cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ترين
ترين په سړبني پښتنو کې يوه مشهوره قبيله ده چې په افغانستان ،سهيلي پښتو نخوا،پښتونخوا او په پا کستان کې استو گنه لري٠ د پښتني رواياتو او د نسب دشجرو نه جو تيږي چې ترين د شر خبون زوی او د سړ بن لمسي درې زامن در لودل چې ابدال، سپين او تور نو ميدل چې د سپين او تور اولا ده د خپل پلار په نا مه په تر ين سره مشهور شول٠ د ترين هغه زوی چې تور وزمه و هغه په تور تر ين او هغه بل زوی يې چې سپن رنگی و په سپين تر ين مشهور شو چې ددوی د هر يوه او لاده د سپينو او تورو تر ينو په نا مه يا ديږي٠ د حيات افغاني مؤ لف ډپټي محمد حيات خان د تور ترين او سپين تر ين په اړه داسي ليکلي دي ;
١-تور تر ين :
" تور تر ين ددرانيو د ملک سهيل ته په پشين کې او سيږي چې لو يد يځ ته يې دشوراوک سيمه چې دبړ يڅو قبيلې ټا ټو بی دی او سهيل ته يې دشال سيمه چې د تکتو غر ددغو سيمو تر مينځ پو له جوړوي٠ د پشين سيمه تقر يبا ٨٠ ميله او ږدوالی لري او دغه او ږدوالی د شمال ختيز نه د تو بې ختيز خو اته غز يد لی دی، چې تر ټولو سورور ځای يې ٤٠ ميله پلنوالی لري٠
د پشين سيمه د بړ يڅو دسيمې يعنې شو راوک نه لوړه ده او سطحه يې هم د شوراوک نه ډير لوړ والی او ژور والی لري، خو د شوراوک په پر تله ډيره اباده او شنه ده٠ دلته د ځمکې يوې کو لو له پاره د او ښا نو په پر تله له غوا يا نو نه زيات کار اخيستل کيږي، که څه هم په يوې کو لو کې کله نا کله د او ښا نو نه هم گټه اخلي، نو ځکه ددوی په سيمه کې او ښان هم روزل کيږي٠ که څه هم تو رترين ز يا تره په کر نې او ما لدارۍ با ندې خپله گو زاره کوي، خو يو زيات شمير يې دسنده اوکند هار تر مينځ په سو داگرۍ بو خت دي٠ ددغې قبيلي ځيني دودونه او روا جو نه در انيا نو ته ورته دي او ددوی خان د درانيو دخان سره يو شان حيثيت لري٠
دکابل امير او دکند هار حا کم پخوا ددغو خا نا نو په چارو کې لاسو هنه نه کوله، خو دغو خا نا نو په ټا کلي شمير سپاره د کابل د اميرد دربار چو پړ ته استول، چې دغه کار به د قلنگ په بدل کې تر سره کيده او کله کله به هم ددوی خا نان دربار ته ور غو ښتل کيدل٠ د پښين د ټولو او سيدونکو شمير تخمينا کور نۍ١٠ کو رنۍ شميرل شويدي، چې په دغه سيمه کې سيدان هم او سيږي، چې په دغو سيدانو کې ډير تکړه سو دا گران هم شته دي٠ دتور تر ينو شمير تقر يبا ٦٠٠٠ کورنۍ ښودل شوی دی٠
٢- سپين تر ين :
د غه قبيله په شمير کې له تورو تر ينو نه لږدي، دوی په څلورو ښا خو نو بيل شوي دي او د ژوره په نا مه وادي کې چې دټل او چو ټيالې په ميداني بر خه کې پر ته ده او سيږي٠ ددوی او تورو تر ينو تر مينځ يو څه د کاکړو ملک پروت دی، خو دوی په دود او دستور کې له تورو تر ينو سره يو والی لري٠ دوی قوي او مټور خلک دي٠ ددواړو تر ينو يعني هم د تورو تر ينو او هم د سپينو تر ينو مشري او ريا ست سره له دې چې سره ليرې پر اته دي د يوه خان په لاس کې ده او دپښته پښته مشري او خاني دتورو تر ينو د بټي زي په ښا خ پورې اړه لري٠ ددې خبرې د ثبوت له پاره دغه لا ند ينی متل مشهوردی :
خاني ده په دوه کوره--- په تر ين کې په بټي ده--- په لو حاڼي کې پر کټي ده٠
د دې متل مقصد دادی چې خاني په دووکو رنيو پورې اړه لري ، دلو ديا نو په لو حا ڼي قبيلې کې د کټي زيو په ښاخ کې او بل د تر ين د قبيلې د بټي زي په ښا خ، چې دا خبره پوره ثا بته ده چې په دواړو تر ينو کې يو خان دی او نو موړی هر کال د سپينو تر ينو سيمې ته د قلنگ د را ټو لو لو له پاره ځي او که څوک ونه غواړي نو کري وکړي ،نوله هغه نه ددغه کار په بدل کې پيسي اخلي، کله چې دکابل په در بار کې بې نظمي را مينځ ته شي، نو پر دوی هم د غه بې نظمۍ او فسا دونه تاثير کوي او خپلسري کيږي٠ اوس دکند هار حا کم د پشين له سيمې نه په ټا کلې اندازه نغدې روپۍ اخلي;
د سپينو تر ينو درې واړه سيمې سره نښتې دي٠ ژوره چې دوادۍ نه په پورتنۍ سيمه کې د څپر د غره له نږدې سيمو نه بيليږي، دغرونو په مينځ کې تنگه، خو کوزې خواته پر اخه ده ،تردې ځا يه چې ابادي هم پکي ده او دوه لوی کلي هم پکې شته٠ ټل بيا ددغه ځای په پر تله لږ څه پر اخه دی او دبوري او چو تيالي ميد ا نو نه هم ور سره يو ځای کيږي٠ د ټل او چو ټيالۍ سيمه د سيوۍ له سيمې سره پرتله کيدای شي ، خو هو ا يې له سيوۍ نه يوه اندازه ښه ده٠ " داو دترين دقبيلي په اړوند د ډپټي محمد حيات خان ليکنه چې ١٤٤ کلونه ترې تير يږي او په ښکاره تو گه معلو ميږي چې په هغه وخت کې دترين سيمه او پشين د افغا نستان د خاورې يوه بر خه وه چې دکابل امير او دکند هار حاکم پرې تسلط درلود٠
دتر ين قبيلې ښا خو نه :
د تر ينو د قبيلي ښا خو نه دادي: وزير، جم ، سليمان، او مچي،با بو، ملمو ني، منديزي، منگل زي، نيک ختاني، بټي زي، تورل زي، ها رون زي،سيکمي،ملکيار، اسما عيل زي،باروزي، حيدر زي، يعقوب زي،احمد زي، هيکل زي، خانخيل،ترينزي، بدلزي، فيروززي، لا لا زي، مليزي، شادي زي، سخي زي،بلوزي، اغا خيل او نور٠٠٠
دتر ين د قبيلې د استو گنې او سنۍ سيمې :
١- په سهيلي پښتو نخواکې : ترين د سهيلي پښتو نخوا په پشين، ژوب،کو ئيټه،کلای عبد الله، زيارت، هر نايي، سنځاوي،لور لايي،گلستان، سيوۍ،شراگه، خو ست، دوکي،اوستا محمد،جهل مگسي، گنداوه،مستو نگ،کلات او کزدار کې استو گنه لري٠ دلورلايي او زيارت اکثره پښتانه ترين دي٠
٢-په افغا نستان کې : يو شمير ترين په کند هار، هلمند او اوروزگان په ولا يتو نو کې ميشته دي٠ داسي ويل کيږي چې د ارزگان ولايت مر کز تيرين کوټ د تر ينانو په وجه په تير ينکوټ با ندې يا ديږي٠
هغه وخت چې لوی احمد شاه بابا پر هند با ندې بريد کاوه نو د هزاره د سيمي تر ين مشر انو لکه نجيب ا لله خان تر ين،سعادت خان اوز بر دست خان دده په په پوځ کې لوړې پو ځي دندې در لودې٠ همدارز د سکهانو سره په جگړه کې د هزاره د سيمي مشر انو لکه محمد خان تر ين او بو ستان خان تر ين د ميړانې ډېرې کا ر نا مې له ځا نه پر يښي دي٠ په او سني وخت کې د هزاره سيمي په تر ينوکې عبد الر حمن خان ترين او د هغه زوی جها نگير خان دي چې سياسي او د يپلو ما تيکي دندي لري٠
د پا کستان پخوانی جمهور رئيس فيلډ ما رشال ايوب خان١٩٠٧-١٩٧٤ ،دده زوی گو هر ايوب خان او لمسی يې عمر ايوب خان د هر يپور بټي زي ترين پښتا نه دي٠
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
د ژونکي غشا
ژونکيزه غشا، حجروي غشا يا پلازمايي غشا (په انګرېزي کي Cell membrane، plasma membran) يوه بيولوژيكي غشا ده، چي د حجرې داخلي برخه له بهرني چاپيريال څخه جلا کوي. چي دغه غشاد حجرې د داخلي محيط او خارج الحجروي محيط ترمنځ اړيكي ساتي. ضخامت يې ۷.۵-۱۰نانو متره ده. دا غشا له دريو طبقو څخه جوړه ده.
جوړښت
حجروي غشا له غوړو يا شحمو او پروټين څخه جوړه شوي ده. شحم يې له فاسفوليپيډ، ګلايکو ليپيډ او کليسترول څخه عبارت دي. فاسفوليپيډ له يوه قطبي سر او يوې غير قطبي لکۍ څخه جوړ شوى ده. حجروي غشا د فاسفوليپيډ له دوو ځنځيرونو څخه جوړه شوي چي دواړه ځنځيرونه يو بل ته مخامخ په غير متناظر شکل قرار لري. د فاسفوليپيډ د ماليکولونو په منځ كي کليسترول او انټيګرال پروټينونه قرار لري. د حجروي غشا پروټينونه چي د غشا %۵۰ برخه جوړوي په دوو برخو وېشل شوي چي يو يې انتيګرال پروټينونه(integral protein) چي زياتره د ژونکي له داخلي برخې تر بهرنۍ برخي پوري امتداد پيدا کړی دى. او بل يې پريپرل پروټينونه(peripheral proteins) دي چي د غشا په سايتوپلازمي برخو كي قرار لري.
له حجروي غشا نه د موادو لېږد
له حجروي غشا نه د موادو لېږد په دوو طريقو ترسره کېږي
فعاله لېږدونه
دغه ميکانيزم په کيمياوي انرژي او د انتقال په وسيلې متکي عمليه ده غوره بېلګه يې د سوديم-پوتاشيم پمپ ده.
دا هم وګورئ
ژونکه وېشنيزه:ژونپوهنه
ږدن
ږدن (په انگرېزي: Millet) يو ډول زڼي دي چې د مارغانو د خوراک په توگه استعمالېږي.
د پانی پت جګړه
په انګلیسي کې (battle of panipat) په کال ۱۷۶۰م کښې احمد شاه بابا د پاني پت ستره غزا وکړه چي د افغانانو د تاریخ په وینا د احمدشاه بابا د پوځ شمیر پنځوس زره (۵۰۰۰۰) او د مرهټیانو د پوځ شمیر لس (۱۰۰۰۰۰۰)لکه ؤ او د ځینو نورو تاریخونو په وینا د افغانانو شمیر شپیته زره(۶۰۰۰۰) او د مرهټیانو شمیر دری لکه(۳۰۰۰۰۰) ؤ خو په هر صورت جګړه وشوه چي په نتیجه کښی یې سوبه د احمدشاه بابا په برخه شوه. په دی جګړه کښې دوه لکه(۲۰۰۰۰۰) مرهټیان مړه او دوویشت زره (۲۲۰۰۰)یې بندیان شول.
د ښځې عقل

د اقليمي بدلون اغېزې
د اقليمي بدلون اغېزې، فزيکي چاپيريال، ايکوسيستمونه او انساني ټولنې رانغاړي. دوی اقتصادي او ټولنيز بدلونونه شاملوي، چې په يوه ګرمېدونکې نړۍ کې له ژوند نه سرچينه اخلي. د انسان له امله اقليمي بدلون د توجېح د وړتيا په اړه د ګواښونو له جملې نه دی.
د اقليمي بدلون زياتره فزيکي اغېزې د هوا د زياتو پېښو، د يخچالونو د بيا ترمیم، د موسمې پېښو په وختونو کې بدلونونه (د بوټو له وخته مخکې ګل نيونه)، د سيند د سطحې پورته کېدلو او د شمالي قطب په يخونو کې د کموالي په ګډون وارله مخه د مشاهدې يا کتلو وړ دي.سمندرد ۱۹۸۰ لسيزو راهيسې، د انسان په واسطه د توليد شوي کاربن ډای اکسايد د ( ٪۳۰ - ٪۲۰ ) تر منځ نيولی دی، چې همدا د سمندرد اسيدي کېدو لامل کېږي. د ۱۹۷۰ ز راهيسې سمندرپه اقليمي سيستم، د تودوخې  په لوړوالي او د مرجاني تپو په له منځه وړنه کې له ٪۹۰ نه زياته تودوخه جذب کړې ده. ان که د ځمکې د سطحې د تودوخې  درجه ثابته هم ده، د سيند د کچې پورته کېدل به دوام ولري او د زياتو پېړيو لپاره به سمندر له اتموسفير نه د پرېمانه تودوخې جذب ته دوام ورکړي.
د تودوخې درجه د ځمکې پر سطحه او شمالي عرض البلدونو کې په تېزۍ سره لوړېږي. د همدې لپاره د نړیوالې تودوخې د هرو 1 °C لپاره په شمالي امريکا کې د تودوخې  درجه نږدې (3 °F (1.6 °C)) زياتوي. اقليمي بدلون وار له مخه د ځمکې په نابرابرۍ کې د منځنیو حالتونو د بدلونونو او په حداکثر لوړه درجه او تخليه شوي د خاورې د لندبل، د تباه کوونکي اور خطر او د کرنې اغېزمنول شاملېږي. د هوا حد اکثر چې په تکرار او غلظت کې زيات شوی دی، ګرمې څپې، وچکالي او توپانونه په کې شاملېږي. دا بدلونونه په طبيعي ايکو سيستم او هغو پرمختللو هېوادونو کې په ښه ډول حس شوي دي، چې توافق په کې ستونزمن دی. دا د خلکو په چاپېريالي مهاجرت کې پايله لرلی شي، چې د خوړو لپاره په ځمکه، تغذيې، فايبر، د ودانۍ او ترکاڼۍ په لرګو او انرژي باندې تکيه لري.
د اقليمي بدلون راتلونکې اغېزه، په هغې اندازې پورې اړه لري، چې ملتونه يې د مخنيوي په هڅو، ګلخانه يي ګازونو د توليد په کمولو او د اقليمي بدلون د نه لاسرسي وړ اغېزو سره د توافق په برخو کې عملي کوي. په راتلونکو څو لسيزو کې د کړنلارو کړې پریکړې به په نړيوال اقليم، ايکوسيستمونو او انساني ټولنو باندې نه یوازې د دې پېړۍ، بلکې د راتلونکو زرګونو کلونو لپاره ژورې اغېزې ولري، ځکه چې د نږدې مودې اقليمي بدلون کړنلارې په اړين ډول د اوږد مهاله اقليمي بدلون پرحالت اغېزکوي. د دقيقې لږونې کړنلارې کېدای شي، د دې وړتيا ولري، چې نړيواله تودوخه په (2100) کې له صنعت نه د مخکې کچو سره په تړاو نږدې 2 °C يا له دې نه ښکته اندازې پورې رامحدوده کړي. له لږوونې نه پرته د انرژي لوړه غوښتنه او د فوسيلي مايع يا ګاز پراخه ګټه اخېستنه کېدای شي، د نړۍ د تودوخې نږدې 4 °C رهبري کړي. د نړيوالې تودوخې په پراخوالي سره په ټولنې او ايکوسيستمونو د اټکل له مخې محدوديتونو سره د توافق تر کچې مقابله وکړي.
مشاهده او د ځمکې د کُرې راتلونکې تودوخه (ګرمېدنه)
نړيواله تودوخه د ځمکې د اقليم سيستم د تودوخې  په منځنۍ درجه کې اوږد مهاله لوړېدنې ته راجع کېږي. دا د اقليمي بدلون يو ستر اړخ دی او د وسيلوي تودوخې  درجې د ثبت په واسطه ورته اشاره شوې ده، چې له صنعت نه د مخکې دورې راهيسې د نړۍ د تودوخې نږدې 1 °C ښيي. په تېرو وختو کې د اقليمي بدلون د وړتيا په پرتله، اوسنۍ ګرمېدنه هم په نړيواله توګه ايکوسيستمونو، د حيواناتو عالم، ټولنې او انسانيت باندې د اقليم بدلون اغېزه په دې پورې اړه لري، چې د ځمکې کُره نوره څومره ګرمېږي.
د تودوخې (د ځمکې د کُرې د ګرمېدنې) پروژې
د تودوخې درجې په پروژو يا طرحو کې لړۍ يو څه د ګازونو د سناريو ټاکنه او د «اقليمي حساسيت» درجه منعکس کوي. تر (۲۱۰۰ز) پورې د ځمکې د کُرې د تودوخې اټکل شوی پراخوالی په ۲۱ پېړۍ کې د متراکمو ګازاتو په کچې پورې نږدې اړيکه لري. (لکه: د ۲۰۰۰ او ۲۱۰۰ تر منځ ټول ګازات). هر څومره چې په دې دوره کې د ګازاتو تراکم لوړېږي، د تودوخې  درجه هم په همغه کچه لوړېږي. اقليمي حساسيت د ماضي او راتلونکو ګلخانه يي ګازونو په اړه د اقليمي سيستم په ځواب کې شک يا نامعلومتيا منعکسوي. د اقليمي حساسيت لوړ اټکلونه، لوړه اټکل شوې تودوخه رهبري کوي، په داسې حال کې چې ټيټ اټکلونه لږه اټکل شوې تودوخه رهبري کوي.
د IPCC پينځم راپور وايي چې: له ۱۸۵۰ ز کال نه تر ۱۹۰۰ ز پورې د منځنۍ کچې اړوند د ۲۱ مې پېړۍ تر پايه پورې د نړيوالې سطحې د تودوخې  درجې بدلون د ګومان له مخې له 1.5 °C نه زياتېږي او له RCP2.6 نه پرته د ټولو RCP طرحو لپاره کېدای شي، په ښه ډول 2 °C ته زيات شي. د اټکل له مخې کېدای شي، د RCP.6.0 او RCP8.5 لپاره تر 2 °C زيات شي او ډېر اټکل کېږي چې د RCP4.5 لپاره تر 2 °C پورې ونه رسېږي. د تر ټولو زياتو ګلخانه يي ګازونو په خپرېدنې سره RCP8.5 به تر (۲۱۰۰ز) پورې د تودوخې  نږدې 4.3 °C زياتوالي ته زمينه مساعده کړي. د ځمکې د کُرې ګرمېدنه به د RCP تر ټولو طرحو لاندې له (۲۱۰۰ز ) نه وروسته هم له RCP2.6 نه پرته دوام وکړي. ان که د شپې له مخې د ګلخانه يي ګازونو په اغېزناک ډول کم هم کړل شي. د ځمکې د کُرې د ګرمېدنې پړاو، ځکه بېرته نه ګرځېدونکی دی، چې دکاربن ډای اکسايد ماتېدنه کلونه وخت نيسي او د نړيوالې تودوخې درجه به لږ تر لږه د راتلونکو (۱۰۰۰) کلونو لپاره د هغې د تر ټولو لوړې کچې سره نږدې پاتې شي.
د لږونې کړنلارې به اوسمهال په خپل ځای کې د صنعت نه مخکې کچو نه پورته په نږدې 2.9 °C ګرمېدنه کې اغېز ولري. که چېرې د حکومت له خوا وار له مخه شوي ټولې نامشروطې ژمنې او موخې تر لاسه شي، د تودوخې درجه به تر 2.4 °C پورې لوړه شي. که چېرې ټول هغه ۱۳۱ هېوادونه چې په ريښتيني ډول يې توافق کړی او يا د خالص صفر موخې سره د توافق اراده لري، موخه تر لاسه کړي، د تودوخې  درجه به تر 2.0 °C پورې لوړه شي. که څه هم، که چېرې اوسني پلانونه په ريښتيني ډول عملي نه شي، تمه ده چې نړيواله تودوخه به، تر (۲۱۰۰) پورې 4.1 °C نه تر 4.8 °C پورې ورسېږي. د ملي پلانونو او ژمنو او په نړيواله کچه د حکومتونو په واسطه د ريښتيني عملونو تر منځ يو د پام وړ درز دی.
د نړۍ د ميترولوژيکي سازمان د ۲۰۲۱ ز راپور له مخې : ٪۴۴ موکه شته چې نړيواله تودوخه په لنډمهاله توګه وار له مخه له (۲۱۰۰ – ۲۰۲۱ ز) پورې کلونو کې د 1.5 حد نه تېره شي.
يو له هغو مېتودونو نه چې عالمان يې د انسان له امله د اقليمي بدلون د اغېزو د اټکل په موخه کاروي، په اقليم کې د تېرو طبيعي بدلونونو پلټنه ده. عالمانو د ځمکې په تېر (ماضي) اقليم کې د بدلونونو د مشخص کولو په موخه بېلابېل proxy معلومات کارولي دي. د proxy معلوماتو په سرچينو کې تاريخي سابقه، لکه: د ونو کړۍ، د يخ کتلې، corals او د سمندر او جهيل رسوبات شاملېږي. معلومات ښيي چې اوسنۍ تودوخه په تېرو ۲۰۰۰ کلونو کې هر څه په فوقيت ورکړي دي.
د ۲۱ مې پېړۍ تر پايه پورې د تودوخې  درجه کېدای شي، داسې يوې کچې ته ورسېږي، چې د منځنۍ Pilocene (نږدې ۳ ميليونه کلونو پخوا) راهيسې نه وي تجربه شوی. په هغه وخت کې د تودوخې  درجې د صنعتي نه مخکې تودوخې  درجې په پرتله نږدې 2-4 °C ګرمه وه او د نړيوال مفهوم (mean) سيند کچه، د اوسنۍ کچې په پرتله ۲۵ متره پورته يا لوړه وه.
فزيکي اغېزې
د ثبوت پراخه کچه ښيي چې، اقليمي سيستم تود شوی دی. د نړيوالې تودوخې ثبوت د متحده ايالتونو د ملي اقيانوسي او اتموسفيري اداري په ګراف کې ښودل شوی دی. د ګراف ځيني برخې مثبت ميلان ښيي. لکه: په ځمکه او سمندر کې د تودوخې  درجې لوړېدل او د سيند د کچې پورته کېدل. د ګراف ځيني برخې منفي ميلان ښيي، لکه: په شمالي نيمه کُره کې د واورې لږ شوی پوښښ او شمالي قطب ته د منسوب سمندریز يخ ردول، چې دواړه د نړيوالې تودوخې ښودونکي دي. د تودوخې (ګرمېدنې) ثبوت، په بيولوژيکي سيستمونو کې څرګند دی. لکه: د قطبونو پر لور د تاريخي بوټو او د يوې سيمې ژوو په وېش کې بدلونونه.
۱۰۶ (عدد)
۱۰۶ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰۵ څخه  مخکي او د ۱۰۷ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۰۶:
په کلینډر کې
۱۰۶ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۰۶ د سيبورجيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۰۶ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
د ګاما وړانګې چاودنه
د دې چاودنو زیاتره لیدل شوې پیاوړې وړانګې داسې انګېرل کېږي چې د سوپرنووا (د ستورو د چاودنې له امله رڼا)  یا سوپرلومینوس سپرنووا (د سوپرنووا لس چنده) په اوږدو کې خپرېږي ځکه چې د لوړ کتلې درلودونکي ستوري د نیوټرون ستوري یا بلیک هول (تور غار) د  رامنځ ته کېدو په موخه  د داخل پر لور چاودنه کوي.
ویل کېږي چې: د GRBs وړې ټولګي (د "لنډې" چاودنې ) د دوه ګونو نیوټرون ستورو له یوځای کېدو څخه را منځ ته کېږي. د مخکینو چاودنو لامل په ځینو لنډو پېښو کې تجربه شوی،  کېدای شي د دې ستورو د سطحې او هستې تر منځ د غږ را منځ ته کړي چې د ټکر په ثانیو کې د جذر او مد قوې په پایله کې تجربه شوی چې د ستورو ټوله سطحه ټوټه ټوټه کېږي.
د GRBs زیاتره سرچینې له ځمکې څخه ملیاردونه نوري کالونه لرې دي، یعنې په دې معنا چې چاودنې هم خورا انرژي لرونکي دي (یوه معمولي چاودنه په څو ثانیو کې د لمر د ټول ۱۰ ملیارد کلن ژوند په کچه انرژي خپروي) او هم خورا نادره دي (په هر میلیون کلونو کې په یو څو ستورټلیزونو کې را منځ ته کېږي). تر اوسه ټولې GRBs د سپنې لارې له کهکشان څخه بهر رامنځ ته شوي، که څه هم یو لړ اړوند پېښې، د کمزورې ګاما خپروونکي ځلاوې، د سپنې لارې دننه له مېګناتار (نیوتروني ستوري) سره تړاو لري. داسې فرض کېږي چې په سپینه لار کې د ګاما وړانګې چاودنه، چې مستقیم د ځمکې په لور وي، کولای شي د ډله ییزې له منځه تلنې د پېښې لامل شي.
په لومړي ځل د ګاما وړانګې چاودنې په ۱۹۶۷ زکال کې د ویلا سپوږمکیو له خوا، چې د پټو اټومي وسلو د ازموینې د کشف لپاره ډیزاین شوې وه، کشف شوې. دا پېښه په ۱۹۷۳ کال د عامه وګړو لپاره بربنډه او خپره شوه. د سپوږمکیو له دې موندنو وروسته، په سلګونو تیوریکي ماډلونه د دې چاودنو د تشرېح لپاره، لکه د لکۍ لرونکو ستورو او نیوټرون ستورو ترمنځ ټکر، وړاندیز شول. د دې ماډلونو د تصدیق کولو لپاره لږ معلوماتو په لاس کې وو تر هغه چې په ۱۹۹۷ز کال د لومړي ځل لپاره  ایکس-رې او نوري ورسته-ځلښتونه او د سپیکتروسکوپي په کارولو سره سرې ساحې ته د دې وړانګو د بدلون (redshift – سور بدلون) مستقیم اندازه کول، او پدې توګه د دوی واټن او د انرژي حاصل، کشف شول. دې کشفونو، او د کهکشانونو او سوپرنووا وروستیو څېړنو چې له چاودنو سره یې تړاو درلود، د GRBs واټن او ځلا روښانه کړل، او د هغوی ځای یې په کره توګه په لیرې کهکشانونو کې په ګوته کړ.
تاریخچه
د ګاما د وړانګو د چاودونو زیاتره لومړنیو تیوریو د سپینې لار کهکشان کې نږدې سرچینې په ګوته کړې. له ۱۹۹۱ ز کال څخه را په دې خوا، د کمپټون ګاما وړانګې څارونکي (CGRO) او د هغې د چاودنې او لېږد د سرچینې سپېړونکې وسیلې (BATSE)، چې یو خورا حساس ګاما وړانګه کشف کونکي و، داستې معلومات چمتو کړل چې د GRBs خپرېدنه هرې خوا ته مشابه (ایزوتروپیک) ځانګړ تیاوې لري - په فضا کې ځانګړي لوري ته تمایل نلري. که د هغوی سرچینې زموږ په کهکشان کې وی، نو دوی به په بېساري ډول د کهکشان په استوا کرښه کې یا نږدې متمرکزې وې. د GRBs په قضیه کې د داسې کومې نمونې نشتوالي پیاوړي شواهد وړاندې کړل چې د ګاما وړانګو چاودنې باید د سپینې لارې څخه بهر وي. خو د سپینې لارې ځینې ماډلونه لاهم په اسوټروپیک وېش ټینګار کوي.
ستورپوهانو د ۲۰۱۸ ز کال په اکتوبر کې راپور ورکړ چې GRB 150101B او GW170817، چې په ۲۰۱۷ ز کال کې د جاذبې ړ کشف شوو څپو پېښې وې، ښایي د ورته میکانیزم له خوا – یعنې د دوو نیوټرون ستورو په یوځای کېدو - را منځ ته شوې وي. د ګاما وړانګو، د نوري او ایکس وړانګو خپرېدو په بر بنسټ د دوو پېښو تر منځ ورته والی، او همدارنګه د اړوند کوربه ستورټلیزونو طبیعت، "د پام وړ" دی، چې دا وړاندیز کوي چې دوه جلا پېښې ممکن دواړه د یوې پېښې، یعنې د نیوټرون ستورو د یوځای کېدو پایلې وي او دواړه کېدای شي کیلونووا وي، چې د څېړونکو په وینا:  ښایي د پخوانۍ پوهې په پرتله په کایناتو کې ډېرې عامې وي.
ستورپوهانو د ۲۰۱۹ ز کال په نومبر کې، د ګاما د وړانګو د پاوړ چاودنې راپور ورکړ، چې د GRB 190114C په نوم ونومل شوه، چې په لومړي ځل د ۲۰۱۹ز کال په جنوري کې کشف شوه، چې تر اوسه پورې یې د لوړې انرژۍ ګاما وړانګې تولید کړې دي - یعنې نږدې ۱ ټیرا الیکټرونولټ (TeV)  چې په فضا کې دا پېښه بې سارې ده.
د آزمېښتي سرچینو په توګه ورته پېښې
د GRBs له کشف وروسته د لسیزو په اوږدو کې، ستورپوهانو د نورو طولي موجونو درلودونکو ورته پېښو په لټه کې دي: کوم فضايي څیزونه چې د ورستیو چاودنو سره په ورته وخت کې را منځ ته شوي وي. ستورپوهانو د بېلابېلو څیزونو ډلې، لکه سپین کوچني (white dwarfs)، وړانګ-ستوري (pulsars)، سوپرنووا، کروي غنچه ستوري (globular clusters)، ستوري ورته اجسام (quasars)، سیفرت کهکشانونه (Seyfert galaxies)، او بی ال لکریت (BL Lac objects) څیزونه په نظر کې نیولي دي. دا ډول ټولې پلټنې بې پایلې وې او په یو څو قضیو کې په ځانګړي توګه ځایی چاودنې (هغه چې موقعیت یې په لوړ دقت وټاکل شو) په کره ډول ښودل کېږي چې د هېڅ ډول هغو روښانه څیزونو له خاصیت سره ورته والی نلري چې موقعیت یې د کشفي سپوږمکیو څخه اخیستل شوی و. دا حالت وړاندیز کوي چي یا دا ستوري ډېر کمزوري دي یا هم په ډېرو لرې ستورتلیزونو کې پراته دي، ان په زیاتره کره موقعیتونو کې بې شمېره کمزورو ستوري او ستورتلیزونو ګډون درلود او دا په پراخه کچه و منل شوه چې د فضایي ګاما وړانګو د خپرېدو د سرچینو وروستۍ حل لاره داده چې نوې سپوږمکۍ او چټکې اړیکې را منځ ته شي.
وروسته ځلښت
د ګاما وړانګو د سرچینو لپاره څو موډلونه وړاندې شول چې د ګاما وړانګو له لومړۍ چاودنې وروسته د وتونکو موادو او د ستورو تر منځ د ګازونو د ټکر له امله د اوږده موج ورو ورو خیره کېدونکی خپرښت را منځ ته کېږي. دا خیره کېدونکی خپرښت د "ورسته ځلښت" په نوم یادېږي. د دې ورسه ځلښت په اړه لومړنۍ پلټنې بې پایلې وې، ځکه چې په پراخه کچه دا ستونزمن کار دی چې د اوږدو څپو په واټن کې له لومړي ځلښت سمدلاسه وروسته د چاودنې موقعیت مشاهده شي. پرمختګ هغه وخت را منځ ته شو چې  د ۱۹۹۷ ز کال په فبروري کې بیپوساکس (BeppoSAX) سپوږمکۍ د ګاما وړانګو چاودنه (GRB 970228) کشف کړه او د ایکس ری کمره هغه لور ته کېښودل شوه چې چاودنه رامنځ ته شوې وه، دې کمرې د ایکس ري خیره کېدونکی خپرښت کشف کړ. له چاودېدو ۲۰ ساعته وروسته د ویلیم هرشل ټیلسکوپ یو ورته نور کشف کړ. کله چې GRB خیره شوې، د یو کم نور انځورونه د لیدو وړ وو چې د چې د GRB په موقعیت کې په لرې کوربه کهکشان کې و چې د وروسته ځلښت د نور پر مټ په ګوته شو.
د دې کهکشان برېښ دومره کمزورې و چې د هغې کړه واټن د څو کلونو په اوږدو کې محاسبه نشو. له هغه وروسته، د یو بل لوی پرمختګ ترلاسه شو چې BeppoSAX پر مټ د  GRB 970508 بله پېښه ثبت شوه. د دې پېښې ځای له ۴ ساعته وروسته وموندل شو، او د څیړنې ټیمونو ته یې لاره هواره کړه چې د پخوانۍ چاودنې په پرتله ډېر ژر خپله پلټنه پیل کړي. د دې څېز د وړانګو طیف د ۰.۸۵۳ = z سور بلدون څرګند کړ، چې د نږدې ۶ ملیارد نوري کلونو په واټن کې یې  له ځمکې څخه لرې د چاودنې ځای په نښه کړ. دا GRB ته د واټن لومړنی کره تشخیص و او د ۹۷۰۲۲۸ کوربه ستورټلیز له کشف سره یې یوځای دا ثابته کړه چې GRB په ډېرو لرې ستورټلیزونو کې را منځ ته کېږي. د واټن په اړه شخره په څو میاشتو کې پای ته ورسیده: GRBs د ستورټلیز ها خوا پېښې وې چې په لرې پرتو کم نوره ستورټلیزونو کې رامنځ ته کېږي. راتلونکی کال، په GRB 980425 پسې له یوې ورځې وروسته د روښانه سوپرنووا (SN 1998bw) را منځ ته شوه، په دې ځای کې د پېښې، د GRBs او د خورا لویو ستورو د له منځه تلو ترمنځ روښانه اړیکه په ګوته کوي. دې چاودنې دهغو سیسټمونو د ماهیت په اړه لومړي پیاوړي شواهد  وړاندې کړل چې GRBs تولیدوي.
د BeppoSAX سپوږمکۍ تر ۲۰۰۲ ز کال پورې  دنده ترسره کړه او په ۲۰۰۰ ز کال کې  CGRO (له BATSE سره) له مدار څخه و ایستل شول. خو د ګاما وړانګو د چاودنو په څېړنه کې انقلاب د یو شمېر نورو وسایلو پراختیا وهڅوله چې په ځانګړې توګه د GRBs د ماهیت د سپېړلو لپاره، مشخصاً له چاودنې وروسته په لومړیو شېبو کې، ډیزاین شوي وو. د دې لړۍ لومړی ماموریت، HETE-2 سپوږمکۍ، په ۲۰۰۰ ز کال کې پیل شو او تر ۲۰۰۶ ز کال پورې یې فعالیت درلود، چې په دې موده کې یې یو شمېر زیات لوی کشفونه وړاندې کړل. بل ماموریت، سویفټ، چې تر اوسه تر ترټولو بریالي فضايي موریت دی، په ۲۰۰۴ ز کال کې په لاره اچول شوی و او تر ۲۰۱۸ ز کال پورې لاهم فعال و. سویفټ د ګاما وړانګې په خورا حساس موندونکی او همدارنګه په ایکس رې او نوري ټیلسکوپونو سمبال و چې په چټکۍ او اتومات ډول تاوېده ترڅو د وروسته ځلښت خپرښت له چاودنې وروسته  مشاهده کړي. په دې وروستیو کې، د فرمي ماموریت په لاره واچول شو چې د ګاما وړانګې د چاودنې څارونکی لېږدوي چې په کال کې د څو سوو په شمېر چاودنې کشف کوي، چې له ډلې یې ځینې په پوره کچه روښانه دي چې د فرمي لوی ټیلسکوپ پرمټ له لوړې انرژي سره لیدل کېدای شي. همدارنګه په ځمکه کې، د روبات کنټرول سافټویر په درلودلو زیات نوري ټیلسکوپونه جوړ شوي یا نوي شوي چې د ګاما وړانګې د چاودنې د شبکې د کوردینات سیګنالونو ته سمدستي غبرګون ښیي. دا ځانګړتیا، ټیلسکوپونو ته لاره هواروي په چټکۍ سره د GRB په لور وګرځي، چې زیاتره دا کار د سیګنال په ترلاسه کولو په ثانیو کې او د ګاما وړانګو د خپرېدو په حال کې ترسره کېږي.
له ۲۰۰۰ ز کلونو راهیسې نوي پرمختګونه شوي چې په کې د جلا ټولګې په توګه د ګاما د لنډو وړانګو د چاودنې کشف (چې ښایي د نیوټرون ستورو د یوځای کېدو څخه وي او د سوپرنووا سره تړاو نه لري)، د ایکس رې د څپو په طول کې د پراخه، سرګردان ځلانده فعالیت کشف چې له GRBs وروسته د څو دقیقو لپاره دوام کوي، او په کائناتو کې د خورا برېښنده (GRB 080319B) او د پخواني ډېر لرې (GRB 090423) څیزونو کشف ګډون لري. د ګاما وړانګو د چاودنې تر ټولو لرې پېژندل شوی GRB 090429B، اوس په کائناتو کې ترټولو لرې څیز ګڼل کېږي.
شارق پوهنتون
شارق پوهنتون (انګرېزي: Sharq University) یا شارق د لوړو زده کړو انستیتوت (انګرېزي: Sharq Institute of Higher Education) په کابل افغانستان کې یو پوهنتون دے۔ چی په ۲۰۱۲ کې تاسیس شوی دہ ۔
مخینه
د افغانستان د مرستو همغږي یو افغان ، خپلواک ، غیر سیاسي ، غیر فرقه ای ، غیر انتفاعي سازمان دی چې په 1989 کې په بیلابیلو سکتورونو کې افغانانو ته د بشردوستانه مرستو اړتیاو ته ځواب ووایی. په 2010 کې ،(د مدني ټولنې ځواکمنې شبکې- د انجو ګانو یوه ګروپ) د ISDT په نوم یوه اداره رامینځته کړه چې د پوهنې وزارت سره ثبت شوی ، کوم چې د سوداګرۍ ادارې ، کمپیوټر ساینس په برخه کې دوه کلن برنامې وړاندیز کوي ، ځکه چې داسې نه وه هغه ډیر اغیزمن برنامه. په 2012 کې (د مدني ټولنې ځواکمنې شبکې پریکړه وکړه چې برنامه یې د لیسانس کچې ته پراخه کړي نو دوی د شارق د لوړو زده کړو انسټیټیوټ پیل کړ. شارق د لوړو زده کړو انستیتوت په رسمي ډول د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت سره ثبت شوی دی. شارق د لوړو زده کړو انستیتوت په ثبتول شمیره 65 کې د لوړو زده کړو وزارت سره په 2012 کې تاسیس شوی. دې په دوه برخو ، ساینس او ​​اقتصاد کې فعالیت پیل کړ.
کتابتون
یو کتابتون چې په بیلابیلو څانګو کې پراخه بیلابیل کتابونه لري د زده کونکو لپاره شتون لري. کتابتون په ځایی او نړیوالو کتابونو سمبال دی. سربیره پردې ، د شارق د لوړو زده کړو انستیتیوت (د کابل پوهنتون د افغانستان مرکز) سره د تفاهم یادداشت لاسلیک کړ. د کابل پوهنتون د افغانستان مرکز د کابل پوهنتون یو ډیجیټل کتابتون دی چې شاوخوا 30 30 کتابونه ، ورځپاه او مقالې چمتو کوي. څرنګه چې د شارق د لوړو زده کړو انستیتیوت د د کابل پوهنتون د افغانستان مرکز سره تړاو لري ، د شارق زده کونکي د د کابل پوهنتون د افغانستان مرکز له لارې معلوماتو ته لاسرسی لري, په ځانګړي توګه د ناورین مدیریت کې لیسانس زده کونکي د کتابتون خورا ګټې ترلاسه کوي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:د افغانستان پوهنتونونه وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:زده كړه په افغانستان كې
چپ اړخی پاپوليزم (ولس پلوي)
چپ اړخی پاپوليزم، چې د ټولنيز پاپوليزم په نوم هم پېژندل کېږي، یو سياسي اند دی، کوم چې چپ اړخي سياسيتونه له پاپوليستي فصاحت (فن بيان) او موضوعاتو سره يو ځای کوي. د هغې بيان بازي عموماً د اشرافو له مخالفت، حکومت سره ټکر او د عامو خلکو په حق کې له خبرو څخه جوړ وي. د چپ اړخو پاپولستانو لپاره بيا بيا موضوعاتو کې اقتصادي ديموکراسي، ټولنيز عدالت او په نړیوالتوب شک شامل دي. ټولنپاله نظريه د دوديزو کیڼ اړخو نظریاتو په پرتله کمه ونډه لري.
پر پانګوال نظام او نړیوالتوب نيوکه د سخت درېځۍ ضد سره اړيکه لري، کوم چې د متحده ايالاتو د نامنلو پوځي عملیاتو په پايله کې په چپ اړخي پاپوليسټي خوځښتونو کې زياته شوه، په ځانګړي ډول هغه چې په منځني ختيځ کې تر سره شول. فکر کېږي چې چپ اړخي پاپولسټان نور په افقي ډول له دې کتاره نه لرې کوي او د برابرۍ پر اندونو تکيه کوي. ځينې پوهان ملتپاله چپ اړخو پاپولسټي خوځښتونو ته هم اشاره کوي، هغه ځانګړتيا چې په «ناکاراګوا» کې د «سينډينيسټا» اوښتون يا وينزويلا کې د بوليويرين اوښتون په مټ راڅرګنده شوه. د خارجي یا ښي اړخي پاپوليزم په عکس، چپ اړخي پاپوليستي ګوندونه ادعا کوي چې د لږکیو د حقوقو پلويان دي او د ملتپالنې د يو داسې اند پلوي کوي، کوم چې د کلتوري او قومي ځانګړتياوو په مټ نه دی لرې کړای شوی.
د اروپايي پورونو د کړکېچ پر مهال د «سايريزا» او «پوډيموس» له راپورته کېدو سره، په اروپا کې د نوي چپ اړخي پاپوليزم په اړه بحثونه زيات شول.
ارجينټاين
د «کرسټينا فرنانډيس ډي کريچنر» (له ۲۰۰۷ څخه تر ۲۰۱۵زکال پورې د ارجنټاين ولسمشره) او د هغې د مېړه «نيټور کيرچنر» په هکله ويل کېدل چې «کيرچنيريزم» يې عملي کاوه، کوم چې د «پيرونيزم» يوه جلا بڼه ده، کوم چې په لاتيني امریکا کې ډېر ځله د نورو «پينک ټيډ» (چپ اړخ ته مايل حکومتونه) حکومتونو تر څنګ يادېدو. هغه مهال چې «کرسټينا فرنانډيز ډي کرچنر» په دنده وه، هغې د ټاکلو ازادو سوداګريزو تړونونو پر ضد څرګندونې کولې، لکه د امريکاګانو ازادې سوداګرۍ سيمې په څېر وړانديز. د هغې اداره په ځانګړي ډول د ۲۰۰۰ز لسيزې په وروستيو کې د شيانو د زياتېدو پر مهال په کرنيزو صادراتو د مالياتو د زیاتېدو په ځانګړتيا پېژندل کېږي، کوم چې د ارجينټاين عمده صادرات و، تر څو د ټولنيزو پروګرامونو ته پيسې برابرې کړي، لکه PROGRESAR پوهنتون د بورسونو، د يو ماشوم د مرستې پر بنسټ نړيواله ځانګړتيا (کوم ته چې په ارجنينټاين کې به عام ډول AUH ويل کېږي، Asignación Universal por Hijo)، د مرستې لپاره د وړ کوچنيانو لرونکو کورنيو لپاره ازمويل شوې ګټې لارې چارې او وده ييز ټولنيز اصلاحات، لکه: د خپل جنس سره د واده کولو منل.
بوليويا
د «سايلز زوزو» مشرتابه د چپ اړخي پاپوليزم تر څنګ، د پخواني ټولنپال ولسمشر «ايو مورالس» پيروي هم وکړه.
برازيل
«لوليزم» تر دې بريده يوه عملي چپ اړخي محوريت نظريه ده چې هغې ته «نوي ازادخيالي ټولنپالي» ويل کېږي، خو هغه د يو وده ييز، د عامې طبقې پر انځور اغېز پرېباسي او د دې تر څنګ په دې کې د ولسي تحريک له اړخه پاپولسټي عناصر هم شته.
ایکوادور
د ایکوادور پخواني ولسمشر «رافايل کوريا» په «پاپولستي خبرو اترو» ټينګار کړی او د ايکوادور د عامو خلکو لپاره يې په دې تنظار کې د کار کولو لپاره ټيکنوکراټان سره راټول کړي دي. د اصلي اوسېدونکو او حکومت تر منځ په ټکر کې، کوريا بهرني نادولتي سازمانونه تورن کړي دي چې له اصلي اوسېدونکو څخه ناوړه ګټه اخلي.
مکسيکو
په واک کې اوسنی ګوند، د نويتابه ملي خوځښت، يو چپ اړخی پاپولستي ګوند دی.
متحده ايالات
هيو لانګ، د سخت رکود پر مهال د لوزيانا څخه له والي توب څخه سناتور وګرځېد، په متحده ايالاتو کې د چپ اړخو پاپولستانو له جملی لومړی نوی امريکايي و، چا چې د شريک او شتمنۍ طرحې په نوم د خپلې طرحې لاندې د شتمنۍ بيا وېش ملاتړ وکړ، د کوم رېښې چې د جيکسيونايي جمهوريت په کلاسيکي چپ اړخي پاپولستي خوځښت کې وې، کوم چې د سخت دريځي خوځښت سره اړيکه لري.
په ورته وخت کې، برني سينډرز او اليګزينډريا اوکاسيو کارټينر، چې خپله يې ځانونه ډيموکراتيک ټولنپالان معرفي کړي، د نوي چپ اړخي پاپولستي سياستوالو بېلګې دي. پر جو کراولي باندې د اوکاسيو کارټيز د ديمکراتانو لومړۍ بريا ته، څوک چې د ديمکرات ګوند د تشکيلااتو مشر و، چا چې لس ځلې دا منصب خپل کړی و، په پراخه کچه د ۲۰۱۸ز کال د منځمهالو ټاکنو په پرايمريانو کې تر ټولو زياته خفه کوونکې بريا په توګه بلل ېږي. اوکاسيو کورټيز د نيشن مجلې د يو «نوي راک ستوري» په توګه ښودلی و، چا چې «د باغي پاپولسټانو په استازولۍ په ټول هېواد کې يو نوی توپان راپورته کړی و». اليزابت وارن هم د چپ اړخي د استازې يا لبرال پاپولسټ په توګه يادېږي، کله ناکله د نوموړې ارزونه د ټولنپالې ديموکراتې په توګه کېږي.
وينزويلا
د هوګوشاويز ولسمشري د ولسي ځيرکتيا او کاريزمايي (کرشمايي صلاحيت لرونکی) مشرتابه تر څنګ د ټولنپالنې د اصولو د ګډولې سره ورته والی درلود. د شاويز حکومت د پاپوليسټ ملتپالنې او بيا وېش لور ته د «بېرته ګرځېدنې» په توګه تشريح شوی دی.
اسرائيل
يش عتيد، يوسخت درېځې مرکزي يا ازادخيال ګوند د اسرائيلو په سياست کې، «لېبرال» په ځانګړي ډول داسې کوم تصور نه دی، په کوم کې چې د ښي يا چپ توپير کېږي، بلکې يش عتيد په داسې ډول ارزول کېږي چې په هغې کې د پ اړخ پاپولسټ عناصر تر يو بريده شته. دوی په اشرافيه طبقې نيوکې ، کوم چې د سياسي فساد لامل ګرځي او د مادي بيا وېش د درېځ غوښتنه کوي، خو په ورته وخت کې يش عتيد د اقتصادي آزادۍ عنصر هم لري.
جاپان
د تارو ياماموتو په مشرۍ، ريوا شنسينګومي، د جاپاني چپ اړخي پاپولستي خوځښت استازولي کوي. په داسې حال کې چې هغه او د هغه ګوند د پانګوال نظام پر ضد شعارونه ورکوي، کله ناکله يې د «ليبرال پاپولست» په توګه يادونه کېږي.
سويلي کوريا
د سويلي کوريا د چپ اړخ سياسي ګوند، کوم چې وده ييز ګون ددی، د نېغ په نېغه ديموکراسۍ، نوي ليبرالزم ضد او د امپراليزم ضد پلوي کوي. هغه همدا راز د يو ليبرال ملتپال بهرني سياست پلوي کوي چې د جاپان خلاف دی.
د خلق ديموکراتيک ګوند له سترو سياتوالو څخه يو يې «لي جي ميونګ» له «برني سينډرز» سره پرتله شوی دی، یا په ځینو رسنيزو ادارو کې د هغه يادونه د «پاپوليسټ» په توګه شوې ده. «لي جي ميونګ» په ۲۰۲۲ز کال کې د سويلي کوريا په ولسمشريزو ټاکنو کې د ټاکل کېدو په صورت کې د نړۍ د لومړي نړيوال بنسټيز عايد نظام د عملي کولو ژمنه کړې ده، خو ويلي يې دي که چېرې خلک د هغې مخالفت وکړي نو هغه به يې تر سره نه کړي. د سويلي کوريا ښي اړخي سياستوال «هانګ جو نپيو» د ۲۰۲۱ز کال د سپتمبر په مياشت کې له «لي جي ميونګ» سره وليدل او به هغه يې تور پورې کړ چې هغ هد «ګيونګي» ولايت شاوېز دی. په هر حال، په جنوبي کوريا کې دا کشاله شته چې ايا «لي جي ميونګ» ته د متحده ايالاتو او اروپا له انده د «پ اړخي پاپولسټ» په نظر وکتل شي که نه. هغه يو ځل ويلي و چې هغه محافظه کار دی او د داسې تګلارو وړانديز يې کړی و چې په متحده ايالاتو او اروپا کې له عمومي چپ اړخو پاپولسټانو څخه ډېرې لرې وې، تر يو بريده په اقتصادي لبرال تګلارو ټينګار کوي، لکه په ځينو مسائلو کې د شرکتونو ازادول (له هغوی څخه مقررات لرې کول). سربېره پر دې، هغه د ځینو ټولنيزو موضوعاتو په اړه تر يو بریده محافظه کارانه تمايلات وښودل. سربېره پر دې د «لي جي ميونګ» په ټولنه کې د نړيوالې سوداګرۍ ځانګړې څانګې مشر «کيم هيون جونګ» له هنري کسنجر سره وليدل او هنري کسنجر د «لي جي ميونګ» په نوم د «نيکو هيلو»  په لاس ليکلی يو اټوګراف ورکړ (د خپل لاسليک يادښت). پر دې علاوه، د «لي جي ميونګ» سياسي تمايلات تر يو بريده مبهم و، په همدې بنسټ محافظه کار ژورنالست «ډونګ ای البو» دا ردوي چې نوموړی د چپ اړخي سياستوال د، په داسې حال کې چې د سويلي کوريا د سخت دريځو کارګرانو د يووالي سازمان نوموړی د يوه ټولنپال ديموکرات په توګه ارزولی دی. (خوبيا هم، د سويلي کوريا يو بلې چپ اړخي «undongkwon » ډلې دا رد کړې ده چې «لي جي ميونګ» ټولنپال ديموکرات نه دی).
بادي ژرنده
بادي ژرنده (په انگرېزي: Windmill) د باد په انرژۍ چلېدونکې ژرنده ده چې غنم او نور حاصلات اوړه کوي.
وېشنيزه:ژرندې
Molino
خايالي
خايالي يو ناروشتي ژونره يا رکم ده کم چي زياتره په ناروشتي دونيا کي جوړه سوي وي او زياتره زايونه، نخشي، کيسي يا خالګ يي د اسلي دونيا(زموژ وسني دونيا) پسي اړه نلري. خايالي ډيري ريشي په رسم و رواج کي لري، او دغه کيسي بيا په کتابو او ډرامو کي کارول کيژي. په وساني وخت کي خايالي په نورو زانو کي هم ډيره کارول کيژي، لکه، پيلم، ټلويژين، نخشيي کيتابونو او ويډيو لوبي.
په میانمار (برما) کې بشري حقوق
په میانمار کې د پوځي رژیم تر واک لاندې بشري حقونه له ډېرې مودې په نړۍ کې د بدترینو له ډلې ګڼل کېږي. د بشري حقونو نړیوال بنسټونو لکه د بشري حقونو د څار بنسټ، د بخښنې نړیوال بنسټ او د ساینس د پرمختګ لپاره د امریکې ټولنې په مکرر ډول په میانمار کې د بشري حقونو پراخه سرغړونې مستند او غندلې دي. د آزادۍ کور (Freedom House) له لوري په نړۍ کې د ۲۰۱۱ ز کال راپور ښیي چې "پوځي جنتا (پوځې حکومت) ... نږدې ټول اساسي حقونه تر پښو لاندې کړي؛ او د قانوني مصئونیت له امله یې د بشري حقونو سرغړونې کړې دي." په ۲۰۱۱ ز کال کې " په دې هېواد کې له ۲۱۰۰ څخه د زیاتو سیاسي بندیانو له ډلې د NLD نږدې ۴۲۹ غړي وو، چې د ۱۹۹۰ ز کال په ټاکنو کې ګټونکي وو." د سیاسي زندانیانو لپاره د مرستې د ټولنې په وینا، د ۲۰۱۳ ز کال د جولای له میاشتې راهیسې،  د برما په زندانونو کې ۱۰۰ سیاسي بندیان موجود دي.
د بشري حقونو په برخه کې د امریکا د ولسمشر بارک اوباما ځانګړې مرستیالې، سمانتا پاور د ۲۰۱۲ ز کال د نوامبر په نهمه نېټه، د ولسمشر له سفر وړاندې یې د سپینې ماڼۍ په پاڼه ولیکل چې په څو سیمو کې د ملکیانو پر وړاندې، د ښځو او ماشومانو په ګډون، د بشری حقونو جدی سرغړونې دوام لری." د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په مکرر ډول د برما په پخوانیو نظامي حکومتونو غږ کړی چې بشري حقونو ته درناوی وکړي او عمومي اسمبلۍ د ۲۰۰۹ ز کال په نومبر کې یو پرېکړه لیک تصویب کړ چې "د بشري حقونو او بنسټیزو آزادیو روانې سیستماتیک سرغړونې یې په کلکه وغندلې "او د هغه وخت د برما پر واکمن پوځي حکومت یې غږ وکړ چې د نړیوالو بشري حقونو او بشرپاله قانون څخه د سرغړونو د پای ته رسولو لپاره بېړني ګامونه پورته کړي."
جبري کار، انساني قاچاق او په ماشومانو کار عامې کړنې دي. د برما پوځي حکومت جنسي تاو تریخوالي، د سیستماتیک جنسي تېري او د پوځ له لوري د جنسي غلامانو د ساتلو د تورونونو په ګډون، چې دې کړنې چې په ۲۰۱۲ ز کال کې دوام درلود، د کنټرول د یوې تګلارې په توګه په پراخه کارولو کې هم بدنامه دی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې یوې درۍ کسیزې کمېټې د ۲۰۱۷ ز کال په مارچ کې د حقیقت موندنې ماموریت ترسره کړ. د دې ماموریت موخه "په میانمار کې د پوځ او امنیتي ځواکونو له لوري د بشري حقونو د وروستیو تاوتریخوالو او سرغړونو د حقایقو او شرایطو موندل وو ... چې لیدلوری یې د مرتکبینو لپاره د بشپړ حساب ورکولو او د قربانیانو لپاره د عدالت د تامین و".
د میانمار حکومت د دې تورونو په ځواب کې دریځ خپل کړی چې د FFM کار غیر مسؤلانه او بې بنسټه دی. د بېلګې په توګه، د ۲۰۱۹ ز کال په سپتمبر کې، په جینیوا کې په ملګرو ملتونو کې د میانمار دایمي استازي یو کیاو موی تون (U Kyaw Moe Tun) په جینوا کې د بشري حقونو د شورا د یوې غونډې په ترڅ کې څرګندونې وکړې. یو کیاو موی تون وویل: "د میانمار خلک چې د ولسواکۍ او بشري حقونو لپاره په خپله اوږده مبارزه کې د ملګرو ملتونو تر څنګ ودرېدل ، د میانمار په اړه د ملګرو ملتونو د ځینو عناصرو له لوري د بې هدفه دریځ څخه په پراخه کچه نا هیلې شوي دي. "
دیني آزادي، د لږکیو حقوق او داخلي شخړې
داسې شواهد راټول شوي دي چې د برما رژیم ځینې توکمیز اقلیتونه لکه کارېن، کارېني او شان د محوې یا برمایې کولو په موخه په نښه کړي دي. خو دې ته د نړیوالې ټولنې له لوري لږ پاملرنه شوې ځکه چې دا د ډله ایزو وژنو په پرتله چې د روانډا په څېر ځایونو کې پیښ شوي ډېر هوښیارانه او په غیر مستقیم ډول تر سره کېږي. د بخښنې نړیوال بنسټ له قوله، د روهینګیا مسلمان وکړي له ۱۹۷۸ ز کال راهیسې د جنتا تر واکمنۍ لاندې د بشري حقونو له سرغړونو ځورېږي او زیاتره یې په پایله کې ګاونډي بنګله دېش ته تښتېدلي دي. د مسیحي ټولنو، لکه کاچین، په وړاندې تاوتریخوالی د ۲۰۱۱ ز کال د جون په میاشت کې د ۲۰۱۱-۲۰۱۲ د کاچین په شخړه کې د جګړې له بیا پیلېدو راهیسې هم زور موندلی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه په ۴۹مه غونډه کې میشل باچلیټ وویل چې د تاتمادو په نامه د امنیتي ځواکونو له خوا په څو توکمیزو ایالتونو کې سیستماتیک وحشت له پخوا څخه موجودې وسله والې جګړې ته لمن وهلې ده. د یوه "ژور ناورین" په اوږدو کې د بشری حقوقو بنسټیزو حقونو ته د لاسرسي پر وړاندې، په میانمار کې د ۲۰۲۱ ز کال د فبروري له کودتا وروسته اوس په ټول هېواد کې په سلګونو سیمه ییزې وسله والې ډلې جوړې شوې، چې "په هغو سیمو کې چې پخوا باثباته وې، پراخ تاوتریخوالی پیل شوی دی".
د مسلمانانو ځورول
روهینګیا مسلمانان په دوامداره توګه د برما رژیم له لوري، چې دوی یې د اتباعو په توګه له منلو څخه انکار کړی (په هېواد کې د نسلونو د استوګنې تر څنګ)، د بشري حقونو له سرغړونو سره مخ دي او هڅه کوي چې په جبري توګه روهینګیا وشړي او په ځای یې غیر روهینګیا ځای پر ځای کړي. دا سیاست له برما څخه د روهینګیا د شاوخوا نیمایي نفوس د شړلو لامل شوی ده. د برما په لوېدیځ رکاین په ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او بودایانو تر منځ په وروستي مذهبي تاوتریخوالي کې شاوخوا ۹۰ زره کسان بې کوره شوي دي. د دې سیاست په پایله کې روهینګیا وکړي د "نړۍ تر ټولو لږ د منلو وړ" او "د نړۍ ترټولو ځورول شوي لږکیو" په توګه نومول شوي دي.
د ۱۹۸۲ ز کال د تابعیت د قانون پر بنسټ روهینګیا د برما له تابعیت څخه محروم شوي دي. په ۲۰۱۲ ز کال کې د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ شورش رامنځ ته شو چې له امله یې ۷۸ کسان ووژل شول، ۸۷ نور ټپیان شول او زرګونه کورونه ویجاړ شول. په همدې ډول له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک یې بې ځایه شول. د ۲۰۱۲ ز کال د جولای تر میاشتې پورې، د میانمار حکومت د روهینګیا اقلیت ډله – چې له ۱۹۸۲ ز کال راهیسې د بنګله دیش څخه د بې وطنه بنګالي مسلمانانو په توګه طبقه بندي شوې ده – حکومت د ۱۳۰ څخه د زیاتو توکمونو په نوملړ و نه ګڼل شوه او له همدې امله حکومت وايي چې دوی د میانمار د تابعیت د حق ادعا نلري.
د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش
د ۲۰۱۲ ز کال د رکاین ایالت شورش د میانمار په شمالي رکاین ایالت کې د روهینګیا مسلمانانو او د رکاین قوم تر منځ د روانو شخړو لړۍ ده. دا شورش له څو اونیو مذهبي شخړو وروسته را منځ ته شو او د جګړې د دواړو غاړو د ډېرو خلکو له خوا وغندل شوه.
د شورش ناڅاپه لامل روښانه نه دی، خو زیاتره مبصرین د برما مسلمانانو له لوري په یوه ۱۳ کلنې رکاین نجلۍ له جنسي تېري او وژنې وروسته د رکاین قوم له لوري د لسو برمایي مسلمانانو وژنه اصلي لامل بولي. په ټولو کلیو کې له هر لسو تنو څخه یو خپل ژوند له لاسه ورکړی. نږدې دری سوه کورونه او یو شمېر عامه ودانۍ ورانې شوې دي. د برما د روهینګیا بنسټ (بروک) د مشر تون خین په وینا، د جون له ۲۸ نېټې،  ۶۵۰ روهینګیایان وژل شوي، ۱۲۰۰ لادرکه دي، او تر ۸۰۰۰۰ زیات بې ځایه شوي دي. د میانمار د چارواکو په وینا، د رکاین د بودایانو او روهینګیا مسلمانانو تر منځ په تاوتریخوالي کې ۷۸ کسان وژل شوي، ۸۷ نور ټپیان شوي او زرګونه کورونه وران شوي دي. همدا راز له ۵۲۰۰۰ څخه زیات خلک بې ځایه شوي دي.
حکومت د ګرځبندیز په لګولو او په سیمو کې د سرتېرو په ځای پر ځای کولو سره غبرګون ښودلی دی. په رکاین کې د جون په ۱۰ نېټه بیړنی حالت اعلان شو، چې پوځ ته د سیمې د ادارې اجازه ورکړل شوه. د برما پوځ او پولیس د ډله ییزو نیولو او خپلسري تاوتریخوالي له لارې د روهینګیا مسلمانانو په نښه کولو تورن شوي دي. د راهبانو یو شمېر بنسټونو چې د برما د ولسواکۍ لپاره په مبارزه کې یې ارزښتناکه وډنده لوبولې ده د روهینګیا ټولنو ته د هر ډول بشرپاله مرستو د بندولو لپاره یې ګامونه پورته کړي دي.
د ۲۰۱۹ ز کال په مې میاشت کې، د بښنې نړیوال بنسټ د برما پوځ په رکاین ایالت کې په جنګي جرمونو او نورو ظلمونو تورن کړ. د بخښنې نړیوال بنسټ وویل، پوځ "د ۲۰۱۹ ز کال له جنوري راهیسې په یوسره بریدونو کې ملکي وګړي وژلي او ټپیان کړي دي." د ختیځ او سوېل ختیځ آسیا لپاره د بښنې نړیوال بنسټ سیمه ییز رئیس وویل، "په رکاین ایالت کې نوي عملیات د ملکي وګړو نه بښونکي، له خواشینۍ ډک او غیر مسئولانه پوځي ترور او د پراخو سرغړونو ښکارندویي کوي چې یو خپلسری تاکتیک ګڼل کېږي."
دوامداره تاوتریخوالی
په لویدیځ ساحلي ښار تاندوي کې د ۲۰۱۳ ز کال د جون په ۳۰ نېټه شورشیانو دوه کورونه وسوځول. دا ناندرۍ د هغو اوازو له کبله پیل شوې چې ګواکي یو مسلمان سړي پر یوه کم عمره نجلۍ جنسي تېری کړی، یا د رکاین او مسلمانو ریکشا چلوونکو تر منځ د ځمکې پر سر شخړه وه. په ډزو کې دری تنه مسلمانان ټپيان شول. د ښار دننه او بهر لارې بندې شوې او د حکومت یوه ویاند وویل د میانمار پولیس د مجرمینو د موندلو لپاره کار کوي.
د بایډن ادارې د ۲۰۲۲ ز کال د مارچ په ۲۱ نېټه اعلان وکړ چې د میانمار پوځ د روهینګیا لږکیو په وړاندې نسل وژنه کړې ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلېنکن وویل چې امریکا داسې شواهد تر سترګو کړي چې د روهینګیا مسلمانانو د له منځه وړلو لپاره د وژنو، ډله ییزو جنسي تېریو او اور اچولو په اړه څرګندې ارادې ته اشاره کوي.
قومي تصفیه
د ملګرو ملتونو له لوري د میانمار حکومت د روهینګیا د وګړو د توکمیزې تصفیې او د دوی پر وړاندې د دولت له لوري د صادر شوو جرمونو لکه غیر قضایي اعدامونه، ډله ایزو وژنو، نسل وژنه، شکنجه، ډله ایزو جنسي تېریو او جبري کډو تورن شوی دی خو میانمار دا تورونه ردوي.
د ۲۰۱۷ ز کال په اګست میاشت کې د میانمار د پوځ له خوا د روهینګیا وګړو د کلیو د سوځولو او عام وژنې راپورونه ورکړل شول. میانمار ته د ملګرو ملتونو ځانګړي راپورچي یانګي لی په ۲۰۲۰ ز کال وویل چې تاتمادو ته د کورونا وایروس د  وبا په اوږدو کې ورکړل شوو نورو واکونو دوی نور هم زړور کړي وو.
د بښنې نړیوال بنسټ تر مشرۍ لاندې څېړنې دې پایلې ته رسېدلي چې د میانمار د پوځ له لوري د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ/اپرېل میاشتو کې ترسره شوو هوایي بریدونو کې د ماشومانو په ګډون ملکي وګړو خپل ژوند له لاسه ورکړی. د عیني شاهدانو په وینا، د میانمار پوځیانو په خپلسري ډول د اراکان له پوځ سره د تړاو په تور ولسي وګړي بندیان کړل. بندیان د پوځ له لوري په بې رحمانه ډول شکنجه شوي او ټکل شوي دي. له څه باندې یوه کال راهیسې په دې جګړه ځپلې سیمه کې انټرنیټ پرې شوی دی. د کوېد-۱۹ وبا له امله ملکي وګړي له بشري مرستو څخه بې برخې دي. په رکاین او چین ایالت کې د بښنې بنسټ د کلیو د ویجاړولو او سوځولو خبر هم ورکړی دی.
مختلط اقتصاد
مختلط اقتصاد (Mixed Economy) د معاصر بازار هغه ډول اقتصاد دی چې په هغه کې دواړه خصوصي او دولتي سکټورونه په اقتصادي کړو وړو کې ونډه لري امکان لري د اقتصاد په بیلو برخوکې د دولتي یا خصوصي سکټور ونډه توپیر لري او یا هم به ځینو برخوکې له انحصاري موقف او دریځ څخه برخمن وي په مختلفو اقتصادي سیستمونو کې دولت بې صلاحیته نه بلکې د خصوصي سکټور سره اوږه په اوږه د حقوقي شخصیت په توگه د عامه سکټور تا مینات ( خدمتونه ) اداره کوي او پر مخ یې بیایي همدارنگه له سکتوري برخو څخه هم یادونه کیدای شي په نوروبرخو وویشل شی ، لکه :
اخځلیکونه
انگریزی ویکی
مربوط موضوعات
وېشنيزه:مختلط اقتصاد وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:علم
ساولوس چیلیما
ساولوس چیلیما د افریقایي هیواد مالاوي لومړی وزیر دی.
لازاروس چاک ورا
لازاروس چاکویرا Lazarus Chakwera) زوکړه ۵ د افریل ۱۹۵۵: ۲۸ د جون ۲۰۲۰م کال راهیسې د مالاوي هیواد  ولسمشر دی.
عبدالرحمان بابا
بټنوک|200px|کيڼ| رحمن بابا، پښتون صوفي شاعر عبدالرحمان مومند (۱۰۴۲ لېږديز سپوږميز، د بلې سرچينې له مخې د ۱۰۳۸ لېږديز سپوږميز کال د جمادي الثاني ۲۱، پېښور، بهادر کلی- ۱۱۳۸ لېږديز سپوږميز) د لوی افغانستان يو لوی پښتو ژبی کلاسیک شاعر دی.
مخينه
بټنوک|200px|عبدالرحمن مومند کومه مينه او ښه پېژندگلوي چې د عبدالرحمن بابا په برخه شوې، هغه د يو گڼ شمېر پښتو ژبيو شاعرانو په برخه شوې نه ده. ډېری پښتانه رحمن بابا د يو ښه او صوفي شاعر په توگه پېژني. د پښتنو کوڅه په کوڅه، کور په کور او کلي په کلي د رحمن بابا شعرونه ويل کېږي. د هغه له شعرونو متلونه جوړ شوي دي. ديني پوهان او خطيبان يې د جومات پر منبر د ایتونو د مطلب د څرگندونې (تشرېح کولو) لپاره، ملنگان او دروېشان يې په وجد او سر کې، ځوانان يې په دېرو او مجلسونو کې د منگي او رباب سره شعرونه وايي. د افغانستان اوسني وگړي يې په دفترونو او کاروباري ځايونو کې له ځانگړي خوند سره تر شونډو لاندې په زمزمه کوي. د سوات اخون باباجي عليه الرحمة هم د رحمن بابا د شاعرۍ ډېره ستاينه کړې او د ده روانه شاعري يې د عامو وگړيو د خوښۍ برابره بللې ده.
تر دومره ستاينو وروسته هم دا ډېر د افسوس ځای دی چې د رحمن بابا د ژوند حالات مالوم نه دي، هرگوره که موږ د دغه لوی شاعر د ژوندليک په اړه د پوهانو بېلابېلې ليکنې وگورو نو وبه وينو چې ډېری حالات خو هغوی يو شان ليکلي، خو بيا يې هم ځينې برخې د بل نه سېوا ليکلې دی. همدغه شان که موږ د هغو ټولو ليکوالو، چې د رحمان بابا ژوندليک يې ليکلی، نو ښايسته ډېر مالومات ترې جوړېدای شي.
عبدالرحمن بابا د ۱۰۳۸ سپوږميز لېږديز کال د جمادي الثاني پر ۲۱ له پېښور سره نژدې په بهادر کلي کې زېږېدلی دی. دا کلی د پېښور سوېل خوا ته درې ميله ليرې د کوهاټ د سړک غاړې ته نږدې پروت دی. د رحمان بابا پلار عبدالستار نومېده. هغه له آره غوري خېل وو. غوري خېل څه لاروي خلک نه ول، بلکې د ځمکو خاوندان ول او ښه په تول پوره ول، له دې لامله دا الواک (نظريه) چې عبدالرحمن بابا بېخي غريب سړی وو غلطه ده. هرگوره دا روايت چې رحمن بابا له دُنيا سره مينه نه درلوده، کره دی. عبدالرحمن بابا په بهادر کلي کې زېږېدلی وو، بيا په هزارخوانۍ کې استوگن شو، په دې وجه ځينې تاريخوال ليکي چې رحمان بابا په بهادر کلي کې، او ځينې نور ليکي چې په هزارخوانۍ کې زېږېدلی دی.
پر ۱۰۴۵ لېږديز کال نامتو عالم عبدالحق رحمة الله عليه په بهادر کلي کې ميشت شو. دا عالم د متنۍ اوسېدونکی وو. عبدالرحمن بابا د قرآن مجيد او د دين نورې لومړنۍ زده کړې د دغه مشهور عالم څخه زده کړې. په ۱۰۵۲ لېږديز کال کې يو بل مشهور عالم د مولانا محمد يعقوب زوی مولانا محمد يوسف عليه رحمة په پېښور کې استوگن شو. هغه له آره يوسفزی وو. عبدالرحمن بابا ددغه عالم نه هم فېض تر لاسه کړ. د دغه مشهور عالم نه يې فقهه او تصوف زده کړل.
عبدالرحمن بابا نږدې په ۱۰۵۴ هجري يا ۱۰۵۵ هجري کې د پېښور نه کوهاټ ته ولاړ او هلته يې ۲۳ کاله عمر تېر کړ. هغه په خصوصي توگه ۹ کاله عمر په ځنگل خېل نومي کلي کې تېر کړ او ۱۵ کاله يې په شېرکوټ نومي کلي کې تېر کړ. دلته يې د حاجي بهادرخان عبدالله کوهاټي نقشبندي نه درس زده کړ او په کوهاټ کې د دين يو پوخ عالم ترې جوړ شو. پر رحمان بابا همدغلته د خدای پاک رحمت وشو، شاعري يې پيل کړه او يو داسې لوی شاعر ترې جوړ شو چې نن ورڅ يې نه يوازې په تاريخي افغانستان کې ټول پښتانه، بلکې په بهرنۍ نړۍ کې په پښتو ژبه پوهېدونکي ناپښتانه يې هم پېژني.
د رحمن بابا په پېروانو کې چې د چاسره يې ډېره مينه وه او ټينگ اړيکي يې ورسره درلودل هغه محمد صديق پېښوری وو. هغه هم شاعر وو، غټ عالم وو او په پېښور کې اوسېده. کله کله به د رحمن بابا ليدلو ته کوهاټ ته ولاړ. هغه په پخوانو شاعرانو کې لوړ ځای لري. په کوهاټ کې د محمد صديق د مېشتېدا پر مهال به رحمن بابا له هغه نه هم فېض اخيست. د محمد صديق شاعري ډېره خوږه، پسته او په تول پوره وه. تر دې پورې چې د خوشحال خان بابا په شان اوچتو شاعرانو هم د محمد صديق په غزلونو باندې جوابي غزلې ويلې دي. دلته به زه هم هغه بېلگه وړاندې کړم چې عبدالصمد په خپل اُردو کتاب شاعر انسانيت کې وړاندې کړې ده.
صديق:
دولت:
خوشحال خان:
اوبي ژرنده
اوبي ژرنده يا د اوبو ژرنده (په انگرېزي: Watermill) هغه ژرنده ده چې د اوبو په انرژۍ غنم او نور کرهڼيز حاصلات اوړه کوي.
عبدالرحمان بابا
مخينه
کله چې په ۱۰۶۰ هجري کال کې حضرت مولانا اخوند محمد يوسف رحمة الله عليه کوهاټ کې د شيرکوټ کلي ته تشريف يووړلو نو عبدالرحمن بابا په خپل لوی استاد پسې په ۱۰۶۲ هجري کې شېرکوټ ته راغی او تر کال ۱۰۶۶ هجري پورې هم هلته د خپل اُستاذ په خدمت کې دېره وو. کله چې په دې کال کې د اخون دروېزه زوی ميا عبدالکريم کريمداد د هندوستان له آگرې پېښور ته راغی، نو له دوی سره د ليدنې کتنې لپاره حاجي بهادر خان کوهاټي پېښور ته راغی چې رحمن بابا هم ورسره وو. د ممتاز علي شاه د تبصرې له مخه چې د ميا کريمداد کتابونه الف نامه يا جام جهان نما لوستي وي هغوی ته به دا اندازه ښه په آسانه کېږي چې رحمان بابا د تصوف رنگ د چا نه اخيستی وو. رحمان بابا له خپلو اُستاذانو سره د میا کريمداد په خدمت کې دوه کاله په پېښور کې وو او له ميا کريمداده يې په عاليه کبرويه سلسله کې بيعت وکړ. د ميا کريمداد بل ورور عبدالحليم المعروف په حليمداد هم د خپل ورور سره وو. دی هم يو پوه او ښه شاعر وو. له دوی سره هم د رحمن بابا کښېناستل پاسېدل وو. په دې وجه د اخون دروېزه، چې د سيد علي ترمذي عليه رحمة شاگرد او خليفه وو، چې په ټوله سيمه کې د پير بابا په نامه اوڅار دی او په بونير کې يې ارامځای پروت دی، د دوه زامنو نه رحمن بابا نېغ په نېغه فېض حاصل کړو. په ۱۰۶۸ هجري کال کې عبدالرحمن بابا يو ځل بيا خپل استاد حضرت مولانا اخون محمد يوسف له شېرکوټ ته ورغی او د خپل اُستاد په خدمت کې ډېره شو. نهه کاله يې دلته تېر کړل او په ۱۰۷۷ هجري کې بيا پېښور ته راغی او په هزارخوانۍ کې مېشت شو، ځکه چې د رحمن بابا قبيله د بهادر کلي نه د قبايلي وېش په وجه هزار خوانۍ ته راغلې وه. هغه په همدې کلي کې د ژوند پاتې شپې ورځې تېرې کړې او د قانون قدرت تر مخه دا شاعر په ۱۱۳۸ هجري کې د ۸۷ کالو په عمر وفات شو. لوی خدائ (ج) دې يې وبښي او اروا دې يې ښاده وي.
اوبي ژرنده
وېشنيزه:ژرندې