cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د کمپيوټر امنيت
شفر Password کمپيوټر سيستم او يا فايلونو ته د ننوتلو له پاره هغه پټ نوم يا شفر ته پاسورد وايي چې د غير مسولو اشخاصو څخه د مصونيت او خونديتوب په خاطر د يوه کارن (User) له خوا ورکول کيږی. يعنې پاسورد د کارن او په کمپيوټر کې د موجودو Data تر منځ يو شفر دی. کله چې کارن خپل پاسوردپه کمپيوټرکې وليکی، که سم وی، نو سيستم چالانيږي او اطلاعات د کارن په واک کې ورکول کيږي  او که غلط وی نه چالانيږي. له دی امله په کمپيوټری او انټرنيټی چارو کې، پاسورډ ځانګړی اهميت لري. پاسورد له بيلابيلو کرکټرونو ( حروف ، اعداد او يا هم ددواړو ترکيب ) نه جوړ وي  چې يوازې  کارن ته معلوم وي خو ددې په څنګ کې ځنې داسې کسان هم شته چې غواړي له بيلابيلو پروګرامونو(software) له لارې لومړی  دنورو پاسوردونه مات ( کرک )  او يا هم  تر لاسه کړي او  بيا  خپل ويجاړونکي فعاليتونه   تر سره کړي. له دې امله د پاسورد په ټاکنه کې بايد  پوره دقت او پاملرنه وشي. د اوسني اطلاعاتي زمانې انسان دورځني ژوند په بهير کې مجبور دی له بيلابيلو شفرونو ، پټو نومونو يا کودونو نه  ګټه واخلي لکه : د خپل موبايل سيټ له پاره پين کود ، د بانک څخه د پيسو د ايستلو د ATM کارت کود ، کمپيوټر سيستم  يا فايل ته د ننوتلو پاسورد، د بريښنا ليک( mailـE ) پاسورد ، په On Line پانکونو او مغازو کې د ديجتالي امضا شفر او داسې نور يې ښې بيلګې دي. په ذهن کې ددغه ډول ټولو حرفونو ، اعدادو او يا د هغو ګډ ترکيب ساتل يو څه ستونزمن کار دی نو ځکه ځنې کسان هڅه کوي له داسې نومونو او اعدادو څخه ګټه واخلي چې هغه  يې په ورځني ژوند کې  زيات کارول کيږي : لکه خپل نوم يا تخلص ، د زوي نوم ،  د خپل زيږيدوکال نيټه ، د خپل  تليفون شميره ، د خپل موټر نمبر پليټ شميره  اوداسې  نور. کمپيوټري او انټرنيټي يرغل کوونکو يا غلو له پاره ددغه ډول پاسوردونو د لاس ته راوړنه   يو څه اسان کار دی نو ځکه ويلی شو  هر څومره چې پاسورد مغلق او پيچلی وي همغومره يې امنيتي او خونديتوب کچه لوړه وي. د بيلګې په توګه : ځنې کسان دخپل پاسورد له پاره د Date کلمه کاروي ،ددې له پاره چې د کمپيوټر ډکشنري هغه و نه شي لوستلی، او کمپيوټري غلو ته په لاس ورنه شي  نو په ځای يې daytt  ليکي ، همدا رنګه ځنې کسان د پاسورد له پاره د يو نوم په ټاکلو کې د وړو او غټو حروف څخه يو ځای کار اخلي  چې دا هم د پاسورد په امنيت کې ښه رول لري.
څنګه Folder ته شفر وركړو؟ كه په ټوليزډول څوتنه په يوه کمپیوټر کار كوئ او غواړئ خپل فولډرونه موله نوروخوندي وي شفر ورته وركړئ اولاندې تګلاره پرمخ بوزئ. ددې لپاره دوه لارې موندل شوي دي. كه کمپیوټر شفر لري په دې صورت كې فولډرشفرنه اخلي اويوازې همداشفر ورته كافي ګڼل شوى دى .خوكه شفرنه لري اوغواړئ يوازې فولډرته شفروركړئ پرفولډر ښى كلېك وكړئ او Properties  وټاكئ .يوپاڼه رامخ ته كېږي اوپه هغه كې پر Sharing  كېمنډئ (كلېك كړئ) اود Private Make      this folder  ترڅنګ كوچينى چوكاټ ټېك مارك كړئ اوپرApply زور وكړئ. يوپاڼه مخ ته راځي اوپوښتي ، چې آياغواړئ فولډرته شفر وركړئ اوكه نه مونږ بايد پر yes زور وكړو ترڅودخپلې خوښې شفر ورته وركړو.ترشفر وركولو وروسته پر Create Password زور كوواوپه وروستي پړاوكې پرOK   كېمنډ اود Properties  پاڼه تړو. كولاى شو New Compressed (zipped) Folder ته هم په آسانۍ شفر وركړو. پرنوموړي فولډر ډبل كلېك كوو ترخلاصېدو وروسته د File له مينوڅخه پر Add Password كلېك كوو اوټاكلى شفر وركوو. وروسته كه څوك په نوموړي فولډركې كوم فايل خلاصوي ضروربه ترېنه شفرغواړي.
3 Operating system security Operating system security د operating system څخه ساتنه کوي تر څو ستاسي د کمپیوټر سیستم ته کوم ویرس یا بل کوم خطرناک پروګرام او هم داسي کوم غلاکونکي (hacker) داخل نه شي او همدارنګه د(user account) ساتنه هم کوي ، ځیني operating system د اوردیوال(firewall)هم لري چې د خارجي حمله کونکو (attackers, hackers) څخه د operating system ساتنه وکړي ، د دي سره په څنګ کې د (windows defender) هم لري  چي دا پروګرام له ویرسونو څخه د operating system ښه ساتنه کوي. Operating system ډیري زیاتي پالیسي (policies) لري چې د هغه په مرسته سره موږ کولای شو چې د خپل Operating systemپه ټولو کارونو پابندي ولګو او خاص کارن ته پري اجازه ورکړو چې هغه خپل کارونه په ښه امن کې ترسره کړي.
4 Application security د یو پروګرام په واسطه سره د کمپیوټر سیستم څخه ساتنه کول چې دا پروګرامونه ډیر زیات دي او دا پروګرامونه موږ له internet څخه هم اخیستلي شو چې ځینی يې په بیه دي او ځینی نور يې بیا بي بې دي چې د هغو له جملي څخه ډیر مهم يې antivirus ، firewall، encapsulation ، File Encryption ،WRAR او داسي نور پروګرامونه هم شته چې زموږ له کمپیوټري سیستم څخه ډیره ښه ساتنه کوي.
Antiviruses ټول هغه پروګرامونه دي چې زموږ په کمپیوټر کې مضره ، جاسوسه ،ویرسونه او ورانونکي پروګرامونه له منځه وړي له Antivirus  څخه عبارت دي. چې دغو پروګرامونو ته یو پروګرامر یا پروګرام جوړونکي له خوا خاص codes کیږي چې د دي code په واسطه سره دا مضره ویرسونه پیژنې او له منځه يې وړي. د antivirus ډیر زیات ډوله لري لکه: AVG antivirus Vast antivirus Avira antivirus Bat defender antivirus او داسي نور............
د اوردیوال (Firewall) د اوردیوال هم یو پروګرام ده، د اوردیوال (firewall) اصطلاح په ډیرو ځایونو کې استعمالیږي. د مثال په ډول د اوردیوال په لویو ودانیو کې استعمالیږي د دي لپاره چې په ودانۍ کې د اور مخه ونيسی تر څو په وداني کې اور له یوی کوټي څخه بلي کوټي ته لاړ نشي. همدا وجه ده چې په اکثرو ودانیو کې د اور له لګیدو وروسته هم وداني روغه او پکي شته انسانان بچ پاتي وي. اوهمدارنګه د اوردیوال اصطلاح پخوا وخت کې انسانانو هم استعمالوله په ځیني ملکونو کې لکه جاپان، چین، جرمني او داسي نورو اروپايې ملکونو کې خلکو د سفر په وخت کې د شپي په مهال د وحشي حیواناتو څخه  د خپل ځان د ساتولو لپاره د ځان څخه څلور طرف ته اور بلولو یعني د اوردیوال به يې جوړ کړ. نو د دي په واسط به دوي په امن کوو. همغه اصطلاح اوس مهال د په کمپیوټرونو او کمپیوټري شبکو کې استعمالیږي. Firewall هم د کمپيوټر امنيت تامينوي، نوموړي هغه معلومات چې د کمپيوټر او انټرنيټ تر منځ رد و بدل کېږي معاينه او کنټرولوي،د اوردیوال په دوه ډوله ده چې یو يې (hardware) او بل يې (software) دي د Firewall په نامه ډېر سافټويرونه په بازار کې موندلاى شو د بېګلې په توګه Zone Alarm. پورتني سافټوير ټولې مشکوکې کړنې څېړي او کنټرولوي، هېڅ يو فايل يا ورانکاره پروګرام نه شي کولاى د نوموړي له اجازې پرته اجرا شي، بايد وويل شي ٧ ويڼدوز د امنيت له پلوه او د هکرانو د حملو پر وړاندې ډېره باور وړ سرچينه ده.
File Encryption File encryption هم د معلوماتو (data) په ساتلو کې ډیر مهم رول لري، چې کله په نړيواله کمپیوټري شبکه (internet) کې له یو کمپیوټر څخه بل کمپیوټر ته معلومات لیږو نو په هغه وخت کې که څوک زموږ معلومات ونیسي نو بیا هم زموږ معلومات نشي لوستلای، هغه ځکه چې موږ د file encryption په واسطه سره هغه معلومات ګډوډ کړي دي. نو همدا وجه ده چې زموږ معلومات په امن کې بل کمپیوټر ته رسیږي. د معلوماتو ګډوډولو لپاره ډیر زیات پروګرامونه جوړ شوي دي، اوسني وینډوز يې هم لري.
5 د کمپیوټري شبکي امنیت (Computer Network security) له دي مخکي باید کمپیوټري شبکه وپیژنو چې کمپیوټر شبکه څه ته وايې؟ د نن ورځې د کمپیوټر د مهمو موضوعاتو څخه یو هم کمپیوټری جال یا شبکه ده چې په وسیله یې کولای شو څو کمپیوټرونه یو د بل سره وتړو چې د کمپیوټرونو تر مینځ نوموړی تړاو او ارتباط د یو کمپیوټر څخه بل کمپیوټر ته د معلوماتو (Data)  د لیږدولو او د بل کمپیوټر څخه د ډیټا د اخیستلو چانس رامینځ ته کوي. همدارنګه د کمپیوټري شبکې یا نیټورک له لارې کولی شو سریع مکالمه او لیږدونه سرته ورسوو. دا چې کمپیوټری جال یا شبکه څه شی دی؟ څه ډول کار کوي؟ څنګه څو کمپیوټرونه یو د بل سره تړلی یا وصل کولی شو؟ که په شبکه کې ستونزې رامینځ ته شي هغه څه ډول له مینځه وړلی شو؟ دا زما موضوع نه دي. خو بیا هم د کمپیوټري شبکي څخه لږ یادونه کوم، کمپیوټري شبکه څه ته وايې؟
دشبکی کارکونکی یواځی هغه کارونه ترسره کوی چی دهغو دترسره کولو اجازه ولری. دشبکی کارکونکی هغو معلوماتو ته لاس رسی مومی چی ورته دلاس رسی حق ورکړل شوی وی. دشبکی کارکونکی نشی کولای چی معلوماتو ، پروګرامونو اویا کاری سیستم ته ضرر ورسوی. کله چی دکمپیوټری شبکو دامنیت په اړه خبری کو نوله دریو اصطلاح ګانوسره مخ کیږو : دکمزورتیا نقطی (Vulnerability) ګواښونه (Threat) حملی (Attacks)
دکمزورتیا نقطی (Vulnerability) له هغه څه نه عبارت ده چی دشبکی په هر سیله کی شتون لری لکه روټر، سویچ ، کمپیوټر، سرور، اوحتی په هغه وسیله کی شتون لری چی دامنیت دساتلو لپاره ورنه ګټه اخستل کیږی لکه داور دوال (Firewall)،په کمپیوټری شبکوکی دکمزورتیا نقطی دری مرجع کیداشی : دتکنالوجی کمزورتیا : لکه د TCP/IP کمزورتیا ، دچلندوی سیستم (Operating system) کمزورتیا ، اودشبکی دوسایلو کمزورتیا.
دجوړونی (Configuration) کمزورتیا: دپالیسو کمزورتیا : کله چی دشبکی کارکونکی په ټاکل شویو پالیسو عمل ونه کړی ،نودشبکی په امنیت کی ستونزی رامنځ ته کیږی . ګواښونه (Threats) : داهغه ډلی دی چی په یو سیستم کی ترټولو ضعفی نقطی ګوری اوله دی لاری برید ترسره کوی ، دوی دحملو دترسره کولولپاره له وسایلو اوپروګرامونه ګټه اخلی ، په عمومی ډول دغه ډله کمپیوټرونه اوسرورنه ترخپلوبریدولاندی راولی. ګواښونه په لاندی ډولونو ویشل شوی دی.
ناترکیبی ګواښونه (Unstructured Threats) دغه ډول ګواښونه دکم زدکړو کسانو له لوری ترسره کیږی عموما د Hacking له ځینو وسایلونه لکه Shell Scripts او Password Crackers نه ګټه اخلی.
ترکیبی ګواښونه (Structured Threats): دغه ډول ګواښونه دهغوانټرنیټی غلو(hacker) له لوری ترسره کیږی چی دزیاتو زده کړو درلودونکی وی دغه انټرنیټی غله کولای شی چی دیو سیستم کمزوری نقطی پیداکړی اوورته پیچلی کوډ جوړ ، اوسیستم تربرید لاندی راولی . بهرنی ګواښونه (External Threats): دغه ډول ګواښونه دهغو کسانوله لوری رامنځ ته کیږی چی داداری نه بهر وی.
کورنی ګواښونه (Internal Threats): دغه ګواښونه دهغو کسانو له لوری رامنځ ته کیږی چی په قانونی ډول سیستم ته لاس رسی ولری. په عمومی صورت څلور ډوله Attack وجود لری :
دسیستم کتنه (Reconnaissance) : په غیر قانونی ډول دسیستم دخدماتواو دضعف دنقطو کتل ، دغه ډول حملی د دمعلوماتو دټولولو (Gathering Information)  په نامه هم یادیږی .دغه ډول حملی عموما د حقیقی حملونه وړاندی ترسره کیږی اوحمله کونکی هڅه کوی ترڅو دحملودترسره کولو لپاره لاری چاری ولټوی . په ناقانونه ډول سیستم ته لاس رسی (Access): سیستم ته لاس رسی هغه توان ده چی غیر قانونی شخص یی لاس ته راوړلی شی او د Script, Hack اویاد نورو وسایلو په وسیله دسیستم کمزوری نقطی پیداکوی اوله دی لاری سیستم ته داخلیږی.
دقانونی خدماتو درول Denial of Service (DoS): ددی ډول حملو له لاری حمله کونکی دشبکی خدمات له منځه وړی او دشبکی په کارکونکو ټول خدمات درول کیږی ، دغه ډول حملی سیستم له جدی ستونزو سره مخ کوی. (Worms, Viruses, Trojan horse) دغه مضر (Malicious) پروګرامونه سیستم ته ننوځي اودکمپیوټری شبکی دخدماتومانع ګرځی ، کمپيوټری شبکه نشی کولای په عادی ډول خپلوخدماتو ته ادامه ورکړی. دیادونی وړده چی نوموړی تهدیدونه ورځ تربلی ورځی زیاتیږی ، پخوا به ویروسونه په څوورځویاهفتوکی په کمپیوټری شبکو کی خپریدل ولی اوس مهال دغه ویروسونه شاید په څوثانیو کی په کمپيوټری شبکوکی خپاره شی . انټرنیټ څه شي ده؟ What is Internet ? انټرنېټ له هغه نړېوال جال څخه عبارت دى، چې نږدې دنړۍ هر پوهنتون او حکومت ورسره وصل او منځپانګه يا ځولۍ يې له سلو مليونو ويب پاڼو ډکه ده. له دغه نړېوال برېښنايي جال سره د نړۍ په مليونونه کمپيوترونه تړلي او دمعلوماتو له دغه سمندره هره شېبه په مليونونو خلک استفاده کوي. په انټر نېټ کې له سلو څخه زيات هېوادونه ډول، ډول معلومات، خبرونه، او علمي څېړنې خپروي او په دې برېښنايي جال سره ټوله نړۍ ديو کلي بڼه او شکل غوره کړى.
انټرنيټي يرغلګرInternet Hackers لکه د ژوند په هره برخه کې چې يرغلګر موجود دي، دې ته ورته انټرنيټي يرغلګر هم شته، د دوى دنده دا وي چې پر ډېرو حساسو کمپيوټرونو حملې تر سره کړي او معلومات تر لاسه کړي، داسې کسانو ته په انګريزي ژبه کې هکران Hackers وايي، ځينې هکران د ځينو وګړو ياهو ايډيګانې تر بريد لاندې نيسي، د نوموړو ايډيګانو له لارې نورو وګړو ته سپکې سپورې وايي او ځان په تاسو ښيي. يوه اندېښنه چې هره ورځ د ډېرو وګړو په مغزو کې ګرځي، هغه دا ده که په کمپيوټر کې له ځينو ستونزو سره مخ شي دوى په دې اند وي چې هک شوي يو، نه داسې نه ده که يو کمپيوټر د نوموړې حملې ښکار شوى وي خپلي نښې لري که مو په کمپيوټر کې لاندنۍ نښې وليدې پوه شئ چې هک شوي ياست: د يو هک شوي کمپيوټر د مونيټور پرده د انټرنيټ کارولو پر مهال کله نا کله توره شي، يا يې هم تصوير رېږدي. يو هک شوى کمپيوټر په خپل سر کله نا کله Shutdown يا هم Restart کېږي. يو هک شوى کمپيوټر د څو شېبو لپاره بند پاتېږي او بيا کار پيلوي. د يو هک شوي کمپيوټر د CD-ROM دروازه کله نا کله وزي او ننوزي. او په لسګونو داسې نورې نښې چې د لومړي ځل لپاره ور سره مخېږئ. پر داسې مهال د هک احتمال موجود وي، يو يرغلګر که وتوانېږي ستاسو په کمپيوټر کې د هک سافټ وير ځاى پر ځآى کړي، پر همدې کارونو خورا برلاسى او ځواکمن کېږي، البته پر ځينو وختونو کمپيوټر ته د هارډ وير ستونزې هم پيښېږي. زه دا سپارښتنه کوم چې د هکرانو په وړاندې ويښ اوسئ، دوى د دې لپاره تاسو نه هکوي چې خپله وړتيا وښيي، بلکې دوى په شفرونو، انټرنيټي اعتباري کارډونو، برېښناليکونو او تليفوني شمېرو پسې ګرځي، يو بل د پام وړ ټکى دا دى چې ستاسو له کمپيوټر څخه د لومې په بڼه کار اخلي، يعنې ستاسو د کمپيوټر له لورې پر نورو مهمو او حساسو کمپيوټرونو حملې کوي، که چارواکي د هکر په نيولو وتوانيږي تر ټولو لوى د سر درد به هم ستاسو وي، ځکه ستاسو د کمپيوټر له لورې مهم کمپيوټرونه هک شوي دي، که په پورتنيو نښو کې يوه هم ووينئ څومره چې ژر وي پر وړاندې يې اقدام وکړئ.
د هکرانو پر وړاندې د کمپيوټر امنیت تامینول. هک څه شى دى او هکر څوک دى؟ په ساده او روانه ژبه د هغه تعبير... په ټوليزه توګه هغه کسان چې د يوه کمپيوټر امنيتي سيسټم ورانوي، د اکاونټ يا سيسټم شفر ماتوي او غلا کوي هکر بلل کېږي. هکر د پوره هوښ، ځېرکتيا، لوړي مفکورې او پوره معلوماتو څښتن او په ځان باوري کس دى. بايد ووايم زما له نظره هکران له انټرنيټي يا برېښنايي غلو سره توپير لري، هکران په خپل منځ کې يوه مرام نامه لري چې ټول د هغې پيروي کوي. هکر د يوه امنيتي سيسټم د هکولو پر مهال نه غواړي هېڅ ډول مادي يا معنوي زيان چاته واړوي، نوموړى يو امنيتي سيسټم د دې لپاره هکوي چې معلومات په لاس راوړي، يو سيسټم د دې لپاره هکوي چې خلګ وپوهېږي امنيتي سيسټمونه له ستونزو سره مخ دي، له دې څخه يې موخه دا ده چې د امنيتي سيسټمونو ستونزې او نواقص د خلګو پر وړاندې څرګند کړي، که هکران نه واى ټول ننني امنيتي سيسټمونه به دومره مجهز نه واى. هکران پوهېږي... په دې ترڅ کې نور داسې وګړي شته چې له هکرانو څخه په سوء استفاده د خپلو يا د نورو د معلوماتو له لارې يوه چاته د زيان اړولو هڅه کوي او يا د خپلو جېبونو د ډکولو په هڅه کې وي. دلته غواړم يوازې انټرنيټي يرغلګر يا غله تر څېړني لاندي ونيسم او نه غواړم د هکرانو په اړه ژور وږغېږم، يو خو کافي معلومات نه لرم، بل نه زه د کوم انټرنيټي بانک يا يوې لويي پلورنځۍ مالک يم، زما موخه دا ده چې په دې ځاى کې هغه يرغلګر يا غله تر بحث لاندې ونيسم، چې يا شفرونه، يا د Dialup حسابونه تر بريد لاندې راولي او غلا کوي او يا هم د وګړو د Yahoo  او  Hotmail له لاري نورو ته سپکې سپورې وايي.
موږ څنګه هک کېږو؟ يوه ورځ مې له يوه هکر سره بانډار کاوه او پوښتنه مې ځينې وکړه چې د هکولو تر ټولو اسانه يا ترېنګلې لار کومه يوه ده؟ نوموړي په ځواب کې راته وويل اسانه يې ډېره ساده ده. هغه ورځ زه د ده په ځواب نه وپوهېدلم، مګر کوم وخت چې مې يو څه څېړنه وکړه او د انټرنيټ په نړۍ کې هک شوم نو پوه شوم چې تر ټولو اسانه لار يې د شفرونو غلا کول دي. دې ته ورته يوه بله اسانه لار يې دا ده چې شفر د ليکلو پر مهال تر لاسه کوي، د بېلګې په توګه يو برېښناليک يو چاته لېږي او د هغه په پرانيستلو سره ځان د کمپيوټر په يوه کنج کې غلى کوي او بيا د شفر ليکلو لار څاري، پر داسې مهال چې هر ډول شفرليکل کېږي کاپي يې نوموړي هکر ته د برېښناليک له لارې رسېږي. بل دا چې ډېر يو ښايسته سافټوير په لاس کې لري، نوموړى ټول هغه توري (حرفونه) چې په کمپيوټر کې ليکل کېږي له ځان سره د LOG په نامه خوندي کوي، که د هکر له لورې اجرا شوى وي، هر شفر تر ليکلو وروسته د نوموړي متن په يوه TXT فايل کې ذخېره کېږي او هکر ته استول کېږي. بله اسانه او ساده لار يې هغه پوښتنې دي چې د يوې ID جوړولو پر مهال د کمپنۍ له لورې پوښتل کېږي، په Yahoo کې دا کړنه يو څه ستونزمنه ده، ځکه د زوکړي نېټه، پته او پستي کوډ پوښتل کېږي، مګر په Hotmail کې په ډېره اسانه توګه د پوښتنو تر ځوابولو وروسته شفر په لاس راوړاى شي، بايد وويل شي پرته له هغو کسانو څخه چې د ځانګړي مهارت څښتنان دي نور څوک نوموړي پوښتنې نه شي ځوابولاى، ان دا چې د Hotmail له کارکوونکو څخه  په دې بهانه چې زما برېښنا ليک د هکرانو ښکار شوى دى د نوي شفر غوښتنه کوي، يا هم د شفر لپاره ISP ته زنګ وهي او د ځينو مشخصاتو له مخې چې له هک شوي اکاونټ څخه يې په لاس راوړي د نوي شفر غوښتنه کوي، زه خپله (ليکوال) څو واري په دې توانېدلى يم چې شفرونه په لاس راوړم. پورتنۍ ټولې اسانې او ساده لارې وې چې پر وږغېدلو، اوس چې د کومې لارې په اړه ږغېږم يو څه ژوره، پېچلې او له دې لارې څخه هغه کسان چې له انټرنيټ، IP او ځينو ځانګړو سافټويرونو سره اشنا نه وي ګټه نه شي پورته کولاى. ځېرک هکران د يوه فايل (Trojan) په استولو سره د مقابل لورې سيسټم ککړوي، نوموړى تر اجراکېدو وروسته د کمپيوټر حافظه اشغالوي او په هر وار روښانېدو سره يې فعاليت پيلوي، کمپيوټر د يوه Server په بڼه اړوي او د ځان لپاره يو ازاد پورټ چې هر وخت د هکر پر مخ پرانيستې وي ټاکي، ډاټا او نور معلومات د برېښناليک له لارې و خپل څښتن ته استوي، پر داسې مهال هکر د IP په پيدا کولو سره پوره برلاسى کېږي ان دا چې که نوموړى کمپيوټر روښان وي بندولاى يې شي. البته هکران نوموړى فايل هر وخت د انټرنيټ له لارې نه لېږي، بلکې ځينې وختونه خپله هغه کمپيوټر ته کښېني چې غواړي ويجاړ يې کړي.د حيرانتيا خبره دا ده: ننني وايروس ضد پروګرامونه چې له هر پلوه مجهز دى د ورته فايلونو د نوو نسخو د کشفولو توان نه لري، له همدې امله کم تجروبه خلک ډېر وخت تر بريد لاندي وي.
که کمپيوټر مخکې ککړ شوى وي بايد څه وکړو؟ که ډاډمن امنيت غواړئ کمپيوټر مو فارمټ کړئ، وينډوز له سره ځاى پر ځاى کړئ، ځکه ننني وايروس ضد پروګرامونه تر ډېره بريده د ورته فايلونو د کشفولو توان نه لري، مګر دا يې حتمې لار نه ده. بل دا چې که يو کمپيوټر له تېز انټرنيټ څخه برخمن وي داسې يوه وايروس ضد نسخه په کې ځاى پر ځاى کړئ چې د هرې ورځې په اوږدو کې تازه (Update) شي. لکه څنګه چې مې مخکې وويل ټروجان د کمپيوټر حافظه اشغالوي، کمپيوټر د Server په بڼه اړوي او د هکرانو پر مخ د دروازې پرانيستلو لپاره يوه ازاد پورټ ته اړتيا لري، د ازادو پورټونو ساتنه تر ډېره بريده اسانه ده. لکه څنګه چې ويل شوي انټرنيټ له Proxy پرته انټرنيټ نه دى، نوموړى نه يوازې دا چې د انټرنيټ سرعت چټکوي، بلکې د هکرانو د حملو پر وړاندې جنګېږي او شڼدوي يې. Firewall هم د کمپيوټر امنيت تامينوي، نوموړي هغه معلومات چې د کمپيوټر او انټرنيټ تر منځ رد و بدل کېږي معاينه او کنټرولوي، د Firewall په نامه ډېرى سافټويرونه په بازار کې موندلاى شو د بېګلې په توګه Zone Alarm.پورتني سافټوير ټولې مشکوکې کړنې څېړي او کنټرولوي، هېڅ يو فايل يا ورانکاره پروګرام نه شي کولاى د نوموړي له اجازې پرته اجرا شي، بايد وويل شي ٧ ويڼدوز د امنيت له پلوه او د هکرانو د حملو پر وړاندې ډېره باور وړ سرچينه ده.
سایبري جګړه: کمپیوټري جګړه، مجازي جګړه یا هم سایبري جګړه( Cyber warfare یا cyber war) دا داسې جګړه ده چې دواړه لوري په هغو کې له کمپیوټري نټورکونو په ځانګړې توګه له اینټرنېټه د وسلې په توګه کار اخلي او جګړه په مجازي فضا کې پیلوي.
سایبري جګړه مارو ډولونه:
Black hat hackers هر هغه څوک چې کمپیوټرونو ته دننه کیږي هلته مالومات اخلي، جاسوسي کوي او ویروس پکې خپروي دې ته تورې خولی لرونکي وايي.
Gray hat hackers دا هغه کسان دي چې د دواړو په منځ کې دي، د خړو خولو لرونکي ورته وايي.
Interception په دې ډول کې لارموندونکی په پټه توګه له مالوماتو یوه کاپي اخلي. Modification په دې ډول کې لار موندونکی مالوماتو ته تغیر او لاسوهنه پکې کوي. Interruption په دې طریقه کې لارموندونکی په نټورک کې ګډوډي او د مالوماتو تبادله رامنځ ته کوي.
د هیوادونو ترتیبات: روسیه: دا هغه هیواد دی چې وروسته یې له اتومي جګړه څخه دوهمه درجه ګڼي. چین: چین په سایبري جګړه کې تر دومره حده پرمختګ کړی دی چې امریکا پرې خپله اندیښنه ښودلې ده.
د فايل باينري (Binary) وايروسونه يو وايروس خپل فايل د يوه پروګرام د فايل په بڼه په سيسټم کې خوندي کوي او د بېلابېلو تخنيکونو له لارې د نورو فايلونو په ککړولو لاس پورې کوي، د يادونې وړ ده فايلي وايروسونه د خپلو ځانګړو تخنيکونو له مخې پر بېلابېلو برخو ويشل کېږي چې تر ټولو مهمې يې په لاندني ډول دي: پر ليکل کېدونکي (Overwriting)  وايروسونه. دا ډول وايروسونه په نېغه توګه ځان د يو پروګرام په ابتدايي برخه او د هغه په کوډونو کې داخلوي، له همدې امله نوموړى پروګرام په يو ويروس بدلېږي، که د پروګرام د پنځولو پرېکړه وشي نه يوازې دا چې نه پرانيستل کېږي بلکې نوموړي وايروسونه د نورو فايلونو په ککړولو لاس پورې کوي، دا ډول وايروسونه په ډېره اسانه توګه له منځه وړل کېږي. مل  (Companion) وايروسونه. دا ډول وايروسونه په نېغه توګه د يو پروګرام په کوربه فايل کې کوم بدلون نه راولي، پر ځاى يې د خپلو ځينو کړو وړو له مخې يو وينډوز په دې اړباسي چې د پروګرام پر ځاى وايروس وپنځوي، ځينې وختونه نوموړي د يوه پروګرام نوم بدلوي او ځان د پروګرام د نامه په بڼه ښيي، يا دا ډول وايروسونه په يوه ډايريکټرۍ کې  EXE  يا  COM  فايلونه په دې موخه چې تر هر څه مخکې اجرا کېږي ککړوي. اړيکى لرونکي  (Link)  وايروسونه. دا ډول وايروسونه د سيسټم د اجرايوي فايلونو په وروستۍ برخه کې خپل اړيکى داخلوي، له همدې امله د دې بدلون په وجه يو پروګرام پنځوونکى فايل د پروګرام پنځولو تر څنګ وايروس هم اجرا کوي چې ښايي د امکان تر بريده په سيسټم کې د ټولو ځاى پر ځاى شوو پروګرامونو د پنځوونکو فايلونو په وروستۍ برخه کې ياد شوى اړيکى موجود وي. دعوه ګير (Pretending) وايروسونه. دا ډول وايروسونه په ډېره ساده توګه خپل ګوډ د يو پروګرام د اجرايوي فايل په سر کې داخلوي، له همدې امله د پروګرام پنځولو پر مهال تر هرڅه مخکې د وايروس کوډ اجرا کېږي. داخلېدونکي  (Inserting)  وايروسونه. دا ډول وايروسونه ځان د يو پروګرام د کوربه فايل په منځنۍ برخه کې داخلوي، نوموړي وايروسونه کولاى شي د ځان لپاره د يو کوربه پروګرام په فايل کې ځاى ولټوي او ځان په کې داخل کړي، که نوموړى فايل د وايروس ځايولو وړتيا ونه لري، يوه غټه برخه يې بل ځاى ته انتقالېږي او پاتې تشه فضا يې وايروس د ځان لپاره غوره کوي. اضافه کېدونکي  (Appending)  وايروسونه. دا ډول وايروسونه خپله ورانکاره حمله د يو پروګرام د کوربه فايل په سر کې ليکي، د نوموړي فايل د سر برخه د هغه پاى ته انتقالوي او ځان د اصلي پروګرام د ابتدايي برخې په منځ کې يا هم د وروستنۍ برخې په منځ کې داخلوي، که د پروګرام د پنځولو پرېکړه وشي نوموړى حمله د فايل له ټاکلي برخې څخه د وايروس په لوستلو پيل کوي او وايروس اجرا کېږي، ورپسې د فايل ابتدايي برخه چې له ځايه بېځايه شوې وه بېرته خپل ځاى ته انتقالېږي او پروګرام ته د پنځولو اجازه ورکول کېږي. سکريپټي  (Scripts)  وايروسونه. دا ډول وايروسونه په حقيقت کې د وايروسونو په ډله پورې هېڅ تړاو نه لري، هر سکريپټ يو ځانګړى متن دى چې بايد د پروګرامونو د برخو له لورې ولوستل شي او تفسير شي، مګر په اوسني عصر کې د جدي تهديد په ليکو کې درېږي. د سکريپټي ژبې څو لاندنيو ډولونو ته ځير شئ: جاوا سکريپټ  (Java Script) ويژول بېسيک سکريپټ  (VB Script) جې سکريپټ  (Jscript) اى، ار، سي سکريپټ  (IRC Script) يونيکس شيل سکريپټ  (Unix Shell Script) ايم، ايس ډاس بېچ سکريپټ (MS-DOS Batch Script) وېژول فاکس پرو سکريپټ  (Visual FoxPro Script) ځينې نور بېلا بېل سکريپټونه لکه سوپر لوګو (Super Logo)،  پرو  (Pro)  او... ځیني نور کمپیوټري وایروسونه په لاندي ډول دي.
تروجن آس (Trojan horse) څه شی دی؟ د Trojan horse پروګرام نوم د هغه قوی لرګين آس نه چې يونانی عسکر يې پټول او د تروی (Troy) په لرغونې ښار به يې حمله کوله اخستل شوي. دهمدې چل په شان د تروجن آس پروګرام هم پټې لارښوونې ساتی. دا پټې لارښوونې کيدای شي ټوکې او يا ورانکاري وي، خو ورانکاري تروجن آس پروګرام د خلکو د معلوماتو د ورانولو له پاره کار ول کيږي او په دې هم پوه دي چې خلک هغه پروګرامونه چې په زړه پورې نومونه لري چلوي. آيا دا پروګرامونه ټول ورانکاري دي؟ دا پروګرامونه د کمپيوټر ماغزه او يا زيرمې ورانوي، دکمپيوټر کار بتي کوي، د کمپيوټر چلوونکی سيستم او يا د کمپيوټر نور پروګرامونو خرابوي. دا ډول پروګرامونه ددې له پاره جوړيږي چې د ويروس ضد پروګرامونه ارزښت او بيه لوړه بوځي. ځکه که يو کمپيوټر وران شې نو د هغه بيرته جوړول د خلکو له پاره ډير وخت نيسي.
څنګه دوې ويروسونه خپروي؟ دوی د بيلا بيلو لارو پواسطه د يو کمپيوټر نه بل کمپيوټر ته ويرسونه او تروجنونه خپروي چې دا ټول دکمپيوټرد کاروونکو د بې پروايې له امله کيږي. ځينې خلک هيڅ د داسې ستونزو سره نه مخامخ کيږي خو ځينې د احتياط نه کولو له کبله ددې ستونزو سره مخامخ کيږي لکه، د فايلونوراښکته کول، د ويروس لرونکو سې ډې ګانو کارول او داسې نور. په (نيټ ورک) کې ويروس په چټکې سره له يو کمپيوټر نه بل کمپيوټر ته خپريدی شي په خاص ډول د بريښناليک د مل په توګه.
څنګه پوهيږو چې زمونږ په کمپيوټر کې ويروس شته؟ ځنې وختونه ويروس په کمپيوټر کې ناشنا کارونه کوي، ځينې ويروسونه په کمپيوټر کې هيڅ کار هم نه کوي خو خپل شتوالي ښيي، ددې له پاره تاسو د ويروس ضد پروګرامونه کارولي شئ چې پيژندل شوي پروګرامونه يې Norton او McAfee دي خو دا پروګرامونه بايد وخت په وخت د انټرنټ نه تازه شي. څنګه تاسو خپل معلومات ساتلي شي؟ که نه غواړئ چې خپل معلومات د لاسه ورکړئ نو بايد د خپلو معلوماتو نه بله کاپې هم جوړه کړئ، ځکه چې که کوم ويروس ستاسو ارزښتناکه معلومات له منځه يوسي دابه تاسو ته ډيره ګرانه پريوځې چې خپل معلومات بيرته تر لاسه کړئ. له تخنیکې پلوه که چیرې ستا سو په کمپیوټر  کې ویروس شتون ولری نو څنګه پوهیدای شۍ؟ چې زما کمپیوټر په ویروس ککړ دی یوڅو اړین ټکي درپه ګوته کوم. د کمپیوټر ویروس یو ډیر زیا نمن شی دی.ځکه ډیر ځله د کمپیوټر کارونکي ته د ویروس دشتون معلوما ت نه کیږي او کله چې کارونکی د ویروس په شتون پوه شي نو وخت له وخته تیروي او ویروس خپل کار کړی وي.داسې ډیرې نښې نښانې شته چې له پلوه یی تا سې په کمپیوټر کې د ویروس دشتون شک کولای شی. لاندینۍ نښې نښا نې اړینه نه ده چې خا مخا به دویروس له شتون نه پیدا شوې وي، ځکه داسې نور ډیر عوامل هم شته چې په کمپیوټر کې دا راز نښې نښانې رامنځته کړي. مګر که چیرې تا سو په خپل کمپیوټر کې یوه هم له دغو لاندینیو نښو څخه ومونده نو ښه به دا وي چې دیوه ښه Antivirus پوستکالي(سا فټ ویر) په مټ خپل کمپیوټر Scan کړۍ. نوموړې نښا نې په لاندې ډول دي: 1  د ویروسی کمپیوتر نښی 1.1 ستا سو په کمپیوټر کې د لګیدلي ها رډیسک خا لي ځای ورځ په ورځ کمیږي 1.2 د هارډسک Activity LED بې له کوم سببه پړکیدل 1.3 کمپیوټر ورځ له ورځې پڅ (Slow) کیږي 1.4 بې له کوم سببه د فایلونو خرابیدل او یا هم له منځه تلل 1.5 ډیر ځله کمپیوټر په ټپه دریږي (Hang)
2  مآخذونه 1 ستا سو په کمپیوټر کې د لګیدلي هارډیسک خالي ځای ورځ په ورځ کمیږي. ددې لپاره ویروس خپل ځان Replicate د ځان په څیر هو به هو د بل ویروس تولیدولو ته وایي.) کړي په کمپیوټر کې د  Exe یا Com فا یلونو سره ځان سریښوي.او دا کار نوموړی ویروس څو څو ځله تکراروي ددویروس ددې کار له امله د نوموړو یادو شویو فایلونو میچ (size) ډیر غوټیږي له همدې امله نوموړي فا یلونه په هارډیسک باندې ډیر ځای نیسي. پس که داسې ویروس په خپل وخت ونه نیول شي
نودنوموړي ویروس د وار په وار Replication څخه کارونکی په هارډیسک کې دځای دکمښت سره مخامخ کیږی.که چیری ستا سو په کمپیوټر کې د CAD روستاړي لرونکې پوستکا لې او یا هم د Graphics لپاره کارونکي پوستکالي شتون ولري نو داهم ستاسو د هارډیسک ډیر ځای نیسي.په هر حال ددغې پورتنۍ نښې له ښکاره کیدلو سره په خپل کمپوټر با ندې د Antivirus پوستکالی وچلوۍ. 2 هارډسک LED Activity بې له کوم سببه پړکیدل ډیرو ښا غلیو او آغلیو په پورتنۍ جمله کې Activity د فعا لیت اوLED د Light Emitting Diode په مانا دی. چې د رڼا ورکونکي تیوب ما نا ترې اخستلی شو. ستا سو د کمپوټر په مخه کې یووړوکی څراغ شتون لری چې د هارډیسک په نښان سره ښودل شوی. اوس نو کله چې تا سو کوم پروګرام یا پوستکا لی کا روی یعنې د پوستکا لي په کارولو بوخت یا ست او یا مو کوم پوستکالی تا زه چا لان کړۍ تر څو کار ترې واخلۍ په دې دواړو وختونوکې د هارډیسک Activity LED با ید وپړکیږي یا نې Flashing با ید وکړي. مګر که چیرې تاسو په پورتنیو داوړو حا لتونوکې قرار نه لری او بیا موهم د هارډیسک Activity LED په وار وار پړکیږي نو ګمان کیږي چې ویروس Replication پیل کړی او دوام لري. په دې حال کې هم دAntivirus د پوستکالي چلول اړین بریښي
3 کمپيوټر ورځ ورځې پڅ (slow) کیږي که چیرې تا سوفکر کوی چې کمپیوټر مو ورځ په ورځ پڅیږي په دې مانا چې که چیرې ستاسو کمپیوټر مخکې په دودقیقو کې Boot کیدلو او اوس ډیر ځنډ با سي تر څو Boot شي او یا هم که چیرې ستا سو د MS-Word پوستکالی مخکې په یوه دقیقه کې چا لانیدلو او اوس په ډیر ځنډ چا لانیږي نو د ویروس د شتون ډیره کره نښه کیدلای شي نو اړینه ده خپل د Antivirus پوستکا لی وچلوی. دا یوه ډیره کره او ټا کنیزه نښه ده چې ډیر دوستا ن له دې ستونزې څخه ماته شکا یت کوي. 4 بې له کوم سببه د فایلونو خرابیدل او یا هم له منځه تلل په عاموحالاتوکې نه کوم فا یل له ځا یه خراب وې اونه هم په خپله له منځه ځي حتی که چیرې په هارډیسک کې Bad Sector هم شتون ولري نو بیا هم دکوم فایل د خرابیدو او یا له منځه تللو شونتیا ډیره کمه ده. ویروس داوړ کارونه ډیر کوي په دې مانا چې کولای شي فا یل په بشپړه توګه له منځه یوسي او یا یي هم تر دې بریده خراب کړي چې د کارولو وړنه وي. که چیرې له تا سوهم له دې راز کارونو سره مخ کیږۍ نو داستاسوپه کمپیوټر کې د خورازیا نمن ویروس د شتون نښه ده. اړینه ده چې دهر څه دمخه خپل Antivirus پوستکا لی وچلوۍ. 5 ډیر ځله کمپیوټر په ټپه دریږي (Hang) ډیر هغه پوستکا لي چې د Bugs لرونکي وي کمپیوټر په ټپه دروي همدا راز د Mother Board ا و یا Memory دخرابي له امله هم کمپیوټرپه وار وار په ټپه دریږي او همداراز د ویروس شتون هم کولای شي کمپیوټر په ټپه ودروي. په دې حا لت کې هم خپل د Antivirus پوستکا لی وچلوۍ. که چیري ته د کمپیوټر یو کارن شي نو د معلوماتو د ساتو زمواري ستا په غاړه وي ته باید په څه ډول له خپلو معلوماتو څخه ساتنه وکړي، دا مختلفي طریقي لري چې په لاندي ډول دي. شکمن برېښنالیک مه خلاصوی. وایروس په مقابل کې خپل کمپيوټر scan کړي دا عمل په هفته کې یو یا دوه واري تکرار کړي. د مهمو معلوماتو څخه backup واخلي. هغه سافټویر چې تاسي استعمالوې د هغه سافټویر اخري update يي په کمپیوټر کې install کړي، او هر وخت يې update کوې.
17.  د هېڅ يوه لپټاپ بطرۍ تر ٢٠% کمه مه کاروئ، يعنې د يوه لپټاپ بطرۍ مه پرېږدئ چې تر ٢٠% کمه شي، په دې ډول بطرۍ ډېر ژر له منځه ځي. په نړيواله کچه  د هغو بطريو په اړه چې له مايع تېزابو څخه بې برخې وې دا سپارښتنه کېږي چې تر ٢٠% بايد کمه کار نه شي. د کمپيوټر ژوند ته يوه ځغلنده کتنه داسې فکر مه کوئ چې يو کمپيوټر به تل ژوندى او د کار جوګه وي، ځکه کمپيوټر د برېښنا او سيګنال د مدار ټولګه بلل کېږي او د برېښنا جريان ته اړتيا لري، هر د کمپيوټر کاروونکى په دې پوهېږي چې کمپيوټر به يې تل ځوان او د کار جوګه نه وي، ځکه کمپيوټر او د نوموړي پرزې جوړوونکي کمپنۍ تل دا هڅه کوي چې تر ځانګړي وخته پورې هغوى ته عمرونه وټاکي، بايد ووايم داسې نورې وجې هم شته چې د کمپيوټر عمر کموي په ټوليز ډول نوموړې پر څلورو څانګو ويشل کېږي: نامناسبه کارونه: يو کمپيوټر د غلطي کاروني پر مهال هم د ستونزو ښکار ګرځي، د بېلګې په توګه که د قانوني Shutdown  پر ځاى په بې قانونه ډول بند شي. ورپېښې ستونزې:  هغه کمپيوټرونه چې له انټرنيټ سره تړلي وي د هغو په پرتله چې نه وي ډېر د ستونزو ښکار ګرځي، روښانه بېلګه يې کمپيوټري وايرسونه يادولاى شو، يعنې يو په وايروس لړلى کمپيوټر بايد ژر تر ژره پاک او وايروس ضد پروګرام په کې ځاى پر ځاى شي. مناسب ځاى: د کمپيوټر لپاره تر ټولو مهم د هغه ځاى دى، کمپيوټر پوهان تل دا سپارښتنه کوي چې کمپيوټر په داسې ځاى کې چې دوړې يا هم نم ولري مه اېږدئ په دې ډول يې عمر کمېږي او د بېلابېــــلو ستونـزو سره مخېږي.دباندنۍ پرزې: هغه پرزې چې له دباندې څخه له کمپيوټر سره تړل کېږي که په غلطه توګه وتړل شي د کمپيوټر عمر ته زيان رسوي.په ټوليز ډول په نړۍ کې يو کمپيوټر د پنځو کالو لپاره جوړېږي، خو ځينې وخت له داسې کمپيوټرونو سره مخېږو چې لس کاله ژوندي او د  کار جوګه وي وجه يې دا وي چې ښه ساتل شوي وي، خو بيا هم د وخت په تېريدو له کاره لوېږي، اوس به راشو دې ته چې يو کمپيوټر څنګه له منځه ځي: 26% د پاور سيسټم له لارې CPU ته د ورپېښو ستونزو په وجه. 23% په بې پروايي سره د کمپيوټر کارولو په وجه. 15% يو کمپيوټر له کمپنۍ څخه د واردولو يا هم له يوه ځايه بل ته د لېږدولو په وجه. 13% د هغو ستونزو په وجه چې په هيټ سينګ کې مشاهده شوي دي. 10% د برېښنايي تکان يا هم پيلبو (تالنده) د اغېز په وجه. 6%   د USB پورټ په وجه. 3% له کمپيوټره د غلطي ګټې پورته کولو په وجه. 2% د over clocking په وجه. بايد ووايم که کمپيوټر ته نژدې د برېښنا د عمومي تار شارټي منځ ته راشي هغه کمپيوټرونه چې نوموړې سيمې ته نژدې پراته وي که روښان وي يا بند وي هارډ ډيسک يې  له معلوماتو (Data) څخه خالي کېږي آن تر دې بريده چې Partition  يې هم له منځه ځي.
د Touchscreen تاریخچه لمړني تشریحات یې په 1965م کې (EA.Johnson) لخوا ورکړل شول. بیا په 1967م کې دغه تشریحات په انځوریز ډول او د ګراف په ډول وړاندې شول. له دې وروسته (Bent Stumpe) او اورسره نور انجینران چې د (CERN) کمپنی کې يې کار کاوو. د دې کمپنی لخوا په 1973 م کال کې یو روښانه (transparent) touchscreen يې جوړ کړ. په 1982م کال کې د یو امریکایي مخترع (G. Samuel Hurst) لخوا Resistive touchscreen جوړ شو. له دې وروسته د (light pen ) ټیکنالوجي منځته راغله چې یو استعمالونکې کولای شوای چې د یو Screen پرمخ د یوې نقطې یا یوې menu ته په ډیر اسانی سره اشاره وکړي. چې یو استعمالونکي (user) لپاره دا ډیر په زړه پوري ده. وروسته بیا د (HP-150)کمپنی لخوا تر ټولو پخوانی ( Touchscreen computer ) جوړ شو لدې وروسته ځینونورو کمپنویو هم مختلف (touchscreen devices ) جوړ کړل. په 1982م کال کې Toronto's University د تحقیق ګروپ لومړنی   (human-input multi-touch) سیستم جوړ کړ. په دې کې ډیره نازکه ښیښیي تخته استعمال کړه او د ښيښیي تختې شاته يې یوه کېمره ځای په ځای کړه. لدې وروسته د دې ګروپ لخوا نور Touchscreen devices جوړ شول. په 1993م کال کې د IBM کمپنی لخوا لومړنی Touchscreen phone بازار ته وړاندې شو. د Touchscreen  د جوړولو ټیکنالوجي (Technology ) د touchscreen ټیکنالوجي  ډیر ډولونه لري چې مختلفې طریقې پکې کارول شوي دي له هغو ډولونو څخه يې دوه ډولونه څېړو. Resistive د ریزیسټیو touchscreen تخته (panel ,screen) له څو پوړونو (layers) څخه ترتیب شوي ده ، مهمه پکې دا ده چې دا تخته (screen) ډیر  نرۍ (thin) ده او پوړونه (layers) يې  برقي رڼا د ډیری کمې فاصلې په واسطه سره بیل کړي دي. یعنې د هر پوړ مخ د بل پوړ له مخ څخه یو څه لرې وي. او دې مخې پوړ(layer) چې (screen) ورته هم وايې د نورو پوړونو (layers) لپاره د پوښ په ډول دي .او دا پوړ (layer) ډیر مقاومتي وي زر نه خرابیږي .داخلي پوړ (layer internal) نورو پوړونو ته رابطه (connections) ورکوي. نو د دې لپاره یو (layer) ته برق ورکول کېږي تر څو نورو (layers) لیرونه فعاله کړي. کله چې موږ ( screen) د ګوتې یا د کوم بل شي په واسطه باندی زور کړو نو ټول لیرونه په خپل منځ کې په همدې نقطه کې سره لګیږي (connect)کېږي. نو په دې وخت کې په(screen) کې یو برقي دوران صورت نسي چې په یو وخت کې يو دوران تر سره کېږي او په تیزی سره په ټولو لیرونو کې د (switching ) عملیه صورت نیسي.او لمس(touch) شوی ځای لوستل(Read) کېږي. یعنې خپل کار سرته رسوي. داسې سکرینونه په لویو هوټلونو کې او لویو هسپتالونو کې استعمالېږي. ګټه یې داده چې ډیر ارزانه ده اوتاوان يې داده چي په تیره شي سره (touch) شي نو خرابیږي.
Surface acoustic wave دا (touchscreens) د صوتي موجونو(څپو) له مخې جوړشوی دی. په دې سکرینونو کې د هغو صوتي موجونو (څپو) ټیکنالوجي استعمال شوې چې د اهتزاز فریکونسي يې له 20000 څخه پورته وي (Ultrasonic waves) ورته وايي. کله چې موږ دا سکرین په کوم ځای کې لمس(touch) کړو نو په هغه ځای کې دا څپې (موجونه) جذبیږي. نو په سکرین کې یو بد لون رامنځته کېږي او ددې بدلون په وجه دا ځای په نښه کېږي. اودا معلومات د عملیې (process) لپاره اداره کونکي (controller) لېږل کېږي.او هغه د لمس (touch) عملیه تر سره کوي. او باندنی څپې (out waves) د هغو موادو په واسطه سره له منځه ځي چې د سکرین په مخکې استعمال شوي وي. د touchscreen نور ډولونه Capacitive, Surface Capacitance Projected capacitance Self-capacitance Infrared acrylic projection     Dispersive signal technology Optical imaging , Dispersive signal technology Acoustic pulse recognition, Construction
ماخذونه www.Larawbar.com   آغامحمد حیدر لیکنه
[1] W. Stallings, Cryptography and Network Security: Principles and Practices, 3rd edition, Prentice Hall, NJ, 2003. http://www.robertgraham.com/pubs/network-intrusion-detection.html http://online.securityfocus.com/infocus/1527 www.benawa.com ډاکټر ثواب الدین مخکښ لیکنه www.benawa.com عبدالحلیم يوسفزی لیکنه http://rapidshare.com/files/197883873/nod32-offline-20090213.rar http://www.softpedia.com/progDownload/NOD-Download-4492.html www.HowStuffWorks%20%20How%20Computer%20Viruses%20Work%20.htm www.What%20is%20Computer%20Virus%20.htm http://www.cert.org www.benawa online Pashto worldd.com Why is the computer security important? www.Badon.com www.tolafghan.com
مېخي ليکدود
مېخي ليکدود یو ډول ليکدود وو چې په پخوانی زمانی کې د رسمی یادښتتونو لپاره ورڅخه کار اخيستل کیده. د ميخي ليکدود څخه په ځانگړی ډول پهسومېر، بابل او ایران ( پارسا ) کې کار اخيستل کیده. په دی وخت کې مېخي ليکدود او هیروغلیف ( پخوانی مصر ) تر ټولو مهم توری ول.
تاریخ
په پخوانی زمانی کې ( ۳۰۰۰ زېږيز کال مخکی ) په منځنی ختیځ کې د پاچا کارمندانو دغه توری د تجارتی او رسمی یادښتونو لپاره کارول. په دی وخت کې لیکونکی عصری قلمونه او کاغذ نه لرل او د دی لپاره د نی په مرسته په خټین تختی کې لیکل کېدل. په تر ټولو پخوانو متنونو کې کاتبانو انځورونه نقاشی کول. مگر نقاشی کول د هر کاتب لپاره اسانه نه وو او د دی لپاره کاتبانو د لیک څخه کار اخيستل پیل کړل. هغه توری په اوس وخت کې د ميخي ليکدود په نوم یادېږی. تر ټولو پخوانی متن د ميخي ليکدود په مرسته چې په سومېر کې د ۳۰۰۰ زېږيز کال مخکی ولیکل شو.
لیکونکی
په پخوانی زمانی کې پهسومېر کې لیکونکی ډېر محترم انسانان ول. هر لیکونکی مخبور ؤ مدرسی ته ولاړ سی چې پکې مېخی لېکنه او د خټین تختی جوړول زده کړی. تر ټولو بریالی لیکونکی کولای شول د پاچا کاکونکی واوسی. دسومېر ژبه، د عکدی ژبه، د ایلام ژبه، دبابل ژبه، د ختوش ژبه او پارسی تر ټولو مشهوری ژبې دی چې د میخی تورو څخه یی کار اخيستل.
د هېتی ژبه
د هېتیانو پاچایی د ۱۷ پېړۍ څخه تر ۱۳ زېږيز مخکی پېړۍ پوری یوه پاچایی وه چې په ترکیه کې پرته وه. په ۱۹۰۶ کال کې په ترکیه کې د خاتوشا پایتخت کشف شو. د پاچا په ماڼی کې یو ارشیف وو چې پکې لس زره خټی تختی ولی. د هېتی لیکونکو په خپل متنونو کې د بابل او سومېر کلمو څخه کار واخيستل او د دی په سبب د هېتی ژبه د ژبپوهانو لخوا ترجمه کېدلای شوه. د ختوش لیکونکو د میجی لیک او هېروگلیف څخه په متنونو کې کار اخيستل.
لرغونې پاړسي
پاړسی یو ژبه وه چې د هخامنشیانو په پاچایی کې په هغه خبری کېدلی. د هخامنشی لیکونکو د ميخي ليکدود څخه په متنونو کې کار اخيستل. د هخامنشی لیک څخه داریوش ۱ د دوره څخه تر اردشیر ۳ تر دورې پورې کار واخيستل شو. د هخامنشی لیکونکو د هخامنشی د لیک څخه پر ماڼیو او د یادگادونو د سینگار د پاره کار اخیسته. په اوس وخت کې د هخامنشیانو ډېر یادگارونه چې په بیستون، تخت جمشید او گنج نامه کې پراته دی لرو. هغه یادگارونه د داریوش ۱ لخوا جوړ شول. مامورانو په پخوانۍ ایران کې هم د رسمی یادښتونو لپاره د ایلام او بابل د ژبو څخه کار اخيستل. د هخامنشی لیک ۳۶ توری لری چې پکې ۳ غږېز توری دی. هغه لیک پنځه خاص علامی چې خدای، اهورامازدا ( د خدای نوم )، پاچا، خاوره، وطن معنی ورکوی.
وېشنيزه:لیک وېشنيزه:ژبنيز ليکدودونه
ډورن بورېس اندرېويچ
ډورن بورېس اندرېويچ (په روسي: Дорн Борис Андреевич) يو روسی ژبپوه او ختيځپوه و.
وېشنيزه: روسي ختيځپوهان
تاج بېگ ماڼۍ
تاج بېگ ماڼۍ د افغانستان له دولتي ماڼو څخه يوه ماڼۍ ده.
27 فبروري
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
زيارت ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د بلوچستان ولسوالۍ، پاکستان وېشنيزه:بلوچستان (پاکستان)
ميخانيک
ميخانيک (يوناني: μηχανική) د فزيک او رياضياتو هغه برخه ده، چې د فزيکي شيانو له حرکت سره اړيکه لري، په زيات مشخص ډول د قوې، مادې او حرکت تر منځ اړيکو سره سروکار لري. په شيانو باندې واردې شوې قوې د بې ځايه کېدنې يا د خپل چاپيريال اړوند د يو شي د موقعيت لامل کېږي. د فزيک دا څانګه په لرغوني يونان کې د ارستو او ارشيميدس (Archimedes) په ليکنو کې خپله مبدا لري. د معاصرې دورې د لومړيو په جريان کې د ګاليله (Galileo)، کيپلر (Kepler) او نيوټن (Newton) په شان ځينې پوهانو د هغه څه بنسټ کېښود، چې اوس د لرغوني يا پخواني ميخانيک په نوم پېژندل کېږي. دا د پخواني يا لرغوني فزيک هغه څانګه ده، چې له هغو عناصرو يا برخو سره سروکار لري، چې يا په ساکن حالت کې دي او يا د نور د سرعت په پرتله په شتابونو کې په اړين ډول لږ حرکت کوي. دا همدارنګه د ساينس د هغې څانګې په توګه تعريف کېدای شي، چې په بدن باندې د قوو له حرکت سره سروکار لري؛ نه د کوانټم (د انرژي واحد، کميت) په ساحه کې.
د لرغوني يونان او روم عصر
د لرغوني روم او مصر په عصر کې د ميخانيک نظريه د ارستو ميخانيک و. په دې دود کې يوه وروستۍ اختراع هېپارکس (Hipparchus) دی.
منځنی عصر
په منځنيو پېړيو کې د ارستو نظريې د ځينو څېرو په مټ نقد او مشخص شوې، چې پيل يې په ۶ پېړۍ کې له جان فېلوپونس (John Philoponus) سره و. يوه مرکزي ستونزه د مقذوفي حرکت (projectile motion) و، چې د هېپپارکس (Hipparchus) او فېلوپونس (Philoponus) له خوا تر بحث لاندې ونیول شوه.
افغان مسلمان علامه، ابن سينا (Ibn Sīnā) د شفا کتاب (The Book of Healing (1020)) کې خپله د حرکت نظريه خپره کړه. نوموړي وويل چې يو محرک د غورځوونکي په مټ يو توغندي ته رسول شوی دی او دې ته يې د ټينګار په توګه وکتل چې د دې د تيت او پرک کولو لپاره لکه د هوا مقاومت د بېرونۍ قوو غوښتنه کوي. ابن سينا د قوې او ميلان (چې mayl ورته وايي)  تر منځ توپير وکړ او پر دې یې بحث کړ، چې کله جسم يا شی د خپل طبيعي حرکت پر وړاندې موقعيت ولري، نو mayl تر لاسه کوي يا يې تر لاسه کړی. نو نوموړی دې پايلې ته ورسېده چې، د حرکت دوام د هغه له ميلان سره ملګری دی، چې جسم يا شی ته انتقال شوی دی او ذکر شوی شی به تر هغې د حرکت په حال کې وي؛ تر څو چې mayl مصرف شي. هغې همدارنګه ادعا وکړه چې په خلا (تشیال) کې يو توغندی به تر هغې ونه درېږي، تر څو چې عمل پرې ونه شي. د حرکت دا مفهوم د نيوټن د حرکت له لومړي قانون inertia سره ثابت دی، چې له مخې يې يو متحرک شی به تر هغې د حرکت په حال کې وي، تر څو چې د يوې بهرنۍ قوې په مټ پرې عمل نه وي شوی. دا نظريه چې د ارستو له نظر څخه توپير لري، په وروستيو کې د «حرکت قوه يا محرک» (impetus) په توګه د جان بوراېډن (John Buridan) له خوا تشرېح شوه. جان بوراېډن د ابن سينا د «شفا کتاب» نه اغېزمن شوی و.
د يوې ثابتې (ورته) قوې اړوند د يو جسم په پوښتنه باندې، د ۱۲ پېړۍ يهودي عرب عالم هيبت الله ابوالابرکات البغدادي (Hibat Allah Abu'l-Barakat al-Baghdaadi)، چې د عراق د بغداد ښار په ناتانيل سيمه کې زېږېدلی دی وويل، چې ثابته قوه ثابته چټکتيا څرګندوي. د شلومو پاينس (Shlomo Pines) په اند د البغدادي د حرکت نظريه د ارستو د بنسټيز ډيناميک قانون [يانې دا چې يوه ثابته قوه يو ورته حرکت توليدوي] دا يوه تر ټولو پخوانۍ نفې وه] [او په همدې ډول] دا لرغوني ميخانيک د بنسټيز قانون په مبهم ډول کې يوه توقع ده [يانې دا چې يوه وارده شوې قوه په متداوم ډول چټکتيا توليدوي].
د ۱۴ پېړۍ فرانسوي کشيش جين بوراېډن (Jean Buridan)، چې د ابن سينا او البغدادي غوندې د لومړنيو ليکوالانو څخه اغېزمن شوی و؛ د حرکت قوې يانې محرک نظريه يې رامنځته کړه، چې وروسته يې د inertia، چټکتيا، شتاب او د هغې قوې معاصرو نظريو ته وده وکړه، چې يو متحرک جسم يې د حرکت او وزن له مخې لري. دا او نور کارونه په ۱۴ پېړۍ په انګلستان کې د اکسفورډ محاسبينو لکه توماس براډوارډېن (Thomas Bradwardine) په مټ لا پر مخ ولاړل. توماس د لوېدونکو جسمونو له مخې ګڼ قوانين رامنځته کړل. هغه مفهوم چې د يو جسم اصلي ځانګړنې په ورته ډول شتابي حرکت دی (لکه  لوېدونکو جسمونو)، د ۱۴ پېړۍ د اکسفورډ محاسبينو په مټ رامنځته شو.
د معاصرې دورې لومړي وختونه
د معاصرې دورې دوه مرکزي څېرې ګاليله او اسحاق نيوټن دي. د ګاليله د ميخانيک وروستۍ وينا په ځانګړي ډول د لوېدونکو جسمونو، د نوموړي دوه نوي علوم (Two New Sciences (1638)) دي. نيوټن په ۱۶۸۷ (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) د ميخانيک لپاره يو تفصيلي رياضيکي دليل چمتو کړ، چې د احصائیې نوي رامنځته شوې رياضي نه ګټه اخلي او د نيوټن د ميخانيک بنسټ جوړوي.
معاصره دوره
په ميخانيک کې دوه مهم معاصر پرمختګونه يو د انشټاين عمومي نسبيت او بل د کوانټم ميخانيک دی، چې دواړه په شلمې پېړۍ کې د ۱۹ پېړۍ د لومړيو وختونو د يوې برخې پر بنسټ وو. په معاصر کميتي ميخانيک کې پرمختګ په ځانګړي ډول د ارتجاعيت، د پلاستيکيت يانې د کش کېدو وړتيا درلودونکې ماده، مايع يا ګاز حرکت، برېښنايي حرکت او د بدلېدونکي يا بې بڼې رسنۍ حرارتي حرکتونه د شلمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې پيل شول.
د ميخانيکي جسمونو ډولونه
د جسم (Body) اکثريت کارېدلې اصطلاح د عناصر يا برخو، توغنديزو شيانو، فضايي کښتۍ، ستورو، د ماشين الاتو د برخو، د جامداتو د برخو، د مايع يا ګاز د برخو او داسې نورو شيانو يوې پراخه ډلبندۍ ته اړتيا لري.
که نه جسمونه کېدای شي نيمه کلک لکه ارتجاعي يا ناکلک لکه: مايع يا ګاز وي. دا موضوعګانې د څېړنې پخوانی او کوانټم وېش دواړه لري.
د بېلګې په ډول: د يوې فضايي کښتۍ حرکت د هغې د مدار او سلوک يا څرخ په نظر کې نيولو سره، د پخواني ميخانيک د نسبيتي نظريې په مټ تشرېح شوی دی، په داسې حال کې چې د يوې اتومې هستې ورته يا د مقايسې وړ حرکتونه د کوانټم ميخانيک په مټ تشرېح شوي دي.
فرعي څانګې
په ياد ولرئ چې د ډګرونو نظریه (theory of fields) هم شته، چې په فزيک کې يوه بېله څانګه رامنځته کوي او د ميخانيک او د ميخانيک له پخوانيو او کوانټم برخو څخه د بېلې برخې په توګه په پام کې نيول کېږي. مګر په ريښتيني عمل کې په ميخانيک او برخو پورې يې تړلي موضوعات يو له بل سره خورا نږدې تړلي دي. ځکه خو د بېلګې په ډول: هغه قوې چې په عناصرو عمل کوي په مکرر ډول له برخو (برېښنايي جاذبې يا جاذبې قوې) څخه په لاس راغلي دي او عناصر د يوې سرچينې په توګه د عمل کولو په مټ برخې (fields) توليدوي. په حقيقت کې په کوانټم ميخانيک کې عناصر په خپله برخې (fields) دي، لکه څرنګه چې په تيوريکي ډول د څپې دندې (wave function) په مټ تشرېح شو.
ابن رشد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" ابن رشد (په عربي کې یې بشپړ نوم: أبو الوليد محمد ابن احمد ابن رشد، په رومي ژبه: Abū l-Walīd Muḥammad Ibn ʾAḥmad Ibn Rušd؛ د ۱۱۲۶ د اپریل ۱۴مه – د ۱۱۹۸ ز د د سمبر ۱۱مه) چې په لاتیني تورو Averroes (انګلیسي: /əˈvɛroʊiːz/) پېژندل کېږي، یو مسلمان اندلسی بحرالعلوم او فقیه و چې د فلسفې، الهیاتو، طب، ستورپوهنې، فزیک، ارواپوهنې، ریاضي، اسلامي فقهې او قانون او ژبپوهنې په شمول یې د زیاتو موضوعاتو په اړه لیکل کړي دي. نوموړی تر ۱۰۰ د زیاتو کتابونو او رسالو لیکوال و او په ​​فلسفي آثارو کې یې د ارستوپه اړه ډېرې تبصرې شاملې دي، چې له امله یې نوموړی په ​​​​لویدیځه نړۍ کې د مبصر او د عقلیت یا عقل‌پالنې د پلار په توګه پېژندل شوی دی. ابن رشد د الموحدینو د خلافت (Almohad Caliphate) په دولت کې، د مشر قاضي یا مفتي  او د محکمې د معالج (court physician) په توګه هم دنده ترسره کړې.
ابن رشد د ارستو د نظریاتو سرسخت پلوی و. هغه هڅه وکړه چې د ارستو اصلي تعلیمات او لارښوونې بېرته راژوندۍ کړي او د الفارابي او ابن سینا په څېر پخوانیو مسلمانو مفکرینو له نوو-اپلاتوني (Neoplatonist) تمایلاتو سره یې مخالفت وکړ. هغه د الغزالي په څېر اشاعره پوهانو د تنقید پرضد د فلسفې د پیروۍ دفاع وکړه. ابن رشد استدلال وکړ چې:  فلسفه په اسلام کې جواز لري او ان د مشخصو غوره کسانو(نخبه ګانو) ترمنځ اجباري او لازمي ګڼل کېږي. هغه استدلال وکړ چې: مقدس متون که د عقل یا منطق او فلسفې له مخې ترلاسه شوو او له پایلو سره په ټکر کې وي، نو باید باید په تمثیلي توګه تشرېح او تفسیر شي. په اسلامي فقه کې يې د مذهبونو ترمنځ د اختلاف او د هغو اصولو په اړه چې د اختلاف لامل شوي دي، (بداية المجتهد) كتاب ليکلی دی. په طب کې بيا هغه د مغزي سکتې د یوې نوې تیوري وړاندیز وکړ، د لومړي ځل لپاره یې د پارکینسن یا د اندامونو د لړزې ناروغۍ نښې نښانې بیان کړې او ښایي لومړی کس و، چې د سترګې د یوې برخې په توګه یې د سترګې شبکیه؛ ریټینا (retina)، چې د رڼا د تشخیص مسؤلیت لري، معرفي کړه. د هغه طبي کتاب( الكليات في الطب) چې لاتیني ژبې ته ژباړل شوی او د کولیګیټ (Colliget) په نوم یادېږي، د پېړیو پېړیو لپاره په اروپا کې یو درسي کتاب و.
په اسلامي نړۍ کې د هغه میراث د جغرافیایي او فکري دلایلو له امله ډېر نه و. په لویدیځ کې بیا ابن رشد د ارستو په اړه د خپلو پراخو تبصرو او تفسیرونو له امله شهرت موندلی، چې ډېری یې لاتیني او عبري ژبو ته ژباړل شوي دي. د هغه د آثارو ژباړې د ارستو او یوناني مفکرینو په اړه د لویدیځې اروپا لېوالتیا بېرته راژوندۍ کړه، د څېړنو او مطالعې هغه ډګر چې د روم د سترواکۍ له سقوط وروسته په پراخه کچه هېر شوی او پرېښودل شوی و. د هغه افکار په لاتیني عیسویت کې د مناقشو او اختلافاتو لامل هم شول او د هغه د لیکنو پربنسټ یې د ابن رشدیزم (Averroism) په نوم یو فلسفي خوځښت رامنځته کړ. د هغه د عقل د یووالي (unity of the intellect) نظریه، چې وایي ټول انسانان یو شان عقل لري، په لویدیځ کې یوه له خورا مشهورو او جنجالي ابن رشدي نظریاتو نه وه. د هغه آثار په ۱۲۷۰ز او ۱۲۷۷ز کلونو کې د کاتولیکې کلیسا له خوا وغندل شول. که څه هم لاتیني ابن رشدیزم د توماس اکیناس (Thomas Aquinas) لوري د غندنې او پر له پسې نیوکې له امله کمزوری او پیکه شو، خو بیا یې هم تر شپاړسمې پیړۍ پورې د پیروانو جلبولو دوام درلود.
د ژوند لومړني پړاوونه او زده‌کړې
محمد بن احمد بن محمد ابن رشد د ۱۱۲۶ز کال د اپریل پر ۱۴مه (۵۲۰ هـ ق) په قرطبه کې زېږېدلی دی. د هغه کورنۍ په دغه ښار کې د عامه خدماتو په ځانګړې توګه په حقوقي او مذهبي ډګرونو کې مشهوره وه. د هغه نيکه ابو الوليد محمد (مړ ۱۱۲۶ز) د قرطبې مشر قاضي یا مفتي او د المرابطینو تر واکمنۍ لاندې د قرطبې د ستر جومات امام و. د هغه پلار ابو القاسم احمد د هغه د نيکه په څېر مشهور نه و، مګر بیا هم تر هغه وخته چې الموحدین په ۱۱۴۶ز کې د المرابطینو ځایناستي شول، نوموړی دغلته مشر قاضي و.
د نوموړي د روایتي ژوند لیکونکو په وینا: ابن رشد "عالي" زده‌کړې لرلې. هغه د خپلې زده‌کړې په حدیث (د اسلام د پیغمبر حضرت محمد صلی الله علیه وسلم روایات)، فقهې، طب او الهیاتو کې پیل کړي. مالکي فقه يې له الحافظ ابو محمد ابن رزق نه ولوستله او د حديثو زده کړه یې د خپل نيکه له شاګرد ابن بشکوال نه وکړه. د هغه پلار هم هغه ته د فقهې زده کړه ورکړه، چې په کې د امام مالک د ستر اثر الموطا زده کړه شاملېږي او ابن رشد دغه اثر حفظ کړ. هغه له ابوجعفر جریم التجیل نه طبي زده کړې وکړې، چې ښایي فلسفه یې هم ورته تدریس کړې وي. هغه د فیلسوف ابن باجه (د ایومپیس په نوم هم پېژندل شوی) په آثارو هم پوهیده او ښایي هغه یې په ​​شخصي توګه پېژانده یا یې ځانګړې زده کړې ورکړې وي. هغه د هسپانیا په ​​سویل (Seville) ښار کې د فیلسوفانو، طبیبانو او شاعرانو په هغه غونډه کې هم ګډون درلود، چې په کې مشهور فیلسوفان ابن طفیل او ابن زهر او راتلونکي خلیفه ابو یوسف یعقوب هم ګډون درلود. هغه( د ​​اشعریه مکتب) د کلام پوهه هم زده کړه، چې وروسته یې بیا د ژوند په اوږدو کې نیوکې هم پرې وکړې. د هغه د ۱۳مې پېړۍ بیوګرافي لیکونکي ابن الأبار وايي چې: هغه د حدیث په پرتله د قوانینو او د هغه د اصولو له مطالعې سره ډېره علاقه لرله او هغه په ​​ځانګړې توګه په خلاف (په اسلامي فقه کې اختلافاتو) کې خورا برلاسی او تکړه و. ابن الأبار د لرغونو علومو په برخه کې د هغه د لېوالتیا یادونه کړې، چې ښایي اشاره یې یوناني فلسفې او علومو ته وي.
آثار
ابن رشد یو تکړه لیکوال و او د فخري په وینا د هغه آثار په ختیځ کې تر هغه وړاندې نورو پوهانو د آثارو په پرتله "ډېر ډول ډول مضامین تر پوښښ لاندې لري" لکه: فلسفه، طب، فقه یا هم حقوقي تیوري او ژبپوهنه. د هغه زیاتره لیکنې د ارستو د آثارو په اړه تبصرې یا فارافریزونه او تفسیرونه وو چې ؛ په ځانګړې توګه اوږده لیکنې یې، زیاتره د هغه اصلي افکار رانغاړي. د فرانسوي لیکوال ارنسټ رینان په وینا: ابن رشد لږ تر لږه ۶۷ اصلي آثار لیکلي دي، چې ۲۸ یې په فلسفه، ۲۰ یې په طب، ۸ یې په قانون، ۵ یې په الهیاتو او ۴ یې په ګرامر کې دي او دغه راز، د ارستو د ډېرو آثارو په اړه او د اپلاتون د (جمهوری)ت نومي کتاب په اړه د هغه تبصرې د یادولو وړ دي. په عربي کې د ابن رشد ډېری آثار ژوندي پاتې نه شول، مګر عبري یا لاتیني ژبو ته شوې ژباړې یې شته دي. د بېلګې په توګه: د ارستو په اړه د هغه له اوږدو تبصرو نه، یوازې "د عربي نسخو یوه کوچنۍ برخه پاتې ده".
د دین او فلسفې ترمنځ اړیکه
د ابن رشد د ژوند په اوږدو کې، فلسفه د سني اسلامي دودونو تر برید لاندې راغله، په ځانګړې توګه د عنعنوي مکتبونو: لکه: حنبلیت او اشعریه مکتبونو له لوري. په مشخصه توګه، اشاعره عالم الغزالي (۱۰۵۸-۱۱۱۱ز) د فیلسوفانو بې اتفاقي او تناقض (تهافت الفلاسفة) په نامه کتاب ولیکه، چې په اسلامي نړۍ کې د نوي اپلاتوني (Neoplatonic) فلسفې دود او په ځانګړې توګه د ابن سینا د آثارو پرضد یو ځپونکی او اغېزناک نقد و. د نورو پوهانو ترمنځ، الغزالي فیلسوفان پر اسلام د باور پر نه لرلو تورن کړل او هڅه یې وکړه چې، د منطقي دلیلونو په کارولو سره د فیلسوفانو تعالیم او لارښوونې غلطې ثابتې کړي.