cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ځنګلپوهنه
لمړي کټګوري : بوټه ايزيا بوټي ډوله څنګلونه :
دغه ګروپونه په لاندي ډول دي. ١- د باوکي يا اسکنبل نباتي ټولنه Colligonata  : دا نباتي ټولنه يا ( Biom ) د هيواد په سويل او سويل لويديځ کې په شګلنو سيمو کې منځ ته راغلي دي. د نوموړو سيمو کلني ورښت د mm ١٥٠ څخه کم دي او خاوره ئي Endodynamomrphic   پاکاڼيزه او بکري لرونکي ده. ددي بايوم نباتات د قد له مخي د Manophanirophytes  په ګروپ پوري او د او بودګټي او لګښت له مخي د Xerophytes  په ګروپ پوري تړلي دي چې د سخت وچوبي سره مقاومت لري. د ايکالوچيکي له مخي د Psemosere  په مسيرکي ځاي لري. د پرله پسي والي يا Succission   مرحله يي په کاټيزو ( ريګي ) خاورو کې پيل او په همدي کې دوام مومي. ددغه نباتاتو نوعي Colligonum turkistaniouse  ، C mommosum  ،  C Bungi  او .... څخه عبارت دي. (ددغه پورته ياد شوي نباتات د باوکي يا اسکنبل مختلف ډولونه دي ) دانباتات د ژوروريښو لرونکي دي چې د سياروياګرځنده شګو په ثابت        ( محکم ) ساتلوکي ځانګړي ګټور ارزښت لري. ددغه بوټو څخه د ښووښوپه توګه د حيواناتو په خوراکه کې ګټه اخيستل کيږي. دغه بوټي د دښتو د پراختيا او دښتو جوړولويا Desertification  په مخنيوي کې ډير لوي ارزښت لري. په همدي ډول بي ثباته يا ګرځنده شګو په ثابت ساتلو سره د چاپيريال ساتني وظيفه په غاړه لري. ولي بدبختانه چې دغه بوټي په هيواد کې د سون د موادو په توګه را ټول شوي او د ګټي لاندي نيول شوي چې په نتيجه کې د نشت سره مخامخ شويدي. د ننګرهار ولايت دګمبيري ډاګ شګلني ياريګ لرونکي ساحي ددغه نباتي ټولني لاندي وي چې د ريښو سره ويستلو او مفرط څړله امله ډيري سختي تخريب شويدي چې په نتيجه کې يي د باد په وسيله د خاوري د وړلو ستونزي را منځ ته کړيدي چي بالاخره د دښتو د پراختيا او ددي ترڅنګ د کاونډيو کرنيزو ځمکو د صحرايي کيدو سبب شويدي. چې مخنيوي يي د موجوده حاکم نظام د توان څخه ليري بريښي.
٢ – د ښوره خوښوونکويا Halophileta  نباتاتو ټولنه : دغه نباتي ټولنه په مالګينو ځمکو کې په اساني سره وده کوي چې د ښوره خوښوونکو په نوم ياد شويدي. د هيواد په لويديځ او سويل لويديځ ( ذابل ، کندهار ، هلمند اوفراه په د خښتوکي دغه ځنګلونو وجود درلوده . ددغو سيمو د کلني ورښت اندازه هم د mm ١٥٠ پوري ده . د چزګس يا  Salsola subphylla  بوټي ددغه ټولني زياته برخه تشکيلوي . دغه بوټي د خاوري د عضويت په اصلاح کې په طبعي ډول عمده رول لري . ولي د خلکو په وسيله ددي راټولول او د سون د موادو په توګه استعمالول ، د بيخونو ويستل او هم په يو کامانه پريکول د صحرايا دښتي د لمني د پراختيا لامل ګرځيدلي دي . برسيره پردي دغه ټولني ګاونډي خوږي او حاصلخيزه خاوري هم په تدريجي ډول په مالګينو خاورو بدلي شويدي.
٣ -  د سکسوال ياتاغ   (  Haloxylontea  ) نباتي ټولنه : دغه نبتاتي ټولني د هيواد شمالي او سويل لويديځي وچي اوريګ لرونکي سيمي پوښلي دي. په منځني ډول د سکساول لرونکو سيمو د کلني ورښت اندازه ١٥٠ ملي متره ده. ددغه نباتي ټولني ډيري نباتات سکساول يا تاغ تشکيلوي. ددي ډول کلکتيفونو موجوديت د بلخ ولايت د تاشګند په سيمه کې څرګنديږي. په دي نباتي ټولنه کې دوه ډوله سکساول وجود لري چې د Haloxylion ،  Persicum  او Haloxylon salicornium  څخه عبارت دي. ددغه بوټي د ډيرو ژرورو ريښو د لرلو له کبله د ګرځنده يا بي ثباته شګو په ثابت ساتلو کې ژوندي ارزښت لري. ددي ټولني پيوسته نبابات د قندم يا چرګس Salsola subaphylla  ، ژمي يا صابون بوټي  Seidlitzia rosmariunus  او اترپلکس  Atriplex spp  څخه عبارت دي. دغه بوټي هم د شدبدي قطع لاندي دې چې د سون د موادو په توګه تري کار اخيستل کيږي.
٤- د ګزيا Tamarixeta  نباتي ټولنه : ددي نباتي ټولني اساس د ګز څخه تشکيل شويدي په هيواد کې د ګرڅونوعي وجود لري. د هيواد د سويل لويديځ کې د ګز په خپله منځ ته راتګ ډير معمول دي چې د هرات د هريرود د سيند په ډواړو غاړو کې ليده شي. ګزد دښتو سره ښه توافق کولاي شي. ( تات ) انګليسي عام د خپلو يا دښتونو په کتاب کې ليکلي دي کله چې سکندر کبير د ايران زابل له لاري په افغانستان باندي خپله حمله پلان کړه نود نيمروز ولايت په پراخو لړيو کې د دوو لويو موانعو يعني د افغانانو د سرښندني او شهامت او د کزونو د پراخه او ګڼو ځنګلونو سره مخامخ شو. همدغه و چې د هغوي د لښکر د صفونه يي سخت مات کړل او ويي پاشل او هم د هغوي آرزوګاني تر سره نه شوي. نن ورځ د هغو ځنګلونو هيڅ اثر ندي پاتي او د هغي ځاي اغزي لرونکو دښتو او سيارو شګو نيولي دي. دغه تباه کوونکو او دوامداره ستونزو په نتيجه کې د صحرا جوړوني او ريګ جوړوني د چاپيريال څنډي ته رسولي دي. ددي سيمو کلني ورښت منځني اندازه ١٥٠ ملي متره دي او د تودوخي درجه يي د ٥٠ سانتي ګراد څخه زيات وي. ددغه ټولني پيوسته نباتات د چرکس ، د چاروبوټي Bromus spp شترخار Alhaqi Camelorum او د خوږ بويه بوټي  Glyserhizia Glabra  څخه عبارت دي. چې د خپلو پيوستونباتاتو سره يو ځاى په داډمنه توګه دبي ثاباته شګويا خاورو ووړل کيدو څخه مخنيوي کوي. او هم د حاصلخيزو سيمو ته د دښتو د پراختيا څخه مخنيوي کوي. ولي د بده مرغه چې زمونږ په هيواد کې ددغه ډول ژونديو بوټو د د پريکولود مخنيوي په باب هيڅ ډول سيستم او ميکانيزم وجود نه لري.
٥- د Zygophilleta يا نباتي ټولنه : دغه نباتي Biom د سختو اقليمي شرايطو لاندي هم په وجود راتلاي شي. ددغه نباتاتو لرونکو سيمو د کلني ورښت د 150  ملي مترو څخه کم دي. هغه ښکاره بوټي چه دغه نباتي ټولنه يي جوړه کړيده د Zygophillum letrapetrum  Z atriplioides څخه عبارت دي. ددي ټولني سره پيوست نباتات د ترخي او چرګس څخه عبارت دي ، د دښتو د لمني د پراختيا څخه په پوره توګه مخنيوي کوي.
٦ – د ترخو نباتي ټولنه Artemiseta   : په غالب ګمان دغه نباتي ټولنه د هيواد په شمال سويل او سويل لويديځ کې عموميت لري. ددي ټولني کلني ورښت د ١٥٠ ملي متر څه زيات دي ، ښکاره نباتات يي ترخه يا Artimisia Herba alba تشکيلوي .کله کله دغه نباتات د کرنيزو ځکمو تر څنګ هم ليدل کيږي. د Astroagulus بوټي هم ددي تشکيل لاندي را تلاي شي. دغه نباتاتو د کرنيزو او دشتي نباتاتو تر منځ پوره رابطه قايمه کړيده او په ځيني وختونو کې د اوبه کولو څخه هم ګټه اخلي. ددغه نباتي ټولني د خاوري ګروپ د پخو خاورو د جملي څخه دي چې ژوروالي يي نسبتا زيات دي. د پوره اندازي عضوي او غذايي موادو لرونکي دي. دغه نباتي تشکيل د نسبتا پرمختللي مالچر وظيفه اجرا کوي. ددغه نباتي ټولني د وښينونباتاتو انواع د ګراميني په کورني پوري اړه لري.
دويمه کټګوري : ونه ډوله ياونه ايزځګلونه :
ونه ايزي طبقي د ونه ايزوټولنو ياونه ډوله بايو مونو څخه عبارت دي. چې د وخت په تيريدو سره څو ځله د پرله پسي والي ( Succession  ) مرحله سرته رسوي او يو پر مختللي ايکالوجيکي مرحله منځ ته راوړي. ددي بايومونو موجوديت دايمي وي چه د انکشاف ډير چانس لري. ددي بايوم ټول اصلي نباتات لرګين او Phanirophytes  دي. يعني د ونو ټول ګروپونه پدغه رديف کې شامل وي. ددي نباتي طبقي ونه ډوله بايومونه د محيصطي عواملو او شرايطو له نظره د خاوري ، اقليم توپوګرافي او بيالوچيکي طرز ( د ژوند ډول ) له مخي په طبعي ډول رشد کړيدي. او ځانګړي سيستمونه يي ايجاد کړيدي چې په مختلفو درجو سره تکامل ته رسيدلي وي. ددغه طبقو بيالوژيکي زونونه د بحر د سطحي څخه په لوړوالي سره نيغ په نيغه رابطه لري.
٢- د اتلانتيکي پستي ټولنه او طبقه : دغه نباتي زون د هيواد په مرکزي سيمو کې د ١٢٠٠ او ١٨٠٠ مترو په لوړوالي سره د بحر د سطحي څخه موقعيت لري. ددغه سيمو د کلني ورښت منځني اندازه د ٢٥٠ او ٤٠٠ ملي مترو په منځ کې ده ددغه نباتي بايوم ښکاره نباتات د خنجک ( شني ) Pistacia Khinjuk څخه عبارت دي. ددي ټولني پيوسته نباتات له غرني بادامو څخه عبارت دي. ٣ - د مغزي بادامو ټولنه او طبقه ددغه ونو ټولنه په هيواد کې د هندوکش د شمال او جنوب په دواړو خواو کې پرته ده چې په جنوبي برخه کې يي په قسمي توګه په لمنو کې دنيمه صحرايي ګڼوبوټو په منځ کې کابلي پسته له هرات نه تر پکتيا پوري په هغو سيمو کې چي لم لوړوالي لري ، يعني لوړوالي يي له ٩٥٠ مترونه تر ١٢٠٠ مترو پوري رسيږي. وده کوي ، په داسي حال کې چې د بادامو د ځنګلونو بله برخه په ګټ مټ سيمه کې په لوړو ځايونو کې چې لوړوالي يي له ٢٠٠٠ نه تر ٢٨٠٠ مترو پوري رسيږي ، ليدل کيږي ددغي سيمي د هغولويديځو او جنوب لويديځو برخو د بادام ډولونه چې لږ لوړوالي لري د Amygdaluas ebranea څخه عپارت دي او په داسي حال کې چې ددغي سيمي په مرکزي او ختيځو سيمو کې دغه بادام شته  Amygdalus mugdol A - braclutca -
١ - شيرخشت
٣ - بندک
٤ - ترخه
٥ - ګوند يا صمخ کثيرا
٦- غوزيه يا ژړکه يادغون لوټي
٧ - خاراهو ، پشمک خاريا ګاوهار
د افغانستان د ځنګلونو موقعيتونه او مساحت ( ځاي او پراخوالي )
د افغانستان ځنګلونه د هيواد په دري حوزو کي ياني د هندوکش د سلسلي په شمالي جنوبي او هم د هيواد په حتيځه حوزه ( ننګرهار ، کنړ ، لغمان ، نورستان ، پکتيا ، خوست او پکتيکا کي واقع چي د شرقي حوزي ځنګلونه صنعتي او اقتصادي ځنګلونه بلل کيږي . چي دلته يواځي
د ختيځي حوزي د ځنګلونو موقعيتونه او مساحت
په لنډ ډول څيړو :
الف - د کنړ ځنګلونه :
ب - د کنړ ځنګلونه چي په ځينو څيړنو کي د نورستان د ځنګلونو په نوم هم ياد شوي د افغانستان خورا مهم تجارتي او اقتصادي ځنګلونه ګڼل کيږي. ت - ددغو ځنګلونو ټولنيز پراخوالي ( ٣٣٢٥٠٠) جريبو ته رسيده او د صنعتي لرګيو اندازه يي له ١٩٧٩ کال څخه مخکي ٢٥ ميليون مکعب متره وه. د ١٩٧٣ کال د څيړني له مخي ددغو د ځنګلونو د لرګيو توليدي قدرت نږدي ٨٦٠٠٠ مکعب متره تجارتي لرګي ؤ. د کنړ ځنګلونه د ترکيب له پلوه د ډول ډول ونو درلودونکي دي چي خورا مهم ئي دادي : الف – پاڼريژي وني : لکه غوزان ، ريمه ، پنجه جنار او د فندق وني.
ج- ستن پاڼي تل شني وني لکه لمنځه ، بيجور ، سرپ ، نښتر ، ارچه او نور.
د- يو شمير د وحشي زيتون وني.
هـ- Eucalyptus وني په تيره بيا چي د کنړ د سيند پر غاړه د ١٦٥ هکتاره سيمه کي کينول شوي او مصنوعي ځنګل ئي جوړ کړيدي.
و- ونه ډوله بوټي او پيچکونه چي په هر بيلا بيل ځنګل کي ددغو نباتي چامعو جز دي په کنړ کي هغي سيمي چي نامتو ځنګلونه لري دادي : مروره ، دا تګام دره ، ساړخوړ ، غزباغ ، ساوخوړ ، کاځکل ، اڼائي ، شيرګل خوړ ، د ناړي حوړ ، کلاګل ، شين کوړک ، څوکي ، مديت دره ، هيلکل دره ، څرنګ ، نانګل ، چيتارخور ، کامديش ، پيچ دره ، اسمار ، سينکل ، اډب خوړ ، برګمتال او داسي نوري ساحي.
٢- د ننګرهار ځنګلونه :
د ننګرهار په ولايت کي نږدي پنځلس زره جريبه ( ٣٠٠٠ هکتاره ) ځمکه د ځنګل په واسطه پوښل شويده دلته هم د کنړ په شان يوه برخه طبيعي ځنګلونه او يوه برخه مصنوعي ځنګلونه دي. ددغو ځنګلونو د توليد ظرفيت ١٧٠٠٠٠ مکعب متره لرګي دي. د طبيعي ځنګلونو مهمي وني ئي د لمنځي ، نښترا جنغوري ، بادام او د مصنوعي ځنګلونو مهمي وني اکليپوس او زيتون دي.
لښتليک :
د ننګرهار ولايت د ځنګلونو موقعيت او ساحه :
‌د ځنګلونو ډول 		موقعيت 	ساحه ( هکتار ) 		په جريب طبيعي ځنګلونه 		د نورن 		١٣٠٠٠ 		٦٥٠٠٠ نازيان	             ٣٠٢٨ 	              ١٥٤١ د خوګيانو ځنګلونه 	٢٥٠٠٠ 		١٢٥٠٠٠ حصارک 		            ٢٠٠٠ 		  ١٠٠٠٠ شيرزاد 			٤٩٠٠٠ 		٢٤٥٠٠٠ هسکه مبيته 		٢٠٠٠ 		١٠٠٠٠ مصنوعي ځنګلونه 	موقيعت 		ساحه ( هکتار )	په جريب جمهوريت بڼ 			١٠ 			٥٠ غلام حيدرخان بڼ 		( ٤.٢٣ ) 		٢١.١٧ د علي بڼ 			( ١٤.١٥ ) 		٧٠.٧٤ د ماما خيلو بڼ	 		١.٢٠ 			٦ د غلام حيدر خان د بڼ شمال لوري ته مصنوعي ځنګل	 		٢٧.٦ 			١٣٨ په کمبير کي مصنوعي ځنګل	٢٤٢ 			١٢١٠ د سرخاب دپله ځنګل 		٧ 			٣٥ د درونټي د غونډي بڼ 		١.٨ 			٩
٤- د بادغيس ځنګلونه :
د بادغيس ځنګلونه چي د هندوکش په شمالي لمنو کي پراته دي د يوه       او ږده کمر بند په توګه له بدخشانه تر بادغيس پوري ولي په ځينو کتابونو کي ليکل شويدي چي دغه ځنګل د بدخشانه تر هرات پوري غزيدلي دي چي ١٥٠٠٠٠٠ يو ميليون او پنځه زره جريبه او يا ٣١٠٠٠٠ هکتاره ته البته د يوي بلي ( احصائي په اساس ) سيمه ئي نيولي ده. چي په تيرو وختونو کي کالني صادرات ٢٥٠٠ ټنو ته رسيدلي ، چي همدغه اندازه پسته نړيوالو بازارونو کي دوه ميلونه ډالره بيه لري.
٥- د هيواد د مرکزي سيمو ځنګلونه :
دغه ځنګلونه زياتره پاڼريژي وني لکه ، چنار ، سفيدار ، ولي ، توت او نور دي چي د هغوي مساحت ندي اټکل شوي او نه يي ظرفيت ثابت دي په تيره بيا د چنار ځنګلونه په منځي ډول تر هر دري کاله وروسته د تيرانو لپاره وهل کيږي. بيا په منځني ډول د ٤ مترو په اوږدوالي او ١٥-٣٠ سانتي مترو په قطر پلورل کيږي. دغه ځنګلونه په ميدان ، وردګ ، لوګر ، غزني ، باميان ، کابل او پروان کي موقعيت لري.
٦- د هيواد د سويل او لويديزو سيمو ځنګلي بوټي او اغزي :
د هيواد سويل او سويل لويديځ ( نيمروز ، هرات ، فراه او هلمند ) په دښتي سيمو کي زيات شمير اغزي ډوله بوټو لکه د ګزوني ، دسکساول بيلا بيل ډول ، استکبل ، سوادا ، تساکسپا ، عناب ، انيوش ، زايګويلم ، دودونيا ، ګون ، مونج، غوزبه او نوري دا ډول تيټ قدي بوټي ګڼ ځنګلونه جوړوي چي د Wook lands په نوم ياديږي. چي د سون موادو طبي دوا يانو د جوړلو توکي ( عناب ) د وحشي ژوؤ ژوند ، پر اقليم مثبتي اغيزي او د خاوري ساتني له پلوه ډير اهميت لري.
د افغانستان د ځنګلونو اوسني حالت
دا چي د افغانستان ځنګلونه د نورو هيوادونو په پرتله ډير کم دي علت ئي دادي چي افغانستان دبري او وچ اقليم ( Contineutal Climat ) درلودونکي دي. د ١٣٥٧ کال د ثور له غميزي څخه دمخه د هيواد د خاوري % ٣.٤ برخه ځنګلونو پوښلي وه چي د مساحت له نظره ١.٩ ميلونه هکتاره کيږي. چي په دي ١.٩ ميلونه هکتاره کي ١.٣ ميلونه هکتاره د مخروطيانو او متباقي ٠.٦ ميلونه ئي د پلن پاڼو ونو ځنګلونه دي. د ثور د کودتا څخه وروسته د يوي سروي په سيمه کي چي په ١٩٨٩ کال کي تر سره شويده ، د ځنګلونو فيصدي د پخوا څخه % ٢.٧ حد ته راټيټه شويده ، او له هغي وروسته هر کال ١.٠ – ٢٠ زره هکتاره ځمکه له ځنګلونو څخه پاکيږي. د يوي سروي په اساس چي سويدن د موسسى له خوا تر سره شوي او پايلي ئي د B.B.C راديو څخه خبري شويدي داسي ښودل کيږي چه د پکتيا د ځنګلونو % ٧٠ ساحه له منځه تللي چه % ٢٠ ئي د نجيب الله د رژيم تر سقوط پوري او يا ته % ٥٠ د مجاهدينو او طالبانو د واکمني په دوره کي له منځه تللي دي ، همدا اوس د کنړ په ځنګلونو کي هر ورځ ٣٠٠٠٠ زره ځنګلي وني د قاچاقبرانو له خوا اره کيږي او د ځنګل له لمني څخه د            ا بدلپاره رخصتيږي. همدارنګه د بي ، بي ، سي ( B.B.C ) د يو بل راديو له قوله د ځلانده وړانګو په پروګرام کي چي د سعيده مخه وداو خپلواک ( صافي ) په زيار چمتو شوي ؤ د افغانستان د ځنګلونو په رابطه ئي د افغانستان د انتقالي دولت د اوبو لګولو او چاپيريال ساتني د وزير له مرستيال پوهنوال پيرمحمد ( عزيزي ) سره مرکه کړي. نوموړي د افغانستان د ځنګلونو په اړه داسي وويل چي د اوسني مسروي    ( ٢٠٠٣ ) کال د سروي له مخي د هيواد ځنګلونه عکسونه مو د سټ لايټ له لاري اخستي څرګنده شويده ده چي د % ٥٠ څخه زيات ځنګلونه له منځه تللي دي. چي د هيواد ځنګلي ساحه د % ١ څخه هم راکمه شويده. د يوي پوښتني په ځواب چي په کومو سيمو کي زيات ځنګلونه له منځه تللي دي نوموړي وويل چه په ځينو سيمو کي کم او ځينو کي زيات ځنګلونه له منځه تللي دي لکه په پکتيا ، ننګرهار ، کنړ او د  شمال په بادغيس کي تقريبا د پسيتي % ٥٠ څخه زيات ځنګلونه له منځه تللي تر دي چه اوس د سلو څخه لس وني پاتي دي. ويل کيږي چي دپستي دونو دردانو لو موضوع ډيره په زور سره روان ده پدي ډول چي ډير ولرو بازارونوته دسون لپاره دهغولرګيو دوړاندي کولو سربيره دهغوريښوته هم زيان رسيږي. دنورو هغه کسانو په هڅونه چي زمونږ ملي شتمي هم ورانوي د پستي دونو ريښي له هيواده بهرپلورا کيږي ، دافغانستا ن څنګلونو او په تيره بيادپستي  دونو په برخه دګټودترلاسه کولو په څنګ کي يولړدسيسي هم شته دي او دسيمي خلکوته تبليغ کيږي چه دپستي دونو ريښي يوه قيمتي متاع ده او ان په تشويقي توګه دهغه ريښي په بيه اخلي چه په دي ډول دپستي د څنګلو جرړي له بيخه وباسي او سوداګري دسيالي مخه نيسي سره لدي  چي د خلکو د يو ستري عايداتي سر چينى د له منځه وړ لو سبب کيږي. په ډيره ساده او اسانه توګه به د افغانستان د پستي ځنګلونه له منځه يوسي ، دلته هم خلک خپلي اوسني ګټي په پام کي نيسي او له هغوي سره د ځنګلونو او د ژوندانه د چاپيريال د ساتني خيال او فکر نشته په همدي ډول د امريکا غږ راديو د يو راپور له مخي د ختيځو ولايتونو ځنګلونه تقريبا له څلورو څخه دري حصي له منځه تللي دي. په دغه راپور کي د امريکا غږ راديو د ختيځ زون د محلي خبريال لعل پاچا ازمون له خولي ويل شويدي چي د کنړ ولايت ځنګلونه له نيمايي څخه زيات له منځه تللي دي. ياني %۰ ٨
لینڅ
لینڅ ولایت (لینڅ ښار) په الماني Linz) د اتریش هیواد دریم ګڼ نفوسه ښار دی.
د میکرونزي فدرال ټاپوګان
د میکرونزي فدرال آیالاتونه په انګلیسي Federated States of Micronesia) دامریکا متحده آیالاتونو سره تړلی یو خپلواک هیواد دی. میکرونزي هیواد ۷۰۲ کیومتره مساحت او ۱۰۴,۹۳۷ وګړي لري, پلازمینه یې د پالیکیر ښار دی.
قفقاز
قفقاز Caucasus) د کسپین او تور سمندر ترمنځ د اروپا او آسیا یوه منځنۍ او غرنیزه سیمه ده چې ترډیره د قفقاز غرونو نیولې ده.
قفقاز یا قفقاز د تور سمندرګي او کسپین سمندر تر منځ پرته سیمه ده چې په عمده توګه ارمینیا، اذربایجان، جورجیا او د سويلي روسیې ځینې برخې پکې شاملې دي. د لوي قفقاز د لړۍ په ګډون د قفقاز غرونه، له تاریخي اړخه د ختیځې اروپا او لوېدیځې اسیا تر منځ طبیعي پوله بلل کیږي.
په روسیه کې د «ایلبروس» غر چې د اروپا تر ټولو لوړ غر دی په لوېدیځ قفقاز کې موقیعت لري. په سويلي لوري کوچنی قفقاز کې د «جاواختي» لوړه سطحه او د ارمینیا لوړې ځمکې شاملې دي، د کومو چې یو څه برخه په ترکیه کې ده.
قفقاز په شمالي قفقاز او سويلی قفقاز ویشل شوی، که څه هم سويلي قفقاز په شمالي قفقاز کې د جلا جغرافیایی ځای په توګه وجود لري. د لوی قفقاز د غرونو لړۍ په زیاته اندازه د روسیې او جورجیا او همدارنګه د اذربایجان د شمالي برخو سره شریکه ده. د کوچني قفقاز د غرونو لړۍ په سويل کې د ځینو خپلواکو دولتونو له خوا نیول شوې ده چې په زیاته اندازه یې ارمینیا، اذربایجان او جورجیا دي، خو د ترکیې شمال لوېدیځ، شمالي ایران او د «آرتسخ» خپل اعلاني جمهوریت ته هم غزیدلي دي.
دا سیمه د خپل ژبني تنوع لپاره پیژندل کیږي: پر اندو-اروپایي او ترکي ژبو سربېره، د کارتیولین، شمال لوېدیځ فقفاز او شمال ختیځ قفقاز د ژبو کورنۍ هم د دې سیمې ځایي ژبې دي.
د نوم سرچینه
د تیرو کلونو په داستان کې (۱۱۱۳ مخزېږديز)، ویل شوي چې زوړ ختیځ سالاویک « Кавкасийскыѣ горы » (Kavkasijskyě gory) ټکی د پخوانۍ یوناني له « Καύκασος» (Kaúkasos;؛ چې وروسته يې یوناني تلفظ په دې ډول و Káfkasos) ټکي څخه اخيستل شوی، کوم چې د « M. A. Yuyukin» له نظره یو مرکب نوم دی اود «سیګول غرونه» په معنا ژباړل کیدای شي (καύ-: καύ-: καύαξ, καύηξ, ηκος ο, κήξ, κηϋξ ، يو ډول سمندري مرغه دی+ دا په دې ډول بيا جوړ شوی چې κάσος η  او معنا يې ده غر، يا ستره ډبره، دا نومونه هم د ځای او شخصي نومونو په برخه کې زیات تاييد شوي دي).
په جورجیایي روايت کې، د قفقاز اصطلاح د «کوکاس» څخه اخیستل شوی چې د بايبيلي «توګرماه» ځوی او د «ناخ» خلکو افسانوي پلار دی.
د آلماني ژبپوهانو «اټو سکراډر» او «الفونس ای. نیهرینګ» په اند، پخوانۍ یوناني کلمه « Καύκασος » (کوکاسوس) د ګوتیک هوهس (لوړ) او همدارنګه لیتوانی « Kaũkas » (غونډۍ) او « Kaukarà » (غونډۍ، څوکه) سره اړوند ده. برتانوي ژبپوه «اډریان روم» اشاره کوي چې په «پیلاسجین» کې «کاو»- هم د (غر) معنا ورکوي.
د ځای د نوم څېړنه
د قفقاز اصطلاح نه یواځې د غرونو لپاره کارول کېږي، بلکې د سیکاوکاسیه (کوم چې د روسي فدراسیون برخه ده) او ټرانسکاوکاسیه لپاره هم استعمالیږي. د «الکزانډر میکابیریډزي» له نظره ټرانسکاوکاسیه روسيې-مرکزي یوه اصطلاح ده.
د ټرانسکاوکاسیه سیمه او داغستان د «پارتین» او وروسته د ساسانی پراخوالي او ورسره د لوی قفقاز د لړۍ شمال لور ته عملاً د خوندي پرتو سیمو تر ټولو لرې نقطې وې. د قاف افسانوي غر چې د لرغوني ایراني علم په افسانه کې تر ټولو لوړ ياد شوی غر دی، ویل کیږي چې په دې سیمه کې پروت دی. دغه سیمه د «ایریانیم ویجه» د موقیعت لپاره یوه نومانده سيمه ده چې د زردشتي ایرانیانو څرګند ټاټوبی دی. د ساسانی دورې د منځني فارس په سرچینو کې، د قفقاز لړۍ د «کف کوف» په نوم یادیده. دغه اصطلاح وروسته په مختلفو بڼو کې په ایراني روايت کې بیا راڅرګنده شوه، کله چې فردوسي د هغه په شاهنامه کې د قفقاز غرونو ته د کوه کاف خطاب وکړ. د قفقاز ډیری عصري نومونه د یونان کوکاسوس (لاتیني. کاوکاسوس) او د منځني فارس د کاف کوف څخه سرچینه اخلي.
د قفقاز د نوم لومړنۍ لغوي سرچینه د «کاز-کاز» څخه ده چې د (د تور سمندرګي د سويلي ساحل اوسیدونکي) د «هیټيانو» نوم دی.
دا هم لیکل شوي چې په ناخ « Ков гас » کې (کو ګاس) د «بې ونو سیمو ته دروازه» معنا ورکوي.
خپل نومونه او د بهرنيانو له خوا ورکول شوی نومونه
د دې سیمې عصري نوم په زیاتو ژبو کې معمولا ورته دی او په عمومي توګه د قفقاز او کوکاز تر منځ دی.
سياسي جغرافيه
د شمالي قفقاز سیمه د سیسکوکاسیس په توکه پیژندل کیږي، په داسې حال کې چې د سويلي قفقاز سیمه په عام ډول د ­ټرانسکوکاسیس په توګه پیژندل کیږي.
سیسکوکاسیس کې په زیاته کچه د لوی قفقاز غرونو لړۍ شامله ده. دا د سويلي روسیې، په عمده توګه په شمالي قفقاز فدرالي ولسوالۍ خپلواکو جمهوریتونو او د ګرجستان او اذربایجان شمالي برخو مشتمله ده. سیسکوکاسیس په لوېدیځ کې د تور سمندرګي، ختیځ ته د کسپین سمندر، او په شمال کې د جنوبي فدرالي ولسوالۍ سره پوله لري. دا دواړه فدرالي ولسوالۍ په ګډه د (سويأي روسیې) په نوم یادیږي.
د ټرانسیسکوکاسیس شمال کې د لوی قفقاز لړۍ او جنوبي روسیې، لوېدیځ کې د تور سمندر او ترکیې سره، ختیځ ته د کسپین سمندر او سويل ته د ایران سره پوله لري. دا د کوچني قفقاز غرنۍ لړۍ او شاوخوا ښکته ځمکې لري. ارمینیا، اذربایجان (له شمالي برخو پرته) او جورجیا (له شمالي برخو پرته) ټول په سويلي قفقاز کې دي.
د لوی قفقاز د لړۍ په اوږدو کې د اوبو ډنډونه د ځینو سرچینو له خوا د اروپا او سويل لوېدیځې آسیا ترمنځ د ویش کرښه ګڼل کیږي. د دې له مخې، د قفقاز تر ټولو لوړه څوکه، د البرس غر (۵۶۴۲ متره) په لوېدیځ سیسکوکاسیس کې موقعیت لري چې په اروپا کې ترټولو لوړه نقطه بلل کیږي. د «کوما-منیچ» ژوره چې هغه جیولوژیکي ژورتيا ده، د روسیې ځمکه د شمالي قفقاز له ځمکې څخه بیلوي، ډېر خله د کلاسیک او غیر برتانوي سرچینو له خوا د اروپا او اسیا ترمینځ طبیعي او تاریخي پوله ګڼل کیږي. بل نظر دا دی چې د «کورا» او «ریوني» سیندونه دا پوله یا حتی د «اراس» سیند په نښه کوي.
قفقاز د ژبې، دود او جغرافیې له نظره یوه متنوعه سیمه ده. هغه ملتونه چې نن ورځ قفقاز ځينې جوړ دی، د شوروي څخه وروسته ګرجستان (د ادجارا او ابخازیا په ګډون)، اذربایجان (د نخچیوان په ګډون)، ارمنستان او د روسیې فدراسیون دي. د روسیې په څانګو کې د ساعت په ترتیب سره داغستان، چیچنیا، انګوشتیا، شمالي اوسیتیا – الانیا، کباردینو – بالکاریا، کراچې – چیرکیسیا، اډیګیا، کراسنودار کرای او سټاورپول کرای شامل دي.
فرملې
داستان پشتو از فرملی ها
(پرمليان يا فرمليان)
فرمليان په پښتنو کې يوه ډيره لرغونې قبيله ده چې د غرغښت په ټولنيز ګروپ پورې اړه لري او ځانونه د کاکړو يوه
څا نګه بولي٠
ددوی د استوګنې اصلي ټاټوبی پرمل يا برمل دی چې د سليمان د غرونو لړۍ او د پکتيکا په ولايت پورې يوه اړونده ولسوالي ده٠
ډپټي محمد حيات خان په خپل مشهور اثر تا ريخ
حيات افغاني کې د فرمليانو په اړوند ليکي:" فرمليان زياتره په ارګون او د خروټو د سېمې په منځنۍ برخه کې او سيږي."
البيروني د قانون مسعودي په دريم ټوک کې د فرمليانو د سيمي موقعيت د غزني او ملتان تر مينځ ښودلی دی٠ همدا راز د صولت افغاني دتاريخ مؤلف زردار خان ناغر د فرمليانو د سيمې د موقعيت په اړوند ليکلي دي:" برمل د غزني په توابعو کې د يوې سيمې نوم دی او هغه کسان چې د برمل په سيمه کې استوګن دي د فرمليانو په نامه ياديږي."
د افغانستان نامتو او وتلی مؤرخ اروا ښاد استاد احمد علي کهزاد هم د فرمليانو اصلي ټاټوبی اورګون ښودلی چې فرمليان پکې ژوند کوي٠
که څه هم د فرمليانو د توکميزو(نژادي) اړيکو په اړوند بيلا بيلې نظر يې څرګندې شوي او د ځينو په اند دوی د يفتلي شهزاده ګانو او لاده ده چې د عربو د فتوحاتو او سوبو له وخته د غزنوي واکمنۍ پورې تر اوسه په سليمان او سپين غر کې مېشته دي.
همداراز د فرمليانو په اړوند دريم نظر دادی چې دوی غلجي پښتانه دي،خو د تاريخي شواهدو پر بنسټ دوی د پښتنو د غر غښت د ټولنيز ې ډلې پورې اړه لري٠
هغه وخت چې المتو کل علی الرحمن پښتون واکمن بهلول لودي د ډيلي سلطنت تر لاسه کړ نو د يوه فرمان له مخې يې پښتانه قبايل هند ته ور وبلل تر څو د خپلې واکمنۍ ستنې
پياوړې او مضبوطې کړي او له بلې خوا پښتنو ته د خپلې واکمنۍ په قلمرو کې جاګيرونه او منصبونه ورکړي٠ د بهلول لودي په دې فرمان کې را غلي وو:" ما ته خدای د هندوستان تخت راپه برخه کړ، خو ددې تخت ساتنه هغه څوک کولای شي چې دقوم او قبيلې خاوند وي٠ نو پښتنو ته په کار دي چې ددوی ډير شمير هندوستان ته راشي او نه يوازې د واکمنۍ په پياوړتيا کې برخه واخلي، بلکې دغې واکمنۍ ته پراختيا ورکړي او جاګير ونه ترلاسه کړي٠ "
ددغه فرمان په ځواب کې ډير پښتانه قبايل چې په هغه کې لواڼيان ، نيازيان،لوديان،سرواڼيان،پڼي، ترين، سړبني،سوريان، مياڼه، کاکړ،کرلاڼي او پرمليان( فرمليان ) هم شامل وول افغانستانه دهند لور ته لاړل چې ډيرو يې لوړ لوړ منصبونه او جاګيرونه تر لاسه کړل چې موږ کولای شو د لودي او سوري
د واکمنانو په وخت کې د ځينو مشهورو امراوو نومونه واخلو چې فرملي پښتانه وو٠
1- خانۍ خانان فرملي:
د سلطان بهلول لودي د مشهورو امراوو نه شميرل کيده چې دده د واکمنۍ په وخت کې دده د سوبو يو پياوړی ملګری پاتې شوی دی٠
د راجپوتانه يا اوسني راجستان په اوديپور کې د هندوانو د مشهور او پياوړي راجپوت جنرال رانا خوريي چتر سال ته ماتي ورکړې وه٠
ـ۲دولت خان فرملي: د بهلول لودي د مشهورو اميرانو نه و٠
٣-کالا پهاړ فرملي: د لودي او سوري واکمنانو د واکمنۍ په وختونو کی يو ډير مشهور امير و٠
٤- شيخ سعيد فرملي: چې د سلطان سکندر لودي له امر اوو نه و٠
د فرمليانو د استوګنې سېمې:
په اوسني وخت کې فرمليان په افغانستان کې په لاند يو سيمو کې مېشته دي:
١- زوړ ارګون:
٢- د کابل د چهارد هي په ولسوالۍ کې:
هغه فرمليان چې د کابل د چهارد هي په ولسوالۍ کې او سيږي نو ددوی د سيمو او محلونو نومونه دادي:
کلای قاضي، کلای غيبي،اقا علي شمس، ده مراد خان،چهلستون،سر اسياب، مو سهي فرمليان،کلای کاشف،يوسف بنګي بر فرملي او کوز فرملي چې د ګلباغ په سيمې پورې اړه لري، کلای غيب الله او کلای بهادر خان فرملي ٠
همداراز د کابل درخت شنګ ته نږدې په کوز فرملي کې هم فرمليان ژوند کوي٠
يو شمير فرمليان د مزار شريف په چارکنک ا ود لوګر، غزني، هلمند او کندهار په ولايتونو کې هم اوسيږي٠
د پښتونخوا په صوابۍ او د پاکستان په پنجاب کې هم يو شمير فرمليان استوګنه لري٠
د فرملي قبيلي پورې اړوند مشهور خلک:
١- دکتور محمد عثمان صدقي: چې تاريخ پوه و او د کابل دچهاردهي د کلای قاضي فرملي و٠
٢- ارواښاد معاون سر محقق محمد محسن فرملي چې د افغانستان د علومو غړی او دڅه مودې له پاره د نوموړې اکاډيمۍ سرپرست پاتې شوی او د اعليحضرت محمد ظاهرشاه د واکمنۍ په وخت کې په ولسي جرګه کې د کابل دچهاردهي ولسوالۍ د خلکو استازی و٠
3- محمد آصف پيام فرملي ليكوال او ملي شاعر
4 - محمد يونس عيني ليكوال او شاعر
5- محمد متين مونس ليكوال او د اكادمي علومو غړي.
رحیم سادات
Rahim Sadat
له سرچینې یا مرجع څخه استدلال کول
له سرچینې یا مرجع استدلال کول (argumentum ab auctoritate) چې مرجع ته رجوع یا  argumentum ad verecundiam هم ورته وایي؛ د استدلال یو ډول دی چې په دې کې د یوې موضوع په اړه د یوې سرچینې نظر د استدلال د ملاتړ د ثبوت په توګه کارېږي. ځینې داسې فکر کوي که چېرې د یوه بحث ټولې خواوې په متن کې د ورکړل شوې سرچینې پر باوريتوب همغږې وي، دا په یوه قانع کوونکې بڼه کارېږي. ځینې نور بیا په دې اړه داسې فکر کوي چې دا به تل یوه مغالطه/ناسم استدلال وي چې د یوې سرچینې نظرونه په تر بحث لاندې موضوع کې د استدلال د ملاتړې وسیلې به توګه ووایي.
عمومي کتنه
د تاریخ په اوږدو کې مرجع ته د رجوع په اړه نظر یو نه و: په ګڼو سرچینو کې ځینې وخت سم استدلال یا نه تېروتنه ښودل شوې او ځینې وخت بیا ناسم استدلال یا تېروتنه/مغالطه؛ ځینې په دې سترګه ورته ګوري چې دا کېدای شي پیاوړی یا لږ تر لږه د اعتبار وړ باطل کېدونکی استدلال وي او ځینې نور بیا وايي چې دا کمزوری او په بشپړه توګه یوه مغالطه یا تېروتنه ده.
د دغه ډول استدلال عمومي بڼه دا ده: یو کس یا A کسان ادعا کوي چې X سم دی.
یو کس یا A کسان د X اړونده برخه کې متخصصین دي.
ځکه خو باید پر X باور وشي.
په ساینس کې یې ګټه اخیستنه
ساینسي علم د سرچینې او مرجع له مخې د استدلال پر ځای پر شواهدو او تجربو ولاړ دی او مرجع په ساینس کې هېڅ ځای نه لري. له مرجع څخه د استدلال په ه اړه د د کارل سیګن لیکنه:   "د ساینس یو له تر ټولو لویو  حکمونو دا دی چې، «له مرجع څخه بې باوره استدلال.».... ګڼ شمېر دغه ډول استدلالونه په ډېره خواشینۍ ناسم ثابت شوي. مرجع‌ګانې باید د بل هر چا په شان خپلې مباحثې ثابتې کړي."په ساینس کې مرجع ته د رجوع یوه بېلګه د ۱۹۲۳ کال ده، کله چې یوه مخکښ امریکايي ژوپېژندونکي، تئوفیلوس پېنټر د خپلو کمزورو معلوماتو او متضادو مشاهدو پر اساس وویل چې انسانان ۲۴ جوړې کروموزومونه لري. له ۱۹۲۰ تر ۱۹۵۶ کلونو پورې ساینسپوهانو دغه «واقعیت» د پېنټر په مرجعیت خپور کړ، سره له دې چې بیا بیا شمېرلو د ۲۳ سمه شمېره ښوده. ان په درسي کتابونو کې، چې په انځورونو کې به یې ۲۳ جوړې ښکارېدې، په غلطه ویل چې ۲۴ جوړې دي. دا یې د هغه جمعي توافق د سرچینې یا مرجع پر اساس ویل چې پخوا یې ۲۴ جوړې منلې وې.
دغې ظاهري تصدیق شوې شمېرې د څېړونکو تر منځ د تصدیق لېوالتیا رامنځته کړه او « ډېری حجره پوهانو، د پېنټر کشف شوې شمېرې ته تمه لرله او تل یې داسې وکړل». د پېنټر « نفوذ دومره ډېر و ډېر ساینسپوهانو د ریښتینو ثبوتونو پر وړاندې، د ده پر شمېر باور وکړ» او له پېنټر سره د موافق کېدو لپاره یې خپل معلومات پرېښودل.
کاذبې مرجع ته رجوع
دا مغالطه یا ناسم استدلال هغه وخت کارېږي چې کله یو کس د یوې ادعا د ثبوت په توګه کاذبې مرجع ته رجوع وکړي. له مرجع څخه دغه ناسم استدلالونه د مرجع په توګه د نا مرجع ویل دي. دوو فیلسوفانو، ایروینګ کوپي او کارل کوهن دا د مغالطې په توګه وښوده « کله چې د یوې موضوع په اړه داسې ډلو ته رجوع وشي چې د مرجعیت د ادعا لپاره هیڅ مشروعیت نه لري». کوپي لیکلي: « د یوې پېچلې او سختې پوښتنې په اړه د یو چا د فکر جوړولو لپاره، دا کس باید هڅه وکړي چې د یوه داسې تصدیق شوي متخصص په قضاوت لارښوونه ورته وشي چې دا موضوع یې پوره لوستې وي [...] د استدلال دا مېتود په ګڼو حالتونو کې غوره مشروعیت لري. [...] خو کله چې یوې مرجع ته د داسې موضوع په اړه د سند لپاره رجوع وشي چې د هغې مرجع خپله ځانګړې څانګه نه ده، دا رجوع د (argumentum ad verecundiam) مغالطه کېږي».
په ادراکي تعصب کې ریښې
په نا اړونده څانګه یوې مرجع ته د رجوع د تېروتنې یا مغالطې یوه بېلګه دا ده چې البرټ انشټین ته په دیني مسله کې د یوه د تصدیق لپاره مرجع وویل شي، په داسې حال کې چې د ده اصلي تخصص په فزیک کې و.
دا هم شخص ته د رجوع ناسم استدلال یا تېروتنه ده چې ووایو د یو چا خبرې مرجع یا سرچینه نه لري، ځکه خو باید د دغه کس استدلال ته پام ونه شي. د مرجع درک شوي نشتون ته د رجوع په اړه که ووایو، دا ډول استدلالونه مرجع ته د رجوع د دلیل پشان، دا هم مغالطه یا تېروتنه ده.
له مرجع څخه هغه استدلال کول چې پر دغه نظر ولاړ وي چې یو کس باید له یوې درک شوې مرجع سره سم وي یا معتبرې ډلې د اش (سلومون اش) اغېز پشان رواني ادراکی تمایل کې ریښه لري. د اش د سمون د تجربو په مشخصو او تکراري بېلګو کې دا خبره لاسته راغله چې د لوړ وضعیت لرونکي کسان د یوې موضوع یو پیاوړی احتمال رامنځته کوي چې له یوې ښکاره ناسمې پایلې سره توافق کوي، سره له دې چې له موضوع په ښکاره دا معلومېږي چې ځواب ناسم و.
سربېره پر دې، انسانانو ښودلې چې له مراجعو او اکثریت سره د ځان سمولو پر وخت سخت احاساتي فشار حس کوي. د څېړونکو د یوې بلې ډلې د تجربو تکرار موندلې چې «د ګډون کوونکو په اړه دا راپور ورکړل شوی چې د ډلې تر فشار لاندې ډېر زړه تنګي وو»، ۵۹ سلنو یې ښکاره ناسم ځواب منلی و او لږ تر لږه یو ځل یې ځان ورسره سم کړی و؛ حال دا چې ناسم ځواب په ډېره نادره توګه ورکړل شو چې هېڅ دا ډول فشارونه نه و.
پوهانو ویلي چې ځینې چاپېریالونه د دغو پروسو د ترسره کېدو لپاره په زړه پورې وضعیت برابروي، د ډله‌ییز فکر سبب کېږي. په ډله‌ییز فکر کې د یوې ډلې غړي دا تمایل احساسوي چې شخړه کمه کړي او انطباق او منل وهڅوي. مرجع ته د رجوع له لارې، د ډلې یو غړی ښايي هغه فکر د ټولو په خوښه وړاندې کړي او د ډلې نور غړي وهڅوي چې د ټولو په خوښه درک شوې موضوع یا مرجع سره په توافق کولو سره په ډله‌ییز فکر کولو کې دخیل شي. د ریاضیاتو د فلسفې په اړه په یوه مقاله کې راځي چې، په یوه اکاډمیک چاپېریال کې،"که چېرې ... یوه کس زموږ ډیسیپلین او انظباط ومانه او د ریاضیاتو په برخه کې یې تر فارغېدو دوه درې کاله تېر کړل، هغه زموږ د فکر کولو بڼه اخلي او نور هغه بیرونی نیوکه کوونکی نه دی چې یو وخت و... که یو زده کوونکی زموږ د فکر بڼه خپله نه شي کړی، بې شکه چې موږ یې ناکاموو. که چېرې زموږ د موانعو له ډګره تېر شو او بیا یې پرېکړه وکړه چې زموږ استدلالونه نا روښانه او ناسم دي، موږ یې د یوه بدخویه، لیوني او زموږ له چاپېریال سره ناسمېدونکي کس په توګه رخصتوو."د شرکتونو چاپېریال هم  د دولت او پوځ پشان، هغو درک شوو مرجع‌ګانو او متخصصینو ته په رجوع کې زیان منونکی دی چې د ډله‌ییز فکر سبب کېږي.
د شیدو لار
د شيدو لار (Milky Way) هغه کهکشان دی چې په هغه نوم سره زموږ لمريز سيستم په کې شامل دی، چې له ځمکې څخه د کهکشان ظاهری بڼه بيانوي: د رڼا يوه تته کړۍ چې له ستورو څخه جوړه شوې ده او د شپې له خوا کتل کېږي او هم په انفرادي ډول يې له ښکاره [خلاصې] سترګې سره توپير نه شي کېدلی. د Milky Way اصطلاح، له يوناني (γαλακτικός κύκλος (galaktikos kýklos)) څخه د لاتيني (via lactea) اصطلاح انګليسي ژباړه ده، چې د شيدو کړۍ يا دايرې معنا لري. د شيدو لار کهکشان له ځمکې څخه ځکه د يوې ډلې په توګه ښکاري، چې ټيکلي ته ورته جوړښت يې له دننه څخه ښکاري. ګاليله (Galileo Galilei) په ۱۶۱۰ ز کې د خپل دوربين په مرسته د لومړي ځل لپاره د رڼا کړۍ په انفرادي ستورو باندې تجزيه کړل. د ۱۹۲۰ز لسيزې تر لومړيو پورې ډېری ستورپوهانو فکر کاوه، چې د شيدو لار په نړۍ کې ټول ستوري رانغاړل. د ستورپوهانو Harlow Shapley او Herber Curtis تر منځ د ۱۹۲۰ ز له سترې مناظرې (Great Deabate) څخه وروسته، د Edwin Hubble له لوري کتنو وښودله، چې د شيدو لار د نورو ډېرو کهکشانونو له ډلې څخه يوازې يو کهکشان دی.
د شيدو لار د ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۲۰۰۰۰۰ نوري کالونو پورې د اټکل شوي قطر يا پېړوالي په لرلو سره، يو ليکه شوی (احاطه شوی) مارپېچ کهکشان دی. وروستي تشبیهات وړانديز کوي، چې د تياره مادې برخه هم ځينې د ليدلو وړ (څرګند) ستوري لري، چې کېدای شي د نږدې ۲ ميليونه نوري کالونو په پېړوالي (قطر) پورې وغځېږي. د شيدو لاره يو څو د سپوږمکيو کهکشانونه لري او د کهکشانونو د محلي ډلې (Local Group) يوه برخه ده، چې د Virgo Supercluster [د کهکشانونو کړۍ ده] يوه برخه جوړوي چې دا په خپله د (Laniakea Supercluster) يوه برخه ده.
اټکل شوې ده چې د شيدو لاره کهکشان کې ۴۰۰-۱۰۰ بېليونه ستورو او لږ تر لږه په همدې شمېر سيارې دي. لمريز نظام د کهکشاني مرکز څخه نږدې ۲۷۰۰۰ نوري کالونه لرې په يوه وړانګه يا نيمايي قطر کې د منظومې برخې پر دننۍ څنډه باندې، چې ياده څنډه د ګاز او دوړې د راټولېدنې يوه مارپېچ بڼه ده. په ۱۰۰۰۰ نوري کالونو کې دننه ستوري يو راوتلتوب (برامدګی) جوړوي او يو يا زياتې ميلې له ياد راوتلتوب څخه ځلېږي (وړانګې وهې). کهکشاني مرکز د Sagittarius A* په نوم يوه کلکه بې سيم سرچينه ده، چې يو د 4.100 (+ 0.034) ميليونه لمريزو کتلو يو خورا ستر تور سوری دی. ستوري او ګازونه د کهکشان له مرکز څخه په پراخ واټن کې نږدې په يوه ثانيه کې نږدې ۲۲۰ کيلومتره څرخي. ښکاري چې د ثابتې څرخېدنې چټکتيا د Kepler ډيناميک له قوانينو سره مخالفت لري او وړانديز کوي، چې د شيدو لارې ډېره کتله (نږدې ٪۹۰) د دوربين په واسطه د ليدلو وړ نه دی چې الکترومقناطيسي وړانګې نه خپروي او نه يې زغمي. ياده اټکلي کتله «تياره ماده: dark matter» نومول شوې ده. د څرخېدنې دوره د لمر په وړانګه کې نږدې ۲۴۰ ميليونه کالونه ده. د شيدو لاره په ټوله کې د سرچينې له کهکشاني پورته چوکاټونو ته په پام سره يوه ثانيه کې د نږدې ۶۰۰ کیلومتر په چټکتيا حرکت کوي. په دې کهکشان کې تر ټولو پخواني ستوري نږدې هغومره پخواني يا زاړه دي، څومره چې نړۍ ده او په دې ډول کېدای شي، د Big Bang له تيارو دورو (Dark Ages) څخه لږ څخه مخکې جوړ شوي وي.
ظاهري بڼه
د شيدو لاره له ځمکې څخه د سپينې رڼا د يوې تتې ډلې په توګه د ۳۰ درجو په پراخولي سره د شپې له خوا اسمان کې د ليندۍ په بڼه د ليدلو وړ ده. د شپې له خوا د اسمان په کتنې سره که څه هم په ټول اسمان کې ټول انفرادي، لکه: د پرانيستې سترګې [پرانيستې سترګې ته ورته بڼه کې ښکاري] ستوري د شيدو لارې کهکشان برخه دي، چې د Milky Way اصطلاح د رڼا په دې ډلې پورې تړلې ده. ياده رڼا د نا تجزيه (حل) شويو ستورو او د کهکشاني سطحې په مسير کې د پرتو نورو موادو له راټولېدلو څخه رامنځته کېږي. د ډلې شاوخوا يو څه روښانه برخې د ستوري د ورېځو په نامه د نرمو څرګندو ټوټو په ډول ښکاره کېږي. د دوی له ډلې تر ټولو ستر يې Large Sagittarius Star Cloud ده، چې د کهکشان د مرکزي راوتلتوب يوه برخه ده. په کړۍ کې دننه تياره برخو، لکه: ستر درز (Great Rift) او Coalsack کې د ستورو تر منځ دوړه له لرې ستورو څخه د رڼا مخه نيسي. د اسمان هغه برخه چې د شيدو لار کهکشان يې تتوي (تياره کوي)، د مخنيوي برخه يا سيمه نومول کېږي.
د شيدو لاره يو څه ټيټه سطحه روښنايي لري، چې د ليدلو وړتيا يې د شاځمکې رڼا ،لکه:  د رڼا ککړتيا يا د سپوږمۍ رڼا له لوري خورا کمېدلی شي. د دې لپاره چې د شيدو لاره کهکشان وکتل شي، اسمان بايد په هر مربع کمال (arc) ثانيه کې د ځلا نږدې ۲۰،۲ درجو څخه زيات تياره وي. ياد کهکشان بايد هغه وخت هم د ليدلو وړ وي، چې ټاکلې اندازه نږدې +5.1 يا له دې غوره وي او په +6.1 کې د جزياتو ستره اندازه ښيي [کهکشان به ډېر روښانه وکتل شي او په اړه به يې ډېر معلومات تر لاسه کړی شو]. په ذکر شويو حالتونو کې له روښانه ښاري يا ښاري سيمو څخه د شيدو لارې کهکشان ليدل ستونزمنوي، مګر له کليوالي سيمو څخه هغه وخت په څرګند ډول ښکاري، چې سپوږمې له افق څخه ښکته وي. د شپې اسمان د مصنوعې نقشو روښنايي ښيي، چې د ځمکې د وګړو له يو پر درې برخو څخه زيات يې د رڼا ککړتيا له امله له خپلو کورونو څخه د شيدو لارې کهکشان نه شي ليدلی.
لکه څرنګه چې له ځمکې څخه ښکاري، د شيدو لارې د کهکشاني سطحې روښانه (د ليدلو وړ) برخه د اسمان هغه سيمه او برخه نيسي، چې د ستورو ۳۰ ټولګې لري. کهکشاني مرکز (Galactic Center) اسماني ليندۍ پر لور پروت دی، چې Milky Way په کې تر ټولو روښانه دی. ښکاري چې له دې ليندۍ يا قوس څخه د سپينې رڼا تته کړۍ په Auriga کې د کهکشاني تمايل شاوخوا ته تېرېږي. ياده کړۍ د لارې په پاتې برخه کې د اسمان شا او خوا ته ادامه کوي، بېرته اسماني ليندۍ (Sagittarius) ته راګرځي او اسمان په نږدې دوه برابرو څنډو يا نيمه کرو وېشي.
کهکشاني سطحه نږدې ۶۰ درجو کې د لمر مدار (د ځمکې د مدار ميلان) ته متمايله ده. د اسماني استوا اړوند دا له شمال څخه د Cassiopeia ستورو ټولګې او سويل لوري کې د Crux ستورو ټولګې ته تېرېږي، چې د ځمکې د استوايي سطحې لوړ تمايل او د کهکشاني سطحې اړوند د لمر مدار سطحه په ګوته کوي. د شمالي کهکشاني قطب د ښي مخ پر لوړې (صعود) په ۱۲ ساعتونو ۴۹ دقيقو او +27.4 درجو (B1950) کې (β Comae Berenices) ته نږدې او د سويلي کهکشان قطب a Sculptoris ته نږدې پروت دی. د شپې او کال د وخت له مخې د دې لوړ ميلان له امله د شيدو لارې ليندۍ کېدای شي، په اسمان کې يو څه ټيټ يا لوړ څرګند شي. له ۶۵ درجې شمال څخه ۶۵ درجې سويل طول البلدونو څخه، د ليدونکو لپاره د شيدو لارې کهکشان په ورځ کې دوه ځلې په سيده ډول د سر له پاسه تېرېږي.
اندازه او کتله
د شيدو لاره په محلي ډله (Local Group) له Andromeda کهکشان څخه وروسته د نږدې (۲۰۰۰۰۰ – ۱۷۰۰۰۰) نوري کالونو دايروي قطر او په منځني ډول د نږدې 1000 ly (0.3kpc) ډبلوالي په لرلو سره دويم تر ټولو ستر کهکشان دی. د شيدو لارې کهکشان د يو څه فزيکي اندازې د پرتله کولو لپاره که چېرې له نيپتون پرته د لمريز نظام د متحده ايالتونو څلورمه برخه (24.3 mm (0.955 in)) وی، نو د شيدو لاره به کېدای شي، د متحده ايالتونو د اندازې برابر وی. د يو څه هوارې کهکشانې سرخې څخه پورته او ښکته د څپې وهونکو ستورو کړۍ ته ورته تار يا رېښه ده، چې له ۱۵۰۰۰۰ څخه تر ۱۸۰۰۰۰ نوري کالونو (46-55 kps) قطر يا پېړوالي کې د شيدو لارې شا او خوا نغښتل کېږي او کېدای شي، په خپله د شيدو لار کهکشان يوه برخه وي.
ګراڅ
ګراڅ ښار (ګراڅ) په الماني Graz) د اتریش هیواد دوهم لوی ښار دی.
تاریخ
ګراڅ, Georg Matthäus Vischer (1670).
اینسبروک
اینسبروک (اینسبروک ښار) په الماني Innsbruck) د اتریش په لویدیځ کې د تیرول آیالات مرکز دی. یاد ښار نږدی د سویس او لیختن اشتاین هیوادونو په این دره کې د آلپ غرونو ترمنځ پروت دی.
ارتدکس
په روسیه کې د ارتدکس مذهب کلیسا.
ارتدوکس ορθοδοξος) یوه یوناني کلمه ده چې د (حق) معنی لرې. یاهم د درستې عقیدې لرونکی ته وایې. یاده کلمه ترډیره مذهبي خلکو ته کارول کیږي. ارودکس مذهب هم د کاتولیک په څیر د مسیحی دین یوه برخه ده.
ګرودنو
ګرونو ولایت (ګرودنو سیمه) په لاتیني Grodno Region) د بلاروس هیواد له سیمو څخه یوه ده.
ناورویي ژبه
نایوریي ژبه Nauruan language) د استرونزیایي ژبو له کورنۍ څخه ده چې کابو ۶۰۰۰ زره ویونکي لري. یاده ژبه د انګلیسي ترڅنګ د ناورو هیواد رسمي ژبه ده چیرته چې د یادې ژبې ډیریې وګړي میشت دي.
یارن
یارن (یارین) په انګلیسي Yaren) په آرام سمندر کې پروت د ټاپوییز هیواد ناورو پلازمینه ده. یارن ښار ټول ۸۰۰ وګړي لري.
دنیګومودو
دینیګومودو په انګلیسي Denigomodu) په آرام سمندر کې پروت د ناورو هیواد لوی ښار دی. یاده سیمه (ښار) ۱,۸۰۴ وګړي او ۰,۹ کیلومتره مساحت لري.
ویتبسک
ویتبسک ولایت (ویتبسک سیمه) په لاتین Vitebsk Region) د بلاروس هیواد یو آیالات (سیمه) ده.
په ۲۰۱۱ کې د سرپوزې له زندان څخه د تونل کښلو تېښته
د سرپوزې له زندان څخه د تونل کښلو پواسطه تیښته د ۲۰۱۱ کال د اپریل په میاشت کې د کندهار له سرپوزې زندان څخه شاوخوا ۴۷۵ بندیان د تونل کښلو په واسطه وتښتیدل. تونل له بهر څخه کیندل شوی و. د ورکړل شوی راپور له مخې لږ تر لږه ۷۱ تنه تښتېدلي وه چې په څو ورځو کې بېرته ونیول شول.
استرونزیایي ژبې
د استرونزیایې ژبو جغرافیه.
استرونزیایی ژبې په نړۍ او په خاصه توګه د آرام سمندر په هیوادونو کې د ژبو له کورنیو څخه یوه کورنۍ ده چې ۱۲۶۹ ژبې لري. یاده کورنۍ په دوولسو برخو ویشل شوې.
مالایي ژبې
مالایي-پلینزیایي ژبې د استرونزیایي ژبو له کورنۍ څخه یوه برخه ده چې کابو ۳۸۶ میلیونه ویونکي لري جې ترډیره په آرام سمندر او سویل ختیځ آسیا کې میشت دي.
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
د الحاج عبدالحکیم محمدی ژوند ته لنډه کتنه:
هغه محمدي چې مونږ پیژاند!
نن د یو داسې مهربان ، زړه سوانده ، د نرم مزاج او ښو کړو وړو انسان په اړوند خبرې کوو چې خپل ټول عمر یې د خپلو غریبو او بېوزلو خلکو په چوپړ کې تېر کړ.
دا ستر استاد ارواښاد الحاج عبدالحکیم محمدي د میرحسن خان زوی د لوګر ولایت د خرورا ولسوالۍ د بخشي بابا په کلي کې په ۱۳۲۶ هـ ش کال کې په یوه متدینه او دینداره کورنۍ کې دې نیمګړې نړۍ ته سترګې پرانیستلې.
ارواښاد الحاج عبدالحکیم محمدي خپلې لومړنۍ او ثانوي زده کړې په هیواد دننه بشپړې او وروسته د مصر په هیواد کې په جامعة الازهر کې شامل او خپلې زده کړې یې د طب او دیني علومو په څانګو کې په یاد پوهنتون کې بشپړې او سند یې ترلاسه کړ.
ارواښاد محمدي وروسته له زده کړو د سوادګرۍ په موخه ډیرو بهرنیو هیوادونو ته لکه : ترکیه ، اتریش ، جرمني ، بلغاریا ، عمان ، کویت ، سعودي عربستان ، ایران ، پاکستان ، تاجکستان ، ارمنستان ، سوریه ، مصر ، قطر ، دوبۍ او داسې نورو سفرونه وکړل.
ارواښاد خپل هیواد ته له راستنیدو وروسته په خپل کلي کې شخصي کلینیک پرانیست او د ژوند ډیره برخه یې پرته له کوم مادي امتیازه د بې وزله او غریبو هیوادوالو درملنه کوله.
وروسته يې د خروار د پنجپای په ابتدائي ښوونځي کې د سرمعلم په توګه دنده ترسره کړه.
کله چې په هیواد کې د طالبانو اسلامي تحریک رامنځته شو؛ ارواښاد محمدي د خروار ولسوالي د تعلیم او تربیې مدیر وټاکل شو. د دندې په جریان کې یې په خروار ولسوالي کې څلور بابه مدرسې جوړې او رسمي کړې :   چې یوه د نعمتي په کلي کې ، دوهمه د یارګنې په کلي کې، دریمه د شابوبابا په نوم د مانې په کلي کې او څلورمه د منګو په کلي کې وه.
وروسته د حامد کرزي په دوره کې د خلکو په غوښتنه د خروار ولسوالي د معارف مدیریت دنده ورپه غاړه شوه.
ویب خدمات
ویب سروس یا ویب خدمت (په Web service  ) پر دوه ډوله دي:
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
ارواښاد الحاج عبدالحکیم محمدي په دې دوران کې د خروار ولسوالي ته نه ستړې کیدونکې هلې ځلې او د ستایلو وړ خدمتونه وکړل ، ارواښاد د خروار په ولسوالي کې نه (۹) باب ښوونځي رسمي او تعمیرونه یې جوړ کړل چې یاد مکتبونه په لاندې ډول دي :
ویب خدمات
د آپ سټور یو آنلاین سټور دی چې (پروګرامرانو) ته اجازه ورکوي چې د مبایل کاروونکو لپاره مختلف کاریالونه او لوبې جوړې او خرڅې کړي همدارنګه د نورو موادو لکه (کتابونو ، موسیقي او فلومونو) تولید کونکو ته د وړاندې کولو اجازه ورکوي.
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۱) د خواجه انګور متوسطه ښوونځی.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
وینډوز ایپ سټور (مایکروسافټ ایپ سټور)
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۲) د پنجپای ښوونځی.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
د وینډوز تلیفون ایپ سټور (پخوا د وینډوز تلیفون بازار ځای)
ګوګل پلې
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۳) د ولسوالي مرکزي لیسه.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
کروم ایپ سټور
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۴) د شیخ موسی بابا متوسطه ښوونځی د بلو خیلو په کلي کې.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
د ایپل ایپ سټور (د اپل سټور)
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۵) د خوشحال متوسطه ښوونځی د آپه خان په کلي کې.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
د ماک ایپ سټور
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۶) د نعمتي ابتدائیه ښوونځی د نعمتي په کلي کې.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
اوپیرا مبایل سټور
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۷) د کوټکي متوسطه ښوونځی د کج کلا او کوټکي کلیو په مینځ کې.
ویب خدمات
مشهور اپ سټورونه
د سامسنګ ګیلکسې سټور
الحاج عبدالحکيم محمدي (خروارى)
(۸) د اوریاخیلو ابتدائیه ښوونځی په موچی کلا کې.
(۹) د علی جانخیلو متوسطه ښوونځی په منګو کې ، چې وروسته یې په خپل شخصي لګښت او زیار سره له متوسطې څخه لیسې ته ارتقاء ورکړه.
هیره دې نه وي چې د یادو مکتبونو او لیسو په رسمي کولو ،د تعمیر جوړولو او مکتبونو ته د ځمکې په پیدا کولو کې یې ډیر زیار ایستلی او هڅو یې رنګ راوړی.
ارواښاد الحاج عبدالحکیم محمدي په ۱۳۴۹ لمریز کال کې د حج د سپیڅلې فریضې د اداء کولو لپاره د بیت الله شریف یا د خدای جل جلاله د کور په لیدلو او ۱۴ څورلس حجونو کولو مشرف شو. او څرنګه چې وایي چې دا دونیا فاني ده وفا نلري ، نو له ده سره هم ژوند وفا ونکړه او د روان ۱۳۹۷ کال د جدي د میاشتې په ۲۱ مه د جمعې مبارکې په شپه د شپې په څلورو بجو یې له دې نیمګړې دونیا د تل لپاره سترګې پټې ، او په دې ډول د پوهنې یو ځلانده ستوری د تل لپاره زمونږ نه جلا شو ، ما هم ارواښاد محمدي له نږدې پیژاند نوموړی یو با ادبه ، بې کبره ، خاکسار ، متواضع ، د ښو او عالي کړو وړو څښتن وو، د پوهنې په پرمختیا او غوړیدو کې د ده رول د ستاینې وړ دی. خلک به دده خدمتونه او هڅې هیڅکله هم له یاده ونه باسي. روح یې ښاد او یاد یې تل.
د کندهار جګړه (۱۴۰۰)
د کندهار جګړه (۱۴۰۰) د ۲۰۲۱ کال د جولای په ۹ مه پیل شوه  او د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۲مه هغه مهال پای ته ورسېده چې طالبانو د کندهار ښار د افغان ملي امنیتي ځواکونو (ANSF) څخه ونیوی. د څو اونیو سختو جګړو وروسته د ښار د موقف اړخونه د اګست په میاشت کې منحل شوي وو. د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۲مه طالبان د ښار ډیریو سیمو ته ننوتل او د سرپوزې زندان په ماتولو سره یې له ۱۰۰۰ څخه د زیات بندیان آزاد کړه
او په پای کې د ښار د بشپړ نیولو لامل شو.
کندهار د افغانستان دوهم لوی ښار او د کندهار ولایت مرکز دی، چې د افغان ملي اردو (ANA) له خوا یې ډیره ټینګه ساتنه کیدله.
په ۲۰۲۱ کال کې طالبانو پر ټوله ښار بریدونه پیل کړل او د دفاعي کرښو په ماتیدو سره ډیری یې د طالبانو د نیولو له ویرې له ښاره وتښتېدل.
د افغانستان څخه د نورو امریکایي سرتیرو په وتلو سره د طالبانو بریدونه ډیر وحشیانه او پراخ شول او د ډیریو ولایتونو مرکزونه ددې ډلې لاس ته ولویدل، د ملي اردو ځواکونه یې مجبور کړل چې پر نورو ځایونو تمرکز وکړي او د ښار دفاع کمزورې کړي. چې په دې کار سره د طالبانو لاس ته د سپین بولدک په ګډون ډیری ولسوالی ولویدې او سقوط شوې پدې سره د طالبانو پوځ کندهار ښار ته ننوتل او سختې نښتې یې پیل کړې او د کندهار ښار سقوط شو.
سرچینې
وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:کندهار وېشنيزه:کندهار تانبه وېشنيزه:د افغانستان جګړه
ویب براوزر
ویب براوزر (په انګلیسي: Web Browser) یو داسې پوستغالۍ (Software) دی چې د متن ، انځورونو او نورو معلوماتو د ښودلو لپاره کارول کیږي؛ دا ټول معلومات په ورلډ وایډ ویب یا انټرنیټ په هرې ویب پاڼې کې شتون لري. او متن یا عکسونه چې په ویب پاڼه کې ښکاري هایپر لینکونه لري چې دا د بلې پاڼې یا بلې ویب پاڼې سره نښلوي. یو ویب براوزر په دې توګه کاروونکي ته وړتیا ورکوي چې په اسانۍ او چټکۍ سره هغه معلوماتو ته لاسرسی ومومي کوم چې د نړۍ پراخه ویب کې په مختلفو پاڼو کې خپریږي.
ځینې براوزرونه
ګوګل کروم ، اوپیرا ، موزیلا فایرفوکس ، انټرنیټ اکسپلورر ، ایپل سفاري او نور د بیلابیلو او جلا ځانګړتیاو سره شتون لري. وېشنيزه:انټرنټ وېشنيزه:کمپیوټر وېشنيزه:ویب
ډنډ
د یوې ژبې تصویر.
ډنډ ډنډوکي (جبه/جبې) هغه ځای ته ویل کیږي چیرته چې د اوبو حراکت ډیر ورو یاهم نه وي ترډیره یادي سیمې وښو جلګو او یاهم نورو ځنګلیزو ونو او بوټو پوښلي وي.
موګیلف
موګیلف ولایت (موګیلیف سیمه) په لاتیني Mogilev Region) د بلاروس هیواد له آیالاتونو څخه یو دی.
پاګو پاګو
پاګو پاګو په انګلیسي Pago Pago) په آرام سمندر کې د پرتو ټاپوګانو د امریکا ساموا پلازمینه ده.
د ۲۰۲۱ کال د کندهار ځانمرګۍ برید
د ۲۰۲۱ کال د اکټوبر په ۱۵ د افغانستان په کندهار ولایت کې د جمعې د لمانځه پر مهال د شیعه ګانو په یو مسجد کې چې د امام باره جومات او فاطمې جومات په نوم هم یادیږي یو ځانمرګی برید وشو چې لږ تر لږه ۶۵ کسان یې ووژل او تر ۷۰ ډېر نور یې ټپیان کړل.
په ۲۰۰۸ کې د سرپوزې پر زندان برید
په ۲۰۰۸ کال د جون په دیارلسمه د طالبانو لخوا د افغانستان په کندهار کې د سرپوزې پر زندان برید تر سره سو چې دا برید د طالب یاغیانو تر ټولو ستر برید وو پدې برید کې له ۴۰۰ تر ۱۰۰۰ بندیان آزاد کړل سوه.
د برید جزیات
د جون په ۱۳مه نیټه د شپې په شاوخوا ۹:۰۰ بجو یو ټانکر موټر چې د چاودیدونکو توکو ډک وو د زندان مخې ته چاودنه وکړه چې په سیمه کې ټول افغان پولیس یې ووژل. ور پسې دوهمه حمله یو ځانمرګی بریدګر تر سره کړه چې ګمان کیږې د زندان د شاتنۍ دروازې نه داخل شوی وو که څه هم وروسته راپورونه ښیي چې شاته دیوال نه دی مات شوی. د طالب جنګیالیو د ننوتلو په وخت کې یاغیانو پر زندان توغندي وتوغولې او ۳۰ دقیقې جګړه یې پیل کړه.
تر دېرشو دقیقو وروسته د دېرشو یاغیانو یوې ډلې چې په موټرسایکلانو سپاره وه د AK-47 او د راکټونو پواسطه د زندان دننه ډزې وکړې. څو تنه زندان ته ورغلل او د بندیانو په خلاصون یې پیل وکړ چې له ماتو دیوالونو څخه وتښتېدل او نږدې د انارو او انګورو په باغونو کې ورک سوه.
د جګړې پایله
د زندان له ماتیدو وروسته د جګړې په سیمه کې ځواکونه ځای پر ځای شوه چې د جون تر ۱۷ نیټې پورې په تبین کې ۲۰ په ارغنداب او خوهاک کې ۱۶ طالبان ووژل سوه. او په جلا جلا پیښو کې ۲ افغان او ۴ برتانوي سرتیري هم ووژل شوه. چې ددې ځایه د ارغنداب د جګړې شروع هم وشوه.
سرچینې
وېشنيزه:کندهار وېشنيزه:د کندهار محبس وېشنيزه:د سرپوزې زندان
توګیولا تولافانو
توګیولا تولافانو په آرام سمندر کې د امریکا ساموا سیمې (آیالات) والی دی.
د پوسان سوداګر
د پوسان سوداګر (د پوسان تجار) په کوریایي 상도) یو کوریایي ټولنیز تاریخې سریال دی چې د لومړی ځل لپاره په ۲۰۰۱م کال کې د کوریایي تلویزیون ام بی سی تلویزیون له خوا نشر شو.
ګوګل کروم
ګوګل کروم ویب براوزر دی چې د ګوګل لخوا جوړ شوی دی. دا براوزر په لومړی ځل د ۲۰۰۸ کال په سپتمبر میاشت کې د مایکروسافټ وینډوز لپاره خپور شو او د خلګو لپاره د دسمبر په ۱۱ تاریخ خپور شو.
اواروا
آواروا په انګلیسي Avarua) په آرام سمندر کې پراته د کوک ټاپوګانو پلازمینه ده.
د لمانځه وختونه
پر ټاکلې وخت لمونځ کول د لمانځه له شرطونو څخه دی، هر لمونځ ټاکلی وخت لري.
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:لمونځ (اسلام) وېشنيزه:لمونځ
د چرګانو انتاني برونشیت ویروس
د چرګانو عفوني (انتاني) برونشیتویروس (د چرګانو کرونا ویروس) Avian infectious bronchitis virus) د کرونا ویروس له ډولونو څخه یو دی.
ښځې د ساینس، تکنالوژۍ، انجنیرۍ او ریاضیاتو په برخو کې
ډېرو څېړونکو او پالیسي‌جوړوونکو ویلي چې د ساینس، تکنالوژۍ، انجنیرۍ او ریاضیاتو (STEM) برخې په اتلسمه پېړۍ کې د روڼ‌اندۍ د دورې په جریان کې تر پیدایښت را وروسته د ښځو په کم تاریخي ګډون تر ډېره د نرینه‌وو په لاس کې پاتې شوې دي.
څېړونکي په دغو برخو کې د دې جنسیتي نابرابرۍ د موجودیت د دوام لپاره د بېلابېلو دلایلو په موندلو لګیا دي. هغه کسان چې د دغې نابرابرۍ لامل تبعیضي قوتونه بولي، د داسې لارو چارو په لټه کې دي چې په یادو برخو کې دا نابرابري جبران کړي (دا معمولاً د لوړو مسلکونو په توګه په نړیوالې کاري غوښتنې سره د خدماتو په جبرانولو تعبیرېږي).