cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د دوهم ګروپ عناصر
ددوهم IIA ګروپ عناصر په دې ګروپ کې دبريليم (Be) ، مګنيزيم (Mg)، کلسيم (Ca) ، سترانيم (Sr) ، باريم (Ba) او راديم (Ra) عناصر شامل دي. د I A ګروپ دفلزونو په شان دسپکو فلزونو ( هغه فلزوه چې مخصوص وزن يې له (5) څخه کم وي په دې ډله حساپيږي. ددوهم ګروپ دعناصرو لنډه تاريخچه بريلم (Be) په کال (١٧٩٨م ) کې دفرانسوي کيميا پوه لخوا چې نيکلوکولن نوميده دزمرود دتجريي په جريان کې کشف شو او نوم يې دبيرل دمنرال څخه اخيستل شوي دى. مګنيزيم (Mg) دمګنيزيم عنصر په کال (١٨٠٨ م ) کې دد يوي له خوا  کشف شو مګنيزيم ديوناني کليمي مګنيز دزرو څخه دمګنيزيا  ډبره دمنزيا په منرالونو کې موندل شوې ده. سترانيم (Sr) او باريم (Ba) سترانيم او باريم دلومړي ځل دپاره په کال (1808م ) کې دهمفرسډي لخوا تشريح شوي دى چې باريم له يوناني کليمي (Bor) يعني دوردند څخه مشتق شوى دى. کلسيم (Ca)	کلسيم دکالکس (Calx) لاتيني کليمي څخه اخيستل شوې ده يعني چونه ده. څرنګه چې ددې فلزاتو اکسيدونه داوبو سره القلي  جوړوي په خاورو کې وجود لري له همدې امله دځمکني القلي فلزاتو په نامه ياديږي.	Mg په ازاده هوا کې (Mgo) جوړوي ددې ګروپ دعنصرو کلکوالي دالقلي فلزاتو په پرتله زيات دى چې اتومي شعاع په زياتيدو سره زياتيږي اوکيمياوي فعاليت يې زياتيږي. فلزي ځلا يې په ازاده هواکې داکسيجن سره تعامل په نتيجه کې له منځه ځي Be(OH)2امفوتريک خواص لري Mg(OH2)2 ضعيفه القلي ده اودنورو فلزاتو القلي خواص په ترتيب سره زياتيږي. BeO په اوبو کې نه حليږي مګر دتيزابو سره مالګه جوړوي. پرته د بيريليم (Be) نه څخه نور دهايدروجن سره هايدرايد جوړوي اوپه هايدرايدونو کې دهايدروجن داکسديشن نمبر (-1) دى. امفوتريک خواص دهغه خواصو څخه عبارت دى چې القلي اوتيزاب دواړه جوړولي شي. ددوهم ګروپ (IIA) خواص بريليم (Be) ، مګنيزيم (Mg) ، کلسيم (Ca) ، سترانيم (Sr)، باريم (Ba) ، راديم (Ra) ددوهم ګروپ نيم ګروپ جوړوي. کلسيم ، سترانيم او باريم دځمکنې القلي فلزاتو په نامه ياديږي. د IIA ګروپ په وروستي قشر کې د(nS )  الکترونو دشتوالي له امله په نورمال حالت کې ددغو عناصرولانس صفر وي. د IIA ګروپ عناصرو په وروستي الکتروني قشر کې (ns) الکترونه لري. د II A ګروپ دعناصرو فزيکي خواص سمبول	اتومي نمبر اتومي شعاع nm	ايونايزيشن EV	کثافت 2/cm2	اتومي حجم Cm3 Be	4	0,113	9,32	1,-86	5.0 Mg	12	-0,112	9,32	11,74	4.0 Ca	20	-0,197	6,11	1,54	25.1 Sr	38	-0,213	5,69	2,60	33.7 Ra	88	0,230	5,28	5,00	45.2
ددې جدول دمطالعي څخه لاندې مهمې نتيجي لاس ته راځي. 1.	داتومي نمري دزياتوالي له امله ددې فلزاتو اتومي شعاګانې نظر القلي ته –S عناصر دکورنۍ دى. 2.	داتومي شعاګانو ډېر کموالي ددې باعث کېږي چې د ذکر شوو فلزاتو دايونايزيشن قيمتونو نظر القلي فلزاتو ته ډېر زيات دى. دبريليم پرته ددې ګروپ عناصر په اسانۍ سره دوه ولانسه ايونونه جوړولى شي ممکن القلي فلزات ډېر فعالي دى لاکن کيمياوي فعاليت يې نظر القلي فلزاتو ته کم دى. دBe دګروپ دنورو عناصرو څخه زيات دايونايزيشن انرژي لري. ددې عناصرو په خارجي طبقه کې دوه الکترونونه وجود لري داخري څخه دمخې طبقي الکترونونه دنجيبه ګازاتو سره ورته جوړښت لري دا ډول جوړښت ددې سبب ګرځي. چې هغوي ددوه ولانس لرونکى وي. دذکر شوو عناصرو خواص په لاندې جدول کې لېکل شوي. Ra	Ba	Sr	Ca	Mg	Be	خواص 7s2	6s2	5s2	4s2	3s2	2s2	دخارجي قشر جوړښت [226]	137,3	87,62	40,08	24,31	9,012	اتومي کتله [5,0]	3,5	2,6	1,55	1,75	1,86	کثافت g/cm3 [960]	850	800	851	651	1280	دويلي کيدو ټکى [1140]	1537	1366	1487	1107	1500	دجوش ټکى 1,981	1,914	1,736	1,364	0,880	اتومي شعاع Å 0	13	0,99	6,65	0,31	ايوني شعاع
داچې دذکر شوو عناصرو خواص اوداتومونو وړانګي لږ څه لوي دى له دي کبله دا فلزات زيات کيمياوي فعاليت لرونکى دى. څرنګه چې Be دولتاز په قطار کې ددې ګروپ ددې ټولو فلزاتو ښي خواته واقع دى نوځکه دکيمياوي لږ فعاليت لرونکى دى. د Ba او Ra کيميا فعاليت د Na فلز فعاليت ته نږدې دى دا ټول عناصر دهلوجنو سره منحلې مالګي جوړوي. چې فارمول يې دادى MHO2 په دې فارمول کې (2) هلوجن او (M) دفلز له اتوم څخه مقصد دى. دذکر شويو عناصرو مرکباتو له فلورين سره Ba F2 په ايستثنا په اوبو کې په سختۍ سره ويلي کيږي. دا عناصر داوبو سره دتعامل په وخت کې هايدرو اکسايدونه جوړوي. چې عمومي فارمول يې دادي                                                        M(OH)2 بريليم هايدرواکسايد ضعيف قلوي اود (Ca) ، (Sr) او (Ba) هايدرواکسايدونه قلوى مرکبات دي. کلسيم (Ca) دځمکني القلي فلزاتو له جملې څخه دى چې په IIA ګروپ کې قرار لري چې ددې ګروپ عناصر له بريليم (Be) ، مګنېزيم (Mg) ، سترانيم (Sr) او باريم (Bar) څخه عبارت دى. دا چې دهر عنصر څېړنه اوپرهغوي بحث کول ډېر مشکل او ګران کار دى دبلي خوا په هر ګروپ کې شامل عناصر سره مشابه او ورته فزيکي او کيمياوي خواص لري. نو دکيميا دعلم علماء اوپوهانو دا لازمه اومناسبه وګڼله چې دټول ګروپ په نماينده ګى سره ديوعنصر څېړنه اوبحث وکړو. نو ځکه مونږ هم دکلسيم (Ca) دعنصر څېړنه اوبحث کړو. د کلسيم (Ca) عنصراتومي جوړښت سمبول (Ca) ګروپ (IIA) پريود (4) اتومي وزن (40) اتومي نمره (20)
دکلسيم دمدارونو شمېر (4) ولانس (+2) دکلسيم الکتروني ويش په مدارونو کې (اصلي انرژي سويه کې ).
دکلسيم عنصر ويش په فرعي سويې باندي. 20Ca = 1S2 2S22P6  3S23P6  4S2 دکلسيم عنصر ويش په آربيټآلونو کې آربيټال (Orbital) داتوم دهستې په اطراف کې دهغې برخې څخه عبارت دى چې په هغې کې دالکترونو احتمالي موجوديت زيات وي. الکترونى ويش څخه معلوميږي چې د کلسيم عنصر په اخېرني مدارکښې دوه الکترنونه لري اودهمدې دوه الکترونو په با يللو سره دنجيبه غازاتو اتومونو ته ورته جوړښت لري. اودکلسيم په مرکباتو کې دمثبت دوه (+2) ولانس ځانته غوره کوي يعني (+2) ولانس په کيمياوي تعاملاتو کې اخلي چې دکلسيم دتعامل معادله په لاندې ډول ده.
Ca O + H2O                    Ca (OH) 2 کلسيم هايدرواکسايد                          اوبه + کلسيم اوکسايډ دکلسيم فزيکي خواص کلسيم نسبتاً لږ کلک فلز دى اودنوکانو پواسطه ګرول کيداي شي. اودسپېنو زرو په شان ځلا لري اوکثافت يې (1,55g/cm3) او (810C0) کې ويلي کيږي اوپه (1440C0) جوش کيږي اودکيمياوي فعاليت له مخې (Na) ته ورته دي مګر فعاليت يې د (Na) په نسبت لږ دى دهوا داکسيجن سره کلسيم اوکسايد جوړوي. 2Ca + O2                    Ca O چې اوکسايد يې داوبو سره کلسيم هايدرواکسايد جوړوي. Ca O + H2O                    Ca (OH)2 کلسيم دسيم کيدو قابليت لري اوسيمان تري جوړيږي. دکلسيم کيمياوي خواص الف : دکلسيم تعامل دهوا داکسيجن سره : کلسيم په وچه هوا کې خپله فلزي ځلا لري اودهوا داکسيجن څخه دومره نه متاثره کيږي مګر په لمده هوا کې (مرطوبه هوا) کې د کاربن ډاى اکسايډ (CO2) او اکسيجن غاز پرې اغېزه کوي. اوپه کلسيم اکسايډ او کلسيم کاربونېټ بدليږي او فلزي ځلا يې له منځه ځي چې معادله يې په لاندې ډولده. Ca + O2                    2Ca O2 کلسيم اوکسايډ                            اکسيجن + کلسيم Ca O + CO2                    Ca CO3 کلسيم کاربونيټ                            کاربن ډاى اکسايد + کلسيم اکسايد کلسيم داوبو سره په عادي شرايطو کې تعامل کوي اوهايدروجن ازادوي. Ca + 2H2O                    Ca (OH)2+ H2 ب : کلسيم په عادي شرايطو کې دهلوجنو سره تعامل کوي او فلزي هلايدونه (مالګې) جوړي. Ca + Cl2                    Ca Cl2 دکلسيم دنورو غېري فلزي عناصرو سره تعامل کوي او مربوطه مرکبونه جوړوي. Ca + S                    Ca S 3Ca + N2                     Ca3 N2
دکلسيم استحصال دکلسيم استحصال (CaCl2) او کلسيم فلورايډ (CaF2) دمخلوط څخه دبرقي تجزيه پواسطه دتودوخې په (600C0) سانتي ګراډ کې حاصليږي چې معادلي يې په لاندې ډول دي.
Ca + Cl2                    Ca Cl2 Ca Cl2                    Ca + Cl2 Ca F2                    Ca  + F2 او هم کلسيم دکلسيم ايودايد (CaI2) او سوديم (Na) ته دحرارت ورکولو پواسطه چې دحرارت اندازه معلومه وي ورکوو. دا چې سوديم يو قوي فلز دى نو په کلسيم ايودايډ مرکب کې (CaI2) دکلسيم ځاي نيسي او کلسيم ورڅخه ورڅخه ازاديږي چې معادلې يې په لاندې ډول دي. 2Na + Ca I2                     2 Na I + Ca کلسيم + سوديم ايودايډ                             کلسيم ايودايډ + سوديم 2Na + Ca I2                     2Na Cl + Ca Na+ + Ca F2                     2 Na F + Ca دکلسيم عنصر طبعي حالت دا چې کلسيم يو ډير منتشره فعال فلز دى نوځکه په طبعت کې په ازاد ډول نه پيداکيږي مګر دمرکب په شکل ډېر پيداکېږي. دا چې کلسيم دځمکني القلي فلزاتو له جملې څخه دى نو ځکه دالقلي فلزاتو په شان دهوا داکسيجن سره تعامل کوي اودکلسيم اکسايډ مرکب جوړوي. چې دتعامل معادله يې په لاندي ډول ده. Ca + O2                           2Ca O2 دکلسيم عنصر په ازاده هوا کې نه پيداکيږي ددغه فلزي عنصر مرکبات په طبعت کې ډير زيات دى چې مونږ دلته دنوموړي عنصر دمشهورو مرکباتو نومونه ذکر کوو اوهغه په لاندې ډول دي. 1.	کلسيم کاربونيټ (Ca CO3) چې داهاکو ډبره يعني دچوني ډبره ، مرمر، تباشير او مرجان په شکل وجود لري. کلسيم سلفيټ (Ca So4)،  کلسيم فلورايډ (Ca F2) کلسيم فاسفيټ (Ca3(PO4)2 ، کلسيم سليکيت (Ca Si O3) کلسيم عنصر دحيواناتو او نباتاتو دسلولو په عصاره اوحجره کې په محلول يعني په مايع حالت وجود لري او ژونديو موجوداتو او خصوصاً داشرف المخلوقاتو يعني دانسانانو دبدن ، دهډوکو په جوړولو کې فعاله اولوي خدمت کوي. مالګې يې دحليدو وړ نه دي يعني دکلسيم عنصر دمالګې الکتروليت اودحليدو قابليت ډېر ضعيت اوکم دي. کلسيم کاربونيټ (Ca Co3) او کلسيم فاسفيټ Ca3(Po4)2 چې نوموړي دواړه مرکبونه يعني کلسيمي مالګي دهډوکو او غاښونو په جوړولو کې اوپه ايوني شکل دبدن دغړو په وظايفو او کارونو کې لکه په عصبي ، عضلي دويني پرن کيدل  او دويني تخثر دزړه په تقلعاتو کې  اود حجروي غشاء دانجذاب په قابليت فعال اومهم رول لوبوي. کلسيم عنصر دځمکي دقشر 4.7 %  برخه جوړوي. کلسيم عنصر زيات شمېر مرکبات لري. چې په ځمکه کې وجود لري فلدسپار ، کلسيم کاربونيټ (Ca Co3) ، کلسيم اکسايډ ) ) ، رولومايت (Mg Co3) ، (Ca Co3) ، کلسيم باى کاربونيټ (Ca (HCO3)2 دي. کلسيم اودکلسيم مرکبات ديومحلول په شکل دنباتاتو دريښو پواسطه دنباتاتو مختلفو برخو لکه ساقه پاڼه په  څانګه ، ګل ، تخم ته رسيږي اوهلته په نبات کې دکلسيم عنصر دعضوي موادو سره يوځاى مختلف مرکبات جوړوي. چې دغه مرکبات دنباتاتو مختلفو برخو دتغذيې لپاره پکاريږي اوهم دکلسيم عنصر مرکبات دنباتاتو دحجراتو او انساجو او وظايفو نورمال حال ساتي دکلسيم عنصر په موجوديت کې دنباتاتو نور ماله وده او نمو کوي.
دکلسيم عنصر مهم مرکبونه دکلسيم عنصر مرکبونه ډېر زيات دى چې مهم يې په لاندې ډول تشريح ، توضيح او څيړل کيږي. دمثال په ډول
کلسيم کاربونېټ (Ca Co3) يا دچوني ډبره دا مرکب په طبيعت کې په خورا زياته اندازه اوپه مختلفو شکلونو پيداکيږي چې مونږ دلته هريو په لنډ ډول تر څېړنې لاندې نيسو. الف : دچوني ډبره : دا ډبره دځمکې دمخ مهمه برخه تشکيلوي او ډيرې غونډۍ اوغرونه دهمدې ډول ډيري څخه جوړي شويدي. ب : دمرمر ډبره : دا ډيره دکلسيم کاربونېټ (Ca Co3) نوعي اوقسم څخه ده. داچې زرات يا اتومونو يې خوا په خوا څنګ په څنګ په منظم ډول اشغال کړيدي نوځکه ښکلي او ښايسته وي. اوپه ودانيو کې دزينتي او ښکلا ډبري په حيث استعماليږي دخالصې مرمر ډبري سپين رنګ لري. لکه دلوګردمرمرو ډبرې او ناخالص مرمر رنګينه وي که په هغې کې داوسپني اکسايډ موجود وي رنګ به يې سور اوکه دمسو اکسايد ولري رنګ به يې شين وي دپورته مطلب څخه دا څرګنديږي چې مرمر ډبره په دوله ډوله ده. 1	سپين مرمر 2.	رنګېنه مرمر ١- (سپين مرمر) دکلسيم کاربونيټو خالصه مرمرو څخه جوړه شويده لکه دلوګر دمرمرو دډبرو کان. ٢- رنګينه مرمر: سربېره له کلسيم کاربونيټ ځيني فلزي اکسايدونه او ناخالص مرمر ډبره ده. لکه داوسپنې اکسايد (Fe2O3) دمس اکسايد (CuO) نوموړې مرکبونه يعني اکسايدونه په ډبرو کې دمختلفو رنګونو سبب ګرځيدلي دي دمثال په ډول دمس اکسايډ شين رنګ لري. او داوسپنې اکسايد دهغوي سور رنګ ورکوي ددې ډبرې مهم کان دافغانستان دهلمند په ولايت کې دبـست دکانو رنګېني ډبري دي. ج : تباشېر : دا هم داهاکو دډبرو له قسمونو څخه دي يعني دکلسيم کاربونيټ يوبل ډول دي چې دمانس دبحري په برخه کې دانګلستان اوفرانسې سواخيلو اوديګن جزيري سواحل ورڅخه جوړ شوي دي چې په اصل کې دبحري کوچنيو حيواناتو کې دپوستکو څخه توليد شويدي چې دبحري حيواناتو دمنځه تللو اودمړو حيواناتو په انبار کيدو سره فشار پواسطه هغه ته دکلسيم کاربونيټ شکل ورکوي اونور مواد له منځه تللي دي چې په حقيقت کې تباشير ديو حجروي زره بين حيواناتو پوستکى دى. دلومايت( (Mg Co3) (Ca Co3)) دلومايت دکلسيم کاربونېټ اومګنيزيم کاربونيټو دمخلوط څخه عبارت دى چې په طبيعت کې وجود لري اومهم خاصيت يې دادي چې يو په هغه کې دوه ټکي معلوميږي ددلومايت ډبره دشکل او رنګونه لري دليدلو وړ دي د آلپ دغر معروفه اومشهوره او مهمه برخه دايټاليا په شمال کې پرته ده ددلومايت څخه جوړه شويده داهاکو ډبري عموماً عضوي مبداء لري. دا ډبري په سيندونو او حيواناتو داسکلييټ له بقاياؤ، صدفونو ، مرجان څخه جوړه شويدي داهاکو ډبر دانسان اوحيوان دهډوکو جوړولو کې يو فوق العاده رول لوبوي. دکلسيم کاربونيټ فزيکي او کيمياوي خواص دا ډبرې کلکې دي بيا هم دنوکانو په واسطه خط کيږي په اوبو کې نه حليږي مګر هغه اوبه چې کاربن داي اکسايډ (CO2) پکې حل شوي دي لکه دباران اوبه په لږه اندازه کلسيم کاربونيټ (Ca CO3) پکې حليږي او خوند يې ښه کيږي. معادلې يې په لاندې ډول دي. 1- CO2 + H2O        			  H2CO3 کاربن يک اسيد = اوبه + کاربن ډاي اکسايد 2- H2CO3                              CO2 + H2O اوبه + کاربن ډاي اکسايد                       کاربن ايک اسيد 3- H2CO3 + CaCO3 				Ca (HCO3)2 کلسيم باي کاربونيټ                                          کلسيم + کاربن ايک اسيد ټول تيزابونه په (Ca CO3) کلسيم کاربونيت باندي تاثير او اغېزه کوي هغه حل کوي همدا سبب دي چې دباران اوبه دهوا (CO2) سره يو ځاي شي يوه اندازه په خپل ځان کې حل کوي هغه اوبه چې کلسيم باي کاربونيټ Ca (HCO3)2 ولرې دسختتو اوبو په نامه سره ياديږي اوصابون پکې ځګ نه کوي. که دا ډول اوبو ته حرارت يا جوش ورکړي شي سختوالي له منځه ځي يعني کلسيم باي کاربونيټ Ca (HCO3)2 چې په اوبو کې منحل ده دتودوخې پواسطه په (CaCO3) چې يو غير منحل مرکب دي بدليږي چې دتعامل معادله يې په لاندې ډول ليکل شويده.
Ca (HCO3)				   CaCO3 + H20 + CO2 کاربن ډاي اکسايد + اوبه + کلسيم کاربونيټ  		کلسيم او کاربونيټ له دې کبله چې د زيات شمېر چينو ، څاګانو او کاريزونو اوبه سختي دي دکلسيم کاربونيټ سره تيزابونه تعامل کوي او (CO2) کاربن ډاي اکسايد جلا کوي. چې مثال يې په لاندي معادله کې وينئ. Ca CO3 + HCl 			Ca Cl2 + H2O + CO2 کاربن داي اکسايد + اوبه + کلسيم کلورايد		    دمالګي تيزاب + کلسيم کاربونيټ او همدارنګه په لاندې تجربه کې پورته مطلب واضح شويده. تجزيه يومقدار چونه چې څومره کولاي شو ښه يې ميده کړئ اوپه يو بيکر کې يې واچوي اوپه هغه پاندې مقطرې اوبه ورزياتي کړئ اوديوې ښېښې ميلي پواسطه يې ښه وښوروي وبه ويني چې نوموړي مواد په اوبو کې نه حليږي اوپه خپل حال پاتي کيږي بيا دېوه قطره چکان (څاڅکي غورځونکي ) پواسطه ورباندې دمالګي تيزاب څاڅکي څاڅکي واچوئ او ورو ورو يې وښوروي په دغه وخت کې به دکاربن ډاي اکسايد دغاز پوکاڼۍ ووينئ. که دتيزابو دزياتيدو عمل ته دوام ورکړئ وبه وينئ چې ټول کلسيم کاربونيټ به حل شي. نو ويلاې شو چې تيزاب په کلسيم کاربونيټ (Ca CO3) اغېزه او تاثير لري.
دکلسيم کاربونيټ (Ca Co3) داستعمال ځايونه په داسي حال کې کلسيم کاربونيټ ته تودوخه ورکوي چونه يا اهاک لاسته راوړي چې يوه تعميراتي ماده ده په تعميرونو کې تري استفاده کيږي اودبورې (شکري) په فابريکه دضرورت وړ (Ca2) دکلسيم کاربونيټ څخه لاسته راوړي. په ډبرينو مطبوعو کې دچاپ ډبرې دکلسيم کاربونيټ (Ca Co3) څخه جوړي اوپه ځينو ځايونو کې د سري يا کود په حيث استعماليږي. او هم دچونې ډبري څخه داوسپني په ايستلو د فولادو ، ښيښيي کاغذ او کلسيم کاربايډ په جوړولو کې کار اخيستل کيږي دمرمر څخه دزينتي او ښکلا په ډول دتعميراتو دانګړ (خويلي ) اوديوالو په فرش کولو کې کار اخلي (کلسيم اکسايد (Ca O) اوبه نه رسيدلي چونه ) کلسيم اکسايد يا اوبه نه رسيدلي چونه دکلسيم کاربونيټ څخه په داشو کې دتودوخې په ورکولو سره لاسته راځي. دسانتي ګراد (900C0) (950C0) درجو پوري دچوني ډبره په کلسيم اکسايد اوبه نه رسيدلي چونه او کاربن ډاي اکسايد تجزيه کيږي چې معادلې په لاندي ډول ده. Ca CO3 				CaO + CO2 کاربن ډاي اکسايد + کلسيم اکسايډ       	                  کلسيم کاربونيټ دچوني دډبري دداش شکل دا چونه دلاندي برخي څخه ښکته چې په شکل کې ښودل شويده ايستل کيږي.
دکلسيم اکسايد خواص که چېري دچونې ډبره خالصه وي رنګ به يې سپين او که خالصه نه وي رنګ به يې خړ اوکم رنګه وي. اوبه نه رسيدلي چونه اوبه جذبوي (جاذب الرطوبه ) اوپه لابراتوار کې دهغه څخه دجاذب الرطوبه مادې په حيث کار اخلي کله چې کلسيم اکسايد اوبه جذب کړي په کلسيم هايدرو اکسايد بدليږي چې معادله يې په لاندې ډوله ده. Ca O + H2O 			Ca (OH)2 داچې اوبه نه رسيدلي چونه دويلي کيدو وړ نده نو ځکه د ټولو هغو موادو په شان چې دويلي کيدو وړ نه دي په لوړو درجو د تودوخي کې خالصه رڼا پيداکوي په برقي داشو کې کلسيم اکسايد (Ca O2) او سکارو ته تعامل وکوي چې کلسيم کاربايډ يو مهم مرکب دي منځ ته راوړي. معادله يې داده. 2Ca O + 5C            		   2Ca C2 + CO2 کاربن ډاي اکسايد + کلسيم کاربايډ                           کاربن + کلسيم اکسايډ دکلسيم کاربايډ څخه استلين لاسته راوړي چې ولډنګ کاري کې ورڅخه ګټه اخيستل کيږي. کلسيم هايدرو اکسايد (اوبه رسيدلي چونه ) Ca (OH)2 تاسي په ځيني ډبري ليدلي وي چې په بټيوکې تودوخه ورکوي بيا يې دپخولو اويا پرې اوبه واچوئ څه ډول بدلون به پکي راشي که چيري يا ګرم بخار ورڅخه اويا مو ليدلي وي بايد وواياست چې ډبري چوي يا ګرم بخار ورڅخه راپورته کيږي او ګرميږي مطلب دروښانتيا لپاره تاسي کولاي شي چې لاندې تجربه سرته ورسوي. تجربه : لږ څه ژوندي اهک اوبه نه وررسيدلي چونه را واخلي او څو څاڅکي اوبه ورباندي واچوئ وبه ګورئ چې وروسته له څو ثانيو به جوش وکړي او زياته تودوخه به ورځينې توليد شي او يوه اندازه اوبه به تبخير کړي دغه آهک چې پخوا کلک جسم وچوي په يو سپين پوډر بدليږي چې دي ته اوبه رسيدلي يا مړه آهک وايې چې کيمياوي نوم يې دکيميا پوهانو لخوا کلسيم هايدرواکسايد ايښودل شوي دي چې په لاندې معادله کې ليدل کيږي. Ca O + H2O  			Ca (OH)2 کلسيم هايدرو اکسايد 		اوبه + کلسيم اکسايد. دکلسيم هايدرو اکسايډ خواص کلسيم هايدرواکسايډ په اوبو کې ډېره لږه اندازه حليږي دکلسيم هايدرو اکسايد محلول دچونې داوبو يا داهاکو په نوم ياديږي. کله چې اوبه رسيدلي چونه داوبو سره مخلوطه کړئ هغه ته داهاکو شيره وايې چې تعميراتو درنګ دپوښلو لپاره ورڅخه کار اخيستل کيږي همدارنګه داوبو رسيدلي چوني اوشګو مخلوط دتعميراتو او ودانيو دمسالي په حيث استعماليږي کلسيم هايدرو اکسايډ محلول القلي خاصيت لري سور لتمس کاغذ ته ابي رنګ ورکوي او دکلسيم هايدرو اکسايد محلول دکاربن ډاي اکسايد (CO2) غاز جذبوي او په کلسيم کاربونيټ بدليږي او رسوب کوي چې دا ثبات لپاره په معادله کې  ښودل کيږي. Ca (OH)2 + CO2 			Ca CO3 + H2O اوبه + کلسيم کاربونيټ 		کاربن ډاي اکسايد + کلسيم هايدرو اکسايډ
له همدې کبله دچونې داوبو څخه دکاربن ډاي اکسايد دغاز دپيژندلو لپاره ګټه اخيستل کيږي دکلسيم هايدرو اکسايد Ca (OH)2 محلول دالقلي فلزي کاربونيټ رسوب کوي او فلزي هايدرواکسايدونه جوړوي چې دتعامل معادله يې په لاندي ډول ده. 1. Ca (OH)2 + Na2 CO3          		Ca CO3 + 2NaOH 2. Ca (OH)2 + K2CO3 			2KOH + Ca CO3 3. Ca (OH)2 + Mg CO3 			Mg (OH)2 + Ca CO3 برسېره په نوموړو موادو کلسيم هايدرو اکسايډ دامونيا په استعمال او بورې په جوړولو فابريکه کې استعماليږي. دکلسيم هايدرو اکسايډ لاس ته راوړل که چيري په اوبه نارسيدلې چونه باندې لږي اوبه واچوئ وبه ويني چې چونه جوش کوي او تودوخه توليدوي اود تودوخې له امله داوبو ماليکولونه ګرم او بخار کوي او ډبره چوي او ټوټه کيږي او بلاخره په پوډر بدليږي چې دغه پوډر يا ميده ګي ته اوبه رسيدلې يا مړه چونه وايې. دکلسيم هايدرو اکسايډ داستعمال ځايونه دکلسيم هايدرو اکسايډ داستعمال ځايونه ډېر زيات دي دکلسيم هايدرو اکسايډ څخه دالقلي فلزو دهايدرو اکسايډ دامونيا په جوړولو دڅرمنو په پخولو اوشکري دجوړولو په فابريکو کې ورڅخه کار اخيستل کيږي.
دپلستر استعمال په طبابت کې دګچو دپلستر په نامه دماتو شوو هډوکو په تړلو کې او همدارنګه دځينو زحمونو په تړلو کې تړې کار اخيستل کيږي. کلسيم سلفيټ (Ca SO4) کلسيم سلفيټ دکلسيم دمهمو مالګو څخه دي چې په طبعت کې په زياته اندازه پيداکيږي بې اوبو بلوري کلسيم سلفيټ دانهايدرايت په نوم ياديږي. بلوري اوبه لرونکي کلسيم سلفيټ عبارت دي له سپين گچ څخه چې ښايسته داني او ښايسته بلورونه لري اودپلستر په نوم مشهور دي اويا اوبه لرونکي کلسيم سلفيټ يا هايدرايد (Ca So4.2H2O) چې دګچ دډبرې څخه عبارت دى ډېري رټې او بلورې دانې لري که چېري دنوموړي ګچ ډبره دومره ګرمه شي چې ګچ داوبو دوه ماليکوله يو ماليکول ته ورسيږي نو ګچ په ديارس پلاستر لاسته راځي چې معادله يې په لاندې ډول ده. دکلسيم سلفيټ خواص دګچ ډبره دوه ماليکوله بلوري اوبه لري چې هغه دتودوخې پواسطه د لاسه ورکوي.
تجـــربه په يو امتحاني نل کې يو مقدار ګچ واچوئ او دالکولي څراغ پواسطه حرارت ورکړي وبه ويني چې نوموړي ډبره په شين پوډر بدليږي اودامتحاني نل څنډو سره داوبو څاڅکى ليدل کيږي چې دډبرو څخه راپيداکيږي. نوموړي پوډرو ته مړه ګچ وايې نوموړې ډبره (120C0) په تودوخه سره 4/5 برخې اوبه دلاسه ورکوي اوپه مړه ګچ بدليږي مګر کله چې بيا داوبو سره مرطوب شي اوبه جذبوي اوتودوخه توليدوي پړسيږي اوبيا دګچ په ډبره بدليږي دهمدې خاصيت په لرلو سره له ګچ څخه په ديوالو کې دسيخانو دمحکموالي دتعميراتو دچاودنو په پټيولواو ترميم او طبي پلاسترو په جوړولو کې ورڅخه استفاده کېږي. اوهم دګچو څخه په زياته اندازه دګوګړو تيزاب جوړوي. مړه ګچ وروسته له دې چې له اوبو سره مخلوط اوسخت شي دحرارت پواسطه بيرته په مړو ګچو نه بدليږي. همدا سبب دى چې استعمال شوي ګچ بيا دوهم ځل لپاره نه استعماليږي. کلسيم سلفيټ په لږه اندازه په اوبو کې حل کيږي دهغو کاريزو او چينو اوبه چې دکلسيم سلفيټ دکان څخه تيريږي. يو څه کلسيم سلفيټ ورسره حليږي. نوځکه صابون پکې ښه ځګ نه کوي بايد وويل شي چې دپلاستر څخه دهډوکو په جوړولو کې ترې استفاده کېږي.
امير حبيب الله خان
سراج الملت و دين امير المومنين حبيب الله شاه سرکار والا چې په لنډه توگه د امير حبيب الله خان يا امير حبيب الله شاه په نامه هم يادېږي (۲ د جولای، ۱۸۷۲ ز. - ۶ د جولای، ۱۹۲۹ ز.) (په انگرېزي:Amir Habibullah Khan) له ۱ د اکتوبر، ۱۹۰۱ ز. - ۶ د جولای، ۱۹۲۹ ز. د افغانستان واکمن پاچا و. هغه د امير عبدالرحمن خان مشر زوی او دمحمدافضل خان لمسى و. هغه وخت چي اميرعبدالرحمن خان دبخارا لور ته په تيښته و، دی په ١٨٧٢ ز کال دسمرقند په سېمه کې پيدا شو. دده مور دبدخشان دسيميز امير لور وه. په ١٨ کلنۍ کي،دپلار له خوا دسردار کلان په حيث وټاکل شو. اميرعبدالرحمن خان په ١ اکتوبر ١٩٠١ ز کال وفات شو او په ځاى يې حبيب الله خان دواک پر ګدۍ کښيناست او د پلار ارام هيواد ور پاته شو. د هيواد خلک د امير عبدالرحمن څخه ډېر په ډار کي وه، حتی د ده تر مرگ وروسته خلکو تر ډېره وخته باور نه کاوه چي امير مړ دئ.
حبيب الله خان له پاچاکېدلوسره سم هندي وايسراى ته پيغام وليږه ، له هغې خوا څخه ورته مبارکي راغله او هيله يي ورڅخه وکړه تر څو هند ته ورشي،خو حبيب الله خان لومړى ونه منله،وروسته يې د امير عنايت الله خان په مشري يو پلاوى هند او انګلستان ته وليږه. امير حبيب الله خان په ١٩٠٢ ز کال کې دسراج الملة والدين لقب ځانته خوښ کړ.
رغونې
امير حبيب الله خان چي عصري زده کړي درلودې و يې غوښتل چي په هيواد کي تعليم او تمدن مينځ ته راشي ، هغه وو چي د حبيبيې لېسه او شاهي مدرسه يې جوړي کړې او حربي ښوونځی هم د ده د کارونو څخه ده. يو اخبار يې د سراج الاخبار په نامه را وايستئ چي مسئول مدير يې محمد بيگ طرزی وو کوم چي د لوړو زده کړو څښتن وو. د برېښنا فابريکه يې په جبل سراج کي جوړه کړه.
لومړۍ نړیواله جګړه
د امير د پاچاهۍ په دوره کي لومړی نړيوال جنگ پيل سو. انګريزانو ددې لپاره چي افغانستان بېطرفه پاته شي،حبيب الله خان ته يو استازى راوليږه او دتېرو ژمنو په وريادولوسره يې دبې طرفۍ غوښتنه ورڅخه وکړه. حبيب الله خان يې غوښتنه ومنله او په ١٣٣٢ هـ کال درمضان په مياشت کې دعام دربار په وړاندي افغانستان ناپېيلى اعلان کړ. د جرمني او ترکيې د حکومتونو له خوا د امير نه و غوښتل سوه چي پدې جگړه کي د انگرېزانو پر ضد د دوی سره ملگری سي، خو امير د دوی نمايندگان ښه و نازول او هغو ته يې خپله بې طرفۍ و ښودله. دی هم د امير عبدالرحمن په شان د انگرېزانو د گټو ساتونکئ وو او د انگرېزانو له خوا حمايه کېدئ. دا وخت په هيواد کي د خلکو سره مترقي فکرونه پيدا سوي وه او نه يې غوښتل چي نور د انگرېزانو تر حمايې لاندي ژوند و کړي او هم يې په افغانستان کي د دا ډول حکومت سره کوم چي امير حبيب الله خان يې په سر کي ناست وو مخالفت درلود. خو امير غوښتل چي دغه د ترقۍ فکرونه په زور او زياتي د خلکو له مغزو څخه و باسي څو هغه وو چي په ١٩١٩ کال کي د خلکو له خوا د كله گوش به تفريحي كميب د خيمو په يوه کمپ کي په توپنگچه وويشتل شو او ځای پر ځای مړ شو. او پر ځای يې د ده زوی امير امان الله خان پاچا شو.
کورنۍ
امیر حبیب الله خان د امیر عبدالرحمان خان زوی او د بارکزیو له ټبر څخه وو. د حبیب الله خان له میرمنو څخه یوه سرور سلطانه بېگم بېګم وه چې په ۱۹۶۵ز کال کې په استانبول کې د ۹۵ کلونو په عمر ومړه. حبیب الله خان ګڼ شمیر اولادونه لرل چې د هغې جملې څخه یوه راضيه بېگم او امیر امان الله خان وو.
سرچينې
‎
وېشنيزه:د افغانستان پاچايان وېشنيزه:پښتانه
ګذره ولسوالۍ
ګذره د هرات ولایت اړوند یوه ولسوالۍ ده چې دافغانستان په سویل لویدیځ کې موقیعت لرې د یادی ولسوالۍ ډیریې وګړې پښتانه دي چې د 2006 کال داټکل له مخې 187’135 وګړې لري. د پښتنو ترڅنګ پدی ولسوالۍ کې کم شمیر تاجکان او ایماق هم شتون لري.
نثار احمد احمدی
نثار احمد احمدی وردګ چی په۱٣٧٦ کال کښی د وردګو ولایت په چک ولسوالی د عربانو د دری په بیدریو کلي کښي زږیدلی او لومړني زده کړی يي دیادی ولسوالی دعربانو په عالی لیسه کښي تر سره کړی دي.لوړی زده کړي یی د کابل پوهنتون د ټوولنیزوو علومو دانسان پیژندنی او لرغون پیژندنی او دبرق انجیری په څانګو  کې تر سره کړی دي. او تر اوسه یی دوه ټوکه کتابونه چي دواړه په پښتو ژبه لیکلی دي او دچاپ په درشل کښي دي لومړی کتاب دوردګو اتنوګرافی عنوان لاندی او دوهم کتاب یی پښتانه څوک دی؟ او په راتلونکی په په خپل مسلک اړوند نور کتابونه هم مینوالوته وړاندی کړي.
ژبژغورنې ملي غورځنګ
د ژبژغورنې ملي غورځنګ بنسټ د ښاغلي ابوبکر ځلاند له خوا په ١٣٩٤ هجري لمریز کال کې د یوې سترې عمومي ټولیزې غونډې په ترڅ کښې چې ګڼ لیکوالان، خبریالان، مدني ټولنو مشران او د پوهنتونونو ښوونکي راغلي ول، کېښودل شو.
د غورځنګ ځېنې سترې موخې په لنډه توګه دادي: ۱: پښتو ژبه په هر اداره کې د دري سره سره یوځای وکارول شي، هره اداره باید په پښتو هم مکتوبونه، مننليکونه، غوښتنلیکونه، سپارښتلیکونه وليکي. ۲: ښؤونیزه او پوهنیز ژبه شي، د هر ښوونځي او پوهنتون د نصاب ژبه شي! ۳: سوداګریزه شي، باید په سوداګریزو توکو کې پښتو ژبه وکارول شي. ۴: کتابونه بايد په پښتو ژبه وليکل او وژباړل شي او آن پښتو څېړنو کې بايد علومو اکاډمۍ سره مرسته وشي. ۵: رسنیو کې باید د پښتو ژبې رسمي او ملي حق بیارغونه، ملي مصطلحاتو ساتنه او پردي وییونو مخنیوی وشي دغه راز ټولنیز رسنۍ لکه فیسبوک، وټساپ، ټوېټر او داسي نورو ته پښتو ژبه ور اضافه شي.
ژبژغورنې ملي غورځنګ ولې رامنځته شو؟
افغانستان کې د ژبنیزې مبارزې تر ټولو ستر ولسي غورځنګ چې له لسګونو کلونو یې توکمونو هیله لرله.
ژبژغورنې ملي غورځنګ لاندې کړنلارې او موخې څاري:
۱. پښتو ژبه په هرې ادارې کې باید له دري ژبې سره یو ځای وکارول شي. ۲. پښتو ژبه موږ په رسنیو او ټولنیزو پاڼو کې غواړو. ۳. باید پښتو ژبې ته داسې ونه ویل شي، ګوندې من به زبان پشتو صحبت نمیتوانم. ۴. پښتو باید ښوونیزه او پوهنیزه ژبه شي، یانې د ښوونځي او پوهنتون د نصاب ژبه شي. ۵. پښتو ژبې باندې باید اداري مکتبونه، عریضې/غوښتنلیکونه، مننلیکونه، سپارښتنلیکونه، ستاینلیکونه ولیکل شي. ۶. دلته هره کمپني باید سوداګریزو توکو کې پښتو ژبه ور زیاته کړي. ۷. پښتو ژبه باید په پلورنځیو، د هټيو لیکدړو، سوداګریزو پنځېدونکو توکو او نورو اړوندو څیزونو کې ور زیاته شي. ۸. پښتو باید د ممبر او د مسجد ژبه شي. ۹. باید د پوهنیزو څیړنو او پلټنو ژبه شي. ۱۰. باید د رسنیو ژبه شي.
د ژبژغورنې ملي غورځنګ پرځنګوالان که له ستورو راغلي وګړي
چوپه چوپتیا وه، غلی شه پښتو مه وایه؛ ته تعصب کوې، تعصب کول حرام دي، له پښتو سره د کرکې ډک زړه به بریتور مامور تش کړ، چې کله به خوار پښتون له دفتر څخه ووت، نو د څنګ ملګري ته به یې وویل: ودې لېده څنګه مې غلی کړ، دا ساده پښتانه خپل حق څه پېژني؛ چې پوښتنه یې وکړي او یا زما پر وړاندې غبرګون وښایي، دوی نه پوهېږي چې په اصل کې زه غواړم د دوی ژبه له منځه یوسم او د تاریخ یوه برخه ترې جوړه کړم، ځکه زه غواړم دلته زما ژبه برلاسې شي. وخت تېرېدو، ۳۰۰ کاله بیلابېلې واکمنۍ راغلې او راوپرځېدې، د ځینو یې کور ودان پښتو ته یې پام وکړ، خو پر وړاندې یې خپل پښتون ورور راپاڅېده او هغوی یې راوپرځول، خو اړینه دا ده چې دلته پنځه نوي سلنه واکمنانو د ارګ ژبه پردۍ ژبه وګرځوله، تر دې چې پښتو ته د دوزخ ژبه وویل شوه او ویونکي ته یې متعصب وویل شو. پښتو ژبې له دوزخه د جنت پر لور تګ پیل کړ، حمزه بابا ورته د جنت ژبه وویله، په دې لار کې ډېرې ککرۍ وشېندل شوې چې پښتو ته ولې د جنت ژبه وایي؟ دا خو کفر دی؛ خو دا ژبه جنتي شوه او ویل یې د وینو په بدل روا وګڼل شول. بیا یو ځوان د کابل له پاړسیوان زړه؛ له ځان سره سوچ واخېست، زه څوک یم؟ د چا زوی، لمسی او خېل یم؟ ژبه مې څه ده؟ ولې راته په خپلې ژبې ویلو سره متعصب ویل کیږي؟ دا چې لوړې زده کړې لرم نو ماته د خپلې ژبې په پار څه کول په کار دي؟ دا دنګ ځوان ښاغلی ابوبکر ځلاند وو، دنده یې پرېښوده، د پښتو غم واخېست، یو څه کول په کار وو؛ په ملګرو یې غږ وکړ، چې راځئ پښتو ووایو، پښتو ولېکو، پښتو وپالو، پښتو د رسنیو، زده کړو، سوداګرۍ، دولتي او خصوصي ادارو، راکړې ورکړې، دین او ټکنالوژۍ ژبه کړو. ملګرو ورسره ومنله، له څو غونډو وروسته د ژبژغورنې ملي غورځنګ رامنځته شو، د پښتو ژبې د ودې او بډایښت په زرګونو تږي ځوانان او مشران ورسره مل شول، په بېلابېلو ولایتونو کې یې څانګې پرانېستل شوې، په هغه ادارو یې نېوکې وکړې چې پښتو به یې نه ویله او نه لېکله، ډېری سم شول، پښتو پرمختګ پیل کړ، زده کړیالان، ښوونکي، کمپنۍ، سوداګر او پښتانه مشران یې وهڅول تر څو پښتو ژبې ته لومړیتوب ورکړي، په رسنیو کې غوغا جوړه شوه، مشرانو ترې ملاتړ وکړ، ځینو لا وویل: دا څوک دي؟ چې دومره ژر یې د عمل په ډګر کې دومره لوی بدلونونه راوستل، دا وګړي لکه له ستورو راغلل، چې پښتو ژبه پرې نېکمرغه شوه. هغه برېتور مامور هم اوس سوچ وړی، چې هر څه ولې بدل شول، دا وېده ټبر خو راویښ شو؛ نو اوس ورته یو بل ځوان په مخکې ولاړ دی، ورته په کره پښتو وایي، چې زما غوښتنلیک ته ځواب په پښتو ولېکه، دا پاڼه زه ولایت ته وړم، هلته بیا څوک په پاړسو نه پوهېږي، مامور په خواشینۍ په ماته ګوډه لهجه ورته وایي: ښه ته یې په پښتو ولېکه چې زه یې درته لاسلیک کړم. دې ته وایي د سپېڅلي پرځنګ خوند. ....................................................................
د امریکا د تاریخ لیکوونکو ټولنه
ډالۍ
د امریکا تاریخ لیکوونکو ټولنه څلور جایزې ورکوي چې د مې میاشتې په کلنۍ غونډه کې اعلامېږي:
تاریخچه
د دغې ټولنې بنسټ د آلن نوینز او د هغه د یوشمېر ملګرو له خوا کېښودل شو؛ هغه همکاران چې نوینز په ۱۹۳۹ کال د (Saturday Review ) په مجله  کې د یوې مقالې په ترڅ کې چې د «د پدانتیک مکتب» تاریخ په نوم یې ونوموله، نیوکه وکړه. پوهان چې د نوموړي په وینا،  داسې ښکاري، په بدې لیکنې ویاړې. نوینز چې څه باندې ۳۵ کاله یې په  کولمبیا کې تاریخ تدریس کاوه،  له ۵۰ زیات کتابونه چې په کې د امریکا کورنۍ جګړې اته ټوکه تاریخ او د جان دي، راکفلر، هنري فورډ او ګروور کلیولینډ (د پولیټرز جایزې ګټوونکی ژوند لیک یا د ۱۹۳۳ ژوند لیک) و. نوموړي کلمبیا ته له  راتلو مخکې، ۱۵ کاله خبریال ؤ. نوینز د غوره او لوستونکي سبک استاد وو او په خپل ژوند کې یې مشهورو راډیو ګانو او رسنیو ته لیکنې کولې.
خپرونې
په ۱۹۵۴ ز کال کې،  دغې ټولنې ډېرو مخاطبانو ته د ښو تاریخي لیکنو لپاره د هڅو په لړ کې، په یوه میاشت کې د تصویري خپرونې په توګه د امریکا میراث مجلې جوړولو په برخه  کې همکاري وکړه. دغې ټولنې څو کتابونه چې د هغه د غړو له خوا لیکل شوي، په  ګډه خپاره کړل، ځینې یې دا دي: د رهبري مشخصات، د عظمت تښتېدلو کیفیت  په اړه تاریخ لیکوونکي، د والترایزاکسون(W. W. Norton, 2010) کره کتل شوی، د ستاینې ورځې، د امریکا په تاریخ کې څلور لارې د جیمز م. مک‌فرسون و آلان برینکلی(Dorling Kindersley, 2001) له خوا کره کتل شوی او «زما غوره وړتیاوې» د امریکا ولسمشر چې جیمز م. مک‌فرسون(Dorling Kindersley, 2000).
اداره
د دغې ټولنې کارکوونکي له ۲۰۲۰ تر ۲۰۲۱ کلونو، اندریو دلبانکو رئیس او  انتون ګوردون ریډ دی. اداري دفتر یې د کولمبیا په پوهنتون کې دی. دغه ټولنه تر ډېره حده د کلني حق العضویت او د خپرېدونکې غړو له خوا تمویليږي. دغه ټولنه د امریکا تاریخ د ټولنې الحاقیه برخه ده.
سلطان محمدفاتح
سلطان محمدفاتح دعثماني واکمنی اووم سلطان دی چي په 1432میلادي کال دترکیې په اډرین کي وزېږېد اوپه 1481 میلادي کال کي داسیایي ترکيې په خونکار چایري سیمه کي دناروغی له کبله وفات سو. سلطان محمدفاتح عثماني واکمني په ختیځ اولویدیځ کي ترډېر لیري پوري پراخه کړ اود روم لرغونې ختیځه امپراطوري یې په 1453میلادي کال کي فتحه کړه.
سلطان محمدفاتح د دویم سلطان مرادخان زوی او محمدچلپي لمسئ دی، نوموړي دعثماني سلطنت داقتصادي اوسیاسي پرمختګ لپاره ډیري په زړه پوري طرحي په کار واچولې اوپه منځنیو پېړیو کي یې عثماني سلطنت دسیالۍ په ډګر کي ممتاز وګرځاوه. زرګونه یوناني پوهان اواسلامي علماوو دسلطان محمد په زمانه کي دخپلي پوهي په مرسته لوی انقلاب راوست اوعثماني سلطنت یې دختیځي اروپا یوه پرمختللې واکمني وګرځول.
سلطان محمدفاتح پخپله طلايي دوره کي یونان، سربیا، البانیا، بوسنیا اودهنګريې ځیني سیمي فتحه کړې، همدارنګه یې په ختیځ اوشمال کي دکوچنی اسیا واړه دولتونه او دتور سمندر پرغاړه پرتې واکمنۍ اکثره فتحه کړې چي مشهوره یې دطرابزون او جنوا واکمني وه.
سترواک ژولیان
ژولیان یا یولیانوس (په لاتیني: Flavius Claudius Julianus؛ زوکړه: ۳۳۱ زکال – مړینه: د ۳۶۳ زکال د جون ۲۶مه) له ۳۶۱ زکال څخه تر ۳۶۳ زکال پورې رومي سترواک او همدارنګه مخکښ یوناني فیلسوف او لیکوال و. د هغه له خوا د عیسویت رد کول او پر ځای یې د نوي افلاطوني هلنېستي آئین ترویج لامل وګرځېد چې د عیسویت په تاریخ کې مرتد ژولیان وبلل شي.
ژولیان د لوی قسطنطین د وراره په توګه، د سترواکۍ کورنۍ ته اړوند له هغه محدود شمېر کسانو څخه و چې د خپل تره زوی دویم قنسطانطیوس د واکمنۍ پر مهال له تصفیې او کورنیو جګړو ژوندی پاتې شو. په ۳۳۷ زکال کې د ژولیان پلار اعدام شو؛ دغه یتیم ماشوم د قنسطانطیوس تر شدید څار لاندې خپل ډېر عمر تېر کړ. ورته مهال سترواک، ژولیان ته اجازه ورکړه څو په آزاده توګه په یوناني ژب ویونکي ختیځ کې خپلو زده کړو ته مخه کړي چې له امله یې نوموړی په غیر معمول بڼه د خپل مهال د سترواک لپاره په یو کلتوري کس واوښت. دویم قنسطانطیوس په ۳۵۵ زکال کې هغه خپل دربار ته راوغوښت او د ګال واکمن یې وټاکه. په داسې حال کې چې ژولیان په دولتي چارو کې تجربه نه لرله، خو له ځانه یې نه تمه کېدونې وړتیاوې وښودلې؛ په ټول راین کې یې د جرمنانو د بریدونو مخه ونیوله او هغوی یې مات کړل. همدارنګه یې د ویجاړو شوو ښارونو وګړي بیارغونې او هوسا ژوند ته وهڅول. نوموړی په ۳۶۰ زکال کې د خپلو سرتېرو له خوا په لوتتیا (پاریس) کې سترواک اعلان شو چې له امله یې د ده او قنسطانطیوس ترمنځ کورنۍ جګړې ته لمن ووهله. ورته مهال وړاندې له دې چې د دوی ترمنځ کومه جګړه وشي، قنسطانطیوس ومړ او له مړینې وړاندې یې ژولیان خپل ځای ناستی وټاکه.
ژولیان په ۳۶۳ زکال د ساسانیانو د سترواکۍ د نیولو په موخه جګړې ته مخه کړه. د هغه هڅې په پیل کې بریالی وې او په بین النهرین کې یې له تیسفون بهر بریا خپله کړه. ورته مهال هغه د ساسانیانو د سترواکۍ د پلازمېنې د کلابندولو هڅه وه نه کړه او پر ځای یې د فارس مرکزي برخې ته ولاړ، خو ډېر ژر له تامیناتي ستونزو سره په داسې حال کې مخ شو چې د فارسي جنګیالیو له خوا هم په بې دمې بڼه ورباندې بریدونه کېدل. همدا و چې اړ شو د شمال پر لور شاتګ غوره کړي. د سامرا د جګړې په اوږدو کې ژولیان د یو لړ ناڅرګندو شرایطو له مخې کلک ټپي شو. د سترواکۍ د ګارد لوړ پوړی افسر ژویان (یوویان) د هغه ځای ناستی شو چې په دام کې د ګیرو رومي ځواکونو د ژغورنې په موخه اړ شو د نیسبیس په ګډون یو شمېر قلمرونه پرېږدي.
ژولیان د روم د سترواکۍ وروستی غیرعیسوي سترواک و چې باوري و له پاشل کېدو څخه د سترواکۍ د ژغورنې لپاره اړینه ده د لرغوني روم د سترواکیو ارزښتونه او دودونه بېرته رامنځته شي. هغه پراخ دولتي جوړښتونه تصفیه کړل او هڅه یې وکړه د عیسویت په بیه د روم لرغوني مذهبي آئینونه بېرته را ژوندي کړي. په اورشلیم یا القدس کې د دریم معبد د جوړولو لپاره د هغه هڅې د یهودیانو د خوشحاله کولو پر ځای عیسویت ته د زیان رسونې په موخه وې. ژولیان همدارنګه عیسویان د کلاسیکو متنونو له تدریس او زده کولو منع کول.
سترواکي او اداره
ژولیان د ۳۶۱ زکال د ډسمبر په ۱۱مه نېټه د یو ځانګړي سترواک په بڼه قسطنطنیې ته راغی او له دې سره چې عیسویت یې رد کاوه د هغه لومړنی سیاسي ګام د عیسوي دود له مخې د قنسطانطیوس د جنازې مدیریت و چې د حواریونو تر کلیسا پورې یې د هغه د جنازې ملتیا وکړه، او هلته د لوی قسطنطین په خوا کې خښ کړای شو. دغه اقدام د تاج او تخت اړوند د هغه د قانوني حق څرګندونکی و. اوس مهال داسې انګېرل کېږي چې له روم څخه بهر په یو عیسوي مرکز کې د سانتا کوستانزا مقبره ده د خپلې مېرمنې هلنا او ښوینې قنسطنطینا لپاره جوړه کړې وه.
نوي سترواک له ځنډ پرته د خپلو مخکښو ځای ناستو د ادارې ډول رد کړ. هغه په قنسطانطیوس باندې د هغه د ادارې د وضعیت او همدارنګه پخوانیو دودونو ته د نه پام له امله نیوکې کولې. هغه د څلورکسیزه دولت د سیسټم د رامنځته کولو په برخه کې هېڅ هڅه وه نه کړه، هغه سیسټم چې د دیوکلتیان له مهاله کارول کېده؛ له دې سره هم د یو مطلق استبدادي (اتوکرات) حکومت د جوړولو په هڅه کې نه و. د هغه فلسفي انګېرنې د هادریان او مارکوس اورلیوس د واکمنیو په څېر واکمنۍ جوړولو پر لور وې.
هغه د خپلو مخکښانو سلطنتي دربارونه بې ګټې، فاسد او لګښتمن بلل. له همدې امله یې په زرګونو خدمتګاران او اضافي مامورین له دندو ګوښه کړل. هغه په پخوانۍ اداره کې د فساد د قضایاوو د څېړنې په موخه د ځواکونو د اعلی قوماندان اربیتو په مشرۍ د کلسدون محکمه جوړه کړه. د قنسطانطیوس د رهبرۍ پر مهال یو شمېر لوړ پوړي چارواکي له دې ډلې یوزبیوس چې د هغه خانه سامان و، مجرمین وګڼل شول او اعدام شول. هغه د سترواکۍ د ننه د پریمانه فاسدو ادارو د کمښت په لټه کې و چې ملکي چارواکي، استخباراتي مامورین یا د سترواکۍ پیغام لېږدونکې برخه په کې شامله وه.
د ژولیان د سیاسي فلسفې یو اغېز هم دا و چې د سترواکۍ د بیروکراسۍ د کمښت په لګښت یې د ښارونو واکونه زیات کړل، ځکه چې ده هڅه کوله په ښاري چارو کې د سترواکۍ مستقیمه مداخله راکمه کړي. د بېلګې په توګه هغه شاهنشاهي دولت ته اړوندې ښاري ځمکې بېرته ښارونو ته وسپارلې او له امله یې د ښاري شوراګانو غړي مجبور کړای شول خپل مدني واکونه بېرته ترلاسه کړي، خو له دې سره ښارونو د آروم د تاج تر نامه لاندې د سرو زرو باج د اجباري مالیاتو پر ځای په دواطلبانه توګه ورکاوه. ورته مهال یې د ځمکو پخواني مالیات لغو کړل. دا هغه اصلاحي کلیدي ګام و چې پر مټ یې په ټوله سترواکۍ کې د فاسدو چارواکو واک را کم کړ ځکه چې نه ورکړل شوي پخواني مالیات په ستونزمنه بڼه محاسبه کېدل او ډېر مهال به یې له ځمکې ارزښت زیات و. د پخوانیو مالیاتو بخښنې د هغه محبوبیت لا پسې زیات کړ او لار یې برابره کړه چې د فعلي راغونډېدونکو مالیاتو کچه زیاته شي.
په داسې حال کې چې نوموړي د سترواکۍ ډېری واکونه ښارونو ته ورکړل، خو له دې سره یې هم د ډېرو چارو مسئولیت پر خپله غاړه واخیست. د بېلګې په توګه نوي مالیات او له مالیاتو څخه معافیتونه په مستقیما بڼه د هغه له خوا تائید کېدل، نه دا چې د سترواکۍ نورو ادارو ته د هغو مسئولیت وسپارل شي. ژولیان په ډاډمنه توګه هم له سیاسي او هم له مذهبي پلوه هماغسې یې چې غوښتل، د روم له ټولنې څخه یې خپل ځانګړی انځور درلود. د دریمې پېړۍ وحشتناک او له تاوتریخوالي ډک تنظیمات په دې معنی و چې ختیځه مدیترانه د دغې سترواکۍ په اقتصادي مرکز اوښتې وه. که چېرې ښارونه د نسبتا خپلواکو اداري مراکزو په توګه په پام کې ونیول شي، د سترواکۍ اداري ستونزې یې را کمې کړي او هغه څه چې ژولیان ته اړوندېدل د قانون پلي کول او د دغې سترواکۍ له پراخو پولو څخه په دفاع تمرکز لرل وو.
مړینه
په ۳۶۴ زکال کې لیبانیوس څرګنده کړه چې ژولیان د خپل یو عیسوي سرتېري له خوا وژل شوی؛ خو دغه خبره د معاصر تاریخ لیکونکي آمیانوس مارسلینوس او نورو تاریخ لیکونکو له خوا نه ده تائید شوې. جان ملالاس څرګندوي چې د هغه د وژنې امر د قیصریه لوی کشیش بازیل ورکړی و. له دې وروسته عیسوي تاریخ لیکونکو دغه خبرې ته تبلیغ وکړ چې ژولیان د مقدس مرکوریوس له خوا وژل شوی دی.
۶۲۰ (عدد)
په رياضي کې
په رياضي کې ۶۲۰:
په کلینډر کې
۶۲۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۶۲۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
زرغون تلویزیون
زرغون د افغانستان له خوست ولایت څخه خپریدونکی یو خصوصي تلویزیون دی.
د وینې سره کرویات
سره کرویات په وینه کې دنوروحجروپه پرتله ډیره برخه تشکیلوي اوسوررنگ لري. دسروکرویاتوپه منځ کې یونامتومالیکول شتون لري چې د هېموگلوبین په نامه سره یادیږی. دهېموگلوبین پروتین دسروکرویاتو په سل کې پینځه دیرش ۳۵ ٪ برخه جوړوي او دهیم په گروپ باندې یې  دوه قیمته اوسپنه Fe ++دیوه کمپلکس مرکب په بڼه تړلې ده. همدااوسپنه ده چې سروکرویاتوته یې سوررنگ بښلی دی. دسروکرویاتودنده داکسیجن اوکاربن دای اکسایدانتقال دی. سره کرویات دسږوڅخه اکسیجن رانیسي او دبدن هرغړي اونسج ته یې لیږدوي. همدارنگه سره کرویات د هېموگلوبین په مرسته دنسجونوڅخه کاربون دای اکساید رانیسی اوسږوته یې لیږدوي. سره کرویات ترمایکروسکوپ لاندې لږڅه ټول په یوه اندازه غټ ، گردپلن ښکاري اوپه منځ کې دیوه ډیسک په توگه ورننوتلې بڼه لري    ( biconcave disks). دیوه پتولوژيکي سره کروي بڼه اوقطرکیدای شي چې دنارمل قیمت نه ډیربدلون وښيي. په ۴–شکل کې دپتولوژیکي سروکرویاتوبڼه هم ښوول شوې ده. دژوندموده یې لږڅه یوسلوشل ورځې۱۲۰ ده اوبیاوروسته دوینې ټاکلوحجرو یانې Phagocytes  له خوا په  ینه اوتوري  کې دمنځه ځي. په ۴–شکل کې دسروکرویاتو،سپینو کرویاتواویوه ترومبوسایت بڼه په سکین الکترون مایکروسکوپ (scanning electron microscope (SEM  کې شوول شوې ده. هغه کړنلاره چې سره کرویات پکې وده کوي او منځ ته راځي د اریتروپویسیس په نامه سره یادیږي Erythropoiesis. دماشوم دزیږدنې ترمخه اریتروپویسیس کړنلاره په لوړه کچه په  ینه کې ، یوڅه برخه دهډوکوپه مغز کې ،په  طحال یانې توري کې  ، ژبړکڅوړه yolk sac خوبیا وروسته دسروکرویاتوتولیددغټوهډوکوپه مغزوکې ترسره کیږي. اریتروپویسیس دیوه هارمون په مرسته چې  Erythropoetin   نومیږ ي لمڅول کیږی  اوپه دې توگه پیاوړی  کیږي. که چیرته د اریتروپویسیس کړنلاره نیمگړې شي نودوینې کمښت منځ ته راځي.
وېشنيزه:د انسان ژونکې وېشنيزه:د وینې ژونکې وېشنيزه:ساکښنه وېشنيزه:وینپوهنه
شاه ولي کرزى
تړلې لیکنې
حامد کرزی
بارومتر/فشار سنجونکې آله
بارومتر یا فشارسنجونکې آله هغه علمي آله ده چې په یو ځانګړي چاپېریال کې د هوا د فشار د اندازه کولو په موخه ترې ګټنه کېږي. فشار ته په پام کېدلای شي د لنډ مهال لپاره دهوا د حالاتو وړاندوینه وشي. د هوا د فشار له ډېری اندازه کوونکو وسایلو څخه د یوې سطحې د هوا د تحلیل په موخه کار اخیستل کېږي؛ هغه چې په مرسته یې کېدای شي د یوې سطحې ژوروالی، د فشار سیسټمونه او د ګرمې او سړې هوا ترمنځ پوله وموندل شي.
د فشار او د فشار د ارتفاع سنجونکې الې (د فشار د ارتفاع سنجونکې ابتدایي او معاصرې وسیلې) په اصل کې هغه یوبل ته ورته آلې دي چې د مختلفو موخو لپاره ترې ګټنه کېږي. د فشار د ارتفاع سنجوونکو آلو څخه د مرکبې ارتفاع (altitude) سره په تناظر د اتومسفیر فشار د موندلو په موخه ګټه اخیستل کېږي په داسې حال کې چې یو بارومتر یا فشار سنجونکی په یو سطح کې ساتل کېږي چې د هوا او د هوا د عناصرو له امله د هوا په حالاتو ظریف بدلونونه اندازه کوي. د ځمکې پر سطحه باندې د اتموسفیر فشار له ۹۴۰ څخه تر ۱۰۴۰ hPa ((mbar پورې تغیرکوي. د سمندر په سطحه کې د اتومسفیر فشار منځنۍ کچه ۱۰۱۳ hPa ((mbar ده.
تاریخچه
د ۱۶۳۰ زکال د جولای په ۲۷ مه نېته جووانی باتیستا بالیانی؛ ګالیلیو ګالیلي ته لیک ولیکه او په هغه کې یې ورته د یوې یوویشت متره لوړې غونډۍ په لوړوالي د سیفون جوړولو اړوند خپله تجربه توضیح کړې وه. ګالیله د دغې ښکارندې اړوند خپله توضیح کې ځواب ورکړ او څرګنده یې کړه چې دا د خلا قدرت دی چې اوبه یې ساتلي، خو هغه مهال چې اوبه یې له کچې زیاتېږي بیا نو دا ځواک نشي کولای د یو طناب په څېر زیات وزن تحمل کړي. دغه تیوري د horror vacui («طبیعت له خلا بېزاره دی») تیوري بیاځلي بیانول و چې ارسطو ته اړوندېږي او ګالیه هغه د resistenza del vacuo په توګه بیان کړه.
دغه نظریه د ۱۶۳۸ زکال په ډسمبر میاشت کې د هغه د کتاب Discorsi په مرسته روم ته ورسېده. رفایل ماګیوټي (Raffaele Magiotti) او ګسپارو برټي (Gasparo Berti) له دغې نظریې هک پک شول او پرېکړه یې وکړه چې له سیفون پرته د خلا جوړولو په موخه غوره لار ومومي. ماګیوټي دغه ډول ازموینه ابداع کړه او د ۱۶۳۹ زکال څخه تر ۱۶۴۱ زکال پورې برټي (د ماګیوټي، آتاناسیوس کرچر او نیکولو زوکي په شتون کې) دغه ازموینه ترسره کړه.
د برټي د ازموینې اړوند څلور روایتونه شتون لري، د دغې ازموینې یو ساده ماډل دا و چې یو اوږد ټیوب یې له اوبو څخه ډک او دواړه خواوې یې ورته وتړلې او بیا یې له اوبو څخه په ډک حوض کې کېښود. د ټیوب لاندنۍ خوا پرانیستل شوه او یوه کچه اوبه له حوض ترې ووتې. له دې سره په دغه ټیوب کې د اوبو سطحه په دقیقه بڼه ۱۰.۳ متره (۳۴ فوټه) پاتې شوه، هماغه ارتفاع چې بالیاني او ګالیله په سیفون کې موندلې وه. د دغې ازموینې تر ټولو مهمه موندنه دا وه چې لاندې راغلو اوبو د ټیوب په پورتنۍ خوا کې خالي فضا پرېښې وه او له هوا سره یې د ډکېدو په موخه هېڅ منځنۍ اړیکه نه لرله. همدا و چې د اوبو د پاسه فضا کې یې د خلا شتون څرګند کړ.
د ګالیله شاګرد او ملګري توریچلي د دغې ازموینې پایلې د ناول په بڼه تفسیر کړې. هغه وړاندیز وکړ چې د جاذبې قوې پر ځای د اتومسفیر وزن په ټیوب کې د اوبو خلا ساتلې. نوموړي په ۱۶۴۴ زکال کې میشل آنژلو ریچي (Michelangelo Ricci) د دغې ازموینې په اړه ولیکل: "ډېری کسان وايي چې خلا شتون نه لري او یو شمېر نور هم مني چې د طبیعت د انزجار له امله په ډېرې سختۍ سره شتون لري. زه داسې څوک نه پېژنم چې ویلي یې دي وي چې له کومې ستونزې او د طبیعت له مقاومت پرته دې شتون ولري. ما داسې استدلال وکړ: که چېرې وکولای شو داسې ښکاره علت پیدا کړو چې د خلا جوړولو په موخه دې له هغو مقاومت حاصل شي زما په نظر دا یوه احمقانه چاره ده چې وغواړو هغه چاره چې په ښکاره توګه له یو بل علت څخه سرچینه اخلي له خلا سره اړونده وبولو؛ له همدې امله ما د یو شمېر ساده محاسباتو پر بنسټ موندلې چې زما له خوا ټاکل شوی علت (د اتومسفیر وزن) هغه مهال چې موږ د خلا جوړولو په موخه هڅه کوو باید په یوازې توګه کافي مقاومت وړاندې کړي."په سنتي توګه (په ځانګړې توګه د ارسطويي کسانو له خوا) داسې انګېرل کېده چې هوا وزن نه لري: یعنې د ځمکې د سطحې پر سر په کیلومترو هوا په لاندې اجسامو باندې هېڅ وزن نه بار کوي. آن ګالیله خپله د هوا بې وزني د یو ساده حقیقت په توګه منلې وه. توریچلي دغه انګېرنه له پوښتنې سره مخ کړه او پر ځای یې وړاندیز وکړ چې هوا وزن لري او دویمي یې (د خلا د جاذبې قوه نه ده) هغه چې د اوبو سطح ساتي (یا په سمه توګه ووایو، فشار ورکوي). هغه فکر کاوه چې هغه سطح چې اوبه په کې پاتې کېږي (نږدې ۱۰.۳ متره) د هوا د فشار د قوې منعکس کوونکی دی (په ځانګړې توګه هغه مهال چې د ټیوب اوبو ته د حوض پر لوري فشار ورکوي او دا محدوده کوي چې څومره اوبه دې په ټیوب کې پاتې شي). په بل عبارت هغه بارومتر ته (یوازې د خلا جوړونې د یوې وسیلې په مقابل کې) د یو بلانس یا هغې آلې په توګه چې ورڅخه د اندازه کولو په موخه ګټنه کېږي وکتل. له همدې امله هغه له لومړنیو کسانو څخه و چې دغې چارې ته یې پام شو او په سنتي بڼه د بارومتر (د هغو د معاصرې معنی له مخې) مخترع وبلل شو.
د ایټالیا په ګاونډ کې د دغو شایعاتو له امله چې ګویا توریچلي په یو ډول جادوګرۍ بوخت دی هغه اړ شو خپلې ازموینې پټې ترسره کړي څو د نیونې له ګواښ ځان وساتي. هغه له دغه ډول مایع څخه ګټنې ته اړتیا لرله چې له اوبو درنه وي؛ هغه له ګالیله سره د پخوانۍ ملتیا او د هغو له وړاندیزونو دا پایله ترلاسه کړه چې له سرپو څخه په کار اخیستو کولای شي له لنډ تیوب څخه هم کار واخلي. سرپ چې له اوبو څخه ۱۴ چنده درانه و نور نو هغه اړتیا نه لرله له ۱۰.۵ متره ټیوب څخه کار واخلي او یوازې ۸۰ سانتي متره ټیوب ته یې اړتیا لرله.
په ۱۶۴۶ زکال کې بلز پاسکال له پیرپتيت سره په ګډه د توریچلي ازموینه له مارین مرسن څخه د هغو په اړه له اورېدو وروسته چې خپله توریچلي ورته د ۱۶۴۴ زکال په وروستیو کې توضیح کړې وه؛ تکرار او کمال ته ورسوله.
نوی کین اړخه
نوي کین اړخه< یو پراخ سیاسي غورځنګ و، چې په عمومي توګه په ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ ز لسیزو په وخت کې لوېدیځه نړۍ کې له مدني فعالینو نه جوړ شوی و. دې فعالینو د پراخو ټولنیزو مسائلو، لکه د مدني او سیاسي حقونو، چاپېریالیزم، فېمینیزم، د همجنس ګرایانو حقونو، د جنینو د سقط کولو حقونو، د جنسیتونو ونډو او د نشه یي توکو په تګلاره کې د اصلاحا‎تو لپاره مبارزه کوله. ځینې خلک د ټولنیز عدالت په برخه کې د نوي چپي غورځنګ فعالیتونه د پخوانیو مارکسیستي غورځنګونو او کارګرانو اړوند اتحادیو د فعالیتونو په وړاندې مخالف غبرګون بولي، چې هغه په ډیالکتیکي ماټریالیزم او ټولنیزو طبقو متمرکزه و. حال دا چې ځینې نورو له دې اصطلاح نه ګټه اخیستې او دا غورځنګ یې د کیڼ اړخي دودیز غورځنګ د موخو دوام او بیا ژوندي کولو په توګه بولي.
ځینې خلک چې ځان یې د «نوي کین اړخي» په توګه معرفي کاوه، د کارګرانو په غورځنګ او د مارکسیزم طبقاتي مبارزې اړوند تاریخي تیورۍ په برخه کې ښکېلتیا او لاسوهنه یې رد کړه. که څه هم ځینې نورو د مارکسیزم او د مارکسیزم – لینینیزم د ثابتو او څرګند شوو شکلونو، لکه په متحده ایالاتو کې د نوي کمونیست غورځنګ (چې له مائویزم نه ورته پاملرنه وشوه) یا هم په الماني ژبې لرونکې نړۍ کې (K-Gruppen) ته لېوالتیا پیدا کړه. په متحده ایالاتو کې دا غورځنګ د پوهنتون د جګړې ضد اعتراضي غورځنګونو، لکه: د بیان د ازادۍ غورځنګ سره مل و.
اصلیت\ رېښه
د نوي کیڼ اړخي غورځنګ یا ایدیولوژۍ رېښه په بېلابېلو لاملونو کې موندل شوې. په ښکاره ډول ۱۹۵۶په  ز کال کې د هنګري انقلاب ته د متحده ایالاتو د کمونست ګوند او د لویې بریټانیا د ټولنې ګوند مغشوش غبرګون د دې لامل شو، چې یو شمېر مارکسیستي روڼ اندي د سیاست لپاره ډېر ډیموکرټیک چلند رامنځته کړي یعنې د هغه څه مخالف، چې دوی د متمرکزه او استبدادي سیاست په توګه بلل. له جګړې نه مخکې کیڼ اړخي ګوندونه یعنې هغه کمونیستان، چې د خپل استبدادي شخصیت له امله له کمونیستي ګوندونو نه ناراضه شول، په پای کې «نوی کیڼ اړخ» ډلې جوړې کړې، چې لومړی يې په بریټانیا کې د کمونست ګوند روڼ اندو او د مخالفو پوهنتوني ډلو ترمنځ او وروسته بیا په متحده ایالاتو او لوېدیځ بلاک کې له پوهنتوني رادیکالیسم سره یو ځای یې نوې کین اړخې ډلې جوړې کړې. د «نوویل ګاوش» اصطلاح لا تر دې دمخه په ۱۹۵۰ لسیزه په فرانسه کې مروجه وه، چې له (France Observateur) او د دې له مدیر کلاد بوردیت سره ډېره دود شوې وه، هغه هڅه کوله د کین اړخي استالینیستي او سوسیال ډموکراټيک واکمنو تمایلاتو او دوه سړو ډلو تر منځ یوه درېیمه لاره او دریځ رامنځته کړي. د جګړې بلاکونه له همدې فرانسوي «نوي کین اړخ» نه و، چې د بریتانیا «لومړني کین اړخ» هم دا اصطلاح په پور واخیسته.
الماني ـ یهودي منتقد تیوریسن هربرت مارکوزه د «نوي کیڼ پلار»په نوم یادیږي. هغه د طبقاتي مبارزې نظریه او دغه راز کار ته د مارکسیستي پاملرنې اړوند نظریه رد کړه. د لژیک کولاکوفسکي په وینا مارکوزه داسې استدلال وکړ؛ لکه څنګه چې «د مادي وجود ټولې ستونزې حل شوې دي، نو اخلاقي لارښودونه او ممانعتونه موضوعیت نه لري». هغه د انسان د عصبي طبیعت احساس یا ایروس د انسانیت د ریښتینې ازادۍ په توګه وګڼله، چې د جیري روبین او نورو د ارمانښارونو هڅونکي و. په دې توګه مارکوزه په دې باوري و، چې د لوګوس مفهوم چې د انسان په عقل کې شامل دی، د وخت په تېرېدو سره ایروس هم جذبوي. بل نامتو کین اړخی مفکر ارنسټ بلوخ په دې باور و، چې سوسیالیزم به د ټولو انسانانو د تلپاتې کېدو لپاره وسیله او په پای کې د خدای رامنځته کول ثابت کړي. نامتو ټولنپوه سي رایت ملز، چې په ۱۹۶۰ ز کال کې یې په یوه پرانیستي لیک کې د نوي کیڼ اړخ اصطلاح مشهوره کړه د هغه لیکنې هم دغه غورځنګ ته سترې او الهام ورکونکې لیکنې وې. دانیل ګیري د ملز ژوند لیکونکی لیکي؛ چې د هغه لیکنو «په ۱۹۶۰ لسیزه کې په نوي کیڼ اړخو ټولنیزو خوځښتونو باندې ځانګړی اغېز درلود».
لاتیني امریکا
په لاتیني امریکا کې نوې کین اړخه ایدیولوژي په اسانۍ سره د سیاسي ګوندونو د ټولګې راټولولو په توګه تعریفولای شو، چې د خلکو رادیکاله ټولنیز خوځښتونه (لکه بومي خوځښتونه، د زده کونکو خوځښتونه، د بېوزلو کلیوالو کارګرانو بسیج کول، افریقایي توکم لرونکي سازمانونه او فیمینستي خوځښتونه)، چریکي سازمانونه (لکه د کیوبا او نیکاراګوا انقلابونه) او نور سازمانونه (لکه د سوداګرۍ اتحادیې، د کیمپسینو لیګونه او د بشري حقونو اړوند سازمانونه)، چې د ۱۹۵۹ (د کیوبا انقلاب له پیل سره) او ۱۹۹۰ ز کلونو (د برلین دیوال له ړنګېدو سره) کین اړخي فعالین په کې شامل وو.
د لاتیني امریکا نفوذ لرونکي مفکرین لکه فرانسیسکو د اولیویرا داسې استدلال وکړ، چې متحده ایالات د لاتینې امریکا له هېوادونو نه د «هر اړخیزو اقتصادونو» په توګه کار اخلي، چې د لاتیني امریکا اړوند ټولنې او اقتصادي پراختیا په زیان ده، زیاترو هغه د نوي استعمار او نوي امپریالیزم دوام ګڼلو. په فکري برخه کې دا بدلون د دې په اړه د خبرو اترو د زیاتوالي لامل شو، چې څنګه لاتینې امریکا کولای شي له متحده ایالاتو نه خپله ټولنیزه او اقتصادي خپلواکي تامین کړي. زیاتره پوهانو استدلال وکړ، چې سوسیالیزم ته بدلون کولای شي له دې جګړې نه د خلاصون په برخه کې له لاتیني امریکا سره مرسته وکړي.
نوې کیڼ اړخه ایدیولوژي په لاتینې امریکا کې راڅرګنده شوه، هغه ډله چې د اقتصادي برابرۍ او ډیموکراسۍ ترلاسه کولو لپاره یې د مارکسیستي ـ لینینیستي هڅو نه د مخته تلو په لټه کې وه ټولنیز اصلاحات یې له ځانه سره لرل او د لاتیني امریکا ځانګړي مسائل لکه قومي او توکمیزې برابرۍ، د بومیانو حقوق، د خلکو حقوق، د چاپېریال حقوق، د رادیکال دیموکراسۍ غوښتنې، نړیوال پیوستون، د استعمار ضد، د امپریالیزم ضد موخې او داسې نورې موخې یې وغوښتې.