cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
غلام محمد زرملوال
زده کړې
زرملوال په کال ۱۳۴۶ ل. کې دولتي بورس تر لاسه کړ او د لوړو زده کړو لپاره انگلستان ته ولاړ. په۱۳۵۰ لمريز کال کې يې د لندن د اکسفورډ پوهنتون څخه د ماسټرۍ سند تر لاسه او هېواد ته راستون شو.
دندې
زرملوال په انگلستان کې د لوړو زده کړو تر پای ته رسولو وروسته هېواد ته راستون او بيا يې هم په هماغه کارتوگرافي اداره کې کار ته دوام ورکړ. څه موده وروسته د کانو او صنايعو د وزارت په لارښوونه د بگراميو د ټوکر جوړولو (نساجي) په فابريکه کې د ساختماني چارو امر مقرر شو.
غلام محمد زرملوال تر لسيزو پورې د بي بي سي پښتو راډيو له لارې د افغان ژورناليزم په برخه کې کار وکړ او خپل ولس غږ يې تر نورو ورساوه. ارواښاد زرملوال د ژوند په وروستیو کې، سره له دې چې سخت ناروغ وو «د پېریانو جګړه» او «د بنگله دېش بې ستري» په نامه دوه کتابونه پښتو ته وژباړل.
ټولنيزه او سیاسي مفکوره
رواښاد غلام محمد زرملوال د هېواد په سياسي ډگر کې تر ډېره بريده د افغانستان د سياسي او ټولنيزو مسلو په اړوند د ژور فکر او وسيع درک  خاوند شخصيت وو. دا رښتيا ده چې ارواښاد زرملوال د ډيورنډ کرښې د دواړو خواوو پرتو پښتنو قومونو د یووالي او لوی افغانستان د داعیې لپاره ډېرې هڅې کولې او تل یې په خپلو لیکنو او د نظر خاوندانو سره په مخامخ ليدنو کې پر دې موضوع ټینگار کاوه. ښاغلي زرملوال د افغانستان په کورنيو چارو کې د پاکستان په بې شرمانه او بربنډو لاسوهنو او د هغو په منفي اغېز ډېر ښه پوهېده، ځکه خو یې په خپلو لیکنو کې پاکستان د افغانستان د درو لسیزو بدمرغیو د لوی عامل په توگه معرفي کاوه.
مړينه
د اروښاد مېرمنې ویلي وو د زرملوال په اړه ویلي وو «هغه که څه هم ناروغ و خو له سهاره تر ماښامه يې یوازې د افغانستان په اړه فکر کاوه". اراوښاد غلام محمد زرملوال د ۱۳۹۱ لمريز کال د سلواغې پر لومړۍ (د ۲۰۱۳ زېږديز کال د جنوري په ۱۹ شپه) د ورپېښې ناروغۍ له امله د لندن په ريډينگ ښار کې له دې نړۍ څخه سترګې پټې کړې. اروا يې ښاده. د نومیالي افغان لیکوال، ژورنالست او ټولینز شخصیت ارواښاد غلام محمد زرملوال جنازه د کابل په عیدگاه جومات کې (پنجشنبه، د جنورۍ ۲۴) وشوه. د ارواښاد زرملوال په جنازه کې د هېواد ډېر شمېر لیکوالو، ژورنالستانو علمي او فرهنگي شخصیتونو او د نوموړي دوستانو او خپلوانو گډون کړی وو.
د ارواښاد د جنازې له گډونوالو څخه د افغانستان د علومو اکاډمۍ غړي څېړندوی محمد نبي صلاحي وویل: "ارواښاد زرملوال د یوه ژورنالست په توگه او همدغه راز د مورخ په توگه خورا بریالی شخصیت وو. زه فکر کوم د ځوانانو لپاره به د هغه له پاتې اثارو نه گټه اخیستل ډېر گټور وي. ارواښاد خپلې ټولې لیکنې د ماخذونو پر بنسټ کړې او همدغه سبب دی، چې نژدې ټول اثار یې له علمي پلوه کره او په تول پوره دي. د نوموړي اثار باید په بیا بیا چاپ شي، چې دغه زموږ علمي پانگه ده. ارواښاد د افغانستان مهم علمي شخصیت و، چې مړینه يې بې شکه یوه لویه ضایع ده."
د ارواښاد غلام محمد زرملوال جسد له ځايي وخت سره سم د ماسپښین په شاخوا دريو بجو د کابل ښار په شهدای صالحین هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
ليکلي آثار
غلام محمد زرملوال په پښتو او انگليسي ژبو ۴۴ اثار ليکلي او له دغو څخه يې يو شمېر هغه اثار دي چې پښتو ژبې ته يې ژباړلي دي، چې د ځينو نومونه يې دادي:
په انگرېزي ژبه چاپ شوي اثار په لاندي ډول دی:
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
بوټځمکپوهنه
وېشنيزه:پوهنه
کجکي برېښناکوټ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
کجکي برېښناکوټ په هلمند ولايت کې دی. په ۱۹۷۹ کال کې په افغانستان باندي د شوروي ځواکونو د یرغل پر مهال له کجکې پروژې سره د امریکایانو مرسته او لیوالتیا کمه شوه او د کورنیو جگړو په جریان کې ددغه بند د برښنا د تولید ظرفیت دومره ټيټ شو چې یوازې د شاوخوا دفترونو څراغونه به یي روښانول.
تاریخچه
په ۱۹۴۰ مې لسېزې کې د افغانستان پاچا محمد ظاهر شاه د امریکا  د وخت جمهور رئیس هیری ترومان  قانع کړی و، چې د هلمند د وچو دښتو د خړوبه کولو په مقصد، د کجکې د اوبو او برښنا بند باید جوړ کړي. جمهور رئیس ترومان هغه مهال په سیمه کې د شوروي اتحاد له مشر جوزیف ستالین سره د سیالیو پر اساس هم د دغه ستر بند په جوړولو سلا شوی و. د کجکي د اوبو بند په ۱۹۵۳ میلادي کال کی جوړ شو او په ۱۹۷۵ کال کې یي د برښنا تولید پیل شو. هغه مهال ددي بند دوه توربینونه فعال شول او د ۱۶ نیم میگاواټو برښنا د تولید ظرفیت یي درلود.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان بندونه وېشنيزه:د افغانستان برېښناکوټونه وېشنيزه:د هلمند برېښناکوټونه
بارسلونا فوټبال کلب
بارسلونا فوټبال لوبډله یاهم (بارسیلونا فوټبال کلب) چې‏ ډیر ځل د بارسلونا یا په لنډه توگه بارسا هم يادېږي، د اسپانیا له د فوټبال په نامتو کلبونو کې شمیرل کېږي. دا لوبډله په لالیگا کې لوبېږي او یوازې له دریو ټیمونو څخه دی چې هېڅکله ښکته لیگونو ته نه دی لویدلی. د دې ټیم اوسنی منیجر تیتو ویلانوا دی او کېپټین یی کارلوس پویول نومیږي. د بارسلونا کورنی لوبغالی نیو کمپ دی چی د ۹۸۰۰۰ کسانو ظرفیت لري.
لباس
اسماني اول لباس زیړ دوهم
بنسټ
وېشنيزه:د فوټبال کلبونه
1390 لمريز
1390 لمريز (لمريز ليږديز)
د افغانستان د لارښودانو لړليک
دا لېسټ د افغانستان د ولسمشرانو، پاچهانو او واکمانو نومونو او ددوی د واکمنی دوری په گوته کوي. یاد دی وی چې دا لېسټ د دورانیانو د دوری یعنی کله چې احمد شاه بابا د نوی افغانستان بنسټ کېښودو نه پیل شوی دی.
1390 لمريز
وېشنيزه:لمريز کلیز
يعقوبي
يعقوبي پاکستان کې ضلع صوابی کې دې. www.yaqubi.com.nu http://en.wikipedia.org/wiki/Yaqubi
د خپلواکو هېوادونو لړليک
دا د نړۍ د ۱۹۳ هیوادونو د نومونو لړلېک دی. کیدای شی د ځینو هیوادونو نومونه پدی لړلیک کې نه وي راغلي.
اخستځای
فارسی ویکیپیدیا
افغان ملي پوځ
د افغان ملي پوځ یا افغان ملي اردو په ۱۳۸۱ کال کې د ولسمشر حامد کرزي له لورې د یوه فرمان پر بنسټ رامینځ ته شو. د افغان ملي پوځ د ملي دفاع وزارت تر مشرۍ لاندې د افغان ملي امنیتي ځواکونو (ANSF) یوه برخه جوړوي چې ددې ځواکونو بله برخه افغان ملي پولیس دي (ANP). افغان ملي پوځ د افغانانو د ټولو ټولنیزو او توکمیزو ډلو څخه جوړ یو د خپلي خوښې ځواک بلل کیږي. په پام کې وه چې افغان ملي پوځ په بنسټیزه توگه ۷۰۰۰۰ وسله والو ځواکونو ته ورسیږي. د افغانستان ملي پوځ په ۱۳۸۲ کال کې د بن د تړون پر بنسټ له رامینځ ته کیدو وروسته د افغان حکومت د امنیتي سکټور د سمون د ستراتیژۍ له پنځو ستنو څخه یوه وبلل شوه.
د افسرانو نښانونه
وېشنيزه:افغان ملي پوځ
نثار احمد صمد
مخينه او زده کړې
نثار احمد صمد واصفي پر ۱۳۳۴ لمريز لېږدي (۱۹۵۵) ز کال په کندهار کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زده کړې یې د کندهار ولایت په میرویس نیکه لېسه کي او زده کړې دي. په ۱۳۶۰ (۱۹۸۱) ز کال کې د کابل پوهنتون له وترنري پوهنځي څخه فارغ شو. د هغه ليکنې په بېلابېلو افغاني ورځپاڼو او مهالنيو کې خپرېږي.
کډوالي
نثار احمد صمد په ۱۹۸۵ زېږدیز کال کې د يو لړ مجبوريتونو له مخې پاکستان هېواد ته کډوال شو او په ۱۹۸۸ ز کال کې هند ته ولاړ او ۱۲ کاله هلته د کډوال په توگه واوسېد. په ۱۹۹۹ ز کال کې کاناډا ته ولاړ او تر اوسه له خپلې کورنۍ سره هلته اوسي.
ليکوالي
ډاکټر نثار احمد صمد نږدې ۳۰۰ ليکنې (مقالې) کړې چې په «مجاهد ولس »، «آینه افغانستان»، «دعوت» کې خپرې سوې دي. اوس يې په «افغان رساله»، «کندهار مجله»، «تعلیم الاسلام» مجله او ځینو ويب سایټونو کې خپرېږي.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- فاجعه قرن ما، ډگروال محمد يوسف او جگړن مارک اډکين (ژباړه). ۲- د لستوڼي مار، بروس رېچرډسن (ژباړه)، د ۱۹۹۸ ز کال چاپ. ۳- د افغانستان د بهرنيو اړيکو تاريخ، پروفيسور لوډويک اډاميک (ژباړه)، ۱۹۹۹ ز کال چاپ. ۴- از بين بردن تفاوت ها، وحيد سرور او زرڅانگه پوپل، (ژباړه)، ۲۰۰۶ ز کال چاپ. ۵ ـ قرآني ریاضي، (ليکنه)، د ۲۰۰۹ ز کال چاپ. دويم چاپ ۲۰۱۸ ز کال.
۶ - بوش په جنگ کي، باب وډوارډ. (ژباړه)، د ۲۰۰۸ ز کال چاپ.
۷ - اسراییلي تبلیغ ډله او د امریکا بهرنۍ تګلاره، سټیفن والټ او جان میر شایمر (ژباړه)، د کاناډا په افغان رساله کي پرله پسې خپور شوی دی. ۸ - درغل دولت، ویلیم بلوم، (ژباړه)، په افغان رساله کي پرله پسې خپور شوی دی.
۹ - افغانستان: سیاسي کمزوري او بهرنۍ مداخله، ډاکټر نبي مصداق، (ژباړه) د ۲۰۱۱ ز کال چاپ.
۱۰ ـ د کابل پېغله، صادق حسین صدیقي (ژباړه)، په کندهار مجله کې اوس هم خپرېږي).
۱۴ ـ د پند او عبرت قصې، څلورم ټوک، (ليکنه)، د ۲۰۱۹ ز کال چاپ. ۱۵ ـ اخلاقي کنایې، لومړی ټوک، (ليکنه)، د ۲۰۱۲ ز کال چاپ. ۱۶ ـ اخلاقی کنایې، دوهم ټوک ، (ليکنه)، د ۲۰۱۵ ز کال چاپ. ۱۷ ـ اخلاقي کنایې، درېیم ټوک، (ليکنه)، د ۲۰۱۹ ز کال چاپ. ۱۸ ـ د قرآن سره مرکه، (ليکنه)، په افغان رساله او ځینو سایټونو کې پرله پسې خپور شوی دی.
۲۱ ـ اول د ځان اصلاح، درېیم ټوک، (ليکنه)، د ۲۰۱۹ ز کال چاپ. ۲۲ ـ د افغان انقلاب غمجن داستان، زاهد القادري، (ژباړه)، په افغان رساله کې خپرېږي.
د ليکوال ناچاپ نښيرونه
۱ ـ د پند او عبرت قصې، پنځم ټوک (ليکنه).
۲ ـ اخلاقي کنایې، څلورم ټوک (ليکنه).
۳ ـ اول د ځان اصلاح، څلورم ټوک، (ليکنه).
۴ ـ د آزادۍ بیه: د افغانستان ویر، سید قاسم رشتیا (ژباړه).
۵ ـ شیر شاه او د هغه عصر، کالکارنجن قانونگو، (ژباړه).
۶ ـ اسرایل په فلسطین کي، (ليکنه).
۷ ـ پښتو لیک لوست، (ليکنه).
۹ ـ د نړۍ بهترین داستان، (ليکنه).
د پاريس غونډه
د پاريس غونډه د افغانستان لپاره د مرستې نړیوال کنفرانس چې د پاریس د کنفرانس په نامه یادیږي، د فرانسې د ولسمشر نیکولاس سرکوزي، د افغانستان ولسمشر حامد کرزي او د ملگرو ملتونو د سرمنشي بان کي مون په گډ مشرتابه د ۱۳۸۷ کال د غبرگولي د میاشتې په ۲۳مه نېټه پرانیستل شو. په دې سترې نړیوالې غونډه کې د افغانستان ملي پراختیايي ستراتیژي پیل شوه. لکه څرنگه چې په وروستۍ اعلامیه کې څرگنده شوه، ددې کنفرانس نیت دا ؤ څو له دې ستراتیژۍ سره د ملاتړ لپاره د افغان مشرتابه  تر سیوري لاندې  د  افغانستان د حکومت او نړیوالې ټولنې  گډه  همکاري جلب  کړي. په دغه کنفرانس کې د افغانستان د ملي پراختیايي ستراتیژۍ د پلي کولو او همدارنگه د ۱۳۸۸ کال د ټولټاکنو لپاره د تیارۍ په موخه د ۲۰ میلیاردو ډالرو ژمنه وشوه. د دغه کنفرانس اعلامیې بیا تایید کړه چې د افغانستان تړون به د دغه هیواد د پرمختگ لپاره د یوبنسټ په توگه پاتې شي؛ همدارنگه دغه اعلامیې د سازمانونو او اقتصادي وړتیا د پیاوړي کولو لپاره په تیره بیا د کرهڼې او بریښنا په برخه کې لومړیتوبونه څرگند کړل. همدارنگه د دغه کنفرانس په اعلامیه کې د مرستو د څرنگوالي او اغیزمنتوب د پیاوړي کولو په اړه دیوگډ مسوولیت په توگه یادونه وشوه. په داسې حال کې چې افغان حکومت د اقتصادي او سیاسی اصلاحاتو ژمنې وکړې، نړیوالې ټولنې هم هوکړه وکړه چې په دوامداره  توگه او له ښې همغږۍ سره به  لا زیاتې سرچینې برابرې کړي.
نثار احمد صمد
د ليکوال ناچاپ نښيرونه
۱۰ ـ قرآني ساینس، (ليکنه). ۱۱ ـ کورنۍ نسخې، (ليکنه).
د پاريس غونډه
وېشنيزه:افغانستان
نثار احمد صمد
د ليکوال ناچاپ نښيرونه
۱۲ ـ تاریخي قصې، (ليکنه).
۱۳ ـ مور ته سلام، (ليکنه).
۱۴ ـ اخلاقي ټوکي، (ليکنه).
۱۵ ـ نننۍ ښځه، (ليکنه).
۱۶ـ اسلامي معلومات، (ليکنه).
۱۸ ـ عمومي معلومات، (ليکنه).
۱۹ ـ زرغا بوټۍ، (ليکنه).
۲۰ ـ د الفاظو امېل، (ليکنه).
۲۱ ـ قدسي حدیثونه، (ليکنه).
۲۲ ـ انتخابي حدیثونه، (ليکنه).
ستاينې او ډالۍ
د ښاغلي نثار احمد صمد واصفي زيار او زحمت چې د ژوند په اوږدو کي یې سرته رسولی، له نېکه مرغه د ستايني او قدر وړ گرځېدلی دي.
۱ ـ په ٢٠٠٣ ز کال کې د کاناډا د ملي توکميزو خپرونو د شورا ستاينليک.
۳ ـ په ٢٠٠٩ ز کال کي د انټاريو د ايالتي پارلمان له خوا د خپلې خوښې خدمتونو ستاينليک.
۴ ـ په ٢٠١٠ ز کال کې د کاناډا د ملي توکميزو خپرونو د شورا د خدمتونو ستاينليک.
۵ ـ په ٢٠١١ ز کال کې د بېنوا ويب پاڼې له خوا د کال د غوره ليکوال ستاينليک.
۶ ـ په ٢٠١٢ ز کال کې په سوېډن کې د دوستۍ د فرهنگي ټولنې له خوا د گټورو نښيرونو ستاينليک.
۷ ـ په ٢٠١٤ ز کال کې د انټاريو د پارلمان له خوا د خپلې خوښي کار د خدمتونو ستاينليک.
۸ ـ په ۲۰۱۸ کې د کندهار پوهنتون له خوا د فرهنگي خدمتونو او پوهنيزو څېړنو جایزه.
مدني اکر
ښاغلي نثار احمد صمد واصفي په ۱۹۸۱ ز کال کې واده کړی، اوس ۵ اولادونه لري چی درې يې لوڼې او دوه  يې زامن دي.
سرچينې
۱- https://1.khabarial.com/archives/113522
۲- د Habibullah Ghamkhor فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
هېوادپال
هېوادپال (په انگرېزي: Patriot) هغه چا ته ويل کيږي چې خپل هېواد ته خدمت كول د ځان دنده بولي او د هېواد د مادي او معنوي ځانگړتياوو د سياسي خپلواکی، ملي حاكميت او تماميت څخه په سر او مال دفاع وكړي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ولسپال
ولسپال يا ملت پال (انگريزي: Nationalist) هغه چاته ويل كېږي چې د ملت د اكثريت او محكومو طبقاتو د حقونو ملاتړ كوي او د خپل هېواد او ملت سره ځانگړې مينه ولري.
ومان نيازی
ومان نيازی (زوکړه ۱۳۴۸ ل ل كال، د غزني ولايت) يو افغان انځورگر، پښتو ژبی شاعر او ليکوال دی.
مخينه
ومان نيازی د غزني ولايت په شېلگر ولسوالۍ کې زيږيدلى دی. د يوې بلې سرچينې له مخې، ومان نيازی په ۱۳۴۸ ل ل كال كې د غزني ولايت د اندړ ولسوالۍ د «شمشي» په كلي كې زيږيدلى او مور او پلار يې عبدالرحمان نوم پرې اېښی وو. هغه د شپږو كلونو وو چې د كابل په سپين كلي ښوونځي کې يې په رسمي زده کړو پيل وکړ. په ۱۳۶۳ ل ل کال د حربي ښوونځي پوځي چوکاټي روزنو ته ورولوېد او په ۱۳۶۸ کال کې یې د پولیسو اکاډمي بری لیک ترلاسه کړ. څه موده یې پوځي څارنوالي او د پولیسو په اکاډمۍ کې معلمي هم وکړه. خو د بخت مرغه يې بیا دی د رسنيو نړۍ ته راووست. څه مهال د لمر خصوصي تلویزیون د خپرونو مشر شو. تر هغه وروسته په آزادي راډیو کې وگومارل شو او نږدې ۱۱ کاله يې له دغې راډيو سره کار وکړ. همدا راز يې له ځينو نورو رسنيو سره هم کار وکړ، خو د زړه ونه یې د شعر، انځورگرۍ او لیکوالۍ مېوې وکړې. اوسمهال په هند کې اوسي؛ هلته په زاړه ډيلي کې د میرزا اسدالله غالب په کور کې د انځورنو گالري لري.
نړۍ د انسان په ذهن او حواسو شنه او سره تابلو ده. څوک ورته تمدن وایي او څوک بیا د نړۍ ذهني شوې څېره د متمدن انسان شهکار گڼي؛ خو ومان نیازی د شعر په تار و ستن نړۍ هغسې پنځوي، چې په خپل فردي کهیان کې یې لیدلای شي.
د شعربېلگې
شعر «زه چې مین نه وم
دغه لور ته لارې نه وې
ما چې مینه وکړه
پر دې غره لارې سپرې شوې»
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران
محمد عارف وردگ
محمد عارف وردگ (زوکړه ١٣٢٨ لمريز لېږدي كال، د وردک ولايت، د سید اباد ولسوالي) د افغانستان يو پښتو ژبی لیکوال، څېړنکی او سيند لیکونکی دی.
زده کړې او دندې
محمد عارف وردگ د ١٣٢٨ لمريز لېږدي كال په ژمي كې د وردگو ولايت د سيدآباد په ولسوالۍ كې زېږېدلی دی. د سيدآباد د لومړني ښوونځي تر پای ته رسولو وروسته په حربي ښوونځي او د هغه تر پای ته رسولو وروسته په حربي پوهنتون کې شامل شو. پر ١٣۴٩ لمريز كال له حربي پوهنتونه فارغ او د دويم بريدمن په پوړۍ (رتبه) يې په پوځ کې په دنده پيل وکړ. د عسكري خدمت په اوږدو كې د لوړو مسلكي زده كړو لپاره هند ته وليږل شو او له بېرته راتگ سره په مركزي ځواك كې وگومارل شو. د روسانو د تېري له لامله ‍ هېواد پرېښونې ته اړوت او جرمني ته کډوال شو. په جرمني كې د يو گڼ شمېر كورسونو د لوستلو تر څنگ یې يو ځل بيا د اقتصاد او الكترونيك په برخه كې لوړه زده كړه وکړه. تر هغه وروسته یې د دغه هېواد په دولتي ادارو او تصديو كې د دندې په ترسره کولو لاس پورې کړ. هغه اوسمهال د آلمان غږ راډيو د پښتو او دري په څانگه كې كار كوي. له وخت نه په گټه اخيستلو سره يې د يو شمېر كتابونو په ليكلو لاس پورې كړی دی. تر اوسه پورې یې لاندې كتابونه ليكلي، د كومو له ډلې نه چې يو شمېر چاپ او نور چاپ ته تيار دي:
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- آلماني ـ دري ـ پښتو قاموس، د ٣٨٠٠٠ جرمني لغتونو ژباړه او ځانگړیتوبونه.
۲- د آلماني ژبې گرامر په پښتو.
۳- د آلماني ژبې گرامر په دري. ۴- د انگريزي خودآموز په پښتو.
۵- د پښتو معياري ژبدود، گرامر.
۶- پټه خزانه د عارف وردک په اهتمام.
۷- آلماني برای نوآموزان.
ناچاپه آثار
۱- پښتو ـ انگريزي قاموس ، د ۴٠٠٠٠ پښتو لغتونو ژباړه.
۲- د اسلام قاموس، تر ليكلو لاندې دی.
۳- انگريزي قاموس په پښتو او دري، تر ليكلو لاندې دی.
۴- د كمپيوټر اساسات او د MS-DOS سيستم، چاپ ته تيار دی.
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
شيدې
شيدې (په انگرېزي: Milk) يوه مکدره سپين رنگې مايع ده چې لوړ غذايي ارزښت لري او د تي لرونکو حيواناتو د تيونو د غدواتو په واسطه توليديږي. دا د نوو تولد شويو بچانو لپاره مخکې لدې چې دوۍ د نورو غذايي موادو د هضم قابليت پيدا کړي د تغذيې ابتدايي منبع تشکيلوي.د WHO د لارښونو مطابق يوه ماشوم ته په اولو شپږ مياشتو کې يواځې تی ورکول کيږي او له هغه څخه وروسته نور غذايي مواد ورسره يوځاې کيږي.شيدې د پرولاکتين او اکسيتوسين هورمونونو د تأثير لاندې د ماشوم د پيدا کيدو څخه وروسته په تيونو کې په توليد شروع کوي.همدارنگه د شيدو اصطلاح د سپين رنگې غير حيواني مايع لپاره هم استعمالېږي لکه Soy milk ، Rice milk ، Almond milk ، Coconut milk او داسې نور.لومړنۍ توليد شوې شيدې د ورږو ( Colostrum) په نوم يادېږي او د مور څخه انتي باډي گانې ماشوم ته انتقالوي ، پدې معنی چې ورږه د زيات مقدار انتي باډيو لرونکي دي او دا انتي باډي ماشوم له زيات شمېر امراضو څخه ساتي.ورږه نظر شيدو ته په کمه اندازه غوړ او لکتوز او په زياته اندازه پروتين او انتي باډی گانې لري. درې څلور ورځې وروسته ورږه په اسمانې سپين رنگه شيدو بدلېږي چې دا شيدې لوړ مقدار غوړ او کاربوهايډرېت لري.
د خامو شيدو ترکيب له یوه حیوان څخه بل حیوان ته تفاوت لري خو په عمده توگه د کافي مقدار اوبو ( ۸۰-۹۰٪ ) ، شحمي موادو ، پروتينونو ، لکتوز، منرالونو او ویټامینونو لرونکې دي.حيواني شيدې د لومړي ځل لپاره هغه وخت د انسانانو په واسطه استعمال شوې کله چې دغه حيوانات اهلي شول ، د غوا شيدې د لومړي ځل لپاره د غذاء په ډول په شرق اوسط کې وکارول شوې.لکتوز چې یو کابوهایدریت دی او په طبیعت کې په شيدو ، د Forsythia نبات په گلانو او یوشمیر محدودو استوایي بوټو کې وجود لري ؛ د ماشومانو په واسطه په اسانۍ سره هضمیږي خو گڼ شمیر کاهل انسانان (تقریباً ۷۵٪ ) د لکتوز د عدم تحمل لرونکي دي. په دغو خلکو کې لکتوز لرونکې شيدې د معدي معايې ستونځو او اسهالاتو لامل گرځي.
په ۱۸۷۸/۱۱/۱ ميلادي کال کې د لومړي ځل لپاره شيدې په بوتل کې توليد شوې چې همدې ورځې ته د شيدو ورځ وييل کېږي او په ځينو هېوادونو کې دا ورځ لمانځل کېږي.
شيدې په دوه ډوله مصرفېږي:
زيات شمیر غذایي محصولات له شيدو څخه لاسته راځي لکه کریم ، کوچ ، مستې ، پوڅه ، پیروی ، تروې ، کورت ، چکه ، ایسکریم او داسې نور.
انسانان د مختلفو حيواناتو ( وزې ، میږې ، غوا ، میښې ، اوښې او داسې نورو )د شيدو څخه په مختلفو ډولونو استفاده کوي.
ښځینه تي لرونکي حيوانات خپل نوي زیږیدلي بچیان د همدې شيدو په واسطه تغذیه کوي.
د حيواناتو هره نوعه د خپل بچي د ضرورت مطابق شيدې جوړوي او ترکيب يې د حيواناتو له یوې نوعې څخه بلې نوعې ته تفاوت لري چې دا تفاوت نظر د بچي ضرورت ته عیار شوی دی.
د نمونې په توگه هغه حيوانات چې زر زر لوییږي ( لکه غوا چې په ۵۰ ورځو کې د خپل وزن دوه برابره وزن اخلي ) شيدې يې د پروتينو لوړه اندازه لري او برعکس هغه حيوانات چې د شحمو یوه ډبل پوړ جوړوي او زياتو غوړو ته اړتیا لري شيدې يې هم د شحمو څخه غني وي.
دشيدو د تولید اندازه د غذاء په نوعیت ، ښه والي او خرابوالي پورې اړه لري.
په ټوله نوۍ کې شيدې او دهغو محصولات په تجارتي توگه تولید او خرڅیږي.
په پرمختللو هېوادونو کې شيدې د یوشمیر ماشینونو په واسطه لوسل کېږي چې د Automated milking equipment په نوم یادیږي.
په غربي هېوادونو کې تقریباً ټولې شيدې له غواوو څخه لاسته راځي، د امریکا په متحده ایالاتو کې ۹۰٪ ، په لویه بریطانیا کې ۸۰٪ لبنیات تولیدونکې غواوې د Hosleistin له نوعې څخه دي ، په امریکا کې نورې لبنیات تولیدونکې غواوې عبارت دي له : Ayrshire ، Brown ، Swiss ، Guemosey ، Jersy او Milking shorthom څخه.
په ټوله نړۍ کې د شيدو زيات تولیدونکی هېواد هند دی ، وروسته په ترتیب سره امریکا ، جرمني او پاکستان هېوادونه دي.
د شيدو فزیکي او کیمیاوي جوړښت:
شيدې په اوبو کې د شحمو او پروتينونو یو Emulsion یا کلویید دی، شحم د Butter fat گلوبیولونو په شکل پکې وجود لري. هر شحمي گلوبیول د یوې غشاء په واسطه احاطه شوی کومه چې د فاسفولیپیدو او پروتينو څخه جوړه شوې ده. دغه غشاء له یوې خوا نه پریږدي چې دغه گلوبیولونه سره یوځای شي او له بلې خوا دغه گلوبیولونه د هغو انزایمونو له هضمي تأثیر څخه ساتي کوم چې د شيدو په مایع برخه کې وجود لري.
د غوا په خامو شيدو کې دغه شحمي گلوبیولونه په اوسط ډول ۴ مایکرومتره جسامت لري.
په شحمو کې منحل ویټامینونه لکه A ، D ، E او K د شيدو په شحمي برخه کې وجود لري.
په هر micelle کې د پروتين په زرگونو مالیکولونه وجود لري چې دغه ماليکولونه یو له بل سره د کلسیم فاسفیت دوړو ذراتو په واسطه نښتي دي.
هر micelle تقریباً کروي( Spherical ) شکل او د یو مایکرو متر ۱/۱۰ برخه قطر لري.
Casein پروتين څلور ډولونه لري چې په مجموعي توگه د شيدو د پروتين د وزن ۸۰٪ جوړوي. Casein یو بشپړ پروتين دی ؛ یعنې ټول اړین امینو اسیدونه چې عضویت يې نشي جوړولی په Casein کې وجود لري.
د Casein پروتين خارجي طبقه د Kappa casein څخه جوړه شوې ده چې دا Kappa casein د منفي برقي چارچ لرونکې طبقه ده نو ځکه یو بل دفع کوي او نه پریږدي چې micelle یو له بل سره ونښلي.
شحمي گلوبیولونه او د کاسین پروتين مایسل په گډه د شيدو د سپین رنگ په رامنځته کولو کې برخه اخلي.
شحمي گلوبیولونه یو مقدار زیړ نارنجي کاروتین ( Carotene) لري چې دا مواد په ځینو نسلونو لکه Guemsey او Jersey رمو کې زيات وي او دا زياتوالی د دوۍ شيدو ته کریمي یا سور ته مایل رنگ وربښي.
شيدې د کاسین څخه پرته زيات شمیر نور پروتينونه هم لري ، دغه نور پروتينونه نظر Casein ته په اوبو کې ډیر منحل دي او همدارنگه د کاسین په شان غټ ساختمانونه هم نه جوړوي ، دغو پروتينو ته Whey proteins ویل کېږي او دا په دې خاطر چې د مستو د جوړیدو په وخت کې چې کاسین لخته کېږي دغه نور پروتينونه په Whey ( د شيدو هغه مایع برخه چې په مستو باندې له بدلیدو وروسته پاته کېږي) کې پاته کېږي.
Whey protein د شيدو د پروتينو دوزن ۲۰٪ جوړوي او ډیر عام پروتين يې د Lactoglobuline په نوم یادیږي.
د شيدو قند چې د لکتوز په نوم یادیږي د گلوکوز او گلکتوز څخه جوړشوی دی ، شيدو ته خوږ خوند ورکوي ، د شيدو د جوړښت ۵٪ او د شيدو د کالوري ۴۰٪ جوړوي.
شيدې په خپل جوړښت کې گڼ شمیر منرالونه لري چې تر ټولو زيات يې کلسیم او فاسفورس دي ، همدارنگه په کمه اندازه پوتاشیم ، سودیم ، سلفر ، المونیم ، مس ، ایودین ، منگنیز او زینک هم په شيدو کې وجود لري.
شيدې د کلسيم يوه ډيره غني منبع ده ، د نمونې په ډول یو لیتر شيدې د ۲۱ هگيو يا ۱۲ کيلو گرامه سرې غوښې او يا ۲٫۲ کیلو گرامه بشپړغنمو ( د غنمو مغز له پوستکي سره ) د مړې په اندازه کلسیم لري.
شيدې د A او B2 ویټامینونو یوه په زړه پورې منع ده. په همدې ډول نور ویټامینونه هم په شيدو کې په کمه اندازه وجود لري ، نو ځکه په تجارتي شيدو کې ډي ویټامینونه علاوه کېږي.
همدارنگه په خامو شيدو کې د وینې سپین حجرات ، د تیونو د غدواتو حجرات ، مختلفې بکتریاگانې او زيات شمیر مختلف فعال انزایمونه وجود لري.
د شيدو ترکيب لکه څرنگه چې ورته اشاره وشوه په مختلفو حيواناتو کې فرق کوي. د خرې او اسپې شيدې د شحمو کم مقدار لري حال داچې د Seals او Whales شيدې له ۵۰٪ څخه زيات شحم لري. په هغو شيدو کې چې د تجارت لپاره ورڅخه استفاده کېږي یوشمیر مواد لکه ویټامین ډي ، ویټامین A ورعلاوه کېږي او شحمي مواد يې کمیږي. د شيدو پخول ( Pasteurization):
په دې عملیه کې شيدو ته د حرارت ورکولو په واسطه ټول مضره مایکرو ارگانیزمونه وژل کېږي او بیا شيدې بیرته یخیږي چې وروسته ذخیره او یا کوم بل ځای ته انتقالیږي. دغه شيدې باید په یخ ځاې کې وساتل شي ترڅو خپل تازه والی له لاسه ورنه کړي. په دغو شيدو له پاسه دوخت د ختمیدو نیټه لیکل کېږي چې له هغه تاریخ څخه ورسته باید استعمال نشي. یوه نوې عملیه چې د Ultra pasteurization په نوم یادیږي او په دې کې شيدو ته د لږ وخت لپاره ډیر لوړ حرارت ورکول کېږي چې بیا دا شيدې دزيات وخت لپاره د استفادې وړ دي. Microfiltration : دې عمليې په قسمي توگه د Pasteurization ځای نیولی دی ، او هغه شيدې چې په دې کې لاسته راځي اوږد Shelf life لري او په خوند کې يې هم کوم تغیر نه رامنځته کېږي ، په دې عملیه کې کریم له Whey برخې څخه جدا کېږي او بیا Whey برخه د Ceramic microfiltrers څخه تیریږي چې په نتیجه کې ۹۹٫۹٪ مایکرو ارگانیزمونه له شيدو څخه پاکېږي ، حال داچې په Pasteurization کې ۹۵٪ مایکرو ارگانیزمونه لمنځه ځي. د شيدو کریم برخه جدا پاستورایز کېږي او وروسته دواړه بیرته سره گډیږي.
سرچينې
۱- Microsoft Encarta encyclopedia, 2005, On CD ROM.
۲- http://en.wikipedia.org/wiki/Milk
۳- http://en.wikipedia.org/wiki/Breastmilk
۴- Encyclopedia Britannica, 2007, On Computer.
۵- Merriam webster’s dictionary and thesaurus, 2007, On CD ROM.
آريانا افغان هوايي شرکت
د آریانا افغان هوایی شرکت د افغانستان لومړنی، دولتی هوایی ملکی چلند شرکت دی چی د ۱۳۳۴ لمریز کال په پیل کی د دولت په ۵۱ فیصده او امریکایی پان امریکن ۴۹ فیصدی ونډی سره جوړ شو. د دی شرکت لمړنی الوتکی داکوتا ډول وی چی د ۳۰ تنو ظرفیت یی درلود او د مسافرانو تر څنگ تجارتی اموال یی هم د هیواد نه دننه او بهر هوایی ډگرونو ته وړل راوړل.
اوس مهال آریانا افغان هوایی شرکت د دننی الوتنو تر څنگ بهرنیو هیوادونو لکه سعودی عربستان. هندوستان او عربی متحده اماراتو ته الوتنی لری. دا مهال دا شرکت د ایربس او بوینگ الوتکو په مټ خپلی الوتنی تر سره کوی.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:آريانا افغان وېشنيزه:د افغانستان هوايي شرکتونه
د افغانستان د بيا رغونې وجهي صندوق
دافغانستان د بيارغونې وجهي صندوق د ۱۳۸۱ کال د وري په مياشت کې د افغان حکومت له متناوبو لگښتونو سره د بسپنه ورکوونکو د مالي مرستو د همغږۍ په موخه جوړ شو. دا صندوق اوسمهال د افغانستان د حکومت اصلي بودیجې( په .....مخ کې ملي بودیجه وگورﺉ) نه يواځې د معاشونو او لگښتونو په برخه کې  بلکه د لومړيتوب لرونکو پروگرامونو لپاره چې موخه یې  د هیواد د په پام کې نیولوشوو ملي پراختيايي موخو ته رسیدل دي، د مرستو د لېږد تر ټولو ارزښتناک ميکانيزم دی. د ۱۳۸۹ کال د لړم له مياشتې راهيسې د 30 مرستندويه هېوادونو له خوا له دې صندوق سره تر ۴.۵۲ ميليارډ ډالرو دمرستې ژمنې شوي دي. د افغانستان د بيارغونې وجهي صندوق د مديره کميټې غړي دا دي: نړيوال بانک (اداره کوونکی)؛ اسلامي پراختيايي بانک (IDB)، د آسيا پراختيايي بانک (ADB)، د افغانستان لپاره دملگرو ملتونو مرستندویه پلاوی (UNAMA) او د ملگرو ملتونو پراختيايي پروگرام (UNDP). د ۱۳۸۸ (۲۰۰۹-۲۰۱۰) کال په اوږدو کې وجهي صندوق د بسپنه ورکوونکو له مرستې څخه ۶۵۷ ميليون ډالره ترلاسه کړل. او په ۱۳۸۹ کال (۲۰۱۰-۲۰۱۱) کې دغه ژمنې ۸۹۰ ميليون ډالرو ته لوړې شوي. د دې صندوق له پرانیستلو څخه د ۱۳۸۹ کال د وږې تر میاشتې پورې ۲.۱ میلیون ډالره حکومت ته د بیرته راگرځیدونکو لگښتونو د بودیجې په توگه او ۱.۱۵ ملیون ډالره نور د پانگونې د پروژو لپاره ورکړل شوي دي. حکومت مرستندويان هڅوي څو د نادولتي سازمانونو او نورو فعالینو پر ځای د افغانستان د بيارغونې د وجهي صندوق له لارې خپلي مالي مرستې سمبالې کړي ،ځکه چې دغه صندوق د بيارغونې په بهيرکې د افغانانو د واک د زياتولو، د مرستو د همغږۍ او د څرک د معلومولو او د روڼوالي د زیاتولو يوه  ښه وسيله گڼي. مرستندويان له صندوق سره د مرستې پرمهال کولای شي د حکومت ځانگړي پروژه یا پروگرام غوره کړي؛ دغه غوره توب د یوې ادارې د کلنۍ مرستې تر 50 سلنې پورې محدودیږي. د افغانستان دبيارغونې وجهي صندوق د گڼ شمیر ملي پراختيايي پروگرامونو لکه د ملي پيوستون پروگرام (NSP)، د بېړنۍ کارموندنې ملي پروگرام (NEEP)، د ښوونيز کیفیت د ودې پروژه (EQUIP)، د مخابراتو بېړنۍ پروژه، د افغانستان لپاره د کوچنیو پورونود پانگه اچونې د ملاتړ اداره (MISFA) او د کليو او ښارونو د اوبو رسولو او د روغتیا ساتنې له پروژو سره مالي مرسته کړې ده. په دې وروستيو کې د افغانستان د بيارغونې وجهي صندوق د مالي مرستو لور هغو پروژو ته چې د عدلي سکټور د ستراتیژۍ (JSR) برخه جوړوي او د ملکي خدمتونو د مدیریت د وړتیا د لوړولو پروگرام ته او همدارنگه په وزاتونو کې د وړتیا لرونکو افغانانو د گومارولو هڅو ته اړول شوی دی. د افغانستان د بيارغونې وجهي صندوق له دوهمې بهرنۍ بیا کتنې څخه وروسته چې د ۱۳۸۷ کال د زمري په میاشت کې بشپړه شوه د افغانستان د ملي پراختیايي ستراتیژۍ د لومړیتوبونو د پلي کولو د هڅونې په موخه  په پروگرام پورې خورا اړوند، سکټور ته متمایل مالي میکانیزم پر لور یې بدلون وموند. د ۱۳۸۷ کال د لیندۍ په میاشت کې ددې صندوق بسپنه ورکوونکي او د افغانستان حکومت د افغانستان د بیا رغونې د وجهي صندوق د بیا گرځیدونکي لگښت په برخه کې د یو هڅوونکي پروگرام په رامینځ ته کیدو موافقه وکړه. د هڅوونکي پروگرام موخه د حکومت د سمون د اجندا ملاتړ او د مالي ثبات پر لور پرمختگ دی. د حکومت له بودیجې سره مالي مرستې د رښتینو کړنو پر بنسټ ورکول کیږي. د دغه صندوق لوی مرستندويان انگلستان، د امریکې او کاناډا هیوادونه دي. نور مرستندويان د 15 اروپايي هېوادونو په گډون، داروپا کميسيون، هند، ايران، ترکيې، استراليا او د خليج هېوادونه دي.
وېشنيزه:افغانستان
هېوادپالنه
هېواد پالنه (په انگرېزي: Patriotism) د خپل هېواد او خلكو سره ريښتونې او خلل نه منونكې مينه، د خپل ملت د ملي، مادي او معنوي گټو ساتل، د سياسي او اقتصادي خپلواکی، د ملي حاكميت، د ځمكې تماميت او ملي وياړونو څخه دفاع، د هېواد د فرهنگي موازينو ژوندي كول، د ملي هويت او موجوديت څخه ملاتړ هېواد پالنه بلل كېږي. هېوادپالنه د كسموپولتيزم(جهان هموطني) او د شؤنيزم له ټولنيز تنگ نظرۍ څخه په څرگنده توگه خپله لاره بيلوي او په يوه عمده او نه بدلېدونكي واقعيت اتكاء كوي، نو له همدې امله هېواد پالنه د نړۍ د ډېرو ملتونو له نظره خاص تقدس لري، لكه د اسلام سپېځلی دين چې بشپړ او جامع دين دى، هم د هېواد پالنې احساس تائيدوي حتى د ايمان برخه يې بولي.
ملي پاڅون
ملي پاڅون كله چې يو هېواد د بل هېواد له خوا په مستقيمه توگه اشغال شي او د هغه سياسي او اقتصادي استقلال تر كنترول لاندې راولي، د مستعمره هېواد ټولې اوسيدونكي پرگنې د استعماري هېواد د سلسلې د ختمولو له پاره په گډه مبارزه كوي، ترڅو خپل سياسي استقلال ترلاسه كړي، دې ډول مبارزې ته ملي قيام ويل كېږي. په ملي قيام كې د ملت ټول طبقات او اقشار برخه اخلي. په دې مرحله كې ايډيالوژيك اختلافات په نظر كې نه نيول كېږي، ځكه چې د ټولو دښمن مشترك وي. ملي قيام په وسله وال ډول، بې وسلې، ولسي نافرمانۍ او مختلفو شكلونو سره سرته رسيداى شي. په ۱۱۱۹ هجري شمسي كال كې د ميرويس نيكه په مشرۍ د صفويانو د سلطې پر ضد زموږ د ولس قيام، په ۱۱۵۰ هـ ش كې د افشاري تاړاكونو په مقابل كې د افغانانو ملي قيام، په ۱۲۹۸ هـ ش كې د غازي آمان الله خان په مشرۍ د افغانانو ملي قيام او په ۱۳۵۸ هـ ش كال كې د روسانو په مقابل كې د افغانانو ملي قيام په افغانستان كې د ملي قيامونو لوى مثالونه دي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
حاکميت
حاکميت د يو هېواد په داخلي قلمرو كې د انحصاري صلاحيت څخه عبارت دى. همدارنگه په بين المللي چارو كې د يوه هېواد د عمل واكمنتوب دى چې د بل هېواد د حقوقي كنټرول او تاثير لاندې وي او يا په بل عبارت، حاكميت د دولت هغه عالي قدرت دى چې هم قانون وضع كوي او هم يې تطبيقوي او د هغې نه بل لوړ قدرت نشته.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
سمونتيا
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ايډيالوژي
وېشنيزه:سياسي هڅوب
تاکتيک
تاکتيک هغه سيستماتيكه او منطقوي تگلاره ده چې د ستراتيژۍ د ترلاسه كولو له پاره د محيطي او ټولنيزو خاصو شرايطو په رڼا كې ټاكل كېږي. تاكتيك د مبارزې په جريان كې د شرايطو د تغير سره جوخت د مبارزې د شرايطو د سمون په خاطر تغير كوي. څنگه چې د نړۍ سياسي، اقتصادي او اجتماعي شرايط تل په تغير كې دي،
وېشنيزه:سياسي هڅوب
هڅوبيز اوښتون
هڅوبيز اوښتون يا کلتوري انقلاب د يوې ټولنې د ملي تشخص او هويت ساتنې د اصل په نظر كې نيولو سره د وخت د ايجاباتو سره سم، د هغو كلتوري اجزاو سمون، بدلون او اوښتون ته چې د ټولنې د علاقې او ضرورت مطابق وی، كلتوري انقلاب وايي. د بشري تمدن نوې غوښتنې بايد په ټولنې باندې په داسې شكل تحميل نه كړاى شي چې ټولنې ته په كې انساني او مالي ضايعات واړول شي، بلكې د خپل ملي كلتور سره د خپلولو، اشنا كولو او د ملي كلتور په غيږ كې د ځاى وركولو له لارې په ټولنه كې رواج ومومي.
د كلتوري انقلاب مفهوم دا نه دى چې د يوې ټولنې د بدن پوستكى واړول شي او پر ځاى يې پردى ماسک ورواغوستل شي، بلكې ددې ډول انقلاب غوښتنه داده چې د ټولنې ميراث او ارزښتناک كلتور د علمي، ساينسي او تخنيكي ميتودونو په پرمختگ سره ځوان كړاى شي. د كلتوري انقلاب په ترڅ كې كلتوري فوسيلونه لكه فولكلور له منځه نه وړل كېږي، بلكې د موزيمي شتمنيو په توگه خوندي كېږي، څېړنې پرې كېږي او د كلتور ژوندۍ خواوې ساتل كېږي. د نوي تمدن په وسيله ځوانيږي او رنگ وركول كېږي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ټولپوښتنه
ټولپوښتنه يا ريفرنډم د سياسي ډيموكراسۍ يو اصل دى او د يو سازمان ټولو غړو ته او يا د ټول ملت اراوو ته مراجعه كول، ريفرنډم نوميږي. په ريفرنډم كې پيشنهاد شوې موضوع د ملت له خوا د مستقيمې رايگيرۍ له لارې منل كېږي او يا رديږي. عمومي اراوو ته د مراجعې له لارې يوه ټولنه كولى شي خپل هېواد د نامطلوبو او زيان لرونكو قوانينو له وضع كولو څخه وژغوري.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ولسپالنه
پوهاند په دې خوله دي چې ملتونه له ټولنيز پلوه جوړيږي او له تاریخي اړخه سره يو ځای پاتې کېږي. د تاریخ په اوږدو کې  خلک د خپلو خپلوانو له ډلو او دودونو، د دوی د اړوندو سيمو د واکمنانو او د له خپلې سيمې سره تړلي پاتې شوي، خو د اتلسمې پېړۍ تر پايه ملتپالنه د يوې واکمنې نظريې په توګه منځ ته نه وه راغلې. د ملتپالنې په اړه درې پياوړي تصورات شته. ازل پالنه (تلپاتې باور)، کوم چې د ملتپالنې مشهور مفاهيم وړاندې کوي، خو د علماوو له پامه غورځېدلې ده، دا تصور وړانديز کوي چې د تل لپاره ملتونه وو او ملتپالنه يوه طبيعي ښکارنده ده. توکميزه ملتپالنه بيا وايي ملتپالنه يوه خوځنده او وده موندونکې ښکارنده ده چې د ملتونو او ملتپالنې په وده کې په نښو، افسانو او دودونو ټينګار کوي. د نويتابه اند، هغه دی چې د ملتپالنې د مسلطې تشريح په توګه يې په تلپاتې اند غلبه پيدا کړې، يو جوړونکی اند يې خپل کړی او وړانديز کوي چې ملتپالنه د نويتابه د بهېر زېږنده ده، لکه صنعتي کېدل، ښاري کېدل او ډله ييزه زده کړه، کومو چې ملي بيداري ممکنه کړه. د وروستي اند پلويان ملتونه د «انځور شويو ټولنو په توګه تعريف کړي» او ملتپالنه یې د «پنځول شويو دودونو په توګه» په کوم کې چې ګډ احساسات د ټولنيزې پېژندنې يوه بڼه وړاندې کوي او افراد د سياسي يووالي سره تړي. شونې ده چې د  يو ملت بنسټيزه «کيسه»  د توکميزو ځانګړتياوو، ارزښتونو او اصولو په شا اوخوا کې منځ ته راغلې وي او شونې ده چې له يو بل سره د نژدې تړاو له روايت سره اړيکه ولري.
د ملتپالنې اخلاقي ارزښت، د ملتپالنې او هېوادپالنې تر منځ اړيکه او د ملتپالنې او نړۍ وطن ګڼل موافقت دا ټول د فلسفي بحثونو موضوعات دي. ملپتالنه د مختلفو سياسي موخو او اندونو سره يو ځای کېدای شي لکه محافظه کاري (ملي محافظه کاري او ښي اړخي ولسپالنه) يا ټولنپالنه (چپ اړخي ملپتالنه) شونې ده چې په عمل کې ملتپالنه منفي يا مثبته وي چې دا اړخ يې تر پايلو او اندونو پورې تړلی دی. ملتپالنه د ازادۍ او عدالت د خوځښتونو يوه ځانګړتيا ده، د کلتوري بيا راژوندي کولو پورې تړلې ده، د وياړ او ملي لاسته راوړنو ستاينه کوي. دا ښکارنده د دې لپاره هم کارول کېږي چې توکميزو او مذهبي اختلافاتو، د لږکيو ځورولو يا پرې بريد کولو ته مشروعيت ورکړي او انساني حقوق يا ديموکراتيک دودونه کمزوري کړي. له توکميزې کرکې سره نښتې سخت دريځه ملتپالنه د الماني نازيانو له خوا تر سره شوي هالوکاسټ يو مهم عنصر و.
اصطلاحات (ويي پېژندنه)
د «ملتونو»، «خپلواکۍ» او دې ته ورته نورو مفاهيمو اصطلاحي کارېدلو کې د اولسمې پېړۍ په لومړيو کې د «هوګو ګروتيوس» له خوا د « De jure belli ac pacis» په نوم اثر په ليکلو سره د پام وړ سمون راغی. په داسې حال کې چې د اسپانيې او هالنډ تر منځ د اتيا کلونو اوږدې جګړې او د اروپايي ملتونو د کاتوليکانو او پروټسټان (چې کاتوليکه فرانسه په ډول د پروټسټان په ډله کې وه) تر منځ د دېرش کلنې اوږدې جګړې پر مهال د ژوند کولو له کبله دا د حيرانتيا وړ نه ده چې د مذهبي توپيرونو څخه د راپورته شويو مخالفتونو له انده ګروتيوس د ملتونو تر منځ د جګړو په څېر موضوعاتو په هکله ژورې اندېښنې درلودلې. له ۱۸۰۰ز کال مخکې هم په اروپا کې د ملت ټکی په ګټور ډول کارول شوی و، تر څو د یو هېواد اوسېدونکو او تر څنګ يې ډله ييزې پېژندګلو ته اشاره وکړي، کومو چې ګډ تاريخ، قانون، ژبه، سياسي حقوق، دين او دودونه درلودل، دا ټکی په داسې معنا کارول شوی و چې د نوي تصور سره ډېر نژدې دی.
تاريخچه
پوهان په دې اند دي چې د ملتپالنې پيل د اتلسمې پېړۍ په پای يا د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د امريکا د خپلواکۍ د اعلان يا د فرانسوي انقلاب پر مهال شوی. په دې خبره اتفاق شته چې ملتپالنه د يو تصور په توګه په نولسمه پېړۍ کې پیاوړې شوه. د ملتپالنې په تاریخ کې د فرانسې اوښتون (۱۷۸۹) ته د پيل د يوې مهمې نقطې په سترګه کتل کېږي، نه يوازې دا چې په فرانسوي ملتپالنې يې اغېز درلو؛ بلکې تر دې ورهاخوا يې په المانيانو او ايټالويانو او اروپايي روښانفکرو هم اغېز پرېښود. د ولس د حاکميت پر بنسټ د يو نوي دولت په شا اوخوا کې د ولس د افکارو په خوښت راوستلو د يوې طريقې په توګه د ملتپالنې د نمونې تاريخ ۱۷۸۹ز کال ته رسېږي: د روسو او ولتر په څېر فيلسوفان، د چا اندونو چې د فرانسې پر اوښتون اغېز درلود، دوی خپله له دوی څخه  د مخکې قانوني ازادۍ د خوځښتونو له بېلګو څخه اغېزمن شوي يا هڅول شوي وو، لکه د کروشيا جمهوريت (۱۷۵۵-۱۷۶۸) او امريکايي اوښتون (۱۷۷۵-۱۷۸۳).
د امريکا او فرانسې د اوښتون پورې اړوند د اتلسمې پېړۍ وروستي تاوتريخوالي، په پراخه کچه پر هېوادپالنې ولاړې ملتپالنې غوښتنو  ته وده ورکړه.
پروشيايي پوهاند جوهان ګوتفرايډ هرډر (۱۷۴۴-۱۸۰۳) د ۱۷۷۲ز کال په خپل اثر «د ژبې د پيل اړوند رساله» کې په داسې حال کې چې د يوې شريکې ژبې پر نقش يې ټيګار کاوه، دا اصطلاح منځ ته راوړه. هغه د مليت او هېوادپالنې د تصوراتو د فوق العاده اهميت منونکی و - «هغه څوک چې د هېوادپالنې روحيه يې بايللې وي خپل ځان او خپله ټوله نړۍ يې بايللې ده»، هغه د دې درس ورکاوه چې «په يوه ځآنګړې معنا کې د هر انسان غوره والی ملي دی».
سرچينې
وېشنيزه:ولسپالنه
کودتا
کودتا په فرانسوي ژبه كې د دولت د رانسكورولو معنا وركوي. د دولت هغه ناڅاپه بدلون چې د زور په وسيله د دولتي لوړو مقاماتو او اردو په وسيله رامنځ ته كېږي، د كودتا په نوم ياديږي. كودتا د هغه چا له خوا رهبري كېږي چې په دولتي دستگاه كې د لوړې رتبې خاوند وي. په كودتا كې د ښار مهم مركزونه لكه د راډيو تلويزيون دستگاه، مهم ارتباطي مركزونه، هوايي ډگرونه، د اوسپنې لارې او مهمې دولتي ودانۍ نيول كېږي. كودتا عموماً د پورته خوا څخه ښكته خواته صورت نيسي. كه د كودتا په راس كې يو داسې شخصيت او رهبري واقع وي چې ملي مترقي او ډيموكرات افكار ولري، دا ډول كودتا د ولسونو او خلكو په گټه تماميږي، ځكه چې د اجتماعي عدالت په لورې درومي. برعكس كه چيرې د كودتا په سر كې ملي ضد، ارتجاعي او د استعمار نماينده شخصيت واقع وي، دا ډول كودتا ارتجاعي ده، د ملت په گټه نه تماميږي، بلكې د ديكتاتورۍ خواته ځي، د افرادو، كورنيو او استعمار گټې ساتي.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
کونډه
کونډه دوه ماناگانې لري
رسول
نبی او رسول کې ډېر توپير نه وی سواء دا چی نبی سرہ صرف نبوت وی خو رسول سرہ نبوت او رسالت دوراړہ وي۔
پانچاشيلا
پانچاشيلا د سانسکريت له ژبې څخه اخيستل شوې ده چې د پنځو اصولو معنا وركوي: پانچاشيلا په بودايي مذهب كې لاندې پنځه اصول دي:
دغه اصطلاح د هند دولت د خپلې خارجي پاليسۍ د پنځه گوني اصلونو په توگه استعمال كړل او دا اصولو په لاندې ډول دي:
د باندونگ په كنفرانس كې پورتني اصول(د روغې جوړې او گډ ژوند كولو) په پنځو اصولو ياد او قبول شول.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
کتيتر
شالید
پخوانیو سوریایانو به کتیترونه د څارويو له رگونو څخه جوړول. همداراز پخوانیو یونانیانو به یو سوری فلزي تیوب د احلیل له لارې مثانې ته دننه کاوه چې د هغه په مرسته به یې مثانه تشوله. دوۍ دغه تیوب ته د Katheter ( په K نه په C) اصطلاح کاروله. نن سبا زیاتره کتیترونه له پلاستیک څخه جوړیږي. ډاوېډ اس. شيرايډېن په ۱۹۴۰ میلادي کال کې عصري يو ځل کارېدونکي کتیترونه اختراع کړل. ده د خپل ژوند په موده کې د کتیترونو څلور کمپنۍ جوړې او خرڅې کړې او په ۱۹۸۸ میلادي کال کې د فوربز مجلې له خوا ورته د کتېتر پاچا لقب ورکړل شو. همدارنگه دې د عصري پلاستیکي يو ځل کارېدونکي اېنډوټراکيال تيوب د اختراع له کبله چې نن سبا په عادي توگه په جراحي کې کارېږي، وستایل شو. دده د اختراع څخه مخکې له سرو رابري تیوبونو څخه گټه اخستل کیده ، چې له استفادې څخه وروسته به بیا بیا تعقیمیدل او بیا بیا ورڅخه کټه اخستل کیده ، او معمولاً د انتاناتو د انتشار لامل گرځیده نو ځکه شيرايډېن د دې یو ځل کارېدونکيو تیوبونو په اختراع سره وستایل شو. د ۱۹۰۰ پیړۍ په پيل کې، یوه آیرلندي چې والش نومیده او یوه مشهور سکاتلندي يورولوژست چې نورمان گېبون نومیده په گډه کار وکړ چې هغه معياري سندونه چې نن سبا په روغتونونو کې کارېږي رامنځته کړل. دغه سندونه ددغو دوو جوړونکيو په نوم سره (Gibbon-Walsh) یادیږي. چې د گېبون او والش په واسطه تشریح او نظر نورو سندونو ته د هغو ښه والي په گوته شول.
د کتېترونو جوړښت، ډولونه او کارېدنه
والش سندونه په ځانگړې توگه د پروسټېکټومي څخه وروسته د مثانې د دریناژ او Irrigation لپاره کارېږي. گېبون سندونه په لوړه کچه د عاجلې پروسټېکټومي اړتیا راکموي او د احلیلي فسټولونو په صورت کې هم ډیر گټور دي. یو ساده پروسیجر چې په هغه کې د احلیل Dilatation او د گېبون کتیتر تطبیق شامل دي معمولاً د فېسټولونو د بندیدو لامل گرځي. همدارنگه دا کتیتر د احلیل د Stricture او په مؤقتي ډول هغه احتباس چې د پروستات د سرطان له کبله منځته راځي ؛ په درملنه کې کارېږي. د لومړي ځل لپاره عصري کتیترونه په ۱۸۶۸ میلادي کال کې د Dr.N.B.Sornborger په واسطه وکارول شول. گڼ شمیر پولیمیرونه د کتیترونو په جوړیدو کې کارېږي لکه Silicone rubber ، Latex او Thermoplastic elastomers. په دې ټولو کې له Silicone څخه ډیر کار اخستل کیږي. د مثانې لپاره د کتیترونو زیات ډولونه وجود لري. عصري Intermittent سوندونه د Polyurethane څخه جوړ شوي دي چې د ناروینه و ، ښځو او ماشومانو لپاره بیلابیلې اندازې او اوږدوالي لري. د بدن په یوه مشخصه برخه کې کتیترونه د مشخصو اهدافو لپاره کارېږي چې ځینې نمونې یې په لاندې ډول سره ذکر کوو:
يو ډول کتیتر چې د فولي کتیتر په نوم یاديږي؛ له یوه نازک ، نرم ، معقم ، پلاستیکي یا رابري تیوب څخه عبارت ده چې مثانې ته د ادرار د تخلیې لپاره ننویستل کیږي. څرنگه چې دا کتیتر د یوې مودې لپاره په مثانه کې پریښودلی شو نوځکه د Indwelling کتیتر په نوم سره هم یادیږي. فولې کتیتر په خپل ځاې کې د یوه بالون په واسطه چې په آخر سر کې یې لري او د پاکو اوبو په واسطه ډکیږي ثابت ساتل کیږي. کتیترونه بیلابیلې اندازې ، جوړښت ( Latex ، Silicone او Teflon ) او ډولونه لري ( لکه Foley ، سیخ او Caude Tip ) لري. د یوه ناروغ لپاره د کتیتر د اندازې انتخاب ډیر مهم دی یعنې د هر ناروغ لپاره باید یو مناسب کتیتر انتخاب شي. کتیتر باید ډیر لوی او یا ډیر کوچنی نه وي.د لوی والي په صورت کې د احلیل د مخاطي غشاء د اسکیمیا او ارواء د خرابیدو لامل گرځي او د کوچنی والي په صورت کې د کتیتر په شاوخواء کې د ادرار لیکاژ رامنځته کیدلی شي. د کتیتر اندازه نظر په ضرورت انتخابیږي، د نمونې په ډول که چیرته ادرار ټینگ او وینه لرونکی وي نو غټ سایز کتیتر تطبیق کیږي.په عمومي توگه د کتیتر درې عمده ډولونه وجود لري:
د کتیترونو یو نوی ډول د وال لرونکی دی چې د هغه د خلاصولو په نتیجه کې ادرار تخلیه او بیا بیرته تړل کیږي. دا ډول کتیترونه یا د احلیل له لارې او یا هم د Supra pubic لارې مثانې ته ننویستل کیږي. دغه کتیترونه په خپل نهایت کې د یوه کوچني بالون لرونکي وي چې د فولې د تثبیت لپاره کارېږي او د کتیتر دا یستلو په وخت کې لومړی دغه بالون خالي کوو اوبیا فولې باسو. Condom catheter: دا کتیترونه معمولاً په مسنو خلکو کې چې Dementia ولري کارېږي. دلته کوم تیوب په احلیل کې نه تیریږي بلکه یو کندوم ته ورته جوړښت د قضیب له پاسه ځاې پرځاې کیږي او د یوه تیوب له لارې چې د یوې کڅوړې سره نښتی وي ادرار تخلیه کوي. کندوم کتیترونه باید هره ورځ تبدیل شي. Intermittent ( Short term) Catheter : دا ډول کتیترونه د ادرار د تخلیې په منظور تطبیق او د ادرار له تخلیې څخه وروسته بیرته ویستل کیږي. ددغو سندونو په واسطه تخلیه شوی ادرار په یوه کڅوړه کې چې د ادرار دکڅوړې (Urine bag) په نوم یاديږي راټولیږي؛ او بیا د کڅوړې څخه کولی شو هغه د باندې تخلیه او د مختلفو اهدافو (لکه لابراتواري معاینات ) لپاره ورڅخه گټه واخلو.
څخه ښکته موقعیت ولري ترڅو له کڅوړې څخه مثانې ته د ادرار له دوباره گرځیدو څخه مخنیوی وکړو.
هراته ساعته وروسته او یا هم کله چې دغه کڅوړه ډیره ډکه شي باید هغه تخلیه او د اړتیا په صورت کې باید هغه په نوې کڅوړه بدله کړو. هغه ناروغان چې کتیتر لري ؛ باید هره ورځ د احلیل هغه برخه چې کتیتر ترې راوځې او همدارنگه په خپله کتیتر د اوبو او صابون په واسطه ومنځي. همدارنگه د هر قضاې حاجت څخه وروسته باید ساحه ومنځل شي ؛ ترڅو له انتان څخه مخنیوی وشي. که چیرته ناروغ Supra pubic کتیتر ولري نو باید هره ورځ د خیتې هغه برخه چې کتیتر ترې راوځي او په خپله کتیتر ومنځي. یو فولي کتیتر د بیلابیلو اهدافو لپاره کارېږي چې ځینې یې په لاندې ډول ډي: د یوه سند د تطبیق په وخت کې لاندې موادو ته اړتیا لرو:
ښځو ته د کتیتر تطبیق : د ښځو احلیل نظر د نارینوو احلیل ته لنډ دی او په حوصله کې د مهبل څخه پورته موقعیت لري. ناروغ ته Supine position ( ستوني ستغ ) وضعیت ورکوو داسې چې دواړه کوناټي یې د معاینې د میز په څنډه ایښي وي. د احلیل باندنۍ خوله ښکاره او فولې تطبیقوو. وروسته د فولې بالون له اوبو څخه ډکوو او له بولي کڅوړې سره یې نښلوو. نارینوو ته د فولي کتیتر تطبیق : د نارینوو احلیل نظر د ښځو احلیل ته اوږد دی. دلته هم ناروغ ته Supine وضعیت ورکول کیږي او بیا لکه د پورته په شان فولي کتیتر په دې ډول تطبیقیږي چې لومړی احلیل او د هغه شاوخوا ساحه د انتي سپتیک محلولونو په واسطه پاکوو ، پاکول د احلیل له خولې څخه پیل او په دایروي شکل له مرکز نه محیط خواته پاکولو ته ادامه ورکوو. وروسته فولې کتیتر د یوه ښویونکي ( Lignocain gel ) په واسطه ښویوو او ممثانې ته یې د احلیل له لارې په کراره کراره ننه باسو ، کله چې کتیتر تطبیق شو نو د کتیتر بالون د ۱۰ سي سي پاکو اوبو په واسطه پړسوو. د بالون د پرسولو په وخت کې باید ناروغ د درد احساس ونه کړي. په دې وخت کې که چیرته په مثانه کې ادرار موجود وي نو د فولي کتیتر له لارې د باندې راوځي او د ادرار په کڅوړه کې جمع کیږي. د کتیتر لرې کول یا ایستل: د کتیتر بالون د یوه سرنج په مرسته تخلیه ، بیا فولي کتیتر د باندې کش او ایستل کیږي.
سرچينې
۱-http://en.wikipedia.org/wiki/catheter.
۲-http://www.emedicinehealth.com/script/main/art.asp?articlekey=58708&page1 to 7
۳-https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003981.htm.
۴-Taber’s cyclopedic medical dictionary, 1997, F.A. Davis company.
۵-Stedman’s electronic medical dictionary, version 6, 2004, Lippincott and Wilkins.
۶-Wordweb pro dicrionary, version 5.2, 2007, Antony Lewis.
وېشنيزه:د درملگرۍ وزلې
ناپېيلې هېوادونه
ناپېيلې هېوادونه دغه اصطلاح په هغو هېوادونو اطلاق كېږي چې د خيتځ او لويديځ تړونونو څخه د مستقل سياست پېروي كوي. په عمومي ډول ناپييلي هېوادونه هغو هېوادونو ته ويل كېږي چې د ختيځ او لويديځ بلاك هېوادونو د سياست تابع نه وو، مستقل خارجي سياست يې درلود. يا په بله ژبه د دواړو بلاكونو په وړاندې يې تعهد نه درلود. ناپېيلي هېوادونه د ختيځ او لويديځ بلاك په څېر نظامي او سياسي اتحاديه نه وه او ددې دواړو بلاكونو په وړاندې يې كوم نظامي تړون نه درلود، يوازې يې د يوې اخلاقي قوې په توگه په بين المللي سياست كې نفوذ درلود. ناپېيلي هېوادونو د كپيټاليزم او كمونيزم په وړاندې كومه گډه مشخصه ايډيالوژي نه لرله. بلکه مختلفوهېوادونو مختلف ايډيالوژيك تمايلات او مختلف سياسي رژيمونه لرل. ددې هېوادونو د ناپېيلتوب سياست د دوى په خپلو ملي منافعو، له نړيوالې جگړې څخه د ځان ساتنې، په نظامي تړونونو كې د نه گډون او د نړيوال بحران د تخفيف په لزوم اتكاء لرله.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
د هېوادونو له مخې دين
د دین له مخې د هېوادونو لړلیک (Religions by country) دا لړلیک په نړۍ کې د مروجه دینونو او مذهبونو ښوونه کوي.
ټولنپالنه
ټولنپالنه يا سوسياليزم (انگريزي: Socialism) هغه تيوري يا سياست دى چې غواړي د ټولنې پر ټولو توليدي منابعو او توليدي وسايلو د ټولنې د ټولو افرادو څارنه او كنټرول موجود وي او دا وسايل او منابع د ټولنې ملكيت وي. د دغو وسايلو او منابعو په گټه كې د ټولنې ټول افراد شريك وي. يا په بل عبارت كله چې په ټولنه كې توليدي وسايل او منابع د ټولنې ملكيت شي او د هغې په واسطه دسته جمعي توليد وكړي او دا توليد بېرته په ټولنې باندې په عادلانه توگه توزيع شي، سوسياليزم بلل كېږي. دغه تعريف نه شي كولى د نظرياتو هغه اختلاف چې ددې نظريې د غوښتونكو ترمنځ تشه له منځه يوسي، دا ځكه چې ددې نظريې پلويان د عمومي څارنې او ټولنيز ملكيت په باب يوه عمومي توافق ته نه دي رسيدلي. سوسياليزم پخوانۍ تاريخچه او مختلف ډولونه لري، په تاريخ لحاظ سوسياليزم د انډيويډواليزم او د نوي عصر د ليبراليزم په ضد يو طغيان دى. سوسيالستان عقيده لري چې په توليدي او اقتصادي چارو كې د ټولنې اكثريت د نماينده په توگه گډون وكړي او په دې ترتيب عمومي منافع د افرادو له تجاوز څخه خوندي كړي. د سوسياليست اصطلاح په نوې معنا په لومړي ځل په ۱۸۲۷ ميلادي كال د رابرت اون د پيروانو له پاره وكارول شوه او د سوسياليزم اصطلاح په ۱۸۳۳ كې د سن سيمون او دده د پيروانو د عقايدو له پاره استعماليده، وروسته تر دې په آلمان، فرانسه، انگلستان او امريكا كې دغه اصطلاح عامه شوه. دغه نظريه اوس په مختلفو څانگو ويشل شوې ده، لكه سنډيكاليزم، سوسياليزم، مسيحي سوسياليزم، ډيموكرات سوسياليزم او بولشويزم.
وېشنيزه:ټولنپالنه وېشنيزه:سياسي خوځښتونه وېشنيزه:سياسي هڅوب
د هرات هوايي ډگر
د هرات هوايي ډگر په ۱۹۶۰ میلادی کلونو کې د امریکایی انجنیرانو لخوا جوړ شو. دا هوایی ډگر د ۱۹۷۹ کال ځخه تر ۱۹۸۹ کال پورې د شوروي پوځ په لاس کې وو. د کورنیو جگرو په دوره کی دا هوایی ډگر ډیر زیانمن شو خو په وروستیو کلونو کی د بیارغونی چاری یی له سره پیل شوی دی.
د هرات ولايت هوايي ډگر د طیارو رمپ یا تم تم ځای  چی د2.7  ملیونه ډالرو په ارزښت جور شوی دی دا هوایی ډگر یی نړیوال کیدو ته چمتو کر. یاده پروژه چې د امریکا هیواد د اردو په مالي مرسته رغول شوی دی د ۲۰۱۲ کال په فبروری کی گټې اخیستو ته وړاندی شوه. د یاد هوايي ډگر مساحت۳۵۰۰ متره مربع زیات شوی دی او اوس ددې تم ځای په جوړیدو سره دشپې له خوا هم هرقسم الوتکې کولای شي چې ودریږي. د دهرات دهوايي ډگر دمسافرینو ترمینال چې د ایتالیا دولایتي بیا رغونې ټیم په یو ملیون ډالرو مالي مرسته رغول شوی وو هم په دی کال کی گتې اخیستنې ته وسپارل شو.
وېشنيزه:د افغانستان هوايي ډگرونه
جمعي تعامل
جمعي تعامل ته جمعي تړنگ (په انگرېزۍ: Addition reaction) هم وایي. دغه تړنک کې د دوو توکونو یو یو مالیکول یون سره کوي او یو داسې مالیکول جوړوي چې ځانگړنې یې تر لومړنیو توپیر ولري. بېلگه: د کلور او ایتلین جمعي تړنگ.
کړکېچ
کړکېچ ( په یوناني ژبه کي:κρίσις - krisis ) هر هغه وضیعت ته ویل کېږي چې یو شخص د پایداره حالت څخه ناپایدار حالت ته را کاږي.
سرچینې
وېشنيزه:نړیوالې اړیکې
لرغونی ختيز مدنيت
د لرغوني ختیز مدنیت یا لرغوني ختیز اصطلاح د ختیزی اسیا او شمال ختیزی افریقی هغو سیمو لپاره کارول کېږی، چې د رومي او یوناني مدنیتونو څخه مخکې په کې یو لړ مدنیتونه ودان ول. په اوسني پېر کې نوموړو سیمو ته منځنی ختیز وایي چې عراق، شام، فسلطین، اسراییل، مصر لبنان او د عربو ټاپووزمې پرته د ترکیې او ایران سیمې هم په کې شامله دي.
وېشنيزه:لرغونی نږدی ختيځ وېشنيزه:د لوېديځ اسيا تاريخ وېشنيزه:نږدی ختيځ وېشنيزه:مدنيتونه
كولكټيويزم
كولكټيويزم دغه اصطلاح د فرانسوي ژبې له Collective څخه چې د ’جمعې’ معنا وركوي، اخيستل شوې ده. كولكټيويزم د هغې ډلې په عقايدو، روشونو او اهدافو اطلاقيږي چې پر ټولو اجتماعي چارو او خصوصاً اقتصادي مسايلو د ټولنيزې څارنې او نظارت پلوي كوي. دغه اصطلاح د لومړي ځل له پاره په ۱۸۶۹ م كال كې د ’بال’ په ښار كې د سوسياليستانو د لومړني انترناسيونال په مهال كې باب شوه او دغه كليمي د سوسياليزم سره نژدې رابطه پيدا كړه. د بال په كنگره كې ددې اصطلاح له استعمال څخه د ماركس او پرودن په مقابل كې د سوسياليزم د يو دريم مكتب په توگه استفاده شوې ده او هدف په كې دا ؤ چې يو ډول داسې سوسياليزم وړاندې شي چې په زور، تشدد او ديكتاتورۍ ولاړ نه وي. ددې اصطلاح د استعمال مواد وروسته ډير پراخه شول او څو مفاهيم يې راچاپيره كړل.
وېشنيزه:سياسي هڅوب
د تریز بوټي
د تریز بوټي (علمي نوم: Asteraceae)د تريز ډوله بوټو څخه تر ټولو لویه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې راشنه کېږي. ټوله کورنۍ ۲۰،۰۰۰ ډوله بوټي لري چې په ۱۳۰۰ جنسو وېشل کېږي. د دي بوټو مخصوصیتونه مختلف دي. نوموړي کورنۍ یو کلن، دوه کلن، یا څو کلن بوټي، درملي بوټي، زينتي بوټي او ونې لري.