وړانګي
الف: دتنفس له ﻻري Inhalation : که چاپيريال ديورانيم په راډيو اکتيو گردAerosols ککړ وي،نو دتنفس له ﻻري لومړي د گرد يوه برخه سږو ته ورننوځي. ديورانيوم هغه کوچني ذري چې قطر يي يو مايکرو متر ستروالي لري، يوه برخه يي دلمف نوډLymph node ته ﻻره پيداکوي او بله برخه يي دسږي څخه ويني Blood ته ننوځي او په دي ډول دبدن هرځاي ته ليږدول کېږي. دبيلگي په ډول شپيته په سلو (60%) په هډوکو، شپاړس په سلو کې (16%) په سږو،اته په سلو (8%)کې په پښتو رگواو پاتې برخه يي دويني دﻻري دبدن نورو بروخو ته انتقال کېږي.که چېري ديورانيوم کوچني زر ي د نه حل کېدونکو مرکباتو دډلي څخه وي  نو کېداي شي چې نوموړي عنصر دشپاړسو کالو نو څخه هم ډيره موده په سږو کې پاتي شي اوهلته په زياته کچه انرژي جذب شي.ديو رانيوم وسلو(اسلحو) راديو اکتيو گرد Aerosols شپيته په سل کې (60%) دU3O8  د يورانيم اکسايډ يا د يورانيم مالګه  او شل په سلو کې (20%) اکسايد د مرکباتو UO څخه جوړدي، چې په اوبو کې نه حل کېږي.د لويکېمي Leukemia   يا د ويني سرطان د مينځته راتللو احتمال هغه وخت زيات اټکل کېږي کله چې يورانيم کوچنۍ ذرې د ويني له ﻻري د لمف سيستم Lymphsystem او پلنو هډوکو پښتۍ،د سر هډوکو ماغزو ته چې هلته سپين او سره کرويات جوړيږي Bone Marrow ورننوځي او جذب شي.کله چې د چاپيريال څخه په راډيواکتيف موادو ککړ شوي هوا تنفس شي نو بيا وروسته د سږو حجرو په کروموزومو کې د يو کېمياوي مرکب په بڼه جذب کېږي او هلته د الفا وړانگو په واسطه د ډي،اين اي (D N A- Helix) غبرګ تاو شوي مزي ياني هيليکس پري کېږي څرنګه چې پولونيوم په توباکو Tobacco کې په لوړه کچه پيدا کېږي نو داسي اټکل کېږي چه په ډير احتمال سره د سږي سرطان د منځته راتللو له ﻻمل ګرځي پولونيوم (Po-218) الفا وړانګي خپروي چې انرژي ئي شپږميګاالکترون ولټه 6Mev اود ژوند نيمائي موده ئي دري دقيقي دي ب:د پوستکې او تماس له ﻻرېContamination : که چېرته د بدن پوستکى د يورانيم وسلو په راډيواکتيف ګرد ککړ شي او يا کومه ذره يي په پوستکې کې خښه پاتي شي نو کېداي شي چې د طبيعي وړانګو په پرتله لس ځله زياتي وړانګي په يوه ورځ کې پوستکې ته ورسيږي. په دغه ډول پيښه کې د پوستکې ناروغۍ احتمال ډير لوړ اټکل کېږي.د يورانيم وسلو هغه سرګولۍ چې د ځمکې پر مخ پرتي وي او کوچنيان ورسره لوبې کوي د پوستکې لپاره خورا ډير خطر لري. دا ځکه چې د يو ساعت څخه وروسته يې معادل دوز د يو ملي سيورت 1mSv څخه تر دوه ملي سيورت پوري رسيږي. هغه سرګولۍ چې په ځمکه کې خښي پاتي وي او چاودلي نه وي د هر چا لپاره تر ټولو نه ډير د خطر سرچېنه تشکېلوي او بايد په فني ډول له منځه يوړلي شي که چېرته د بدن پوستکې په داسي يوه عنصر ککړ(Contamination) شي چې د الفا وړانګي خپروي نو د الفا وړانګي نشي کوﻻي چې د بدن د پوستکې څخه تيري شي، خو د هم هغه پوستکې کوچني برخي ته تر څو ګرۍGray پوري وړانګي رسيږي. د يورانيم هغه سرګولۍ چې د ځمکې پر مخ او يا د ځمکې ﻻندې خښي پاتي شوي وي، هيڅ کله په ﻻس کې وه نه نيول شي. ج:- د خوراک او څښاک له لاري: هغه راديو اکتيف موادچې دخوارک اويا څښاک له ﻻري بدن ته ننوځي،د نوې په سل نه ډير 90% دنس له ﻻري بيرته وځي، نوله دي کبله يي دزيا ن کچه ټيټه اټکل کېږي.دپلو تو نيو م Pu239  راديو اکتيو ايزوتوپ په لوړه کچه په هډو کوکې جذب کېږي او دتنفس ډوز ضريب يې مساوي دي له Dose factor = 2,2 10-4 mSv/Bq. (6) شکل شکل دچاپيريال څخه ديو رانيوم وسلو راديواکتيف مواد دتنفس ، خوراک او پوستکې له ﻻرې بدن ته ننوتلاي شي. نو موړى راديواکتيف ګرد يا ايروزول Aerosol دالفا،بيتا او ګاما خطرلرونکې وړانگې خپروي.کله چې ، دچاپيريال څخه دتنفس، خوراک،څښاک او يا دپوستکې له ﻻري راديواکتيف موادد سړي بدن ته ورننو ځي، نو دهغوي د بيو شيمي ميتابوليزم سره سم، دبدن په مختلفو غړو کې ويشل کېږي، تجربو ښوولي ده چې يوراديو اکتيف عنصر، ديوه بل راوديو اکتيو عنصر نه په خپلو نسجونو کې دنو رو عـــنـــصرونو په ډول ايودين J-129 او J-131 په  تا يرويد کې ، سټرونســـــيم Sr-90  راديم Ra-226 پلوتوني Pu-239  په هډوکو کې او يورانيم U-239 او  رادونRn-222 په سږو کې په خورا لوړه کچه جذب کېږي. نوموړي راډيواکتيف عنصرونه د هغوي د بيالوژيکې او فزيکې نيم عمر سره سم د څو ورځو څخه راواخله تر ډيرو کالونو پوري په بدن کې پاتي کېدﻻي شي. نوموړي مواد په دغه ټوله موده کې راډيواکتيف وړانګي د بدن په نسجونو کې خپروي. چې د سرطان ناروغۍد منځته راتلو احتمال ورسره سم سيخ تړلي دي،دا ځکه چې د سرطان ناروغۍ د منڅته راتلو موده د شلو کالوڅخه تر پنځوس کالو پوري وخت نيسي.هغه راديو اکتيف مواد چې بدن ته ورننوځي دهغو ي معادل انرژي ډوز دازمايښتونو په اساس نشي ټاکل کېداي بلکې يوازي درياضي موډلونو په بنسټ ترﻻسه کېداي شي .په دغه ډول  موډلونوکې دراديو اکتيف موادو فزيکې خواص لکه دوړانګو انرژي ، دوړانګو ډول ، فزيکې نيمايي عمر او بيالو ژي يکې نيمايي عمر په پام کې نيول کېږي. دبدن په دننه کې دالفا او بيتا وړانګو خطرد ګاما وړانګو په پر تله ډيري زيات دي داځکه چې الفا او بيتا وړانګي په ډير لږ واټن کې خپله ټوله انرژي په نسجونوکې له ﻻ سه ورکوي او له دي کبله د هغوي ځاييزانرژي دوز هم ډير لوړ قيمت لري. دوړانګو څخه دمحافظت طرزالعمل : هغه کسان چې وړانګوسره سروکار لري په عمومي صورت سره دمحافظت لپاره يوڅو دپام وړ ټکي دادي. ١- هغه څوک چې په ګرمو سيمو کې دجوزا ، سرطان اواسد کې چې له ورځې ١٠ څخه تر ٤ بجوپورې په وړانګيز محيط کې کار کوي نوبايد دلمر پرده Sunscreen او دلمر ضدتورې عينکې  Sunglasses  اوهغه جامې دې واغوندې چې وړانګوته بيرته انعکاس ورکړي لکه سپين ،ابې اوداسې نور. ٢ – هغه کسان چې دx او ګاما وړانګوسره سروکارلري بايد سربي عينکې ،سربي چپنه اوهغه وسايل استعمال شي چې دناروغ اوکارکونکې ته پکې خطر وجودونه لري. ٣ – دهرډول وړانګوسره مخامخ کيدل دوړانګوضد جامې،عينکې ، محافطتې خولۍ اوسنبلاک. خوکوښښ دې بايد وشي چې به غير دضرورته څوک دوړانګوپه مقابل کې خصوصاً دراديو اکتيف سره ځان مخامخ نه کړي نتيجه وړانګې هغه کړنلارې ته ويل کيږي چې ديوې سرچينې انرژي دڅپو اوي بڅرکوپه شکل خپريږي اوطبعي اومصنوعي منابع لري چې په انسانانوکې مختلفې جسمې اوجينتيکي ناوړې اغيزې رامنځته کوي مثلاً بعضې وړانګې وجودلري چې صحې اودانسانانو سلامتيا لپاره ګټوردى لکه دلمر UV وړانګې دويټامين D توليدول تحرکوي اونوموړې UV وړانګې چې ناوړه اغيزې هم رامنځته کوي دالتراوليت چې دپوستکي سرطان اودسترګو د Cataract  ناروغي پيداکوي. سربيره پردې د x او ګاماوړانګې دانسان ژوند دسرطان دمختلفو ډولونوسره مخامخ کوي اونوموړو وړانګو څخه دتشخيص اوتداوۍ لپاره ترينه استفاده کيږي پاتې دې نه وي چې لايزر وړانګې دجلدي ناروغيو اودداخلي جراحي لپاره استعماليږي اومختلف شکلونه لري. سربيره پردوې ټولې وړانګې دسرطان ، دسترګوناروغې ، عصبي اودفاعي سيستم او اسکليتي او عضلاتي سيستمونه له منځه وړي نوپه عمومي صورت سره کولاى شو چې دخولۍ ، عينکو ، سربي چپنواو سيبلاک په واسطه دځان محافظت وکړو.