cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
برېښنايي موټر
عصري برېښنايي موټرونه
په متحده ایالاتو کې مېشته موټور ټرنډ (Motor Trend) مجلې د ۲۰۱۹ کال په جولای کې د بشپړ-برېښنایي تسلا موډل S ته د "د کال وروستی موټر" لقب ورکړ. د ۲۰۲۰ کال په مارچ کې د تسلا موډل ۳ (Tesla Model 3) د نیسان لیف څخه مخکې شو او د نړۍ غوره پلورل شوی برطښنایي موټر شو، چې له ۵۰۰۰۰۰ څخه ډېر دستګاه موټرونه یې تولید کړل؛ د ۲۰۲۱ کال په جون کې د یو مېلیون نړیوال پلور عطف ټکي ته ورسېد.
د ۲۰۲۱ کال په دریمه ربع کې، د موټر نوښت لپاره پیوستون (Alliance for Automotive Innovation) راپور ورکړ چې د برېښنایي موټرونو پلور د متحده ایالاتو د ټولو کم کاره موټرونو پلور شپږ سلنې ته رسیدلی ؤ، چې د بریښنایي وسایطو پلور ترټولو لوی حجم چې تر اوسه ثبت شوی، ۱۸۷۰۰۰ دستګاه موټرونه دي. دا په پلور کې ۱۱ سلنه زیاتوالی ؤ، برعکس په پټرولي او ډیزلي دستګاوو کې ۱،۳ سلنه زیاتوالی ؤ. راپور په ډاګه کړه چې کلیفورنیا د متحده ایالاتو نږدې ۴۰ سلنې پېرود سره، په بریښنایي وسایطو کې د متحده ایالاتو مخکښ ایالت ؤ، فلوریډا – ۶ سلنه، ټکزاس – ۵ سلنه او نیویارک ۴،۴ سلنه ورپسې ؤ.
د منځني ختیځ برېښنايي کمپنۍ د برېښنایي موټرونو طراحۍ لري. د عمان میز موټورز (Mays Motors) میز آی اي ۱ (Mays i E1) وده ورکړه، چې تمه کېږي په ۲۰۲۳ کال کې تولید پیل کړي. یاد موډل د کاربن فایبر څخه جوړ شوی او شاوخوا ۵۶۰ کیلومتره (۳۵۰ مایل) واټن لري او کولی شي په شاوخوا ۴ ٍثانیو کې د ۰ – ۱۳۰ کیلومتره في ساعت (۰ – ۸۰ مایل فی ساعت) سرعت واخلي. په ترکیه کې د بریښنایي وسایطو شرکت ټاګ (Togg) د خپلو برېښنايي وسایطو تولید پیلوي. بیټرۍ به د چینایي شرکت، فاراسیس انرژی (Farasis Energy) سره په ګډه جوړې شي.
د مالکیت ټول لګښت
د سوند او ساتنې د کم لګښتونو له امله، په اروپايي ټولنه او متحده ایالاتو کې د وروستیو برېښنایي موټرونو د مالکیت ټول لګښت د ورسته پټرولي موټرونو په پرتله ارزانه دی، خو په چین کې لا تر اوسه  داسې نه دی.
هر څومره چې په کال کې زیات واټن وچلول شي، هغومره به د ورته ICE موټر په پرتله د برېښنایي موټر د مالکیت ټول لګښت لږ وي. حتي په هر هېواد کې د دمې فاصله توپیر لري او دا په مالیاتو، مالي مرستو او د انرژۍ په مختلفو لګښتونو پورې اړه لري. په ځینو هېوادونو کې ښايي دا پرتله په ښارونو کې توپیر ولري، ځکه چې یو ډول موټر ممکن مختلف ښارونو ته د ننوتلو لپاره مختلف لګښتونه ولري. مثلا، په انګلستان کې د ICE موټرونه څخه لندن د برمینګام په پرتله ډېر لګښت اخلي.
پیرود لګښت
یو شمېر ملي او سیمه ییز حکومتونو د برېښنایي وسایطو لپاره هڅونې پیل کړې دي ترڅو د برېښنایي موټرونو او نورو پلګ ان موټرونو د پیرود نرخ کې کموالی راولي.
له ۲۰۲۰ کال را پدې خوا، د برېښنایي وسایطو د بیټرۍ لګښت د موټر ټول لګښت له څلورمې برخې څخه زیات دی. تمه کېږي که چېرې د بیټرۍ لګښت په هر کیلوواټ في ساعت کې ۱۰۰ امریکايي ډالرو ته راښکته شي، د پیرود نرخونه به د ICE نوو موټرونو نرخونو څخه ښکته راټیټ شي، اټکل کېږي چې دا به د ۲۰۲۰ کال لسیزې په منځ کې وي.
په یو شمېر هېوادونو کې ګرو یا د ګډون لګښت مروج دي، چې یوه حده په ملي مالیاتو او مالي لګښتونو پورې اړه لري او د اجارې د پای موټرونه د دوهم لاس بازار پراخوي.
د الیکس پارټنرز (AlixPartners) د ۲۰۲۲ کال د جون په یوه راپور کې راغلي، په اوسط ډول په برېښنايي وسایطو کې د خامو توکو لګښت د ۲۰۲۰ کال په مارچ کې له ۳۳۸۱ ډالرو څخه د ۲۰۲۲ کال په مې کې ۸۲۵۵ ډالرو ته لوړ شو. د لګښت د زیاتوالی نظر اصلا لیتیم، نکل او کوبالټ ته نسبت ورکړل شوی.
محمد شفيق همدم
ډاکتر محمد شفيق همدم د افغانستان د لغمان ولايت د عليشنگ په کلي کې په کال 1361 هچري د حمل مياشتې په څلورم تاريخ کې په يوه ستره او د علم او عرفان څخه ډکه کورنۍ کې سترگې غړولي ښاغلي ډاکتر محمد شفيق همدم خپل د زدکړې شروع د کابل لامع شهيد په ابتدايه کې (اوسنۍ ليسه) کې شروع کړيده او متوسطه زدکړې يې د لغمان ولايت د عليشنگ په ليسه کي او ورسته بيا د ننگرهار ولايت د جلالاباد ښار د شهيد محمد عارف په ليسه کې ثانوي زدکړي پاي ته ورسول چي په همدي کال کې د ننگرها د سياسي علومو او حقوقو پوهنځي ته داخل شو، خو د وخت ځينې سياسي او استبدادي فشارونو له کبله ددغي پوهنځۍ په پريښودومجبور شو، خو د علم او عرفان لمنه يي پرينخود او داځل د ننگرهار منځني طب (انيستيتوت علوم طبي ننگرهار) کي د راديولوژي د څانگي څخه په لومړي درجه فارغ شو. ښاغلي همدم پدي بساونه ونکړه ا و يو ځل بيا يي د سياسي او اقتصادي علومو ته مخه کړه او وکولاي شو چې ددي بهر څخه هم يوه څاڅکي وڅکي او خپل ديپلوم ترلاسه کړي. ښاغلي همدم د اسلامي، طبي، سياسي او اقتصادي علومو ترڅنگ بهرني ژبي لکه عربي، انگليسي او اردو يي هم زده کړ او د خپل دغي پوهې او تجربو څخه په گټه وکولاي شو چې تر خپل وس او بريد گران هيواد افغانستان ته خدمت وکړي. ښاغلي همدم د هيواد او نړۍ په کچه د سياسي څيړنې، کره کتنې او د دري ژبي د تکړه ليکوالانو په قطار کې شمارل کيږي.
برېښنايي موټر
ورځني لګښتونه
په هر کیلو متر سفر کې برېښنا معمولا د پټرولو څخه لږ لګښت لري، خو د برېښنا بیه اکثراً په دې پورې اړه لري چې موټر چېرې او د ورځې په کوم وخت کې چارج کېږي. د لګښت سپما هم د پټرولو د لګښت تر اغېزې لاندې دی، چې کېدای شي د موقعیت له مخې توپیر ولري.
چاپېریالي اړخونه
برېښنایي موټرونه د ICE موټرونو د ځایناستي کېدو پرمهال د سیمه ییزې هوا په ککړتیا کې د پام وړ کمښت په ګډون، ډېرې ګټې لري، ځکه چې دوی د ګازونو ککړونکي لکه بخار کېدونکي عضوي مرکبات، هایدرو کاربن، کاربن مونو اکسایډ، اوزون ، سرب او د نایتروجن بېلابېل اوکسایدونه نه خپروي. برېښنایي موټرونه د ICE موټرونو په څېر د ټایرونو او بریک سولولو څخه ذرات خپروي، چې ممکن روغتیا ته زیان ورسوي، که څه هم په برېښنایي موټرونو کې احیا کوونکی بریک د بریک کمې دوړې په معنی دی. د نا خپرېدونکو ګازي ذراتو په اړه لا زیاتو څېړنو ته اړتیا ده. د فوسیل سوند توکو (د تېلو څاه څخه د پټرول ټانک ته) د سرچينو بابرول د زیاتو زیاتونو او همدارنګه د استخراج او تصفیې د پروسو په جریان کې د سرچینو د کارولو لامل کېږي.
د ګازونو خپرېدنه چې د تولید په پروسه او د واسطې چارج کولو لپاره د برېښنا په سرچینه پورې تړاو لري، ممکن تر یوه حده د ښارونو څخه هغو کارخونو ته چې بریښنا او موټر تولیدوي، ولېږدول شي او همدارنګه د توکو لېږد ته ولېږدول شي. د خپاره شوي کاربن ډای اکسایډ مقدار د برېښنایي سرچینې د ګازونو په خپرېدنه او د واسطې په مؤثریت پورې تړاو لري. د شبکې د برېښنا لپاره، د ژوند دوران د ګازونو خپرېدنه د ډبریز سکرو د بریښنا په تناسب پورې توپیر لري، خو تل د ICE موټرونو څخه کمه ده.
اټکل شوی دی چې د چارج زېربنا د نصبولو لګښت د ۳ کلونو څخه لږ وخت کې د روغتیا لګښت سپمولو سره تادیه کېږي. د 2020 مطالعې په وینا، د پاتې پیړۍ لپاره د لیتیم عرضه او تقاضا توازن کول به د ری سائیکل کولو ښه سیسټمونو، د موټرو څخه تر گرډ ادغام، او د ترانسپورت ټیټ لیتیم شدت ته اړتیا ولري.
ځینو فعالانو او جورنالیستانو د نورو کم مروجو میتودونو په پرتله د اقلیم د بدلون د کړکېچ په حل کولو کې د بریښنایی موټرونو د نااغېزمن اوسېدو په هکله اندېښنې راپورته کړې دي. دا اندېښنې تر ډېره حده د ترانسپورت په کم صرفه کاربني او په ډېر اغېزمنو ډولونو لکه فعال خوځښت، ډله ییز ټرانزیټ او اي-سکوټرونو موجودیت او هغه سیسټم په دوام باندې چې لومړی د موټرونو لپاره طرحه شوی، تمرکزه دي.
عامه نظر
د ۲۰۲۲ کال سروې ښودلې چې په اروپا کې  ۳۳ سلنه موټر پیرودونکي کله چې د نوې واسطه اخلي، پټرولي یا ډیزلي موټر غوره کوي. ۶۷ سلنه ځواب ویونکو د هایبرېډي یا برېښنایي نسخو غوره کول یاد کړي. په ځانګړې توګه، یادې سروې وموندله چې یوازې  ۲۸ سلنه اروپایان برېښنایي موټرونه ته ترجیح ورکوي، چې د وسایطو ترټولو کم غوره واسطه جوړوي. ۳۹ سلنه اروپایان د هایبرېډي وسایطو ته ترجیح ورکوي پداسې حال کې چې ۳۳ سلنه پټرولي یا ډیزلي وسایطو ته ترجیح ورکوي.
په ځانګړې توګه احتمال لري په اروپايي ټولنه کې ۴۷ سلنه موټر پیرودونکي چې عمر یې ۶۵ کالو څخه زیات دی، هایبرېډي واسطه وپیري، پداسې حال کې چې ۳۱ سلنه ځوان ځواب ویونکي هایبرېډي وسایط ښه ټاکنه نه ګڼي. ۳۵ سلنه به ترجیع ورکړي چې پټرولي یا ډیزلي موټر غوره کړي او ۲۴ سلنه به د هایبرېډي موټر پرځای برېښنایي موټر غوره کړي.
د اروپايي اتحادیې د ټول نفوس یوازې ۱۳ سلنه خلک اصلا نیت نه لري چې واسطه ولري.
سورة الحشر
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
د ايران او افغانستان د اوبو تړون
د ايران او افغانستان د اوبو د تړون له مخې: دویمه ماده : ټول هغه اوبه چې د هملند سیند څخه ایران ته ورکول کيږي په نورمال یا غیرې نورمال کال کې په منځني ډول په یوه ثانیه کې 22 متره مکعبه دي خو افغانستان د ښه ګاونډیتوب له کبله څلور متر مکعب اضافه ورکوي چې ټولې 26 متره معکب کيږي. خو ایران د نړیوالو او د همدې تړون خلاف لومړی یو نهر بیا وروسته څلور نهرونه چې ۵۵ متر مکعب اوبه په هر ثانیه او اوس نهه نهره د تړون خلاف جوړ کړي دي .چې ۱۵۰ متر مکعب اوبه په هر ثانیه کې زیرمه کوي بل دا چې هغه اوبه چې دوباره نیمروز ته راتللی هغه یی هم بندې کړي دي  ځکه دا اوبه تر زاهدان او کرمان پوری هم رسيږي  د واټرپمپونو سربیره زمونږ اوبه په ډالرو پر کویت قطر او په دوبی هم پلوری او د کوهک په نوم یې د برښنا بند هم جوړ کړی چی همدا بریښنا زمونږ په نیمروز او هلمند ځینو سیمو هم پلوری ایران  د شوي تړون خلاف چې په كې درې سيمې د اوبو د اخستلو لپاره ټاكل شوي، له ۳۰ تر۴۰ سيمو څخه اوبه اخلي. د ياد تړون د پنځمې مادې له مخې ايران، د هلمند د سيند پر اوبو له هغې كچې پورته چې په تړون كې تثبيت شوې ده، د هېڅ ډول ادعا حق نه لري. د ياد تړون په هيڅ ماده کې افغان حکومت له ايران سره داسې تعهد نه لري چې ګويا ايران دې د سيستان او بلوچستان او د زاهدان ښار د ځمکو خړوبولو لپاره د اړتيا وړ اوبه د هلمند له سيند نه واخلي. خو له بده مرغه چې د راپورونو له مخې همدا اوس هم د تړون خلاف زاهدان ته ۳۷ مليون متر مكعبه اوبه د هلمند له سيند ورکول کيږي> او هڅه کوي چې په افغانستان کې هغه بندونو چې د دې سیند پر سر جوړيږي مخه یې ونیسي ښه بیلګه یې د بخش اباد د بند جوړیدل دي او غواړي دا سیمې په یوه نه يو ډول سره نا امني کړي چې فراه ولایت یې ښه بیلګه ده .دا چې ایران ولې دا کار کوي نو سبب یې دا دی چې ایران ځکه داسې اټکل شوی چې ایران به تر 2025 کال پورې  د اوبو له کمښت سره مخ شي په همدې حال کې په کال 1393 کې واشنګټن پوسټ هم راپور ورکړو او وویل چې  ایران د اوبو د کمښت له خطرناک حالت سره مخ دی. په ایران کې د اوبو د کمښت عوامل د نفوسو وده، نا ګټوره کرنه او د اوبو د ښه مدیریت نشتون دی  چې ورځ تر بلې دا مسله له ایران سره سختیږي او افغان حکومت باید خپلو اوبو ته ځانګړی پاملرنه وکړي او که ایران بیا هم د اوبو نړیوال قوانین تر پښو لاندې کوي نو نړیوالو بنسټونو ته چې د اوبو په برخه کې کار کوي شکایت وکړي. محمد داود نیازی
سورة الفلق
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
نېلسن مانډېلا
د زوها (Xhosa) ژبې ویونکی، مانډېلا د سویلي افریقا د اتحادیې په مېوزو کلي کې د تېمبو قوم په سلطنتي کورنې کې وزېږېد او وړاندې تر دې چې جوهانزبرګ کې د وکیل په توګه دنده ترسره کړي په فورت هېر او وېټواټرسرند پوهنتونونو(University of Fort Hare، University of Witwatersrand) کې یې قانون ولوست. نوموړی هلته د استعمار ضد او افریقايي ملت پاله سیاستونو سره بوخت شو او په ۱۹۴۳ کال کې له ANC سره یوځای شو چې ورپسې یې په ۱۹۴۴ کال کې د ځوانانو ډله جوړه کړه. وروسته له هغې چې د سپین پوستو ملي ګوند په یوازې توګه دولت جوړ او د اپارټایډ یعنې د نژادي توپیر هغه سیستم چې سپین پوستي یې غوره بلل، بنسټ کېښودل شو، مانډېلا او د افریقا ملي کانګرس دې ته ژمن شول چې دولت به له منځه وړي. هغه د افریقا د ملي کانګرس د ترانسوال استازولۍ د مشر په توګه وټاکل شو، وروسته له هغه چې په ۱۹۵۲ کال کې یې د ظالمانه قوانینو پر ضد کمپاین او د ۱۹۵۵ کال د خلکو په کانګرس کې برخه واخیسته شهرت ته ورسېد. نوموړی په مکرر ډول د جنجال جوړونکو چارو د ترسره کولو په تور ونیول شو چې د ۱۹۵۶ کال د خیانت په محکمه کې له دغو تورونو پاک ووت. له مارکسیزم نه په اغېزمنتیا هغه په پټه د سویلي افریقا له کمونیست ګوند (SACP) سره یوځای شو. په داسې حال کې چې هغه د عدم تشدد پلوی و، اما وروسته له هغه چې له کمونیست ګوند سره اړیکې پیدا شوې، په ۱۹۶۱ کال کې یې د سویلي افریقا د ملي کانګرس وسله واله نظامي څانګه جوړه کړه او د دولت پر ضد یې د سبوتاژ کولو مبارزه پیل کړه. په ۱۹۶۲ کال کې په ریوونیا ایالت کې د دولتي واکمنۍ د له منځه وړو په تور د هماغه ایالت په محکمه کې په عمري بند محکوم شو.
مانډېلا د روبین ټاپو په پولسمور او ویکتور وریستر بندخونو کې ۲۷ کاله تېر کړل. خو په ۱۹۹۰ کال کې د داخلي او نړیوالو فشارونو سربېره د نژادي جګړې د رامنځته کېدو د ګواښ له امله ولسمشر فریدریک ویلیام دیکلېرک (F. W. de Klerk) نوموړی خوشی کړ.
مانډېلا د خپل ژوند په ډېره موده کې د بحث وړ څېره وه. له دې سره چې د ښي لوري منتقدینو هغه د یو کمونېست ترهګر په توګه باله، خو د کیڼ لوري افراطي پلویانو بیا هغه د اپارټایډ له ملاتړو سره د خبرو او سولې کولو لېوال ګاڼه، خو د خپلو فعالیتونو له مخې له نړیوال هرکلي سره مخ شو. نوموړی چې د دېموکراسي او ټولنیز عدالت نمونه بلل کېږي، د نوبل جایزې سربېره له ۲۵۰ څخه زیات ویاړونه ګټلي. په سویلي افریقا کې ورته ځانګړی احترام کېږي، چې تر ډېره په مادیبا نوم چې تمبو قبیلې ته اړوند دي پېژندل کېږي، همدارنګه  نوموړی د "ملت د پلار" په نوم هم یادېږي.
سیاسي ایدیالوژي
مانډېلا د یو افریقايي ملت پال او هم ایدیالوژیک ځایګي لرونکي په توګه وروسته له هغه وپېژندل شو کله چې د سویلي افریقا له ملي کانګرس سره یوځای شو، دی یو سوسیالېست هم وو. هغه د یوه روڼ اندي څېړونکي او سیاسي تیوري جوړونکي پر ځای تر ډېره عملي سیاستوال و.
د هغه سیاسي وده په کلکه سره د ده له حقوقي او عملی زده کړو سره تړلې وه، په ځانګړې توګه هغه مهال چې بدلون ته لاسرسی یې د تاوتریخوالي له امله نه بلکې د "قانوني انقلاب" له مخې غوښت. ده د خپل ژوندانه په دوران کې، لومړی له تشدد پرته لارو چارو کار اخیست، بیا یې تاوتریخوالي ته مخه کړه او ورپسې یې د خبرو او پخلاینې په موخه له تشدد پرته مسیر ځانته وټاکه. هغه مهال یې چې تاوتریخوالي ته مخه کړه، له دې امله وه چې نوره یې هېڅ ټاکنه نه لرله. هغه د عمل سړی و او غوښتل یې له همدې لارې خپل مخالفین د خبرو اترو مېز ته کښېنوي. هغه نه غوښتل په سویلي افریقا کې نژادي جګړه پیل کړي، له همدې امله یې د سپین پوستو وګړو پرځای د سپین پوستو د برترۍ سمبولونه په نښه کول. له دغه ډول تاوتریخوالو څخه ګټه اخیستنې ته لیوالتیا مانډېلا د ګاندېزم له ایدیالوژي جلا کاوه، ځکه ځینو مفسرینو یا تبصره کوونکو د مانډېلا او ګاندي د یوځای ښوولو هڅه کوله.
د سیاسي کارپوهانو لکه بیتي ګلاد (Betty Glad) او رابرت بلانتون (Robert Blanton) په باور مانډېلا " فوق العاده ځیرک، هوښیار او وفادار مشر و". د هغه د ژوند لیک رسمي لیکوال، انتوني سامپسون (Anthony Sampson) څرګنده کړې چې هغه "د انځورګرۍ او اجرا کولو استاد و"، په مطبوعاتي انځورونو او ویناوو کې یې ځان ډېر عالي ښود. د هغه عامه ویناوې په ډېر رسمي او جدي ډول وې، چې تل به یې له کلیشه یي عباراتو په کې کار اخیسته. په عموم ډول یې په ارامه خبرې کولې او په ډېر پام سره یې کليمې کارولې. له دې سره چې هغه د یو ستر ویناوال په توګه نه ګڼل کېږي، خو ویناوې یې " د هغه د شخصي ژمنتیا، جذابیت او شوخ طبعي" څرګندویې وې.
مانډېلا یو ځانګړی کس و تل به یې خپل احساسات پټ ساتل او په ډېرو کمو کسانو به یې باور کاوه. په خپل خصوصي ژوند کې کلک و، الکول یې نه څښل، سګرټ یې نه وهل او ان چې ولسمشر و د خپل خوب تخت به یې خپله جوړاوه. شوخ طبیعت یې درلود، او په قاطعیت او وفا کې یې شهرت درلود. په عمومي ډول به یې ټولو ته په ملګرتیا ډوله ښه راغلاست وایه او د مخالفانو په ګډون یې له هرچا سره په خبرو کې خپل ارامښت ساته.
رتبې، میډالونه، څلي او ویاړونه
مانډېلا د خپل ژوند په اوږدو کې، په سیاسي ډګر کې د لاسته راوړنو له امله له ۲۵۰ څخه زیاتې جایزې، ستاینلیکونه، نړیوالې جایزې، افتخاري درجې او د بېلابېلو هېوادونو تابعیت ترلاسه کړی. د ده په جایزو کې د نوبل د سولې جایزه، د امریکا د متحده ایالاتو د خپلواکۍ نښان، د شوروي اتحاد د لینن د سولې جایزه، او د بشري حقونو په برخه کې د لیبیايي مشر قذافي نړیواله جایزه شاملېږي. په ۱۹۹۰ کال کې هند ورته د بهارت راتنا (Bharat Ratna) او په ۱۹۹۲ کال کې پاکستان ورته نشان پاکستان (Nishan-e-Pakistan) ورکړ. په همدې کال کې د ترکیې له خوا ورته د اتاترک د سولې جایزه هم وړاندې شوه، خو په ترکیه کې هغه مهال د بشر حقونو د نقض له امله لومړی ده رد کړه، خو وروسته یې په ۱۹۹۹ کال کې ومنله. نوموړی د کاتولیکې ایزابیلا رتبې او د کاناډا رتبې ته هم ونومول شو او همداشان لومړنی ژوندی کس و چې د کاناډا افتخاري تابعیت ورته ورکړل شو. ملکې دویمې الیزابیت هغه د سنټ جان د درجې د ستر صلیب په توګه وټاکه او د وړتیا درجه یې ورته ورکړه.
په ۲۰۰۴ کال کې، ژوهانسبرګ (Johannesburg) مانډېلا ته د ښار ازادي ور وبښله او په ۲۰۰۸ کال کې د مانډېلا مجسمه په هغه ځای کې چې دی له بنده راخوشی شو، جوړه شوه. په ۲۰۱۳ کال کې د پخلاینې په ورځ، د مانډېلا به برونزو جوړه شوې مجسمه د پروتریا یووالي په ماڼۍ کې نندارې ته کېښودل شوه. د ۲۰۰۹ کال په نومبر میاشت کې، د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د مانډېلا د زوکړې ورځ، د جولای ۱۸ مه، د "مانډېلا د ورځې" په نوم اعلان کړه، چې په اپارټایډ مبارزه کې د ده د ونډې له امله وه. دغه سازمان په اپارټایډ ضد خوځښت کې د مانډېلا د ۶۷ کلن غړیتوب له امله له خلکو وغوښتل چې ۶۷ دقیقې د ځان لپاره نه د نورو لپاره کار وکړي. په ۲۰۱۵ کال کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د بندیانو د ساتلو اړوند ستنډرډ قانون د "مانډېلا د قانون" په نوم د هغه میراث ته د درناوي په موخه ونوماوه.
د درېیمې نړۍ سوسیالیزم
د درېیمې نړۍ سوسیالیزم د سوسیالیزمیوه سیاسي فلسفه او ډول دی، چې د میشل افلاق، صلاح الدین البطار، ذوالفقار علي بوټو، بوداداسا، فیډل کاسټرو، معمر قذافي، صدام حسین، خوان ډومینګو پیرون، مودیبو کیتا، والټرله خوا وړاندیز شوی دی. ليني، جمال عبدالناصر، جواهر لعل نهرو، کوام نکرومه، جوليوس نيري، سوکارنو، احمد سيکو توري او د درېيمې نړۍ نورو سوسياليستي مشرانو سوسياليزم ته د يوه پياوړي او پرمختللي ملت د ځواب په سترګه کتل.
ددرېیمې نړۍ سوسیالیزم له افریقایي سوسیالیزم، عربي سوسیالیزم، بودايي سوسیالیزم، اسلامي سوسیالیزم، میلانیزیایي سوسیالیزم، نصریزم او میلانیزیایي سوسیالیزم نهرویزم نه جوړ شوی دی. د قذافي له نسخې نه د عربي نشنلیزم، مستقیمې ډیموکراسۍ، غښتلي سیاست او د ملي ازادۍ د مبارزې په نظریاتو کې ډېر الهام اخیستل شوی و، په داسې حال کې چې بوټو له لوېدیځ سره ډېر تړلی و او ورته‌والی یې ورسره درلود، متحد او د لوېدیځ ډیموکراتیک سوسیالیزم / ټولنیزې ډیموکراسۍ له نظرونو اغېزمن واو په سوسیالیست نړیوال کې یې غړیتوب درلود.
په۲۱مه پېړۍ کې ګلابي څپه،له خپل امریکانیزم ضد سره، له لږ پرمختللې ختیځې اروپا سره تړاو، د پرمختللو هیوادونو او د عربیزم پلوه هیوادونو ترمنځ یووالی او د کم پرمختګ احساس، د درېیمې نړۍ سوسیالیزم د لاتینې امریکا یو نویډول دی، چې د ۲۱مې پیړۍ سوسیالیزم د درېیم نړیوالیزم د ایډیالوژیکي بڼې په توګه برخه اخلي.
افریقايي سوسیالیزم
د افریقایي سوسیالیزم مشران د تانزانیا لومړی ولسمشر جولیوس نیریر و، چې له خپلواکۍ وروسته یې د اجماع مفهوم جوړ کړ او ځمکه یې راټوله کړه. کوام کروما د ګانا لومړی ولسمشر و، چې د ناپیلتوب غورځنګ له پلرونو و، د دولت د پلانولو د تګلارې لکه پنځه کلنو پلانونواو د کوکو صادراتو د تنظیم کولو ادارې ستاینه یې وکړه او په څو سیاسي ویناوو او لیکنو کې یې د موډیبو کیتا، د مالي پلار او احمد سیکو توري د ګینيد پلار فريقايي سوسياليزم تیورۍ ته وده ورکړه.
عرب سوسیالیزم
د عربي سوسیالیزم اصلي طراح د مصر لومړی ولسمشر جمال عبدالناصر دی، چې سویز کانال یې ملي کړ او د بعث ګوند چې په سوریه کې د میشل افلق له خوا تاسیس شو او په ټوله عربي نړۍ کې یې شهرت ترلاسه کړ او په سوریه کې حکومت ته ورسېد (تر اوسه پورې) او په عراق کې (تر ۲۰۰۳ز کال پورې).
د منځني ختیځ سوسیالیزم
ایران د رضا شاه له ګوښه کېدو او د هغه پر ځای د هغه د زوی محمد رضا پهلوي (که څه هم دا ګوند هېڅکله واک ته ونه رسېد) د تودېګوند په پای کې د درېیمې نړۍ د سوسیالیزم لنډه دوره تجربه کړه. واک ته په رسېدو کې له ناکامۍ وروسته د درېیمې نړۍ سوسیالیزم دا بڼه د موسادګ د خلکو له خوا بدله شوه، د ایران د ملي جبهې ګوند نامنسجمه ایراني ملتپالنه په ایران کې د پاچهۍ ضد اصلي ځواک په توګه واک ته ورسېد (۱۹۴۹- ۱۹۵۳ز)آن په مخالفت کې (د موساد له نسکورېدو وروسته) له همدې ځواک سره د اسلاميزم او د ایران تر انقلاب پورې پورې پاتې شو. له هغه وخت راهیسې تودېس د بنسټیز سوسیالیستي کمونیزم پر لور حرکت کړی دی.
کمالیزم په ډېر د بحث وړلېست کې اضافه کېدای شي، څرنګه چې دا له درېیمې نړیوالې جګړې وروسته د درېیمې نړۍ د مفکورې له رامنځته کېدو وړاندېڅرګند شوی و، دې مساوي ته یې پاپولیزم وراضافه کړ(هغه څه چې د درېیمې نړۍټولو سوسیالیستانونه دي کړي، ناصر او نکرومه د مثال په توګه وکړل) او ترکیه د درېیمې نړۍ د هېواد د عادي مفکورې په پرتله ډېر پرمختللی دی، خو څرنګه چېد ترکیې د خپلواکۍ له جګړې وروسته د حکومت د یوېبېلګې په توګه کارول کېده، څوترکیه بیاورغوياو د عثماني سترواکۍ له شاتګ نهیېبېرته راوباسي. د اروپايي استعمار د احتمال په وړاندېد یوه پیاوړي ملت رامنځته کول د درېیمې نړۍ د سوسیالیزم غورځنګ ته د رسېدو په توګه ګڼل کېدای شي. له ۱۹۶۰ لسیزې راهیسې د درېیمې نړۍ سوسیالیست او درېیم نړۍ وال فکر د کیڼ اړخي کیمالیزم تر اغېز لاندې راغی.
کمالیستي تجربې، فابیان سوسیالیزم او په ټولیزه توګه سوسیال ډیموکراسۍ او د درېیمې نړۍ مهم کمونیسټ هېواد، د چین د خلکو جمهوریت پرغورځنګ ډېرې اغېزې لرلې. سره له دې چېله ټولنیزې ډیموکراسۍ یې الهام اخیستی، تر ډېره دا دولتونه په یو وخت یا بل وخت کې د زورواکو یا لویو رهبرانویا د یوه ګوند د سیسټمونو له خوا اغېزمن شوي دي. په هر حالت کې د درېیمې نړۍ ډېری سوسیالیستي دولتونه د ټولنیزو ډیموکراتیکو اصلاحاتو پیروان دي(په نورمال ډول د دولت لارښود)، دا انقلاب ته ترجیح ورکوي، که څه هم ځینو د ټولنیز پرمختګ په اړه د سوسیالیستي ټولنې لپاره د یوډول دایمي انقلاب درېځ غوره کړی.
د لاتینې امریکا سوسیالیزم
د لاتینې امریکا ډېرو مفکرینو استدلال کاوه، چې متحده ایالاتو د لاتینې امریکا د ټولنیزې او اقتصادي پراختیا په لګښت سره د لاتینې امریکا هېوادونه د «پردي اقتصاد» په توګه کارولي، چې ډېریې د نوي استعمار او نوي امپریالیزم د پراختیا په توګه ویني. په فکر کې دا بدلون د خبرو اترو د زیاتوالي لامل شو، چې لاتینې امریکا له متحده ایالاتو نه خپله ټولنیزه او اقتصادي خپلواکي څنګه تامین کولای شي. ډېرو پوهانو استدلال وکړ چې: سوسیالیزم ته بدلون له دې جګړې نه د لاتینې امریکا ازادولو کې مرسته کولای شي.
نوې کیڼ اړخه ډله په لاتینې امریکا کې راڅرګنده شوه، چې د اقتصادي مساواتو او ډیموکراسۍ په ترلاسه کولو کېله موجوده مارکسیستي – لینینیستي هڅو ورهاخوا د ټولنیزواصلاحاتو او د لاتینې امریکا لپاره د ځانګړو مسئلو لکه: نژادي او توکمیزو مساواتو، د سیمه‌ییزو حقونو او د چاپېریال مسئلود حلولو هڅه یې کوله. په لاتیني امریکا کې په نوو کیڼ اړخو خوځښتونو کې د ۱۹۵۹ز کال د کیوبا انقلاب، په ۱۹۷۹ز کال کې په نیکاراګوا کې د سانډینیسټا د انقلاب بریا او په ۱۹۹۰ز کال کې په پورتو الیګري کې د کارګر ګوند حکومت شامل دی.
له متحده ایالاتو سره د نږدې کېدو او پیاوړو تاریخي اړیکو له امله، کیوبا د لاتینې امریکا پاتې سیمو ته د سوسیالیزم په خپرېدو کې بشپړ رول لوبولی چیګوارا کیوبا د لاتینې امریکا هېوادونو لپاره د «لارښودې رڼا» په توګه تشرېح کړه، چې د امپریالیزم او سوسیالیزم ترمنځ په جګړو کې ښکېل دي. په «انقلابي درمل» کې د چیګوارا په وینا: د لاتینې امریکا له لارې د خپلو سفرونو او هغو بدبختیو، لوږې او ناروغیو یادونه کوي، چې لیدلي یې دي او تشرېح کوي، چې څنګه د سوسیالیزم بدلون د دې مبارزې په کمولو کې مرسته کولای شي. فیډل کاسټرو او چيګوارا په کیوبا کې د نوي کیڼ اړخې برخې په توګه کیڼ اړخي سیاستونه پلي کړل، په داسې حال کې چې تګلاره یې د ټولنیزو مسئلو د حلولو په موخه کې شامله کړه. د کیوبا چارواکو د کیوبا لپاره اراده درلوده، چې د لاتینې امریکا په پاتې برخو کې ورته کیڼ اړخي انقلابونو ته وده ورکړي، هغه څه چې دوی د وینزویلا، بولیویا او نیکاراګوا په څېر هېوادونو کې د «آزادۍ مبارزې» په توګه لیدلي دي.
د جوان پیرون په قضیه کې، چې له درېځ نه د ارجنټاین ولسمشر ټاکل شوی، د درېیمې نړۍ سوسیالیستي دریځ د پاپولوزم یو بنسټیز بدلون و، چې ځان یې له درېیمې نړۍ او بې‌ پرې غورځنګ سره یوځای کړ (هغه څه چې پیرون یې« درېیم مقام» بولي) د پرمختیا په موخه یې د پنځو کلنو پلانونو،رېل پټلۍ او بندرونو د جوړولو، د بانکونو د ملي کولو، د غلو د صادراتو د تنظیمولو لپاره د یوې ادارېIAPI) ) او د عصري خیریه دولت د رامنځه کولو له لارې دولتي لاسوهنه وکړه. د هغه پر پرمختللو تګلارو سربېره، پیرون د ولسمشرۍ په لومړۍ دوره ( ۱۹۴۶ـ۱۹۵۲) او (۱۹۵۲ـ۱۹۵۵ز کلونو)  کې ځانیا د هغه نظریه د «سوشلیسټ»په توګه نه ده تعریف کړې؛ خو وروسته یې د جلاوطنۍ او د هغه د درېیمې ولسمشریزې دورې په (۱۹۷۳ـ۱۹۷۴ز کلونو) په لړکې، کله چې یې د «ملي سوسیالیزم» اصطلاح جوړه کړه، سوسیالیزم ته د ارجنټاین یوه لاره ده، چې هغه د یوې ټولنیزې ډیموکراسۍ په توګه تشرېح کړې، چې په عمده توګه له «سوېډنې ماډل» وروسته بېلګه ګرځېدلې او همداراز یې له نورو ناانتفاعي، د درېیمې نړۍ له سوسیالیستي ماډلونو، لکه: مسیحي سوسیالیزم، نصریزم، د اروپا د ۱۹۲۰، ۱۹۳۰ او ۱۹۴۰ ز لسیزو د پاشیزم کارپورېټ له تګلارو نه الهام اخیستی دی.
اشتهارد ولسوالي
اشتهارد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اشتهارد)  د ايران د البرز ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د اشتهارد ښار دی. دا ولسوالي ۳۷٬۸۷۶ تنه نفوس لري. د اشتهارد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د البرز ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
برلېن
برلېن د جرمني هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
د سویلي افریقا تاریخ
باور په دې دی، چې معاصر انسانان له ۱۰۰۰۰۰ کلونو پخوا نه په سویلي افریقا کې مېشت و. د سویلي افریقا له تاریخ وړاندې دوره د پراخو تکنالوژیکي نمونو له مخې په دوو پړاونو وېشل شوې :د ډبرو دوره (عصر حجر) او د اوسپنې دوره. په تونګ کې د انسانانو او په سترک فونتین، سوراتکرانز او کرومدرای آهکي غارونو کې د منقرض شوو انساني (australopithecine) فوسیلیونو په موندل کېدو سره دغه ځایونه د یوې ټولګې په توګه د نړیوال میراث په توګه ثبت شوي. د سویلي افریقا لومړي ملتونه په ټولیز ډول د خویسان او په جلا جلا ډول د خوی خوی او سان په توګه پېژندل کېږي. دغه ډلې له لویدیځې او مرکزي افریقا نه د افریقايي بانتو کډوالو (بانتو یانو) د پراخوالي پر مهال بې ځایه او یا هم د دوی له خوا جذب شوې. په داسې حال کې چې یو شمېر یې خپل جلا والی وساته، خو یو شمېر نور یې د رنګین پوستو په ډله کې طبقه بندي شول، هغه نژادي قومي ډله چې له خویسان، بانتو، افریقایانو، استرونیزیایانو، ختیځ آسیايي وګړو او سویلي آسیایي وګړو د ډلو له یو یا دوو نه یې ګډ اجداد لرل. د افریقا په سواحلو کې د اروپایانو کشفیات په ۱۳ مه پېړۍ کې هغه مهال پیل شول، کله چې پرتګال هوډ وکړ چین ته د رسېدونکې ورېښمې لارې بل بدیل ومومي. په ۱۴ مه او ۱۵ مه پېړۍ کې پرتګالي لټون کوونکو (کاشفینو) د افریقا لویدیځو سواحلو ته سفر وکړ، د ساحلي کرښو جزئیات او نقشه یې انځور کړه او په ۱۴۸۸ ز کال کې د Cape of Good Hope ټاپووزمې په شاوخوا راوګرځېدل. په ۱۶۵۲ ز کال کې د ختیځ هند هالنډي کمپنۍ د یان ون ریبیک تر مشرۍ لاندې په کیپ ټاون کې سوداګریز مرکز جوړ کړ، هغه اروپايي کارکوونکي چې په کیپ کې ځای پر ځای شوي و، د Free Burghers په نوم یادېدل چې په تدریج سره یې د هالنډ په کیپ مستعمره کې کروندې جوړې کړې.
له ۱۹۴۸ ز کال نه تر ۱۹۹۴ ز کال پورې د سویلي افریقا سیاستونه، د افریقايي نشنلیزم (ملت پالنې) تر واک لاندې و. په ۱۹۴۸ ز کال کې نژداي توپیراو د سپین پوستو لږه کیو واکمني پلې شوه، هغه چې په رسمي ډول په اپاراتاید نوم، چې افریقايي کلیمه ده او معنا یې «جلاتوب» دی، پېژندل کېږي. د اپاراتاید پر وړاندې له لسیزو وسله والې مبارزې، تروریزم او نړیوالو مخالفتونو وروسته، د ۱۹۹۴ ز کال د اپرېل په ۲۷ مه نېټه د افریقا ملي کانګرس (ANC) د دغه هېواد په لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو کې بریا خپله کړه. له دغه مهال وروسته د افریقا ملي کانګرس د سویلي افریقا له کمونیست ګوند او د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس سره په ګډه په سویلي افریقا واک چلوي.
د تانزانیا شیلینګ
شیلینګ په انګلیسي Tanzanian shilling) د تانزانیا هیواد د پیسو واحد دی. د شیلینګ ایو کوډ TZS دی.
د سویلي افریقا تاریخ
د اپاراتاید قانون
د اپاراتاید جلاغوښتونکي سیاستونه، له هغو استعماري قوانینو نه سرچینه اخلي، چې په ۱۷ مه پېړه کې د هالنډ د واکمنۍ پر مهال معرفي شول او د بریتانیا د استعماري دورې پر مهال یې دوام وکړ او د سویلي افریقا په اتحادیې باندې د بویرانو د واکمنۍ پر مهال خپل اوج ته ورسېدل.
له ۱۹۴۸ ز کال وروسته، د ملي ګوند پرله پسې ادارې د نژادي تبعیض او له بشري حقونو نه د انکار موجود سیسټم د اپاراتاید په رسمي قانوني سیسټم واړاوه، هغه چې تر ۱۹۹۱ ز کال پورې یې دوام وکړ.
له اپاراتاید وروسته دوره (۱۹۹۴ز- تر اوسه)
د ۱۹۸۰ مې لسیزې په وروستیو کې د شوروي اتحاد شیندل کېدل په دې معنا و چې د افریقا ملي کانګرس او د سویلي افریقا کمونیست ګوند نور نه شو کولای، له سیاسي او تسلیحاتي پلوه په شوري اتحاد تکیه وکړي. دا په دې معنا هم و چې اپاراتاید دولت نور نه شو کولای ،اپاراتاید او د عیسوي ارزښتونو او تمدن د خوندیتوب اړوند د هغو د مشروعیت ادعا ته د rooi gevaar په وړاندې چې معنا یې «سور ګواښ» یا د کمونیسم ګواښ دی، اړیکه ورکړي. دواړه لوري اړ شول، څو د خبرو مېز ته کښیني، چې له امله یې د ۱۹۹۱ ز کال په جون میاشت کې د اپاراتاید ټول قوانین لغوه شول او درې کاله وروسته یې د دغه هېواد څو نژادي لومړنیو دیموکراتیکو ټاکنو ته لار پرانیسته. په ۱۹۸۰ مه لسیزه کې د اپاراتاید پر وړاندې د وسله والې جګړې، په پراخه کچه مدني اعتراضاتو، د نړیوالې ټولنې له خوا اقتصادي او کلتوري بندیزونو او په نړیواله کچه د اپاراتاید ضد خوځښتونو، د فشار په ګډون د داخلي او نړیوالو مخالفتونو وروسته ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک د ۱۹۹۰ ز کال د فبروري میاشتې په ۲ مه نېټه د افریقا په ملي کانګرس، پان افریقايي کانګرس او د سویلي افریقا په کمونیست ګوند د بندیزونو د له منځه وړو او له ۲۷ کاله بند وروسته د سیاسي بندي نیلسون مانډېلا د خوشي کولو اعلان وکړ. په هغه ټول پوښتنه کې چې د ۱۹۹۲ ز کال د مارچ په ۱۷ مه ترسره شوه، ۶۸ سلنه سپین پوستو رایو ورکوونکو د دیموکراسۍ په ګټه رایه ورکړه. د سویلي افریقا د دیموکراتیک کنوانسیون تر مشرۍ لاندې له اوږد مهاله خبرو وروسته، د ۱۹۹۳ ز کال د جولای په ۲۶ مه د نوي اساسي قانون مسوده چاپ شوه، چې ټولو لورو ته په کې امتیازات په پام کې نیول شوي وو: د سیمه ییزې قانون جوړونې فدرال سیسټم، له نژادي توپیر پرته د مساوي رایو ورکولو حق او دوه جرګې لرونکې مقننه قوه.
د ۱۹۹۴ ز کال د اپریل له ۲۶ نېټې تر ۲۹ مې نېټې پورې، د سویلي افریقا وګړو د نړیوالې رایې ورکوونې د حق پر بنسټ لومړنیو عمومي ټاکنو کې رایه ورکړه. د افریقا ملي کانګرس د خپلو سیالانو ملي ګوند او اینکاتا آزاد ګوند نه په غوڅ اکثریت ټاکنې وګټلې. د دغه هېواد په لومړني غیر نژادي پارلمان کې له نورو ډلو نه یوازې دیموکراتیک ګوند او پان افریقايي کانګرس پارلماني اپوزیسیون جوړ کړ. نلسون مانډېلا د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۴ مه نېټه ولسمشر شو او د افریقا د ملي کانګرس، ملي ګوند او اینکاتا ګوند نه جوړ د ملي یووالي حکومت یې رامنځته کړ. د ۱۹۹۴ ز کال د مۍ په ۱۰ مه نېټه نېلسون مانډېلا د سویلي افریقا د نوي ولسمشر په توګه په پریټوریا کې لوړه وکړه او تابوامبکي او پخوانی ولسمشر فریدریک ویلیم ډي کلرک یې د خپلو مرستیالانو په توګه وټاکل. د ملي یووالي حکومت په ۱۹۹۹ ز کال کې د پارلمان د لومړۍ ناستې پر مهال له منځه ولاړ او د افریقا ملي کانګرس په واک کې پاتې یوازنۍ ډله شوه، خو د سویلي افریقا د سوداګریزو اتحادیو له کانګرس او د سویلي افریقا له کمونیست ګوند سره یې خپل ستراتیژیک اتحاد وساته. له پام وړ بحثونو او یو بل ته د نفوذ ډلو په لېږلو سره عادي وګړو او پارلمان په ۱۹۹۶ ز کال کې نوی اساسي قانون او د حقونو منشور تصویب کړ. د اعدام سزا منع شوه، د ځمکې اړوند اصلاحات او د هغو د بیاځلي وېش پالیسي جوړه او د کار عادلانه قوانین وضع شول.
کداینیا
کداینیا په لاتین Kėdainiai) د لیتوانیا هیواد اړوند یوه سیمه ده.
۱ ډيسمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سورة الممتحنة
سورة الممتحنة د قرآن کريم ۶۰ سورت دی.
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
اشټوټگارت
آشټوټگارټ د جرمني هېواد له مشهورو ښارونو څخه گڼل کېږي چې ددې هېواد په ... کې موقعیت لري.
2 ډيسمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ډيويډ هيوم
ديويډ هيوم په ډيويډ کورنۍ کې زېږدلی دی. د ژوند موده يې د نوي سيستم له مخې د ۱۷۱۱ ز کال د می له ۷ يا د زوړ نظام له مخې د ۱۷۱۱ ز کال د اپرېل له ۲۶ څخه د ۱۷۷۶ ز کال د اګست تر ۲۵ نېټې پورې وه. نوموړی يو سکاتلنډي روښانفکره فيلسوف، تاریخپوه، اقتصادپوه، ليبرال پلوی او مقاله ليکوال و، چې د فلسفي ازمايښت اصالت، ګومان اصالت او طبيعي اصالت په اړه د نوموړي د ستر اغېزناک نظام له امله نن ورځ خورا پېژندل شوی شخص دی. هيوم د انسان د يوې طبيعيتي پوهې د رامنځته کولو په موخه هڅه وکړه، چې د کار پيل يې په (۴۰-۱۷۳۹ز کلونو) کې «د انساني طبيعت يوه رساله» تر سرليک لاندې ليکنې سره وکړ، چې د انساني طبیعت فزیالوژيکي بنسټ يې وازمايه. نوموړي د ذاتي يا طبيعي نظريو د شتون پر وړاندې پر دې انګېرلو سره استدلال وکړ، چې ټوله انساني پوهه يوازې له ازمايښت څخه تر لاسه کېږی. دا نظر نوموړی د يو برتانوي ازمايښت پالونکي په توګه له Francis Bacon، Thomas Hobbes، John Locke او George Berkeley سره ځايوي.
هيوم چې د فلسفي عقل پالونکو يو مخالف دی، په پام کې لري چې د لامل په پرتله احساسات يا جذبې انساني کړه وړه اداره کوي. نوموړی په څرګند ډول ادعا کوي، چې «سبب د احاساساتو يوازينی غلام دی او بايده ده چې اوسي». نوموړی يو احساساتي پلوی دی، چې په پام کې لري چې اخلاق د ذهني رويې د اصل په پرتله د هيجان يا احساس پر بنسټ دي. نوموړي د اخلاقي ښکارندې د طبيعت څرګندونو په اړه يو لرغونې ارتکاب څخه ننګه وکړه او نوموړی په عادي ډول هغه شخص ګڼل شوی دی، چې په لومړي ځل يې په روښانه ډول د «بايد» ستونزه يا هغه نظريه جوته کړه، چې د حقيقت يوه بيانيه په يوازې ځان هغه معياري پايله نه شي راپورته کولی، چې ارومرو يا بايد تر سره شي.
هيوم همدا راز ونه منله، چې انسان د ځان په اړه يو رښتينی درک لري او انګېرنه يې دا وه، چې موږ يوازې د احساساتو يوه ډله ازمايو او ځان په سببي ډول د دې تړليو پوهېدنو له دې ډلې څخه پرته نور هيڅ نه دي. د خپلواکې ارادې په اړه د هيوم برابره نظريه له انساني خپلواکۍ سره په بشپړ ډول د سمون وړ سببي معينيت تر لاسه کوي. د معجزو د نه منښت او د خدای د شتون لپاره له تدبير څخه د استدلال په ګډون د مذهب فلسفې په اړه د نوموړي نظريې په ځانګړي ډول په خپل وخت کې کړکېچن بحثونه وو.
هيوم د ګټې اصالت، استدلالي مثبت اصالت، د پوهې فلسفه، د شننې لرغونې فلسفه، ادراکي پوهه، ديني پوهه او نورې زياتې برخې او مفکرين اغېزمن کړل. ايمانويل کېنټ (Immanuel Kant) هيوم ته د هغه الهام امتياز ورکوي، چې نوموړی يې له خپلې «بې دليله خوب» څخه راويښ کړی و.
هيوم د نېټې
هيوم د نېټې د پخواني نظام له مخې د ۱۷۱۱ ز کال د اپرېل پر ۲۶ د David Home په نوم د Edinburgh د Lawnmarket پر سويلي څنډه باندې يو کرايي کور کې وزېږېد. نوموړی د Berwick هېواد کې د Chirnside جوزف هوم (Joseph Home) او مېرمن Catherine Home د دوه زامنو له ډلې دويم زوی و. د مور کورنی نوم يې Falconer و او د نيوټن د Sir David Falconer او مېرمن Mary Falconer (کورنی نوم: Norvell) لور وه. پلار يې جوزف د Nivewells يو ساتندوی (مدافع وکيل) و، چې د دويم زوی (ډيويډ) له زېږېدنې څخه سمدستي وروسته مړ شو. Catherine چې هيڅکله يې دويم واده ونه کړ، په ځانته ځان د دوه ورونو او يوې خور [دوه زامنو او يوې لور] پالنه وکړه.
هيوم په ۱۷۳۴ ز کال کې د خپلې کورنۍ نوم ليکدود خکه بدل کړ، چې د هوم “Home” (چې د “Hume” غوندې ادا کېږي) کورنی نوم په انګليستان کې ښه نه و پېژندل شوی. نوموړي هيڅکله واده ونه کړ او په Berwickshire کې له خپلې Chrinside کورنۍ سره يې په يوازې ډول ژوند وکړ، چې له ۱۶ پېړۍ راهيسې يې په يادې کورنۍ پورې اړه لرله. د يو ځوان په توګه يې مالي درکونه ځکه خورا لږ يا کم وو، چې کورنۍ يې بډايه نه وه او د يو کوچني زوی په توګه يې د ژوند کولو لپاره ميراثي شتمني درلوده.
نوموړي د معمول خلاف د دولس يا ښايي لس کالونو په عمر د ايدنبرګ پوهنتون (University of Edinburg) کې ګډون وکړ، چې هغه وخت د ګډون لپاره ځانګړی عمر ۱۴ کالونه وو. هغه په لومړيو کې د خپلې کورنۍ له امله د حقوقو (قانون) مسلک غوره کړ. په بل ډول، که څه هم هغه راغی چې ولري:
... له فلسفې او د عمومي زده کړې له مسلکونو څخه پرته نور د هر څه پر وړاندې يوه نه ماتېدونکې کرکه يا بې ميلي او په داسې حال کې چې [زما کورنۍ] لېوالتيا درلوده، چې ما Voet مطالعه کاوه او Vinnius، Cicero او Virgil هغه ليکوالان وو، چې ما په پټه له منځه وړل.
هغه د خپل وخت پروفيسورانو ته لږ درناوی کاوه او په ۱۷۳۵ ز کال کې يې خپل يو ملګري ته وويل چې:«داسې څه نه شته چې په کتاب کې نه وي او له پروفيسور څخه يې زده کړې». ډيويډ هيوم له زده کړو څخه فارغ نه شو.
«د لوستي ناروغي»
په اته لس کلنۍ يا همدې کلونو کې هيوم يوه فلسفي موندنه وکړه، چې نوموړي ته يې «د فکر يوه نوي څرګندونه يا پرده» پرانيسته او ويې هڅاوه چې د يادې موندنې په بشپړ ډول پلي کولو په موخه بله هره خوښي يا سوداګري پرېږدي. دا چې نوموړي ونه ويل چې ياده څرګندونه په رښتيني ډول څه وه، شنونکو يې په اړه يو لړ اټکلونه وړانديز کړي دي. د معاصرو هيوم پلوې پوهې تر منځ يوه څرګنده ژباړه يا تعبير دا دی، چې دا فکر دا نوې څرګندونه د هيوم دا پوهېدنه وه، چې د اخلاقي حس په اړه د Francis Hutcheso نظريه د اخلاق يا فضيلت پوهېدنې لپاره هم پلې کېدلی شي.
هيوم د يادې پارونې يا الهام له امله لږ تر لږه ۱۰ کالونه ليک او لوست کې تېرولو لپاره ځانګړي کړل. نوموړی ژر د يوې ذهني ماتې څنډې ته راغی، چې په لومړيو کې په سړښت پيل شو او نوموړي «د صبر يا حوصلې تنبلۍ» پورې اړوند وګڼه او نږدې نهه مياشتې يې دوام وکړ. وروسته يې پر ګوتو باندې يو څه کرکجن داغونه پيداشول، چې د هيوم ډاکتر يې اړ کړ، چې ناروغي يې «د لوستي ناروغي:Disease of the Learned» په نوم تشخيص کړه.
هيوم وليکل چې هغه «د ترخو او بې هوښۍ ضد ګوليو (دوا) يوه دوره وزغمله»، چې هره ورځ يې د سرو شرابو په يوې پيمانې سره يو ځای تر لاسه کړې. نوموړي همدا راز په ښه ډول زده کړو ته د دوام په موخه د زيات فعال ژوند د درلودلو پرېکړه وکړه. روغتيا يې يو څه وده وکړه، مګر په ۱۷۳۱ کې د لوږې اشتها او د زړه رېږد سره ورنځېده. د يو څه وخت لپاره په سم ډول له خوراک څخه وروسته له «لوړ، ډنګر او ..............» څخه «کلک، پياوړي او روغ غوندې» حالت ته وګرځېد. هيوم په حقيقت کې ښايي د ډېر چاغوالي او د غوره سور تور بخن شرابو او پنېر سره د لېوالتيا لرلو له امله پېژندل کېږي.
جړانواله
جړانواله د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,03,308 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 47م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
مایکرو بیولوژي
د مايکرو بيولوژي په علم پوهيدل يوه ضروري خبره ده ځکه چي يو ښه سالم ژوند د ترسره کولو لپاره ضروري ده چي د مايکرو بيولوژي په برخه کي پوره معلومات ترلاسه کړو. ځکه چي دا مضمون انسانان د يوي نوي کوچني جهان سره بلد او اشنا کوي يعني داسي جهان سره په سترگو ليدل يي ممکن نه دي بلکه بي لدي ځانگړي وسيلي نه چي مايکروسکوپ نوميږي ضروري دي. د مايکروسکوپ لاندي په غور سره و وينو يوه نوي دنيا به مونږ ته را څرگنده شي چي دا نړي يو خطرناکه او د امراضو توليدونکي ضرري اجسام وي. د دي مضمون په لوستلو سره شاگردان د خپل صحي وقايع او قوانينو به پوه شي ترڅو وکولي شي چي ځان ته د ژوندانه صحي محيط برابر کړي. او زيار مي ويستلي دي ترڅو د دي کتاب په ليکلو کي د نويو، علمي او معتبرو کتابونو څخه کوم چي د اعتبار وړکتابونه وي استفاده شويده. ټول مکروبونه ، پرازيتونه او ويروسونه هم په مفصله توگه څيړل شويدي او کوښښ مي کړيدي چي گرانو لوستوونکو په زړه پوري او د هغوي په ورځني ژوند کي د گټي اخيستلو په برخه کي زيات معلومات را ټول او ليکل شويدي. اميدوار يم چي دغه کتاب گرانو لوستوونکو ته په زړه پوري او گټور وگرځي ترڅو د دي لپاره نورو علاقه مندانو او د خپل چاپيريال د وگړو سره مرسته وکړي. ترڅو چي د صحي قوانينو په رعايت کولوسره بلد شي او گرانو لوستوونکوسره به د هغي د حفظ الصحي په ساتلو کي زياته مرسته وکړي.
سريزه :
مايکروبيولوژي عبارت له هغه علم يا پوهي څخه دي چي د ډيرو کوچنيو ژوندي اجسامو څخه کوم چي په سترگو نه شو ليدلي بلکي د هغوي د څيړني او مطالعي لپاره مايکروسکوپ ته اړتيا ده او معني يي کوچني جراسيم يا پوهه ده. د ماکروبيولوژي په هکله هغه وخت څيړونو ښه نتيجه ورکړه کوم وخت چي مايکروسکوپ اختراع شو. د مايکروبيولوژي په هکله ډيرو پوهانو او عالمانو څيړني او تحقيقات کړي دي. لاکن د لومړي ځل لپاره يو فرانسوي عالم چي ارن برگ نوميده د مايکروبيولوژي په علم کي ډيري څيړني تر سره کړيدي. پدي کتاب کي مکروبونه کوم چي نباتي ناروغي منځته راوړي په پراخه اندازه مطالعه شوي دي. همدارنگه يو شمير نور چي د پرازيتونو په نامه ياديږي هم د دي مضمون د عنوان لاندي مطالعه کيږي او د دي سره سره يو شمير نور کوچني ژوندي اجسام لکه Virus, yeast Ricktisia , هم د دي مضمون اړوندو مطالعي لاندي نيول شوي دي. پدي کتاب کي ټول مايکرو ارگانيزمونه په علمي ډول طبقه بندي شوي دي او د طبقه بندي نور علمي نومونه هم د څيړني لاندي نيول شوي او د هغوي په برخه کي ټولي اسانتيياوي کوم چي د بيولوژي پوهانو د بين المللي کنگرس کي رامنځته شوي دي يادونه شوي ده. همدارنگه حيوانات او نباتات په جلا جلا توگه د مطالعي لاندي نيول شوي دي چي لوستونکو سره به مرسته وشي. په پاي کي د محترمو لوستونکو څخه هيله کوم کچيري کومه غلطي او خطا د دي کتاب ليکلو په اوږدوکي شوي وي را په گوته کړي تر څو د هغوي په اصلاح کي به د زړه له کومي هلي ځلي وکړم. نوموړي مضمون د ښووني او روزني پوهنځي د کيميا او بيولوژي ځانگي څلورم ټولگي کي په اوني کي (٦) ساعتونه لوستل کيږي. او هيله من يم چي گرانو لوستونکو ته په زړه پوري وگرځي او د دي په لوستلو سره په خپل ځان کي يو څه صحي بدلون را منځته کړي. و من الله التوفيق
يعني
« د مايکرو بيولوژي تاريخچه »
په اوسني وخت کي د ځينو استثناتو څخه پرته نور ټول معلوماتونه د لويديزو منابعو څخه اخيستل شويدي. نو لدي امله د مايکرو بيولوژي په تاريخ کي ليويس پاستور (فرانسوي)، ليون هوک ( هاليندي ) د مايکروسکوپ کاشف، کوخ( الماني) او نور پوهان د دي مضمون موسسين گڼل کيږي. داسي حقايق موجود دي چي د دوي علمي کارونه ثابتوي. پاستور په اول کي کيميادان او بيا د بيالوجست په حيث ډير کارونه کړيدي. د هغه اکثره نظريات تراوسه پوري صحيح گڼل کيږي. هر مملکت په خپل کتابونو کي د خپلو علماو زيات تعريف او توصيف کوي چي هر يو يي په خپل ځاي سره اهميت لري. جنر ( Janner ) يو انگليسي عالم دي چي د اطفالو چيچک Smalpox واکسين منځته راوست لاکن دي ليکوال ته محقق منابع نشته چي ايا دا قسم واکسين د مخه په ختيځ هيوادونو کي مستعمل دي او که نه؟ اوسني کتابونه جنر د واکسين کاشف گڼي. ايراني منابع وايي چي رازي نوم يو عالم لومړي شخصيت وو چي الکهول يي کشف کړي دي چي د الکهول يو عربي لفظ دي او ډير علماء عربان د الکهول جوړولو سبب گڼي. فخررازي يو افغان دي چي په هرات کي زيږيدلي ده د کيميا او طبابت په ساحه کي ډير کارونه کړيدي. په تهران کي يوه لويه موسسه د سيروم او واکسين جوړولو په نوم د فخررازي په وياړ جوړه شويده. همدارنگه عربان د شيدو د ساتلو لپاره د پنير جوړول مخترع ويل کيږي. لاکن د پخواني يوناني منابع څخه داسي معلوميږي چي يو قسم پنير د عسي ع د تولد څخه مخکي جوړيده. شايد ډير اساسي علمي شيان د ختيځ علماؤ پواسطه منځته راغلي وي. د ژونديو اجسامو منځته راتلو تاريخ 6 بيليونه کاله مخکي ټاکل شويدي. د شنو الجيانو فوسيلونه تقريباً يو بيليون کاله مخکي تخمين ( اټکل ) شويدي. لاکن د مايکرو بيولوژي تاريخ د يو څو سلگونو کاله مخکي اټکل شويدي. د دغو ژونديو اجسامو ژوندانه د تثبيت لپاره معتبره منابع موجودي دي چي مونږ دلته د هغوي څخه يادونو کوو : Jan sen : په 1546 کال کي ژوندي اجسام يي دناروغيوعاملين وگاڼه. Leouwenkock : په 1676 ع کال کي لومړني سړي ؤ چي د مايکرو ارگانيزمونو مشاهده اعلان کړه. Vonplenciz : په1762 کال کي وويل هره ناروغي د مختلفوعضويتونو پواسطه منځته راځي. Jonner : انگليسي پوه په 1796کال کي دچيچک واکسين ((Small pox وپيژنده Appent : په 1810 ع کال کي د Napoleon د غذا د ساتلو ساتل يي په قطي کي جايزه واخيسته. Pasteur : په 1857 ع کال کي د مکروبي خاصيتونو طبعيت يې د تخمر په عمليه کي اعلان کړ او د بيولوژي د پلار په نوم هم ياديږي. Lister : په 1870 ع کال کي د جراحي په عملياتوکي د مکروب ضد مواد استعمال کړل. Pasteus: په 1885 کال کي واکسين anthrax اوRabies واکسين تهيه کړل. Winogradsky : په 1890ع کال کي Nitrofyng Bacteria بکتريا يي د خاوري څخه جلا کړه. Ehrlich : په 1895 ع کال کي د انتيجن anti-gen او د انتې بادې anti body” “ د معافيت تيوري اعلان کړه.
Rabies * د ليوني سپي ناروغي څخه عبارت دي.
«د مايکرو ارگانيزمونو طبقه بندي اونوم ايښودنه» څرنگه چي د مايکرو ارگانيزمونو تعداد او نوعيت زيات دي نو د دوي د پيژندلو لپاره يو اساسي طبقه بندي لازمه او ضرور ده. ځيني مفکر اشخاص داسي سوال منځته راوړي چي په مکروبونو او حيواناتو کي طبقه بندي مهمه نه ده ځکه چي دوه حيوانه د سلوک او شکل له رويه يو د بل سره په يو رنگ نه دي. او دا نظريه د عالمانو پواسطه هم ثابته شوي ده ( ځيني استثنا موجودي دي ). سر لدي چي طبقه بندي د مکروبونو د پيژندني او مطالعي لپاره ډيرگټور دي.ځکه بي لدي چي مکروبونه طبقه بندي شي بله چاره نه ده. د مايکرو ارگانيزمونو په طبقه بندي کي ځيني مشکلات شته دي چي د هغوي فوسيل نه پيدا کيږي چي د فوسيل ( ( Fossil له مخي د مايکرو ارگانيزمونو اجداد تعقيب او پيژندل کيږي. د مايکرو بيولوژي د مکروبونو نومونه د Genus او Species څخه جوړ شوي دي چي د علمي نوم شکل غوره کوي. دا ميتود په ټوله نړي کي استعمال لري چي د مکروبونو د پيژندلو لپاره اسانتيا برابره وي. د مثال په ډول د لاندي مکروبونو نومونه ذکر کيږي. 1 – : Penmcillium Rogue forti يو ډول فنگس دي چي راگه فورتاي (Rogue forti) پنير په جوړولو کي استعماليږي. 2 – My co bacterium tuberculosis : يو ډول مکروب دي چي توبرکلوز ناروغي منځته راوړي. 3 – Plasmodium Vi vax : يو ډول پروتوزوا ده چي د ملاريا ناروغي منځته راوړي. 4 –Neisseria gonorrheae:يوه بکترياده چي د سوزاک د ناروغي سبب کيږي. د مکروبونو نوم ايښودلو کي د Genus نوم د لاتين او د يوناني ژبي څخه اخيستل شويدي. يا دا چي د يو سړي نوم او يوناني ژبو شکل ورکړل شوي دي. چي مثالونه يي دا دي. ١ – د Pasteurilla نوم : د Pasteu څخه اخيستل شوي دي. ٢ – د Ncisseria نوم : د Albert Neisser څخه اخيستل شوي دي. ٣ – د Corryne bacterium نوم : د يوه ميله ماننده کلپ شکل معني ورکوي. ٤ – د Bacillus نوم : د وړوکي ميله معني لري. په پورتني binomail سيستم کي د genus او species اخرني حرف يا د خپل genus سره اواز ورکولو له نظره مطابقت ولري يعني کله چي genus مذکر مونث او يا بي طرفي معني ولري د species اواز او معني د خپل genus سره سمون وخوري. د genus لومړني حرف Capital او د species لومړني توري Small توري ليکل کيږي. د مکروبونو په طبقه بندي کي ځيني اختلافات وجود لري. ځيني عالمان فکر کوي چي بکتريا د نباتاتو په ډله کي شامل دي او پروتوزوا د حيواناتو په ډله کي بايد و څيړل شي. برخلاف ځيني علماء داسي فکر کوي چي د ارگانيزمونوخواص د نباتاتواوحيواناتوسره مشترک دي چي د زماني د تيريدو سره خپل شکل او خواص د اوسني مکروبونو په ډول بدل کړيدي. تراوسه پوري د binomail سيستم يو بين المللي قبول شوي علمي نوم ايښودل شوي دي چي د ټولوعلماؤ پواسطه قبول شوي دي. مايکروارگانيزمونه په خپل ځايونو کي په لاندي ډول طبقه بندي کيږي. ١ – د Bergy طبقه بندي چي د binomail په سيستم ارگانيزمونه طبقه بندي کړيدي. ٢ – د Haechel طبقه بندي چي دprotiste په ډول مايکروارگانيزمونه په جلا کنگدم کي طبقه بندي کړيدي. ٣ – د حرارت د ضرورت په هکله بکتريا په Thermophili, Psychrophilic , Mesophilic طبقه بندي شوي دي.
« مايکرو ارگانيزمونه » بکتريا د مورفولوژي له نظره په څو گروپونو ويشل شويدي : پورتني طبقه بندي په لاندي ډول په جلا جلا ډول شرح کوو : د برگي طبقه بندي : Bergy Classification پرته له ارگانيزمونو څخه پوهانو ټول ژوندي اجسام په دوه کنگدمونو ويشلي وه. ١ – د حيواناتو کنگدم. ٢ – د نباتاتو کنگدم. وروسته لدي علماو دا پريکړه وکړه چي ارگانيزمونه بايد په جلا کنگدم کي طبقه بندي شي. ځکه چي د دوي خواص د عالي حيواناتو او نباتاتو څخه توپير لري. برگي ( Bergy ) نومي يو عالم دي چي مايکرو ارگانيزمونه په لاندي ډول طبقه بندي کړيدي چي په ټوله نړي کي رواج او مستعمله ده. د برگي نومي عالم په کتاب کي ټول نباتات په پنځه ډيويژنونو ( ( Division ويشل شويدي. او مايکروارگانيزمونه د نباتاتو په ډله کي طبقه بندي شويدي او حيوانات په يوه جلا کنگدم کي راوړلي شويدي.
« د نباتاتو طبقه بندي »
هر ديويژن لرونکي د متعددو ديويژنونو دي او لرونکي د يو زيات شمير اعضاو دي چي لرونکي د مشترک خاصيتونو دي. د مثال په ډول د حيواناتو په عالم کي ټول فقاريان يې ( ( Chordata د فايلم لاندي څيړل کيږي چي لرونکي د لوړو اعضاو د جسمي اعضاو له امله دي. لاکن څرنگه چي مختلف فقاريا ن يي ( د ماهي څخه نيولي تر انسان پوري ) د دي فايلم لاندي مطالعه کيږي. نو لازم دي هغه ويشني چي د فايلم څخه وروسته موجودې دي په لاندي ډول دي. Species-Genus-Family-Order-Classes-Phylum-Kingdom د دي لپاره چي دا سيستم ښه روښانه شي انسان د مثال په ډول طبقه بندي کوو Kingdom - Animal. Phyllum - Chordata ( Vertebrates ). Class - Mammalis ( all animals that give milk ). Order - Primated ( all animals ranging through tree Tries m monkeys, apes and man ). Family - Homonidae ( no tail or cheek pouch ).
Genus - Home ( man, including early man ). Species - Sapiens ( modern man ). لاندي مثال د نباتاتو عالم په برخه کي مطالعه کوو : Kingdom - Plant. Phyllum - Protophyta ( blue – green algae bacteria, rickettsia and Virus . Class - Schizomy cetes – ( bacteria ) . Order - Eu bacteriales ( spherical cells or straightrods) Family - Micro coccaceae ( spherical cells in mass groups of Four or packets of eight cells ) . Genus - Staphylo coccus (spherical cells in Irregular masses Which utilinzed glucose ) . Species - Staphylo coccus aureus ( spherical cells in clusters Typically showing or cmge pigment in colonies )
« د نباتاتو د عالم مايکرو ارگانيزمونه »
د نباتاتو په عالم کي د فايلم په عوض د Division اصطلاح استعماليږي چي په لاندي ډول په عمومي ډول د هغوي طبقه بندي صورت نيسي : Division I – Protophyta ( Primative plants ). Division II	– Thallophyta ( Thalus plants, etc ). Division III	– Bryophyta - ( mosses, etc ). Division IV	– Pterophyta ( Ferns, etc ). Division V	– Spermatophyta ( seed and flowering plants ). د پورتني پنځو ديويژنونو له جملي څخه Spermatophyta مکمل دي چي لرونکي د گل او تخم دي او همدارنگه شين رنگ ( کلوروفيل ) هم لري يعني د کلوروفيل پواسطه د نور په موجوديت کي گلوکوز جوړوي. او د ټولو څخه ابتدايي ډيويژن پروتو فايتا دي چي عبارت له بکتريا ( ويروسونه او رکتسيا rickttsia ) څخه دي. دا ديويژن د مايکرو بيولوژي له رويه ډير مهم دي چي مونږ ورته خپل پام اړه وو. د تيلو فايتا په ديويژن کي الجيان او فنجيان شامل دي. الجيان کلوروفيل لري او فنجيان کلوروفيل نه لري او بي رنگه دي پدي نباتاتو کي خميرمايه ، مرخيړي ، پوپنک او نور شامل دي چي په طبابت کي پوپنک او خميرمايه yeast, mold ډير مهم دي. خمير مايه مايکروسکوپي نباتات دي چي لرونکي د واحدي حجري دي چي په عمومي ډول په خوږو اوبو ، غذا ، شيدي او نورو کي پيدا کيږي. دا مايکروسکوپي نباتات د تخمر عمليي Fermentation سبب کيږي چي په خپل ذات کي يو ډول تجزيه ده چي د Wine او د beer په جوړه ولو کي مهم رول لري. او علاوه لدي د ناک ، کيلي په جوړه ولو کي په ډيره اندازه استعماليږي. په عمومي ډول خميرمايه د انسانانو لپاره بي ضرره دي لاکن يو ډير کم شمير يي مضر او ناروغي منځته راوړي.
« پوپنکونه ( Molds ) »
په گرمه او مرطوبه هوا کي د غذايي موادو له پاسه د کتابونو په پوښ ، تکو ( ټوټو ) ، کاغذي ديوالونو او نورو کي په شين ، سپين رنگونو سره د رشتو په شکل څرگنديږي. پوپنکونه مختلف د استعمال ځايونه لري د مثال په ډول ځيني انواع يي د پنير په خوش مزه کولو کي استعماليږي. لاکن يو نوع يي چي Pencillium notatum نوميږي له هغه څخه د Pencillin دوا جوړيږي او يو شمير نور يي د انسانانو لپاره خطرناکه ناروغي منځته راوړي. بکتريا وحيدالحجروي نباتات دي او دغټوالي له امله نسبت پروتوزوا او فنجيانو ته ډير کوچني دي نو نه شو کولي چي په سانتي متر ، انچ او نورو اندازه کړو بلکه دوي په مايکرون اندازه کيږي. يو مايکرون د ملي متر زرمي برخي سره مساوي وي.او ١ = 1M Rickettsia د شکل او د غټوالي له رويه د بکتريا سره ورته والي لري او يواځي د نمو له رويه د بکتريا څخه توپير لري. يعني بکتريا کولي شي په ژوندي اجسامو کي نمو وک‌رې لاکن رکتسيا د خپل نمو لپاره ژوندي موجود ته اړتيا لري. نو له همدي امله دوي دطفيلي Parasite په نوم ياديږي. رکتسيا د محرقه Typhus ناروغي د تبي سبب کيږي.
»د ارگانيزمونو طبقه بندي د مورفولوژي له نظره »
Morphological classification » »