cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سيد حبيب الله بخاري
د سيد حبيب الله بخاري شاعري
د شاعر او ليکوال سيد حبيب الله بخاري لنډنوم (تخلص) زخمي ځيگر وو، خو د ميرزا لقب ورته د ښکلي ليک د ليکلو په وجه د خپلو دوستانو له لوري ورکړ شوی وو. هغه په خلکو کې د «ميرزا زخمي ځيگر» په نامه اورڅارتیا موندلې وه.
مړينه
سيد حبيب الله بخاري (ميرزا زخمي ځيگر) د ۱۹۸۱ ز کال د اکتوبر پر ۱۲ نېټه له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. د هغه جنازه په چارسده کې د دارالعلوم اسلاميه لويې دروازې ته مخامخ خاورو ته وسپارل شوه. ميرزا زخمي ځيگر د خپل قبر د کتيبې لپاره دا شعرونه ليکلي وو:
د تش بوتل په مثل يم خالي د نيک عمل نه - په زړه کې اور د مينې د جانان سره درځم
پاره پاره په تيغ د عشق ميرزا زخمي جيگر يم - پاره پاره زړگي، پاره گريوان سره درځم
ميا وکيل شاه فقير خېل
ليکلي نښيرونه يې
د ميرزا زخمي ځيگر پر ۳۵ ناچاپه کتابونو سربېره، تجليات حجاز، ديوان درعجم، رياض العاشقين، رموزالعاشقين، انجام صداقت، تازه زخمونه، نوي زخمونه، يو قام په تازه زخمونه کتاب باندې دا شعر ليکلی دی:
مرهم د تسلۍ پرې باندې ږدمه هر ساعت - رغيږي بې وصاله چرته دا زخمونه دوه
د پښتو ژبې شاعر، ليکوال او څېړونکي ميا وکيل شاه فقيرخېل پر خپله فېسبوکپاڼه د يوه پښتانه ورور ښاغلي گل محمد بيتاب د دې پوښتنې په ځواب کې، چې «دا ناچاپه کتابونه يې چرته دي، مياں صاحب، محفوظ دي او که نه؟» ليکلي چې «دا ناچاپه کتابونه يې د لور د طرفه نمسي فرمان الله جان زاهد سره شته.»
اخځليک
۱- د شاعر، ليکوال او څېړونکي ميا وکيل شاه فقيرخېل فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
پټلۍ
پټلۍ (راه آهن) د اسپنۍ لار (په انګلیسي: Railway, Rail Transport) ورته ویل کیږي.
د ناروې سمندر
69°N, 2°W د ناروې سمندر په ناروژي د شمالي اطلس سمندر د یوې برخې د سمندر نوم دی. یاد سمندر د ناروی شمال لور ته د ناروی او ګرینلنډ ترمنځ موقیعت لري. مساحت یې ۰۰۰'۳۸۳'۱ کیلومتر مربع او د اوبو حجم یې ۰۰۰'۰۰۰'۲ متره مکعب دی.
کارګي
کارګي (په انګلیسي: Kargı) د ترکیې هیواد دچوروم ولایت یو کلی دی.
کارګي د بحر له سطحې څخه 400 متره لوړوالي لري.
ژان – فرانسوا شامپولیون
ژان – فرانسوا شامپولیون (زوکړه: د ۱۷۹۰ زکال د ډسمبر ۲۳مه – مړینه: د ۱۸۳۲ زکال د مارچ ۴مه) فرانسوي فیلولوژېست (لغت پېژندونکی) او ختیځ پېژندونکی (شرق شناس) و چې تر ډېره د مصري هیروګلیفونو د کوډ ماتونې او د مصرپوهنې د بنسټ اېښودو له امله شهرت لري. شامپولیون چې تر یوې کچې د خپل ورور، څېړونکي ژاک ژوزف شامپولیون – فیګاک له خوا را لوی شوی و، د ژبو په برخه کې یو نابغه ماشوم و او د نوې ځوانۍ په نیمايي کې یې د مصري دموتیک خط د کوډ ماتونې اړوند لومړنۍ مقاله ولیکله. د ځوانۍ پر مهال یې په علمي غونډو کې شهرت درلود او په قبطي، لرغونې یوناني، لاتین، عبري او عربي ژبو یې خبرې کولای شوې.
د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې فرانسوي کلتور د «مصري دودونو سره د لیوالتیا» یوه دوره تجربه کړه چې د ناپلیون د واکمنۍ پر مهال په مصر باندې د لښکرکشۍ (۱۷۹۸- ۱۸۰۱ زکال) له امله د ناپلیوني اکتشافاتو له امله رامنځته شوه چې په دغو اکتشافاتو کې په دریو ژبو باندې لیکل شوی روزېټا ډبرلیک (Rosetta Stone) هم شامل و. څېړونکو د مصر د تمدن د دورې او په هغو کې یې د هیروګلیف خط د ماهیت او استفادې اړوند بحثونه وکړل چې د دغې ژبې ثبت شوي موارد او د هغو نښې په کې شاملې وې چې فونیټیکي (د تورو غږونه) او ایډیوګرافيکي (د معنايي مفاهیمو مستقیم شواهد) موارد یې لرل. ډیری کسانو فکر کاوه چې له دغه خط څخه یوازې په دیني او آئیني چارو کې استفاده شوې او دا ډېره لرې ده چې دغه شواهد دې وسپړل شي ځکه چې له باطني او فلسفي افکارو سره تړلي دي او تاریخي اطلاعات نه بیانوي. د شامپولیون د کوډ ماتونې اهمیت په دې کې و چې هغه دغه فرضیات غلط ثابت کړل او د لرغونو مصریانو له خوا یې د ډیری ثبت شوو اطلاعاتو درک شونی کړ.
شامپولیون د فرانسې د سیاسي ګډوډیو په دوره کې ژوند کاوه چې دغو ګډوډیو په دوامداره توګه د هغه څېړنې په بېلابېلو ډولونو اخلال کولې. د ناپلیوني جګړو پر مهال هغه وکولای شول له جبري پوځي خدمت څخه ځان خلاص کړي، خو ناپلیوني وفاداري یې د دې لامل وګرځېده چې راتلونکي رژیم هغه مجرم وګڼي. د هغه اقدامات، چې ځینې مهال ګستاخانه او بې پروا اقدامات هم په کې شامل کېدل، د ده له دوسیې سره یې کومه مرسته وه نه کړه. خو د هغه وخت له مهمو علمي او سیاسي شخصیتونو لکه ژوزف فوریه او سیلوستر دوساسي سره د هغه اړیکو ورسره مرسته وکړه، په داسې حال کې چې یو شمېر مهالونه یې له علمي ټولنې څخه په تبعید کې هم تېر کړل.
شامپولیون په ۱۸۲۰ زکال کې د هیروګلیف خط د کوډ ماتونې په چارو باندې جدي کار پیل کړ او په دې سره یې ډیر ژر د بریتانوي عالم توماس یانګ لاسته راوړنې تر خپل اغېز لاندې راوړې چې په ۱۸۱۹ زکال کې یې د دغه لیک په کوډ ماتونه کې د لومړي کس په توګه ترسره کړې وې. شامپولیون په ۱۸۲۲ زکال کې د روزېټا په ډبرلیک باندې د هیروګلیف خط په کوډ ماتونه کې خپلې لومړنۍ لاسته راوړنې خپرې کړې او څرګنده یې کړه چې مصري لیک دود د فونیټیکي او آیډیوګرافیکي نښو له ترکیب څخه جوړ شوی – دا په دې ډول لومړنی خط و چې کشف شو. نوموړي په ۱۸۲۴ زکال کې د «Précis» تر عنوان لاندې لیکنه خپره کړه چې په هغو کې یې د هیروګلیف خط کوډ ماتونه په تفصیل سره تشرېح کړې وه او د هغو د فونیټیکي او ایډیوګرافیکي نښو ارزښت یې په کې بیان کړی و. نوموړي په ۱۸۲۹ زکال کې مصر ته سفر وکړ او هلته یې وکولای شول ډیری هیروګلیف متنونه چې وړاندې نه و مطالعه شوي، ولولي او همدارنګه یې د هیروګلیفي لیکنو ډیری نوې نقاشۍ له ځانه سره کور ته راوړې. په هېواد کې ورته د مصر پېژندنې د استادۍ څوکۍ ورکړل شوه، خو په دغه څوکۍ باندې یې ډیر لږ لکچرونه ورکړل، ځکه چې د مصر په سفر کې یې د سختیو له امله روغتیايي حالت ډیر زیات ژوبل شوی و او له همدې امله اړ شو تدریس ته شا کړي. نوموړی په ۱۸۳۲ زکال کې د ۴۱ کلونو په عمر په پاریس کې ومړ. د هغه له خوا د لرغوني مصر د ژبې لیکل شوی ګرامر د نوموړي له مړینې وروسته خپور شو.
مصرپوهانو د هغه د ژوندانه پر مهال او آن له مړینې یې ډېر وروسته د هغه د کوډ ماتونې د وړتیاوو اړوند جدي بحثونه ترسره کړل. یو شمېر کسانو هغه له دې امله په ادبي غلا تورن کاوه چې د یانګ لومړنیو کشفیاتو ته یې کافي اعتبار ورنکړ، خو یو شمېر نورو بیا د هغه د کوډ ماتونې په رښتیا والي بحثونه کول. له دې سره هم د وروستیو موندنو پرمټ او همدارنګه د هغه په وړاندې کړو پایلو باندې د څېړونکو د اتکا له امله د هغه چارې په عمومي بڼه ومنل شوې. په داسې حال کې چې یو شمېر لا اوس هم استدلال کوي چې هغه باید د یانګ چارې تصدیق کړې وای؛ د نوموړي کوډ ماتونه اوس مهال په نړیواله توګه منل شوې او په دې برخه کې د ټولو پرمختګونو بنسټ جوړوي؛ همدا دی چې نوموړی د «مصر پوهنې بنسټګر او پلار» بلل کیږي.
د ناپلیوني جګړو پر مهال سیاسي ستونزې
د ناپلیوني جګړو پر مهال، شامپولیون یو ځوان لیسانسه و چې له امله یې اړ و په اجباري پوځي خدمت کې ونډه واخلي؛ د ناپلیون په پوځونو کې د تلفاتو د کچې د زیاتوالي له امله هغه هم د پوځي خدمت د ترسره کولو په صورت کې له لوی ګواښ سره مخ کېده. هغه د خپل ورور او همدارنګه د ګرنوبل د مسئول جوزف فوریه په مرسته چې هغه هم مصرپېژندونکی و؛ په دې استدلال سره چې د هغه چارې د مصري خط په کوډ ماتونې کې دومره مهمې دي چې نه باید په کې ځنډ رامنځته شي له پوځي اجباري خدمت څخه معاف شو. په ۱۸۱۳ زکال کې د ناپلیون د حکومت له ړنګېدو وروسته او د اتلسم لويي د سلطنتي رژیم په رامنځته کېدو سره شامپولیون د لومړي ځل لپاره د ناپلیوني دولت ننګه وکړه او هغه یې د دوه مفسدینو له واکمنۍ کم وباله. هغه په نامعلومه بڼه د سلطنتي رژیم څخه په نیوکې طنزي سندرې جوړې او خپرې کړې – هغه سندرې چې د ګرنوبل د وګړو ترمنځ یې زیات محبوبیت وموند.
په ۱۸۱۵ زکال کې ناپلیون بوناپارټ په البا کې له تبعید څخه وتښتېد او له یو شمېر سرتېرو سره یې یوځای په کوت دازور کې له راڅرګندېدو وروسته په مستقیمه توګه د ګرنوبل پر لور حرکت وکړ او هلته د یو آزادي غوښتونکي په توګه ومنل شو. هلته یې له شامپولیون سره ولیدل، ناپلیون ورته له پوځي خدمت څخه د معافیت یادونه وکړه او ترې وه یې پوښتل چې د هغه مهم کار څنګه مخته ځي. شامپولیون په ځواب کې ورته وویل چې په تازګۍ سره یې د قبطي ژبې ګرامر او قاموس (ډېکشنري) پای ته رسولي دي. ناپلیون له هغه وغوښتل چې خپلې لیکنې پاریس ته د چاپ په موخه ولېږي. ورور یې ژاک له ناپیلیوني ارمان سره مل شو او د هغو سلو ورځو په پای کې چې ناپلیون ماته وخوړه، دواړه وروڼه له جدي ګواښ سره مخ شول. ګرنوبل وروستی ښار و چې د سلطنتي ځواکونو د مخکې تګ پر وړاندې یې مقاومت وکړ. دغو وروڼو له دې سره چې ژوند یې په ګواښ کې و له ناپلیوني جنرال دروئت دارلون سره یې هغه ته په پناه ورکولو مرسته وکړه او لار یې برابره کړه چې مونیخ ته وتښتي؛ دغه جنرال په واټرلو جګړه کې د ګډون له امله په اعدام محکوم شوی و. دواړه وروڼه په فیګیاک کې په داخلي تبعید محکوم شول، شامپولیون هم په ګرنوبل کې خپله پوهنتوني څوکۍ له لاسه ورکړه او هغه ته اړوند پوهنځی (د مصرپوهنې پوهنځی) وتړل شو.
د نوي سلطنتي رژیم تر واکمنۍ لاندې دغو وروڼو ډیر مهال د لنکستر ښوونځیو په تاسیس کولو تېر کړ څو عامو وګړو ته د زده کړو زمینه برابره کړي. دغه چاره د اولترا سلطنت پالونکو د ډلې له خوا انقلابي وګڼل شوه ځکه چې هغوی باور نه درلود، زده کړې دې د ټیټې طبقې وګړو ته لاسرسي وړ وي. له دې سربېره شامپولیون په ۱۸۲۱ زکال کې د یو پاڅون مشري وکړه؛ په دغه پاڅون کې نوموړي د خپلو ګرنوبلي پلویانو سره یوځای په یوې قلا برید وکړ او د بوربون د سلطنتي بیرغ پر ځای یې هلته درې رنګه بیرغ جګ کړ. نوموړی په خیانت تورن شو، خو بالاخره ورته بخښنه وشوه.
لامیقوی
longdلامیقوی coordinates_regionلامیقوی latdلامیقوی ω لامیقوی (په انګلیسي: Lamèque)د کاناډا هیواد یو رهایشي سیمه ده چې په NB کې موقعیت لري.
لامیقوي 12.45 مربع کیلومتره مساحت لري او 1,432 تنه نفوس لري.
سرچینې
وېشنيزه:کاناډا وېشنيزه:هیوادونه
سویچ (شبکه)
سویچ (په انګلیسي: Switch) د کمپیوټري شبکې یو هارډویر دی چې د شبکې نقطې او یا د شبکې وسایل یو له بل سره نښلوي.
سیال په سیال (شبکه)
سیال په سیال (په انګلیسي: peer-to-peer) د کمپیوټری شبکې د جوړښت یو نوم دی. په دې ډول شبکو کې د کمپیوټرونو تر منځ سرور نشته او ټول کمپیوټرونه په ګډه او معادله توګه یو د بل سره عمل کوی. دا کمپیوټرونه هم د اخستونکې او هم د ورکونکې سرور په توګه کار کوي، پدې معنی چې هر کمپیوټر کولی شي د بل کمپیوټر معلومات وکاروي یا بل کمپیوټر ته معلومات واستوي. د شبکې هیڅ کوم کمپیوټر د شبکې د کنټرول او تنظیم په غاړه نلري.
دا ډول شبکې ترټولو ساده او چټکې جوړیږي.
د سیال په سیال شبکې جوړولو لپاره لاندې وسایلو ته اړتیا ده:
د هارډویر تر نصبولو وروسته یو ښه عامل سیسټم لکه وینډوز، لینکس او یا داسې نور.. کافي دی تر څو شبکه جوړه او ګټه ترې واخستل شی.
پیرنه غرونه
پیرنه د اروپا په سویل لویدیځ کې د اسپانیا او فرانسې ترمنځ په سرحدي سیمه کې پراته غرونه دي.
جغرافیه
آرتوست سمندرګی په پیرنه غرونو کې.
باروچ سپینوزا
باروچ (دي) سپینوزا چې د باروچ اېسپینوسا، او وروسته بیا د مولف او خبرنګار په توګه د بېنېډېکټوس ډي سپینوزا او په انګلیسي کې بېنېډېکټ ډي سپینوزا په نامه یادېږي، په  ۱۶۳۲ ز کال د نوامبر په ۲۴مه زېږېدلی او د ۱۶۷۷ ز کال د فبروري په ۲۱مه مړ شوی دی. هغه یو هالنډی فیلسوف او په خټه پرتګالی یهودی و. باروچ د روشنګرۍ (Enlightenment)، د انجنیل د معاصرو منتقیدونو او د ځان او نړۍ د معاصرو مفاهیمو یو له لومړیو متفکرینو څخه و. هغه د ۱۷مې پېړۍ د عقلانې فلسفې یو له سترو معتقدینو څخه ګڼل کېږي، یعنې هغه یو (rationalist) و. سپینوزا د رېنې ډیکارټ د مخکښ مفکر څخه په الهام اخیستلو سره د هالنډي زرین عصر یوه مخکښه فلسفي څېره شوه. سپينوزا ته په ډېرو ژبو لقبونه ورکړل شوي چې یو يې هم "مبارک یا Blessed " دی. د یهودانو په عبراني ژبه يې نوم دا ډول لیکل کېږي: ברוך שפינוזה. په هالنډ کې هغه د بېنتو پرتګالی نوم کاروه. په خپلو لاتیني او هالنډي آثارو کې يې د بېنېډيکټوس ډي سپینوزا لاتیني نوم کاراوه.
سپینوزا په امسټردام کې په یوه هسپانوي-پرتګالي-یهودي ټولنه کې رالوی شوی و. هغه د عبراني انجیل او د الهي ماهیت د اصالت او رښتینولۍ په اړه زښته ډېرې ګډې وډې مفکورې رامنځته کړې. یهودي دیني مقاماتو د هغه پر ضد یو حرم " חרם " [د اسلام د فتوا معادل] صادر کړ او هغه يې په ۲۳ کلنۍ کې سملاسي وشاړه او له یهودي ټولنې څخه يې منع کړ. ان د هغه کورنۍ هم دا کار ورسره وکړ. د هغه کتابونه وروسته د کاتولیک کلیسا د منع شویو کتابونو په لړلیک کې ورشامل کړل شول. اوسني وګړي هغه ته ډېری مهال د "بې دینه یا atheist" اصطلاح کاروي، حال دا چې سپینوزا پخپل هېڅ اثر کې د خدای د شتون پر وړاندې کوم بحث نه دی کړی.
سپینوزا د آپټیکي لینزونو د جوړونکي په توګه یو خورا ساده ژوند درلود او د کونسټنټاین او کریسټن هوجینز سره يې د مایکروسکوپ او ټیلیسکوپ لینزونو په ډېزاین کې همکاري کوله. هغه په ټول ژوند کې د جایزو او اعزازونو له اخیستلو څخه ډډه وکړه، ان د ښوونکي درنه دنده يې هم ونه منله. هغه په ۱۶۷۷م کال کې د ۴۴ کلونو په عمر د سږو ناروغۍ له امله ومړ. هغه ښايي توبرکلوز یا سلیکوز ناروغۍ يې درلوده چې د لینزونو د جوړولو پر مهال د ښيښې ګرد تنفس کولو په پایله کې به نوره هم سخته شوې وي. هغه په هاګ کې د نیووې کیرک سیمې په یوه عیسوۍ هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
د اخلاق یا Ethics، په نامه د سپینوزا شاهکار اثر د هغه له مړینې څخه وروسته د هغه د مرګ په کال چاپ شو. هغه پخپل اثر کې د دیکارت د ذهن-بدن د دوه ګوني فلسفه رد کړه او په دې توګه د غربي فلسفې یوه له ډېرو مهمو مفکرینو څخه وګڼل شو. په هغه اثر کې، "سپینوزا وروستی قطعي لاتیني شاهکار لیکلی دی او هلته د منځني پېر فلسفې اصلاح شوي مفاهیم په پای کې یو د بل پر ضد شوي او په بشپړ ډول له منځه تللي دي". هېګل وايي: "حقیقت دا دی چې سپینوزا په معاصره فلسفه کې د آزمايښت ټکی (testing-point) جوړ کړی دی، نو ویلای شو چې: یا ته سپینوزا-پال يې او یا هېڅ فیلسوف نه يې". د هغه د فلسفي لاسته راوړنو او اخلاقي شخصیت له امله فرانسوي فیلسوف ژیل دلوز هغه ته "د فیلسوفانو 'شهزاده'" نوم ورکړی دی.
کورنۍ او د ټولنې مبادي
د نیکولاس ډينګز په لاس د سپینوزا مجسمه (۲۰۰۸)، امسټرډام، زوانینګ بورګوال، له دې لیکنې سره "د دولت هدف آزادي ده" (ژباړه، د ټراکتاتوس تیولوجیکو-پولیتیکوس له وینا څخه، ۱۶۷۷)
د سپینوزا پلرونه او نیکونه په ټبر سفاردي یهودان او د پرتګال د یهوادنو د ټولنې برخه وه چې په ۱۵۳۶م کال کې د پرتګال د مذهبي تفتیش له پیل سره امسټرډام ښار ته راکډه شول. د مذهبي تفتیش پایله دا وه چې دوی په جبر سره له دین څخه اړول کېدل او ایبیریا ټاپوزمې څخه وېستل کېدل. د هالنډ د مرکزي ایالت اوترکت د اتحاديې د ۱۵۷۹م کال د زغم د فرمان سره سم، د پرتګال هغه یهودیان چې کاتولیک مذهب ته اوښتي و لومړی په ۱۵۹۳م کال کې امسټرډام ته په کښتیو کې راکډه شول او بیا سملاسي بېرته یهودیت ته راواوړېدل. په ۱۵۹۸م کال کې د کنیسې [د یهودیانو جومات] جوړولو اجازه ورکړل شوه او په ۱۶۱۵م کال کې د یهودیانو د شامیلېدو او سرپرستي حکم تصویب شو. د جلاوطنه ټولنې په توګه، د امسټرډام پرتګالي یهودیانو په خپل هویت زښته ویاړ کاوه.
که څه هم په پرتګالي ژبه کې "دي اېسپېنوزا" یا "اېسپېنوزا" په "ز" تلفظ کېږي، همدا لامل دی چې له هسپانوي ژبې ګډوډېږي. د اېسپېنوزا کورنۍ شجرې ته په کتو هېڅ داسې شواهد نشته چې وښيي د ده کورنۍ دي د هسپانيې د شمالي کاستیل د بورګوس سره نږدې اېسپېنوسا ډي لوس مونتېروس یا له پالېنسیا سره نږدې له اېسپېنوسا دی سېراتو څخه راغلې وې. اېسپېنوزا د هسپانوي ژبې عام اړول شوی کورنی نوم و. تړاوونه دا ښيي چې ممکن د اېسپېنوزا کورنۍ له هسپانيې څخه راغلې وي او د پرتګال له لارې هالنډ ته تللې وي. د سپېنوزا کورنۍ په ۱۴۹۲م کال کې له هسپانيې څخه وېستل کېږي او پرتګال ته تېښتي. پرتګال په ۱۴۹۸م کال کې دوی اړ باسي چې کاتولیک مذهب ته واوړي، نو ځکه دوی هالنډ ته راځي.
د سپینوزا پلار نږدې یوه پېړۍ وروسته له هغه نړۍ ته سترګې پرانیستې چې بېجا ته نږدې په الېنتېجو کې د ویدیګوېرا په نامه د پرتګال په کوچني ښار کې په زوره خلک له خپل دین څخه اړول کېدل. کله چې د سپېنوزا پلار میګوېل (میکل) لا ماشوم و، د سپېنوزا نیکه، ایساک دی سپینوزا، چې د لېسبون سیمې و، خپله کورنۍ د فرانسې نانتېس ته بوتله. دوی په ۱۶۱۵م کال کې له فرانسې وشړل شول او بیا روټرډام ته ولاړل او ایساک همالته په ۱۶۲۷م کال کې مړ شو. د سپېنوزا پلار او تره مانوېل بیا امسټرډام ته ولاړل او هلته یې بېرته یهودیت پیل کړ. میګوېل یو بریالی سوداګر و او د کنیسې او همدا ډول د امسټرډام د یهودي ښوونځي مشر شو. هغه درې ښځې درلودې او له شپږو اولادونو درې هغه یې بلوغ ته له رسېدو وړاندې مړه شول.
د ۱۷مې پېړۍ هالنډ
امسټرډام او روټرډام دوه هغه مهم ښاري مرکزونه و چې د سوداګرو کښتیو به د نړۍ له بېلابېلو برخو د ګڼو دودونو او عقیدو لرونکي خلک راوړل. دغه د پرمختګ په حال کې سوداګریز فعالیت د دې لامل شو چې د نویو مفکورو د وړاندې کولو لپاره د زغم فرهنګ رامنځته شي او د کلیسا د چارواکو د سانسور څخه سترې کچې خوندي وي (که څه هم هغه خلک به چې "ډېر وړاندې" تلل، هغوی به ان په هالنډ کې هم ځورول کېدل). نو دا کومه تصادفی خبره نه ده چې د دیکارت او سپېنوزا فلسفی آثار په ۱۷مه پېړۍ کې د هالنډ جمهوریت په کلتوري او فکري محیط کې رامنځته شول. سپېنوزا د ټولنیزو دودونو په پام کې نه نیونکو ملګرو یوه کړۍ درلوده چې په هغې کې د کولیګیانټ (Collegiants) ډلې غړی هم و. یو سړی چې ده پېژندلو، په لیډن کې د نېلز سټېنسن په نامه یو تکړه ډنمارکی زده کوونکی و؛ بل يې بیا البرټ بورګ نومېږي چې سپېنوزا به لیکونه ورته استول را استول.
هاب
هاب (په انګلیسي: Hub) د کمپیوټري شبکې له هارډویر تجهیزاتو څخه دی چې د کمپیوټری شبکې د جوړولو لپاره کارول کیږي.
په اوس وخت کې په ډیری شبکو جوړولو کې د هاب پرځای سویچ کارول کیږي، خو لاهم په ډیری شبکو کې هاب استعمالیږي.
د هاب ډولونه په لاندې ډول دي:
د هاب ډولونه
کنټرولیدونکی (Manageable ) هاب: دا ډول هاب ځیرک او د انعطاف وړ دی. پدې مانا چې د دې هاب هرپورټ (port) د سافټویر له لارې د شبکې د مدیر لخوا فعال یا غیر فعال کیدلای سي.
ماډلر(modular) هب: دا ډول هاب د کارډ یا چیپ (chip) سره راځي او د دې کارت په واسطه د پورټونو شمیر ډیریدای هم سي.
دا ډول هاب مستقل هاب ته ورته دی.
خو توپیر یې دادې چې د سټیک (stack) په څیر سره وصل کیدلای شي ترڅو د ټول هاب پورټونه شمیر ډیر سي.
سرچینې
<references group="" responsive="1"> وېشنيزه:کمپیوټر وېشنيزه:کمپیوټر ساینس وېشنيزه:شبکه
نفل لمونځ
د نفل لغوی معنی زیاتی دی. نفل لمونځ د ثواب زیاتولو لپاره اضافي لمونځ ده.
نفل لمونځونه تر سره کول لازمې ندی خو د دې لمونځو په تر سره کولو سره انسان ثواب ګټلای شی.
نفل لمونځونه
وېشنيزه:لمونځ وېشنيزه:اسلام
ږیره
هغه ویښتان چې د ځوانۍ په وخت کې د نارینه وو په زنې او باړخو باندې راشنه کیږي ږیره بلل کیږي او د بلوغت نښه هم بلل کیږي.
په احادیثو کې
عشر من الفطرۃ قص الشارب واعفاء اللحیۃ․ نبي کریم صلی الله علیه وسلم  فرمایلې دي چې لس شیان د فطرت څخه دي، چې په هغو لسو کې دوه دادې ، چې بریتونه لنډوی او ږیره پرېږدی.
د لمر سرعت
د لمر تیز والی speed of light) ( د لر سرعت) د ننۍ ټکنالوژې پرمټ ترټولو ګړندی سرعت دی بشر یې محاسبه په لاسکی لري. زمونږ نړیواله یوه ثانیه د لمر د سرعت پر آساس له ۲۹۹,۷۹۲,۴۵۸ کیلومترو سره برابره ده یعنی لمر په یوه ثانیه په یاده اندازه ګړندی توب لري.
اګنوسټېزم
اګنوسټېزم (هغه فلسفه چې باور لري، چې د خلقت او ماورأ الطبیعه په حقیقت باندې نه شو پوهېدلی)
د اګنوسټېزم تعریف
لرغونی او معاصر اګنوسټېزم د ساینس جوهر دی. په ډېر ساده ډول دا مانا لري، چې یو کس باید ونه وایي چې په یوڅه پوهېږي یا په دې باور دی چې د هغه څه لپاره چې پرې پوهېږي هېڅ علمي دلیل نه لري. په پایله کې اګنوسټېزم نه یوازې د مشهورو الهیاتو لویه برخه، بلکې د الهیاتو ضد لویه برخه هم له پامه غورځوي. په ټوله کې «بوش» د ټولو عقایدو سره مخالفت (هټروډوکسي) زما لپاره د ټینګې عقیدې (ارتودوکسي) په پرتله باندې ډېر توهینونکې ده، ځکه چې د ټولو عقایدو سره مخالفت ددې ادعا کوي، چې هغه د عقل او علم له خوا رهبري کېږي او ټینګه عقیده داسې نه ده.
—  ټوماس هنري هاکسلي
هغه څه چې اګنوسټیکان له هغه څخه د غیر اخلاقیاتو په توګه انکار کوي، په اصل کې د هغه برعکس نظریه ده، چې باید داسې وړاندیزونه شتون ولري چې خلک ورباندې پرته له منطقي قناعت وړ شواهدو څخه باور وکړي او دا ملامتي باید په داسې ناکافي ملاتړ شوو وړاندیزونو کې د بې باورۍ (کفر) له مسلک سره وتړل شي.
اګنوسټېزم، په حقیقت کې کومه عقیده نه ده، مګر یوه طریقه ده، چې د هغې جوهر د یو واحد اصل په جدي پلي کولو کې دی ... په مثبت ډول دا اصول بیان کیدلی شي: په عقلي مسایلو کې پرته له دې چې کومه ملاحظه په نظر کې ونیسئ له خپل دلیل څخه پیروي وکړئ. په منفي ډول: په عقلي مسایلو کې داسې مه ښیئ چې پایلې ښکاره (واقعي) او د ثبوت وړ نه دي.
—  ټوماس هنري هاکسلي هاکسلي د یو ساینس پوه په توګه، تر هر څه پورته، اګنوسټېزم د حد بندۍ د یوې بڼې په توګه وړاندې کړ. دا هغه فرضیه ده، چې هېڅ عیني او ازمایښتي تأییدونکی سند نه لري او یوه عیني او علمي ادعا نه شي کېدلی. په دې ډول د مطرح شوې فرضیې د ازموینې لپاره هېڅ لاره شتون نه لري او پایلې یې نا څرګندې یا غیر قطعي دي. د ده اګنوسټېزم د شته ادعا د سموالي یا ناسموالي لپاره همغږي نه لرله. کارل پوپر هم خپل ځان یو اګنوسټیک معرفي کوي. د فیلسوف ویلیم ایل رو په عقیده، په ترټولو دقیقه مانا اګنوسټېزم هغه نظر دی، چې څرګندوي چې انساني عقل د دې توان نه لري چې وکولی شي دومره منطقي دلیلونه وړاندې کړي، چې پر خدای باندې د شتون او نه شتون باور توجیه کړي.
د لغاتو د رېښې د څېړنې علم
له خوا په 1869 کې د میټا فزیک ټولنې په یوه غونډه کې د هغه فلسفې د تشریح کولو لپاره وکاروله، کومه چې د روحاني او عرفاني پوهې ټولې ادعاوې ردوي. د مسیحي کلیسا پخوانیو مشرانو د «روحاني پوهې» د تشریح کولو لپاره یوناني کلمه gnosis (پوهه) کاروله. اګنوسټېزم باید د مذهبي نظریاتو سره چې د اګنوسټېزم د لرغوني مذهبي غورځنګ سره مخالفت کوي اشتباه ونه نیسو، هاکسلی دا اصطلاح په پراخه او اختصارشوي مفهوم کې کارولې ده. هاکسلی اګنوسټېزم د یوې عقیدې په توګه نه، بلکې د شکي څېړنې د طریقې او د شواهدو د بنسټ په توګه پیژندلې دی.
د اګنوسټیک اصطلاح د سانسکریټ د کلمې « Ajñasi» سره چې «نه پېژندل» ژباړل کېږي ګډه رېښه لري. همدارنګه د لرغوني هندي فلسفې ښوونځي اجنانا سره تړاو لري، کوم چې باور لري چې د مابعد الطبيعي طبیعت پوهه ترلاسه کول یا د فلسفي وړاندیزونو ریښتیني ارزښت معلومول ناممکن دي او بلاخره دا د نهایی نجات لپاره بې ګټې او زیان رسونکی دی. په وروستیو کلونو کې، عصبي علومو او ارواپوهنې ته اړونده ساینسي ادبیاتو دغه کلیمه د "نه پوهیدلو" په مانا کارولې ده. په داسې حال کې چې په تخنیکي اود بازارموندنې په ادبياتو کې "اګنوسټیک" د ځینو پیرامېټرونو څخه د خپلواکۍ په مانا هم راغلې ده. د بېلګې په توګه د «پلیټ فارم اګنوسټیک» چې د (کراس پلیټ فارم سافټویر ته اشاره کوي) او یا هم «هارډویر-اګنوسټیک».
د په شرایطو برابر اګنوسټېزم
د سکاټلنډي روښانتیا فیلسوف دیوید هیوم ادعا کړې چې د کائناتو په اړه معنې لرونکې بیانیې تل د یو لړ شکونو سره مل وي. ده ټینګار وکړ، چې د انسانانو نیمګړتیا په دې مانا ده چې دوی نشي کولی بشپړ یقین ترلاسه کړي، مګر په ډېرو کوچنیو قضیو کې چېرته چې یو بیان یوازې د تعریف له مخې سم وي. د بېلګې په توګه دا ډول ټوټولوژۍ (tautologies)، «ټول لېسانسه مجرد دي»، یا «ټول مثلثونه درې کنجونه لري.»
ډولونه
قوي اګنوسټېزم د ( "سخت"، "تړلي"، "سخت"، یا "دایمي اګنوسټېزم" په نوم هم یادیږي)"دا نظرڅرګندوي چې د یو خدای یا خدایانو د شتون یا نه شتون پوښتنه او د حتمي واقعیت طبیعت زموږ د طبیعي ناتوانۍ له امله نا معلوم دی او نه شي کولی چې د بلې موضوعي تجربې پرته د هر بل شي سره تجربه تایید کړي. یو قوي اګنوسټېک وایي: «زه نه شم کولی پوه شم چې خدای شتون لري که نه او تاسو هم نه شئ کولئ.»"کمزوری اګنوسټېزم (د "نرم"، "خلاص"، "تجربوي"، یا "لنډ مهاله اګنوسټېزم" په نوم هم یادیږي)"دا نظر څرګندوي چې د دخدایانو شتون یا نه شتون اوس مهال نامعلوم دی، مګر ضرور نه ده، چې حتمن باید نا معلومه وي، له همدې امله تر هغه وخته چې شواهد شتون ولري، له قضاوت څخه مخنیوی کېږي. یو کمزوری اګنوسټېک وایي: «نه پوهېږم چې خدایان شتون لري او که نه، خو کېدلی شي هغه ورځ چې شواهد شتون ولري، یو څه پیدا کړو.»"بې احساسه اګنوسټېزم"دا فکر ښکاره کوي چې ګواکي هېڅ بحث نه شي کولی، چې د یو خدای یا ډېرو خدایانو شتون ثابت یا رد کړي او که چېرې یو یا څو خدایان شتون ولري، نو دوی داسې نه معلومېږي، چې د انسان په چارو او برخلیک کې مداخله وکړي. له همدې امله د دوی شتون د انسان په شخصي چارو باندې کوم ځانګړی اغېز نه لري او په همدې خاطر باید په پام کې ونه نیول شي. یو بې احساسه اګنوسټېک وایي: «زه نه پوهېږم چې ایا کوم خدای شتون لري او که نه او دا زما لپاره مهم هم نه دي، چې خدای شتون لري او که نه.»"
دوهم بروس کاندلس
دوهم بروس کاندلیس په انګلیسي Bruce McCandless II ۸) جون ۱۹۳۸م کال بوسټون مرګ ۲۱ ډسمر ۲۰۱۷م کال) د هیواد اړوند یو ستورمزلی وو چې په [اس ټی اس-۴۱بی]] او اس ټی اس۳۱ ماموریتونو کې یې برخه لرله.
سپينه ماڼۍ
سپينه ماڼۍ د متحده ايالاتو د ولسمشر رسمي مېنه او د کار دفتر دی. دا په واشنګټن ډي سي کې په د شمال لویدیځې پنسلوانیا په ۱۶۰۰ جاده کې موقعيت لري او له ۱۸۸۰ز کال د ولسمشر جان اډمز له وخته د هر امريکايي ولسمشر استوګنځای دی. د «سپينې ماڼۍ» اصطلاح د کنايې په ډول د ولسمشر او د هغه د سلاکارانو لپاره هم کارول کېږي.
د دې ماڼۍ نقشه د ايرلنډي مهندس جيمز هوبن له خوا په نوي کلاسيک ډول جوړه شوې وه. هوبن په ډوبلين کې د لنسټر هاوس په بڼه د دې ودانۍ نمونه جوړه کړه، لنسټر هاوس هغه ودانۍ ده چېرته چې اوس د ايرلينډ مقننه قوه «Oireachtas» مېشته ده. د سپين رنګه (Aquia Creek)  شګلنو ډبرو په کارولو سره يې د ابادولو چارې د ۱۷۹۲ او ۱۸۰۰ز کلونو تر منځ تر سره شوې. کله چې په ۱۸۰۱ز کال کې ټوماس جفرسن دې کور ته ولېږدېد، هغه (د مهندس بنجامين هينري لاتروب په مرسته) په هره څنډه کې د ټيټو ستنو قطارونه ورزیات کړل، تر څو د اسونو غوجل او زېرمه ځايونه پټ کړي. د ۱۸۱۲ز کال د جګړې پر مهال په ۱۸۱۴ز کال کې، د واشنګټن په سوځولو سره برتانيايي پوځ دا ودانۍ هم وسوځوله، ډېره داخلي برخه يې ويجاړه او ډېره بهرنۍ برخه يې وسوځوله. سملاسي يې بېا رغونه پيل شوه او ولسمشر جيمز مونري د ۱۸۱۷ز کال په اکتوبر کې د ودانۍ اجرائيوي نيمه جوړ شوي مېشت ځای ته ولېږدېد. بهرنۍ بيا رغونې ته يې دوام ورکړل شو، په ۱۸۲۴ز کال کې يې سويلي لور ته نيمه دايروي دالان او په ۱۸۲۹ز کال کې يې شمالي دالان ور زيات شو.
له دې کبله چې په اجرائيوي برخه کې يې بيروبار زيات و، ولسمشر تيودور روزويلټ په ۱۹۰۱ز کال کې ټول کاري دفترونه نوې جوړې شوې لويديځې څنډې ته ولېږدول. اته کاله وروسته په ۱۹۰۹ز کال کې، ولسمشر وليام هوارډ ټافټ د ودانۍ لويديځه څنډه پراخه کړه او لومړنی بيضوي ډول دفتر يې جوړ کړ، خو کله چې دا برخه پراخه شوه نو دا دفتر یې هم ایسته کړ. په مرکزي ودانۍ کې، په ۱۹۲۷ز کال کې د درېيم پوړ له بامبوټۍ سره د مايله بام لرونکې کوچنۍ خونې يو ځای شوې او دا ځای د اوسېدو په په ځای بدل شو. د ودانۍ نوې جوړه شوې ختيځه برخه د ټولنيزو مراسمو پر مهال د هرکلي لپاره کارېده، د جفرسن له خوا جوړو شويو ستنو نوې برخې سره نښلولې. په ۱۹۴۶ز کال کې د نوې برخې بدلونونه بشپړ شول او د دفترونو لپاره يې نور ځای پیدا کړ. د دې استوګنځي بهرني ديوالونه چې تر درانده بار لاندې وو او داخلي لرګين بیمونه په ۱۹۴۸ز کال کې ماتېدو ته نژدې و. د «هري اس. ترومان» په حکومت کې، داخلي خونې په بشپړ ډول ونړول شوې او د ديوالونو په منځ کې د بار پورته کولو وړ يو نوی داخلي د پولادو چوکاټ جوړ شو. په بهرنۍ برخه کې، د ټرومن برنډه په کې زياته شوه. کله چې د جوړولو چارې بشپړې شوې، داخلي خونې هم بېرته ابادې شوې.
د اوسنۍ سپينې ماڼۍ په ټولګه کې اجرائيوي استوګنځای، لويديځه برخه، ختيځه برخه، د ايزنهاور اجرائيوي دفتر ودانۍ (د بهرنيو چارو پخوانی وزارت، چېرې چې اوس د ولسمشر د کارکوونکو او مرستيال ولسمشر دفترونه دي) او بلير هاوس د ميلمنو استوګنځای شامل دي. اجرائيوي ودانۍ يې شپږ پوړيزه ده: تر ټولو ښکته پوړ، دولتي پوړ، دويم پوړ او درېيم پوړ، او دوه پوړه يې تکاوي ده. دا شتمني د ملي ميراث سيمه ده چې د ملي پارک خدماتو ملکيت دی او د پريزيډنټ پارک برخه ده. په ۲۰۰۷ز کال کې، د امریکا د ودانيو د مؤسسې د «امريکا د تر ټولو غوره ودانۍ» په نوملړ کې سپينې ماڼۍ ته دويمه رتبه ورکړل شوې وه.
۱۷۸۹-۱۸۰۰
د ۱۷۸۹ز کال د اپريل په مياشت کې پر کار له پيل وروسته، ولسمشر جورج واشنګټن په نيويارک ښار کې د اجرائيوي ودانيو په توګه دوه شخصي کورونه ونيول. په يو کور کې هغه د ۱۷۹۰ز کال د فبرورۍ تر پایه واوسېدو چې د فرانکلين کور په نوم پېژندل کېدو، د خزانې د کميسار سامويل ازګود ملکیت و او په «۳ چيري کوڅه» يې موقعيت درلود. اجرائيوي ودانۍ يو ستر ځای د الکساندر مکمب کور ته ولېږدېده چې په « ۳۹-۴۱ براډوی» کې يې موقعيت درلود، دلته نوموړی د ۱۷۹۰ز کال د اګست تر مياشتې پورې له خپلې مېرمنې او يو کم شمېر عملې سره واوسېد. د ۱۷۹۰ز کال د مۍ مياشت کې، په نيويارک کې د ولسمشرۍ ودانۍ لپاره د يو مناسب کور يعنې دولتي ودانۍ په جوړولو پيل وکړ. واشنګټن کله هم له دې ودانۍ څخه ګټه پورته نه کړه، ځکه تر هغه وخته چې د ۱۷۹۰ز کال د دسمبر په مياشت کې پلازمېنه د پنسلوانيا فلاديلفيا ته ولېږدېده، دا ودانۍ نه وه بشپړه شوې.
د ۱۷۹۰ز کال د جون مياشتې د استوګنځی قانون پلازمېنه د تل لپاره په نوي فدرال ولسوالۍ کې وټاکله او د لنډ مهال يعنې لسو کلونو لپاره يې پلازمېنه د پنسلوانيا په فلاډيلفيا کې وټاکله، تر څو دایمي پلازمېنه جوړه شوه. فلاډلفيا د شتمن سوداګر رابرټ موريس ودانۍ چې په ۱۹۰ های کوڅه کې يې موقعيت درلود (اوس ۵۲۴-۳۰مارکيټ کوڅه) د ولسمشر د کور په توګه په کرايه ونيوله، واشنګټن دا ودانۍ د ۱۷۹۰ز کال څخه د ۱۷۹۷ز کال د مارچ تر مياشتې نيولې وه. له دې امله چې دا کور ډېر کوچنی و چې د ولسمشر د کورنۍ، کارکوونکو او خادمانو دېرش تنه په کې ځای شي، واشنګټن هغه پراخه کړه.
ولسمشر جان اډمز هم د ۱۷۹۷ز کال د مارچ مياشتې څخه د ۱۸۰۰ز کال د مۍ مياشتې پورې د «های کوڅې» ودانۍ نيولې وه. د ۱۸۰۰ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه د شنبې په ورځ هغه لومړی کس شو چې سپینه ماڼۍ اشغال کړي.
په فلاډلفيا کې د ولسمشر کور په يونين هوټل بدل کړای شو، وروسته د دوکانونو لپاره کارېدو او په ۱۸۳۲ز کال کې ړنګ کړای شو.
په ۱۷۹۲ز کال کې له همدې ودانۍ څخه څو کوڅې ور هاخوا فلادلفيا د يوې نوې او سترې ولسمشرۍ ماڼۍ په جوړولو پيل وکړ. په ۱۷۹۷ز کال کې د اډمز د لوړې پر مهال دا ودانۍ بشپړېدو ته نږدې وه. خو اډمز د يادې ودانۍ له نيولو څخه انکار وکړ او ويې ويل چې هغه د کانګريس له خوا د دې واک نه لري چې دا ودانۍ په اجاره واخلي. تر هغه وخته دا ودانۍ تشه پاتې شوه، تر څو په ۱۸۰۰ز کال کې د پنسلوانيا پر پوهنتون وپلورل شوه.
ودانيزه سيالۍ
د ولسمشر کور د نوي جوړ شوي فدرالي ښار واشنګټن ډي سي لپاره د پير (بيټر) ګارلز لنفانت د ۱۷۹۱ز کال د طرحې يوه ستره ځانګړتيا وه. واشنګټن او د هغه د بهرنيو چارو وزير ټوماس جفرسن دواړو په ودانيزو چارو کې شخصي ليوالتيا لرله، دواړو موافقه وکړه چې د سپينې ماڼۍ او کانګريس د ودانۍ طرحه به د طراحۍ په يوه سيالۍ کې غوره شي.
که څه هم د پلازمېنې لپاره ټول وړانديزونه رد شول او د ګڼو طرحو له منځه د جيمز هوبن له خوا د سپينې ماڼۍ لپاره يوه وړاندې شوې رسامي ومنل شوه، خپله جيفرسن هم په يو نامعلوم نوم يوه طرحه وړاندې کړې وه.
هوبن په ايرلينډ کې زېږېدلی او د ډبلن د هنرونو په ټولنه کې روزل شوی و. له انقلاب وروسته هغه متحده ايالاتو ته کډوال شو، لومړی په فلاډلفيا کې کار پسې ګرځېدو او وروسته يې په سويلي کارولينا کې برياوې تر لاسه کړې، چېرې چې هغه د ګڼو ودانيو نقشې جوړې کړې، په کولمبيا کې د ايالتي ودانۍ طرحه هم نوموړی جوړه کړې. په پايله کې هوبن هم د سپينې ماڼۍ او د کانګريس د ودانۍ پر جوړېدلو د څار دنده پر مخ يوړه.
د «سويلي سفر» پر مهال ولسمشر واشنګټن د ۱۷۹۱ز کال د مۍ په مياشت کې په سويلي کارولينا کې له چارلسټون څخه لیدنه وکړه، همدا راز د چارلسټون د ولسوالۍ د محکمې ودانۍ څخه يې هم لیدنه وکړه چې تر کار لاندې وه او نقشه يې هوبن جوړه کړې وه. مشهوره ده چې هغه له هوبن سره همدلته لیدلي و. راتلونکی کال همدا مهندس هغه فلاډلفيا ته وغوښت او د ۱۷۹۲ز کال د جون په مياشت کې يې ورسره وکتل.
د ۱۷۹۲ کال د جولای په شپاړسمه نېټه، ولسمشر د فدرالي ښار له کميسارانو سره وکتل، تر څو د ودانيزې سيالۍ په اړه خپله پرېکړه وکړي. د هغه ارزونې په لنډ ډول ثبت شوي دي او ډېر ژر يې د هوبن استول شوې طرحه غوره کړه.
د شمسي نظام څیړلو لومړنې هڅې
بروس مک کندلس Astronaut) د یو فضایی سفر د اجرا پر مهال د شاتل چلنجر هوایی بیړۍ له کابین څخه څو متره لری. نومړی چې له خپلې بیړۍ څخه بیرون له هیڅ شی وصل ندی له یو لاسی کنټرول څخه د خپل ځان ښودلو پروخت کار اخلي.
ستورمزلی هغه چاته ویل کیږی چې د ځمکې څخه بیرون په یو فضایی سفر تلی وي.
آکیله او جامباتیستا جودیکا کوردیلیا
دوه ایټالوي ورونه جودیکا-کوردیګلیا.
آشیلی او ګیان باتیستا جودیکا کوردیګلیا په ۲۰۱۱م کال کې.
د آشیلی او ګیان باتیستا جودیکا کوردیګلیا آنتن.
په پښتو کې د ستاینوم یا صفت اوړون
د نوږي (جنس) او شمېرنوم (عدد) له مخې د ځینو ستاینومونو اوړون
۱) د هغو ستاينومونو نرينه بڼه، چې په یو بېواک غږ پای ته رسېږي، په یه او ډېرګړي (مفرد + جمع) کې یو ډول پاتې کېږي یا نه بدلېږي . خــو ښځينه بڼه یې په دواړو حالتونو کې (یو او ډېرګړی) کې بدلېږي.
★ ستاينوم هغه وییکه (کلیمه) ده، چې د نومونو اکر او څرنګوالی تشريح کوي لکه ښکلی، کوچنی، نری، ستر، لوی، سور، تور، ناسم، سم او داسې نور. ستاینوم د "څنګه دی/ده/دي؟" پوښتنه ځوابوي.
★ بېواک یا کانسوننټ غږونه هغه غږونه دي، چې د دوی د ادا پر وخت د هوا جریان خنډېږي - یانې د هوا جریان پر وړاندې خنډ او مانې رامنځته کېږي.
بېواک غږونه: چ / ج/خ/څ/ځ/غ/هـ/ګ/ډ/د/ک/م/ن/ڼ/ت/ټ/ل/ب/پ/ی/س/ش/ښ/و/بېواک و (ؤ)/ر/ړ/ږ/ژ/ز + (ح/ف/ث/ق/ص/ض/ذ/ط/ظ)
د سکالو رڼاوي (وضاحت)  لپاره یوه بېلګه، چې څنګه په بېواک غږ پای ته رسېدونکي ستاینومونه نرينه بڼې لپاره نه بدلېږي او ښځينه لپاره بدلېږي:
فرمول:
نرينه یوګړی: ار (اصلي)  حالت
نرينه ډېرګړی: ار  حالت
ښځينه ډېرګړی: ار حالت + ې
نرينه یوګړی: سم (لکه: سم ځواب)
نرينه ډېرګړی: سم (لکه سم ځوابونه)
ښځينه یوګړی: سمه (لکه:  سمه خبره)
ښځينه ډېرګړی: سمې (لکه: سمې خبرې)
دوې معلومې استثناوې:
۱) شین (نرينه ډېرګړی یې پر شنه بدلېږي).
۲) تریخ (نرينه ډېرګړی یې پر تراخه بدلېږي)
لاندېنی لښتیلیک (جدول) يؤ څو نورې بېلګې وړاندې کوي:
خوښ - خوښ - خوښه - خوښې
لوړ - لوړ - لوړه - لوړې
تور - تور - توره - تورې
ویښ - ویښ - ویښه - ویښې
۲) په زورکی (چې یوازېنی خپلواک غږ دی) پای ته رسېدونکي ستیانومونه هم په نرینه يو اوډ ېرګړي کې يو شان پاتې کېږي، لکه: ښه، ویده، سپېره، تېره
نرينه یړګړی: ښه/ویده/سپېره.. (په زورکي)
نرينه ډېرګړی: ښه /ویده/سپېره.. (په زورکي)
ښځينه یؤګړی: ښه /ویده /سپېره (په زور )..
ښځينه ډېرګړی: ښې/ویدې/سپېرې ..
که چېرې  په هغه ستاينوم کې، چې په بـېواک غږ پای ته رسېدلي وي، تر بېواک غږ مخکې اوږد یا لنډ واو راغلی وي، نو په هغوی کې د یوې ډلې نرينه ډېرګړی (مذکر جمع) بدلېږي او بله ډله یې بیا پورتنۍ (لومړنۍ قاعدې) پورې اړه لري.
د هغې ډلې، چې نرينه ډېرګړی يې بدلېږي، "و" پکې پر "ا" اوړي او په پای کې یې زورکی ه راځي. که د " خوږ  (شربت) " بېلګه راواخلو:
ږ يو بېواک غږ دی او تر ږ مخکې اوږد و راغلی. دلته که د خوږ نرينه جمع لیکل وغواړو، نو خواږه راځي. دلته و پر الف اوښتی او په پای کې يې زورکی ۀ راغلی.
دا و یې په ښځينه یو او ډېرګړي کې هم ورکېږي.
نور داسې ستاینومونه دا لاندېني دي.
نرینه م. - نرينه ج. - ښځينه م. - ښځينه ج.
زوړ - زاړه - زړه - زړې
ووړ - واړه - وړه - وړې
لوند - لانده - لنده - لندې
کوږ - کاږه - کږه - کږې
موړ - ماړه - مړه - مړې
سوړ - ساړه - سړه - سړې
روڼ - راڼه - رڼه - رڼې
ړوند - ړانده - ړنده - ړندې
کوڼ - کاڼه - کڼه - کڼې
پوخ - پاخه - پخه - پخې
پروت - پراته - پرته - پرتې
درون - درانه - درنه - درنې
دوه ورته ستیانومونه، چې داسې اړول کېږي سور (رنګ) او تود (ګرم) دي.
نرينه یو - نرينه ډېر - ښځينه يو - ښځينه ډېر
تود - تاوده - توده - تودې
دويمه ډله چې لومړنۍ قاعدې پورې اړه لري - يانې نرينه يو او ډېرګړی یې شان پاتې کېږي:
لوی - لوی - لويه - لویې
ډوب - ډوب - ډوبه - ډوبې
جوړ - جوړ - جوړه - جوړې
روغ - روغ - روغه - روغې
سمسور - سمسور - سموره - سمسورې
ليکوال: کامران منګل
یوری ګاګارین
یوری الکس یویچ ګاګارین (لومړنی ستورمزلی) په روسي Юрий Алексеевич Гагарин) په نړیواله کچه لومړنی روسی ستورمزلی وو چې وی شول کولی په ۱۲ د افریل ۱۹۶۱م کال د ۱۰۸ د قیقو لپاره د ځمکې مدار نه په کامله توګه راتاو شي, اما ویل کیږي له دی وړاندی هم پخوانی شوروی اتحاد یو شمیر ستورمزلي لیګلي وو چې په فضایی بیړنیو کې د تخنیکي ستونځو له بیرته ځمکې را ستانه نه شول. د ۱۹۵۰ نه تر ۱۹۶۱ کلونو ترمنځ د امریکا او پخواتی شوروی اتحاد ترمنځ د سړې جګړې پرمهال دواړو هیوادونو کوښښ کوه چې فضا د انسان په لیګلو سره لومړی ځای خپل کړې, په یاد وخت کې دوه ایټالوي ورونه د خپل غږ صبتلو ماشین په مرسته  پدی توانیدلی وو چې د یو شمیر روسی ستورمزلو غږونه پداسی حال کې صبت کړئ چې په یوه فضایی بیړی د سفر پرمهال په روسي ژبه له مرکزه د مرستی غوښتنه کوی او مري اما د پخوانی شوروی اتحاد حکومت د خلکو ترمنځ د خپل باور ساتلو لپاره یاد غږونه او رپوټونه رد کړي وو.
احمد ضیا سراج
احمد ضیا سراج (د افغانستان د ملي امنیت ریس) د ملي امنبت نوی ریس احمد ضیا سراج په ۱۱ سپتمبر ۲۰۱۹ د معسوم ستانکزی له استعفا وروسته د ولسمشر غنی له ټاکل کیدو سره سم خپله دنده پیل کړه.
ویشلی دیسک
ویشلي دیسکونه په انګلیسي Scattered Disc) زمونږ په شمسي نظام کې لرې پرته سیمه ده چې پکې د سیارو کوچینې پرتې دي, چې یو ډول فرانپتوني بدنې (اجسام) دي.
میرجعفر
میر سید جعفر علي خان بهادر ( م - د فبروري 5 ، 1765) یو لوی قوماندان یا پوځي جنرال و چې c. 1691 برتانیا د ختیځ هند کمپنۍ د بنګال د لومړي وابسته نواب په توګه حکومت وکړ. د هغه واکمنۍ د ډیری تاریخ پوهانو لخوا د هند په تاریخ کې د هندي فرعي قاره د برتانیا د کنټرول د پراختیا پیل او د برتانیې د واکمنۍ په پای کې د هند د ویش دمخه پراخو سیمو کې کلیدي ګام په توګه ګڼل شوی.
میر جعفر د سراج الدعوه په مشرۍ د بنګالي اردو د قوماندان په توګه خدمت وکړ، مګر د پلاسي په جګړه کې یې خیانت وکړ او په 1757 کې د انګلستان د بریا وروسته مسند ته لوړه شوه. میر جعفر د ۱۷۶۰ کال پورې د ختیځ هند کمپنۍ له خوا پوځي ملاتړ ترلاسه کړ، کله چې هغه د برتانیا د بیلابیلو غوښتنو پوره کولو کې پاتې راغلی. په 1758 کې ، رابرټ کلایف وموند چې جعفر د خپل اجنټ خواجا واجد له لارې په چنسورا کې د هالنډي ختیځ هند کمپنۍ سره تړون کړی و. د هولنډي کښتۍ هم د هوګلي په سیند کې لیدل شوي. د انګریزانو سره د میرجعفر ناندرۍ په پایله کې د چنسوره جګړې لامل شوه. د برتانوي شرکت چارواکي هینري وینسټارټ وړاندیز وکړ چې له دې امله چې جعفر د ستونزو سره د مقابلې توان نه درلود، نو د جعفر زوی میر قاسم باید د مرستیال په توګه دنده ترسره کړي. د 1760 په اکتوبر کې، شرکت هغه مجبور کړ چې د قاسم په ګټه استعفا وکړي. په هرصورت، د ختیځ هند شرکت په پای کې قاسم هم د سوداګریزو پالیسیو په اړه د شخړو له امله له واکه وغورځاوه. جعفر په ۱۷۶۳ کال کې د شرکت په ملاتړ د نواب په توګه وټاکل شو. میر قاسم د دې کار له منلو څخه انکار وکړ او د کمپنۍ په وړاندې یې جګړه پیل کړه. جعفر د 1765 کال د فبروري په 5 د خپل مړینې پورې حکومت وکړ او د لویدیځ بنګال په مرشد آباد کې د جعفر ګنج په قبرستان کې ښخ شو.
سویلي اوستیا
جنبي اوستیا (جنوبي اوستا/سویلي اوستا) په اوستي Хуссар Ирыстон) په ګرجي სამხრეთ ოსეთი) په روسي Южная Осетия) رسمي نوم د اوستیا ولسمشریزه یوه د بحث سیمه ده. له ۲۰۰۸ کال جنګ وروسته د یادې سیمې کنټرول د روسې او سویلي اوستیا پوځ په لاس کې واخیست.
د کویپر کمربند
د کویپر کمربند د جرمونو تصویر د لمر بیروننۍ برخې د ۶۰ نجومي وادونو په فاصله کې له لمر سره. ۱ د جنورې ۲۰۱۵م کال) آسماني د کویپر کمربند, نارنجي ویشلي دیسکونه, شنه سانتورونه, خړ د مشتري تروجان, او سره ګازي غونډالونه.
کویپر کمربند (د کویپر حلقه) په انګلیسي د اول ځل لپاره د هالنډي ستور پیژندونکی جرارډ کویپر له خوا وړاندی شوې.
کريزوبريل
کریزوبریل (Chrysoberyl) د Al 2 BeO 4 بريليم المونايټ کیمیاوي فورمول سره یو معدنی او قیمتي ډبره ګڼل کیږي. په لیست کې دریم سخت قیمتي ډبره موږک دی. دا منرال د بیرل سره ډیر ورته دی، مګر دا د هغې څخه په بشپړه توګه توپیر لري. دا منرال نادر دی او په ایټالیا، فنلینډ، روسیه (یورال)، کاناډا، امریکا، برازیل، چین، مادغاسکر، زایر، برما کې موندل کیږي.
سرچينې
وېشنيزه:کيمياوي عناصر وېشنيزه:کاني مواد وېشنيزه:کاني ډبرې وېشنيزه:قيمتي ډبرې
ملا عبدالمنان عمري
ملا عبدالمنان عمري د ملا محمد عمر مجاهد یوازینی پاته ورور دی، هغه د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور اوسنی وزير دی.
سرچینې
وېشنيزه:کندهاریان
سانتورونه
سانتور (د سیارو ټوټي) په انګلیسي Centaur) یو ډول نامعلوم مدار لرونکي بدنې (جسمونه) دي چې د مشتري او نیپټون ترمنځ د لمر څخه ګرځي.
تانزانيت
تانزانيت دا د معدنياتو له ډلې څخه دی او د لومړي ځل لپاره په تانزانیا کې کشف شو. تانزانټ په 1962 کې په شمالي تنزانیا (ختیځ افریقا) کې په ناڅاپي ډول وموندل شو، ساینس پوهانو دا د زيوسايټ په توګه طبقه بندي کړ، او 5 کاله وروسته، کان کیندونکو په نورو سیمو کې یو لوی منرال کشف کړ او په کلکه یې سپړل پیل کړل. دا په اسيدونو کې نه حلېدونکی دی او د تور ډله ایز پورسیت لري. د تنزانیت تولید په لومړي سر کې کوچنی و، مګر د 1980 څخه تر 1990 پورې، دا په ډله ایز او د ګاڼو کیفیت سره شتون درلود، او د 5 کلونو وروسته، د تنزانیت انالوګونه بازار ته ننوتل. CaO: 24.69% Al2O3: 33.66% SiO2: 39.68% H2O: 1.97٪ او د Fe, Mn, Cr, Ti, K, Na, V په شمول د لومړي ځل لپاره په تنزانیا کې کشف شول او د شکل له مخې کرسټال : پرزماتیک، رنګ : نیلي - نسواري - پولیکرویزم ، روڼتیا : شفاف - نیمه مبهم ، فریکچر : غیر منظم ، پالش : شیشې شیلي ، مخ : ضعیف - د سطحې سره سم ، د کریسټال کولو سیسټم: آرتورهومبیک او د سیلیکیټ په توګه طبقه بندي شوی ،او همدارنګه مقناطيسي خاصيت او د هغې د جوړیدو اصل د پیګماتیټ میټامورفیزم دی.
د دې معدنیات (پارانج) نظري ملکیتونه - کیمیاوي تعاملات - د ایکس رې پمپلایټ - امفیبول - ایپیډوټ - ویسوویانایټ - کوارټز - ګارنټ ، دا د زیزمان کرسټال - ریډیل مجموعي - کمپیکٹ له مخې نادر دی او ډیری یې په تنزانیا کې موندل کیږي. دا منرال یوازې په تنزانیا کې شتون لري او په نړۍ کې تر ټولو ګران منرال ګڼل کيږي.
سرچينې
وېشنيزه:قيمتي ډبرې
ماجورو
جاجورو په انګلیسي Majuro) د مارشال ټاپوګانو ولسمشریزې پلازمینه ده. ماجورو ښار په ۲۰۰۴م کال کې ۲۵,۴۰۰ وګړي لرل.
د مشتري تروجان
کوچینې سیاري‌, شمسي نظام او مشتري. {| style="width: 90%; margin: 4px 0 4px 20px;"
ملي امنیت
د افغانستان د ملي امنیت ریاست (د افغانستان ملي امنیت/د ملي امنیت عمومي ریاست) ملي امنیت په افغانستان کې د یوه ترټولو پیاوړې پوځي او استخباراتي ایداره ده. یاده ایداره د هیواد په کچه په سختو او ځانګړو عملیاتو کې برخه اخلي، نظر نورو امنیتي ایدارو ته ملي امنیت له هر اړخه پوره او مجهزه ده. اوس مهال ۲۰۱۹ سپتمر د یادې ایدارې ایجرایوی مشر احمد ضیا سراج دی.
د مشتري تروجان
د مشتروجان (تروجان) په انګلیسي Jupiter trojans) د کوچینیو سیارو یوه ډله ده چې په خپل مدار کې د لمر او مشتري نه ګرځي.
فزیک پوه
فزیک پوه په انګلیسي physicist) هغه څوک دی چې د فزیک په برخه کې څیړنې کوي.
ملي امنیت
رئیسان
تردی مخکی چې د ملي امنیت عمومي ریاست دنده احمد ضیا سراج ته ورسیږي په یاده دنده رحمت الله نبیل او محمد معصوم ستانکزی هم پاتی شوي وو.
د افغانستان جګړې
په افغانستان کې تر سره سوې جګړې په لاندې ډول دي:
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:افغان جګړې وېشنيزه:د افغانستان جنګ
د افغانستان ملي اردو
افغان ملي پوځ (د افغانستان اسلامي جمهوریت ملي اردو) چې د افغانستان هوایی او ځمکنی پوځ شامل دي. یاده اردو په ۲۰۰۲م کال کې د افغان او ناټو ځواکونو په ګډه همکارې جوړه شوه.
انځورونه
غازی روزنیز مرکز. له ۲۰۰۱م کال وروسته لومړني روزل شوي افسران.
داوید کابوا
داوید کابوا پښه انګلیسي David Kabua) زوکړه ۱۹۵۱م کال د مارشال ټاپوګانو ولسمشر دی.
کیننت کیدي
کیننیت کیدی په انګلیسي Kenneth Kedi) زوکړه ۱۹۷۱م کال) د مارشال ټاپوګانو د ولسی جرګې رئیس دی.
ارمن سارګسیان
آرمن سارګسیان (آرمن سارګسان) په ارمني Արմեն Վարդանի Սարգսյան) زوکړه ۲۳ جون ۱۹۵۳م کال) یو ارمنستانی فزیک پوه، ديپلومات، سیاستوال او د ارمنستان ولسمشر دی.
ځمکنې جګړه
د دویمې نړیوالې جګړې ویجاړې.
ځمکنی جنګ هغه پوځي عملیاتو ته وایې کوم چې ترډیره د ځمکې پرسر ترسره کیږي. له مدرنو پوځي وسایلو ترمخه معولاً جګړه ځمکنې وه چې په یادو جګړو کې ترډیره له آسونو غشو لیندې او نورو وسایلو څخه کار پورته اخیستل کیده.
درام
درام (ډرام/د ارمنستان د پیسو واحد) په ارمني դրամ) د ارمنستان هیواد دپیسو واحد دی. د ۲۰۱۸م کال د معلوماتو پر اساس یو امریکایي ډالر د ۵۰۶ ارمني درامو برابر وو.
سالڅبورګ
سالڅ بورګ په الماني Salzburg) د اتریش هیواد څلورم لوی ښار او همدارنګه د سالڅبورګ آیالات مرکز دی. یاد ښار ۶۷'۶۵ کیلومتره مربع مساحت او کابو ۱۶۰ زره وګړي لري.
سایپان
سایپن په اسپانوي Saipan) په آرام سمندر کې د د اړوند سیمه ده.
نوې تاریخواله
نوې تاريخواله
ځنګلپوهنه
د ځنګل پيژندنه ( تعريف )
ځنګل يا ( Forest ) کلمه د ( Foris ) لاتيني کلمي څخه اخستل شوي چه له کور څخه د باندي ساحي مانا افاده کوي او هغه ساحه بلل کيږي ، چي د لرګيو نباتاتو يوه ټولنه وي. ځنګل هغه حياتي ټولنه ده چي په ترکيب کي يي نباتات ( Flora ) حيوانات ( Founa ) کوچي په سترګو نه ليدونکي ژوي ( Micro Organism ) شامل وي. چې دغه موجودات يو پر بل باندي د متقابلو اغيزو تر څنګ په خپل فزيکي محيط هم متقابلي اغيزي ولري. او د مړه محيط او ژونديو تر منځ د موادو او انرژي تبادله صورت ونيسي او يو ايکو سيستم جوړ کړي. او دا هم په داسي حال کي چه په ټول بيولوژيکي او فزيکي محيط باندي د لرګينو نباتاتو ( ونو ، درخچو ، پيچکونو ) اغيزي زياتي اود دا رنګه ايکو سيستم د نورو ژونديو لپاره همدغه لرګين نباتات د ژوند زمينه برابره کړي. په بل عبارت سره د لرګينو نباتاتو هغه ټولنه چي ديوې ساحي په سلو کي لس برخه پوښلي وي اوديوايكړ( څه دپاسه دوه جريبه )ساحه يى احتوا كړي وي څنګل بلل كيږي. که د سړکونو ، سيندونو ، ويالو ، نهرونو تر غاړو د کرل شوو ونو د قطارونو سرو تر (٢٠) مترو پوري او يا تر هغي زيات وي ، د لرګينو نباتاتو دغه ټولنه ځنګل ګڼل کيږي. همدارنګه که چيري لرکين نباتات ياني وني ، چي د يوي تني لرونکي ، درچي چه د څوتنو لرونکي او پيچونه ، چي په ځان باندي تکيه نشي کولاي اوسيده نشي دريدلاي بلکي په نورو تکيه کوي. د ښکلا ، سيوري ، ميوي د توليد لپاره کرل شوي وي. ځنګلي نباتات نه بلل کيږي او که د بادونو سيلالونو د خاوري تخريب د مخنيوي او هم د هوا د تصفي او د لرګيو د توليد له منظور کر ل شوي وي ځنګلي نباتات بلل کيږي. هغه علم او فن چي د ځنګلونو د پيدايښت ، منشاء ، بيولوژي ، جغرافيوي انتشار ، پالني روزني ، احدات ، احياء ، تنظيم او د هغي د محصولاتو څخه د ګټي اخستني او پروسس ، خرڅلاو لاري مونږ ته ښيئ د ځنګل پوهني       (Forestry ) په نامه ياديږي.
د افغانستان ځنګلونه
زمونږ ګران وطن ( ٦٥ ) ميليون هکتاره يا ( ٦٥٢٦٢٦ ) کيلو متر مربع عمومي مساحت لره چې لدي جملي څخه ٩٧ ، ١ ميليون هکتاره ساحه ځنګلونو اشغال کړيده چې د هغي جملي څخه ٩٥% يي طبعي ځنګلونه دي چې د هيواد د مساحت ٣ % مساحت ئي نيولي دي. افغانستان داسي يو هيواد دي چې د مختلفو جغرافياوي او ضاعو لرونکي دي. د هيواد اقليمي رژيم د هغي د توپوګرافي سره ژوري اړيکي لري. لکه : د بابا غر _ ( m ۰ ٥١٤  ) نورستان ٦٣٠٠ متر ، د پاميرواخان ٧٥٠٠ متره د بحر د سطحي څخه يي اعظمي لوړوالي دي او اصفري لوړوالي يي د بحر د سطحي څخه ٣٠٠ متره دي. همدارنګه د هيواد د ورښت اندازه او رژيم متفاوت دي چې تر اوسه پوري د ١٠ – ٤٠ سانتي مترو پوري ريکارد شوي دي. او په هيواد کې د تودوخي درچه د منفي ١٥، ٥ او مثبت ٥،  ٣٥ درچو د سانتي ګراد تر منځ معمول ده زمونږ د هيواد غرونه او دري مهمي طبعي سيمي دي چې د ځنګلي نباتاتو د ودي او نمو لپاره خورا مساعدي دي. دافغانستان تر ټولو لوي غر هندوکش دي چې د پامير د لمني څخه شروع اود هيواد د ختيڅ څخه تر شمال او د شمال څخه د جنوب پوري پراخه او پلني دښتي احاطه کړيدي. په منځني ډول د دغه غرونو لوړوالي ( ٣٠٠٠ متره ) دي او په ځيني نقطو کې د هغي لوړوالي ( ٦٠٠٠ مترو ) ته رسيږي. د هيواد د سويل او سويل لويديځ دښتي د ٣٠٠ - ١٠٠٠ مترو په لوړوالي کې څاي لري. د افغانستان تر ټولو لويه دښته د مارکو دښته ده چې د لوت دښتو د سويل په برخوپوري دښته ده. د غواو ددي په څيرنورو دښتو د هيوادلو يه برخه نيولي ده. د اقليم د څورنګي فارمول چې د وچوبي د معيار ( ديمارتونز ) به نامه ياديږي په نظر کې نيولو سره د هيواد دښتي لرونکي سيمي د وچ او مديتراني اقليم لرونکي دي. د وچوبي د معيار ( ديمارنوتز ) فارمول په لاندي ډول دي. ( ١٠ + T ) / I=P ) په پورته فارمول کې ياد شوي ټکي ) حروف  لاندي مطلبونه افاده کوي. I = Index   (معيار) P = Precipitation or annual rain falling (په اوسط ډول د سيمي كلني ورښت. T= Average Temperature  (د تودوځي منځني درجه په سانتي ګراد) که چيرته په پورته فارمول يا معاد له کې د   I  يا اندکس قيمت ( ٢٠ ) شميري څخه کم وي د سيمي اقليم وچ دي . که چيري د اندكس قيمت د ٢٠ او ٤٠ شميرو سره تصادف ولري نو د سيمي اقليم به نيمه وچ وي . که چيري د اندکس قيمت د ٤٠ شميرو څخه تيري وکړي نو د سيمي اقليم به لوند ( مولوب ) وي . او که چيرته د اندکس قيمت په دغه سيمو کې معمولا د ( ٢٠ ) شميرو څخه کم وي نو لدي امله شو سوزونکي حالوتونه پدغي سيمو باندي حاکم وي چه د وچوايکو سيستونو په نامه ياديږي . د افغانستان ختيځي او سويل ختيځي سيمي د لوړو ، ځوړو او ميلانونو د موجوديت له مخي د هند د موسوني اقليم لاندي قرار نيولي دي په ځانګړي توګه په نورستان او پکتيا کې . ځکه نو٢٠٠٠ – ٣٠٠٠ منرو په لوړوالي کې د ستن پاڼوونو ښه ځنګلونه راښکاره کيږي . په هيواد کې د هندوکش د څوکي لوړوالي د هند مونسون ماتوي او د هغه بيا د اوبو د څاڅکو په شکل لاندي راوليږي. ولي د پامير لوړه څوکه ياد پامير لوړوالي په هيواد کې د طبيعي موانعو په څير د سايبيريا سړو څپوته اجازه نه ورکوي چې د شمال ختيځ د لاري هيواد ته راننوزي د سايبيردا سړي څپي پاميرد په او چتوارتفاعاتو کې د هندي مونسون د ګرمو څيو سره مخامخ کيږي چه په نتيجه کې ملايمي ( معتدلي ) څپي جوړوي چې د اوړني ورښتونو د وريدلو سبب ګرځي. په هيواد کې ديوي خوا د اقليمي توپيرونو او د بلي خواد توپوګرافي د لوړو او ژورول وچي په مختلفو سيمو او ارتفاعاتو کې مختلف نباتي ايکوسيستمونو موجوديت څرګند شويدي. د لرګينو نباناتو د ايکالوجيکي ډلبنديي په پام کې نيولو سره دغه کړونو     ( عواملو ) ر يښيتن والي موندلي دي.
د هيواد طبعي ځنګلونه د تکامل د تګ لوري له نظره
چه دوه عمده کټګوريو کې ويشل شويدي.
لمړي کټګوري : بوټه ايزيا بوټي ډوله څنګلونه :
د هيواد بوټه ايز ځنګلونه د نباتي تشکيلاتو يا Plant formation په نوم ياد شويدي. چه د طبعي نباتاتو د هغو ټولنو په ځانګړي توګه هغه چې لا تر اوسه په پوره ډول خپل تکامل (بشپړوالي) ته نه وي رسيدلي او د پرله پسي والي               ( Succession  ) مرحلي پر مخ وړي. بوټه ايز ځنګلونه په فرعي ګړوپونو ويشل شويدي چې هر ګروپ يي د نباتي Biom يا Ecosystem په نامه ياديږي.