cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یولیسیز سایمن ګرانټ
ولسمشري (۱۸۶۹-۱۸۷۷ ز)
د ۱۸۶۹ ز کال د مارچ په ۴ مه ګرانټ د قاضي القضات سالمون پی. چیس(Salmon P. Chase) پر وړاندې د امریکا د اتلسم ولسمشر په توګه لوړه وکړه. هغه په خپله لومړنۍ وینا کې د اساسي قانون د ۱۵ مې اصلاحیې د تصویب غوښتنه وکړه، هغه مهال چې ګڼ شمېر افریقايي امریکایانو یې د لوړې په مراسمې کې ګډون کړی و. هغه همدارنګه څرګنده کړه چې د امریکا د داخلي جګړې پر مهال ورکړل شوي پورونه باید د سروزرو په ورکولو ادا شي، ده له بومي امریکایانو سره د غوره چلند غوښتنه وکړه او هغوی یې "متمدن کېدو او د تابعیت ترلاسه کولو" ته وهڅول.
د ګرانټ کابینه ټاکل هم له نیوکو او هم له هرکلي سره مخ شوه. هغه Elihu B. Washburne د بهرنیو چارو د وزیراو جان اې. راولینز(John A. Rawlins) د جګړې د وزیر په توګه وټاکل. واشبرون (Washburne) استعفا ورکړه او ګرانټ هغه د فرانسې لپاره وزیر وټاکه. وروسته له هغه ګرانټ د نیویارک پخوانی سناتور همیلټون فېش(Hamilton Fish) د بهرنیو چارو د وزیر په توګه وګماره. راولینز په دفتر کې ومړ او ګرانټ د هغه پر ځای ویلیام ډبلیو. بېلکنپ (William W. Belknap) د جګړې د وزیر په توګه وټاکه. ګرانټ د نیویارک سوداګر الکساندر ټي. سټیوارټ (Alexander T. Stewart) د مالیې د وزیر په توګه وټاکه خو سټیوارټ د ۱۷۸۹ ز.کال د قانون له مخې د دغې څوکۍ لپاره په شرایطو برابر نه و. له همدې امله ګرانټ د ماساچوستس استازی جورج اس. بوټوېل (George S. Boutwell) د مالیې د وزیر په توګه وګماره. د پلادلپیا (Philadelphia) سوداګر اډولف اي بوري د سمندري ځواکونو د وزیر په توګه وګمارل شو، خو هغه دغه دنده د روحي ستونزو رامنځته کوونکې وبلله او استعفا یې وکړ. ګرانټ د هغه پر ځای د نیوجرسي ایالت څارنوال جورج ام. روبیسون(George M. Robeson) د سمندري ځواکونو د وزیر په توګه مقرر کړ. د اوهایو پخواني والي جاکوب ډي. کوکس (Jacob D. Cox) د داخلې د وزیر، د مرېلنډ پخوانی سناتور جان کرېس وېل (John Creswell)(د پوستې خدمتونو د مشر) په توګه او ایبینزر راک ووډ هوار(Ebenezer Rockwood Hoar) د (لوی څارنوال) په توګه په کابینه کې وګمارل شول.
د کانفدرېشن پخوانی جنرال، جیمز لانګ سټریټ (James Longstreet) چې د ګرانټ نوماندي یې تائید کړې وه، په نیو اورلینز (New Orleans) کې د ګمرکاتو د سروې کوونکي پست ته نوماند کړای شو؛ دغه چارې ټول حیران کړل، او هغه یې د شمال او جنوب د یوځای کېدو اصلي هڅه وبلله. د ۱۸۷۲ ز کال په مارچ کې ګرانټ هغه قانون لاسلیک کړ چې له مخې یې لومړنی ملي پارک یا د یلوسټون ملي پارک (Yellowstone National Park) تاسیس شو. ګرانټ د ښځو د رایو کارولو د حق په ګډون، د هغوی له حقونو سره موافق و، ده به ویل: د ټولو وګړو لپاره مساوي حقونه غواړي.
ملاريا
ملاريا يوه پرازيتي انتاني ناروغي ده چې د نړۍ په تودو او نيمه تودو سيمو کې ډېره خوره ده. په نړېواله کچه هر کال نيژدې (٣٠٠ تر ٥٠٠) ميليونه انسانان په ملاريا اخته کېږي، چې نيژدې (له ١،٥ تر ٣) ميليونه انسانان د ملاريا د ناروغۍ له امله مړه کېږي چې د دغو څخه يو ميليون کوچنيان دي چې عُمر ئې تر پنځو کلو لږ دی. ددغې ناروغۍ له امله لويه برخه ښکار شوي خلک، د افريقا په لويه وچه کې ماشومان او نوي ځوانان دي.
ددې ناروغۍ علت د پروټوزون يو ډول پرازيت دی چې د پلازموډيم Plasmodium په نامه يادېږي. ددغې ناروغۍ ترټولو خطرناکه ډول د پلازموډيم فالسيپارم او د پلازموډيم وايوېکس له کبله پېښه شوې ملاريا ده، خو ددغه پرازيت نور اړونده توکمونه لکه پلازموډيم اواله او پلازموډيم مالاريا هم انسانان په ناروغۍ اخته کوي. د پلازموډيم د توکمونو دغې ډلې ته چې انسانان په ناروغۍ اخته کوي، د مالاريا پرازيتونه وايي.
دا پلازموډيم د يو ډول ښځينه غوماشې چې د انافېلس Anopheles په نامه يادېږي، هغه وخت انسانو ته ورځي. کله چې دغه غوماشه خلک وچيچي نو دا پرازيت د انسان وينې ته ورځي او په ډېر لږ وخت کې د وينې په سره توکو کې وده کوي چې پدې مهال ناروغ تبې کوي، د وينې د کمښت سره مخامخ کېږي، د يخ د احساس سره سره رېږدي، او په ژورو پېښو کې دا ناروغي د زکام د ناروغۍ ورته نښې هم ښکاره کوي چې ددغې ناروغۍ پرمختيون سره کوما او مړينه هم پېښېدلای شي. کله چې ملاريا په گرمو هېوادونو کې ډېر ليدل کېږي لکه په افريقا، هندوستان، پاکستان، لاتين امريکا، جنوبي آسيا، شرقي اسيا او همداسې زمونږ په گران هېواد افغانستان کې د ملاريا ناروغي شته.
د ملاريا د ناروغۍ د لېږدېدنې مخنيوی او کمېدنه د ځينې روغتيايي تدابيرو په پلي کولو سره شونې ده. د پشه خانو د کارولو، په کور او د کور شاوخوا چاپېريال کې د غوماشوژونکو درملونو په پاشلو او د ولاړو اوبو ډنډونو په بهېدلو سره، کوم چې د ملاريا د غوماشې د هگيو ځالې دي، د ملاريا پېښې تر لويې کچې راټيټوي.
د ملاريا د ناروغۍ لپاره تر اوسه پورې هېڅ کوم واکسين نشته. خو ددې هرڅه سره سره داسې دارودرمل شته چې ددغې ناروغۍ مخنيوی کوي او ددې لپاره چې د انتانيت د وېرې مخنيوی وکړي نو پکار ده چې په پرله پسې توگه همدا درمل وکارېږې. همدا د وقايوي درملو درملنه د ډېريو هغو خلکو لپاره چې د ملاريا په سيمو کې اوسېږي ډېره گرانه ده. که څه هم چې د درملو په وړاندې مقاومت په عامه توگه ډېر پېښېږي خو د ملاريا په سبب رامېنځ ته شوي انتاني ناروغي د ملاريا ضد دارودرملو ،چې په دغو کې کلورکين يا پيريمېتياماين راځي، په کارولو سره يې درملنه کېږي. تعریف: ملاریایوه هغه ناجوړي ده چې د ګرمي په موسم کي یاني هغه هېوادونو کې رامنځ ته کېږی چې ګرم وي. دا ناروغي د یو قسم غوماشې چې د انوفېلس په نوم یادېږی رامنځ ته کېږي. د دې غوماشې په ناړو کې یو رکم پرازیت دي چې پلازموډیم نومېږي او دغه پلازموډیم په انسانانو کې د ملاریاناروغي رامنځ ته کوي.
د ناروغي رامنځ ته کېدل:
د ملاریاناروغي د یوې ښزینه غوماشې چې د انوفېلس په نوم پېژندل کېږي، د دې په چېچولو سره وه انسان ته ورتېرېږي. کله چې یوه ښزینه غوماشه (انوفېلس) یو انسان وچېچې نو ده دې غوماشو په ناړو کې چې پرازیت پلازموډیم دي د انسان و بدن ته ورننوځي. دا پلاسموډیم زي وه یېنې ته او هلته د یېنې په حجراتو کې ځانونه ډېروي له هغه ځایه بیا وینې ته رازي. په وینې کې د وینو پر سره حجراتو برېد کوي. او همدلته وسېږي او د دې حجراتو سر رنګ چې هېموګلوبن یادېږي خورک یې وي. او دغسي له دینه زهري مواد جوړېږي چې دا تبې رامنځ ته کېږي.
د رشکتو موده. کله چې دا غوماش یو څوک وچېچي نو لومړنی نوښانیانې تقریباً ۶ ورځې وروسته او یا هم ډېر لکه تر اوونی یا هم تر میاشتي پورې وخت نېولی شي.
د ملاریاډولونه:
۱، ملاریاکوانتارا. دا ملاریاناروغي تر ټولو سپکه ګڼړ کېږي. پدې ملاریاکي د تبو تر منځ ۷۲ ساته فاصله وي. او مکروب یې یا پرازیت یې پلازموډیم ملاریا ده.
۲، ملاریاترتېانه. د دې ملاریاناروغي د تبو تر منځ ۴۸ ساته فاصله وي. او دا ناروغي ډېر کم وخت خلک وژني.
۳، ملاریاټروپیکا. دا ملاریاناروغي تر ټولو خطرناکه ډول یې دی. د دې ستونځه دا ده چې تبې بې وخته پر انسان رازي. دغه یې وجه ده چې سړی په وخت سره نه پوېږي چې دا ناروغي لري. او که چېري د دې ناروغي علاج ونکول شي نو د انسان د مرګ امکانات تر۳۰٪ کې دي.
د ناروغي نښانیاني.
د ملاریالمړنی نښانیانی ډېره لوړه تبه او ورسره رېږدېدل، خوله کول. ډېر کلک سر درد او د ټول وجود درد درلوښتل. کله نه کله له نس د خوا هم خرابېدل. او په مالومه وختو سره تبه رامنځ ته کېدل. خو دا په مالومه وخت سره د تبې را منځ ته کېدل یوازي په ۱، او ۲، ډول ناروغي کې ښکارېږي. په ملاریاټروپیکا کښې نا مالومېږی.
ډیاګنوزې.
د ملاریاناروغي مالومول لپاره ده وینې ټېست کې کتل کېږي چې دا پرازیت د وینو سره حجراتو کې شته او یا یې هم حجرات خراب کړي دي.
علاج. چې کله د ملاریاناروغي یو څوک ولري نو سري ورته دوا ورکول کېږي. د ملاریادواګاني د ډاکټر په مشوره خپل په وخت او تر خپل مودې پوري باید وخوړل شي.
سرچینه
وېشنيزه:انتاني ناروغۍ وېشنيزه:پرازيتي ناروغۍ وېشنيزه:د تودې سيمو ناروغۍ وېشنيزه:ملاريا
موسی قلعه
موسی قلعه دهلمند ولایت یو دهغو ولسوالیو څخه شمیرل کیږی چی ډير اوږد تاریخ لری اودهلمند په شمال کی لکه دانسان دزړه په شان دهلمند دنورو ولسوالیو په منځ کی موقعت لری چی شمال ته یی باغران، لویدیځ ته یی نوزاد ،ختیځ ته یی دکجکی سیمی اوجنوب ته یی سنګین اونهرسراج پراته دی نوموړی ولسوالی ځکه په دی نوم یادیږې چی دلته کلونه کلونه مخکی دفتیخان اوموسی خان په نومونو دوه ورونه اوسیدلی او دموسی خان دنومه یی ځان ته نوم خپل کړي، داولسوالى دتورڅړک ياډامبرڅخه اويا کيلوميتره ليري پرته ده سارايي ولسوالى ده تقرياً آته نيوى فصده خلګ يى په زرعت اومالدارى بوخت دى نحنيوى فصده خلګ يي باسيواد دى.
جان مېجر
سر[1] جان مېجر کې جي سي اېچ (Sir John Major KG CH ) چې د ۱۹۴۳ کال د مارچ په ۲۹ زېږېدلی یو بریتانوی سیاستوال دی چې له ۱۹۹۰ څخه تر ۱۹۹۷ پورې یې د بریتانیا د لومړي وزیر او د محافظه کار ګوند د مشر په توګه خدمت وکړ. هغه له ۱۹۸۷ څخه تر ۱۹۹۰ پورې د ټاچر په دولت کې د خزانه دارۍ د لوی وزیر، د بهرنیو چارو وزیر او د مالیې وزیر په توګه خدمت وکړ، له ۱۹۷۹ څخه تر ۲۰۰۱ د هانتیګدون/ Huntingdon (پخوانی هانتینګونشایر) د پارلمان غړی و.
مېجر د لندن په سېنټ هېلر (St Helier,) کې زېږېدلی. په ۱۹۵۹م کال کې يې ښوونځی له درې اوو سطحې (three O-levels) سره پرېښود. د بیلابیلو کارونو له ترسره کولو وروسته او د بې روزګارۍ د یوې دروې له تېرولو سره مېجر په یو معیاري بانک کې دنده ترلاسه کړه. هغه په لمبېث (Lambeth) کې د شورا غړی وټاکل شو او وروسته په د ۱۹۷۹م کال په عمومي ټاکنو کې د پارلمان غړی شو. هغه په لومړیو کې د خصوصي پارلماني منشي او د ګوند د غړیو  د څارونکي په توګه خدمت وکړ وروسته د وزیر په توګه له دولت سره یو ځای شو. د ۱۹۸۷ د ټاکنو په دوام یې د مارګاریټ ټاتچر (Margaret Thatcher) له خوا په کابینه کې د مالیې د وزیر په توګه ارتقاع وکړه. وروسته د ۱۹۸۸ کال په جولای میاشت کې د مالیې تر وزیر کېدو د مخه د نېګل لاوسون (Nigel Lawson) د ناڅاپي استفا په دوام یوازې درې میاشتې وروسته د بهرنیو چارو وزارت ته منصوب شو. هغه په ۱۹۹۰ کال کې د لومړي وزیر په توګه  بودیجه وړاندې کړه او دا لومړنۍ بودیجه وه چې پر تلویزون خپره شوه.
د ۱۹۹۰کال  په نوامبر کې د مایکل هېزلټاین له خوا د ټاچر د مشرۍ پر وړاندې د ننګونې په دوام دهغې تر استعفا وروسته، مېجر د لوبې دویم پړاو ته د ننه او بریالی شو. هغه د نومبر په ۲۸ د لومړي وزیر موقف ته منصوب شو. د خپل کار په لومړنیو میاشتو کې یې د ښاروندۍ میثاق پر لار واچوه، د ټولنې غیرعام مالیات (چې د ټول پوښتنې د مالیاتو په نوم پېژندل کېږي) یې د شورا له مالیاتو سره بدل کړل. بریتانوي سرتېري يې د خلیج جګړې ته ژمن کړل او د اوروپايي اتحادیې د ماسټرېچ تړون Maastricht)) مذاکره یې وکړه. مېجر د ۱۹۹۲م کال په ټاکنو کې د سخت کړکېچ سره سره د محافظه کار ګوند په مشرۍ څلورمې پرلپسې بریا ته لار هواره کړه او له څوارلس میلیون څخه ډېرې رايې يې وګټلې، چې تر نن ورځې د بریتانیا د سیاسي ګوند لپاره په عوام مجلس کې له لږ اکثریت سره، یو ریکارډ دی. یوازې څو میاشتې وروسته مېجر د ۱۹۹۲ د سپټمبر په ۱۶مجبور شو د استرلېنګ پونډ د اروپا د اسعارو د تبادلې د نرخ له میکانیزم څخه وباسي چې یاده ورځ په توره چهارشنبې مشهوره شوه. دا د میجر د اقتصادي اعتبار د باور بایللو لامل شو او هغه هېڅکله ونه شو کولی په ټول‌پوښتنو کې غوره‌والي ته ورسېږي. مېجر د اکثریت له لږ محبوبیت سره سره د تعلیم او جرمي عدالت په برخه کې نور اصلاحت/سمونې منظور کړل، د بریتانیا د ډبرو د سکرو او اورګاډي صنعت یې خصوصي کړ، د ډاونېنګ سټرېټ (Downing Street) اعلامیه یې لاسلیک کړه، د شمالي ایرلنډ د سولې پروسه يې بیا غښتلي کړه چې په پای کې د ښې جمعې (Good Friday Agreement) د توافق لامل شو.
په ۱۹۹۵ کال کې د اروپایي اتحادیې وېش او د یو  لړ جنسي او مالي فسادونو (چې په پراخ ډول د سلیز/"sleaze" په نوم پېژندل کېږي) له امله د پارلمان د لوی شمېر غړو له لاسه ورکولو میجر د ګوند د مشر په توګه په جون میاشت کې استعفا ته اړ کړ، خپل منتقیدین/ نیوکه کوونکي یې وننګول چې یا یې ملاتړ وکړي یا دی وننګوي; هغه د جان رېډووډ له خوا په مناسب ډول وننګول شو، خو په اسانۍ سره بیا وټاکل شو. دا چاره د هغه په سیاسي موقف کې د پرمختګ لامل نه شوه. او د ۱۹۹۶ کال تر ډېسمبر پورې دولت خپل اکثریت په عوام مجلس/ ولسي جرګه کې له لاسه ورکړ. د ۱۹۹۷ په ټاکنو کې د محافظه کارانو له اتلس کلنې واکمنۍ وروسته د ۱۸۳۲م کال د لویو سمونو/ اصلاحاتو د قانون راهیسې مېجر د کارګر ګوند د ټوني بېلر له خوا له  تر ټولو سختې ماتې سره مخ شو. مېجر تر ماتې وروسته د محافظه کار ګوند د مشر په توګه استعفا وکړه او وېلیم هګو (William Hague) یې ځای ناستی وټاکل شو.
مېجر د ۲۰۰۱ کال په ټاکنو کې له عوام مجلس/ ولسي جرګې څخه تقاعد شو او له هغه مهال وروسته په خیریه او سوداګریزو چارو کې د خپلو ګټو په لټه کې شو. په داسې حال کې چې د هغه د واکمنۍ د مهال یوې لومړنۍ ارزونې هغه یو ضعیف او بې باوره مشر بللی و. په دوام یې په نورو وروستیو کلونو کې نوې ارزونې د شمالي ایرلنډ د سولې په پروسه کې د هغه بریالیتوب، د اقتصادي ودې بیارغونه، د عمومي سېکتور سمونه، د هنرونو او سپورتونو د پروفایل وده او په نړیواله کچه د بریتانیا د نفوذ ساتل د هغه د لاسته راوړنو په توګه په ګوته کړل. په ۲۰۱۳م کال کې د ټاچر تر مړینې وروسته هغه د بریتانیا د ژوندیو پخوانیو لومړي وزیرانو تر ټولو زوړ او تر ټولو  لومړی خدمت کوونکی و.
لومړنۍ ژوند او زدکړې (۱۹۴۳-۱۹۵۹)
جان مېجر د ۱۹۴۳ کال د مارچ په ۲۹ د  سېنټ هېلر په ساري (Surrey) کې د سېنت هېلر روغتون او د ماشومانو لپاره د کوین مري په روغتون کې زېږېدلی، د ګوین مېجر (د ګوتس له کورني نوم سره، ۱۹۰۵ -۱۹۷۰) او د موسیقي په سالون کې د نڅاګر ټام مېجور - بال (۱۸۷۹ - ۱۹۶۲) زوی دی چې د مېجر د زېږېدلو پر مهال ۶۳ کلن و. په هغه یې  جان روی مېجر (John Roy Major) نوم کېښود خو د زېږون په کارت/ پېژندپاڼه کې یوازې جان مېجر ثبت شو. هغه د ۱۹۷۰ لسیزې تر لومړیو پورې له خپل منځنی نوم څخه کار اخیست. د هغه زېږون یو له ستونزمنو څخه و، مور یې د پېلیوریسې/pleurisy  (یو دول تنفسي ناروغي) او سینه بغل په رنځ اخته وه او جان مېجر د عفونت له امله څو ځله د وینې لېږد ته اړتیا لرله، چې دا د هغه په پښو کې د دایمي داغونو لامل شو. د مېجر کورنۍ (جان, مور, پلار او مشران ورڼه یې ټيري او پیټ) د لانګفیلو په ۲۶۰ سړک، وورسېسټر پارک، ساري کې ژوند کاوه، دا یو د منځنۍ کچې سیمه وه او د مېجر پلار په کې د باغ د ښکلاګانو کاروبار کاوه او مور یې په یو سیمه‌ییز کتابوتون کې د نڅا د ښوونکي په توګه نیمه ورځې کار کاوه. جان مېجر وروسته په دغه وخت کې د خپلې کورنۍ وضعیت "هوسا وباله خو ښه نه " په سیمه کې د الماني وي یوهوایي بم (V-1 flying bomb) تر برید وروسته په ۱۹۴۴م  کال کې چې څو کسان په کې ووژل شول، د مېجر کورنۍ د جنګ له دوام څخه سهام ټوني، نارفولک (Norfolk ) ته ولاړه.
جان په ۱۹۴۸م کال کې د چېم کامن (Cheam Common) په ابتدايي ښوونځی کې زدکړې پیل کړې. په ټوله کې د هغه د ماشومتوب دروان خوښ و، هغه د لوستلو، سپورټ (په ځانګړي ډول فوټبال او کرېکټ) او د کورنیو ژویو لکه سویې له ساتلو څخه خوند اخیست. په ۱۹۵۴م کال کې جان په یوولس پلس (11+) ازموینه کې ګډون وکړ، چې ویې کولی شوی په وېمبلډون (Wimbledon) کې د روټلېش Rutlish)) ګرامري  ښوونځي ته لار ومومي. د جان له اندېښنې سره د هغه پلار ټنګار وکړ چې د جان مېجر بال په نوم ورته نوم‌لیکنه وکړي. د پلار د روغتیايي حالت له خرابوالي سره یې د کورنۍ مالي حالت مخ په خرابېدو شو او سوداګري يې له شدیدو مالي ستونزو سره مخ شوه. یو سوداګریز پور چې کورنۍ یې د بېرته ادا کولو توان نه درلود ټام مېجر دې ته اړ کړ چې د ۱۹۵۵ کال په مې مياشت کې په وورسیسټر پارک کې خپل کور خرڅ کړي، کورنۍ یې د کولډهربرلین، برېکسټون ۱۴۴ بلاک کې یو تنګ کرایي اپارتمان ته کډه شوه او په پورتني پوړ کې مېشت شول. دا چې مور او پلار یې د خپل ژوند د ناسمو شرایطو له امله له ذهني ناکرارۍ سره مخ شول نو په روټلېش کې د جان ستونزې له پامه وغورځول شوې. جان چې د نورو زده‌کوونکو په پرتله له خپلو ستونزو څخه خبر و، یو منزوي شخص و او له سپورټ  پرته یې نور دایماً ډېر لږ کار کاوه او ښوونځي ته يې «د هغې توبې په سترګه کتل چې باید یې وزغمي». مېجر په ۱۹۵۹ کال کې د خپلې ۱۶ کلنۍ له کلیزې څخه مخکې په درې مضمونونو تاريخ، انګلیسي ژبې او انګلیسي ادبیاتو کې د درې اوو لیول (O-level) له تېرولو سره ښوونځی پرېښود او مور او پلار یې ناهیلي شول.
واشیر
واشیر دهلمندولایت یودشمال غرب ولسوالی څخه شمیرل کیږی چی زياته سیمه یی غرنی ده او دغرونوپه جامویی ځان ښکلی کړی دی خلک یی خوږ میزاجه دې نوموړی ولسوالی برسیره دهمنددبعضي ولسوالیود فراه ولایت سره هم سرحد لرې.
کامیلو بنسو، کونټ کاوور
کامیلو پاولو فلیپو ګیلیو بنسو، کاونټ کاوور، ایزولابېلا او لېري (۱۰ اګست ۱۸۱۰ – ۶ جون ۱۸۶۱ زکال) چې په عمومي توګه د کاوور په نوم پېژندل کېږي؛ ایټالوي سیاستوال او د ایټالوي یووالي د خوځښت له مخکښو څېرو څخه و. نوموړی د تاریخي ښي اړخې ډلې مخکښه څېره او د پیمونټ – سارادینیا پاچهۍ لومړی وزیر و. نوموړي دغه ځایګی د ایټالیا د خپلواکۍ د دویمې جګړې او د ایټالیا د یو موټي کولو لپاره د جوزپه ګاریبالدي د هڅو پر مهال (یوازې له شپږ میاشتې استعفا پرته) وساته. د ایټالیا د متحدې پاچهۍ له اعلان کېدو وروسته، کاوور د ایټالیا لومړی وزیر شو؛ نوموړی د دغه دفتر له خپلولو یوازې درې میاشتې وروسته مړ شو او د دې وخت یې ونه موند چې په ۱۸۷۰ زکال کې د روم له نیولو او د دغه هېواد له بشپړ یو موټي کېدو وروسته، د رومیانو د مشکلاتو د حل کېدو شاهد واوسي.
کاوور د خپل ژوند په لومړیو کلونو کې په خپل زیږون ځای پیمونټ کې چې هغه مهال د سارادینیا پاچهۍ برخه و، یو شمېر اقتصادي اصلاحات رامنځته کړل او Il Risorgimento په نامه یې د یو سیاسي اخبار بنسټ کېښود. د سارادینیا پاچهۍ د استازو جرګې ته له لار موندلو وروسته هغه په چټکۍ سره د پیمونټ په حکومت کې لوړو څوکیو ته لاسرسی وموند او د منځ لارو کېڼ او ښي اړخو سیاستوالو سره یې د یو موټي کېدو له لارې په یادې جرګې واک وموند. د ریل د پراخ سیسټم له رامنځته کولو وروسته کاوور په ۱۸۵۲ زکال کې لومړی وزیر شو. د لومړي وزیر په توګه هغه د کریمه د جګړې، د ایټالیا د خپلواکۍ د دویمې جګړې او همدارنګه یې د ګیبرالدي د زرګونو پراختیا غوښتونکو هڅو اړوند د پیمونټ له اړخه بریالۍ خبرې وکړې او د پیمونټ لپاره یې دیپلماتیک مانور ترسره کړ څو په اروپا کې په یو پیاوړي ځواک واوړي؛ همدارنګه د ده له واکمن کېدو وړاندې له پیمونټ څخه پنځه ځله لویه نږدې یو موټی ایټالیا کنټرول کړي. کاوور د ایټالوي سمبولیک آئین یو موټی کوونکی/فراماسون و.
پتنگ
پتنگان (په لاتين: Lepidoptera) د وزر لرونکو خوځندکو څخه دي چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. ددې ډول تر اوسه پورې ۱۸۰ زره ډوله ژوې پېژندل شوي دي چې په ۱۳۰ کورنیو تقسیم شوي دي. په اساني توگه پتنگان په ورځني پتنگانو او شپني پتنگانو تقسیمېږي. نوموړي ژوي سر، ټټر، نس، درې جوړې پښې،دوهاوږده انتنونه، لویې مرکبې سترگې لوی (رنگي) وزرونه لري.
کامیلو بنسو، کونټ کاوور
د پیمونټ – سارادینیا لومړی وزیر
کاور له اوربانو راتاتزي سره ائتلاف رامنځته کړ چې دغه ائتلاف د Connubio (واده) په توګه یادول کېده چې له مخې یې په ښي او کیڼ لوري کې معاصر کسان له یوبل سره یو موټي شول او د ۱۸۵۲ زکال په نومبر میاشت کې د d'Azeglio د کابینې د سقوط لامل وګرځېد. پادشاه په ډېر نازړه توب کاوور د لومړي وزیر په توګه ومانه، په داسې حال کې چې دا تر ټولو محافظه کاره ټاکنه وه، خو د دوی ترمنځ هېڅکله اړیکې دومره ساده نه وې.
پتنگ
وېشنيزه:پتنگان
کامیلو بنسو، کونټ کاوور
د پیمونټ – سارادینیا لومړی وزیر
کاوور په عموم ډول ازاد خیالی و او په ازادې سوداګرۍ، د عقیدې په ازادۍ او سیکولر حکومت یې باور درلود، هغه د جمهوري غوښتونکو او انقلابیونو کلک مخالف و او له هغه څخه د سازمان یافته راډیکالانو په توګه چې پر باور یې ټولنیز نظم ګډوډ کاوه؛ ډارېده. کاوور د پارلمان په بحثونو لاس بری و، خو د بېړنیو حالاتو د واکونو څخه په زیاته کچه د ګټې اخیستنې، له ملګرو څخه د کار اخیستلو، یو شمېر نشریاتو ته په داسې حالت کې د بډې ورکولو له امله چې نور یې بیا ځپل او همدارنګه په ټاکنو کې د درغلیو کولو په ګډون د یو شمېر بحث پارونکو چارو له امله تر نیوکو لاندې و؛ په داسې حال کې چې دغه لارې چارې په هغه وخت کې دود هم وې. د یو شمېر پروژو د نوي کولو په ځانګړې توګه د ریل لیکې او د ساردینیا د سلطنتي سمندریز ځواک د جوړولو له امله د ملي پور کچه ۶ چنده لوړه شوه. هغه مهال چې نوموړی لومړی وزیر شو، پیمونټ په وروستیو کې له اتریش څخه لویه ماته خوړلې وه خو هغه مهال چې دی ومړ دویم ویکتور امانوئل د هغه په پنځه ځله لوی دولت واکمني وکړه چې ایټالیا یې هم تر ولکې لاندې وه او د اروپا یو له لویو قدرتونو څخه و.
د بریتانیا او فرانسې متحد ځواک له پیمونټ وغوښتل، څو د کریمه په جګړه کې شامل شي؛ دوی دغه غوښتنه په جګړه کې د اطریش د مداخلې لپاره هم کوله ځکه اتریش پرته له دې چې ډاډمن شوی نه وای چې پیمونټي ځواکونه په ایټالیا کې د اتریش په ځایونو باندې د برید لپاره شتون نلري په جګړه کې یې مداخله نه کوله. کاوور چې تمه لرله متحدین به په ایټالیا کې د هغه د پرمختګ ملاتړ وکړي؛ هغه مهال چې همکارانو یې په جګړې کې د مداخلې اجازه ورکړه له دغې غوښتنې سره یې هوکړه وکړه او د ۱۸۵۵ زکال د جنوري په ۱۰ مه په جګړه کې ورګد شو. دا مهال ډېر ناوخته و چې هغه ځان له پوځي پلوه متمایز کړي، خو د هغه ۱۸۰۰۰ کسیزې ډلې د پاریس په کانګرس کې دغه نوم خپل کړ چې جګړې ته یې پای ټکی کېښود.
د ۱۸۵۸ زکال په جنوري میاشت کې د دریم ناپلیون د ترور په موخه د ایټالوي اورسیني فلیس هڅې د فرانسې او پیمونټ ترمنځ دیپلماتیکو اړیکو ته لار پرانیسته. په داسې حال کې چې اورسیني په بند کې د محاکمې په تمه و د فرانسې سترواک ته یې پرانیستی لیک ولیکه چې په دغه جملې سره یې پای ته رسولی و: «په یاد ولرئ، تر هغه مهاله پورې چې ایټالیا خپلواکه شوې نه وي، د اروپا سوله او ستاسو اعلیحضرت توب به یو خیال وي... زما هېواد آزاد کړۍ او د ۲۵ میلیونو تنو دعا به تل او په هر ځای کې له تاسو سره وي». اورسیني اعدام شو او دریم ناپلیون د اتریش پر وړاندې له پیمونټ سره د ګډو عملیاتو د شونتیا په ارزولو پیل وکړ. کاوور او ناپلیون د ۱۸۵۸ زکال په جولای میاشت کې په پلومبیه لی بان کې له یو بل سره ولیدل او هوکړه یې وکړه چې پیمونټ هڅه وکړي د ایټالیا په قبایلي مېشت ایالت موډنا باندې په برید کولو سره اتریش په جګړې کې ښکېل کړي او بیا به فرانسه د پیمونټ مرستې ورودانګي. د دغې چارې په بدل کې کاور په نه زړه هوکړه وکړه چې ساوي (پیمونټي فئوډال مېشته سیمه) او نایسي ښار فرانسې ته پرېږدي او همدارنګه یې د شاهزاده ناپلیون بوناپارټ او د ساوي د شهزادګۍ ماریا کلوتلید ترمنځ شاهي واده برابر کړي، هغه چاره چې هغه د ویکټور امانوئل له رضایت پرته د هغو پر سر هوکړه وکړه. همدغه کال کاوور خپله د تره لور ویرجینیا اولدیني چې د هغه جاسوسه، مشهوره ښکلې او د انځور اخیستنې هنرمنده وه د خپلو ایټالوي ګټو د خوندیتوب په موخه سترواک ته ورولېږله او له هرې ممکنې لارې څخه په کار اخیستو بریالۍ شوه؛ چې بیا یې د ناپیلیون په معشوقې شهرت وموند.
فرانسې او پیمونټ دواړه د جګړې لپاره تیاری ونیو خو له دغې چارې څخه دیپلماتیک ملاتړ په چټکۍ سره راکم شو. دریم ناپلیون ډېر ژر د دغې توطئې له امله کمزوری شو او بریتانیا، پروس او روسیې د یو نړیوال کانګرس د رابللو غوښتنه وکړه چې یوه احتمالي موخه یې د پیمونټ بې وسلې کول و. پیمونټ د اپریل په ۲۳ مه د اطریش له خوا د اولټیماټوم په ترلاسه کولو له دغې پرېکړې وژغورل شو او ترې وغوښتل شول خپله ځان بې وسلې کړي، له همدې امله اتریش د یو متجاوز په توګه وګڼل شو. فرانسې چمتووالی ونیو او په کرارۍ سره یې ایټالیا ته په ننوتو پیل وکړ، خو پیمونټ اړتیا لرله د لنډ مهال لپاره له ځانه دفاع وکړي. د دوی له نیکه مرغه د فرنچ ګراف ګیولائي د واکمنۍ پر مهال شدیدو باراني طوفانونو او د اطریش ستونزو فرانسې ته د دې چانس ورکړ چې واک خپل کړي.
د ایټالیا لومړی وزیر توب
په ۱۸۶۱ زکال کې دویم ویکټور امانوئل د ایټالیا د پاچاهۍ اعلان وکړ او کاوور یې د ایټالیا لومړی وزیر وټاکه. کاوور په خپل مخ کې ګڼ شمېر ستونزې لرلې په دغو ستونزو کې د پوځ جوړولو څرنګوالی، دا چې قانوني بنسټونه په کوم موقعیت کې وساتي او په ځانګړې توګه د روم راتلونکی په کې شاملېدل. د ایټالیا جوړول کومه ساده چاره نه وه او واکمنۍ یې هم پر لومړي وزیر ډیر فشار راووړ. په ۱۸۶۱ زکال کې هغه د خپل کار د اوج پر مهال تر ډېره بې خوبۍ او همدارنګه تل پاتې اندېښنو په کاوور اغېز وکړ. هغه ناروغ شو، احتمال دا و چې هغه ملاریا نیولی خو تر ټولو ناوړه لا دا وه چې هغه خونریزي لرله. هغه د معمولي ډاکټر له معاینې ډډه کوله او د لاسرسي وړ نه و. له همدې امله کاوور څو ځله خونریزي لرله او نوره ممکنه نه وه،له هغه دې وینه واخیستل شي. نوموړی تورنین ته نږدې په سانتانا کې خاورو ته وسپارل شو.
جان رالز
جان رالز (۲۱ فبروري ۱۹۲۱ – ۲۴ نومبر ۲۰۰۲ زکال) په لیبرال دودونو کې اخلاقي او سیاسي امریکايي فیلسوف و. رالز په ۱۹۹۹ زکال کې د منطق او فلسفې په برخه کې د رالف شوک جایزه او همدارنګه د ملي انساني علومو مډال ترلاسه کړ؛ دغه مډال هغه ته ولسمشر بېل کلینټون له دې امله ورکړ چې څه ډول د رالز چارو «د سیاسي او اخلاقي فلسفې څانګې بېرته په دې استدلال را ژوندۍ کړې چې هغه ټولنې چې په کې تر ټولو ښه چانس لرونکي کسان له لږ چانس لرونکو کسانو سره مرسته کوي؛ نه یوازې اخلاقي، بلکې منطقي ټولنې هم دي».
په ۱۹۹۰ زکال کې ویل کیملیکا د خپل اثر په سریزه کې لیکلي چې:«په ټولیز ډول دا منل شوې چې د سیاسي اصولي فلسفې بیاځلي زېږون په ۱۹۷۱ زکال کې د عدالت د تیوري په نامه د رالز د اثر په خپرېدو سره پیل شوی». رالز د ۲۰ مې پېړۍ یو له تر ټولو اغېزمنو سیاسي فیلسوفانو څخه ګڼل کېږي. هغه له معاصرو سیاسي فیلسوفانو سره ځانګړی توپیر لري؛ په مکرر ډول د متحده ایالاتو او کاناډا د حقوقي محاکمو له خوا د هغه په نظریاتو استناد کېږي او په متحده ایالاتو او بریتانیا کې د مجربه سیاستوالو له خوا ورته نغوته کېږي.
رالز «د انصاف په توګه د عدالت» په خپله نظریه کې لارښوونه کوي چې د یوې ټولنې غړي باید له برابرو اساسي ازادیو او برابرو فرصتونو برخمن واوسي او په هغو ځایونو کې چې نابرابري شتون لري، تر ټولو ډېره ګټه باید د ټولنې محرومو کسانو ته ورسېږي. رالز د ټولنیز عدالت د دغه اصل د توجیه کولو په موخه د «اصلي ځایګي» په نامه له فکري ازمایښت کار اخلي؛ هغه ازمایښت چې له وګړو څخه په کې غوښتل کېږي چې کوم ډول ټولنه غوره بولي چې په کې ژوند وکړي، که چېرې وه نه پوهېږي چې شخصا به په دغه ټولنه کې څه ډول ځای او ځایګی ولري. رالز د سیاسي لیبرالېزم په نامه خپل بل اثر کې (۱۹۹۳ زکال) کې دغې پوښتنې ته راګرځي چې د غوره ژوندانه د ماهیت پر سر د نظرونو اختلاف ته په پام څه ډول کېدلای شي سیاسي قدرت مشروعیت ترلاسه کړي.
لومړنی ژوند
رالز د مریلینډ ایالت په بالتیمور کې وزېږېد. هغه د بالتیمور د څارنوالۍ د مخکښ څارنوال ویلیام لی رالز او او د هغه د مېرمنې انابېل سټمب رالز له پنځو زامنو څخه دویم و. رالز غمجن ماشومتوب درلود: "د هغه دوه وروڼه له ده څخه هغوی ته د وژونکې ناروغۍ د سرایت له امله مړه شول. ... په ۱۹۲۸ زکال کې هغه په دیفتري/سینه او بغل ناروغۍ اخته شو. له هغه څخه یې ۲۰ میاشتې کوچني ورور د هغه په کوټه کې له ده سره ولیدل او په وژونکي ډول د ده ناروغۍ ورته سرایت وکړ. راتلونکی ژمی رالز د سږو په پړسوب اخته شو او د هغه بل کوچنی ورور ټامي ته یې ترې سرایت وکړ چې له امله یې ومړ."د رالز ژوند لیکونکی نوماس پوګ د رالز د دغو دوو وروڼو مړینه «د هغه د ماشومتوب د دورې تر ټولو لویه پېښه بولي».
رالز له کالورت ښوونځي څخه له فارغېدو وروسته په کانتیکات کې د کنټ ښوونځي په نامه پروتستانت کلیسا ته اړوند له پوهنتون وړاندې روزنیز ښوونځي کې شامل شو. په ۱۹۳۹ زکال کې له دغه ځای څخه له فارغېدو وروسته، راولز پرنسټون پوهنتون ته لار ومونده. همدلته نوموړی د نورمن ملکلم تر اغېز لاندې راغی چې د لوډوېګ ویتګنشتاین شاګرد و. په پرنسټون کې د وروستیو دوو کلونو پر مهال هغه «په ژوره توګه له الهیاتو او د هغو له نظریاتو سره لېوالتیا پیدا کړه». هغه په خپل ۱۸۱ پاڼې لرونکې تیزس کې چې د «ګناه او ایمان» تر عنوان لاندې یې ولیکه، په پلاجیانېزم یې نیوکه وکړه او «د مسیح صلیب یې بې اثره وباله». د هغه استدلال تر ډېره د یهودانو په اړه د کارل مارکس له کتاب (On the Jewish Question) سرچینه اخیسته چې په دغه نظریه یې په کې نیوکه کړې چې په طبیعي وړتیاوو کې نه مساوت کېدای شي په ټولنه کې د شتمنۍ د ویش ټاکونکی وي. رالز آن له آتئیست کېدو وروسته هم د عدالت د نظریې په نامه خپل کتاب کې پلاجیانېزم ضد استدلالونه تکرار کړل. رالز په ۱۹۴۳ زکال کې په عالي درجې له پرینسټون پوهنتون څخه د هنرونو لیسانس ترلاسه کړ.
په پوځ کې خدمت
د جاپان له تسلیمېدو وروسته هغه د جنرال مک ارتور د اشغال کوونکي ځواک غړی شو او د ډلګۍ مشر ځایګي ته یې وده وکړه. خو د هیروشیما د اټومي بمبارد د آثارو او حیرانونکو پایلو له لیدو وروسته یې په پوځ هم باور له لاسه ورکړ. رالز د یوه سرتېري د تنبیه کولو لپاره له امر سرغړونه وکړه ځکه باور یې درلود چې هر ډول تنبیه؛ توجیه کېدونې نه ده او له همدې امله بېرته د سرتېري درجې ته یې تنزیل وموند. رالز د ۱۹۴۶ زکال په جنوري میاشت کې د تل لپاره پوځ خوشی کړ.
علمي لاسته راوړنې
رالز د ۱۹۴۶ زکال په لومړیو کې بېرته پرنسټون پوهنتون ته راوګرځېد، څو د اخلاقو د فلسفې په برخه کې خپله دوکتورا ترلاسه کړي. هغه په ۱۹۴۹ زکال کې له مارګاریت وارفیلډ فاکس سره چې د براون پوهنتون څخه فارغه شوې وه؛ واده وکړ. دوی د آن وارفیلد، رابرت لي، الکساندر اموری او الیزابت فاکس په نومونو څلور ماشومان لرل.
رالز په ۱۹۵۰ زکال کې له پرنسټون پوهنتون څخه خپله دوکتورا واخیسته او تر ۱۹۵۲ زکال پورې یې تر هغه مهاله په پرینسټون کې تدریس وکړ چې د اکسفورډ پوهنتون د فلوبرایټ فیلوشف لپاره یې سکالرشپ (د کرېسټ کلیسا سکالرشیپ) ترلاسه کړ. په اکسفورډ کې نوموړی د ایزایا برلین او قانوني نظریه ورکوونکي هربرت لیونل آدولوفوس تر اغېز لاندې راغی. امریکا ته له راګرځېدو وروسته یې په کارنل پوهنتون کې په تدریس پیل وکړ.
وروستی ژوند
رالز په ډېر ندرت سره مرکه کوله، تر ډېره هم د توتله توب له امله (چې د هغه د دوه وروڼو د مړینې له امله چې له ده څخه د ناروغۍ د سرایت له امله مړه شوي وو، ورته پیدا شوی و) د عامو وګړو له پام وېرېده. هغه د دغو چارو پر ځای تر ډېره خپلو علمي چارو او کورني ژوند ته متوجه و.
رالز په ۱۹۹۵ زکال کې د لومړي ځل لپاره سکته وکړه او تر ډېره بریده یې د کار وړتیا له لاسه ورکړه، خو له دې سره یې وکولای شول د وګړو د حقونو په نامه خپل کتاب چې د نړیوال عدالت په اړه د هغه جامع نظریات یې بیانول بشپړ کړي؛ همدارنګه یې په ۲۰۰۱ زکال کې له مړینې لږ وړاندې د Justice as Fairness: A Restatement په نامه خپل بل کتاب چې د عدالت د تیوري په نامه د هغه په بل اثر باندې یې د نقد په غبرګون کې لیکلی و خپور کړ. رالز د ۲۰۰۲ زکال د نومبر په ۲۴ مه د ۸۱ کلونو په عمر وکړ او د ماساچوستس په مونټ اوبورن هدیره کې خښ کړای شو.
فلسفي فکر
رالز خپل درې مهم آثار خپاره کړي. د هغه لومړی کتاب د عدالت د تیوري په نامه و چې په توزیعي عدالت یې تمرکز درلود او هڅه یې په کې کړې وه چې د آزادۍ او برابرۍ د ارزښتونو ترمنځ پخلاینه رامنځته کړي. دویم کتاب یې سیاسي لیبرالېزم و چې په دې مسئله یې په کې بحث کړی و چې څه ډول د مذهبي او فلسفي اختلافاتو لرونکي کسان کولای شي ، د یو دیموکراتیک نظام پر سر هوکړې ته ورسېږي. دریم کتاب یې هم د وګړو د حقوقو په نامه و چې د نړیوال عدالت پر موضوع یې تمرکز درلود.
د اوبو له لارې ناروغۍ
د اوبو له لارې ناروغۍ هغه شرایط دي (د انسان په روغتیا باندې د منفي اغېزو لکه مړینه، معیوبیت، ناروغۍ یا اختلالات په معنی دي) چې د ناروغوونکو مایکرو اورګانیزمونو (pathogenic micro-organisms) له امله چې په اوبو کې لېږدول کېږي، رامنځته کېږي. دا ناروغۍ د حمام کولو، مینځلو، د اوبو څښلو په وخت کې یا هغه خوړو له امله خپریږي چې د ککړو اوبو په خطر کې وي. دا په ټوله نړۍ کې د پرمختیايي هېوادونو په کلیوالو سیمو کې یوه مهمه او بېړنۍ مسئله ده. په داسې حال کې چې اسهال او کانګې د اوبو له لارې د ناروغیو ډېرې عامې اعلان شوې نښې دي، په نورو نښو کې د پوستکي، غوږ، تنفسي او یا د سترګو ستونزې ګډون لري. د پاکو اوبو رسونه، د روغتیا ساتنې او د حفظ الصحې (water supply, sanitation and hygiene) یا (WASH) نشتوالی په ټولنه کې د اوبو له لارې د ناروغیو لوی لاملونه دي. لذا د څښاک پاکو اوبو او روغتیا ساتنې ته خوندي لاسرسی د اوبو له لارې د ناروغیو د مخنیوي لپاره اصلي تکلاره ده.
هغه مایکرو اورګانیزمونه چې مشخصاً د اوبو له لارې د ناروغیو د لېږد لامل ګرځي، له پروتوزوا او باکتریا څخه عبارت دي، چې زیاتره یې د کولمو پرازیتونه دي یا د هاضمې جهاز د دیوالونو له لارې په نسجونو یا دوراني سیسټم برید کوي. د اوبو له لارې نورې بېلابېلې ناروغۍ د وایروسونو له امله رامنځته کېږي.
بیا هم د اوبو له لارې د ناروغیو نورې مهمې ډلې د میټازون پرازیتونو له امله رامنځته کېږي. معمولي بېلګې یې ځانګړې نیماتودا (Nematoda)، یعنې "ګرد چنجي" دي. ډراکونکولیازیس د اوبو له لارې د لېږدول شوې نیماتوډ انتاناتو څخه یوه مهمه ناروغي ده. یاده ناروغي د اوبو د چښلو  له لارې چې خاص کاپېپوډا (copepoda) په کې موجود وي، رامنځته کېږي او کاپېپوډا د نیماتودا لپاره د لېږدوونکي په توګه عمل کوي. هر څوک چې کاپېپوډ تېر کړي چې اتفاقاً د ډرکونکولس جنس په نیماتوډ لاروا سره ککړ وي، د اخته کېدو لپاره چمتو کېږي. دا لاروا د ګینه چنجي ناروغۍ لامل کېږي.
د اوبو له لارې د میټازوني پاتوجنونو بله ډله د سیستوزوماتېدا (Schistosomatidae)، د وینې د فلوکونو کورنۍ ځانګړي غړي دي. معمولا هغه کسان اخته کوي، چې پوستکۍ یې د داسې اوبو سره تماس ونیسي. د وینې فلوکونه هغه ناروغوونکي دي چې د بېلابېلو سیسټوزومایزیس لامل کېږي، چې په ټوله نړۍ کې سلګونه مېلیونه خلک په جدي توګه لږ یا زیات اغېزمن کوي.
اصطلاح پېژندنه
د اوبو له لارې د ناروغۍ اصطلاح عمدتاً د هغو انتاناتو لپاره ځانګړې شوې چې اساساً په مایکروبونو باندې د ککړو اوبو سره د اړیکې یا د دې اوبو د مصرف له لارې لېږدول کېږي. زیات انتانات ممکن د مایکروبونو یا پرازیتونو له خوا ولېږدول شي، چې ښایي د استثنایي حالاتو په پایله کې، ناڅاپه اوبو ته ننوځي. که څه هم داسې هم پېښېږي چې یو اتفاقي انتان موجود وي، خو په دې معنی نه دی چې رامنځته شوې ناروغي د "اوبو له لارې د لېږد" په توګه طبقه بندي شي. او نه هم دا معمول کار دی چې د ملاریا په څېر ناروغیو ته د " اوبو له لارې ناقل " وویل شي، ځکه چې میاسې د خپل ژوند دوره کې د اوبو مرحلې لري یا دا چې د هغو اوبو درملنه چې دوی په کې ژوند کوي، کېدای شي د لېږدوونکو میاسو د کنټرول لپاره اغېزمنه تګلاره وي.
یوه اړونده اصطلاح " په اوبو اړوند ناروغي" ده، چې تعریف یې "د انسان په روغتیا باندې د پام وړ یا پراخه منفي اغېزې لکه مړینه، معیوبیت، ناروغۍ یا اختلالات چې په مستقیم یا نامستقیم ډول د شرایطو یا د هر ډول اوبو په مقدار یا په کیفیت کې د بدلون له امله رامنځته کېږي " دی. د اوبو پورې اړوند ناروغۍ د دوی د لېږد میکانیزم له مخې ډلبندي کېږي: د اوبو له لارې، د اوبو حفظ الصحه، د اوبو پر بنسټ، په اوبو پورې اړوند. د اوبو له لارې د ناروغیو د لېږد اصلي لاره د ککړو اوبو څښل دي.
لاملونه
د پاکو اوبو رسونې، روغتیا ساتنې او حفظ الصحې (WASH) نشتوالی په ټولنه کې د اوبو له لارې د ناروغیو د خپرېدو لوی لاملونه دي. د مدفوع - خولې لاره (fecal–oral route ) د اوبو له لارې د منتقله ناروغیو د لېږد یوه لاره ده. بې وزلي هم  ټولنو ته د اوبو له لارې په ناروغیو د اخته کېدو خطر زیاتوي. د بېلګې په توګه، د یوې ټولنې اقتصادي کچه پاکو اوبو ته د لاسرسي په وړتیا اغېزه کوي. کم پرمختللي هېوادونه ممکن د اوبو له لارې د ناروغیو د احتمالي خپرېدو له خطر سره مخ وي، خو ډېرې پرمختللي سیمې هم د اوبو له لارې د منتقله ناروغیو د خپرېدو له خطر سره مخ دي.
د ډبرو نوې دوره او کولالي
په لرغونپوهنه کې، د ډبرو نوې دوره او کولالي د ډبرې په دوره کې د ډبرو نوې دورې څخه د مخکې تاریخي دورې سرلیک دی، چې شاوخوا 6,400 مخزېږديز کې پیل شو. (8,400مخزېږديزه کاله دمخه) په زرغون سرې میاشتې کې پیل شو. په دې موده کې د بين النهرين په شمال کې د حلف کلتور او د اناتولیا او د منځني سیند په جنوب کې د عبید کلتور په څیر جلا کلتورونه رامینځته شول او د لوښو کارونه یې کول. په ځینو سیمو کې، د لوښو سره د نوولیتیک دوره په دوو دورو وېشل شوې ده:له کولالۍ دمخه د ډبرو نوې دوره ا سره د له کولالۍ دمخه د ډبرو نوې دوره ب سره نوولیتیک دوره. دا کټګورۍ لومړی د کاټلین کینیا لخوا رامینځته شوي چې د جیریکو کیندنې مسؤل و.
يورانيم
یورانیم (په انگرېزي: Uranium ) د اکټينيد د ډلې څخه یو راديواکټيویټي فلزي عنصر دي چی سپين - نقره یی رنگ لری. کیمیاوی سمبول یی U دي. د دغی عنصر اټمي شمېر ۹۲ دی او د وروستي ډول الکټروني جوړښت ییRn 5f3 6d1 7s2. د یورانیم عنصر ۹۲ الکټرونونه او ۹۲ پروتونونه لري. د یورانیم شپږ غیر مستقر ايسوټوپونه لري. د دغو د ايسوټوپونو کتله د یورانیوم - 233 څخه تر یورانیوم 238 پورې دي. یورانیم – ۲۳۸ په طبيعت کی تر ټولو پراخ شوي اسوټوټ دي.
د ډبرو نوې دوره او کولالي
د لوښو سره د نوولیتیک دوره د مسو دوره ( د ډبرې د دور وروستۍ دوره) شاوخوا 4500 مخزېږديز سره پیل شوه. م. (۶۵۰۰ کاله وړاندې) پای ته ورسېد.
پايليکونه
وېشنيزه:انساني دورو درې ګونی وېش
يورانيم
د يورانيم پيژندګلوي
يورانيم ډير سخت دروند او د سپينو زرو په شان فلز دي اتومي نمبر يي (٩٢) او اتومي وزن (١٤٦ ) دي د کتلي شميره يي (٢٣٨ ) U238 او سمبول يي (U) دي په کال (١٧٨٩) کي يو جرمني کيمياپوه مارټين کلاپروت (Martin Klaproth) کشف کړ. مارټن لمړني سړي وه چي يورانيم يي د پيچ بلند( د طبيعي يورانيم معدني ډبره) نه جلاکړه دغه پيچ بلند(Uraninit = peachblende) د يو لړفزيکي او کيمياوي کړنلارو په مرسته سره د نورو ډبرو څخه بيلږي د چک جمهوريت د جواچمسال ( Joachim Sal ) د سپينو زرو د کانونو څخه لاس ته راغلي نوموړي کيميا دان دغه لوي دريافت شوي فلز په هغه وخت کښي د نوي کشف شوي سياري يورانوس په نوم يوران کيښود چي دغه سياره صرف اته (٨) کاله مخکي کشف شوي وه
د يورانيم عنصر لږ څه (٦،٦ بيلونه ) کاله پخوا په سوپرنوا (Super Nova) کښې مينځ ته راغي سوپرنوا په کايناتو کي په ډيره لوړه کچه يوه ځليدونکي او د رڼا څخه ډکه چاودنه ده چي هر پنځوس کاله وروسته يوځل مينځ ته راځي د سوپرنوا ماده د ايونايز شوو اتومونو څخه جوړه ده او د پلازما په نامه سره ياديږي د نوموړي هستوي پيښي عمر لنډ دي او څه ناڅه يوه مياشت پايښت لري بيايي رڼا ورو ورو کميږي او خړپړ رنګ ځان ته غوره کوي په نوموړي وخت کي سوپرنوا دومره انرژي د رڼا په بڼه خپروي لکه چي لمر يي د لسو بيلونو په موده کي خپروي.
په طبيعت کښي د يورانيم موجوديت
يورانيم د جستو ،بورون ، انتيمني او د کيدميم څخه په کافي اندازه موجودد ي د بحر په يو ټن اوبو کي دري ملي ګرام يورانيم پيداکيږي د منرالونو په يو ټن کښي د (٢_٤ ) ملي ګرامو پوري موجود دي يورانيم د ځمکي په مخ دومره موجود دي لکه ارسنک ، قلعي ، تنګستن او موبليدينيم که د يورانيم قيمت لکه څه زيات شي نو د سمندر د اوبو نه به يي فايده مند وي د کثافت له پلوه د سرو زرو سره مساوي کثافت لري ي١٩/ګرام دي او په همدي ډول د سرپو (pb) څخه (١،٦) واري زيات دروند دي او په دنيا کي اتم (٨) دروند فلز شميرل کيږي په ( ١١٣٢ سانتي ګيرد) کښي ويلي کيږي او په (٣٨١٨ سانتي ګيرد ) باندي په جوش راځي.
د ځمکي په سطحي طبعي موادو کښي يورانيم په طبعي عناصرو کښي په اته څلويښتم نمبر (٤٨) دي دا دومره کم هم نه دي لکه څومره چي فکر کيږي د ډيروالي په اعتبار سره د سرو زرو(Ag) په مقابل کښي (٥٠٠) پينځه سوه واري زيات دي د سپينو زرو(Au) په مقابل کي (٤٠) څلويښت واري او د سيمابو (Hg) په مقابل کښي (٢٥) پينځه ويشت واري او د قلعي (Sn) په مقابل کي دوه چنده وجود لري.
د يورانيم استعمال
صرف يو ټن طبعي يورانيم څخه څلور کروړه کيلو واټه برق په يو ساعت کښي پيداکولي شي او د همدومره برق د توليد لپاره (١٦) شپاړلس زره ټنه د ډبرو سکاره او يا (٨٠) اتيا زره بيرله تيل د سوځولو لپاره په کار دي تر اوسه پوري په دنيا کښي (٤٤٢) څلورسودوڅلويښت زروي بريښنا کوټونه په (٥٩) نهه پينځوس مختلفو ملکونو کښې فعاليت کوي چي په دنيا کي د بجلي د استعمال په سلو کښې (٢٣) درويشت دي په دي کي (١٠٤) يوسل څلور صرف په امريکا کښي دي او د امريکا د بجلي ضرورت
ډاکتر کبير ستوری
ډاکټر کبير ستوری په انگرېزي ژبه : (Dr.Kabir Storai)ـ(زېږېدنه: ۱۹۴۲ ؛ مړينه: ۴ د اپرېل ۲۰۰۶) په جرمني هېواد کې مېشت د افغانستان د کنړ سیمې يو سياستوال و چې يې د پښتنو ټولنیز ولسواک گوند بنسټ کېښود. ښاغلی ستوری يو سیاسي شاعر او د ساپوهنې په برخه کې د ځینو کتابونو لیکوال هم و.
يورانيم
د يورانيم استعمال
(٢٠%) پوره کوي د امريکا د بجلي (١٠%) د روس د هغه پخواني اتومي بمونو د حاصل شوي يورانيم څخه لاسته راځي کوم چي د يو تړون له مخي بي کاره کړلي شوي وه چي په هر اټومي بم کي پينځلس کيلو ګرامه (Kg١٥) يورانيم (٢٣٥) چي (٩٠%) غني کړلي شوي وه دځمکي د سطحي په مخ او په بحرونو کښي طبعي يورانيم دومره موجود دي چي په پيړيو پيړيو ددنيا د بجلي ضرورت پوره کولي شي د ټولي دنيا د زروې بريښنا کوټونو نه چي څومره فضله مواد پيداکيږي پداسي يودوه منزله تعمير کي ځاي پر ځاي کيدلي شي چي مساحت يي د يو باسکټبال د ميدان په شان وي په زروي بريښنا کوټ کښې د يورانيم د يوي ټوټې څخه تقريباً ( ١٨) مياشتو پوري برق پيداکولي شي پدې دوران کښې د يورانيم يو څه برخه په پلوتونيم بدليږي چي پلوتونيم په ايټم بم کي استعماليږي.
ډاکتر کبير ستوری
مخينه
ډاکټر کبير ستوری د لعل محمد خان زوى او د مېرزا محمد جان لمسى و، چې په 1942 ز كال (1321هـ ل) د كونړ ولايت د خاص كونړ ولسوالۍ د تنر په كلي كې زېږېدلى دى. د هغه نيكه ميرزا محمد جان د خپل علم او پوهې په اساس په ټوله سيمه كې نوم درلود، دا هغه دور و، چې په دغه سيمه كې ژوند د وخت د رفتار نه ډېر وروسته پاتې و، خو مېرزا محمد جان له وخت او حالاتو څخه باخبره او پوه مشر و، هغه د اولسي ښېگڼې د كارونو نه سربېره د خپلې كورنۍ مشري هم كوله. دا كورنۍ په هډ پښتانه او په ټبر (قوم) ميردادخېل دي، چې په وروستي پښتنو كې د يوسفزيو له پرگنې سره تړل كېږي. د كونړ دغه يوسفزيو ډېر پخوا د سوات او مردان له سيمو څخه دلته راغلي و او بيا په بېلابېلو سيمو كې مېشت او اّباد شوي دي. د يوسفزو ترڅنگه په كونړ كې ساپي، مومند او نور ډېر قومونه هم ژوند كوي، چې لكه د يوسفزيو په لر و بر كې خپلې خورې ورې څانگې لري. ستورى د شپږو خوېندو او دوو وروڼو نازولى ورور و. د هغه مشر ورور وكيل عبدالجليل ملنگ او كشر ورور يې محمد نعيم خان نومېږي، چې پخپله سيمه كې پوره نوموتي کسان دي.
يورانيم
د يورانيم استعمال
د ذروي هستي د ماتيدني دتسلسل يوه خاکه په يورانيم (٢٣٥) په يوه مرکزي اتوم باندي يو سست رفتاره نيوترون د وارديدو په صورت کي په دوه مرکزي کوچنيو اتومونو ويشل کيږي چي د انرژي د امواج سره سره نور نوي نيوترونونه هم اخراجوي چي د هغه نور رڼا د (٢٣٥) يورانيم د تجزيي سبب ګرځي او دا يو ځنځيري سلسه ده چي جريان لري.
لومړي:د يورانيم د راايستلو کړنلاره
د يورانيوم زيرمي او کانونه په طبيعي ډول د ځمکي کوري ( Globus) په ډيرو برخو او په غير متجانس ډول سره پيداکيږي طبيعي يورانيم په سوچه توګه په طبيعت کي نه پيدا کيږي، بلکي په کاني ډبرو کي د يورانيم اکسايد (U3O8) مرکب (گډ) په شکل موجود وي. کله چي نوموړي عنصر، د يورانيم يوه کان څخه استخراج کيږي نو په مرکب کي د سوچه يورانيم برخه لږ څه صفر عشاريه دري په سل ( ٣%) کي ده. د طبيعي يورانيوم مرکبات د اوکسايد په بڼه ډير ډولونه لري د بيلګي په ډول، لکه ناتريم يورانات ، يورانيم اکسايد(U3O8 Yellow cake)،يورانيوم ډاي اکسايد (UO2) (نصواري رنګ)  Uraniumdioxid ماګنيزيم يورانات او امونيم ډاي يورانات.
ډاکتر کبير ستوری
زده کړې
كله چې ستورى د كور له وره څخه دباندې قدم كېښود، نو د ښوونځي ور يې وليده، هغه د خپلې ولسوالۍ (خاص كونړ) په لومړني ښوونځي كې داخل كړى شو، د وړوكوالي نه د هغه له كتابونو سره مينه وه، ديني علوم يې هم د خپل كلي له ملا امام (فيض محمد استاد) څخه زده كول او همدغه نتيجه وه، چې هر كال به په خپلو همزولو كې څو گامه وړاندې وو. د هغه استاذان (ښوونكي) چې به كله په دې پوهېدل، چې دا ماشوم د نورو نه زيات لايقه او زيرك دى، نو ځانگړې توجه به يې وركوله او بيا هغه ورځ هم راغله، چې ښاغلى ستورى د خپل كلي د ښوونځي نه په ښو او لوړو نمبرو فارغ شو او د نورو زده كړو لپاره يې د كابل مخه وكړه. په كابل كې ښاغلي كبير ستوري د رحمن بابا په عالي لېسه كې داخله واخيسته. د هغه د ذهن په دنياگۍ كې چټك پرمختگ او پراختيا وده كوله، چې د رحمان بابا په لېسه كې د افغانستان د بېلابېلو سيمو نه پښتانه هلكان داخلېدل. دغه وخت په ټول كابل كې د پښتنو لپاره يوازې دوه لېسې وې، چې يوه يې د رحمان بابا لېسه او بله يې د خوشال خان عالي لېسه وه، چې قبايلي پښتنو به هم پكې زده كړه كوله. ستورى په دې شپو ورځو كې شاعري هم پيل كړه، خو دغه شاعري به يې د خپل ځان او ملگرو پورې محدوده وه، د شعر په ژبه به هغوى د پښتون قام د جذبو د استازيتوب هڅې كولې، چې تر ډېره بريده یې يو افراطي نېشنلیزم په شعرونو کې ځلاوه، ستوري ته د پښتون قام د محروميتونواحساس كېده، همدغه احساس هغه په دې مجبوره كړ، چې د لرغوني افغان فیلسوف خوشال خان خټک او د خدايي خدمتگارۍ بنسټ مشر باچا خان په ه‍لکله نور ژور نظر مطالعه كړي. دې مطالعې د ستوري په زړه او ذهن كې د خپل ولس او خاورې مينه لا زياته كړه.
امرود
امروت هغه مېوه چې له ښکلي خوند سره سره د ويټامینونو او معدني موادو بډایه شرچینه هم بلل کېږي. د امروتو خوړل په اوړي کې د دې لپاره ګټور دي چې هم د بدن د اړتیا وړ مواد پوره کوي او هم د زیاتې تندې مخه نیسي. امروت له ۷۶ نیولې تر ۸۳ سلنه اوبه او له شپږو تر ۱۲ سلنه قندي مواد لري. په امروتو کې د اسید کچه یو یا دوه سلنه ده چې مالیک سیتریک، تانن، پکتین، انورتین او اسپاراژین یې معلوم اسیدونه دي. امروت د ويټامین (A,B1, B2, C) او دغه راز د معدني موادو لکه فاسفر، سوډیم، کلسیم، مګنيزیم، ګوګرد، پوتاشیم، مس، اوسپنه، منګنیز او نور تر ټولو ښه زېرمه بلل کېږي. د امروتو د ونې پوستکی د قبض لپاره ګټور دی؛ دغه راز که د امروتو د ونې پوستکی و اېشول شي، د بډوډو، مثانې ډبرې له منځه وړي او ادرار زیاتوي. د امروتو د ونې پاڼې هم بې ګټې نه دي؛ د یادې مېوې ونې اېشول شوې پاڼې کولی شي له مثانې څخه بډوډو ته غځېدلې لاره له هر ډول ميکربونو څخه پاک کړي. د خامو امروتو په خوړلو کې باید زیاتی ونه شي؛ ځکه پر معدې فشار راوړي، خو د پخو امروتو خوړل نه یوازې د معدې لپاره ګټور دي، بلکې نور ګڼې ګټې هم لري. که څه هم چې امروت د امیدوارو مېرمنو لپاره ښه مېوه بلل شوې ده، د هغو کسانو لپاره هم د پام وړ ګټه رسوي چې د وینې له کمښت سره مخ وي. د امروتو ونه له لسو نیولې تر ۲۰ مترو پورې جګوالی، اوږدې رېښې او ساده پاڼې لري، مېوه یې مخروط ته ورته او غوښینه ده. "حميدالله حميدي"
ډاکتر کبير ستوری
په المان كې زده کړې او ژوند
په كال 1964 كې چې كله ستورى د رحمن بابا د لېسې له دولسم ټولگي څخه په ښو او لوړو نمبرو فارغ شو، نو د لوړو زده كړو لپاره يې جرمني ته د نوم انتخاب وشو، نو هماغه و، چې د افغانستان حكومت ستورى د لوړو زده كړو لپاره جرمني ته ولېږو. هلته يې د فرانكفورټ په پوهنتون كې د سياسي علومو، فلسفې او ساپوهنې مطالعه پيل كړه.
د نوي گوند بنسټ ايښودونکی
د پوهنتون په شپو ورځو كې له ستوري سره د ځینو پښتنو اړيکې زياتې شوي وې، په دغه پښتنو كې د زده کړه پالو په گډون نور سياسي كسان هم شامل وو، ځكه نو ستوري دا اړينه وبلله چې په اروپا كې خپل ملگري سره راغونډ کړي او يو داسې تگلوری (تنظيم) جوړ كړي، چېرته چې لر او بر پښتتانه خپلې جرگې مركې وكړای شي او خپل غږونه نړۍ والو ته ورسوي. همدا ددې لامل وگرځېده چې هغه له خپلو ملگرو سره اړيکې ټينگې كړې او تر ډېر غور و فكر وروسته يې د پښتنو ټولنيز ولسواکيز گوند (Pashtoon Social Democratic Party) بنسټ كېښود. ددې گوند د کړنلارې لپاره ستوري د ټولو پښتنو فكر، كه د لر دی او كه د بر، په پام کې نيولی دی. په پردي هېواد كې خپل گوند جوړول څه عامه او ساده خبره نه وه، ځكه نو له ستوري سره د ډېرو افغانانو رابطې زياتې شوې.
د پښتونخوا له ملتپالو سره اړيکې
د پښتنو د ټولنيز ولسوليز گوند (PSDP) د جوړولو نه وروسته ستوري د لرې او برې پښتونخوا له ملتپالو مشرانو سره د اړيکو سلسله پيل كړه. هغه د شخصياتو پر ځاى د نظري مرسته وكړه، ځكه نو هر پښتون مشر ته يې احترام کاوه. كوم مشران چې پخپله جرمني ته لاړل، هغوى يې خپلو غونډو او كانفرانسونو ته راوبلل او ځينې اشخاصو ته يې د گوند له خوا بلنې وركړې، چې په دوى كې د کوزې پښتونخوا مشر محمد افضل خان چې د خان لالا په نامه هم شهرت لري په ځانگړې توگه يادونې وړ ده چې د (پښتون ټولنیز ولسواک گوند) د لومړي کنوینسیون يا كنونشن لپاره جرمني ته وبلل شو. هغه له ځان سره يو نوى سوچ جرمني ته وېوړ او هغه د پښتنو ملي يووالي باندې ټینگار و، چې د پښتون سوشل ډيموكراټيك پارټۍ په عمل كې ددغه نظر لپاره قدم اېښی و، يعنې د لرې او برې پښتونخوا پښتانه په مساوي توگه په دې گوند كې خپلې دندې او برخه درلودی شي.
سیاسي فعالیتونه
ښاغلی ستوری د خپل د ژوند په پړاو کې د سياسي فکر خاوند و، نوموړی د لاندينيو ټولنو مشر او لارښود پاتې شوی.
ليکوالي او ادبي ونډه
له دې هرڅه سره سره د ښاغلي كبير ستوري د شعر د ليكلو سلسله هم روانه وه، هغه يو عملي ټولنیز شخصيت و چې د سياست او کولتوري هلو ځلو هرې برخې ته یې خپل تر وسې خدمت کړی. په خپله ټوله شاعرۍ كې يې د پښتون قام غم ژړولی.
چاپ شوي آثار
سرچینې ډاکټر کبیر ستوري ته ځانگړې شوې پاڼه
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغانان
يورانيم
دويم : د يورانيم اکسايد اوړه کول (Milling/Refining )
د يورانيم اکسايد معدني ډبري د يوي ژرندي په مرسته سره دومره کوچني او ميده کيږي تر څو لکه د اوړو په شان پوډرو باندي واوړي د يورانيم دغه ډول کوچنۍ ذرې چي د پوډر بڼه لري، د قلوي او يا تيزابې مرکباتو په مرسته سره د اوکسيديشن (Oxidation )کوونکو مرکباتو لکه ( Na2ClO4 ) په ګډون سره د نورو موادو څخه بيليږي د کيمياوي کړنلارو لکه سلفوريک اسيد په مرسته کولاي شو چي يورانيم د نورو منرالو، معدني ډبرو او فلزاتو څخه بيل کړو.
چي دغه ډول اوړه شوې يورانيم ته د زيړ کيک ( Yellow Cake) نوم ورکړ شوي دي د يادولو وړده چي دطبيعي يورانيوم نوموړي زيړ کيک لاتر اوسه هم ددي وړتيا نلري چي په هستوي بټۍ کي ورڅخه ګټه پورته شي بلکي د مخه تردې ضرور ده چي په يورانيم هيګسافلورايد واړول شي.
درييم: يورانيم هيګسافلورايد ( Uranium hexafluoride) ( UF6)
د چاوديدونکي يورانيم دوسوه پينځه ديرش ( U235) د بډاي کولو لپاره اړين بريخي چې لومړي بايد زيړ کيک (U3O8 ) د يورانيم هيکسافلورايد ( UF6) په غاز واړول شي يورانيم هيګسا فلورايد په عادي تودوخي او فشار کي يو پودر شکله جامد شکل لري،چي کثافت يي لږڅه پينځه ګرامه په يوه سانتي متر مکعب دي (5gr/cm3) د تودوخي په څه نا څه شپږپينځوس (٥٦) درجه د سانتي ګراد کي د جامد حالت څخه په سم سيخ په غاز شکله حالت باندي اوړي، نوموړې غاز ديوې خوا ډير سخت راديو اکتيو او د بلي خوا کيمياوي ډير زهرجن خاصيت لري نو کله چي تنفس شي د سږو او پښتورګو لپاره ډير زيان رسوي يورانيم اکسايد ياني زيړ کيک (U3O8) د يو لړ کيمياوي پړاونو په اخير کي د يورانيم هيګسافلورايد په غاز باندي واړول شي ، دغه کړنلاره په لاندي ډول ترسره کيږي
نوموړي زيړ کيک په نيتريک اسيد کي حل کيږي HNO3 او د يورانيول نايترات مرکب ( گډ) UO2(NO3)2 = Uranyl Nitrate ورڅخه لاسته راځي وروسته له هغه څخه د امونيم هايدرواکسايد ( NH4OH) سره ګډيږي تر څو امونيم ډاي يورانات (NH4)2 U2O7 =Ammonium Diuranate باندي واوړي په اخير کي نوموړي مرکب د هايدروجن ماليکول په مرسته سره، ريدکشن کيمياوي پروسي لاندي نېول کيږي تر څو چي يو نصوارې رنګه يورانيم ډاي اکسايد (UO2) ورڅخه جوړشي بيا په خپل وار سره د هايدروفلوريک اسيد (HF = Hydrofluoric acid) او د فلورين (F2 = fluorine) په اکسايديشن سره ، لومړى (UF4) يورانيم تيترافلورايد او ورپسي يورانيم هيګسافلورايد (Uranium hexafluoride) لاس ته راځى د يورانيم هيګسافلورايد سوچه غاز مرکب چى صفر اعشاريه اووه په سلو کي (0.7%) د يورانيم دوه سوه پينځه ديرش (U235) او پاتي برخه يي يورانيم دوه سوه اته ديرش (U238) جوړوي بيا په خپل وار سره ديوي ځانګړي ټکنالوژي مرسته سره، چى د يورانيم غاز سنتريفوګ په نامه سره ياديږى، دچاوديدونکي يورانيم دوسوه پينځه ديرش (U235) برخه يي دري (٣-٥%) نه تر پينځه په سل پوري بډاى کيږي.په پايله کي د يورانيم هيګسافلورايد غاز، بيا په خپل وار سره د يورانيم اکسايد (UO2) په يوه پودر اړول کيږى او د لوړفشار، ټاکلى تودودخي اوځانګړي ټکنالوژى په مرسته، په ناڅاپي ډول سره په لومړي پړاو کي د غاز څخه په جامد حالت، او بيا په دوهم پړاو کي د کوچنيو کروى شکله ټوټو (Pellets) باندي اړول کيږي. د چاوديدونکي يورانيم دوه سوه پينځه ديرش بډاى شوي دغه غونډى ټوټې، په هستوي بټيو کي د سونګ موادو په موخه کارول کيږي. د يورانيم هيګسافلورايد څخه په هستوي بټۍ لکه د سپکو اوبو بټې ( Light Water Reactor)، د خوټيدونکې اوبو بټۍ (Boiling water Reactor
) اويا لوړ فشار اوبو بټۍ ( High Pressurized Water Reactor ) کي د چاوديدونکي سونګ موادو په موخه،ګټه اخيستل کيږي
توصیف
یورانیم خړ یا نقره یی فلز دی چی په هوا کی اكسيايډېږي. یورانیوم د درنو فلزونو څخه دی او گڼوالى یی 19,01 g.cm−3 دی. ټول الکټروني جوړښت یی 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 3d10 4s2 4p6 4d10 5s2 5p6 4f14 5d10 6s2 6p6 5f3 6d1 7s2. دی. یورانیم په طبیعت کی د یورانیم اکسایډ په شکل کی موندل شوی دی. نوموړی ترکیب د یورانینیټ په نوم پېژندل شوي دی. په اوس وخت کی یورانینيټ په کاناډا، امريکا، روسیه، نايجېر، نایجېريا، قزاقستان، ازبکستان، ايران او چېک جمهوريت کی استخراج کېږي. د پوهانانو په نظر د یورانیم ‌ذخیره په نړی کی ۱۷ میلیونه ټنو ته رسېږي.
د یورانیوم اسوتوپونه
تر اوسه پورې (تر ۲۰۱۴ کال پورې) ۲۶ اسوتوپونه پېژندل شوي دی خو یوازې یورانیوم – ۲۳۸ ، ۲۳۵ ، ۲۳۴ اهمیت لري.
د يورانيمو بډاينه
د يورانيمو زيرمې او کانونه په طبيعي ډول دځمکې د کرې په ډ يروبرخو كې په غير متجانس ډول سره پيداکيږي. په لمړي پړاوکې د طبيعي يورانيمو معد ني مينرالونه د يو لړفزيکي او کيمياوي کړنلاروپه مرسته سره دنورو ډبرو څخه بيليږي ، وروسته بيا غه يورانيم ديوې ځانگړي دستگاه چې د يورانيمو دژرندي په نامه ياديږي دپوډرو په بڼه اوړي ، د يورانيمو دغه ډول کوچنۍ ذرې يا پوډر دقلوي اويا تیزابي مرکباتو په مرسته د اوکسيديشن کونکو مرکباتو لکه سوديم پركلوريت په كاروني سره د نورو توكو څخه بېلــــــــيږي.دغه پوډر ډوله يورانيم ژيړ رنگ لري او د يوه كيک په بڼه جوړيږي چې كيـــــــــــمياوي فارمول ئېU3O8 يورانيم اوكســـــــايد ده اود ژيړ كيك په نامه ياديږي. نوموړی ژيړکيک ته په ډيرو غټو بخاريو کې دسانتي گرېدترشپږ پنځوس درجو ۵۶ °C پورې تودوخه ورکول کيږي اوديو لړ کيمياوي کړنلارو په پايله كې د نيتريک اسيد، امونيم هيدرواکسيد، هايدروجن، هيدرو فلوريک اسيد او دفلورگاز په مر سته سره په شپږ قېمته يورانیمو او فلورمرکب باندې بدليږي. ديورانیمو دغه ژيړرنگه مرکب چې په اوبو کې ئې د حل کیدلووړتيا دڅلورقيمته يورانيمو په پر تله ډيرپياوړی دی د يورانيم هېکسا فلوريد په نامه سره ياديږي او ډير زهرجن خاصيت لري وروسته له دغي مرحلې څخه دبډايني لړۍ پيل كيږي.
د يورانيم بډاۍ کولو سينتريفوګ کړنلاره Uranium Gas Centrifuge
خواته، تښتيدونکي قوه (Centrifugal force) په توپير سره اغيزه کوي، چى په پايله کي د يورانيم څه ناڅه دروند ايزوتوپ (U238) د لوښي ديوال خواته او د يورانيم څه ناڅه سپک ايزتوپ (U235) د لوښې منځ برخې ته راغونډوي.