cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سايکس-پيکوټ تړون
دې تړون له عربي ټاپووزمې څخه د باندې عثماني ولايتونه يا سيمې په ګټور ډول د برتانوي او فرانسوې واک او نفوذ پر سيمو باندې ووېشل. د برتانيې او فرانسې تر واک لاندې هېوادونه د سايکس او پيکوټ ليکې له مخې وېشل شوي وو. تړون انګليستان ته مديترانې ته د لاسرسي د اجازې ورکول په موخه د هايفا “Haifa” او اکر “Acre” بندرونو د رانغاړونکې کوچنۍ سيمې سربېره، د ننني سويلي اسرايل، فلسطين، اردن او سويلي عراق واک ځانګړی کړ. فرانسې به د تړون له مخې سويلي ترکيه، کردستان سيمه، سوريه او لبنان اداره کاوه.
د سازونوف او پاليولوګ تر منځ د رانغاړل شوي تړون “Sazonov-Paleologue Agreement” په پايله کې دقسطنطنيه “Constantinople” او ترکي تنګي “Turkish Straits” تر لاسه کړي، چې وار له مخه يې د په ۱۹۱۵ ز کال د قسطنطيې د تړون “Constantinople Agreement” له مخې ژمنه شوې وه. ايټاليا د سينټ جين ډي ماورينني د تړون “Agreement of Saint-Jean-de-Maurienne” له لارې په ۱۹۱۷ ز کال کې تړون ومانه او سويلي اناتوليا يې تر لاسه کړه. د فلسطين سيمه تر قيموميت لاندې د ورستي فلسطين په پرتله د يوې کوچنۍ سيمې په ګډون بايد د «نړيوالې ادارې» تر واک لاندې راغلی وی.
د سايکس-پيکوټ تړون په لومړيو کې د انګليستان او فرانسې تر منځ د ۱۹۱۸ ز کال د مودس وايويندي لپاره په مستقيم ډول د بنسټ په توګه وکارول شو، چې په ليونټ “Levant” سيمه کې يې د نيول شوې دښمن سيمې ادارې “Occupied Enemy Territory Administration” لپاره يو چارچوکاټ برابر کړ. دا تړون په يو څه پراخه ډول په نامستقيم ډول په ۱۹۱۸ ز کال کې د عثماني سترواکۍ له ماتې څخه وروسته د هغې د راتلونکي وېش لامل کېده. فرانسې له جګړې څخه لږه موده وروسته فلسطين او موصل برتانيې ته پرېښودل. له سايکس پيکوټ کارچوکاټ څخه وروسته د ۱۹۲۰ ز کال په اپرېل کې په سان ريمو “San Remo” کنفرانس کې د ليونټ او بين النهرين اړوند تر قيموميت لاندې سيمې لاسليک شوې. فلسطين لپاره د انګليستان قيموميت تر ۱۹۴۸ ز کال پورې دوام وکړ، بين النهرين لپاره قيموميت يې د يو ورته تړون له مخې د اعراق پر قيموميت بدليده او سوريې او لبنان لپاره د فرانسې قيموميت تر ۱۹۴۶ ز کال پورې دوام وکړ. د تړون د اناتوليا برخې د ۱۹۲۰ ز کال په اګسټ کې د سيوريس تړون “Treaty of Sevres” له مخې لاسليک شوې، که څه هم دا لويې هيلې له ۱۹۱۹ څخه تر ۱۹۲۳ ز کال پورې د ترکيې د خپلواکۍ جګړې “Turkish War of Independence” او ورپسې د لزان تړون “Treaty of Laussane” په واسطه له پامه غورځول شوې وې.
دا سايکس – پيکوټ تړون زياتره خلک د لويديځ او عربي هېوادونو په اړيکو کې د بدلون د ټکي په توګه ګڼي. دې تړون د عثماني سترواکۍ پر وړاندې د انګليستان د ملاتړ په بدل کې د سترې سوريې “Great Syria” په سيمه کې عربي ملي ټاټوبي ته په پام ته عربانو سره د انګليستان ژمني رد کړې. تړون د ځينو نورو تړونونو تر څنګ د ۱۹۱۷ زکال د نومبر پر ۲۳ نېټه د بلشويکانو له لورې په مسکو کې خپور شو او د ۱۹۱۷ زکال د نومبر پر ۲۶ نېټه په مانچستر ګارډين “Manchester Guardian” کې په دې ډول تکرار شو، چې «انګرېزان شرمېدلي وو، عربان بې زړه او ترکان خوشحاله وو». د تړون ميراث په سيمه کې په ځانګړي ډول د عربانو او همدار راز هغو کردانو په منځ کې هم د زياتو خوابديو لامل شوی دی، چې له خپلواک دولت غوښتنه يې نه وه منل شوې.
له روسيې او ايټاليا سره لومړني تړونونه (۱۹۱۵ ز کال مارچ – اپرېل)
د ۱۹۱۵ ز کال د مارچ د ۱۸ نېټې په قسطنطيه تړون کې د ګاليپولي “Gallipoli” مبارزې په لړ کې د سمندري عملياتو له پيل څخه وروسته د روسېې د باندنيو چارو وزير سرګي سازونوف “Sergey Sazonov” د فرانسې او انګليستان سفيرانو ته ليک وليکه او د قسطنطنيې او دردانيل ادعا يې په کې وکړه. د پينځو اونيو په اوږدو کې د ديپلوماتيکو تبادلو په يوه لړۍ کې فرانسې او انګليستان دواړو هوکړه وکړه، په داسې حال کې چې د انګليستان په قضيه کې په ايران کې د نفوذ د زياتې شوې سيمې او په فرانسې پورې د فلسطين په ګډون د سوريې او کيليکيه سيمو د تړلو لپاره يې خپلې ادعاوې پر مخ وړلې. د انګلیستان او فرانسې د دواړه غوښتنې ومنل شوې او ټولو خواوو په دې هم هوکړه وکړه، چې د سپېڅلو ځايونو سمه حکومتولي بايد وروستي جوړجاړي ته پاتې شي. که چېرې د ۱۹۱۷ زکال د روسيې اوښتونونه نه وی، نو قسطنطنيه او تنګي د متحدينو د بريا له مخې روسيې ته ورکول کېدلی شول. دې او د سايکس پيکوټ تړون ځکه بشپړونکي وو، چې فرانسې او انګليستان بايد د منځني ختيځ د وېش مسئلې د پای ته رسولو په موخه لومړی روسيه قانع کړې وای.
د ۱۹۱۵ د اپرېل د ۲۶ نېټې د لندن تړون “Treaty of London” نهمې مادې د عثماني سترواکۍ په هر ډول وېش کې د ايټاليې د ګډون اړوند ژمنې راونغاړلې. ماده کې راغلي چې: «که چېرې فرانسه، ستره برتانيه او روسيه د جګړې د دورې پر مهال د اسيا لويې وچې په ترکيه کې هر ډول سيمې نيسي (اشغالوي)، نو د مديترانې سيمه چې د پورته ذکر شويو بريدونو په دننه کې د اداليا له ولايت يا سيمې “Province of Adalia” سره پوله لري، بايد ايټاليا ته ځانګړې شي، چې همدوی يې د نيولو حق لري».
له عربانو سره پخواني تړونونه (۱۹۱۵ جولای – ۱۹۱۶ مارچ)
هغه مهال چې سايکس او پيکوټ په خبرو اترو بوخت وو، د مکې د شريف حسين بن علي “Hussein bin Ali” او مصر لپاره د برتانوي عالي کمېشنر ډګرمن هنري مکمهون “Sir Henry McMahon” تر منځ موازي بحثونه روان وو. دواړو اړخونو د ليک استولو له لارې بحثونه کول، چې د ۱۹۱۵ له جولای څخه د ۱۹۱۶ تر مارچ پورې يې تر منځ لس ليکونه تبادله شوي وو. په دې ليکونو کې برتانوي حکومت د عرب خپلواکۍ په رسميت پېژندلو هوکړه وکړه، مګر د مکې شريف به يې لومړی په بدل کې د عرب بغاوت “Arab Revolt” په پيل کولو سره د عثماني سترواکۍ پر وړاندې جګړه کوي.
آبدانان ولسوالي
آبدانان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان آبدانان)  د ايران د ايلام ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د آبدانان ښار دی. دا ولسوالي ۴۷٬۸۵۱ تنه نفوس لري. د آبدانان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د ايلام ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
4 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
کریستوفر کولومبس
کریسټوفر کولمبس  د ۱۴۵۱ز کال د اګست ۲۵ مې او د اکتوبر ۳۱ مې تر منځ زېږیدلی او د ۱۵۰۶ز کال د مې میاشتې په ۲۰ مه نېټه ېې له دې نړۍ سترګې پټې کړي. نوموړی یو ایټالوی څېړونکی او بیړۍ چلوونکې و چې د اتلانتیک سمندر په اوږدو کې یې څلور سمندري سفرونه بشپړ کړل او په دی توګه یې په امریکا کې پراخې اروپایې سپړنې او استعمار ته لاره پرانیستله چې دا سفرونه ېې د هسپانیا د کاتولیکو پاچایانو له خوا تمویل کېدل.
ډېری پوهان په دې نظر دي چې کولمبس د جینوا په جمهوریت کې زېږیدلې. هغه په ​​ځوانۍ کې سمندر ته لاړ او په پراخه کچه یې تر شمال پورې د بریتانیا ټاپوګانو او تر سویل پورې چې اوس د ګانا په نامه یادیږې سفرونه وکړل. هغه د پرتګال له یو اشرافي میرمن فیلیپا مونیز پریسټریلو سره واده وکړاو څو کاله یې په لیزبون کې تیر کړه، خو وروسته یې معشوقه هم پیدا کړه. نوموړي له هرې ښځې نه یو زوی درلود. کولمبس یو خود اموخته فیلسوف، او په جغرافیه، ستورپوهنه او تاریخ کې ېې په پراخه کچه زده کړې کړې وې. د کولمبس د تلپاتې لابی کولو وروسته پاچایانو لکه کاتولیک پاچا، ملکه دویمه ایزابیلا او دویم فرډینانډ راضي شول چې لوېدیځ ته د هغه د سفرونو مسؤلیت په غاړه واخلي. کولمبس د ۱۴۹۲ز کال اګسټ میاشت کې کاستیل پریښود او د اکټوبر په ۱۲ نېټه د امریکا ځمکې ته ورسید. د هغه د کښته کیدو ځای بهاماس کې یو ټاپو و، چې اصلي اوسیدونکو یې د ګواناني په نامه یادوله. هغه وروسته له هغه ټاپوګانو نه لیدنه وکړه چې اوس د کیوبا او هسپانیولا په نامه پیژندل کیږي او اوسنې هایټي کې یې یوه مستعمره هم تاسیس کړه. کولمبس د ۱۴۹۳ز کال په لومړیو کې بیرته کاسټیل ته راستون شو، هغه یو شمیر نیول شوي بومي اوسیدونکي هم  له ځان سره راوستل او په دې سره د هغه د سمندري سفرونو خبر په ټوله اروپا کې خپور شو.
کولمبس امریکا ته درې نورسمندری سفرونه وکړل چې په ۱۴۹۳ز کال کې یې لاندې انټیلیس، په ۱۴۹۸ز کال کې ټرینیډاډ او د جنوبي امریکا شمالي ساحل او په ۱۵۰۲ز کال کې د مرکزي امریکا ختیځ ساحل وپلټه. د یوه استعماري والي په توګه، کولمبس د هغه وخت د معاصرانو له خوا په وحشت تورن شو او ډیر ژر له خپلې دندې ګوښه کړای شو. د کاستیل له ولیعهد او په امریکا کې د هغه د ګمارل شوي استعماري مدیرانو سره د کولمبس کړکیچنې اړیکې د هغه د نیولو او په ۱۵۰۰ز کال کې له هسپانیولا نه د لرې کولو لامل شو.
د کولمبس لومړنی ژوند
د کولمبس لومړنی ژوند ناڅرګند دی، خو پوهان په دې باور دي چې هغه د ۱۴۵۱ز کال د اګسټ د ۲۵ او ۳۱ اکټوبر ترمنځ د جینوا په جمهوریت کې زېږېدلی. د هغه پلار ډومینیکو کولمبو نومېده، چې  د وړۍ اوبدلو کارکوونکی و چې په جینوا او ساونا کې یې کار کاوه او د پنیر خرڅولو یو دکان یې هم درلود، چې ځوان کریسټوفر د مرستندویه په توګه ورسره کار کاوه. د هغه مور سوزانا فونټیناروسا نومېده. هغه درې وروڼه د بارتولومیو، جیواني پیلګرینو، او جیاکومو (د ډیاګو په نامه هم یادیده) په نوم درلودل او د بیانچینټا په نامه یې یوه خور هم درلوده. د هغه ورور بارتولومیو د ځوانۍ دوره  کې په لیزبون کې د کارتوګرافي ورکشاپ چلاوه.
داسې انګیرل کیږي چې د هغه مورنۍ ژبه د جینیس ژبه وه، که څه هم کولمبس ښایي هیڅکله په دې ژبه نه وي لیکلي. په خپله یوه لیکنه کې وايي چې په څوارلس کلنۍ کې سمندر ته تللې ده. په ۱۴۷۰ز کال کې، د کولمبو کورنۍ ساوونا ته لاړه. ځینې ​​عصري لیکوالان داسې استدلال کوي چې: هغه د جینوا نه و، بلکې د هسپانیا د اراګون سیمې یا د پرتګال  و. دا ډول فرضیې په عمومي توګه د ځینې نورو  پوهانو له خوا رد شوي دي.
له هغه ځایه چې کولمبس د لوړې هیلې خاوند و، بالاخره یې لاتیني، پرتګالي او کاستیلین ژبې زده کړې او د ستورپوهنې، جغرافیې او تاریخ په اړه یې په پراخه کچه زده کړې وکړې.
د کولمبس وروستې ژوند، ناروغۍ او مرګ
کولمبس په ورستیو کلونو کې غوښتنه وکړه، چې هسپانوي ولیعهد دی، لکه څنګه چې د سانتافی په تړون کې ټاکل شوي و،  نوموړي ته د هغو شتمنیو او سوداګریزو توکو لسمه برخه ورکړي چې له هغو ځمکو نه چې د نوموړي د سفرونو په پایله کشف شوې، دي لاس ته راځي. خو د دی لپاره چې هغه له خپلې دندو ګوښه شوی و، هسپانوي ولیعهد دې تړون ته پابند پاتې نه شو او د هغه دا غوښتنې یې رد کړې. د کولمبس له مړینې وروسته، د نوموړي وارثانو له متحده ایالاتو سره د سوداګرۍ نه د ګټې د یوې برخې لپاره او د نورو انعامونو لپاره له ولیعهد سره دعوه پیل کړه چې یادې دعوې د قانوني شخړو یوه اوږدې لړۍ ته لاره هواره کړه، چې د (کولمبیا دعوه) په نامه پیژندل کیږي. کولمبس په خپل ​​​​لومړي راستنیدونکي سفر کې، چې هغه وخت کې کولمبس ۴۱ کلن و، له یوې ناروغي سره چې داسې انګیرل کیده چې نقرس به وی اخته شو. په ورستیو کلونو کې کولمبس په انفلونز، د سترګو خونریزي، لنډمهاله ړوندتوب او د نقرص په ناروغیو اخته شو، چې ۱۴ کاله وروسته د  هغه د ​​مرګ لامل شو.
د کولمبس د ژوند طرز او اعراضو ته په کتو ډاکټرنو داسې انګیرله چې هغه په نقرس ناروغۍ نه بلکې په ارټریټس ناروغۍ اخته و چې د کولمو د باکټریایی انتاناتو له امله رامنځته کیږي. روماتولوژیست او د داخلي درملو پروفیسور ډاکټر فرانک سی ارنټ لیکلې، چې داسې بریښي چې کولمبس په خپل سمندري سفرونو کې د ضعیفې حفظ الصحې او د خواړو د مسموم کیدوله امله پدې ناروغۍ اخته شوی وو. نوموړی د خپل څلورم سفر (او د ملکې ایزابیلا له مړینې ) نه سانلوکار ته د هغه له رسیدو وروسته،  ناروغ کولمبس  په ۱۵۰۵ز کال کې په سیویل کې میشت شو. خو بیا هم هغه په ​​کلکه د خپل شخصي امتیازاتو او د خپلې کورنۍ د دفاع لپاره هسپانوي پاچهۍ ته د عریضو دوام ورکړ. کولمبس د ۱۵۰۶ز کال د مارچ په میاشت کې په والادولید کې د فوکس جرمن سره د پاچا فرډینند د واده لپاره والادولید ښار ته لاړ او په خپلو غوښتنو یې ټینګار کاوه ،خو  په ۱۵۰۶ز کال د می په ۲۰ نېټه، د ۵۴ کلونو په عمر په والادولید کې مړ شو.
لمانځنه
د کولمبس شخصیت په پراخه کچه په متحده ایالاتو کې د استعمار په دوره کې له پامه غورځول شوې وه. د نوي نړۍ د ملتونو د بنسټ ایښودونکي شخصیت په توګه د کولمبس کارول د امریکا له انقلاب وروسته په چټکۍ سره خپور شو. په متحده ایالاتو کې، د کولمبس نوم فدرالي پلازمینې (د کولمبیا سیمه)، د متحده ایالاتو د دوو ایالتونو پلازمینې (اوهایو او سویلي کارولینا)، د کولمبیا سیند او د کولمبس نوم د نولسمې پیړۍ په پیل کې د کولمبیا نوي زیږیدلي جمهوریت ته هم ورکړل شو.
په ۱۹۰۹ز کال کې، د کولمبس اولاده په هسپانیه کې د کولمبس کورنۍ کلیسا له هسپانیه نه د پنسلوانیا  بولسبرګ ته ولېږدوله، چیرې چې دا د خلکو له خوا لیدل کیدی شي. د امریکا په ډیرو هېوادونو او همدارنګه هسپانیا او ایټالیا کې د کولمبس راتګ امریکا ته په ۱۴۹۲ز کال د اکټوبر په ۱۲ نیټه د کولمبس د ورځ په توګه لمانځي.
نرگوړان
وېشنيزه:بوټي وېشنيزه:گلان
شمال ولایت اسرائیل
شمال ولایتپه عبري מחוז הצפון) په انګلیسي د اسرائیل هیواد له ۶ ولایتونو څخه یو دی.
کوپیاپو
کوپیاپو د شمال چېلي ښار دی.
وېشنيزه:چېلي
د انسان مغز څمره حجرې لری
هغه څه چې د انسان په مغز کې د معلوماتو او پوهې د ساتلو سبب ګرځي حافظه ده. د هر انسان په مغز کې ۲۸ میلیارده عصبي حجرې شتون لري چې هره یوه یې د یو کمپیوټر په اندازه چټکتیا او ځواک لري. دا مونږ یو چې څه ډول له کمپیوټر څخه کار اخلو، فعالوو یې او که بند یې ساتو. باید پوه شو چې حافظه څه ده او څه دنده لري
غسل
غسل په لغت کې مينځلو ته وايي او په شريعت کې د ناپاکې لري کولو او ثواب حاصلولو لپاره په يوه خاصه طريقه د ټول بدن مينځلو ته غسل وايي.
د غسل ډولونه
کافر چې مسلمان شي او جنب نه وي. مدینې منورې او یا مکې معظمې ته د ننوتلو لپاره غسل کول مستحب دی.
د غسل فرضونه
د غسل فرضونه درې دي چې په لاندې ترتیب سره بیانیږي:
د غسل سنتونه
د غسل سنتونه په دې لاندې ترتیب سره بیانیږي
د غسل د فرضېدو سببونه
د غسل د فرض کېدلو سببونه چې د غسل موجبات هم ورته وایي په لاندې ډول دي.
دا هم وګورئ
اودس
اتيزم
د الحاد ډېره عامه مانا د خدایانو پر شتون باندې د باور نه درلودل دی، خو په بله مانا الحاد د هر خدای د شتون د ردولو په مانا دی. د یوې بلې او کاملا محدود لرلید له مخې الحاد په ځانګړي ډول هغه دریځ دی، چې په څرګند ډول ښيي، چې هېڅ خدای نشته. د الحاد ضد یا برعکس توحید دی، چې په عامه بڼه، لږ تر لږه پر یو خدای باندې د اېمان درلودل ښکاره کوي.
د لغاتو د ريښې پېژندنې له اړخه د الحاد د کلیمې ریښه تر میلاد وړاندې له پنځمې پېړۍ کې له یوې لرغوني یوناني کلیمې  ἄθεος (atheos), څخه اخیستل شوې، چې له «خدای پرته» مانا ورکوي. په تېر لرغوني وخت کې دغه کلیمې د یوې توهینونکي اصطلاح په توګه د هغه کسانو لپاره کارول کېده، چا چې هغه خدایان چې د ټولنې د ډېری برخې له خوا یې عبادت کېده، ردول. یا هم هغه کسانو ته کارول کېده، چې د خدایانو له خوا پرېښودل شوي و او یا هغه څوک و، چې پر خدایانو باندې باور ته یې ژمنتیا نه درلوده. دغه اصطلاح هغه ټولنیزه کټګوري په ګوته کوي، چې د ارتدوکس مذهبپالو له خوا رامنځته شوې او هغه کسان په کې برخه لري، چې مذهبي عقاید نه لري. د الحاد اصلي اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۶مه  پېړۍ کې د ازاد فکر کولو او شک اچوونکو پوښتنو او پلټنو د فضأ د خپرېدلو سره رامنځته شوه. ورپسې په دین باندې د نیوکو ډېرښت د دغې اصطلاح لمن محدوده کړه. هغه لومړني کسانو چې خپل ځانونه یې د ملحد د کلیمې په کارولو سره نورو ته وروپېژندل د ۱۸ مه پېړۍ د روښانتیا په دور کې یې ژوند کاوه. د فرانسې انقلاب چې د خپل بې ساري الحاد له امله د خلکو د پاملرنې وړ شو، د هغه لومړني مهم سیاسي خوځښت شاهد دی، چې د انسان له برترۍ څخه یې دفاع وکړه.
د الحاد لپاره دلایل له فلسفي کړنو او پرمختګونو نیولي بیا تر ټولنیز او تاریخي لرلید پورې متغییر دي او پر خدایانو باندې د باور د نه کولو عمده دلیل د شواهدو کمښت دی. د شر یا اختلاف مسئله د متضاد انکشافاتو دلیل (دا چې یو دین پر بل دین غوره نه شي بلل کېدلی) او د هغه مفاهیمو ردول چې هغه جعلي نه شي کېدلی او د دې ترڅنګ د کفر یا بې باورۍ دلیل دی. بې ایمانه خلک عقیده لري، چې ملحدیت د توحید پر پرتله باندې ډېر هوښیارانه دریځ دی او ټول انسانان پرته له دې چې په خدایانو باور ولري، نړۍ ته راځي. په همدې خاطر دوی استدلال کوي، چې د خدایانو د شتون اثبات د ملحدینو مسؤلیت نه دی، بلکې دا د هغه کسانو مسؤلیت دی، چې د خدایانو پر شتون باندې باور لري. که څه هم ځینو ملحدینو ځینې سیکولر فلسفې د بېلګې په ډول secular humanism «سکولر انسانیت» منلي دي. داسې هېڅ ډول ایډیالوژي یا منشور شنته، چې ټول ملحدین هغه ته ژمن وي.
لکه څنګه چې د الحاد مفکورې او بڼې سره توپیر لري، نو په همدې خاطر دا ستونزمنه ده، چې د ملحدانو د اوسني شمېر اټکل وشي. د Win-Gallup International  د  شمېرو له مخې په ۲۰۱۲ کال کې ۱۳ سلنه ځواب ویونکي، په ۲۰۱۵ کال کې ۱۱سلنه او په ۲۰۱۹ کال کې ۹ سلنه ځواب ویونکي قانع شوي ملحدان وو. په هر حال نورو څېړونکو د WIN/Gallup له ارقامو سره د احتیاط سپارښتنه کړې، ځکه ډېرو سروې ګانو چې د څو لسیزو لپاره یې له ورته کلیمو څخه استفاده کوله او د نمونه ګیری کچه یې لویه وه، په پرلپسې توګه له دې څخه ټیټو ارقامو ته رسېدلي دي. په ۲۰۰۴ کال کې د British Broadcasting Corporation (BBC) دیوې پخوانۍ سروې له مخې د نړۍ 8٪ سلنه خلک ملحدان بلل شوي دي. سربېره پردې نور پخواني اټکلونه ښیي چې ملحدان د نړۍ د نفوس ۲ سلنه تشکیلوي، په داسې حال کې چې غیر مذهبي کسان ۱۲ سلنو ته رسېږي. د دې نظرپوښتنو له مخې، اروپا او ختیځه اسیا هغه سیمې دي، چې د الحاد کچه یې تر نورو لوړه ده.
په ۲۰۱۵ کال کې په چین کې ۶۱ سلنه خلکو ویلي وو، چې دوی پر خدایانو باور نه لري او ملحد دي. په اروپایي اتحادیه کې په ۲۰۱۰ کال کې د Eurobarometer «یورو بارومتر» تر نامه لاندې د یوې نظر پوښتنې د راپور په اساس د اروپایي ټولنې د وګړو ۲۰ سلنه خلک ادعا لري، چې دوی په هېڅ ډول روح، خدای، او د ژوند ځواک یا قدرت باندې باور نه لري. د دوی له ډلې فرانسه ۴۰ سلنه او سویډن ۳۴ سلنه د لوړو ارزښتونو استازیتوب کوي.
تعریف او ډولونه
لیکونکي په دې کې اختلاف لري، چې څه ډول په تر ټولو غوره بڼه الحاد تعریف او طبقه بندي کړي. کوم فوق العاده موجودات خدایان ګڼل کېږي، ایا الحاد په خپل حق کې یو فسلفی دریځ دی او که  یا یوازې د هغه نه شتون او یا دا یو شعوري او ښکاره رد ته اړتیا لري. په هر صورت، اصل دا دی، چې باید د توحید پر وړاندې د واضیح دریځ له مخې الحاد تعریف شي. الحاد د آگناستیسیسم (نه پوهېدل یا هغه حالت چې په هغه کې د خدای شتون ثابتېدل ستونزمن وي) سره ورته بلل کېږي، مګر د هغه سره توپیر هم لري.
لړۍ
د الحاد په تعریف کې ځینې ابهامات او جنجالونه د اولوهیت او خدای په څیر د کلمو د تعریفولو لپاره اجماع ته په رسیدلو کې د ستونزو له امله رامنځته کیږي. د خدای او خدایانو په اړه د مختلفو او ډارونکو ډول ډول مفکورو شتون د الحاد د مفکوري د پلي کېدلو په اړه د نظرونو د اختلاف سبب ګرځي. لرغونو رومیانو مسیحیان په دې دلیل ملحدان وبلل، چې دوی د بتانو (بتي خدایانو) عبادت نه کاوه. ورو ورو دا نظر د خلکو له ناخوښۍ سره مخ شو، ځکه چې نور توحید په هر الوهیت کې د عقیدې په توګه و پیژندل شو.
ضمني د ښکاره او صریح پر وړاندې
د الحاد تعریف هغه ته د هغه غور او پاملرنې تر کچې پورې توپیر مومي، چې یو سړی یې باید د خدایانو فکر ته ولري، ترڅو ملحد وګڼل شي. الحاد په عمومي او ساده ډول د خدایانو په شتون باندې د عقیدې د نه شتون په مانا تعریف شوی دی. دغه پراخه تعریف کې ټول هغه نوي زیږیدلي ماشومان او نور هغه خلک شاملېږي، چې تر اوسه پر خدای باندې د باور کوونکو کسانو له افکارو او نظریاتو سره نه دی مخ شوي. په 1772 کال کې «بارون هولباخ» Baron d'Holbach وویل «ټول ماشومان ملحد زږیږي او هغوی له خدای څخه هېڅ تصور او فکر نه لري.» په ورته ډول «جور اېچ سمیت» George H. Smith پېشنهاد کړي چې «هغه څوک چې پر خدای باندې له باور کولو سره بلد نه دی، هغه په خدای ناباوره یا ملحد دی، ځکه پر خدای باندې عقیده نه لري» په دې کټګورۍ کې هغه ماشوم هم شاملېږي، چې د مسألو د درک فکري وړتیا ولري، خو تر اوسه له دې مسألو څخه ناخبره دی. په دغه واقعیت کې یاد ماشوم، چې پر خدای باندې عقیده نه لري، ملحد بلل کېږي. ضمني الحاد "له شعوري رد پرته د الهي عقیدي نه شتوالی دی" په داسې حال کې چې ښکاره الحاد د عقیدې شعوري رد دی. ارنست ناگل Ernest Nagel د فلسفي الحاد تر عنوان لاندې د خپلې مقالې د موخو لپاره یوازې د الهي عقیدې نه شتون د الحاد د یوې بڼې په توګه تر سوال لاندې راوستی. گراهام اوپی Graham Oppy هغه کسان چې هېڅکله یې د دغې پوښتنې په اړه فکر نه دی کړی، د بې ګناه تر نامه لاندې طبقه بندي کوي، ځکه دوی له خدای څخه هېڅ صحیح درک نه لري. د اوپي په وینا، کېدلی شي دوی د یوې میاشتې عمر لرونکي ماشومان وي، یا هغه کسان وي، چې د دماغ تر ټولو سخت  تروماتیک او دردونکي زخمونه لري او یا هم د پرختللي عقل د زوال پر ناروغۍ باندې اخته وي.
سرچينې او ياداښتونه
مذهب وېشنيزه:دهریت وېشنيزه:د مذهب فلسفه وېشنيزه:سکیولرېزم
سرگودا
سرگودا د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 4,58,440 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 11م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
جېن باپټېست لامارک
جېن باپټېست پير انتیون ډي مونه(Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet) یا چېوېلیر ډي لا مارک (chevalier de Lamarck) چې د ۱۷۴۴ د اګېست په لومړۍ زېږدلی او د ۱۸۲۹ د ډېسمبر په ۱۸ وفات شوی. ډېر کله په ساده ژبه دفرانسوي لامارک په نوم یاديږي. یو فرانوسوی طبیعت پوه وه. هغه یو سرتېری، طبیعت پوه او اکادمیک کس و ، هغه د دې نظریې لومړی وړاندې کوونکی وچې بیولوژیکي تکامل/بشپړتیا د طبیعت له قوانینو سره سم مخته ځي.
لارمارک له ۱۷۵۷ څخه د ۱۷۶۲ کالونو تر منځ د پومېرانیا (Pomeranian) جګړه کې د پروس (Prussia) خلاف وجنګېد او د جنګ په میدان کې یې د مېړانې په وجه د دویم بریدمن درجه ورکړل شوه،لامارک چې کله موناکو(Monaco) ته ولېږل شو له طبعي تاریخ سره یې علاقه پیدا کړه او پرېکړه يې وکړه چې په روغتيايي علومو کې زده‌کړې وکړي. هغه په ۱۷۶۶ کال کې تر ټپي کېدو وروسته له دفاعيي ځواک څخه تقاعد کړل شواو بېرته یې د طب په څانګه کې خپلو زدکړو ته دوام ورکړ، لامارک د بوټو له پېژندلو سره ځانګړې علاقه پیدا کړه او روسته يې په ۱۷۷۸ کال کې  د فلور فرانسواسز (Flore françoise) په نوم  درې جلده اثر خپور کړ او په ۱۷۷۹ کال کې يې د فرانسې د علومو اکادمۍ غړیتوب ترلاسه کړ. لامارک د پاریس د نباتاتو په باغ (Jardin des Plantes) کې ګډون وکړ او ۱۷۸۸ کال کې د بوټو پېژندنې یا نباتاتو رییس وټاکل شو،کله چې د فرانسې ملي اسامبلې په ۱۷۹۳ کال کې د فرانسې ملي موزیم تاسیس کړ لامارک د زولوژي (ژويو پېژندنې)پروفیسور شو.
ژوند لیک
جان باپټېست لامارک د فرانسې په شمال کې د بازتن پيکارډي (Bazentin, Picardy ) په سیمه کې زېږېدلی، هغه په یوه بې‌وزله کاتولیکه اشرافي کورنۍ کې د یوولسم ماشوم په توګه نړۍ ته راغلی، د لامارک کورنۍ نارینه غړو په دوديز ډول د فرانسې په دفاعي ځواک کې دنده کوله. مشر ورور یې د برګن اپ زوم (Bergen op Zoom) په محاصره کې ووژل شو، د لامارک دوه نورو وروڼه هم د ډېرې تنکۍ ځوانۍ څخه په خدمت کې شامل وو،لامارک د ۱۷۵۰ لسیزې په وروستيو کې د خپل پلار په غوښتنه د امیین (Amiens) په نوم د عیسویانو په یوه پوهنتون کې ځان شامل کړ.
په ۱۷۶۰ کال کې يې د پلار تر مړينې وروسته لامارک ځان ته یو اس واخیست چې د فرانسې په ټولو برخو کې پرې وګرځي او بلاخره په المان کې د فرانسي پوځ ته ځان ورسوي. لامارک له پروس سره د پومرانيا د جنګ په میدان کې له ځان څخه ښه فزیکي وړتیا او مېړانه وښوده، ان د دویم بریدمن په توګه نوماند شو. د لامارک د ډلې غړي د دوښمن د توپ‌خونې تر مستقیم اور لاندې وو، چې په چټکۍ سره يې شمېره ۱۴ کسانو ته راټيټه شوه، پرته له دې چې کوم مشر ولري. یو سړي غږ وکړ چې کمزوری ۱۷ کلن داوطلب ځوان باید قومنداني پر غاړه واخلي او له میدان څخه د شاتګ امر وکړي. لامارک که څه هم فرمان قبول کړ، ټینګار یې وکړ چې تر پوره ارامتیا باید په‌خپلو ځایونو کې پاتې شي.
کله چې د دوی ډګروال د دوی د ډلې پاتې کسانو ته راورسېد،د لامارک دې مېړانې او وفادارۍ دومره اغېزمن کړ چې همالته یې ځا په ځای د افسرۍ ترفېع ورکړه. په هر حال کله چې د هغه ملګري د ټوکو په روال د هغه سر راپورته کړ، د غاړې د لمفاوي غدو په برخه کې يې التهاب پیدا شو او د درملنې لپاره پاریس ته ولېږل شو. هغه ته ماموریت ورکړل شو او په خپل موقف کې په موناکو کې مېشت شو.هلته د (Traité des plantes usuelles) په نوم د نباتاټوله یو کتاب سره چې د جېمز فرانسېس اثر و مخامخ شو.
لامارک له ډېر لږ تفاعد سره چې یوازې ۴۰۰ فرانک و، پرېکړه وکړه چې یو مسلک وڅاري.هغه د طبي علومو په څانګه کې د زدکړو لپاره هڅه وکړه او د یو بانک په دفتر کې يې له کار کولو سره خپل لګښتونه تأمینول.
بالانتا خلک
بالانتایان په انګلیسي Balanta people) د افریقایي هیواد ۲۲.۵ سلنه نفوس حوړوي. بالانتایان خلک په بالانتایي ژبه خبرې کوي.
اقتپه
آقتپه ولایت په قزاقي Ақтөбе) په انګلیسي Aqtobe) د قزاقستان هیواد له آیالاتونو څخه یو دی.
وېلنی
وېلنی (په انگرېزي:Mentha longifolia) د نعنا د جنس يو بوټی دی چې په اروپا، لوېديځه او مرکزي آسيا او شمالي او جنوبي افريقا کې موندل کېږي.
گټې
ویلنی؛ کولیسټرول کموي او هډونه پیاوړي کوي. د ترکي روغتیاپوهانو په وینا؛ ویلنی د کولیسټرول د کمولو تر څنگ؛ د انسان هډونه هم پیاوړي کوي, روغتیا پوهان وایې چې نوې څیړنې په ډاگه کړې چې د ویلنې په پرله پسې توگه استعمال په وسیله د ا نسان په وجود کې د کولیسټرول اندازه کمیږي او په دې کې شته مگنیزیم د انسان هډوکې پیاوړي کوي. که څه هم وېلنی په ښکاره یو ساده شین نبات ښکاري خو په اصل کې په کې ډیرې گټې نغښتي دي. روغتیا پوهان وایې د ویلني د تازه پاڼو تازه اوبه د لیمو او شهدو سره په گډه خوړلو سره د خېټې او معدې ټولې ناروغۍ جوړیږې. د ټوخی او زکام په وخت کې د ویلنې اوبه د تور مرچ او تورې مالگې (په جنوبي آسیا کې استعمالیدونکې مالگې) سره جوش او نوش جان شي؛ وجود ته راحت او آرام ورکوي. همداراز که د اِټکو پر مهال د ویلني پاڼې وژوول شي نو سمدستي اِټکې دروي. که په گرمۍ کې د زړه بدوالي او استفراق (قي) پر مهال یوه کاچوغه وچ ویلنی د یو کاچوغه لاچي سره په یو گیلاس اوبو کې جوش او نوش جان شي؛ د یادې ستونزې غوره درملنه ده. همداراز روغتیاپوهان دا هم وایي؛ که د سر درد پر مهال د ویلني پاڼې په تندي (ټنډه) وتړل شي؛ سمدستي د سر درد آراموي.
وېشنيزه:بوټي وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات وېشنيزه:نعنا ډوله بوټي
پاني پت
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> پاني پت هند په هریانا کې یو تاریخي ښار دی. دا ښار د ډيلي له شمال څخه 95 کيلومتره او د چندیګړ د سویل څخه 169 کیلومتره لرې پروت دی.
تاریخ
د پاني پت ولسوالي د ۱۹۸۹ کال د نومبر په لومړۍ نېټه له پخواني کرنال ولسوالۍ څخه جلا شوه. په 24 جولای 1991 دا یو ځل بیا د کرنال ولسوالۍ سره یوځای شو. د ۱۹۹۲ کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه دا یو ځل بیا جلا ولسوالۍ شوه.
پاني پت د هند په تاریخ کې د دریوو مهمو جګړو صحنه وه. د پاني پت لومړۍ جګړه د ۱۵۲۶ کال د اپریل په ۲۱ مه د ډیلي د پښتون سلطان ابراهیم لودي او د ترکانو-مغول جنګسالار بابر تر منځ، چې وروسته یې د هند په شمالي برصغیر کې د مغولو واکمني جوړه کړه، جګړه وشوه. د بابر ځواک د ابراهیم د یو لک (یو لک) څخه ډېر لوی ځواک ته ماتې ورکړه. د پاني پت دا لومړۍ جګړه په ډيلي کې د بهلول لودي لخوا د لودي واکمنۍ پای ته ورسېده. دا جګړې په هند کې د مغولو د واکمنۍ پیل بلل کيږي.
د پاني پت دوهمه جګړه د ۱۵۵۶ کال د نومبر په ۵ مه د ډیلي د وروستي هندو امپراتور هیم چندرا ویکرمادیتیا او مغولي واکمن اکبر د ځواکونو تر منځ وشوه. هیم چندرا چې د اکبر لښکر ته په ماتې ورکولو سره د اګرا او ډیلي په څیر ایالتونه ونیول او د 1556 کال د اکتوبر په 7 د ډیلي په پرانا قلعه کې د تاجپوښتنې وروسته ځان خپلواک پاچا اعلان کړ، یو لوی لښکر يې درلود او په پیل کې د هغه پوځونه بريالي ول، مګر ناڅاپه هغه وویشتل شو او په سترګه د ټپ له کبله بې هوښه شو. کله چې د هغه لښکر د هغه فیل ونه لید، د هغه لښکر وتښتېد. بې هوښه هیمو د اکبر کمپ ته یوړل شو چیرې چې بیرم خان د هغه سر پرې کړ. د هغه سر کابل ته واستول شو تر څو د ډيلي له دروازې بهر وځړول شي او توره یې د ډیلي د پرانه قلعه بهر ځړول شوې ده. د راجا هیمو د شهادت ځای اوس په پاني پت کې یو مشهور زیارت دی.
پاني پت په عین اکبري کې د ډیلي سرکار لاندې د پرګنې په توګه لېست شوی ، د امپراتورۍ خزانې لپاره د 10,756,647 بندونو عاید تولیدوي او د 1000 پیاده او 100 سپرو ځواکونو ځواک چمتو کوي. په هغه وخت کې د خښتو یوه کلا وه چې یادونه یې هم شوې ده.
د پاني پت درېيمه جګړه د ۱۷۶۱ کال د جنورۍ په ۱۴ مه نېټه د مرهټه امپراتورۍ او افغان ځواکونو تر منځ وشوه. د مراټي امپراتورۍ ځواکونه د سداشیوراو باو په مشرۍ او د افغانانو مشري احمدشاه ابدالي کوله. افغانانو په ټولیزه توګه د افغانانو د تاریخ په وینا د احمدشاه بابا د پوځ شمېر پنځوس زره (۵۰۰۰۰) او د مرهټیانو د پوځ شمېر لس (۱۰۰۰۰۰۰)لکه ؤ او د ځینو نورو تاریخونو په وینا د افغانانو شمېر شپېته زره(۶۰۰۰۰) او د مرهټیانو شمېر دری لکه(۳۰۰۰۰۰) ؤ، خو په هر صورت جګړه وشوه چي په نتیجه کښی یې سوبه د احمدشاه بابا په برخه شوه. په دی جګړه کښې دوه لکه(۲۰۰۰۰۰) مرهټیان مړه او دوویشت زره (۲۲۰۰۰)یې بندیان شول.. د هند د نورو امپراتوریو د نه همکارۍ له امله مراټي پوځیانو ته خواړه نه رسېدل. افغانانو سره د نجيب الدوله او شجاع الدوله لخوا د خوراکي توکو د برابرولو په برخه کې مرسته کېده. د جنورۍ په ۱۴مه تر ۱۰۰۰۰۰ ډېر پوځیان ووژل شول چې په پایله کې یې افغانان بريالي شول. په هرصورت، له بریا وروسته، افغانان چې د شمالي هند له دښمن سره مخامخ وو، د تلفاتو د مخنیوي لپاره افغانستان ته په شا شول. دا جګړه د ختیځ هند شرکت لپاره په هند کې د شرکت واکمنۍ رامینځته کولو لپاره د زمينه سازۍ سبب وګرځېده، ځکه چې د هند ډیری شمال او شمال لویدیز شاهي دولتونه کمزوري شوي وو. (خو البته له دې سترګې نشي پټېدای چې که چېرته افغانانو د مراټيانو ځواک نه وای مات کړای، نو مراټيانو به په هندې کې داسې ټولوژنې کړې وای چې د ختيځ هند کمپنۍ ظلمونه به د هنديانو له هېره وتلي وای)
ډیموګرافیک
د 2011 سرشمېرنې سره سم، ښار د 294,292 نفوس درلود. د پاني پت ښاري مجموعه 295,970 نفوس لري. د سواد کچه پکې شاوخوا 83٪ وه.
د هیمو د سماډي ځای
ټپي هیمو د پاني پت په دوهمه جګړه کې د شاه قلي خان له خوا ونیول شو او د پاني پت په جند روډ باندې د شوداپور په نوم د مغلو کمپ ته یووړل شو. د بدایونی په وینا، بیرم خان له اکبر څخه وغوښتل چې د هیمو سر پرې کړي ترڅو هغه د غازي لقب ترلاسه کړي. اکبر ځواب ورکړ: هغه لا دمخه مړ شوی دی، که په هغه کې د مقابلې ځواک هم وای، ما به وژلی نه وای. د اکبر له انکار وروسته د مغلو د جګړې د دود له مخې د هیمو جسد د عزت څخه انکار وکړ او د بیرام خان له خوا په غیر رسمي توګه د هغه سر پرې شو. د هیمو سر کابل ته ولېږدول شو او د ډيلي له دروازې بهر وځړول شو او جسد یې په ډیلي کې د پرانه قلعه بهر په یوه جبت کې کېښودل شو تر څو د هغه ملاتړي چې په عمده توګه د هغه تابعین وو، مسلمانان او هندوان پرې ووېروي.
د ابراهیم لودي مقبره
دا د شېرشاه سوري د مړینې له غمونو څخه یوه وه چې هیڅکله یې د پاچا ابراهیم لودي د قبر د جوړولو اراده پوره نشوه. ډېر وروسته، په 1866 کې، انګرېزانو هغه قبر چې د لوی ټرانک سړک د جوړولو په وخت کې یوازې یو ساده قبر و، ځای په ځای کړ او په هغې کې یې یو پلیټ فارم اضافه کړ چې د پاني پت په جګړه کې د ابراهیم لودي مړینه په ګوته کوي.
بابر د کابلي باغ جومات
د کابلي باغ د کابلي باغ جومات سره او یو ټانک د بابر له خوا د پاني پت له لومړۍ جګړې وروسته د ابراهیم لودي پر وړاندې د بریا د یادولو لپاره جوړ شوی و. څو کاله وروسته کله چې همایون شېرشاه سوري ته پاني پت ته نژدې ماتې ورکړه، نو په هغه کې یې د معمارۍ یوه تخته جوړه کړه او هغه ته یې د (چبوتره) فتح مبارک نوم ورکړ، چې د ۹۳۴ هجري (۱۵۵۷ م) په لیکلو لیکل شوی و. دا ودانۍ او باغ لا تر اوسه د کابلي باغ تر نامه لاندې شتون لري چې د بابر د مېرمنې مسمات کابلي بېګم په نوم یادېږي.
کلا امب
د دود له مخې، سایټ 8 کيلومتره له پاني پت او ۴۲ کیلومتره له کرنال څخه لرې، چېرې چې سداشیو راو باو د پاني پت د درېمې جګړې په جریان کې د خپلو مراټي ځواکونو قومانده کوله د تور آم ونې (کلا امب) نښه شوې وه چې وروسته ورکه شوې ده. د هغې د پاڼو تور رنګ شاید د د دې نوم سبب و. دا سایټ د خښتو ستنه لري چې د اوسپنې راډ لري او جوړښت یې د اوسپنې دېوال سره محاصره دی. دا سایټ د یوې ټولنې له خوا رامنځته کیږي او د هریانا والي له خوا یې مشري کیږي.
د پاني پت سنډروم
د "پانی پت سنډروم" اصطلاح د هندي مشرانو له خوا د ستراتیژیک فکر ، چمتووالي او پرېکړه کوونکي عمل نشتوالي په توګه په لغت کې داخل شوې چې په دې توګه یو یرغلګر اردو ته اجازه ورکوي چې د دوی خاورې ته دننه شي. دا د دې حقیقت پر بنسټ دی چې دلته په دریوو جګړو کې، دفاعي لښکرو هر ځل په کلکه ماتې وخوړه. دا د ایر کموډور جسجیت سینګ له خوا جوړ شوی و.
اړيکې
د هوا له لارې ترټولو نږدې هوایی ډګر د اندرا ګاندي نړیوال هوایی ډګر دی او د 99 کیلومتره په واټن کې دی. د نښلولو بله لاره د چندیګړ نړیوال هوایی ډګر له لارې ده له دې څخه فاصله 160.5 کیلو متره ده. وروسته تاسو کولی شئ د ټکسي، بس یا اورګاډي له لارې په اسانۍ سره پاني پت ته ورسیږئ.
د اورګاډي له لارې د پاني پت جنکشن د اورګاډي پټلۍ د ښه شبکې لخوا وصل دی. اونچهار ایکسپریس، مسوري ایکسپریس، جهلم ایکسپریس، شتابدي هغه اورګاډي دي چې په دې جنکشن کې ودریږي. د ریل پټلۍ پوښتنې لپاره 139 ډایل کړئ.
د بس له لارې پاني پت د ملي لویې لارې په نمبر 1 کې دی او د ګاونډیو ایالتونو ټولو ښارونو او ښارګوټو ته عالي بس اړیکې لري. د هریانا روډ ویز وولوو بسونه د پاني پت له لارې تیریږي. د هریانا بس پوښتنې لپاره : 0180-2646544 ډایل کړئ. د چندیګډ یا ډیلي څخه د هریانا وولوو بکینګ لپاره ، www.hartrans.gov.in/online/index.asp ته ننوځئ
بېرونۍ تړنې
وېشنيزه:پاني پت جګ وېشنيزه:پاني پ وېشنيزه:احمدشاه بابا وېشنيزه:احمد وېشنيزه:ابراهيم لو وېشنيزه:پښتون واکمن ابراهيم لودي وېشنيزه:باب وېشنيزه:انډيا پورې تړلي لړونه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
پاپل خلک
پاپلیان په انګلیسي Papel people) یوه ډله افریقایي خلک دي چې د ګینه بیساو هیواد ۹.۱ سلنه نفوس جوړوي.
داکار
داکار (په انګلیسي: Dakar) د سېنېګال پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی. د داکار ښار د وګړو شمېر ۱،۰۳۰،۵۹۴ دی، په داسې حال کې چې د داکار لویې سیمې د وګړو شمېر په ۲۰۲۱ز کال کې ۳.۹۴ میلیونه اټکل شوی دی.
جغرافیه
داکار د اتلانتیک سمندر ساحل د کپ-وېرت په ټاپووږمه سیمه کې واقع شوی او د افریقا تر ټولو لوېدیځ ښار دی.
اقلیم
د داکار اقلیم، په ټولیزه توګه، ډېر تود دی. د سمندر د اغېزې له‌امله، د داکار اقلیم تود او نیمه‌وچ (د کوپېن د اقلیم ډلبندي: BSh) دی او یو لنډ باراني فصل او اوږد وچ فصل لري. د داکار باراني فصل له جولای څخه تر اکټوبر پورې دوام کوي، په داسې حال کې چې د اتو میاشتو لپاره وچ فصل لري. د ورښت کلنۍ کچه په دغه ښار کې کابو ۴۹۵ ملي‌متره (۱۹.۵ انچه) ده.
د داکار هوا له ډسمبر څخه تر مې پورې، په ټولیزه توګه، ډېره توده ده چې د ورځې له‌خوا د تودوخې درجه شاوخوا 24 تر 27°C (یا 75.2 تر 80.6°F) پورې رسېږي. د کال په دغه موده کې هوا توده ده او د تودوخې منځنۍ درجه شاوخوا 17 تر 20°C (یا 62.6 تر 68.0°F) ده. سره له‌دې، د مې او نومبر میاشتو ترمنځ د ښار هوا خورا زیاته تودېږي چې د ورځې له‌خوا د تودوخې درجه 29 تر 31°C (یا 84.2 تر 87.8°F) او د شپې له‌خوا 23 تر 24°C (یا 73.4 تر 75.2°F) پورې رسېږي. د دغه تود فصل درلودلو سره، سره، د کال په ډېریو میاشتو کې د داکار هوا د نیامي او نجامنا ساحلي ښارونو په پرتله ډېره توده نه‌ده، چېرې چې د تودوخې درجه له 36°C (یا 96.8°F) څخه لوړېږي. د داکار هوا د کال په اوږدو کې د سمندري شمالونو په واسطه سړه ساتل کېږي.
مهمې سیمې
د داکار ښار د نړیوال میراث ښارونه د سازمان غړیتوب لري او څوګونې مهمې سیمې لري. د هغو جملې څخه یوه هم د دیوکس مامېلېس غبرګونې غونډۍ دي چې د اوکام په کُمون کې واقع شوې دي. دغه غونډۍ د ښار یوازېنۍ لوړه اراضي ده، چې له دغو غونډیو څخه ټول ښار د لیدو وړ دی. په لومړۍ غونډۍ کې د مامېلېس د رڼا برج په ۱۸۶۴ز کې جوړ شوی دی. دوه‌یمې غونډۍ کې په‌دې وروستیو کې د افریقا رنسانس یادګاري څلی جوړ شوی دی، چې د افریقا تر ټولو لوړه مجسمه ګڼل کېږي.
د ښار بله مهمه سیمه د مدینې مېنه ده چې د مدینې په کُمون کې واقع شوې ده. مدینه، په اصل کې، د فرانسې ښکېلاکي پېر پر مهال د سیمې خلکو لپاره د یوه ښارګوټي په ډول جوړه شوې وه. اوس مهال دغه مېنه د دودیزې سوداګرۍ مرکز دی او د ګنډونکو ګڼ‌شمېر دوکانونه په‌کې شتون لري. د سړک غاړې تر ټولو مشهور بازار «سومبېدیون» دی، چې سیلانیان ډېر ورځي. د داکار جامع جومات هم په دغې مېنه کې جوړ شوی چې د کُمون په مرکز کې واقع شوی دی؛ د نوموړي جومات ودانیزې چارې په ۱۹۶۴ز کال کې بشپړې شوې او د ښار یو مشهور ځای ګڼل کېږي.
داکار د دوو کوچنیو ټاپوګانو په واسطه احاطه شوی دی: ایلې دو نګور او ایلې دو ګوریه. لومړۍ ټاپو د نګور کُمون په شمالي ساحل کې واقع شوې ده چې په ساحلونو کې یې د بېړۍ چلولو په څېر تفرېحي اسانتیاوې برابرې شوې دي. د نګور کُمون، د پلاژ دو نګور په څېر، د پام‌وړ نور تفرېح‌‌ځایونه هم لري. ایلې دو ګوریه، چې پخوا د غلامانو ټاپو وه، اوس مهال د یونسکو نړیواله میراثه سیمه ده چې ښکېلاکۍ پېر معمارۍ او اسانتیاوې په‌کې ساتل کېږي. په دغه ټاپو کې د پام‌وړ ځایونه، د ګوریه یادګاري څلی او د «د غلامانو کور» موزیم دی، چې د اتلانتیک غلامانو سوداګرۍ په پار جوړ شوی دی. اوس مهال دغه ټاپو د سلګونو سیمه‌ییزو هنرمندانو د هنرونو صحنې کوربه دی، چې هر کال ډېري آثار په‌کې نندارې ته وړاندې کېږي.
ځینې نور د پام‌وړ ځایونه یې د لایېن مقبره (چې د لایېن تصوف طریقت بنسټګر په‌کې دفن دی)، ولسمشرۍ ماڼۍ (چې د دولت مقام په‌کې شتون لري او په ۱۹۰۷ز کال کې جوړه شوې ده)، د خپلواکۍ میدان (چې د داکار مرکزي میدان دی)، د داکار لویه کلیسا او د شیخ انتا دیوپ پوهنتون دی، چې د داکار پوهنتون په نامه هم پېژندل کېږي او په ۱۹۵۷ز کال کې تاسیس شوی دی.
عبادت‌ځایونه
د عبادت‌ځایونو له جملې څخه، ډېري یې د مسلمانانو جوماتونه دي. د مسیحیانو کلسیاوې او معبدونه هم لري: د داکار رومي کاتولیک لوی اسقف‌ځای (کاتولیکه کلیسا)، د رباني جماعت کلیسا، د خدایي سلطنت نړیواله کلیسا.
داکار، د اسلامي میراث په ویاړ، په ۲۰۰۷ز کال کې «د اسلامي ښوونې او روزنې، علمي او فرهنګي سازمان (ISESCO) له‌خوا د افریقا د اسلامي فرهنګ مرکز په توګه وټاکل شو. ISESCO او د اسلامي همکارۍ سازمان (OIC) په دغه ښار کې څوګوني سیمه‌ییز او نړیوال کنفرانسونه دایر کړل، چې په ۱۹۹۱ز کال کې د داکار بیانیې د تصویب له‌مخې مهم کنفرانسونه ګڼل کېږي؛ د دغې بیانیې موخه د غړو ایالتونو ترمنځ د همکارۍ زیاتېدل وو. داکار د «لایېن ورورولۍ» د ظهور سیمه ګڼل کېږي؛ د لایېن ورورولۍ د تصوف یو طریقت دی چې بنسټ یې سیدینا محمدو لیمامو لایه په ۱۸۸۳ز کال کې د یوف په کُمون کې کېښودلی دی. سیدینا د لایېن په مقبره کې، چې د داکار یوه مهمه سیمه ده، خاورو ته سپارل شوی دی. اوس‌مهال، د لایېن ورورولي طریقت لارویان تر ډېره د لېبو وګړي دي او مرکز یې د کپ‌-وېرت په سیمه کې پروت دی. دغه فرقه د سېنېګال درېیمه لویه تصوفي فرقه ده.
د مسلمانانو د عبادت‌ځایونو تر ټولو مشهور ځایونه، د داکار جامع جومات (چې په ۱۹۶۴ز کې، د مدینې په الیه پېپ ګویه فال کې تاسیس شوی) د الوهیت جومات (چې په ۱۹۷۳ز کې، په اوکام کې جوړ شوی او ځانګړۍ مثلثي کړکۍ لري) او عمرین جومات دی (چې په شنو ستورو سینګار شوې منارې لري).
هېنري ډونانټ
هانري ډونانت د ۱۸۲۸ د مې میاشتې له اتمې څخه د ۱۹۱۰ د اکټوبر تر دېرشمې پورې،چې د هېنرې ډونانت (Henri Dunant) په نوم هم یادېږي،یو سویسی انسان پاله،مسیحي مذهبه، سوداګر او مدني فعال و، هغه خیالي و،د سرې میاشتې بنسټ اېښودونکي،پرمخوړونکی او پلار و. په ۱۹۰۱ کال کې یې له فرېدرېک پاسي(Frédéric Passy) سره یوځای لومړنۍ د نوبل جایزه ترلاسه کړه او په دې توګه ډونانټ د نوبل جایزې لومړنی سوسیسی ګټونکی شو.
ډونانټ په ۱۸۵۹ کال کې د یو کاري سفر په ترڅ کې د سلفورینو (Solferino) اوسنۍ ايټالیا د جنګ د پایلو شاهد و،هغه خپلې خاطرې او تجربې د (د سلفورینا یوه خاطره/ (A Memory of Solferino) په نوم کتاب کې چې  په ۱۳۶۳ کې د سرې میاشتې (ICRC) د بنسټ اېښودلو لپاره یو الهام بښونکی و،ریکارډ کړې. د جینوا د ۱۸۶۴ کال کنوانسیون د ډونانټ د نظریو پر بنسټ د ټپي سرتېرو د پالنې لپاره د یوې خپلواکې ادارې په رامنځته کولو و،چې ډونانټ یې د یهودي ځوان نارينه‌وو اتحادیې (YMCA/ Young Men's Christian Association) په نوم  د سویسي څانګې بنسټ اېښودونکی و.
د ځوانۍ عمر او زدکړې
ډونانټ په ۱۸۲۸ کې د سویزرلنډ (Switzerland) په جینوا کې زېږېدلی، چې د سوداګر جېن جکوس ډونانټ (Jean-Jacques Dunant) او انټوانټ ډوناټ کولاډون (Antoinette Dunant-Colladon) لومړني زوی و،  د هغه کورنۍ په بشپړه توګه کالوېنيسته/Calvinist (د جان کالون فلسفي،سیاسي او مذهبي ښوونځی) وه چې د جينوا په ټولنه کې يې د پام وړ اغېز درلود،مور او پلار یې د ټولنیز کار پر ارزښت ټینګار کاوه او پلار یې په فعال ډول د یتیم ماشومانو او مسکینانو سره مرسته کوله حال داچې مور یې له ناروغانو او بې وزلوسره مرسته کوله.
ډونان د ويښېدلو (awakening) په مذهبي دوره کې  چې ریوییل(Réveil)  په نوم یادیږي لوی شو او په اتلس کلنی کې د جینوا د صدقې/خیرات ورکوونې له ټولنیز بنسټ سره یو ځای شو، په ورپسې کال کې له خپلو ملګرو سره د پنج‌شنبې په نوم بنسټ رامنځته کړ، چې د ځوانو نارینه‌وو یوه ډله به د سپېڅلي کتاب د لوستلو او بې وزلو سره د مرستې لپاره راغونډېدل. هغه خپل اوزګار وخت تر ډېره په ټولنیزو کارونو او له زندانیانو سره په لیدلو تیروه. د ۱۸۵۲ کال د نوامبر میاشتې په دېرشمه نيټه یې  د یهودي ځوان نارينه‌وو اتحادیې (YMCA/ Young Men's Christian Association)برخه په جینوا کې رامنځته کړه او درې کاله وروسته یې د پاریس په غونډه کې چې د یاد بنسټ د نړیوالې څانګې د رامنځته کولو لپاره ځانګړی شوې وه ګډون وکړ.
ډونانټ په یويشت کلنۍ کې د ټیټو نمرو په وجه د ډي جينېف (de Genève) پوهنتون پرېښود او د(Lullin et Sautter) په نوم د پيسو د بدلون شرکت کې يې کار‌زده‌کوونه پیل کړه،چې په بریالۍ توګه یې ته ورسوله، وروسته هغه د بانک د کارکوونکي په توګه پاتې شو.
الجزایر
په ۱۸۵۳ کال کې ډونانټ دسټيف مستعمراتو ته ځانګړې شوې یوې کمپنۍ له خوا د (Compagnie genevoise des Colonies de Sétif) په نوم په یو ماموریت ګمارل کېږي چې له الجزایر، تونس او سیسلي/ Sicily (په مدیترانه کې  تر ټولو لویه جزیره) څخه لیدنه کوي، د لږ تجربې سربېره دا دنده په بریالیتوب سره پای ته رسوي. له دې سفر څخه په الهام اخیستلو هغه خپل لومړنی کتاب «د تونس له سلطنت څخه راپور(Notice sur la Régence de Tunis)» په عنوان لیکي چې ۱۸۵۸ کال کې خپور شو.
وروسته له دې چې د فرانسې تر یرغل لاندې الجزایر له خوا دغله‌جاتو د کرنې،کاراو تجارت شرکت چې د (Mons-Djémila Mills (Société financière et industrielle des Moulins des Mons-Djémila)) د مالي او صنعتي کمپنۍ په نوم یادېده د ځمکې امتیاز ورکړشو په ۱۶۵۶ کال کې یې په خارجي مستعمراتو کې د فعالیت لپاره تجارت پیل کړ ، له دې سره سره د ځمکې د اوبو حقونه لا نه وو روښانه او استعماري چارواکو لازمه مرسته نه کوله،ډونانټ پرېکړه وکړه چې په مستقیم ډول د فرانسې له امپراتوردرېیم ناپیلون سره وګوري، چې هغه مهال له خپلو سرتېرو سره په لمبارډېي (Lombardy ) کې و. فرانسه د پېډمونټ ساردينیا (Piedmont-Sardinia) سره د اتریش په خلاف جګړه کې وه،چې د اوسنۍ ايټالیا ډېره برخه یې نیولې. د ناپیلون ځای د سلفورینو په کوچني ښار کې وه.
ریچارډ کوبډن
ریچارډ کوبډن (۳ جون ۱۸۰۴ – ۲ اپرېل ۱۸۶۵ زکال) انګلیسي راډیکال او لیبرال سیاستوال، صنعت ګر او د آزادې سوداګرۍ او سولې لپاره مبارز و. هغه د غله جاتو د قانون ضد ټولنې او همدارنګه د فرانسې او بریتانیا ترمنځ د آزادې سوداګرۍ په اړه د کوبډن – شوالیه هوکړې ته اړوند و.
په ۱۸۳۸ زکال کې، هغه او جان برایټ د غله جاتو د قانون ضد اتحادیه د هغو قوانینو د لغو کولو په موخه جوړه کړه چې په وارداتي غنمو باندې یې د مالیې د لګولو له مخې د ځمکو د مالکینو ګټې خوندي کولې، خو له امله یې ډوډۍ قیمته کېدله. له ۱۸۴۱ زکال راهیسې د پارلمان د یوه غړي په توګه هغه د پیل له وزارت سره په مخالفت مبارزه پیل کړه او په ۱۸۴۶ کې یې وکولای شول دغه قانون لغوه کړي.
د آزادې سوداګرۍ په برخه کې د هغه بل ابتکار په ۱۸۶۰ زکال کې د کوبډن – شوالیه هوکړه وه چې د بریتانیا او فرانسې ترمنځ یې یو بل ته متقابل تړاو رامنځ ته کاوه. سره له دې چې بریتانوي پارلمان په فرانسویانو هېڅ باور نه درلود، خو په دغه چاره کې د جان برایټ او فرانسوي اقتصاد پوه میشل شوالیه په مرسته بریالی شو.
لومړني کلونه
کوبډن د ساسکس په هیشات کې میډهورسټ ته څېرمه د ډانفورډ په نامه کرونده کې وزېږېد. نوموړی د ویلیام کابډن او د هغه د میرمنې میلیسنټ (کورنی نوم یې امبر و) له یوولسو ماشومانو څخه څلورم و. د هغه د کورنۍ ګڼ شمېر نسلونه په همدغه سیمه کې میشت و چې یو شمېر یې په سوداګرۍ او یو شمېر نور یې په کرنیزو چارو بوخت و. د هغه نیکه ریچارډ کابډن په هیشات کې د بېکس میل څښتن او همدارنګه د وربشو د اوبو (بیر) پیاوړی او بډایه پلورنکی و چې په میډهورسټ کې یې د مخکښ قاضي په توګه خدمت کاوه او په سیمه ئیزو چارو کې یې نسبتا پام وړ ونډه لرله. پلار یې ویلیام د بیرو د پلور پر ځای کرنیزې چارې غوره وګڼلې او په ۱۸۰۹ زکال کې یې د ریچارډ له مړینې وروسته د ډانفورډ کروندې مسئولیت پر غاړه واخیست. نوموړی بې وزله و او د کروندې له ناکامېدو سره هغه د دغې کروندې ملکیت وپلوره او ګلاردز اوک ته څېرمه یوې کوچنۍ کروندې ته یې کډه وکړه. د دوی اقتصادي وضعیت ښه نه شو او له څو ځایه کډې کولو وروسته په ۱۸۱۴ زکال کې د هغه کورنۍ د اجاره کوونکې کروندګرې کورنۍ په توګه د همپشایر په وسټ میون کې آلټون ته څېرمه مېشت شوه.
کوبډن لومړی په ډیم ښوونځي (کوچني خصوصي ښوونځي و چې د معاصر دورې په لومړیو کې د انګلیس په جزایرو او مستعمراتو کې جوړ شول) کې او بیا د یوکشایر د نارت رایډېنګ سیمې په بووز هال نومي ښوونځي کې شامل شو. هغه مهال چې ۱۵ کلن و لندن ته لاړ او هلته د خپل تره ریچارد ورکول، ګودام ته لاړ او موسلین او کالیکو ته په سفرکوونکي سوداګر واوښت. د هغه خپلوانو له مطالعې سره د هغه ډېرې لېوالتیا ته په پام په جدي ډول هغه ته خبرادرۍ ورکړ چې دغه کار به په ډېر احتمال سره د هغه د سوداګریزې بریا پر وړاندې مهلک خنډ وګرځي. کوبډن منصرف نه شو او د لندن د روزنیز انستیتیوت له کتابتون څخه یې غوره ګټه وکړه. هغه مهال چې د تره سوداګرۍ یې ماته وکړه هغه په ایسټ چیپ کې د خپل تره یو پخواني شریک ته له اړوند پارتریج پرایس نومي شرکت سره یوځای شو.
په ۱۸۲۸ زکال کې کوبډن د جان لوئیس په پانګه له شېرېف او ژیلت سره په ګډه خپله سوداګري پیل کړه او په مانچستر کالیکو مطبعه کې یې د فورټ وروڼو د شریک په توګه په لندن کې کار پیل کړ. په ۱۸۳۱ زکال کې دغه شریکان د لانکشایر په سابډن کې کلیتور ته څېرمه د فورټز یوې کارخونې د اجاره کولو په لټه کې شول. خو له دې سره دوی د دغې چارې په موخه کافي سرمایه نه لرله. کوبډن او ملګرو یې فورټ دومره تر خپل اغېز لاندې راوست چې دوی ته یې په پام وړ کچه د اسهامو له ورکولو سره هوکړه وکړه. نوي شرکت وده وکړه او ډېر ژر یې درې نور بنسټونه هم خپل کړل – په سابډن کې چاپ ځای او په لندن او مانچستر کې د پلور لپاره ځایونه. د مانچستر پلورنځای د کوبډن تر مستقیم مدیریت لاندې و، چې له امله یې په ۱۸۳۲ زکال کې همدلته مېشت شو او بیا یې له دغه ښار سره اوږد مهاله اړیکه پیل کړه. هغه د کوی سړک په یوه کور کې ژوند کاوه چې اوس د کوبډن د کور په نوم یادېږي. په دغه سیمه کې د هغه د یادونې په موخه لوحه شتون لري. د دغه شرکت بریا، ټاکونکې او چټکه وه چې د غوره کیفیت له مخې د «کوبډون چاپ» په ډېره ښه توګه پېژندل کېده.
که چېرې کوبډن خپله ټوله انرژي دغې سوداګرۍ ته وقف کړې وای کېدای شي چې ډېر ژر به بډایه شوی و. له دغې سوداګرۍ څخه کلنۍ عاید له ۸۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ پونډه و، خو د هغه د ټول ژوند عادت هغه د زده کړو او څېړنو خوا ته جلب کړی و. نوموړي چې د لیبرا په مستعار نوم لیکنې کولې، ګڼ شمېر مقالې یې په منچستر ټایمز کې خپرېدلې او تر ډېره به یې په کې د سوداګریزو او اقتصادي مسائلو په اړه بحث کاوه. د هغه یو شمېر باورونه له ادم سمېت څخه اغېزمن و.
په سیاسي ډګر کې لومړي ګامونه
کوبډن ډېر ژر په منچستر کې په سیاسي او فکري مخکښې څېرې واوښت. هغه د مانچستر اتنائوم (Manchester Athenaeum) په نامه ټولنې بنسټ کېښود او د هغو پیلنۍ وینا یې وکړه. نوموړی همدارنګه د سوداګریزې خونې غړی او د ښاروالیو د ادارې لپاره ټاکنیز مبارز و چې بیا د هغو د لومړنیو مشرانو له ډلې څخه شو. هغه همدارنګه له عامه زده کړو سره کلکه لېوالتیا ومونده. د عامه ویناوو لپاره د هغه لومړنۍ هڅې په هغو غونډو کې وې چې په منچستر، سالفورډ، بولټون، روچډیل او نورو نږدې ښارونو کې د بریتانوي ښوونځیو د پرانیستو په موخه جوړې شوې وې. هغه مهال چې د همدغې موخې لپاره روچډیل ته په ماموریت تللی و د لومړي ځل لپاره یې له جان برایټ سره ولیدل. په ۱۸۳۷ زکال کې د څلورم ویلیام مړینه او واک ته د ملکې ویکټوریا رسېدل د عمومي ټاکنو لامل وګرځېدل. کوبډن له ستوکپورت څخه نوماند و، خو ماته یې وخوړه.
له ۱۸۳۰ مې لسیزې څخه تر ۱۸۴۰ مې لسیزې پورې د نوموړي په نورو علایقو کې له جورج کامب سره د هغه ملګرتیا او د منچستر په فرنولوژیکي ټولنه کې د هغه ونډې ته اشاره کېدلای شي.
مړینه
کوبډن د څو کلونو لپاره په مختلفو مهالي دورو کې له برونشي تحریک او په ساه ویستو کې له ستونزو رنځېده. له همدې امله یې د ۱۸۶۰ زکال ژمی په الجزایر کې تېر کړ او په راتلونکو ژمو کې به یې ځان ته ډېر پام کوه او په کور کې به پاتې کېده، په ځانګړې توګه هغه مهال چې هوا به مرطوبه او غبار لرونکې وه. د ۱۸۶۵ زکال د اپرېل په ۲ مه نېټه هغه په خپل کور کې په ارامه توګه مړ شو.
نوموړی د اپرېل په اوومه د ساسکس په لویدیځ کې په وېسټ لیونګټون کلیسا کې خاورو ته وسپارل شو. د هغه د جنازې په مراسمو کې د ګلادسټون، برایټ، میلنر ګیبسون او چارلز ویلیرز په ګډون د هېواد له ټولو سیمو څخه وګړو ونډه اخیستې وه. په ۱۸۶۶ زکال کې په لندن کې د کوبډن کلپ تاسیس شو، څو آزاده سوداګري ترویج کړي او په دې برخه کې د سیاسي تبلیغاتو په مرکز واوړي. د هغه په نامه په اکسفورډ او کمبرېج پوهنتونونو کې جایزې جوړې شوې.
د ژبو کورنۍ
د ژبو کورنۍ د ژبو هغه ټولگي دي اړوندې موجودې ټولې ژبې په اصل کې د يوې ژبې څخه نورې ژبې زېږېدلې او جوړې شوي وي، مثال په توگه پښتو، فارسي، بلوڅي، گليلکي، وغيره دا د هند-ايرانۍ کورنۍ سره تړلې ژبې دي بلخوا عربي، عبراني، آرامي او نورې سامي ژبې او اوردو، سيندي، پنجابي، مراټي، گوجراتي، راجستاني او داسې نور هند-اريایي ژبې دي.
د ژبو بېلابېلو کورنو کې ويشل
که دا وويل شي چې د نړۍ ټولې گڼې ژبې د يوې څخه جوړې دي نو سمه خبره به وي. اصل کې په نوې ژبې د فاصلې سره په وجود کې راځي، لکه په يوه سيمه کې يوه ژبه ده خو چې څومره د هغې ژبې غړي زياتېږي هغومره د مختلفو سيمو په خبرو اترو په انداز کې او په قواعد (گرامر) کې هم بدلون راشي حال دا چې ژبه يوه وي، ددې مثال دی چې کوم پښتانه په شمال کې اوسېږي دي (لکه پېښور، مردان، دير، سوات، چارسده، جلال آباد، اسد اباد، مهترلام، او داسې نورو ځایونو کې) هغوي د "ښ" تلفظ "خ" کوي او د "ږ" تلفظ "گ" کوي خو کوم پښتانه چې په سوېلي سيمو کې مېشت دي (لکه کندهار، هلمند، نيمروز، بلوچستان، جنوبي پښتونخوا، او داسې نور) هغوی د "ښ" او "ږ" تلفظ په خپله اصلي بڼه کوي. همدا رنگه د وخت او فاصلې سره د نړۍ بېلابېلو ژبو کې بدلون راځي، په لومړي کې خو يوه ژبه گڼل کېږي خو چې کله بدلون ډېر زيات شي نو بيا ځان ته ځان ته نوې ژبې ترې جوړې شي.
کله چې په يو څو ژبو کې مشترک (یو ډول) ځانگړتیاوې وي نو هغه په يو ټولگي کې تړل کېږي هغه خصوصيات تاريخ، د گړدود (د ویلو لهجه و انداز) يا قواعد هم کېدای شي، کله کله داسې هم کېږي چې ځینې نوې ژبې د يوې داسې ژبې څخه جوړې شي چې هغه د يوې کورنۍ سره نوي تړل شوي همدا سبب دی چې کله کله د ژبو په بېلابېلو کورنیو باندې وېشل يو گران کار جوړ شي، لاندې د ژبو د بېلابېلو کورنیو لړليک ورکړ شوی دی. دا د ايتهنولوگ سره سم دی، ياد ولرئ چې د ژبو ټولگي ددې لپاره نه جوړېږي چې تفرقات پېدا کړای شي بلکې دا ددې لپاره وي چې په اسانه سره مونږ ددې ژبو او ددې د خصوصياتو په اړه ولولو. په دې نړۍ کې داسې ژبې هم موجودې وی چې اوس بيخي ورکې شوي دي يعنی د هغه مړې ژبې اوس بيخي څوک نه وايي. ځیني ژبې ډېرې لوی هم شته چې د 4 سوه مليونو څخه زياتو خلکو مورنۍ ژبې دي او ځینې وړې ژبې هم شته چې د يو څو سوو خلکو مورنۍ ژبې دي
لړليک
لاندې د 7313 ژبو کورنۍ ورکړ شوي دي. دا لاندې لړليک يواځي د هغو ژبو دی چې درجه بندي چې ايتهنولوگ کړې ده، په دې کورنیو کې ورې او لویې ټولې کورنۍ شاملې دي، او په دې کورنیو کې د ژبو لس کورنۍ داسې دي چې د هغو ژبې د نړۍ 99% وگړي وايي د دغو لسو څخه علاوه دا نورې وړې کورنۍ دي
نجيب محفوظ
نجیب محفوظ ابن عبدالعزیز بن ابراهیم احمد پاشا د ۱۹۱۱ کال د ډسمبر په ۱۱ نېټه د مصر په پلازمینه قاهره کې نړۍ ته سترگې وغړولې، له اولس کلنۍ یې لیکوالۍ ته مخه کړې او د ښوونځي له پای ته روسولو ورسته یی د فلسفې لیسانس د قاهرې له پوهنتون څخه ترلاسه کړ. هغه د یو دولتي کارمند په کور کې وزېږېده، لومړۍ دنده یې د اوقافو په اداره کې واخیسته او وروسته د هنر ادارې د سانسور مدیر شو او بالاخره له سینما د ملاتړ ادارې مشر شو دغه راز د خپل کار په پای کې د کلتور وزارت د سلاکار په توگه هم پاتې شوی دی، هغه لسگونه داستاني کتابونه لیکلي او په ۱۹۸۸ کال یې د نوبل د ادبیاتو جایزه اخیستې. لومړني ناولونه یې له لرغوني مصر څخه خبرې کوي خو کله چې په خپل ستر اثر بوخت شو د مصر مدرنې ټولنې ته یې پام واړاوه. په وروستیو کارونو کې یې د لرغوني مصر په پاچايي رژیم منتقدانه لیکنې کول، د انگلستان استعمار ته یې پام واړاوه او د ښځو او سیاسي بندیانو د حالت په گډون یې ټولنیز مسایل هم له یاده ونه ویستل. نجیب محفوظ په خپل اوږده عمر کې یواځې دوه ځله له خپله هېواده بهر سفر کړی او په ناولو او نورو کیسو سربیره یې څو سناریوگانې هم لیکلې. دمحفوظ مشهور او ښه اثر زموږ د چم هلکان یا اولاد حارتنا چې په ۱۹۵۹ کال یې بشپړ کړ په هغه کلونو کې د مذهبي مشرانو لخوا پرې بندیز ولگېد، له بلې خوا د هغه د ځینو لیدتوگو په اړه په عربي نړۍ کې د هغه په کتابونو هم بندیز لگېدلی وو. نجیب محفوظ په انسان دوستۍ د زیات باور له امله ناول لیکنې او سناریو لیکنې ته مخه کړه او د عربي مدرنو ادبیاتو له بنسټگرانو بلل کیږي که څه هم د عربو نوي ادبیات لسگونه کاله د کیسه لیکنې د ژانر تر اغیز لاندې وو خو د نورو عربي هېوادونو په اپوټه په مصر کې له ۱۹۴۰ کاله وروسته په لیکوالو کې ناول لیکنې ته کږلون زیات شو او حتا د کلتور وزارت لخوا د ښه ناول لپاره کلنۍ جایزه هم غوره شوه. د نجیب محفوظ په آثارو کې اسلامي فلسفې دوه مقولې جبر او اختیار کابو تل له یوبل سره د جگړې په حال کې دي. په عین حال کې نجیب محفوظ خپل د ځوانۍ ژوند د شهید سید قطب پوروړی بولي او خپله هم وايي چې سید قطب د عربي هېوادونو تر ټولو لومړی او مشهور ادبي کره کتونکی دی، شهید سید قطب په وروستیو کې د اخوان المسلمین په گوند کې د غړیتوب او د جمال عبدالناصر د پرځونې د اقدام له امله په ۱۹۶۶ کال اعدام شو.
هغه د مړینې پر مهال په ادبیاتو کې د نوبل جایزې تر ټولو زوړ گټونکی وو، هغه د ۲۰۰۶ کال په جولای میاشت کې د ډاکټرانو تر نظر لاندې شو او بالاخره د ۲۰۰۶ کال د اگسټ په ۳۰ نېټه ومړ.
ليکلي آثار
د هغه په پنځونو کې لاندې آثارو ته اشاره کولای شو.
سایوتومه
سایوتومه په پرتګالي ژبه São Tomé) د افریقایي هیواد سایوتومه او پرنسیپ هیواد پلازمینه.
5 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري