cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پرولټري انټرنېشنلېزم
پرولټري انټرنېشنلېزم ته د لومړني کمونېست ګوند «کمونېست لیګ» له‌خوا هم کلک هرکلی وشو او دغه هرکلی په انګلیسي ادبیاتو کې د دوی د هغه شعار له لارې عملي شو چې ویل یې «د ټولو هېوادونو پرولټریانو، سره یوځای شئ!» او وروسته بیا «د نړۍ کارګرانو، سره یوځای شئ» ته واوښت. دغه مفهوم ته د بلشویک ګوند له‌خوا هم هرکلی وویل شو. د شوروي اتحاد تر جوړېدو وروسته د انټرنېشنلېزم مارکسېستو پلویانو وړاندیز وکړ چې دغه هېواد د کمونېزم د ټاټوبي په توګه کارېدای شي او دا داسې هېواد دی چې انقلاب له دې ځایه ټولې نړۍ ته پراخېدای شي. شوروي اتحاد له کمونېستي او کیڼو ګوندونو او دولتونو سره د نړیوالو اړیکو پیاوړي کولو ته دوام ورکړ. دغه هېواد تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته په ختیځه اروپا کې د ګڼو سوشلېستي دولتونو په جوړېدو کې بنسټیز رول درلود او په اسیا، لاتینه امریکا او افریقا کې یې د نورو هېوادونو له جوړېدو سره مرسته وکړه. د دې تر څنګ، شوروي د لسګونو هغو باغي پاڅونونو یا بلواوو مالي ملاتړ وکړ چې په ټوله نړۍ کې د غیر کمونېستي دولتونو پر ضد د کيڼو چریکي خوځښتونو له‌خوا رامنځته شوي وو. څو دولتونو بیا وروسته د نړیوال انقلاب په مقابل کې خپلې ژمنې عملي کړې. کیوبا په افریقا او کاربین کې د کمونېستانو د ګټو د دفاع لپاره له هېواده بهر پرله‌پسې پوځي ماموریتونه ترسره کړل.
د پرولټري انټرنېشنلېزم پلویانو استدلال کاوه چې د یوه ځانګړي انقلاب موخې باید د ځايي پراخوالي پرځای نړیوالې وي – د بېلګې په توګه ویل یې چې انقلابونه باید په نورو ځایونو کې رامنځته او دوامدار شي. پرولټري انټرنېشنلېزم د نړیوال انقلاب له هغو موخو سره نږدې اړیکه لري چې باید په ټولو ملتونو کې د پرله‌پسې یا هم‌مهاله کمونېستي انقلابونو له لارې ترلاسه شي. مارکسېسټي تیوري څرګندوي چې د بریالي پرولټري انټرنېشنلېزم پایله باید نړیوال کمونېزم او بالاخره بې دولته کمونېزم وي.
کارل مارکس او فرېډریک انګلس
پرولټري انټرنېشنلېزم د «کارل مارکس» او «فرېډریک انګلس» په شعار «د نړۍ کارګرانو، سره یوځای شئ!» کې خلاصه کېږي. دغه شعار د کمونېست ګوند د بیانیې یا «کمونېست ماینفیسټ» وروستۍ کرښه ده چې دغه اثر په ۱۸۴۸ کال کې خپور شو. د ملي مسئلې یا موضع په اړه د مارکس او انګلس تګلاره هم د یوې اوږدمهالې انقلابي ستراتيژۍ په تعقیب کې د تکتیکي ملاحضاتو له لارې رامنځته شوه. په ۱۸۴۸ کال کې پرولټريان تر یو څو هېوادونو پرته په نورو ټولو هېوادونو کې یو کوچنی اقلیت و. د پرولټري انقلاب د مخته وړلو لپاره اړتیا وه چې سیاسي او اقتصادي شرایط د تکامل یا بشپړتیا حالت ته ورسېږي.
د بېلګې په توګه مارکس او انګلس د یوه خپلواک او ډیموکراټيک پولنډ د رامنځته کېدو ملاتړ وکړ. پولنډ هغه مهال د جرمني، روسیې او اتریش-هنګري تر منځ وېشل شوی و. د «روزا لوکزامبورګ» د ژوندلیک لیکوال «پيټر نېټل» لیکي: "په ټولیز ډول د اروپا د ملي-جغرافیايي بیاترتیب په اړه د ماکرس او انګلس برداشت د څلورو معیارونو پر بنسټ و چې د پرمختګ پراختیا، په لویه کچه کې د اقتصادي واحدونو رامنځته کول، له انقلابي امکاناتو سره سم تایید او رد ته لومړیتوب ورکول او له روسیې سره د دوی ځانګړې دښمني وه. روسیه هغه مهال د اروپا د ارتجاع مرکز ګڼل کېده.
لومړی انټرنېشنل
د کارګرانو هغه اتحادیې چې د کارګرانو نړیواله ټولنه یې رامنځته کړه او کله ناکله لومړی انټرنېشنل هم بلل کېږي، دې پایلې ته ورسېدې چې کارګره طبقه یوه نړیواله طبقه ده چې باید خپله مبارزه په نړیواله کچه پیل کړي. دوی په دې باور وو چې که کارګران په ټولو ملي سرحدونو کې له یو بل سره یوځای شي، ډېر واک او سیاسي نفوذ به ترلاسه کړي.
د کارګرانو نړیواله ټولنه چې په ۱۸۶۴ کال کې رامنځته شوه، لومړنی جمعي خوځښت و چې ځانګړی نړیوال تمرکز یې درلود. له بېلابېلو هېوادونو څخه د پولیسو د راپورونو پر بنسټ د کارګرانو نړیوالې ټولنې د خپل اوج پر مهال پنځه میلیونه غړي لرل. د انارشېستو او مارکسېستو جریانونو تر منځ داخلي اختلافات په ۱۸۷۶ کال کې د دغې ټولنې د منحلېدو یا له منځه تلو لامل شول. تر دې لږ څه وروسته مارکسېستي او انقلابي سوشلېستي بهیرونو د کارګرانو د نړیوالې ټولنې انټرنېشنلېستي ستراتیژۍ ته د دویم انټرنېشل سازمان له لارې دوام ورکړ، که څه هم انارشېستي او انارکو-سنډیکالېستي خوځښتونه په کې ښکېل نه وو.
دویم انټرنېشنل
پرولټري انټرنېشنلېزم ښايي په تر ټولو ښه ډول په هغه پرېکړه‌لیک کې بیان شوی وي چې د «ولادیمیر لېنن» او «روزا لوکزامبورګ» په ملاتړ په ۱۹۰۷ کال کې په سټوټګارټ کې د دویم انټرنېشنل په اووم کانګرېس کې وړاندې شو او ټینګار یې وکړ چې:"د کپیټلېستو دولتونو تر منځ جګړې معمولاً د دې لپاره دي چې په نړیوال بازار کې رقابت وکړي، ځکه هر دولت نه یوازې د خپلو شته بازارونو د تأمین په لټه کې دی، بلکې غواړي نوي بازارونه تسخیر کړي. په دې کې پر نورو قومونو او هېوادونو تسلط ډېر مهم رول لري. پر دې سربېره د دغو جګړو لامل د میلیټېزم له لارې د وسلو لپاره پرله‌پسې رقابت دی چې دا پر متوسطه طبقه د واک چلولو او پر کارګره طبقه د اقتصادي او سیاسي برلاسۍ لپاره یوه مهمه وسیله ده." جګړو ته د هغو ملي تعصباتو له لارې لمن وهل کېږي چې په سیستماتیک ډول د متمدنو خلکو تر منځ د حاکمې طبقې په ګټه پالل کېږي او موخه یې دا ده چې پرولټريان له خپلو طبقاتي کارونو او د نړیوال پیوستون له دندو څخه کاږه یا منحرف کړي.
له دې امله جګړې د کپيټلېزم د ماهیت یوه برخه ده. دا جګړې به هغه مهال ودرېږي چې کپيټلېزم له منځه لاړ شي او یا هم هغه مهال چې د پوځي تخنیکونو د پرمختګ لپاره د اړینو پیسو او انسانانو لویې قربانۍ او له وسلو څخه کرکه خلک د دغه نظام د له منځه وړلو پر لوري واړوي. له دې سره سره، «لوکزامبورګ» او «لېنن» له ملي موضوع څخه ډېر بېلابېل تفسیرونه لرل. لېنن او بلشویکیانو د ملي برخه‌لیک ټاکنې د پالیسۍ په ملاتړ سره د امپریالېزم او شوونېزم مخالفت وکړ. د ملي برخه‌لیک ټاکنې په پالیسۍ کې له روسیې څخه د هغو ملتونو د جدا کېدو حق شامل و چې تر ظلم لاندې وو. دوی په دې باور وو چې دغه کار په دواړو مظلومو او تر ظلم لاندې ملتونو کې د کارګرانو تر منځ د اتحاد لپاره د شرایطو په رامنځته کېدو کې مرسته کوي. لېنن په مشخص ډول ادعا وکړه: "د هر مظلوم ملت بورژوایي نېشنلېزم داسې عمومي ډیموکراټیکه محتوا لري چې د ظلم خلاف ده او له همدې امله یې موږ بې قید و شرطه ملاتړ کوو".
د دې پر خلاف، «لوکزامبورګ» په ۱۸۹۳ کال کې د پولنډ د سوشلېست ګوند له لوی بهیر څخه د ملي موضوع پر سر جلا شوه. دې استدلال کاوه چې د روسیې ماهیت د مارکس له وخته بدل شوی دی، ځکه چې روسیه دا مهال د یوه لوی کپيټلېست هېواد په توګه په چټکۍ سره د پرمختګ په حال کې وه، په داسې حال کې چې د پولنډ بورژوازي هغه مهال خپلې ګټې د روسیې له کپيټلېزم سره تړلې وې. دغه کار د پولنډ او روسیې د کارګرې طبقې تر منځ د یووالي شونتیا ته لاره هواره کړې وه.
فرانسوا ګیزو
فرانسوا پيیر ګیوم ګیزو (فرانسوي: [fʁɑ̃swa pjɛʁ ɡijom ɡizo]؛ ۱۷۸۷ اکتوبر ۴مه – ۱۸۷۴ سپټمبر ۱۲مه) یو فرانسوی تاریخپوه، ویناوال او سیاستوال و. ګیزو د ۱۸۴۸ کال تر انقلاب وړاندې د فرانسې په سیاست کې یوه واکمنه څېره وه. د یوه منځلاري لیبرال په توګه یې د پاچا لسم شارل له لوري د مقننه قوې د غصبولو له هڅې سره مخالفت کاوه، او د ۱۸۳۰ کال د جولای له انقلاب وروسته واکمنې شوې د اساسي قانون یا مشروطه پاچاهۍ د ساتلو هڅې یې کولې.
نوموړی بیا د "ملکي پاچا" لویي فیلیپ په دوره کې د پوهنې وزیر، د ۱۸۳۲-۱۸۳۷ کلونو ترمنځ په لندن کې سفیر، په ۱۸۴۰-۱۸۴۷ کلونو کې د بهرنیو چارو وزیر، او بالاخره د ۱۸۴۷ کال د سپټمبر له ۱۹مې د ۱۸۴۸ د فبروري تر ۲۳مې پورې د فرانسې لومړی وزیر و. د عامه زده کړو د پراخولو په برخه کې یې مهم رول درلود او د هغه د وزارت پر مهال د فرانسې په هره سیمه کې د لومړنیو ښوونځیو جوړول ولیدل شول. نوموړی د "دکترینانو" (Doctrinaires) د رهبر په توګه، د لویي فیلیپ د پالیسیو ملاتړ او د سیاسي امتیاز د لا پراخولو محدودیتونو ته ژمن و، او د بډایه خلکو لپاره د رایې ورکولو پر حق له نورو محدودیتونو څخه د کلک ملاتړ له کبله یې د کین اړخو لیبرالانو او جمهوري غوښتونکو کرکه راوپاروله. نوموړي هغو کسانو ته، چې د رایې ورکولو غوښتنه یې لرله، مشوره ورکړه چې د سخت کار او سپما له لارې "ځانونه بډایه کړي".
د لومړي وزیر په توګه، د ۱۸۴۸ کال په جنوري میاشت کې د مخ په زیاتېدونکي قوي اپوزیسیون پر سیاسي غونډو د ګیزو بندیز (چې د کامپاین بانکویټ یا د پاریس مېلمستیاوې په نوم یادېږي او د منځلارو لیبرالانو لخوا ترسره کېدې) د دې لامل شو چې انقلاب ته زمینه برابره کړي او بالاخره یې په فبرورۍ میاشت کې د لويي فیلیپ واکمني وپرځوله او د فرانسې دویم جمهوریت جوړ شو. نوموړی د کمونیستي بیانیې په مشهور پرانیستونکي پراګراف کې ("یو پېری اروپا ښکار کوي...") د زړې اروپا د ارتجاعي ځواکونو د استازي په توګه یاد شوی. مارکس او اېنګلز دا کتاب د ۱۸۴۸ کال په انقلاب کې د ګیزو له راپرځولو څو ورځې مخکې خپور کړ.
د پاچا لويي فیلیپ وزیر
په ۱۸۳۱ کال کې کازیمیر پییر یوه ډېره پیاوړې او ټولګډونه اداره جوړه کړه، چې د ۱۸۳۲ کال په مې کې د هغه له ​​​​مړینې سره پای ته ورسېده. د همدغه کال په اوړي کې په پاریس کې د جمهوریت غوښتونکو د پاڅون پیاوړې څپه ولیدل شوه او بالاخره د ۱۸۳۲ کال د اکتور پر ۱۱مه یو باثباته حکومت رامنځته شو، چې مارشال سولټ یې لومړی وزیر و، ویکتور دو بروګلي د بهرنیو چارو وزارت، اډولف تییر د کورنیو چارو وزارت، او ګیزو یې د عامه لارښوونو وزارت په غاړه واخیست. که څه هم ګیزو عملا له پرمختللي لیبرال ګوند سره محبوبیت نه درلود. هغه بیا ټول عمر همداسې غیرمحبوب پاتې شو. بیا هم د هغه عالي وړتیاوې د خپل هېواد لپاره هېڅکله هم د هغې دورې په پرتله زیاتې ګټورې نه وې چې نوموړي دا دفتر په ثانوي رتبه کې مګر د عامه لارښوونو په برخه کې له لومړني اهمیت سره ډک کړ. هغه دندې چې نوموړي ته ورکول کېدې په بشپړه توګه یې د هغه له ادبي ذوق سره سمون درلود، او نوموړی له هغوی سره په تړلو موضوعاتو برلاسی و. هغه په ​​لومړي سر کې د ۱۸۳۳ کال د جون د ۲۸مې د قانون د اجرا کولو لپاره خپل ځان وکاراوه، کوم چې په فرانسه کې لومړنۍ زده کړې رامنځته او تنظیم کړې.
د فرانسې د انستېتیوت هغه څانګه چې د فرانسې د اخلاقي او سیاسي علومو د اکاډمۍ په نوم پېژندل کېږي او د ناپلیون لخوا ځپل شوې وه، د ګیزو له لوري بیا راژوندي کړای شوه. د دې علمي ادارې ځینې پخوانیو غړو –تالیران، سیاس، رویډیریر او لاکانال– یو ځل بیا هلته خپلې څوکۍ ونیولې، او د سیاسي او ټولنیزو علومو د لویو مسایلو په اړه د آزاد بحث لپاره د ټاکنو له لارې یو شمېر وروستي مشهور شخصیتونه هم ورشامل شول. د فرانسې د تاریخ ټولنه د تاریخي علمي اثارو د خپرولو لپاره جوړه شوې وه، او د منځنیو پېړیو د تاریخي او دیپلوماتیکو لیکنو پراخه خپرونه د دولت په لګښت ترسره شوه.
د جولای پاچاهي په ۱۸۳۹ کال کې د لویي-ماتیو مولیه لخوا ګواښل شوې وه، چا چې یو منځګړی حکومت جوړ کړی و. ګیزو او کیڼ اړخو مشرانو، تییر او اوډیلون بارو، په ګډه کار وکړ چې د مولیه مخه ونیسي. بریا د اصولو په بیه ترلاسه شوه او پر حکومت د ګیزو برید د یوه بحران د زیاتېدو او یوه جمهوري پاڅون لامل شو. د دغه اتحاد له دریو مشرانو څخه یوه یې هم د وزارت څوکۍ وانه خیسته، او ګیزو په لندن کې د سفیر د چوکۍ په منلو کې څه خبره نه لرله، چې هغه یې له پارلماني سیالیو څخه د یو څه وخت لپاره ګوښه کړ. د ۱۸۴۰ کال په پسرلي کې تییر د بهرنیو چارو وزارت ته ورسېد.
ګیزو د ملکې ویکتوریا او د لندن ټولنې هرکلی ترلاسه کړ. د هغه ادبي اثار ډېر د قدر وړ وو، او هغه په صمیمانه توګه د دواړو ملتونو له یووالي او سولې سره زړه تړلی و. هغه د ښاغلي تییر په ټینګار سره فرانسې ته د ناپلیون د پاتې‌شونو بېرته راستنېدل هم شوني کړل. لکه څنګه چې نوموړی خپله وایي، هغه له انګلستان سره نااشنا او په دیپلوماسۍ کې تازه‌کار او نوی و. د سوریې د جګړې د کړکېچن حالت قضیې، چې له کبله یې د فرانسې حکومت د اروپا له ګډې تګلارې څخه ځان جلا کړی و، او احتمالاً د سفیر او د بهرنیو چارو د وزیر تر منځ د بشپړ باور نشتوالي، نوموړی په ​​ناوړه او نامناسب دریځ کې واقع کړی و. هغه خبرداري چې نوموړي ښاغلي تییر ته لېږدولي وو، باور نه و پرې شوی. د جولای د ۱۵مې تړون د هغه له خبرتیا پرته لاسلیک شو او د هغه د مشورې خلاف اجرا شو. د څو اونیو لپاره داسې برېښېده چې اروپا د جګړې پر څنډه ولاړه ده، تر دې چې پاچا د تییر پوځي چمتووالي ته د هغه د رضایت په ردولو سره بحران پای ته ورساوه، او ګیزو یې له لندن څخه راوغوښت ترڅو یو وزارت جوړ کړي او په هغه څه کې مرسته ورسره وکړي، چې "د انارشي پر وړاندې زما کلکه مبارزه" نوم یې ورکړی و.
د مارشال سولټ دویم حکومت
دا دوره تر تورو او ناوړه شرایطو لاندې د ۱۸۴۰ د اکتوبر په ۲۹مه پیل شوه، هغه مهمه اداره چې ګیزو پکې نږدې اته کاله اساسي څېره پاتې شوه. هغه پخپله د بهرنیو چارو د وزیر دنده په غاړه واخیسته او د مارشال سولټ له تقاعد سره سم لومړی وزیر شو. د هغه لومړۍ پاملرنه د سولې ساتل او د اروپا له نورو قدرتونو سره د دوستانه اړیکو بیا رغونه وه. د هغه بریالیتوب منځلاري لیبرال ګوند ته یووالی او ځواک وروباښه، او هغه مهال یې احساس کاوه چې دوی اوس د یوه لوی رهبر خاوندان دي.
تووا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" د تووا جمهوریت (Tuva Republic) (روسي ژبه: Респу́блика Тыва́) تووي ژبه: Республика یا تووا Tuva)(روسي: Тува́) یوه فدرالي موضوع ده ( يو جمهوریت چې د روسیې د فدراسیون په اساسي قانون کې د یو دولت په توګه هم تعریف شوی دی ) . دا د سویلي سایبریا ، آسیا په جغرافیایي مرکز کې موقعیت لري. دا په روسیه کې د التای جمهوریت ، د خاکاسیا جمهوریت ، کراسنویارسک سيمې، ایرکتسک اوبلاست او د بوریاتیا جمهوریت سره پوله لري. په داسې حال کې چې جنوب ته یې منګولیا هېواد پروت دی. پلازمینه یې کیسل ښار دی. دا د (2010 سرشمېرنې له مخې) 307,930 تنه نفوس لري.
سرشمېرنه
=== حیاتي احصایې ===
اپيډيمولوژي
Epidemiology د وېش (څوک، کله او چېرته)، فردي ځانګړتياوو او معلومه وګړو کې د روغتيا او ناروغيو حالتونو څېړل او شننه ده.
دا پوهه د عامې روغتيا بنسټ دی  او د وقايوي روغتيايي پاملرنې لپاره د ناروغيو او نښو لپاره د ګواښو عواملو د مشخص کولو له مخې د کړنلارې پرېکړې او د شواهدو پر بنسټ عمل ته بڼه ورکوي. د دې برخط پوهان د معلوماتو، د ژباړې يا تعبير ښه کولو او د پايلو (د کره کتنې او د وخت له مخې د منظمې کتنې په ګډون) خپرولو د مطالعه په ډيزاين يا پلان جوړولو، راټولولو او احصايوي شننې سره مرسته کوي. اپيډيمولوژي په کلينکي څېړنه، عامې روغتيا څېړنو کې او د بيولوژيکي پوهو په بنسټيزه څېړنه کې په لږه اندازه د کارول کېدونکې ميتودپوهنې وده کې مرسته کړې ده.
د اپيډيمولوژي د څېړنې په سترو برخو کې د ناروغۍ سبب، لېږد، د خپرېدنې پلټنه، د ناروغۍ څارنه، چاپيريالي اپيډيمولوژي، عدلي اپيډيمولوژي، وظيفوي اپيډيمولوژي، انځور يا عکس اخيستنه (screening)، biomonitoring او د لکه په کلينيکي ازمايښتونو کې د درملنې د اغېزو پرتلنه شاملېږي. اپيډيمولوژي پوهان په ځينو نورو علمي سمونونو باندې تکيه کوي. د ناروغيو پر پړاوونو د غوره پوهېدنې لپاره پر بيولوژي، د معلوماتو د اغېزناکې کارونې او مناسبو پايلو رسمولو په موخه پر احصايې، په اټکلي او بنسټيز سبب باندې د غوره پوهېدلو په موخه پر ټولنيزو پوهو او د ارزونې د وړاندې کولو په موخه پر انجنيرۍ باندې تکيه کوي.
اپيډيمولوژي په ادبي ډول «د هغه څه څېړل چې پر خلکو باندې دي»، د يوناني epi (د پاسه، له منځه)، demos (خلک، سيمه) او logos (څېړل، ويی، وينا يا ليکنه) څخه اخېستل شوې ده، چې د وړاندیز له مخې يې يوازې پر انساني نفوس باندې پلې کېږي. که څه هم ياده اصطلاح د ژويو نفوس (د ژويو د طب اپيډيمولوژي) په څېړنو کې په پراخه ډول کارول کېږي. د epizoology اصطلاح هم شته او د نباتي نفوس (بوتاني يا د نباتي ناروغيو اپيډيمولوژي) څېړنو کې پلي شوې ده.
د ساري او ټول نيونکي تر منخ توپير د لومړي ځل لپاره د هايپوکرات (Hippocrates) له لوري وړاندې شو. له دې کار څخه يې موخه د هغو ناروغيو يو له بل څخه بېلول وو، چې په يو نفوس باندې (epidemic) کتل کېږي او يا د يو نفوس په دننه کې (Endemic) کې استوګنه لري. معلومېږی چې د اپيډيمولوژي اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۸۰۲ کې د هسپانوي فزيکپوه Villalba له لوري په (Epidemiología Española) [د نوموړي اثر دی] کې د ساري (epidemic) د تشرېح کولو لپاره کارېدلې ده. د اپيډيمولوژي پوهان په يو نفوس کې د ناروغيو تعامل يا غبرګون هم څېړي، چې دا حالت د syndemic په نوم پېژندل کېږي.
د اپيډيمولوژي اصطلاح په اوس وخت کې نه يوازې د ساري يا عفوني ناروغيو د تشرېح او سبب د پوښلو لپاره په پراخه ډول پلي کېږي، بلکې د اړوندو حالتونو په ګډون په ټوله کې د ناروغۍ لپاره پلي کېږي. د اپيډيمولوژي په واسطه د ازمايل شويو موضوعګانو ځينې بېلګې د وينې لوړ فشار، ذهني ناروغي او چاغوالی دي. د همدې له امله دا اپيډيمولوژي پر دې بنسټ ده، چې د ناروغۍ د سببونو بېلګې يا ځانګړنې څه ډول د ژونديو موجوداتو دندو کې بدلون راوړي.
معاصره دوره
د ۱۶ پېړۍ په منځ کې د Girolamo Fracastoro په نوم د Verona [د ځای نوم] يو ډاکټر د دې نظريې لومړنی وړاندې کوونکی و، چې د ناروغيو سبب خورا کوچنۍ او په سترګو نه ليدونکې ذرې ژوندۍ وې. د يادو کوچنيو ذرو په اړه فکر کېده، چې د هوا له لارې خپرېږي، خپل ځاني زياتېږي او د اور په واسطه له منځه تلونکې دي. نوموړي په دې دول د ګالين د بد يا مسموم کوونکي بوی نظريه (په ناروغانو کې زهري ګاز) درواغ ثابته کړه. نوموړي په ۱۵۴۳ کې د De contagion et contagioses morbis تر سرليک لاندې لاندې يو کتاب وليکه، چې نوموړی په کې لومړنی هغه څوک و، چې د ناروغۍ د مخنيوي په موخه يې شخصي او چاپيريالي روغتيا پوهنې ته وده ورکړه. په ۱۶۷۵ کې د Antonie van Leeuwenhoek له لوري د پام وړ پياوړي مايکروسکوپ پرمختګ د ناروغۍ د مېکروب نظريې په ګډون د ژونديو ذرو عيني ثبوت يا شواهد چمتو کړل.
د مينګ کورنۍ پر مهال Wu Youke (۱۶۵۲ – ۱۵۸۲) دا نظريه رامنځته کړه، چې ځينې ناروغۍ د لېږد وړ عواملو له امله وې، چې ياد عوامل يې د ۱۶۴۱ او ۱۶۴۴ تر منځ خپل چاپيريال کې د بېلابېلو ساري عواملو؟ د کتنې پر مهال Li Qi (戾气) يا وبايي عوامل ونومول. د Wen Yi Lun  (瘟疫论 د وبا په اړه تيزس يا د ساري ناروغيو په اړه تيزس) تر سرليک لاندې د نوموړي کتاب د هغه اصلي etiological کار په توګه پام کې نيول کېدلی شي، چې ياد مفهوم يې پرمخ ويوړ. د نوموړي مفاهيم اوس هم په ۲۰۰۴ کې د روغتيا نړيوال سازمان له لوري د SARS وبا په شننه کې د دوديز چينايي طبابت په برخه کې په پام کې نيول شوي وو.
يو بر سرلاری يا مخکښ Thomas Sydenham (۱۶۸۹ – ۱۶۲۴) لومړنی شخص و، چې د ۱۶۰۰ پېړۍ په وروستيو کې يې د لندنيانو تبې بېلې کړې. د تبې د درملنې په اړه د نوموړي نظرياتو د هغه وخت د دوديزو فزيکپوهانو له خورا مقاومت سره مخ شوې. نوموړي د چيچک تبې چې هغه وڅېړله او درملنه يې وکړه؛ د ناروغۍ د اصلي سبب موندلو وس يې نه درلود.
John Snow د ۱۹ پېړۍ د کلورا وبا د سببونو په اړه د نوموړي د پلټنو له امله او همدارنګه د معاصرې اپيډيمولوژي د پلار په توګه مشهور او پېژندل شوی دی. نوموړي د Southwark شرکت په ملاتړ په دوه سيمو کې په اغېزناک ډول د لوړې مړينې کچو په يادښت کولو سره خپل فعالیت پيل کړ. د Soho وبا د سبب په توګه د Broad Street پمپ [د اوبو بمبه] پېژندنه ته د اپيډيمولوژي لرغونې بېلګه وايي. Snow د اوبو پاکولو په موخه په يو هڅه کې کلورين وکارول او د بمبې لاستی يې لرې کړ، چې همدې چارې ياده وبا پای ته ورسوله. دا عمل د عامې روغتيا په تاريخ کې د يوې سترې پېښې په توګه پېژندل کېږي او د اپيډيمولوژي د پوهې د بنسټ ايښودونکې پېښې په توګه ورته پام کېږي، چې په ټوله نړۍ کې د عامه روغتيايې کړنلارو په جوړولو کې مرسته کوي. که څه هم د نورو وبا مخنيوي په پار د Snow څېړنې او د مخنيوي معيارونه په بشپړ ډول نه و منل شوي يا د هغه وخت د بد يا مسموم کوونکي بوی نظريې (Miasma Theory) د عظمت له امله د نوموړي له مړينې څخه وروسته عمل ته وړاندې شوه. د Miasma نظريې له مخې بې کيفيته هوا د ناروغۍ لامل وه. ياده نظريه د کمزوري تغذيې او په علمي ډول د ناروغيو د خپرېدو مخنيوی د بنسټيزو مسئلو په ګوته کولو پر ځای په غريبو سيمو کې د ناروغۍ د لوړې کچې خپرېدنې ثابتولو لپاره کارېدلې وه او د نوموړي د کار په واسطه ناسمه ثابته شوه.
ناورین‌پالنه
نږدې په ټوله نړۍ کې په ځمک‌پېژندنه/جیولوژي کې ناورین‌پالنه هغه نظریې دي چې له مخې یې ځمکه تر ډېره د لنډمهاله، ناڅاپي او له تاوتریخوالي سره مل پېښو په واسطه جوړه شوې. دا له انډول‌پالنې (ځينې وختونه د سوکه‌پالنې په نوم هم یاديږي) سره چې له مخې يې ورو زیاتېدونکي بدلونونه، لکه شړېدل او د ځمکې ټولې جیولوژیکي ځانګړتیاوې رامنځته کېږي په ټکر کې ده. د انډول‌پالنې پلویان باوري وو چې اوس مهال د «تېر مهال کلۍ ده» او د ځمک‌پېژندنې ټولې پروسې (لکه شړېدل) په تېر وخت کې هغه څه ته ورته دي چې نن یې لیدلی شو. د ناورین‌پالونکو او انډول‌پالونکو تر منځ د ۱۹مې پېړۍ د مناقشو راهیسې د جیولوژيکي پېښو ډېر جامع او متحد لیدلوری رامنځته شوی، چې په هغه کې علمي اجماع دا مني چې ځينې ناورين‌پاله پېښې په جيولوژيکي تېر مهال کې پېښې شوې دي، خو دا د پېښېدونکو طبعي پروسو د سختو مثالونو په توګه د تشرېح کېدو وړ دي.
د ناورین‌پالنې پلویان وړاندیز کوي چې هر جيولوژیکي دور له تاوتریخجنو او ناڅاپي طبعي ناورینونو لکه سترو سېلابونو د لویو غرونو د رامنځته کېدلو له لړۍ سره پای ته رسېږي. د نړۍ په هغو برخو کې چې دا ډول طبعي پېښې په‌کې پېښې شوې هلته ژوند کوونکي بوټي/ نباتات او ژوي ورک/منقرض شوي او په ناڅاپي ډول له نویو سره بدل شوي چې فوسیلونو یې جیولوژیکي قشر مشخصاوه. ځينې ناروین پالانو هڅه کړې چې لږ تر لږه يو دا ډول بدلون په سپېڅلې کتاب کې د نوح (ع) له توپان سره وتړي.
فرانسوي ساینس‌پوه ژرژ کوويېر (زوکړه ۱۷۶۹ – مړینه ۱۸۳۲) د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د ناورین‌پالنې مفهوم دود کړ. هغه وړاندیز وکړ چې د ژوند نوې بڼې تر سیمه‌ييزو سېلابونو وروسته له نورو سیمو څخه راکډه شوې دي او هغه په‌خپلو علمي لیکنو کې له مذهبي یا میتافزیکي اټکلونو څخه ډه‌ډهوکړه.
جیولوژي او د سپېڅلو اسماني کتابونو باورونه
د ځمک‌پېژندنې/جیولوژي په لومړنۍ پراختیا کې په یوه ډېره مسیحي لویديځه ټولنه کې د نړیوال سېلاب (هغه لوی توپان چې مسلمانان یې د نوح (ع) د توپان په نوم پېژني) او د ځمکې د رامنځته کېدلو د پروسو په اړه د نویو مفاهمو د وړاندې کولو له لارې د سپېڅلي کتاب (انجیل) د روایاتو د پلي کولو لپاره هڅې وشوې. د نوح (ع) د دې لوی توپان د نورو لرغونو کیسو/اسطورو کشف د دې موضوع د تشرېح په توګه په پام کې ونیول شو، دا چې د سېلاب کیسه «ولې د يونان‌یانو تر منځ له ډېرې حیرانتیا سره په علمي میتودونو کې تشرېح شوې ده»، یوه بېلګه يې له لوی توپان څخه د تاريخ‌پوه پلوتارک روایتونه دي.
کووېير او طبعي علم‌پوهان /مجتهدین
د دې خلاف په بریتانیا کې، چېرته چې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې طبعي الهیات اغېزمن وو، د وېليم باکلنډ او رابرت جېمسون په ګډون یوه ډله ځمک‌پوهانو د کووېیر کار بل ډول تعبیر کړ. کووېیر د خپلو مقالاتو د ټولکې په سریزه کې چې د فوسیلي چارپایانو په اړه يې لیکلي وه د ناورين‌پاله ورکېدنې په اړه د خپلو نظریو په اړه بحث کاوه. جېمسون د کووېیر مقاله انګلیسي ته وژباړله او د ځمکې د نظریې له سرلیک سره یې خپره کړه. نوموړي په ژباړه کې د سرمقالې پراخ یادښتونه ورزیات کړل او د کووېیر وروستي انقلابونه یې په څرګند ډول د سپېڅلي کتاب له سېلابونو سره وتړل. ترلاسه شوې مقاله په انګلیسي ژبې نړۍ کې خورا اغېزمنه وه. باکلنډ د خپل ژوند د لومړیو کلونو ډېره برخه د ځمک‌پېژندنې د شواهدو په کارولو سره د سپېڅلي کتاب د ريښتیاوالي په اثبات کې تېره کړه. هغه تر ډېره د کووېیر پر اثارو تکیه کوله، که څه هم کووېیر د محدودې جغرافیې او اوږد مهال سېلاب وړاندیز کړی و، حال دا چې باکلنډ د سپېڅلي کتاب له روایتونو سره له لنډمهال نړیوال سېلاب څخه ملاتړ کاوه. باکلنډ په پای کې د سېلاب جیولوژي د لوېيس اګسټر د کنګلي نظریې په ملاتړ تر هغې وروسته پرېښوده چې اګستر له الپ غرونو څخه تر ليدنې وروسته د کنګل کېدنې اغېزې لومړی لاس ثابتې کړې. په پای کې په نولسمه پېړۍ کې د ناورين‌پالنې اړوند د جېمزسون، باکلنډ او د طبعي الهیاتو د نورو پلویانو اغېز د اروپا د نورو برخو په پرتله په بریتانیا کې ډېر پیاوړی مذهبي رنګ خپل کړ.
په ځمک‌پېژندنه/جیولوژۍ کې د ناورين‌پالنې راڅرګندېدل
د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې د رسوبي پرښو د رامنځته کېدلو او د جیولوژیکي دور د پراخې برخې د پوهې یا په مفهومي ډول د [1]ژور مهال د پېژندلو په اړه ورته توضیحات د جېمز هاټون په لیکنو کې چې ځینې وختونه د جیولوژۍ د پلار په توګه پېژندل کېږي پيدا شول. ځمک‌پېژاند چارلز لېل د نولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمه برخه کې د هاټون د نظریو پر بنسټ خپل کار پیل کړ او د انډول نظریې په ملاتړ يې لیدنې/مشاهدات راټول کړل چې له مخې يې د ځمکې ځانګړنې د ځمک‌پېژندنې د هم‌هغه پروسو په واسطه جوړې شوې چې اوس‌مهال يې په ورو ورو په یوه ډېره اوږده مهالنۍ دوره کې لیدلی شو. لېل خپلې نظریې په ۱۸۳۰ لسیزه کې په یو درې ټوکه/جلد اغېزمن اثر کې خپرې او وړاندې کړې، چې د کووېیر او باکلنډ په څېر د ناورین‌پالنې د پلویانو له‌خوا د ځمکې د ناببره بدلونونو په اړه وړاندې شوې نظریې يې وننګولې.
له ۱۸۵۰ څخه تر ۱۸۸۰ پورې، ډېری ځمک‌پېژاندان
د انډول‌پالنې («اوس‌مهال د تېرمهال کلۍ ده») او سوکه‌پالنې/تدریجیزم (جیولوژیکي بدلونونه په سوکه ډول په اوږدو مهالنیو دورو کې پېښېږي) تصویبېدل او د دې نظریې ردول چې ناورین‌پاله پېښې لکه زلزله او د اورغورځوونکو راخوټېدنه یا له اوس څخه ډېرو ځواکمنو لیدل شويو سېلابونو اوس‌مهال د ځمکې د سطحې په جوړولو کې اړین رول لوبولی دی. د دې پر ځای هغوی باوري و چې ځمکه د اوږدمهاله قوو لکه اور غورځونې، زلزلو، شړېدلو او رسوب په عمل کې رامنځته شوې چې اوس‌مهال يې موږ په عملي ډول لیدلی شو. د ځمک پېژندونکو ردول تر یوې کچې له دې باور سره پياوړي شول چې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې ناورین‌پالان په دې باور و چې خدای په مستقیم ډول د ځمکې د تاريخ په تعینولو کې برخه لري. د ناورین‌پالنې اړوند ځينو نظریو په نولسمه پېړۍ او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې له دین سره تړاو درلود او ځينې وختونه د ناورین سرچینې د طبعي پېښو پر ځای معجزه‌ډوله بلل کېدې.
د انډول‌پالنې ډېروالي د نوي ناورین په اړه د یوې نظريې وړاندې کول ډېر ستونزمن کړل. جې هارلن برېټز په ۱۹۲۳ کال کې د [2]چينلي سکابلنډونو په اړه چې د متحده ایالاتو په واشنګټن کې د میسولا د کنګلي جهیل په واسطه رامنځته شوي وو یوه مقاله خپره کړه. برېټز د جیولوژۍ د رامنځته کېدو له ورځې راهیسې د خپلو نظریو پر وړاندې له مقاومت سره مخ شو او څلوېښت کلن سخت بحث یې پيل کړ. برېټز په پای کې په ۱۹۷۹ کال کې د امریکا د ځمک‌پېژندنې د ټولنې تر ټوله لوړه جایزه؛ د پېنروز مډال ترلاسه کړ.
سرچينې
[1]  د جيولوژیکي دور د معرفي کولو اصطلاح، ژباړن
[2] له یو بل سره نښلېدلي له وچ سېلاب څخه پاتې شوي کانالونه چې په بشپړ ډول وچه او بې خاورې سیمه وه، ژباړن
ساينټولوجي
ساینټولوژي یا ساينسپوهنه د مذهبي عقایدو او عملونو ټولګه ده چې په 1952 کې د امریکایی لیکوال L. Ron Hubbard له خوا پیل شوې. هوبارډ په پیل کې د لیدونو یو برنامه تنظیم کړه چې د Dianetics په نوم یادیږي. دا پروګرام د ډاینټیکس بنسټ له خوا وېشل شوی و. بنسټ ډېر ژر افلاس سره مخامخ شو او هبرډ د سیمینل خپرونې ډیانیټیکس: د دماغي روغتیا عصري ساینس حق له لاسه ورکړ. هغه دا موضوع د مذهب په توګه خلکو ته وړاندې کړه او د ساینټولوژي نوم یې پرې کېښود. او د ایډیالوژۍ، ای میټر او د پلټنې پروسې اصطلاح یې جوړه کړه. د یو کال په اوږدو کې، هغه د ډیانیتیک حقونه ترلاسه کړل او دواړه مضامین یې د ساینټولوژي کلیسا تر چتر لاندې له سره پيل کړل.
شخړې
د Hubbard ډلې د پام وړ مقاومت او جنجال سره مخامخ شوې. د جنوري په 1951 کې، د نیو جرسي د طبي معاینه کونکو بورډ د ډاینټیکس فاونډېشن په وړاندې یوه دعوه وکړه، دا یې د جواز پرته د طبي درملو په تدریس تورن کړ. او زياته يې کړه چې د هوبارډ پلویان د متحده ایالاتو د حکومت رازونو ته د لاسرسي په جرم کې ښکېل دي.
د نړیوال قانون سره د ټکر دریځ
د Hubbard اغېزمن شوي ادارې او د دوی طبقه بندي اکثرا د تناقض موضوع وه. آلمان د ساینټولوژي ګروپونه یوه غیرقانوني فرقه اعلان کړه. په فرانسه کې، پارلماني راپورونو ساینټولوژي د خطرناک کلتور په توګه طبقه بندي کړې.
فزيک پوه
فزيک پوه هغه ساينسپوه دی چې د فزيک په برخه کې يې تخصص کړی وي، په کوم کې چې په فزيکي کايناتو کې د مادې او توانايۍ تعاملات د ټول اوږدوالي او د وخت په پيمانه په بر کې نيسي. په عام ډول فزيک پوهان د ښکارندې (فرضيې) په بنسټيزو يا حتمي لاملونو کې لېوالتيا لري او عموماً خپله پوهه په رياضیاتي اصطلاحاتو کې ترتيبوي. فزيک پوهان د څيړنيزو څانګو په پراخه ډګرونو کې کار کوي، د ټول اوږدوالي په مقياس خپاره دي: له فرعي اتومي او ذرې له فزيک څخه نيولي، بيا تر بيالوژيکي فزيک پورې او همداسې تر کايناتي مقياسیونو پورې چې ټول کاينات پکې رانغښتي دي. په دې ډګر کې عموماً دوه ډوله فزيک پوهان وي: تجرباتي فزيک پوهان، څوک چې د طبيعي ښکارندو د ليدنې او تجربو په وده او تحليل کې مهارت لري او نظریاتي فزيک پوهان، څوک چې د فزيکي نظام په رياضياتي نمونه جوړولو کې مهارت لري، تر څو د طبيعي ښکارندې (پديده) په عقل برابرول، تشريح کول او وړاندوينه وکړی. فزيک پوه کولای شي خپله پوهه د عملي ستونزو د حل کولو يا نويو ټيکنالوژيو د جوړولو لپاره وکاروي (کوم چې د تطبيقي فزيک يا انجنيرۍ فزيک په نوم هم پېژندل کېږي).
تاریخ
د فزيک مطالعه او تمرين له لرغونو وختونو څخه تر اوسه پورې د موندنو او پوهاوي پر يوه فکري زينه ولاړ دي. اوسمهال ډېرې کارېدونکې رياضياتي او طبيعي تصورات د لرغونو مدنیتونو په کارونو کې په لومړي ځل راڅرګند شوي دي، لکه د بابل د فلکياتو پوهان او د مصر انجنيران، د يونان د علومو فيلسوفان او رياضي پوهان، لکه د «ميلټس» «تيلس»، په بطلومي مصر کې «یوکليډ»، د «سايراکوز» «ارخميديس» او د «سموس» «ارسټاکرکس». په لرغونو اسيايي کلتورونو کې هم د دوی رېښې موندل شوي لکه د هندوستان او چين، په ځانګړي ډول په اسلامي منځنيو پړاونو کې، کوم پړاونه چې پر تجربو ټينګار کوونکو علمي لارو چارو د ودې شاهدان وو. لکه په يوولسمه پېړۍ کې د ابن الهيثم (الحازن) اثار. د اوسني ساينسي نړيوال نظر او د فزيک د زده کړې ډېره برخه په اروپا کې د ساينسي انقلاب څخه راوتلې ده، د کوم پیل چې د فلکياتو د ماهر «نکولسن کوپرنيکس» له کار څخه وشو، د کوم په پايله کې چې د ۱۶۰۰ز لسيزې په لومړيو کې د «ګيليليو ګيليلي» او «جوهانس کيپلر» فزيک منځ ته راوړ. په ميخانيک کار، تر څنګ يې د فزيکي نظامونو رياضياتي سمبالښت ته، د «کرسټيان هيګنز» له خوا لا زیاته وده ورکړل شوه او د اولسمې پېړۍ تر پايه پورې د «نيوټن» د خوځښت او د نيوټن د نړیوالې جاذبې قوې پر قانون منتج شول. د «فيراډي» تجرباتي موندنې او د «ميکسويل» برېښنايي مقناطيسيت د مساوات نظريه د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د پرمختګ لوړې څوکې وې. ډېرو فزيک پوهانو د شلمې پېړۍ له لومړيو څخه د همدې پېړۍ تر نيمايي پورې «کوانټم ميکانکس» په وده کې خپله ونډه اخستې ده. د يووېشتمې پېړۍ په لومړيو کې په نوي علم کې د فزيکي کاينات پېژندنې په برخه کې خورا زياتوالی لېدل کېږي.
د طبيعيت پراخه او عمومي څېړنه، طبيعي فلسفه، په نولسمه پېړۍ کې په څو څانګو ووېشل شوه، په داسې حال کې چې د «ساينس» (علم) تصور خپله نوې بڼه خپله کړه. د نورو تخنيکي برخو او نومونو په منځ کې يې ځانګړې څانګې  راڅرګندې شوې، لکه بيالوژي او بيالوژي پوه، فزيک او فزيک پوه، کيميا او کيميا پوه. د فزيک پوه اصطلاح «وليام وهيل» (څوک چې د ساينسپوه د اصطلاح پنځونکی هم دی) په ۱۸۴۰ز کال کې « The Philosophy of the Inductive Sciences» په نوم په خپل کتاب کې وضع کړې وه.
زده کړه
پر فزيک ولاړ هر ډول مسلکي دندې لپاره لږ تر لږه د فزيک يا تطبيقي فزيک د لسانس د سند اړتيا وي، په داسې حال کې چې د MSc, MPhil, MPhys يا MSci سندونو تر لاسه کول د مسلک اختيارات پراخه ګرځوي.
پر څېړنه ولاړ مسلک لپاره، زده کوونکي په يوه ځانګړې څانګه کې د تخصص تر لاسه کونکي زده کوونکي د دوکتورا د سند تر لاسه کولو لپاره کار کوي. د تخصص په څانګو کې تجرباتي او نظرياتي فلکي فزيک، اتومي فزيک، بيالوژيکي فزيک، کيمياوي فزيک، د کثيفې مادې فزيک، کونيات، جيوفزيک، د جاذبې قوې فزيک، مادي ساينس، طبي فزيک، مايکرو اليکټرانيکس، ماليکولي فزيک، هستوي فزيک، بصريات، د جسمياتو فزيک، پلازما فزيک، کوانټم معلوماتو علوم او راډيو فزيک شامل دي.
مسلکونه (دندې)
د مسلکي فزيک پوهانو درې ستر استخدامونکي تعليمي ادارې، لابراتوارونه او شخصي صنعتونه دي چې تر ټولو زيات يې د وروستي له خوا په کار ګومارل کېږي. په اکاډميا يا دولتي لابراتورونو کې فزيک پوهان غوره ګڼي چې د مرستيال، پروفيسر، مشر/کشر ساينسپوه يا دوکتورا ته نوماند القاب ورته وکارول شي. د فزيک امريکايي انسټيټيوټ تر مخې، شا اوخوا ۲۰٪ د فزيک نوي هغه فارغ شوي چې د دوکتورا سند لري د انجنيرۍ په پرمختياي پروګرامونو کې دندې لري، په داسې حال کې چې ۱۴٪ يې د کمپيوټر سايفټوير ته مخه کوي او نږدې ۱۱٪ يې په سوداګرۍ/تعليم کې مصروف دي. د فزيک پوهانو ډيری يې خپلې وړتياوې او پوهه په ګڼ تخصصي څانګو کې په عمل کې راوړي (لکه ماليات). د فارغو شويو فزيک پوهانو لپاره د دندې عنوانونو کې کرنيز ساينسپوه، د هوايي ترافیکو مديريت کوونکی، بايو فزيک پوه، کمپيوتر پروګرام جوړونکی، برېښنايي انجنير، چاپيرياليز تحليل کوونکی، جغرافیه پوه، طبي فزيک پوه، ميټرولوجست، اوشينوګرافر (د بحرونو اړوندو څېړنو متخصص)، د فزیک استاد/پروفيسر/څيړونکی، د څېړنې ساينسپوه، د ريختر فزيک پوه، انجنيرۍ فزيک پوه، د سټلايټ د ماموريت محلل، د ساينس لیکوال، ستراټګرافر (د ځمکې د پوړونو، تاريخ.. متخصص)، د سافټوير انجنير، د سيستم انجنير، مايکرو اليکترانيک انجنير، د رادار جوړونکی، تخنيکي سلاکار او داسې نور نومونه شامل دي.
د فزيک د پای ډيری لسانس سند لرونکي په خصوصي سکتور کې په کار بوخت دي. نور ډګرونه يې تعلیمي، دولتي او پوځي خدمتونه، غېر انتفاعي هستې، لابراتوارونه او استادۍ دي.
په خپله برخه کې کار کوونکي د ماسترۍ او دوکتورا سندونو لرونکيو فزيک پوهانو په ځانګړو دندو کې څېړنه، څارنه او تحليل، د معلوماتو چمتو کول، د طبي وسايلو جوړول، طرحه کول او وده ورکول، د محاسبې او سافټوير وسايل جوړول شامل دي.
وياړونه او جايزې
فزيک پوهانو ته تر ټولو لوړ ورکړل شوی وياړ په فزيک کې د نوبل جايزه ده، کومه چې له ۱۹۰۱ز کال راهيسې د سويډين د ساينس شاهي اکاډمۍ له خوا ورکول کېږي. د مسلکي اعتراف لپاره ملي فزيکي ټولنې ډېرې جايزې او انعامونه لري. که د امريکايي فزيکي ټولنې بېلګه واخستل شي، نو تر ۲۰۱۷ز کال پورې، په دې ټولنه کې ۳۳ جلا جلا جايزې او ۳۸ جلا جلا انعامونه شته.
انګلستان
« Chartered Physicist (CPhys)» يو قانوني حيثيت او مسلکي وړتیا ده چې د فزيک د انسټيټيوټ له خوا ورکول کېږي. دې ته د « CPhys» په وروستي نوم سر اشاره کېږي.
الیکسا انٹرنیٹ
الېکسا انټرنېټ (انګريزي: Alexa Internet Inc) په کالیفورنیا کې مېشت انټرنېټي شرکت دی چې د وېب ټرافیک ډیټا او تحلیلونه په سوداګریز اساس چمتو کوي.الېکسا انټرنېټ د امازون شرکت بشپړ ملکیت دی.
دا شرکت په 1996 کې تاسیس شوی او په 1999 کې د امازون شرکت له خوا اخیستل شوی. د الېکسا وسیلې بارونه د کاروونکو انټرنیټ کارولو او چلند په اړه معلومات مرکزي سرور ته لیږي ، چیرې چې دوی زیرمه شوي او تحلیل کیږي. د الیکسا په وینا، ویب پاڼه د 30 ملیون ویب پاڼو لپاره د ټرافیک ډاټا، نړیواله درجه بندي او نور معلومات چمتو کوي. د 2015 د مالوماتو له مخې، 6.5 میلیونه خلک هره میاشت دې وېبپاڼې ته لاسرسی لري.
فزيک پوه
انګلستان
حقوقي فزيک پوه (سند لرونکی/مسلکي وړتيا لرونکی) د حقوقي انجنير له حيثيت سره برابر بلل کېږي، کوم ته چې IoP د انګلستان انجنيرنګ شورا د غړي په توګه او په برتانيه کې نور حقوقي حيثيتونه هم ورکول کېږي. د اروپايی مسلکي وړتيا د لارښوونو تر مخې، دا يو «منظم مسلک» هم بلل کېږي.
انسل آدامز
انسل ایسټون آدامز (زوکړه: د ۱۹۰۲ زکال د فبروري ۲۰ مه – مړینه: د ۱۹۸۴ زکال د اپرېل ۲۲ مه) د طبیعت د ښکلاوو امریکايي انځور اخیستونکی او د چاپېریال ساتنې ملاتړی و چې د خپلو تورو او سپینو انځورونو له امله یې د امریکا په لویدیځ کې ډېر شهرت درلود. نوموړي د انځور اخیستونکو د f/64 ډلې په جوړولو کې مرسته وکړه چې له «طبیعي» انځور اخیستنې یې ملاتړ کاوه او په انځور اخیستنه کې یې له واضح فوکس او بشپړ رنګي طیف څخه ګټه اخیستنه غوره بلله. هغه او فریډ ارتچر د زون سیسټم په نامه د کره انځور اخیستنې سیسټم رامنځته کړ چې له مخې یې د انځور اخیستنې په بهیر کې د نور پردازۍ، نګیټیو پراختیا او چاپ پر بنسټ هغه انځورونه ترلاسه کېدلی شو چې څه ډول به یې ورته تمه لرله. د دغه ډول انځورونو وضاحت او عمق د نوموړي د انځورګرۍ ځانګړتیا وه.
آدامز د خپل ټول عمر لپاره د چاپېریال ساتنې ملاتړی و او د هغه د انځور اخیستنې چارې ورسره په کلکه غاړه غړۍ وې. نوموړي خپله لومړۍ کمره له یوسیمیتي ملي پارک څخه د خپلې لومړۍ لیدنې پر مهال ترلاسه کړه. هغه د سیرا کلب د غړي په توګه د خپلې انځور اخیستنې لومړنۍ چارو ته وده ورکړه. نوموړي بیا وروسته له دې د امریکا له ملي پارکونو څخه د انځور اخیستنې په موخه د متحده ایالاتو له کورنیو چارو وزارت سره قرارداد وکړ. نوموړي ته د خپلو چارو او همدارنګه د ملي پارکونو د سیسټم له دوامداره پراختیا څخه د ملاتړ په پار په ۱۹۸۰ زکال کې د آزادۍ ولسمشریز مډال ورکړل شو.
زیږون
آدامز د سانفرانسیسکو په فیلمور سیمه کې وزېږېد؛ هغه د چارلز هیچکاک آدامز او الویو بری یوازنی ماشوم و. نوم یې د هغه د تره انسیل ایسټون له نوم اخیستل شوی و. د مور کورنۍ یې له بالتیمور څخه دلته راغلې وه، ځکه مورني بابا یې په دغه سیمه کې د ترانسپورټ په برخه کې بریالۍ سوداګري لرله، خو خپله شتمني یې په نوېډا کې د کانونو او املاکو په برخه کې په پانګونې سره له لاسه ورکړه. د آدامز کورنۍ له نیوانګلنډ څخه دلته راغلې وه، چې د ۱۸ مې پېړۍ په لومړیو کې د آیرلنډ له شمال څخه هلته کډه شوي و. د نوموړي پلرني بابا په دغه سیمه کې د لرګیو بریالۍ سوداګري لرله او وروسته یې پلار مدیریت کړه. آدامز وروسته د خپل بابا سوداګري له دې امله چې د ځنګلونو ډېرۍ ونې یې غوڅې کړې وې؛ وغندله.
ماشومتوب
په ۱۹۰۷ زکال کې د هغه کورنۍ له خپل زاړه کور څخه په دوه مایله (۳ کیلومتره) فاصله کې د سانفرانسیسکو په سیکلیف سیمه کې خپل نوي کور ته کډه وکړه چې د پریسایډو پوځي اډې سویل لوري ته پروت و. دغه کور د ګولډن ګېټ او مارین هیډلنډز ډېره ښکلې منظره لرله.
آدمز چې له کچې زیات فعال او با استعداده ماشوم و په مکررو ناروغیو او هیپوکندریا اخته و. هغه ډېر کم شمېر ملګري لرل خو د د دوی کور او همدارنګه د ګولډن ګېټ خواته په چاپېر کې غونډیو د هغه د ماشومتوب د دورې لپاره ګڼ شمېر بوختیاوې ورته برابرې کړې. هغه د ورزش یا لوبو لپاره ډېره لږ حوصله لرله، خو له هماغه ماشومتوب څخه یې له طبیعي ښکلاو سره مینه لرله.
لومړنۍ زده کړې
د آدامز پلار یو درې انچي تلسکوپ درلود؛ هغه به په ډېرې لیوالتیا ورته د ستور پوهنې اړوند خبرې کولې او په ګډه سره به په همیلټون غره کې د لیک رصد خانې ته تلل. پلار یې وروسته له ۱۹۲۵ زکال څخه تر ۱۹۵۰ زکال پورې د آرام سمندر د ستورپوهنې د ټولنې د مالي منشي په توګه خدمت وکړ.
د چارلز آدامز سوداګري د ۱۹۰۷ زکال له مالي کړکېچ وروسته د هغه د پلار په مرګ سره له پریمانه مالي زیانونو سره مخ شوه. یو شمېر دغه زیانونه له دې امله و چې تره یې انسل ایسټون او د سیدریک رایټ پلار جورج په دغه شرکت کې خپل اسهام په پټه سره د هاوايي د بورې په شرکت باندې د پریمانه پیسو په بدل کې په داسې حال کې چې پوهېدل د شرکت کنټرول د هغو په لاس ورکوي وپلورل. همدا و چې په ۱۹۱۲ زکال کې د دوی د کورنۍ د ژواندانه سطحه په پام وړ توګه را ټیټه شوه.
آدامز د شوخۍ او همدارنګه درس ته د نه پام له امله له څو خصوصي ښوونځیو وویستل شو؛ همدا و چې نوموړی هغه مهال چې ۱۲ کلن و، پلار یې پرېکړه وکړه هغه له ښوونځي وباسي. په راتلونکو دوو کلونو کې هغه د دوه خصوصي ښوونکو له خوا چې یوه یې عمه مري وه او بل یې پلار و وروزل شو. مري د ۱۹ مې پېړۍ له خدای څخه د منکر او د ښځو د رایو ورکولو د حق د ملاتړي رابرټ جي. اینګرسول ملاتړې وه، له همدې امله د اینګرسون لارښوونو د هغه په تربیه کې مهم رول درلود. په ۱۹۱۵ زکال کې د پاناما – پاسفیک د نړیوال نندارتون پر مهال د هغه پلار هغه ته لارښوونه وکړه چې د خپلو زده کړو د برخې په توګه د خپلې ورځې یوه برخه د دغه نندارتون اړوند د لیکونو په مطالعه تېر کړي. نوموړي بلاخره خپلې رسمي زده کړې د میرمن کیټ ایم. ویلکینز په خصوصي ښوونځي کې بیاځلي پیل کړې او د ۱۹۱۷ زکال د جون په اتمه په اتمه نمره له ښوونځي فارغ شو. نوموړي د خپل ژوند په وروستیو کې له ښوونځي څخه د فراغت سند د خپل کور د میلمستون په تشناب کې راځوړند کړی و.
پلار یې هغه داسې تربیه کړ چې د رالف والډو امرسون له باورونو په پیروي کولو سره متواضعانه او اخلاقي ژوند ولري او همدارنګه د انسان او طبیعت پر وړاندې ځان مسئول وګڼي. آدامز له خپل پلار سره د خپلې مور په پرتله ډېره صمیمي اړیکه لرله، ځکه مور یې له انځور اخیستنې سره د هغه له لیوالتیا سره موافقت نه درلود.
ځواني
آدامز په ۱۲ کلنۍ کې وروسته له هغه له پیانو غږولو سره لیوالتیا پیدا کړه چې د ۱۶ کلن ګاونډي هنری کاول له خوا یې د خپلې پیانو غږول واورېدل؛ له دې وروسته هغه په خپله؛ پیانو وهل او په هغو کې د موسیقي راوړل زده کړل. کاول چې وروسته په پېژندل شوي کمپوز جوړونکي واوښت آدامز ته یې یو شمېر درسونه ورکړل. په راتلونکې لسیزه کې د موسیقۍ درې ښوونکو هغه په دې برخه کې د تخنیکونو او نظم لوري ته سوق کړ چې له امله یې هود وکړ د یو کلاسیک حرفوي پیانو غږونکي په توګه د دغه مسلک په لټه کې شي.
آدامز په ۱۹۱۶ زکال کې د لومړي ځل لپاره له خپلې کورنۍ سره د یوسیمیتي له ملي پارک څخه لیدنه وکړه. هغه له دغې درې څخه د خپلې لومړۍ لیدنې په اړه وروسته ولیکل: «د یوسیمیتي بې سارې ښکلا په موږ ډېر اغېز وکړ.... د هغو ښکلاوې یو پر بل پسې د موږ مخې ته راتلې.... دلته هرځای رڼا وه.... زما لپاره یې نوې نړۍ رامنځته کړه». د هغه پلار هغه ته د ده لومړنۍ کامره واخیسته چې Eastman Kodak Brownie box کمره وه او هغه خپل لومړی انځور د خپل همیشني هڅاند توب په شوق کې واخیست. راتلونکی کال له لوړ کیفیت لرونکې کمرې او ترایپاډ سره په یوازې توګه یوسیمیتي ته ولاړ.
ناپولیوني جګړې
د ناپولیون جګړې (پیل په ۱۸۰۳ – پای په ۱۸۱۵) یو لړ لویې نړیوالې جګړې وې چې د فرانسې امپراتورۍ سره له خپلو متحدانو د ناپولیون په مشرۍ د اروپایي هېوادونو یوې ټولګې په وړاندې چې بېلابېل اېتلافونه یې جوړ کړي وو، ترسره کړې. دا جګړې د داسې یوې دورې لامل شوې چې فرانسې د اروپا براعظم په ډېری برخه تسلط پیدا کړ. دا جګړې د فرانسې انقلاب او د فرانسې انقلابي‌ جګړو لکه د لومړي ائتلاف جګړه (۱۷۹۲ – ۱۷۹۷) او دوهم ائتلاف جګړه (۱۷۹۸ – ۱۸۰۲) اړوند د نا حل شویو شخړو له امله رامنځته شوې. ناپولیوني جګړې ډېری د پنځه شخړو په هکله توصیف کېږي چې هریو یې د هغه ائتلاف په نوم یادېږي چې ناپولیون سره جنګېدلي دي: دریم ائتلاف (۱۸۰۳ – ۱۸۰۶)، څلورم (۱۸۰۶ – ۱۸۰۷)، پنځم (۱۸۰۹)، شپږم (۱۸۱۳ – ۱۸۱۴) او اووم (۱۸۱۵) همدارنګه د ټاپو وزمې جګړې (۱۸۰۷ – ۱۸۱۴) او په روسیه باندې د فرانسې برید (۱۸۱۲) سره.
په ۱۷۹۹ کال کې کله چې ناپولیون د فرانسې لومړي قنسول مقام ته ورسېد، له ګډوډۍ ډکه جمهوري ورته په میراث پاتې وه؛ هغه وروسته له مالي ثبات ډک، پیاوړي بوروکراسۍ او ښه روزل شوي پوځ لرونکی دولت جوړ کړ. د ۱۸۰۵م کال په ډسمبر کې هغه څه تر لاسه کړل چې د هغه ترټولو لویې بریا په توګه ګڼل کېږي او د روسیې او اتریش د متحدینو پوځ ته یې په آسټرلیټز کې ماتې ورکړه. په سمندر کې، بریټانیا د فرانسې او اسپانیا ګډ سمندري پوځ ته د ۱۸۰۵م کال د اکټوبر په ۲۱مه د ټرافالګار په جګړه کې په شدت سره ماته ورکړه. دې بریا په سمندر کې د بریټانیا کنټرول تضمین کړ او پر بریټانیا له برید څخه یې مخنیوی وکړ. پروسیا چې د فرانسې د ځواک زیاتېدا څخه په اندېښنه کې وه، ځکه یې له روسیې، زاکسن او سویډن سره څلورم ائتلاف جوړول رهبري کړل چې د ۱۸۰۶م کال په اکټوبر کې یې جګړه له سره پیل کړه. ناپولیون په چټکۍ سره پروسان په جینا او روسان په فریډلنډ کې مات کړل او په دې براعظم کې یې یوه ناامنه سوله رامنځته کړه. په هرحال، سوله ماته شوه، ځکه چې په ۱۸۰۹م کال کې له پنځم ائتلاف سره چې د اتریش په رهبرۍ په ښه توګه چمتو شوی وو، جګړه پیل شوه. په لومړیو کې، اتریشیانو په آسپرن – اسلینګ کې یوه حیرانوونکې بریا ترلاسه کړه، خو ډېر ژر یې په واګرام کې ماته وخوړه.
ناپولیون په دې امید چې له خپل براعظمي سیسټم له لارې بریټانیا له اقتصادي پلوه ضعیفه کړي، په پرتګال، د اروپا براعظم کې د بریټانیا یوازینی متحد، باندې یې برید وکړ. په ۱۸۰۷م کال کې د لیسبون له اشغال وروسته، او په اسپانیا کې د فرانسوي پوځیانو لویې برخې شتون سره، ناپولیون له فرصت څخه ګټه پورته کړه او له خپل پخواني متحد سره یې مخالفت وکړ، د اسپانیا شاهي کورنۍ یې لرې کړه او په ۱۸۰۸م کال کې د لومړي خوزه په توګه خپل ورور د اسپانیا پاچا په توګه معرفي کړ. اسپانویانو او پرتګالیانو د بریټانیا په ملاتړ بغاوت وکړ او له شپږو کلو جګړې وروسته په ۱۸۱۴م کال کې یې فرانسویان له ایبریا څخه وشړل.
په همدې وخت کې، روسیې چې نغوښتل د سوداګرۍ د کمېدو اقتصادي پایلې وزغمي، په مکرر ډول یې براعظمي سیسټم باندې نیوکې وکړې او ناپولیون یې اړ کړ ترڅو په ۱۸۱۲م کال کې پر روسیې یو لوی یرغل ترسره کړي. د دې لښکرکښنې پایله کې فرانسې ته یوه لویه فاجعه وه او د ناپولیون لوی پوځ (Grande Armee) یې نږدې په بشپړ ډول له منځه یوړه.
اتریش، پروسیا، سویډن او روسیه له دې ماتې وروسته وهڅول شول او شپږم ائتلاف یې جوړ کړ او د فرانسې په وړاندې یې نوې مبارزه په لار واچوله او د ۱۸۱۳م کال په اکټوبر کې، ناپولیون ته له څو بې پایلې جګړو وروسته ماتې ورکړه. متحدینو وروسته له ختیځ څخه په فرانسې برید وکړ، په داسې حال کې چې د ټاپو وزمې جګړې سوېل لوېدیځې فرانسې ته مخه وکړه. د ائتلاف ځواکونو د ۱۸۱۴م کال د مارچ په پای کې ونیوه او په اپرېل کې یې ناپولیون د واک پرېښودو ته اړ کړ. هغه د البا ټاپو ته جلاوطنی شو او واک بیاځلې بوربونانو ته وسپارل شو. خو ناپولیون د ۱۸۱۵م کال په فبرورۍ کې وتښتېد او کابو د سل ورځو لپاره یې د فرانسې کنټرول بېرته لاس ته راوړ. د اووم ائتلاف له جوړېدو وروسته، متحدینو د ۱۸۱۵م کال په جون کې په واټرلو کې بیاځلې هغه ته ماتې ورکړه او د سنټ هلنا ټاپو ته یې جلاوطنی کړ، چېرته چې شپږ میاشتې وروسته هغه ومړ.
د ویانا کنګرس د اروپا پولې بیاځلې رسم کړې او د نسبي سولې یوه دوره یې رامنځته کړه. دې جګړو پر نړیوال تاریخ ډېرې ژورې پایلې درلودې، له هغې جملې څخه د ملت پالنې او لېبرالیزم پراختیا، د نړۍ په کچه ترټولو غوره اقتصادي او سمندري ځواک په توګه د بریټانیا څرګندېدل، په لاتین امریکا کې د خپلواکي غوښتونکو خوځښتونو څرګندېدل او ورپسې د اسپانیا او پرتګال امپراتوریو سقوط، لا لویو ایالتونو ته د آلمان او ایټالیا ځمکو نوې تنظیمول او د جګړې ترسره کولو او همدارنګه د مدني قانون لپاره په بشپړ ډول د نویو چلندونو معرفي کول یادولی شو. د ناپولیوني جګړو له پای وروسته، د اروپا براعظم کې د نسبي سولې یو پړاو شتون درلود چې په ۱۸۵۳م کال کې د کریمیې جګړې پورې یې دوام درلود.
عمومي کتنه
ناپولیون په ۱۷۹۹م کال کې واک ته ورسېد او یوه نظامي ډیکټاټوري یې رامنځته کړه. د ناپولیوني جګړو د رسمي پیل په توګه د کارونې نېټې په هکله ګڼ شمېر باورونه شتون لري. د ۱۸۰۳م کال د مې ۱۸مه ډېره کارول کېږي، کله چې بریټانیا او فرانسې د ۱۷۹۲ تر ۱۸۱۴م کال ترمنځ د سولې لنډ پړاو ته پای ورکړ. ناپولیوني جګړې د درېم ائتلاف له جګړې سره پیل شوې، کومه چې د فرانسې رهبري ته د ناپولیون له رسېدو وروسته د فرانسې جمهوري پر وړاندې د ائتلاف لومړۍ جګړه وه.
بریټانیا د آمیان تړون ته پای ورکړ او د ۱۸۰۳م کال په مې میاشت کې یې فرانسې سره د جګړې اعلان وکړ. د دې کار له لاملونو څخه په لوېدیځه اروپا په ځانګړې توګه سویس، آلمان، ایټالیا او هالنډ کې په نړیوال سیسټم کې د ناپولیون بدلونونه وو. فرډریک کاګان، تاریخ پوه، استدلال کوي چې بریټانیا د سویس په هکله د ناپولیون ویناوو له امله ډېره غوصه شوه. سربېره پر دې، کله چې ناپولیون وویل چې د دوی هېواد د اروپا په چارو کې د هیڅ غږ مستحق نه دی، بریټانویانو د سپکېدو احساس وکړ، که څه هم پاچا دریم جورج د روم سپېڅلې امپراتورۍ له ټاکونکو څخه وو. روسیې هم په خپل وار سره پرېکړه وکړه چې په سویس کې مداخله کول دا ښکاروي چې ناپولیون له نورو اروپایي ځواکونو سره د اختلافاتو د سوله ییز حل په لټه کې ندی.
بریټانویانو په بېړه د فرانسې سمندري محاصره پلې کړه ترڅو دا هېواد له سرچینو څخه محروم کړي. ناپولیون د بریټانیا په وړاندې د اقتصادي تحریمونو سره ځواب ورکړ او د بریټانیا براعظمي متحدینو ورکولو په لټه کې شو ترڅو هغه ائتلافونه له منځه یوسي چې د ده په وړاندې تنظیم شوي وو. په براعظمي سیسټم نامتو سیسټم، له فرانسې سره د آزادې سوداګرۍ او د محاصرې ختمولو لپاره وسله والې بې طرفۍ ټولنه جوړه کړه. بریټانویانو د ډنمارک بېړۍ په نیولو، د لیګ په ماتولو او وروسته یې پر سمندرونو باندې تسلط ترلاسه کولو سره هغوی ته ځواب ورکړ، او اجازه یې ورکړه ترڅو په ازاد ډول خپله سټراټېژي ته دوام ورکړي. خو ناپولیون په آسټرلیټز کې د دریم ائتلاف په جګړه کې بریالی شو او د اتریش امپراتوري یې له جګړې څخه وتلو ته اړ کړه او په رسمي توګه یې د روم سپېڅلې امپراتوري له منځه یوړه. د څو میاشتو په لړ کې، پروسیا د جګړې اعلان وکړ او د څلورم ائتلاف جګړه یې پیل کړه. دا جګړه د پروسیا لپاره له ناورینونو ډکه وه او د جګړې له پیله وروسته د ۱۹ ورځو په ترڅ کې یې ماته وخوړه او اشغال شوه. ناپولیون له دې وروسته په فریډلنډ کې روسیې ته ماته ورکړه او په ختیځه اروپا کې یې ځواکمن دولتونه جوړ کړل او څلورم ائتلاف ته یې پای ورکړ.
استراخان اوبلاست
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
حوالې
<references group="" responsive="0"> وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي رادارونه
فکري مالکیت
فکري مالکیت (IP) د مالکیت هغه ډله ده چې په هغه کې د انسان د ذهن غیر محسوس تخلیقات شامل دي. د فکري مالکیت بېلابېل ډولونه شتون لري او ځینې هېوادونه د نورو په پرتله لا ډېر هغه په رسمیت پېژني. د هغه ترټولو ډېرې پېژندل شوې بڼې کاپي رایټ، د اختراع د ثبت حق، سوداګریزې نښې او سوداګریز رازونه دي. د فکري مالکیت مډرن مفهوم په ۱۷مه او ۱۸مه پېړۍ کې په انګلستان کې وده وکړه. د «فکري مالکیت» اصطلاح په نولسمه پېړۍ کې وکارول شوه، که څه هم د شلمې پېړۍ وروستۍ وې چې فکري مالکیت په ډېری نړیوالو حقوقي سیسټمونو کې دود شو.
د فکري مالکیت قانون اصلي موخه د فکري توکو د پراخو ډولونو رامنځته کول دي. دې موخې ته د رسېدو لپاره، قانون خلکو او تجارتونو ته د هغو معلوماتو او فکري توکو د مالکیت حقونه ورکوي چې دوی یې رامنځته کوي، په معمول ډول د یوې لنډې مودې لپاره. دا د هغوی د ایجاد یا جوړښت لپاره اقتصادي هڅونه برابروي، ځکه چې خلکو ته اجازه ورکوي ترڅو له هغو معلوماتو او فکري توکو چې دوی یې جوړوي څخه ګټه واخلي او هغوی ته اجازه ورکوي چې له خپلو آیډیاګانو څخه ساتنه وکړي او د کاپي کولو مخه ونیسي. تمه کېږي چې دا اقتصادي هڅونې به د نوښتونو د هڅونې او د هېوادونو ټکنالوژیکي پرمختګ سره د مرستې لامل شي چې له نوښت‌ګرانو څخه د ملاتړ کچې پورې اړه لري.
د فکري مالکیت غیرمحسوس طبیعت د ځمکې یا توکو په شان دودیز مالکیت په پرتله ځینې ستونزې رامنځته کوي. د دودیز مالکیت په خلاف، فکري مالکیت «نه وېشل کېدونکی» دی، ځکه چې د انسانانو نامحدوده شمېره کولی شي فکري توکي پرته له کمېدو څخه «مصرف» کړي. سربېره پر دې، په فکري توکو کې پانګه اچونه له تخصیصي ستونزو سره مخامخ ده: د ځمکې خاوندان کولی شي خپله ځمکه په پیاوړو دیوالونو سره محاصره کړي او د هغې ساتنې لپاره وسله وال ساتونکي وګوماري، خو د اطلاعاتو یا ادبیاتو تولیدوونکي په معمول ډول نشي کولی کوم کار ترسره کړي ترڅو د خپلو اثرونو لومړنی پېرېدونکی د هغه اثر له تکرار او په ټیټ قیمت له پلورلو څخه منع کړي. په داسې توګه د حقونو انډول برابرول چې د فکري توکو د رامنځته کولو هڅونې لپاره په کافي اندازه قوي وي، نه هومره قوي چې د توکو د پراخې کارونې لپاره خنډ وګرځي، د مډرن فکري مالکیت قانون اصلي تمرکز دی.
تاریخ
د انحصاراتو قانون (۱۶۲۴) او د بریټانوي آنه قانون (۱۷۱۰) په ترتیب سره د نوښت د ثبت حقونو او د کاپي حق اصل په توګه په پام کې نیول کېږي او د فکري مالکیت مفهوم په کلکه تثبیتوي.
«ادبي مالکیت» هغه اصطلاح وه چې په عمده ډول په ۱۷۶۰مې او ۱۷۷۰مې لسیزو کې د بریټانیا په حقوقي خبرو اتروکې د اثرونو لیکوالانو او خپروونکو په هکله چې د ګډ مالکیت قانون له حقونو څخه یې ګټه اخېسته، کارول کېده (میلار د ټایلور په وړاندې (۱۷۶۹)، هینټون د ډونالډسون په وړاندې (۱۷۷۳)، ډونالډسون د بېکټ په وړاندې (۱۷۷۴)). د فکري مالکیت له اصطلاح څخه لومړنۍ پېژندل شوې کارونه همدې وخت ته راګرځي، کله چې په ۱۷۶۹م کال کې یوه میاشتنۍ بیاکتنه خپره شوه په هغه کې له دې عبارت څخه کار واخیستل شو. د مډرنې کارونې لومړنۍ نمونه د ۱۸۰۸م کال لومړیو ته ورګرځي، کله چې دا اصطلاح د مقالو یوه ټولګه کې د عمومي سرلیک په توګه وکارول شوه.
آلماني معادل یې د شمالي آلمان کنفډراسیون له جوړېدو سره وکارول شو چې د هغه اساسي قانون د معنوي مالکیت په هکله د قانون جوړونې ځواک (Schutz des geistigen Eigentums) کنفډراسیون ته ورکړ. کله چې د پاریس کنوانسیون (۱۸۸۳) او برن کنوانسیون (۱۸۸۶) لخوا جوړ شوي اداري سکرټریټونه سره یوځای شول، هغوی په برن کې مېشت شول او همدارنګه د فکري مالکیت اصطلاح یې، د فکري مالکیت ساتنې لپاره د ملګرو ملتونو نړیوال دفتر، په توګه په خپل نوي ترکیبي سرلیک کې ومانه.