دهوا_ککړتيا
تاريخې شاليد اوخپريدنه:
په چاپيريال باندې اغيزې : اګرچې دډبروسکروسون ډاډه اومطمئن ده ولي يومهم عامل يې دچاپيريال تخريب ګڼلي شو دډبروسکرو ځواک ځايونه په زياته کچه دسلفراکسايد اونايتروجن اکسايدونه توليدوي په ضمن کې لاسته راغلي کاربن داي اکسايد ددغه ډول ځواک ځايونو څخه داسيدي بارانونو داورښت دزياتوالي لامل ګرځي. هرکال په نړۍ کې کابو دوه ميليونه انسانان دهوا دککړتيا له امله مري دې چارې ډيري حکومتونه هڅولي دي په دې  برخه کې پانګونه وکړي کله چې ټيکنالوجي پرمختګ کوي  او ښاري ژوند پراخيږي دغه ستونزه هم ورسره پراخيږي په هغې هوا کې چې موږ ېې راکاږو او انشاق کوو ېې نايټروجن ، اکسيجن ، داوبو بخارونه ، او نوربې اغيزې ګازونه موجود دي  کله چې انسان په چاپريال کې فعاليت کوي دغه فعاليت ممکن ده هوا ته ځينې نور خطرناک ګازونه او لوګي  هم وشړي چې روغتيا ته سخت تاوان لري  که څه هم دهوا ککړتيا څو ډوله ده خو زموږ په هيواد کې يوازې دفسيلي سونګو له امله ککړتيا ډير اهميت لري او موږ هم يوازې په دې اړه خبرې کوو دغه ډول ککړتيا د تور کاربن په نامه ککړتيا هم بلل کيږي  هغه مواد چې په کورونو کې دګرميدا يا پخلي لپاره کارول کيږي اويا هغه انرژي چې په ګاډو کې ترې استفاده کيږي او هغه مواد چې په کارخانو کې مصرفيږي ټول زموږ چاپريال ککړوي  حتي په بخارۍ کې سوځيدونکي لرګي او يا په تنور کې سوځيدونکو خس او لرګي چاپريال په کافي اندازه ککړولي شي ځکه خو نن سبا انسانان په اټومي انرژي پسې دي چې هوا نه ککړوي هغه لوګي چې په کورونو کې  توليديږي روغتيا ته ډير تاوان رسوي په تيره بيا  ميرمنو او ماشومانو ته ډير ضرر لري ځکه چې دغه پرګنه ډير وخت په کورونو کې تيروي  او زموږ ډيري کورونه دهواکشۍ سم سيسټمونه هم نه لري. www.en.wikipedia.org/wiki/coalusing)) پلاستيکي کڅوړې د چاپيريال د ککړتيا سبب ګرځي: په اوسني عصر کې انسانان ډيري داسې مواد کاروي چې په نورو مرکباتو دتجزيي وړتيانه لري دنوموړوموادو څخه يو هم پلاستيک ده .هغه پلاستيکي کڅوړې، چې په ترکيب کې پولي کاربونيت لري منع ګرځول شوې او پر ځاي يې  بايد له بديلو کڅوړو ګټه پورته شي.زياتې فابريکې پلاستيکي کڅوړي بازارونوته دخرڅلاو لپاره عرضه کوي.هغه پلاستيکي کڅوړې، چې په ترکيب کې کيمياوي مواد لري منع شي او پر ځاى يې له کاغذي ، کاشي او تکه يې کڅوړو ګټه واخستل شي. چې په دغو پلاستيکي کڅوړو کې د سرب په نامه مواد دي، چې د روغتيا لپاره ډير خطرناک دي. همداراز هغه پلاستيکي کڅوړې، چې له کيمياوي موادو جوړې شوې وي د چاپيريال د ککړتيا سبب کيږي. دغه پلاستيکي کڅوړې د ۲۰۰ نه تر ۵۰۰ کلونو پورې د تجزيې وړ نه دي. چې په دې برخه کې بايد د خلکو د عامه پوهاوي کچه لوړه شي او د تبليغاتو له لارې خلکو ته وويل شي هغه پلاستيکونه، چې په ترکيب کې پولي کاربونيټ لري د روغتيا او چاپيريال لپاره مضر دي. رسنۍ بايد د خلکو د عامه پوهاوي د کچې لوړولو په برخه کې  پوره ونډه واخلي. چې د هيواد وګړي دې د ګرمو او مايع خوراکي توکو د انتقال لپاره له رنګه پلاستيکي کڅوړو ګټه نه اخلي او د پلاستيکي کڅوړو له سوځولو دې ډډه وشي. که چيرې پلاستيکي مواد وسوځول شي داسې ناوړه غازونه توليدوي چې هواککړوي اودتنفسي ناروغيوسبب ګرځي عام وګړي بايد له تکه يي کاشي کڅوړو ګټه واخلي اوهغه پلاستيکي لوښي، چې په ترکيب کې يې پولي کاربونيت کارول شوي هيواد ته وارد نه شي او پرځاى يې له ښيښه يي لوښو کار واخستل شي. دا مهال په افغانستان کې د پلاستيکي کڅوړو جوړونې ۸۱ فابريکې فعاليت کوي، چې خپل توليدات د هيواد ډيرو برخو ته رسوي. خوکه دپلاستکي کڅوړو په ځاي دکاغذي کڅوړوڅخه استفاده وشي بياهم زمونږ چاپيريال کې به ککړتيا زياته وي. ځکه په صحيح توګه ورڅخه استفاده نه کيږي يا خوهم دخلکو بيغوري ده چې دغه پلاستيکي يا کاغذي کڅوړي په هرځاي کې غورځوي که چيري همدغه پلاستيکي يا کاغذي کڅوړي ددې په ځاي چې کوم دکثافاتو راټولولو ځاي کې واچوي اوهغه دښار ،انګړ څخه بهر وباسي دکوڅو ياانګړ منځ کې ورته اورورکوې چې دغه دکڅوړو سوځول بياهم ځيني مضره  ګازات هواته ليږدوي  اودغه ګازات دډول ډول ناروغيو سبب ګرځي. څيړونكو د مالوچو د ډنډرو، د جوارو د وږي او د افتاب پرست د ګل د ډنډرو په څير د بيولوژيكي پاتي شونو نه د په طبيعت كي د بيا كارولو وړ پلاستيك جوړ كړي دي. چي نوي پرمختګ به د هغو پلاستيكي موادو په كموالي كي اغيزمن وي چي په طبيعت كي د سلګونو كلونو لپاره پاتي كيږي. د نوي نسل پلاستيكونه د پوښولو په ټيكنالوژۍ كي يو نوي انقلاب رامنځته كړي. کومه پروژه چي د منځني ختيځ د پوهنتون (ODTÜ ) او تركيي د علمي او ټيكنولوژيكو څيړنو مركز (TÜBİTAK) په ملاتړ تر سره كيږي، د منځني ختيځ د پوهنتون د كيميا د انجينرۍ د څانګي علمي غړي پروفيسور دكتور افق باكر وويل چي د اوږدي مودي را هيسي د نوموړي پروژي پر سر د څيړنو له امله مو د پام وړ پايلي تر لاسه كړي دي. چي د نوموړي پروژي محتوا دوه جلا اړخونه جوړوي. د زرغونې كيميا اصطلاح د هر ورځي په زياتيدو سره د پراختيا په حال كي ده. پروفيسور دكتور افق باكرپه وينا چي په نړۍ كي د انرژۍ د بحران او كيمياوي موادو له امله د چاپيريال ككړتيا ددي لامل شوي ده چي د ( زرغونې كيميا) اصطلاح پراختيا ومومي. نوموړي پروژه به په دي چوكاټ كي د چاپيريال ته د زيانمنو موادو د كمولو په لاره كي مرسته وكړي. د يو زيات شمير پوهانو په اند په راتلونكو ۴۰ كلونو كي به د نړۍ نفت پاي ته ورسيږي. پرفيسور باكر زياتوي چي ( ځيني كسان فكر كوي چي يواځي به پترول او هغه نفت پاي ته ورسيږي چي په نقليه وسايطو كي تري ګټه اخيستل كيږي دا خو د نفتي موادو يواځي يوه كوچنۍ برخه ده . د بده مرغه هغه ټول مواد چي د پترو كيميا ريښه لري د پلاستيك نه نيولي تر (PVC) پوري ټول كيمياوي مواد به پاي ته ورسيږي. په پرمختللو هيوادونو كي د نفتي موادو د كمښت سره د مبارزي لپاره د پام ور څيړني رواني دي چي په دي چوكاټ كي د جوارو او غنمو په څير د زراعتي موادو نه د سون د موادو جوړل، يو غير انساني كار دي . ځكه چي اوس هم په نړۍ كي داسي هيوادونه شته چي وګړي يي د لوږي سره لاس او ګريوان دي. ځكه خو موږ د جوارو د وږي او د غنمو او افتاب پرست د ګل د ډنډرونو نه د بيولوژيكي پلاستيك په جوړولو كي ګټه اخلو. توليد شوي پلاستيك ميكروب نه نيسي په همدي اړه يو بل تن علمي غړي پرفيسور دكتور ګوركان كراكاش وايي چي د افتاب پرست د ګل او د مالوچو د ډنډر، د غنمو د بوسو، د جوارو د وږو په څير د بيولوژيكي كثافاتو نه جوړ شوي بيو پلاستيك د ګټي اخيستلو نه وروسته په چاپيريال كي د چټك له منځه تللو ځانګړتيا هم لري. د خوراكي موادو د پوښولو لپاره مناسب نوموړي پلاستيك د انتي ميكروبيكي ځانګړتيا په درلودلو سره په ځانګړي توګه د خوراكي موادو د پوښولو په ګډون په يو زيات شمير برخو د اړتيا وړ دي. سربيره پر دي د نوموړي پلاستيك په طبيعت كي په خپله له منځه ځي په دې ډول به په سلګونو كلونو كثافاتو په كموالي كي هم مرسته وكړي.