cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
لوگزامبورگ
لوګزامبورګ له ۲۵۸۶ کیلومټر مربع (۹۹۸ مایل مربع) مساحت سره د اروپا یو له کوچنیو خپلواکو هېوادونو څخه دی. په ۲۰۲۲م کال کې، د هغه نفوس ۶۴۵۳۹۷ کسه وو چې هغه په اروپا کې په یو کم نفوسه هېواد بدلوي، البته د نفوسو له چټکې ودې سره؛ بهرنیان د دې هېواد کابو نیم نفوس جوړوي. لوګزامبورګ یوه استازې ډیموکراسي ده چې د یوه مشروطه پاچا، لوی ډوک هنري، لخوا رهبري کېږي او هغه یې په نړۍ کې په یوازني پاتې خپلواک لوی ډوک بدلوي. دا پرمختللی هېواد له پرمختللي اقتصاد سره په نړۍ کې د ناخالصه کورني تولید (PPP) له نظره ترټولو مخکې دی. د لوګزامبورګ ښار د پراخو قلعو او تاریخي سیمو استثنایي ساتنې له امله په ۱۹۹۴م کال کې د یونسکو نړیوال میراث په توګه اعلان شو.
د لوګزامبورګ تاریخ په ۹۶۳م کال کې پیلېږي، کله چې کنټ زیګفریډ ټرایر ته نږدې یوه ډبرینه قله او په هغه کې د رومیانو د عصر قلعې، چې په لوسیلینبورهوک «کوچنۍ قلعه» نامتو وې، او د هغه شاوخوا سیمه د سنټ ماکسمین له امپراتورۍ څخه ونیول. د زیګفریډ لمسیانو خپل قلمرو د ودونو، فتحې او تسلط له لارې پراخ کړ. د دیارلسمې پېړۍ په پای کې، د لوګزامبورګ کنټونو د پام وړ پراخې سیمې باندې حکومت وکړ. په ۱۳۰۸م کال کې د لوګزامبورګ کنټ، اووم هنري د رومیانو پاچا او وروسته د سپېڅلي روم امپراتور شو؛ د لوګزامبورګ کور د منځنیو پېړیو په اوږدو کې د سپېڅلي روم څلور امپراتوران تولید کړل. په ۱۳۵۴م کال کې، څلورم چارلز دا ښارګوټی د لوګزامبورګ دوچي ته لوړ کړ. دا دوچي بلاخره د بورګونډي دایرې یوه برخه وګرځېد او وروسته د هالنډ د هابسبورګ له ۱۷ ایالتونو څخه یو شو. د پېړیو په اوږدو کې، د لوګزامبورګ شار او قلعه – چې د فرانسې سلطنت او هابسبورګ قلمرو په منځ کې د هغه د موقعیت له امله له لوړ سټراټېژیک ارزښت څخه برخمن وو – په تدریج جوړ شو ترڅو په اروپا کې یو له نامتو قلعو څخه وشمېرل شي. لوګزامبورګ د څوارلسم لوئي فرانسې او د ماریا ترزا اتریش پورې له تړل کېدو وروسته، د فرانسې لومړني جمهوریت او ناپلیون امپراتورۍ یوه برخه وګرځېد.
د لوګزامبورګ اوسنی ایالت د لومړي ځل لپاره په ۱۸۱۵م کال کې د وین کانګرس کې رامنځته شو. لوی دوچي، له خپلې پیاوړې قلعې سره، د هالنډ د لومړي ویلیام تر شخصي حاکمیت لاندې په یو خپلواک ایالت بدل شو ترڅو له پروسیایي ګارنیزون سره یوځای د فرانسې له برید څخه ساتنه وکړي. په ۱۸۳۹م کال کې، د بلجیم انقلاب ګډوډیو څخه وروسته، د لوګزامبورګ یوازې فرانسوي ژبې برخه بلجیم ته ورکړل شوه او لوګزامبورګي ژبې برخه (له آرلرلنډ، د آرلون سیمې شاوخوا پرته) د لوګزامبورګ په اوسني ایالت بدل شو.
لوګزامبورګ د اروپایي ټولنې، OECD، ملګرو ملتونو سازمان، ناټو او بنلوکس یو له موسسو غړو څخه دی. دې هېواد د لومړي ځل لپاره په ۲۰۱۳ او ۲۰۱۴م کال کې د ملګرو ملتونو امنیت شورا کې خدمت وکړ. له ۲۰۲۲م کال راهیسې، د لوګزامبورګ ښاریان ۱۸۹ هېوادونو ته پرته له ویزې یا په راتلو سره د ویزې ورکړې له اسانتیاوو برخمن وو او د لوګزامبورګ پاسپورټ له فنلنډ، ایټالیا او اسپانیا سره یوشان د نړۍ دریم ځای خپل کړ.
له ۹۶۳م میلادي کال مخکې
په کوم ځای کې چې اوسنی لوګزامبورګ واقع دی هلته د لومړني مېشت کېدو نښې تاریخ د ډبرې عصر یانې کابو ۳۵۰۰۰ کاله مخکې ته رسېږي. له میلاد څخه مخکې دوهمې پېړۍ راهیسې، سلټیکي قبیلې د راین او میوز سیندونو منځ سیمه کې استوګنې شوې، له همدې کبله په هغه سیمه کې چې اوسنی لوی دوچي جوړوي، هلته مېشت شول.
شپږ پېړۍ وروسته، رومیانو سلټیکي قبایلو ته چې په دې سیمه کې په ټولیز ډول مېشت وو، د Treveri په توګه ونومول. د لرغون‌پېژندنې ګڼ شمېر شواهد کشف شوي دي چې په لوګزامبورګ کې د هغوی شتون ثابتوي چې ترټولو نامتو یې د « Oppidum of the Titelberg» دی.
له میلاد څخه ۵۸ تر ۵۱ کلونه مخکې، کله چې جولیوس سزار ګال او د راین تر پولې د آلمان یوه برخه فتحه کړل، رومیانو په دې هېواد برید وکړ، له همدې کبله د اوسني لوګزامبورګ سیمه د ۴۵۰ نورو کلونو لپاره د روم امپراتورۍ یوه برخه شوه او د پاکس رومانا تر حاکمیت لاندې یې په نسبي سوله کې ژوند کاوه.
کوم څه چې په ګال کې پېښ شول هغه ته ورته، د لوګزامبورګ سلټانو د رومیانو کلتور، ژبه، اخلاق او د ژوند چلند ومنل او په عملي ډول هغه څه ته بدل شول چې تاریخ پوهانو د ګالو-رومي تمدن په توګه توصیف کړي دي. هغه وخت دورې پورې اړوند شواهدو کې Dalheim Ricciacum او Vichten mosaic شامل دي چې د لوګزامبورګ ښار د تاریخ او هنر ملي موزیم کې نندارې ته ایښودل شوي دي.
دې سیمې ته له څلورمې پېړۍ وروسته جرمني فرانکانو نفوذ وکړ او په ۴۰۶م میلادي کال کې د روم لخوا پرېښودل شو. هغه سیمه چې لوګزامبورګ نومېږي اوس د فرانکانو د سلطنت یوه برخه ده. سالیاني فرانکان چې په دې سیمه کې مېشت شول ډېری د هغو کسانو په توګه توصیف کېږي چې ننني لوګزامبورګ ته یې آلماني ژبه راوړې ده، ځکه چې ژب پېژندونکي لرغونې فرانکي ژبه چې د هغوی لخوا ویل کېده د فرانکوني موزل ژبې مختګ ګڼي چې وروسته یې د نورو په منځ کې، د لوګزامبورګي ژبې په توګه تکامل موندلی دی.
د لوګزامبورګ مسیحي کېدل هم په همدې دوره کې قرار لري او په معمول ډول د اوومې پېړۍ پای ته ورګرځي. په دې زمینه کې ترټولو نامتو شخصیت، ویليبرورډ، یو نورتومبریایي سینټ مبلغ دی چې له نورو راهبانو سره یوځای یې، په ۶۹۸م میلادي کال کې د اچټرناخ کلیسا جوړه کړه. د هغه په ویاړ ده چې د اچترناخ د ګډا مراسم هرکال د درېنۍ (سه شنبې) په ورځ ترسره کېږي. د څو پېړیو لپاره، دا کلیسا د اروپا شمال کې یو له اغیزناکو کلیساګانو باندې بدله شوه. د Codex Aureus of Echternach، یو مهم پاتې کوډکس چې په بشپړ ډول د طلا جوهر سره لیکل شوی وو، په یوولسمه پېړۍ کې همدلته تولید شو. د امپراطور سپېڅلی کتاب او د دریم هنري زرین انجیل هم په همدې وخت کې په اکټرناخ کې تولید شول، کله چې د منځني عصر په اوږدو کې د سپېڅلو کتابونو تولید خپل اوج ته رسېدلی وو.
سرچينې
وېشنيزه:لوگزامبورگ
کینډۍ:افغان
وېشنيزه:افغان
وېشنيزه:د کارونکو کينډۍ
کینډۍ:القاعده
وېشنيزه:Islam templates
د جاپان فلسفه
د جاپان فلسفه د لرغونې شينټو او لويې وچې د دينونو ګډوله ده، لکه بودايي، تاويزم او کنفوسيوزم. پخووا تر ډېره بريده له چينايي او هندوستاني فلسفې څخه اغېزمنه وه، تر څنګ يې ميټوګاکو او زين هم پرې اغېز درلود، اوسمهال د جاپان ډېره فلسفه د لوېديځې فلسفې تر اغېز لاندې ده.
لرغونې او د منځنیو پېړیو ښونې
مخکې تر دې چې په جاپان کې ملوک الطوايفي ځای ونيسي، بودايي مذهب د جاپاني فکر په اصلي لاره په واک کې نيولې وه. بودايي کلتور له سياسی اړخه شهزاده «شوتوکو» معرفي کړ او په «نارا» پړاو کې د «د هېواد د خوندي» فکر په ګرځولو سره بشپړ شو. کله چې هيان پړاو (۷۹۴-۱۱۸۵) پيل شو، د «هېواد د خوندي تفکر» د ګرځولو د بديل په توګه يو باطني بودايي بڼه چې په ټوليز ډول د « mikkyō» په نوم پېژندل کېدو په ټول هېواد کې خپور شو. خو په وروستۍ اصيل پړاو کې، کله چې «په دې باور چې بودايي مذهب به د نړۍ په وروستيو ورځو کې مخ په ځوړ روان شي»، ناهيلي (د ناهيلۍ اند هغه باور دی چې له دنيا او ژوند کرکه کوي او په بد نظر ورته ګوري) خپره وه، د سپېڅلې خاور خوځښتونه خپاره شول چې د «راتلونکي ژوند» په اړه به يې د تمې درلودلو لپاره کار کاوه او دا «په دې نړۍ کې د ژوند په وړاندې» له هيلۍ څخه د مقابلې لپاره يوه وسيله وه. د «کاماکورا» پړاو (۱۱۸۵-۱۳۳۳) په اوږدو کې، کله چې د سامورايي ډلې تر واک لاندې حکومت پيل شو، د نوې راپورته شوې ډلې (سامورايي) لپاره يو نوی بودايي دين راڅرګند شو.
د بودايي دين رسېدل او په جاپان کې لومړی نفوذ
په لرغوني جاپان کې، د بودايي دين رسېدل د ملي جوړښت او ځواک د ملي متمرکز کېدو سره نژدې اړيکه لري. شهزاده «شوتوکو» او د «سوګا» کورنۍ له «مونونوبی» کورنۍ سره وجنګېدل او پر هغوی بريالي شول، چا چې لرغونی جاپانی دين سمبال کړی او د قانوني تګلارو د نظام او بدايي دين د يو ځای کولو پر بنسټ يې د د ملي حکومت لپاره پر يوه نقشه لاس پوری کړی و. له «سوګا» کورنۍ سره د همکارۍ پر مهال شهزاده «شوتوکو»، څوک چې د ملکې «سوکي» مرستيال يا نايب هم و، د بهرني بودايي دين په اړوند د ژورې پوهې څرګندونه وکړه او نيت يې درلود چې ملي سياستونه د بودايي دين د کارولو له لارې ټينګ کړي. هغه فکر چې ګوندې ملي سوله او امنيت د بودايي دين له ځواک څخه منځ ته راځي «د يو خوندي خوندي تفکر» جوړولو اند بلل کېږي. په نارا پړاو کې، په ځانګړي ډول د «شوميو» سترواک پر مهال، د « Kokubun-ji» عبادتځايونه او « Kokubun-ni-ji» عبادتځايونه په ټول هېواد کې جوړ شول او «Tōdai-ji» او «Daibutsu» عبادتځايونه به نارا کې جوړ شول. د نارا پړاو پر مهال د دولت بودايي تګلاره خپل اوج ته ورسېده، لکه چې د «ټانک» واکمنې لړۍ «جيانژن» وښودله چې « Todai-ji» عبادتځای ته يې د امپراتورۍ د مراسمو يو دريځ راوړ.
په داسې حال کې چې نارا بودايانو يواځې د هېواد د خونديتابه د فکر پيروي کوله، هيان بودايي نه يواځې دا چې ملي سوله او امنيت يې راووړ، بلکې شخصي دناوي ګټه يې هم راوړه. په داسې حال کې چې په هيان بوداييت عمل کونکو ډېر ځله سخت رياضت تر سره کاوه، په غرونو کې يې طلسمونه او عبادتونه کول؛ دې بودايت ته يې «mikkyō» وايه. د «Kūkai» په نوم يو بودايي راهب، هغه مهال چينايي باطيني بودايي دين زده کړ، کله چې هغه د چين دربار ته په يو ديپلوماتيک ماموريت تللی و، هغه جاپاني بودايي دين له چينايي باطيني دين له اعمالو سره يو ځای کړ، څو جاپانی «شينګو» بودايي دين جوړ کړ. د «Saichō» په نوم يو بل بودايي راهب چې هغه هم چین ته سفر کړی و، د چينايي «ډينډايي» ډلې عبادتونه يې زده او ادعا يې وکړه چې د «لوټس سوترا» لارښونې بايد د جاپاني بودايي دين مغز و اوسي.
د هيان پړاو په وروستیو کې، کله چې د هيان بودايي دين تمرکز په ځمکنيو چارو زيات شو، بودايي راهبانو «د ګنهګار عصر» اعلان وکړ، په کوم کې چې په دې نړۍ کې د ارامۍ شونتيا نه وه او په همدې بنسټ له مړينې وروسته د بودايانو جنت کې د بيا زېږېدو د تمې تمايلات راپورته شول. سربېره پء دې، دا نوی اند چې «د دې نړۍ په وروستيو ورځو کې به بودايي دين مخ په ځوړ ولاړ شي» د سپېڅلې ځمکې خوځښت راپورته کېدو ته لاره هواره کړه. « Kūya» د دې خوځښت مشري کوله، څوک چې د سپېڅلې ځمکې بوداييت پيرو و، « Amitābha» ته يې د دې عقيدې تبلیغ وکړ او دا يې وښودله چې ټول خلک کولای شي بودايي جنت ته ورسېږي، نه يواځې بودايي راهبان.
کاماکورا بوداييت
د « Jōdo» عقيده، کومه چې د هيان بړاو په وروستيو کې د جوډو تر اغېز لاندې راغلې وه، د « Amitābha» د خېرغوښتنې له لارې په ژغورل کېدو تکيه لري اود هغې په ځواک ارام مومي. « Hōnen» چا چې د بودايي مذهب د جوډو فرقه پنځولې ده، په ټوله معنا يې نور زاهدانه کارونه په بشپړ ډول پرېښودل. هغه خپلو زده کوونکو ته وروښوده چې په « Amitābha» باور ولري او په ريښتيني معنا د «namu-amida-butsu» عبادت وکړي، او په دې ډول به دوی جنت ولاړ شي. د هغه زده کوونکی «Shinran » چې د سپېڅلې ځمکې بودايي دين يې پيل کړی و، په ريښتيني معنا د « Hōnen» په په ښوونو  عمل وکړ او د مطلق انحصار تبليغ يې وکړ. سربېره پر دې «Shinran » د دی پلوی و چې د « Amitābha» د مرستې موخه جرمي ده، څوک چې د يو چا د دنياوي او هيله مند جرمي حالت څخه خبر و. «Ippen» چې د «Jishu » په نوم فرقه يې پيل کړه، د «مذهبي نڅا او سرود» پيل يې وکړ.
د « Jōdō» له عقيدې سره په توپیر، « Zen» بوداييت هڅه وکړه چې د «زين مراقبې» له لارې په روحاني ډول خپله بيدار و اوسي. « Eisai» په چين کې « Rinzai» فرقې زده کړې  وکړې. هغه خپلو زده کونکو ته يوه سخته ستونزه ورکړه او هغوی یې په حل کولو قادر کړل، تر څو هغوی په خپله منورين شي. « Rinzai Zen» د «کاماکورا» پړاو پر مهال د لوړې ساموريا طبقې له پراخ ملاتړ څخه برخمن و. « Dōgen» په چين کې د « Sōtō » فرقه زده کړه. د « Eisai » سره په مخالفت کې هغه د جدي مراقبه کېدو د ناستې په مټ د روښانتيا لور ته تبليغ وکړ (zazen). سيمه ييزو ساموريانو د « Soto Zen » ملاتړ کاوه.
د نيچرن بوداييت (په جاپاني کې: Hokke-kei Bukkyō) ډېری ښوونځي کشيش او ښوونکي « Nichiren » ته د خپل بنسټګر پلار په سترګه ګوري. هغه په خپلو ښوونو کې په خپل ذهن کې د « Lotus Sutra» برتري راڅرګنده کړې. هغه د يو چا په ټول ژوند کې دبوداييت د تر لاسه کولو ملاتړ وکړ او د « mappō» قانون د وروستۍ ورځۍ لپاره يې د بوداييت څخه خپل تشریحات د هغې سمه بڼه وبلله. « Rissho Ankoku Ron» (د ځمکې د سولې لپاره د سمو ښوونکو د منځ ته راوړلو په اړوند) يوه د هغه له سترو مقالو څخه ده. د « Namu Myōhō Renge Kyō» « Mantra» زمزمه کول تر نن ورځې د نږدې ټولو نيچيرين بودايانو د ښوونځيو او سازمانونو مرکزي عمل دی.
نوي لومړي افکار
په داسې حال کې چې د جاپان لرغوني او د منځنیو پېړيو اندونه له بوداييت سره نژدې تړلي وو، د جاپان لومړي نوي اندونه تر ډېره بريده «کنفيوشس» يا «نوي-کنفيوشس ايزم» و، کوم چې د « Tokugawa shogunate» له خوا د رسمي زده کړو لپاره جوړ شوي وو. د دې تر څنګ، عقلي «کنفيوشس ايزم» له منځني ايډو پړاو وروسته « Kokugaku»، « Rangaku» او نارسمي منلی فکر په خوځښت راوست.
کنفيوشس ايزم
په « Edo» پړاو کې، کنفيوشس ايزم جواز لرونکې زده کړه وه. د نوي کنفويشس ايزم ډېر ښوونځي مشهور و.
۱۱۳ (عدد)
۱۱۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۲ څخه  مخکي او د ۱۱۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۳:
په کلینډر کې
۱۱۳ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
هندي کانابيس
هندي کانابيس یا لېونی بوټي (په لاتين: Cannabis indica) یو درملي بوټي دي چې د Cannabaceae په کورنۍ او د Cannabis په جنس پورې اړه لري. نوموړي بوټي په ځانگړي ډول په منځنۍ آسيا کې شنه کېږي او د چرس مهم سرچينه ده.
هندي کانابيس په طب کې
نوموړي بوټي په عصري طب کې مهم رول لوبوي. د دي بوټې څخه درملي تینچرونه، محلولونه او ملهمونه جوړوي چې پر پوستکی باندي مښل کېږي یا خوړل کېږي او د دردونو، عصبو رنځونو، کانگى، بې لوهي (بې اشتهایی)، سابندي، نيم سرى د علاج لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. د ډاکټرانو په نظر THC کولای شی په سترگه کې فشار کم وکړي او د دي لپاره د گلوکوم پر ضد آغېزه لري. د وروستو څېړنو په مطابق هندي کانابيس د پارکېنسون ناروغي ، مولتیپل سکلروزیس او د کرون ناروغي پر ضد آغېزه لري.
د کانابيس ملهمونه
د هندي کانابيس څخه ملهمونه او شامپونونه جوړېږي چې د انسانانو پر پوستکی باندي مښل کېږي او د پوستکی د رنځونو لکه باغو، پسوریازیس او اېپیډېرمولیز بولوزا پرضد ښه آغېزه لري.
کانابيس په صنعت کې
هندي کانابيس پرته له طب نه په صنعت کې مهم رول هم لوبوي. دا بوټي د کاغزونو، بافتونو، صنعتي رنگونو، پلاستيکي موادو د جوړلو لپاره کارېږي.
۱۱۴ (عدد)
۱۱۴ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۳ څخه  مخکي او د ۱۱۵ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۴:
په کلینډر کې
۱۱۴ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۱۴ د فلروويوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۴ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
تکاملي ژبپوهنه
تکاملي ژبپوهنه يا دارويني ژبپوهنه د ژبو د مطالعې لپاره يو ټولنيز بيالوژيکي ليد دی. تکمالي ژبپوهان، ژبپوهنې ته د ټولنيزې بيالوژۍ او تکاملي ارواپوهنې د يو فرعي ډګر په سترګه ګوري. دې ليد ته د تکاملي بشرپوهنې، علمي ژبپوهنې او بيالوژيکي ژبپوهنې سره هم ژوره اړيکه ورکړل شوې ده. د طبيعیت د يو توليد په توګه د ژبو مطالعه کول د ژبې په پيل او وده کې لېوالتيا لري. تکاملي ژبپوهنه د انساني ليد، په ځانګړي ډول له جوړښتي ژبپوهنې (خپله د ژبې منځ ته راتلل او تنظيمېدل) سره په ټکر کې ده.
په دې څېړنه کې بنسټيزه ننګونه د تجربوي (علمي) معلوماتو کمښت دی: د لومړۍ انساني ژبې د لرغونتيا اثار نه دي معلوم. د علمي تشې د ډکولو لپاره د بيالوژيکي محاسباتي نمونه جوړولو او له مصنوعي ژبو (هغه چې په طبيعي ډول نه وي منځ ته راغلي) تر څنګ له طبي څېړنې کار اخستل شوی. که څه هم بيالوژي دماغو ته د بڼې ورکولو په توګه پېژندل کېږي، کوم څه چې ژبه په جريان کې راولي، د بيالوژي او کومې ځانګړې بشري ژبې د جوړښت يا ژبنۍ پراختيا تر منځ کومه څرګنده اړيکه نه شته.
په دې ډګر کې د پرمختګ د کمښت له امله، په دې اړوند ډېر بحثونه شته چې ژبه به کوم ډول طبيعي ښکارندویه وی. ځينې څېړونکې د ژبې په طبيعي اړخونو تمرکز لري. وړانديز دا شوی چې د ژبې ژب ښودنه (ګرامر) د انسان له جينوم سره د موافقت له مخې منځ ته راغلې، د کوم په پايله کې چې د ژبې شعور پيدا شوی؛ يا دا چې په يو بدلون باندې تکيه کوي، کوم بدلون چې د دې لامل ګرځېدلی چې د انسان په دماغو کې د ژبې غړی راڅرګند شي. داسې ګڼل کېږي چې د دې په پايله کې يو ترکيبي ګرامري جوړښت په ټولو بشري ژبو مشتمل دی. نور وړانديز کوي چې ژبه ترکيبي شوې نه ده، بلکې نرمه او د تل لپاره د بدلېدو په حال کې ده. نور بيا ژبه ژونديو موجوداتو ته ورته بللې ده. ژبې له پرازيت يا د دماغو د وايرسونو له هجوم سره ورته بلل شوي دي. په داسې حال کې چې د هېڅ ادعا لپاره کوم غښتلی علمي شاهد نه شته، د دوی له منځه ځينې يې شبهه علم بلل شوي دي.
۱۸۶۳-۱۹۴۵: ټولنيز داروينيزم
که څه هم له «داروين» څخه مخکې انديالانو (تيوري وړاندې کونکو) ژبې د ژونديو موجوداتو سره د يوې تشبيه (استعاره/کنايه) په توګه پرتله کړې وې، دا پرتله په لومړي ځل په ۱۸۶۳ز کال کې په ادبي ډول د تاریخي ژبپوه «اګسټ شلايکر» له خوا تر سره شوه، څوک چې د داروين «د انواعو اصليت» تر اغېز لاندې و. هغه مهال د داروين د طبيعي غوراوي د تيوری د تايدولو لپاره پوره شواهد نه و. «شلاکر» وړانديز کړی و چې شونې ده ژبپوهنه د انواعو د تکامل د مطالعې لپاره د ازموينې د بنسټ په توګه وکارول شي. د «د ژبې د ساينس په مټ ازمويل شوی داروينيزم» په نوم د «شلايکر» د کتاب بيا کتنه په ۱۸۷۰ز کال کې د «طبيعيت» په نوم ژورنال په لومړۍ ګڼه کې راڅرګنده شوه. داروين د «د انسان پښت» په نوم کتاب کې چې په ۱۸۷۱ز کال کې يې ليکلی و د «شلايکر» وړانديز تکرار کړ، ادعا يې وکړه چې ژبې له انواعو سره پرتله کېدای شي او له دې امله چې لغات د ژوندي پاتې کېدو هڅه کوي، له همدې امله د ژبو بدلون د طبيعي غوراوي له لارې منځ ته راځي. داروين باور درلود چې ژبې د ژويو د يو ځای کېدو له غوښتنې څخه تکامل ته رسېدلي دي. د داروين د اند پلويانو د ژبې پنځېدلو تصور غېر علمي بللی دی.
ټولنيز داروين پلوي «شلايکر» او «ايرنسټ هيکل» غښتلي باغوانان وو او د کلتور مطالعې ته يې د کرنې د يوې بڼې په سترګه کتل، په کوم کې چې بېلا بېل انواع په يو ځای کې د اوسېدو لپاره په سيالۍ وي. ځينو هغو سياستوالو هم د دوی د اندونو ملاتړ وکړ، چا چې د کارګرې طبقې د رايو تر لاسه کولو د غوښتنې نيت درلود، لږ تر لږه ملي سوسيالستان، چا چې وروسته په خپلو تګلارو کې د استوګنې د ځای لپاره هلې ځلې شاملې کړې. د دويمې نړیوالی جګړي تر پای پورې ډېر اغېزناک تولنيز داروينزم بالاخره له انساني علومو څخه و ايستل شو، د کوم په پايله کې چې د طبيعي او ټولنيزو مطالعاتو ترمنځ سخت بيلتون راغلو.
له ۱۹۵۹ څخه راپدېخوا: جنيټيکي حتميت
په متحده ايالاتو کې، د سلوکي ارواپوهنې پلويانو د جوړښتپالنې مخه نيولې وه؛  د«امریکاي جوړښتپالنه» په مستعار نوم د ژبپوهنې د يو چوکاټ ځای په پاياله کې د «نوم چومسکي» ليد ونيو، چا چې د «لوي يامسليف» د رسمي جوړښتپالنې تيورۍ ترتيب شوې بڼه خپره کړه، ادعا يې کړې وه چې نحوي (علم النحو/د ژبې ليکبڼه يا د جوړښت علم) جوړښتونه پيدايښتي دي. د ۱۹۵۰ز او ۱۹۶۰ز لسيزو په سوله ييزو لاريونو کې يوه فعاله څېره «چومسکي» په MIT (د ماساچوسټ د تيکنالوژۍ انستيتيوت) کې د ۱۹۶۸ز کال له پسرلي وروسته علمي سياسي واک تر لاسه کړ.
په راتلونکو لسيزو کې «چومسکي» د فرانسوي مفکرينو يو اغېزناک مخالف وګرځېد او د هغه ملاتړو د ۱۹۹۰ز لسيزې په ورستويو کې د علم په جګړو کې له وروسته-جوړښتپالانو سره په برياليتوب مقابله وکړه. د پېړۍ په بدليدو سره تعليمي مالي ملاتړ نوې تګلاره وليدل شوه، په کومه کې چې د علومو تر منځ څېړنه غوره بلل کېده او څېړنيز مالي ملاتړ يې په اغېزناک ډول د بيالوژيکي بشرپالنې پر لور رهي کړ. تر ۲۰۱۵ز کال پورې د جوړښتپالنې زوال وليدل شو، په داسې حال کې چې «سوربن» خپل پخواني روحيات له لاسه ورکړي و.
په پايله کې چوموسکي ادعا وکړه چې د نحوي جوړښتونو لامل په بشري جينوم کې تصادفي بدلون دی، د اخلاقياتو په څېر د نورو بشري وړتياوو لپاره يې هم ورته تشریحات وړاندې کړل. خو په ۱۹۹۰ز کال کې «سټيفن پينکر» دليل وړاندې کړی چې دا ټول د تکاملي مطابقت پايله ده.
له ۱۹۷۶ څخه راپدېخوا: نوی ډاروينيزم
په هماغه وخت کې چې د بيالوژيکي حتميت (حتميت دا معنا چې د انسان پرېکړه حتمي ده، هغه واک نه لري چې له خپلې پرېکړې يې بل څه کړی وای) په نوم د «چومسکي» نمونې بشرپالنې ته ماتې ورکړه، دې نمونې په خپله په ټولنيزه بيالوژي کې خپل اغېز له لاسه ورکولو. په همدې ډول په ۲۰۱۵ز کال کې خبر ورکړل شوی و چې په تطبيقي ژبپوهنه کې توليدي ګرامر په سختۍ سره تر نيوکو لاندې دی او له هغه پروسې سره مخ دی چې پر استعمال ولاړه ژبپوهنه يې ځای ونيسي؛ کوم چې د «ريچارډ ډاکنز» له «ممتيکونو» (د معلوماتو او کلتورونو پر بنسټ مطالعه) څخه اخستل شوی. دا د نقل کوونکو (د یو شي کاپي يا کټ مټ بله منسخه جوړول) په توګه د ژبپوهنې د واحدونو يو مفهوم دی. د «The Selfish Gene» په نوم د«ډاکنز» د ۱۹۷۶ز کال په تر ټولو زيات پلورل شوي غېر خيالي (حقيقي) نکل د «ميميکس» له خپرېدو وروسته، ډېرو په بيالوژي ګروهه لرونکي ژبپوهان، د چومسکي د پراخه ګرامر د ثبوت له کمي څخه ناهيلي شول، د يو چوکاټ چې «ادراکي ژبپوهان» (چې په انګليسي کې يې لومړي توري غټ ليکل کېږي) په نوم پېژندل کېدو او همدا راز «عملي» (موافقانه) ژبپوهان (بايد له عملي ژبپوهانو سره ګډوډ نه کړای شي) په ګډون د بيلا بيلو نومونو لاندې ډله ډله شول، تر څو هم د چومسکي او هم د بشرپالو سره مقابله کړي. اوسمهال تکراري ليد په تکاملي ژبپوهنه، تطبيقي ژبپوهنه، عملي ژبپوهنه او د ژبپوهنې په ډول پېژندنه کې واکمن دی؛ په داسې حال کې چې تخليقي ليد په عامه ژبپوهنه، په ځانګړي ډول په نحوه او په محاسباتي ژبپوهنه کې خپل ځای ساتلی.
د ژبپوهانو اندونه
تکاملي ژبپوهنه د پراخه داروينيزم د ارت چوکاټ يوه برخه ده. په دې ليد کې، ژبپوهنې ته د څېړنې د روايتونو لپاره د يو اصل پېژندنې د چاپېريال په سترګه کتل کېږي چې د يو شان سرچينو لپاره هلې ځلې کوي. د «ډآيويډ هول» په وينا، دا دودونه په بيالوژي کې له انواعو سره همغاړي دي. شونې ده چې د څېړنې د دودونو تر منځ اړيکې يو تر بل پورې تړلې، يو له بل سره سيالي کونکې يا پرازيتي وي. په ژبپوهنه کې د «هول» د تيورۍ يو سمون (په یو شي بيا کار کول يا بيا کتنه کول) د «وليام کروفټ» له خوا وړانديز شوی دی. هغه دليل وړاندې کوي چې داراويني طريقه له هغو ژبنيو نمونو څخه زياته ګټوره ده چې په فيزيک، جوړښتي ټولنپوهنې يا پر تفسير ولاړه وي.
ابن حزم اندلسي
د الاندلسي القرطبي اصلیت کې د ولبة کلي څخه و. له آره د اوسني افغانستان او د ظاهري فقهي مذهب له مخکښو څخه گڼل کېږي. بلکه په ختیځ کې د ظاهري مذهب له ورکېدا څخه وروسته په غرب کې د ابن حزم په لاس بېرته راژوندی کېږي. ابن حزم یو ادیب، وزیر، سیاستوال، کره کتونکی او شنان (محلل) او د اندلس د وخت له نامتو علماوو څخه و. د مالکي مذهب یوه ډله دده پر ضد راپاڅېده او له وطنه یې وشاړه. دې د شعبان په ۲۸، کال ۴۵۶هجري سپوږمیز چې له ۱۰۶۴زېږد سره سمون خوري د کاسامونتیخا، په لبله ولبة کې ومړ. 4
ژوند
د ابن حزم پلار احمد بن حزم د اندلسي واکمن الحاجب المنصور بن ابی عامر له وزیرانو څخه و، دده کورنۍ له شاهي ژونده ډېر خوندونه واخېستل. همدا وجه وه چې ابن حزم په ځای ددې چې د خپلې کورنۍ لپاره نفقه وگټي، بلکه د علومو او هنرونو ترلاسه کولو لپاره لستوڼي رابډ وهي. دی فطرتا ذهین او هوښیار هلک و، له پلاره ورته یوه ستر کتابتون په میراث ورسېد، دې هم د پلار په څېر په ځوانۍ کې د المظفر بن المنصور العامري په واکمنۍ کې وزارت ته ورسېد، چې په وخت سره یې له اړونده کاره استعفی ورکړه او ځان یې یو ځل بیا د پوهې ترلاسه کولو لپاره وزگار کړ. په ډېرو علماوو چې د ابن حزم منزلت وپېژندل شو، هغه دده ژبه وه چې په ذکاوت او تېزۍ به یې کاروله، چې ځینو یې په اړه ویلي وه چې: «د حجاج توره او د ابن حزم ژبه سره خویندې دي» نو دا ابن حزم و چې خپله ژبه یې په علماوو په ځانگړي توگه له مالکي علماوو سره په مناظرو کې خپله ژبه اسانه کوله، دې هوښیارۍ او ذکاوت د ډیری علماوو په زړونو کې د ابن حزم او د هغه د پوهې او مؤلفاتو لپاره کینه او بغض واچاوه، تردې چې له قرطبی څخه یې وشاړه او ده کتابونه یې په عامه مناظره کې د المعتضد بن عباد په امر وسوځول شول، تردې چې ابن حزم به له یوه ځایه بل ته کوچېده، او په همدې حال کې د لبلة په کلي کې ومړ. دا کلی د لویدیځ اندلس د ولبة ښار له سیمو څخه ده.
فکر و نظریات یې
ظاهري في الفقه, ترک ظاهريته وأعمل عقله في العقيدة فأتى بالعجائب، ففي بعض الأمور يوافق الجهمية ، وفي بعضها وصل به الحال أنه کاد أن يوافق الباطنية والقرامطة وفي بعض الأمور وافق أهل السنة ،کل ذلک کان باجتهاده الخاص وترک ما أجمع عليه السلف في موضوع الأسماء والصفات وغيرها، و له ردود قيمة وعظيمة على اليهود والنصارى وعلى الصوفية والخوارج والشيعة.
أسس ابن حزم ما يعرف عادة بالمذهب الظاهري -کما يسميه من هم خارجه- و هو ما يعرف عادة بأنه ينادي برفض القياس الفقهي الذي يعتمده الفقه الإسلامي التقليدي و ينادي بوجوب وجود دليل شرعي واضح ( من قرآن أو سنة لتثبيت حکم ما ، لکن هذه النظرة الاختزالية لا توفي ابن حزم حقه فالکثير من الباحثين يشيرون إلى انه کان صاحب مشروع لإعادة تأسيس الفکر الإسلامي من فقه و أصول فقه و فلسفة.
کان الإمام ابن حزم ينادي بالتمسک بالکتاب و السنة و إجماع الصحابة و رفض ما عدا ذلک في دين الله ، فلا يقبل بالظن و الرأي الذي هو في حقيقته ظن (کالقياس و الاستحسان و المصالح المرسلة ... إلخ).
په وروستیو پېړیو کې د ابن حزم په فقه باندې عمل
من أکثر المهتمين بفقه ابن حزم و تراثه من المعاصرين الشيخ أبو عبد الرحمن بن عقيل الظاهري و کذلک الشيخ محمد أبو زهرة, و کذلک الأديب سعيد الأفغاني و غيرهم کثير جدا.
هذا المذهب الأسمي في الفلسفة سيتطور لاحقا على يدي ابن تيمية و ابن خلدون کما يشير الفيلسوف العربي العاصر أبو يعرب المرزوقي و ليشکل بذرة نهضة اسلامية لم نشهدها بعد.
فيلسوف عربي آخر هو محمد عابد الجابري يضع ابن حزم رکنا أساسيا في رؤيته لمشروع النهضة العربية الذي لم يتم و إن کانت الرؤية تختلف عن رؤية المرزوقي فهي عند الجابري تبدأ من ابن حزم و ابن باجة فابن طفيل إلى ابن رشد و الشاطبي و ابن خلدون.
ان رؤية ابن حزم الفلسفية التجديدية تجعله رکنا أساسيا في أي قراءة للتراث العربي الإسلامي رغم أن مدرسته الفقهية رفضت أشد الرفض من قبل المدرسة الإسلامية التقليدية التي اعتمدت المذاهب الأربعة للسنة و أغلقت الباب أمام أي تعديل أو اجتهاد.
لیکنې
أکبر علماء الإسلام تصنيفًا وتأليفًا بعد الطبري, ألف ابن حزم في الأدب کتاب طوق الحمامة، وألف في الفقه وأصوله وشرح منطق أرسطو و اعاد صياغة الکثير من المفاهيم الفلسفية و ربما يعتبر أول من قال بالمذهب الاسمي في الفلسفة الذي يلغي مقولة الکليات الأرسطية ( الکليات هي أحد الأسباب الرئيسة للکثير من الجدالات بين المتکلمين و الفلاسفة في الحضارة الإسلامية و هي أحد أسباب الشقاقات حول طبيعة الخالق و صفاته ).
په لاندې لړلیک کې یې د ځینو کتابونو نومونه راټول کړای شوې دي:
سرچینې
وېشنيزه:اندلسيان وېشنيزه:دينبوهان وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان وېشنيزه:عرب فيلسوفان وېشنيزه:فيلسوفان
حیدر
حیدر يو شپږ کلن افغان کوشنی وو، چې په زابل کې و ۳۰ متره ژور څاه ته تر لوېدلو وروسته وفات سو.
د ژغورنې عملیات
افغان حکومت ددې ماشوم د ژغورلو لپاره عملیات ترسره کړل، خو و نه توانېدل چې په ډېره تېزۍ سره کار وکړي، ځکه چې څاه پر ماشوم ور نړېدۍ، خو حکومتي چارواکو ددې ماشوم د ژغورلو لپاره هر ممکنه کوښښ وکړ؛ د کندهار ولايت څخه يې هم درانه ماشینونه ورولېږدول، چې د څاه په څنګ کې د کېندنو له لارې و دې کوشني ته لاره ومومي.
ژاک ديرېډا
ژاک ديرېډا (فونوتیکي سمبول یې: /ˈdɛrɪdə/؛ په فرانوسوي ژبه [ʒak dɛʁida]؛ په جکي لېلي دیرېډا کې) د ۱۹۳۰ کال د جولای په ۱۵مه زېږېدلی او د ۲۰۰۴ کال د اکتوبر په نهمه مړ شوی؛ یو الجزایري الاصله – فرانسوی فلیسوف و چې د شکلي تجزيې او تحلیل د انکشاف لپاره چې هغه په ګڼ شمېر متنونو کې تحلیل کړه او د فونومینولوژۍ  په محتوا کې يې پراختیا ورکړه پېژندل شوی دی. هغه د پوست سټرکچرالیزم/رغښتوالي (د ټولن‌پوهنې په برخه کې د لویديځې اروپا د فلیسوفانو د روڼ‌انده افکارو ټولګې ته ویل کېږي، ژباړن) او پوست مدرنې فلسفې سره تړلو اصلي څېرو څخه دی.
دیرېډا د خپل کار په بهیر کې له ۴۰ څخه زیات کتابونه خپاره کړل او له سل‌ګونو څخه ډېرې مقالې او عامه برنامې يې وړاندې کړې. هغه په انساني او ټولنیزو علومو کې د پام‌وړ اغېز درلود چې له ډلې يې فلسفه، ادب، حقوق، انسان پېژندنه، تاريخ‌کښنه، تطبیقي ژب‌پېژندنه، ټولنیزه ژب‌پېژندنه، روحي تحلیل، خټګري او سیاسي فلسفه یادولی شو.
د هغه اثار په ټوله متحده ایالاتو، اروپا لويې وچې، سویلي امریکا او ګڼو نورو هېوادونو کې چې قاره‌يي فلسفه په ځانګړي ډول انټولوژي، پوهنپوهنې (په ځانګړې ډول د ټولنیزو علومو په اړه)، اخلاق، ښکلا پېژندنه، هېرمنوتیک او د ژبې فلسفه په‌کې غالبه ده، لوی اکادمیک نفوذ ساتلی. په ډېری انګلو سفېیر کې چېرته چې تحلیلي فلسفه غالبه ده، د دیرېډا اغېز له ژبې سره د هغه د اوږدمهالې مينې او له خپل وخت څخه یې په یېل کې له وتلو ادبي منتقدانو سره اړیکې اوس مهال تر ډېره په ادبي مطالعاتو کې احساسېږي. هغه همدارنګه پر خټګرۍ (د ډيکانسټرکتیويزم/ جوړښت ماتونې په چوکاټ کې)، موسیقۍ، هنر او هنري نقد اغېز وکړ. دیرېډا په ځانګړي ډول په‌خپلو وروستیو لیکنو کې سیاسي او اخلاقي موضوعات په ګوته کړل. ځينې منتقدان د هغه د وینا او پدیدو (۱۹۶۷) په نوم اثر د هغه تر ټولو غوره اثر یادوي. ځینې نور یې ګراماتولوژي (۱۹۶۷) او د فلسفې حاشیې (۱۹۷۲) یادوي. دې لیکنو پر بېلابېلو فعالینو او سیاسي غورځنګونو اغېز وکړ. هغه په عمومي وتلې او اغېزناکه څېره بدل شو، حال دا چې د هغه د فلسفې اوصولو او د هغه د اثارو بدنامې تعقید/پېچلتیا د هغه په اړه بحثونه راوپارول.
ژوند
دیرېډا د ۱۹۳۰ کال د جولای په ۱۵مه د الجزیرې په البیار(الجزایر) کې په یوه اوړني کور کې په یوه سفارډي یهودي کورنۍ (چې اصالتاً د ټولوډو وو) کې زېږېدلی کله چې په ۱۸۷۰ کال کې د کریمیو فرمان د الجزایر یهودیانو ته د فرانسې بشپړه ښاروندي ورکړه فرانسوی شو. مور او پلار یې هایم ارون پروسپر چارلز (ایما) دیرېډا (۱۸۹۶-۱۹۷۰) او جیورژېت سلطانه اېستر سفر (۱۹۰۱- ۱۹۹۱) هغه جکي ونوماوه چې د هغوی له نظره یو امریکایی نوم وه، له دې سره وروسته چې کله پاریس ته کډه شو د خپل اصلي نوم تر ټولو سمه بڼه يې وټاکه؛ ځينې راپورونه ښيي چې هغه دا نوم د جکي کوګان په نوم پېژندل شوي کوچني امریکايي ماشوم په ویاړ ايښی و چې په ۱۹۲۱ کال کې یې د چارلي چاپلین په فلم کې کار کړی و. هغه همدارنګه د اېلي منځنی نوم هم درلود چې د هغه د سنتۍ په مراسمو کې د هغه د تره اوژېن اېلیاهو له خوا ورکړل شوی و؛ دا نوم یې د نورو خویندو او وروڼو خلاف په پېژندپاڼه کې نه و ثبت شوی او وروسته به هغه دا خپل «پټ نوم» باله.
دیرېډا د خپل مور او پلار له پنځو ماشومانو څخه درېیم و. د هغه مشر ورور پلمویز له درې میاشتو څخه په کم عمر کې د دیرېډا له زېږون څخه یو کال مخکې مړ شو، دا چاره د دې لامل شوه چې هغه په‌خپل ژوند کې د خپل مړه ورور د ځای ناستي د رول پر لوبولو مشکوک شي. دیرېډا خپله ځواني په الجزیره او الیبار کې تېره کړه.
دریډا په ۱۹۴۲ کال کې د خپل ښوونځي په لومړی ورځ په الجزیره کې د فرانسوي مدیرانو له خوا – د یهوددوښمنۍ د سهمیې په تر سره کولو سره چې د ویشي (Vichy) د دولت له خوا برابره شوې وه – له ښوونځي څخه اخراج شو. هغه د بې‌ځایه شویو يهودي ښوونکو له خوا په رامنځته شوي يهودي ښوونځي کې د ګډون پرځای، یو کال په پټه ښوونځی پرېښود او د فوټبال په بېلابېلو سيالیو کې يې ګډون وکړ (هغه هیله لرله چې د فوټبال مسلکي لوبغاړی شي). دریډا په دې دوره کې د (روسو، نیچه او ژېډ) په څېر فلیسوفانو او ليکوالانو په لیکنو کې د ټولنې او کورنۍ پر وړاندې د بغاوت لپاره وسیلې وموندې. هغه د کاموس او سارټر اثار هم ولوستل.
هغه د ۱۹۴۰ لسیزې په وروستیو کې په الجزیره کې د بګو په ښوونځي کې شامل شو؛ په ۱۹۴۹ کال کې پاریس ته کډه شو او د لويي لو ګرانډ په لیسه کې، چېرته چې د هغه د فلسفې استاد اتین بورن و شامل شو. هغه مهال هغه د اکول نومال سوپریر (ENS) معتبر ښوونځي ته د لارې موندنې د ازموینې لپاره چمتو شو. په لومړۍ ازموینه کې تر ناکامۍ وروسته په ۱۹۵۲ کال کې په دویمه ازموینه کې بریالی شو. دیرېډا په یاد ښووځي کې په لومړۍ ورځ له لویي الوسر سره ولیدل، چې ورسره ملګری شو. د هغه یو استاد جان چارنکي چې یو پرمختللی پروتېستان و د ۱۲۱پرېکړه‌لیک لاسلیک کوونکی شو. د ۱۹۵۴ او ۱۹۵۳ کلونو تر منځ یې د بلژیک په لیون کې د هوسرل له ارشیف څخه تر لیدنې وروسته د فلسفې په څانګه کې خپله د ماسترۍ درجه (diplôme d'études supérieures) د هوسرل په اېدمونډ کې پای ته وروسوله (لاندې وګورئ). وروسته يې په ۱۹۶۵ کال کې د فرانسې د عامه زده‌کړو د سیستم په یوه لویه رقابتي ازموینه کې ګډون وکړ. دیرېډا په هاروارډ پوهنتون کې د زده‌کړو لپاره مالي مرسته تر لاسه کړه او ۱۹۵۶ -۵۷ کلونه یې د وایډېنر په کتابتون کې د اولیس جېمز جویس د کتابونو پر لوستلو تېر کړل. د ۱۹۵۷ کال په جون کې يې په بوستون کې له ارواشناندې مارګاریت اوکونترېیر سره واده وکړ. د ۱۹۵۴ او ۱۹۶۲ کلونو تر منځ یې د الجزایر د خپلواکۍ د جګړې په بهیر کې دیرېډا په پوځ کې د سرتېرۍ د خدمت پر ځای له ۱۹۵۷ څخه تر ۱۹۵۹ کال پورې د سرتېرو زامنو ته زده‌کړې ورکړې.
دیرېډا تر جګړې وروسته له ۱۹۶۰ څخه تر ۱۹۶۴ کال پورې د سوربن په پوهنتون کې فلسفه تدریس کړه، چېرته چې هغه د سوزان باشلار (د ګاسټون لور)، جیورژ کانګېلم، پاول ریکور (چې په دې کالونو کې يې د ګمان د هرمنوتیکې اصطلاح د رامنځته کولو نوښت کړی و) او ژان وال مرستیال و. د هغه مېرمنې مارګاريت خپل لومړی ماشوم پيري په ۱۹۶۳ کال کې نړۍ ته راوړ. دیرېډا په ۱۹۶۴ کال کې د لويي التوسر او ژان هيپولیت په مشوره په ENS کې د یو دایمي ښوونکي موقف خپل کړ چې تر ۱۹۸۲ کال پورې يې یاد موقف خوندي کړ. دیرېډا په ۱۹۶۵ کال کې د تل کوېل د ادبي او فلسفي نظرخاوندانو له ډلې سره همکاري پیل کړه چې اووه کاله يې دوام وکړ. له ۱۹۷۱ کال څخه وروسته له تل‌کوېل ډلې څخه د دیرېډا لرې کېدلو د چین د فرهنګي انقلاب او له مایوییزم څخه د هغوی د هرکلي په اړه د نوموړي له اندېښنو سره تړاو درلود.
په ۱۹۶۶ کال کې د جان هاپکېنز په پوهنتون کې «د انساني علومو د لوبې جوړښت او نښې وينا» په کنفرانس کې له ګډون کولو سره د هغه کار نړيوال شهرت ترلاسه کړ. دیرېډا په هم‌هغه کنفرانس کې جکوس لاکن او پاول ډي‌من سره وکتل چې د راتلونکو کلونو لپاره يې د خبرو ښه ملګری و. د هغوی دویم زوی ژان په ۱۹۶۷ کال کې نړۍ ته راغی. دیرېډا په همدې کال کې د لیکل او توپیر، وینا او پديدې او ګراماتولوژي په نوم خپل درې لومړي کتابونه خپاره کړل.
سرچينې
[2] د متن د تفسیر قواعد او نظريې، ژباړن
[3]  هغه ډله انګريزي ژبي هېوادونه چې د بریتانیا له ټاپوګانو سره تاریخي او کلتوري ريښې لري، ژباړن
[4] د الجزایر په جکړه کې د سرغړونې اعلامیه، هغه پرانیستی لیک و چې د ۱۲۱ پوهانو له خوا لاسلیک شو، ژباړن
عبد تواب بالاکرزی
عبد تواب بالاکرزی د افغانستان د لوړو زده کړو اوسنی سرپرست وزیر دی.
زده کړه
بالاکرزی خپلې لوړې ثانوي زده کړې یې په کابل کې سرته رسولي او د انجینرۍ او اوبو سرچینو په برخه کې د آسیا د ټکنالوژۍ انستیتوت څخه د كندهار پوهنتون څخه د ملکي انجینرۍ په برخه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړی دی. او له فراغت وروسته ، هغه د کندهار په پوهنتون کې شامل شو چیرې چې هغه د اکاډمیکو چارو د وائس چانسلر په توګه دنده ترسره کړې. هغه په ​​افغانستان کې د اکاډمیکو چارو معین وټاکل شو ، او هغه د فبروري 2018 کې د مرستیال وزیر په توګه د آسیا د ټکنالوژۍ انستیتوت څخه لیدنه وکړه.
دا هم وګورئ
په افغانستان کې لوړې زده کړې
د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت
وېشنيزه:ژوندي خلک وېشنيزه:د لوړو زده کړو وزیران (افغانستان) وېشنيزه:افغان وزيران
افغانستان کې اروپايي اغېز (نفوذ)
په افغانستان کې اروپايي اغېز د ويکټوريايي پړاو راهيسې موجود دی، کله چې د لويې لوبې د برخې په توګه د برتانيې او روسيې امراتوري طاقتونو پر افغانستان د واک تر لاسه کولو لپاره سره سيالي کوله.
د دوست محمد خان راڅرګندېدل
په 1823ز کال کې د دراني واکمنې کورنۍ له سقوط وروسته، دوست محمد خان د بارکزيو د واکمنې کورنۍ بنسټ کېښود. دوست محمد د خپلې مور د قزلباش قبيلو د ملاتړ او د خپل ورور فتح خان تر څارنې لاندې د خپلې ځوانۍ د روزنې په مټ د خپلو وروڼو په منځ کې د پام وړ مقام خپل کړ. په هر حال، په همدې کال، افغانانو د نوښار په جنګ کې خپل پخوانی پیاوړی سنګر پېښور د رنجيت سنګ خالصه پوځ په وړاندې وبايله. په جګړه کې عظیم خان د افغان ځواکونو ملاتړ کاوه، څوک چې د دوست محمد خان ناسکه (ميرنی) ورور و.
په 1834ز کال کې، دوست محمد خان د پخواني واکمن شجاع شاه دراني يو بريد مات کړ، خو په کابل کې د هغه نه موجوديت سیکانو ته فرصت ورکړ چې د لوېديځ پر لور مخ پر وړاندې ولاړ شي. د رنجيت سنګ ځواکونه له پېښور څخه د هغه سيمو پر لور وښوځېدل، چې نېغ په نېغه له کابله اداره کېدل. په 1836ز کال کې، د دوست محمد ځواکونو، د هغه د زوی اکبرخان تر مشرۍ لاندې، د پېښور لوېديځ لور ته پنځلس کيلو متره لېرې، د جمرود په جګړه کې سیکانو ته ماتې ورکړه. دا يوه له زيانونو سره مله بريا وه او دوی له جمرود څخه د سیکانو په بشپړ ايستلو کې ناکام شول. افغان مشر د پېښور په بيا نيولو سره دا بريا تعقيب نه کړه، خو د دې پر ځای يې د سيکانو سره د مقابلې په برخه کې د مرستې لپاره، په برتانوي هند کې د نوي برتانوي ګورنر جنرال (Lord Auckland) سره اړيکه ونيوله. دې لیک په افغانستان کې د برتانوي اغېر، او په پايله کې يې د انګريزانو او روسانو سيالي پيل کړه، کوم څه چې  د لويې لوبې په نوم پېژندل کېږي.
لويه لوبه
د افغانستان د کورنۍ جګړې ويجاړۍ د هندوکش په سیمه کې يوه تشه پيدا کړه، له کومې چې برتانويانو اندېښنه درلوده، څوک چې په تاریخ کې په تکراري ډول له دې څخه پوره خبر وو چې دا سيمه په سويلي اسيا د بريد د لارې په توګه کارول شوې وه. د نولسمې پېړۍ په لومړيو لسيزو کې، برتانويانو ته روښانه شوې وه چې په هندوستان کې د هغوی ګټو ته ستر ګواښ، د پاشل شوې افغان سترواکۍ، ايرانيانو يا فرانسويانو څخه نه، بلکې له روسانو څخه پېښېدای شي، چا چې له مخکې څخه د فارسيانو او عثمانيانو په وړاندې د پرېکنده جنګونو په ګټلو سره له قفقازه د سويل په لور پياوړی پرمختګ بيل کړی و.
په ورته وخت کې، روسانو په منځنۍ اسيا کې په دايمي ډول د برتانويانو د پېښو کلکولو څخه وېره درلوده، ځکه برتانويانو د شمال پر لور خپرېدو سره پنجاب، سند او کشمير په خپلې سترواکۍ کې داخل کړي وو؛ کوم چې وروسته پاکستان شول. برتانيې د روسيې قفقاز، قرغيز او ترکمني سيمو، د خيوا خانات، او د بخارا امارت ته د هند په نيمه لويه وچه کې د خپلو ګټو لپاره د شک په یوه سترګه کتل.
د برتانيې او روسيې تر منځ پر دې دوښمنيو سربېره، د روسيې د ارادو په اړه برتانيې لپاره د اندېښنې دوه ځانګړي لاملونه موجود وو: لومړی په ايراني دربار کې د روسيې نفوذ و، کوم څه چې روسان د هرات د نيولو په هڅه کې د ايران ملاتړ ته وهڅول، کومه سيمه چې له تاریخي اړخه د افغانستان او شمالي هندوستان لوېديځه دروازه ده. په 1837ز کال کې، ايران د روسي افسرانو په ملاتړ او مشوره د هرات پر لور پرمختګ وکړ. دویم سملاسي لامل په 1837ز کال کې په کابل کې د روسيې د استازي (Yan Vitkevich) موجوديت و، څوک چې په څرګند ډول د سوداګريزو بحثونو لپاره د برتانيې د استازي (Alexander Burnes) په څېر هلته موجود و.
برتانويانو له دوست محمد وغوښتل چې له ايرانيانو او روسانو سره اړيکې پرې کړې، (Vitkevich) له کابله وباسي، د پېښور په اړه ټولې ادعاوې ومني، او د پېښور تر څنګ د کندهار د خپلواکۍ درناوی وکړي، کومې سيمې چې هغه مهال د نوموړي د ورونو په واک کې وې. د دې په مقابل کې د برتانيې حکومت خبر ورکړ چې له رنجيت سنګ به وغواړي، تر څو له افغانانو سره سوله وکړي. کله چې (Auckland) دې تړون ته د ليکلې بڼې ورکولو څخه انکار وکړ، دوست محمد له برتانويانو سره مذاکرات وځنډول او له (Vitkevich) سره يې مذاکرات پيل کړل.
په 1838ز کال کې، (Auckland)، رنجيت سنګ او شجاع په يو تړون لاسلیک وکړ، په کوم کې چې ويل شوي و، چې شجاع به د برتانويانو او سکانو په مرسته کابل او کندهار بېرته ونيسي؛ او په مقابل کې به د رنجيت سنګ تر واک لاندې په پخوانيو افغان ولايتونو د سکانو واکمني ومني، او هرات به خپلواک پاتې کېږي. په عملي ډول، دې طرحې د دوست محمد پر ځای يو برتانوي راسپوڅی غوره کړ، د چا خپلواکي چې د هغو شهزاده ګانو په څېر وي، کومو چې په برتانوي هندوستان کې په شاهي ايالتونو واکمني کوله.
ډېر ژر برتانويانو ته روښانه شوه چې د سکانو ګډون، د خيبر درې له لارې د کابل پر لور وړاندې تګ، په داسې حال کې چې شجاع او برتانويانو به د کندهار له لارې مخکې تګ کړی وي، به ممکن نه وي. د 1938ز کال د پسرلي په موسم کې د (Auckland) طرحه د سکانو لپاره په دې موخه وه چې د برتانويانو په ملاتړ شجاع د افغانستان پر تخت کېنوي. خو د دوبي تر پای ته رسېدو پورې، دا طرحه بدله شوه؛ اوس به يوازې برتانويانو نرم شجاع شاه پر افغانستان تحميلولو.
د افغان-انګليس لومړۍ جګړه، 1838-1842
د خپل بريد د طرحې د مقدمې په توګه، د هندوستان ګورنر جنرال (Lord Auckland) د 1838ز کال د اکتوبر په مياشت کې د شملې اعلاميه صادره کړه، په کومه کې يې چې په افغانستان کې د برتانيې د مداخلې لپاره اړين لاملونه بيان کړي وو. په دې اعلاميه کې ويل شوي و چې د هندوستان د ښېګڼې د ډاډمنولو لپاره بايد برتانيه د هندوستان په لوېديځو سرحدونو کې د باور وړ اتحادي ولري. برتانويان ادعا کوي چې د دوی پوځيانو د شاه شجاع د کوچني پوځ ملاتړ کولو، تر څو هغه تخت ونيسي، چې يو وخت د هغه و، او هيچاته يې فريب نه دی ورکړی. که څه هم د شملې په اعلاميه کې ويل شوي و، چې په کابل د شجاع له ټاکلو وروسته به برتانوي سرتيري بېرته راوغوښتل شي، خو د شجاع واکمني په بشپړ ډول د برتانيې په ملاتړ متکي وه، تر څو بغاوت وځپي او د برتانيې په پانګو ولاړه وه، تر څو د قومي مشرانو ملاتړ واخلي. برتانويانو دا رد کړه چې دوی پر افغانستان بريد کولو، د دې پر ځای ادعا کوي چې د بهرنۍ لاسوهنې او لانجمن مخالفت په وړاندې يې د شجاع د مشروع حکومت ملاتړ کولو.
ښکاپر بازار
د #احمدشاهي_کندهار د څلورو بازارونو څخه ښکاپر بازار تر تر ټولو اوږد او ارزانه بازار وو، چي د عوامو په خبره [په ښکاپر بازار کي احمدشاه بابا خپل دسترخوان ټک وهلی دئ]. دا چي د بولان پر لار به کندهار ته له همدې ځايه د شکارپور څخه قافلې راتلې، نو د ښار دغه جنوبي دروازې ته ئې ښکاپر دروازه او بازار وايه. په دې بازار کي يو وخت د کندهار تر ټولو ښه پېرني، شريخ او فالوده خرڅېده. په دغه پرېمانه بازار کي پخوا د احمدشاهي عصر نامتو چاوراکو سردار #یحي_خان، د سردار #مددخان_ساګزي، #قاضي_سعدالدين خان [خان علوم/علومي کورنۍ] #تارسنګ او نورو لوړ پوړو چارواکو عصري کورونه وه چي په هغه وخت کي دا لوی وياړ وو. دغه لرغوني بازار په کورنيو جګړو کي تر ټولو ډېر خوړين سو او اوس ئې ځای بدرنګه او له پاکستانه راوړل سوو، تېر او بېر مارکېټونه ونيو. لاندي ويډيو ښاغلي #ګلېن_فوسټر په ۱۹۵۶ع کال کړې ده او ما لږ نوکي وچه مېوه ورسره ملګرې کړه :) . په ويډيو کي ماته جالب په لوڅو پښو د خلګو ګرځېدل، شين کميس او لوی پرتوګونه، د خلګو په لاس کي منګي او موسيقۍ الې، په بازار کي د اسانو او خرو پراخ شتون، بازار ته د راروانو خلګو په لاسونو کي واړه وري، بوټي او نور چي ښايي سودا په اخلي، رواني اوبه او ګڼ نور...
توخارا يبګوس
توخارا يبګوس يا د تخارستان يبګوس، د «يبګوس» په لقب سره د لويديځو ترکي هفتالي کورنۍ د فرعي پاچايانو يوه څانګه وه چې له زېږد وروسته له ۶۲۵ کال راهيسې يې د آمو سيند په شمال او سويلي غاړو کې د تخارستان په سيمه حکومت کړی، د دوی ډېرې کوچنۍ پاتې شونې له زېږد وروسته تر ۷۵۸ کال پورې د بدخشان په سيمه کې پاتې وې. د دوی ميراث د ترک شاهي او زنبلي په مټ، تر نهمې پېړۍ پورې سويل ختيځ لور ته پراخه شوی.
ځمکنۍ پراختيا
له ساساني سترواکۍ سره له ائتلاف نه وروسته، له زېږد وروسته په ۵۵۷-۵۶۵ کې د هفتاليانو له منځه وړلو په تعقيب، ترکانو په لومړي سر کې د آمو سيند شمالي سيمې (ماوراء النهر، سغديانا) ونيولې. له بلې خوا ساسانيانو د آمو سيند سويلي سيمې ونيولې او د چګانيانو، سیند، بست، رخخاج، زابلستان، تخارستان، تورستان او بالستان سيمې د دوی په لاس لاندې پاچايوو او اميرواکيو بدلې شوې. له دې وروسته، د آمو سيند په اوږدو کې ايراني او ترکي ناکراره پولې موجودې وې چې څو پېړۍ يې دوام وکړ. د آمو سيند په سويلي سيمو کې د هفتالي ګڼې اميرواکې سيمې شته وې، دا د هغې هفتالي سترواکۍ پاتې شونې وې چې د ترکانو او ساسانيانو له خوا له منځه وړل شوې وه.
پر تخارستان لومړی بريد (له زېږد وروسته ۵۶۹-۵۷۰)
په ۵۶۹-۵۷۰ کې ترکانو د ساسانيانو په وړاندې يرغل پيل کړ، د آمو سيند په سويل کې د هفتالي اميرواکې سيمې يې ونيولې، کومې چې د ساساني سترواکۍ اړوندې وې. دا مهال ساساني سترواکي په لويديځ کې له بيزانس سترواکۍ سره په جګړه کې ښکېل وه. داسې برېښي چې ترکان په ۵۷۰ کې د کابل-ګندهارا سيمې ته ورسېدل. د هفتاليانو اميرواکې سيمې چې مخکې د ساساني سترواکۍ تابعې وې، د ترکانو واک يې ومانه او د لويديځ ترکي قاغان تابع شوې او الچون هان په کابل او ګندهارا کې واکمنۍ ته دوام ورکړ، خو داسې برېښي چې ترکانو د تل لپاره د آمو سيند سويلي برخې اشغال نه کړې. هفتاليانو له ترکانو نه د خپلواکۍ الهام واخيست، له زېږد وروسته په ۵۸۱ او ۵۸۲ کال کې يې له ساسانيانو سره په ائتلاف کولو د ترکي کاغان تاردو پر وړاندې پاڅون وکړ.
پر تخارستان دويم يرغل (له زېږد وروسته ۵۸۸-۵۸۹)
په ۵۸۸-۵۸۹ز کال کې، د باغا قاغان تر مشرۍ لاندې ترکان نېغ په نېغه له ساسانيانو سره په جګړه کې ښکېل شول چې دا د ترکانو او پارسيانو لومړۍ جګړه ده. ترکانو د آمو سيند په سويلي سيمو کې د ساسانيانو پر سيمو بريد وکړ، په بلخ کې مېشت ساساني سرتيري يې مات کړل، له دې وروسته مخ په وړاندې لاړل د دې تر څنګ يې د تالقانو، بادغيس او هرات ښارونه ونيول، خو د بهرام چوبين په مشرۍ ساسانيانو ترکانو ته ماتې ورکړه، په دې ډول چې د آمو سيند شمالي سيمو ته دننه شول او ترکي خاقان يې وواژه.
د ساساني سترواکې پر وړاندې جګړه (له زېږد وروسته ۶۱۶-۶۱۷)
په ۶۰۶-۶۰۷- يا ۶۱۶-۶۱۷ز کلونو کې د ساسانيانو او هفتاليانو تر منځ جګړه پېښه شوه چې دا د فارسيانو او ترکانو دويمه جګړ ده. دا مهال ترکي خاقان د هفتاليانو مرستې ته پوځ واستاوه او وتوانيد چې ساسانيانو ته سخته ماتې ورکړي، تر دې چې خپل پوځونه يې تر ری او اصفهان پورې مخکې بوتلل، خو شګوي خاقان خپل پوځ بې له دې چې خپلې ګټې ته پام وکړي، بېرته وغوښت.
د ټانګ يبغو خاقان له خوا د تخارستان نيول (۶۲۵)
ترکانو په پرېکنده ډول غوښتل چې د آمو سيند سويلي سيمې ونيسي، خو يو څه وخت وروسته چمتو شول او هغه موکه يې غنيمت وګڼله، کله چې ساساني سترواکي يو ځل بيا له بيزانس سترواکۍ سره په جګړه کې ښکېل شوه.
په ۶۲۵ز کال کې، ټانګ يبغو خاقان په تخارستان بريد وکړ، هفتاليايي اميرواکان يې تسليمۍ ته اړ کړل. د سیند تر سيند پورې يې پرمختګ وکړ او ټول لاسوهنه کوونکي اميرواکان يې په لاس کې واخستل، د هفتالي واکمنو پر ځای يې ترکي واکمن وټاکل. ترکان بريالي شول، يو لامل يې دا هم و چې ساساني سترواکي له بيزانس سترواکۍ سره په سخته جګړه کې ښکېل وه، دا د بيزانس-ساساني جګړه بلل کېږي ۶۰۲-۶۲۸.
د سيفو وانګيو په وينا:  دا اميرواکۍ زابلستان، کاپيسا-ګندهارا، ختل، چغانيان، شغنان، شومان، بادغيس، واخان، ګوزګان، باميان، کوباديان او بدخشان وې.د ختل او کاپيسا-ګندهارا مخکې تر دې چې لويديځ ترکان يې تر خپل واک لاندې راولي، د نريندرا په څېر پاچايانو تر واکمنۍ لاندې، د لرې ختيځ «هفتاليانو» (په حقيقت کې الچون هان) تر واک لاندې د خپلواکو پاچهيو په توګه پاتې شوې. په سیکه د انځور شوي «تاج او د غوايي سر»  د کاپيسا-ګندهارا د وروستي واکمن دويم نريندرا راڅرګندېدل، د ترکانو د خپلواکۍ په رسميت پېژندلو نښه بلل کېدای شي، ځکه چې د بوقا (غوايي) لقب، له ۵۹۹ نه کارېده، کله چې خاقان تارډو له ترکي سترواکۍ سره يوځای شو.
له دې وروسته ټانګ يابغو خاقان خپل زوی تاردوش شاد، د تخارستان د لومړي يابګو (تابع پاچا) په توګه وټاکه، نوموړي د آمو سيند سويل خوا ته ټول ترکي قلمرو، له خپلې پلازمېنې کندز نه اداره کاوه.
د تاردوش شاد حکومت (۶۲۵-۶۳۰)
تاردوش شاد، په ترکستان د واکمن په توګه وټاکل شو او په کندز کې يې د تخارستان د تابع پاچا په توګه حکومت وکړ.هغه دوه ودونه کړي وو چې دواړه د قوچو د واکمن کوبويا لورګانې وې. کله چې ژوان زانګ له کندز نه لېدنه وکړه، هغه د خپل اوښي او د قوچو کو ونتای د واکمن نه تاردو ته يو لیک راوړ. سره له دې چې يابګو په ناوړه حالاتو کې و، بيا يې هم هغه ته ښه راغلاست ووايه. ټاردو هغه ته سپاښتنه وکړه چې لويديځ بلخ (اوسنی افغانستان) ته سفر وکړي، تر څو بودايي سيمې او آثار وويني. ژوان زانګ په ماڼۍ کې يوه رسوايي هم ولېده، په داسې حال کې چې د ټاردو مشر زوی په خپله نوې مېرنۍ مور ميئن شوی و (چې ترور يې هم کېده/د مور خور) او تاردو يې په ۶۳۰ کال کې مسموم کړ.
د اشبارا يابګو واکمنۍ (۶۳۰-۶۵۰)
اشبارا يابګو د ټارډو شاد زوی و او د تخارستان يابګو په څېر يې واک په لاس کې واخيست. هغه د تخارستان لومړی يابغو و چې سیکه يې ووهله. دا سیکې په ساساني ډول وې، يوې مجسمې د هغه استازيتوب کاوه، چې يو تاج د غوايي پر سر اېښی و او دوه وزرونه يې درلودل. په يوه صادره شوې کيسه کې افسانه دا ډول ده: šb’lk’ yyp MLK’ (Išbara Jeb ˇ [= yabghu] šah چې دا د سیکې يو مخ دی) او pnˇcdh. h. wsp («[د هغه له ] پنځلسم [سلطنتي کال سره توږل شوی دی] خوسپ»، د سیکې په شا يعنې بل مخ باندې ښکل شوی متن). د دې سکې تاریخ له زېږد وروسته ۶۴۵ ته رسېږي، چې د سکې وهلو ځای يې د کوهستان خوسپ دی. نور هغه ځايونه چې سیکه په کې وهل شوې، هرات او شبرغان دي.
له ۶۵۰ز کال وروسته، د تخارستان د يبغوس ځواک، له دې امله وشیندل شو چې دوی لږ تر لږه تر يو بريده د ټانګ تر واکمنۍ لاندې راغلل. د تخارستان يو ترک توکمی يابغو د «وو شيه پو په نامه ثبت شوی، چې د A-shih-na له واکمنې کورنۍ نه و»، دا لومړی يابغو و چې د چينايي سترواکۍ له خوا تاييد شوی و.
هرات (۱۷۹۳-۱۸۶۳ ز کال)
د شهزاده تر واکمنۍ لاندې هرات (پارسي: شهزاده نشین هرات)، د هرات امارت (پارسي: امارت هرات)، د هرات خانات (پارسي: خانات هرات) او په ساده ژبه هرات له ۱۷۹۳ ز کال نه تر ۱۸۶۳ ز کال پورې په افغانستان کې دننه یو دولت او په ۱۹ مه پېړۍ کې د افغانستان یو له درېیو اصلي خاناتو نه و (نور خانات کابل او کندهار و).
په ۱۷۹۳ ز کال کې تیمورشاه دراني مړ شو، محمود میرزا د هرات کنټرول ترلاسه او ځان یې خپلواک کړ. په ۱۸۰۱ ز کال د فیروز الدین میرزا له خوا دغه شهزاده نشین بیا احیا شو. د هغه د واکمنۍ پر مهال هرات د ایران د ګڼ شمېر بریدونو په خوا کې خپل رونق درلود. په ۱۸۱۸ ز کال کې محمود او وروسته کامران میرزا د چارو واګې په لاس کې واخیستې او هڅه یې وکړه چې، د بارکزایانو او قاجاریانو ترمنځ د حائل په توګه د دغې سیمې ټیکاو خوندي وساتي، خو له دې سره دغه سیمه د پر له پسې  شخړو او د ایرانیانو د بریدونو له امله ونړېده.
په ۱۸۳۷ ز کال کې د ایران برید دغه سیمه ونړوله او په پایله کې یې یارمحمد خان الکوزي ته لار برابره کړه، څو په ۱۸۴۲ ز کال کې وروستی واکمن کامران شاه درانی له واکه راوغورځوي او ددغې سیمې پولې تر چهار ولایت، د ایماقو تر قلمرو او لاش جوین پورې پراخې کړي. په ۱۸۵۱ ز کال کې د هغه په مړینې سره د دغه سلطنت شیندل کېدل د بې کفایته واکمنانو، کورنۍ جګړې او په ۱۸۵۶ ز کال کې د ایرانیانو د برید له امله پیل شول.
د دغه سلطنت کمزورتیا، بارکزایانو ته د دې لار برابره کړه، څو هرات کلابند کړي. په پایله کې دوی وکولای شول، دغه ښار د ۱۸۶۳ ز کال د مۍ په ۲۷ مه نېټه ونیسي او د یوه مستقل دولت په توګه د هرات شتون ته د پای ټکی کېږدي.
د تیمورشاه مړینه
کله چې د ۱۷۹۳ ز کال د مۍ په ۱۸ مه یا ۲۱ مه نېټه تیمورشاه مړ شو، په افغانستان کې کورنۍ شخړه ونښته. تیمورشاه ۲۵ زامن لرل. له دغو نه پنځو یې په راتلونکو کلونو کې د واک دعوا کوله. خبره دا وه چې شاه زمان به د مۍ په ۲۳ مه د تیمورشاه د تاج او تخت ځای ناستی شي، خو د شاه زمان دوو خپلوانو واک ته د هغه له رسېدو سره مخالفت وکړ. همایون میرزا (د کندهار والي) د واک اړوند د شاه زمان له ادعا سره مخالفت وکړ او د تیمور د مړینې د خبر له ترلاسه کولو وروسته یې بغاوت وکړ. په دې سربېره، محمود میرزا په هرات کې قیام وکړ او د مړ شوي تیمور شاه په نامه یې سیکه ووهله. د جون په ۱۹ مه شاه زمان له کابل نه د کندهار پر لوري حرکت وکړ. هغه ډېر ژر کندهار ونیو او همایون میرزا یې بلوچستان ته تېښتې ته اړ کړ.
د کندهار د لاسته راوړو لومړۍ هڅه (۱۷۹۵ ز کال)
شاه زمان چې محمود یې د ځان پر وړاندې په راتلونکي کې ګواښ باله، هغه هم که چېرې فارسیان بیاځلي پر هرات برید وکړي، نو پرېکړه یې وکړه چې هرات ترې واخلي او د محمود ټول اداري لقبونه سلب کړي. شاه زمان له شاه محمود سره ګرشک ته څېرمه په جګړه کې سره مخامخ شول. شاه زمان محمود ته ماته ورکړه او دا د دې لامل وګرځېد، چې شاه زمان هرات کلابند کړي، خو دغه ښار مقاومت وکړ. په پایله کې د شاه محمود مور د دواړو وروڼو ترمنځ هوکړه ماته کړه. د دغې هوکړې شرط هم د هرات د واکمنۍ په بدل کې د دراني سترواکۍ د پاچا په توګه د شاه زمان په رسمیت پېژندل و. په ورته مهال داسې ښکارېده چې، هېچا د محمود زوی کامران میرزا ته خبر نه و ورکړی. د کامران چې هلمند ته د شاه زمان بېرته تلو ته پام شو، هغه خپل ځواکونه د هغه په تعقیب ولېږل او کله چې هغه ولاړ، د کامران پر ځای د هرات والي قلیج خان چې په خپلو ټاکنیزو مبارزو بوخت و ،بغاوت یې وکړ او د شاه زمان پر وړاندې یې دروازې پرانیستې. وروسته محمود او کامران تهران ته وتښتېدل.
واک ته رسېدل او لومړۍ ننګونې (۱۸۰۱- ۱۸۰۴ ز کال)
د ۱۸۰۱ ز کال د جولای په ۲۵ مه نېټه واک ته د محمود میرزا په بېرته رسېدو سره، حاجي فیروزالدین میرزا د هرات د والي په توګه وټاکل شو. په ورته مهال په افغانستان کې د کورنۍ شخړو له امله، هغه په اغېزمن ډول خپلواک شو.