بانکوالی_په_افغانستان_کې
په افغانستان کې د بانکدارۍ د رسمي پیل څخه نږدي ۸۰ کاله تيريږي، یاني په هيواد کې د لومړني بانک د بنسټ ډبره د محمد ظاهر شاه د سلطنت په لومړي کال کې کېښودل شوه. د افغان ملي بانک په افغانستان کی ترټولو بانکونو لومړنی بانک دی چې په ۱۳۱۲ (۱۹۳۳م) کال کې د عبدالمجید زابلي له خوا تاسیس شو، چې په دي ډول ویلای شو چې په هیواد کې د بانکدارۍ د بنسټ ډبره د افغان ملي بانک په نوښت منځ ته راغلی. افغان ملي بانک په پيل کې تر شپږ کلونو پوري یي د مرکزي بانک دنده هم پر مخ وړله، خو وروسته بیا په ۱۳۱۸ (۱۹۳۹ م) کال کې د افغانستان بانک دتأسیس سره سم د افغانستان بانک د افغانستان د مرکزي بانک په حیث وپيژندل شو. د هماغه وخت راهیسي د افغانستان بانک د مرکزي بانک ټولي دندي په غاړه لري چې د پام وړ دندي یي د دولت د مالي تلنلاري (Fiscal policy) جوړول او پلي کول، د بهرنۍ کرنسۍ سپما (Foreign reserves) ساتل، د افغاني بانکنوټونو چاپ او ويش او نورو بانکونو ته د کار  اجازه ورکول دي. پښتني تجارتي بانک په ۱۳۳۳ ه ش کال کی د (۱۲۰) میلیونه افغانیو په لومړۍ پانگي سره په کار پيل وکړ چې لمړنی رئیس یي ښاغلی ارواښاد جنت خان غروال ؤ. ده د مشرتابه په بهیر کې یي ډيري د پام وړ لاسته راوړني کړي دي، چې د هغو له جملي څخه د پښتني بانک لس لوی مرکزي مدیریتونه، پنځه ښاري څانگي، څلور ولایتي نماینده گۍ ، دري نمایندگۍ په بندرونو کې او دري نمایندگۍ له هیواد  څخه بهر د پيښور، چمن او کراچۍ په ښارونو کې د یادولو وړ دي. په دي توگه ویلای شو چې د پښتني تجارتي بانک لومړنی ۱۹ کاله د ارواښاد جنت خان غروال د ځانگړي کلونو په نوم شميرل کیدای شی. د ۱۳۵۵ ه کال د جوزا په میاشت کې د دولت له خوا د افغانستان د صادراتو پراختیا بانک جوړ شو، او لکه څنگه چې د نوم څخه یي ښکاري ددي بانک عمده دنده د افغانستان صادراتو ته وده ورکول او هغو کسانو ته پور ورکول وو چې د افغانستان د صادراتو او وارداتو په برخه کې فعالیت کاوه. په همدې کال کې د بانکدارۍ په برخه کې د پام وړ خبره دا وه چې د افغان ملی بانک هم په ۱۳۵۵ کال کې په بشپړه توگه ملي اعلان شو. پخوا د هيواد د بانکدارۍ په نظام کې دري ډوله (تخصصي، مرکزي او تجارتي) بانکونه موجود وو، چې ددي بانکونو څخه هر یو یي په خپله ځانگړي رشته کې فعالیت کاوه. خصوصاً تخصصي بانکونه، چې په دي برخه کې کرهڼیز، صنعتي، عمراني او تعمیراتي بانکونو په خپله تخصصي څانگه کې خدمت کاوه او د هيواد په اقتصادي پراختیا کې یي خپله ونډه سر ته رسوله. خو د بانکدارۍ اوسني نظام ټول تخصصي بانکونه د ازاد بازار او خصوصي سکتور په نامه منحل کړل. د بانکدارۍ د نظام د همدې پريکړي څخه او د دولتي بانکونو د کمزوري حالاتو څخه خصوصي سکتور پوره گټه واخیستله او په اسانۍ سره یي وکولای شول چې د خلکو سرمایه او د نړیوالي ټولني مرستي په خپله ولکه کې راولي. که څه هم ددي څخه سترگي نشو پټولی چې د دولتي بانکونو ترڅنگ د خصوصي بانکونو جوړښت یو گټور نوښت دی خو په دي شرط چې هغوی په سمه توگه کنټرول شي. دلته دا پوښتنه راپورته کیږي چې ولي خلک د دولتي بانکونو په پرتله خصوصي بانکونه غوره کوي؟ د کابل پوهنتون د اقتصاد د پوهنځۍ استاد عبدالباقي بڼوال ددي پوښتني په ځواب کې ډیر لاملونه په گوته کوي او وایي چې "لومړی د دولتي بانکونو فعالیتونه او صلاحیتونه محدود دي، او د هيواد په لري او پرتو سیمو کې د خلکو د لاس رسي لپاره څانگي نلري، او که شتون هم ولري نو خدمات یي ډیر ضعیف، او په پخواني شکل دي، او تر ټولو لویه ستونزه یي د سالمي اداري نه لرل دي." د اقتصاد د پوهنځي بل استاد پوهنیار هدایت الله الفی هم د دولت له لوري په دولتي بانکې نظام نیوکه کوي او وایي:" خصوصي بانکونه له خلکوسره ژر معامله کوي او د خلکو ستونزي په لږ وخت کې حل کوي، په داسي حال کې چې دولتي بانکونه د خلکو چاري په ټاکلي وخت نه تر سره کوي." د تيرو دري لسیزو جگړو په جریان کې د افغانستان د بانکدارۍ سيستم د ډيرو ناخوالو په لیدو د پښو ولويد او پرمختگ لاري یي پر مخ تړل شوي وي. خو د طالبانو د حکومت د راپرځيدو وروسته د نوي بانکدارۍ قانون په تصویب سره د افغانستان دولت هڅه کړي چې د دولتي بانکونو د ودي ترڅنگ د خصوصي بانکونو منځ ته راتگ او د هغوی پرمختگ ته هم لاري هواري کړي، تر څو د هيواد د اقتصادي پروگرامونو په عملي کولو کې مرسته وکړي او اړینو څانگو ته مالي منابع ورسوي. له بلي خوا د کابل پوهنتون د اقتصاد استاد ښاغلی سیف الدین سیحون په دي اند دی چې په افغانستان کې بانکداري بریالۍ پر مخ نه ځي او وایي چې بانکونه د اعلانونو او خبرتیاوو په وسیله د خلکو پیسي راغونډوي او په داخل کې د پانگي پرځای یي بهر ته لیږي. ښاغلی سیحون زیاتوي چې په افغانستان کې د بانکونو له خوا د پور ورکولو شرایط ډیر سخت دی یاني نږدي دغه پورونه د ۱۷ فیصده سود په بدل کې ورکول کیږي، کوم چې په اوسنیو شرايطو کې د افغانستان د اقتصاد په گټه نه دی.