cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د جنتیک انجنیري
ټولیزه کتنه
DNA کېدای شي په مستقیمه توګه کوربه اورګانیزم یا حجرې ته وردننه کړل شي چې وروسته له کوربه اورګانیزم سره ترکیب یا هایبرېد شي. دغه، ارثي جنتیکي مادې د نویو ترکیبونو رامنځ‌ته کولو لپاره د بیاترکیب شوي نوکلوییک اسید تخنیکونو پورې اړه لري، چې وروسته له هغو، نوموړې ماده د یوه وکتور سیسټم له‌لارې په غیرمستقیمه توګه او یا د میکروانجکشن، مکروانجکشن یا میکروانکپسولېشن له‌لارې مستقیمه توګه ځای نیسي.
په معمول ډول، په جنتیک انجنیري کې دودیز اصلاح کول، مصنوعي القاح، پولي‌پلوییدي القا، موتاجنیزس او د حجروي ترکیب تخنیکونه (چې په هغو کې له بیاترکیب شویو نوکلوییک اسیدونو یا په جنتیکي توګه اصلاح شوي اورګانیزم څخه کار نه‌اخېستل کېږي) نه‌شاملېږي. سره له‌دې، د جنتیک انجنیرۍ په ځینو پراخو تعریفونو کې انتخابي نسل‌اخېستنه هم شاملېږي. د تکثیر او اصلي حجرې څېړنه، که څه هم د جنتیک انجنیري په توګه په پام کې نه‌نیول کېږي، خو سره نږدې اړیکې لري او کېدای شي په هغو کې له جنتیک انجنیرۍ څخه کار واخېستل شي. مصنوعي بیولوجي یوه نوې پيدا شوې څانګه ده چې یوه اورګانیزم ته د مصنوعي سنتیز شوې مادې په دننه کولو سره د جنتیک انجنیرۍ ډګر لا پراخوي.
هغو نباتاتو، ژویو یا میکرواورګانیزمونو ته چې د جنتیک انجنیرۍ له‌لارې یې بدلون موندلی، د «په جنتیکي توګه اصلاح شوي اورګانیزمونه» یا GMO ګړنه کارول کېږي. که چېرې جنتیکي ماده له بلې نوعې څخه کوربه اورګانیزم ته ورکړل شوې وي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «ترانس‌جېني»؛ که چېرې جنتیکي ماده له ورته نوعې یا هغې نوعې څخه وي چې له کوربه اورګانیزم سره په طبیعي توګه نسل‌اخېستنه ترسره کولای شي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «سیس‌جېني»؛ او که چېرې د جنتیک انجنیري، له یوه اورګانیزم څخه د یوې جنتیکي مادې لېرې کولو لپاره کارول شوې وي، ترلاسه شوي اورګانیزم ته «پرزېدلی اورګانیزم» ویل کېږي. په اروپا کې، د جنتیک انجنیري مترادفه بڼه «جنتیکي اصلاح» ده، په داسې حال کې چې په متحده ایالاتو او کاناډا کې «جنتیکي اصلاح» کېدای شي د نسل‌اخېستنې لا دودیزو مېتودونو لپاره وکارول شي.
مېري ولسټونکرافټ
مېري ولسټونکرافټ (انګلیسي تلفظ یې: /ˈwʊlstənkræft/، همدارنګه UK: /-krɑːft/، زوکړه د ۱۷۵۹ز کال د اپرېل ۲۷ مه نېټه — مړینه د ۱۷۹۷ز کال د سپتمبر ۱۰ مه نېټه) یوه انګلیسي لیکواله، فیلسوفه او د ښځو د حقونو مدافع وه. د شلمې پېړۍ تر وروستیو پورې، د ولسټونکرافټ ژوند چې یو-څو غیر دودیزو شخصي روابطو احاطه کړی و، د نوموړې له لیکنو څخه یې زیات د خلکو پام ځان ته ور وګرځاوه. نن-سبا ولسټونکرافټ د فیمینېزم د بنسټ ایښودونکو فیلسوفانو څخه شمېرل کې او فیمینېستان ډېری د نوموړې ژوند او کارونه د مهمو اغېز لرونکو هغو په توګه یادوي.
د نوموړې د لنډ حرفوي ژوند په اوږدو کې هغې ناولونه، رسالې، یوه سفرنامه، د فرانسې د انقلاب تاریخ، یو لارښود کتاب (له ټولنیزو نورمونو او ایډیالونو څخه د لوستونکي خبروونکی کتاب) او یو د ماشومانو کتاب، ولیکل. ولسټونکرافټ د ښځو د حقوقو دفاع [A Vindication of the Rights of Woman (1792)] کتاب لیکلو ډېره مشهوره کړه، په یاد کتاب کې هغې استدلال کړی دی چې ښځې په طبېعي ډول له نارینه وو څخه ټیټې نه دي، خو ښکاري ځکه چې، یوازې زده کړې یې نه دي کړي. هغه وړاندیز کوي چې د ښځو او سړیو دواړو سره باید د منطقي هستۍ په توګه چلند وشي او په دلیل بنسټه ټولنیز نظم ګروهه لري.
د ولسټونکرافټ تر مړینې وروسته یې کونډ خاوند، د هغې د ژوند د یادښتونو کتاب (په ۱۷۹۸ز کال کې) خپور کړ، چې د هغې ازاد-خیاله او غیر-دودیز چار چلند څخه یې پرده پورته کړه، چې په نا-غوښتې توګه یې تقریباً د یوې پېړۍ لپاره د نوموړې شهرت راکم کړ. په هر صورت، د شلمې پېړۍ پای کې د فیمینېستي غورځنګ د ظهور سره، د ولسټونکرافټ د ښځو د برابرۍ څخه ملاتړ او د ښځو سره د دودیز چلند غندنې خورا ډېر اهمیت پیدا کړ.
د هنري فوسلي او ګیلبرټ ایملي (چې د فېني ایملي په نامه لور یې هم ورځینې لرله) سره له دوه ناکامو روابطو وروسته، ولسټونکرافټ د یو فیلسوف ویلیم ګاډوین سره واده وکړ، نوموړی د انارشیست غورځنګ د اسلافو له ډلې څخه و. ولسټونکرافټ په ۳۸ کلنۍ کې مړه شوه او ډېرې ناچاپه خطي نسخې ورڅخه پاتې شوې. هغه د خپلې دویمې لور مېري شیلي، چې وروسته فاضله لیکواله شوه او د فرېنکینسټین ناول یې ولیکه، له زېږولو ۱۱ ورځې وروسته مړه شوه.
د ژوند لومړني وختونه
د ولسټونکرافټ لومړني ژوند ته دوه ملګرتیاوو بڼه ورکړه. لومړنۍ هغه یې په پیورلي کې د جېن آرډن سره وه. دوی دواړو مکرراً په ګډه کتابونه لوستل او د آرډن له پلار څخه یې درس وایه، چې یو ځان-بللی یا خود-ساخته فیلسوف او ساینس پوه و. ولسټونکرافټ د آرډن کونۍ د روڼ اندې فضا څخه خوند اخیست او د آرډن دوستۍ ته په ډېر ارزښت قایله وه، کله-کله به یې ان د عاطفي لحاظه د ملګرتیا د تصاحب دعوه کوله. ولسټونکرافټ هغې ته لیکلي و: "زه ملګرتیا ته په عاشقانه نظر ګورم... زه د عشق او ملګرتیا په افکارو کې لږ بې سارې یم؛ یا باید لومړی مقام ولرم یا هیڅ". ولسټونکرافټ آرډن ته په ځینو لیکونو کې د خپلو بې ثباته او خفه کوونکو احساساتو څخه، چې دا د ټول ژوند په اوږدو کې ورسره لاس و ګرېوان وه، پرده پورته کړې وه. د نوموړې دویمه او ډېره مهمه ملګرتیا د فېني (فرانسیس) بلډ سره وه، نوموړې د ولسټونکرافټ سره د کلېرس په واسطه پېژندګلوي پیدا کړې وه، دا جوړه په هوکسټون کې د هغې لپاره د مور و پلار غوندې څېرې شوې؛ ولسټونکرافټ، بلډ د هغې د ذهن خلاصوونکې په توګه ستایلې وه.
ولسټونکرافټ چې له خپل کورني ژوند څخه خوښه نه وه، په ۱۷۷۸ز کال کې په خپله لاس په کار شوه او د سارا ډاوسن په نامه یوې کونډې مېرمنې سره یې چې په بات کې اوسېده، د خدمت کوونکې (lady's companion) په توګه دنده پیل کړه. په هر صورت، ولسټونکرافټ د یوې ژر پارېدونکې ښځې سره په ګوزران کولو کې ستونزه لرله، (دا یوه تجربه وه چې هغې د نجونو د زده کړو په اړه افکار (۱۷۸۷ز کال چاپ) کتاب کې د دارنګه موقعیت د ستونزو د تشرېح کولو په وخت کې ورڅخه ګټه واخیسته). په ۱۷۸۰ز کال کې وروسته له هغې چې د مرګ په بستر پرتې مور د مرستې لپاره یې ور وبلل شوه، کورته لاړه. د مور له مرګ وروسته ولسټونکرافټ، د مېرمن ډاوسن د دندې په ځای، بلډ ته ورغله. په هغه دوه کلونو کې چې نوموړې د یادې کورنۍ سره تېر کړل متوجه شوه چې بلډ یې ایډیاله ګرځولې ده، چا چې ښځینه دودیزو ارزښتونو ته د ولسټونکرافټ په پرتله ډېره پاملرنه کوله. د دې سره-سره هم ولسټونکرافټ د ژوند تر پایه فېني او کورنۍ ته یې اخلاصمنه پاتې شوه او بیا-بیا یې د بلډ د ورور سره مالي مرسته کوله.
ولسټونکرافټ په یوه زنانه خیالي نړۍ کې د بلډ سره د ژوند کولو خوبونه لیدلي وو؛ دوی پلان جوړ کړی و چې یوه خونه په کرایه ونیسي او په عاطفي او مالي توګه د یوه-بل ملاتړ وکړي، خو د خوبونو دا ماڼۍ د مالي حقیقتونو د بار لاندې ونړېده. د پیسو د لاسته راوړلو لپاره ولسټونکرافټ، د هغې خویندو او بلډ د یوې مخالفې ټولنې په سیمه، نیوینګټون ګرین کې یو ښوونځی پرانیست. بلډ ډېر ژر کوژده وکړه او له واده وروسته د خپل خاوند هیو سکیس سره پرتګال ته په دې هیله ولېږدېدله، چې تل په خطر کې صحت به یې ښه شي. د چاپېریال د بدلون سره-سره د بلډ صحت وروسته له امېدوارۍ نور هم خراب شو او په ۱۷۸۵ز کال کې ولسټونکرافټ د نوموړې د پرستارۍ لپاره ښوونځی پرېښود، خو ګټه یې و نه کړله. سربېره پر دې، د هغې له لوري د ښوونځي د پرېښودو له امله، ښوونځی سقوط شو. د بلډ مړینې ولسټونکرافټ ماته کړله او د نوموړې د لومړني ناول، مېري: یوه افسانه (د ۱۷۸۸ز کال چاپ) د الهام برخه شوه.
اگیا بیتال
اګیا بیتال یا چیهلوا د اردو یوه عامه کلمه ده چې د بد ، ناوړه او ګډوډي فوق العاده وجود لپاره کارول کيږي. لندبلونه یا قبرونه معمولا یو ډول ګاز خارجوي، کله چې هوا ته ورسیږي، اور اخلي او یو لمبه خپروي چې عام خلک يې شيطان ( بوت پرېت) ګڼي.
په اردو کې د چهلاو کلمې شتون په خپل شالید کې د سنسکرت کلمې چهلانګ ته نږدې والی لري. په عموم کې، اردو ژبي مسلمانان چهلاوا ته پېری يا بوت وايي، په کوم کې چې د لومړي ذکر شوې کلمې نښلول له ژبني او لغوي پلوه غلط دي، ځکه چې په اسلام کې جن او تناسخ يو له بل سره هيڅ تړاو نه لري او د چهلاو کلمه جن ده. د ډول سره تړل کیدی نشي. کیموفلاج یو ناوړه او اوږد کودونکی مخلوق ته ویل کیږي چې انسانان د خپلو حرکتونو سره ګډوډوي؛ په اصل کې د کیموفلاج مفهوم د سنسکرت له کلمې جمپ څخه راوتلی دی او په سنسکرت لغتونو کې د کیموفلاج معنی یو فوق العاده وجود دی او همدارنګه د لیپ او وینش مانا هغه څوک چې ورک شي یا له سترګو پنا شي د دې مفهوم له امله په اردو کې دا کلمه هم ده. د بد کار او د هغه چا لپاره کارول کیږي چې دوکه یا دوکه شوی وي.
د دویمې الیزابیت پر مړينه غبرګونونه
دویمه الیزابیت د بریتانیا او نورو ټول‌ګټو هېوادونو ملکه د ۲۰۲۲ کال د سېپټمبر په ۸مه د ۹۶ کلونو په عمر ومړه چې په ټوله نړۍ کې يې پر مړینه غبرګونونه ښکاره شول. په ورپسې ورځ نوي پاچا درېیم چارلز خپل ملت او ټول‌ګټو هېوادنو ته په خطاب کې د خپلې «ګرانې مور» درناوی/ستاینه وکړه. په ټولو ټول‌ګټو هېوادونو کې سیاستوالو ملکې ته درناوي وړاندې کړ او د هغې اوږدمهاله عمومي خدمتونه يې وستایل. د نړۍ په ګڼو نورو برخو کې نورو سیاسي شخصیتونو، د سلطنتي کورنیو غړو، مذهبي مشرانو او نورو عمومي شخصیتونو غمرازي او درناوی وړاندې کړ.
د هغې د ياد نمانځنې مراسم  د نړۍ په ډېرۍ مهمو برخو کې ترسره شول چې ځینې یې د بریتانیا د ملي بیرغ په رنګونو کې یا د الیزابیت د انځورونو له روښانولو سره وشول. ډېری سازمانونو هغې ته د درناوي په پار خپل ځینې فعالیتونه وځنډول او یا یې ځینې پېښې لغوه کړې. بي‌بي‌سي آي‌ټي‌وي او ۴ تلویزوني شبکو د خبرونو د پوښښ لپاره خپلې خپرونې په داسې حال کې ودرولې چې چاپي رسنیو خپلې لومړۍ پانې د ملکې درناوي ته ځانګړې کړې وې.
عامو خلکو هم په ټولنیزو رسنیو کې د هغې پر مړينه غبرګون وښود او ډېریو له سلطنتي کورنۍ سره غمرازي وکړه او یا یې هم د ملکې د کار لپاره له هغې څخه مننه وکړه. نورو د بریتانیا امپراتورۍ د ميراث او د شاهي نظام د لغوه کولو په اړه بحث وکړ. سپورتي پېښو د ترسره کېدلو پر مهال يوه شېبه چوپتیا غوره کړه.
شاهي کورنۍ
پاچا درېیم چارلس د دویمې الیزابیت ځای ناستی شو او د خپلې مور تر مړينې لږ ځنډ وروسته يې بیانیه خپره کړه.
چارلز خپله لومړنۍ وینا د سپټمبر په ۹مه، د ماښام د بریتانیا د اوړني مهال (BST) په ۶ بجو خپل ملت او ټول‌ګټو هېوادونو ته وړاندې کړه. چې د یادې وينا په ترڅ کې يې ویر وکړ، مور ته يې درناوی وړاندې کړ او خپل زوی وېلیم يې د وېلز شهزاده وټاکه. د ملکې درې نورو کشرانو بچیانو اني، انډریو او اېډوارډ هم خپلې څرګندونې خپرې کړې. پاچا له شهزادګۍ اني او شهزاده اېډوارډ سره د «د ملکې عظمت ته درناوی» په نوم د بی‌بي‌سي په یوه ځانګړې خپرونه کې خپلې مور ته درناوی وکړ.
د ملکې څلورو لمسیانو هر یوه وېلیم، هري، بیاترېس او ايوژني د خپلو څرګندونو له لارې خپلې انا ته درناوی وکړ.
ګنګا سيند
ګنګا سیند د هند او بنګله دېش په شمال کې یو لوی سیند دی. د ګنګا سیند په هندویيزم کې مهم مقام لري او د سپیڅلي په توګه عبادت کیږي.
د ګنګا سیند ټول اوږدوالی 2,510 کیلومتره (1,557 میل) دی. دا د جمنا سیند سره یوځای کیږي ترڅو یوه لویه او حاصلخیزه سیمه جوړه کړي چې شمالي هند او بنګله دیش پوښي. په دې سیمه کې د نفوسو کثافت په نړۍ کې تر ټولو لوړ دی او د ځمکې پر سر هر ۱۲م کس دلته ژوند کوي، یعنې د نړۍ د ټول نفوس ۸،۵ سلنه جوړوي. ډیر نفوس، ککړتیا او د چاپیریال ویجاړول د سیندونو لپاره د اندیښنې وړ حالت دی.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:هند وېشنيزه:هندوان وېشنيزه:هند کې لودي پښتانه وېشنيزه:سيندونه وېشنيزه:د هندوستان سيندونه
اګيا بېتال
اګیا بیتال یا چیهلوا د اردو یوه عامه کلمه ده چې د بد ، ناوړه او ګډوډي فوق العاده وجود لپاره کارول کيږي. لندبلونه یا قبرونه معمولا یو ډول ګاز خارجوي، کله چې هوا ته ورسیږي، اور اخلي او یو لمبه خپروي چې عام خلک يې شيطان ( بوت پرېت) ګڼي.
په اردو کې د چهلاو کلمې شتون په خپل شالید کې د سنسکرت کلمې چهلانګ ته نږدې والی لري. په عموم کې، اردو ژبي مسلمانان چهلاوا ته پېری يا بوت وايي، په کوم کې چې د لومړي ذکر شوې کلمې نښلول له ژبني او لغوي پلوه غلط دي، ځکه چې په اسلام کې جن او تناسخ يو له بل سره هيڅ تړاو نه لري او د چهلاو کلمه جن ده. د ډول سره تړل کیدی نشي. کیموفلاج یو ناوړه او اوږد کودونکی مخلوق ته ویل کیږي چې انسانان د خپلو حرکتونو سره ګډوډوي؛ په اصل کې د کیموفلاج مفهوم د سنسکرت له کلمې جمپ څخه راوتلی دی او په سنسکرت لغتونو کې د کیموفلاج معنی یو فوق العاده وجود دی او همدارنګه د لیپ او وینش مانا هغه څوک چې ورک شي یا له سترګو پنا شي د دې مفهوم له امله په اردو کې دا کلمه هم ده. د بد کار او د هغه چا لپاره کارول کیږي چې دوکه یا دوکه شوی وي.
د سکاټلنډ ملکه، ماري
د سکاټلنډ ملکه، ماري (زوکړه: د ۱۵۴۲ زکال د ډسمبر ۸ مه – مړینه: د ۱۵۸۷ زکال د فبروري ۸ مه) چې د مري ستورات او د سکاټلنډ د لومړۍ ماري په نومونو هم پېژندل کېږي د ۱۵۴۲ زکال د ډسمبر له ۱۴ مې نېټې څخه په ۱۵۶۷ زکال کې په اجباري ډول تر ګوښه کولو پورې د سکاټلنډ ملکه وه.
نوموړې د سکاټلنډ د پنځم جیمز یوازنۍ مشروعه ماشومه وه او هغه مهال چې یوازې شپږ ورځې عمر یې درلود پلار یې ومړ؛ په دې سره هغې ته د سکاټلنډ تاج او تخت په میراث پاتې شو. د نوموړې د ماشومتوب پر مهال سکاټلنډ د نایب السلطنتانو له خوا؛ په پیل کې د سکاټلنډ د تاج او تخت د وارث جیمز همیلټون له خوا چې د آرن ارل و او بیا وروسته د هغې د مور ماري ګایز له خوا اداره کېده. په ۱۵۴۸ زکال کې هغه د فرانسې له دوفین فرانسېس سره کوژده شوه او د را لوی کېدو په موخه فرانسې ته ولېږل شوه چې په دې سره د انګلیسانو له روګ ووېنګ سختې جګړې څخه خوندي پاتې شوه. ماري په ۱۵۵۸ زکال کې له فرانسېس سره واده وکړ له دې امله نوموړې له ۱۵۵۹ زکال څخه په ۱۵۶۰ زکال کې د خپل مېړه د مړینې تر مهاله د فرانسې ملکه شوه. کونډه ماري د ۱۵۶۱ زکال په اګست میاشت کې سکاټلنډ ته راوګرځېده. له سکاټلنډي اصلاحاتو وروسته هغه مذهبي او سیاسي کړکېچن حالت چې ماري، سکاټلنډ ته د راګرځېدو پر مهال ورسره مخ شوه نوموړې ډېره وځوروله؛ آن یو شمېر مخکښو سکاټلنډي وګړو لکه جان ناکس په ښکاره توګه دا پوښتنه کوله چې ایا د هغې کسان دا مسئولیت لري چې پیروي یې وکړي. د نوموړې د شخصي حکومت لومړني کلونه په عمل پالنې، زغم او اعتدال سره ځانګړي شول. نوموړې په سکاټلنډ کې د مذهبي ښارګوټو د منلو اعلامیه صادره کړه، هماغه ډول چې په راګرځېدو کې یې درک کړې وه؛ یو شمېر سلاکاران لکه د موري ارل جیمز ستورات او د لیټینګټون ویلیام میټلنډ یې له ځان سره وساتل او یوه پروتستانت پاچاهي یې د کاتولیک سلطنت په توګه اداره کړه.
ماري له خپل میرني تره زوی هنري ستورات سره چې د ډارنلي ارباب و په ۱۵۶۵ زکال کې واده وکړ او د ۱۵۶۶ زکال په جون میاشت کې د جیمز په نامه د دوی زوی وزېږېد. د ۱۵۶۷ زکال په فبروري میاشت کې د ډارنلي استوګنځای د چاودنې پر مټ ړنګ ګړای شو او د همدغه استوګنځای په باغ کې ووژل شو. په بشپړ ډول باور پر دې دی چې د باثویل څلورم ارل جیمز هپبورن د ډارنلي د وژنې پلان جوړ کړی و، خو د ۱۵۶۷ زکال په اپرېل میاشت کې یې له دغه تور څخه برائت ترلاسه کړ او راتلونکې میاشت یې له مري سره واده وکړ. د دغې جوړې پر وړاندې له پاڅون وروسته، مري په لوچ لیون قلا کې بندي کړای شوه. د ۱۵۶۷ زکال د جولای په ۲۴ مه نوموړې اړ کړای شوه څو د خپل یو کلن ماشوم په ګټه له پاچاهۍ لاس واخلي. د واکمنۍ د بېرته نیولو له یوې ناکامې هڅې وروسته سوېل ته وتښتېده او هڅه یې وکړه څو د خپلې تره لور، د انګلستان د لومړۍ الیزابت ملاتړ ترلاسه کړي (الیزابت د انګلستان د اووم هنري لمسۍ وه او ماري هم د هغه مشره لمسۍ وه).
په سکاټلنډ کې بندي کېدل او له واکه ګوښه کول
د ۱۵۶۷ زکال د اپریل له ۲۱ مې نېټې څخه تر ۲۳ مې نېټې پورې ماري د وروستي ځل لپاره خپل زوی په سټرلینګ کې ولید. د اپرېل په ۲۴ مه ایډنبورګ پر لار په زړه نا زړه توګه د لارډ باثویل او د هغه د کسانو له خوا وتښتول شوه او دانبار قلا ته یې یووړه، چېرې چې دا احتمال هم شتون لري چې پرې جنسي تېری شوی. د مۍ په ۶ مه ماري او باثویل ایډنبورګ ته راوګرځېدل. د مۍ په ۱۵ مه هغوی په هولیروډ ماڼۍ یا هولیروډ صومعه کې د پروتستانتانو له رواج سره سم واده وکړ. باثویل خپله لومړنۍ مېرمن، ژان ګوردون چې د لارډ هانټلي خور وه ۱۲ ورځې وړاندې طلاقه کړې وه.
په اصل کې ماري دا باور درلود چې ډېری اشراف به له باثویل سره د هغې له واده ملاتړ وکړي، خو له باثویل (چې د اورکني دوک یې کړ) او نورو پخوانیو سیالانو سره یې اړیکي په چټکۍ سره ترینګلې شوې او دغه واده په کلکه سره منفور شو. کاتولیکانو دغه واده ناقانونه باله، ځکه هغوی د باثویل طلاق او یا هم په هغو کې د پروتستانتي رسومو اعتبار په رسمیت نه پېژاند. هم پروتستانتان او هم کاتولیکان له دې څخه چې ماري د خپل مېړه په وژنه کې له تورن کس سره واده کړی؛ حیران پاتې شوي و. دغه واده ورته د یو طوفان په شان و چې ماري یې ناهیلې کړه.
شپږویشت سکاټلنډي سیالان، چې د کنفدراسیون د لارډانو یا اربابانو په نوم هم پېژندل کېدل، د ماري او باثویل پر وړاندې ودرېدل او خپل پوځونه یې د هغوی پر وړاندې جګړې ته چمتو کړل. ماري او باثویل د جون په ۱۵ مه له دغو لارډانو سره په کاربرې هېل کې مخ شول، خو د دوی ترمنځ جګړه وه نه شوه؛ ځکه چې د ماري ځواکونو د مذاکرې پر مهال ورسره خیانت وکړ او یوازې یې پرېښوده. باثویل ته اجازه ورکړل شوه څو له دې ځایه لاړ شوي، خو دغو لارډانو ماري له ځان سره ایډنبورګ ته یووړه چېرې چې پریمانه نندارچیانو هغه په زنا او قتل تورنه کړه. راتلونکې شپه د لوچ لیون ټاپو په منځ کې په لوچ لیون قلا کې بندي کړای شوه. د جولای د ۲۰مې او ۲۳ مې ترمنځ مري خپل دوه غبرګلوني ماشومان سقط کړل. د جولای په ۲۴ مه هغه اړ شوه د خپل یو کلن زوی جیمز په ګټه له واکه لاس پر سر شي. ماري یې نایب السلطنت شوه او باثویل تبعید کړای شو. باثویل په ډنمارک کې بندي کړای شو، همالته لیونی شو او په ۱۵۸۷ زکال کې ومړ.
عثماني خلافت
د عثماني امپراتورۍ د خلافت (په عثماني ترکي کې: خلافت مقامي، په رومي: hilâfet makamı، lit. «د خلافت دفتر») ادعا د منځنيو پېړيو په وروستيو او د معاصرې دورې په لومړیو کې د ترکیې د عثماني امپراتورۍ د مشرانو له خوا د اسلام د خلفاوو په توګه ترسره کېده. د عثماني امپراتورۍ د پراختیا په دوره کې، کله چې لومړي سلطان سلیم په ۱۵۱۷ کال کې مملوک مصر فتح کړ تر هغه وروسته عثماني واکمنانو د خلافت ادعا وکړه، چې هغه ته یې د مکې او مدینې د سپیڅلو ښارونو د مدافع لقب ورکړ او د عثماني خلافت ادعا یې په اسلامي نړۍ کې پیاوړې کړه.
د سکاټلنډ ملکه، ماري
اعدام
په فوتورینګهای کې د بند پر مهال د ۱۵۸۷ زکال د فبروري په اوومه ماري ته وویل شول چې په پام کې ده راتلونکی سهار اعدام شي. هغې د خپل ژوند وروستي ساعتونه په عبادت تېر کړل او د خپل کور وسایل یې د هغه کور په اوسېدونکو ووېشل، خپل وصیت یې ولیکه او همدارنګه یې د فرانسې پاچا ته یو لیک ولیکه. د اعدام ځای وسایل یې چې په لوی تالار کې برابر شوي و په توره تکه کې پوښل شوي و چې دوه یا درې زینې پورته ورختلې وې. د لرګیو څخه په جوړ شوي دغه ځای کې یو بالښت د دې لپاره اېښودل شوی و چې هغه پرې ګونډې ووهي او درې څوکۍ د هغې او د شراوزبري او کنت د ارلانو لپاره اېښودل شوې وې چې هغوی دواړه د دې د اعدام شاهدان و.
عثماني خلافت
د عثماني خلافت ړنګېدل د غربي اروپا له خوا د واک د ورو تخریب له امله او د ملګرو ملتونو په امر د عثماني امپراتورۍ د ویشلو په پایله کې ترسره شو. دویم عبدالمجید، د عثماني خلافت وروستني خلیفه تر وېش وروسته هم د څو کلونو لپاره د خپل خلافت منصب په غاړه درلود خو د مصطفی کمال پاشا (پاچا) د سیکولر اصلاحاتو او په ۱۹۲۴ کال کې د عثمان اوغلو د شاهي کورنۍ له ترکیې نه د جلاوطنۍ له امله د خلافت مقام لغوه شو. مصطفی کمال پاشا احمد شریف السنوسي ته په دې شرط د خلافت وړاندیز وکړ چې له ترکیې نه بهر ژوند وکړي. سینوسي دا وړاندیز رد او له دویم عبدالمجید نه یې خپل ملاتړ اعلان کړ.
د سکاټلنډ ملکه، ماري
اعدام
اعدام کوونکي او د هغه مرستیال د دې پروړاندې په ګونډو شول او بخښنه یې ترې وغوښته، ځکه دا معموله وه چې جلاد له هغو کسانو بخښنه غوښته چې واژه به یې. ماري ځواب ورکړ، «په ټول وجود سره ما تاته بخښنه کړې، اوس مهال زه هیله لرم چې زما ټولو ستونزو ته پای ټکی کېږدې». د هغې خادمینو جین کندي او الیزابت کرل او همدارنګه جلادانو له ماري سره مرسته وکړه څو خپلې اضافي جامۍ وباسي څو د هغې بخملي لباس چې په قهوه يي رنګ لستوڼي او تور رنګه بالاتنه یې لرله چې په تور رنګ نور تزئینات په کې شوي و راڅرګند شي؛ هغه جامې چې د کاتولیکې کلیسا د شهادت په مراسمو کې اغوستل کېږي. هغه مهال چې د هغې جامې یې ویستلې وه یې خندل او وه یې ویل، «تر اوسه مو داسې کومه ناوې لرلې ... چې په دغه ډول بیروبار کې یې جامې ویستلې وي». کندي د هغې په سترګو باندې سپینه ټوټه بنده کړه چې طلا په کې کارول شوې وه؛ هغې په بالښت ګونډې ووهلې څو سر یې ووهل شي. د نوموړې وروستۍ خبره دا وه، («خدایه زه خپله روح تاته سپارم»).
عثماني خلافت
۱۵۱۷- ۱۸۷۵
په ۱۵۱۷ کې، عثماني لومړي سلطان سلیم په قاهره کې د عثماني – مملوک په جګړه کې د مملوک سلطنت ته ماتې ورکړه. د قاهرې وروستی خليفه، درېیم المتوکل، د بندي په توګه قسطنطنيه ته واستول شو. ویل کېږي چې هلته، المتوکل په رسمي توګه د خلیفه لقب او د هغه ظاهري نښانونه - د محمد توره او خرقه - سلیم ته وسپارل او عثماني سلطانان یې د نويو خلفاوو په توګه معرفي کړل. او دوی په تدریج سره د اسلامي نړۍ د اصلي مشرانو او استازو په توګه وګڼل شول. عثماني سلطانانو له قسطنطنیې نه پر یوې داسې امپراتورۍ واکمني کوله چې په خپل اوج کې، اناتولیا، د منځني ختیځ ډیری برخې، شمالي افریقا او قفقاز یې تر پوښښ لاندې وو، او ختیځې اروپا ته یې هم پراختیا وموندله.
د سکاټلنډ ملکه، ماري
اعدام
د ماري سر په یوه ضربه غوڅ نه شو. په لومړي ګزار د هغې سر شاته ولوېد خو په دویمه ضربه یې غاړه بشپړه غوڅه شوه یوازې د غاړې د عضلې له لږ برخې پرته چې جلاد په تبر غوڅه کړه. وروسته له هغې جلا د نوموړې سر راپورته کړ او غږ یې وکړ، (خدای دې ملکه وساتي).
عثماني خلافت
۱۵۱۷- ۱۸۷۵
هغه اروپايي قوتونه چې د ویسټفالیا د سولې او صنعتي انقلاب په واسطه پیاوړي شوي وو، بیا سره یو ځای او عثماني واکمنۍ یې وننګوله. عثماني امپراتورۍ په لویه کچه د کمزوري مشرتابه، لرغونو سیاسي معیارونو او د اروپا له تخنیکي پرمختګ سره د یوشان کېدو په برخه کې د ضعف له امله، په دې ونه توانیده چې د اروپا د بیا راژوندي کېدو په برخه کې اغېزمن ځواب ورکړي او په تدریج سره یې د یو مخکښ لوی ځواک په توګه خپل موقف له لاسه ورکړ.
د سکاټلنډ ملکه، ماري
اعدام
د ماري دغه غوښتنه چې په فرانسه کې دې خښه کړای شي د الیزابت له خوا رد شوه. د نوموړې جسد مومیايي شو او په یوه خوندي سرپي تابوت کې کښودل شو تر هغه چې د ۱۵۸۷ زکال د جولای په وروستیو کې د پروتستاني مراسمو په ترڅ کې د پیټربورګ په کلیسا کې خاورو ته وسپارل شو.
عثماني خلافت
دویم سلطان عبدالحمید، ۱۸۷۶- ۱۹۰۹
دویم سلطان عبدالحمید چې په ۱۸۷۶- ۱۹۰۹ کلونو کې یې واکمني کوله، داسې احساس کاوه چې د امپراتورۍ له مایوسۍ ډک وضعیت یوازې د قوي او ثبات لرونکي مشرتابه له لارې حل کیدای شي. هغه پر خپلو وزیرانو او نورو چارواکو چې مخکېنیو ته یې هم خدمت کړی و بې باوره شو او په تدریجي ډول یې په خپل رژیم کې د هغوئ ونډه کمه کړه، او د امپراتورۍ د حکومتولۍ پورې اړوند بشپړ واک یې په خپل لاس کې واخیست. هغه د عثماني خلافت په چارو کې د لويديځ له خوا د لاس وهنو پر وړاندې سخت دريځ خپل کړ، هغه د امپراتورۍ پر«اسلامي» کردارو ټينګار وکړ، خپل موقف یې د خليفه په توګه بيا راڅرګند کړ او د خلافت تر شا يې د مسلمانانو د اتحاد غوښتنه وکړه. عبدالحمید د امپراتورۍ حیثیت تر یو څه حده پیاوړی کړ، او په لنډ وخت کې د ډیرو ښوونځیو په جوړولو، د ملي پورونو په کمولو، او د هغو پروژو په پیلولو چې موخه یې د امپراتورۍ د ویجاړو شويو زیربناوو بیا رغونه وه، د اسلامي ځواک په بیا ټینګولو کې بریالی شو.
په ۱۸۹۹ کال کې، عثمانیانو د متحده ایالاتو د حکومت غوښتنه ومنله او له خپل مذهبي واک نه یې د خليفه په توګه ددې لپاره کار واخیست ترڅو امر وکړي چې د سولو تاوسګ سلطنت ( چې په فیلیپین کې موقعیت لري) خپل مقاومت ودروي او د متحده ایالاتو حاکمیت ته تسلیم شي؛ د تاوسګ خلکو د دویم سلطان عبدالحمید حکم ته غاړه کېښوده او تسلیم شول.
له لیبیا سره
په ۱۹۱۱ کال کې ایټالیا له لیبیا سره د عثمانیانو په سر جګړه وکړه، او د دې سیمو په دفاع کې د ترکیې پاتې راتلل د عثماني اردو د ضعف څرګندوالی وکړ. په ۱۹۱۲ کال کې بلغارستان، صربستان، مونټینیګرو او یونان د بالکان اتحادیه رامنځته کړه، چې په اصل کې دا د عثماني امپراتورۍ پر وړاندې یو اتحاد و چې وروسته یې په ګډه پر عثماني امپراتورۍ برید پیل کړ. وروسته د بالکان جګړو د عثمانیانو هغه لږ شتون هم له منځه یووړ چې په اروپا کې یې درلود، او یوازې د بالکان اتحادیې د متحدینو ترمنځ جګړه ددې لامل شوه چې اناتولیا ته د دوی د پرمختګ مخه ونیسي.
لومړۍ نړیواله جګړه
په اروپا کې د لومړۍ نړیوالې جګړې له پیل سره، ځوانو ترکانو له المان سره اتحاد وکړ، چې دې کار یې ناوړه پایلې له ځانه سره درلودلې. امپراتورۍ د ۱۹۱۴ کال د نومبر په میاشت کې د مرکزي قوتونو له خوا جګړې ته ننوته او بریټانیې، فرانسې او روسیې سمدلاسه د عثماني امپراتورۍ پر ضد د جګړې اعلان وکړ. د جګړې د پراختیا په بهیر کې، د امپراتورۍ حالت مخ په خرابېدو و، او ان په منځني ختیځ کې - د اسلامي نړۍ په زړه کې – هم د له منځه تلو په حال کې و.
پاڼيڼي
پانیني د ګندهارا په هېواد کې د سنسکرت ماسټر و. هغه د سنسکرت قواعد او ګرامر په تفصیل سره لیکلي و. ویل کیږي چې هغه د 520-460 مخزېږديزو کلونو ترمنځ ژوند کاوه. خو په دقيقه توګه دا دعوه نشو کولای، البته د هغه دوره د څلورم او اوومې پېړۍ تر منځ ده. هغه د لرغوني پنجاب په شالاتولا ښار کې زېږیدلی و، چې د سېند سیند په غاړه پروت دی.
پانیني په صوابۍ ضلع کې، موجوده تحصیل لاهور کې زېږیدلی. پاڼيڼي په تاکسلا پوهنتون کې استاد و - هغه د سنسکرت ګرامر کتاب "سمکرتیا" لیکلی و. کوم چې د پښتو کلمې "سم" او "کرت" ترکیب دی. په پښتو کې 'سم' مستقیم ته او 'کرت' خبرې ته ویل کیږي. يانې خبره سمه کړه.
ويل کيږي چې پاڼيڼي له اره پښتون و، او د يوسفزو( اسپزو) ټبر پورې اړوند و، له همدې کبله چې ده کله د سانسکريټ ژبې لومړنی ګرامر وليکه، په هغه کې زياتره خبرې پښتو وې، دا هم ويل کيږي چې پښتو ژبه شايد هغه وخت تر سانسکريت ژبې ښه ګرامر درلود يا دا چې د سانسکريټ په څېر د نورو ژبو مور هم وي او لرغونې ترې هم وي.
سرچينې
پښتانه، سراولف کيرو The Pathans https://www.nunn.asia/81474/%d9%82%d8%a8%d9%8a%d9%84%d9%87-%d9%be%d8%b1%d8%b3%d8%aa%d9%8a/ وېشنيزه:پښتانه روهي وېشنيزه:پښتانه دینپوهان وېشنيزه:پښتانه جنرالان وېشنيزه:پښتانه تانبې وېشنيزه:پښتانه ادیبان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:لاهور وېشنيزه:لاهور کلا وېشنيزه:سانسکريت
الهند
الهند، انډيز يا ايسټ انډيز هغه اصطلاح ده چې د جنوبي اسيا او سوېل ختيځې اسيا د ځمکې د پراخوالي لپاره کارول کېږي، چې د اوسني هند ، پاکستان ، بنګله دېش ، ميانمار ، نيپال ، بوتان ، سريلانکا ، مالديف ، د اندونيزيا ، تايلند ، کمبوډيا زياتره برخه پکې شامله ده., لاوس, ویتنام, برونای, سنګاپور, فیلیپین, ختیځ تیمور او مالیزیا. په ډیر محدود معنی کې، انډیز د سویل ختیځ آسیا ټاپوګانو ته د راجع کولو لپاره هم کارول کیدی شي، په ځانګړې توګه د مالیزیا ګروپ، الجزایر.
د اندونیزیا د خپلواکۍ څخه دمخه، د هالنډ تر نفوذ لاندې سیمه کې یو نوی میشت ځای رامینځته شو چې د هالنډ ختیځ انډیز په نوم یادیږي. په ورته ډول، د فیلیپین د خپلواکۍ دمخه، په سیمه کې د هسپانوي ختیځ انډیز کالونی هم تاسیس شوی و. د یو تعریف له مخې په ختیځ هند کې کیدای شي اندوچینا ، د فیلیپین ټاپوګان ، برونای ، سنګاپور او ختیځ تیمور شامل وي، مګر لویدیځ نیو ګیني شامل نه دي ځکه چې دا د ماليزيا برخه ده.
جېندي سيند
د جېندي سیند چې د کوټ او منذري بابا په نوم هم یادیږي، یو سیند دی چې د پاکستان په شمالي برخه کې د ملکنډ ، چارسدې ، خیبر پښتونخوا څخه سرچینه اخلي.
د کابل سيند او د جيندي سيند شاوخوا سيمې د خيبر پښتونخوا تر ټولو اوبه لرونکې سيمې ګڼل کېږي.
حوالې
وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:پښتونخوا وېشنيزه:خيبرپښتونخوا وېشنيزه:کابل سيند
کالي ګنده کي سيند
د کالي ګندکي سیند د نیپال په شمال کې سرچینه اخلي. دا د ګندک، ګندکي، ګندک، ناریاني، سلیګرامي او نور په نوم هم پیژندل کیږي. دا د نیپال له لارې هند ته ننوځي او په پای کې د ګنګا سیند سره یوځای کیږي. د کالیګندکي ځانګړتیا همالیا ده، د نړۍ تر ټولو لوړه غرنۍ سلسله ده، چې له ختیځ څخه لویدیځ ته غځیږي، د مینځ څخه ښي خوا ته ځي.
لامل يې دا دی چې د هماليا د غره سلسله وروسته واحد ته راغله، خو دا سيند لا پخوا و. دا غرنۍ سلسله د هندي او اسیایي تختو د ټکر له امله جوړه شوې او اټکل کیږي چې هر کال یو سانتي متره لوړیږي. دا بهیر له ملیونونو کلونو راهیسې روان دی، خو کالي ګندکي د اوبو د چټک جریان له امله پرې شوی دی. نو د تورې دوړو دواړه اړخونه ډېر دي.
د پیړیو راهیسې تور کثافات په هند، نیپال او چین کې د لویې لارې په توګه کار کوي.
وېشنيزه:سيند وېشنيزه:سيندونه وېشنيزه:هند وېشنيزه:هند او پاکستان وېشنيزه:نيپال وېشنيزه:چين
جنسي تېری
جنسي ځورونه په ټوله نړۍ کې پراخه ده، په کور کې، په ښوونځي کې، په ټولنیز چاپیریال او کارځي کې. ډېری قربانیان یې ښځې او نږدې ټول ځوروونکي یې نارینه دي.
خو ایا په کار ځي کې جنسي ځورونه څرنګه ده؟ موږ هم په کارځي کې څوک ځورولي دي؟ په کارځي کې د جنسي ځورونې قرباني شوي یو؟ جنسي ځورونه مو په خپلو سترګو لیدلې ده؟
د جنسي ځورونې قربانیان ښايي په خپله ونه پوهیږي چې د جنسي ځورونې قرباني شوي دي.
یوه له خورا زیان منونکي ټولنیزې ډلې څخه چې د "جنسي تیري" او ورپسې تاوتریخوالي د خطر سره مخامخ دی، جنسي لوبغاړي يا کارکوونکي دي.
د جنسي تیري تشخیص د عدلي ډاکټر مسؤلیت دی ، او دا تشخیص ځینې وختونه د څېرې کیدو او وینې جریان نښو ډیریدو له امله خورا ساده وي، او ځینې وختونه د مثبت نښو نشتوالي له امله تقریبا ناممکن وي.
جنسي تیری د جنسي تاوتریخوالي یوه بڼه ده چې معمولا جنسي اړیکه پکې شامل وي او د یو کس یا اشخاصو لخوا د دوی له اجازې پرته ترسره کېږي.
جنسي ځورونه
د جنسي ماهیت درلودونکی هر ډول ناغوښتی جنسي چلند جنسي ځورونه ده. دلته د  ناغوښتي کلیمه ډېره مهمه ده. دا د نا قصدي په مانا نه ده، بلکې هغه ناغوښتي چلند ته ویل کیږي چې د مقابل لوري له خوښې او منلو پرته وي. مثلا له جنسي مانا سره یو چا ته کتل، یو چاته د داسې یوې خبرې یا ټوکې کول چې جنسي ماهیت ولري، د یو جنسي ماهیت درلودونکي عمل غوښتنه یا جنسي تماس.
د ناغوښتي معیار دا دی چې ایا مقابل لوری دغسې یو چلند غواړي که نه. که نه یې غواړي دا د جنسي ځورونې مانا لري.ناغوښتی یو بل اهمیت هم لري، که یو څوک د جنسي ځورونې هدف ګرځیدلی وي او وغواړي چې د هغه د تکرار مخه ونیسي، نو جنسي ځوروونکی د تیرو پيښو پر بنسټ خپل چلند پر ځای او روا نشي بللی.
جنسي ځورونه راز راز بڼې لري:
د جنسي چلند یا جنسي اړیکو په خاطر فشار اچول، د جنسي ماهیت درلودونکی پیغام لیږل، د کتنې لپاره ټینګار کول، د جنسي ماهیت درلودونکې ټوکې.
جنسي تاوتریخوالی: جنسي ځورونه+ بدني تاوتریخوالی= جنسي برید یا جنسي تیری.
جنسي برید
هر هغه عمل چې د زور، ګواښ یا فردي فریب په کارولو سره یو څوک د هغه د خوښې او رضایت پر خلاف یو جنسي عمل ته اړ کوي او که جنسي عمل کې دخول( د ښځینه جنسي غړي، مقعد یا خولې) له لارې هم شامل وي نو دا جنسي تیری ګڼل کیږي.
د جنسي ځورونې پر مفهوم د پوهیدو لپاره د ناغوښتي کلیمه مهمه ده، جنسي عمل باید د مقابل لوري د رضایت او میل سره ترسره شي، که داسې نه وي نو جنسي ځورونه بلل کیږي. ان که یو څوک په لومړي سر کې د جنسي اړیکو سره رضایت وښيي، خو د اړیکوپه ترڅ کې نور د هغې د دوام غوښتونکی نه وي باید جنسي عمل قطع او ودرول شي، او که په زور دوام وکړي جنسي ځورونه لکه جنسي برید یا جنسي تیری حسابیږي.
هر څوک په هر سن کې، د هر ډول جنسي میلان سره او د هر جنسیت سره د جنسي ځورونې قربانی ګرځېډی شي. د جنسي ځورونې ډېری قربانیان ښځې او ماشومان دي او نږدې ټول جنسي ځورونکي نارینه دي. خو باید هیر نه کړو چې نارینه هم د جنسي ځورونې قرباني کېدی شي، د ماشومتوب یا د لویوالي په وخت کې.جنسي ځورونه او جنسي تاوتریخوالی د ژوند له ویجاړوونکو تجربو دي، قربانیان یې کیدای شي تر ډېرو کلونو یا ان د عمر ترپایه له پایلو ورنځیږي او په راز راز روحي ناروغیو اخته شي؛ لکه تشویش او پریشاني، ژور خپګان، له سختو وحشتناکو پيښو وروسته روحي ستونزې، پرځان بې باوري، ځان ځورونه او ځان وژنه.
د خبرو له لارې
جنسي ټوکې او طنزونه
د شخصي او جنسي ژوند په هکله پوښتنې
په خبرو کې جنسي کنايې
د ښکلا، جامو او بڼې په هکله جنسي نظر څرګندول
ناغوښتې جنسي اړیکې ته بلنه ورکول یا وړاندیز کول
ناز او ستایل، قربان او ځار ویل
مينه ښودل ښودل
اشارې
شهوت او مستۍ ډک لیدل
سترګې نیول
سترګک کول
مطلبي کتل
جسمي
د بدن، لاسونو او ... ناسم او نامناسب لمسول
ځان موښل
د لاسونو نیول
د افغانستان په حکومتي ادارو کې جنسي ځورونې
افغانستان د سیمه ییز ارګانونو ادارې په خپلو ادارو کې له جنسي پلوه د ښځینه کار کوونکو ځورونې د مخنیوي لپاره نوی لارښود جوړ کړی دی.
دا لومړنی اقدام دی، چې د افغانستان په حکومتي ادارو کې د ښځینه کار کوونکو د ځورونو د مخنیوي لپاره دغسې لارښود رامنځ ته کیږي.
په دغه لارښود، هر هغه کار، حرکت او یا هم خبرې چې ښځینه کارکونکې یې د ځان لپاره سپکوونکې ګڼي، جنسي ځورونې بلل شوې دي.
خو د افغانستان په حکومتي ادارو کې د دغه ډول ځورونو ساحه څومره پراخه ده او ښځینه کار کونکې کولای شي، د جنسي ځورونو په اړه خپلو چارواکو ته شکایت و کړي؟
په کابل کې زموږ همکار حفیظ الله معروف د اوونۍ په ځانګړې رپوټ کې همدې موضوع ته کتنه کړې ده.
په ځینو ادارو کې ښځینه کار کوونکې د یوشمېر کسانو له خوا داسې ځورول کېږي، چې ان په مستقیم او یا هم په غیرې مستقیم ډول د جنسي اړیکو تمایل ته یې په زوره هڅوي.
که څه هم په افغانستان او نوره نړۍ کې د ځینو نارینه وو له خوا د ښځینو د ځورولو مساله نوې خبره نه ده، خو د افغانستان په دولتي ادارو کې داسې ځانګړې سرچینې تر اوسه نه وې رامنځ ته شوي، چې ښځینه کارکوونکې د جنسي او نورو ځورونو شکایتونو ورته وړاندې کړي.
"لومړی اغېز یې دا دی، چې تر ډېره ښوونځیو او پوهنتون ته د نجونو د تګ مخه نیسي، له دېرشو تر پنځوسو فیصدو پورې د دوی په تګ راتګ اغېز کوي"
پلوشه حسن
خو اوس د افغانستان د سمیه ییزو ارګانونو ادارې د لومړي ځل لپاره داسې لارښود جوړ کړی، چې موخه یې په خپلو دفترونو کې د ښځینه کارکونکو پروړاندې دهر ډول ځورونې مخنیوی ښوول شوی دی.
د دغې ادارې د رسنیو د برخې له مسوول محمد انور سمندر وفا نه مې وپوښت، چې د دغه نوي پلې کېدونکي لارښود دنده به څه وي؟
((ددغه لارښود لویه دنده دا ده چې په لومړۍ توګه د ادارې ټول کارکوونکي په دې ملزموي، چې خپلو خویندو ته درناوی وکړي او خپل کړه او ویناوې کنټرول کړي.))
شکایتونه
په دغه لارښود کې ویل شوي، چې هېڅ نارینه نه شي کولای داسې څرګندونې وکړي، چې هغه د ښځینه وو لپاره په مستقیم او یا هم په غیر مستقیم ډول ګواښونکې، نامناسبې او یا تېری کوونکې وګڼل شي.
ښاغلي وفا وايي، د ځورونو د اوریدو او څیړلو لپاره یې داسې ځانګړې کمیټه هم جوړ کړې، چې ښځینه کارکوونکې خپل شکایتونو د خپل هویت له خوندي ساتلو سره دغې کمیټې ته د تیلیفون او یا هم د ایمیل له لارې شریکولای شي.
نوموړی وايي، که څوک دغه لارښود مراعت نه کړي، سزا به ورکول کیږي.
د افغانستان په څېرو په یوه دودیزه ټولنه کې د نجونو لپاره دا خورا ګرانه ده، چې خپلې هغه ستونزې، چې ویل یې په ټولنه کې لوی شرم ګڼل کېږي، د شکایتونو کمېټې ته ووايي.
خو له دې سره سره مې په حکومتي ادارو کې داسې بېلګې پيدا کړې، چې د ورپېښو شوو ځورونو په اړه یې خوله خلاصولای شوای:
"شاه دو شمشېره زیارت ته نژدې د ملي اردو عسکر ولاړ وي، یوه ورځ یې وه خبره وکړه چې نام خدا، بله ورځ یې هم بله خبره وکړه، ما هېڅ ونه هېڅ پروا مې یې ونه کړه"
یوه ښځه: ((ځینې وخت مې چې هره ستونزه مخې ته راغلې، له منځه مې وړې ده، مثلاً ما ته ویل شوي، چې امکان لري، چې له ماسره دوست اوسې، ما رد کړه، ویل یې نو چې داسې ده دا خبره به بل چا ته نه کوې، ما ویل سمه ده، خو چې نوره ما ونه ځوروې)).
په ځینو دولتي ادارو کې تر ډېره باور دا دی، چې د ښځینه کارکوونکو ځورول، هغوی ته په مستقیم او غیر مستقیم ډول ناوړه خبرې کول د مشرانو له خوا کېږي او دا هغه ستونزه ده، چې ښځینه کارکوونکې یې چاته نه شي ویلای.
د افغانستان د کابینې د یوه وزارت دغه کارکوونکې د خپلې یو داسې ملګرې کيسه کوي، چې د خپل امر له خوا د هغه کورته د ورتګ بلنه ورکول شوې وه:
خو ښځینه کارکوونکې نه یوازې، د ادارو په داخل کې له جنسي ځورونو سره مخامخ کېږي، بلکې خپلو دفترونو او ادارو ته پرلاره هم له دغه ډول ځورونو خوندي نه دي.
د ملي اردو عسکر
د پوهنتون یوه استاده، چې نه غواړي نوم یې واخیستل شي، دفتر ته پرلاره د امنیتي کسانو له لوري له داسې ځوروونکو خبرو سره مخامخ کیږي، چې د هغې په ټکو ځواب نه شي ورکولاي.
خو هغې یې د حل مظلومه لار موندلې ده:
((شاه دو شمشېره زیارت ته نژدې د ملي اردو عسکر ولاړ وي، یوه ورځ یې وه خبره وکړه چې نام خدا، بله ورځ یې هم بله خبره وکړه، ما هېڅ ونه هېڅ پروا مې یې ونه کړه)).
خو په دفترونو او یا هم له دفترونو بهر د ښځینه کارکوونکو ځورول، خپله د ښځو پر ژوند څومره منفي اغېز پرې باسلی شي؟
د ښځو د حقونو فعاله پلوشه حسن، چې په پوهنتون کې یې له جنسي پلوه د نجونو د ځوورنې په اړه څېړنه هم کړې ، همدغې پوښتنې ته دخپل تحقیق د موندنو پربنسټ ځواب وايي؟
((لومړی اغېز یې دا دی، چې تر ډېره ښوونځیو او پوهنتون ته د نجونو د تګ مخه نیسي، له دېرشو تر پنځوسو فیصدو پورې د دوی په تګ راتګ اغېز کوي)).
اغلې حسن وايي، په افغاني ټولنه کې نارینه د ښځو ځورول د خپل ځان طبیعي حق ګني.
خو اوس پوښتنه دا ده، چې د افغانستان په څېر یوه اسلامي ټولنه کې، چې د ښځو ځورونه په کې د اسلامي لارښوونه خلاف دي، ولې بیا هم دغه ډول کارونه کیږي؟
د کابل پوهنتون استاد شرف الدین عظیمي وايي، په ټولنه کې د ښځو دوړتیا په اړه منفي تصور، د قانون نشتوالی او یا یې نه پلې کېدل، خپله د ښځو ځینې کړنې او جنسي محرومیتونه هغه لاملونه دي، چې د نارینو له خوا د ښځینه کارکونکو د ځورونې سبب ګرځي.
په دولتي ادارو کې له جنسي پلوه د ښځو د ځورونو د مخنیوي لپاره ښايي د افغانستان د سیمه ییز ارګانونو نوی لارښود تر ډېره هغو کسانو ته چې دغه ډول کارونه کوي، یوه اخلاقي وظیفه وي خو کارپوهان بیا یوازې دغه کافي نه ګڼي.
ښاعلي عظیمي وايي، په دولتي ادراو کې د ښځو د ځورونو دمخنیوي لپاره باید ځانګړې قوانین جوړ شي د پلې کیدو لپاره یې باید جدي اقدامات وشي.
نوموړی دارنګه وايي، چې په افغانستان کې دودیزه ټولنه حاکمه ده او د ښځو لپاره داسې باوري مرجعې نشته، چې خپلې ستونزې ورته ووايي.
ښاغلي عظیمي په دې باور دی، چې دغه ډول ځورونې یوازې په دولتي ادارو کې نه بلکې په نورو ځاینو کې شته، خو ښځینه کار کوونکې یې نه شي په ډاګه کولای.
په کارځي کې
په کارځي کې جنسي ځورونه دوه ډوله ده، مستقیمه جنسي ځورونه چې د یو ډول جنسي عمل په بدل کې، یا ښځو ته د انعام او په کار کې د پرمختګ ژمنې ور کول کیږي او یا ګواښل کیږي چې که د ځوروونکي شخص غوښتنې ونه مني له کار به وشړل شي، تنخا او یا رتبه او مقام به یې کم شي.
په نامستقیم ډول کې، کارځی له داسې جنسي چلند او خبرو ډک وي چې د ښځو د ځور، د ناامنۍ احساس او ځورونې سبب کیږي.
هر څومره چې ښځې ځوانې وي لا ډېرې د جنسي ځورونې قرباني کیږي او د عمر په ډېرېدو سره په کارځي کې د ښځو د جنسي ځورونې احتمال کمیږي. قرباني ښځې معمولا مجردې یا ناواده شوې وي ځکه واده شوې ښځې د خپل میړه ملاتړ له ځانه سره لري او قانون هم د واده شویو ښځو مسلو ته جدي پام کوي.هر ډول توپیر دا احتمال زیاتوي چې ښځې په کارځي کې د جنسي ځورونې قرباني شي. ظاهري بڼه، د لباس اغوستلو ډول، ځانګړي مهارتونه یا وړتیاوې، کاري یا ټولنیز موقعیت د جنسي ځورونې احتمال ډېرولی شي. دغه موارد هیڅ یو هم د جنسي ځورونې د توجیه یا پرځای ګڼلو سبب نشي کیدای او پړه پر قرباني نشي اچولای، ډېری هغه کسان چې جنسي ځورونه په دې ډول پر ځای بولي، یا خپله جنسي ځوروونکي دي یا په ټولنه کې د ښځو د ځپلو پلویان دي.هغه نارینه چې په کارځي کې جنسي ځورونکي دي معمولا متاهل یا واده کړي دي او په څرګند ډول د خپلو قربانیانو پرتله ډېر عمر لري او ټولنیز یا مالي یا کاري موقعیت یې لوړ وي، نو ځکه خپل کارونه پټولی یا یې له پایلو په امان پاتېدلی شي او تر ډېرې مودې خپل قربانیان ځورولی شي.
شتمني او ځواکمني، جنسي ځوروونکي له ټولنیز پلوه خوندي ساتي او دا احتمال کموي چې څوک باور وکړي چې دوی جنسي ځوروونکي دي. لکه هغه کسان چې  په ښکاره اخلاقي او عقیدوي اصولو ته خپله پابندي ښيي.ځوروونکي معمولا د قربانیانو پرتله لوړ کاري یا اداري مقام لري، خو تل داسې نه وي او کله کله ځوروونکی لوړ مقام نه لري، خو یا د کافي خوندیتوب احساس کوي او یا د قرباني له بې وسۍ او مجبوریت ناوړه ګټه اخلي. په کارځي کې د جنسي ځورونې ښځینه قربانیانو د چوپتیا یو مهم دلیل دا دی چې که شکایت وکړي خپل کار له لاسه ور کوي یا په کومه بله بڼه مجازات کیږي. د تل په شان فقر او بیوزلۍ او د ټولنیز او قانوني ملاتړ نشتوالی، ناوړه ګټه اخیستلو او ځورولو ته لار پرانیځي.کارګرې ښځې په تېره هغه چې په کوچنیو کارځیو کې- چې له لسو کسانو لږ کارکوونکي لري- کار کوي له جنسي ځورونې سره نسبتا ډېرې مخامخ کېږي.جنسې ځورونه د دولتي ادارو پرتله په خصوصي څانګو کې ډېره وي ځکه چې څارنه یې لږ وي او د کاروالو لاس پرانیستی وي. کاري ناامني هم په خصوصي کارځیو نسبتا ډيره او ښځې په کمزوري دریځ کې وي. په خصوصي یا نادولتي کارځیو کې چې د کارکوونکو شمېر لږ او مراجعین کم وي د جنسي ځورونې لپاره شرایط برابر وي.
په ځینې شغلونو یا کسبونو کې د جنسي ځورونې احتمال ډېر وي، لکه هغه کارونه چې مشتریان لري.جنسي ځورونه ښايي په کارځي کې محدودې پاتې شي یا نشي او ځوروونکی کیدای شي ان د کار له ځایه بهر هم قرباني وځوروي. تلیفون، لیکلی پغام او اینټرنیټ هغه وسایل دي چې ځوروونکی پرې په هر حال او هر چیرې خپل قرباني تر فشار لاندې ساتلی شي.جنسي ځورونه که د خبرو له لارې وي یا نه وي د بدني جنسي ځورونې او تېري پرتله ډېر عمومیت لري.خجالت، شرم، مایوسي، له ګواښه ډاریدل، د کورنیو ستونزو رامنځته کېدل او له ټولو مهم د ملامتۍ او پړ کېدلو تور د ښځو د چوپتیا تر ټولو ستر عوامل دي. ښځې پر قانوني ادارو دومره باور نه لري، ځکه په دې باور دي چې که شکایت وکړي او د جرم رپوټ ور کړي څوک یې پروا نه کوي او په بهترین حالت کې د ملامتي پړه پر دوی اچول کیږي، له ګواښ، سپکاوي او بې عزتي سره مخامخ کېږي.په کارځي کې د جنسي ځورونې پر وړاندې د ښځو د غبرګونونو بېلګې: انکار، چوپتیا، اعتراض او شکایت، له ځانګړو شرایطو یا ځانګړو افرادو ډډه کول یا د کار پريښودل.
د ښځو دا وېره چې په کارځي کې به د جنسي ځورونې قرباني شي تل هغوی ته دا ور په یادوي چې نارینه پر عمومي ځایونو مسلط دي.
کارځي کې د ښځو جنسي ځورونه له ټولنیز، اقتصادي او جنسي پلوه د ښځو د ځپلو یوه برخه ده.
له دې وضعې سره د مقابلې تر ټولو ښه لار د مناسبو قوانینو جوړول، د پولیسو او قضايي ادارو لخوا ساتنه، له ټولنیز پلوه د قربانیانو ملاتړ، د وکړو عمومي پوهنه روزنه او د کاري فرهنګ لوړول دي.
سرچينه
د بي بي سي پښتو برخې ويب پاڼه
د انګرېزي ويکيپېډيا پوهنغونډ
جوزف پریسټلي
جوزف پریسټلي د FRS اوارډ ګټونکی (/ˈpriːstli/ ۱۷۳۳ مارچ ۲۴مه – ۱۸۰۴ فبروري ۶مه) یو انګرېز کیمیاپوه، طبیعي فیلسوف، جلا غوښتونکی یا معارض الهیات پوه، ژبپوه، د ګڼو مضامینو ښوونکی، او لیبرال سیاسي تیوریست و، چې له ۱۵۰ ډېر اثار یې خپاره کړي دي. له ​​تاریخي اړخه نوموړي ته په ۱۷۷۴ کال کې د اکسیجن د کشف اعتبار ورکول کېږي، چې د سیمابو یا مېرکوریک اکسایډ د حرارتي تجزیې له لارې یې جلا کړی و. که څه هم سویډنی کیمیاپوه کارل وېلهېلم شیله یې هم د کشف په اړه کلکې ادعاوې لري، خو پریسټلي خپلې موندنې لومړی خپرې کړې. ښاغلي شیله دا ګاز پوتاشیم نایټریټ، مېرکوریک اکسایډ، او ګڼو نورو موادو ته د تودوخې په ورکولو سره په شاوخوا ۱۷۷۲ کال کې کشف کړی و.
د پریسټلي د ژوند پر مهال، د هغه پام‌وړ ساینسي شهرت د کاربونېټ شوو یا ګاز لرونکو اوبو د اختراع، د برېښنا په اړه د هغه د لیکنو، او د څو "هوا" (ګازونو) د کشفولو له کبله و، چې ترټولو مشهور یې نوموړي د "ډیفلوژیکي هوا" (اکسیجن) په نوم یاد کړ. د پریسټلي هغه هوډ چې غوښتل یې د فلوجیسټون تیورۍ دفاع وکړي او هغه څه رد کړي چې بیا پر کیمیاوي انقلاب بدلېږي، بالاخره نوموړی د هغه مهال په ساینسي او علمي ټولنه کې ګوښه او منزوي کړ.
د پریسټلي علم او افکارو د هغه له مذهبي افکارو او الهیاتو سره ټینګه اړیکه لرله، او هغه په ​​​​پرله پسې توګه هڅه کوله چې د روشنګرۍ عقلپالنه له عیسوي خدای‌باورۍ سره یوځای کړي. په مېتافزیکي لیکنو کې یې هم هڅه کړې چې پر خدای (ج) باور، مادېزم یا ماتریالېزم، او جبرپالنه یا حتمیت سره یوځای کړي، هغه پروژه چې "زړور او اصیل" نومول شوې ده. هغه پر ​​​​دې باور و، چې د طبیعي نړۍ سمه پوهه به د انسان پرمختګ ته وده ورکړي او بالاخره به د عیسوي زریزې یا د مسیحیت زرینې دورې (Christian millennium) ته د رسېدلو لامل شي. پریسټلي د نظریاتو پر آزاده تبادله کلک باور درلود او د مذهبي اختلافاتو په برخه کې د زغم او مساوي حقونو مدافع و. د نوموړي همدغو باورونو له هغه سره په انګلستان کې د یوواليزم یا وحدت‌پالنې (Unitarianism) د خوځښت په رامنځته کولو کې هم مرسته وکړه. د پریسټلي د اثارو او نشریاتو اختلافي ماهیت، د فرانسې له انقلاب څخه د هغه له ښکاره ملاتړ سره یوځای، د خلکو او حکومت شکونه راپورته کړل، او نوموړی بالاخره په ۱۷۹۱ کال کې په برمینګم کې د یوې پارېدلې ډلې له لوري د هغه د کور او کلیسا له سوځولو وروسته لومړی لندن ته او بیا وروسته متحده ایالاتو ته په تېښته مجبور شو. هغه خپل وروستي لس کاله د پنسلوانیا په نارتمبرلنډ سیمه کې تېر کړل.
پریسټلي د خپل ژوند په اوږدو کې د یوه عالم او ښوونکي په توګه، د انګلیسي ګرامر په اړه یو بنسټیز او د نوي فکر لرونکی اثر او د تاریخ په اړه څو کتابونو د خپرولو په شمول، د روزنپوهنې یا تدریس علم (pedagogy) په برخه کې هم پا‌وړ کار کړی، او ځینې خورا اغېزناک لومړني مهالوېشونه یې چمتو کړل. دا تعلیمي او روزنیزې لیکنې د پریسټلي ترټولو مشهور اثار دي. که څه هم د هغه مېتافزیکي یا ماوراءالطبیعتي اثارو بیا خورا زیات نفوذ درلود او د جېرمي بېنتام، جان سټوارټ مېل، او هربرټ سپېنسر په څېر فیلسوفانو لخوا د ګټورتیا یا منفعت‌پالنې د تیوریو لپاره لومړنۍ سرچینې ګڼل کېږي.
وارېنګټن اکاډمي (۱۷۶۱-۱۷۶۷)
پریسټلي په ۱۷۶۱ کال کې د چیشیر سیمې وارېنګټن ښارګوټي ته ولاړ او د دغه ښار په مخالف فکره اکاډمۍ (Dissenting academy) کې یې د عصري ژبو او بیان او بلاغت د ښوونکي دنده په غاړه واخیسته، که څه هم هغه د ریاضیاتو او طبیعي فلسفې تدریس ته ترجیح ورکوله. هغه په​​ وارېنګټن کې ښه سمبال شو او ژر یې ګڼ ملګري پیدا کړل. په دغو ملګرو کې یې ډاکټر او لیکوال جان آیکین، د هغه خور د ماشومانو لیکواله انا لیتیتیا آیکین، او کلال او سوداګر جوسیا ویج‌ووډ شامل وو. ویج‌ووډ په ۱۷۶۲ کې له پریسټلي سره ولیدل. دوی بیا وروسته ډېر کم له یو بل سره لیدل، مګر لیکونه، د کیمیا په اړه مشورې او لابراتواري تجهیزات به یې سره تبادله کول.
د ۱۷۶۲ کال د جون پر ۲۳مه پریسټلي د ریکسام ښارګوټي اوسېدونکې ماري وېلکېنسن سره واده وکړ. پریسټلي د خپل واده په اړه لیکلي:"دا یوه ډېره مناسبه او خوشحاله اړیکه ثابته شوه، زما مېرمن د ښې پوهې خاونده ښځه ده، له مطالعې او لوستلو سره لا ډېره ښه شوې، د لوی زغم او ذهني ځواک خاونده، او په لوړه کچه مینه ناکه، خیرخواه او سخاوتمنده ده. د ځان په پرتله نورو ته زیاته توجه کوي. همدارنګه، د کورنیو چارو په اړه په هر کار کې خورا ښه ده، هغې زه په بشپړه توګه له ټولو اندېښنو او جنجالونو بېغمه کړم، او ما ته یې ممکنه کړه چې خپل ټول وخت خپلو زده کړو او مطالعاتو او خپلو نورو دندو او کارونو ته ورکړم."د ۱۷۶۳ کال د اپریل په ۱۷مه د دوی یوه لور پیدا شوه، چې دوی د پریسټلي د ترور په نوم "سارا" ونوموله.
ښوونکی او تاریخپوه
ټول هغه کتابونه چې پریسټلي په وارینګټن کې خپاره کړل د تاریخ پر مطالعه یې ټینګار درلود. پریسټلي دا د دنیوي کامیابۍ او مذهبي ودې لپاره اړینه ګڼله. هغه د ساینس او ​​​​عیسویت تاریخونه په دې هڅه ولیکل چې د بشر پرمختګ او په متناقضه توګه د سوچه "لومړني مسیحیت" نشتون روښانه کړي.
پریسټلي "د مدني او فعال ژوند لپاره د لیبرال زده کړو د دورې په اړه مقاله" (۱۷۶۵)، "د تاریخ او عمومي پالیسۍ په اړه لیکچرونو" (۱۷۸۸)، او نورو اثارو کې استدلال کړی چې د ځوانانو زده کړې باید د دوی د راتلونکو عملي اړتیاوو اټکل وکړي. د ګټورتیا دغه اصل د وارېنګټن اکاډمۍ د متوسط ​​​​ټولګي د لېواله زده کوونکو لپاره د غیردودیز نصاب اړوند د هغه انتخابونه رهبري کړل. هغه د کلاسيکو ژبو پر ځای عصري ژبې او د لرغوني تاريخ پر ځای د عصري تاریخ سپارښتنه وکړه. د تاریخ په اړه د پریسټلي لیکچرونه په ځانګړي ډول انقلابي وو. هغه د تاریخ په اړه پروډینټالیست یا د ټولو پېښو خدایي کنټرول (providentialist) او پر طبیعت ولاړ روایت بیاناوه او استدلال یې کاوه چې د تاریخ مطالعه د خدای (ج) د طبیعي قوانینو درک ته وده ورکوي. پردې سربېره، د زریزې یا د مسیحیت طلایي دورې په اړه د هغه لیدلوری له ساینسي پرمختګ او د بشریت د پرمختګ اړوند د هغه له خوشبینۍ سره کلک تړلی و. هغه پر ​​دې باور و، چې هره تاریخي دوره به د پخوانۍ هغې په پرتله وده وکړي او د تاریخ مطالعه خلکو ته دا شونتیا وربښي چې دا پرمختګ درک او پرمخ بوځي. دا چې پریسټلي د تاریخ مطالعه یوه اخلاقي اړتیا ګڼله، هغه د منځنۍ طبقې د مېرمنو د زده کړو ملاتړ هم کاوه چې هغه مهال یوه غیر معمول چاره وه. د ښوونې او روزنې ځینو پوهانو پریسټلي د ۱۷مې پېړۍ د جان لاک او د ۱۹مې پېړۍ هربرټ سپېنسر ترمنځ دورو کې د تعلیم او ښوونې او روزنې په اړه ترټولو مهم انګرېز لیکوال بللی دی. د هغه د "تاریخ په اړه لیکچرونه" اثر پراخ هرکلی شوی او د ګڼو تعلیمي بنسټونو لخوا کارېدلی، چې پکې په هاکني کې نوی کالج، براون پوهنتون، پرینسټون پوهنتون، ییل پوهنتون، او کامبریج پوهنتون یې د یادولو وړ دي. پریسټلي دوه داسې چارټونه ډیزاین کړي وو چې د هغه د لیکچرونو لپاره د نظري مطالعې د مرستندویه موادو په توګه کار وکړي. دا چارټونه په حقیقت کې مهالوېشونه دي، او په ۱۸مه پېړۍ کې خپرو شوو مهالوېشونو ترټولو اغېزناکو هغو په توګه ګڼل شوي دي. دواړه چارتونه ډېرې لسیزې خورا مشهور وو، او د وارینګټن اکاډمۍ چارواکي د پریسټلي له لیکچرونو او چارټونو دومره متاثر شوي وو چې د اډینبورګ پوهنتون له لوري یې هغه ته په ۱۷۶۴ کال کې د حقوقو د دوکتورا سند د ورکړې زمینه برابره کړه. د دې دورې په جریان کې پریسټلي په منظمه توګه د بیان او بلاغت په اړه لیکچرونه وړاندې کړل چې وروسته بیا په ۱۷۷۷ کال کې "د وینا فن او تنقید په اړه د لیکچرونو یوې دورې" په بڼه خپاره شول.
طبیعي فیلسوف: برېښنا، د بصریاتو علم، او ګاز لرونکې اوبه
که څه هم پریسټلي ادعا کړې چې طبیعي فلسفه یې یوازې یو شوقي کار و، خو بیا یې هم جدیت پکې درلود. د "برېښنا تاریخ" اثر کې نوموړي ساینسپوهان د "بشریت د امن او خوښۍ" سرچینه بللې ده. د پریسټلي ساینس یا علم خورا عملي بڼه لرله او هغه په ندرت سره پر تیوریکي پوښتنو فکر کاوه. د هغه ماډل بنیامین فرانکلین و. کله چې هغه لیډز ښار ته ولاړ، هلته یې خپلو برېښنایي او کیمیاوي تجربو ته دوام ورکړ (چې وروستنۍ هغه یې په ګاونډ کې د بیر یا شرابو له فابریکې څخه د کاربن ډای اکسایډ د ثابتې رسونې په مرسته وشوه). د ۱۷۶۷ او ۱۷۷۰ کلونو ترمنځ، هغه له دغو لومړنیو تجربو څخه پنځه مقالې شاهي ټولنې ته وړاندې کړې. په لومړیو څلورو لیکنو کې د کورونال یا برېښنایي تاج ایستلو (coronal discharges) او د برېښنا له خارجېدو سره تړلو نورو ښکارندو څېړنه شوې وه، او پنځمې مقالې بیا له بېلابېلو سرچینو څخه د لرګیو د سکرو د تېرولو پر توان (conductivity of charcoals) بحث کړی و. د هغه نورو تجربو بیا پر کیمیا او نیوماتیک یا د ګازونو د خواصو پر علم تمرکز درلود.
نسل وژنه
نسل وژنه، د وګړو د توکمیزو، هېوادنیو، نژادي او دیني ډلو د له منځه وړلو لپاره هڅې ته ویل کېږي. رافایل لمکین، دا صطلاح په ۱۹۴۴ز کال کې د یوناني لغت γένος ( genos ، د نژاد یا خلکو په معنا) او لاتین وروستاړي caedo  (د وژنې په معنا) په یو ځای کولو سره منځ ته راوړه. ,
د ملګرو ملتونو د نسل وژنې کنوانسیون، په ۱۹۴۸ ز کال کې "د یوې هېوادنۍ، نژادي، توکمېزې یا مذهبي ډلې په بشپړه یا د یوې برخې د له منځه وړلو د هوډ" او د دې ډلو د غړو وژنه چې د سخت بدني او رواني زیان لامل شي، په قصدي توګه په هغوی د ژوند شرایط تپل، چې "په بشپړه او نسبي توګه د فزیکي له منځه تلنې لامل شي"، د زېږون مخه نیول، یا په زوره له دې ډلو نه نورو ډلو ته ماشومان لېږدول، د نسل وژنې په توګه تعریف کړي دي. د دې ډلو قربانیان په یوه ډله کې د ریښتیني یا فکري غړیتوب پر بنسټ په نښه کېږي، نه په ناڅاپي توګه.