cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تجار
تجار یاهم (سوداګر) چاته ویل کیږي چې دنده یې تجاري معاملي پیرل او پلورل وي. یو تجار د خوراکي توکو پلورلو ترڅنک د کورونو موټرو ایجارو او داسي نورو ګڼ شمیر کارونو راکړه ورکړه کوي.
پريان ولسوالۍ
پریان ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
اهلي خوگ
خوگ یا اهلي خوگ (په لاتين Sus scrofa: ) د Suidae کورني څخه یو تي لرونکي ځناور دی چی په اسيا ، اروپا او امريکا کی روزول کېږي. خوگ همه خوړلوکي ژوي دی چی لوی سر، پزه، څلور پښې او لکی لري. نوموړي ځناور په ځانگړي ډول د غوښو مخصولونو د جوړولو لپاره روزېږي او د دی لپاره خوگ په غوښه جوړونکي صنعت کی مهم رول لوبوي.
تاریخ
خوگ ۸۰۰۰ کال مخکې په چین او عراق کی روز شوي وو او تر څو کالو وروسته هم اروپا ته پراخ شوي وو.
وېشنيزه:خوگان
د کيميا فلسفه
وېشنيزه:فلسفه
كوچنى شاهزاده
کوچنی شاهزاده د فرانسي ليکوال انتوان دي سينت اکسيوپيري (۱۹۰۰-۱۹۴۴) هنري اثر دی چې له روسي ژبې څخه پښتو ژبې ته ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي راژباړلی دی. =د کتاب د منځپانگې په اړه= دا له اره يوه هنري کیسه ده چې فلسفي جنبه لري. کتاب داسې ښکاري چې هم د لویانو او هم د کوچنيانو لپاره وي. دغه اثر ليکوال پر ۱۹۴۲ ز کال ليکلی او تر ننه د نړۍ په گڼ شمېر ژبو ژباړل شوی دی. په کتاب کې پخپله د لیکوال رسمونه او انځورونه کارول شوي دي. ژباړن هم د ليکوال همدغه رسمونه راکاپي کړي او د کتاب له پښتو چاپ سره یې يو ځای چاپ کړي دي. په کتاب کې يوه تېروتنه دا شوې چې د کتاب پر دوتنه پخپله د ليکوال نوم نه دی راغلی. دا اثر ټول ۱۲۴ مخه لري چې د پېنځو سوو ټوکو په شمېر پخپله د ژباړن له خوا پر ۱۳۸۱ لمريز (۲۰۰۲) زېږدي کال په مسکو کې چاپ شوی دی. د کتاب د چاپ لگښت په روسيه کې د افغان روښانفکري ملي دموکراتيک نهضت د انسجام کومېټې ورکړی دی. ددې اثر د کمپيوټر چارې افغان دوست ترسره کړې دي. کتاب «د هېواد ټولو هغو گلاليو ماشومانو ته چې د جگړې لامله یې د ټولو بې برخيو توپان ته غېږه ورکړې ده» ډالۍ شوی دی. =اخځ=
وېشنيزه:پښتو کتابونه
خنج ولسوالۍ
خنج ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
شرلوک هولمز
شرلوک هولمز هغه داستاني تخیلي څېړونکی (څارنوال) دی چې د بریتانوي لیکوال آرتور کانن دویل له خوا خلق شوی. هلومز چې په خپلو داستانونو کې د یو «خصوصي څېړونکي» په توګه یادېږي په مشاهده، استنباط، عدلي طب او منطقي استدلال کې د خارق العاده وړتیاوو لرونکي کس په توګه پېژندل کېږي او د سکاټلنډ یارډ د پولیسو د مرکز په ګډون د ګڼ شمېر پیرودونکو د قضایاو په څېړنو کې له خپلو دغو وړتیاوو ګټنه کوي.
دغه خیالي شخصیت د لومړي ځل لپاره په ۱۸۸۷ زکال کې د سکارلټ د مطالعې (A Study in Scarlet) په نامه اثر کې څرګند شو او وروسته یې په ۱۸۹۱ زکال کې په سټرنډ مجله کې د خپرېدونکو هغو لنډو کیسو له امله پراخه شهرت وموند چې د «بوهمیا د رسوايي» له کیسې یې پیل وشو. له دغه مهال راهیسې تر ۱۹۲۷ زکال پورې نوموړی په ګڼ شمېر کیسو کې را څرګند شو چې شمېر یې بلاخره څلورونو ناولونو او ۵۶ لنډو کیسو ته ورسېد. هغه ته اړوندې چارې یوازې له یوه مورد پرته چې ویکټوریايي یا اډوارډي دوران ته اړوندېږي نورې ټولې له ۱۸۸۰ زکال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې ترسره شوې دي. د هغه ډیری کیسې د هغه د ملګري او ژوند لیک لیکونکي بل تخیلي شخصیت ډاکټر جان همیش واټسون له خوا توضېح کېږي چې په معمول ډول په هره څېړنه کې د هولمز ملتیا کوي او ډیری مهال له نوموړي سره د لندن په ۲۲۱بي بیکر کوڅه کې ګډ ژوند کوي، هغه کوڅه چې د دوی ډیری کیسې هم له همدې څخه را پیل کېږي.
په داسې حال کې چې شرلوک هولمز لومړنی تخیلي څېړونکی نه دی، خو په یقیني بڼه تر ټولو غوره پېژندل شوی څېړونکی دی. تر ۱۹۹۰مې لسیزې پورې له دغه شخصیت څخه په اقتباس ۲۵۰۰۰ نندارو، فلمونو، تلویزیوني خپرونو او چاپي مواردو شتون درلود چې د ګینس په کتاب کې د سینما او تلویزیون په تاریخ کې د تر ټولو مخکښ ادبي شخصیت په توګه ثبت شوی دی. د هولمز شهرت او مجبوبیت تر دې کچې دی چې ډیری کسان باوري دي چې هغه یو خیالي شخصیت نه بلکې یو واقعي کس دی؛ ګڼ شمېر ادبي او تفریحي ټولنې د همدغې ادعا پر بنسټ تاسیس شوې دي. د هولمز د کیسو لیواله لوستونکو د هغه د سبک په ډول د ځان برابرولو نوې کړنلارې رامنځته کړې دي. دغه شخصیت او هغه ته اړوندو کیسو په راز لرونکې کیسې لیکنې او په ټولیزه توګه په عامه کلتور پام وړ اغېز لرلی، په داسې توګه چې په څه باندې سلو کلونو کې له دویل پرته د نورو لیکوالانو له خوا د راډیویي خپرونو، تلویزیون، فلمونو، ویډیویي لوبو او نورو مواردو لپاره په زرګونو لیکل شوو کیسو کې د هغه له اصلي کیسو اقتباس شوی.
دغه شخصیت ته الهام بخښونکې څېرې
د ادګار الن پو له خوا جوړ شوی خیالي شخصیت، اګوست دوپن په ټولیزه توګه په کیسو کې لومړنی څېړونکی شخصیت بلل کېږي چې د هولمز په ګډون یې د ډیری نورو لومړنیو خیالي شخصیتونو لپاره د نمونې په توګه خدمت کړی دی. کانن دویل یوځل لیکلي: «د پو هره یوه پولیسي کیسه د هغې ریښې په څېر ده چې بشپړ ادبیات د هغو له مخې جوړېږي ... کومې داسې پولیسي کیسې شتون درلود تر هغه چې پو په هغه کې ساه پوف کړه؟». په ورته بڼه د مونزیر لکوک د خیالي شخصیت اړوند د امیل ګابوریو کیسو هغه مهال چې کانن دویل د هولمز په لیکلو پیل وکړ، ډیر محبوبیت یې درلود چې ځینې مهالونه د هولمز خبرې او چلن له لکوک څخه پیروي کوي.
کانن دویل څو ځله ویلي چې هولمز د ایډنبورګ د سطلنتي روغتون د جراح جوزف بل له واقعي څېرې څخه په الهام رامنځته شوی؛ له جوزف سره کانن دویل په ۱۸۷۷ زکال کې لیدلي و او له هغه سره یې د منشي په توګه هم کار کړی و. د هولمز په څېر، بل د کره مشاهداتو څخه د پایلو ترلاسه کولو په موخه پام وړ وګرځېد. ورته مهال هغه وروسته کانن دویل ته ولیکل: «تاسو خپله شرلوک هلمز یاست او په دې ښه پوهېږۍ». ورته مهال د ایډنبورګ په طب پوهنتون کې د عدلي طب د برخې مشر هنري لیټل جان هم د هولمز د شخصیت په جوړولو کې الهام بخښونکی بلل کېږي. لیټل جان په ایډنبورګ کې د طبي برخې مامور او همدارنګه د عدلي طب جراح و چې کانن دویل ته یې د جرم د کشف په برخه کې د طبي څېړنو د رول اړوند معلومات ورکړي وو.
د دغه شخصیت په جوړېدو کې د الهام بخښونکو نورو احتمالي څېرو هم ویل شوي، په داسې حال کې چې دویل هېڅکله هم هغه نه دي تائید کړي؛ د بېلګې په توګه د فرانسوي لیکوال هنري کوون له خوا په لیکل شوي ناول کې د ماکسیمیلین هلر شخصیت یو له دغو بلل شوی. ۱۸۷۱ زکال ته په اړوند دغه ناول کې (د شارلوک هولمز له لومړني را څرګندېدو ۱۶ کاله وړاندې) هنري کوون یو ستړی، ځاني خوده او په افیومو روږدی څېړونکی انځور کړی چې په پاریس کې یې دنده ترسره کوله. دا څرګنده نه ده چې کانن دویل دغه ناول لوستی یا نه، خو هغه په فرانسوي ژبه باندې پوهېده. په ورته ډول مایکل هاریسون څرګنده کړې چې د والټر شرر په نامه جرمنی «خصوصي څېړونکی» کېدای شي د هولمز الهام بخښونکی وي.
کورنۍ
د کانن دویل په کیسو کې د شرلوک هولمز د ژوندانه جزیات ډېر لږ وړاندې شوي او تر ډېره مبهم پاتې دي. له دې سره د دغه څېړونکي لومړني ژوند او لویې کورنۍ ته اشاره د هغه بیوګرافيکي انځور وړاندې کوي.
د وروستي تعظیم (His Last Bow) په نامه کیسه کې د هغه د زیږون کال ۱۸۵۴ زکال کې ښوول شوی؛ دغه کیسه چې د ۱۹۱۴ زکال اګست میاشت ته اړوندېږي، د هغه عمر شپیته کاله ښيي. د هغه د مور او پلار اړوند یادونه نه ده شوې، په داسې حال کې چې هولمز اشاره کړې چې «نیکونه» یې «کلیوالي سرتېري» و. د یوناني ژباړن د ماجرا «The Adventure of the Greek Interpreter» تر عنوان لاندې کیسه کې هغه ادعا کړې چې د هغه انۍ د فرانسوي هنرمند ورنه خور وه، پرته له دې چې واضحه کړي چې دا کلود جوزف ورنه، کارله ورنه یا اوراس ورنه و. د هلمز ورور مایکرافټ چې له هغه اووه کاله مشر دی؛ دولتي چارواکی دی.
میدان (دير ولسوالۍ)
ميدان د پښتونخوا په دير ولسوالۍ کې يوه ښايسته دره ده، د دې سر بازار کمبړ دی، د دې ځای خلک پښتانه دي او اسلام يې دين دی. د دې سيمې د دود لمخې يې کرکېلې غنم، جوار او شولې دي.
د غني کليات
وېشنيزه:پښتو شعري ټولگې
محسن فخري زاده
محسن فخري زاده (زوکړه؛ د ۱۹۵۸ کال د نومبر پر ۲۷مه، مړینه ۲۷ نومبر ٢٠٢٠م) د ایران د دفاع وزیر مرستیال او د یاد هیواد د آټومي انرژي لوی کارپوه وو. نوموړی پر ۲۷ نومبر ۲۰۲۰م باندې د تهران ولایت د آبسرد دماوند سیمې په شاوخوا کې په یوه وسلواله تروریستي حمله کې ووژل سو. د ايران رسنيو او مشرانو د نوموړي د وژل کېدو دوسيسه د اسرائیل هیواد د استخباراتي ادارې (موساد) لخوا ترسره سوې وه.
د پنجشیر شخړه
د پنجشیر شخړه، د ملي مقاومت د جبهې او نورو ډلو په ګډون د افغانستان د پخواني اسلامي جمهوریت او پر افغانستان د نوي واکمن اسلامي امارت چې د طالبانو له خوا یې مشري کېږي ترمنځ وسله واله جګړه ده. د ۲۰۲۱ زکال په ۱۷ مه، د پخواني افغان ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح، ځان د افغانستان اسلامي جمهوریت مشر اعلان کړ او د مقاومت د پیل خبر یې ورکړ. د اګست په ۲۶ مه لنډ مهالی اوربند اعلان شو. د سپټمبر په لومړۍ خبرې ناکامه شوې او طالبانو د مقاومت پر سنګرونو بریدونه پیل کړل.
د ۲۰۲۱ ز کال د سپټمبر په درېمه په پنجشیر کې په مقاومت سربېره، په افغانستان کې یو شمېر مرکزي ولسوالیو چې د قومي او مذهبي لږه کیو له خوا یې ملاتړ کېده، د طالبانو پر وړاندې مقاومت وکړ. د سپټمبر په ۶ مه طالبانو د پنجشیر ولایت په زیاتو برخو واک ترلاسه کړ، مقاومت کوونکي غرونو ته پر شا شول، څو جګړې ته دوام ورکړي. د سپټمبر په نیمایي کې په پنجشیر کې جګړه پای ته ورسېده او د مقاومت مشران امرالله صالح او احمد مسعود ګاوندي هېواد تاجکستان ته وتښتېدل. په داسې حال کې چې د ملي مقاومت یو شمېر مرکزونه، په بغلان ولایت کې د ۲۰۲۱ ز کال تر نومبر میاشتې پورې فعال وو.
مخینه(لرلید)
له تاریخي پلوه، د پنجشیر دره (ولایت) د هغه د طبیعي مقاومت له مخې پېژندل کېږي. د هندوکش د غرونو په منځ کې پروت پنجشیر ولایت په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د افغان ـ شوروي جګړې پر مهال او همدارنګه د ۱۹۹۰ مې لسیزې په پیل کې د طالبانو د واکمنۍ پر مهال، په کورنۍ جګړه کې سقوط ونه کړ. له ۱۹۹۶-۲۰۰۱ زکال پورې، پنجشیر د طالبانو پر ضد د شمال ائتلاف مرکز و. د دغو جګړو پر مهال، پنجشیر د احمدشاه مسعود تر واکمنۍ لاندې و، هغه څوک چې، په ۲۰۰۱ ز کال کې د ځانمرګي برید پر مهال ووژل شو. له لږ ځنډ وروسته، پرافغانستان د امریکا برید د طالبانو په مشرۍ د افغانستان د اسلامي امارت د له منځه تلو لامل وګرځېد او د افغانستان اسلامي جمهوریت رامنځته شو. مسعود او د هغه کورنۍ، په وروستیو دوو لسیزو کې په پنجشیر کې د ډېر درناوي وړ وګرځېده.
د طالبانو پر ضد د پنجشیریانو احساسات قومي بڼه هم لري: د پنجشیر درې (ولایت) نږدې ټول وګړي په خټه تاجک دي، په داسې حال کې چې ډېری طالبان پښتانه دي. دا په داسې حال کې و، چې دغه قومي توپیر د طالبانو د بغاوت پر مهال له پامه غورځول شوی و او طالبانو ګڼ شمېر تاجک وګړي په خپلو لیکو کې ګمارلي وو.
په ۲۰۲۱ ز کال کې، هغه مهال چې د افغانستان ګڼ شمېر برخې طالب ځواکونو ته په لاس ورغلې؛ پنجشير ولایت یوازنۍ سیمه وه، چې تر وروستۍ شېبې پورې یې مقاومت وکړ. دا په داسې حال کې و چې، د طالبانو د بریدونو پر وړاندې د دغې درې د مقاومت وړتیا د بهرني ملاتړ د قطع کېدو له امله له ستونزو سره مخامخ شوې وه. په ۱۹۸۰ مه او ۱۹۹۰ مه لسیزه کې د پنجشیر ځواکونو، تاجکستان ته اکمالاتي لار پرانستې ساتلې وه، چې دا د ۲۰۲۱ ز کال په جګړه کې ناشونې وه، ځکه طالبانو ډېری شمال برخې په بریالیتوب نیولې وې. پخواني جمهوریت ته وفاداره کسان پنجشیر ته وتښتېدل، دوی هیله لرله چې پنجشیر به د طالبانو پر وړاندې د مبارزې په پیاوړي مرکز بدل شي.
د صالح او مسعود اعلانونه
د ۲۰۲۱ ز کال د اګست میاشتې په ۱۷ مه، صالح د افغانستان د اساسي قانون له مفاداتو څخه په یادولو سره (په اساسي قانون کې داسې مورد نشته) ځان له پنجشیر درې څخه د افغانستان ولسمشر اعلان کړ او ژمنه یې وکړه چې، د طالبانو پر ضد به نظامي عملیات له دې ځایه پیلوي. احمد مسعود، د پخواني حکومت ملي دفاع وزیر بسم الله محمدي او په تاجکستان کې د افغانستان سفیرهم د ولسمشرۍ لپاره د نوموړي د دغې ادعا ننګه وکړه. د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۲۳ مه، مسعود له یو شمېر نامعلومو امریکايي سناتورانو سره هم اړیکه ټینګه کړه.
د ځواکونو بې ځایه کېدل
د کابل له سقوط وړاندې، پنجشیریانو پنجشیر ولایت ته له نږدې سیمو څخه د نظامي تجهیزاتو، لکه:  چورلکو، زرهي ټانګونو او نورو وړل پیل کړل. د یو شمېر کمانډویانو په ګډون د افغان ملي اردو یو شمېر قوماندانان او سرتېري، پخواني مجاهدین، هغو چې پخوا د احمد مسعود وژل شوي پلار احمد شامسعود ته خدمت کاوه او طالب ضد فعالین له دوی سره یوځای شول. د دوی ډېره برخه وروسته له هغې چې له کندز، بدخشان، تخار او بغلان ولایتونو څخه راتښتېدلي وو، پنجشیر ولایت ته له تلو وړاندې د بغلان په اندراب ولسوالۍ کې بیاځلي تنظیم شول. د روسیې د اټکل له مخې:  د ۲۰۲۱ زکال د اګست په نیمایي کې له طالبانو سره مخالفو ډلو نږدې ۷۰۰۰ وسله وال پرسونل درلود. د یو شمېر نورو اټکلونو له مخې: دغه شمېر د ۲۰۰۰ کسانو کچې ته راټیټ ښودل کېده، په داسې حال کې چې صالح ادعا کوله، چې ۱۰۰۰۰ وسله وال تر قوماندې لاندې لري. د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۲۲ مه، احمد مسعود ادعا وکړه چې نږدې ۹۰۰۰ جنګیالي یې له یو شمېر زرهي ټانګونو سره په دغه دره کې راغونډ کړي دي.
د پنجشير د مقاومت پیل او د طالبانو پر ضد لومړني مخالفتونه
د ۲۰۲۱ ز کال د اګست د ۱۷ مې شاوخوا، د پخواني افغان ملي اردو د یو شمېر غړو په ګډون یو شمېر سیمه ییز ملکي وګړي د مسعود په غوښتنه د هغه ټول غوښتنې ته په لبیک ویلو په پنجشیر دره کې راغونډ شول. د یوه څارونکي پر باور- دا هغه مهال و چې پنجشیر دره "له هرې خوا تر محاصرې" لاندې وه، خو تر اوسه تر مستقیم برید لاندې نه وه راغلې. د اګست په ۱۸ مه په جنګ کې د ټپیانو د درملنې په موخه د پنجشیر په عنابې ولسوالۍ کې د جنګي ټپیانو د روغتون ظرفیت لوړ کړای شو. د اګست تر ۲۲ مې د احمد مسعود ځواکونو تر ډېره پورې د پنجشیر په دفاع او د ځواکونو په روزنې پام درلود.
د اګست په ۱۷ مه هڅه وشوه، چې دغه سیاسي کړکېچ ته د خبرو له لارې د پای ټکی کېښودل شي، صالح له طالبانو سره "د سولې معاملې" غوښتنه وکړه. د اګست په ۲۳ مه طالب ویاند ذبیح الله مجاهد وویل چې:  طالب جنګیالي پنجشیر ته لېږل کېږي، خو دوی په سوله ییز ډول د دغه کړکیچ د پای تمه لري. همدارنګه اسلامي امارت مخالفو ځواکونو ته څلور ساعته مهلت ورکړ، چې تسلیم شي. مسعود له العربیه چینل سره په خبرو کې د طالبانو دغه غوښتنه رد کړه. په ځواب کې اسلامي امارت اعلان وکړ چې، په سلګونو خپل ځواکونه به د پنجشیر درې ته ولېږي. د اګست په ۲۳ مه راپور ورکړل شو چې، د طالب استازو او پنجشیر مشرانو ترمنځ خبرې ناکامې شوې.
د پنجشیر درې کلابندي
د سپټمبر په ۶ مه له درنې جګړې او دواړو خواوو ته د درنو تلفاتو له اوښتو وروسته، طالبانو په بازارک کې ددغه ولایت د والي دفتر ونیو او اعلان یې وکړ چې د پنجشیر په ټوله دره یې واک ترلاسه کړ. د مقاومت جبهې ځواکونه غرونو ته په شا شول، طالبانو څرګنده کړه چې، ډېری کسان له سیمې تښتېدلي. د مقاومت جبهې یو مسئول ومنله چې، مسعود په خوندي ځای کې دی، په داسې حال کې چې صالح تاجکستان ته تښتېدلی و.
افغانستان په ۲۰۲۰ز کال کې
په ۲۰۲۰ز کال کې د افغانستان پېښې.
جون
د ۲۰۲۰ز کال په جون کې په افغانستان کې بریدونه
جولای
د ۲۰۲۰ز کال په جولای کې په افغانستان کې بریدونه
اګسټ
د ۲۰۲۰ز کال په اګسټ کې په افغانستان کې بریدونه
سپټیمبر
د ۲۰۲۰ز کال په سپټیمبر کې په افغانستان کې بریدونه
اکټوبر
د ۲۰۲۰ز کال په اکټوبر کې په افغانستان کې بریدونه
نومبر
د ۲۰۲۰ز کال په نومبر کې په افغانستان کې بریدونه
عيسوي فلسفه
عیسوي/مسیحي فلسفه کې ټولې هغه فلسفې شتون لري چې د مسیحیانو له‌لورې، یا د مسیحیت دین سره په تړاو کې ترسره کېږي. مسیحي فلسفه د ساینس او ایمان د پخلاینې په موخه وپنځېدله او د مسیحي مکاشفې په مرسته له طبیعي عقلي بیانونو څخه پیلېږي. د اَوګوستین په څېر، یو شمېر متفکران پر دې باور وو چې د ساینس او ایمان ترمنځ یوه همغږه اړیکه شتون لري؛ د ترتلیانو په څېر، ځینو نورو ادعا وکړه چې یو تناقض شتون لري او نورو بیا د توپير ورکولو لپاره یې هڅه کوله.
ځیني مَدرسیان شته چې په‌خپله مسیحي فلسفه تر پوښتنې لاندې راولي. هغوی ادعا کوي چې مسیحي تفکر کې هېڅ کوم اصالت او نوښتګري نشته او واړه جاجونه او نظریې ورته له یوناني فلسفې څخه په میراث پاتې دي. نو له‌دې امله، مسیحي فلسفه له یوې داسې فلسفي تفکر څخه ساتنه کوي، چې په ټاکلې او دقیقه توګه، لا پخوا د یوناني فلسفې له‌لورې بیان شوې ده.
سره له‌دې، بېنر او ګیلسون ادعا کوي چې مسیحي فلسفه د لرغونې فلسفې یوه ساده بیاوینه نه‌ده، که څه هم هغوی د یوناني ساینس – هغه پوهه چې د افلاطون، ارسطو او نوي افلاطوني فیلسوفانو له‌خوا وپنځول شوه – پوروړي پاتې دي. هغوی ان ادعا کوي چې یوناني هڅوب په مسیحي فلسفه کې، په ټوله معنی، ژوندی ساتل کېږي.
تاریخي اړخونه
مسیحي فلسفه د دوه‌یمې زیږدیزې پېړۍ په شاوخوا کې پیلېږي. دغه فلسفه د مسیحي ټولنې د هغه غورځنګ په ترڅ راولاړه شوه، چې د «کلیسایي مشرپېژندنې (Patristics)» په نوم پېژندل کېږي او اصلي موخه له مسیحیت څخه ننګه وه. وروسته له یوولسمې پېړۍ، مسیحي فلسفه د ښوونیزې فلسفې له لارې لا غوړېږي. دا نو د منځنیو پېړیو فلسفې پېر ؤ چې تر پنځلسمې پېړۍ پورې غځېږي، څرنګه چې «T. Adão Lara» هم ورته اشاره لري. له شپاړلسمې پېړۍ را په‌دې خوا، مسیحي فلسفه له خپلو تیوري‌ګانو سره، د خپلواکو ساینسي او فلسفي تیوري‌ګانو ترڅنګ په ګډه اوسېږي.
دغه ټکي ته په کتو سره چې د مسیحي فلسفې پیل د مسیحي دین پيغام دی، د مسیحي مفکورو پراختیا په پایله کې، دغه فلسفه د یونانیانو له فلسفې څخه راجلا کوي.
لارا مسیحي فلسفه په درې مهالي پېرونو باندې وېشي:
طبیعي څرګندونه
د مسیحي فلسفې، فلسفي پیل ټکی منطق دی، خو مسیحي الهیات‌پوهنه هم باید له پامه ونه‌غورځوو. که څه هم د الهیات‌پوهنې عقیدتي اصولو او مسیحي فلسفه کې د فلسفي انګازې ترمنځ یوه اړیکې شانې شتون لري، خو دغه انګازې ډېرې عقلاني راڅرګندېږي. د دوو څانګو په پام کې نیولو له اړخه، که چېرې د یوه استدلال لږ تر لږه یو اړخ له مکاشفې څخه استنباط شوی وي، نو استدلال د الهیات‌پوهنې ډګر پورې اړوند ګرځي؛ پرته له‌دې، فلسفې څانګې پورې اړوند دی.
د ایمان د حقیقتونو توجېه
د مسیحي فلسفې سترې هیلې او ارمانونه، د طبیعي عقل له لارې د دیني اعتقادونو عقلاني جوتَونې دي. د مسیحي فیلسوف کړه‌وړه، ورځني ژوند کیهان‌پوهنې او ورځني ژوند پورې اړوند مسایلو باندې د ایمان له لارې ټاکل کېږي. سیکولر فیلسوف ته په ناورته ډول، مسیحي فیلسوف د ابدي تلپاتې حقیقت د پېژندنې لپاره، د دیندارۍ له لارې ټاکل شویو شرایطو په لټه کې دی.
څرنګه چې مسیحي دین اوس‌مهال برلاسه دی او د ټولو ارزښتونو پر دقیق بیانولو باندې تمرکز لري، پر مسیحي فلسفه باندې نیوکې کېږي. څرنګه چې فلسفه په‌خپله نیوکګره ده او دین د مکاشفې/وحیې او بنسټیزو جزمي عقیدو پر ستنو ولاړ دی، نو د فلسفې او دین ګډشتون ته د شک په سترګه کتل کېږي. لارا پر دې باور دی چې، په منځنیو پېړیو کې، که څه هم دین او الهیات‌پوهنه برلاسه وو، ځینې ګروېږنې او لیکنې وې چې فلسفي ځانګړتیاوې یې درلودې. په دغه ترتیب سره، مسیحي فلسفه د عقیدو پر بنسټ رامنځ‌ته شوه، خو په ځینو اړخونو کې، د ځینو فلسفي اغېزمنو جوړښتونو څخه مخنیوی ونه‌شو.
دود دستور
یوه مسیحي فلسفه له یوشمېر پخوانیو فلسفو څخه پنځېدلې ده. ژَوستین د یوناني فلسفې پر بنسټ ولاړه ده چې په اَوګوستین او کلیسایي مشرپېژندنه (Patristics) څانګو کې یوه اکاډمي ده. دا د مسیحي یا یهودي د فلسفي تفکر په دود کې دی، چې له «لرغوني پېر» او په تېره بیا د انجیل په پیغام کې ورته په میراث رسېدلی دی، چې د پيغام په اصلي برخه کې ثبت او د مسیحیت تر ملاتړ لاندې دی.
ښوونیزه فلسفه، هم له اسلامي او هم له یهودي فلسفې څخه اغېزمنه ده. دا مسیحي اروپا، په ټوله معنی، تر خپلې اغېزې لاندې پاتې نه‌شوه، بلکې له نورو هڅوبونو او دودونو څخه ژورې او پياوړې اغېزې یې وزغملې.
د اصولي کولو الواک
په یوې بشپړه همغږه بڼه واقعیت ته د اړوند مسایلو، په هراړخیز او منظم ډول، اصولي کولو لپاره هڅې روانې دي. د یوې نوښتګرې روحیې تشه لیدل کېږي، چې له یوه ټولیز الواک سره جبرانېدلای شي. مسیحي مکاشفه په‌خپله مسیحي ته یو ټولیز الواک وړاندې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:فلسفه
بهر اباد
بهر اباد کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
دره ولسوالۍ
دره ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
داستان
داستان، يو ادبي ژانر دى، چې له ډېر پخوا څخه انسان ورته پام کړى او د بشر پر ژوند او فکر يې ژور اغېز اچولى دى. انسانانو په هره دوره کې د خپلو ارمانونو او هيلو د خپراوي لپاره، د هنري داستانونو جوړښت ته لاس غزولى او اوس هم ورسره مل دى، چې په دې توگه خپل فکرونه په نامستقيم ډول نورو ته ورسوي. د دې مقولې د ارزښت په برخه کې په ديني سرچينو، په ځانگړې توگه د خداى په کلام کې له زياتو داستان ډوله نکلونو سره مخ کېږو، چې پر ځانگړنو او جوړښتونو يې خبرې کول، زيات وخت ته اړتيا لري. له شک پرته، د اسلامي او انقلابي موخو خپرول او پراختيا، له ټولو هنري قالبونو، په ځانگړې توگه له داستان څخه گټه اخيستنې ته اړتيا لري. ځکه چې زموږ د عقيدې او ايډيال دښمن هم هڅه کوي، له هرې وسيلې څخه په کار اخيستو، يا هم له بېلابېلو هنري قالبونو څخه په گټه اخيستو سره د انساني، فطري او ديني فکرونو، دغه راز د اسلامي ارزښتونو په له منځه وړلو کې ترې کار واخلي.
پر همدې بنسټ، کله چې د نړۍ داستاني ادبياتو ته کتنه کوو، الحادي او غرب ځپلې اندېښنې او خپلې هم په کې له ورايه کتاى شو. دا مهال، چې موږ د خپل ليدلوري له مخې، څانگيز او هدف لرونکي هنري ارزښتونه نه نفي کوو، په دې باور يو چې که ښکلى قالب او سمه منځپانگه(محتوا) په يوه هنري اډانه کې راڅرگنده شي، نو دغه هنري مطلب په اغېزناک ډول پيام اخيستونکو ته لېږدېدلى دى. نو، د داستان ژور اغېز، اهميت او ارزښت ته په پام سره، د دغه هنري قالب جذابيت او اړتيا، د ارمان او ايمان پايښت گڼل کېږي. له همدې کبله، موږ هم په دې هيله يو چې د پاک خداى په مرسته، د داستان په اړه ځينې مهمې برخې مطرح کړو، چې د داستان په اړه مو ځينې سرليکونه او نيوليکونه خپلو لوستونکو ته ټاکلي، چې دلته به وړاندې شي. په دې بحث کې راغلي توکي، هغه څه چې بايد وي، نه دي. بلکې يوازې يو بڅرکى گڼل کېږي چې پراختيا او بشپړتيا يې د داستان په ځوانو مينه والو پورې اړه لري. ښايي دا بحث يوازې د يوې شمعې يوه وړه وړانگه وگڼو، چې د مينه والو په زړونو کې د مينې او لېوالتيا د راپارونې په موخه، د لمر پرلوري د لار پرانيستنې لپاره بله شوې وي. د بېلابېلو دليلونو له مخې، هڅه کوو د داستان د عناصرو په اړه بېلابېل سرليکونه ولرو. د دغو توکو راټولونه او لا پراختيا د مينه والو او لوستونکو دنده ده... په دې هيله چې دا وړه ټولگه د پلټونکو په لاسونو کې د يوه بل مشال په څېر وي، چې پرمخ پرته لار ورته روښانه کړي.
پوهېږو چې د ليکنې په برخه کې زموږ تجربه او عقل قضاوت کوي. خو د کيسې او داستان په برخه کې تر ټولو وړاندې د انسان احساس تر اغېز لاندې راځي. وړاندې مو يادونه وکړه، چې داستان په ننني مفهوم، ځينې ځانگړنې لري، چې له کيسې او نکلونو څخه يې بېلوي. دا مو هم وويل چې ادبي ژانرونه او ډولونه د انساني توکم په شان سره توپير لري، چې نن يې ډلبندي هم په اسانۍ سره نه شي کېداى. په هر صورت، نن داستان ته هم د کيسې نوم ورکول کېږي. خو په دې صورت کې، له کيسې څخه موخه هماغه ادبي ډول دى، چې نن ورته داستان وايي. داستان په حقيقت کې، د پېښو يوه ټولگه (مجموعه) سره رانغاړي، چې په طبيعي ډول سره اوډل شوې وي او په ذهنونو کې يوه نتيجه يا نتيجې پرځاى پرېږدي. داستان، حقيقت خوښوونکى دى. يانې له افسانې سره يې توپير همدا دى، چې داستاني پېښې له ذهن څخه په بهرنۍ نړۍ کې د پېښېدو وړ دي. له همدې کبله، د دغسې داستانونو ليکنه، يوې ځانگړې تگلارې ته اړتيا لري، چې وکړاى شي، وخت، ځاى، پېښې، کسان، د ويلو ډول او نورې داستاني ځانگړتياوې په اغېزناک او غوره ډول انځور کړي. د داستان په برخه کې بېلابېلې ډلبگندۍ شوي، چې هره يوه د پام وړ ده. کولاى شو داستان په لنډو، نيمه اوږدو، اوږدو، انځوروونکو، تاريخي، اخلاقي، ټولنيزو، عشقي او پوليسي ډولونو ووېشو. دغه راز د رښتياپالنې يا نه پالنې له مخې هم کولاى شو داستان پر څو برخو ډلبندي کړو. بشپړې ډلبندۍ هم شته، چې وروسته به يې يادونه وکړو.
دا لاندې موضوع گانې د داستانونه ټکی کام څخه اخستل شوي دي. [داستانونه ټکی کام
وېشنيزه:پښتو ژبه
روخه ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
د کيسې ډولونه
وېشنيزه:پښتو ژبه
صديق الله رښتين
بټنوک|289px|استاد صديق الله رښتين
ارواښاد پوهاند صديق الله رښتين (۱۲۹۸ لمريز لېږدي کال - ١٣٧٧ ل ل کال) د افغانستان يو نامتو او لوی پښتو ژبی ليکوال، شاعر او څېړونکی وو.
مخينه
پوهاند صديق الله رښتين پر ١٢٩٨ لمريز لېږدي کال د مومندو د غازي اباد کلي د خدای بښلي مولوي تاج محمد مهتمم په دينداره او منوره کورنۍ کې زېږېدلی دی. صديق الله رښتين لا ډير وړوکۍ وو چې د پلار له مينې بې برخې او سيوری يې له سره کم شو. د ده مور د هغه روزنې ته ډېره پاملرنه وکړه. د هغي برکت وو چې ده او د ده وروڼو د ښوونې او روزنې لاره خپله کړه. هغه په وړکتوب کې لومړنۍ ديني زده کړه په ځاني ډول په خپل کور کې وکړه.
زده كړې
صديق الله رښتين تر لومړنيو ديني زده کړو وروسته پر ١٣١١ لمريز لېږدي کال د ننگرهار د هډې په نجم المدارس کښې شامل شو. په دغه مدرسه کې تر درې کالو زده کړو وروسته پر ١٣١٥ لمريز کال د کابل په دارالعلوم کې داخل او هلته يې زده کړه وکړه. د رښتين صاحب د زده کړې تر څنگ له رسنيو سره هم مينه او لېوالتيا پيدا کړه. داصلاح اخبار لوستلو ته يي مخه کړه چې د هغه د ذهنيت په روښانه کولو او هڅولو کې يې ډېر مثبت چار ولوباوه.
دندې
رښتين صاحب په ١٣١٨ لمريز کال له کابل دارالعلوم څخه د منځنۍ دورې د ډېرې ښې شهادتنامې په تر لاسه کولو سره د همدغه کال د وږي مياشتې په لومړۍ ورځ د ادبي چمن او پښتو ټولني د غړي په توگه ومنل سو. د ١٣٢٠ لمريز کال په زمري مياشت کې د پښتو ټولنې د قواعدو د څانگې مدير وگومارل شو. يو کال وروسته په وري مياشت کې د پکتيا د «وړانگې جريدې» بنسټگر او چلوونکي شو. د همدې کال په غويي مياشت کې د پښتو ټولنې د مرستيال کفيل، د لغاتو او قواعدو د څانگې د مدير په دنده وگومارل شو.
په ١٣٢٢ کال د پښتو پوهنغونډ (دايرت المعارف) د ژباړو د څانگې د مشر په توگه وگومارل شو. د ١٣٢٦ ل ل کال په تلې مياشت کې په فراه ولايت کې د «سيستان» مهالنۍ بنسټ اېښودونکی او خپرونکی شو. يو کال وروسته په وږي مياشت کې د پښتو ټولني مرستيال او د پښتو دارت المعارف امر وټاکل شو. د ١٣٢٩ کال په زمري مياشت کې يې پر پورته يادو شويو دندو سربېره د هېواد ورځپاڼې چلوونکی شو. ددې تر څنگ يې په ادبياتو پوهنځي کې زده کړيالو ته د تدريس چارې هم پر مخ بيولې او هلته استاد وو. پر ١٣٣٠ ل ل کال د پښتو ټولني د لوی مدير په توگه وگومارل شو او پر ١٣٣١ کال د ((زيري)) مهالنۍ د دويمي دورې بنسټگر شو. د ١٣٣٤ کال په وري مياشت کې د پښتو ټولني د مشر او وروسته بيا د ١٣٣٥ کال په سر کې د ښوونې وزارت پښتو سلاکار او د ادبياتو پوهنځی د استادۍ رسمي دنده ور وسپارل شوه، چې تر ١٣٣٦ ل ل کاله پورې يې همدا دنده درلوده.
رښتين صاحب پز ١٣٥٢ ل ل کال کې د کورناستۍ (تقاعد) پاڼه تر لاسه کړه. تر دې وروسته هغه د ژوند تر پايه بيا دولتي دنده ترسره نه کړه او نه يې هم د کوم دولتي خپرنيز ارگان سره د ليکنې مرسته وکړه.
پوهاند رښتين پر دغو دندو سربيره يو شمير رسنيزې او فرهنگې دندې هم ترسره کړې دي. د بيلگې په توگه هغه په ١٣٢٨ - ١٣٢٩ کې د شپې له خوا د کابل راډيو د يوې ځانگړې خپرونې د چلوونکي په توگه کار کړی دی. همدا ډول يې له ١٣٣٣ نه تر ١٣٣٧ کال پورې د مازديگر له خوا په کابل راډيو کې د يوې ځانگړې خپرونې د پښتو کميټې غړۍ وو او بيا د ١٣٣٦ نه تر ١٣٤٠ کال پورې د کابل راديو د رنگارنگ خپرونو د چلوونکي دنده په غاړه درلوده. د ١٣٤٣ نه تر ١٣٤٨ کال پورې يې د کابل راډيو د ادب د وږمو خپرونه پر مخ بيوله. پوهاند رښتين د يو لړ علمي او ادبي ليکنو او خپرولو وروسته په ستاينليکونو او نښانو نو نمانځل شوي او تر ١٥ يې ډېرې جايزې تر لاسه کړې دي.
د پوهاند صديق الله رښتين مورنۍ ژبه پښتو وه، خو په فارسي، اردو او عربي ژبو يې هم اثار ليکلي، له عربي او اردو نه يې يو شمير ژباړنې کړې دي. ښتين د پښتو ادب پېنځم ځلاند ستوری نومول شوي. د رښتين صاحب ليکلي نښيرونه نه يوازي دا چې د افغان ولس لپاره لويه پوهنيزه زېرمه ده، بلکي د لويو پوهنيزو وياړونو ځلانده بېبگه هم ده.
مړينه
پوهاند صديق الله رښتين تر اوږدې ناروغۍ وروسته پر ۱۳۷۷ ل ل کال د پېښور د ليډيريډنگ روغتون د بولټن بلاک په لسمه کوټه کې له دې پاني نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
د رښتين صېب په اړه د پوهانو ويناوې
استاد حبيب الله رفيع د پوهاند رښتين صاحب په اړه وايي: «پوهاند صديق الله رښتين له هغو پېنځو ستورو څخه و چې په ډير حساس وخت کې يې د پښتو ادب خدمت ته ملا وتړله او دې پېنځو ستورو پښتو ادب ته هر ډول اثار چې ورته ضرورت و رامنځته کړل. د گرامر او ادب په څيړنو کې يې ډير خدمت کړى او علاوه له دې نه ادبي نثرونه يې ډير ښکلي ليکلي دي، سفر نامې يې په هنري نثر ليکلي دي او په عين حال کې يې ادبي څيړنې په هنري نثر کړې دي چې دا د ده يوه ځانگړنه وه.»
اکاديميسين پوهاند ډاکټر محمد رحيم الهام ليکي: «استاد رښتين يو غښتلی او په خپله برخه کې پوخ ليکوال، محقق او مدرس و. دی د پښتو د ودې په تحقيقي، تخليقي او تدريسي برخه کې په هسکه غاړه زموږ د مخکښانو په قطار کې ولاړ دی.»
پوهنوال غروال د شعر په ژبه پوهاند رښتين داسي لمانځي او ستايي:
د پښتو په ارت جهان کي لکه غر و = د ادب په شنه آسمان کې لکه غر و په قلم کې يې و زور، ژبه کې شور وو = ځلاند ستوری د افغان د ستر ټبر و
چاپ شوي اثار يې
د پوهاند صديق الله رښتين ٢٦٥ رسالې او کتابونه چاپ شوي، چې د ځينو هغو نوملړ يې په لاندې ډول دی:
ورونپاسی
ورونپاسی یو ډول ځاني سولگر دی چې د گرځنده کارونې لپاره کارول کیږي
وېشنيزه:ورونپاسی وېشنيزه:ځاني سولگرونه وېشنيزه:سولگر
فرانکويس ريني ډي چاټيواوبراينډ
فرانکويس ريني ويکومټي ډي چاټيواوبراينډ (۱۷۶۸ سپټمبر ۴ څخه د ۱۸۴۸ ز کال د جولای ۴) يو فرانسوي ليکوال، سياستپوه، سياستوال او تاریخپوه و، چې د نولسمې پېړۍ پر فرانسوي ادبياتو يې د يادونې وړ اغېز درلود. د Brittany د يوې لرغونې اشرافي کورنۍ وارث چاټيواوبراينډ د سياسي وېش له مخې يو شاهي پلوی شخص و. هغه دوره کې چې زيات شمېر روښانفکران د کليسا ضد شول، نوموړي د کاتوليک عقيدې څخه په ملاتړ د Genie du christianisme په نوم کتاب وليکه. د نوموړي په کارونو کې (د ګور له شا څخه يادښتونه: Memoirs form Beyond the Grave “Memoired d’outre-Tombe”) په نوم خپل ژوند ليک دی، چې په (۱۸۵۰-۱۸۴۹ز کلونه) کې د نوموړي له مړينې څخه وروسته چاپ شو.
تاريخپوه Peter Gay وايي چې: چاټيواوبراينډ ځان د خپلې دورې تر ټولو ستر مئين، تر ټولو ستر ليکوال او د تر ټولو ستر فيلسوف ګڼه. ګی (Gay) څرګندوي چې چاټيواوبراينډ «د نولسمې پېړۍ په لومړنۍ نيمايي کې فرانسه کې پر ادبي برخه باندې واکمني وکړه».
ږيره ور خوگ
وېشنيزه:خوگان
فرانکويس ريني ډي چاټيواوبراينډ
لومړني کالونه او شړنه
چاټيواوبراينډ چې د ۱۷۶۸ ز کال سپټمبر پر ۴ نېټه په Saint-Malo کې زېږېدلی دی، د لسو ماشومانو تر ټولو وروستی و. نوموړی د Brittany په Combourg کې د خپلې کورنۍ کلا کې لوی شو. پلار يې Rene de Chateaubriand (۸۶-۱۷۱۸ز کلونه) پخوانی سمندري مشرۍ ته اوښتی کښتۍ وال او د غلامانو سوداګر و. د مور د پېغلتوب نوم يې Apolline de Bedee و. د چاټيواوبراينډ پلار يو بد غونی او غلی يا چوب شخص و او ځوان چاټيواوبراينډ په د خفه کوونکي بېلتون يا يوازې والي په فضا کې رالوی شو، چې يوازې په Breton کليوالي سيمه کې په اوږدو چکرونو او له خپلې خور Lulcile سره په پياوړې ملګرتيا سره له مخې ياده فضا ماتېده. د نوموړي د ځوانۍ يوازې والی او بې واګې هيلې په يو ښکاري ټوپک سره د ځان وژنې د هڅې لامل شوې، که څه هم ټوپک په ډز کولو کې پاتې راغی.
انګليسي کرنپوه او د يون مخکښ ليکوال Arthur Young په ۱۷۸۸ ز کال کې له Comburg څخه کتنه وکړه او د رومانتيک يا خيالي Chateau de Combourg نږدې شا او خوا يې په دې ډول بيان کړه: "«د سپټمبر لومړۍ نېټه. Comboug ته. ياد هېواد يو نامدني يا شډل اړخ لري: بزګرۍ په کې ان د Hurons تر منځ په مهارتونو کې هم لږ تر لږه وده نه ده کړې، چې د څلورو دېوالو په منځ کې د نه باور راګېره سيمه ښکاري. خلک يې بېخي د دوی د هېواد غوندي شډل يا نامدني دي او د دوی د Combourg ښارګوټی يو له تر ټولو وحشي چټلو ځايونو څخه دی چې ليدل کېدلی شي. خټين بې کړکيو کورونه او داسې ويجاړې شوې پياده لارې، چې مسافر په کې تګ نه شي کولی. مګر تر اوسه هيڅ هم ..... دلته چټيو استوګن دی. دا Mons څوک دی. ايا ډي چاټيواوبرايند، هغه څښتن چې د دې ډول چټلې او بې وسه سيمې په منځ کې د اوسېدنې ټينګ عصب لري؟ د بې وزلۍ تر دې بدغوني يا وېرونکي ډېري (کوټ) لاندې يو ښکلی جهيل دی...»."چاټيواوبراينډ په Dol، Rennes او Dinan کې زده کړې وکړې. د يو څه وخت لپاره يې پرېکړه نه شوه کولی، چې ايا غوشتل يې د سمندري پوځ يو لوړ پوړی مامور شي او که يو پادري، مګر د اوه لس کلنۍ په عمر يې د پوځي مسلک د غوره کولو پرېکړه وکړه او په Navarre سيمې په فرانسوي پوځ کې يې د دويم بريدمن په توګه واک تر لاسه کړ. په دوه کالونو کې دننه يې د جګړنې تر رتبې پورې پرمختګ وکړ. نوموړي په ۱۷۸۸ کې له پاریس څخه کتنه وکړه، چې له (Jean-François de La Harpe)، (André Chénier)، (Louis-Marcelin de Fontanes) او د وخت له نورو مشرانو ليکوالانو سره په کې اشنا شو. کله چې د فرانسې اوښتون خپور شو، چاټيواوبراينډ په لومړيو کې خواخوږی و، مګر کله چې (په اټکلي ډول د «بې وزله»، «وحشي» او «چټل» Combourg په ګډون) په پاريس او ټولو کليوالي سيمو کې پېښې خورا توندې شوې؛ نوموړي په ۱۷۹۱ ز کال کې په هوښيارتيا سره شمالي امريکا ته د سفر پرېکړه وکړه. هغه ته د اروپا د پرېښودنې نظریه Guillaume-Chretien de Lamoignon de Malesherbers ورکړې وه، چې چاټيواوبراينډ يې د بوټو پېژندنې يو څه زده کړو ته هم وهڅوه.
امريکا ته سفر
دې ازمايښت د نوموړي Lez Natches (چې د ۱۷۹۳ او ۱۷۹۹ ز کلونو تر منځ ليکل شوی دی، مګر په ۱۸۲۶ ز کال کې چاپ شو)، Atala (۱۸۰۱ز کال) او Rene (۱۸۰۲ز کال) نااشنا ناولونو لپاره چاپيريال برابر کړ. په کم مېښته امريکايي Deep South سيمه کې د چاټيواوبراينډ روښانه او راښکونکې څرګندونې په داسې يو سبک يا ډول کې وليکل شوې، چې د وخت خورا نوښتي سبک او د هغه څه لارښود و، چې وروسته په فرانسه کې رومانتيک (خيالي) خوځښت شو. د ۱۹۱۶ ز کال په لومړيو کې ځينو پوهانو د چاټيواوبراينډ پر انګېرنو باندې شک اټکل کړی دی، چې نوموړي ته له جورج واشنګټن سره د مرکې وخت ورکړل شوی و او دا چې هغه له هغه اصلي امريکايانو سره د يو څه وخت لپاره په رښتيني ډول ژوند وکړ، چې نوموړی [چاټيواوبراينډ] يې په اړه ليکلي دي. کره کتونکو د چاټيواوبراينډ د ادعا شويو سفرونو د ټولو برخو سموالی يا ريښتينولي پوښتلې ده، په ځانګړي ډول له Mississippi درې، لوزيانا او فلورېدا څخه د نوموړي د تېرېدنې په اړه.
فرانسې ته بېرته ستنېدل
چاټيواوبراينډ په ۱۷۹۲ ز کال کې بېرته فرانسې ته ستون شو او په پای کې د د Conde د شهزاده (Louis Joseph de Bourbon) تر مشرۍ لاندې به Koblenz کې له شاهي پلوي emigres پوځ سره يو ځای شو. د خپلې کورنۍ له لورې تر پياوړي فشار لاندې يې د (Céleste Buisson de la Vigne) په نوم له يوې ځواني اشرافي ښځې سره واده وکړ. نوموړې ياده مېرمن وار له مخه هيڅ نه وه ليدلې او له واده څخه وروسته د مينې اړيکو د لرلو له امله پرې چاټيواوبراينډ بې باوره و. د نوموړي پوځي مسلک هغه مهال پای ته ورسېده، چې د Thrionville په کلابندۍ کې ټپي شو. ياده کلابندي د شاهي پلويو ځواکونو (چې چاټيو يې غړی و) او د فرانسې انقلابي لښکر تر منځ يوه ستره نښته وه. چاټيواوبراينډ په مړ ژواندي حالت کې Jersey ته ويوړل او انګليستان ته وشړل (تبعيد) شو، چې خپله ښځه يې شاته پرېښوده.
چاټيو اوبراينډ
چاټيو اوبراينډ د خپل تبعيد ډېری وخت په لندن کې خورا بې وسۍ کې تېر کړ، چې د خورا پاتې ژوند په بدل کې فرانسوي لوست او د ژباړې کار کاوه، مګر په Suffolk (Bungay) کې پاتې کېدنې يې خورا په زړه پورې اوسېدل ثابت کړل. په ياده سيمه کې د Charlotte Ives په نوم پر يوې ځوانې انګریز مېرمنې باندې مئين شو، مګر د مينې کيسه يې هغه وخت پای ته ورسېده، چې نوموړی د خپل لومړي واده ښکاره کولو ته اړ شو. برتانيا کې د خپل وخت پر مهال چاټيواوبراينډ له انګليسي ادبياتو سره هم اشنا شو. دې لوستنې په ځانګړي ډول د John Milton د Paradise Lost په نوم کتاب (چې چاټيو وروسته فرانسوي ژبې ته وژباړه) په خپله د چاټيو پر ادبي کار باندې ژور اغېز درلود.
چاټيواوبراينډ له هېواد څخه شړنې د فرانسوي اوښتون د لاملونو پلټلو ته اړ کړ، چې د نوموړي د زياتو ملګرو او کورنۍ د ژوند په بيه تمام شو. دې غبرګونونو د نوموړي لومړنی کتاب (Essai sur les Révolutions (1797)) وهڅاوه. د فرانسوي اوښتون د تشرېح کولو په موخه د ۱۸ پېړۍ د سبک هڅه کې يې د خپلې ليکنې وروستی رومانتيک سبک وړاندې (مخکې) کړ او په پراخه ډول له پامه وغورځول شو. د نوموړي په ژوند کې د يادونې وړ يو ستر ټکی د ۱۷۹۸ ز کال ته نږدې د نوموړي ماشومتوب کاتوليک عقيدې ته بېرته اوښتل دي.
شوتل ولسوالۍ
شوتل ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده. شوتل ولسوالۍ يوه د پخوانۍ بزگره سيمه وه چې ښايي پښتانه بزگران پکې مېشت وه. د شوتل مانا يو ډول شينشوبی دی چې خلک يې پخوي. دغه شينشوبی بوټی د افغانانو هر کلي بانډه کې ترلاسه کېږي. همدا سيمه کې شوتل هم ډېر کرل کېږي او شوتل ته په دري ژبه شفتل وايي. اوس ورته د سيمې ځينې متعصب جنگي ډلو پورې اړونده تاجکان شتل وايي او دا ويی د پراچي ويي سره تړي.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
باګرام ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د پروان ولسوالۍ
جبل سراج ولسوالۍ
جبلسراج ولسوالۍ د افغانستان د پروان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۸،۰۵۲ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د پروان ولسوالۍ
شاه محمود خان
شاه محمود خان غازي (۱۸۹۰ ز. - ۲۷ د ډېسمبر، ۱۹۵۹ ز. ) د افغانستان د دفاع وزارت پخوانی وزير او د پوځ لوی درستيز و.
انڅورتون
وېشنيزه:افغان سرداران وېشنيزه:افغان وزيران
جورج مېسن
څلورم جورج مېسن (د ۱۷۲۵ز کال ډسمبر۱۱ــ د ۱۷۲۵ کال نوامبر۳۰) یو امریکايي د ځمکو څښتن، سیاستوال او په ۱۷۸۷ ز کال کې د امریکا د اساسي قانون د کنوانسیون پلاوي غړی او له هغو درېو استازو څخه و چې د امریکا د اساسي قانون له لاسلیک څخه یې ډډه وکړه. د هغه لیکنو د امریکا په سیاسي فکر او پېښو د پام وړ اغېز درلود چې له هغې ډلې يې دغه یادولای شو: د ۱۷۷۴ ز کال فیرفاکس ریزولس (Fairfax Resolves)، د ۱۷۷۶ز کال د ویرجینیا د حقونو اعلامیه، د ۱۷۸۷ز کال د حکومت د اساسي قانون د تصویب مخالفت. د مېسن له خوا لیکل شوې د ویرجنیا د حقونو اعلامیه د امریکا متحده ایالاتو د حقونو د لایحې اساس جوړوي او هغه د دې سند بنسټ اېښودونکی بلل کېږي.
مېسن په ۱۷۲۵ز کال کې د ویرجنیا ایالت په اوسنۍ فییرفاکس کونټۍ سیمه کې زیږېدلی دی. په تنکۍ ځوانۍ کې يې پلار له لاسه ورکړ او مور یې د ده تر ځوانۍ د کور چارې سمبالولې. مېس په ۱۷۵۰ز کال کې واده وکړ. هغه د ګنسټون هال جوړ کړ او د ځمکو د څښتن په توګه يې ژوند کولو او خپله ځمکه، کورنۍ او غلامان يې کاله کول. هغه د لنډې مودې لپاره د ویرجینیا ایالت په جرګه کې د ولس استازی و د ټولنې په چارو کې ښکېل و او کله يې د خپل ګاونډي جورج واشنګټن سره په ګډه خدمت کولو. هغه مهال چې د لويې بریټانیا او شمالي امریکا مستعمرو تر منځ ترینګلتیا په ډېرېدو وه نو مېسن د مستعمرو پلوي وکړه او د خپلې پوهې او تجربې څخه په ګټنه يې د دې انقلابي داعیې مرسته وکړه، په دې توګه هغه په ۱۷۶۵ز کال کې په (Stamp Act) مصوبې په اړه کار کولو باندې د لارو چارو موندلو په لټه شو او په ۱۷۷۵ز کال کې يې د ویرجنیا په څلورم خپلواکي پلوي کنوانسیون او په ۱۷۷۶ ز کال کې يې د ویرجنیا په پینځم کنوانسیون کې خدمت وکړ.
مېسن په ۱۷۷۶ ز کال کې د ویرجنیا د حقونو اعلاميې لومړۍ مسوده چمتو کړه او هغه له همدې لیکنې څخه د ویرجنیا د انقلابي کنوانسیون په وروستي متن کې تر ډېره کار واخیستل شو. هغه همدا رنګه د دولت لپاره اساسي قانون ولیکلو؛ ټوماس جیفرسن او نورو غوښتل چې په کنوانسیون کې خپلې مفکورې ځای پرځای کړي خو ویې لیدل چې د مېسن لیکنې پر وړاندې مقاومت شونی نه دی. د امریکا د انقلابي جګړې پر مهال، مېسن د ویرجنیا عمومي مجمعې د استازو د پیاوړې جرګې غړی و خو له واشنګټن او نورو څخه د خپګان له امله يې د فیلادلفیا په اقلیمي کانګرس کې له خدمت ډډه وکړه او روغتیا او کورنۍ ستونزې یې بهانه کړې.
اصل او نسب، ماشومتوب او د ځوانۍ ژوند
د جورج مېسن غورنیکه لومړی جورج مېسن یو Cavalier ؤ چې د ۱۶۴۰ او ۱۶۵۰مو کلونو کې یو شمېر هغو Cavaliers امریکايي مستعمرو ته کډه وکړه چې د انګلستان په کورنۍ جګړه کې يې پوځي ماته خوړلې وه. هغه په ۱۶۲۹ز کال کې د انګلستان د ورسټرشایر په پېرشور سیمه کې زېږېدلی و. جورج مېسن د ویرجنیا ایالت په اوسنۍ سټافورډ سیمه کې مېشت شو او دې مستعمرې ته يې د خپلې کورنۍ او خدمتکارانو د راوستلو په بدل کې ځمکه ترلاسه کړه. هغه مهال قانون داسې و چې د ویرجنیا مستعمرې ته د راوستلي هر سړي پر سر یې ۵۰ جریبه ځمکه ورکوله. د هغه زوی، دویم جورج مېسن (۱۶۶۰-۱۷۱۶) لومړی سړی و چې هغه سیمې ته وکوچېد چې په ۱۷۴۲ ز کال کې فییرفاکس وبلل شوه او وروسته د انګلستان  او ځايي امریکاييانو د کنټرول سیمو په پوله واوښته. درېیم جورج مېسن (۱۶۹۰-۱۷۳۵) د خپل پلار او نیکه په څېر د ویرجنیا ایالت په جرګه کې او همدې توګه د خپلې سیمې د بریدمن په توګه خدمت وکړ. د څلورم جورج مېسن مور، ان ټامسن مېسن، د ویرجنیا ایالت د پخواني لوی څارنوال لور وه چې د لندن څخه کوچېدلي وو او د یورک شایر کورنۍ څخه و.
هغه مهال استعماري ویرجنیا لږ سړکونه درلودل او ډېری سوداګری د کښتیو په مرسته د چېساپیک خلیج او د پوټوماک او راپاهاننوک سیندونو له لارې ترسره کېده. ډېری وګړي د سیندونو سره نږدې سیمو کې مېشت کېدل او په دې توګه د ځمکو څښتنانو کولای شول چې له نړۍ سره سوداګري وکړي. همدا وو چې په استعماري ویرجنیا کې یو څو ښارګوټي جوړ شول، ځکه خلکو تر ډېره خپلې چارې په خپله سمبالولې او څه ته یې چې اړتیا وه له پېرودلو پرته یې ترلاسه کړي. په پلازمېنه ویلیامسبرګ کې به هم د ولسي جرګې د رخصتیو پر مهال لږ فعالیت لیدل کېده. ځايي سیاستونه د ځمکو د سترو څښتنانو لکه مېسن خېلو په قبضه کې وو. د ویرجنیا اقتصاد د دې ایالت له اصلي محصول، تمباکو، سره هم پورته لاړ او هم راولوېد او بريټانیې ته د صادراتو له امله وغوړېد.
څلورم جورج مېسن په همدې چاپېریال کې د ۱۷۲۵ز کال د ډېسمبر میاشتې په ۱۱نېټه وزېږېد. که څه هم د هغه کورنۍ په سټافورډ سیمه کې ځمکې لرلې (د هغه پلار او نیکه هم هلته زېږېدلي وو او د هغه پخوانیو نسلونو د ویرجنیا په ولسي جرګه کې د ولس استازولي کوله). خو مېسن په ډګ تنګي (وروسته مېسن تنګي) کې د خپل پلار په ځمکو کې وزېږېد. د هغه مور او پلار د مریلنډ ایالت د پوټوماک په ځمکو کې چې مور ته يې په مېراث پاتې شوې هم اوسېدلی و او کېدای شي دغه سیمه هم د هغه د زوکړې ځای وي.
چاريکار ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د پروان ولسوالۍ
د كيسې موضوع
هغه نوې په زړه پورې موضوع، چې په فني، هنري او تكنيكي بڼه نه وي ليكل شوې او كه هغه موضوع، چې تكراري وي، بې كاره وي؛ خو په هنري، فني او تكنيكي شكل كښل شوې وي.. مخته تر دې چې د كيسې پر موضوع خبرې وكړو. اهميت يې څركند كړو. هغه لارې چارې وڅېړو، چې د هغو په مرسته موضوع پيدا كوى شو، د پرمختگ وسايل، چې جوت كړو، د پېچلي توب او نه پېچلي توب په اسبابو يې وژغېږو، د موضوع د ليكلو چپل زده كړو، پر جوړښت يې رڼا واچوو تر دغو ټولو مخته غواړم يو ځلغنده نظر پر تحليلي او تركيبي كيسو تېر كړم. په تېرو پاڼو كې مو ونغوتله، چې تحليلي كيسه ځانگړى استعداد غواړي او مبتدي ليكوال كيسه ليكل په تحليلي كيسو نه شي پيلولى؛ خو ددې مطلب دا نه دى چې ساه كيسه تر تحليلي بې كاره او اسانه ده. ساده كيسه هم يو ډول خاصې پوهې او قدرت ت اړتيا لري تر څو د گڼو لوستونكيو رضايت لاس ته راوړي. لوستونكي د موضوع يو اړخ دى. او د ليكوال برياوې د لوستونكيو له شمېر او سويې څرگندېږي. نوى ليكوال په اولو وختونو كې اړ دى، چې ډېرو لوستونكيو ته ليكنه وكړي او بيا ورو ورو جگ پوړيو ته خبر ورسوي هغو ته، چې تحليلي كيسې خوښوي، د گڼو لوستونكيو د موندلو لار دا نه ده، چې ليكوال جنسي كيسو ته مخه كړي د ژڼيو او پېغلو د جذبولو لپاره يې وليكي جنسي ليكنې تر غونډو ليكنو اسانې او جنسي كيسې تر ټولو كيسو ساده دي. كوم ليكوال، چې د جنسي ليكلو په مرسته گڼ ژڼي لوستونكي پيدا كوي د هغوى ستاينه دوى د جگ پوړيو ليكوالو په ليكه كې نه شي درولى. كه څه هم مينه د كيسې يو مهم توكى دى او گڼې كيسې پر دې عاطفې كښل شوې دي لېكن ليكوال او په ځانگړې توگه نوى يو بايد دا عاطفه په مهذبو اسلوبو او فني ډول انځور كړي تر څو د پاخه لوستونكي تر پام بده نه شي او ځوان لوستونكى يې خوښه كړي. يو ځل بيا تحليلي كيسو ته ورگرځو، تحليلي كيسې ځانگړى قدرت، استعداد او فكر غواړي، چې د نبوغ او عبقريت حد ته رسي دغه كيسې ځانته لوستونكي لري داسې لوستونكي، چې پر كيسې پوهېږي، له اروا پوهنې خبر وي او د ليكنې په باريكيو يې سر خلاصېږي. تحليلي كيسې عام لوتونكيو ته هغوى ته چې مختلف كلچرونه، ذوقونه او نظريې لري په زړه پورې نه وي؛ خو كله چې په دغه كيسې كې تلوسه زياته شي، په ښه فني شكل او اسانه اسلوبو وليكل شي خاص او عام يې ستايي او خوښوي.
سمندر پوهنه
سمندر پوهنه (Oceanography) د سمندرونو علمي څېړنه ده. دا د ځمکې یو مهم علم دی چې د ایکوسیستم ډینامیک؛ سمندري جریانونه، څپې او د جیوفزیکي سیالاتو ډینامیک؛ د ځمکې تخته‌يي جوړښت او د سمندر د تل ځمک‌پوهنه؛ او د سمندر په داخل او ټولو سرحدونو کې د بېلابېلو کیمیايي موادو جریان او فزیکي خواص رانغاړي. دغه بېلابېل موضوعات ګڼې هغه څانګې منعکسوي چې سمندر پوهان یې د سمندر په اړه د لا ډېرې پوهې د ترلاسه کولو لپاره کاروي. په دغو څانګو کې ستور پوهنه، بیولوژي، کیمیا، اقلیم پوهنه، جغرافیه، ځمک‌پوهنه، هایدرولوژي، هوا پوهنه او فزیک یادولی شو. لرغونې سمندر پوهنه د ځمک‌پوهنې په تېر تاریخ کې د سمندرونو پر څېړنه متمرکزه ده. سمندر پوه هغه کس دی چې د سمندري ځمک‌پوهنې، فزیک، کیمیا او بیولوژۍ په څېر ګڼ هغه موضوعات څېړي چې له سمندر پوهنې سره اړوند دي.
د كيسې موضوع
بله برخه
سمندر پوهنه
لومړنی تاریخ
انسانانو د لومړي ځل لپاره په ماقبل التاریخ زمانه کې د سمندرونو څپې او جریانونه وپېژندل. د مد او جزر په اړه د «ارسطو» او «سټرابو» مشاهدات په ۳۸۴-۳۲۲ مخزېږدو کلونو کې ثبت شوي دي. د سمندرونو لومړني اکتشافات په لومړي ګام کې د نقشه کشۍ یا کارتوګرافۍ لپاره وو او تر ډېره په هغو حیواناتو پورې محدود وو چې کب نیوونکو به په دامونو کې ساتل.
د كيسې موضوع
له داستانونه مجلې څخه    داستانونه ويب پڼه
سمندر پوهنه
لومړنی تاریخ
د اتلانتیک د سمندري چلند پرتګالي کمپاین د یوې لویې او علمي سیستماتیکې پروژې لومړنۍ بېلګه ده چې څو لسیزې یې دوام وکړ او د اتلانتیک جریانونه او بادونه یې وڅېړل.
ویلی شو چې يه ۱۷۶۱-۱۷۶۷ کلونو کې «عربستان ته ډنمارکي اکتشافي سفر» د نړۍ لومړنی سمندري اکتشافي سفر دی. په دې سفر کې د طبیعت‌پوه «پيټر فورسکال» په ګډون یوه ډله ساینس‌پوهان وو چې پادشاه «پنځم فرډریک» دوی ته دنده سپارلې وه چې په ازاد سمندر کې د سمندري ژوند په اړه څېړنې وکړي. د همدې لپاره د دغه سفر کښتۍ په داسې وسایلو سبمال وه چې په ازادو اوبو او د سمندر په ډېرو ژورو کې د بېلګو د راټولولو لپاره جوړ شوي وو.
د ارام سمندر د جریانونو اړوند معلومات د اتلسمې پېړۍ د وروستیو کلونو څېړونکو «جېمز کوک» او «لوییس انتوان دو بوګنویل» راټول کړل. «جېمز رنل» د سمندر پوهنې په اړه لومړنی علمي درسي کتاب ولیکه چې د اتلانتیک سمندر او هند تر منځ جاري جریانونه په تفصیل سره تشرېح کوي. ده په ۱۷۷۷ کال کې "کپ اف ګوډ هوپ" ته د یوه سفر په جریان کې د «اګولهاس د سواحلو او جریانونو» نقشه کشي وکړه. دی لومړنی کس و چې سیلي ټاپوګانو (چې دا مهال  د رنل جریان په توګه پېژندل کېږي) ته نږدې د متناوب جریان پر څرنګوالي یا ماهیت پوه شو.
د متحدو ایالتونو د سمندري ځواک د رصدخونې یا کتنځي لومړني مشر «متیو فونټن موري» خپل وخت د سمندري هوا پوهنې او سمندري چلند په اړه مطالعې او د بادونو او لویو جریانونو د چارتونو کښلو ته ځانګړی کړ. د ښاغلي موري د ۱۸۵۵ کال کتاب «د سمندر فزیکي جغرافیه» د سمندر پوهنې د لومړنیو هراړخیزو څېړنو په کتار کې درېږي. ډېرو هېوادونو به د سمندر پوهنې مشاهدات د سمندري ځواک په کتنځني کې موري ته ور لېږل، هلته به ده او د ده همکارانو دا معلومات ارزول او پایلې به یې په ټوله نړۍ کې خپرولې.
معاصره سمندر پوهنه
د سمندرونو په اړه پوهه په څو کمو ژورو سیمو کې د اوبو د ژوروالي په اندازه پورې محدوده وه. د سمندر د ژورو په اړه کابو هېڅ هم معلوم نه وو. د نولسمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د نړۍ د ټولو ساحلي کرښو د ترسیم لپاره د بریتانیا د سلطنتي سمندري ځواک هڅو له دې نظر سره مرسته وکړه چې سمندر ډېر ژور دی، که څه هم په اړه یې معلومات ډېر کم وو. کله چې په قطبي سیمو او افریقا کې اکتشافاتو د خلکو او علمي پاړکي لېوالتیا را وپاروله، د سمندرونو نامعلوم رازونه هم ورسره څرګند شول.
د سمندر پوهنې د معاصر علم په بنسټ اېښودنه کې مهمه پېښه د چلنجر اکتشافي سفر و چې په ۱۸۷۲-۱۸۷۶ کلونو کې وشو. دغه اکتشاف د سمندر پوهنې د لومړني سمندري سفر په توګه د یوې بشپړې علمي او څېړنیزې څانګې جوړېدو ته زمینه برابره کړه. د بریتانیا دولت په ۱۸۷۱ کال کې د سلطنتي ټولنې په سپارښتنه د نړۍ د سمندرونو د اکتشاف او علمي څېړنو لپاره یو پلاوی اعلان کړ. «چارلز ویویل ټامپسن» او «سر جان موري» د چلنجر اکتشافي سفر تیار کړ. «چلنجر» کښتۍ چې له سلطنتي سمندري ځواک څخه په کرایه اخیستل شوې وه، د علمي کارونو لپاره اصلاح شوه او د طبیعي تاریخ او کیمیا په اړوندو لابراتوارونو سمبال شوه. چلنجر کښتۍ د «ټامپسن» تر علمي څارنې لاندې کابو ۷۰۰۰۰ سمندري مایله (۱۳۰۰۰۰ کیلومتره) لاره د سروې او څېړنو لپاره ووهله. د ځمکې د کرې په دې سفر کې د سمندر د ژورو ۴۹۲، د سمندرونو د تل ۱۳۳، د ازادو اوبو ۱۵۱ او د اوبو د تودوخې ۲۶۳ مشاهدې او څېړنې ثبت شوې. د سمندري ژوند شاوخوا ۴۷۰۰ نوې نوعې کشف شوې. د چلنجر د اکتشافي سفر د علمي پایلو راپور په ۱۸۷۳-۱۸۷۶ کلونو کې خپور شو. موري چې پر دې خپرنۍ یې د څارنې مسؤولیت درلود، دغه راپور یې "د پنځلسمې او شپاړسمې پېړۍ د مشهورو اکتشافاتو له مهال را وروسته د ځمکې د سیارې په پوهه کې تر ټولو لوی پرمختګ" وباله. ده په «ایډنبورګ پوهنتون» کې د سمندر پوهنې اکاډمیکه څانګه پرانیسته چې تر شلمې پېړۍ پورې د سمندر پوهنې د اړوندو څېړنو مرکز و. موري لومړنی کس و چې سمندري کندې او په ځانګړي ډول د اتلانتیک سمندر منځنی خط الراس یې وڅېړه او په سمندرونو کې یې د رسوباتو نقشې وکښلې. ده هڅه وکړه چې د مالګینوالي او تودوخې د مشاهداتو پر بنسټ د نړۍ د سمندرونو جریانونه څرګند کړي او لومړنی کس و چې د مرجاني ګارو یا ډبرو د جوړېدو ماهیت یې په سم ډول تشرېح کړ.
په ۱۸۸۱ کال کې جغرافیه پوه «جان فرانکلین ویلیمس» د «سمندري جغرافیې» په نامه یو مهم کتاب خپور کړ. د ۱۹۰۷ او ۱۹۱۱ کلونو تر منځ «اټو کرومل» د (Handbuch der Ozeanographie) په نامه کتاب خپور کړ چې سمندر پوهنې ته د عمومي لېوالتیا په را پارولو کې ډېر اغېزناک و. د «جان موري» او «یوهان هیورت» په مشرۍ شمالي اتلانتیک ته په ۱۹۱۰ کال کې څلور میاشتنی سفر د سمندر پوهنې او سمندري ژوند د پوهې په اړوند تر هغه مهال پورې تر ټولو لویه څېړنیزه پروژه وه او په پایله کې یې په ۱۹۱۲ کال کې «د سمندر ژورې» (The Depths of the Ocean) کتاب خپور شو.
لوی نړیوال درز چې د منځني اتلانتیک د خط الراس په اوږدو کې واقع دی، په ۱۹۵۳ کال کې «موریس یوینګ» او «بروس هیزن» کشف کړ او «هیزن» او «ماري ټارپ» یې د ژوروالي سنجولو د اړوندو معلوماتو په مرسته نقشه کشي وکړه. په ۱۹۵۴ کال کې د شوروي اتحاد د شمالي قطب د مؤسسې له‌خوا تر شمالي کنګل یا منجمد سمندر لاندې د غرونو یوه لړۍ وموندل شوه. په ۱۹۶۰ کال کې «هري هامونډ هس» د سمندري تل د پراخېدو تیوري وړاندې کړه. په ۱۹۶۶ کال کې د سمندر د کیندنې پروګرام پیل شو. په ۱۹۷۷ کال کې د «جک کورلیس» او «رابرټ بالارډ» له‌خوا په «ډي.اېس.وي. الوین» اوبتل کې د سمندر په ژورو کې سوري کشف شول.
په ټولیز ډول د لا ډېرو علمي څېړنو له لارې د نړۍ د سمندرونو په اړه پوهه د ځمکنیو سرچینو پایداره یا تل‌پاتې استفاده او ښه پالنه شونې کوي.
لنډی کوتل
لنډي کوتل د خيبر پښتونخوا په ايالت کې يو ښارگوټی دی.
مخينه
لواړگی یا لنډی کوتل د خیبر د تاریخي درې په لویدیزه برخه کې یو ښارگوټی او د خیبر ایجنسۍ منځۍ ده. لواړگی یا لنډی کوتل په فاټا کې تر ټولو اوڅاره سوداگریزه منځۍ او د اپریدو، شینوارو، شلمانیو او ملا گوریو مهم شاپینگ سینټر دی. لواړگی د سمندر له کچې ۱۰۷۲ متره لوړ دی او د غرو په منځ کې راایسار دی.
د تاریخ په اوږدو کې د خیبر په تاریخي دره او په تیره بیا په لواړگي او لنډي کوتل کې پښتنو د سکندر مکدوني، مغولو او بیا په ۱۸، ۱۹ او ۲۰ پېړۍ کې د انگرېزانو سره ډیرې جگړې هم کړې دي.
انگرېزانو پر ۱۹۲۵ زیږدي کال له جمرود تر لواړگي د اورگاډي لار هم جوړه کړه چې جمرود او لواړگی یې سره ونښلول. دغه اورگادي (خیبر ټرین سفاري) نومېد، خو اوس دغه اور گاډی پر دغه لار تگ راتگ نه کوي.
لواړگی له ډیورنډ کرېښې پېنځه کیلومټره واټن لري. د وگړيو شمیر يې ۳۳۶۷۹ تنه دی. اپریدو پر ۱۸۹۷ زیږدي کال دلته د انگرېزانو پر یوې پوځي څوکۍ برید وکړ، خو انگرېزان د خیبر رایفل پوځ او هم د خپلو نورو پوځونو په مرسته، چې شمیر یې ۳۴۵۰ ته رسېده، د ویلیم لاکهارټ په مشرۍ پر اپریدیو برید وکړ، هغوی ته یې ماته ورکړه او ډیره مرگ ژوبله یې ورواړوله.
د لواړگي اوسېدونکيو ته پښتانه لواړگیني وایی. د لواړگینیو په اړوند د پښتو د غزل بابا امیر حمزه شینواری داسې وايي:
اخځليک
۱- د لیکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه.
سالنگ ولسوالۍ
سالنگ ولسوالۍ د افغانستان د پروان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۳،۶۷۲ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د پروان ولسوالۍ
راج ولي شاه خټک
ډاکټر راج ولي شاه خټک (د ۱۹۵۲ ز کال د جنوري ۲۴، خيبر پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ د چراټ سيمه- ۱۳۹۴ لمريز، ۲۰۱۵ ز کال) د کوزې پښتونخوا يو پښتون اديب، شاعر او ليکوال وو.
مخينه
راج ولي شاه خټک پر ۱۹۵۲ ز کال د کوزې پښتونخوا د نوښار ولسوالۍ د چراټ د سيمې په ډاک اسماعيل خيل نومي کلي کې زېږېدلی دی.
زده کړې
راج ولي شاه خټک خپلې زده کړې تر لسم ټولگي د خپل کلي په ښوونځي کې وکړې، بيا يې د پېښور په اسلاميه کالج او گورنمنټ کالج کې نورې زده کړې سر ته ورسولې. تر دې وروسته يې لوړې زده کړې په پېښور پوهنتون کې وکړې او د هنرونو د استادۍ (ايم-اے) بريليک يې له همدغه پوهنتون نه ترلاسه کړ. ده خپله دوکتورا (پي ايچ-ډي) هم له پېښور پوهنتونه ترلاسه کړې او تر دوکتورا لوړې زده کړې يې (پوسټ ډاکټرېټ) د امريکا متحدو ایالتونو د فلاډلفيا ايالت په پېنسلوانيا پوهنتون کې بشپړې کړې دي.