cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
په تېرو کې عالمانو مو په بداهت ډډه لگوله او گروهن ول چې بداهت، د حقیقت یوه نښه ده. که کوم څیز بدیه و، پوه شئ چې حقیقت دی، خو له پېړیو مخکې دا خبره ډانډس شوې ده. ډېری چارې مخکېنیو ته نوې برېښېدې؛ "فرانسیس بیکن" ویل، نوې خبره وه چې ځمکه ساکنه او ولاړه ده؛ خو له بداهته ولوېده. موږ د حقیقت په لټه کې یو؛ خو حقیقت نښه نه لري. عین همدا مطلب د مانا په باب هم ویلای شو. قرآن کریم، د رحمن بابا دېوان، د حافظ دېوان یا په اپلاتون او ارسطو پورې اړوند متون لولو چې د متن حقیقي مانا راوسپړو ولې لومړی متن، حقیقي مانا لري؟ دویم که په متن کې حقیقي مانا پرته وي ایا څه نښه لري چې له مخې یې پوه شو حقیقي مانا ته وررسېدلي یو؟ دباندې دغسې یو څیز نشته؛ ځکه که وای، د مانا موندلو پر سر به دا گردې شخړې او لانجې نه وای. د منځپانگې په باب د فضا د خړپړتیا له وجهې لانجې تر دې ډېرې دي.
په عدالت کې هم پېښه همدغسې ده. له تېر نه تر اوسه د فیلسوفانو نظریاتو ته په ورکتو مومو، چې په دې وادۍ کې بیا هم بې نښې یو. پر لار روان یو او کله نا کله مو تېروتنې سموو؛ خو دا چې پوه شو کله حق ته وررسېدلي یو، بې برخې یو. هو، له سلبي اړخ مکلفیت ټاکلای شو؛ خو د سلب او ایجاب ترمنځ ډېر واټن دی؛ یعنې ان که د حقیقت نښه ونلرو لکه پوهېږو که یو څیز د تناقض درلودونکی وي، حقیقت نه دی؛ ځکه سلبې نښې راسره شته؛ خو ایجابي نه.
دا ړومبۍ ګوتڅنډنه - اخطار ده چې باید د معرفت په نړۍ کې یو مخې عاجز او خاکساري اوسوو. که فیلسوفي کوو، که کوم متن لولو او د نهایي او واقعي مانا په راسپړلو پسې اوسوو، که د قانون په لټه کې یو عالم یا یو عدالت لټوونکی اخلاقي عالم اوسوو.
اوس پردې بوختېږو چې ولې د عدالت مساله دومره لانجمنه ده؟ د دوستانو په یوې ناستې کې دا پوښتنه اوڅار شوه چې "آیا فقه شونې ده؟" دا پوښتنه یوه ایمانوویل کانټي نسب نامه لري. په فلسفه کې د کانټ پوښتنه، په اپیستمولوژي (Epistemology) کې دا وه، چې علم، تر څه شرایطو لاندې شونتیا مومي؟ څنگه شونې ده چې نړۍ وپېژنو. تر کانټ مخکې فیلسوفانو تقریبا دا مساله مفروغ عنه او بدهیهي نیولې وه؛ یعنې گروهن ول نړۍ چې پېژندونې ده؛ نو راځئ چې راولاړ شو او و یې پېژنو.
خو کانټ ته دې پوښتنې، دغسې اسان ځواب نه درلود؛ نو ځکه دا پوښتنه قوي ورته مطرح وه چې علم څنگه شونی دی؟ څنگه له دباندنۍ نړۍ او واقعیاتو معلومات ترلاسه کړو او تر څه شرایطو لاندې دا معلومات رادبره کېږی اوڅه محدودیتونه لري؟ اورښاد علامه اقبال لارهوري "په اسلام کې د دیني اند بیارغاونې" په کتاب کې "ایا دین شونی دی؟" تر نامې لاندې یو څپرکی لري. دا هم څړبنه پوښتنه ده؛ خو بیا عمومو دیندارانو ته یو مفروغ عنه پوښتنه ده.
جوزف کونراد
جوزف کونراد (په انګلیسي: Joseph Conrad، په پولنډي ژبه: Józef Teodor Konrad Korzeniowski چې تلفظ یې [ˈjuzɛf tɛˈɔdɔr ˈkɔnrat kɔʐɛˈɲɔfskʲi] دی، زوکړه: د ۱۸۵۷ز کال د ډسمبر ۳یمه ــ مړینه: د ۱۹۲۴ز کال د اګسټ ۳یمه) یو پولنډي-برتانوي لیکوال و، چې د تر ټولو لویو هغو ناول لیکونوکو څخه یو بلل کېږي چې په انګلیسي ژبه یې لیکنې کړې دي. که څه هم هغه د خپل عمر تر دریمې لسیزې پورې په انګلیسي ژبه روانې خبرې نه کولې، خو نوموړی د نثر په سبک کې د یو وتلي شخص په توګه پېژندل کېده چې یو غیر انګلیسي ځیرکتیا یې انګلیسي ادبیاتو ته راوړه.[ نوموړي کیسې او ناولونه ولیکل چې زیاترو یې یوه سمندري بڼه درلوده، چې د انسان له روح څخه یې یو شمېر اټکلونه د هغه څه په منځ کې انځورول چه ده یو نه حس کېدونکي او نه درک کېدونکي کاینات بلل.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
نه پوښتي خپله دین کوم مدعیات چې لري، شوني یا محال (ناشوني) او د اگزیستانسیالست فیلسوفانو په وینا، نا معقول (Absurd) دي که نه؟ پر همدې قیاس او پرتلنه فقه هم ایښووای شو او پوښتو، چې ایا د فقې علم په نامې کوم علم رادبره کېدای شي یا نه؟ همداراز د اخلاقو علم اوڅاروای شو او نور ډېر علوم او مقولې. ښایي له فقې پوښتنه یوه مبهمه پوښتنه وي او باید راوسپړل شي، او راسپړنه یې دا ده ایا فقه د یو علم په توگه چې دنیوي او هم اخروي نېکمرغۍ مو چمتو کړي، شونی دی یا نه دی؟ د غونډې دوستانو ته مې ځواب دا و، چې فقه شونې نه ده او دغسې یو علم رادبره کېدونی او عملي کېدونی نه دی.
جوزف کونراد
کونراد د ځینو له خوا د یو ادبي تاثر پالونکي (literary impressionist) په توګه او د نورو له خوا بیا د یو لومړني عصریت پالونکي (modernist)  په توګه پېژندل کېږي، که څه هم د هغه په اثارو کې د ۱۹مې پېړۍ له حقیقت پالنې (realism) نه ځینې عناصر شامل دي. هغه د کیسو د نکل کولو سبک او د اتل ضد کرکټرونو، لکه څرنګه چې د بېلګې په توګه د هغه په لارډ جیم اثر کې لیدل کېږي، په زیات شمېر لیکوالانو باندې اغېز اچولی دی. زیات شمېر نندازیز فېلمونه د هغه له اثارو څخه اقتباس شوي او الهام یې ترې اخیستی دی. ګڼ شمېر لیکوالانو او کره کتونکو داسې تبصرې کړې دي چې د هغه داستاني اثار عمدتاً د شلمې پېړۍ په لومړنیو دوو لسیزو کې لیکل شوي دي، له نوموړو اثارو څخه داسې ښکاري چې د راتلونکې نړۍ د پېښو په اړه یې وړاندوینه کړې وي.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
یوه ډېره ساده بېلگه، خبره له لانجې بڼې راوباسي: نن مو عموم فقهاء یوه خوله دي، دا ټاکلی مقدار زکات چې نهه گونو مواردو لگېدلی، اقتصادي ستونزې نه هواروي؛ نو دلته د یو فقیه په توگه څه کار کوې؟ یا باید ووائي چې احکام عملي کوو، ان که ستونزې مو هوارې نشي په عوض کې، آخرت به مو آباد شي. یا دا چې دنیا ته څه سوچ وکړئ او ووائي چې په اخروي ملاحظاتو پورې کار نه لرو، زکات او خمس (پینځمه) باید داسې تنطیم کړو چې اقتصادي ستونزاواری وکړي؛ یعنې نه پرېږدو چې د خفیه مصالحو او جلیّه مصالحو تر منځ ټکر را د بره شي. دا د فقهې عین دنیوي کول دي؛ یعنې نور نه وایو چې موږ په ټولنیزو احکامو کې، څه خفیه مثالح لرو چې نه پوهېږو څه دي؛ خو په عین حال کې باید دا ټولنیز احکام مراعات کړو که څه په دنیوي زیان مو پای ته ورسي.
هو، فقه یا پخه دنیوي ده، یعنې سل په سلو کې یې ددې دنیا مصالحو او گټو ته ور پام دی او ددې دنیا د گټو په پامنیوي انعطاف او اجتهاد پکې کوي، یا نورو مقاصدو ته یو علم دی چې هډو نباید غوټه پرانستی او د ستونزو هواروونکی علم یې ونوموو، یو سل په سلو کې اخروي علم دی چې اصلا په دنیا پورې مو څه کار نه لري او وایي ځلن ته یو دنیوي نظام جوړ کړئ، د فقې لارښوونې هم عملي کړئ، چې په بله نړۍ کې ثواب درکړي. خو ددې دواړو یو ځای کېدنه چې په پیل کې یو ډول ځیرکي په نظر را رسي، یو ناشونی چار دی.
جوزف کونراد
په ۱۹۷۵ز کال کې، لیکوال چیناو اچېب یوه مقاله خپره کړه چې د کونراد د تیارو زړه اثر د توکمپالنې په توګه وغانده ــ هغه لیدلوری چې زیاترو پوهانو رد کړی دی.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
د حقوقو په علم کې، باید هغه مصالح او بنسټونه چې خپل احکام پرې جوړوو پوره څرگند وي؛ یعنې باید پوه شوو څه ته یې کاروو او کله هم که مطلب ته و نه رسېدو؛ نو هله باید قانون بدل کړو؛ ځکه قانون خود په خوده مطلوب نه دی؛ بلکې د ستونزاوارۍ او غوټه پرانستنې په پار مطلوب دی. که یو لړ ملاحظات وي چې پر موخه او گټو یې و نه پوهېږو؛ نو په حقوقي او فقهي اجتهاد کې به لازم انعطاف او نرمښت را نه وغواړي او د فقې او حقوق علم به پر کم حاصله علم واړوي. پر همدې مقیاس او پرتلنې، دا حکم، دقیقا د اخلاقو په علم کې هم روان دی. اخلاق یا پاخه دنیوي دي یا پاخه اخروي دي. او د اخلاقو هغه علم چې دواړه اړخونه رانغاړي، په هماغه دلیل چې د فقې په اړه مې وویل، شتون درلودای نشي. البته دنیوي کېدنه به د اخلاقو علم ته هیڅ ستونزه رادبره نه کړي؛ بلکې پیاوړی او گړندۍ به یې هم کړي او له لاسونو او پښو به یې یو لړ زولنې او ولچکونه ایسته کړي.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
کونراد د ۱۸۵۷ز کال د ډسمبر په دریمه د اوکراین په بېردایچېف ( په پولنډۍ ژبه: Berdyczów) کې زیږېدلی دی، چې په هغه وخت کې د روسيې د سترواکۍ یوه برخه وه؛ یاده سیمه یو وخت د پولنډ د ټولواکۍ د تاج لاندې سیمه وه. هغه د اپولو کوزینووسکي ــ چې یو لیکوال، ژباړن، سیاسي فعال او یو انقلابي وـــ او د هغه د مېرمنې ایوا بوبرووسکا یواځینی ماشوم و. هغه خپل نوم جوزف تیودور کونراد کورزینووسکي له خپل مورني نیکه جوزف، خپل پلرني نیکه تیودور او د ادم میکیوکز دیازي او کونراد والنراډ د دوو شعرونو له قهرمانانو (چې دواړه کونراد نومېدل) څخه اخیستی دی. نوموړی د خپلې کورنۍ له لوري له جوزف څخه پرته، کونراد بلل کېده.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
د دنیوي اخلاقو علم؛ یعنې د اخلاقو هغه علم چې زموږ د دنیوي ژوند د اخلاقي اړتیاوو چوپړیال دی. اخلاق، په ژوند کې ستره ونډه لري. قانون په حقیقت کې لږ تر لږه د هغو اخلاقو متضمن دي چې په ټولنه کې ورته اړتیا لرو، داسې چې تر دې کم یې نه په کارېږي، دا اندازه لازموو او قانوني واک ورکوو او سرغړونکیو ته، مجازات ټاکو. خو اخلاق په قانون کې نه رالنډېږي، لمن یې پراخه ده او لکه څنگه چې د اخلاقو عالمانو استدلال کړی، گرد سره اخلاق قانون ته ورسپارلای نه شو؛ ځکه په دې وخت کې به هم قانون له منځه ولاړ شي او هم اخلاق. قانون یو ډول اجبار او زور لري چې له اخلاقو اختیاري کړنو سره په ټکر کې دي. باید په لنډو ووایو، د قانون په درلودو له اخلاقو مړه خوا نه یو او اخلاق د ټولنو په تنظیم او سمون کې د یوې برخې ژمن دی او تر سره کوي یې هم، چې قانون یې نشي کړای.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
دا چې د هغه د شاوخوا سیمې لوی اکثریت اوسېدونکي اوکراینیان وو او د بیردایچېف سیمې د اوسېدونکو غوڅ اکثریت یهودیان وو، د ښار نږدې ټولې څنډې د پولنډي سزلاچتا (اشرافو) تر ملکیت لاندې وې، چې د کونراد کورنۍ له یادو اشرافو سره د هغوي د دولتي نښانونو (Nałęcz coat-of-arms) د حمل کوونکو په توګه تړاو درلود. پولنډي ادبیات، په ځانګړې توګه د وطن دوستۍ اړوند ادبیات، په هغو سیمو کې چې پولنډیان مېشت وو، د لوړې کچې له درناوي څخه برخمن وو.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
په حقیقت کې په نوې نړۍ کې د سکولارېزم یوه له ماناوو ځنې همدا ده؛ یعنې کله چې د سکولاریته کلمه اورئ، له سیاسته د دین د بېلتون په سوچ کې نشئ، دا یې یو فرعي حاصل او یا ددې چار یوه څانگه ده د سکولارېزم دقیقه مانا؛ په اخلاقو، حقوقو، سیاست او ..... کې دنیاویت او د دنیاویت عملي کېدنه ده.
د اخلاقو هغه علم چې په آن واحد کې، دواړه دنیاوې یو دبل پر وړاندې تنطیم کړي، یوه به هم تنظیم نه کړي. د حقوقو هغه علم چې په آن واحد کې، پر دواړو دنیاوو ناظر او څارن دی او په آن واحد کې د دواړو تنظیمول غواړي، یوه به هم تنظیم نه کړي، په داسې حال کې که دویمي د لومړنۍ، یا لومړنۍ د دویمي ایل کړئ، دواړه درلودای شئ؛ خو دواړه د یو بل پروړاندې ایښوول به ، کار ناشونی کړي؛ نو ځکه کومه پوښتنه مې چې اوڅآر کړه چې ایا فقه شونې ده، ځواب یې دادی چې هو، فقه شونې ده، په دې شرط چې پوره دنیوي وي یا پوره اخروي وي؛ خو د دواړو د یو بل پر وړاندې یو ځای کونه ناشونې ده.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
د کورزینیووسکي کورنۍ د پولنډ د خپلواکۍ په استرداد کې یو د پام وړ رول لوبولی و. د کونراد پلرنی نیکه تیودور په روسیه باندې د ناپلیون د حملې پر مهال د شهزاده جوزف پونیاتووسکي  په خدمت کې وخت تېر کړی دی او د ۱۸۳۰ز کال د پاڅون پر مهال یې د سپرو یوه خپله ډلګۍ جوړه کړې وه. د کونراد ډېر په کلکه وطنپال پلار اپولو له "سرې" سیاسي ډلې سره تړاو درلود، د کومې چې موخه د پولنډ له وېشل کېدو څخه مخکینۍ پولې له سره جوړول وو، بلکې دغې ډلې د ځمکې د اصلاحاتو او د غلامۍ د لغو کولو ملاتړ هم کاوه. د کونراد له خوا د اپولو په مسیر له تګ څخه انحراف او د مقاومت پر ځای د هغه له خوا د جلاوتنۍ انتخاب د کونراد لپاره د ټول عمر د ګناه سرچینه وه.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
په همدې توگه، اخلاق هم شوني دي په دې شرط چې یا پوره دنیوي وي یا پوره اخروي وي او ناشوني ده که وغواړي دواړه دنیاوې یو د بل پر وړاندې کېښوول شي. که یوه د بل ایل او تابع کړئ، بیا هم شونې ده دا ځکه چې په دې حال کې موږ دوه څېزونه نه لرو؛ بلکې یو له بله راوځي. تاسې د هر یوه مکلفیت معلوم کړئ؛ نو د هماغه ورپسې چار مکلفیت به مو هم څرگند کړی وي؛ نو ځکه دلته به له یوې منظومې او ټولگې سره مخ یاست چې حکم له لومړی نه دویمي ته ورخوځي او سرایت کوي. او تاسې په مستقل ډول د ورپسې (تبعی) چار غم نه خورئ، لومړنی او آریز تنظیموئ، ابادوي یې او ډاډمن اوسئ چې ړومبی نظم به دویمی ته هم ولېږدول شي او خپلې موخې ته به ورسئ. ښه څه مې چې دلته وویل د سریزي په توگه وو. اوس پوښتنه دا ده چې ایا "عدالت" شونې دی؟ جواب دا دی، چې عدالت څه وگڼو او په کوم نن پورې یې اړوند وبولو؛ خو؛ البته عدالت غوښتنه، یو اخلاقي ارزښت دی؛ خو دا د عدالت له مفهوم سره توپیر لري، باید یو له بله یې جلا کړو.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
په کرنه کې د نوموړي د پلار د زیارکښۍ او د هغه د سیاسي فعالتوب له کبله، د نوموړې کورنۍ په وار وار سره بې ځایه شوه. د ۱۸۶۱ز کال په مې میاشت کې دوی وارسا ته کډه شول، چېرته چې اپولو د روسیې د سترواکۍ پر وړاندې له مقاومت سره یو ځای شو. نوموړی اسیر کړای شو او د وارسا د ارګ په لسم نمبر غرفه کې بندي کړای شو. کونراد داسې لیکلي دي: "د دغه ارګ په  انګړ کې ـــ چې زموږ د ملت لپاره ځانګړنه ده ـــ زما د ماشومتوب یادونه پیل کېږي." د ۱۸۶۲ز کال د مې په نهمه اپولو او کورنۍ یې ولدوګا (Vologda) ته تبعید شول، چې د مسکو شمال خوا ته په ۵۰۰ کیلومترۍ (۳۱۰ مایلۍ ) کې پروت دی او د خپل بد اقلیم لپاره شهرت لري. د ۱۸۶۳ز کال په جنورۍ کې د اپولو جزا راټیټه شوه او له کورنۍ سره په شمال ختیځ اوکراین کې چرنیف ښار ته ولېږدول شو، چېرته چې شرایط خورا ښه وو. په هر ترتیب، د ۱۸۶۵ز کال د اپرېل په ۱۸مه نېټه اېوا د نري رنځ له کبله مړه شوه.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
تاسې د یو انسان په توگه، که دیندار یاست یا بې دینه، اخلاقا باید عدالت غواړي اوسئ، باید له ظلم سره مبارزه کوونکي یاست، خبره خو دغسې ده؛ خو دا چې خپله عدالت څه دی او ایا له اخلاقي ارزښتونو یو ارزښت دی که نه، دلته باید خبره پرې وشي. په نظر مې عدالت، له اخلاقي فضایلو کوم فضلیت نه دی. رایه مې دا ده چې د عدالت په نامې کوم فضلیت، یو زاید چار دی. موږ د اخلاقو د علم او اخلاقي فضایلو په درلودو، عدالت لرو؛ یعنې د اخلاقي فضایلو ټولگه عدالت دی او په اخلاقي فضایلو سربېره، کوم بل فضلیت نه لرو چې نامه یې عدالت وي.
په واقع کې څوک چې په اخلاقي فضایلو متخلق او پسوول شوی و؛ نو عادل ورته ویلای شو. په دې مانا عدالت، د نورو اخلاقي فضایلو تر څنگ یو فضلیت او پر دوی ور زیات (یو څیز) نه دی؛ بلکې عین د فضایلو ټولگه ده، په بله وینا علت د هیڅ طبیعي فعل او کړو وړو نامه نه ده (لکه خوراک، وېدېدل، منډه او .....) بلکې یو عنوان، صفت او ځانگړنه ده، چې هر طبیعي فعل پرې پسولېدای شي لکه عادلانه خواړه لرو او ناعادلانه خواړه لرو. عادلانه خبرې کول لرو او ناعادلانه هم او ..... خو؛ پوښتنه دا ایا عدالت شونی دی که نه، بیا ځلي همدې ځای ته ورگرځي. ایا عدالت هغه مفهوم کېدای شي، چې دواړو دنیاوو ته مو کارسازی وي یا عدالت هم د اخلاقو او فقې په څېر پر مقولاتو وویشو، چې کوم عدالت دلته پکارېږي او کوم عدالت هلته او کوم عدالت د ځینو په خیال، د دواړو دنیاوو پکارېږي.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
اپولو خپله اعظمي هڅه وکړه تر څو کونراد ته په کور کې زده کړه ورکړي. د دې ماشوم لومړنیو لوستنو نوموړی هغو دوو عناصرو تره ور معرفي کړ چې وروسته یې په ژوند کې غالب شول: د وېکتور هوګو په اثر د سمندر زیار ایستونکي کې،  هغه د فعالیت یو داسې ډګر وموند چې وروسته یې خپله ځواني ورته وقف کړه؛ شکسپیر نوموړی د انګلیسي ادبیاتو مدار ته را د ننه کړ. هغه د ټولو نه زیات پولنډي رومانتیک شعرونه ولوستل. هغه نیم قرن وروسته داسې توضېح ورکړه:"'پولنډي توب زما په اثارو کې له میکویجز او سواتسکي سر تړاو لري. زما پلار به د [میکویجز] اثر پان تادیوش (Pan Tadeusz) ما ته په لوړ آواز لوست او زه به یې هم هڅولم تر څو هغه په لوړ آواز ولولم. ما به د [میکویجز] کونراد والنراډ او ګرزنه اثرونه لوستل. وروسته ما سواتسکي ته ترجېح ورکړه. ایا تاسې پوهېږئ چې ولې مې سواتسکي ته ترجېح ورکړه؟... [هغه د ټول پولنډ روح ده] '."د ۱۸۶۶ز کال په مني کې کونراد د یو-کال لپاره د روغتیایي ستونزو له امله، د کیف په نووفاستیو (Novofastiv) کې د هغه د مورنۍ کورنۍ یوه ملکیت ته د عقلي او عصبي ناروغانو استراحت ځای ته ولېږدول شو.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
دا درېیمنی ناشونی دی؟ خو له دې دواړو هره یوه مقوله، شونې ده؛ یعنې لږ تر لږه له نظریاتي او تیوریک پلوه تناقص نه لري او د ځان په نفې پای ته نه ور رسي. دې دنیا ته د عدالت لازمه ــــ په نړ ۍ کې د ژوند سنبالنه چې خوندور او انساني شي او د انسان طبع، مزاج او وجدان یې خوښ کړي او سم یې وبولي ـــ دا ده چې انسانان خپلو حقوقو ته ورسي؛ خو که تاسې دیوې اخروي ملاحظې په پار، څوک په نړۍ کې له یوه حقه بې برخې کړئ، چې په هغې دنیا کې نعمت تر لاسه کړي دا ناشونی او ناکېدونی عدالت دی.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
د ۱۸۶۷ز کال په ډسمبر کې اپولو خپل زوی د اتریش له خوا د پولنډ نیول شوې برخې ته یووړ، چېرته چې هغه د دوو کلونو لپاره د پام وړ داخلي ازادي او د خود مختارۍ له یوې کچې څخه خوند اخیست. په لووف (Lwów) او څو نورو کوچینیو ځایونو کې له مېشتېدو وروسته، دوی د ۱۸۶۹ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه نېټه کراکوف ته (چې تر ۱۵۹۶ز پورې د پولنډ پلازمېنه وه) او همداشان اتریشي پولنډ ته کډه شول. څو میاشتې وروسته، د ۱۸۹ز کال د مې په ۲۳مه، اپولو کورزینووسکي ومړ، چې کونراد ترې د ۱۱ کلنۍ په عمر یتیم پاتې شو. اپولو هم د کونراد د مور په څېر په شدت سره په نري رنځ باندې اخته و.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
لکه چې ومو ویل که د عدالت تعریف، د حقوقو ورکړه وي؛ نو باید په دنیا کې د انسانانو حقوق داسې تعریف کړئ چې هیڅ اخروي ملاحظه یې ضایع نه کړي او د نابرابریو جبران بل ځای ته حواله نه کړي. دا ټکی له تیوریک پلوه فوق العاده مهم دی په تېره د دیندارانو په نړۍ کې. دینداران په دې پار چې د دواړو دنیاوو د ژوند اندېښمني لري ــــ او په حق یې لري ـــ او غواړي دا او هغه دنیا یې آبادې وي، کله د مغالطې او تېروتنې ډڼد ته ورلوېږي او انگېري چې دا دنیا او هغه دنیا یوه کاسه کړي او گډه وتلار - حلا لار راوباسي. په دقیقه څېړنه کې داسې یو څیز، د څېړنې زور راوړی نشي او نړېږي. موږ باید له حقوقي پلوه دنیا داسې تنظیم کړو چې ته وا یوازې په همدې دنیا کې ژوند کوو او بله نړۍ نشته، بلې نړۍ ته هم کړلار جوړوو او په سوچ کې یې هم یو؛ خو حسابونه یو له بل سره نه گډوډوو چې دواړه له لاسه ور نه کړو.
نو دا پوښتنه چې "آیا عدالت شونی دی" اوس داسې څرگندوم چې "آیا هغه عدالت چې یوه دنیا پر بلې دنیا لگوي او څه چې دلته لا لاسه ورکړي، په هغې بلې کې به یې ترلاسه کړي، شونی دی؟" نه، شونی نه دی. دا هډو عدالت نه دی. دا، بې عدالتي ده او د عدالت له هیڅ تعریف سره اړخ نه لگوي؛ خو هغه عدالت چې یوازې دا دنیا په پام کې نیسي او په دې دنیا کې د ژوند ښه کولو ته هڅه کوي او تیوري ورکړي، البته دغسې یو څیز شونی دی او حکیمانو د تاریخ په اوږدو کې په دې اړه نظریات ورکړي وو او نسبي بریاوې هم ترلاسه کړي، که څه د عدالت بې نښې قضیه دا پوره بریا ناشونې کوي.
جوزف کونراد
د ژوند لومړني کلونه
ځوان کونراد د هغه د مور اېوا د ورور تادوزس بوبرووسکي (Tadeusz Bobrowski) تر پالنې لاندې راغي. د کونراد کمزورې روغتیا او په ښوونځي کې د هغه نا مطلوبه زیار ایستنه د دې سبب شول چې د هغه ماما له دایمي ستونزو سره مخ شي او مالي لګښتونه پای ته ونه رسېږي. کونراد یو ښه زده کوونکی نه و؛ سره له دې چې هغه خصوصي زده کړه ترلاسه کوله اما هغه یواځې په جغرافیه کې بریا ته ورسېد. داسې ښکاري چې په هغه وخت کې نوموړي یواځې خصوصي زده کړې ترلاسه کړې دي، ځکه هېڅ داسې شواهد نشته چې هغه دې په منظمه بڼه کوم ښوونځي ته تللی وي. له هغه ځایه چې د یاد ماشوم ناروغۍ په ښکاره ډول عصبي رېښه درلوده، ډاکترانو داسې انګېرله چې تازه هوا او فزیکي کار به هغه د یادې ناروغۍ پر وړاندې کلک کړي؛ د هغه ماما هیله لرله چې په واضح بڼه مشخصې دندې او د کار سختۍ به هغه ته دیسیپلین ورزده کړي. څرنګه چې هغه له زده کړو سره لږ لېوالتیا ښودله، دا اړینه لیدل کېده چې نوموړی یو کاروبار زده کړي؛ د هغه ماما فکر کاوه چې هغه د یو ماڼو (بېړۍ چلوونکي) په څنګ کې سوداګري کولی شي، چې په دې توګه به سمندري تجربې له سوداګریزو فعالیتونو سره ترکیب کړي. د ۱۸۷۱ز کال په مني کې، دیارلس کلن کونراد د یو ماڼو په توګه د کار کولو په تړاو خپل هوډ اعلان کړ.
د عدالت شونتیا ته سترگې پر لار یو
تر دې ځایه مو د عدالت نظریاتي ستونزه اوڅار کړه؛ اوس د عدالت عملي ستونزې ته ور مخېږو او پوښتوو ولې په عمل کې د عدالت پلي کول سخت دي؟ ولې د عدالت پلي کول څنگه جې برېښي، اسان نه دي؟ په حقیقت کې، دا یو مهم سوال دی دا ځکه، که عدالت یو ورکنامی چار وای، که یوه نامطلوبه متاع وه او ډېر څوبمن - لېوال او عاشقان یې نه درلودل، ویل مو چې هومره هېښنده یا عجیبه څیز نه دی؛ خو څه چې دا دومره پلویان لري او گرد له زړه څخه د عدالت مینوال دي؛ نو ولې په نړۍ کې کمیاب دی؟
دوه دلایله درته وایم، چې د سوچ وړ دي او څه رازده کوي. د ټولنیز عدالت په اړه د لیبرالانو او په سر کې یې د آلماني ستر اقتصاد پوه فردریک فون هایک (۱۸۹۹-۱۹۹۲) منطق دا دی، چې ټولنیز عدالت یوه افسانه ده، چټیات دي او هیڅ مانا نه لري "هایک" یو فیلسوف ډولی اقتصادپوه تیوریسن و او خبرو یې په لویدیځ کې ډېر اغېز درلود، په دې پار چې د اقتصاد له علم ور هاخوا یې هم لیدل او له یو شمېر فلسفې دریځونو یې حرکت کاوه چې خپل اقتصادي نظریات عملي کړي. "ولې سوسیالېزم ناشونی دی؟" یوه مقاله لري. په همدې مقاله کې ټولنیز عدالت نفې کوي او محال والي ته یې دلایل راوړي او څرگندوي چې ولې دا چار بیخي ناشونی دی او نباید په لټه کې یې اوسوو. د رای لنډیز یې دا دی؛ یو لړ څېزونه دي چې یا خود په خوده شته، یا که نه وي، موږ یې رابره کولای نشو؛ ځکه که وغواړو رابره یې کړو، را نه تښتي او محوه کېږي. په بله وینا یا طبیعي زیږیږي یا د سزارین له لامله مري؛ نو یوازېنی لار دا ده چې یوې څنډې ته ودرېږئ، مازې نندارچي اوسئ، په چارو کې بیخي لاسوهنه او تصرف مه کوئ او پرېږدئ چې ماشوم پخپله وزیږیږي، وده وکړي او لویی شي. ساده بېلگه یې، سیوری دی، دلته چې ناست یم، سیوری، مې شاته دی. که مخ واړوم چې یې وگورم، سیوری مې گرځي. چې ترې غافل یم. شته؛ خو ور مخه کوم و یې وینم شته که نه، را نه تښتي.
مولانا بلخي په شمس دیوان کې، یو لطیف غزل لري چې ځینې څیزونه شته چې په لټه کې یې شئ؛ نو ور څخه تښتي:
بگیر دامن لطفش که ناگهان بگریزد ــــ ولی مکش تو چو تیرش که از کمان بگریزد چه نقش ها که ببازد چه میله ها که بسازد ـــ به نقش حاضر باشد ز راه جان بگریزد بر آسمانش بجوی چون مه ز آب بتابد ـــ در آب چون که در آیی، به اسمان بگریزد چنان گریزد از تو که گر نویسی نفشش ــــ ز لوح نقش بپرد زدل نشان بگریزد
"هایک" گروهن دی چې کټ مټ ټولنیز عدالت دغسې یو څیز دی. له نظره یې عدال یو خود جوش نظم دی. خود جوش نظمونه د ژبې او فرهنگ په څېر، څېزونه دي چې پخپله، پیدا کېږي، پخپله په ټولنه کې راټوکېږي او زرغونېږي، د چا په ارادې، کنترول، کابو کونې او څارنې پورې تړاو نه لري او بلکې یو شمېر یې داسې دي، که د رادبره کېدو هوډ یې وکړئ، له منځه ځي؛ نو پرېږدئ پخپله پیدا شي. نوموړی گروهن دی ټولنیز عدالت په تېره کله چې له پاسه، طرح او په ټولنه کې ورترزیق شي، پایله به یې بې عدالتي شي او تر اوږدو څرگندونو روسته پایله اخلي چې سانترالېزم ـــ یعنې د چارو ناظم او سبالوونکی مرکزیت ـــ به د عدالت پر ضد واوړي؛ نو ځکه هایک په ټولنه او اقتصادي بازار کې لیبرالي نظم، د انساني ټولنې طبیعي وضع او اقتصادي نظام بولي. او هر ډول دولتي لاسوهنه د ځان پر ضد پای ته رسېدونکي گڼي او د ټولنیز عدالت د راوستو په هوډ، د ټولنیز عدالت راوستل، یو محال چار گڼي. په نظر یې د ټولنیز عدالت د رادبره کېدو لپاره له دې ټولو کړلارو سره سره، ټولنیز عدالت رامنځ ته شوی نه دی، چې لامل یې همدا کړلارې جوړول دي.
د "هایک" په استدلال کې مهم ټکی دا دی چې پر "مالوماتو" یې ډېر ټینگار کړی دی، دا استدلال یې که سم وی یا نه وي؛ خو دا چې په بازار کې یې د شتو مالوماتو پر عنصر ډډه لگولې، په گومان مې مهمه ډډه لگونه ده.
د عدالت د عملي کولو د سختوالي دویم دلیل دا دی، عدالت چې هر څه وي او هر تعریف چې لري ـــ ځان په یو ځانگړي تعریف کې نه را ایسارووـــ عملي کول یې زموږ له نورو مالوماتو سره تړاو لري. دا تر یو بریده د "هایک" له خبرې سره ورته والی لري؛ خو البته عین خبره نه ده.
له آره ټول یا ډېری اخلاقي ارزښتونه د نړۍ په اړه زموږ له نورو مالوماتو سره تړاو لري. دا هماغه څه دي چې "جان راولز" یې د یو ټولنیز عنوان تر نامې لاندې څرگندوي چې مالومات په گردو حوزو او برخو کې یو له بل سره سنجول شوی انډول لري؛ یعنې یو بل مقید او مشروطوي، برید او محدوده یې ورټاکي. دا حکم په "اپیستمولوژي" کې د "سازگار پالۍ = Coherentism" له نامې سره پوره اړخ لگوي.
په ساده بېلگو دا مانا روښانه کولای شو. لومړی په غبرگونونو، قضاوتونو او چلن کې مو واقعا مالومات ښکاره او اغېز لري. څوک چې په هر څه پوهېږي، تعجب نه کوي، او نه خاندي، موږ پر چارو د نه پوهېدو په پار خاندو همدغسې غم و خپگان دی. بیا له مخکې پر هر څه پوه شئ نه خپه کېږئ. لږ مخکې ولاړ شو چې اخلاقي مسالو ته ورسوو. رښتیا او دروغ. رښتیا ویل ښه دي او دروغ ویل بد دي. بیا فرض کړئ چې پر هر څه پوه شو؟ اصلا دا حکم بې موضوع کېږي. دروغ ویل بد دي؛ دا ځکه چې موږ او تاسې د یو رښتیا له پوهېدو بې برخې کوي او شونې ده چې ددې دروغو له مخې داسې اقدامونه وکړو چې کله مو په زیان پای ته رسي؛ خو فرض کړئ زه پر یوه مطلب پوهېږم، که تاسې رښتیا را ته ووایئ یا دروغ، ما ته چې پوهېږم د مطلب حقیقت څه دی، اغېز به راباندې و نه لري او څه گټه او زیان به و نه لري. که فرض کړو زموږ د ټولو مالومات ډېر شي؛ نو په دې حال کې هډو د رښتیا ویلو حسن او د دروغ ویلو قبح، رو رو بې موضوع کېږي. په دې حال کې که دروغ ووایئ؛ نو بې اخلاقي نه ده؛ ځکه چا ته زیان نه رسوي. خواله چې اوس یوه له اخلاقي فضایلو ده، بیا یې حکم بدلېږي او همدغسې در واخله.اخلاقي فضایل او رذایل، چې کله یې دغسې مطلق فرضوو، د انسانانو د مالوماتو په کچه، پوره خپل وضعیت بدلوي. کله بې موضوع کېږي او کله یې ارزښت یو له بل سره برابرېږي.
په واقع کې د انسان د ژوند جامه نه یوازې د انسان د پوهې په قامت؛ بلکې تر دې ډېره یې د ناپوهۍ په قامت ده. د بشر تاریخ د بشري معرفت د پېرونو له مخې ویشلای شو. له هغې زمانې چې انسانانو، عملي معرفت تر لاسه کړی، اصلا ژوند د ځمکې پر مخ بدل شوی. موږ بشري تاریخ په لویه ویشنه کې، بشر ته دوه ستر پېرونه لرو: له تجربي علومو مخکې پېر او ترې را روسته پېر. تاریخ ښيی چې څنگه، مالومات او بشري پوهېدنې د بشر د ژوند پر وضعیت اغېز کړی دی. البته مطلب یوازې دا نه دی چې خپل کورونه بل ډول ساز وي یا د بشر جامو او څپلیو تغییر کړی دی. تر دې ور ډېرې اغېزې دي، د بشر اخلاق او دیني پوهېدنې هم بدلې شوي دي؛ یعنې نه یوازې زموږ دباندیني مالومات، د دین په پوهېدو کې اغېز پرېباسي؛ بلکې زموږ بهرني اخلاقي مالومات هم زموږ په اخلاقي فضاوت کې اغېز پرېباسي، او دا ټول یو له بل سره پوره معرفت پېژاندی دقیق تړاو لري.
اوس مې چې دا ستره جغرافیا درته انځور کړه څنگه ویلای شو چې عدالت استثنا دی او هیڅ نوي مالومات پکې اغېز نه شیندي او تل په یو ډول پاتېږي. په واقع کې په هره برخه کې چې نور مالومات تر لاسه کوئ ، ان په تجربي علومو، طبیعت پېژندو، فلسفه، دین او ........... کې له عدالته مو پوهېدنه او هم د عدالت د علمي عملي کولو شونتیا، تر اغېز لاندې راولي؛ نو ځکه په رښتیا د عدالت عملي کول سختېږي. یوازې په دې سوچ وکړئ چې څومره د یوه تورن په اړه ډېر پوره او مالوت تر لاسه کړئ؛ نو د عدالت پلي کولو شونتیا به ډېر کړئ. (په دې باب وگورئ: د عدالت عملي کولو ته د سمو مالوماتو تر لاسه کونه).
ځوانانو! له دې څېړنې در معلومه شوه چې په ټولنه کې د عدالت پلي کول څومره هر اړخېزه مالوماتو ته اړتیا لري، تش په خوله ویل عدالت راوړای نشي، د اقتصاد و سیاست، ارواپوهنې او ...... په اړه دقیقه پوهېدنه مو په دې باب لاسنیوي کړای شي؛ نو ځکه پاک نیت د علمي کادرونو درلودل، د نړۍ له تجاربو گټنه، د داخلي زېرمو سمه کارونه او د نړیوالو له مرستو سم کار اخستنه مو خپلې موخې ته رسوي، د هغې ورځې پر تمه چې هېواد مو نړیوالو ته د عدالت بېلگه وي.
سرکښي
سرکښي د واک پر وړاندې يو توند او وسله وال بغاوت دی، چې د کوچنيو سپکو وسله والو ډلو له لورې تر سره کېږي. يادې ډلې په بنسټيز ډول له کليوالي سيمو څخه چريکي جګړه کوي. د سرکښۍ مهمه تشرېحي بڼه د هغې نامتوازن طبيعت دی. کوچني نامنظم ځواکونه د يو لوی او په ښه ډول سمبال، منظم فوځي دولتي ځواک پر وړاندې راځي. د همدې نامتوازنتوب له امله سرکښان د لويې کچې سيده جګړو څخه ډډه کوي او پر ځای يې له ملکي خلکو سره يو ځای کېدل غوره کوي (په ځانګړي ډول له ښار څخه د باندې سيمو کې)، چې دوی په کې په پرله پسې ډول د سيمې واک او پوځي ځواکونه پراخوي. سرکښي په پرله پسې ډول د سيمې د اوسېدونکو په واک او مرستې پورې تړلې ده.
يوه سرکښي د سرکښۍ ضد جګړې او همدرانګه د بېلابېلو ډولونو د نورو سياسي، اقتصادي او ټولنيزو عملونو له لارې تر سره کېدلی (جنګېدلی) شی. ملکي وګړو سره د سرکښۍ د يو ځای کېدنې له امله، سرکښۍ د ملکيانو پر وړاندې (د دولت او سرکښانو په واسطه) د پام وړ تاوتريخوالي ميلان لري. د سرکښيو د ماتولو په موخه د دولت هڅې په پرله پسې ډول د توپيري تاوتريخوالي د لګولو لامل کېږي، په داسې حال کې چې د ياغي د سيمې واک په پرله پسې ډول د ملکي وګړو پر وړاندې تاوتريخوالې رانغاړي.
چېرته چې يوه بلوا يا ياغي کېدل د وسله والې سرکښۍ بڼه غوره کړي، نو د يو يا زياتو خپلواکو دولتونو او سرکښو ځواکونو تر منځ کړکېچن يا اضطراري دولت د شتون په حالت کې سرکښي نه ګڼل کېږي. د بېلګې په ډول: د امريکا د کورنۍ جګړې پر مهال د امريکا متحد دولتونه د يو خپلواک دولت په توګه په رسميت نه پېژندل کېده، مګر د جګړې په حال کې قدرت ګڼل کېده او په دې ډول د اتحاد جنګي بېړيو ته په باندنيو بندرونو کې د متحده ايالتونو د بېړيو په شان حقونه ورکول کېدل.
ځيني وختونه ښايي په يو هېواد کې په ورته وخت کې يو يا زياتې (ګڼ اړخيز) سرکښۍ یا بغاوتونه  پېښ شي. د عراق سرکښۍ د ګڼو سرکښو ډلو پر وړاندې د يو منظم دولت بېلګه ده. نورې تاريخي سرکښۍ لکه د روسيې کورنۍ جګړه له دوه اړخونو څخه د جوړ يو سيده موډل په پرتله ګڼ اړخيزه (څو قطبي) ده. د انګولا د کورنۍ جګړې پر مهال د MPLA او UNITA په نومونو دوه اصلي خواوې وې. په ورته وخت کې د “Cadina” سيمې د خپلواکۍ لپاره يو بل بېلتون غوښتونکی خوځښت هم و، چې د FLEC [] له لورې يې مشري کېده. ګڼ اړخيزتوب (څو قطبيتوب) د سرکښۍ پېژندنه هغې حالتونو ته پراخوي، چې په رسميت پېژندل شوی واک (حکومت) په کې نه وي. لکه د سوماليا د کورنۍ جګړې غوندې، په ځانګړي ډول له ۱۹۹۸ څخه تر ۲۰۰۶ ز کال پورې دوره، چې د اتحادونو په بدلولو کې يو له بل سره د جګړې کولو له امله په کې سوماليا پر نيمه خپلواکو کوچنيو دولتونو باندې ووېشل شوه.
سرکښي او کورنۍ جګړې
د جېمز ډي فيرون په نظر جګړې تر شا خپله منطقي تشرېح لري، چې په جګړو کې د قمار (ښکېلتيا) او له سوله ايزو راکړو ورکړو څخه ډډه کولو ته د مشرانو د لومړيتوب ورکولو څرنګوالی روښانوي. فيرون څرګندوي چې منځګړې راکړې ورکړې ځکه يوه ستونزه کېدلی شي، چې هېوادونه د ملتپالنې په خپرولو سره په اسانۍ سره د سيمو سوداګري نه شي کولی. برسېره پر دې جګړې د کورنيو جګړو بڼه غوره کولی شي. د «ولې ناوړه حکومتولي د کورنۍ جګړو لامل کېږي» تر سرليک لاندې د باربارا اف والټر (Barbara F. Walter) په مقاله کې نوموړې يوه نظريه وړاندې کړې ده، چې د کورنۍ جګړو د رامنځته کوونکو سرکښيو په مخنيوي کې د پياوړو بنسټونو ونډه بيانوي. والټر باور لري چې بنسټونه په څلورو نښو کې ونډه لرلی شي. بنسټونه د حکومت د څارنې، د ستونزو د حل کولو په موخه حکومت سره د مرستې لپاره د ګڼو سوله ايزو لارو چارو د رامنځته کولو، سياسي شرطونو د حکومت د ژمن کولو (چې د سولې ساتنه کوي) او په پای کې د يوې داسې فضا د رامنځته کولو ځواب ويونکي دي، چې سرکښان په کې د پوځي وزمه ځواکونو (مليشو) رامنځته کولو ته اړتيا ونه لري. د دې تر څنګ والټر زياتوي چې د حکومت او سرکښانو تر منځ د يوې کورنۍ جګړې په بڼه د شخړې شتون يو نوی حکومت رامنځته کولی شي. نوی حکومت به د هغو وګړو پر وړاندې ځواب ويونکی وي، چې بايد په سياسي راکړو ورکړو کې يوې روغې جوړې ته ژمن وي. د والټر په وينا که څه هم د پياوړو نفوذ لرونکو بنسټونو شتون د کورنۍ جګړو د پرله پسې پېښېدنو په مخنيوي کې ګټور اوسېدلی شي، مګر استبدادي حکومتونه د د پياوړو بنسټونو له لورې د حکومتي فساد او لومړيتوبونو د راګرځونې له امله د هغوی راپورته کېدنه نه مني. اليزابيت جين ووډ (Elizabeth Jean Wood) د «په سلوادور کې سرکښه ډله ايز عمل او کورنۍ جګړه» په نوم خپل کتاب کې څرګندوي، چې د خلاقې ارادې د لوړ ګواښ فلسفه کې ګډونوال په کورنۍ جګړو کې د ښکېلتيا د لګښتو او ګټو څخه ډېر خبر دي. نوموړې وړانديز کوي، چې د متحده ايالتونو په سويل کې د ۱۹۶۴ ز کال د خپلواکۍ اوړي (Freedom Summer) مبارزه کې ګډونوالو په مسيسيپي کې کې د توکميز بېلوالي د اوږدمهاله لارو چارو په ننګولو په بدني ډول د زيان لوړ ګواښونه پر مخ وېوړل. د استبدادي سياسي نظامونو پر وړاندې د سرکښه او تونو خوځښتونو د غوراوي زياتې هڅونکې انګېزې شته. د بېلګې په ډول: د سرکښانو له لورې د يو مادي مال په توګه د خونديتوب توښه برابرېدلی شي، چې د حکومت په کار اچونه له منځه وړي او په دې ډول يوه اصلي انګېزه جوړوي. اوښتونيز يا انقلابي ځواک د يوې ټولنيزې سياسي شبکې څرګندولو کې مرسته کولی شي. يادې شبکې په خپل وار سره هغو بېلابېلو نوماندانو ته سياسي موکو ته لاسرسی برابروي، چې يوه ډله ايزه پېژندنه او کلتوري همجنسي له نورو سره ګډوي. همدا راز کورنۍ جګړې او سرکښۍ د ګومارنې موکې او خدمتونو او سرچينو ته لاسرسی برابرولی شي، چې يو وخت د استبدادي نظامونو له لورې اخيستل شوې وې.
سرکښۍ
سرکښۍ د خپلو جګړه ييزو تدبيرونو او لارو چارو په کارونه کې يو تر بله توپير لري. روبرټ ري ټومس (Robert R. Tomes) د هغو څلورو عناصرو په اړه يادونه وکړه، چې په عمومي ډول يوه سرکښي رانغاړي:
د ټومس له لورې وړاندې شوي معلومات د سرکښۍ د پېژندنې يوه برخه ده، چې د سرکښيو ټولې بڼې نه پوښي. د بېلګې په ډول: فرانسوي اوښتون يا د فرانسې انقلاب حجروي نظام نه درلود او د امريکا په اوښتون کې د ملکيانو د وېرولو په موخه لږه يا هيڅ هڅه ونه شوه. پاکستان کې په ۱۹۷۷ او ۱۹۹۹ ز کالونو کې د محافظه کار کودتاګانو کې لومړنيو چارو د باندني ملاتړ د تر لاسه کولو په پرتله پر داخلي حکومت باندې تمرکز وکړ. په داسې حال کې چې د ټومس پېژندنه د ماو له لومړي پړاو (Mao’s Phase I) سره په ښه ډول سمون کوي، مګر له يو څه پراخه کورنۍ جګړو سره په ښه ډول راکړه ورکړه نه کوي. ماو “Mao” فکر کوي چې تروريزم په عادي ډول د لومړيو پړاوونو برخه دی، مګر په اوښتونيزه سرکښۍ کې تل نه شته.
ټومس د سرکښۍ يو ناسيده پېژندنه وړاندې کوي، چې د “Trinquier” د سرکښۍ ضد پېژندنې څخه اخيستل شو دی: «د سياسي، اقتصادي، رواني او پوځي چارو اړوند يو نظام، چې په يو هېواد کې د رامنځته شوي حکومت له منځه وړل او پر ځای يې د بل نظام راوستل په نښه کوي.
موزامبیق
موزمبېق په پرتکالي República de Moçambique) چې رسمي نوم یې د موزمبېق جمهوریت دی. پلازمینه یې د ماپوتو ښار او رسمي ژبه یې پرتګالي ده،  موزمبیق ۵۹۰'۸۰۱ کیلومتره مساحت او ۰۰۰'۳۹۷'۲۱ وګړي لري. نوموړی هیواد په ۲۵ د جون ۱۹۷۵م کال له پرتګال نه خپلواکی ترلاسه کړه. د یاد هیواد د پیسو واحد  د موزامبیق متیکال (MZN) دی.
موزمبيق (/ˌmoʊzæmˈbiːk/) چې په رسمي ډول د موزمبيق جمهوريت دی، پرتګالي ژبه کې (Moçambique or República de Moçambique)، پرتګالي تلفظ يې ([ʁɛˈpuβlikɐ ðɨ musɐ̃ˈbikɨ])، چيچيوا ژبه کې (Mozambiki)، سواهيلي ژبه کې (Msumbiji) او په Tsonga ژبه کې (Muzambhiki) ليکل کېږي. موزمبيق په سويل ختيځه افريقا کې پروت هېواد دی، چې په ختيځ کې له هند سمندر، شمال کې له تانزانيا، شمال لويديځ کې له مالاوي او زمبيا، لويديځ کې له زيمبابوی او سويل لويديځ ته له ايسواټيني (سوازيلېنډ) او سويلي افريقا سره ګډه پوله لري. ياد خپلواک دولت ختيځ ته د موزمبيق کانال په واسطه له کومروس (Comoros)، مايوټي (Mayotte) او ماډاګاسکر (Madagascar) څخه بېل شوی دی. پلازمېنه او ستر ښار يې ماپيوټو (Maputo) دی، چې له ۱۸۷۶ څخه تر ۱۹۷۶ ز کال پورې د (Lourenco Marques) په نوم پېژندل کېږي.
د لومړۍ او پينځمې ميلادي پېړيو تر منځ د “Bantu” [ژبې] ويونکي وګړي له لرې شمال او لويديځ څخه نني موزمبيق ته کډه وکړه. شمالي موزمبيق د هند سمندر په مونسون يا موسمي سوداګريزو بادونو کې پروت دی. د ۷ او ۱۱ پېړيو تر منځ د سواهيلي بندر ښارګوټو يو لړۍ په کې اباده شوه، چې د يو ځانګړي سواهيلي کلتور او ژبې په پرمختګ کې يې مرسته وکړه. د منځنيو دورو په وروستيو کې ياد ښارګوتي يو ځل بيا د سوماليا، ايتوپيا، مصر، عربستان، ايران او هند د سوداګرو له لورې ودان شول.
په ۱۴۹۸ ز کال کې د (Vasco da Gama) سفر سيمې ته د پرتګاليانو رسېدنه په نښه کړه، چې په ۱۵۰۵ ز کال کې يې د استعمار او مېښت کېدنې يو پرله پسې بهير پيل کړ. د پرتګاليانو له څلور پېړۍ واکمنۍ څخه وروسته موزمبيق په ۱۹۷۵ز کال کې خپلواکي تر لاسه کړه او له يادې نېټې څخه لږه موده وروسته د موزمبيق د خلکو جمهوريت (People’s Republic of Mozambique) شو. له خپلواکۍ څخه يوازې دوه کلونه وروسته هېواد يوې سختې او پراخه کورنۍ جګړې ته دننه شو، چې له ۱۹۷۷ څخه تر ۱۹۹۴ز کلونو پورې يې دوام وکړ. موزمبيق خپلې لومړنۍ ګڼ ګوندي ټاکنې وکړې او له همغه وخت راهيسې يو څه ثابت ولسمشريز جمهوريت پاتې شوی دی، که څه هم اوس هم له کوچنيو سرکښيو سره مخامخ کېږي.
موزمبيق بډايه او پراخه  طبيعي سرچينې لري. د هېواد اقتصاد زياتره د کرنې پر بنسټ دی، مګر په ځانګړي ډول د خوړو او څښاکو، کيمياوي جوړښت او د المونيم او نفتو د توليد صنعت په کې ورځ تر بلې وده کوي. د چکر او سياهت برخه يې هم پراختيا کوي. سويلي افريقا د دې هېواد اصلي سوداګريز ملګری او د باندنۍ سيده پانګه اچونې سرچينه ده، په داسې حال کې چې بلجيم، برازيل، پرتګال او هسپانيه هم د موزمبيق تر ټولو مهم اقتصادي ملګري هېوادونه دي. د ۲۰۰۱ ز کال راهيسې د هېواد د کلني ناخالص کورني محصول منځنۍ وده د نړۍ د لوړو [ودو يا پرمختګونو] له ډلې څخه ده. که څه هم ياد هېواد د نړۍ له تر ټولو بې وسه او وروسته پاتې هېوادونو څخه دی، د سړي سر ناخالص کورني محصول، انساني پرمختګ، د نابرابرۍ معيارونو او د منځني ژوند اټکل کې ښکته ځای لري.
رېښه
ياد هېواد د موزمبيق له ټاپو څخه وروسته د پرتګاليانو له لورې (Moçambique) ونومول شو، چې له “Mussa Bin Bique” يا “Musa Al Big” يا “Mossa Al Bique” يا “Mussa Ben Mbiki” يا “Mussa Ibn Malik” څخه اخيستل شوی دی، چې يو عرب سوداګر و چې په لومړي ځل يې له ياد ټاپو څخه کتنه وکړه او وروسته په کې واوسېده. د ټاپو ښارګوټی تر ۱۸۹۸ پورې د پرتګالي مستعمرې پلازمېنه و. په همدې کال کې د هېواد پلازمېنه کې “Lourenco Marques” (نني Maputo) ته ولېږدول شوه.
تاريخچه
موزمبيق ته د بېنټو (Bantu) ويونکو وګړو د کډوالۍ نېټه له ميلاد څخه مخکې څلورمې پېړۍ ته ورګرځي. د لومړۍ او پينځمې ميلادي پېړيو تر منځ باور کېږي، چې د زمبيزي سيند (Zambezi River) د درې له لارې د کډوالۍ څپې له لويديځ او شمال څخه تېرې او بيا په پرله پسې ډول د سويلي افريقا لوړو [غرنيو] او ساحلي سيمو ته ننوتې. دوی د اهلي ژوو د ساتنې پر بنسټ کرنيزې ټولنې يا ډلې رامنځته کړې او له ځانونو سره يې د اوسپنې د ويلې کولو پښ کولو صنعت يا تخنيک پوهنه راوړله.
سواهيلي ساحل
يادو ښارګوټو د افريقا له کورنيو او د هند له سمندر څه د باندې سوداګرو سره سوداګري وکړي. په ځانګړي ډول مهم يې د سرو زرو او د عاج [د فيل غاښ] کاروان لارې وې. دنني دولتونه لکه د زيمبابوی پاچاهۍ او د ميوټاپا پاچاهۍ غوښتل شوي سره زر او د فيل غاښونه چمتو کړل، چې وروسته له ساحل څخه پورته پراخه بندري ښارونو لکه کيلوا “Kilwa” او مومباسا “Mombasa” ته يې راکړه ورکړه تر سره شوه.
پرتګالي موزمبيق (۱۹۷۵-۱۴۹۸)
کله چې په ۱۴۹۸ کې موزمبيق ته پرتګالي سپړونکي ورسېدل، وار له مخه په کې عرب سوداګريز استوګن د څو پېړيو لپاره د ساحل په اوږدو او له ټاپوګانو څخه لرې مېشت وو. له نږدې ۱۵۰۰ څخه پرتګالي سوداګريزو پوسټونو او کلا ګانو د عرب د سوداګريز او پوځي واک او لومړيتوب ځای ونيو او په ختيځ کې پر نوي اروپايي سيند باندې د غوښتنې منظم بندرونه شول، چې دا د مستعمرې کېدنې بهير جوړېدلو لپاره لومړني ګامونه وو.
په ۱۴۹۸ کې “Cape of Good Hope” ته نږدې د “Vasco da Gama” يون د سيمې په سوداګرۍ، سياست او ټولنه کې پرتګالي ننوت په نښه کړ. پرتګاليانو د ۱۶ پېړۍ په لومړيو کې د موزمبيق ټاپو او د “Sofala” بندري ښار واک تر لاسه کړ او تر ۱۵۳۰ لسيزې پورې د پرتګالي سوداګرو او کان پېژندونکو کوچنيو ډلو، چې د سرو زرو په لټه کې وو؛ دننۍ سيمو کې يې نفوذ وکړ. يادو ډلو د “Zambezi” پر سيند باندې په Sena او “Tete” کې لښکرکوټونه او سوداګريزې پايې جوړې کړې او د سرو زرو پر سوداګرۍ باندې د پراخه واک تر لاسه کولو هڅه يې وکړه.
ایداري وېش
موزامبیق هیواد په ټوله کې په ۱۰ ولایتونو او ۱۲۹ ولسوالیو وېشل شوی دی. ر این کشور تشکیل شده‌است.
اقتصاد
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه
۲۰۱۶ز کال روداتو جومات چاودنه
طالبانو له خوا غندنه
ددې پېښې په اړه د طالبانو وسله والې ډلې خپل غندنلیک خپور کړی او دا ترهګریزه پېښه کې یې خپل لاس لرل رد کړي او پېښه یې غندلې ده.
یوناما په مسجد برید لوی جنایت وبللو
نیکولاس هیسم په افغانستان کې د ملګرو ملتونو خاص استازي د يوي خپرپاڼي په خپرولو سره ویلي ،دجمعي په ورځ په ننګرهار کې په يوه مسجد کې چاودنه جنایت شمیرل کیږي او عاملان يي بیاد ځواب ووايي. تېره ورځ د ننګرهار ولایت د رواتو ولسوالۍ په حصارک سیمه کې په يوه مسجد کې چاودنه وشوه چې له امله يي ۳ تنه ووژل شول او ۷۲ نور ژوبل شو. د ننګرهار ولایت د سیمه یزه چارواکو په خبره چې په وژل شو کې د مسجد ملاامام هم شامل وه او په ژوبلو کسانو کې ۳۱ يي تنکې هلکان وه. که څه هم ولایتي اداره د یاد کار عاملین نه دي روښانه کړي او ویلي دي چې دا د هیواد او ولس د دښمنانو کار دي خو باید یادونه وشي چې په ننګرهار کې دمګړۍ دوه لوي ډلي داعش او طالبان فعالتونه کوي ، که څه هم داعش ډلي په دي تړاو څه نه دي ويلي خو طالبانو بیا د یوي خپرپاڼي په خپرولو سره د یادي پېښي غندنه کړي ده
افغانۍ
افغانۍ د افغانستان رسمي دود پیسې دی چی یوه روپې یی سل پوله جوړیږي.
سکې
په کال ۲۰۰۵ کې د افغانیو د یو گون، دوه گون، او درې گون سکې بازار ته راووتلې
بانکنوټونه
په کال ۲۰۰۲ز کې د افغانستان بانک لخوا نوي افغاني بانکنوټونه بازار ته وړاندې شول، چې په دو کې د ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۵۰۰ او ۱۰۰ افغانیو نوټونه شامل ول چې بیا وروسته په ۲۰۰۵ کال کې د ۱، ۲ او ۵ بانکنوټونه په وسپنیزو سکو باندې واوړیدل شول.
باندنی تړنې
وېشنيزه:د آسيا ارزونه
د افغانستان اداري وېشنې
وېشنيزه:افغانستان
د پاني پت جگړه
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
خرونینګن ښار
خرونینګن په هالنډي Groningen) د هالنډ هیواد د خرونینګن ولایت مرکز دی.
ایلان ماسک
ایلان ریو ماسک(Elon Reeve Musk) (زیږون:جون ۲۸ مه،  ۱۹۷۱ ز) کارزېږوونکی او د سوداګرۍ په برخه کې له مخکښانوڅخه دی. هغه د سپېس اېکس (SpaceX) اجرائیوي مشر او اصلي انجینر، د تسلا کمپنۍ (Tesla, Inc) اجرائیوي مشر او د هغو د تولیداتو طرح کوونکی، د بورینګ کمپنۍ بنسټ اېښودونکی(The Boring Company)، او د نیورالینګ (Neuralink) او اوپن اې آی (OpenAI) شریک بنسټګر دی. میلیاردر ماسک د ۲۰۲۱ ز کال په سپټمبر میاشت کې د نړۍ تر ټولو بډایه کس ښودل شوی دی.
ماسک د کاناډایي مور او سویلي افریقايي پلار څخه زېږیدلی او د سویلي افریقا په پرتوریا (Pretoria) کې را لوی شوی دی. د لنډ مهال لپاره یې وړاندې له دې چې په ۱۷ کلنۍ کې د زده کړو په موخه د کاناډا کووینز پوهنتون (Queen's University) ته لاړ شي، په پرتوریا پوهنتون (University of Pretoria) کې زده کړې وکړې. هغه دوه کاله وروسته پنسلوانیا پوهنتون (University of Pennsylvania) ته لاړ، چېرې چې هغه د اقتصاد او فزیک په برخه کې خپل لېسانس ترلاسه کړ. نوموړی په ۱۹۹۵ زکال کې کالیفورنیا ته لاړ، څو په سټنفورډ پوهنتون (Stanford University) کې زده کړې وکړي، خو پریکړه یې وکړه چې سوداګري پیل کړي، له خپل ورور کېمبل (Kimbal) سره یې په ګډه د زیپ ۲ (Zip2) په نوم د انټرنټي سافټویرونو شرکت جوړ کړ. دغه نوی په پښو ولاړ شرکت په ۱۹۹۹ زکال کې د کامپک (Compaq) شرکت له خوا په ۳۰۷ میلیونه امریکايي ډالرو وپېرل شو. ماسک هماغه کال، د شراکت په ډول د اېکس.کام (X.com) په نامه انلاین بانک جوړ کړچې په ۲۰۰۰ زکال کې له کانفینتي (Confinity) سره یوځای شو او پی پل (PayPal) یې رامنځ ته کړ. دغه شرکت په ۲۰۰۲ زکال کې د اي بې (eBay) له خوا په ۱.۵ میلیارده ډالرو وپېرل شو.
په ۲۰۰۲ زکال کې، ماسک د سپېس اکس (SpaceX) په نامه، د فضایي لېږد وسایلو تولید کوونکي شرکت او د فضایي لېږد رالېږد د خدمتونو کمپنۍ بنسټ کېښود، چې په خپله یې اجرائیوي مشر او لوړ پوړی تخنیکي مسئول و. هغه په ۲۰۰۴ زکال کې د برېښنایي موټرو د جوړونکې کمپنۍ تسلا موتورز (Tesla Motors, Inc) (اوس تسلا کمپنۍ) سره د هغې د رئیس او د تولیداتو د طرح کوونکي په توګه یوځای شو چې په ۲۰۰۸ زکال کې یې د هغې اجرائیوي مشري هم پر غاړه واخیسته. په ۲۰۰۶ زکال کې یې د سولر سیتي په نامه، د لمریزې برېښنا د خدمتونو وړاندې کوونکې کمپنۍ په جوړېدو کې مرسته وکړه، چې بیا وروسته د تسلا له خوا وپېرل شوه او په تسلا انرژي واوښته. نوموړی په ۲۰۱۵ زکال کې د شراکت په ډول د دوستانه مصنوعي هوش (friendly artificial intelligence) غیر انتفاعي څېړنیز شرکت  اوپن اې آی (OpenAI) بنسټ کېښود. په ۲۰۱۶ زکال یې په شراکت سره د نېورالینک (Neuralink) په نامه،  د عصبي تکنالوژي کمپنۍ چې د مغز – کمپیوټر په نښلېدو تمرکز لري، جوړه او د بورېنګ کمپنۍ په نامه یې د تونل جوړولو د ودانیز شرکت بنسټ کېښود. ماسک د هایپرلوپ (Hyperloop) په نوم د لېږد رالېږد لپاره د چټک ریل سیستم هم طرح کړی دی.
ماسک په یو شمېر بحث جوړوونکو او ډېرو عمومي غیر معمول او غیر علمي موضوعاتو کې د هغه د دریځ نیولو له امله، تر نیوکو لاندې هم راغلی. په ۲۰۱۸ ز کال کې یې یو بریتانوي تونل ایستونکي د تام لوآنګ تونل (Tham Luang cave rescue) د ژغورنې په عملیاتو کې ، پرهغه د درغلي کولو تور پورې کړ؛ د کالیفورنیا قضايي پلاوي د ماسک په پلوي پریکړه وکړه. په همدغه کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د بورس او اسهامو کمیسیون (US Securities and Exchange Commission)  د هغه د دروغجن ټویټ له امله، چې څرګنده کړې یې وه، هغه د تسلا د خپلولو لپاره بودیجه برابره کړې، له ده شکایت وکړ. نوموړی د (SEC) سره هوکړې ته ورسېد او د لنډ مهال لپاره له ریاست ګوښه او همدارنګه یې د ټویټر په کارولو کې پر ځان محدودیتونه ومنل. ماسک د کوېډ ۱۹ ټول شموله ناروغۍ اړوند ناسم معلومات خپاره کړي او د مصنوعي هوش او عمومي لېږد رالېږد اړوند یو شمېر موضوعاتو په ګډون د ده نورنظریات هم د کارپوهانو له نیوکو سره مخامخ شوي دي.
زیپ ۲
په ۱۹۹۵ ز کال کې ماسک، کېمبل (Kimbal) او ګرېګ کوري(Greg Kouri) د انټرنټي سافټوېر شرکت زیپ ۲ د انجل پانګوالو (angel investors) څخه د پانګې په اخیستو تاسیس کړ. دوی دغه پانګونه په پالو آلټو (Palo Alto ) کې په یوه کوچني کرایي دفتر کې وکړه. دغه شرکت د ورځپاڼو خپروونکو لپاره انټرنټي ښاري لارښود، د نقشو په لرلو، لارو ښودلو او ژېړو پاڼو په لرلو سره جوړ او بازار ته وړاندې کړ. ماسک وایي: وړاندې له دې چې شرکت یې بریالۍ شي، نه یې شو کولای کور وپېري، پر ځای مو دفتر په کرایه نیولی و، په کوچ به ویده کېدم، په YMCA کې به مې حمام کاوه او له خپل ورور سره مې په ګډه له یوه کمپیوټر څخه کار اخیست. د ماسک په وینا: ویب پاڼه به د ورځې له مخې فعاله وه او د شپې به مې په کې کوډېنګ کاوه، په اونۍ کې اووه ورځې، هره شېبه.، د ماسک ورور له نیویارک تایمز او شیکاګو تریبیون سره هوکړه لاسلیک کړه، د شرکت مدیره پلاوی یې قانع کړ، څو له سیټي سرچ (CitySearch) سره د یوځای کېدو له پلانه تېر شي. ماسک هڅې وکړې څو اجرائیوي مشر شي، خو هغه څوکۍ د کمپنۍ له رئیس ریچ سورکین (Rich Sorkin) سره وه او د مدیره پلاوي له خوا یې هڅې شنډې شوې. کمپک (Compaq) د ۱۹۹۹ زکال په فبروري میاشت کې، په ۳۰۷ میلیونه ډالرو زیپ ۲ وپېرله. ماسک هم د خپلې ۷ سلنې ونډې له مخې ۲۲ میلیونه ډالر ترلاسه کړل.
اېکس.کام او پې پال
په ۱۹۹۹ زکال کې، ماسک په مشترک ډول د پر لیکه (آنلاین) مالي خدمتونو او برېښنالیک له لارې د پیسو د ورکړې شرکت اېکس.کام (X.com) بنسټ کېښود، چې د فدرال بیمې لرونکی لومړنی آنلاین بانک و. په څو میاشتو کې یې له ۲۰۰ زره زیات پېرودونکي (مشتریان) پیدا کړل. د دغه شرکت پانګوالو ماسک بې تجربې ولید او د کال تر پایه یې د هغه پر ځای بېل هاریس (Bill Harris) د اجرائیوي مشر په توګه وټاکه. په راتلونکي کال کې، اېکس.کام له کانفینټي (Confinity) آنلاین بانک سره، چې د مکس لیوچین (Max Levchin) او پیټر ټایل (Peter Thiel) له خوا جوړ شوی و، یوځای شو، څو د غیر ضروري سیالۍ مخه ونیسي. کانفینیټي د پې پال (PayPal)  په نامه د پیسو د لېږد خپل ځانګړی خدمت درلود، چې د اېکس.کام له خدمت څخه ډېر مشهور و. په یوځای شوي شرکت کې، ماسک یوځل بیا د اجرائیوي مشر دنده ترلاسه کړه. له هغې چې ماسک د مایکروسافټ سافټوېر له لینوکس (Linux) غوره وګاڼه، په شرکت کې یې درز رامنځته کړ او هغه  د دې لامل وګرځېد، څو ټایل (Thiel) استعفا ورکړي. په شرکت کې د یو شمېر تخنیکي ستونزو د رامنځته کېدو او منسجم سوداګریز موډل د نشتوالي له امله، مدیره پلاوي ماسک له اجرائیوي مدیریت څخه لرې او پر ځای یې ټایل د ۲۰۰۰ زکال په سپټمبر کې وټاکه. د ټایل تر مدیریت لاندې شرکت، په پې پال خدمتونو ډېر پام وکړ او په ۲۰۰۱ ز.کال کې، د شرکت نوم پې پال (PayPal) ته واښت. په ۲۰۰۲ زکال کې، پې پال د اي بې (eBay) شرکت له خوا، د ۱.۵ میلیارد ډالرو په ارزښت وپېرل شو، چې ماسک په کې د ۱۱.۷ سلنه ونډې په لرلوسره چې تر ټولو زیاته ونډه یې لرله – له ۱۰۰ میلیونه ډالرو زیات ترلاسه کړل.
په ۲۰۱۷ ز.کال کې ماسک له پې پال څخه د اېکس.کام برخه په نامعلومه بیه وپېرله، او څرګنده یې کړه چې هغه ورته له احساسي پلوه ارزښت لري.
سپیس اېکس
په ۲۰۰۱ ز کال کې، ماسک د مریخ له غیر انتفاعي ټولنې (nonprofit Mars Society) سره یوځای شو، هغه ته دا فکر پیدا شو چې مریخ ته د بوټو د ودې یوه خونه ولېږي، له همدې امله د خپلې پروژې لپاره د مالي امکاناتو د برابرلو په موخه لاس په کار شو. د ۲۰۰۱ ز کال په اکټوبر کې ماسک مسکو ته سفر وکړ، تر څو قاره وهونکي بالیستیک توغندي (ICBMs) وپیري او وکولای شي، شنې خونې فضا ته ولیږي. هغه له NPO Lavochkin او Kosmotras شرکتونو سره ولیدل، په داسې حال کې چې په دې برخه کې تازه کاره او نوی و. ان یوه روسي انجینر هغه ته دومره ارزښت ورنه کړ. وروسته دغه ډله خالي لاس امریکا ته راوګرځېدله. د ۲۰۰۲ ز.کال په فبروري میاشت کې یو ځل بیا دغه ډله روسیې ته د درېو ICBMs د موندلو په موخه لاړه. دوی له Kosmotras سره بله کتنه وکړه چې په دې لیدنه کې یې دوی ته یو توغندی په ۸ میلیونه ډالرو بیه کړ، چې ماسک و نه منله. ماسک پریکړه وکړه چې داسې یو شرکت جوړ کړي، څو وکولای شي، په لږ لګښت سره میزایلونه جوړ کړي. ماسک د ۲۰۰۲ ز.کال په مۍ میاشت کې، په خپلې ۱۰۰ میلیونه ډالري لومړنۍ پانګې سره Space
Exploration Technologies Corp د اکتشافي تکنالوژي سپېس اېکس جوړ کړچې تر ۲۰۲۱ ز کال پورې، هغه د دغې کمپنۍ اجرائیوي مشر او د سرانجینر په توګه یادېږي.
له درې ځله ناکامه توغولو وروسته، سپیس ایکس وتوانېد چې په ۲۰۰۸ ز کال کې، د فالکان ۱ په نوم توغندي په توغولو باندې بریالي شي. دا په مایع سون توکو باندې لومړنی خصوصي توغندی و چې د ځمکې مدار ته ورسېد.
شخصي اړیکې
په ۲۰۰۰ زېږديز کال کې، هغې د خپل راتلونکي مېرمن، جاسټین ماسک سره ولیدل، چې یو تکړه لیکواله وه او ورسره يي وپېژندل. د دې واده په پایله کې ۵ زامن (دوه ګوني دری ګوني ) وو چې نومونه یې ډایمین (Damian)، ګریفین(Griffin)، خاوییر(Xavier)، ساکسون (Saxon) او کای (Kai) وو. په حقیقت کې، ایلان شپږ زامن درلودل. خو یو یې په ماشومتوب کې د ناروغۍ له امله مړ شو. په دې ډول، د جاسټین سره د ایلان اړیکه له 8 کلونو وروسته (په ۲۰۰۸کې) له منځه لاړه او په 2010 کې یې د دویم ځل لپاره واده وکړ او دا ځل یې د برتانوي اداکارې ټيلولا رایلي سره واده وکړ. مګر دا ځل هم له هغه سره د څلور کاله ژوند کولو وروسته، هغه په ۲۱۰۴ کې له خپلې میرمنې څخه جلا شو.
پر اوکراين باندې د روسيې د ۲۰۲۲ز کال يرغل پېژندګلوي
د ۲۰۲۱ ز کال په مارچ او اپرېل کې روسي ولسمشر ولاديمير پوتين (Vladimir Putin) روسي پوځ ته امر وکړ، چې له اوکراين سره په خپله نږدې پوله او کريميا کې د زرګونو نظامي پرسونل او تجهيزاتو راټولول پيل کړي، چې دا په ۲۰۱۴ ز کال کې د کريميا له تړلتيا راهيسې د تر ټولو پراخه سمبالونې استازولي کوي. دې چارې د يو شوني بريد په اړه د اندېښنو له امله يو نړيوال کړکېچ پر مخ یووړ.. د سپوږمکۍ انځورونو د زغره والو، راکټونو او درندې وسلو لېږدونې وښودلې. ياد ځواکونه د ۲۰۲۱ز کال  په جون کې يوه برخه کې بېرته اېستل شوي وو، که څه  هم، بنسټ يا جوړښت يې لا تر اوسه پر ځای پاتې و. د پوځي ځواک دويم ځل زياتېدل د ۲۰۲۱ ز کال په اکتوبر کې پيل شول، چې دا ځل يې د سرتېرو شمېر پراخ  و او په نويو جبهو کې خپاره شول. په ډسمبر کې له ۱۰۰۰۰۰ څخه زيات روسي ځواکونه د اوکراين شا او خوا درې اړخونو ته راټول شوي وو. د روسيې د نظامي ځواک د زياتېدلو تر څنګ روسي چارواکو د ۲۰۲۱ ز کال  له نومبر څخه د ۲۰۲۲ز کال  تر فبروري پورې په پرله پسې ډول رده کړه، چې روسيه پر اوکراين باندې د بريد پلانونه لرل.
د ۲۰۲۲ ز کال د فبروري پر ۲۱ مه روسيې د ډونيټسک د خلکو جمهوريت او لوهانسک د خلکو جمهوريت په نومونو ختيځ اکراين کې دوه بېلې شوې سيمې په رسمي ډول د خپلواکو دولتونو په توګه وپېژندلې او «له Minsk Protocol څخه د روسيې د اغېزناکې وتنې» په توګه په تعبير شوي حرکت کې يې؛ Donbas ته ځواکونه خپاره کړل. بېل شوي جمهوريتونه د خپل اړوند Ukrainian oblasts په پولو کې په رسميت وپېژندل شول، چې د تماس له کرښې څخه خورا هاخوا يې وغځول. د فبروري پر ۲۲ پوتين وويل چې: د Minsk تړونونه نور د باور وړ نه وو. په همدې ورځ د فدراسيون شورا (Federation Council) د رايو په يووالي په يادو سيمو کې د نظامي ځواک کارونې ته اجازه ورکړه.
د فبروري د ۲۴ مې په سهار پوتين اعلان وکړ، چې روسيې په Donabs کې «ځانګړی نظامي عمليات» پيل کړ او پر اوکراين يې هر اړخيزه بريد پيل کړ.
مخینه
په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد له منحل کېدلو څخه وروسته اکراين او روسيې د نږدې اړيکو ساتلو ته دوام ورکړ. په ۱۹۹۴ ز کال کې اوکراين د خپلو هستوي وسلو د پرېښودلو هوکړه وکړه او د امنيتي ډاډ په اړه يې د بوداپيسټ ياداښت (Budapest Memorandum on security Asssurance) په دې شرط لاسليک کړ، چې روسيه، بريتانيا او متحده ايالتونه به د اکراين د ځمکۍ بشپړتيا يا سياسي خپلواکۍ پر وړاندې د ځواک کارونې يا ګواښونو يو ډاډ خپروي. پينځه کالونه وروسته روسيه د اروپايي امنيت لپاره منشور (Charter for European Security) له لاسليک کوونکو دولتونو څخه و، چې دې منشور يو ځل بيا د هر يو غړي دولت ذاتي حق تاييد کړ، چې د اتحاد د تړونونو په ګډون (لکه څرنګه يې چې وده کړې ده) د خپلو امنيتي ترتيباتو په غوره کولو يا بدلولو کې خپلواک وي.