cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سټيفن هاوکينګ
د سټیفن هاککین په اړه 25 حقایق چې تاسو یې په سمه توګه نه پوهيدل:
24. د ساینس پوهانو د کتابونو عاید تقریبا 2 ملیون ډالر دی.
مړینه
دی په ۷۶ کلنۍ کې ومړ. سټیفن هاکینګ د (۲۰۱۸م.)کال د مارچ پر ۱۴ د مرګ داعي ته ځان وسپاره. هغه پر خدای باور نه درلود خو لوی او قادر متعال رب د هغه په مکمل فلج وجود کي خپل کمال او خلقت انسانانو ته ښکاره کاوه. هغه څه چي په بدن جوړو او سالمو ساينسپوهانو نه سوای تر لاسه کولای سټیفن هاکینګ په مکمل فلج وجود، خو کارنده  دماغ تر لاسه کړل. په دې کي به ښایي یو لوی عبرت وي او هغه دا چي موږ صرف او صرف فکر او دماغ  انساني کمالاتو او لوړو درجاتو ته رسولای سي. د فکرونو جوړول د ځان،  ټولني او په مجموع کي د بشریت جوړول او لوړو درجو ته رسول دي.
د نړۍ یو شمیر ساینسپوهانو او مشهورو ادارو د نوموړي د مړنې له کبله غبرګونونه څرګند کړې دي.
د نوموړي زامنو لوسي، رابرټ او ټیم د یوې خبرپاڼې له لارې په خواشینۍ سره ویلي، پلار یې یو نړیوال نامتو عالم او فوق‌العاده سړی و چې کار او میراث به‌ یې تر ډېرو کلونو ژوندی وي.
د امریکا د فضايي چارو ادارې یا (ناسا) د ټویټر له لارې لیکلي، د ساینس سفیر نظریو د کایناتو په اړه مهمې پنځونې کړې وې.
امریکايي ساینس‌پوه نېل ډي‌ګراسس ټایسن وايي، د نوموړي مړينې د ساینس په برخه کې ستره خلا لامنځ‌ته کړه، خو د نوموړي نظریو دا خلا ډکه کړې ده.
همداراز یو بل امریکايي فزیک‌پوه جان پرېس‌کېل وايي، د هاکینګ هلو ځلو مېلیونونه ځوانان وهڅول چې د هغه دا غوره لاره تعقیب کړي.
تړلې لیکنې
فزیک
آی بي
د څارګرو اداره یا انټلېجنس بیورو چې لنډیز یې آي بي دی؛ د پاکستان هېواد کورنۍ څارګره اداره ده.
ټولنه راډیو
ولنه راډیو دا په پکتیکا کې یوه فعاله خصوصي راډیو ده، چې په ۱۳۹۱ کال کې د ځوانانو فرهنګي ټولنې د مشر عزیزالله امیري له لوري رامنځته شوه او ۱۳ ساعته خپرونې لري. د باباسیفي ساختماني شرکت او سوداګریزو اعلانونو له لوري تمویلېږي. اوسمهال په کې ټول ۱۲ تنه په کار بوخت دي.
آی بي
سرچینې
وېشنیزه:څارګرې اداری وېشنیزه:د پاکستان څارګرې اداری
شهربزرگ ولسوالۍ
د شهر بزرگ ولسوالۍ د افغانستان د بدخشان ولايت اړوند یوه ولسوالۍ ده. مرکز یې خرده کان او مساحت یې 1165 کیلومتره دی. یاده ولسوالۍ 000’67 وګړې لري چې په دري، ازبکي او تاجیکي ژبو خبری کوې.
آندروختونوس اوسترالیس
آندروختونوس اوسترالیس (Androctonus australis) د بوتهیدېانو د لړمانو څخه یو خطرناک لړم دي چی په شمالي آفريقا، نژدې ختيځ، پاکستان او هندوستان کی په دښتو سیمو کی ژوند کوي. اوږدوالي ۱۰۰ میلیمتره دي، رنگ یی ژيړ دی. د لکۍ پر سر باندي نيش چی قهوای رنگ لري، پروت دي. عمر یی ۳۰ کالونو ته رسېدلای سی.
وېشنيزه:بوتهیدېان وېشنيزه:لړمان
د ځايونو نيوليک
دا د زمکې پر سر د هغو ځايونو لړليک دی چې د ځانگړې وېشنې پر بنسټ جوړ شوي.
وېگا گاډی
وېگا زره پوښ موټر (په چیکي: obrněný transportér Vega) د ۱۹ ټنو ماینونو او غلچکيو بریدونو په وړاندې مقاومت کوونکي  یو پوځي موټر دي چی د چېک په جمهوریت کی د پږېلوچ (په چیکی: Přelouč) په ښار کی د پوځی تجریباتو په اساس طرح او جوړ شو. نوموړي زره پوښ موټر کولای شی په سخته ساخه یا ځای (په غرونو او صحرا کی) حرکت وکړي. د دی لپاره د چېک پوځ په افغانستان کی وېگا موټر کاروي
د ځايونو نيوليک
د هېوادونو لړليک
د نوم، پلازمېنې او حکومت له مخې د هېوادونو لړليک د مذهبونو لړليک Dependent areas Pseudo-states
وېنزویلا
وېنزویلا (/ˌvɛnəˈzweɪlə/؛ امریکایی-هسپانوي: [beneˈswela] (واورئ ))، په رسمي توګه د وېنزویلا بولیواري جمهوریت (هسپانوي: República Bolivariana de Venezuela)،  د جنوبي امریکا په شمالي ساحل کې پروت یو هېواد دی، چې له بر اعظمي وچې او په کارابین سمندر کې له زیات شمېر لویو او کوچینیو ټاپوګانو څخه جوړ شوی دی. پراخوالی یې 916,445 کیلومتره مربع (353,841 میله مربع) دی، او نفوس یې په 2019 ز کال کې 28 میلیونه اټکل شوی ؤ. پلازمینه یې یې کاراکاس نومېږي چې تر ټولو لوړ ښاري تراکم په کې ځای پر ځای دی.
د ځايونو نيوليک
Extraterrestrial features/regions
* ځايونه
وېگا گاډی
تاریخ
تعبیه شوی چاودیدونکی وسیله چی په افغانستان کی د مخالفینو ډلو (لکه طالبان) لخوا کار شوي دي د ایساف د ځواکونو لپاره لویه ستونزه ده. تر اوسه پورې د افغانستان په جگړې کی د وسله والو یرغلونواو بمونو چاودنو په سبب تقریبا ۳۰۰۰ عسکران ووژل شول. د دی په امله او د اخیستل شوی تجریباتو په اساس شرکتونه په نړۍ کی خاصی زره پوښ موټورونه چی د MRAP په نوم یادېږي جوړېږي
وېنزویلا
نوموړی قاره اي(بر اعظمي) قلمرو په شمال کې له کارابین بحيرې او اتلانتیک بحر، په لویدیځ کې له کولمبیا، په سویل کې برازیل ، شمال ختیځ ته ټرینیډاډ او ټوباګو او په ختیځ کې د ګیانا سره ګډه پوله لري. د وېنزویلا حکومت له ګیانا سره د ګیانا په ایسکیبا باندې دعوی لري. وېنزویلا یو فدرالي ریاستي جمهوریت دی چې د 23 ایالتونو، پلازمینې ولسوالۍ او هغو فدرالي اړوندو سیمو څخه جوړ دی چې د وېنزویلا ساحلي ټاپوګان پوښي. وېنزویلا په لاتین امریکا کې یو له ترټولو ډېرو ښار مېشت شوو هېوادونو څخه دی؛د وېنزویلا لوی اکثریت د شمال په ښارونو او پلازمینه کې ژوند کوي.
وېگا گاډی
سرچينې
‎
وېنزویلا
د وېنزویلا خاوره په 1522 ز کال کې د هسپانیې له خوا د ځایی خلکو د مقاومت سره سره مستعمره شوه. په 1811 ز کال کې، دا قلمرو یو له هغو هسپانوي-امریکایي سیمو څخه ؤ چې له هسپانويانو څخه یې خپلواکي اعلان کړه او د یوې څانګې په توګه یې د کولمبیا د لومړي فدرالي جمهوریت (په تاریخي ډول د ګران-کولمبیا په نوم پیژندل شوی) یوه برخه جوړه کړه. دا هېواد په 1830 ز کې د بشپړ خپلواک هېواد په توګه جلا شو. د 19مې پیړۍ په بهیر کې، وېنزویلا د سیاسي ناکرارۍ او زورواکۍ/استبداد سره مخ شوه، چې د شلمې پیړۍ تر نیمایي پورې ورباندې سیمه ایزو نظامي دېکتاتورانو تسلط درلود. د 1958 ز راهیسې، دا هېواد د ډیموکراتیکو حکومتونو لړۍ درلوده، له دې استثناء سره چې د سیمې زیاتره برخه د نظامي دیکتاتورانو تر واکمنۍ لاندې وه، او دا دوره د اقتصادي سوکالۍ د دورې په توګه پېژندل کېده. په 1980 او 1990 ز لسیزو کې اقتصادي ټکانونه د 1989 وژونکي کاراکازو پاڅونونو، په 1992 کې د کودتا د دوو هڅو، او په 1993 کې د عامه سرمایو د اختلاس په تور د ولسمشر استیضاح کولو په شمول د لویو سیاسي بحرانونو او پراخو ټولنیزو ناکراریو لامل شول. په موجوده ګوندونو کې د باور له منځه تلل د دې لامل شول چې  وېنزویلا په 1998 زکال کې ولسمشریزې ټاکنې تر سره کړي، کومو چې د بولیواري انقلاب لپاره د کتلست حیثیت درلود، چې د 1999 زکال د اساسي قانون شورا سره پیل شو، چې پر بناء یې د وېنزویلا نوی اساسي قانون نافذ شو. د حکومت د ټولنیزې هوساینې عامه پالیسۍ د تیلو د بیو د لوړولو، په موقتي توګه د ټولنیزو لګښتونو د زیاتولو، او د رژیم په لومړیو کلونو کې د اقتصادي نابرابرۍ او بې وزلۍ د کمولو له لارې تقویه شوې وې. د وېنزویلا د ۲۰۱۳ ز کال ولسمشریزې ټاکنې په پراخه کچه جنجالي شوې وې چې د پراخو لاریونونو لامل شوې، او په ټول هېواد کې یو بل بحران رامنځته کړ چې تر نن ورځې پورې دوام لري.
وېگا گاډی
سرچينې
وېشنيزه:چېکي گاډي وېشنيزه:پوځي گاډي
وېنزویلا
وېنزویلا یو پرمختللی هېواد دی او د بشري پرمختیا په شاخص کې 113م ځای لري. دا هېواد په نړۍ کې د تیلو ترټولو لویې پیژندل شوې زیرمې لري او د نړۍ د تیلو یو له مخکښو صادرونکو څخه دی. پخوا، دا هېواد د کرنیزو اجناسو لکه قهوې او ککو(cocoa) یو پرمختللی صادرونکی ؤ، مګر تیل په چټکۍ سره د صادراتو او دولتي عوایدو مخکښ شول. د حاکم حکومت زیاتې او کمزورې تګلارې د وېنزویلا د ټول اقتصاد د سقوط لامل شوې دي. دا هېود هېواد د بې بېلګې لوړ-تورُم یا انفلاسیون، د لومړنیو توکو کمښت،  بیکارۍ، فقر، ناروغۍ، د ماشومانو د مړینې لوړې کچې، خوارځواکۍ، خطرناکو جرمونو او فساد سره مبارزه کوي. دغو فکتورونو د وېنزویلا د مهاجرت کړکېچ رامنځته کړی، داسې چې له درۍ ملیونو څخه ډیر خلک له هېواد څخه تښتیدلي دي. په 2017 ز کې، وېنزویلا د کریډیټ/اعتبار درجه بندي ادارو له خوا د پور په تادیه کې پاتې راغلې اعلان شوې وه. په وېنزویلا کې کړکیچ د شکنجې، په خپل سر زنداني کولو، غیر قضایي وژنو او د بشري حقونو مدافعینو باندې بریدونو په څېر د سرغړونو زیاتوالي لامل شوی، چې په چټکۍ سره یې د بشري حقونو د وضعیت په خرابیدو کې ونډه لرلې ده. وېنزویلا د ملګرو ملتونو د منشور، د امریکايي ایالتونو سازمان (OAS)، د سویلي امریکا د هېوادونو اتحادیې (UNASUR)، ALBA، Mercosur، د لاتینې امریکا د ادغام ټولنې (LAIA) او د Organization of Ibero-American States (OEI) غړی هېواد دی.
رېښه
د خورا مشهورې او منل شوې نسخې له مخې، په 1499 ز کې، الانسو دي اوجیدا په یو سفر کې چه هغه یې په خپله مشري کوله، د وېنزویلا ساحل څخه لیدنه وکړه. د ماراکایبو د جهيل په سیمه کې د ډبرو کورونو ایټالوي سمندر-مزلي، امیریګو ویسپوچي ته د ایټالیا د وینس ښار وریاد کړ، نو هغه د دې سیمې نوم وینیزیولا(Veneziola) یا "کوچنی وینس" کېښود. د وینیزویولا(Veneziola ) هسپانوي نسخه وېنزویلا ده.
مارتین فرنانډېز دي اینسیسو، د ویسپوچي او اوجیدا د بېړۍ د عملې غړي، یوه بله شرحه ورکړې. د هغه په ​​​​په اثر Summa de geografía کې، نوموړی وايي چې: عملې هغه ځایي خلک وموندل چې ځانونه یې وینیکویلا بلل. په دې توګه، د وېنزویلا نوم کېدای شي له اصلي ځایي کلیمې څخه اخیستل شوی وي.
پخوا یې، رسمي نوم ایستادو دې وېنزویلا(Estado de Venezuela) (1830 -1856 ز)، د وېنزویلا جمهوریت (1856-1864 ز)، Estados Unidos de Venezuela (1864-1953 ز)، او یو ځل بیا د وېنزویلا جمهوریت (1953-1999 ز) ؤ.
له کلمب څخه مخکې تاریخ
په هغه قلمرو کې چې اوس د وېنزویلا په نوم پیژندل کیږي شاوخوا له 15,000 کاله پخوا نه د انسانانو د استوګنې شواهد شتون لري. د دې دورې څخه د پاڼو په بڼه د ابزارو جوړلو په څنګ کې، په لویدیځه وېنزویلا کې د قطع کولو او د محدبو سطحو د تراشلو نښې نښانې، د ریو پیډریګال د سیندونو په غاړو کې ښکاره شوې دي. د وروستي پلیسټوسین د ښکار د وسایلو، په ګډون د نېزې څوکې، د وېنزویلا په شمال لویدیځ کې د "ایل جوبو" په نوم پیژندل شويو سیمو په ورته لړۍ کې موندل شوېدي. د رادیو کاربن نیټې تعیینولو له مخې، نوموړي موندل شوي وسایل  له 13,000 څخه تر 7,000 ز.م  پورې لرغونوالی لري.
دا معلومه نه ده چې د هسپانويانو تر فتحې مخکې په وېنزویلا کې څومره خلک اوسیدل؛ په هر حال دا خلک شاوخوا یو ملیون اټکل شوي دي. . د هغو ځایی خلکو سربیره چې تر اوسه پېژندل شوي دي،  د دغه قلمرو په نفوس کې تاریخي ډلې شاملې وې لکه کالینا (کاریبس) ، اوکی ، کاکیټیو ، ماریچ ، او تیموتو – کیکاس. د تیموتو – کیوکا کلتور د کلمب  څخه مخکې وېنزویلا کې ترټولو پیچلې ټولنه وه،  چې له مخکې پلان شوي دایمي کلي یې، د خړوبېدونکو،  هوارو شوو ځمکو په واسطه چاپېر شوي وو. دوی په ټانکیو کې هم اوبه ذخیره کړې. د دوی کورونه په ابتدايي توګه د ډبرو او لرګیو څخه، چې نښتي چتونه یې درلودل، جوړ شوي وو. دوی په ټوله کې سوله ایز وو، او ژوند یې د حبوباتو په کرلو پورې تړلی ؤ. په سیمه ایزو حبوباتو کې کچالو او الوکوز(ullucos) شامل وو. له هغوی څخه هنري آثار، په ځانګړې توګه د د انسانانو په شکل جوړ شوي سرامیک په میراث پاتې دي، اما کوم لوی یادگارونه ورڅخه پاتې نه دي. دوی د سبزیجاتو فایبرونه تاوول تر څو د ټوکرانو د اوبدلو او د غالیو په توګه یې وکاروي. ارېپا چې د وېنزویلا له مهمو خواړو څخه شمېرل کېږي، د اختراع کولو اعتبار او کرېدیت يې دوی ته ورګرځي.
له فتحې وروسته، نفوس په د پام وړ کچه، په ځانګړې توګه له اروپا څخه د نویو ساري ناروغیو د خپریدو له لارې کم شو. د کلمب څخه مخکې د نفوس دوه اصلي شمال-جنوبي محورونو شتون درلود، چې په لویدیځ کې یې جوار او په ختیځ کې مینیوک کرل. د لانوس لویې برخې د رېبلو او سوځولو او دایمي کښت له لارې کرل کېدې.
نيويارک
نيويارک د امريکې د 50 رياستونو (ولايتونه) څخه يو دی۔
مېله راډیو
مېله راډیو دا په پکتیکا کې یوه فعاله خصوصي راډیو ده، چې په ۱۳۹۱ کال کې د ځوانانو فرهنګي ټولنې د مشر عزیزالله امیري له لوري رامنځته شوه او ۱۳ ساعته خپرونې لري. د باباسیفي ساختماني شرکت او سوداګریزو اعلانونو له لوري تمویلېږي. اوسمهال په کې ټول ۱۲ تنه په کار بوخت دي.
عبدالرحیم روغاني
عبدالرحیم روغاني (زوکړه د ۱۹۵۰ زېږدي کال د جنوري ۱۵، پښتونخوا، د سوات ولسوالۍ - مړینه د ۲۰۲۱ زېږدي کال د فبرورۍ ۲۳، د سوات ولسوالۍ) د لوی افغانستان يو پښتو ژبې شاعر او ليکوال دی.
مخينه
عبدالرحیم روغاني په خټه روغاني محمودخېل او د ۱۹۵۰ زېږدی کال د جنورۍ پر ۱۵ د پښتونخوا د سوات ولسوالۍ په مټه کلي کې زېږېدلی وو. روغاني صاحب لومړنۍ زده کړې پخپله سیمه د سوات په مټه تحصیل کې کړې وې او وروسته یې په پښتو ژبه کې د ماسټرۍ بری ليک اخیستې وو، چې بیا یې د ښووند (استاد) په توگه دنده ترسره کړې وه.
عبدالرحیم روغاني د پښتو په اوسنیو شاعرانو کې یو له هغو شاعرانو وو چې ډېرې قطعې یې لیکلې دي، ځکه خو هغه ته په ادبي نړۍ کې «بابای قطعه» هم ویل کېدل. لیکوال امان الله نصرت د ښاغلي روغاني په اړه پخپله یوه مقاله کې لیکي: «روغاني صېب له خيال او مضمون دواړو سره له انصاف نه کار اخيستی او هر وخت ېې د نوښت، ابتکار او د يوه نوی خيال او نوي مضمون د راوړلو شعوري هڅه کړې ده.»
د روغاني په شاعرۍ کې ولسي رنگ ډېر دی، هرگوره همدا لامل به وي چې ډېری شعرونه يې نامتو سندرغاړو لکه هارون باچا، سردار علي ټکر او نورو له موسیقۍ سره ویلي دي. یوه غزل یې ډېره مشهوره شوې چې سربيت یې داسې دی:
بيا چې شي تازه زاړه يادونه روغاني ته - خدای دې سوات ته راوله د سوات په بهانه
د عبدالرحیم روغاني په شاعرۍ کې له هېواد او خاورې سره د مینې تر څنگ پر ملایانو او خانانو تنقید او طنز هم موندل کېږي او شاعري یې ډېره عام فهمه، وه ځکه خو په عامو خلکو کې ډېر مشهور وو.
شېکي ولسوالۍ
د شېکي ولسوالۍ د افغانستان د بدخشان ولايت اړوند یوه ولسوالۍ ده چې 000’26 اوسیدونکي لري مساحت یې 880 کیلومتره او کارې ژبه دري ده.
عبدالرحیم روغاني
د شعر بېلگې يې
فتح به رڼا په تيارو ومومي - تندر په تورتم د پرېوتو ښکاري
* *  *
تل مخامخ د حادثو سره يو - چې اوده شوي د اودو سره یو
حمزه خو وایي د جنت ژبه ده - موږ په دوزخ کې د پښتو سره یو
* *  *  د دار په سر به روغانی د مرگ په خوب اوده وي - ته چې راځې او بیا راځې او لا راځې سپرلیه
مړينه
د پښتو ژبې نومیالی شاعر او لیکوال عبدالرحیم روغاني تر اوږدې ناروغۍ وروسته د ۲۰۲۱ ز کال د فبرورۍ پر ۲۳ له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- نوې نغمه، د شعرونو ټولگه.
۳- سندریز احساس، د شعرونو ټولگه.
۴- خودغرض، نثر. دا کتاب يې په انگرېزي ژبه هم د «The Sacred Spirit of Selfishness» په نوم ژباړل شوی او پر ۲۰۱۹ ز کال په لندن کې چاپ شوی دی.
۵- د رڼا څاڅکي، شعري ټولگه.
۶- سندرې او خبرې، منظوم او منثور.
۷- کوربانه خیالونه، نثر.
اخځليک
۱- https://www.voadeewanews.com/a/5790124.html
۲-
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
الكساندر نيكولاېويچ رومانوف
الكساندر نيكولاېويچ رومانوف (په روسي: Алекса́ндр II Никола́евич Освободитель) ( دويم الكساندر ) ( د روسيې ټولواكمن ) د ۱۸۱۸ ز كال د اپرېل په ۱۷ په ماسكو كې زېږېدلى دى. دى د ۱۸۵۵ ز كال د فبرورۍ له ۱۹ نه ، د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ تر لومړۍ پورې د روسيې ټولواكمن ( امپراتور ) وو. دويم الكساندر د ۱۸۸۱ ز كال د مارچ په لومړۍ نېټه د سانت پيتربورگ په ښار كې ، چې هغه مهال د روسي امپراتورۍ پلازمېنه وه ، په يوه ترهگريزه پېښه ( چاودنه ) كې ووژل شو. دده له مړينې نه وروسته دده زوى الكساندر الكساندروويچ رومانوف ( درېيم الكساندر ) د روسيې ټولواكمن شو.
سرچينه
وېشنيزه:روسي واکمنان
بيالا اسلاتينا
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> بیالا سلاتینا د بلغاریا په وراتسا ولایت کې یو ښار دی چې په 2001 مېلادي کال کې يې 13,832 تنه نفوس درلود.
سرچینې
وېشنيزه:بلغاريايي ژبه وېشنيزه:بلغاريا وېشنيزه:بلغاريې ښارو وېشنيزه:د بلغاريا ښارونه وېشنيزه:اروپايي مسلمانان وېشنيزه:اروپايي ت وېشنيزه:اروپايي شورا
کوران و منجان ولسوالۍ
کران او منجان د بدخشان ولايت له 29 ولسوالیو څخه یوه ده چې 000’8 وکړې لري.
کانډنسر
کاندنسر یو لاتیني ټکی دی چې د كښېكاږونکی مانا ورکوي. دا نوم اړوند لري په هغه چارچ چې د لوحو په منځکې كښېكاږل کېږي. کاندنسر هغه اله ده چې برښنایي چارجونه زیرمه کوي. دا اله د دوو موازي برېښنا لېږدونکو لوحو څخه جوړه شوې ده. دغه لېږدونکي د نه لېږدونکي توکونو او یا د هوا په مرسته یو له بله جلا کېږي. کله چې لوحې یوه مثبت او بله منفي چارچ شي نو منفي چارچونه د نه لېږدونکي له لارې مثبتې لوحې ته خوځېږي.
د کاندنسر وسه
هر کاندنسر خپله د ساتلو وسه لري. د ده وسه د چارچونو د کچې سره په نیغه او د لوحو تر منځ د پوتنشیل د توپیر سره چپه تړنه لري. که د کاندنسر وسه په (C)، د چارچونو کچه په (Q)او د پوتنشیل توپیر په (V) نو دا فورمول به په لاس راشي:
د کاندنسر د وسې واحد
د کاندنسر د وسې واحد فاراد (Farad) دی. چې په لنډه یې نښه (F) ده. یو فاراد هغه وسه ده چې یو کولمب چارچ د یوه کاندنسر د لوحو تر منځ یو ولت د پوتنشیل توپیر منځ ته راوړي.
سرچينې
د ښوونې او روزنې د فزیک کتاب
وېشنيزه:فزیک وېشنيزه:برښنا وېشنيزه:برښنایي توکي وېشنيزه:کاندنسر
د ډاروین د تکامل بدیلونه
د ډاروین د تکامل بدیلونه، د بیولوژي څېړونکو پوهانو له خوا وړاندیز شوي، څو د تکامل نښې او د ژونديو موجوداتو په بېلابېلوډلو پورې تړاو تشرېح کړي. تر پوښتنې لاندې بدیلونه، دا نه ردوي چې د وخت په تېرېدلو سره تکاملي بدلونونه د ژوند د تنوع اصل دی، نه دا چې د نن ژوندي موجودات د پخوانۍ زمانې څخه یو ګډ پلار (یا پلارونه، په ځینو وړاندېزونو کې) لري؛ بلکې دوی د وخت په تېرېدلو سره د تکاملي بدلون د بدیل میکانیزمونه وړاندیز کوي. د هغو بدلونونو په وړاندې استدلال کوي چې د طبیعي غوراوي(انتخاب) له لورې د تکامل بدلون ترټولو مهم محرک په توګه کار کوي.
دا د ځینو نورو داسې دلیلونو څخه دوه توپیره لري، کوم چې دا ردوي چې په لویه پیمانه هر ډول تکامل، لکه څنګه چې د تخلیقیت په ځینو داسې بڼو کې رامنځته شوی دی، کوم چې د تکاملي بدلون بدیل میکانیزمونه نه وړاندیز کوي، بلکې پر ځای یې دا ردوي چې په ټوله کې تکاملي بدلون رامنځته شوی دی. د تخلیقیت ټول ډولونه دا نه ردوي چې چې، تکاملي بدلون رامنځته کېږي، په ځانګړي ډول د توکمیز تکامل پلویان، لکه بیولوژي پوه آسا ګری ټینګار کوي چې، تکاملي بدلون رامنځته کېږي او پر ځمکه د ژوند د تاریخ پر وړاندې مسؤل دی، خو په دې شرط چې، دا بهیر په اړینه توګه، د خدای یا خدای ګوټو له خوا اغېزمنه شوې ده.
که چېرته د تکامل بدلون حقیقت منل شوی و، خو د چارلس ډاروین له خوا وړاندیز شوی میکانیزم، طبیعي ټاکنه، رد شوی و؛ نو د تکامل توضیحاتو، لکه لامارکیزم، کتستروفیزم، ارتوجینیسز، ویټالیزم، جوړښت پېژندنه او موټاسیونیزم (له ۱۹۰۰ پېړۍ څخه دمخه د سالټیشنیزم په نوم یادېده) څخه یادونه شوې وه. بېلابېلو عواملو خلک وهڅول چې، د تکامل نا ډاروین میکانېزمونه وړاندیز کړي. طبیعي ټاکنه، په مرګ او سیالۍ باندې د هغه په ټینګار سره، ځینې طبیعت پوهانو ته په زړه پورې نه و، ځکه چې هغوی غیراخلاقي ګڼل او د غایت پېژندنې(تیلیالوژۍ) یا د ژوند په پراختیا کې د پرمختګ مفهوم لپاره لږ ځای پرېږدي. ځینې هغه ​​چې تکامل یې ومانه، خو طبیعي ټاکنه یې خوښه نه شو، مذهبي نیوکې یې راپورته کړلې. نورو احساس کړه، چې تکامل یوه طبیعي پرمختللې پروسه وه او طبیعي ټاکنه یوازې د وضاحت لپاره کافي نه وه، خو بیا هم نورو درک کړه چې طبیعت، د ژوند د پراختیا په ګډون، د داسې منظمو نمونوپیروي کړه چې طبیعي ټاکنه یې نه شي تشرېح کولای.
د ۲۰ پېړۍ له پیل سره، تکامل په عمومي توګه د بیولوژي پوهانو له خوا منل شوی و، خو طبیعي ټاکنې خپله اغېزمنتیا له لاسه ورکوله. ډېری بدیل نظریې وړاندیز شوې وې، مګر بیولوژي پوهانو د آرتوګینیسیس، ویټالیزم او لامارکیزم په څېر نظریې ژر له پامه وغورځولې، ځکه چې د تکامل لپاره یې هېڅ میکانیزم وړاندې نه کړ.عصري ترکیب، یو نسل وروسته ادعا وکړه چې، د ډاروین د تکامل ټول بدیلونه له منځه یوسي، که څه هم ځینې یې بیا ژوندي شوي، ځکه چې د دوی لپاره مالیکول میکانیزمونه کشف شوي.
نه بدلېدونکې بڼې
ارستو الهی تخلیق یا تکامل ته غاړه نه اېښوده، بلکې په خپله بیولوژي یې استدلال کاوه او هر ډول (ایډوس) یې بدلېدونکی دی او خپل مثالي ابدي شکل سره ریښتینی نسل ورکوي. (د افلاتون د بڼو تیورۍ ته ورته نه دی). د ارستو وړاندیز په طبیعت کې د یوې ثابتې ډلبندۍ د حیواناتو د نسل کتاب کې - "د طبیعت زینه" د ژونديو موجوداتو د دوام لومړنۍ څرګندونې وړاندې کړې. ارستو ولیدل چې حیوانات تیلیلوژیکي دي (په فعاله توګه پای ته لارښود شوي) او هغه برخې یې درلودلې، چې له نورو حیواناتو سره همغږي وو، مګر هغه دا نظرونه د تکاملي پرمختګ مفهوم سره ونه نښلول.
په منځنیوپېړیو کې سکولاستیزم، د ارستو نظریې د شته والي یوې لویې مفکورې لړۍ ته وده ورکړه. د زینې انځور په طبیعي ډول د پورته کېدلو احتمال وړاندیزوي، خو دواړو لرغونو یونانیانو او د منځنۍ دورې پوهانو ، لکه: رامون لول دا خبره ساتلې وه چې هر ډول ژوندي موجودات، د هغوی د رامنځته کېدلو له شېبې څخه ثابت پاتې و.
په ۱۸۱۸ زکال کې، که څه هم ایټ این جیفروی سینټ هیلیر په خپل فلسفه اناتومیک کې استدلال وکړ چې دا لړۍ "یوه داسې پرمختللی لړۍ" وه، چېرته چې د صدف لرونکو ژوو په څېر حیوانات په سلسله کې ټیټ وي، "د برخو په اضافه کولو سره د پیمانې په سر کې د لومړیو بڼو د ساده والي څخه تر د مخلوقاتو پېچلتیاوو پورې" په کافي اندازه وخت ورکولو سره وده کوي. له همدې امله، جیوفرای او له هغه وروسته بیولوژي پوهانو د دا ډول تکاملي بدلون څرګندونو په لټه کې ول.
د جورج کي وایر د ۱۸۱۲ زکال د فوسیلي هډوکو په اړه څېړنه کې، د برخو د اړیکو په اړه خپله نظریه وړاندې کړه، لکه دا چې یو ژوندی موجود یو بشپړ نظام دی، د هغې ټولې برخې په متقابل ډول مطابقت لري او د بشپړ فعالیت سره مرسته کوي، نو د یوه واحد هډوکي څخه ژوپوهنه ډېری وخت کولای شي ووایي چې، د کوم ټولګي یا ان کومې ډلې پورې دغه حیوان اړه درلوده. که چېرته، یو حیوان د غوښې د پرې کولو لپاره غاښونه ولري، نو ژوپوهان کولای شي، پرته له دې چې یې غاښونه وګوري، دا باوري کولای شي چې، د هغه د حس غړي به د ښکاري او کولمې به یې، د غوښې خوړوونکي وي. یو ډول حیوان د نه بدلیدونکي فعالیت پېچلتیا درلوده او "د هغې هېڅبرخه بدلېدلای نه شي، پرته له دې چې نور هم بدل شي". تکامل پرستانو تمه درلوده چې یوه برخه به په یو وخت کې بدلون ومومي، یو بدلون به بل تعقیب کړي. د کیو وایر په نظر، تکامل ناشونی و، ځکه چې د هر یو بدلون به ټول حساس او نازک نظام غیرمتوازن کړي.
د ۱۸۵۶ز کال د لوئس اګاسیز "د ډلبندۍ په اړه مقاله" د آلمان فلسفي ایډیالیزم بېلګه ده. دا په ډاګه شوه چې، هر ډول ژوندی موجود، په خپل ځان کې پېچلی و، له نورو ژونديو موجوداتو سره یې پېچلې اړیکې درلودې او په سمه توګه، په خپل چاپېریال کې په ځنګل کې د جلغوزو د ونې په څېر ځای پر ځای شوی دی او له دغو دایرو دباندې ژوند نه شي کولای.
د کمونيزم ضد
د کمونيزم ضد( anti-communism)، د کمونيزم يوه سياسي او نظرياتي مخالفه نظريه ده. د کمونيزم ضد منظمه نظريه په روسيه کې د ز کال د اکتوبر اوښتون څخه وروسته رامنځته شوه او د سړې جګړې پر مهال هغه وخت نړيوالو اړخونو (بعدونو) ته ورسېده، چې متحده ايالتونه او شوروي اتحاد په کې يوې پياوړې سيالۍ کې بوخت شول. د کمونیزم ضد يا انټي کمونيزم د هغو خوځښتونو يو عنصر دی، چې د محافظه کارۍ، فاشيزم، ليبراليزم، نشنلېزم يا ملت پالنې، ټولنيزې ولسواکۍ، ازاد فکرۍ او د سټالين پلوي کين اړخو ضد (anti-Stalinist left) په ګډون بېلابېل سياسي درېځونه لري. «د کمونيزم ضد» په فلسفه کې، د ګڼو مذهبي ډلو له لوري او ادبياتو کې هم څرګند شوی دی. د کمونيزم ضد ځيني نامتو پلويان ادعا کوي، چې دوی پخواني کمونيستان وو. د کمونيزم ضد د هغو خوځښتونو تر منځ هم څرګند و، چې د کمونيستي حکومتولۍ ټينګار يې کاوه.
هغه لومړنی سازمان چې په مشخص ډول د کمونيزم مخالفت کولو لپاره ځانګړی شوی و، د روسيې سپين خوځښت (White movement) و چې د روسيې په کورنۍ جګړه کې يې (په ۱۹۱۸ کې پيل شوه) د نوي رامنځته شوي بلشويک حکومت پر وړاندې جګړه وکړه. ځينو متحدو باندينيو حکومتونو د سپين خوځښت فوځي ملاتړ کاوه، چې د کمونيزم ضد لومړنۍ بېلګه يې د حکومت د يو سياست په توګه وړاندې کړه. سره له دې هم سور فوځ سپين خوځښت ته ماته ورکړه او په ۱۹۲۲ کې شوروي اتحاد جوړ شو. د شوروي اتحاد د شتون په موده کې د کمونيزم ضد خوځښت په ټوله نړۍ کې د زياتو بېلابېلو سياسي خوځښتونو او حکومتونو يوه مهمه بڼه شوه.
د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د شوروي کمونيستي اتحاد د سترو متحدو ملتونو څخه و، چې د محور قدرتونو پر وړاندې جنګېده. د دويمې نړيوالې جګړې له پای ته رسېدلو څخه لږ وروسته د مارکس او لېنن پلوي شوروي اتحاد او ليبرال او پانګه وال پلوي متحده ايالتونو تر منځ سيالي د سړې جګړې لامل شوه. د دې دورې پر مهال د متحده ايالتونو حکومت د رانغاړلو (containment) سياست د برخې په توګه د کمونيزم خلاف نړيوال ملاتړ کې مخکښه ونډه ولوبوله. د چين د کورنۍ جګړې (Chinese Civil War)، د کوريا جګړې (Korean War)، د ماله د اوسېدونکو راپورته کېدنې (Malayan Emergency)، د ويتنام جګړې (Vietnam War)، د شوروي او افغان جګړې (Soviet–Afghan War) او د ټپوس عملياتو (Operation Condor) په ګډون د نړۍ په بېلابېلو برخو کې د کمونيستانو او کمونيست ضد وګړو تر منځ نظامي شخړې وشوې. ناټو په ۱۹۴۹ ز کال کې د کمونيست ضد يو نظامي اتحاد په توګه رامنځته شوه او د سړې جګړې په اوږدو کې يې دوام وکړ.
د ۱۹۸۹ ز کال اوښتونونو او په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوري اتحاد له ړنګېدلو څخه وروسته د نړۍ زياتره کمونيستي حکومتونه له منځه لاړل او سړه جګړه پای ته ورسېده. سره له دې د کمونيزم ضد د زياتو معاصرو سياسي خوځښتونو د يو مهم فکري عنصر په توګه دی. د کمونيزم ضد تنظيم شوي خوځښتونه د چين د خلکو جمهوريت او نورو کمونيستي ولسونو په مخالفت کې پاتې دي.
د کمونيزم ضد کين اړخي
د مارکس او لينن پلوي درېيم نړيوال (Third International) د رامنځته کولو په موخه له سوسياليستي دویم نړيوال (Second International) څخه د کمونيست ګوندونو د وېش راهيسې، ټولنيز ديموکراتان د خپلواکۍ خلاف خپلې نظريې له امله پر کمونيزم باندې نيوکه کوونکي دي. د مارکس او لېنن پلويو د کين اړخو نيوکه کوونکو بېلګې Friedrich Ebert, Boris Souvarine, George Orwell, Bayard Rustin, Irving Howe او Max Shachtman دي. د امريکا د کار اتحاديه (American Federation of Labor) تل په غښتلي ډول د کمونيزم ضد ده. د صنعتي ادارو زيات کين اړخي کانګرس (Congress of Industrial Organizations) خپل کمونيستان په ۱۹۴۷ کې پاک کړل او له همغه وخت راهيسې، د کمونيزم پياوړی خلاف دی. په بریتانيا کې کارګر ګوند (Labour Party) په ۱۹۳۰ز لسيزه کې په خپلو ليکو کې د نفوذ کولو او د سيمه یيزو وګړو د اداره کولو په موخه په کلک ډول د کمونيست مخنيوی وکړ. د کارګر ګوند د کمونيست ضد يو ګوند شو او د کارګرانو لومړی وزير Clement Attlee د ناټو يو پياوړی ملاتړی و.
لیبرال
د کمونيست په سياست يا تګلاره (The Communist Manifesto) کې کارل مارکس (Karl Marx) اوفریدریک انګلس( Friedrich Engels ) د لږ وخت لپاره ځيني لنډمهالي معيارونه په ګوته کړل، چې د کمونيزم پر لور ګامونه کېدلی شي. دوی څرګنده کړه، چې:«دا معيارونه به په رښتيا سره په بېلابېلو هېوادونو کې بېلابېل وي. سره له دې په زياتره پرمختللو هېوادونو کې به يې منونکي په عمومي ډول ښه د پلي کولو وړ وي». Ludwig von Mises پورتنۍ وينا، د خاورې د بيا وېش او توليد په موخه د «لس ټکو پلان» په توګه بيانوي او استدلال کوي، چې د بيا وېش لومړنۍ او اوسنۍ بڼې په زور حکومت کول يا سيده فشار رامنځته کوي. د مارکس «د لس ټکو پلان» او د اعلاميې پاتې برخې هيڅ يو هم په دې اړه کوم څه ونه ويل، چې د پلان د پلي کولو حق د چا دی. ميلټن فريدمېن (Milton Friedman) بحث کوي چې: د وړيا اقتصادي فعاليت نه شتون د ځپونکو سياسي مشرانو لپاره دا خورا اسانه کوي، چې ځانونه ته تيری کوونکی قدرت ورکړي. د فريدمېن نظريه د Friedrich Hayek او John Maynard Keynes له لورې هم خپره شوه، چې دوی دواړه باورمن وو، چې د پانګه والۍ اقتصادي نظام (capitalism) د ژوندي پاتې کېدلو او ښېرازه کېدلو په موخه د خپلواکۍ لپاره زيات ارزښت لرونکی دی.
د لومړۍ نړيوالې جګړې په پای کې خپلواکو نړيوالو پوهانو (liberal internationalists) د بلشويک نظام پر وړاندې يوه لومړنۍ مخالفه ډله يا اپوزيسيون رامنځته کړ، چې دوی يې له جرمني سره د سولې په نوم د جګړې د هڅې چل وګاڼه او ورپسې د شوروي اتحاد پورې تړل شويو برخو خپله خپلواکي (د خپل برخليک ټاکنې حق) له لاسه ورکړ. له ۱۹۲۲ ز کال څخه راوروسته په USSR کې د سټالين پلوې ښکاره محکمو او د فشارونو پوهې د دويمې نړيوالې جګړې په پيل کې د کمونيست خلاف يو خپلواک (ليبرال) اجماع لامل شوه، چې په لنډمهالي ډول يې شوروي اتحاد سره د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال اتحاد ته لاره هواره کړه. تاريخپوه Richard Powers د دې دورې پر مهال د کمونیزم ضد دوه اصلي بڼې يو له بل څخه بېلوي، چې يوه يې ليبرال انټي کمونيسټ (liberal anti-communism) او بله يې د ورانۍ کمونيزم ضد (countersubversive anti-communism) ده. نوموړي بحث کوي چې د ورانۍ کمونيزم ضد پر ښي اړخي ګوند باندې له دويمې نړيوالې جګړې څخه د مخکې ګوښه کېدنې غوښتونکي دود څخه تر لاسه شوی دی. د ليبرال کمونيزم مخالفينو باور درلود، چې سياسي مناظره د دې لپاره بس وه، چې کمونيستان د خاين او بې مناسبه په توګه څرګند کړي، په داسې حال کې چې د ورانۍ خلاف انټي کمونيستان باورمند وو، چې کمونيستان بايد تر اغېزې لاندې راوستل شي او سزاورکړل شي.
د سړې جګړې ليبرالانو د کارکوونکو د اتحاديو، د مدني حقونو د خوځښت (Civil Rights Movement) پر وړاندې د مبارزې (War on Poverty) ملاتړ وکړ او په ورته وخت کې يې د هغه څه مخالفت وکړ، چې دوی له هېواده د باندې کمونيستي ټولواکي ګڼله. په دې ډول، دوی د شوروي کمونيزم او د کمونيزم د نورو بڼو د مخنيوي د هڅو ملاتړ وکړ.
ولسمشر هري ترومن (Harry Truman) د شوروي پراختيا د مخنيوي په موخه د ترومن اصول (Truman Doctrine) جوړ کړل. نوموړي همدا راز له Joseph McCarthy څخه چې «د کرملين تر ټولو ستره شتمني ده» وغوښتل، چې، د متحده ايالتونو دوه ډله یيز باندينی سياست ووېشي. Liberal anti-communists لکه Edward Shils او Daniel Moynihan د McCarthyism څخه کرکه لرله. لکه څرنګه چې Moynihan څرګنده کړه: «McCarthy پر وړاندې غبرګون د کمونيزم خلاف عصري بڼه خپله کړه، چې د کمونيزم له لوري پر لويديځ امنيت او ارزښتونو باندې تپل شوی هر رښتينی ګواښ يې بې ځايه ګڼلی دی».
سوداګریز اعلانونه
سوداګریز اعلان د تلویزیون راډیو یاهم د ورځپاڼو له لارې خپریدونکي اعلانونه وي چې ترډیره د خصوصي شرکتونو مارکیټونو او داسې نورو محصولیزو برخو د محصولاتو ښودنه کوي, چې په بدل کې یې راډیو یا تلویزیون ته مالیه ورکول کیږي.
سېنېټر
د نړۍ په جموري هېوادونو کې چې دوه ايواني (bicameral) نظام وي په هغه کې د سېنېټ غړي ته سېنېټر ويلي کيږي۔سېنېټر د صوبائي يا ولايتي اسمبلۍ په تاييد سره ټاکلی کيږي او سېنېټ کې د ښځو لپاره سيټونه ځانگړی شوي وي۔
حبيب الرحمن (مهدي قريشي)
مخینه
حبيب الرحمن مهدي قريشي په ۱۲۸۵ هـ. ش کال کې د لغمان ولايت د مهترلام ښار اړوند د هرمل د قريې په صوفيانو بانډه کې زېږېدلی. پلار يې ميرزا حضرت گل او نيکه يې محمد گل هم د خپل وخت ديني عالمان او تکړه ليکوالان ول.
دندي
حبيب الرحمن مهدي قريشي په بېلابېلو دولتي دندو ګومارل شوی او د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې یې دندې تر سره کړي دي.
اثار
استاد حبيب الرحمن مهدي د منظومو او منثورو آثارو ډېر په زړه پوري کتابونه ليکلي او زيات شمېر ځانګړي آثار يې چاپ شوي دي چې مهم يې د:سلطنت عشق رحماني کتاب دی. د نوموړي ګڼ شمېر نور آثار لا تر اوسه نه دي خپاره شوي. مرحوم مهدي په اردو، فارسي او عربي ژبو هم بلد وو. د همدغو ژبو په مرسته هغه د يوه کنجکاو او پلټونکي انسان په توګه هڅه کوله او د ډېرو شيانو په راز يې ځان پوه کړی و
شرنه جریده
شرنه جریده پکتیکا, مجله او شرنه جریده د اطالاعاتو او کولتور ریاست خپرنیزارګانونه دي، چې په ۱۳۹۰ کال کې يې په فعالیت پيل کړی دی.
سنا
سنا (په انگرېزي: Senate) په ولسواکو هېوادونو کې د دوه مجلسو(جرگو) (bicameral) نظام کې مشرانو جرگه وي، دا په هغه ولسواکو هېوادونو کې وي کومو کې چې لومړی وزير/وزيراعظم د هېواد له ټولو مهم کس وي لکه پاکستان، هند، او داسې نور، خو هغه هېوادونه کومو کې چې هېوادمشر د هېواد مهم کس وي هلته سنا نه وي لکه افغانستان، چين، وغيره.
راډيو
راډيو د سېگنالونو بې مزي يا بې سيمه لېږدېدنه ده چې د الېکترومقناطيسي څپو چې فرېکوېنسي يې د رڼا د فرېکوېنسي نه راټيټه ده عيارېدنه ده. او ايټالوي مارکوني په 1895م کال کې پنځل شوی.
وېشنيزه:راډیو وېشنيزه:غږ
ستورمزلي
فضايي اکتشاف د باندنۍ فضا د پلټنې په موخه د ستور پوهنې او فضايي تکنالوژۍ کارولو ته ویل کېږي. فضايي اکتشاف تر ډېره د ستور پوهانو له‌خوا د تلسکوپ په مرسته ترسره کېږي، خو فزیکي اکتشاف بیا د روباتیکو فضايي څېړونکو او د انسان د فضايي الوتنو له لارې ترسره کېږي. فضايي اکتشافات د پخواني شکل یعنې ستور پوهنې په څېر د فضايي علومو یوه لویه سرچینه ده.
که څه هم د فضايي اجرامو او څیزونو کتنه چې په ستور پوهنه هم پېژندل کېږي، تر ثبت شوي تاریخ وړاندې هم د باور وړ ده، خو د لویو او یو څه کارندو توغندیو جوړېدو د شلمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې د فضا فزیکي څېړنو ته پر واقعیت د بدلېدو زمینه برابره کړه. په نړۍ کې د لویې کچې لومړنی تجربوي توغندیز پروګرام د ۱۹۲۰مو ز کلونو په وروستیو کې «Opel-RAK» و، چې مشري یې «فریټز فون اوپل» او «ماکس والیر» کوله. دغه پروګرام د لومړنیو انسان‌ لېږدوونکو توغندیو او توغندیزو الوتکو د جوړېدو لامل شو چې د نازي دورې V2 پروګرام او تر ۱۹۵۰ ز کال وروسته د متحدو ایالتونو او شوروي ګډو فعالیتونو ته یې لاره هواره کړه. Opel-RAK پروګرام او د ځمکنیو او هوايي وسایلو کتنې ډېر خلک را جلب کړل، د «رامبل توغندي» په نامه د نړیوال عمومي هیجان را منځته کېدو لامل شول او د فضايي الوتنو پر راتلونکو سرلارو، لکه: «ورنر وون براون» یې ډېرې اوږدمهالې اغېزې وکړې. په فضا کې د څېړنو لپاره معمولې انګېزې د علمي څېړنو پرمختګ، ملي اعتبار، د بېلابېلو ملتونو یووالی، د بشریت د راتلونکي پایښت تضمینول او د نورو هېوادونو په مقابل کې د پوځي او ستراتیژیکو برلاسیتوبونو پراختیا بللی شو.
کله چې د ۲۰۰۰ ز کال په لومړۍ لسیزه کې هند «چانډریان ۱» فضايي بېړۍ وتوغوله، چین د فضايي خدمې د الوتنې یو بریالی پروګرام پیل کړ، د دې تر څنګ اروپايي اتحادیې او جاپان هم د خدمې د فضايي ماموریت لپاره پلانونه جوړ کړي دي. چین، روسیې او جاپان د یووېشتمې پېړۍ په لړ کې سپوږمۍ ته د ستور مزلو د لېږدوونکو ماموریتونو ملاتړ کړی، د دې تر څنګ اروپايي ټولنې د یووېشتمې پېړۍ په لړ کې سپوږمۍ او مریخ دواړو ته د ستور مزلو د لېږونکو ماموریتونو ملاتړ کړی دی.
تلسکوپ
ویل کېږي چې لومړنی تلسکوپ په هالنډ کې د عینکو یوه جوړوونکي «هانس لیپرشي» اختراع کړ. د لومړني فضايي تلسکوپ نوم (Orbiting Astronomical Observatory 2) و، چې د ۱۹۶۸ ز کال د ډسمبر میاشتې په ۷مه نېټه وتوغول شو. د ۲۰۱۹ ز کال د فبرورۍ میاشتې تر دویمې نېټې پورې ۳۸۹۱ تر لمر هاخوا تایید شوې سیارې کشف شوې. اټکل کېږي چې د شیدو لار کهکشان له ۱۰۰ تر ۴۰۰ میلیارده ستوري او تر ۱۰۰ میلیارده ډېرې سیارې لري. په لیدل کېدونکې نړۍ کې لږ تر لږه ۲ تریلیونه کهکشانونه موجود دي. له ځمکې څخه تر ټولو لرې پېژندل شوی څيز GN-z11 نومېږي چې له ځمکې سره یې واټن ۳۲ میلیارده نوري کاله ښودل شوی دی.
بهرنۍ فضا ته لومړنۍ الوتنې
په ۱۹۴۹ ز کال کې Bumper-WAC توغندی ۳۹۳ کیلومتره (۲۴۴ مایله) ارتفاع ته وخوت او د ناسا ادارې په وینا: دا د انسان په لاس جوړ شوی لومړنی جسم و چې فضا ته دننه شو، د دې تر څنګ V-2 MW 18014 توغندی په ۱۹۴۴ ز کال کې تر کارمان کرښه تېر شوی و.
د اکتشاف موخې
د شلمې پېړۍ له منځنیو کلونو را وروسته پلټونکي او وروسته انساني ماموریتونه د ځمکې مدار او سپوږمۍ ته ولېږل شول. د دې تر څنګ د پېژندل شوي لمریز نظام ګوټ ګوټ او د لمر مدار ته پلټونکي ولېږل شول. تر یووېشتمې پېړۍ پورې له خدمې پرته کیهاني بېړۍ د زحل، مشتري، مریخ، زهرې او عطار مدارونو ته لېږل شوې دي او «وویجر ۱ او ۲» فضايي بېړیو د ځمکې او لمر څه باندې ۱۰۰ برابره واټن وهلی دی.
عطارد
عطارد د ځمک ‌ډوله سیارو (Terrestrial planets) تر منځ تر ټولو کمه پلټل شوې سیاره ده. د ۲۰۱۳ز کال تر مې میاشتې را وروسته مارینر ۱۰ (Mariner 10) او مسنجر (MESSENGER) یوازني هغه ماموریتونه وو، چې عطارد یې له نږدې وکوت. مسنجر د ۲۰۱۱ ز کال په مارچ میاشت کې د عطارد مدار ته دننه شو، تر څو هغه مشاهدات وڅېړي چې په ۱۰۷۵ ز کال کې مارینر ۱۰ ماموریت ترسره کړي وو.
عطارد ته د ورتلو درېیم ماموریت چې ټاکل شوې په ۲۰۲۵ ز کال کې ورسېږي، بپي‌کلمبو (BepiColombo) دی چې دوه پلټونکي لري. بپي‌کلمبو د اروپا د فضايي مرکز او جاپان یو ګډ ماموریت دی. مسنجر او بپي‌کلمبو غواړي بشپړوونکي اطلاعات راټول کړي، تر څو له څېړونکو سره د هغو رازونو په سپړلو کې مرسته وکړي، چې د مارینر ۱۰ الوتنو له لارې کشف شوي دي.
ځمکه
فضايي اکتشافات د یوه اسماني څيز په توګه د ځمکې په اړه د معلوماتو لپاره د یوې وسیلې په توګه کارېدلي دي. مداري ماموریتونه د ځمکې په اړه داسې اطلاعات برابرولی شي چې لاسته راوړل یې په ځمکه کې ډېر ستونزمن یا ناشوني دي.
د بېلګې په توګه: د «وان الن تشعشعي کمربندونه» تر هغه مهاله نه وو پېژندل شوي چې د متحدو ایالتونو لومړنۍ مصنوعي سپوږمکۍ «اکسپلورر ۱» کشف کړل. په دغو کمربندونو کې داسې تشعشعات دي چې د ځمکې مقناطیسي ډګرونو نیولي دي چې دا مهال د هغو اوسېدو وړ فضايي تم‌ځایونو جوړول ناشوني کوي، چې تر ۱۰۰۰ کیلومتره پورته وي. تر دغه لومړني او مهم کشف وروسته له فضايي منظر څخه د ځمکې د څېړنې او پلټنې لپاره ګڼې سپوږمکۍ اېښودل شوې دي. دغو سپوږمکیو د ځمکې‌اړوندو ښکارندو په اړه له معلوماتو سره لویه مرسته کړې ده. د نمونې په توګه: په اوزون پرده کې ژور ځای یا سوری د هغې مصنوعي سپوږمکۍ په مرسته پیدا شو، چې د ځمکې د اتومسفیر په اړه یې څېړنه کوله. سپوږمکیو د لرغون‌پوهنې د اړوندو هغو ځایونو او ځمکنیو جوړښتونو د کشفولو شونتیا برابره کړې ده چې له دې پرته یې کشفول ډېر ستونزمن او ناشوني وو.
سپوږمۍ
سپوږمۍ لومړنی اسماني ستوری او څيز دی چې د فضايي اکتشاف برخه ګرځېدلی. دا لومړنی اسماني ستوری دی چې فضايي بېړۍ ورغله او یوازنی لرې پروت اسماني ستوری هم دی چې تر دې مهاله یې انسانان لیدو ته ورغلي دي.
مریخ
د مریخ اکتشاف د شوروي اتحاد (روسیې)، متحدو ایالتونو، اروپا، جاپان او هند د فضايي اکتشافاتو د پروګرامونو یوه مهمه برخه ده. لسګونه روباتیکې فضايي بېړۍ چې پر مدار ګرځېدونکې او پر سطحه ښکته کېدونکې په کې شاملې دي، له ۱۹۶۰مې ز لسیزې را وروسته د مریخ پر لوري توغول شوې دي. د دغو ماموریتونو موخه د مریخ د اوسنیو شرایطو په اړه اطلاعات راټولول او د مریخ د تاریخ اړوندو پوښتنو ته ځوابونه موندل دي. تمه کېږي چې د عالمانو له‌خوا مطرح شوې پوښتنې به نه یوازې دا چې د سرې سیارې یعنې مریخ په اړه ښه معلومات وړاندې کړي، بلکې د ځمکې د احتمالي راتلونکي او تېر وخت په اړه به یو ښه لیدلوری هم وړاندې کړي.
مریخ یو هغه انتخاب دی چې انسانان له ځمکې بهر ژوند په کې کولی شي او مریخ ته د رسېدو تنکالوژي شونې اوممکنه ده.
سرچینې
وېشنيزه:ستورمزلي
۸۸۰ (عدد)
۸۸۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۸۷۹ څخه  مخکي او د ۸۸۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۸۸۰:
په کلینډر کې
۸۸۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۸۸۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
قزاق (ښار)
قزاق په ترکي اذربايجاني ژبه کېQazax ليکل کيږي د آذربايجان جمهوريت په قزاق ايالت کې يو ښار دی چې د 1989 مېلادي کال د سرشمېرنې له مخې يې 19،045 تنه نفوس درلود چې په 2008 کال کې بيا دا نفوس 19،500 تنو ته ورسېده.
سرچینې
وېشنيزه:اذربايجان وېشنيزه:ازربايجا وېشنيزه:منگوران وېشنيزه:مرکزي اسيا وېشنيزه:شوروي اتحاد وېشنيزه:روسيه
مېږی
مېږیان (په لاتين: Formicidae) د پرده وزری خوځندکو او اجتماعی حشراتو څخه دي چی د نړی په بیلا بیلو سیمو کی د میږو په ځالې کی ژوند کوي. تر اوسه پورې ۲۲،۰۰۰ د میږیانو ډولونه توصيف شوي دي.
توصيف
مېږیان د مځکې په کره کی د کرتاسه د وخت څخه ژوند کړي دي. د مېږیانو بدن د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي. بدن یی د ويښتو لخوا پوښول کېدلای سی هر مېږی درې جوړو نښتو پښو برسېره ، نښتي نژدې سترگې او د دوؤ انتنونو لرونکي لري. عمر یی ۱۰ کالونو ته رسېدلای سی.
وېشنيزه:خوځندکې وېشنيزه:مېږیان
پاکستانيان
پاکستانيان د پاکستان د تابعيت لرونکو ته وييل کېږي. د پاکستانيانو تاريخ له 1947 کال څخه پيلېږي. پخوا دا سيمه د برتانوي هند، افغانستان، بلوچستان او کشمير برخه وه.
د یمن په کورنۍ جګړه کې بهرنۍ ښکېلتيا (2014-تر اوسه)
د يمن د کورنۍ جګړې په بهير کې، سعودي عربستان په نړيواله کچه په رسميت پېژندل شوي، سعودي پلوي يمني ولسمشر عبد ربه منصور هادي، د اقتصادي او سياسي شکايتونو له امله د حوثيانو د خوځښت په مټ له واکه لېرې کولو او سعودي ته له تېښتې وروسته، د پوځي ملاتړ د غوښتنې په ځواب کې د منځني ختيځ له نهو هېوادونو او افريقا له ځينو برخو جوړ یو ايتلاف مشري وکړه.
د انګلستان او متحده ايالاتو په څېر هېوادونه په بنسټيز ډول د وسلو د پلور او تخنيکي مرستې په مټ یمن کې د سعودي عربستان تر مشرۍ لاندې مداخلې ملاتړ کوي. فرانسې هم په وروستيو کې په سعودي عربستان پوځي وسايل پلورلي دي. د MSF بېړني همغږي کونکي « Karline Kleijer» متحده ايالات، فرانسه او انګلستان د سعودي په مشرۍ د ايتلاف برخه بللي دي، چا چې وسله وال بنديزونه پلي کړي، او ټولې هغه بېړۍ يې بندې کړي، چې يمن ته له مرستو سره داخلېږي. د بشري حقوقو ډلو د وسلو پر چمتو کونکو هېوادونو نیوکې کړي دي، او ايتلاف يې د کلستر (خوشه يي) وسلو په کارولو تورن کړي دي، کوم چې په ډېرو هېوادونو کې بند دي. اکسفام يادونه کړې، چې المان، ايران او روسيې هم د راپورونو پر اساس پر جګړه مارو ځواکونو وسلې پلورلي دي. په يمن کې د اکسفام رئيس طارق ريبل ويلي، "ستونزمنه ده په دې اړه بحث وشي چې پر سعودي پلورل شوې وسلې به په کوم ډول، په یمن کې ونه کارول شي"، يا "که دا په يمن کې ونه کارول شي، بيا هم ياد هېواد ته وړتيا ورکوي چې په يمن کې نورې وسلې وکاروي". د بښنې نړيوال سازمان په متحده ايالاتو او انګلستان فشار راوړی چې سعودي عربستان او د سعودي په مشرۍ ايتلاف ته د وسلو چمتو کول بند کړي.
د متحده ايالاتو او انګلستان په ګډون يې، په نړيوالې ټولنې هم غږ کړی چې د یمن په شخړه کې کارېدونکو وسلو چمتو کول بند کړي. د 2019ز کال د اګست په درېيمه نېټه، د ملګرو ملتونو يو راپور وويل چې متحده ايالات، انګلستان او فرانسه په یمن کې د جنګي جنايتونو په تر سره کولو کې د وسلو د پلور او سعودي عربستان تر مشرۍ لاندې ايتلاف ته مرستې وړاندې کولای شي، کوم چې په قصدي ډول له لوږې څخه مړينه د جګړې د يوې حربې په توګه کاروي.
د ايران د ښکېلتيا ادعاوې
ايتلاف پر ايران د حوثيانو د پوځي او مالي ملاتړ تور پورې کړی. د اپريل په نهمه نېټه، د متحده ايالاتو د بهرنيو چارو وزير «جان کيري» وويل دا روښانه ده چې له ايران څخه تجهيزات راځي، دا تجهيزات هره اونۍ په يو شمېر الوتکو کې رسېږي، او ايران ته يې خبرداری ورکړ تر څو د حوثيانو له څرګند ملاتړ لاس واخلي. ايران دا ادعاوې رد کړې.
له عدن څخه دفاع کونکې د حوثيانو مخالف جنګيالي ادعا کوي چې دوی د اپريل په يوولسمه نېټه د ايران د قدس ځواکونو دوه افسران نيولي دي، چې ادعا کېږي په ښار کې يې د حوثي وسله والو د پوځي سلاکارانو په توګه کار کاوه. دا ادعا بيا تکرار نه شوه. ايران د هر ډول ايراني پوځي ځواک شتون رد کړ.
د يمن د چارو يو کارپوه « Michael Horton» په وينا، دا نظر بې معنا دی چې ګوندې حوثيان د ايران نيابتيان دي.
د فرانسې د خبري ادارې په وينا، د 2015ز کال د اپريل په مياشت کې د امنيت شورا کې د ايران د بنديزونو کميټې ته يو محرم راپور وړاندې شوی و، په کوم کې چې ادعا شوې وه چې ايران حوثي ياغيانو ته 2009  او 2013ز کلونو تر منځ وسلې استولي. دې پلاوي همدا راز ويلي چې له 2013ز کال وروسته د کوم ډول وسلو د استولو راپورونه نه شته.
د مۍ په دويمه نېټه، عبداللهيان وويل ايران به سيمه ييزو قوتونو ته اجازه ورنه کړي چې د ايران امنيتي ګټې له ګواښ سره مخ کړي.
د امريکايی چارواکو په وينا، ايران د 2014ز کال په وروستيو کې د حوثي ياغيانو له خوا د يمن د پلازمېنې د نيولو مخه نيولې وه، او په دې ډول يې په دې ادعاوو کې نور شکونه پيدا کړل چې دا ياغي ځواکونه د ايران په نيابت جګړه پر مخ وړي. د متحده ايالاتو د امنيت شورا يو وياند وويل چې دا د دې شورا يوه ارزونه ده، چې ايران په يمن کې په حوثیانو واک او مشري نه لري.
د مۍ په شپږمه نېټه، د ايران معظم رهبر ايت الله علي خامنه يی وويل، "متحده ايالات په بې شرمۍ سره د يمنيانو د وژلو ملاتړ کوي، خو دوی ايران په ياد هېواد کې په لاسوهنه او وسلو استولو تورنوي، په داسې حال کې چې ايران يوازې د روغتيايي او خوراکي توکو مرستې استوي"'.
د 2015ز کال د سپتمبر په شپږ وېشتمه نېټه، سعودي عربستان ادعا وکړه چې د راکټونو او ټانک ضد توغنديو په ګډون په وسلو بار د کب نيونې يوه ايرانۍ بېړۍ، د عرب ايتلاف ځواکونو له خوا د عمان د سلاله بندر څخه 240 کيلو متره (150 ميله) سويل ختيځ لور ته په عرب سمندر کې ودروله او ونيوله. د 2019ز کال د مۍ په مياشت کې، حوثي مليشو د عرستان د ارامکو سازمان له خوا په اداره کېدونکو د تيلو دوه مرکزونو دوه توغندي وويشتل. د تيلو يو ماهر انس الحاجي وويل چې د دې ډول بريد طرحه، يادو پايپ لیکو ته زيان رسولو لپاره جوړه شوې وه، ځکه چې دا د هرمز تنګي د تيلو د لېږد لارو ځای نيسي.
متحده ايالات
د 2015ز کال د مارچ په مياشت کې، ولسمشر بارک اوباما اعلا وکړ چې هغه د متحده ايالاتو ځواکونو ته واک ورکړی، څو سعودي عربستان په يمن کې د پوځي مداخلې په برخه کې لوژستيکي او استخباراتي ملاتړ وړاندې کړي، او په دې ډول يې له سعودي عربستان سره د پلان جوړولو يوه شريکه اداره جوړه کړې. په دې کې ايتلافي الوتکو ته په يمن کې د زیات وخت تېرولو لپاره مرستې کولو په موخه په هوا کې د تيلو ورکول، او يو شمېر ايتلافي غړيو سعودي عربستان ته د لېږدولو پر ځای د خپل هېواد مرکز ته د تګ مرسته کول شامل دي.
د رسنيو د راپور پر اساس، د متحده ايالاتو په SOCOM کې ډېر په څرګند ډول د حوثيانو ملاتړ کوي، ځکه چې دوی د القاعده او په ووستيو کې د داعش پر ضد مبازه کې اغېزناک ثابت شوي دي، "هغه څه چې د امريکا د ډرون سلګونه بريدونه او د يمن د پوځ سلاکاران يې په لاسته راوړلو کې ناکام شوي دي". د CENTCOM د لوړپوړي قوماندان په وينا، "د سعوديانو له خوا د خپلو پلانونو څخه زموږ د نه خبرولو لامل دا دی چې هغوی پوهېدل موږ به ورته کټ مټ هغه څه ويلي وای، کوم څه چې موږ فکر کاوه – چې دا ناسم نظر دی". لکه چې د یمن د چارو کارپوه « Michael Horton» وايي، متحده ايالات په عراق کې د ايران هوايي ځواک او په يمن کې د القاعده هوايي ځواک و. د الجزېرې د يو راپور پر بنسټ، د متحده ايالاتو د ملاتړ یو لامل د ايراني هستوي تړون د ملاتړ په مټ د سعودي عربستان مخالفت ختمولو لپاره سفارتي منطق کېدای شي. یو شمېر امریکايی پوځي قوماندانان په بل اند دي، او هغه دا چې د ايران سره مقابله کول د القاعدې او داعش سره د مقابلې په وړاندې يو ستراتژيک لومړيتوب دی.
د جون په دېرشمه نېټه، د HRW يو راپور کې وويل شول چې د امريکا جوړ بمونه د ملکيانو په بې توپيره ډول په نښه کولو او جنګي اصولو څخه سرغړونې لپاره کارول کېږي. په راپور کې له هوا څخه غورځول شوي MK-83 1000 پاونډه بمب انځور خپور شوی و، چې په متحده ايالاتو کې جوړ شوی.
د متحده ايالاتو استازي « Ted Lieu» په يمن کې د سعودي په مشرۍ د جګړې لپاره د امريکا ملاتړ په وړاندې په ولسي کچه اندېښنې څرګندوي. د 2016ز کال د مارچ په مياشت کې، نوموړي د بهرنيو چارو وزير «جان کيري» او دفاع وزير «ايش کارټر» ته يو ليک استولی و. هغه په دې لیک کې ليکلي و چې "په يمن کې په ملکي اهدافو په څرګند ډول بې توپيره هوايي بريدونو څخه داسې بريښي چې يا خو ايتلافي ځواکونه د خپلو اهدافو په نښه کولو کې په بشپړ ډول بې پروايي کوي، یا په قصدي ډول بې ګناه ملکي وګړي په نښه کوي". په يمن کې د سعودي په مشرۍ جګړه کې د ملکي مرګ ژوبلې په اړه د امریکا له اندېښنې وروسته، د ايتلافي ځواکونو په هوايي بريدونو کې د ملکي وګړو او روغتونونو په نښه کولو له امله، د متحده ايالاتو پوځي ښکېلتيا تر ډېره بريده بې اغېز ده.
فکري رغون
فکري رغونه دا هم د پکتیکا ولایت نه په هرو درېیو میاشتو کې خپرېدونکې مجله ده، چې د لومړي ځل لپاره د والي محب الله صمیم له لوري په ۱۳۹۱ کال کې چاپ او خپره شوه، چې سیاسي، کولتوري او ټولنیزې لیکنې لري.
هنر
هنر د انساني فعالیتو (او یا د هغه د محصولاتو) پراخه برخه ده چې په کې نوښتګر تخیل شاملېږي او موخه یې د تخنیکي اغیزمنتیا، ښکلا، احساسي ځواک او مفهومي نظریاتو څرګندول دي.
د هنر اړوند ټولو ته د منلو وړ داسې تعریف چې څه په هنر کې شاملېږي نشته او په اړه یې نظریات د وخت په تېرېدو بدل شوي. د تجسمي یا بصري هنر درې لرغونې برخې نقاشي، مجسمه جوړونه او معماري دي. تیاتر، نڅا او نور ننداریز هنرونه همدارنګه ادبیات، موسیقي، فلم او نورې رسنۍ لکه تعاملي رسنۍ د هنر په پراخ تعریف کې شاملېږي. تر اولسمې پېړۍ پورې هنر هر ډول وړتیا او ځانګړنو ته اړوند کېده چې له صنعت او علم څخه یې توپیر نه کېده. خو له ۱۷ مې پېړۍ وروسته د هنر په معاصره کارونه کې، کله چې د ښکلا پېژندنې نظریاتو لومړیتوب ترلاسه کړ، په ټولیز ډول ښکلي هنرونه له ترلاسه کېدونو وړتیاوو لکه تزئیني او پلي کېدونو هنرونو (چې د ژوندانه اړوندو توکو په جوړولو کې کارول کېږي) جلا شول.د هنر او هغو ته اړوندو مفاهیمو طبیعت لکه خلاقیت او تفسیر د فلسفې په یوه څانګه کې چې ورته ښکلا پېژندنه ویل کېږي، ارزول کېږي. هنري آثار د هنر د نقد او د هنر د تاریخ په حرفوي برخو کې مطالعه کېږي.
لنډه کتنه
د هنر د تاریخ له مخې، هنري آثار د انسان د پیدایښت له مهاله شته: له تاریخ وړاندې هنر څخه تر معاصر هنر پورې؛ ورته مهال یو شمېر نظر ورکوونکي احساس کوي چې د "هنري آثارو" مفهوم په ډېره لږ کچه له مدرن لویدیځو ټولنو سره مطابقت لري. د هنر د تعریف لومړني مفاهیم د هغو د پخوانۍ لاتین معنی سره نږدې اړیکه لري چې د "مهارت" او یا "صنعت" په معنی ژباړل کېږي چې د صنعت کار له کلیمې سره اړیکه لري. انګلیسي لغت یې د یو شمېر معناوو لکه مصنوع (artifact)، مصنوعي (artificial)، طبي هنرونو (medical arts) او پوځي هنرونو (military arts) اخیستل شوی. همدارنګه په محاوره یي ډول دغه کلیمه ډېره کارول کېږي چې ټولې یې له اصلي ریښې سره اړیکه لري.
د وخت په تېرېدو، یو شمېر فیلسوفانو لکه افلاطون، ارسطو، سقراط، کانت او نورو د هنر معنی له سوال سره مخ کړې. د افلاطون په ډېرو بحثونو کې د هنر په اړه پوښتنې شوي: سقراط وايي چې شعر له موزانو یا موسایانو (د پخواني یونان ۹ نیمه خدایانو ښاپېریو) الهام اخلي او عقلاني ندی. افلاطون په خپل کتاب فدروس (نږدې ۲۶۵ کاله له میلاد مخکې) کې د دغې خبرې په تائید د الهي جنون د نورو ډولونو (مستي، ایروتیسم او خیالاتو) په اړه ویلي، او په خپل بل کتاب جمهوري کې غواړي چې د هومر لوی شاعرانه هنر او خندا هم غیرقانوني وبولي. د آیون په بحث کې  استدلال کېږي چې د هومر شعر لیاد (Iliad) په پخواني یونان کې داسې رول لوباوه لکه په معاصره عیسوي نړۍ کې چې بایبل نن ورځ رول لري: له الهیاتو څخه په الهام اخیستو د هغه ادبي هنر کولای شي اخلاقي لارښونه وکړي، پدې شرط چې په سمه توګه تفسیر شي.
ارسطو د ادبي هنر او موسیقاري هنر له مخې حماسي شاعري، تراژیدي، کمیډي، ډیترامبیک شاعري (Dithyrambic poetry) او موسیقي تقلیدي هنر بولي، چې هر یو د تقلیدي چاپېریال، موخې او تګ لارې له مخې توپیر لري. د بېلګې په توګه، موسیقي د ریتم او هارموني له محیط تقلید کوي په داسې حال کې چې نڅا یوازې له ریتم تقلید کوي او شاعري له ژبو.
د هنر د کلیمې نوې او خاصه معنې د نوښتګر هنر او یا هم ښکلو هنرونو په توګه د اوولسمې پېړۍ په پیل کې رامنځته شوه. ښکلي هنرونه هغه وړتیاوو ته اړوندېږي چې د هنرمند نوښت او د مخاطب د ښکلا پېژندنې حساسیتونه رامنځه کوي.
تاریخچه
د هومو ارکتوس (Homo erectus) له خوا د حکاکي شوي صدف مخینه له ۴۳۰ زره څخه ۵۴۰ زره کالو وړاندې ښوول شوې. د سپینې لکۍ لرونکو اتو بازانو ټولګه چې پکې د غوڅېدو او تراش کولو آثار شته چې د نئاندرتالانو د لاسوهنې څرګنديي کوي او امکان لري چې د جواهراتو په توګه کارېدلي وي ۱۳۰ زره کاله مخینه لري. د سویلي افریقا په یوه غار کې ۷۵۰۰۰ کاله پخواني د کوچنیو حلزونونو د سوري شوو صدفونو ټولګه کشف شوې. د رنګ موندل شوي هغه قوطي چې په ډېر احتمال سره د رنګ ساتلو په موخ کارېدل ۱۰۰ زره کالو پخوا ته اړوندېږي.
لرغونې پالیولیتیک (Upper Paleolithic) زمانې ته اړوند مجسمې، د غارونو نقاشۍ، د ډبرو نقاشۍ او ډبر لیکونه چې نږدې ۴۰ زره کاله پخواني دي کشف شوي، خو د دغه ډول هنرونو کره معنی تل د بحثونو سره مخ شوې ځکه د هغو کلتورونو په اړه چې دغه اثار یې جوړ کړي ډېر کم معلومات شتون لري.
په هنر کې ډېر لوی دودونه په پخوانیو لرغونو تمدنونو لکه د پخواني مصر، بین النهرین، فارس، هند، چین، لرغوني یونان، روم او همدارنګه اینکا، مایا او اولمېک په تمدنونو کې رېښه لري. د تمدن هر یو دغه مرکز په هنر کې خپل ځانته ځانګړی سبک رامنځته کړی. د دغو تمدنونو د کچې او مهال له مخې د دوی ډېری هنري آثار پاتې شوي او اغیز یې نورو کلتورونو او وروسته مهالونو ته لېږدېدلی.
د لویدیځ په منځني عصر کې د بیزانس او منځنۍ دورې هنر، تر ډېره د بایبل او د مذهبي کلتور اړوند موضوعاتو په وړاندې کولو تمرکز درلود، او له هغو سبکونو یې کار اخیسته چې د جنتي نړۍ لوړه ښکلا یې تر ډېره څرګندوله، لکه د نقاشیو په بګروند کې به یې طلا کاروله، په موزایک او کړکیو کې به یې شیشه کاروله او همدارنګه به یې تخیلي موضوعات په مسطح سطحو کې وړاندې کول. ورته مهال لرغونی ریالیستیک (واقعیت پلوه) کلتور د بیزانسانو په کوچنیو اثارو کې دوام درلود او ریالیسم په پرله پسې ډول د کاتولیکې اروپا په هنرونو کې وده وکړه. د رنسانس دورې هنر د مادي نړۍ په واقعي انځور کولو او په هغه کې د انسان په ځایګي تمرکز درلود.