cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حفيظ الله امين
د ترکي وژنه
وروسته له دې چې نور محمد ترکی بېرته کابل ته راستون شو نو د حفيظ الله امين نه يې وغوښتل چې د هغه سره وگوري. د حفيظ الله امين شرط دا وه چې که چېرته د روسيې سفير الېکساندر پوزانوف د ده د ژوند ضمانت وکړي نو دی به د ترکي سره به وگوري. دا ضمانت هغه ته ورکړ شوی وه خو د ايماندارۍ له مخې نه وه ورکړ شوی. کله چې حفيظ الله امين د خلکو ماڼۍ ته راغی نو په دغه وخت کې ډزې وشوې. امين جوړ روغ د دې ځای نه په تېښته بريالی شو، بيا لږه شېبه وروسته حفيظ الله امين د خپلو پلويانو سره ماڼۍ ته راستون شو او د ماڼۍ يو ساتندوی ته يې امر وکړ چې ترکی بندي کړي.
په ۱۴ د سېپټمبر, ١٩٧٩ کال کې امين د حکومت واک په خپل لاس کې ونيوه. يو څو ورځې وروسته د حفيظ الله امين حکومت داسې اعلان وکړ چې ترکی د يوې "ناجوتې ناروغۍ" له امله مړ شو.
د روسانو له خوا د حفيظ الله امين وژل کېدل
د دسمبر میاشتې په ۲۲ مه، روسۍ سلاکارانو افغان وسله والو ځواکونو ته مشوره ورکړه ترڅو د تانکونو او نورو مهمو تجهیزاتو څخه د ساتنې لپاره لاس په کار شي. په همدې حال کې، له کابل څخه د باندې سیمو ته مخابراتي اړیکې د شلیدو په حال کې وې او په دې توگه د پلازمینې مخابراتي اړیکې د هیواد له نورو سیمو سره پرې شوې. ددې حالت په لیدو، امین د ولسمشری دفتر د تاج بیگ ماڼۍ ته ولیږدوه او په دې فکر کې وو چې دا ځای به د نیواک په وخت کې په اسانی سره وساتل شي. پنځه ورځې وروسته د دسمبر په ۲۷ مه، د شوروي اتحاد د استخباراتي ادارې (KGB)د ځانگړو ځواکونو د (Alpha Group)چې د افغاني سرتیرو جامې یې اغوستې وې، په کابل کې د ولسمشرۍ په مانۍ باندې برید وکړ او د لږ تلفاتو په زغمولو سره یې ولسمشر حفیظ الله امین او د هغه ۲۰۰ ساتونکي ووژل. پر همدغه ورځ يې په تاج بېک ماڼۍ کې حفيظ الله امين او د ده جگپوړيو چارواکو ته په خواړو کې زهر ورکړل. ددې ترڅنگ د شوروي ځانگړو ځواکونو (Spetsnaz) د کابل د تیلي کمونیکیشن یا مخابراتو مرکز په چاودنه کې له منځه یووړ او په دې توگه د افغانستان وسله وال ځواکونه فلج شول او تر هغه جوخت د ماښام په ۷:۰۰ بجو کې یې د کورنیو چارو وزارت هم ونیوه. په ترمز کې د شوروي پوځي قومانداني د امین تر نیول کیدو پورې انتظار ونه ایست او سمدلاسه یې د کابل رادیو له لارې د ببرک کارمل یو غږیز پیام چې له وړاندې ثبت شوی وو او په هغه کې ویل شوي وو چې افغانستان نور د امین له واکمنۍ څخه خلاص شوی دی، خپور کړ. د شوروي د کمونست گوند سیاسي بیرو وویل چې هغو دا کار یوازې ددې لپاره ترسره کړ ترڅو د افغانستان او شوروي ترمنځ د ۱۹۷۸ کال هغې معاهدې ته چې د ولسمشر تره کي له خوا د دوستۍ د معاهدې، همکارۍ او ښه گاوندیتوب په موخه لاسلیک شوی وو، خپله وفاداري په ډاگه کړي. د شورویانو له قوله د حفیظ الله امین وژل کیدل د افغانستان د انقلابي شورا پریکړه وه. شورویانو وروسته ببرک کارمل چې تر دې وړاندې له چکوسلواکيا څخه شوروي اتحاد ته تللی وو، په مسکو کې اوسېده او بيا تر کودتاه څه موده مخکې شورویانو د بگرام هوايي ډگر ته له ځان سره بېولی او هلته يې له ځینو نورو جگپوړيو گونديانو سره پټ ساتلی وو، د افغانستان د هېوادمشر په توگه د کابل پر پلاز کېناوه.
د سي آی اې CIA د جاسوسۍ تور
د لومړي ځل لپاره د روسيې حکومت او رسنيو په حفيظ الله امين د سي آی اې د جاسوس تور ولگاوه، دا يو داسې تور و چې په امريکا او په نوره نړۍ کې ېې شک سره ورته کتل. ددغې ادعا په وړاندې يو بل قوي دليل دا و چې حفيظ الله امين تل په خپلو رسمي غونډو کې او نورو ځايونو کې د روسيې د سوسياليستي هېواد سره دوستانه اړيکې څرگندولې. او بيا وروسته د هغه د مړينې څخه او د هغه د دوه ځامنو د مړينې څخه، د حفيظ الله امين د ښځې له قوله داسې ويل کېدل چې هغې غوښتل خپل د بچيانو سره د روسيې پخواني هېواد ته ولاړه شي، ځکه چې د هغې خاوند تر پايه پوې د روسيې اتحاد ته وفاداره و.
نورې لوستنې
حفيظ الله امين حفيظ الله امين حفيظ الله امين حفيظ الله امين حفيظ الله امين حفيظ الله امين وېشنيزه:افغان کميونيسټي واکمنان وېشنيزه:افغان کمونيستان وېشنيزه:د افغانستان د خلق د ډيموکراټيک گوند سياستوال
لاکهيډ مارتين آر کيو ۱۷۰ سېنټينل
لاک هیډ مارټین آر کیو ۱۷۰ سنټینل (په انگرېزي:Lockheed Martin RQ-170 Sentinel) یوه څارگره بې پيلوټه الوتکه ده چې د امریکې د هوایي ځواک لخوا کارېږي. د مالوماتو له مخې دغه ډله الوتکې کولای شي په ډېره لوړه ارتفاع کې شاوخوا ۵۰ زره فوټو پورې والوزي. دا کولای شي چې په هوا کې د څو ساعتو لپاره ودرېږي. گڼ حساس وسایل لري چې مخابراتي تماسونه، کیمیاوي وسایل او په ځانگړي ډول د ایران په برخه کې د اټومي وسلو ځای معلومولای سي دا الوتکۍ په ځمکه کې په سخته اراضي کې د داسې متحرکو تصاویرو د اخیستو قابلیت لري چې د خلکو او شیانو خوځښت په کې معلومېږي او دا هغه قابلیت دی چې سټلایټ یې نه لري.
سرچینې
وېشنيزه:بې پيلوته الوتکې
مګان دوشس ساسکس
مګان دوشس ساسکس' په انګلیسی Meghan Duchess of Sussex) (ریچل مګان مارکل) زوکړه ۱۹۸۱ ماډله او امریکایی فیلمی اداکاره ده. هغي تر ډیره د ریچل زین په نوم په سوتس تلویزیونی پرګرام کې چې له یو اس ای نټورک تلویزیون خپریده کار کړی.
خروشتهي ليکدود
تاريخ
تر دې مهاله چي د لرغونو ليکنو او په ځانگړې توگه  د خروشتهي ليکدود په اړه څيړني تر سره شوي ، داڅرگندوي چي خروشتهي ليکدود د اوسني افغانستان په ختېزو سيمو کي منځ ته راغلۍ او تعميم شوېدئ. په دې اړه انگليسي نامتولرغونپوه  ويلسن  ( Wilson, Horace Hay man 1786-1860) په خپل  (( لرغوني اريانا )) نومي اثر کي ليکي چي :  خروشتهي ليک له اره اريايې ليکدود دئ  ،  چي  د امو  او اباسين  تر منځ سيمو کي رائيج وو. د نامتو ژبپوه کارل بوهولر  Karl Bühler (1879-1963)    په وينا د خروشتهي ليکدود نوم  دهغه ليک د بنسټ ايښوونکي د نوم څخه اخستل شوېدئ چي ( خروشته ) نومېدئ. ( ښايې دا نوم د اوسني خروټو قوم د نوم سره تړاو ولري  )  د نوموړي په باور په خروشتهي ليکدود کي يوشمير ږغونه د براهمي ليکدود څخه را  نقل  شويدي ، په خروشتهي ليکدود کي ږغ لرونکي او بېږغه توري شته چي  پخوا په  براهمي ليکدود کي هم موجود وه ، او ښايې   خروشتهي ليکدودد براهمي  ليکدود تر اغېزي لاندي وده کړې وي. خو هغه څه چي څرگند دي هغه د اوسني افغانستان په ختيزو سيمو کي د دې ليکدود پياوړۍ شتون او همدلته د همدې ليکدود منځ ته راتلل دي.
خروشتهي يوازي ليکدود وو او که ژبه هم وه؟
د بيلا بيلو پوهانو څيړنو ښودلې ده چي خروشتهي يو ځانگړئ ليکدود دئ. دې ليکدود ژبه نه درلوده ، د هغه مهال ليکوالو د مروجو ژبو د ليکبڼي په توگه کار ولۍ دۍ. د هغو کتېبو او ډبر ليکونو څخه چي په بيلا بيلو زمانو او سيمو پوري اړه لري ، دا څرگنده شوېده چي د همدې ليکدودپه مرسته د يوناني  ، سانسکريت ، پارا گريت او نورو ژبو مفاهيم او مطالب  ليکل شويدي. راپسون نامتو ژبپوه  EJ Rapson (1861-1937)   )  د خروشتهي ژبي  زيات شمير ليکني ، کتيبې ، ډبر ليکونه او مسکوکات  په خپل   (( خروشتهي ليک))  نومي اثر کي را پيژندلي او څيړلي دي . په خروشتهي ليکدود ليکل شوي نامتو کتېبو څخه د بيلگي په توگه  د صوات کتېبه  چي په ١٨٣٨ زيږديز کال د مسون په وسېله وپيژندل شوه ، په باميان کي د ونو پر پوست ليکل شوي ليکني چي په ١٩٣٠ زيږديز کال وپيژندل شوې، د باجوړ کتېبه چي په ١٨٨٩ زيږديز کال وموندل شوه  . په  ١٨٤٣ زيږديز کال د جلال اباد په بېمارانو کلي کي د ښاغلي مسون په وسيله  خروشتهي کتېبه وموندل شوه او په دې ډول په سلگونو نوري کتيبې چي د افغانستان په دننه او د اوسني افغانستان د سياسي کرښو بهر  تر لاسه شويدي.
موندنه
د دې ليکدود د لوستلو لپاره چا زيار گاللئ او د کومو معيارونو پر بنسټ يې د دې ليکدود اوازونه پېداکړيدي ؟ ژبپوهانو د دې لرغوني ليک د لوستلو لپاره د يوناني ژبي مفاهيم معيار گرځولي دي. د لومړي ځل لپاره په ١٨٣٠ زيږديز کال د مسکوکاتو پر مخ د يوناني ليکدود او خروشتهي ليکدود گډ ليکونه ولوستل شوه ، لومړۍ  د مسکوکاتو يوناني ليک ولوستل شو  او بيا د يوناني ژبي څخه ترلاسه شوئ تعبير  د خروشتهي ليکدود لپاره هم ومنل شو ،  له هغه وروسته د خروشتهي ليکدود د پوهېدلو لپاره د يوناني ليکدود او ژبي  کاريدل  معياروگرځیدل. د نړۍ د بيلا بيلو هيوادونو څخه بيلا بيلو ژبپوهانو او لرغونپوهانو د خروشتهي ليکدود په اړه څيړني او پلټني کړيدي ، چي د بيلگي په توگه د يوشمير نومونه را يادوو : د خروشتهي ليکدود زيات شمېر کتيبې او ليکني د انگلېسي لرغونپوه  مسون په زيار د ( د څيړنو مهال   د١٨٣٣ څخه تر ١٨٣٥ زيږديز کال پوري  )  پيژندل شوي او تر لاسه شويد ي. سر اورل ستاين (د څيړنو مهال د ١٩٠٠ څخه تر ١٩١٣ زيږديز کلونوپوري ) راپسون    (د څيړنو مهال  د  ١٩١٤ څخه تر ١٩٤٧ زيږديز کلونو پوري )  او زيات شمير نوربهرني څيړونکي  يادولای شو چي د خروشتهي ليکدود په پيژندلو ، پيدا کولو او لوستلو کي ارزښتمنه ونډه اخستې ده. د دې تر څنگ يو شمير کورنيو پوهانو او څيړونکو هم د دې ليکدود په اړه هر اړخيزي څيړني او پلټني تر سره کړيدي ، چي د علامه حبيبي ، استاد کهزاد ، مرحوم دوست شېنواري  او پوهاند داکتر الفشاه ځدراڼ  نومونه تر ټولو وړاندي د يادولو وړ دي.
پر مسکوکاتو د خروشتهي ليکدود  دوې بيلگي
د لرغوني خروشتهي ليکدود يوه بيلگه چي د حېوان پر پوست ليکل شوېده د خروشتهي ليکدود ( ٣٧ ) اوه دېرش توري اود هغو فونيک ږغونه
اخځونه
١ -- حبيبي ، عبدالحئ. تاريخ خط و نوشته های کهن افغانستان. چاپ دوم. ١٣٧٧.
٢ – الفشاه ، ځدراڼ. کتېبه ها ومسکوکات افغانستان. ( کابل : پوهنتون کابل ) ١٣٦٧.
٥ – بيلا بيل ويب سايټونه  www.dkpdindia\www.booksformind.com\www.ancientscripts.com
او يوشمير نور.
وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه
حضرت سلطان ولسوالۍ
حضرت سلطان ولسوالۍ د افغانستان د سمنگان ولایت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۶،۶۹۰ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنگان ولسوالۍ
ارواپوهنه
ارواپوهنه (په انګلیسي: psychology) د دوو کلمو څخه جوړه شوې ده، (psyche) د روح په معنا او (Logos) د‌ مطالعې او زده کړې په معنا ده. د سایکالوژۍ لغوي معنا د روح مطالعه ده، دې علم ته عقلي فلسفه هم وايي، سایکالوژي، روانشناسي او اروا پوهنه درې مروجې اصطلاحگاني دي، چې د روح پېژندنې معنا لري. په اروپايي او لاتیني ژبو کي سایک psyche کلمه د باد، دم، چوف او د نفس په معنا ژباړل کېږي مگر په اصطلاح کې ارواپوهنه د سلوک علم دی. بايد پوه شو، چې سلوک څه ته وايي؟ سلوک د یو کس غبرگون په یو ځانگړي وخت او په یو ځانگړي چاپیریال کي سلوک بلل کیږي. څرنګه چې بشر خپل او د خپل چاپېریال د خلکو سلوک پېژندلو ته اړتیا لري؛ نو په دې اساس د وګړو د سلوک مطالعې لپاره د بشري علومو یوې ډېري مهمې څانګې یعنې (اروا پوهنې)  ته اړتیا شته د سایکالوژۍ اصلې موخه دا ده، چې د خپل ځان او نورو وګړو غبرګون په یو خاص وخت او په خاص  چاپیریال کې مطالعه کړي.
له مارکسیزم وړاندې کمونیزم
په داسې حال کې چې کارل مارکس او فریدریک انګلس کمونیزم د یو سیاسي خوځښت په توګه تعریف کړ، له هغه وړاندې داسې ورته نظریاتو شتون درلود چې کولای شو هغه کمونیستي تجربیات وبولو. خپله مارکس بدوي کمونېزم د بشریت د لومړۍ ښکار ټولونکې ډلې حالت باله. مارکس دغه نظریه مطرح کړه چې یوازې هغه مهال چې انسانانو اضافي ارزښت تولید کړ خصوصي مالکیت وده وکړه.
له تاریخ وړاندې
کارل مارکس او نورو لومړنیو کمونیستي نظریه ورکوونکو باور درلود چې ښکار ټولوونکې ټولنې چې له پالوئتیک دورې څخه یې د کالکولیتیک دورې د کرنیزو ټولنو تر مهاله ژوند کاوه په اساسي ډول برابري غوښتونکې وې. او له همدې امله هغه د هغوی آیدیالوژي بدوي/لومړنی کمونېزم باله. له مارکس را وروسته سوسیالیستانو او لرغون پوهانو دغې نظریې ته وده ورکړه او د لومړني کمونېزم په اړه یې څېړنه ترسره کړه. د هري ډبلیو.لیدلر په خبره؛ یو له هغو لیکوالانو څخه چې په لومړني کمونېزم یې باور درلود د رومي رواقي فلسفې لرونکی سنکا و چې څرګنده کړې یې وه: «لومړنۍ/بدوي دوره څومره خوشاله دوره وه ځکه د طبیعت ټول نعمتونه مشترک و... دوی طبیعت ټولو ته اړوند باله او دغه لیدلوري عامه شتمني د دوی لپاره په خوندي مالکیت اړولې وه». له همدې امله هغه باور درلود چې دغه ډول لومړنۍ ټولنې تر ټولو بډایه ټولنې وې ځکه بې وزلۍ شتون نه درلود.
د مسو دوره
دا استدلال شوی چې په سند دره کې د شخړو او ټولنیزو سلسله مراتبو د نشتوالي له امله د سند درې تمدن د یوې لومړۍ کمونیستي ټولنې بېلګه ده. یو شمېر نور بیا استدلال کوي چې د سند درې د تمدن دغه ډول ارزونه ناسمه ده.
له کلاسیکې دورې وروسته تاریخ
پیتر کروپوتکین استدلال کوي چې د ګډې مرستې او ګډې دفاع عناصر چې د منځنیو پېړیو د منځني کمون پر مهال څرګند شوي او همدارنګه د هغو صنفي نظام په معاصر انارشېزم، کمونېزم او سوسیالیزم کې له ځان څخه د دفاع ټولیزو احساساتو ته ورته دي. په اروپا کې د دویمو منځنیو پېړیو وروسته، د مسیحي کمونیستي او کمونالیستي نظریاتو ملاتړ کوونکې بېلابېلې ډلې ځینې مهال د اصلاح غوښتونکو عیسویانو له خوا منل کېدلې. د ۱۲ مې پېړۍ په لومړیو کې یوه پروتستانت ډله چې له لیون څخه یې سرچینه اخیستله او د والدنسي یانو په نوم پېژندل کېدله د خپلې شتمنۍ مالکیت یې د خپل قانون د کتاب له مخې برابروه، خو د کاتولیک کلیسا له خوا له ځورونې سره مخ وه او اړ شوه څو پیمونت ته په شاه شي.
سویلي امریکا
د چاچاپویا کلتور د لرغون پېژندنې او د واک څرګندونکې معمارۍ د شواهدو نه لرلو له امله، هغه شواهد چې د ټولنې د مشرانو لکه پاچایانو او یا هم اشرافو څخه یې تمه کېده؛ د یوې مساوات غوښتونکې او د سلسله مراتبو د نه لرونکې ټولنې په توګه ښوول شوی.
آسیا
څېړونکو د هغې ټولنې د کمونیستي طبیعت اړوند چې له نهمې پېړۍ څخه تر ۱۲ مې پېړۍ پورې د الاحسا په چاپېر کې د قرمطیانو له خوا رامنځته شوې وه، څرګندونې کړي دي.
اروپا
توماس مونتزر د آلمان د بزګرانو د پراخو شخړو پر مهال لوی اناباپتیست کمونیستي خوځښت رهبري کړ. د جرمني د بزرګرانو په پراخو شخړو کې د توماس مونتزر له کار څخه د انګلز تحلیل دې پایلې ته ورسېد چې هغه مهال چې کمونیستي انقلاب رامنځته شو، د یو ښاري پرولتاریا له خوا یې مشري کېدله، نه د یو بزګري پوځ له خوا.
په ۱۶ مه پېړۍ کې انګلیسي لیکوال توماس مور د ګډ مالکیت پر بنسټ ټولنه په خپله کتاب Utopia کې انځور کړه چې رهبرانو یې د عقل څخه په کار اخیستو اداره کوله. د انګلستان په کورنۍ جګړو کې ګڼ شمېر ډلو له دغې نظریې ملاتړ وکړ. خو یو شمېر نورو په ځانګړي ډول Diggers ډلې له کمونیستي او د زارعت پالنې د نظریې له آرمانونو ملاتړ وکړ. د دغو ډلو پر وړاندې د اولیور کراموېل او ګراندیانو چلن په سم حالت کې مخالف او تر ډېره دښمني ډوله و. انګلز د انګلیس په کورنۍ جګړې د برابرونکو (Levellers) سیاسي خوځښت د پرولتاریايي ډلې په توګه په پام کې نیولی و چې د یوې تخیلي سوسیالیستي ټولنې لپاره یې جګړه کوله. په داسې حال کې چې له هغه وروستو مفسرینو دغه ډله د یوې بورژوازي ډلې په توګه چې د سوسیالیستي ټولنې په لټه کې نه وه؛ بللې ده.
په ۱۸ مه پېړۍ کې د روڼ آندۍ دورې پر مهال په فرانسه کې یو شمېر لیبرال لیکوالانو په مخ پر زیاتېدوني ډول د خصوصي مالکیت پر بنسټ نیوکې پیل کړې چې آن دغه نیوکې د هغو د لغو کولو تر غوښتنې ورسېدې. دغه ډول لیکنې د یو شمېر مفکرینو لکه پیاوړي دیني فیلسوف ژان ژاک روسو له خوا وشوې. روسو د ټولنیز قرارداد (The Social Contract) تر نامه لاندې  په خپل اغېزمن کتاب کې (۱۷۶۲ زکال) د پاچایانو د حکومت پر ځای د وګړیز حاکمیت پر بنسټ سیاسي نظام انځور کړ او د نابرابرۍ په اړه یې په خپلو څرګندونو کې (۱۷۵۵ زکال) د خصوصي مالکیت د زیان منوونکو اغېزو په اړه ادعا وکړه چې د خصوصي مالکیت اختراع د «جرم، جګړې، وژنو او ځورونو» لامل ګرځي او تمدن له ستونزو سره مخ کوي. روسو چې د یو کالونیست په توګه را لوی شوی و د روم کاتولیک کلیسا د یانسنیست (Jansenist) خوځښت تر اغېز لاندې و. یانسنیست خوځښت د رومن کاتولیک له ارتودوکس ترینو سقفانو سرچینه اخیسته چې په اوولسمه پېړۍ کې یې د رومن کاتولیک کلیسا د اصلاح په موخه د سکولاریزاسیون او پروتستانېزم د درولو هڅه کوله. د یانسنیزم یو له اصلي موخو څخه د کلیسا په سلسله مراتبو کې له اشرافي فساد څخه مخه نیول و.
شمالي امریکا
په «ژواندانه کې له کمونیزم» څخه د لئویس هنري مورګان توصیف، چې د شمالي امریکا د ایرکوا وګړو له خوا عملي کړای شو د یو شمېر څېړنو له مخې چې د Ely S. Parker او د هغوی په همکاری ترسره شو له مارکسیزم څخه د وړاندې کمونېزم د ډول په توګه په پام کې ونیول شو. د مورګان آثار د لومړني(بدوي) کمونېزم په اړه د مارکس او انګلز توصیف ته الهام بخښونکي و آن د دې لامل وګرځېدل چې دا باور رامنځته کړي چې کمونېستانو ته ورته لومړۍ ټولنې له اروپا بهر په لویدیځې نیمې کرې کې د امریکايي بومي وګړو او له استعمار وړاندې ټولنو ترمنځ شتون درلود.
د انقلاب دوره
د ۱۸ مې پېړۍ له وروستیو څخه د ۱۹ مې پېړۍ تر نیمايي پورې دوره کې له مارکس وړاندې ګڼ شمېر سوسیالیستانو ژوند کاوه، خپلې نظریې یې نشر کړې او هغو ته یې وده ورکړه. په دغو سوسیالیستانو کې چارلز فوریه، لوئي بلانکی، پیر جوزف پرودون، پیرلروکس، توماس هاجسکین، کلود هنری دوسن سیمون، ویلهلم وایتلینګ او آتین کابه همدارنګه یو شېر آرمان پلوي سوسیالیست لیکولان لکه رابرت اوون چې ځینې مهال د کمونیست په توګه بلل کېده؛ شاملېدل.
کارل مارکس او معاصره دوره
مارکس کمونېزم د بشریت لومړی حالت باله چې له هغو وروسته کلاسیکه ټولنه، فئوډالېزم او د کپېټلیزم اوسنی حالت رامنځته شو. هغه وړاندیز وکړ چې په ټولنیز تکامل کې بل ګام باید کمونېزم ته بېرته تګ وي.
په معاصر ډول کې کمونیزم په ۱۹ مه پېړۍ کې د اروپا په کارګري خوځښتونو کې وده وکړه. د صنعتي انقلاب په پرمختګ سره سوسیالیستي منتقدینو د کارخونو د بې وزله کارګرانو د طبقې د رامنځته کولو له امله چې په سختو شرایطو کې به یې کار کاوه او همدارنګه د شتمن او بې وزله ترمنځ د فاصلې د زیاتوالي له امله په کپېټلیزم نیوکې کولې.
ګوګل ژباړن
ګوګل ژباړن یاهم ګوګل ترانسلت د ګوګل شرکت اړوند یو ماشینې ژباړن دی چې په ۲۸ افریل ۲۰۰۶م کال کار پیل کړ اوس مهال له ۱۵۰ زياتې ژبې پښتو په شمول يو بل ته ژباړي.
د پښتو موقیعت
پښتو ژبه په ۲۰۱۶م کال کې ګوګل ژباړن ته په رسمي توګه ور اضافه شوه.
عنایت الله
رښتوني تل یادیږي! استاد عنایت الله خان د مرحوم محمد حدیث زوی، چې د زیږیدو نيټه یې کره معلومه نه ده، خو په کال ۱۳۶۵ د دلوې په ۱۰ د خپل اصلي ټاټوبي یعني شاهيکوټ ، رودات ولسوالی د اخندزادگانو کلي څخه ترور او په شهادت ورسید.
خرم او سرباغ ولسوالۍ
خرم او سرباغ ولسوالۍ د افغانستان د سمنگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۰،۷۰۴ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنگان ولسوالۍ
د زیات شوي ارزښت ورکړېنه
د زیات شوي ازرښت ورکړېنه (انگریزي: (value-added tax (VAT) هغه ورکړېنه ته ویل کیږي چې د یوه محصول په ارزښت باندې ور اضافه کړای شوې وي. او د هر محصول د تولید وروسته د پېرلو پر مهال د پېرودونکي لخوا ادا کیږي.
وېشنيزه:ورکړېنې وېشنيزه:د زیات شوي ارزښت ورکړېنه
تايي هنر
تايي هنر يا تايلنډي هنر ( Thai art  ) د هنر مختلف ډولونو ته اشاره کوي لکه معمارۍ ، مجسمه ، نقاشي ، ټوکر ، آرائشی هنرونه ، هنري ، سیرامیک او ځینې نور چې په تایلینډ کې له تاریخي وخت راهیسې رامینځته شوي. په داسې حال کې چې بودیزم د بودا د انځورونو او مذهبي موضوعاتو د ډیری مجسمو او انځورونو سره د تایلینډ په هنر کې مهم رول لوبولی دی، طبیعت ، د نباتاتو او حیواناتو په شمول، او همدارنګه افسانوي مخلوقات د تای هنر اصلي الهام دی چې د رنګارنګ شکلونو سره په مختلفو هنرونو کې راڅرګند شوی دی. په معاصر تای هنر کې ، دودیز هنري کارونه لاهم د پام وړ شتون لري او د هنرمندانو تصورات اغیزه کوي.
شاليد
په لسمه پېړۍ کې له يون نان څخه جنوب ته د تايلنډي وګړو تر مهاجرت مخکې، د جنوب ختيځې اسيا اصلي ټاټوبی د زرګونو کلونو لپاره د بېلا بېلو ځايي ټولنو کور و. د انسان د فوسیلونو کشف لکه لامپانګ انسان د پخوانیو انسانانو یوه بیلګه ده. دا پاتې شوني د لومړي ځل لپاره په لامپانګ ولایت کې د کیندنو په ترڅ کې وموندل شول. د دې موندنو عمر د پلیسټوسین په وخت کې 1,000,000-500,000 کاله وړاندې اټکل شوی. د تيږو وسيلې چې 40,000 کاله پخوانۍ تاریخ لري موندل شوي، پشمول د مای هانګ سون په تام لوډ راکشیلټر کې او په کربي کې د لونګ رونګرین راکشیلټر، ټاپوزول تایلینډ. د لرغون پېژندنې موندنې چې د 18,000-3,000 کلونو تر منځ ژوند لري، په عمده توګه د غارونو او ډبرې سرپناهونو څخه ترلاسه شوي او د هایین هوا ښکاريانو خوراک دی.
سرچينې
وېشنيزه:هنر تاريخ
بېنيټو جیورېز
بنېټو پابلو جیورېز ګارسیا (په اسپانیوي ژبه: [beˈnito ˈpaβlo ˈxwaɾes gaɾˈsi.a]  (اورېدل)؛ د ۱۸۰۶ کال د مارچ په ۲۱ زېږېدلی او د ۱۸۷۲ کال د جولای په ۱۸ مړ شوی، یو مکسیکویي سیاستوال او لېبرال وکیل و چې له ۱۸۵۸ کال څخه يې تر خپلې مړینې پورې (په ۱۸۷۲ کال کې دفتر کې)  د مکسیکو د ۲۶ ولسمشر په توګه خدمت وکړ.  هغه یو زاپوتیک او لومړنی ولسمشر و چې د مکسیکو لرغونی/اصلي اوسېدونکی و.
په اواخاکا کې په یوه بېوزله کلیواله کورنۍ کې زېږېدلی او په نوې ځوانۍ کې یتیم شو، جیورز د خپل تره له خوا ساتل کېده او بالاخره په ۱۲ کلنۍ کې د اواخاکا ښار ته کډه شو چېرته چې د هغه خور ژوند کاوه. د یوه عامي فرانسېسکان له خوا يې لومړنۍ مرسته ترلاسه کړه چې د ديني علومو په یوه مدرسه کې شامل شو، وروسته یې د علومو او هنر په خپلواکه مؤسسه کې زده‌کړې پیل کړې. د قاضي په توګه تر منصوب کېدو وروسته يې په ۳۰ کلنۍ کې له مارګاریتا مازا سره چې د اروپايي ميراث لرونکې وتلې ټولنزې کورنۍ څخه وه د اواخاکا په ښار کې واده وکړ. هغه د مؤسسې/انسټیټیوټ له دورې راهیسې  د ښار او اواکساکا ایالت په لېبرال سیاست کې فعال و، د لېبرال جنرال انتونیولوپزډې سانتااننا (Antonio López de Santa Anna) تر ګوښه کېدو وروسته يې ملي/هېوادنی شهرت تر لاسه کړ. هغه د ولسمشرانو خوان الوارېز او اېګناسیو کومن فورټ تر لاس لاندې د لېبرال سموونو یوه برخه و. په ۱۸۵۸ کال کې د کومونفورټ او خوارېز له استعفا سره د سترې محکمې د رییس په توګه د مکسیکو د اساسي قانون رییس شو. هغه د سموونو په جګړه کې د محافظه کارانو پر ضد د بریالۍ مبارزې مشري وکړه او د جمهوري مشرتابه لپاره د فرانسې د لاسوهنې او محافظه کارانو پر ضد بریا ته ورسېده. هغه په طبعي مړينه د ولسمشرۍ په مقام کې ومړ.
تر مړینې وروسته يې خوارز په مکسیکو کې د مکسیکي ناسوسیالیزم او د بهیرنۍ لاس وهنې پر وړاندې د مقاومت د وتلي سمبول په توګه د بحث وړ و. د ډېری لېبرالیانو په څېر هغه متحده ایالاتو ته د مکسیکو د پراختیا د بېلګې په نظر کتل، په مقابل کې يې محافظه کارانو اروپا د پرمختګ بېلګه بلله. هغه له متحده ایالاتو سره د کاري اړيکې ارزښت درک کړ او د سموونو د جګړې په بهیر کې يې د خپل دولت رسمی‌توب خوندي کړ، حال دا چې محافظه کاران د اروپايي قدروتونو له خوا په رسمیت پېژندل شوي وو. هغه پر کاتولیک کلیسا د مدني قدرت د غوره‌والي په ګډون ځانګړو اوصولو لکه؛ قانون ته درناوی او د سیاسي شخصیت لرې کولو او پوځ ته پابند و. خوارز د ملي دولت د پياوړي کولو په لټه کې و او پر ایالتونو يې خپل مرکزي واک ټينګ کړ، چې ټول رادیکال/سخت دریځي لېبرالیان او ایالتي لېبرالیان له دې موضعې سره مخالف وو. د اروپا د یرغل په شړلو کې د خوارز بریا، د خوارز د تصدۍ د دورې لاتیني امریکایانو «د خپلواکۍ لپاره دویمه جګړه، د اروپايي ځواکونو لپاره دویمه ماته او د فتحې دویم بدلون» باله.
د هغه تر مړینې وروسته د اواخاکا ښار د هغه په ویاړ له خپل رسمي نوم سره د «ډي خوارز» کلیمه زیاته کړه او بېلابېل ځایونو او مؤسسات هم د هغه په نوم ونومول شول. د هغه د زېږېدلو ورځ (د مارچ ۲۱) په ټوله مکسیکو کې د عام هېوادني جشن په توګه له ملي رخصتۍ سره نمانځل کېږي. هغه یوازینی مکسکويي وګړی دی چې له دغه ویاړ څخه برخمند دی.
لومړنی ژوند او زده‌کړې
خوارز د اواخکا د سېن پابلوګويلاتایو په یوه غرنۍ سیمه کې د خامو خښتو په یوه کور کې زېږېدلی چې له هغه مهال راهیسې د هغه په نوم نومول شوې او اوس د سېراخوارز په نوم پېژندل کېږي. د هغه مور او پلار برګيدا ګارسیا او مارسلینو خوارز دواړه زاپوتیک بزګران وو. هغه یوه مشره خور لرله. کله چې خوارز درې کلن و مور او پلار يې دواړه د شکرې ناروغۍ له امله مړه شول. څه موده وروسته يې نیکه او انا هم مړه شول، له دې امله یې وروسته تره لوی کړ. هغه خپل مور او پلار"indios de la raza primitiva del país,"  وبلل چې معنا يې "هندیان د هېواد له لرغوني نژاد څخه" ده.
هغه تر ۱۲ کلنۍ پورې د غنمو په کروندو کې کار کاوه او شپون و. د هغه خور د کار کولو لپاره د اواخاکا ښار ته لاړه او په هم‌هغه کال نوموړی ښار ته لاړ تر څو په ښوونځي کې شامل شي. هلته هغه د انتونیو مازا په کور کې د کورني خدمت‌کار په توګه کار ترلاسه کړ چې خور يې هلته اشپزه/پخوونکې وه، هغه مهال هغه یوازې په زاپوتیک ژبه خبرې کولی شوی.
په دغه حساس وخت کې د انتونیو سالانووا په نوم یو عامي فرانسیسکان او صحاف چې د زده‌کړې لپاره د ځوان د لېوالتیا او ځېرک ذهن تر اغېز لاندې راغلی و له خوارزم سره مرسته وکړه. سالانووا د ښار اکاډمۍ ته د هغه د ننوتلو تیارۍ ونیوه تر څو وکولی شي هغه ته تعلیم ورکړي او یو کشیش شي. د هغه لومړنۍ زده‌کړې نيمګړې وې،  خو هغه ډېر زر د لاتيني ژبې زده‌کول پیل کړل او د انتصاب لپاره يې خپلې ثانوي زده‌کړې په داسې حال کې چې لا ډېر کوچنی و بشپړې کړې. خو خوارز وپوهېده چې د کشیش کېدو لپاره هېڅ احضار نه لري، په ۱۸۲۷ کال کې يې د علومو او هنر په انسټيټیوټ/مؤسسه کې د حقوقو په برخه کې زده‌کړې پیل کړې. دا په اواخکا کې د لېبرال ژوند د روښان‌فکرۍ مرکز و، هغه په ۱۸۳۴ کال کې د حقوقو له سند سره فارغ شو.
د انارګل دوديزه عنعنوي مشاعره
د انارګل دوديزه عنعنوي مشاعره
دا مشاعره هر کال د پسرلي د راتګ او د کندهار د مشهوري ميوې انارو د ګل د غوړېدو سره غوندي او د هيواد د بيلابيلو ولایتونو ترڅنګ د ګاونډيو هيوادونو څخه هم دې مشاعرې ته شاعران،ليکوالان، ادیبان، او د ادب د ډګر مخکښان را ټوليږي.
بلاغت
بلاغت یو قانع کولو هنر دی، چې د ګرامر او منطق سره یوځای (یا مناظره -Martianus Capella ته مراجعه وکړئ) د وینا له دریو پخوانیو هنرونو څخه دی. د بلاغت موخه د هغه تګلارو څېړل دي دي چې لیکوالان یا ویناوال یې په ځانګړو حالاتو کې د ځانګړو اورېدونکو د خبرولو، قانع کولو یا هڅولو لپاره ترې ګټه اخلي. دا دود چې په آتن کې د پنځمې پېړۍ په لمړیو کې را منځ ته شو، ولس "خلکو" داسې یوه تګلاره را منځ ته کړه چې له نور خلکو سره په غونډو، ټولنو او مجلسونو کې په اغېزمنه توګه خبرې وکړي. ارسطو بلاغت په هره قضیه کې د مشاهدې د یو فکري استعداد په توګه تعریف کوي چې د قناعت اسباب را منځ ته کوي. له هغه ځایه چې په هنر کې وړتیا د هرې حقوقي قضي د بریا لپاره، په مجلس کې د وړاندیزونو د تصویب لپاره، یا هم په مدني غونډو کې د شهرت لپاره، اړینه ګڼل کېده. ارسطو دا "د منطق د ساینس او ​​د سیاست د اخلاقي څانګې ترکیب" بولي. بلاغت په عموم ډول د ځانګړو حالتونو لپاره د استدلالونو د پوهې، کشف او پراختیا لپاره څېړنیزې تګلارې چمتو کوي، لکه د ارسطو د اورېدونکو د حذب لپاره درۍ هڅونکې: لوګوس (دلیل)، پیتوس (احساسات)، او ایتوس (اعتبار یا وړتیا). د بلاغت پنځه منل شوي اصول یا د قانع کوونکې وینا د وړاندې کولو پړاوونه لومړی په کلاسیک روم کې را منځ ته شوي دي چې: اختراع ، ترتیب، تنظیم، حافظه او وړاندې کول دي.
محدوده
پوهانو له پخوانیو وختونو را په دې خوا د بلاغت په برخه کې پراخ بحثونه ترسره کړي دي. که څه هم ځینو بلاغت د سیاسي ویناوو د ځانګړې ساحې لپاره محدود کړی و، عصري پوهانو د کلتور ټول اړخو د پوښښ لپاره دا پوهه پراخه کړه. د بلاغت عصري څېړنې د پخوانیو وختونو په پرتله خورا لویه متنوع لړۍ تر پوښښ لاندې راولي. لکه څنګه چې کلاسیک بلاغت وینا کونکي په داسې ډول روزل چې په عامه غونډو او ادارو لکه محکمو او مجلسونو کې د اغیزمنو قانع کونکو په توګه څرګند شي، عصري بلاغت د انساني وینا څېړنه په پراخه کچه ترسره کوي. بلاغت پوهانو د سیاست او قانون د دودیزو برخو سر بېره، د طبیعي او ټولنیزو علومو، غوره هنرونو ، مذهب، ژورنالیزم ، دیجیتلي رسنیو، کیسو، تاریخ ، نقشه ایستلو او مهندسۍ په ګډوڼ د ډېری برخو لیدلوري تر څېړنې لاندې نیسي.
له هغه ځایه چې پخوانیو یونانیانو ته عامه سیاسي ګډون خورا ارزښت درلود، بلاغت په سیاست باندې د یوې پراخې نفوذ کوونکې وسیلې په توګه راڅرګند شو. په پایله کې، بلاغت له خپل سیاسي سرچینې سره تړلي پاتې شو. خو حتی د لوېدیځ د وینا اصلي ښوونکي – د فلسفې استادان - د بلاغت په دې محدود لیدلوې باندې بحث وکړ. د فلسفې د استادانو لکه ګورجیاس په وینا، یو بریالی بلاغت پوه پرته له دې چې په یوه برخه کې تجربه ولري، کولای شي په هره موضوع باندې د قناعت وړ خبرې وکړي. دا تګلاره وړاندیز کوي چې بلاغت کولای شي د هر تخصص د اړیکو د وسیلې په توګه وکارول شي، نه یوازې د سیاست. له هېلین څخه په ستایلو کې، ګورجیاس حتی په خپله خوښه په افسانه کې له بلاغت څخه کار واخست ترڅو د تروجان د جګړې د پیل په لامل کې د افسانوي ترای هیلن بې ګناه ثابته کړي.
یو بل مشهور بلاغتي تیوریست ته په کتو، افلاطون د هنر په اړه د هغه د منفي لیدلوري پر بنسټ د بلاغت پراختیا تعریف کړه. هغه د فلسفې په استادانو نیوکه وکړه چې بلاغت یې د حقیقت د موندلو پر ځای، د يوې دوکه کوونکې تګلارې په توګه کارولی دی. په "ګورجیاس" کې چې د هغه د سقراطي د ویناوو څخه ده، افلاطون بلاغت داسې تعریف کړ چې په محکمو او مجلسونو کې د ناپوهو خلکو قانع کول دي. د افلاطون له لیدلوري، بلاغت یوازې د پخلي په څیر د غوړه مالۍ یوه بڼه ده، چې په خوندور کولو سره د غیر صحي خوړ څخه  د ناخوښۍ مخه نیسي. له دې امله، افلاطون د اوږد نثر هر ډول وینا په پام کې نیولې چې موخه یې د بلاغت پر بنسټ یې د غوړه مالۍ موخه درلوده. خو، ځینې پوهان له دې لیدلوري سره مخالفت ښودلی چې افلاطون بلاغت ته سپکاوی کړی او پرځای یې د هغه د وینا د پیچلو بلاغتي اصولو پر بنسټ یو نمایش ګني.
ارسطو بلاغت خپل ښوونکي څخه ترلاسه کړی او همدارنګه یې د بلاغت د دریو ډولونو د تعریف پر مټ یې خپل تمرکز محدود کړچې دا دری عبارت دي له - مشورتي، مشاجره یي یا قضایي او دودیز. لا هم، سره له دې چې هغه موجوده بلاغتي تیوریو ته نظم ورکړ، ارسطو د بلاغت تعریف پراخ کړ، هغه يې په یوه ټاکل شوي حالت کې د قناعت د  مناسبې وسیلې پېژندلو وړتیا وبلله، په دې توګه بلاغت یوازې په سیاست کې نه بلکې په ټولو برخو کې پلي کېدو وړ وګرځېد. کله چې یو څوک فکر کوي چې په بلاغت کې شکنجه شامله ده (په دې معنی چې د شکنجې عمل د قناعت یا جبر یوه بڼه ده)، دا روښانه ده چې بلاغت یوازې په علمي شرایطو کې نه لیدل کېږي. خو د منطق پر بنسټ ضعیف استدلال (په ځانګړې توګه، د تعلیلي قیاس پر بنسټ) د بلاغت د بنسټ په توګه لیدل کېده.
خو، د ارسطو له زمانې را په دې خوا، منطق بدلون موندلی دی. د بېلګې په توګه، نمونه یي منطق یو لوی پرمختګونه کړی چې په بلاغت کې هم سمونونه راولي. لا هم، ارسطو همدارنګه عمومي محدودیتونه هم په نښه کړل چې د عامه سیاسي فعالیت په برخه کې د بلاغت په هنر تمرکز کوي. هغه بلاغت په مشروط یا احتمالي برخه پورې محدود کړل: یعنې هغه مسایل چې ډیری مشروع نظرونه یا استدلال مني.
د بلاغت په اړه عصري نوي-ارسطویي او نوي فلسفي دریځونه د فلسفې د استادانو او ارسطو ترمینځ وېش په نښه کوي. نوي ارسطو پلوه په عموم ډول بلاغت د سیاسي وینا په توګه تر څېړنې لاندې نیسي، پداسې حال کې چې د نوو-فلسفي استادانو نظریات وایي چې بلاغت دومره محدود نه دي. بلاغت پوه مایکل لیف د دې دریځونو ترمینځ شخړه د بلاغتو په توګه د "لوښي" په توګه بیانوي چې په کې  "یو شی" شتون لري. نوي-ارسطویې نظریه د بلاغت مطالعه په داسې ساحه کې محدودوي، چې د بلاغت د تیوري، انتقاد او عمل ډیری اړینې کاروني له پامه غورځوي. په ورته وخت کې، نوي سوفیستان ګواښ کوي چې بلاغت د یو اړخیز نظري ارزښت څخه هاخوا پراخ کړي.
د تیرې پیړۍ په ترځ کې، هغه خلک چې د بلاغت مطالعه یې کوله هڅه کړې ده چې د دې پوهې لمن د وینا له متنونو هاخوا د خپل  پراخه کړي. کینیت برک ټینګار وکړ چې انسانان په سمبولیک ډول د ګډو ځانګړتیاو او ګټو په پیژندلو سره د شخړو د حل لپاره بلاغت کاروي. د ماهیت پر بنسټ، انسانان په تشخیص کې ښکیل دي، ترڅو یا خپل ځان، یا یو بل کس یوې ډلې ته منسوب کړي. د تشخیص په توګه د بلاغتو دا تعریف د بلاغت محدوده له ستراتیژیکې او ښکاره سیاسي هڅونې څخه د تشخیص تر خورا اغیزناک تاکتیکونو پورې چې د سرچینو په پراخه لړۍ کې موندل کېږي، پراخه کړي.
د ډیرو پوهانو تر منځ چې د بورک د فکر لیکه تعقیبوي، جیمز بویډ وایټ د بنسټيز بلاغت په خپله نظریه کې  بلاغت د ټولنیزې تجربې د پراخې ساحې په توګه په نظر کې نیسي. د ټولنیز جوړښت د تیوریوتر اغېز لاندې، وایټ استدلال کوي چې د یو هېواد دود  د ژبې له پر بنسټ "جوړ شوی" دی. لکه څنګه چې ژبه په خلکو اغېزه کوي، خلک په ژبه تر اغېزه لاندې راولي. ژبه په ټولنیز ډول جوړه شوې، او په هغه پورې اړوند د خلکو په معنی پورې اړه لري. ځکه چې ژبه محدوده نه ده او د حالت سره سم بدلون کوي، د ژبې بنسټیزه کارونه بلاغتي بڼه لري. وایټ وایي چې یو لیکوال  تل هڅه کوي چې نوې نړۍ جوړه کړي او خپل لوستونکي دې ته قانع کوي چې دا نړۍ په متن کې و مومي.
هرکله چې خلک خبرې کوي یا یو مفهوم منځ ته راوړي، د بلاغت په بهیر کې ښکیل دي. حتی د ساینس په ډګر کې، چې یو وخت یوازې د پوهې د موضوعي ازمایښت او وړاندې کوونکي په توګه لیدل کېده، ساینس پوهان باید خپل لوستونکي قانع کړي چې د دوی موندنې ومني او وښيي چې د دوی مطالعه یا تجربه په معتبر ډول ترسره شوې او د کافي شواهدو په پایله کې را منځ ته شوي دي چې د دوی د پایلو ملاتړ کوي.
د بلاغت د پراخې ساحې تعریف ستونزمن کار دی. خو په ډېری تګلارو کې سیاسي ویناوي د ځانګړو تخنیکونو او د قناعت د مفکورې د څېړنې لپاره د بېلګې په توګه پاتې دي، چې د ډیری لخوا د "بلاغت" د مترادف په توګه ګڼل کېږي.
ولادیمیر زیلنسکي
ولادیمیر زیلنسمي نن یوه نۍ (یکشنبه) ۲۱ د افریل ۲۰۱۹م کال د اوکراین په ولسمشریزو ټاکنو کې نوی ولسمشر وټاکل شو.
ښاعلی زیلنسکي د ټاکنو په دویم پړاو کې برلاسی شو او خپل سیال ته یې ماتی ورکړه نوموړی له دی مخکې یو تلویزیونی ټوکمار وو چې د تلویزیون په پرده یې یوه سیاسي خپرونه پرمخ وړه په دی خپرونه کې زیلنسکي په ناڅاپی توګه ولسمشرې ته رسیږي.
عبدالصبور
شيخ القران مولانا عبدالصبور يو افغان ديني عالم، قرآن پوه او داعي دی چې اوسمهال د افغانستان په سطحه د مجمع علمي علماء افغانستان رئيس دی.
مخينه
نوموړی په لغمان ولايت کي زيږيدلی دی.
زده کړې
زده کړې يي د هجرت په ديار پيښور کې کړې دي. او له پېښور پوهنتون څخه په ديني علومو کې ماستري لري.
دندې
مولانا عبدالصبور خپل وخت د قرآن په لور دعوت ته وقف کړی او رسمي دندې يي نه دي ترسره کړي. که څه هم چې اوس د مجمع علمي علماء افغانستان بسټگر او رئيس دی.
قرآن پوهنې دورو لړۍ
شيخ القران مولانا عبدالصبور د افغانستان په سطحه د قرآن پوهنې دورو بسټگر دی. نوموړي د افغانستان په مختلفو ولايتونو کې د قرآن پوهنې دورو له لارې په سلگونه زره هېوادوالو ته د اسلام او قرآن پيغام رسولې.
ليكلي اثار
مولانا عبدالصبور ازادې ليکنې کړي او هم يي څو رسالې چاپې کړي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:افغانان وېشنيزه: ديني عالمان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه پوهان وېشنيزه:مولويان وېشنيزه:ملايان
دره صوفي بالا ولسوالۍ
دره صوفي بالا ولسوالۍ د افغانستان د سمنگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۵۲،۴۷۳ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنگان ولسوالۍ
فرېډریک چوپېن
فرېډریک فرانسوا چوپېن (Fryderyk Franciszek Chopin؛ زوکړه د ۱۸۱۰م کال د مارچ ۱ – مړینه د ۱۸۴۹م کال د اکټوبر ۱۷مه) د رومانټیک دورې یو پولنډی کمپوزر او پیانوغږوونکی وو چې په عمده توګه یې د سولو پیانو لپاره لیکنې کولې. هغه د خپل عصر د تکړه موسیقي غږوونکي په توګه خپل نړیوال شهرت ساتلی دی، د چا چې «شاعرانه هوښیارتیا د مسلکي تخنیک په اساس وه او ځکه په خپل نسل کې بې ساری وو».
چوپېن د وارسا دوچي په زیلازوا وولا کې وزېږېد او په وارسا کې لوی شو چې په ۱۸۱۵م کال کې د پولنډ کانګرس یوه برخه شوه. هغه چې یو عجیبه ماشوم وو، په موسیقي کې یې خپلې زده‌کړې پای ته ورسولې او خپل لومړني اثرونه یې په ۲۰ کلنۍ کې مخکې له دې چې پولند څخه لاړ شي، د ۱۸۳۰م کال د نومبر له پاڅون څخه یوه میاشت مخکې، په وارسا کې کمپوز کړې. په ۲۱ کلنۍ کې په پاریس کې مېشت شو. له هغه وروسته – د خپل ژوند په وروستیو ۱۸ کلونو کې یې – یوازې ۳۰ عامه نندارې ترسره کړې او د سالون صمیمي فضا یې غوره وګڼله. هغه د خپلو کمپوزونو په خرڅولو او د پیانو په درس ورکولو سره، کوم څه لپاره چې ډېرو خلکو غوښته، د خپل ژوند لګښتونه برابرول. چوپېن له فرانز لیسټ سره ملګرتیا جوړه کړه او د خپلې معاصرې موسیقۍ ملګرو لکه رابرټ شومان لخوا وستایل شو.
له ۱۸۳۶ څخه تر ۱۸۳۷ پورې له ماریا ووډزینسکا سره له ناکامه کوژدنې وروسته، هغه له فرانسوۍ لیکوالې اورورې ډوپین (په خپل مستعار نوم، جورج سانډ باندې نامتو) سره یوه له پېچلتیا ډکه اړیکه وساتله. په ۱۸۳۸-۱۸۳۹م کلونو کې له سانډ سره د مایورکا څخه د هغه یوه لنډه او ناخوښه لیدنې د هغه د کمپوز جوړونې ترټولو ډېر تولیدوونکې دورو په توګه ثابته شوه. د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې، هغه د خپل هڅوونکي جېن سټرلینګ لخوا مالي ملاتړ کېده، چې هغه هم پلان جوړ کړ ترڅو په ۱۸۴۸م کال کې له سکاټلند څخه لیدنه وکړي. چوپېن د خپل عمر ډېری برخه کې له خرابې روغتیا څخه برخمن وو. هغه په ۱۸۴۹م کال کې په پاریس کې د ۳۹ کلنۍ په عمر په لوړ ګومان د نري رنځ له امله تشدید شوي زړه التهاب له امله ومړ.
د چوپېن ټولو کمپوزونو کې پیانو شامله ده. ډېری یې د انفرادي پیانو لپاره دي، که څه هم هغه دوه پیانويي کنسرټوان، څو مجلسي سندرې او له پولنډي شعرونو سره کابو ۱۹ سندرو البوم ولیکلې. د هغه پیانو لیکنه له تخنیکي اړخه سخته وه او د ساز محدودیتونو ته یې وده ورکړه، د هغه خپلې نندارې د ظریف بدلون او د هغوی حساسیت له امله د پام وړ وګرځېدې. د هغه د پیانو لویو کارونو کې د مازورکاس، والتس، ناکټورنس، پولونایزس، د ساز تصنیف (چې چوپېن هغه د ساز نسل په توګه خلق کړ)، اېټوډان، امپرومپټوسان، سکرزوسان، وړاندیزونه او سوناټان چې ځینې یې د هغه له مړینې وروسته خپاره شول، شامل دي. د پولنډ ځایي موسیقي، د جي اس باخ کلاسیک دود، موتزارت او شوبرټ او د پاریس سالونونو فضا چې هغه به تل د هغوی مېلمه وو، د هغه د کمپوز جوړونې سټایل باندې اغیزه درلودله. په سټایل، هارموني او موسیقۍ فورم کې د هغه نوښتونه، او د موسیقۍ او نشنالیزم سره د هغه اړیکه، د ټولې رومانټیک دورې کې او له هغه وروسته هم اغیزناکه وو.
ماشومتوب
فرېډریک چوپېن د وارسا ختیځ ۴۶ کیلومټرۍ کې (۲۹ مایلي) په زیلازووا وولا کې، چې په هغه وخت کې دوچي وارسا وه، د پولنډ یو ایالت چې د ناپولیون لخوا تاسیس شو، وزېږېد. د ۱۸۱۰م کال د اپرېل ۲۳مه کې د تعمید غسل په لیکل شویو سوابقو کې، د هغه د زېږېدو نېټه د ۱۸۱۰م کال د فبروري ۲۲مه ده، او د هغه نوم په لاتین بڼه Fridericus Franciscus (په پولنډي کې: Fryderyk Franciszek) ذکر شوی دی. په هرحال دې کمپوز جوړوونکي او د هغه کورنۍ د زوکړې نېټې لپاره د مارچ ۱ نېټه وکاروله چې اوس په ټولیزه توګه د دقیقې نېټې په توګه منل شوی دی.
پلار یې نیکولاس چوپېن، د لورېن اهل یو فرانسوی وو چې په ۱۷۸۷م کال کې یې د شپاړس کلو په عمر پولنډ ته مهاجرت کړی وو. هغه له جسټینا کرزیزانوسکا سره چې د سکاربکس کورنۍ پورې یې تړاو لاره، هغه کورنۍ چې هغه ورته کار کاوه، واده وکړ. چوپېن ته په هماغه کلیسا کې چې مور او پلار یې واده کړی وو، په بروخو کې د تعمید غسل ورکړل شو. د هغه اته لس کلن تعمیدي پلار، د چا لپاره چې په هغه دا نوم کېښودل شو، فرېډریک اسکاربېک، د نیکولاس چوپېن شاګرد وو. چوپېن د نیکولاس او جاسټینا دوهم اولاد او د هغوی یوازنی زوی وو. هغه د لودویکا په نوم یوه مشره خور (زوکړه ۱۸۰۷ – مړینه ۱۸۵۵) او د ایزابېلا (زوکړه ۱۸۱۱ – مړینه ۱۸۸۱) او امیلیا (زوکړه ۱۸۱۲ – مړینه ۱۸۲۷) په نومونو دوه کوچنۍ خوېندې لرلې چې په ۱۴ کلنۍ کې د امیلیا مړینې لامل په لوړ ګومان نري رنځ ناروغي وه. نیکولاس چوپېن خپل منل شوي هېواد پورې تړلی وو او په کور کې یې د پولنډي ژبې په کارونې ټینګار درلود.
د ۱۸۱۰م کال په اکټوبر، د چوپېن له زوکړې شپږ میاشتې وروسته، د هغه کورنۍ وراسا ته کډه وکړه، چېرته چې د هغه پلار د وارسا په ښوونځي کې د فرانسوي ژبې تدریس دنده لاس ته راوړه، وروسته د ساکسون په ماڼۍ کې مېشت شو. چوپېن له خپلې کورنۍ سره د ماڼۍ په حولۍ کې ژوند کاوه. دې پلار فلوټ (توله) او وایلن غږول؛ مور بیا پیانو غږوله او په هغه کور کې چې چوپېن دوی ژوند کاوه هلته یې ماشومانو ته درس ورکاوه. چوپېن کوچنی جسامت درلود، او آن د ماشومتوب په لومړیو کې ناروغیو ته برابر وو.
کېدای شي چوپېن د پیانو ځینې درسونه له خپلې مور څخه زده کړي وي، خو د هغه د مسلکي موسیقۍ لومړنی ښوونکی، له ۱۸۱۶ څخه تر ۱۸۲۱م پورې، چکي پیانوغږوونکی ووجیچ ژیوني وو. د هغه مشرې خور لوډویکا هم له ژیوني څخه درس اخیست او کله کله به یې له خپل ورور سره په دوه ګوني توګه پیانو غږوله. ډېر په چټکۍ سره څرګنده شوه چې هغه یو عجیبه ماشوم وو. په اووه کلنۍ کې یې د عامه کنسرتونو په ورکړې پیل کړی وو او په ۱۸۱۷م کال کې یې په کوچني جي او لوی بي فلاټ کې دوه پولونیزه کمپوز کړل. د هغه بل اثر، په ۱۸۲۱م کال کې لوی ای فلټ پولونیز، چې ژیوني ته وقف شوی، له هغه څخه پاتې لومړنی په لاس لیکل شوی د موسیقي سکرپټ دی.
په ۱۸۱۷م کال کې د ساکسون ماڼۍ د وارسا روسي قومندان لخوا د نظامي کارونې لپاره وغوښتل شوه او د وارسا ښوونځی په کازیمیرز ماڼۍ (د وارسا پوهنتون نننی ریاست) کې بیاځلې تاسیس شو. چوپېن او کورنۍ یې هغې ودانۍ ته چې لا هم روغ پاتې دی، د کازیمیرز ماڼۍ څنګ ته کډه وکړه. په دې دوره کې، هغه کله کله د بلوېډر ماڼۍ ته بلل کېده ترڅو د روسي پولنډ حاکم، د روسیې لوی ډوک کونسټانټین پاولوویچ، له زوی سره لوبې وکړي؛ هغه د کونسټانټین پاولوویچ لپاره پیانو وغږوله او د هغه لپاره یې یو سرود هم کمپوز کړ. جولیان اورسین نیمچوویچ، په خپل ډراماټیک داستان، «ناسزه پرزبیګی» («زموږ خبرې اترې»، ۱۸۱۸) کې، د «کوچني چوپېن» محبوبیت تایید کړ.
اکدي ژبه
اکدي ژبه (په اکدي:lišānum akkadītum) د سامی ژبو څخه یوه لرغونې ژبه ده چی د ۲۸۰۰ کال عیسوي مخکې په نژدې ختیځ کی د بین النهرین په سیمو کی ویل کېده. دغه ژبه د مېخي ليکدود په واسطه لیکل کېده. د ژبې نوم د بین النهرین د پایتخت نوم (اکد) په مطابق نوم شو. دغه پایتخت چی نوم یی اکد وو، په ۲۳۴۰ عیسوی کال مخکې کی د حکمران سارگن لخوا تاسیس شو.
اکدي يوه ختيځه سامي ژبه ده چې اوس له منځه تللې، له درېيمې مخزېږدېزې زريزې راهيسې په لرغوني بين النهرين (اکاد، اشوريه، اسين، لارسا او بابليون) کې پرې ترهغه وخته خبرې کېدې، چې په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې سوکه سوکه د دې ژبې ځای په بين النهرين کې له اکدي څخه اغېزمنې شوې لرغونې ارامي ژبې ونيو.
دا تر ټولو لومړۍ مستنده شوې سامي ژبه ده. په دې ژبه کې ميخي الفبا (هجا حروف) کارېدل، له کومې الفبا څخه چې د جلا جلا ليکنو او له منځه تللې سومري ژبې (چې يوه جلا شوې ژبه ده) د ليکلو لپاره کار اخېستل کېده. اکدي ژبې ته د اکاد ښار له امله نوم ورکول شوی، کوم چې د اکادي سترواکۍ (۲۳۳۴ – ۲۱۵۴ مخزېږديز) پر مهال د بين النهرين يو ستر ښار و. د اکدي او سومري ژبې دوه اړخيز نفوذ پوهان دې ته رهي کړل، چې دا ژبې د «سپارچبونډ» (د ژبو يوه ډلبندي ده) په توګه تشرېح کړي.
د اکدي ژبې ځانګړي نومونه د درېيمې مخزيږديزې پېړۍ د نيمايي په شا او خوا کې په سومري متونونو کې په لومړي ځل تايید شول. د پنځه وېشتمې يا څلور وېشتمې مخزېږدېزې پېړۍ له شا او خوا راهيسې، داسې متنونه پيدا شوي دي چې په بشپړ ډول په اکدي ژبه ليکل شوي. تر لسمې مخزيږديزې پېړۍ پورې په اشوريه او بابليون کې د دې ژبې دوه جلا جلا بڼې کارېدې چې په اشوري او بابيليوني پېژندل کېدې. د خوندي پاتې توکو زیاته برخه کې يې د همدې وروستي پړاو څخه ده چې د نژدې ختيځ اوسپنيز عصر اړوند دي. په ټوليز ډول، سلګونه زره متنونه او د متنونو برخې را سپړل شوې، په کوم کې چې افسانوي نکلونه، قانوني متنونه، ساينسي آثار، خط او کتابت، سياسي او پوځي پېښې او نور ډېر پراخه متني روايتونه رانغښتي دي.
د اکادي سترواکۍ له ړنګېدو څو پېړۍ وروسته، اکادي (په اشوري او بابيليوني بڼو کې) د ژېړو د عصر د وروستي پړاو په اوږدو کې د بين النهرين د سترواکيو (زړه اشوري سترواکي، بابيليوني، منځنۍ اشوري سترواکي) اصلي ژبه وه او په ۱۱۵۰ مخزېږديز کې د ژېړو د عصر تر ړنګېدو پورې د لرغوني نژدې ختيځ د ډېرو اصلي او خپله ژبه وګرځېده. د دې ژبې سقوط د اوسپنې په عصر کې د نوي اشوري سترواکۍ پر مهال، د اتمې مخزېږدېزې پېړۍ په شا اوخوا کې (تګلات پيلسير: درېیم)، د زړې ارامي ژبې په ګټه پيل شو. په هیلنستي پړاو کې، دا ژبه تر ډېره بريده تر پوهانو او مذهي خلکو پورې محدوده وه ،چې په اشوريه او بابليونيا کې يې په عبادتځايونو کې کار کاوه. د اکدي ژبې د ورستي ميخي پېژندل شوي سند تاريخ تر لومړۍ مخزېږدېزې پېړۍ پورې رسېږي. ماندايي او اشوري هغه دوه (د شمال لويديځ سامي) نوې ارامي ژبې دي، په کومو کې چې د اکدي ژبې ځينې ويي او لغوي ځانګړتياوې (ګرامر/پښويه) شته.
اکدي د ګرامر لرونکې اغږل شوې ژبه ده (يعنې يو لفظ يې ډېرې معناوې لري) او د نورو ټولو سامي ژبو په څېر، اکدي هم د صامتو وييونو او لغتونو جرړې لري. د «کومټيپ» متنونه چې په زړه اشوري بڼه ليکل کېدل، هم له هايتي څخه پور شوي ويي او نومونه لري، په کومه کې چې د يوې اندو-اروپايي ژبې تر ټولو زاړه ثبت شوي ويي (الفاظ/لغات) موندل کېږي.
ډلبندي
په نژدې ختيځو سامي ژبو کې، اکدي  (له ايبلاتي سره) يوه ختيځه سامي فرعي ډله جوړوي. دا ډله بيا د فاعل-مفعول-فعل په جوړښت سره خپل ځان له شمال ختيځو او سويلي سامي ژبو څخه جلا کوي، په داسې حال کې چې نورې سامي ژبې به عمومي توګه يا د فعل-فاعل-مفعول يا د مفعول-فعل-فاعل د جملې جوړښت لري.
سربېره پر دې، اکدي ژبه يواځینۍ سامي ژبه ده چې د ina او ana  حروف اضافت کاروي (يعنې د ربط توري) (په موضعي حالت کې د انګليسي ژبې in/on/with «په کې/دپاسه/ورسره» ټکي کارول کېږې او په مفعولي-موضعي (مکاني) حالت کې په ترتيب سره د for/to(لپاره/ته) ټکي کاروي). د عربي، عبري او ارامي په څېر نورې سامي ژبې د bi/bə او li/lə  اضافت توري کاروي (په ترتيب سره موضعي او اصلي مفعولي حالتونه). د اکدي ژبې د حروف اضافي مکاني اصليت معلوم نه دی.
د ډېرو سامي ژبو په خلاف، اکدي ژبې يواځې يو د وازې خولې غږيز ټکی لری: ḫ. اکدي ژبې د تالو (يا نرۍ ژبې) او مرۍ(حلق) تلفظات له لاسه ورکړي، کوم چې د نورو سامي ژبو ځانګړتيا ده. په زاړه بابلي پړاو پورې، د وازې خولې اکادي توري په ځانګړي ډول ساکن شوي وو (د وازې خولې اواز هغه دی چې ژبه او تالو سره به بشپړډول نه نښلي او له خولې څخه د هوا په اېستلو سره تلفظ کېږي، لکه :د سسس ټکی چې صفيري يې هم بولي ، لکه د شپېلي وهلو په څېر له خولې وځي/ساکن شوی يعنې هغه ټکی چې په ساکن حالت کې پيل کېږي).
ليکل
د اکدي ميخي ژبې بله ځانګړنه دا ده چې ډېرې نښې يې ښې تشرېح شوې، خو غږيز ارزښت نه لري. دا ډول نښې لکه AḪ ، د بېلا بېلو حرف علتونو (اواز لرونکي ويي) د څرنګوالي تر منځ توپير نه کوي. نه يې په کوم بل اړخ کې کومه همغږي شته، د بېلګې په ډول: د - ša- نښه د ŠA علامې په توګه ښودل کېږي، تر څنګ يې د NĪĜ نښې په واسطه هم ښودنه کېږي. ډېر ځله په همدې یو متن کې دا دواړه نښې د همدې يوې هجا لپاره کارول کېږي.
ميخي بڼې د اکدي ژبې لپاره په ډېرو لارو سمون نه خوړ: په عيبونو کې يې يو دا هم دی چې نه يې شول کولای، په سامي ژبه کې د مهمو غږونو استازولي وکړي، د تالو، مرۍ او تاکيدي ساکتو ټکو په ګډون. سربېره پر دې، ميخي خط د هيجايي لیکنو يو نظام و -  د نمونې په توګه: يو ساکت ټکي او غږ لرونکي ټکي يو ليکلی واحد منځ ته راوړ – تر ډېره بریده د يوې سامي ژبې لپاره چې د درې غږيزو جرړو څخه جوړ شوی و (يعنې درې غلي ويي او يو غږ لرونکی ویی).
وده
د جغرافيايي او تاریخي پړاوونو پر بنسټ، اکدي ژبه په ګڼو بڼو وېشل شوې ده:
تر ټولو لرغونی پېژندل شوې ليکنه په «اور» کې په يو کنډول موندل شوې، کوم چې د «اور» تر ټولو لومړي «سرګونک» پاچا «ميسکيګننا» (۲۴۸۶۵ -۲۴۵۰ مخزېږديز) ته د هغه ملکې «ګان سمن» ليکلی و چې ګومان کېږي، له اکاد څخه وه. د اکاد د سرګون له خوا تاسيس شوې اکادي سترواکۍ اکدي ژبه (د اکد ژبه) د ليکلې ژبې په توګه معرفي کړه، چا چې د دې موخې لپاره سومري ميخي لیکدود خپل کړ. د منځني ژېړو د عصر پر مهال (زوړ اشوري او زوړ بابلي پړاو)، دې ژبې په عملي ډول سومريان سره بې ځايه کړل، د کومې په اړه چې ګومان کېږي، چې تر اتلسمې مخزېږديزې پېړۍ پورې د يوې ژوندۍ ژبې په توګه له منځه تللې وه.
سرچينې
وېشنيزه:پخوانی ژبې وېشنيزه:ژبې
دره صوفي پايان ولسوالۍ
دره صوفي پایان ولسوالۍ د افغانستان د سمنگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۵۵،۸۵۸ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنگان ولسوالۍ
نيکولای گرېگورېويچ ستولېتوف
جنرال نيكولاى گريگورېويچ ستولېتوف ( ۱۸۳۴ – ۱۹۱۲ ) د روسيې د ولاديمير په ښار كې زېږېدلى دى. دى د ۱۸۷۸ ز كال د مى په مياشت كې د روسي امپراتور دويم الكساندر له خوا افغانستان ته د ديپلوماتيك استازي ( سفير ) په توگه ولېږل شو او په كابل كې يې له افغان واكمن امير شېرعلي خان سره د دوستۍ او همكارۍ يو يوولس توكيز تړون لاسليك كړ.
اخځونه
وېشنيزه:روسي جنرالان
الكساندر الكساندروويچ رومانوف
لكساندر الكساندروويچ رومانوف يا درېيم الكساندر (۲۶ د فېبروري) (په روسي: Алекса́ндр III Алекса́ндрович) د خپل پلا دويم الكساندر له مړينې نه وروسته د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ په ۲ د روسي امپراتورۍ پر پلاز كېناست او د ۱۸۹۴ ز كال د اكتوبر تر ۲۰ پورې د روسيې ټولواكمن وو. دى د ۱۸۹۴ ز كال د اكتوبر په شلمه په كريميا كې د لېواډا په ماڼۍ كې مړ شو. له دې سره سره چې روسان دى يو سوله خوښوونكى واكمن بولي ، خو په ۱۸۸۵ ز كالې روسانو د افغانستان پر خاوره يرغل وكړ ، چې له لنډې جگړې نه وروسته پنجده ، چې د افغانستان د خاورې يوه برخه وه ، روسانو ونيوله او د روسيې له خاورې سره يې يو ځاى كړه. دا پېښه دده د واكمنۍ پر مهال رامنځته شوه. د درېيم الكساندر له مړينې نه وروسته يې زوى نيكولاى الكساندروويچ رومانوف ( دويم نيكولاى ) د روسيې ټولواكمن شو.
مخينه
دى د ۱۸۴۵ ز كال د فبرورۍ ۲۶ په سانت پيتربورگ كې زېږېدلې دى.
سرچينې
وېشنيزه:روسي واکمنان
هندي هنر
د هند هنر یا د هند هنر د هندیانو هنري کارونو ته اشاره کوي؛ کوم چې د دریم زریزې BC او عصري دورې ترمنځ رامینځته شوی. د هنر په برخه کې د پوهانو او کارپوهانو په اند، د هند هنر یو آرائشی او خورا سینګار شوی هنر ګڼل کیږي او دا ډول سینګار د وخت په تیریدو سره په تدریجي ډول د دې کړنلارې لپاره قانوني شوی او د بیان آزادۍ پراخ اړخونه د دوی په هنر کې ليدلای شئ.
د هندي هنر پراخه ساحه د دوی کلتوري تاریخ ، مذهب او فلسفې سره تړلې ده، کوم چې په ټولنیز او کلتوري شرایطو کې د هنري تولید او ملاتړ لامل شوی. هندي هنر په دې دورو کې طبقه بندي کیدی شي:
سرچينې
وېشنيزه:هنر تاريخ
ذهن په ختیځه فلسفه کې
په ختیځه فلسفه کې، د ذهن مطالعه، د ذهن د فلسفې له لوېدیځې مطالعې سره – چې د فلسفې د یوې څانګې په توګه د ذهن د ماهیت پر مطالعه بوخته ده – ورته‌والی لري. په لوېدیځ دود دستور کې «دوه‌ګون‌پالنه» او «یوګون‌پالنه» د ذهن–جسم مسألې د مطالعې لپاره دوه ستر فکري مکتبونه دي، که څه هم ځینې اختلافي لیدلوري راولاړ شوي دي چې لومړي یا دوه‌یم ډول ته یې په منظمه توګه سمون نه‌لري. دوه‌ګون‌پالنه په دواړو، ختیځو او لوېدیځو عقایدو کې موندل کېږي (د هندو فلسفې په ساڼخیا او یوګا مکتبونو او همدا راز د افلاطون په فلسفه کې)، خو لوېدیځې فلسفې ته د هغې راتګ په اوولسمې پېړۍ کې د رِنِه ډیکارټ د هڅو پایله ده. د «ذهن په ختیځه فلسفه کې» دغه لیکنه، اړوند سکالو ته د ختیځې فلسفې له دریڅې څخه ګوري او هغه راسپړي، چې له تاریخي پلوه، له لوېدیځو عقایدو او «د ذهن لوېدیځې فلسفې» ته له تګلارو سره، په پراخه توګه، توپیر لري.
دوه‌ګون‌پالنه
د مادې دوه‌ګون‌پالنه، د ساڼخیا، نیایا، یوګا او ادویتا وېدانتا په شمول، د هندو اُرتودوکس څوګونو مکتوبونو ګډه ځانګړنه ده. په دغو مکتبونو کې د مادې او غیرمادي اروا ترمنځ څرګنده توپیر راوړل کېږي او ویل کېږي چې اروا ابدي ده او د «سامسرا» – د مړینې او بیازېږون څرخ – په ترڅ کې اوړي رااوړي. نیایا مکتب استدلال کوي چې د ادراک او هیلې په څېر ځانګړتیاوې، ذاتي دي او د مازې مادي څیز هغه خپلولای نه‌شي، نو ځکه د مادو د بېلولو په لړۍ کې باید یو غیرمادي څیز – یعنې، آتمان – ته اړوند وګڼل شي. په ټولیز ډول، د دغو مکتبونو معنوي موخه د موکشا – د تناسخ له څرخ څخه خلاصون – ترلاسه کول دي.
د وېدانتا یوګون‌پال اېډیالیزم
د شانکرا (د اتمې پېړۍ هندي فیلسوف) په ادویتا وېدانتا کې، ذهن، جسم او نړۍ ټول د همهغه نه‌بدلېدونکي ابدي باخبره موجود څرګنده بڼه ده، چې د «بړاهمن» په نوم یادېږي. ادویتا، چې د غیردوه‌ګون‌والي په معنی ده، پر دې عقیده ده چې هر هغه څه چې شتون لري، کره مطلق شعور دی. دا واقعیت چې، ګنې نړۍ له بدلون موندونکو موجوداتو څخه جوړه شوې ده، یو توهم یا «مایا» دی. یوازینی څه چې شتون لري، بړاهمن دی، چې د ساتچیت‌آنندا په توګه (شتَوالی، شعور او سعادت) بیانېږي. ادویتا وېدانتا د دغه بند له لارې خورا ښه بیان شوی دی: «بړاهمن یوازې دی، سمه ده، او د کثرت دغه نړۍ یوه تېروتنه ده؛ وګړی په‌خپله له بړاهمن سره توپیر نه‌لري».
د یوګون‌پال وېدانتیا یوه بله بڼه، ویشیشت‌ادویتا ده – پر شرایطو برابره غیردوګون‌والي – چې د یوولسمې پېړۍ فیلسوف رامانوجا له‌لورې مطرح شوې ده. رامانوجا پر ادویتا وېدانتا باندې نیوکه کوي او استدلال کوي چې شعور تل ارادي دی او همدا راز، تل د یوه څیز ځانګړتیا ده. د رامانوجا «بړاهمن»، په یوه یوګون‌وال یوګړي موجود کې د کیفیاتو او ځانګړتیاوو له لارې تعریفېږي. دغه عقیدتي اصول د «سامانادي‌کرڼیا (څو څیزونه په یوه ګډ پوړ کې)» په نوم یادېږي.
ماديت‌پالنه
په مسلم ډول، د فلسفې تاریخ په اوږدو کې د مادیت‌پالنې لومړنی تجربي بیان په چارواکا مکتب کې شوی دی (چې لوکایَتا هم نومېږي). د کارواکا مکتب پرته له مادې څخه (چې له «څلورو عنصرونو» څخه رامنځ‌ته شوي څیز په توګه یې پېژني) د هر څه شتون ردوي، ان د خدای او اروا شتون. له‌دې امله، هغوی پر دې باور وو چې حتی شعور له اټومونو څخه رامنځ‌ته شوي جوړښت څخه پرته بل څه نه‌دی. د کارواکا مکتب یوه څانګه پر دې باور وه چې اروا له هوا یا سا څخه رامنځ‌ته شوی مادي جوړښت دی، خو له هغه ځایه چې دا په‌خپله د مادې یوه بڼه ده، له مرګ څخه یې د ژغورلو لار نه‌لري.
د ذهن بودایي فلسفه
د بودایي لوستونو د بیان له مخې، ذهن شېبه په شېبه، د حسي اغېزو او تل بدلېدونکو ذهني ښکارندو په توګه، خوځنده راڅرګندېږي. د ذهني بهیر شېبه په شېبه خوځېدنه داسې په پام کې نیول کېږي چې ګنې په هر وګړي کې د ټول ژوند په اوږدو کې پېښېږي، ان په هغه ساینس‌پوه کې چې، د ماغزو په هکله د فرضیه‌جوړونې او شننې په ګډون، د نړۍ بېلابېلو ښکارندو په اړه پر شننه او څېړنه بوخت دی. همدا راز، د ذهني بهیر خوځېدنه داسې بیانېږي چې ګواکې د لاندې قوانینو تر اغېزې لاندې راغلې وی: فزیکي قوانین، بیولوجیکي قوانین، ارواپوهنیز قوانین، ارادي قوانین او نړۍشموله قوانین.