cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فولېرېن
فولېرېن (په انگرېزي: Fullerene) د کاربن د مصنوعي الوټروپونو څخه دی چې د گرافيت څخه د حرارت تبديلولو په مرسته منځ ته راځي. فولېرېنونه د کاربن کروي جورښتونه دي چې د کربن ۲۰ اټمو څخه تر ۵۴۰ اټمو پوړې درلودلای شي. بېلگې په توگه: فولېرېن چې ۶۰ اتمه لري فولېريټ ورته وايي او کريستالي فورم یې د الماس څخه سخت دي. فولېرېنونه په صنعت او طب کې کارېږي.
وېشنيزه:نانو تکنالوژي وېشنيزه:کربن
زيمبابوی
زيمبابوی (/zɪmˈbɑːbweɪ, -wi/) چې په رسمي ډول د زيمبابوی جمهوريت په وچه کې راګېر هېواد دی، چې د زمبيزي او ليمپوپو سيندونو تر منځ په سويل ختيځه افريقا کې پروت دی. سويل ته له سويلي افريقا، سويل لويديځ ته له بوتسوانا، شمال ته له زمبیا او ختيځ ته له موزمبيق سره ګډه پوله لري. پلازمينه او لوی ښار يې هرارا (Harara) دی. دويم لوی ښار يې بولاوايو (Bulawayo) دی. نفوس يې نږدې ۱۵ ميليونه تنه دی او ۱۶ رسمي ژبې لري، چې انګليسي، شونا او (Ndebele) يې د نورو په پرتله عامې دي. دا هېواد يو وخت د خپلې سترې سوکالۍ له امله «د افريقا د غمي يا قيمتي ډبرې» په توګه پېژندل کېده.
ياد هېواد د سويلي افريقا تر ټولو بډايه تاريخ لرونکی ملت دی او په ۱۱ پېړۍ کې په لومړي ځل يوه ستره سوداګريزه لاره شوه. د خپلې اوسپنې دورې په وروستيو کې د “Gokomere” د Bantu خلک چې وروسته د “Shona” توکم شو، د سترې زيمبابوی (Great Zimbabwe) پراخه ښاري دولت يې جوړ کړ. ياد دولت چې د طبيعي سرچينو پر يوه شتمنۍ باندې ودان شو، له ۱۴ تر ۱۵ پېړۍ پورې په مالي او کلتوري ډول وغوړېده او د سوداګرۍ يو داسې ځواک لرونکی دولت شو، چې له سواهيلي ساحل او بېلابېلو عربي او هندي دولتونو سره يې د سرو زرو، عاج (د فيل غاښ) او مسو سوداګرۍ اداره کړې. له همدې ځايه د زيمبابوی پاچهي او وروسته ورپسې د Rozvi، Mutapa او Mthwakazi سترواکۍ رامنځته شوې. د نورو توکمونو له منځه “Shona” او “Ndebele” وګړو زيمبابوی ته هغه مهال د يوې نېکمرغه او په ستراتيژيک ډول د مهمې سيمې بڼه ورکړه، چې اروپايانو په ۱۸۰۰ کې د سيمې مستعمر کول پيل کړل.
د سيسيل رودز د بریتانيې د سويلي افريقا شرکت (British South Africa Company of Cecil Rhodes) په لومړي ځل د ۱۸۹۰ زکال پر مهال نننۍ سيمه خپل بريد يا پوله وټاکله. دا هغه مهال و چې ياد شرکت “Mashonaland” او وروسته د “Metabele” وګړو له لورې له يو سخت ټينګار يا مقاومت څخه (چې د Metabele د لومړۍ جګړې په نوم يادېږي) “Meatabeleland” سيمې ونيولې. د شرکت حکومت په ۱۹۲۳ز کې د برتانيې د خپلواکه مستعمرې په توګه د سويلي روديشيا (Rhodesia) په رامنځته کېدنې سره پای ته ورسېد. په ۱۹۶۵ز کې د محافظه کار سپين پوستو حکومت په يو اړخيز ډول د روديشيا په نوم خپلواکي اعلان کړه. ياد دولت يوه نړېواله ګوښه کېدنه يا انزوا او له تور پوستو ملتپالو ځواکونو سره ۱۵ کلنه چريکي جګړه وزغمله، چې د سولې په يو تړون کې تر ټول لوړ ټکي ته ورسېدې. ياد تړون د ۱۹۸۰ ز کال په اپرېل کې يوه نړيواله خپلواکي او د زيمبابوی په نوم تل پاتې يا رسمي خپلواکي رامنځته کړه. زيمبابوی وروسته د ملتو له ګډو ګټو سازمان سره يو ځای شو، چې د روبرت موګابي (Robert Mugabe) تر مشرۍ لاندې د وخت د حکومت له لورې د نړيوال قانون د ماتېدنې له امله يې غړيتوب وځنډول او د ۲۰۰۳ ز په ډسمبر کې ترې بېرته واخيستل شو.
رابرت موګابي په ۱۹۸۰ ز کال کې هغه مهال د زيمبابوی لومړی وزير شو، چې د ZANU-PF ګوند د سپين پوستو لږه کيو له حکومت څخه وروسته ټاکنې وګټلې. نوموړی له ۱۹۸۷ څخه په ۲۰۱۷ز کال کې له واک څخه تر خپلې لاس اخيستنې پورې د هېواد ولسمشر و. د موګابي د واک خوښونکي نظام له مخې د دولت امنيتي ميکانېزم پر هېواد باندې واکمني وکړه او د پراخه انساني حقونو د تېريو لپاره ځواب ويونکی و. له ۲۰۰۰ ز څخه تر ۲۰۰۹ ز پورې د هېواد اقتصاد مخکې له دې، چې زيمبابوی ډالرو ته د چلند ورکولو په پرتله د نورو پولي واحدونو له کارونې څخه وروسته بېرته خپل پخواني حالت ته راوګرځي؛ شاتګ او د پيسو لوړ پړسوب (Hyperinflation) وازمويه، که څه هم اقتصادي وده له همغه وخت راهيسې کمزورې شوې ده. د ۲۰۱۷ ز کال د جنوري پر ۱۵ نېټه د موګابي د حکومت پر وړاندې له يو کال څخه د زياتې مودې لاريونونو او همدرانګه په چټکۍ سره د زيمبابوی د اقتصاد ښکته کېدل يا شاتګ له امله نوموړی د هېواد ملي پوځ له لورې په يوه کودتا کې په کور دننه نظر بند او په پای کې يې شپږ ورځې وروسته له دندې څخه لاس واخيست. “Emmerson Mnangagwa” له همغه وخت راهيسې د هېواد د ولسمشر په توګه خدمت کړی دی.
زيمبابوی د ملګرو ملتونو، د سويلي افريقا د پرمختګ ټولنې، افريقايي اتحاديې او د ختيځې او سويلي افريقا لپاره د عام بازار (COMESA) غړی هېواد دی.
رېښه
د “Zimbabwe” نوم د سترې زيمبابوی لپاره د شونا ژبې له اصطلاح څخه اخيستل شوی دی، چې د هېواد په سويل ختيځ کې د “Masvingo” په نوم د منځنيو پېړيو يو ښار و، چې پاتې شونې يې اوس تر قيموميت لاندې سيمه ده. دوه بېلابېلې نظريې د ياد ياد ويي اصليت په ګوته کوي. زياتې سرچينې په پام کې لري، چې “Zimbabwe” له “dzimba-dza-mabwe” څخه اخيستل شوی دی، چې د شونا ژبې له “Karanga” ګړدود يا لهجې څخه «د تيږو کورونه» په توګه ژباړل شوی دی؛ (dzimba چې د imba جمعه حالت دی، د «کور» په معنا سره او “mabwe” چې د “bwe” جمعه حالت دی، تيږې يا ډبرې ته وايي). د کارانګا ګړدود ويونکي شونا وګړي سترې زيمبابوی ته نږدې په نني “masvingo” ولايت کې ژوند کوي. لرغون پېژندونکی پيتر ګارلېک (Peter Garlake) استدلال کوي، چې “Zimbabwe” د “dzimba-hwe” د لنډيز شوې بڼې استازولي کوي، چې د شونا ژبې د “Zezuru” ګړدود له مخې «د نمانځل شويو کورونو» معنا ورکوي او په عادي ډول د مشرانو کورونو يا ګورونو په معنا سره کارول کېږي.
زيمبابوی پخوا په ۱۸۹۸ ز کې د سويلي روديشيا (Southern Thodesia)، په ۱۹۶۵ ز کې د روديشيا او په ۱۹۷۹ ز کې د زيمبابوی روديشيا (Zimbabwe Rhodesia) په توګه پېژندل کېدله. د ملي ماخذ د اصطلاح په توګه د “Zimbabwe” لومړني ثبت شوې کارونه تاريخ د يوې سکې وهنې په توګه ۱۹۶۰ کال څخه ګڼل کېږي. ياده سکه تور پوستي ملتپال مايکل ماويما (Michael Mawema) جوړه کړه، چې د زيمبابوی ملي ګوند (Zimbabwe National Party) ګوند يې لومړنۍ ډله شوه، چې په رسمي ډول يې په ۱۹۶۱ کې ياد نوم وکاروه. د “Rhodesai” اصطلاح د افريقايي ملتپالو له لورې د خپل استعماري اصليت او پېچلتياوو له امله نامناسب وګڼل شوه. روديشيا اصطلاح د “Cecil Rhodes” له کورني نوم څخه اخيستل شوې ده، چې د ۱۹ پېړۍ د وروستيو پر مهال د سيمې د برتانوي استعمار لومړنی يا مهم پاروونکی و.
د “Mawema” له نظره تور پوستو ملتپالو په ۱۹۶۰ ز کې هېواد لپاره د يو ځایناستي يا بديل نوم د غوره کولو په موخه يوه ناسته وکړه. مخکې له دې چې د نوموړی له لورې د “Zimbabwe” وړانديز خپور شي، ځيني نومونه لکه “Matshobana” او “Monomotapa” هم وړاندې شول. يو څه زيات ځايناستی نوم چې په “Matabeleland” کې د ملتپالو له لورې وړاندې شو، “Matopos” و چې د “Bulawayo” سوېل کې پرتو ماټوپوس غونډيو (Matopos Hills) ته ويل کېږي.
په لومړيو کې د غوره شوې اصطلاح د کارونې څرنګوالی روښانه نه و، مګر “Zimbabwe” په ۱۹۶۲ ز کې په پراخه ډول رامنځته شوه، چې موخه يې د تور پوستي ملتپال خوځښت په عمومي ډول د لومړيتوب ورکړای شوې اصطلاح کېدل وه. د ۲۰۰۱ ز کال په يوه مرکه کې تورپوستي ملتپال (Edson Zvobgo) يو ځل بيا غوښتنه وکړه، چې “Mawema” ياد نوم د سياسي ګټې اخيستنې پر مهال ذکر کړه «او همداسې ومنل شوه». تور پوستو ملتپالو ډلو په وروستيو کې ياد نوم د (۱۹۷۹-۱۹۶۴ز کال) روديشيايي بوش جګړې (Rhodesian Bush War) پر مهال د روديشيا د حکومت پر وړاندې د دويمې “Chimurenga” مبارزو پر مهال وکاروه. په دې کمپ کې دوه سترې ډلې وې: يوه يې «د زيمبابوی افريقايي ملي اتحاديې :Zimbabwe African National Union» ډله وه، چې له ۱۹۷۵ ز څخه يې مشري رابرت موګابي وکړه او بله يې «د زيمبابوی د افريقايي خلکو اتحاديه: Zimbabwe African People’s Union» وه، چې د ۱۹۶۰ لسيزې په لومړيو کې له خپلې بنسټ ايښودنې راهيسې يې Joshua Nkomo مشري وکړه.
درې بعدي چاپگر
درې بعدي چاپگر (په انگرېزي: 3D printer) یو ماشين دي چی د درو بعدو موضوعونو د چاپولو (جوړولو) لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. دا موضوعونه د مناسبو موادو څخه د اصلي ماډل په مطابق جوړې شوې دي. درې بعدي چاپگر په بنیادي توگه صنعتي رابوټونه (Robot)دي. په اوس وخت کی په چاپونکي ماشینونو کی د درو بعدونو موضوعونو د جوړولو لپاره پلاستيک کارېږي. د هغو پلاستيکي موادو څخه Polylactic acid او Akrylonitrilbutadienstyren تر ټولو استعمالوړ مواد دي. PLA ډېره عصري پلاستکي توکه ده چی پر طبيعت باندي ښه آغېزه لري او په طبیعت کی د تجزيه کېدونکي توکه هم ده. ABS د صنعتي پلاستيکي توکو څخه دی چی د موټرونو او نورو موضوعونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. خو پرته له پلاستيکي توکو نه ښيښه، شږه (ريگ)، کچ او موم هم کارېدلای شي. د فلزو مختلف ډولونه باید د پوډر په شکل واوسي. متخصصان هم وايي چی په راتلونکي کی د انسانانو د غړو چاپ ممکن واوسي.
د 3D-Printer لغتي ترکیب ته که غور وکړو، نو جوته به شي چې په دغه نړیوال نوم کې څو لغتونه شته; Printer یعنی د چاپ ماشین او د “3D” مشهوره کلیمه د دوو لغتونو څخه تشکیله شوې ده. D يې د dimensional یعنی بعدي یا اړخیز معنی لري چې د بعد یا اړخ د صفت بڼه ده او د 3 عدد د Three (= درې) څېړنيزه لړۍ : نوی صنعتي انقلاب او د 3D د چاپ ماشينپه معنی ده. دغه معلومات په ډاگه کوي چې د 3D د پرینټر په ذریعه چاپېدونکې توکې اوږدوالی، هسکوالی او عرض لري، د بیلگي په توگه لکه مېز. دغه راز د 3D څخه مخکې 2D ا (= Two-dimensional) وو، چې یوازي يې اوږدوالی او عرض لرل. د تيوري له مخې دا خبره پر حق ده چې د 3D-Printer په ذریعه هرڅه چاپېدائ شي، د بیلگي په توگه غذايي مواد، گیلاس، پاڼه، مېز، کېبل، زامه او ان دا چې د یوه کور د چاپېدو امکانات هم سته، خو د یو شمېر موادو د چاپ لپاره نورو اختراعاتو ته اړتیا لیدل کېږي. د 3D-Printer په وسیله که یو څه چاپوو، نو د هماغه څيز سرمشق ته ضرورت سته، یعني د چاپېدونکو موادو بېلگه یا ماډل باید په کمپیوټر کې چمتو وي او یا يې هم نمونه د 3D-Scanner په واسطه ثبت شوې وي. ساینسپوهانو د دغه ارزښتناک ماشین د چاپ لپاره بېلابيلي طريقې کشف کړي، چې بنسټيزه يې ((additive layering)) نوميږي. د چاپ د دغه بهير په ترڅ کې د یو څيز سرمشق طبقه پر طبقه (یا لای پر لای) جوړيږي او د جوړښت په جریان کې يې مواد د پوډر په بڼه د سریښناکو توکو سره گډيږي. څومره چې يې هره طبقه یا هر لای نرۍ وي، هغومره يې د چاپېدونکې توکې بڼه واقعي وي.
سرچينې
وېشنيزه:چاپونکي ماشينونه
چکلاو
چکلاو  (انگرېزي: Chkalovsk ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 22,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 22,200 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په سوغد ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
عبدالله څار
عبدالله څار د ارواښاد عبدالغفار زوى. پر کال ١٣٥٧ لمريز د ننگرهار ولايت دخوگياڼيو داگام په ولسوالۍ کې زوکړى دی لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې دپېښور په بېلابېلو ښوونځيو کې کړي ، او دثانوي دورې بري ليک يې په پېښورکې له التقوى عالي لېسې څخه پر کال ١٣٧٥ لمريز په اعلى درجه تر لاسه کړی دی. لوړې زده کړې يې په ننگرهار کې دحقوقو او سياسي علومو ددپلوماسۍ په څانگه کې کړي. شعر لېکنه يې د ١٣٧٧ لمريز کال دنارنج گل له مېلې ( مشاعرې ) وروسته پېل کړې. چې تر دې دمه يې يوه ښايسته ټولگه شعرونه ليکلي دي.
فیورنتینو
فیورنتینو ولایت په ایټالوي Fiorentino) د سان مارینو هیواد له ولایتونو څخه یو دی. یاد ولایت په ۲۰۰۸م کال کې ۲۲۵۳ وګړي لرل.
کاربن نانو نل
کربن نانو نل (په انگرېزي: Carbon nanotube) د کاربن د آلوټروپونو څخه یو درې بعدي فورم دی چې استوانه ای شکل لري. د کاربن هر نانونل کولای شي يو قشر یا نورو قشرونو ولري. اوږدوالی یې ۱۰۰ µm او قطر یې د ۱ nm څخه تر ۱۰۰ nm پورې دی.
وېشنيزه:نانو تکنالوژي وېشنيزه:کربن
خرم‌آباد ولسوالي
خرم‌آباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان خرم‌آباد)  د ايران د لرستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د خرم‌آباد ښار دی. دا ولسوالي ۵۰۶٬۴۷۱ تنه نفوس لري. د خرم‌آباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د لرستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
کیپ ورډ
کیپ ورډ په پرتګالي República de Cabo Verde) په انګلیسي Cape Verde) رسمي نوم د کیپ ورډ ولسمشریزه د لس اورشیندو ټاپوګانو جوړ هیواد په آرام سمندر کې موقیعت لري. یاده سیمه د افریقا لویدیځ لورته په ۵۷۰ کیلومتری کې پرته ده چې ۴۰۰۰ کیلومتره مربع مساحت لرې. پلازمینه د پرایا ښار رسمی ژبه پرتګالي او د وګړو شمیر یې ۰۰'۵۰۳ تنه دي، نوموړی هیواد ۵ د جون ۱۹۷۵م کال له پرتګال نه خپله خپلواکی ترلاسه کړی.
د کېپ واردې یا کابو واردې، په رسمي ډول د کابو واردې جمهوریت، د منځني اتلانیتک په سمندر کې له کوچنیو ټاپوګانو څخه جوړ شوی ټاپو هېواد دی چې لس اور غورځوونکي ټاپوګان لري او ټول مساحت یې نږدې ۴،۰۳۳ کیلومتره مربع (۱،۵۵۷ مایل مربع) دی. دا ټاپوګان د کېپ-ورټ لویدیځ ته، چې د افریقا لویدیځه نقطه ده، له ۶۰۰ څخه تر ۸۵۰  کیلومترو (۳۲۰ څخه تر  ۴۶۰ سمندري مایل) پورې موقعیت لري. د کېپ واردې ټاپوګان له ازورس، کانري ټاپوګانو، مادیرا او ساوېچ ټاپوګانو سره یوځای د میکارونیزیا د حیاتي سیمې برخه دي.
د کېپ واردې ټاپوګان تر ۱۵ پېړۍ پورې، کله چې پرتګالي سپړونکو ټاپوګان کشف او مستعمره کړل، بې استوګنې وو، چې په دې توګه په استوایي سیمو کې لومړۍ اروپایي استوګنه رامنځ ته شوه. له هغه ځایه چې د کېپ واردې ټاپوګان د اتلانتیک غلامانو په سوداګرۍ کې د ونډې لپاره په غوره ځای کې موقعیت درلود، کېپ واردې د ۱۶ او ۱۷ پېړیو په اوږدو کې له اقتصادي پلوه سوکاله شو، چې سوداګر، شخصي جنګي بېړۍ او سمندري غله یې راجلب کړل. دا سیمه په ۱۹ پېړۍ کې د اتلانتیک غلامانو سوداګرۍ د رکود له امله له اقتصادي رکود سره مخ شوه، او په دې وخت کې یې زیاتره اوسېدونکي کډه شول. خو کېپ واردې په تدریجي ډول د یو مهم سوداګریز مرکز او د لوی بار وړلو لارو په اوږدو کې د غوره تمځای په توګه له اقتصادي اړخه بېرته ورغېد. په ۱۹۵۱ کال کې، کېپ واردې د پرتګال د بهرنۍ څانګې په توګه مدغم شو، خو اوسېدونکو د خپلواکۍ لپاره مبارزو ته دوام ورکړ، چې په ۱۹۷۵ کال کې ترلاسه کړه.
کېپ واردې د ۱۹۹۰ لسیزې له پیل راهیسې، یو باثباته پارلماني ډیموکراتیک نظام دی او په افریقا کې یو له ډېرو پرمختللو او دیموکراتیکو هېوادونو څخه پاتې شوی. د طبیعي زیرمو د نشتوالي له امله، د دې هېواد پراختیا په حال کې اقتصاد تر ډېره د خدماتو پر بنسټ ولاړ دی، چې په ګرځندوی او بهرنۍ پانګونې تمرکز کوي. د دې هېواد ۴۸۳، ۶۲۸ نفوس (د ۲۰۲۱ کال سرشمېرنې پر بنسټ) زیاتره د ګډ افریقایي او اروپایی میراث پاتې شوني دي او په عمده ډول د رومي کاتولیک مذهب لارویان دي چې د پرتګالي واکمنۍ میراث په ګوته کوي. په ټوله نړۍ کې، په ځانګړي توګه په متحده ایالاتو او پرتګال کې، د کېپ واردې تیت وګړو پراخې ټولنه شته، چې د ټاپوګانو له اوسېدونکو څخه یې شمېر لوړ دی. کېپ واردې د افریقایي ټولنې غړی هېواد دی.
د کېپ واردې رسمي ژبه پرتګالي ده او دا یې د زدکړې او حکومت ژبه ده. دا ژپه په ورځپاڼو، تلویزیون او راډیو کې هم کارول کېږي. رسمي ملي ژبه یې کېپ وادري کریو یا Cape Verdean Creole  ده، چې د نفوس د لوی اکثریت له خوا پرې خبرې کېږي.
د لغت ریښه
دا هېواد د سینیګال په ساحل کې د کېپ-ورټ (Cap-Vert) ټاپو د نوم پر بنسټ نومول شوی دی. د Cap-Vert نوم په خپل وار سره، د پرتګالي ژبې Cabo Verde څخه اخیستل شوی چې د شنې څوکې په معنی دی. دا نوم پرتګالي سپېړونکو په ۱۴۴۴ کال کې، څو کاله د ټاپوګانو له کشف وړاندې، کېپ ته ورکړ.
د ۲۰۱۳ کال د اکتوبر په ۲۴ نېټه، ملګرو ملتونو ته د دې هېواد پلاوي په ډاګه کړه چې نور هېوادونه باید نور د کېپ واردې یا د کابو واردې کومه بله ژباړه د دې هېواد د رسمي نوم د برخې په توګه ونه کاروي: ټول هېوادونه باید د کابو واردې جمهوریت د هېواد د رسمي نوم په توګه وکاروي. د انګلیسي ژبې تکلم کوونکو د کېپ واردې نوم د ټاپوګانو د ټولګې لپاره کارولی او په ۱۹۷۵ کال کې د دې هېواد له خپلواکې راهیسې یې دې هېواد ته کارولی. په ۲۰۱۳ کال کې، د کېپ واردې حکومت پرېکړه وکړه چې له دې وروسته به پرتګالي نوم Cabo Verde د رسمي موخو لپاره، د ملګرو ملتونو په ګډون، وکاروي حتی کله چې په انګلیسي ژبه کې تلکم یا لیکل کېږي.
ساري ولسوالي
ساري ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ساری)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۵۰۴٬۲۹۸ تنه نفوس لري او مساحت یې 3685.30 کیلومتره مربع دی. د ساري ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
نړېواله سوداگري
بين المللی تجارت International trade، د مختلفو هيوادونو په منځ کي د شيانو او خدمتونو له تبادلې څخه عبارت دى. په بنسټيزه توگه بين المللي تجارت له يو ښار نه بل ښار ته د راکړي ورکړي او يا له يوي منطقي نه بلي منطقي ته چي مشابهت ولري، يوازې ځني وختونه سخت تجارتي قوانين شتون لري چي بين المللي تجارت نسبت ښاري او منطقوي تجارت ته گرانوي.
هر يو هيواد د بين المللي تجارت په برخه کي ځانگړى يا مستقيل نظر او فکر لري. هرکله چي د نړۍ له نورو هيوادونو سره تجارت معاملات صورت نيسي بايد چي زياتي موضوع گاني او کتني په نظر کي ونيول شي مثلا:د يوه هيواد امنيت. هريو هيواد کوښښ کوي ترڅو چي د خپلو خلکو لپاره د ساتنې او مصونيت ډاډ حاصل کړي. همدارنگه نوري مسلي يا مسايل لکه: له دواړو لورو څخه همکار کول، د پولي بيلانسونه، اقتصادي نمو يا رشد، اقتصادي انکشاف او تخنيکي پرمختگ.
فايده او گټه
د بين المللي تجارت ترټولو لويه فايده او گټه دا ده ترڅو چي انساني قوه په موثره او گټوره توگه وساتل شي. بين المللي تجارت په هغه توگه چي تاسې خپل اکمالات ځانته کوي ددي لپاره چي تاسې کولى شۍ چي په څلور خواوو کي د نرخونو له مقايسي يا پرتلي نه وروسته ممکن چي ترټول ښکته نرخ يا قيمت واخلۍ. که چير بهرنى رقابت شتون ونه لري، ډيرى شيان به قيمته وي نسبت لپاره ورکوۍ.
د بين المللي تجارت بله فايده يا گټه عبارت له دى څخه ده چي ځني محصولات کوم چي مونږ نسبت د نورو اقليمي شرايطو او نورو شرايطو ته په خپله منطقه کي نه شو توليد کولى ولي د بين المللي تجارت له لاري هغې ته مونږ لاسرسى درلودلى شو لکه:روغنيات يا غوړ باب، بنزين، ميوه جات، سبيزيجات او نور توليدات. شايد چي ځني توليدات زمونږ هيواد ته ددي لپاره راوړل شي چي زمونږ هيواد د مارکيټ غوښتنه نه شي پوره کولى. د هيوادونو لپاره غوره شيان دا دي ترڅو چي د مشخصو ياځانگړو توليداتو په محصولاتو کي تخصص پيدا کړي. محصولات ښه اقتصادي توليد کړي.
د مصرف کونکو لپاره گټي
د بين المللي تجارت په خاطر، تجارتي هيوادونه د خپلو مصرف کونکو لپاره له څو ناحيو څخه فايده رسوي:
سرچینې
Publishers, Inc., 2001. (Textbook, Chapter 14) Publishers, Inc., 1994.
وېشنيزه:بين المللی تجارت وېشنيزه:تجارت وېشنيزه:نړیوال اقتصاد
د بيا رغونې له پړاو وروسته د رايې ورکولو له حق نه بې برخې کول
په متحده ايالاتو کې د بيا رغونې له پړاو وروسته، په ځانګړي ډول په سويلي متحده ايالاتو کې، په يو لړ قوانينو، نويو اساسي قانونونو او په سويل کې د یو لړ کړنو پر بنسټ له رايې ورکولو نه محروميت منځ ته راغی، کوم قوانين چې په سويل کې د رايې ورکولو لپاره د تورپوستو د نوم ليکنې له حق څخه د بې برخې کولو لپاره وکارول شول. دا اقدامات د شلمې پېړۍ په پای کې پخوانيو کانفدرالي ايالتونو عملي کړي وو. يادې هڅې په ميری لينډ، کينټاکي او اوکلاهوما کې وشوې. دا کارونه د متحده ايالاتو د اساسي قانون د پنځلسم سمون د موخو د ناکامولو لپاره شوي وو، کوم چې په ۱۸۷۰ز کال کې تصويب شوی و، په اساسي قانون کې دې سمون ايالتونه منع کړي و چې رايه ورکونکي د دوی د توکم پر بنسټ د رايې ورکولو له حقوقو څخه بې برخې کړي. ياد قوانين په څرګند ډول داسې لیکل شوي وو چې: ناتوکميز وبلل شي (او په دې توګه له پنځلسم سمون څخه سرغړونه ونه شي)، خو په داسې طريقو عملي شوي و چې په موخه ييز ډول يې تورپوستي رايه ورکوونکي ځپلي وو. دا محروميت په۱۸۷۰ز لسيزه کې پيل شو، په دې موده کې سپين پوستو ديموکراتانو د نيمه پوځي ډلو (لکه Ku Klux Klan) په مټ له تاوتریخوالي او درغلۍ څخه کار واخيست، تر څو تورپوستی رايه ورکوونکی نفوس وځپي او جمهوري غوښتونکي له واکه لرې کړي. د ايالتي قانون جوړولو د واک د بيا تر لاسه کولو څخه وروسته، د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې ديموکراتان د جمهوري غوښتونکو او «پاپوليسټانو» تر منځ د يووالي له امله اندېښمن شول، د کوم له امله چې دوی ته په ټاکنو کې یو څه زيان ورسېد. د ايالتي قانون جوړولو د واک له بيا تر لاسه کولو وروسته، سپين پوستو ديموکراتانو خپلې پخوانۍ هڅې زياتې کړې او په قانوني ډول د رايې ورکولو له حق څخه بې برخې کولو موخې ته ورسېدل: د ۱۸۹۰ څخه تر ۱۹۰۸ز کال پورې، سويلي ايالتونو قانون جوړوونکو نوي اساسي قانونونه، د اساسي قانون سمونونه او داسې قوانين تصويب کړل، د کومو پر بنسټ چې د رايې ورکولو لپاره نوملیکنه او رايه ورکول لا پسې سخت کړل، په ځانګړي ډول په هغو سيمو کې په ډېر توپیري چلند سره، کومې سيمې چې د سپین پوستو کارکوونکو له خوا اداره کېدې. دوی بريالي شول چې ډېر توپوستي هېوادوال او په سويل کې ډېر بې وزله سپین پوستي له رايې بې برخې کړي او په دې ډول په هر ايالت کې د رايه ورکوونکو په نوملړونو کې په ډرامايي ډول کمی منځ ته راغی. د يوې لسيزې لپاره جمهوري غوښتونکی ګوند نژدې له منځه تللی و او ديموکراتانو په ټولو سويلي متحده ايالاتو کې یوه ګونديزه واکمنۍ جوړه کړه.
په ۱۹۱۲ز کال کې، د جمهوري غوښتونکو ګوند هغه مهال ووېشل شو، کله چې «تيودور روزويلټ» د ګوند د نوماند «وليام هاورډ ټافټ» پر ضد په ټاکنو کې برخه واخسته. تر دې مهال په سويل کې له رايې ورکولو څخه د افريقايي الاصله امريکايانو په بې برخې کېدو سره، څوک چې تر ډېره بريده له رايې ورکولو اېستل شوي وو، جمهوري غوښتونکی ګوند څنډې ته کړای شوی و. له ۱۸۵۶ز کال راهيسې په لومړي ځل له سويل څخه د ديموکرات ګوند يو غړی «وډرو ويلسن» د ولسمشر په توګه وټاکل شو. هغه په ۱۹۱۶ز کال کې په يوه سخته ولسمشريزه سيالۍ کې يو ځل بيا ولسمشر وټاکل شو. ويلسن په خپله لومړۍ دوره رياست کې، په خپله کابينه کې د سويل د اوسېدونکو غوښتنې ومنلې او په حکومتي کار ځايونو کې يې د توکم پر بنسټ د بېلتون تر څنګ په دندو کې هم توکميز توپیري چلند پر ځای وساته. د لومړۍ نړيوالې جګړې پر مهال، امريکايي پوځي ځواک کې هم بېلتون راوستل شو، په کوم کې چې تورپوستو سرتېرو ته هم کمه روزنه ورکړل شوې وه او هم ښه سمبال شوي نه وو.
د رايې ورکولو له حق څخه بې برخې کېدو د متحده ايالاتو پر کانګريس پراخه اغېزې درلودې، چېرې چې يولاسي سويلي ديموکراتانو له ۱۹۰۳ څخه تر ۱۹۵۳ز کال پورې په هره لسيزه کې په کانګريس کې نږدې پنځه ويشت زياتې چوکۍ درلودلې. په ورته ډول په سويل کې د ديموکراتانو واکمنۍ دا معنا درلوده چې سويلي سناتوران او استازي په کانګريس کې داخل شوي وو. هغوی په کانګريس کې د مشرتابه له امتيازاتو څخه ملاتړ کاوه، کوم چې تر ۱۹۲۰ز کال پورې په يو معيار بدل شو، همدا راز د سويلي سيمو استازو د مهمو کميټو مشري او د ملي ديموکراتيک ګوند رهبري هم په واک کې درلودل. د ستر رکود پر مهال، د افريقايي الاصله امريکايانو له استازيتوب پرته د ګڼو ملي ټولنيزو پروګرامونو د منځ ته راوړلو قانون جوړول تصويب شول او په دې ډول د پروګرامونو په پوښښ کې تشه او په عمل کې د هغوی په وړاندې  توپیري چلند رامنځ ته شو. سربېره پر دې، له دې امله چې د سويل تورپوستي په سيمه ييزه کچه د رايې ورکولو په نوملړ کې نه و شامل شوي، په خپل سري ډول (اتوماتيک ډول) دوی په سيمه ييزو محکمو کې له خدمت څخه اېستل شوي وو. په ټول سويل کې د محاکمو کار کوونکي سپين پوستي وو.
په ۱۹۶۵ز کال کې د رايې ورکولو د حق د قانون تر تصويب پورې، سياسي رايې ورکولو حق څخه محروميت پای ته نه و رسېدلی، کوم قانون چې فدرالي حکومت ته واک ورکړ چې په هغو سيمو کې د رايه ورکولو د نوم لیکنې کار او ټاکنې تر څارنې لاندې ونيسي، چېرې چې له تاریخي اړخه خلکو ته کمه استازولي ورکړل شوې وه، دا اختيارات ورکړل شول چې د قانون سره سم د رايې ورکولو حقوق عملي کړي. تر يو وېشتمې پېړۍ پورې د رايې ورکولو د حقوقو ګواښولو دوام پيدا کړ، يوازې په ۲۰۱۶ز کال کې په دې اړوند په محکمو کې زياتې قضيې د دې څرګندونه کوي چې دا ګواښونه وې، خو د سياسي ګټې لپاره د رايې ورکولو د حق د محدوديت هڅې يوازې تر سويلي محده ايالاتو پورې محدودې نه وې. د رايې ورکولو د نظام په مټ د سياسي ګټې تر لاسه کولو يوه بله لاره د ټاکنيزو پولو ناسم وېش دی، لکه چې په شمالي کارولينا کې همدا حالت و، د ۲۰۱۸ز کال په جنورۍ مياشت کې همدا چاره د فدرالي محکمې له خوا غیر قانوني اعلان شوه. تمه کېږي چې دا ډول قضيې به د متحده ايالاتو تر سترې محکمې ورسېږي.
مخینه(شالید)
په ۱۸۶۵ز کال کې د امریکا کورنۍ جګړه پای ته ورسېده او په دې ډول په يوولسو پخوانيو کانفدرالي ايالتونو کې د بيا رغونې پړاو پيل شو. کانګريس په ۱۸۶۷ز کال کې پيليدونکي د بيا رغونې قوانين تصويب کړل، د همدې ايالتونو بيا رغونې د ځنډېدلو چارو د څارنې لپاره پوځي سيمې ايجاد کړای شوې.
د بيا رغونې د پړاو په اوږدو کې، په ميسيپي او سويلي کارولينا کې د تورپوستو نفوس په غوڅ اکثريت سره زيات وو، په لوزيانا کې له سپین پوستو سره برابر و او په نورو پخوانیو کانفدرالي ايالتونو کې يې د څلوېښت سلنه نفوس استازولي کوله. سربېره پر دې، د بيا رغونې قانون او د ايالتي بيا رغونې اساسي قوانينو او قانون د پخواني کانفدراسيون سويلي سپين پوستي د دندو له اشغال څخه منع کړل، په ځينو ايالتونو کې، تر هغه وخته دوی له رايې ورکولو حق څخه بې برخې شول، تر څو چې دوی د وفادارۍ لوړه ونه کړي. سويلي سپين پوستي چې د تورپوستو له واکمنۍ څخه په وېره کې وو، د سياسي خپلواکي غوښتونکو د واک کارولو په وړاندې مقاومت وکړ. په ۱۸۶۷ز کال کې، په لومړي ځل تورپوستو رايه وکاروله. د ۱۸۶۸ز کال د ولسمشريزوټاکنو پورې، ټيکساس، ميسيپي او ورجينيا لا په اتحاديه کې بيا نه و شامل کړای شوي. «جنرال يوليس ايس. ګرانټ» د تور پوستو د ۷۰۰،۰۰۰ رايو په مرسته ولسمشر وټاکل شو. د ۱۸۷۰ز کال په فبرورۍ مياشت کې پنځلسم سمون (تعديل) تصويب شو؛ دا سمون د ايالتونو له خوا د تورپوستو د رايې ورکولو له حق څخه د بې برخې کېدو د خونديتابه په موخه جوړ شوی و. په همدې مهال، تر ۱۸۷۰ز کال پورې، له ارکانساس پرته د پخواني کانفډراسيون د رايې ورکولو حق عملي کېدل ختم کړای شول. په داسې حال کې چې په ۱۸۷۴ز کال کې د «بروکس –باکسټر» جګړې په پايله کې د پخواني کانفدراسيون د رايې ورکولو حق له منځه وړل شوی و.
د سپين پوستو نیمه توکمپاله سازمانونو له سويلي ديموکراتانو سره په يووالي، له ۱۸۶۸ز څخه د ۱۸۷۰ز کال تر نيمايي پورې د تورپوستو د ځورولو، تاوتریخوالي او ان له وژنو څخه کار واخيست، تر څو هغوی په ټاکنو کې د خپلو مدني او سياسي حقوقو له کارولو منع کړي. د « Ku Klux Klan» (KKK) په نوم باغي ډله په ۱۸۶۵ز کال کې په «ټينيسي» کې جوړه کړای شوه (په جګړه کې د ماتې د غبرګون په توګه)، کومه چې ډېر ژر په يوه پټه پیاوړې ډله بدله شوه چې په ټول سويل کې يې څانګې درلودلې. «Klan» د تورپوستو او د هغوی د خواخوږو سپين پوستو د وېرولو او ګواښلو يوه مبارزه پيل کړه. د دوی په تاوتریخوالي کې وحشت او د شتمنۍ ويجاړول، فزيکي بريدونه او وژنې او سارايي محکمې شاملې وې. کله کله په هغو ښوونکو بريدونه شوي او يا ګواښل شوي وو چې له شمال څخه د ازادۍ درسونه ورکړي. په ۱۸۷۰ز کال کې د شمالي کارولینا جمهوري غوښتونکي والي «وليام ډبليو. هولډن» دې هڅو چې «کلان» وځپي، کومې هڅې چې د «کرک هولنډن وار» په نوم پېژندل کېږي، د سپين پوستو له خوا د سخت غبرګون سره مخ شوې، د هغه همدا هڅې د ۱۸۷۰ز کال د اګست په مياشت کې د ديموکراتانو د عمومي اسامبلۍ د ټاکنو او د هغه د استيضاح او بيا له دفتره د هغه د لرې کېدو لامل وګرځېدې.
مقناطيس
مقناطيس یا آئين روبا یا  آهن ربا (په انگرېزي او یوناني: Magnet) یو څيز دي چی مقناطيسي میدان جوړوي. مقناطيسونه په طبيعي مقناطيسونو او بريښنایي مقناطيسونو تقسیم کېږي. طبيعي مقناطيس په کانو ډبرو کی وجود لري خو په آزموينځی کی هم جوړېدلاي شي. بريښنايي مقناطيس مقناطيسي میدان د بريښنايي جيران په مرسته جوړوي. بريښنايي مقناطيس د هرو توکو څخه چی د بريښنا جيران هادي (لارښود) کوي جوړېدلای شي.
وېشنيزه:بريښنايي مقناطيسيت
محمد حکيم بشارت
محمد حکيم بشارت دفضل الرحيم زوى دميدان وردگو ولايت دنر خ ولسوالۍ دکريمدادو دکلي اوسېدونکى چې په ١٣٥٤هجري کال کې يې په دې نړۍ کې سترگې غړولې دي. لومړنۍ زده کړې يې دشهيد صابريار په لومړني ښوونځي ترسره کړي ، منځنۍ زده کړې يې دخالدبن وليد په لېسه کې او په کال ١٣٧٤ هجري کې دسيدجمالدين افغان له عالي لېسې څخه فارغه شوى او ١٣٧٩کال کې دکابل پوهنتون دژبو او ادبياتو دپوهنځي له پښتو څانگې څخه فارغ شوى. نوموړى د کابل پوهنتون او عرفان مجلو مهتمم پاتې شوى ، همدارنگه دکابل راډيو او خوست په راډيو گانو کې يې دوياند په توگه دنده ترسره کړې ، دپرواز مجلې فريلانس خبريال او دهيئت تحرير غړى ، دسولې او جنگ دراپور ورکونې دانيستيتوت خبريال ، دصبا مجلې خبريال او بيا ورپسې دهمدغې مجلې مرستيال او له دوه کلونو راهيسې تراوسه پورې په پژواک خبري اژانس کې دکاپي چيف ايډيټر په توگه دنده تر سره کوي.
چاپ شوي اثار
نوموړى دوه اثر چاپ ته چمتو لري ١—په پښتو شفاهي ادبياتو کې دښځو ونډه ٢- دلنډو کيسو ټولگه.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
تکاملي ارواپوهنه
تکاملي ارواپوهنه په ټولنیزو او طبیعي علومو کې یوه نظري تګلاره ده چې له عصري تکاملي لیدلوري رواني جوړښت څېړي. دا هڅه کوي څو دا معلومه کړي چې د انسان کوم رواني ځانګړتیاوې تکامل موندلي جوړښتونه دي. یعنې د انسان په تکامل کې د طبیعي ټاکنې یا جنسي ټاکنې فعال محصولات دي. د زړه، سږو او معافیت سیستم په څېر د فزیکولوژیکي میکانیزمونو په اړه د تطابق فکر په تکاملي بیولوژۍ کې عام دی. ځیني تکاملي ارواپوهان په ارواپوهنه کې ورته فکر پلي کوي او استدلال کوي چې د ذهن انډول د بدن هغه سره او د هغو بېلابېلو ماډیول جوړښت سره چې بېلابېلې دندې ترسره کوي، ورته دی. د تکامل دغه ارواپوهان استدلال کوي چې د انسان ډېری چلند د رواني جوړښتونو پایله ده چې د انسان په پلرني چاپېریال کې د تکراري ستونزو حل کولو لپاره رامنځته شوي دي.
تکاملي ارواپوهنه یوازې د ارواپوهنې فرعي برخه نه ده. بلکه د هغه د تکامل تیوري کولای شي یو داسې بنسټیز، میټاتیوریټیکmetatheoretical  چوکاټ چمتو کړي چې د ارواپوهنې ټوله ساحه په داسې طریقه یوځای کوي چې تکاملي بیولوژي د بیولوژۍ لپاره  وړاندې کړي دي.
تکامل ارواپوهان په دې نظر دي هغه چلندونه یا ځانګړتیاوې چې د نړۍ په ټولو کلتورونو کې پېښېږي، د نورو پر احساساتو پوهېدلو، له پردیو د خپلوانو پېژندلو، د سالمو ملګرو غوره کولو او له نورو سره د مرسته کولو د وړتیاوو په ګډون د تکاملي جوړښتونو لپاره غوره نوماندان دي. د نوي زېږېدلي ماشوم وژنې، هوښیارتیا، د واده کولو نمونې، بې تربیتۍ، د ښکلا درک، ولور او د والدینو پانګونې اړوند د انسان ټولنیز چلند په اړه موندنې ترلاسه شوې دي. د تکامل ارواپوهنې نظریې او موندنې د اقتصاد، چاپېریال، روغتیا، قانون، مدیریت، اروا درملنې، سیاست او ادب په څېر په ډېر برخو کې کارول کېږي.
د تکاملي ارواپوهنې په نیوکه کې د ازموینې وړتیا، فکري او تکاملي انګېرنو (لکه د دماغ ماډیولر فعالیت او د اجدادي چاپېریال په اړه ستره ناڅرګندتیا) چاپیریال په اړه لوی ناڅرګندتیا)، د غیرجنیټیک او غیر انتفاعي توضیحاتو د اهمیت او همدارنګه د څېړنې پایلو د تفسیرونو او تعبیرونو له امله سیاسي او اخلاقي مسایلو په اړه پوښتنې شاملې دي.
اصول
د تکامل ارواپوهنه یوه داسې تګلاره ده چې د انسان طبیعت ته په اجدادي چاپېریال کې د بیا پېښېدونکې ستونزو سره د تکامل موندلو رواني جوړښتونو د یوې نړیوالې ټولګې د محصول په توګه ګوري. پلويان یې وړاندیزکوي چې دا هڅه کوي ارواپوهنه په نورو طبیعي علومو کې مدغم کړي او د بیولوژۍ په تنظیموونکې نظریه کې رېښه ولري او له همدې امله ارواپوهنه د بیولوژۍ د یوې څانګې په توګه وپېژني. انتروپولوژیست (انسان پوه) جان ټوبي John Tooby او ارواپوه لیډا کاسمایډز یادونه کوي: "د تکامل ارواپوهنه له اوږدې مودې راهیسې اټکل شوې ساینسي هڅه ده چې ګډوډې شوې ټوټې شوې او دوه اړخیز متضاد انساني څانګې/برخې د رواني، ټولنیزو او چلند علومو لپاره د یو واحد او منطقي پلوه مدغم شوې څېړنې په چوکاټ راټول کړي. یو داسې چوکاټ چې نه یوازې تکاملي علوم په بشپړ او برابر ډول سره یوځای کوي، بلکه په سیستماتیک ډول موجوده باور او څېړنې په داسې عمل کې د ټولو بیا کتنو په اړه پرېکړه کوي چې دا ډول ترکیب ته اړتیا لري."لکه څنګه چې د انسان فزیولوژۍ او تکاملي فیزیولوژۍ کار کړی څو د داسې بدن فزیکي جوړښتونه په ګوته کړي چې د "انسان فزیولوژیکي طبیعت" استازیتوب کوي. د تکاملي ارواپوهنې موخه د تکامل موندلو هغو احساساتي او فکري جوړښتونه پېژندل دي چې د "انسان رواني طبیعت" استازیتوب کوي. د سټیون پنکر په وینا، دا "یوه تیوري نه ده، بلکې د فرضیې یوه ستره ټولګه ده" او یوه اصطلاح ده چې "په ذهن کې د تکامل نظریې د پلي کولو یوې داسې ځانګړې لارې ته هم اشاره کوي چې په تطابق کې د جین د کچې په ټاکنه او انډول/ماډیولاریټي ټینګار کوي." تکاملي ارواپوهنه د ذهن هغه پوهه غوره کوي چې د ذهن حسابي نظریې پر بنسټ ولاړه ده. دا ذهني پروسې د حسابي عملیاتو په توګه تشریح کوي، داسې چې د وېرې پر وړاندې غبرګون د داسې نیورولوژیکي حساب څخه د راپورته کېدو په توګه تشریح کېږي چې د درک معلومات داخلوي، لکه د غڼې یو بصري انځور او مناسب غبرګون رامنځ ته کوي، لکه د خطرناکو حیواناتو څخه احتمالي وېره. تر نوموړي نظر لاندې، د عمومي زده کړې هره برخه د ترکیبي چاودنې له امله احتمال نه لري. تکاملي ارواپوهنه دغه برخه د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر د ستونزو په توګه په ګوته کوي.
په داسې حال کې چې فیلسوفانو عموماً د انسان ذهن داسې پېژندلی دی چې د عقل او لېوالتیا په څېر پراخې وړتیاوې په کې شامل کړي، تکاملي ارواپوهان د ارواپوهنې تکامل موندلي میکانیزمونه د خیانت کوونکو د نیولو یا د ملګرو د ټاکلو په څېر د ځانګړو مسایلو د حلولو په موخه د محدود تمرکز په توګه تشریح شوي دي. دغه ترتیب د ډېر فعالو میکانیزمونو څخه د تشکیل شوي جوړښت په توګه ګڼي چې د فکري میکانیزمونو یا فکري ماډیولونو په نوم یادېږي او د انسان دماغو ته د طبیعي ټاکنې د پروسې له خوا ډیزاین شوي دي. په مثالونو کې د ژبې د استملاک ماډیولونه، د جنسي تېري/زنا د مخنیوي میکانیزمونه، د خیانت د کشف میکانیزمونه، د استخباراتو او د جنسیت ځانګړي ملګري غوره والي، د خواړو د پیدا کولو میکانیزمونه، د یووالي د تعقیب میکانیزمونه، د عامل د کشف میکانیزمونه او داسې نور شامل دي. ځینې میکانیزمونه چې ډومین ته د ځانګړیتوب په نوم یادېږي، د انسان د تکامل تاریخ په اوږدو کې د تکراري تطبیقي ستونزو سره معامله کوي. د ډومین عمومي میکانیزمونه، له بلې خوا، وړاندیز شوي څو د تکامل نوښت سره نږدې شي.
تکاملي ارواپوهنه په ادراکي ارواپوهنه او تکاملي بیولوژۍ کې ریښې لري خو همدارنګه د چلند ایکولوژۍ، مصنوعي هوښیارتیا، جنیټیک، ایتولوژۍ، انتراپولوژۍ، لرغون پېژندنې، بیولوژۍ او زوالوژۍ ته هم اشاره کوي. دا له ټولنیزې چاپېریالي پوهې سره نږدې تړاو لري، خو ډومین ته د عمومي میکانیزمونو په پرتله د ډومین په ځانګړو شویو میکانیزمونو باندې ټینګار د اوسني سمون د تدابیرو مطابقت، د نه مطابقت نظریې د اهمیت او د چلند په پرتله د ارواپوهنې په ګډون د دوی ترمنځ مهم توپیرونه شته.
د نیکولاس ټینبرګین څلور کټګورۍ پوښتنې کولای شي د توضیحاتو د څو بېلابېل خو بشپړوونکو ډولونو ترمنځ د توپېرونو په روښانه کولو کې مرسته وکړي. تکاملي ارواپوهنه په اصل کې د "ولې؟" په پوښتنو تمرکز کوي، په داسې حال کې چې دودیزه ارواپوهنه د "څنګه؟" په پوښتنو تمرکز کوي.
بنسټیزې برخې
تکاملي ارواپوهنه په لاندې څو اساسي برخو کې جوړه شوې ده.
ايتوس
سرچینې
وېشنيزه:بلغاريه وېشنيزه:بلغاريايي ژبه وېشنيزه:بلغاريايي وګړي وېشنيزه:بلغاريا ښارونه وېشنيزه:بلغاريا وېشنيزه:بلغاري ژبه وېشنيزه:بلغاري وېشنيزه:بلغارستان وېشنيزه:بلغار وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي شورا وېشنيزه:اروپايي سيم وېشنيزه:اروپايي تولنه وېشنيزه:اروپايي وېشنيزه:اروپا او کډوالي وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اروپايي اتحاديه
علي احمد جلالي
ډاکټر علي احمد جلالي (په انگرېزي: Ali Ahmad Jalali) (د ۱۳۲۳ لمريز کال غزني) يا (۱۳۱۹ لمريز کال کابل) يوافغان ليکوال او د افغانستان د کورنيو چارو پخوانى وزير دى. نوموړى دا مهال د واشنگټن په ملي دفاعي پوهنتون کې استاد دى.
مخينه
علي احمد جلالي د غلام جيلاني جلالي زوی، چی د ځينو سرچينو پر بنسټ د غزني او د ځینو نورو پر بنسټ پر ۱۳۱۹ يا هم ۱۳۲۳ لمريز کال په کابل کې زېږېدلی دی. پلار یی غلام جيلاني جلالي د غزني د واغظ ولسوالۍ د شهزادگانو په کلی کی زیږدلی. علي احمد جلالي لومړنۍ او منځنۍ زده کړې د کابل په حبیبيه لېسه کې پای ته رسولې دي. لوړې زده کړې یې په حربي پوهنتون کې سرته رسولې. له حربي پوهنتون څخه تر فارغیدو وروسته یي په امریکا متحدو ایالتونو کې لوړو پوځي زده کړو ته ادامه ورکړه. له هغی وروسته یی د انگلستان د ارکان حرب له کالج څخه ‌ډیپلوم ترلاسه کړ. د امریکا د کلیفورنیا د سمندري دفاع په کالج کې یې نورې زده کړې هم وکړې او د سیاسي علومو په څانگه کې یې د فوق لیسانس ډیپلوم د "باستون" پوهنتون د سیاسي علومو له انستیتوب څخه تر لاسه کړ.
دندې
علي احمد جلالي د افغانستان په اردو کې تر شل کاله خدمت وروسته د شوروي یرغلگرو پر ضد جهاد پیل کړ او پر ۱۳۶۱ لمریز کال یې د امریکا متحدو ایالاتو ته هجرت وکړ. نوموړی پر ۱۳۸۱ لمریز کال بېرته خپل هېواد ته راستون شو. په هغه موده کې چې جلالي په امریکا کې وو، په امریکا غږ راډیو کې د پښتو، پارسي او دري ژبو د څانگي رئیس وو. نوموړي ددې تر څنگ د انگلستان په لوړو پوځي موسسو کې لکچرونه اورول. جلالي له ۱۳۸۱ لمریز کاله څخه د ۱۳۸۴ لمریز کال تر نیمایي پورې د افغانستان د کورنیو چارو وزیر هم پاتې شوی دی. نوموړي وروسته د اکاډميکو فعاليتونو د دوام لپاره له خپلې دندې استعفا ورکړه، خو داسې اوازې هم وې، چې گواکې علي احمد جلالي له هېوادمشر حامد کرزي سره د واليانو د ټاکلو او د هغو دولتي چارواکيو پر سر، چې د نشه يي توکيو په قاچاق کې په لاس لرلو تورن ول، مخالفت وښود چې دغه مخالفت د ده د استعفا لامل وگرځېد. ځينې سرچينې بیا وايي چې نوموړي د ۲۰۰۳ زېږدي کال له جنوري څخه د ۲۰۰۵ زېږدي کال تر اکتوبر پورې د افغانستان د کورنیو چارو د وزیر په توگه دنده ترسره کړي ده. علي احمد جلالي په ۱۹۸۲ ـ ۲۰۰۳ ز کلونو کې له امریکا غږ راډیو سره د خپلې دندې پر مهال د افغانستان، ایران او تاجکستان لپاره د پښتو، دري پارسي ژبو د خپرونو مشري په غاړه درلوده. د یوه ژورنالیست په توگه يې په ۱۹۸۲ ـ ۱۹۹۳ ز کلونو کې د افغانستان جگړه او په ۱۹۹۳ ـ ۲۰۰۰ کلونو کې د پخواني شوروي اتحاد منځنۍ اسيا حالات تر کتنې او څېړنې لاندې نيولي ول. نوموړي د پخواني شوروي اتحاد د منځنۍ اسیا جمهوریتونو ته هم سفرونه کړي دي. علي احمد جلالي د افغانستان او مځنۍ آسیا، د سیاسي، پوځي او فرهنگي حالاتو په اړه ډېر کتابونه او مقالي ليکلې دي. په امریکا، انگلستان، افغانستان، پاکستان او ایران کې يې په انگلیسي، پښتو، دري، عربي، تورکي او فرانسوي ژبو اثار چاپ شوي دي. دده نوی کتاب (( آن سوی کوهستان)) نومېږي چي په امریکا او اروپا کې په انگلیسي ژبه چاپ شوی او د شوروي پرضد د افغانستان د خلکو جهاد په اړه پکې پوځي کتنه شوې ده. د افغانستان پوځي تاریخ په دوو ټوکو کې د جلالي د نورو مهمو اثارو په ډله کې راځي چې د یوه اخځ په توگه ورځني په بیلا بیلو برخو کې کار اخیستل کېدای شی. علي احمد جلالي له زرو څخه ډیرې مقالې او څه د پاسه شل عمده اثار ليکلي دي. نوموړی په فرانسوي، روسي او ترکي ژبو پوهېږي او په دې ټولو ژبو کې لیکنه او روانې خبرې کولی شي.
د جلالي کورنۍ
علي احمد جلالي څلور وروڼه لري، چې نومونه يې دادي: ليکوال، ژباړن او شاعر محمد نادر جلالي (په حق رسېدلی) د راډيو افغانستان پخوانی رئيس ډاکتر عبداللطيف جلالي (په حق رسېدلی)، د قران کريم حافظ او څه موده د کابل پوهنتون استاد احمد شاه جلالي، د کابل پوهنتون استاد او د راډيو ټلويزيون پخوانی ويندوی ډاکتر عبدالسلام جلالي.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغان وزيران وېشنيزه:د شمالي ټلوالې غړي
دنغره
دنغره  (انگرېزي: Danghara ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي n/a وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 20,600 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په ختلان ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
محاسباتي فزیک
محاسباتي فزیک د فزیک برخې اړوند ستونزو د حل لپاره د عددي تجزیې او تحلیل مطالعه او عملي کول دي، چې د هغو لپاره د کمیت اړوند یوه نظریه موجوده ده. له تاریخي پلوه محاسباتي فزیک د علم په برخه کې د عصري کمپیوټرونو لومړۍ کارونه وه، چې اوسمهال د محاسباتي علومو اړوند یوه فرعي برخه ده. ځینې وختونه دا برخه د نظري فزیک د فرعي برخې (یا یوې څانګې) په توګه ګڼل کېږي؛ خو نور یې دا د نظري او تجربوي فزیک ترمنځ منځنۍ څانګه ګڼي - د مطالعې هغه برخه یا ساحه، چې د نظریې او ازمویښت بشپړونکې ده.
بیا کتنه
په فزیک کې بېلابېلې نظریې د ریاضیکي ماډلونو پر بنسټ د سیسټمونو د چلند په هکله ډېرې کره او دقیقې وړاندوینې وړاندې کوي. له بده مرغه تر ډېره بیا، د یوې ګټورې وړاندوینې د تولید په موخه د یو ځانګړي سیسټم لپاره د ریاضیکي ماډل حل کول ناشوني دي. د بیلګې په توګه، کله چې حل لاره یو تړلی عبارت و نه لري، یا ډېر پېچلی وي، نو په داسې حالت کې وړاندوینه کېدای شي او عددي اټکل په کې اړین وي. محاسباتي فزیک هغه موضوع ده، چې له دې عددي اټکلونو سره کار لري؛ د حل لارې اړوند اټکلونه له ساده ریاضیکي عملیاتو (الګوریتم) څخه د محدود (او معمولاً زیات) شمیر په توګه لیکل کېږي او د دې عملیاتو د ترسره کولو او یو اټکلي ځواب او اړوند تیروتنې د محاسبه کولو لپاره له کمپیوټر نه کار اخیستل کېږي.
په فزیک کې حالت
په علمي میتود کې د محاسباتو اړوند وضعیت په هکله بحث موجود دی. ځینې ​​وختونه تر ډېره دا موارد نظري فزیک ته ورته ګڼل کېږي. ځینې نور بیا د کمپیوټر سمون او مشابه کول «کمپیوتري ازمایښتونه» ګڼي؛ خو ځینې نور یې بیا د نظري او تجربوي فزیک ترمنځ منځنۍ برخه بولي، یعنې درېیمه طریقه، چې نظریه او تجربه یا ازمایښت بشپړوي. حال دا چې کمپیوټرونه په ازمایښتونو او تجربو کې د معلوماتو د اندازه کولو او ثبتولو (ذخیره کولو) لپاره کارولای شو. دا په روښانه توګه یو کمپیوټري طریقه یا تګلاره نه جوړوي.
د محاسباتي فزیک ننګونې
د محاسبوي فزیک اړوند ستونزو حلول، په عمومي توګه ډېر سخت او ستونزمن دي. دا د بېلابېلو (ریاضیکي) دلایلو لکه د جبري یا تحلیلي حل اړوند وړتیا نشتوالی، پېچلتیا او ګډوډۍ له امله دی: د بېلګې په توګه ان په ښکاره ډول ساده ستونزې، لکه د الکتروني موج تابع یوه محاسبه، چې په یوه قوي الکتریکي میدان یا سیمه کې د یو اتوم شاوخوا ګرځي (د ستارک اثر)، ښایي له ډېرو هلو ځلو سره د یو عملي الګوریتم ته اړتیا ولري (البته که وکولای شو چې هغه پیدا کړو)؛ نور خام یا brute-force تخنیکونه لکه ګرافیکي یا ریښه موندونکې طریقې اړینې وي. په ډیرې پرمختللې برخې کې د ریاضیاتو د ګډوډۍ نظریه هم ځینې وخت کارول کېږي (د دې ځانګړي مثال لپاره دلته یو کار ښودل شوی دی). سربېره پر دې، د بدن د ډېریو ستونزو لپاره د محاسبوي لګښت او محاسبوي پیچلتیا (او د هغو اړوند لرغوني همکارانو) په چټکۍ سره وده کوي. یو میکروسکوپیک سیسټم معمولاً له (display style 10 ^ {23}) پړاو څخه د تشکیل شویو اجزاو اړوندو ذراتو د ترتیب اندازه لري، له همدې امله یوڅه اندازه ستونزې جوړوونکې دي. د کواتاني میخانیکي ستونزو حلول عموماً د سیسټم د اندازې له نظره د اضافې ترتیب له ډلې دي او د کلاسیک N-body لپاره د N-squared نه ترتیب شوی دی. په پایله کې ډېری فزیکي سیستمونه ذاتاً په غوره حالت کې غیر خطي او په بدترینه حالت کې کړکیچن او ګډوډ دي: دا په دې معنا ده، چې په دې هکله ډاډ ترلاسه کول ستونزمن کار دی، چې عددي تېروتنې تر هغې کچې نه زیاتېږي، چې «حل لاره» په کې نه بې ګټې کېږي.
میتودونه او الګورېتمونه
لکه څنګه چې محاسباتي فزیک د ستونزو اړوند پراخې طبقې نه کار اخلي، په عمومي توګه د بېلابېلو ریاضیکي ستونزو ترمنځ وېشل کېږي، چې په عددي توګه یې حل کوي یا هغه میتودونه چې دا یې پلي کوي. د دوی په منځ کې، لاندې موارد په پام کې نیولای شو:
دا ټول میتودونه (او څو نور میتودونه) د ماډل شویو سیسټمونو د فزیکي ځانګړنو محاسبه کولو لپاره کارول کېږي.
سربېره پر دې محاسباتي فزیک د ستونزو حلولو لپاره د سافتویر / هاردویر جوړښت تنظیمول په لړ کې لري. (ځکه چې ستونزې معمولاً د پروسس د اړتیا یا د حافظې د غوښتنو په لړ کې کېدای شي، ډېرې لویې وي).
وېشنې
په فزیک کې د هرې لویې اصلي برخې یا څانګې لپاره یوه اړونده محاسباتي څانګه موندلای شو:
د کارولو موارد
د محاسباتي فزیک اړوند ستونزو پراخې طبقې په پام کې نیولو سره، ټولې یې د فزیک په بېلابېلو برخو کې د عصري څېړنو ضروري برخه ده، د بېلګې په توګه د سرعت فزیک، نجومي فزیک، د نسبیت عمومي نظریه (د عددي نسبیت له لارې)، د مایعاتو میخانیک (د محاسباتي مایعاتو دینامیک)، د شبکې د برخې نظریه / د شبکې د اندازې نظریه (په ځانګړې توګه د شبکې د کمیت کرومودینامیک)، د پلازما فزیک (د پلازما ماډلینګ وګورئ)، د فزیکي سیسټمونو انډول برابرول (د بېلګې په توګه د مالیکولي دینامیک په کارولو سره)، د اتومي انجینیرۍ کمپیوټري کوډونه، د پروټین د جوړښت وړاندوینه، د تودوخې او هوا وړاندوینه، د جامد حالت متراکم فزیک، د مادې فزیک، د سرعت د فوق العاده اغېز فزیک او داسې نور...
د بېلګې په توګه د جامد محاسباتي حالت فزیک د کثافت له فعاله نظريې نه د جامداتو اړوند ځانګړنو د محاسبې لپاره کار اخلي، یوه داسې طریقه چې د کیمیا پوهانو په وسیله د مالیکولونو د مطالعې لپاره کارول کېږي. د جامد حالت فزیک په برخه کې نور د خوښې وړ کمیتونه لکه د الکترونیکي بانډ جوړښت، مقناطیسي ځانګړنې او د چارج اړوند کثافت په دې میتود او څو نورو میتودونو د Luttinger-Kohn/k.p میتود او ab-initio میتودونو په وسیله محاسبه کولای شو.
محمد حسنی مبارک
محمد حسني مبارک د مصر څلورم او اوسنی ولسمشر دی. نوموړې په مصر له اوښتون راوروسته څلورم ولسمشر او دوسله والو ځواکونو مشر او د ملي ديموکراټ گوند رئيس دی.
زده کړې
حسني مبارک، چې پوره نوم يې محمد حسني سيد ابراهيم مبارک دی د ۱۹۲۸ ز دمی پر ۴ مه نېټه زیږيدلې دی. حسني مبارک په شبين الکوم کې منځنۍ زده کړې تر سره کړې او ورپسې حربي پوهنتون ته ولاړ او په ۱۹۴۹ ز کې يې په عسکري علومو کې ليسانس تر لاسه کړ او د ډگرمن له رتبې سره ترې فارغ شو.
د فارغیدو نه وروسته، حسني د مصري ځواکونو په پياده لواء کې يې دنده وموندله. دوه مياشتې يې دغه دنده تر سره کړه، چې دهوانوردۍ پوهنځي اعلان وکړ، چې موږ د حربي پوهنتون نوي فارغان نيسو. حسني مبارک له نورو يولسو تنو سره غوښتنلیک ورکړ او له ازموينې وروسته يې په دغه پوهنځي کې زده کړې پيل کړې او د ۱۹۵۰ ز دمارچ پر ۱۲ ترې فارغ شو. د نورو زده کړو لپاره په ۱۹۶۴ ز د پخواني شوروي اتحاد د فرونز حربي پوهنتون ته ولاړ او هورې يې لوړې زده کړې ترسره کړې او بېرته مصر ته راوگرځيد.
پوځي دندې
حسني مبارک له فراغت وروسته د ۱۹۵۰ ز د مارچ په ۱۳ مه نېټه په العریش کې د مصر په هوايي ځواکونو کې پر دنده وگومارل شو. وروسته بيا په ۱۹۵۱ ز کې حلوان هوايي ډگر ته واستول شو، چې دجنگي الوتکو دروزنې کورسونه پيل کړ. په همدغه کال کې دهوايي زده کړو پوهنځي ته د استاد په توگه واستول شو او تر څنگ يې د پوهنځي د مرستيال چارې هم تر سره کولې او ۱۹۵۱ ز پورې يې همدغه دنده درلوده. د المغرب او الجزایر تر منځ د جگړې پر مهال يې الوتکه د تخنیکي ستونزې له کبله په المغرب کې د کيناستو ته اړ شوه او نوموړي له خپلو ملگرو سره د المغرب له چارواکو لخوا بندي شو.
حسني مبارک د نظامي زده کړو په موخه بهرنيو هېوادو ته ډیر سفرونه کړي دي. نوموړې د ۱۹۶۶ ز د جون پر ۳۰ مه نېټه د پلازمنيې القاهرې په لويدیځ کې دهوايي اډې مشر وټاکل شو. د ۱۹۶۷ ز د جون پر ۲۵ مه نېټه حسني مبارک د بني سویف هوايي ډگر قومندان شو او دهمدې کال د نومبر په مياشت کې دهوايي زده کړو د پوهنځي رئيس شو. مبارک د ۱۹۷۲ ز په اپريل کې هوايي ځواکونو عمومي قومندان او د دفاع وزیر مرستيال وټاکل شو. پردې سربېره يې د ۱۹۷۳ ز داکتوبر د جگړې عمومي قومندان هم و او په ۱۹۷۴ ز کې ډگروال شو.
سياسي دندې
انور السادات د ۱۹۷۵ ز د اپريل پر ۱۵ مه نېټه د خپل مرستيال په توگه غوره کړ. کله چې انور السادات پریکړه وکړه چې د مصر پر ځای د حکومت لپاره ملي ډيموکراټ گوند جوړ کړي نو حسني مبارک يې هم د ځان لپاره د گوند دمرستيال په توگه غوره کړ. په دغه پړاو کې حسني مبارک په عربي او نړيواله کچه ډېر سفرونه او کارونه تر سره کړل او دنړۍ زيات شمېر هېوادونه يې وليدل او له مصر سره يې د دغو هېوادونو د اړیکو په لا پياوړې کولو کې د پام وړ مرسته وکړه.
حسني مبارک دانور السادات له ترور وروسته، د ۱۹۸۱ ز د اکتوبر پر ۱۴ مه نېټه د پارلمان له لورې کانديد او د ټولپوښتنې په ترڅ کې د مصر د ولسمشر په توگه وټاکل شو. ځکه چې انور السادات د ۱۹۸۱ ز داکتوبر پر ۶ د اکتوبر د جگړې د بري د لمانځنې پر مهال د خالد الاسلامبولي پر وسيله ترور شو. حسني مبارک د ۱۹۸۲ ز د جنورۍ پر ۲۶ مه نېټه د گوند مشر شو.
شخصي ژوند
حسني مبارک له سوزان صالح ثابت سره، چې په سوزان مبارک مشهوره ده واده کړې دی او دعلاء او جمال په نوم دوه زامن او دوه لمسيان لري.
سرچينې
وېشنيزه:د مصر هېوادمشر وېشنيزه:هېوادمشران
د برازیل لومړی پدرو
ډوم لومړی پدرو (انګلیسي: لومړی پیټر؛ ۱۲ اکتوبر ۱۷۹۸ – ۲۴ سپټمبر ۱۸۳۴ زکال) چې د «آزادي ګټونکي» په مستعار نوم پېژندل کېږي د برازیل د سترواکۍ لومړنی سترواک او بنسټګر و. د ډوم پاچا په توګه څلورم پدرو د لنډ مهال لپاره په پرتګال واکمني وکړه چې هغه هم د «ازادي ګټونګي» او «سرتیري پاچا» په نومونو پېژندل کېږي. لومړی پدرو په لیسبون کې وزېږېد؛ هغه د پرتګال د ډوم پاچا شپږم جان او هسپانوۍ ملکې کارلوتا خواکینا څلورم اولاد او همدارنګه د براګانزا کورنۍ غړی و. په ۱۸۰۷ زکال کې هغه مهال چې فرانسویانو یې پر هېواد برید وکړ هغه او کورنۍ یې د پرتګال تر ټولو لویې او بډایې مستعمرې یا برازیل ته وتښتېدل.
په لیسبون کې د ۱۸۲۰ زکال د لیبرال انقلاب په رامنځته کېدو سره د پدرو پلار لومړی پدرو اړ کړ چې د ۱۸۲۱ زکال په اپرېل میاشت کې پرتګال ته ولاړ شي او هغه یې د برازیل نایب السلطنت وټاکه. هغه اړ و چې د انقلابیونو له خوا له رامنځته شوو ستونزو او د پرتګالي ځواکونو د بغاوتونو سره مخامخ شي او هغوی تر کنټرول لاندې راولي. د پرتګال د دولت له خوا د برازیل د خپلواکې سیاسي ادارې د لغو کولو اړوند ګواښ چې له ۱۸۰۸ زکال راهیسې یې سیاسي خپلواکه اداره لرله؛ په برازیل کې د پراخو ناخوښیو لامل وګرځېد. لومړي پدرو د برازیل لوری ونیو او د ۱۸۲۲ زکال د سپټمبر په ۷ مه یې د خپلواکۍ اعلان وکړ. د اکتوبر په ۱۲ مه هغه د برازیل د سترواک په لقب وستایل شو او د ۱۸۲۴ زکال تر مارچ میاشتې پورې یې پرتګال ته وفادار ټول ځواکونه مات کړل. څو میاشتې وروسته لومړي پدرو د استوا کرښې لنډ مهالی کنفدریشن یا د برازیل په شمال ختیځ کې د سیمه ئیزو یاغیانو تجزیه غوښتونکې هڅه هم له منځه یووړه.
د ۱۸۲۵ زکال په لومړیو کې په سویلي ایالت کیسپلاتینا کې جلا غوښتونکی پاڅون او ورپسې د هغو د الحاق په موخه د ریو او د لاپلاتا متحدو ایالاتونو له خوا د هغو د الحاق هڅې سترواکي اړ کړه څو د کیسپلاتینا جګړه وکړي. د ۱۸۲۶ زکال په مارچ میاشت کې لومړی پدرو د لنډ مهال لپاره د پرتګال پاچا شو خو د خپلې مشرې لور، دویمې ډونا ماریا په ګټه له واکه ګوښه شو. په ۱۸۲۸ زکال کې دغه وضعیت وروسته له هغه خراب شو چې په سویل کې جګړه د برازیل له لاسه د کیسپلاتینا د وتو لامل وګرځېده. همدغه کال په لیسبون کې د دویمې ماریا تاج او تخت د لومړي پدرو د کوچني ورور شاهزاده دویم میګل له خوا غصب شو. ورته مهال له یوې درباري ښځې سره د سترواک جنجالي جنسي اړیکې د هغه شهرت ته زیان واړوه. د برازیل په پارلمان کې د حکومت ټاکلو پر سر چې آیا حکومت به پاچا ټاکي او یا هم مقننه قوه ستونزې راوپارېدې چې له ۱۸۲۶ زکال څخه یې تر ۱۸۳۱ زکال پورې د سیاسي بحثونو موضوع جوړه کړه. لومړی پدرو چې هم مهاله یې د برازیل او پرتګال ستونزو ته چاره نه شوای موندلای د ۱۸۳۱ زکال د اپرېل په اوومه د خپل زوی ډوم دویم پدرو په ګټه له واکه لاس واخیست او اروپا ته ولاړ.
لومړي پدرو د ۱۸۳۲ زکال په جولای میاشت کې په پرتګال برید وکړ؛ په پیل کې داسې څرګندېده چې په یوې کورنۍ ملي جګړې کې ښکېل دی، خو ډېر ژر دغې شخړې پراختیا ومونده او ټوله ایبري ټاپووزمه د لیبرالېزم د پلویانو او د مطلق پالنې د پلویانو ترمنځ چې د بېرته ستنېدو په هڅه کې و د شخړو په ډګر واوښته. لومړی پدرو د ۱۸۳۴ زکال د سپټمبر په ۲۴ مه د خپلې او د خپلو لیبرالو پلویانو له بریا یوازې څو میاشتې وروسته د سل ناروغۍ له امله ومړ.
زیږون
پدرو د ۱۷۹۸ زکال د اکتوبر په ۱۲ مه نېټه په اتو بجو د پرتګال لیسبون ته څېرمه په کوئلوز شاهي ماڼۍ کې وزېږېد. د هغه نوم د سنټ پیټر آلکانتارا له نوم اخیستل شوی و او بشپړ نوم یې پدرو د الکانترا فرانسیسکو انتونیو ژوائو کارلوس خاویر د پائولا میګل رافائل خواکیم خوزه ګونزاګا پاسکال سیپریانو سرافیم و.
پدرو د پلار له لوري چې پلار یې شهزاده ډوم جان (وروسته ډوم پاچا شپږم جان) نومېده؛ د براګانزا کورنۍ غړی او د ډوم پاچا دویم پیټر او پرتګالي ملکې ډونا (مېرمن) لومړۍ ماریا لمسۍ و. د هغه مور ډونا کارلوتا خواکینا د هسپانوي پاچا ډون څلورم چارلز لور وه. د پدرو والدینو خوشاله ژوند نه درلود. کارلوتا خواکینا ځان غوښتونکې مېرمن وه او تل د هسپانیا د ګټو د ترلاسه کولو په موخه وه آن که هغه به د پرتګال په زیان هم وې. هغې چې په ښکاره ډول له خپل مېړه سره خیانت کړی و تر دې بریده مخکې ولاړه چې له ناراضي پرتګالي اشرافو سره یې د خپل مېړه د واکمنۍ د رانسکور کولو نقشه طراحي کړه.
پدرو د خپلې کورنۍ د دویم مشر زوی (د خپلې کورنۍ څلورم ماشوم و) په توګه په ۱۸۰۱ زکال کې د خپل مشر ورور فرانسیسکو انتونیو له مړینې وروسته د خپل پلار د واکمنۍ وارث او د بیرا شهزاده شو. شاهزاده ډوم جان د خپلې مور، ملکې لومړۍ ماریا له لوري د نایب السلطنت په توګه وروسته له هغه چې په ۱۷۹۲ زکال کې نه درملنه کېدونکې لیونۍ وښوول شوه؛ عمل کاوه. په ۱۸۰۲ زکال کې د پدرو والدین له یو بل جلا شول؛ جان دغه مهال د مافرا په ملي ماڼۍ او کارلوتاخواکینا په رامالهائو ماڼۍ کې ژوند کاوه. پدرو او خویندو وروڼو یې په کوئلوز مانۍ کې له خپلې انۍ سره له خپلو والدینو لرې ژوند کاوه او یوازې به یې د یو شمېر دولتي مراسمو پر مهال یو بل سره لیدل.
زده کړې
د ۱۸۰۷ زکال د نومبر په وروستیو کې چې پدرو ۹ کلن و، شاهۍ کورنۍ هغه مهال له پرتګال وتښتېده چې د ناپلیون له خوا بریدګر فرانسوي ځواک لیسبون ته نږدې شو. پدرو او د هغه کورنۍ د ۱۸۰۸ زکال په مارچ میاشت کې ریوډوژانیرو ته چې د پرتګال د بډایه او لویې مستعمرې برازیل پلازمینه وه ورسېدل. د سفر په اوږدو کې پدرو د انه اید په نامه د ویرژیل اثر ولوست، د بېړۍ له چلوونکو سره یې بحث کاوه او د بېړۍ چلونې مهارتونه یې زده کړل.
د هغه په زده کړو کې ګڼ شمېر مضامین لکه ریاضي، سیاسي اقتصاد، منطق، تاریخ او جغرافیا شاملېدل. هغه نه یوازې په پرتګالي ژبه لیکل او لوستل زده کړل بلکې په لاتین او فرانسوي ژبو باندې یې هم لوستل او لیکل کولای شول. هغه کولای شول له انګلیسي ژباړه وکړي او په جرمني ژبه هم پوهېده. وروسته پدرو د سترواک په توګه هم د خپلې کاري ورځې لږ تر لږه دوه ساعته مطالعې او لوستلو ته ځانګړي کول.