cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
گرامر
گرامر د هغو قواعدو او اصولو ټولگه ده چې په ژبې کې د سم لیکلو او لوستلو له پاره باید مراعت شي .هره ژبه ځان ته ځانگړی سیستم او قواعد لري که چیرې د غونډلو په جوړولو کې د ژبې قواعد او سیستم په نظر کې و نه نیول شي نو کومې جملې چې د لیک لپاره جوړېږي هغه به بې مانا او بې مفهومه وي.
وېشنيزه:ژبپوهنه
د ارغنداب جګړه (۲۰۰۸)
لامل
د کال ۲۰۰۸م د جون په ۱۳مه، د طالبانو د سرپوزې د زندان په يوه ګډ برید کي هغو شاوخوا د ۸۰۰-۹۰۰ بندیان راخوشي کړل، ددغو څخه شاوخوا یو دریمه برخه هغه کسان وه چي ددوی سره يې په تېرو وختونو کې اړيکې لرلې. تردې کړنې وروسته د هغو د پلټلو په ترڅ کې افغان او ناټو ځواکونو په يوه باغ-سرای کې د يوه هوايي بريد له لارې ۱۵ تالبان ووژل. تر دې وﺭوسته د ناټو او طالبانو ترمنځ ډېرې کوشنۍ او غټې نښتې ترسره سوې. ناټو و طالبانو ته د افغانانو د دښمن خطاب وﺭکړ، او د طياﺭو څخه په ﺭاغوﺭځولو کاغذونو کې کې لاندې خط ليکلۍ وو;
پوهندوی
وېشنيزه:پوهنيزې رتبې
استکهلم
استکهلم په سویډني ژبه Stockholm) د سویډن هیواد پلازمینه او لوی ښار دی، همدارنګه په اسکندونیا ټاپووزمه کې لوی ښار ګڼل کیږی. د زینو اټکلونو له مخی یاد ښار کابو یومیلیون وکړي لري.
گړپوهنه
گړپوهه يا صرف(morphology) د نومونو او فعلونو له اوړون(گردان) سره تړاو لري. له دې پلوه د يوې يوازېنۍ کره يا معياري پښتو پر وړاندې گړنۍ يا گړدودي پښتو بې کچه توپيرونه لري او په دې توگه ډېرليکوال، او رسنوال (ژورنالېستان)، په تېره خبريالان او وياندان له بېلابېلو گړدودي وارينټونو سره خورا زياته ژبنۍ گډوډي(انارشي) رامنځته کوي.
کړاوړون(فعلي گردانconjugation )
1) داچې پښتو له گرامري پلوه يوه ځانساتې (محافظه کاره) ژبه گڼل کېږي، او ډېرې زړې تاريخي ځانگړتياوې يې خوندي ساتلې، نو فعلي گردان يا صرف يې زښت زيات پراخ و پېچلی دی او د گڼو بې قاعده گيو ترڅنگه ډېره گړدودي رنگارنگي لري، لکه د فارسي((رسيد)) پر وړاندې: ورسېد،ورسېده، ورسېدو، ورسېدلو، أورسېدو، أورسېدلو، ورسېدئ، ورسېدلئ.
تربت حيدريه ولسوالي
تربت حيدريه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان تربت حیدریه)  د ايران د خراسان رضوي ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۲۲۴٬۶۲۶ تنه نفوس لري. د تربت حيدريه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
گړپوهنه
کړاوړون(فعلي گردانconjugation )
له دې لامله دغه گرامري برخه تر بلې هرې برخې يووالي او کره والي ته زياته اړتيا لري، د ساري په توگه له يادشويو وارينټو څخه يوازې د مرکز لپاره ((ورسېد)) کره منل شوی، هم د تاريخي لرغونوالي او لنډوالي او هم د دودوالي له پلوه!
تربت حيدريه ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
گړپوهنه
کړاوړون(فعلي گردانconjugation )
2) له معياري پښتو سره يوشمېر ناولده او ناروږدي ليکوال او رسنوال نوم اَري(له نومو رغېدلي) فعلونه د تېرمهال(ماضي) غوندې په وسمهال(حال) کې هم په لوی لاس ترکيبوي او گرانوي، لکه:
همداسې نورکنسوننټ پای او يا سيمي واوېل(ی) پای صفتونه، په بله وينا، هغه صفتونه چې پر يوه کنسوننټ (consonent) او يا (لږو ډېر) سيمي واوېل (y) پای ته رسي، لکه: خپل، بډای، ځای، لوی، بوی، توی...:
خپلېدل – خپلول، بډايېدل- بډايول،، ځايېدل- ځايول، لويېدل- لويول، ...- بويول، گويېدل- گويول، تويېدل- تويول، ښويېدل- ښويول، خوړينېدل- خوړينول،کونډېدل- کونډول، خوارېدل- خوارول،زيانېدل- زيانول، تاوانول، ډنگرېدل- ډنگرول، چاغېدل- چاغول، لويېدل _ لويول،سترېدل – سترول، تورېدل- تورول، سپينېدل- سپينول، برگېدل- برگول، جړاوېدل- جړاوول، مرورېدل- مرورول، ترورېدل- ترورول، بېزارېدل - بېزارول، تارومارېدل- تارومارول، ارزانېدل- ارزانول، گرانېدل- گرانول، ړنگېدل- ړنگول، ورانېدل- ورانول، ويجاړېدل- ويجاړول، توندېدل – توندول، تېزېدل- تېزول، کنگالېدل- کنگالول، وزگارېدل- وزگارول، بېگارېدل- بېگارول...). (لوبه) د واوېل پای نوم په توگه (لوبېدل- لوبول) او داسې يو نيم بل نوم يا صفت هم په استثنايي ډول په حال زمانه کې يووستوی گردانېږي (وردگ ستړی، خوشې... هم همداسې گردانوي).
د پوروييونو(پرديو کلمو) په گردان کې هم د پښتو له دغې سېنتيتيکي يا ترکيبي (synthetic) ځانگړتيا او اسانتيا څخه کار اخېستل په کاردي، لکه: سازمانول، بسيجول، خزانول، گومارل، گوزارشول، دنبالول يا دومبالول، ماشينول، مېچنول، دېموکراتيکول، بچول، چالانول، پرچاوول، تاوول،گردانول، سرگردانول، چاغول، تندرستول، داغول، ميدول، مردارول، پرېشانول، رخصتول(رسختول)،مجازول، تضمينول، بربادول، بدلول(بدل کول بله مانا لري)... .
يو لړ منځ واوېلي(intervocalic) صفتونه په داراز گردانو کې لنډيز مومي، لکه:
د يوه معياري باقاعده فعلي گردان بېلگه:
4) د يوه بېقاعده فعلي گردان بېلگه:
5) د تواني يا امکاني فعل(Potential verb) گردان راز راز گړدودي وارينټونه لري، بېلگې يې دادي:
سپېره ولسوالۍ
سپېره ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۶،۶۸۵ وگړو ته رسېږي.
گړپوهنه
کړاوړون(فعلي گردانconjugation )
6) د ارماني يا تمنايي فعل(optative verb) گردان له پاسني هغه سره يوازې په اهنگ توپير مومي او هسې د ښه ترا څرگندتيا لپاره يې((کاش، کاشکې)) په سرکې راوړل کېږي او په ليک کې يې پای ته نداييه(!)اچول کېږي، لکه: 7) د کندهارۍ او ننگرهارۍ... پښتو په لاسوند که له مجهول اصلي فعل active main verb) سره مرستيال يا معاون فعل(auxiliary verb) مل شي، اړونده گرداني پايله يوازې په مرستيال پورې نښلول په کار دي: لکه:
وېشنيزه:پښویه وېشنيزه:پوهنه
سپېره ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
جېمز واټ
جېمز واټ (د ۱۷۳۶ کال د جنورۍ ۱۹مه - د ۱۸۱۹ ز د اګست ۲۵مه) سکاټلنډی مخترع، میخانیک، انجنیر او کیمیاګر و. ده د «توماس نیوکامن» د ۱۷۱۲ ز کال د «نیوکامن بخار ماشین» په خپل «واټ بخار ماشین» سره لا بشپړ کړ او دغه کار، په هغو بدلونونو کې بنسټیز اغېز درلود، چې صنعتي انقلاب د ده په ټاټوبي لویه برېتانیا او نوره نړۍ کې رامنځته کړل.
ده چې کله په ګلاسکو پوهنتون کې د وسایلو د جوړوونکي په توګه کار کاوه، د بخار د ماشینونو له تکنالوژۍ سره یې مینه پیدا شوه. ده ولیدل چې، د ماشین شته ډولونه، د سلنډر په بیا بیا سړولو او ګرمولو سره ډېره انرژي لګوي. ده یوه پرمختللې طراحي، چې جلا کانډنسر و وړاندې کړه، دغه کار د انرژۍ د بې ځایه لګښت مخنیوی وکړ او د بخار د ماشینونو له ځواک، اغېزناک‌توب او لګښت کمېدو سره یې ډېره مرسته وکړه. په پای کې، ده خپل جوړ کړی ماشین، داسې برابر کړ چې، چورلېدونکی حرکت وکړای شي او د اوبو تر پمپولو ور هاخوا، په نورو برخو کې هم وکارول شي.
واټ هڅه وکړه، چې خپله اختراع سوداګریزه(تجارتي) کړي، خو تر څو چې په ۱۷۷۵ ز کال کې له متیو بولټون سره شریکېده، له ډېرو مالي ستونزو سره مخامخ شو. د بولټون او واټ نوی شرکت، ډېر بریالی و او واټ یې پر شتمن کس بدل کړ. واټ د تقاعد په دوره کې هم، د نوو اختراعاتو پراختیا ته دوام ورکړ، که څه هم هېڅ یو کار یې هم ‎د بخار د ماشین په څېر مهم نه و.
ده د هارس‌پاور (horsepower) مفهوم پراخ کړ او د واحدونو په نړیوال سیستم (SI) کې د قدرت واحد «واټ» د ده په نامه ونومول شو.
د ژوند لومړي وختونه او زده‌کړې
جېمز واټ د ۱۷۳۶ ز کال د جنورۍ په ۱۹مه، د «رنفروشایر» په «ګرینوک» سیمه کې زېږېدلی. مور یې اګنس مویرهډ (۱۷۰۳-۱۷۵۵ز) او پلار یې جېمز واټ (۱۶۹۸-۱۷۸۲ ز) و، چې دی یې د پنځو بچیانو مشر زوی و. مور یې له یوې اشرافي کورنۍ څخه وه او لوړې زده‌کړې یې کړې وې. ویل کېږي چې، پیاوړې ښځه وه. پلار یې بېړۍ جوړوونکی، د بېړۍ مالک او قراردادي و، چې په ۱۷۵۱ ز کال کې یې، د «ګرینوک» د سرپرست بیلي په توګه خدمت کاوه. د واټ مور او پلار کلک پرسبېټريان وو [یوه عیسوي فرقه ده]، خو له مذهبي روزنې سره سره واټ یو ډئېسټ [خدای‌پال] شو. د واټ نیکه توماس واټ (۱۶۴۲-۱۷۳۴ز) په ریاضي، سروې او بېړۍ چلولو کې استاد و او د «کارڅبورن» د والي یا واکمن استازی هم و.
واټ په لومړیو کې په کور کې له خپلې مورڅخه زده‌کړې وکړې، وروسته بیا «ګرینوک ګرامر ښوونځي» ته ولاړ. هلته يې ریاضياتو ته ډېره لېوالتیا وښوده، خو لاتیني او یوناني ژبو یې علاقه ور جلب نه‌کړای شوه.
ویل کېږي چې، دی په کوچنیوالي کې په یوه اوږده ناروغۍ اخته و او وروسته بیا ټول عمر له پرله‌پسې سر دردۍ څخه ځورېده.
واټ د ښوونځي تر پرېښودو وروسته، د خپل پلارپه سوداګریزو کارځایونو کې کار وکړ او د انجنیرۍ د موډلونو په جوړولو کې یې د پام وړ پوهه او مهارت وښودل. دا چې پلار یې د ځینو ناکامو سوداګریزو پانګونو له امله خپه و، واټ له ګرینوک څخه ولاړ او په ګلاسکو کې د ریاضي د وسایلو جوړوونکي په توګه د کار په لټه کې شو.
ژوندلیک
کله چې هغه  ۱۸ کلن و، مور یې مړه شوه او د پلار روغتیا یې مخ پر خرابېدو شوه. واټ لندن ته ولاړ او د یوه کال په موده کې یې د وسایلو جوړوولو د روزنې یوه دوره بشپړه کړای شوه، بیا بېرته سکاټلنډ ته راوګرځېد، په لوی سوداګریز ښار ګلاسکو کې مېشت شو او غوښتل یې، د ‎وسایلو د جوړوولو خپل کاروبار پيل کړي. تر دې دمه، هغه ډېر ځوان و او پوره مسلکي زده‌کړې یې نه لرلې، له کوم پخواني استاد سره یې هم داسې معمولي اړیکې نه وې، چې د هغه له لارې ځان یو ماهر وسایل جوړوونکی ثابت کړي.
واټ له دغه سرخوږي څخه هغه وخت خلاص شو، چې له جامایکا څخه نجومي وسایل را ورسېدل. دا وسایل الکساندر مک فارلن «ګلاسکو پوهنتون» ته ځانګړي کړي وو او اړتیا وه چې، یو متخصص یې څارنه وکړي. واټ دغه وسایل د کارکولو حالت ته واړول او خپله حق‌الزحمه یې ترلاسه کړه. دغه وسایل بیا په مک فارلن رصد خانه کې نصب شول. وروسته بیا درېیو استادانو ده ته موکه(موقع) ورکړه چې ،په پوهنتون کې یو کوچنی ورکشاپ جوړ کړي. دغه ورکشاپ په ۱۷۵۷ ز کال کې پیل شو او دوه کسه استادان فزیک‌پوه او کیمیاپوه جوزف بلک او مشهور اقتصادپوه اډم سمیت د واټ ملګري شول.
ده په لومړيو کې د پوهنتون د علمي وسایلو په ساتلو او ترمیم کې کار وکړ، په نندارو کې یې مرسته وکړه او د ستورو د واټن معلوموونکو وسایلو د تولید پر پراخوالي یې کار وکړ. ده د ژیړو [یو ډول فلز دی ،چې په ترکیب کې یې مس او جست دي) منعکسوونکې آلې (د ستورو د واټن معلومولو آلې)، موازي خط‌کشونه، تلې، د تېلېسکوپونو برخې، فشار معلوموونکی او نور شیان جوړ او ترمیم کړل.
واټ په ۱۷۵۹ ز کال کې له سوداګر او معمار «جان کریګ» سره د موسیقۍ او لوبو د وسایلو په څېر د ځینو محصولاتو په تولید او پلورلو کې شریک شو. دغه شراکت شپږ کاله دوام وکړ او شپاړسو کارکوونکو کار ورسره کاوه. کریګ په ۱۷۶۵ ز کال کې مړ شو. په پای کې، د هغوی یوه کارکوونکي «الېکس ګارډنر» دغه کاروبار خپل کړ، چې تر شلمې پېړۍ پورې یې دوام وکړ.
واټ په ۱۷۶۴ ز کال کې، د خپل تره له لور مارګارټ (پګي) مېلر سره واده وکړ، دوی پنځه بچیان لرل، چې «جېمز جونیور (۱۷۶۹-۱۸۴۸ز) او «مارګارټ (۱۷۶۷-۱۷۹۶ ز) یې تر پاخه عمر پورې ژوندي پاتې شول. مېرمن یې په ۱۷۷۲ ز کال کې د زېږون پر مهال مړه شوه. ده دویم ځل، په ۱۷۷۷ ز کال کې د ګلاسکو د یوه رنګ‌جوړوونکي له لور «ان مک ګریګور» سره واده وکړ، چې دوه بچیان یې ترې وشول: ګریګوري (۱۷۷۷-۱۸۰۴ز) ځمک‌پوه او کان پوه شو او جانټ (۱۷۷۹-۱۷۹۴ ز). د واټ دغه مېرمن هم، په ۱۸۳۲ ز کال کې مړه شوه. ده د ۱۷۷۷ ز او ۱۷۹۰ ز کلونو تر منځ د بیرمنګم په ریجنټ پلېس کې ژوند کاوه.
واټ او جای‌جوش
یوه مشهوره کیسه شته چې وايي:  واټ د یوې ایشېدونکې چای‌جوشې په لیدو سره د بخار د ماشین اختراع کولو نه الهام واخیست، له همدې امله د بخار قدرت په واټ سره وښودل شو. دغه کیسه په بېلابېلو ډولونو بیان شوې ده؛ په ځینو کې یې واټ ځوان ښودل شوی، په ځینو کې مشر، په ځینو کې یې دا چای‌جوش د مور ښودل شوی او په ځینو کې یې د ترور. لکه څرنګه چې له کیسې ښکاري، په واقعیت کې واټ، د بخار ماشین نه دی اختراع کړی، خو د یوه جلا کانډنسر په زیاتولو سره یې د نیوکامن د شته ماشین اغېزمنتوب په پام وړډول ډېر کړ. هغو کسانو ته د دې موضوع تشرېح ستونزمنه ده چې، د ګرمۍ او حرارت د ماغېزمنتوب له مفهومونو سره بلد نه دي. داسې ښکاري چې، دا کیسه د واټ زوی جېمز واټ جونیور جوړه کړې، ځکه چې ماشومان اسانه پرې پوهېدای شي او حافظې ته یې سپارلی شي، ځکه نو دا هم د اسحاق نیوټن او د مڼې د را لوېدلو کیسې ته ورته ګڼلی شو، چې په مرسته یې د جاذبې قوه کشف شوه.
که څه هم دغه کیسه ترډېره د یوې افسانې په توګه ردېږي، خو د واټ او چای‌جوش کیسه، په واقعیت کې هم رېښې لري. جېمز واټ، د ګرمۍ او بخار د ترموډینامیک د درک لپاره په هڅو کې ډېر لابراتواري ازمېښتونه وکړل او د خپلو یادښتونو په کتاب کې یې ثبت شول، چې د دغو ازمېښتونو په کولو کې یې یو چای‌جوش د بخار دیګ په توګه، د بخار د تولید لپاره وکاروله.
پوهنوال
پوهنوال له پوهندوی څخه لوړه رتبه، د پوهاند څخه ټيټه رتبه، د پوهنتون د استادانو پنځمه علمي درجه.
وېشنيزه:پوهنيزې رتبې
شمال ولسوالۍ
شمال ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۳،۵۲۳ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
شفیلډ
شیفیلډ په انګلیسي Sheffield) د انګلستان په شمال کې د سویلي یورکشر ولایت اړوند ښار دی.
د آلمان مسیحي دیموکرات ګوند
د آلمان مسیحي دیموکراتیک اتحادیه (په الماني: Christlich-Demokratische Union Deutschlands, CDU ) په آلمان کی یو سیاسي گوند دى. مشره یې انگېلا مېرکل ده.
وېشنيزه:آلمان
اربعه (ښار)
اربعه د ترکیې یو ښار دی چې په توقات ولایت کې موقعیت لري. د دې ښار نفوس د 2008 د سرشمېرنې له مخې 57,210 او د 2009 د اټکل له مخې 57,610 دی.
د اربعه نوم (د څلور په مانا دی) د 18 پېړۍ د پیل څخه د عثماني امپراتوارۍ په رسمي اسنادو کې کارول کېده. په هغه وخت کې د نیکسار او اماسیه تر منځ څلور مهمې سیمې لکه اراک، قراقیه ، سونوس (اولوکوی) او تاش آباد په ګډه د "اربه ولسوالۍ" بلل کېدې. د وخت په تېرېدو سره دا څلور ښارونه په لنډه توګه د اربعه په نامه یاد شول او وروسته کله چې د اراک ښار په 1840 کې وده وکړه او ښار شو نو د اربعه نوم یې واخیست او نورې درې ولسوالۍ یې د ښارګوټي په توګه وګرځېدلې. وروسته، په 1944 کې، تاش آباد (د تاشووا په بڼه د خپل نوي نوم سره) یو جلا ښار شو، او سینوس هم د تاش آباد سره یوځای شو.
سرچینې
وېشنيزه:اربعه ښار وېشنيزه:د ترکيې ښارونه وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:د نړۍ ښارونه وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:ترکي ښارونه
کاناډا
لرغوني خلک په اوسنۍ کاناډا کې له زرګونو کلونو راهيسې اوسېدلي دي. د شپاړسمې پېړۍ په پيل کې بریتانوي او فرانسوي موندنې د اتلانتيک په ساحلونو کې پراخې او بيا هلته مېشت شول. د ګڼو وسله والو نښتو د پايلو په توګه، په ۱۷۶۳ز کال کې فرانسې په شمالي امريکا کې نژدې خپلې ټولې مستعمرې خوشې کړې. په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن له لارې د شمالي امريکا د درې برتتانوي مستعمرو په اتحاد سره، کاناډا له څلورو ولايتونو څخه جوړد يوې فدرالي واکمنۍ په توګه منځ ته راغله. په دې ډول د ولايتونو او ځمکو د يووالي پيل او له بریتانی څخه د خپلواکۍ بهير په زیاتېدو شو. د ۱۹۳۱ز کال د ويست مينستر اساسنامې له لارې دا مخ پر وده خپلواکي لا پياوړې شوې او په ۱۹۸۲ز کال کې د کاناډا په قانون سره اوج ته ورسېده، کوم قانون چې د بریتانیې په پارلمان د کاناډا د اغېز تکيه پرې کړه.
کاناډا د ويسټ مينیسټر د دود ترمخې پارلماني ديموکراسي او پر اساسي قانون ولاړ پاچاهي دولت دی. د دې هېواد د حکومت مشر لومړی وزير دی؛ څوک چې د عوامو د ټاکلي مجلس د باور د تر لاسه کولو د وړتياوو پر بنسټ ټاکل کېږي – د ګورنر جنرال له خوا ټاکل کيږي، د پاچا استازيتوب کوي او پاچا د دولت د مشر په توګه خدمات وړاندې کوي. دا هېواد د ټولګټو قلمرو دی او په رسمي ډول په فدرالي کچه د دوو ژبو لرونکی دی. د حکومت د روڼتيا، مدني آزادي، د ژوند معيار، اقتصادي خپلواکي او زده کړې د کړنو له پلوه په نړيواله کچه په لوړه درجه کې راځي. کاناډا په نړۍ کې یو له هغو هېوادونو نه دی چې زيات توکميزه تنوع او ګڼ کلتورونه لري، کوم چې د ډېرو نورو هېوادونو څخه دې هېواد ته د کډوالۍ پايله ده. له متحده ايالاتو سره د کاناډا اوږدې او پېچلې اړيکې، د دې هېواد پر اقتصاد او کلتور مهم اغېز کړی دی.
ډېر پرمختللی هېواد کاناډا د سړي سر اسمي(نامینل) عايد له اړخه په نړۍ کې شپږ وېشتم هېواد او د بشري پرمختګ شاخص له پلوه د نړۍ په کچه شپاړسم هېواد دی. د کاناډا پرمختللی اقتصاد د نړۍ نهم ستر اقتصاد دی چې تر ډېره بريده په خپلو ډېرو طبيعي سرچينو او پرمختللي نړيوال سوداګريز جال باندې تکيه کوي. کاناډا د ګڼو سترو نړيوالو او د څوهېوادونو د ادارو او ډلو غړی دی چې په هغې کې، ملګري متلونه، ناټو، جي۷، د لسو ډله، جي۲۰، د اقتصادي همکارۍ او پرمختګ سازمان، د نړيوال سوداګريز سازمان، د هېوادونو ټولګټې، شمالي قطب شورا، د فرانکفوني نړيوال سازمان، د اسيا او اوقيانيسويه د اقتصادي همکاريو ټولنه او د امريکايي ايالتونو سازمان شامل دي.
رېښه
په داسې حال کې چې د ژبپوهنې له نظره د کاناډا ټکي د رېښو په اړه بېلا بېلې نظريې شته، اوس دا منل شوې چې دا نوم د سنټ لاورنس ايروکويي ټکي «کاناټا» څخه اخستل شوی، چې معنا يې ده «کلی» يا «مېشتځای». په ۱۵۳۵ز کال کې، د اوسني کبک ښار لرغونو اوسېدونکو له دې نوم څخه ګټه اخیستې وه، ترڅو فرانسوي لوڅاوو «ژاک کارتيه» ته د (Stadacona) کلي پر لور لارښوونه وکړي. کارتيه وروسته د کاناډا لفظ وکاراوه، نه يوازې دا چې هغه ځآنګړي کلي ته اشاره وکړي؛ بلکې د دوناکونا اړوند ټولې سيمې ته (په سټاډاکونا کې تر ټولو مرکزي)، په ۱۵۴۵ز کال کې، اروپايي کتابونو او نقشو دې کوچنۍ سيمې او تر څنګ يې سنت لانس سيمې سيند ته کاناډا نوم اخستل پيل کړل.
په ۱۸۶۷ز کال کې د کنفډريشن په رامنځ ته کېدو سره، د لندن په کنفرانس کې د دې نوي هېواد د قانوني نوم په توګه وټاکل شو او ډامنن د هېواد د لقب په توګه غوره شو. په ۱۹۵۰ز کلونو کې، بریتانیې چې کاناډا يې د ټولګټو شريک قلمرو باله، د « Dominion of Canada» اصطلاح کارول پرېښودل. د لويس سينټ لوارينټ د کاناډا د ۱۹۵۱ز کال په قوانينو کې د ډومينن اصطلاح کارولو ته د پای ټکی کېښود.
د ۱۹۸۲ز کال د کاناډا قانون، کوم چې د کاناډا اساسي قانون په بشپړ ډول د کاناډا تر واک لاندې راوست، يوازې د کاناډا په ډول اشاره کوي. وروسته د ملي رخصتۍ ورځې نوم هم  د ډومینن ورځې نه د کاناډا ورځې ته بدل شو. د ډومینن اصطلاح، د دې لپاره کارېده چې د فدرالي حکومت او ولايتونو تر منځ توپیر وکړي، که څه هم له دويمې نړيوالې جګړې وروسته د ډومینن ځای د فدرال اصطلاح ونيو.
اصلي اوسېدونکي
د اوسنۍ کاناډا په اصلي لرغونو قومونوکې لومړي ملتونه، اينويټ او ميټيس شامل دي، دوی د شريک اصليت لومړي موجودات وو چې د اولسمې پېړۍ په نيمايي کې هغه مهال منځ ته راغلل، کله چې د لومړيو ملتونو خلکو د اروپايي استوګنو سره ودونه وکړل او بيا يې خپلې پېژندګلوي ته وده ورکړه.
د شمالي امريکا د لومړيو استوګنو په اړه داسې ویل کېږي چې له سايبيريا څخه د برينګ د وچ ځمکني پول له لارې کډوال شوي او نژدې ۱۴۰۰۰ کاله مخکې هلته رسېدلي دي. په « Old Crow Flats» او د «بلو فيش په غارونو» کې د سور پوستو هندوانو د لرغون پېژندنې سيمې دوه هغه تر ټولو پخوانۍ سيمې دي، چېرې چې انسان په کاناډا کې ژوند کړی. د اصلي ټولنو په ځانګړتياوو کې دايمي استوګنځايونه، کرنه، پېچلې ټولنيز وراثت او د سوداګرۍ شبکې شاملې دي. ځينې دا کلتورونه هغه مهال ړنګ شول، کله چې اروپايي کشافان په پنخلسمه او د شپاړسمې پېړۍ په لومړيو کې دلته راورسېدل او دا کلتورونه يوازې د لرغون پېژندنې د څېړنو له لارې موندل شوي دي.
د لومړي اروپايي مېشتېدو پر مهال د اصلي خلکو استوګنه د ۲۰۰۰۰۰ او دوه ميليونه کلونو تر منځ اټکل شوې ده چې د ۵۰۰۰۰۰ شمېره د لرغونو خلکو د کاناډا د شاهي کميسيون له خوا منل شوې ده. د اروپايي نیواک د پايلو په توګه، د اصلي اوسېدونکو شمېر له څلوېښتو نه تر اتيا سلنه پورې کم شو او د بيوتوک (Beothuk) په څېر لومړي ملتونه له منځه ولاړل. د دې کمښت بېلا بېل لاملونه ښودل شوي دي، لکه: د انفلوينزا په څېر د اروپايي ناروغيو لېږد، شری او ننکۍ د کومو په وړاندې چې دوی طبيعي خونديتوب نه لاره. د وړيو د سوداګريو پر سر جګړې، د نېواکګرو چاروکو او استوګنو سره نښتې، نوو کډوالو ته د اصلي ځمکو بايلل او په پايله کې په خپل ځان د بسيايينې له لاسه ورکول.
که څه هم جګړې وې، خو بیا هم له لومړيو ملتونو او اينويټ خلکو سره د اروپايي کاناډايانو لومړی تعامل یو څه سوله یيز و. لومړيو ملتونو او ميټيس خلکو په کاناډا کې د اروپايي مستعمرو په وده کې مهم اغېز درلود، په ځانګړي ډول د شمالي امريکا د وړيو د سوداګرۍ پر مهال له اروپايانو « coureur des bois» او مسافرو سره د نوې لويې وچې د کشفولو پر مهال په مرستې کولو سره وليعهد او اصلي اوسېدونکو د اروپايي نیواک د پړاو پر مهال يو له بل سره تعاملات پيل کړل، که څه هم په عموم کې اينويټ له اروپايي کډوالو سره لږې اړیګې لرلې.
د وګړو ویش
د کاناډا پلازمېنه اوتاوا ښار دی. د دغه هېواد د وګړو شمېر تر ۳۵ ميلیونو تنو پورې رسېږي. د نفوسو ګڼوالی یې په هر کیلو متر مربع ساحه کې تر څلورو تنو پورې رسېږي. د دغه هېواد ۸۲ سلنه وګړي په ښارونو او پاتې ۱۸ سلنه نور یې په کلیو او بانډو کې ژوند کوي. د دغه هېواد د قانون له مخې هره کورنۍ يوازې د دوو ماشومانو د لرلو اجازه لري. ۲۳ سلنه وګړي یې کاناډایان ، ۲۰ سلنه فرانسویان، ۱۶ سلنه برېټانويان، ۱۴ سلنه سکاټلنديان، ۱۳ سلنه اېرلنډیان او پاتې نور یې جرمنیان او چینایان دي.
دین
د کال ۲۰۱۱ میلادي د کورنۍ سروې د شمېرو ترمخه د کاناډا ۶۳.۳% وګړي مسیحیان دي چې له هغوی څخه بیا ۳۸.۷% رومن کیتهولک او پاتې برخه یې پروتسټنټ دي ۳.۲% یې مسلمانان، ۱.۵%هندوان، ۱۰۴% سیکهان او پاتې نور یې د نورو دینونو پیروان دي. رسمي ژبه یې انګرېزي ده، خو لیکدود یې لاتیني دی. د اداري وېش له مخې کاناډا ۱۰ ايالتونو او درې خپلواکې سیمې لري.
مهم ښارونه
تورنټو، مونټریال، وانکوور، کالګري، اډمېنټن، کیوبېک او سکاربورو یې مهم ښارونه دي.
اساسي قانون
کاناډایان د ۱۹۲۷ او ۱۹۸۱ زېږدیزو کلونو تر منځ د یو بشپړ اساسي قانون د جوړولو په چاره کې ډېر بریالي نه وو، خو وروسته د کاناډا فدارالی دولت، ايالتي حکومتونه، مشرانو جرګه او ولسي جرګه په دې سلا شول چې په خپل لیکلي اساسي قانون کې بدلونونه راولي، دې قانون په کاناډا کې د برېټانیا د پارلمان د واک ټغر ټول کړ.
د حکومت ډول
د کاناډا د نظام بڼه مشروطه پاچايي ده، خو پارلمان یې بیا د ولسواکۍ څرګندونه کوي.
د کاناډا ګونرجنرال د پاچا له خوا د لومړي وزیر په مشوره د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي، البته په هغه صورت کې چې ګوند یې په پارلمان کې ډېرې څوکۍ وګټي. د کابینې وزیران بیا د لومړي وزیر له خوا په پارلمان کې د اکثريت څوکيو لرونکي ګوند یا اېتلاف د غړو له منځه ټاکل کېږي.
قضایه نظام
د کاناډا حقوقي نظام پر مدني قوانینو ولاړ دی، خو په کیوبېک کې د فرانسوي مدني قوانینوته ورته قوانین عملي کېږي. ستره محکمه د دغه هېواد تر ټولو لوړ قضایي ارګان دی چې یو مشر او ۸ غړي لري، ټول د لومړي وزیر له خوا د ګورنر جنرال او قضایي شورا په مشوره ټاکل کېږي او تر ۷۵ کلنۍ پورې کار کولی شي.
سیاسي ګوندونه
بلاک کیوبېکس، د کاناډا محافظه کار ګوند، زرغون ګوند، لېبرال ګوند او نوی ولسواک ګوند د دغه هېواد مشهور او لوی ګوندونه دي. یاد هېواد د ۱۸۶۷ زېږدیز کال د جولای په لومړۍ له برېټانیا څخه خپلواکي ترلاسه کړه چې اوس هم په دغه هېواد کې د جولای لومړۍ نېټه د خپلواکۍ د ورځې په مناسبت نمانځل کېږي.
پرمختګ
کاناډا اوس د نړۍ له ډېرو پرمختللو هېوادونو څخه شمېرل کېږي چې د کرنې، صنعت، ترانسپورټ، مخابراتو، کانونو او خدماتو سکټورونه یې په ډېره پرمختللې ټکنالوژۍ سمبال شوي. له دويمې نړیوالې جګړې وروسته د کاناډا د کانونو استخراج او پروسس، صنعتي تولیداتو او د خدماتو سکټورونو دومره پرمختګ کړی چې دغه هېواد اوس له روسیې وروسته د نړۍ اتم لوی صنعتي هېواد دی.
صادرات او واردات
د کاناډا ۷۵ سلنه صادراتي توکي امریکا ته ځي. د ناخالصو کورنيو تولیداتو کچه يې هر کال تر ۱.۸۰ ټرېلیونو ډالرو پورې رسېږي. د سړي سر کلني عاید کچه یې ۴۰۴۰۹ ډالرو او کاري ځواک یې بیا تر ۲۰ مېلیونو تنو پورې رسېږي.
اوسپنه، پولاد، المونیم، نقلیه وسایط، بېړۍ، الوتکې، لوی او کوچني موټر، د اورګاډي پټلۍ، د کانونو د ایستلو او د لارو او ډګرونو د جوړولو لوی ماشینونه، دچاپ ماشینونه، کېمیاوي توکي، پلاستیک، ربړ او درمل د دغه هېواد له مهمو صنعتي تولیداتو څخه شمېرل کېږي.
کرکیله
د کاناډا ۶ سلنه ځمکه د کرکيلې وړ ده. ۲ سلنه یې څړځایونو، ۳۵ سلنه يې ځنګلونو او پاتې یې غرونو، غونډیو، سیندونو، ښارونو، د کار او تولید ځایونو او د استوګنې کلیوالو سیمو نیولې ده.
کاناډا د کرنې لوی سکټور لري. د دغه سکټور د ښه پرمختګ له امله کاناډا د ځان بسياینې تر څنګ، نورو هېوادونو ته هم په پراخه پیمانه کرنیز محصولات صادروي.
کاناډا په نړۍ کې د غنمو شپږم لوی تولیدوونکی او د امریکا له متحدو ایالتونو څخه وروسته دويم ستر صادروونکی هېواد دی.
سیلاني
سیاحت د کاناډا په ناخالص کورني تولید کې ۴ سلنه ونډه لري. دغه هېواد په یوه وخت کې درې لکو سیلانیانو ته د ټولو اسانتیاوو د برابرولو وړتیا لري. په کاناډا کې ۷۲۰۰۰ هوټلونه، رسټوانټونه او ۳۱۰۰ ترانسپورټي شرکتونه فعال دي. د دغه هېواد د صادراتو ټوله کچه ۴۸۵ ميلياردو ډالرو او د وارداتو ټوله کچه یې بیا ۳۷۵ ميلياردو ډالرو ته رسېږي.
د کاناډا مهم سوداګریز شریکان
د امریکا متحد ایالتونه، جاپان، برېټانیا، جنوبي کوریا، جرمني، چین، اسټرالیا، برازیل، ډنمارک، فرانسه، مالېزیا، مکسیکو، نایجيریا، ناروې، سعودي عربستان، تایوان، او سویډن هغه هېوادونه دي چې کاناډا ورسره په لویه کچه سوداګریزه راکړه ورکړه لري.
د پیسو واحد
د کاناډا پولي واحد کاناډایي ډالر دی. مالي کال یې د اپرېل له لومړۍ ورځې پیل او د بل کال د مارچ تر ۳۱ مې پورې دوام کوي.
جغرافیه
کاناډا د پراخوالي له پلوه د نړۍ دويم، خو د وګړو د شمېر له پلوه بيا په نړۍ کې ۲۸م هېواد دی. دغه هېواد ۱۸۱ سوداګریزې بېړۍ او ۱۴۶۷ هوایي ډګرونه لري چې له دې ډلې يې ۵۳۳ ډګرونه په پاخه او اساسي ډول رغول شوي دي.
رسنۍ
کاناډا دولتي ټلوېزیون او چاپي رسنۍ نه لري او ټولې په عامه شرکتونو او خصوصي سکټور پورې اړه لري. ۱۴۸ ټلوېزیونونه او ۲۰۰۰ راډیوګانې لري چې په بېلا بېلو برخو کې نشرات لري. د دې تر څنګ ۲۵ ورځپاڼې او ۱۴۰۰ مجلې هم په دغه هېواد کې فعالیت کوي. همدا راز په دغه هېواد کې هر کال ۲۰۰۰۰ نوي علمي، هنري او ادبي لیکلي یا ژباړلي کتابونه خپرېږي.
پوهنه
کاناډا د نړۍ د سترو او هوسا هېوادونو څخه دی. د کاناډا ۹۹ سلنه وګړي په لیک او لوست پوهېږي او منځنۍ، مسلکي او یا لوړې زده کړې لري. د دغه هېواد د قانو ن له مخې زده کړې له ۶ کلنۍ تر ۱۵ کلنۍ پورې وړیا او اجباري دي.
روغتیا
په کاناډا کې د ژوند چاپېریال د ښه جغرافیایي موقعیت، اوبو، ځنګلونو، پارکونو، د خلکو د لوړ پوهاوي او سم مدیریت له امله زرغون او پاک دی. د خلکو روغتیايي حالت یې ښه دی او داسې ټولنیزې بیمې لري چې له خلکو سره د زړښت، ناروغتیا وزګارتیا، معلولیت، تقاعد او مړینې په صورت کې مرسته کوي.
قومي ډلې
د کاناډا لومړني اوسېدونکي اینویت او نور هغه قومونه دي چې د اسیا له ختیځو برخو څخه د بینک تنګي له لارې دې سیمې ته تللي دي. دا خلک ډېره موده په شمال، لویدیځ او نورو سیمو کې په غلو، دانو او د ښکار په غوښو ژوندي وو او هڅه یې کوله چې له طبعیت سره په جګړه کې بریالي راووځي او پر مختګ وکړي.
تاریخ
په ۱۶۱۰ زېږدیز کال کې برېټانوي سمندري سیلاني او کاشف هېنري هوډسن یو خلیج وموند چې وروسته د ده په نامه ونومول شو. په ۱۶۲۹ زېږدیز کې برېټانویانو د کیوبېک ښارګوټی ونیو. په ۱۶۳۱ زېږدیز کې دویم برېټانوی توماس جامس له خپلو ملګرو سره کاناډا ته په سفر لاړ چې اوس یې یو خلیج په نامه یادېږي. برېټانویانو په ۱۶۶۳ زېږدیز کال کې د کیوبېک ښارګوټی فرانسویانو ته پرېښود.
له افغانستان سره اړیکي
له کاناډا سره د افغانستان اړیکې د ۱۹۷۰ زېږدیز کال د جون په پنځمه په واشنګټن کې افغان سفیر عبدالله خان ملکیار او په اسلام اباد کې د کاناډا سفیر مک کوکي د خپلو متبوعو دولتونو په استازیتوب د کابل - اوتاوا تر منځ د نا استوګنو سفیرانو په کچه د ډیپلوماټیکو اړیکو د پیل هوکړه لاسلیک کړه او د ۲۰۰۳ زېږدیز کال دسپټمبر په ۵ مه په کابل کې د کاناډا سفارت پرانيستل شو.
له افغانستان څخه تر کاناډا پورې د هوا له لارې ۱۰۰۰۸ کیلومتره واټن پروت دی. د کابل او اوتاوا تر منځ د وخت توپير نهه نيم ساعته دی
تخیه‌ تاش ښار
تخيه تاش د ازبکستان په کاراکلپاکستان کې یو ښار دی چې د 2010 په سرشمېرنه کې یې 62,428 نفوس درلود.
سرچینې
وېشنيزه:ازبکستان ښارونه وېشنيزه:قره قالپاقستان وېشنيزه:ښار وېشنيزه:ښارونه
شاهرود ولسوالي
شاهرود ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان شاهرود)  د ايران د سمنان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د شاهرود ښار دی. دا ولسوالي ۲۱۸٬۶۲۸ تنه نفوس لري. د شاهرود ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د بيالوژيکي ژوند دوران
په بيالوژي کې، د بيالوژيکي ژوند دوران (يا يواځې د ژوند دوران او يا هم د ژوند دوران په هغه حال کې چې بيالوژيکي اړخ يې روښانه وي) د بدلونونو يوه لړۍ ده چې يو ژوندی موجود ورڅخه تېرېږي او د پيل حالت ته بېرته راستنېږي. دا تصور د ژوند له تاريخ، ودې او د ودې له تاریخ سره ډېره نژدې اړيکه لري، خو له دوی څخه ځکه توپير لري چې دا په نويتابه ترکيز لري. د بڼې په بدلون کې کېدای شي وده، غیر جنسي بيا توليد يا جنسي بيا توليد شامل وي.
په ځينو ژونديو موجوداتو کې، د ژوند د دوران په اوږدو کې د انواعو جلا جلا «نسلونه» يو د بل ځای نيسي. د بوټو او ډېرو اوبړيو لپاره دوه ګڼ حجروي پړاوونه شته او د ژوند دوران ته د نسلونو د بديل په توګه اشاره کېږي. د ژوند تاريخ اصطلاح، ډېر ځله په ځانګړي ډول د سرو اوبړيو په څېر ژونديو موجوداتو لپاره کارول کېږي، کوم چې درې ګڼ حجروي پړاوونه لري (يا له دې زيات) نه دا چې دوه.
د ژوند دوران په کوم کې چې جنسي بيا توليد شامل وي، په دې کې د هاپلوايډ (n) او ډيپلوايډ (2n) پړاوونه ښکېل وي، دا معنا چې د «پلوايډي» بدلون په کې ښکېل وي. د دې لپاره چې د «ډيپلوايډ» له پړاو څخه «هاپلوايډ» پړاو ته وګرځي، «مايوسيس» بايد تر سره شي. د «پلويدي» د بدلونونو په اړوند، د دوران درې بڼې شته چې په لاندې ډول دي:
دورانيې هغه مهال توپير مومي، کله چې مايټوسيس (وده) منځ ته راځي. زايګوټيک مايوسيس او ګاميټي مايوسيس یو ميټوټي (د حجرې د وېش او نويو حجرو جوړېدو) پړاو لري چې دا دی: مايټوسيس په زيګوټيکي مايوسيس کې د n مرحلې پر مهال واقع کېږي او په ګاميټيکي مايوسيس کې د 2n مرحلې پر مهال منځ ته راځي. په همدې بنسټ زيګوټي او ګاميټي مايوسيس ته په شریکه سره «هاپلوبيونيټيک» نوم ورکول شوی دی (يو ميټوټي مرحله، چې بايد له هاپلونټيک سره ګډوډ نه کړای شي). له بلې خوا سپوريک مايوسيس په دوو مراحلو کې مايټوسيس لري، دواړو ډيپلوايډ او هاپلوايډ مراحلو ته يې د «ډيپلوبونيټيک» اصطلاح کارول کېږي (چې بايد له ډيپلونيټيک سره ګډوډ نه کړای شي).
موندنه
ډېرو نباتات پېژندونکو او ژوپېژندونکو په ژونديو موجوداتو کې د بيا توليد او ودې په هکله څېړنې کړې دي.
«ويلهيلم هوفميسټر» څرګنده کړې ده چې د نسلونو بدلون يو داسې خاصيت دی، کوم چې بوټي سره يو ځای کوي او دا پايله يې په ۱۸۵۱ز کال کې خپره کړې وه (وګورئ د بوټو جنسیت پالنه).
ځينې اصطلاحات (هاپلوبيونټ او ډيپلوبيونټ) چې د ژوند د دوران د تشرېح لپاره کار ځينې اخستل کېده، په لومړي سر کې د «نيلس سويډيليوس» له خوا د اوبړيو لپاره وړانديز شوي وو او له هغې وروسته د نورو ژونديو موجوداتو لپاره هم وکارول شول. نور اصطلاحات (اټوګيمي او ګام اونټوګيمی) چې د ژوند په «پروټيسټ» دوران کې کارول کېدل، د «کارل ګوټليب ګريل» له خوا متعارف شوي دي. د بېلا بېلو ژونديو موجوداتو د ژوند پېچلي دورانونو تشرېح په ۱۸۴۰ز او ۱۸۵۰ز کلونو کې د خپلسري نسل د اندونو په باطلولو کې مرسته وکړه.
هیپولونتیک ژوند دوران
«زايګوټيک» مايوسيس له «کاريوګيمي» څخه سملاسي وروسته یو زایګوټ مايوسيس دی، کوم چې د دوو حجرو له هستو سره يو ځای کېدل دي. په دې طريقې سره ژوندی موجود خپل ډيپلوايډ مرحله پای ته رسوي او ګڼ هاپلوايډ حجرې توليدوي. دا حجرې د ميټوټيک په طريقه سره وېشل کېږي، تر څو يا ستر، ګڼ حجروي افراد جوړ کړي، يا نورې هاپلوايډ حجرې جوړې کړي. له دې افرادو يا حجرو څخه د ګاميټونو دوه يو له بل سره متضادې بڼې (يعنې نارينه او ښځينه) يو له بل سره ګډېږي، تر څو يو زايګوټ جوړ کړي.
په ټول دوران کې، زايګوټونه يواځيني ډيپلوايډ حجره ده؛ مايټوسيس يواځې په هاپلوايډ پړاو کې واقع کېږي.
د ژوند ډيپلونوټيک دوران (ډيپلوايډ هغه حجرې چې د کروموزومونو دوه بشپړې ټولګې لري).
په ګاميټيکي مايوسيس کې، د هیپلوايډ حجرو د توليدولو لپاره په سملاسي ډول په ميوټيکي طريقې سره د وېشلو پر ځای، زايګوټ د يو ګڼ حجروي ډيپلومايډ فرد يا ډېرو يو حجروي ډيپلومايډ حجرو د يوې ډلې د پيدا کولو لپاره په مايوټيتيکي طريقې سره ويشل کېږي. له دې وروسته له ډيپلوايډ افرادو څخه حجرې د مايوسيس له جريان څخه تېرېږي، څو هاپلوايډ حجرې يا ګاميټونه توليد کړي. شونې ده چې هاپلوايډ حجرې یو ځل بیا ووېشل شي (د مايټيوسيس په مټ) تر څو نورې هاپلوايډ حجرې جوړې کړي، لکه په ډېرو اوبړۍ ته ورته موجوداتو کې، خو هاپلوايډ پړاو د ژوند د دوران تر ټولو غالب پړاو نه دی. په ډېرو ډپلونټونو کې مايټوسيس يواځې په ډيپلوايډ پړاو کې منځ ته راځي، په دې معنا چې ګامينټونه عموماً په چټکۍ سره جوړېږي او د ډيپلوايډ زايګوټونو د توليد لپاره سره يو ځای کېږي.
په ټول دوران کې ګامينټونه يواځیني هاپلوايډ حجرې دي او عموماً مايټوسيس په ډيپلوايډ پړاو کې منځ ته راځي.
ډيپلوايډ ګڼ حجروي فرد يو ډيپلونټ دی، په همدې بنسټ يو ګاميټي مايوسيس ته همدا راز د ژوند ډيپلونټيکي دوران هم ويل کېږي. ډيپلونټونه په لاندې ډول دي:
د ژوند هاپلوډيپلونټيک دوران
په سپوري مايوسيس کې (کوم چې عموماً د منځنۍ طبقې د مايوسيس په نوم هم پېژندل کېږی)، زيګوټ په ميټوټي طريقې سره وېشل کېږي، څو ګڼ حجروي ډیپلوايډ سپوريفايډ توليد کړي. سپوروفايټ بيا د مايوسيس له لارې سپورونه (باکتريا يا کوچني موجودات) توليدوي، کوم چې بيا په خپل وار سره په ميټوټي طريقې سره وېشل کېږي، څو هاپلوايډ افراد توليد کړي، کومو ته چې ګاميټوفايټونه ويل کېږي. ګاميټوفايټونه د مايټوسيسس له لارې ګاميټونه توليدوي. په ځينو بوټو کې ګاميټوفايټونه يواځې د کوچنۍ اندازې نه وي، بلکې ژوند يې هم لنډ وي؛ په ځينو نورو بوټو او اوبړيو کې، ګاميټوفايټ د ژوند د دوران «پياوړی/غالب» پړاو دی.
هاپلوډيپلونټونه دا دي:
ځينې ژوي د جنس د ټاکلو نظام لري چې هاپلوډيپلوايډ بلل کېږي، خو دا د ژوند له هاپلوايډپلونټيکي دوران سره اړيکه نه لري.
نباتاتي مايوسيس
ځينې سرې اوبړۍ (لکه Bonnemaisonia او Lemanea) او ځينې شنې اوبړۍ (لکه Prasiola) نباتاتي مايوسيس لري، کوم چې سوماټيک مايوسيس هم بلل کېږي، کومه چې یوه کم موندل کېدونکې ښکارنده ده. شونې ده چې نباتاتي مايوسيس د ژوند په هاپلوډيپلونټيکي او همدا راز دیپلونټيک دورانونو کې منځ ته راشي. ګاميټوفايټونه له سپوروفايټ يا د هغې تر يوې برخې پورې نښتي پاتې کيږي. نباتاتي (هغه چې بيا توليدي نه وي) ډيپلوايډ حجري د مايوسيس تر چارې لاندې تېرېږي او په دې ډول نباتاتي هاپلوايډ حجرې پیدا کوي. دا د ډېرو مايټوسيس څخه تېرېږي او بيا ګاميټونه توليدوي.
یوه جلا ښکارنده چې نباتاتي ډيپلوايډازيشن یې بولي، کوم چې د اپوميسيس يوه بڼه ده، په ځينو نصواري رنګه اوبړيو کې واقع کېږي (د بېلګې په ډول: Elachista stellaris). د بوټي په يو هاپلوايډ برخه کې حجرې په يو وخت کې د خپلو کروموزومونو نقل جوړوي، څو ډیپلوايډ نسجونه پیدا کړي.
د ارغنداب جګړه، ۲۰۲۱
د ارغنداب جګړه د ۲۰۲۰م کال په پای کې پیل سوه، ددې جګړې په ترڅ کې طالبانو دا ولسوالۍ ونيول؛ تردې وروسته د يو څو عمر لپاره دا ولسوالۍ د طالبانو تر کنټرول لاندې هم په امن وه. لږ موده وروسته د ولسوالۍ د بيرته نيولو لپاره د ناټو په مرسته بيرته د افغان ځواکونو کوښښونه پیل سوه، خو د ولسوالۍ په نيولو کې تر ۲ اپريل ۲۰۲۱م کال پورې کاميابه نسوه، په آخر کې افغان ځواکونو د ولسوالۍ د بېرته نيولو لپاره د هوا د لارې د بمبار څخه ګټه پورته کړه او طالبان يې پر شا کړل.
سرچينې
سﺭچينه وېشنيزه:د کندهار پېښې
قلندر ولسوالۍ
قلندر ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱،۴۰۶ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
نصرالدين خان اندړ
نصرالدين خان چې په خټه اندړ د محمد زمان خان اندړ زوی دی. دی شاعر او ليکوال و. د سيمه واکيو په پير کې د غزني د باچا جمجماه شاه حسين له ولکې د کندهار پر لور لاړ او هلته مېشت شو.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران
کنری وارف
کاناری وورف کاناري وارف)Canary Wharf) د لندن په ختیځ کې یوه سوداګریزه سیمه ده.
برن
برن آیالات په الماني Bern) د سویس هیواد پلازمینه ده. برن ښار د ۰۰۰'۱۲۴ وګړو درلودلو سره په سویس کې پنځم ګڼ نفوسه ښار دی، رسمي ژبه یې الماني (برن دیوچ) (Bärner Deutsch) ده. د برن ښار په ۲۰۱۰م کال کی په نړۍ کې یو له لس ښو ښارونو چې د ژوند سطحه او کیفیت په کې ښه راعلی وو.
د غزه محافظات
"غزه" په شپږو ولسوالیو ویشل شوې ده د د فلسطین د ازادۍ د سازمان د حکومت لخوا ترتیب شوې.
د محافظاتو لړليک
<CENTER> </CENTER>
د دویمې نړیوالۍ جګړې پرمهال کورنۍ جبهه
«کورنۍ جبهه» په یوه هېواد کې د ملکي خلکو د جګړې فعالیتونه پوښي. دویمه نړیواله جګړه یوه بشپړه جګړه وه. د وطن تولید د متحدینو او متفقینو دواړو قدرتونو لپاره نور هم ډېر ارزښتناک شو. د دویمې نړیوالې جګړې په لړ کې د کور په محاذ کې ژوند د ټولو برخه اخیستونکو لپاره د جګړې د هڅو یوه مهمه برخه وه او د جګړې پر پایلو یې لوی اغېز درلود. حکومتونه په نویو مسلو کې ښکېل شوو لکه جیره بندي، د خلکو د ځواک تخصیص، د کور دفاع، د هوایي بریدونو پر وړاندې راوتل او د دښمن ځواک له خوا د اشغال ځواب. د خلکو مورال او ارواپوهنه د مشرتابه او تبلیغاتو ځواب وو. معمولاً ښځې په بې ساري ډول متحرکې شوې وې.
ټولو قدرتونو د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په کور دننه له خپلو تجربو نه درس واخیست. د مورال لوړولو فعالیتونو په منځ کې چې له جنګي هڅو یې هم ګټې پورته کړې، کورنۍ جبهه د جګړې لپاره د ځینو اړینو موادو لکه فلزاتو، ربړ او پارچو یا ټوټو له ضایعاتو یا کمښت سره مخ وه. دې ډول مفکورو د ملکي خلکو مورال او د جګړې د هڅو په ملاتړ کې مرسته وکړه. هر هېواد د هغو اوازو د ځپلو هڅه وکړه، چې عموماً منفي یا ناکاموونکې وې.
متحدین
متحدینو ځانونه «ملګري ملتونه» وبلل (ان مخکې له دې چې دا سازمان په ۱۹۴۵ کې جوړ شوی و) او د ۱۹۴۱ اتلانتیک منشور ته یې د خپل ملاتړ ژمنه وکړه. منشور د جګړې مثالي اهداف بیان کړل: دځمکني غصب نشتون، د خلکو د هیلو خلاف هېڅ ځمکني بدلون نه دی راغلی، د هغو کسانو لپاره چې له دې نه بې برخې شوي، د خپل حکومت بیا رغونه؛ خامو موادو ته وړیا لاسرسی؛ د سوداګرۍ محدودیتونو کمول؛ د ټولو لپاره د غوره اقتصادي او ټولنیزو شرایطو د خوندي کولو لپاره نړیواله همکاري؛ له وېرې او غوښتنې ازادي؛ د سمندرونو ازادي او د ځواک د کارولو پرېښودل، همدارنګه د تېري کوونکو هېوادونو بې وسلې کول.
بلجیم
د ۱۹۴۰ ز کال د می په میاشت کې پر بې پرې بلجیم باندې د المان ناڅاپي برید په ۱۸ ورځو کې د بلجیم د پوځ د سقوط لامل شو. پاچا لیوپولډ یو اوربند ترلاسه کړ، چې د المان مستقیمه نظامي اداره په کې شامله وه. پاچا د حکومت دا غوښتنه رد کړه، چې له دوی سره برتانیې ته ولاړ شي. هغه د المان تر کنټرول لاندې د ګوډاګي واکمن په توګه پاتې شو. د بلجیم بیوروکراسي پر خپل ځای پاتې شوه او عموماً د آلمان له واکمنانو سره یې همکاري کوله. دوه المان پلوه خوځښتونه، د فلاند ملي اتحادیه چې فلاندي (هالینډي) بېلتون غوښتونکي او والون (فرانسوي خبرې کوونکي) ریکسیسټان چې مشر یې لیون ډیګریل ( ۱۹۰۶-۱۹۹۴) و، د یرغلګرو ملاتړ یې وکړ او خپل ځوانان یې وهڅول چې د المان پوځ لپاره رضاکارانه کار وکړي. کوچني خو فعال مقاومتي خوځښتونه، چې تر ډېره کمونیستي وو، متحدینو ته یې استخباراتي معلومات ورکړل. په بلجیم کې د هولوکاسټ پر مهال نازیانو په بلجیم کې مېشت ۷۰۰۰۰ یهودیان چې اکثره یې کډوال وو، ښکار کړل او ۲۹۰۰۰ یې ووژل.
المانیانو تمه درلوده، چې د بلجیم صنعتي سرچینې د دوی د جنګي ماشین د ملاتړ لپاره وکاروي. د دوی تګلارو د بلجیم خلکو ته سخت کمښت رامنځته کړ؛ خو د المان له تمې نه ډېر لږ ولیږدول شول. دوی په ۱۹۴۰ز کال کې «د وسلو د تفتیش بورډ» تاسیس کړ، چې فابریکو ته د وسلو سفارشونه ورسوي؛ بورډ په ۱۹۴۳ز کال کې د المان د وسلو د وزیر البرټ سپیر تر کنټرول لاندې راغی او په صنعتي سیمو کې یې دفترونه درلودل، چې باید د موادو لپاره سفارشونه اسانه کړي او د تولید څارنه وکړي. په هر حال د فابریکې تولید له ۱۹۴۲ ز کال وروسته په چټکۍ سره راټیټ شو. که څه هم په ۱۹۴۰ ز کال کې له نازیانو سره همکاري په ځانګړې توګه د فلیمش ترمنځ ښکاره شوه، خو ډېر ژر یې ارزښت کم شو. د کارګرانو اعتصابونو او سیسټماتیک تخریب، کلیوالو سیمو ته د کارګرانو مهاجرت، د متحدینو بمبارۍ، د خوړو کمښت او د اجباري کار پر وړاندې د کارګرانو د کرکې په څېر چارو تولید سست کړی و.
چین
چین په ټولې جګړې کې د تلفاتو دویم لوی شمېر درلود. په نیول شویو سیمو کې ملکي وګړي د نانجینګ، جیانګ سو او پینګ دینګشان او لیاو نینګ په شمول ډېر لوی قتل عامونه زغملي. په يو شمېر سيمو کې د جاپان پوځ هم پر چينايانو نوې پرمختللې بيولوژيکي وسلې وغورځولې، چې له امله يې د اټکل له مخې دوه سوه زره کسان ووژل شوو. د چین د پلازمینې نانجینګ له لاسه ورکولو وروسته د جاپاني پرمختګ د مخنیوي لپاره د کومینتانګ (ملي ملتپال) لسګونه زره سرتېري مړه شوو. په میلیونونو نور چینایان د جګړې پر مهال د قحطۍ له امله مړه شوو.
د جګړې په پای کې پر جاپان دوه اټومي بمونه وغورځول شول او تسلیم شو. جاپان د جګړې په پیل کې د شانګهای په څېر لوی ساحلي ښارونه ونیول او د چین پاتې برخه یې د مالي او صنعت له مهمو سرچینو نه پرې کړه. په میلیونونو چینایان د یرغل د مخنیوي لپاره لرې پرتو سیمو ته لاړل. ټولې فابریکې او پوهنتونونه خوندي سیمو ته ولېږدول شول، ترڅو ټولنه خپل فعالیت وکړي. جاپان نوې پلازمېنې چونګ چینګ ته له سلګونو هوایی بریدونو سره ځواب ورکړ.
که څه هم چین له متحده ایالاتو نه ډېرې مرستې ترلاسه کړې، چین کافي زیربېنا نه درلوده، چې په سمه توګه وسلې ورکړي یا ان خپل نظامي ځواکونه تغذیه کړي، خپل ملکي وګړي یې یوازې پرېښودل.
چین په درېوو زونونو وېشل شوی و، په جنوب لوېدیځ کې د چیانګ کای شیک (چیانګ یا جیانګ) په مشرۍ له ملتپال او د شمال لوېدیځ ډېره برخه د ماو زیډونګ (ماو) په مشرۍ له کمونیسټانو سره وه. ساحلي سیمې د جاپانیانو له خوا نیول شوې وې او له ملکي وګړو سره سخت چلند کېده. يو شمېر ځوانان د چين د ګوډاګي پوځ په ليکو کې شامل شوو.
فرانسه
د ۱۹۴۰ز کال د جون په میاشت کې له چټکې حیرانوونکې ماتې وروسته فرانسه له جګړې نه وشړل شوه. یوه برخه یې په ویچي کې له پلازمېنې سره د المانیانو غیر رسمي متحده شوه. کله چې المانیانو د متحدینو د یرغل پر وړاندې ساحلونه پیاوړي کړل او د هیواد شمالي نیمه برخه یې ونیوله، نو د مقاومت یو ځواکمن غورځنګ راڅرګند شو. جرمنيانو دوه لکه فرانسوي سرتېري ونیول او د جګړې د مودې لپاره یې د المان دننه کمپونو کې د جنګی بندیانو په توګه وساتل او د فرانسې د همکارۍ د تضمین لپاره یې د یرغمل په توګه وکارول. د ویچي فرانسوي حکومت له المان سره نږدې همکاري وکړه، المان ته یې خواړه، ماشینونه او کارګران ولېږل. څو سوه زره فرانسویان او مېرمنې د المان په فابریکو کې کار کولو ته اړ ایستل شوې، یا په رضاکارانه توګه کار کولو ته اړ شوې، ځکه چې د فرانسې اقتصاد پخپله خراب شوی و. په هر حال د مقاومت یو پیاوړی غورځنګ موجود و، چې د نازیانو او فرانسوي پولیسو له خوا د مقاومت ضد سخت فعالیتونه ترسره شوو. ډېری یهودیان د ویچي پولیسو له خوا ونیول شول او المانانو ته یې وسپارل، چې دوی یې د مرګ کمپونو ته واستول.
مسیر ۶۱
مسیر ۶۱ کهکشان (میسیر ۶۱) په انګلیسي Messier 61) M61 کهکشان یاهم NGC 4303) یو مارپیچي کهکشان دی چې په Virgo Cluster) (ویګرو کلوستر کهکشانونو ګروپ) چې له مونږ نه ۵۹ میلیونه لمریز کلونه فاصله لري کېپروت دی.
لارستان ولسوالي
لارستان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان لارستان)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د لار ښار دی. دا ولسوالي ۲۱۳٬۹۲۰ تنه نفوس لري. د لارستان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
انرژي په افغانستان کې
په افغانستان کې انرژي تر ډېره پورې د اوبو پرمټ د تولید شوې برېښنا او ورپسې د فوسیلي سون توکو او لمریزې برېښنا پر مټ تامین کېږي. اوس مهال له ۵۰ سلنه کم افغان وګړي برېښنا ته لاسرسی لري چې تر ډېره دغه لاسرسی هم په لویو ښارونو کې دی. ډیری کلیوالي سیمې کافي برېښنا ته لاسرسی نه لري، خو دغه حالت د کاسا – ۱۰۰۰(CASA-1000) پروژې له بشپړېدو وروسته بدلون کولای شي.
اوس مهال افغانستان د برېښنا د بندونو (د اوبو پر مټ چلېدونکو) او همدارنګه د فوسیلي سون توکو کاروونکو او د لمریزې برېښنا تولیدونکو مرکزونو څخه په ټولیزه کچه څخه باندې ۶۰۰ میګاواټه برېښنا تولید کوي. ورته مهال څه باندې ۶۷۰ میګاواټه نوره برېښنا له ګاونډیو هېوادونو؛ ایران، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان څخه واردوي.
له دې امله چې له ګاونډیو هېوادونو؛ پاکستان او ایران څخه په پام وړ کچه افغان کډوال هېواد ته ستنېږي کېدای شي چې په راتلونکو کلونو کې دغه هېواد څه باندې ۷۰۰۰ میګاواټه برېښنا ته اړتیا ولري. د افغانستان ملي پراختیايي ستراتیژۍ هم د انرژۍ تولیدونکې بدیلې لارې لکه د باد او لمر پر مټ تولید کېدونکې برېښنا د انرژۍ د لوړ ارزښت لرونکې منبع په توګه ښوولې. له همدې امله یې د برېښنا یو شمېر بادي او لمریز تولید کوونکي مراکز تاسیس کړي او یو شمېر نور یې تر کار لاندې دي.
د اوبو پر مټ تولید کېدونکې برېښنا
د نغلو د بند برېښنا کابل، کاپیسا او ننګرهار ولایتونو ته رسېږي. د کندز ولایت اوسېدونکي د نهرګاوکوش بند له برېښنا ګټنه کوي چې بدخشان بیا په فیض آباد ولسوالۍ کې د شورابک د برېښنا له بند سره وصل دی.
د سلما د برېښنا بند (د افغانستان او هند د دوستۍ بند) د هرات ولایت د وګړو لپاره ۴۲ میګاواټه برېښنا تولید کوي. ورته مهال یو شمېر نور بندونه هم د هېواد په بېلابېلو نورو برخو کې جوړ شوي څو د برېښنا په برخه کې د خلکو لومړنۍ اړتیاوې پوره کړي.
په مرکزي ولایتونو کې د کوچنیو ښارونو وګړي بیا د ځان لپاره د اوبو د زیرمو او د برېښنا د تولید په موخه د کوچنیو بندونو جوړولو ته دوام ورکوي. په دې وروستیو کې یو شمېر چینايي پانګوالو لیوالتیا ښوولې څو د دغو پروژو په برخه کې له افغانستان سره مرسته وکړي.
وارداتي برېښنا
اوس مهال افغانستان له ګاونډیو هېوادونو؛ ایران، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان څخه ۶۷۰ میګاواټه برېښنا واردوي. د دغې برېښنا کلنی لګښت له ۲۵۰ میلیونو څخه تر ۲۸۰ میلیون ډالرو پورې رسېږي.
ایران
له ډېرې مودې راهیسې کېږي چې د افغانستان لویدیځ ولایتونه د ایران له ختیځې برخې څخه برېښنا پېري.
تاجکستان
اوس مهال افغانستان له تاجکستان څخه ۱۵۰ میګاواټه برېښنا پېري. ورته مهال د کاسا – ۱۰۰۰، میلیارد ډالري پروژې له بشپړېدو وروسته به ۳۰۰ میګاواټه برېښنا افغانستان ته ورکول کېږي او پاتې ۱۰۰۰ میګاواټه به پاکستان ته لېږدول کېږي.
ترکمنستان
د افغانستان شمال لویدیځ ولایتونه د ترکمنستان څخه له پېرل کېدونکې برېښنا ګټنه کوي.
ازبکستان
افغانستان له ازبکستان څخه ۴۵۰ میګاواټه برېښنا پېري. د دغې برېښنا د پېرلو موضوع په ۲۰۰۶ زکال کې تر بحث لاندې ونیول شوه او له دې وروسته د ۴۴۲ کیلومترو (۲۷۵ مایله) په اوږدوالي د لوړ ولټاژ لرونکې برېښنا د لېږدونکو لینونو د کش کولو پروژه پیل او په ۲۰۰۸ زکال کې بشپړه شوه چې له کابل څخه پیل او د افغانستان له پنځو ولایتونو څخه په تېرېدو د ازبکستان له پولې هاخوا د ازبکستان د برېښنا له شبکې سره نښلي. له همدې امله په ۲۰۰۹ زکال کې د کابل ښار اوسېدونکي له ۲۴ ساعته برېښنا برخمن شول.
نفت او طبیعي غاز
افغانستان نفتي محصولات او طبیعي غاز له ګاونډیو هېوادونو؛ ازبکستان، ترکمنستان او ایران څخه واردوي. روسیې هم پرېکړه کړې چې له دغو هېوادونو سره مل شي. ورته مهال د ترکمنستان – افغانستان – پاکستان – هند د غازو په نل لیکې (ټاپي پروژې) هم کار روان دی.
له دې سره افغانستان خپله په سرپل، جوزجان او فاریاب ولایتونو کې نفتي زېرمې لري. دغه زېرمې شاوخوا ۱.۹ میلیارده بوشکې خام نفت لري. ورته مهال افغانستان ۱۵.۶ میلیارد فوټ مکعبه طبیعي غاز لري؛ په داسې حال کې چې په ډیره لږ کچه نفت او طبیعي غاز د سرپل ولایت په انګوټ استخراجي مرکز کې استخراج کېږي. ورته مهال شبرغان ته څېرمه د زمرد سای په نامه د طبیعي غازو د ویستو د بل مرکز ویل شوي چې د ۲۰۰۱ زکال له نیمايي وروسته یې د بیارغونې چارې پیل شوې دي.
د ډبرو سکاره
راپور ورکړل شوی چې افغانستان د ۷۳ میلیون ټنو په کچه د ډبرو د سکرو ثابتې شوې زېرمې لري. د ډبرو د سکرو کانونه له بدخشان ولایت څخه تر هرات ولایت پورې شتون لري. د طلوع نیوز د راپور له مخې چین د افغانستان د ډبرو د سکرو د کانونو د ویستو په برخه کې د پانګونې کولو په ارزونه بوخت دی. ویل کېږي چې د دغه پانګونې پر مټ به ۵۰۰ میګاواټه برېښنا هم تولید شي. دغه هېواد د ډبرو د سکرو له یوولسو څخه زیاتې لویې زېرمې لري چې په لاندې ډول دي:
د بامیانو ولایت
۱. د اشپشته او سر آسیا د ډبرو د سکرو زېرمې – ۱۵۰ میلیونه ټنه
۲. د سرجنګل او سرآسیا د ډبرو د سکرو زیرمې
د بغلان ولایت
۱. د کرکر د ډبرو د سکرو زېرمې
۲. د دود کش د ډبرو د سکرو زېرمې
د سمنګان ولایت
۱. په صوف دره کې د شباشک زېرمې (ډیر عالي کیفیت لري) چې ۷۴ میلیون ټنه د ډبرو سکاره لري
۲. په صوف دره – کولا بهادري – کیشګینه مابین کلي او بلخاب ولسوالۍ کې د د ډبرو د سکرو زېرمې
د بدخشان ولایت
۱. کوتل خاکي – په برف ولسوالۍ کې د ډبرو د سکرو زېرمې
د پروان ولایت
۱. د غوربند درې د فرح کرد او په سرخ پارسا ولسوالۍ کې د ګاو پران زېرمې
د هرات ولایت
۱. د کرخ د ډبرو د سکرو زېرمې – ۱۵ میلیونه ټن
د ډایکنډي ولایت
۱. لاغرجوی – په کجران ولسوالۍ کې ډبرو د سکرو زېرمې
د ارزګان ولایت
۱. د مداخیلو سیمې په کندلان کلي کې د ډبرو د سکرو زېرمې
پکتیا ولایت
۱. د خوست او پکتیا ولایت د ډبرو د سکرو زېرمې – ۷۵ میلیونه ټنه
د لمریزې او بادي برېښنا تولید کوونکي مرکزونه
افغانستان د ۲۲۲۰۰۰ میګاواټه لمریزې برېښنا د تولید وړتیا لري. په افغانستان کې له لمریزې برېښنا ګټنه مخ پر زیاتوالي ده. په ګڼ شمېر ښارونو کې د لمریزې برېښنا تولید کوونکي مرکزونه جوړ شوي. د افغانستان په ډیری ښارونو کې پر سړکونو باندې د لمریزې برېښنا پر مټ روښانه کېدونکي څراغونه لیدل کېږي. ورته مهال په کلیوالي سیمو کې د کلیوالي وګړو له خوا د برېښنا د تولید کوونکو شیشو (سولرونو) پېرل او د هغو څخه ګټنه مخ پر زیاتوالي ده.
ورته مهال دغه هېواد د بادي برېښنا د تولید کوونکو توربینونو په نصب کولو سره د ۶۶۰۰۰ میګاواټه بادي برېښنا د تولید وړتیا لري. د بادي برېښنا د تولید لومړنی مرکز په ۲۰۰۸ زکال کې په پنجشیر ولایت کې جوړ شو چې د ۱۰۰ کیلو واټه برېښنا د تولید وړتیا لري. د متحده ایالاتو پراختیايي ادارې (USAID) د تجدید کېدونې برېښنا د ملي لابراتوار سره په ګډه د هرات ولایت د بادونو د نقشې د پراختیا په برخه کې کار وکړ. هغوی د څه کم ۱۵۸۰۰۰ میګاواټه برېښنا د تولید په موخه د باد د شتون وړاندوینه وکړه. په هرات ولایت کې د بادي برېښنا د تولید کوونکو مرکزونو جوړول کولای شي د افغانستان ډیری لویدیځو برخو ته برېښنا برابره کړي. له دې سره د ۲۰۱۷ زکال په سپټمبر میاشت کې په هرات ولایت کې د ۳۰۰ کیلوواټه بادي برېښنا د تولید یو مرکز افتتاح کړای شو.
بایوماس او بایوغاز
د باد او لمر سربېره په افغانستان کې د انرژۍ په ځای نیونکو نورو منابعو کې بایوماس، بایوغاز او د ځمکنۍ تودوخې انرژي (جیوترمل انرژي) شاملېږي. د بایوغاز تولیدونکي جوړښتونه د حیواناتو د فاضله موادو پر مټ چلېږي چې پاک، بې بویه او بې دوده غاز تولید کوي. د هاضمې بهیر یوه باکیفیته سره تولید کوي چې د بایو ګاز د تولیدونکو کورنیو جوړښتونو لپاره ګټمنه پرېوزي.
د بایوغازو تولید کوونکي جوړښتونه د یوې منځنۍ کچې کورنۍ لپاره د کافي سون توکو د تولید په موخه ۵۰ کیلوګرامه سرې ته اړتیا لري. د دغې کچې سرې د تولید په موخه له څلورو څخه تر شپږ غویانو، له اتو تر نهوو اوښانو یا ۵۰ پسونو/وزو ته اړتیا ده. له تیوریکي پلوه افغانستان په کال کې د شاوخوا ۱۴۰۰ میلیون متر مکعبه بایوغازو د تولید وړتیا لري. د تجدید کېدونې انرژۍ د تولید په برخه کې د متحده ایالاتو د ملي لابراتوار د راپور له مخې چې په ۲۰۱۱ زکال کې خپور شو؛ د دغې کچې غازو یو پر څلورمه برخه یې کولای شي د افغانستان د انرژۍ د اړتیاوو نیمايي برخه برابره کړي.
لیتیم او یورانیم
افغانستان په پریمانه کچه د لیتیمو او یوارنیمو زېرمې لري.
اناناس
د اناناس برار
د اناناس څخه مخکې دغه مېوه د گل په څېره برار مومي او گلونه ېې واړه ، شنه (آبي) رنگه غوښن او د ډنډر په وروستۍ برخه کې جوړېږي. د دغو غوښنو گلانو په وروستۍ برخه کې د وړو پاڼو يو تاج لري ، چې وروسته په مېوې بدلېږي. د اناناس مېوه په حقیقت کې کاذبه بڼه لري. دغه مېوه د تودو سیمو د مېوو له ډلې څخه شمېرل کېږي. اناناس يو څو کلن او يو مشيمه بوټی دی ، چې لوړوالی ېې له ۴ څخه تر ۵ فوټو پورې رسېږي ، که چېرې په کافي کچه ځای ولري د هر کال په تېرېدو سره ځنگلونو ته وده کوي او پراخه سیمه لاندې کوي ، خو دا کار د سوداگرۍ په مارکېټ کې د مېوې کیفیت راښکته کوي. نو له دې کبله لازمه ده چې هر کال د دغه بوټي د ښاخونو پرې کول او اصلاح ترسره شي.
گوربز ولسوالۍ
گوربز ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۰،۷۵۱ وگړو ته رسېږي.