cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ولسي هڅوب
دا کلمه د لومړى ځل د پاره يوه انگريزي لېکوال ټامس په ١٨٤٦ع کال کي د اولسي ادبياتو د مفهوم د پاره وضح کړه.
دادفولکلور لغوي معنى وه خو که يي اصطلاحي معنى ته وگورو نو به فولکور داسي و پېژنو چه د تاريخ وهلي فکرونو،عقېدو،ذهنيتونواو روايتونو ته فولکلور وايي.
لومړى:شِفادزېر په درلودلو سره د دوزخ و اخرنى کندي ته وايي.
دويم:شفاء په پاى کي د همزه په ورکولو سره د صحت ،روغتيا په معنى ده.
دريم :شفاد شونډانو په معنى ده چه مراد مو ورڅخه خوله پر خوله دى.
اولسي ادبيات د يوې ټولني په غېږ کي زيږي ،وده کوي ،لوييږي،په زړونوکي ځاى نيسي خوله پر خوله او پښت پر پښت له ډېرو لرغونو زمانو راهيسي و نوي نسلونو ته رسيږي.
پښتو ژبه د شفاهي ادب له پلوه تر نورو ټولو ورنيژدې او ورڅيرمو ژبو بډايه ژبه ده ،ددې برخي څيړونکي د شفاهي ادب بډاينه د ټولني د پرگنيو د ليک لوست په کښته کچه کي بولي.
که راسو پښتنو او پښتو ژبي ته له ډېره بده مرغه د پښتنو لويه برخه د ځينوسياسي،اجتماعي،اقتصادي،فرهنگي او جغرافيايي عواملو له امله د سواد له نعمته او د ژوند له مدنيته ليري ساتل سوي دي ،د ډېرو پښتنو ژوند له کليو او بانډو سره تړلى دى ،دغه کليوالي ژوند او مناسبات او تر ټولو وړاندي د پښتنو خپل هنري ذوق او احساس د اولسي ادب د ايجاد او ودي لوي لامل گرځېدلى دى.
زموږ خلگو پېړى پېړى خپل ارمانونه خپلي خوښى،خپل غمونه او خپل ميني په دغو شفاهي ادبياتو کي بيان کړى دي.
دغه ادبيات په شفاهي ډول خوله پر خوله لېږدېدلي دي او ژوندي پاته سوي دي ،خو د لېږد دې لړى تر يو وخته پوري دوام کړى دى او د راويانو په له منځه تلو سره دغه شفاهي ادبيات همله منځه تللى دي ،زموږ د خوږ استاد انجينير شېرشاه رشاد په خبره د شفاهي ادبياتو يوه نيمگړتيا داده کله چه نکلچې يا د شفاهي ادبياتو د يو بل ژانر ويونکي مړسي نو د هغه په له منځه تلو سره هغه ژانرونه چه دده په سينه کي راته دي هغه هم تر خاورو لاندي سي ،نو په کار ده چه دده د مرگ څخه مخکي هغه څه چه دده په زړه کي وي په يو رقم نه يو رقم را ټول او ثبت سي.
د پښتو د شفاهي ادبياتو د بېلابېلو ډولونو د ثبت او ټولو د پاره څه د پاسه له سلو کارو را هيسي کار پيل سوى دى او تر ټولو دمخه پښتو شفاهي ادبياتو ته د لويدځو څېړونکو يا ختيځو پو هانو پام ور واوښتئ.
کم وخت چه انگريزانو پر هند باندي ولکه درلوده نو د خپل واک پر مهال يي د پښتونخوا ،بلوچستان او افغانستان له سيمو څخه د پښتو د شفاهي ادبياتو بولگي را ټولي کړى او ثبت کړې دي د افغانانو اخترونه او جشنونه
د لنډيو پېژندنه
دلنډۍ پېژندنه
وړاندې تردې چې دلنډيو په بېلابېلولفظي اومعنوي صنايعو رڼا واچول شي دموضوع دمنځ پانګې له مخې اړينه ده چې لومړی لنډۍ معرفي شي.
دلنډۍ په اړه بېلابېلو څېړونکوډول ډول تعريفونه کړي دي لکه لنډۍ،ټپه،ټيکۍاو مسره هغه کوچنی شعري قالب يا فورم دی چې د نړۍ په ټولو ژبو کې يې ساری نه لېدل کيږي ،دلنډۍ لومړۍ څپه نهه سېلابه اودوهمه څپه ديارلس سېلابه وي چې ټول دوه ويشت سېلابه جوړوي.
لکه څنګه چې پورته هم ور ته نغوته وشوه،د هېواد په بېلابېلو سيمو کې خلک لنډۍ په بېلابېلو نومونو يادوي،ځنې خلک يې مسرۍ (مصرۍ) بولي ،څوک ورته ټپې وايي اوڅوک يې هم د ټيکۍ په نامه يادوي اواکثريت يې لنډۍ بولي چې په همدې نامه مشهورې هم دي.
نو،لکه څنګه چې بېل بېل نومونه لري دغه شان بېلا بېلا تعبيرونه هم لري چې په لنډو ټکوکې به نغوته وکړو.
(۲مخ )
لنډۍ :
‌‌‌     ځنې خلک وايي،لنډۍ د يو کوچني زهرجن مار نوم دی چې سترګې يې له رڼاسره حساسيت لري او نشي کولای دورځې په رڼا کې وګرځي،دشپې له خوا را وځي اوښکار کوي،ويل کېږي ،((ددې مار زهر دومره تېز دی چې کله يو ځناور او يا انسان وچيچي نو بيا د پاتې کېدو نه وي)) همدا لامل دی چې لنډۍ په خپلو دوو نيم بيتو کې داسې لوی او ناشونی جاج ځايوي چې اټکل يې هم ناشونې ده او په همدې پار ورته لنډۍ وايي.
مسره (مصره):
ويل کېږي،((مسره دهغې تېرې تورې نوم وه يا ده چې په مصر کې جوړېدله او په يو ډول زهرجنو موادو به يې لمدوله او دجګړې په مهال به يې ترې ګټه اخيستله .))
البته چې دنړې ډېرو خلکو ترې ګټه اخيستله خو،دا چې پښتنو ته ډېر په درد درمل کېده او کاروونه يې زياته وه نو له دهمدې اغېزې له کبله يې مسره ونوموله چې له مصر څخه اخيستل شوی.
(۵مخ )
ټپه :
ټپ خو ښکاره خبره ده چې په پښتو ژبه کې دزخم مانا ښيي،ديوشمېرڅېړونکو په آند هم ټپه دټپ  څخه اخيستل شوې کلمه ده،چې کله انسان ته ټپ يا زخم ورسېږي او زړه يې د يو موضوغ په ا‌ړه ودردېږي، نو له ډېره درده يوه ناره راباسي چې هغې ته بيا ټپه يالنډۍ وايي.يانې،ټپه له همدغه درده اغېزمنه شوې او ويل شوې ده.
ټيکۍ:
ټيکۍبه ځکه ورته ويل کېده،چې کله به پښتنې پېغلې ګودرونوته داوبو راوړلولپاره له خپلو منګېوسره تللې ټيکۍ به يې هم پرتنه پرتې وې او ډيرخوند به يې کاوه همدا لامل دی چې ورته ټيکۍهم وايي.
په هر حال دې او دې ته ورته خورا ډېرتعبيرونه شته چې دلنډۍ په اړه ويل کېږي اوفولکلورپوهان يې کاروي ،خو داچې حقيقت  به څه وي هغه به لوې خدای (ج) ته معلوم وي،خو مونږ ته دومره پوهېدل پکار دی چې فولکلورد يو ولس ټوله شتمني او ارزښت دی او هغه ټولنه چې ونشي کولای دغه خپله شتمني خوندي کړي او يا يې په اړه بې پامي وکړي، نو دا ولس به په مړو ولسونو کې وشمارل شي.
د ټپې د تاريخ په اړه ويل کېږي چې دغه فورم له ويدي سندروسره يو ځای پيل شوی او کابو پنځه زره کاله عمر لري،خو د دغه کلونو په اوږدو کې يې شاعر معلوم نه شو اونه يې شمېرثبت شو چې څومره به ويل شوې وي؟چا به ويلې وي؟ اوپه کوم حالت کې به يې ويلې وي.؟، خو دومره ويلای شو چې کله يو انسان له له يو خپګان ياستونزې سره مخ شي او یه يې زړه   ته کومه ضربه ورسېږي نو له ډېره درده يې له خولې څخه په ناشعوري توګه راووځي او دوخت په تېرېدو سره په ولس کې عامه شي،البته ډېرځله لنډۍ دښځو له خوا ويل کېږي خو کله کله يې نارينه هم وايي.
اوس به له موضوع سره سم لومړی پرلفظي صنايعو اودهغې په اړوندو څانګو او ښکلاګانو خبرې وکړو بيا به معنوي صنايعو ته ورشو.
له څنګه چې مو پورته هم نغوته وکړه لفظي صنايع هغه صنايعو ته وايي چې ښکلا او ښايست يوازې اويوازې په لفظ پورې اړه ولري اوله مانا سره يې دومره کار نشته، ځکه د مانا لپاره ځانګړي صنايع شتون لري، نو په دې برخه کې هڅه کېږي چې دشعر په لفظي برخې خبرې وشي.
که څه هم دغه صنايع خورا ډېرې برخې لري خو،موږ به يې تر خپلې وسې هغه برخې دلته معرفي کړوچې لنډۍ پکې تطبيقېدای شي.
تجنيس :
((په لغت کې هم جنس کولوته يا همشکله کولو ته وايي اودبديع په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت ته وايي کوم چې شاعر يا ناثر په يو بيت،نيم بيتي يا هم يوه ټوټه نثرکې دوه يا زياتې داسې کلمې راوړي چې ټولې يا ځينې يې د جنس،بڼې،توروشمېر،وزن،ليک اولوست له پلوه سره ورته وي ،خو مانا يې سره توپيرولري ،چې،تجنيس يا جناس يې بولي)).
ددې لپاره چې داموضوع مو ښه روښانه کړې وي لاندې بېلګه په نظر کې نيسو.
(۳: ۲۱ مخ)
په زړه ملا په خلې بلا وي
په ژبه رب په خولې يې درب ختلې وينه
(۲۲:۳مخ)
په پورته بېلګه کې ګورو چې دتجنيس ادبي صنعت راغلی دی چې د(ملا،بلا) کلمې دتجنيس کلمې دي.
تجنيس په لاندې ډولونو ويشل شوی دي.
الف ـ تام تجنيس :
تام په لغت کې بشپړ اوتکميل ته وايي،او په اصطلاح کې دتجنيس دصنعت هغه ډول ته وايي چې،شاعر په حپل ګلام کې داسې دوه يا زياتې کلمې راوړي چې دجنس ،شکل،ترکيب،وزن ،تلفظ او بڼې له مخې سره يو ډول وي،خو په مانا کې يې توپيرشتون ولري تام تجنيس يې بولي لکه په لاندې لنډۍ کې.
(۸۹:۷ مخ)
سالو په سر مخې له راغله
د زړه په سر يې راله وليکل غمونه
(۱۶:۴مخ)
په پورته لنډۍ کې ګورو چې د((سر)) په کلمه کې هم تجنيس راغلی چې په لومړۍ مسره کې ((سر)) درانغاړل په سر کول او يا سره په پرده کولو اوحجاب ته وايي او په دوهمه مسره کې (سر) دبالا( مخ )د روی او يا د زړه پر پاڼه مانا ښيې.
ب ـ ناقص تجنيس :
ناقص تجنيس چې محرف اونيمګړی تجنيس هم ورته وايي، هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې دوه داسې کلمې راوړي چې د بڼې اوتورود شمېر له مخې سره ورته وي،خو په حرکاتو او سکناتو يا ويلوکې سره توپيرولري لکهپه لاندې بېلګو کې.
(۵۹:۶مخ)
توره وهه مخ ته مې ګوره
که دغليم  مخ دې خطا کړه توره يمه
مينه دې کمه شوه پوهېږم
په يارانه کې چا ستومانه کړې مينه
(۴۴:۴مخ)
مينه په تلو راتلو زياتېږي
کله راځ کله به زه درځم مينه
(۲۵:۳مخ)
الله(ج) په یهودیت کې
الله(ج)  په یهودیت کې ستر ابدي ذات دی، چې ټول شیان یې پیدا کړي او ساتنه یې کوي. په یهودیت کې الله(ج)  په بېلابېلو لارو تصور شوی. یهودیت په دودیز ډول په دې نظر دی، چې یهوه (په عبرانۍ ژبه کې الله(ج)  ته وایي) د ابراهیم، اسحاق، یعقوب او د اسرائیلو ملي الله(ج)  دی، لکه څنګه چې په تورات کې تشرېح شوي، چې اسرائیل یې په مصر کې له غلامۍ وژغورل او دوی ته یې په سینا غره کې د موسی قانون ورکړ. یهودیان د الله(ج)  پر توحیدي مفهوم باور لري (الله(ج) یوازې یو دی)، چې هم لوړ (په بشپړ ډول له مادي کایناتو نه خپلواک او ترې جلا دی) او هم ذاتي (په مادي نړۍ کې ښکېل) دی.
د لنډيو پېژندنه
ب ـ ناقص تجنيس :
په لومړۍ لنډۍ کې وينو چې د(توره) په کلمه کې نيمګړی تجنيس راغلی دی يانې،په لومړۍ د(توره) کلمه چې په فارسي کې ورته شمشیر وايي په مانا راغلې ده،اودوهمه (توره)دبدنامۍ ،شرمېدلې ،خجالته ،چا سره په يو کار کې نيول شوي او.......... نورو په مانا ده.
الله(ج) په یهودیت کې
الله(ج)  په بشپړ ډول یو، بېساری او کامل ګڼل کېږي، له ټولو عیبونو او نیمګړتیاوو نه پاک دی او په خپلو ټولو صفاتو کې قادر، هر چېرې حاضر، پر هر څه پوه او په بشپړ ډول نامحدود دی، چې هېڅ شریک او ساری نه لري. په هستۍ کې د ټولو شیانو یوازینی خالق دی. الله(ج) په یهودیت کې هېڅکله هم نه دی انځور شوی، په ځانګړې توګه تورات یې د حاکمیت په برخه کې له شریک راوړلو نه منع کړې، ځکه هغه مطلق دی پرته له دې چې کوم شریک ولري، وېشل کېږي نه او بې مثاله ذات دی، چې نه له کوم شي سره ورته والی لري او نه ورسره کوم شی پرتله کېږي. الله(ج)  په نړۍ کې یا د نړۍ له هر څه نه په بشپړ ډول لوړ، بېساری او د انسان له هر ډول فکر او بیانه وتلی دی. د خدای نومونه چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوي د ټیټراګرامټون (عبراني: יהוה  او رومانیایي کې: YHWH) او الوهیم دي. په دودیز یهودیت کې د الله(ج)  نور نومونه ال شدای او شیخینا دي.
د لنډيو پېژندنه
ج ـ زايد تجنيس:
(۸۴:۷مخ)
الله(ج) په یهودیت کې
د یهودیت منطقي بهیر د میمونایډز له خوا بیان شوی، چې وروسته د رسمي دودیزو یهودي افکارو پر ډېرو برخو برلاسی شو؛ الله(ج)  د مطلق یو، نه وېشل کېدونکي او بې مثاله وجود په توګه پېژندل کېږي، چې خالق او د ټولې هستۍ د پیدایښت لامل دی. الله(ج)  هر چېرې حاضر او بې ځانه دی. میمونایډز د الله(ج) په اړه د ارستو مفکوره د یوه بې حرکته حرکت کوونکي په توګه ومنله، په داسې حال کې، چې وروستۍ څو نظریې یې رد کړې؛ لکه: د خالق په توګه له الله(ج) نه انکار او د نړۍ د ابدیت تصدیق. د یهودیت دودیز تعبیرونه ټینګار کوي، چې الله(ج)  ځانګړی دی او په ورته مهال کې لوړ دی. د یهودیت ځینې تفسیرونه بیا ټینګار کوي، چې الله(ج)  یو پیاوړی ځواک دی.
د لنډيو پېژندنه
ج ـ زايد تجنيس:
عمل دې مل له ځان سره کړه
الله(ج) په یهودیت کې
په یهودیت کې د الله(ج) نومونه
الوهیم، یهوا او ټیټراګرامټن
د لنډيو پېژندنه
ج ـ زايد تجنيس:
يواځې ګران دي په پردي وطن ګلونه
الله(ج) په یهودیت کې
په یهودیت کې د الله(ج) نومونه
د الله(ج)  هغه نوم چې په عبراني انجیل کې ډېر کارول شوی، د ټیټراګرامټون (عبراني: יהוה  او رومانیایي کې: YHWH) په نامه یادېږي. یهودیان په دودیز ډول دا نه تلفظ کوي او پر ځای یې الله(ج)  ته هاشم وایي.
د لنډيو پېژندنه
ج ـ زايد تجنيس:
(۸۷:۱مخ)
الله(ج) په یهودیت کې
په یهودیت کې د الله(ج) نومونه
په عبادت کې ټیټراګرامټون پر اډونای بدلېږي، چې معنا یې «زما رب» دی. د ګیولام پوسټل (۱۶مه پېړۍ)، مایکل انجیلو لانسي (۱۹مه پېړۍ) او مارک سامت په وینا: د ټیټراګرامټون او یهوا څلور لیکونه کوډ کښنه ده، چې پخوانیو اسرائیلي پادریانو به لوستل. هوهي او «هیشه» دوه جنسه خدای په نښه کوي. په هر حال د یهودیت په دودیزو تعبیرونو کې، الله(ج)  ته په ژبني ګرامر کې د نارینه په ډول اشاره کېږي.
د لنډيو پېژندنه
ج ـ زايد تجنيس:
په پورته لنډۍ کې د(عمل)او(مل) په کلمو کې زايد تجنيس راغلی دی چې دعمل په کلمه کې يوتوری (ع)زيات راغلی نو دغه ډول زياتوالي ته  زايد تجنيس وايي.
د ـ مرکب تجنيس:
مرکب په لغت کې ګډ او يوځای ته وايي،او په اصطلاح کې دتجنيس د صنعت هغه ډول دی چې شاعر په خپل کلام کې دوه داسې همډوله يامتجانسې کلمې وکاروي چې يوه يې مرکبه اوبله يې بسيطه وي،نو هغې ته مرکب تجنيس وايي ،په لاندې لنډيو کې يې وګورۍ.
الله(ج) په یهودیت کې
الله(ج) ته منسوبې ځانګړنې
د دودیز یهودیت په اوسنیو بیانونو کې، الله(ج)  د کایناتو ابدي، مطلق او په هر څه پوه خالق دی او د اخلاقو سرچینه ګڼل کېږي.
د لنډيو پېژندنه
د ـ مرکب تجنيس:
(۹۲:۷مخ)
په سپين تنه دي دې تور اوربل دی
الله(ج) په یهودیت کې
پیدا کوونکی
میمونایډز خدای داسې تشرېح کوي: «د ټولو بنسټونو او د حکمت د ستنې بنسټ دا دی، تر څو پوه شو چې یو لومړی موجود شته، چې ټوله هستي یې رامنځته کړې. د اسمانونو، ځمکې او د دوی ترمنځ چې کوم موجودات دي، یوازې د هغه د وجود له حقیقته راپیدا شوي».
لومړی پس منظر ژرف وب
د ویب ډیپ فیلډ ستړیا لومړی عملیاتي عکس دی چې د جیمز ویب سپیس ټیلسکوپ لخوا اخیستل شوی او او د ګیلیکسي کلستر SMACS 0723 4.6 ملیارد کاله وړاندې ښیي. چیرې چې د کهکشان کلسترونو لویه ډله د دوی تر شا د شیانو لپاره د میګنیفاینګ شیشې په توګه عمل کوي. د جاذبې کنورژنس په نوم یادیږي، دا د ډیرو پخوانیو، لیرې، کمزورو کهکشانونو څخه د ویب د ژورې ساحې لید وړاندې کوي. دا جامع انځور، د 2022 کال د جولای په 11 کې خلکو ته خپور شو، د ټیلسکوپ د نږدې انفراریډ کیمرې (NIRCam) لخوا اخیستل شوی او د اسمان هغه برخه پوښي چې د جنوبي نیمه کره څخه لیدل کیږي. په دې انځور کې په زرګونو کهکشانونه لیدل کیږي، کوم چې د لومړني کائنات ترټولو لوړ ریزولوشن عکس دی. د متحده ایالاتو ولسمشر جو بایډن دا عکس په خپل انسټاګرام پاڼه کې خپور کړی، او دا د فضا څخه تر ټولو ژور لید دی. دا ننداره په سپینه ماڼۍ کې د ناسا د مدیر بل نیلسن په حضور کې ترسره شوه. د نیلسن په وینا، "دا زموږ د کائنات تر ټولو ژور عکس دی." د دې لیرې کهکشانونو او ستورو کلسترونو څخه ځینې مخکې هیڅکله نه دي لیدل شوي. دا کهکشان کلسترونه داسې ښودل شوي لکه څنګه چې دوی 4.6 ملیارد کاله وړاندې څرګند شوي او رامینځته شوي. د ناسا د یوې اعلامیې له مخې، "د لوی کائنات دا ټوټه د اسمان یوه ټوټه پوښي چې د ځمکې په اوږدو کې د یو کس لخوا د لاس په اوږدوالي کې د شګو د دانه اندازه ده." دا عکس، د نږدې انفراریډ ویب کیمرې لخوا اخیستل شوی، د 12.5 ساعتونو په موده کې د رڼا په مختلفو موجونو کې اخیستل شوي عکسونو څخه جوړ شوی. د هبل سپیس ټیلسکوپ د ژورو ساحو د نیولو لپاره څو اونۍ وخت واخیست. نور د لوړ ریزولوشن رنګ عکسونه هم د سه شنبې په ورځ ، د جولای په 12 کې خپل پیل وکړ. فضايي څارګره، چې په دسمبر کې پیل شوې، د دې وړتیا لري چې د exoplanets اتموسفیر ته وګوري او د کایناتو له پیل راهیسې رامینځته شوي ځینې لومړني کهکشانونه د انفراریډ رڼا له لارې وګوري، کوم چې د انسان سترګو ته نه لیدل کیږي..
پس منظر
د جیمز ویب سپیس ټیلسکوپ (JWST) انفراریډ ستورپوهنه ترسره کوي. لومړی ژوره ویب ساحه د ویب د نږدې انفراریډ کیمرې لخوا نیول شوې چې د NIRCam په نوم پیژندل کیږي، او دا د 12.5 ساعتونو په مختلفو موجونو کې د عکسونو مجموعه ده. دا عکس د هبل سپیس ټیلسکوپ له ژورو ساحو څخه هاخوا د انفراریډ څپې په اوږدو کې ژورو ته رسیدو لپاره څو اونۍ اخیستل شوی. فضايي بېړۍ د جنورۍ له ۲۴مې راهیسې له ځمکې څخه شاوخوا یو ملیون مایل (شاوخوا ۱.۵ میلیونه کیلومتره) د دویم لاګرنج نقطې یا L2 په مدار کې ګرځي. په L2 کې، د لمر او ځمکې جاذبې کشش د ځمکې سره همغږي د لمر شاوخوا د ویب حرکت ساتي. د دې کهکشان کلستر ګډ ډله د جاذبې لینز په توګه کار کوي، د هغې تر شا ډیر لیرې کهکشانونه پراخوي.
د لنډيو پېژندنه
د ـ مرکب تجنيس:
زما په زړه کې دې اور بل دی مړ به شمه
الله(ج) په یهودیت کې
په هر څه پوه
یهودیان الله(ج)  ټولپوه ګڼي، که څه هم د منځنۍ پېړۍ ځینو نامتو فیلسوفانو دا نظر درلود، چې الله(ج)  د انسانانو د اعمالو بشپړ پوهاوی نه لري. د بېلګې په توګه: ګیرسونایډز استدلال وکړ، چې الله(ج)  د هر انسان لپاره انتخاب کولای شي، خو د هغو انتخابونو پوهه نه لري، چې یو کس به یې ترسره کوي. ابراهیم بن داود په دې باور و، چې الله(ج)  د انسان د عمل په اړه مطلق پوهېدونکی او یا مطلق قادر ذات نه دی.
مطلق قادر
یهودیان ډېرځلې الله(ج) مطلق قادر ګڼي او دا مفکوره په عبراني انجیل کې رېښه لري. ځینې اوسني الله(ج)  پېژندونکي یهودیان وایي چې: الله(ج) مطلق قادر نه دی، په هر حال د دغه نظر د ملاتړ لپاره یې په انجیل او کلاسیکه برخه کې ډېرې سرچینې موندلې. دودیز نظر دا دی، چې الله(ج) په نړۍ کې د لاسوهنې واک لري.
د لنډيو پېژندنه
د ـ مرکب تجنيس:
(۵۹:۱مخ)
الله(ج) په یهودیت کې
هر چېرې حاضر
«دا چې الله(ج) ، پورته په اسمان کې یا لاندې په ځمکه کې دی» میمونایډز له دغه آیت نه دا په ګوته کوي، چې سپېڅلی ذات په هر ځای کې حاضر دی او بې ځانه دی، نو یو بې ځانه موجود نه شي کولای، په یو وخت کې په دوو ځایونو کې وي.
د لنډيو پېژندنه
د ـ مرکب تجنيس:
په پورته لنډۍ کې وينو چې د(اوربل)په کلمو کې متشابه مرکب تجنيس راغلی دی چې،لومړۍ(اوربل)په بسيط ډول راغلی او د تورو زلفو مانا لري،او دوهم  (اوربل) په مرکبه بڼه راغلی چې دلمبه کېدلو ،اوربلېدلو اوآتش ګرفتن په مانا راغلی دی.
الله(ج) په یهودیت کې
بې ځانه او پرته له جنسیته
«تاسې به ما له څه سره تشبېه کړئ، چې برابر شم؟» (عیسی ۴۰.۲۵) میمونایډز د دغه آیت په اړه وایي: «که هغه جسم و، نو د نورو جسمونو په څېر به و».
د لنډيو پېژندنه
ح ـ مکرر تجنيس:
په لغت کې تکرار يا بيا ځلي ته وايي او په اصطلاح کې هغه صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې متجانسې کلمې داسې راوړي چې د ګړۍ يا بيت په پای کې قافيه يې په مکرر ډول څنګ په څنګ وي، خومانا يې توپيرولري.
الله(ج) په یهودیت کې
بې ځانه او پرته له جنسیته
که څه هم په تناخ کې الله(ج) د نارینه په توګه یاد شوی، خو دودیزه یهودي فلسفه الله(ج)  ته جنسیت نه منسوبوي. اګاډیک ادبیات او یهودي تصوف په ځینو برخو کې الله(ج) ته د جنس په توګه اشاره کوي، خو د شاعرانه یا نورو دلایلو له امله یهودیانو هېڅکله نه ده منلې چې خدای به یو ځانګړی جنسیت ولري.
اوسني یهودي مفکرین کوښښ کوي، چې الله(ج)  له دوه ګوني جنسیت نه بهر بیان کړي، نو دا هغه مفهوم دی، چې الله(ج)  ته د پلي کېدو وړ نه دی.
د لنډيو پېژندنه
ح ـ مکرر تجنيس:
لاندې بېلګوته پام وکړئ.
الله(ج) په یهودیت کې
نه تصور کېدونکی
تورات الله(ج)  ته انساني ځانګړتیاوې ورکوي، خو نور یهودي مذهبي آثار الله(ج)  بې بڼې او اخروي ګڼي. یهودیت د انیکونیک په معنا دی، چې په طبیعي او ماوراء الطبیعي دواړو جهانونو کې مادي او فزیکي تصور نه لري. پر دې سربېره د بتانو عبادت په کلکه منَع دی. د دودیز جاج له مخې چې د میمونایډز په څېر شخصیتونو وړاندې کړی، دوی په دې نظر دي، چې الله(ج) د پوهېدو وړ نه دی او له همدې امله یې تصور ناشونی دی. په پای کې یو تاریخي روایت «بې ځانه الهه» رامنځته کېږي. په دې ډول، څوک چې د الله(ج)  «ښکارېدنه» په عملي ډول تشرېح کوي، نو بې احترامي او ښایي بدعت وګڼل شي.
د لنډيو پېژندنه
ح ـ مکرر تجنيس:
اوربل به جوړ کړم سترګې تورې
الله(ج) په یهودیت کې
د الله(ج)  په اړه تصورات
الله(ج) ، په کلاسیک یهودیت کې شخصي خدای ګڼل کېږي، په دې معنا چې انسانان کولای شي، ورسره اړیکه ټینګه کړي. ربي سمویل ایس کوهون لیکلي: «لکه څنګه چې الله(ج)  د یهودیت له خوا تصور شوی،نه یوازې لومړی علت، تخلیقي ځواک او د نړۍ دلیل دی، بلکې د انسانانو ژوندی او مینه ناک پلار هم دی. هغه نه یوازې دا چې له نړۍ پورې اړوند دی، بلکې شخصي هم دی... یهودی توحید الله(ج)  ته د جوت شخصیت په اړه فکر کوي، په داسې حال کې، چې د الله(ج)  یووالی، خدای ته له شخصیت ورکولو ډډه کوي». د یهودیانو په مذهبي مراسمو کې، لکه: د ادون اولام په مذهبي سندره کې «باوري تصدیق» شامل دی، چې وایي: هغه زما الله(ج)  دی، زما ژوندی الله(ج)... هغه څوک چې اوري او ځواب ورکوي». د بریتانیي مشر ربي جوناټن ساکس وړاندیز کوي، چې: « الله(ج) له مهالي پلوه لرې یا جلا نه دی، بلکې په احساستي ډول بوخت او حاضر دی».
د لنډيو پېژندنه
ح ـ مکرر تجنيس:
پېزوان يې بيا په پوزه سور کړ
الله(ج) په یهودیت کې
د الله(ج)  په اړه تصورات
په هر حال، نور دودیز یهودي متنونه، د بېلګې په توګه: په هیچالوت ادبیاتو «شیعور قمه» کې د الله(ج)  د غړو او د بدن د برخو اندازه بیانوي.
د لنډيو پېژندنه
ح ـ مکرر تجنيس:
په شان دلور تل بڅرې غورځوينه
(۵۲:۱مخ)
په پورته دواړه لنډيو کې په وار سره وينو چې په لومړۍ لنډۍ کې د(خالونه)او په دوهمه لنډۍ کې د(غورځوينه) په کلمو کې د((نه)) ((نه)) کلمې دتکرار په ډول راغلي چې دغه ډول تکرار ته مکرر تجنيس وايي.
خ ـ خطي تجنيس:
دتجنيس د صنعت هغه ډول دی چې شاعر په خپل کلام کې دوه متجانسې کلمې داسې راوړي چې که چېرې ټکي ونه لري د بڼې له مخې سره يو شان وي.
پام وکړئ لاندې لنډۍ ته:
سفر په ځای دې سقر ګورم
(۳۱:۳مخ)
په پورته کلمو کې په وار سره د(سفر) (سقر) په کلمو کې خطي تجنيس راغلی دی.داځکه که چېرې له دغو کلمو څخه ټکي لېرې شي نو ټول دبڼې يا جولې له مخې سره يوشان کېږي،خو که ټکي ورکړل شي ژورمعانيز بدلون پيدا کوي چې په ادبياتو کې دغه بدلون ته خطي تجنيس وايي.
ص ـ مطرف تجنيس:
دتجنيس دصنعت هغه ډول دی چې شاعر په خپل کلام کې دوه همډوله يا متجانسې کلمې داسې  وکاروي چې يوازې په يوه توري کې سره توپيروکړي،نو دې ته مطرف تجنيس وايي لکه لاندې لنډۍ:
يو يې کمال بل يې جمال دی
پرما محال دی چی دځان اشنا يې کړمه
(۳۳:۳مخ)
په پورته کلمو کې ګورو چې د(کمال) او (جمال) په کلمو کې مطرف تجنيس راغلی دی ،يانې د(ک او ج) په تورو کې سره توپيرلري او ددواړو تونځايونه يارمخرجونه هم سره نږدې دي.
قلب:
(۸۲:۲مخ)
لکه لاندې بېلګې:
صورت مې وچ لکه رباب دی
د بېلتانه بابر ترې کاږي فريادونه
په پورته لنډۍ کې وينو چې د(رباب ا وبابر) په کلمو کې د قلب صنعت راغلی دی، ځکه ټولې کلمې دتورو په شمېر کې سره يوشان دي او کله چې سرچپه شوي نو بله کلمه يې جوړه کړې ده چې دې ډول صنعت ته قلب صنعت وايي.
سجع:
(۲۷:۲مخ)
درب رضا ده زه به صبر پرې کومه
(۶۲:۱مخ)
په پورته لنډۍ کې وينو چې د ژړا او رضا په کلموکې سجع راغلې ده، ځکه هم د ژړا کلمه درې توري (ژ،ړ،الف) لري اوهم درضا کلمه (ر،ض،الف) ،نو ويلای شو چې په ياده لنډۍ کې دکلمو شمېر او وزن يو شی دي.
تکرار حسن:
اصلاً خو تکرار حسن هغه تکرار دی چې کلام ښکلی او ښايسته  کوي،خو په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر دخپل کلام په يو يا څو بيتونو کې يوه کلمه دتاکيد ،تدريج،ډېروالي او ښکلا څخه نورو موخو لپاره راوړي او په وسيله يې کلام ښکلی کړي ،د دې لپاره  چې دا موضوع روښانه شوی وي لاندې بېلګې وګورئ.
په خوله توبې توبې وباسم
په تا مين زړګی توبه نه قبلوينه
(۴۵:۳مخ)
تکړې تکړې شې دوزخي شې
چې په سلګو سلګو کې وکړې ارمانونه
(۲۷:۱مخ)
تضمين:
هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې دخپل کلام دتقويې اويا هم دخپلې خبرې داثبات لپاره دبل شاعر يا ناثر خبرې دتخمين په توګه راوړي خوشرط پکې دادی چې يادې خبرې باید په لنډيو کې وليکل شي که چېرې داسې نه وي نو بيا ادبي غلا باله شي لکه لاندې بېلګې :
هرچاته خپل وطن کشمير دی
ماته کشمير دی ننګرهار ښکلي ډاګونه
يارمې په ټوکو نه پوهېږي
ماپه خورو زلفو واهه مرور شو نه
( ۲۸:۱مخ)
په پورته لنډيو کې وينو لومړۍ مسرې يا اصطلاح ګانې متلونه دي اودلنډيو ويونکو دخپلو خبرودقوت او پياوړتيا لپاره راوړي،دساري په ډول ((هرچاته خپل وطن کشمير دی)) يو مشهور متل دی چې ټول خلک ورسره بلدتيا لري دمسافرۍاو پردېسۍ پرمهال يې په ډېر سوزاووياړ سره وايي همداسې دوهمه او دريمه بېلګه در واخله ،نو دغه ډول ادبي صنعت ته تخمين وايي.
دوهم ـ معنوي صنايع
هغه صنايعو ته وايي ،چې ښکلا او ښايست يوازې د مانا پورې اړه ولري .يانې په دې  برخه کې هڅه کېږی چې دشعر معانېزې برخې ډېره پاملرنه وشي، معنوي صنايع خورا ډېرې برخې لري چې په لاندې ډول به دځېنو بېلګو سره واضحه شي.
طباق :
((طباق اصلاً عربي کلمه ده چې له مخامخ کېدا يا تقابل ،تناقض،تضاد اومقابلې څخه اخيستل شوی دی يانې يو دبل په مخ کې درېدل،خو په ادبي اصطلاح کې هغه معنوي صنعت ته ويل کېږي چې شاعر په خپل کلام کې داسې کلمې وکاروي چې يودبل ضد واقع شي))
(۵۹:۳مخ)
لکه په لاندې لنډيو کې:
اسلام کښتۍ کفر درياب دی
شيطان نهنګ دی عالمونه غرقوينه
اسمان او ځمکه دواړه ژاړي
چې يو اشنا دبل نه اخلي رخصتو نه
(۶۲:۴مخ)
په پورته ذکر شوي لنډيوکې وينو چې د(اسلام او اسمان ) په مقابل يا تناقض کې (کفر،ځمکه)کلمې راغلي دي او دطباق صنعت يې جوړ کړی دی.
دطباق ډولونه :
طباق خورا ډېر ډولونه لري چې د ټولو راوړل يې اړين نه دي ،مونږ به يوازې هغه  درې برخې دلته تاسې ته در وپېژنو چې نن سبا ډېر عام دي.
الف ـ اسمي يا صفتي طباق :
هغه طباق ته ويل کېږي چې په يو شعر کې د دوو نومونو اويا صفتونو ترمنځ تناقض يامتقابلې کلمې راوړل شي، لکه په لاندې دا لاندې بېلګې :
اشنا زما په ژړا خاندي
بې قدره اوښکې مې په مخ څپې وهينه
(۶۱:۳مخ)
اشنا دې تل خوشحاله اوسي
که زمارعمر وي په غم کې تېر به شينه
(۱۴:۴مخ)
په پورته کلمو کې ګورو چې د ژړا اوخوشحاله کلمو پر وړاندې د (خاندي او غم ) کلمې راغلي دي او يو اسمي صفتي طباق يې جوړ کړی دی.
ب ـ تضادي ( فعلي )طباق:
هغه طباق ته ويل کېږي چې که چېرې په يو شعر کې دطباق له مصدر څخه دوه داسې کلمې وکارول شي چې يو دبل ضد او نقيض وي، نو فعلي طباق بلل کيږي ،لکه لاندې لنډۍ:
اشنا مې پاتې په وطن شو
زه مسافر په لاره ځم سلګۍ وهمه
(۶۲:۳مخ)
اشنا مې توت لاندې وېده وه
لکه باښه پرې شرنګېدم راويښ مې کړنه
(۳۲:۱مخ)
اشنا مې جنګ کې سر ورکړی
ځکه همزولو کې سرلوړې ناسته يمه
(۳۳:۱مخ)
په پورته بېلګو کې وينوچې د ( پاتې، ويده  او سرورکړی ) فعلي کلمو پروړاندې د ( ځم،ويښول او سرلوړې ) فعلي کلمې راغلي اوپه حقيقت کې يې فعلي طباق جوړ کړی دی چې همدې ته فعلي طباق وايي.
ج ـ ايجابي اوسلبي طباق :
په لغت کې د منلو او قبولولو په مانا دی او سلب يې بېرته د رد يا نه منلو په مانا دی او په اصطلاح کې که چېرې په يو شعر کې دوه فعلونه يا صفتونه د يوې مادې څخه دمثبت او منفي يا امر او نهي په بڼه وکارول شي هغې ته سلبي طباق وايي يا په بله وينا که چېرې په يو شعر کې دوه متقابلې کلمې داسې وکارول شي چې يو فعل يې يوځل مثبته اوبېرته منفي شي او يا هماغه فعل يو ځل منفي ماناورکړي او بېرته مثبته شي دې ته سلبي يا ايجابي طباق وايي لکه لاندې بېلګې :
په لختي ټوپ که بيا راټوپ کړه
چې داوربل روپۍ دې ګډې وډې شينه
(۶۱:۳مخ)
اندېښنو زورراباندې وکړې
اوښکو مې لارې په مخ وکړې
ژاړم که نه ژاړم هجران مې ژړوينه
ابهام (توريه) :
ابهام په لغت کې شک، ترديد،وهم اوګومان کې اچولوته وايي،او توريه په لغت کې دحقيقت  په ډاګه کولو، څېړلواو لټولو ته وايي او په ادبي اصطلاح کې ابهام هغه ادبي صنعت ته وايي چې په يو شعراويا ديوشعر په يو بيت کې شاعر دوه يا زياتې داسې کلمې وکاروي چې لوستونکی يا اورېدونکی ترې غير مقصوده يا ظاهري نږدې مانا واخلي خو اره موخه يې بله وي.
توريه هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې يوه داسې کلمه استعمال کړی چې دوه ماناوې ولري يانې هم (بعيده ) او هم (قريبه) ، خو استعمال يې داسې وي چې لوستونکی ترې (نږدې) مانا واخلي  خو دشاعر موخه (لېرې) مانا وي  لکه لاندې لنډيو کې.
( ۹۱:۲مخ)
الف او ميم ته په ژړا شوم
چې مې له يار ځنې جدا نکړې مينه
(۶۱:۱مخ)
بورا له ګل سره جوړېږي
چېرته ګونګټ چېرته دګل وصورتونه
(۶۲:۱مخ)
په پورته لومړۍ لنډۍ کې وينو چې په ښکاره د (الف) او (ميم) کليمې راغلې دي چې نږدې مانا يې (الف، با) توري دي، خو لېرې مانا ته که يې ورشو نو له (الف )څخه موخه الله (ج) او له (م) څخه موخه محمد(ص) دی چې خورا په ډېر ښايسته او هنري الفاظو په دغه لنډۍ کې کارول شوي دي.
په دوهمه لنډۍکې وينو چې د بورا ،ګل او ګنګټ کلمې راغلي دي چې نږدې او قريبه مانايې ښکاره ده اوټول خلک پرې پوهېږي ،خو که چېرې لېرې مانا ته يې ورشو نو اره موخه  يې د نجلۍ يا معشوقې، هلک يا معشوقې اورقيب يا ريبار دي په دې مانا چې تل مدام معشوقه او معشوق سره جوړېږي ولو که هغه دواړه ښاېسته يا بدرنګه وي ،او يا يې يو ښکلی اوبل بدرنګ وي، خو بيا هم په خپلو کې سره جوړ وي ،خو که چېرې رقيب ورسره يو ځای شي، نو د هغوۍ ټوله طبعي ښکلا له منځه ځي.
مراعات النظير:
((په لغت کې ساتل او پام کولو ته وايي اونظير مثل،ډول ،شان په رقم ته وايي، دمراعات النظير صنعت ته  تناسب، تلفيق ،او ايتلاف ته هم ويل کېږي.
ددکتوراحمدکامل نژاد په اند مراعات النظير((هغه ادبي صنعت ته وايي چې په هغه کې دوه ياڅوکلمې داسې راوړل شي چې يو له بل سره مناسبت ولري لکه ګل،بلبل اوبڼ ،لکه په لاندې لنډيو کې.
باغچه په ګلو شه شکارېږي
لکه د پېغلې سينه ډک له ګلو وينه
(۷۲؛۳مخ)
بانه چترۍ سترګوته نيسه
که چېرې اووري دغمونو بارانونه
باغ چې دزاغ په حواله شي
بلبل نری فرياد کوي له باغه ځينه
(۶۳:۱مخ)
په پورته لنډيو کې ګورو چې ((باغچه ،ګل،باڼه،باغ)) کلمو سره د ((پېغلې،سينه،چترۍ،بلبل)) کلمې متناسبې،نږدې او ورته راغلي چې همدې ته مراعات النظيرصنعت وايي.
لف ونشر:
په لغت کې راټولولو ،پېچلو،نچوړولو،رانغاړلو او بيا يې خپرولو،پرانيستلواو تغيرولو ته وايي او په ادبي اصطلاح کې هغه ادبي صنعت ته وايي چې يو شعر په لومړي نيم بيتې او يا هم په څو بيتونوکې يوه خبره  په نچوړ او لنډه توګه راوړي او وروسته په دوهمه نيم بيتې يا نورو بيتونو کې تفصيل وړاندې کړي لف ونشر بلل کېږي لکه لاندې بېلګې:
پردنيا سره، وړانګه پرته ده
ليلا ېه څڼو کې لاله ټومبلې دينه
(۷۹:۳مخ)
په پورته بېلګو کې له ورايه وينو چې لومړۍ مصره يې لف او دوهمه يې نشر دی.
لف ونشر دوه ډوله دی چې يو يې مرتب لف ونشر او بل يې نا مرتب لف ونشر  چې لومړی مرتب او بيا نامرتب لف ونشر څېړو.
الف - مرتب لف ونشر:
هغې ته ويل کېږي چې شاعر دشعر يا بيت تفصيل د اجمالي ذکر په شتون کې په ترتيب برابر کړی وي لکه:
په زړه مې شنه پيشو لګيا ده
وينه يې وڅښله هډوکې شپېلوينه
( ۷۹:۳مخ)
په زړه مې شنې لوخړې راغلې
لکه په شنه اسمان چې ورېځ راغلې وينه
(۷۹:۳مخ)
په پورته لنډيو کې وينو چې  (زړه او پیشو)،(زړه  او لوخړې) او جفا داجمال په ډول راغلي دي چې تفصيل يې (وينه اوهډوکې) ،(اسمان او ورېځ) او (لحد) دي او په دې توګه يې مرتب لف ونشر جوړ کړی دی.
ب - نامرتب لف ونشر:
که تفصيل له اجمال سره او يا په دوهمه مصره کې مربوطې مانا ګانې په منظم ډول نه وي راغلي دغه ډول صنعت ته نامرتب لف ونشر وايي لکه :
په سر وېريږي راتلای نه شي
څوک چې ياري کړي سر په لاس کې ګرځوينه
(۷۹:۳مخ)
په ګړنګو درسره تللای
چې ته لوېدای مادې نيولای مړوندونه
(۸۲:۱مخ)
په پورته لنډيو کې وينو چې د(سر،وېريږي،راتلای) ،(ګړنګودرسره) کلمې داجمال په ډول راغلي چې تفصيل يې (څوک چې ياري ،سر) ،(نه لوېدای) کلمې دي، اوټول يې په نامرتب ډول راغلي،يانې،دوهم نيم بيتي کې يې تفصيل وړاندې اووروسته شوی دی ،چې دې ډول صنعت ته نامرتب صنعت وايي.
حسن تعليل :
حسن په لغت ښکلا او ښايست ته وايي ،اوتعطيل بيا د يوداسې مطلب راوړلو ته وايي چې هغه ثابت هم شي او په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دی چې يوشاعر په خپل کلام کې ديو طبعي صفت لپاره داسې لاسوند،سبب يا لامل پيداکړي چې په حقيقت  کې موجود نه وي، خو شاعر د خپل کلام د جوړېدا، لطافت او باريکۍ په موخه کارولی وي او په دې توګه يې ورته نسبت شوی وي لکه :
وخت دسپرلي په ما خزان دی
زما په غم کې اسمان اوښکې توېوينه
(۸۱:۳مخ)
اندېښنو زړونه په ژړا کړل
(۳۱:۱مخ)
په لومړۍ لنډۍ کې ګورو چې، سپرلی پر شاعر خزان دی، ځکه چې په زړه يې ډېر دردونه دي او له ياره ځنې جلا دی نوپه همدې سبب اسمان پرې اوښکې توېوي او په غم يې ژاړي.
اوس که چېرې خپلې بېلګې ته ځير شو،له اسمان څخه هروخت باران او واورې را ورېږي، اودا يوه طبعي خبره ده.خو شاعر دخپل شعر دلطافت او باريکۍ لپاره داسمان باران داسمان نه اوښکې بللي چې دده په خاطر يې توېوي.
دغه شان په دوهمه لنډۍ کې ګورو چې داندېښنو له لاسه غرونه په ژړا شوي ، که څه هم له غرونو څخه هروخت اوبه را بهېږي او آبشارونه يې جوړې کړيدي ،يانې ډېر ځله مونږ وينو چې په غرونو کې داوبو چینې وي يادباران له امله پکې ډنډونه جوړ شوې وي،چې په وخت سره ترې ورو ورو راتوېږی ،خو شاعر د خپل شعر لپاره دغه طبعي پېښه دباريکۍ او لطافت لپاره په خپل شعر کې ګډ کړی اوحسن تعلیل صنعت يې ترې جوړ کړی
ارسال المثل :
هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعرپه خپل کلام کې يو متل په ځانګړي هنر او فن سره په داسې ډول وکاروي چې خبرې ته يې نور قوت هم ورکړي ،البته دغه صنعت په شعرونو کې خورا ډېر زيات لېدل کېږي، خو لنډۍ هم ترې څه کمه نده او په دغه زړه راښکونکې هنر رنګېنه شوې ده.
لاندې بيت ته پام وکړئ :
بخت دهېچا دې کوټه مه شي
بخت چې کوټه شي پادشاهان ټکرې خورينه
(۹۷:۳مخ)
ټک خو له دواړو لاسو خېژي
اشنايې هم له دواړو خوا مزه کوينه
(۶۴:۱مخ)
هرچاته خپل وطن کشمير دی
ماته کشمير دی دننګرهار ښکلې ډاکونه
په پورته لنډيو کې په وار سره (بخت دهېچا دې کوټه مه شي ) ،( ټک خو له دواړو لاسو خېژي) ،( هرچاته خپل وطن کشمير دی) متلونه راغلي دي او په دې توګه يې دارسال المثل ادبي صنعت تشکيل کړی دی.
تلمېح :
په لغت کې لېدلو ،اشاره کولو او په مالګه کولو ته وايي .او په ادبي اصطلاح کې هغه ادبي صنعت ته وايي ،چ شاعر په خپل کلام کې ديوې تاريخي پېښې يا کيسې ته په لنډه توګه داعجاز په بڼه نغوته کړی وي او يا هم په خپل کلام کې ديو آیت يا حدیث ژباړه راوړی وي ،دغه ډول صنعت په پښتولنډيوکې خورا ډېرې زياتې برخې لري ،چې دلته يې مونږ څو بېلګې دمثال په ډول رانقلوو.
که په ميوند کې شهيد نه شوې
خدايږو لالېه بې ننګۍ ته دې ساتينه
(۱۰۰:۳مخ)
دوهم يوسف راته ښکارېږې
د زلېخا په شانې لار درته څارمه
(۲۳:۱مخ)
په لومړۍ لنډۍ کې وينو چې د مېوند مشهورې جګړې يا غزا ته نغوته شوې ده چې د ملالۍ په همدې ټپۍ افغانانوبېرته خپل بايللی جنګ وګاټه او سوبه يې په برخه شوه ، اوله هماغې ورځې وروسته يې دنړۍ په کچه  د مېړانې ا وسرښندنې نوم خپور شو ،دغه راز په دوهمه لنډۍ کې د حضرت يوسف (ع) او بي بي زلېخا د مينې کيسې ته اشاره شوې ده.
سياقةالاعداد:
په لغت کې داعدادو يا شمېرو مرتب کولو يا داعدادو طرز ته وايي او په ادبي اصطلاح کې هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې شمېرې په منظم يانا منظم يانې مرتب يا غېرمرتب ډول ذکر کړي لکه لاندې بېلګې :
په سينه يو لالی ځاېږي
زه لونګين او لالی دواړه ځايومه
(۸۴:۳مخ)
په چلم دوه سکروټې کېږده
لکه دوه بنې په سيالۍ خوله ورکوينه
(۹۱:۱مخ)
ته که لس دولس ځلي راغلې
زه دې په ورځ کې ورڅلوېښت ځل ټکومه
(۴۱:۱مخ)
کټه څلور دې بازوګان دي
پنځم اشنا شپږم يې زه دروختمه
(۷۴:۴مخ)
په پورته لنډيو کې وينو چې په منظم شکل اعداد راغلي دي يانې په لومړۍ لنډۍ کې يوسړی او لونګين او لالی دواړه راغلي چې سياقة الاعداد يې جوړ کړی په دوهمه لنډۍ کې دوه دوه راغلي اوپه درېمه لنډۍ کې هم لس ،دولس او څلوېښت اعداد راغلي دي چې په دې توګه يې سياقة الاعداد جوړکړی.
تنسيق الصفات :
په لغت کې ترتيبولو او ډولواو يا په يو مزي کې دڅوشيانواچولو ته وايي اوپه اصطلاح کې هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې ديو څيز يا معشوقې لباره څو پرله پسې صفتونه راوړي لکه دا لاندې لنډۍ :
خال دې فقير مخ دې زيارت دی
دانرۍ ورېځې دې جنډې ولاړې دينه
(۸۷:۳مخ)
مخ دې اسمان خالونه ستورې
اوږۍ دې مياشت امېل دې واورې وروينه
(۳۱:۴مخ)
په مخ دې خط دږېرې راغلې
لکه چې تاو شي دسپوږمۍ ځنې شپولونه
(۲۱۷:۱مخ)
عارفانه تجاهل :
په لغت کې د يو پوه شخص ناپوهۍ او نادانۍ ته وايي ،اوپه ادبي صنعت کې هغه صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې داسې الفاظ وکاروي چې ښه پرې پوهېږي، خو ځان يې په ناپوهۍ اوشوده توب آچولی وي اودهغه مطلب په اړه له نورو پوښتي  .
په حقيقت  کې له دغه صنعت څخه دشاعر يا ناثر موخه دنورو خلکو ځيرکول او په مطلب يې پوه کول دي، چې  بېلګې يې په لاندې لنډيو ګې وينو:
يادشمشاد خوږې نغمې دي
يا دنجلۍ دڅڼو بوې مزه کوينه
(۹۲:۳مخ)
يا دجانان دمخ رڼا ده
يا په اسمان کې مشتري رڼا کوينه
(۲۸۲:۱مخ)
يا دې دزلفو خوشبويې ده
يا دې دعطرو په چينه لمبلې دينه
(۲۸۳:۱مخ)
په پورته بېلګو کې ګوروچې شاعر له ډېرې مينې جانان په څو ډوله ستايلی دی خوداسې الفاظ يې کارولي چې ګواکې دی په دې ستاېنه کې شک لري اوهېڅ پرې نه پوهېږي .دغه ډول صنعت ته دمدحې يا ستاينې عارفانه تجاهل وايي.
تدبيج :
سالو يې سوردی مخ يې سپين دی
زما يقين دی چې به ژر لېونی شمه
(۱۰۳:۳مخ)
ټول به له خپل ياره قربان کړم
هم تورې سترګې بل شين خال او سره لاسونه
ټنډه دې نه ده زېړی لمر دی
چې پناه کېږي په ماتوره تياره شينه
(۲۴:۴مخ)
په ګودر سور والو ښکاره شوه
چا وې دې تورو اوبواور واخيست مينه
(۳۷:۴مخ)
په پورته لنډيو کې په وار سره معلومېږي چې سور، شين، تورې، سپين، سره، زېړی او تور رنګونه راغلي دي او په دې ډول يې دتدبيج  صنعت جوړکړی دی همدې صنعت ته تدبيج  وايي.
پايله اونتيجه نيونه
ښايې درانه لوستونکې په ځينو مواردو کې نيوکې هم ولري چې په لفظي اوهم په معنوي صنايعو کې ډېری داسې صنعتونه شته چې دلته نه دي را اخيستل شوي اوخبرې پرې نه دي شوي چې دا نيوکې تر ډېره بريده پرځای هم دي.
خوڅومره چې زماذهن کار کاوه همدومره صنعتونه چې که لفظي دي او که معنوي دتطبيق وړ وواو نور پاتې صنعتونه يې دوی سره جوخت او کټ مټ نه راتلل، نو ځکه مې نه دي ذکړ کړي،البته چې په معنوي صنعتونو کې يو څه ناڅه بېلګې تطبيقېدلې، خو په لفظي صنايعو کې ستونزه يو څه زياته وه ، په دې  مانا چې لفظي صنعتونه لکه څنګه چې نوم نه پيدا ده ترډېره له الفاظو او کلمو سره کار لري چې دغه کلمې اکثره په قافيې،رديف  او دروې په تورو کې وي، چې لنډۍ بيا تر ډېره مقطع اومطلعې نه وي اوډېرکم داسې پېښېږي چې د دواړو مسرورديف اوقافيې دې سره ورته راشي،ځکه چې دهرې لنډۍ ددوهمې مسرې پاس په (مه او نه)باندې وي خولومړۍ مسره بياډېره لږه داسې پېښېږي، نو ځکه مونږ د لفظي صنايعو په برخه کې په دې بحث کې مېړني نه يو، نو هيله منه يم  نور تکړه ځوانان او د دې برخې څېړونکي او څانکه وال په ګانده کې دغه لړۍ بشپړ اوپوره کړي.
که خبره راونغاړو ،لنډۍ يوداسې فورم (ژانر) صنف اوشعري چوکاټ دی چې د نړۍ په هېڅ يوه ژبه کې نشته اوپه خپلو لنډوالفاظو کې دومره لوې اوقوي ماناوې رانغاړي چې آن دغزل ،بوللې او نورو عروضي چوکاټونوغېږې ترې خالي دي، ترټولو لويه  ښېګڼه يې دا ده چې په هرشعري فورم کې  داسې لګول کېږي لکه خښته په دېوال کې ،اوښه بېلګه يې همداد فنونو پوهه ده.
ما په دې بحث يواځې لفظي اومعنوي ښکلاوکې رانغاړلې چې داسې کچ مېچ لګېدلی ، او که چېرې دفنونو په نورو صنعتونوکې يې هم راونغاړو په ډاډسره وايم  چې تردې به خوندورې په کې ږکارول شي ،چې دا يې يوه لويه  خوبي اوله نورونړېوالوشعري چوکاټونواومنځپانګو څخه توپيردی.
ماخذونه
۱- پښتو لنډۍ:(۱۳۶۳ل) کال دشفاهي ادب فولکلور ډيپارتمنټ د علمي غړو ګډه پروژه، کابل،پښتو ټولنه (خپرندوې)
۲ - حقپال،محمداجان (پوهندوې ډاکټر):(۱۳۸۹ل)کال بديع پوهنه،کابل،دکابل پوهنتون مطبعه (خپرندوې)
۳ - سيدي ،سيدنظم:(۱۳۹۱ل)کال ،زرچاڼ،جلالاباد ،مومندتخنيکي  څانګه (خپرندوې)
۴ - شېرزاد،هېواد شېرزاد،(۱۳۹۰ل)کال،پښتولنډۍ،پېښورتخنيکي  څانکه(خپرندوې)
۵- کاکړ،عبدلکبير،(انجينر):(۱۳۸۹ل)کال،سپوږمۍ پاڼه،کابل،دافغانستان دعلومواکاډمي(خپرندوې)
۶- مسلم دوست،عبدالرحيم : (۱۳۸۸ل) کال، خوږه ژبه ،پېښور، عنايت  کتاب پلورنځی(خپرندوې
۷- همکار،محمدابراهيم  : (۱۳۸۷ل)کال،دبديع فن اوپښتو شاعري،جلال اباد،رڼامرکز(خپرندوې).
﴿پای﴾
دلگان ولسوالي
دلگان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان دلگان)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د گلمورتي ښار دی. دا ولسوالي ۶۷٬۸۵۷ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۱,۵۳۴ کیلومتره مربع دی. د دلگان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۶ کېښودل شو.
ايليوشين-۷۶
تاریخ
په ۱۹۶۵ کال کې په شوروي اتحاد کې نوی ترانسپورټی الوتکه طرح شوه. دغه الوتکه لمړی ځل په ۱۹۷۱ کال کې د پاریس په یو نندرتون کې کتل شو. د کارپوهانو په نظر د ایلیوشین الوتکه د امریکایی الوتکې ( C-141) څخه ښه ده. د ایلیوشین په الوتکه کې تانکونه، د استخراج ماشین او ډبه وړل کېدلای سی. د الوتکې پوځی ماډل یو ماشیندار لری.
عکسونه
وېشنيزه:پوځي وړونکي الوتکې وېشنيزه:روسی الوتکې
جېمز کې پالک
جېمز ناکس پالک (نومبر ۲، ۱۷۹۵ – جون ۱۵، ۱۸۴۹ ز) د امریکا ۱۱ ام ولسمشر و چې له ۱۸۴۵ نه تر ۱۸۴۹ ز پورې يې خدمت کړی دی. وړاندې له دې چې هغه د امریکا د استازو جرګې ۱۳ ام مشر (۱۸۳۵-۱۸۳۹) او د ټينیسي آیالت نهم والي (۱۸۳۹-۱۸۴۱) و. دی د انډریو جکسن شاګرد تېر شوی، د ډموکراټیک ګوند غړی او د جکسوني د‌موکراسۍ حق غوښتونکی و. پالک تر ډېره د مکسیکو-امریکا په جګړه کې د امریکا خاورې ته په پراختیا ورکولو سره پېژندل کېږي. د هغه د ولسمشرۍ په دوره کې د امریکا خاوره په پام وړ کچه پراخه شوه، ځکه د تګزاس جمهوریت، د اورېګون خاوره، له امریکا سره یوځای کړل شوه او د مکسیکو-امریکا جګړې نه وروسته د مکسیکو لېږد (Mexican Cession).
په ټېنیسي ایالت کې د بریالي حقوقي کاروبار  نه وروسته، پالک په ۱۸۲۳ ام کال کې د یاد ایالت قانون جوړوونکی وټاکل شو او وروسته په ۱۸۲۵ ام کال کې د امریکا په استازو جرګه کې د خلکو وکیل وټاکل شو، چې هلته بیا د انډریو جکسن ټینګ ملاتړی شو. د پیسو او پانګې د تأمین د لاروچارو (Ways and Means) کمېټې د رئیس په توګه له خدمت نه وروسته، دی په ۱۸۳۵ ام  ز کال کې د استازو جرګې مشر شو او یوازنی کس و چې دواړه دندې يې پرمخ بېولې. پالک د ټېنیسي ایالت د والي کېدو لپاره په ټاکنو کې د ګډون په موخه کانګرس پرېښود او د ۱۸۳۹ ام کال ټاکنې یې وګټلې، خو د ۱۸۴۱ او ۱۸۴۳ ز ټاکنې يې وبایللې.هغه د ۱۸۴۴ ام کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د دموکراټ ګوند یوغیرمنظره نوماند شو او داسې چې دی لومړی د مرستیال ولسمشرۍ لپاره نوماند و، خو چې بیا وروسته د ولسمشرۍ هېڅ نوماند اړینې دوه پر درې رايې ونه ګټلې، نو ګوند يې بیا دی د ولسمشرۍ لپاره مخکښ نوماند کړ. په عمومي ټاکنو کې، پالک خپل سیال هېنري کلې ته چې د وېګ ګوند نوماند و، ماتې ورکړه.
تاریخپوهان پالک په دې ستایي چې کورني او بهرني ټول هغه ستر هدفونه يې ترلاسه کړل، چې د خپلې یوې دورې په اوږدو کې يې ټاکلي وو. د بریتانیې سره یې د اورېګون هېواد پر سر هغه مذاکرات په سوله ییزه توګه حل کړل چې، د جګړې بوی ترې راته. هغه له مکسیکو سره جګړې ته لمن ووهله، ځکه غوښتل يې چې د امریکا خاوره پراخه کړي. همدا وجه وه چې،جګړه يې وګټله او په پایله کې يې د متحده ایالتونو د جنوب لویدیځ سره نږدې ټولې مکسیکويي ځمکې له خپل هېواد امریکا سره یوځای کړې. هغه په ۱۸۴۶ز کال کې د واکر تعرفو پروګرام پر بنسټ د تعرفو نرخونه په ستره کچه راټیټ کړل. په همدې کال کې، هغه یو بل ستر هدف ترلاسه کړ او هغه د خپلواکې مالیې سیستم و. لکه څرنګه چې هغه په ټاکنیز کمپاین کې ژمنه کړې وه، چې یوازې یوه دوره به ولسمشري کوي، نو هماغه و چې په ۱۸۴۹ز کال کې يې ولسمشري پرېښوده او ټېنېسي ایالت ته ستون شو. پالک په یاد ایالت کې د سپینې ماڼۍ له پرېښودو درې میاشتې وروسته مړ شو.
که څه هم، نن د پالک نوم تت دی، خو پوهان يې د خپلې ولسمشرۍ پر مهال د سترو هدفونو د ټاکلو او ترلاسه کولو له امله مثبت اروزي. دا هم باید په پام کې ونیول شي چې، ده یوازې د یوې دورې لپاره ولسمشري کول غوښتل. پر هغه له مکسیکو سره د جګړې ترسره کولو له امله نیوکه هم شته، چې د ده دا کار د غلامۍ ضد او غلامۍ پلوه ایالتونو تر منځ د سختو اختلافونو لامل شو. لکه څرنګه چې پالک ځمکوال و او په ځوانۍ کې يې تل له غلامانو نه د کارګرو په توګه کار اخیستی و، نو ځکه یې په میسیسیپي کې خپلې ځمکې وساتلې او کله چې ولسمشر شو، نو د غلامانو شمېر يې نور هم ډېر کړ. که څه هم د پالک د ځمکې پراخولو میراث له امریکا سره مرسته وکړه، چې د ارام سمندر سواحلو ته ځان ورسوي او دا پولې د دې لامل شي، چې امریکا په نړیوال ځواک واوړي، خو دې چارې فرقه يي اختلافانونه ډېر سخت کړل او د کورنۍ جګړې مقدمات يې برابر کړل.
ماشومتوب او ځواني
جېمز ناکس پالک، د ۱۷۹۵ز کال د نومبر میاشتې په دویمه نېټه، د شمالي کارولینا ایالت په پینه ویلله سیمه کې زېږېدلی دی. هغه په یوه بزګره کورنۍ کې په یوه جونګړه کې زېږېدلی او د کورنۍ مشر بچی دی. ده لس وروڼه او خویندې درلودې. مور يې جېن، پر هغه د خپل پلار نوم اېښی و، جېمز ناکس. د جېمز پلار سموېل پالک نومېده، په خټه سکاټلنډۍ-ایرلنډۍ بزګر و، غلامان يې لرل او سرشمېرونکی و. د پالک کورنۍ د ۱۶مې میلادې پېړۍ په وروستیو کې امریکا ته راکډه شوه، لومړی د ماریلنډ په ایسټرن شور (Eastern Shore) کې مېشت شول، خو بیا جنوب-مرکزي پنسلوانیا ته کډه شول او له هغه ځایه کارولینا ته وکوچېدل.
د ناکس او پالک کورنۍ، د پریزبټېریان فرقې عیسویان وو. د پالک مور ټینګه پرېزبټېریانۍ وه، خو نیکه يې ایزیکیل پالک یو پوه  سړی و، چې وچ کلک مذهبي پریزبیټېریانیزم يې نه مانه. هغه د خپل زوی د تعمید غسل په مراسمو کې وویل چې، په عیسویت باور نه لري او همدا و چې کشیش د ځوان جېمز د تعمیل له غسل نه ډډه وکړه. د جېمز مور پر ده د ټینګ ارتودوکس ټاپه ولګوله، خو په امریکايي ملي بیوګرافۍ خپرونه کې د جېمز اې راولې مقاله کاږي چې، پالک تل د کالوینیزم له ځانګړتیاوو پیروي وکړه، لکه: شخصي نظم، سخت کار، تقوی، انفرادیت او دا چې انسان کامل نه دی.
په ۱۸۰۳ز کال کې، ایزکېل پالک خپل څلور لوی بچیان او د هغوی کورنۍ ډاک رېور سیمې ته بوتلې، چې نن ورځ د ټيینیسي ایالت د ماوري کونټۍ برخه ده. سموېل پالک او د هغه کورنۍ په ۱۸۰۶ز کال ورپسې ورغله. د پالک خاندان په ماوري کاوڼټي او د کلمبیا په نوي ښار کې پر سیاست ولکه وکړه. سموېل د کاونټۍ قاضي وټاکل شو او د هغوی په مېلمنو کې انډریو جکسن هم و، چې له وړاندې يې دقاضي او د امریکا د کانګرس غړي په توګه خدمت کړی و. جیمز پر دسترخوان سیاست زده کړ او دواړه سموېل او ایزیکیل د ولسمشر توماس جیفری سرسخت ملاتړي او د فډرالیسټ ګوند مخالفین وو.
پالک د ماشومتوب راهیسې روغتیايي کمزورۍ درلودې. د هغه پلارد فلاډلفیا ایالت مخکښ ډاکټر فیلیپ سیانګ فیسیک ته بوت، تر څو يې د ادراري تیږو معاینه وکړي. جېمز له سختو دردونو سره مخامخ شو او د کېنټکي ایالت د ډانویلله سیمې ډاکټر افراییم مک ډووېل يې عملیات وکړل او تېږي یې ترې لرې کړې. هغه مهال له شرابو نه پرته کومه انیستیزي (بېهوشي) نه وه. عملیات بریالي وو، خو جېمزوچ(عقیم)شو او تر پایه يې بچی ونه شو. پالک ژر جوړ شو او قوت يې ترلاسه کړ. د هغه پلار وړاندیز ورته وکړ چې راشه زما په کاروبار کې یو کار پیل کړه، خو هغه ورته وویل چې نه. زه غواړم درس ووایم او همدا و چې، په ۱۸۱۳ز کال کې په پرېزبیټارین اکاډمۍ کې شامل شو. هغه په ۱۸۱۳ز کال کې له خپل کور سره لنډ د زیون کلیسا غړی شو او د زیون کلیسا په اکاډمۍ کې شامل شو. هغه وروسته د ټېنیسي ایالت د مرفریسبورو په براډلي اکاډمۍ کې شامل شو او ځان یې ثابت کړ چې لایق شاګرد دی.
د ۱۸۱۶ز کال په جنورۍ میاشت کې، پالک د چاپل هېل په نارت کارولینا پوهنتون کې شامل شو او مستقیم يې دویم ټولګی دویم سمستر پیل کړ. د پالک کورنۍ له یاد پوهنتون سره اړیکې درلودې، هغه مهال دا یو وړوکی ښوونځی و، چې ۸۰ تنه زده کوونکي يې درلودل، ځمکه يې په ټينیسي کې د سموېل وه او د هغه د تره زوی ویلیام پالک يې د متولي پلاوي غړی و. د پالک دکوټې ملګری ویلیام ډن موزېلي و، چې وروسته د فلوریډا ایالت لومړی والی شو.
تشیالیونی
تشياليونى (كيهانورد، فضانورد) يا ستوريونى (استرونافت) هغه چا ته ويل كېږي، چې په تشيال الوتنه كې يې ازمايښتونه ترسره كړي وي او له تشيال تخنيك نه يې كار اخيستى وي. تشيال الوتنه په بېلابېلو هېوادو كې په بېلابېل ډول مانا كېږي. د هوا الوتنې د نړيوال فدراسيون له طبقه بندۍ سره سم، هغه الوتنه، تشيال الوتنه گڼل كېږي چې تر سلو كيلومترو لوړه ترسره شي. د امريكا متحدو ايالتونو د پوځي هوايي ځواكونو له طبقه بندۍ سره سم، هغه الوتنه تشيال الوتنه گڼل كېږي چې له پنځوسو ميلو (يانې۸۰ كيلومترو او ۴۶۷ مترو) لوړه ترسره شي. په روسيه كې تشيال الوتنه د مداري الوتنې (د مدار الوتنې) په نامه هم ياديږي. مانا دا چې الوتونكې دستگاه بايد لږ تر لږه يو ځل د ځمكې پر شاوخوا راوڅرخي. د همدې دليل پر بنسټ په بېلابېلو سرچينو كې د تشياليونو ټوليز شمېر په خپل منځ كې توپير لري.
د ۲۰۱۰ زېږدي كال د مى تر ۳ نېټې پورې د هغو تشياليونو، چې د مدار الوتنه يې ترسره كړې، شمېر ۵۱۴ كسو ته ورسېد. له دغه شمېره ۴ كسانو پر باليستيكي كرښه تشيال الوتنه كړې چې لوړوالى يې د هوا الوتنې د نړيوال فدراسيون له ډلبندۍ سره سم تر ۱۰۰ كيلومترو زيات وو. ۶ كسانو پر باليستيكي كرښه تشيال الوتنه كړې، چې لوړوالى يې له ۵۰ ميلو ډېر، خو د امريكا متحدو ايالتونو د پوځي هوايي ځواكونو له ډلبندۍ سره سم تر ۱۰۰ كيلو مترو ټيټ وو. بايد وويل شي چې د پورته ياد شوي شمېر تشياليونو په شمېر كې ۵۴ كسه ښځمنې وې.
سرچينې
۱- په تشیال کې لومړنی افغان، د محمد طاهر کاڼي راټولوونه او ژباړه، د ۱۳۹۰ لمريز لېږدي (۲۰۱۱) زېږدي کال چاپ.
۲- http://ru.wikipedia.org/wiki/%CA%EE%F1%EC%EE%ED%E0%E2%F2
وېشنيزه:تشیالیونی