cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مقناطيسي ساحه
مقناطيسي ساحې په معاصرې ټيکنالوژۍ کې، په ځانګړي ډول برېشنايي انجنيرۍ او برېښنايي ميخانيک کې کارول کېږي. څرخنده مقناطيسي ساحې په برېښنايي ماشينونو (موتورونو) او توليدونکو دواړو کې کارول کېږي. په برېښنايي وسيلو لکه ټرانسفرمرونو کې د مقناطيسي ساحو تعامل د مقناطيسي دورو په توګه درک شوی او پلټل شوی دی. مقناطيسي قوې په يوه ماده کې د Hall اغېزې له لارې د چارج لېږدونکو په اړه معلومات ورکوي. ځمکه خپله مقناطيسي ساحه توليدوي، چې د ځمکې د اوزون پوړ له لمريز باد څخه ژغوري او قطب نما په کارونې سره په چلېدنه کې مهمه ده.
تشرېح
پر يو برېښنايي چارج باندې ځواک يا قوه د هغه په درک، چټکتيا او لوري پورې اړه لري، چې د دې قوې د تشرېح کولو په موخه له دوه ويکتوري ساحو څخه ګټه اخيستل کېږي. لومړنۍ هغه يې برېښنايي ساحه ده، چې پر ثابت چارج باندې د قوې عمل تشرېح کوي او د هغه قوې برخه جوړېږي، چې له حرکت څخه خپلواکه ده. مقناطیسي ساحه د دې خلاف د هغه قوې برخه تشرېح کوي، چې د چارج لرونکو ذرو له چټکتيا او لوري دواړو سره د پرتلنې وړ ده. ياده ساحه د لورينس د قوې قانون له مخې راپېژندل کېږي او په هره شېبه کې د چارج د حرکت او هغه قوې سره عمود ده، چې دا يې ازمايي.
دوه بېلابېل مګر په نږدې ډول سره تړلي لوري لرونکي (ويکتوري) ساحې شته، چې دواړو ته ځيني وختونه «مقناطيسي ساحه» ويل کېږي او د B او H په ډول ليکل کېږي. په داسې حال کې چې د دې ساحو لپاره غوره نومونه او د هغه څه رښتيني ژباړه چې يادې ساحې يې وړاندې کوي، د اوږدې مودې بحثونو موضوع ده، مګر د بنسټيز فزيک د کار څرنګوالي په اړه پارخه هوکړه شته. په تاريخي ډول د «مقناطیسي ساحې» اصطلاح د H لپاره ځانګړې شوې وه، په داسې حال کې چې د B لپاره نورې اصطلاحګانې کارېدلې، مګر زياتر وروستي درسي کتابونه د «مقناطيسي ساحې» اصطلاح د B او همدرانګه يا يې پر ځای د H د تشرېح کولو په موخه کاروي. د دواړو لپاره زيات ځايناستي يا متبادل نومونه شته.
د B ساحه
د مقناطيسي ساحې B ويکتور هغه مهال په هر ټکي کې د ويکتور په توګه تعريف کېدلی شي، چې د لورينس د قوې قانون کې وکارول شي؛ ياد قانون په سم ډول په ياد ټکي کې پر چارج لرونکې ذرې باندې قوه اټکلوي:
د لورينس د قوې قانون (ويکتوري بڼه، نړيوال واحدونه)
F = qE + q(v x B)
په دې ځای کې F پر ذرې باندې قوه ده، q د ذرې برېښنايي چارج دی، v د ذرې چټکتيا ده او x د کراس توليد (ويکتوري توليد: Vector product) په ګوته کوي. پر چارج باندې د قوې لوری د يو mnomenic په واسطه مشخص کېدلی شي، چې د ښي لاس قانون په توګه پېژندي کېږي. د ښي لاس قانون کارونې له مخې غټه ګوته د بهير يا جريان لوري ته او نورې ګوتې د مقناطيسي ساحې لوري ته اشاره کوي، چې پر چارج باندې اغېزلرونکې قوه له ورغوي څخه د باندې لوري ته اشاره کوي. په منفي ډول چارج شوې ذره باندې قوه په مخالف لوري کې ده. که چېرې چټکتيا او چارج دواړه شاتګ وکړي، نو د قوې لوری ورته پاتې کېږي. د همدې له امله د يوې مقناطيسې ساحې اندازه کول (په خپل) توپير نه شي کولی، چې ايا ښي اړخ ته مثبت چارج حرکت کوي او که کيڼ لور ته منفي چارج حرکت کوي. (دا دواړه حالتونه ورته بهير توليدوي). له بله پلوه يوه مقناطيسي ساحه له يوې برېښنايي ساحې سره يو ځای د يادو حالتونو تر منځ توپير کولی شي.
د لورينس مساوات کې لومړنۍ اصطلاح د الکټروسټاټيک له نظريې څخه اخيستل شوې ده او څرګندوي، چې د E په يوه برېښنايي ساحه کې د q د چارج ذره يوه برېښنايي قوه ازمايي:
Felectric = qE
دويمه اصطلاح مقناطيسي قوه ده:
{\displaystyle \mathbf {F} _{\text{magnetic}}=q(\mathbf {v} \times \mathbf {B} ).}  {\displaystyle \mathbf {F} _{\text{electric}}=q\mathbf {E} .}F magnetic = q(v x B)
د cross محصول د پېژندنې په کارونې سره مقناطيسي قوه د عددي يا د اندازې وړ مساوات په توګه لیکل کېږي:
{\displaystyle F_{\text{magnetic}}=qvB\sin(\theta )}{\displaystyle \mathbf {F} _{\text{magnetic}}=q(\mathbf {v} \times \mathbf {B} ).}  {\displaystyle \mathbf {F} _{\text{electric}}=q\mathbf {E} .}F magnetic = qv B sin ( )
چې F magnetic، v او B په کې د دوی د اړوند ويکتورونو عددي پراخوالی دی او θ د ذرې د چټکتيا او مقناطیسي ساحې تر منځ زاويه ده. د B ويکتور د ويکتور د ساحې په توګه راپېژندل شوی دی، چې د دې لپاره اړين دی چې د لورينس د قوې قانون د چارج لرونکې ذرې حرکت په سمه توګه تشرېح کړي. يا دا چې: «په داسې او داسې ځای کې د B ويکتور د لوري او پراخوالي اندازه کولو» امر، د راتلونکو عمليو غوښتنه کوي: د معلوم چارج (q) يوه ذره واخلئ. د E د معلومولو په موخه په ارام حالت کې پر q باندې قوه اندازه کړئ. وروسته هغه مهال پر ذره باندې قوه اندازه کړئ، چې ګړنديتوب يې v وي او v په يو بل لوري کې تکرار کړئ. اوس هغه B ومومئ، چې د لورينس د قوې قانون ته له دې ټولو پايلو سره سمون ورکوي (چې دا د پوښتنې ځای کې مقناطيسي ساحه ده).
{\displaystyle \mathbf {\tau } =\mathbf {m} \times \mathbf {B} }= m x B
د B ساحه د m پر يو مقناطيسي دوه قطبي باندي د څرخوونکې قوې په واسطه راپېژندل کېدلی شی.
مقناطيسي څرخوونکی (ويکتوري بڼه، د نړيوال نظام واحدونه)
د H ساحه
{\displaystyle \mathbf {H} \equiv {\frac {1}{\mu _{0}}}\mathbf {B} -\mathbf {M} } H    B - M
د مقناطيسي H ساحه په دې ډول راپېژندل کېږي:
د H ساحې پېژندنه (ويکتوري بڼه، د نړيوال نظام واحدونه)
چې  په کې د خلا د نفوذ مننه ده او M په کې د مقناطيسي کېدنې ويکتور  دی. په يوه خلا کې B او H يو له بل سره متناسب دي، مګر د يوې مادې دننه سره توپير لری. د H ساحه په نړيوالو واحدونو کې په امپير پر متر (A/m) کې او په cgs واحدونو کې په oersteds (Oe) کې اندازه کېږي.
سيمه
د سيمه یيزې مقناطيسې ساحې د اندازه کولو لپاره يوه کارېدونکې وسيله مګنيټومتر (magnetometer) يادېږي. د دې وسيلو مهم ټولګي د قياس مګنيټومترونه (يا د لټون کړۍ مګنيټومترونه)، چې يوازې توپيري مقناطيسي ساحې اندازه کوي، د څرخنده کړۍ مګنيټومترونه (rotating coil magnetometers)، د لويې خونې د اغېز مګنيټومترونه (Hall effect magnetometers)، (NMR magnetometers)، (SQUID magnetometers) او (fluxgate magnetometers)، رانغاړي. د توپير لرونکو ستوريزو جسمونو مقناطيسي ساحې پر سيمه ايزو چارج لرونکو ذرو باندې د دوی د اغېزو له لارې اندازه کېږي. لکه: د يوې ساحې ليکې ته نږدې تاو راتاو (مارپېچ) الکترونونه د سنکروټون وړانګه (synchrotron radiation) توليدوي، چې په بې سيم يا راډيوي څپو کې د موندنې وړ ده. د مقناطيسي ساحې د اندازه کولو لپاره غوره سموالی يا څرګندوالی د Gravity Probe B په واسطه په aT ( 5x10-18 T) کې تر لاسه شو.
رامهرمز ولسوالي
رامهرمز ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان رامهرمز)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د رامهرمز ښار دی. دا ولسوالي ۱۱۳٬۷۷۶ تنه نفوس لري. د رامهرمز ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
کراني
کرانج(کرانی|کرانجا) په سلوانیایي Kranja) د سلوانیا له ولایتونو څخه یو دی چې کابو ۴۰ زره وګړي لري.
سالمون
دسالمون گته
د سالمون مایی گته ده:امگا3.پروتیین.وایتمینD
د عرض البلد دایره
په ځمکه کې د عرض البلد دایره یا د عرض البلد کرښه د ختیځ - لوېدیځ یوه لنډه کړۍ ده چې د عرض البلد په کوردینات (د مختصاتو) کرښه کې (لوړوالی په نظر کې نیولو پرته) د ځمکې ګرداګرد ټول ځایونه نښلوي.
د دایرې عرض البلد تقریباً د استوا کرښې او دایرې تر منځ زاویه ده، چې  د زاویې رأس د ځمکې مرکز دی. استوا په صفر درجه (0°) کې دی، او شمالي قطب او جنوبي قطب په ترتیب سره په شمالي ۹۰ درجو (90°) او سویلي ۹۰ درجو کې (90°) دي. استوا کرښه د عرض البلد تر ټولو اوږده دایره ده او د عرض البلد یوازینۍ لویه دایره ده.
لطيف پدرام
لطیف پیدرام يو سخت دريځی تاجک توکمپالی سیاستوال دی چې په کال ۱۹۶۰ مې کې د گرونو ـ روسي بدخشان چې وروسته یې نوم ورته کوهستاني بدخشان ورکړ د تاجکستان په سیمه زېږېدلی. دی د حامد کرزي د ملاتړو له ډلې د شمالي ټلوالې د نظار شورا په چوکاټ کې راوچت شو چې له مخیې یې په ټولنه کې ناندریزه او ټولنیزو حساسو د غربي سیاست په پلوۍ ټکو او کړنو ته د اسلامي دودونو په مقابل پرتله ییزه نغوته کوله چې د افغانستان په ټولنه کې یې پردي اهداف پلي کول غوښتل. دی اوس د افغانستان دننه پارلمان کې غړیتوب لري. دی د پاړسي ژبې يو لیکوال هم دی.
د عرض البلد دایره
د استوا کرښې او قطبونو ترمنځ په هره نیم کره کې د عرض البلد 89 بشپړ (پوره درجې) دایرې شته، خو دا د عرض البلد په ډیرو کره اندازو وېشل کیدای شي او زیاتره وختونه په اعشاري درجو کې (د بېلګې په توګه ۳۴.۶۳۷ شمالي درجي) یا په دقیقو او ثانیو (د بېلګې په توګه ۲۶ دقیقې، ۱۴ ثانیې او ۲۲ سویلی درجې «22°14'26" S ») ښودل کېږي. په تیوري کې عرض البلد د پلانک په طول اندازه کېدای شي او په دې توګه په ځمکه کې د عرض البلد زیاتې دایرې شته.
د نقشې پر مخ، د عرض البلد دایرې ښایي موازي وي یا نه وي او د دوی واټن کېدای شي توپیر ولري. دا په دې پورې اړه لري چې په سطح باندې د ځمکې د مخ نقشه، د نقشې په کوم سیستم ترتیب شوې ده. په مساوي مستطیلونو د نقشې د سیستم پر بنسټ، چې د استوا کرښې په مرکز ولاړ دی، د عرض البلد دایرې افقی، موازي او مساوي واټن لري. د نورو استوانه یي او استوانه یي ورته سیستمونو پر بنسټ، د عرض البلد دایرې افقی او موازي دي، خو کېدای شي د نقشه د ګټورو ځانګړتیاوو له امله، غیر مساوي واټن ولري. د بېلګې په توګه، د مرکټر د نقشې د سیستم پر بنسټ، قطبونو ته نږدې د عرض البلد دایرې په پراخه کچه واټن لري ترڅو محلي اندازه او شکلونه وساتي، په داسې حال کې چې د ګال پیټرز د نقشې د سیتسم پر بنسټ، قطبونو ته نږدې د عرض البلد دایرې نږدې واټن لري ترڅو د ساحو پرتله کول کره وي. په زیاتره غیر استوانه یي او غیر استوانه یي ورته سیستمونو کې، د عرض البلد دایرې نه مستقیمې دي او نه هم موازي دي.
لطيف پدرام
زده کړې
زده کړې یې تاجکستان ، ایران او فرانسې کې کړي. دی پخپله وايي چې ده په فرانسې کې د رسنیو زده کړې کړي په ایران کې یې د پاړسي ادبياتو زده کړه ترسره کړې. همدارنگه په پاړسي ، فرانسوي ، روسي او هندي ژبو هم خبرې کوي.
د عرض البلد دایره
کله ناکله د عرض البلد د دایرو قوسونه د هېوادونو یا سیمو ترمنځ د پولو په توګه کارول کېږي چې په دې هېوادونو کې ځانګړې طبیعي پولې شتون نلري (لکه دښتو کې)، یا کله چې مصنوعي پوله د "په نقشه باندې د کرښه" په توګه کاږل کېږي، چې دا په پراخه کچه د ۱۹۸۴ کال د برلین په کنفرانس کې د افریقا د لویو برخې په اړه رامینځته شو. د شمالي امریکا ملتونه او هېوادونه هم زیاتره د مستقیمو کرښو پر مټ رامنځ ته شوي، چې زیاتره د عرض البلدونو د دایرو برخې دي. د بېلګې په توګه، د کولوراډو شمالي پوله په شمالي ۴۱ درجو (41 ° N) کې ده پداسې حال کې چې سویلي پوله یې په شمالي ۳۷ درجو (37 ° N) کې ده. د متحده ایالاتو او کاناډا ترمنځ د پولې نیمایي اوږدوالی په شمالي ۴۹ درجو (49 ° N) کې دی.
لطيف پدرام
دندې
د څارگر دندې یې ترسره کړي ، د شورای نظار په څنگ کې يې توطيو او مافيايي کړنو ته پلانونه جوړ کړي او اوس هم په همدې ډول نارواؤ پت اخته دی. برحاله د ولسي جرگې غړی هم دی.
سر چینې
https://en.wikipedia.org/wiki/Abdul_Latif_Pedram
برېښنايي انجنيري
برېښنايي انجنيري د انجنيرۍ هغه څانګه ده، چې د هغو توکو، وسيلو او سيستمونو له څېړلو، ډيزاين او کارولو څخه بحث کوي، چې له برېښنا، برېښنايي توکو او برېښنايي مقناطيسيت يا الکترومګنيتيزم څخه ګټه پورته کوي. د ۱۹ پېړۍ په وروستي نيمايي کې د برېښنايي ټيلېګراف، ټيليفون او د برېښنايي برېښنا توليد، وېش او کارونې له سوداګريز کېدنې څخه وروسته د پېژندلو وړ مسلک په توګه راڅرګنده شوه.
برېښنايي انجنيري د کمپيوټر انجنيرۍ، د سيستمونو انجنيرۍ، د برېښنا انجنيرۍ، مخابراتو، د راډيو فريکوينسي انجنيرۍ، د زيګنال يا اشارو پروسس کولو، د وسايلو د کارونې، فوټوولټيک حجرو، الکترونيک، د رڼا او ليد پوهنې او فوتونيک په ګډون د بېلابېلو څانګو په پراخه لړۍ باندې وېشل شوې ده. زياتره دا څانګه د انجنيرۍ له نورو څانګو سره يو ځای کېږي او د سختغالي انجنيرۍ، د برېښنا الکترونيک، الکترومقناطيسيتونو او څپو، د کوچنۍ څپې انجنيرۍ، نانو ټيکنالوژۍ، د نوې کېدلو وړ انرژيو، ميکاترونيک/کنترول او د برېښنايي موادو د پوهې په ګډون په پراخه کچه ځانګړې کاري سيمې يا تخصصونه رانغاړي.
برېښنايي انجنيري په نمونه يي ډول په برېښنايي انجنيرۍ “electrical engineering” يا برېښنا اړوند انجنيرۍ “electronic engineering” کې يو سند په پام کې لري. د انجنيرۍ پلي کوونکي ښايي مسلکي سند ولري او د يوې مسلکي ادارې يا د معيارونو د نړيوال سازمان غړي وي. ځينې دا ډول ادارې برېښنايي تخنيکي نړيوال کميسيون (International Electrotechnical Commission (IEC))، د برېښنايي او الکترونيک انجنيرانو انسټيټيوټ (Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)) او د انجنيرۍ او ټيکنالوژۍ انسټيټيوټ “Institution of Engineering and Technology (IET)” دي (چې وار له مخه IEE و).
برېښنايي انجنيران په خورا پراخه کچه صنعتونو کې کار کوي او اړين مهارتونه په همدې ډول توپير لري. دا مهارتونه د برېښنا د بهير د لارې (سرکټ) له نظريې څخه د يوې پروژې د مدير تر مديريتي مهارتونو پورې ترتېبېږي. هغه توکي يا لوازم چې ښايي يو انجنير ورته اړتيا ولري، په ورته ډول بدلون کونکي دي، چې له يو ساده ولټ متر څخه تر پېچلي ډيزاين او توليدي نرمغالي پورې لړۍ جوړوي.
تاريخچه
برېښنا لږ تر لږه د ۱۷ پېړۍ له لومړيو راهيسې د پوهنيزې برخې يوه موضوع ده. ويليم ګيلبرت “William Gilbert” يو لومړنی نامتو برېښنايي پوه او لومړنی شخص و، چې د مقناطيسيت او ساکنې برېښنا تر منځ روښانه توپير څرګندوي. نوموړي ته د برېښنا “electricity” اصطلاح د رامنځته کولو امتياز ورکول کېږی. نوموړي versorium هم جوړ کړ. ويرسوريوم هغه وسيله ده، چې په ساکن ډول د چارج شويو څيزونو شتون مومي يا کشف کوي. سويډني پروفيسور جوهان وېلکي “Johan Wilcke” په ۱۷۶۲ زکال کې په لومړي ځل يوه وسيله رامنځته کړه، چې ساکن برېښنايي چارج يې توليد کړ او وسيله وروسته الکتروفورس “electrophorus” ونومول شوه. په ۱۸۰۰ کالونو کې اليساندرو ولټا “Alessandro Volta” ولټايک پايل “Voltaic Pile” جوړ کړی و، چې د ويي له مخې د برېښنايي کوټه کېدلو معنی لري او د برېښنايي بټرۍ پيغام وړونکې وسيله ده.
۱۹ پېړۍ
په ۱۹ پېړۍ کې د موضوع په اړه څېړنې په پياوړي کېدلو پيل وکړ. په دې پېړۍ کې د يادونې وړ پرمختګونه د هانس عيسوي اورسټېډ “Hans Christian Orsted” کار و، چې په ۱۹۲۰ ز کال کې يې وموندل چې يو برېښنايي بهير مقناطيسي برخه يا ساحه توليدوي، چې د يو قطب نما ستن به کږه کړي؛ د ويليم سټرجين “William Sturgeon” کار، چې په ۱۸۲۵ زکال کې يې برېښنايي مقناطيس نوی رامنځته کړ؛ د جوزف هنري “Joseph Henry” او ايډوارډ ډاوي “Edward Davy” کار، چې په ۱۸۳۵ ز کال کې يې برېښنايي تکيه “electrical relay” نوې رامنځته کړه، د جورج اوهم “Georg Ohm” کار، چې په ۱۸۲۷ ز کال کې يې په يو لارښود يا هادي کې د برېښنايي بهير او بالقوه توپير تر منځ اړيکه اندازه کړه؛ د مايکل فاراډی “Michael Faraday” کار، چې د په ۱۸۳۱ کال کې د “electromagnetic induction” کاشف يا موندونکی دی او د جيمز کلرک مکسول “James Clerk Maxwell” کار، چې په ۱۸۷۳ ز کال يې تر «برېښنا او مقناطيسيت:Electricity and Magnetism» تر سرليک لاندې خپل پوهن ليک يا علمي رساله کې د برېښنا او مقناطيسيت يوه واحده نظريه خپره کړه.
فرانسيسکو سالوا کېمپيلو د الکتروسټاټيک ټلګراف د يو سيستم وړانديز وکړ. نوموړي د ۱۸۰۳ او ۱۸۰۴ ز کالونو تر منځ پر برېښنايي ټلګراف باندې کار وکړ او په ۱۹۰۴ ز کال کې يې د بارسلونا د طبيعي پوهو او هنرونو په شاهي اکاډمۍ (Royal Academy of Natural Sciences and Arts of Barcelona) کې خپل راپور وړاندې کړ. د ساوا د الکترولايت [هغه ماده چې که چېرې ورځنې برېښنايي بهير تېر شي، مواد د غاز يا جامد په بڼه له ځانه لرې کوي) ټلګراف سيستم خورا نوښتيز و، که څه هم په ۱۸۰۰ کالونو کې په اروپا کې د دوه نويو موندنو يا کشفونو تر سترې اغېزې لاندې راغی او پر همدې موندنو يې تکيه وکړه، چې يوه موندنه د برېښنايي بهير د توليد لپاره د اليساندرو اولټا ‘Alessandro Volta’ بټري وه او بله د ويليم نيکلسن ‘William Nicholson’ او انتوني کارلايل ‘Anthony Carlyle’ د اوبو الکترولايزز وه. برېښنايي ټلګرافي ښايي د برېښنايي انجنيرۍ لومړنۍ بېلګه وګڼل شي. برېښنايي انجنيري د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې يو مسلک شو. د دې برخې کارکونکو د برېښنايي ټلګراف يوه نړيواله شبکه جوړه کړې ده او د مسلکي برېښنايي انجنيرۍ ادارې يا بنسټونه د دې نوې څانګې د ملاتړ په موخه په انګليستان او د امريکا متحده ايالتونو کې رامنځته شوې. فرانسس رونالډ “Francis Ronald” په ۱۸۱۶ ز کال کې د برېښنايي ټلګراف يو سيستم جوړ کړ او خپل دا ليد يې مستند کړ، چې نړۍ څرنګه کولی شي، چې د برېښنا له لارې خپلې بڼه بدله کړي. نوموړی په تېرو ۵۰ وروستيو کالونو کې د ټګلراف انجنيرانو له نوې ټولنې سره يو ځای شو (چې ډېر ژر يې نوم د برېښنايي انجنيرانو بنسټ “Institution of Electrical Engineers” ته بدل شو)، چې نوموړی په کې د خپلې ډلې د نورو غړو له لورې د لومړني شخص په توګه ګڼل کېده. د ۱۹ پېړۍ په پای کې نړۍ د چټکو مخابراتي اړيکو له لارې د تل لپاره بدله شوې وه، چې د ځمکنيو تارونو، تر سمندر لاندې کېبلونو او له نږدې ۱۸۹۰ ز کال څخه د بې سيم ټلګراف د انجنيري پرمختګ په واسطه شونې شوه.
په دې ډول څانګو کې عملي کارونو او پرمختګونو د انداې د معياري شوي، واحدونو زياتېدونکې اړتيا رامنځته کړه، چې د ولټ، امپير، کولمب، اوم، فاراد او هنري واحدونو د نړيوالې معياري کېدنې لامل شول. دا په ۱۸۹۳ ز کال د شيکاګو په يو نړيوال کنفرانس کې تر لاسه شو. د دې معيارونو خپرېدنې په بېلابېلو صنعتونو کې په معياري کولو کې د راتلونکو پرمختګونو بنسټ جوړ کړ او په زياتو هېوادونو کې يې پېژندنې په سمدستي ډول په اړوندو مقننه برخو کې له سره په وپېژندل شوې.
د اوزون تخریب
د اوزون تخریب کې دوې اړوندې پېښې تر بحث لاندې دي، چې له ۱۹۷۰ کلونو له وروستیو راهیسې څېړل شوې دي: د ځمکې په اتموسفیر کې د اوزون په ټوله کچه کې نږدې څلور سلنه دوامداره کمښت او د ځمکې د قطبي سیمو په شاوخوا کې په سټراټوسفیریک اوزون (د اوزون طبقه) کې د پسرلي وخت ډېر زیات کمښت. دوهمه پدیده د اوزون سوري په نوم یادېږي. د دې سټراټوسفیر پیښو سربېره، د پسرلي په وخت کې د قطبي ټراپوسفیریک اوزون د تخریب پیښې هم شته دي.
د اوزون د تخریب او د اوزون سوري اصلي لاملونه، تولید شوي کیمیاوي توکي، په ځانګړې توګه د هالو کاربن یخوونکي، محللونه، محرکه توکي او د ځک پو کولو عوامل (کلورو فلورو کاربن یا CFCs، HCFCs، هالونونه) دي، چې د اوزون تخریب کونکو توکو(ozone-depleting substances) یا (ODS) په نوم یادېږي. دا مرکبات د سطحې څخه د خپرېدو وروسته د ګډوډ مخلوط په واسطه سټراټوسفیر ته لېږدول کېږي، د مالیکولونو د کیناستو په پرتله په چټکۍ سره مخلوط کېږي. دوی یوځل په سټراټوسفیر کې د نوري تجزیې (photodissociation) له لارې د هالوجن ګروپ څخه اتومونه خوشې کوي، چې آکسیجن ته اوزون تجزیه کټاليز کوي. د اوزون د تخریب دواړه ډولونه د هیلو کاربنونو د خپرېدنې په زیاتېدو سره د زیاتیږي.
د اوزون تخریب او د اوزون سوري د سرطان خطرونو او نورو منفي اغېزو په اړه په ټوله نړۍ کې اندېښنه رامنځته کړې ده. د اوزون طبقه د ځمکې له اتموسفیر څخه د ماوراء بنفش (UVB) وړانګې د زیان رسونکو موجو له تېرېدو څخه مخنیوی کوي. دا د موج طول د پوستکي سرطان، د لمر سوځېدنې، دایمي ړوندوالی او د سترګو د ګل سبب ګرځي، چې اټکل شوی د اوزون د نری کېدو په پایله کې به دا اندېشنې د پام وړ زیاتوالی ومومي او همدارنګه بوټو او څارویو ته به زیان ورسوي. دا اندېښنې په ۱۹۸۷ کال کې د مونټرال پروتوکول د تصویب لامل شوې، چې دا پروتوکول د کلوروفلوروکاربنونو، د هالونونو او د اوزون د نور تخریب کونکو کیمیاوي توکو تولید بندیز لګوي.
دا بندیز په ۱۹۸۹ کال کې پلی شو. د اوزون کچې د ۱۹۹۰ کال لسیزې په نیمایي کې تثبیت شوې او د ۲۰۰۰ کال په لسیزه کې یې په رغېدو پيل وکړ، ځکه چې په جنوبي نیمه کره کې د جنوبي قطب په لور د جټي جریان بدلون درېلی او ممکن حتی تغییر تغییر یې کړی وي. اټکل کېږي چې رغونه به په راتلونکې پېړۍ کې دوام ومومي او تمه کېږي چې د اوزون سوری به تر ۲۰۷۵ کال پورې د ۱۹۸۰ کال څخه وړاندې کچو ته ورسيږي. ناسا په ۲۰۱۹ کال کې راپور ورکړ چې د اوزون سوری په ۱۹۸۲ کال کې  یې له کشف کېدو راهیسې زیات کوچنی ؤ.
د مونټرال پروتوکول تر دې دمه د چاپېریال ترټولو بریالی نړیوال تړون ګڼل کېږي.
فریادي سرور زر داد
سرور زرداد فریادي چې (په زرداد خان او قوماندان زرداد هم شهرت لري) یو پخوانی جګړه مار دی. په ۱۹۹۰ لسیزه کې په افغانستان کې په یرغمل کولو او شکنجه کولو کې د لاس لرلو په تور، په ۲۰۰۵ ز کال کې په انګلستان کې (چېرې یې چې ژوند کولو) مجرم وبلل شو.
جنګي جرایم
سرور زر داد فریادي نژدې په ۱۹۶۳ ز کال کې زېږېدلی، یو پښتون او د مجاهدینو پخوانی مشر دی، چې په افغانستان باندې د روسانو یرغل پرمهال یې جګړه وکړه. هغه په سروبي ولسوالۍ کې د کابل او جلال اباد د لارې په اوږدوکې د پلټنې یوه پوسته لرله او لار یې بنده کړې وه. نوموړي د ۱۹۹۱ دسمبر له ۳۱، د ۱۹۹۶ ز کال سپتمبر تر ۳۰ مې پورې خلک تښتول، لوټل او وژل.
په زرداد باندې یو لګول شوی تور، چې په پراخه کچه خپور شو، دا ؤ چې، د عبدالله شاه په نوم یې یوه ملېشه درلوده، چې بندیان یې ډېر وهل، ډبول اوان د یوه قرباني خوټې یې هم خوړلې وې. ویل کېږي چې شاه یو انساني «سپی» ؤ، چې ځنځیر یې په غاړه کې و، د زرداد له خوا په یوه سمڅه کې ساتل کېده  او د یرغمل شوو کسانو د وېرولو لپاره به کله نا کله له سمڅو را ایستل کېده. ویل کېږي چې، شاه د افغانستان حکومت له خوا، په ۲۰۰۲ ز کال کې اعدام شو.
زرداد، د دې لپاره چې په ۱۹۹۸ ز کال کې د طالبانو د حکومت له خوا ونه ځورول شي، د جعلي پاسپورت په مرسته بریټانیا ته وتښتېد او هلته یې د پناه اخیستو غوښتنه وکړه. نوموړی د بي بي سي په نیوز نایټ ټلویزیوني پروګرام کې د افشا کولو یوه موضوع وه، چې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۰ ز کال کې د جولای په ۲۶ مه خپره شوه. په لندن کې د زر داد شتون، په ۱۹۹۹ ز کال کې د بي بي سي د یوه خبریال جان سیمپسون او په کابل کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر وکیل احمد متوکل ترمنځ ورباندې بحث وشو.
د بهرنیو چارو وزیر یوه پوښتنه داسې ځواب کړې وه، « ښه، تاسې بریټانویان مجرم قوماندان زرداد ته پناه ورکوئ!». بي بي سي وتوانېده چې، نږدې یو کال وروسته زر داد پیدا کړي، نوموړي په میتچم ـ ساري( Mitcham, Surrey   )کې اوسېده. سمپسون له نوموړي سره په نیوزنایټ کې مرکه وکړه او په دغه مرکه کې زر داد ادعا وکړه چې، دی په کابل کې و او یوازې یو ځل یې د سیمه ییزې قوماندانۍ د سلاکار په توګه له سروبي لیدنه کړې وه. د بي بي سي له راپوروروسته، د افغانستان ښځو انقلابي سازمان (RAWA) نړیوال کمپاین پیل کړاو د بریټانیا له دولت نه یې وغوښتل، څو زر داد محاکمه کړي. دوی په بېلابېلو ژبو ویناوې خپرې کړې او د انټرنټ له لارې یې شریکې کړې.
دغه راز، د افغانستان د ښځو انقلابي سازمان، « په افغانستان کې د زر داد له خوا ترسره شویو جرمونو په اړه ځینې راپورونه» خپاره کړل، چې بیا یې په محاکمه کې ورڅخه کار واخیست.
زرداد، د ۲۰۰۳ ز کال په مې میاشت کې د سکاتلنډ یارد د ترهګرۍ پروړاندې د مبارزې افسرانو له خوا د لنډ وخت لپاره ونیول شو او وروسته په ضمانت سره خوشې شو، خو دویم ځل د ۲۰۰۳ ز کال کې د جولای په ۱۴ نېټه ونیول شو، چې په دغه وخت کې یې په استراتام Streatham کې ژوند کاوه او تر هغه وخته پورې یې، تر درې کلونو پورې په Bexleyheath کې د پیټزا یو دوکان درلود.
لومړنۍ محکمه
زرداد، له نیول کېدو یوه ورځ وروسته، د ۱۶جرمونو په ترسره کولو تورن وبلل شو، چې نوموړي د ۱۹۹۰ لسیزې په لومړیو کې، کله چې یو پوځي قوماندان و، په افغانستان کې د کورنۍ جګړې پرمهال ترسره کړي وو. ۹ تورونه، د ۱۹۸۸ ز د جزا عدالت قانون ۱§ ۱۳۴(۱) له برخې، له دې امله چې کله نوموړی د افغانستان په سروبي ولسوالۍ کې پوځي قوماندان و، د خپل رسمي مسؤلیت د یوې برخې په توګه یې خلک شکنجه کول یا یې د شکنجه کولو امر ورکاوه، پر نوموړي لګېدلي وو،۵ تورونه په ۱۹۸۲ ز کال کې، د یرغمل کولو قانون د  §۱ (۱) برخې، له دې امله چې نوموړي یرغملیان زنداني کول، پر نوموړي لګېدلي وو او له دوی نه یې د غیر قانوني پیسو په اخیستو کې کار اخیست او ۲ تورونه، د ۱۹۷۷ز جزايي حقوقو قانون  د §۱(۱) برخې، چې نوموړي د شکنجه کولو او یرغمل کولو لارښوونې کولې  او یا هم ورسره هم نظره وو، له دې امله لګېدلي دي.
سره له دې چې ادعا شوي جرمونه، له انګلستان نه بهر رامنځ ته شوي وو، خو حقوقي لاردانو د ۱۹۹۹ کال مارچ میاشت کې د جنرال  اګوستو پېنوشې د قضیې څېړلو پرمهال حکم ورکړ چې، شکنجه د نړیوالې قضیې د حوزې اړوند یوجرم دی او له دې امله کولای شي، په انګلستان کې د ننه محاکمه شي. په واقعیت کې انګلستان، د ملګروملتونو شکنجې د کنوانسیون پربنسټ مکلف و، څو هغه څوک چې په شکنجه تورن دي، یا اخراج او یایې محاکمه کړي. په همدې توګه، د یرغمل کولو پرضد د مبارزې نړیوال کنوانسیون له مخې، یرغمل کول د نړیوالې قضايي حوزې اړوند یو جرم دی. دغه محکمه، د ۲۰۰۴ ز کال په اکتوبر کې جوړه شوه او زرداد په هېڅ تور ګناهکار ونه بلل شو.
د محکمې په ترڅ کې قاضي لرد ګولډ سمېټ وویل: نوموړی باور لري، دا لومړی ځل دی چې داسې یو کس، چې په یوه قضايي حوزه کې یې جرم ترسره کړی وي، په بله قضايي حوزه کې محاکمه کېږي. یو شاهد شاهدي ورکړه چې، دی د تلاشۍ په یوه پوسته کې د مخ پټو کسانو له خوا ودرول شو او وروسته بیا په یوې اوسپنیزې چوکۍ و تړل شو او پوښتنې او ګروېږنې ورنه وشوې. بل شاهد چې د لارۍ موټر چلوونکی و، ادعا وکړه چې، شپږ میاشتې بندي شوی وو، تر هغې چې ورور یې د خلاصون لپاره یوه اندازه پیسې ورکړې. زر داد هم، هغه څه چې مخکې یې د بریټانیا پولیسو ته ویلي وو، چې په یوه پنډ غالي کې یې ۱۵ ورځنۍ روزنیزه دوره تېره کړې او هلته یې له کلاشینکوف، راکټ او د نورو وسلو زده کړه کړې ده، رد کړل. په دې سره، منصفه پلاوی ونه توانېد چې حکم اعلام کړي.
دویمه محکمه
زرداد یو ځل بیا په ۲۰۰۵ ز کال کې په شکنجه کولو او یرغمل کولو کې له ورته تورونو سره چې دواړه د ۱۹۷۷ ز د جزا قانون خلاف وو، محاکمه شو. مدارک له ۱۶ شاهدانو اخیستل شوي او د ویدیويي لېنک له لارې په کابل کې د بریټانیا سفارت ته سپارل شوي وو. د لومړۍ محکمې په څېر، د محکمې یو فرمان د ډېرو قربانیانو او شاهدانو د هویت له افشا کولو ډډه وکړه، له دې وېرې، داسې نه چې دوی د غچ اخیستنې له ګواښ سره مخامخ نه شي.
په دغه محکمه کې لاندې شواهد شامل وو:
پایله
د ۲۰۰۵ ز کال د جولای په ۱۸مه نېټه، په دویمه محکمه کې منصفه پلاوي، نوموړی مجرم اعلام کړاو هغه په ۲۰ کاله بند محکوم شو. ۲۰ کاله زندان دواړو مجرمینو: هر یوه ته ثابت شوی، چې هممهاله به تېرېږي. ښاغلي کولمان تریسي(قاضي) QC، لارښوونه وکړه چې: زر داد باید له زندان نه له خوشي کېدو وروسته له بریټانیا وشړل شي.
په ۲۰۰۲ کال کې، په کابل کې د عبدالله شاه د محکمې یوه برخه، د زرداد د سپي ویډیو چې د ۲۰۰۴ ز کال اکتوبر میاشت کې د ټورنر جایزې له نندارتون نه له لومړۍ محکمې وړاندې، محکمې ته د نه سپکاوي له امله وایستل شوه. دغه ویډیو د ۲۰۰۵ ز کال د اکتوبر تر ۳ نېټې پورې په عامه توګه نه وه خپره شوې.
د اقتصاد وزارت
د افغانستان د اقتصاد وزارت په هیواد کې د د پالیسیو د ترحې او په اقتصادي کلتوري بیارغونې او نورو پروجو کې د هیواد په کچه څارنه او عمل کوی. اقتصاد وزارت د هیواد او ولایتونو په کچه بازار ته په نظر کې نیولو سره د هیوادوالو د بیکارې کچه کمول او او پراختیایي پروژې عملي کوی.
ملاله ميوندواله
د امير شېر علي خان  تر  مرگ  وروسته  د  کابل  حالت  ډېر  خراب  وو  انگرېزان  مخته  راتله  څو  په  اخر  کي  سردارانو  امير محمد  يعقوب  خان  پسله  ٨  کالو  بند  څخه  د  بنديخانې  څخه   را  وايست  او  پاچا يې کړ.
امير محمد  يعقوب  خان  چي  يو  بې  تجربې  سړی  وو  انگرېزانو  و  نيوئ  او  گندمک  ته  چي  د  کابل  او  جلال اباد  تر  منځ  يو  ځای  دئ  بوت  او  هلته  يې  د  افغانستان  په  تاريخ  کي  خرابترينه  معاهده  په  امضا  کړه. پدې معاهده  کي  افغانستان  ډيري  نوري  مځکي  له  لاسه  ورکړې  جمادي الثاني ١٢٩٦ هـ ق  ٢٦ مې  ١٨٧٩ م.
د گندمک  د  معاهدې  له  مخي  افغانستان  پښين، کورم  او  خيبر  له  لاسه  ورکړه  او  هم  د  دې  قرارداد  له  مخي  د  انگرېز  نماينده  په  کابل  کي  ځای  پر  ځای  سو.
دا کار  د  افغان  ملت  د  منلو  وړ  نه  وو  ځکه  نو مجاهدينو  په  مېړانه  د  انگرېز  سره  جنگ  پيل  کړ. د انگرېز  نماينده (کيوناري)  يې  د  ټولو  ملگرو  سره  د  کابل  په  بالا حصار  کي  مړ  کړ  او  د  بلي  خوا  د  کندهار  په  ميوند پر  دښت  د  پښتنو  نر ،  ښځي ،  زاړه او  واړه  د غازي  ايوب  خان  د  امير  شير  علي  خان  د  زوی  په  مشري  د  خپل  هيواد او  خپلي  ازادۍ  د  ساتني  د  پاره  د  قربانۍ  ډگر  ته  حاضر  سوي وه. ټاکنده غرمه  وه ،  غازيان  تږي ،  ستړي  او  ستومانه  ښکارېدل ، د  ميوند پر  دښت  اوبه  هم  نه  وې ،  نژدې  وو  چي  د  پښتنو  لښکر  له  تندي  ماته  وکړي. له بلي  خوا  د  دښمن  لښکر  ډېر  قوي  او  په  راز  راز  وسلو  مجهز  وو. پدغه وخت  کي  د  پښتنو  بيرغچي  هم  ټپي  سو ،  چي  دې  وضعيت  انگرېزانو  ته  د  يوې  شديدي  حملې  جراٌت  ورکړ. خو په  دې  حال  کي  يوه  پښتنه  پېغله  ميدان  ته  راغله  او  د  پښتنو  ملي  بيرغ  يې  په  خپلو  سرو  منگلو  له  مځکي  پور  ته  کړ او  دا لنډۍ  يې  و  ويل :  ٢٧  د  جولای  ١٨٨٠ م.
د دې  پېغلي  ږغ  لکه  يو  اسماني  ږغ  وو  چي  د  پښتنو  غازيانو  ويني  يې  په  جوش  راوستلې  او  ټولو  د  الله اکبر  په  يوه  ناره  پر  غليم  حمله  و  کړه  او  خپله  خاوره  يې  د  پرديو  متجاوزينو  له  ناپاکو  قدمو  څخه  خلاصه  کړه.
دملالې نورزی د ژوند دپیښو په اړه چې دا نومیالۍ پیغله څوک،دچالوراودکومي سیمي کلي اوسېدونکې وه ، پوره معلومات په ﻻس کې نشته،خو دمېوند د فتحې دننگ او جنگ په معرکه کې ددغې نومیالۍپیغلې کردار او نقش لکه د لمر په څیر څرگند دی. ملي او ولسي روایات او هم تاریخي آثار په دې هکله تقریبا په یوه خوله دي او دعباراتو په ډیر لږ توپیر او بدلون دمیوند په فتحه کې د هغې غوڅ او ټاکونکی نقش تائیدوي. د (پښتنې میرمنې)کتاب لیکوال عبدالرؤف بینوا لیکي چې: (ددوشنبې په ورځ د برات د میاشتي په اوولسمه،1297هجري قمري کال چې افغاني زلمیانو،میړونو او ښځودخپل وطن دساتنې په نیت سرونه پر میدان ایښي او دمیوند ډگر په دقربانۍ له پاره حاضر شوي وو، ټکنده غرمه وه، غازیان تږي او ستړي ستومانه وو... دمیوند پر دښت هیڅ اوبه هم نه وې،نږدې وه چې افغاني لښکر له تندي څخه ماتې وکړي .په داسي حال کې چې دلښکرو بیرغچي هم سخت زخمي شو او بیرغ یې له ﻻسه ولوېد، یوه پیغله راغله، بیرغ یې په سرو منگولو واخیست، ناره یې کړه:
ددې پېغلي داغږ یو آسماني غږو چې دافغاني زلمیانو وینې یې په جوش راوستلې،او ټولود الله اکبر په ناره پرغلیم یرغل وکړاو دښمنان یې تار په تار او خپله پاکه خاوره یې د هغوی له قدمونو څخه وژغورله...داپیغله ملاله نورزی نومیدله.) په ځینو روایتونو کې همدغه پورتنی مفهوم دالفاظو په لږوډیر بدلون سره راغلی دی : (دیوه خوا دپرنگي پوځونه دمیوند پر دښته پراته،په هر ډول وسلو اووسیلو سمبال وو، بله خواافغانان په تش ﻻس،خو دایمان او عقیدې په وسله سمبال دهغوی مقابلې ته راوتلي وو او په دې نیت او تکل وو چې دغه کفري لښکرې له خپلې خاورې څخه وباسي او هيواد ددوی له باولیو منگولو څخه آزاد کړي. له افغانانو سره په دغه جگړه کې افغاني پیغلي او میرمنې هم شاملې وې،چې ځینو یې غازیانو ته خواړه،اوبه او باروت وررسول اوځینې له خپلوپلرونو،ورونواومیړونو سره اوږه په اوږه ددښمن مقابلې ته وﻻړې وې .یوه له دغو نومیالیو څخه ملالئی نورزی وه. ټکنده غرمه وه،ملالې ولیدل چې له یوې خوا ددښمن دپوځونو شمیرزیات او په ډول ډول وسلو اووسیلو سمبال دي، او له بلې خوا دهغوی په وړاندې دافغاني غازیانو شمیر لږ،تش ﻻسي او نږدې و چې له ډیرې گرمۍ،تندې او ستړیا څخه له ماتې سره مخامخ شوي واي .نویوهسک ځای ته وختله او دزړه له ځوښه یې افغاني غازیانو ته دالنډۍ وویله:
دملالې نورزی د لنډۍ هر توری لکه غشی د غازیانو په زړونو ولگید،وینې یې په ځوښ راغلې،مات زړونه یې راژوندي شول او د (الله اکبر)په کفر ځپونکي غږ پر دښمن ورغلل، سره ورځ یې پر جوړه کړه.څه شیبه وروسته ملاله یو ځل بیا پر لوړ ځای ودریده او دا له جذبې ډکه ناره یې وکړه :
نور الحبيب نثار
نور الحبيب نثار (۱۳۳۹ ل. - ) (په انگرېزي: Noorulhabib Nisar) يو افغان ليکوال او شاعر دی.
ملاله ميوندواله
ددښمن پرپوځونو ماته گډه او ډیر زیاته مرگ ژوبله پکې وشوه .د (افغانستان درمسیرتاریخ)لیکوالد دهغه وخت دیو نومیالي مؤرخ میرزا یعقوب علي خوافي دکتاب په حواله لیکي چې په دغه جگړه کې له دولس زره انگریزي پوځ،عسکرو او صاحب منصبانو څخه یوازې 25تنه ژوندي دجگړې له ډگر څخه په تیښته بریالي شول.
نور الحبيب نثار
مخينه
د پلار نوم يې محمد انور دی. هغه د ننگرار ولايت د خوگياڼيو ولسوالۍ په بربهار کلي کې زېږېدلی دی.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې په افغانستان کې سر ته رسولي او لوړې زده کړې يې په پېښور پوهنتون کې سر ته رسولي او په پښتو ژبه کې يې ماسټري اخيستې.
چاپ شوي آثار
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ملاله ميوندواله
د(زموږغازیان)کتاب لیکوال محمدولي ځلمې دنفتوﻻ خالفین د کتاب (شیپورهای پیروزی میوند) د 453مخ په حواله لیکي : (کله چې دزیاتي مرگ ژوبلې په نتیجه کې میوند فتح او افغاني غازیان دخپلو شهیدانو دښخولو په تکل کې وو،غازي سردارمحمدایوب خان پوښتنه وکړه چې دغه نجلۍ څوک ده چې په داسي نازک حالت کې یې پخپلو ملي لنډیو افغاني لښکر په ننگ او غورځنگ راوست . ځواب ورکړل شو چې دا(ملاله)دیو چوپان لور او د میوند(کشک نخود)اوسیدونکې ده .بل ورته وویل چې دا ډېره زړه وره وه،دغازیانو تر څنگ یې باید ښخه کړو . ایوب خان وویل : ښه وایاست . ملایانو او ملي مجاهدینو دبخښنې دعا ورته وکړه او همهلته یې خاورو ته وسپارله .) همدارنگه میرغلام محمدغبار په (افغانستان درمسیرتاريخ)او لویس دوپري په خپل اثر(افغانستان)کې دملالې سرښندنه او ننگیالیتوب ستایي اوتائیدوي. له دغه پورته څرگنددونو څخه داښکاري چې (ملاله نورزئی)دهمدغه میوند په تاریخي جگړه کې دشهادت مقام ته رسیدلې او تلپاتې نوم یې په برخه شوی دی. دغه ستره کارنامه یې زموږ دهیواد په تاریخ کې په زرینو کرښو لیک او تر هغه چې افغان او افغانستان وي،له چا به نه هیریږي او په ډیر درناوي به نمانځل کیږي. ددې نومیالۍاو ننگیالۍپیغلې قبر دمیوند دشهیدانو په هدیره کې معلوم او ډېر خلک زیارت له ورځي،روح دې ښاد او یاد یې همیشه!
د ملالي نورزی د ژوند د پيښو په باب چي دا پيغله څوك د چا لور او د كومي سيمي او كلي وه پوره معلومات په لاس كي نسته, خودميوند دفتحي دننگ اوجنگ په معركه كي ددغي نوميالۍ پيغلي كردار او تقش لكه دلمر په څير څرگنددى. ملي ولسي روايات او هم تاريخي آثار په دي هكله تقريباً په يوه خوله دي او دعباراتو په ډير لږ توپير او بدلون دميوند په فتحه كي دهغي غوڅ او ټاكونكى نقش تاييدوي.
دبښتني ميرمني كتاب ليكوال عپدالروف بينوا ليكلى چي ددوشنبي په ورځ دبرات دمياشتي پر اولسمه 1297 هجري قمري كال چي افغاني زلميانو ميرنو او ښځو دخپل وطن دساتني په نيت سرونه پر ميدان ايښي اودميوند ډگر ته دقرباني له پاره حاضرسوي وه, ټكنده غرمه وه غازيان تږي او ستړي ستومانه وو دميوند پر دښت هيڅ اوبه هم نه وي نژديوه چي افغاني لښكر له تندي څخه ماتي وكړي. په داسي حال كي چي دلښكرو بيرغچي هم سخت زخمي سو او بيرغ يي له لاسه ولويد يوه پيغله راغله بيرغ يې په سرومنگولو واخيست ناره يي وكړه:
ددي پيغلي دا ږغ يو آسماني ږغ و چي دافغاني زلميانو ويني يې په جوش راوستلي اود تود (الله اكبر) په ناره يې پرغليم يرغل وكړ او دښمنان يې تار په تار او خپله پاكه خاوره يې دهغوى دناپاكه قدمو څخه وژغورله. دا پيغله ملاله نوميدله په ځينو روايتونو كي همدغه پورتني مفهوم دالفاظو په لږاو ډير بدلون سره داسي راغلي دي. يوه خواته دميوند پر دښته پراته دپرنكي پوځونه په هرډول وسلو او وسيلو سمبال وو بله خوا افغانان په تش لاس خو دايمان او عقيدي په وسله سمبال د هغوى مقابلي ته راوتلي وو او په دې نيت او تكل وو چي دغه كفري لښكري له خپلي خاروي څخه وباسي او هيواد ددوي له ناولو منگولو څخه آزاد كړي. د افغاني غازيانو سره په دغه جكړه كښي افغاني ميرمني هم شاملي وي چي ځينو يې غازيانو ته خواړه اوبه او باروت وررسول او ځيني له خپلو پلرونو ورونو او ميړونو سره اوږه په اوږه ددښمن مقابلي ته ولاړي وي، يوه له دغو نومياليوڅخه ملاله نورزی وه.
ټكنده غرمه وه ملالۍ نورزی وليدل چي له يوي خوا ددښمن دپوځونوشمير زيات او په ډول ډول وسلو اووسلو سمبال دي او له بلي خوا دهغوى په وړاندي د افغاني غازيانو شمير لږ تش لاسي او نږدي وه چي گرمي، تندي او ستړيا څخه له ماتي سره مخامخ سوي واى, نو يو هسك ځاى ته وختله او دزړه له جوشه يې افغاني غازيانو ته دالنډۍ وويله
دملالۍ نورزی دلنډۍ هر تورى لكه غشى دغازيانو په زړونو ولگيد ويني يې په جوش راغلي مات زړونه يې راژوندي سول او د الله اكبر په كفر ځپونكي ږغ پر دښمن ورغلل, سره ورځ يې پرې جوړه كړه څه شيبه وروسته ملاله يوځل بيا پر لوړځاى ودريده ا وداسي دجذبې ډكه ناره يې وكړه:
له دي پورته څرگندونو داښكاري چي ملاله نورزی دهمدغه ميوند په تاريخي جگړه كي دشهادت مقام ته رسيدلي او تلپاتي نوم يې په برخه سوى دى ددغه ستره ويارلي كارنامه يې زموږ دهيواد په تاريخ كي په زرينو كرښو ليكو تر هغه چي افغان او افغانستان وي له چابه نه هيريږي او په ډير درناوي به لمانځل كيږي. ددي نوميالۍ او ننگيالۍ پيغلي قبر دميوند د شهيدانو په هديره كي معلوم او ډير خلك يې زيارت لره ورځي.
نامتو مېرمني
ملالئی انا نورزئی
سرچينې
وېشنيزه:پښتنې مېرمنې وېشنيزه:پښتنې اتلې ښځې
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:اتلان
د بیزانس سترواکي
د بیزانس سترواکي چې د ختیځ روم سترواکي یا بېزانتایم په نوم هم یادېږي، په ختیځو ولایتونو کې د لرغونو پېړیو په وروستیو او منځنیو پېړیو په ترڅ کې د روم سترواکۍ دوام و چې قسطنطنیه یې پلازمېنه وه. دا سترواکي په پنځمه پېړۍ کې د لویدیځ روم د سترواکۍ له ټوټې کېدو او نسکورېدو نه را منځ ته شوه او د عثماني سترواکۍ له خوا په ۱۴۵۳ ز کال کې د قسطنطنیه تر سقوط پورې یې د نورو زرو کلونو لپاره دوام وکړ. په خپل اوږده شتون کې، دا سترواکي په اروپا کې د لوی اقتصادي، د کلتوري او نظامي ځواک په توګه لیدل کېده.
"د بیزانس سترواکۍ" اصطلاح، د هغې د سلطنت له پای نه وروسته رامنځته شوه، چې خپلو اتباعو یې هغه په ساده توګه د روم سترواکي (د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Βασιλεία Ῥωμαίων، په رومي ژبه کې: Basileía Rhōmaíōn) یا رومانیا (د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Ῥωμανία) په نومونو یادوله او دوی خپل ځانه ته د رومیانو (Romans) چې (د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Ῥωμαῖοι او په رومي ژبه کې: Rhōmaîoi) په توګه یادوله چې دا اصطلاح د عثمانیانو په دوره کې یونانیانو خپل ځان ته کاروله. که څه هم د روم دولت دوام وکړ او خپل دودونه یې وساتل، معاصر تاریخ پوهان بیزانس د هغه له پخوانۍ بڼې نه توپیر کوي، ځکه چې بیزانس په قسطنطنیه کې متمرکز و، د لاتیني دود پرځای یوناني دود ته ورته و او د ختیځ ارتودوکس عیسویت یې له ځانګړتیاوو نه و.
ډېرې پېښې د څلورمې پېړۍ نه تر شپږمې پیړۍ پورې د لېږد دوره په ګوته کوي چې په ترڅ کې یې د روم سترواکۍ ختیځه یوناني ژبه او لوېدیځه لاتین ژبه جلا شوې. لومړي کانستنتین (۳۲۴ – ۳۳۷) دا سترواکي بېرته منظمه او قسطنطنیه یې د هغې نوې پلازمېنه و ټاکله او عیسوي دین ته یې قانوني بڼه ورکړه. د لومړي تیودوسیس (۳۷۹ – ۳۹۵) تر واک لاندې، عیسویت د دولتي دین په توګه و ټاکل شو او نورې دیني لارښوونې منع شوې. د هیراکلیوس (۶۱۰ – ۶۴۱) د واکمنۍ په دوران کې، د سترواکۍ پوځي او اداري جوړښت له سره تنظیم شو او یوناني ژبه د لاتیني ژبې پر ځای د رسمي کړنو لپاره و ټاکل شوه.
د زوال او رغېدنې په څو پړاوونو کې د سترواکې پولې له نوساناتو سره مخامخ شوې. د لومړي جستینین (۵۲۷ – ۵۶۵) د واک په موده کې، د تاریخي روم د مدیترانې لوېديځ ساحل، شمالي افریقا، ایټالیا او روم د بېرته نیولو وروسته، سترواکي خپلې لویې پراختیا ته ورسېده چې د دوو نورو پېړیو لپاره یې یادې سیمې و ساتلې. د ۶۰۲ او ۶۲۸ز کلونو تر منځ د بیزانس او ساسانیانو جګړو د سترواکۍ سرچینې ختمې کړې او د اوومې پېړۍ په لومړیو کې د مسلمانانو د فتوحاتو په ترڅ کې یې خپل بډایه ولایتونه، لکه: مصر او سوریه راشېدینو خلیفه ګانو ته له لاسه ورکړل. وروسته له هغه يې په ۶۹۸ ز کال کې شمالي افریقا امویانو ته له لاسه ورکړه.
د مقدونیې د کورنۍ د واک په دوران کې (له ۱۰ نه تر ۱۱ پېړۍ پورې) سترواکي یو ځل بیا پراخه شوه او دوه پېړي اوږد مقدونیایې رنسانس یې تجربه کړ، چې سلجوقي ترکانو ته د آسیا د کوچنۍ برخې په بایللو سره د ۱۰۷۱ ز کال د ملازګرد له جګړې وروسته پای ته ورسېد. دې جګړې ترکانو ته په اناتولیا کې د ځای پر ځای کېدو لاره هواره کړه. د کومینیني د رغېدنې په ترڅ کې سترواکي یو ځل بیا و رغېده او قسطنطنیه په ۱۲ مه پېړۍ کې په اروپا کې ترټولو لوی او شتمن ښار ګڼل کېده. سترواکۍ ته د څلورمې صلیبي جګړې پرمهال هغه وخت مرګونی ګوزار ورکړل شو، چې په ۱۲۰۴ز کې قسطنطنیه له واکه وغورځول شوه او هغه سیمې چې پخوا د سترواکۍ تر واک لاندې وې، د بیزانس یوناني او لاتیني سلطنتونو د سیالیو تر منځ ووېشل شوې.
که څه هم په ۱۲۶۱ز کال کې قسطنطنیه بېرته ورغېده، خو د بیزانس سترواکي د خپل شتون په وروستیو دوو پېړیو کې په سیمه کې د کوچنیو سیالانو په توګه پاتې شوه. د ۱۴ او ۱۵ پېړیو په اوږدو کې یې پاتې سیمې په تدریجي ډول له عثمانيانو سره په جګړو کې له عثماني سترواکۍ سره یوځای شوې. د بیزانس سترواکي په ۱۴۵۳ ز کال کې د عثماني سترواکۍ له خو د قسطنطنیې په فتحې سره پای ته ورسېده. د ترېبیزاند سترواکي اته کاله وروسته د ۱۴۶۱ ز کال په کلابندۍ کې فتحه شوه. د تیودورو سلطنت چې وروستی ځای ناستی دولت و،  په ۱۴۷۵ ز کال کې د عثمانیانو له خوا فتح شو.
نوم اېښودنه
د روم د سترواکۍ د وروستیو کلونو د نومولو لپاره د "بیزانس یا Byzantine " د اصطلاح لومړۍ کارونه د سترواکۍ له ړنګېدو نه ۱۰۴ کاله وروسته په ۱۵۵۷ ز کال کې هغه وخت وکارول شوه چې الماني تاریخ لیکونکي هیرونیموس وولف خپل اثر Corpus Historiæ Byzantinæ چې د تاریخي سرچینو یوه ټولګه ګڼل کېږې، خپور کړ. دا اصطلاح، د "بیزانتیم یا Byzantium" نه اخستل شوې ده، چې د هغه ښار نوم دی چې کانستنتین د روم په پرېښودلو سره د خپلې پلازمېنې په توګه و ټاکه او د قسطنطنیه په نوي نوم سره له سره ورغول شو. له دې وروسته د ښار زوړ نوم د تاریخي یا شاعرانه لیکنو نه پرته، ډېر لږ کارول کېده. په ۱۶۴۸ ز کال کې د Byzantine du Louvre (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae) خپرونې او په ۱۶۸۰ ز کال کې د شارل دو کانج Historia Byzantina  اثر د Byzantine کارونه، د فرانسوي لیکوالانو، لکه : مونتسکیو تر منځ نوره هم مشهوره کړه، خو په لوېدیځه نړۍ کې دا اصطلاح د ۱۹مې پېړۍ تر نمیایې پورې په عمومي ډول نه کاورل کېده.
د بیزانس سترواکي خپلو اوسیدونکو ته د " Roman Empire " یا د روم سترواکي  یا " Empire of the Romans " یا د رومیانو سترواکي (په لاتیني ژبه کې: Imperium Romanum, Imperium Romanorum ؛ د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, Ἀρχὴ τῶν Ῥωμαίων، په رومي ژبه کې: Basileia tōn Rhōmaiōn, Archē tōn Rhōmaiōn)، د روم جمهوریت یا the Roman Republic (په لاتیني ژبه کې: Res Publica Romana؛ د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Πολιτεία τῶν Ῥωμαίω، په رومي ژبه کې: Politeia tōn Rhōmaiōn) یا په یوناني ژبه کې Rhōmais (د منځنیو پېړیو په یوناني ژبه کې: Ῥωμαΐς) په نوم یادېده. اوسیدونکو یې ځان ته رومیوی یا Romaioi ویل او ان د ۱۹ مې پېړۍ په وروستیو کې یونانیانو په عمومي ډول اوسني یونان ته د رومیکا "رومیک" یا Romaiika "Romaic". نوم اخیست. له ۱۲۰۴ز کال نه وروسته، کله چې د بیزانس سترواکي تر ډېرې کچې یوازې یوناني ولایتونو ته محدوده شوه، د هیلینیس یا Hellenes اصطلاح ډېره کارول کېده.
لکه څرنګه چې د خپل تاریخ په ډېری برخه کې د بیزانس سترواکۍ څو قبیلوي ځانګړتیا درلوده او د رومانو - هیلینیستیک دودونه یې ساتلي وو، د لوېدیځ او شمالي معاصرو برخو پر بنسټ ډېری په یوناني ځانګړتیا سره و پېژندل شوه. د لیبري کارولینی اثر چې په ۷۹۰ لسیزه کې خپور شو، "د یونانیانو سترواکۍ" (لاتیني: Imperium Graecorum) اصطلاح يې د لومړی ځل لپاره یاده کړه او Imperator Graecorum  یا سترواک ګریکورم (د یونان سترواک) یو ډول سپکاوی و چې په لومړي ځل په رسمي ډول دیارلسم پوپ جان ته و کارول شو، چې د منځنیو پېړیو لوېدیځو سرچینو وروسته هغې ته په دې ډول اشاره کول پیل کړل. دا د دې لپاره ترسره شو، چې د فرانکس سترواکۍ ته یوشان شاهي وقار را منځ ته کړي چې وروسته د مقدس روم د سترواکۍ په نوم و پېژندل شو.
په اسلامي او سلاویکي نړۍ کې یې کوم توپیر نه درلود، چې نوموړې سترواکې په مستقیم ډول د روم سترواکۍ د دوام په توګه انګېرل کېږي. د روم سترواکي په لومړیو کې په اسلامي نړۍ کې د روم په نوم پېژندل کېده. د millet-i Rûm یا د روم ملت نوم د عثمانیانو له خو تر ۲۰ پېړۍ پورې کارول کېده چې موخه یې د بیزانس سترواکۍ پخوانیو موضوعاتو، یعنې د عثماني سلطنت په واکمنۍ کې د ارتودوکس عیسویانو ټولنو ته اشاره وه.
وايکينګز (وايکينګيان)
وايکنګز (وايکينګيان يا وايکنګ نسل يا خلک) يو نوی (معاصر) نوم دی چې په سمندر کې سفر کونکو خلکو ته ورکړل شوی، کوم خلک چې په اصل کې د سکينډينيويا (اوسنی ډنمارک، ناروی او سويډن) سره اړيکه لري، کومو چې د اتمې پېړۍ له وروستيو څخه د يوولسمې پېړۍ تر وروستيو پورې بريدونه وکړل، غلاوې يې وکړې، سوداګري يې وکړه، او د اروپا په ټولو برخو کې مېشت شول. دوی په مديترانه، شمالي افريقا، وولګا بلغاريا، منځني ختيځ او شمالي امريکا پورې سفرونه وکړل. د دوی په اصلي هېوادونو کې، او په ځینو هغو هېوادونو کې چې دوی تر بريد لاندې ونیول او هلته مېشت شول، دا پړاو عموماً د وايکنګ عصر په توګه پېژندل کېږي، او د وايکنګ "Viking" په ټکي کې عموماً د سکينډينيويايي ټاټوبو اوسېدونکي هم شامل دي. وايکينګيانو په سکينډينيويا، برتانوي ټاپوګانو، فرانسې، ايستونيا او کيوفان روس د ابتدايي منځنيو پېړيو په تاريخ ژور اغېز درلودلی دی.
ماهرو ماڼوګانو او د سترو بېړيو چلونکي د ځانګړتيا لرونکو په سمندر کې سفر کونکو واکينګيانو په برتانوي ټاپوګانو، د فيرو په ټاپوګانو، ايسلينډ، ګرينلینډ، نارمنډي او بالتيک ساحل تر څنګ د اوسنۍ روسيې، بيلاروس او يوکراين، د ډنيپر او وولګا سوداګريزو لارو په اوږدو کې د نورس کلي او دولتونه جوړ کړل، چېرته چې دوی د Varangians په نوم هم پېژندل کېدل. له دې نورس مستعمرو څخه نارمن، نورس ګيلز، د روس خلک، فيرويز او ايسلينډيان هم راڅرګند شول. په يوه نقطه کې، د «روس وايکينګانو» يوه ډله د سويل پر لور هومره لېرې ولاړه، چې د بيزانس سترواک د ساتلونکو له ګرځېدو وروسته، دوی د بيزانس په ښار قسطنطنيه بريد وکړ. وايکينګانو همدا راز ايران او عربو ته هم سفر وکړ. دوی لومړي اروپايان وو چې شمالي امريکا ته ورسېدل، د لنډې مودې لپاره په «نيوفاينډلينډ» (ون لينډ) کې مېشت شول. په داسې حال کې چې نورس کلتور يې بهرنيو سيمو ته خپرولو، دوی په ورته وخت کې کورني مريان، وينځې او سکينډينيويا ته د بهرني کلتور اغېز راوړ، چې د دواړو په جنياتي او تاریخي پرمختګ يې اغېز پرېښود. د وايکينګ په عصر کې، د «نورس» اصلي سيمې په کرار کرار له کوچنيو پاچايو څخه په درې سترو پاچاييو کې سره يوځای شوې چې هغه: ډنمارک، ناروی او سويډن دي.
وايکينګيانو په پخوانۍ «نورس» ژبه خبرې او په «رونس» کې يې لیکنې کولې. د اوږدې مودې لپاره دوی د پخواني «نورس» مذهب پيروي کوله، خو وروسته مسيحيان شول. وايکينګيانو خپل قوانين، هنر او معماري درلوده. ډيری وايکينګيان همدا راز کروندګر، کب نيونکي، کاريګر او سوداګر وو. د وايکنګيانو مشهور تصورات ډېر ځله د «نورس» د خلکو له پېچلي، پرمختللي، نوي تمدن څخه په سختۍ سره مختلف وي، کوم چې له لرغونو اثارو او تاریخي سرچينو څخه څرګندېږي. په اتلسمه پېړۍ کې د وحشي شريفانو په توګه د وايکينګيانو يو خيالي انځور په راڅرګندېدو شو؛ دا د نولسمې پېړۍ د وايکينګ د بيا احياء پر مهال چمتو او په پراخه پيمانه خپور شو. د وايکينګيانو په اړه د توند، سمندري شوکمارو يا زړورو له خطرونو سره مخ کېدونکو په توګه منل شوي اندونه، د هغې نوې وايکينګ افسانې د ضد او نقيض ډولونو پوروړي دي، چې د شلمې پېړۍ په لومړيو کې جوړ شوي دي. د وايکينګ اوسني مشهور انځورونه عموماً په کلتوري کليشو ولاړ دي، کوم چې د وايکینګ د مېراث نوی تعريف پېچلی ګرځوی. دا انځورونه په ډېرو کمو مواردو کې کره وي – د بېلګې په ډول، داسې هېڅ شواهد نه شته چې دوی د ښکر لرونکې خولۍ په سر کوله، د پوښاک يو عنصر، چې په لومړي ځل په «ويګنيرين» سندريزه ننداره (ډرامه) کې راڅرګند شوی و.
د نوم رېښه پېژندنه
د وايکنګ "Viking" لپاره درې اړين عناصر دا دي: اصلي معنا او اشتقاق، يا د نوم رېښې، په منځنيو پېړيو کې د هغې استعمال، او د اوسنۍ عصري زمانې استعمال. د ليکوالانو په باور دا درې عناصر په مشهور او علمي بحث کې ډېر ځله سره ګډوډ کېږي. همداراز، د دې ټکي د رېښو په اړه ډېر بحثونه شوي دي، په کومو کې چې د ټکي د اصل ډېرې تيوريانې (نظريې/فرضيې) وړاندېز شوي دي.
اصلي معنا او د وايکينګ ټکي اشتقاق
يو اند دا دی چې دا ټکی د پخوانۍ انګليسي ژبې له «wicing» او زړې «فرانزي» ژبې له «wizing» ټکي څخه اخيستل شوی دی، چې دا شا اوخوا درې سوه کاله پخواني دي، او شونې ده چې له «wic» څخه اخيستل شوی وي، چې د لاتيني «vicus» (کلی، استوګنځای) څخه اخيستل شوی ټکی دی. بله تر کمه بريده منل شوې نظریه دا ده چې د víking ټکی د ښځينه vík ټکي څخه اخيستل شوی دی، چې معنا يې ده " وياله، مدخل، کوچنی خليج".
د دې نوم يو بل اصل چې د يوويشتمې پېړۍ په لومړيو کې يې ملاتړ تر لاسه کړ، د وايکينګ ټکی له هماغه اصل څخه بولي څه ډول چې پخوانۍ نورس «vika, f» ده يعنې "سمندري ميل"، (ميل د واټن واحد) په اصل کې يې معنا ده د بېړۍ چلونکو د دوه دورو تر منځ واټن، چې دا له weik يا wîk څخه اخيستل شوی دی، څه ډول چې په پروټو-جرماني فعل wîkan کې لېدل کېږي، يعنې شاتګ کول. د «Bernard Mees» په وينا، دا د ابتدايي «نورډيکي» فعل wikan څخه اخيستل شوی دی، چې معنا يې ده ګرځېدل، لکه چې په پخوانۍ ايسلينډي کې víkja (ýkva, víkva) دي، او معنا يې ده حرکت کول، تاوېدل، دا په سمندري استعمال کې ښه تاييد شوی ټکی دی. دا اند له لغوي اړخه ښه تاييد شوی دی، او په اغلب ګومان دا د شمال لوېديځې اروپا د الماني اوسېدونکو له خوا د سمندري بېړۍ د استعمال لپاره مخکې کارول شوی ټکی دی، ځکه چې پخواني «فريزايي» ليکل Witsing یا Wīsing بڼې څخه داسې معلومیږي چې د دې ټکي تلفظ په تالو کې د «کی» K له ټکې سره کېدو، او په همدې بنسټ په پنځمه پېړۍ، يا له هغې څخه مخکې (په لوېديځه څانګه کې) په تالو کې د دې ټکي له اداء کېدو مخکې، په شمال لوېديځ المان کې د دې ټکي د شتون ټولې شونتياوې موجودې وې.
شونې ده چې پخوانۍ «نورس» ښځینه ټکی víking (لکه په fara í víking محاوره کې) په بنسټيز ډول يو اوږد سمندري سفر وي، چې د بدلېدونکو ماڼوګانو ځانګړتیا لري او víkingr (چې نارينه جنس دی)، به په اصل کې د دا ډول سمندري سفر ګډونوال وو. په دې حالت کې، د دې تر شا داسې برېښي چې ستړی شوی جالوان (ماڼو) به د کښتۍ چلولو له ځايه لېرې کېدو او دمه جالوان (ماڼو) به هغه ته ارام ورکاوه. د دې مطلب دا دی چې د وایکينګ ټکی په اصل کې د سکینډينيويايي سمندري مسافرو سره نه و تړلی، بلکې هغه مهال يې دا معنا خپله کړه، کله چې سکينډينيويايانو په سيندونو تسلط پيل کړ. ان تر دې چې اړينه نه ده د vikingr ټکی دی له ځانه سره منفي غږ ولري، او نه دا چې د تل لپاره دې له تشدد سره وتړل شي، او يوازې له تېر وايکينګ عصر څخه وروسته زمانه کې له دې ټکي سره منفي ټکي نښلول شوي دي.
د منځنيو پېړيو استعمال
په منځنيو پېړيو کې د وايکينګ ټکي معنا وه سکينډينيويايي سمندري شوکمار يا بريدګر.
انګليسي
په انګليسي سرچينو کې د wicing تر ټولو لومړۍ يادونه د «Épinal-Erfurt» قاموس کې شوې، د کوم تاریخ چې شا اوخوا 700 ته رسېږي. دې قاموس کې د wicing ټکي لاتيني ژباړه د piraticum په بڼه شوې، يا په نوې انګليسي کې د سمندري غلو په ډول شوې ده. په داسې حال کې چې په انګلستان کې د وايکينګ بريدګرو لومړی بريد نږدې دري نوي کاله وروسته په «لنډيسفارن» کې تر سره شو. په زړه انګليسي ژبه کې، د wicing ټکی د Widsith  په نوم په انګلو-سيکسن شعر کې راڅرګند شوی دی، غالباً له نهمې پېړۍ څخه دی. په دې ټکي سره يو توکم (قوم) ته اشاره کول نه بلل کېدل، په داسې حال چې د Norþmenn (شمالي سړی) او Dene (ډينيس) ټکي قوم ته د اشارې لپاره کارېدل. د «ايسر» په لاتيني اثر کې چې د «The Life of King Alfred» په نوم دی، په «ډينس» ټکي سره مشرکانو (بوت پرستانو) ته اشاره کېده؛ تاریخ پوه «جينیټ نيلسن» ادعا کړې چې «پګني» د دې ټکي د معياري ژباړې پر مهال په وايکينګز بدل شو، په هر حال داسې روښانه شواهد شته چې دا ټکی د «ډينس» د مترادف په توګه کارول کېدو، په داسې حال کې چې «ايرک کرسټينسن» له دې څخه انکار کوي چې دا يوه ناسمه ژباړه ده او د خپرونکي په ټينګار سره شوې ده. د wicing ټکی د منځنيو پېړيو په کوم خوندي انګليسي متن کې نه موندل کېږي.
مسجدسليمان ولسوالي
مسجدسليمان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان مسجدسلیمان)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د مسجدسليمان ښار دی. دا ولسوالي ۱۱۳٬۴۱۹ تنه نفوس لري. د مسجدسليمان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ایسلنډي ژبه
آیسلنډي ژبه íslenska) له هندو اروپایي ژبو څخه د جرمني ژبې له شمالي جرمني ژبې له اسکندونیایي ژبو له کورنۍ څخه یوه ده.
پینوکیو (۱۹۴۰ فلم)
پینوکیو Pinocchio د ۱۹۴۰ امریکایی انیمیشن میوزیکل خیالي فلم دی چې د والټ ډيسني پروډکشن لخوا تولید شوی او د کارلو کولودي لخوا د ۱۸۸۳ ایټالوي ماشومانو ناول د پینوکیو سفرونه پراساس دی. دا د ډيسني لخوا تولید شوی دوهم انیمیشن فیچر فلم و.
قیصه
یو ژوندی ګوډاګی، د خپل وجدان په توګه د کریکټ په مرسته باید ځان ثابت کړي چې یو ریښتینی هلک شي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:امریکایی فلمونه وېشنيزه:انیمیشن فلمونه
هونره ګابریل ریکوټي، کنټ ډي میرابو
هونره ګابریل ریکوټي، کنټ ډي میرابو (د ۱۷۴۹ کال د مارچ ۹مه – د ۱۷۹۱ کال د اپرېل ۲یمه) د فرانسې د انقلاب د لومړیو مرحلو رهبر و. په ۱۷۸۹ کال کې د انقلاب تر پیل وړاندې په ډېرو داسې رسواییو کې ښکېل و چې له امله یې شهرت زیانمن شو. په ۱۷۸۹-۱۷۹۱ کلونو کې د فرانسې د سیاسي درجه بندۍ مخکښ شو او د خلکو پر غږ مشهور شو. دی یو بریالی ویناوال و. د انقلابیانو په منځ کې د اعتدال دریځ مشر و چې د لویې بریتانیا په ماډل کې د اساسي قانون د پاچاهۍ په برخه کې جوړ شوی و. تر مړینې وروسته لوی ملي اتل وبلل شو، که څه هم چې د اعتدال دریځ ملاتړ له منځه تللی و. تاریخ پوهان په دې اړه د نظر ژور اختلاف لري چې ایا دی یو لوی مشر و چې نږدې ټول ملت یې له ترور څخه ژغورلی و، که یا هم داسې کس و چې سیاسي یا اخلاقي ارزښتونه یې نه لرل، خلک یې تېر ایستل او د دښمن په پیسو رسېدلی یو خاین و.
د کورنۍ تاریخ
د ریکوټي کورنۍ په ایټالیا کې له ممکنه لرې اصل سره په «مارسیل» کې د سوداګرو د تجارت له لارې شتمنه شوه. په ۱۵۷۰ کال کې «جین ریکټي» د میرابو ماڼۍ او ملکیت چې د پرووانسل د سیمې د باراس په لویې کورنۍ پورې اړوند و، وپېره. په ۱۶۸۵ کال کې ریکوټي ته د «مارکیوس ډي ماربیو» لقب ورکړل شو.