cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رادار
د کارېدو ځایونه
د رادار له لارې په وړاندې شویو معلوماتو کې د رادار تر سکنر پورې د جسم محدوده او موقعیت شاملېږي. له همدې امله په ډېرو هغو بېلابېلو ځایونو کې کارول کېږي چې دغسې موقعیت پیدا کولو ته په کې اړتیا وي. رادار په لومړیو کې د پوځي موخو لکه د هوايي، ځمکني او سمندري اهدافو د موقعیت ټاکلو لپاره کارول کېده؛ په غیر پوځي برخه کې د الوتکو، بېړیو او موټرونو لپاره کار ترې واخیستل شو.
په هوايي چلند کې الوتکې په راداري دستګاوو سره سمبالولی شو چې د الوتکې یا په لاره کې د نورو خنډونو یا هغو ته د نږدې کېدو په اړه خبرداری ورکوي، د اوبو او هوا دقیق معلومات څرګندوي او دقیقه ارتفاع ښيي. په الوتکو کې لومړنۍ نصب شوې تجارتي وسیله د «۱۹۳۸ز بېل لابراتوار» یو واحد و چې د «یونایټډ ایرلاینز» په ځینو الوتکو کې ولګېده. الوتکې د ورېځې په حالت کې پر هغو هوايي ډګرونو کېناستلی شي، چې د رادار په مرسته د تقرب د ځمکني کنټرول په سیستمونو سمبال وي چې په هغو کې د الوتکې موقعیت د رادار پر سکرینونو ښودل کېږي او په دې ډول پیلوټ ته د کېناستلو یا ښکته کېدلو رادیويي لارښوونې کوي او الوتکه د یوه مشخص تقرب په مسیر کې ساتي. پوځي جنګي الوتکې معمولاً د دښمن د الوتکو پېژندلو او په نښه کولو لپاره د هدف نیونې په رادارونو سمبال دي. پر دې سربېره نورې لویې پوځي الوتکې د هوايي ترافیکو د کتنې لپاره په یوه پراخه سیمه کې پیاوړي هوايي رادارونه لېږدوي او جنګي الوتکې د خپلو اهدافو خوا ته هدایت کوي.
سمندري رادارونه د بېړیو د ټکر د مخنیوي لپاره د بېړیو د بلبرېنګ او واټن د اندازه کولو لپاره کارول کېږي. د دې تر څنګ کله چې بېړۍ په ساحل یا نورو ثابتو ځایونو کې وي، د موقعیت د تشخیص یا مسیر د پیدا کولو لپاره یې رادار کارول کېږي. په بندرونو کې د بېړیو د ترافیکو د خدماتو رادار سیستمونه د دې لپاره کارول کېږي چې په سرکشو اوبو کې د بېړۍ حرکت تنظیم کړي او ویې څاري.
هوا پوهان پر اورښت او باد د نظارت لپاره رادار کاروي. رادار د لنډمهالې هوا د وړاندوېینې او د تندرونو، بړبوکیو، ژمنیو توپانونو او بېلابېلو اورښتونو په څېر د سختې هوا د کتنې لپاره پر اصلي وسیله بدل شوی دی. ځمک‌پوهان د ځمکني قشر د ترکیب د نقشې اخیستلو لپاره ځمکې ته ننوتونکي تخصصي رادارونه کاروي. پولیس په واټونو کې د موټرونو پر چټکتیا د نظارت لپاره له راداري وسلو څخه کار اخلي. کوچني راداري سیستمونه د انسان د حرکت کنټرولولو لپاره کارول کېږي. د بېلګې په توګه د خوب پر حالت د نظارت لپاره د تنفس د ځانګړنو تشخیصولو او له کمپیوټر سره د تعامل لپاره د لاسونو او ګوتو حرکت تشخیصولو ته اشاره کولی شو. د دروازې په خپله خلاصېدل او د رڼا لګېدل یې هم معمولې بېلګې دي.
د رادار توصیف
رادار کولای شي په نامناسبو شراېطو کې لکه گرد ، غبار ، لوگی ، واوره ، باران ، توفان او نورو کې کار وکړي. همدارنگه کولای شي چې دالوتنې په حال کې الوتکې ريډيايي او دهغې فاصله او سرعت وښيي ، ځکه نو رادار دالوتکو دکنټرول او رهبري کولو لپاره کارول کېږي. رادار داواز دانعکاس په اساس عمل کوي صوتي امواج له يو مانع سره په لگېدو انعکاس پيدا کوي. په همدې ډول راډيويي څپې چې الکترو مقناطيسي امواج دي هم چې کله دخپل مسير په لاره کې له کوم مانع سره ولگېږي ، نومنعکس کېږي. دراډيويي امواجو دغه ډول ځانگړتيا پوهانو په ۱۹۳۰ ع کې کشف کړه له همدغه خصوصيت نه په گټې اخيستو سره په ۱۹۳۵ ع کال کې په امرېکا کې درادار پنځه مرکزونه تاسيس شول درادار په برخه کې پراختيا ددويمې نړيوالې جگړې په مهال رامنځ ته شوه. دغه پرمختگ ددښمن په بم غورځونې په ريډيا يي کولو کې ډېره مرسته وکړه. له هغه وخت تراوسه پورې بېلابېل رادارونه جوړ شول. نن ورځ داسې رادارونو شتون موندلی ، چې دبې پيلوټه فضايي بېړۍ په کنټرولولو او رهبري کولو کې ورڅخه کار اخیستل کېږي. رادار د آب وهوا او جوی حالاتو په اړه هم داړتيا وړ اطلاعات او معلومات دانسان په واک کې ورکوي. آيا په دې پوهېدلي ياست. چې رادار څنگه کار کوي؟ رادار له راډيويي څپو نه کار اخلي کټ مټ داسې لکه د راډيويي خپرونو ، خو هغه راډيويي امواج چې په رادار کې ورنه استفاده کېږي ، دلوړو فرکوانسونو لرونکی دی اوهغوی ته مايکرو ويو يانې کوچني امواج وايي. ددغو څپو سرعت د نور له سرعت سره  ۳ x۱۰  يو برابر دی. يعنې په يوه ثانيه کې درادار مرکز يو لېږدونکی لري ، چې راډيويي امواج دانتن په مرسته دجسم خوا ته لېږدوي. همداراز يو آخذه لرونکې آله هم لري ، چې منعکس شوي راډيويي امواج رانيسي دا آخذه يو صفحه هم لري ، چې په فضا کې دجسم موقعيت ښيي رادار په اتو ماتيک تجهيزاتو سنبال وي ، چې ټول اړونده عمليات ترسره کوي. پخوا رادار ډېر غټ جوړ شوی و ، خو اوس دومره کوچنی رادار جوړ شوی دی ، چې دلاس په ورغوي کې هم ځايېږي
يشناټکی
يشناټکی (په انگرېزي: Boiling point) په پښتو ژبه کې يوه کيميايي اصطلاح ده. د يوې کيميايي مادې يشناټکی د حرارت هغه کچه وي چې د يوې مادې مايع حالت په بړاس بدل کړي. د بېلگې په توگه د اوبو يشناټکی ۱۰۰ درجې سانتيگراد دی.
مطالعه
د کتاب تحفه د پوهې او فکر پیلامه ده. د کتاب هدیي ورکولو دود باید ژوندی شي، تر څو مو عام لوستي ولس سره د کتاب مینه پیدا شي.په افغانستان کې دود دی، چې په واده کې د واده خاوند ته تحفې وړل کیږي، که چیرې هر کس شاه ته د نورو ټولو شیانو پرځای کتابونه واخلي، نو د هر ډول تحفې نه یې ارزښت زیات دی او په اینده کې به په کور کې کوچنی کتابتون لري، چې دغه کتابونه د ده د کورنۍ نسل نسل ته ګټه رسوي. هغه کور چې ډېر کتابونه لري، د کورنۍ غړي یې پوه او تحصیل کوونکي وي او حتما به د پوهې او علم پر ګاڼه سمباله کورنۍ ټولنې ته وړاندې کوي. ځینې ځوانانو مو له سلاح سره عکسونه اخلي او په دې ویاړ کوي، چې ډول ډول وژونکي توکو سره انځورونه واخلي، دلیل د عکسونو اخیستلو یې دا دی، چې د داسې اشخاصو په کورونو کې سلاوې وي او هر وخت یې د خپلو مشرانو سره لیدلي وي.دوی فکر کوي، چې سلاح دځان سره ګرځول ښه کار دی، که همدا کورنۍ دکتاب، قلم او مطالعې سره مینه ولري او په کور کې یې موجود وي، نو هیڅکله به داسې انځورونه پیدا نه کړو چې د نفرت، کرکې او وژنې پیغام ولري. په مکتبونو، پوهنتونونو او نورو علمي ځایونو کې باید پوهه، تحصیل او مطالعه د مادیاتو د لاسته راوړلو په موخه نه وي، هر انسان باید پوهه د دې لپاره تر لاسه کړي چې فکر او نظر کې یې مثبت تغیرات راشي. استاد الفت وایي: (زما ارمان به هغه وخت پوره شي، چې دپوهې قیمت کم شي او هر څوک یې اخیستلای وشي.) د استاد د خبرې په تایید هر انسان باید پوهه تر لاسه کړي، دا مهم نه دی، چې هر یو دې په لوړ پوست کار وکړي او یا دې دنده ولري. پوهه، علم او مطالعه د انسان په فکر او عقل کې تغیرات راوړي، دغه ګټه یې له هر شي زیاته ده. یو عالم د کتاب په هکله وایي: هر انسان باید کتابتونه ولري او که داسې یو کس پیدا شي چې کتابونه نه لري، نو دوستي دې د داسې یو عالم سره وکړي چې ډېر کتابونه ولري او هر وخت په مطالعې بوخت وي.
دمطالعې ګټې
۱. مطالعه د روزه نيزو چارو او په ژوند کې د شته ستونزو د هواري لامل ګرځي.
۲. مطالعه ستاسې ماغزه فعالوي.
۳. مطالعه مو مقاومت ته هڅوي.
۴. مطالعه مو استدلال ، پوهې ، سپړنې ، درک او نوښت ته وده ورکوي.
۵. مطالعه د هيريدلو او د نورو دماغي ناروغيو مخنيوی کوي.
۷. مطالعه د استعدادونو ځلا او د ځان پيژندې سبب کيږي.
۸. مطالعه د خدای (ج) پيژندنې او ستاسې د معنويت زياتوالي سبب کيږي.
۹. مطالعه زموږ د ټولنې د پرمختګ سبب ګرځي.
۱۰. مطالعه زموږ د ټولنې فرهنګ لوړه وي.
۱۱. مطالعه د بېلا بېلو فکرونو د رامنځ ته کيدو لامل کيږي.
۱۲. د مطالعه د ماغزو ښه ورزش دی.
۱۳. مطالعه ستاسو تحليل څو برابره ډيره وي.
۱۴. مطالعه کولای شي ، هغو موخو ته مو ورسوي ، چې په ژوند کې يې ورته د رسيدو هيله لرو.
۱۵. مطالعه د بېلا بېلو پرمختګونو او دينونو په اړوند پيژندګلوي را په برخه کوي.
۱۶. مطالعه او کتاب لوستل د ژوند کولو هنر رازده کوي.
۱۷. مطالعه له تاسو نه ښه ژبور ويناوال او خبريال جوړوي.
۱۸. مطالعه ستاسې په ژوند کې د تيروتنو کم والي سبب کيږي.
۲۰. مطالعه مو پر خپل ځان د ويسا کيدو سبب ګرځي او د روحي فشارونو مخنيوی مو کوي.
۲۱. مطالعه کولای شي ، په تاسو کې نوښت وړتيا رامنځ ته کړي.
۲۲. مطالعه تاسو ته ښه احساس در په برخه کوي.
۲۳. مطالعه ستاسو د خوښۍ سبب ګرځي.
۲۵. مطالعه د ستاسو فکري تمرکز ډيره وي.
۲۶. مطالعه ستاسو شخصيت ته وده ورکوي.
۲۷. مطالعه ستړيا او ناخوښی له منځه وړي.
۲۸. مطالعه غوره تفريح ده.
= ګــــټوره مطالعه به څنګه کوو؟ = پر يو شي خبرېدلو او يا د کتاب په دقت سره وېلو ته مطالعه وايي.مطالعه د انګرېزي ژبې د study  کليمې سره برابره ده چې معنا يې د تحصيل او درس ويلو څخه ده.
مطالعه د انسان معلومات زياتوي او د هغه د خبرو کولو مهارت پياوړی کوي.مطالعه که د يوه خاص هدف د پاره وي مثلاُ د چاپېريال د ککړتيا پر موضوع او په همدې خاصې برخې کې ډېر معلومات تر لاسه شي يعنې ډېرکتابونه او د انټرنېټ پاڼې پسې واړول شي،ډېره موثره به وي؛نظر دې ته چې هر کتاب يا مجله په مخه درځي ويې وايې.د انسانانو ذهنونه يو شان نه دي،ځينې اشخاص ديوې موضوع په يو وار وېلو سره هغه کاملا حافظې ته سپاري خو اکثره خلک په يو وار لوستلو د موضوع هدف نشي درک کولی؛دوهم اودريم وار لوستلو ته ضرورت لري.خو که بعضي شراېط په نظر کې ونيول شي ممکن د دوهم او دريم وار لوستلو څخه مخنيوی و کړي.مثلاْ مطالعه د مطالعې په کوټې کې چې لهشور ماشوره خالي وي،کوټه ډېره زينتي نه وي،دمرغانو شپېلکی،دموسيقۍ نغمې ،ډېره تېزه رڼا،ډېره کمه رڼا او لمر ته مخامخ بايد مطالعه ونه شي همدارنګه د کوټې هوا دې معتدله شي.کله چې مطالعه کېږي ټول تمرکز بايد د مطالعې پر موضوع را غونډ وي.نه تمرکز او د مطالعې په منځ کې نور کارونه تر سره کول دمطالعې کېفيت کموي.کله چې يو کتاب وېل کېږي مثلاْ دولس فصله لري.په لومړي سر کې سريزه بايد په دقت سره ولوستل شي ځکه سريزه د ټول کتاب خلاصه جوړوي.وروسته د هر فصل په ويلو مطالعه کوونکی بايد همدا فصل د ځانه سره وشاربي يعني فکر ور باندي وکړي چې په دې فصل کې څه ول او دهڅه ور نه زده کړل.که يې هيڅ سر نه وي خلاص شوی د سره دي همدا فصل ولولي ځکه د کتاب له پېله که سړی موضوع درک نه کړيتر اخېره ګنګس پاته کېږي.وروسته دې دوهم فصل ولولي ، د ځانه سره دي تحليل کړي.همداسي د کتاب تر پايه.د خلاصولو نه وروسته دې ټول کتاب پخپل نظر و ارزوي او که نتيجه يې پر سپيني پاڼي و ليکي ممکن يو وخت نه يو وخت ورته په کار شي.ځيني خلک عادت لري چې په يو وار سره په تلوار يو کتاب يا يوه موضوع وايي او ايسته يې غورځوي دا بې اثره ويل دي ولې بيا هم د انسان سره د بيان په قوي کولو کې لږ مرسته کوي.بې اثره يا نا موثره مطالعه په ډېرو حالاتو کې منځ ته راځي لکه ځيني خلک هم مطالعه کوي هم يو بل کار مثلاْ د سر ښورول،د مطالعې پر وخت ژاولې ژول،د غوږ يا سر ګرول،ګوته په غاښو کې نيول،که پر چوکی ناست وي د يوې يا دواړو پښو ښورول،په خوبجن حالت کې مطالعه کول او نور حالتونه.ځيني علما په دې نظر دي چې مطالعه که په انتقادي حالت کې وکړلای شي موثريت به يې زيات وي.ځکه چې يو خو پر کتابونو دومره يقين کول چې مطلق صحيح دي،اشتبا ده.بل انسان چې په يو کار کې منفعل نه وي د هغه ذهن ښه کار کوي اوموضوع ښه درکوي.مطالعه که په ازادي هوا کې وي او د سهار د خواوي،بهتره ده.که غواړو چې مطالعه مو دوامداره و اوسي نو د سترګو او کتاب تر منځ زاويه بايد 90 درجې او فاصله 25 سانتي متره وي ځکه په دې حالت کې د سترګو عضلې تر فشار لاندې نه راځي او ماغزه د ستړيا احساس نه کوي.
د مطالعې د مثلث پر هره برخه به جلا جلا وغږېږو؛
شاګرد، محصل او بلکې هر لوستوال مطالعه د ذوق، مکلفيت او لارښود په غوښتنه يا مشوره کوي. کله کله ذوق اړتيا راښيي، مثلاً د يو کس مينه او ذوق له نويو فقهي بحثونو او معاصرو تعبيرونو سره دی، دی د ذوق په اساس خپل د اړتيا وړ مواد پېژني او پيدا کوي، بيا يې لولي.
مکلفيت يا را منځ ته شوې اړتيا هم هغه توکي دي چې موږ په مطالعه کې رهبري کوي او بلکې مجبوروي. اړتيا چې کله ذوقي شي، مطالعه چټکه پر مخ ځي، کله چې اړتيا تحميلي را منځ ته شي، مکلفيت ترې جوړېږي، د مکلفيت د احساس پر مهال مطالعه کېږي، خو په ذهن کې د ښې برقراري مساله يې لږ ټکنۍ وي. تحميلي اړتيا داسې وي لکه کله چې کوم استاد زموږ له ظرفيت او ذوقه صرف نظر کوي او اوږد سمينار يا کورنۍ دنده راکوي.
دلته د مطالعې په وخت کې تمرکز لکه بې‌مهاره اس په خپله مخه را نه ځغلي، کله چې دا ستونزه را پېښېده، د ذوقي مطالعې قيزه دغه اس مهارولای شي. ذوقي مطالعه په مطالعه د اعتياد له‌پاره هم وړ لاره پېژندل شوې ده. مثلاً که د ادبياتو يا ژورناليزم محصل د پوهنتون له وچ چيپټره تر پزې راغلی وي، لاسونه دې هغو کتابونو ته ور وغځوي چې خوښ يې دي، خو د ازموينې وېرې تر بې‌کاره ورقو لاندې کړي دي. په دې ډول به ورو ورو تحميلي مطالعه هم راته عادي او مسلک ته به ژمنتيا پياوړې شي.
د مطالعې په پروسه کې لارښود کس هم زموږ ښه پالنه کولای شي، خو داسې نه چې ليدلوری د خپل لارښود په تقليد عيار کړو. داسې لارښود مه ټاکئ چې تفکري طرز مو په تقليدي طرز بدل کړي، د ښو کتابونو پوښتنه ترې وکړئ، خو د ده په نظر کتابونو ته ښه يا بد مه واياست، پخپله يې وګورئ.
محتوا
د محتوا په انتخاب کې دقت د مطالعې ډېره اساسي لاره ده، تاسې به ليدلي وي چې ډېری کسان غرقه مطالعه کوي، خو بيا هم له دې لامبو پاک بدن نه راوځي. خبره دا ده چې دوی انګېري هر څه په يو وار لوستلو ارزي، حال دا چې ځينې کتابونه په بيا بيا لوستلو ارزي او ځينې نور يې يوازې په پېژندلو ارزي چې څوک يې و نه لولي.
ځينې کتابونه داسې وي چې ښه ده يوازې د اړتيا برخه يې ولوستل شي. ښه مطالعه هغه نه ده چې عادي کتابونه هم د تلاوت په شکل لولو، بلکې بايد د مطالعې د مېوې مغز وخوړل شي، نه پوټکي.
چاپېريال
فکر کوم د ارنسټ همينګوي «۱۸۹۹ ـ ۱۹۶۱ز» خبره ده، دی وايي چې کله به د مطالعې او ليکلو په کوټه کې و، دا به يې هېره وه چې څو شنبه ده. منظور دا دی چې مطالعه، ليکوالي او له قلم سره سر و کار د رياضت تمرکز غواړي.
په پوهنتون کې «زما په شمول» ډېری محصلان د درس په وخت کې په يوه لاس فيسبوک کاروي، په بل کې د کتاب‌لوستنې تمثيل کوي. دوی دغه کار د ځان د تېرايستنې په موخه  کوي.
له يوې خوا يې وجدان د مسووليت په ور احساسولو ځوروي، له بلې خوا يې د کنټرول مهارت بايللی وي، دلته نو زموږ د مطالعې چاپېريال ګډوډېږي او يوازې په دې احساس خوشاله يوو چې کتاب مو له کوټې راسره ايستلی دی او بس.
د چاپېريال باندني شرايط هم مهم دي، ښه مطالعه هلته کېږي چې يو خو فضا له صوتي ککړتيا خوندي وي، بل دا چې زموږ دروني احساس مطالعې ته جوړ وي. که زموږ مېلمه را روان وي او موږ مطالعه کوو، ۵۰ سلنه اخذ هم نه‌شو کولای. ښه ده چې د نن هيڅ کار سبا ته را نه پاتې نه‌شي، په دې ډول به مو شخصيت نه را نه بحراني کېږي او هدف ته په لار کې خنډونه به اسانه تر شا پرېږدو.
د غلامۍ تاريخ
د غلامۍ تاريخ له پخوا وختونو څخه تر نن ورځې پورې زيات کلتورونه، مليتونه او دينونه رانغاړي. همدا ډول د غلامۍ قربانيان له زياتو بېلابېلو توکمي لږه کيو او مذهبي ډلو څخه وو. د غلامانو ټولنيزو، اقتصادي او حقوقي دريځونو، د غلامۍ په بېلابېلو نظامونو کې په پراخ ډول د وختونو او ځايونو له مخې توپير درلود.
غلامي په پرتليز ډول له تمدن څخه مخکې، د ښکاري ډلې وګړو کې خورا لږه ځکه وه، چې غلامي د تولنيزې ډلبندۍ تر شرطونو لاندې وده کوي. غلامي په لومړيو تمدنونو، (لکه:  بين النهرين کې سومر، چې له ميلاد څخه ۳۵۰۰ کلونو پخوا ته ورګرځي) کې پلې شوه. مریيتوب د بين النهرين حمورابي قانون (۱۸۶۰ ق . م) کې راڅرګندېږي، چې د يوه رامنځته شوي بنسټ په توګه ورته ورګرځي. مریيتوب په لرغونۍ نړۍ کې خپور شوی و او د رومي سترواکۍ په ګډون په نږدې هر لرغوني تمدن کې موندل شوی و. د منځنيو پېړيو په لومړيو کې په اروپا کې لږ عام شو [مرييتوب]، که څه هم په ځينو سيمو کې يې پلې کېدل دوام وکړ. په مديترانه يي هېوادونو کې د جنګ د پېړيو پر مهال عيسويانو او مسلمانانو دواړو د يو بل غړي ونيول او غلامان يې کړل. اسلامي مرييتوب له ۷ پېړي څخه تر ۲۰ پېړۍ پورې په بنسټيز ډول د لویديخې او مرکزي اسيا، شمالي او ختيځې افريقا، هندوستان او اروپا سيمې راونغاړلې. هالنډ، فرانسې، هسپانيې، پرتګال، بریتانيا او د لويديځې افریقا يو شمېر پاچاهيو د اتلانتيک غلامۍ سوداګرۍ (Atlantic Slave trade) کې په ځانګړي ډول له ۱۶۰۰ ز څخه وروسته د يادونې وړ ونډه ولوبوله.
که څه هم غلامي نوره د نړۍ په هيڅ ځای کې قانوني نه ده، مګر انساني قاچاق تر اوسه د يوې نړيوالې ستونزې په توګه پاتې کېږي. د اټکل له مخې په ۲۰۱۳ ز کې له ۲۵ څخه تر ۴۰ ميليونو خلکو پورې غلامان کړای شوي وو، چې ډېری يې په اسيا کې وو. له ۱۹۸۳ ز څخه تر ۲۰۰۵ ز کال پورې د سوډان د دويمې کورنۍ جګړې پر مهال خلک په غلامۍ نيول شوي وو. په لوېديځې افريقا کې د کاکاو بوټو [يو ډول ونه ده، چې تخم يې د چايو په توګه او چاکلېټ کې کارول کېږي] د نيالولو په موخه د ۱۹۹۰ ز لسيزې په وروستيو کې د کوچنيانو د منظمې غلامۍ او قاچاق ثبوت په ډاګه شو.
په ۲۱ مه پېړۍ کې هم غلامي ادامه لري او په کلني ډول ۱۵۰ بېليونه امريکايي ډالر ګټه جوړوي. د وسله والې جګړې لرونکو سيمو کې وګړي په ځانګړي ډول حساس دي او معاصر لېږد رالېږد په کې انساني قاچاق يو څه اسانه کړی دی. په ۲۰۱۹ ز کې د ټولې نړۍ په کچه اټکل شوي ۴۰ ميليونه خلک د مرئيتوب د ځينو بڼو تابع وو، چې له دې ډلې ۲۵ سلنه يې کوچنيان وو. ۶۱ سلنه يې په زور کار کولو چارو کې کارول کېدل، چې زياتره يې په خصوصي برخه کې وو. ۳۸ سلنه د زور ودونو له مخې ژوند کوي. د معاصرې غلامۍ نور ډولونه د سربازانو په توګه د کوچنيانو ګومارل، جنسي قاچاق او جنسيتي مرئيتوب دي.
اصلي
د غلامۍ ثبوتونه يا شواهد له ليکلو ثبتونو څخه مخکې نېټو ته ځکه ورګرځي، چې که په ډېری کلتورونو کې نه وه [غلامي]؛ نو په زياتو کې هرومرو وه. ډله یيزه غلامي د ژوندي پاتې کېدلو په موخه زياتو اقتصادي امکاناتو او د خورا ډېرو وګړو او د نفوس غلظت ته اړتيا لري. د همدې له امله به کېدای شي د غلامۍ دود نږدې ۱۱۰۰۰ کالونه پخوا د نوې تيږې دورې اوښتون Neolithic Revolution پر مهال د کرنې له رامنځته کېدلو څخه وروسته پراختيا کړې وي.
مریيتوب په ځينو پخوانيو تمدنونو، لکه: د سومر او ههم د لرغوني مصر، لرغوني چين، Akkadian سترواکۍ، اشور يا Assyria، بابلي، فارسي، لرغوني يونان، لرغوني هند، رومي سترواکۍ، د عربو اسلامي خلافت او سلطنت، نوبيا او د امريکا [امريکاګانو] له کلمبيايي تمدنونو په ګډون نږدې په هر لرغوني تمدن کې پېښ شوی دی.
اقتصادي نظام
وټیز غونډال یا اقتصادي نظام د توکو او چوپړتیاوو د تولید او تبادلې او همدارنگه په يوه ټولنه کې د سرچینو د ځانگړولو یا تخصیص غونډال ته ویل کيږی. اقتصادي نظام د یوه هېواد له مهمو بنستیزو اقتصادي ارکانونو څخه گنل کېږي، چې د ټولنو په کولتور، معیشت او پرمختگ کې رغنده رول لوبوي. د فقر پانگوالۍ، عدالت و بې عدالتۍ او د فردي انگېزې ایجاد یا د هغې نه شتون؛ دا ټول د اقتصادي نظام ترر اغیز لاندې او د هغې په چوکاټ کې منځته راځي.
څنگه ممکنه ده داسې یو اقتصادي نظام رامنځته شي چې په دایمي ډول د بشر اقتصادي ستونزو ته د حل لار وگرځي؟ په نړۍ کې مشهور پېژندل شوي اقتصادي نظامونه په لاندې ډول دي:
پانگوال اقتصادي نظام
د کاپیټلیزم Capitalism کلېمه د لومړي ځل لپاره په کال ۱۸۵۴ز کال، د انگلیسي ژبې په یوه ناول کې د پانگې د ملکیت په مانا استعمال شوې. د انگلیسي ژبې قاموس یاده کلېمه د Capital څخه اخیستل شوې گڼي چې د لاتینې ژبې د Caput اوښتې بڼه ده او د (سر) مانا ورکوي. کاپیټلیزم د لوېدیځ د لیبرال ډیموکراسۍ اقتصادي مفکوره ده، او د هغه نظام نوم دی چې په هغه کې د یوې ټولنې اقتصادي منابع د عامو وگړو په شخصي ملکیت کې وي او ټول خلک د خپلو شخصي گټو لپاره کار کوي. حکومت د چا په ملکيت، د سوداگرۍ په چارو او فعالیتونو کې هيڅ ډول لاسوهنه نه لري. د اقتصادي فعالیتونو اصلي موخه په کې گټه ترلاسه کول دي.
منځته راتگ:
په منځنیو پيړیو کې اروپايي ټولنو په هره مانا ډیر وروسته پاتې او تیاره ژوند درلود، هم له مادي او هم له معنوي اړخه. خلک په کې په دریو ډلو ویشل شوي و. لومړۍ ډله یې اشراف و چې پراخه ځمکې یې درلودې او د عیش و عشرت ژوند یې کاوه. دوهمه طبقه په کې د کلیساوو راهبان و. دوی په ټولنه کې د خلکو د ناپوهیو او جهالت څخه په استفادې په هغوی خپل ناقص افکار چلول او د فیوډالانو د گټو لپاره به یې کار کاوه. دریمه ډله خلک په کې بزگران و چې د ټولنې تر ټولو ټیټه طبقه وه او د ژوند له ټولو مزایاوو بې برخې و. لکه ماشینونه به یې یواځې د اشرافو او راهبانو په چوپړ کې شپې، ورځې تیرولې. د وخت په تیریدو، د ټولنې ټیټه طبقه خلک (بزگران) د دیني راهبانو او اشرافو له ظلمونو او سلطې په تنگ شول؛ په حقونو یې تعرضات کیدل او له ستونو یې مړۍ ویستل کېدې. همدا وخت و چې د دریمې طبقې په منځ کې د شخصي ازادۍ نارې اوچتې شوې، او پانگوال اقتصادي نظام رامنځته شو. فردي ازادي چې ددغه نظام فکري بنسټ تشکیلوي د لاندې عواملو په اساس په ډیر گړندي ډول پراختیا ومونده:
د کاپیټلیزم اقتصادي نظریه د منځنیو پیړیو له ختمیدو وروسته، له اولسمې پیړۍ راپدېخوا رامنځته شوې چې په اوایلو کې یې د سوداگرۍ بڼه درلوده، وروسته یې صنعتي شکل خپل کړ او په شلمه پیړۍ کې د پانگوال اقتصادي نظام په نامه شهرت ته ورسید. په دغه نظام کې فردي ملکیت ته مطلقه خپلواکي ورکړل شوې، هر څوک پر خپل شخصي ملکيت، د توليد پر وسايلو او د هغوی په اړه د هر ډول پریکړو پوره واک او اختيار لري. د تقاضا، عرضې، پانگې اچونې او قیمت ټاکنې په برخه کې افراد مطلقه ازادي لري او د دولت له مداخلې په امان دي. دولت او یا بله کومه مسؤوله اداره په اقتصادي فعالیتونو کې مهم رول نه لري، دندې یې یواځې د امنیت په ساتلو او د قانون څخه د سرغړاوي په مخنیوي پورې محدودې دي.
بڼې
په دغه نظام کې د توکو او خدمتونو قیمتونه د بازار د قوو ( عرضې او تقاضا) د تقاطع په نتیجه کې ټاکل کېږي. په کوم نرخ چې د بازار عرضه او تقاضا مساوات ته ورسیده، هماغه نرخ په بازار کې د پیر او پلور قیمت ټاکل کېږي. په دې ډول نظام کې حکومت د هیڅ ډول مداخلې اجازه نه لري. دا نظام هم د ازاد بازار یو ډول دی؛ مگر دولت په کې د ټولنیزو گټو او سهولتونو د برابرولو په موخه په ځینو خاصو برخو کې د مداخلې حق لري. د ټولنیز بازار اقتصاد د غربي او شمالي اروپا په ځینو هیوادونو او چاپان کې منل شوی نظام دی. دا د معاصر بازار هغه ډول دی چې په هغه کې دواړه، خصوصي او دولتي سېکټورونه په اقتصادي کړو وړو کې ونډه لري. ممکنه ده چې د ونډو تر منځ یې توپیر موجود وي او یا هم په ځینو برخو کې دولت له انحصاري دریځه برخمن وي، خو په ټوله کې دولت له خصوصي سېکټور سره یو ځای، اوږه په اوږه اقتصادي فعالیتونو پر مخ وړي.
سرچینې
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:اقتصادپوهنه  وېشنيزه:وټپوهنه
هرشد مهتا
هرشد مهتاHarshad Shantilal Mehta يو هندی سټاک بروکر وو. د هغه خاصه پېژندنه د هند د ١٩٩٢ امنيتي چم له امله کېږي.
يو گونديز حکومت
يونې گوند دولت هغه دولت ته وائي چې په کوم کې له ټاکنو وروسته یواځې يو سياسي گوند حکومت جوړوي. په نورو پارليماني سېسټمو کې ډېری سياسي گوندونه يو حکومت جوړوي خو په يوني گوند دولت کې یواځې يو گوند (پارټۍ) خپل حکومت جوړوي.
د مورنۍ ژبې نړيواله ورځ
د مورنۍ ژبې نړيواله ورځ د فېبروري په 21 مه نېټه هر کال لمانځل کيږي. دا يوه نړېواله ورځ ده چې هر څوک د خپلې مورنۍ ژبې ستاينه کوي.
د افریقا ښکر
د افریقا د سومالیا ,اریتریا, ایتوپیا او جیبوتی هیوادونو برخې چې سور سمندر او د عربو سمندر سره غځیدلي د افریقا ښکر په نوم یادیږي.
جورج باتای
جورج آلبرت موریس ویکتور باتای (په انګلیسي: Georges Albert Maurice Victor Bataille؛ په فرانسوي: ʒɔʁʒ batɑj؛ پیدایښت ۱۰-سپټمبر-۱۸۹۷؛ مړینه: ۹-جولای-۱۹۶۲ز) یو فرانسوي فیلسوف او روښاند ؤ، چې په فلسفه، ادبیاتو، ټولنپوهنې، انسان‌پوهنې او د هنر تاریخ په برخو کې یې فعالیت کاوه. مقالې، ناولونه او شعرونه یې لیکل چې په هغو کې ګڼ‌شمېر شهواني، عرفاني، سریالیزم او بدسلوکه مسایل راسپړل. د هغه آثار د «poststructuralism» په شمول، پر راتلونکو فلسفي مکتبونو او ټولنیزې تیوري باندې اغېزناک تمام شول.
د ژوند لومړي کلونه
جورج باتای د جوزف-اریستید باتای (پیدایښت: ۱۸۵۱ز) زوی ؤ. پلار یې یو مستوفي ؤ (چې وروسته د نیوروسیفیلس له‌امله ګوزڼ ووهه او ړوند شو). ناسکه پلار یې انتوانت-اګلا تورنارد (پیدایښت ۱۸۶۵ز) نومېده. جورج باتای د ۱۸۹۷ز کال د سپټمبر پر ۱۰مه نېټه، د اوورن سیمې په بیلوم کې وزېږېده، کورنۍ یې په ۱۸۹۸ز کې ریمز ته کډه شوه او هلته ورته د تعمید غسل ورکړل شو. هغه لومړی د ریمز ښوونځي او وروسته د اپېرنې ښوونځي ته لاړ. که څه هم پرته له دیني څارنې څخه لوی شو، په ۱۹۱۴ز کې کاتولیک ته یې مخه کړه او د شاوخوا نهو کلونو لپاره یو عقیدتي کاتولیک ؤ. د کاهن کېدو په هیله، د لنډې مودې لپاره یوې کاتولیک مدرسې ته لاړ. سره له‌دې چې تر یوه بریده یې د یوې دندې موندلو لپاره هڅه وکړه ترڅو د خپل مور او کورنۍ اعاشه وکړای شي، له کاره یې لاس واخېست. جورج باتای په ۱۹۲۰ز لسیزه کې مسیحیت پرېښود.
باتای د پاریس «د میثاقونو ملي ښوونځي» کې شامل او د ۱۹۲۲ز په فبروري کې فارغ شو. د «ځواک نظم، د دیارلسمې پېړۍ د آیت کیسه، له سریزې او یادښتونه سره» تر سرلیک لاندې د لېسانس تېزس ولیکه. که څه هم، د فرانسې په ملي کتابتون کې د کار کولو له‌امله، هغه د یوه سرکاتب او کتابوال په نوم یادېده، هغه د نښانو پر کلکسیون باندې کار کاوه (او د سکه‌پېژندنې په هکله یې علمي مقالې هم خپرې کړې). د میثاقونو په ملي ښوونځي کې د هغه تېزس د منځنیو پېړیو پر شعرونو «د ځواک نظم» باندې یوه انتقادي اثر ؤ چې د اتو خطي نسخو په ډلبندي او د شعرونو په تصحیح کولو سره یې، په مستقیمه توګه، رامنځ‌ته کړ. له فراغت وروسته، هغه مادرید ته لاړ او د پرمختللو سپانیایي مطالعاتو په مرکز کې شامل شو. په ځوانۍ کې هغه له روسي وجودپال «لېف شېستوف» سره ملګری شو، چې هغه یې د نېتشي، دوستایوفسکي او اپلاتون له لیکنو سره اشنا او همدا راز د عقل په هکله له خپل انتقادي لیدلوري او فلسفي نظام سره یې معرفي کړ.
کاري ژوند
باتای د څوګونو مجلو او ادبي ډلو بنسټګر او د بېلابېلو او خورا زیاتو آثارو لیکوال پاتې شوی دی؛ د بېلابېلو سکالوګانو (لکه: اقتصاد عرفان، فلسفه، هنرونه، جنسي مسایل) په هکله یې مطالعاتي آثار او شعرونه او مقالې لیکلې دي. کله، ناکله یې خپل آثار په مستعار نوم خپرول او ځینو مضامینو باندې یې بندیز لګېده. په ژوند کې هغه ته چا اهمیت نه‌ورکاوه او د ځینو معاصرانو (لکه: د عرفان مدعي ژان پاول سارتر) له‌خوا ورته سپکاوی وشو، خو له مړینې وروسته یې د مایکل فوکو، فیلیپ سولرز او ژاک دریدا په څېر لیکوالانو باندې، چې ټول له «تېل کوېل» مجلې سره همکار وو، خورا اغېزناک تمام شو. د ژان‌لوک نانسي پر ښکارندپوهنیزو آثارو باندې د هغه اغېز په څرګنده توګه جوته ده، خو د ژان بودریار پر اثر (د ژاک لاکان او ژولیا کریستېوا ساپوهنیزې تحلیلي تیوري‌ګانې) او د انسان‌پوهنې په هکله د مایکل تاوسیګ پر وروستي لیکنې باندې د هغه اغېزه تر سترګو کېږي.
باتای په لومړیو کې د سریالیزم مینه‌وال ؤ، خو که څه هم له دوه‌یمې نړیوالې جګړې وروسته له سریالیستانو سره یې احتیاطي اړیکې درلودې، لږ ځنډ وروسته د دغه فلسفي مکتب له بنسټګر «آندرې برېتون» څخه جلا شو. باتای د ټولنپوهني د کالج یو خورا بانفوذه غړی ؤ چې یاد کالج کې یوشمېر مرتدو سریالیستانو هم فعالیت درلود. هغه په ژوره د هېګل، فروید، مارکس، مارسل ماوس، مارکي دو ساد، الکساندر کوژو او فریدریک نېتشي تر اغېزې لاندې راغلی ؤ او نازيانو د تملک پر وړاندې یې له نېشتي څخه یې د یوې مشهورې مقالې له‌لارې دفاع وکړه.
خصوصي ژوند
د باتای لومړی واده، په ۱۹۲۸ز کې، له ممثلې «سېلویا ماکلېس» سره ؤ؛ خو په ۱۹۳۴ز کې سره طلاق شول او سېلویا، څه موده وروسته، د ساپوهنې له شنونکي «ژاک لاکان» سره واده وکړ. باتای له کولېتې پیګنوت سره، چې په ۱۹۳۸ز کې مړه شوه، نامشروع اړیکه درلوده. په ۱۹۴۶ز کې باتای له دایان دو بوهارنایس سره واده وکړ او یوه لور یې پيدا شوه.
په ۱۹۵۵ز کې ناروغ شو او ډاکترو یې ناروغي د دماغي شریانونو تصلب تشخیص کړ، خو سره له‌دې، هغه مهال، له خپلې وژونکې ناروغي څخه خبر نه‌ؤ. باتای اووه کاله وروسته، د ۱۹۶۲ز کال د جولای پر ۹مه نېټه مړ شو.
باتای یو آتیست ؤ.
مضامین
د باتای آثار (د اړوند پېر د پوهې او سترو اېډیولوجیکو، فلسفي او انسان‌پوهنیزو بحثونو په څلورلارې کې) ادبي او فلسفي، څوګوني، ډول، ډول، حاشیه‌یي او له بېلابېلو ټاپه لګولو څخه په تېښته کې وو: «سنتي مقولې، رامنځ‌ته کېدونکې محدودې، کله چې څوک غواړي خپلو ټولو لیکنو په هکله وضاحت ورکړي، لاس او پښې یې تړلي دي». باتای د ټولو کرښو د ړنګولو لپاره خپله هڅه وکړه، څرنګه چې د ۱۹۶۱ز کال په مارچ میاشت کې، له مادلین چپسل سره په‌خپله وروستۍ مرکه کې وایي: «په خورا هیلې سره وایم، تر ټولو ستر ویاړ مې دا دی چې هغه کرښې مې ړنګې کړې […]، یعنې تر ټولو بلواګره او لړزوونکې او تر ټولو شرموونکې خندا مې، له ژور دیني اروا سره اړوند ګڼلې». دغه «د غره غوندې بار پورته کول»، د ګڼ‌شمېر نسخو او د هغه د متنونو خطي او ټایپي بڼو له‌امله دي او همدا راز یو لامل یې دا دی چې هغه ډېري وخت په ځینو لیکنو کې له مستعار نومونو (تروپمن، لارډ اوچ، پیر انجېلیک، لویس ترېنتې او دیانوس).
په فرانسوي ژبې خپاره شوي آثار
له مړینې وروسته خپاره شوي آثار
هایيپيرين ټاور
هایيپيرين ټاور جنوبي کوريا په ښار  سيول کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 69 منزلونه دي او ددې لوړوالی  256 ميټر (840 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2003 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
چاودونکي شکل لرونکي مردک
چاودونکي شکل لرونکي مردک (په انگریزي ژبې کی:Explosively formed penetrator) د هغو چاودونکي بمی سیستمونو یا په زره سوری کوونکی مردکونو څخه دی چی د زره پوښ د موټورونو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. دغه بم د نړی د دویمې جگړې په وخت کی په آلمان کی لمړی ځل جوړ شو او د هغه راهسی په بیلو بیلو جگړو کی کار شوی دی. په اوس وخت کی د دغه چاودونکی سیستم څخه د افغانستان او عراق په جگړو کی هم کار اخیستل کېږی. دغه بم د عراق په جگړې کی ۷۷ امریکایی تانکونه او د لبنان په جگړې کی دوه اسرايیلی تانکونه ویجاړ کړل. د اېی اېف پې سیستم د زره پوښ موټرونو د منځه وړولو لپاره تر ټولو آغېزمنده وسله ده. نو ځکه د اېی اېف پی د عصری تانک ماتونکی توغندیو او ماینونو د جوړولو لپاره کارېږي. د ايی اېف پی بم عادتا د استوانیی لوښی شکل لری. دغه لوشی د چاودونکو توگو څخه (لکه هیکسوجن، تی ان تی، پنتریت) ډک شوی دی. دغه لوښی په مقعر ډوله مسی یا پولادی پوښ سره تړل شوي دی. تر انفجار وروسته دغه پوښ د انفجار انرژي په مرسته په مردکه (گولی) تبریلېړي او سرعت یی په ثانیه کی دوه کیلومترو ته رسېدلای سی. د بېلگی په توگه: هغه مردکه چی ۵۰۰ کرامه وزن ولری او په ثانیه کی ۲ کیلومتره چټكتيا (سرعت) ولری کولای سی ۱۰ ساتی تر پلن زره پوښ ویجاړ کړي. دا معنی دی چی دغه مردکه کولای سی نوی امریکایی تانکونه (لکه اېی ۱ اېم ۲ اېبرامس ) او نورو اهداف ویجاړ کړي. ځینی د اېی اېف پی بمبونه کولای سی د بم په پوښ کی ځانگړي لوړی ژورې ولري. دغه بم تر انفجار وروسته ټوک ټوک کېړي او د ډېړو کوچنیو مردکو په څپر شاوخوا ته خپرېږي. د اېی اېف پی بم کولای سی د راډیوی موج، موبیل او لایزردوړنگو په مرسته توغول کېږي.
د اېی اېف پی مردک
د اېی اېف پی مردکونه په ځانگړی ډول د مس، پولاد او تانتال څخه جوړېږي. د پوځی ماهرانو په نظر د تانتال مردکونه (مرمی) د نورو مردکونو (مسی یا پولادی مردکونو) په پرتله د زره پوښ د منځه وړولو لپاره تر ټولو آغېزمنده دی. ځکه حجم یی ۱۶۶۷ کیلو متر مکعب ته رسېږي. هر څو هره چی د دغه مردکونه حجم او ثقلت ډېروي په هغه اندازه یی د هدف د ویجاړولو آغېزمندولی زیات وي. د اېی اېف پی بم کېدلای سی په موټر کی، تر سړک لاندی یا د کور په دېوال کی پټ کړي.
وېشنيزه:چاودېدونكى مواد وېشنيزه:شوبلې ضد وسلې
ساندرا ډی و کونور
ساندرا دی و کونور چې د ۱۹۳۰ ز کال د مارچ پر ۲۶ مه نېټه زېږېدلې ده، يوه امريکايۍ تقاعد سروې حقوقي وکيله او سياستواله ده، چې له ۱۹۸۱ څخه تر ۲۰۰۶ ز کال پورې يې د متحده ايالتونو د سترې محکمې د لومړنۍ ښخينه مرستيال قاضۍ په توګه خدمت وکړ. هغه لومړنۍ نومانده او په پای کې لومړنۍ ښځه وه، چې يادې دندې ته ومنل شوه. نوموړې چې د ولسمشر رونالډ ريګن “Ronald Reagan” له لورې نومانده شوې وه، د ريهنکويست محکمې “Rehnquist Court” او د روبرټس محکمې “Roberts Court” د لومړيو څو مياشتو لپاره تاوېدونکې رايه “Swing Vote” [هغه رايه چې په ټاکنو کې د يو شمېر نوماندانو په ګټه ګڼل کېږي] ګڼل کېده.
نوموړې په محکمه کې د خدمت له دورې څخه مخکې په اريزونا کې يوه قاضۍ او لوړ پوړې ټاکل شوې چارواکې وه، چې د اريزونا په سنا جرګه کې يې د جمهوري غوښتونکې مشرې په توګه د دولتي سنا د لومړنۍ ښځينه مشرې په توګه خدمت کاوه. محکمې ته په نوم ليکنې سره د سنا له لورې د ټولو غړو په خوښه تاييد شوه. نوموړې د ۲۰۰۵ ز کال د جولای پر ۱ مه نېټه د يو ځايناستي په تاييد سره د اغېزناک تقاعد په موخه خپله اراده څرګنده کړه. سمويل اليتو “Samuel Alito” د ۲۰۰۵ زکال په اکتوبر کې د هغې د څوکۍ نيولو په موخه نوماند شوی و او د ۲۰۰۶ ز کال د جنوري پر ۳۱ مه نېټه محکمې سره يو ځای شو.
و کونور په پرله پسې دول ډېر ځله د محکمې د محافظه کارې ډلې پلوي وکړه. نوموړې زياتره وختونه هغه همغږي نظريات وليکل، چې د ډېره کيو له لورې واک ته د رسېدلو په موخه وو. په مهمو حالتونو يا قضيو کې د هغې زياتره نظريات (Grutter v. Bollinger) او (Hamdi v. Rumsfeld) رانغاړي. نوموړې په يوه برخه کې په “Bush v. Gore" کې د څو قاضيانو د استيناف محکمې له لورې د ورکول شوي حکم “per curiam” ډيره کی يا اکثريت نظر هم وليکه او په (Planned Parenthood v. Casey) کې د مخکښې نظريې له درې ګډو ليکوالانو څخه وه.
محکمه کې د خپلې دندې پر مهال يې ځينو خپرونو د نړۍ تر ټولو ځواکمنو ښخو په منځ کې ډلبندي کړه. د محکمې له پرېښودلو څخه وروسته د ويليم او ماري کالج College of William and Mary” د رئيسې په توګه د هنري کسينجر “Henry Kissinger” ځايناستې شوه. و کونور ته د ۲۰۰۹ ز کال د اګسټ پر ۱۲ مه نېټه د ولسمشر بارک اوباما له لورې د خپلواکۍ ولسمشريز انعام “Presidential Medal of Freedom” ورکړل شو.
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
ساندرا ډی د تکزاس په ايل پاسو “’El Paso, Texas” کې زېږېدلې ده، چې د شپون هاري الفرد ډی “Harry Alfred Day” او اډا مای “Ada Mae” يعنې وېلکې (Wilkey) لور ده. نوموړې د اريزونا ډنکېن “Duncan, Arizona” ته نږدې د څارويو په ۱۹۸۰۰۰ جريبه ورشو کې لويه شوه. ورشو له نږدې پاخه سړک څخه نهه ميله لرې پروت و. د ساندرا تر اوه کلنۍ پورې يې کورنۍ روانې اوبه او برېښنا نه درلوده. نوموړې د يوې پېغلې په توګه ۲۲ قطر لرونکی ټوپک درلود، چې صحرايي لېوان او سوې يې ورسره ويشتلی شوې. و کونور له dashboard څخه له ليدنې سره سم د موټر چلول زده کړل او د پنچر ټاير بدلول يې هم بايد په خپله زده کړی وی. ساندرا يوه خور او يو ورور درلود، چې له هغې څخه کشران او په ترتيب سره اته کلن او لس کلن وو. خور يې ان ډی “Ann Day” نومېده، چې د اريزونا په مقننه قوه کې يې خدمت وکړ. نوموړې څه موده وروسته له خپل ورور ايچ الن ډی “H. Alan day” سره په ګډه يې د (تنبله بي: د امريکا د لويديځ کې د څاريو په يو ورشو کې لوييدل: Lazy B: Growing up on a Cattle Ranch in the American West (2002)) په نوم کتاب وليکه، چې په ورشو کې د هغې د ماشومتوب د ازمايښتونو يا تجربو په اړه و. ډی د خپل ښوونځي د ډېری دورې لپاره له خپلې مورنۍ نيا سره په ايل پاسو “El Paso” کې ژوند وکړ او د نجونو لپاره په راډفورډ ښوونځي “Radford School for Grils” کې يې ګډون وکړ، چې شخصي ښوونځی و. د کورنۍ د څارويو ورشو له هر ښوونځي څخه خورا لرې وه، که څه هم ډی د رخصيتو او اوړي لپاره بېرته ورشو ته راستنېدلی شوه. نوموړې د خپل اتم ټولګي کال هم په ورشو کې ژوند کولو او ۳۲ ميله لرې ښوونځي ته په بس چلولو سره تېر کړ. هغه به ۱۹۴۶ ز کال د ايل پاسو په اسټن عالي ښوونځي “Austin High School” کې د خپل ټولګې شپږم نمره فارغه شوه.
هغه مهال چې ساندرا ۱۶ کلنه وه، په ستنفورد پوهنتون کې شامله شوه. نوموړې په ۱۹۵۰ ز کال د اقتصاد برخه کې د لېسانس بري ليک په تر لاسه کولو سره “magna cum laude” [لاتيني وياړ نوم دی] فارغه شوه. په ۱۹۵۲ ز کال کې يې د قانون برخه کې درجې يا سند لپاره د سټنفورد د قانون ښوونځي “Stanford Law School” کې زده کړو ته دوام ورکړ. هلته يې د سټفورډ د قانون کتنې “Stanford law Review” [] کې د خپل مشر مدير او د سترې محکمې د راتلونکي قاضي القضات ويليم ريهنکويسټ “Willilam Rehnquist” تر مشرۍ لاندې خدمت وکړ. ډی او ريهنکوېسټ په ۱۹۵۰ ز کال ملګري شول. که څه هم د دواړو تر منځ اړيکه مخکې له هغې پای ته ورسېده، چې ريهنکوېسټ له نوموړې څخه مخکې فارغ او واشنګټن دي سي ته لاړه؛ مګر په ۱۹۵۱ ز کال يې ډی ته ليک وليکه او د واده وړانديز يې ورته وکړ. ساندار ډی د هغه وړانديز ونه مانه، چې دا يې په سټنفورډ کې د اوسېدنې پر مهال د واده څلورم وړانديز و، چې د ريهنکوېسټ په ګډون يې له بېلابېلو خلکو څخه تر لاسه کړ. ډی د رخچينې ترتيب “Order of the Coif” وه، چې د يادې درجې له مخې نوموړې د خپل ټولګي په لس غوره يا پورته سلنه زده کوونکو کې وه. وکونور په ۲۰۰۸ ز کال کې د ويليم او ماري پوهنځي له لورې د “Phi Beta Kappa” په نوم د متحده ايالتونو د لرغونې پوهنيزې افتخاري ټولنې افتخاري غړې هم ګرځېدلې وه.
لومړنی مسلک او واده
هغه مهال چې ډی د سټنفورډ د حقوقو ښوونځي “Stanford Law School” کې د وروستي کال زده کوونکې وه، له درېيم جان جی و کونور “John Jay O’Connor III”  سره يې ملګرتيا پيل کړه، چې له هغې څخه يو کال وروسته و. د ساندرا ډی له فراغت څخه شپږ مياشتې وروسته د ۱۹۵۲ ز کال د ډسمبر پر ۲۰ نېټه دواړو د خبلې کورنۍ په ورشو کې واده وکړ.
د حقوقو له ښوونځي څخه له فراغت وروسته وکونور د خپل جنډر له امله د وکيلې په توګه په سختۍ سره د اداينې دنده موندله. نوموړې د کاليفورنيا په سان ماټيو کې د ولسوالۍ د مرستيال وکيلې په توګه وروسته له هغې دنده ومونده، چې وړانديز يې وکړ چې له تنخوا او دفتر پرته يې به له منشي سره به ګډ دفتر کې کار کوي. له څو مياشتو څخه وروسته يې د حقوقي څېړنې د تر سره کولو او يادښتونو د ليکلو له امله د لږ معاش په اخېستلو پيل وکړ. نوموړې د “San Mateo County” سيمې يا ولسوالۍ له حقوقي وکيل لويس ډيماټټيس “Louis Dematteis” او د ولسوالۍ له مرستيال حقوقي وکيل کيت سورينسين “Keith Sorensen” سره کار وکړ.
کله يې چې خاوند چمتو شو، وکونور د فوځ د زېرمه وال ځواکونو لپاره د ملکي وکيلې په توګه د خدمت کولو په موخه له هغه سره يو ځای المان کې د کار کولو پرېکړه وکړه. دوی مخکې له دې چې بېرته متحده ايالتونو ته راشي، د درې کالونو لپاره المان کې پاتې شول. په بېرته راستنېدلو سره د اريزونا په “Maricopa County” نومې سيمه کې د خپلې کورنۍ پيلولو په موخه واوسېدل. دوی درې ماشومان درلودل: سکاټ (۱۹۵۸ کې وزېږېد)، برين (۱۹۶۰ز کال کې) او جی په ۱۹۶۲ زکال کې زېږېدلی و. د برين له زوکړې څخه وروسته ساندرا ډی وکونور د حقوقو برخه کې له کار کولو څخه پينځه کالونه دمه وکړه.
نوموړې د ماريکوپا سيمې د ځوان جمهوري غوښتونو “Maricopa County Young Republicans” غوندې بېلابېلو سياسي ادارو کې په خپله خوښه (رضاکار) خدمت وکړ او په ۱۹۶۴ ز کال کې يې د اريزونا د سناتور باري ايم ګولډواټر “Barry M. Goldwater” لپاره په ولسمشريزو مبارزو کې خدمت وکړ.
وکونور په ۱۹۷۴ ز کال کې د ماريکوپا سيمې سترې محکمې “Maricopa County Superior Court” لپاره وټاکل شوه، چې له ۱۹۷۵ څخه تر ۱۹۷۹ ز کال پورې يې خدمت وکړ. دا هغه مهال و، چې نوموړې د اريزونا د استيناف دولتي محکمې “Arizona State Court of Appeals” لپاره وړ ګڼل شوې وه. ساندرا د لومړي لښ يا فرقې د استيناف محکمه کې د ۱۹۸۱ زکال تر هغه وخته پورې خدمت وکړ، چې د ولسمشر رونالډ ريګن له لورې سترې محکمې ته وټاکل شوه.
محمد آصف صميم
محمد آصف صميم يو افغان نقاد، شاعر، ليکوال، څېړونکی او ژباړونکی دی. هغه د صميم د خپرندويې ټولنې مشر دی او گڼ شمېر کتابونه يې چاپ شوي.
مخينه
د ښاغلي صمیم له خولې چې وايي : زه د خپل پلار له خولې په ۱۳۳۱لمريز كې په كامه كې زېږېدلې يم، پلار مې د خپل رسمي حيثيت په رڼا كې چې ټول عمر يې د پوهنې په مختلفو ډگرونو كې په خدمت تېر كړې دى، زه ډېر كمكې (پينځه كلن) ښوونځي ته ولېږلم، په ښوونځي كې مې استقرار هم د هغوي له رسمي وظيفې سره موازي ؤ، او زيات كوښښ به يې دا ؤ، چې ترخپلې څارنۍ  لاندې راباندې درس ولولي.
د استاد محمد اصف صميم په اړه شهرت ننگيال داسې ليكي
استاد محمد آصف صميم صميمي او اشنا پال ځوان دى، روانه او جاذبه طبع او شمېرلې حركات لري، خوږ ژبې، دراك او خليق ليكوال او د پاخه تنقيدي شعور خاوند دى. په عادي ليكونو كې هم چې ملگرو ته يې لېږي داسې خوندور عبارات او جملې كاروي چې د سړي زړه غواړي څو ځله يې تکرار كړي. محمد آصف صميم په نثر او نظم دواړو كې زړه وړونكې او مليح قلم لري. محمد آصف صميم دومره سپن زړی دى، چې خالصه توگه هم رېښتيا گڼي، خو يو كار پكې دى او هغه دا چې ډېر ژر او په معمولي او وړه خبره هم خپه وي. اوبيا يې پخلا كېدل هم څه آسانه کار ندي. محمد آصف صميم دومره شرمگير دى، دومره چې خپل دوستان يې د خپلې كوژدې په كارتونو كې د قران عظيم الشان د ختم په نامه راغوښتي وو.
thumb
زده كړې
لومړی ټولگی ېې د شينوارو په غني خېلو او پاتې نور ېې تر اتمه د كامې په مراد علي لېسه كې ولوستل، بيا ېې د كونړ عمراخان لېسې ته بدلونه پاڼه واخېسته، د لسم تر نيمايي ېې هلته زده کړه وکړه، د ۱۳۴۷ل په چنگاښ كې رحمان بابا لېسې ته لاړ، خو په پاتې نيم ښوونيز كال كې ېې سم پوره نكړاى شو، له تا نه څه پرده،پخپله محمد اصف صميم وايي! بس گونډه مې ووهله، د يو كلن ښوونيز زيان د تلافۍ لپاره د ۱۳۴۷ل په پاى كې بېرته مرادعلي لېسې ته راغلم، مخې كال ته مې يوولسم پېل كړ، يو څو مياشتې مې لا نه وى تېرې كړې، چې د اور يوې سختې پېښې مې ارمانونه لوخړه كړل، او بيا يې يو كال له درسه وايستم. تر يو څه نسبي روغتيا وروسته مې يوولسم بيا له سره كړ، د ۱۳۵۰ل د تلې مياشت كې د جلالكوټ ، (ننگرهار لېسې) دولسم ته بلونپاڼه يووړه، څه به دې سر خوږوم، خو تر ډېرې ستومانۍ وروسته د ۱۳۵۱ل په وږي مياشت كې ترې په وروستۍ درجه په ډېر خير راووتم.
لوړې زده كړې
استاد محمدآصف صمېم ۱۳۵۲ل كال د وري مياشت كانكور ازموينې كې د كابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو پوهنځي په عربي څانگې ته بريالې او د ۱۳۵۶ل كال د جدي په مياشت كې د لنسان درجې زده كړې پاى ته ورسولې.
دندې
آصف صميم لكه څرنگه چې يې له ټنډې ښكاري د دولتي دندو چندانې شوقي نه ښكاري، خو بيا يې هم د دولت په چوكاټ كې ځينې دندې ترسره كړي، چې دلته به يې په لڼد ډول سره راوړو:
له پوهنتون څخه په فارغېدو يې د كار لټه پيل كړه، ترڅو د ملگرو په مشوره يې د پښتو څېړنو په نړيوال مركز كې د دندې لپاره خپله عرضپاڼه وړاندې كړه، چې د ۱۳۵۷ل د ثور په ۲۶مه په نوموړي اكاډېميك مركز د غړي په توگه ومنل شو. مگر د دندې يې پينځه مياشتې لا تېرې نه وى، چې دده په وينا: (د خلكو زامنو د خلكو د دوښمنۍ په تور له مركزه را وايستم). لدې وروسته يې د د اېمل خان بابا په لېسه كې د ښوونكي په توگه دندې ته زړه ښه كړ، مگر د تېر په څېر يې دلته هم هماغه له خلكو سره دوښمني!!؟؟ د سر درد شوه، او له دندې يو ځل بيا گوښه كړاى شو. لدې وروسته د كامې مراد علي لېسې ته ولاړ، خو هورې هم هماغه تور ؤ، چې ترې سپين نشو.
د خلقيانو رسمي مېلمه كېدنه
د هجرت په چاپېريال كې لومړې د حزب اسلامي د سېد جمال الدين افغان په لېسه كې ښوونكې ؤ، له دوه كلو وروسته د اووه گوني اتحاد په فرهنگي كمېټه كې د قيام حق مهالنۍ مرستيال وټاكل شو، چې د تېر په څېر يې دا ځل خپله استعفى وركړه. په ۱۳۸ كې د ننگرهار پوهنتون د ادبياتو پوهنځي كې د ښوونكي دنده ترلاسه كړه، خو د له لنډې مودې وروسته يې دا دنده هم پرېښوده، او له هماغه راهيسې تردې دمه په خپل كاله كې په ليكنو، څېړنو او مطالعې بوخت دى.
ليكلي اثار
استاد محمد اصف صميم له ۱۳۵۳ل څخه تر ۱۳۷۱ل پورې د هېواد او پېښور په بېلابېلو كولتوري، مطبوعاتي او ښوونيزو موسسو كې دندې ترسره كړي. او له ۱۳۷۱ل څخه تر ۱۳۷۶ل پورې د ننگرهار پوهنتون د ژبو او ادبياتو پوهنځي كې د ښوونكي په توگه پاتې شوې. د استاد خپاره شوي اثار په لاندې ډول دي:
ناچاپ ليكلي او ژباړلي اثار
محمد آصف صميم د وحدت اسلامي ورځپاڼې، قيام حق، شهيد پېغام شفق او سپېدې له مهالنيو سره قلمي همكاري كړې، او په لاندې ډول يې د ځينو ليكلو كتابونو نومونه راخلو:
د صميم صېب د شعر بېلگه
د شعر بېلگه:
اخځليكونه
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان
گتوند ولسوالي
گتوند ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان گتوند)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د گتوند ښار دی. دا ولسوالي ۶۵٬۴۶۸ تنه نفوس لري. د گتوند ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
نعمت سرحدي
دنعمت سرحدي نوم به تاسو ټولو اوریدلی وي، په تیرو وختونو کې دپښتو فلمونو یو وتلی ستوری پاتې شوی اؤ خواوشا 600ؤ پښتو فلمونو کې یې کار کړی.
خو دهغه د ژوند دحالاتو نه ډیر لږ خبر دي اؤ ددې وجه داده چې نعمت سرحدي پخپل اوږد فني ژوند کې دمیډیا نه ځان په ډډه ساتلی اؤ د یو ګوشه نشین شخصیت په توګه یې ژوند کولو ته ترجیح ورکړې وه.
اګر چې نعمت سرحدي دکال ۲۰۱۱م څخه فلمي نړۍ ته په مخه ښه ویلي اؤ د تبلیغ په لاره کې خپل پاتې ژوند تیروي خو کله چې هغه دشهرت په منارو ولاړ ؤ نو هم نه یې چرته دځان سره موبائیل فون ساتلی، نه په ټي وي اؤ ریډیو مرکو اؤ پروګرامونو ته تیاریدلو اؤ نه عامو شخصي محفلونو کې شریکیدو.
بس په لاهور کې به دخپل کور په یو ګوټ کې دخپل ملنګي بوټي لوخړو ته پروت ؤ اؤ چې دفلم دشوټنګ وخت به یې شو نو کلیمه به یې درسته کړه اؤ د کیمرې مخې ته به ورغلو.
دفلمونو ابتداء
هغه دبدرمنیر سره یو ځایې په کال ۱۹۷۰ء کې په لمړي ځل دپښتو لمړي فلم یوسف خان شیربانو کې د سینیما په پرده راښکاره شوی ؤ.
اؤ بیا چې تر څو په پښتو فلم دبدرمنیر بادشاهي وه نو تر هغې ورسره نعمت سرحدي هم څنګ په څنګ مقبول پاتې شوی دی.
خو دخپل ډیر مقبولیت باوجود د نعمت سرحدي ژوند د سادګۍ نه ډک ؤ ، کله چې به څوک فلم سټوډیو ته په چکر ورغلو اؤ نعمت سرحدي به یې مخامخ ولیدو نو باور به یې هم نه کیدلو چې دا هغه لویې ایکټر نعمت سرحدي دي.
شلیدلې چپلې په پښو، ببر سر، په ګوتو لکه دملنګانو ډیرې ګوتمې اؤ دملنګي بوټي په خمار هر وخت سرې سترګې دنعمت سرحدي پیژندګلو وه.
نعمت سرحدي وایي د ماشومتوب نه یې دفلمونو اؤ ایکټینګ شوق لرلو اؤ ددغه شوق دلاسه ترې تعلیم هم پاتې اؤ نالوستی لویې شو.
دیوسف خان شیربانو نه چې څنګه بدرمنیر د هیرو اؤ نعمت سرحدي د ولن په رول کې مخې ته راغلي وؤ تر اخره دواړه همدغسې دهیرو اؤ ولن په توګه فلم انډسټرۍ کې فعاله پاتې شول خو بدرمنیر په کال ۲۰۰۸ م کې د ورپیښې ناروغۍ له امله وفات شو اؤ نعمت سرحدي په وروستیو کلونو کې د دیني تبلیغ کار ته ملا وتړله اؤ فلمي نړۍ سره یې دهمیش همیش دپاره مخه ښه وکړه.
هغه وایي یوسف خان شیربانو فلم کې د هغه راتګ هم اتفاقي ؤ، وایي “سټوډیو کې ولاړ وم ، دغه فلم جوړیدو ، دعلي حیدر جوشي سترګې راباندې خوږې شوې اؤ فلم کې یې واخستم اؤ بس دغسې دا سفر روان شو”
پیدائښت اؤ کورنی ژوند
نعمت سرحدي په کال ۱۹۴۳م کې د پيښور په بالا ماڼۍ سیمه کې د رحمت خان په کور کې زیږیدلی اؤ خپل ټول دماشوم ژوند یې هم دبالا ماڼۍ په لارو کوڅو کې تیر کړی دی.
نعمت سرحدي چې دا مهال دپنجاب ایالت په سر ښار لاهور کې میشته دی ، دوه ودونه یې کړي دي چې کشره ښځه یې د بدرمنیر مرحوم خورزه ده ، وایي دهغه په اولاد کې هیڅوک هم دفلم شوق نه لري اؤ نه غواړي چې فلمونو کې کار وکړي.
هغه په خپل ۴۵کلن فني ژوند کې ځان ټول عمر نه یوازې دمیډیا نه په ډډه ساتلی بلکې په سټیج پروګرامونو اؤ عامو شخصي محفلونو کې یې هم په وسه سره برخه نه ده اخستې.
دخپل ګوشه نشینۍ ددغه ژوند په هکله نعمت سرحدي وایي” دهرچا خپل نظر وي خو زما میډیا اؤ عام پروګرامونه ځکه نه وي‌ خوښ چې دا دیو فنکار قد وړوکی کوي ، غر دلرې نه غر ښکاري ، چې نزدې ورشې بیا هسې اوچ کاڼي وي”
هغه وایي  "زه یو فنکار وم ، خلکو به په سکرین لیدم اؤ‌زما متعلق به یې خپل یو ذهن جوړ کړی ؤ‌ که چرې زه په لارو کوڅو اؤ سټیجونو ودریدلم اؤ ډائیلاګونه مې ویل نو بیا خو به رانه خلک راتاویدل اؤ په یو فنکار اؤ‌مداري کې به فرق له ختمیدو"
فلمونو سره په مخه ښه کول
“اوس مې بس ټول مصروفیات تر کوره اؤ جوماته محدود پاتې شوي‌ دي ،‌بس دی کنه یار تر کومې به فلم پسې نښتي وؤ ،‌ اوس ددې لارې نه خوند اخلم”
دنعمت سرحدي مشهور فلمونه
دنعمت سرحدي خو هسې زیات فلمونه مشهور شوي دي خو یوسف خان شیربانو، ادم خان درخانۍ، اوربل، خانه بدوش، زخمونه، ټوپک زما قانون،جوارګر، عجب خان اپریدی، زندان، ګڼکپ وغیره یې هاغه لازواله فلمونه دي چې ټول عمر به نعمت سرحدي ژوندی ساتي.
هرڅو که نعمت سرحدي یو لوستی بنده نه دی خو په فلمونو کې دهغه خپل کردار په دومره ښه طریقه لوبولی چې ثاني یې نه لیدل کیږي.
اؤ دپښتو فلمونو کتونکي اؤ ایکټران ټول په دې نظر دي چې دنعمت سرحدي‌ په څیر فنکاران په پیړیو کې چرته یو نیم پیدا کیږي. وېشنيزه:پښتانه لوبگران
کيميا
کيميا کېمد مصر نه راوتلی نوم (الکېمي) چې د ځمکې مانا لري د پوهنې په ډگر کې هاغه پوهنه ده چې د څيزونو (مادو) ټولټال، جوړښتي او څېريز بدلونونه او توپيرونه رانغاړي. کيميا ته فيزيکل ساينس يا پږنيزه پوهه هم وايي کوم چې دبېلابېلو اټمي، ماليکيولي، او کرسټالي زده کړو برسېره د شاوخوا ماتو يا دخورو ورو څيزونو (مادو) يوځای کولو او يا بېلولو پوهنې پورې هم اړه لري، کوم چې بيا د يو غونډاليزې انرژۍ ترکيب راپنځوي، کیمیا د فیزیکي پوهنې سره تړاو لري چې د ډول ډول اټومونو، مالیکیولونو، کرسټالیاتو او د نوروڅيزونو(مادو) د راغونډو که په خپل ځان کې تجریدي يا سره يوځای کېدو زده کړه وي هم يو پر بل کې سره د انرژۍ او اېنټروپي انټروپي ((د تودوخې غیر ارادي حالت) (د هاغې انرژۍ زېږېدنه چې له وجې ېې په تدریجي توگه اوبتیا(ویلول) يا تودوخه رامنځ ته کوي))چې د spontaneity (خپل ځاني تودوخه يا انرژي چې پرته د کومې محرکې وسیلې نه په ځان کې ولري ) په اړیکوسره د يوې کمیاوي عملیې په ترڅ کې رامنځ ته کېږي. دننه په کیميا کې د مادو د زده کړې يا د کیمیا د بل اړخ د زده کړې لپاره يو دودیزه په څانگو او گروپونو کې د وېش منظم ترتیب شته. په دې کې دغيرعضوي کيمياچې دغيرعضوي غیر ژواندو (غیر جسمي) زده کړې په شمول د عضوي کيميا د عضوي (جسمي، د ژواندي) په هکله د زده کړو، د ژونکيميا چې د substances تومنې(مادې،جسم، بنسټيز جوهر) زده کړې کوم چې په biological organisms کې موندل کېږي شاملې زده کړې دي. فيزيکي کيميا د انرژي په تړاو په پراخې کیميايي سیسټم پورې اړوندې زده کړې چې په مالیکیولي او دننه لا ورپسې د نورو مالیکیولونو په کچو پورې اړه لري.همداسې شننيزه کيمياياتجزيوي کيميا د مادو د نمونو شننه کوي،چې ترڅو د chemical composition (د کیمیايي تړنگونو (مرکباتو)) او د ترکیب په پوهې کې مو مالومات ډېر شي. ډېر خاص(ځانگړي) ډسپلینونه په همدې نژدو کلونو کې راپورته شوي دي، ل.خ (لدې اړخه) نیوروکېمسټري neurochemistry کوم چې د ماغزو په هکله کیمیايي زده کړې دي.
لنډه کتنه
کیمیا د کيميايي توکو د خپلمنځي تعاملاتو د زده کړې يو ساینسي ډگر دی چې د اټومونو يا د اټوم نه په ټيټه کچه پرتو ذراتو لکه، اېلېکټرانونو، پروټانونو او نيوټرانونو د رامېنځ ته شوو جوړښتونو په اړه بحث کوي. اټومونه چې يوځای شي مالیکیولونه يا کرسټالونه پنځوي. کیمیا ته اکثراً "مرکزي ساینس" وايي، دا ځکه چې د ساینس نورې زده کړې لکه ستورپېژندنه، پږنپوهنه (فزیک)، د توکو ساینس، ژونپوهنه، او ځمکپېژندنه د کيميا د ونډې نه بې برخې نه ده. د کیمیا د آر لومړنی څرک په لرغوني پېر کې د منځنۍ اسیا په سيمه پورې اړونده دی. چې د همدغې سيمې د اوسيدونکو لخوا د هغوی په ژبه منصوبه شوه او دغې پوهنې ته د الکېمي نوم ورکړ شو. چې تر اوسه پورې په همدې علمي زده کړې زر کاله تېر شوي دي.
کیمیاوي تعاملات د کیمیاوي اجسامو، تومنو، په نورو تومنو، مادو يا کیمیایی اجسامو باندې اوښتلو ته وايي. دا په يوې کیمیاوي معادله کې په نښيزو څېرو کې انځورېږي. په يوې معادلې کې د اټومي نمرو ښي اړخ او کیڼ اړخ د کیمیاوي اوښتون لپاره اکثراً يو برابر وي. د کیمياوي تعاملاتوطبعي حالت، يوه تومنه، ماده، کېدی شي چې يوه ندازه مرحله ووهي، او د کومې انرژۍ په اساسي بدلون چې کېدی شي د ځينو معینوقانونونوپه درشل کې په ټينگارسره بدرگه شي همدې ته کیمياوي قانونونه وايي.
په کیمیاوي متالعاتو کې د انرژيEnergy اواېنټروپي په پام کې نیول هر وخت اړین وي. کیمیاوي اجسام د هغوی د جوړښتي حالت، مرحلواو کیمیاوي مرکباتو په اساس ټولگیز بېلېږي. ددغو شننه د کیمیاوي شننې chemical analysis په اوزارو لکه سپکټروسکاپيspectroscopy، او کروماټوگرافي chromatography باندې ېې شننه کېدی شي.
کیمیا د ساینس پوهنې يوه پوره ټولگه ایزه اړخ دی، يو عام نصاب په منځنۍ لېسه کې او په لومړي سرد پوهنځي په زده کړه کې. په دغه ترڅ کې ډېر ځله د عامې کیمیا زده کړې په توگه يادېږي کوم چې په پراخه کچه لومړني، بنسټيز مالومات زده کوونکو ته ورکوي، دې سره زده کوونکي د ماهرې پوهې لپاره چمتو کوي چېرته چې بیا راتلونکي کې د لا مخته اړوندې پوهې په وده کې مرسته ورسره کوي. همداسې کیمیا د کیمیا په نورو برخو کې هم بیخي اړینه زده کړه ده ساینسپوهان چې د کیمیا په برخه کې پلټنې کوي او کیمیا سره اخته دي،کیمسټ يا کیمیا پوهان بلل کېږي. ډېری کیمیا پوهان د کیمیا په يوې يا څو برخو کې زده کړې او تخصص ترلاسه کوي.
تاريخ
څلور زره کاله مخکې مصریان د کمیا په هنري اړخ يانې مصنوي لمدې کیمیا په ډگر کې ترټولو لومړني قدم ايښودونکي و. ۱۰۰۰ کاله مخکې د زېږدي څخه لرغونو تمدونونو د کمیا په ډگرکې له داسې تخنیکونو څخه کار واخیست چې د راز رازو کیماوي بنسټونو چوکاټ گڼل کیږي. پدغو کې : د وسپنه لرونکوکاڼو څخه وسپنه جلاکول، د کلالي هنرپه وجه د خټو توکي جوړول او رنگونه ورکول، د اوربشو خوسا کول اوترې بير او شراب جوړول، د انځورگرۍ لپاره او ښځينه و سینگار لپاره پاخه ډول ډول رنگونه، توکي جوړول، له بوټو څخه کیمیاوي توکي د درملو جوړولو او عطرونو لپاره را ايستل، د پوڅې (پنیر) ډولونه جوړول، ابلکه ټوټه جوړول، د څرمن خړول يا رنگ وربدلول، د غوړو اړول صابن باندې، د ښيښې جوړول، او د فلز څخه ژېړ جوړول يادېږي.