cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ډیزی ین وو
لومړنی ژوند
په ۱۹۰۸ زکال کې ین د ماکتیر په نامه د نجونو خصوصي ښوونځي ته ولاړه. په ۱۹۱۳ زکال کې یې کورنۍ تیانجین ته کډه وکړه، چېرې ین او د لیانین او یوین په نومونو د هغې دوه خونیدو د نجونو چینايي او لویدیځ ښوونځي ته د شاملېدو د ازموینې لپاره چمتوالی ونیو. هغه په ازموینه کې بریالۍ شوه او د ۱۹۱۴ زکال په نیمايي کې دغه ښوونځي ته شامله او د ۱۹۱۷ زکال په جون میاشت کې یې هلته خپلې زده کړې بشپړې کړې. هغه د نجونو نانجینګ جینلینګ پوهنتون ته (وروسته یې نوم ګینلینګ کالج ته واوښت) ومنل شوه او په ۱۹۲۱ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه په عالي درجه د لیسانس سند ترلاسه کړ. له دې امله چې ین زده کړو ته له دوام ورکولو سره مینه لرله؛ پلار یې اجازه ورکړه د زده کړو په موخه له هېواده بهر؛ متحده ایالاتو ته ولاړه شي. نوموړې په ۱۹۲۲ زکال کې د سیمت کالج د کیمیا په څانګه کې نوم ثبت کړ او له دغه ځایه یې د ځان لپاره د «ډیزي ین» انګلیسي نوم کارول پیل کړل. د اوړي د رخصتیو پر مهال هغې د شیکاګو په پوهنتون کې د کیمیا، تغذیې او فزیک په زده کړو کې برخه واخیسته او راتلونکی منی یې د کلمبیا پوهنتون د ښوونکو په کالج کې د بیوشیمي په څانګه کې نوم ثبت کړ. هغې د تغذیې په برخه کې مطالعه وکړه، هغه څانګه چې هغه مهال په خپلو لومړیو پړاونو کې وه؛ له دې سره نوموړې د هنري کلاپ شرمن او مری سوراتز روز تر نظر لاندې په خوړو کې د ویټامینونو د محتوا له تحلیل او تجزیې سره ځانګړې لیوالتیا پیدا کړه. نوموړې د ۱۹۲۳ زکال په مۍ میاشت کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ.
علمي چارې (۱۹۲۳ – ۱۹۲۸ زکال)
ین د راکفلر بنسټ اړوند د چین د طبي ټولنې له خوا د پیکینګ په طبي کالج کې د بیوشیمي د مرستیال پروفیسورې په توګه استخدام شوه او د ۱۹۲۳ زکال له سپټمبر میاشتې څخه یې د یو کال لپاره له هغو سره قرارداد لاسلیک کړ. د بیوشیمي څانګه نوې تاسیس شوې وه او ین په دغه برخه کې دویمه ښوونکې وه. هغې درس ورکاوه او د هسین وو د مرستیالې په توګه یې دنده ترسره کوله چې څېړنې یې په پیل کې د وینې په کیمیا تمرکز درلود.
په داسې حال کې چې قرارداد یې د یو بل کال لپاره هم وغځېد، خو هغه مهال چې ین له هسین وو سره د واده هوډ وکړ هغه وپوهېده چې خپله دنده له لاسه ورکوي هغه هم د هغې پالیسۍ له امله چې ښځه او مېړه یوځای کار نشي کولای. دغې جوړې د ۱۹۲۴ زکال د ډسمبر په ۲۰ مه په شانګهای کې واده وکړ او ین وو له خپلې دندې استعفا ورکړه. دوی د شاتو میاشتې تېرولو لپاره متحده ایالاتو ته ولاړل او ینن وو پرېکړه وکړه څو خپلو زده کړو ته دوام ورکړي؛ همدا و چې د خپلې دوکتورا اثر یې په کلمبیا کې د شرمن تر نظر لاندې بشپړ کړ. هغې اروپا ته په سفر کې د هسین وو ملتیا وکړه او پام یې شو چې امیدواره ده؛ همدا و چې زده کړو ته یې پای ټکی کېښود او چین ته راوګرځېده. هغې چې د هسین وو په لابراتوار کې بې معاشه کار کوه له هغه سره یې په خپلو څېړنو کې مرسته کوله، خو په ډېر ندرت سره به یې نوم د دغو څېړنو د اصلي څېړونکي په توګه یادېده. نوموړې همدارنګه د لنډ مهال لپاره د زیهي په نرسنګ ښوونځي کې زده کوونکو ته د ارګانیکې کیمیا درس ورکړ.
ین وو د بیوشیمي د ډیپارټمنت لپاره د تغذیې اړوند څېړنه ترسره کړه او په ډېر احتمال سره دا لومړی ځل و چې په چین کې دغه ډول څېړنه د یوې ښځینه له خوا ترسره شوه. هغې د ډېری چینايي خوړو کیمیاوي ترکیبونه تحلیل او تجزیه کړل. د ویټامینونو په برخه کې د هغې څېړنې په لومړیو پړاونو کې وې، خو په بېلابېلو خوړو کې یې د کاربوهایدریت، غوړو، فیبر، پروټینو او اوبو کچه معلومه کړه.
مړینه
ین وو د ۱۹۹۳ زکال د مۍ په ۲۷ مه په ایټاکا کې د ټامپکینز ټولنې په روغتون کې د زړه د سکتې له امله مړه شوه او د ماساچوست، بوسټون ته څېرمه د جامایکا پلین سیمې په فوریسټ هېل هدیره کې خاورو ته وسپارل شوه.
الن ګېنزبرګ
اېروين الن ګېنزبرګ (/ˈɡɪnzbɜːrɡ/؛ زېږېدنه د ۱۹۲۶ کال د جون درېمه – مړينه د ۱۹۹۷ کال د اپرېل ۵مه) یو امريکايي شاعر او لیکوال و. هغه په ۱۹۴۰ لسیزه کې د کولمبیا پوهنتون د زده‌کړيال په توګه له وېلیم اېس. بوروس او جک کرواک سره ملګرتیا پيل کړه او د بيټ جنرېشن (یو ادبي غورځنګ چې د يوې ډلې لیکولانو له‌خوا پیل شو، ژباړن) هسته يې رامنځته کړه. هغه د نظام‌پالنې او اقتصادي ماتریالیزم شدید مخالف و چې له جنسي ځپنې سره يې مخالفت وکړاو هغه د دې فرهنګ‌خلاف بېلابېلې جنبې د مخدره توکي، جنسي اړيکې، څوګوني‌کلتور، له بوروکراسۍ سره دوښمني او د ختيځو اديانو په اړه پرانیستوالی له خپلو لیدلورو سره ترسیم کړ.
ګېنزبرګ تر ډېره د خپل «انګولا/Howl» شعر لپاره ډېر پېژندل کېږي چې په هغه کې يې هغه څه محکوم کړي چې هغه په متحده ایالاتو کې د سرمایه‌دارۍ او جوړې/موافقې د ورانوونکې ځواک په نظر ورته کتل. په ۱۹۵۶ کال کې د متحده ایالاتو د ګومرک او سانفرانسیسکو پولیسو «انګولا» ضبط کړ او په ۱۹۵۷ کال کې کله چې د بې‌عفتۍ د محکمې پر موضوع بدله شو پراخ شمېر تبلیغات یې ځانته راجلب کړل، ځکه هغه هم‌جنس پالان او مخالف‌جنس پالان په داسې وخت کې تشرېح کړي وو چې د لواط قوانین وضع شوي وو او هم‌جنس پالنه (نارينه) په هر ایالت کې جرم بلل کېده. د هغه شعر د ګېنزبورګ خپل جنسي تمایلات او له یو شمېر نارينه وو سره د هغه د اړیکې منعکسولې چې له ډلې يې پيتر اورلووسکي د هغه د ژوند ملګری و. قاضي کلایټون ډبلیو هورن حکم وکړ چې «انګولا» ناوړه نه‌دی او څرګندونه يې وکړه چې: «ایا که څوک د خپلو کليماتو زېرمه په بې‌خونده او بې‌ضرره تفسیر کې راکمه کړي د مطبوعاتو یا بیان ازادي به شته وي؟»
ګېنزبرګ یو بودایی و چې په پراخ ډول يې ختيځې مذهبي څانګې وڅېړلې. هغه په متواضع توګه ژوند وکړ، خپلې جامې يې له دويم لاس جامو پلورنځیو څخه اخیستې او د نيویارک ښار د ختيځ کلي په اپارتمانونو کې يې ژوند کاوه. یو د هغه له تر ټولو اغېزناکو ښوونکو څخه د کلراډو په بولډر کې د ناروپا مؤسسې بنسټ ګر تبتي بودایی چوګيام ترونګپا و. ګېنزبرګ او د هغه شاعرانو په ۱۹۴۷ کال کې د ټروګنپا په ټينګار هلته د جک کرواک د روحاني شعرونو ښوونځی جوړ کړ.
د ژوند لومړي کلونه او کورنۍ
ګېنزبورګ د نیوجرسي په نیوارک کې په یوه یهودي کورنۍ کې نړۍ ته راغی او پاترسون ته څېرمه لوی شو. هغه د نیوارک ښوونځي د ښوونکي، ځینې وختونه شاعر لوئیس ګېنزبرګ او پخوانۍ نائومي لېوي (د روسیې په نول کې زېږېدلې) او پېژندل شوې مارکسیستې دويم زوی و.
ګېنزبرګ په نوې ځوانۍ کې نيویارک ټایمز ته د سیاسي مسائلو لکه دویمې نړيوالې جګړې او د کاریګرانو د حقونو په اړه لیکل پيل کړل. هغه خپل لومړنی شعر د پيټرسون د سهار غږ په نوم ورځپاڼې کې خپور کړ. کېنزبرګ د عالي لیسې په دوران کې د خپل ښوونکي له جذباتي لوستلو څخه الهام واخیست او د ډالټ وایټمن له اثارو سره یې مینه پیدا شوه. کېنزبرګ په ۱۹۴۳ کال کې د اېسټ سایډ له ښوونځي څخه فارغ شو او د لنډې مودې لپاره يې کولمبیا پوهنتون ته تر داخلېدو مخکې د پاټېرسون د عبراني ځوانو هلکانو د ټولنې د بورس له لارې يې د مونټکلر ايالتي کالج ته لار ومونده.
په ۱۹۴۵ کال کې یې د زده‌کړو د دوام د لګښت د ترلاسه لپاره له سوداګریز سمندري پوځ سره یوځای شو. ګېنزبرګ چې کله په کولمبیا کې و، د کولمبیا ریویو ادبي مجلې او د جسټر له طنزي مجلې سره يې مرسته وکړه، د شعر ووډبري جایزه یې ترلاسه کړه، د فیلکسیان ټولنې (ادبي او بحثې ډله) د رییس په توګه يې خدمت وکړ او د شعر د بوارزېس هېډ ټولنې (د شاعرۍ ټولنه) سره یوځای شو. هغه په هارتلي کې مېشت و چېرته چې د بېټ د نسل شاعرانو لکه جک کرواک او هربرېټ ګلد هم ژوند کاوه. ګېنزبرګ ویلي چې د خپلې اړتياوړ سمینار يې په خپل لومړي کال کې په کولمبیا کې د خپلې خوښې وړ برنامې په توګه په هغو لويو کتابونو کې ترلاسه کړ چې د لیونل ترلینګ له‌خوا تدریسېده.
د شاعرۍ د بنسټ/نهاد په وینا ګېنزبرګ په یوه جلسه کې پر لېونتوب تر اعتراف کولو وروسته څو میاشتې په یوه رواني مؤسسه کې تېرې کړې. ويل کېږي چې هغه په‌خپل اتاق کې د لیليې د ورکو شویو توکو له امله تر څارنې لاندې و. داسې یادونه شوې چې غلا شوي توکو د هغه نه و، بلکې د هغه د يو پېژندوی/اشنا وو. ګېنزبرګ همدارنګه په بووروي کې د سېنټ مارک په سقفي کلیسا کې په عامه لوستلو کې برخه واخیسته چې تر مړينې وروسته يې ورته یاد غونډه ونیوله.
له مور او پلار سره يې اړيکې
ګېنزبرګ په ۱۹۸۵ کال کې په یوه مرکه کې خپل مور او پلار پخواني او له کاره لوېدلي فلیسوفان یاد کړل. مور يې هم د کمونیست ګوند له فعالو غړو څخه وه چې ګېنزبرګ او د هغه ورور یوجین يې د ګوند غونډو ته بوول. ګېنزبرګ وروسته وويل چې مور به یې تر خوب مخکې کیسې جوړولې چې هر څه په‌کې سره ورته وو لکه: ښه پاچا له خپلې ماڼۍ څخه راووت، ځورېدلي کاريګران يې وليدل او له هغوی سره یې مرسته وکړه. ګېنزبرګ د خپل پلار په اړه لیکي چې: «پلار به مې په کور کې ګرد تاوېده یا به یې تر شوڼدو لاندې اېملي ډېکېنسون او لانګ فیلو لوستل یا به یې له خپلې تیاره‌فکرۍ سره د شعر د خرابولو لپاره په ټي. اېس اېليوټ (امریکایی- بریتانوی شاعر، لیکوال او کره‌کتونکی، ژباړن) ورټوپ کړل» زه په دواړو لورو کې شکمن رالوی شوم. نائومي ګېنزبرګ پر شېزوفرینیا اروايي ګډوډۍ اخته وه چې د پارانوئيد هذیانو په څېر د تفکر په ګډوډي او د ځان وژنې په پرلپسې هڅو کې راڅرګندیږي. د مثال په ډول هغې ادعا کوله چې ولسمشر د اورېدلو وسیلې د هغوی په کور کې خښې کړې دي او خواښې يې غوښتل هغه ووژني. پر خپلو شاوخوا کسانو د هغې بدګماني د دې لامل شوه چې هغه خپل کوچني ناز اخیستونکي ځوان الن ته نږدې شي، لکه څنګه چې بېل مورګان له ګېنزبرګ څخه د «زه خپل ځان لمانځم» له سرلیک سره په خپل ژوند لیک کې تر يوې کچې د الن ګېنبزبرګ پر شخصي ژوند بحث کوي. هغې همدرانګه د خپل مړوند له غوڅولو سره د ځان‌وژنې هڅه هم وکړه چې ډېر زر د ګرېسټون رواني روغتون ته ولېږدول شوه. هغې د ګېنزبرګ د ځوانۍ ډېر وخت په رواني روغتون کې تېر کړ. له مور او د هغې له رواني نارغیو سره د هغه تجربې د نوموړي د دوو اصلي اثارو «انګولا» او د هغه د ژوند‌لیک اوږد شعر «د نائومي ګېنزبرګ (زېوېدنه ۱۸۹۴-مړینه ۱۹۵۶) لپارهکادېش» الهام بښونکې وې.
کله چې دی د ښوونځي د دوران تنکۍ ځوان و د خپلې مور تر معالج پورې يې بس کې د هغې ملتیا کوله. دې سفر ګېنزبرګ په ژور ډول سرګرادان کړ- هغه وويل نوموړي دا شېبې او د خپل ژوند نورې شېبې په کادېش کې یادې کړې. د خپلې مور او د هغې له رواني ناروغۍ او په پای کې رواني مرکز ته د هغې له سپارنې سره د هغه تجربې «انګولا» کې هم څو څو ځله یادې شوې دي. د مثال په ډول پلېګرم سټېټ، راک‌لنډ او ګرې سټون عقلي روغتون هغه مؤسساتو ته اشاره ده چې کارل سولومون او مور يې هلته تګ راتګ کاوه خو ظاهراً د شعر موضوع بریښي: د پلېګرم سټېټ او راکلنډ روغتون په نیویارک او د ګرېسټون پارک عقلي روغتون په نیوجرسي کې موقعیت لري. په دې پسې یې ډېر زر «په پای کې له مور سره******» څو کرښې ولیکلې. ګېنزبرګ وروسته وویل چې پاکه شوې کلیمه د «لعنتي» په معنا وه. هغه همدارنګه په درېیمه برخه کې د سولومون په اړه وايي: زه له تا سره په راکلنډ کې یم، چېرته چې «تاسو زما د مور د سیوري پېښې کوی» یو ځل بیا د سولومون او خپلې مور اړيکه ښيي.
سرچينې
[1] په ارامي ژبه سپېڅلي ته وايي چې د یهودیانو د دعا په مراسمو کې مهمې او مرکزي دعا ته اشاره کوي، ژباړن.
امريتا اروړا
شخصي ژوند او زده کړې
امريتا اروړا د 1978 کال د جنورۍ مياشتې په 31 مه نېټه په مهاراشټر ايالت په تاني سيمه کې زېږېدلې ده.کله چې امريتا اروړا ۶ کلنه وه، نو د هغې د مور او پلار يو له بله طلاق واخيست چې له هغې وروسته امريتا له خپلې مور او خور ملائيکه اروړا سره چيمبور ته ولاړه، د هغې مور جوايس پولي کارپ مليالي کاتوليکه ده او د هغې پلار انيل اروړا د پنجاب د سرحدي ښار فاضلکه اوسېدونکی و، امريتا اروړا  پلار د سوداګريز سمندري ځواک غړی و.
امریتا ارورا خپلې ثانوي زده کړې په چیمبور کې د سوامي ویویک انند ښوونځي څخه کړې. د هغه ترور، ګریس پولی کارپ، د ښوونځي مدیره وه. د هغې خور د بالیووډ اداکاره، VJ او کوربه ملایکا ارورا ده.
امریتا ارورا په ۲۰۰۹ کال کې د ساختماني صنعت له یوه سوداګر شکیل لودک سره واده وکړ. د 2009 کال د مارچ په 4، واده د عیسوي رسمونو سره ترسره شو، وروسته د مارچ په 5 نکريزې او د 2009 کال د مارچ په 6 د مسلمانانو رواجونو سره. له دې واده څخه دوی دوه زامن لري چې یو یې اذان نومیږي چې د ۲۰۱۰ کال د فبرورۍ په ۵مه او ریان د ۲۰۱۲ کال د اکتوبر په ۲۰ زیږیدلی دی.
سرچينې
وېشنيزه:1981 زېږېدنې وېشنيزه:هندي ستوري وېشنيزه:هندي ساينسپوهان وېشنيزه:هندي رسنۍ وېشنيزه:هندي راجاگان وېشنيزه:هندي دین وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت
د آیرلنډ بهرنۍ اړیکې
د آیرلنډ بهرنۍ اړیکې د اروپایی ټولنې د غړیتوب تر پراخ اغېزه لاندې دي، که څه هم د دې دولت لپاره د متحده ایالاتو او بریتانیا سره دوه اړخیزې اړیکې هم ارزښت لري. په اروپایی ټولنه کې د کوچنیو هېوادونو له ډلې څخه دی او په دودیز ډول یې د بې طرفۍ بهرنی سیاست پر مخ وړی دی. له تاریخي اړخه، آیرلنډ په بهرنۍ پوځي سیاست کې د خپلواکۍ په لور تمایل خپل کړی، له همدې امله د شمالي اتلانتیک تړون د سازمان غړی نه دی او د پوځي بې طرفۍ اوږدمهاله سیاست پر مخ وړي. د آیرلنډ د دفاعي ځواکونو په وینا، د بې طرفۍ سیاست له دوی سره مرسته کړې چې له ۱۹۶۰ کال راهیسې د ملګرو ملتونو په سوله ساتونکو ماموریتونو کې (د کانګو په کړکیچ کې) او ورپسې په قبرس، لبنان او بوسنیا او هرزیګوینا کې بریالي څرګند شوی دی.
بریتانیا
لږترلږه له ۱۱۰۰ کال رهیسې، آیرلنډ د پوځي فتحې په پایله کې د بریتانیا او د هغه د مخکینیو دولتونو سره سیاسي اړیکې درلودې چې  له ۱۸۰۱ کال څخه تر ۱۹۲۲ کال پورې، دا ټوله ټاپو د بریتانیا او آیرلنډ د شاهي دولت برخه شوه. آیرلنډ په ۱۹۲۲ کال کې له برتانیا څخه خپلواکي ترلاسه کړه او دواړه هېوادونه د شمالي آیرلنډ د حالت پر سر په شخړه کې ښکېل شول. د آیرلنډ د اساسي قانون ۲ او ۳ مادو، له وړاندې د شمالي آیرلنډ د "ملي قلمرو" د یوې برخې په توګه ادعا کړ و، خو په عمل کې د آیرلنډ حکومت په سیمه کې د بریتانیا واک په رسمیت پېژني.
کله چې په شمالي آیرلنډ کې کړکېچونه راپورته شول، د یو لړ بریالیو ګامونو پر مټ، د آیرلنډ حکومت هڅه وکړه چې د خپلې خاورې له لارې د هغو وسلو او مهماتو د قاچاق مخه ونیسي چې د غیرقانوني نیمه پوځي سازمانونو له خوا د شمالي آیرلنډ له امنیتي ځواکونو سره په نښتو کې کاول کېده. په ۱۹۷۳ کال کې د آیرلنډ سمندري ځواکونو دریو کښتیو د هغې کښتۍ مخه ونیوله چې ښایي د آیرلنډ جمهوریت  د ملېشو لپاره یې د لیبیا څخه وسلې لېږددولې. د دې په شان د قانون پلې کونکي کړنې، د بریتانیا له حکومت سره اړیکې ښې کوي. خو خپلواکه قضایي قوې د ۱۹۷۰ او ۱۹۹۸ کلونو ترمنځ د شکمنو کسانو د سپارلو یو شمېر هڅې له دې امله بندې کړې چې ښایي د دوی جرم "سیاسي" وي او په هغه وخت کې نړیوالو قوانینو خلاف وي.
آیرلنډ د راکال د کوچینۍ ټاپو د قاره یي جزیره نما د شخړې له اړخونو څخه دی چې په کې ډنمارک، آیسلنډ او بریتانیا هم نور اړخونه دي. آیرلنډ او بریتانیا د راکال په سیمه کې د پولو تړون لاسلیک کړی دی. خو دوی دواړو، د آیسلنډ یا ډنمارک (د فارو ټاپوګانو په استازیتوب) سره ورته کوم تړونونه ندی لاسلیک کړی او دا موضوع تر خبرو اترو لاندې ده. آیسلنډ اوس د آیرلنډ لوېدیځ لور ته، په 49°48'N 19°00'W مختصاتو د قاره یي جزیرې نما د پام وړ ساحه ادعا کوي، چې د آیرلنډ څخه ډېره سوېل لور ته ده.
متحده ایالات
د ۱۹۲۴ کال د جون په ۲۸ نېټه، متحده ایالاتو د آیرلنډ آزاد هېواد په رسمیت وپېژانده او د ۱۹۲۴ کال د اکتوبر په ۷ نېټه یې ډیپلوماټیکې اړیکې ټینګې کړې. متحده ایالاتو په ۱۹۲۷ کال کې په ډوبلین کې د امریکا د سفارت پرانیست. د دواړو هېوادونو تر منځ د اجدادي اړیکو پر بنسټ، آیرلنډ او متحده ایالات له سیاسي او اقتصادي اړخه ټینګې اړیکې لري، چې متحده ایالات د ۲۰۰۰ کال راهیسې د آیرلنډ ترټولو لوی سوداګریز شریک دی. د ډېرو لویو هېوادونو په پرتله، آیرلنډ هم د متحده ایالاتو څخه ډېره بهرنۍ مستقیمه پانګه اچونه ترلاسه کوي، چې دا پانګه اچونه د فرانسې او آلمان له پانګې اچونې سره مساوي ده او په ۲۰۱۲ کال کې، د آسیا د پرمختګ په لور د ټولو هېوادونو له مجموع څخه زیاته وه.
د شنون هوایی ډګر، چې عراق ته د امریکایی ځواکونو لپاره د تم ځای په توګه کارول کېده، په آیرلنډ کې د کورنیو شخړو لامل شوی دی. په ۲۰۰۳ کال کې، د دې سیاست مخالفانو د حکومت په وړاندې په ستره محکمه کې ناکامه قضیه وړاندې کړه او استدلال یې وکړ چې د آیرلنډ د فضایي حریم کارول د آیرلنډ بې طرفۍ سرغړونه ده. محدودیتونه لکه د وسلو، مهماتو، یا چاودیدونکي توکو نه لېږد، او دا چې تر شخړو لاندې الوتنو د پوځي تمریناتو یا عملیاتو برخه نه وو، د آیرلنډ د بې طرفۍ د دفاع لپاره وړاندې شول، خو د مرکزي استخباراتو ادارې په وړاندې تورونه لګول شوي چې د ۳۰ څخه تر ۵۰ ځله یې هوایی ډګر د متحده ایالاتو د ځینو کسانو د غیر قانوني لېږدونو لپاره، د آیرلنډ د حکومت له خبرتیا پرته، کارولی دی، سره له دې چې د متحده ایالاتو له خوا د ډیپلومات ډاډ ورکړل شوی چې د آیرلنډ هوایی حریم به د بندیانو د لېږد لپاره نه کارول کېږي.
د ۲۰۰۶ کال د جولای په میاشت کې، د آیرلنډ د بهرنیو چارو پخوانی وزیر، درموت احرن د ۲۰۰۶ کال د لبنان د جګړې په اړه اندېښنه څرګنده کړه. د متحده ایالاتو له لوري اسراییلو ته د بمونو لېږدد د آیرلنډ هوایی حریم یا هوایی ډګرونو څخه منع شوی و.
د متحده ایالاتو حکومت په ۱۹۹۵ کال کې پرېکړه وکړه چې د شمالي آیرلنډ لپاره ځانګړی استازی وټاکي ترڅو د د دې هېواد د سولې له بهیر سره مرسته وکړي. خو په متحده ایالاتو کې د ۲۰۰۸ کال د ولسمشرۍ د کمپاین په اوږدو کې، د ډیموکراټ ګوند نوماند بارک اوباما د شمالي آیرلنډ لپاره د متحده ایالاتو د ځانګړي استازي د ساتلو اړتیا تر پوښتنې لاندې راوسته. د هغه څرګندونو د جمهوري غوښتونکو په ګوند کې د غوغا لامل شو، چې سناتور جان مکېن درهبرۍ د خپلې وړتیاوې او په شمالي آیرلنډ کې د سولې روانې بهیر ته خپله ژمنتیا تر پوښتنې لاندې راوسته.
له ۲۰۲۲ کال راهیسې، دانیال مولهال په متحده ایالاتو کې د آیرلنډ سفیر دی پداسې حال کې چې په آیرلنډ کې د متحده ایالاتو د سفیر چوکۍ د کلیر ډی کرونین سره ده.
چین
د آیرلنډ سره د چين له ولسي جمهوريت رسمي اړيکې د ۱۹۷۹ کال د جون په ۲۲ نېټه پيل شوې. پخوانی تاویسیچ برتي اهرن په ۱۹۹۹ کال کې چین ته له خپل سفر وروسته، د آسیا د ستراتیژۍ د را منځ ته کولو اجازه ورکړه. د دې ستراتیژۍ موخه دا وه چې ډاډ ترلاسه شي چې د آیرلنډ حکومت او آیرلنډي نوښت په ګډه کار کوي ترڅو د آیرلنډ او آسیا ترمنځ مهمې اړیکې پیاوړې کړي. په دې وروستيو کلونو کې د چين د اقتصاد د چټک پرمختګ له امله، چين د آیرلينډ په عمده سوداګريز شريک بدل شوی او په ٢٠١٠ کال کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د دوه اړخيزې سوداګرۍ ارزښت له ٦ مليارډو ډالرو څخه زيات شوی دی. د ٢٠١٣ کال په جولای کې، د چین د بهرنیو چارو د وزیر وانګ یي له لوري، تاونیشتې او د بهرنيو چارو او سوداګرۍ وزير ته د سوداګریز ماموریت بلنه ورکړل شوه ترڅو د دواړو هېوادونو ترمنځ د پانګونې او سیاسي اړیکې پراخې کړي.
آیرلينډ په وار وار له چين سره د بشري حقونو په برخه کې خپلې اندېښنې څرګندې کړې دي. پخواني لومړي وزیر برایان کراون (ورسته د مالیې وزیر) د ٢٠٠٧ کال د مې په ١٢ نېټه له بېجينګ څخه د ليدنې په ترڅ کې د چين د بهرنيو چارو له وزير لي ژاو شينګ سره د بشري حقونو ستونزې تر بحث لاندې ونیولې. د لومړي وزیر پخواني مرستیالې، ماري کوګلان هم د چین د لومړي وزیر له مرستیال زینګ پیان سره په لیدنه کې د بشري حقونو ستونزې او اندیښنې راپورته کړې. آیرلنډ د اروپا - چین د بشري حقونو په بحثونو کې هم ګډون کوي.
د تایوان د ستونزې په اړه، آیرلنډ د واحد چین د سیاست ملاتړ کوي او ټینګار کوي چې د تایوان مسله باید د "اړوند اړخونو ترمنځ" د خبرو اترو له لارې حل شي. آیرلنډ له تایوان سره رسمي ډیپلوماټیکې اړیکې نه ساتي که څه هم د تایپي د استازي دفتر شتون لري چې د اقتصادي او کلتوري ودې په برخه کې استازندوی فعالیت پر مخ وړي.
د آیرلينډ په ګډون د ملګرو ملتونو د ۲۲ هېوادونو سفیرانو، د ۲۰۱۹ کال په جولای کې د بشري حقونو خپلواک کمېسيون ته يو ګډ ليک لاسليک کړ چې د اويغور او نورو لږکيو ډلو سره د د چين د ناوړه چلند غندنه یې کوله او د چين له حکومت څخه يې غوښتنه وکړه چې د شينجيانګ د توقیف (اصلاح او تربیت) کمپونه بند کړي.
سياروي پولې (حدود)
سياروي پولې يو داسې تصور دی چې د ځمکې په سيستمونو کې د انسان له امله په منځ ته راغليو ګډوډيو رڼا اچوي او په دې ډول اړوند ګرځوي چې په هولوسين پړاو (هولوسي پړاو د ځمکې د تاريخ يوه مرحله ده) کې د درېواړو پړاونو سره جلا کولو چاپيريالي پولو سره سمون نه لري. له سياروي پولو څخه اوښتل په ناڅاپي ډول د چاپېريالي بدلونونو په خطر کې راځي. دا کارچوکاټ په دې ساينسي شواهدو ولاړ دی چې انساني کارونه، په ځانګړي ډول له صنعتي بدلون وروسته په صنعتي ټولنو کې، د نړيوال چاپيريالي بدلون بنسټيز محرک ګرځېدلي دي. د دې کارچوکاټ تر مخې، «د يوې يا ډېرو سياروي پولو څخه سرغړونه زیان رسونکې ګرځېدای شي، يا له حدودو څخه د اوښتلو د ګواښ له امله ناورين هم منځ ته راوړی شي، کوم چې په قاروي مقياس کې تر سياروي مقياس سيستمونو پورې، د غېر خطي، ناڅاپي چاپېريالي بدلون لامل ګرځېدای شي».
د دې کارچوکاټ معياري عنصر دا دی چې انساني ټولنې د هولوسي نسبي ثابتو موسمي او چاپيريالي شرايطو سره سم توانيدلي دي چې وده وکړي. تر دې بريده چې د دې ځمکي سيستم د پروسې له حدودو سرغړونه نه ده شوې، دا د ځمکې په کره کې د انساني ټولنو لپاره «خوندي سيمه» جوړوي. دا تصور په نړيواله ټولنه اغېز لري (لکه د دوامدار پرمختګ په اړوند د ملګرو ملتونو کنفرانس)، همدا راز د هرې کچې په حکومتونو، نړيوالو سازمانونو، مدني ټولنې او ساينسي ټولنې يې هم اغېز پرېښی. دا کارچوکاټ د نړيوال بدلون نهه پروسې لري. په ۲۰۰۹ز کال کې، د « Rockström» او نور په وينا، همدا اوس له دوه پولو څخه سرغړونه شوې ده، په داسې حال کې چې له نورو څخه د سرغړونو وېره شته.
په ۲۰۱۵ز کال کې، په اصلي ډله کې ګڼو ساينسپوهانو تازه معلومات خپاره کړل چې له ځانه سره يې د شريکو لیکوالانو او نوې نمونې پر بنسټ تحليلونه درلودل. د دې نويو تازه معلوماتو پر بنسټ، له څلورو پولو سرغړونه شوې چې هغه دا دي: د اقليم بدلون، د استوګنې د کرې د يو والي له لاسه ورکول، د ځمکې د سيستم بدلون او بدل شوي بايوجيوکيمياوي جريانونه (فاسفورس او نايټروجين). ساينسپوهانو همدا راز د «ژونديو موجوداتو د تنوع له لاسه ورکولو» پولې نوم بدل کړی او «د استوګنې کرې يووالي بدلون» نوم يې ورکړی دی، څو په دې ټينګار وکړي چې يواځې د انواعو شمېر نه، بلکې په ټوله کې د استوګنې کورې فعاليت د ځمکې د سيستم د ثبات لپاره مهم دی. په همدې ډول دوی د «کیمياوي ککړتيا» د پولې نوم بدل کړی او د «نويو هستو متعارف کول» نوم يې ورکړی،په کوم سره چې د ځمکې د سيستم په پروسه کې ګډوډي راوستونکو د انسانانو له خوا پيدا شويو بېلا بېل ډول موادو په اړه غور کولو دايره پراخه کړای شوه.
په ۲۰۱۹ز کال کې وړانديز شوی و چې په نويو هستو کې په جنياتي ډول بدل شوي ژوندي موجودات، حشرات وژونکي درمل او ان تر دې چې مصنوعي ځيرکتيا هم شامل دي. په ۲۰۲۲ز کال کې، د شته معلوماتو پر بنسټ، د نويو هستو تعارف څخه دا پايله تر لاسه شوه چې دا پنځمه سياروي پوله ده چې سرغړونه ځينې شوې.
د کارچوکاټ ټولکتنه او اصول
د سياروي پولو د کارچوکاټ بنسټيز نظر دا دی چې په هولوسين کې د ځمکې د سيستم ليدل شوي نرمښت پر ځای ساتل د انسانيت د اوږدمهاله اقتصادي او ټولنيز پرمختګ د تر لاسه کولو لپاره مخکې شرط دی. د سياروي پولو کارچوکاټ د نړيوال پايښت په پوهېدو کې ونډه لري، ځکه چې دا سياروي مقياس او اوږد وخت چوکاټ تر تمرکز لاندې راولي.
دې کارچوکاټ هغه نهه «سياروي ژوند ملاتړ سيستمونه» تشریح کړي چې د «مطلوب هولوسين حالت» د ساتنې لپاره ضروري دي او د دې اندازې کولو هڅه يې کړې چې د دوی له منځه اوه نظامونه له مخکې څخه تر کومه بريده مخ په وړاندې وړل شوي دي. پولې «د انساني پرمختګ لپاره د خوندي ځای» د تعريف کولو سره د مرستې لپاره تعريف شوې وې، کوم چې د ځمکې په کرې د انساني اغېزو د کمولو د موخې لپاره يو پرمختګ و.
دا کارچوکاټ په دې ساينسي شواهدو ولاړ دی چې د انسانانو کارونه، په ځانګړي ډول له صنعتي انقلاب وروسته د صنعتي ټولنو، د نړيوال چاپېريالي بدلون بنسټيز محرک ګرځېدلي دي. د کارچوکاټ تر مخې، «د يو زياتو سياروي پولو څخه سرغړونه زيان رسونکی ګرځېدای شي، ، يا له حدودو څخه د اوښتلو د ګواښ له امله ناورين هم منځ ته راوړی شي، کوم چې په قاروي مقياس کې تر سياروي مقياس سيستمونو پورې، د غېر خطي، ناڅاپي چاپېريالي بدلون لامل ګرځېدای شي». دا کارچوکاټ په نهو نړيوالو بدلونونو مشتمل دی. په ۲۰۰۹ز کال کې، له دوه پولو څخه له مخکې تجاوز شوی دی، په داسې حال کې چې د نورو څخه د سرغړونې نږدې پېښېدونکی ګواښ موجود و. وروستيو اټکلونو وښوده داسې ښکاري چې له دې منځه له درې پولو – د اقليم بدلون، د ژونديو موجوداتو د تنوع زيان او د بايوجيوکيمياوي جريان پولو – څخه سرغړونه شوې ده.
ساينسپوهانو دا روښانه کړې ده چې څه ډول له حدودو څخه سرغړونه کولو له امله د ځمکې بايوفيزيک سيستمونو کې د فعاليت خنډونه، ان د هغې د سقوط ګواښ زياتېږي، په دې ډول چې د انساني نېکمرغۍ لپاره ناوریني ثابتېدای شي. په داسې حال کې چې دوی ساينسي بې ثباتي روښانه کړه، دوی واضحه کړه چې له پولو څخه سرغړونه «داسې غبرګونونه درلودای شي، کوم چې د هغو حدودو څخه د سرغړونې لامل ګرځېدای شي، کوم حدود چې خوندي سطحو ته د بېرته راتګ وړتيا په سختۍ سره کموي». دا پولې «د لومړي اټکل تر مخې، اټکلي وي، د زيات بې ثباته حالت او علمي خلا څخه ډکې وې»، کومې چې په پېچلو لارو چارو کې تعامل کوي او تراوسه په سم ډول نه دې پيژندل شوي.
د سیاروي  پولو کارچوکاټ د انساني پرمختګ لپاره د خوندي ځای د اټکل پر لور، د ودې د محدوديتونو د بنسټيزو سکتوري تحليلونو څخه لېرې چې موخه يې د منفي بهرنيو اغېزو کمول دي، د حکومت او مديريت لپاره د بدلېدونکي ليدلوري بنسټ ږدي. که غواړو چې په نړيواله کچه، د انسانانو څخه منځ ته راغلیو سترو چاپېريالي بدلونونو څخه ځان وساتو، نو که دا سمه وي، سياروي پولې د انسانيت لپاره د «سياروي بولې د ډګر» ټاکنه کوي.
ليکوالان
د دې کارچوکاټ لیکوالان په ۲۰۰۹ز کال کې د ځمکې د سيستم او چاپيريالي ساينسپوهانو يوه ډله وه، د کوم مشري چې له « Stockholm Resilience Centre» څخه «جوهان راکسټروم او د استراليا د ملي پوهنتون څخه «ول سټفن» کوله. هغوی له ۲۶ مخکښو اکاډيميکانو سره مرسته وکړه، په کومو کې چې د نوبل جايزې ګټونکی «پال کرټزن» د فضا د مطالعې لپاره د ګوډارډ انسټيټيوټ اقليمي ساینسبوه «جيمز هينسن» د سمندرونو متخصصه «کيترين رچرډسن» جغرافيه پوهه «ډيانا ليورمين» او د المان د ولسمشرې د اقليم مشر سلاکار «هانس جواخم شيلنهو» شامل وو.
مرسته کوونکي ډېری ساينسپوهان د ځمکې نظام ساينس شراکت لپاره د ستراتيژۍ په جوړولو کې ښکېل و، کوم چې د نړيوال سراسري بدلون څېړنيزې شبکې راتلونکې ځمکې لپاره بنسټ و. دې ډلې غوښتل چې د پايدلي پرمختګ د مخکې شرط په توګه د پراخه ساينسي ټولنې لپاره «د انسانيت لپاره د خوندي کار کولو ځای» تعريف وکړي.
اتشفشان
اتشفشان د ځمکې پر سطحه یا د یوې سیارې یا سپوږمۍ پر جامده سطحه د مذاب یا ویلې ډبرې (مګما) را خوټېدلو ته ویل کېږي چې په دې کې لاوا، پایروپلاستیکونه او اتشفشاني ګازونه په سطحه کې له یوه سوري څخه راوځي یا را خوټېږي. په دې کې ټولې هغه ښکارندې یا پدیدې شاملېږي چې د یوه جسم په پوښ یا قشر کې د مګما په پایله کې جوړېږي او د دې لامل کېږي چې له قشر څخه پورته لاړ شي او د سطحې پر مخ اتشفشاني ډبرې جوړې کړي. هغه مګماوې چې سطحې ته رسېږي او جامدېږي، د ځمکې په سطحه کې بېروني بدلونونه پېښوي.
اتشفشاني پروسې
مګما له لاندېني قشر یا پوښ څخه د قشر له لارې د سطحې لوري ته را پورته کېږي. که مګما سطحې ته ورسېږي، چلند یې د جوړوونکې مذاب ډبرې له سرېښناکتیا سره تړاو لري. سرېښناکه مګما داسې اتشفشانونه تولیدوي چې په انفجاري راخوټېدو سره مشخصېږي، په داسې حال کې چې غیر سرېښناکه مګما بیا داسې اتشفشانونه تولیدوي چې ځانګړنه یې جاري را خوټېدنې دي او ډېره اندازه لاوا د ځمکې سطحې ته را غورځوي.
په ځینو مواردو کې ښايي ډېرېدونکې مګما سطحې ته تر رسېدو وړاندې سړه او جامده شي. د دې په مقابل کې یوه سړه شوې او جامده شوې اتشفشاني کتله د قشر په دننه کې بلوري کېږي او یو اتشفشاني نفوذ رامنځته کوي. څرنګه چې مګما سړېږي، په جوړو شویو بلورونو کې موجود کیمیاوي مواد د مګما له اصلي ترکیب څخه بهر کېږي، له دې امله د پاتې مګما کیمیاوي مواد په هماغه ډول چې په ارامۍ سره جامدېږي، تکامل هم کوي. د تازه او بې تکامله مګما تزریق کولای شي لا ډېره با تکامله مګما ځای پر ځای کړي او د لا ډېرې سرېښناکې مګما د را خوټېدو شونتیا رامنځته کړي.
د اتشفشان محرک ځواکونه
د ځمکې په قشر کې د حرارتي جریانونو له امله د مذابو یا اتشفشاني ډبرو حرکت او د دې تر څنګ د ځمکې په سطحه کې د جاذبوي بدلونونو اغېزې (توږنه، رسوب، د سیاره‌ګیو ټکرونه او له کنګل راستنېدنه) د ټکټونیکي تختو د حرکت او بالاخره د اتشفشان لامل کېږي.
اورشیندي
اور غورځوونکي غرونه یا اورشیندي هغه ځایونه دي چې هلته مګما د سیارې سطحې ته رسېږي. د غرنۍ اور شیندنې ډول د را خوټېډنې یا را پورته کېدنې له ځای او د مګما له غلظت سره تړاو لري.
نفوذي کتلې
دا ډول کتلې په هغو ځایونو کې رامنځته کېږي چې هلته مګما د شته ډبرو تر منځ ځغلي. نفوذي کتلې ښايي د باټولیټونو، ډایکونو، سیلونو او یا هم نفوذي لایو په ډول وي.
زلزلې
زلزلې په ټولیز ډول د ټکټونیکي تختو له فعالیت سره تړاو لري، خو ځینې زلزلې د اتشفشاني فعالیتونو په پایله کې رامنځته کېږي.
هایدروترمل سوري
دغه ډول سوري په داسې ځایونو کې رامنځته کېږي چې هلته اوبه له اتشفشان سره په تعامل کې وي. دغه ډول سوري اوبه شیندونکي، فومارولونه او د ګرمو اوبو چینې دي چې تر ډېره د جیوترمل انرژۍ د سرچینو په توګه کارول کېږي.
اتشفشاني ژمي
هغه ګاز او ایرې چې له اتشفشاني را خوټېدنو څخه ازادېږي، د ځمکې پر اقلیم سترې اغېزې لري. لویې را خوټېدنې د اقلیم له ځینو مهمو پېښو سره په کلکه اړیکه لري.
په نورو اجرامو کې اتشفشان
اتشفشان یوازې په ځمکه پورې نه محدودېږي، بلکې فکر کېږي چې په هر هغه جسم کې رامنځته کېدای شي چې قشر او سیال یا مایع پوښ لري. لا هم باید په هر هغه جسم کې د اتشفشان شواهد ومومو چې د خپل تاریخ په یوه برخه کې یې اتشفشانونه لرلي دي. اتشفشانونه د لمریزې منظومې په نورو اجرامو کې هم په څرګند ډول لیدل شوي دي. په مریخ کې د غرونو په څېر لیدل شوي دي چې پخواني اورشیندي دي، خو په «ایو» کې بیا واقعي را خوټېدنې لیدل شوې دي چې لا هم دوام لري. ویلی شو چې د نورو سیاروي منظومو په دغه ډول سیارو او سپوږمیو کې هم اتشفشانونه شته دي. په ۲۰۱۴ کال کې سایسن‌پوهانو ۷۰ داسې لاوا جریانونه وموندل چې په تېرو ۱۰۰ میلیونو کلونو کې په سپوږمۍ کې رامنځته شوي دي.
امريتا پرکاش
امرتا پرکاش یوه هندي فلمي اداکاره ده. چې د 1987 کال د مۍ مياشتې په 12 مه نېټه په جی پور کې زېږېدلې ده.
اتلانتیسیزم
اتلانتیسیزم چې د اتلانتیک ترانس په نامه هم پېژندل کېږي، د سیاسي اقتصادي او دفاعي مسائلو په هکله شمالي امریکا (متحده ایالتونو او کانادا) او اروپايي هېوادونو (د اروپایي ټولتې اړوند هېوادونه، بریتانیا، سوئیس، البانیا، ناروې، ترکیه، مونته نګرو او داسې نور...) د اړوندو دولتونو او خلکو تر منځ موجوده اړیکو باندې باور یا ملاتړ ته ویل کېږي. دا سازمان د یادو هېوادونو د امنیت ټیکاو، هوساینې، لیبرالي دموکراسۍ او هغو ارزښتونو د ساتنې په لټه کې ده، چې یاد هېوادونو متحد او یوځاي کوي. دا اصطلاح له اتلانتیک سمندر نه اخیستل شوی دی، چې شمالي امریکا له اروپا نه جلا کوي.
دا اصطلاح په ځانګړې طریقې سره د شمالي اتلانتیک اړوندو هېوادونو د نظامي یووالي او اتحاد ملاتړ ته د اشاره کولو لپاره په پراخه کچه کارول کېږي، چې د هېوادونو ترمنځ په پراخې همکارۍ، ژورو منل شوو ګډو ارزښتونو، د ډیپلوماټیکه فرهنګونو په ادغام، د ټولنې په احساس او د یووالي په درجو باندې دلالت کوي. په عملي برخه کې د شمالي امریکا او اروپا تر منځ د اتلانتیسیزم فلسفه په اروپا کې د شمالي امریکا او په تېره بیا د امریکا فعال ګډون او د اتلانتیک سمندر دوه خواوو اړوند دولتونو تر منځ نېږدې همکاري زیاته او هڅوي. اتلانتیسیزم د دویمې نړېوالې جګړې په ترڅ کې او دغه راز له دې جګړې نه وروسته د سړې جګړې په ترڅ کې د بېلابېلو یورو اتلانتیک بنسټونو لکه ناتو او د مارشال طرحې د جوړولو او تأسیسولو له لارې په ډېر قوت سره ځان څرګند کړ.
د اتلانتیسیزم قدرت له یوې سیمې ته بلې سیمې او دغه راز له یوه هېواد نه د بل هېواد په پرتله د بېلابېلو تاریخي او فرهنګي لاملونو په اساس توپیر کوي، چې تر ډېره په شرقي اروپا، مرکزي اروپا او بریتانیا (د ځانګړو روابطو په اساس) کې ډېر قوي دی. له سیاسي پلوه دا موارد له پراخې او ژورې لېوالتیا سره تړاو لري؛ خو یوازې په اروپا کې له کلاسیکه لیبرالانو یا سیاسي ښي اړخ دریځ لرونکو پورې تړاو نه لري. اتلانتیسیزم تر ډېره په د امریکې متحده ایالتونو په سیاسي یا ټولنیز فرهنګ، یا په شمالي امریکا کې له اروپا سره تړاو او دغه راز د دواړو قارو تر منځ په تاریخي اړیکو باندې دلالت کوي.
د اتلانتیک سمندر په دواړو غاړو کې د اتلانتیسیزم او قاره ګرایۍ یا کانټیننتالیزم ترمنځ یو څه تاوتریخوالی موجود دی او ځینې خلک د سیمه ییزې همکارۍ د زیاتوالي په موخه یا هم له همکارۍ نه زیات د ترانس اتلانتیک په ادغام باندې ټینګار کوي. د اتلانتیسیزم او شمالي امریکا یا اروپايي ادغام ترمنځ اړیکه پیچلې ده او زیاتره مبصرین یې له یو بل سره په مستقیم ټکر او تقابل کې نه بولي. انټرنشنالیزم یا نړیوالتوب د بهرني سیاست اړوند نظریه ده، چې دواړه اتلانتیسیزم او قاره ګرایي یا کانټننتالیزم له یوبل سره  یوځای کوي. په نړۍ کې د سړې جګړې له پای ته رسېدو راهیسې د اروپايي ځواک نسبي زوال، د شوروي اتحاد ړنګیدلو او دغه راز د شمالي اتلانتیک له اړوند سیمې نه بهر د اتلانتیکي نورمنو خپرېدو د اتلانتیک فکر ځواک کم کړی دی. په دې توګه نورې نړیوالې اړیکې په پراخه توګه د پام وړ ګرځېدلي، که څه هم د ترانس اتلانتيک اړوند اړیکې لاهم په نړۍ کې تر ټولو مهمې اړیکې دي.
تاریخ
له نړیوالو جګړو نه مخکې د غربي اروپا اړوندو هېوادونو په عمومي توګه اسیا او افریقا کې استعماري سترواکیو د رامنځته کولو او قارو جوړولو هوډ درلود، نه دا چې له شمالي امریکا سره د اړیکو جوړولو. په همدې توګه د امریکې متحده ایالات هم په خپلو کورنیو مسائلو او لاتیني امریکا کې په مداخلو بوخت و؛ خو د اروپا په چارو کې یې د مداخلې لپاره یې څه لېوالتیا نه درلوده. دغه راز کانادا سره له دې چې په ۱۸۶۷ ز کال کې یې د کنفدراسیون له لارې د خپل ځانګړي موقعیت حاکمیت ترلاسه کړ، خو بیا هم د یوې لویې برخې په توګه د بریتانیا له سترواکۍ نه یې د خپل بهرني سیاست بشپړه خپلواکي ترلاسه کړې نه وه.
له لومړۍ نړیوالې جګړې نه وروسته د پل دي کراوات په نامه نیویارکي وکیل د امریکا په متحده ایالتونو کې د اتلانتیسیزم رامنځته کولو په برخه کې مخکښ او د پام وړ مشر و. کراوات د جګړې په لړ کې نړیوالو چارو ته ګومارل شوی و، او وروسته بیا د بهرنیو اړیکو اړوند شورا مدیر او د دې شورا د بنسټګرو له ډلې نه و. له لومړۍ نړیوالې جګړې نه وروسته په داسې حال کې چې د امریکې متحده ایالتونو د سنا مجلس د ورسای اړوند هوکړې د تصویب کولو یا نه تصویبولو په هکله بحث کاوه، د کانګرس یو شمېر جمهوریت غوښتونکو د دې هوکړې د بدیل په توګه له برتانیې او فرانسې سره د متحده ایالاتو د قانوني تړون په برخه کې د ملتونو بې پایلې ژمنو او په تېره بیا د X مادې لپاره خپل ملاتړ څرګند او اعلان کړ. په هر حال د امریکې متحده ایالتونو ولسمشر ووډرو ویلسن هیڅکله د دوی وړاندیز په جدي توګه ونه څیړه او پرځای یې دا غوره وګڼله، چې د ملګرو ملتونو اړوند لیګ ته د متحده ایالاتو د ننوتلو د تضمین لپاره په خپلې مبارزې (چې بلاخره ناکامه شوه) ټینګار وکړي.
په اروپا کې د نړیوالو جګړو په ترڅ کې له بریتانیایي، فرانسوي او نورو اروپایيانو سره د امریکایي او کاناډایي ځواکونو د جګړې اړوند تجربې په بنسټیز ډول دا وضعیت بدل کړ. که څه هم د امریکې متحده ایالتونو (او څه ناڅه کانادا) په جګړو کې یو څه انزوایي دریځ غوره کړ، په نورماندي کې د راټولېدو په وخت متحدین په ښه توګه ټولو سیاستونو کې یوځای او متحد شول. د اتلانتیک منشور چې په ۱۹۴۱ ز کال کې د امریکا متحده ایالتونو ولسمشر فرانکلین دي روزولت او د بریتانیا لومړي وزیر وینستون چرچیل په وسیله اعلان شو، په دې منشور کې یې له جګړې وروسته نړۍ لپاره د متحدینو موخې وټاکلې، چې وروسته بیا دا منشور د ټولو غربي متحدینو له خوا تصویب شو. له دویمې نړیوالې جګړې نه وروسته د غربي اروپا اړوند هېوادونه دې ته لېوال و، ترڅو د امریکې متحده ایالتونه په دې قانع کړي، چې د اروپا په چارو کې ښکېل پاتې شي، ترڅو د شوروي اتحاد د هر ډول احتمالي یرغل مخه ونیسي. ځکه نو دا لېوالتیا په ۱۹۴۹ ز کال کې د شمالي اتلانتیک اړوند هوکړې لامل شوه، چې د شمالي اتلانتیک اړوند تړون سازمان یې رامنځته کړ. د اتلانتیسیزم د بنسټ اړوند بنسټیزه پایله دا ده، چې ټول متحدین د یو بل دفاع ته اړ کوي او دغه راز په غربي اروپا کې د امریکایي او کانادایي سرتیرو د اوږدمهاله نظامي اډو لامل شو.
د امریکې متحده ایالتونو او اروپا تر منځ اړیکې د سړې جګړې له پای ته رسېدو نه وروسته په بنسټیزه توګه بدلې شوې او د دې لامل شوې، چې دواړه لوري په کمه اندازه یو بل ته لېوالتیا ولري. په اروپا باندې د شوروي اتحاد د واکمنۍ له ګواښ پرته دا قاره د امریکې متحده ایالتونو لپاره په یو کوچني نظامي لومړیتوب بدله شوه او په همدې توګه اروپا هم تر دې وروسته د امریکې متحده ایالتونو له لوري نظامي ساتنې ته ډېره اړتیا نه لیده، چې په پایله کې د دواړو تر منځ دې اړیکو د خپل سټراټیژیک ارزښت لویه برخه یې له لاسه ورکړه. سره له دې د وارسا د پخواني تړون یا هوکړې نوې دموکراسۍ او دغه راز د یوګوسلاویا زیاتره برخې وپاشل شوې، له یو بل سره یې متفاوته او جلا لیدلوري درلودل او د شوروي اتحاد د اوسني جلا شوي زبرځواک یعنې روسیې نه د دوامداره ویرې په وړاندې د خنډ په توګه یې د اتلانتیسیزم هوکړه په پوره لېوالتیا سره ومنله.
په ازبکستان کې بشري حقونه
په ازبکستان کې د بشري حقونو وضعیت د بشري حقونو د څار ډلې له خوا «په تر ټولو ناوړه حالت» کې بلل شوی. دغه هېواد د متحده ایالاتو او بریتانیا له خوا په ملي او سیمه ییزه کچه د خپل سرو نیونو او د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجه کولو له امله تر شدیدو نیوکو لاندې دی. د بخښنې نړیوال سازمان څرګنده کړې چې په دغه هېواد کې د بیان آزادي او د سوله ییزو غونډو او ټولنو جوړول له محدودیت سره مخ دي او همدارنګه په کې د همجنس بازانو اړیکې ناقانونه دي.
لنډه کتنه
ورته مهال مذهبي آزادي په دغه هېواد کې له پام وړ ستونزو سره مخ ده.
د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په دغه هېواد کې د مذهبي چارو اړوند د ځورونو او شکنجو له امله خپلې ځانګړې اندېښنې بیان کړې دي او ازبکستان یې د «محدودو مدني حقونو لرونکی مستبد هېواد» بللی. له دې سره د بشري حقونو څار ډله څرګندوي چې د متحده ایالاتو دولت «په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو اړوند د هر ډول پالیسیو یا هم جدي غبرګونونو د څرګندولو په برخه کې مقاومت کوي ځکه چې تاشکند د شمالي ویش په شبکه کې خپل کلیدي متحد ګڼي او هڅه کوي د افغانستان له جګړې څخه د هغو له لارې خپل تجهیزات وباسي».
د راپورونو پر بنسټ په دغه هېواد کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تر ټولو زیات موارد د شکنجې کولو، خپل سرو نیونو او د مذهب، بیان، مطبوعاتو، همدارنګه د ټولنو او غونډو د جوړولو په برخه کې بېلابېل محدودیتونه دي. دغه راپور زیاتوي چې دغه سرغړونې تر ډېره پورې د مذهبي سازمانونو د غړو، خپلواکو خبریالانو، د بشري حقونو د فعالینو او همدارنګه د ممنوع مخالفو ګوندونو د سیاستوالو پر وړاندې کېږي. په ۲۰۰۵ زکال کې د ازبکستان نوم د آزادۍ د کور د بنسټ د «له بدو څخه بد: د نړۍ تر ټولو ځپونکې ټولنې» تر عنوان لاندې نوملړ کې خپور شو.
په دې اړوند د ازبکستان د دولت رسمي دریځ «د ازبکستان د جمهوري دولت له خوا د بشري حقونو ټینګښت او تشویق» تر عنوان لاندې یاددښت کې بیان شوی چې په لاندې ډول دی. دولت هر هغه چاره چې په توان کې لري د ازبکستان د وګړو د بشري حقونو د خوندیتوب په موخه یې ترسره کوي. ازبکستان په دوامداره توګه په خپلو قوانینو او بنسټونو کې سمون راولي څو غوره انساني ټولنه رامنځته کړي. د وګړو د اساسي حقونو او آزادیو د تنظیم اړوند څه باندې ۳۰۰ قوانین د پارلمان له خوا تصویب شوي. د بېلګې په توګه په ۱۹۹۶ زکال کې د څارنوالۍ اداره تاسیس شوه. د ۲۰۰۵ زکال د اګست په دویمه نېټه ولسمشر اسلام کریموف داسې فرمان لاسلیک کړ چې له مخې یې په ازبکستان کې د ۲۰۰۸ زکال د جنوري له لومړۍ نېټې وروسته د اعدام جزا لغو شوه.
له ۲۰۰۲ کال څخه تر ۲۰۰۴ زکال پورې په دغه هېواد کې د بریتانیا سفیر کرېګ مورای د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مورادو اړوند څېړنه ترسره کړه، خو هغه مهال چې د بریتانیا د بهرنیو چارو او ټولګټو هېوادونو وزارت د هغه راپورونه له پامه وغورځول هغه خپلې موندنې عامه ډګر ته راوویستې او دغه حالت ته یې د نړیوالو پام را جلب کړ. نوموړی له خپلې دندې ګوښه کړای شو، خو بیا یې هم په دغه هېواد کې د بشري حقونو اړوند څرګندونې کولې. هغه ادعا وکړه چې متحده ایالاتو ازبکستان ته د بندیانو څخه د ځانګړو څېړنو اجازه ورکړې او بیا تر شکنجې لاندې ترلاسه شوو معلوماتو څخه په پټ ډول ګټنه کوي. مورای په ۲۰۰۴ زکال کې له دندې ګوښه کړای شو، د هغه له ګوښه کېدو لږ وروسته فایننشیل ټایمز په خپل یوه راپور کې د نوموړي له قوله ادعا وکړه چې د بریتانیا استخباراتي اداره (MI6) د ازبکستاني چارواکو له خوا له وړاندې کېدونو هغو اطلاعاتو ګټنه کوي چې هغوی یې د شکنجې په زور له نیول شوو کسانو اخلي. د بریتانیا د بهرنیو چارو وزارت بیا په دې اړوند هر ډول مستقیمې اړېکې رد کړې او څرګنده یې کړه چې مورای د عملیاتي لاملونو له امله له دندې ګوښه کړای شوی. مورای په سمرقند کې د وژنې (Murder in Samarkand؛ ۲۰۰۶ زکال) تر عنوان لاندې خپل اثر کې څرګنده کړې چې د شکنجه کولو ضد د هغه یاددښتونو د متحده ایالاتو او بریتانیا لپاره دوه ستونزې رامنځته کړې. لومړی د سي آی اې د هغه فوق العاده لېږد پر وړاندې ستونزه چې سي آی اې په پټه بڼه یو شمېر کسان دلته راوړل او بیا به یې شکنجه کول. دویم دا چې له MI6 سره یې د شکنجو پر مټ د ترلاسه شوو اطلاعاتو د شریکولو شواهد شریک کړل هغه چې د بریتانیا او متحده ایالاتو ترمنځ د استخباراتي معلوماتو د شریکولو د هغو هوکړو پر بنسټ چې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې کړې وې؛ شریک کړای شوي و. نوموړي د بریتانیا له خوا د هغو ترلاسه کړو اطلاعاتو د منلو اړوند اعتراض کاوه چې د شکنجې پر زور ترلاسه کېدل، د پټ استرداد په پروګرام کې یې دخالت کاوه او همدارنګه یې له سي آی اې سره د MI6 اړیکې ګواښلې.
په ازبکستان کې د ۲۰۰۵ زکال پر مهال مدني اعتراضات چې له امله یې څو سوه تنه ووژل شول د ګڼ شمېر کسانو له خوا په ازبکستان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونو د تاریخ مهم مورد ګڼل کېږي. متحده ایالاتو، اروپايي اتحادیې، ملګرو ملتونو، د اروپا د امنیت او همکاریو د سازمان (OSCE) مشر او همدارنګه د OSCE د د یموکراتیکو بنسټونو او بشري حقونو ادارې د دغې پېښې اړوند اندېښنه څرګنده کړه او د خپلواکو څېړنو د ترسره کېدو غوښته یې وکړه. د ازبکستان دولت د انساناني ژوند په ناقانونه پای ته رسونو او همدارنګه د بیان د آزادۍ، د ټولنو او غونډو جوړولو د آزادیو په محدودیت تورن دی. دولت په کلکه سره هڅه کړې دغه تورونه رد کړي او ادعا یې کړه چې دا یوازې د ترهګرۍ ضد عملیات دي او له اړتیا وړ قوې څخه په کې ګټنه کوي. سربېره پر دې د دغه هېواد یو شمېر چارواکي څرګندوي چې «د ازبکستان پر وړاندې استخباراتي جګړه اعلان شوې» او په اندیجان کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې تورونه د دغه هېواد د دښمنانو له خوا د هېواد په کورنیو چارو کې د لاسوهنې په موخه د غوره پلمې په توګه رامنځته شوي.
ازبکستان د اعدام جزا لغو کړې. د دغې جزا د لغو کولو بهیر د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د ولسمشر کریموف په حکم سره پیل شو او د ۲۰۰۸ زکال له لومړۍ نېټې وروسته یې اجرایي بڼه ومونده. د اعدام د جزا ځای اوږد مهاله بند او عمر قید ونیو.
په ۲۰۱۵ زکال کې د بشري حقونو کمیسیون راپور ورکړ چې:"په ازبکستان کې د حقونو اړوند وحشیانه مخینې په ۲۰۱۴ زکال کې کوم احساس کېدونی ښه توب نه درلود. د دغه هېواد مستبد ولسمشر اسلام کریموف چې واکمني یې ۲۵م کال ته دننه شوه لا هم د یوې پراخې استخباراتي شبکې څخه د خپلو واقعي او پام وړ مخالفینو په څارنه او د هغوی په ځپلو کې کار اخلي. چارواکي د بیان آزادي په یو ډول نه یو ډول ځپي او هېڅ سازمان یافته اپوزیسیون، خپلواکې رسنۍ، آزادې کارګري اتحادیې، د مدني ټولنې خپلواکو بنسټونو او مذهبي آزادیو ته اجازه نه ورکوي. هغه کسان چې د خپلو حقونو لپاره مبارزه کوي، یا یې هم  چارې په یو ډول د دولتي ګټو خلاف وګڼل شي له خپل سرو نیونو، عادلانه محاکمې ته له نه لاسرسي او شکنجې سره مخ کېږي. ورته مهال په دغه هېواد کې پر لویانو او ماشومانو باندې جبري کار کول هم دوام لري."
مذهبي آزادي
په ناروې کې د ۱۸ په نامه د بشري حقونو بنسټ (Forum 18) د ازبکستاني پولیسو هغه عملیات مستند کړي چې د ناثبت مذهبي مراسمو ونډه اخیستونکي په کې د پولیسو له خوا وهل ډبول کېږي، جریمه کېږي، ګواښل کېږي او وېرول کېږي. د ۲۰۰۵ زکال په اګست میاشت کې د دغه بنسټ یو خبریال د تاشکند په هوايي ډګر کې د دغه هېواد د امنیتي مسئولینو له خوا ونیول شو او بېرته یې له هېواده ویوست.
شکنجه
په متحده ایالاتو کې میشتې د بشري حقونو څار ډلې د ۲۰۰۷ زکال په نومبر میاشت کې وویل چې د ازبکستاني بندخونو چارواکي په معمول بڼه بندیان شکنجه کوي او له هغوی څخه د اطلاعاتو او اعترافاتو د ترلاسه کولو په موخه له برېښنايي شاک، د ساه له بندلو او جنسي سپکاوي څخه کار اخلي. د عدلي طب هغه راپور چې د بریتانیا د سفارت په غوښتنه وړاندې شوی و، څرګندوله یې چې دوه بندیان د ۲۰۰۲ زکال په اګست میاشت کې په جوش اوبو باندې د سوزولو له امله وژل شوي و. د بشري حقونو د څار ډلې د راپور پر بنسټ مسلمان بندیان د لمونځ کولو له امله شکنجه کېږي.
په جبري ډول شنډول
داسې راپورونه ورکړل شوي چې ازبکستان له ۱۹۹۰ مې لسیزې وروسته د نفوسو د کنټرول په موخه په جبري بڼه د ښځو د شنډولو، هیسترکتومي او د IUD د ځای پر ځای کولو پالیسۍ مخته وړي.
انټرنټ
د انټرنټي آزادۍ تر عنوان لاندې د آزادۍ د کور د ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ زکلونو د راپورونو له مخې ازبکستان د «انټرنټي آزادیو» په برخه کې «غیر آزاد» هېواد بلل شوې. ازبکستان د خپلواکو ټولګټو هېوادونو په ډله کې د انټرنټ د فیلتر کولو پراخ او ټول شموله سیسټم لري چې له ۲۰۰۶ زکال راهیسې د انټرنټ د دښمنانو تر عنوان لاندې د بې پولې خبریالانو د بنسټ په نوملړ کې ځای لري. په ۲۰۰۸ او ۲۰۱۰ زکلونو کې د اوپن نټ اینیشیټیو (OpenNet Initiative) په نامه بنسټ شواهد ښيي چې په دغه هېواد کې په پراخه کچه په سیاسي ډګر کې د انټرنېټ فیلتر کول شتون لري خو په ټولنیزو، ناندرئیزو/امنیتي او نورو مسایلو کې بیا فلتر کېدل انتخابي دي.
ازبکستان د ممنوعو اسلامي خوځښتونو، خپلواکو رسنیو، غیر دولتي سازمانونو او همدارنګه د بشري حقونو څخه د سرغړونې د مطالبو نشر کوونکو ویب پاڼو ته د لاسرسي مخه نیسي هغه چې په دولت باندې په کې نیوکې کېږي. آن د پلازمېنې په یو شمېر انټرنټ خونو کې داسې خبرداري نصب شوي چې څرګندوي د پورنوګرافیکي ویب پاڼو او یا هم د ممنوعه سیاسي مطالبو لرونکو ویب سایټونو په پرانیستو کتونکي جریمه کېږي. د VoIP اصلي پروتوکولونه لکه SIP او IAX د انفرادي کاروونکو پر مخ تړل شوي دي؛ له دې سره د ۲۰۱۰ زکال له جولای وروسته د دغو پروتوکولونو بندښت نور شتون نه درلود. په ۲۰۱۰ زکال کې د فیسبوک ټولنیزه شبکه د څو ورځو لپاره وتړل شوه.
په ازبکستان کې انټرنټي محدودیتونه په ۲۰۱۱ زکال کې د عربي پسرلي له رامنځته کېدو سره زیات شول. یو شمېر ویب پاڼې وتړل شوې او د مصر، تونس او بحرین اړوند په آنلاین بحثونو کې ګډون کوونکي ونیول شول؛ همدارنګه یې د دغو لاریونو او خوځښتونو خبرونه بلاک کړل. د بي بي سي ویب پاڼه د ۲۰۱۱ زکال په وروستیوکې وتړل شوه؛ له دې سربېره د ۲۰۱۲ زکال له جنوري میاشتې وروسته ټولو هغو ځانګړو ویب پاڼو ته نور لاسرسی نه کېده چې عربي پسرلي ته اړوندو مواردو په کې شتون درلود.
په افغانستان کې د آی اس آی فعالیتونه
د پاکستان د پوځي استخباراتو اداره (آی اس آی)، په افغانستان د ۱۹۷۹ کال د شوروي له یرغل څخه مخکې په دې هېواد کې په پټو پوځي استخباراتي کړونو کې په پراخه مداخله تورنه شوې ده. د آی اس آی لومړنی عملیات په افغانستان کې په ۱۹۷۵ کال کې ترسره شو. دا عملیات د "افغانستان د جمهوریت په ملاتړ د نیابتي جګړې او د پاکستان پر وړاندې د اورپکو د ملاتړ په غبرګون کې وو". آی اس آی له ۱۹۷۵ کال مخکې په افغانستان کې هېڅ عملیات نه وو کړي. دا عملیات له هغه وروسته ترسره شول چې د افغانستان جمهوریت د پاکستان پر وړاندې د لسیزو نیابتي جګړې، د اورپکو ملاتړ او په ۱۹۶۰ او ۱۹۶۱ کلونو کې په باجوړ کې د وسله والو یرغل ملاتړ کولو، او وروسته، پاکستان اړ شو چې غبرګون وښيي. وروپسې په ۱۹۸۰ کلونو کې آی اس آی د سایلکون عملیاتو په اوږدو کې په منظم ډول د وسلو او مالي چارو وېش همغږي کړ چې د متحده ایالاتو د مرکزي استخباراتو ادارې (سی آی اې) له لوري د افغان مجاهدینو ډلو، لکه د ګلبدین حکمتیار حزب اسلامي ته او د احمد شاه مسعود ځواکونه ته چې وروسته د شمالي ټلوالې په نوم شول، ورکول کېدې. د شوروي له وتلو وروسته، د مجاهدينو بېلابېلې ډلې يو پر بل اخته شوې او ونه توانېدل چې د واک پر وېش هوکړې ته ورسېږي چې په پایله کې يې کورنۍ جګړه رامنځ ته شوه. متحده ایالاتو د ISI او د پاکستان د صدراعظمې بې نظیر بوټو د حکومت سره په ګډه، د افغانستان د اسلامي دولت او پلازمېنې کابل په وړاندې د حکمتیار د ۱۹۹۲ – ۱۹۹۴ کلونو په بمباریو کې د ملاتړ اصلي سرچینه شول.
ټول په دې موافق دي چې وروسته له هغه چې حکمتیار په افغانستان کې د واک په نیولو کې پاتې راغی، آی اس آی د افغان طالبانو په تاسیس کې مرسته وکړه. ورپسې د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د یوولسمې تر بریدونو پورې، د آی اس آی او د پاکستان نورو پوځي برخو د طالبانو سره مالي، لوژیستیکي، پوځي او مستقیمه محاربوي مرسته کوله. ټول په دې هوکړه ده چې ISI د سپټمبر له یوولسمې وروسته افغان طالبانو ته په پاکستان کې خوندي پټنځایونه ورکول او په افغانستان کې د طالبانو د بیا راتګ ملاتړ یې وکړ، په ځانګړې توګه، د حقاني شبکې سره یې مرسته کړې چې په افغانستان کې بریدونه وکړي، خو پاکستاني چارواکي دا تورونه ردوي. د نړیوالو حکومتي چارواکو، سیاست شنونکو او حتی د پاکستان پوځي چارواکو تورونه لګولي چې آی ایس آی د پوځي مشرتابه سره په ګډه حتی د القاعدې ملاتړ کوي او هغوی ته یې پناه ورکړې ده. دا تورونه هغه وخت زیات شول چې د القاعده مشر اسامه بن لادن په ۲۰۱۱ کال کې د پاکستان په ایبټ اباد ښار کې په خپل استوګنځي کې ووژل شو.
پیل: د افغانستان لاس وهنې ته غبرګون
هیین کیسلنګ په خپل اثر کې چې د آی اس آی تاریخ په نوم دی، ادعا کوي چې د پاکستاني ضد وسله والو څخه د افغانستان د جمهوریت ملاتړ، د هغه وخت د پاکستان لومړی وزیر ذوالفقار علي بوټو او په صوبه سرحد (اوسنی خیبر پښتون خواه) کې د سرحدي لوا مشر جنرال نصرالله خان بابردې ته اړ کړل چې د افغانستان په وړاندې سخته تهاجمي تګلارې غوره کړي. په پایله کې، آی اس آی د تورن جنرال غلام جیلاني خان تر مشرۍ لاندې د افغان چریکي یاغیانو یوه پنځه زره کسیزه ډله را منځ ته کړه چې ترمنځ یې مشهور سرلاري  لکه ګلبدین حکمتیار، برهان الدین رباني او احمدشاه مسعود موجود وو ترڅو افغان حکومت په نښه کړي. په ۱۹۷۵ کال کې د پنجشیر په دره کې یوه لوی لاسپوڅي وسله وال بغاوت پیل شو. افغان مېرمن آلیا راوي اکبر په یوه سیاسي شننه کې لیکي چې مسعود د "ISI په لارښوونه" د دې بغاوت په ترڅ کې د خپل ټاټوبی ښاروال وواژه او وروسته "پاکستان ته وتښتېد".
اون سېرز چې د ISI یو بل تاریخ لیکونکی دی، په کره توګه په دې اړه وايي چې د سردار محمد داود پر وړاندې کودتا، چې نوموړی د پښتونستان د خپلواک دولت پلوی او د پاکستان ضد څېره وه، او د پښتنو او بلوڅو وسله والو ملاتړ یې کاوه، څرنګه بوټو ته لاره هواره کړه له اسلامپالو څخه کار واخلي ترڅو د پښتنو یا بلوڅو د مليپالو ډلو سره  مبارزې وکړي. نوموړی د آی اس آی پلان په څو پړاوونو کې بیانوي، "لومړی پړاو په هغه هېواد کې د استخباراتو راټولول او په افغانستان کې د احتمالي متحدینو او د داود رژیم د کمزوتیاوو موندل و. په دوهم پړاو کې د ISI مامورینو د جلاوطن افغان شاه سره اړیکه ونیوله چې د داود پر ضد د مقاومتي غورځنګ مشري وکړي. په دریم پړاو کې د ایران سره په ګډه د افغان حکومت ضد ګډ عملیات شامل وو، ځکه چې شاه او بوټو دواړو د افغانستان دیموکراتیک خلق ګوند د سیمې د قدرت د اڼدول لپاره ګواښ ګڼه. د ایران استخباراتي ادارې (سازمان اطلاعات و امنیت کشور یا ساواک) په یو اړخیزه توګه د داود ضد څو ډلو ملاتړ کاوه، خو ISI غوښتل چې ایرانیان د افغانانو پر ضد ګډو ماموریتونو ته وهڅوي. د ISI د لوبې وروستی پړاو تر ټولو مهم و چې پاکستان کې یې د داود ضد افغان جلاوطنو له زیات شمېر څخه د یاغیانو د پوځ را منځ ته کول و. په دې یاغیانو کې د احمد شاه مسعود، برهان الدین رباني، صبغت الله مجددي، ګلبدین حکمتیار، جلال الدین حقاني او عبدالرب رسول سیاف په څېر د هېواد راتلونکو ټولو سیاسي زورواکو ګډون درلود.
د پاکستان د هغه وخت لومړي وزیر ذوالفقار علي بوټو په ۱۹۷۴ کال کې وویل:
عبدالله انس، مخکښ افغان-عرب او د بغاوتګرو مهم ایډیالوژیک غړی، په خپلو یادښتونو کې وايي چې د پاکستان د ولسمشر ذوالفقار علي بوټو په برکت، آی اس آی تاجک یاغیان ملاتړ کول او تمه یې درلوده له دغه پاڅون څخه پر افغان حکومت د فشار د یوې وسیلې په توګه کار واخلي ترڅو د بلوڅستان او پښتونستان د سرحدي ستونزې لپاره يې د حل لارې په توګه وکاروي." دوی په ۱۹۷۵ کال کې د یاغیانو لومړی پوځي بغاوت د "فاسکو" په نوم یادوي: حکمتیار چې په پیښور کې و، په حکومتي پوستو د برید لپاره یې خپل کسان سرخرود ته واستول، چې زیات بریالي نه وو. په دې وخت کې دویمه ډله چې مسعود یې مشري کوله، په خپل پلرني ټاټوبي، پنجشیر دره کې یې د څو ورځو لپاره دولتي ودانۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې. په پایله کې، نوموړي دا ودانۍ او همدا راز خپل زیات شمېر کسان د داود خان د ځواکونو په وړاندې له لاسه ورکړل دې کال نوموړی په غوسه کړ او له حکمتیار څخه  اندېښمن شو او هغه یې په دې ناکامۍ کې ګرم وباله.
د پاکستان تر ملاتړ لاندې بغاوت که څه هم ناکام و، خو داود خان یې ولړزو او د وضعیت په اړه یې اندېښمن کړ. نوموړي د پاکستان پر وړاندې خپل دریځ نرم کړ او له پاکستان سره یې د اړیکو پر ښه والي غور پیل کړ. هغه پوه شو چې یو "ملګری پاکستان د هغه په ​​ګټه دی". نوموړي د ایران د شاه وړاندیز هم قبول کړ چې د پاکستان او افغانستان اړیکې عادي کړي. داود خان د ۱۹۷۶ کال په اګسټ میاشت کې د ډیورنډ فرضي کرښه د پاکستان او افغانستان ترمنځ د پولې په توګه ومنله.