cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- تر اوسه)
په ۲۰۰۱ز کال کې د سپتمبر د يوولسمې له بريدونو وروسته، د متحده ايالاتو د هغه مهال ولسمشر جورج ډبليو. بوش له طالبانو، چې هغه مهال يې پر افغانستان بالفعل واکمني کوله، وغوښتل چې دوی ته اسامه بن لادن وسپاري، څوک چې د يادو بريدونو متفکر مغز و او تر هغه وخته يې په افغانستان کې په ازادانه ډول فعاليت کاوه. دې غوښتنې ته د طالبانو له خوا د رد ځواب ورکولو پر هېواد يرغل ته لاره هواره کړه؛ طالبان او دهغوی ايتلافي ډله القاعده تر ډېره بريده مات شول او له سترو ګڼ مېشتو مرکزونو څخه د امريکا په مشرۍ او د شمالي ايتلاف د ځواکونو له خوا و ايستل شول. که څه هم پاکستان ته د تېښتې له امله دوی ونه توانیدل چې بن لادن ومومي، متحده ايالات او له څلويښتو څخه د زياتو هېوادونو ايتلاف (د ناټو د ټولو غړو په ګډون) په افغانستان کې پاتې شو، د ملګرو ملتونو څخه تاييد شوی امنيتي ماموريت يې رامنځ ته کړ چې د نړيوال امنيتي ملاتړ ځواک (ايساف) په نوم پېژندل کېده، تر څو په هېواد کې نوې ديموکراتيکه واکمني پياوړې کړي او واک ته د طالبانو او القاعده د بيا راګرځېدو مخه ونيسي. د بن په کنفرانس کې نوي افغان لنډ مهالو چارواکو (چې ډېری يې له شمالي ټلوالې څخه و) حامد کرزی د نوې لنډمهالې ادارې د مشرتابه لپاره وټاکه. د طالبانو له ايستلو وروسته په ټول هېواد کې د بيا رغونې هڅې هم پيل شوې.
طالبان د ملا عمر په مشری بيا منظم شول او په ۲۰۰۳ز کال کې يې د نوي افغان حکومت پر ضد د بغاوت اعلان وکړ. د طالبانو او نورو ډلو باغيانو يوه نا برابره جګړه پیل کړه، په دې توګه چې په کليوالو سيمو کې يې چريکي بريدونه کول او کمينونه يې نيول، په ښاري اهدافو يې ځانمرګي بريدونه کول، د ايتلافي ځواکونو پر لور تلونکي کسان يې وژل او د هغوی له مرستندويانو يې غچ اخيست. تاوتريخوالی تر دې بريده چټک شو چې په ۲۰۰۷ز کال کې طالبانو د افغانستان ډېرې سيمې بېرته نيولې وې. ايساف د باغيانو پر ضد د عملياتو په موخه د سرتېرو په زياتولو سره غبرګون وښود تر څو کلي «تصفيه او بېرته ونيسي»، د سرتېرو د زياتوالي وضعيت په ۲۰۱۱ز کال کې خپل اوج ته ورسېد په داسې حال کې چې نږدې ۱۴۰،۰۰۰ بهرنيو سرتېرو د ايساف او متحده ايالاتو تر قوماندانۍ لاندې په افغانستان کې عمليات کول.
په ۲۰۱۱ز کال کې د اسامه بن لادن تر وژل کېدو وروسته (څوک چې د جګړې اصلي لامل و)، د ناټو اتحاد مشرانو د ځواکونو د ايستلو لپاره د انخلاء تګلاره پيل کړه. د ۲۰۱۴ز کال د ديسمبر په اته ويشتمه نېټه، ناټو په رسمي ډول په افغانستان کې د ايساف جګړه یيز ماموريت پای ته ورساوه او په رسمي ډول يې افغان دولت ته امنيتي مسئوليتونه وسپارل. په داسې حال کې چې له پوځي لارو د طالبانو په له منځه وړلو نه و توانيدلي، ايتلافي ځواکونو او په جلا ډول د ولسمشر اشرف غني حکومت ديپلوماسۍ ته مخه کړه، تر څو دا جګړه پای ته ورسوي. دا هڅې د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په مياشت کې هغه مهال پای ته ورسېدې کله چې متحده ايالاتو او طالبانو په دوحه کې د سولې يوه مشروطه معامله لاسليک کړه، په کوم تړون کې چې غوښتنه کېده چې د متحده ايالاتو سرتېري به د ۲۰۲۱ز کال د اپريل په مياشت کې له افغانستانه وځي. په مقابل کې طالبانو ژمنه وکړه چې د هرې هغې ډلې مخه به نيسي چې په راتلونکي کې د افغانستان له خاورې څخه پر متحده ايالاتو يا د هغې په ايتلافيانو بريد کوي. افغان دولت د دې معاملې برخه نه و او د بنديانو د خوشې کولو په برخه کې يې د دې تړون شرايط رد کړل.
د متحده ايالاتو د انخلاء ټاکل شوې نېټه د اګست تر يودېرشمې وغځول شوه. د لومړي ضرب الاجل له پای ته رسېدو وروسته او په داسې حال کې چې د سرتېرو انخلاء روانه وه، طالبانو د دوبي په اوږدو کې پراخ بريدونه وکړل او له دې لارې يې د افغانستان ډېره برخه ونيوله، په پايله کې يې د ۲۰۲۱ز کال د اګست مياشتې په پنځلسمه نېټه کابل هم ونیو. په همدې ورځ د افغانستان ولسمشر اشرف غني له هېواده وتښتېد؛ طالبانو د بريا او جګړې د پای ته رسېدو اعلان وکړ. د طالبانو د واکمنۍ بيا پر ځای کېدل د متحده ايالاتو له خوا تاييد شو او د اګست په دېرشمه نېټه وروستۍ امريکايي پوځي الوتکې افغانستان تر شا پرېښود، په دې توګه په افغانستان کې د لویدیځ نږدې شل کلن پوځي شتون پای ته ورسېد.
نومونه
دې جګړې ته له ۲۰۰۱ز کال څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې د افغانستان د جګړې نوم ورکړل شوی دی، تر څو يې له نورو جګړو څخه توپير وشي، په ځانګړي ډول د شوروي-افغان جګړې څخه. د لویدیځ له انده دا جګړه وېشل شوې ده، له ۲۰۰۱ز څخه تر ۲۰۱۴ز کال پورې (د ايساف ماموريت) و، دا هغه مهال و کله چې ډېر جګړه ايز عمليات د ايتلافي ځواکونو له خوا تر سره کېدل، دوهمه برخه يې له ۲۰۱۵ز کال څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې ده، کله چې افغان وسله والو ځواکونو د جګړې ډېره برخه په غاړه واخسته. له ۲۰۰۱ز کال څخه تر ۲۰۱۴ز کال پورې دې جګړې ته د متحده ايالاتو له خوا د «د دايمي ازادۍ عمليات» شفري نوم ورکړل شوی و،  او له ۲۰۱۵ز څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې دې ماموريت ته د ازادۍ ساتلو عمليات نوم ورکړل شو. په ځينو هېوادونو کې دې جګړې ته په افغانستان کې د متحده ايالاتو د جګړې نوم ورکول کيږي. په افغانستان کې ورته په ډېرو ساده ټکو «افغانستان کې جګړه» (په دري ژبه کې جنگ در افغانستان او په پښتو کې د افغانستان جګړه) ويل کېږي.
د افغانستان د کورنۍ جګړې منشأ
په اسيا کې د افغانستان ستراتيژيک موقعيت ته په کتنې سره دا هېواد بيا بيا د ناکامو بريدونو موخه ګرځېدلی، دومره ډېر ځله تر برېدونو لاندې راغلی چې اوس ورته «د سترواکيو هدېره» ويل کېږي (خو دا په تېروتنې سره، ځکه چې تر اوسه پورې هيڅ کومه سترواکي د مستقیم يا اټکلي بريد په پايله کې نه ده نړېدلې). برتانيې يوه پېړۍ ولګوله چې دا هېواد ونيسي، له ۱۸۳۸ز کال يې پيل کړی و، خو ډېرې ناوړه پايلې يې درلودلې. په پايله کې برتانويان پوه شول چې دوی په مستقيم ډول دا هېواد نه شي نيولای او په ۱۸۷۹ز کال کې يې نيمه ګوډاګی حکومت هلته نصب کړ. افغانستان په ۱۹۱۹ز کال کې بيا خپلواکي تر لاسه کړه او له دې وروسته د يو سلطنت تر واکمنۍ لاندې و.
۱۶۳ (عدد)
۱۶۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۶۲ څخه  مخکي او د ۱۶۴ وروسته موجود دي.
د افغانستان جګړه (۲۰۰۱- تر اوسه)
د افغانستان د کورنۍ جګړې منشأ
په ۱۹۷۰ز کلونو کې د افغانستان سياسي نظم ړنګېدل پيل شول. لومړی محمد داود خان د ۱۹۷۳ز کال په جولای مياشت کې د يوې کودتا په پايله کې واک ونيو، په داسې حال کې چې سلطنت د استازي جمهوريت په پلوۍ راوپرزول شو. داود خان بيا د ۱۹۷۸ز کال په اپريل مياشت کې د غويي د انقلاب پر مهال ووژل شو، دا هغه کودتا وه چې په پايله کې يې کمونست «د افغانستان د خلکو ديموکراتيک ګوند» (PDPA) د حکومت واک په لاس کې واخيست او په دې توګه د څلوېښتو کلونو جګړه رامنځ ته شوه. خلق ګوند د سوسيال لور ته د تبديلۍ هڅه پيل کړه په دې ډول چې د کورنۍ په خوښه ودونه يې له منځه يوړل، د عوامو زده کړې ته يې وده ورکړه او د ځمکې د ملکيت قوانينو کې يې سمون راوست. دې چارې دوديز قبايلي نظم له منځه يوړ او په ټولو کليوالو سيمو کې يې مخالفتونه راوپارول. د خلق ګوند محدوديتونو او د زرګونو سياسي بنديانو اعدام له پرانيستي بغاوت سره مخ شو چې يو يې هم د ۱۹۷۹ز کال د هرات پاڅون و. خلق ګوند د ګوند په داخل کې د مشرتابه اختلافاتو له کبله هم وځپل شو او د ۱۹۷۹ز کال د سپتمبر په يوولسمه نېټه د داخلي کودتا له لارې په دې ډول اغېزمن شو، کله چې حفيظ الله امين نور محمد ترکی له څوکۍ لرې کړ. شوروي اتحاد د خلق ګوند کمزوري محسوس کړه، درې مياشتې وروسته يې بريد وکړ تر څو امين له څوکۍ راښکته کړي.
۱۶۳ (عدد)
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۶۳:
په کلینډر کې
۱۶۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۶۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
د امریکا متحده ایالت په ویتنام جګړه کې
د ویتنام په جګړه کې د متحده ایالاتو ښکېلتیا د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسیدو لږ وروسته په خورا محدود ظرفیت کې پیل شوه او د ۲۰کلونو په موده کې یې وده وکړه، د ۱۹۶۹ زکال په اپرېل کې په ویتنام کې ۵۴۳۰۰۰ امریکایي محاربوي سرتېري ځای پرځای شول. د متحده ایالاتو د ښکېلتیا په پایله کې له۳،۱ ملیون نه ډېر امریکایان په ویتنام کې ځای پر ځای شوي وو. په کور کې دې ښکېلتیا د مدني حقونو غورځنګ، د هیپي کلتور او د مشهور کلتور په پراخ بدلونونو کې مهم رول لوبولی دی.
په جنوبي ویتنام کې د متحده ایالاتو ښکېلتیا د فکتورونو له ترکیب نه رامینځته شوې: په ۱۹۵۰ زکال کې د جوزف سټالین او ماو زیډونګ ژمنه، چې د فرانسې د استعماري نیواک پروړاندې د هو چی مین او ویت مین د ګوریلا ځواکونو ملاتړ کوي ، په ارام سمندر کېله جاپان سره د متحده ایالاتو جګړه او کورني فشارونه، د چین د اصلي ټاټوبي له لاسه ورکولو او د کوریا د جګړې له بې پرې نتیجې پای ته رسېدو وروسته د کمونیزم پروړاندې عمل کول. متحده ایالات په پیل کې فرانسې ته د هر ډول مرستې چمتو کولو په وړاندې کلک و، چې د (WWII) نه مخکې استعماري امپراتورۍ ساتلو لپاره د فرانسې مبارزې ته وده ورکړي. په هر حال د سټالین او ماو له خوا په ۱۹۵۰ ز کال کې ویت مین ته د خپل ملاتړ وړاندیز د جګړې ډګر متحرک او جیو پولیټیکل ځانګړتیاله استعماري ځواک نه د خپلواکۍ لپاره له مبارزې نه د کمونیستي پراختیایيزم په وړاندې په یوه نړیواله جګړه بدله کړه. دا هغه وخت و، چې د ۱۹۵۰ ز کال په سپتمبر کې فرانسوي ځواکونو په اعتدال سره د امریکا ملاتړ پیل کړ.
تر ۲۰۲۰ ز کال پورې ریکارډونو راپور ورکړی، چې شخړې په ۱۹۷۳ ز کال کې د جنګي عملیاتو له رسمي پای ته رسېدنې مخکې امریکا د ۵۸۲۷۹ مرګ ژوبلې پایله درلوده. تر ۲۰۱۹ زکال پورې داسې اټکل شوی و، چې د ویتنام نږدې  ۶۱۰۰۰۰ تجربه کوونکي اوس هم ژوندي دي، چې دوی د ترهگرۍ په وړاندې د نړیوالې جگړې تر شا د ویتنام دویمه لویه ډله جوړوي.د جګړې تلپاتې اغېزې په زرګونو فلمونو، کتابونو او ویډیو ګانو کې لیدل کېدای شي، چې د جګړې مرکز دی.
روسي وسله وال ځواکونه
د روسیې د فدراسیون وسله وال ځواکونه، چې په معمول ډول د روسي وسله والو ځواکونو په توګه پېژندل کېږي، د روسیې پوځي ځواک جوړوي. دغه پوځ د ۲ میلیونو ریزرف پرسونل په لرلو او د هغو د فعال پرسونل له مخې د نړۍ پنځم لوی پوځ بلل کېږي. د دغه پوځ په څانګو کې ځمکني ځواکونه، سمندري ځواکونه او هوايي – فضايي ځواکونه؛ همدارنګه درې خپلواک وسله وال بنسټونه: د ستراتیژیکو توغندیو ځواکونه، په هوا کې الوتونکي ځواکونه او د ځانګړو عملیاتو ځواکونه شاملېږي. د روسیې د فدرال قانون له مخې، د روسیې وسله وال ځواکونه د فدرال امنیتي سرویس (FSB) د سرحدي ځواکونو، ملي ګارد، کورنیو چارو وزارت (MVD)، فدرال محافظتي سروېس (FSO)، د بهرنیو اطلاعاتو د سروېس (SVR)، د استخباراتو د عمومي ادارې (GRU) او د بېړني حالت د وزارت (EMERCOM) په خوا کې د روسیي دفاعي خدمتونه ترسره کوي. هغوی د روسیي د امنیت شورا تر مستقیم کنټرول لاندې دي.
تاریخچه
شوروي اتحاد په رسمي ډول د ۱۹۹۱ زکال د ډسمبر په ۲۵ مه وشیندل شو. راتلونکی کال د مشترک المنافع خپلواکو هېوادونو (CIS) د پوځ په توګه د پوځ د یوموټي کولو لپاره هڅې له ماتې سره مخامخ شوې. د وخت په تېرېدو سره په نویو خپلواکو شوو هېوادونو کې شته پوځي واحدونو، د خپلو نویو ملي دولتونو پر وړاندې د وفادارۍ لوړه وکړه، په داسې حال کې چې د نویو خپلواکو شوو دولتونو ترمنځ د یو لړ هوکړو له امله د هغو پوځي شتمنۍ له یو بل سره وویشل شوې.
د پخواني شوروي اتحاد د داخلي ځواکونو د لویې برخې او د KGB د سرحدي ځواکونو د مسئولیت اخیستلو سربېره د ۱۹۹۲ زکال د مارچ له میاشتې وړاندې د روسیې د نوي دولت یوازنی خپلواک دفاعي ګام د ملي ګارد بنسټ اېښودل و. تر ۱۹۹۵ زکال پورې پلان دا و چې د ۳۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰ تنه پرسونل لرونکې لږ تر لږه یوولس پوځي قل اردو ګانې جوړې شي چې په ټولیز ډول د ټولو د پرسونل شمېر له ۱۰۰۰۰۰ تنو زیات نه وي. په پام کې وه د ملي ګارد پوځي لوا ګانې په ۱۰ سیمو له دې ډلې په مسکو کې (درې لواګانې)، (دوه لواګانې) او یو شمېر نورې په یو شمېر نورو مهمو سیمو او ښارونو کې ځای پر ځای شي. د ۱۹۹۱ زکال د سپټمبر تر پایه په مسکو کې ملي ګارد نږدې ۱۵۰۰۰ سرتېري لرل چې ډېری له هغو د شوروي اتحاد د پخواني وسله وال پوځ غړي و. په پای کې ولسمشر یلتسن د روسي ګار د لنډ مهالي ځایګي اړوند فرمان صادر کړ، خو عملي نشو.
د ۱۹۹۱ زکال د ډسمبر میاشتې په ۲۱ مه نېټه د Belavezha هوکړې په لاسلیک، د نوې مشترک المنافع ټولګې غړو هېوادونو هغه پروتوکول لاسلیک کړ چې له مخې یې د هوايي پوځ مارشال یوګني شاپوشینکوف د ستراتیژیکو هستوي ځواکونو په ګډون د هغوی په قلمرونو کې د وسله والو ځواکونو د لنډ مهالي قوماندان او دفاع وزیر په توګه وټاکل شو. د ۱۹۹۲ زکال د فبروري په ۱۴ مه نېټه شاپوشینکوف په رسمي ډول د مشترک المنافع خپلواکو هېوادونو د وسله والو ځواکونو د اعلی سرقوماندان په توګه وټاکل شو.
د ۱۹۹۲ زکال په مۍ میاشت کې، ډګر جنرال پاول ګراچف د دفاع وزیر شو او د دغه چوکۍ په خپلولو سره هغه د روسیې د پوځ د لومړي جنرال په توګه وټاکل شو. د ۱۹۳۹ زکال په اګست یا دسمبر میاشت کې د CIS هېوادونو نظامي جوړښت د CIS هېوادونو د نظامي همکاریو په جوړښت واوښت چې خپل ټول واقعي نفوذ یې له لاسه ورکړ.
په راتلونکو څو کلونو کې، روسي ځواکونه له مرکزي او ختیځې اروپا او همدارنګه له شوروي اتحاد وروسته خپلواکو شوو هېوادونو ووتل. په داسې حال کې چې په ډېرو برخو کې پرشاتګ له کومې ستونزې پرته ترسره شو، خو یو شمېر روسي وسله وال ځواکونه په یو شمېر جنجالي سیمو لکه د کریمه په سواستوپل سمندري اډه، آبخازیا، سویلي اوسیتیا او ترانسنیستریا کې پاتې شول. د روسیې وسله وال ځواکونه په بهرنیو هېوادونو په ځانګړې توګه د پخواني شوروي په جمهوریتونو کې ګن شمېر اډې لري.
جوړښت
د روسیې د فدراسیون دفاع وزارت د وسله والو ځواکونو د اداري وجود په توګه فعالیت کوي. د شوروي اتحاد له مهاله لوی درستیزیت د روسیې د وسله والو ځواکونو د قوماندانۍ او څارنۍ د اصلي مرکز په توګه رول لوبولی: امریکايي کارپوه ویلیام اودوم په ۱۹۹۸ زکال کې وویل: «د شوروي لوی درستیزیت له دفاع وزارت پرته د تصور وړ دی خو دفاع وزارت د لوی درستیزیت نه پرته د تصور وړ نه دی».
له دې سره اوس مهال د لوی درستیزیت رول د دفاع وزارت د طرحې جوړولو برخې ته را کم شوی، خپله دفاع وزیر، چې اوس مهال سرګئی شویګو دی کېدای شي په پوځ باندې لا زیات اجرایوي واکونه ترلاسه کړي. د پوځ په نورو برخو کې د پرسونل اداره، د روسیې د وسله والو ځواکونو ملاتړ کوونکی برخه (لوژستیکي، طبي ...)، د اوسپنې د پټلۍ ځواکونه، سیګنال ځواکونه او ودانیز ځواکونه شاملېږي. اوس مهال د دغه هېواد لوی درستیز د پوځ جنرال والری ګراسیموف دی.
د روسیې پوځ په دریو برخو وېشل کېږي: د روسیې ځمکني ځواکونه، د روسیې سمندریز ځواک او د روسیې هوا – فضايي ځواکونه. له دې سربېره د پوځي خدمتونو دوه نورې خپلواکې څانګې هم شتون لري: د ستراتیژیکو توغندیو ځواکونه او د روسیې هوايي ځواک. په ټولیزه توګه وسله وال ځواکونه په سنتي ډول پوځ یا (armiya) بلل کېږي، یوازې په ځینو مواردو کې سمندریز ځواکونه په ځانګړې توګه مشخص کېږي.
پوځي زونونه
د ۲۰۱۰ زکال په وروستیو کې د روسیې ځمکني ځواکونه اوهمدارنګه د دغه هېواد هوايي – فضایي او سمندري ځواکونه په څلورو پوځي زونونو کې وېشل شوي: لویدیځ پوځي زون، سویلي پوځي زون، مرکزي پوځي زون او ختیځ پوځي زون چې همدارنګه د لویدیځ، سویل، مرکز او ختیځ څلور ګډې ستراتیژیکې قوماندانۍ جوړوي. له دې وړاندې له ۱۹۹۲ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې ځمکني ځواکونه په شپږو پوځي زونونو کې ځای پر ځای شوي و: مسکو، لینینګراد، شمالي قفقاز، پریولژسک – اورال، سیابریا او لرې ختیځ چې بیا اووم پوځي زون هم په ۱۹۹۷ زکال کې په کالینینګراد کې جوړ شو چې تر ۲۰۱۰ ز کال پورې فعال و.
ښویدونکی استدلال
ښویدونکی استدلال (SSA) په منطق، انتقادي تفکر، سیاسي فصاحت او قضایي قانون کې هغه استدلال ته ویل کېږي چې د هغه له مخې، یو لوری ادعا کوي چې لومړی ګام د هغه اړوند پېښو لړۍ رامنځ ته کوي چې د ځینو مهمو (معمولاً منفي) اغېزو سبب ګرځي. ښوېدونکی استدلال بنسټ دادی چې تر بحث لاندې ځانګړې پرېکړې ممکن غیر ارادي پایلې ولري. د دې ډول استدلال پیاوړتیا په دې پورې اړه لري چې ایا کوچنی ګام واقعاً پایلې ته رسېدلی شي او که نه. دغه کړنه د هغه د تضمین له مخې اندازه کېږي، په دې مانا چې په دې قضیه کې هغه پروسه چې د واقعیتونو د شتون اظهار ښیي د پام وړ تأثیر لري. دا ډول استدلال ځیني وخت د ډارونکي ډول په توګه کارول کیږي چې د ورکړل شوي عمل احتمالي پایلې د اوریدونکو د ویرولو په موخه مبالغه کوي. که څه هم توپیر یې اړین دی خو په نورو قضیو کې دا ممکن وښودل شي چې کوچنی ګام به د احتمالي اغیز لامل شي.
د ښویدونکي استدلالدرواغجن احساس معمولاً د دوامداره تېروتنې سره مترادف کارول کېږي او په هغه کې منځنی حد له پامه غورځول کېږي او د A کټګورۍ څخه B کټګورۍ ته یو جلا لیږد په نظر کې نیسي. له دې اړخه دا یوه غیر رسمي تېروتنه بلل کېدای شي. د نه تېروتنې په مانا د قانوني اصولو د کارلو په توګه د منځني حد د احتمال په توګه منل کېږي او د متوقعه پایلو د احتمال لپاره استدلال چمتو کوي. د ښویدونکي استدلاللپاره نورې اصطلاح ګاني دا دي له: نازک پای/د پاڼې څنډه، په خیمه کې د اوښ پوزه یا که تاسو موږک ته کلچه ورکړئ.
ښویدونکی استدلال او تېروتنې
که لومړی P وي بیا Q، که لومړی Q وي بیا R، که لومړی R وي بیا ...Z.
اصل مفکوره دا ده چې د یو لړ منځنیو ګامونو له لارې به P د Z په معنی وي. ځینې لیکوالان دا په ګوته کوي چې دومره جدي اړتیا ته ضرورت نشته. همدارنګه کولی شو دا د یوه ښویدونکي استدلالپه توګه وپیژندل شي، په دې شرط که چیرې په هر پړاو کې هر بل ګام د منلو وړ وي. دا مهم دي، ځکه چې په دقیقه معنی سره به P د Z معنی ولري، خو که په هر پړاو کې 90٪ وي، نو هر څومره چې د پړاوونو شمېر ډېرېږي، د دې احتمال کمېږي چې P به د Z لامل شي.
یو ښویدونکی استدلال معمولاً یو منفي استدلال دی چې په هغه کې هڅه کیږي یو څوک د کار کولو څخه زړه توری کړي ځکه که چېرې هغه کس یاد کار ترسره کړي، نو هغه به د نه منلو وړ پایلو لامل شي. ځینې لیکوالان وایي چې دا شونې ده چې د ورته جوړښت سره یو استدلال په داسې مثبت ډول وکارول شي، په کوم کې چې یو څوک هڅول کیږي چې لومړی ګام واخلي ځکه دا د مطلوبې پایلې لامل ګرځي.
که چیرې یو څوک د ښویدونکي استدلال د تېروتنې په کارولو باندې تورن وي نو داسې ویل کېږي، چې هغه د ناسم استدلال په کارولو باندې مجرم پېژندل شوی په داسې حال کې چې دوی ادعا کوي چې P پر Z  دلالت کوي خو په هر دلیل، داسې نه ده یا دا قضیه نه ده. د منطق او انتقادي فکر په درسي کتابونو کې ښویدونکي استدلالونه معمولاً د تېروتنې د یوې بڼې په توګه تر بحث لاندې نیول کېږي، که څه هم د استدلال د غیر غلطو بڼو (نه ستونزه جوړونکي) پرشته والي اعتراف شته.
د استدلال ډولونه
مختلفو لیکوالانو په بېلابېلو او اکثراً متضادو طریقو سره ښویدونکي استدلالونه طبقه بندي کړي دي خو د استدلال دوه اصلي ډولونه شته چې ښویدونکي استدلال په توګه توصیف شوي دي. یو ډول یې علتي ښویدونکي استدلالونه بلل کېږي او د دې ډول توپیري ځانګړتیا دا ده چې د هغه مختلف پړاونه له P څخه تر Z پورې هغه پیښې دي، چې په ترتیب سره هره پېښه د بلې کېدونکې پیښې لامل کېږي. دویم ډول ته یې د قضاوت ښویدونکی استدلال ویل کېږي. په دې مفکورې سره چې «مخ په ځوړ» اصلاً د پیښو له یوې لړۍ څخه نه ده جوړه شوې، بلکې داسې ده چې په هر دلیل که یو څوک یو ځانګړی قضاوت وکړي نو دوی باید په منطقي ډول بله پریکړه وکړي او همداسی نور. د قضاوت دغه ډول کیدای شي نور هم مفهومي ښویدونکي استدلال باندې ووېشل شي.
استعاره او د هغه بدیلونه
د ښویدونکي استدلال استعاره لږ تر لږه د سیسرو د مقالې Laelius de Amicitia (XII.41) سره تړاو لري. د سرلیک کرکټر (شخصیت) Gaius Laelius Sapiens استعاره په دې موخه کاروي، څو د Gaius Gracchus په ټاکنو کې د جمهوریت زوال څرګند کړي. چارې په اسانۍ سره پر مخ ځي، ځکه کله چې پیل وکړي، نو په اسانۍ سره د ویجاړۍ په لاره کې ښویږي.
د ښویدونکي استدلال د ځانګړتیاوو تعریف
د هغه څه په اړه اختلاف ته په پام سره چې د اصلی ښویدونکي استدلال لپاره دلیل رامنځ ته کوي، تمه کیږي چې د دوی په تعریف کې توپیرونه شته. لوډ وايي چې "که څه هم ټول SSAs ځینې خاصې ځانګړتیاوې شریکوي، خو دوی بیا هم اصلاً د استدلالونو کورنۍ دي، نه د یو ټولګي استدلالونه چې غړي یې ورته بڼه لري.
هغوی چې په عمومي ډول په ښوېدونکي استدلال باور لري، نو د هغه لپاره یو ډېر ساده تعریف وړاندې کوي. ځینې مناسب مثالونه وړاندې کوي او شاید د دې لپاره چې معلومه کړي د تېروتنو په اړه دغه استدلال سم دی او که ناسم، څه بحث اضافه کړي. د ښویدونکي استدلال ډېری تجزیه او کره شننې د هغو کسانو له خوا ترسره کېږي چې باور لري اصلي ښويدونکی استدلال د پرېکړې کولو له ډولونو څخه دی.
دمهمو ککړونکو سټنډرډي غلظت
ککړونکي
(pollutants) ککړونکی له هغو موادو څخه عبارت دی چی په چاپیریال کی دانسان پرصحت اود ژوند پرکیفیت باندی ناوړه اغیزه لری اوهمدارنګه دایکو سیستم طبعی دندو مخنیوی او مزاحمت کوی. دککړتیا ډیرعلتونه شته دنفوسوګړندی وده ،خلکومهاجرت دکلیو څخه ښارونو ته دصنعت پراختیا او د حمل اونقل وسایلو زیاتیدل ،دمناسب استوګنځی نشتوالی ،دابو ناسم استعمال ،دځنګلونو قطع کول ،بادونه ،سیلابونه ،دحشراتواوآفت وژونکو دواګانو استعمال او د راډیواکتیف موادو اوداسی نورو استعمال دی
دککړونکو ډولونه
(Types of pollutants )
دهوا ککړونکی
(Air pollutants) دهوا ککړونکی په لاندی ډول تعریف کیږی : په اتموسفیرکی دداسی موادو شتوالی په داسی غلظت سره چی وکولی شی دانسان پرصحت اود ژوند پرکیفیت اوچاپیریال باندی ناوړه اغیزه رامینځته کړی.
لومړنی ککړونکی
(primary pollutants) دغه ډول ککړونکی په مستقیم ډول دصنعتی سرچینواو دحمل اونقل وسایلو څخه اتموسفیر ته خپریږی په دوی کی لاندی غازونه شامل دی : کاربن مونواکساید( co) ،کاربن ډای اکساید ( co2 ) ، سلفرډای اکساید ( so2)، امونیا ( NH3) ، هایدورجن سلفاید (H2s ) ، نایتریک اکساید( No2)، هایدروجن فلوراید( Hf) ، او(particulate) لکه ګرد ،دود( smoke) یره      ( Ash) بدبویه بخار ( Fumes) ، راډیو اکتیوتی مواد او هایدرو کاربونونه.
دوهمی ککړونکی
( secondary pollutants ) دغه ډول ککړونکی دکیمیاوی اوفتوکیمیاوی تعاملاتو په نتیجه کی مینځته راځی چی دلومړنیو ککړونکواونورواتموسفیری اجزاوو( Constituents) دتعاملاتو څخه لاسته راځی لکه سلفرترای اکساید (SO3 ) ، الدیهایدونه ،کیتونونه، پراکسی ، اسیتایل ،نایترایت ( PAN) اوزون ( O3) پراکسی بنزول ددوهمی ککړونکو ډولونو په توګه یی ذکر کولی شو. ددوی تولید (پیدایښت) په اتموسفیر، تروپو، ګرافیک، میترالوژیکی شرایطو اوطبیعت او همدارنګه دلومړنیو ککړونکو په غلظت پوری اړه لری.
دامریکا دهوا ککړونکو تقسیم بندی
دامریکا دچاپیریال ساتنی موسیسی ( EPA) شپږ اصلی ککړونکی دمعیاری توګه غوره کړی ده اوپه دوو ګروپونو یی تقسیم کړی دی. ۱ـ اولیه ککړونکی : هغه مواد دی کوم چی مستقیما دمنبع څخه اود محیط هوا ته واردیږی او په دی ډله کی (۵) پنځه ککړونکی co,No2,So2 ، مغلق ذرات چی قطریی (۱۰) میکرون څخه کم دی( Pm10) اوسرپ ( Pb) دی. ۲ـ ثانوی ککړونکی : هغه مواد دی چی دځمکی شا وخوا هواکی دکیمیاوی تعاملاتو په اثر مینځته راځی چی پدی ګروپ کی داوزون ګاز( O3) دمثال په توګه یادکړو.
دهوا مهم ککړونکی او دهغوی سرچینی
۱ـ ګازونه ۲ـ فوتو کیمیاوی اکسدایز کوونکی ۳ـ مفر عضوی مرکبات اوهایدورکاربونونه ۴ـ دهلوجن مرکبات ۵ـ ( Smog) دود ۶ـ په هوا کی معلق مایعات ۷ـ ګرد،غبار یا ذرات ۸ـ داوبوبخارات
دسلفر(ګوګړو) مرکبات
انسانی سرچینی دفوسیلی موادو دسون څخه لاسته راځی لکه دډبروسکاره ،غاز،نفت،اوهغه مشتقات دسلفوریک اسید دتولید کارخانی ،دګوګړو برابرولوکی دګاز اونفتو د تصفیه کارخانی اودبرق دستګاوی ،دګوګړو په ټولو ډولونو د ډبروسکاروکی د7% ـ 0.2 اندازه فرق لری.
دګوګړواکسایدونو تاثیرات په موادو
اکسایدونه معمولا دفلزاتو دزنګ وهنی اود هغوی دتخریب سبب ګرځی اوهمدارنګه معلق ذرات دسترګو دلیدلو اندازه کموی دګوګړواکسایدونو تاثیرات په نباتاتو باندی دګوګړو اکسایدونه دنوروګازونو په شان دنباتاتو په پاڼوکی دسوریو له لاری بین الحجروی خلاو ته ننوزی چی دداخلیدو څخه وروسته دنباتاتو پاڼی دچټک کیمیاوی غبرګون سره مخ کیږی چی دکم غلظت سره دموقتی توقف سبب اود زیات غلظت په وجه دنباتاتو دمړینی سبب ګرځی. په هوا کی دزیات دګوګړواکسایدونو شتون دزیات وخت لپاره په تیزابونو بدلیږی اوپه ځنګلونو اود ځنګلونو په ځمکو بدی اغیزی لری. دګوګړو اکسایدونو اغیزی په انسانانو باندی (So2 ) او ( So3) یوازینی غازونه دی چی کولای شی په تنها ډول دیوی ناروغی باعث شی مجموعی مضر اثرات ددی ناورغیو عبارت دی له :دتنفسی ناروغیو زیاتوالی ،دپوزی شاوخوا سوزاک ،ستونی اوتنفسی مجراوو وچوالی اوبرانشیت ناروغی. انسان یوی ارامی اوخاموشی فضا ته ضرورت لری اومنفی تاثیرات اومتضرره عوامل دغږیزی ککړتیا په کلی ډول په لاندی ډول سره دی : » خفګان اوعصبی ناراحتی » ستړیا دخفګان سره نا ارامی » دایمی یا مواقتی بدلون دانسان په ژوند کی درګونو دانقباض اود زړه ضربان دتغیرله مخی » نواقص دغوږونو اودوجود په نورو برخو کی نقصانونه.
کاربن مونو اکساید
(Co ) کاربن مونو اکساید ډیر قوی زهری غاز دی ،بی خونده او بی رنګه غازدی په اوبو کی غیر منحل اودری نسبت هوا ته  سپک دی.
Aـ کاربن مونو اکساید طبعی سرچینی (Natural Sources)
کاربن مونو اکساید اغیزی
کاربن مونو اکساید یو زهری غاز دی کله چی په کمه اندازه تنفس شی دخفه کیدو سبب کیږی (Co ) دتنفس په اثر په وینه کی انتشارکوی او دهیموګلوبین داو سپنی لرونکی پګمنت سره تعامل کوی اوکاربوکسی هیموګلوبین ( Co_Hb) جوړوی (Co )مونو اکساید داکسیجن دانتقال قابلیت  وینی ،حجرو اوانساجوته کموی اودلازم مقدار اکسیجن سره یو ځای کیږی ( Co) دزیات غلظت دتنفس په وخت کی ممکن دسردردی ،ستړیا اوبالاخره دمړینی سبب ګرځی.
نایتروجن اکساید
(NOX ) معمولا نایتریک ( No) اونایتروجن ډآی اکساید ( No2) دنایتروجن اکسایدونه دی چی دواړه د( NOx) په واسطه ښودل کیږی
نایتروجن اکساید سرچینی ۱ـ طبیعی سرچینی                                   ۲ـ   انسانی سرچینی Aـ طبعی سرچینی: دخاوری بکتریا ډای نایتروجن اکساید آزادوی چی داتموسفیرداکسیجن سره تعامل کوی اونایتروجن اکساید جوړوی N2O+O__________2NO Bـ انسانی سرچینی: معمولا نایتروجن اکساید دنایتروجن لرونکو موادو د احتراق څخه تولیدیږی چی عبارت دی له: ډبروسکاره ،تیل ،طبعی ګاز او ګازولین.
دنايتروجن اکساید اغیزی
نایتروجن ډای اکساید په خاوره کی دنایترایتونو او نایتریتونو څخه تولیدیږی د اتموسفیر درطوبت په موجودیت کی په نایتریک اسید ( HNo3) بدلیږی چی دتیزابی باران باعث کیږی کله چی دهایدروکاربونونو سره یوځای فوتوکیمیاوی ( Photo Chemical Smog) جوړوی. دا دود (لوګی) مخکی له مخکی دککړونکو خبر( Precursor) را وړونکی دی دا په تنفسی ناحیه         ( Tract) زړه اوسترګو باندی اغیزه کوی.
هایدروکاربونونه
هایدروکاربونونه د هایدروجن او کاربن لرونکی عضوی مرکبونه دی یا په بل عبارت هایدروجن دکاربن لرونکی عضوی مرکبونه چی دهایدروکاربنونو په نوم یادیږی لکه : میتان ،ایتان اونور... دهایدروکاربنونو سرچینی Aـ طبعی سرچینی: هایدروکاربنونه دغاز اوقسما دسوځیدلو (Particulate) په شکلونو آذادیږی همدارنګه راز راز ونی اونباتات په زیاته اندازه هایدروکاربنونه منتشروی ( Paddy ) ځمکی په زیاته اندازه میتان تولیدوی همدارنګه بکتریا په آبی رسوبونو اوخاوروکی دهوا په نشتوالی کی دعضوی موادو دتجزیی څخه میتان تولیدوی میتان د(۳) او(۷) کلونو پوری په اتموسفیرکی پاتی کیږی. Bـ انسانی سرچینی: مختلف انسانی فعالیتونه په زیاته اندازه هایدروکاربونونه اتموسفیرته اذادوی عمده انسانی فعالیتونه دادی: پطرولو،دډبروسکرو ،لرګیو سوځیدلو پاتی شونو اود تبخیرکیدونکو محلولونو اوهمدارنګه دهغو کورو محصولاتو چی مړی په ایرو بدلوی شامل وی.
دهایدروکاربنونو اغیزی
اروماتیک هایدروکاربونونه دانسان پرصحت باندی زیاتی زیان راوړنکی اغیزی لری نسبت الیفاتیک ته په عمومی ډول پخپله هایدروکاربنونه ډیرمهم زیان راوړونکی ندی لاکن کله چی ددوی نایتروجن
اکسایدونو سره یوځای شی( Photo Chemical Smog) جوړوی چی دانسان دصحت دخرابیدو سبب کیږی دغه مرکبونه دسترګو دسوزش ( Irritation) اوسږو ته زیان رسوی.
دهوا ککړونکو ستاندردی غلظت
دهوا ککړونکی ستاندرد دخبرتیا مرحله داخطار مرحله اضطراری مرحله
P.P.M P.P.M P.P.M P.P.M کاربن مونواکساید 9 15 30 45 سلفردای اکساید 0,14 0,3 0,6 0,8 نایتروجن ډای اکساید 0,05 0,065 0,3 0,4 ځورندي ذری 260
هوا ککړونکو مختلفی مرحلی د اذادی هوا دستاندرد په مقایسه (معادل 24 ساعته ) 8* معادل **  میګروګرام په متر مکعب کی.
داوبو ککړونکی
داوبو په فزیکی ،کیمیاوی او بیولوزیکی حالاتو کی ناوړه بدلون عبارت داوبو ککړونکی څخه دی. ککړی یاچټلی اوبه هغه دی چی (پاشلی) اوګنده عضوی موادو اوناروغیو مکروبونو اوطیفلی موجودات ولری له دریدلو څخه یی عموما ناوړه بوی اوبد خوند راپیداکوی اوکیدای شی چی اوبه دظاهری شکل له پلوه رڼی وی خو ګڼ شمیر مرضی میکروبونه په کی داوبو ککړونکی مهم اسباب ښایی هغه څیزونه وی چی هوا څخه ور ننوځی یاداسی ناپاکه  څیزونه چی خلک یی ډنډوکی یا روانو اوبو ته ورغورځوی مثلا :دتشنابونو اوبه ،دبیت الخلا ګانو ،غوجلو اویا دناپاکو ډنډونو داوبو جذب له کبله ککړیږی داوبوککړتیاڅخه هرکال تقریبا (۱۴،۰۰۰)خلک مړه کیږی چی پدی کی زیاتره دڅښلو دچټلو اوبو له امله دی.
دیوی ناټاکلی منبع په واسطه ککړتیا
(Non-Point Source ) په دی حالات کی ککړونکی په غیرمستقیم ډول په یوه پراخه سطحه کی خپریږی دغه ککړتیا دژوند چاپیریال لپاره ډیره مضره ده اوککړتیا په یوه پرخه منطقه کی خپریږی دهغی مخنیوی اوکنترول ډیر مشکل دی نسبت هغی ککړتیا ته چی دیوی مشخصی منبع څخه نشریږی. ددی ډول ککړتیا کنترول ډیرسخت دی داډول ککړتیا دغیر مشخصو منابعو څخه دژوند په چاپیریال کی رامینځته چی دریابونو ،رودونو،بحرونو او دځمکی لاندی اوبو ککړتیا سبب کیږی.
په سطحی معدنونوکی موجود کانونه او منرالونه
چی دتغیر اوتبدیل په اثر په ککړونکو عواملو بدلیږی داوبو سره دانحلال او مخلوط کیدلو وروسته داوبو دککړیدو سبب کیږی دهغو طبعی کیمیاوی موادو سره دمثال په ډول سطحی جاری اوبه (چی دباران څخه لاسته راځی ) کله چی د ډبرو سکارو دمعدنونو څخه تیریږی داوسپنی ډای سلفاید (پیرایت) سره د ډبرو سکارو سره یوځای په خپل ځان کی حلوی او وروسته دکیمیاوی تعامل په اثر دهوا سره په سلفوریک اسید سره تبدیلیږی چی دځمکی لاندی دمختلفو قشرونو د مخزنونونه تیریږی چی دهغی دککړتیا سبب کیږی.
دښاری فضله اوبو جمع کیدل
په ځانګړی ډول میده ریګی او اهکی حوزو کی داخلی شی پخوا له دی چی دبکتریاو په واسطه تجزیه شی مستقیما او په اسانی سره دځمکی لاندی اوبو ذخیروته نفوذ کوی اود هغوی دککړتیا سبب ګرځی.
راډیو اکتیویتی ضایعات
رادیو اکتیو یتی مواد او اتومی خځلی د ځمکی لاندی اوبو دزیرمو یو له مهمو ککړونکو څخه دی دهغوی ددفع (اطراح) لپاره نن ورځ یوله هغو طریقو څخه دهغوی ښخول په ځمکه کی دی همدارنګه په ځمکه کی د رادیواکتیویتی ضایعاتو پر ښخولو برسیره دځمکی لاندی هستوی انفجارونه هم دځمکی لاندی اوبو ککړیو سبب کیږی.
صنعتی ککړونکی
دبلی خوا ددی ضایعاتو ډیرسمی اوزهری دی اوپه اوبو کی دژوندیو موجوداتو (ایزیان) دمسمومیت سبب ګرځی لکه درانده فلزات، سیماب،سرپ، مس اونور په اوبو کی نایتروجن اوفاسفورس لرونکو ترکیبونو داخلیدل داوبړیو درشو سبب ګرځی چی اوبه دیوی غیر طبعی مزی لرونکی کیږی ،په اوبو کی موجود اکسیجن کمیږی اودنورو ابی موجوداتو دمړینی سبب ګرځی او وروسته داوبو ککړتیا سبب کیږی.
زراعتی فاضله مواد
همدارنګه په فارمونو کی په زیاته اندازه کیمیاوی کودونه استعمالیږی کوم چی داوبو په مسیرکی مینځل کیږی چی اوبه رسونه اوژوند زیانمن کوی او همدارنګه دغه سره په اوبو کی نایتریت اوفاسفیت دتشکیل سبب ګرځی چی داکسیجن دکمښت لامل کیږی. همدارنګه اهلی حیوانات اوبوته نژدی څرولو په نتیجه کی فاضله مواد داوبو په واسطه مینځل کیږی چی دغه اورګانیکی مواد په اوبو کی دنایتروجن داضافه کیدو باعث کیږی چی په نتیجه کی داکسیجن کمښت رامینځته کوی. ښاری فاضله مواد: داچی په ښارونو کی ګڼ شمیر وګړی ژوند کوی نو دهغوی فعالیت په نتیجه کی فاضله مواد تولیدیږی داچی په ښارکی دعمومی ځایونو لکه :روغتونونو، هوټلونو ،لیلیو،ښوونځیو،وړکتونونو اونورو ځایونو څخه فاضله مواد په زیاته پیمانه خارجیږی که چیری په فنی ډول ځای پرځای نشی نو دهوا ککړتیا سربیره داوبو ککړتیا سبب کیږی تاسی پوهیږی چی ښارکی اکثره لټرینونه داوبود منابعو په څنګ کی جوړیږی چی دوخت په تیریدو سره د اوبو دککړتیا سبب ګرځی.
دخاوری ککړونکی
ټول ککړونکی چی دککړونکو منابعو په واسطه تولیدیږی داوبو دککړتیا سبب ګرځی اوبالاخره خاوری ته ګرځی چی اوبه دخاوری پرسطحه جریان لری بنا پردی دغه ککړی اوبه خاوری ککړوی اوککړه خاوره اوبه ککړوی دغه ککړونکی عبارت دی له : صنعتی تولیداتو پاتی شونی ،کیمیاوی اوبیولوژیکی مواد ،نباتی ضایعات داوبو او فاضله اوبو دتصفیی څخه لاسته راځی لجن په کورونو کی دظرفونو اودکالیو دمینځلو په هوټلونو ،رستورانتونو ،روغتونونو ،نظامی مرکزونو ،صنعتی مرکزونو خوشکه شویی اوموترشوی ،حمامونوکی داستفادی څخه وروسته پاتی شونی اوبه یااستعمال شوی اوبه اوهغه ککړی اوبه چی دسری اونوروکیمیاوی موادو دکرنی اومالداری دبرخو څخه دصنعتی فابریکو په ځانګړی ډول دنظامی اوهستوی صنایعو څخه لاسته راځی دښارخځلی اوسپیتیک څاګانی هم په هغه علاوه کیږی چی داټول دځمکی پرسطحه توییږی او دخاوری دککړتیا سبب ګرځی.
صنعتی ککړتیا
دخاوری دبیولوژیکی فعالیتونو کډوډیدل په ګیاګانو زهری اغیزی اوبالا خره په انسانانو باندی دغذایی ځنځیر له لاری ناوړه اثرات پری باسی.
دوینځوونکو تاثیرات په خاوره کی
دمینځوونکو اثر په خاوره باندی په ککړو اوبو کی دخاوری په نفوذ زیاتول او میکراورګانیز مونو حتی مالیکولونه چی په معمولی ډول نشی کولی دخاورو برخی څخه تیری شی دمینځلو په حضور کی پری توانیږی چی پرلپسی خالیګاوی دخاورو څخه تیری شی او داوبو میکروبی ککړوالی موجب وګرځی چی په زیاتی فاصلی سره ځمکی سطحی په نسبت قرار لری.
زراعتی ککړتیا
دکیمیاوی زراعتی سرو هورمونونواو انتی بیوتیکونو استعمال داوبو دخاوری ککړتیا باعث ګرځی سرطان اوعصبی اوتنفسی ناروغی همدارنګه پوستکی ناروغی کښتونو دوامداره افتونو اغیزو دجملی څخه چی په انسان باندی دکښتونو ،افتونو له مختلفو لارو څخه خاوری ته داخلیږی چی عبارت دی له په مستقیم ډول په خاوره کی دافت وژونو کی استعمال دکارولو دهغوی په خاوره او بیرته راتګ دمستیقم زراتو مسموم دزراتو په هوا پوری چی تړلی وی دځمکی په مسموم کی چی ځای په ځای جذب شوی مسموم  دخاوری زراتوپه سطح باندی اونباتی پاتی شونی چی په خاوره کی اضافه کیږی اوبله مسموم جذب شوی په وسیله دژوندیو موجوداتو باندی تاثیراچوی دکیمیاوی سرو استعمال دخاوری خواصو کی دنفوذ قابلیت کموی او خاوره سختوی اوهمدارنګه دخاوری ککړتیا سبب ګرځی دخاوری عواملو ته تغیر ورکوی یعنی خاوره سختوی. همدارنګه په خاوره کی ککړتیا پیداکوی بعضی له افاتونو څخه په خاصه توګه حشرات دافات وژونکو استعمال سره مقاومت کوی چی مونږمجبوریو دافت وژونکو موادو استعمال وار په وار سره زیاتو کړواو یا مسمومو ټینګوالی پورته بوځو چی دمسموم په اسانی سره نه تجزیه کیږی او دډیر کلونو لپاره په خاوره کی باقی پاتی کیږی.
په افغانستان کی د عمده ککړونکو سرچینی
په افغانستان کی د چاپیریال وضیعت دنورو وروسته پاتی هیوادونو په شان ډیر شلیدونکی او دتاسف وړ دی مګر په رنګارنګ دلایلو دامسله دهغه خلکو لپاره پیژندل شوی نه ده او ښه ښوودنه یی هم نشی کولی حتی دهغی سره پیژندګلوی نلری او ددولتونو او حکومتونو لپاره هیڅ اهمیت نلری. ددی په نتیجه کی باعث یاسبب دغفلت اود بی توجهی دی دولت اوملت په دغه مهم او حیاتی کارشوی دی ددی ټولو عواملو په سرکی اصلی مشکل هماغه سیاسی او امنیتی مشکل ده چی زمونږ دهیواد دچاپیریال تخریب لامل شوی دی اوهم باعث د نورو تخریب کوونکی عواملو دچاپیریال زمونږ په جنګ ځپلی هیواد او وروسته پاتی کیدلو لامل ګرځیدلی او همدارنګه له هغوی څخه عامل شوی مشکلات په شدیدی اندازی سره چی دهغی شومی اغیزی زمونږ د نن ورځی او د اینده نسل ګریوان نیونکی ګرځیدلی دی په بل عبارت زمونږ مظلوم خلک فقط دژوندی پاتی کیدو لپاره کوشش کوی اوحتی ددی فرصت یی ندی پاتی کړی چی دزنده ګی کولو فکر وکړی تردی چی دی ته ورسیږی چی څرنګه دژوند کولو لاری زده کړی زمونږ دهیواد د چاپیریال دککړتیا اود طبعی سرچینو دتخریب عوامل له دوو عواملو څخه دی چی طبعی او انسانی دی.
طبعی عوامل
دافغانستان غرنی هیواد په ګرم او وچه نیم بیابانی ناحیه کی او په هغی منطقی ددنیا کی واقع ده چی دهغه دکلنی باران اوسیدنی اوسط دجهان دباران اوریدنی د کلنی اوسط څخه کم دی یوه برخه دهیواد په جنوبی اوجنوب غرب اوغربی او همدا ډول ځینی شمالی برخی د بکوا دښتی ،ریګستان ، مارکودښتی او ددښتی لیلی لدی جملی څخه دی بنا پردی ضرورت لری چی دولت دسړځای او ځنګلونو دبیا جوړولو یا نوی کولو لپاره چاری پیداکړی.
انسانی عوامل
انسانی عوامل پخپل نوبت په دوه طریقو مستقیم او غیرمستقیم دطبعی سرچینو پرتخریب کی موثر واقع کیږی زمونږی هیواد یو وروسته پاتی هیواد او اجتماعی جوړښت تر کلیوالی او زمونږ دخلکو د اقتتصادی ااساس په زراعت اومالداری ولاړ دی او همدارنګه ډیرخلک زمونږ بیسواد دی دمثال په توګه په مستقیم ډول به غیر دکومی پروسی دانجام کولو څخه له طبیعی سرچینو لکه :ځنګلونه ،خاوره ،اوبه اونور زنده ګی دمسکن په برابرولو خوراک اونور ضرورت دیو ابتدائی ژوند کولو لپاره استفاده کوی مګر دولت له هر ډول خپل سری فعالیتونو دځنګلونو په قطع کولو کی او دطبیعی سرچینو په له مینځه وړلو په هغه ډول چی باید اقدام وشی موفق شوی ندی چی د ونو او ځنګلونو دقطع کولو څخه مخنیوی وشی.
سرچینې
۱ـ مندوزی ،عارف الله،(۱۳۹۳هـ ش). چاپیریالی انجینری، مومندخپرندویه ټولنه ننګرهار، (۱۱ـ ۳۲ص) (۱۳۶ـ۱۳۴ص). ۲ـ کوهستانی،نثاراحمد،(۱۳۹۴ هـ ش).محیط زیست ،انتشارات قرطبه کابل،(۳۳ـ۳۰ص). ۳ـ کوهستانی ،نثاراحمد،(۱۳۹۳هـ ش).اساسات اکوجی،انتشارات قرطبه کابل،(۱۶۶ـ۱۶۳ص). ۴ـ سعیدی،سید عبیدالله،(۱۳۹۵هـ ش).طبعی منابعواداره اوساتنه،لغمان پوهنتون. 5_ http:// study.com/academy/lesson/pollution physic- chemical – biological.html 6_ http://www.fa.m.wikipedia.org/wiki/Air_ Pollution ?m=1	http://www.beytoofe.com/iran/pastime/pollutedt_- cities_- world.html_ـ7 7-هیواد الله نیازی لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپيریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه
بريشليک ژبه
بريشليک ژبه يوه يورکمه ژبه ده په کم کي چي موژ کدم پر کدم يو رکم مالومات ورته ليکو په کم چي بيا موژ ته رکم رکم شيان شايي. بريشليک ژبه زياتره د کمپيوټر دپاره کارول کيژي ولي چي کمپيوټر په يوه ژبه پوهيژي او هغه بريشليک ژبه ده.
پېرى
د هر انسان د ژوند په بهير كې ځينې موقعيتونه شته، چې د هغه د ژوند د لېوالتيا ټكى گڼل كېږي. څومره ښه خبره ده كه دا ټكى انسان د پوهې او كمال پر لوري وهڅوي او لارښوونه يې وكړي. د ناپېژندويه شيانو پر لوري گام ايښوول او د پوهې لاسته راوړل د هر انسان د ژوند تر ټولو ستره لېوالتيا ده. خو ډېری كسان پېرى يوازې په خبرو كې خلاصه كوي او تر ډېره حده یې كيسو ته نژدې روايت بولي. خو اوسنیو څېړنو او پلټنو دا څرگنده کړې چې پېرى كومه افسانه نه ده بلکه پېرى يو غوڅ رښتينى روايت دى.
د طبيعت تر شا پټ موجودات
ښايي په ډېره زړورتيا سره، د طبيعت تر شا د پټو موجوداتو په باب خبرې- اترې د بشري تاريخ لرغونى دود وگڼو. د عوامو، روڼاندو، پوهانو، څېړونكو او په هر عصر كې د خلكو ترمنځ دغه بحث په هماغه تازگۍ سره تعقيبېږي، چې پېړۍ- پېړۍ وخت يې نيولى دى. كله چې د پېريو په باب كوم فلم يا داستان ليكل كېږي، خلك يې ډېر ستايي او ډېر يې خوښېږي، ځكه چې بشر تل تنده لرلې چې د ځان په اړه له رازونو پرده پورته او د دغو پټو موجوداتو په اړه هم د خپلې پلټنې تنده ماته كړي. ښايي د روڼاندو او عوامو يوه گډه وجه دا وي، چې دواړه د پېريانو په باب په شك كې دي. په اروپا او امريكا كې هم پوهنيزه بشپړتيا نه ده توانېدلې چې خلك د دغو پټو موجوداتو په راز وپوهوي، تر اوسه پورې د هغوى په اړه شك موجود دى، خو د اسلامي نړۍ ليد له مخې ټول څيزونه ښكلي او پرځاى پيدا شوي، ان د طبيعت ترشا پټ موجود (پېرى) هم. ځينو ديني پوهانو يا د شك په سترگه ورته كتلي، يا هم په دې برخه كې چوپه خوله پاتې شوي او څه يې نه دي ويلي.
پېرى واقعيت دى، كه افسانه؟
د نړۍ او ژونديو موجوداتو د پيدايښت په اړه د انسانانو ترمنځ دوه نظرونه شته، ځينې كسان ټول څيزونه د خداى د خلقتونو سرچينه گڼي، بله ډله بيا د نړۍ د خلقت سرچينه په طبيعت كې لټوي. كه څه هم د دوى ترمنځ د نظر اختلافونه ډېر دي، خو يوه ډله هم نه ده توانېدلې، چې د دې پټ موجود له شتون څخه انكار وكړي. هغه كسان چې پر خداى ايمان لري او اروا مني (له مسلمانانو پرته) دغه موجودات خبيثه يا هم د شيطان شريره اروا گڼي. ”ماديون“ چې پر خداى عقيده نه لري، دغه موجودات لومړني انسانان گڼي، چې د دوى په اند د بيزو او انسان ترمنځ په بشپړتيايي پړاو كې حيران پاتې دي او بڼه يې بدله شوې ده. خو ځينې نور بيا عقيده لري، چې پېرى وحشي انسان دى، چې د ځنگلونو په ژورو كې ژوند كوي. كله- كله ځان څرگندوي او د متمدنو انسانانو د ځور او كړاو لامل گرځي. خو مسلمانان د قراني ايتونو په رڼا كې د نړۍ موجودات په درېيو ډلو- سره وېشي: د مسلمانانو په اند، حيوانات هم د انسانانو، پرښتو او پېريو غوندې عقل لري، يا هم له عقل او شعور څخه بې برخې دي، خو د قران كريم د نوراني ايتونو په رڼا كې بايد وپوهېږو چې له شك پرته په نړۍ كې د ”پېري“ په نامه يو ژوندى موجود شته، چې د ځور او كړونې له مخې- د پاك خداى له لوري ورباندې په همدې نامه غږ شوى دى. دغه موجود د انسان په څېر دى، ځكه: د ډېرو انسانانو له خوا هم همدا خبرې كېږي. موږ به په دې اړه د قران كريم ايتونو ته اشاره وكړو.
پېرى څنگه موجود دى؟:
ايا پېرى هم كوم ژوندى موجود دى او موږ يې د پرمختللو پوهنو په مرسته په زبات رسولاى شو؟. پېرى (جن) په لغت كې د پټ او مستور په مانا دى، لكه څنگه چې يو ماشوم د مور په گېډه كې پټ دى او دغه ماشوم ته ”جنين“ وايي او جنت هغه بڼ ته اشاره ده، چې ونو يې ځمكه پوښلې وي. د پېريانو په اړه هم همدغسې شكونه كېږي، چې د بشر له سترگو څخه پټ پاتې شوي، همدغه علت- د هغوى په خپل خلقت كې پټ دى. قران كريم د پېري خلقت داسې بيانوي:  او جان (په ځينو اسلامي متونو كې راغلي، چې د پېري پلار دى، لكه ادم چې د انسان پلار دى) مو تر نورو زيات له زهرجن اور څخه پيدا كړ. (حجر سوره: ۲۷مه ايه).  خداى انسان له وچې خټې څخه پيدا كړ او پېرى يې له بې لوگيو لمبې څخه. (الرحمن سوره: ۱۴مه او ۱۵مې ايې).  زه دې له اور څخه پيدا كړم او هغه (انسان) دې له خاورې څخه. (اعراف سوره: ۱۲مه ايه). له دغو ايتونو څخه مومو، چې پېرى اور دى او انسان له خاورې څخه پيدا شوى موجود. نو څرگندېږي چې پېريان تر انسان وړاندې پيدا شوي دي. دواړه له مادې څخه پيدا شوي، نو ځكه دواړه مادي دي. خو دوه بنسټيز لاملونه چې دوى له نورو موجوداتو بېلوي، په لاندې ډول دي: همدغه وجودي جوړښت- له پېريو سره مرسته كوي، چې هره بڼه خپله كړي. كله د ستن د څوكې په اندازه، كله هم د يوې لويې كوټې په څېر شي. په يوه شېبه كې ډېر كارونه كوي، چې د انسان له وسې وتلي دي. پر دغو موجوداتو تر ټولو عمده شك د هغوى پټوالى دى، چې انسانان يې نه شي ليداى، دا په پوهنيز لحاظ هم د منلو وړ خبره ده، ځكه په نړۍ كې زيات شيان شته چې موږ يې په سترگو نه شو ليداى، خو هغوى د انسان په پرتله زيات جسمي ځواك هم لري، لكه: برېښنا، برېښنايي څپې، بنفش رنگه رڼا، د ايكس وړانگه، وايروسونه، امېبونه او دغه راز نور شيان... چې په سترگو ليدل كېږي نه، خو كوم سليم عقل به ترې انكار وكړي؟ دا چې موږ يې په خپلو حواسو درك نه شو كولاى، دا د دوى د نشتوالي دليل نه دى.
ايا پېرى تر انسان لوړتيا لري؟
موږ ټولو (تر موږ غوره) تورى زيات اورېدلى دى. دغه تورى په عام فرهنگ كې پېري ته كارول كېږي، خو ايا رښتيا هم دغسې ده؟ ايا پېرى تر انسان لوړتيا لري؟ پاك خداى په قران كريم كې فرمايي: ”موږ د ادم اولادې ته تر ډېرو مخلوقاتو فضيلت او لوړوالى ورپه برخه كړى دى“. (اسرا سوره: ۷۰مه ايه). دغه راز انسان ته د پرښتې او پېري سجده هم خداى ته د انسان د لوړتيا مانا لري. يو بشپړ انسان پر ټولو موجوداتو لوړتيا لري، ان ځينې انسانان چې له پېريو سره په اړيكو ټينگولو پوهېږي، كولاى شي پر هغوى تسلط ولري. بيا به په قران استناد وكړو: ”له ښاپېريو څخه وې. د خداى په فرمان به يې ورته كار كاوه، كه چا به سرغړونه كوله، هغوى ته به مو د دوزخ عذاب ټاكه، خو كه هغوى به هرڅه غوښتل: لوړې ماڼۍ، د حوض په شان ماڼۍ او كه دېگونه، جوړول به يې“. (سبا سوره: ۱۲مه او ۱۳مې ايې). كه څه هم قران كريم پر پېريو باندې د تسلط په برخه كې يوازې د حضرت سليمان يادونه كوي، خو په زياتو هېوادونو، ان زموږ هېواد كې هم ډېرې بېلگې شته، چې ځينې كسان د پېريو د نيوونكو او يا هم د اروا د حاضرولو په مټ توانېدلي، له پېريو گټه پورته كړي. په هر حال- بايد پوه شو چې د خداى په وړاندې انسان اشرف المخلوقات دى، نو يو بشپړ او مومن انسان پر ټولو خلايقو برتري لري.
پر ځمكې د پېريانو ژوند څنگه دى؟: د قران كريم د ايتونو پر بنسټ: لكه څنگه چې وړاندې وويل شول، پېرى هغه موجود دى، چې له اور څخه پيدا شوى، دا يو مادي موجود دى، نو ځكه ژوند لري. څرنگه چې د ژوند خاوند دى، نو ځكه زېږون هم كوي. نر او ښځه لري، خوب او خوراك لري او ژوند يې په مړينې سره پاى مومي. د سپېڅلو ايتونو پر بنسټ، تر مړينې وروسته به بيا ژوندي كېږي.
د پېريو تغذيه
لكه څنگه چې هر موجود د خپل ژوند د دوام پاره خوړو او تغذيې ته اړتيا لري، دوى په غوڅ ډول له هغو شيانو تغذيه كېږي، چې ”ابن بابوبه“ يې يادونه كوي: ”د پېريو ځينو ډلو د حضرت رسول د خدمت وياړ هم ترلاسه كړى دى او دوى ويلي: اى د خداى رسوله! زموږ د تغذيې لپاره ځينې شيان راكړه. حضرت هم هډوكي او د خوړو -پاتې شوني- وركړل“.
د پېريانو خبرې- اترې
د انسان فطرت داسې دى، چې له خپلو همډولو سره خبرو- اترو ته اړ دى. دغه راز په حيواناتو كې غږونه هم تجربه او زبات شوي دي. په قراني ايتونو كې راغلي چې ځينې پيغمبران (حضرت نوح او حضرت سليمان) به د حيواناتو په ژبو پوهېدل او له هغوى سره به يې خبرې كولاى شوې. پېريان هم همداسې دي، څرنگه چې دوى مادي ژوند لري، نو ټولنيز ژوند يې دا ايجابوي، چې له يو بل سره وغږېږي. دوى د مفاهيمو لېږدونې لپاره ځينو غږونو ته اړتيا لري، چې موږ نه ورباندې پوهېږو. خو ځينې كسان كولاى شي چې په يو نه- يو ډول د هغوى په خبرو وپوهېږي. لكه څنگه چې به حضرت رسول او ځينو امامانو ورسره خبرې كولې او ځينې كسان د ځينو ځانگړو ځواكونو په مرسته ورسره اړيكي ټينگولاى شي.
د پېريانو مړينه
پېريان هم د نورو ژونديو موجوداتو په څېر ژوند لري، چې مړينه يې په ژوند كې راځي. لكه څنگه چې په قران كريم كې راغلي: او پر هغوى (خطاكارانو) هم د هغوى د ملاتړو په څېر- د پېري او انسان له خوا عذاب وټاكل شو. (فضيلت سوره: ۲۵مه ايه). ”هغه اٌمتيان چې تر تاسو وړاندې وو، له پېري او انسان سره يوځاى اور ته ورننوځي“ (اعراف سوره: ۳۸مه ايه). له دغو ايتونو څخه ښكاري چې پېريان نه يوازې د انسانانو غوندې ژوند لري، بلكې د انسانانو په څېر- د خداى له عذاب څخه هم خوندي نه دي.
د پېريانو خوب
الله هغه خداى دى، چې بل همسارى او شريك نه لري. دى ژوندى او تلپاتى دى. نه دروند خوب وځي، نه هم سپك. (بقره سوره: ۲۵۵مه ايه). له حضرت صادق څخه روايت دى، چې وايي: ”له پاك خداى پرته ټول موجودات خوب لري. ان پرښتې هم...“ (ميزان المحكمه: ۲۵مه ايه). له پاك رسول څخه يو حديث هم دى، چې وايي: ”خوب څلور ډوله دى: پيغمبران ستونى ستغ پرېوځي، مومنين پر ښي لاس، كافران او منافقين پر كيڼ لاس او شيطانان پړمخي“. (شيخ حرعاملي: ۱۰۶۷مخ). له دې مطلب څخه جوتېږي، چې له الهي سپېڅلي ذات پرته ټول ژوندي ساري خوب لري.
د پاك خداى په وړاندې د پېريانو ستونزې
لكه وړاندې چې وويل شول- انسان، پرښته او پېرى درې ژوندي موجودات دي، چې د خداى د مصلحت له مخې پيدا شوي او له پيدايښت څخه يې موخه د پاك خداى عبادت نه دى. لكه څنگه چې په قران كريم كې راغلي: ”پېرى او انسان مې يوازې د ځان د عبادت لپاره نه دي پيدا كړي“. (ذاريات سوره: ۵۶مه ايه). په پېريانو كې د عبادت څرنگوالى معلوم نه دى، خو هغه څه چې څرگند دى، هغه پيغمبران چې د مخلوق د لارښوونې لپاره غوره شي، د پېريانو لارښوونه هم كوي. له زياتو ايتونو او حديثونو څخه ښكاري چې ځينې پېريان كافران او ځينې نور مسلمانان دي. ان چې تر اسلام وړاندې يې ځينې يهودي هم وو، چې د اسلام تر راتگ وروسته د حضرت محمد حضور ته راغلي او مسلمانان شوي دي. هغوى ته هم د انسانانو په څېر عذاب په پام كې نيول شوى دى. په قران كريم كې راغلي دي: ”زموږ ځينې مسلمانان او ځينې نور بيا له حق څخه ليرې دي. هغه برخه چې مسلمانه شوې ده، د سيده لارې لټون كوي، خو هغه برخه چې له حق څخه ليرې ده، هغوى به د دوزخ د سون مواد وي، كه چېرې په سمه توگه ټينگ پاتې شي، په زياتو اوبو به يې خړوب كړو“. (جن سوره: ۱۴،۱۵ او ۱۶مې ايې). له دې ايت څخه داسې څرگندېږي، چې پېريان هم د انسانانو غوندې بېلابېلې بڼې لري، ځينې يې كافران، ځينې فاسقين، ځينې ظالمان او ځينې نور يې نېك كاره دي. دغه راز بېلابېلې عقيدې او دينونه هم لري. په ”احقاق“ نومې سوره كې راغلي دي: حضرت رسول وروسته تر دې چې له مكې څخه طايف ته لاړ، خلك يې اسلام ته راوبلل، هېچا يې هم بلنې ته مثبت ځواب ورنه كړ. په راستنېدو كې يوې داسې سيمې ته ورسېد، چې ”د پېريانو كلى“ يې باله. شپه هورې پاتې شول او د الهي ايتونو په تلاوت يې پيل وكړ. په دې وخت كې يوه ډله پېريانو د هغه غږ واورېد، كله چې هغه حضرت وزگار شو، پېريان د خپل قوم پر لوري شا ته شول او خپلې كتنې يې داسې بيان كړې: ”اى قومه! داسې يو كتاپ مو واورېد، چې تر موسى وروسته نازل شوى او منل شوى دى. دا كتاب د خلكو لارښوونه كوي“. (احقاق سوره: ۲۹ او ۳۰ مې ايې).
ايا پرښتې او شيطانان له پېريانو سره تړاو لري؟
لكه څنگه چې وويل شول، د قران كريم پر بنسټ درې ژوندي موجودات: انسان، پرښته او پېرى عقل او شعور لري او د خداى د غوښتنې له مخې د نړۍ په صحنه كې راڅرگند شوي دي. خو په مستقل ډول د شيطان نوم نه دى ياد شوى، نو ځكه بايد شيطان يا د پرښتو له جنس څخه وي، يا هم د پېريو. غوره به دا وي چې له قران كريم څخه مرسته وغواړو: ”كله چې مو پرښتو ته وويل چې د انسان سجده وكړي، له ابليس پرته- ټولو د سجدې سر ټيټ كړ“. (كهف سوره: ۵۰مه ايه). دغه راز پاك خداى په قران كريم كې پرښتې سپېڅلې او له گناهونو څخه پاكې گڼي: ”پرښتو هېڅكله هم د خداى نافرماني نه ده كړې، دوى هغه كارونه كوي، چې ورسپارل شوي دي“. (تحريم سوره: ۶مه ايه). د خداى له رسول څخه د يوه روايت له مخې: ”پرښتې له رڼا څخه پيدا شوي دي“، نو ابليس چې د خداى په درگاه كې يې لويه تېروتنه كړې، هېڅكله هم نه شي كولاى له پرښتو څخه وي. (كه څه هم پر ټولو اسنادو سربېره، د ديني پوهانو ترمنځ د شيطان د خلقت په ډول كې د نظر اختلاف شته).
ايا پېريان ”علم غيب“ لري؟
په پېري كې پټ شوي قابليتونه چې د هغه د خلقت ډول دى (لكه: له سترگو څخه پټوالى، په لنډ وخت كې ډېره فاصله لنډول او...) د انسانانو په ذهن كې دا تصور ژوندى كوي، چې دغه موجودات د غيب له نړۍ څخه خبر دي. البته له دې څخه هغه كسان هم خبر دي، چې له پېريانو سره اړيكي نيسي، خو هغوى د ناوړې استفادې او د خلكو د تېرايستلو په موخه، پر دې باورونو پرده اچولې ده. حقيقت دا دى چې يوازې پاك خداى له غيب څخه خبر دى. لكه څنگه چې فرمايي: ”خداى پر غيب پوه دى، خپل غيب هېچا ته هم نه څرگندوي، يوازې يې هغو پيغمبرانو ته ښيي چې دى ترې خوشحاله وي“. زيات ليدل شوي چې د اروا د حاضرولو په وخت كې، چې موږ يې د پېري حاضرول گڼو، پېريان توانېدلي چې سم او وړ ځوابونه راكړي. دغه كار بايد د غيب د پوهې څرك ونه گڼل شي. لكه څنگه چې پېريان په اسانۍ سره كولاى شي اوږدې فاصلې لنډې كړي، دوى كولاى شي له خپلو همډولو څخه د پېښو او بهيرونو په اړه پوښتنې- گروېږنې وكړي او بيا يې اړوند كس ته ځواب وايي. دوى له نورو امكاناتو څخه هم گټه اوچتولاى شي، چې موږ ترې ناخبره يو. په هر حال، د غيب علم انسان او پېري ته نه شته، يوازې ځانگړو كسانو ته وركول كېږي، هغه هم د پاك خداى له لوري.
له پېريانو څخه وېره
وېشنيزه:پېری
حاجي الماس
حاجي الماس د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ولی د وینې رنګ سور دی
ځکه چې په وینه کې د هموګلوبین سره کرویاتو او اکسیجن کاربن ډای اوکسایډ انتقال په صورت کې دوینی رنګ سور اوړي.
لیکونکی: نورالحق اکبري
بلشویزم
په انګلش کې : bolshevism د لومړی نړیوالې جګړې په بهیر کې د روسې په دننه کې ی‌ؤ انقلاب په بریالیتوب سره پاي ته ورسېد ، چې په تاریخ کې د روسې د 1917 م کال د اکتوبر د انقلاب په نوم شهرت لري. د انقلاب مهم علت دا وو ، چې د تزارېي کورنۍ په دوره کې د روسې اقتصادي او امنیتي شرایط په کې بیخي خرابول ، نو ځکه ي‌ؤ اکثریت ‌‌‌‌‌‌ډلې چې په روسي کې به ورته بلشویک ویل کېده ، د انقلاب په ترڅ کې د تزاري کورنۍ ټغر ټول او بلشویکان د لینین په مشرۍ واک ته ورسېدل.
اسماعليه
آعا خان اسماعيليان دا ډله د نولسمې مېلادي پيړۍ په لومړنۍ دريمه برخه کې په ايران کې څرګند شوه د دوی داغې،حسن علی شاه دی چې دانګيسانو دانقلاب درهبرۍ لپاره استخدام کړ تر څو د دوی دمداخلې لپاره لاره هواره شي او نزاری اسماعيليانوته يې رابلل پيل کړل افغانستان ته را وشړل شول اوريښي دلته پاتي شوی له هغه ځاي څخه بمبي ته لاړل او انګليسانو دآعا خان لقب ورواغوست،افغانستان
سپین پوستکي پلرونه
په افریقا کې د عیسویت خپرولو د ماموریت مامورینو ته سپین پوسته پلرونه وایي. ټولنه یې د افریقا د مامورینو ټولنې ( Society of the Missionaries of Africa) په نامه یادیږي. په فرانسوۍ کې سپینو پلرونو ته (Pères Blancs) ویل کیږي. په دې ماموریت کې رسالتي یا پیغام رسونکي رومان کتولیک عیسویان موجود وي. بنسټ یې په ۱۸۶۸ کې چارلز لاویجري ایښی. د ټولنې چارې د عیسویت په اړه نورو ته زده کړه او د عیسویت تبلیغ دی تر ډېره په افریقا کې فعالیت کوي. په ۲۰۲۰ کال کې یې ۲۱۷ ټولنې لرلې، یادو ټولنو په ۴۲ هیوادونو کې تبلیغ کوه، تبلیغ کوونکي مامورین یې ۱۲۴۷ کسان وو، یاد کسان د ۳۶ مختلفو هیوادونو تابعیت لرونکي دي.
صديق عثماني
صديق عثماني د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
قطبي اېږ
وېشنيزه:يږان
بورژوازي
بورژوازي په انګلش کې : Bourgeoisie بورژوا د یورک فرانشوي کلمې څخه اخیستل شوئ چې د ښار معنی ورکوي او د ښار اوسېدونکي ته ویل کېږي. همدارنګه سرمایه دارې طبقې ته هم وایې. بورژوازي په دې اساس چې خپله سرمایه په کوم ځاي کې مصرف کړي ، په مالي ،تجارتي او ثنعتي ویشل کېږي. د مالي ځواک او د سیاسي او اقتصادي نفوذ له نظره بورژوازي په لوي ، متوسط او کوچني وېشل کېږي ، چې په کورني تولید ولاړه ده ، په پردیو باندې د خپلو ګټو د انحصار مخالفت کوي او کمپراد یعنې ثروتمند بورژوازي هغه ټولنه ده چې د پردیو د انحصاراتو سره ټينګې اړیکې لري.
د وارداتو صنعتي ځای ناستي کول
[[file:Импортозамещение.png|thumb|320px|د وارداتو صنعتي ځای ناستي کولو د پرمختګ معادله
Товар = اجناس، Цена = قیمت. ]] د وارداتو صنعتي ځای ناستي کول (په انگلیسي کې:Import substitution industrialization) د پرمختګ د تګلارو څخه یو په نظر کې نيول کيږي چې بعضي مخ پر توسعې هېوادونه يې د خپل ژوندانه په مختلفو برخو کې په پام کې نيسي.
سرچينې
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:نړيوال تجارت وېشنيزه:صنعت
زلمى
زلمى د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي