cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د زوجي تکثر تکامل
د جنسیت او زوجي تکثر ښېګڼې
د غیرزوجي تکثر بڼو ښېګڼې د اولاد په شمېر کې او د هېرمافرودایتي بڼو ښېګڼې د تنوع په لوړه کچه کې پرتې دي. له هېرمافرودایتي بڼې څخه د دوو جنسونو یوځای کېدلو له‌لارې تکثر ته په اوښتلو سره، لږ تر لږه د تنوع نیمایي برخه له‌لاسه ځي. نو له‌دې امله، د جنسي تمایز له‌خوا د رامنځ‌ته شویو ښېګڼو بیانول ستره ننګونه ده، یعنې د زوجي او غیرزوجي بڼو ترمنځ د ښېګڼو د پرتله کولو پر ځای، د دوو جلا جنسیتونو او هېرمافرودایتونو د ښېګڼو پرتله کول ستونزمن برېښي. له پخوا څرګنده وه چې، د زوجي او غیرزوجي تکثر پرتله کولو پر مهال، زوجي بڼه هېڅ ډول روښانې تکثري ښېګڼې نه‌لري، خو په تکامل کې یې خامخا ځینې مهمې ښېګڼې شتون لري.
د جنیست او زوجي تکثر
د زوجي تکثر د شتون په هکله تناقضي قیاس دا دی چې، که څه هم دغه تکثر تل په څوحجروي اورګانیزمونو کې تر سترګو کېږي، خو د غیرزوجي تکثر په څېر، د مثل د تولید نورو بلونجو بڼو له ښېګڼو د پرتله کولو پر مهال، په ډاګه توګه څرګندېږي چې زوجي تکثر ګڼ‌شمېر بنسټیزې نیمګړتیاوې لري. په‌دې توګه، څرنګه چې د څوحجروي اورګانیزمونو پېچلی ژوندون له زوجي تکثر سره مل دی، نو خامخا په جنسیت او زوجي تکثر کې د پام وړ ځینې ښېګڼې او ګټې شته ترڅو دغه بنسټیزې نیمګړتیاوې او تشې ډکې کړي.
راجر کېسمينټ
راجر ډيويډ کېسمينټ (زوکړه: ۱۸۶۴ د سپټمبر ۱، مړينه: ۱۹۱۶ د اګسټ ۳) د ښاغلي راجر کېسمينټ په نوم هم پېژندل کېږي، د ۱۹۱۱ او ۱۹۱۶ز کالونو تر منځ يې د سينټ مايکل او سينټ جورج خورا ځانګړې رتبه “CMG” درلوده او په اصل کې يو ديپلومات او ايرلينډي ملتپال و، چې د لومړۍ نړيوالۍ جګړې پ رمهال د خيانت له امله په دار وځړول شو. نوموړي د برتانيې د بهرنيو چارو ادارې لپاره د سياسي استازي په توګه کار وکړ، د انسان دوست فعال او وروسته د شاعر او ايستر پاڅون “Easter Rising” د مشر په توګه وپېژندل شو. نوموړی چې د شلمي پېړۍ د انساني حقونو د پلټو د پلار په توګه يادېږي، په ۱۹۰۵ز کال د کانګو په اړه د چوکاټ راپور “Casement Report” له امله درنښت او په ۱۹۱۱ز کال کې د پيرو “Peru” د ربړ صنعت کې د انساني حقونو د ناسمو کارولو په اړه د خپلو مهمو پلټنو له امله ورته د نایټ اشرافي وړ نوم ورکړل شوی و.
کېسمينټ افريقا کې د يو ځوان په توګه د برتانيې د استعماري خدمت “British Colonial Service” ادارې سره له يو ځای کېدلو څخه وړاندې، په لومړي ځل د سوداګريزو ګټو لپاره کار وکړ. نوموړی په ۱۸۹۱ ز کال کې برتانوي کونسل وټاکل شو او دا مسلک يې له ۲۰ کالونو څخه د زياتې مودې لپاره وڅاره. کېسمينټ چې له بوير جګړې “Boer War” او د بومي خلکو پر وړاندې د استعماري ظلمونو په اړه له خپلو پلټنو څخه اغېزمن شوی و، پر امپرياليزم باور نه کولو ته يې وده ورکړه. نوموړی په ۱۹۱۳زکال کې له کونسلي خدمتونو څخه له لاس اخېستلو [تقاعد] وروسته، د ايرلينډ د جمهوريت غوښتنې او نورو بېلتون پالو خوځښتونو سره نور هم ښکېل شو.
کېسمينټ هڅې وکړې چې د لومړۍ نړيوالې جګړې پر مهال د ۱۹۱۶ز کال ايستر پاڅون “Easter Rising” لپاره د جرمني پوځي مرستې تر لاسه کړي، چې د ايرلينډ د خپلواکۍ ترلاسه کولو په موخه و. نوموړی د ستر خيانت په تور ونيول شو، محکوم شو او په دار وځړول شو. له نوموړي څخه يې د نايټ اشرافي حيثيت او نور وياړونه بېرته واخېستل شول. له محاکمې څخه مخکې د برتانيې حکومت ځيني اخيستنې خپرې کړې، چې ويل کېږي د «تور ورځني يادښتونه:Black Diaries» په نوم د نوموړي له خصوصي ورځنيو يادښتونو څخه و، چې د ورته يا همجنس فعاليتونو په اړه يې پراخه معلومات وړاندې کړل. د همجنس پالنې په اړه د وار له مخه شته نظرياتو او شته قوانينو په پام کې نيولو سره، دې موادو پر کېسمينټ د زړه سوي يا نرمښت ملاتړ زيانمن کړ. د يادو ورځنيو يادښتونو په اړه بحثونو دوام وکړ: په ۲۰۰۲ ز کال کې د پرتلنې لاسي ليکل شوې څېړنه دې پايلې ته ورسېده، چې کېسمينټ نوموړي يادښتونه ليکلي وو، مګر لا هم د ځينو له لوري يوه د بحث وړ موضوع وه.
د ژوند لومړي وختونه او زده کړې
د نوموړي پلار د ډراګونس د پاچا د خپل کنډک جګړن راجر کېسمينټ “Captain Roger Casement”، د هيو کېسمينټ زوی و. پلار يې د بېړيو د بيلفاسټ نومي تم ځای سوداګر و، چې تاوان يې وکړ او وروسته استراليا ته لاړ. جګړن کېسمينټ د ۱۸۴۲ز کال افغان مبارزه کې دنده تر سره کړې وه. نوموړي د ۱۸۴۸ز کال د هنګري اوښتون کې په خپله خوښه د جنګېدلو په موخه اروپا ته سفر وکړ، مګر ويلاګوس کې له غاړه ايښودنې يا تسليمېدلو “Surrender at Vilagos” څخه وروسته راورسېده. وروسته له هغې چې ياده کورنۍ انګليستان ته کډه شوه، د راجر مور ان جوفسن يا جوفسن چې د دوبلين له يوې انجيل پلوې کورنۍ څخه وه، نوموړي ته د درې کلنۍ په عمر رايل وېلز کې د رومن کاتوليک په توګه په پټ ډول د تعميد غسل ورکړ. که څه هم هغه پادري چې په ۱۹۱۶ز کال يې د کېسمينټ د تعميد دود تر سره کړ، په روښانه ډول وويل چې ادعا شوی د تعميد ياد دود په ابيريستوېت “Aberystwyth” کې تر سره شوی، چې له رايل څخه ۸۰ ميله لرې پرته ده. د نوموړي پادري وينا دا پوښتنه راپورته کوي، چې ولې داسې يوه مهمه پېښه هم بايد دومره ژر له ياده ووځي يا په ناسم دول ياده شي.
د ۱۸۹۲ز کال د يو ليک له مځې کېسمينټ په دې باور و، چې مور يې د کونټي کورک د مالو “Mallow, County Cork” د جيفسن کورنۍ “Jephson family” له پښت څخه وه، مګر د يادې کورنۍ تاريخپوهان په دې اړه هیڅ دليل نه وړاندې کوي. کورنۍ انګلېنډ کې په يو څه بېوزلۍ کې ژوند وکړ او کله يې چې مور مړه شوه، راجر نهه کلن و. پلار يې کورنۍ له پلارنيو خپلوانو سره د اوسېدلو په موخه، بېرته د ايرلينډ کونټي انتريم “County Antrim” ته وېوړه. کله چې کېسمينټ ۱۳ کلن و، باليمينا “Ballymena” کې يې پلار مړ شو او د خپلوانو (“Youngs” او “Casements”) په خيرات پورې تړلی پاتې شو. نوموړي د باليمينا په ډايوسيسان ښوونځي نومي ښوونځي کې زده کړې وکړې، چې وروسته باليمينا اکاډمي “Ballymena Academy” شوه. په ۱۶ کلنۍ کې يې ښوونځی پرېښود او د ايلډر ډيمپسټر “Elder Dempster” په نوم د ليورپول د بېړۍ چلونې له شرکت سره د ميرزا په توګه د کار کولو په موخه انګلينډ ته لاړه؛ د شرکت مشري د الفرد ليويس جونس “Alferd Lewis Jones” په غاړه وه.
د راجر کېسمينټ ورور توماس هيو جيفسن کېسمينټ (۱۸۶۳ – ۱۹۳۹زکال) په سمندر او وروسته د سرتېري په توګه سرګردانه ژوند درلود او وروسته يې د ايرلېنډ د ساحلي ساتونکي خدمت “Irish Goastguard Service” څانګې په رامنځته کولو کې مرسته وکړه. هغه د ډينيس جانستون د «زيړ سيند کې سپوږمۍ: The Moon in the Yellow River) تر سرليک لاندې ننداره کې د کرکتر الهام و. نوموړی د ۱۹۳۹ ز کال د مارچ په ۶ د دوبلين په لوی کانال “Dublin’s Grand Canal” کې ډوب شو، چې د ځان وژنې ګواښ يې کاوه.
د کېسمينټ په اړه کتنې
د کېسمينټ په ياد کې چې د هغه د راتلونکي برخليک په اړه په پوهېدونکي ډول د پوهې له مخې رنګ شوی دی، ايرنيسټ هامبلوچ چې برازيل لپاره د کونسلر په توګه د کېسمينټ د دندې پر مهال د هغه مرستيال و، کېسمينټ يې د تمې خلاف شخصيت ياد کړ: لوړ، بې ډوله يا ساده؛ «په پراخه کچه مودب»، مګر د نوموړي په اړه د ځان ښودنې په ښه چلند سره؛ لکه څرنګه چې هغه د خپل ساتونکي له لورې له نيول کېدلو څخه وېرېده. «يو اسانه خبرې کونکی او روان ليکوال»، نوموړي کولی شول «يو حالت يا قضيه روښانه کړي، مګر په اړه يې دليل نه شو ويلی». د هغه تر ټولو ستر جادو د هغه خوندور غږ و، چې له امله يې هغه بشپړ بې هوښه ښکارېده. سترګې يې مهربانه وې، مګر خندا په کې نه حس کېدله: «د طنز يو احساس ښايي هغه له زياتو شيانو څخه ژغورلی وی».
د کېسميڼټ په اړه د جوزف کونراد لومړني تاثرات، چې له نوموړي سره کانګو کې له مخامخ کېدنې څخه يې تر لاسه کړل: «د ښه بخت يوه مثبته برخه «خورا هوښيار او خورا خواخوږي فکرونه، خبرې او ښه والی» و. د کېسمينټ له نيولو او محاکمې څخه وروسته، کونراد يو څه نيوکه ييز فکرونه درلودل: وار له مخې په افريقا کې ما قضاوت وکړ، چې هغه يو داسې سړی و، چې په سم ډول يې خبرې کولې، مګر هيڅکله له ذهن څخه خبرې نه کوي. زما موخه بېړا يا ساده اوسېدل نه دي. زما مطلب دا دی، چې ټول احساساتي و. هغه د احساساتي ځواک له لارې خپله لاره او يوازې طبيعت جوړ کړ، چې په رښتيا ويرجنه څېره وه».
کانګو او د کېسمينټ راپور
کېسمينټ کانګو کې هنري مورټون سټانلي “” او له ۱۸۸۴ز کال څخه د افريقا نړيوالې ټولنې “” لپاره کار وکړ؛ دا ټولنه د بلجيم د پاچا دويم ليوپولډ لپاره د نوموړي د هغه څه د بريا پر وړاندې د يو مقاومت په توګه وپېژندل شوه، چې وروسته د کانګو ازاد دولت “Congo Free State” په نوم ياد شو. کېسمينت اړيکو ته د پرمختګ ورکولو په موخه يوه اند تولونه (سروې) کې کار وکړ او له کانګو سيند څخه د ښکته ۲۲۰ميله اورګاډي پټلۍ په جوړولو کې يې خلک وګومارل او د هغوی څارنه يې وکړه، چې پورتنۍ کانګو “Upper Congo” ته د لېږد رالېږد او سوداګرۍ د ښه کولو په موخه د ځړوبو له امله د بېړيو د تګ راتګ وړ نه دی. نوموړي د خپل سوداګريز کار پر مهال افريقايي ژبه زده کړه.
کېسمينټ په ۱۸۹۰ زکال له جوزف کونارد سره وکتل، چې کانګو ته د «د بلجيميانو پاچا» نومي سوداګريزې کښتۍ د چلولو په موخه راغلی و. دواړو له دې نظريې څخه الهام اخيستی و، چې «اروپايي استعمار به لويې وچې ته اخلاقي او ټولنيزه وده راوړي او اوسېدونکي به يې له غلامۍ، بې دينۍ او نورو بربريتونو څخه ازاد کړي». هر يو يې ښايي ډېر ژر د خپلې تېروتنې د کښښ په اړه زده کړي وي. کونراد په ۱۸۹۹ زکال «د تيارې زړه:Heart of Darkness» تر سرليک لاندې خپل لنډ ناول خپور کړ، چې استعماري ناروغان يې پلټل. کېسمينټ وروسته حالتونه يا شرايط رابرسېره کړل، چې نوموړړي د برتانوي حکومت لپاره د رسمي پلټنې پر مهال کانګو کې وموندل. په دې جوړښتي کالونو کې نوموړي له هيربيرت وارډ “Herbert Ward” سره هم وکتل او دواړه اوږدمهاله ملګري شول. وارد په ۱۸۸۹ز کال افريقا پرېښوده او خپل وخت يې هنرمند کېدلو لپاره ځانګړی کړ، مګر هلته تجربې يې کار سخت تر اغېزې لاندې راوست.
تقی الدین شامی. ليکنه: عبدالواجد نياﺯى
تقي الدين شامى
تقی الدین شامی ۱۵۲۶ میلادی کال دمشق کې دې نړۍ ته سترکې پرانستي او هغه مخترع، ریاضی پوه، اخترشناس، مهندس، ميخانیک، نورپيژندونکې، جغرافيه پوه، کيميا پوه، ډاکټر او طبيعى فلسفى وه، يعنې هرکاره وه.
شامى د څو ډوله حرارتى او بخار ماشينونو او څو ډوله د ابو پمپ مخترع وه. د هغه نسب ايوبيانو ته رسيږې او کورد نسله عثمانى وه، عثمانيانو خلافت لخوا حمايه کيده.
په ۱۵۸۵ ميلادى کال کې وفات شو
تقي الدين له هغه کسانو څخه ګڼل کيږې. نجومى جدول کې لسګونه کسرونو څخه استفاده کړې
په ستورو پيژندنه کې  تیکوبراهه او کپرنیک څخه ښه او دقيقى لاسته راړنې لرې او د استامبول رسد خانه مٶسس هم وه.
۱- د ابو ساعتونه (البنکامات)
۲- هغه ماشينونه چې د هغه په واسته دروند شيان پورته کول.
۳- د ابو ويستلو آلې يا د ابو پم
۴- دائمي فوارې
۵- د کباب پخولو داشت
۶- مخلف نور آلاتو بنسټګر
تقى الدين آثار
نجوم
1 .جریدة الدر و خریدة الفکر،
2 .سدرةمنتهیاالفکار فی ملکوت الفلک، دا کتاب رصد په اړه دې.
3 .الدر (العقد) النظیم فی تسهیل التقویم،
4 .االبیات التسع فی استخراج التواریخ المشهورة و شرحها،
5 .الثمار الیانعة من قطوف اآللة الجامعة، در شرح رسالۀ اشعة الالمعة فی العمل باآللة الجامعة از ابن شاطر
6 .شرح استخراج انصاف اقطار المدارات المتوازیة، در محاسبۀ شعاع
7 .رسالة فی العمل بالربع الشکازی
8 .رسالة فی العمل بالربع الدستور
ریاضی
۱ .بغیة الطالب فی علم الحساب، ۳ رسالې
۲ .تحریر الکر
۳.کتاب النسب المتشاکلة فی الجبر و المقابلة
۴ .شرح رسالة التجنیس
۵ .رسالة فی عمل المیزان الطبیعی،
ایجاد تغییر در شکل آن.
۶ .تسطیح الاکر،
۷ .رسالة فی تحقیق ما قاله العالمة غیاث الدین جمشید فی بیان النسبة بین المحیط و القطر
نور پيژندنې
. کتاب نور حدقة الابصار و نور حدیقة الانظار،
ښکار
. مصابیح المزهرة فی علم البزدرة، چى دا کتاب د ښکار په اړه دې
طب
عبدالواجد نیازی
د ځمکې جیولوژيکي تاریخچه
د ځمکې جیولوژيکي تاریخچه په تېرو وختونو کې د ځمکې لویې جیولوژيکي پېښې د ځمک‌پوهنې د زماني مقیاس پر بنسټ څاري. د ځمک‌پوهنې زماني مقیاس د کرونولوژيکي تاریخ‌ټاکنې یو سیستم دی چې بنسټ یې د سیارې د ډبرینو لایو څېړنه ده. ځمکه شاوخوا ۴.۵۴ میلیارد کاله مخکې د لمریزو ورېځو د راټولېدو په پایله کې رامنځته شوه، لمریزې ورېځې د دوړو او ګاز مجموعه ده چې د لمر له جوړېدو څخه باقي پاتې شوه او نوره لمریزه منظومه یې جوړه کړه.
ځمکه په لومړیو کې د شدیدو اور غورځېدنو یا اتشفشانونو او له نورو اجسامو سره د پرله‌پسې ټکرونو له امله په نروب یا ویلي شوي حالت کې وه. بالاخره کله چې په اتومسفیر کې اوبه په راټولېدو شوې، د سیارې بېرونۍ لایه سړه شوه او یو جامد قشر یا پوړ یې جوړ کړ. تر دې وروسته سپوږمۍ احتمالاً له ځمکې سره د یوه ستوري ډوله جسم د لګېدو په پایله کې رامنځته شوه. وتونکو ګازونو او اتشفشاني فعالیتونو لومړنی اتومسفیر جوړ کړ. د اوبو د بخار تراکم چې له لکۍ لرونکو ستورو څخه د رالېږدېدلي کنګل په مرسته ډېرېده، سمندرونه رامنځته کړل. له دې سره سره، د ۲۰۲۰ کال په اګسټ میاشت کې څېړونکو وویل چې د سمندرونو د ډکولو لپاره کافي اوبه ښايي د سیارې د جوړېدو له پیله پر ځمکه موجودې وې.
دا چې سطحې د میلیونونو کلونو په جریان کې په دوامدار ډول خپله بڼه بدله کړه، وچې یا قارې رامنځته شوې او جلا شوې. دا وچې د ځمکې په ټوله سطحه کې خورې ورې شوې او کله ناکله سره یوځای شوې او لویې وچې یې رامنځته کړې. کابو ۷۵۰ میلیون کاله مخکې لومړنۍ پېژندل شوې لویې وچې «روډینیا» په تجزیه کېدو پیل وکړ. وروسته بیا وچې سره یوځای شوې او ۶۰۰ تر ۵۴۰ میلیون کاله مخکې یې «پانوټیا» رامنځته کړه، بالاخره یې «پانجیا» رامنځته کړه چې ۲۰۰ میلیون کاله مخکې تجزیه شوه.
د کنګل د زمانې اوسنۍ بېلګه شاوخوا ۴۰ میلیون کاله مخکې پیل شوه او بالاخره یې د پلیوسن د دورې په پای کې شدت زیات شو. قطبي سیمو له هغه مهال را وروسته د کنګل او تودوخې ګڼې پرله‌پسې دورې تر شا پرېښې دي چې په هرو ۴۰۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ کلونو کې تکرارېږي. د کنګل د اوسنۍ زمانې وروستۍ دوره شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله مخکې پای ته ورسېده.
پریکامبرین
پریکامبرین دوره د ځمک‌پوهنیز یا جیولوژيکي وخت کابو ۹۰ سلنه برخه رانغاړي. له ۴.۶ میلیارد کاله مخکې مهال څخه د کامبرین دورې تر پیل (شاوخوا ۵۳۹ میلیون کاله) مهال پورې پراخه ده. په دې دوره کې درې پېرونه یا زمانې شاملېږي چې هاډین، ارکین او پروټروزوییک دي.
داسې لویې اتشفشاني پېښې چې د ځمکې چاپېریال بدلوي او د انقراض یا وژنو لامل کېږي، ښايي په تېرو درې میلیارده کلونو کې لس ځله رامنځته شوې وي.
هاډین پېر
د هاډین پېر په جریان کې (چې له ۴ تر ۴.۶ میلیارد کاله مخکې مهال کېږي) احتمالاً د لمر په شاوخوا کې د ګاز او دوړو په یوه لویه ورېځ کې لمریزه منظومه د جوړېدو په حال کې وه چې ځمکه یې ۴۵۰۰ میلیون کاله مخکې جوړه کړه. هاډین پېر په رسمي ډول نه دی پېژندل شوی، خو اصلاً د جامدو ډبرو د کافي سوابقو تر پیدا کېدو مخکې دوران څرګندوي. تر ټولو لرغونې تاریخي ډبرې زیرکان (zircon) دي چې د ۴۴۰۰ میلیون کاله مخکې مهال اړوندې دي.
ځمکه په لومړیو کې د شدیدو اور غورځېدنو یا اتشفشانونو او له نورو اجسامو سره د پرله‌پسې ټکرونو له امله په نروب یا ویلي شوي حالت کې وه. بالاخره کله چې په اتومسفیر کې اوبه په راټولېدو شوې، د سیارې بېرونۍ لایه سړه شوه او یو جامد قشر یا پوړ یې جوړ کړ. تر دې وروسته سپوږمۍ احتمالاً له ځمکې سره د یوه ستوري ډوله جسم د لګېدو په پایله کې رامنځته شوه. د پتاشیم وروستۍ ایزوټوپي څېړنې څرګندوي چې سپوږمۍ له ځمکې سره د یوه لوی جسم د ټکر په پایله کې رامنځته شوې ده او د ځمکې یوه لویه برخه یې جلا کړې ده. د دغه جسم د حجم یوه برخه له ځمکې سره یوځای شوه او د ځمکې داخلي جوړښت یې په پام وړ ډول بدل کړ او یوه برخه هم فضا ته لاړه. ځینې مواد ژوندي پاتې شول او یوه څرخېدونکې سپوږمۍ یې جوړه کړه. وتونکو ګازونو او اتشفشاني فعالیتونو لومړنی اتومسفیر جوړ کړ. د اوبو د بخار تراکم چې له لکۍ لرونکو ستورو څخه د رالېږدېدلي کنګل په مرسته ډېرېده، سمندرونه رامنځته کړل. له دې سره سره، د ۲۰۲۰ کال په اګسټ میاشت کې څېړونکو وویل چې د سمندرونو د ډکولو لپاره کافي اوبه ښايي د سیارې د جوړېدو له پیله پر ځمکه موجودې وې.
د هاډین پېر په جریان کې وروستی دروند بمبار پېښ شو (چې شاوخوا ۴۱۰۰ تر ۳۸۰۰ میلیون کاله مخکې مهال کېږي) او باور دا دی چې په پایله کې یې په سپوږمۍ کې ګڼې ژۍ یا ګړنګونه رامنځته شول او دغه برداشت د عطارد، زهرې او مریخ په اړوند هم موجود دی.
ارکین پېر
د ځمکې مقناطیسي میدان ۳.۵ میلیارده کاله مخکې رامنځته شو. د لمریز باد جریان د اوسني لمر د ارزښت شاوخوا ۱۰۰ برابره و، له دې امله د مقناطیسي میدان شتون د سیارې د اتوسفیر د جلا کېدو په مخنیوي کې مرسته وکړه او دا هغه څه دي چې احتمالاً د مریخ په اتومسفیر کې پېښ شوي دي. له دې سره سره، د میدان قوت تر اوسني حالته کم و او مګنټوسفیر کابو د اوسنۍ شعاع نیمايي و.
پروټروزوییک پېر
د پروټروزوییک پېر جیولوژيکي سوابق (۲۵۰۰ تر ۵۳۹ میلیون کاله مخکې) د ارکین پېر په پرتله څه ناڅه بشپر دي. د ارکین پېر د ژورو اوبو د رسوباتو پر خلاف پروټروزوییک پېر ډېرې لایې لري چې په لږو ژورو اپيک قاره‌يي سمندرونو کې واقع دي؛ پر دې سربېره ډېری ډبرې یې د لرغونې دورې د ډبرو په پرتله لږ بدلون لري او ډېری یې هم داسې دي چې هېڅ بدلون یې نه دی کړی. د دغو ډبرو څېړنه څرګندوي چې په دې پېر کې چټکه قاره‌يي وده شوې ده، د لویو وچو دورې رامنځته شوې دي او د اوسنیو غرونو د رامنځته کېدو فعالیتونه شوي دي. کابو ۷۵۰ میلیون کاله مخکې لومړنۍ پېژندل شوې لویې وچې «روډینیا» په تجزیه کېدو پيل وکړ. وروستیا بیا وچې له یو بل سره ترکیب شوې او «پانوټیا» یې ۶۰۰ تر ۵۴۰ میلیون کاله مخکې رامنځته کړه.
لومړني پېژندل شوي کنګلونه د پروټروزوییک پېر په جریان کې رامنځته شول، یو یې د دغه پېر تر پیل لږ وروسته پيل شو، په داسې حال کې چې د نیوپروټروزوییک پېر په جریان کې لږ تر لږه څلور کنګلونه موجود وو چې د «ورانین» کنګل  د واورین توپ له ځمکې سره اوج ته ورسېدل.
فانیروزوییک
فانیروزوییک پېر د ځمک‌پوهنې په زماني مقایس کې اوسنۍ دوره یا پېر دی. کابو ۵۳۹ میلیونه کاله وخت رانغاړي. په دې دوره کې قارو یا وچو شاوخوا ته حرکت وکړ، بالاخره د پانجیا په نامه په یوه وچه کې سره راټولې شوې او وروسته په اوسنیو قاره‌يي ځمکو ووېشل شوې.
فانیروزوییک پېر په درېیو دورو وېشل شوی چې پالیوزوییک، مېزوزوییک او سېنوزوییک دي.
د ګڼ حجروي موجوداتو ډېری تکامل په دې زماني دوره کې رامنځته شوی دی.
محبت خان درانی
محبت خان درانی پوپلزائي
سید رضا حسینی نسب
سید رضا حسینی نسب (زيږيدلي ۱۳۳۸)، فقيه، فيلسوف، شاعر، ليکوال اسلام د کاناډا اوسېدونکی دی.
.حسیني نسب تر ۲۰۰۳ کال پورې د د هامبورګ د اسلامي مرکز مدیریت او امامت په غاړه درلود.
د جرمنيانو اجباري کوچ او ایستنه (۱۹۴۴-۱۹۵۰ز کال)
د دویمې نړیوالې جګړې د وروستیو پړاوونو او له جګړې راوروسته دورې په بهیر کې، جرمنیان اوولکسدوېچه (Volksdeutsche) وګړي د چکسلواکیا په ګډون د ختیځې او مرکزي اروپا له مختلفو هیوادونو، او د جرمني د پخوانیو ولایتونو څخه لکه سلیسیا، پومیرانیا او ختیځې پروشیا چې شوروي اتحاد او پولنډ ته یې له لاسه ورکړي وو، وتښتېدل او په زور سره وایستل شول.
په ۱۹۵۷ز کال کې والټرشیلسینګر د دغو اقداماتو د لاملونو په اړه څېړنه وکړه، کومو چې ختیځ لور ته یې د جرمني د استعمار او پراخېدو اغېزې معکوسې کړې: هغه دې پایلې ته ورسېد چې، "دا د ختیځ په اړه د ملي سوسیالېست ګوند (نازي ګوند) د دولس کلنۍ پالیسۍ ویجاړونکې پایله وه." له نیول شوو سیمو څخه د جرمنيانو د ایستلو نظریه، په لندن کې ان له ۱۹۴۲ز کال نه را په دې خوا د وینسټن چرچېل له لوري د پولنډ او چکسلواکیا له جلاوطنو حکومتونو سره یو ځای وړاندیز شوې وه. د ۱۹۴۴ز کال په وروستیو کې د چکسلواک جلاوطن حکومت له متحدینو په کلکه وغوښتل چې د جرمن توکمه وګړو د لېږد له اصولو سره موافقه وکړي. بل خوا د پولنډ لومړي وزیر توماس ارکیزووسکي له سنډې ټایمز ورځپاڼې سره د ۱۹۴۴ز کال د ډسمبر میاشتې په ۱۷مه نېټه په یوه مرکه کې، د وارمیا-مسوریا، د اوپول نایب السلطنه یا برې سیلیسلیا، د کوزې سیلیسلیا شمال-ختیځو برخو (تر اوډور کرښې پورې)، او د پومیرانیا د ځینو برخو (له سچچین پرته) له ضمیمه کولو څخه ملاتړ وکړ، حال دا چې نوموړي د ایستنې له نظریې سره مخالفت وښود. هغه غوښتل چې جرمنیان د پولنډي وګړو په توګه ومني او د پولنډ له وګړو سره یې مدغم کړي.
جوزف ستالین، له نورو کمونېستو مشرانو سره په ګډه، داسې طرحه جوړه کړه چې له مخې یې ټول جرمن توکمه وګړي د اوډور کرښې له ختیځ څخه او له هغو سیمو چې د ۱۹۴۵ز کال په مې میاشت کې د شوروي اتحاد د نیواک تر زون لاندې رغلې، وباسي. د ده حکومت لا د مخه جرمنیان له کریمیا ټاپو څخه منځنۍ آسیا ته لېږدولي وو.
د ۱۹۴۴ او ۱۹۴۸ز کلونو ترمنځ، د جرمن توکمه وګړو (Volksdeutsche) او د جرمني تابعیت لرونکو (Reichsdeutsche) په ګډون، میلیونونه خلک،  په دایمي یا لنډمهاله توګه له منځنۍ او ختیځې اروپا څخه بې ځایه شول. په ۱۹۵۰ز کال کې، په ټولیز ډول شاوخوا ۱۲ میلیونه جرمنيان له ختیځې او مرکزي اروپا څخه د متحدینو له لوري نیول شوي جرمني او اتریش ته تښتیدلي یا په زور ایستل شوي وو. د لوېدیځ جرمني حکومت دا شمېر د یو میلیون هغو جرمن توکمه وګړو چې د دویمې نړیوالې جګړې په ترڅ کې د نازي جرمني له لوري په فتحه شویو سیمو کې میشت وو، له ۱۹۵۰ز کال وروسته جرمني ته د جرمن توکمه مهاجرینو، او له شړل شویو والدینو څخه د زیږېدلو ماشومانو په ګډون په مجموعي ډول ۶.۱۴ میلیونه وښود. له نوموړو څخه تر ټولو لوی شمېر یې د جرمني له پخوانیو ختیځو هغو سیمو څخه چې د پولنډ جمهوریت او شوروي اتحاد ته یې له لاسه ورکړې وې (شاوخوا ۷ میلیونه)، او همداراز له چکسلواکیا نه (شاوخوا ۳ میلیونه)، راغلي وو
په اغېزمنو شوو سیمو کې د جرمني پخوانۍ هغه ختیځې سیمې شاملې وې، چې له جګړې وروسته یې پولنډ او شوروي اتحاد ته له لاسه ورکړې وې(بیا ترلاسه شوې سیمې وګورئ)، همدارنګه هغه جرمنيان اغېزمن شوي وو چې د جګړې څخه مخکې د پولنډ له دویم جمهوریت، چکسلواکیا، هنګري، رومانیا، یوګوسلاویا او بالتیک هیوادونو سره  په پولو کې اوسېدل. نازیانو داسې پلانونه جوړ کړي وو- د نازیانو له ماتې مخکې یې یو څه برخه بشپړه کړې وه چې له ختیځې اروپا څخه زیات شمېر سلاویک او یهودي وګړي وباسي او سیمه د جرمنيیانو (په مېشتولو) سره تثبیت کړي.
نوموړی حذف/اجباري کوچ په دریو پرله پسې پړاوونو کې تر سره شو، چې لومړی هغه یې د ۱۹۴۴ز کال له نیمایي نه تر ۱۹۴۵ز کال پورې په جګړه کې پرمختګ کوونکو سرو لښکرو مقابلې ته، د نازي حکومت له خوا  د جرمن توکمه وګړو منظمه تخلیه یا ورایستل وو. دویم پړاو بیا د ویرماچټ له ماتې وروسته سمدلاسه د جرمن توکمه وګړو غیر منظمه تېښته وه. دریم پړاو د متحدینو د مشرانو ترمنځ د پوټسډام تړون څخه راوروسته یوه ډېره منظمه ایستنه وه، نوموړي تړون د مرکزي اروپا پولې له سره بیا تعریف کړې او د جرمني د پخوانیو سیمو څخه یې چې پولنډ، روسیې او چکسلواکیا ته یې له لاسه ورکړې وې، د جرمن توکمه وګړو ایستنه تصویب کړه. زیات شمېر جرمني ملکیان د اسیرانو او کارګرانو کمپونو ته واستول شول چې له هغوی څخه هلته د ختیځې اروپا هیوادونو ته د جرمني له لوري د جبرانِ خسارې د یوې برخې په توګه کار اخیستل کېده. په لویه کچه اجباري ایستنې په ۱۹۵۰ز کال کې تکمیل شوې. د جرمني توکم د ټولو هغو وګړو شمېر چې لا یې هم په ۱۹۵۰ز کال کې په مرکزي او ختیځه اروپا کې ژوند کاوه له ۷۰۰۰۰۰ څخه تر ۲.۷ میلیونو پورې اټکل شوی دی.
شالید
دا هم وګورئ:  په مرکزي او ختیځه اروپا کې د جرمنيانو د مېشته کېدو تاریخ ، دویمه نړیواله جګړه ، او د پوټسډام تړون
له دویمې نړیوالې جګړې څخه مخکې، ختیځې او منځنۍ اروپا په عمومي توګه داسې سیمې نه لرلې چې په روښانه بڼه یو ځانګړی توکم پکې مېشت وي. ځینې د توکمیز اکثریت سیمې شته وې، خو په مختلط ډول مېشتې سیمې او د بېلابېلو توکمونو لرې پرتې کوچینۍ مجموعې هم ډېرې وې. د تنوع په دغو سیمو کې چې د ختیځې او مرکزي اروپا لوی ښارونه پکې شامل وو، د پېړیو لپاره په ورځنۍ بڼه د بېلابېلو توکمیزو ګروپونو تر منځ متقابله اغېزه او تعامل موجود و، حال دا چې په پرله پسې ډول په هره ټولنیزه او اقتصادي کچه همغږي نه وه.
په نولسمه پېړۍ کې د ملت پالنې په خورېدو سره، د وګړو توکم د سیمه ییزو حق غوښتنو او د دولتونو د ځان پېژندنې/هویت او د توکمیز تفوق په ادعاوو کې د یوې مسئلې په توګه رابرسېره شو. د جرمني سترواکۍ له خپلې ځمکنۍ بشپړتیا څخه د ډاډ ترلاسه کولو لپاره په خپلو هلو ځلو کې د توکم پر بنسټ د مېشته کولو نظریه (ethnicity-based settlement) معرفي کړه. یاد هېواد همدارنګه لومړنی هغه عصري اروپایي هېواد و چې د "مليت اړوندو شخړو" ته د حل لارې موندلو لپاره یې د نفوس د لېږد وړاندیز وکړ، چې کره موخه یې له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د کښل شوې "پولنډ سرحدي تراړې" څخه د پولنډیانو او یهودیانو ایسته کول او د عیسوي جرمن توکم وګړو بیا مېشت کول وو.
د لومړۍ نړیوالې جګړې څخه وروسته، د اتریش-هنګري، روسي سترواکۍ، او د جرمني د سترواکۍ په ړنګېدو پسې ژر وروسته، د ورسایلیز تړون رسماً په منځنۍ او ختیځه اروپا کې په هغو قلمروونو کې چې مخکې د دغو سترواکو طاقتونو تر واکمنۍ لاندې وو د څو خپلواکو دولتونو د جوړېدو اعلان وکړ. له دغو نویو دولتونو څخه یو یې هم له توکمیز پلوه متجانس یا یو شان نه وو. له ۱۹۱۹ز کال وروسته زیات شمېر جرمن توکمه وګړو د پخوانۍ سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې ځمکو څخه د ویمار جمهوریت او د اتریش لومړني جمهوریت ته مهاجرت وکړ، دا مهاجرت هغه وخت رامنځته شو چې دوی په دغو بهرنیو ځمکو کې چېرې یې چې خپلې زیاترې ټولنې ساتلې وې خپل امتیازات له لاسره ورکړل.
په ۱۹۱۹ز کال کې جرمن توکمه وګړي په پولنډ، چکسلواکیا، هنګري، یوګوسلاویا، او رومانیا کې ملی اقلیتونه وګڼل شول. په راتلونکو کلونو کې، د نازي ګوند اېډیولوژۍ نوموړي اقلیتونه دې ته وهڅول چې د سیمه ییزې خپلواکۍ غوښتنه وکړي. د ۱۹۳۰مې لسیزې په بهیر کې په جرمني کې، د نازیانو پروپاګند مدعي شو چې جرمنیان په نورو ځایونو کې تر ځورونې لاندې دي. د نازي ګوند ملاتړي د ختيځې اروپا په ټولو برخو (د چکسلواکیا په کونراډ هینلین، د پولنډ په دوتسچر وولکسوربند او جنګدوچېپارتي، دهنګري د اونګارن په ولکسبند دېر دوتسچین کې) د سیمه ییزو نازي سیاسي ګوندونو په بڼه راظاهر شول چې مالي ملاتړ یې د جرمني د بهرنیو چارو وزارت له لوري کېده، یعنې د ولكسدوېچه متلشتله ادارې (Hauptamt Volksdeutsche Mittelstelle) له لوري یې ملاتړ کېده. په هر حال، په ۱۹۳۹ز کال کې  له نیمایي څخه زیاتو پولنډي جرمنيانو د مخ پر ودې اقتصادي فرصتونو له کبله په پولنډ کې له پخوانیو جرمني سیمو څخه د باندې اوسېدل.
جرمن توکمه نفوس: د لوېدیځ جرمني د ۱۹۵۸ز کال له اټکلونو سره د جګړې څخه د مخکې (۱۹۳۰/۳۱ز کلونو) ملي سرشمېرنې د ارقامو پرتله
د متحده ایالاتو تاریخ (۱۷۷۶-۱۷۸۹ ز کال)
د ۱۷۷۶ او ۱۷۸۹ ز کلونو ترمنځ د بریتانیا دیارلسو مستعمرو نوی خپلواک هېواد یا د امریکا متحده ایالات رامنځته کړل. په ۱۷۷۵ ز کال کې د استعماري ملیشو او بریتانوي ځواکونو ترمنځ د امریکا د انقلاب جګړه پیل شوه. د ۱۷۷۶ ز کال د جولای په ۴ مه نېټه د متحده ایالاتو دویم قاره یي کانګرس د خپلواکۍ اعلامیه صادره کړه. د جنرال جورج واشنګټن تر مشرۍ لاندې قاره يي ځواک او سمندریز پوځ بریتانوي پوځ ته ماته ورکړه او د دیارلسو مستعمرو خپلواکي یې خوندي کړه. په ۱۷۸۹ ز کال کې دیارلسو ایالتونو د کنفدریشن د اصولو پر ځای د امریکا د متحده ایالاتو اساسي قانون رامنځته کړ، چې د هغو د تعدیلونو په خوا کې د متحده ایالاتو اصلي اداره کوونکی قانون شو.
مخینه
د اوولسمې او اتلسمې پېړۍ پر مهال، په امریکا کې د بریتانیا مستعمرات د بریتانوي واکمنۍ له خوا د شاهي پالیسۍ له پلي کولو پرته په سالم ډول په خپل سري ډول پرېښول شوي و. له همدې امله دغه مستعمرات په خپلو چارو کې خپلواک و، د بریتانیا د یو سلنه وګړو سره په پرتله نیمو امریکايي سپین پوستو وګړو کولای شول رایه ورکړي. دوی خپل سیاسي هویت او نظام ته وده ورکړه او د بېلابېلو لارو له مخې له بریتانیا جلا وو. نوې سیاسي ایډیالوژي په پرېکنده ډول جمهوري غوښتونکی لیدلوری درلود، چې د فساد تر نامه لاندې یې سلطنت او اشرافیت (ارستوکراسي) رداوه، د وګړو د واکمنۍ غوښتنه یې کوله او پر مدني مسئولیت یې ټینګار درلود.
په ۱۷۶۳ زکال کې د فرانسویانو او سورپوستو په جګړه کې د بریتانیا په بریا سره د انزوا دوره رامنځته شوه چې د ۱۷۶۵ زکال په سټمپ قانون پای ته ورسېده. د بریتانیا دولت په داسې ډول د مالیاتو پر لګولو پیل وکړ، چې په قصدي ډول یې امریکایان وهڅول، څو هغوی شکایت وکړي چې دوی د نالیکل شوي انګلیسي قانون څخه پردي دي، ځکه په پارلمان کې استازي نه لري. پارلمان وویل چې: امریکایان په پارلمان کې مجازي ونډه لري او اړتیا نه شته چې په پارلمان کې استازي ولري. د ۱۷۶۵ ز کال له سټمپ قانون وروسته له لندن سره د دوی اړیکې ترینګلې شوې. په ۱۷۷۲ ز کال کې نیواک ګرو د سیاسي مشروعیت د ترلاسه کولو په موخه، د خپلو نیابتي حکومتونو (shadow governments) په جوړولو پیل وکړ او د ځواب ویونکو کمېټو له لارې یې اعتراضونه او مقاومتونه همغږي کول. دوی په ۱۷۷۴ ز کال کې لومړی قاره یي کانګرس راغوښت چې له بریتانیا سره سوداګریز بایکاټ اعلان کړي. ۱۲ مستعمرو په دغه کانګرس کې ونډه لرله. جورجیا د بریتانیا تر کلک کنټرول لاندې وه او وه یې نه شو کولای، په دغه کانګرس کې برخه واخلي.
هغه مهال چې په ۱۷۷۳ زکال کې په بوسټون کې د چایو د ډلې مقاومت په بندر کې د هغه چایو په چپه کولو سره چې مالیات ورباندې لګېدلي و، خپل اوج ته ورسېد، لندن په ماساچوستس مستعمرې د نه زغم وړ قوانین ولګول، د کنټرول په موخه یې ځواکونه ولېږل او د دغې مستعمرې خپلواکۍ او خپل سرۍ ته یې د پای ټکی کېښود. وطن پالو په ماساچوستس او نورو مستعمراتو کې ملیشې ډلې چمتو کړې او جګړې ته یې چمتووالی ونیو.
د جورج واشنګټن رول
جورج واشنګټن د جګړې پر مهال پنځه اصلي دندې پر غاړه واخیستې:
لومړۍ - هغه له کانګرس سره په همکارۍ د جګړې ټولیزه طرحه جوړه کړه. موخه یې یوازې خپلواکي وه. هغه مهال چې فرانسه په جګړه کې ښکېل شوه، هغه له نږدې له هغو سرتېرو سره چې فرانسې لېږلي وو، کار وکړ – د هغه دغه چاره په ۱۷۸۱ ز کال کې د یورک ټاون په بریا کې برخلیک ټاکونکې وه. د هغوی مرسته په جګړه کې د امریکا د بریا لامل وګرځېده.
دویم ـ هغه د ۱۷۷۵-۱۷۷۷ ز کلونو او بیا ځلي په ۱۷۸۱ ز کال کې د بریتانیا د اصلي ځواک پر وړاندې د ځواکونو مشري وکړه. هغه خپلې ډېرې جګړې وبایللې، خو هېڅکله یې د جګړې پر مهال خپل پوځ تسلیم نه کړ او د دغې بې رحمې جګړې تر پایه یې جګړې کولو ته دوام ورکړ. واشنګټن سختې هڅې وکړې، څو یو بریالی جاسوسي سیسټم رامنځته کړي، څو د بریتانویانو ځایونو او پلانونو ته لاسرسی ومومي. په ۱۷۷۸ ز کال کې، هغه کولپر کړۍ (Culper Ring) رامنځته کړه، څو په نیویارک ښار کې د بریتانویانو د تحرکاتو اړوند ورته جاسوسي وکړي. په ۱۷۸۰ زکال کې هغه وموندله چې بینډکټ آرنولډ خاین دی.
دریم- هغه د جنرالانو په ټاکلو او هغوی ته د لارښوولو مسئولیت پر غاړه درلود. د ۱۷۷۶ ز کال په جون میاشت کې کانګرس د جګړې په موخه خپل لومړۍ ګام د «جګړې او مهماتو د پلاوي» په نامه کمېټې جوړولو سره اوچت کړ، دغه کمېټه د ۱۷۷۷ ز کال په جولای میاشت کې بشپړه شوه، چې ګڼ شمېر د پوځ غړي په کې شامل و. د وسله والو ځواکونو د قوماندانۍ جوړښت د کانګرس له خوا د انتصاب پر بنسټ و (ځینې مهال کانګرس د واشنګټن سره له مشورې پرته ځینې کسان ټاکل) ایالتونو هم د پوځ ټیټې پوړۍ ډکولې. له همدې امله د هغه تر لاس لاندې چارواکي بېلابېل کسان و، ان د هغه یو شمېر پام وړ کسانو، لکه: جان سیولین هېڅکله د قوماندې ځایګي ته لاسرسی وه نه موند. په پایله کې هغه یو شمېر پیاوړي افسران، لکه ناتانیل ګرین، ډانیل مورګان، هنري ناکس (د توپخانې مشر) او الکساندر هیملتون (لوی درستیز) وموندل. دغه امریکايي افسران هېڅکله د جګړې د تاکتیک او مانور له مخې له خپلو بریتانوي سیالانو سره برابر نه و، همدا و چې ګڼ شمېر جګړې یې وبایللې، خو هغوی په بوسټون (۱۷۷۶ز کال)، ساراتوګا (۱۷۷۷ز کال) او یورک ټاون (۱۷۸۱ زکال) کې د بریتانویانو له اډو بهر د هغوی د زیات شمېر سرتېرو په شتون لویې بریاوې ترلاسه کړې.
څلورم- د هغه له خوړو نیولې تر مهماتو او خیمو پورې د ځواکونو د روزنې او د هغو د سمبالښت مسئولیت پر غاړه واخیست. هغه په منظم ډول وګړي استخدام کړل او د پروس د پوځ پخوانی با تجربه جنرال فردریش ویلهلم وون شټوبن یې د هغوی د روزنې لپاره وګوماره. هغه د واشنګټن پوځ په یو منظم او اغېزمن ځواک واړاوه. د ځواکونو لپاره د تجهیزاتو د تدارک مسئولیت د کانګرس پر غاړه و، واشنګټن هم پر کانګرس فشار راوړ چې اړین توکي برابر کړي.
د جګړې د هڅو په برخه کې د واشنګټن پنځم او تر ټولو مهم کار دا و چې د ولیعهد پر وړاندې د مقاومت رامنځته کړي، هغه د انقلاب د ریښتوني استازي په توګه خدمت وکړ. د هغه اوږد مهاله ستراتیژي د تل لپاره د جګړې په ډګر کې د ځواکونو ساتل و، چې په پایله کې دغې ستراتیژۍ کار ورکړ. د هغه پیاوړي شخصي او سیاسي ځایګي او د هغه سیاسي وړتیاوې د دې لامل شوې، څو کانګرس پوځ، فرانسویان، ملیشه ډلې او ایالتونه ټول یوې عمومي موخې ته سوق کړي. په دې سربېره، هغه په جګړې کې له بریا وروسته د خپل کمیسیون په داوطلبانه استعفا او د خپل پوځ په منحل کولو سره د دې پرځای چې ځان واکمن کړي، د تل لپاره یې په نظامي چارو د غیر نظامي لوړاوي اصل رامنځته کړ.
د خپلواکۍ اعلان
د ۱۷۷۶ ز کال د جولای په دویمه، دویم قاره یي کانګرس چې لا یې په فلادلفیا کې غونډې کولې، په یوه خوله یې «د امریکا د متحده ایالاتو» په توګه د خپلواکۍ لپاره رایه ورکړه. د جولای په ۴ مه نېټه دوه ورځې وروسته کانګرس د خپلواکۍ اعلامیه تصویب کړه. د دغې اعلامیې د مسودې جوړولو مسئولیت د یوې پنځه کسیزې ډلې پر غاړه و چې په کې جان آدامز، توماس جفرسون، راجر شرمن، رابرټ لیونګسټون او بنجامین فرانکلن شامل وو.مسوده د جفرسون له خوا برابره شوه، چې بیا نورو غړو او ټول کانګرس پرې بیا کتنه وکړه. دغې اعلامیې څرګنه کړه چې: «ټول انسانان مساوي پیدا شوي» چې «یو شمېر نه بدلېدونکي حقونه له دې ډلې د ژوند کولو، آزادۍ او د خوشحالۍ د ترلاسه کولو حقونه» لري. له دغه مهال وروسته، د جولای ۴ مه نېټه، د متحده ایالاتو د زېږون د ورځې په توګه لمانځل کېږي.
د نړۍ ټولې ژبې، د ويونکو پر بنسټ
په دې ليکنه کې د نړۍ ټولې ژبې ويونکي، او نړيوال مقامونه يې ليکل شوي. مورنۍ يا لومړنۍ ژبه هغه ژبې ته ويل کېږي چې چې ماشوم په هغې ژبې خبرې زده کوي او هغه زده کوي.
د وخت په تېرېدو سره د ژبې د ویونکو ډېرښت او د ژبې بدلون له امله د ژبې د نفوسو د امار ترلاسه کولو کې ډېری ستونزې شتون لري. او په ځینو سیمو کې يې د سرشمیرنې سيسټم شتون نه لري. خو دا هغه ژبې دي چې د ژبو د نړيوال سازمان له خوا يې آمار، په رسمي توګه وړاندې شوي.
د ژبو نوملړ
په لاندې ليسټ کې هره ژبه د نړيوال مقام، ويونکي او د ژبې کورنۍ یې ليکل شوي، د وګړشمېرنې نړيوال سازمان:
ډيمون (افسانه)
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" ډیمون (کلاسيکه افسانه)
البانيان کې عام وژنه
البانيان کې عام وژنه له هغو جرمونو څخه جوړه شوې ده، چې البانيا کې د يهودانو پر واندې ترسره شوي دي، په داسې حال کې چې دا سيمه د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال تر ايتالوي او الماني اشغال لاندې وه. د جګړې په موده کې نږدې ۲۰۰۰ يهودانو البانيا کې د پناه غوښتنه وکړه. له دې ډېری يهودي کډوالو سره د ځايي اوسېدونکو له خوا ښه چلند وشو، له دې حقيقت سره سره چې البانيا لومړی د فاشيست ايټاليا او وروسته د نازي المان له لورې نيول شوې وه. البانيايانو زياتره وختونه يهودي کډوالو ته په غرنيو کليو کې پناه ځايونه ورکړل او دوی يې ادرياتيک بندرونو ته ولېږدول، چې له هغې ځايه ايټاليا ته وتښتېدل. نور يهودان په ټول هېواد کې د مقاومت له خوځښتونو سره يو ځای شول.
ډيمون (افسانه)
ډیمون یو رېښتینی سړی دی
البانيان کې عام وژنه
د هغو ۵۰۰ يهودانو لپاره چې کوسو کې يې ژوند وکړ، ياد ازمايښت بېخي بېل و او نږدې ۴۰ سلنه يې له جګړې څخه ژوندي پاتې نه شول. د ۱۹۴۳ زکال سپټمبر کې د ايټاليا په کلابندۍ سره، المان البانيا ونيوله. په ۱۹۴۴ ز کال کې يوه البانيايي “Waffen-SS” فوځي ډله يا فرقه د اس اس سکندربېګ د وافين غر ۲۱ فرقه (21st Waffen Mountain Division of the SS Skanderbeg) په نوم جوړه شوه، چې د کوسو هغه ۲۸۱ يهودان يې ونيول او المانيانو ته يې ورکړل، چې په وروستيو کې د بيرګين-بيلسين په نوم د تمرکز پنډغالي ته ولېږدول او زياتره يې هملته ووژل شول. د ۱۹۴۴ زکال وروستيو کې المانيان له البانيا څخه ووېستل شول او هېواد د اينور هوګزا “Enver Hoxha” تر مشرۍ لاندې يو کمونيستي دولت شو. نږدې ورته وخت کې متفقينو له البانيا سره د کوسو په يو ځای شويو سيمو او لويديځه مقدونيه کې د يوګوسلاويا پارتيزانو له لورې ماتې وخوړه، چې وروسته يې دا سيمې بېرته له يوګوسلاويا سره يو ځای کړې.
ډيمون (افسانه)
ډیمون
ډیمون
ژوند
یو رېښتینی سړی چې د انسان په روح کې يې کور وي او د قاضي په څېر د ژوند له مبارزو وروسته د انسان په سر تاج کېږدي.
البانيان کې عام وژنه
له عثماني دورې څخه مخکې
د البانيا د ۱۹۳۰ زکال سرشمېرنې له مخې البانيا کې ۲۴ يهودانو ژوند کاوه. په ۱۹۳۷ز کال کې يهودي ټولنې ته چې وروسته يې شمېر نږدې ۳۰۰ تنو ته ورسېد، د پاچا زوګ “Zog” له لورې هېواد کې په رسميت وپېژندل شول. له جګړې څخه وړاندې البانيايي يهودانو په پراخه کچه د هېواد سويلي برخه کې ژوند وکړ، چې زياتره يې د فلوري ‘Vlore’ ښار کې وو، چې د ۱۶ پېړۍ نږدې درېیمه برخه يهودان وو. د يهودي ټولنې شمېر په البانيايي ډېره کي کوسو کې، چې د ګاونډ يوګوسلاويا برخه وه، نږدې ۵۰۰ تنو ته ورسېد. د عثماني دورې په وروستيو کې د البانيا ملي نظريې په داسې ډول وده کړې وه، چې له هيڅ يو مذهب سره يې د نه تړون ادعا وکړه او هېواد کې د بېلابېلو عقيدو يا باورونو تر منځ يې پخلاينه په نښه کړه. ۱۹۱۲ زکال کې د البانيا له خپلواکۍ څخه وروسته د هېواد حکومت د مذهبي پخلاينې د يوې نظريې پلي کول پيل کړل او دا د زوګ تر واکمنۍ لاندې هغه مهال په نښه شوه، چې د «ټولو باورونو» برابري په قانوني ډول ومنل شوه او ستر مذهبي راز راز والي (تنوع) وده وکړه.
ډيمون (افسانه)
ساتونکی
دا سړی یو رېښتینی ډیمون دی، چې د هر انسان پالنه ورته سپارل کیږي، هغه د انسانانو د شاهد او ساتونکي په توګه هم کار کوي او کله ناکله د څارنوال رول هم لوبوي.
البانيان کې عام وژنه
له عثماني دورې څخه مخکې
د ۱۹۳۰ ز لسيزې پر مهال يهودي ټولنه په زياتېدونکي ډول البانيايي ټولنه کې يو ځای شوه او د ۱۹۳۷ زکال د اپرېل په ۲ نېټه د حکومت له لورې هم په رسميت وپېژندل شوه. زوګ نور هم مخکې لاړ او البانيا ته له يهودي کډوالۍ سره يې مرسته وکړه او او هم يې د يهودي نويو راتلونکو په يو ځای کېدنه کې مرسته وکړه. په ۱۹۳۴ز کال کې البانيا لپاره د امريکا سفير هيرمان بيرنسټين چې په خپله هم يهودي و، وکتل چې البانيا کې له يهودانو سره د دې له امله توپيري چلند نه کېږي، چې «دا د اروپا په کچه له خورا لږو سيمو څخه ده، چې مذهبي تبعيض او کرکه په کې نه شته. د نازيزم په راپورته کېدنې سره يو شمېر الماني او اتريشي يهودانو البانيا کې پناه واخېسته او برلين کې د البانيا سفارت د ۱۹۳۸ زکال تر پايه پورې يهودانو ته د و‎ېزو ورکولو ته دوام ورکړ؛ دا يو داسې وخت و چې بل هېڅ اروپايي هېواد د دې کار کولو ته زړه نه ښه کاوه. بيرنسټين د البانيا حکومت په هڅولو کې يوه ګواښونکې ونډه ولوبوه، چې يهودانو ته د ګرځندويې او سفر وېزې ورکړي. له ۱۹۳۳ ز کال څخه راوروسته د بيرنسټين هڅې د دې لامل شوې، چې زياتره يهودان له المان او اتريش څخه د دې له امله په تېښته شول، چې نازي ګوند واک پياوړی کړ، چې ځينو يې البانيا د سفر د يو ټکي په توګه کاروله، چې له همدې ځايه متحده ايالتونو، ترکيې يا سويلي امريکا ته تښتېدل.
ډيمون (افسانه)
ساتونکی
په ساده اصطلاح ويلای شو چې د انسان وجدان چې انسان ته د ښو او بدو ترمنځ د تفکيک کولو او نه کولو سلا مشوره ورکوي، ډيمون بللی شو.
البانيان کې عام وژنه
ايټالوي نيونه (اشغال)
د اروپا لږ پرمختللی هېواد البانيا د ۱۹۳۰ز لسيزې په اوږدو کې د ايټاليا د اقتصادي او سياسي حاکميت تر لاس لاندې (تابع) و. د ۱۹۳۹ز کال د مارچ په ۲۵ ايټالوي ديکتاتور بينېټو موسوليني زوګ ته د اوربند وړانديز وکړ او ورڅخه يې پر البانيا باندې د يو ايټالوي فوځي قيموميت د منلو غوښتنه وکړه. زوګ ونه منله او د اپرېل په ۷ نېټه ايټاليا په البانيا باندې بريد وکړ او زوګ يې له دندې څخه ګوښه کړ. له دې څخه لږه موده وروسته يو نيمه حکومت ودرول (نصب) شو، چې مشري يې د البانيا تر ټولو شتمن او پياوړي ځمکوال شفقت ويرلاسي ‘Shefqet Verlaci” کوله. “Also formed” د البانيا «ملي جرګه» وه، چې په چټکۍ سره يې له ايټاليا سره د اقتصادي او سياسي اتحاديې په ګ؛ټه رايه وکاروله او په دې ډول يې هېواد د ايټاليا قيموميت جوړ کړ. د نائب السلطنة جنرال فرانسيسکو جېکوموني له لارښوونې سره سم د ايټاليا نيواکګرو چارواکو البانيا ته د يهودي کډوالۍ مخه نيونکي قوانين پلي کړل او په هېواد کې د اوسېدونکو ټولو باندنيو يهودانو د شړلو امر يې وکړ.
د ايټاليا د نيونې په يوه مياشت کې دننه د البانيا فاشيست ګوند “Albanian Fascist Party” جوړ شو. دې ګوند هغه قوانين پلي کړل، چې ګوند سره د يهودانو د يو ځای کېدلو مخنيوی يې کاوه او هغوی يې د زده کړو په څېر مسلکونو څخه بې برخې کړل. ياد ګوند چې له توکميزو البانيايانو او البانيا کې له استوګن ايټالويانو څخه جوړ شوی و، د ايټاليا د فاشيست ګوند د څانګې په توګه و او له غړو څخه يې غوښتل کېدل، چې موسوليني ته د ژمنتيا لوړه وکړي. له ټولو البانيايي ملکي خدمت کونکو څخه ګوند سره د يو ځای کېدلو غوښتنه کېدله او ياد ګوند په ټول هېواد کې يوازينی قانوني سياسي ګوند شو. د دويمې نړيوالې جګړې په پرمختګ سره ايټاليا نيول شوې البانيا ته اجازه ورکړه، چې د البانيا ګاوند البانيايي مېشتې سيمې ځان سره وتړي (يو ځای کړي) او ستره البانيا “Greater Albania” جوړه کړي، چې دا هم تر څار یا قيموميت لاندې هغه سيمه وه، چې د کوسو زياتره برخه او د لويديځ مقدونيه هغه برخه يې راونغاړله، چې د ۱۹۴۱ ز کال په اپرېل کې يوګوسلاويا باندې د متفقينو له بريد څخه وروسته له ياد هېواد څخه بېله شوې وه. که څه هم په رسمي ډول تر ايټالوي واکمنۍ لاندې کوسو کې البانيايي وګړو ته د سيمې واک ورکړل شوی و او د البانيايي ښوونځيو پرانېستلو ته هڅول شوي وو، چې د يوګوسلاويا حکومت له لورې يې مخه نيول شوې وه. دوی ته د ايټالوي چارواکو له لورې تابعيت او د البانيا بېرغ د پورته کولو اجازه هم ورکړل شوې وه. ايټالويانو په سلګونو زره سرتيري په سترې البانيا کې ځای پر ځای يا تم کړل. نږدې ۲۰۰۰۰ ايټالوي سرتېري او ۵۰۰۰ پولیس او پوله ساتي ځواکونه يوازې کوسو کې ځای پر ځای شوي وو. د دې تر څنګ ۱۲۰۰۰ سرتېرې او ۵۰۰۰ پوليس او پوله ساتې په البانیا پورې د ننۍ شمالي مقدونيه تړل شويو سيمو کې تم کړای شول. د ایټاليا نيواکګرو چارواکو خبرداری ورکړ، چې د يوګوسلاويا په نيول شويو سيمو کې به د يو ايټالوي سرتېري د وژلو يا ټپي کولو له امله لږ تر لږه لس يرغمل وويشتل شي.
د رڼا په پرتله چټک حرکت
له رڼا څخه تېز يا چټک حرکت او اړيکه (FTL يا له نور څخه لوړ “Superluminal” يا لوړ سببي “Supercausal”) د رڼا د چټکتيا “c” په پرتله د مادې يا معلوماتو اټکلي خپرېدنې ته وايي. د نسبيت ځانګړې نظريه څرګندوي، چې يوازې هغه ذرې چې لکه د فوتونونو په څېر صفر ثابته کتله لري، ښايي د نور په چټکتيا حرکت وکړي او هيڅ شی ښايي د رڼا له چټکتيا څخه تېز حرکت ونه کړي.
ځينې هغه ذرې (لکه: تاچيونونه) هم انګېرل شوي دي، چې چټکتيا يې له رڼا څخه زياته ده، مګر د دې ډول ذرو شتون به له سببيت څخه تېری وکړي او د وخت د يون معنا به ولري. د پوهنيزو رايو يووالی دا دی، چې دا ډول ذرې نه شته. له بله اړخه «رڼې» يا «اغېزناکې» له نور څخه چټکې ذرې پر دې انګېرنه تکيه کوي، چې د فضا وخت غير عادي اړول شوې [چې بدلون په کې راغلی وي] سيمې ښايي مادې ته اجازه ورکړي، چې د هغه وخت څخه په لږه موده کې لرې يا توپير لرونکو موقعيتونو ته ورسېږي، چې رڼا ورته په عادي (نا اړول شوي) فضايي وخت کې رسېدلی شي.
تر ۲۱ پېړۍ پورې د شته پوهنيزو نظريو له مخې، ماده د ځايي اړول شوي فضايي وخت سيمې ته په پام سره د رڼا په پرتله په بطي چټکتيا سفر کولو ته اړتيا لري. روښانه “FTL” ته د عمومي نسبيت نظريه لازمه پاملرنه کوي، مګر د هر روښانه “FTL” باندنی يا ظاهري معقوليت تر اوسه يوه انګېرنه ده. د روښانه “FTL” وړانديزونو بېلګې الکيوباير ډرايور “Alcubierre driver”، کراسنيکوف ټيوبز “Krasnikov tubes”، “traversable wormholes” او “quantum tunneling” دي.
په دې مقاله کې “FTL”
په دې مقاله کې “FTL” د رڼا د چټکتيا په پرتله د معلوماتو يا مادې چټک لېږد دی، چې په خلا کې د رڼا له چټکتيا سره برابر ثابت دی، چې د ميتر د تعريف له مخې يوه ثانيه کې ۲۹۹۷۹۲۴۵۸ متره يا يوه ثانيه کې نږدې ۱۸۶۲۸۲۳۹۷ ميل واټن طی کول دي. دا د رڼا په پرتله له چټک يون سره بشپړ ورته ځکه نه دي، چې:
ذکر شوې هېڅ پدېدې له خاص نسبيت څخه تېری نه کوي او نه هم په سببيت سره ستونزې رامنځته کوي او په دې ډول هيڅ يو يې په هغه ډول د “FTL” په توګه نه پېژندل کېږي، لکه څرنګه چې دلته روښانه شو.
په راتلونکو بېلګو کې ځينې معلومه اغېزې ښايي د نور په پرتله چټک يون کونکې څرګندې شي، مګر دوی د نور په پترله چټک معلومات يا انرژي نه لېږدوي؛ نو له همدې امله ويلی شو، چې د خاص نسبيت له نظريې څخه سرغړونه نه کوي.
د رڼا نښې او سيوري
که چېرې يوه لېزري ميله له يو لرې څيز څخه تېره شي، د لېزر د رڼا نښه په اسانۍ سره جوړېدلی شي، چې له رڼا څخه په لوړ سرعت د ياد څيز په اوږدو کې حرکت وکړي. په ورته ډول په يو لرې څيز باندې اټکل شوی سيوری کولی شي د جسم يا څيز په اوږدو کې د “c” په پرتله تېز حرکت وکړي. په پورتني هيڅ حالت کې نه رڼا له سرچينې څخه څيز ته د “c” په پرتله ګړندی سفر کوي او نه هم کوم معلومات د رڼا په پرتله چټک سفر کوي.
هغه کچه چې
هغه کچه چې د حرکت په حال کې دوه جسمونه په کې د نسبت په چوکاټ کې يو له بل سره نږدې کېږي، دوه اړخيز يا د بندښت سرعت ورته وايي. ياده چټکتيا ښايي د رڼا دوه برابره ته ورسېږي؛ لکه د نسبت چوکاټ ته په پام سره په مخالفو لوريو کې د رڼا چټکتيا ته د نږدې حرکت کونکو دوه ذرو په حالت [بېلګه] کې.
داسې فکر وکړئ چې دوه چټک حرکت کونکې ذرې د ټکر کېدونکي ډول د يو ذروي چټکتيا ورکونکي له مخالفو اړخونو څخه يو بل ته رسېږي. د بندښت سرعت هغه کچه هم کېدلی شي، چې د دوه ذرو تر منځ واټن په کې کمېږي. د هغه څارونکي [مشاهده کونکي] د ليد له نظره چې د ګړندي کونکي په پرتله د سکون يا ارام حالت کې ودرېږي، دا کچه به د رڼا د چټکتيا له کچې څخه دوه برابره کمه وي.
خاص يا ځانګړی نسبيت د دې مخنيوی نه کوي. دا موږ ته وايي چې د يوې ذرې د سرعت ګڼلو [محاسبه کولو] لپاره د ګاليله د نسبيت نظريه کارول ناسم دي؛ لکه څرنګه چې د هغه څارونکي په واسطه اندازه کېدای شي، چې د بلې ذرې په اوږدو کې سفر کوي. په دې معنا چې خاص نسبيت د دې ډول اړوند چټکتيا د محاسبه کولو لپاره د چټکتيا زياتونې يو سم جوړښت يا فرمول وړاندې کوي.
په سرعت ورکونکي چوکات کې په v او –v کې د حرکت کونکو ذرو اړوند چټکتيا د ګڼلو [محاسبه کولو] لارښوونه کېږي، چې له “c” څخه د کوچني 2v بندښت چټکتيا سره برابره ده. چټکتياوې د “c, β = v/c” واحدونو کې په دې ډول ښودل کېږي:
ښځه څوک ده؟. ليکنه عبدالواجد نياﺯى
- هغه ښځه چې فرعون سره ښکاره مخالفت وکړ، او د نړۍ ډول ډول نعمتونو څخه برښمنه وه، نعمتونو څخه تيره شوه، د ژوند تر اخره سلګۍ پورې د حق په لارې ولاړه وه. او فرعون ژوندې وسوﺯوله. حضرت آسيه علیه السلام وه.
- په اسلام لومړې شهيد ښځه ده. حضرت سميه (رض) ده - حضرت مريم عليه السلام هغه ښځه وه. چې خپله پاک لمنې وساتله او د يهودانو هر ډول ظلم او تهمت سره مبارﺯه وکړه او الله ج ته صبر وکړ او الله جل جلا له په الهى معجزو بى ګناه ثابته کړه. - لومړی څوک چې خپل مال یې د اسلام په لاره کې ورکړ هغه نارینه نه وه بلکې ښځه وه. حضرت خديجه الکبري رض.
- لومړی څوک چې زموږ پر پیغمبر حضرت محمد صلى الله عليه وسلم یې ایمان راوړ، هغه سړی نه وه، بلکې ښځه وه. حضرت خديجه الکبري رض.
- لومړی څوک چې د ځمکې پر مخ یې تر ټولو مبارکه زمزم اوبه وڅښلې، سړی نه، بلکې ښځه وه. حضرت هاجره علیه السلام.
- لومړی هغه څوک چې مکه او کعبه یې آباد کړه، هغه یو سړی نه وه مګر یوه ښځه وه حضرت هاجره خاتون علیه السلام. له كومو اوه تنو صحابه وه څخه، چي له زرو نه زيات حديثونه روايت شوي په هغوي كي دريم حضرت عايشه رض.
د نړۍ لومړې عصرې پوهنتون بنسټګر ښځه ده. فاطمه الفهرى رحمه الله نو ښځه د نړۍ تر ټولو ځواکمن بشر دی، تاسو یې ډېر خیال وساتئ او عزت يى وکړې
عبدالواجد نياﺯى
له كومو اوو تنو صحاب وو څخه، چي له زرو نه زيات حديثونه روايت شوي په هغوي كي لومړی مقام د حضرت ابوهريره رضي الله عنه دي، دا ځكه چي له حضرت عبدالله بن عباس نه ٢٦٦٠حديثونه ، له حضرت عايشه صديقه رضي الله عنها څخه ٢٢١٠ حديثونه، له حضرت عبدالله بن عمر رض الله عنه څخه ١٦٣٠ حديثونه، له حضرت جابر بن عبدالله انصاري څخه ١٥٤٠ حديثونه، له حضرت انس ابن مالك رضي الله عنه څخه ١٢٨٦ حديثونه، او له حضرت ابو سعيد خدري رضي الله عنه څخه. ١١٧٠ حديثونه روايت شوي دي؛ مكر له حضرت ابوهريره رضي الله عنه څخه ٥٣٧٤ حديثونه روايت شوي دي. عبدالواجد نیازی
معياري تبتي ژبه
معیاري تبتي (تبتی: བོད་སྐད་ bod skad) یا ځینې وختونه په ساده ډول تبتی ژبه ، د تبتی ژبو معیاري ډول او د تبت د خپلواکې سیمې رسمي ژبه ده. دا نوعه د لاسا ښار د ژبو پر بنسټ والړ ده او کله ناکله ورته تبتی هم ویل کیږي. نور تبتی ژبی د چین په سیچوان ، چنګهای او یون نان والیتونو کې (ډېری نفوس یې تبتیان دی) او د نیپال ، هند او پاکستان په ځینو برخو کې (په جمو او کشمیر او بلتستان کې) کارول کیږی.
تبتي د موسیقۍ ژبه ده. دا په دې مانا ده چې هر حرف د تلفظ د طریقې په بدلولو سره بېلابېلې ماناوې لري (د مثال په توګه، که دا لاندې تلفظ کیږي، پراخ شوی یا پورته شوی) او په پایله کې د کلمو او جملو مانا بدلیږي. د تبتي بودايیزم په خپرېدو سره، تبتي ژبه لوېدیځې نړۍ ته خپره شوې او په ډېری بودایي خپرونو او دوعایي مواردو کې موندل کېدی شی. ځینې لوېدیځ زده کونکي د تبتی متنونو ژباړلو لپاره دا ژبه زده کوي. پخپله له لاسا بهر، دا ژبه د نږدې 200,000 تبتی تبتیانو لخوا ویل کیږي چې د اوسني تبت څخه هند او نورو هېوادونو ته تللي دي.
فونولوژي
لاندې د لاسا تبتی ژبی د فونولوژیکی سیسټم لنډیز دی، چې د تبتی ژبې ترټولو اغیزمن ډول دی.
غږونه
په معیاري ژبه کې اته واولونه موندل کیږي:
سندرې
د لاسا ژبي معمولا دوه ټونونه لري: لوړ او ټیټ. په مونوسیلیبیک کلمو کې، هر فونیم په دوه جلا کرښو کې واقع کیدی شي. په پولی سلیبیک کلمو کې، د لومړي نحو پرته، انټونیشن مهم نه دی.
ليکدود
تبتي په برهمي ليکدود کې د تاریخي پلوه محافظه کار رسم الخط سره لیکل شوی چې د لرغوني تبتی فونولوژي منعکس کوي او د تبتی ژبني یووالي کې مرسته کوي. دا کرښه د نیاچیني - تبتی او زاړه چینایي بیارغونې لپاره هم ګټوره ده.
د تبتی الفبا له چپ څخه ښي خوا ته لیکل کیږي. لیکونه یې دا دي: ویلی ټرانسلیټریشن د تبتی لاتین لیکلو ترټولو عام سیسټم دی چې د لویدیځ څیړونکو لخوا په لاتیني الفبا کې د تبتی لیکلو لپاره کارول کیږي. تبتی پینیین رسمی لاتیني لیکلو سیسټم دی چې د چین حکومت لخوا کارول کیږي.
شمېرې
د تبتی شمیرې د عربي شمیرو څخه توپیر لري او د هندي شمیرو سره ډیر ورته دي.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:ژبې
د متحده ايالتونو تاريخچه (۱۹۹۱-۱۹۸۰)
په خپلې لومړي وینا کې Reagan پراختيايي مالي تګلارې وړاندې کړې، چې په ۱۹۸۱ او ۱۹۸۲ ز کال کې له يو شاته تګ څخه وروسته يې د تېلو ارزښت د راټيټولو په ګډون د امريکايي اقتصاد هڅول په نښه کړل، چې د ۱۹۸۰ ز لسيزې د تېلو مړښت ( اشباع )ته يې لاره هواره کړه. نوموړي په څلورو سرمشريزو غونډو کې د شوروي اتحاد له مشر ميخايل ګوربچوف سره وکتل، چې کتنې يې د INF تړون د لاسليکولو له مخې د يادونې وړ دي. دې چارو د سوړ جنګ  پای چټک کړ، چې په ۱۹۸۹ – ۱۹۹۱ ز کلونو کې پای ته ورسېد. د سوړ جنګ پای ته رسېدل، په ختيځې اروپا، شوروي اتحاد او د درېيمې نړۍ ګڼ شمېر لاسپوڅو هېوادونو کې د کمونيزم د ماتې له مخې د نمونې په توګه مشخص شوي دي. له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۳ ز کال پورې د امريکا اقتصاد په شاته تګ کې و، مګر له يادو کلونو څخه وروسته په تېزۍ سره بېرته ورغول شو او وده يې وکړه.
د ايران کنټرا چاره د دې وختونو پر مهال يوه تر ټولو نامتو رسوايي وه، چې د ريګن ادارې په کې پر ايران باندې وسلې وپلورلې او پيسې يې کيڼ اړخو ته متمايل نيکاراګوا کې امريکا پلويو چريکي کنټراس سره د CIA د مرستې لپاره وکارولې.