cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عمده افسردګي
افسردګي داسي حالت دی چي د شخصیت د پیدایښت پر کیفیت باندي ژور تأثیر کوي او له خپل ځان او چاپیریال څخه يي د درک ډول بدلوي. خُلق څه شئ ده؟ د انسان د رواني صفتونو مجموعه ده چي معمولاً د هغه ( شخص) ، شیانو او اشخاصو تر منځ د اړیکي راپيدا کېدل ښکاره کوي. او یا که داسي ووایو چي افسردګي یو ناخوښه رواني حالت دی چي په زړه خوړلو ، نااومیدي او ستړتیا سره ښکاره کیدای شي او له څه نا څه اضطراب سره یو ځاي وي.
په کلي ډول افسردګي د رفتار هغه ډول ته ویل کیږي چي د هغې څیښتن ( افسرده شخص) په خپل ځان کي ډوب وي او له چاپیریال او نورو سره يي کم توجهي ښکاره کیږي. د افسردګي کلمه د خُلق یو ډول حالت ته سره لکه : بي روحيي کیدل ، بي توانه کیدل ، د فقدان احساس کول ، بیهوده کیدل چي له بدبیني او بي میلي څخه کیسې کوي ؛ یو ځاي ده. افسردګي د غم په احساس ، له فعالیتونو سره په بي علاقي کیدو او د انرژي په کمیدیو سره مشخصه کیږي. علایم له : په نفس اعتماد له لاسه ورکول ، د نامتناسبي ګناه احساس کول ، د مرګ او ځان وژني فکر کول ، د تمرکز کمښت ، د خوب او اشتیا اختلالونه ، او همدارنګه د مختلفو بدني شکایتونو ، له کولو څخه عبارت دي. پخوا داسي فکر کیده چي افسردګي یواځي او يواځي د لویوالي په دوره پوري اړه لري او ماشومان او نوي ځوانان له لویانو څخه لیږ په افسرده کیږي ، خو نن ورځ نوې څیړني دا ښکاره کوي چي افسردګي د نویو ځوانانو او ځوانانو تر منځ یوه مروجه ستونزه ده. د نوي ځواني او ځواني په دورو کي له دي وجي د افسردګي پيژندل او تشخیصول ستونزمن دي چي د افسردګي نښي ډيري لیږ د پاملرني وړ دي یاني نوي ځوانان ا و ځوانان ډیر لیږ خپل احساسات څرګندوي او ډیرو مسایلو څخه انکار کوي. په نویو ځوانانو کي افسردګي ډيره مهمه ده ځکه چي که چیرته له یوه ځانګړي وخت څخه تیره شي نو عادي علایم به يي د ناروغي په علایمو باندي بدل شي او ددې حالت دوام کولای شي د نویو ځوانانو په راتلوونکي باندي ډیري بدي اغیزي وکړي.
په نویو ځوانانو کي د افسردګي علایم
په نویو ځوانانو کي افسردګي د هیجاني ، بیقراري ، د فکر په تمرکز او پاملرنه کي دقدرت او آرامتیا نه درلودل او د ذهني فعالیتونو په کنټرول کي د ناتوانايي ، په حالت سره ښکاره کیږي. نوی ځوان د ستړتیا احساس کوي او له پرلپسي یا وار په وار دردونو څخه شکایت کوي او درسي وروسته والی ( عقب ماندګي ) لري. په کلي ډول که چیرته د لاندینیو مواردو څخه دری او یا له دې زیات په نوي ځوان کي موجود شول نو په افسردګي باندي د نوي ځوان د مبتلا کیدلو احتمال زیاتیږي. ۱ – بي دلیله ژړاګاني ، غمګین او بد اخلاقه کیدل ۲ – ځانته کښیناستنه « له ملګرو او ټولنیزو فعالیتونو څخه» ۳ – د خوب ستونزي ۴ – د خوراک یا تغذيي ستونزي ۵ – د درسي یا ښوونځي د فعالیت نه تر سره کول ۶ – بیخي ډیر فعالیت ۷ - د ګناه یا د ځان کم لیدلو احساس ۸ – دایمي ستړتیا ۹ – رواني ، حرکتي او ... پریښاني یا اندیښنه ۱۰ – په فکرکولو کي د توانايي کمښت او په یوه ځانګړي موضوع کي د ذهني تمرکز ضعف ۱۱ – په ټولو فعالیتونو کي د پاملرني او علاقي کمښت که چیرته د نویو ځوانانو د افسردګي ستونزو ته ونه رسیږو نو امکان لري چي نوی ځوان له داسي یوه وضعیت څخه د تیښتي لپاره ځان وژنه وکړي. همدارنګه کولای شو چي د افسردګي مشهورو نښانو او علایمو ته هم اشاره وکړو : ۱ – له ټولو یا ځینو فعالیتونو سره بي علاقي کیدل: د افسردګي له کلیدي علایمو څخه دي ، خو باید پاملرنه وکړو چي پنځوس سلنه ( ٪ ۵۰) د ناروغان د افسردګي له احساس څخه انکار کوي او کورنۍ یا د هغه نور کسان د هغه د کړنو ، فعالیت او ګوښه کښیناستني په دلیل سره هغوي درمانوي او یا يي ټولني ور داخلوي. ۲ – د بې خوبي یا دېر خوب په حیث اختلالات اتیا سلنه ناروغان د خوب له ستونزو څخه شکایت کوي په ځانګړي ډول دا شکایت بي خوبي او یا هم سهار وختي پاڅېدل وي. ۳ – بې قراري ( Restlessness ) یا د رواني حرکت سستوالی ( Psychomotor Retardation ). ۴ – د ستړتیا یا بې انرژي کېدلو احساس چي له ډیرو مشهورو شکایتونو څخه دی. ۵ – د اشتیا تغییر ؛ په بي اشتیايي یا د ډیري اشتیا په ډول سره. ۶ – د بي ارزښتي احساس یا د نامتناسبي ګناه احساس ږ ۷ – د فکر په تمرکز کې ستونزه. ۸ – د مرګ او ځان وژني په اړه فکرونه. ۹ – بي صبري. ۱۰ – بدني دردونه. ۱۱ – د زړه په فعالیت کې اختلال ( تفس تنګي ). ۱۲ – حسي احتلال لکه : په سترګو يي تیاره کیدل ، لړزه او د بدن د غړیو سړېدل. مهم ټکی دا دی چي پورتني علایم په ناروغ کي د ښکاره رنځ لامل کیږي او یا هم په شغلي او د نورو ټولنیزو کړنو په ترسره کولو کي دا ناروغ په اختلال کي راګیریږي. د افسردګي د معلومولو یا تشخیص لپاره پورتني علایم باید لږتر لږه دوه اونۍ شتون ولري.
په ماشومانو او نویو ځوانانو کي افسردګي
په ماشومانو کي له ښوونځي څخه ویره یا ( School phobia ) او په والدینو پوري زیات تړاو د افسردګي له علایمو څخه دي ، له بلوغ څخه وړاندي دوره کي باید افسردګي د بدني شکایتونو او رواني او حرکتي بي قراریو سره په څیر ښکاره کیږي. په نویوځوانانو کي د زده کړي کړني ضعیفه ، د موادو نه مصرفول په سم ډول ، د ټولني ضد رفتارونه او له ښوونځي تیښته کولای شو د افسردګي علایم وبولو. په نویو ځوانانو کي د افسردګي د رامنځته کیدو لاملونه ( عوامل ): ۱ – وراثت : افسردګي تر ډیره بریده کولای شو د وراثت په مسایلو پوري وتړو ، ځکه د یوې کورنۍ د غړو په منځ کي کیدای شي دا ناروغي خپره وي. ۲ – سټرس ( فشار ) : په نویو ځوانانو او ځوانانو کي افسردګي ؛ چي د مادي او ورځنيو فشارونو له مسایلو سره مخامخ وي نسبت نورو ته ډیره تر سترګو کیږي او همدارنګه په ښوونځي کي تغییر او د زده کړي له یوې دورې څخه بلي دورې یا له یوې سطحي څخه بلي سطحي ته د هغوی داخلیدل د افسردګي له نورو لاملونو څخه دي. ۳ – جنسیت : څیړني دا ښيي چي د هلکانو پروړاندي په انجونو کي د افسردګي کچه ډيره ده او د جنسیت عامل په افسردګي کي ډیر مهم رول لري. که څه هم له بلوغ څخه وړاندي په هلکانو کي د افسردګي تشخیص ډیر دی خو دا اندازه د بلوغ له سن څخه وروسته د انجونو په منځ زیاتووالی پیدا کوي او په نهايي ډول د افسرده انجونو اندازه د هلکانو پر وړاندي دوه برابره وي. ۴ – د بدو پیښو سره مخامخ کیدل: د بیلګي په توګه : د کورنۍ له غړیو څخه د یوه مړینه او یا هم د والدینو طلاق. ۵ – په ماشومتوب کي له جنسي ناوړه پیښو سره مخامخ کیدل. ۶ – د ټولنیزو مهارتونو نه شتون. ۷ – د کورنۍ له یوه داسي غړي سره ژوند کول چي له افسردګي څخه ځوریږي. ۸ – د ځيني ويټامینونو کمښت لکه ( B1, B6 ).
درملنه
هر وخت چي افسردګي ژر تشخیص شي نو په سم ډول يي درملنه هم کیږي ، او هر وخت چي د نویو ځوانانو افسردګي د ډېر وخت لپاره بي تشخیصه پاتي شي او اوږد وخت ونیسي په هغه وخت کي یي درملنه ستونزمنه کیږي. په هر صورت افسردګي د درملني وړ ده چي له دارو درماني ، د افسردګي ضد ځانګړي درمل استعمالول او همدارنګه د روان درماني په وسیله کولای شو د هغي مخه ونیسو.
سرچينه
Https://www.facebook.com/Safi19official
د مقدونيا تاریخ (لروغی پاچايي)
د مقدونيې پاچايي يو لرغونی دولت و، کوم چې د شمالي يونان په اوسنۍ مقدونيه سيمه کې موقعيت درلود، د لرغوني يونان پړاو پر مهال، د اومې مخزېږدېزې پېړۍ په نيمايي کې يې بنسټ اېښودل شوی و او تر دويمې پېړۍ يې دوام پیدا کړ. په لومړي سر کې د «ارګاد» واکمنې لړۍ د پاچايانو له خوا رهبري کېدو، د مقدونيې د «امانټياس اول» (۵۴۷-۴۹۸مخزېږديز) او د هغه د زوی د مقدونيې د لومړي سکندر (۴۷۹- ۴۵۴مخزېږيديز) د واکمنۍ پر مهال مقدونيا د لرغوني فارس د هخامنشي سترواکۍ تابع وګرځېده. د «خشايارشاه اول» په مشرۍ پر يونان د فارسيانو د دويم بريد په مقابل کې د يونان د وروستۍ بریا او له اروپايي مرکزي سيمو څخه د پارسي ځواکونو د وتلو پر مهال شا اوخوا ۴۷۹مخزېږديز کې د هخامنشي مقدونيې پړاو پای ته ورسېده.
د کلاسيکي یونان په زمانه کې، د مقدون «ديم پرډيکاس» (۴۵۴ – ۴۱۳ مخزېږديز) نېغ په نېغه د کلاسیکي اتن او سپارټا تر منځ په «پيلوپونيزي» جګړه کې ښکېل شو، نوموړي د «چيلسيډيس» په ټاپوزمه د مقدونيې د واک د ساتنې په هڅه کې خپل ايتلاف له يو ښاري دولت څخه بل ښاري دولت ته بدل کړ. د هغه د واکمنۍ پړاو د «اوډريسي» پاچايۍ د «تريسيايی» واکمن «سيټالسيس» سره د لانجو او د لنډمهالي ايتلاف له امله شهرت موندلی. په پايله کې نوموړي له اتن سره سوله وکړه، په دې ډول د دواړو تر منځ يو اتحاد منځ ته راغی، کوم چې د مقدون د «لومړي ارکيليس» (۴۱۳-۳۹۹ مخزېږديز) د حکومت د پړاو پر لور ورسېد.
د «ارکيليوس» واکمنۍ د مقدونيې په قلمرو کې امنيت، ثبات او مالي خونديتوب راوست، بیا هم د هغه وژنې، چې په اړه يې ډېر معلومات نه شته (شونې ده چې د یو شاهي درباري له خوا وژل شوی وي)، دا هېواد د ګواښ او شخړو په حالت کې پرېښود.
د مقدون د «درېیم امينټاس» نالرامه حکومتي پړاو (۳۹۳-۳۷۰مخزېږديز) د «دارداني» د «ايليرين» واکمن «بارډيليس» او د «اولينتوس» د «کليسيډين» د ښاري دولت دواړو له خوا ويجاړونکي بريدونه وليدل، دواړه بريدونه په ترتيب سره د «تيسالي» او «سپارټا» د ښاري دولتونو له خوا د بهرنيو ځواکونو په مرسته له ماتې سره مخ شول. دويم سکندر (۳۷۰ – ۳۶۸ مخزېږديز) په «تيسالي» بريد وکړ، خو د «لاريسا» په نيولو بريالی نه شو ،کوم چې د «تبس» «پيلوپيډاس» نيولی و، چا چې له مقدونيې سره په دې شرط سوله وکړه چې هغوی به د راتلونکي مقدون د پاچا فليپ دويم (۳۵۹ -۳۳۶ مخزېږديز) په ګډون يرغمل کړي اشراف تسليموي.
دويم فليپ هغه مهال واک په لاس کې واخيست، کله چې د هغه مشر ورور د مقدون «درېيم پرډيکاس» (۳۶۸-۳۵۹ مخزېږديز) د «بارډيليس» د پوځ له خوا له ماتې سره مخ او ووژل شو. له مهارت ډکې ديپلوماسۍ په کارولو سره، دويم فيليپ وکولای شول چې له «ايليريانو، تريسايانو، پونيانو او اتنيانو» سره سوله وکړي، کومو چې د هغه سرحدونه له ګواښ سره مخ کړي وو. دې سولې هغه ته وخت ورکړ چې د دې لرغونې مقدونيې په پوځ کې اصلاحات راولي، مقدونيايي پوځي ډلګۍ جوړې کړې، کومې چې له سپارټا پرته د یونان د نيولو په برخه کې د هغه د پاچايې د بريا لپاره مهمې ثابتې شوې. هغه کرار کرار د بهرنيو ځواکونو سره د ودونو له لارې ايتلافونه جوړ کړل، په «اولينتي» جګړه (۳۴۹-۳۴۸ مخزېږديز) کې يې «چلسيډي» ايتلاف له منځه يوړ او په درېيم «سکرډ» جګړه (۳۵۶-۳۴۶ مخزېږديز) کې «فوسس» ته په ماتې ورکولو کې د خپلې ونډې له امله د «تيسالين» او «ايمفيکټيونک» اتحاد د منتخب غړي په ګرځېدو سره يې خپل سياسي ځواک لا پسې زيات کړ. د  ۳۳۸ مخزېږديزې په  «چيرونيا» جګړه کې د «اتن» او «تبس» د يو اتحاد په وړاندې د مقدونيې له بريا وروسته، فيليپ د «کرنتس» اتحاد جوړ کړ او د هغې د مشر مسئول په توګه وټاکل شو، څو تر مقدونيايي سلطې لاندې د هخامنشي سترواکۍ په وړاندې د متحده يوناني بريد مشري وکړي. په هرحال، کله چې دويم فيليپ د هغه يو ساتونکي وواژه، د هغه زوی درېیم سکندر يې ځای ناستی وګرځېد، کوم چې د ستر سکندر (۳۳۶ -۳۲۳ مخزېږديز) په نوم زیات شهرت موندلی دی، چا چې په هخامنشي مصر او اسيا بريد وکړ او د درېیم داريوس (درېیم دارا) واکمني يې نسکوره کړه، څوک چې اړ شو باکتريا (کوم چې اوسنی افغانستان دی) ته وتښتي، چېرته چې نوموړی د خپل يو خپلوان «بيسس» له خوا ووژل شو. د تخت دا مدعي بالاخره د سکندر له خوا اعدام شو، بیا هم سکندر په دوه دېرش کلنۍ کې د نامعلومې ناروغۍ ښکار وګرځېد، د چا مړينه چې د هغه د پخوانيو قوماندانانو «ديالوچيانو» له خوا د بايبل د وېش لامل وګرځېده، د دوی په منځ کې مشر يې «انټي پيټر» و، څوک چې د مقدوم د پنځم سکندر (۳۲۳-۳۰۹ مخزېږديز) پالونکی او مربي و. دې پېښې په لوېديځه اسيا او د مديترانې په نړۍ کې د «هيلينستيکي» پړاو له پيل سره مرسته وکړه، د کومې په پايله کې چې د سکندر د سترواکۍ په پخوانيو سيمو «بطليموسي، سيليوسي او اټلډ» مېراثي پاچايۍ منځ ته راغلې.
مقدونيې د هلنستيکي يونان د واکمن دولت په توګه خپلې دندې ته دوام ورکړ، خو بیا هم د «انټيپاټرايډ» او نوي زېږيدلي «انټيګونايډ» واکمنو کورنيو تر منځ د خپلمنځي جګړو له امله يې واکونه کم شول. د «ايپيرس د پيرهس،، ليسيماچس، لومړي سيليوکس نيکيټر او سيلټک ګايټيز» له خوا د مقدونيې د دویم «انټيګونس» په مشرۍ کې (۲۷۷-۲۷۴؛ ۲۷۲-۲۳۸ مخزېږديزو کلونو) له پښو غورځونکو بريدونو څخه له راوتلو وروسته مقدونيه د اتن په نيولو بريالۍ شوه او په «کرومونودي» جګړه (۲۶۷-۲۶۱ مخزېږديز) کې يې د «Ptolemaic» مصر د سمندري بريدونو په وړاندې د دې ښار دفاع وکړي. په هر حال، په ۳۵۱مخزېږديز کې د «سيسيون» «الراټس» بغاوت د «اچيان» د اتحاديې د جوړېدو لامل وګرځېد، کوم چې د يونان په مرکزي سیمو کې د مقدونيې د پاچايانو د هيلو لپاره يوه تلپاتې ستونزه وګرځېده. د مقدونيې ځواک (۲۲۹-۲۲۱ مخزېږديز) د «دوسون» «درېیم انتيګونوس» تر واکمنۍ لاندې يو ځل بيا د سر پورته کولو شاهد و، چا چې په «کليومين» جګړه (۲۲۹-۲۲۲ مخزېږديز) کې د «درېیم کلومينز» تر مشرۍ لاندې سپارټيانو ته ماتې ورکړه. که څه هم پنځم فيليپ (۲۲۱-۱۷۹مخزېږديز) په ټولنيزه جګړه (۲۲۰-۲۱۷مخزېږديز) کې «ايټولي» اتحاديې ته په ماتې ورکولو کې بريالی شو، خو د هغه دې هڅو چې په «ايډرياټيک» سمندر کې مقدونيايي ځواک ځای پر ځای کړي او «هنيبل» سره د مقدونيايی-کارتيجيني تړون منځ ته راوړي، رومي جمهوريت ووېراوه، کوم چې يوناني ښاري دولتونو اتحاد په مقدونيه بريد ته چمتو کړ، په داسې حال کې چې روم په ايټاليې کې «هنيبل» ته په ماتې ورکولو خپله توجه مرکوزه کړه. په پايله کې روم د پنځم فيليپ په وړاندې په لومړۍ (۲۱۴-۲۰۵ مخزېږديز) او دويمه (۲۰۰-۱۹۷مخزېږديز) مقدونيايي جګړو کې بريالی و، پنځم فيليپ  ته د «کريټن» په جګړه (۲۰۵-۲۰۰ مخزېږديز) کې هم د هغه اتحاد له خوا ماتې ورکړل شوې وه چې مشري يې «روډز» کوله. مقدونيه اړ شوه چې له مقدونيې څخه بهر په یونان کې خپلې واکمنۍ خوشې کړي، په داسې حال کې چې دريمه مقدونيايي جګړه (۱۷۱-۱۶۸مخزېږديز) په بشپړ ډول د پاچايې په پای ته رسولو کې بريالۍ شوه، له کومې وروسته چې روم د مقدون «پرسيوس» (۱۷۹-۱۶۸مخزېږديز) نظرباند کړ او په مقدونيه کې يې څلور تابع جمهوري دولتونه جوړ کړل. په مقدونيه کې د بغاوت د مخنیوي په یوه هڅه کې، روم په دې دولتونو کې سخت قوانين پلي کړل، کومو چې د  دوی اقتصادي وده او په خپلو منځو کې تعامل محدود کړ. په هر حال، «اينډريسکس»، څوک چې د «انټيګوناډز» سره اړیکه درلودونکی د تخت دعوادار و، د څلورمې مقدونيايي جګړې (۱۵۰-۱۴۸ مخزېږديز) پر مهال د لنډې مودې لپاره مقدونيايي پاچايي بيا راژوندۍ کړه. د هغه پوځونو د «پيډنا» په دويمه جګړ کې د رومي جنرال « Quintus Caecilius Metellus Macedonicus» له خوا وځپل شول، په دې ډول رومي مقدونيايي ولايت منځ ته راغی او د رومي یونان لومړی پړاو پيل شو.
جولیان هاکسلی
جولیان سورل هاکسلی (زوکړه: د ۱۸۸۷ زکال د جون ۲۲ مه – مړینه: د ۱۹۷۵ زکال د فبروري ۱۴ مه) انګلستان ته اړوند تکاملي بیولوژي پوه، اصلاح پالونکی او نړیوال توب پالونکی و. هغه د طبیعي انتخاب ملاتړی او همدارنګه په شلمه پېړۍ کې د معاصر سنتز په برخه کې له مخکښو څېرو څخه و. نوموړی د لندن د ځناور پوهنې د ټولنې (Zoological Society of London) منشي (۱۹۳۵- ۱۹۴۲ زکال)، د یونسکو لومړی مشر، د نړیوال ځنګلي ژوند د صندوق (World Wildlife Fund) بنسټ اېښودونکی غړی، د بریتانوي اصلاح غوښتونکې ټولنې (British Eugenics Society) مشر (۱۹۵۹- ۱۹۶۲ زکال) او د انسان پالونکې بریتانوۍ ټولنې (British Humanist Association) لومړنی مشر و.
هاکسلي په کتابونو او مقالاتو او همدارنګه په راډیو او ټلویزیون کې د علمي مواردو په وړاندې کولو سره په پام وړ کچه شهرت موندلی و. نوموړي د ځنګلي ژوند اړوند د اوسکار جایزې ګټونکي یوه فلم ډایرکټري وکړه. هغه د علم د خپراوي له امله په ۱۹۵۳ زکال کې د یونسکو کالینګا جایزه، په ۱۹۵۶ زکال کې یې د سلطنتي ټولنې څخه د داروین مډال او په ۱۹۵۸ زکال کې یې د لینه این ټولنې (Linnaean Society) د داروین – والس مډال ترلاسه کړ. نوموړی همدغه کال (۱۹۵۸ زکال) شوالیه (ښاغلی) شو؛ سل کاله وروسته له هغه چې چارلز داروین او الفرد راسل والس د طبیعي انتخاب پر بنسټ د تکامل نظریه وړاندې کړه. په ۱۹۵۹ زکال کې نوموړي د نړیوالو نفوسو - د والدینو په کټګوري کې د لاسکر بنسټ ځانګړې جایزه ترلاسه کړه.
شخصي نفوذ
د شلمې پېړۍ په لومړیو کې نوموړی له ډېر کم شمېر ژوند پوهانو څه و چې باور یې درلود طبیعي انتخاب د تکامل اصلي تحریک کوونکې قوه ده او تکامل د کوچنیو ګامونو پر مټ رامنځته کېږي نه د لویو ګامونو (خېزونو) پرمټ. دغه نظریات اوس مهال معیاري نظریات ګڼل کېږي. په داسې حال کې چې د یو علمي څېرې په توګه د هغه وخت لنډ و خو هغه په ۱۹۲۰مه لسیزه کې په اکسفورډ پوهنتون کې د تکاملي ژوند پوهانو په تدریس او هڅونه لاس پورې کړ. له دغو څخه چارلز الټون د چاپېریال پوهنې، السټر هارډي د سمندري ژوند پوهنې او جان بېکر د حجروي ژوند پوهنې په برخو کې پیاوړي بریالي کسان شول چې بېکر بیا په سلطنتي ټولنه کې د هغه خاطرات ولیکل.
د دوی ترمنځ تر ټولو مخکښ اډموند بریسکو فورډ و چې د اکولوژیکي ژنټیک په نامه څېړنیزه برخه یې تاسیس کړه او په تکاملي سنتز کې یې ونډه لرله. بل مهم زده کوونکی یې ګاوین ډی بیر و چې د تکامل او پراختیا اړوند یې لیکنې وکړې او بیا د طبیعي تاریخ د موزیم مدیر شو. دواړو دغو څېړونکو د ژنټیک، تجربي ځناور پوهنې (د جنین پوهنې په ګډون) او اخلاق پوهنې اړوند د هاکسلي په لکچرونو کې ونډه اخیسته. هغوی وروسته د هاکسلي همکاران شول او بیا ورپسې په خپلو علمي برخو کې رهبران شول.
هغه مهال چې پوهانو د نن ورځې په کچه زیات سفر نه کاوه، هاکسلي په پراخه کچه اروپا، افریقا او متحده ایالاتو ته سفرونه وکړل. له همدې امله هغه وکولای شول له نورو ساینس پوهانو، طبیعت پوهانو او مدیرانو څخه ډېر څه زده کړي او پر هغو اغېز هم وکړي. په متحده ایالاتو کې نوموړي وکولای شول د طبیعي انتخاب د بیاځلي ارزیابۍ په حساس مهال کې له نورو تکامل پالونکو سره وګوري. په افریقا کې نوموړي وکولای شول په استعماري مدیرانو باندې د وحشي حیواناتو اړوند د پوهې او د هغو د ساتنې په برخه کې اغېز وکړي. په اروپا کې نوموړي د یونسکو سازمان له لارې د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د دغو علومو د بېرته راژوندي کولو په مرکز کې موقعیت درلود. خو په روسیه کې د نوموړي تجربیاتو توپیر درلود. د هغه لومړي پام وړ لیدلوري د ستالین د جنایتکارانه ځپلو او د لیسنکو د پېښې په اړه د مخ پر زیاتوالي درک له امله بدلون وموند. ډېر کم شواهد شتون لري چې ښيي هغه دې په شوروي اتحاد باندې کوم اغېز لرلی وي، هغه چاره چې د نورو لویدیځو پوهانو اړوند هم صدق کوي. «مارکسېزم – لینینېزم په یو متعصب مذهب اوښتی و... او د نورو ټولو متعصبو مذاهبو په څېر یې د اصلاحاتو پر ځای آزار او ځورونې ته مخه کړې وه».
تکاملي سنتز
هاکسلی د معاصر تکاملي سنتز یو له اصلي معمارانو څخه و چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال رامنځته شو. د جنټیکي او جمعیتي نظریاتو ترکیب د داسې توافق د رامنځته کېدو لامل وګرځېد چې له شاوخوا ۱۹۴۰ زکال څخه د ژوند پوهنې په برخه کې حاکم و او اوس هم په پراخه کچه اثبات وړ دی. «د تکاملي ژوند پوهنې په تاریخ کې تر ټولو لار ښوونکی پړاو د نوي داروینېزم د سنتز رامنځته کېدل و». په ۱۹۸۰ زکال کې د ارنست مایر په خبره دغه سنتز په داسې توګه رامنځته شو چې «یوازې د یوه اړخ نظر سم وبولي او د نورو لیدلوري ناسم وګڼي، بلکې د پخوانیو سیالو څېړنیزو ستراتیژیو د تر ټولو اغېزمنو مولفو د تبادلې پر بنسټ و».
د معاصر تکاملي سنتز اړوند د هاکسلي سره د اصلي مرسته کوونکو په نوملړ کې ارنست مایر، تئودوسیوس دوبژانسکي، جورج ګیلورد سیمپسون، برنهارد رنچ، لډیارډ سټیبنز او جمعیتي ژنټیک پوهان جان هالډین، رونالډ فیشر او سېوال رایټ شاملېږي. په داسې حال کې چې دغې موضوع ته اړوند د هاکسلي د کتاب د خپرېدو پر مهال د هغو څو تنو یې په دغه مورد کې لا هم خپله جلا ونډه نه لرله. په ډاډمنه توګه ویلای شو چې د هاکسلي لپاره اې.بي. فورډ او د هغه همکار چاپېریالي ژنټیک پوهان حد اقل په هماغه کچه مهم و؛ همدارنګه د کروموزومونو متخصص سیریل ډارلینګټون ورته د حقایقو او نظریاتو پام وړ منبع وه.
د تکاملي سنتز په برخه کې د هاکسلي وروستۍ هڅې چاپېریالي یا ایکولوژیکي ژنټیک ته اړوندې وې. هغه څرګنده کړه چې په طبیعت کې څو ډوله شکل لرل (پولي مورفېزم) په څومره پراخه کچه شتون لري چې په یو شمېر هغو کې څرګند مورفېزم یې تر ټولو دود ډول دی.
تکاملي وده
په داسې حال کې چې هاکسلي باور درلود چې د ټولیز تفکر له مخې تکامل په یوه سازمان کې د پرمختګ لامل ګرځي او په دې سره یې د ارسطو لرغونې پای پوهنه یا تیلولوژي رد کړه: «معمولي انسان، یا حد اقل یو معمولي شاعر، فیلسوف او الهیات پوه تل د تکامل د بهیر د موخې موندنې سره لیوالتیا لرلې. زه باور لرم چې دغه استدلال په بشپړه توګه ناسم دی». هاکسلي په دغه برخه کې له موخې پرته د ودې (Progress without a goal ) عبارت ابداع کړ څو د تکامل د معاصر سنتز په برخه کې خپلې چارې د هغو پر مټ را لنډې/خلاصه کړي او وښيي چې تکاملي وده «د بیولوژیکي موثریت د سطحې لوړوالی دی چې په چاپېریال باندې د زیاتېدونکی کنټرول او له هغو څخه د خپلواکۍ په توګه تعریف کېږي». نوموړي په عمل کې د تکامل (Evolution in action) تر عنوان لاندې اثر کې لیکلي: «طبیعي انتخاب د وخت په اضافه کولو سره د بیولوژیکي پرمختګ لامل ګرځي... پرمختګ تر اوسه پورې په ژوند پوهنه کې په رسمیت پېژندل شوې تخنیکي اصطلاح نه ده ... له دې سره، ژوندي موجودات د تکامل پر مهال پرمختګ کوي... داروین په ټولیزه توګه د طبیعي انتخاب د پایلو لپاره د دغې کلمې له کارولو وېره نه لرله... زه باور لرم چې پرمختګ کېدای شي په تکاملي ژوند پوهنه کې په کلیدي مفهوم باندې واوړي.
آیا کولای شو هغه له علمي پلوه تعریف کړو؟ په بیولوژیکي ماشینرۍ کې پرمختګ ... د څرېدونکو آسونو غړي او غاښونه... د مغز د وړتیا زیاتوالی... د اوبو د ستنې (یو ډول الوتونکی دی) سترګې، چې [په] هر لوري کې خپل ټول چاپېر لیدلی شي، دا د ژوندانه په لومړنیو ډولونو کې د هغو په سترګو کې د مایکروسکوپي داغونو په نسبت پرمختګ دی. د ټولې تکاملي دورې [په اوږدو کې] موږ د ټولیز پرمختګ شاهد یو – د ژوندانه په اصلي ځانګړنو له دې ډلې د هغو په عامه سازماندهۍ کې د پرمختګ. له همدې امله پرمختګ د ژوندانه په عمومي ځانګړنو کې د اوږد مهالې ودې لپاره ګټمنه اصطلاح ده. [خو] دغه پرمختګ نړیوال نه دی. ضعیف اشکال لار برابروي څو د لوړو هغو په خوا کې ژوندي پاتې شي».
هرمياس (فيلسوف)
هرمیاس ( /h ɜːr ˈ m aɪ ə s / ; يوناني ژبه Ἑρμείας (Hermeias)) یو نیوپلاټونیست فیلسوف و چې په الکساندریا کې زیږیدلی و. ۴۱۰ ع. هغه اتن ته لاړ او د سوریایانو په مشرۍ یې فلسفه زده کړه. هغه له اډیسیا سره واده وکړ، چې د سوریانو یوه خپلوان وه، او په اصل کې یې د پروکلوس سره واده کړی و، مګر پروکلوس د الهی اخطار تر لاسه کولو وروسته واده مات کړ. هرمیاس د سورییانو درسونه بیرته اسکندریه ته راوړل، چیرته چې هغه د هوراپولو په ښوونځي کې درس ورکړ، د دولت څخه عاید ترلاسه کړ. هغه مړ c. 450 مېلادي، په داسې وخت کې چې د هغه ماشومان، امونیس او هیلیوډورس ، لا هم کوچني وو. په هرصورت، اډیسیا، د دولت څخه عاید ترلاسه کولو ته دوام ورکړ، ترڅو ماشومان لوړ کړي، ترڅو دوی فیلسوفان شي.
د فیډرس په اړه یوه تبصره چې د هرمیاس لخوا لیکل شوې اوس هم موجوده ده. دا د هغو لیکچرونو پر بنسټ یادښتونه لري چې د سریانو لخوا د اپلاتون د فیدرس په اړه ترسره شوي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت
د واده شپه
د واده لومړنۍ شپه، يا د زفاف شپه (انګرېزي: Consummation) دا هغه شپه ده چې نارینه او ښځینه په لومړي ځل لومړۍ جنسي اړیکه او ګډ ژوند پیلوي چې یاد ژوند له تېر ژوند سره خورا توپیر لري، زفاف یا د لومړۍ جنسي اړیکي شپه ښایي زموږ په ټولنه کې ډېره د ارزښت وړ وي ځکه چې زموږ ټولنه له دې اړخه ډېره محدوده او محرمه ټولنه ده د مینې اړیکي په کې بیخي ډېرې جدي نیول کیږي له همدې امله د واده په لومړۍ شپه ډېری ځوانان یوې بلې نړۍ ته درومې چې له پخوانۍ نړې سره ډېر توپیر لري.
موږ باید په دې اړوند ځینو شیانو ته پوره پاملرنه وکړو په دې شپه لومړنۍ د پام وړ مسله د بکارت پرده ده چې ځیني نجوڼې ذاتاً پرده نه لري د ډېری خلکو باور دا دی چې د بکارت پرده ضرور د جنسي اړیکو له امله له مینځه تللې چې دا باور خو کله کله تر بېلتون او طلاق پورې هم رسیږي نو باید په دې وپوهېږو چې پرده پرته له جنسي اړیکي په استمنا,ځان ارضا کولو) او ګام اچولو هم له منځه ځي او په دې باید سر خلاص کړو.
لومړۍ جنسي اړيکه
ښایي تاسې سره پوښتنه پیدا شي چې د واده شپه له نورو شپو سره څه توپیر لري؟ لومړۍ جنسي اړیکه څه ډول وي او په څه باید پوه شوو. بلې دا هغه شپه ده چې نارینه او ښځینه په لومړي ځل لومړۍ جنسي اړیکه او ګډ ژوند پیلوي چې یاد ژوند له تېر ژوند سره خورا توپیر لري، زفاف یا د لومړۍ جنسي اړیکي شپه ښایي زموږ په ټولنه کې ډېره د ارزښت وړ وي ځکه چې زموږ ټولنه له دې اړخه ډېره محدوده او محرمه ټولنه ده د مینې اړیکي په کې بیخي ډېرې جدي نیول کیږي له همدې امله د واده په لومړۍ شپه ډېری ځوانان یوې بلې نړۍ ته درومې چې له پخوانۍ نړې سره ډېر توپیر لري.
د جنسي اړيکې‌ لپاره غوره وخت
اصله موضوع داده چې چې په لومړۍ شپه د جنسي اړیکي نیول ښه نه دي ځکه دواړه لوري ستړي او ستومانه وي نو پر هغه مهال د جنسي اړیکو نیول د دواړو لور په تېره د مېرمنې لپاره ستړي کوونکي تمامیږي ستړیاوې مو په پام کې ونیسئ تر څو دواړه له اروایي اړخه پوره چمتو شئ.
اړين ټکي
اضطراب، وېره او ډار له منځه یوسئ: او دا کار په ډېره مینه کیږي هرکله چې مېرمن له عاطفي اړخه چمتو شي او پوره مینه او محبت وویني وروسته جنسي اړیکې پیل کړئ مېرمنې له نارینه وو سره پوره توپیر لري هغوی باید لومړی جنسي اړیکو ته چمتو شي وروسته له هغه جنسي اړیکې پیل کړيد د ناوې خوا ته ورشئ او کیسه او مینه ناکي خبرې پيل کړئ ان ښایي په لومړی شپه یې پرته له جنسي اړیکی ارګازم ته ورسوی، وحشت، تاوتیرخوالی، څو ځله اړیکه، تهدید او اخطارونه دا ټول د جنسي اړیکو پر کیفیت منفي اغېزه لري چې باید له پامه ونه غورځول شي.
خونه او ځای باید هوسا وي: ځکه د مېرمنو لپاره خونه د خونې رڼا بستره ان د بسترې رنګ هم ځانګړی ارزښت لري او په جنسي اړیکو اغېز ښندي او همدارنګه د میرمنې امیدوارۍ ته هم پاملرنه وکړۍ په دې پوه شئ چې د میاشتني عادت څخه څو ورځې وروسته باید ژوره جنسي اړیکه ونیسئ.
خواړه، اوبه او د اړتیا وړ توکي هم ځانګړی رول لري د قوي خواړو څخه باید په ډېره پیمانه ګټه واخیستل شي تر څو په جنسي اړیکو کې د سستۍ مخه ونیول شي. کولی شئ پرته له دخول نورې کړې وکړئ او یا هم ځانکړي کریمونه وکاروی تر څو درد او بدني ستونزې رفعه شي، پاکې جامې، نوکان او ویښته سندرې، حمام، مساج او عطر وهل دا ټول هغه څه دي چې په یو ډول په جنسي اړیکو کې ارزښت لري.
يو بل ته د زړه خبره او خپله وېره ووایی او که وېرې دوام وکړ اړیکه ودروئ ځکه په هغه مهال اړیکه د زړه له کومې نه وي او خوند یې هم راکمیږي ځانونه مه بربڼدوئ او بریښنا هم ګل کړئ تر څو دواړه د امن احساس وکړئ او همدارنګه دا شپه په ښه خاطره بدله کړئ نه دا چې ستاسو یا مو د مېرمنې لپاره تر ټولو بده خاطره پاتې شي.
پایله
کولی شو ووایو چې د واده لومړۍ شپه زموږ په ټولنه کې ډېره مهمه ده چې باید له وړاندې ورته چمتو واوسو د جنسي اړیکو ځیني مهارتونه زده کړو د مېرمنو په هکله مطالعه وکړو او همدارنګه مشاوره واخلو چې نارینه څوک دي او جنسي اړیکي څه ډول او په څه شکل ترسره کېږي زموږ بچي زامن او لورګانې دا حق لري چې د موروپلار په حیث د یوه ملا په حیث د یوه استاد په حیث د یوه ډاکټر مشر او ارواپوه په هیڅ مرسته ورسره وکړو زه په دې اړوند له ډېرو عجیبو مراجعینو او اروايي جنسي ناروغیو سره مخ شوی چې په خپل وخت مې مرسته ورسره کړې خو دا مرسته محدوده وه او اوس خوشحاله یم چې دا دی ټول خویندې او ورونه به له دې لیکنې او غږ څخه ګټه پورته کړي.
سرچینه
روهي ډاټ اف
هېروهېتو
سترواک شوا (زوکړه: ۱۹۰۱ د اپرېل ۲۹، مړينه: ۱۹۸۹ د جنوري ۷) چې په انګرېزي ژبو هېوادونو کې په عمومي ډول په خپل شخصي نوم هېروهېتو سره پېژندل کېږي، د جاپان ۱۲۴ سترواک و چې د ۱۹۲۶ زکال د ډسمبر له ۲۵ څخه يې تر خپلې مړينې پورې واکمني کوله. هېروهېتو او مېرمن يې سترواکې کوجن “Empress Kojun” دوه زامن او پينځه لوڼې درلودې، چې د هېروهېتو له مړينې څخه وروسته يې پينځم ماشوم او تر ټولو مشر زوی اکېهېتو “Akihito” ځايناستی شو. سترواک شوا په ۱۹۷۹ زکال کې د «سترواک» وړ نوم د لرلو له مخې د نړۍ يوازينی پاچا و. نوموړی تر ټولو اوږدمهاله واکمن جاپانی سترواک او د نړۍ له اوږدمهاله پاچاهانو څخه و.
هېروهېتو د جاپان د سترواکۍ پراختيا، پوځي کولو او دويمې نړيوالې جګړه کې د ښکېلتيا پر مهال د ميجي اساسي قانون “Meiji Constitution” له مخې د دولت مشر و. جاپان په ۱۹۳۰ او ۱۹۴۰ ز لسيزو کې په ټوله اسيا کې د هېروهېتو په نوم جګړه وکړه، چې د خدای په توګه يې درناوی کېده. د جاپان له غاړه ايښودلو څخه وروسته نوموړی د جنګي جرمونو له امله ځکه محاکمه نه شو، چې جنرال ډوګلاس ماک ارتر فکر وکړ، چې په ښکاره ډول يو همغږی سترواک به د سوله ييز متحد نيواک په رامنځته کولو او له متحده ايالتونو سره د له جګړې څخه د وروسته موخو په تر لاسه کولو کې مرسته وکړي. د جګړې پر مهال د هغه ونډه د بحث وړ ده. د ۱۹۴۶ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه يې د متحدينو تر فشار لاندې په رسمي ډول خپل الوهيت يا خدايي پرېښوده. د جاپان د ۱۹۴۷ زکال اساسي قانون سترواک د دولت د يوازې سمبول په توګه اعلان کړ، چې خپل دريځ د خلکو له ارادې څخه تر لاسه کوي، چې حاکميت په کې حاکم واک لري.
په جاپان کې واکمن سترواکان يوازې د «سترواک» په توګه پېژندل کېږي. هېروهېتو اوسمهال جاپان کې د هغه له مړينې څخه په وروسته نوم (شوا) يادېږي، چې د هغه دورې نوم دی، چې د نوموړي د واکمنۍ له دورې سره سمون لري.
د ژوند لومړي وختونه
هېروهېتو له خپلې زوکړې څخه لس اونۍ وروسته له شاهي ماڼي څخه وويستل شو او د کاوامورا سومېيوشي نومي مخور شخص تر څار لاندې راغی، چې نوموړی يې د خپل لمسي په څېر وپاله. د درې کلنۍ په عمر هېروهېتو او ورور يې ياشوهېتو بېرته د کاوامورا له مړينې څخه وروسته لومړی د شېزوکا په نومازو کې د سترواکۍ ماڼۍ او وروسته بېرته ايوما ماڼۍ ته ستانه شول.
نوموړي په ۱۹۰۸ زکال کې په ګاکوشوېن (“Peers School”) کې خپلې لومړنۍ زده کړې پيل کړې.
د شهزاده دوره
کله يې چې د ۱۹۱۲ زکال د جولای په ۳۰ نېټه نيکه مړ شو، پلار يې يوشېهېتو د تخت واګې په غاړه واخېستې. ورپسې هېروهېتو ښکاره وارث شو او په فوځ کې په رسمي ډول د دويم بريدمن او سمندري ځواک کې د ټيټ پوړي افسر په توګه وټاکل شو. نوموړی د کرېسانتيمم د حکم “Order of the Chrysanthemum” د سترې پټۍ [د عزت نښان] وياړ هم ورکول شوی و. هغه په ۱۹۱۴ زکال کې په فوځ کې د بريدمن او سمندري ځواک کې د له بريدمن څخه ټيټې رتبې ته پورته شو.
هېروهېتو د ۱۹۱۶ زکال د نومبر په ۲ نېټه په رسمي ډول د تاج شهزاده او څرګند وارث اعلان شوی و. د نوموړي د دې دريځ د تاييدولو لپاره د نومونې يا منصب ورکولو مراسمو ته اړتيا نه وه.
نوموړي له ۱۹۰۸ ز کال څخه تر ۱۹۱۴ز کال پورې د مخورو وګړو په ګاکسوشوېن نومي ښوونځي “Gaksushuin Peers’ School” او له ۱۹۱۴ څخه تر ۱۹۲۱ز کال پورې شهزاده لپاره په «Tōgū-gogakumonsho» نومي ځانګړي انسټيټيوټ کې ګډون وکړ. هېروهېتو په ۱۹۲۰ ز کال کې په فوځ کې د تورن او سمندري ځواک کې د ډګرمنۍ رتبې ته پرمختګ کړی و.
بهرنی سفر
د شهزاده هېروهېتو مړينه په پراخه کچه ورځپاڼو کې خپره شوې وه. د نوموړي د سفر په موخه د جاپان له کاټوري “Katori” نومې جنګي بېړۍ څخه ګټه واخېستل شوه او له يوکوهاما څخه ناها، هانګ کانګ، سينګاپور، کولمبو، سويس، قاهرې او ګېبرالتار ته وخوځېده. بېړۍ دوه مياشتې وروسته د می په ۹ نېټه پورتسموت “Porthsmouth” سيمې ورسېده او په همدې ورځ د برتانيې پلازمېنې لندن ته ورسېدل. په انګيستان کې يې د انګليس او جاپان تر منځ د اتحاد د ملګري په توګه هر کلی وشو او د هېواد له پاچا پينځم جورج او لومړي وزير ډيويډ لويد جورج سره يې وکتل. په همدې ماښام ورته په بوکېنګم ماڼۍ “Buckingham Palace” کې مېلمستيا او له پينځم جورج او د کوناوټ له شهزاده ارتر “Prince Arthur of Connaught” سره ليدنه برابره شوې وه. پينځم جورج وويل، چې نوموړي له هېروتو سره د هغه د پلار په څېر چلند وکړ، چې په يو نا اشنا بهرني هېواد کې عصبي و او دې کار د هغه خفګان کم کړ. په بله ورځ يې وېنډسور کلا “Windsor Castle” کې له شهزاد ايډوارډ (راتلونکي اتم ايډوارډ) سره وکتل او له دې څخه وروسته ورته هره ورځ يوه مېلمستيا برابرېدله. نوموړي په لندن کې له برتانوي موزيم، د لندن له برج، د انګلېستان له بانک، د لويد د سمندري بيمې، اکسفورد پوهنتون، فوځي پوهنتون او د سمندري جګړې له پوهنځي څخه ليدنه وکړه. نوموړی نوې اکسفورډ او ډهلي نومي نندارځايونو څخه هم خوند واخېست. هېروهېتو په کمبرېج پوهنتون کې د برتانيې د شاهي کورنۍ او د خلکو تر منځ د اړيکې په اړه د پروفيسور تانير وينا واورېده او د دوکتورا افتخاري سند ورکړل شو. نوموړي له ۱۹ څخه تر ۲۰ پېړۍ پورې ايدنبرګ او سکاتلېنډ وليدل او د ايدنبرګ پوهنتون کې د حقوقو اقتخاري دوکتورا هم ورکړل شوې وه. هغه د درې ورځو لپاره د اتول د اتم ديوکي مشر جان سټيوارټ مورای په استوګنځي کې پاتې شو. له نوموړي سره د پاتې کېدنې پر مهال د شهزاده په اړه دا وينا رانکل کېږي، چې «که چېرې د ديوک اتول په څېر ساده ژوند وکړئ، نو بلشويکان به هيڅکله راپورته نه شي».
نوموړي په ايټاليا کې له پاچا درېيم وېټوريو ايمانويل او نورو سره وکتل، بېلابېلو هېوادونو کې يې رسمي مېلمستياوو کې ګډون وکړ او د لومړۍ نړيوالې جګړې د خونړي ډګر په څېر ځايونو څخه يې ليدنه وکړه.
د پاچا نيابت
جاپان ته له بېرته راستنېدلو څخه وروسته، هېروهېتو د ۱۹۲۱ ز کال د نومبر په ۲۵ د خپل ناروغ پلار پر ځای د جاپان نايب پاچا شو، چې په رواني ناروغۍ اخته و. نوموړی په ۱۹۲۳ زکال په فوځ کې د ډګرمنۍ او سمندري ځواک کې د قوماندان رتبې ته او په ۱۹۲۵ زکال کې فوځ کې د ډګروالۍ او سمندري ځواک کې د کپتانۍ رتبې ته پورته شو.
د ټاپو ملکيتونو په اړه د څلور قدرتونو په تړون “Four-Power Treaty” کې چې د ۱۹۲۱ز کال د ډسمبر په ۱۳ نېټه لاسليک شوی و، جاپان، متحده ايالتونو، بريتانيې او فرانسې هوکړه وکړه، چې په ارام سمندر کې به د ملکې دريځ په رسميت پېژني. جاپان او برتانيې د انګليس او جاپان تر منځ اتحاد د پای ته رسولو هوکړه وکړه. د واشنګټن د سمندري ځواک تړون “Washington Naval Treaty” چې د جګړې ګڼې يې محدودولې، د ۱۹۲۲ زکال د فبروري په ۶ نېټه لاسليک شوی و. جاپان د ۱۹۲۲ ز کال د اګسټ په ۲۸ نېټه د سايبريا له لاسوهنې “Siberian Intervention” څخه خپل سرتېري بېرته ووېستل. د سترې کانټو “Great Kanto” زلزلې د ۱۹۲۳ زکال د سپټمبر په لومړۍ نېټه توکيو ويجاړه کړه. د ۱۹۲۳ زکال د ډسمبر په ۲۷ ډايسيوک نامبا “Daisuke Namba” په ټورانومون “Toranomon” نومې پېښه کې د هېروهېتو د وژلو بې پايلې هڅه وکړه. نوموړي د پوښتنو پر مهال د کمونيست اوسېدلو ادعا وکړه او اعدام شو، مګر ځينو [پوهانو] وړانديز کړی دی، چې نوموړی په فوځ کې د ناګاچو له ډلې سره په اړيکه کې و.
د اندونیزیا کلتور
د اندونیزیا کلتور د اصلي بومي دودونو او ګڼو بهرنیو تاثیراتو تر منځ د اوږد متقابل عمل له امله رامنځته شوی. اندونیزیا د لرې ختیځ، سویلي اسیا او منځني ختیځ ترمنځ د لرغونو سوداګریزو لارو په منځ کې پروت دی، د ډیریو کلتوري کړنو په پایله کې د بېلابېلو دینونو لکه بودیزم، عیسویت، کنفیوسیزم، هندویزم، او اسلام له خوا په کلکه اغیزمن شوی دی. لوی سوداګریز ښارونه د یوه پېچلي کلتوري یو ځای والي پایله ده، چې ډېری له اصلي بومي کلتورونو سره توپیر لري.
له هندویزم سره د اسلام د یوځای کېدنې د بېلګو له ډلې د جاوې ابانګان عقیدې ته اشاره کولای شو. بالیايي نڅا د لرغونو بودایی او هندو پاچاهیو په اړه کیسې لري، په داسې حال کې چې اسلامي هنري او معمارۍ بڼې په سوماترا کې، په ځانګړې توګه د Minangkabau او Aceh سیمو کې شتون لري. دودیز هنر، موسیقۍ او سپورټ د پینکاک سیلات په نوم یوه جنګي هنر کې سره یوځای شوي دي.
غربي نړۍ پر اندونیزیا باندې د ساینس، ټیکنالوژۍ او عصري تفریح ​​یا ساعت تېریو لکه تلویزیوني خپرونو، فلم او موسیقۍ او همدارنګه سیاسي سیسټم او مسایلو په برخه کې اغېزې ښندلې دي. هند په ځانګړې توګه پر اندونیزیايي سندرو او فلمونو د پام وړ اغېز کړی. د سندرو یو مشهور ډول هندي-ریتمیک ډانګډوت دی، چې ډیری وختونه له عربي او مالایې دودیزې موسیقۍ سره یوځای کیږي.
د اندونیزیا ځینې لرې پرتې سیمې د بهرني کلتور له اغیزو سره سره، اوس هم د خپل بومي یا اصلي کلتور ساتنه کوي. بومي توکمیزې ډلې لکه منتاوای، عصمت، داني، داياک، توراجه او يو شمېر نور توکمونه اوس هم خپل توکميز مذهبي دودونه ترسره کوي او دوديزې جامې اغوندي.
موسیقۍ
اندونیزیا د هغو کسانو د اوسېدو ځای دی چې په جاوا، سوماترا او بالي ټاپوګانو کې ژوند کوي. د لویدیځې، مرکزي او ختیځې جاوا او بالي دودیزه موسیقۍ ګامیلان ده (دودیزې وسیلې دا دي: ګامبانګ، بونانګ، سارون، کینونګ، ګونګ او ډېرې نورې). ګامیلان په ۲۰۲۱ کې د یونیسکو (د ملګرو ملتونو تعلیمي، ساینسي او کلتوري سازمان) له خوا د بشریت د شفاهي او غیر محسوس میراث د شاهکار په توګه وپېژندل شو.
د ۱۹۶۵ د جون په ۲۹، Koes Plus، چې په ۱۹۶۰، ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ کلونو کې د اندونیزیا د پاپ موسیقۍ یوه مخکښه ډله وه، د غربي موسیقۍ په سبک کې د موسیقۍ د غږولو له امله د لویدیځ جاکارتا په ګلدوک کې زنداني شوه. د ولسمشر سوکارنو له استعفا وروسته، دا قانون لغوه شو، او په ۱۹۷۰ لسیزې کې د ګلوډوک زندان له منځه لاړ او پرځای یې د اخیستلو یو لوی مرکز جوړ شو.
Kroncong د موسیقۍ یو ډول دی چې له ګیتار او یوکلل نه د موسیقۍ د اصلي وسایلو په توګه کار اخلي. ددې ډول یا ژانر ریښې په پرتګال کې وې او د پرتګالي سوداګرو له خوا په ۱۵ پیړۍ کې معرفي شوی دی. په شمالي جاکارتا کې د Keroncong Tugu  دودیزې موسیقۍ ډله شتون لري او په مالوکو کې د Keroncong دودیزې موسیقۍ نورې ډلې شتون لري چې پياوړي پرتګالي اغېزې لري. د موسيقۍ دغه ډول یا ژانر د شلمې پېړۍ په لومړۍ نيمايي کې مشهور شو. د Kroncong معاصره بڼه Pop Kroncong نومیږي.
نڅا
په دودیزو نڅاګانو کې تسلسل شتون لري چې له هند نه د رامایانا او مهابھاراتا پیښې، او له تایلینډ نه تر بالي پورې انځوروي. که څه هم د یوګیاکارتا او سوراکارتا د دربار نڅاګانو او د دوی د مشهورو ډولونو ترمنځ د پام وړ توپیر شتون لري. په داسې حال کې چې د دربار نڅا وده کړې او ان په نړیواله کچه ترسره کیږي، د نڅا او ډرامې مشهور ډولونه باید ډېری په سیمه ییزه توګه وموندل شي.
معمارۍ
له پیړیو راهیسې د اندونیزیا بومي یا اصلي معماریو په اندونیزیا کې د استوګنې داسې ځایونه رامنځته کړي، چې له لرګیو نه داسې جوړې شوي دي چې پایې لري او د لوی بام په واسطه پوښل شوي دي. د اندونیزیا پر معمارۍ باندې هندي معمارۍ ډېرې اغېزې ښندلي دي، پر دې سربېره د اروپا د معمارۍ اغیزې په ځانګړي توګه له ۱۹ پیړۍ راهیسې قوي دي او د اندونیزیا عصري معمارۍ په نړیواله کچه پراختیا موندلې ده.
د سویل ختیځې اسیا د ډیرو برخو په څېر، د اندونیزیا دودیزه بومي معمارۍ د جاوا او بالي په استثنا له لرګیو جوړه شوې ده. د لرګیو د پام وړ کورونه په بورنیو کې د دایاک خلکو ، د سوماترا په لویدیځ کې د میننګکاباو خلکو رومه ګدانګ، په شمالي سوماترا کې د باتک خلکو رومه بولون او په سولاویسي کې د توراجا خلکو تونګکونان کورونه دي. له لویو څنډو سره د زیني لویو بامونو بېلګې، د باټاک کورونه او د توراجا د تونګکون کورونه دي. د توراجان د کورونو مخې ډېری د غواګانو په ښکرونو سینګار شوې وي، چې د یو بل پر سر باندې ځای پر ځای شوي دي او د وضعیت ښکارندويي کوي. ډېری وختونه بهر دیوالونه یې هم ډېر ښکلي سینګار شوي وي.
جامې
د اندونیزیا غوره پیژندل شوې ملي جامې باټیک او کبایا دي، که څه هم په پیل کې دا جامې له جاویاني او بالینی کلتورونو نه اخیستل شوې دي، چې په جاویاني، سنډاني او بالیني کلتورونو کې خورا مشهورې دي. ځکه چې جاوا د اندونیزیا سیاسي مرکز او نفوس ګرځیدلی، ددې ټاپو سیمه ییزو جامو د ملي جامو حیثیت ترلاسه کړی دی. اندونیزیا د ګڼ شمېر وګړو درلودونکي هیواد په توګه ۳۴ ولایتونه لري چې هر یو ولایت یې د بې ساري او بېلابېلو ډیزاینونو په درلودو سره د دودیزو جامو استازولۍ لري. ملي جامې په رسمي مراسمو او دودیزو مراسمو کې اغوستل کیږي. په اندونیزیا کې هر ولایت خپلې دودیزې جامې لري. په اندونیزیايي ژبې د دې سیمې جامې د Pakaian Tradisional یا Pakaian adat په نوم یادیږي، او د اندونیزیا د نساجۍ دودونو او صنایعو نه اخیستل شوي دي.
ادبیات
د اندونیزیا لومړنيو ادبیاتو له مالایې ادبیاتو نه سرچینه اخیستې، چې تر شلمې پیړۍ پورې د دې ریښو اغیزې احساسېدلې. «اندونیزیايي ادبیات» د اندونیزیا ژبې ته اشاره کوي چې د اندونیزیا په هیواد کې لیکل شوي، خو هغه لیکل شوي ادبیات چې ددې ژبې په پخوانۍ بڼه کې لیکل شوي، لکه مالایی ژبه چې د هالنډ په ختیځ هند کې لیکل شوې هم په برکې نیسې. د اندونیزیا تر ټولو نامتو لیکوال Pramoedya Ananta Toer و چې په نړیواله کچه یې شهرت ترلاسه کړی و، او د Magsaysay جایزه چې د ادبیاتو نوبل جایزې لپاره په پام کې نیول شوې وه ترلاسه کړې ده. د نورو مهمو شخصیتونو له ډلې مرحوم چیریل انور، شاعر او د لیکوالانو د «۴۵ نسل» ډلې غړی، چې د اندونیزیا د خپلواکۍ په غورځنګ کې یې فعاله ونډه درلوده، یادولای شو.
هالنډي لیکوال مولتاټولي په مکس هاولار کتاب کې له اندونیزیایانو سره د هالنډيانو پر چلند نیوکه کړې چې د نړیوالو پام یې ځان ته واړوو.
کيندۍ:سيندونه
وېشنيزه:لاوا پر بنسټ کينډۍ وېشنيزه:د ويکي د معلوماتو موندونکي کينډۍ
نور وګورئ
ar:قالب:أنهار en:Template:Infobox river af:Sjabloon:Rivier an:Plantilla:Río be:Шаблон:Рака bn:Template:তথ্যছক নদী bs:Šablon:Infokutija rijeka ca:Plantilla:Riu cs:Šablona:Infobox řeka da:Skabelon:Infoboks flod de:Vorlage:Infobox_Fluss es:Plantilla:Río eo:Ŝablono:Riveroj fr:Modèle:Infobox Cours d'eau hr:Predložak:Rijeka hsb:Předłoha:Infokašćik rěka lv:Veidne:Infobox upe hu:Sablon:Folyó infobox ja:Template:Infobox 河川 ka:თარგი:ინფოდაფა მდინარე ko:틀:강 정보 ml:ഫലകം:Infobox River ms:Templat:Infobox River nl:Sjabloon:Infobox_rivier no:Mal:Infoboks elv nn:Mal:Infoboks elv os:Шаблон:Цæугæдон pl:Szablon:Rzeka infobox pt:Predefinição:Info/Rio ru:Шаблон:Река sl:Predloga:Infopolje Reka fi:Malline:Joki sv:Mall:Vattendrag zh:Template:Infobox River
مسي سي پي سيند
د مسی سي پي سیند ( په انګليسي :Mississippi River)    په شمالي امریکا کې ترټولو لوی سیند او په نړۍ کې څلورم تر ټولو اوږد سیند دی.
جغرافيايي موقعيت
د دې سیند ټوله اوږدوالی د متحده ایالاتو په خاوره کې دی (که څه هم د هغې د اورښت او سرچينې ځینې برخې د کاناډا په خاوره کې دي). دا سیند د متحده ایالاتو په شمال کې د مینیسوټا ایالت کې د Itasca جهيل څخه سرچینه اخلي او په نرمۍ سره سویل ته بهیږي. په نهایت کې ، د مسیسیپي سیند ډیلټا له لارې د 2,320 میل (3,730 کیلومتره) سفر وروسته ، دا د لوزیانا ایالت کې د مکسیکو خلیج ته تیریږي. مسیسپي په نړۍ کې څلورم لوی سیند او لسم لوی سیند دی. د سیند لاره د مینیسوټا، ویسکونسن ، الینوس ، میسوري ، کینټکي ، ټینیسي ، آرکنساس ، مسیسیپي او لوزیانا ایالتونو څخه تیریږي.
د مسیسپي میدان په شمالي امریکا کې د دې اوبو سیند له خاورو څخه جوړ شوی دی.
په دې سیند کې ترټولو لوی د سطحې توپیر او تر ټولو لوړ بند د سیند څخه پورته دی چې په مینیاپولیس کې د سینټ انتوني فالس بند او ګیټ په نوم یادیږي. د بند په پورتنۍ برخه کې د سیند د اوبو کچه ۲۴۴ متره او په لاندې برخه کې د اوبو کچه ۲۳۰ متره ده. دا توپیر نږدې 15 متره د مسیسیپي سیند د اوبو په کچه کې ترټولو لوی توپیر دی. د دې کچې توپیر اصلي لامل د سینټ انتوني آبشار شتون دی چې اوس د کانکریټ بند شاته دی. سینټ انتوني فالس په مسیسپي کې یوازینی اصلي آبشار و. د آبشار لاندې د اوبو ژوروالی ورو ورو کمیږي.
سرچینې
وېشنيزه:سيندونه وېشنيزه:امريکايي سيندونه وېشنيزه:مسي سي پي
د مزدورۍ غلامي
د مزدورۍ غلامي په ځانګړي ډول هغه وخت د ژوند تېرولو يا معيشت لپاره پر مزدورۍ يا معاش باندې د يو شخص تکيه تشرېح کوي، چې لاسي مزد ټيټ وي، حالتونه خراب وي او د پورته تګ يا د حالت د ښه والي رښتينې موکې لږې وي.
ياده اصطلاح زياتره وخت د کار د منتقدينو له لورې د کار او ټولنيزې ډلبندۍ په استثمار باندې د نيوکې کولو په موخه کارول کېږي، چې کار په لومړي سر کې د کار او پانګې تر منځ په ځانګړي ډول هغه وخت د نابرابرې راکړې ورکړې د ځواک په توګه ګڼل کېږي، چې کارکونکو ته په پرتليز ډول لږ معاشونه ورکول کېږي. لکه: په هغو کارخونو کې چې د لږ مزد پر وړاندې ډېر کار غواړي. همدا راز ټولنيزه ډلبندي اقتصاد کې د کارکونکو د ځان مديريت د نه شتون او د دندې د غوراوي تر سره کول او بېکاره وخت په توګه تشرېح کېږي. د ټولنيزې ډلبندۍ نيوکه د ګومارنې د غوراوي يوه پراخه لړۍ رانغاړي، چې د هغه ډول کار د تر سره کولو په موخه د طبقاتي ټولنې د فشار له لورې راچاپېر شوې ده، چې د خورا بېوزلۍ او لوږې سره سره د ټولنيزې بدنامۍ او د حيثيت د سپکاوي تر ګواښ لاندې انسانان د خپلې نوعې (انسانيت) له ځانګړتيا څخه بې برخې کوي. په تاريخي ډول زياتره سوسياليست سازمانونو او فعالانو د کار کونکو د ځان اداره کولو يا د کارګر اشتراکيت د مزد په بدل کې د کار د شونو بديلونو په توګه ګڼلي دي.
د مزد په بدل کې د کار او غلامۍ تر منځ ورته والي په لرغوني روم کې د فيلسوف او دولتي چارو د پوه مارکس توليس سيسرو “Marcus Tullius Cicero” له وخت څخه يادښت شوي وو. لکه: د “De Officiis”  په نوم د نوموړي کتاب کې. د صنعتي اوښتون په راتګ سره د پيري جوزف پرودهون او کارل مارکس په څېر مفکرينو د مزد په بدل کې د کار او غلامۍ تر منځ پرتله روښانه کړه او د کار په اړه نېوکه کې ښکېل شول، په داسې حال کې چې لودايتس ‘Luddites’ د ماشينونو له لورې په رامنځته شوې نا انساني کولو باندې ټينګار وکړ. د ۱۸ پېړۍ انګليستان کې د مزد کار پېژندنه له مخالفتونو سره مخامخ شوه، چې د صنفي اصولو د پېروۍ او انارشيزم اصولو ته يې وده ورکړه.
د امريکا له کورنۍ جګړې څخه مخکې د افريقايي الاصله امريکاينو په غلامۍ کې د ساتلو سويلي ګټندويانو د مزد يا معاش په بدل کې د غلامۍ له مفهوم څخه وغوښتل، چې په مناسب ډول شمال کې د دوی د غلامانو او کارکونکو حالت پرتله کړي. متحده ايالتونو له کورنۍ جګړې څخه وروسته د غلامۍ زياتره بڼې له منځه وېوړې، مګر د کار اتحاديې فعالانو د ويوکو دا مجازي کارونه يا استعاره ګټوره وګڼله؛ د تاريخپوه لاورنس ګلېکمين له نظره په ګيلديد دوره کې د کارګر مطبوعاتو کې پرېمانه سرچينې وې او داسې وينا به په خورا سختۍ سره ومومو، چې د يو کارګر مشر له لورې دې شوې وي او ياد عبارت دې په کې نه وي کارول شوی.
تاريخچه
د دې نظريې تاريخ چې د مزد په بدل کې کار له غلامۍ سره ورته دی، لرغونې نړۍ ته ورګرځي. په لرغوني روم کې سيسرو وليکل چې: «هغه مزد چې مزدورکاران يې تر لاسه کوي، د دوی د غلامۍ ژمنه ده».
په ۱۷۶۳ز کال کې فرانسوي ژورنالېست سيمون لينګويت د مزد په بدل کې د غلامۍ يوه اغېزناکه سپړنه يا تشرېح خپره کړه: "غلام خپل بادار ته د هغه پيسو له امله ارزښتناک و، چې نوموړي يې ارزښت يا بيه درلوده. ... د دوی ارزښت لږ تر لږه بازار کې د پلور د کچې په اندازه و. ... دا د بلې هرې وسيلې په واسطه د ژوند کولو ناشتونتيا ده، چې زموږ بزګر کارګران تر دې اړ کوي، چې د ځمکې مېوې به نه خوري او معماران د داسې ودانيو جوړولو ته اړ کوي، چې دوی به په کې نه اوسېږي. ... دا هغه غوښتنه ده چې دوی مجبوروي، چې د ځان بډايه کولو په موخه له بډايه شخص څخه د اجازې غوښتلو په موخه هغوی ته په ګونډو شي. ... د غلامۍ مخنيوي دې ډول شخص ته څه اغېزناکه ګټه رسولې ده؟ تاسې واياست چې هغه ازاد دی. اه! دا د هغه بدمرغي ده. دا خلک تر ټولو ګواښونکي او زورور او تر ټولو امرانه باداران لري او هغه د دوی «اړتيا» ده. ... دوی بايد د همدې (اړتیا) له امله يا د ځان ګومارنې په موخه يو څوک پيدا کړي او يا له لوږې ومري. ايا دا حالت ازادي ده؟"دا نظريه چې د مزد کار د لېږد وړ يا منقولې غلامۍ سره مهم ورته والي لري، د لېږدېدونکې غلامۍ د ګټندويانو (په ځانګړي ډول د متحده ایالتونو په سويلي ايالتونو کې) او د پانګوالۍ د مخالفينو (چې د لېږدېدونکې غلامۍ منتقدين هم وو) له لورې د ۱۸ پېړۍ په وروستيو او ۱۹ پېړۍ کې په فعال ډول پرمخ وېوړل شوه. د غلامۍ ځينې ګټندويانو چې په اصل کې له سويلي غلام ايالتونو څخه وو، استدلال وکړ چې د شمال کارکونکي «يوازې په نوم ازاد و؛ يانې په اصل کې د بې پايه کار غلامان وو» او بل دا چې د دوی غلامان د کارکونکو په پرتله بډايه او سوکاله وو. دا اختلاف د ځينو هغو معاصرو څېړنو په واسطه تر يوې اندازې تاييد شوی دی، چې په ګوته کوي چې ۱۹ پېړۍ کې د غلامانو مادي حالتونه د وخت د ازادو ښاري کارکونکو په پرتله په عمومي ډول غوره وو. په دې دوره کې هنري ډيويد تورو وليکل، چې: «د سويلي څارونکي درلودل ستونزمن دي؛ د شمالي څارونکي درلودل له هغې هم ستونزمن (بدتر) دي، مګر تر ټولو بد هغه وخت دي، چې تاسې په کې د خپل ځان غلام چلونکي ياست».
په متحده ايالتونو کې د غلامۍ د له منځه وړنې پلويانو دا ورته ناسم وګڼه. دوی استدلال وکړ چې د مزد کارکونکو سره نه ناسم چلند شوی و او نه پرې ظلم شوی و. ابراهم لينکن او جمهوري غوښتونکو استدلال وکړ، چې د مزدورانو حالت له غلامۍ څخه بېل و، تر دې چې شونې وه چې کارګران د ځانونو لپاره د کار کولو موکې رامنځته کړي او په دې ډول ځان ګومارنې ته ورسېږي. د غلامۍ د له منځه وړلو پلوي او پخواني غلام فردريک دوګلاس د معاش یا اداينې دندې په تر لاسه کوول سره په پيل کې اعلان وکړ، چې :«زه اوس د خپل ځان بادار يم». که څه هم نوموړی د ژوند په وروستيو کې د دې خلاف پايلې ته ورسېد او ويل يې، چې: «ازمايښت يا تجربه په ډاګه کوي، چې ښايي د مزدوريو غلامي هم وي، چې د اغېزو له مخې د لېږدېدونکې غلامۍ په پرتله يوازې لږ غوندې ځورونکې او غاښ ماتونکې ده او دا چې د مزدورۍ دا غلامي بايد له د لېږدېدونکې غلامۍ سره يو ځای ښکته [له منځه] لاړه شي. دوګلاس په يو اجباري پولي بازار کې د مالکيت/پانګوال پوړ او نامالکيت / کارګر پوړ تر منځ د راکړې ورکړې د نابرابر ځواک له امله د راپورته کېدونکو دې حالتونو په اړه خبرې وکړې: «د سويلي کارګرو د نه غولونې لپاره د هغه پلان په پرتله نور هيڅ ځيرک او ګټور پلان يا تدبير نه شي منل کېدلی، چې هټېوالو باندې د مزدورۍ په بدل کې د پيسو ورکولو امرونه ځای په ځای کوي. دا د رښتينولۍ د ښودلو وړتيا لري، په داسې حال کې چې يو کارګر په بشپړ ډول د ځمکې د څښتن او هټيوال تر مهربانۍ لاندې راولي».
د ژوند تمه
د ملي LEB ارقام چې د ملي ادارو او نړیوالو سازمانونو له لوري د بشري نفوس په اړه راپور ورکول کېږي، دوره یي LEB اټکلونه وي. د برونزو او اوسپنې په دورو کې، د انسان LEB ۲۶ کاله وه؛ او د ۲۰۱۰ کال د نړۍ LEB ۶۷.۲ کاله وه. په وروستیو کلونو کې، په اسواتیني هېواد (پخواني سوازیلنډ) کې LEB ۴۹ کاله ده، په داسې حال کې چې په جاپان کې LEB ۸۳ کاله ده. د عصري درملو د نشتون څخه وړاندې، د کوچنیانو د مړینې لوړه کچه او د پیښو په پایله کې د په ځوانۍ که مرګونه، وباګانې، طاعونونه، جګړې او زیږون په ګډه LEB د پام وړ کموي. د بېلګې په توګه، په یوه ټولنه کې چې LEB ۴۰ کلونه وي، لږ خلک په ۴۰ کلنۍ کې مړه کېږي: زیاتره د ۳۰ کلنۍ څخه مخکې یا د ۵۵ کلنۍ څخه وروسته مړه کېږي. په هغه نفوس کې چې د کوچنیانو د مړینې کچه لوړه وي، LEB د ژوند په لومړیو کلونو کې د مرګ کچې ته ډېره حساسه وي. د دې حساسیت له امله، LEB په پراخه کچه ناسمه تشرېح کېدای شي، او د دې باور لامل کېږي چې د ټیټې LEB نفوس د زړو خلکو لږ تناسب لري. یو بل سنجش، لکه په ۵ کلنۍ کې د عمر تمه (e5)، د کوچنیانو د مړینې د اغېزو د لرې کولو لپاره کارول کېدای شي ترڅو د کوچینوالي په لومړیو کې له مړیني هاخوا د مړینې د عمومي کچې ساده سنجش وړاندې کړي. کله چې د نفوس جوړښت او تحرکات تر شننې لاندې نیول کېږي، د نفوسو لوی سنجشونه لکه د بېلابېلو عمرونو په  ګروپونو کې د نفوس تناسب، هم د انفرادي سنجشونو، لکه د رسمي ژوند تمه، ترڅنګ کارول کېږي. خو له عصري ټولنو مخکې ټولنو لا هم په عمومي توګه د مړینې لوړه کچه درلوده او د عمر په هر پړاو کې یې د نارینه او ښځینه دواړو لپاره د ژوند تمه ټیټه وه، او دا بېلګه نسبتا نادره وه. د بېلګې په توګه، په هغو ټولنو کې چې د ژوند تمه یې ۳۰ کلنه وه، په ۵ کلنۍ کې د ۴۰ کلونو پاتې موده ښايي غیر معمولي نه وه، خو د ۶۰ کلنو وه.
د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې، د کوچنیانو مړینه د ټولې مړینې نږدې ۴۰ – ۶۰ سلنه وه. د کوچنیانو د مړینې په نظر کې نه نیولو سره، د ۱۲ – ۱۹ پېړیو په اوږدو کې د اوسط ژوند تمه نږدې ۵۵ کاله و. که د منځنیو پېړیو یو کس په کوچنوالي کې ژوندی پاتې کېده، نو د ۲۵ – ۴۰ کلونو پر ځای یې د ۵۰ – ۵۵ کلونو چانس درلود.
له ریاضیکي اړخه، د ژوند تمه په ورکړل شوي کال کې د تاتې ژوند د کلونو اوسط شمېر دی. په ex ښودل کېږي چې د عمر په یوه ځانګړې مړینه کې د یو کس لپاره د ژوند د راتلونکو کلونو اوسط شمېر دی. د ژوند تمه، اوږد عمر، او د عمر اعظمي کچه مترادف ندي. اوږد عمر د نفوس د ځینو غړو نسبتا اوږد عمر ته اشاره کوي. د عمر اعظمي کچه د مرګ په وخت کې د یوې نوعې تر ټولو اوږد عمره غړی دی. له دې امله چې د ژوند تمه یو اوسط دی، یو ځانګړی شخص ښایي د "تمې" له ژوند څخه څو کاله مخکې یا څو کاله وروسته مړ شي.
په نباتاتو یا حیواني ایکولوژي کې، او د عمر په جدولونو کې (د حیاتي احصایوي جدولونو په نوم هم یادېږي) هم د ژوند تمه کارول کېږي. د ژوند د تمې مفهوم همدارنګه د تولید شوي اجناسو لپاره هم کارول کېدای شي، که څه هم د ګټې اخیستنې (shelf life) اړونده اصطالح عموما د استهلاکي محصولاتو لپاره کارول کېږي، او د "mean time to breakdown"  (MTTB) (د ماتېدو اوسط وخت) او د "mean time between failures"  (MTBF) (د خرابېدو تر منځ اوسط وخت) اصطلاحات په انجینرۍ کې کارول کېږي.
اعظمي کچه
له ۱۰۰ کالو څخه پورته د انسان د عمر ریکارډونه تېروتنو ته خورا حساس دي. د بېلګې په توګه، د انسان د اوږد عمر پخوانی نړیوال ریکارډ لرونکی، کیري سي وایټ، له دوو لسیزو ډېر وروسته د ساده چاپې تېروتنې پایله وه. ټولو انسانو تر منځ ډېر اوږد تصدیق شوی عمر د فرانسوي مېرمنې جین کالمینټ په برخه دی، چې د ۱۸۷۵ کال د فبروري له ۲۱ څخه د ۱۹۹۷ کال د اګست تر ۴ پورې یې د ۱۲۲ کلونو او ۱۶۴ ورځو عمر درلود. دا اوږد ژوند اعظمي کچه ده، چې د ژوند پوتنۍ پوله ده او د هر انسان د ژوند تر ټولو هغه زیات شمېر کلونه ګڼل کېږي چې هغه ژوندی پاتې شوی دی. یوه تیوریکي څېړنه ښیي چې د زیږون په وخت کې د ژوند اعظمي کچه د انسان د ژوند د ځانګړتیاو د ارزښت δ له خوا محدود دی چې شاوخوا ۱۰۴ کاله دی. د بیولوژي پوهانو براین جی هیوز او سیګفریډ هیکیمي د څېړنې پر بنسټ، د انسان د عمر د محدودیت لپاره هېڅ شواهد نشته. خو دا نظر د تېروتنو د ځانګړتیاوو پر بنسټ تر پوښتنې لاندې راغلی دی.
د وخت په تېرېدو سره بدلون
لاندې معلومات د ۱۹۶۱ کال انسایکلوپېډیا بریتانیکا او نورو سرچینو څخه اخیستل شوي دي، چې د ځینو کره والی یې تر پوښتنو لاندې دی. که په بل ډول وویل نه شي، دا په ټوله نړۍ کې د نفوس د ژوند د تمه وړاندې کوي. په زیاتره مواردو کې، د ژوند تمه د ټولګي او جندر له اړخه پراخ توپیر لري.
د زیږون په وخت کې د ژوند تمه د کوچنیانو مړینه او د ماشوم مړینه تر بحث لاندې راولي،  نه د زیږون نه وړاندې مړینه.
د لايپزيګ جګړه
د لايپزيګ جګړه (فرانسوي: ، جرمني: ، سويډني: ،) چې د ملتونو د جګړې په نوم هم پېژندل کېږي، د ۱۸۱۳ز کال د اکتوبر له ۱۶ څخه تر ۱۹ پورې د ساکسوني په لايپزيګ کې وشوه. د اتريش، پروس، سويډن او روسيې ايتلافي پوځونو چې مشري يې تزار لومړي الکساندر “Tsar Alexander I” او کارل اون شوارزنبرګ “Karl von Schwarzenberg” کوله، د فرانسوي سترواک ناپيليون بوناپارت ګراند نومي پوځ “Grande Armee” ته بشپړه ماتې ورکړه. د ناپيليون په پوځ کې پولينډي او ايټالوي او همدا راز د راين “Rhine” (اصل کې ساکسوني او ورتيمبرګ “Wurttemberg”) کنفدراسيون الماني سرتيري هم وو. ياده جګړه د جرمني د ۱۸۱۳ز کال د ټاکنيزې مبارزې پايله وه او ۵۶۰۰۰۰ پوځيان، ۲۲۰۰ توپخانې، د توپچي د ۴۰۰۰۰۰ ګوليو لګښت او ۱۳۳۰۰۰ مرګ ژوبله يې درلوده، چې دا جګړه په اروپا کې له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه مخکې تر ټولو لويه جګړه شوه.