cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد هاشم وطنوال
مړينه
محمد هاشم وطنوال د ۱۳۹۰ لمریز کال د چنگاښ میاشتې پر ۲۶ نېټه (د ۲۰۱۱ ز کال د جولای پر ۱۶) د پيلنۍ (يکشنبې) پر ورځ د ماښام پر اتو بجو د افغان حکومت د مخالفانو له خوا د کابل ښار په څلورمه کارته کې د یوه ترهگریز برید په ترڅ کې ووژل شو. په ولسي جرگه کې د روزگان د خلکو د استازي محمد هاشم وطنوال جنازه د ولسي جرگې د غړيو، دولتي جگپوړيو چارواکیو، جهادي غړو، د کابینې د غړو ، د روزگان د قومي مشرانو، د کابل پوهنتون د استادانو، د ملي شورا د دواړو جرگو د دارالانشاوو د رئیسانو او غړو، فرهنگیانو او د هغه د ملگرو په ملتیا د ملي شورا د الحاقیې ودانۍ په انگړ کې د جنازې د لمانځه تر ادا کولو وروسته په دارالامان کې د پارلمان د نوې ودانۍ په سیمه کې خاورو ته وسپارل شوه. د محمد هاشم وطنوال د جنازې د وړلو په مراسمو کې تر هغه وروسته چې دده ژوندليک د ولسي جرگې د منشي عبدالقادر قلاتوال له خوا ولوستل شو، د ولسي جرگې رييس عبدالروف ابراهيمي ، محمدهاشم وطنوال د يو مدبر ښوونکي، ټولنيز او فرهنگي شخصيت په توگه چې تل يې د ملي يووالي په ټينگښت، د ټولنيز عدالت په تامينولو او د دموکراسۍ په ټينگښت کې ارزښتناک رول لوبولی، وستايه او د ده وژنه يې يوه نه جبيره کيدونکې ضايع وبلله. خدای بښلي وطنوال واده کړی وو، درې زامن او څلور لوڼې ترې پاتې دي.
اخځونه
وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
20 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ليورموريوم
ليورموريوم (په انگرېزي: Livermorium) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Lv سمبول او ۱۱۶ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
د شومه دم انگازې (کتاب)
د شومه دم انگازې د پښتو شعرونو د يوې ټولگې نوم دی. د دې ټولگې شاعر محمد انعام واک دی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
بحرين فنانشل هاربر 2
بحرين فنانشل هاربر 2 بحرين په ښار  مناما کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 53 منزلونه دي او ددې لوړوالی  260 ميټر (853 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2007 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
هایتي
هایتي چې رسمي نوم یې د هایتي جمهوریت دی د هېسپانیولا په ټاپو کې د کارایب سمندر سره پروت هیواد دی چې پلازمینه یې د پورتو پرنس ښار دی. د یاد هیواد مساحت ۷۵۱'۲۷ کیلومتره مربع او د وګړو شمیر یې ۷۳۳۱'۹۹۶'۹ تنه دي.
ایداري ویش
د هایتي هیواد ولایتونه یاهم د هایتي هیواد د آیالاتونو نوملړ.
وېشنيزه:هایتي
21 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
محمد شريف بهاند
محمد شريف بهاند (په انگرېزي:Mohammad Shareef Bahand) په اقتصاد او نورو برخو کې يې د پام وړ هڅې کړي ، د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځي استاد وو. افغان لیکوال او شاعر ډاکټر لطيف بهاند، شاعر او لیکوال پوهندوی محمد آصف بهاند يې وروڼه دي.
مخينه
اراواښاد محمد شريف بهاند د محمد عمر زوی ، د ۱۹۵۲ ز کال د فبروري پر اتمه نېټه د کابل په بریکوټ کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زده کړې يې د کابل دعلاوالدین په تجربوي ښوونځي او منځنۍ هغه يې د کابل د نجات په لېسه کې پای ته ورسولې. ( ۱۹۶۱ - ۱۹۷۳ کلونه ) لوړې زده کړې يې پر ( ۱۹۷۶ - ۱۹۷۹ ) ز کلونو د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځی د پلان جوړولو دیپارتمنت په څانگه کې پای ته رسولې دی. پر ( ۱۹۸۳ - ۱۹۸۵ ) ز کلونو يې د برلین د همبولت پوهنتون د اقتصاد له پوهنځي نه په لوړه درجه د ماسترۍ دیپلوم ترلاسه کړ.
مړينه
محمد شریف بهاند د ۱۳۹۰ لمریز کال د چنگاښ د میاشتې د ۲۶ نېټې پر سهار د جرمني په يوه روغتون کې د ورپېښې ناروغۍ لامله په حق ورسېد.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
شهاب ۳
شهاب ۳ د ایران د مځکې نه مځکې ته یو توغندی دی، چې ۲۰۰۰ کیلومتره لیرې واټن ویشتونکی دی. دغه توغندی د سترتیژیکي هدفونو د منځه وړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږی.
تاریخ
ایران او د کوريا ولسواک خلق جمهوريت په ۱۹۹۳ کال کی یو مهم تړون لاسلیک کړل. د تړون په اساس او د کوريا ولسواک خلق جمهوريت ایران ته د نو ډونگ ۱ توغندو ور کړ. د ایران انجینیرانو د نو ډونگ ۱ توغندی کاپی وکړل او نوی بالیستیک توغندی جوړول. د شهاب ۳ توغندی د ۲۰۰۳ کال څخه جوړېږي. هره توغندی کولای سی اتمی یا غیر اتمی سروکی (خولۍ ، بم) ولری. دغه راکتونه د مصنوعی اقمار په مرسته رهبری کېږی او د مایع سون موادو په واسله حرکت کوی.
وېشنيزه:د ایران توغندی وېشنيزه:د بالستیک توغندی
تنسين
تنسين (په انگرېزي: Tennessine) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Ts سمبول او ۱۱v اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
نیمروز ولایت
نفوس
د نیمروز ولایت 186,963 وګړې لري.
په ورځنې ژوند کې ۳۰ مهمې سپارښتنې
دېرش مهمې سپارښتنې په غور سره ولولئ! 1. هره ورځ نږدې لس یا دېرش دقیقې پیاده تګ وکړه او د تګ پر محال خوشاله او مسک و اوسئ. همدا کار د خفګان لپاره تر ټوله غوره درمل دی. 2. هره ورځ کم له کمه نږدې لس دقیقې په یوه آرامه او بې غږه فضا کې کښېنئ. 3. هېڅکله د خوب وخت فلمونو او خپرونو ته مه ورکوئ. د ثبت (ریکارډنګ) یوه دستګاه واخلئ او د شپې ناوخته خپرېدونکې خپرونې یې په مرسته ثبت او د ورځې په مناسب وخت کې یې وګورئ/واورئ. 4. هر سهار چې له خوبه پاڅېدئ نو لاندې جمله تکرار کړئ: زما ننۍ موخه.......... ده. 5. له دغو دریو ټکو سره ژوند وکړه: "انرژي، لېوالتیا، پر ځان باور." 6. نظر تېر کال ته ډېر کتابونه ولوله او ډېرې لوبې وکړه. 7. د هري ورځې کاري پلان کې دعا او سپورټ ته وخت ځانګړی کړه. 8. له شپږ کلنو نه کم او اویا کلنو نه زیات عمره کسانو سره د ملاقات او لوبو لپاره وخت ځانګړی کړه. 9. په ویښه د ژوند لپاره پر نویو هیلو او غوښتنو فکر وکړه. 10. له سابو او میو ډېره ګټه واخله. 11. شین چای، ډېرې اوبه، کرم، بادام او نورو مغزیاتو ته دې په ورځني خوراکي ریژیم کې ځای ورکړه. 12. هره ورځ هڅه وکړه کم له کمه د درې تنو په شونډو مسکا راولې. 13. جنجال، اندېښنې، وارخطایي، بېځایه بیړه او نورې اندېښنو نه دې کور او د دفتر کاري ساحه پاکه کړه. 14. خپله انرژي او وخت دې په پروپاګند، تیرو موضوعاتو، منفي فکرونو او یا هغه څه چې ستا له وسه وتلې وي مه ضایع کوه. په بدله کې خپل ټول وخت او انرژي په مثبتو اړخونو (حاضر وخت) باندې ولګوه. 15. په دې پوه شئ چې ژوند لکه ښونځی او تاسې یواځې د زده کړې لپاره راغلي یاست. موضعات د درسي پلان یوه برخه ده چې ښکاره کېږي او بیا له منځه ځي. دقیقا لکه د ریاضي مضمون درسي موضوعات، خو درسونه چې ترې زده کوې یې هغه د ټول عمر لپاره پاته کېږي. 16. سهار ډېر، ماسپښېن متوسط او د شپې لږه ډوډۍ خوره. 17. ځان ډېر جدي مه نیسه. نور خلک او دا نړئ هم دا کار نکوي. 18. اړتیا یې نه لیدل کېږي چې د هر بحث ګټونکی دې ته یې، د نظر او فکر اختلاف باید ومنې. 19. له تېر وخت او پېښو سره سوله وکړه او په مسکا یې وزغمه، ترڅو دې راتلونکی خراب نشي. 20. خپل ژوند له نورو سره مه پرتله کوه. 21. هېڅ څوک د دې مسؤلیت نه لري چې تا خوښ او خوشاله کړي، دا کار به ته په خپله کوې. 22. کله چې له هرې پېښې یا ضایعې سره مخ کېدې نو له ځان نه و پوښته: آیا پنځه کاله وروسته به دا پېښه ماته کوم ارزښت او اهمیت ولري؟ 23. ټول خلک د هرې تېروتنې له امله وبخښه. 24. دا چې نور ستا په اړه څه ډول فکر کوي دا په تا پورې اړه نلري. نو اهمیت هم مه ورکوه. 25. هر وضعیت، که ښه وي که بد هغه بدلېږي او تېرېږي. 26. د بېمارئ پر وخت کار له تاسو ساتنه نکوي، خو د ملګرو او یارانو تل په تاسې پام وي. له هغوي سره اړیکه مه پرېکوه. 27. تر ټوله ښه او اعلی پېښه ستا په ژوند کې نده پېښه شوې. هغې ته په تمه اوسه. 28. ځیني وخت د خپلې کورنۍ غړو ته په نا څاپي ډول ټلفون وکړه. له حاله یې ځان خبر کړه او په مینه ورته و وایه چې زما په یاد یې او ستا په اړه فکر کوم. 29. هره شپه مخکې له ویده کېدو لاندې جمله تکرار کړه. "نن ورځ د دې...... له امله خوښ او له خدایه شکر ګزاره یم." 30. دا لیکنه له خپلو خوږو ملګرو او هغو سره چې مینه ورسره لرې شریکه کړه.
نیمروز ولایت
تاريخ
یعقوب لیث صفاري په دغه ساحه کې ژوند کول چې پخوا د سیستان په نوم یادېدل او د زرنج ښار په ۸۶۰ز کال کې د صفاریان حکومت جوړ شو او دغه ښار د هغوی پلازمېنه وو. د افغانستان معاصر حکومت کې دغه ولایت تر ۱۹۶۸ زیړدیز کال پورې د فراه-چخانسور ولایت یوه برخه وو او سر له دغه کال نه نمیروز ولایت د افغانستان په تشکیلاتو اضافه شول او فراه ځانته جلا ولایت جوړ شو.
د اوبو سرچينې
د خاشرود سند د دې ولایت څخه تیریږي او له شمال ختیځ څخه سویل لویدیځ په لور د هلمند هامون ته لویږي.
سیاست
نیمروز ولایت یو اهمه سیاسي جغرافیه لري جې د سویل له خوا نه د ډیورنډ کرښهسره او د لویدیځ خوا نه ایران سره پوله لري او د افغانستان حلقوی سړک چې لویدیځ ولایتونه له سویل او بیا مرکز کابل ته نښلوي د نیمروز ولایت دلارام ولسوالۍ څخه تیریږي. ځکه نو د افغانستان په اوږد مهاله جګړو کې نیمروز ولایت هم جوړ پاتې شوی ندی.
انجامنا
انجامنا یاهم (نجامنا) په فرانسوي Ndjamena) د چاد هیواد پلازمینه او لوی ښار دی، په ۲۰۰۹م کال کې د یاد ښار د وګړو شمیر کابو ۱ میلیون تنه وو. یاد ښار د شاري سیند پرغاړه پروت دی.
22 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
جاپانی ژبه
نیهونګو ژبه په جاپانۍ|日本語، نیهونګو}، د جاپان ولس او د هغه هېواد رسمي ژبه ده چې د ۱۳۰ مېلیونو وګړو له خوا ویل کېږي. . له لاتیني ژبې هم د جاپاني ژبې لیکدود لپاره کار اخېستل کېږي چې دېته بیا روماجي وايي.
الفابټ
د کانجي څو مثالونه له معنی سره:
بهرنۍ تړن
* وېشنيزه:جاپان وېشنيزه:زبان‌های دارای کد ایزو ۶۳۹-۲ ژاپنی وېشنيزه:زبان‌های فاعل-مفعول-فعل ژاپنی
TS
TS کیدای شي چې وي:
مايکل جېکسن
مايكل جكسن يا مايکل جوزېف جېکسن (۲۹ د اگسټ، ۱۹۵۸ ز. - ۲۵ د جون، ۲۰۰۹ ز) (په انگرېزي: Michael Jackson) يو نامتو امريكايي سندرغاړى او نڅاكوونكى و. دى د ټولو زمانو يو له ډېرو سترو سندرغاړو څخه گڼل كيږي. جېكسن د موسيقۍ په برخه كې د سترو برياوو په تر لاسه كولو سره د پاپ موسيقۍ د پاچا نوم گټلى دى. ده ځانگړې نه تكرارېدونكې بڼه درلوده ، چې هغه دده د شاپو توره خولۍ او پر ښي لاس سپين لاس ماغو وو. جكسن ۱۳ جايزې گټلې وې. نوموړي له کوچينوالي څخه د موسيقي په برخه کې له خپلو وروڼو سره يوځای د جکسن فايو په هنري ډله کې کار پيل کړی و. ده په اتيايمه زېږدي لسيزه کې د((ټريلر)) او ((بد)) په نوم سندرو له ويلو وروسته نړيوال شهرت وموند. دگينز په نوم دنړيوالو ريکارډونو د کتاب د راپور له مخې د مايکل جکسن دټريلر البوم چې په ۱۹۸۲ ز كال کې بازار ته راووت ۶۵ ميليونه کاپي وپلورل شو چې په نړۍ کې د موسيقي تر ټولو ډېر پلورل شوی البوم بلل کېږي. مايکل جکسن په تېرو کلونو کې د اخلاقي جنجالونواو مالي ستونزو له امله گوښه شوی و. نوموړی له مړينې نه شپږ کاله مخکې د يوه ۱۴ کلن ماشوم د جنسي ځورونې په تور بندي شو خو تر يوې پنځه مياشتنۍ جنجالي محاکمې وروسته محکمې هغه بې گناه وباله. مايکل جکسن د مايکل جوزف ، پاريس مايکل کاترين او پرينس مايکل دويم په نوم درې اولادونه درلودل.
د مايكل جكسن مړينه
د پاپ موسيقۍ نامتو ستوری مايکل جکسن د ۲۰۰۹ ز كال د جون په ۲۵ مه د پنجشنبې په ورځ د پنځوسو کلونو په عمر د امريکا د متحده ايالتونو په لاس انجلس کې ومړ. د ښاغلي جکسن ورور جرامين وايي ، داسې ښکاري چې مايکل جکسن به د زړه د ناروغۍ له امله مړ شوی وي. د هغه جسد له روغتون څخه په چورلکه کې عدلي طب ته د څېړنو لپاره وړل شوی وو. د ښاغلي جکسن د مړينې خبر له هغه وروسته خپور شو ، چې په هاليووډ کې له خپل کور څخه د مرستندويو ځواکونو له لوري د زړه د درېدو له امله يوه روغتون ته ورسول شو. د لاس انجلس ټايم ورځپانې په خپله وېبپاڼه کې راپور ورکړی وو ، چې د ښاغلي جکسن کور ته د مرستې د مامورينو د ورتگ پر مهال د جکسن ساه (تنفس) درېدلی وه. دا مهال د پاپ موسيقۍ ددغه نامتو ستوري مينه وال د روغتون او د ښاغلي جکسن د کور شاوخوا ته راغونډ شوي ول. مايکل جکسن يو شمېر روغتيايي ستونزې درلودې او تر درملنه لاندې و.
د مايكل جكسن سپين لاس ماغو
د پاپ موسيقۍ نامتو ستوري مايکل جکسن يو اوبدل شوی لاس ماغو د تېرې شنبې په ورځ ( د ۲۰۰۹ ز كال نوامبر ) په نيويارک کې په ٣٥٠ زره ډالرو وپلورل شو. مايکل جکسن خپل دا لاس ماغو د لومړي ځل لپاره په ١٩٨٣ کال د هغه د مشهورې سندرې (مون واک) ويلو پرمهال په لاس کړی و. پر دې سربېره د مايکل جکسن ٧٠ نور شخصي توکي هم په ډېره لوړه بيه پلورل شوي. د نوموړي هغه کورتۍ چې ١٩٨٩ کال کې يې د Bad سندريز البوم خپراوي پرمهال اغوستې وه په ٢٢٥ زره ډالره او خولۍ يې په ٢٢ زره ډالرو وپلورل شوې. د نوموړي شخصي توکو ته د تېرې شنبې په ورځ په نيويارک ښار کې يو کوچنی نندارتون او د خرڅلاو ځای جوړ شوی و، چې گڼ شمېر مينه وال يې نندارې ته ورغلي ول. د ده د شخصي توکو وړاندې کوونکی دارين جولين وايي د ده تر ټولو ارزښتناکه شخصي توکی همدا لاس ماغو و، چې د (سپوږمۍ پر سر کدم وهل) سندرې پر مهال يې په لاس کړی و. جوليان وايي د جکسن شخصي توکو بيې د الوېس برېسلي او مارلين مونرو د شخصي توکو تر بيو ډېرې لوړې وې. د مايکل جکسن دا لاس ماغو د هانگ کانگ يوه سوداگر (هافمن ما) راونيوه، چې ټاکل شوې ده، د چين ماکاو ټاپو په يوه هوټل کې به يې نندارې ته وړاندې کړي.
اخځونه
وېشنيزه:امريکايي سندرغاړي
د بابر توغندی
هتف ۷ یا د بابر توغندی ( په اردو: هتف ۷ ، بابر مزائل ) یو ډول د کرویز توغندی دی چی د پاکستان اسلامی په جمهوریت کې جوړېږی. هتف ۷ کولای سی اتمی بم ولری. د توغندی د رسیدلو ساحه ٧۰۰ کیلومتره ده. دغه راکت د الوتکې او بیړی څخه توغندېلای سی.
تاریخ
په ۱۹۹۹ کال کښې القاعده په نایروبی او دارالسلام کې د امریکا پر سفارت خانو برید وکړل او امریکایی حکومت تصمیم نیول چې د القاعدې پر اډو برید وکړی. دوې اوونۍ وروسته امریکایی پوځ د تماهاوک د راکتونو په مرسته پر افغانستان برید وکړ. مگر ځینی توغندی خپل مقصد ته و نه رسیدل. طالبان دغه خراب شوی توغندی د پاکستان انټر سرويس انټېلېجنس ته ورکړ. پاکستانی انجینیرانو د توماهاوک تیکنولوژی کاپی وکړل او نوی پاکستانی توغندی جوړول. په ۲۰۰۷ کال کې د پاکستان پوځ دغه نوی توغندی بریالی تجربه وکړه.
منابع
وېشنيزه:راکټي وسلې وېشنيزه:درنې وسلې وېشنيزه:پاکستاني وسلې
کینډۍ:د افغانستان لرغونی سیمې(له تاریخ مخکې پېر)
سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان پېښلیک وېشنيزه:لرغونپوهنه وېشنيزه:افغانستان
وېشنيزه:د افغانستان لرغونپوهنیزه سیمې
23 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
روباتک ډبرلیک
د روباتک ډبرلیک یو باختري ډبرلیک دی چې په باختري ژبه او یوناني لیکدود کښل شوی چې په ۱۹۹۳ز کال د سرخ کوتل په روباتک سیمه کې موندل شوی. دا ډبرلیک د کوشاني پیر د کنېشکا واکمنۍ اړوند ده چې د نوموړې کورنۍ شجره نصب په اړه کلید او ارزښمتن مالومات ځان کې رانغاړي.
24 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
OG
OG کیدای شي چې وي:
محمد گل وطنپال ديانی
محمد گل وطنپال ديانی يو افغان ليکوال دی.
25 جون
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
د لستوڼي مار
د لستوڼي مار د بروس رېچرډسن د ليکلي کتاب پښتو ژباړه ده. دا کتاب د نثار احمد صمد لخوا پښتو ژبې ته او د سيد خليل الله هاشميان لخوا دري ژبې ته ژباړل شوی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
اوگانسون
اوگانسون (په انگرېزي: Oganesson) له کیمیاوي عناصرو څخه یو دی چې په تناوبي جدول کې د Og سمبول او ۱۱۸ اتمي شمېرې په وسیله ښودل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي توکي
گواتمالا
ګواتیمالا (/ wɑːtəˈmɑːlə ) (واورئ): Spanish: [ˈgwateˈmala] GWAH-tə-MAH-lə واورئ ((، په رسمي ډول د ګواتیمالا جمهوریت (هسپانوي: República de Guatemala) ، په مرکزي امریکا کې یو هېواد دی چې شمال او لویدیځ ته له مسکسیکو، شمال ختیځ ته له بیلیز او کارابین، ختیځ ته هاندوراس، سویل ختیځ ته له ال سلوادور او سویل ته له ارام سمندر سره پوله لري. دا هېواد له شاوخوا 17.2 ملیونه اټکل شوي نفوس سره ، په مرکزي امریکا کې ترټولو ډډېر نفوس لرونکی هېواد دی او په امریکا کې 11م ډېر نفوس لرونکی هېواد دی. ګواتیمالا یوه ټانکیزه ډیموکراسي ده؛ د دې هېواد پلازمېنه او لوی ښار د نیوا ګواتیمالا دی لا اسونسیون دی، چې د ګواتیمالا ښار په نوم هم پیژندل کیږي، چې په مرکزي امریکا کې ترټولو لوی ښار دی.
د مایا تمدن اصلي برخه، چې د میزوامریکا په اوږدو کې پرته ده، په تاریخي لحاظ د اوسنۍ ګواتیمالا په خاوره کې میشت ؤ. په 16مه پیړۍ کې، د دې سیمې ډېره برخه د هسپانویانو له خوا فتحه شوه او د نوې هسپانیا د د نائب السلطنه د یوې برخې په توګه یې خپل شتون اعلان کړ. ګواتیمالا په 1821ز کال کې له هسپانیې او مکسیکو څخه خپلواکي ترلاسه کړه. په 1823ز کال کې ګواتیمالا د مرکزي امریکا د فدرالي جمهوریت برخه وګرځېده، کوم چې بیا په 1841زکال کې منحل شو.
د نولسمې پیړۍ له نیمایي څخه تر وروستیو پورې، ګواتیمالا د اوږدې بې ثباتۍ او کورنۍ جګړې سره مخامخ شوه. د شلمې پیړۍ په پیل کې، دا هېواد د یو شمیر دیکتاتورانو له خوا اداره کېده چې د متحد-میوو شرکت او د متحده ایالاتو د حکومت لخوا یې ملاتړ کیده. په 1944ز کې، مستبد مشر جورج یوبیکو د ډیموکراسۍ پلوه پوځي کودتا له لارې راوپرځول شو، چې په دې سره د لسیزو-اوږد انقلاب پیل شو کوم چې د پراخو ټولنیزو او اقتصادي اصلاحاتو لامل شو. په 1954ز کې د متحده ایالاتو په ملاتړ نظامي کودتا انقلاب پای ته ورساوه او دیکتاتور رژیم یې واک ته ورساوه.
له 1960ز څخه تر 1996ز پورې، ګواتیمالا د متحده ایالاتو په ملاتړ د حکومت او کیڼ اړخو یاغیانو تر منځ خونړۍ کورنۍ جګړه تجربه کړه، په کومه کې چې د پوځ له خوا د مایا نسل توکميزه ټول-وژنه هم شاملېږي. د ملګرو ملتونو - د سولې د خبرو اترو له تړون راهیسې، ګواتیمالا اقتصادي وده تر لاسه کړه او بریالۍ ډیموکراتیکې ټاکنې پکې وشوې، اما دا هېواد تر اوسه هم د بې وزلۍ او جرمونو لوړې کچې، د مخدره توکو مافیایي کړیو، او بې ثباتۍ سره مبارزې ته دوام ورکوي. د 2014 ز له مخې، ګواتیمالا د بشري پرمختیا د شاخص له مخې د 33 لاتینې امریکا او کارابین هېوادونو څخه 31م ځای درلود.
په ګواتیمالا کې له بیولوژیکي پلوه د پام وړ او ځانګړو ایکوسېستمونو کثرت، ډېری ځایي ډولونه شاملوي او د ژویو تنوع د اوسېدو اصلي ځای په توګه د میسوامریکا په ټاکل کیدو کې مرسته کوي.
رېښه
د "ګواتیمالا" نوم د Nahuatl له کلیمې Cuauhtēmallān (nahwiki) یا "د ډېرو ونو ځای"، څخه اخیستل شوی، د "ډډېرو ونو د ځای" لپاره مایایي  کلیمې K'iche'  څخه یا ښايي په ځانګړې توګه، د Cuate/Cuatli ونې Eysenhardtia لپاره مشتق شوی دی. دا هغه نوم ؤ چې د تالکسلټیکان جنګیالیو چې د هسپانوي فتحې پرمهال د پیډرو دي الوارډو سره ملتیا کوله، دې سیمې ته ورکړ.
د کُلمب څخه مخکې
په ګواتیمالا کې د انسان د استوګنې لومړنۍ نښې تر 12,000ق.م پورې تاریخ لري. د لرغون پېژندنې شواهد، لکه د هېواد په بېلابېلو برخو کې موندل شوي د تډېرو څوکو لرونکي اوبسیډین یا ولکانیکي لاوا، د 18,000ق.م په شاوخوا کې د انسانو د شتون وړاندیز کوي. د لرغون پېژندنې داسې شواهد شته دي چې د دې ثبوت کوي چې د ګواتیمالا لومړني استوګن د ښکار راټولونکي وو. د پیټین او د آرام سمندر ساحل څخه د ګردې(Pollen) نمونې ښیي چې د جوارو کښت ته په 3500ق.م کې د خلکو له خوا وده ورکړل شوې وه. داسې ځایونه چې تر 6500 ق.م پورې قدامت لري د لوړو غرونو په Quiché سیمه کې او د مرکزي آرام سمندر په ساحل کې Sipacate او Escuintla سیمو کې موندل شوي.
لرغونپوهان د میسوامریکا د کولمب څخه مخکې تاریخ په پری-کلاسیک(له کلاسیک څخه پخوا) دوره (د 3000 ق.م څخه تر 250 ز)، کلاسیک دوره (250 څخه تر 900 ز)، او پوسټ کلاسیک(له کلاسیک وروسته) دوره (900 څخه تر 1500 ز) وېشي. تر دې وروستیو پورې، له کلاسیک مخکې دوره د څیړونکو لخوا د یوې ابتدايي دورې په توګه ګڼل کیده، په کومه کې چې خلک په عمومي ډول د کروندګرو په کوچنیو کلیو کې په کوټیو کې ژوند کاوه، البته په دې دوره کې د ګوتو په شمډېر دایمي ودانیو شتون هم ثابت دی. دا نظریه د شلمې پیړۍ له وروستیو راهیسې له دې دورې څخه د یادگار پاتې معمارۍ د کشفونو په سبب ننګول شوې، دا کشفونه، په لا بلانکا، سان مارکوس کې یو محراب، له 1000 ق.م څخه، په میرافلورس او نارانجو کې تر 801 ق.م پورې لرغونوالی لرونکي د مراسمو ځایونه؛ لومړني یادگار ماسکونه؛ او د میرادور بیسین ناکبی، زولنال، ال ټینتال، واکنا او ایل میرادور ښارونه شاملوي.
د میسوامډېریکن تمدن کلاسیک دوره د مایا له تمدن سره هممهاله ده. دا په ګواتیمالا کې په بې شمیره ساحو کې نمایش ته وړاندې شوې، په داسې حال کې چې ترټولو لویه د پام وړ ساحه په پیټین کې ده. دا دوره د ښاري کیدو، د خپلواکو ښاري حکومتونو رامنځته کیدو، او د میسوامډېریکن نورو کلتورونو سره د اړیکې په واسطه مشخصه شوې ده.
دې دورې نږدې تر900 ز کال پورې، کله چې د کلاسیک مایا تمدن ړنګ شو، دوام وکړ. مایا د مرکزي ټیټو سیمو زیاتره ښارونه د وچکالۍ له امله پریښودل یا دوی هلته د قحطۍ له امله ووژل شول. د دغه تمدن د ړنګېدو پر لامل تبصرې شوې دي، خو د وچکالۍ نظريې چې د د جهيلونو، لرغونو ګردو او نورو نښو نښانو په مرسته ډېر اهمیت ترلاسه کړی. داسې انګیرل کېږي چې د اوږدې وچکالۍ لړۍ یا په بله اصطلاح موسمي دښتې، د مایا تمدن له منځه وړی، کوم چې د خپل ګڼ نفوس د ژوندانه لپاره په منظم موسمي باران تکیه درلوده.
د کلاسیک څخه وروسته دورې، د سیمه ییزو سلطنتونو، لکه: په پیټین کې اتزا، کووج، یالین او کیجاچ، او په لوړو سیمو کې مام، کیچ، کاکچیکیل، چاجوما، زوتوجیل، پوکومچي، قیقچي او چاورتي خلکو له خوا استازیتوب کیږي. د دوی ښارونو د مایا کلتور د زیاتره اړخونو ساتنه کړې ده.
د مایا تمدن د نورو میسوامریکن تمدنونو سره له یو بل سره د اړیکو او تعامل د لوړې درجې او کلتور د خپرېدنې له امله زیات شمډېر ګډې ځانګړتیاوې لري چې سیمه د همدغو ځانګړتیاوو او فکتورونو پر بنسټ مشخصه شوې ده. د لیکوالۍ، ډبرلیک(epigraphy)، او جنترۍ په څېر پرمختګونه که څه هم له مایا څخه نه دي پیل شوي؛ په هر حال، د دوی تمدن دوی ته په بشپړه توګه وده ورکړې. د مایا نفوذ د هاندوراس، بیلیز، ګواتیمالا او شمالي السلوادور څخه شمال خوا ته ان تر مرکزي مکسیکو پورې تر سترګو کېږي، چې له مایا څخه له 1,000 کیلومتره (620 میله) څخه زیاته فاصله لري. د مایا په هنر او معمارۍ کې ډېرې بهرنۍ اغېزې موندل کېږي، کوم چې فکر کېږي چې تر ډېره د مستقیم بهرنۍ سوبې(فتحې) پر ځای د سوداګرۍ او کلتوري تبادلې پایله ده.
زېورالدين زېور
پوهاند ډاكتر زېور الدين زېور د ارواښاد ملك معراج الدين زوى او د ملك معزالدين لمسی ، په۱۳۱۸ ( ځینو سرچینو د ده د زېږېدو کال ۱۳۱۶ لیکلی دی ) لمریز لېږديز کال د ننگرهار په كوټ كې زيږېدلى وو. لومړنۍ زده كړې ( لومړى دوه يم او درېيم ټولگي) يې د خپلې سيمې په كليوالي ښوونځي كې او څلورم _ پېنځم او شپږم ټولگي يې د ميرانو په لومړني ښوونځي كې سر ته رسولې دي. د شپږم ټولگي له فارغېدو وروسته د كابل په دارالمعلمين كې يې منځنۍ او ثانوي زده كړې تر سره كړې.
مړینه
د پښتو ادبیاتو لیکوال او مورخ پوهاند ډاکټر زېورالدین زېور د ۲۰۱۱ ز کال د جولای پر ۱۳ د څلور اویا کالو په عمر په ننگرهار کې وفات شو. د ده جنازه د ده په پلرنۍ سيمه کې د ننگرهار په کوټ ولسوالۍ کې خاورو ته وسپارل شوه.
اوښلن لوگی
اوښلن لوگی يا اوښلن گاز، (په انگرېزي: Tear gas) چې په رسمي توگه لاکريمېټوري اجېنټ يا لاکريماټور (د lacrima نه راوتلی چې په لاتين کې د "اوښکې" په مانا دی) هم يادېږي، يو ناوژونکی کيميايي مرکب دی چې د سترگو قرنيوي وژي راپاروي او همدا پارېدنه د اوښکو، درد او آن د ړوندوالي سبب کېږي. د او سي, سي اس, سي ار, سي ان, نانيوامايډ, برومواسيتون, فېناسيل برومايد, زيليل برومايد او سين-پروپان ايتايل-اس-اکسايد (چې له پيازو په لاس ته راځي) عام اوښلن توکي دي. د لاکريماټورانو يا اوښلن توکو کيميايي جوړښت تر ډېره حده يو بل ته سره ورته دی او د دوی د جوړښت گډ عنصر Z=C-C-X دی، چې په دغه جوړښت کې د Z سمبول د کاربن يا اکسيجن ښکارندوی، او د X سمبول د برومايد يا کلورايد عنصر ښکارندوی دی.
نورې لوستنې
وېشنيزه:کيميايي وسلې
اندرس بېرينگ برېويک
اندرس بېرينگ برېويک (په ناروېژي: Anders Behring Breivik) هغه بنسټپال عيسوی ناروېژی دی چې د چنگاښ په ٣١مه (جولاى ٢٢مه، ٢٠١١) يې په اوسلو کې ترهگر بريد چمتو کړی و او په ترڅ کې ېې بمي چاودنې او د اوت اويا په ټاپو کې د کارگر گوند د ځوانانو په کمپ باندې بريدونه وکړل چې د دغه ترهگره بريد په پايله کې ټولټال ۹۲ ځوانان ووژل شول.
مخينه
د رويټرز او بي بي سي په راپورونو کې د پوليسو د يوه مشر له قوله اندرس بيهرنگ برېويک يو افراطي عيسوي مذهبه گڼل شوى دى.
اندرس بيهرنگ برېويک په اوسلو کې زده کړې کړي، چې په ځينو ورځپاڼو کې دى سخت دريځى ملتپال هم ياد شوى دى. پخوا د پرمختگ گوند يا(FrP) غړى و.
سرچينه
وېشنيزه:ترهگري
په افغانستان کې رښتيا څه تېرېدل؟
په افغانستان کې رښتيا څه تېرېدل؟ د يوه تاريخي اثر سرليک دی. د دې کتاب ليکوال الېکساندر مايوروف او پښتو ژباړن يې داود جنبش دی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
لینستر
لینستر ولایت په آیرلنډي Cúige Laighean) د آیرلنډ هیواد له څلورو ولایتونو ترټولو ګڼ نفوسه هغه دی. یاد آیالات په ۲۰۰۶م کال کې ۲،۵۰۱،۲۰۸ وګړي لرل.
اسد الله بها
ډاکټر اسدالله بها د بهاول خان زوی او د ۱۹۴۹میلادي کال دډسمبرپه ۱۹د وردگو د یوسف خیلو په کلي کي زیږیدلی دی او په وردگو کي بیا میر خیل دی. خدای بخښلي بها خپله لومړنۍزده کړه ددیني علومو په برخه کي په خپله سیمه کي سرته رسولې او د منځنۍ زده کړي له پاره کابل ته ولاړ او هلته د رحمان بابا په لیسه کي د شمول د موفقانه ازمویني وروسته ،په کال ۱۹۵۹په دغه لیسه کي داخل شو او خپل منځني تحصیلات یې په کال ۱۹۶۵په بریالیتوب سر ته ورسول.
زده کړه
خدای بخښلي بها خپله لومړنۍزده کړه ددیني علومو په برخه کي په خپله سیمه کي سرته رسولې او د منځنۍ زده کړي له پاره کابل ته ولاړ او هلته د رحمان بابا په لیسه کي د شمول د موفقانه ازمویني وروسته ،په کال ۱۹۵۹په دغه لیسه کي داخل شو او خپل منځني تحصیلات یې په کال ۱۹۶۵په بریالیتوب سر ته ورسول. د لیسې له فراغته وروسته د کابل پوهنتون د ادبیاتو په پوهنځی کي شامل شو،خو لږه موده وروسته یې سکالرشپ واخیست او اسټریا ته لاړ. هلته یې په کال ۱۹۶۵پوهنتون ته د تیارۍ له پاره په مقدماتي درسونو پیل وکړ او له بریالیتوب وروسته به کال ۱۹۶۷کال کی د ښووني اوروزني په څانگه کي په پوهنتون کي شامل شواو په ۱۹۷۸کال کي یې خپل عالي تحصیلات په بري سر ته ورسول،د ښووني اوروزني په برخه کي یې ډاکټري واخیسته.
دندې
له ۱۹۷۹ تر ۱۹۸۰ پوري یې د اسټریا کنټرول بانک ــ د مخ پر وده هیوادونو د اسنادوپه برخه کي کارکاوه. په کال ۱۹۸۰کي یې دډاکټرۍ له عالي تحصیل نه پرته ، د بین المللی څیړنوپه  برخه کي ډپلوم واخیست. د ۱۹۸۱تر ۱۹۸۶د اسټریا د ښووني اوروزني بیبلیگرافي په برخه کي کار کاوه. د ۱۹۸۲تر۱۹۹۸پوري د ویانا له سندر غاړو هلکانو یا(وینر سینگر کنابن)سره د ښووني اوروزني په برخه کي د سلاکار په توگه دنده تر سره کوله له۱۹۸۹راهیسي د ویانا په بو هنتون کي د ښووني او روزني تدریس د علومو په انستیتوت کي تدریس کاوه. د ۱۹۹۸را په دیخوا یې په لیسه کي درس ورکاوه. آستاد بها د مخ پر وده هیوادو او په تیره بیا د سیاسي اوروزنیز سیستم سلا کار او صاحب نظر پیژندل کیده. ډاکټر بها د ۱۹۹۹میلا دي را په دیخوا ( دافغانستان دبیا ودانولو مرستی ټولني) مشر پاتي شوی دی او دده لیاقت او فعالیت  له امله د ټولني او (افغان ولس) مجلې په کار کي وقفه نه ده راغلې. د ټولني د مشر تابه جرگه او نور غړی به د هیواد ددغه صادق زوی خدمتونه هیر نه کړي.
خپروني
په مخ پر وده هیوادو کي د لویانو زده کړه او سواد. بیسوادي په دریمه نړۍ کي. لوست او لیک او د ټولني په دیموکراسۍ کي دهغو برخه. د جنوب له خوا غږ ــ د پرمختگ الفباــ بیسوادي په دریمه نړۍ کي. به مخ پر وده هیوادو د مغزو فرار پر ضد. د ویانا سندر غاړي هلکان ،ددوی دښووني او روزني چاپیریال. د ژوند د امکاناتو نه د گټي اخیستوله پاره روزنه. به مخ پر وده هیوادو کي د ښځو د سرنوشت ټاکني حق. دننه په استریا کي او له اسټریا نه بهر ورځپاڼو او مجلو کي بېلا بیلې مقالې.
همدغه شان له ۱۹۹۹میلادي کاله راهیسي د(افغان ولس )مجله کي بېلا بیلي علمي مقالې.
ارواښاد ډاکټر اسدالله بها په اتريش ( استريا) کي د ناروغۍ له کبله د شپږپنڅوسو کالو په عمر له دې نړۍ د تل له پاره سترگي پټي کړې  روح دي یې ښاد وي. اروا ښاد ډاکټر بها یوه لور لری : نادیه ډیوه بها،چي اوس په پوهنتون  کي پر خپله ماسټرۍ کار کوي
ټوليا ډی اراګونا
ټوليا ډی اراګونا (۱۵۰۱/۱۵۰۵ – د ۱۵۵۶ مارچ يا اپريل) يوه ايټالوۍ شاعره، لیکواله او فيلسوفه وه. د ۱۵۰۱ او ۱۵۰۵ کلونو تر منځ په يو وخت کې زېږېدلې ده. روم ته تر رسېدو مخکې ټوليا د ويانس، فيرارا، سينا او فلورانس تر منځ سفرونه وکړل. د خپل ژوند په اوږدو کې د يوې غوره ښځينه ليکوالې، شاعرې، فيلسوفې او د خپل وخت د يوې جلبونکې په توګه يې درناوی کېدو. ټوليا چې په ډېرو نارينه فيلسوفانو يې اغېز درلود، د هغې کار د ښځو حيثيت (په ادب کې) راپورته کړ، تر څو د نارینه وو سره په برابر حالت کې وي. د هغې شهرت او برياوو هغه د رنسانس پړاو تر ټولو مشهوره درباري شاعره وګرځوله. د خپلې ځيرکتيا، ادبي وړتياوو او ټولنيز وقار په مرسته، هغې د پیاوړو نارينه وو او مشهورو شاعرانو ساعت ورتېر کړ.
د ژوند لومړي کلونه
توليا د ۱۵۰۱ او ۱۵۰۵ کلونو تر منځ يو وخت کې په روم کې زېږېدلې وه، د مور نوم يې «ګوليا کمپانا» (پخوا يې نوم ګوليا پينډاګليا و)، څوک چې د «فيرارا» د اوسېدونکي «اورينو پينډاګليا» په نوم د يو ناڅرګند پلار لور وه. نه ده روښانه چې په همدې نوم د هغې مورنی نېکه د فيراري د اوسېدونکې همدې اصيلې کورنۍ يو طبيعي يا شرعي غړی و که نه. مور يې چې د «ګوليا فيريريس» په نوم هم پېژندل کېده د خپل وخت د تر ټولو مشهورې ښايسته ښځې په توګه ستاينه کېده. د روم په سينټ اګوسټينو کليسا کې په يو قبر د هغې د مور وروستی نوم د «کامپانا» په توګه تايدوي. په دې اړه ځینې اختلافات شته چې د ټوليا پلار څوک دی. په «ساینا» کې يو سند د هغې د پلار نوم د ناپلس اوسېدونکی «کوسټانزو پالميري ډي ارګونا» ښودلی دی، ټوليا او د هغې پلويان ادعا کوي چې په حقيقت کې د هغې پلار کاردينال «لوويجي داراګونا» و، څوک چې د ناپليس د پاچا «فرډينانډو ډي ارګونا» نامشروع لمسی و. په داسې حال کې چې دا تاييد نه ده. په دې اړه چې د هغې واقعي پلار څوک و، ځينې اټکلونه دوه اندونه وړاندې کوي، يو دا چې له «کوستانزو پالميري ډي راګونا» سره د «ګوليا» واده يواځې يو پوښ و چې د کاردینا «لويجي ډي اراګونا» له خوا تر سره شوی و، تر څو د هغوی اړيکې پټې کړي او هغه سره مرسته وکړي چې له مداخلې پرته له هغې سره ليده کاته وکړي. دويم دا چې ډيری څېړوونکي اټکل کوي دا د کورنۍ د مخ ساتلو يوه لاره وه. کاردينال د توليا لپاره په بشري علومو کې کلاسيکې زده کړې برابرې کړې؛ کشره ټوليا د ماشومې اعجوبې په توګه ثابته شوې، ان چې هغې د خپلې مور ميلمانه هم حيران کړل. له دې امله چې د ټوليا مور د هغې له پلار سره واده نه و کړی، د ټوليا پر ژوند د يوې فاحشې مور کره د نامشروع زېږون له امله د پېغور داغ لګېدلی و. د خپل اصلي پلار کاردينال «لويجي داراګونا» د اند پر مخ وړلو لپاره، توليا د خپل ماشومتوب لومړۍ برخه په روم کې تېره کړه، خو هغه مهال چې کاردینال د اروپا په شمال کې د خپل مشهور سفر په روانېدو شو، هغه او مور يې سينا ته ولاړې. په سینا کې د هغې مور له «افريقينو اورلانديني» سره واده وکړ چې د شريفې اورلناډيني له کورنۍ څخه و. په ۱۵۲۴ز کال کې روم ته بېرته د توليا د ستنيدو روايتونه شته، کله چې هغه د «فيليپ ورډيلوټ» په واسطه په «مادريګال» کې تلپاتې کړای شوه. له شک پرته چې هغه د ۱۵۲۶ز کال تر جون مياشت پورې په روم کې د يو «فلورنټي» بانکدار «فيليپو سټروزي» په ملګرتيا کې وه، لکه چې هغه «فرانکو ويټوري» ته په خپل يو لیک کې ادعا کړې. دوی ډېر کلونه يو ځای تېر کړل، په ايټاليا کې يې سفرونه کول، تر هغه وخته يو ځای و کله چې په ۱۵۳۸ز کال کې هغه د ځانوژنې له امله مړ شو.
په روم کې تېر کړي کلونه
په اتلس کلنۍ کې د يوې معشوقې په توګه نړۍ ته داخله شوه، ټوليا يوه بريالۍ ليکواله او پوهانده شوه. ډېر ځله به هغه له شاعرانو سره ليدل کېده، لکه «سپيروني سپيروني». په ۱۵۱۹ز کال کې د کاردينال له مړينې وروسته، ټوليا په سینيا کې اوه کاله تېر کړل او په ۱۵۲۶ز کال کې روم ته ستنه شوه. په لاس کې شته شواهد د دې څرګندونه کوي چې ډېره ګرځنده وه او په ۱۵۲۹ز کال کې په «بولوګنا» کې مېشته شوه، چېرته چې پاپ کليمينټ اوم او د سپيڅلي روم سترواک چارلس پنځم په ۱۵۲۷ز کال کې د روم له تالا کولو وروسته په مذاکراتو بوخت وو.
په ۱۵۳۱ز کال کې، هغه له «فيليپو سټروزي» سره په اړيکه کې ښکېله شوه، څوک چې د «فلورانټين» يو وتلی بانکدار و او څوک چې د لنډې مودې لپاره د ايټاليې د تر ټولو ښکلې معشوقې «کاميلا پيسانا» سره په معاشقه مشهور و. سټروزي په ډي اراګونا دومره زيات مين شو چې له هغې سره يې دولتي رازونه شريک کړل او بايد فلورانس يې ياد وساتي. په نورو عاشقانو کې يې «اميلو اورسيني» شامل و، چا چې د ټوليا د ټولنې شپږ ساتونکي جوړ کړل او هغوی د هغې وياړ وساته.
په ۱۵۳۵ز کال کې، په روم کې «پيني لوپ ډي ارګونا» وزېږېده. پوهان په دې کې اختلاف لري چې ايا «پيني لوپ ډي ارګونا» د ټوليا لور وه (دا مهال ټوليا پنځه ويشت کلنه وه)، يا يې د خور لور وه لکه چې د هغې کورنۍ دا ادعا کوي.
د ژوند وروستي کلونه
د ۱۵۳۰ز کال د متونو تر مخې ټوليا په «وينيس» کې وه، خو دا يقيني نه ده چې نوموړې په حقيقت کې کله دلته وه. د فيليپو سټروزي په يو ليک کې داسې ويل شوي چې هغه د ۱۵۳۲ز کال په پسرلي کې دلته وه. ټوليا « Sperone Speroni's Dialogo d'amore » کې له «بيرنارډو ټاسو» سره يو ځای راڅرګنده شوې، کوم څه چې په «وينس» کې منځ ته راغلي وو. د اټکل تر مخې «سپيروني» په ۱۵۲۸ز کال کې د دې مکالمو ليکل پيل کړي وو، خو هغه په دې کې ټوليا د يو کردار په توګه پکې نه وه شاملې کړې، تر دې چې وروسته او په دقيق ډول د ۱۵۳۶ز کال په جون مياشت کې، هغه مهال پکې شامله شوه، کله چې «اريټينو» يادنه وکړه چې دا کار د يو مخطوطه کې سپيروني ته په يو لیک کې د خپرېدو په حال کې و.
په ۱۵۳۵ز کال کې ټوليا بېرته روم ته راغلې وه او د همدې کال د مارچ په لسمه نېټه «پينيلوپ ډي ارګونا» وزېږېده. پوهان په دې يوه خوله نه دي چې «پيني لوپ» د ټوليا او که د هغې د خور لور وه. په داسې حال کې چې د دواړو خوېندو تر منځ د عمر واټن له پنځه ويشت کلونو څخه کم نه و، دا خبره تايدېدای نه شي، ځکه چې دا غېر عادي ده. د ټوليا د کورنۍ ادعاوې دا بحث تایدوي چې «پيني لوپ» د ټولیا د خور لور وه. له دې سره سره هغه بېرته روم ته ولاړه، کوم چې «فرانسيسکو ډي پازي» ته د ټوليا په يو لیک کې روښانه شوې ده، څوک چې د «فيليپو» د مشر زوی «فيرو سټروزي» يو ملګری و.
سني ډيول
سني ډيول (۱۹ د اکتوبر، ۱۹۵۶ ز. - ) (هندي: सनी देओल)،چې اصلي نوم يې اجې سینگ ډیول دی، يو هندی لوبگر او د باليووډ فلمي ستوری دی چې د باليووډ په فلمونو کې راڅرگنديږي.
پخواني وختونه او شخصي ژوند
اجې سینگ ډیول ، د ۱۹۵۶ ع کال د اکتوبر په ۱۹ مه د دهرمندر په سيک کورنی د هند د پنجاب ايالت په ساهنيوال کې زیږیدلی.
ډیول د هندي سینما د تکړه او وتلي فلمي لوبغاړي دهرمندر زوی او د هيماماليني بن زی دی چي به خپل وخت کي یي د باليووډ د خوبونو د شهزادگی لقب گټلی وو. هغه د دهرمندر مشر زوی دی. سني ډیول یو ورور چې بابي ډيول نوميږي او دوي خویندې لري، اېشا ډيول او اهانا ډيول.
سرچينې
وېشنيزه:د هندي فلمونو لوبگران
اډولف هټلر
اډولف هیټلر (۲۰ اپرېل ۱۸۸۹ – ۳۰ اپرېل ۱۹۴۵ زکال) اطریشي الاصل جرمنی سیاستوال و چې له ۱۹۳۳ ز کال څخه تر ۱۹۴۵ زکال پورې ترهغه مهاله چې مړ شو، د جرمني دیکتاتور په توګه پاتې شو. هغه د نازي ګوند د مشر په توګه واک ته ورسېد او په ۱۹۳۳ زکال کې یې د لومړي وزارت چوکۍ خپله کړه او بیا یې په ۱۹۳۴ زکال کې د نازي آلمان د رهبر لقب خپل کړ. نوموړي د خپلې دیکتاتورۍ پر مهال د ۱۹۳۹ زکال د سپټمبر په لومړۍ نېټه په پولنډ باندې په برید کولو سره په اروپا کې دویمه نړیواله جګړه پیل کړه. هغه له نږدې په پوځي عملیاتو کې ونډه لرله او د هلوکاسټ په نامه د نږدې شپږ میلیونه یهوادنو او نورو قربانیانو د عامې وژنې په مرکزیت کې یې ځای درلود.
د ۱۹۳۲ زکال تر نومبر میاشتې پورې نازي ګوند د جرمني په رایشتاګ (ولسي جرګه) کې ډېرې چوکې په واک کې لرلې، خو اکثریت یې نه درلود. له همدې امله هېڅ یو ګوند ونه شو کولای، د لومړي وزارت د چوکۍ لپاره د خپل نوماند لپاره اکثریت پارلماني ائتلاف رامنځته کړي. پخواني لومړي وزیر فرانز ون پاپن او نورو محافظه کارو مشرانو ولسمشر پاول ون هنډنبرګ وهڅاوه، څو هیټلر د ۱۹۳۳ زکال د جنوري په ۳۰ مه د لومړي وزیر په توګه وټاکي. له لږ ځنډ وروسته رایشتاګ د ۱۹۳۳ زکال د واکونو د تفویض قانون تصویب کړ ،چې له مخې یې ویمار جمهوریت په نازي جرمني واوښت، هغه یو ګوندي دیکتاتوري نظام چې د نازیسم له اتوکراتیکې او توالیتر آیډیالوژي یې سرچینه اخیسته. د هیټلر موخه له یهودانو څخه د جرمني پاکول او د نازيسم (نوي نظم) رامنځته کول و چې پر باور یې د لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د بریتانیا او فرانسې له خوا رامنځته شوې واکمنه بې عدالتي یې له منځه وړله. د هغه د واکمنۍ په لومړنیو شپږو کلونو کې له لوی اقتصادي بحران وروسته د جرمني اقتصاد چټکه وده لرله او همدارنګه یې هغه سیمې بېرته له ځان سره ونښلولې چې په میلیونونو د جرمن قوم وګړي په کې میشت و، هماغه و چې نوموړي په پام وړ ډول عامه ملاتړ خپل کړ.
هیټلر په ختیځه اروپا کې د جرمني وګړو لپاره د لبنسراووم سیاست (د ژوندانه د فضا برابرولو) په هڅه کې و، خو د هغه تهاجمي بهرنی سیاست په اروپا کې د دویمې نړیوالې جګړې د اصلي لامل په توګه په پام کې نیول کېږي. هغه په پراخه کچه خپل وګړي وسله وال کړل او د ۱۹۳۹ زکال د سپټمبر په لومړۍ نېټه یې په پولنډ برید وکړ، دغه برید د دې لامل وګرځېد، څو بریتانیا او فرانسه د جرمني پر وړاندې د جګړې اعلان وکړي. د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې، هیټلر په شوروي اتحاد باندې د برید امر ورکړ. د ۱۹۴۱ زکال په پای کې، جرمني ځواکونو او د هغو اروپايي محور ځواکونو د اروپا ډېره برخه او شمالي افریقا ونیوله. له ۱۹۴۱ زکال وروسته دغه لاسته راوړنې بېرته سرچپه شوې او په ۱۹۴۵ زکال کې متحدینو ځواکونو د جرمني پوځ ته ماتې ورکړه. د ۱۹۴۵ زکال د اپريل په ۲۹ مه نېټه، نوموړي له خپلې پخوانۍ معشوقې ایوا براون سره د برلین په Führerbunker کې واده وکړ. یوازې دوه ورځې وروسته دوی دواړو د شوروي د سره پوځ له خوا د دوی د نیولو څخه د مخنیوي په موخه ځان وژنه وکړه. د دوی مړي وسوزول شول.
ماشومتوب او زده کړې
اډولف هیټلر د ۱۸۸۹ زکال د اپرېل په ۲۰مه نېټه د اطریش-هنګري (د معاصراطریش) په Braunau am Inn ښار کې له جرمني سترواکۍ سره پولې ته څېرمه نړۍ ته سترګې وغړولې. هغه د الویس هیټلر او د هغه د مېرمنې کلارا پولزل له شپږو ماشومانو څلورم و. د هغه درې خویندې او وروڼه – ګوستاو، ایډا او اوټو- په ماشومتوب کې مړه شول. د الویس له دومې ښځې څخه د هغه دوه بچیان ځوان الیوس (زېږون:۱۸۸۲) او انجلا (زیږون:۱۸۸۳) هم له دوی سره اوسېدل. هغه مهال چې هټلر درې کلن و، کورنۍ یې د جرمني پاسائو ته کډه شوه. همدا ځای و چې هغه په بایرني ژبه/لهجه خبرې کول زده کړل، نه په آلماني او نه هم په اطریشي، ځکه هم یې د هغه په ټول عمر کې د هغه په خبرو کې اغیز پاتې و. په ۱۹۸۴ زکال کې د هغه کورنۍ بېرته اطریش ته راوګرځېده او په لئون ډینګ کې میشت شوه. د ۱۸۹۵ زکال په جون میاشت کې د هغه پلار الیوس تقاعد او لامباخ ته څېرمه هافلډ ته ولېږل شو، چېرې چې هغه په بزګرۍ او د شاتو د مچیو په ساتنه پیل وکړ. هیټلر هم فیشلام ته څېرمه په دولتي ابتدائیه ښوونځي کې زده کړې پیل کړې.
هافلډ ته د تللو اړوند د پلار او زوی ترمنځ سخت جنجال له دې سرچینه اخیسته چې هټلر هلته د ښوونځي له سخت نظم سره له مخ کېدو ځان ساته. د هغه پلار په داسې حال کې چې مور یې هڅه کوله، هغه ترې وژغوري خو بیا یې هم وواهه. په هافلډ کې د الویس هیټلر د بزګرۍ چارې ناکامه شوې او په ۱۸۹۷ زکال کې بېرته لامباخ ته کډه شول. اته کلن هټلر د موسیقۍ زده کړه پیل کړه او د کلیسا د موسیقي په ډله کې یې ونډه واخیسته، آن د کشیش کېدو فکر یې هم درلود. په ۱۸۹۸ زکال کې د هغه کورنۍ د تل لپاره بېرته لئوڼ ډینګ ته راوګرځېده. هټلر په ۱۹۰۰ زکال کې د خپل کوچني ورور اډمونډ له مړینې چې د شري(سرخکانو) له امله مړ شو، ډېر خواشیني شو. له همدې امله دغه په ځان باور لرونکی، باندنی پلوی او مسئولیت پېژوندکی زده کوونکی په یو بې حوصله او ناآرامه هلک واوښت چې تل به له خپل پلار او ښوونکو سره په جګړه و.
د هغه پلار الویس د ګمرکاتو په اداره کې په بریالي ډول دنده ترسره کړې وه او غوښتل یې چې زوی یې هم د هغه پر پله، پل  کېږدي. هیټلر وروسته د دغه مهال یوه برخه انځور کړې چې پلار یې هغه د ګمرک دفتر لیدلو په موخه بیولی و او پر باور یې دغه چاره د پلار او زوی ترمنځ په نه له منځه تلونکي ضد واوښته، د هغو دواړو ترمنځ چې کلکې ارادې یې لرلې. پلار یې د هغه د هیلو په رد کولو سره چې غوښتل یې په کلاسیک عالي ښوونځي کې یې شامل کړي، څو ترې هنرمند جوړ شي، هغه یې په ۱۹۰۰ زکال کې په لینز کې منځني ښوونځي ته ولېږه. هیټلر هم د هغه د پرېکړې پر وړاندې ضد وکړ او په خپل کتاب زما جګړه کې څرګندوي چې: هڅه یې وکړه، په ښوونځي کې تر ټولو تنبل وي ،خو کله چې پلار مې وویني: «ما په تخنیکي ښوونځي کې څومره لږ لاسته راوړنه لرلې، ما پرېږدي څو خپلې هیلې پوره کړم».
د ۱۹۰۳ زکال د جنوري میاشتې په درېیمه نېټه په ناڅاپي ډول د هغه د پلار له مړینې وروسته، په ښوونځي کې د هټلر چلن نور هم ناوړه شو او مور یې اجازه ورکړه، ښوونځی خوشی کړي. هغه د ۱۹۰۴ زکال په سپټمبر میاشت کې په سټیر کې په Realschule کې شامل شو، چېرې چې د هغه چلن او کړنچاره بیرته سمه شوه. په ۱۹۰۵ زکال کې د وروستۍ ازموینې د تکرار له امله، هیټلر د راتلونکو لوړو زده کړو لپاره د هیلو او یا هم د راتلونکي لپاره له کوم څرګند پلان لرلو پرته ښوونځی خوشی کړ.
مخينه
اډولف هټلر د ۱۸۸۹ د اپرېل په ۲۰ مه د اطريش په برانوا كې د ان ويالې پر څنډه په يوه وړوكي ښار كې زېږېدلى.
پلار يې آلويس هټلر د هټلر له زېږېدنې وروسته له خپلې كورنۍ سره د اطريش بل ښار لينز ته ولاړل.
هټلر په لينز ښار كې ښوونځى ووايه، په لومړيو كې دى يو تكړه زده كوونكى و، خو په ليسه كې بيا يو كمزورى زده كوونكى و، د هټلر اكادميكو هڅو يې پلار نا هيلى كړى و، ځكه پلار يې غوښتل چې هټلر به د ده په څېر يو دولتي مامور شي، خو هټلر غوښتل چې يو هنرمند شي. په ۱۹۰۷ كې هټلر د اطريش ويانا ښار ته لاړ تر څو د خپل هنرمند كېدو خوب پوره كړي. د نوموړي دا خوب هغه مهال له خاورو سره يو ځاى شو، چې د هنرونو اكادمۍ ته كامياب نه شو.
په همدې كال د هټلر مور مړه شوه او هټلر پرېكړه وكړه چې په ويانا كې به اوسي. يو كال وروسته يې بيا د هنرونو اكاډمۍ ته ازموينه وركړه، خو بريالى نه شو. هغه په ويانا كې يو منظم كار نه درلود، چې دى له اقتصادي پلوه په پښو ودروي، هغه به وړوكي وړوكي كارونه تر سره كول او په ډېره ارزانه خونه حتى د پارک په څوكيو كې به يې شپې تېرولې او ډېرى مهال به يې د خيراتونو ډوډۍ خوړلې.
كركه او لومړۍ هڅې
كله چې هټلر په ويانا كې اوسېده نو له جرمنيانو پرته يې نور ټول خلك بد ايسيدل، هټلر اسټريايی ؤ، خو په جرمنۍ يې خبرې كولې، ځكه يې ځان جرمن گاڼه. ده به په اسټريايي حكومت ملنډې وهلې ځكه ۸ ژبې يې رسمي اعلان كړې وې، د هټلر په گومان هېڅ دولت هم چې نژادي ډلو ته بشپړه رښتې وركړي وي نه شي كولاى اوږد ژوند وكړي.
په ۱۹۱۳ كې هټلر د جرمني مونيښ ښار ته لاړ. كله چې په ۱۹۱۴ زېږدي کال نړيواله جگړه پېل شوه نو دى د جرمني په پوځ كې داوطلب كار ته چمتو شو، چې نوموړي ته د خط او خبر رسوونكي دنده وركړل شوه. دا يو خطرناك كار و چې د نظامي قوماندانۍ څخه به يې احوال د جگړې لومړۍ پولې ته رساؤه.
هټلر پينځه وړوكي مډالونه او يو ډېر لوړپوړه مډال واخيست، خو له لومړۍ نړيوالې جگړې وروسته يوازې د فرقه مشر رتبې ته ورسېد.
كله چې لومړۍ نړيواله جگړه پاى ته ورسېده نو هټلر په يوه روغتون كې د سترگو د ناروغۍ له كبله تر درملنې لاندې و، چې په جگړه كې د زهرجن گاز له كبله ورته پېښه شوې وه. كله يې چې د جرمني تسليمېدل واورېدل نو ډېر خپه شو.
د وارسا تړون چې لومړۍ نړيواله جگړه يې پاى ته ورسوله، د جرمني ډېره سيمه يې ترې ونيوله، جرمنيان يې وسلې ايښودلو ته يې اړ كړل او د جگړې لوى تاوان يې پرې ومانه.
نازي گوند او بوختياوې
په پروگرام كې نازيانو په المان غږ كړى و چې د يوه ملت په توگه سره متحد شي، يو قوي مركزي حكومت رامنځ ته كړي او د وارسا تړون لغو كړي.
په ۱۹۲۱ كې هټلر د نازي گوند مشر وټاكل شو او ډېر زيات خلک يې غړي شول. دا ټول د هټلر د خبرو اغېز و چې په وينا كې يې خاص مهارت درلود. هټلر يوه ډله پوځيان د نازي گوند لپاره جوړ كړل چې د توفان جنگيالي نومېدل او خړې جامې يې درلودې، هغوى د دې لپاره رامنځ ته شول چې د هغو ډلو سره جگړه وكړي چې د نازي گوند د لاريونونو او ويناوو مخه نيسي.
د ۱۹۲۳ د نوومبر په ۹ مه هټلر له ۲۰۰۰ څخه زيات توفاني جنگيالي د وقت پر (بوواريان) حكومت ور مارش كړل او غوښتل يې د مونيخ حكومت را نسكور كړي. د نوموړي دا كودتا ناكامه شوه، هټلر ونيول شو او د پينځو كالو بند پرې وخوت. په زندان كې نوموړي يو كتاب وليكلو چې (زما مبارزه - Mein Kampf) نوم يې پرې كېښود.
په نوموړي كتاب كې ده د المان د راتلونكې لپاره خپل پلانونه بيان كړل، ده يوازې ۹ مياشتې په زندان كې تېرې كړې او خوشى شو او د نازي گوند په بياجوړولو يې پيل وكړ.
دى پوه شوى و چې د قدرت تر لاسه كولو لپاره له زور او جگړې څخه نه بلكې له قانوني لارې كار واخيستل شي، نوموړي يو شخصي ساتونكى درلود چې شوت ستافل (د ځينو مورخينو په نظر دا هماغه كس دى، چې له ځان وژنې وروسته يې د هټلر مړى سوځولى و) نومېده.
په ۱۹۲۹ كې نازي يو وړوكى او بې خونده سياسي گوند و. په همدې كال د وال سټريټ نښتې او پخوانيو عقدو هټلر او نازي گوند ته د قدرت واگې په لاس كې وركړې.
هټلر د يهودانو او كمونستانو پر خلاف غږ پورته كړ او دواړه يې د المان لويې ستونزې وبللې. نوموړي ژمنه وكړه چې المان به له يهودانو او كمونستانو خلاصوي او د اروپا الماني ژبه ويوونكي به سره يو كوي.
برياليتوب او ديكتاتوري
د ۱۹۳۲ د جولاۍ په ټاكنو كې نازي ۴۰ سلنه رايې تر لاسه كړې او د المان تر ټولو پياوړى گوند شو. د ۱۹۳۳ د جنوري په ۳۰ مه ولسمشر پاول ون هندنبورگ هټلر د المان د حكومت مشر يا لومړى وزير وټاکه.
له دې څوكۍ څخه په كټې هټلر د د كتاتورۍ پر لور روان شو. كله چې هندنبورگ په ۱۹۳۴ كې مړ شو، نو هټلر چې له پخوا څخه يې د ټول المان واک درلود، ځان (فرهر) يا يوازينى واكمن اعلان كړ.
د هټلر تر سيوري لاندې هېڅ آزادي نه وه. حكومت د ژوند هر اړخ كنټرولاوه. هټلر ډېر پياوړى پروپاگند وكړ تر څو ملت يې دا نظريه ومني چې په المان كې بايد يو بشپړ آريايي نژاد وساتل شي. د هټلر دا پلان د دې سبب شو چې يهودو، روميانو او تورپوستانو ده ته د لېوني خطاب وكړ. د نوموړي دا پلان د (وروستى حل) په نامه يادېده.
دوهمه نړيواله جگړه او د هټلر وروستۍ ورځې
په ۱۹۳۹ كې دوهمه نړيواله جگړه پيل شوه او هټلر په پولنډ د دې لپاره بريد وكړ چې الماني ژبه ويوونكي ټول سره يو كړي، همدا مهال د وژنې كمپونه په جرمني، پولنډ او روسيه كې جوړ شول.
ډېرو خلكو كوښښ وكړ چې هټلر ترور كړي، چې تر ټولو ډراماټيكه هڅه يې د (جولي پلاټ) وه. د ۱۹۴۴ د جولاۍ په ۲۰ مه كله چې ډگروال كلاوس ون ستاوفنبورگ چې د هټلر يو نظامي كنفرانس كې برخه وال و، تر مېز لاندې يې په يوه بكس كې بم كېښود چې په چاودنه كې يې څلور كسه مړه او لس نور ژور ټپيان شول، خو هټلر يوازې څو واړه ټپونه واخيستل.
د ۱۹۴۵ په جنوري كې د شوروي پوځونه المان ته ننوتل. دا وړانديز شوى و، چې هټلر بايد وتښتي، خو هټلر د خپل نيول كېدو نظريه رد كړه، نوموړي داسې كيسې اورېدلې وې چې شوروي پوځونه به يې په قفس كې بند كړي او د جرمني په كوڅو به يې وگرځوي. له دې بې شرمۍ څخه د خلاصون لپاره هټلر ځان وژنه وكړه. له مرگ دوه ورځې مخكې يې له ايوا براون سره واده وكړ، هغې هم پرېكړه وكړه چې له ده سره به ځان وژني.
د ۱۹۴۵ د اپرېل پر ۳۰ مه شوروي پوځونه د هټلر له شخصي زېرمتون څخه ۳۰۰ متره لرې وو، هټلر ماته حتمي گڼله، نوموړي خپله ټوله شتمني د نازي گوند په نامه پرېښې وه.
له خداى پامانۍ وروسته هټلر او ايوا براون يوې شخصي خونې ته لاړل او (سايانايډ) زهر يې وخوړل. هټلر ځان په گولۍ هم وويشت، مړى يې وروسته وسوځول شو او ايرې يې د دولتي ماڼۍ لاندې خښې شوې او اووه ورځې وروسته المان تسليم شو.
سرچينې
وېشنيزه:د المان لومړى وزيران وېشنيزه:لومړى وزيران وېشنيزه:نازي مشران
ملي مسلې
ملي مسلې د انوار الحق احدي د يو ليکلي اثر نوم دی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
محمد اشرف امانيار
خداي بخښلي داكتر محمد اشرف امانيار د مولوي محمد امان ( خان مولوي) ځوي چې په ١٣١٩ لمريز كال د كابل ولايت قره باغ ولسوالۍ كې زيږيدلي دى. امانيار خپل منځني زدكړي په قره باغ ولسوالي كې پيل او وروسته د شپږم تولګلي نه د كابل ښار حبيبي ليسۍ كې پاي ته ورسوه. د دولسم تولګي فراغت نه وروسته د كابل پوهنتون طب پوهنځي ته داخل شو.
اټموسفیري کیمیا
اټموسفیري کیمیا د اټموسفیري علم یوه څانګه ده چې په هغه کې د ځمکې او نورو سیارو فضا په هکله بحث کېږي. دا یو څو اړخیز څېړنیز چلند دی او له چاپېریاليزې کیمیا، فزیک، هواپېژندنې، کمپیوټر موډلینګ، سمندر پېژندنې، ځمک پېژندنې او آتش فشان پېژندنې او نورو څانګو څخه کار اخلي. دا څېړنې په زیاتېدونکې توګه د اقلیم پېژندنې په شان نورو مطالعاتي برخو سره په اړیکه کې دي.
د ځمکې د فضا ترکیب او کیمیا د ډېرو لاملونو له امله ارزښت لري، خو په لومړي سر کې د فضا او ژوندیو موجوداتو په منځ کې تعاملات راځي. د ځمکې د فضا ترکیب د طبیعي پروسو لکه د آتشفشانونو راوتل، برېښنا او د سیارو د تاج له امله د لمریزو ذراتو بمبارد کولو له امله بدلون مومي. همدارنګه د انساني فعالیتونو سره یې هم بدلون موندلی او له دې بدلونونو څخه ځینې یې د انسانانو، کرنیزو محصولاتو او ایکوسیسټم لپاره زیانمن دي. د هغو زیانونو بېلګې چې د اټموسفیر کیمیا له امله رامنځته شوي دي عبارت دي له د اسیډ باران، د اوزون طبقې ویجاړېدل، فوټوکیمیاوي لوګی، د شنوخونو ګازونه او د ځمکې د کرې تودېدل. د اټموسفیر کیمیاپوهان د دې ستونزو په لامل د پوهېدو په لټه کې دي او وروسته له دې چې له هغو څخه نظري پوهه لاس ته راوړي، د ممکنه حل لارو د آزمېښت او په دولتي سیاستونو کې د بدلون پر اغیزو د ارزونې اجازه ورکوي.
د کم پیدا ګازو جوړښت
پورته لیسټ شویو اصلي برخو سربېره، د ځمکې فضا ډېرې زیاتې ګازي بڼې لري چې د نږدې او ډوبو سرچینو له اړخه له یوبل سره د پام وړ توپیر لري. دا کم پیدا ګازونه کېدای شي د CFCs/HCFCs په شان ترکیبونو لرونکي وي چې په ځانګړې توګه د اوزون طبقې ته زیان رسوي او H2S چې د خوسا شوې هګۍ بد بوی ځانګړنه لري او د 0.47 ppb څخه کم غلظتونو کې هم بوی شي. د اضافي ګازونو ځینې برخې چې په اټکلي ډول د ځمکې سطحې ته نږدې دي لاندې لیسټ شوې دي. د ګازونو سربېره، اټموسفیر په هوا کې ځوړندو ذراتو لرونکی هم دی چې په هغه کې د بېلګې په توګه څاڅکي، د یخ کریسټالونه، باکټریا ګانې او دوړې شامل دي.
تاریخ
لرغونو یونانیانو هوا د څلورو عنصرو څخه یوه ګڼله. د اټموسفیر د جوړښت لومړني علمي مطالعات په ۱۸مه پېړۍ کې پیل شول، ځکه چې د جوزف پریسټلي، آنټاین لاوایزیر او هنري کاونډیش په څېر کیمیاپوهانو د اټموسفیر د جوړښت لومړنۍ اندازه کول ترسره کړل.
ژان ژاک روسو
ژان ژاك روسو (28 د جون، 1712 ز. - 2 د جولای، 1778 ز.) (په انگرېزي: Jean-Jacques Rousseau) د 18 مې پېړۍ د رومانتيسيزم پېر د ژنيو د ښار يو فيلسوف، ليکوال او كمپوزر و. د هغه سياسي فلسفه د فرانسې پر انقلاب ژوره اغېزه وکړه همداراز د نوي سياست، ټولنيز او تعليمي آند پرمختگ يې هم اغېزمن کړی. تر زېږېدو شل ورځي وروسته يې مور مړه شوه، روسو په دې اړه داسي ليكي:
اټموسفیري کیمیا
تاریخ
په شلمه پېړۍ کې اټموسفیري علم د هوا د جوړښت له مطالعې څخه د وخت په اوږدو کې په اټموسفیر کې د کمیابه ګازونو د غلظت بدلون په څرنګوالي او د هغو کیمیایي پروسو چې په هوا کې شته مرکبات جوړوي او له منځه وړي، ته بدلون کړی دی. د دې موضوع دوه مهمې بېلګې، د اوزون طبقې د جوړېدو او د ساتنې څرنګوالي په هکله د سیډني چپمن او ګورډون ډابسون وضاحت او د فوټوکیمیایي لوګي په هکله د آریه جان هاګن سمیټ وضاحت وو. د اوزون مسایلو په هکله د لا ډېرې مطالعې له امله په ۱۹۹۵م کال کې د کیمیا د نوبل ډالۍ ګټلو ته ورسول، چې دا ډالۍ د پال کروټزن، ماریو مولینا او فرانک شېرووډ راولنډ ترمنځ شریکه وه.
په یوویشتمه پېړۍ کې اوس تمرکز د دویم ځل لپاره د بدلېدو په حال کې دی. د اټموسفیر کیمیا په زیاتېدونکي ډول د ځمکې د سیسټم یوې برخې په توګه مطالعه کېږي. په جلا توګه د اټموسفیر کیمیا باندې د تمرکز پرځای، اوس دې برخې ته له نورو برخو لکه اټموسفیر، بایوسفیر، جیوسفیر سره یوځای د یوه واحد سیسټم د برخې په توګه په کتل کېدو تمرکز ډېر شوی. د دې کار ځانګړی او مهم لامل د کیمیا او اقلیم ترمنځ اړیکې دي، لکه د اوزون سوري بیارغونه باندې د اقلیمي بدلون اغیزې او برعکس، خو همدارنګه له سمندرونو او ځمکني ایکوسیسټمونو سره د اټموسفیر جوړښت تعاملات.
ژان ژاک روسو
"زه خوار او معيوب نړۍ ته راغلم او مور مي تر ما قربان شوه، زما زېږېدنه زما لومړنۍ بدمرغي وه." پلار يې اسحق، چي ساعت جوړوونكى و، له آره فرانسوى و.
اټموسفیري کیمیا
میټوډولوژي
مشاهدات، لابراټواري اندازه نیول او موډل جوړونه په اټموسفیري کیمیا کې درې اصلي عنصره دي. په اټموسفیري کیمیا کې پرمختګ اکثراً د دې اجزاوو په منځ کې د تعاملاتو له لورې ترسره کېږي او هغوی یوه بشپړه ټولګه جوړوي. د بېلګې په توګه، مشاهدات کېدای شي موږ ته ووایي چې له هغه څه چې مخکې یې اټکل کېده څخه لا ډېر کیمیاوي مرکبات شتون لري. دا موډل جوړونه او لابراټواري مطالعې هڅوي چې زموږ علمي درک تر یوې کچې پورې ډېروي ترڅو وکولی شو مشاهدات توضیح کړو.
ژان ژاک روسو
دا كوچنى خپلي عمه(سوزان) ته وركډه شو، هغې په پوره مېړانه د روسو پالنه پيل كړه، پلار يې د خپل كوچني روزني ته پام نه كاوه، خو د دې لپاره چي خپل زوى له شپږ كلنۍ څخه لوست او مطالعې ته وهڅوي، نو هغه ته به يې رومانونه په لوړ ږغ ويل، كله چي دا رومانونه چي تمام شول، بيا يې نور كتابونه هم همدا ډول ورته وويل، د دې كتابو اغېز د كوچني روسو د ذوق په روزنه كي ډېر زيات و، دى خپله په دې اړه ليكي:
اټموسفیري کیمیا
مشاهدات
د اټموسفیري کیمیا مشاهدات زموږ د پوهې لپاره اړین دي. د کیمیاوي ترکیب معمول مشاهدات موږ ته د اټموسفیر په ترکیب کې د وخت په اوږدو کې د رامنځته شويو بدلونونو په هکله وایي. د دې یو له مهمو بېلګو څخه د کیلینګ منحني ده – له ۱۹۵۸م کال راهیسې د اندازه ګیریو ټولګه چې په دوامداره توګه د کاربن ډای اوکسایډ د غلظت ډېروالی ښکاروي (همدارنګه د اټموسفیر CO2 روانې اندازه ګیرۍ ته مراجعه وکړئ). د اټموسفیري کیمیا مشاهدات د Muana Loa په شان هوایي مرکزونو او متحرکو پلټ‌فارمونو لکه الوتکو (د اټموسفیر او هوا اندازه ګیري لپاره د بریټانیا تاسیساتو په شان)، کښتۍ ګانو او بالونونو په واسطه ترسره کېږي. د اټموسفیر ترکیب مشاهدات په زیاتېدونکې توګه د سپوږمکۍ له لورې د مهمو ابزارو لکه GOME او MOPITT په واسطه ترسره کېږي چې د هوا ککړتیا او کیمیا نړیوال انځور وړاندې کوي. سطحي مشاهدات دا ښېګڼه لري چې د اوږدمهال ریکارډونه په لوړ ریزولوشن سره وړاندې کوي خو په عمودي او افقي فضا کې چې دوی ترې مشاهدات وړاندې کوي، محدود دي. سطحې پورې تړلي ځینې ابزار د بېلګې په توګه LIDAR کولی شي د کیمیايي مرکباتو او آئروزل د غلظت پروفایلونه وړاندې کړي، خو هغوی هم یوازې په افقي فضا کې چې ترپوښښ لاندې یې راولي، محدود دي. ډېری مشاهدات په آنلاین ډول د اټموسفیري کیمیا مشاهداتي ډیټابېس کې د لاسرسۍ وړ دي.