د_نادرشاه_افشار_د_فيوډالي_دولت_بڼه
نـــادر د واك پـه جــوش كــې:
د اتلسمې پېړۍ څلورمې او پنځمې لسيزې د نادرشاه افشار د واكمنۍ له مهال سره برابرې دي، هغه دوران چې له فيوډالي وحشيانه گټه اخيستنو، لوټونو او د خلكو له نېغ چپاو، مالياتي او ملي ستم، غوسه ناكو ځورونو او نورو ورانوونكو او وحشتناكو وژنو سره مل و. آذرباييجان، ايران، ارمنستان، افغانستان، هند، منځنۍ اسيا او گرجستان په خپل تاريخ كې تر تېمور وروسته داسې دوره په ياد نه لري. نادر افشار چې د اتلسمې پېړۍ د لومړۍ نيمايي د ټولنيزو، اقتصادي او سياسي عواملو زېږنده و، د همدې پېړۍ د دويمې ربعې له پيله د افغانانو او تركانو پرضد د ايراني خلكو په پاڅونونو كې په مستقيم او فعال گډون سره خپل استعداد وځلاوه او په ايرانيانو كې يـې له ايران څخه د يرغلگرو په وتلو سره ملي نوم وموند. له شك پرته، نادر د خپلو سياسي فعاليتونو له پيله حريصانه هدفونه درلودل، خو د پرديو يرغلگرو په ايستلو سره يـې په ايرانيانو كې اعتبار او نفوذ ډېر شو، همدا ټكى سبب شو چې په 1737م كال يـې په مغان دښته كې د اووه كسيزې فيوډالي شورا په تشكيل كې دتاج كښېښودنې كومېډي ترسره كړه او تر هغه وروسته يـې د نادرشاه په توگه د ايران پر سلطنتي تخت تكيه ووهله.(1) د نادرشاه حكومت نظامي فيوډالي استبداد يوه بېلگه وه، چې د پاچا حاكميت كومه پوله نه پېژنده، د شاه سلطنتي شورا چې له لوى وزير، قورچيباشي، قولرآقاباشي، اېشيك اقاسي باشي، تفنگچي باشي، دېوان بېگي او د ليكنو له وكيل څخه جوړېده، د صفوي شاهانو پر مهال يـې هم وجود درلود. نه يوازې يـې ډېر واك نه درلود، بلكې نادر د پاچايۍ په هماغه پيل كې ددې ټكي په څرگندولو سره چې (غواړي له كوم شريك پرته حكومت وكړي) دا شورا په عمل كې له منځه يووړه.(2) نادر د هغو يرغليزو جگړو په نتيجه كې چې د اتلسمې پېړۍ په څلورمو او پنځمو لسيزو كې يـې ترسره كړې، ونه شول كړاى ارمنستان، گرجستان، آذرباييجان او د خېوې او بخارا خان مېشتې سيمې، د منځنۍ اسيا، افغانستان، بلوچستان او د مغولي هندوستان ټول شمال غربي ولايتونه او خان مېشتې سيمې په خپل دولت كې گډې كړي. ددې هېوادونو ځينې برخې د نادرشاه د دولت په ايالتونو بدلې شوې وې، نورې پاتې هغه هم د (واسالي) هېوادونو په توگه اداره كېدلې. د نادرشاه دولت د ناپايداره نظامي فيوډاليزم اتحاد و، چې په هغه كې اقتصادي ژوند، خلك او هېوادونه نه سره تړل، هېوادونه او خلك چې د تېر تاريخ او فرهنگ له مخې يي يو له بله توپير درلود. په زور، مړينې او غوسه ييزو چلندونو سره تړل شوي وو، د يوه فيوډالي دولت په اډانه كې د بېلابېلو هېوادونو مصنوعي پيوند: د پرديو د توند ستم، د بېرحمانه فيوډالي استثمار، مذهبي څارنو او خونړيو استبدادونو سبب شوى و. همدغه عمده لاملونه وو چې په نيول شويو هېوادونو كې يـې د خپلواكۍ مبارزې وپارولې، دغو مبارزو د نوموړو هېوادونو پر توليدي ځواكونو ژور منفي اغېز وښانده او د هغوى فرهنگي او اقتصادي بهيرونه يـې ودرول.(3) د نادر اقتصادي سياست او پرضد يې د خلكو راپارېدنې: "نادر په داسې حال كې چې په خپل ټول ځواك يـې خپل حكومت ځواكمناوه، د سيمه ييزو نظامي مشرانو حقوق يې محدود كړل او سلطنتي او دولتي ځمكې يـې ( له فيوډالانو څخه د دولت له خوا د ورسپارل شويو ځمكو په اخيستنو) سره زياتې كړې، هغه د نظامي مشرانو او لوړ پوړو مامورينو د سياسي او اقتصادي موقعيت او نفوذ د كمزورولو او په مركز پورې يې د تړلو لپاره د "شيعي" روحانيت لوړ قشر متزلزل كړ، همداراز دغو يرغليزو جگړو به چې بزگران يـې تباه كول، د فيوډالانو پانگه په خپل وار كموله، د حاكمې طبقې ډېره برخه چې د نادر له سياسته ناخوښه وه. ( په كراره) د هغه پر مخالفې ډلې بدله شوه."(4) خو خلك هماغسې دتېر په څېر بې حقوقه او د مالياتو وركوونكو په سيمو پورې تړلي وو او نه يـې شول كولاى چې په آزاد ډول خپل استوگنځي پرېږدي، دوى به غالباً د نادر په فرمان بېلابېلو سيمو ته كوچېدل.(5) د نادر د حكومت اقتصادي بنسټ د نورو فيوډالي ټولنو په شان كوچني كرگري واحدونه او د كسبگرو  لږ توليد و. د بوروكراسۍ لويه دستگاه او څو لس زره كسيز گوند چې د دولتي ځمكو د ډېرېدو او پر له پسې جگړو له كبله زيات شوى و، په خپل ټول دروندوالي سره د خلكو ، په ځانگړي ډول د بزگرانو پر اوږو فشار وارداوه او د هغوى لپاره ساتل كېده. د بزگرانو لپاره تر ټولو سخت كار د خوراكي موادو، وښو، جامو او جگړه ييزو وسيلو برابرول وو، دا ماليات به هرځل زياتېدل او كله كله به دا درانه ماليات د سپاهيانو له خوا ټاكل كېدل او اخيستل كېدل. خلك، په ځانگړي ډول بزگران چې په پيل كې يـې له نادر سره د پرديو يرغلگرو پرضد مبارزه كې مرسته كړې وه او بيا يې د سلطنت پر تخت كښېناوه، هيله من وو چې له خپل هېواد څخه به يـې د پرديو په ايستلو سره په مالياتو كې كمى راشي او ژوند به يـې ښه شي، خو پر يرغلگرو د ايرانيانو په بري سره نادرشاه او صفوي طهماسب نه يوازې ماليات ټيټ نه كړل، بلكې برعكس يـې نااټكل شوي بېلابېل باج و خراج هم وضعه كړل او لښكرو ته يـې د خوړو برابرول هم ورزيات كړل. په دې توگه كرگري اقتصاد زيانمن شو او پر نېستمنو بزگرانو بېرحمانه فشار راغى. نادر پر كندهار د لښكركښۍ پر مهال په كرمان ولايت كې د مالياتو په راټولونه كې دومره زياتى وكړ، چې دا ايالت تر اتو كلونو پورې له قحطۍ سره لاس و گرېوان و. يوازې لوږه ددې سيمو بدمرغي نه وه، بلكې د باروړونكو حيواناتو او څارويو د نشت له كبله د كرمان ولايت ښځې او نارينه اړ شول چې د نادر اتيازره كسيز لښكر ته له سيستان څخه غلې دانې ولېږدوي.(6) د نادر يرغليز سياست د دولت له خوا د ناوړه گټه اخيستنې، د بې حسابه مالياتو د اخيستنې او د بزگرانو د مالونو د لېږدونې او د كورونو د ورانۍ سبب شو او دا كار د نادري دولت د ظمونو پرضد د خلكو د بې ځنډو پاڅونونو لامل شو. عام وگړي له خپلو استوگنځيو څخه وتښتېدل او له مالياتو وركولو څخه يـې ډډه وكړه، همدا راز د خپلواكۍ لپاره ملي پاڅونونه هم وشول. د اتلسمې پېړۍ په پنځمه لسيزه كې هغه هېوادونه چې په زوره د نادر په دولت پورې تړل شوي وو، له لوى پاڅون سره مخامخ شول، ان د اتلسمې پېړۍ د څلورمې لسيزې له پيله د فيوډالي گټه اخيستنې پرضد په ډېرو سيمو كې د خلكو مبارزې څرگندې شوې. ددې دورې له سرچينو څخه ښكاري، چې بزگران او كوچي خلك به چې د ملاماتوونكو او ورانوونكو مالياتو تر فشار لاندې كمزوري شوي وو، دخپلو استوگنځيو تر پرېښودلو وروسته د نورو سيمو له پاڅون كوونكو سره يو كېدل او يا به په غرونو كې پټېدل او لاروهونكې ډلې به يـې جوړولې.(7) د "عالـم اراى نادري" نومي كتاب ليكوال كاږي: په 1150 هـ 1737-1738م كلونو كې مرو ايالت (د بنديانو د زړونو په شان) تش او غلى و. هلته نه كوم كور پاتې و، نه هم سړى.(8) همدغه ليكوال په بل ځاى كې وايي: كله چې عليقلي خان د سيستان د پاڅون د ځپلو لپاره (1746-1747م) كال سيستان ته ننوځي، په حيرانۍ سره ويني چې: كلي او ښارونه له خلكو تش دي. ځكه ډېرو خلكو د شاه د درنو مالياتو له كبله خواجه نومي غره او كليو ته پناه وړې وه.(9) د نادري حكومت د مالياتي ستم پرضد يوه مبارزه له (دروغو مدعيانو) څخه د خلكو ملاتړ و، ددې دورې په سرچينو كې له (دروغو) مدعيانو څخه ميرزا زينل، اصلان ميرزا، صفي ميرزا او نور د اتلسمې پېړۍ په څلورمو او پنځمو لسيزو كې ياد شوي دي.(1) په افغانانو، ازبكانو، تركمنانو، بلوڅانو، گرجيانو او ارمنيانو كې ملي او استبدادضد لومړني پاڅونونه زيات شول. ځكه دا خلك په ډېر بد حالت كې وو. دوى د سيمه ييزو فيوډالانو له خوا استثمارېدل او د نادر د دولت له خوا ځورول كېدل او تر مذهبي څـارنو لاندې راتلل. د نادر پرضد د افغان فيوډال قشر لومړنى خپلواكۍ غوښتونكى پاڅون په هرات كې د ذوالفقارخان ابدالي په مشرۍ په 1730-1731م (1143هـ) كې ترسره شو. وروسته د تركمنو، تكه وو، ساروقو، ايرسارو او نورو قبيلو له خوا په خراسان كې په 1734م كال او په همدې كال نور پاڅونونه هم ترسره شول.(11) د مالياتي ستم له كبله د كرمان خوځښت په 1733 كال په يوه لوى پاڅون بدل شو، په همدې كال د همدې سيمې "لارو" خلك هم اوچت شول او ددې ايالت حاكم محمدخان يـې وواژه، په قزوين او گېلان كې هم پاڅونونه وشول. پر وړو پاڅونونو سربېره په فارس او د فارس خليج په ساحلونو كې هم په 1733م كال يو لوى پاڅون پيل شو، چې مشري يـې د شيخ احمد مدني پر غاړه وه، چې شلو زرو سُني مذهبو عربانو يـې ملاتـړ كاوه. په همدې كال د بلوچستان له فيوډالانو څخه يو تن محمدخان بلوڅ د خليج له پنځـلسو زرو بلوڅو سره د (آو) قوم له ملاتړ څخه برخمن شو، دوى د خليج له خولې د هند تر پولو غزېدلي وو.(12) د 1734م كال په پاى كې د ملي پاڅون د مشرانو: شيخ احمد او وروسته محمدخان بلوڅ په نيول كېدو سره دا پاڅون سره وپاشل شو.(13) نادر، فيوډالي پاڅونونو ته دومره په اندېښنه كې و، چې كندهار ته يـې تر لښكركښۍ وړاندې په ايران كې خپل زوى رضاقلي ميرزا قايمقام ته لارښوونه وكړه چې :"يو بشپړ لښكر تيار كړي او له ځان سره يـې وساتي، داسې لښكر چې د يوې مياشتې په موده كې هر ښار ته حاضر شي".(14) تر هغه مهاله چې نادر له يرغلگرو څخه د ايران د خپلواكۍ لپاره جنگېده، نو د ايران ملت يـې هم د زړه له كومې ملاتړ كاوه او هر ډول قربانۍ ته چمتو و، خو كله چې ايرانيانو له خپلو پولو يرغلگر ترشا كړل او خپله ټوله سيمه يـې خپله كړه او نادر يوازې د خپلې سيمې د پراختيا په هوس جنگېده، ښكاره خبره ده چې خلك دې ډول ناعادلانه جگړو ته چمتو نه وو، بلكې هيله يـې درلوده چې ډېر ژر يـې هېواد ته سوله راشي، چې وكړاى شي په ډاډه زړه خپلو اقتصادي او كرگري چارو ته دوام وركړي. خو نادر چې كله د ايران پر سلطنتي تخت تكيه ووهله، سره له دې چې د هرات او تركيې له ابداليانو او هغو هوتكيانو سره چې پر ايران واكمن شوي وو جگړې روانې وې او ايران يـې ډېر نېستمن او وران كړى و، نادر ورځ په ورځ د سيمې د پراختيا په هوس د مالياتو پر څومره والي او د هغو پر اصولو سختۍ زياتې كړې. د "نادرشاه" نومي كتاب ليكوال لكهارت د نادر له ستاينې سره سره د هغه د يرغليز سياست په اړه ليكي :"نادر د عامو خلكو ښه والي ته پاملرنه نه درلوده، يوازې يـې د خپلې امپراتورۍ پراختيا ته پام و او د هېواد خلكو ته يـې يوازې ددې لپاره پاملرنه كوله چې پيسې او نورې اړتياوې ترې لاسته راوړي، كله چې يـې د ايران پر سلطنت تكيه ووهله، د هرات له عثمانيانو، ابداليانو او هوتكيانو سره "پر ايران تر تسلط وروسته" اوږدو جگړو خلك ډېر نېستمن كړي وو. سره له دې چې نادر د هندوستان له فتحې څخه له مليونونو تومانونو سره راستون شو او كولاى يـې شول ډېر كلونه د ايران خلك له مالياتو معاف كړي، خو هغه خپلې ډېرې پيسې بېځايه ولگولې ( البته تر مړينې وروسته) او د مالياتو وضعه يـې نوره هم تونده كړه، بزگران او كليوال خلك د مالياتو او نادر ته د جگړه ييز ځواك برابرولو له لاسه پر ملا مات شوي او په تنـگ شوي وو. د حيرانۍ خبره ده: داسې تېزهوښه سړى څنگه پوه نه شو، په خپلو دغو كارونو هغه مرغه چې د سرو زرو هگۍ اچوي له منځه وړي؟"(15) هو! دا مرغه چې (د سرو زرو هگۍ) يـې اچولې، هغه ملت و، چې پرته له دې چې د (شاه) له لاسه ارامه ساه واخلي، د سرونو او مال په قربانۍ سره يـې له نادرقلي څخه نادرشاه جوړ كړ. د نادر د درنو مالياتو د فشار او پر له پسې جگړو له كبله تشلاسي بزگران اړ شول چې دده د سياست او واكمنۍ پرضد له هرې څنډې د نيوكې اوازونه اوچت كړي. د نادر تالانگرې لښكركښۍ چې غوښتل يـې د فيوډالي طبقې د پانگې لږوالى، چې د بزگري توليدي واحدونو د پاشلتيا له كبله رامنځته شوى و، جبران كړي، چې دا دده د هېواد د اقتصادي پاشلتيا سبب شو.(16) د نادر بريمنو جگړو چې ډېر لگښتونه ورباندې راتلل، د خواريكښو پراخ قشرونه خوارول. په زور سره د بېلابېلو خلكو اېلول او پر هغو حكومت كول، له خواريكښو سره زياتى، وحشتناك ترورونه، د خلكو د خپلواكۍ غوښتنې مبارزې: د ايران او گاونډيو هېوادونو د توليدي ځواكونو د زوال سبب شوې. نادر د اتلسمې پېړۍ د پنځمې لسيزې له پيله تر هغه مهاله چې ووژل شو(1747م كال د جون نهمه) په خپله ټوله سيمه كې يوه ورځ هم د خپل غوسه پاروونكي سياست پرضد د خلكو له پاڅونونو او مقابلو څخه وزگار نه شو، دې كار يـې پر اعصابو او اروايي وضعې ډېر فشار راوړ. څـرنـگه چې د خپل سلطنت په پاى كې په توند فكري اختلال اخته شو، په دې توگه يـې خپل چلند نور هم توند كړ او د لوړرتبه مامورينو وژلو او بندي كولو ته يې زور وركړ. ان د نادر نژدې خپلوان هم د ( ذاتي مينې) له كبله له پاڅون كوونكو سره يووالي ته چمتو شول، په سيستان كې به د نادر د وراره عليقلي خان اردوځاى ته خلك راتلل، د نادر د وحشت پاروونكو اقداماتو په اړه به يـې ورته خبرونه راوړل، كله چې عليقلي خبر شو د ورور ابراهيم خان مالونه يـې ضبط شوي او پر ده باندې هم سل زره تومانه ماليات وضعه شوي دي. نو تصميم يـې ونيو د سيستان له پاڅون كوونكو سره يو شي. د هغې وېرې او وحشت پرضد چې نادر هرځاى خپور كړى و، د ايران، بلوچستان، افغانستان، مرو، خبوشان او د نورو ځايونو خلكو پاڅون وكړ.