cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سيد رحمن وگړپال
د شعر څو بېلگې يې
مه ږده په زړگي مې د ملهم پټۍ - پرېږده چې په كې وي پرهرونه ستا
دومره خيال يې ساته ما خو دركړلو - ډېر په كې پراته دي ارمانونه ستا
شك راته پېدا شي يارانه كې دې - كله چې راياد كړمه لوظونه ستا
دې دنيا كې دغه را په برخه شو - خيال كې جوړومه تصويرونه ستا
څلوريزه
دوطن د غرونو اوښکې چیري وړې د کابل سینه - په لیمو يې بدرگه که دې کې ځي د وطن مینه
سرچينې
۱- د سيد رحمان وگړپال دغه ژوندليک هغه پخپله د برېښنايي پوهنغونډ (ويکيپېډيا) کاروونکي ته سپارلی دی.
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
معصومه علي زاده
معصومه، د افغانستان د نجونو بایسکل ځغلونې ملي لوبډلې لوبډلمشره ده.
ماشومتوب
معصومه دو کلنه وه چې ایران ته د نورو افغانو کورنیو په څیر کډواله شوه، په ایران کې یې د کډوالۍ له کبله خورا ډیرې ستونزې وګاللې، هغې ونشو کولای د ایران رسمي ښوونځیو ته لاره پیدا کړي له همدې کبله یې د عرفان په نامه د افغانانو له لوري جوړ شوي یوه ابتدایه ښوونځي کې غیر رسمي زده کړې پیل کړې خو ددې لپاره چې معصومه او خویندې یې خپلو نورو زده کړو ته دوام ورکړي، دوی له خپلې کورنۍ سره بیرته په ۲۰۰۸ زیږدیز کال کې هیواد ته راستنه شوه.
زده کړې
معصومې علي زاده خپلې ابتدایه زده کړې په ایران کې وکړې او وروسته له هغه په افغانستان کې په ۲۰۱۴ زیږدیز کال کې له رابعه بلخي لیسې فارغه شوه.
معصومې د ښوونځي څخه د شهادت نامې تر ترلاسه کولو وروسته خپلې نیمه لوړې زده کړې د بدني روزنې او سپورت په برخه کې پیل کړې چې په ۲۰۱۵زیږدیز کال له دغه انسټیټیوت څخه په ښو نمرو فارغه شوه.
معصومه له ۲۰۱۶ زیږدیز کال راهیسې د لوړو زده کړو په موخه د دنیا په نوم په یوه  خصوصي پوهنتون د کمپیوټر ساینس پوهنځۍ په زده کړو لګیا ده.
معصومه له دې سره سره د انګلیسي ژبې په زده کړه هم بوخته ده.
فعالیتونه
جایزې او مډالونه
https://www.facebook.com/nahidcoexist/photos/a.821364424605407.1073741829.789344751140708/1003612046380643/?type=3 https://www.facebook.com/AfgNoc/posts/1218471444864200
بخارست
بخارست (په رومانیایي:Bucureşti) د رومانیا پلازمېنه او یو له سترو ښارونو څخه دی. همدا شانې بخارست د رومانیا د سوداگری او صنعت مرکز هم دی، په کال ۲۰۰۹ د جنوري په لومړی د بخارست په ښار کې د وگړو شمیر ۱،۹۴۴،۳۶۷ تنو ته رسیده چی د وگړو د شمیر له مخې دغه ښار د اروپایي اتحادیې شپږم ستر ښار گڼل کیږي.
بوکرېسټ د رومانيا پلازمېنه، تر ټولو لوی ښار او همدارنګه د هېواد کلتوري، صنعتي او مالي مرکز دی. دا شار د هېواد په سويل ختيځ کې د دامبوويتا سيند (Dambovita River) پر څنډو پروت دی، چې د دانيوب سيند (Danube River) شمال او بلغاريايي پولې ته له ۶۰ کېلومتر (۳۷،۳ ميل) څخه لږ واټن لري.
په ۲۰۱۶ ز کال کې د تاريخي ښار مرکز د نړيوالو يادګارونو د څار سازمان له لورې له ګواښ سره د مخ مرکز په توګه لښتليک شوی و. بوکرېسټ په ۲۰۱۷ ز کال کې د ښار منزلونو د ماسټر کارت نړيوال لړيال “Mastercard Global Index of Urban Destinatins” د راپور له مخې، د شپې له خوا د پاتې کېدونکو ګرځندويانو د تر ټولو لوړې ودې درلودونکی اروپايي ښار و. د تېرو دوه پرله پسې يعنې ۲۰۱۸ او ۲۰۱۹ ز کالونو لپاره دې ښار د هغه اروپايي منزل ځای خپل کړ، چې د ورته څېړنې له مخې د پرمختګ لپاره تر ټولو لوړ بالقوه ځواک لري.
د ۲۰۱۱ ز کال سرشمېرنې له مخې د ښار د پولو دننه ۱۸۸۳۴۲۵ تنه اوسېدونکي ژوند کوي. ښاري سيمې ته د نږدې پيرو ښارګوټو په ورزياتولو سره د بوکرېسټ اټکل شوې ښاري سيمه ښايي ۲،۲۷ ميليون نفوس ولري. په ۲۰۲۰ ز کال کې حکومت د وبا راپورونو د بنسټ په توګه د ۲،۵ ميليون وګړو ګڼه وکاروله. دا ښار له برلين، مادريد او روم څخه وروسته د ښار د پولو دننه د نفوس له مخې د اروپايي ټولنې څلورم لوی ښار دی او يوازې له پاريس څخه مخکې ځای لري.
بوکرېسټ په اقتصادي ډول د رومانيا تر ټولو هوسا او نېکمرغه ښار دی. دا ښار يو شمېر پراخه دوديزې اسانتياوې، د زده کړې بنسټونه، کلتوري ارزښتونه، د خرڅلاو دوديز سر پوښلې لارې او د وخت تېرۍ سيمې لري.
د ښار مناسبوالی په اداري ډول د « بوکرېسټ ښاروالۍ» په توګه پېژندل کېږي او د يوې ملي ولسوالۍ غوندې ورته اداري کچه لري، چې په نورو شپږو څانګو باندې وېشل شوې ده او هره څانګه يې د يو سيمه ييز يا ځايي ښاروال له لورې اداره کېږي.
ايتمولوژي
رومانيايي (Bucuresti) نوم ناتاييد شوی اصل لري. دود د بوکرېسټ رامنځته کېدنه د (Bucur) په نوم پورې تړي، چې د بېلابېلو نکلونو يا افسانو له مخې يو شهزاده، سرکښ، کب نيونکی او شپونکی يا ښکاري و. په رومانيايي ژبه کې د ويي رېښه “bucrurie” د «خوښۍ» معنا لري او باور کېږي، چې له “Dacian” اصل څخه تر لاسه شوی دی او د همدې له امله د بوکرېسټ ښار «د خوښۍ ښار» معنا ورکوي.
نورې ريښې د عثماني ګرځندوی ايويليا سيليبي (Evilya Celebi) په ګډون د پخوانيو پوهانو له لورې ورکول شوي دي. سيليبي وويل چې بوکرېسټ د بني قريشو د قبيلي د باوري ابو کاريس له نوم څخه نومول شوی دی. په ۱۷۸۱ ز کال کې اتريشي تاريخپوه فرانز سلزر ادعا وکړه، چې بوکرېسټ ويي په “bucurie” (خوښۍ)، “bucuros” (له خوښۍ ډک) يا “a se bucura” (خوښمن اوسېدلو) پورې تړاو درلود، په داسې حال کې چې د ۱۹ پېړۍ د لومړيو يو کتاب چې په “Vienna” خپور شو، وانګېرل چې د ياد ښار نوم د “Bukovie” په نوم له يو ساحلي ځنګل څخه اخېستل شوی دی. په انګليسي ژبه کې د ښار نوم وار له مخه د “Bukarest” په بڼه تر لاسه شوی و. د بوکرېسټ اصلي يا اوسېدونکي ته بوکرېسټر “Bucharester” (رومانيايي: bucurestean) وايي.
تاريخچه
د بوکرېسټ تاريخ په نوبت سره په تېره زمانه کې د لومړنيو استوګنو له پرمختګ او پاتې والي څخه د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د رومانيا د ملي پلازمېنې په توګه د دې ښار تر پياوړتيا پورې بېلابېلې دورې تېرې کړې. دا ښار چې په لومړي ځل يې په ۱۴۵۹ ز کال د “Citadel of Bucuresti” په توګه يادونه وشوه، د درئيم ولاد ايمپالر “Vlad III of Impaler” په نوم د “Voivode of Wallachia” اوسېدونکو استوګنځی شو.
عثمانيانو له ۱۸ پېړۍ څخه د ښارګوټي د چارو پر مخ وړلو په موخه يوناني پازوالان يا رئيسان وګومارل. په ۱۸۲۱ ز کال کې د تودور ولاديميريسکيو “Tudor Vladimirescu” له لورې پيل شوی اوښتون په بوکرېسټ کې د قسطنطني يونانيانو حکومت د پای ته رسېدلو لامل شو.
بوکرېسټ په پای کې له ۱۶۹۸ زکال څخه وروسته د ولاچيين “Wallachian” محکمې تل پاتې ځای شو (چې د قسطنطني په برانکووينيو “Constantin Brancoveanu” سيمې سره پيل کېږي).
په ۱۸۶۲ ز کال کې وروسته له هغې چې ولاچيا “Wallacia” او مولداوي “Moldavia” د شهزاده تر لاس لاندې سيمې د جوړولو په موخه سره يو ځای شول، بوکرېسټ د نوي هېواد د پلازمېنې ښار شو. دا ښار په ۱۸۸۱ ز کال کې د پاچا لومړي کارول “Carol I” تر مشرۍ لاندې د رومانيا د نوې اعلان شوې پاچاهۍ “Kingdom of Romania” سياسي مرکز شو. د ۱۹ پېړۍ د دويمې نيمايي پر مهال د ښار نفوس په ناببره ډول زيات شو او د ښاري ودې يوه نوې دوره پيل شوه. د دې دورې پر مهال ګازي رڼايي، د اسونو پر مټ چلېدونکې ګاډۍ او ټاکلې برېښنايي کېدنه وړاندې شوه. د دامبوويتا سيند “Dambovita River” هم په ۱۸۸۳ ز کال کې په پراخه کچه کانال شو او په دې ډول يې لکه د بوکرېسټ د ۱۸۶۵ ز کال سيلاب غوندې پراخه سيلابونو ته د پای ټکی کېښود. د بوکرېسټ کلاګانې “Fortifications of Bucharest” چې د ۳۶ کلاګانو يوه کړۍ ده، په ۱۹ پېړۍ کې جوړې شوې وې. د دې دورې خورا ډېرې معمارۍ او نړيوال لوړ کلتور بوکرېسټ ته د ختيځ د «کوچني پاريس» وړ نوم وګټه.
سرچينې
وېشنيزه:رومانیا وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:د رومانیا ښارونه وېشنيزه:د اروپا د هېوادونو پلازمېنې
ساپي یا صافي ټبر
۹۹-ساپي،صافي (ساپیان): سا پي يا سا پيان د پښتنو د غرغښت په ټو لنیز ګروپ کې يوه مهمه او لر غو نې قبیله ده چې وګړي يې په کو نړ، لغمان ، کا پيسا، پروان ، ننګرهار،پکتيا، خوست، بادغيس ،بلخ ، فارياب ، کندز، کابل ،دپښتو نخوا په مو مندو ايجنسۍ ، دره خيبر، دسهيلي پښتو نخوا په مر کز کو ئيټه ، پښين ،ژ وب ، سيبۍ او همداراز په اټک او دپا کستان د پنجاب ايا لت په فيصل آباد کې استو ګنه لري٠ د سا پيو قبیله دتاريخ په اوږدو او بیلا بیلو پړاوونو کې په مختلفو او بیلا بیلو نو مو نو سره ياده شوې ده ، دبیلګې په تو ګه: ساپي، صافي، سا پين، سپين، سا پيس، سا پيت، سا فيست ،سا فيت، سا پينګ، سا پيته، سا پيسته، اسا پنتيه، سپينته، سو پتا او نور(١) ٠
داسې روايتو نه شته چې سا پيان يوه لر غو نې آريا يې قبيله ده چې يو ناني کلا سيکو مؤ رخينو په خپلو تا ريخي کتا بو نو کې ددغې قبيلې يا دونه او ذکر کړی دی او پخپله مقدوني اسکندر دکو نړ او لغمان په ځمکو کې ددغو خلکوسره مخا مخ شوی دی او ډېرې جګړې يې هم ورسره کړي دي ٠ ددې خلکو څه برخه د مو مندو او باجوړ دسیمو په شا او خواکې هم د لوی اسکندر سره په جګړو کې ښکيل شوي دي(٢) ٠
په دې کې دهيڅ شک او تر ديد ځای نشته چې سا پيانو د ميلاد نه ٢٠٠٠ کلو نه دمخه په ليږد او مها جر تو نو پيل کړی دی او اوس په کا پيسا، کو هستان، کوه ساپي،پروان، لغمان، کو نړ ، جندول، پشات، سوات او با جوړ کې میشته دي(٣)٠
قبيلوي جوړښت :
امري، شيخي،باړ ميزي،بيا ن خيل، کټه سر، غيبي خيل، حبيب زي، کاکا زي، خا دي خيل، سليمان زي، با دين زي، ادم زي، پا ينده خيل ، نو رخيل، خيرن زي، زکوزي، میر علي خيل،الو کوزي، عطا خیل ،سين زي، بري زي،شمسو کور،مدور کور،غلجی کور ،ابه خیل، سيپان، مرزاخیل،کمال خیل، امر ويي،بدين زي،خادي خیل، رحيمداد خیل، حيدر خیل،شابول خیل ، سليمان خیل٠مولاتم کور،ملايان، کاګي،شهزاده او ټنګه ګوربز٠
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
١- دکونړ په ولايت کې :
دسا پيا نو دقبيلې زيات شمیر وګړي دکو نړ په ولايت کې ا ستو ګنه لري او په نو موړي ولايت کې دسا پيانو داستو ګنې ځا يو نه په لاندې ډول دي: اسد آباد، نرنګ، بر يکوټ،سر کا ڼي، دانګام، څو کۍ، اسمار،نورګل، پيچ، چپه دره، با ډيل، دېوه ګل، دمزار دره او شو نکړۍ٠ د کو نړ په ولايت کې دسا پيا نو مجمو عي شمیر تقر يبا د١٥٠٠٠٠ تنو په شا وخواکې ښودل شوي دي٠
٢- دلغمان په ولايت کې :
د لغمان په ولايت کې سا پيان په عمر زيو، شکور آباد،علي خيلو،پا چا خيلو،احمد زيو ،با ړېزيو،سالاو، ګاګړ، کو ټالۍ، دروېش آباد، دولت شاه،اتوک، چکله او دوګل کې ژوند کو ي چې په نو مو ړي ولايت کې سا پيان د٥٠٠٠٠ زرو تنو په شا او خواکې اټکل شوي دي٠ د لغمان ولايت د عمر زيو سا پيا نو مشهور ښا خو نه تور خیل، خیرن زي، زکوزي، میر علي خيل، الو کوزي او عطا خيل دي٠
٣- دکا پيسا په ولايت کې :
سا پيان د کا پيسا په ولايت کې ددغه ولايت د تګاب او نجراب په ولسو اليو کې استو ګنه لري ٠
٤- د پر وان په ولايت کې :
سا پيان د پروان ولايت په کوه سا پي، سيد خيلو، کو هدامن او کو هستان کې استو ګنه لري٠ د پروان ولايت سا پيا نوددې لپاره چې دوی د تا جکو ورو نوسره دډیرو کلو نو په اوږدو کې او سيدلي دي نو خپله ژ به پښتو يې له لاسه ورکړې ده٠
منډیقول ، جوزک، بچه خاک٠ ډنډر، سکندره، حسن زايي،تريړي،انګوردره،ښرکي، جر غاتي، سياه سنګ، با غو مبکي، پیتاو کلی، نيلی او علي خو اجه٠
خلک يې زياتره دکرنې او مالدارۍ په چارو بو خت دي ،خو ٣٠ سلنه خلک يې اوس هم په پښتو نخواکې دکډوالۍ ژوند تيروي٠ همداراز ٦٠٠ کورنۍ يې دکابل په څر خي پله کې استو ګنه لري اويوشمیر خلک يې په ننګر هار کې اوسيږي٠ په دغې ولسوالۍ کې د ٤٠ په شااو خو کې ښو نځي شته چې يوه يې لیسه، يوه يې ديني مدرسه او پاتې نور يې لو مړني ښوونځي دي٠
دکوه ساپي مر کز ډنډرته دمو ټرو درې لارې شته ٠ يوه يې له بګرامه ،بله يې له کابله او دريمه يې له سر وبي ولسوالۍ نه٠
٥- د ننګر هار په ولايت کې :
دننګر هار ولايت دخیوې ولسو الۍ په دره نور کې هم ددوی يو کلی شته چې دبو ډيالۍ په نا مه يا ديږي٠(٥ )دا هغه بوډيالۍ ده چې شا عر انوپه خپلو شعرونو او سندر غاړو په خپلو سندرو کې ترې يا دونه کړې ده او ويلي يې دي: ادکې مورې ما ڼو له ځمه**** دبو ډيالۍ تو تان ږلۍ وهلې دېنه ما ڼو له ځمه
٦- دبلخ په ولايت کې :
ددغه ولايت دقيصار په ولسوالۍ کې هم سليما ن خیل سا پيان استو ګنه لري٠
٨- د بادغيس په ولايت کې :
د غورماچ په ولسوالۍ کې هم سليما ن خیل سا پيان میشته دي٠
۹- دلوګر په ولایت کې :
د پاني پت دريمه جگړه
له پوځي پلوه، دغه جګړه د نجیب الدوله او د ابدالي په مشري د روهیله وو، چې دواړه افغانان وو، ( د زنبورک او جزائل) د سپرې توپ خانې او سپاره درانه نظام په مقابل کې، د مرهټې نظام د سپاره او توپ خانې ترمنځ سیالي نندارې ته وړاندې کوله. دغه جګړه، د اتلسمې پېړۍ له لویو او ډېرو پېښو لرونکو جګړو بلل کېږي او د دواړو پوځونو ترمنځ د جګړیزې نندارې له پلوه، ډېره مرګ ژوبله لري.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
دمحمدآغې په ولسوالی ، دلوګر ولایت اړوند د بابوس په لوی کلی ، د څرخ په ولسوالی ، د برکي برک په ولسوالی او نورو سیمو کې  هم ساپیان مېشت او  استوګنه لري.
د پاني پت دريمه جگړه
تاریخ لیکونکي ،د جګړې د کره ځای په اړه د نظر اختلاف لري، خو د ډېری تاریخ لیکونکو له نظره، دغه جګړه د کالا امب او نننۍ سانولي واټ ته نږدې رامنځ ته شوې ده. دغې جګړې څو ورځې دوام وکړ، چې په کې ۱۲۵۰۰۰ سرتیرو برخه لرله. د دواړو پوځونو ترمنځ جګړه اوږده شوه او دواړو لورو ګټې او زیانونه لرل. د احمد شاه دراني په مشرۍ ځواکونو، د مرهټوو د څو خواوو له ویجاړولو وروسته، په پایله کې جګړه وګټله. تاریخ لیکونکي د دواړو لورو د مرګ ژوبلې په اړه ډېر اختلافونه لري، خو باور پردې دی چې، په دغه جګړه کې نږدې له ۶۰ تر ۷۰ زره کسه وژل شوي او د ټپیانو او اسیرانو شمېر په اړه هم اختلاف شته. د پېښې له ځایه د یوه لیکل شوي لیک له مخې: (( با خارد کاشي راج شجاع الدوله دیوان له خوا)) نږدې ۴۰ زره مرهټي بندیان، له جګړې یوه ورځ وروسته په سړه سینه ووژل شول. ګرانټ دوف، د دغې عامه وژنې د ژغورل شوي کس یوه مرکه، د مرهټیانو په تاریخ کې شامله کړې او دغه شمېر تاییدوي. شیج واکر، چې مقاله یې پاني پت ۱۷۶۱ ز د جګړې په اړه د ثانوي سرچینې یوه غوره سرچینه بلل کېږي، وايي چې: « د مرهټیانو د وژل شوو شمېر(سرتیري او ناجګړیزه ځواکونه) د جګړې په بهیر او له هغې وروسته،  له ۱۰۰۰۰۰ لږ نه دي».
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
۱۰- دپښتو نخوا په مو مندو ايجنسۍ کې :
د پاني پت دريمه جگړه
د مغلي سترواکي زوال
د مغولو او مرهټه (۱۶۸۰ــ ۱۷۰۷ ز) ۲۷ کلنه جګړه، د مغولو اورنګ زیب سترواکۍ په ګټه، د مرهټه د سترواکۍ د له منځه تلو لامل شوه. په همدې حال کې، په ۱۷۰۷ ز کال کې د نوموړي له مړینې وروسته، دغه بهیر سترواکۍ ته د رسېدو لپاره د اورنګ زیب د زامنو ترمنځ د شخړې له امله معکوس شو. مرهټیانو تر ۱۷۱۲ ز کال پورې د لاسه وتلې خاورې په بیا نیولو پيل وکړ. د پېشوا د قوماندانۍ په ترڅ کې، باجي راو د ګجرات، ملوا او راجپوتانه سیمې د مرهټیانو ترکنټرول لاندې راوستې. باجي راو په ۱۷۳۷ ز کال کې، مغول د ډیلي ښار په څنډو کې مغلوب کړل او د اګره په سویل کې یې ډېرې سیمې د مرهټه سترواکۍ تر کنترول لاندې راوستې. د باجي راو زوی بالاجي باجي راو په ۱۷۵۸ ز کال کې، د پنجاب په نیولو سره د مرهټه سترواکي تر ډېره پراخه کړه.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
د پښتو نخوا دمو مندو په ايجنسۍ کې يو زيات شمیر سا پيان چې دکند هاري، مسود، ګوربز او ودېر په ښا خو نو پورې اړه لري استو ګنه لري او داسې ويل کيږي چې د١٩٦١ زېږ دیز کال د سر شمیر نې له مخې ددوی شمیر ٥٣٠٠٠ تنه ښودل شوي دي چې ښا يې دا شمیر به او س لا تر دې ډېر زيا ت وي ځکه چې ددغې سر شمیر نې نه اوس پوره ۵۳ کلو نه تیر شوي دي٠
د پاني پت دريمه جگړه
د مغلي سترواکي زوال
د ۱۷۵۸ زکال مې میاشت په ۴ پیشوا ته د راګو ناترا لیک"د لاهور، ملتان او د اټک په ختیځ کې د صوبې نورې برخې، زموږ د حکومت تر واک لاندې دي او هغه ځایونه چې تراوسه زموږ له حکومت سره نه دي، ډېر ژر به زموږ تر حکومت لاندې راشي. د احمد شاه ابدالي زوی تیمور شاه ابدالي او جهان خان، زموږ د ځواکونو له خوا څارل شوي او ځواکونه یې په بشپړ ډول شیندل شوي دي. دوی اوس له ماتې خوړلو ځواکونو سره پېښور ته رسېدلي دي... په پایله کې، احمد شاه ابدالي له ۱۲تر ۱۴ زره ماتې خوړلو ځواکونو سره کندهار ته ګرځېدلی دی... له دې امله، ټول داحمد شاه دراني پرضد راپورته شوي او نوموړي د سیمې کنترول له لاسه ورکړی دی. موږ پریکړه کړې، چې خپل حکومت تر کندهاره پراخ کړو."د مرهټیانو دغه کار، په مستقیم ډول د احمد شاه دراني له سترواکۍ (د احمد شاه دراني په نوم هم پېژندل کېږي) سره مخامخ کړل. نوموړي په ۱۷۵۹ ز کال کې د پښتنو او بلوڅو قوم اردو جوړ کړاو څو ځلې یې په پنجاب کې د مرهټیانو کوچنیو ځواکونو ته ماتې ورکړه. نوموړی ، وروسته له خپلو هندي متحدینو ـ د دواب په گنجیتیک افغان روهیلې سره یو ځای شو او د مرهټیانو پرضد یې لوی ائتلاف جوړ کړ.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
کند هاري سا پيان دمو مندوا يجنسۍ په ويدانشا، کرېل،چينه ګۍ،کندو کو هي، امرو يي او چناري کې استو ګنه لري چې په مجمو عي تو ګه ددوی سیمه دسره کمر په نا مه سره يا ديږي٠ دسوات اخوند صاحب ملا عبدا لغفور هم کند هاری ساپی و٠
ګوربز سا پيان په تره کي تنګي،لکړۍ، کمر کلا او کټه سر کې میشته دي٠
مسود ساپيان په چينارۍ، زيارت، خزينه او کوږ پاڼ کې میشته دي ٠
د پاني پت دريمه جگړه
د مغلي سترواکي زوال
د سدا شورا بهاو ترمشرۍ لاندې مرهټیانو، له ۴۵ تر ۶۰ زرو سرتیرو په راټولولو سره، د دغه اتحاد پروړاندې غبرګون وښود. دغه راز، نږدې ۲۰۰ زره غیر جنګي سرتیرو، د دغو سرتیرو ملتیا کوله. ډېری یې هغه زیارت کوونکي وو، چې غوښتل یې د هندوستان په شمال کې د هندوانو سپېڅلو درمسالونو او ځایونو ته ولاړ شي. مرهټیانو د ۱۷۶۰ ز کال د مارچ په ۱۴ مه له پتدور نه د شمال پر لور خپل سفر پیل کړ. دواړو لورو غوښتل چې، د نواب اوده چې شجاع الدوله وو، ملاتړ خپل کړي. د جولای په پای کې شجاع الدوله پریکړه وکړه، څو د افغان ـ روهیله له ائتلاف سره یو ځای شي، ځکه غوره یې ګڼله، له هغه پوځ سره یو ځای شي چې، «اسلامي پوځ» بلل کېده. له ستراتيژیک پلوه یې، مرهټیان له لوی زیان سره مخامخ کول، ځکه شجاع الدوله ډېرې مالي سرچینوته، چې د هند په شمال کې د افغان پوځ د اوږد مهاله پاتې کېدو لپاره ورته اړتیا لرله، برابرولې. دغه مسئله، چې ایا د افغان روهیله ائتلاف ،دغه سرچینې  او وړتیاوې لرلې، څو د شجاع له ملاتړ پرته د مرهټیانو پرضد جګړې ته دوام ورکړي که نه؛ په اړه یې شکونه شته.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
همداراز ودېر ساپيان د کونړ دسيند په جنو بي بر خه کې استو ګنه لري(٦)
بايد وويل شي چې د مومندو ايجنسۍ د ساپيانو کلتور کټ مټ مو مندو ته ورته دی٠
د پاني پت دريمه جگړه
د جګړې تیاری
احمد شاه دراني (احمدشاه ابدالي) چې د زوی او خپلو متحدینو له خبرونو په غصه شوی وو، نه یې غوښتل اجازه ورکړي، څو د مرهټه سترواکي پراخوالی دوام وکړي. د ۱۷۵۹ ز تر وروستیو پورې ابدالي له افغان قبایلو، بلوڅ متحدینو اوروهیله ملاتړو سره لاهور او ډیلي ته رسېدلی او د دښمن کوچنی ځواک یې مغلوب کړی و. احمد شاه په دغه وخت کې خپل پوځ په انوپ ښار کې چې د هېواد په پوله کې وو، ځای پرځای کړ او وې کړای شول چې نواب اوده، چې د شجاع الدوله په نوم یادېده، قانع کړي، څو د مرهټیانو پرضد ائتلاف سره یو ځای شي. مرهټیانو مخکې د (شجاع پلار) صفدرجنګ سره مرسته کړې وه، څو روهیله ته په فرخ اباد کې ماتې ورکړي.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
١۱- په سهيلي پښتونخوا کې :
د پاني پت دريمه جگړه
د جګړې تیاری
مرهټیانو د سدا شوراهو بهاو تر مشرۍ لاندې د یوه پوځ په راټولولو او د هند شمال لور ته په خوځېدو سره، د هند شمال ته د افغانانو د ستنېدو پروړاندې غبرګون وښود. د بهاو پوځ د هولکار سېندا، ګیکواندو، ګویند پانت بوندیلي تر قوماندو لاندې د مرهټه وو په ځینو ځواکونو سره پیاوړی شوی و. (د جات له قبیلې د باراتپور حاکم) سوراج مال هم په لومړیو کې له بهاو سره ګډ شو. دغو ګډو ځواکونو، د ۱۷۵۹ ز کال په دسمبر کې د مغولو پلازمېنه ډیلی، د افغان ځواکونو له یوې وړې ډلې ونیو. له دې وړاندې، ډیلي چې څو ځلې د یرغلونو له امله له خاورو سره  خاورې شوی و، بیا چورشو. ویل کېږي چې: نوموړي پلان درلود، چې خپل وراره  او د پېشوا زوی ویشوا سراو د ډیلي پر تخت کېنوي. د جات قبيلې خلکو، له مرهټیانو  ملاتړ ونه کړ. له جګړې نه د دوی پر شاکېدو، د پایلې په برخه کې مهمه ونډه لرله. ابدالیانو په بوراری ګات سیمه کې د مرهټیانو په کوچني پوځ باندې، چې مشري یې د داتاجي شندي له خوا کېده، په برید سره لومړی د وینې توییدل پيل کړل. په دغه جګړه کې داتا جي ووژل شو.
ساپي یا صافي ټبر
د سا پيانو داستو ګنې سیمې :
يو شمیر سا پيان دسهيلي پښتو نخوا په سيوۍ، ژوب او کو ئيټه کې هم استو ګنه لري چې مير زايي او کمال زي يې ښا خو نه دي، خو څر ګنده دې وي چې دغو سا پيا نو پښتو هیره کړې ده او دسند يا نو کلتوري حا کميت يې پر ځان منلی دی(٧) ٠
د پاني پت دريمه جگړه
په کنجپورا کې د افغانانو ماتې
دواړه پوځونه د جګړې لپاره د تیارسئ په حال کې وو، ډېر پوځي پرېدونه ترسره شول او د دواړو پوځونو ترمنځ په کارنال او کنجپورا کې وړې نښتې هم وشوې. کنجپورا چې د یامونا سیند په څنډه او د ډیلي شمالي په ۶۰ مایله کې واقع ده، د مرهټیانو له توپان سره مخامخ شوه او ټول افغان ځواکونه یا ووژل شول او یا هم یرغمل شول. مرهټیانو وکړای شول، په کنجپورا کې د ۱۵۰۰۰ افغان ځواکونو پروړاندې، چې هلته ځای پرځای شوي وو، یوه نسبي اسانه بریا ترلاسه کړي. د ابدالي ځینې غوره جنرالان، لکه: نجابت خان هلته ووژل شو. احمد شاه له یامونا سیند هاخوا، چې د سخت اورښت له امله یې اوبه ډېرې شوې وې، نه شو کولای چې، له خپلو ځواکونو سره مرسته وکړي. د کنجپورا ځواکونو عامه وژنه، چې د درانیانو پنډ غالي د سترګو پروړاندې ترسره شوې وه، ابدالیان دومره په قهر کړي وو چې، لارښوونه یې وکړه، هر ډول چې کېږي، باید له سیند نه واوړي.
ساپي یا صافي ټبر
١۲- په پا کستان کې :
د پا کستان د پنجاب په فيصل آباد کې هم يو شمیر سا پيان استو ګنه لري٠
دسا پيا نو دقبيلې اقتصادي جوړښت :
د پاني پت دريمه جگړه
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:د پاني پت جگړې
ساپي یا صافي ټبر
١۲- په پا کستان کې :
د کونړ سا پيان له دې کبله چې دکرنې ځمکې يې لږې دي ،نو دهغې تر څنګ غواګانې،پسونه، ګډيان او میښې هم روزي چې دغوښو، شيدو او نورو حا صلا تو نه يې ګټه اخلي٠ دوی دکرنې ځمکې زيا تره للمي دي چې اوبه نه وررسيږي او يا داوبو رسيدل ورته ناشو ني دي ٠ زيا تره بز ګران يې په بيوزلۍ کې ژ وند تيروي، په تیره بيا هغه بز ګران چې دبا دارنو ( دځمکو دخا وند انو) ځمکې کري نو مجبور او مکلف دي چې د تخم نه پر ته نورې ټو لې ستو نزې لکه غوايان، دبزګرۍ آلات، دځمکې وهل،کرل، ریبل، را ټو لول او ميده کول پخپله غاړه واخلي٠ ان د ځمکې دخا وند کو رته د حا صلا تو وړل هم د بزګر پر غاړه دي ٠ بز ګر مجبور دی چې دې نورو کا رونو تر څنګ د خپل بادار، خره، غواګانې او میښې هم وسا تي٠ همداراز بز ګر خپل بادار ته دغره نه وړيا لر ګي راوړي٠ دبز ګر میر من بايده دي چې دځمکې دخا وند دمیر منې اوامرو ته غاړه کيږدي٠ لنډه دا چې زياتره خلک يې بیوزله او نیستمن دي٠
خوراک :
دکونړ ساپیان په خوړو کې زياتره دجوارو، اوربشو، غنموا و ورېجو نه ګټه اخلي ٠څر نګه چې دوی دبزګرۍ تر څنګ په مالدارۍ هم بو خت دي، نو زياتره يې دغواګانو او میښو د شيدو نه هم ګټه اخلي ا و غوړي يې يا په شتمنو خلکو پلوري او يا يې د ننګر هار سیمې ته دپلورلو لپاره راوړي ٠
جامې :
دکونړ ساپیان د وړيو او وزو دوژ غنو نه ځا نته مخصو صې جا مې جوړوي چې دريشۍ ته ورته دي،خو تڼۍنلري٠ ښځې يې تور پړوني او اوږده کميسو نه لري٠ ددوی پر تو ګو نه چين داره وي ٠نارينه يې د خمتا له ټو کړ نه هم ځانته کالي جوړوي او اکثره يو ډول ټو پۍ چې پکو لونه يې هم بو لي او دوړيو نه جوړ شوي وي په سروي٠
مېلمه پا لنه :
د اقتصادي تنګسې او بې وسۍ سره سره سا پيان میلمه پال خلک دي ٠ دوی دمیلمنو لپاره حجرې لري چې په دې کار کې يو له بله سره سيالي کوي٠ په دوی کې دمیلمنو قدر زيات دی٠ ددوی په حجرو کې د مو سيقۍ آلات لکه سيتار، رباب، منګی او نور شته ٠
پښتني ننګ :
سا پيان دقام په ننګ کې غير تمن خلک دي ٠ دوی دمغولي اورنګزیب دلښکرو او د خپل هیواد د خپلواکۍ لپاره دانګریزي ير غلګرو په وړاندې څو څو ځلې جنګيدلي او ډول ډول قر بانۍ يې ورکړي دي ٠همدا راز دروسي ير غلګرو په وړاندې دوی داسي تورې وهلي دي چې زموږ دګران هيواد افغا نستان تا ريخ ددوی دمیړانې کا رنا مې نه شي هیرولای٠ همداسبب دی چې دکو نړ په ولسي ژوند کې دوسلو درلودل او ساتل ډېر اهميت لري او دسا پيو په اړه وايې چې يوه ورځ د يوه سا پي په کور کې نا رېنه ما شوم وزېږېد٠ څر نګه چې په اکثرو پښتنو کې دا رواج شته چې دنارينه ما شوم تر زېږېدو وروسته د ټو پک ډزې کوي٠ څر نګه چې دغه سړي ټو پک نه درلود نو لاړ چې يو ټو پک پيدا کړي او دخپل زوی دپيدا کیدو په خوشالۍډ زې وکړي ، خو چا خپل ټو پک ورنکړ٠ کوم وخت چې بیرته خپل کور ته راستون شو نو چا ورته ويل چې راشه زوی دې وګوره که نه نو کبر به وشي٠ هغه په ځواب کې ورته وويل :چې زما زوی د لو مړي ځل لپاره با يد زما مخ ونه ويني ځکه زه دومره نامرد يم چې دخدای په دې لويه دنيا کې يو ټو پک هم نلرم چې دزوی د زېږېدو اعلان پرې وکړم نو که غه زما مخ ګوري ښا يي چې د هغه نه به هم زما غوندې بې همته سړی جوړ شي٠ نو ښه به داوي چې ديوه نا رېنه او با همته سړي مخ وګوري٠
ساپيان دغيرت او ننګ په ټکي سر او مال ور کوي ٠ په دوی کې ښځو ته طلاق ورکول سخته بې ننګي ده٠ څوک چې دچا په ښځه تورن شي نو دهغه ژوند بيا په مرګ شمیرل کيږي٠ دچا په کور کې چې څوک مړشي نو که نیستمن هم وي نو هغه مجبور او مکلف دی چې خيرات ورکړي٠ په دوی کې دخيرات نه پرته د مړي ښخول شرم ګڼل کيږي٠ همداراز دوی ملا يانو او ميا ګا نو ته د خيرات، صد قې او سر سايې نه هيڅکله هم غاړه نه غړوي٠ دوی دعذر او ننواتې په وړاندې د ډېرې لويې ګناه نه هم تير يږي٠ لنډه دا چې دوی په پښتني ننګ کې ډ یر ټينګ دي٠(٨)
مشهور شخصيتونه :
په سا پيانو کې ډېر ستر مبا رزين،استادان، پو ځي منصبداران، ليکوالان او شا عران تیر شوي دي چې ځيني يې په حق رسيدلي او ځيني يې اوس هم ژوندي دي دلته د هغوی يادونه ضروري ده ٠
١- غازي محمدعثمان خان ساپی چې دتګاب و او دانګر ېزانو پر خلاف د ١٨٧٩ ميلادي کال دسمبر دميا شتي دپا څون دلارښوونکو نه شمیرل کیده٠
۲-ارواښاد غلام حسن خان ساپی
۳-ارواښادشهيد قا ضي عبيد الله ساپی
۴-ارواښاد شهيد امان الله سيلاب سا پی
۵- قا ضي مطيع الله چمبيلی
۶- دکتور ودیر ساپی
۷- سر محقق زلمی هیواد مل
۸-ارواښاد جنرال محمد آصف سا پی
۹- د پښتو نخوا مشهور صحافي سليم سا پی
۱۱- جنرال رحمت الله ساپی
١۲-مفتاح الدين ساپی
١۳- دکابل پو هنتون استاد لطف الله ساپی
۱۵- دعدلییې وزارت پخوانی معین سمیع الدین ژوند
۱۶- ډاکټر پاینده محمد ساپي
١۷- دساپي دکتاب چاپولود مو سسې مشرښاغلی  امام الدين ساپی
١۸ د امر يکي غږ راډيو او تلويزيون خبر يال محمد شعيب ساپی
۱۹- دپښتو ژبې لیکوال او شاعر ښاغلی امان الله نصرت
۲۰- دساپیانو دکتاب لیکوال ارواښاد عبدالمالک کولکوال ساپی
ما خذونه او منا بع :
١-عبد المالک کو لکوال ساپی، سا پيان او دهغوی قبیلوي وېش، دجرګې مجله، ٣٥ مخ، ١٣٦٥ کال، کابل٠
٢- مطيع الله چمبيلی، بيا هم سا پيان وپیژنئ، دکابل مجله، ٤٤ ګڼه، ١٣٣٦ کال٠
٣- ايضا
٤ تاريخ حيات افغاني،٢٣٦ مخ، دپیښور چاپ٠
٥- معلومات مختصر درباره اقوام وقبا يل سرحدي کشور،١٦٠ مخ٠
٦- http://www.nps.edu/progra…/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Safi.pdf
٧-پروفیسر  ولي محمد خان سيال کاکړ،پښتو او پښتا نه په سهيلي پښتو نخوا کې،٤٩ مخ٠
٨- پښتني قبيلې، ډاکټر لطيف ياد،١٥١-١٥٥ مخو نه، دپیښور چاپ٠
عبيد الله هلالي
عبيد الله هلالي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
کټي سر
کټي سر :
کټي سر : بام / د کور چت / د کور چټ / هغه ځای ته ويل کېږي ، د يو کور يا يو خوني پر سر له خټو او له سيمټ څخه جوړ شوی وي.
لېږد ۳
لېږد ۳ (انگلیسي: Expedition 3) نړیوال تشیال تمځای (International Space Station, ISS) ته د ستورمزلو درېیم ماموریت وو. فرانک کلبېرټسن (Frank Culbertson) په دې ماموریت کې یوازینی امریکايي وو چې د الوتنې قومندان (flight commander) دنده یې ترسره کوله. همدا ډول، فرانک یوازینی امریکايي وو چې د سپټمبر ۱۱ ترهگریز برید پر مهال په ځمکې کې نه وو، او له نړیوال تشیال تمځای څخه یې د دې پېښې ویډیوگانې او انځورونه واخیستل.
سرچينې
وېشنيزه:نړیوال تشيال تمځای ته لېږد
آرش رحماني پور
ارش رحماني پور يو تنکى ځوان وه چې عمر یی ۱۹ کاله وو ، د ايران دولت  هغه د پخواني پاچاه د انجمن د فعاليت په خاطر اعدام کړ، که څه  هم هغه  قانوني سن ته رسيدلى نه وو او کله چې پر هغه جرم ثابت شو،  هغه 16-17 کلن وو.
سرچينې
وېشنيزه:اعدام شوي کسان
منشي نولکشور
ډاکټر لطیف یاد
زه په دغه لنډه لیکنه کې لومړی غواړم چې منشي نولکشور در وپيژنم او بیا پر هغو پښتو کتابونو لنډه شانته رڼا واچوم چې دده په مطبعه کې چاپ شوي دي.
دمنشي نولکشور ژوند او لومړني حالات:
منشي نولکشور په ۱۸۳۶ زیږدیز کال کې دهند داتهر پردیش دایالت ( صوبې) د علیګړ دضلعې په بستوني نومې ځای کې په یوې معززې کورنۍ کې دې نړۍ ته ستر ګې غړولي دي .پلار یې منشی جمناداس نومیده او دنیکه نوم یې منشي بال مکند و.
منشي نولکشور دخپل پلار شپږم زوی وچې په فارسي ،عربي ، اردو ، هندي او اردو کې یې تعلیم وکړ او لس کلن و چې دآګرې په کالج کې شامل شو. دکالج په موده کې ده ته دمقالو او مضامینو دلیکلو شوق او مینه پیداشوه او دآګرې د( سفیر) په ورځپاڼه کې به یې خپل مضامین او لیکنې خپرولې.
منشي نولکشور دکالج نه تر فارغیدو وروسته دلاهور دکوه نور دورځپانې سره هم خپلې علمي اړیکې جاري وساتلې.
کله چې په ۱۸۵۷ زیږدیز کال کې دهند ولسونو دانګریزانو پر خلاف پاڅون وکړ نو منشي نولکشور نیت وکړ چې په آګره کې یوه ورځپاڼه راوباسي ، خوحالاتو ورسره سازګاري ونکړه .وروسته یې دلهکنو په ښار کې یوه مطبعه جوړه کړه او داود اخبار هم دده په مشرۍ خپریده.
ده وروسته په لاهور ، کانپور او اګره کې هم خپلې مطبعې جوړې کړې او زیا ت شمیر کتابونه یې پکې چاپ کړل.
امیر عبدالرحمن خان په ۱۸۹۵ زیږدیز کال هند ته سفر وکړ او غو ښتل یې چې دانګریزانو سره سلا او مشورې وکړي څودکابل او کندهار خواته دروسانو دوړاندې تګ مخه ونیسي.
دهند انګریزي ګور نر جنرال ( وایسرای) په هغه وخت کې دهند دپنجاب د لو دهیانې په ښار کې دافغانستان دامیر عبدالرحمن خان په ویاړ یوه لویه غونډه جوړه کړې وه چې په دغې غونډې کې دهندوستان دبیلابیلو ریاستونودوالیانو نه سربیره ډیرو معززو امیرانو هم پکې ګډون کړي وو. دې غونډې ته منشی نولکشور هم وربلل شوی و، که څه هم دهندوستان دریاستونو والیان په دې خبره خپه شول چې دکتابونو یو سوداګر ولې دې مهمې غونډې ته وربلل شویدی او دوالیانو سره په یوه صف او کتار کې ناست دی، خو انګریزي ګورنر جنرال دوی ته وویل چې منشي نو لکشور دعلم او پوهې په پر مختګ کې ارزښتناکه خدمتونه کړي دي اوانګریزي سرکار ځکه دا اعزاز ده ته ورکړی دی.په دې غونډه کې پر منشی نو لکشور باندې دامیر عبدالرحمن خان ستر ګې ولګیدلې نو هغه ته یې وویل چې راشه او زما تر څنګ کښینه .امیر عبدالرحمان خان منشي نو لکشور ته وویل چې تاسو علم ته ډیر خدمت کړی دی او ډیر اسلامي کتابونه ستاسو په مطبعو کې چاپ شوي دی نو ځکه زه ستاسو درناوی کومه. امیر عبدالرحمن خان دمنشي نولکشور نه وغو ښتل چې په افغانستان کې هم خپله یوه مطبعه پرانیزي .امیر عبدالرحمن خان منشی نولکشور ته دسرززروڅو سکې هم دسوغات او تحفې په ډول ورکړې.
دمنشي نولکشور هم مهاله شاعر نیسان لکنهوی په اردو ژبه دامیر عبدالرحمن خان ددغه سفر او دمنشي نو لکشور سره دهغه دلیدنې کتنې په اړوند یو اوږد شعر لري چې دلته یې دلیکلو ګنجایش نشته.
منشی نو لکشور او دپښتو کتابونو چاپول :
دمنشي نولکشور په مطبعو کې ډیر پښتو کتابونه هم چاپ شوي دي چې زه یې یوازې دیو څو کتابونو نومونه راوړمه.
مصنف یې مولوي احمد دی چې په ۱۳۲۲ مخونو کې په نول کشور پریس لاهور کې چاپ شوی دی چې دټولنیزو ، انتباهي او بو ختوونکو کیسو یوه ټولګه ده چې په روانه پښتو لیکل شوی دی او دپښتو ژبې داوسني نثر دپیلیدونکو نثرونو نه شمیرل کیږي.
۲- آرایش محفل مشهور په حاتم طایی:
۳- باغ وبهار معروف په چهار درویش:
ناظم یې ملا نعمت الله دی او دپیښور دکتابونو دتاجر محمد اکرم له خوا په ۱۳۲۶ لیږدیز- سپوږمیز کال جې له ۱۹۰۸ زیږدیز کال سره سمون خوري دنولکشور په مطبعه کې په ۱۳۶ مخونو کې چاپ شوی دی. مو ضوع یې دڅلورو فقیرانو دژوندانه دانتباه نه ډکه کیسه ده چې په دولس څپه ییزه مثنوی کې په خو ږه پښتو لیکلې شوې ده.
۴- تاریخ دسلطان محمود غزنوي :
۵- خوابنامه کلان :
۶- در مجالس :
ناظم یې ملا نعمت الله دی او خپروونکی یې دیوان چجو سینګ دی چې ۱۹۰۵۵ زیږدیز کال دلاهور په نولکشور مطبعه کې په ۲۴ مخونوکې چاپ شوی دی.دا په اصل کې دیو شمیر کیسو ټولګه ده چې دیني او انتباهی مطالب لري او په دولس څپه ییزه مثنوي کې لیکل شوی دي.
- دره نادره :
مصنف یې مظهر کاکا خیل دی چې به ۱۹۰۵ زیږدیز کال دلاهور په نولکشور پریس کې په ۱۳۴۴ مخونو کې خپور شوی دی موضوع یې دیني او فقهي مسایل دي چې په اته څپه ییزه مثنوي کې ویل شوی دی.
۸-داحمد نجم الدین دیوان :
مصنف یې قاضي ګل احمد او خپروونکی یې چهجو سینګ او بهګوان داس دي چې په ۱۹۱۳ زیږدیز کال دلاهور په نولکشور پریس کې په ۹۶ مخونو کې چا پ شوی دی. مو ضوع یې دقاضي ګل احمد دشعرونو بې تر دیفه ټولګه ده چې عشقي او دیني مطالب او ټکي لري.
۹- ربقة الاسلام :
مولف یې معزالدین خټک او خپروونکي یې سادهو سینګ او سیوا سینګ دي .دخپریدو کال یې ۱۹۳۰زیږدیز کال دی چې د نولکشور په مطبعه کې په ۱۳۶ مخونو کې چاپ شوی دی چې راز راز فقهی مسایل په اته څپه ییزه مثنوی کې پکې لیکل شوي دي.
۱۰- دشمشاد ، دقاضي دلور ، دحسنینو دکرامت او دبغداد دفقیر کیسه :
مصنف یې چراغ الدین دی. خپروونګی یې میاګل او محمد اکرام دي ، دچاپ ځای یې دنولکشور مطبعه لاهور دی چې په ۲۲ مخونو کې چاپ شوی دی. موضوع یې څلور فولکلوریکي کیسې دي چې چراغ الدین په ډیر خواږه شعر کې په دولس څپه ییزه مثنوي کې ویلي دي.
۱۱- ګلبڼ نعت :
مولف یې عبدالحکیم او خپرونکی یې ګل محمد او محمداکرام دي دخپریدو کال یې ۱۹۰۸ زیږدیز کال دی. د چا پ ځای یې د لاهور دنولکشور مطبعه ده. دمخونو شمیر یې ۲۴ دی چې له اردونعتي کتاب نه شعر په شعر ژباړل شوی دی.
۱۲- نوادرالسالکین :
مولف یې محمد رفیق اکبر پوري او خپروونکي یې دیوان چجوسینګ دی.دخپریدو ځای یې د لاهور دنولکشور مطبعه ده. دغه کتاب په ۲۸۸ مخونو کې لیکل شوی دي چې دیني روایات پکې راغونډ شوي دي او په دولس څپه ییزه مثنوی کې کښل شوی دی.
۱۳- نور نامه ، شمایل نامه :
ناظم یې جان محمد درویزه او خپروونکي یې سادهو سینګ او بسنت سینګ دي. دخپریدو ځای یې دلاهور دنولکشور مطبعه ده او داسلام دستر پیغمبر حضرت محمد
( ص) دنور او شمایلو په اړوند منظوم او منثور معلومات پکې راغونډ شوي دي.
منشي نو لکشور په ۱۸۹۵ زیږدیز کال کې مړشو او په دې ډول دعلم او فضل نړۍ خپل یو خواخوږی له لاسه ورکړ.دهند حکومت دده دعلمی خدمتونو په ویاړ په۱۹۷۰ زیږدیز کال کې یو پوستي تکټ چاپ کړي دی چې دده انځور پکې چاپ شوی دی.
ترتیب کونکی: رازمحمد محمدی
ستن
ستنی (علمي نوم: Anisoptera) د څمڅکی ډوله خوځندکو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د دي ژويو ټوله ډله ۲۸۷۱ ژوي لري. ستنی د څمڅلکو په مقابله کې قوي بدن، چاغ نس لری. د وزرونو شکل مختلف دي. ستنی په ۱۱ کورنيو ويشل کېږي.
وېشنيزه:څمڅلکی
بيټني
بيټني د پښتنو د يو ټبر نوم دی. ددغې قبيلې خلک د خپل لوی بيټ نيکه يا بټن دنا مه له کبله په بيټنو سره شهرت لري. دا سړی په پښتنو کې ډير مشهور نيکه تير شوی دی او له پخوا زمانې نه تاريخپوهانو دده نوم او حال ليکلی دی. په پښتني عنعنه کې دا سړی يو خورا لوی پښتون او مشهور نيکه گڼل کيږي. ددې عنعني تصديق په بهرنيو مؤرخينو کې ابو الفضل علامي ( ١٠٠٦ هجري) د هندد مغولي واکمن جلال الدين محمد اکبر ددربار مؤرخ په دې ډول کوي: "په پښتنو کې درې وروڼه بيټنی،غر غښت او سړ بن ډير مشهور نيکو نه دي". د بيټ نيکه نوم په تاريخونو کې بيټنی او بټن هم راغلی دی او نعمت الله هروي چې په( ١٠١٨ هجري) کې مخزن افغاني تاليف کړی دی هم دشيخ بيټني او دده د او لادې احوال په بشپړه تو گه راوړی او ځينو نورو تاريخونو ته حواله ورکوي چې مجمع الا نساب ا، معدن ا خبار احمدي او تا ريخ ابرا هيم شا هي له هغو نه دي او  تر ده دمخه ليکل شوي دي. د رو ا يتو نو له مخې بټن دقيس عبدالر شيد زوی دی. بيټ نيکه (*) د خپلو دوو ورو ڼو يعني غر غښت او سړ بن نه په عمر کو چنی و، خو د خپل نيک خوی، زهد او تقوی په وجه يې ډير شهرت تر لاسه کړ. په کو چنيوالي کې يې تر عر بستان او عر اق پورې سفر و نه وکړل چې ددې سفر و نو په تر څ کې يې د ډيرو خلکو سره ليد نې کتنې وکړې او د هغوی له صحبته يې فيض تر لا سه کړ. اخو ند درويزه ننگر هاری چې تر (١٠٤٨ هجري) پورې ژ وندی و هم د شيخ بيټني او دده د او لا دې يا دونه کوي او د پښتنو له نو ميا ليو او مشا هيرو نه يې گڼي. خو تر دغو ټو لو پخو انی او زوړ کتاب چې د بيټ نيکه ذکر او دده اشعار پکې را غلي دي د با رک خان د زوی سليمان ما کو تذ کر ت الا وليا دی چې له(٢١٢هجري) نه ورو سته ليکل شوی دی. ددې کتاب هغه يو څو پا ڼې چې شته د شيخ بيټني ذکر داسي کوي:" نقل کا ندي هسي يا رانو چې په روزگار د شيخ بيټني دده ورور چې سړ بن نو ميد ه او پر شيخ بيټني هم خورا گران و، سړبن نه در لود زامن او هر کله به يې ويل خپل ورور ته ،بيټني خپل زوی اسما عيل ورکا او لوی شو د سړ بن په کا له، خدای مهر بان د اسما عيل په برکت سړ بن ته نصيب کړل دو مره زامن چې اوس شو گڼون د هغو ...".
لوی استاد علا مه عبد الحی حبيبي د پښتو اد بيا تو تا ريخ په دوهم ټوک کې د بيټ نيکه په اړوند دا سي ليکلي دي:" د بيټ نيکه نور ا حو ال مو ږ ته نه دی معلوم او نه دده ژوند مؤ ر خانو تصر يح کړی دی،فقط د پټې خز انې د ليکلو څخه ښکاري چې اسما عيل د بيټ نيکه زوی د ښر خبون معا صر او د غه سړ ی په کال(٤١١ هجري ) کې مړ شوی دی. نو چې د اسما عيل د ژوند وخت (٤٠٠ هجري) حدود وي ښا يي پلار او اکا يې هم د (٣٥٠ هجري) په حدودو کې ژ وندی وي." د تاريخ حيات افغاني د ليکوال ډپټي محمد حيات خان په حواله بيټ نيکه د سليمان په غر ه کې ميشته و ،خو وروسته د غزني په شاوخو اکې ښخ شو. شيخ بيټني يو رو حاني شخصيت و. سليمان ما کو په خپل کتاب تذ کرت الا وليا کې دده يو مناجات راوړی دی چې په لا ندې ډول يې وړاندې کوو"
شيخ بيټني درې زامن در لو دل چې اسما عيل ،وړسبون او کجين نو ميدل او په دغو زامنو سر بيره يې يوه لور هم در لوده چې بي بي متو نو ميده او د شا ه حسين غوري مير من وه چې او لاده يې متو زي پښتا نه دي.
د بيټ نيکه په ز امنو کې دوړ سبون او کجين او لادې ته بيټني وايي. په پخوا و ختو نو کې دد غې قبيلې خلک د سليمان غره په لو يد يزه خو اکې او سيدل،خو په هندو ستان کې د پښتون واکمن د سلطان بهلول لودي د زوی سکندر لو دي د و ا کمنۍ په و خت کې د غلجيو د قبيلي د غلبي په وجه د خپل اصلي او پخو اني ټا ټو بي نه و کو چيدل او د سليمان غره په لمر خا ته د گومل د سيند پر غاړه او په ټا نک کې ميشته شول. وروسته بيا ددغې قبيلي زيا تره خلک د سو داگرۍ او نورو دو لتي چارو د تر لا سه کو لو له پاره هند وستان ته ولاړل. ددې له پاره چې په هغه و خت کې په هند و ستان کې پښتنو واکمنانو ځواک درلود او ټول قدرت ددوی په لاس کې و،له همدې کبله د بيټني قبيلي ځيني کسان هم د لو يو ر تبو خا وندان شول چې يو له هغو نه فتح خان بيټنی د بنگال د گور دسيمې خود مختاره او مشهور صو بدار او يا گورنر و، چې تر هغه وروسته دغه مقام د کر لا ڼي قبيلي لاس ته ورغی.
هغه شمير بيټني چې د گومل په دره کې او سيدل ،نو د هغوی په شمير کې زيا تو الی راغی، چې د خپل ملک په لو يولو او نورو سيمو په نيو لو يې پيل وکړ،ان تر دې چې( دوتو) چې کا نيگرام ته نږ دې مؤ قعيت لري ور سيدل. دوی دلته د وزيرو او مسيدو سره مخا مخ شول او په هغه جگړه کې چې ددوی تر مينځ پيښه شوه نو بيټنو ما تي وخوړه او شا ته تلو ته مجبور شول او د کر نگي له کلا نه هم په شا شول، چې اوس نو موړې کلا د مسيدو قبيلې د بهلو ل زيو د ښا خ د شنگي څا نگې په لا س کې ده. کله چې وزير او مسيد ددوی د مقبو ضه ملک د نيو لو پر ته د هغوی پر سيمې باندې هم تيری پيل کړ،نو په دغه وخت کې ځينې خلک له خپلو کو رو نو نه لاړل او چير ته چې دوی ته پناه ور کړل شوه هلته ميشته شول، خو د کجين د او لادې زيا تره برخه او دهغې نه د وړ سبون او لا ده د سليمان د غره په ختيزه کې ميشته دي.
داسي ويل کيږي چې په هغه وخت کې د گبر غر چې د بنو جنوب او د ټانک شمال ته پروت دی او د ورگا ړا يا او گاري ښاخ د وړ سبون بيټنيو په قبضه کې و، چې ورو سته بيا په نو مو ړي ښا خ با ند ې د گو ربزو قبيلې ير غل وکړ او بې شميره ورگاړي يې ووژل او ددوی سيمه يې و نيو له. د بيټني قبيلې د استو گنې سيمې:
په افغا نستان کې
په افغا نستان کې دوی په پکتيکا،غزني او ننگرهار ولا يتو نو کې ميشته دي. داسي ويل کيږي چې په غزني کې ددوی څلور پنځه کلي شته. يو شمير بيټني په نيمه کو چي ډول ژوند کوي چې دکابل او ننگر هار تر مينځ ليږد کوي. دننگر هار ولايت د چپر هار د ولسوالۍ په ځينو کليو کې هم يو شمير بيټني ميشته دي. دا فغا نستان پښتانه بيټنيو ته دبيټ نيکه د رو حاني شخصيت له کبله درناوی کوي. په ټول افغا نستان کې ددوی شمير د٦٠٠٠ تنو په شا او خواکې ښو دل شوی دی.
په هند کې
لکه چې د مخه وويل شول يو شمير بيټني په پخوا زمانو کې کله چې لودي او سوري پښتنو پر هندوستان باندې واکمني درلوده دغه هيواد ته وليږ ديدل ددغو واکمنا نو تر حما يې او سيوري لاندې د غټو غټو منصبو نو خا وندان شول، په تيره بيا په بنگال کې دوی ډیر پو ځي منصبو نه در لودل. چې همدا اوس هم د هند په بنگال،بيهار، اوړيسا او اتهراپراد يش ايا لتو نوکې بيټني پښتا نه ميشته دي ،خو ژبه يې له لا سه ور کړې ده.
د بيټني قبيلې ښا خو نه
لکه چې د مخه مو وويل د بيټ نيکه په زا منو کې دوړ سبون او کجين اولا دې ته بيټني وايي چې په لا ندې ډول به ددوی ښا خو نه در وپيژندل شي:
د وړ سبون ښاخونه
مزياڼي،کزبوڼي،ورگاړي،غړون،فتح خيل،مندي خيل،ادم خيل،سن خيل،ما ني خيل،رسول خيل،معروف خيل،خواجي خيل،چارگل خيل،رحيمدادخيل،الفدين خيل، جاني خيل ، حسن خيل،لا لي خيل، سمر زي ، دري خيل،،ملا خيل، تا جو خيل،يو سف خيل، لښکري،عمر خيل،کلي خيل ، سر مست خيل،اورک زي، زکني، غوري زياو نور...
د کجين ښا خو نه
بيټني زړور،ميلمه پا لونکي، جنگيالي او دښه مزاج خا وندان دي. دوی دود اد دستور وزيرو ته ورته دی. د حيات افغا ني مؤ لف ډپټي حيا ت خان ١٤٣ کلو نه وړاندې ددوی د وسله والو جنگيا ليو شمير ٣٠٠٠ تنه ښو دلی دي.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
د کاناډا تاریخ
د کاناډا تاریخ زرګونه کاله دمخه شمالي امریکا ته د پیلیو - هنديانو له راتګ سره پیلېږي. د اروپايي استعمار نه دمخه، هغه ځمکې چې اوسنۍ کاناډا هم په کې شته، د زرګونو کلونو راهیسې د بومي خلکو مېشت ځای و.
خت
خت :
د کاناډا تاریخ
د ۱۵مې پیړۍ په وروستیو کې، فرانسوي او برتانوي لښکرې د شمالي امریکا په ډېرو سیمو  کې چې اوسنۍ کاناډا هم په کې پرته ده د استعمارونو او جنګونو لامل شوې.د نوې فرانسې مستعمرو په ۱۵۳۴ز کال کې ادعا وکړه چې په ۱۶۰۸ز کال کې یې د دایمي استوګنځایونه په جوړولو پیل وکړ. فرانسې له اوه کلنې جګړې وروسته په ۱۷۶۳ز کال کې د پاریس تړون په اساس د شمالي امریکا  ټول ملکیتونه بریتانیا ته وسپارل. د برتانیې کیوبیک ولایت په ۱۷۹۱ز کال کې په لر او بر  کاناډا ووېشل شو او دواړه ولایتونه د ۱۸۴۰ز کال د اتحادیې د قانون له مخې د کاناډا د ولایت په توګه سره یو ځای شول. په ۱۸۶۷ز کال کې د نیو برونزوک او نووا سکوټیا دوه نورې برتانوي مستعمرې هم  کاناډا سره د یو خود مختاره کنفدراسیون له لارې  یو ځاې شوې. کاناډا ددې نوي هېواد د قانوني نوم په توګه ومنل شو او د «واکمنې مستعمرې» لقب ورکړل شو. په راتلونکو ۸۲ کلونو کې کاناډا د برتانیا د شمالي امریکا د نورو برخو په یوځای کولو سره نوره هم پراخه شوه.
خت
په خوست پکتيا پکتيکا ولايتونو کې د نارينه جامو ته ويل کېږي، یانې کميس : د بېلګې په توګه زما خت راوړه / زما کميس راوړه.
د کاناډا تاریخ
د پېړیو په اوږدو کې داخلي، فرانسوي، برتانوي او نورو کډوالو د کاناډايي کلتور په رامنځته کولو کې په ګډه خپله ونډه لرلې ده، همدارنګه د کاناډا کلتور د هغه د ژبني، جغرافیایي او اقتصادي ګاونډي، متحده ایالاتو له خوا هم اغېزمن شوی دی.
لومړۍ نړیواله جګړه
په لومړۍ نړیواله جګړه کې کاناډایي ځواکونو او ملکي وګړود برټانوي-کاناډا د ملي هویت د احساس په وده کې مرسته وکړه. د کاناډا دا پوځي لاسته راوړنې د لومړۍ نړیوالې جګړې او د سوم، ویمي، پاسچنډیل جګړو په لړ کې وې.
د ویلیم جورج بارکر او بیلي بشپ په ګډون کاناډایي سرتیرو ډېرشهرت ترلاسه کړ او ولس ته د ملې هویت د نوي احساس په ورکولو کې یې د پام وړ مرسته وکړه. د جګړې د ادارې د راپور له مخې  په ۱۹۲۲ز کال کې د جګړې په لړ کې نږدې ۶۷۰۰۰ تنه ووژل شول او ۱۷۳۰۰۰نورټپیان شول. د یادونې وړ ده چې په دې جګړو کې د هیلیفیکس په چاودنې کې د ملکي وګړو مرګ ژوبله هم شامله وه.
د لومړۍ نړیوالې جګړې په لړ کې له بریتانیا نه د جبري عسکرۍ په برخه کې ملاتړ د لوی سیاسي کړکېچ لامل شو. په ځانګړې توګه فرانسویانو به زیاتره د کیوبیک وګړو اړوند ملي تګلارې ردولې. د کړکېچ په لړ کې  د دښمن لوی شمېر (په ځانګړې توګه اوکراینیان او المانیان) د حکومت تر کنټرول لاندې وو. لیبرال ګوند په ژوره توګه وېشل شوی و او ډېری مشران له حکومت سره د لومړي وزیر رابرټ بورډن په مشرۍ، چې د محافظه کار ګوند مشرۍ یې هم کوله یوځای شول، خو ازادي غوښتونکو د ویلیم لیون مکینزي کینګ تر مشرۍ لاندې له جګړې وروسته خپل نفوذ بېرته ترلاسه کړ، چا چې د ۱۹۲۱ز او ۱۹۴۹ز کلونو ترمنځ په دریو جلا دورو کې د لومړي وزیر په توګه دنده ترسره کړه.
د ښځو د رایې ورکولو حق
کله چې کاناډا رامنځته شوه، ښځو نه شوای کولای په فډرالي ټاکنو کې رایه ورکړي. ښځو په ځینو ولایتونو کې دځایي رایو حق درلود، لکه په لوېدیځ کاناډا کې په ۱۸۵۰ز کال کې، هغه ښځې چې د ځمکو خاوندانې وې کولای یې شو چې د ښوونځي مدیرانو ته رایه ورکړي. په ۱۹۰۰ز کال کې په نورو ولایتونو کې هم ورته مقررات تصویب شول او په ۱۹۱۶ز کال کې مانیټوبا د ښځو د بشپړې رایې ورکولو په برخه کې مخکښ شو.
په ۱۹۱۷ز کال کې د پوځي رایه ورکولو قانون له مخې هغو برټانوي ښځو ته هم د رایې حق ورکړل شو چې د جګړو په پایله کې کونډې شوې وې یا هغه ښځې چې زامنو یا مېړونو یې له هېواده بهر کار کاوه. د اتحادیې لومړي وزیر بورډن د ۱۹۱۷ز کال کمپاین په لړ کې د ښځو لپاره د برابرې رایې ورکونې ژمنه وکړه. د بورډن له سترې بریا وروسته،  په ​​۱۹۱۸ز کال کې ښځو ته د رایې ورکولو لپاره یو قانون معرفي شو، خو یاد قانون د کیوبیک په ولایتي او ښاروالي ټاکنو کې پلی نه شو. د کیوبیک ښځو په ۱۹۴۰ز کال کې په بشپړه توګه د رایې ورکولو حق ترلاسه کړ. لومړۍ ښځه چې پارلمان ته وټاکل شوه په ۱۹۲۱ز کال کې له اونټاریو نه د اګنیس میکفیل په نوم وه.
لوی اقتصادي ناورین
په ۱۹۲۹ز کال کې کاناډا د نړیوال لوی ناورین له امله سخته وځپل شوه. د ۱۹۲۹ز او ۱۹۳۳ز کلونو ترمنځ، د کاناډا ناخالص کورنې تولیدات ۴۰سلنې ته راټیټ شول. په ۱۹۳۳ز کال کې د بېکارۍ کچه ۲۷سلنې ته ورسېده. زیاتره کاروبارونه وتړل شول، ځکه چې په ۱۹۲۹ز کال کې د ۳۹۶میلیون ډالرو کارپوریټ ګټه په ۱۹۳۳ز کال کې ۹۸میلیون ډالرو ته په تاوان بدله شوه. د کاناډا صادرات د ۱۹۲۹ز نه تر ۱۹۳۳ز کاله پورې ۵۰سلنې ته راکم شول. ساختماني کارونه ټول وتړل شول او د عمده پلور بیې ۳۰سلنې ته راټیټې شوې.
په ټول هېواد کې د ښاري بېکارۍ کچه ۱۹سلنه وه. او د نفوس یو پر پنځمه برخه د دولت په مرستو پورې تړلې وه. معاشونه د نرخونو په څېر راټیټ شول. تر ټولو ډېر زیان هغو برخو ته ورسېد، چې په لومړنیو صنعتونو پورې تړلې وې؛ لکه کرنه، کان کیندنه ځکه چې بیې راټیټې شوې او بدیلې دندې هم لږ وې. ډېری کورنیو لږ او ډېر زیانونه ولیدل او د نرخونو له راټیټېدو سره د دوی پورونه خورا ګران شول. د ځینو کورنیو  ډېرې یا ټولې شتمنۍ له منځه لاړېاو سختې زیانمنې شوې.
په ۱۹۳۰ز کال کې د لوی ناورین په لومړي پړاو کې لومړی وزیر مکینزي کینګ په دې باور و چې بحران د سوداګرۍ دورې یا ګرځنده لنډ مهاله بدلون دی او اقتصاد به د حکومت له مداخلې پرته ژر تر ژره ښه شي. لومړي وزیر ایالتونو ته له بېکارۍ مرستې یا فډرالي مرستې ورکولو نه انکار وکړ او ویې ویل چې که محافظه کاره ایالتونه له حکومت نه د فډرالي ډالرو غوښتنه وکړي، نو هغه به دوی ته پینځه سینټه هم  ورنه کړي. د ۱۹۳۰ز کال د ټاکنو ګټونکي ریچارډ بیډفورډ بینیټ او محافظه کاران وو. بینیټ د لوړو تعرفو او پراخه فډرالي لګښتونو ژمنه کړې وه، خو هغه د بودیجې له کسر سره مخ شو، چې په دې توګه یې فډرالي لګښتونو کې کمښت راوست. د ملاتړ له کمېدو  او د ناورین له زیاتېدو سره بینیټ هڅه وکړه چې له ولسمشر فرانکلین ډی سره د نوو قراردادونو په اساس تګلارې پلې کړې. د بینیټ حکومت د خلکو ناخوښۍ راوپارولې. د بېلګې په توګه، د موټرو مالکینو د اسونو په کارولو سره له خپلو موټرو کار نه اخیست؛ ځکه پټرول یې خوندي کول. خلکو ته د سوکالۍ په راوستلو کې د محافظه کارانو ناکامي د ۱۹۳۵ز کال په ټاکنو کې د مکینزي کینګ لیبرالانو د راستنېدو لامل شوه.
لیبرالانو د ۱۹۳۵ز کال په ټاکنو کې د پراخ بریالیتوب لپاره د «پاچا که ګډوډي» شعار وکاراوه. د متحده ایالاتو سره د خورا مطلوبې سوداګرۍ تړون ژمنې سره سم د مکینزي حکومت د ۱۹۳۵ز کال دوه اړخیز سوداګریز تړون تصویب کړ. دا د کاناډا او امریکا په اقتصادي اړیکو کې د بدلون نقطه په نښه کړه، چې په پایله کې د ۱۹۳۰ز-۱۹۳۱ز کلونو ویجاړونکې سوداګریزې جګړې بېرته راوګرځول شوې، د تعرفو کمول او په سوداګرۍ کې د ډراماتیک زیاتوالي لامل شو. دا ناورین په ۱۹۳۵ز کال کې له منځ لاړ. د ټرانس کاناډا ایرلاینز په ۱۹۳۷ز کال کې جوړ شو،  په ۱۹۳۹ز کال کې د کاناډا ملي فلم بورډ هم جوړ شو، خو په لوېدیځه کاناډا کې اوضاع ډېره سخته وه، چېرته چې په ۱۹۳۹ز کال کې د دویمې نړیوالې جګړې تر پیل پورې بشپړه بیا رغونه رانغله.
دویمه نړیواله جګړه
په دویمه نړیواله جګړه کې د کاناډا ښکېلتیا هغه مهال پیل شوه کله چې کاناډا د نازي جرمني پر وړاندې د سپټمبر په ۱۰مه د  ۱۹۳۹ز کال کې د جګړې اعلان وکړ، دا یوه اونۍ وروسته له هغه وځنډول شوه کله چې بریتانیا په سمبولیک ډول د خپلواکۍ د ښودلو لپاره عمل وکړ. کاناډا د برتانیې اقتصاد ته چې تر سختو فشارونو لاندې و د خوراکي توکو، خامو موادو، مهماتو او پیسو په رسولو کې لوی ونډهلرلې او د مشترک المنافع هېوادونو لپاره د هوایي ځواک روزل، د المان د بېړیو پر وړاندې د شمالي اتلانتیک سمندر لوېدیځ نیمایي ساتنه، او  په ۱۹۴۳ز -۱۹۴۵ز کلونو کې د ایټالیا، فرانسې او جرمني یرغلونو پر وړاندې د جنګي سرتېرو چمتو کول یې ښه بېلګه ده.
له نږدې ۱۱.۵میلیون نفوس نه، ۱.۱میلیون کاناډایانو په دویمه نړیواله جګړه کې په وسله والو ځواکونو کې خدمت کاوه او په زرګونو نورو د کاناډا له سمندري ځواکونو سره خدمت کاوه. په ټوله کې، له ۴۵۰۰۰نه ډېر کسان مړه او ۵۵۰۰۰نور ټپیان شول. د برتانیا د ټولګټو هوايي روزنیز تړون، د۱۹۳۹ز کال په ډسمبر کې لاسلیک شو، چې کاناډا، بریتانیا، نیوزیلنډ او اسټرالیا یې یو داسې پروګرام ته اړ کړل، چې په پایله کې یې په دویمې نړیوالې جګړې کې د دغو څلورو هېوادونو نیمايي هوايي پوځیان وروزل.
وروستنی تاریخ (له ۱۹۹۲ز کال نه تر اوسمهاله)
په ۱۹۹۳ز کال کې د لومړي وزیر په توګه د مولروني له استعفا وروسته، کیم کمپبل د کاناډا لومړۍ ښځینه وزیره وټاکل شوه. کمپبل یوازې د څو میاشتو لپاره په دغه مقام کې پاتې شوه  د ۱۹۹۳ز کال په ټاکنو کې د محافظه کار ګوند دوه څوکیو ته راکم شو، په داسې حال کې چې په کیوبیک کې مېشت حاکمیت لرونکی بلاک د رسمي اپوزیسیون په توګه پاتې شو. لومړي وزیر ژان کریټین له لیبرال ګوند نه په ۱۹۹۳ز کال په نومبر کې له اکثریت حکومت سره د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو او د ۱۹۹۷ز او ۲۰۰۰ز کلونو په ټاکنو کې بیا هم له اکثریت سره وټاکل شو.