cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انګز هيلر
د ژوند لومړي کلونه او سياسي پرمختګ
د هغې پر آثارو د هالوکاسټ د اغېزو په اړوند هيلر ويلي:"ما د تل لپاره په پوښتنه کې لېوالتيا درلوده: د اټکل له مخې دا څه ډول پېښېدای شي؟ زه په دې څه ډول پوهېدای شم او د هالوکاسټ په اړوند زما دا تجربه د مطلق العنان حکومت سره زما له تجربې سره يو ځای شوه. دې چارې زما د روح په لټون او نړيوالو څېړنو کې يو بل ته ورته پوښتنې وپنځولې: دا څه ډول پېښېدای شي؟ خلک څه ډول داسې کارونه کولای شي؟ نو په همدې بنسټ ما بايد دا موندلي وای چې اخلاقيات څه دي، د ښه او بد طبيعیت څه دی، زه د جرم په اړه څه کولای شم، زه د اخلاقو او بدۍ د سرچينو په اړوند څه ډول معلومولای شم؟ دا لومړۍ څېړنه وه. بل لټون يوه ټولنيزه پوښتنه وه: کوم ډول نړۍ دا شی توليدولای شي؟ کوم ډول نړۍ د داسې کارونو پېښېدو ته اجازه ورکولای شي؟ تجديد د څه په اړه دی؟ موږ د ژغورنې تمه لرلای شو؟"په ۱۹۴۷ز کال کې، هيلر د بوداپست په پوهنتون کې د فزيک او کيميا لوستل پيل کړل، خو هغې هغه مهال خپله پاملرنه د فلسفې په لور واړوله، کله چې په دې وخت کې د هغې هلک ملګري وهڅوله چې د فلسفې او کلتور د متقاطعاتو په اړه د فيلسوف «ګيوجي لوکاکس» درسونو ته غوږ ونيسي. هغه ډېره ژر پوه شوه چې په نوې نړۍ کې د ژوند د څرنګوالي په اړه د هغه درسونو څومره زيات د هغې اندېښنو او لېوالتياوو ته ځواب ويلی دی، په ځانګړي ډول د دويمې نړيوالې جګړې او هالوکاسټ له تجربې وروسته.
په هنګري کې لومړي مسلک
له ۱۹۵۳زکال او د لومړي وزير په توګه د «امري ناګي» له ټاکل کېدو وروسته، هيلر وکولای شول چې د «لوکاکس» تر څارنې لاندې د خپلې دوکتورا زده کړې پيل کړي، په ۱۹۵۵ز کال کې، هغې د بوداپست په پوهنتون کې استادي پيل کړه.
د ۱۹۵۶ز کال د هنګري له اوښتون څخه د پراګ تر ۱۹۶۸ز کال پسرلي پورې
د ۱۹۵۶ز کال د هنګري اوښتون د هغې د ژوند تر ټولو مهمه سياسي پېښه وه، دا مهال هغې د مارکسيستي تنقيدي اند د علمي آزادۍ اغېز د هنګري د ټول سياسي او ټولنيز جوړښت لپاره ګواښمن وليد. دا پاڅون هيلر ته د خپلو اندونو د تاييد په توګه ښکاره شو چې د مارکسيزم اصلي مطلب د خلکو لپاره د سياسي خپلواکۍ او ټولنيز ژوند ټوليز عزم دی.
لوکاس، هيلر او نور تنقيدي انديالان له اوښتون څخه له دې باور سره راووتل چې مارکسيزم او اشتراکيت بايد په بېلا بېلو ملتونو په انفرادي لارو عملي شي، په ځانګړي ډول يې د هنګري په راتلونکي کې د شوروي اتحاد ونډه تر پوښتنې لاندې نيوله. دې اندونو هيلر د «جانوس کاډر» په مشرۍ د ماسکو له ملاتړ څخه برخمن نوي حکومت سره د نظریاتي ټکر پر لاره روانه کړه؛ هيلر يو ځل بيا له کمونستي ګوند څخه و ايستل شوه او په ۱۹۵۸ز کال کې له دې امله له پوهنتون څخه وشړل شوه چې هغې په اوښتون کې د يو همکار په توګه په لوکاکس د تور لګولو څخه انکار وکړ. هغه تر ۱۹۶۳ز کال پورې د خپلو څېړنو پر بيا پيل ونه توانېده، تر هغه وخته چې هغې ته د هنګري اکاډمۍ د ټولنپوهنې انسټيټيوټ سره د څېړونکې په توګه د يو ځای کېدو بلنه ورکړه (ټومي۴-۱۸)(ګروملي ۵-۱۵).
له ۱۹۶۳ز کال راهيسې د هغه څه راپورته کېدل ليدل کېږي کوم چې وروسته د بوداپست مکتب فکر بلل کېږي، يوه فلسفي ټولنه چې لوکاکس جوړه کړې وه، تر څو د عملي او نظرياتي اشتراکيت په وړاندې مارکسيستي تنقيدي نويتابه ته وده ورکړي. د بوداپست په مکتب فکر کې نورګډونوال له هيلر سره د هغې دویم مېړه «Ferenc Fehér» همدا راز «György Márkus, Mihály Vajda» او ځينې نور پوهان شامل وو، ځينو له دې ښوونځي سره ډېرې کمې اړيکې پاللې (لکه András Hegedüs, István Eörsi, János Kis او György Bence».
له دې پړاو څخه د هيلر کار په داسې موضوعاتو متمرکز و، د بېلګې په ډول: له دې څخه د مارکس موخه څه ده چې د نويو ټولنو شخصيت و اوسي، د آزادۍ اند، لکه چې په افرادو پلی کېږي، «له بېخ څخه تر څوکې پورې» د ټولنې او حکومت د بدلون کار او د «ورځني ژوند» د ارزښتونو، باورونو او دودونو د کچې له لارې د بدلون راوستل.
د پراګ له پسرلي وروسته په هنګري کې مسلک
د ۱۹۶۸ز کال د پراګ د پسرلي تر پېښو پورې، د بوداپست مکتب د اشتراکيت په وړاندې د سمونپالو درېځونو ملاتړ کاوه. د وارسا تړون د ځواکونو له خوا پر چکسلواکيا له بريد او د مخالفينو له ځپلو وروسته، دا مکتب او هيلر دې باور ته رسېدلي وو چې د ختيځې اروپا دولتونه په بشپړ ډول مفسد او سمونپال اند يواځې دفاعي حالت لری. له «پولوني» سره په يوه مرکه کې هيلر دا ډول تشرېح ورکړې چې:"دا حکومت دومره هم نه شي کولای چې، بل نظر وزغمي، همدا مطلق العنان دولت دی، خو يو مطلق العنان حکومت په بشپړ ډول مکمل کېدای نه شي، نه شي کولای ګڼ اندي(ګڼ ګوندي) له منځه يوسي، په اوسنۍ نړۍ کې ګڼ اندي(ګڼ ګوندي) شته، خو ګڼ اندي(ګڼ) ګوندي ناقانونه ګرځولای شي. دا چې ګڼ اندي(ګڼ ګوندي) ناقانونه وګرځوي. د دې مطلب دا دی چې ګوند پرېکړه کړې، د کوم ډول مخالف نظر اجازه ورکوي. د دې دا مطلب دی چې ته نه شې کولای، داسې څه وليکې، کوم څه ته چې ګوند اجازه نه وي ورکړې، خو موږ په خپلواک ډول ليکل او فکر کول پيل کړل، کوم څه چې ټول نظام د کار کولو د لارې په وړاندې يو سترګواښ و. د اټکل له مخې: دوی نه شول کولای، د لوبې د اصولو سره سم نه لوبېدل وزغمي او موږ د لوبې د اصولو سره سم نه لوبېدو."دې نظر، د ۱۹۵۶ز کال له اوښتون وروسته د هنګري د سياسي راتلونکې په اړه د «کادر» له اند سره په هېڅ ډول سمون نه خوړ. په ۲۰۱۰ز کال کې د المانۍ ورځپاڼې «جنګل ورډ» سره د هيلر د يوې مرکې له مخې، هغه په دې باور وه چې له ۱۹۵۶ز کال وروسته سياسي او جرمي جريانات د يهوديانو پر ضد و.
سوداگري (فلم)
سوداگري (په انگرېزۍ کې:Trade) د رولاند امریش او روزلین هلر له لوري جوړ شوى فلم دى چې کارگردان يې مارکو کروزپینتر دى.
لنډيز
فلم له هغه ځايه پيلېږي چې د مکسيکو د يوې نېستمنې کورنۍ ١٣ کلنه نجلۍ چې ادريانا نومېږي له خپل ورور څخه په خپله کاليزه کې يو بايسکل ترلاسه کوي. د هغې ١٧ کلن ورور جورج ډېره مينه ورسره لري او په خپلې دې ډالۍ سره خپله خور خوشحاله کوي.
د فلم په دوام د ورونيکا په نامه يوه ښځه چې په اصل کې د پولنډ ده او د سيل لپاره مکسيکو ته تللې، د نجونو رانيولو او خرڅولو کار و بار کوي، ١٣کلنه ادريانا هم د دې ښځې ملگرو تښتولې او هڅه کوي د انټرنټ په مرسته ورته رانيوونکي پيدا کړي او په گرانه بيه يې وپلوري.
په دې وخت کې د نجلۍ ورور چې د خپلې خور په لټه کې دى د يوه بل کس په مرسته په انټرنټ کې د هغې د ليلام عکسونه پيدا کوي او رانيسي يې. کله چې د نجلۍ د ورور ملگرى په هغې پسې ورځي، رانيوونکي پر دې سړي شک پيدا کوي او گومان کوي پوليس به وي. جگړه نښلي اخر پوليس انسان تښتوونکي نيسي او ورور او خور کور ته روانېږي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:امریکایی فلمونه
استورلند
استورلنډ سیمه په لاتیني Eastern Region) د آیسلنډ هیواد ختیځه سیمه ده.
د ډله ییزو وژنو وسله
د ډله ییزې وژنې وسله (WMD) اتومي، رادیولوژیکي، کیمیاوي، بیولوژیکي، یا هر بل ډول وسلې ته ویل کېږي چې وکړای شي، لوی شمېر انسانان ووژني او هغوی ته په پراخه کچه زیان ورسوي یا د انسان په لاس جوړ شوو بنسټونو، (لکه: ودانیو)، طبیعي جوړښتونو (غرونو) یا ډله ییز ژوند ته زیان ورسوي. د دې اصطلاح ساحه او کارونه پراخه شوې ده او تر شخړې لاندې ده، چې ډېری د تخنیکي اړخ په پرتله سیاسي اړخ ته ډېره اشاره کوي. دا اصطلاح، په اصل کې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د کیمیاوي چاودېدونکو توکو په بمباریو سره منځ ته راغله، وروسته یې بیا د نورو تکنالوژیو، لکه: کیمیاوي، بیولوژیکي، رادیولوژیکي او اتومي جګړې پراخې وسلې تر پوښښ لاندې راوړې.
MD
MD کیدای شي چې وي:
د ډله ییزو وژنو وسله
د دې اصطلاح لومړنۍ کارونې
د هیروشیما او ناګاساکي له اتومي بمبارۍ نه وروسته، چې دویمه نړیوالې جګړه یې پای ته ورسوله او د سړې جګړې په ترڅ کې، دې اصطلاح په غیر عادي وسلو (د ډله ییزې وژنو وسلو) دلالت وکړ.د وېلیم سفایر له خوا په کره توګه اتومي او رادیولوژیکي وسلو ته د دې اصطلاح کارول، په دې روسیې عبارت کې "Оружие массового поражения" – oruzhiye massovogo porazheniya د ډله ییزې وژنې وسلې) لیدل کېږي.
سفایروايي: برنارد باروخ په ۱۹۴۶ ز کال کې (په ملګرو ملتونو کې په وینا کې چې ښایي د هربرت بایارد سووپ له خوا لیکل شوې وه) دا کره عبارت وکاراوه. دې عبارت هغه لومړي پریکړه لیک ته لاره وموندله، چې د ملګرو ملتونو په عمومي مجلس کې په لندن کې د ۱۹۴۶ ز کال په جنوري کې تصویب شو، چې د " ملي وسلو له زېرمو نه د اتومي وسلو او د ډله ییزې وژنې وړ د نورو ټولو وسلو له منځه وړل" کلیمات یې وکارول. د دې پریکړه لیک پر بنسټ، د اتومي انرژۍ کمیسیون (چې د نړیوالې اتومي انرژۍ د ادارې (IAEA) مخکنۍ اداره ده، منځ ته راغی.
د جې رابرت اوپن هایمر له لوري په یوه لکچر کې چې "اتومي انرژي د یوې اتومي ستونزې په توګه" تر نامه لاندې و، د دې اصطلاح کره کارونه وړاندې شوه. هغه دا لیکچر د ۱۹۴۷ ز کال د سپتمبر په ۱۷مه نېټه، د بهرنیو چارو د خدماتو ادارې او د بهرنیو چارو وزارت ته وړاندې کړ. دا لکچر د The Open Mind یا پراخ نظر په مجله کې (نیویارک: سایمن او شوستر، ۱۹۵۵ز) د دویم ځل لپاره چاپ شو. هغه وویل:"-      دا له کنترول نه ډېر پراخه دی چې په دې ډګر کې د هېوادونو تر منځ سیالي له منځه یوسي، یا دا چې د یوه ملت د وسلو د پټو هدفونو مخه به یوه بل ملت په وړاندې ونیسي، یا دا چې له اتومي برید نه مخکې او احتمالا د ډله ییزې وژنې وسلو هرډول برید نه وړاندې به یو څه احتیاطي وخت ورکړي، یا دا چې، دا به تر ډېرې کچې د اتومي انرژۍ د حذف لږترلږه د قدرتونو ترمنځ د اوږدو شخړو سرچینه وي."د متحده ایالاتو د حکومت د زیات اغېزلرونکي سند په سریزه کې چې، د NSC ۶۸ تر نامه لاندې دی او په ۱۹۵۰ ز کال کې لیکل شوی دا اصطلاح هم کارول شوې ده.
ولسمشر جان اف کنېډي، د ۱۹۶۲ ز کال د سپتمبر په ۱۲مه د رایس په پوهنتون کې د یوې وینا په ترڅ کې وویل چې: فضا به "د ډله ییزې وژنې له وسلو څخه نه، بلکې د زده کړې اوپوهې په وسایلو ډکوي. یوه میاشت وروسته " کنېډي د ۱۹۶۲ ز کال د اکتوبر په ۲۲مه د کیوبا د توغندیو د ناورین په اړه د یوې تلویزیوني وینا پر مهال "د ډله ییزې وژنې وسلو ناڅاپه برید" ته اشاره وکړه.
د همدې اصطلاح یوه کارونه، په نړیوال تړون کې چې د ۱۹۶۷ ز کال د بهرنۍ فضا تړون تر نامه لاندې دې، کارول شوې ده، خو نوموړي تړون د دې عبارت هېڅ تعریف نه دی وړاندې کړی او دا تړون په بهرنۍ فضا کې د "وسلو" ځای پرځای کول او د هر ډول "وسلې" ازموینه، په مدار کې یا په آسماني اجسامو کې د هغو ځای پرځای کول، په مشخص ممنوعیت سربېره، "هر ډول شیان چې اتومي وسلې یا د ډله ییزې وژنې هر بل ډول وسلې و لېږدوي" هم په مطلق ډول منع کوي.
د دې اصطلاح د کارونې تکامل
د سړې جګړې پر مهال "د ډله ییزې وژنې وسلې" اصطلاح، په اصل کې اتومي وسلو ته اشاره کوله. په هغه وخت کې ښه تعبیر "ستراتیژیکې وسلې" په لویدیځ کې د امریکا د اتومي سلاکوټ ته د اشارې لپاره کارول کېده، خو د "ستراتیژیک" کره تعریف نه شته، چې نه د اتومي وسلو کچه او نه د هغوی د ویجاړۍ ځواک په پام ونیسي.
د اسرائیلو لومړي وزیر مناخیم بیګن وروسته له هغه چې د اسرائیلو د هوايي ځواک په ۱۹۸۱ ز کال کې د اوپرا په عملیاتو کې د عراق دننه د تازه جوړې شوې اتومي بټۍ وېجاړې کړې، د نیوکې په ځواب کې وویل چې: "هېڅکله به دښمن ته اجازه ورنکړو چې د اسرائیلي خلکو په وړاندې د ډله ییزې وژنې وسلو ته پراختیا ورکړي." که وسلې په رښتیني ډول شتون ولري یا هم وانګېرل شي، د ډله ییزې وژنې وسلو په وړاندې له مخکې ګام کړنلاره د پیل نظریې یا Begin Doctrine په نوم پېژندل شوې ده.
"د ډله ییزې وژنې وسلې" اصطلاح، په پر له پسې توګه، په بېلابېلو دورو کې کارول شوې ده، معمولاً د اتومي وسلو د کنټرول په مفهوم کې، رونالد ریګن په ۱۹۸۶ ز کال د ریکیاویک سرمشریزې په غونډه کې دا اصطلاح هغه وخت وکاروله چې د ۱۹۶۷ ز کال بهرنۍ فضا تړون ته یې اشاره وکړه. د ریګن ځای ناستي، جورج اچ ډبلیو بوش، ملګرو ملتونو ته د ۱۹۸۹ز کال په وینا کې، دغه اصطلاح، په  اصل کې کیمیاوي وسلو ته په اشاره وکاروله.
د سړې جګړې پای، په اټومي وسلو باندې د یوه مخ نیوونکي عامل په توګه، د متحده ایالاتو تکیه کمه کړه او د دې لامل شوچې، خپله مخه بې وسلې کولو ته واړوي. پر کویټ باندې د ۱۹۹۰ ز کال د یرغل او د ز۱۹۹۱ ز کال د خلیج جګړې، د عراق د اتومي، بیولوژیکي او د کیمیاوي وسلو پروګرامونه د بوش د لومړۍ ادارې ځانګړې اندېښنې لامل شو. له جګړې وروسته، بل کلنټن او نورو لوېدیځو سیاستوالو او رسنیو دا اصطلاح، د عراق د وسلو د پروګرامونو ویجاړولو لپاره د پرله پسې هڅو په توګه کاروله.
په متحده ایالاتو کې د ۲۰۰۱ ز کال د سپتمبر د ۱۱ مې له بریدونو او د ۲۰۰۱ ز کال د تبک (انتراکس میکروب) له بریدونو نه وروسته، په ډېرو هېوادونو کې د غیر عادي وسلو او نامتناسبو جګړو وېره حاکمه شوه. دا وېره، د ۲۰۰۲ ز کال د عراق د بې وسلې کړکېچ او په عراق کې د ډله ییزې وژنې د وسلو د شتون ادعا سره لوړې کچې ته ورسېده، چې په ۲۰۰۳ ز کال کې پرعراق باندې د برید لومړنی توجیه وګڼل شوه، خو امریکايي ځواکونو په عراق کې هېڅ ونه موندل. دوی د کیمیاوي وسلو پخوانۍ ذخیرې وموندلې، چې په کې د سارین او د سفلر ګاز شامل وو، مګر ټول د زنګ یا تخریب له امله د کارونې وړ نه و. که څه هم عراق، په ۲۰۰۹ ز کال کې د کیمیاوي وسلو زیرمه اعلان کړه ،چې د ۱۹۹۱ ز کال خلیج جګړې وروسته د ملګرو ملتونو کارکوونکو خوندي کړې وه. په ذخیره کې، په عمده توګه کیمیاوي مخکیني توکي شامل وو، مګر ځینې مهمات د کارونې وړ پاتې شول.
د امریکایي لهجې ټولنې، د دې دورې په ترڅ کې د هغې د پراخې کارونې او (په ټوله نړۍ کې) د عامه پېژندنې له امله په ۲۰۰۲ ز کال او په  ۲۰۰۳ ز کال کې د "ډله ییزې وژنې وسلې" (او مخفف یې، WMD د کال کلیمه وټاکله. د لیک سوپریرایالتي پوهنتون WMD، د خپلو اصطلاحاتو په هغه لېست کې اضافه کړه چې، "د ناسمې کارونې، د ډېرې کارونې او د عمومي نه کارونې" (او "د داسې کارت په توګه چې، د تېري له ټولو ډولونه نه مخکښ دی") اېستل شوې ده.
د امریکا فدرالي پولیسو، د ۲۰۱۳ ز کال د اپریل د ۱۵مې د بوستن ماراتن بمي برید، د اصلي شکمن په وړاندې په خپل جنایي شکایت کې په دیګ بخار کې ځای پر ځای شوی بم، "د ډله ییزې وژنې وسلې" په توګه یاد کړی و.
داسې غوښتنې شته چې، د سایبري وسلو لږ تر لږه ځینې ډلې باید د WMD په توګه طبقه بندي کړل شي، په ځانګړې توګه هغه چې په لویه کچه د بنسټیزې زېربنا د (فزیکي) ویېجاړتیا لامل کېږي. که څه هم ځینو پوهانو د WMD په توګه د سایبري وسلو د طبقه بندي کولو په اړه په دې دلیل نیوکه کړې چې، "اوس مهال نه شي کولی، انسانانو ته په مستقیمه توګه د ټوپک یا بم په څېر مرګ ژوبله واړوي" یا په روښانه ډول د WMD  "قانوني او تاریخي تعریفونه، نه پوره کوي".
آستارا ولسوالي
آستارا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان آستارا)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د آستارا ښار دی. دا ولسوالي ۹۱٬۲۵۷ تنه نفوس لري او مساحت یې ۳۴۴ کیلومتره مربع دی. د آستارا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
مندليفيوم
مندليفيوم (په انگرېزي: Mendelevium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Md سمبول او ۱۰۱ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
ان ارکو
ان ار کو د ناروی یوه تلویزیوني شبکه ده کوم چی د ناروي ددولت لخوا اداره کیږی کوم چی شاوخوا ۸۳ کاله مخکي جوړ شو.
سرچینۍ
وېشنيزه:ناروې
استنبول سفير
استنبول سفير ترکي په ښار  استنبول کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 54 منزلونه دي او ددې لوړوالی  261 ميټر (856 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2010 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
تبعیض
تبعیضي دودونه، سیاستونه، نظرونه، کړنې او قوانین د نړۍ په ټولو برخو کې په ډېرو هېوادونو او بنسټونو کې شته، په هغو سیمو کې هم شته، چې تبعیض ته زیاتره په سپکه سترګه کتل کېږي. په ځینو ځایونو کې هڅې لکه سهمیه د هغو کسانو په ګټه کارول شوي ،چې ګمان کېږي، د تبعیض اوسني یا پخوانی قربانیان وي. دا هڅې زیاتره د تناقض سره مخ شوې او کله ناکله د معکوس تبعیض په نوم هم بلل کېږي.
رېښه
په انګلیسي ژبه کې د تبعیض اصطلاح، د ۱۷مې پېړۍ په پیل کې راڅرګنده شوه. دا اصطلاح د لاتیني کلیمې discriminat نه، چې د 'ترمنځ توپیر' په معنا ده، د discriminare له فعل نه، د discrimen نه، چې د 'توپیر' معنا، او همدا رنګه د discernere د فعل نه اخیستل شوې. د "تبعیض" اصطلاح د امریکا د کورنۍ جګړې راهیسې په عمومي ډول په امریکایی انګلیسي کې د یو فرد سره یوازې د ده د نژاد پر بنسټ د تعصبي چلند په معنا تحول وکړ، وروسته بیا په ټولنه کې په نامناسبه ډله یا کټګورۍ کې د غړیتوب له امله عمومي شوه. مخکې له دې چې د دې کلیمې مفهوم تقریباً عمومي شي، د درک، سلیقې او کمال لپاره مترادفه کلیمه وه، لکه: په "سلیقه او ټاکنه یا  taste and discrimination " کې چې په عمومي توګه د ستاینې وړ ځانګړتیا په معنا ده او په " تبعیض کول" یا "discriminate against "  کې په عامه ټوکه د خوار ګڼلو په معنا وه.
تعریفونه
د تبعیض په اړه د ملګرو ملتونو په درېځ کې دا وینا شامله ده: "تبعیضي چلندونه ډېرې بڼې لري، خو ټولې د یو څه محرومیت یا رد بڼه لري." د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا نړیوال بنسټونه، په ټوله نړۍ کې د تبعیض پای ته رسولو لپاره کار کوي.
عمر
عمر پالنه یا د عمر تبعیض د یو چا د عمر پر بنسټ تبعیض او ډلبندي ده. دا د باورونو، معیارونو او ارزښتونو یوه ټولګه ده چې د یوه کس پروړاندې عمر د تبعیض یا ټيت کتنې د توجیې لپاره کارول کېږي. عمرپالنه زیاتره د زړو خلکو، یا ځوانانو او ماشومانو ته متوجه ده.
په متحده ایالاتو کې د عمر د تبعیض شتون په ګومارنه کې تر سترګو کېږي. جوانا لاهي، د تګزاس اې او اېم د دولتي او عامه خدمتونو د بوش ښوونځي پروفیسور وموندله چې، له ۴۰ سلنې نه ډېر شرکتونه د زړو کار غوښتونکو په پرتله ډېر د ځوانو بالغ کارغوښتونکو سره مرکه کوي. په اروپا کې، د ګنټ پوهنتون څېړونکو ستیجن بروت، جنیفر نورګا، یانیک توی او ماریک وان هېک په بلجیم کې مقایسوي نسبتونه اندازه کړ. دوی وموندل چې د عمر تبعیض، د هغه فعالیت له مخې نامتجانس دی چې پخوانیو نوماندانو د خپل تعلیم وروسته په اضافي کلونو کې په غاړه اخیستی وي. له دوی سره په بلجیم کې یوازې په هغه حالت کې تبعیض کېږي، چې د وزګاری یا نااړونده دندې ډېر کلونه ولري.
د انګلستان د کنټ پوهنتون په یوه ټول پوښتنه کې، ۲۹ سلنه ځواب ویونکو څرګنده کړه چې ،دوی د عمر تبعیض نه ځورېدلي دي. دا د جنسي یا نژادي تبعیض په پرتله لوړ نسبت دی. په پوهنتون کې د ټولنیزې ارواپوهنې پروفیسور ډومینیک آبرامز دې پایلې ته ورسېد چې عمرپالنه، د تعصب ترټولو لوړه بڼه ده چې د برېتانیې په نفوس کې تجربه شوې ده.
پرګنې
د یونیسف او د بشري حقونو د څار د ادارې پر بنسټ، پرګنیز تبعیض په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۲۵۰ مېلیونه خلک تر اغېزې لاندې راولي او په ځانګړې توګه د آسیا په ځينو برخو (هند، سریلانکا، بنګلدیش، پاکستان، نیپال، جاپان) او افریقا کې پراخ دی. تر ۲۰۱۱ ز کال پورې، په هند کې ۲۰۰ میلیونه طبقه بندي یا جدول بندي شوې پرګنی (په خوا د "نجسانو" په نوم یادېدې) وې.
معلولیت
د معلولینو په وړاندې تبعیض او د هغو خلکو غوره والی معلول نه دي، د پیاوړتیاپالنې یا د معلولیت د تبعیض په نامه  یادېږي. د معلولیت تبعیض، چې د نامعلولو کسانو "عادي ژوند" د معیار په توګه په نظر کې نیسي، په عامه او خصوصي ځایونو او خدمتونو، تعلیمي چاپېریالونو او ټولنیزو خدمتونو کې ترسره کېږي، چې د "عادي" خلکو لپاره جوړ شوي، څو ډوله معلولیت لرونکي کسان له دې نه محروم دي. څېړنو ښودلې  ده چې: معلولین نه یوازې کار ته اړتیا لري، ترڅو د اجورې د ترلاسته کولو فرصت ولري، بلکې د رواني روغتیا او هوساینې ساتلو لپارهم کار ته اړتیا لري. کار د یوه کس لپاره یو شمېر لومړنۍ اړتیاوې، لکه ټولیزه موخه، ټولنیزه اړیکه، حالت او فعالیت پوره کوي. یو معلول کس زیاتره په ټولنیزه توګه ګوښه وي او کار د هغوی د انزوا د کمولو یوه لاره ده.
په متحده ایالاتو کې، د معلولو امریکایانو قانون، ودانیو او خدمتونو دواړو ته د لاسرسي مساوي شرایط برابروي او په نورو هېوادونو کې هم ورته قوانینو را منځ ته شوي دي، لکه: په بريتانیا کې د ۲۰۱۰ ز کال د برابرۍ قانون.
شينتو
شینتو (神道) د جاپان یو مذهب دی, د بودیسم سره، دا په جاپان کې یو له مشهورو مذهبونو څخه دی. شینتو د طبیعت په عبادت ، د روحانی نیکونو ، د روحانی پاکوالی ، او د " کامی" (神) په نوم د روحونو په درناوی ټینګار کوی.
کامي
کامي د خدای لپاره د ياماتو ژبې ويی دی خو په ياماتو پښويه کې ډېرگړی او يوگړی نشته نو کامي تش يو خدای له نه کارول کيږي بلکې د خدای بېل بېل څرگندوي له هم کارول کيږي. له شينتو مخې دا څرگندوي په چاپېريال کې موندل کيږي لکه په ونو، سيندونو، ژوي وغيره وغيره کې کامي مېشت کېدې شي.
کاننگاره
د دوی طنيعي غونډال سره دا جاج تړاو لري. تر دې لاندې د شينتو لار تلونکو په ښه او بد باندې توپير کولی شي.
امېنوميناکانوشي
له شينتو مخې امېنوميناکانوشي لومړی کامي و. له شينتو مخې امېنوميناکانوشي د ټول ټوپن او  تخليق سرچينه ده.
د ياماتو جوړونه
له شينتو مخې دوه څښتنو ياماتو جوړه کړې وه: يزاناگي [څوک چې بولي] او يزانامي [څوک چې بلل شوې وي]. دوي نه بيا نور کامي را ووتل.
وېشنيزه:شينتو وېشنيزه:مذهب
ساييز غږونه
ساييز غږونه يا تنفسي غږونه (په انگرېزي: Respiratory sounds) هغو غيرنورماله غږونو ته وييل کېږي چې د ستېتوسکوپ په مرسته د ناروغ د سږو د فيزيکي کتنې يا غوږنيولو (اسکولټېشن) په وخت کې اورېدل کېږي.
په دې متن کې "نامهاله غږونه" هغو غږونو ته چې د سا اخيستنې او ساوېستنې نورمال غږونو پرته اورېدل کېږي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:غيرنورماله ساخيستنه وېشنيزه:سږپوهنه
NO
NO کیدای شي چې وي:
سویلي سیمه
سویلي سیمع په تګرینیایي ژبه ደቡብ) د افریقایي هیواد اریتریا له ۶ ولایتونو څخه یو دی.
دوږخ
دوږخ د انسانانو په نظر هغه ځای دی چی یو بدکاره انسان تر مرګ وروسته هلته ځۍ ددنیا %۹۰ انسانان پر دی خبره اعتقاد لری ددی خلکو نه زیات شمیر مسلمانان او عیسایان دی.
نوبېليوم
نوبېليوم (په انگرېزي: Nobelium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د No سمبول او ۱۰۲ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
لشبونه عظمي
لشبونه عظمي چين په ښار  مکاو کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 47 منزلونه دي او ددې لوړوالی  261 ميټر (856 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2008 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
LR
LR کیدای شي چې وي:
باميان ولسوالۍ
باميان ولسوالۍ د باميان ولايت مرکزي ولسوالۍ ده دا ولسوالۍ یخه هوا لرې او او سیدونکې ېې د هزاره قوم اړوند دي په 2003کال کې یې نفوس 028’70 اټکل شوی وو.
بغلان ولايت
بغلان د افغانستان د 34 ولایتونو له جملې څخه دی چې ددی هیواد په شمال کې موقیعت لرې. پدی ولایت کې مختلف قومونه او سیږې چې په ترتیب سره د پښتانه، تاجک، ازبک، ترکمن، او [[هزاره وو څخه دي.
تاريخ
دا ولایت د مخه د قطغن او بدخشان په ډله کې شامل وو. وروسته یې د څانگړې ولایت تشکیل غوره کړ. دا ولایت لرغونی تاریخ او د کتلو وړ لرغونی مرکزونه لرې لکه سرخ کوتل یي یو لوی تاریخې مرکزدی، چی د پلخمرې په ۱۲ کیلومتری کې موقعیت لرې او په لومړی میلادې پیړی کې د لوی کوشانې امپراطور کنیشکا له خوا جوړ کړای شوی. دا ولایت د روسي ترکستان د هوا له تاثیراتو، د آمو سیند له رطوبتونو او د سایبریا د هوایی کتلو له اورښت څخه متاثره کیږی. کلنی اورښت یې په همواره سیمه کې د ۲۰۰ او ۳۰۰ ملې مترو په منځ  او د خنجال او غرنیو برخو کې د اورښت کلنی اندازه له ۴۰۰ څخه تر ۶۰۰ ملې مترو رسیږی. د اوړی تودوخه یې د ۳۰ او ۴۰ ترمنځ او ژمی صفر او -۵ ته راښکته کیږی. د دې ولایت مغلان غر،مختارغر او د چنغور غرونه مشهور دي. همدا راز د اندراب سیند، خنجان سیند، بامیانو سیند، د پلخمري د سیند مرستیالان یي مشهور سیندونه دي او د دې سیمې د ښکلا سبب گرځې. په دې ولایت کې د اوبو لگولو سیستم ډیر منظم، بندونه او نهرونه یی هم تړلې او منظم دي. ښې فابریکې او صنعتې دستگاوي لری. وزلوبه د نوي کال میله، آس سپرلی او پهلوانۍ د هغوی لرغونی دود دی، چی دا تقریبا د ټولو شمالی ولایتونو میراث دی. په دي ولایت کې دکیله گي هندواڼی، خټکی، غنم، پنبه، لبلبو،د د ډنډغوري پیاز او وریجی ډیر حاصل ورکوي. دا ولایت د سمنټ یوه لویه فابریکه لري. چي د ورڅی ۴۰۰ تڼه تولید لري او د پلخمري د نساجي فابریکه د ورڅې ۷۴۰۰۰ متره ټوکر او بدلی شي. په دي ولایت کي ۴۰۱۰۰۰ اکړه ابي او ۷۴۸۰۰۰ اکړه للمي څمکه موجوده ده. په غرنیوبرخو کي یې د الپاین، څیړی او پنجه چنار ونې دیرې لیدل کیږی او د خنگلونو ساحه یې ۴۳۷۷۰۰ جریبو ته رسیږي. د اداري تشکیل د واحدونو ویش یي په لاندې ډول دی: د بغلان ښار د ولایت مرکز، پلخمری ولسوالي، دهنه غوري علاقه داری، دوشي ولسوالي، تاله و برفک علاقه داري، خنجان علاقه داري، اندراب ولسوالي، خوست اوفرنگ ولسواي، نهرین ولسوالی، بورکه علاقه داري.
نفوس
ټول وگړي ۴۸۴۴۷۵	ټول مساحت ۱۷۱۰۶
سرچينې
وېشنيزه:افغانستان
میر سعید سلطان غالييف
میر سعید سلطان غالييف (په روسي Мирсаи́д Хайдаргали́евич Султа́н-Гали́ев)یو تتري شوروي فعال او سیاستمدار و.
ژوند
د میر سعید پلار یو غریب ښوونکی و. میر سعید د موراوپلار او ۱۱ وروڼو سره په یو کوچنی کور کښې لوی شو.
سیاسي فعالیت
میر سعید سلطان غالییف د اسلامي سوسیالیزم ملاتړ و.
حاد برونشيت
حاد برونشيت يا د قصباتو حاد تسپود (په انگرېزي: Acute bronchitis) د سږو يوه ناروغي ته چې اصلي عامل يې باکتریا او یا هم ویروسونه دي. کله چې ویروسي تسپود د سږو په هوایي نلونو کې دوام وکړي نو باکتریا هم ورسره ضميمه کیږي او هوايي نلونه نور هم متاثره کوي. پدې وخت کې انټيبايوټيک اغېزمن درمل دي چې ناروغ ته ورکول کېږي.
چه هونگڅای
چه هونګڅای (چي هونګڅای) يو چينایي ليکوال او ژبپوه دی. نوموړی په لومړی ځل پښتو چيني قاموس ليکلی دی.
حاد برونشيت
د ناروغۍ نښې نښانې
د قصباتو د باکتريايي التهاب نښو کې چرکين شين رنگه يا زېړ رنگه بلغم د ټوخېدو سره موجود وي، ناروغ تبه هم لري او د ستېتسکوپ په مرسته د ناروغ په سږو کې د اصغاء په صورت کې د رانکای غږ اورېدل کېږي.
درملنه
د دې ناروغۍ درملنه د انټیبيوټيک درملو په مرسته ترسره کېږي. هغه انتيبيوتيکونه چې په دې حالت کې ورکول کېږي داسې دي:
امپيسيلين يا ټېټراسيکلين د 7 ورځو پورې بايد وکارېږي د 5 کالو نه کم عمره ماشومانو ته امپيسيلين ورکول کیږی. - مايعات د ايشېدلو اوبو انشاق
وېشنيزه:ناروغۍ
RF
RF کیدای شي چې وي:
تسلسل
تسلسل یوه فلسفي او کلامي اصطلاح ده، چې په عامه مانا کې د نه پای ته رسېدونکو چارو ټولگې ته ویل کېږي، که هغه له دواړو اړخو یا یو اړخ څخه یې پیل او پای نامالومه وي. او په ځانگړي مانا کې بیا د تسلسل ويي د داسې نه پای ته رسېدونکو چارو ترتیب ته وایي چې یو ځیر د بل لامل (علت) وي، او بل د بل ځیر لامل، او په همدې توگه تر ناپایه ډول سره یو د بل لامل وي.
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
لارېنسيوم
لارېنسيوم (په انگرېزي: Lawrencium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Lr سمبول او ۱۰۳ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
ردرفورديوم
ردرفورديوم (په انگرېزي: Rutherfordium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Rf سمبول او ۱۰۴ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
موګادیشو
موګادیشو په انګلیسي Mogadishu) په افریقا کې پروت د سومالیا هیواد پلازمینه او لوی ښار دی چې کابو ۰۰۰'۵۰۰'۲ وګړي لري.
محمد اسلم خان کمالي
محمد اسلم خان کمالي (زوکړه د ۱۸۸۶ زېږدي کال د جولای ۱۳، مردان - مړینه د ۱۹۶۲ زېږدي کال د نومبر ۲۳، مردان) د لوی افغانستان د پښتو ژبې شاعر او لیکوال وو.
مخينه
ارواښاد محمد اسلم خان کمالي د ۱۸۸۶ ز کال د جولای پر ۱۳ نېټه د مردان د بره خانخېلو د کمالزو په درنه کورنۍ کې د سردار خان کره زيږېدلی وو. هغه لوړې زده کړې د ايډورډ کالج کې ترسره کړې.
محمد اسلم خان کمالي د پښتو، عربۍ، پاړسي انگريزۍ، فراسي ژبو په ليک لوست او ويلو کې ډيره پوهېده او په فراسي ژبه کې خو يې د هيگو انسټيټيوټ نه بری ليک (ډيپلوم) هم اخستی وو. سبربېره پر دې، هغه په ديني علومو هم پوهېده. کمالي د لندن، جرمني او هند ته سفرونه هم کړي ول. ويل کېږي چې محمد اسلم خان کمالي په لندن کې د پښتو ژبې پروفېسر هم پاتې شوی وو. ارواښاد کمالي د پښتو ژبې نوميالی شاعر او ليکوال وو. لکه څنگه چې هغه د کمالزو له کورنۍ سره اړوندي (تعلق) درلود، نو پر دې بنسټ يې د ځان لپاره د کمالي لنډنوم (تخلص)خوښ کړی وو او په ادبي نړۍ کې يې د کمالي په نوم اوڅارتيا موندلی وه.
د محمد اسلم خان کمالي شاعري
شاعر کمالي په خپلو شعرونو کې په ډېره ښکلې او ساده ژبه کې د حسن و عشق، قيصې، سياسي، قومي، او ټولنيزې غوښتنې بيان کړې دي. د هغه په شاعرۍ کې ورځنۍ ترسکونې او محاورې هم موندل کېږي. ځنې مترنم بحرونه هم د کمالي صيب د شاعرۍ کمال دی.
د شعر بېلگې یې
محمد اسلم خان کمالي د پښتنو د بې اتفاقي او بدحالي په(ولې) نظم کې داسې ژړلې ده:
منتشر قوم د پښتون پروت دې په ذلت کې ولې - ټولې دنيا کې پسمانده دی اخوت کې ولې
د انسان قدر په تهذيب او تمدن باندې شي - پښتون دې خوښ په افتراق او په وحشت کې ولې
د يار حسن سرخط سره داس ليکي - چې تشبيه له مې گلاب ته وکتل
ګلاب لاس په دواړو غوږو کيښودل - راته يې ووې ولې ما رسوا کوې ته
ګران دې ستا ديار د مخ هسې کيدل - چې په سترگو يې نظر د نرگس پريوت
سر يې ښکته کړو له شرم و له خجل - چې نگهت يې د گلشن لور ته رخ وکړو
په هر گل راغې هيبت او لړزيدل - قد قامت يې چې په باغ کې سروو وليد
له عنابه يې رنگ زيات دی يو په سل - خرامان چې وليدی شي په گلگشت کې
له درې زرکانو هېر کړي د تلو چل - نزاکت او نفاست يې بې عديل دی
نه پوهېږم په څه ورکړمه مثل - سر تر پايه مجسم ناز کرشمه دی
هميشه ترې حسن کاندې پټېدل - د اشنا اوصاف يې نه راځي شماره کې
کمالي يې که د شمار سعي کا تل
مدني اکر
د کمالي صيب نارينه اولاد نه وو؛ هغه دوې لوڼې درلودې، چې يوه لور يې سعيده شعاع نوميده او د خپل پلار په شان عالمه، فاضله ميرمن او د پښتو ژبې شاعره وه.
شاهد خان
شاهد خان پاکستانی فیلم لوبګر او پروډیوسر دي هغه شاوخوا ۱۵۰ پښتوډرامي او فلمونه جوړ کړي دی.
محمد اسلم خان کمالي
مړينه
ارواښاد محمد اسلم خان کمالي د ۱۹۶۲ ز کال د نومبر پر ۲۳ نېټه له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې او په مردان کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او جنت يې څای شه.
شاهد خان
سرچینۍ
وېشنيزه:پاکستانۍ لوبگرانی
محمد اسلم خان کمالي
ليکلي او چاپ شوي نښيرونه يې
۱- منتخبات کمالي (شعري ټولگه)، د ۱۹۵۷ زېږدي کال چاپ.
۲- کليات کمالي. د ارواښاد محمد اسلم خان کمالي د شاعرۍ دوې ټولگې د « منتخبات کمالي » او « کليات کمالي » په نومونو سره چاپ شوې دي. د منتخبات کمالي يوه چاپي نسخه د شاعر او ليکوال ميا وکيل شاه فقيرخېل په کتابتون کې پرته ده. دا کتاب ۲۲۲ مخه لري او په دولسو څپرکيو وېشل شوی، چې پر حمدونو، نعتونو، مناجاتو، پښتني ملي او ادبي نظمونو سربېره، پند او نصحت، مينه، حسن او جمال نه ډک غزلونه او رباعيانې يې پکې ليکلي دي چې د ليکلو نېټه، ځای او مهال يې هم ورسره ليکلی دی. دا کتاب پر ۱۹۵۷ زېږدي کال چاپ شوی دی.
اخځليک
۱- د شاعر او ليکوال ميا وکيل شاه فقيرخېل فېسبوک پاڼه.
اوېستا
اوېستا د افغان فیلسوف او د څینو په اند الهي استازي (پیغمبر) زردشت د لرغونو مذهبي شعرونو هغه ټولگه ده، چې یوویشت نسک (کتاب) یې لرل، او په نننۍ بڼه پینڅه ځانگې لري. دا پینڅه ځانگې له یَسنه چې پدې کې د زردشت ویناوی د گاهان په نامه راوړل شوي څا پرڅای شوي، یشت‌ (سرودونه)، وندیداد، ویسپرد او خرده‌اوستا ځخه عبارت دي.
د اوستا مانا
د اوستا ویي خپله د اوستا په کتاب کې ندې راغلې. دا ويي د پوهې او پېژندنې په مانا دی، چې د وېدا (هندي مذهبي کتاب) له ویي سره په ریښه کې گډ ښکاري.
دي ماسټرپيس (هانک کانگ)
دي ماسټرپيس (هانک کانگ) هانگ کانگ په ښار  هانگ کانگ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 64 منزلونه دي او ددې لوړوالی  261 ميټر (856 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2007 کې ترسره شو۔
محمد نادر جلالي
بټنوک|محمد نادر جلالي بټنوک|289px|محمد نادر جلالي
دي ماسټرپيس (هانک کانگ)
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
اوېستا
بهرنې تړن
وېشنيزه:زردشتیزم وېشنيزه:اوېستا
محمد نادر جلالي
مخينه
محمد نادر جلالي د غلام جيلاني جلالي (۱۴۰۰ ه ق مړ) زوی او پر ۱۳۰۹ لمريز کال په غزني کې زېږېدلی دی. دی لا کوشنی وو چې له خپلې کورنۍ سره يو ځای له غزني څخه کابل ته وکوچېد او هلته مېشت شو. ده خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې وکړې او د دېرشمو کلونو (۱۳۳۰ - ۱۳۴۰) په وروستيو کې به یې نظمونه په کابل مجله کې خپرېدل. دا مهال دده د فرهنگي کار پيل وو. هغه به دا مهال د رحمان بابا په پسرلنۍ او د پښتونستان په ځينو مشاعرو کې برخه اخیسته او په مشاعرو کې ویل شوي شعرونه به یې په کابل مجله کې خپرېدل. محمد نادر جلالي د څلوېښتمو کلونو په بهير کې مسکو ته ولاړ. هغه د مسکو راډیو په پښتو څانگه کې ويندويي کوله. نوموړي د کار تر څنگ زده کړه هم وکړه او پر ۱۳۴۶ لمريز (۱۹۶۵) زېږدي کال يې د مسکو له دولتي پوهنتون څخه ماسټری واخيسته؛ ادبيات يې ولوستل، روسي ژبه یې زده کړه او هېواد ته ستون شو.
دندې
محمد نادر جلالي له شوروي اتحاده افغانستان ته تر ستنېدو وروسته د هېواد په نشراتي څانگو کې پر کار وگومارل شو. د کابل په مرکزي ورځپاڼو لکه هېواد او جمهوریت، راډيو او نورو څانگو کې یې کار وکړ. څه موده د ننگرهار ورځپاڼې پازوال چلوونکی او د ننگرهار ولايت د اطلاعاتو او کولتور مدير هم وو. هغه دا مهال پر عادي ژورنالیستي ليکنو سربېره د روسي پښتو پوهانو اثار هم په پښتو ژبه ژباړل او په رسنيو کې يې خپرول. جلالی پر ۱۳۵۸ لمريز کال مسکو ته ولاړ او هلته په «پروگرس» نشراتي مؤسسه کې د ژباړن په توگه پر کار وگومارل شو او تر ۱۹۹۱ ز کاله پورې یې دا دنده درلوده. تر دې وروسته په هېواد کې د بدليدونکيو حالاتو له لامله لکه د نورو ډېرو افغانانو په څېر دی هم هېواد ته ستون نه شو او تر مړينې په مسکو کې پاتې شو. نوموړي له ۱۳۵۸ لمريز کاله تر ۱۳۷۰ لمريز کاله پورې نږدې په دولسو کلونو کې په لسگونو سياسي، ټولنيز، کولتوري، تيوریکي او همدا راز ځينې مهم ادبي اثار هم په پښتو وژباړل. په دې لړۍ کې یې د ماشومانو ادبيات هم هېر کړي نه ول. د افغان ماشومانو لپاره يې په لسگونو وړې کيسې هم وژباړلې چې د مسکو د نشراتي موسسو په ځانگړيو مصورو کتابگيو کې چاپ شوې. جلالي د ژباړن تر رسمي دندې وروسته هم ارام کېنناست او د ژوند تر پايه د ځينو اثارو پر ژباړه بوخت وو. نوموړي د پخواني شوروي اتحاد د واکمنۍ پر وروستیو کلونو ځینې ټولنيز، وټه ييز، سياسي، فلسفي او تيوريکي اثار له روسي ژبې په پښتو وژباړل او د پروگرس له خوا د ۱۹۸۰ - ۱۹۸۹ زېږدي کلونو په بهير کې چاپ شول. ددې اثارو ژباړه او چاپ په افغانستان کې د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند له واکمنۍ او پر افغانستان د شورویانو د يرغل له کلونو سره برابرښت لري. شوروي واکمنو غوښتل چې پر کابل د واکمن رژیم د تيوريکي ملاتړ لپاره خپل ليکلي اثار په پښتو او دري ژبو چاپ کړي؛ گوندي وي چې ددغو اثارو د لوستلو له لارې پر کابل واکمن رژيم د لوستو افغانانو ملاتړ تر لاسه کړي. دغه اثار اوس مطرح نه دي، ځکه چې نه شوروي نظام پايښت وموند او نه يې اقمار ورپاتې شول. د کابل رژيم د شوروي اتحاد تر ړنگېدو څو مياشتې وروسته د خلق دموکراتيک گوند د یوې ډلگۍ او ځينو تنظيمي ډلو د گډ ايتلاف له لارې سقوط وکړ. د جلالي ژباړې ښايي چې ځينې خلک له دې جهته هم بابيزه وبولي چې نور په درد نه لگي او دا چې د مارکسیزم-لېنينېزم د اندېښنو په رڼا کې د ليکل شويو اثارو ژباړې مضرې هم وبولی، خو زه [زلمی هېوادمل] سره له دې چې ددې اثارو له مفکورې او اندېښنو دفاع نه کوم او نه پرې باور لرم، خو د پښتو د غنا د یو لېوال په توگه ددې پلوی يم چې په يوه ژبه کې بايد هر ډول اثار وي. په ژبه کې د هر ډول اثارو او هر ډول مفکورو غبرگون ژبې ته بډايتوب وربښي او د هر ذوق او هر فکر لوستونکی پکې څه مومي. د ژباړن جلالي په ژباړو کې د منځنۍ اسيا د ولسونو د ادبياتو، د کلاسيکو روسي ادبياتو، د شوروي دوران د ځينو ادبي اثارو او د ماشومانو ادبياتو ژباړې هم شته چې ادبي او هنري ارزښتونه لري. افغان لوستونکي او زموږ ليکوال په تېره بیا د داستاني ادبياتو هغوی ترې ډېر څه زده کولی شي.
د جلالي چاپ شوي اثار
لومړۍ برخه: له سیاسي، ټولنيزو، وټه ييزو، فلسفي او تيوريکي اثارو څخه: دويمه برخه: له ادبي اثارو څخه: درېيمه برخه : د ماشومانو ادبياتو څخه :
د جلالي ناچاپه اثار
له هغه وخته چې د پروگرس خپرندويه موسسه کې پښتو ژباړې او چاپونې بندې شوې او بيا وروسته پروگرس خپرندويه موسسه وتړل شوه ، محمد نادر جلالي په مسکو کې له اقتصادي ستونزو سره لاس او گرېوان ژوند تېراوه ، خو ددې تر څنگ یې له کاره لاس نه اخیست او خپله ژبه یې د ژباړې له لارې غني کوله. ده له ۱۹۹۰ ز کاله تر مړينې پورې ځينې نور اثار وژباړل او چاپ ته یې چمتو کړل. گوندي وي څوک پيدا شي چې دا اثار یې چاپ کاندې. دا لاندې ناچاپه اثار یې له کورنۍ سره شته دي : د محمد نادرجلالي نظمونه : جلالي د شعرونو یوه ناچاپه ټولگه لري چې اوسمهال يې له زوم محمد ناصر سره په جرمني کې ده. د شعر يوه بله بېلگه یې داده : پرې جنبې دي چې پښتون یې نن پر ملا مات کړی - دې تربگنيو ځانځانيو لا پخوا مات کړی. درنده نه خوري د خپل ورور غوښې په جبر کله ـ په ناپوهۍ کې پښتون خپل ورور بې پروا مات کړی.
مړينه
محمد نادر جلالي د ۱۳۷۴ لمريز (۱۹۹۵) ز کال د نوامبر پر ۳۰ له هېواده لري په مساپرۍ کې د يوه شديد عصبي شوک لامله د ۶۵ کلو په عمر له دې نړۍ سترگې پټې کړې او د هماغه کال د ډيسمبر پر څلورمه د مسکو په «دامادېدووا» کې د مسلمانانو په هديره کې خاورو ته وسپارل شو.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
بيجين ګا
بېرونۍ تړنې
وېشنيزه:بيجي وېشنيزه:پي وېشنيزه:چينايي لوبگران وېشنيزه:چينا وېشنيزه:چينايي تاريخ وېشنيزه:چينايي فلسفه وېشنيزه:چينايي لوبغاړي
DB
DB کیدای شي چې وي:
اوښمرغه
اوښمرغه (په انگرېزي: Ostrich) يو نا الوتانده مارغه دی چې د افريقا لويه وچه يې د پېدايښت چاپېريال دی.
وېشنيزه:ځغاستونكى مرغان
سپيدان ولسوالي
سپيدان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سپیدان)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د اردکان ښار دی. دا ولسوالي ۹۱٬۰۴۹ تنه نفوس لري. د سپيدان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عبدالرحيم خټک
عبدالرحيم خټک د پښتو ژبې يو شاعر دی.
مخينه
عبدالرحيم خټک د پښتو ژبې يو شاعر تېر شوی دی. دی د شعرونو یو ديوان لري چې تر اوسه لا نه دی چاپ شوی او په ټوله نړۍ کې يې يوازې درې قلمي نسخې شتون لري. ددغه ديوان يوه قلمي نسخه د روسیې فدراسيون د ختيځ پېژندنې انستيتوت په واک کې ده. دده د ديوان دغه قلمي نسخه روسي متنپوه او ايرانپوه کارل گېرمانوويچ زالېمان (۱۸۴۹-۱۹۱۶) پر ۱۹۰۸ زېږدي کال له بخارا څخه راوړې وه. عبدالرحيم خټک په زلميتوب کې د کندهار او تهران له لارې د روحاني استاد او پير په لټه کې بخارا ته تللی وو. نوموړی په بخارا کې د شيخ او صوفي شاعر ملا محمدي شاگرد شو او څه د پاسه پنځوس کاله یې په بخارا کې ژوند وکړ. په دې اړه پخپله خټک هم په خپلو شعرونو کې ليکلي دي. د عبدالرحيم خټک د ديوان قلمي نسخه دده تر مړينې پېنځه کاله وروسته ليکل شوې ده او کېدای شي چې د وخت په تېرېدو سره د څېړونکيو او چاپوونکیو د لېوالتيا وړ وگرزي. دده په اړه د افغانستان او ايران په برخه کې روسي ژبپوه ولاديمير واسيلېويچ کوشېف (۱۹۲۷ -۲۰۰۱) پر ۱۹۶۸ ز کال يوه ليکنه کړې وه. همدا رانگه د کابل مجلې په ۵۸۵ گڼه کې هم د ده په اړه يوه ليکنه چاپ کړې وه ، چې له هغې نه وروسته بيا په کندهار مجله کې هم چاپ شوه.
غوث خيبري
بټنوک|289px|غوث خيبري بټنوک|289px|غوث خيبري بټنوک|289px|غوث خيبري
مخينه
نوموړی د پاينده گل خان زوی او د شيخ عبدالرحمن لمسی دی چې په ۱۳۱۲ ل. هـ کال کې د ننگرهار ولايت د کامې د ولسوالۍ د سنگر سرای په کلي کې زېږېدلی دی. نوموړی د ډاکټر نجيب الله د واکمنۍ په وروستيو کالونو کې له افغانستان نه وتلی او د نورو افغاني کډوالو پشان کډوال شوی دی چې دم مهال د جرمني په هېواد کې د کډوالۍ شپې او ورځې سبا کوي.
ځانگړي وړتوبونه
غوث خيبري د پښتو او دري ژبو تر څنگ په اردو او انگرېزي ژبو هم پوهېږي. هغه د افغانستان په دواړو رسمي ژبو (پښتو او پارسي) گڼ شمېر کتابونه کښلي.
زده کړې
هغه خپلې لومړنۍ زده کړې د خپل ټاټوبي په لومړني ښوونځي کې کړي او منځوۍ زده کړې يې په کابل کې تر ۱۲ ټولگي سر ته رسولي. بيا د لوړو زده کړو لپاره هند ته تللی او هلته يې د ډهلي پوهنتون کې د هنرونو په څانگه کې خپل د لېسانس بريليک لاس ته راوړی.
دندې
لومړنۍ رسمي دولتي دنده يې په ۱۳۳۸ ل. کال کې په افغانستان کې پيل کړه او په همدې کال کې د کابل راډيو د پښتون غږ د راډيويي مجلې د مدير په توگه يې دنده سر ته رسولې. په هغه مهال د کابل راډيو نوم په افغانستان راډيو نه ؤ اړول شوی او د پښتون غږ مجله د کابل راډيو يو خپرندويه اورگان ؤ.
ښاغلی خيبري نيژدې اوه کاله په هند کې د آل انډيا راډيو د پښتو خپرونې وياند او د تاريخي ادبي مقالو ليکوال پاتې شوی. په دولتي چارو کې يې د لومړۍ رتبې نه پورته د مافوق رتبې او خارج رتبې پورې په لوړو دندو، له کورناستۍ (تقاعد) پرته خپلې چارې پرمخ بېولي دي. د هغه په نورو رسمي دندو کې د اطلاعاتو او کلتور د وزارت د پښتو د پراختيا د رياست د مرستيالۍ دنده، د ننگرهار ولايت د اطلاعاتو او کلتور د آمر او د ننگرهار د ورځپاڼې مسؤل مدير، د کندهار د اطلاعاتو او کلتور د آمر او د طلوع افغان د ورځپاڼې مسؤل مدير، د جمهوريت د ورځپاڼې د تدقيق مدير او د پښتو سرمقالو او فيچرونو ليکوال، د راډيو افغانستان د پښتونستان د اووه ساعته خپرونې د چلولو مسؤل، همدا رنگه د راډيو افغانستان د پښتونستان د خپرونې، د دې خپرونې د تاريخي، سياسي مقالو د ليکلو او خپرولو مسؤليت او دنده يې هم سر ته رسولې.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
ډوبنيوم
ډوبنيوم (په انگرېزي: Dubnium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Db سمبول او ۱۰۵ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
بوګوتا
بوګوتا (Bogotá) (/ˌboʊɡəˈtɑː/، همدار راز برتانوي: /ˌbɒɡ-/، امريکايي: /ˈboʊɡətɑː/، او هسپانوي تلفظ: [boɣoˈta]) په رسمي ډول بوګوتا “Bogota, Distrito Capital” ده، چې لنډيز يې بوګوتا ډي سي “Bogota D.C.” دی او پخوا د هسپانوي دورې او ۱۹۹۱ او ۲۰۰۰ کالونو تر منځ د “Santa Fe de Bogota” (هسپانوي: ، يعنې «د بوګوتا سپېڅلې عقيده») په نوم پېژندل کېده. دا ښار د کولمبيا پلازمېنه او د نړۍ له لويو ښارونو څخه دی. دا ښار د پلازمېنې سيمې “Capital District” او همدا راز د کنډينامارکا “Cundinamarca” د شا او خوا څانګې (که څه هم برخه يې نه دی) د پلازمېنې په توګه اداره کېږي. بوګوتا د کولمبيا د څانګو په توګه په ورته اداري دريځ سره د لومړي ترتيب سيمه ييز شته والی دی يا هستي ده. دا ښار د هېواد سياسي، اقتصادي، اداري او صنعتي مرکز دی.
بوګوتا د ۱۵۳۸ ز کال د اګسټ پر ۶ نېټه د هسپانوي فاتح ګونزالو جيمينيز ډي کيوساډا “Gonzalo Jimenez de Quesada” له لورې د “Altiplano” د بومي اوسېدونکو د “Muisca” سيمې د نيولو په موخه انديس “Andes” ته له يو سخت جنګي ماموريت څخه وروسته د ګرانادا د نوې پاچاهۍ “New Kingdom of Granada” د پلازمېنې په توګه رامنځته شو. سانټافي “Santafe” (له ۱۵۴۰ ز کال څخه وروسته د ښار نوم و) د ګراناډا نوې پاچاهۍ (چې په ۱۵۵۰ ز کې جوړه شوه) د “Spanish Royal Audiencia” د حکومت څوکۍ شوه او له ۱۷۱۷ ز کال څخه وروسته د “New Granada” د سلطنت نيابت پلازمېنه و. د ۱۸۱۹ ز کال د اګسټ پر ۷ نېټه د بوياکا له جګړې “Battle of Boyaca” څخه وروسته بوګوتا د ګران کولمبيا “Gran Colombia” د خپلواک ملت پلازمېنه شوه. سيمون بوليوار “Simon Blivar” هغه څوک و، چې د “Muisca” وګړو د درنښت او د هسپانوي پاچاهۍ پر وړاندې د خپلواکۍ د قانون په توګه يې دا ښار بوګوتا ونوماوه. په همدې دليل له هسپانوي سترواکۍ څخه او د ننۍ کولمبيا د جوړښت پر مهال د نوې ګرانادا “New Granada” د سلطنت نيابت د خپلواکۍ له راهيسې، بوګوتا د سيمې د پلازمېنې په توګه پاتې شوی دی.
دا ښار د کولمبيا په مرکز کې پر يوې لوړې سطحې باندې پروت دی، چې د بوګوتا هوارې ځمکې په نوم پېژندل کېږي، د “Altiplano Cundiboyacense” برخه ده، چې د انديس په ختيځ کورډيليرا “Eastern Cordillera” کې پرته ده. بوګوتا په سويلي امريکا کې او له کيتو (Quito) او لاپاز “La Paz” څخه وروسته د سمندر د سطحې له پاسه د ۲۶۴۰ مترو (۸۶۶۰ فوټ) په اوسط د نړۍ درېيمه لوړه پلازمېنه ده. بوګوتا چې په ۲۰ سيمو باندې وېشل شوی دی، ۱۵۸۷ کېلو متر مربع (۶۱۳ ميل مربع) سيمه او يو څه سوړ اقليم لري، چې د کار په اوږدو کې ثابت دی.
دا ښار د کولمبيا حکومت د اجرائيه څانګې (د ولسمشر د دفتر)، د مقننه څانګې (د کولمبيا د کانګرس) او قضائيه څانګې (د عدالت سترې محکمې، د اساسي قانون محکمې، د دولت د شورا او قضائيه قوې د سترې [لوړې] محکمې) د مرکزي دفترونو ټاټوبی دی. بوګوتا د خپلې اقتصادي پياوړتيا او تر څنګ يې مالي پوخوالي له امله خپل راښکون يا په زړه پورې والی د نړيوالو شرکتونو او انساني پانګې د غوره والي پر وړاندې ثابت ساتي. دا ښار د کولمبيا مالي او سوداګريز مرکز يا زړه دی، چې د هېواد د بل هر ښار په پرتله زيات سوداګريز فعاليت لري. دا ښار په کولمبيا او انډين “Andean” طبيعي سيمه کې د اصلي مالي بازار کوربه توب کوي او لاتيني امريکا او کولمبيا ته د راتلونکونکې نوې باندنۍ سيده يا مستقيمې پانګونې پروژو مخکښ منزل دی. بوګوتا د هېواد په کچه تر ټولو لوړ نومي ناخالص کورنی توليد لري، چې د هېواد ټول ناخالص کورني توليد نږدې څلورمه برخه (۲۴،۷ سلنه) پوره کوي.
د ايل ډوراډو نړيوال هوايي ډګر “El Dorado International Airport” په نوم د ښار هوايي ډګر د “El Dorado” د کيسو په نوم نومول شوی دی، چې په لاتيني امريکا کې د تر ټولو لويې کچې (حجم) مالونو وسيله او د خلکو د ګڼې له مخې درېيم هوايي ډګر دی. بوګوتا د هېواد په کچه د خورا زيات شمېر پوهنتونونو او څېړنيزو مرکزونو ټاټوبی او د زياتو نندارځايونو، کتابخانو او موزيمونو په درلودلو سره يو مهم کلتوري مرکز دی. دا ښار د ښارونو د ۲۰۱۴ ز کال د نړيوال لړيال يا شاخص له مخې ۵۲ ځای درلود او په ۲۰۲۰ ز کال کې د “GaWC” له لورې د “Beta +” ډول نړيوال ښار وګڼل شو.
نوم
د بوګوتا نوم د فرانسوي ژبې د “Chibcha Bacata” (يا Muyquyta) له تلفظ سره سمون کوي، چې د فونزا “Funza” او کوتا “Cota” معاصرو ښارګوټو تر منځ پرتو ګاونډ يا نږدې استوګنځايونو نوم و. د “Muyquyta” ويي د معنا په اړه بېلابېل نظرونه دي، چې خورا منل شوی يې دا دی، چې ياد ويی په “Chibcah” ژبه کې «د دېوال په واسطه د کرنيزې ځمکې د راچاپېرولو» معنا لري. يوه بله نامتو ژباړه استدلال کوي، چې ياد ويی «د انديس د مېرمن» معنا لري. سربېره پر دې د انديس “Andes” ويی په ايمارا “Aymara” ژبه کې د «ځلېدونکي غر» معنا لري، چې په دې ډول د بوګوتا بشپړه لغوي معنا «د ځلېدونکي غر مېرمن» کېږي، مګر په ياد ولرئ چې که څه هم د “Muisca” وګړو ژبه چېبچا “Chibcha” وه، ايمارا نه وه. ځيني نور وړانديز کوي چې باکاتا “Bacata” د “Muisca” د ډول ډول يا ګڼو مشرانو “cacique” نوم و، چې سيمې ته د سپانياردانو “Spaniards” له رارسېدلو څخه مخکې يې پرې واکمني وکړه. جيمينيز ډي کيوسادا “Jimenez de Quesada” دې سيمې ته «زموږ د هيلې مېرمن» نوم ورکړ، مګر هسپانوي پاچاهۍ په ۱۵۴۰ ز کال کې هغه مهال “Santafe” (سپېڅلې عقيده) ونوموله، چې د ښار په توګه ټاکل شوې وه. د “Muisca” په نوم د سيمې اصلي اوسېدونکو ياد ځای تايبزاکا “Thybzaca” يا لرغونی ښارګوټی “Old Town” ونوماوه، چې ښار په اصل کې د همدې ځای له پاسه رامنځته شوی و.
تاريخچه
د معاصرې بوګوتا سيمه کې په لومړي ځل د بومي وګړو هغه ډلې استوګن شوې، چې د چيبچا “Chibcha” له نورو ژبو سره د تړاو پر بنسټ سويل ته کډه شوې وې. د بوګوتا هواره ځمکه په سويلي برخه کې د چيبچا ويونکې ډلې استوګنځای و، چې په کولمبيا کې له نيکاراګوا څخه تر انديس پورې ژوند کوي (شته). د “Muisca” له لورې جوړ شوی مدنيت په امريکا کې له غوره مدنيتونو څخه و او “Muisca” وګړي هغه وخت د “Altiplano Cundiboyacense” (د کنډينامارا او بوياکا معاصرې څانګې او د سانټېنډر کوچنۍ برخې) په درو او حاصلخېزه لوړو ځمکو او شا او خوا سيمو کې مېشت شول. د “Muisca Confederation” نوم د ګڼو يا ډول ډول مشرانو (caciques) هغې ناتړلې برابري غوښتونکې ټولنې ته ورکړل شوی دی، چې له زيات نه زيات ۱۰۰ بوهيوس “bohios” په کوچنيو استوګنځايونو کې يې ژوند وکړ. د وګړو د کرنې او مالګې پر بنسټ ټولنه د سرو زرو کار، سوداګرۍ او موميايي کولو کې بډايه وه. د ميوسکا “Muisca” مذهب له ګڼو خدايانو څخه جوړ و، چې زياتره د لمر او د هغه د مېرمنې يعنې سپوږمۍ، “Chia”، د باران خدای “Chibchacum”، د رنګين کمان “Cuchavira” غوندې خدايانو او د ودانۍ او خوښۍ خدای “Nencatacoa” او د هوښيارۍ خدای “Bochica” په درلودلو سره يې په طبيعي ښکارندو پورې تړاو درلود. د دوی د سپوږمۍ او لمريزې ګډه جنتري يا کليزه چې د “Duquesne” د کار پر بنسټ د مانويل ايزکيرډو “Manuel Izquierdo” له لورې وژباړل شوه، د کالونو درې بېلابېلې ټولګې يې وڅارلې يا راونغاړلې، چې ستوريز او عيسوي مياشتې په کې وړاندې شوې وې. د دوی ستورپوهنيزه پوهه د بوګوتا شمال ته د “Villa de Leyva” څخه د باندې په “El Infiernito” لرغونې ستورپوهنيزه سيمه کې د “Muisca” د معمارۍ په يو له محدودو نامتو څلو کې وړاندې شوې ده.
علي اکبر اورکزی
علي اکبر اورکزی په اتلسمه زېږدي پېړۍ کې د پښتو ژبې يو شاعر وو.
مخینه
علي اکبر اورکزی د قاسم خان اورکزي زوی وو چې په اتلسمه زېږدي پېړۍ کې یې ژوند کړی دی. د علي اکبر اورکزي د شعرونو د ديوان يوازينۍ قلمي نسخه د ارمنستان په پلازمېنه ېرېوان کې د «ماتيناداران» «ماشتودا» په نامه د لرغونيو قلمي نسخو انستيتوت په ختيځه زېرمه کې خوندي ده. په دغه يوه ديوان کې د علي اکبر اورکزي پر پښتو شعرونو سربېره د ده د پارسي ژبې نظمي او نثري اثار هم راغلي دي. ددغه شاعر په اړه مالومات يوازې د همدغې ېرېوان له قلمي نسخې څخه تر لاسه کېدای شي. د افغانستان او ایران په برخه کې روسي ختيځپوه او ژبپوه ولاديمير واسيلېويچ کوشېف پر ۱۹۸۹ ز کال د «درانيانو په امپراتورۍ کې د افغان شاعر علي اکبر اورکزي د مساپريو په اړه» تر سرليک لاندې يوه ليکنه ليکلې او چاپ کړې وه. علي اکبر اورکزی د خپلې زېږېدنې د پېر په اړه په خپل يوه شعر کې داسې لیکي :
زه چې راغلم په دنيا کښې
له وجوده په اظهر
بادشاهى د نادرشاه وه
په عالم کښې لکه لمر
د شاعر له دغې څلوريزې موږ دومره مالومات تر لاسه کولای شو چې دی به د نادر شاه افشار د واکمنۍ پر مهال زېږېدلی وي. مانا دا چې دی به د ۱۷۳۶ او ۱۷۴۷ زېږدي کلونو په منځ کې زېږېدلی وي. کوشېف هم خپله ليکنه دده په اړه داسې نومولې ، چې ده د درانيانو د امپراتورۍ په زمانه کې ددغې امپراتورۍ بېلابېلو برخو ته سفرونه کړي دي. په هره توگه بيا هم په دې اړه کره مالومات يوازې هغه مهال تر لاسه کېدای شي ، چې د ېرېوان له قلمي نسخې څخه کار واخيستل شي.
د امریکا د لویې وچې تاریخ
د امریکا لویې وچې (شمالي، سویلي او مرکزي امریکا او کارابین) له تاریخ وړاندې پېر له آسیا څخه د یخبندان د عصر په اوج کې دغو سیمو ته د وګړو له کډوالۍ پیلېږي. عام باور پر دې دی چې، د خلکو دغه ډلې تر هغه مهاله چې په لسمه پېړۍ کې له ایسلنډ څخه د لیف اېرکسون ترمشرۍ لاندې خلک دغې لویې وچې ته ورسېدل او په ۱۴۹۲ ز کال کې د کریسټوفر کولمبوس تر سفر پورې له "پخوانۍ نړۍ" جلا شوې ډلې وې.
د امریکا د بومي وګړو نیکونه پالئو سورپوستي و؛ هغوی ښکاریان – راټولوونکي و چې، شمالي امریکا ته یې کډه کړې وه. تر ټولو مشهور نظر دادی چې، کډوال له بېرنجیا څخه، له هغې ټوټې وچې څخه چې اوس مهال په برېنګ تنګه کې د شمالي منجمد اقیانوس په واسطه پوښل شوې، د امریکا لویې وچې ته راغلي و.
په ۱۴۹۲ ز کال کې د کریستوفر کولمبوس له سمندري سفرونو وروسته، په پیل کې د هسپانیې، ورپسې د پرتګال، انګلستان، فرانسې او جرمني استعمارچیان دغې نوې نړۍ ته راورسېدل او د سیمو په فتح کولو او په هغو کې له استوګن کېدو وروسته یې، په دغه لویه وچه کې د پام وړ فزیکي او کلتوري لیدلوري رامنځته کړل. هسپانیې د اوسني وخت د امریکا د متحده ایالاتو ډېری سویل لویدیځې برخې، فلوریډا او له کارابین څخه د سویلي امریکا تر څوکې پورې په خپله مستعمره کې راوستل. پرتګال بیا په اوسني برازیل کې مېشت شو په داسې حال کې چې انګلستان د امریکا په ختیځو سواحلو، د آرام سمندرګي په شمالي سواحلو او د اوسنۍ کاناډا ډېرې برخې تر استعمار لاندې راوستې. فرانسې په کیوبیک او د کاناډا په ختیځو برخو کې ځای خپل کړ، چې اوس مهال د امریکا مرکزي ایالتونو ته اړوندېږي. هالنډ په نیو هالنډ کې ( د نیوامستردام  اداري مرکز یا اوسنی نیویارک)، د کارابین په یو شمېر ټاپوګانو او د سویلي امریکا په شمال کې یو شمېر برخې ونیولې.
د امریکا په لویه وچه کې اروپايي نیواک دې ته زمینه برابره کړه، څو اصلي امریکایان، اروپایان او افریقایان، د هغوی کلتورونه او بنسټونه یو په بل کې ګډ شي، چې له امله یې ګڼ شمېر کلتورونو، تمدنونو او په پایله کې نوو دولتونو وده وکړه. په امریکایي کلتور کې د استعمار اغېزې په معمارۍ، مذهب، خوړو، هنر او په ځانګړې توګه په ژبه کې په ښکاره ډول څرګندېږي، چې تر ټولو زیات یې د هسپانوي ژبې (۳۷۶ میلیونه ویونکي)، د انګلیسي (۳۴۸ میلیونه) او پرتګالي (۲۰۱ میلیونه) دي. د استعمار دورې نږدې درې پېړۍ دوام وکړ، د ۱۶ مې پېړۍ له پیل څخه د ۱۹ مې پېړۍ تر پیل پورې، تر هغه مهاله، کله چې برازیل او نورو لویو هسپانوي الاصله امریکايي ملتونو خپلواکي واخیسته. د امریکا متحده ایالاتو ډېر ژر په ۱۷۷۶ ز کال کې له لویې بریتانیا خپلواکي واخیسته، په داسې حال کې چې، کاناډا په ۱۸۶۷ ز کال کې فدراله واکمني او په ۱۹۳۱ ز کال کې یې په قانوني توګه خپلواکي ترلاسه کړه. یو شمېر نور هېوادونه، د ۱۹ مې پېړۍ تر پایه خپلو اصلي اروپايي هېوادونو ته اړوند و، لکه کیوبا او پرتوریکو چې تر ۱۸۹۸ ز کال پورې هسپانیې ته اړوند وو. نورو وړو برخو لکه ګیانا (Guyana) د ۲۰ مې پېړۍ په نیمايي کې خپلواکي واخیسته، پداسې حال کې چې د کارابین یو شمېر ټاپوګان او فرانسوي ګیانا (French Guiana) تر اوس مهاله د اروپايي ځواکونو برخه پاتې شوې دي.
شمالي امریکا
شمالي امریکا د لویې بریتانیا د برخې په توګه، کله چې په ۱۹۱۴ ز کال کې لومړۍ نړیواله جګړه پیل شوه، کاناډا په دغه جګړه کې ښکېل شوه. کاناډا د جګړې په پیل کې په یپرېس (Ypres) کې د وژونکي ګاز د برید په ګډون د جګړې د لومړنیو پړاونو دروند بار پر غاړه واخیست. تلفات زیات شول، دولت اړ شو چې نوي سرتېري جذب کړي، پداسې حال کې چې له دغې چارې سره ډېری فرانسوي الاصله کاناډایان مخالف و په اجباري ډول د سرتېرو راغونډولوپه ۱۹۱۷ ز کال کې کړکېچ جوړ کړ او د مونټریال په واټونو ګڼ شمېر بغاوتونه رامنځته شول. په ګاونډي نیو پونډلنډ(Newfoundland) کې د سومي (Somme ) جګړې په لومړۍ ورځ نوې واکمنۍ له ویجاړونکې ماتې سره مخ شوه.