cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سومالیا
یاغیانو د ۲۰۱۲ ز کال په منځنۍ برخه کې ډېری هغه سیمې له لاسه ورکړې چې ولکه کړې یې وې. له دې سره سره یاغیان لاهم د سومالیا د مرکزي او سویلي برخو ډېر کنترول په لاس کې لري او د حکومت تر کنترول لاندې سیمو کې پراخ نفوذ لري او د جلېب ښار د یاغیانو د پلازمېنې په توګه عمل کوي. نوی لنډمهالی اساسي قانون د ۲۰۱۲ ز کال په اګست کې تصویب شو چې د یو فېدارسیون په توګه د سومالیا اصلاحات/ سمونې په کې شاملې وې. د سومالیا فېدرال دولت په هم هغه میاشت کې رامنځته شو او په موګادیشو کې د بیا رغونې دوره پیل شوه. سومالیا په یو غیر رسمي اقتصاد کې پاتې شوه چې تر ډېره په مالدارۍ، له سومالیا څخه کارکوونکو پر تعرفو او ټېلي کمونيکېشن (له لرې لارې اړیکې) تکیه و. یاد هېواد د ملګرو ملتونو، عربي ژبو، افریقایي اتحادیې، د غیرمتحدو غورځنګ او د اسلامي همکاریو د سازمان غړی دی.
ستالینېزم
د ستالین رژیم له زور څخه په کار اخیستنې ټولنه له هغو څخه چې ده د ځان او کمونېزم لپاره ګواښ (همدارنګه ورته «د خلکو دښمنان» ویل کېدل) بلل پاکه کړه؛ په دغو کسانو کې د ده سیاسي مخالفین، غیر شوروي ملت پاله، بورژوازي، کروندګر («کولاکان») او په کارګري طبقه کې هغه کسان چې ځانونه یې «انقلاب ضد» هم فکره بلل شاملېدل. دغه چاره په ټولیزه توګه د یادو کسانو او د هغوی د کورنیو د ځپلو لامل وګرځېده چې په کې ټولیزې نیونې، نمایشي محاکمې، اعدامونه او په ګولاګ باندې په پېژندل کېدونکو د جبري کار او اصلاح په کمپونو کې بندي کېدل شامل کېدل. تر ټولو پام وړ بېلګه یې هم لویه تصفیه او د کولاکانو د له منځه وړو عملیات و. ستالینېزم همدارنګه د جګړې غوښتونکي الحاد او اجباري تبعید له مخې د مذهب ضد ځورونو او قومي تصفیې پر بنسټ مشخص کېږي. یو شمېر تاریخ پوهان لکه رابرت سرویس ستالینیستي پالیسۍ په ځانګړې توګه د هغو راغونډونکې پالیسۍ د قحطيو لکه د هولودومور قحطۍ د جوړېدو له امله غندي. یو شمېر نور تاریخ پوهان او څېړونکي بیا د ستالینېزم د رول په اړه د نظر اختلافونه لري.
سومالیا
له تاریخ څخه مخکې
د ژبپوهانو په وینا:  د افریقايي ژبو لومړنی نفوس په نیلیوتیک دوره کې سیمې ته رسېدلی او ورپسې د دې کورنۍ وړاندیز شوی اورهایمات («اصلي ټاټوبی») د نيل په دره یا نږدې ختيځ کې سیمې ته د ننه شوي.
ستالینېزم
دغه سیاست په رسمي توګه د کمونېزم پر لور د پراختیا د چټک کولو په موخه طراحي شوی و چې له مخې یې د شوروي اتحاد پر صنعتي کېدو ټینګار کېده ځکه چې شوروي اتحاد له هغو وړاندې د لویدیځو هېوادونو په پرتله له اقتصادي پلوه شاته پاتې و او له همدې امله سوسیالیستي ټولنې د کمونېزم د داخلي او خارجي دښمنانو له خوا د را ولاړیدونکو ستونزو سره د مبارزې په موخه صنعت ته اړتیا لرله. چټک صنعتي کېدل د کرنیزو چارو له ټولیز کېدو او چټک ښاري کېدو سره اړوند و، ځکه یې هم وروسته ډېری کوچني کلي په صنعتي ښارونو واړول. د صنعتي پراختیا د چټک کولو په موخه ستالین له لویدیځې اروپا او متحده ایالاتو څخه توکي، نظریات، تخصص او کارګران هېواد ته راوړل او په عملي توګه یې له لویو خصوصي امریکایي شرکتونو لکه د فورډ موټور کمپنۍ سره د پانګونې مشترکې هوکړې لاسلیک کړې. د ۱۹۲۰ مې لسیزې له وروستیو څخه تر ۱۹۳۰ مې لسیزې پورې دولتي څار د شوري اقتصاد د صنعت له بنسټي کېدو سره مرسته وکړه. وروسته له هغه چې امریکايي خصوصي شرکتونو خپلې دندې پای ته ورسولې د شوروي دولتي شرکتونو د هغو مسئولیت پر غاړه واخیست.
سومالیا
له تاریخ څخه مخکې
د سومالیا په شمال لویدیځ کې د هارجیسا په څنډه کې د [1]لاس جیل (Laas Geel) ټولګه نږدې ۵۰۰۰ کاله لرغونتوب لري او د ډبریز هنر لرونکې ده چې وحشي حیوانات او سینګار شوې غواګانې انځوروي. د نقاشۍ نورې نښې د دامبالین سیمې په شمال کې له غارونو څخه تر لاسه شوې چې پر اس سپور د یو ښکارکوونکي لومړنۍ نقاشي ده. د کاڼو/ډبرو د هنر تاریخ له میلاد څخه مخکې له ۱۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ کال ته ورګرځي. پر دې سربېره د سومالیا د کارېنهېګان په شمال کې د لاس‌خوري او اېل‌ایو ښار تر منځ د غار بېلابېلې نقاشۍ له حقیقي حیواناتو څخه نیولې تر افسانوي شته دي. هره نقاشي په‌خپل پای کې یوه لیکنه لري چې په ټوله کې یې لرغونتوب ۲۵۰۰ کاله اټکل کېږي.
ایداري وېش
د سومالیا هیواد په ټوله کې په ۱۸ ایداري سیمو ویشل شوی دی.
ستالینېزم
ریښه موندنه/ایتمولوژي
د ستالینېزم اصطلاح ۱۹۳۰ مې لسیزې په نیمايي کې هغه مهال چې د لازار کاګانوویچ په نامه شوروي سیاستوال او د ستالین همکار څرګنده کړه چې «راځۍ ژوندی دې وي لینینېزم! په ژوندی دې وي ستالینېزم! بدل کړو». ستالین دا د بې حده ستاینې په توګه رد کړ خو د هغه د شخصیتي ځایګي جوړولو سره یې همکاري وکړه.
سومالیا
جغرافیه
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه
ستالینېزم
ستالینیستي سیاستونه
په داسې حال کې چې یو شمېر تاریخ پوهان ستالینېزم د لینینېزم او مارکسېزم د ایډیالوژیو انعکاس بولي، خو یو شمېر نور بیا استدلال کوي چې دا له هغو سوسیالیستي ارمانونو څخه جلا و چې له هغو یې سرچینه اخیسته وې. له هغې سیاسي مبارزې وروسته چې د بوخارینستانو (د ګوند د ښي اړخي لیدلورو لرونکو) له ماتې وروسته خپل اوج ته ورسېده؛ ستالینېزم نور ازاد و چې له کوم مخالفت پرته خپل سیاستونه رامنځته کړي همدا و چې له مخې یې شدیده اقتدار ګرایي رامنځته شوه او لګښتونو ته یې له پام پرته د چټک صنعتي کېدو پر لور کار وکړ.
له ۱۹۱۷ زکال څخه تر ۱۹۲۴ زکال پورې، په داسې حال کې چې ستالین، ولادمیر لینین او لئون تروتسکي تر ډېره متحدین ګڼل کېدل خو د دوی ترمنځ پام وړ ایډیالوژیکي توپیرونو شتون درلود. ستالین له تروتسکي سره په خپله مناقشه کې په پرمختلفو کپیټلیستې هېوادونو کې د کارګرانو پر رول ټینګار ونکړ (د بېلګې په توګه هغه د امریکا کارګري طبقه کارګري اشراف «بورژوازي شوي» بلل). ستالین همدارنګه د تروتسکي سره په مقابل کې د بزګرانو د رول لکه په چین کې د بزګرانو د رول اړوند بحث وکړ په داسې حال کې چې تروتسکي د بزګرانو له خوا د چریکي جنګ پر بنسټ د ښاري بغاوتونو پلویتوب کاوه.
د ۱۹۱۷ زکال د اکتوبر په انقلاب کې ټولو بلشویکي رهبرانو په لږ یا زیاته کچه روسیه د نړیوال پراخ انقلاب په لار کې د خیز د تختې پر سر په پام کې ونیوله. ستالین بالاخره د ۱۹۲۴ زکال تر مني پورې په یو هېواد کې د سوسیالېزم تیوري معرفي کړه، هغه تیوري چې نه یوازې د تروتسکي له دایمي انقلاب سره یې شدید مخالف ځایګی درلود؛ بلکې له ټولو پخوانیو سوسیالیستي اساساتو سره یې توپیر درلود. خو انقلاب هغه ډول چې لینین یې تصور کړی و په چټکۍ سره یې له روسیې بهر پراختیا وه نه مونده. آن د روسیې د سترواکۍ په پخوانیو قلمرونو - لکه پولنډ، فنلنډ، لتوانیا، لتویا او استونیا – کې بریالی نه و. برعکس ټول دغه هېوادونه د سرمایه دارۍ په بورژوازي حکومتونو اوښتي و.
له دې سربېره د ۱۹۲۴ زکال په مني کې په شوروي روسیه کې له سوسیالېزم څخه د ستالین تصور په پیل کې د ګوند د سیاسي کمېټې د غړو ترغوږو پورې د کفري ویناوو په توګه ورغی چې په دغو کسانو کې کیڼ اړخي روڼ آندي لکه زینوویف او کامنف، ښي اړخي عملګرایان لکه رایکوف، بوخارین او تامسکي او همدارنګه پیاوړی تروتسکي چې ځان یې یوازې له خپل لوري پرته بل هېچا ته اړوند نه باله؛ شاملېدل. هیچا هم د ستالین مفهوم په کمونیستي ایډیالوژۍ کې د پوتانسیل زیاتونکی نه باله. د ستالین له خوا په یو هېواد کې د سوسیالیزم تیوري تر هغه مهاله وه نه شو کولای کوم ځایګی ومومي کله چې خپله د ۱۹۲۹ زکال په شاوخوا کې د شوري اتحاد د جمهوریتونو اتوکراتیکې/خودکامه واکمنۍ ته نږدې شو. بوخارین او ښي اړخي اپوزیسیون د ستالین د نظریاتو له تحمیل کولو څخه ملاتړ وکړ، ځکه چې تروتسکي تبعید شوی و او زینوویف او کامنف له ګوند ویستل شوي وو.
پرولتاري دولت
سنتي کمونیستي مفکوره په دې باور ولاړه ده چې دولت په تدریج سره «له منځه تلونکی» دی، ځکه د سوسیالېزم پلي کېدل به طبقاتي توپیرونه له منځه یوسي. له دې سره ستالین استدلال کاوه چې پرولتاریا دولت (د بورژوايي دولت په مقابل کې) باید د له منځه تلو څخه وړاندې پیاوړی شي. د ستالین له نظره د انقلاب ضد عناصر به هڅه وکړي چې په بشپړه توګه کمونېزم ته لېږد له مسیره وباسي او دولت باید په کافي اندازه پیاوړی وي څو هغوی ته ماته ورکړي. له همدې امله د ستالین تر اغېز لاندې کمونیستي رژیمونه په پراخه کچه د توالیتر په توګه توصیف شوي. نور کیڼ اړخي لکه انارکو کمونېستان په شوروي اتحاد کې د ستالیني دورې پر مهال په ګوندي دولتونو نیوکه کوي او هغه د بروکراسۍ پر لرلو تورنوي او له دې سربېره هغه سوسیال اصلاح غوښتونکې دیموکراسي؛ نه د انقلابي کمونېزم ډول بولي.
د شنګ شیکای په نامه چینايي ټوپک مار او د سینکیانګ ایالت واکمن چې کمونیستي لیدلوری یې درلود د شوروي مداخلې ته یې هرکلی ووایه او اجازه یې ورکړه چې ستالیني حکومت د ۱۹۳۰ مې لسیزې پر مهال سین کیانګ ایالت ته پراختیا ومومي. په ۱۹۳۷ زکال کې شنګ د ستالین د لویې تصفیې په څېر عملیات ترسره کړل او نږدې ۱۰۰ زره تنه چې ډېری یې اویغور وګړي و شکنجه، بندیان او وه یې وژل.
غَور (تدبُر)
دغه وییکی د څوارلسمې زېږدیزې پېړۍ د لرغونې فرانسوي ژبې له «prudence» څخه اخېستل شوی دی او په خپل وار سره، مخینه یې د لاتین ژبې «prudentia» وییکي ته ورګرځي، چې معنی یې «وړاندلېدنه/ ــ‌څارنه؛ کاغتوب یا ځیرکتیا» ده. غور ډېري وخت له حکمت، بصیرت او پوهې سره په ملتیا کې څرګندېږي. په دغه پېر کې، فضیلت، د سپېڅلو او ناوړو کړنو تر منځ د قضاوت کولو وړتیا ده، نه‌یوازې په ټولیزه معنی، بلکې په یوه ځانګړي مهال او ځای کې وَړُّو کړنو ته په کتو سره. که څه هم «غور» په‌خپله هېڅ کوم عمل نه‌ترسره کوي او یوازې له پوهې سره تړاو لري، خو اړینه ده ترڅو ټول فضیلتونه د هغه له لارې تنظیم شي. د زړه‌ورتوب او بې‌غوري یا بې‌زړه‌توب تر منځ د توپیر کولو عمل، غور ته یو اړوند عمل دی؛ له‌دې امله د یوه ستر (مرکزي) فضیلت په توګه ډلبندي شوی دی.
په نومهالې انګلیسي کې، دغه وییکی په تدریجي توګه د «cautiousness – پاملرنه/احتیاط/تدبر» مترادفې بڼې ته اوښتی دی. له‌دې اړخه بیا غور، ګواښونو ته د لېوالتیا نه‌درلودلو په توګه انګېرل کېږي؛ چې د نااړینو وېرو او ګواښونو په پام کې نیولو سره، د یوې «ښېګڼې/فضیلت»  په توګه پاتې کېدلای شي؛ خو که چېرې د غور لمن په غیرمنطقي توګه بې‌حده زیاتو پاملرنو ته وغځېږي، نو ناوړه ډار/بې‌زړه‌توب بلل کېږي.
ارسطو په «نیکوماخویی اخلاقو» کې د Phronesis (په لرغونې یوناني: ϕρόνησις)په هکله، چې په دودیزه توګه د «غور/احتیاط» په توګه ژباړل کېږي، یو پراخ بحث پرانېستلی دی؛ خو له‌دې سره، سره، دغه وییکي (د متداولې کارونې څخه لوېدو له امله) ګڼ‌شمېر ستونزې رامنځ‌ته کړې دي. د «ϕρόνησις» تر ټولو وروستۍ ژباړه «عملي حکمت»، «عملي قضاوت» یا «منطقي غوراینه» ده.
غور– د واړو فضیلتونو «سرچینه»
غور، د لرغونو یونانیانو او وروسته مسیحي فیلسوفانو، په تېره بیا ټوماس آکوینس له‌خوا د ټولو فضیلتونو لامل، معیار او بڼې په توګه پېژندل شوی؛ او یا داسې انګېرل کېده چې ښایي «auriga virtutum – د ټولو فضیلتونو سرلاری/ګاډۍ‌وان» دی.
فضیلت د یوه معنوي شخص د «بشپړې وړتیا» په توګه پېژندل کېږي او معنوي شخصیت د لوېدیځ په کلاسیک پوهاوي کې د ځیرکتیا او خپلواکې ارادې لرلو معنی وړاندې کوي. فضیلتونه یوازې هغه وخت د خپلې بشپړتیا څوکې (کمال) ته رسېږي چې د سمو پرېکړو او غورو تصمیمونو نیولو لپاره د «غور» یا «بشپړې وړتیا» پر بنسټ ولاړ وي؛ له همدې پلوه، «غور» د «لامل» په توګه انګېرل کېږي. د بېلګې په ډول: یو شخص هغه وخت پتمن ژوند درلودلای شي چې د خپلو فطري غریزو د مهارولو په موخه د سمې پرېکړې‌نیونې عادت ترلاسه کړي.
له هغه ځایه چې غور د ښو او سمو اخلاقي کړنو یو موډل وړاندې کوي، نو هغه ته د اخلاقي فضیلتونو د معیار په سترګه کتل کېږي. «یو هنري اثر، د هنرمند په ذهن کې د هغه د بېلګه‌ییزې لومړنۍ بڼې سره په مطابقت کې، سم او رښتینی دی؛ په ورته ترتیب سره، د غور د بېلګه‌ییزې بڼې سره په مطابقت کې، د یو وګړي خپلواک فعالیت سم دی» (جوزف پیـپېر). د بېلګې په توګه: یو صراف د خپلې تجربې او د لاسرسي‌وړ ټولو معلوماتو په کارولو سره د ګټې ترلاسه کولو په موخه تصمیم نیسي چې خپل ټول «الف» اسعار سبا ۲ بجې وروسته له غرمې وپلوري او «ب» اسعار نن راوپېري. د تصمیم‌نیونې دننۍ برخې (د بېلګې په توګه: اسعار، کچه، مهال او وسایل) د غور په څېر یوې کړنې محصول دی، په داسې حال کې چې د پرېکړې د پلي کېدو په صورت کې کېدای شي نور فضیلتونه هم شامل وي، لکه: زړه‌ورتیا (د زیان وېرې ته په نه‌کتلو سره د معاملې ترسره کول) او یا عدالت (خپل شرکت او کورنۍ ته د عدالت په احساسولو سره د معاملې ترسره کول). د یوه پلي شوې کړنې «ښه‌والی»، د غور او احتیاط له‌مخې لومړنۍ نیول شوې پرېکړې ته په کتو سره سنجول کېږي.
غور د بې‌غورۍ، درغلۍ، او کاذب غور پر وړاندې
د ټوماس آکوینس په باور، هغه قضاوتونه چې ناوړو (شیطاني) موخو ته رسېدلو لپاره په‌کې ناوړه دلایل یا ناوړه وسایل کارول کېږي، «درغلۍ» او «کاذب غور» انګېرل کېږي او رښتیني «غور» پورې تړاو نه‌لري.
غور لپاره په لرغونې يوناني ژبه کې مترادفه ګړنه «وړاندلېدنه/ _څارنه» ده. لرغوني یونانیان په دې عقیده وو چې خلک د اولمپي خدایانو عبادت ته د چمتو کېدو لپاره د بشپړ غور خاوند کېدلو ته اړ دي.
نه‌بېلېدونکې برخې
غور، ځانګړو پېرونو کې د نړۍ‌شمولو اصولو پلي کول دي. په مدرسي فلسفه کې، د فضیلتونو «ناشنونې برخې» هغه ځانګړنې دي چې د فضیلت یوې کره بشپړې کړنې لپاره یې شتون اړین دی:
د نوي بغلان ولسوالۍ
د نوي بغلان ولسوالۍ د بغلان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱۹،۶۰۷ وگړو ته رسېږي.
۹۱۱ (عدد)
۹۱۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۹۱۰ څخه  مخکي او د ۹۱۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۹۱۱:
په کلینډر کې
۹۱۱ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۹۱۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
جرمنۍ غومبسه
جرمني غومبسه یا اروپایي غومبسه (په لاتين: Vespula germanica) د زهرلرونکی او اجتماعي خوځندکو څخه ده چی په اروپا، منځني آسیا او شمالي آفريقا کی ژوند کوي خو دغه حشره د انسانانو د آغېزې په سبب آسټراليا، سهيلي آفريقا او امريکا ته پراخه شوه.
توصيف
جرمني غومبسه خوځندکې (حشرات) او بطيطې ښکار کوي او مېوه، د انسانانو خواړو (لکه شیدی، غوښه) هم خوري. نوموړي غومبسه په آسټراليا او نیوزیلند کې د مضرو حشرو څخه ده او انسانان دا غومبسې ته په بده سترگه گوری. اوږدوالي یی ۱۲ میلیمټر دي او تور او ژيړ رنگ لري. ځاله یی د نباتو څخه جوړ شوی ده. په دي ځالې کی تقریبا ۳۰۰۰ غومبسې اوسېدلای سی.
وېشنيزه:غومبسې وېشنيزه:خوځندکې
ځلا
ځلا مهالنۍ ځلا مهالنۍ په ١٣٨٨کال کې د محمد جاويد په مديرت په لومړي ځل په ميدان وردګ ولايت کې له چاپ څخه راووته ، دغه مهالنۍ بېلابېل مطالب خپروي.
بوسنیا او هرزګوینا
بوسنیا او هرزګوینا په بالکان سیمه کې پروت یو هیواد دی. بوسنیا او هرزګوینیا د پخوانی یوګسلاویا نه وروسته لومړنی بوسنیایی دولت دی. د یاد هیواد سیاسی جوړښت وروسته د بوسنیا او هرزګوینیا د خپلواکی نه چې په ۱۹۹۲ کال کې د یوی نظر پوښتنی په ترڅ کې سره شوه ترلاسه کړه چې د بوسنیا د جنګ پیل وو. د بوسنیایانو نظر پوښتنه د صربیانو له بنده اعلان شوی وه چې د ۶۷% رای ورکونکو له جملی نه ۹۸% سلنه یې د بوسنیا د خپلواکی په پلوی رایه ورکړه.
دین
د بوسنی او هرزګوینی کابو ۵۰% وګړې مسلمانان دی پاتی نور د مسیحی او نورو دینونو اړ وند دي.
اداری ویش
د بوسنیا او هرزګوینا فدراسیون د ولایتونو نوملړ (د بوسنیا او هرزګوینا فدراسیون آیالاتونه) یاده سیاسي سیمه په ۱۰ ایداري برخو ویشل شوې ده.
سیاسی جوړښت
بوسنیا او هرزګونیل له صربیا هیواد خپله خپلواکی ترلاسه کړې.
کلتور او ژبې
په دی هیواد مروجی ژبې صربې او کرواسې دي.
ارزښت‌پوهنه
ارزښت‌پوهنه د ذاتي او ظاهري ارزښت ترمنځ پر توپیر باندې څرخي. د یوې مفهوم‌جوړونې له‌مخې، «یو څیز په ذاتي توګه ارزښتمن دی که چېرې په‌خپله ښه وي او یا د خپل لپاره ښه وي». په ټولیز ډول، باور پر دې دی چې ذاتي ارزښت د ارزښتمنو څیزونو په ځانګړو ځانګړتیاوو پورې تړاو لري. د بېلګې په توګه: کېدای شي ووایو چې یوه تجربه د خوشحالوونکې ځانګړنې له کبله، په ذاتي توګه ارزښتمنه ده. ظاهري ارزښت، په توپیر سره، هغو څیزونو ته نسبت ورکول کېږي چې بل څیز ته یوازې د یوې وسیلې په توګه ارزښتمن دي. ماهیتي تیوري‌ګانو کې هڅه پر دې ده ترڅو څرګند کړل شي چې کوم څیزونه ذاتي ارزښت لري. یوګون‌والې ته اړوند تیوري‌ګانو کې باور پر دې دی چې د ذاتي ارزښت یوازې یوه بڼه شتون لري. د یوګون‌والو تیوري‌ګانو یوه نمونه‌یي بېلګه هندوییزم دی او په اړوند اصولو کې یې یوازې خوند ذاتي ارزښت لري. له بلې خوا بیا څوګون‌والې ته اړوند تیوري‌ګانو کې داسې انګېرل کېږي چې د ذاتي ارزښت بېلابېلې بڼې شتون لري؛ د بېلګې په توګه: فضیلت، پوهه، ملګرتیا او داسې نور. د ارزښت څوګون‌وال له یوې ستونزې سره مخ دي او هغه دا چې، بیان کړي چې ایا د منطقي تصمیم‌نیونو پر مهال د ارزښت بېلابېلې بڼې، سره د پرتله کولو وړ دي، او که چېرې ځواب «هو» دی، نو څنګه؟ ځیني فیلسوفان وایي چې ارزښتونه د واقعیت تر ټولو بنسټیزې کچې باندې شتون نه‌لري. د دغه لیدلورو له جملې څخه، په یوه کې باور پر دې دی چې د یوه څیز د ارزښت په هکله څرګندنه، یوازې دا بیانوي چې ویونکی نوموړی څیز تاییدوي او که نه. دغه دریځ سره، د ارزښت په اړه واقعیت‌پال فیلسوفان مخالف دي.
تاریخ
ادوارد یان دایکسترهویس ونومېرله چې ارزښت‌پوهنیز تضاد د لرغوني یونان فلسفې د رامنځ‌ته کېدو ځانګړنه ده: "…په ارزښت‌پوهنیز تضاد کې، د یوناني تفکر معمولي دود دا ؤ چې تل یې پرېکړه کوله چې له دوو پرتله‌ییزو فعالیتونو، ځانګړتیاوو یا کیفیتونه څخه کوم یو لا لوړ، ښه، اشرافي او بشپړ دی. د فیثاغورث فلسفي مکتب لارویانو به پر بې‌پایه باندې پای، پر جفت باندې طاق، پر مستطیل باندې مربع، او پر ښځینه باندې به یې نر کېښوده. اپلاتون به هېڅ وخت له دې استدلال څخه نه‌ستړی کېده چې مفکورې څومره د ظاهر په پرتله لوړې دي. ارسطو د ځمکنۍ کُرې نابشپړتیا د سماوي کُرې له بشپړتیا سره پرتله کوي. نو له‌دې امله، منظم حرکت هم له غیرمنظم حرکت څخه لوړ دی، د یوه منظم څووجهي ارزښت د غیرمنظم څووجهي په پرتله ډېر دی خو د کُرې ارزښت بیا له دواړو پورته دی."د یوه دولت له سقوط سره سم، ارزښتونه فردي، او له‌امله یې د تفکر شکمن‌وال مکتبونه مخ په غوړېدو شول او په پایله کې د عیني فلسفې یوه خلقت‌پوهنیزه بڼه رامنځ‌ته شو چې فکر کېږي په مسیحي فلسفه کې تر ډېره شامله ده. د منځنیو پېړیو په اوږدو کې، ټوماس آکوینس د طبیعي او ماورای طبیعي (الهیاتي) فضیلتونو ترمنځ توپیر راوست. دغه مفهوم فیلسوفان اړ کړل ترڅو د واقعیت پر بنسټ قضاوتونه او د ارزښتونو پر بنسټ قضاوتونه سره جلا وګڼي، چې په‌دې توګه د ساینس او فلسفې ترمنځ د وېش مسأله رامنځ‌ته شوه.
ذاتي ارزښت
په دودیز ډول، فیلسوفان پر دې باور وو چې یو موجود په ذاتي توګه ارزښتمن دی که چېرې په‌خپله ښه وي او یا د خپل لپاره ښه وي. د ظاهري ارزښت نسبت، په توپیر سره، هغو موجوداتو ته ورکول کېږي چې بل موجود ته یوازې د یوې وسیلې په توګه ارزښتمن دي. د بېلګې په توګه: د موټرو یا مایکرووېو په څېر وسیلې، د ترسره کوونکې کارکړنې د غوره‌والي له‌امله، ظاهري ارزښت لري، په داسې حال کې چې رامنځ‌ته شوې هوساینه یې، د هندوییزم له‌مخې، په ذاتي توګه ارزښتمنه ده. یو متشابه موجود کېدای شي په بېلابېلو بڼو ارزښتمن وانګېرل شي: ځیني موجودات په ورته مهال کې هم ذاتي او هم ظاهري ارزښتونه لري. ظاهري ارزښتونه داسې یو ځنځیر رامنځ‌ته کولای شي چې په هغه کې یو موجود ظاهري ارزښت لري، ځکه چې د بل موجود لپاره، چې ظاهري ارزښت لري، د یوې وسیله په توګه عمل کوي. په ټولیز ډول، باور پر دې دی چې ځنځیرونه باید په داسې یوه ټکي کې شکېدلي وي چې د پای ټکی یوازې ذاتي ارزښت درلودلای شي. په ارزښت‌پوهنه کې، د بېلابېلو نظرونو پر اختلاف باندې د پوهېدلو په موخه، د ذاتي او ظاهري ارزښتونه ترمنځ توپیر کول اړین دي. د ارزښت په اړه بېلابېلې ماهیتي تیوري‌ګانې د یوه څیز (د بېلګې په توګه: پوهه) د ارزښت لرلو په تړاو سره موافقې دي، خو په‌دې اړه چې نوموړی څیز ظاهري ارزښت لري او که ذاتي ارزښت، سره توافق ته نه‌رسېږي.
د ذاتي ارزښت دودیز مفهوم، چې پورته وړاندې شو، له‌دې امله په نومهالې فلسفه کې تر نیوکې لاندې نیول شوی، چې په هغه کې بېلابېل جاجونه سره یوځای کېږي، په داسې حال کې چې په جلا توګه باید تر بحث لاندې ونیول شي. یو له دغو توپیرونو څخه، د ذاتي او وروستي ارزښتونو ترمنځ توپير دی. په یوه لا محدود مفهوم کې، یو ذاتي ارزښت هغه ارزښت دی چې موجود یې د خپلو ذاتي ځانګړتیاوو له‌امله لري. د بېلګې په توګه: فرض کړئ چې د یوې په‌زړه‌پورې تجربې ښکارندیز اړخ، یوه ذاتي ځانګړتیا ده؛ کولای شو ووایو چې تجربه د همدغې ذاتي ځانګړتیا له‌امله، په ذاتي توګه ارزښتمنه ده. د وروستي ارزښت لرونکی موجود، په توپیر سره، د خپل ځان لپاره ارزښتمن دی. په معمول ډول، منل شوې ده چې د ذاتي او وروستي ارزښتونه ترمنځ مفهومي توپیر شتون لري. د بېلګې په توګه: کېدای شي وویل شي چې د خوند تجربه، له یوې خوا، په ذاتي توګه ارزښتمنه او له بلې خوا، په وروستي توګه ارزښتمنه ده. خو دا لانجمن بحث شتون لري چې که چېرې د ارزښتونو دغه بڼې سره جلا شي، ایا واقعي څیزونه بیا هم شتون لري او که نه. د یوه وروستي غیرذاتي ارزښت د لېږدوونکو وړاندیز شوي نوماندان کېدای شي ځانتني یا نادر څیزونه (لکه، مُهر) او یا تاریخي توکي (لکه، هغه قلم چې ابراهام لینکلن د خلاصون د اعلامیې د لاسلیک کولو لپاره وکاروه). نادرتوب او د یوه چا له‌لورې کارېدل، ظاهري ځانګړتیاوې دي چې کېدای شي د وروستي ارزښت لېږدوونکي یې ولري، یعنې د خپل ځان لپاره یې ارزښتمن وي.
ځیني فیلسوفان دغه پوښتنه وړاندې کوي: «ظاهري ارزښتونه، یوازې د ارزښتونو د یوې نښې په توګه د منلو پر ځای، ایا باید په ټوله کې د ارزښت په توګه وانګېرل شي که نه». د دغې مفکورې په پام کې نیولو یو دلیل دا دی چې، که چېرې د ذاتي ارزښتمنو څیزونه شمېر ثابت وساتل شي، د ظاهري ارزښت لرونکو څیزونو په زیاتولو یا کمولو سره، ټولیز ارزښت بدلون نه‌مومي. د بېلګې په توګه: په ۲۰۱۱ز کې د توهوکو سونامي او زلزلې، د ټولو رامنځ‌ته شویو ویجاړیو له‌امله، یو منفي ظاهري ارزښت درلود. خو په مسلم ډول، که چېرې کټ‌مټ همهغه ویجاړۍ، پرته له زلزلې څخه، له کوم بل امله رامنځ‌ته شوې وې، نو ځمکه به د اوسېدو لپاره یو ښه ځای نه‌ؤ.
اينه
اينه (په انگرېزي: Liver) په شمزۍ دارو او نورو ژويو کې يو حياتي اورگان دی. دا اورگان د انسانانو او ژويو په بدن کې ډېرې دندې ترسره کوي چې په دغو کې د بدن نازهرجن کول، د پروټينو جوړښت او هضمي کړنو کې اړين ژونکيميايي توکي جوړول دي. د ژوندي پاتې کېدو لپاره اينه يو اهم اورگان دی، که څه هم چې د اينې ډايليسېز د لنډې مودې لپاره کارېدلی شي خو دم مهال داسې هېڅ کومې لارې چارې نشته چې د اينې د نشتون جبران کړي.
د بدن همدا غړی په استقلاب کې ډېر اهم رول لري او په بدن کې يو شمېر کړنې لکه د گلايکوجن زېرمه، د وينې د سرو توکو تجزيه، د پلازما د پروټينونو جوړښت، هورموني توليد او د بدن نازهرجن کول د اينې له اهمې دندو شمېرل کېږي. اينه د پرين نه لاندې د گېډې په سيمه کې ځای پر ځای ده. دا اورگان يو الکلاين مرکب چې د تريخوب يا صفرا په نوم يادېږي جوړوي. د تريخوب دنده د بدن د شحمياتو هضمول دي. اينه له يو ځانگړي ژونپوهنيز ووب نه جوړ دی چې د ډېرې لوړې اندازې ژونکيميايي تعاملونو د زغملو او اداره کولو توان لري، په دغو ژونکيميايي تعاملونو کې د وړو او پېچلو ماليکيولونو جوړېدنې او ماتېدنې نغښتې دي، چې د حياتي کړنو لپاره ډېر ضروري دي.
اناتومي
اينه يو سور-نسواري رنگه اورگان دی چې په بڼه او په کچه څلور ناموزونه لېرگۍ لري. د يوې انساني اينې تول له 1.44 - 1.66 کيلوگرامه وي، دا يو نرم، گلابي-نسواري رنگه، مثلثي اورگان دی. دا په انسان کې تر ټولو لوی داخلي اورگان (د بدن څرمن تر ټولو اورگانونو لوی اورگان دی) او تر ټولو لوی غباندی دی.
دځیگر داخلي جوړښت څه ډول دی
ځیگر له گڼو حجرو جوړ شوی دی چې دبیلابیلو موادو د ترشح لپاره فعالیت کوي دځیگر حجرې په داسې بڼه سره یوځاي شوي دي چې یوه لاره یې سره نغاړلې د ه او دغه لاره یامجرا دصفراوي موادو دتشولو دنده لري صفرا دځیگر د حجرو په وسیله جوړیږي او دوړو نلکو په وسیله لوې لارې یا نلکې ته ورځي دغه وړې لارې هم یو بل سره گنډل شوې دي او بالاخر ه درستې په یوې لارې کې تشیږي دغو لارو ته صفراوي لارې وايي. دې ته په پام سره چې ځیگر له دوو لویو برخو یا (لوپونو )جوړ شوی دی نوله هرې برخې چې صفراوي نلکه رواځي دهماغه لوپ یا برخې په نوم یادیږي یعنې ښۍ او چپه صفراوي لاره یې بللې دي چې دغه دواړه لارې هم سره یوځاي کیږي او په گډه صفراوي کڅوړې ته تشیږي. صفراوي کڅوړه چیرته ده ؟: صفراوي کڅوړه گلابي رنگ لري اودځیگر په ښکتنۍ برخه کې له دغه غړي سره نښتې ده صفراوي لارې چې په ځیگرکې تیرې شوې دي په گډه خپله صفرا چې دځیگر حجرې ېې جوړوي دغې کڅوړې ته تشوي.
صفراوي کڅوړه څه دنده لري
صفراوي کڅوړه درې اساسي دندې لري لومړی داچې دصفرا زیرمتون دی يعنې صفراپکې ساتل کيږي .دغه ماده په پر له پسې ډول ځیگر کې جوړیږي خو یوازې داړتیاپه وخت کولمو ته تويږي نو صفراوي کڅوړه صفراوي ماده ساتي اوپه مناسب وخت کې دهورمونونوپه ځواب کې دغه کڅوړه ځان راټولوي او خپله صفرا کولموته آستوي دا دصفراوي کڅوړې دوهمه دنده ده او ددغې کڅوړې دریمه دنده دصفراغلیظه کول دي .په هغې موده کې چې صفرا په کڅوړه کې پاتې کیږي له هغې ضافي اوبه جذب کیږي په دې ډول نه پریږدي چې اضافي اوبه له بدنه ووځي.
سرچينې
‎
وېشنيزه:اناتومي
ګرېګور منډېل
ګرېګور یوهان منډېل (۲۰ جولای ۱۸۲۲- ۶ جنوري ۱۸۸۴) هوا پېژندونکي (مېټرولوژېسټ)، ریاضي پوه، بیالوژي پوه، اګسوستنین کلیسا غړی (Augustinian friar) او د موراویا مارګراتیو (Margraviate of Moravia) په برنو سیمه کې د سنت توماس کلیسا کشیش و. منډېل د اتریش د سترواکۍ (اوسنی چک جمهوریت) په سیلیسین (Silesian) برخه کې په یوه آلمانۍ کورنۍ کې وزېږېد او له مړینې وروسته د ژنتیک د علم د بنسټګر په توګه وپېژندل شو. له دې سره چې بزرګر له زریزو راهیسې پوهېدل چې د بوټو او حیواناتو ترمنځ دوه رګه پیوند شتون لري او کېدلای شي د مطلوبو صفاتو په ګته وي، د نخود په بوټي د منډېل څېړنه چې د ۱۸۶۵ او ۱۸۶۳ کلونو پر مهال یې ترسره کړه، ګڼ شمېر د وراثت قوانین یې رامنځته کړل چې اوس مهال د منډېل د وراثت د قوانینو په توګه یادېږي.
منډېل د نخود د بوټي په اوو ځانګړنو څېړنه وکړه: د بوټي لوړوالی، د نخود د پوښ ډول او رنګ، د تخم ډول او رنګ او د هغو د ګل رنګ او موقعیت. د بېلګې په توګه د تخم رنګ، مانډېل څرګنده کړه کله چې د نسل اصلي تولیدونکی زېړ نخود له بل تولیدونکي شنه نخود سره پیوند شي د دوی ګډ ډول د زېړو نخودو دانې تولیدوي. په داسې حال کې چې د هغو په راتلونکي نسل نخودو کې یو په درې برخه شین او زېړ رنګه نخود تولیدوي. هغه د دغې پدېدي یا ښکارندې د تشریح کولو په موخه د غالب "recessive" او مغلوب "dominant" اصطلاحات د هغو ځانګړو خواصو ته اړوند وکارول. په مخکني مثال کې د شین صفت چې ښکاري په خپل لومړي نسل کې له منځه تللی مغلوب بللی او زېړ رنګ غالب. هغه خپل دغه کار په ۱۸۶۶ ز کال کې خپور کړ، چې د پټو عواملو اغیز یې – چې اوس ورته ژن ویل کېږي-  د یو ژوندي موجود د پخلي وړ صفاتو په ټاکلو کې ښکاره کړ.
د مونډېل د چارو بنسټیز اهمیت تر هغه مهاله ( له څه باندې دریو لسیزو څخه وروسته) چې په شلمه پېړۍ کې د ده قوانین بیاځلي کشف شول درک نشو. ایریخ ون تشېرمک(Erich von Tschermak)، هوګو دي وریس (Hugo de Vries) او کارل کورینس (Carl Correns) په ۱۹۰۰ ز کال کې د مانډېل د تجربو یو شمېر موندنې په خپلواک ډول تائید کړې، او د ژنتیک نوې دوره پیله شوه.
ژوند او مسلک
منډېل په آلماني ژبه ویونکې چکي کورنۍ کې، د اتریش د سترواکۍ  د ماراوین – سیلیسن (Moravian-Silesian) پولې (چې اوس د چک جمهوریت برخه ده) په هاینسیس (Hynčice) (په جرمني کې هایزندورف بی اودراو Heinzendorf bei Odrau ) سیمه کې وزېږېد. هغه د آنتون او روسین (سوېرتلیچ) ماندېل زوی و چې د ویرونیکا په نوم یوه مشره او تریسیا په نوم یې کشره خور لرله. هغوی په یوه کرونده کې ژوند او کار وکړ کوم چې له ۱۳۰ کلونو څخه د مانډېل کورنۍ ته اړونده وه (هغه کور چې مانډېل په کې زېږېدلی اوس مهال د مانډېل په نوم موزیم په کې جوړ شوی). د ماشومتوب پر مهال هغه باغواني وکړه او د شاتو د مچیو د ساتنې په برخه کې یې زده کړه وکړه. په ځوانۍ کې هغه د اوپاوا (Opava )(چې په جرمني کې ورته ټرافو Troppau ویل کېدل) په نوم جمنازیوم ته لاړ. هغه د مریضۍ له امله اړ شو چې په دغه جمنازیوم کې د زده کړو پر مهال څلور میاشتنۍ رخصتي واخلي. له ۱۸۴۰ تر ۱۸۴۳ ز کال پورې هغه د الوموک پوهنتون (University of Olomouc) د فلسفې په پوهنځي کې فلسفه او فزیک په عملي او نظري بڼه ولوستل، خو د ناروغۍ له امله یې بل کال رخصتي واخیسته. هغه د زده کړو د دوام په موخه له مالي ستونزو سره مخ شو، خور یې تریسیا هغه ته خپله مهریه ورکړه. چې بیا وروسته هغه د هغې له دریو زامنو سره مرسته وکړه چې دوه یې ډاکټران شول.
هغه تر یوه حده راهب شو ځکه له دې لارې ده وکولای شول له لګښت پرته لوړې زده کړې وکړي. د یوه زحمت کش بزګر د زوی په توګه د راهب په توګه ژوند د هغه په خپله وینا، هغه یې " د ژوندانه د لګښتونو پوره کولو د دوامداره تشویش" څخه خلاص کړ. هغه چې یوهان منډېل نومېده وروسته له هغه وروسته چې له اګوستینین راهبانو (Augustinian monks) سره یوځای شو د ګرېګور نوم ورته ورکړل شو.
هغه مهال چې منډېل د فلسفې پوهنځۍ ته شامل شو، د طبیعي تاریخ او کرنې د پوهنځۍ مشري یوهان کارن نیستلر (Johann Karl Nestler) کوله چې د بوټو او حیواناتو په ځانګړې توګه د پسونو د ارثي ځانګړنو په برخه کې یې ګڼ شمېر څېړنې کړې وې. هغه د فزیک د ښوونکي فریدریش فرانس (Friedrich Franz) په لارښوونه په برنو کې (چې په جرمني ورته Brünn ویل کېږي) د اګوستنین ډلې سنت توماس صومعې ته لاړ او د کشیش په توګه یې په زده کړو پیل وکړ. مانډېل په عالي لیسه کې د ځای ناستي ښوونکي په توګه کار وکړ. په ۱۸۵۰ ز کال کې هغه د خپلو دریو ازموینو څخه په تقریري ازموینه کې پاتې راغی او وه یې نشو کړای د ښوونځي رسمي ښوونکی شي. په ۱۸۵۱ ز کال کې هغه د ویانا (University of Vienna) پوهنتون ته ولېږل شو څو وکولای د کشیش کیرل فرانتشیک ناپ (Abbot Cyril František Napp) په مالي ملاتړ نورې رسمې زده کړې ترلاسه کړي. په ویانا کې د فزیک په برخه کې د هغه ښوونکی کریسټین دوفلر (Christian Doppler) و. منډېل خپلې صومعې ته په ۱۸۵۳ ز کال کې د ښوونکي، په ځانګړې توګه د فزیک د ښوونکي په توګه بېرته راوګرځېد. په ۱۸۵۶ ز کال کې هغه په رسمي توګه د ښوونکي کېدو په موخه بیاځلي امتحان ورکړ خو بیا په تقریري امتحان کې پاتې راغی. په ۱۸۶۷ ز کال کې هغه د ناپ (Napp) پر ځای د صومعې کشیش وټاکل شو.
وروسته له هغې چې په ۱۸۶۸ ز کال کې یې د کشیش په توګه وده وکړه، د هغه علمي چارې تر ډېره پای ته ورسېدي، ځکه د ملکي دولت له خوا په مذهبي بنسټونو باندې د ځانګړو مالیاتو د لګولو له امله د هغه اداري مسئولیتونه زیات شول. منډېل د ۱۸۸۴ ز کال د جنوري په ۶ مه د ۶۱ کلونو په عمر د اطریش – هنګري (اوسني چک جمهوریت) د مارویا په برنو سیمه کې د ګردو له ناروغۍ ومړ. چکي کمپوز جوړونکي لیوش یانچک (Leoš Janáček) د هغه د جنازې په مراسمو کې ارګون وغږوه. د هغه له مړینې وروسته د هغه ځای ناستي کشیش د منډل ټول اسناد وسوزول څو د مالیاتو پر سر د هغه ټول جنجالونه له منځه یوسي.
د بوټو د پیوند کولو تجربه
منډېل چې د "معاصر ژنتیک پلار" ګڼل کېږي، د صومعې په ۲ هکتاره (۴.۹ اکر) ازمایښتي باغ کې یې د بوټو د تنوع په هکله مطالعات پیل کړل.
د نخودو په بوټي له لومړنیو تجربو وروسته، منډېل د بوټو د اوو ځانګړونو په اړه چې له نورو ارثي صفاتو څخه په جلا ډول رامنځته شوې وې پر څېړنو پیل وکړ: د تخم ډول، د ګل رنګ، د دانې د پوښ رنګ، د پوښ ډول، د نارسېدلي پوښ رنګ، د ګل موقعیت او د بوټي لوړوالی. په پیل کې هغه د تخم ډول ته پام وکړ، چې زاویه وي یا ګرد دی. د ۱۸۵۶ او ۱۸۶۳ ز کلونو ترمنځ منډېل نږدې ۲۸ زره بوټي وکرل او ورباندې یې ازمیښتونه وکړل، چې ډېری یې د نخودو بوټي و. (Pisum sativum). دغو څېړنو څرګنده کړه هغه مهال چې د نسل د اصلاح په موخه بېلابېل ډولونه له یو بل سره پیوند شي (د بېلګې په توګه لوړ بوټي د کوچنیو بوټو په واسطه القاح شي)، په دویم نسل کې د نخودو له څلور بوټو څخه یو یې د اصیلو مغلوبو صفاتو لرونکی وي، له هرو څلورو یې دوه بشپړ دوه رګه شوي او یو بل یې خپل اصلي غالب صفات ساتلي. د هغه تجربو دوه کلیات، د توپیر قانون (Law of Segregation) او د خپلواکې طبقه بندۍ قانون (Law of Independent Assortment) رامنځته کړ، چې وروسته د منډېل د وراثت د قوانینو په توګه وپېژندل شول.
د منډېل د چارو په اړه لومړني غبرګونونه
منډېل خپله مقاله، "Versuche über Pflanzenhybriden" (د بوټو د پیوند کولو تجربې) تر عنوان لاندې د موراویا په برونو کې د طبیعي تاریخ ټولنې ته د ۱۸۶۵ ز کال د فبرورۍ په اتمه او د مارچ په اتمه په دوه ناستو کې وړاندې کړه. په محلي ورځپاڼو کې یې په اړه څو راپورونه خپاره شول، خو د علمي ټولنې له خوا رد شوه. کله یې چې مقاله په ۱۸۶۶ ز کال کې د برونو د ویرینس د علمي ټولنې په Verhandlungen des naturforschenden ژورنال کې خپره شوه، تر ډېره د وراثت پر ځای د پیوند کولو اړوند څرګنده شوه، اغیز یې کم و او تر راتلونکو ۳۵ کلونو پورې هغه درې ځلې یاده شوه. هغه مهال د ده مقاله تر نیوکو لاندې ونیول شوه، خو اوس د یوه اساسي اثر په توګه ورته پام کېږي.
ميترو
ميترو يانې تر ځمکې لاندې د وسپنې لارو برېښنايي رېلگاډو لرونکی لېږندوی (ټرانسپورټ) دی چې لومړی ځل يې د ١٨٩٠ ز کال د ډيسمبر په ۸ نېټه د انگلستان په پلازمېنه لندن کې په کار پيل وکړ. تر دې وروسته پر ١٨٩٨ ز کال په پاريس کې، پر ١٨٩٧ ز کال په امريکا کې، پر ١٩٠٢ ز کال په المان کې، پر ١٩٣٥ ز کال په مسکو کې، پر ١٩٥٤ ز کال په کانادا کې، پر ۱۹۷۴ ز کال په پراگ کز او پر ١٩٦۴ ز کال يې په بېجينگ کې د ۲۲ کيلومترو په اوږدوالي د چين کې جوړې شوې او په کار واچول شوې. د يادونې وړ دا ده چې ميترو د چين په مرسته په تهران کې هم جوړه او د وگړيو په لېږد رالېږد يې پيل وکړ. پرته له ميترو څخه د ۲۰ پيړۍ په شپږمه لسيزه کې د اروپايي پرمختللو هېوادونو په ښارونو کې د وگړيو د زياتوالي له لامله د ټرام گاډی پر بنسټ او د ميترو د ښيگڼې په منلو سره د سپک ريل په واسطه برقي گاډي ږارږل شوه. د سپک ريل په وسيله اورگاډی د ځمکې له پاسه تگ راتگ کوي او هره گړۍ له لسو زرو څخه تر ديرشو زرو تنو پورې وگړي لېږدوي. دغه ډول گاډی هره گړۍ ديرش يا څلويښت کيلومتره لار وهلی شی، خو د جوړيدو لگښت يې له ميترو څخه دوه په دريمه يا نيمه برخه ارزان دی او داسې ښيگڼې لري چې د حرکت په وخت کې يې زوږ او غږ ټيټ، د سورلۍ لپاره ډېر ارام او چټک دی، چاپيريال ته هيڅ ککړتيا نه رسوي، د استفادی موده يی اوږده او د سيلانيانو د وړلو راوړلو اندازه يی زياته او اداره يی هم ساده ده او داسی نوری ښيگنی٠ د چين په شانگهای کی د چين لومړی اوسپنيزه سپکه پټلۍ څو کاله دمخه جوړه شويده٠ له ميترو او سپک ريل گاډی څخه پرته د بېلا بېلو هېوادونو په ښارونو او د ښارونو ترمنځ اوسپنيزی لاری هم غزيدلی دی ځکه چی د ميترو په پرتله د اوسپنيزی لاری په واسطه د مسافرو د وړلو را وړلو اندازه ډېره زياته ده او هر ساعت تقريبأ له څلويښتو زرو څخه تر شپيتو زرو تنو پوری مسافر وړلی شی چی دغه شمېر د ميترو په پرتله يو نيم برابر دی٠ ميترو يوازی د ښار د مرکزی سيمی تر ځمکی لاندی د سيلانيانو لپاره خدمت کوی، خو ښاری اوسپنيزه لاره د ښار په شاوخوا کی غزيږی٠ د سپک ريل په واسطه له گاډی او ښاری اورگاډی څخه مقناطيسی گاډی ډېری عصری ترانسپورتی وسيلی دی او په جاپان او آلمان کی تر ازمويښتی استفادی لاندی راغلی دی٠
وېشنيزه:ميترو وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
مقبول فدا حسین
مقبول فدا حسین د هند يو نامتو انځورگر او د هند په پیکاسو مشهور و.
مقبول فدا حسین چې په ایم ایف حسین مشهور و، په خپل هنري ژوند کې گڼې جایزې گټلي او د خپلو اثارو د خرڅلاو له درکه یې په ملیونونو ډالره گټلي وو. دی په عین حال کې د هند ښايي تر ټولو جنجالي انځورگر هم و. په ځلونود خپلو رسامیو خاطر په محکمه کې دوسیې ورته جوړې شوي او محکمې برات ورکړی. د ده لوري د هندوانو د لوڅو الهو د انځورونو کښلو د هندویزم پیروان سخت پارولي وو. د هندي مذهب پیروانو پر فداحسین تور لگولی چې چټیات انځوروي.
دی په ۲۰۰۶ ع کال له هنده قطر ته لاړ او په ۲۰۱۰ کې یې د قطر تابعیت ترلاسه کړ.
ده په خپل ژوند کې د بالیووډ لپاره هم دوه فلمونه جوړ کړي خو دواړه یې ناکامه شول.
فدا حسین له څو کاله جلاوطنۍ وروسته د لندن په یوه روغتون کې د ۹۵ کلنۍ په عمر ومړ.
لوګر جریده
لوګر جریده دا په لوګر کې چاپېدونکې فعاله پنځلس ورځنۍ جريده ده، چې د لوګر ولایت د اطلاعاتو او کولتور رياست له لوري خپرېږی.
اشکامش ولسوالۍ
د اشکامش ولسوالۍ د تخار ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۵۱،۱۵۳ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د تخار ولسوالۍ
د میدان وردګ رسنۍ
د میدان وردګ ولایت رسنۍ میدان وردګ ولایت په یاد ولایت کې د پخوانی والی محمد حلیم فدایي په مرسته د رسنیو په برخه کې ښه پرمختګونه لرل.
تلویزیونونه
راډیوګانې اونیزې او ورځپاڼې
بنگي ولسوالۍ
بنگي ولسوالۍ' د تخار ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۸،۱۹۷ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د تخار ولسوالۍ
د افغانستان د پنځه زره کلن تاريخ سرليک ( منډيگک )
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
بس
بس یا سرویس د مسافر وړونكى موترانو څخه دي چی د هېوادو په حمل و نقل کی مهم رول لوبوي. په اوس وخت کی سرویس د نړۍ تر ټولو پراخه ترانسپورتی وسيله ده. بسونه د ډایزل ماشین په مرسته خوځول کېږي. خو په اوس وخت کی بسونه چی برقي ماشین لري هم شته.
تاریخ
لمړنی بس په ۱۸۹۵ کال کی کارل بنز (Karl Benz) لخوا جوړ شو او لمړني د بس سرویس خط په لندن کی په ۱۸۹۹ کال کی پیدا شو. خو په دغه بس سرویس کی یوازې لس مسافرین ځائيدای شول. په اوس وخت کی عصری بسونه کولای شي دری واگونونه ولری او وزن يی اته ديرش اعشاريه اوه تڼو ته ورسيږی.
وېشنيزه:بسونه وېشنيزه:ترافيک ترانسپورت
ملي هیلې جریده
ملي هیلې جریده دا هم په لوګر کې په مياشتينۍ ډول خپرېدونکې جريده ده، چې د لوګر فرهنګيان يې خپروي.
نړيوالتوب
نړيوالتوب یا نړيوالوالی (انگريزي : Globalization) د نړيوالې بشپړونې بهير ته نغوته ده. په کوم کې چې بشر کولای شي د نړۍ تر ډېرو لريو واټنونو پورې هر ډول خپلمنځي اړيکې وساتي. لکه د د ورېښم لار چې زرگونه کلونه مخکې يې آسيا، افريقا او اروپا سره تړلي وو.
سرچينې
وېشنيزه:نړيوالتوب
آمازوناس آیالات
امازوناس آیالات په اسپانیایي ژبه Estado Amazonas) د ونزویلا هیواد د ۲۳ آیالاتونو څخه یو دی چې ددی هیواد په سویل کې موقیعت لري.
سټیفن جې ګولډ
سټیفن جې ګولډ (د ۱۹۴۱ کال د سپتمبر له ۱۰مې – د ۲۰۰۲ ز کال د مې تر ۲۰مې) یو امریکایی پیلونټولوژیست (پخوانی ژوند پېژندونکی)، د تکامل بیولوژي پوه او د ساینس تاریخ پوه و. هغه د خپل نسل د دودیز ساینس له ډېرو اغېزمنو لیکوالانو نه و چې آثارو یې په پراخه کچه لوستونکي درلودل. ګولډ په هارورډ پوهنتون کې د تدریس په برخه کې او په نیویارک کې د امریکا د طبیعي تاریخ په میوزیم کې په دنده کې د خپل مسلک زیاتره برخه تېره کړه. په ۱۹۹۶ ز کال کې، ګولډ په نیویارک پوهنتون کې د وینسنټ ستور د څېړنې د مېلمه استاد په توګه وګمارل شو، چې له هغه وروسته نوموړي خپل وخت د دې پوهنتون او هارورډ ترمنځ ووېشه.
د تکامل بیولوژي په برخه کې د ګولډ تر ټولو لویه ونډه د غیر مسلسل انډول (punctuated equilibrium) تیوري وه چې په ۱۹۷۲ ز کال کې د نیلس ایلډریج سره یو ځای وړاندې شوه. دا تیوري وړاندیز کوي چې،  تکامل ډېری د تکامل د اوږد مهاله ثبات پر بنسټ مشخص کېږي، چې په ندرت سره نوعې پراخېدونکې زیاتوالي د چټکو دورو له خوا ځنډول کېږي. دا تیوري د فایلیټیک ګراجولیزم (د نژاد تدریج) پر وړاندې را منځ ته شوه چې هغه مشهوره تیوري ده چې پر بنسټ یې د تکامل بدلون په فوسیلي ریکارډ کې د یو ډول د نرم او دوامداره بدلون پر بنسټ را منځ ته کېږي.
د ګولډ ډېری تجربوي څېړنې د ځمکې د شاپېټي (حلزون) د نسل په پایسیلوزونیت او سیریون ډولونو را څرخېږي. نوموړي د تکامل د نمو بیولوژي په برخه کې ارزښتناکه ونډه درلوده او د خپل کتاب Ontogeny and Phylogeny (د واحد موجود تکامل او د نوعې تکامل) پر مټ یې پراخ مسلکي شهرت ترلاسه کړ. په تکاملي تیوري کې هغه د محدودې ټاکنې، د ټولنپوهنې چې په انسانانو کې پلي کېږي او د تکاملي ارواپوهنې مخالف و. نوموړي د خلقت پلوۍ پر ضد کمپاین وکړ او وړاندیز یې وکړ چې ، ساینس او ​​دین باید دوه جلا برخې وګڼل شي ("له یو بل جلا  چارواکي") چې واکونه یې سره ګډ نه شي.
د عامو خلکو تر منځ ګولډ په عمده توګه د طبیعي تاریخ په مجله کې د هغه د ۳۰۰ مشهورو مقالو او د نوموړي د زیاتره کتابونو چې هم د متخصصو او غیر متخصصو لپاره لیکل شوي وو، پر بنسټ شهرت ته رسېدلی و. د ۲۰۰۰ز کال په اپریل کې، نوموړي د متحده ایالاتو د کانګرس د کتابتون له خوا د "ژوندۍ افسانې" په نوم وویاړل شو.
ژوندلیک
سټیفن جې ګولډ د ۱۹۴۱ ز کال د سپتمبر په ۱۰ مه نېټه د نیویارک په کوینز ښار کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې. پلار یې لیونارد، د محکمې راپور لیکونکی او د متحده ایالاتو په سمندري ځواک کې د دویمې نړیوالې جګړې پخوانی سرتېری و. د نوموړي مور ایلینور، یوه هنري لوبغاړې وه چې مور او پلار یې یهودي کډوال وو چې د ښار په ګارمینټ ولسوالۍ کې یې ژوند او دنده ترسره کوله. ګولډ او د هغه کشر ورور پیټر په بایسایډ سیمه کې لوی شول چې د کوینز په شمال ختیځه برخه کې د منځنۍ کچې ګاونډۍ سیمه ده. نوموړی د رفوس کېنګ په لومړنۍ ښوونځۍ کې شامل او د جامیکا له عالي لیسې نه فارغ شو.
پلار یې په پنځه کلنۍ کې هغه د امریکا د طبیعي تاریخ په موزیم کې د ډیناسور سالون ته یووړ، چې په لومړي ځل د ټیرانوسورس ریکس سره مخامخ شو. هغه وویل: "زه نه پوهېدم چې داسې شیان هم شته دي، زه حیران وم". دا هغه شېبه وه چې نوموړي پریکړه وکړه، چې پالیونتولوجیست شي.
هغه چې په یوه بې دینه یهودي کورنۍ کې لوی شو، په رسمي ډول په دین عمل نه دی کړی او غوره یې ګڼله چې، له خدای نه منکر و ګڼل شي. کله چې د شکاکیت د مجلې له خوا په مستقیم ډول وپوښتل شول چې ایا له خدای نه منکر دی، نوموړي ځواب ورکړ: "که تاسو په مطلق ډول ما دې ته اړ کړئ چې د دودیز انسان ډوله خدای په شتون شرط بند کړم، زه وایم چې نه. مګر اساساً هکسلي ریښتیا ویل: کله چې هغه وویل چې له خدای نه انکار یوازینی ویاړمن درېځ دی، ځکه چې موږ په رښتیا سره نه پوهېږو او دا سمه ده. زه به په رښتیا  حیران شم، که چېرې یو دودیز خدای شتون ولري."که څه هم ګولډ "د مارکسیست پلار له خوا روزل شوی و" هغه وویل چې، د هغه او د پلار په سیاسي لیدلوري کې یې "ډېر توپیر" تر سترګو کېده. د خپلو سیاسي نظریاتو تشرېح کې هغه وویل چې: سیاسي لیدلوری یې "د مرکز کیڼ اړخ ته تمایل لري." د هغه له قوله: ترټولو اغېزمن سیاسي کتابونه، چې هغه لوستي دي، د رایټ ملز د غوره ځواک کتاب او د نوام چومسکي سیاسي لیکنې دي.
د  ۱۹۶۰ز  لسیزې په لومړیو کې، کله چې هغه د انټیوچ په کالج کې شامل شو، ګولډ د مدني حقونو په غورځنګ کې کارنده غړی و او د ټولنیز عدالت لپاره یې ډیری وختونه کمپاین کاوه. کله چې نوموړي د لیډز په پوهنتون کې د مېلمه لېسانس محصل په توګه ګډون وکړ، هغه د برادفورډ نڅا له تالار بهر نه چې تور پوستو ته یې اجازه نه ورکوله، اونیز لاریونونه په لاره واچول. ګولډ تر هغه وخته پورې دې لاریونونو ته دوام ورکړ، چې دا کړنلاره لغوه شوه. نوموړي د خپل مسلک او لیکنو په اوږدو کې، د دودیز جبر پر ضد او د هغه د ټولو ډولونو پر وړاندې درېځ خپل کړ، په ځانګړې توګه د علم مشابه کړنې چې د توکمپالنې او جنسیت پالنې په چوپړ کې کارول کېږي.
ګولډ چې د طبیعي تاریخ د مجلې لپاره د خپلو ساینسي مقالو له امله ستومانه کېده، ډېری یې خپلو غیر علمي لېوالتیاوو او تفرېح ته لومړیتوب ورکاوه. د ماشومتوب په دوران کې هغه د بیسبال کارتونه راټول کړل او د خپل ژوند په اوږدو کې د نیویارک یانکیز مینه وال پاتې شو. د ځوانۍ په دوران کې، هغه د ساینسي افسانو له فلمونو سره مینه درلوده، خو زیاتره وختونه یې د دوی د کمزورې داستان او د ساینس په وړاندې کولو کې خواشیني  څرګندوله. د نوموړي نورې لېوالتیاوې د بوسټن په سیسیلیا کې د باریتون سندرې ویل وو او د ګیلبرټ او سلیوان د اوپرا لوی مینه وال و. هغه کمیابه لرغوني کتابونه راټول کړل، له معمارۍ سره یې لېوالتیا درلوده او په ښار کې یې قدم وهل خوښېدل. هغه ازیاتره اروپا ته سفرونه کول او په فرانسوي، جرمني، روسي او ایټالوی ژبو یې خبرې کولې. هغه کله ناکله د وزن پورته کولو په اړه، خپلې لېوالتیا ته په خواشینۍ سره اشاره کوله.
واده او کورنۍ
ګولډ د ۱۹۶۵ ز کال د اکتوبر په ۳ مه د هنر له لوبغاړې دیبورا لي سره واده وکړ. ګولډ له لي سره په انټیوچ کالج کې د زده کړې په مهال ولیدل. دوی د دوو زامنو خاوندان وو، چې جیسي او ایتان نومېدل او ۳۰ کاله یې له یو بل سره ژوند وکړ. د نوموړي دویم واده، په ۱۹۹۵ ز کال کې د هنري لوبغاړې او مجسمه جوړوونکي رونډا رولانډ شیریر سره و.
ملي احساس جریده
ملي احساس جریده دا په لوګر کې يوه فعاله مجله ده، چې هره مياشت د زرو ګڼو په شمېر کې له چاپه راوځي، چې په لوګر سربېره يوشمېر نورو ولايتونو ته هم استول کېږي.
هوږه
د اسلام له نظره
هوږه چې په عربی کې ورته (ثوم) وایې ؛ د هوږی په اړوند پیغمبر(ص) فرمایلی (هوږه وخوری چی د ۷۰ ناروغیو درمل دی) او په خپل ترکیب کی زیات عناصر لری لکه عضوی تیزاب ، منرال، قند ویټامینونه ، کالیوم ،پوتاشیم ،مگنیزیم ،او داسی نور زیات او هوږه د ایترو په غوړو کی ساری نه لری له هوږی نه د والگی ، دگیډی ساری ناروغی، دنولرونگو ټپونو او دانو ، په بدن د ونټامنونو د کموالی د وقایی او درملنی لپاره تری کار اخیستل کیږی همدارنگه د غاښونو د نارغی مخنیوی کوی .د نفس تنگی لپاره هم هوږه ډیره گټوره ده. دعصابو د تقوی ،توری ټوخلی، قولنجو د تکلیف ، د کلمو دناروغیو لپاره، د وینی فشار،د زړه د ناروغیو، د اندامونو د لړزیدا ، د بدن د پوستکی د ښکلا، روماتیزوم ، د شکر د ناروغی ، د مفاصلو د درد لپاره ، معدی د زیاتو ناروغیو او دردونو لپاره حتی دا چی سرطان یوه خطرناکه ناروغی ده د سرطان د ناروغی په مخنیوی کی هم هوږه خورا گټوره ده د سابو روغتيايي ځانگړنې انسانانو ته له پخوا نه جوتې وې. هغوى د كاربن هايدريتونو ، ويټامينونو او منرالي موادو د سرچينې په توگه چوپړ كاوه ، چې تر ټولو نه په لوړه كچه يې په هوږې پورې اړه لرله او لري يې. د هغې د روغتيايي ( طبي ) ځانگړنو نه لا لرغوني مصريان هم خبر وو ، چې له ميلاد نه درې زره كاله مخكې يې لا په خوړو كې له پياز او هوږې نه كار اخيست. پرته له مصريانو نه ، د نړۍ په نورو لرغونو تمدنونو كې هم د هوږې له گټو نه خبر وو. پر روغتيايي ځانگړنو سربېره ، هوږه د خواړو د يوې ډېرې خوندورې او په زړه پورې مسالې په توگه نامتو وه او ده. اوس هم په بېلابېلو هېوادو كې د ساوس ( روب ) ، سلاټې په جوړولو كې ، همدا راز د قورمې ، پټاټو ، غوښې ، پلو ، د مرغانو غوښې ، ښوروا ، سوپ او نورو بېلابېلو خواړو په پخلي كې د خواړو د لا خوندوركولو لپاره ترې كار اخيستل كيږي. هوږه تازه هم خوړل كيږي ، همدا راز له هغې نه اچار ( ترشي ) هم جوړوي چې له خوړو سره يې كارونه اشتها زياتوي. د هوږې شنې اوږدې پاڼې د B له ويټامينو شتمنې دي چې سلاټ ترې جوړوي او په ځينو هېوادو كې اچار هم ترې جوړوي. په نړۍ كې هسپانويان د هوږې تر ټولو ډېر لوى مينه وال گڼل كيږي او په نړۍ كې د هوږې تر ټولو ډېر لوى توليدوونكي هم دوى دي. هوږه تېز بوى لري او له خولې نه ژر نه لري كيږي ، همدا يواځينى لامل دى ، چې ډېرى وختونه انسان د تازه او اومې هوږې له خوراك نه ډډه كوي. هیره دی نه وی چی هوږ د سلنیوم منبع بلل کیږی نو پدی خاطر د باکتریا او ویروس ضد ده.
سرچينه
وېشنيزه:هوږه وېشنيزه:درملیز بوټي وېشنيزه:درملگریز بوټي
دغږیزې ککړتیا اغیزې په انسانانو
پورته کوونکی فیض الرحمن احمدي لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپيریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه
د غږ ککړتيا (Noise Pollution)
غږ يا اکوستيک انرژي په اساسي توګه د کميت او کيفيت له پلوه سنجول کيږي. دغږ په بڼه کې د انرژۍ شتون د غږ د کميت څخه عبارت دى پداسې حال کې چې په اکوستيک فرکانس کې د انرژۍ خپريدل، د غږ کيفيت ګڼل کيږي. يا په بل عبارت، غږيزه ککړتيا د هغه ناخوښه غږونو څخه عبارت دى چې د انسانانو، حيواناتو ، برقي ماشينونو، موټرو او يو شمير نورو شيانو پواسطه رامنځته کيږي چې په پايله کې د انسانانو ژوند يا توازن متاثره کوي يا هر غير مطلوب غږ چې په چاپيريال کې نفوذ کوي د غږيزې ککړتيا په نوم ياديږي يا هر هغه اواز چې د انسان د زغملو وړ نه وي د غږيزې ککړتيا په نوم ياديږي ياه غږيزه ککړتيا هغه ناخوښه امواج ( موجونه ) دي چې د ژونديو موجوداتو په ځانګړي توګه په انسانانو باندې بدې اغيزې لري او ممکن ګڼ شمير جانبي عوارض لکه روحي، جسمي او ارامتيا باندې بدې اغيزې لري لکه په عمومي توګه د غږ ککړتيا د هغه غږ څخه عبارت دى چې د يوه چا غوږ ته تخريښوونکى (Irritating) وي. په عمومي توګه غږيزه ککړتيا په ښاري سيمو کې زياته ليدل کيږي.
په عمومي توګه د غږيزې ککړتياو سرچينې
په دوه ګروپونو يعنې ثابتواو خوځنده سرچينو باندې ويشل شوي دي، چې ثابتې سرچينې د صنعتي فابريکو، ساختمانونو جوړول، ريګريشن، د اوسپنې د ويلې کيدو فابريکې او داسې نورو څخه يادونه کيږي او خوځنده سرچينې د نقليه وسايطو، طيارو، انفجاراتو، د معدنونو د استخراج او نورو څخه رامنځته کيږي. د اوازونو ډول ډول ترکيب د چاپيريال د ککړتيا سبب ګرځي. په ښارونو کې ډول ډول اوازونه لکه مختلف ډوله موټرو اوازونه، د هارنونو مختلف ډولونه او همدارنګه د سرکونو په شاوخوا کې د پلورونکو اوازونو له کبله د خلکو د ارامتيا د مخنيوي سبب کيږي. د دې تر څنګ په پراخه کچه سره غږيزه ککړتيا د صنعتي فابريکو ، طيارو، د باربرۍ د لاريو، تخنيکي ماشين الاتو، لکه ولډنګ، خرادي، د تيږو د پريکولو او داسې نورو اوازونه له کبله رامنځته کيږي چې ورسره د اوريدونکو د مزاحمت سبب کيږي. اواز يا غږ د يوه طرفه په ذهنونو بدې اغيزې لري، له بل لوري د نورو سره د اړيکو په توګه کارول کيږي. انسانان، حيوانات او مرغان د اواز له مخې خبرتيا تر لاسه کوي. د اواز د خوښوالي او ناخوښوالي تر منځ زغم په شخص پورې تړلى بلل کيږي. د شپې له خوا د اواز د زغملو ناخوښي د ورځې په پرتله کمه ده. هغه ميخانيکي موج چې د اجسامو د چټک اهتزاز په پايله کې رامنځته کيږي له غږ څخه عبارت دى. هغه غږ چې د موج انرژي يې زياته او امپليتيود ( د موج لمن ) يې لويه وي غږ يې لوړ او هغه چې انرژي يې کمه وي او د موج لمن يې کوچنۍ وي د ټيټ غږ څخه عبارت ده.د غږ ټيټوالى او لوړوالى د غم د توليد ځاى او اوريدونکي تر منځ فاصلې سره هم رابطه لري، ځکه چې غږ د لارې په اوږدو کې انرژي د لاسه ورکوي، نو د موج لمن هم کوچنۍ کيږي چې بالاخره غږ ټيټيږي. شور ته په انګليسي ژبه کې (Noise) ويل کيږي چې د لاتينې ژبې (Nausea) څخه اخيستل شوې دى چې معنې يې د (Seasickness) يا سمندري ناروغتيا يا هغه زړه بدوالى دى چې د حرکت له امله منځته راځي، او يا هم شور (Noise) لفظ د لاتينې ژبې (Noceo) څخه سرچينه اخيستې ده چې د زيان رسوونکي معنى ورکوي. غږ د هوا د فشار له امله د څپو په بڼه د ليږدوونکي څخه تر اخيستونکي پورې په فضا کې ايجاديږي. د غږ نشريدل او خپريدل د تودوخې په (2o) درجو کې اغيزمن کيداى شي. د غږ ليږدوونکي هغه څه دي چې وشي کولاى د هوا په شان يوه واسطه ولړزوي او دغه لړزه د اوريدو وړ فرکانس ( ٢٠ څخه تر ٢٠٠٠٠ هرتز ) ( په يوه ثانيه کې د څرخيدو شمېر ) پورې واوسي. د نوي غږ د کچې زياتوالى، د مزاحم غږ د کچې د زياتوالي په اندازه وي.
د غږ د ککړولو ډولونه
(Variety of Noise Pollution) ککړتيا ډير ډولونه لري چې په اوسنۍ ټکنالوژي نړۍ کې يې تر ټولو مهم، ډول ډول موتورونه دي، هغه موتورونه چې د هوا پواسطه وچيږي او سړيږي. دا ډول موتورونه د هغه موتورونو په پرتله چې د اوبو پواسطه سړيږي، ډير غږ او شور لري. ځينې عوامل لکه : واټن، توپوګرافي، د ډبرو او خاورو نوعيت، جغرافيه يي لورى، د نباتاتو ډول او تراکم په چاپيريال کې کولاى شي پر انسان باندې د غږونو بيلابيلې اغيزې ولري. دسي بل يو لګاريتمي واحد دى په بل عبارت که چيرته د غږ دوه ليږدونکي په يو وخت کې په يو شدت سره غږ وباسي، له هغوى څخه حاصل ، له هغوى څخه حاصل شوى اغيز به دوه برابره نه وي بلکه له (٣ څخه تر ٦) دسي بل پورې به د هغه غږ په اندازه وي چې دوى يې په انفرادي توګه وباسي. د دې لپاره چې پر غږيز کميت او کيفيت باندې ښه پوه شو او د غږ د ليږدوونکو تر منځ پرتله والى او مقايسه منځ ته راشي بايد بيلابيلې تجربې تر سره کړو.
د غږ ککړتيا له نورو زاويو څخه
په ښارونو کې د وګړو بې سارې زياتوالی او د صنعت او تکنالوژۍ پرمختګ د ښار اوسيدونکو لپاره عمده ستونزې منځ ته راوړي چه د چاپيريال ککړتيا پکې تر ټولو مهمه ستونځه ده او ددې ډول ستونزو په ايجاد کې غږيزه ککړتيا هم عمده ونډه لري. غږيزه ککړتيا د صنعتي تکنالوژۍ سره مستقيمې اړيکي لري چه د تکنالوژي او صنعت د پرمختګ سره، غږيزه ککړتيا هم زياته شوی چه ښايي لويې لويې ستونزې د ځان سره ولري. په ډيری هيوادونو کې د چاپيريال دغسې ککړتياوې، د ژوند د چاپيريال له عمده او لويو ستونزو څخه ګڼل کيږي چه په دغه هيوادونو کې ښاروالۍ، د ښار دننه معماري، روغتونونه، څيړنيز او تعليمي مرکزونه، د اوسيدو او سوداګريزی سيمي او همدارنګه د نويو صنعتي ماشينونو طراحی د خاصې پاملرنې لاندې راغلي دي. څيړنی څرګندوی چه په لويو ښارونو کې د ماشينونو شور او غږ د اوسيدونکو د جسمي او روحي نا ارامۍ لامل کيږي چه د نورو عوارضو په پرتله د ترافيکي غږونو له امله رامنځ ته شوی جسمي او روحي نا راحتي ډيره ضرر رسوونکې ده. دغه مسايل ددی باعث شوی چه اوسنۍ نړی ددی ډول ستونځو سره د مبارزې لپاره ډيره پانګونه وکړی.
غږ تعريف او د هغې ککړتيا:
د هوا د ماليکولونو د حرکت او د فشار د پرله پسې بدلونونو له امله غږ منځ ته راځي. دغه څپې په هوا کې د طويل غږ په توګه خپريږي په ټاکلي فرکانسي حدوداتو کې د انسان پواسطه د درک کولو وړ دی. بناء صوتي يا غږيزی څپې د ميکانيکي څپو يو ډول دی چه داوږدو څپو په بڼه خپريږي او غوږ ته د رسيدو سره سم د اوريدلو احساس منځ ته راوړي. ميکانيکي څپې کولای شي د متفاوتو فرکانسونو په بڼه په چاپيريال کې خپرې شي خو د درک کولو وړ فرکانسونو حد د انسان لپاره د ۲۰ څخه تر ۲۰۰۰۰ هرتز په منځ کې دی. له ۲۰ هرتز څخه کمې څپې د غږ څخه د ټيټو څپو په نوم او له ۳۰۰۰۰ هرتز څخه زياتې څپې د غږ څخه لوړو څپو په نامه ياديږي. هغه غږونه او شور چه د غږ ککړتيا پکې وي، د ناغوښتې غږ په توګه ګڼل کيږي چه د استراحت او ټوله ايزه کارونو پر مهال د نا ارامۍ سبب کيږي همدارنګه د موسيقي غږ هم که چيری په نا مناسبه فضا او موقعيت کې اجرا شي، د غږيزی ککړتيا د منبع په توګه  په پام کې نيول کيږي. د انسان غوږ په بيلابيلو فرکانسونو کې غږونه يو شان نه درک کوی په همدی اساس د غږ د اندازه کولو دستګاه پر مخ يو پالايش ګر ( فلتري پرده ) نصبيږي.
د هوا د شدت واحد
(Noise and Sound Intensity Unite) د غږ يا صوت د اندازه کولو واحد ( دسي بل ) نومول شوى چې دا يو عددي واحد نه دى بلکې مقياسي واحد بلل کيږي چې د (Db) مخفف سره ښودل کيږي. نوموړې کلمه د لومړي ځل لپاره د الکساندرګرام لخوا ونومول شوه، چې په هر اندازه ډسې بل لوړ وي په هماغه اندازه لواز لوړيږي، همدارنګه د غږ د اندازه کولو واحد ته (Decibel Meters) هم وايي که چيرته د نويو غږونو د فرکانس بيرته راتګ په ثانيه کې (١٠٠٠) سيکل په پام کې ونيسو نو د يو دسي بل سره برابريږي. که چيرته د غږ شدت لس برابره شي نو د يو بل په اندازه شديد کيږي چې په دې توګه (1/10)بل ، دسي بل 1(dB) ګڼل کيږي او دغه نسبت د غږ د شدت ټيټه کچه تشکيلوي چې غوږ د هغې په درک کولو قادر دى. د (١٢٠) دسي بل په اندازه د غږ شدت، ( دردوونکى ) غږ دى. په فابريکو کې د غږ د شدت مجاز حد (٧٠) ډسې بل ، د ورځې په اوږدو کې په مارکيټونو کې (٦٥) ډسي بل او په شپه کې (٥٠) ډسي بل ، په غرنيو سيمو کې د ورځې له مخې غږ (٦٠) ډسي بله او په شپه کې (٤٥) ډسي بله، په شفاخانو کې غږ په ورځ کې (٤٥) ډسي بله او په شپه کې (٣٠)ډسي بله غږ ته اجازه ورکول کيږي.