cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د زړښت تکامل
پیل
د طبیعي ټاکنې بهیر اورګانیزمونو ته زمینه برابروي ترڅو له چاپېریال سره لا ښه توافق وکړي، دغه ټاکنه د تر ټولو غورو اورګانیزمونه د ژوندي پاتې کېدنې لار ده چې د وړاندوینې له‌مخې، کولای شي له کمیت پلوه لا پراخ نسل رامنځ‌ته کړي. طبیعي ټاکنه د ژوندون تاریخ پر صفتونو باندې عمل کوي ترڅو تکثري وړتیا او د عمر تناسب تر ټولو غورې کچې ته ورسوي. دلته تناسب یا وړوالی د یوه اورګانیزم د ژوندي پاتې کېدنې او تکثر د احتمال کچې په معنی دی. وړوالی، چاپېریال او همدا راز د یوې ټولګې نورو وګړو یا اورګانیزمونو پورې تړاو لري. د ژوندون تاریخ د صفتونو بېلګې عبارت دي له: په لومړي تکثر کې عمر او اندازه، د اندازې او زېږول شوي اولاد شمېر او د تکثري عُمر دوران. د هغو ځانګړو نمونو څخه چې د اورګانیزم د عُمر په اوږدو کې د تبادلو له‌امله بدلون مومي او د انرژي بېلابېلو ځانګړونو (استحقاقي برخې) کې شتون لري، اورګانیزمونه خپله انرژي د ودې، تکثر او ساتنې لپاره کاروي. د بېلګې په توګه: د راتلونکي نسل پر ځای، پر اوسني نسل باندې انرژي ضایع کول، د راتلونکي نسل په زیان تمامېږي. سره له‌دې، د عمر په زیاتېدو سره پر اورګانیزمونو باندې د طبیعي ټاکنې اغېزې کچه راټیټېږي. د اوښتونونو تراکم یا غونډېدنه (MA) او متضاده پلیوتراپي (AP) په زړښت کې ونډه‌لرونکي لاملونه دي. هم MA او هم AP په وړوالي کې، د عمر په اړوند کمښتونو کې ونډه لري. د عمر اړوند تصادفي او له جنیني پلوه د اوښتلو الیلونو تراکم د اوښتنې (موټېشن) تراکم په توګه پېژندل کېږي. د یادونې وړ ده چې جسمي (سوماتیکې) اوښتنې ارثي نه‌دي، نوموړې اوښتنې یوازې د ودې د تنوع سرچینه ده. د دروزوفیلا پر مچانو باندې د ترسره شویو مطالعاتو له‌مخې، د اوښتنو تراکم د هغو الیلونو ترکیب رامنځ‌ته کوي چې «د عمر ځانګړې زیاتېدونکې اغېزې» لري، په غښتلي غبرګون کې کموالی راوړي او په پای کې، په وړوالي کې، د عمر د اړوند کمښتونو لامل هم ګرځي. د ډلو ترمنځ د نطفي حجروي وېش شمېر په هر نسل کې د بدلون په حال کې دی او د جېنوم اندازې پورې اړوند دی؛ د انسانانو په تړاو، په نارینه‌وو کې د هر نسل د نطفي حجروي وېش ۴۰۱ ځلي په ښځینه‌وو کې ۳۱ ځلي پېښېږي.
د نطفې کرښه
د تي‌لرونکو ژویو د زړښت لومړۍ نومهاله تیوري د پیتر مېدَوَر له‌خوا په ۱۹۵۲ز کې فورمولیزه شوه. دغه تیوري په مخکېنۍ لسیزه کې د ج. ب. س. هولدېن له‌خوا د هغه «د ټاکنې سیوري» مفهوم په چوکاټ رامنځ‌ته شوې وه. څرنګه چې د انسانانو لپاره د ژوند اوسني شرایط د خوراکي موادو کیفیت، د ژوند کولو څرنګوالي او روغتیایي پاملرنو پورې تړاو لري، د بشري تمدن له‌امله  «د ټاکنې په سیوري» کې بدلون رامنځ‌ته شوی دی. د روغتیا په پرمختللو پاملرنو کې اوس مهال، د انتي‌بیوتیکونو په څېر پرمختللي درمل او نوې طبي ټکنالوجي شاملېږي. پر دروزوفیلا مچانو باندې یوشمېر مطالعاتو ښودلې ده چې د نویو زیانکارو اوښتنو د بیان عمر، پر مړینې باندې د هغو د اغېزو کچه په ډاګه کوي. سره له‌دې، په ټولیز ډول؛ که څه هم د هغو کثرت مخ په زیاتېدو دی، خو د عمر په زیاتېدو سره یې اغېزې او بدلونونه کمېږي.
داسې هېڅ تیوري شتون نه‌لري ترڅو بیان کړي چې، دغه زیانکاره اوښتنې څنګه په بېلابېلو عمرونو کې پر وړوالي او د زړښت پر تکامل باندې اغېز ښندي. د هغو مفکوره دا وه چې زړښت یوه له پامه غورځول شوې مسأله وه، ځکه چې طبیعت د یوې خورا پياوړې سیالۍ ډګر دی. کابو ټول ژوي په طبیعت کې د ښکار، ناروغیو یا پېښو له‌امله مري، چې په‌دې سره د مړینې پر مهال د عمر منځنۍ کچه راښکته کېږي؛ له‌دې کبله، تر اوږد مهاله پورې د جسم د مناسب پاتې کېدلو لپاره زیات‌شمېر دلیلونه شتون نه‌لري، ځکه د ټاکنې فشار د هغو صفتونو لپاره کم دی، چې د وخت په تېرېدو سره (څرنګه چې په هر صورت کې، ژوي له مړینې سره مخ کېږي) د پایښت د ساتنې په هڅه کې دي. د هغو وختونو په پرتله، چې انسانان په طبیعت کې د ژوندي پاتې کېدنې لپاره د خوراک په لټه کې وو، په اوسني تمدن کې د فزیکي فعالیت لپاره د ټیټې غوښتنې له‌امله، مېتابولیکې ناروغۍ زیاتې شوې دي. د ټاکنې سیوري په بدلون سره، انسانان باید له دغو نویو ټاکنیزو فشارونو سره مقابله وکړي.
زړښت د فزیولوجي یوه «فرعي محصول» په توګه ګڼل کېږي، ځکه چې زموږ حجروي مېتابولیزم زهري محصولات رامنځ‌ته کوي، د عمر په زیاتېدو سره له اوښتنو سره مخ کېږو او د احیا کېدنې لپاره پوره اصلي حجرې نه‌لرو. ولې د ټاکنې بهیر هغه اوښتنې ونه‌موندلې او غوره نه‌کړې چې، د بېلګې په توګه، زموږ حجرې بیا احیا شوې وې، یا زهري مېتابولیزم تولید شوی نه‌ؤ؟ د حیض درېدنې بهیر ولې تکامل وموند؟ دا ځکه چې ټاکنه، د ژوند په لومړیو کې پر څرګندېدونکو صفتونو باندې لا اغېزناکه ده. د ژوند په لومړیو کې اغېزناکې اوښتنې د هغو اوښتنو په پرتله، چې په ځنډ سره وروسته څرګندېږي، د وړوالي کچه لا زیاته لوړوي. ډېري وګړي په ناروغیو باندې تر اخته کېدو دمخه، د مثل تولید کړی دی؛ یعنې والدینو، په وړوالي کې د هر ډول ستونزو رامنځ‌ته کېدو دمخه، خپل الیلونه اولاد ته انتقال کړي دي او ځکه نو دغه مهال د ټاکنې لپاره «ډېر ناوخته» دی.
«تطبیقي» او «غیرتطبیقي» دوه تیوري‌ګانې د زړښت د تکامل بیانولو لپاره کارول کېږي، چې دغه تکامل د عمر په زیاتېدو سره د تکثر کمښت ښیي. په غیرتطبیقي تیوري کې داسې فرض کېږي چې د انسان د عمر تکاملي تدریجي زوال، د نطفې په کرښه کې د زیانکارو اوښتنو د تراکم په پایله کې پېښېږي. دغه زیانکاره اوښتنې د ژوند په وروستیو کې څرګندېږي، کله چې موږ کمزوري کېږو او دمخه مو مثل تولید کړی دی، دا په‌دې معنی ده چې طبیعي ټاکنه زموږ پر راتلونکي نسل باندې اغېزه ښندلای نه‌شي، ځکه چې د تکثر پړاو پای ته رسېدلی دی. پر دروزوفیلا مچانو باندې ترسره شویو مطالعاتو، د بلوغ عمر غوره اوسط او په هر جېن کې د اوښتنې کچې ترمنځ یوه معکوسه اړیکه ښودلې ده. د اوښتنو تراکم د انرژي پر ځانګړونې او هغه وخت باندې چې د یوه اورګانیزم د ژوندون په اوږدو کې (په تېره بیا د ژوندون په تکثري پړاو کې) د ودې او تکثر زمینه برابروي، اغېزه ښندي، دا ځکه چې د اوښتنو تراکم د اورګانیزم د زړېدو بهیر چټک کوي؛ نو په‌دې توګه، اورګانیزمونه باید په ځوانۍ کې باید د بلوغ غوره عمر ته ورسېږي، ځکه چې د اوښتنو د تراکم په زیاتېدو سره، د ژوندون تکثري موده لنډېږي.
د بنګه دېش کلتور
د بنګله دېش کلتور د بنګال د سیمې له کلتور سره تړلی دی. دې کلتور د پیړیو په اوږدو کې وده کړې او د بنګله دېش د مختلفو ټولنیزو ټولګو کلتوري توپیر په ځان کې رانغاړي. د اتلسمې پیړۍ او نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د بنګال رنسان، د بنګالي کلتور په وده کې نامتو بنګالي لیکوالانو، ملايانو، مؤلیفینو، ساینسپوهانو، څیړونکو، انديالانو، مسیقارانو، انځورګرانو او فلم جوړونکو مهمه ونډه درلودلې ده. د بنګال په رنسانس کې د نوي زېږېدلي سیاسي هندي ملتپالنې تخم رانغښتی و، کوم چې په ډېرو لارو د اوسني هندي هنري کلتوري څرګندنې پيل و.
د محمد نظرالسلام تامیج له له انده، څوک چې د بشري حقوقو فعال او د ملي بشري حقوقو ټولنې مشر و، بشري حقوق د بنګالي کلتور تر ټولو مهمه برخه ده او دا د بنګالي کلتور په وده کې مهمه ونډه لري.
د بنګله دېش د کلتور مرکب د پیړیو په اوږدو کې د اسلام، هندویزم، بودیزم او مسیحيت اغېز اخستی. دا کلتور د موسیقۍ، نڅا، ډرامې؛ هنري لاسي صنايعو، ولسي ادب ولسي نکل؛ د ژبو ادبيات؛ د مذهب فلسفې؛ د جشنونو لمانځلو؛ همدارنګه د پخلي په جلا دود کې په مختلفو ډولونو ښکاره شوی.
موسیقي، نڅا، ډرامه
کلاسیکي ډول یې د هندي نيمې لويې وچې د موسیقۍ نڅا د نورو پراخو کلاسیکي ډولونو له خوا اغیزمن شوی و، په همدې بنسټ، د «بهارتناټيم کتاک» په څیر ځیني تر اغېز لاندې راغليو نڅاوو ښودنه کوي.
د هندي نيمه لويې وچې په شمال ختیځه برخه کې د مانیپوري سنتالي نڅاګانو په څیر، د نڅا بېلا بېل ډولونه دود دي، خو بنګله دېش د نڅا یوه خپله بڼه جوړه کړې. بنګه دېش د ولسي ادب د يو بډای دود لرونکی هېواد دی چې په دودیز روحانیت، تصوف، عقیده او وفادارۍ کې رېښې لري. د مینې په ګډون دا ډول ولسي سندرې د نورو موضوعاتو په شاوخوا کې راڅرخي. په تر ټولو خپرو ولسي سندرو موسيقۍ دودونو کې يې بتیالي، باول، مرفاټي، مرشدي او بوایا شامل دي. د لالون شاه، هاسون راجا، کنګال هرینات، رومیش شیل، عباس الدین او نورو بې نومه نامعلومو موسيقارانو د بنلګه دېش د ولسي سندرو دود بډایا کړی.
په پرتليز ډول عصري شرایطو کې، د رابندرنات ټاګور او نظرالسلام اثار د بنګله دېش د کلتوري میراث زیاته برخه جوړوي. ډول ډول د موسیقي الات چې ځیني یې ځایي، دي په بنګله دېش کې کارول کیږي. د موسیقۍ لوی وسايل یې بانکس شپیلۍ (باشي)، ډولونه (تبله، ډول)، یو واحد تار لرونکې اله چې د «ایکتارا» په نوم یادیږي، یو څلور تار لرونکې آله چې د «دوتارا» په نوم یادیږي، د مندیرا په نوم د فلزي نغارو یوه جوړه چې د تال لپاره کاریږي، دي. اوسمهال، د موسيقۍ لوېديځ اصل لرونکي وسايل لکه ګتار، ډولونه او ساکسفون کارول کیږي چې ځینې وخت د دودیزې الې (مواج) سره یو ځای استعمالېږي. په وروستیو کې، لویېیځ نفوذ د کیفیت راک ډلو ته وده ورکړه، په ځانګړي ډول د ډاکې په څېر په ښاري مرکزونو کې.
رسنۍ او سينما
د بنګله دېش رسنۍ متنوعې، څرګندې او شخصي ملکيت دي. دې هیواد کې له ۲۰۰ څخه زیاتې ورځپاڼې خپریږي. بنګله دېش بیتار دولتي راډيو ده. مشهور بي بي سی بنګلا خبرونه او د روانو چارو خپرونې د بي بي سي له خوا پر مخ وړل کېږي. د امریکا غږ له خوا بنګالي نشریات هم زیات مشهور دي. بنګله دېش تلویزیون یو دولتي تلویزیوني شبکه ده. د مختلفو خبري چینلونو په ګډو ن، له ۲۰ څخه زیات د شخصي ملکیت تلویزیوني شبکې شته. د سانسور او د خبریالانو د ځورولو په برخه کې د دولت د هڅو له امله، د رسنۍ ازادي یوه لویه اندیښنه ده.
د بنګله دېش سینما په ۱۸۹۸ز کال کې پیل شوه، کله چې د «ډاکا» په کراؤن تیاتر کې فلمونه نندارې ته وړاندې شول. په هندي نيمه لويه وچه کې لومړنی بایسکوپ په همدغه کال په ډاکا کې خپور شو. په ۱۹۲۰ز او ۱۹۳۰ز لسيزه کې کې د ډاکا د نواب کورنۍ د مختلفو چوپو (بې غږه) فلمونو د تولید ملاتړې وه. په ۱۹۳۱ز کال کې، د ختیځ بنګال د سینماټوګراف ټولنې په بنګله دېش کې د بشپړ اوږدوالي لومړی روايتي فلم خپور کړ چې د نوم وروستۍ مچکه و. په ختیځ پاکستان کې لومړی روايتي فلم، موخ و موخوش، په ۱۹۵۶ز کې خپور شوی و. د ۱۹۶۰ز لسیزې په اوږدو کې، په ډاکا کې، په کلني ډول ۲۵-۳۰ فلمونه تولیدېدل. تر ۲۰۰۰ز لسيزې پورې، بنګله دېش په کال کې ۸۰-۱۰۰ فلمونه تولیدول. په داسې حال کې چې د بنګله دېش فلمي صنعت محدود سوداګریز بریالیتوب ترلاسه کړی؛ دا هیواد د پام وړ خپلواک فلم جوړونکي لري. ظاهر ریحان د مستندو فلمونو يو نوميالی  جوړونکی و، څوک چې په ۱۹۷۱ز کال کې ووژل شو. مرحوم طارق مسعود په تاریخي او ټولنیزو مسایلو د مختلفو تولیداتو له امله د بنګله دېش د فلمونو یو له نامتو لارښودونکو شمیرل کیږي. مسعود د (فیپریسکي) له خوا په ۲۰۰۲ز کال کې د «کانز» فلمي ميلې له خوا د هغه د فلم د «خټې مرغۍ» لپاره شهرت تر لاسه کړ. تنویرمکمل، مصطفی سرور فاروقي، همایون احمد، عالمګیر کبیر، سوبهاش دوتا او چاشي نظرالاسلام د بنګله دېش د سینما نور وتلي فلمي لارښودونکي دي.
مېلې او جشنونه
مېلې او جشنونه د بنګله دېش د کلتور یوه مهمه برخه ده. پوهیله بویشاک، پوهیله فالګون د بنګالیانو لپاره او بویشبي د غرونو قبایلو لپاره، ماتریباشا دیبوش، د بریا ورځ، نوبانو، په ژمي کې پیتا اتشوب، د پوش سونګکرانتي او د چیترو سنکرانتي د بنګله دېش د میاشتې په وروستۍ ورځ د چیترو، شکرین، مذهب ته له کتنې پرته د هر چا له خوا لمانځل کېږي. د مسلمانانو مېلې لکه لوی اختر، میلاد النبی، محرم،  چاند رات، برات شپه، د بیشوا اجتماع؛ د هندوانو د درګا پوجا او جنماشټمي میلې؛ د بودا پورنیما د بودا میله؛ د عیسویانو د کرسمس لمانځل او سیکولر میلې لکه پوهیلا بوشاخ، نبانا، د ژبې د غورځنګ ورځ، د خپلواکۍ ورځ، رابیندرا جینتی، نظرالجینتی د پراخه جشنونو شاهدان دي او معمولا په بنګله دېش کې ملي رخصتۍ دي.
کوچنی اختر
د اکثره مسلمانانو لپاره د خورا مهمې مذهبي میلې په توګه، د کوچني اختر لمانځل د بنګله دېش د کلتور یوه برخه ګرځیدلې. د بنګله دېش حکومت د کوچني اختر په مناسبت درې ورځې رخصتي اعلانوي. خو په عملي توګه ټول ښوونځي، کالجونه او دفترونه د یوې اونۍ لپاره تړلي وي. دا په بنګله دېش کې د ډیری خلکو لپاره د کال ترټولو خوشحاله وخت دی. له لویو ښارونو څخه ټول بهر ته تلونکي عامه ټرانسپورټ کې خورا ډیره ګڼه ګوڼه وي او په ډیريو حالاتو کې د دولتي محدودیتونو سربیره کرایه لوړیږي. د اختر په ورځ په ټول هیواد کې د اختر لمونځ په ازادو سیمو لکه میدانونو، عیدګاه او جوماتونو کې اداء کیږي. د اختر له لمانځه وروسته خلک خپلو کورونو ته راستنیږي، یو د بل کور ته ورځي او د شیرنۍ، شیر خرما او نورو خوندورو خوړو لکه بریاني، قورمه، حلیم، کباب او نور ډول ډول خوندور خواړه خوري. د ورځې په اوږدو کې خلک یو بل ته ورغاړې وځي او یو بل ته سلامونه کوي. د ټولنې د ځوانانو د مشرانو پښې لمسول هم دود دی، او لویان د خوشحالۍ او هوساینې وسیله ګرځي (کله ناکله د ډالۍ په توګه د لږ پیسو سره). پیسې او خواړه غریبانو ته ورکول کیږي. په کلیوالو سیمو کې د اختر میله په ډېر شوق سره لمانځل کېږي. لیرې پرتو کلیو کې ګڼه ګوڼه جوړیږي. په ځینو سیمو کې د اختر مېلې جوړې شوې دي. په دې موقع د کشتۍ ځغلونې، کبډي او د بنګله دېش نورې دوديزې لوبې او همدارنګه د کرېکټ او فوټبال په څېر عصري لوبې هم ترسره کېږي. په ښاري سیمو کې، خلک موسیقي غږوي، د یو بل کورونو ته ورځي، د ساعت تیرۍ چارې برابروي او ځانګړي خواړه خوري. کورونه، کوڅې، بازارونه او پارکونه د ماښام په څراغونو روښانه کیږي. د فلمونو او ټلویزیوني پروګرامونو کتل هم په ښاري سیمو کې د اختر د لمانځلو یوه مهمه برخه ګرځیدلې ده. ټول ځايي تلويزيوني چينلونه د دې موقع لپاره د څو ورځو لپاره ځانګړي پروګرامونه خپروي.
سلطان حسین بایقرا
سلطان حسین بایقرا یو ماهر دولت چلونکی و چې تر ډېره یې له هنرونو سره د لیوالتیا له امله شهرت درلود؛ هغه په خپله پاچاهۍ کې دپوهنې سره د مرسته کوونکي او د هغو د ملاتړي په توګه پېژندل کېده چې له امله یې د هغه د واکمنۍ دوره د تیموریانو دویم رنسانس ګڼل کېږي. نوموړی «په ماوراءالنهر کې د وروستۍ دورې اصلي تیموري حاکم» توصیف شوی؛ د هغه پېچلی دربار او همدارنګه یې سخاوتمندانه هنري هڅې د ویاړ په منبع اوښتې او په ځانګړې توګه د هغه د تره زوی مغولي سترواک، بابر به پرې ویاړ کاوه. سلطان حسین بایقرا په خراسان کې وروستی تیموري واکمن و.
لومړنی ژوند او نسب
سلطان حسین بایقرا د ۱۴۳۸ زکال په جون یا جولای میاشت کې په هرات ښار کې وزیږېد؛ پلار یې غیاث الدین منصور میرزا د برلاس په نامه د ترکي – مغولي قبیلې ته اړوند و او مور یې فیروزه سلطان بېګم نومېده. د هغه والدینو څلور نور ماشومان؛ د دویم بایقرا میرزا په نوم یو زوی او د اغا بیګم، بدیع الجمال او عرون سلطان خانم په نومونو درې لوڼې لرلې.
د حسین پلار د منځنۍ آسیا د فاتح ګوډ تیمور لمسی و. د هغه مور د تایچود مخکښې قبیلې ته د اړوند سلطان حسین لور وه چې د بایقرا نوم هم د هغه له نوم څخه اخیستل شوې. ورته مهال فیروزه هم د مور او هم د پلار له اړخه د ګوډ تیمور له لمسیانو څخه وه. د هغې والدین د مغولي سترواک چنګېزخان له نسب څخه وو. سربېره پر دې نوموړي ځان په نهم نسب کې خواجه عبدالله انصاري ته اړوند باله چې د هرات په پیر (د هرات حکیم) یې شهرت درلود.
د حسین پلار غیاث الدین په داسې حال کې ومړ چې نوموړی اووه یا اته کلن و. دې ته په پام چې نوموړي د تیموریانو په کورنۍ کې کوم ځانګړی ځایګی نه درلود، حسین د بایقرا نوم د خپل مورني نیکه لومړي بایقرا میرزا له نوم څخه واخیست. سلطان حسین (سلطان حسین بایقرا) له خپلې مور سره په مشورې په ۱۴۵۲ زکال کې د خپل مشر تره زوی ابوالقاسم بابر میرزا سره چې د هرات حاکم و په کار پیل وکړ. چې د یو نالایق حاکم په توګه ګڼل کېده. هغه په ناسمه توګه خپل قلمرو اداره کاوه او د سمرقند له تیموري حاکم ابوسعید میرزا سره یې جګړه وکړه. حسین بایقرا چې له خپې دندې څخه راضي نه و هڅه یې وکړه له ابوسعید میرزا سره وګوري. له دې سره چې ابوسعید غوښتل هغه له ځان سره وګماري، خو د حسین بایقرا د خپلوان سلطان اویس میرزا له خوا چې د محمد میرزا زوی او د بایقرا میرزا لمسی و؛ پاڅون لامل وګرځېد چې ابوسعید، حسین بایقرا او د هغه نور خپلوان د احتیاط په توګه ونیسي. بالاخره د خپلې مور فیروزې بېګم په غوښتنه خوشی شو او بېرته له ابوالقاسم میرزا سره یوځای شو چې هغه دوه کاله وروسته ومړ.
په خراسان کې د ګډوډیو دوره
په ۱۴۵۷ زکال کې د بابر له مړینې وروسته په خراسان کې د ګډوډیو یوه دوره پیل شوه. اقتصادي بې ثباتي او په رژیمونو کې د مکررو بدلونونو له امله د مرکزي اقتدار نشتون لامل وګرځېد د سمرقند حاکم ابوسعید میرزا د ۱۴۵۷ زکال د جولای په ۹ مه هرات ونیسي. خو له دغو نیولو وروسته ابوسعید میرزا په چټکۍ سره ښار خوښی کړ څو د سمرقند دننه راولاړې شوې ستونزې حل کړي. دغه مهال د قره قویونلو رهبر، جهان شاه مازنداران ونیو. په دغه له ګډوډیو ډکه دروه کې خراسان په ګڼ شمېر قلمرونو وویشل شو؛
په مرو او خوارزم کې
حسین بایقرا چې له دغو سیالانو سره یې د سیالۍ وس نه درلود، هغه تر لاس لاندې ژوندانه ته مخه کړه او د مرو له حاکم سلطان سنجر میرزا سره یوځای شو؛ هغه هم د نوموړي واده له خپلې لور بقاع سلطان بېګم سره وکړ. د دوی دواړو د بدیع الزمان میرزا په نومه زوی وزیږېد.
سلطان سنجر میرزا او حسین بایقرا ډېر ښه سره جوړ راغلل، خو د ۱۴۵۷ زکال په جون/جولای میاشت کې سنجر د خپل غیابت په حالت کې حسین ته د ښار واکونه وسپارل، حسین هڅه وکړه چې واک خپل کړي. دا له دې امله وه چې هغه شک درلود چې د حکومت لوړ پوړی چارواکی حسن ارلات هڅه کوي هغه ووژني. سنجر ته وفادارو امیرانو پاڅون وکړ او دغه هڅه ناکامه شوه. حسین بایقرا اړ شو یوازې له پنځو تنو اس لرونکو خپلو کسانو سره وتښتي. خو له ښار څخه بهر د ایرانجي سکتور د سوداګریزو کاروانونو د امنیت مسئول، حسن چرکس له خپلو ۲۰۰ کسانو سره له هغه سره یوځای شو. دا د حسین بایقرا لومړنی پوځ شو او بایقرا هم د دغې نوې اړیکې د ټینګښت په موخه د حسن چرکس له لور افک بېګم سره واده وکړ.
نوموړی تر قره قوم دښتې پورې د سنجر میرزا له خوا په شاه وتمبول شو. هغه په دوامداره بڼه تر تعقیب لاندې و تر هغه چې اړ شو د خوارزم پر لور لښکرکشي وکړي او هلته د مرو او خیوه دښتو ترمنځ پاتې شو.
د تیموریانو او قره قویونلو جګړه
جهان شاه په هرات کې کمزورې تیموري واکمنۍ ته په پام د ۱۴۵۸ زکال د جون په ۲۸مه په هرات برید وکړ او دغه ښار د ابراهیم میرزا د پلار علاءالدوله میرزا له خوا ونیول شو. ابوسعید میرزا دغه چاره وه نه زغمله او له مذاکراتو وروسته جهان شاه پرېکړه وکړه چې د قلمرونو پولې د شاهرخ دوران ته وګرځوي. په دې سره خراسان، مازنداران او ګرګان تیموریانو ته وسپارل شول او ابوسعید میرزا بیاځلي د ۱۴۵۸ زکال د ډسمبر په ۲۲ مه د هرات واکمني خپله کړه.
له ابوسعید میرزا سره جګړه
حسین بایقرا دغه مهال ۱۰۰۰ کسیز پوځ ځانته جوړ کړی و او ګرګان یې د ۱۴۵۸ زکال د اکتوبر په ۱۹مه له قره قویونلو څخه ونیو. ابوسعید میرزا په ګرګان برید وکړ، ابوسعید په چټکۍ له دغه ځایه وتښتېد او بېرته د خوارزم لوري ته ولاړ. ابوسعید میرزا خپل زوی سلطان محمود میرزا د ګرګان والي وټاکه. هغه مهال چې حسین بایقرا خبر شو چې ابوسعید میرزا هرات ته د محمد جوکي د پاڅون ځپلو په موخه تللی بېرته یې په ګرګان برید وکړ او د ۱۴۶۱ زکال په مۍ میاشت کې یې د جوزي ولي په جګړه کې سلطان محمود میرزا ته ماتې ورکړه او عبدالرحمن ارغون یې د دغه قلمرو والي وټاکه.
له دې سره هغه ونشو کولای په دغې بریا پسې بله بریا ترلاسه کړي او د ۱۴۶۱ زکال له اګست میاشتې څخه یې تر اکتوبر میاشتې پورې هرات کلابند کړ. ابوسعید میرزا راوګرځېد او حسین بایقرا بېرته د خوارزم لوري ته وتښتېد او له دغه ځایه یې په خراسان بریدونه پیل کړل؛ دغه بریدونو د ۱۴۶۴ زکال څخه راوروسته زور ونیو. هغه چې هڅه کوله ځان له ابوسعید څخه وساتي له ازبکانو څخه یې مرسته وغوښته. خو په ۱۴۶۸ زکال کې د ازبک مشر ابوالخیر خان له مړینې وروسته ورسره مرستې دوام وه نه موند. دغه له اتو څخه تر لسو کلونو دوره د حسین بایقرا د ژوند تر ټولو ناوړه دوره وه. هغه په دغه مهال کې له یوه ځایه څخه بل ځای ته په تېښته کولو کې سرګردانه و.
جان هاوارډ مور
هاوارډ مور په ۱۸۶۲ کال کې د انډیانا ایالت راکویل ښارګوټي ته نژدې سیمه کې زیږېدلی و او خپل لومړني کلونه یې د میسوري ایالت په لینډن کې تېر کړي وو. دا چې نوموړی د یوه عیسوي په توګه رالوی شو، دې چارې له هغه سره دا انسان-محوره عقیده رامنځته کړه، چې غیر انساني حیوانات د انسانانو د ګټې او منفعت لپاره پیدا شوي دي. په کالج کې د ډاروین د تکامل له تیورۍ سره اشنا شو، او هغه بیا د دې لامل شوه چې نوموړی د ځان لپاره داسې اخلاق غوره کړي چې مسیحیت او انسان-محوري دواړه رد کړي، او د حیواناتو ذاتي ارزښت وپېژني. نوموړي د خپل همدغه باور په دوام سره د ګیاخورۍ یا غوښو نه خوړلو عقیده خپله کړه. په شیکاګو پوهنتون کې د ژوپوهنې یا ژوي پېژندنې د زده‌کړې پرمهال نوموړی پر یوه سوسیالیست بدل شو، او د پوهنتون د سبزیجاتو خوړلو کلب په جوړولو کې یې مرسته وکړه او هم یې د الکولو د ممانعت په اړه د وینا یوه ملي سیالي وګټله. مور د شیکاګو د ګیاخورو د ټولنې یو اغېزناک غړی و او هڅه یې کوله چې دغه سازمان د "بشرپال لیګ" د امریکايي نسخې په توګه ماډل وګرځوي. بشرپال لیګ یو برېتانوی سازمان و چې مور یې هم غړی و. په ۱۸۹۵ کال کې یې یوه وینا وکړه، چې د شیکاګو د ګیاخورو د ټولنې له لوري خپره شوه. دا وینا په دې اړه وه، چې "زه ولې ګیاخور یم". نوموړي خپل پاتې ژوند په شیکاګو کې د ښوونکي په توګه پر کار کولو تېر کړ. نوموړي په ورته وخت کې لیکچرونه ورکول او لیکل یې کول.
په ۱۸۹۹ کال یې خپل لومړی کتاب "د غوره نړۍ فلسفه" خپور کړ. په دغه اثر کې نوموړي هغه څه تشریح کړي وو، چې هغه د ​​​​نړۍ بنسټیزې ستونزې ګڼلې او له خپل نظره یې د نړۍ پر ایډیالو ترتیباتو بحث کړی و. په ۱۹۰۶ کال کې د هغه تر ټولو مشهور کتاب "یونیورسل کېنشېپ" يا نړیواله خپلولي اثر خپور شو، په کوم کې چې هغه د یوې احساس-محوره فلسفې ملاتړ کړی، او هغه یې د نړیوالو د خپلوۍ یا قرابت عقیده وبلله، چې بنسټ یې د ټولو حس لرونکو یا باشعوره مخلوقاتو ترمنځ ګډ تکاملي قرابت دی. مور په راتلونکي کال کې بیا په خپل بل کتاب " نوي اخلاقیات" اثر کې خپلو نظرونو ته پراختیا ورکړه. په ایلینوی ایالت کې د یوه قانون تصویب ته په ځواب کې، چې په عامه ښوونځیو کې د اخلاقو تدریس وړاندیز کوي، مور د دوو کتابونو او یوې رسالې په بڼه د ښوونې او روزنې ملاتړي مواد خپاره کړل. ورپسې یې د تکامل په اړه دوه نور کتابونه خپاره کړل: د ژوند د تکاملي سیر یا د ژوند د پیدایښت قانون (۱۹۱۴) او وحشي پایېدونکي (۱۹۱۶). ښاغلی مور د څو کلونو لپاره له اوږدې ناروغۍ او خپګان سره تر مخ کېدو وروسته د ۵۳ کلونو په عمر د شیکاګو په جیکسن پارک کې ځان وژنه وکړه.
میراث
په شیکاګو ټریبیون ورځپاڼه کې د ښاغلي مور له مړینې سمدستي وروسته یو بیان خپور شو، چې هغه یې له بشر څخه کرکه کوونکی بللی و. د بشرپال لیګ په ژورنال "بشرپالنه" کې خپرې شوې د مړینې خبرتیا کې بیا نوموړی په ډېرو مثبتو ټکو "یو خورا رښتینی او نامتو بشرپال، چې دغه لیګ ورسره د تړاو او اړیکې ویاړ درلود"، یاد شوی و. لويي اېس وینبرګ، چې د ۱۹۱۰ کال په لومړیو کې یې د ځوانانو د سوسیالیست لیګ لپاره د ښاغلي مور په یوه لیکچر کې له هغه سره لیدلي و، د نوموړي په اړه په "انټرنېشنل سوسیالیست ریویو" میاشتنۍ مجله کې یوه مقاله خپره کړه.
هنري اېس سالټ، چې د مور د اوږدې مودې ملګری و، استدلال کاوه چې هغه د ځان وژنې لپاره کافي اندازه دلایل لرل او پر دې یې خپه و، چې د حیواناتو ډېری مدافع انګلیسي‌ژبو ژورنالونو د هغه مړینې ته څومره په وېرې او ډار سره پوښښ ورکړی. سالټ خپل د ۱۹۲۳ کال کتاب "زما د تره د زامنو کیسه" اثر ښاغلي مور ته ډالۍ کړی و، او د ۱۹۳۰ کال په خپل ژوندلیک "هغه ملګری چې ما لرلی" کې یې د دوی ترمنځ ملګرتیا ته انعکاس ورکړی و، سره له دې چې دوی هېڅکله په شخصي یا حضوري توګه نه وو سره لیدلي. سالټ ته د مور د لیکونو یوه ټولګه د یونیورسل کېنشېپ اثر (چې د چارلز آر مېګل لخوا اېډېټ شوی) د ۱۹۹۲ کال د نسخې په ضمیمه کې شامل شوي وو.
جېک لندن، چې د یونیورسل کېنشېپ یا نړیوالې خپلولۍ د اثر تایید یې کړی و، د دغه کتاب په خپله شخصي کاپي کې یې دا عبارت په نښه کړی و: "ټول موجودات هدف دي؛ هېڅ مخلوق وسیله نه دی. ټول مخلوقات مساوي حقونه نه لري، نه یې هم ټول انسانان لري؛ مګر ټول بیا خپل حقونه لري." هغه د مور پر مړینه ډېر خواشینی شوی و، او د ښاغلي مور د جنازې لپاره د دارو له لوري چاپ شوې ستاینې د کاپۍ یا مداحیې په سر کې یې لیکلي وو: "هغسې نهیلي چې د وایلنډ (د عقل غوښتنه) د ځانوژنې لامل شوه او زما په څېر ډېر ترې ګوښه کېږي."
د بشرپال لیګ، جي بېل انډ سنز انتشاراتو، او د "ژوو ملګری" د ترویج او خپرولو د هڅو له امله، د متحده ایالاتو په پرتله په انګلستان کې "د مور د نظریاتو پراخه لوستنه او منښته" شوې ده.
معاصر استقبال
مور د اخلاقي ګیاخورۍ د عقیدې د یوه لومړني خو له پامه غورځېدلي مدافع او ملاتړي په توګه پېژندل شوی دی. ښاغلي روډ پریس، له ګیاخورۍ یا غوښو نه خوړلو څخه د مور ملاتړ "تر خپل وخت وړاندې" څه په توګه بیان کړی، ځکه داسې ښکاري چې "پر امریکایي روشنفکره طبقه یې کومه مستقیمه اغېزه نه وه کړې." ښاغلي پریس د توماس هارډي او هنري اېس سالټ ترڅنګ، هاوارډ مور له لومړۍ نړیوالې جګړې وړاندې لیکوالانو په توګه هم برجسته کړي، چا چې د ډارویني تکامل نظریه د حیواناتو له اخلاقیاتو سره تړلې وه.
د مور اخلاقي چلند د البرټ شوایټزر او پیټر سینګر له تګلارې سره پرتله شوی، چې پکې د مور نظرونه د نوع‌پالنې په اړه د سینګر د تحلیل د وړاندوینې په توګه پېژندل شوي. ډونا اېل ډیوي ټینګار کوي چې: "د مور د اثارو تکراري موضوعات نن ورځ د څارویو د حقونو د عصري خوځښت بنسټ جوړوي." جیمز جې کوپ بیا مور "د شلمې پېړۍ په لومړیو کې له حیواناتو سره د اخلاقي چلند یو له مخکښو فعالینو څخه" بولي. برنارډ اونټي استدلال کړی چې د مور یونیورسل کېنشېپ اثر نوموړي ته د "حیواناتو د حقونو په برخه کې د لومړي امریکايي متفکر" په توګه تمایز ورکوي." د څارویو د حقونو فعال هنري سپیرا هم مور د يوه داسې کیڼ اړخي د بېلګې په توګه یاد کړی، چې د څارویو د حقونو د ملاتړ له کبله ناخوښ او ناارام نه و.
نیوکې
وحشي پایېدونکي اثر یې د تاریخ وړاندې دورو لرغونپوه روبین ډینیل لخوا د ساینسي تبعیض او نژادپالنې د یوې نمونې په توګه نقد شوی دی. مارک پیټینګر استدلال کوي چې د ښاغلي مور توکمپالنه او تبعیض د هربرټ سپنسر د "ټولنپوهنې اصول" اثر تر اغېزې لاندې و او ورته نظرونه معاصرو امریکايي سوسیالیستانو هم لرل. ګري کې جارویس بیا ښاغلی مور د ټولنیز داروینیزم د منتقد په توګه پېژني، او ټینګار کوي چې: "مور استدلال وکړ چې ټولنیزو داروینیستانو خپلې عقیدې د تکامل له خوا وړاندې شوو ترټولو بدو مثالونو څخه اخیستې، نه له غوره مثالونو."
د ښار پلان جوړونه (ښار جوړونه)
د ښار پلان جوړونه چې د سيمه ييزې پلان جوړونې، ښارګوټي پلان جوړونې، ښار پلان جوړونې يا کلیوالي پلان جوړونې په نوم هم پېژندل کېږي، هغه تخنیکي او سياسي بهير دی، کوم چې په ښاري سیمو او له ښاري سيمو څخه د باندې د هوا، اوبو او بنسټيزې زېربنا په ګډون، د ځمکې د استعمال او ودان شوي چاپېريال په پرمختګ او ډيزان خپل تمرکز لري، په دې چارو کې نقل او حمل، مخابرات او وېشونکې شبکې او هغوی ته لاسرسي شامل دي. په دوديز ډول، ښاري پلان جوړونې د انسانانو د مېشت ځايونو په فيزيکي ترتيب کې د بنسټيزې پلان جوړونې لپاره له پورته څخه د ښکته لور ته ليدلوری تعقيب کړی. بنسټيزه موخه د خلکو هوساينه وه، په کومه کې چې د اغېزمنتيا، پاکۍ، خونديتوب او چاپېريال ساتنې، تر څنګ يې په ټولنيزو او اقتصادي فعاليتونو د بنسټيزو طرحو اغېزې په نظر کې نيول شوې وې. د وخت په تېرېدو سره، د ښار پلان جوړونه د ټولنيزې او چاپيريالي په بنسټيزو لاملونو تمرکز زيات کړ، کوم چې د معيارونو د پايښت ساتنې سره د خلکو روغتيا او ښه والي ته وده ورکولو په موخه پر پلان جوړولو د يوې وسيلې په توګه تمرکز درلود. د شلمې پېړۍ په وروستيو کې د پلان جوړولو د ټولو هڅو په موخو کې پايدلی پرمختګ شامل کړای شو، دا هغه مهال و چې د پلان جوړولو د پخوانیو نمونو زيان رسونکي اقتصادي اوچاپيريالي اغېزې راڅرګندې شوې وې. په ورته توګه، د شلمې پېړۍ په لومړيو کې، د استوګنځايونو، سوداګريو او ټولنو پر ګټو په ټينګار کولو سره د قانوني او سياسي ليدلوري په اړوند د «جين جيکب» ليکنو د ښار په پلان جوړونکو اغېز وکړ، څو د ښاري پلان جوړولو پر مهال د استوګنځايونو تجربې او اړتياوې په پراخه کچه په پام کې ونيسي.
ښاري پلان جوړول هغو پوښتنو ته ځواب وايی چې خلک به په يوه ځانګړې سيمه کې څه ډول ژوند، کار او لوبې کوي، په همدې بنسټ ښاري، کليوالي، او بانډه يي سيمو کې د منظمې ودې لارښوونه کوي. سره له دې چې په بنسټيز ډول د کلیو او ټولنو د پلان جوړولو سره اړه لري، ښاري پلان جوړونکي همدا راز په اغېزناک ډول د توکو د لېږد، سرچينو، خلکو او فاضله موادو لپاره د پلان جوړولو مسئولیت هم لري؛ همدا راز د بنسټيزو اړتياو وېش لکه اوبه او برېښنا، د هر دول کلتور او اړتياوو د خلکو لپاره د شموليت او فرصت احساس ورکول، اقتصادي يا سودداګريز پرمختګ؛ روغتيا ته وده ورکول او د طبيعي چاپېريالي اهميت لرونکو سيمو ساتل، کومې چې په فعال ډول د CO2 د اخراج په کمولو کې ونډه لري، تر څنګ يې د ميراث په توګه د ودانيو او جوړو شويو چاپېريالونو ساتل هم شامل دي. له دې امله چې د ښاري پلان جوړونې ډلې له زياتو زده کړيو خلکو څخه جوړې وي چې د ښاري دولتونو لپاره کار کوي، وروستي بحثونه په دې متمرکز دي چې د ښار د پلان جوړولو په بهير کې د ټولنې نور غړي څه ډول شامل کړای شي.
د ښاري پلان جوړولو يو بل مهم اړخ دا دی چې د ښاري پلان جوړولو  د پروژو په لړۍ کې، د تشو سيمو يا شنو سيمو د پروژو، تر څنګ يې د کوچنیو مداخلو او شته جوړښتونو، ودانيو او عامه ځايونو د بيا رغولو د پراخه کچې بنسټيزه پلان جوړونه هم شامله ده. په واشنګټن ډي سي کې د « Pierre Charles L'Enfant» په شيکاګو کې د « Daniel Burnham» په برازيلیا کې « Lucio Costa» او په پاريس کې « Georges-Eugene Haussmann» له پيل څخه د ښارونو پلان جوړونه کړي وه او « Robert Moses» او « Le Corbusier» د ښاري پلان جوړولو په اړوند د خپلو اندونو تر لاسه کولو په موخه ښارونه بيا ورغول او هغې ته يې بدلون ورکړ.
تاريخ
په درېیمه مخزېږديزه پېړۍ کې بين النهرين، د سند درې، مينون او د مصري مدنيتونو سره اړوند ښاري پلان جوړونې او ډيزان شويو ټولنو شواهد موندل شوي دي. د دې سيمود ښارونو د پاتې کنډوالو مطالعه کونکو لرغون پوهانو پخې کوڅې موندلي دي چې په شبکه يي شکل کې د ښي اړخ زايو په لور پرتې وې. د يوې پلان شوې ښاري سيمې تصور هغه مهال پيدا شو، کله چې بېلا بېلو مدنيتونو دا تصور خپل کړ. په اتمه مخزېږديزه پېړۍ کې په پيل کېدو سره، یوناني ښاري دولتونه په بنسټيز ډول په ښي اړخو (لکه په ښي اړخ شبکه شوي) ښاري پلان جوړولو مرکوز و. د ميليټس هيپوډيمس (۴۹۸-۴۰۸ مخزېږديز)، څوک چې د لرغوني يونان مهندس او ښاري پلان جوړونکی و، د اروپايي ښاري پلان جوړونې پلار بلل کېږي او د هيپوډامين د پلان (شبکه يي طرحې) نوم د هغه له نوم څخه اخيستل شوی دی.
د يونانیانو تر اغېز لاندې لرغونو روميانو هم د خپلو ښارونو لپاره د ښي اړخ طرحې وکارولې. په رومي نړۍ کې ښاري پلانونه د پوځي دفاع او ولسي اسانتيا لپاره جوړ شوي وو. د رومي سترواکۍ په خپرېدو سره وروسته د ښاري پلان جوړولو اندونه هم خپاره کړل. کله چې رومي سترواکۍ سقوط وکړ، دا اندونه هم په کرار کرار له منځه ولاړل. بيا هم، د اروپا ډېری ښارونو اوس هم د پلان شويو رومي مرزي ښارونو طرحې خپلې کړي دي. له نهمې او څوارلسمې پېړۍ څخه په اروپا کې ښارونه، عوماً په اصلي بڼه او کله کله د ګډوډۍ په وخت کې پراخه شوي دي. خو له هغې وروسته پېړيو کې، د رنسانس له راتګ سره ډېرو نويو ښارونو ته د نويو پلان شويو پراختياوو سره پراختيا ورکړل شوه. له پنځلسمې پېړۍ راهيسې، د ښاري پلان جوړولو او په هغې کې د شاملو خلکو په اړه ډېر څه ثبت شوي دي. په دې پړاو کې، د ودانۍ فن او د ښاري پلان جوړولو په اړه نظرياتي ليکنې خپرېدل پيليږي، په کومو کې چې د بنسټيزو ليکو د طرحه کولو په اړه نظرياتي پوښتنې دا باوري کوي چې پلانونه د ميشت نفوس اړتياوې پوره کوي، دې ډول مسائلو ته پاملرنه کېږي او د ښارګوټو او ښارونو طرحې تشريح کېږي او د هغې انځور وړاندې کېږي. د روښانتيا په پړاو کې، ډېرو اروپايي واکمنو د پلازمينې د ښارونو له سره بيا پلان کولو هڅه وکړه. د دويمې فرانسوي سترواکۍ پر مهال، د درېيم ناپيليون په لارښونه، بارون « Georges-Eugène Haussmann» د پاريس ښار په يوې ډېرې مودرنې پلازمېنې بدل کړ چې په هغې کې اوږدې، مستقيمې او پلنې لويې لارې جوړې شوې وې.
پلان جوړول او د ودانۍ فن د شلمې پېړۍ تر پای پورې له يو بيلګه ييز بدلون څخه تېر شول. د نولمسې پېړۍ صنعتي شويو ښارونو د پام وړ اندازې وده وکړه. د بې وزلو کارګرو لپاره د ښاري ژوند ناخوالې د ولسي اندېښنې د يوې موضوع په ګرځېدو سره په چټکۍ روښانه کېدې. د ويکټوريايي پړاو د ډېرې برخې د سبک سره سم، د ازاد بازار په توګه د حکومت له خوا اقتصاد مديريت کولو طريې يو نوي ليبراليزم ته لاره ورکول پيلول، کوم چې د بې وزله او وروسته پاتې خلکو له ملادخلې څخه ملاتړ وکړ. د ۱۹۰۰ز کال په شا اوخوا کې، انديالانو د صنعتي پړاو د پايلو د کمولو په موخه، د ښار اوسېدوکو او په ځانګړي ډول د کارخونو کارمندانو ته د ښه چاپېريال د برابرولو په مټ د ښاري پلان جوړولو د نمونو په جوړولو پيل وکړ. په همدې بنسټ راتلونکې پېړۍ به په نړيواله کچه د ښاري پلان جوړولو لپاره د مرکزي پلان جوړولو د ليدلوري تر تسلط لاندې وي، اړينه نه ده چې د ښاري قلمرو په ټوليز معيار کې د زياتوالي استازولي وکړي.
د اوبو شخړه
د اوبو شخړه اوبو ته د لاسرسي د حق پر سر د هېوادونو، ملتونو یا ډلو تر منځ شخړې ته ویل کېږي. ملګري ملتونه څرګندوي چې د اوبو د اړوندو اختلافاتو لامل د اوبو د مصرفوونکو د عمومي یا خصوصي ګټو ټکر دی. د تاریخ په اوږدو کې د اوبو پر سر ګڼې شخړې پېښې شوې دي، خو له دې سره سره ډېرې کمې دودیزې جګړې د اوبو پر سر شوې دي. اوبه له تاریخي پلوه د کړکېچ سرچینه او د هغو شخړو عامل دی چې په نورو دلایلو پیل شوې دي. د اوبو اړوندې شخړې د ګڼو دلایلو له امله پېښېږي چې ارضي اختلافات، د سرچینو لپاره مبارزه او ستراتیژيکې ګټې یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
د اوبو شخړې په یوه هېواد کې دننه یا د بېلابېلو هېوادونو تر منځ پېښېدای شي. هېواد منځي یا د هېوادونو تر منځ شخړې د دوو یا ډېرو داسې ګاونډیو هېوادونو تر منځ پېښېږي چې د سیند، سمندر یا ځمک‌لاندې اوبو د حوضې په څېر د اوبو ګډه سرحدي سرچینه ولري. د بېلګې په توګه منځني ختیځ د نړۍ د خوږو اوبو یوازې ۱ سلنه برخه د نړۍ د ټول نفوس له ۵ سلنه برخې سره شریکه کړې ده. د هېوادونو دننه شخړې په یوه هېواد کې د یوه یا ډېرو لورو تر منځ پېښېږي. یوه بېلګه یې ښايي د کروندګرو او صنعت تر منځ ټکر (د کرنې په مقابل کې د اوبو صنعتي استفاده) وي.
دغه شخړې هم د خوږو اوبو او هم د تروشو اوبو پر سر دي چې هم د هېوادونو تر منځ او هم په هېوادونو کې دننه پېښېږي. خو ډېری شخړې د خوږو اوبو پر سر دي. دا چې د خوږو اوبو سرچینې اړینې او په عین حال کې کم‌پیدا دي، له همدې امله د اوبو د اړوندو اختلافاتو مرکزي نکته خوږې اوبه دي چې لامل یې د څښاک، خړوبولو او انرژۍ د تولید اوبو ته اړتیا ده. همدا راز خوږې اوبه یوه حیاتي طبیعي سرچینه ده او له همدې امله دغه ډول اوبو ته لاسرسی د یوه هېواد یا سیمې د ژوند او اقتصاد پر حالت اغېز کوي. د اوبو د ناورین د نورو عواملو تر څنګ منځني ختیځ ته په ورته سیمو کې د اوبو رسونې د ارزان بیه انتخابونو کمښت د اوبو پر ټولو مصرفوونکو لکه شرکتونو، دولتونو او افرادو شدید فشار واردولای شي او د شخړو او بالاخره د تېري یا تجاوز لامل کېدای شي.
د اوبو پر سر ګڼې داسې شخړې موجودې دي چې تر ډېره په ملي کچه ناحل پاتې کېږي او کله چې اوبه کمېږي، یا د اقلیمي بدلونونو له امله ځايي هایدرولوژي بدلېږي او یا هم د نړۍ نفوس زیاتېږي، دغه موارد لا ډېر خطرناک کېږي. دا چې د اوبو اړوند اختلافات زیات دي، له دې امله دغو اختلافاتو ته رسیده‌ګي هم ستونزمنه ده، خو د دغو اختلافاتو د خطرونو د کمولو لپاره ګڼې ستراتيژۍ هم موجودې دي. ځايي او نړیوال قوانین او هوکړه‌لیکونه د نړیوالو سیندونو او ځمک‌لاندې اوبو له شریکولو سره مرسته کولی شي. پرمختللې ټکنالوژي او مؤسسې کولای شي چې په کم اوبو سیمو کې هم اوبو ته لاسرسی ښه کړي او هم د اوبو له شریکولو سره مرسته وکړي.
لاملونه
د اوبو کمښت په ځايي او سیمه‌ييزه کچه د شخړو لامل شوی دی. اوبه د انسان د ژوند لپاره یو حیاتي عنصر دی او انساني فعالیتونه د اوبو له شتون او کیفیت سره نږدې اړیکه لري. اوبه یوه محدوده سرچینه ده. د اوبو پر سر ځکه شخړې رامنځته کېږي چې د اوبو د سرچینو او د څښاک د اوبو لپاره تقاضا ښايي تر عرضې لوړه شي، یا یې ښايي دلیل دا وي چې اوبو ته د لاسرسي او تخصیص کنترول لانجمن دی او یا یې هم ښايي دلیل دا وي چې د اوبو د مدریت بنسټونه کمزوري دي یا نه‌شته. د اوبو د ناورین عوامل ښايي د اوبو د ګډو سرچینو د ترلاسه کولو لپاره پر زیانمنو لورو فشار راوړي او دا فشار د دیپلوماتیک کړکېچ یا څرګندې شخړې لامل شي.
دا مهال د اوبو پر سر کړکېچونه او شخړې تر ډېره په ملي کچو رامنځته کېږي. د افریقا په سوېلي صحرا کې د کروندګرو او مالدارانو تر منځ تاوتریخوالی په ډېرېدو دی. په یمن، سوریه او عراق کې د هغو جګړو په جریان کې چې له اوبو پرته په نورو دلایلو پیلېږي، د اوبو پر غیر پوځي سیستمونو بریدونه ډېر شوي دي. د اوبو کمښت هغه شخړې او سیاسي کړکېچونه لا شدیدولای شي چې مستقیماً د اوبو پر سر نه رامنځته کېږي. د وخت په اوږدو کې د خوږو اوبو د کیفیت یا کمیت تدریجي کمښت ښايي د خلکو روغتیا زیانمنه کړي، د اقتصادي پراختیا مخه ونیسي او لویې شخړې شدیدې کړي او په دې توګه د یوې سیمې بې‌ثباتي لا زیاته کړي.
اقلیمي بدلونونه او د نړۍ د نفوس ډېروالی هم په ګډه د اوبو پر محدودو سرچینو نوي فشارونه واردوي او د اوبو پر سر د شخړو خطر ډېروي.
وړاندوېینې
په تېرو ۲۵ کلونو کې سیاستوالو، پوهانو او ژورنالستانو بیا بیا اندېښنه څرګنده کړې ده چې د اوبو پر سر اختلافات به د راتلونکو جګړو سرچینه وي. په دې اړه ځینې مشهور نقل قولونه شته: د مصر د بهرنیو چارو پخواني وزیر او د ملګرو ملتونو پخواني عمومي منشي «بطرس بطرس غالي» ویلي چې "په منځني ختیځ کې به راتلونکې جګړه د سیاست نه وي، بلکې د اوبو پر سر به وي"؛ په ملګرو ملتونو کې د ده ځای‌ناستي «کوفي عنان» په ۲۰۰۱ کال کې وویل چې "د خوږو اوبو لپاره شدید رقابت به په راتلونکي کې د شخړو او جګړو پر سرچینه بدل شي"، او د نړیوال بانک پخواني مرستیال «اسماعیل سراج الدین» ویلي چې که په حکومتولۍ کې بدلونونه رانه‌شي، د راتلونکې پېړۍ جګړې به د اوبو پر سر وي. پر دې سربېره، د اوبو په اړه د سټکهلم په تېر کنفرانس کې «لېسټر براون» وویل، "دا مهال معمولاً ویل کېږي چې په منځني ختیځ کې راتلونکې جګړې د تېلو پر ځای د اوبو پر سر دي".
د اوبو پر سر د شخړو د ډېروالي یو بل عامل په کم‌اوبو سیمو کې د اوبو لپاره شدید رقابت دی او دا هغه ځایونه دي چې د انساني استفادې، غذايي تولید، ایکوسیستمونو او نورو مصارفو لپاره د اوبو د تأمین اړتیاوې اوبو ته له لاسرسي سره برابرې دي. د سېلابونو او وچکالۍ په څېر شدیدې هایدرولوژيکي پېښې هم د اوبو پر سر د شخړو خطرونه ډېرولی شي. د نفوس له ډېرېدو او اقتصادي پراختیا سره د اوبو تقاضا هم ډېرېدای شي او ښايي په ځينو سیمو یا هېوادونو کې په ځانګړي ډول د وچکالۍ پر مهال یا د اوبو په مشترکو نړیوالو حوضو کې د محدودو اوبو د تخصیص او کنترول پر سر اختلافات شدید شي.
د اوبو هغه سرچینې چې د نړیوالو سرحدونو په محدوده کې راځي، د جګړې په پرتله تر ډېره د همکارۍ سرچینې دي. هغه پوهان چې د اوبو د مدیریت په نړیوال انستېتیوت کې کار کوي، هغه شواهد یې څېړلي دي چې د اوبو پر سر د جګړې د اټکلونو تر شا دي. د دوی موندنې څرګندوي چې که څه هم د اوبو په یو شمر نړیوالو حوضو کې د اوبو اړوند تضاد موجود دی، خو په پاتې شاوخوا ۳۰۰ نړیوالو مشترکو حوضو کې شواهد تر ډېره مثبت دي. سلګونه داسې معاهدې موجودې دي چې د هغو هېوادونو تر منځ د اوبو عادلانه استفاده تنظیموي چې د اوبو ګډې سرچینې لري. د دغو معاهدو یا هوکړه‌لیکونو په پایله کې رامنځته شوي بنسټونه ښايي د تضاد پر ځای د همکارۍ د تضمین لپاره مهم عوامل وي.
له مذهبي ټولنې څخه شړل
له مذهبي ټولنې څخه شړل د مذهبي ترټنې يو بنسټيز عمل دی، چې د مذهبي بنسټ له نورو غړو سره د يوې مذهبي ډلې د غړي د ګډون پای ته رسولو يا لږ تر لږه منظم کولو په موخه کارول کېږي. د دې بنسټيز عمل موخه په يوه مذهبي ټولنه کې د له غړيتوب څخه بې برخې کول، ځنډول يا محدودول دي يا دا چې ياده او په ځانګړي ډول هغو ټولنه کې د ځانګړو حقونو د محدودولو په موخه تر سره کېږي، چې د مذهبي ډلې له نورو غړو سره د ګډون او د ديني دودونو د تر لاسه کولو په حال کې دي.
دا کړنه د کاتوليک کليسا، د شرقي ارتودوکس کليساګانو او د ختيځ ارتودوکس کليساګانو په څېر ټولو لرغونو کليساګانو او همدا راز نورو عيسوي مذهبونو له لورې تر سره کېږي، مګر په يو څه زيات عمومي ډول نورو مذهبي ډلو کې د بنسټيزو مذهبي شړلو د لارو چارو او يوې خواته کولو ‎ورته ډول ته د اشارې کولو په موخه هم کارول کېږي. امېش “Amish” هم د هغو غړو د شړلو له امله پېژندل کېږي، چې ليدل شوي يا د قواعدو د ماتولو له امله پېژندل شوي دي؛ يا دا چې له کليسا څخه د هغه کړنې پوښتنه کوي، چې د شړلو په توګه پېژندل کېږي. د خدای ګواهان “Jehovah’s Witnesses” له خپلې ډلې څخه د شړلو بڼې ته د «نه ملګرتيا» اصطلاح کاروي.
له مذهبي ډلې څخه د شړلو “excommunication” ويی له ګډون څخه د يو ځانګړي شخص يا ډلې د ويستلو معنا لري. په ځينو لويو مذهبي ډلو کې له ډلې څخه شړل د غړي يا ډلې معنوي ترټل يا محکومول رانغاړي. له مذهبې ډلې څخه شړل ښايي د ډلې، د شړلو د لام يا د مذهبي ټولنې د اصولو او معيارونو له مخې تبعيد، ګوښه کول او شرک يا خجالت راونغاړي. دا مهم چاره زياتره وختونه د څرګندې توبې په ځواب له منځه ځي.
بهايي عقيده
د بهايانو په منځ کې له مذهبي ډلې څخه شړل خورا لږ تر سترګو کېږي او په عمومي ډول د ټولنې له معيارونو څخه د سرغړونې، فکري اختلاف يا نورو مذهبونو ته د اوښتون د تيري لپاره نه کارول کېږي. له ډلې څخه د شړلو پر ځای د نوموړو ځانګړتياوو لرونکي شخص ته تر ټولو سخته سزا ورکوي، چې د منظم اختلاف د ځپلو لپاره په پام کې نيول شوې ده، چې د عقيدې د پيروانو يووالی ګواښي. «د تړون ماتونکی» هغه اصطلاح ده، چې بهايان يې هغه شخص لپاره کاروي، چې د تړون ماتولو له امله له بهايي ټولنې څخه شړل شوی دی: هغه شخص چې مذهب کې بېلتون ته په فعال ډول وده ورکوي يا دا چې د دمشرۍ د پرله پسې راتګ لړۍ د مشروعيت مخالفت کوي.
په اوس وخت کې د عدالت نړيواله جرګه يوازينی واک لري، چې يو شخص د تړون ماتونکی اعلان کړي او کله چې يو شخص قانون ماتونکی وپېژندل شو، له ټولو بهايانو څخه يې د شړلو تمه کېږي، ان که د کورنۍ غړی يې هم وي. د عبدالبها له نظره د تړون ماتول يوه لېږدېدونکې يا ساري ناروغي ده. بهايي ليکنې له تړون ماتونکو سره اړيکې منع کوي او له بهايانو څخه په کلکه غوښتل کېږي، چې د دوی له ادبياتو څخه ډډه وکړي او په دې ډول د رښتيا د خپلواکې پلټنې “Independent Investigation of truth” بهايي اصل پر وړاندې يوه استثنا برابروي. ډېری بهايان له شته کوچنيو بهايي څانګو څخه ناخبره دي.
عيسويت
عيسويت کې له مذهبي ډلې څخه د شړلو موخه له کليسا څخه د هغو غړو شړل دي، چې د عيسوي ټولنې د باورونو خلاف کړه وړه يا لارښوونې لري. دا چاره له ناوړه ګټه اخېستنې څخه د کليسا د غړو ژغورل په نښه کوي او سرغړونکي ته اجازه ورکوي، چې خپله تېروتنه درک کړي او توبه وباسي.
کاتوليک کليسا
په کاتوليک کليسا کې له ډلې څخه د شړلو په اړه د لاتين کليسا “Latin Church” د ډېره کيو او د ختيځ کاتولکي کليساګانو د نظم تر منځ توپيرونه شته.
لاتيني کليسا
په لاتيني کليسا کې له ډلې څخه د شړلو عمل يا په “latae sententiae” (په سمدستي ډول د هغه سرغړونې د تر سره کولو په وخت کې ورکول کېږي، چې قانون ياده سزا تحميلوي) او يا په “ferendae sententiae” (هغه وخت سزا ورکول کېږي، چې د قانوني لوړ پوړ له لورې ټاکل شوې وي يا د مذهبي محکمې د سزا په توګه اعلان شوې وې) بڼه اوسېدلی شي.
د کاتوليک کليسا د ټرنټ شورا “Council of Trent” کې لارښوونه کوي، چې: «له ډلې څخه شړل شوي اشخاص د کليسا غړي ځکه نه دي، چې د خپلې سزا له امله د خپلو کوچنيانو له شمېر څخه يې اړيکې پرې شوي دي او تر هغې په خپلې ډلې پورې تړاو نه لري، چې توبه وباسي». د “Exsurge Domine” تر سرليک لاندې د پاپ د ۱۵۲۰ زکال د می د ۱۶ نېټې ليک کې، لسم پاپ ليو د لوتر درويشتم وړانديز ناسم اعلان کړ. د ياد وړانديز له مخې له ډلې څخه شړل کېدنې يوازې باندنۍ سزاګانې دي، چې يو شخص د کليسا له عمومي معنوي عباداتو څخه نه بې برخې کوي. شپږم پاپ پيوس په “Auctorem Fidei” نومي ليکنه کې (۱۷۹۴ د اګسټ ۲۸) هغه نظريه وغندله، چې له مخې يې له مذهبي ډلې څخه د شړلو اغېز يوازې د خپل طبيعت له امله باندنۍ بڼه لري، چې له کليسا سره يوازې له بهرني ګډون څخه يې لرې کوي؛ که چېرې همداسې وي، نو د پاپ د وينا له مخې له مذهبې ډلې څخه شړل هغه معنوي سزا نه وه، چې په جنت پورې تړلې وي او روحونو باندې اغېز کوي. له ډلې څخه شړل شوی شخص چې د کليسا له ټولنې څخه ويستل شوی دی، لا هم د تعميد غسل او نوم ايښودنې د عيسوي دود نښه لری او کليسا د قانوني واکونو تابع دی. دوی په ځانګړو فعاليتونو کې له ښکېل کېدلو څخه منع شوي دي، چې ياد فعاليتونه د ۱۳۳۱ ز قانون کې لښتليک شوي دي او د شکريې او نمانځنې ورځ د سرښندنې يا د عبادت اړوند نورو مراسمو په نمانځلو کې د وزارتونو په کچه له هر ډول ګډون، د عيسوي مذهبي دودونو له نمانځلو يا تر لاسه کولو يا د هر ډول مذهبي دفترونو، وزارتونو يا دندو له پر مخ وړلو څخه د يو شخص مخنيوی کوي.
د کاتوليک د اوسنې قانون له مخې، له ډلې څخه شړل کېدونکي اشخاص د کليسايي مکلفيتونو (لکه: ډله کې ګډون) ته پابند پاتې کېږي، که څه هم د عيسوي مذهبي دودونو له تر لاسه کولو او د عبادت مراسمو (لکه: لوستل، د نذرانې راوړل او داسې نور) کې له فعالې برخه اخيستنې څخه بند کړي دي. شړل شوي اشخاص د ديني دودونو په څېر حقونه له لاسه ورکوي، مګر بيا هم د قانوني مکلفيتونو پابند دي او حقونه يې هغه وخت بېرته ورکول کېږي، چې د سزا د بخښنې له لارې بېرته له ډلې سره پخلا شي. له دوی څخه په ټينګه غوښتل کېږي، چې له کليسا سره اړيکه خوندي کړي او دلته اصلي نښه يا موخه دا ده، چې دوی توبه ويستلو ته وهڅول شي او خپل ژوند کې بېرته فعال ګډون ته راوګرځي.
دا د هغو خلکو لپاره يوازينۍ اغېزې دي، چې د “latae sententiae” له مخې له ډلې څخه شړل شوي دي. د بېلګې په ډول: يو پادري ښايي د هغو خلکو لپاره په عمومي ډول ګډون رد نه کړي، چې له ډلې څخه د خپل کاري يا اتومات شړلو تر امر لاندې دي، تر هغې چې په رسمي ډول د يادو اوامرو له لورې شړل شوي نه وي اعلان شوي، ان که چېرې پادري په دې پوهېږي چې دوی يې له مذهبي ډلې څخه شړلي دي؛ که څه هم شخص ګناه يوه څرګنده او لويه ګناه وي، نو په دې حالت کې پادري اړ دی، چې د ۹۱۵ قانون له مخې شخص له ګډون څخه وګرځوي [منع کړي]. له بله اړخه، که چېرې پادري پوهېږي چې له مذهبي ډلې څخه شړل په يو شخص باندې تحميل شوي دي، يا دا چې له ډلې څخه خپل کارې يا اتومات شړل کېدل اعلان شوي دي (او نور له ډلې څخه يوازې نا اعلان شوي خپل کاري شړل نه دي)، په دې حالت کې پادري ياد شخص ته د سپېڅلي ګډون “Holy Communion” د سوګند له ورکولو څخه منع شوی دی.
چرګې هګۍ
دا هګۍ پرته له شیل څخه ترلاسه کیږي د طبیعي هګۍ په سرکه کې د 48 ساعتونو لپاره ساتل کیږي.]] هګۍ د چرګ سپرم حجره ده ( هګۍ ) او معمولا بیضوي شکل لري، چې په بیولوژیکي ډول د تکثیر لپاره ایښودل کیږي او د انسانانو لپاره د خوړو سرچینه ګڼل کیږي. د هګۍ د جوړولو پروسه 24 ساعته ساعته وخت نیسي، نو یوه چرګه کولی شي په ورځ کې یوازې 1 هګۍ ورکړي.
چرګان او نور هګۍ اچوونکي مخلوقات په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه ساتل کیږي، او د هګیو ډله ایز تولید یو نړیوال صنعت دی. په 2009 کې، اټکل شوی و چې په ټوله نړۍ کې د 6.4 ملیارد چرګانو څخه 62.1 ملیون ټنه هګۍ تولید شوي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) ویلي چې په ۲۰۱۵ کال کې د هګیو تولید ۷۰.۴ میلیون ټنو ته رسېدلی دی.
هګۍ د مختلفو ډولونو ښځینه حیواناتو لخوا ایښودل کیږي، پشمول مرغان، حشرات، امفیبیان ، ځینې تی لرونکي او کبان ، او ډیری یې د زرګونو کلونو لپاره د انسانانو لخوا خوړل شوي. د مرغانو او حشراتو هګۍ د محافظوي هګۍ پوستکي، البومین (د هګۍ سپینه) او ویټیلس (د هګۍ ژیړ) څخه جوړه ده چې په مختلفو پتلی غشا کې شتون لري. هګۍ تر ټولو زیات مصرف شوي هګۍ دي. نورې هګۍ، په شمول د مرغۍ او کویل هم خوړل کیږي. د کب هګۍ د رو او کیویار په نوم یادیږي.
د هګۍ ژېړ او ټوله هګۍ د پام وړ پروټین او کولین ذخیره کوي، او په پراخه توګه په پخلی کې کارول کیږي. د دې پروټین مینځپانګې له امله، USDA پخوا هګۍ د غوښې په توګه د خوړو لارښود پیرامیډ (اوس MyPlate) کې طبقه بندي کړې. د هګیو د تغذیې ارزښت سره سره، ځینې احتمالي روغتیا ستونزې د دوی د کولیسټرول مینځپانګې، سالمونیلا ککړتیا، او د هګیو پروټین حساسیت څخه رامینځته کیږي.
چرګان او نور هګۍ اچوونکي څاروي په ټوله نړۍ کې په پراخه کچه ساتل کیږي، او د هګیو ډله ایز تولید یو نړیوال صنعت دی. په 2009 کې، په ټوله نړۍ کې شاوخوا 62.1 ملیون ټنه هګۍ تولید شوي چې د نږدې 6.4 ملیارد چرګانو له ټولیز رمې څخه دي. د غوښتنې او توقعاتو کې د سیمه ایزو بدلونونو مسلې شتون لري، او همدارنګه د ډله ایز تولید میتودونو په اړه روانې بحثونه. په 2012 کې، اروپايي اتحادیې د بیټرۍ چرګانو فارم منع کړ.
تاریخ
د مرغانو هګۍ له تاریخي زمانې راهیسې د ښکار په ټولنو او په وروستیو کلتورونو کې چې مرغۍ یې پاللې وې، خورا ارزښتناکه خواړه بلل شوي دي. چرګ شاید د هګیو له امله پالل شوي وي (له اصلي ځنګلي چرګانو څخه د سویل ختیځ آسیا او د هند نیمه وچو سیمو ته) د 7500 BC څخه دمخه. چرګان د ۱۵۰۰ ق م په شاوخوا کې سمر او مصر ته معرفي شول او د ۸۰۰ ق م په شاوخوا کې یونان ته ورسیدل، چیرته چې بټیل د هګیو اصلي سرچینه وه. د مصر په تیبس کې، د حرامهیب مقبره چې د 1420 BCE څخه تاریخ لري، یو سړی ښیې چې د شترمرغ هګیو کڅوړې او نورې لویې هګۍ، شاید د پیلیکان څخه، د نذرانې په توګه. په لرغوني روم کې، هګۍ د مختلفو میتودونو په کارولو سره ساتل کیدې، او خواړه اکثرا د هګیو سره پیل کیدل. رومیانو د خپلو پلیټونو مرمۍ ټوټې کړې ترڅو د بدو روحونو د پټېدو مخه ونيسي،. په منځنیو پیړیو کې ، هګۍ د بډايه خوړو له جملې ګڼل کېده او له همدې کبله په روژه کې يې استعمال منع شوی و.
هګۍ د تیزابي جوس سره مخلوط شوي په 17 پېړۍ کې په فرانسه کې مشهورې وې. دا ممکن د لیمو کرډ اصل وي.
د وچې هګۍ صنعت په 19 پیړۍ کې وده وکړه، مخکې له دې چې د منجمد هګۍ صنعت وده ومومي. په 1878 کې، د میسوري په سینټ لوئس کې یوه شرکت د وچولو پروسه وکاروله ترڅو د هګیو ژیړ او سپین د سپک نسواري خواړو په څیر ماده بدل کړي. د وچو هګیو تولید د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې د متحده ایالاتو د وسله والو ځواکونو او د هغه د متحدینو لخوا د کارولو لپاره د پام وړ زیات شو.
په 1911 کې، د هګیو کارتن د جوزف کویل لخوا په سمیټرز، برتانوي کولمبیا کې اختراع شو ترڅو د بلکلي دره کې د یو بزګر او د الډرمیر هوټل مالک ترمنځ د مات شوي هګیو په اړه شخړې حل کړي. د هګیو لومړني کارتنونه د کاغذ څخه جوړ شوي وو.
ډولونه
هګۍ یو عام خواړه دي او یو له خورا متنوع موادو څخه دی چې په پخلی کې کارول کیږي. دوی د عصري خواړو صنعت په ډیری څانګو کې مهم دي.
د الوتونکو هګۍ تر ټولو زیات کارول کیږي هګۍ، د مرغۍ او د غوز هګۍ دي. وړې هګۍ، لکه د کوټې هګۍ، کله ناکله په لویدیځو هیوادونو کې د خوندورې په توګه کارول کیږي. هګۍ د آسیا په ډیری برخو لکه چین او تایلینډ کې یو عام ورځني خواړه دي، ځکه چې د آسیا تولید په 2013 کې د ټولې نړۍ 59٪ برابروي.
صفتونه
د هګۍ وزن په اوسط ډول 58 ګرامه دی، د هغې د پوستکي پرته. د هګۍ خولۍ شاوخوا نیم ملی متره ضخامت لري او 90٪ یې کلسیم کاربونیټ لري. د هګۍ رنګ د چرګانو په نسل پورې اړه لري او معمولا سپین یا نسواري وي. اراکانا شنه / نیلي هګۍ اچوي.
د خوړو سرچینه
هګۍ د انسان د بدن لپاره د پروټین ، ویټامینونو او اړینو منرالونو ښه سرچینه ده. هګۍ د بدن ټول اړین امینو اسیدونه لري او د هګۍ شاوخوا 5.12٪ پروټین لري. یوه هګۍ د یو بالغ سړي د ورځنۍ انرژي اړتیا 3٪ او د یوې بالغې میرمنې د ورځني انرژي اړتیا 4٪ چمتو کوي. هګۍ د ویټامین سي پرته د بدن ډیری ویټامینونه لري. هګۍ په کاربوهایډریټ کې خورا کم دي او د غذایی فایبر نلري. 10.8% هګۍ د غوړو څخه جوړه شوې ده، چې په ژیړ کې وي، او د 0.05% څخه کم په سپین کې وي. د څیړنې له مخې، د هګیو 11٪ غوړ اسیدونه polyunsaturated fatty acids (د څو ډبل بانډونو سره)، 44٪ monounsaturated fatty acids (د یو ډبل بانډ سره)، او 29٪ saturated fatty acids دي. کولیسټرول او لیسیټین هغه غوړ مواد دي چې د هګۍ په ژیړ کې موندل کیږي او د بدن د حجرو جوړښت او فعالیت لپاره اړین دي. کولیسټرول د بدن د حجرو غشا انعطاف او تحرک ساتي. دا د غوړو موادو یوه برخه ده چې پوستکي نرموي. د هګیو سره جوړ شوي یو له خورا مشهور خواړو څخه نیمرو دی.
تولید
په 2017 کې، د نړۍ د هګیو تولید 80.1 ملیون ټنه و. تر ټولو لوی تولیدونکي چین دي چې د ټولټال 31.3 ملیون سره ، متحده ایالات د 6.3 ملیون سره ، هند د 4.8 ملیون سره ، مکسیکو سره 2.8 ملیونه ، جاپان د 2.6 ملیون سره ، او برازیل او روسیه د هر 2.5 ملیون سره په نړۍ کې د هګیو راتلونکي تولیدونکي دي. . د هګیو یوه عادي فابریکه په اونۍ کې یو ملیون هګۍ تولیدوي.
د 2019 په جنورۍ کې، متحده ایالاتو 9.41 ملیارده هګۍ تولید کړې، چې 8.2 میلیارده یې د میز مصرف لپاره او 1.2 ملیارد د چرګانو د روزنې لپاره وې. اټکل کیږي چې امریکایان به په 2019 کې په هر شخص کې 279 هګۍ وخوري، چې د 1973 راهیسې ترټولو لوړه کچه ده، مګر په 1945 کې د هر شخص د 405 هګیو خوړلو څخه کم دي.
اناتومي او ځانګړتیاوې
هګۍ د یوې پتلې او سختې خولۍ لخوا محاصره شوې ده. د پوستکي دننه پتلي غشا شتون لري. د هګۍ ژیړ د هګۍ په سپینه کې د یو یا دوه سرپل لرونکي نسجونو پواسطه ځنډول کیږي چې د چالازا په نوم یادیږي. (د یوناني کلمې χάλαζα څخه، چې مانا یې "ژوره" یا "سخت ډله" ده).
د هګیو زیانونه
یوه هګۍ شاوخوا 200 ملی ګرامه کولیسټرول لري او دا کولی شي د ډایبېټیس 2 ډوله زړه ناروغۍ او بند شوي شریانونو باندې خورا ښه اغیزه وکړي ، په هګۍ کې شاوخوا شپېته سلنه کالوری غوړ دي. تغذیه - حقیقتونه/171287/wt1 په امریکا کې دا غیرقانوني ده چې هګۍ د غذايي یا صحي سرچینې په توګه لیبل شي : https://nutritionfacts.org/2015/03/26/peeks-behind-the-egg-industry-curtain/ هګۍ سرطاني دي او تر ټولو زیات د کولمو، مقعد، پروستات سرطان او سرطاني موادو خطر زیاتوي سرچینه: https ://nutritionfacts.org/questions/do-eggs-cause-cancer-what-explains-this-connection/
سرچینې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د روسیې فدرالي واحدونه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
ډولونه
فدرالي موضوع په لاندې کټګوریو پورې اړه لري: {{Legend|#C8B7B7|46 ولايت (ولایتونه؛ область، oblast)}}{{Legend|#00FF00|22 جمهوريتونه ( جمهوريتونه республика، respublika)}}{{Legend|#FFFF00|9 کرائي ګانې (سيمې؛ край، kraĭ)}}{{Legend|#FF6600|4 خپلواک اګرک (خپلواکه ولسوالۍ؛ автономный округ، avtonomnyĭ okrug)}}{{Legend|#FF0000|3 فدرالي ښار (فدرالي ښار город федерального значения، gorod federal'nogo znacheniya)}}{{Legend|#00FFFF|1 خپلواک ولايتونه (خپلواک ولايتونه؛ автономная область، avtonomnaya oblast)}}