اروزګان_ولایت
کلتوري او ژبني سببونه
په يوه ټاکلې سيمه کي د ميشتو وگړو اندونه او خيالات د سيمو د نومونو په ايښو ولو او بدلولو کي هغه اغيزمن ټکي دي چي د سياسي او نظامي زور پرته، پخپله د اولس په خوښه منل کيږي. په جوزجان ولايت کي يوه لرغونې غونډئ شته چي د طلا تپې په نوم پيژندل شوېده. د دې سيمي نوم د پخوا راهيسي دهغو فکلوريکو کيسو پر بنسټ ولاړ ؤ، چي د اولس په منځ کي اورېدل کېدې، د سيمو وگړو به ويل چي پخوانيو خلکوپه دې تپه کي طلا پټه کړېده چي اوس د لويو ښامارانو په وسيله ساتل کيږي. دا فکلوريکي کيسې هغه مهال رښتيني شوې چي د لرغونپوهانو په وسيله په ١٣٥٦ _ ١٣٥٧ لمريز کال هغه غونډئ وسپړل شوه او په نتيجه کي يې د اوو (٧) قبرونو څخه تر يويشتو زرو زيات طلايې اثار را بر سيره کړل. له نيکه مرغه دا اثار اوس دافغانستان ملي موزيم لپاره ستره لرغونې شتمني گڼل کيږي. امو سيند ته څيرمه په تاجکستان کي د اجينه تپې په نوم يوه لرغونې تپه شته چي د سيمي وگړي يې د پيرانيانو ښار گڼي، او د روزگان ولايت په مرگز تيرنکوټ کي هم دا ډول سيمي شته چي د کلتوري او عقيدتي اغيزو لاندي يې نومونه ايښودل شويدي، چي کافر کلا د هغو ډيرو بيلگو څخه يوه ده. کافرکلادلرغونو زمانو هغه يادگار دئ چي د ترينکوټ ښار ختيځ لورته څلويښت کيلومتره ليري د مرابات (مهر اباد) ښيرازي سيمي څنگ ته واقع ده. د دې لرغوني ودانۍپاتي شونې او نښانې لا اوس هم تر سترگو کيږي. کافر کلا يوه پخوانۍ ډبرينه ودانۍ ده چي پلنو او ډبلو ديوالونو يې د سيمي ميشت وگړي په دې باوري کړيدي چي دا لويه ډبرينه کلا د پخوانيو کافرانو په لاس جوړه شوېده، ځکه يې د کافر کلا نوم ورکړېدئ. د ژبني سببونواغيزه د نورو اړونکو او بدلوونکو فکتورونو څخه زياته بريښي. ژبه د ټولني سره يوځای وده کوي او بدلون مومي، اود ژبي د بدلون او اوښتون سره يوځای د سيمو د نومونو بدلون هم را منځ ته کيږي. په دې برخه د څو تاريخي بيلگو يادونه کوو : په اوستايې متونو کي د پخواني کابل وادي سهيل لوري ته پرته ښيرازه سيمه د گندهارا او پلازمينه يې د هيلو په نوم ياده شوېده.، يوناني جغرافيا پوهانو داسيمه د گنداراتي او چينايې زيارت کوونکو نوموړې سيمه د کين تولو په نوم ياده کړېده،او پلازمينه يې هيلو را پيژني. د جلا الدين اکبر دواکمنئ پر مهال په يوه لږ بدلون سره د هيلو نوم په هډه اوهډې ته څيرمه، د نوي جوړ شوي ښار نوم جلا ل اباد کښيښودل شو. اود ټولي سيمي نوم لا پخوا د گندهارا څخه په ننگرهار بدل شوۍ ؤ. همدا ډول د کوبها څخه کابل او د درنگيانا څخه زرنج جوړ شوېدئ. په روزگان ولايت کي يې تر ټوله څرگنده بيلگه د اوستايې مهال هيراويتي ده چي په لږبدلون سره يې د همدې ولايت په دهراوت ولسوالئ کي نوم خوندي دئ. د روزگان نوم هم د همدې ورستي لا ميل تر اغيزي لاندي اړول شويدئ. په زياتو تاريخي متونو او ليکنو کي د ا نوم (روزگان) ليکل شوېدئ، د بيلگي په توگه عربي نامتو جغرافيا پوه او مورخ بلاذري د اسلامي ځواکونو د فتوحاتو په لړ کي د بغنين، زمين داور او (روزگان) نومونه ياد کړيدي، په حدودالعالم من المشرق اللمغرب کي هم (روزگان) ليکل شوې دئ. د طبقات ناصري ليکوال قاضي منهاج سراج جوزجاني هم د پيښو په تړاو د يو شمير سيمو د نومونو تر څنگ د (روزگان) نوم ليکلئ دئ، نوموړئ د سيمو د ويش او اقطاعو د څرگندولو په برخه کي ليکي ((د سلطان غياث الدين د ژوند پر مهال وجير، گرمسير، درمشان، روزگان او غزنئ د علا والدين محمد بن علی په اقطاع کي ؤ)). دا د هغو تاريخي متونو يو څو بيلگي دي چي د روزگان د نوم ليکلو په اړه يادشول. دياد شوو تاريخي متونو په ډاډ، دا په ډاگه کيږي چي د دې جغرافيايې موقعيت د ښودلولپاره همدا يو رسم الخط (روزگان) کارول شوېدئ. د دې ټکي يادول هم اړين گڼم چي د ورستيو پيړيو يو شمير ليکوالو او مورخينو په خپلو اثارو کي د (روزگان) د ليکلو پر ځای ((اؤرزگان)) يا ((ارزگان))ليکلئ دئ، د بيلگي په توگه د تاج التواريخ ليکوال اعليحضرت عبدالرحمن خان ((اؤرزگان))ليکلۍ (تاج التواريخ : ٢٣٢ مخ)، او د سراج التواريخ مولف فيض محمد کاتب دا نوم د (ارزگان) په څير ليکلئ دئ. د بيلگي په توگه هغه مهال چي فيض محمد کاتب د هزاره جاتو د بغاوت پاې ته رسولو په تړاو د سيمي نومونه يادوي داسي ليکي : (د کندهار حکمران د گيزاب گدامدار غلام حسېن خان ته د دولتي خزانې څخه شپږ زره کابلئ روپئ د غوړو، غنمو، وربيشو او پسونو د پيرودلو لپاره ولېږل.... وروسته بيا ځپونکي ځواکونه د فولادي لاري څخه زاولي او له هغه ځايه (ارزگان) ته ورسيدل...) (سراج التواريخ  : ٧١٦ مخ). داعليحضرت امان الله خان د واکمنۍ پر مهال دجوړي شوي لويې جرگې د بشپړ راپور په چاپ شوې خپرونه کي د لويې جرگې د ټولو گډونوالو نومونه ليکل شويدي، او په دې لړ کي د روزگان د استازو نومونه هم شته، چي د روزگان او شا او خوا سيمو څخه نوموړي لويې جرگې ته داستازو، مخورينو او قومي مشرانو په نوم راغلي وه. د دې استازو د نومونو تر څنگ د د سيمي نوم هم ليکل شوېدئ، په دې خپاره شوي اثر کي هم د روزگان نوم په (ارزگان) ليکل شوی دئ. د بيلگي په توگه وکيل عبدالغفور خان کاکړ، دلاور خان، محمد شريف خان مهاجر، حاجي محمد عمر خان، بلاد خان، حاجي خدايداد خان، عبدالرحيم خان، غلام محمد خان، داد محمد خان خروټئ، شهزاده خان، عبدالغني خان اڅکزئ د (ارزگا ن) څخه. د ياديدو ده چي يادشوي ښاغلي يوازي د روزگان د اداري واحد استازي وه. (دا نومونه د راپور په بيلا بيلو پاڼو کي د ٤٣٥ پاڼي څخه تر ٤٤٣ پاڼي پوري ثبت دي : رويدادهای لويه جرگه ١٣٠٣ در پغمان) د روزگان د نوم ليکلو تيروتني ته په پام سره علامه عبدالحئ حبيبي هم په خپل (جغرافيايې تاريخي افغانستان) نومي اثر کي په مکرره توگه ليکلي چي دانوم په تاريخي متونو کي روزگان راغلي خو ميرزائېان يې دارزگان يا اورزگان په ډول ليکي (جغرافيايې تاريخي افغانستان : ١٣٦ مخ). د روزگان د ليکلو دود په زياته پيمانه د هغو ليکوالو له لوري په اوښتي ډول ليکل کيږي چي د دري ژبي ليکدود سره تړاو لري. د دري ژبووگړو تر منځ په وياندي (شفاهي) ادب کي عادي او معمول ده چي يو شمير نومونو او يا کلموته د الف توري زياتوي اود خپلي مفاهمې لړۍ جاري ساتي او د انديښنې پرته د خپل پام وړ کلمه يا نوم د ويلو وړ گرځوي، د بيلگي په توگه يوشمير هغه نومونه او کلمې چي د (س) په توري پيليږي، د هغوسره د الف په زياتولو نوم ته بله څيره او نوئ املايې او ليکنيز ډول ورکوي، چي په پښتوژبه کي د (ستر) کلمه په (استر) او د (سپين) کلمه په (اسپين) يې څرگندي بيلگي دي. د روزگان د نوم بدلون په (اروزگان) هم همداسي يو اوښتون دئ، چي دري ژبو ليکوالو هغه شان چي اوريدلي يې دي او يا يې ويلي دي، د نوم اصل او منشا ته يې د پام کولو پرته، په ((ارزگا ن)) يا ((اوروزگان)) ليکلئ او معمول کړيدئ. د يادېدو وړده چي د روزگان ولايت نوم د اعلی حکمرانئ له مهاله پاته دي. د اعلی حکمرانئ لومړنئ مرکز اوسنئ خاص روزگان ؤ. په افغانستان کي د ١٣٤٢ لمريز کال اداري ويش له مخي د روزگان اعلی حکمرانئ ته د ولايت نوم ورکړل شو او پر هغه حکمرانئ يې ديو شمير نويو اداري واحدونو د زياتولو او د يوشمير نورو دليري کولو تر څنگ يې تيرين کوټ هم د روزگان ولايت د مرکز په توگه ياد کړ. تر هغي پريکړي يو کال وروسته د ولايت چاري په ترينکوټ کي پيل شوې، او په دې ډول اداري چارواکو د ولايت نوم روزگان او د پخواني اعلی حکمرانئ مرکز يې د خاص روزگان په نوم ومنۍ، چي تر اوسه هم په ادارې چارو کي مراعات او کارول کيږي، په داسي حال کي چي د روزگان د نوم سره د خاص کلمه مښلول او يوخای کول بله موخه نه لري. د خاص کلمه يوازي د ولايت د نوم او د هغه ادارې واحد تر منځ د بيلتون او تفکيک په نيت معمول وگرځول شوه. د دې لپاره چي د روزگان تاريخي نوم وساتل شي، د ولايت او هېواد په کچه اړوندي ادارې او ليکوالان، بايد په پر له پسې توگه د تاريخي متونو په څير د روزگان نوم په خپل رښتيني بڼه (روزگان) وليکي، ويې لولي او وه يې وايې. او هم د دې نوم تاريخي بڼي ساتلو ته هوډمن پاته شي.