cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوې محافظه کاري
د نوې محافظه کارۍ منتقدین له دې اصطلاح څخه د بهرني سیاست او جګړه مارانو د توصیف لپاره ګټه اخلي چې له یرغلګرې ملیشې یا نوي – امپریالیزم څخه ملاتړ کوي. له تاریخي پلوه، د نوې محافظه کارۍ اصطلاح هغو کسانو پورې تړل کېده چې د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰مو ز لسیزو په لړ کې یې خپل آیډیولوژیک سفر له کین اړخي استالینیسټي ضد څخه د آمریکایي محافظه کارۍ نظریې ته واړوه. دې حرکت په Commentary مجله کې خپلې ریښې لرلې، چې د نورمن پودهورټز لخوا مدیریت کېده. هغوی د نوي کین اړخو خلاف خبرې وکړې او له دې لارې یې د خپل حرکت د تعریفولو هڅه وکړه.
اصطلاح پېژنونه
د نوې محافظه کاري اصطلاح د ۱۹۷۳ز کال په اوږدو کې د سوسیالیسټ رهبر مایکل هرینګټون له خوا نامتو شوه، چا چې له دې اصطلاح څخه د ډانیل بېل، ډانیل پاټرېک مونیهال او ایروینګ کریسټول د تعریفولو لپاره کار واخیست، ځکه د هغوی نظریې د هرینګټون له نظریې څخه توپیر درلود.
د نوې محافظه کارۍ اصطلاح ایروینګ کریستول په ۱۹۷۹ز کال کې «د یوه واقعي او په خپله ژبه اعتراف کوونکي محافظه کار د اعتراف» تر سرلیک لاندې په خپله مقاله کې وکاروله. د هغه نظرونه له ۱۹۵۰مې ز لسیزې څخه اغیزمن وو، کله چې هغه د Encounter مجله مدیریت او په ګډه تاسیس کړه.
بله سرچینه له ۱۹۶۰ز  تر ۱۹۹۵ز کال پورې د Commentary مجلې مدیر، نورمن پودهورتز وو. په ۱۹۸۲م کال کې، پودهورتز د نیویارک ټایمز مجله کې «د رېګان د بهرني سیاست له امله د نوي محافظه کارانو ځورونه» تر سرلیک لاندې مقاله کې، خپل ځان یو نوی محافظه کار ګڼي.
د اې جې ډیوني (E. J. Dionne) په وینا: د ۱۹۷۰مې ز لسېزې په وروستیو او د ۱۹۸۰مې  ز لسیزې په لومړیو کې، نوي محافظه کارانو فکر کاوه چې لېبرالیزم ماته خوړلې او «نور نه پوهېږي چې هغه د څه په اړه بحث کوي».
سیمور لېپست ادعا کوي چې د نوې محافظه کارۍ اصطلاح په لومړیو کې د سوسیالیسټانو لخوا د آمریکا متحده ایالتونو د سوسیال یا ټولنیزو ډیموکراټانو (SDUSA) په سیاست باندې د نیوکې لپاره وکارول شوه. جونا ګولډبرګ استدلال کوي چې دا اصطلاح د آمریکایي عصري لېبرالیزم د ملاتړو په وړاندې یوه آیډیولوژیکه نیوکه ده چې لږ څه محافظه کاره شوي وو (دواړه لیپست او ګولډبرګ په مکرر ډول د نوو محافظه کارانو په توګه بیان شوي). تاریخ لیکونکي جاسټین وایس د هاروارډ پوهنتون د انتشاراتو لپاره په یوې اوږدې مطالعې کې لیکي چې، لیپست او ګولډبرګ تېروتي دي، ځکه چې سوسیالیسټ مایکل هرینګټون د «نوي محافظه کار» اصطلاح د هغو درې کسانو د توصیف لپاره– چې پورته ذکر شوي دي – وکاروله چې په SDUSA کې نه وو او نوې محافظه کاري د تعریف وړ یو سیاسي خوځښت دی.
د «نوې محافظه کاري» اصطلاح د جورج ډبلیو بوش ولسمشرۍ په دوره کې د رسنیو لخوا تر ډېر پوښښ لاندې راغلې موضوع وه، او د بوش ډاکټرین د برخې په توګه، د آمریکا پر بهرني سیاست باندې د نوې محافظه کارۍ د درک شوې اغیزې پرسر ځانګړی ټینګار کېده.
تاریخچه
د ۱۹۵۰مې ز لسیزې په لړ کې او د ۱۹۶۰مې ز لسیزې په لومړیو کې، راتلونکو نویو محافظه کارانو د مدني حقونو خوځښت، نژادي ادغام او مارټین لوتر کینګ جونیور تایید کړل. له ۱۹۵۰مې تر ۱۹۶۰مې لسیزې، لېبرالانو عموماً په ویټنام کې د کمونیستانو د بریا د مخنیوي لپاره د پوځي اقدام څخه ملاتړ کړی.
نوې محافظه کاري د سړې جګړې څخه په انکار او د امریکایي کین اړخي «نوي سیاست» سره پیل شوه، چې نورمان پودهورتز وویل چې د فرهنګ ضد سره یې ډېره خواخوږي لرله او د نفوذ له ډېری برخې څخه بېګانه وه. د تور ځواک پلویانو، چې سپین پوستي لېبرالان او شمالي یهودیان یې ادغام کې په منافقت تورنول او همدارنګه هغوی یې د اسرائیل او فلسطین په جګړه کې د استعماري استبدادکوونکو په ملاتړ، او «د کمونیزم ضد»، چې د ۱۹۶۰مې ز لسیزې په وروستیو کې د مارکسیستي – لنینیسټی سیاست له تایید څخه برخمن وو، تورنول. ډېری نوي محافظه کاران له هغه څخه وېره درلودله چې دوی فکر کاوه د تور ځواک د پلویانو یهودستیزي احساسات دي. ایروینګ کریستول The Public Interest (1965-2005) مجله مدیریت کړه چې په کې اقتصادپوهان او د سیاسي علومو کارپوهانو حضور درلود او په هغه لارو یې ټینګار درلود چې په لېبرال دولت کې د حکومت پلان جوړونې غیر ارادي زیانمنې پایلې رامینځته کړې. د لومړنيو نوي محافظه کارانو ډېری سیاسي څېرې، سیاستوال او روڼ آنده ډېموکراټ کسان مایوسه شوي وو، لکه دانیل پاتریک مونیهان، چې د نیکسون او فورډ ادارو کې یې خدمت کړی وو او جین کیرک پاترېک، چې د رېګان دولت کې یې په ملګرو ملتونو کې د متحده ایالتونو د سفیر په توګه خدمت کاوه. ډېری کین اړخه علمي شخصیتونه لکه فرانک مایر او جیمز برنهام په دې وخت کې بلآخره د محافظه کار خوځښت سره وتړل شول.
د نوي محافظه کارانو ډېری شمېره په اصل کې معتدل سوسیالیستان وو چې په اصل کې د آمریکا سوسیالیست ګوند (SP) او د هغه ګوند ځای ناستي، د امریکا متحده ایالتونو ډېموکراټو سوسیالانو (SDUSA)، پورې تړلي وو. ماکس شاختمن، یو پخوانی تروتسکېسټ نظر ورکوونکی چې د نویو کین اړخو په ضد یې جدي احساس درلود، د (SDUSA) په مېنځ کې ډېر شمېر پلویان لرل چې د جورج میاني له AFL-CIO سره یې هم پیاوړی تړاو درلود. له شاختمن او میاني وروسته دې ډلې، د SP یا «د آمریکا سوسیالیست» ګوند د ویټنام له جګړې څخه د سمدستي وتلو مخالفت او د ډېموکراتیکو لومړنیو سیالیو آن په عمومي ټاکنو کې، د جورج مک ګارون مخالفت ته وهڅوه. هغوی همدارنګه پرېکړه وکړه چې خپله ګوند جوړونه ودروي او په ډېموکراټ ګوند کې په کار کولو باندې متمرکز شول او په پایله کې یې د ډېموکراټیکې رهبرۍ شورا لخوا پرې اغیزه وغورځوله. له همدې کبله سوسیالیسټ ګوند په ۱۹۷۲ز کال کې له منځه ولاړ او په هماغه کال کې SDUSA راڅرګند شو. (د ګوند ډېری کین اړخو کسانو د مایکل هرینګټون په مشرۍ سمدستي ګوند پرېښود). د SDUSA مشران چې له نوې محافظه کارۍ سره تړلي دي عبارت دي له: کارل ګېرشمن، پېن کمبل، جوشوا موراوچېک او بایارد رسټېن.
وچکښ
وچکښ د ليکلو يا کښلو يو اوزار دی چې د يو نري لرگي نه چې په مېنځ کې يې اکثراً گرېفايټ وي جوړ شوی، خو دا اړين نه دی چې وچکښ يواځې د گرېفايټ نه جوړ وي، بلکه وچکښونه د بېلابېلو رنگونو سربېره د چارکول ( د لرگي سکاره ) او clay, نه هم جوړ دي چې اکثراً په يوه لرگين، پلاستيکي او کاغذي استوانو کې پوښل شوي. وچکښ ته په انگريزي ژبه پنسل، په عربي ژبه قلم رصاص او په فارسي ژبه مداد وايي. وچکښونه د کښيو (د کښی جمع چې د قلم په مانا ده) نه يو څه توپير لري. په کښيو کې اوبلن رنگ کارېږي خو په وچکښ کې هېڅ اوبلن توکی نه کارېږي.
وېشنيزه:ليکتوکي وېشنيزه:وچکښ
سوکره آیالات
سوکره ولایت په اسپانیایي Estado Sucre) د ونزویلا هیواد له ۲۳ ګونو آیالاتو څخه یو دی چې د یاد هیواد په شمال کې موقیعت لري. د یاد هیواد بنسټ په ۱۹۰۹م کال کې ایښول شوی او ۸۰۰'۱۱ کیلومتره مربع مساحت لري.
قرآن کریم
قرآن كريم يا قرآن مجيد يا قرآن عظيم د مسلمانانو سپېڅلې كتاب دى، چې د څښتن تعالى له لورې په گران نبي آخرزمان صلى الله عليه وسلم باندې د جبرييل امين عليه السلام په واسطه په عربي ژبه لفظ اومعنى سره، په تواتر سره منقول د ۲۳ كلونو په موده كې د ټول بشريت د لارښوونې لپاره رانازل شوې دى. او دا قرآن يوه لويه معجزه ده، چې د قيامت تر ورځې پورې به د رسول الله صلى الله عليه وسلم په استازيتوب او رسالت باندې گواهي وركوي. ټولې كفري نړۍ ته چلېنج وركوي، كه هغه انسان وي، كه شيطان يا پېرې ترڅو ددې په څېر يو بل كتاب راوړي، او يا هم د يوه سورت په څېر كوم څه راوړي. مگر دوي لدې څخه هم عاجزه پاتې شول. ځښتن تعالى دوي ته وخت پروخت چلېنجونه وركړي ترڅو پدوي روښانه كړي چې دوي دا كار نشي كولاى. د (الاسراء) په سورت كې داسې فرمايي: د قرآن كريم د نازلېدو شان ته وحې وايي. په قرآن كريم كې تر نن ورځې پورې د الله په فضل او ساتنې سره كومه لاسوهنه (كمښت يا ډېرښت) ندې شوې. دا د نړۍ لومړې لرغونې كتاب دى، چې د انساني لاسونو څخه خوندي پاتې شوې او د قيامت تر ورځې پورې به د څښتن تعالى په ساتنه خوندي وي. په نړۍ كې په ورځني دول په مليونونو ټوكه چاپېدونكي الهي كتاب كې تر نن ورځې پورې كوم بدلون نه دى راغلى. ددې ټولو چاپكېدونكو كتابونو متن يو شان وي. قرآن يواځينې كتاب دى، چې په نړۍ كې يې په مليونونو حافظان شته (داسې كسان چې په يادو يې زده كړې دى). قرآن كريم د نورو الهي كتابونو لكه تورات، زبور او انجيل ذكر شته كوم چې په پخوانيو نبيانو او رسولانو نازل شوي ول.
د قرآن مانا
د قرآن د كليمې په مانا كې د اسلامپوهانو ترمنځ لږ څه اختلاف دى، او دا اختلاف هم نه د قرآن په لفظ كې دى، او نه هم د هغې په مانا كې، بلكه دا اختلاف د قرآن په اشتقاق، او جوړښت كې چې آيا مهموز دى يا كه غير مهموز او يا هم د جوړښت لمخې مصدر دى، كه صفت. اوس به راشو د ځينو اسلامي پوهانو رايو ته چې قرآن يې څرنگه اشتقاق كړې: لكه څرنگه چې څښتن تعالى فرمايي: ژباړه: (ان علينا جمعه و قرآنه، فاذا قراناه فاتبع قرانه).
نزول
د قرآن كريم نزول په دوه ډوله دې:
لوح محفوظ څخه د نړۍ اسمان ته
د قرآن كريم نزول د لوح محفوظ څخه بيت العزه ته چې د نړۍ اسمان كې دى، په يوه وار سره. او آيا دا نزول د نبي عليه السلام د رسالت څخه مخې ؤ كه وروسته؟ پدې د علماؤ دوه راى دي، چې لدې ډلې څخه لومړنۍ يې موثقه ښكاري، او لاندې اثار پرې دلالت كوي، لكه د قرآن كريم نازلېدل په يوه ځل له لوح محفوظ څخه د نړۍ اسمان ته د روژې مياشتې د قدر په شپه كې. دليل: د قدر د سورت لومړنې ايت:
د نزول كره او سمه موده
كه چېرې پدې اړه لږ څه تاريخي حقاېقو ته پام وكړو، نو دا خبره به په زبات ورسي، چې د قرآن كريم د نزول بشپړه موده ۲۲ كاله، ۶ مياشتې او ۱۵ ورځې تقريبا. او هغه پدې حساب، چې محمد صلی الله عليه وسلم په د خپلې زوكړې په ۴۰تم كال په رسالت وگومارل شو. او دا وخت د ربېع الاول د مياشتې ۱۲مه نېټه وه. او په تحقيق سره نبي عليه السلام ته د وحې پېل په رېښتوني خوب (الرؤيا الصادقه) كې پېل شوې وه، او دا د روژې د مياشتې ۱۷مه نېټه وه. او دا هغه ورځ وه، چې د نبي عليه السلام په سينه د د قرآن لومړې ايت رانازل شو، او هغه د (اقراء) كلمه وه. دا ټوله موده ۶ مياشتې او ۵ ورځې كېږي. او د قرآن وروستې ايت چې رانازل شو، هغه د بقرې ۲۸۱يم آيت دى چې په لاندې ډول دى: (واتقوا يوما ترجعون فيه الى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت و هم لايظلمون) البقره- ۲۸۱ آيت او داسې روايتونه شته چې دا آيت د نبي عليه السلام له مړينې څخه ۹ورځې مخكې نازل شوې ؤ، ځينې وايي، چې ۱۱ ورځې مخكې، ځينې ۲۱ ورځې ښايي. كه چېرې لدې ډلې څخه موږ منځنې عدد ونيسو، نو هغه موده چې وحې پكې نده نازله شوې، ۶ مياشتې او ۱۶ ورځې څخه عبارت ده. نو د نبي عليه السلام ټول عمر ۶۳ كاله ، ځكه هغه صلى الله عليه وسلم د هجرت په ۱۱سم كال، د ربېع الاول په ۱۲مه نېټه ومړ. پدې خبره ټول جمهور علماء سره يو دي. نو د نبي عليه السلام د رسالت موده ۲۳ كاله كېږي، كه چېرې لدې كلونو څخه موږ ۶ مياشتې او ۱۶ ورځې كمې كړو، نو ۲۲ كاله، ۵ مياشتې او ۱۴ ورځې به راپاتې شي. سپېڅلتيا ده هغه ذات لره، چې موږ ته يې ددې كارلارښوونه وكړه، او موږ نشول كولاى چې سمه لار پېدا كړو، كه چېرې هغه موږ ته نه واى راښودلى.
لومړې او وروستې نزول
د قرآن كريم د لومړي آيت يا سورت د نزول په اړه ا ويا هم د وروستي ايت يا سورت د نزول په اړه كوم حديث له نبي عليه السلام څخه ندې روايت شوې، مگر ځينې اصحابو او تابعينو څخه روايتونه شوي چې پدې اړده د عقل لپاره هېڅ مجال نشته، مگر لومړيتوب وركول په دلاېلو سره.
لومړې نزول
پدې اړ هم مختلفې راى دي، چې هره يوه به يې په لنډ ډول ذكر كړو:
(اقراء باسم ربك الذي خلق، خلق الانسان من علق، اقراء وربك الاكرم، الذي علم بالقلم، علم الانسان ما لم يعلم) سورت العلق ۱-۵. دارنگه حاكم په خپل مستدرك او بهيقي په (دلائل النبوه) كې له عائشې رضي الله عنها څخه روايت كړې، چې هغې فرمايلي دي: لومړې سورت چې د قرآن كريم رانازل شو، هغه د (اقراء باسم ربك) ؤ، او د هغې مقصد له سورت څخه همدا لومړني ۵ ايتونه وه، او نور ايتونه خو بيا وروسته نازل شول.
په اخر كې بايد يادونه وكړو چې پدې ټولو اقوالو كې هماغه لومړنې قول سم او مدلل دى، ځكه چې د عائشې رضي الله عنها حديث پدې دلالت كوي، چې لومړۍ وحې د (العلق) لومړني ۵ ايتونه دي.
وروستې نزول
(يا ايها الذين امنو اذا تداينتم بدين الى اجل مسمى فاكتبوه......) د بقرې ۲۸۲ ايت. خو پدې ټولو كې هماغه د ابن عباس رضي الله عنه څخه روايت كړاى شوې حديث صحيح دى. او د بقرې ۲۸۱ ايت وروستنې ايت دى، چې نازل شوې. ځينې پوهان پدې خطا كې واقع شوي، چې د (اليوم اكملت لكم دينكم، و اتممت عليكم نعمي، و رضيت لكم الاسلام دينا) د المائدې سورت ۳ ايت وروستنې ايت دى. حال دا چې پدې ايت كې الله تعالى د دين د بشپړوالي فرمايلي دي، نه د وحې د بشپړتيا. او دا ايت د حجه الوداع چې د جمعې او عرفې له ورځې سره برابره وه نازل شو، نو ځينې پوهان لدې څخه دې پايلې ته رسي چې د دين بشپړتيا نه پوره كېږي، مگر د قرآن د وحې په بشپړتيا سره. مگر رښتيا خبره خو دا ده، چې ددوي دا گوما غلط دى، ځكه داسې كوم موثق عالم نشته چې هغه پدې گومان وي چې د قرآن وروستنۍ وحې د (اليوم اكملت لكم دينكم) ايت دى. لاكن په حقيقت كې د (واتقوا يوما ...) ايت د (اليوم اكملت لكم دينكم....) له ايت څخه دوه مياشتې وروسته نازل شوې. لكه څرنگه چې ابن ابي حاتم روايت كوي چې: ددې ايت نزول د نبي عليه السلام د مړينې څخه ۹ ورځې مخكې شوې.
ابواب او وېش
قرآن كريم يو ستر الهي كتاب دى، چې ددې كتاب ترتيب او برابرښت رسول الله صلى الله علي وسلم خپل پېر كې دا لارښوونه كړې چې كوم آيت په كوم سورت كې كېښودل شي، او كوم سورت له كوم سورت څخه مخكې يا وروسته كېښودل شي. د رسول الله صلى الله عليه وسلم په پېر كې ډېر زيات حافظان ول. دارنگه به محمد صلی الله عليه وسلم پخپله هم د شعبان او روژې په مباركو مياشتو كې د قرآن عظيم الشان څو څو واره تلاوت كاوه او ټول به يې ختمولو. نو لدې څخه ښكاري چې دا ختمونه او تلاوت بې له كوم ترتېب او سمون څخه نه شي كېداى. نو په همدې ترتيب سره قرآن كريم د ابوبكر صديق رضي الله عنه په پېركې راټول كړاى شو. د قرآن اريانتيا پدې كې ده چې تر نن ورځې پورې پدې الهي كتاب كې كوم بدلون ندې راغلې. د لومړۍ هجري پېړۍ كوم ليكلې قرآن چې د تركيي په نندارتون (توپ كاپي) كې خوندي دى، يا د ايران په مشهد ښار كې د امام علي رضا د روضې په نندارتون كې خوندې دى. د قرآن كريم پدې قلمي لاسي نسخو كې چې په كوفي ليك ليكل شوي، او د نن ورځې قرآن كريم ونو كې هېڅ كوم توپير نه ليدل كېږي. د قرآن كريم وېش په ۱۴ سجدو، ۳۰ اجزاؤ (سېپارو) چې پاره د پارسي ژبې (پاره) جمع ده او په عربي كې ورته جز او پښتو كې ورته ټوټه وايي وېشل شوې، ۱۱۴ سورتونه دي، چې هر سورت په بسم الله الرحمن الرحيم سره پېل كېږي. يواځې د (التوبه) سورت چې د بسم الله څخه پرته پېل كېږي. د قرآن كريم لومړنې سورت د (فاتحې) سورت دى، او د (الناس) سورت اخيرنې سورت دى. د (بقرې) سورت له ټولو څخه لوى او ستر سورت دى، چې ۲۸۶ آيتونه لري، او د (الكوثر) سورت له ټولو څخه كوشنې سورت دى، چې يواځې ۳ آيتونه لري. دارنگه ۵۴۰ ركوع، ۸۶۳۰ كلېمې، ۳۳۳۷۶۰ حرفه او ۶۶۶۶ آيتونه دي. قرآن كريم د تلاوت لپاره په ۷ منزلونو وېشل شوې. ددې وېش فلسفه دا ده چې په ورځني ډول سره څوك يو منزل تلاوت كړي، نو په اوونۍ كې به ټول قرآن تلاوت وشي. دارنگه د ۳۰ پارو هم همدا رول دى، كه چېرې څوك په ورځني ډول يوه پاره تلاوت كړي، نو په مياشت كې به يو ځل قرآن كريم ختم كړي.
ترتېب
قرآن كريم دوه ترتيبه لري، چې په لاندې ډول دي: د قرآن كريم او نورو اسماني كتابونو همدا توپېر هم د يادولو وړ دى چې هغه ټول په يوه وار رانازل شوي، او قرآن كريم يواځينې الهي كتاب دى، چې د اړتيا او غوښتنې په اندازه به په نبي عليه السلام باندې رانازلېده. په نزولي ترتيب كې د (العلق) لومړني ۵ ايتونه رانازل شوي، او د بقرې ۲۸۱ ايت چې د (واتقوا يوما ترجعون فيه الى الله......) تر آخر پورې هغه آيت دى، چې له ټولو څخه وروسته نازل شوې دى.
د لوستو ترتېب
هغه دې چې كله نن سبا يې موږ د قرآن كريم د سپېڅلي كتاب په بڼه گورو، او ورځني ژوند كې يې تلاوت كوو. دا بڼه يې د تلاوت يا لوستو ترتيب دى. د قرآن ليكل د نبي عليه السلام په پېر كې د اوښانو او غويانو د ملاگانوپه هډوكو، د خرماپه پاڼو، صافو ډبرو، د حلالو ځناورو په پوستكو، او د ونو په ډډونو او تختو باندې ليكل شوې ؤ. دا ځكه چې په هغه وخت كې د كاغذ صنعت دومره پرمختگ نه ؤ كړې، او د نشت سره برابر ؤ. خو كله چې د اسلام د لومړي خليفه ابوبكر صديق په پېر كې د يمامې په غزا كې د ۷۰۰حافظو صحابوو يوه لويه ډله په شهادت ورسېده، نو حضرت عمر رضي الله عنه ته دا اندېښنه پېدا شوه، چې نه مبادا پدې ډول د قرآن حافظان په شهادت رسېږي، او هغه صحابه چې په نورو وطنونو كې دي، او له هغوي سره د قرآن كريم يوه اندازه خوندي وي، كه هغه د ليكنې په بڼه وي يا حفظ بڼه، نو هسې نه چې دا برخه له لاسه ورنه كړو. نو دا اندېښنه يې ابوبكر صديق ته ذكر كړه، او ترې يې وغوښتل كې قرآن كريم په يوه ځاى كې په ليكلي ډول سره راټول كړي. كله چې ابوبكر صديق دا اندېښنه واورېده نو په غوصه شو او وېې ويل چې څنگه هغه كار وكړم چې رسول الله صلى الله عليه وسلم په خپل وخت كې ندې كړى. نو حضرت عمر رضي الله عنه ورته وويل چې پدې كې به خېر وي. په پاى كې الله تعالى د ابوبكر صديق سينه دى كار ته خلاصه كړه او د قرآن كريم د راټولولو د چارو مشري حضرت زېد د ثابت زوى ته وسپارلې. دا هغه كوچنې صحابي ؤ ، چې د رسول الله صلى الله عليه وسلم په ژوند كې به يې وحى ليكې. نو پدې ډول زېد بن ثابت رضي الله عنه په مشرۍ قرآن كريم په يوه مصحف كې راټول شو، او د ابو بكر صديق سره يې كېښود، ان تردې چې ومړ، او بيا دا مصحف حضرت عمر فاروق رضي الله عنه واخيست او ساتنه يې ورڅخه كوله، بيا حفصه بن عمر رضي الله عنها ته وسپارل شو. كله چې د عثمان رضي الله عنه په پېر كې د قرآن راټولول پېل شول نو له حصفې رضي الله عنها څخه يې نوموړې مصحف وغوښت او د هغې لمخې يې نور مصحفونه وليكل.
د قرآن ژبه
د قرآن كريم ژبه فصيحه عربي ژبه ده، چې نن ورځ هم د هماغه مقام لورنكې لرونكى دى، كوم چې ۱۴ پېړۍ مخكې ورته حاصل ؤ. كه څه هم د عربي ژبې څو گړدوده لكه: مصري، مراكشي، لبناني، كوېټي، شامي، عراقي، يمني، سوډاني، ليبيايي او داسې نور منځته راغلي، خو بيا هم قرآن كريم د ټولو گړدودو ترمنځ د يوه فصېح او بلېغ گړدود په څېر د منځگړي او پل په څېر د عرب او عجم د يووالي رول ترسره كوي. د عربي ژبې لوى، لوى پوهان چې پدې ډله كې مسلمان او كاپران شامل دي، د قرآن فصاحت او بلاغت ته گوته په غاښ دي، ځكه چې د دومره غټوالي سره، سره يوه گرامري غلطي هم نلري. كه چېرې د عربي ژبې د ابجدي حروفو لمخې د ابجد عددونه په نظر كې ونيول شي، نو قرآن كريم كې د يوه نوې څېړنې لمخې چې ډاكټر راشد الخليفه د سولگر په ذريعه كړې، دې پايلې ته رسېدلې، چې په قرآن كريم كې يوه ځانگړې حسابي نظام شته، چې دا نظام د هېڅ انسان په وس كې ندى. قرآن كريم كې كيسې هم شته، تاريخي پېښې هم، فلسفه هم ترسترگو كېږي، منطق هم، پېچلې ساېنسي مسئلې هم شته، او د يوه عام انسان د ژوند تېرولو لارې چارې هم. كله چې قرآن كريم نازل شو نود هغه وخت عربي ژبه هم فصېحه وه، د شعر او شاعرۍ ادب خپل اوج ته رسېدلې ؤ، نو ځكه ددې خبرې امكان هم نه پاتې كېږي چې په قرآن كريم كې دې كومه غلطي او د هغه وخت اديبان او شاعران دى د هغې په اړه څه ونه وايي، او ځان دې همداسې ناخبره پاتې كړي. قرآن كريم دا دعوه كړې چې ددې په څېر دې يو آيت هم جوړ كړي مگر د هغه پېر اديبان لدې هم، چې د خپل فصاحت او بلاغت له وجې به يې نور خلك عجم (گونگيان) باله، هم ددې چلېنج ځواب ور نكړاى شواى. يو ځل ابي لهب چې د محمد صلی الله عليه وسلم تره هم كېده، د قرآن په څېر د يوه سورت د جوړولو تابيا وكړه. وروسته له ډېر سوچ او فكر څخه پدې وتوانېد چې يوه بې باكه او له خندا ډكه ټوټه شعر، چې له هر ډول فصاحت، بلاغت او كرامت څخه خالي ؤ جوړ كړ چې پدې ډول دى: (الفيل و الفيل، و ما ادراك ما الفيل، له خرطوم طويل.... ) تر آخره پورې.
تفسیر او مفسرینِ
د قرآن كريم د مطلب روښانه كولو ته تفسير وايي، او تفسير كوونكيو ته مفسر وايي. د تفسير او مفسر څو ډولونه شته چې په لنډ ډول به ورته اشاره وكړو:
لومړنۍ ژباړې
د قرآن كريم لومړنۍ ژباړه سلمان پارسي رضي الله عنه كړې، چې سورت فاتحه يې پارسي ته ژباړلې دى. لوېديځو ژبو ته د لومړي ځل لپاره د قرآن كريمژباړه په لاتېني ژبه د رابرټ كېټون لخوا په ۱۱۴۳زېږيز كال وشوه. انگرېزۍ ته د لومړي ځل لپاره د قرآن كريمژباړه د الېگزانډر راوس لخوا په ۱۶۴۹ زېږيز كال وشوه.
مقطعات حرفونه
مقطعات حروف يا (حروف مقطعات) چې په عربي كې ورته حواميم، فواتح هم وايي، په [[قرآن كريم ]] كې هغه استعمال شوي عربي ابجدي حرفونه دي، كوم چې د قرآن په ځينو سورتونو په سر كې راځي. مثلا: الــم، الــمــر، يــــس او داسې نور. د عربي ژبې داسې حرف نشته چې په هغه څېړنه نه وي شوي. مگر دا مقطعاتحرفونه، چې ددې په مانا يواځې الله تعالى پوهېږي. دا حرفونه د ۲۹ سورتونو په پېل كې راځي، او د (شورى) په سورت كې د دوهم ايت په ډول راغلي دي.
اخځليكونه
وېشنيزه:اسماني کتابونه وېشنيزه:قران
د نورستان رسنۍ
د نورستان ولایت رسنۍ نورستان له پلازمینې کابل څخه لری پروت ولایت او همدارنګه غرنیزې سیمې لري. د نورو ولایتونو په نثبت په نورستان کې د رسنیو شتون کمزوری دی.
راډیوانې
بابل
بابل يو لرغونی ښار دی، چېرې چې د لرغونې نړۍ يو لړ زياتو اغېزناکو سترواکيو حکومت کړی. دا ښار د بابليوني سترواکۍ پلازمېنه وه او د سوداګرۍ، هنر او زده کړې مرکز بلل کېدو، په اټکلي توګه په نړۍ کې تر ټولو ستر لومړی ښار و، ښایي چې لومړی هغه ښار وي، چې د وګړو شمېر يې له ۲۰۰۰۰۰ نه زيات و. اوسمهال دا سيمه د لرغون پېژندنې يوه سيمه ده، د لرغون پېژندنې د پولو په دننه کې په يو څو کليو کې يې يوازې څو زره کسان ژوند کوي، که څه هم په وروستيو کلونو کې په کې وداني زياته شوې ده چې ځينې برخې يې په خرابو هم اوښتې دي. د لرغون پېژندنې برخه يې د اوسني بغداد نه سويل لور ته نږدې پنځه اتيا کيلو متره (۵۳ ميله) د عراق د بابل ولايت په حله(Hillah )کې پروت دی، د دې ښار حدود د لرغوني بهرني ښار د دېوالونو پر بنسټ معلوم شوي دي چې دا ټوله سيمه ۱۰۵۴.۳ هکتاره ته نږدې ده. یونسکو بابل د نړيوال ميراث په توګه ثبت کړی دی او هرکال ورنه زرګونه ګرځندويان لېدنه کوی چې نژدې ټول يې عراقيان دي.
نوم
د Babylon ټکی، د يوناني  Babylṓn   فرانسوي شوې بڼه ده، له اصلي ټکي (Babylonian)  نه اخستل شوې چې معنا يې ده (د خدای پاک دروازه». په ميخي ډول په دې (KA₂.DIG̃IR.RAKI) ډول ليکل کېده. دا ټکی د سموري ژبې له « kan dig̃irak» عبارت سره يو ډول دی. د (KA₂) نښه، د «دروازې» ښودنه کوي، د (DIG̃IR) معنا يې ده «خدای» او (RA) يې هغه نښه ده، چې د « dig̃ir (-r)» ويي د ارزښت د استازيتوب لپاره کارول کېږي او په دې پسې جنسي وروستاړی –ak نښلول شوی دی.  وروستۍ (KI) نښه يې ټاکونکی ده او د دې ښودنه کوي، چې مخکې نښې بايد د يوې سيمې د نامه په توګه وپېژندل شي.
«ارچيبالد سيس» چې په ۱۸۷۰ز کلونو کې يې ليکل کړي، اټکل کوي چې، د سامي نوم ژباړه يې د اصلي سومري ژبې له نامه نه پور شوې ده، خو بيا هم «د خدای دروازه» تفسير ته په دې سترګه کتل کېږي چې د يوې عاميانه سامي معنا ده، چې د ناسامي او ناپېژندل شوي اصلي سيمې ښودنه کوي. «ای.جی. ګلب» په ۱۹۵۵ز کال کې استدلال کړی، چې اصلي n يا بابيلا د ناڅرګندې معنا يا اصليت لرونکی دی، ځکه چې په سومر کې دې ته ورته نورې سيمې هم وې او د سومري ځايونو د نومونو داسې هېڅ بله بېلګه نه شته، چې د اکدي ژباړې ځای ونيسي. هغه په دې باور دی چې دا نوم وروسته په اکدي Bāb-ili(m) بدل شوی او دا چې، د Kan-dig̃irak سمري نوم، له سامي عاميانه ژبې نه پور شوی او اصلي نوم نه دی. په سمري ژبه د دې سامي نوم بيا ژباړه به، د «نوې سمري» پر مهال، د «اور» د درېيمې واکمنۍ پر مهال رامنځته شوی وي.
په افغانستان کې ټولیزې رسنۍ
په افغانستان کې په ټولیزو رسنیو باندې د څار مسئولیت د اطلاعاتو او کلتور وزارت پر غاړه دی چې د دغه رسنیو په ډله کې راډیویي او تلویزیوني شبکې، ډیجیټل رسنۍ او چاپي رسنۍ شاملېږي. دغه رسنۍ تر ډېره پورې په پښتو او دري ژبو باندې چې د افغانستان رسمي ژبې دي، خپرونې لري. په ۲۰۱۹ زکال کې راپور ورکړل شو چې په افغانستان کې څخه باندې ۱۰۷ تلویزیوني شبکې، ۲۸۴ راډیویي شبکې، له زرو زیاتي چاپي رسنۍ او څه باندې ۱۸۰۰ پرلیکه یا انلاین رسنیز بنسټونه شتون لري. په ۲۰۲۱ زکال کې د افغانستان د اسلامي امارت د یو ځل بیا واکمنېدو وروسته دغه اندېښنې شتون لري چې د ټولنیزو رسنیو شمېر به ورځ تر بلې پام وړ کمښت ومومي. ورته مهال د فیس بوک، انسټاګرام، ټویټر، ټیک ټاک، یوټیوب او نورو آنلاین سیسټمونو په مرسته د ډیجټل رسنیو شمېر مخ پر زیاتوالي دی. د افغانستان د اسلامي امارت ویاند زبیح الله مجاهد څرګندوي چې په افغانستان کې رسنۍ باید د اسلامي شریعت او ملي ګټو له اساساتو سره همغږې وي.
بابل
نوم
د عبري ژبې په بايبل کې، دا نوم د بابل « Babel » په بڼه ليکل شوی دی (عربي کې: بابِل Bābil) د تکوين په کتاب کې د «ګډوډ ـ مغشوشېدو» په معنا تفسير شوی دی، دا لفظ د عبري ژبې له « bilbél » نه اخستل شوی چې همدا معنا لري. د انګليسي ژبې اوسنی ټکی «babble» چې معنا يې ده (احمقانه خبرې کول، لېواله يا ګډوډه وينا) په اړه فکر کېږي چې ،دا الفاظ له همدې نوم نه اخستل شوي دي، خو مستقيمه اړیکه ورسره نه لري.
په لرغونو سندونو کې ځينې وخت له « Babylon» نه د نورو ښارونو د نامه په توګه کار اخستل شوی دی، لکه: د Borsippa ښار، چې د بابل تر اغېز لاندې سيمه کې يې موقعيت درلود او نينوا چې د لنډې مودې لپاره يې د اشوريانو له بريدونو وروسته د بابل نوم کاراوه.
جغرافيه
د فرات سيند په دواړو غړو جوړ شوی لرغونی ښار، تېرې څنډې درلودې، چې د سیند له موسمي سيلاوونو نه مخنيوی وکړي. د دې ښار پاتې شوني، د اوسني عراق د بابل په حله (Hillah) سیمه کې دي چې د بغداد سويل لور ته شا او خوا پنځه اتيا کيلو متره (۵۳ ميله) لرې پروت دی. په دې سیمه کې د خټيونو ماتو خښتو ودانۍ او پاتې شوني په پراخه کچه شته دي. د بابل په سيمه کې يو لړغونډۍ شته چې مساحت يې نږدې دوه پر يو کيلو متر دی (۱.۲۴ ميله پر ۰.۶۲ ميله) له شمال نه د سويل پر لوراو د فراست د سيند د لوېديځ پر لور پروت دی. په اصل کې دې سيند ښار په دوو برخو وېشلی دی، خو له هغه وخته راهيسې د سيند د بهېدو لوری بدلون شوی دی. په همدې بنسټ د ښار د لوېديځ د ډېرې برخې پاتې شوني تر اوبو لاندې تللي دي. د سيند لوېديځ لور ته د ښار د دېوال ځينې برخې هم پاتې شوې دي.
لرغون پېژندونکو له نوي بابلي پير نه د مخکې وخت ډېر کم آثار تر لاسه کړي دي. د پېړيو په تېرېدو سره د اوبو کچه ډېره لوړه شوې او د اوسنيو لرغون پېژندنو د لارو چارو لپاره د نوې بابلي سترواکۍ نه د مخکې وخت معياري آثار نه شته. سربېره پر دې، نويو بابليانو په ښار کې د پام وړ بيا ودانولو پروژې پر لار اچولې دي، کومو چې ډېر پخواني آثار يا ويجاړ کړي، يا پېچلي( مبهم)کړي دي. د بهرنيو واکمنو په وړاندې له پاڅونونو نه وروسته، بابل څو څو ځلې چور شوی، د يادونې وړ يې په دويمه زريزه کې هيتيان او ايلاميان دي، له هغې وروسته په لومړۍ زريزه کې نوي اشور او هخامنشي سترواکي ده. د دې ښار د لوېديځې نيمايي ډېره برخه يې اوس تر سمندر لاندې ده او د دې سیمې نورې برخې، د سوداګريزو و دانيو د جوړولو لپاره کيندل شوې ده.
په افغانستان کې ټولیزې رسنۍ
په افغانستان کې د رسنیو تاریخچه
په ۲۰۰۰مه لسیزه کې د حامد کرزي د ادارې پرمهال افغان رسنیو چټکه وده تجربه کړه او په ټول هېواد کې په لسګونو تلویزیوني چینلونه تاسیس شول. په دغه تلویزیوني چینلونو کې طلوع، د آریانا تلویزیوني شبکه، لمر، شمشاد او دولتي ملي راډیو تلویزیون شامل و. له دې سره څه باندې ۲۰۰ راډیويي چینلونه هم رامنځته شول چې تر ۲۰۱۹ زکال پورې په افغانستان کې د رسنیزو بنسټونو شمېر له ۱۸۰۰ څخه واوښت. ټولو رسنیو د افغانستان د نوو قوانینو په چوکاټ کې وده وکړه، په داسې حال چې د خبریالانو ترمنځ د ځان سانسور کولو چارې شتون درلود. افرادو ته د سپکاوي او همدارنګه د اسلامي اصولو پر خلاف د مطالبو نشرولو لپاره جزا شتون درلود.
بابل
جغرافيه
يوازې «کولډې وی» څېړنې د پخواني بابل لرغوني آثار ترلاسه کړی دي. په دې کې ۹۶۷ د خټو تختې دي چې په شخصي کورونو کې ځای پر ځای شوي، سومري ادبيات او ژبني سندونه پرې شته دي.
په افغانستان کې ټولیزې رسنۍ
په افغانستان کې د رسنیو تاریخچه
یو شمېر دولتي چارواکو هم له خپلو ځایګیو څخه په ګټنې هڅه وکړه چې خپل ارتباطي امکانات یا رسنۍ ولري، له همدې امله په ملي او سیمه ییزو کچو ادارو خپل ګڼ شمېر اخبارونه او د بریښنايي رسنیو بنسټونه لرل. د ۲۰۰۴ زکال د رسنیو قانون سانسور منع اعلان کړ، خو رسنۍ یې اړ وبللې چې له نشراتو وړاندې د اطلاعاتو او کلتور له وزارت څخه د فعالیت جواز ترلاسه کړي. په دې سره تر ۲۰۰۵ زکال پورې شاوخوا ۲۵۰ رسنیو له اطلاعاتو او کلتور وزارت څخه جوازونه ترلاسه کړل. نړیوالو بنسټونو هم د طالبانو له سقوط وروسته د نوو خبریالانو په روزنې لاس پورې کړ. ورته مهال د افغانستان د بې ثباتۍ له امله خبریالان د سرتېرو په کچه په نښه شول، هماغه ډول چې د تښتونو او په مرګ باندې د ګواښلو بېلګې یې څرګندویې دي. د نی په نامه یو غیردولتي بنسټ د رسنیو اړوند خپلو څېړنیزو چارو پر مټ د خبریالانو پر وړاندې د تاوتریخوالي پېښې تعقیب کولې. څه باندې سل خبریالانو په یوه خصوصي تلویزویني چینل باندې د دولتي مسئولینو په ورتلو اعتراض وکړ او د خبریالۍ په چارو کې یې د دولت په لاسوهنې نیوکې وکړې.
د ونزویلا د آیالاتونو نوملړ
د ونزویلا هیواد د ولایتونو نوملړ ( د ونزویلا هیواد د آیالاتونو نوملړ) نوري برخي> ۱ ونزویلا ۲ د ونزویلا د ښارونو نوملړ.
په افغانستان کې ټولیزې رسنۍ
په افغانستان کې د رسنیو تاریخچه
د خبري آژانسونو په ډله کې خپلواک خصوصي آژانس د پژواک افغان خبري اژانس دی چې په ۲۰۰۴ زکال کې د هغو افغان خبریالانو له خوا تاسیس شو چې د جګړې او سولې د راپور خپرونکي انستیتیوت سره یې همکاري لرله. دغه آژانس د افغانستان په نږدې ټولو ولایتونو کې خبریالان لري چې خبرونه په انلاین بڼه په انګریزي، پښتو او دري ژبو خپروي. د باختر خبري آژانس دولت ته اړوند بل پر لیکه یا آنلاین خبري آژانس دی.
په ۲۰۲۱ زکال کې بیاځلي د طالبانو واکمني د دغه هېواد د معتبرو تلویزیوني چینلونو پر خپرونو باندې د مخ پر زیاتوالي سانسور لامل وګرځېده. د ۲۰۲۲ زکال په مارچ میاشت کې د طالبانو د امربالمعروف او له منکراتو څخه د مخنیوي وزارت د بهرنیو سریالونو او ډرامو د نه خپرولو امر صادر کړ.
بابل
جغرافيه
له دې سره نژدې لرغوني هستوګنځايونه کيش، بورسيبا، دلبات او کوتا دي. مراد او سيپار د فرات په دواړو خواوو کې شپېته کيلو متره (۳۷ ميله) لرې دي.
سرچينې
د بابل په اړه د معلوماتو اصلي سرچينه،د دې سيمې کېندنې، د بين النهرين په يوه بله سيمه کې د ميخي لیکونو په موندل شوو ليکنو کې اشارې، په بايبل (انجيل) کې اشارې، په نورو کلاسيکو ليکنو کې معلومات (په ځانګړي ډول هرودوت)  او دويم لاس معلومات (د Ctesias او Berossus د آثارو پر بنسټ)، د دې ښار په اړه ځينې وخت نيمګړی او ځينې وخت يو له بل سره په ټکر کې انځور وړاندې کوي، ان له زېږد مخکې د شپږمې پېړۍ په اړه هم کله چې دا ښار په خپل اوج کې و، د Ctesias, Herodotus, Quintus Curtius Rufus, Strabo  او  Cleitarchus په ګډون يو لړ کلاسيکو تاريخ پوهانو هم له بابل نه لېدنه کړې ده. دا معلومات رد او بدل کره والی لري، ځينو محتوياتو یې سياسي محرکات درلودل،خو په ورته وخت کې ګټور معلومات هم وړاندې کوي.
د لومړي بابل تاريخي پوهه بايد د اوروک، نيپور، سيپار، ماري او هارادوم په څېر، په نورو سيمو کې د موندل شوو ډبرليکونو له پاتې شونو نه راټول کړای شي.
سرچینې
وېشنيزه:بابل
فرانسس هارپر
فرانسس ايلين واټکينس هارپر “Frances Ellen Watkins Harper” چې د ۱۸۲۵ ز کال د سپټمبر له ۲۴ نېټې څخه د ۱۹۱۱ د فبروري تر ۲۲ نېټې پورې يې ژوند وکړ، د غلامۍ د له منځه وړلو يوه امريکايۍ پلوې، د رايې د حق غوښتونکې، شاعره، استاده، عمومي ويناواله او ليکواله وه. د ۱۸۴۵ ز کال په پيل کې هغه يو له هغو افريقايي الاصله امريکايي مېرمنو څخه وه، چې په متحده ايالتونو کې خپره [نامتو] شوه.
هارپر چې د بلتيمور ماريلېنډ “Baltimore, Maryland” کې خپلواکه زېږېدلې ده، يوه اوږدمهاله او ډېر تاليف درلودونکې مېرمن وه چې د ۲۰ کلنۍ په عمر يې د شاعرۍ لومړنۍ کتاب چاپ کړ. د ۶۷ کلنۍ په عمر يې په پراخه کچه خپل ستايل شوي ناول (Lola Leroy “1892”) چاپ کړ، چې نوموړې ته يې د هغو تور پوستو مېرمنو په منځ کې ځای ورکړ، چې ناول خپروي.
په ۱۸۵۰ ز کال کې يې د يوې ځوانې ښځې په توګه د اوهايو په کولمبس “Columbus” کې د اتحاديې دارالعلوم “Union Seminary” کې د کورنۍ پوهې تدريس وکړ، چې ياد دارالعلوم په اصل کې د ای ام اي کليسا “AME Church” غړيتوب درلودونکی ښوونځی و. نوموړې په ۱۸۵۱ ز کال د ويليم سټېل “William still” له کورنۍ سره د اوسېدنې پر مهال د غلامۍ ضد ادبياتو ليکل پيل کړل. په ۱۸۵۳ز کال د امريکا د غلامۍ ضد ټولنې “American Anti-Slavery Society” سره له يو ځای کېدلو څخه وروسته يې د عمومي ويناوالې او سياسي فعالې په توګه خپل مسلک پيل کړ. د يادونې وړ ده، چې ويليم سټېل د پنسلوانيا د غلامۍ له منځه وړلو ټولنه “Pennsylvania Abolition Society” کې هغه ميرزا يا کاتب و، چې له کډوالو غلامانو سره يې د ځمکتلي رېل پټلۍ په اوږدو کې د لار موندلو مرسته وکړه.
هارپر يو بريالی ادبي مسلک هم درلود. په ۱۸۵۴ ز کال کې د راز راز موضوعګانو په اړه د نوموړې د شعرونو ټولګه “Poems on Miscellaneous Subjects” يوه سوداګريزه بريا وه، چې هغه يې له پاول لاورينس دونبار “Paul Laurence Dunbar” څخه مخکې تر ټولو نامتو افريقايي الاصله امريکايۍ شاعره کړه. د «دوه وړانديزونه:Two Offers» تر سرليک لاندې د نوموړې لنډه کيسه په ۱۸۵۹ ز کال په انګليسي الاصله افريقايي “Anglo-African” [خپرېدونکې] کې چاپ شوه، چې د تور پوستې ښځې له لورې د لومړۍ خپرې شوې لنډې کيسې ادبي تاريخ يې جوړ کړ.
هارپر په بېلابېلو ملي مخ پر وده ادارو کې لوړې دندې رامنځته، ملاتړ او تر لاسه کړې. نوموړې په ۱۸۸۶ ز کال د فلادلفيا او پنسلوانيا د ښخو د عيسوي زغم اتحاديې “Women’s Christian Temperance Union” له سپين څخه د پرته نورو نژادونو د برخې “Colored Section” چلوونکې يا سرماموره شوه. په ۱۸۹۶ ز کال يې له سپين پوستو څخه د پرته مېرمنو د ملي ټولنې “National Association of Colored Women” په رامنځته کولو کې مرسته او د ياد بنسټ د مرستيال رئيسې په توګه دنده وکړه.
هارپر د ۱۹۱۱ ز کال د فبروري پر ۲۲ نېټه د ۸۵ کلنۍ په عمر د ښځو د رايې کارونې حق له ګټلو څخه نهه کالونه وړاندې وفات شوه.
د ژوند لومړي وختونه او کار
فرانسس ايلين واټکېنس په ۱۸۲۵ ز کال کې د بلتيمور ماريلېنډ “Baltimore, Maryland” کې خپلواکه سيمه کې زېږېدلې ده، چې وروسته ياده سيمه وروسته ناخپلواکه (غلام) شوه. نوموړې د خپلواک مور او پلار يوازينۍ ماشومه وه. د هغې مور او پلار چې نومونه يې نامعلوم دي، دواړه په ۱۸۲۸ ز کال کې وفات شول، چې له امله يې واټکېن د درې کلنۍ په عمر يتيمه شوه. د مور له پلوه ترور او ماما يې پالنه وکړه، چې “Henrietta” او “William J. Watkins, Sr.” نومېدل او خپل وروستی نوم يې ورکړ.
واټکېنس د ۱۳ کلنۍ په عمر د يوې ګنډونکې په توګه دنده ومونده. نوموړې د يوې سپين پوستې کورنۍ لپاره د نرسې په توګه هم کار وکړ، چې د کتابونو هټۍ يې درلود. نوموړې په دې وتوانېده، چې خپل اوزګار وخت په هټۍ کې د کتابونو په لوستلو او خپلې ليکنې سره تېر کړي.
هغه په ۱۸۵۰ ز کال د ۲۶ کلنۍ په عمر د اوهايو کولمبس ته نږدې د تور پوستو زده کوونکو لپاره د “AME” کليسا غړي ښوونځي (د اتحاديې دارالعلوم:Union Seminary) کې د کورنۍ پوهې د تدريس په موخه له بالتيمور څخه لاړه. نوموړې د ښوونځي د لومړنۍ تور پوستې ښوونکې په توګه دنده وکړه. اتحاديه په ۱۸۶۳ ز کال کې هغه مهال وتړل شوه، چې “AME” کليسا خپله مالي پانګه د ويلبيرفورس پوهنتون “Wilberforce University” پېرلو ته ځانګړې کړه. ويلبيرفورس هغه لومړنی پوهنتون و، چې ملکيت او اداره يې د تورپوستو په لاس کې وه. په ويلبيرفوس کې ښوونځی د ريو جان مافين براون “Rev. John Mifflin Brown” له لورې اداره کېده، چې وروسته په “AME” کليسا کې يو مسيحي ملا و. واټکېنس راتلونکی کال د نيويارک د پنسلوانيا په يو ښوونځي کې دنده تر سره کړه.
د ليکنې مسلک
د هارپر د ليکنې مسلک په ۱۸۳۹ ز کال کې هغه مهال پيل شو، چې د غلامۍ ضد ورځپاڼه کې يې لنډې ټوټې چاپ کړې. د نوموړې سياست او ليکنې يو بل خبر کړل. د هارپر د ليکنې مسلک د هغې له واده څخه ډېر پخوا (په کره ډول ۲۰ کالونه وړاندې) پيل شو، چې د همدې له امله يې بېلابېل اثار د پېغلتوب (واتکېنس) په نوم چاپ شول.
نوموړې د شل کلنې په عمر په ۱۸۴۵ ز کال کې د ځنګل “Forest Leaves” يا د مني پاڼې “Autumn Leaves” تر سرليک لاندې د شعر لومړنی ټوک چاپ کړ. ياد کتاب نوموړې د غلامۍ د له منځه وړنې د يو مهم پلوي غږ په توګه په نښه کړه. د دې ټوک يو نقل چې له ډېرې مودې ورک و، د ۲۱ پېړۍ په لومړيو (۲۰۱۰ ز لسيزه) کې د بالتيمور د ماريلېنډ په تاريخي ټولنه “Maryland Historical Society” کې د پوه جوهانا اورټنر “Johanna Ortner” له لورې بياورغول شو. «د بېلابېلو موضوعګانو په اړه شعرونه:Poems on Miscellaneous Subjects» په نوم دويم کتاب يې خورا نامتو و، چې په ۱۸۵۴ ز کال کې يې وليکه او په راتلونکو څو کالونو کې څو ځله بيا چاپ شو.
هارپر په ۱۸۵۸ ز کال (له روساپارکس “Rosa Parks” څخه ۹۷ کالونه مخکې) فلادلفيا کې د يوې بېلې شوې ټرالۍ موټر په نښه شوې [له سپين پوستو څخه پرته نورو نژادونو لپاره] برخه کې له کېناستلو يا د خپلې څوکۍ له پرېښودلو څخه انکار وکړ. نوموړې په همدې کال يې په “Anti-Slavery Bugle” [خپرېدونکې] کې د «ما په يوه خپلواکه ځمکه کې ښخه کړئ:Bury Me in a Free Land» په نوم خپل شعر خپور کړ او د نوموړې يو له تر ټولو پېژندل شويو (نامتو) کارونو څخه شو.
په ۱۸۵۹ ز کال د هارپر د «دوه وړانديزونه:The Two Offers» په نوم کيسه انګليسي الاصله افريقايۍ “Anglo-African” ورځپاڼه کې خپره شوه، چې پّ دې سره د لنډې کيسې چاپونکې لومړنۍ ښځينه تور پوستې شوه. په همغه کال انګليسي الاصله افريقايۍ مجلې د نوموړې «زموږ تر ټولو ستره غوښتنه:Our Greatest Want» نومې مقاله خپره کړه، چې هارپر په کې د افريقايي الاصله امريکايانو د تيري عامه مذهبي مجازي معنا په مصر کې د غلامۍ پر مهال د عبراني وګړو له تيري سره وتړه. انګليسي الاصله افريقايۍ مجلې “Anglo-African Magazine” او د انګليسي الاصله افريقايۍ اونيزې ورځپاڼه دواړه د کورنۍ جګړې د وخت مهالنۍ وې، چې د غلامۍ د له منځه وړنې د پلويانو او پوهانو په منځ کې يې د مناظرې لپاره د يو جرګه ځای په توګه خدمت وکړ.
آيبک ولسوالۍ
ایبک ولسوالۍ د افغانستان د سمنگان ولایت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۸۵،۴۲۷ وگړو ته رسېږي. دا ولسوالۍ د سمنگان ولايت منځۍ (مرکز) دی.
فرانسس هارپر
د ليکنې مسلک
هارپر ۸۰ شعرونه خپاره کړل. د غلامې مور “The Slave Mother” په نوم شعر کې ليکي، چې: «هغه د هغې نه دی، که څه هم هغې وزېږوه/ د هغه لپاره د يوې مور دردونه؛ هغه د هغې نه دی، که څه هم د هغې وينه/ د هغه په رګونو کې دوران کوي؛ هغه د هغې نه دی، د بې رحمه لاسونو لپاره/ ښايي په سپين سترګۍ سره ټوټې ټوټې شي/ د کورنۍ مينې يوازينۍ بدمرغي/ چې د هغې ماتېدونکی زړه ړنډوي». په دوه بندونو يا پاړکو کې هارپر د يوې غلامې مور او د هغې د ماشوم تر منځ محدوده اړيکه په ګوته کوي، په داسې حال کې چې د کورنۍ، مورولۍ، انسانيت او غلامۍ نمونې په کې هم رانغاړي. د هارپر يو بل شعر د ۱۸۶۱ د فبروري پر ۲۳ نېته د “Anti-Slavery Bugle” [خپرېدونکې] کې د کليولېنډ د اتحاديې ساتونکو “Cleveland Union Savers” تر سرليک لاندې چاپ شو.
آيبک ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د سمنگان ولسوالۍ
فرانسس هارپر
د ليکنې مسلک
هارپر په ۱۸۷۲ ز کال کې د سويلي ژوند خاکې “Sketches of Southern Life” خپرې کړې. دې غورچاڼ د سويل د سفر او نويو خپلواکو شويو تورپوستو وګړو سره د نوموړې د کتنې تجربه بيان کړه. هغې په دې شعرونو کې د غلامۍ او بياغونې دواړو دورو پر مهال د ژوند هغه سخت حالتونه تشرېح کړل، چې تور پوستې ښځه ورسره مخامخ شوه. هارپر په يادو بېلابېلو نقشو يا خاکو کې د چلو ترور “Aunt Chloe” په نوم د يوې پخوانۍ غلامې څېره د نکل کوونکې په توګه کاروي.
فرانسس هارپر له ۱۸۶۸ ز څخه تر ۱۸۸۸ ز کال پورې په يوه عيسوي مجله کې پرله پسې درې ناولونه خپاره کړل، چې د مينې قرباني “Minnie’s Sacrifice”، کرل او رېبل “Sowing and Reaping” او ازمايښت او بريا “Trial and Triumph” دي.
د اسټرالیا لیبرال ګوند
د استرالیا لیبرال حزب په اسټراليا کې فعال قوی او ښوی لاس حزب دی. چې له ۱۹۹۶ نه تر ۲۰۰۷ پوری د جان هوارډ په مشري د اسټرالیا فدرال دولت واکی پرلاس کې واخیستي.
له ۲۰۰۹ نه تر ۲۰۱۵ پوری مسول تونی ابوټ وو له دی کال وروسته په ټاکنو کې د مالکوم ټرنبول کامیابی وروسته دی له دندی لری شو.
۱۱۳۸ (عدد)
۱۱۳۸ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۳۷ څخه  مخکي او د ۱۱۳۹ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۳۸:
په کلینډر کې
۱۱۳۸ کولاي سي:
شهزاده هری
شهزاده هری په انګلیسی Prince Harry) د هنري چارلز البرټ دیوید او شهزادګي ډیانا  کوچېنی ځوی د دوهمی ملکه الیزابت لمسی دی.
هری په پوهنتون کې له زدکړو وروسته یوڅه وخت په اسټراليا او لسوتو کې وو وروسته له هغې پوځ ته لاړ چې ۷۷ ورځی یې دافغانستان په جنګ کې د بریتانوي پوځیانو سره ملګرتیا وکړه. هغه په ۱۴ د مي میاشت ۲۰۱۸ له مګان مارکل د هالیووډ سینما اداکاری سره واده وکړ.
فرېډریک ډاګلاس
فرېډریک ډاګلاس (د ۱۸۱۷ یا ۱۸۱۸ ز کال فبروري – د ۱۸۹۵ز کال د فبرورۍ ۲۰مه) یو افریقايي‌الاصله امریکایی ټولنیز اصلاح‌غوښتونکی، د تور پوستو د غلامۍ د اصولو له منځه وړلو پلوی، ویناوال، لیکوال او سیاستوال و. کله چې په مریلنډ کې له غلامۍ نه وتښتېد، په ماساچوسټ او نیویارک کې د تور پوستو د غلامۍ د اصولو له منځه وړلو د غورځنګ رهبر شو او د غلامۍ ضد ویناوو او لیکنو په خاطر مشهور شو. دی د غلامۍ ضد غورځنګ د پلویانو له‌خوا د هغو غلام ‌لرونکو کسانو د استدلالونو په مقابل کې د ژوندۍ بېلګې په توګه وړاندې شو، چې ویل یې: غلامان د خپلواکو امریکايي وګړو په توګه د کار لپاره فکري وړتیا نه‌لري. په همدې توګه، شمالي امریکايانو په اسانۍ سره دا نه ‌شوای منلای، چې یو دومره ښه ویناوال یو وخت غلام و.
ډاګلاس خپل درې ژوندلیکونه ولیکل او د یوه غلام په توګه یې خپلې تجربې په ۱۸۴۵ز کال کې په یوه کتاب کې راټولې کړې، چې نوم یې «د یوه امریکايي غلام فرېډریک ډاګلاس د ژوند کیسه» (Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave) دی. دغه کتاب پر ډېر پلورل کېدونکي کتاب بدل شو او د غلامۍ په لغوه کېدو کې یې مهم رول درلود. ډاګلاس تر کورنۍ جګړې وروسته، د ازادو شویو غلامانو د حقونو یو فعال مبارز شو او خپل وروستی ژوندلیک یې «د فرېډریک ډاګلاس ژوند او وختونه» (Life and Times of Frederick Douglass) په نامه ولیکه، لومړی ځل په ۱۸۸۱ ز کال کې خپور شو او په ۱۸۹۲ ز کال کې یې بیاکتنه وشوه، دغه کتاب د ډاګلاس تر مرګ درې کاله وړاندې د کورنۍ جګړې او تر کورنۍ جګړې وروسته پېښې رانغاړي. ډاګلاس د ښځو د رایې ورکولو د حق کلکه دفاع وکړه او په ګڼو دولتي ادارو کې یې کار وکړ. دی لومړنی افریقايي‌الاصله امریکایی و چې د متحدو ایالتونو د مرستیال ولسمشر پوست ته د ویکټوریا ووډهول په ټاکنیز ټکټ کې نوماند شو.
د غلامۍ ژوند
فرېډریک اګېسټوس واشنګټن بیلي د مریلنډ په ټالبوټ ښارګوټي کې د غلامۍ په حالت کې وزیږېد. د زېږېدو ځای یې ښایي چې د «ټاپرز کارنر» په ختیځ کې د خپلې نیا جونګړه وي. ډاګلاس په خپل لومړي ژوندلیک کې ولیکل: "زه د خپل عمر په اړه دقیق معلومات نه ‌لرم، هېڅ کوم داسې باوري سند مې نه دی لیدلی چې زما دقیق عمر په کې وي"، خو له دې سره سره تاریخ ‌لیکوال «ډیکسون ج. پریسټون» د ډاګلاس له پخواني مالک «ارون انټوني» نه د ترلاسه شويو سوابقو له مخې وښوده چې، ډاګلاس د ۱۸۱۸ ز کال په فبرورۍ میاشت کې زیږېدلی دی. که څه هم د زیږېدو دقیقه نېټه یې معلومه نه وه، خو ده د فبرورۍ ۱۴مه د خپلې کلیزې په توګه وټاکله.
د زیږېدو کورنۍ
ډاګلاس له ګډو توکمونو نه و چې د مور له پلوه امریکایی، افریقایی او اروپایی و. تاریخ ‌لیکوال «ډېوېډ بلایټ» په ۲۰۱۸ ز کال کې د ډاګلاس په ژوندلیک کې ویلي چې: پلار یې «سپین‌پوستی» و. ډاګلاس ویلي چې مور یې «هریټ بیلي» د ده نوم «فرېډریک اګېسټوس واشنګټن بیلي» کېښود او کله چې دی د ۱۸۳۸ ز کال په سپټمبر میاشت کې شمالي امریکا ته ولاړ، ډاګلاس تخلص یې ځان ته غوره کړ، ځکه خپل دوه منځني نومونه یې لرې کړي وو.
ده وروسته له خپلې مور سره د لومړنیو وختونو په اړه ولیکل: "ویل کېږي چې زما واکمن زما پلار و، خو د دغې خبرې د سموالي په اړه نه پوهېږم... په ماشومتوب کې له موره جلا شوی یم... د مریلنډ په هغه برخه کې چې زه ترې وتښتېدم، دا یو دود دی چې ماشومان په کوچنیو عمرونو کې له میندو جلا کوي... په یاد مې نه دي چې ما دې خپله مور کله د ورځې په رڼا کې لیدلې وي. د شپې به له ما سره وه، تر څنګ به مې پرېوتله او زه به یې ویده کولم، خو زما تر ویښېدو ډېره مخکې به رانه تللې وه."فرېډریک په ماشومتوب کې له مور نه تر جلا کېدو وروسته له خپلې مورنۍ نیا «بټسي بیلي» او مورني نیکه «ایزاک» سره ژوند کاوه، په دوی کې یې نیا غلامه وه او نیکه یې آزاد و. نیا یې «بټسي» تر ۱۸۴۹ ز کال پورې ژوندۍ وه. د فرېډریک مور ۱۲ مایله (۱۹ کلیومتره) لرې په یوه کرونده کې پاتې شوه او تر مرګ وړاندې یې یوازې څو ځله له فرېډریک سره لیده کاته وشول.
له غلامۍ تر آزادۍ
ډاګلاس په لومړیو کې هڅه وکړه چې له «فریلنډ» نه وښتي، خو بریالی نه‌ شو، فریلنډ هغه کس و چې دی یې له څښتن نه په مزدورۍ بېولی و. په ۱۸۳۷ ز کال کې یې په «بالټیمور» کې له یوې آزادې تور پوستې ښځې «انا موري» سره وکتل. انا موري تر ده پنځه کاله مشره وه او دی پرې میئن شو. د دغې ښځې آزاد حالت په ده کې هم آزادۍ ته د رسېدو پر امکان باور پیاوړی کړ. موري دی وهڅاوه او د مرستو او پیسو له لارې یې په هڅو کې د ده ملاتړ وکړ.
ډاګلاس د ۱۸۳۸ ز کال د سپټمبر په ۳یمه نېټه، د فیلاډلفیا، ویلمینګټون او بالټیمور له رېل‌لارې نه شمال لوري ته تلونکي رېل‌ ګاډي ته وخوت او بریالۍ تېښته یې وکړه. فکر کېږي، هغه ځای چې دی په کې رېل‌ګاډي ته وخوت، د اوسنیو «هاربر ایسټ» او «لېټل ایټلي» سیمو تر منځ و.
ډاګلاس د «مریلنډ» ایالت په «هارفورډ» ښار کې «هاور ډي ګریس» سیمې ته ورسېد، دا سیمه چیساپيک خلیج ته د ور بهېدونکي سوسکوهانا سیند د جنوب‌ختیځ ساحل په اوږدو کې پرته ده. که څه هم ده د مریلنډ-پنسلوانیا له ایالتي کرښې نه ۲۰ مایله (۳۲ کیلومتره) واټن درلود، خو د غلامانو د یوه بل ایالت «دلاور» په رېل‌لاره تګ اسانه و. ډاګلاس د بېړۍ چلوونکي یا ماڼوګي هغه جامې واغوستې، چې «موري» ورکړې وې، موري له خپلو پیسو نه د سفر د لګښتونو لپاره څه برخه هم ورکړه، د پېژندنې او خوندیتوب هغه پاڼې هم ورسره وې، چې له یوه تور پوستي بېړۍ چلوونکي نه یې وړیا ترلاسه کړې وې.
ډاګلاس له پراخ «سوسکوهانا» سیند نه په «هارو ډي ګریس» کې په بخاري بېړۍکې «پریویل» ته تېر شو، بیا د «دلاور» ایالت «ویلمینګټون» ښار ته روان شو. له هغه ځایه د «دلاور» سیند په اوږدو کې د بخار د یوې بېړۍ په مرسته په پنسلوانیا کې د فیلاډلفیا «کواکر ښار» ته ولاړ چې دا د غلامۍ ضد سنګر و. ډاګلاس په نیویارک ښار کې، د غلامۍ ضد خوځښت د یوه مخکښ غړي «ډېوېډ راګلز» امن کور ته ورغی. د آزادۍ پر لوریې ټول سفر، تر ۲۴ ساعتونو کم وخت ونیو. ډاګلاس وروسته نیویاک ته د خپل تګ په اړه ولیکل:
په وار وار دا پوښتنه رانه شوې ده چې په لومړي ځل مې چې ځان په آزاده خاوره کې ولید، څه احساس مې درلود او زما لوستونکي ښايي همدې ته ورته تلوسه ولري. زما په تجربه کې داسې څه ډېر کم دي چې په اړه یې قانع کوونکی ځواب ورنه‌کړای شم. یوه نوې نړۍ مې پر مخ خلاصه شوې وه. که ژوند «د وینې تر جریان» او «نفس ایستلو» ور هاخوا څه وي، ما په یوه ورځ کې دومره ژوند وکړ چې د غلامۍ له یوه کال ژوند سره نه دی برابر. هغه مهال ډېر د خوشحالۍ احساس و چې کلیمات یې په ښه ډول تشرېح کولی شي. هغه لیک چې نیویارک ته له رسېدو ورسته مې سملاسي یوه ملګري ته ولیکه، په کې ومې ویل: "داسې احساس مې کاوه، لکه څوک چې د وږیو زمریانو له کوره تښتي." کړاو او غم ښايي د تیارې او باران غوندې انځور شي، خو ښادي او نېکمرغي د بوډۍ د ټال په څېر د قلم او پنسل وړتیا ګواښوي.
کورنی ژوند
ډاګلاس او انا موري پنځه بچیان لرل: روسټا ډاګلاس، لویس هنري ډاګلاس، فرېډریک ډاګلاس جې ار، چارلز ریمونډ ډاګلاس او اني ډاګلاس (اني ډاګلاس په لس کلنۍ کې مړه شوه).
په ۱۸۸۲ ز کال کې د انا موري تر مړینې وروسته ډاګلاس د نیویارک د هانووې ښار له یوې سپین‌پوستې او غلامۍ ضد «هلن پیټس» سره واده وکړ. «هلن» د ډاګلاس د ملګري «ګیډیون پیټس» لور وه. پیټس له مونټ هولیوک کالج نه فارغه وه. کله چې په واشنګټن کې اوسېده، په یوه فیمینسټي خپرونه کې یې د الفا په نامه کار کاوه. پیټس وروسته د ډاګلاس د سکرترې یا مرستیالې په توګه کار وکړ.
مړینه
ډاګلاس د ۱۸۹۵ ز کال د فبرورۍ میاشتې په ۲۰مه نېټه په واشنګټن ډي سي کې د ښځو د ملي شورا په ناسته کې ګډون وکړ. په دې جلسه کې دی د درېځ مخ ته راوستل شو او په ولاړه چکچکې ورته وشوې،خو تر دغې ناستې څو شېبې وروسته په کور کې د زړه د سختې حملې له امله د ۷۷ کلونو په عمر مړ شو.
د پاکستان د هوايي ډگرونو لړليک
په دې مخ کې د پاکستان د ملکي هوايي ډگرونو، پوځي اډو او نورو وړو هوايي ډگرونو لړليک راغلی. په پاکستان کې نژدې ۱۳۹ هوايي ډگرونه دي. د پاکستان تر ټولو لوی هوايي ډگر د کراچۍ په ښار کې د جناح نړيوال هوايي ډگر دی. په دغه هوايي ډگر کې په يوه وخت ۴۲ الوتکې الوتنې او ناستنې کولای شي. همداراز دا هوايي ډگر د مسافرينو ۱۶ ورونه لري. هر کال له همدغه هوايي ډگر نه ۶ ميليونه مسافرين سفرونه کوي. خو دا هوايي ډگر پخپله په يوه کال کې تر ۱۲ ميليونه مسافرينو سفري برداشت لري. د دې تر څنگ د لاهور، اسلام اباد، پېښور او کوټې نړيوال هوايي ډگرونه د پاکستان په کورنيو الوتنو کې ډېره ونډه لري.
د پاکستان ټول ملکي هوايي ډگرونه د پاکستان د ملکي هوايي چارواکو لخوا چلېږي. په دغو کې د سيالکوټ نړيوال هوايي ډگر چې د پاکستان او د لوېديځې اسيا لومړنی شخصي هوايي ډگر دی په شخصي توگه کورنيو او نړيوالو الوتنو ته ځانگړی شوی چې د همدغه هوايي ډگر خاوند د سيالکوټ د سوداگرۍ او صنعت څانگه ده. د پاکستان ټول پوځي هوايي ډگرونه د پاکستان د هوايي ځواک لخوا اداره کېږي خو په دې کې پرته له داهميال پوځي هوايي اډې چې په راولپېنډۍ کې او د تربېلا پوځي هوايي اډه هغه هوايي ډگرونه دي چې د پاکستان د پوځ لخوا اداره کېږي.
لړليک
ICAO location identifiers are linked to each airport's Aeronautical Information ملکيation (AIP), where available.
د هوايي ډگر نومونه په زغرد دا ښکاره کوي چې هوايي ډگرونه د سوداگريزو الوتنو لپاره ځانگړې شوي.
د هوايي ډگرونو تر ټولو لوی ترافيکي بهير
The following table provides details of the major traffic flows (by airport) in Pakistan in terms of passenger numbers, aircraft movements, cargo as well as mail during the year 2007. The results were collected by the Civil Aviation Authority of Pakistan.
حفيظ الله امين
مخينه زده کړې او دندې
حفيظ الله امين د حبيب الله زوی د ۱۳۰۸ لمريز لېږدېز کال د کابل ولايت د پغمان ولسوالۍ د قاضي خېلو د کلي په يوه روښانده کورنۍ کې زېږېدلی او د يوه دولتي مامور زوی وو. امين لا کوشنی وو، چې پلار يې په حق ورسېد. د ده پلار د خپل ټول ماموریت پر مهال تر ۷ رتبې پورته نه وو تللی. حفيظ الله امين د پلار تر مړينې وروسته د خپل مشر ورور عبدالله، چې هغه مهال د يوه لومړني ښوونځي ښوونکی وو، تر پالنې او روزنې لاندې ونيول شو. ده خپلې لومړنۍ زده کړې د پغمان په لومړني ښوونځي کې پای ته ورسولې. منځنۍ زده کړې يې د کابل په دارالمعلمين کې ترسره کړې. تر دې وروسته يې د کابل پوهنتون د شمېر پوهنې او پنځپوهنې (رياضي او فيزيک) په څانگو کې خپلو زده کړو ته ادامه ورکړه او بيا يې بری ليک ترلاسه کړ. د ساينس پوهنځي تر پای ته رسولو وروسته يې لومړی د کابل په دارالمعلمين کې د ښوونکی په توگه، بيا وروسته د ابن سینا لېسې د مدير مرستيال په توگه او ورپسې د ابن سينا ليسې د مدير په توگه دندې ترسره کړې. پر ۱۳۳۶ لمريز (١٩٥٧ ز) کال د ښوونې او روزنې د ادارې په څانگه کې د لوړو زده کړو لپاره د امريکا متحدو ايالتونو ته واستول شو. هلته کولمبيا پوهنتون کې د روزنپوهنې په زده کړو بوخت شو. د زده کړو د بشپړېدو په پایله کې يې د ماسټرۍ پوهنيزه درجه واخيسته او هېواد ته راستون شو. هېواد ته تر راستنېدو وروسته د کابل پوهنتون د ښوونې او روزنې په پوهنځي کې د پوهنيارۍ په پوهنیزې درجې سره د استاد په توگه په کار وگومارل شو. تر دې وروسته يو ځل بيا د ابن سينا لېسې د مدير په توگه او ورپسې د کابل د دارالمعلمين د مدير په توگه دنده ترسره کړه. دا مهال يې له نور محمد تره کي سره اړيکي ټینگ شول. امين په دارالمعلمين کې تر څه مودې دندې سرته رسولو وروسته د ښوونې او روزنې وزارت کې د ښوونکي د روزنې د نوي جوړ شوي مديريت پر دنده وگومارل شو. پر ۱۳۴۱ ل (١٩٦٢ ز) کال په کانکور ازموينه کې تر بري وروسته د دوکتورا د اخيستو په نيت يو ځل بيا امريکا ته ولاړ. دی پر ۱۳۴۲ لمريز کال په امريکا کې د افغان زده کړيالو په کالنۍ غونډه کې د افغان زده کړيالو د ټولنې د مشر په توگه وټاکل شو. دا ځل دی له هېواد څخه د باندې د افغانستان د زده کړيالو په ټولنه کې د لومړی ځل لپاره په سياست کې ننوت او په سياسي کارندتياوو يې پيل وکړ. د زده کړې په وختونو کې چې کله نوموړی د لنډمهال لپاره د کولمبيا پوهنتون په انگړ کې د زده کوونکيو نړۍ کې اوسېده، دا هماغه مهال وو چې حفيظ الله امين د مارکسيزم سره لېوالتیا ومونده، که څه هم چې د شپېتو لسيزه د گډوډۍ لسيزه وه چې هر څوک د سياست په ډگر کې نه پرېښودل کېدل، خو د کولمبيا پوهنتون له پلوه کوم داسې خنډ نه وو.
حفيظ الله امين پر ۱۳۴۴ لمريز (١٩٦٥ ز) کال پرته د دوکتورا له اخيستلو بېرته خپل هېواد ته راستون شو، له نور محمد تره کي سره تړاو ټینگ کړ او د گوند په سپارښتنه يې د پارالمان په ۱۲ دوره کې ولسي جرگې ته له پغمان ولسوالۍ څخه ځان د وکيل په توگه نوماند کړ، خو پاتې راغی. تر دې وروسته يې په رابعه بلخي لېسه کې يو کال د ښوونکی په توگه او بيا ورپسې يې درې کاله په ابتدايي تدريساتو رياست کې دنده ترسره کړه. نوموړی ډېر ژر د افغانستان د خلک دیموکراتیک گوند غړی شو، او د همدغه گوند يو ډېر وتلی لوړ پوړی مارکسيست خلقی شو.
حفيظ الله امين دافغانستان پارالمان ته د ټاکنو په ۱۳ دوره کې ځان ولسي جرگې ته نوماند کړ او هغه مهال د پغمان ولسوالۍ د خلکو د استازي په توگه په ټاکنو کې بريالی شو او ۴ کاله د پغمان ولسوالۍ د وکيل په توگه پاتې شو. نوموړی پر ۱۳۵۲ ل کال په افغان وسله وال پوځ کې د افغانستان د خلق دموکراتيک گوند د پازوال په توگه ددغه گوند په گټه تبليغ او ترويج زيات او لا کارنده کړ، چې وروسته يې د ۱۳۵۷ ل کال د غويي د مياشتې پر ۷ نېټه د هېوادمشر محمد داود پرضد او د هغه د واکمنۍ د راپرزولو په خاطر په وسله وال پاڅون کې ډېره مرسته ورسره وکړه.
د ۱۳۵۷ لمريز کال د غويي د ۷ نېټې پاڅون
د ۱۳۵۷ لمريز کال د غويي پر ۶ سردار محمد داود نور محمد تره کی او د افغانستان د خلق دموکراتیک گوند يو شمېر نور جگپوړي غړي ونيول او بنديان يې کړل. پر دې بله ورځ يانې د غويي پر ۷ حفيظ الله امين پر هېوادمشر سردار محمد داود باندې د کودتا مشري پر خپله غاړه واخيسته او د پوځ ځینو پوځي ټولگيو ارگ کلابند کړ.
د سردار محمد داود خان د مړينې نه وروسته نو بيا د خلق ډيموکراټيک گوند د افغانستان واکمن گوند شو او په همدې توگه نور محمد ترکی چې په هغه وخت کې د گوند مشر وه، ولسمشر وټاکل شو او حفيظ الله امين او ببرک کارمل د ولسمشر د لومړي وزير مرستيالان شول. په همدغه وختونو کې په هېواد کې د مارکسيستي او لېنېني اصلاحاتو د پلی کولو په غبرگون کې ډېر خلک ددوی مخې ته ودرېدل او د خلکو لخوا گڼ شمېر بلواگانې وشوې.
په هېواد کې گډوډۍ همداسې روانې وې او همدغه نوي رژيم د روسيې مرستو ته اړ وه. دا د ترکي او د ليونېد برېژنف تر مېنځ د ليده کاته وه چې د حفيظ الله امين د گوښه کېدو پرېکړه وشوه.