینس خیریه بنسټ د فراغت فیلوشپ له خوا یې ملاتړ کېده، پکې ګډون وکړ. دوی دواړو د لومړي ځل لپاره د ۱۹۹۵ز په دوبي کې سره وکتل، دا هغه وخت و چې پېج د هغو احتمالی نويو محصلینو د یوې ډلې برخه و چې برېن په خپله خوښه د (پوهنتون) چاپېره ساحې ته او سان فرانسسکو ته نږدې چکر ته ایستلي وو. برېن او پیج دواړو د سټینفورډ د ډېجیټل کتابتون په پروژه (SDLP) کې کار کاوه. د ډېجیټل کتابتون پروژې موخه "د یو واحد، جامع او نړیوال ډېجیټل کتابتون لپاره د اړینو ټیکنالوژیو پراختیا" وه او نوموړې پروژه د نورو فدرالي ادارو په څنګ کې د ملي ساینس فونډېشن له لارې تمویلېده. برېن او پېج په سټینفورډ پوهنتون کې د کمپیوټر ساینس د یو څېړنیز ټیم غړي هم وو چې د لوی ډېجیټل ډېټا سېستمونو (MDDS) څخه یې تمویل ترلاسه کاوه، MDDS هغه پروګرام و چې د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) او د ملي امنیت ادارې (NSA) لپاره د لویو استخباراتي او پوځي قراردادیانو له لوري اداره کېده.
د پېج وېب کرالر د ۱۹۹۶ په مارچ کې د وېب سپړنه پیل کړه،  په داسې حال چې د پېج خپله سټینفورډ کور پاڼه یې د یوازینۍ پیل ټکي په توګه کاروله. د دې لپاره چې د بک- لېنکونو هغه ډېټا چې یوې د ورکړل شوې وېب پاڼې لپاره راټوله شوې د اهمیت یوې کچې ته واړول شي، برېن او پېج د PageRank الګورېتم رامنځته کړ. په داسې حال کې چې د BackRub محصول تحلیل کول، کوم چې د یو ورکړل شوي URL لپاره، د اهمیت له مخې د درجه بندي شويو بک لنکونه لېست لري، دوی دواړه  پوه شول چې د PageRank پر بنسټ د لټون انجن به د موجوده تخنیکونو په پرتله غوره پایلې تولید کړي (په هغه وخت کې د لټون انجنونونو پایلې اساساً داسې درجه بندي کړې وې چې هر څومره ځله به د لټون اصطلاح په یوه پاڼه کې ښکاره کېده).
پېج او برېن په دې سره د متقاعد شول چې هغه پاڼې چې د نورو خورا اړوندو وېب پاڼو څخه له ځان سره  ډېر لېنکونه لري باید د لټون سره تړلې ترټولو اړونده پاڼې وي، پېج او برېن د خپلو څېړنو د یوې برخې په توګه د خپل پایلیک ازموینه وکړه او په دې توګه یې د دوی د لټون انجن بنسټ کېښود. د ګوګل لومړۍ نسخه د ۱۹۹۶ز په اګست کې په سټینفورډ وېب پاڼه کې خپره شوه. چې نوموړې د سټینفورډ د ټولې شبکې نږدې نیمایي بڼډوېټ(د الکترونیکي اړیکو د لېږد لپاره ظرفیت) وکاراوه. ځینې ​​اټکلي احصایې (د ۱۹۹۶ کال د اګست له ۲۹م څخه)
د فهرست کېدو وړ ټول HTML یُو آر اِل(urls): ۷۵.۲۳۰۶ ملیونه
ټول ډاونلوډ شوی محتویات: ۲۰۷.۰۲۲ ګیګابایټه
...
—   د لېري پېج وینا پېج او برېن د ګوګل په پرمختګ کې د سکاټ حسن او آلن سټریمبرګ رول لوبول خورا مهم یاد کړي دي. راجیو موټواني او ټیري وینوګراد د پروژې په اړه لومړۍ مقاله لیکلې چې وروسته یې پېج او برېن ته هم پکې  د تألیف حق ورکړی، نوموړې مقاله PageRank او د ګوګل د لټون انجن لومړنی پروټوټایپ تشرېح کوي کوم چې په ۱۹۹۸ز کې خپور شو. هیکتورګارسیا-مولینا او جېف اولمان هم په دې پروژه کې د برخې اخیستونکو په توګه یاد شوي دي.
PageRank د یو ورته پاڼیزې-درجه بندۍ او د سایټ سکور کوونکي الګورېتم (site-scoring algorithm) په واسطه اغېزمن شوی و چې پخوا د RankDex لپاره کارول کېده، کوم چې په ۱۹۹۶ز کې د رابین لی په واسطه رامنځته شوی و. د PageRank لپاره د لاري پېج امتیاز لیک چې په ۱۹۹۸ کې ثبت شوی، د لی مخکیني امتیاز حق ته پکې استناد شوی دی. لي وروسته په ۲۰۰۰ز کې د چينايي سرچ انجن Baidu په جوړولو لاس پورې کړ.
د ۱۹۹۰مې لسیزې وروستي کلونه
په پیل کې د لټون انجن د سټینفورډ وېب پاڼه له google.stanford.edu او z.stanford.edu ډومیېونو سره کاروله. د google.com ډومېن د ۱۹۹۷ز د سپټمبر په ۱۵مه ثبت شو. دوی په رسمي توګه خپل شرکت، ګوګل ته، د ۱۹۹۸ د سپټمبر په څلورمه د کالیفورنیا په مېنلو پارک کې له خپل بل ملګري سوزان ووجکیکي په ګراج کې حقوقي شخصیت  ورکړ. Wojcicki په پای کې په ګوګل کې د لوړې کچې مسئولینو څخه شو او اوس په یوټیوب کې اجرائیوي رییس دی.