د_نادر_افشار_پرضد_د_افغانانو_پاڅونونه
د بلخ، اندخوى او بدخشان پاڅونونه
د 1153 هـ كال د جمادي الاول په اوومه نېټه نادر پوځونه د رضا قلي ميرزا تر مشرۍ لاندې د ماروچاق، چيكچكتو او اندخوى له لارې بلخ ته روان شول او د هغه ښار يو فرسخۍ (قوشخانې) ته ورسېدل او نيازخان قوش بېگي يـې د بلخ د والي په توگه وټاكه او د خان په لقب يـې سرلوړى كړ. يو كال وروسته د 1742م (1154 هـ. ق) كال په مني كې په بلخ او اندخوى كې د يوه نوموركي (گمنام) سړي په مشرۍ چې په ظاهره يـې د ملنگانو جامې وې، يو بل پراخ پاڅون پيل شو. د محمدكاظم په وينا " دې سړي د امامت، معجزې او كراماتو دعوه كوله، په لنډه موده كې يـې د بلخ او اندخوى په تركانو او تاجكانو كې ډېر پلويان پيدا كړل او خپل يو پلوى عصمت الله ازبك يـې د افشاري پوځيانو پرضد وهڅاوه، عصمت الله خان ازبك هم ډېر ژر پنځوس – شپېته زره قبچاق، د بلخ او سرپول خلك راټول كړل او د بلخ پر حاكم يـې ورودانگل. د بلخ حاكم (نيازخان) هڅه وكړه دا پاڅون وځپي، خو پوځ يـې مات شو او په دې توگه پاڅون نوره پراختيا هم ومونده. له نادري پوځ څخه كركه دومره ډېره وه چې پاڅون كوونكو به د شاه كاركوونكي، قزلباش او يا هم هغه خراساني خلك چې د حاكم دفاع به يـې كوله، نيول او وژل به يـې. د بلخ حاكم د ارگ  د كلا دروازه په ځان پسې وتړله او د نادر مرستو ته په تمه كښېناست، د نادر ځواكونه له پاموړ توپخانې سره بلخ ښار ته راننووتل او د پاڅون كوونكو پر وژنې او ماتونې يـې لاس پورې كړ. عصمت الله خان ازبك په يوه جگړه كې ووژل شو او د هغه تر مړينې وروسته، دروېشخان او د پاڅون كوونكو نور مشران ونيول شول او ووژل شول. خپلواكۍ غوښتونكى غورځنگ په وينو كې ډوب شو. محمدكاظم په تاريخ عالـم آراى نادري كې وايي: د نادر يرغلگرو ځواكونو تر بلخ ښار دباندې د بلخ او سنچارك د قبچاقو قبيلو د مړو له سرونو داسې منار جوړ كړ، چې په رښتيا هم ډېر وېروونكى و. نادر د كوچيو قبچاقو قبيلو تر لوټونې وروسته د سانچارك طايفې د (6500) تنو مړو له سرونو يو كله منار جوړ كړ. د محمدكاظم په وينا: "د سرونو د دې منار لوړوالى پنځلس گزه او سور (عرض) يـې اووه گزه وو، چې په هره دوره كې يـې ( څـرنـگه چې خپله محمدكاظم شمېرلي) د انسانانو يو سل او اتيا سرونه اوډل شوي وو…" د نادر په غوښتنه ټولوژنو په خلكو كې، د اطاعت پر ځاى دښمنانه كركه، غوسه او يووالى وروزه. ډېره موده نه وه اوښتې چې په (1745) م كال په بلخ كې يو بل پاڅون پيل شو، چې د بلخ د والي ورور مشتاق بېگ يـې مشري كوله، د بدخشان حاكم ميرزانباتخان او ارال ميرزاقلخان ازبك هم ورسره يو شوي وو، د نادر پوځونو د سيمې د فيوډالانو په مرسته دا پاڅون وځاپه. بايد ووايو چې د پاڅونونو كمزورې ډلبندۍ، د يوه داسې مشر نشتوالي چي د خلكو پر گټه په پرله پسې ډول مبارزه وكړي، په پاڅونونو كې كورنيو تضادونو او د فيوډالانو خيانتونو ټولو په گډه مخكې له مخكې ددې پاڅونونو برخليك ټاكه. په دې توگه، د بلخ پاڅون د ماتې لوى لامل د دښمن له خوا د مشاق بېگ په تمه كول، د بدخشان او خان ارال د پاڅون كوونكو ترمنځ د وړ ارتباط نشت، د كندوز د فيوډالانو مخالفتونو د بدخشان او ارال له فيوډالانو سره د هزاره خان ازبك مخالفت، د شاه ځواكونو ته د پاڅون كوونكو د لوړ قشر تسليمېدنې او يو كېدنې د پاڅون ځپل گړندي كړل، څـرنـگه چې مخكې مو يادونه وكړه، ددغو پاڅونونو لوى علت، د فيوډالانو د گټه اوچتونې تشدد او له خلكو څخه په زوره د مالياتو اخيستل وو، چې په زوره ورڅخه اخيستل كېدل. له پاڅونونو څخه د خلكو موخه د شاه د ظلمونو او د مالياتي ستم كموالى و، په داسې حال كې چې په كرگري پاڅونونو كې د ځينو فيوډالانو گډون، د نادرشاه له ځمكني سياست څخه د دوى د نارضايتي او د دوى د سياسي نفوذ او اقتصادي وضعې د ښه كولو څرگندوى و. څـرنـگه چې په پاڅون كې د دې دوو متضادو ډلو هدفونو توپير درلود، نو د پاڅون لوړ مشر چې د دود په څېر به يـې د پاڅون مشري پرغاړه لرله، له پاڅون كوونكو سره خيانت كاوه، يا به يـې له شاه، يا د هغه له استازو سره جوړ جاړى كاوه. نادر به د پاڅون كوونكو د لا ځپلو لپاره د پاڅون تر ځپلو وروسته د پاڅون كوونكو پر سيمو ډېر ماليات وضعه كول. لكه په 1746م (1159هـ. ق) كال چې يـې د بلخ او اندخوى پر خلكو ملاماتوونكي ماليات وټاكل. د محمدكاظم (د درېيم ټوك 368 مخ) په وينا: "څـرنـگه چې د واكمن سوچ او خيال له ايرانيانو واوښت او لوټونې او وژنې يـې پيل كړې، نو د (بلخ او جوزجان) پر اويماق قوم يـې دوه زره وټاكل". "د بلخ او اندخوى اوسېدونكو خپل ټول مالونه خرڅ كړل، يو سل او اويا زره (د شپږو سوو او پنځوسو زرو تبرېزي تومانو انډول) يـې دربار ته وسپاره، څـرنـگه چې نور يـې يو دينار هم نه درلود، چې د نادر دربار ته يـې ولېږي، نو اړ شول چې ليريو غرونو ته وتښتي او د نادر د پوځونو له شره خپل ماشومان خوندي كړي" په 1160هـ – 1747م كال بيا هم د بلخ، جوزجان او كندوز خلكو پاڅون وكړ او د شاه پرضد اوچت شول، ددې پاڅون مشران موسى خواجه ازبك، د كندوز پخوانى حاكم هزاره خان ازبك او استانقل قبچاق وو. هغوى بلخ ونيو او د نادر پوځ يـې دړې وړې كړ. بهبودخان د نادر د درباري پېښوليكونكي محمدكاظم په ملگرتيا له ماورالنهرڅخه له يو پوځ سره د پاڅون د ځپلو لپاره مامور شو. خو له ماتې پرته يـې بل څه ونه موندل. د بلخ پنځه لس زرو تركانو او تاجكانو په ټينگه دفاع وكړه او دښمن يـې ښار ته پرې نه ښود. بهبودخان له ناچارۍ ميمنې او بادغيس ته مخه كړه. د موسى خواجه ازبك پنځه لس زره كسيز پوځ، دښمن تر سر پول پورې وڅاره او تر هغه وروسته قبچاقو او د تركمن ايرساري قومونو د دښمن څارنه پر غاړه واخيسته او بهبودخان يـې د درنو تلفاتو په وركولو سره د اندخوى له پولو ها خوا وشاړه.