cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تهران
ریښه پېژندنه
بله نظریه دا ده چې «تهران» له تیران/تیرګان څخه را اخیستل شوی ده، «د تیر مسکن»، د زردشتي د هرمیس معادل. د تیران یو لرغون پارتین ښار د مهران په نوم یو ګاونډی درلود (مهران یعنې د مهر/میترا مسکن، د زردشتیانو د خدای لمر). دا دواړه ښارونه د ری د ستر ښار په څنډو کې دوه کلي وو. مهران او ری لا اوس هم د تهران په میتروپولیټن سیمه کې د اوسیدو سیمې دي، چې د تهران سویلي سیمې جوړوي.
د تهران د ښار رسمي وېبپاڼه وايي چې «تهران» فارسي کلیمه ده چې له «ته» یعنې د «بیخ یا پای» او «ران» یعنې «غر» په معنا ده – چې په اصطلاحي ډول ورته د غره بیخ ویل کېږي. دې ته په کتو سره وینو چې تهران د البرز غرونو په لمنه کې پرته دی او دا نظر تر یوه برېده پورې مناسب ښکاري.
کلاسیکه دوره
تهران له تاریخي اړخه د ماد یا مادیا د سیمې په شمال لویدیځ ایران کې پروت ولایت دی. د مادیا د سترواکۍ په مهال، د نننۍ ورځې د تهران یوه برخه د مادیا د ستر ښار یعنې ری یو کلی و. د اوستا په ویدویدات کې ری د اوهرمزد له خوا د ۱۲ سپیڅلي ځای په توګه یاد شوی دی. په زړو فارسي لیکنو کې، ری د یوه ولایت په توګه راښکاره شوی (بستون ۲، ۱۰-۱۸). له ری څخه لومړي داریوش د خپل پلار، هیسټاسپس ته مرستندونه ځواک ور ولیږد کوم چې په پارت کې د بلواګرو د ځپلو په حال کې و (بستون ۳، ۱-۱۰). ځینې فارسي لیکنې ری د زردشت د زوکړې ښار را پېژني، که څه هم معاصر تاریخ لیکونکي د زردشت د زوکړې ځای خراسان بولي.
سرچینې
وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:د ایران ښارونه
عبدالرحمن بن عوف
په جاهليت کې د هغه نوم )عبد عمرو( و پيغمبر)ص( هغه ته د عبدالرحمان نوم ورکړ. هغه له بني زهره او د سعد بن ابي وقاص تربور و. له لويو اصحابو او له لومړيو مهاجرانو دى. او له پيغمبر)ص( سره په ټولو جنګونو کې و. او دى هم له هغو شپږو کسانو دى چې عمر ابن خطاب دخلافت لپاره کانديدان کړي وو، بلکه هغه يې د دغه شورا مشر وټکل او وې ويل که په دغه شورا کې اختلاف پيدا شو نو له هغه ډلې سره شئ چې عبدالرحمان بن عوف پکې وي دى هم له هغو لسو کسانو دى چې د اهل سنتو په نظر د جنت زيرى يې اخستى دى. بدالرحمان بن عوف _ لکه څرنګه چې مشهوره ده _ په قريشو کې لوي تاجر دى چې له ځانه وروسته يې پريمانه جايداد او مال پريښوده چې د مورخانو په وينا: زر اوښان،سل اسونه،لس زره ګډې او ځمکې وې چې به شلو اوبه راويستونکو اوښانو سره به هلته کرهڼه کيده. او د هغه له څلورو ښځو هرې يوې ته اتيا زره ونډې ميراث پاتې شو. عبدالرحمان بن عوف هماغه د عثمان بن عفان زوم دى. ځکه چې ام کلثوم د عقبة بن ابي معيط لور يې ښځه وه چې د عثمان ميرنۍ خور کيږي.
د هنري سټیکمین کلکسیون
د هنري سټیکمین کلکسیون The Henry Stickmin Collection د مینځپانګې ګېم ده چې د انر سلاوت لخوا کوډ شوي انیمیشن ده.
ناصر القطامي
ناصر القطامي (عربي: ناصر القطامي) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
شاعر
شاعر يو د ښکليو هنرونو استازی دی چې په فطرتي توگه دغه د شعر هنر پرمخ وړل کېږي نه په کسبي توگه. همدارنگه شاعر د طبیعت او د کایناتو د ښکلاؤ ستاینې او د ناخوالو څخه يې گیلې کوي. په طبعي توگه شاعر د ژورو احساساتو لرونکی دی چې په عامه ژبه ورته د ويښ شعور بنيادم ويل کېږي. شاعر د خپل له کورڅخه نیولې تر د ټولنې چاپېريال پورې د هر ډول اغېزو او انځورونو وينايي ښکارندوی هم وي. همداسې په ډېرو ټولنو کې هغه چا ته شاعر وييل کېږې چې د ټولنې او ولس ستونزې پخپل شعري کلامونو کې برملا کړي او د مستبدو او زورواکو لوړو چارواکو کړنې د شعر په ژبه وغندي. شاعر په کسبي ډول د زده کړو له ډگره نه راپاڅېږي خو شاعر د ټولنې له خوالو او ناخوالو الهام اخلي او د هغو پر بنسټ د وينا ښکلي ملغلرې يا ويوونه د ژور فکر په وجې پنځوي. د شاعرانو شعري ځېليزې پخپلو کې توپیر لري خو ټول شاعران د يوه ځېل لارويان نه وي. په شاعرانو کې د صوفي ځېل ، طبيعي ښکلاؤ د ستاینې ځېل ، د ژوند سره د مينې ځېل ، هېوادنۍ مینې ځېل ، ولوليزه ځېل او د خوږو ويوونو پېينې نازک خياله ځېل او نور ټولنیز ځېلونه موندل کېږی.
وېشنيزه:شعر
ابن خلدون
د ابن خلدون بشپړ نوم ابو زيد عبدالرحمن بن محمد بن خلدون او لقب يې ولي الدين ؤ.
دده د نسب لړۍ له بنو وائل سره نښلي. د ځينو تاريخليکونکو دا خيال دى، چې دده غور نيکه په درېيمه هجري پيړۍ کې له يمن څخه هجرت وکړ، او د اندلس پر لور وخوځېد. او بيا د اوومې پېړۍ په منځ کې له اندلس څخه د تونس پر لور وکوچېدل.
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:ختيځ فيلسوفان وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان وېشنيزه:فيلسوفان وېشنيزه:تاريخپوهان وېشنيزه:ساينسپوهان
عمران خان
عمران خان نيازی (په انگرېزي:Imran Khan Niazi )د اکرام الله خان نيازي زوی يو پاکستانی سياستوال اود کرکټ پخوانی لوبغا‌ړی دی. نوموړی د شلمې پېړۍ په اخر کې د دوو لسيزو لپاره په نړيوال کرکټ کې لوبې کړي.د کرکټ څخه د تقاعد کېدو وروسته يې سياست ته مخه کړه هغه د سياست برسېره يو بشردوست، کرکټ پوه، د انگلستان د بريډ فورډ پوهنتون ريس (chancellor) او د شوکت خانم روغتون او څېړنيز مرکز بنسټگر اود چلوونکې ډلې مشر دی. عمران خان د پاکستان کرکټ لوبډلې تر ټولو بريالی کپتان وو چې ۱۹۹۲ کې يې د هېواد نړيوال جام گټونکې مشري کوله، دا وخت عمران خان د پاکستان د ټولو نه غټ سياسي گوند تحريک انصاف مشر دې۔
يادښتونه
وېشنيزه:د پاکستان د کريکټ ملي لوبډله وېشنيزه:د کريکټ لوبغاړي وېشنيزه:د پاکستان د کريکټ لوبغاړي
عبدالله بن محمد المطرود
عبدالله بن محمد المطرود (عربي: عبدالله بن محمد المطرود) د سعودي عربستان د قران عظیم الشان له نامتو قاریانو څخه دی.
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
کراچي کنګز
کراچي کنګز د پاکستان سوپر ليګ يوه لوبډله ده چې د کراچۍ او سيند نمايندګي کوي
لوبغاړي
نړيوال لوبغاړو نومونه ‘‘‘زغرد’’’ليکل شوي دي
نور ولولئ
وېشنيزه:پاکستان سوپر ليګ
د عراق بعث ګوند
د عراق بعث عربي سوسیالیستي ګوند په عربي ژبه حزب البعث العربی الءشتراکی) له ۱۹۶۸ تر ۲۰۰۳م کال پورې د عراق د رهبرې یواځینی سیاسي ګوند وو. د یاد حزب ریښې ۱۹۵۱ کال ته رسي، په هغه وخت کې په سوریه کې د میشل عفلق، صلاحالدین البطار، او ذکی ارسوزی لخوا تاسیس شو،د فواد الرکابی د رهبریت په دوره کې د یاد ګوند د مرکزی دفتر د موقیعت چې هغه وخت سوریه کې وو پر سر د شخړو پرمهال د ځینو اختلافونو له وجه په عراق کې په ۱۹۶۸م کال کې د عراق بعث عربی سوسیالیستی ګوند بنسټ کیښودل شو.
اوښ ډوله غڼه
اوښ ډوله غڼې (په لاتين: Solifugae) د غڼه ډوله ژويو څخه د سپې یو غوښه خوړونکې او څيروونکې ژوې دي چې په وچو سیمو کې ژوند کوي. نوموړې ژوې په ځانگړي ډول مورپان خوري خو کوچنۍ شمزۍ لرونکې ژوې هم ښکارولای شي. د اوشي غنو ټوله طايفه ۱۰۰۰ ډوله ژوي لري چې په ۱۲ کورنيو او ۱۵۳ جنسو وېشل کېږي. اوښ ډوله غڼې د غڼه ډوله ژويو څخه تر ټولو لرغونی ژوي دي چې ۳۲۰ میلیونه کاله مخکې په نړۍ کې ژوند شوې وې. نوموړي ژوي په ځانگړي ډول په اروپا، آسيا، اقريقا او امريکا کی په وچو سیمو کې ژوند کوي. اوږدوالي یې د څو میلیمترو څخه تر ۱۵ سانتیمترو پورې وي، قوي کرغشي لري خو د غڼو په مقابله کې هېڅ زهر نه لري.
وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي
جان ډکنسن
هغه په ۱۷۶۸ز کال کې «د آزادۍ ترانه» وليکله، دامريکا د انقلاب پر مهال د مليشې افسر و، د ډيلوير مشر، د پنسلوانيا مشر او په بریتانوي-امريکايي مستعمرو کې يو له شتمنو خلکو څخه و. د ډيکينسن له مرګ وروسته ولسمشر جفرسن، د هغه په اړه وويل چې: «هغه د خپل هېواد د حقوقو له لومړيو مدافعينو څخه و، چې د لويې بریتانيې تر بريد لاندې راغی، په تاريخ کې به يې د نوم سپېڅلتيا د انقلاب د ستر ارزښتمن په توګه کېږي».
له خپلې مېرمنې «ميري نوريس ډيکينسن» سره يو ځای، هغه د ډيکنسن پوهنځي هم نومی دی، (چې په اصل کې جان او ميري پوهنځی دی)، همدا راز د پنسلوانيا ايالتي پوهنتون د ډيکنسن حقوقو ښوونځی او د ډيلوير ډيکنسن پوهنتون ودانۍ د هغه په نوم دي. په شمالي ډيلوير کې د دولتي ښوونځيو د برخې په توګه،  په ۱۹۵۹ز کال کې د جان ډيکنسن لېسه د هغه په نامه ځانګړې شوه.
د کورنۍ تاريخ
ډيکنسن په کروسيډور کې زېږېدلی و، د ماريلينډ ايالت د تالبوت ولسوالۍ کې د ټراپ کلي ته نژدې چېرې چې د هغه د کورنۍ د تمباکو کرونده وه. هغه د والټر ډکسن کړوسی و، څوک چې په ۱۶۵۴ز کال کې له انګلستان څخه ويرجينيا ته کډوال شوی و او د ملګرو له ټولنې سره تر يو ځای کېدو وروسته، له خپلو ګڼو هم مذهبو سره په ۱۶۵۹ز کال کې د چيساپيک ټاپووزمې په ختيځو څنډو کې د  ټالبوټ ولسوالۍ ته راغی. دلته د چوپتانک د سيند په غاړو کې والټر په څلور سوه جريبه ځمکه کې د کروسيډور يعنې «د سروزرو صليب» په نوم کرونده پيل کړه. والټر په سنټ جونز نيک کې اته سوه جريبه ځمکه راونيوله، چې بيا دالوير په کينت ولسوالۍ بدله شوه.
کروسيډور د والټر زوی وليام او بيا د هغه لمسي سمويل ته چې د جان ډيکينسن پلار و ورسېد. د دې کورنۍ هر نسل خپلې ځمکې زياتې کړې، په دې ډول چې سمويل په درېو ولسواليو او پنځو کروندځايونو کې دوه زره او پنځه سوه جريبه ځمکه په ميراث يووړه؛ هغه په خپل ژوند کې دا ځمکه نهه زره جريبو ته ورسوله. هغه له خپل تربور څخه د کينت ولسوالۍ شتمني واخسته او نږدې درې زره جريبو ته يې پراخه کړه، چې د سنت جونز سيند په څنډو کې له «ډور» څخه تر ډيلوير ټاپوزمې پورې غځېدلې وه. هلته يې بله کرونده پيل کړه، چې د «سپيدار تالار» نوم يې و رکړ. دا کروندې پراخې او ګټورې کرنيزې پروژې وې، چې د مريانو مزدورانو له خوا په کې کار کېده، تر دې چې په ۱۷۷۷ ز کې جان ډيکنسن د سپیدار تالار مريان ازاد کړل.
سمويل ډيکينسن د ۱۷۱۰ز کال د اپريل په يوولسمه نېټه له جوديټ ټروت (۱۶۸۹-۱۷۲۹ ز) سره واده وکړ. دوی نهه بچيان درلودل چې هغوی دا دي: وليام، والټر، سمويل، اليزابت، هنري، اليزابت بتسي، ربکا او ريچل. مشران درې يې په لندن کې د زده کړو پر مهال د ننکيو په ناروغۍ مړه شول. سامويل چې دوه کوچني بچيان هر يو هنري او بتسي ورسره وو او کونډ شو، په ۱۷۳۱ز کال کې يې له ماري کاډوالدر سره واده وکړ. ماري د مارتا جونز (د ډاکټر توماس وين لمسۍ) او پياوړي کواکر جان کاډوالډر لور وه، څوک چې په فلاډيلفيا کې د جنرال جان کاډوالډر نیکه و. د دوی زامن جان، توماس او فيلمون په راتلونکو څو کلونو کې وزېږېدل.
د ډيکنسن د کورنۍ درې نسلونه په ټابوټ ولسوالۍ کې د ملګرو د درېیم پناه ځای د مجلس غړي وو او «کاډوالډرز» په فلاډيلفيا کې د همدې مجلس  غړي وو، خو په ۱۷۳۹ز کال کې د جان ډيکينسن ميرنۍ خور بيسټي په انجليکا کليسا کې له چارلس ګلدزبور سره واده وکړ ،چې د ياد مجلس له خوا «بې ترتيبه واده» وبلل شو. دا جوړه د ميريلينډ د والي چارلس ګولډسبرو نيا او نيکه دي.
سمويل «کروسيډور» استوګنځای خپل مشر ورور هنري ډيکينسن ته پرېښود او خپله سپيدار تالار (پوپلر هال) ته وکوچېد، چېرته چې هغه  د کنت ولسوالۍ د عامو دعواوو د محکمې د قاضي په توګه په ټولنه کې مخکښ ځای خپل کړی و. په دې توګه ماري هم په فلاډيلفيا کې له خپلو اړيکو سره نژدې شوه. «پوپلار هال» د سنت جونز سيند په څنډه په يوه منظمه مصنوعي برخه کې موقعيت درلود. په دې ځای کې د اړتیاوو د لېږد او کرنيزو محصولاتو د وړلو په برخه کې ډېر کارونه وو. ډېر توليدات د غنمو وو چې د دې سيمې له نورو غنمو سره يو ځای اوړه کېدل. په دې کرونده کې ډېری کار کوونکي، د ډيکينسن خادمان او مريان وو.
د ژوند لومړي کلونه او کورنۍ
ډيکنسن ته خپل مور او پلار او هغو نوو کډوالو زده کړه ورکړې وه، چې د همدې موخې لپاره په کار نيول شوي وو. د دوی په منځ کې د کليسا مذهبي مشر «فرانسس اليسن» هم و، چا چې وروسته د پنسلوانيا په «چيسټر» ولسوالۍ کې د نوي لندن اکاډمي جوړه کړه. د هغه تر ټولو مهم ښوونکی وليام کيلين و، څوک چې د تل لپاره د ډيکينسن ملګری شو او بيا د ډيلوير قاضي القضات او صدراعظم شو. ډيکنسن د پوخ عقل څښتن او غښتلی و، سره له دې چې له پاپلر هال سره یې مينه درلوده، بيا هم له کورنۍ سره فلاډيلفيا ته بوتلل شو.
په اتلس کلنۍ کې يې په فلاډيلفيا کې د «جان مولنډ» سره د قانون لوستل پيل کړل. په دې ځای کې يې د سمويل وارټن او جورج ريډ په ګډون يو شمېر ملګري پيدا کړل. په ۱۷۵۳ز کال کې په ميډل ټيمپل کې د درې کلنو زده کړو لپاره لندن ته ولاړ. د خپل ملګري د پنسلوانيا د لوی څارنوال «بنجامين چو» پر پل ګام په ګام ولاړ او دا کلونه يې د لندن په «اينز کورټ» کې د «ايډوارډ کوک»  او «فرانسس بيکن» د آثارو په لوستلو تېر کړل، په ۱۷۵۷ز کال کې د پنسلوانيا د وکيلانو په ټولنه کې ومنل شو او خپل کار يې د مرافعې او حقوقي وکيل په توګه پيل کړ.
د «تاونشند کړنو-Townshend Acts» پر ضد د نيوکو لپاره، ډيکنسن په پنسلوانيا کې د يو کروندګر په نوم ليکونه خپاره کړل. لومړی د پنسلوانيا په کرونيکل کې خپاره شول، د ډيکنسن ليکونه ډېرو نورو ورځپانو هم بيا بيا خپاره کړل او د امريکا له انقلاب مخکې تر ټولو اغېزناک امريکايي سياسي اسناد وګرځېدل. ډيکنسن په دې باور و چې پارلمان د سوداګرۍ چارو د برابرولو حق لري، خو پر ګټې د ماليې د اخستلو حق نه لري. هغه خبرداری ورکړ، که چېرې مستعمرې، د «تاونشند کړنې» مني، پارلمان به په راتلونکي کې په مستعمرو لا زيات ماليات ولګوي. د دې ليکونو له خپرولو وروسته، هغه په ۱۷۶۸ز کال کې، د امريکا فلسفي ټولنې ته د غړي په توګه وټاکل شو.
کابل پوهنتون
د كابل پوهنتون د افغانستان په پلازمينه کابل كي يو له سترو پوهنتونونو څخه دی چې لمړی ځل يې ۱۹۳۱ زيږديز كال كې د بنسټ ډبره كيښودل شوه او په ۱۹۳۲ زيږديزكال كي په رسمي ډول پرانستل شو. د كابل پوهنتون اوسمهال ۷۰۰۰ كسه زده كونكي يا محصلين لري چي ۱۷۰۰ كسه يي ښځينه زده كونكي دي.
كابل پوهنتون اوسمهال ۱۴ پوهنځيه لري چي کرهڼه, وټپوهنه, فارميسي, اسلامي زده كړي, قانون, ژبي او ادبيات, پوهنه, انجينري, خبريالي, وترنري, ټولنيزې پوهنې, ساپوهنه, جيو ساينس او ښكلي هنرونه.
مخينه
د كابل پوهنتون په ۱۹۳۱ زيږديز كال د محمد ظاهر شاه د واكمني په وخت او د لومړ وزير محمد هاشم خان په پاملرنه تاسيس شو او يو كال وروسته د ټول افغانستان څخه زده کړيالان په دي پوهنتون كي شامل شول او وروسته د فرانسه ، جرمني ،روسيه او د امريكا متحده ايالاتو په مرستي او پاملرنې سره دا پوهنتون په آسيا كي بي سارې وو.
په ۱۹۶۰ م كال كي بهرني تعليمي بورسونه ددي لامل شول چي نوي نسل د نويو سوچونو لكه كمونيزم فيمينيزم او پانگواکی سره اشنا شې. چي په دي وخت کې زده گړيالان د ځينو كسانو لكه احمد شاه مسعود ،گلبدين حکمتيار ، داكتر فيض احمد او سيدال سخندان تر اغيز لاندي راغلل. او ځينو بيلانو ډلو لكه خلقيان, پرچميان, شوليان, اخوانيان او نورو نفوذ وكړ.
د اخوانيانو او شوليانو تر منځ د خپلمنځي شخړو په ترڅ کې د سيدال خندان یو شاعر په ۱۹۷۰ زېږديز کال کې د گلبدين حکمتيار لخوا ووژل شو. سيدال د یوې لفظي شخړې په ترڅ کې گلبدين لمړۍ دی بهر راوکښه او بيا یې په ډزو ويشته.
د افغانستان د خلکو د دموکراټیک گوند د واکمني پرمهال د کابل پوهنتون خپل ډير ښونکي او کارکونکي لا لاسه ورکړل. له هغه وروسته د نوموړي گوند راپرځيدو سره سم او په ۱۹۹۲ کال کې د لس کلنې نارامی او کورنۍ جگړي پرمهال دې پوهنتون ته ډير زیانونه واوښتل او ډېرې پوهنځۍ گانې له منځه ولاړې.
د کابل پوهنتون پوهنځي
[2]
د ديموکراسۍ د اصولو پرتلنه د اسلام له نظره
ديموکراسي څنگه منځ ته راغله؟
ديموکراسي په حقيقت کې دقيصراوکليساپه خلاف يوپاڅون  غبرګون و، کله چې خلک دشاه دسياسي بربريت او د پاپ له مذهبي استبداد او ظلم څخه په تنګ شول، خلکو په ازادۍ لاس پورې کړ،دا ازادي ترپاپ او شاه پورې مختصره نشوه بلکې دالله (جل جلاله) ،رسول، مذهب اواخلاقي اصولونه يې هم ځانونه خلاص کړل. اوس غواړوچې دديموکراسي اصول وڅېړو او بيايې داسلام قالب کې واچوو، چې کوم اصول يې له اسلام سره سمون خوري اوکوم يې داسلام سره تضاد دي.
دديموکراسۍ اصول:
ديموکراسي لاندې اصول لري
لومړی اصل حاکميت :
الف:-حاکميت (واکمني) : اعلى اقتدار يامطلق ځواک ته حاکميت وايې
ب:- ايسمن دپاريس دپوهنتون استاد وايي (هغه اصلى اونامحدودواک اوحاکميت دی چې په وګړيو اوټولنوحاکم دى).
ديموکراتيکوحکومتونوکې ولسي جرگه ( پارلمان ) دقانون جوړونې مرجع گڼل کيږي،ددى هره پريکړه قانوني حيثيت لري او په ملت باندې يې پيروي لازمي ده، ځکه په غربي نړۍ کې د قانون جوړونې يوازېنۍ مرجع همدا ولسي جرګه ( پارلمان ) ده ځکه دهغوی په عقيده دين په سياست کې رول نشي لوبولي نوپارلمان يې شارع اوقانون سازه اداره ده.
په لنډ ډول ويلای شو چې په ديموکراسۍ کې حاکميت له ملت سره دی هر ډول چې يې ملت وغواړي په هماغې ډول يې د دولت له لارې عملي کوي.
حاکميت داسلام له نظره:
الله جل جلاله د انسان پيدا کوونکی او خالق دی او هماغه د انسان په ټولو ښو او بدو ، هوساينې او نېکمرغۍ په ښه ډول پوهيږي، نو ځکه يې د هغوی د لارښوونې لپاره يو کامل او شامل دين اسلام رالېږلی ترڅو انسانان د هغې مطابق د خپل ژوند امورات پرمخ بوځي. الله جل جلاله فرمايې:(ياايهاالذين امنوا  اطيعوالله واطيعوا الرسول و اولى الامرمنکم فان تنازعتم فى شىءٍ فردوه الى الله والرسول ان کنتم تؤمنون باالله واليوم الاخرذلک خير واحسن تاويلاً). ٥٩ اية النساء سورت
ژباړه: اى مؤمنانو! دالله جل جلاله،رسول صلى الله عليه وسلم اودهغه کسانو اطاعت وکړي چې له تاسي نه دامر خاوندان وي بياکه تاسي په رېښتيا سره په الله جل جلاله او اخرت په ورځ ايمان لرئ همداکاريوه سمه طريقه ده اودعاقبت په اعتبارهم غوره ده. له دې ايت شريف څخه لاندې مطالب راوځي:
۱ - په اسلامى نظام کې اساسي واجب دالله جل جلاله اطاعت دی،يانې حاکميت له الله سره دی له هغه پرته هيڅوک د حکم صلاحيت نه لري او د هر چا حکم چې د الله د حکم مخالف وي په هغې کې اطاعت نشته لکه پېغمبر عليه السلام چې وايي( لاطاعة المخلوق فی معصية الخالق) ژباړه : د خالق په نافرمانۍ کې د مخلوق اطاعت نشته.
٢-د اسلام دوهم بنسټ دا دی چې وروسته د الله تعالی د اطاعت څخه به د هغه د رسول صل الله عليه وسلم اطاعت کوې ځکه له دې پرته د الله ج اطاعت نشي کېدای لکه چې رسول اکرم ص فرمايي (من اطاعنى فقد اطا ع الله ومن عصانى فقد عصى الله ) ژباړه : چاچې زما اطاعت وکړهغه دخداى جل جلاله اطاعت وکړ اوچا چې زما نافرمانى وکړه هغه دخداى جل جلاله نافرمانى وکړه
٣-د الله ج او د پېغمبر عليه السلام له اطاعت نه وروسته د هغه چا اطاعت واجب دی چې هغه د حکم څښتن وي يانې د وخت خليفه او حاکم وي ځکه د وخت خليفه او حاکم د خلکو د خير او ښېګڼې لپاره کار کوي، خو د هغه اطاعت تر هغه واجب دی چې ترڅو د شريعت خلاف امر در ته و نکړي.
٤-په دې ايت کې په دې اړه غوڅ حکم شوی دی چې د مسلمانانو لپاره د هرې ستونزې حل به د قران او سنتو په رڼا کې کيږي  .
(اناانزلنااليک الکتاب بالحق لتحکم بين الناس بمااراک الله ولا تکن للخا‌ئنين خصيما.النساء ١٠٥)
ژباړه:اى پيغمبره !مونږدا کتاب په حقه ستا لوري ته درليږلى دى ترڅو چى هغه سمه لاره چى الله جل جلاله درته ښودلې ده له هغى سره سمه دخلکوپه منځ کى فيصله وکړې!، ته د خائنانو له خوا جګړه کوونکی مه کېږه.
په اسلامي نظام كې به پارلمان (ولسي جرګه) دمقننې قوې دنده  اجراكوي مګرهغه  به دديموكراسي دنظام په څيرنه وي ځكه په اسلام كې دقانون جوړول يوازې دخداي   جل جلاله حق  دي اوهيچاته داحق نشته  چې په پر دې حريم تجاوز وكړي له همدي امله داسلامي  دولت پارلمان بايدداسلام  له څلورګونو مصادرو او مراجعو (قرانكريم،   نبوي احاديثو،دامت اجماع اوقياس) په رڼاكې داسلامي فقهاو دنظرياتو څخه په استفادي سره  قوانين جوړاوتصويب كړي او په كومو امورو كې چې صريح اوثابت نصوص موجود وي په  هغوكې دخبروكولوحق هم نشته چې دا داسلامي او غيراسلامي پارلمان ترمنځ  لوی فرق دی.
دوهم اصل سېکولريزم:
دوهم اصل د ديموکراسۍ سېکولريزم دی چې د بې دينۍ په مانا دی،د دېموکراتيکو نظامونو بنسټ په دې ايښودل شوی وي چې دين په سياست کې هيڅ ونډه نه لري او دين يوازې يو فردي عمل دی او په سياست کې بايد دين ته ځای ور نکړل شي، خو په اسلام کې دين زمونږ سياست او سياست زمونږ دين دی لکه پېغمبر عليه السلام وايي د قوم سردار د قوم خادم وي يا دا چې الله جل جلاله په قرانکريم کې فرمايي (( يا داود اناجعلنک خليفة فی الارض فاحکم بين الناس بالحق ولاتتبع الهوی فيضلک عن سبيل الله)) ژباړه : ای داوده! مونږ ته په ځمکه کې خليفه ګرځولی يې له دې کبله ته د خلکو په منځ کې په حقه حکومت وکړه او د نفسي غوښتنو پيروي مه کوه.
په دې ايت کې داود عليه السلام ته د خليفه خطاب کول او هغه ته امر کول د خلکو په منځ کې په حقه پرېکړه کولو سره په خپله د دې ښکارندويي کوي چې اسلام او سياست سره تړلي موضوعات دي.
درېم اصل لېبرالېزم
لبراليزم يوه لا تينه کليمه ده چې له ((Liber)) څخه اخيستل شوې ده. په لغت کې د فردي اصالت او فردي ازادۍ په ماناو راغلې ده. او په اصطلا ح کې لبر پردې عقيده لرل دي چې انسان دنيا ته ازاد راغلى او په مطلق ډول ټولواک دى هيڅوک او هيڅ ځواک هم دا حق نلري چې د کوم قانون که الهي وي يا وضعي په ذريعه د فرد ازادي ور څخه سلب او يا يې محدود کړي دا د فرد حق دى چې بربنډ او لوڅ ژوندکوي او که لباس اغو ندي دا د فرد حق دى چې د هرې لارې وغو اړي دولت وگټي  هغه که د رشوت ، خيانت ، غلا ، زنا ، قمار او کلپونو جوړولو له لارې وي او که د … همدارنگه هر ډول سياسي نظام ( شاهي  ، جمهوري ،  دين ته وفادار يا په دين نه ولاړ نظام ) چې د ځان لپاره وغواړي غوره کړي، دا تر شخص او فرد پورې اړه لري چې کوم ډول نظام د ځان لپاره خوښ گڼي او هر ډول چې وغواړي عقيده او فکر ولري، د بيان او فکر ازادي ولري  مطلب دا چې فرد مطلق ازاد پيدا شوى او بايد په هراړخيزه توگه ازاد وي او په هيڅ ډول د دينې او نورو عرفي قيوداتو تابع نه وي، مګر په هغه حالت کې چې ټوله ټولنه پرې اتفاق کړی وي.
په اسلامي حکومت کې دافرادو حقوق
په اسلام کې دوګړو فردي حقوق ډير دي مګرپه عمده ډول يې پردوه برخوويشلاي شو:
لومړی : شخصي ازادي
له شخصي ازادي څخه هدف دادي چې هرشخص دخپل ځان او د ذات پور ې اړوندو چاروکې دتصرف اختيار ولري نفس،ناموس،شتمني ،استوګنځي اوټول حقوق يي دبل له تيري خوندي وي. چې لاندې څانګې او برخې پکې شاملې دي:
دوهم ـ  مساوات (برابرښت)
مساوات داسلام ښکاره شعاردی ،او د اسلام ټول نصوص او احکام په بشپړه توګه مساوات ته قايل دي د پېغمبر عليه السلام د حديث مفهوم دی چې هيڅ عرب په عجم او عجم په عرب برتري او لوړوالی نه لري مګر د تقوا له مخې.
څلورم اصل پانګوالي يا کپيټاليزم
د ديموکراسۍ څلورم اصل پانګوالي ده چې لاندې اصول لري:
۱ – د شخصي ملکيت لرلو حق
۲ – د کار او کوښښ ازادي په هر ډول چې وي مشروع او نامشروع پکې نشت.
۳ -  په کار کې د شخصي ګټې انګېزه يوازې او يوازې د ګټې ترلاسه کول.
۴ – د افرادو ترمنځ رقابت او سيالي ترڅو له دې لارې د اموالو د قيمتونو د لوړېدو مخه ونيول شي.
۵  – د کارګر او سرمايه دار د حقوقو ترمنځ توپير
۶ – په پرمختګ کې په طبعي عواملو اعتماد
۷  -  د دولت نه مداخله
د پانګه وال نظام نيمګړتياوى
لومړی -  دشخصي ملکيت حق :په پانګه وال نظام کې چې فرد ته کومه ازادي ورکړل شوې ده هغه دا ده چې د زياتو ګټو لاس ته راوړل دي چې په لاسته  راوړنه کې يې د حلالو او حرامو تر منځ پر توپير کولو اړ نه دي. هرهغه شي او کار چې پانګه وال ته ګټه وي هغه روا او حلال دي اګر که هغه حرام او بي ايمانې هم وي.
دوهم- په کاروبارکې د ازادۍ حق: د پانګه وال نظام بل اصل دادى چې فرد په خپل کارو بار او تجارت کې مطلق ازاد دى کوم قانون او حدود نشته چې د فرد د ازادۍ مخه ونيسي په هره لار چې يې خوښه شي بايد ګټه لاس ته راوړي ددې ازادۍ ډير بد صورت او حالت ربا او سود ته اجازه ورکول دي چې د پانګه وال نظام د ملاتير حيثيت لري.
دسود کاروبار کول له الله ج سره د جنګ اعلان کول دي. همدارنګه د سود په ارتباط ابن ماجه او بيهقي رح روايت کوي چې پيغمبر ص فرمايلي ( الربا سبعون جزا  ايسرها ان ينکح الرجل امه).
ژباړه: سود اويا څانګې او شعبي دي د ګناه په لحاظ اسانه او کمه څانګه يې داسې ده لکه سړی چې خپلې مور سره نکاح وکړي ).
((ومن يبتغ غير الاسلام ديناً فلن يقبل منه وهوفى الا خرة من الخاسرين))
درېم –دا نظام احتکار (لوړ نرخ ته داړينو توکو ساتنه په هغه وخت کې چې خلک ورته اړتيا لري، لکه د ولږې پرمهال د خوراکي توکو زېرمه کول  د قيمتۍ په خاطر ) روابولي، پانگوالوته بشپړه ازادي ده چې څه غواړي هغه کولاى شى او دا د دې لامل گرځي چې په هر زړه کې د ځانپالنې لمبې بلې شي او هر څوک د ځان گټې دټولنې له گټو نه پورته وگڼي، خو اسلام دا کارونه په څرگندو ټکو کې رد کړي – اسلامي قاعده داسې ده چې [ لاضرر ولاضرار] نه چا ته ضرر رسول روا دي او نه هم د خپل ضرر بدله اخيستل په ضرر روا دي  ( د ضرر پخواني والی بې اعتباره دی )  اسلام د دې اجازه نه ورکوي چې ټولنيزې گټې دې له شخصي گټو قربان شي او نه هم دا حتکار اجازه ورکوى.
پينځم اصل ناسيوناليزم :
د ديموکراسۍ پېنځم اصل ناسيوناليزم دی يانې په دېموکراتيکو نظامونو کې تر ډېره حده د هېوادونو سيستم په ملت پالنې ،قوم پالنې، هېواد پالنې او ژبپالنې باندې تکيه لري او ډېره پاليسي يې د همدې اساساتو پر بناء جوړيږي چې دغه کار په ملي او نړۍ واله سطحه د انساني ازادۍ او برابرښت خلاف واقع کيږي په داسې حال کې چې دوی په خپله هم د فرد په ازادۍ او برابرښت معتقد دي.
اسلام اوناسيوناليزم:
اسلام د انسانانو ترمنځ کوم مادي او حسي توپير نه قبلوي او وايي چې ټول انسانان له يو اصل نه سرچينه اخلي، الله جل جلاله  فرمايي (خلقکم من نفس واحدة و خلق منها زوجها وبث منها رجالا کثيراً ونساء )
ژباړ ه  (الله له يو نفس نه پيداکړي يئ او بيا يې له  دې نفس نه د هغه جوړه پيدا کړه بيا يې ډېر سړي او ښځې ترې خورې پيدا کړې.
(ياايهاالناس اناخلقنکم من ذکر وانثى وجعلنکم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقاکم (الحجرات)
ژباړه (اى خلکو تاسو ما له يو سړي او ښځې نه پيدا کړئ، بيا مو ډلې او قبيلې وګرځولئ چې تعارف اوپېژندګلوي مو وشي او د الله په نزد عزتمن کس په تاسو کې متقي دى )
شپږم اصل - ګڼ ګونديز سيستم  :
د ديموکراسۍ بل اصل  هغه سياسي تعدد او ګڼ حزبي سيستم دى چې ور څخه پرته ديموکراسي بيا ديموکراسي نه شي بلل کيدلى  ځکه چې دغه نظام تر څو چې هلته  ګوندونه وجود ونلري او يا د هغه دولت افرادو ته د دې حق نه وي ورکړل شوى، استبدادي نظام بلل کيږي.
په اسلام کې د ګوندونو جوړول:
استاد محمدعماره :  په اسلامي ټولنه کې دغير اسلامي ګوندونو پديده په اسلامي فقه او پخواني اسلامي اجتهاد کې يوه لغوي پديده بولې.
امام شهيد حسن البنا وايي ( د اخوان المسلمين د ګوند بنسټ ايښودونکی ) :  ( په اسلام کې د حزبونو او حزبګر ايي په نامه څه شى وجود نه لري.
استاد محمود د دې ايت شريف: ((  (ولتکن منکم امة يدعون الى الخير يامرون بالمعروف وينهون عن المنکر) ژباړه : خامخادې له تاسو څخه يو جماعت وي چې خلک خير ته  رابولي او په نيکۍ امر او له بدۍ منع کوي)) په تفسير کې  وايي چې يو جماعت او حزب جوړول په امت باندې فرض کفايي دي چې هغه د اسلامي حکومت په چوکاټ کې وي او د هغه وظيفه الله جل جلاله  خپله تعين کړې چې امر په نيکۍ او منع له بدۍ څخه ده. که بل جماعت څوک جوړوي د هغه ممانعت نشته خو کار يې معلوم او واضح دى  په دې  مانا چې په اسلامي دولت کې داسې ډلو او احزابو ته اجازه نشته چې امر بالمعروف او نهي له منکر څخه نه کوي.
ای اچ ۶۴ آباچی
ای اچ ۶۴ آباچی (په انگرېزي: AH-64 Apache) د بریدکونکی امریکایی چورلکه ده چې د ټانکونو او مځکنی هدفونو د منځه وړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. دغه چورلکه (هلیکوپتر) کولای سی په شپه کې او د باران په وخت کې جگړه وکړي. امریکایی پوځ د هغی هلیکوپتر څخه په رسمی ډول ۱۹۸۲ کال څخه کار واخیست. د ای اچ ۶۴ آباچی چورلکه هم مصر، یونان، اسراییل، کویت، سعودی عربستان ته صادره شوه. د اشغال ځواکونه په افغانستان کې دغه هلیکوپتر هم په جگړیزو تجهیزاتو کی لری. هر چورلکه کولای سی ۱۶ رهبری شوی توغندی یا ۴ راکتی اندازونه (لانچر) ولری. د چورلکې تر کابین لاندی د ۳۰ م.م. ماشیندار نصبېږي.
وېشنيزه:امریکایی هلیکوپترونه
ووهان
ووهان ولایت په چینایي ژبه 武漢) په انګلیسي Wuhan) د چین هیواد شپږم ګڼ نفوسه ښار دی، په ۲۰۱۰م کال کې د یاد ولایت د وګړو شمیر کابو ۱۰ میلیونه تنه وو.
محمد المحیسني
سرچينې
وېشنيزه:قران قاریان وېشنيزه:د عربستان د قران قاریان
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
لومړی څپرکی عموميات په دې څپرکي کې به په دوه مهمو موضوعاتو وغږيږو چې په لومړي مبحث کې به د دولت په ماهيت او متشکله عناصرو او په دوهم مبحث کې به په د مداخلې ماهيت او ډولونو په تشريحي ډول وغږيږو.
لومړی مبحث – د دولت ماهيت او متشکله عناصر :
دا مبحث به د دوه بېلابېلو عنوانو په ترڅ کې توضيح کړو چې لومړی به د دولت په ماهيت او مفهوم وغږيږو او له هغې وروسته به د دولت په متشکله عناصرو وغږيږو
لومړی جز – د دولت ماهيت او پېژندنه :
ددولت کليمه لفظاً دَوَلَ ،دُوِلَ دکليما تو څخه اخستل   شوې اوهغه څه ته  وايي چې همېشه په  تداول کې وي. کله ديوچا په لاس کې اوکله د بل چا په  لاس کې وي. همدارنګه داکليمه دمال ،غلبې اوقدرت لپاره هم استعماليږي،ولې په عمومي توګه د دولت اطلاق په  هيوادونو باندې کېږي  لکه  د افغانستان دولت ،د عراق دولت ،د ايران دولت او داسې نور ... . په پخواني يونان کې ددولت  لپاره د (police  )  کليمه چې د ښــار معنى يې   ورکـــــــوله استعمالېده،البته د يونانيانو لپاره ددې کلمې استعمال بالکل مناسب  او په ځاى  و  ځکه د هغوى دولتونه  په  حقيقت کـــــــې ښاري  دولتونه  و. همدارنګه دولت چې په انګليسي  ژبه  کې ورته  (  state  )  وايي د انساني  ټولنو د نظم ونسق  لپاره يو مهم ضرورت  ګڼل کېږي ،ولې علماء تر ډېر وخته  پدې  ونه توانېدل  تر څو يو متحد تعريف  ورته وکړي .اوس  مونږ دلته د علماؤ نظريات  چې  ددولت په  هکله يې ورکړي ذکر کوو : هالنډHolland)) انګليسي ليکوال : دولت  د زياتو افرادو د تجمع  نوم دى چې په  يوې مخصوصې او ځانګړې منطقې  کې اوسېږي. ګارنر وايي : دولت د خلکو د  يوې ټولنې  نوم  دى  چې د هغوى  تعداد نسبتًا زيات  وي او په يو خاص قلمرو کې په  ا زاد ډول  ژوند کوي او د هر قسم  خارجي کنترول څخه ازاد وي  او د هغوى يو منظم  حکومت وي او هم يې  اوسيدونکي  خاص اطاعت کوي. د بلنچلي په عقيده :دولت  په سياسي لحاظ د خلکو تر مينځ هغه  منظم  ملي وحدت  دى چې په  يوه خاصه علا قه کې اوسيږي. د ولسن په  نظر : دولت  په  يوه خاصه   سيمه  باندې د قانون  په  اساس د خلکو  مــنظمول  دي شــــاه ولى الله رحمه الله د دولت د تعريف په هکله وايي چــــې: ددولت نـــه مطلب يوازې کلي،ښارونه او قلعه ګانې نه  دي  بلکې  دا د انسانانو منظمه  ګروه او ډله ده چې د ژوند د ضروريا تو  د پوره کولو په خاطر يو د بل سره  مرسته کوي د ارســطو په نــظر : دولت د مختلفو کورنيو او کليو دداسې منظمې ډلې نوم دى دکـــــوم هدف چې ديوخـــوشحال اوازاد ژونـــددرامنځتـــه کېــــدو په خــــاطر دسهــــولتونو برابـــر ول دي. همدارنګه کولای شو چې دولت داسې تعريف کړو چې : دولت هغه ارګان دى چې دهغې ټولنې دټولو اشخاصو نه قوي  وي ، يا دولت داسې ارګان دى چې دڅلورو متشکله عناصرو  ( نفوس ، قلمرو ، حکومت او عا لي قدرت ) لرونکي وي ، يا په بل عبارت   دولت د انسانانو هغه ټولنې ته وايې چې په يوه معينه جغرافيايې ساحه کې په ثابت او دوامداره ډول هستوګنه ولري او دوى هلته په همدې ساحه کې دځان لپاره معين او مشخص حکومت ولري او دا حکومت بيا په خپلو داخلي او خارجي چارو کې استقلاليت ولري. يا دا چې دولت هغه حقوقي او سياسي اورګان څخه عبارت دی چې نفوس، قلمرو ، حکومت او عالي قدرت ولري يا دولت د خلکو له هغې ټولګې څخه عبارت دی چې په يوه ټاکلې جغرافيوي سيمه کې چې د قلمرو په نوم ياديږي په ثابته او دايمي توګه ژوند وکړي او د وی د خپل ځان لپاره حکومت ولري او دا حکومت پوره حاکميت او عالي قدرت ولري.[1]
دوهم جز – د دولت متشکله عناصر:
د دولتونو د دندو او حقوقو په تړاو د (۱۹۳۳ ز ) کال د مونټه ويديو کنوانسيون تصرېح کړې ده چې د دې لپاره چې ي، دولت د نړۍ والو عمومي حقوقو شخصيت لاسته راوړي بايډ لاندې ځانګړنې ولري : دايمي نفوس، ټاکلې سيمه، حکومت او له نورو دولتونو سره د اړيکو ټينګولو وړتيا ( عالي قدرت ) چې په حقيقت کې همدا څلور عناصر د دولت جوړوونکي ( متشکله ) عناصر ګڼل کيږي [2] چې هر يو يې دلته په تشريحي بڼه تر مطالعې لاندې نيسو :
لومړی پراګراف - نفوس (population):
نفوس هغه افرادو ته وايي چې په يوه معينه جغرافيايي ساحه کې په ثابت او دوامدار ډول ژوند وکړي اوديوې حقوقي رابطې په واسطه چې تابعيت نوميــــږي راټول شـوي وي نفــــــوس بلـل کيږي يا دا چې نفوس د وګړو له هغه ټولګې څخه عبارت دی چې د يوې حقوقي اړيکې په واسطه چې تابعيت نوميږي سره راټول شوي وي او په دايمي ډول د ي، دولت د قلمرو دننه استوګنه ولري، نفوس د دولت رامنځته کېدو يو مهم عنصر دی چې له دې پرته دولت نشي رامنځته کېدای[3] ددولت دنفوسو په هکله لاندې سوالونه مطرح کېداى شي چې : اياددولت نفوس به متجانس وي او که څنګه ؟ د دې پوښتنې په ځواب کې ويلای شو چې د يو دولت د نفوسو لپاره متجانس والى شرط نه دى ، خو دا صفت د يو دولت په ملي وحدت کې مهم رول لوبولى شي او که ديو دولت نفوس غير متجانس وي نو ملي وحدت به يې کمزورى وي. د دولت د نفوسو شمېر باېد څومره وي، ايا کوم ټاکلى حد لري او کنه ؟ ديودولت دنفوسو لپاره ټاکلې اندازه نشته کېداى شي چې ديو دولت نفوس ډېرزيات وي لکه دچين هېواد،همدارنګه کېداى شي چې ديو دولت نفوس ډېر لږوي لکه دسان مارينو هېواد چې (٦١) کېلو متره مربع مساحت لري او شل زره (٢٠٠٠٠) نفوس لري دابايد هم ووايو چې يو دولت بايد دومره نفوس ولري چې دتشکيلا تي جوړښت اړتيا يې پرې پوره کېداى شي ټول هغه افراد چې ديو هېواد په قلمرو کې اوسيږي ددولت نفوس ګڼل کيږي او کنه؟ دولت ټول اوسېدونکي ددولت نفوس نه جوړوي بلکې ديودولت دنفوسو لپاره غوره شرط ديو دولت تابعيت دى،مطلب داچې که څوک په داخل دهېوادکې اوسيږي او که موقتاً په بهرني هېواد کې اوسيږي خو چې دهغه دولت تابعيت ولري دهغه دولت نفوس ګڼل کيږي او څوک چې داړونده دولت تابعيت ونلري هغه ددولت نفوس نه ګڼل کيږي. د تابعيت له مخې د دولت نفوس په دوه برخو وېشل کيږي:
لومړی : خارجيان
هغه څوک چې ديو دولت په قلمروکې استوګنه کوي ولې دهغه دولت تابعيت نهء لري دې ډول کسانو ته خارجيان وايي ، خارجيان چې چېرته اوسيږي دکورنيانو په څېر دندې لري مثلا دوى بايد له جرمونو څخه ځان وساتي،کله چې بل هېواد ته ننوځي باېد دهغه هېواد عرف او عاداتو،دين او مذهب او داسې نورو ته پوره احترام ولري خو ځينې دندې ورته معاف دي لکه عسکري کول او دديني مراسمو ترسره کول.
دويم:داخليان
ټول هغه کسان چې ديو دولت په قلمرو کې په دوامداره ډول اقامت او تابعيت ولري ولو که موقتاً په خارج کې وي،بياهم داخليان ګڼل کيږي. ملت څه ته وايي ؟ ملت : دانسانانو هغه ټولنه ده چې په ثابت او دوامداره ډول په يوه معينه جغرافيايي ساحه کې ژوند کوي عمومي مشترک اهداف ، مشترکه ماضي لري او د مشترکې راتلونکې لپاره هيله لري نفوس اوملت سره څه توپير لري ؟ دملت په پېژندنه کې ددولت شتون شرط نه دى لکه دکشميرخلک چې ملت ګڼل کيږي،حال داچې دولت يې ثابت نه دى خو دنفوسو لپاره ددولت شتون شرط دى. ديو دولت په داخل کې ايا ملت او دولت سره څه توپير لري او که نه ؟ لومړۍ نظريه : ټول هغه افراد چې د يو دولت نفوس وي د دولت ملت ګڼل کيږي. دويمه نظريه ددويمې نظرې لمخې مونږ ددولت نفوس په دوه برخو ويشلى شو : لومړۍ برخه - د نفوس (اصلي او پخواني اوسېدونکي) چې دهغوى تابعيت ارثي وي چې دوى هم ملت وي او هم نفوس. دويمه برخه - يې هغه نفوس دى چې نوى تابعيت يې ترلاسه کړى وي چې دوى ددولت نفوس ګڼل کيږي خو تريو وخته دوى ته ملت نه ويل کيږي ځکه مشترک ماضي نهء لري، خو د وخت په تېرېدو د يو دولت ملت ګڼل کيږي ځکه مشترکه ماضي پيدا کوي. د دې وېش اهميت په دې کې دی چې په ځينې هېوادونو کې نوی تابعيت اخيستون کې نشي کولای چې پارلماني يا ولسمشري ټاکنو ته ځان نوماند کړي.
دوهم پراګراف - قلمرو (Territory) :
هغه معينه جغرافيوي سيمه(ساحه) ده چې داساحه ددولت دسلطې او کنترول لاندې وي او په همــــدې ساحه کـــې ددولت  نفـوس پــه دوامــداره اوثابت ډول ژوند ولري. دا چې د دولت د قلمرو تعين څنګه کيږي د لاندې عنوان په ترڅ کې به يې واضح کړو : لومړۍ فقره – ددولت دقلمرو تعين : د قلمرو د تعين لپاره هېوادونه په دوه برخو وېشو: دوچې پورې تړلي دولتونه او بحري دولتونه ، چې هر يو يې د بېل عنوان په ترڅ کې تر څېړنې لاندې نيسو :
لومړی بند - د وچې پــورې محاط ( بري ) دولـتونه :
هــغه دولــتونو تـــــه وايـــي چــــــې دڅــلــــورو خـــواو نــه هېــڅ خــواتــه يـې بحــــر نـه وي، په دې قسم هېـــوادونو کـــې دقلـــــمرو لاندې برخــې شاملې دي دسرحــــدونو پــــه داخل کې ټولـــې برخــې په شمــول ددريابونو، رودخانو،غرونو... او دهمدغه ټولوبرخو فضا تر خارجي فضا پورې او د همدغه برخو تحت الارضي په مخروطي شکل دځمکې تر مرکز پورې. يا دا چې د وچې پورې تړلي دولتونه هغه دولتونه دي چې چار چاپېره يې وچه وي او د سمندر سره هيڅ لار ونه لري.[4]
دوهم بند - بحري دولتونه :
بحري دولتونه هغه دولتونو ته وايي چې حداقل يوه برخه يې دبحر پورې تړلــې وي ،پدې دولتونوکې قلمرو ددولت ټوله وچه،دريابونه،ساحــــلي اوبه اوددې سيـــمې دځمکې لاندې تر مرکز پورې  په مخروطي شکل اوددې ټولو برخو فضــــا تر خارجــــي فضاپورې دربر نيسي فضا په دوه برخوويشل کېږي : a - داخلي فضا    b – خارجي فضا a – دا خلي فضا: له هغې فضا څخه عبارت ده چې الوتکې په عادي بڼه د اړتيا له مخې د يو دولت په چاپېريال کې الوتنې کوي. b – خارجي فضا: هغه فضا ده چې الوتکې په عادي ډول پکې الوتنې نشي کولاى او په نړۍ وال چاپېريال کې حسابېږي،ځکه چې دولتونه په مشروع توګه پرته له اجازې ترې استفاده کوي. ساحلي اوبه : هغه اوبه دي چې ديو هېواد دساحل يانې وچې خوا سره پيوستې وي او دبحر ديوې معينې نقطې پورې ارتباط لري دغه معينه برخه دساحلي اوبو ډيره ثابته نه ده ، پخوا وختو کې به دا برخه ديوې طريقې پواسطه معلومېدله چې دې ته به يې دتوپ دگولۍ رسېدو نقطه ويله ، نن ورځ ددې طريقې څخه استفاده نه کيږي.
دوهمه فقره - سرحدونه :
سرحدونه دهغه حدودواو کرښو څخه عبارت دي چې ديو دولت قلمرو دنوروساحونه دهغې پواسطه بېليږي ولوکه دولت نه وي ازاد بحر وي.
لومړی بند – دسرحدونو ډولونه :
ټول سرحدونه د طبيعي والي او غير طبيعي والې له مخې په دوه برخو وېشل کيږي لومړی طبيعي سرحدونه چې د طبيعي نښو لکه غرونو او سيندونو په واسطه رامنځته شوي وي. دوهم غير طبيعي سرحدونه چې د غير طبيعي نښو په وسيله رامنځته شوي لکه د اغزن تار په غځولو يا د پيلرونو او پايو په خښولو.
درېمه فقره – دقلمرو ا هميت :
قلمرو له دوه لحاظو ډېر اهميت لري: الف: دقلمرواهميت ددولت دمتشکله عناصرو لمخې: نن ورځ قلمرو دومره مهم دى چې ددولت دمتشکله عناصرو له جملې څخه ګڼل کيږي يعنې بې له قلمرو نه ولوکه يوه ټولنه کې نفوس موجود وي مثلا يوه ټولنه په بل هېوادکې دمهاجرت په شکل ژوند وکړي دولت نه ګڼل کيږي ولې په حقوقوکې يوه استثناء شته چې امکان لري بې له قلمرو نه يو دولت جوړشي چې دې ډول دولت ته جلا وطنه دولت وايي. ب: ددولت دقلمرو اهميت دنوروسازمانونو اوارګانونوڅخه دتفکيک له مخې: دقلمرو لمخې دولتونه نوروسازمانونو څخه بېليږي ځکه سازمانونه ملي وي اوکه بين المللي هغوى ته دقلمرو ضرورت نشته اوداسازمانونه دبل دولت په قلمروکې اوسيږي، خو ددولتونو لپاره دقلمرو موجوديت حتمي دى،سازمانونه کولى شي چې په يوځاى کې سره راټول شي او کار وکړي ولې څو دولتونه نشي کولى په يو ځاى کې سره راټول شي اوکاروکړي.
دوهمه فقره – دحکومت حقوقي شرايط:
حکومت بايد لاندې حقوقي شرايط ولري که يې ونلري ،نو حکومت ورته نشو ويلای: لومړی: حکومت باېد دنظم راوستلو،د قانون اومقرراتو دتطبيقولو، د قلمرو د ساتلو او استقلال دساتلو وړتياولري. دوهم : حکومت بايدددولت داکثريت خلکو ته قابل دقبول وي.
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
د بشري حقونو نړیواله اعلامیه (UDHR) یو نړیوال سند دی چې د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له خوا تصویب شوی او د ټولو انسانانو حقونه او آزادۍ تضمینوي. دغه سند د ۱۹۴۸م کال د ډسمبر پر ۱۰مه د فرانسې د پاریس په پالایس ډي چایلوټ کې د عمومي اسامبلۍ په درېیمه جلسه کې د ۲۱۷ شمېره پرېکړه‌لیک په توګه ومنل شو. هغه مهال د ملګرو ملتونو له ۵۸ غړو څخه ۴۸ هغو یې مثبته رایه ورکړه، هېڅ مخالفه رایه نه وه، اته رایې ممتنع رایې وې او دوو یې هېڅ رایه ورنه کړه.
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
درېمه فقره – دحکومت او دولت ترمنځ توپير :
ددولت او حکومت ترمنځ لاندې توپيرونه شته : ١- حکومت ددولت يو جز (متشکله عنصر) دى اودهغې پرته ددولت موجوديت ناشونى دى اودولت دکل حيثيت لري چې په کې نفوس،حکومت،قلمرو او حاکميت هم شامل دي او حکومت ددې داجزاو څخه يو جزدى. ۲-ددولتونو نه مراد همېشه بعضې علا قه (سيمه ) وي اودهغې په واسطه يې پېژندنه کيږي مګر دحکومت نه مراد افراد وي لکه دپاکستان دولت په يو خاص قلمرو کې دموجودې علا قې نوم دى له بلې خوا حکومت دافرادو سره پېژندل کيږي لکه دولس مشر محمد اشرف غني او ولس مشر حامد کرزي حکومتونه ٣- ددولت سره اعلى حاکميت موجود وي مګر دحکومت سره نه وي موجود ، دولت نامحدود او حکومت محدود اختيارات لري. ٤- حکومت يوازې ديو څو افرادو پورې اړوند وي لکه وزيران،حکام،دقانون جوړونکو ادارو غړي او هم دعدلې غړي مګر ددولت غړي ډېر وسيع وي او په هغې کې ټول نفوس شامل وي نو پدې خاطر دخپل مفهوم له نګاه نه ددولت تصور پراخه اودحکومت محدودوى. ٥- ددولت ځانګړتياوې په هر ځاى کې په يو ډول اويوه بڼه وي مګر دهېوادونو دحکومتونو په ډولونو کې ډېر توپيرموجود وي. ٦- دولت ثابت وي تر ډېره تغير نه کوي او حکومتونه غير ثابت وي ډېر ژر ژر بدلون مومي.
لومړۍ فقره – د عالي قدرت پېژندنه :
دعالي قدرت لفظ (sovereignty) د لاتيني لفظ(superanus) نه اخستل شوى چې دبرتر(اوچت) مانا ورکوي ځکه عالي قدرت يو داسې قوت وي کوم چې دټولونه افضل او غوره وي ددولت عالي قدرت ياحاکميت يو داسې قوت دى چې ددولت دحدودو په داخل کې ټول افراد او دهغوى ډلې ترې لاندې وي اوددې قدرت نه بغير ددولت قانون ته کوم اهميت نه وي حاصل اودا هغه قوت دى چې خلک په قانون چـــلېدو ته مجـــبوروي او دهــــغې نه بغير په ملک کـــې امـــن او امان نشــي قايمېدلى. حاکميت چې د هېواد د حکومت له خوا اعمال او پلي کيږي د مستقل او خپلواک هې،اد له مهمو متشکله عناصرو شمېرل کيږي ، حاکمي درلودل د هېوادونو نړۍ وال حقوقي اهليت بشپړوي ، هغه جز چې تجزيه نه مني، د هېوادونو خپلواکي او استقلال دی.[5] دارسطو په نظر ددولت عالي قدرت به يو واحد فرد ته ياڅو افرادواو ياټولو افرادوته حاصل وي اوهغه هم دخپلو مفاداتو او ګټو په خاطر نه بلکې دټولو دګټو په خاطر استعمال کړي. ولې داسلامي نظريې مطابق الله(ج) احکم الحاکمين دى اوهغه دټول واک او اقتدار سرچيه اومنبع ده. دوهمه فقره – دعالي قدرت حقوقي شرايط : دحقوقي نګاه نه ددولت دعالي قدرت دلرلولپاره دوه شرطونه ضروري دي اوپرته لدې ولوکه دولت تريوه حده قدرت هم ولري عالي قدرت ورته نشو ويلى اوهغه شرطونه په لاندې ډول دي : لومړی شرط:دځينې ضروري مادي وساېلو او امکاناتو موجوديت : ددولت دعالي قدرت لپاره داضرودي ده چې ځينې مادي وسايل او امکانات لکه پوليس، عسکر،څارنوال،قضا،محابس اوداسې نور ولري داځکه چې پرته لدې خپل قدرت نشي تطبيقولى او په همدې شرط يې له نورو سازمانونو او ارګانونونه توپير کيږي لکه دملګروملتونوسازمان سره لدې چې ددولت په څېر مشران اويو اندازه قدرت هم لري ولې لدې سببه چې ددولت په څېر مادي وسايل او امکانات نلري نو دولت ورته نشو ويلى. دوهم شرط :دعالي قدرت دوام،استقراراوثبات: يودولت هغه وخت دعالي قدرت لرونکى ګڼل کيږي چې دهغه دولت دقدرت په دوام او استقرار باندې يو نوع اطمينان او يقين موجودوي اوکه دااطمينان نه وي موجود عالي قدرت ورته نشو ويلى ولو که ظاهراً قدرت ولري، مثلاً کله ځينې قدرتونه دکودتا له لارې ياانقلابونو له لارې رامنځته شي ولې ځينې نور دولتونه هغه په رسميت نه پېژني اګر چې ددولت نور ټول متشکله عناصر هم پوره وي دا ځکه چې د هغه دولت دعالي قدرت په دوام اطمينان نه وي موجود
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې منځپانګه که څه هم قانوني الزامیت نه لري، خو په ورپسې نړیوالو تړونونو، د بشري حقونو سیمه‌ییزو سندونو، او ملي اساسي قوانینو او حقوقي مقرراتو کې تشرېح شوي او شامل شوي دي.
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
دوهم مبحث – د مداخلې ماهيت او ډولونه :
په دې محبث کې به په دوه مهمو موضوع ګانې باندې بحث وکړو چې په لومړي جز کې به د مداخلې په ماهيت او پېژندنه او په دوهم جز کې به يې په ډولونو وغږيږو.
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
د ملګرو ملتونو ټولو ۱۹۳ غړو هېوادونو لږترلږه یو له هغو نهو الزامیت لرونکو تړونونو څخه، چې د دغې اعلامیې تر اغېزې لاندې دي، تصویب کړي چې اکثریتو یې پکې څلور یا ډېر دا تړونونه تصویب کړي دي. که څه هم پراخه اجماع دا ده چې دغه اعلامیه په خپله الزامیت نه لري او نه هم د دودیز نړیوال قانون برخه ده، خو بیا هم داسې توافق شته چې د هغې اکثریت مادې الزامیت لرونکې دي او د دودیز نړیوال قانون کچې ته رسېدلې دي، سره له دې چې په ځینو ملتونو کې محکمې د هغې قانوني اغېز محدودوي. خو بیا هم د بشري حقونو نړیوالې اعلامیې په نړیواله او ملي کچه پر حقوقي، سیاسي او ټولنیزو پرمختګونو اغېزه کړې، چې اهمیت یې ۵۲۴ ژبو ته له ژباړل کېدو هم جوتېږي او په تاریخ کې تر ټولو ډېرو ژبو ته ژباړل شوی سند بلل کېږي.
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
لومړی پراګراف – د مداخلې پېژندنه :
په بين المللي اړيکو کې  مداخله د يو دولت د اقدام او عمل څخه عبارت دی چې غواړي د بل دولت د محفوظ او انحصاري صلاحيت په حدودو  کې  نفوذ وارد کړي ترڅو هغه هېواد سره د هغې په ځانګړو چارو  کې  مرسته وکړي او يا د هغي په ځای د هغه هېواد چارې حل او فصل کړي او يا هغه هېواد مجبور کړي تر څو هغه چارې په داسې شکل حل او فصل کړي په کوم شکل چی مداخله کوونکی  هېواد يې غواړي.[6] د مداخلې مفهوم هر ډول مداخله په برکې نيسی، که هغه تحميلي وي او که رضايي خو په دې شرط چې د يو نظامي عمل يا  نظامي خصوصيت لرونکې وي. دلته بحث هغه وخت مطرح کيږي، کله چی د مداخلې هدف اقتصادي او سياسي فشارونه وي. دغه فشارونه هغه وخت مداخله شمېرل کيږي چی د قهريه قوې د استعمال سره د يوشان کېدو وړتيا ولري. د عدالت نړۍ والې محکمې د ۱۹۸۶ کال د جون د ۲۷ نېټی په رايه کې په دې هکله مهم توضيحات ورکړي دي:« په هغه مداخله کې  چی قهريه قوه استعماليږي، که دا قوه په مستقيم ډول په نظامي اقدام  کې  پيدا شي او که په غير مستقيم شکل، يانې په دولت کې دننه د راپرځولو او تروريستي فعاليتونو حمايت کې را پيدا شي، نو د اجبار د عنصر شتون واضح او مسلم دی ».
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
جوړښت او منځپانګه
په اعلامیه کې لاندې موضوعات راغلي:
کاسین دغه اعلامیه د یوه یوناني عبادتځای له دالان سره پرتله کړه، چې یو بېخ‌بنسټ، زینې، څلور ستنې، او د ښکلا لپاره یوه درې کونجه برخه یا پېډامېنټ لري.
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
دوهم جز – د مداخلې ډولونه :
مداخله بېلابېل ډولونه لري چې د هغې له مخې په انګريزي ژبه کې مداخلات په اعلان شوي او نا اعلان شوي مداخلو باندې وېشل کيږی، همدارنګه د اجازه ورکونکي ارګان له مخې هم مداخله په دوه ډوله ده چې يو يې هغه مداخله ده چې د ملګرو ملتونو سازمان د هغې اجازه ورکړې وي او بل هغه مداخله ده چې د ملګرو ملتونو د سازمان څخه پرته بل سازمان دهغې اجازه ورکړې وي. همدارنګه مداخله په داخلي او خارجي مداخلې باندې وېشل شوې ده. داخلي مداخله په بل دولت کې د ټولنې جګړه ايزو برخو ترمنځ د دخالت څخه عبارت ده چی د قانوني دولت او يا ياغيانو د ملاتړ او ساتنې لپاره ترسره شوې وي چې په دې ډول مداخله کې د هېواد ځمکنۍ يا شخصي لوړتيا د بحث وړ ده. خارجی مداخله د هغه مداخلې څخه عبارت ده چی د بل دولت په بهرنيو چارو کې ترسره شوې وي په دی مداخله کې د هېواد بېروني استقلاليت موضوع د بحث وړ ده. يو ډول مداخله ړنګونګې مداخله ده له دې مداخلې څخه هدف هغه تبليغات يا بل فعاليت دی چې د هغې هدف په بل هېواد کې د داخلي شخړې او يا شورش رامنځ ته کول وي. مداخله په مستقيمه او غير مستقيمه مداخله هم وېشلای شو، مستقيمه مداخله هغه مداخله ده چې په مستقيم ډول د يو دولت او يا د هغې د ارګانونو له خوا ترسره شوې وي لکه نظامي مداخله او همدارنګه د اقتصادي تدبيرونو اتخاذ چې د هغې هدف د امتياز اخستل وي. لکه اقتصادي محاصره، په وسيع ډول د بزګريزو اړيکو پرې کول. غير مستقيمه مداخله هغه نظامي، سياسي، اقتصادي او نور اقدامونه دي چې خپله د دولت له خوا نه بلکې د نورو سازمانونو او کسانو له خوا ترسره کيږي اما د مداخله کوونکي دولت تر نظارت لاندې لکه د بل دولت د سياسي نظام د تغير په منظور د ترهګريزو او نظامي فعاليتونو مرسته، تشويق، تمويل او اجازه ور کول. بالاخره ويلای شو، ددې لپاره چې يوه مداخله په بين المللي حقوقو کې ومنل شي، نو دهغې لپاره پنځه دلايل وجود لري د يو دولت حق چی خپل د اتباعو ساتنه وکړی، مشروع دفاع، د برخليک ټاکل، د متقابله مرستې د پيمان په اساس مداخله او بالاخره د بشري دلايلو لپاره مداخله.[15] چې زمونږ د بحث موضوع همدا د بشري دلايلو لپاره مداخله يا نړۍ واله بشردوستانه مداخله ده چې په راتلونکي فصل کې به پرې بحث وکړو. دوهم څپرکی
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
جوړښت او منځپانګه
لومړی او دویمه مادې یې –د عزت او وقار، آزادۍ، برابرۍ او ورورولۍ له اصولو سره– د بېخ‌بنسټ په توګه کار کوي. د سریزې اوه پراګرافونه، چې د اعلامیې دلایل بیانوي، د هغو زینو استازیتوب کوي چې عبادتځای یا معبد ته ختلې دي. د اعلامیې اصلي برخه بیا هماغه څلور ستنې دي. لومړۍ ستنه یې (۳-۱۱ مادې) د فرد حقونه دي، لکه د ژوند حق او د غلامۍ ممنوعیت. دویمه ستنه یې (۱۲-۱۷ مادې) په مدني او سیاسي ټولنه کې د فرد حقونه تشکیلوي. درېیمه ستنه یې (۱۸-۲۱ مادې) د معنوي، عامه او سیاسي آزادیو لکه د دین او مذهب د آزادۍ او د ټولنې د آزادۍ اړوندې دي. څلورمه ستنه یې هم (۲۲-۲۷ مادې) ټولنیز، اقتصادي او کلتوري حقونه ټاکي. او په پای کې، وروستۍ درې مادې هغه د ښکلا لپاره درې کونجه برخه یا پېډامېنټ وړاندې کوي چې دا ټول جوړښت یې له یو بل سره تړلی، ځکه دا مادې د یو بل پر وړاندې او هم د ټولنې پر وړاندې د هر فرد پر متقابلو دندو ټینګار کوي.
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
د دولتونو په چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
په دې څپرکي کې به په پنځه بېلابېلو عنوانونو ، د بشر دوستانه مداخلې مانا او مفهوم، د بشر دوستانه مداخلې د توجيه کولو دلايل، د بشردوستانه مداخلې اړتيا او اهميت، د بشر دوستانه مداخلې اصول او شرايط او د بشر دوستانه مداخلې مثالونه او بېلګې، تر بحث لاندې ونيسو :
د بشري حقونو نړېواله اعلاميه
مخینه
د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، متحدینو –چې په رسمي توګه د ملګرو ملتونو په نوم پېژندل شوي– څلور ډوله آزادۍ د خپلې جګړې د بنسټیزو موخو په توګه ومنلې: د بیان آزادي، د دین او مذهب آزادي، له وېرې او ډار آزادي، او له اړمنۍ څخه آزادي. د جګړې په وروستیو کې، د ملګرو ملتونو پر منشور بحث وشو، مسوده یې چمتو شوه، او بالآخره تصویب شو ترڅو "پر بنسټیزو بشري حقونو باور، او بشري وقار او ارزښت" تایید کړي او ټول غړي دولتونه ژمن کړي چې "د نژاد یا توکم، جنسیت، ژبې یا مذهب له توپیر پرته د ټولو بشري حقونو او بنسټیزو آزادیو ته نړیوال درناوی او د هغو مراعاتول" دود کړي. کله چې له جګړې وروسته د نازي جرمني له لوري ترسره شوي ظلمونه په بشپړه توګه روښانه شول، په نړیواله ټولنه کې اجماع دا وه چې د ملګرو ملتونو منشور په کافي اندازه هغه حقونه نه دي تعریف کړي چې اشاره پکې ورته شوې ده. له دې کبله دا اړینه وګڼل شوه چې یوه نړیواله اعلامیه رامنځته کړي څو د افرادو حقونه مشخص کړي او د بشري حقونو په اړه د منشور احکام پلي کړي.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:بشري حقونه
د دولتونو په داخلي چارو کې د بشردوستانه مداخلې څرنګوالی
لومړی مبحث – د بشردوستانه مداخلې مانا او مفهوم :
بشردوستانه بين المللي حقوق يا بين المللي بشردوستانه حقوق د بين المللي حقوقو يو له اصلي څانګو څخه دی او د يو شمېر عرفي او قراردادي قواعدو مجموعه ده چې په ځانګړې توګه د جګړو د لوريو ترمنځ د مسلحانه تاوتريخوالي د مخنيوي او محدود کولو د هدف په خاطر او د جګړې پرمهال د اموالو او اشخاصو د ساتنې په موخه رامنځته شوي دي.[16] د پورته تعريف له مخې دا جاج اخيستلی شو چې نړۍ واله بشر دوستانه مداخله عبارت له هغه مداخلې څخه ده چې دولتونه يې د يو شمېر قراردادي او عرفي قواعدو له مخې د نورو هېوادونو په چارو کې د جګړو د لوريو ترمنځ د مسلحانه تاوتريخوالي د مخنيوي او راکمولو ،د جګړې پرمهال د اموالو او اشخاصو د ساتنې په موخه ترسره کوي.