cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هندل میرزا
واده او شخصي ژوند
په ۱۵۴۱ زکال کې هغه مهال چې د همایون او حمیدې بانو بېګم (د مغول اعظم مور) د واده اړوند خبرو اترو جریان درلود، هندل او حمیدې په کلکه سره د واده له دغه واړندیز سره مخالفت وکړ، په ډېر احتمال سره له دې امله چې دوی دواړو له یو بل سره عاشقانه اړیکه لرله. داسې ښکاري چې حمیده په هندال مینه وه په داسې حال کې چې د هغو اړوند یوازې ضمني شواهد شتون لري. په همایون نامې نومي کتاب کې د هندال خور او د حمیدي نږدې ملګرې، ګلبدن بیګم لیکلي چې حمیده یې په دغو ورځو کې د خپل ورور په ماڼۍ او آن د خپلې مور دالدار بېګم په ماڼۍ کې په مکرر ډول لیدلې وه. د حمیدي پلار شیخ علي اکبر جامي د هندل له مذهبي لارښوونکو څخه و.
د سلطنت استازولي
د لومړي ځل لپاره هندل د افغانستان په بدخشان کې د مغولي سترواکۍ نایب السلطنت وټاکل شو، دغه مهال نوموړي یوازې لس کاله عمر درلود. د هندل میرنیو وروڼو همایون او کامران میرزا له یو بل سره په مشورې ځوان شهزاده متقاعد کړ چې د بدخشان حکومت ونیسي. له ۱۵۲۵ زکال څخه تر ۱۵۲۶ زکال پورې په هند باندې له برید وروسته بابر بیاځلي نوموړی ته په ۱۹۲۵ زکال کې د لنډ مهال لپاره بدخشان په جایزه کې ورکړ. یوولس کلن هندل په ۱۵۳۰ زکال کې د خپل پلار د مړینې پر مهال د کابل نایب السلطنت و او وروسته یې د کندهار د نایب السلطنت په توګه هم خدمت وکړ.
همدغه کال وروسته له هغه چې همایون واک ته ورسېد، هندل ته د مالوا د قوماندانۍ سربېره د بابر د خوښې وړ الوار سیمه ورکړل شوه. له دې سربېره همایون هغه ته د نورو سیمو سربېره د غزني او میوات ولایتونه د هغه د جاګیرې سیمې په توګه وسپارل، په داسې حال کې چې کامران ته یې قندهار وسپاره. له دې سره هندل هڅه وکړه څو د کامران د بغاوت څخه د مخنیوي په موخه هغه په بدخشان کې ښکېل وساتي. هغه مهال چې مغولانو په ۱۵۴۱ زکال کې هند بیاځلي ونیو د دغې فتحې یو په دریمه برخه هندل ته اړوند وه.
په اګره کې پاڅون او د سترواک توب ادعا
په ۱۵۳۸ زکال کې همایون له اګرې څخه راپورونه ترلاسه کړل چې د هغه کوچني میرني ورور، هندل، اګرې ته له رسېدو ډیر ژر وروسته شیخ بهول وژلی، د ده سره یې له وفادارۍ لاس اخیستي، هلته یې د ده د حاکمیت ټولې واګې په خپل کې اخیستې او دغه چاره لامل ګرځېدلې ځان سترواک اعلان کړي. په پیل کې سترواک همایون په دغه خبر باور ونکړ او هغه یې بې بنسټه او ناممکنه وباله، خو ډېر ژر یې دې ته پام شو چې وخت له لاسه وتونکی دی. همایون بنګال ته ننوت او د ګور پر لوري مخکې ولاړ، هندل میرزا د دې پر ځای چې یاغیان کنټرول کړي او له لوی پوځ سره خپله اړیکه وساتي له فرصت څخه په ګټنې یې خپل ځای پریښود او له اجازې پرته اګرې ته ولاړ. د هغه غیابت او د هندو بیګ مړینې شیرشاه سوري وهڅاوه له ګنګا سیند څخه په تېریدو بنارس ونیسي، هغه یوسف بیګ ته ماته ورکړه او جونپور یې کلابند کړ؛ ورته مهال یې د همایون د ټولو پوځونو اړیکه له یوبل سره پرې کړه. هیندل چې دغه مهال شل کلن و د خپلو یو شمېر سلاکارانو له خوا ګمراه شوی و او دې ته هڅول شوی و چې د خپلې جاه طلبۍ په موخه هر څه قرباني کړي، هغه اګرې ته په رسېدو ښار ته ننوت او د سترواک ماڼۍ یې ونیوله. خپل اوامر یې په داسې توګه صادرول چې ګویا بشپړ واکمن دی او داسې ښکارېده چې تاج او تخت ته د رسېدو پر لور دی.
مړینه
له همایون سره د اختلافاتو له حل وروسته د ۱۵۵۱ زکال د نومبر په ۲۰مه نېټه په داسې حال کې چې هندل او همایون دواړو د افغانستان په ننګرهار ولایت کې خپل پوځونه ځای پر ځای کړي و، د دواړو وروڼو دې ته پام شو چې کامران میرزا په دغه شپه هوډ لري د خلیلو او پښتنو سرتېرو په مرسته د دوی په سلطنتي کمپ برید وکړي. د شدیدو امنیتي تدابیرو سربېره د شپې د لومړنۍ نیمايي له تېرېدو وروسته برید وشو. سترواک د کمپ په پورتنۍ برخه او هندل هم د کمپ په لاندنۍ برخې کې جګړه کوله. جګړه په ډېر شدت سره پیل شوه او د یو څه مهال لپاره یې په ډېرې ګرمۍ دوام وکړ. هر چا د خپل اړوندې برخې څخه دفاع کوله، خو په یو شمېر برخو کې دښمنان وتوانېدل د دوی کمپ ته دننه شي. ډیر مخکښ کسان وژل شول. هر څه ګډوډ و او دوست او دښمن دواړه په یو بل کې ګډ شوي و، ورته مهال د شپې تیارې هم هر څه په ځان کې پوښلي و؛ خو ډیر ژر سترواکۍ پلوي بریالي شول.
برید کوونکي وتښتېدل خو هندل په جګړه کې له منځه تللی و. جوهر وايي «هغه مهال چې نښته پای ته ورسېده اعلیحضرت (همایون) د خپل ورور هندل پوښتنه وکړه، هېچا جرائت ونکړ د هغه ځواب ووايي». همایون له لوړ ځایه څخه په چیغه غږ وکړ؛ خو بیا هم دلته شته درې سوه کسانو د هغه ځواب ورنکړ. سترواک، عبدالوهاب ته امر وکړ چې لاړ شي او د شهزاده احوال ورته راوړي. وهاب د شهزاده په لټون پسې ولاړ خو د سلطنتي ځواک د یو افسر له خوا وویشتل شو چې ګمان یې کړی و د بریدګرو افغانانو څخه کوم یو دی. له دې وروسته یې میر عبدالحی ولېږه؛ هغه په خپل مالیخولیايي هوش سره خپل مطلب د دوه بیته شعر په ویلو وړاندې کړ. سترواک خپلې خونې ته ننوت او د ویر پر ټغر کښېناست، تر هغه چې امیران یې ورته راغلل او هغه ته یې تسلي ورکړه او ورته یې وویل چې ستاسو د ورور شهادت دې مبارک وي هغه د خپل سترواک په خدمت کې شهادت ته ورسېد.
د هندل جسد لومړی جوی شاهي او له څه مودې وروسته په کابل ښار کې د بابر بڼ ته راولېږدول شو او هلته د خپل سترواک پلار، بابر د پښو لوري ته خښ کړای شو. هغه د مړینې پر مهال ۳۲ کاله عمر درلود. غزنی چې د هندل جاګیره سیمه وه، د هغه وراره جلال الدین اکبر ته وسپارل شو او همدارنګه ورته د هغه لښکر او شتمني هم ورکړل شوه. ورته مهال د هغه لور رقیه سلطان بېګم اکبر ته کوژده شوه.
د استعدادونو تیښته
د پوهانو، د لوړو تحصیلاتو خاوندان او د ښو استعدادونو لرونکو تیښته چی په انگلیسی کی ورته Human capital flight او یا کله کله ورته Brain drain  هم وایی، په ننۍ نړۍ کی یوه ډیره مهمه او د بحث وړ موضوع باندی اوښتی ده.
د استعدادونو(ياد تحصیل لرونکو خلکو) تېښته
د با استعداده او تحصیل لرونکو وگړو پراخه مهاجرت له خپل هیواد ځنی نورو پرمخ تللو هیوادونو ته د کار او یا ښه ژوند د موندلو په موخه، د مخ پر وده هیوادونو (لکه افغانستان) کی د یوی جدی ستونزی په توگه منځته راځی چی په ترڅ کی یی هیواد د تعلیم یافته کسانو له کمبود سره مخامخ کیږی، چی دا بیا په خپل وار سره ددی هیواد د ودی او آبادۍ په مخ کی لوی خنډ جوړوی. دا ډول د استعدادونو تیښته کیدی شی د مهاجرت او یا هم د اوږدمهاله مسافرت په شکل وی. لاملونه یی هم په پرمختللو هیوادونو کی لوړی تنخواوی، د لا نورو لوړو تحصیلاتو سهولتونه او یاهم د تحقیقاتو د کولو ښی آسانتیاوی وی. ددی ترڅنگ اجتماعی لاملونه لکه امنیت، احترام، اجتماعی او اقتصادی ثبات او د ودی ډیر فرصتونه ددی لامل کیږی چی د لوړو او متوسطو زدکړو خاوندان نورو هیوادونو ته کډه شی. د مثال په ډول، لکه څرنگه چی افغانستان یو جگړی ځپلی هیواد دی، نو کاری فرصتونه پکی ډیر کم دی، هغه کسان چی لوړی او متوسطی زدکړی کوی، په دولتی او غیر دولتی ارگانونو او کمپنیو کی د کم کاری ظرفیت له کبله، ورته د کار موندل په یو لوی خنډ بدلیږی. نو په همدی خاطر ځینی هغه کسان چی د هیواد له پوهنتونونو څخه فارغیږی، نو کوشش کوی ترڅو اروپا او یا نورو غربی هیوادونو ته مهاجر شی.
ډولونه:
•	Organizational یا تشکیلاتی یا موسساتی: د لویو کمپنیو لکه یاهو، مایکروسافټ او یا گوگل د لوړو زدکړو لرونکو، مبتکرو او په شرایطو برابرو کارکوونکو تيښته ده چی دلیل یی په لیدر شیپ او یا رهبری کی مشکلات وی. •	جغرافیایی: د یوی منطقی با استعداده او یا د پوهنتونونو فارغین له وړو ښارونو څخه لویو ښارونو ته چی ډیر کاری امکانات لری تیښته ده چی ښه مثال یی د متحده آیالاتو د منځنیو لویدیزو ښارونو څخه ساحلی ایالتونو ته د لوړو زدکړو لرونکو ځوانانو او کادرونو کوچیدل دی. •	صنعتی: په سنتی ډول د ماهرو کارگرانو تبدیلی له یوه سکتور څخه و بل سکتور ته. د نورو انسانی مهاجرتونو ترڅنگ، اجتماعی چاپیریال ددی مشکل یوله اصلی لاملونه څخه گڼل کیږی. د فرصتونو او سیاسی ثبات نشتوالي، ظلم، بی عدالتی، سوړبازاری یا اقتصادی رکود، د صحی خطرونو احتمال، د بیان د آزادی نشتوالي، او اداری فساد خلک دی ته مجبوروی چی له خپلو ملکونو څخه نورو ملکونو ته او یا هم له یوه ښاره بل ښار ته کډه شی.
کارونه او اصل:
دا اصطلاح په لمړی ځل د دویمی نړیوالی جگړی وروسته هغه وخت د انگلستان د شاهی یا سلطنتی ټولنی لخوا وکارول شوه چی د اروپا څخه یو زیات شمیر ساینسپوهان او د تکنالوجی فنکاران شمالی امریکا (د امریکا متحده آیالات او کانادا) ته مهاجر شول. اما بعضی نوری سرچینی بیا وایی چی دا اصطلاح په لمړی ځل په انگلستان کی د هندی ساینسپوهانو او انجینیرانو ورتگ انگلستان ته تعریف یا تشریح کړی. ددی کلمی متضاده اصطلاح بیا Brain Gain ده چی کوربه هیواد د همدی پوهو او د لوړو تحصیل لرونکو کسانو میزبانی کوی.
تاریخی مثالونه:
•	آلمان: د اقتصاد او پیاوړتیا سازمان د سروی پر اساس، د ۱۹۵۰ عیسوی کال وروسته له آلمان څخه د استعدادونو د تیښتی کچه د صنعتی هیوادونو په منځ کی، تر ټولو لوړه وه. دلیل یی هم د دوهمی نړیوالی جگړی منفی اثرات اوو چی په نتیجه کی یی جرمنی په دوو شرقی او غربی برخو وویشل شوه او اقتصاد یی ډیره سخته ضربه ولیده. یو ښه مثال یی د انشتین (Einstein) تیښته امریکا ته وه.
سرچینی:
<ul><li>http://www.investopedia.com/terms/b/brain_drain.asp</li> <li>https://en.wikipedia.org/wiki/Human_capital_flight</li></ul> By: Maiwand Oryakhel
ځنګلونو له منځه وړل (بې ځنګله کول)
بې ځنګله کول
، له ځمکې نه د ځنګلونو يا ولاړو ونو له منځه وړل دي، چې بيا دا ځمکه د ناځنګلي کارونو لپاره کارول کېږي.د کروندو، ورشوګانو او ښاري سيمو د ځمکو اړول بې ځنګله کول بلل کېدای شي. د بې ځنګله کولو زياته چاره د استوايي سيمو په للمي ځنګلونو کې رامنځ ته کېږي. اوسمهال د ځمکې د مخ يو دېرش سلنه برخه په ځنګلونو پوښلې ده. دا اندازه د کروندګرۍ له پراختيا مخکې په پرتله له يو په درې برخې هم کمه ده، نيمه برخه بې ځنګله کول په وروستۍ پېړۍ کې پېښ شوی دي. د پنځلس او اتلس ميليونه هيکتاره تر منځ ځنګلونه هر کاله له منځه وړل کېږي، چې دا د بلجيم هېواد په اندازه سيمه ده. په منځنۍ کچه په هره دقيقه کې ۲۴۰۰ ونې پرې کېږي. د ملګرو متلونو د خوراک او کرنې سازمان د نورو کارونو لپاره د ځنګلي سيمو د بې ځنګله کولو معنا داسې تعريفوي: (دې ته له کتنې پرته چې دا چاره انسان تر سره کوي). «بې ځنګله کول» او «د ځنګلي سيمې نږه بدلون» يو شان نه دي: د ځنګلي سيمې نږه(سوچه) بدلون په يوه ټاکلي پير کې د ټول ځنګل له منځه تلل (بې ځنلګه کول) او د ټول ځنګل تر لاسه کول (د ځنګل پراختيا) دي. دې ته په کتنې سره چې ايا د ځنګل پراختيا زياته ده او که کمېدل يې زيات دي، نږه بدلون کېدای شي منفي يا مثبت وي. له مناسب ځنګل کرنې پرته د ونو وهل د استوګنې ځآيونو ته د زيان رسېدو، د ژونديو موجوداتو د تنوع له منځه تللو او وچوالي (شاړوالي) لامل ګرځېدلي دی. لکه چې اوسنيو حالاتو او تېرو پاتې شونو تاريخو ته کتل شوي، د ځنګلونو له منځه وړل د پناه کېدو، اقليمي شرايطو بدلون، د ساراګانو رامنځ ته کېدل او خلکو بې ځايه کېدو لامل ګرځي. د ځنګلونو  وهل په جوي (دهوا د پوښ چاپېريال) چاپېريال کې د کاربن ډای اکسايډ د بيولوژيکي کمښت لامل ګرځي او د نړيوالې تودوخې سره مرسته کوونکی منفی تغذيې سره مرسته کوي. نړيواله تودوخه  په عمومي توګه، په هغو ټولنو ډېر زيات فشار اچوي، کومې چې د خوراک د پيدا کولو په موخه د کښت وړ ځمکې د تر لاسه کولو لپاره ځنګلونه وهي او د کښت وړ ځمکې يې کمې وي. معمولاً هغه سيمې چې ځنګلونه يې وهل شوي دي، د نورو چاپېرياليزو اغېزو لاندې راځي، لکه د ځمکې نامطلوب له منځه تلل او په شاړه ځمکه بدلېدل.
د بشري خوراک د نظام نرمښت او په راتلونکي کې د بدلون منلو لپاره وړتيا د ژوند تر تنوع پورې تړلې ده؛ په دې تنوع کې دا برخې شاملې دي: له وچې ځمکې سره برابرې ، ونې بوټي، کوم چې د سارا جوړېدو سره مبارزه کوي، په ځنګلونو کې اوسېدونکي خځنده، د شاپرک او د الوتونکو ډولونه، چې د فصلونو القاح کوي، په ايکولوژيکي غرونو کې ژورې رېښې لرونکې ونې، کومې چې د ځمکې د توږل کېدو مخه نيسي او د ګڼو ونو ډولونه چې په ساحلي سيمو کې د سيلابونو په وړاندې نرمښت ښيي. د اقليم بدلېدل د غذايي نظام ګواښونه زياتوي، د کاربن د اخستلو، ساتلو او په تعقيب يې د کرنې د برخې لپاره د اقليم د بدلون کمولو لپاره د ځنګلونو ونډه مهمه ده.
وروستی تاريخ (له ۱۹۷۰ ز راوروسته)
د بېلګې په ډول: FAO اټکل کړی، چې د ځنګلونو په مټ د کاربن زېرمه کېدل ۰.۹٪  کم شوی او د ۱۹۹۰ زاو ۲۰۲۰ز کلونو تر منځ د ونو پوښښ ۴.۲٪ کم شوي دي. په اروپا کې د ځنګلونو د کاربن زېرمه (د روسيې په ګډون) د ۱۹۹۰ او ۲۰۲۰ز کلونو تر منځ له ۱۵۸.۷ نه تر ۱۷۲.۴ ګيګا ټنه زيات شوی دي. په شمالي امريکا کې، په همدې موده کې د ځنګلونو د کاربن زېرمه له ۱۳۶.۶ نه تر ۱۴۰ ګيګا ټنه پورې لوړه شوې ده. په هر حال، په افريقا کې د کاربن زېرمې له ۹۴.۳ نه تر ۸۰.۹ ګيګا ټنه، په سويلي او سويل ختيځه اسيا کې په ګډه سره له ۴۵.۸ نه تر ۴۱.۵ ګيګا ټنه پورې کمښت راغلی، په اقيانوسيه کې له ۳۳.۴ نه تر ۳۳.۱ ګيګا ټنه، په مرکزي امريکا کې له ۵ نه تر ۴.۱ ګيګا ټنه پورې  او په سويلي امريکا کې له ۱۶۱.۸ نه تر ۱۴۴.۸ پورې کمښت راغلی. IPCC (د اقليم د بدلون په اړه بين الدولتي پلاوی) وايي په دې اړه توافق نه شته چې ايا په نړيواله کچه ځنګلونه کميږي او که نه، د څېړنو پر بنسټ ښودل شوې چې د ۱۹۸۲ او ۲۰۱۶ز کلونو تر منځ د ونو پوښښ ۷.۱٪ زيات شوی دی. IPCC همدا راز ليکلي دي: «په داسې حال کې چې اټکل کېږي به استوايي سيمو کې د ځمکې پر سر د ژوند د کاربن هستې کمې شوي دي، همدا هستې په معتدلو او شمالي ځنګونو کې د کاربن د زېرمو د زياتېدو له کبله مخ پر وده دي».
د کروندګرۍ پراختيا
لا هم د ځنګلونو له منځه تللو، د ځنګلونو د ټوټه ټوټه کېدو او د ځنګليز تنوع فنا کېدو اصلي لامل دی. په پراخه پيمانه سوداګريزه کرنه (په لومړي سر کې د رمو ورشوګانې، د مټرو او لوبيا دانې او د غوړيو ونې) د ۲۰۰۲ز او ۲۰۱۰ز کلونو تر منځ په استوايي سيمو کې د څلوېښت سلنه ځنګلونو د له منځه تللو او سيمه یيزه کروندګري د درې دېرش سلنه د ځنګلونو د منځه تللو لامل ګرځېدلي. ونې د ودانيزو توکو د کارولو لپاره، د چارتراشو يا د سون په موخه د پلور لپاره پرې کېږي (کله د سون توکو يا چارتراشو په بڼه)، له ځنګلونو پاکه شوې ځمکه د څړ ځايونو يا کرنيزو محصولاتو لپاره کارول کېږي. ډېره برخه کرنيز فعاليتونه چې د ځنګلونو د پرې کولو لامل ګرځې، د دولت د مالياتي عايد په توګه يې ملاتړ کېږي. ټاکلي ارزښت ته نه پاملرنه، د ځنګلونو کمزوری مديريت او نااغېزناکه چاپېرياليز قوانين ځینې هغه علتونه دي چې، په پراخه کچه د ځنګلونو د له منځه تللو سبب ګرځېدلي دي. په ډېرو هېوادونو کې د ځنګلونو وهل؛ که په طبيعي ډول پېښيږي او که انسانان يې لامل وي، یوه روانه ستونزه ده. د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۲ز کلونو تر منځ، په ټوله نړۍ کې دوه اعشاريه درې ميليونه کيلو متر مربع (۸۹۰،۰۰ ميل مربع) ځنګلونه وهل شوي دي. د ځنګلونو له منځه تلل او د ځنګلونو ويجاړيدل په ګواښونکې اندازه روان دي چې همدا چاره ژوند د تنوع له منځه تللو سره زياته مرسته کوي.
د ځنګلونو وهل په استوايي او نيمه تودو سيمو کې په سختۍ سره روان دي، چېرې چې اقتصاد نوی مخ پر وده دی. د نړۍ په کچه د هغو ځناورو چې بوټي خوري او ځمکني ځناور له نيمايي نه زيات يې د استوايي سيمو په ځنګلونو کې ژوند کوي. د ځنګلونو وهلو له امله، د استوايي سيمو له شپاړس ميليونه کيلو متر مربع (شپږ ميليون ميل مربع) استوايي للمي ځنګلونه چې مخکې يې ځمکه پوښلې وه، يوازې شپږاعشاريه دوه ميليونه کيلو متر مربع (دوه اعشاريه څلور ميليونه ميل مربع)  يې پر ځای پاتې دي. په هره دقيقه کې د امازون د للمي ځنګلونو نه د فوټبال د ميدان په اندازه پاکېږي، په ټوله کې د ځناورو لپاره د کرنې په موخه يو سل او شپږ دېرش ميليونه هکتاره (پنځه پنځه ميليونه هکتاره) ځمکه پاکه شوې ده. په ۲۰۱۸ز کال کې د استوايي نا لمس شويو ځنګلونو نه له درې اعشاريه شپږ ميليونه هکتاره نه ځنګلونه له لاسه ورکړي دي. د غوښې توليد او لګښت په امازون کې د بې ځنګله کولو عمده لامل دی، د ټولې پوښلې ځمکې نږدې اتيا سلنه يې د څارويو د پاللو لپاره کارول کېږي. له ۱۹۷۰ز کال راهيسې دامازون يو نوي سلنه بې ځنګله شوې ځمکه، د څارويو په څړ ځای اړول شوې. په نړيواله کچه په کلني ډول د ونو نږه زيان نږدې لس مليارده اټکل شوی دی. د ۲۰۲۰ز کال د نړيوال ځنګلونو سرچينو د ارزونې تر مخې، په ۲۰۱۵-۲۰۲۰ کلونو په نيمه لسيزه کې په نړيواله کچه منځنۍ پيمانه بې ځنګله کول لس ميليونه هکتاره و او د ۲۰۰۰۲۰۱۰ز کلونو په يوه لسيزه کې په کلني ډول د ځنګلونو د زيان کچه څلور اعشاريه اووه ميليونه هکتاره وه. له ۱۹۹۰ز کال راهيسې نړۍ يو سل اته اويا ميليونه هکتاره ځنګلونه له لاسه ورکړي چې دا د ليبيا هېواد له ټول مساحت سره برابره ده.
د ۲۰۲۰ز کال د يوې مطالعې پر بنسټ، چې په « Scientific Reports» کې خپره شوې، که چېرې په همدې کچه چې اوس روانه ده، د بې ځنګله کولو پروسه دوام پيدا وکړي، دا چاره کولای شي، په راتلونکو له شلو نه تر څلوېښتو کلونو موده کې نږدې ټول بشريت له منځه يوسی. ټول دې پايلې ته رسېدلي دي چې: «د شمېرو له پلوه....په ډېر هيله مند اند سره زموږ مدنيت کولای شي، له لس سلنه نه هم په کمه اندازه خپل ځان خوندي وساتي». د دې سقوط د مخنيوي لپاره، انسانان بايد د اقتصاد تر واک لاندې تمدن نه  «کلتوري ټولنې» ته واوړي ، کوم چې «د چاپيرياليز نظام د ګټو په پرتله، د دې نظام د برخو انفرادي ګټو ته په زيات غوراوي قايل وي، خو په پايله کې همدا ګټې په ټوليز ټول د ټولنيزو ګټو سره سمې وي».
په ۲۰۱۴ز کال کې، نږدې څلوېښتو هېوادونو د ځنګلونو په اړه د نيويارک اعلاميه لاسليک کړه، په دې اعلاميه کې په داوطلب ډول ژمنه شوې وه چې تر ۲۰۲۰ز کال پورې به د بې ځنګله کولو پروسه نيمې ته راښکته شي او تر ۲۰۳۰ز کال پورې به په بشپړ ډول پای ته ورسېږي. له حقوقي پلوه دا تړون لازمي نه و، خو بيا هم او ځينو مهمو هېوادونو، لکه: برازيل، چين او روسيې په هغې لاسليک ونه کړ. په پايله کې دا هڅه ناکامه شوه او له ۲۰۱۴ نه تر ۲۰۲۰ پورې  د بې ځنګله کولو پروسه زياته شوه. د ۲۰۲۱ز کال د نومبر په مياشت کې، هېوادونو (د نړۍ د استوايي ځنګلونو نږدې پنځه اتيا سلنه او هغه چې د نړۍ په کچه نوي سلنه په ونو پوښلي) په ګلاسکو کې د اقليم په COP26 ناسته کې، د ځنګلونو او ځمکو د کارولو په اړوند  د ګلاسکو د مشرانو له اعلاميې سره موافقه وکړه، په دې اعلاميه کې ژمنه شوې وه چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې به د بې ځنګله کولو چاره په شا لاړه يعنې کمه شي. له دې تړون سره نږدې نولس اعشاريه دوه ميليارده ډالره مالي ژمنې هم شوې وې. د ګلاسکو د ۲۰۲۱ز کال تړون د نيويارک په اعلاميه کې پياوړی شو، ځکه چې برازيل او ځينې نور هېوادونه هم ورسره ملګري شول، کومو چې د ۲۰۱۴ز کال تړون نه و لاسليک کړی. ځينې مهمو هېوادونو، چې د بې ځنګله کولو چاره په کې په لوړه کچه ده (لکه ماليزيا، کمبوډيا، لاوس، پاراګوای او ميانمار) د ګلاسکو اعلاميه نه وه لاسليک کړې. د پخوانۍ موافقې په څېرو د ګلاسکو مشرانو اعلاميه د  اقليم د بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کنوانسيون له چوکاټ نه بهر شوه او په همدې اساس له حقوقي اړخه لازمي نه ده. د ۲۰۲۱ز کال د نومبر په مياشت کې، د اروپايي اتحاديې اجرائيوي پلاوي يوه مسوده چمتو کړه چې له شرکتونو يې غوښتنه کوله تر څو ثابته کړي چې د کرنيزو محصولاتو غوښه، لرګي، د خرما تېل، لوبيا، کافي او کاکاو چې د اروپايي اتحاديې د څلور سوه او پنځوس ميليونه مصرف کوونکو موخه ده، د بې ځنګله کولو سره هېڅ  تړاو نه لري.
لمريز لېږديز کالهنداره
لېږديز لمريز کال هېنداره  (ل ل) چې په پاړسي ژبه کې يې هجري خورشیدی (ه‍.خ) کال بولي. په پښتو ژبه کې د کال هېندارې نور نومونه کالښود او کاليز دي. نوموړي کال ته ځکه لمريز کال وايې چې ځمکه د لمر پر مدار څرخي او ځمکې دغه يو مدار پاي ته رسول د لمريز کال څخه عبارت دي چې ددې کال پيل د حضرت محمد (ص) د هجرت څخه پيليږي نو ځکه ورته لېږديز لمريز وايي. دا کال دا مهال د افغانستان او ايران رسمي او منل شوې کليز جوړوي.
د کال د پيل تاريخچه
ليږديز لمريزکال لکه د سپوږميز ليږديز (هجري قمري) کال په څېر د اسلام د ستر پيغمبر حضرت محمد ص د مکې څخه مدينې ته د هجرت کولو څخه مروج شوي دي. حضرت محمد ص د مکې څخه مدينې ته په ۶۲۲ زکال کې د دسيپتمبر په ۱۳امه نيټه (جوليان) يا د ۶۲۲ ز کال د سپتمبر ۱۶ امه نېټه (گرگوري) د خالي (نۍ) په ورځ هجرت وکړ چې د لمړي سپوږميز کال د ربيع الاول د لمړۍ نيټې او د وري د ۲۴ امې نېټې سره سمون خوري. د ليږديز لمريزکال د پيل لومړۍ ورځ د جمعې (ادينې) ورځ ده چې د ۶۲۲ ز کال د مارچ د ۱۹ امې نېټې (جوليان) يا د ۶۲۲ ز کال د مارچ د ۲۲ امې نېټې (گرگوري) سره سمون خوري پيليږي.
فصلونه، مياشتې، ورځې
ليږديز لمريزکال د ۳۶۵ (366) ورځو لرونکې دي چې دا ورځې په ۱۲ مياشتو ويشل شوي دي او ددغه کال پيل په لومړۍ ورځ په شمالي نيمه کره کې يو برابر پسرلی وي. د دغه کال لومړي طراح او رامينځته کونکې عمر خيام دی چې د ملکشاه سلجوقي په سپارښتنه يې دا کال رامينځته کړ. هر کال لرونکې د څلورو فصلونو دي چې عبارت دې له سپرلی (پسرلی)، اوړي، حزان (پاڼه ريژ) او ژمي څخه. هر فصل لرونکې د دريو مياشتو دی. او هر مياشت د څلورو اونيو لرونکې ده او هره اونۍ اوه ورځې ده. چې د اونۍ د ورځو پښتو نومونه عبارت دې له نۍ (خالي)، يو نۍ، دونۍ، درېنۍ، څلورنۍ (څلنۍ)، پينځنۍ (پنځنۍ) او جمعه (ادينه). او پارسي کې ورته شنبه، يکشنبه، دوشنبه، سه شنبه، چهارشنبه، پنجشنبه او جمعه وايي. هر کال د وري په لومړۍ نيټه چې د پسرلي د پيل هم دي پيليږې او دغه ورځ په افغانستان د دهقان د ورځ په نوم ياديږې چې يو لوي جشن پکې نيول کيږې او همدا راز دې ورځې ته نورروز هم وايي چې ددې ورځې څخه د نوروز ميله هم پيل کيږي او پکې د سخي صيب د ژیارت بېرغ هم لوړيږي او خلک د هغه زيارت ته ورځي او د خپل مراد د پوره کېدو سوالونه کوي. د ليږديز لمريزتر ټولو لويه ورځ د چينگاښ لومړۍ ورځ ده. او تر ټولو اوږده شپه يې د څيلې شپه ده چې د ليندۍ د ۳۰ امې د لمرپرېواته څخه تر د مرغومې د لومړې نيټې د لمر خاته پورې اوږده چې په پارسي کې ورته د يلدا شپه وايي.
د دغې کالهندارې هر کال د ۳۶۵،۲۴۲۱۹۸۷۸ ورځو يا ۳۶۵ ورځو ۶ ساعتو ۴۸ دقيقو او ۵۱ ثانيوسره برابر دی.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:لمريز کالهنداره
شيراز ولسوالي
شيراز ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان شیراز)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د شيراز ښار دی. دا ولسوالي ۱٬۸۶۹٬۰۰۱ تنه نفوس لري. د شيراز ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
شپږم جورج
شپزم جورج (البرت فریدریک آرتور جورج؛ د ۱۸۹۵ ز کال دسمبر له ۱۴ نه د ۱۹۵۲ ز کال د جنوري تر ۶ ) د ۱۹۳۶ ز کال د دسمبر د ۱۱ نېټې نه تر ۱۹۵۲ ز کال تر خپلې مړینې پورې د بریتانیا او مشترک المنافع د غړو هېوادونو پاچا و. هغه په ورته وخت کې د ۱۹۴۷ ز کال د اګست تر میاشتې پورې د هند وروستی سترواک و، چې په دې وخت کې د بریتانیا هندې پاچهي منحل شوه.
شپږم جورج چې د خپلې کورنۍ او نږدې ملګرو تر منځ د "برتي" په نوم مشهور و، د خپلې انا ملکې ویکتوریا په واکمنۍ کې زېږېدلی او د خپل نیکه شهزاده کنسورت البرت په نوم نومول شوی دی. هغه چې د پاچا پنځم جورج دویم زوی و، تمه يې نه درلوده چې تخت په میراث یوسي او د ژوند په لومړیو کې د خپل مشر ورور اډوارد تر سیوري لاندې لوی شو. د ځوانۍ په بهیر کې سمندري کالج ته شامل شو او د لومړۍ نړیوالې جګړې په ترڅ کې یې په شاهي سمندري او شاهي هوایی ځواک کې دنده ترسره کړه. نوموړي  په ۱۹۲۰ ز کال کې، د یارک ډوک لقب ترلاسه کړ او په ۱۹۲۳ ز کال کې يې د آغلې الیزابت بویس لیون سره واده وکړ، چې د الیزابیت او مارګریټ په نومونو یې دوه لوڼې درلودې. نوموړي د ژبې د تړ(لکنت) له امله، په ۱۹۲۰ ز کلونو کې تر درملنې لاندې ونیول شو، چې هغه وکولای شول، تر یوې کچې زده کړې وکړي. په ۱۹۳۶ ز کال کې د پلار تر مړینې وروسته، د جورج مشر ورور د آتم ادوارډ په توګه په تخت کېناست. د هغه کال په ورستیو کې، ادوارډ د دوه ځله طلاق شوې امریکایي مشهورې څېرې والیس سمپسن سره د واده کولو له امله له واک نه لاس په سر شو او جورج د شاهي مجلس درېیم پاچا وټاکل شو.
د ۱۹۳۹ ز کال د سپتمبر په میاشت کې، د بریتانوي سترواکۍ او د ټول ګټو ډېری غړو هېوادونو، پرته له آیرلنډ نه، د نازي آلمان په وړاندې جګړه اعلان کړه. د ایټالیا د شاهي هېواد او د جاپان د سترواکۍ سره په ۱۹۴۰ او ۱۹۴۱ ز کلونو کې په ترتیب سره جګړه وشوه. جورج د عامو وګړو د ستونزو د اورېدلو له امله شهرت ته ورسېد. د بکین ګهم ماڼۍ د بلیتز (نازي بمباریو) په ترڅ کې په داسې حال کې تر برید لاندې و نیول شوه چې پاچا او ملکه هلته وو او د هغه کشر ورور، د کینت ډوک د عسکري خدمت پر مهال ووژل شو. جورج د جګړې د ګټلو لپاره د بریتانوي هوډ د بېلګې په توګه مشهور شو. په ۱۹۴۵ ز کال کې بریتانیا او متحدین یې بریالي شول، خو بریتانوي سترواکۍ سقوط وکړ. آیرلنډ په لویه کچه بېل شو، چې په ۱۹۴۷ ز کال کې د هند او پاکستان د خپلواکي لامل شو. د ۱۹۴۸ز کال د جون په میاشت کې جورج د هند د سترواک لقب پرېښود او پر ځای یې د مشترک المنافع هېوادنو د مشر نوی لقب غوره کړ. هغه د خپلې واکمنۍ په وروستیو کلونو کې د سګرټ څکولو له امله له روغتیایی ستونزو سره مخامخ شو او په ۱۹۵۲ ز کال کې د زړه د رګونو د بندېدو له امله مړ شو. د هغه لور دویمه الیزابیت د هغه ځایناستې شوه.
د ژوند لومړي کالونه
شپږم جورج د خپلې انا ملکې ویکتوریا د واکمنۍ پر مهال په یارک کوتېج کې د سنډرینګم ایالات په نورفولک کې نړۍ ته سترګې پرانستې. د هغه پلار شهزاده جورج د یارک ډوک و (چې وروسته د پاچا پنځم جورج په توګه واک ته ورسېد)، د ویلز د شهزاده او شهزادګۍ (چې وروسته د پاچا اووم ادوارډ او ملکه الکساندرا په توګه واک ته ورسېدل) دویم او ترټولو د اوږد عمر لرونکي زوی و. د هغه مور، د یارک دوچیس (چې وروسته د ملکه ماري په توګه واک ته ورسېده)، د تیګ ډوک، فرانسس او دتیک دوچیس، ماري مشره او یوازینۍ لور وه. د ۱۸۹۵ز کال د دسمبر د میاشتي ۱۴ مه نېټه چې د هغه د زوکړې ورځ وه او  د هغه د نیکه البرت، شهزاده کنسورت د مړینې له ۳۴ کلیزې سره  یې سمون درلود. په زړه ناړزه توګه چې د شهزاده کونسور کونډه، ملکه ویکټوریا به د زېږون خبر څنګه ترلاسه کړي، د ویلز شهزاده د یارک ډوک ته ولیکل چې: ملکه "یوڅه خواشینې" ده. دوه ورځې وروسته، هغه بیا ولیکل: "زه په ریښتنې توګه فکر کوم چې دا به د هغې د خوشحالۍ لامل شي، که تاسو په خپله هغې ته د البرټ نوم وړاندیز کړئ."
نوي ماشوم ته د البرټ د نوم وړاندیزملکه خوشحاله کړه او د یارک دوچیس ته یې ولیکل: "زه د نوي ماشوم لیدو ته بې صبره یم، چې په داسې غمجنه ورځ زېږېږي، خو زما لپاره ډېر د ګرانښت ځای دی، په ځانګړي توګه، کله چې هغه په ګران نوم غږ شي، چې تر ټولو  لویه او غوره کلیمه ده." په پای کې، د ۱۹۹۶ ز کال د فبروري میاشتې په ۱۷ مه نېټه "البرټ فریډریک ارتور جورج" ته د سیندرګهم په سینټ ماري مګدالین کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو. نوموړی په ​​غیر رسمي توګه په کورنۍ کې د "برټي" په نوم مشهور و. د ټیک دوچیس خپل لمسی ته ورکړل شوی لومړی نوم خوښ نه و او په غیبي توګه یې لیکلي چې، هیله لري چې وروستی نوم به "د لږ غوره شوي نوم ځای ونیسي". البرټ د خپل نیکه، پلار او مشر ورور اډوارډ نه وروسته، د زېږون په وخت کې د تخت په لړۍ کې څلورم ځای درلود.
نوموړی ډېری وختونه، له  ناوړه روغتیایي حالت نه ځورېده او ویل کېدل چې: "په اسانۍ سره وېرېږي او لږ څه ژر ژاړي." د هغه وخت په اشرافو کورنیو کې د معمول دود له امله د هغه مور او پلار په عمومي ډول د خپلو ماشومانو د ورځنۍ روزنې نه لرې وو. د نوموړي ژبه بندېده، چې د ډېرو کلونو لپاره یې دوام درلود. که څه هم په طبیعي توګه کیڼ لاسی و، په ښي لاس لیکلو ته مجبور کېده، ځکه چې په هغه وخت کې معمول دود و. هغه د ګېډې له پرله پسې ستونزو او د زنګنونو له کږوالي سره مخامخ و، چې له امله یې اړ و، چې د سموالي قالبونه واغوندي. د ۱۹۰۱ز کال د جنوري میاشتې په ۲۲ مه نېټه ملکه ویکتوریا مړه شوه او د ویلز شهزاده د هغې ځای ناستی د پاچا آتم اډوارډ په توګه واک ته ورسېد. په دې وخت کې شهزاده البرت، د خپل پلار او مشر ورور نه وروسته د تخت په لړۍ کې درېیم ځای ته پورته شو.
نوکلیک اسیډ
نوکلیک اسیډونه هغه بیوپولیمرونه، ماکرومالیکولونه دي چې د ژوند هرې بڼې لپاره اړین دي. هغوی له نوکلیوټایډونو څخه جوړ شوي دي، کوم چې په خپله مونومېرونه دي او له درې برخو څخه جوړ دي: یو ۵-کاربنه قند، یو فاسفېټ ګروپ او یو نایټروجني بنسټ. د نوکلیک اسیډونو دوه اصلي ډلې عبارت دي له: ډيوکسي ریبونوکلیک اسیډ (DNA) او ریبونوکلیک اسیډ (RNA)؛ که قند یا بوره یې رایبوز وي، پولیمر یې RNA دی؛ او که قند یې د رایبوز له مشتقاتو څخه وي، پولیمر یې DNA دی.
نوکلیک اسیډونه کیمیاوي طبیعي مرکبونه دي چې په حجرو کې د اطلاعاتو د انتقال لومړني مالیکولونو په توګه کار کوي او جنیټیکي ماده جوړوي. نوکلیک اسیډونه په پراخه کچه په ټولو ژوندیو موجوداتو کې پیدا کېږي، چېرته چې هغوی د ځمکې په سر د ژوند-کوونکو هرې ژوندۍ حجرې اطلاعات جوړوي، کوډ کوي او وروسته یې ذخیره کوي. هغوی په خپل وار سره د حجرې داخلي عملیاتو ته حجرې هستې ته د ننه او بهر کې اطلاعاتو د انتقال او بیان دنده په غاړه لري. کوډ شوي اطلاعات ساتل کېږي او د نوکلیک اسیډ د ترتیب له لارې انتقال کېږي، چې د نوکلیوټایډونو «ګام ګام» ترتیب په DNA او RNA مالیکولونو کې رامنځته کوي. هغوی د پروټین سنټيسيس لارښوونه کې مهم رول لوبوي.
د مارپیچي ستونونو د جوړولو لپاره د نوکلیوټایډونو تارونه له یوبل سره تړل کېږي – په معمول ډول یو د RNA او دوه د DNA لپاره – او په زنځیري توګه له اساسي جوړو څخه چې له اصلي یا متعارفه پنځه نوکلیوباز څخه راټول شوي، چې عبارت دي له: آدنین، سایټوزین، ګوانین، ټایمین او یوراسیل. ټایمین یوازې په DNA کې او یوراسیل یوازې په RNA کې شتون لري. د امینو اسیډ کارونه او د پروټین جوړونې پروسه، د دې نوکلیوبیز جوړو د DNA ځانګړی ترتیب د جېن په توګه د کوډ شوې لارښوونې ذخیره او انتقال کول ممکن کوي. په RNA کې، د اساسي جوړو ترتیب د نویو پروټینونو تولید لپاره لار هواروي چې د ژوند ټولو بڼو چوکاټونه، برخې او ډېری کیمیاوي پروسې تعیینوي.
تاریخچه
نوکلیک اسیډ د لومړي ځل لپاره په ۱۸۶۹م کال کې د فرډریش میشر لخوا د آلمان توبینګن پوهنتون کې کشف شو. هغه ورته په لومړیو کې د نوکلین نوم ورکړ. د ۱۸۸۰مې لسیزې په لومړیو کې آلبرټ کوسل دا ماده نوره هم خالصه کړه او د هغه اسیډي ځانګړنه یې کشف کړه. هغه همدارنګه وروسته بیا نوکلیوبیزونه وپېژندل. په ۱۸۸۹م کال کې ریچارډ آلتمن د نوکلیک اسیډ اصطلاح جوړه کړه – په هغه وخت کې د DNA او RNA ترمنځ توپیر نه وو شوی. په ۱۹۳۸م کال کې اسټبري او بېل د DNA د اکس رې د تفریق نمونه خپره کړه.
په ۱۹۴۴م کال کې د آوري-مک لیوډ- مک کارټي تجربې ښکاره کړه چې DNA د جنېټیکي معلوماتو انتقال وړونکی دی او په ۱۹۵۳م کال کې واټسون او کرېک د DNA د دوه تارونو مارپېچي بڼه وړاندیز کړه.
د نوکلیک اسیډونو تجربوي مطالعې د بیولوژیکي او طبي څېړنو لویه برخه جوړوي او د جینوم او قانوني علومو، او د بیوټکنالوژي او د درملو صنعتونو لپاره یو بنسټ جوړوي.
پېښېدل او نومول
د نوکلیک اسیډ اصطلاح د DNA او RNA لپاره ټولیز نوم دی، کوم چې د بیوپولیمرونو د کورنۍ غړي دي، او د پولي نوکلیوټایډ سره مترادفه ده. دوی ځکه نوکلیک اسیډ ونومول شول چې د لومړي ځل لپاره په نوکلیس یا هسته کې کشف شول، او ځکه چې په هغوی کې د فاسفېټ ګروپ شتون لري (چې فاسفوریک اسیډ پورې اړیکه لري). که څه هم په لومړي ځل د یوکاریوټ حجرو په هسته کې کشف شول، اوس نوکلیک اسیډونه د ټولو ژوندیو موجوداتو لکه باکټریا، آرشي، مایټوکانډریا، کلوروپلاسټ او ویروسونو (یو بحث شتون لري چې ایا ویروسونه ژوندي موجودات دي که نه) کې شتون لري. ټولې ژوندۍ حجرې دواړه DNA او RNA لري (پرته له ځینو حجرو لکه د وینې سرې بالغې حجرې)، په داسې حال کې چې ویروسونه یا DNA لري او یا هم RNA، خو په معمول ډول دواړه نه لري. د بیولوژيکي نوکلیک اسیډونو بنسټیز جز نوکلیوټایډ دی، چې هر یو یې پنځه ګوني قند (رایبوز یا ډیوکسي رایبوز)، یو فاسفېټ ګروپ او یو نوکلیوبېز لري. نوکلیک اسیډونه همدارنګه په لابراټوار کې د انزایمونو له کارونې وروسته (DNA او RNA پولیمرازونه) او د جامد کیمیايي طبقې سنټیز له لارې هم تولیدېږي. کیمیاوي میټوډونه همدارنګه د هغو بدل شویو نوکلیک اسیډونو چې په طبیعت کې نه پیدا کېږي د بېلګې په توګه پیټایډي نوکلیک اسیډونو، تولید هم شونی کوي.
مالیکولي جوړښت او اندازه
نوکلیک اسیډونه په معمول ډول ډېر لوی مالیکولونه دي. په اصل کې، د DNA مالیکولونه احتمالاً ترټولو لوی منفرد پېژندل شوي مالیکولونه دي. له بیولوژیکي اړخه ښه مطالعه شوي د نوکلیک اسیډ مالیکولونه په اندازه کې له ۲۱ نوکلیوټایډونو (کوچنۍ مداخله کوونکې RNA) څخه نېولې تر لویو کروموزومونو پورې توپیر لري ( د انسان ۱ کروموزوم یو مالیکول دی چې ۲۴۷ میلیونه اساسي جوړې لري).
په ډېرو مواردو کې، طبیعي DNA مالیکولونه دوه تاره او د RNA مالیکولونه بیا یو تار لري. که څه هم ګڼ شمېر استثناوې شتون لري – د ویروسونو ځینې جینومونه له دوه تاره RNA او د ویروسونو ځینې نور جینومونه بیا له یو تاره DNA څخه جوړ شوي دي، او په ځینو شرایطو کې، د نوکلیک اسیډ جوړښت کې درې یا څلور تاره هم پیدا کېدای شي.
نوکلیک اسیډونه د نوکلیوټایډونو خطي (زنځیري) پولیمرونه دي. هر نوکلیوټایډ له درې برخو څخه جوړ شوی: د پیورین یا پایریمیډین یو نوکلیوبېز (ځینې وختونه ورته نایټروجني بېز یا هم ساده بېز هم ویل کېږي)، د پنټوز یو قند او د فاسفېټ یو ګروپ چې مالیکول ته اسیډي بڼه ورکوي. هغه فرعي جوړښت چې له یو نوکلیوباز او قند څخه جوړ شوی، نوکلیوزایډ نومېږي. نوکلیک اسیډونه د هغوی په نوکلیوټایډونو کې د قند په جوړښت کې توپیر لري – DNA دوه ډیوکسي رایبوز لري په داسې حال کې چې RNA رایبوز لري (چې یوازېنی توپیر یې د هایډروکسیل ګروپ شتون دی). همدارنګه، په دواړو نوکلیک اسیډونو کې شته نوکلیوبېزونه هم توپیر لري: اډنین، سایټوزین او ګوانین په دواړو DNA او RNA کې پیدا کېږي، په داسې حال کې چې ټایمین په DNA او یوراسیل په RNA کې شتون لري.
په نوکلیک اسیډونو کې شته قندونه او فاسفېټونه د فاسفوډای اېسټر اړیکو له لارې په یو بدیل زنځیر (د قند-فاسفېټ ملا تیر) کې له یوبل سره نښلي. په دودیزه نومونه کې، هغه کاربنونه چې د فاسفېټ ګروپونه ورپورې نښلول کېږي د قند ۳'-پای او ۵'-پای کاربنونه دي. دا نوکلیک اسیډونو ته لارښوونه کوي او د نوکلیک اسیډ مالیکولونو پای ته۳'-پای او ۵'-پای ویل کېږي. نوکلیوبېزونه له قندونو سره د N-ګلایکوزیډي اړیکې له لورې نښلي چې د نوکلیوبېز حلقې نایټروجن (N-1 د پایریمیډینونو لپاره او N-9 د پیورینونو لپاره) او د پنټوز قند حلقې 1' کاربن هم په کې شامل دي.
توپولوژي
دوه تاریز نوکلیک اسیډونه له تکمیل ترتیب څخه جوړ شوي دي چې په هغو کې د واټسون-کرېک پراخه توګه بېز جوړه کېدل د یوه درې اړخیز دوه ګوني مارپېچي ډېر تکراريدونکي او کافي یو شکله جوړښت رامنځته کېدو لامل کېږي. په مقابل کې، د RNA یو تاره او د DNA مالیکولونه دوه ګونو منظمو مارپېچي بڼې پورې نه محدودېږي او کولی شي درې اړخیز ډېر پېچلی جوړښت ځان ته واخلي چې د مالیکول د ننه د اساسي جوړو ترتیب لنډ دوام په اساس چې د واټسون کریک او غیرمتعارفو اساسي جوړې په کې شاملې دي، او د دریم تعامل پراخه لړۍ.
د نوکلیک اسیډ مالیکولونه په معمول ډول بې شاخه دي او کېدای شي د خطي او دایروي مالیکلونو په توګه راښکاره شي. د بېلګې په توګه، باکټریایي کروموزومونه، پلازمیډونه، مایټوکانډریایي DNA او کلوروپلاسټ DNA په معمول ډول دوه تاره دایروي DNA مالیکولونه دي، په داسې حال کې چې د یوکاریوټي هستې کروموزومونه په معمول ډول دوه تاره خطيDNA  مالیکولونه دي. د RNA ډېری مالیکولونه خطي، یوتاره مالیکولونه دي، خو د RNA جلاکېدو تعامل کې کېدای شي دواړه دایروي او شاخه لرونکي مالیکولونه هم ترلاسه شي. په دوه تاري DNA مالیکول کې د پایریمیډین ټولیزه اندازه د پیورینونو له ټولیزې اندازې سره مساوي ده. د تار قطر کابو 20Å دی.
خراسان
خراسان د اوسني افغانستان لوېديځه برخه او د ايران ختيځې سيمې بلل شوي. ټولټال خراسان په څلورو ايالتونو وېشلې سيمه بلل شوې ده. لکه څنگه چې ښکاره ده د افغانستان لرغونی نوم آريانا و. په لومړي ځل دغه نوم د آراتسفن په کتاب کې چې مخزېږدي پېړيو کې ليکل شوی په يوناني ژبې  Ariane  (اريان ) يا(ارين) ياد  شوی  دی. د دغه آريانا په ختيځ کې هند ، په شمال کې د هند د غرونو لړۍ ، چې د هند لوېدیځې خواته پولې لري ښکاره دي. په سوېل کې د هند لوی سمندر، په لوېديځې پولې کې د خزر ور ، يانې هغه غرنۍ لاره چې د پارت له ماد څخه او گارمانيا له پارس څخه بېلوي. د آريانا مهم ولايتونه پدې توگه ياد شوي دي : باختر (بلخ، تخار، مروه)، آريا (هرات)، خوارزميش (خوارزم)، اپارتيا (د طوس او نېشاپور ولايتونه ) ،کارامانيا (کرمان)، سکاستين يا درانگيانا (سيستان)، آراکوسيا (کندهار)، گدروسيا (بلوچستان) ، پاکتيا ( د خوست ولايت تر سنده)، گندهارا (د پېښور او کابل ولايات)، پاروپاميس (غور او هزاره جات ).
آرپوهنه
د افغان مخور تاريخپوه غلام محمد غبار له خوا په ليکل شوي زمکپوهنيز پېښليک کې داسې راغلي دي چې کله د آريانا سيمه د پردو تر واکمنيو راغلې نو د سيمو تجزيه هم پيل شوې. خو د سياسي مصالحې له کبله ډېری د رازو رازو ولاياتو خپل نومونه په لويو سيمو غوره شوي. همداسې ليکي : داسې گڼل کېږي چې د خراسان نوم د ساسانيانو له پيلنيو پېرونو څخه رامنځته شوی .او مخکې له هغه پېر څخه دا نوم نه موندل کېده. دا خبره د تورکيې لیکوالانو خپلو تاريخونو کې ياده کړې ده. همدا رنگه د ارمنستان تاريخ پوهانو هم پرې ټينگار کړی دی. دخراسان ويېکه د خور يانې ٫٫لمر٬٬ چې د ختيځپوهانو لخوا ورته د ٫٫ ختيځ لور٬٬ وېل شوي او اسان چې ٫٫ځای٬٬ بلل شوی تړنگنوم دی. سترانج يو انگرېز ختيځپوه داسې وايي : خراسان په پخوانۍ پارسي ژبې کې د لمر خاته سیمه چې ختيځ لورې بلل شوې ياده کړېده. همدا رنگه ابوالقدا يو عربی ختيځپوه د اتمې هـجري پېړۍ چې د نهمې زېږدي پېړۍ سره سمون لري داسې ليکلي : خر (خور) د لمر په مانا او اسان (آسان) دځای په مانا راځي، چې مطلع الشمس يا مشرق لورې (ختيځې خوا ) په مانا ياده شوې. همدارنگه ټولو عربي تاريخپوهانو د خراسان همدا ويېکه د پارسي ژبې څخه رااخيستې ده او د افغانستان لورې چې د عربو ختيځې خوا سيمې ته پرته ده په اشارې سره ختيځ ياد شوی دی چې استلاحي ويېکه ده او همداسې ېې د افغانستان سلاطین يا پاچايانو ته د مشرق يا ختيځې سيمې مسلمان پاچايانو خطاب کړی دی. لکه د بېلگې په توگه : ابن خرداد چې ځمکه پوهاند (جغرافيه پوه) و په خپلې لرغونې زمکپوهنې کتاب کې د افغانستان خواته د (خبر المشرق) چې د خراسان نوم هم ورکړل شوی په نوم ياد کړی دی. د سيستان تاريخ يو پخوانی تد تاریخ کتاب دی، د يو نامالوم ليکوال لخوا لیکل شوی اثر دی. په دغه کتاب کې د خراسان سيمه په څلورو وېشل شويو سيمه واکيو ياده شوې ده. د دغه وېش پدې توگه ياد شوی دی : ایران (خاوران) ، نیمروز ، باختر. همداسې ويل شوي چې هره هغه سیمه چې په شمال کې وه باختر يادېده ،او هره هغه سیمه چې په جنوب کې وه نیمروز يادېده، خو ورسره ېې ددې يادونه کړېده چې نيمروز په دوه سيمه واکيو وېشل شوی و چې ختيځه برخه ېې خراسان وه او هره هغه سیمه چې لوېديځې خواته ښکاره شوې ايران بلل شوی. همدا رنگه د افغانستان يو بل نوميالی تاريخپوه پوهاند عبدالشکور رشاد د غبار د آند سره تر ډېره همغږی دی او تر څنگ ېې په بشپړه توگه د (خراسان) وييکه د بېلگو سره داسې شنلې : د خراسان وی يا كلمه، د فخرالدين گرگاني په قول، چې په ويس و رامينکتاب كې يې راوړې ده، پهلوي بلل شوې ده. همدا رنگه زياتوي ! "خو زما په نظر خراسان كلمه له دريو مورفيمو څخه جوړه ده، يو خور، چې د حور په شكل باندې هم دى او اوس يې مزيد اليه د خورشيد په شكل په پاړسي كې مروج دى، چې د لمر مانا لري او بل آس، چې په پښت كې اوس هم راسه د راختلو او راوتلو په معنى دى او په پهلوي كې د آس كلمه د گرگاني په قول د راختلو معنى لري او د يان جز، چې يې دى هغه د ځاى معنى لري، چې د پښتو په ياڼه كې دغه نفهوم موجود دى٬٬ "په باميان كلمه كې هم يان راغلى دى، چې باميان يانې نوراني ځاى، نو د دغه درې مورفيمه كلمې مانا دا شوه، چې خور يانې لمر، آس راختل او يان ځاى، دا د عربي مشرق او د پاړسي "افتاب برامد٬٬ او زموږ په ژبه کې د ختيځ مانا او مفوم وركوي.
د خراسان د سيمه واکيو پولې
دا نوم د اوسني افغانستان دغرب پلو خلكو چې اوسيني ايران کې اوسېږي پرې ايښى دى ځكه پر هغو لمر له دغې خوا څخه ورخاته نو هغو دېته خراسان ووايه" د افغان تاريخپوه عبدالشکور رشاد لخوا چې زياتوي ، "په خراسان كې هم عين دغه موضوع ده، چې دا كلمه د افغانستان يا د هغه وخت د خراسان يا لوېديځو گاونډيانو چې د نن ورځې ايران بلل کېږي ورباندې ايښې ده او بله مهمه خبره دا ده، چې ياقوت حموي د شام مخور ليكوال، چې معجم الادبا ، معجم البلدان او مراصدالاطلاع کتابونه يې ليكلي دي، هغه سړي خراسان په څلورو ايالتونو ويشلى دى، يو ايالت يې د ابرشهر په نامه راوړى دى، چې نور خلك بيا لكه عبدالحی گرديزي په زين الاخبار كې هغه د هرات ولايت په نامه راوړى او په دې هرات، بادغيس، پوشنج، د ايران طوس، چې اوس يې مشهد بولي، قاين، طبس او نيشاپور شامل و. بل ايالت يې بلخ و، چې تر بدخشان پورې دا سيمې په كې شاملې وې خو دوه نور ايالتونه يې له اوسيني افغانستان څخه دباندې و، چې يوه ته يې د ماورالنهر ايالت وېل، چې په هغه كې بخارا، سمرقند، تاشكند او فرغانه شامل و، او بل يې د مروې ايالت باله، چې په هغه كې له مروې څخه بيا د جيحون يانې اوسنى آمو تر روده پورې بيا د هرات تر حواشيو او حواليو پورې دا سيمې په كې شاملې وې٬٬ نو د هغه تاريخي خراسان په څلورو ايالتونو كې، دوه ايالته تر افغانستان دباندې دي. چې يو د مروې ايالت دى، چې هغه اوس په تركمنستان كې واقع دى او بل د ماورالنهر ايالت دى، چې هغه اوس په اوزبكستان كې دى او د ايران د ختيځې پولې سيمې، چې دا هم په خراسان كې شاملې وې يادې شوي. اوس هم ايرانيان د ستان خراسان په نامه دا سيمه يادوي او مشهد يې، چې پخوا طوس بلل كېده هغه يې اوس مركز دى٬٬. لدې ښکاري چې خراسان څو خپلواکې سيمې يادې شوي چې د پیر مختلفو ولسونو پرې خپلې واکمنۍ چلولي او بېرته ترې څه پاتې څه ېې پرې ايښي او څه ېې هم وېشلي دي چې د افغانستان بشپړه نوم نه دی پاتې شوی ٬٬
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک وېشنيزه:د ایران تاریخ
عبدالهادي هادي
عبدالهادي هادي (په انگرېزي: Abdul Hadi Hadi) يو افغان شاعر دی، چې په پښتو ژبه شعرونه ليکي.
مخينه
عبدالهادي هادي د محمد حيدر زوی پر ۱۹۷۲ زېږدي کال (د بلې سرچينې له مخې پر ۱۳۴۸ لمريز کال) د سمنگان ولايت د ايبکو په ښار کې زېږېدلی دی. لومړنۍ زده کړې يې د ايبکو په ښار او نورې منځنۍ زده کړې يې يو څه په خوشال خان لېسه او يو څه يې په رحمان بابا لېسه کې سرته رسولې دی. د لېسې تر پای ته رسولو وروسته د کابل پوهنتون په ادبياتو پوهنځی کې شامل شو او هغه يې پای ته ورساوه.
دندې
عبدالهادي هادي لمړنۍ دنده د افغانستان په ليکوالو اتحاديه کې پيل کړه، خو په هېواد کې د حالاتو د ترېنگلتيا لامله دې ته اړوت چې د نورو گڼ شمېر افغانانو په څېر پاکستان ته کډوال شي. هلته يې په پېښور کې د افغانستان لپاره د بي بي سي راډيو په خپرونو کې د خبريال، ليکوال او پروډیوسر په توگه دنده پيل کړه، چې وروسته يې په کابل کې هم همدا دنده درلوده چې ۱۲ کاله يې دوام وکړ. هادي د ۲۰۰۲ ز کال له پیله او د ۲۰۰۳ ز کال تر پایه له بي بي سي راډیو سره د کار تر څنگ د لومړي ځل لپاره یواځې ادبیاتو ته د ځانگړې کړې "وریښم" په نوم مجلې خپرول هم پیل کړل چې دی یې پازوال چلوونکی وو او د میدیوتیک په مالي ملاتړ په چاپیده.
له ۲۰۰۴ ز کال تر ۲۰۰۹ ز کال تر جولای مياشتې يې د افغانستان د مخابراتو او معلوماتي تکنالوژۍ وزارت د دفتر لوی ریس، اداري ریس، د اسنادو اړیکتیایي چارو ریس او په دې ټوله موده کې له یادو دندو سره د یاد وزارت د ویاند او د اړیکه د میاشتینۍ مجلې مسول مدیر دنده هم په غاړه درلوده. هادي د ۲۰۰۹ ز کال په جولای کې استرالیا هیواد ته ولیږدید او په سیډني کې میشت شو چې د همدې کال په وروستیو کې یې په اسټرالیا کې د شمله په نوم یوازینۍ پښتو راډیو جوړه کړه چې تر اوسه یې خپرونې ښې روانې دي او سیدني میشتي افغانان یې په مینه اوري.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
کولاب
کولاب  (انگرېزي: Kulob ) د تاجيکستان يو ښار دی، دا ددې هېواد په لوی ښارونو کې شماريږي.په کال 2000 کې ددې ښار ابادي 78,000 وه او د کال 2007 د اندازې له مخې د ددې ښار ابادي 93,900 ته رسېدل ده. دا ښار د تاجيکستان په ختلان ولايت کې موقعيت لري.
نور ولولئ
وېشنيزه:د تاجيکستان ښارونه
واقعیت
یو واقعیت (په انګلیسي: fact)، یو حقیقي څیز (ښکارنده) ته ویل کېږي. «د تصدیق وړتوب» د یوه واقعیت اړوندې څرګندونې د ازمېښت لپاره متداوله لار ده: یعنې، څرګندوي چې ایا اړوند بیان له تجربې سره په سمون کې د ښودلو وړ دی او که نه. د واقعیتونو د ازمویلو په موخه، ډېری وخت له معیاري اخځلیکونو څخه ګټه اخېستل کېږي. علمي واقعیتونه د تجربو یا نورو اصولو له لارې، د دقیقو تکراري مشاهدو یا مېچونو پر مټ تاییدېږي.
آرپوهنه او کارَونه
باربارا جون شپیرو په خپل کتاب «د واقعیت هڅوب» کې، د انګلیسي د ۱۶مې پېړۍ حقوقي دود په ترڅ کې، د واقعیت جاج د تدریجي ودې څرنګوالی په ډاګه کړی دی. په ۱۸۷۰ ز کې، چارلز ساندرز پیرس په خپل اثر «د عقیدې تثبیت» کې څلور داسې مېتودونه بیانوي چې د وګړو له ‌لورې د یوه څیز د یقیني منلو په اړه د پرېکړې کولو پر مهال کارول کېږي: ټینګار، د واکوالۍ مېتود، بدیهي مېتود او ساینسي مېتود.
د «واقعیت» ګړنه، یوه «تر مناقشې لاندې سکالو» هم ښکاره کوي، چې پر سموالي یا رښتینوالي باندې یې بحث کېږي، لکه: پر یوې خبرې باندې ټینګار یا د یوې ناندریزې لانجې جوتَونه (د بېلګې په توګه: «…خو واقعیت یې دا دی چې…»).
له بل پلوه، «واقعیت» د یوې سکالو په اړه څرګندونه یا شرط هم ښودلای شي، چې کېدای شي سم یا ناسم وي، (د نمونې په توګه: «د لیکوال [له‌خوا بیان شوي] واقعیتونه باوري نه‌دي»). که څه هم دغه کارَونه د ځینو [کره‌کتونکو له‌خوا] تر نیوکې لاندې راغلې، خو بیا هم «د انګلیسي ژبې امریکایي میراثي قاموس» او «د آکسفورډ انګلیسي قاموس» له‌مخې، په معیاري انګلیسي کې دغه کارَونه یو اوږد تاریخ لري او مخینه یې ۱۷۲۹ ز کال ورګرځي.
«واقعیت» کېدای شي، د یوې «ارزوونکې لړۍ» له لارې (د استنباطي او اټکلي سکالوګانو د جوتولو په موخه) ترلاسه شویو موندنو ته اشاره ولري، لکه: د یوې لوونې (شاهدي) بیاکتنه، مستقیمه مشاهده او داسې نور. په پښتو کې (د «واقعیت» پر ځای د «حقیقت» وییکي په کارولو سره) د «fact» کارَونه د «حقیقت موندنې» او «حقیقت موندونکی» په څېر ګړنو کې تر سترګو کېږي (د بېلګې په توګه: «د پېښې د څېړلو په موخه یو حقیقت موندونکی پلاوی وټاکل شو»).
واقعیتونه کېدای شي د استدلال، تجربې، وګړي ته اړوند تجربې او یا د یوې مرجعې د ادعا له لارې وارزول شي. راجر بېکن لیکلي، «که چېرې وغواړو په نورو علومو کې ناشکمن ډاډ او بې‌تېروتنې حقیقت ته ورسېږو، نو اړینه ده ترڅو د هغو ستنې د ریاضیاتو پر بنسټ ودروو».
په فلسفه کې
په فلسفه کې، د «واقعیت» جاج، د فلسفې پوهې ته اړوند څانګو کې څېړل کېږي: پوهنپوهنه او وجودپوهنه، چې د شتون، وجود (شتَوالی)، کېدنې (رامنځ‌ته کېدنه) او رښتینوالي جاجونه مطالعه کوي. عیني‌پالنې او حقیقت ته اړوند ربړې، واقعیت ته اړوند ربړو سره په نږدې ملتیا کې راڅرګندېږي. یو واقعیت کېدای شي، داسې یوې کانې په څېر وپېژندل شي، چې ټاکلی حالت وي، یا د چارو یو حالت وي.
واقعیتونه، یوې جملې ته د سمې بڼې ورکوونکو معلوماتو په توګه هم انګېرېدلای شي: «یو واقعیت، په دودیزه توګه، یوې سمې قضیې ته دنیایي سمون ورکول دي، د چارو داسې یو حالت دی چې ترلاسه کول یې نوموړې قضیې ته سموالی وربخښي». واقعیتونه د داسې کانو په توګه هم پېژندلای شو، چې یوه سمه غونډله(جمله) او څرګندونه ورته راجع کېږي. دغه څرګندونه «مُشتري، په لمریز نظام کې، تر ټولو ستره سیاره ده» د مُشتري د هغه حقیقت په اړه ده چې ګوندې د لمریز غونډال تر ټولو ستره سیاره ده.
تطبیقي او د «لیندۍ» استدلال
د پاسکال انجل«حقیقت تطبیقي تیوري» بیانوي چې، «هغه څه چې یوې جملې ته سموالی وربخښي، دا دی چې له یوه واقعیت سره په سمون کې راڅرګند شي». د دغې تیوري لومړنۍ فرضیه د یوه عیني جهان شتون دی.
د «لیندۍ استدلال» د ادعا له ‌مخې، د یوه څیز په اړه ټولې هم‌مهالې سمې څرګندونې، د حقیقي ارزښت «سموالی» دی. که چېرې دا استدلال سم وي او واقعیتونه همهغه وي، چې د څرګندونو له‌مخې سم ښودل کېږي، نو داسې یوې غیرشهودي پایلې ته رسېږو، چې یوازې یو واقعیت شتون لري: حقیقت.
مرکب واقعیتونه
د واقعیت په اړه هره غیرمبتذله څرګندونه، په اړینه توګه، د «څیزونو» او «ځانګړنو» یا «اړیکو» له یوې ټولګې څخه رامنځ‌ته شوی لنډیز دی. «واقعیتونه دننی جوړښت لري او د څیزونو او ځانګړنو یا اړیکو ټولګې دي». د بېلګې په توګه: «پاریس د فرانسې پلازمېنه ده»؛ د دغې څرګندونې له‌لارې په ډاګه شوی واقعیت ښیي چې د پاریس په څېر یو ځای شته، د فرانسې په څېر یو ځای هم شته، د پلازمېنې په څېر یو څه شتون لري، همدا راز فرانسه یو دولت لري، د فرانسې دولت د یوې پلازمېنې ټاکلو لپاره واکمنه ده او پاریس د فرانسې دولت له ‌خوا د پلازمېنې په توګه ټاکل شوی دی، همدا شان د «ځای» یا «دولت» په څېر یو څه شتون لري، او داسې نور. که چېرې ټولې څرګندونې «واقعیتونه» بیان کړي، نو کېدای شي، د هغو د تایید وړ کره‌والی له دغه واقعیت سره سمون ولري چې، «پاریس د فرانسې پلازمېنه ده».
له ‌دې سره سره، د نفي‌کوونکو، وجهي، توپیري او اخلاقي واقعیتونو د جوړښتي برخو د پېژندنې په لړ کې، ګڼ‌شمېر ستونزې راولاړېږي.
په ریاضیاتو کې
په ریاضیاتو کې، یوه واقعیت‌لرونکې څرګندونه د «قضیې» په نامه یادېږي او داسې یوه څرګندونه ده، چې د منطقي استدلال په ترڅ کې د ځانګړو منل شویو اصولو (اکسیومونه) او تعریفونو له‌لارې جوتېدلای شي.
په ساینس کې
له هغه ځایه چې یو «ساینسي واقعیت» پر پوهې باندې دلالت کوي، نو د هغه تعریف د «واقعیت» له تعریف سره توپیر لري. یو ساینسي واقعیت د تجربو یا نورو اصولو له ‌لارې، د دقیقو تکراري مشاهدو یا مېچونو پایله ده، چې د تجربي شواهدو په نامه هم یادېږي. ساینسي واقعیتونه د ساینسي تیوري‌ګانو په پنځېدلو کې بنسټیزه ونډه لري. د مشاهدو او مېچونو بېلابېلې بڼې، په ساینسي مېتود او د ساینسي استدلال په لیدلوري او اعتبار کې د بنسټیزو مسایلو د راولاړېدلو لامل ګرځي.
په بنسټیزه معنا، له فرضیې یا تیوري سره په توپیر کې (چې د واقعیتونو د بیانولو یا شنلو په موخه وړاندې کېږي)، «ساینسي واقعیت» یوه عیني او د تایید وړ مشاهده ده.
په تاریخ کې
د یوې متداولې لفظي کلیشه‌یي څرګندونې له‌مخې، «تاریخ د ګټونکي سیال له‌لورې لیکل کېږي». دغه څرګندونه د تاریخ لیکنې اړوندو واقعیتونو کارَونې ته اشاره لري، خو نه یې ارزوي.
ادوارد هالېت کار د «تاریخ څه دی؟» (۱۹۶۱ ز کال) ټوک کې ادعا کوي چې: د واقعیتونو د راغونډولو له‌لارې ذاتي پلویتوبونه، د هر تاریخي لیدلوري عیني حقیقت ته اېډیالیستیکي او محالېدونکې بڼه ورکوي. واقعیتونه، «په سمندر کې د کبانو په شان» دي، چې کېدای شي یوازې لږشمېر یې ونیولای شو – د سمندر تر سطحې لاندې د شته واقعیت یوه بېلګه. ان د کب‌نیونې جال له‌لارې هم نه‌شو پوهېدلای چې د سمندر تر سطحې لاندې ژوند به څرنګه وي. که چېرې هېڅ وړاندې شوی واقعیت (یا کب) له پامه ونه‌غورځوو، بیا هم یوه خورا ستره برخه به له‌لاسه ورکوو. زموږ د کب‌نیونې سیمه، ترسره شوي مېتودونه، د هوا حالات او ان زموږ بخت او طالع د نیول شویو کبانو په شمېر کې ستره ونډه لري. سربېره پر دې، د تاریخ جوړښت، په ناچار ډول، د حقیقت‌موندنې ګڼ‌شمېر بېلابېلو پلویتوبونو (چې ټول د وخت په اوږدو کې سره تړل شوي دي) له راغونډېدلو څخه رامنځ‌ته کېږي. نوموړی لیکوال د بحث په پایله کې لیکي چې: که چېرې یو مؤرخ وغواړي، لا عیني مېتود وازمویي، باید ومني چې تاریخ یوازې د تېر مهال او اوس مهال ترمنځ مکالمې ته خورا لېوال دی، نو د یوه مؤرخ د واقعیت غونډولو مېتودونه باید په ښکاره توګه وارزول شي. په پایله کې، د سترو تاریخي واقعیتونو ټولګه او د هغو ژباړنه، د وخت په تېرېدو سره بدلېږي او اوسنۍ اجماع په‌ډاګه کوي.
تبريز ولسوالي
تبريز ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان تبریز)  د ايران د آذربايجان شرقي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د تبريز ښار دی. دا ولسوالي ۱٬۷۷۳٬۰۳۳ تنه نفوس لري. د تبريز ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان شرقي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ماشین
ماشين يو فزيکي نظام دی چې له قوې نه د اخستلو په موخه ځواک کاروي او د یو کار تر سره کوو لپاره خوځښت کنترولوي. دا اصطلاح په عام ډول مصنوعي وسايلو ته کارول کېږي، د بېلګې په ډول: هغه چې له انجن او موتور نه کار اخلي، په ورته وخت کې د طبيعي بيولوژيکي کوچنيو برخو (مايکرومولکولونو) لپاره هم کارول کېږي، لکه: موليکولي ماشينونه. شونې ده چې ماشينونه څاروي يا انسانان وچلوي، طبيعي ځواک يې وچلوي، لکه هوا او اوبه او يا يې کيمياوي، حرارتي يا برېښنايي ځواک وچلوي، ماشينونه د کار کولو داسې يو سيستم لري، کوم چې داخلي فعالوونکي ته بڼه ورکوي، تر څو د توليدونکي ځواک او حرکت په مټ ځانګړی کار تر لاسه شي. په ماشينونو کې کمپيوټرونه او سينسرونه هم شاملېدای شي، کوم چې د فعاليت څارنه کوي او د حرکت لپاره طرحه جوړوي، ډېر ځله دې ته ماشيني سيستمونه وايي.
د رنسانس پړاو طبيعي فلسفيان د ماشينونو شپږ ډولونه وړاندې کوي، کوم چې هغه لومړي وسايل وو چې يو بار يې په خوځښت راوست او د بهر وتونکي ځواک تناسب يې له داخلېدونکي ځواک سره محاسبه کاوه چې  دا چاره اوسمهال د ميخانیکي ګټې په نوم پېژندل کېږي.
موډرن ماشينونه پېچلي سيستمونه لري، چې له جوړوونکو عناصرو، طرزالعملونو او کنترول له اجزاوو نه جوړ شوي دي او د اسانه کولو په موخه يو له بل سره اړيکه لري. د نمونې په ډول: يو لړ نقليه وسايط، لکه: اتوموبيل، بېړۍ او الوتکې، په کور او دفتر کې کارېدونکي وسايل، لکه: کمپيوټرونه، د هوا او ابو د سمبالښت سيستمونه، د کرنې ماشينونه ماشیني والې او د کارخانو خپل کاري ماشيني سيستمونه او روباتونه.
رېښه
د انګليسي ژبې د «machine» ټکی، د منځنۍ فرانسوي ژبې په مټ د لاتيني ژبې د « machine» له ټکي نه راغلی دی، لاتيني ژبې ته له يوناني ژبې نه راغلی دی. د ميخانيکي ټکی (چې په يوناني ژبه کې په دې بڼه لیکلې کيږي μηχανικός) هم همدا یوناني رېښه لري. په کلاسيکه لاتيني ژبه کې«د په لاس جوړ شوی جوړښت» يوه پراخه معنا موندل کېږي، خو په يوناني ژبه کې نه کاريږي. همدا معنا په وروستۍ منځنۍ فرانسوي ژبه کې هم موندل شوې ده او بيا د شپاړسمې پېړۍ په منځ کې انګليسي له فرانسوي نه را اخستې ده.
په اولسمه پېړۍ کې ماشين د ټوليزې اډاڼې او طرحې معنا هم درلودله، هغه ټکی دی چې اوس د «اخستل شوي ماشين» اصطلاح د کارولو معنا همدا ټکي دي. د دې اصطلاح اوسنۍ تخصصي معنا، د شپاړسمې پېړۍ په وروستيو او د اولسمې پېړۍ په لومړيو کې په ننندارځای (نمایشګاه) او په پوځي محاصره کې د کارېدونکو موټرونو لپاره د کارېدو پر مهال منځ ته راغله. د OEDرسمي نوې معنا د « John Harris' Lexicon Technicum» (۱۷۰۴ز)پورې رسېږي، چې دا معنا په دې ډول ده: "په ميخانيک کې، ماشين يا اينجن، هر هغه څه دي چې د یوه جسم د حرکت د پورته وړلو يا درولو لپاره پوره ځواک ولري. معمولاً ساده ماشينونه شپږ ډوله په نظر کې نيول کېدای شي، يعنې توازن، ليور، څرخه، اربه، پانه او پېچ. ترکيبي يا يو ځای شوي ماشينونه يا انجنونه بې شماره دي."د انجن ټکی د Harris  او له هغه وروسته په ژبه کې چې بالاخره (د زړې فرانسوي ژبې په مټ) له لاتيني ژبې نه اخستل شوی، د لاتيني د « ingenium » ټکي سره نژدې معنا لري چې د لاتيني ژبې معنا ده: اختراع، ذکاوت، هوښيارتيا.
تاريخچه
لاسي تبر، چې د پتري سختې ډبرې جوړ شوی و، تر څو يوه پانه ځينې منځ ته راشي، دا اله د يوه انسان په لاس کې ځواک او د يوې وسيلې خوځښت په  صحيح ډول وېشونکو ځواکونو او د کاري ټوټې په خوځښت بدلوي. لاسي تبر د پانې لومړۍ نمونه ده، د کلاسيکو ساده ماشينونو تر ټولو لرغونې بېلګه ده چې ډېری ماشينونه په همدې بنسټ ولاړ دي. د ماشين دويمه زړه ساده بېلګه رېونده الوتکه ده، کوم چې د درندو اجسامو د خوځښت لپاره له تاریخ نه له مخکې وخت نه کار ځینې اخستل کېږي.