cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بلوا (اړودور)
د بلوا مديريت او قوانين
د پوليسو له خوا د بلواوو مديريتي چارو ته د داسې پېښو په مټ زيان رسېدلی دی، په کومو کې چې پوليس بلواوو او ډله ييز تاوتريخوالي ته په هڅولو تورن شوي دي. په داسې حال کې چې پورته يادې شوې وسلې داسې جوړې شوي چې وژونکې نه دي، بيا هم د دوی د کارېدو له امله يو شمېر خلک يا ټپیان او يا هم مړه شوي دي. د بېلګې په ډول، د تېرو پنځه دېرشو کلونو په اوږدو کې د ۱۹۷۰ څخه تر ۲۰۰۵ زکال پورې په شمالي ايرلينډ کې د ربړي مرميو له امله اولس تنه وژل شوي دي.
د نيولو ګواښ
د بلواګرو په وړاندې د سختو سزاوو په پرتله د نيولو لوړ ګواښ زیات اغېزناک دی. په داسې حال کې چې ډېر او لا پسې ډېر خلک له بلوا سره يو ځای کېږی، په همدې تناسب سره د نيولو ګواښ هم کمېږی، کوم چې بيا هم خلک له بلوا سره يو ځای کېدو ته هڅوي.
هندوستان
په هندوستان کې، د هندوستان جزا قانون (IPC) له مخې بلوا کول يو جرم دی.
انګلستان او ويلز
په انګلستان او ويلز کې بلوا يوه قانوني جرم دی. دا قانون د عامه نظم قانون ۱۹۸۶ ز کال د لومړۍ مادې (۱) په مټ جوړ شوی دی. د همدې قانون په ۱ (۱) څخه تر (۵) مادو پورې داسې وايي:"(۱) هر کله چې ۱۲ يا له دې څخه زيات کسان په يو ځای کې موجود وي د يوې شريکې موخې لپاره له تاوتريخوالي کار اخلي يا ناقانونه ګواښ پېښوي او د دوی کار داسې وي (یعنې په یو ځای) چې د همدې پېښې په ځای کې له شته معقول استقامت لرونکي شخص سره د خپل شخصي خونديتابه وېره پيدا شي، د دې اشخاصو هر يو، کوم چې د يوې شريکې موخې لپاره له ناقانونه تاوتريخوالي څخه کار اخلي د بلوا مرتکبين دي."
افغانستان په ۲۰۱۷ ز کال کې
په ۲۰۱۷ ز کال کې په افغانستان کې لاندنۍ پېښې د میاشتو په ترتیب رامنځته شوې دي.
اې ژبې له خدایه وبيریږه !
پيغمبر عليه السلام وفرمايل : کله چی سهار سي نو د انسان په جسم کی چی څومره اندامونه دي هغوی ټوله ژبې ته ووايي : اې ژبې ، له خدایه وبيریږه ! ځکه چی موږ ټول ستا تابع يو ، که ته سمه یې نو موږ به هم سم يو او که ته ناسمه يې نو موږ به هم ناسم يو ( ترمذی ).
هو ، په رښتیا چی ژبه هم کلا ده هم بلا. موږ او تاسی ګورو چی د ژبی وزن ډیر سپک دی ، خو خورا لږ خلک هغه اخیستلای او سنبالولای سی ! حضرت ابوبکر صدیق (رض) فرمایلی دي چی « انسان ته ډیر مصیبتونه د خپلی ژبی څخه ورپیښیږی .»
مګر هو ګرانو دوستانو ، زهرجنه او نفرت پارونکې لیکنه هم په بده ژبه کی شامله ده!
اوژیتسه
اوجیتسهپه صربي Ужице) د سربیا هیواد د ځانتراصربین ولایت مرکز دی. اوژیتسه ښار په ۲۰۰۶م کال کې کابو ۵۵,۰۰۰ وګړي لرل.
ټي اېن ټي
ټي اېن ټي یا ټرینیتروټولوېن (په انگرېزي:TNT, Trinitrotoluene) یوه قوي چاودونکي ماده ده چی د بمونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخيستل کېږي. نوموړي چاودونکي ماده په ۱۸۶۴ کال کی د الماني کیمیاپوه یوسیف ويلبرانډ لخوا جوړه شوه.
پېژندنه
ټرینیتروټولوېن ژېړه کريسټالي ماده ده چی کيمياوي فورمل یی C6H2(NO2)3CH3. دي. گڼوالي (کثافت) یی 1.654 g/cm3 او نقطه ذوب یی ۸۰ درجې دي. ټرینیتروټولوېن پرته له اتانول او کربن دیسولفیډ نه په عضوي محلولونو کی ويلېږي. ټرینیتروټولوېن هغه ټولوېن دي چی د کربن پر درو اټمونو باندي د ها يدروجن اتمونه پر ځای د نیترو ترکیبونه (- NO2) لري د ټرینیتروټولوېن د چاودنې انرژي ۱،۰۱۰ کیلوکالريه او د چاودنې سرعت یی ۷،۴۰۰ متره په ثانيه کی دي. ټرینیتروټولوېن زهرجن ماده ده چی د انسانانو پر پوستک، وينو او تورې (طحال) باندي بد آغېزه لري. انسانان چی ټرینیتروټولوېن جوړوي یا د دغی مادې سره کار کوي، کولای سی د کم خونی مرض (دکمې (لږې) وینې درلودنه) او ژیړ پوستک یا د اينې مرض ولري.
وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
د اروپایي اتحادیې تاریخچه
د فدرېشن، کانفدرېشن او ګمرکي ټولنو له نظریاتو جلا، لکه:  څه ډول چې وېنسټون چرچېل په ۱۹۴۶ ز کال کې "اروپا د متحده ایالاتو" غوښتنه کړې وه، د اروپایي ټولنې اصلي پراختیا په یو فراملي (له ملي کچې لوړ) بنسټ ولاړه وه چې وکولای شي، " جګړه له تصوره لرې او له مادي پلوه ناشونې" کړي. د غړو هېوادونو ترمنځ دیموکراسي هغسې چې رابرت شومان (Robert Schuman) او نورو مشرانو د شومان په اعلامیه (۱۹۵۰ ز کال) او د اروپا په اعلامیه (۱۹۵۱ز کال) کې څرګنده کړې وې، پیاوړې کړې ده. دغه اصل د اروپا د ډبرو سکرو او پولادو د کمېټې (ECSC) (۱۹۵۱ ز کال)، د پاریس د هوکړې (۱۹۵۱ ز کال) او وروسته د روم د هوکړې (۱۹۵۸ ز کال) په زړه کې ځای درلود، چې له امله یې د اروپا اقتصادي کمېټه (EEC) او د اروپا د اټومي انرژۍ کمېټه (EAEC) جوړه شوه. په داسې حال کې چې په ۲۰۰۲ ز کال کې ECSC له منځه ولاړه ، خو EAEC سره له دې چې غړي او اړوند بنسټونه یې وېشل شوي وو، خپل جلا قانوني هویت وساته.
په ۱۹۹۲ ز کال کې ماستریخت هوکړې (Maastricht Treaty) اروپايي اتحادیه د کورنیو او بهرنیو چارو په ګډون د هغو له بنسټیز سیستم سره د اروپایي ټولنې په خوا کې رامنځته کړه، چې په وار سره د اروپایي واحد پولي واحد، اویورو (په ۱۹۹۹ ز کال کې رامنځته شو) د جوړېدو لامل شو. د ماستریخت هوکړه، د امستردام (۱۹۹۷ ز کال)، نایس (۲۰۰۱ ز کال) او لیسبون (۲۰۰۷ ز کال) د هوکړو په وسیله اصلاح شوې.
د معاملاتو پراختیا: ۱۹۷۳-۱۹۹۳ز
له هراړخیزو خبرو اترو او د فرانسې په ولسمشرۍ کې له بدلون وروسته، ډنمارک، آیرلنډ او بریتانیا (له ګیبرالتر یا جبل الطارق سره) د ۱۹۷۳ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه له اروپایي ټولنې سره یوځای شول. دا د څو پراختیاوو لومړی ځل و چې د اتحادیې د سیاست سیمه یې جوړه کړه. په ۱۹۷۹ ز کال کې اروپايي پارلمان، خپلې لومړۍ مستقیمې ټاکنې د عمومي رایو په کارولو سره ترسره کړې. ۴۱۰ استازي  یې وټاکل، چې بیا یې وروسته د اروپا د پارلمان لومړنۍ ښځینه مشره سیمون وېل (Simone Veil) وټاکله.
د ۱۹۸۱ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه یې د یوځای کېدو له غوښتنې شپږ کاله وروسته، د یونان په یوځای کېدو سره پراختیا وده وکړه. په ۱۹۸۲ ز کال کې، وروسته له هغه چې ګرینلنډ له ډنمارک څخه په داخلي چارو کې حاکمیت ترلاسه کړ، له ټولنې څخه یې د وتو لپاره رایه ورکړه. هسپانیه او پرتګال په درېمه پراختیا کې د ۱۹۸۶ ز کال د جنوري په لومړۍ  نېټه له ټولنې سره یوځای شول ( په ۱۹۷۷ ز کال کې یې د یوځای کېدو غوښتنه کړې وه).
د کمیسیون لپاره تازه ګمارل شوو مشر ژاک دیلورز (Jacques Delors) او دیلورز د کمیسیون په ۱۹۸۶ ز کال کې د ټولنو له خوا د اروپا د بیرغ د جوړولو مشري پر غاړه لرله. د ادغام له هوکړې وروسته، د هوکړو په لومړۍ بیا کتنه کې، مشرانو د ۱۹۸۶ ز کال په فبروري میاشت کې واحد اروپايي قانون (Single European Act) لاسلیک کړ، چې په ځانګړي ډول د خارجي سیاست په برخه کې د ټولنې د واکونو د پراختیا په ګډون ګڼ شمېر بنسټیز اصلاحات یې رامنځته کړل. دا د واحد بازار د جوړولو په برخه کې تر ټولو اړین ګام و چې د ۱۹۸۷ ز کال په جولای کې پلی شو.
جوړښت: ۱۹۹۳ – ۲۰۰۴ ز کال
د ۱۹۹۳ ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه، د دریم ډیلورز کمیسیون له مخې د ماستریخت هوکړې اغېزمنه بڼه خپله کړه، اروپايي اتحادیه (European Union) د هغې د داخلي او بهرنیو چارو په ګډون د هغو له بنسټیز سیستم (pillar system) سره د اروپايي ټولنې (European Community) په خوا کې جوړه شوه. د ۱۹۹۴ کال په اروپایي ټاکنو کې سوسیالیست ګروپ په پارلمان کې د لوی ګوند په توګه خپل ځایګی وساته. شورا ژاک سانتر (Jacques Santer) د کمیسیون د مشر په توګه وړاندیز وکړ، خو هغه د نوماندۍ لپاره د دویمې ټاکنې په توګه په پام کې ونیول شو او د ده موقعیت یې کمزوری کړ. پارلمان په محدوده بڼه سانتر ومانه، خو د هغه کمیسیون له ده کلک ملاتړ وکړ چې، په ۴۱۶ موافقو او ۱۰۳ مخالفو رایو سره وټاکل شو. سانتر اړشو، څو د ماستریخت هوکړې له مخې له خپلو نوو واکونو څخه په ګټنې  سره د خپلو کمېشنرانو په ټاکلو کې ډېر کنټرول ولري. هغوی د ۱۹۹۵ ز کال د جنوري په ۲۳ مه کار پیل کړ.
د ۱۹۹۴ ز کال په مارچ میاشت کې، د اتریش، سویډن او فینلنډ د یو ځای کېدو خبرې هم پای ته ورسېدې. په ورته مهال ناروې، آیسلنډ او لختنشتاین د اروپا په اقتصادي سیمه کې (چې د ۱۹۹۴ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د اجرا وړ وګرځېده) ور ګډ شول، هغه سازمان چې د اروپا د آزادې سوداګرۍ د ټولنې غړو هېوادونو ته یې واحد اروپايي بازار ته د لارموندنې اجازه ورکوله. راتلونکی کال، د شېنګن هوکړه، د اوو غړو ترمنځ تر سره شوه، چې د ۱۹۹۶ ز کال تر پایه پورې یې نږدې ټولو نورو هېوادونو ته پراختیا ومونده. د۱۹۹۰ لسیزه، د یورو د لا زیاتې ودې شاهده وه. د ۱۹۹۴ ز کال د جنوري په لومړۍ نېټه د اروپایي اتحادیې د پیسو او اقتصاد د اتحادیې دویم پړاو د اروپا د پولي انستیتیوت یا سازمان په جوړېدو پیل شو او د ۱۹۹۹ ز کال په پیل کې د اروپا د مرکزي بانک په پرانیستل کېدو سره یورو د دغې ټولنې د پولي واحد په توګه رامنځته شوه. د ۲۰۰۲ ز کال د جنوري په لومړۍ  نېټه د یورو بانک نوټونه او سیکې په بشپړ ډول د پخوانیو پولي واحدونو پر ځای بازار ته وړاندې شوې.
د ۱۹۹۰ مې لسیزې پر مهال، په بالکان کې شخړو د اروپایي اتحادیې د ګډې خارجي او امنیتي پالیسۍ (CFSP) د ودې انګېزه رامنځته کړه. د شخړو په پیل کې اروپایي اتحادیه په غبرګون ښوولو کې پاتې راغله او له هالنډ څخه د ملګرو ملتونو سوله ساتو ځواکونو هم ونه شو کولای په بوسنیا او هرزګوینا کې د سربیناکا د عامه وژنې (Srebrenica massacre)(جولای ۱۹۹۵ ز کال) مخه ونیسي، چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته په اروپا کې په ټولیزه توګه لویې وژنې وې. په پایله کې د شمالي اتلانتیک پیمان (ناټو) اړ شو، په جګړه کې لاسوهنه وکړي، په دواړو لورو یې فشار راووړ، چې د خبرو مېز ته کښېني. له بهرني سیاست څخه د اروپایي ټولنې دغه لومړۍ تجربه د دې لامل شوه چې، د امستردام په هوکړه کې په باندني سیاست ډېر ټینګار وشي (چې د لوړ پوړي استازي چوکۍ یې جوړه کړه).
له دې سره، په ۱۹۹۹ ز کال کې د بودیجې کړکېچ، په ټولو بریاوو اغېز وکړ. پارلمان د ۱۹۹۶ ز کال د کمیسیون بودیجه د ناسم مالي مدیریت، چل ول او خپلوۍ پاللو له امله رد کړه. له دې سره چې پارلمان د کمیسیون ایستلو ته چمتووالی ونیو، د سانتر ټول کمیسیون استعفا ورکړه. په راتلونکو ټاکنو کې سوسیالیستانو خپل د لسیزو پخوانی ځایګی د خلکو ګوند ته پرېښود او راتلونکي پرودي کمیسیون (Prodi Commission) په چټکۍ سره د اروپا د چل ول ضد دفتر (European Anti-fraud Office) جوړ کړ. د امستردام د هوکړې د نوي ځواک له مخې یو شمېر کسانو پرودي (Prodi) د 'اروپا لومړنی لومړی وزیر' وباله. د جون په ۴ مه، خاویر سولانا (Javier Solana) د شورا د عمومي منشي او د اروپا د ګډ بهرني او امنیتي سیاست لپاره د لوړپوړي پیاوړي شوي استازي په توګه په کوزو کې مداخله ومنله – سولانا د یو شمېر کسانو له خوا د اروپا د بهرنیو چارو لومړنی وزیر ګڼل کېږي. د ۲۰۰۱ ز کال د فبروري په ۲۶ مه د نایس هوکړه (Nice Treaty) لاسلیک شوه، چې د ۲۰۰۳ ز کال د فبروري په لومړۍ نېټه د اجرا وړ وګرځېده او د ۲۰۰۴ کال له پیل وړاندې یې د ۱۰ نوو غړو هېوادونو لپاره وروستي چمتووالي برابر کړ.
له اروپایي ټولنې د بریتانیا وتل (برېکسیټ): ۲۰۱۶ – ۲۰۲۰ ز کال
د ۲۰۱۶ ز کال د جون په ۲۳ مه ، د بریتانیا وګړو له اروپايي ټولنې څخه د وتو په تړاو، په ټول پوښتنه کې رایه ورکړه، چې له امله یې د اروپایي ټولنې لومړنی او تر ننه یوازنی غړی هېواد و چې د اروپایي ټولنې د هوکړې (TEU) ۵۰ مه ماده یې وکاروله. رایې له اروپایي ټولنې څخه د وتلو په ګټه وې، چې ۵۱.۹ سلنه له وتو سره موافقې او ۴۸.۱ سلنه مخالفې رایې وې. له اروپايي ټولنې د بریتانیا وتل، د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري په ۳۱ مه نېټه بشپړ شول.
د لاناکیا لوړه
د لاناکیا لوړې (لوړه) یاهم (بې پایه جنت) په انګلیسي Laniakea Supercluster) د کهکشانونو یو غټ (لوړ) ګروپ دی چې د لاناکیالوړی په نوم پیژندل کیږي. په یاده لوړه کې د کهکشانونو سوپرکلستر(د کهکشانونو سوپر سرای او د شیدو لار کهکشان هم موقیعت لري. د لاناکیا په کهکشاني ګروپ کې ۱۰۰،۰۰۰ سل زره کهکشانونه موقیعت لري چې د یادې لوړې قطر ۲۵۰ میلیونه لمریزه کلونه ښودل شوی دی.
سیمه
سیمه (منطقه) محل (برخه) کولای شو د نړۍ هرځای سیمه ووایو. همدارنګه د سیمې کلمه ډیره وخت د هیوادونو نیمه خپلواکې او ولایتي برخو ته ویل کیږي.
طبیعي سیمه
طبیعي سیمه Natural Region) له علمي نظره هغه سیمې ته ویل کیږي چیرته چې طبیعي بوټي ونې ولري او همدارنګه د صحرایي حیواناتو کور وي.
ادراک (پوهېدنه)
ادراک (په انګلیسي: cognition) د «فکر، تجربې او حسونو له لارې د پوهې د لاس‌ته راوړلو لپاره ذهني عمل یا لړۍ» ته ویل کېږي. د فکري کړنچارو او بهیرونو ګڼ‌شمېر اړخونه په‌کې شامل دي، لکه: نومېرنه (درک)، پاملرنه (توجه)، جاجنه (تفکر)، د پوهې تړښت، حافظه او کاري حافظه، قضاوت او ارزونه، استدلال او «محاسبه»، د ستونزو حلوَنه او تصمیم‌نیونه، مفهوم او د ژبې زېږون. ادراکي بهیر د اوسنۍ پوهې په کارولو سره نوې پوهه رابرسېري.
ادراکي بهیرونه په بېلابېلو برخو کې (په تېره بیا لاندې څانګو کې)، د بېلابېلو لرلیدونو له لارې شنل کېږي: ژبپوهنه، موسیقي‌پوهنه، بې‌هوښي، عصبي علوم، سادرملنه، ساه پوهنه، زده‌کړه، فلسفه، وګړپوهنه، ژوندپوهنه (بیولوژي)، سیستم‌پوهنه، سولپوهنه (منطق)، او د کمپیوټر ساینس. د ادراکي علومو په پراختیایي څانګه کې – په تدریج سره مستقله اکاډمیکه څانګه – د ادراک د شننې په موخه، نوموړې او هغو ته ورته تګلارې ترکیب شوې دي.
آرپوهنه
د cognition (ادراک) وییکي مخینه پنځلسمې زېږدیزې پېړۍ ته رسېږي، کله چې دغه وییکی د «جاجنې او پوهاوي» په معنا ؤ. ګړنه د لاتین ژبې له cognitio (ازمایل، زده‌کول او یا پوهه) نه راغلې، چې دغه وییکی په خپل وار سره د cognosco فعل نه اخېستل شوی – د con (ورسره) او gnōscō (پوهېدل) یو جوړښت. د نوموړي فعل وروستۍ نیمایي برخه (gnōscō) په‌خپله د یوناني ژبې «gi(g)nόsko» فعل سره هم‌آرې ده (γι(γ)νώσκω، «زه پوهېږم» یا «زه پېژنم»).
لومړني مطالعات
که څه هم د cognitive وییکي مخینه پنځلسمې زېږدیزې پېړۍ ته رسېږي، خو ادراکي لړیو ته کابو اتلس پېړۍ دمخه پام ورګرځول شوی ؤ، چې له ارستو (۳۸۴ تر ۳۲۲ز) سره پیلېږي؛ ارستو ذهني دننیو فعالیتونو او د وګړو پر تجربه باندې د هغوی د اغېزې څرنګوالي ته ډېره لېوالتیا درلوده. هغه د حافظې، نومېرنې او ذهني انځورَونې پر ادراکي برخو باندې تمرکز وکړ او ډېره ورته مهمه وه، چې ډاډ ترلاسه کړي چې مطالعات یې د تجربي شواهدو پر بنسټ دي، یعنې داسې علمي معلومات وړاندې کړي چې په پوره امانت‌دارۍ سره له مشاهدې او تجربو نه راغونډ شوي وي. دوه زره کاله وروسته، د روښانتیا پېر په ترڅ کې د جان لاک او دوګالد سټیوارت له‌خوا د ادراک نومهالو مفهومونو لپاره بنسټ کېښودل شو (چې دوی د داسې یوه موډل د پنځونې لپاره هڅه کوله، چې مفکورې په کې ترلاسه او حافظې ته وسپارل شي او وروسته بیا د خپل په خوښه تنظیم کړل شي).
د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې، ادراکي موډلونه هم په فلسفه – په تېره بیا د ذهني فلسفې په اړه  لیکوالانو له‌خوا – او هم په رنځپوهنه کې – په ځانګړې توګه د هغو رنځپوهانو له‌خوا چې د لېونتوب د درملنې پر څرنګوالي باندې د پوهېدو په لټه کې وو، وپنځول شول. په بریټانیا کې، دغه موډلونه په څېړنتونونو (اکاډمیو) کې د ځینو پوهانو (لکه د لندن پوهنتون په کالج کې، جېمز سولي) له‌خوا تر څېړنې لاندې ونیول شول او ان په ۱۸۹۰ز کال کې د لومړنیو زده‌کړو پر ملي قانون باندې د غور پر مهال د سیاستوالانو له‌خوا وکارول شول.
لومړني تیوري‌پوهان
وېلهلم وونټ (۱۸۳۲ تر ۱۹۲۰ز) پر هغه باور باندې ټینګار لري، چې هغه یې باطن‌ليدنه (introspection) نومولې ده – د یوه وګړي د دنننیو احساساتو ازمېښت. د باطن‌ليدنې په لړ کې، اړینه ده چې ازمایل کېدونکی وګړی په دقت سره خپل احساسات د امکان تر بریده په عیني بڼه بیان کړي، ترڅو د وونټ له انده وړاندې شوي معلومات، «علمي» وارزول شي. که څه هم د وونټ لیکنې په هېڅ ډول لږې نه‌دي، نومهاله ساه پوهان د هغه میټودونه په بشپړه توګه ذهني بولي او د وګړي د ادراکي بهیر په اړه د پایلو ترلاسه کولو لپاره، د ازمېښت لا عیني لړیو باندې یې ډډه‌لګونه غوره ګڼي.
هرمن ابینګهاوس (۱۸۵۰ تر ۱۹۰۹ز) ادراکي مطالعات سرته ورسول، چې له آره د انسان د حافظې فعالیت او ځاییدنه (ظرفیت) په کې ازمایل کېدل. ابینګهاوس خپل ازمېښتونه وپنځول چې په ترڅ کې یې له ۲۰۰۰ نه زیاتو څپو له مخې داسې وییکي جوړ کړل، چې شتون یې نه‌درلود ،(لکه: EAS). وروسته یې بیا د دغو غیرواقعي وییکو په زده‌کړه کې خپله وړتیا وازمایله. د وییکو د معنا ورکولو پر څرنګوالي باندې د پخوانۍ شته تجربې د اغېزې کنټرول کولو او همدا راز په اسانۍ سره د هغو د یادولو په موخه، هغه لاسي د واقعي وییکو پر ځای، غیرواقعي وییکي وټاکل. ابینګهاوس یو لړ لاملونه وانګېرل او مشاهده کړل، چې کېدای شي د غیرواقعي وییکو د زده‌کړې او رایادونې پر وړتیا باندې اغېزه ولري. یو له هغو لاملونو نه، چې هغه په پایله کې وليد، د لمسوونکو وییکو د لیکلړ وړاندې کولو او د ورته لیکلړ له یاده لوستلو او یا رایادولو ترمنځ مهالیز واټن ؤ. ابینګهاوس لومړنی کس دی چې د «زده‌کړې منحني» او «هېرولو منحني» یې ثبت او رسم کړلې. د هغه مطالعات، د لړیزو سکالوګانو زده‌کړه او پر حافظې باندې یې د اغېزو په اړوند څېړنو کې، په پراخه توګه اغېزمن تمام شول.
ماري وېټون کالکېنز (۱۸۶۳ تر ۱۹۳۰ز) د ارواپوهنې په ډګر کې د امریکا یوه اغېزمنه مخکښه وه. د هغې فعالیت هم د انسان د حافظې پر ظرفیت باندې متمرکز ؤ. کولای شو د «وروستۍ اغېزې»تر نامه لاندې یوه متداوله تیوري، د هغې ترسره شویو فعالیتونو ته اړوند وګڼو. «وروستۍ اغېزه»، چې د وروستي ازمېښت په برخه کې هم ورباندې بحث وشو، د وګړو هغه لېوالتیا ده چې هغو ته د لمسوونکو په یوې لړۍ کې د وروستیو وړاندې شویو برخو د بیا رایادولو وړتیا وربښي. د کالکېنز تیوري له نوموړې مطالعې او حافظې ته اړوند د هرمن ابینګهاوس ترسره شویو ازمېښتونو له پایلو سره نږدې اړیکه لري.
ویلیام جېمز (۱۸۴۲ تر ۱۹۱۰ز) د ادراک علم په تاریخ کې یوه بله نامتو څېره ده. جېمز، پر باطن‌ليدنې باندې د وونټ پر ټینګار او د ابینګهاوس له لورې د بې‌معنا لمسوونکو پر کارولو باندې خورا خوابدی ؤ. هغه د دغو لارو پر ځای، د انسان په ورځني ژوند کې د تجربې پر زده کولو او د ادراک د مطالعې لپاره د هغو پر اهمیت باندې تمرکز وکړ. د ادراک تیوري او مطالعې لپاره د جېمز تر ټولو ستره ونډه، د «ارواپوهنې اصول» تر سرلیک لاندې د هغه درسي کتاب ؤ چې په لومړي سر کې یې د ادراک اړخونه (لکه: نومېرنه، حافظه، استدلال او پاملرنه) ازمایل کېږي.
رِنِه ډیکارت (۱۵۹۶ تر ۱۶۵۰ز) د اوولسمې پېړۍ فیلسوف ؤ، چې له «Cogito, ergo sum.» څیړنې سره راڅرګند شو او ژباړه یې دا ده: «زه فکر کوم، نو له‌دې امله زه شتون لرم». هغه د ادراک او ذهن د مطالعې لپاره یوه فلسفي تګلاره غوره کړه، غوښتل یې چې خلک هم د هغه په څېر ورسره په ګډه فکر وکړي، چې هغه ته ورته پایلو ته ورسېږي، خو د خپل خپلواک ادراک له لارې.
مېتاادراک (ادراک‌پوهنه)
مېتاادراک، له خپلو فکري بهیرونو نه د یوه وګړي پېژندنه او د هغو ترشا بېلګو په اړه پوهاوي ته ویل کېږي. دغه گړنه، د meta له وییکي نه اخېستل شوې، چې د «هاخوا» یا «پورته» په معنا دی. مېتاادراک بېلابېلې بڼې درلودلای شي، لکه: د خپل تفکر پر څرنګوالي باندې فکر کول او د یوې ستونزې د حلولو لپاره له ځانګړو ستراتیژیو نه د ګټې اخېستنې پر مهال د وخت او څرنګوالی په اړه پوهېدل. مېتاادراک، په ټولیز ډول، دوه برخې لري: ۱) د ادراک په اړه پوهه. ۲) د ادراک تنظیمَونه.
مېتامیموري، د «حافظې» او «حافظې ته د مرستندویو» ستراتیژیو په اړه د پوهېدو په توګه تعریفېږي او د مېتاادراک یوه ځانګړې مهمه بڼه ده. په کلتورونو کې د مېتاادراکي پروسس کولو په اړه علمي څېړنې په لومړنیو پړاوونو کې دي، مګر داسې نښې نښانې شته چې په دې تړاو لا ډېر کار ممکن د ښوونکو او زده کوونکو ترمنځ د بین کلتوري زده‌کړو په برخه کې غوره پایلې وړاندې کړي.
د مېتاادراک په اړه د لیکنو مخینه کم تر کمه د یوناني فیلسوف ارستو (۳۸۴ تر ۳۲۲ مخکې تر میلاده) دوو اثرونو ته رسېږي: د روح په اړه (On the Soul) او د طبیعت په اړه لنډې رسالې (Parva Naturalia).
سوني‌ارېکسن کا 750
سوني ارېکسن کا750Sony Ericsson K750i د سوني‌ارېکسن شرکت یو موبایل او د «کا» د ډول څخه دی چې په ۲۰۰۵ز کال کې بازار ته وړاندې شوی دی. دا گرځند (مبایل) د کمپنۍ له خوا له عرضه کولو څخه مخکې په خپل کوډ نوم چې کلارا (Clara) و؛ نومېدو.
قیمت
د دې گرځند موبایل قیمت په بریتانیا کې 79 پونډه او په   استرالیا کې د 100 څخه تر 200 ډالره دی.
بهرنۍ تړنې
کا 750
د لبنان کلتور
د زرګونو کلونو په اوږدو کې د لبنان کلتور او د لبنان خلک له بېلابېلو تمدنونو نه راڅرګند شوي دي. دا ښار د فنیقیانو د اوسېدو ځای و او وروسته د اشوریانو، یونانیانو، رومیانو، ایرانیانو، عربانو، صلیبیانو، عثماني ترکانو او فرانسويانو له خوا فتح او اشغال شو. دا توپیر د لبنان په متنوع نفوس کې چې له بېلابېلو مذهبي ډلو نه رامنځته شوی او د هغوی ځانګړتیاوې د لبنان په جشنونو، ادبیاتو، هنري اثارو، خواړو او معمارۍ کې منعکسې کېږي.
د اتلسمې پیړۍ په لومړیو کې مارونیت کاتولیک او دروزیانو د لبنان د متصرفات په غره کې د واکمن او ټولنیز نظام له خوا چې د «مارونیت-دروز دوالیزم» په نوم مشهور و عصري لبنان تاسیس کړ. لبنانیان د مذهبي او فرقه يي توپیرونو په درلودو سره سره، «تقریبا یو ګډ کلتور» لري. د لبنان د اساسي قانون د ۱۱ مادې پر بنسټ: «عربي رسمي ملي ژبه ده». لبناني وینا یا ژبه هغه لهجه ده چې د عامو خلکو ترمنځ کارول کېږي او د پورته ذکر شويو کلتورونو د ژبو ترکیب دی.
د لبنان د غرنۍ مدیترانې جغرافیې د لبنان د تاریخ او کلتور په جوړولو کې رول لوبولی دی. د لبنان لرغونپوهنه ددې سیمې د پخوانیو یا تیرو سپړلو لپاره ترسره کیږي.
هنرونه
د شلمې پیړۍ په پای کې، بیروت د ډیریو ورځپاڼو، مجلو او ادبي ټولنو په درلودلو سره له قاهرې سره د نږدې ختیځ او منځني ختیځ د فکرونو د لوی مرکز د بدلېدو په پار رقابت کاوه. برسېره پر دې، بیروت د بېلابېلو تولیداتو په درلودلو سره چې ارمنستان ته یې صادرول د ارمنستان د کلتور یو پرمختللی مرکز وګرځېد.
لیدیز یا بصري هنرونه
داوود کورم (۱۸۵۲ـ ۱۹۳۸)، حبیب سیرور (۱۸۶۰ـ ۱۹۳۸) او خلیل سیلبی (۱۸۷۰ـ ۱۹۲۸) په لبنان کې د لومړيو مسلکي سټوډیوګانو بریالي هنرمندان ګڼل کیږي، چې د دوی دا مسلک تر اروپا پورې وِغځېد. ټول له لبنان نه بهر روزل شوي وو، د کورم او سیرور په ګډون چې د روم اکاډمۍ او سلیبي بریټانوي او امریکاییانو په اکاډمیو کې روزل شوي وو. هغوی د لبنان د لوړې ټولنې او مذهبي نارینه وو د انځورولو لپاره ډېر شهرت ترلاسه کړی وو.
مصطفی فروخ (۱۹۰۱ـ ۱۹۵۷) د ۱۹۲۰ او ۱۹۵۰ لسیزو ترمنځ د لبنان یو له نامتو انځورګرانو نه و. هغه په رسمي توګه په روم او پاریس کې روزل شوی و، چې د خپلو کارونو په بهیر کې یې له پاریس او نیویارک نه تر بیروت پورې ځایونه یې نندارې ته وړاندې کړل.
معاصر هنر
په بیروت کې معاصر هنر د کورنۍ جګړې (۱۹۷۵ـ ۱۹۹۱) له پای ته رسیدو وروسته په سمدستي توګه پیل شو.
اوسمهال ډیری معاصر هنرمندان فعاله دي، لکه: ولید رعد، د معاصرو رسنیو هنرمند چې اوسمهال په نیویارک کې اوسیږي.
د BIEL په سیمه کې د معاصر هنر دوه د نندارتون مرکزونه، د بیروت هنري مرکز او د بیروت نندارتوني مرکز د لبنان د معاصر هنر رنګینې صحنې منعکسې کوي. دا دوه مرکزونه د نندارتونونو کوربه توب لپاره په پام کې نیول شوي دي، چې د نړیوال او سیمه ییز معاصر هنر په نړۍ کې اړین دي. ډیرې هنري ګالرۍ هم د سیمه ییز هنر صحنو ته اضافه کېږي، او د ډېریو هنرمندانو لکه: ایمن بعلبکي، اکرم زعتري، مروان سحراني، ندیم اسفار، لامیا جوریګ، جان مارک نهاس، ریکارډو مبارخو، منصور الهابر، انیتا توتیکیان او ډیریو نورو کارونه نندارې ته وړاندې کوي.
معمارۍ
معمارۍ په لبنان کې د بیلابیلو نیواکګرو د واکونو میراثونه چې له هغې ډلې رومیان، فنیقیان، عثمانیان او فرانسویان او همدارنګه له خپلواکۍ وروسته پرمختګونه هم په کې شامل دي.
کله چې عثمانیانو په ۱۶۱۳ کې فخرالدین د ایټالیا توسکاني ته تبعید کړ، هغه له میډیسیانو سره یوځای شو. په ۱۶۱۸ کې کله چې لبنان ته راستون شو، هغه د لبنان عصري کول پیل کړل. هغه د ورېښمو صنعت ته وده ورکړه، د زیتون د تېلو تولید ته یې وده ورکړه او ګڼ شمېر ایټالیوی انجینران یې له ځانه سره راوستل چې په ټول هېواد کې یې د ماڼیو او ملکي ودانیو جوړول پیل کړل. د بیروت او په ځانګړې توګه د سیډون ښارونه په ایټالیايي سبک جوړ شوو.
ادبیات
خلیل جبران (۱۸۸۳-۱۹۳۱) چې په بشاري کې زیږیدلی، په ځانګړې توګه د The Prophet (۱۹۲۳) کتاب لپاره یې، چې له شلو نه زیاتو ژبو ته ژباړل شوی دی ډېر شهرت ترلاسه کړی دی. څو معاصرو لبناني لیکوالانو هم نړیوال بریالیتوبونه ترلاسه کړي، چې په هغې ډلې کې الیاس خوری، امین معلوف، حنان الشیخ،  او جورجس شهاده هم شامل دي.
شاعري
د لبنان ډیری داسې پیژندل شوي شاعران هم شتون لري چې د شعر تاریخ یې په نښه کړی. د بېلګې په توګه، جبران خلیل دی چې په ۱۹۲۰ کې یې «مینه»، په ۱۹۲۳ کې «د دوستۍ په اړه» او ډېری نور شعرونه لیکلي دي.
موسیقي
په لبناني ټولنې کې موسيقي ډېره مشهوره ده. په داسې حال کې چې په لبنان کې دودیزه ولسي موسیقۍ ډېره دود ده، خو عصري موسیقۍ چې هغه کې دودیز سبکونه، پاپ او ترکیبي شامل دي په چټکۍ سره د ودې په حال کې دي. راډیويي مرکزونه بېلابېل ژانرونه او ژبې، لکه دودیز، کلاسیک عربي او ارمني وړاندې کوي. نامتو دودیز موسیقاران دا دي فیروز، صباح میلهم برکات، وادیه الصافي، ماجده الرومي او نجوا کرم.
د لبنان او مصر ترمنځ کلتوري اړیکې
د لبنان او مصر ترمنځ کلتوري اړیکې د تاریخي کلتوري اړیکو یو ځانګړی ډول ګڼل کیږي، ځکه چې د لبنان او مصري کلتورونو ترمنځ په ځانګړې توګه د ادبیاتو، تیاتر، سینما او ژورنالیزم په برخو کې د پام وړ نږدې والی شتون لري، او د یو بل پر وړاندې یې نه جلا کېدونکی رول لوبولی دی په ځانګړې توګه د تیاتر، سینما او ژورنالیزم په برخه کې، دا هغه څه دي چې د لبنان په هکله د مصر کنفرانس له خوا تایید شوي.
فیشن یا موډ
ډیری هغه عیسویان او مسلمانان چې په ښارونو کې ژوند کوي عصري جامې اغوندي. په کلیوالو سیمو کې، ځینې وختونه ښځې رنګارنګ دودیزې لمنې اغوندي او نارینه دودیز شیروال (ازاد شلوار) اغوندي. په تاریخي لحاظ د دوی جامې عثماني وې، چې اوس یوازې د یوه دودیز کلتور د یوې برخې په توګه پاتې دي. نن ورځ، تقریبا ټول لبنانیان عصري جامې اغوندي.
د لبنان د فیشن یا موډ په صنعت کې مشهور نومونه ایلی صاب، زهیر مراد، دارین هاچم، ریم اکرا، او ربیع کیروز دي.
رخصتۍ او جشنونه
لبنان ملي رخصتۍ او د عیسويانو او مسلمانانو رخصتۍ نمانځي.
عیسوي رخصتۍ د ګریګورین او جولین له کلیزې سره سم نمانځل کېږي. یوناني ارتودوکس، کاتولیک (مارونیټ او میلکیټ)، او پروتستانت عیسویان د ګریګورین کلیزه تعقیبوي، نو په دې توګه د ډسمبر په ۲۵ کریسمس نمانځي. د جنورۍ په ۶ ارمني ارتودوکس عیسویان کریسمس نمانځي، ځکه چې دوی د جولین کلیزه تعقیبوي.
د مسلمانانو رخصتۍ د اسلامي قمري جنترۍ پراساس تعقیب کیږي. د مسلمانانو رخصتۍ عید الفطر یا کوچنی اختر (د روژې د میاشتې په پای کې درې ورځنی اختر)، عید الاضحی یا لوی اختر (د قربانۍ اختر) چې مکې ته د کلني حج په بهیر کې نمانځل کېږي او همدارنګه د الله د رضا لپاره د ابراهیم  ع د خپل زوی قرباني کول، د محمد صلی الله علیه وسلم د پیدایښت، او عاشورا دي. د لبنان په ملي رخصتیو کې د کارګرانو ورځ، د خپلواکۍ ورځ، او د شهیدانو ورځ شامله ده.
شير محمد عباس ستانکزی
شير محمد عباس ستانکزی افغان طالب سياستوال دی. چي اوس مهال په قطر کي د طالبانو د سياسي دفتر مشر دی.
ژوند ليک
شير محمد عباس ستانکزی د پښتنو د ستانکزیو له قبيلې څخه ده. په ۱۹۶۳ز کال د لوګر ولايت په برکي برک ولسوالي کي زېږېدلی دی. په سياسي علومو کي ماسټري له ماسټري اخيستلو وروسته يې د هند د دهرادون په نظامي اکاډمي کي زده کړه وکړه، په کوم چي په ۱۹۷۰ز کال د افغان ځواکونو روزنه کېدله. هغه د روس–افغان جهاد کي لومړی د محمد نبي محمدي په مشرۍ د حرکت انقلاب اسلامي افغانستان سره وو. او وروسته يې د عبدالرب رسول سياف په مشرۍ د اسلامي اتحاد سره دنده ترسره کړه. چي د سويل لويديځ سرحد قومندان وو.(۱)
د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د بهرنيو چارو وزارت د مرستيال او عامي روغتيا وزارت د مرستيال په توګه دنده ترسره کړي ده. هغه له دې امله چي پر انګلیسي ژبه پوهېده زياتره به یې له بهرنيو رسنيو سره مرکې کولې. په ۱۹۹۶ز کال کي ستانکزی د بهرنيو چارو د وزیر په توګه واشنګټن ته ولاړ تر څو د کلينټن له ادارې وغواړي چي د طالبانو حکومت په رسمیت وپیژني. (۲)
ستانکزی د ۲۰۱۲ز کال په جنوري کي قطر ته لاړ تر څو په هغه هيواد کي د طالبانو سياسي دفتر په پرانيستلو کي همکاري وکړي. د ۲۰۱۵ز کال د اګست په شپږمه ستانکزی د قطر د دفتر د مشر په توګه وټاکل شو. د هغه له ګمارني وروسته يې له اختر محمد منصور سره خپل بيعت اعلان کړ.(۳)(۴) د ۲۰۱۶ز کال د جولای ۱۸-۲۲ له چينايي چارواکو سره د خبرو لپاره چین ته لاړ.(۵)
د ۲۰۱۸ د اګست له ۷-۱۰ ستانکزی د يوه پلاوي په مشرۍ ازبکستان هیواد ته لاړ، هلته يې د ازبکستان د بهرنیو چارو له وزیر عبدالعزيز کاميلوف او د افغانستان لپاره د ازبکستان له ځانګړي استازي اسماتيله ارګاشوف سره وکتل.(۷)
سرچينې
^ http://www.afghan-bios.info/index.php?option=com_afghanbios&id=2486&task=view&total=3060&start=2668&Itemid=2
^ ''Burns, John F. "Islamic Rule Weighs Heavily for Afghans". New York Times.''
^ ''"Taliban appoint top official to Qatar political office". Reuters.''
^ ''"Sher Mohammad Abbas Stanekzai Padshah Khan". 26 June 2017.''
^ ''"Afghan Taliban delegation visits China to discuss unrest: sources". Reuters.''
^ "Afghan Taliban delegation visits Uzbekistan to talk security, power..."Reuters.
وېشنيزه:افغان طالبان
هارولد وېلسن
د جېمز هارولد وېلسن، ریوالکس د سیمې اشرف وېلسن، د جورابو د بند د اتلولۍ نښان (Knight of the Garter)، د بریتانیا د سترواک نښان (Order of the British Empire)، د بریتانیا د ځانګړې شورا غړی (Privy Council)، د شاهي ټولنې یاور (Fellow of the Royal Society)، د بریتانیا د احصایوي ټولنې غړی (Royal Statistical Society) د وړتیاوو درلودونکی (د ۱۹۱۶ ز کال د مارچ له ۱۱ مې نه د ۱۹۹۵ ز کال د مې تر ۲۴ مې پورې) یو بریتانوی سیاستوال و چې دوه ځله، د ۱۹۶۴ ز کال د اکتوبر نه د ۱۹۷۹ ز کال تر جون پورې او بیا د ۱۹۷۴ ز کال د مارچ نه د ۱۹۷۶ ز کال تر اپریل پورې، د انګلستان د لومړي وزیر په توګه خدمت کړی. نوموړی د ۱۹۶۳ ز کال تر ۱۹۷۶ ز کال پورې د کارګر ګوند مشر و او د ۱۹۴۵ ز کال نه تر ۱۹۸۳ز کال پورې د پارلمان غړی و. وېلسن یوازینی کارګر مشر دی، چې له څلورو ټول ټاکنو نه وروسته یې د کارګر ګوند اداره جوړه کړې ده.
وېلسن چې د یارکشیر د ویسټ رایډینګ کې په هډرزفیلډ کې د منځنۍ کچې په یوه سیاسي فعاله کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، وتوانېد چې د رایډز هال د ګرامر په ښوونځي کې د زدکړو بورس ترلاسه کړي. وروسته د اکسفورډ په جېسوس کالج کې یې معاصر تاریخ ولوست. ورپسې نوموړی د اکسفورډ په نیو کالج کې د اقتصادي تاریخ استاد او د اکسفورډ  پوهنتون په کالج کې د څېړنې غړۍ شو. وېلسن چې په ۱۹۴۵ ز ګال کې د اورمسکرک د ناحیې په استازیتوب پارلمان ته لاره و موندله، سمدلاسه د اتلې د واکمنۍ پر مهال د حکومتي چارو لپاره د پارلمان منشي وګومارل شو. نوموړی په ۱۹۴۷ ز کال کې د بهرنۍ سوداګرۍ وزیر و ټاکل شو او لږ وروسته په کابینه کې د سوداګرۍ بورډ رئیس شو. هغه په ۱۹۵۰ ز کال کې د د هایټون ګاونډۍ سیمې په استازیتوب وټاکل شو. وېلسن د ۱۹۵۵ ز کال په ټاکنو کې د کارګر ګوند له ماتې وروسته، د سیوري په کابینه کې د خزانې د رئیس په توګه و ټاکل شو او وروسته په ۱۹۶۱ ز کال کې په دې کابینه کې د بهرنیو چارو وزیر په توګه و ټاکل شو. کله چې د ۱۹۶۳ز کال په جنوري کې د کار مشر هیګ ګیتسکیل ناڅاپه مړ شو، وېلسن د هغه دځای ډکولو لپاره د مشرتابه ټاکنې وګټلې او د اپوزیسیون مشر شو.
وېلسن د ۱۹۶۴ ز کال په ټاکنو کې د کارګر ګوند په لږ توپیر سره بریا ته ورساوه او لومړی وزیر وټاکل شو. د هغه د واکمنۍ لومړۍ دوره د لږ وزګارۍ او نسبي اقتصادي ښېرازۍ شاهده وه، خو وروسته د بریتانیا د بهرنیو تادیاتو په بیلانس کې د ستونزو له امله له خنډ سره مخامخ شوه. د وېلسن حکومت په انګلستان کې د پراخو ټولنیزو بدلونونو شاهد و، د بېلګې په توګه: د اعدام سزا او د تیاتر سانسور دواړه لغوه شول، په انګلستان او ویلز کې نارینه همجنسبازي قانوني شوه، د طلاق قوانین نرم شول او د سقط قانون آزاد شو. وېلسن په ۱۹۶۶ ز کال کې د دې پروګرامونو په اوږدو کې ناڅاپي ټاکنې را وبللې، چې کارګر ګوند په لوی توپیر وګټلې. نوموړي په ۱۹۶۹ ز کال کې شمالي ایرلنډ ته بریتانوي ځواکونه ولېږل.
د ۱۹۷۰ ز کال په ټاکنو کې، که څه هم د کارګر ګوند په نظر پوښتنو کې مخکښ لیدل کېده، خو له تمې لرې یې د اېډوارډ هیت په مشرۍ د محافظه کار ګوند پر وړاندې ماتې وخوړه. وېلسن د کارګر ګوند په مشرتابه کې پاتې کېدل غوره کړل او بېرته څلور کاله د اپوزیسیون د مشر په توګه تېر کړل. په ۱۹۷۴ ز د فبروري په ټاکنو کې هغه بیا د کارګر ګوند مشري وکړه چې د دې ټاکنو په پایله کې ساکن پارلمان (هېڅ ګوند اکثریت نه درلود) را منځ ته شو. که څه هم محافظه کارانو د کارګر ګوند په پرتله ډېرې رایې ګټلې وې، خو د هیت خبرې له لیبرال ګوند سره بې پایلې وې او وېلسن د دویم ځل لپاره لومړی وزیر وټاکل شو. وېلسن چې د لږه کي حکومت مشر و، د ۱۹۷۴ ز کال په اکتوبر کې یې ناڅاپي ټاکنې راوبللې، چې په پایله کې یې کارګر ګوند په لږ اکثریت وګټلې. وېلسن د خپلې دویمې دورې په اوږدو کې د هغه د ټولپوښتنې څارنه وکړه چې په اروپايي ټولنو کې یې د انګلستان غړیتوب تایید کړ. نوموړي د ۱۹۷۶ ز کال د  مارچ په میاشت کې په ناڅاپه توګه له خپلې چوکۍ نه استعفا اعلان کړه او جېمز کالهان یې ځای ناستی شو. وېلسن په ۱۹۸۳ ز کال کې تر تقاعد پورې د عوامو په مجلس کې پاتې شو، چې په دې وخت کې هغه د ریوالکس د مشر وېلسن په توګه د مشرانو جرګې ته ترفیع وکړه.
تاریخپوهان نوموړی په سختو سیاسي حالاتو کې د کارګر ګوند د رهبري کولو د غوره وړتیاوو په درلودلو سره ارزوي. د وېلسن شهرت هغه وخت کم شو چې له خپلې دندې یې استعفا ورکړه او په ۲۰۱۶ ز کال کې لاهم کمزوری انګېرل کېده. د خپل ژوند په سیاسي بهیر کې يې د پا وړ هغه موضوعات چې نوموړی ورسره مخامخ شو، د عامه مالکیت ونډه، په اروپایي ټولنه کې غړیتوب او د ویتنام په جګړه کې د بریتانوي سرتېرو د ښکېلتیا نه د مخنیوي څرنګوالی وو. د سوسیالیزم په وړاندې د وېلسن چلند د ځینو له خوا ډېر معتدل او د ځینو له خوا ډېر کیڼ اړخه ګڼل کېده. نوموړی چې د نرم کیڼ اړخه کارګر ګوند غړی و، تر خپلې مشرۍ لاندې کابینې په اړه چې ډېری له سوسیال ډیموکراټانو نه جوړه شوې وه، مسخرې کولې او ځان یې د بلشویک انقلابي سره پرتله کاوه چې د تزاري کابینې مشري یې کوله، خو داسې څه شتون نه درلود چې نوموړی له ایډیالوژیکي پلوه د کابینې له اکثریت نه جلا کړي. په مناسبه توګه د تکنالوژي د کارولو پر بنسټ د بریتانیې د اقتصاد د اوږدمهاله پراخې وړتیا د ښه کولو لپاره او د نابرابرۍ کمولو په اړه د نوموړي هیلې تر یوې کچې نېمګړې پاتې شوې.
د افغانستان توکمونه
افغانستان یوڅو توکمیزه او تر ډېره قومي ټولنه ده. د هېواد نفوس له ګڼو توکمیزو ژبنیو ډلو جوړ دی، لکه: پښتون، تاجیک، هزاره، اوزبیک، ایماق، ترکمن، بلوڅ، پشه یي، نورستاني، ګوجر، عرب، براهوي، قزلباش، قرغز، پامیري، سادات او نور.
د افغانستان پخوانی ملي سرود او اساسي قانون (له ۲۰۲۱ز کال نه مخکې) د دوی څوارلسو نومونو ته اشاره کوي، که څه هم لیستونه یې کټ مټ یو شان نه دي.
ملي هویت
د «افغان» کلیمه له «پښتون» قوم سره هممانیزه ده، خو اوسمهال دا اصطلاح د هغو خلکو په ملي هویت بدله شوې، چې په افغانستان کې ژوند کوي.
ایماق
ایماق په ترکي – منګولیک (اویماق) کې د قبیلې معنا لري، چې یوه توکمیزه فرقه نه ده، خو له نیمه کوچیانو او د هزاره، تاجیک او بلوڅو په ګډون د بېلابېلو توکمونو له کرنیزو قبیلو سره توپیر کوي، چې دا توکم په شپاړسمه او اوولسمه پېړۍ کې رامنځته شوی دی. دوی د بادغیس، غور او هرات ولایتونو په لوېدیځو سیمو کې د ناقبیله یي وګړو په منځ کې ژوند کوي، دوی سني مسلمانان دي، د فارسي په ایماقي ګړدود چې دري ژبې ته نږدې دی، خبرې کوي. د نفوس اټکلونه یې ډېر توپیر لري، له ۵۰۰۰۰۰ نه لږ او تر ۸۰۰۰۰۰ پورې رسېږي.
بلوڅ
بلوڅان د بلوڅي ژبې ویونکي دي، چې زیاتره یې د افغانستان په بلوچستان او شاوخوا سیمو کې ژوند کوي. په ۱۹۹۰ز لسیزه کې د دوی شمېر ۱۰۰۰۰۰ اټکل شوی، خو اوس شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ دی. د افغانستان زیاتره بلوڅان شپانه او د دښتو اوسېدونکي دي، ډېری یې سني مسلمانان دي. عبدالکریم براهوي د نیمروز پخوانی والي بلوڅ توکمی و.
هزاره
هزاره ګان په افغانستان کې درېیمه لویه توکمیزه ډله ده. دوی د مرکزي افغانستان په هزاره جات سیمه کې اوسېږي. د ژبې له پلوه، دوی د دري – فارسي په هزاره ګي ګړدود خبرې کوي او کله ناکله، د دوی ګړدود د ترکي او مغولي له پور وییونو سره ګډېږي. دوی پر اسلام باور لري.
نورستاني
نورستانیان هندو- آریاني وګړي دي، چې د آریایي قوم د درېیمې خپلواکې څانګې استازیتوب کوي (هندو آریایي، آریاني او نورستاني). دوی د افغانستان په شمال ختیځو سیمو کې او د پاکستان په چترال ولسوالۍ کې ژوند کوي. نورستانیان په بېلابېلو ژبو خبرې کوي. په تاریخي لحاظ دوی د کفارو په نامه پېژندل شوي او سیمې ته یې کافرستان ویل، چې د امیر عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال دې سیمې ته اسلام راغی او د «نورستان» په نامه یاد شو، چې معنا یې د «رڼا ځمکه» ده. دوی د نورو افغانانو په څېر سني مسلمانان دي. په ۱۹۹۰ز کال کې یې نفوس ۱۲۵۰۰۰ اټکل شوی و، خو نورستانیان خپل شمېر ۳۰۰۰۰۰ ګڼي.
تاجیک
تاجیکان په افغانستان کې اول لویه توکمیزه ډله ده. دوی اصلي پارسي ژبي وګړي دي. د تاجیک اصطلاح، چې تاجدار معنی لری، په تېرو څو لسیزو کې، په ځانګړې توګه په منځنۍ اسیا کې د شوروي د ادارې په پایله کې او د شهید مسعود د رشادتونو پر بنا دنیا کی دیر مشهور شو. د تاجیکانو نور نومونه دا دي: فارسي، فارسیوان (فارسي ژبي) او دیهګان، دهقان، دیگان، پامیری، شغنی، منجی، نورستانی، کوهستانی او داسی نور.
تاجیکانو د افغانستان بومی او اصلی خلک دی. په افغانستان کې په ۱۹۹۵ز کال کې ټولټال ۲۰ میلیونه تاجیکان وو. د بریتانیکا دایره المعارف روښانوي چې: د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې د افغانستان د ټول نفوس نیمایی برخه جوړوي.
تاجیکان د افغانستان په هرولایت ولایت کې مېشته دي. دوی په مزار شریف کې ۸۰ سلنه، په کابل ښار کې کابو ۷۰ سلنه او په غزني کې ۵۰سلنه دي. ډېری یې په افغان ملي ځواکونو کې (ANSF) دي او نور یې په لویو ښارونو کې دولتي چارواکي، ډاکټران، ښوونکي، پروفیسوران، سوداګر او دوکانداران دي.
پښتون
پښتانه په افغانستان کې یوه ستره توکمیزه ډله ده، چې له ۱۸ سلنې نه تر ۲۰ سلنې پورې (په ۲۰۱۸ز کال کې د اسیایي بنسټ له خوا د ټولنپوهنې د څېړنو معلومات) د هېواد نفوس جوړوي. زیاتره پښتانه سني مسلمانان دي. په ۱۷۰۹ز کال کې د هوتکیانو له کورنۍ او په ۱۷۴۷ز کال کې له دراني سترواکۍ وروسته پښتنو د ټولنو په جوړولو سره په افغانستان او پاکستان کې پراختیا وموندله. See:
ترکمن
ترکمنان په افغانستان کې یو کوچنی ترک ژبی توکم دی. دوی سني مسلمانان دي او د دوی رېښه تر ډېره ازبکو ته ورته ده، خو ترکمنان د اوزبیکانو پر خلاف، په دودیز ډول کوچیان دي ( دوی اړ شول، چې په ترکمنستان کې د شوروي تر واکمنۍ لاندې دا ډول ژوند پرېږدي). په ۱۹۹۰ لسیزه کې د دوی شمېر شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ و.
کوچنۍ ډلې
کوچنۍ توکمیزې ډلې دا دي: پشه یي، قرغیز، پامیري، عرب، ګوجر، مغول، اورمر، واخي، درد، سیکان، هندوان او نور.
توکمیز جوړښت
د افغانستان نفوس په ۲۰۱۷ز کال کې ۲۹.۲ میلیونه اټکل شوی، چې ۱۵ میلیونه یې نارینه او ۱۴.۲ میلیونه یې ښځینه دي. شاوخوا ۲۲سلنه یې ښاریان او پاتې ۷۸سلنه یې کلیوالي ژوند لري. ۳ میلیونه افغانان په منځ مهاله ډول په ګاونډیو هېوادونو پاکستان او ایران کې مېشت دي، چې ډېری یې په دغو دوو هېوادونو کې زېږېدلي او هملته لوی شوي دي؛ نو له دوی سره د افغانستان نفوس شاوخوا ۳۳۳۳۲۰۲ ته رسېږي او د اوسنۍ ودې کچه یې ۲.۳۴سلنه ده.
افغان حکومت اعلان وکړ، چې د برېښنایي پېژندپاڼو ورکول به پیل کړي او په هغه کې به د هر وګړي قومیت ولیکل شي. تمه کېږي، چې دا بهیر به د هېواد د توکمیزو ډلو د اندازې او جوړښت کره ارقام په ډاګه کړي.
پرسیوس پایسز سوپر سرای
د کهکشانونو پرسیوس پایسز لوړې په انګلیسي Perseus–Pisces Supercluster) (SCI 40) په راوم (فضا) یاهم جهان کې اوس مهال د د کهکشانونو د ترټولو پراخو سوپر سرایونو څخه یو دی. پایسز له ۲۵۰ میلیونه لمریزو کلو څخه ډیر شمالي جمنیز جهان کې غځیدلی سوپر سرای دی.
استپاناکرت
خان کندي په ارمني Ստեփանակերտ) په انګلیسي Stepanakert) په تورکيXankəndi آرتساخ نیمه خپلواکې سیمې (ولسمشرېزې) پلازمینه (مرکز) دی.
کرالیفو
کرالیفو په صربي Краљево) د سربیا په ځانتراصربین ولایت کې پروت ښار دی. کرالیفو ښار په ۲۰۰۶م کال کې کابو ۵۷,۴۰۰ وګړي لرل.
د تاجکستان او قرغزستان مرزي نښته ۲۰۲۱
د قرغزستان او تاجکستان مرزي نښته د افریل له ۲۸ تر ۱ د مې د ۲۰۲۱م کال د تاجکستان او قرغزستان پوله ساتو ځواکونو د یادو هیوادونو ترمنځ په صفري نقطه کې د اوبو پرسر یوه درې ورځنې نښته وکړه، چې په پایله کې یې ۴۶ نفر ووژل شول.
جانيخېل ولسوالۍ (پکتيا)
جاني خېل ولسوالۍ د افغانستان د پکتيا ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پکتيا ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
سوني‌ارېکسن کا 510
بهرنۍ تړنې
کا 510
اکمولا
اکمولا ولایت (اقمولا ولایت/اقمولا آیالات) په قزاقي Ақмола облысы) په انګلیسي Akmola Province) د قزاقستان له شمالي ولایتونو څخه یو دی.
لژه احمد خېل ولسوالۍ
لژه احمد خېل ولسوالۍ د افغانستان د پکتيا ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پکتيا ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د متحده ايالاتو تاريخچه
شمالي امريکا ته له ميلاد مخکې په نژدې ۱۵۰۰۰ کال کې د اصلي امريکايانو په رسېدو سره د متحده ايالاتو تاريخ پيلېږي. په شپاړسمه پېړۍ کې ګڼ لرغوني کلتورونه جوړ او ډېر له منځه ولاړل. په ۱۴۹۲ز کال کې د کرسټوفر کولمبس په رارسېدو سره د اروپايانو له خوا د امريکامتحده ایالاتو نيول پيل شول. ډېرې مستعمرې له ۱۶۰۰ز کال وروسته جوړې شوې، په ۱۷۶۰ز کلونو کې په ديارلسو بریتانوي مستعمرو کې دوه اعشاريه پنځه ميلیونه خلک اوسېدل، دا مستعمرې د اپلاچين غرونو ختيځ لور ته د اتلانتيک سمندر په ساحلونو کې جوړې شوې وې. فرانسې ته له ماتې ورکولو وروسته، بریتانوي حکومت يو لړ ماليات وضع کړل، په دې مالياتو کې د ۱۷۶۵ز کال د سټامپ قانون هم شامل و، کوم چې د مستعمرو د اساسي قانون دا استدلال رد کړ، چې ګني نوي ماليات د دوی تاييد ته اړتيا لري. د دې مالياتو پر ضد مبارزې او په ځآنګړي ډول په ۱۷۷۳ز کال کې د «بوسټن ټي پارټي» (پر چايو د مالياتو په وړاندې يو لاريون و)، پارلمان اړ کړ، چې له خپلې خوا د حکومت کولو ته د پای ورکولو په موخه جزايي قوانين صادر کړي. په ۱۷۷۵ز کال کې په ماساچوسټس کې وسله والې نښتې پيل شوې.
د ملت د څرګند برخليک په ملاتړ سره متحده ايالات د ارام سمندرګي تر څنډو پورې پراخ شول. په داسې حال کې چې هېواد د ځمکې له نظره پراخ و، په ۱۷۹۰ز کال کې يې نفوس يوازې څلور ميليونه کسان و. نفوس يې په تېزۍ سره زيات شو او اقتصادي وده تر دې هم زیاته وه. د اروپايي طاقتونو په نسبت، له ۱۹۴۰ز کال مخکې د سولې په کلونو کې د متحده ايالاتو پوځي ځواک په پرتليز ډول محدود و. د لويديځ لور ته پراختيا د «يومان» کروندګرو او مريانو د څښتنانو لپاره د ارزانه ځمکې په لټون کې تر سره شوه. د مریيتوب پراختيا مخ پر زياتېدو لانجمنه موضوع وه او پر سياسي او اساسي قانوني جګړو يې تيل وشيندل، چې دا ستونزې د جوړ جاړي له لارې حل شوې. په ۱۸۰۴ز کال کې د ماسين ډيکس لاين په ټولو شمالي ايالتونو کې مریيتوب له منځه يووړل شو، خو په سويل کې بيا هم دا چاره روانه وه او تر ډېره بريده د پنبې د توليد لپاره کارېدل. ابراهام لينکلن په ۱۸۶۰ز کال کې په دې موخه د ولسمشر په توګه وټاکل شو، چې د مریيتوب د پراختيا مخه به نيسي. اووه سويلي مرييو ايالتونو سرکښي وکړه او د ائتلاف بنسټ يې کېښود. په ۱۸۶۱ز کال کې پر يوې فدرالي کلا د هغوی بريد کورنۍ جګړه پيل کړه. په ۱۸۶۵ز کال کې د کانفډريشن د ماتې له امله مریيتوب پای ته ورسېد. له جګړې وروسته د بيا رغونې په پړاو کې، آزادو شوو مريانو ته د هغوی قانوني او د رايې ورکولو حقوق ورکړل شول. ملي حکومت لا پياوړی شو او د فردي حقوقو د ساتنې څرګنده دنده يې تر لاسه کړه. په هر حال، کله چې په ۱۸۷۷ز کال کې د سويل سپين پوستو په سويل کې واک تر لاسه کړ، په عمومي توګه د پارلمان له خوا د رايې ورکولو د فشار له لارې، دوی د «جيم کريو» قانون تصويب کړ، تر څو د سپين پوستو برتري خوندي کړي، په ورته وخت کې يې د نوو ايالتي اساسي قوانينو څخه د دوی حقوق واخستل، کومو قوانينو چې ډېر افريقايي الاصله امريکايان او بې وزله سپين پوستي د رايې ورکولو له حق نه بې برخې کړل.
د شلمې پېړۍ په پيلېدو سره متحده ايالات د نړۍ په مخکښ ځواک بدل شول او د دې لامل متحده ايالاتو ته د سوداګريو پيدا کولو او صنعتي کولو او همدا راز د ميليونونو کارکوونکو کډوالو او کروندګرو ورماتېدل وو. د اورګاډي سرتاسري ملي لاره بشپړه شوه او په پراخه کچه کانونه او کارخانې جوړې شوې. ډله یيز خپګان، فساد، نا اغېزناک والی او دوديز سياست له ۱۸۹۰ز څخه تر ۱۹۲۰ز کال پورې پرمختلونکی خوځښت په حرکت راوست او له دې امله سموونې رامنځ ته شوې، په دې اصلاحاتو کې پر امدن ماليات، د سناتورانو نېغ په نېغه ټاکنې، د شرابو منعه کول او مېرمنو ته د رايې ورکولو حق شامل وو. په داسې حال چې د لومړۍ نړيوالې جګړې پر مهال متحده ايالات بې پری و، په ۱۹۱۷ز کال کې يې د المان پر ضد جګړه اعلان کړه او په ورپسې کال کې يې د ائتلافي ځواکونو د بريا بوديجه په خپله غاړه واخیسته. له سوکالۍ ډکې لسمې لسيزې وروسته، په ۱۹۲۹ز کال کې د وال سټريټ سقوط په ټوله نړۍ کې د اقتصادي رکود د سترې نړيوالې اقتصادي لسيزې پيل و. ولسمشر «فرانکلين ډي. روزويلټ» خپلې طرحې عملي کړې، چې په هغې کې د وزګارو خلکو سره مرسته کول، د کروندګرو ملاتړ کول، ټولنيز امنيت او تر ټولو کم مزد ورکول شامل وو. نوو طرحو عصري امريکايي ليبراليزم تعريف کړ. په ۱۹۴۱ز کال کې پر «پرل هاربر» د جاپان له بريد وروسته، متحده ايالات په دويمه نړيواله جګړه کې داخل شول، د متحدينو له جګړه یيزو مبارزو سره يې مالي مرسته وکړه او په اروپا کې يې د نازي المان او فاشستي المان په ماتې کې مرسته وکړه. د ارام سمندرګي په جګړه کې د جاپاني سترواکۍ د ماتولو لپاره د جاپان په دوو ښارونو د نوو اختراع شوو هستوي وسلو په کارولو سره په جګړه کې د متحده ايالاتو ښکېلتيا خپل اوج ته ورسوله.
له دویمې نړيوالې جګړې وروسته، متحده ايالات او شوروي اتحاد د دوو سترو سيالو ځواکونو په توګه راڅرګند شول. د سړې جګړې په پړاو کې، دواړه هېوادونه په غېر مستقيم ډول د وسلو په سيالۍ، د فضا په سيالۍ، تبليغاتي جګړې او د کمونيزم په وړاندې سیمه یيزې شوې جګړې په ډګر کې سره مخامخ شول. په ۱۹۶۰ز کلونو کې، د مدني حقوقي خوځښتونو د پياوړتيا له امله، د ټولنيز سمون يوه بله څپه عملي شوه، کوم چې د اساسي قانون تر مخې افريقايي الاصله امريکايانو او نورو توکميزو لږه کيو ته د رايې ورکولو او خوځښت د خپلواکۍ حق ورکړ. د شوروي اتحاد په ړنګېدو سره سړه جګړه پای ته ورسېده او په دې ډول متحده ايالات د نړۍ يوازيني زبرځواک وګرځېد. له سړې جګړې وروسته د متحده ايالاتو بهرنۍ تګلارې په منځني ختيځ، په ځانګړي ډول د سپتمبر مياشتې يوولسمې نېټې بريدونو ته په ځواب ويلو او اسلامي دولت په راڅرګندېدو سره، په عصري نښتو تمرکز کاوه. د يووېشتمې پېړۍ په پيل سره، متحده ايالت ستر اقتصادي رکود او د کرونا وبا ته داخل شول، چې په دې پړاوونو کې د متحده ايالاتو اقتصادي وده له معمول څخه زياته ښکته حالت ته راغله.
له تاريخ څخه مخکې
دا په دقيق ډول نه ده معلومه چې، اصلي امريکايان په لومړي ځل په متحده ایالاتو او اوسنيو متحده ايالاتو کې کله او څه ډول مېشت شوي دي. د عامه نظر اټکل دا دی چې، له يوروايشيا څخه ځينو خلکو په کنګل عصر کې د هغه ځمکني پول له لارې چې سايبيريا له اوسنۍ الاسکا سره نښلوي، د «برينګيا» ورهاخوا لوبه تعقيب کړه او بيا د جنوب پر لور په متحده ایالاتو کې خپاره شول. شونې ده چې دا کوچ ۳۰۰۰۰ کاله مخکې پيل شوی وي او تر ۱۰۰۰۰ کاله مخکې وخت پورې يې دوام درلود، تر هغه وخته چې د کنګلونو د وېلې کېدو او اوبو د کچې د لوړېدو له امله دا ځمکنی پول تر اوبو لاندې شو. دا لومړي اوسېدونکي، د «پالي-انډينز» (سور پوستي هنديان) په نوم يادېږي او دوی ډېر ژر په سلګونو بېلا بېلو قبيلو او کلتورونو بدل شول.
له کولمبيا څخه دمخه په دې پړاو کې په امريکايي لويه وچه کې د اروپايي اغېز له راڅرګندېدو دمخه، ټول تاريخي پړاوونه شامل دي، کوم چې له لومړيو لوړو ډبرينو زمانو، له اصلي ميشتېدو څخه پيل او بيا په نوې زمانه کې تر اروپايي نيواک پورې رسېږي. په داسې حال کې چې، له تخنيکي نظره دا اصطلاح، په ۱۴۹۲ز کال کې د کرسټوفر کولمبس له سفر څخه مخکې وخت ته اشاره کوي. په اصل کې معمولاً په دې اصطلاح کې د لرغونې امريکا د کلتورونو تاريخ هم شامل دی، تر هغه وخته چې دا سيمې امريکا ونيولې يا تر اروپايي اغېز لاندې راغلې، آن که دا چاره په ياده سيمه کې د کولمبس د لومړي ورتګ څخه لسيزې يا پېړۍ مخکې هم رامنځ ته شوې وي.
لویه کاترین
دوهمه کاترین (چې د زیږون نوم یې د انهالټ-زربست سوفي دی؛ د ۱۷۲۹ کال د می له ۲ – د ۱۷۹۶ کال د نومبر تر ۱۷) او په عام ډول د لویې کاترین په نوم پېژندل کېږي، له ۱۷۶۲ کال څخه تر ۱۷۹۶ کال پورې د روسیې سترواکه وه. نوموړې د دې هېواد وروستۍ سترواکه او تر ټولو اوږده واکمنه ښځینه مشره وه. هغه د خپل مېړه او د تره د دوهم زوی، دریم پیټر له را پرځېدو وروسته واک ته ورسېده. د نوموړې د اوږدې واکمنۍ ترځ کې، چې د روښانتیا له نظریاتو څخه یې الهام اخیستی و، روسیې د دود او پوهې بیا رغونه تجربه کړه، د زیاتره نوو ښارونو، پوهنتونونو او تیاترونو بنسټ کېښودل شو، لوی شمېر اروپایی کډوال روسیې ته وخوځېدل او روسیه د اروپا د سترو ځواکونو په توګه وپېژندل شوه.
کاترین واک ته د رسېدو او د خپلې د سترواکۍ په اوږدو کې، زیاتره د خپلې خوښې په اشرافو، په ځانګړې توګه په ګریګوري اورلوف او ګریګوري پوټیمکین تکیه کوله. هغه چې د ډېرو برلاسو جنرالانو لکه الکساندر سووروف او پیوتر رومیانسیف، او امیرالبحرانو لکه سمویل ګرېګ او فیودور له لوري ملاتړ کېده، په داسې وخت کې یې حکومت وکړ چې د روسیې سترواکي د فتوحاتو او ډیپلوماسۍ له لارې په چټکۍ پراخېده. په سویل کې، د کریمیا خانان د ۱۷۶۸ – ۱۷۷۴ کلونو د روس-ترک جګړې په اوږدو کې د بار په اتحاد او په عثماني سترواکۍ له بریالیتوبونو وروسته له ماتې سره مخ شول. روسیې د انګلستان په ملاتړ د تور او ازوف سمندرګیو د څنډو په اوږدو کې د نووروسیا سیمې استعمار کړې. په لوېدیځ کې، د پولنډ - لیتوانیا مشترک المنافع هېوادونه، چې د کاترین د پخواني عاشق پاچا ستانیسلاوس اګستوس پونیاټوسکي تر واک لاندې وو، په پایله کې تجزیه شول او د روسیې سترواکۍ ترټولو لویه برخه ترلاسه کړه. په ختیځ کې، روسان لومړی اروپایان وو چې الاسکا یې مستعمره کړه او د روسي امریکا بنسټ یې کېښود.
کاترین د روسیې د ګوبرنیا (ولایتونو) په اداره کې اصلاحات راوستل او زیاتره نوي ښارونه او ښارګوټي، په ځانګړې توګه اوډیسا، ډنیپرو، خرسن، مایکولیوف او سیواستوپول، د نوموړې په امر جوړ شول. کاترین چې د لوی پیټر مینه واله وه، د لوېدیځې اروپا په پولو کې یې د روسیې عصري کولو ته دوام ورکړ. خو پوځي جلب او جذب او اقتصاد په غلامۍ ولاړ و او د دولت او د شخصي ځمکو د خاوندانو پراخې تقاضا د بېوزلو غلامانو استثمار ته وده ورکړه. دا د بلواګرو، لکه د کاساک د پوګاچوف د لویې بلوا، کوچیانو، وولګا وګړو او بزګرانو، تر شا له اصلي لاملونو څخه و.
د لویې کاترین د واکمنۍ دوره د کاتریني دور په نوم هم یادېږي. د اشرافیت د آزادۍ په اړه منشور، چې د دریم پیټر د لنډې واکمنۍ په اوږدو کې خپور شو او د کاترین له لوري تایید شو، اشراف یې له اجباري نظامي یا دولتي خدمت څخه خوندي کړل. د اشرافو له لوري د ماڼیو ودانولو چې د سترواکۍ له خوا په کلاسیکه بڼه کې تایید شوي وو، د هېواد مخ بدل کړ. نوموړې زیاتره د روښان انده ټولواکې په بڼه لیدل کېږي.نوموړې  د هنرونو د ملاتړې په توګه، د روسیې د روښانتیا په دوران کې، د نوبل میډینز د سمولني انسټیټیوټ د تاسیس په ګډون چې د دولت په ملاتړ په اروپا کې د ښځو لپاره د لوړو زده کړو لومړنۍ بنسټ و، واکمني وکړه.
لومړی ژوند
کاترین د مقدس روم سترواکۍ د پروسیا سلطنت د پومیرانیا ولایت په سټیټین کې د شهزادګۍ سوفي فریډریک اګسټ وان انهالټ-زربست-ډورنبرګ په نوم نړۍ ته سترګې پرانیستې. مور یې جوهانا الیزابیت د هولسټین ګوتورپ اوسېدونکې وه. پلار یې کرستیان اګسټ، د انهالټ-زربست شهزاده، د آلمان د انهالټ په واکمنه کورنۍ پورې تړاو درلود. هغه د کورلینډ او سیمیګالیا ډوک نشو او د خپلې لور د زیږون پر مهال یې د سټیټین ښار د والي په توګه د پروسیایي جنرال رتبه په غاړه درلوده. خو کله چې د هغې د تره دوهم زوی، دریم  پیټر ارتودوکس عیسویت ته واوښت، د هغې ماما د سویډن د تخت وارث شو او د هغې د تره د زامنو دوه لومړي، دریم ګوستاو او دریارلسم چارلز، وروسته د سویډن پاچاهان شول. د آلمان په واکمنو سلطنتونو کې د هغه مهال له رواج سره سم، نوموړې خپلې زده کړې په پراخه کچه د فرانسوي دایې او ښوونکو څخه ترلاسه کړې. د هغې د یادونو له مخې، سوفي هلک ډوله نجلۍ ګڼل کېده او توره وهل یې زده کړل.
د سوفي ماشومتوب خورا بې پېښو و. یو ځل نوموړي خپل خبریال بارون ګریم ته ولیکل: "زه په په خپل ماشوتوب کې هېڅ د خوښې شی نه وینم." که څه هم سوفي یوه شهزادګۍ وزیږېده، خو کورنۍ یې ډېرې لږې پیسې درلودې. واک ته د هغې راتګ د نوموړې د مور د شتمنو خپلوانو له لوري ملاتړ شو، چې دواړه اشراف وو او شاهي اړیکې یې درلودې. د مقدس روم د سترواکۍ له ۳۰۰ څخه ډېرو حاکمیتونه، چې زیاتره یې خورا کوچني او بې واکه وو، د ډېر سیال سیاسي نظام لپاره رامنځ ته شوي وو لکه څنګه چې بېلابېلو شاهي کورنیو د خپلو ګټو لپاره، زیاتره وختونه د سیاسي ودونو له لارې مبارزه کوله. د آلمان د کوچنیو شاهي کورنیو لپاره، ګټور واده د دوی د ګټو د پرمختګ لپاره یوه غوره لارو ګڼل کېده او ځوانې سوفي د خپل ماشومتوب په اوږدو کې پاملرنه کوله چې د یو ځواکمن واکمن ښځه شي ترڅو د انهالټ کورنۍ د واکمنۍ حالت ښه کړي. سوفي د خپلې مورنۍ جرمني ژبې ترڅنګ، په فرانسوي ژبه کې هم روانه شوه، چې  په ۱۸  پېړۍ کې د اروپا د اشرافو نړواله ژبه وه. ځوانې سوفي د اتلسمې پېړۍ د یوې آلمانۍ شهزادګۍ لپاره معیاري زده کړې ترلاسه کړې، چې د یوې میرمنې لپاره آداب، فرانسوي ژبه او لوتران الهیات یې تر تمرکز لاندې وو.
د لومړي ځل لپاره سوفي د خپل راتلونکي مېړه سره، چې د روسیې دریم پیټر شو، په ۱۰ کلنۍ کې ولیدل. پیټر د هغې د تره دوهم زوی و. د نوموړې د لیکنو پربنسټ، د لیدو پر مهال د هغې پیټر خوښ نه شو. نوموړې په ځوان عمر کې د هغه د څېرې الوتی رنګ او له الکولو سره د هغه مینه خوښه نه شوه. پیټر هم لاهم د نانځکو سرتېرو سره لوبې کولې. نوموړې وروسته لیکي چې دا د مانۍ په یوه خوا کې او  او پیټر په بله خوا پاتې شول.
ځلاتیبور
ځلاتیبور په صربي Златибор) د سربیا هیواد مرکز بلګراد په ۲۴۰ کیلومتري کې پرته سیمه ده.
ټنګه
ټنګه Қазақ теңгесі) د قزاقستان هیواد د پیسو واحد دی. د ټنګه ترټولو وړه برخه یو روپکي (تیین) دی، یاد اسعار په ۱۵ د نوامبر ۱۹۹۳ د روسي روبل پرځای د قزاقستان رسمي پیسې و بلل شوي.