cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هرات (۱۷۹۳-۱۸۶۳ ز کال)
واک ته رسېدل او لومړۍ ننګونې (۱۸۰۱- ۱۸۰۴ ز کال)
قاجارایانو یو څه په وروستیو کې خراسان له نادر میرزا افشار او نور خپلواکو خراساني سردارانو نه نیولی و. د ۱۸۰۳ ز کال د ډسمبر په ۲۴ مه نېټه مشهد د قاجار ځواکونو ته په لاس ورغی او پنځلس کلن محمد ولي میرزا یې د والي په توګه وټاکل شو. د هغه حکومتولي کمزورې وه، خو هغه د تربت حیدریه پیاوړي قرائی سردار، اسحاق خان ته اړوند و چې له امله یې خپله واکمني ساتلې وه. اسحاق په ډېرې اسانۍ سره وکولای شول، د هغه له کمزورتیا ګټنه وکړي، څو د هغه تر ګاونډیو پورې خپله واکمني وغځوي. په ۱۸۰۴، ۱۸۰۷ او ۱۸۱۱ ز کلونو کې د هراتیانو او ایرانیانو ترمنځ جګړې د غوریانو د ستراتیژیکې پولې پر سر وې، ځکه قرائي سردارانو د مشهد او هرات ترمنځ له سیالۍ نه په خپله ګټه ګټنه کوله.
د غوریانو پر سر شخړه (۱۸۰۴ – ۱۸۱۳ ز کال)
د ۱۸۰۴ ز کال په ډسمبر میاشت کې، اسحاق خان قرائی غوریان له فیروزالدین میرزا نه ونیو. هغه خپل وراره یوسف علي خان قرائی د والي په توګه وټاکه. هغه کولای شول، خپل نفوذ د جام او باخارز په سیمو او هغو مهمو موقعیتونو کې وساتي، چې کولای شي د هرات په چارو کې ترې لاسوهنه وکړي.
په ۱۸۰۷ ز کال کې یوسف علي خان، حاجي فیروز الدین میرزا ته پناه وروړه او قرائی سردار یې پرېښود. هغه له یو مهال راهیسې فیروزالدین میرزا هڅاوه، څو خراسان ونیسي. له همدې امله د خراسان والي محمد ولي میرزا د خراسان د بېرته نیولو په موخه د ۱۸۰۷ ز کال په پسرلي کې له خپل پوځ سره حرکت وکړ. ایراني منابع واعظ صوفي اسلام او نور، افغان ملایان ملامتوي چې فیروزالدین یې له ایرانیانو سره جګړې ته وهڅاوه، په داسې حال کې چې د فیروزالدین مشاورین له ایران سره د جګړې پر خلاف و. کله چې فیروزالدین د ایراني ځواکونو له نږدې کېدو خبر شوو، له جګړې نه د هغه ملاتړ کم شو او د هغه جنرال بدال خان افغان غوره وګڼله، چې ایراني حکومت ته تسلیم شي.
په پایله کې فیروز د صوفي اسلام د جګړې له ډلې (له افغان او ایماق سردارانو نه جوړه وه) سره یوځای شو. فیروز وتوانېد، هغه فتوا ترلاسه کړي چې له ایران سره جګړه جهاد اعلان کړي. صوفي اسلام د ایران د مخکې راتګ پر وړاندې ۵۰۰۰۰ پلي او سواره ځواکونه راوغوښتل. په زرګونو ایماق، ازبیک او ترکمن وګړي د هغه له ځواکونو سره یوځای شول، چې له ایران سره په دغه سپېڅلې جګړه کې جګړه وکړي. د ځواکونو مشري صوفي اسلام ته وسپارل شوه. د راپورونو له مخې، صوفي اسلام د سروزرو په کجاوه کې کښېناست او ۳۶۶ ساتونکي (د کال د ورځو په شمېر) یې په خوا کې روان شول. ایراني پوځ ۱۴۰۰۰ پلي او سواره سرتېري او ۱۲ توپونه لرل.
د قاجار ځواکونه د محمد خان قرائی تر مشرۍ لاندې په شهیدیه (شکېبان) کلي کې مېشت شول. د ۱۸۰۷ ز کال د مۍ په ۱۹ مه، د مۍ په ۳۰ مه، جون یا د جون په ۲۹ مه هراتي پوځ د رباط چرخه د جګړې ډګر ته ورسېد او په قاجاریانو باندې په برید سره یې د شهیدیه جګړه پیل کړه. هراتي پوځ له منځه ولاړ (له ۳۸۰۰ نه تر ۶۰۰۰ پورې افغان سرتېري ووژل شول) او د صوفي اسلام سر، د توپ په مرمۍ غوڅ شو. وروسته ایرانیانو هرات د ۴۰ ورځو لپاره کلابند کړ، تر هغه چې فیروزالدین تسلیم شو او ایراني حکومت ته یې د درېیو کلونو مالیات ولېږل.
په افغانستان کې لوړې زده کړې
لوړې زده کړې په افغانستان کې د افغانستان په پوهنتونونو کې د لوړو زده کړو د اصلاح لپاره د دولت تګلارې او د همدې اصلاحاتو اغېزو څخه عبارت دي. د لوړو زده کړو اصطلاح له دولسم ټولګي، درېیم پړاو، درېیمې کچې یا د پوهنتون د زده کړو سره مترادف ده.
د اصلاحاتو زمینه
لوړې زده کړې د افغانستان لپاره له ۲۰۰۸ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د ملي پرمختيايي ستراتیژۍ یو له اتو برخو څخه ده. د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت د ۲۰۰۹ کال د دیسمبر په میاشت کې د لوړو زده کړو ملي ستراتیژیک پلان: ۲۰۱۰-۲۰۱۴ تدوین کړ. د همدې پلان دوه اصلي موخې دا وي: د کیفیت ښه والی او لوړو زده کړو ته د لاسرسي پراخوالی پر جنسیتي برابري باندې په ټینګار لرلو سره. په افغانستان کې د لوړو زده کړو د سیستم د خرابوالې لپاره یو له تر ټولو مهم غبرګون همدا هڅې وي چې د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت د لوړو زده کړو په ملي ستراتیژیک پلان ۲۰۱۰-۲۰۱۴ کې ورته اشاره شوې ده. د همدې ستراتیژیک پلان موخه یوازې د ۲۰۰۱ کال د وخت د سیستم بیارغاوونه نه وه، بلکې پر یوه عصري او وړتیا له مخې سیستم ته اړول و، تر څو یو ځل بیا په سویلي اسیا کې تر ټولو غوره سیستم وګڼل شی، لکه د روسانو له تېري وړاندې چې و. همداشان باید داسې یو سیستم وي چې نړیوال معیارونه پوره کړي او د سیمې له نورو سیستمونو سره سیالي کړای شي. د لوړو زده کړو ملي ستراتیژيک پلان ۲۰۱۰-۲۰۱۴ د هېواد په کچه له یو شمېر بېلابېلو پوهنتونونو سره د یو لړ مشورتي سیمینارونو پایله وه چې په ۲۰۰۹ ز کال کې د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت له خوا د یونیسکو او نړیوال بانک په مرسته تر سره شول. د لوړو زده کړو ستراتیژیک پلان ۲۰۱۰-۲۰۱۴ د لوړو زده کړو د اصلاح د یوه کاري چوکاټ له مخې رامنځته شو، چې پخوا د لوړو زده کړو وزارت له خوا د یونیسکو د نړیوال انستیتوت په همکارۍ د روزنیزې پروګرام جوړونې لپاره په ۲۰۰۴ کې جوړ شوی و. پخوانی د اصلاحاتو کاري چوکاټ یو لړ پراخ مسایل تر خپل پوښښ لاندې راوستي و لکه: د پوهنتونونو بنسټیز جوړښت، د حکومتولۍ مسایل، د کارکوونکو استخدام او د محصلینو جذب او ساتنه، د تدریس او څېړنې تر منځ اړیکې، مدیریت، مالي چارې او د تجهیزاتو تدارک، ځمکه او درسي کتابونه.
مالي مسایل
د لوړو زده کړو د ملي ستراتیژیک پلان ۲۰۱۰-۲۰۱۴ له مخې په پام کې و چې د لوړو زده کړو برخه تر ۲۰۱۵ کال پورې د روزنیزې بودیجې ۲۰ سلنه ولګوي، چې تر ۲۰۱۴ کال پورې د ۸۰۰ امریکايي ډالرو معادل او تر ۲۰۱۵ کال پورې ۱۰۰۰ امریکايي ډالر د هر محصل لپاره کېږي. په ۲۰۱۲ کال کې د لوړو زده کړو لپاره منل شوې بودیجه ۴۷.۱ میلیون امریکايي ډالر و، یعنې د هر محصل لپاره ۴۷۱ امریکايي ډالر. له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د لوړو زده کړو وزارت له غوښتل شویو ۵۶۴ میلیون امریکايي ډالرو څخه یوازې ۱۵ سلنه (۴.۱۳ میلیونه امریکايي ډالر) له خپلو مالي ملاتړو څخه تر لاسه کړي وو. د دې وزارت اصلي مالي ملاتړ کوونکي دا دي: نړیوال بانک، USAID، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت، ناټو، هند، فرانسه او المان.
د نوم لیکنې بهیرونه
د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت وکولای شول چې په پوهنتونونو کې د محصلینو د نوم لیکنې له ټاکلي موخې څخه پورته ولاړ شي، له ۲۰۱۱ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د نوم لیکونکو شمېر دوه برابره شو او ۱۵۳۳۱۴ محصلینو ته ورسېد. په داسې حال کې چې د دولت د اټکل له مخې دا شمېره به تر ۲۰۱۵ کال پورې ۱۱۵۰۰۰ محصلینو ته ورسیږي. خو بیا هم، د مالي سرچینو د کمښت له کبله دې وزارت و نه شو کولای چې د محصلینو په شمېر کې له چټکې زیاتوالې سره په ورته وخت کې اړین تاسیسات جوړ کړي. د دې وزارت زیاتره تاسیسات لا اوس هم رغوونې ته اړتیا لري. د بېلګې په توګه: په ۲۰۱۳ کال کې د کابل پوهنتون د فزیک د رشتې د محصلینو لپاره هېڅ لابراتوار نه و.
د لوړو زده کړو د وزارت د پرمختګ د رپوټ له مخې، له ۲۰۰۸ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د ښځینه محصلینو شمېر دری برابره شوی او ۳۰۴۶۷ محصلینو ته رسېدلی و، خو بیا هم ښځینه محصلینو د پوهنتون د ټولو محصلینو یو پر پېنځمه برخه جوړوله.
په پوهنتون کې د محصلینو د جذب د ودې یو علت کولای شو د «شپې ښوونځي» وبولو چې ځوانو مامورینو او مېندو ته یې د دې فرصت برابر کړی تر څو لوړو زه کړو ته لاسرسی ولري. محصلین کولای شي د «شپې» په شفټ کې په نوم لیکنې سره خپل د ماښام اضافي وخت هلته ولګوي. د شپې شفټ په زیاتیدونکي بڼه سره د مشهوریدو په درشل کې ده او په ۲۰۱۴ کال کې ۱۶۱۹۸ محصلینو په کې نوم لیکنه کړې ده، په داسې حال کې چې د تیرو دوو کلونو په پرتله دا شمېره یوازې ۶۶۱۶ محصلین وو. په ۲۰۱۴ کال کې، په ټولو شپې ټولګیو کې ښځو ۱۲ سلنه (۱۹۵۲) برخه جوړوله.
د جنسیت ستراتیژي
د افغانستان د لوړو زده کړو وزارت په خپل د لوړو زده کړو د جنډر په ستراتیژي (۲۰۱۳) کې  د ښځینه محصلینو او ښوونکو د شمېر د زیاتوالې لپاره یو عملیاتي پلان طرحه کړ. د همدې پلان یوه اساسي برخه د نجونو لپاره د لیلیو جوړول دي. په ۲۰۱۴ کال کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په مالي مرسته په هرات کې د نجونو یوه لیلیه جوړه شوه او دوه نورې لیلیې په بلخ او کابل کې په پلان کې وي. د پلان له مخې دغو لیلیو باید هرې یوې یې د ۱۲۰۰ ښځینه محصلینو د ځاییدو ظرفیت درلودای. د لوړو زده کړو وزارت همداشان د ملي لومړیتوب له پروګرام څخه بودیجه وغوښته تر څو د ۴۰۰۰ محصلینو د ظرفیت لرونکي ۱۰ لیلیې پرې جوړې کړي؛ چې له هغې ډلې تر ۲۰۱۳ کال پورې شپږ لیلیې بشپړ شوې وي.
د لوړو زده کړو د جنسیت ستراتیژي (۲۰۱۳) د ذکر شویو موخو له مخې، ښځو باید تر ۲۰۱۴ کال پورې د پوهنتون د ټولو محصلینو ۲۵ سلنه او تر ۲۰۱۵ کال پورې ۳۰ سلنه جوړ کړي. خو، په ۲۰۱۴ کال کې یوازې ۱۹.۹ سلنه ښځینه محصلیني وي، چې دا شمېره د ۲۰۱۰ کال تر ۲۰.۵ سلنه هم ټیټ و. که څه هم په پوهنتونونو کې د نجونو نوم لیکنه له ۲۰۱۰ کال راهیسې زیاته شوې، خو د هلکانو نوم لیکنې بیا چټکه وده درلوده. نجونې لا اوس هم د هلکانو په پرتله د ښوونځي د دورې د بشپړولو په برخه کې له زیاتو ستونزو سره مخ دي او په پوهنتونونو کې د نجونو د لیلیې د نشتوالې له کبله ستونزو سره مخ دي. په ۲۰۱۲ کال کې، ۶۶ سلنه نجونو او ۸۹ سلنه هلکانو په ښوونځیو کې نوم لیکنه کړې وه. تمه کېږي چې هلکان به وکولای شي د ښوونځي د دورې ۱۱ کاله بشپړ کړي او جنکۍ به یوازې اوه کاله.
د لوړو زده کړو د جنسیت ستراتیژي د ښځینه ښوونکو لپاره موخه ټاکلې وه، چې له مخې یې تر ۲۰۱۴ کال پورې د ښځینه ښوونکو شمېر باید ۲۰ سلنې ته رسېدلای وای. د ۲۰۱۴ کال تر اکټوبر میاشت پورې په پوهنتونونو کې د ښځینه ښوونکو شمېر ۶۹۰ تنو ته رسېده (۱۴ سلنه). دغې ستراتیژې همداشان هڅه کوله تر څو د هغو ښځینه ښوونکو په شمېر کې زیاتوالی راولي کومې چې د ماسټرۍ یا ډکتورا تر کچې پورې لوړې زده کړې لري. د ۲۰۱۴ کال تر اکټوبر میاشتې پورې ۲۰۳ ښځینه ښوونکو د ماسټرۍ په کچه لوړې زده کړې درلودې، چې د نارینه وو شمېر بیا ۱۲۷۷ تنو ته رسېده او یوازې ۱۰ ښځینه ښوونکو د ډکتورا تر کچې پورې لوړې زده کړې درلودي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:د افغانستان پوهنتونونه وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:زده كړه په افغانستان كې
محمد افضل ټکور
بټنوک|289px|محمد افضل ټکور ښاغلی افضل ټکور په کال ١٣٣٩ لمريز کال کي د ننگرهار ولايت د کوز کونړ ولسوالۍ دکوټۍ په کلي کي زېږيدلی دی.
دندې
د پوهنځی له فراغت وروسته يې د افغانستان د ليکوالو د ټولني سره په کار پيل وکړ ، په لومړيو کي د ژوندون مجلې مهتمم ، او وروسته  د ١٣٧٦ ل کال څخه وروسته بيا د ډاکټر نجيب الله د حکومت تر ړنگېدو پوري  د نوموړي مجلې دمسول مدير په توگه پاته شو. ښاغلی ټکور د يوې مودې لپاره د انيس ورځپاڼي د ادبي مخ چي د نکريزو پاڼه نومېدله چلوونکی و، وروسته د څو کالو لپاره د افغانستان راډيو ادبي خپرونه ( ولولې ) لپاره شعرونه او ... ليکلي دي ،  ددې ترڅنگ تر اوسه ( ١٣٨٣ ل ) پوري د لسگونو کتابونو اهتمام کړی ، په بېلابېلو خپرونو کي يې څېړنيزي مقالې خپرې شوي ، او بېلابېلو غونډو او سيمينارونو لپاره يې پر مختلفو موضوگانو څېړني مقالې کښلي دي. ښاغلی ټکور د شپږو کالو راهيسي د خپلي کورنۍ سره په هالنډ کې مېشت و چې وروسته بيا د يوې انگرېزي پروژې لپاره چې پوځيانو لپاره د پښتو لوست ورکول دي ولاړ او تر اوسه په نوموړې دنده په لنډن کې بوخت دی.
چاپ شوي آثار
ښاغلی ټکور د لاندنيو چاپي اثارو خاوند دی :
سرچينې
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغاني ليکوال
ایداهو
آیداهو په انګلیسي Idaho) د امریکا د لویدیځو آیالاتونو څخه یو دی چې پلازمینه او لوی ښار یې بویسی ده.
د کوشنیانو لپاره فلسفه
د کوشنیانو لپاره فلسفه یا کوشنیانو ته فکري روزنه یا P4C د فلسفې د زده کړې له مهمو څانگو څخه گڼل کېږي چې ماشومانو ته د د فلسفي تفکر او استدلال د ځواک روزنه ورکوي.
مخېینه
د ۱۹۶۰ز کلونو په وروستیو کې، هغه وخت چې متیو لېپمن د کولمبیا پوهنتون کې د فلسفې په څانگه کې په زده کړه بوخت و، نو په دې پوه شو چې زده کړیالان د استدلال او قضاوت ځواک نه لري. هغه په دې پوه شو چې ددې ځوانانو د تکفر قدرت تقویه کول ناشونې خبره ده. او د استدلال قوت باید له هماغه لومړي سره (ماشومتوبه) دوي ته وښودل شي. لېمپن د کوشنیانو لپاره فلسفې بنسټگر گنل کېږي.
بهرنی تړن
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:د فلسفې زده کړه وېشنيزه:د فلسفې څانگې
اوښ ډوله چرچرک
اوښ ډوله چرچرکان (علمي نوم: Rhaphidophoridae) د اېنسیفېرا یوه لویه کورنۍ ده چې يو شمیر خوځندکې لکه غار وېټا، غڼه ډوله چرچرک او غار چرچرک لري. ټوله کورنۍ ۵۵۰ ډوله ژوي لري چې په ۸۰ جنسو ويشل کېږي. اوښ ډوله چرچرکان په ځانگړي ډول په هندوستان، اسټرېليا ختیځي آسیا کې ژوند کوي.
توصيف
اوښ ډوله چرچرکان په ځانگړي ډول په ځنگلونو کې په تيارو غارونو یا سیمو کې ژوند کوي. خو د انسانانو په کورونو کې هم ژوند کولاي سي. نوموړي ژوي اوږدي پښې ، انتینونه او شاکوپي بدن لري. اوښ ډوله چرچرکان هېڅ وزرونه نه لري او څو ډوله ځانگړي آواز يا ږغ جوړولاي سي.
وېشنيزه:سيخ وزري خوځندکې
شکارپور بازار
د #احمدشاهي_کندهار د څلورو بازارونو څخه ښکاپر بازار تر تر ټولو اوږد او ارزانه بازار وو، چي د عوامو په خبره [په ښکاپر بازار کي احمدشاه بابا خپل دسترخوان ټک وهلی دئ]. دا چي د بولان پر لار به کندهار ته له همدې ځايه د شکارپور څخه قافلې راتلې، نو د ښار دغه جنوبي دروازې ته ئې ښکاپر دروازه او بازار وايه. په دې بازار کي يو وخت د کندهار تر ټولو ښه پېرني، شريخ او فالوده خرڅېده. په دغه پرېمانه بازار کي پخوا د احمدشاهي عصر نامتو چاوراکو سردار #یحي_خان، د سردار #مددخان_ساګزي، #قاضي_سعدالدين خان [خان علوم/علومي کورنۍ] #تارسنګ او نورو لوړ پوړو چارواکو عصري کورونه وه چي په هغه وخت کي دا لوی وياړ وو. دغه لرغوني بازار په کورنيو جګړو کي تر ټولو ډېر خوړين سو او اوس ئې ځای بدرنګه او له پاکستانه راوړل سوو، تېر او بېر مارکېټونه ونيو. لاندي ويډيو ښاغلي #ګلېن_فوسټر په ۱۹۵۶ع کال کړې ده او ما لږ نوکي وچه مېوه ورسره ملګرې کړه :) . په ويډيو کي ماته جالب په لوڅو پښو د خلګو ګرځېدل، شين کميس او لوی پرتوګونه، د خلګو په لاس کي منګي او موسيقۍ الې، په بازار کي د اسانو او خرو پراخ شتون، بازار ته د راروانو خلګو په لاسونو کي واړه وري، بوټي او نور چي ښايي سودا په اخلي، رواني اوبه او ګڼ نور...
۱۱۵ (عدد)
۱۱۵ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۴ څخه  مخکي او د ۱۱۶ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۱۵ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۱۵ د مسکوويم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۵ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
زړه
زړه په ډېری ژوندیو موجوداتو کې یو عضلاني غړی دی. دغه غړی وینه د وینې د رګونو په واسطه ټول وجود ته پمپ کوي. پمپ شوې وینه اکسیجن او انرژي د وجود ټولو برخو ته رسوي او بېرته اضافي متابولیکي مواد لکه کاربن ډای اکسایډ سږو ته را انتقال کوي. په انسانانو کې د زړه اندازه د یوه سوک کړي لاس په کچه ده او د سږو ترمنځ د سینې د قفس په منځنۍ برخه کې موقعیت لري.
په انسانانو، ټولو تي لرونکو حیواناتو او الوتونکو کې زړه څلور برخې لري: کیڼ دهلېز، ښی دهلېز، کیڼ بطن او ښی بطن. په معمول ډول ښی دهلېز او ښی بطن د ښي زړه او کیڼ دهلېز او کیڼ بطن د کیڼ زړه په توګه یادول کېږي. په داسې حال کې چې د ماهیانو زړه دوه برخې یو دهلېز او یو بطن او د حشراتو زړه درې برخې لري. په یوه سالم زړه کې وینه د زړه له یوې خوا څخه پمپ کېږي او د هغو له بېرته شاته راتلو مخه نیسي. زړه د پریکارډ په نامه په یوه ساتونکې کڅوړه کې چاپېر دی چې یوه اندازه مایع هم لري. د زړه دیوال له دریو طبقو اپي کارډ، میوکارډ او انډوکارډ څخه جوړ شوی.
زړه د هغه ریتم له مخې چې په دهلېزي سینوسي غوټه کې د ضربان ټاکونکو حجراتو له مخې ټاکل کېږي، وینه پمپ کوي. دغه حجرې هغه جریان رامنځته کوي چې د زړه د انقباض لامل ګرځي او د دهلېزي بطني غوټې له لارې د زړه د الکتریکي هدایت د سیسټم په اوږدو کې حرکت کوي. په انسانانو کې له اکسیجن پرته وینه د ښي دهلېز له لارې له ستر پورتني او لاندني ورید څخه زړه ته ننوزي او هغه ښي بطن ته رسوي. له دغه ځایه هغه د ریوي سرکولشن له لارې سږو ته ځي، چېرې چې اکسیجن له ځانه سره اخلي او کاربن ډای اکساید پرېږدي. له دې وروسته اکسیجن لرونکې وینه د زړه کیڼ دهلېز ته راګرځي او له کیڼ بطن څخه په تېرېدو د زړه د آئورټ لوی شریان پر مټ د وجود د وینې جریان ته پمپ کېږي او د شریانونو او کوچنیو رګونو پر واسطه د وجود هرې برخې ته رسېږي – چېرې چې انرژي او نور مواد د وینې د رګونو او حجراتو ترمنځ تبادله کېږي اکسیجن هغو ته رسوي او کاربن ډای اکساید اخلي – وړاندې له دې چې بېرته د وریدونو له لارې زړه ته را وګرځي. د استراحت په حالت کې د زړه د ضربان کچه په دقیقه کې ۷۲ ځله ده. بدني فعالیت په لنډ مهالې توګه د زړه ضربان زیاتوي خو په اوږد مهال کې د استراحت پر مهال د زړه ضربان ورسره کمېږي چې دا بیا د زړه روغتیا ته ګټمن دی.
وده
زړه لومړنی عمل کوونکی غړی دی چې د جنین د رامنځته کېدو د دریمې اونۍ په شاوخوا کې په وده پیل کوي، ضربان مومي او وینه پمپ کوي. د دغه غړي دکار ژر پیل کول د جنین په ودې او د امیدارۍ په راتلونکې کې ډېر مهم دی.
زړه په عصبي صفحه کې له splanchnopleuric mesenchyme څخه سرچینه اخلي چې کارډیوژنیک سیمه جوړوي. دوه اندوکاریال ټیوبونه دلته جوړي او بیا له یو بل سره پیوند مومي او د زړه لومړنۍ لوله جوړوي چې د لوله یي زړه په نوم یادېږي. د جنین د دریمې او څلورمې اونۍ پر مهال د زړه لوله اوږدېږي او په پریکارډیوم کې د S ډول مومي. دغه برخې او اصلي رګونه په خپله سمه توګه د زړه په توګه وده کوي. په راتلونکې وده کې یې د سپتا او د زړه د بطنونو او دهلېزونو وده شاملېږي. د پنځمې اونۍ په پای کې سپتومونه او په نهمه اونۍ کې د زړه برخې بشپړېږي.
له پنځمې اونۍ وړاندې د جنین په زړه کې د فورامن اوال په نوم سوری شتون لري. فورامن اوال (foramen ovale) د جنین په زړه کې ویني ته اجازه ورکوي په مستقیم ډول له ښي دهلېز څخه چپ دهلېز ته ولېږي او همدارنګه یوه اندازه وینه سږو ته هم ورسېږي. له زیږون یوازې څو ثانیې وروسته د سپټوم پریموم په نامه یو متحرک نسج چې وړاندې یې د دهلېز په توګه عمل کاوه فورامن اوال تړي او په معمولي توګه د وینې جریان رامنځته کوي. د ښي دهلېز په هغه ځای کې چې وړاندې په کې بیضوي سوري ځای درلود؛ ژوروالی پاتې کېږي چې دغه ژوروالي ته فوسا اولیس (fossa ovalis) ویل کېږي.
د جنین زړه د القاح څخه ۲۲ ورځې وروسته (د طبیعي قاعدګۍ (حیض) له وروستۍ دورې ۵ اونۍ وروسته) په ضربان پیل کوي؛ چې د مور د زړه د ضربان په کچه په دقیقه کې شاوخوا ۷۵ -۸۰ ځله ضربان کوي. وروسته یې د زړه ضربان زیاتېږي او د اوومې اونۍ په لومړیو کې (له LMP وروسته د اوومې اونۍ په لومړیو کې) یې د ضربان کچه په دقیقه کې ۱۶۵-۱۸۵ ته رسېږي. له ۹ مې اونۍ وروسته (د جنیني مرحلې په شروع کېدو سره) یې ضربان راکمېږي او د زیږون تر مهاله په دقیقه کې تر ۱۴۵ (±۲۵) پورې رسېږي. له زیږون وړاندې د ښځینه او نارینه د زړه په ضربان کې هېڅ توپیر شتون نه لري.
د زړه لومړنی پړاو
انساني زړه د يوه کس د ژوند په مهال کې په منځنۍ کچه له ۲،۵ بيليون وار نه هم ډېر درزېږي. د انسان زړه د حاملگۍ يا بلاربوالي نه ۲۱ ورځې وروسته د لومړي ځل لپاره په وينې پمپولو پيل کوي او يا هم د وروستي حيض نه پينځه اوونۍ وروسته، عموماً دا هغه وخت وي چې د زېږون نېټه پکې اټکل کېږي. پدې وخت کې د ماشوم زړه او د مور د زړه د پمپولو کچه يو شان وي، چې سمه کچه يې د ۷۵ نه تر ۸۰ درزا په يو دقيقه کې اټکل کېږي. خو د مور په نس کې د جنين د زړه درزا د وخت په تېرېدو سره چټکه کېږي چې په لويه کچه د ۱۶۵ نه تر ۱۸۵ درزا په يوه دقيقه پورې رسېږي. دا هغه مهال پېښېږي کله چې د بلاربوالي نه اووه اوونۍ تېرې شوي وي چې د وروستي حېض نه د ۹ اوونيو د تېرېدو مودې سره سمون خوري. نو په همدې توگه مونږ ويلای شو چې د هرې ورځې د تېرېدو وروسته، د زړه درزا ۳،۳ ځله په يوه دقيقه کې ډېرېږي. او يا په بل ډول د هر درې ورځو وروسته د زړه درزا د لومړۍ ځل په پرتله په يوه دقيقه کې ۱۰ درزا ډېره شوې وي چې د يوې مياشتې د تېرېدو سره سره د ماشوم د زړه چټکي په يوه دقيقه کې ۱۰۰ درزا ته رسېږي.
کله چې د يوې مور په نس کې ماشوم د وروستي ځل حېض نه وروسته د ۹.۲ اوونيو شي نو په دې وخت کې په يوه دقيقه کې يې د زړه درزا ۱۵۰ (BPM +/-۲۵) واره ته راټيټيېږي او د 15مې اوونۍ د وروستي حيض وروسته بيا د زړه درزا نوره هم منځنۍ کچې ته راټيټېږي. په منځنۍ کچه په يوه دقيقه کې د زړه درزا نژدې ۱۴۵ (+/-۲۵ BPM) واره اټکل شوې. مخکې له دې نه چې يو جنين، د سر-کوناټي په مېچنه کې، ۲۵ ملي مترو پورې رسېږي او يا هم د وروستي حېض د ۹.۲ اوونيو په پړاو کې وي، نو په داسې وخت کې هم مونږ کولای شو چې د يوه جنين د زړه چټکوالی د لانديني فورمول په مرسته مالوم کړو:
عمر په ورځو کې = EHR(0.3)+6
Embryonic Heart Rate = د نطفې د زړه د پمپولو کچه
دا هم وگورۍ: Embryonic Heart Rates Compared in Assisted and Non-Assisted Pregnancies
د زېږون نه دمخه د نارينه او ښځينه زړه په درزا کې هېڅ کوم توپير نشته.
جوړښت
په انسانانو کې زړه د ټټر په منځنۍ برخه کې کيڼ لور وخوا ته او د سينې د هډوکي لاندې پروت دی (انځورونه وگورۍ). په ټولگړي توگه زړه کيڼ لور ته پروت دی او ساينسپوهان په دې باور دي چې ددې سبب د زړه کيڼ بطن دی. د زړه کيڼ بطن د ښي بطن په پرتله ډېر غښتلی او ځواکمن دی دا ځکه چې د زړه کيڼ بطن، ټول بدن ته د وينې رسولو دنده ترسره کوي. د سږو اناتومي ته که وگورو نو دا به ښکاره شي چې کيڼ سږی د ښي سږي په پرتله وړوکی دی او ددې سبب هم دا دی چې زړه د نيم-ټټر کيڼه برخه نيسي. زړه په يو ډول کڅوړه کې پوښل شوی چې د پيريکارډيم په نامه سره يادېږي او په همدې توگه د همدغې کڅوړې نه دباندې بيا دواړه سږي د زړه نه راچارپېر دي. پيريکارډيم يوه غبرگه پرده ده چې په ځان کې يو ډول مايع لري. دغه مايع چې د serous fluid په نامه سره يادېږي، د زړه د راغونجېدو په مهال اصطېکاک کې کمی راولي. گوگل چې په انگريزي ژبه بلل کېږي، په ټټر کې يو تشځای دی، او په همدغه تشځای کې زړه ځای پرځای شوی.
The apex is the blunt point situated in an inferior (pointing down and left) direction. A stethoscope can be placed directly over the apex so that the beats can be counted. It is located posterior to the 5th intercostal space in the left mid-clavicular line. In normal adults, the mass of the heart is 250-350 g (9-12 oz), or about three fourths the size of a clenched fist, but extremely diseased hearts can be up to 1000 g (2 lb) in mass due to hypertrophy. It consists of four chambers, the two upper atria (singular: atrium ) and the two lower ventricles. On the left is a picture of a fresh human heart which was removed from a 64-year-old British male.
کړنه
د زړه د ښي برخې کړنه دا ده چې دغه برخه بې آکسيجنه وينه، چې د ټول بدن نه ښي بطن ته راځي، د ښي دهليز لخوا سږو ته ورپمپ کړي. هر کله چې همدا وينه سږو ته ورننوځي نو په سږو کې دinto the lungs (pulmonary circulation) so that carbon dioxide can be dropped off and oxygen picked up (gas exchange). This happens through a passive process called diffusion. The left side (see left heart) collects oxygenated blood from the lungs into the left atrium. From the left atrium the blood moves to the left ventricle which pumps it out to the body. On both sides, the lower ventricles are thicker and stronger than the upper atria. The muscle wall surrounding the left ventricle is thicker than the wall surrounding the right ventricle due to the higher force needed to pump the blood through the systemic circulation.
The heart is effectively a syncytium, a meshwork of cardiac muscle cells interconnected by contiguous cytoplasmic bridges. This relates to electrical stimulation of one cell spreading to neighboring cells.
لومړۍ مرسته
د لا نورو مالوماتو لپاره د زړه درېدل ولولۍ
Electrical innervation of the heart in health is supplied by two closely intertwined mechanisms. The first mechanism is well demonstrated in electrical coil systole (interpreted by the electrocardiogram as QRS)as an individualized myocardial electrical tree initiated by the sinoatrial node. Secondary diastolic electrical control is posited to represent autonomic recoil control from the vagus nerve and cardiac branches and the thoracic ganglia.
د خواړو په توگه کارول
په ډېرو هېوادونو کې د بېلابېلو ژويو لکه د چرگ، پسه، غوا، غوايي، او نورو زړونه د خواړو په توگه کارېږي. که څه هم چې دا د حلال شويو ژويو منځني غړي لکه سږي، کولمې او زړه اکثراً ناخوړنده غړي گڼل کېږي، خو دا چې زړه د عضلاتو نه جوړ دی، که چېرته څوک زړه پوخ کړي نو د زړه خوند هم د نورمالې غوښې خوند ته ورته دی. په بله وينا د پوخ شوي زړه خوند د هوسۍ د غوښې خوند ته ورته دی.
زړه د سمبول په توگه
په پخوانيو پېرونو کې زړه ته د روح د ناستي ځای په سترگه کتل کېده او خلکو داسې انگېرله چې زړه هغه غړی دی چې د انساني فکر او آند دنده لري. د ساري په توگه روميانو دې ته پام کړی وه چې د انساني احساساتو او د زړه د خوځښت تر مېنځ يو تړاو دی لکه د ډار، مينې او هيجان په وختونو کې چې د زړه د درزېدو په کچه کې توپير راځي. نن ورځ دا ثابته شوې چې د زړه او د انساني فکر يا انساني احساساتو لکه مينه، هېڅ تړاو نشته، خو په نني پېر کې هم خلک د زړه وييکه د مينې اړونده په تشبيحاتو کې کاروي. کله چې په خبرو کې په انځوريزه توگه د مينې اړوند خبرې کوي نو دوی يوه ځانگړې نښه کاروي چې په دې توگه ( ♥ )ده.
د "زړه" اصطلاح بيا د يو شي منځنۍ برخې يا مرکزي برخې لورې هم اشاره کوي، د بېلگې په توگه "د يو شي زړه".
The ancient Aztec civilization used the heart as a sacrificial token during the sacrifice of a human being. The priest used a stone knife to cut into the thoracic cavity and remove the heart, upon which it would be placed on a stone altar as an offering to the gods. The greatest sacrifice under the reign of Montezuma involved the removal of the hearts of over 12,000 enemy soldiers.
There has been some recent research on the Cellular memory of the heart, particularly with heart transplant patients. This study shows how the heart contains thinking and memory skills, interacting heavily with the brain. This, though, is not widely accepted by the scientific community.
باندنۍ تړنې
3D Animated Heart with Anterior Cut - life-like 3D human heart animation with anterior cut.
وېشنيزه:ټټر وېشنيزه:غړي وېشنيزه:اناتومي وېشنيزه:زړه
ګلابو ناول
ګلابو ناول د نعمت الله رحیمي لیکلی اثر دی چې پهٔ ۱۴۰۰ لمریز کال کې خپور شوی، یاد کتاب د مینې یو داستان دی چې له مینې ور ها خوا پکې د افغاني کلتور، جګړې، او نورې ستونزې پکې په لیکلې بڼه انځور شوې، ګلابو ناول د مینې یوه کیسه ده چې پای یې د کابل سقوط او تر امریکا هجرت کولو ته رسیږي، پهٔ یاد داستان کې د کابل پوهنتون غمیزه هم پهٔ غوره بڼه وودل شوې ده، رحیمي خپل کتابونه نهٔ چاپوي او پر ویبپاڼو یې هم پهٔ وړیا توګه موندلای او ترلاسه کولای شئ، ګلابو ناول د ځینو مالوماتو له مخې پهٔ یوه افغاني ویپاڼه کې تر ۶ زرو ډیر ډاونلوډ/ښکته شوی چې ډیری پښتانو لوستی او مینه یې ورسره څرګنده کړې ده.
پريگانگليونېک عصبي ريښې
په آتونوميک عصبي غونډال، کې هغه عصبي ريښې چې د CNS نه گانگليان ته ورځي د پريگانگليونېک ريښو په نامه يادېږي.
ټول پريگانگليونېک ريښې، که هغه د سيمپاتيک برخې څخه وي او يا هم د پاراسيمپاتيک برخې څخه وي، دا ټول کولينرجيک دي، (په بله وينا، دا هغه عصبي ريښې دي چې اسيتيلکولين د نيوروټرانسمېټرانو په توگه کاروي).
سيمپاتيک پريگانگليونيک عصبي ريښې اکثراً د پاراسيمپاتيک پريگانگليونيک عصبي ريښو په پرتله لنډ دي، دا ځکه چې سيمپاتيک گانگليونونه د پاراسيمپاتيک گانگليونونو په پرتله اکثراً شمزۍ ته لنډ پراته وي.
دپښتو فلمونو تاریخچه
ډاکټر لطیف یاد
په پښتونخوا کې دپښتو فلمونو تاریخچه
او ددغو پښتو فلمونو په اړوند زما اند او نظر:
په پښتونخوا کې دپښتو فلمونو تاریخچه له نن نه ۷۶ څلور اویا کلونووړاندې مودې ته رسیږي یعنې ۱۹۳۹ زیږدیز کال ته او لومړنی پښتو فلم لیلا او مجنون نومیده چې په هماغه کال کې جوړ شو او بیا په ۱۹۴۲ زیږدیزکال کې په پيښور، کوئیټې او کلکتې کې دسینماګانو پر پردو وښودل شو.ددغه فلم لارښود(ډایرکټر) امیر حمزه شینواری ( حمزه بابا) واو دفلم کمپوزر عبد الکریم و. د لیلا او مجنون پښتو فلم تر جوړیدو نه ډیر وروسته یعنې په ۱۹۶۰ زیږدیز کال کې دویم پښتو فلم ( نوې پلوشه ) جوړشو. داپه اصل کې دیوه اردو فلم ( نیا کرن) ژباړه وه .ددغه فلم ډیالوګ دامیر حمزه شینواري له خوا لیکل شوي و.دغه فلم دپیښور په نا ولټي سینما کې وښودل شو. دریم پښتو فلم چې جوړشوهغه ( تیږه ) نومید،دغه فلم په ۱۹۶۳ زیږدیز کال کې دامیر حمزه شینواري له خوا جوړ شو.ددغه فلم ستوری عمر دراز و او دفلم کیمره مین لودیل و.بیاو ورپسې په ۱۹۶۸ زیږدیز کال کې دیکه یو سف خان فلم جوړشو.دغه فلم ستورې (هیروئین)غزاله وه او دفلم ستوری(هیرو) یې رب نوازو. ددغه فلم دپرانیستلو مراسم داردو فلمونو دستورې رنګیلا له خوا ترسره شول. یکه یو سف خان په ۱۹۷۰ زیږدیز کال کې ښودنې ته وړاندې شو. دپښتو بل فلم یوسف خان او شیربانو نومید چې په ۱۹۶۹ زیږدیز کال کې جوړشو او په ۱۹۷۰ کالکې ریلیز او نندارې ته وړاندې شو. ددغه فلم کیسه دعلی حیدر جوشي له خوا لیکل شوې وه او ددغه فلم لارښود( ډایرکټر) عزیزشمیم و.ددغه فلم ستوری ( هیرو) بدرمنیر او دفلم ستورې ( هیروئین)یې یاسمین خان وه،ددغه فلم بدماش نعمت سرحدي نومید.سندرغاړی په پښتو ژبه کې دیو بل فلم نوم وچې دغه فلم په ۱۹۷۰ زیږدیز کال کې نندارې ته وړاندې شو. کله خزان کله بهار دیوبل بښتو فلم نوم و چې ددغه فلمډایرکټر جمیل احمد او پروډیوسر بې سید امیر سرحدي و چې دغه فلم په ۱۹۷۰ زیږدیز کال کې نندارې ته وړاندې شو.
علاقه غیر یا هغه سیمه چې قانون پکې نه چلیږي دیوبل پښتو فلم نوم وچې په ۱۹۷۱ زیږدیز کال کې جوړشوچې بروډیوسر یې حبیب الله او ډیالوګ او شاعري یې دامیر حمزه شینواري وه. ددره خیبر او آدم خان او درخانۍ فلمونه دشکیل ایوب له خوا پروډیوس شوی وو او ډایرکټر یې عزیز تبسم و.دپښتو بل مشهور فلم ګل مکۍ او موسی خان و چې دفلم ستوری یې آصف خان او ستوری یې یاسمین خان وو.
همداراز د۱۹۷۰ او ۱۹۸۵ کلونو ترمینځ نورډیر بې شمیره پښتو فلمونه جوړشول چې په هغو کې بهادرخان ، عجب خان ابریدی، زما بدن، مغرور، اوربل ، ټوپک زما قانون، دهقان ، باغي ،ارمان ،میرنی ورور، تربور ، اقرار، انګار، زخمونه، ناوې او نکریزې، ناوې دیوې شپې، اجرتي قاتل، توپاني شپه ، بنګړي او هتکړۍ،آب حیات ، ښکلې ناوې او نور چې او س دغو ټولو پښتو فلمونو شمیر تر ننه پورې (۷۵۷) فلمونو ته رسیږي.
دپښتو دغه فلمونه او زما اند او نظر:
که موږ وغواړو په رښتیا سره هم دغه پښتو فلمونه پښتني رنګ او بوي ولري باید دپردیو دکلتورد اغیزو نه یې وژغورو ، خکه زموږ ویاړلي پښتني کلتور تر بل هره کلتوره موږ ته زیا ت اهمیت لري.
د چين سياست
چين د اسيا يو لوی حکومت دی، د چين سياست ټول په يو گوند مشتمل دی چې ورته د چين کميونسټ پارټي ويلی کېږي. د چين کميونسټ پارټي د چين واکمن گوند دی، په چين کې صرف ددې يو سياسي گوند اجازت دی.چين کې په قومي او ايالتي کچه مشران د عوامو د ووټ په ذريعه نه ټاکل کېږي. چين کې عام خلک د کلو مشران ټاکي، د کلو مشران بيا د ولسوالو مشران ټاکي ، د ولسوالو مشران بيا د ايالتونو مشران ټاکي ، د ايالتونو مشران بيا بېلابېل ټولگي ټاکي او هغه ټولگي بيا د چين قانون سازوونکی پارليمان چې نيشنل پيپلز کانگريس نومېږي، هغه ټاکي. هم ددغه نيشنل پيپلز کانگريس څخه بيا ولسمشر او نور حکومتي کسان ټاکل کېږي.
زيړانى
مومند د مومند بابا اولاده ده چې دډيورنډ دکرښې لرې خواته په “ يکه غونډ”  کې ښخ دئ. ددې قوم د نسب سلسله د ځينو نورو پښتنو قبيلو په شان قيس عبدالرشيد ته رسيږي. دقيس درې ځامن وو­­سړبن، غورغښت او بيټنې (بيټ نيکه). دسړبن ځوې شيربن يا شيرخبون دئ او دهغه ځوې کند دئ. د کند ځوې خشى يا خوکي او د هغه ځوې غُرى يا ابراهيم دئ. دغُري څلور ځامن وو چې زيړانى، څمکنى، دولت يار او خليل نوميدل چې اولادونه يې د غُرياخيل  په نامه ياديږي. مومند او دهغه ورور داوود ددولت يار ځامن دي.
د غُرياخيلو څلور کورنۍ (زيړانى، څمکنى، دولت يار او خليل) د ١٤ عيسوي پيړۍ په منځ کې د "قندهار" د "خواجه عِمران" د غرونو د جنوب ختيځي برخې د “ خوره مرغا”  له سيمې نه لومړې دغزنى شاوخوا د ترنگ رود غاړې ته کډه کړې او وروسته بيا ننگرهار ته راغلى او د جلال آباد او لالپورې تر منځه  سيمه کې يې اړولي او بيا يې په پنځلسمه پيړۍ کې د پيښور شاوخوا سيمې ديوسفزو په مرسته د "دلازاکو"  نه نيولي او هلته ميشته شويدي.
مِيرک (Merk)  د مومندو په نامه خپل مشهور کتاب کې چې لومړې ځل د ١٩٠٠ م کال  شاوخواکې خپور شوې ليکې چې دمومندو قوم د ترکزو، حليمزو، بايزو او خويزو دڅلورو اصلي قبيلو او دويزيو، اتمانزيو او ککوزيو اړونده قبيلو نه جوړشوې دئ. ددوې څنگ ته دتاترې په لمنو کې مُلا گوري او دباجوړ لورې ته صافي پراته دي. ارواښاد ميراجان سيال چې پخپله هم مومند ؤ، دمومند بابا په نامه خپل کتاب کې ليکې چې ددوې سيمه د ترکزو، حليمزو، اوتمانزو، دويزو، بايزو او خويزو په شپږو برخو يا زو ويشل شويده. دمومندو په نورو قبيلو کې کوډاخيل، خوګاخيل، موسى خيل، عيسى خيل، قاسم خيل او اتمر خيل شامل دي.
مومند د ډيورنډ دکرښې دواړو خواوو ته اوسيږي. د مومندو سيمه په ختيځ او شمال کې د سوات او امبار د سيندونو، په لويديز کې د افغانستان د کنړ، او په جنوب کې د کابل د سيند تر منځ پرته ده.
دډيورنډ دکرښې نه لرې (کوزې) خواته مومند په دوو برخو ويشل شوي :
کوز مومند يا د سمې (هوارې) مومند چې د پيښور د ولسوالۍ (ضلعې) جنوب لويديز ته، د خټکو لويديزى او د افريدو ختيځې  سيمې کې د کوټلې محسن خان، بهادر کلي، کږې ولې او لنډئي په هوارو او آبادو کلو کې اوسيدل. که څه هم دا مومند د "دوآبه" يا دوو سيندونو ترمنخ حاصلخيزو ځمکو کې ميشت دي، خو دوې اکثره دوه کوره دي او داوړي په گرمو مياشتو کې دلته نه پاتې کيږي. بر (پاس) مو مند يا د غره  مومند چې  د کابل او سوات دسيندونو ترمنځ  غرنيو سيمو کې اوسيږي. ددې آزادو مومندو سيمه په ختيځ کې د  “جمرود”   ته نژدې سيمې نه نيولې تر”  ابازيو قلا”   او بيا “ اتمان خيلو”   پورې ، په شمال کې د “ باجوړ”  او په “ لويديز”  کې د “ کنړ”  او په جنوب کې د “ شينوارو”  او “ افريدو”  سيمې سره نښتې ده. د مومندو ټوله سيمه د احمدشاه بابا له وخته د افغانستان خاوره گڼل کيده. کله چې په ١٨٨٠ کال کې بريتانيې عبدالرحمن خان، زړه نازړه او سختې بدگمانۍ سره د کابل د امير په توگه وپيژانده، هغه وخت د افغانانو او انگريزانو روابط د دو جگړو، ځاني او مالي تاوان، بدخواهۍ او بې اعتمادۍ له امله ډير خراب وو. روسيې په منځنۍ ايشيا کې د خپل نفوذ ساحه  پراخوله  تر څو ځان افغانستان ته ورسوي او دروسيې او بريتانوي امپراتوريو ترمنځ وروستنې "علمي سرحد" scientific border وټاکي (١).
کله چې په ١٨٩٣ کال کې دډيورنډ کرښه دبريتانوي هند په مستقيم او تزاري روسيې په غير مستقيم فشار په امير عبدالرحمن خان باندې تحميل شوه، امير ددغه لوزنامې  تطبيق د مومندو، باشگل او خيبر په برخه کې ونه مانه. امير د مومندو په برخه کې وويل چې ټول مومند دافغانستان برخه ده. خو د امير له مړينې وروسته د مومندو سيمه دوه برخې وگڼل شوه، هغه برخه چې د کوز مومند په نامه ياديږي او تر پيښور پورې رسيږي، دبريتانوي هند دنفوذ ساحه وگڼل شوه او بر مومند دپخوا په شان د افغانستان شو.
امير عبدالرحمن خان ټينگار کاوه چې د مومندو ټوله سيمه د افغانستان برخه ده. هغه دډيورنډ د لوزنامې د امضا کولو نه وروسته هنري ماتمر ډيورنډ ته په يوې مرکې کې وويل چې "زه په باجوړ کې مداخله نه کوم، خو د مومندو ټوله سيمه زما ده". په هغه وخت کې د بريتانوي هند حکومت فکر وکړ چې امير يا خو په رښتيا تړون پورې په ضميمه شوې نقشې نه پوهيږي، او يا هم داسې څرگندوي چې گواکې نه پرې پوهيږي(٤). وروسته کله چې په ١٨٩٥ م کال کې د ليکې د نښه کولو کميسيون د"ناوې کوتل" يا پيچومي ته ورسيد، نو د افغاني هيئت مشر ورته وويل چې ليکه به داسې ويستل کيږي چه ټول مومند به د افغانانو په سيمه کې راځي. څرنگه چې انگريزانو ته دا خبره د منلو وړ نه وه، نو د کميسيون کار هم د بنديز سره مخامخ شو(٥) "
امير عبدالرحمن خان ددې دپاره چې ټول مومند د خپلې قبضې لاندې وساتي ، ددوې په ملک کې يې ان تر پيښوره پورې دسړک دجوړولو امر وکړ. ده شايد غوښتل چې د خيبر په مقابل کې چې د گندمک په تړون سره د بريتانوي هند حکومت ته په لاس ورغلې ؤ، له دغه سړک نه کار واخيستل شي. د سړک په جوړولو باندې په بيړه کار پيل شو، خو په کال ١٩٠١ کې دهغه په مړينې سره ترېنه لاس واخيستل شو (٦).Fazel
تړلې لیکنې
عبدالرحمن بابا پېښور
منقاد الرحمن رودوال
ډاکټر منقاد الرحمن رودوال د حاجی سیف الرحمن زوی په ۱۳۵۶ لمریز کال کی د ننگرهار ولايت د روداتو ولسوالي د برو به کلی کی زیژیدلی او خاشال بابا او ننگرهار عالی لیسی یو لوستی او او په ۱۳۷۶ کال کی د ننگرهار طب ته بریالی شو. له یو کال زده کری وروسته له یو شمیر سیاسی ستونزو له امله له ننگرهار نه کابل طب ته راتبدیل شو او په ۱۳۸۳ لمریز کال کی یی له کابل طب نه د بریالیتوب سند واخست. له دی ورسته رودوال له مختلفو دولتی او نادولتی موسساتو سره کار وکر او یو شمیر هیوادونو ته یی سفرونه وکرل چی له ایران او اندونیزیا هیوادونو له تهران او اندونیزیا پوهتونونو یی د صحت په برخه کی دیپلومونه هم واخستل. تر اوسه د رودوال یوه شعری مجموعه چاپ شوی ده. لندی کیسی یه هم لیکلی خوری وری مقالی او یو شمیر تحقیقاتی کارونه هم لری. د اوس لپاره رودوال د عامی روغتیا وزارت سره کار د عامی روغتیا ملی انستیتیوت کی د عامی روغتیا د تریننگونو د مدیر په حیث کار کوی.
وېشنيزه:پښتانه شاعران
د افغانستان او پاکستان ترمېنځ نښتې
د افغانستان او پاکستان ترمېنځ نښتې اوږد تاريخي پسمنظر لري. دا ډول نښتې د تاريخ په بېلابېلو پړاوونو کې د ډيورنډ کرښې په دواړو خواوو رامېنځ ته شوي. د پاکستان په نامه د هېواد جوړېدو وروسته لومړنۍ نښته په 1949 ز. کال کې د افغان ملي پوځ او پاکستاني ملېشو تر مېنځ پېښه شوې. تر ټولو تازه پېښه په 2013 او 2014 کالونو کې د افغانستان په کونړ ولايت د پاکستاني پوځونو د توغنديو ويشتلو پېښه ده چې افغانانو ته يې مرگ ژوبلې اړولي.
چین د خلکو جمهوریت
چين چې رسمي نوم يې د چين د خلکو جمهوريت دی، په ختيځه اسيا کې پروت هېواد دی. د نړۍ تر ټولو زيات نفوس لرونکی هېواد دی، چې د وګړو شمېر يې له يو اعشاريه څلور ميليارده نه زيات دی. چين پنځه جغرافيايي زماني سيمې لري او له څوارلسو هېوادونو سره پولې لري، له روسيې نه وروسته له ډېرو هېوادونو سره پوله لرونکی دويم هېواد دی. مساحت يې نږدې نهه اعشاريه شپږ ميليونه کيلو متر مربع (۳،۷۰۰۰۰۰ ميل مربع) دی، د نړۍ درېيم يا څلورم ستر هېواد دی. دا هېواد دروېشت ولايتونه، څلور نېغ په نېغه اداره کېدونکې سيمې، پنځه خپلواکې سيمې او دوه ځانګړې اداره کېدونکې سيمې (هانګ کانګ او مکاو) لري. پلازمېنه يې بیجنګ دی، ستر ښار او مالي مرکز يې شانګهای دی او شينجين يې د تيکنالوژۍ او نوښتونو دروازه ده.
چين د ژيړ سمندر په ښېرازه څنډو او د چين په شمالي ډګرونو کې د نړۍ د لومړيو مدنيتونو په توګه راڅرګند شو. دا هېواد په لومړيو دوه زريزو کې له لومړۍ څخه تر نولسمې پېړۍ پورې د نړۍ يو له لومړيو اقتصادي ځواکونو نه و. د زرګونو کلونو لپاره د چين سياسي نظام پر ميراثي مطلق العنان سلطنتونو يا کورنيو واکمنيو ولاړ و چې له میلاد نه مخکې په يو وېشتمه پېړۍ کې د نيمه افسانوي «شيا» واکمنۍ څخه پيل شوی و. له هغه وخته چين بيا بيا پراختيا ومونده، بيا بيا مات شو او بيا يو ځای شو. له میلاد مخکې په درېيمه پېړۍ کې،«چين» د چين مرکزي سټه سره بيا يو ځای کړه او لومړۍ چينايي سترواکي يې جوړه کړه. تر دې وروسته د هان لړۍ(سلسله) (له میلاد مخکې ۲۰۶- تر ميلاد وروسته ۲۲۰) د هغه مهال يو له پرمختللو ټيکنالوژيو څخه وه، د روغتيايي پرمختګ تر څنګ يې کاغذ او قطب نما جوړه کړه. په ټانګ سلسله حکومت (۶۱۸-۹۰۷) کې باروت کشف او دوی خوځنده لیکل جوړ کړل او د شمالي سانګ سلسله حکومت (۹۶۰-۱۱۲۷) څلور ستر اختراعات بشپړ کړل. د ټانک کلتور په اسيا کې پراخ خپور شو او د ورېښمو د نوې لارې سوداګر بين النهرين او د افريقا هان ته راورسول. د چين وروستۍ د سلطنت کورنۍ چينګ سترواکۍ، کومې چې د اوسني چين ځمکنی بنسټ کېښود او د بهرني امپرياليزم په وړاندې  یې درانده زيانونه وګالل.
د ۱۹۱۱ ز انقلاب پر مهال د چين سلطنت په ۱۹۱۲ کې ونړېد، په داسې حال کې چې د چين جمهوريت د چينګ ميراثي واکمنۍ ځای ونيو. په دويمه نړيواله جګړه کې جاپاني سترواکۍ پر چين بريد وکړ. په ۱۹۴۹ز کال کې کورنۍ جګړه د چين د خاورې د وېش لامل وګرځېده، کله چې په مرکزي ځمکو کې د چين کمونست ګوند د چين د خلکو جمهوريت تاسيس کړ، په داسې حال کې چې د کومنتانګ په مشرۍ د ROC دولت د تايوان ټاپو ته شاتګ وکړ. دواړه دعوا کوي چې د چين يوازينی مشروع حکومت دی، خو ملګرو ملتونو له ۱۹۷۱ز کال څخه د چين د خلکو جمهوريت د يوازيني استازي په توګه پېژندلی دی. چين له ۱۹۷۸ز کال نه يو لړ اقتصادي اصلاحات رامنځ ته کړي او په ۲۰۰۱ز کال کې نړيوال تجارتي سازمان ته دننه شو.
اوسمهال د يوه جمهوري سوسيال په توګه د چين کمونست ګوند په نوم د يوه ګوند له خوا اداره کېږي. چين د ملګرو ملتونو د امنيت شورا دايمي غړی دی او د ګڼو څو اړخيزو او سيمه یيزو همکاريو د سازمانونو بنسټ اېښودونکی غړی دی، لکه د اسيا د زېربناوو د پانګونې بانک، د ورېښمو لارې صندوق، نوي پرمختيايي بانک، شانګهای همکاريو سازمان او RCEP، همدا راز د BRICS, G8+5, G20, APEC او د ختيځې اسيا د سرمشريزې غړيتوب هم لري. د ملکي آزادۍ، حکومتي روڼتيا، رسنيو د خپلواکۍ، مذهب د آزادۍ او توکميزو لږه کيو په اړوند د کړنو په برخه کې په نړيواله کچه په ښکته اندازه ډلبندي شوی. په چينايي چارواکو د هغوی سياسي مخالفين او د بشري حقوقو فعالين له دې امله نيوکې کوي چې، د بشري حقونو نه یې پراخې سرغړونې کړې دي، په دې سرغړونو کې سياسي ځپل، پراخ بنديزونه، د خپلو اتباعو پراخه څارنه او په تاوتريخوالي سره د اعتراضونو ځپل شامل دي.
د پيرلو د وړتيا له پلوه چين ناخالص کورني توليد ته په کتنې سره د نړۍ تر ټولو ستر اقتصاد او د جزئي کورني ناخالص توليد له اړخه د نړۍ دويم ستر اقتصاد دی، د نړۍ دويم ستر شتمن هېواد دی. دا هېواد د نړۍ په کچه تر ټولو تېز وده کوونکی اقتصاد دی، د نړۍ ستر توليدونکی او صادرونکی هېواد او د پوځيانو له اړخه د نړۍ تر ټولو ستر پوځ لري، په نړۍ کې د چين دفاعي بوديجه په دويمه درجه کې ده او د هستوي وسلو لرونکي هېواد په توګه پېژندل شوی دی.
رېښه
د «China» ټکی، په انګليسي کې له شپاړسمې پېړۍ نه کارېږي، په داسې حال کې چې هغه مهال دا ټکی په خپله چينايانو نه کاراوه. د دې ټکې رېښې د پرتګالي، مالايي او فارسي په واسطه د سنسکريتي ژبې لفظ (Chīna) ته رسېږي، کوم به چې په لرغوني هندوستان کې کارېده. «China» ټکی، د ريچارډ ادن په ۱۵۵۵ ژباړه کې موندل شوی، کله چې هغه د پرتګالي لوڅاوو «دوارته باربوسا» ۱۵۱۶ ز مجله ژباړلې وه. باربوسا، دا ټکی د فارسي له چين ټکي څخه اخستی و او دا ټکی بيا په خپل وار سره د سنسکريت ژبې له « Cīna (चीन» الفاظو څخه اخستل شوی و. Cīna د مهابهارت (له میلاد مخکې پنځمه پېړۍ) او د مانو د قانون (له میلاد مخکې دويمه پېړۍ) په ګډون، په لومړي ځل د هندوانو په لومړيو سپېڅلو کتابونو کې کارول شوی و. په ۱۶۵۵ز کال کې مارټينو مارټيني څرګنده کړه چې د چين ټکی د چين (Qin) سلسله سلطنت (له میلاد مخکې ۲۲۱-۲۰۶) نه اخستل شوی دی. که څه هم د دې نوم کارول د ياد سلطنت نه مخکې په هندي سرچينو کې شوی و، بيا هم په ډېرو سرچينو کې د دې اشتقاق حواله ورکول کېږي. د اکسفورډ انګليسي قاموس تر مخې د سنسکريت ټکي اصليت د بحث موضوع ده. په بديلو وړانديزونو کې يې د يلانګ او د جينګ يا «چو» ايالت شامل دي. د دې هېواد نوی رسمي نوم «د چين د خلکو جمهوريت» دی. لنډ ډول يې «China» دی، دا هغه اصطلاح ده چې په لوېدېځه «ژو» واکمنه سلسله کې هغه مهال وده وکړه، کله به يې چې د خپل سلطنتي حکومت يادونه کوله. مخکې له دې چې دا نوم کله ناکله د چين (Qing) د حکومت د لاندې ايالتونو لپاره وکارول شي، دا نوم بيا وروسته د ختيځ «ژو» واکمنۍ پر مهال د «لويي» شا او خوا سيمو ته کارېده، «اوسنی لويويانګ» او له دې وروسته، بيا د چين دښتي سيمو ته کارول شوی دی. دا نوم يو کلتوري تصور هم و، تر څو د ويکسيا (Huaxia) د خلکو او بربريانو تر منځ توپير وکړي. د«Zhongguo» نوم په انګليسي کې د «منځنۍ پاچهي» په معنا هم ژباړل شوی دی. کله چې د ROC او PRC تر منځ توپير کېږي، نو چين د  مرکزي ځمکې په نوم يادېږي.
تاريخچه
د لرغون پېژندنې شواهد څرګندوي چې ۲.۲۵ ميليونه کاله مخکې لومړيو انسانانو په چين کې ژوند کړی. د پکینګي سړي، هغه په ملا نېغ ولاړ انسان چې له اور څخه يې ګټه اخستې، د هغه انسان ته ورته پاتې شوني د بيجينګ سره نژدې د «ژوکوديان» په يوه غار کې موندل شوي؛ تاريخ يې د ۶۸۰۰۰۰ او ۷۸۰۰۰۰ تر منځ کلونو ته رسېږي. د هوښيار انسان د غاښونو پاتې شوني (چې تاريخ يې ۱۲۵۰۰۰ -۸۰۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي) د هونان د «داو» ولسوالۍ د «فويان» په غار کې کشف شوي دي. د چين پروټو- ليکل له میلاد نه ۷۰۰۰ کاله مخکې په جياهو کې، په «دامايدي» کې له میلاد ۶۰۰۰ کاله مخکې، په داديوان کې له میلاد مخکې د ۵۸۰۰ او ۵۴۰۰ کلونو تر منځ او په بانپو کې له میلاد مخکې پنځمه زريزه کې شته(موجود) و. ځينې پوهان په دې نظر دي چې د جياهو نښې (له میلاد مخکې اومه زريزه) تر ټولو پخواني چينايي ليک نظام جوړ کړی و.
تاریخ
په ۱۷۰۰ ( ق.م. )کال کی د ژېړ سیتد نژدې د چین لومړی پاچایی د شانگ دکورنۍ لخوا تاسیس شوه. په دی وخت کی د چین توری ( کلمی ) اختراع شو. په ۲۲۱ ( ق.م.) کال کی یو چینی جکمران څو نور دښمنی حکمرانان ماته کړل او د چین امپراطور شو. په اوس وخت کی دغه امپراطور د چخین شی خوانگ ټی ( Qin Shi Huang Ji ) به نوم یادېږی. په دی وخت کی قطب نما اختراع شوه او د چین د دیوال جوړول پېل شول. په ۱ پېړی کی د خان د حکمرانانو په وخت کی کاغذ اختراع شو. د تخانگ دحکمرانانو په وخت کی ( ۶۱۸-۹۰۶ ) چینی لوښی او د کتابو چاپونه اختراع شوه. په ۱۲۱۵ کال کی چینگیزخان د چین پر امپراطوری برید وکړ. په ۱۲۷۹ کال کی د چینگیزخان لمسۍ کوبلای خان دچین حکمرانان ماته وکړه. د مینگ د حکمرانانو په وخت کی ( ۱۳۶۸-۱۶۴۴ ) د چین د دیوار د جوړولو کار پای ته ورسېده. په ۱۶۴۴ کال کی د مینگ حکمران د چخینگ د حکمرانانو لخوا ماته وخوړل. د چخینگ حکمرانانو د چین امپراطوری پراخه کړه. په ۱۶۸۳ کال کی تایوان د چخینگ د پوځ لجوا ونیول شو.
د چین جمهوریت
په ۱۹۱۱ کال کې لوی قیام پېل شو او تر لوی قیام وروسته په ۱۹۱۲ کال کې د چین جمهوریت د داکتر سانوونسین لخوا تاسیس شو. په دی وخت کی ملي گوند هم تاسیس شو.
د چین ولوسی جمهوریت
د چین ولسی جمهوریت تر داخلي جگړې وروسته په ۱۹۴۹ کال کی تاسیس شو.
سرچينې
‎
وېشنيزه:د نړۍ هېوادونه وېشنيزه:د آسیا هېوادونه وېشنيزه:د خلکو جمهوري چين وېشنيزه:چين
يو گونديز رياست
يو گونديز رياست يا يو گونديز نظام د حکومت هغه نظام دی په کوم کې چې يو هېواد کې صرف د يو سياسي گوند اجازه وي، په داسې هېواد کې د يو څخه زيات گوندونه نه شي جوړېدی او که چېري د يو څخه زيار گوندونه جوړ هم شي خو بيا هم حکومت کې صرف د يو گوند واک وي باقي گوندونو ته صرف د يو حد پورې برخه په حکومت کی ورکول کېږي. د يو گونديز نظام يو ښکاره مثال چين د خلکو جمهوريت دی په کوم کې چې صرف يو گوند د ټول واک او اختيار مالک دی.
حبیب نورماګومدوف
حبیب (حبیب عبدالمنافویچ نورماګومدوف)(ورزشکار) په روسي Хабиб Абдулманапович Нурмагомедов) ۲۰ سپتمبر ۱۹۸۸م کال) د یو اف سی لوبو نړیوال اتل دی.
چورچورک
چرچرک (علمي نوم: Gryllotalpa) د سموزروالو حشراتو يوه کورنۍ ده چې ۱۰۰ ډوله لري او په شپږو جنسو ويشل کېږي. چورچورکان طفيلي خوځندکې دي چې خوځندکې او د بوټو ريښې خوري او د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. د هغو خوځندکو څخه اروپايي چورچورک تر ټولو مشهور دي.
وېشنيزه:سيخ وزري خوځندکې
ولونګونګ
وولونګونګ په استرالیا کې یو بندري ښار دی. دا ښار د نیو ساوت ویلز په ایالت کې موقعیت لري، د الواررا په سیمه کې د وولونګونګ ښار د سیډني او نیوکاسل وروسته د نیو ساوت ویلز په ایالت کې دریم ډیر نفوس لرونکی ښار او د آسټرالیا نهم ډیر نفوس لرونکی ښار دی.
حلب
حلب (انگليسي: Aleppo) د سوريې تر ټولو لوی ښار او د حلب ولايت مرکز دی. حلب د دې هېواد تر ټولو گڼ‌مېشتی ولایت دی چې اوسېدونکي یې د ۲۰۰۴ د رسمي سرشمېرنو له مخې ۲۱۳۲۱۰۰ ته رسېږي. همدا ډول، حلب د شام (Levant) یو له لویو ښارونو څخه دی. له پېړیو راهیسې، دا د سوریې تر ټولو لوی او تر قسطنطنیې او قاهرې وروسته د عثماني ټولواکمنۍ درېیم لوی ښار وو.
پيزا
پيزا د يو ډول خوړو نوم دی چې له اوړو او د اوړو د پاسه د بېلابېلو سابو او غوښو له اجزاو څخه پخېږي. دا د يوې گردې ډوډۍ په ډول چې دپاسه ورباندې پنېر، د روميانو روب، او د هر چا د خوښې اجزاوې ايښودل کېږي او بيا په بټۍ کې پخېږي. پيزا د اېټاليا د خلکو خوراک دی خو نن سبا هر چېرته او د نړۍ په هر ځای کې يې نور خلک هم خوښوي او په هر ځای کې خوړنځايونه دا خواړه جوړوي.
نجیب‌الله خواجه عمری
نجیب‌الله خواجه عمری هغه یو سیاستوال دی او په افغانستان کې له 22 نومبر 2017 څخه تر 22 می 2019  پورې د لوړو زده کړو سرپرست وزیر په توګه دنده ترسره کړي ده. نجیب الله خواجه عمر په میخانیکي انجینرۍ کې دوکتورا لري او له 35 کلونو راهیسې درس ورکوي او په نورو دولتي پوستونو کې یې هم کار کړی دی.
وختي ژوند
هغه په ​​1955 کی د غزني ولايت په خواجه عمري ولسوالۍ کی په افغانستان کی زیږیدلی دی. نجیب الله خواجه عمري د هزاره توکم دی. خپلې لومړنۍ زده کړې یې د سید جمال الدین افغان په لېسه ، د حبیبیه عالي لېسې د لیسې په دوره او ثانوي زده کړې یې د کابل ثانوي ښوونځي کابل کې بشپړې کړې. نجيب الله خواجه عمري د انجينرۍ په برخه کې د ماسټرۍ, میخانیکی انجینرۍ له 2009 څخه تر 2011 پورې, د کابل پوهنتون د لیسانس سند ، میخانیک انجنیری له 1997 څخه تر 2002 پورې، فوق لیسانس فناوری از دهلی ، انستیتوی فناوری هند او دکتری د کردی نہ, دا سندونہ لري.
الوتګر
الوتگر (پیلوټ، انگليسي: pilot) هغه چا ته ویل کېږي چې یوه الوتکه په فعاله او نېغه توگه د الوتنې پر مهال وچلوي.
نجیب‌الله خواجه عمری
دا هم وګورئ
په افغانستان کې لوړې زده کړې
وېشنيزه:ژوندي خلک وېشنيزه:د لوړو زده کړو وزیران (افغانستان) وېشنيزه:افغان وزيران
شېر شاه سوري
بټنوک|شېرشاه سوري Shershah-02.jpg شیر شاہ سوری (1486 - May 22, 1545) - Šīr Šāh Sūrī), چې د شېر خان (The Lion King), په نوم هم ياد شوی يو ځواکمن افغان (پښتون)     لوی واکمن ؤ چې د هند په لويې وچې يې خپله واکمني چلوله. لومړی هغه د مغولو په لښکر کې يو سرتېری ؤ چې بيا سرلښکر او بيا د هند په بيهار ولايت کې والي شو. په ۱۵۳۷ ز. کال کې چې کله مغول پاچا همايون په سفر وتلی و، نو شېرشاه سوري بنگال د خپل ولکې لاندې کړ او په همدې توگه يې د نوې سوري امپراتورۍ بنسټ کېښوده. شېر شاه سورې په شپاړسمې ميلادي پېړۍ کې د هند باچا و او دا انځور دوه سوه کاله وروستو جوړ شو.
مخينه
شېر شاه سورې په شپاړسمې زېږدي پېړۍ کې د هند باچا و.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:سوري واکمنۍ وېشنيزه:د ۱۴۸۶ زوکړې وېشنيزه:د ۱۵۴۵ مړينې وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:د بيهار پښتانه وېشنيزه:اتلان شېرشاه سوري
شرح قدوري
شرح قدوري يو اسلامي کتاب دی.
۱۱۶ (عدد)
۱۱۶ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۵ څخه  مخکي او د ۱۱۷ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۶:
په کلینډر کې
۱۱۶ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۶ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
پوسټگانگليونېک عصبي ريښې
بټنوک|د سيلياري او د غاړې پورتنيو گانگليانونو سيمپاتيکې اړيکې.بټنوک|150px|[[اسيتيلکولين]] بټنوک|150px|[[نورايپينېفرين]] په آټونوميک عصبي غونډال، کې هغه عصبي ريښې چې د گانگليون نه اغېزمنو غړو ته ورځي د پوسټگانگليونېک عصبي ريښو په نامه يادېږي.
په پوسټگانگليونېک عصبي ريښې کې کارېدلي نيوروټرانسمېټرونه، توپير لري:
جيمز جي بېرني
جيمز ګيلېسپي بېرني “James Gillespie Birney” (۱۷۹۲، ۴، فبروري – ۱۸۵۷، ۱۸، نومبر) يو امريکايي د غلامۍ د له منځه وړلو پلوی، سياستپوه او حقوقي وکيل و، چې په ډېنوېل کينټکي (Danville, Kentucky) کې زېږېدلی دی. نوموړی يو بزګر او بادار يا د غلامانو څښتن و، چې يادې برخې يې پرېښودې او د غلامۍ د له منځه وړنې پلوي يې غوره کړه او «د انسان دوستۍ پلوې» په نوم اونيزې خپرول يې پيل کړل. نوموړي دوه ځله د غلامۍ ضد خپلواکي غوښتونکي ګوند “Liberty Party” لپاره د ولسمشريز نوماند په توګه خدمت وکړ.
بېرني د نيوجرسي له ځانګړې تعليمي موسسې “College of New Jersey” څخه له فراغت او د الکساندر جی دالاس “Alexander J. Dallas” تر مشرۍ لاندې له زده کړو کولو څخه وروسته په “Danville” کې حقوقي مسلک وڅاره. نوموړي د هنري کلی “Henry Clay” په ټاکنيزو مبارزو کې په خپله خوښه کار وکړ، د ښارګوټي شورا کې يې خدمت وکړ او د يوې پټې ټولنيزې ډلې غړی شو. نوموړي په ۱۸۱۶ ز کال کې د ديموکراتيک جمهوري غوښتونکې ډلې “Democratic Republican Party” د غړي په توګه د کينټوکي د استازو مجلس “Kentucky House of Representatives” ته ټاکنې وګټلې. په ۱۸۱۸ ز کال يې د الاباما په “Madison County” سيمه کې د پنبې کښت رامنځته کړ او راتلونکی کال يې د الاباما د استازو مجلس ته ټاکنې وګټلې. بېرني په پای کې ياده کرونده وپلورله او د الاباما په هنټسوېل “Huntsville” کې يې يو حقوقي مرجع رامنځته کړ، چې په دې سره په سيمه کې يو له تر ټولو برياليو قانونپوهانو څخه شو.
د ۱۸۲۰ ز لسيزې پر مهال بېرني د غلامۍ د مسئلې له امله په زياتېدونکي ډول اندېښمن شو. نوموړی د امريکا د استعمار ټولنې “American Colonization Society” غړی شو، چې د افريقا لويې وچې ته د افريقايي الاصله امريکايانو د کډوالۍ ننګه يې کوله. ياد بنسټ لپاره په بېلابېلو ونډو کې له خدمت کولو څخه وروسته يې د غلامۍ د سمدستي له منځه وړنې غوښتنه پيل کړه. نوموړی په ۱۸۳۵ز کال کې سينسيناټي “Cincinnati” ته لاړه او راتلونکی کال يې د «د انسان دوستۍ پلوې [اونيزې]» بنسټ کېښود. هغه د امريکا د غلامۍ ضد ټولنې “American Anti-Slavery Society” غړی هم شو، مګر ښځو لپاره د برابرو حقونو پر وړاندې د نوموړي د مخالفت له امله يې ياده ډله پرېښوده. په ۱۸۴۰ ز کال يې د خپلواکي غوښتونکي ګوند “Liberty Party” نوماندي ومنله او ۰،۳ سلنه نامتو رايه يې تر لاسه کړه. بېرني په ۱۸۴۴ ز کال د ياد ګوند نوماندي يو ځل بيا ومنله، چې دا ځل يې ۲،۳ سلنه نامتو رايه تر لاسه او د جېمز کی پولک “James K. Polk” او کلی “Clay” څخه وروسته يې درېيم ځای خپل کړ. هغه په ۱۸۴۱ ز کال مشيګن ته لاړه او د مشيګن د خليج ښار “Bay City, Michigan” په نوم ښارګوټي رامنځته کولو کې يې مرسته وکړه.