cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فدراسيون
فدراسيون
د فدراسيون جوړوونکي ايالتونه، له يو ډول واکمنۍ نه برخمن وي، په دې ډول چې دوی ته ځينې ټاکلي واکونه ورکول شوي دي، کوم چې شونې ده، مرکزي حکومت يې عملي نه کړای شي. په هر حال، يو فدراسيون د خپلواکو هېوادونو له يوه نرم اتحاد پرته بل څه نه دی. د يوه فدراسيون جوړوونکي اجزاوې، په عمومي توګه د بهرنۍ تګلارې په اړوند هېڅ راز اختيارات نه لري او په دې توګه د نړيوالو قوانينو له مخې، له خپلواک حيثيت نه برخمن نه دي، خو الماني سيمې (Länder) دا واک لري او د اروپا په کچه له دې واکونو کار اخیستلای شي.
ځينې فدراسيونونه بې انډوله بلل کېږي؛ ځکه چې ځينې ايالتونه يې د نورو په پرتله زيات واکونه لري. د داسې فدراسيون مثال ماليزيا ده، چېرې چې سارواک او سباح موافقه وکړه ،چې د ماليزيا د ټاپووزمې له  ايالتونو نه په جلا شرایطو او ضوابطو فدراسيون جوړ کړي.
په لومړي سر کې د ګڼو بېلا بېلو دولتونو د توافق پربنسټ، يو فدراسيون رامنځ ته کېږي. شونې ده، موخه يې دا هيله وي، چې دوه اړخيزې ستونزې حل کړي او دوه اړخيزه دفاع رامنځ ته کړي، يا هم په جلا جلا ايالتونو خپور توکم ته یو ملي دولت جوړ کړي. متحده ايالات او سويس د فدراسيون رامنځ ته کېدو موخه لومړۍ وه، خو له دې امله چې د ملتونو او هېوادونو تاریخ سره توپير لري، شونې ده چې د يوه ايالت فدرالي نظام له دې نمونو نه په بشپړ ډول توپير ولري. د بېلګې په ډول: استراليا په دې برخه کې بې سارې ده، دا هېواد له ديموکراتيکې لارې د هر ايالت د اتباعو په رايې ورکولو سره منځ ته راغلی دی، کومو چې د استراليايي اساسي قانون د منلو لپاره په ټولپوښتنه کې د «هو» په توګه رايه ورکړه. له بله اړخه، برازيل د تاريخ په اوږدو کې هم فدرالي او هم اتحادي دولت تجربه کړی دی. د برازيل د فدراسيون ځينو اوسنيو ايالتونو، د پرتګال د نېواک پر مهال (د برازيل د دولت له رامنځ ته کېدو مخکې) ټاکل شوې پولې اوس هم منلې دي، په داسې حال کې چې تر ټولو وروستي ايالت، «توکانتينز» تر ډېره بريده د اداري لاملونو پر بنسټ، د ۱۹۸۸ز کال د اساسي قانون په رڼا کې جوړ شو.
د مساحت له پلوه، د نړۍ اته مخکښ هېوادونه د فدراسيون په مټ اداره کېږي.
اتحادي هېوادونه
اتحادي دولت کله ناکله هغه دولت وي چې يو مرکزي او د ملي کچې حکومت لرونکی دولت وي، خو په اتحادي هېوادونو کې ډېر ځله يو يا له يو نه زيات په خپلواکه توګه اداره کېدونکې سيمې هم لري. د فدراسيون او د دې ډول اتحادي دولت تر منځ توپير دا دی چې، په اتحادي هېوادونو کې د خپلواکو سيمو خپلواک حيثيت د مرکزي حکومت په زغم موجود وي او شونې ده چې، په يو اړخيز ډول لغوه شي. په داسې حال کې چې د فدراسيون لپاره دا عامه ده چې د يو شمېر رسمي خپلواکو ايالتونو تر منځ د تړون په پايله کې منځ ته راځي، په اتحادي هېوادونو کې خپلواکې سيمې ډېر ځله د واک د لېږد پر مټ منځ ته راځي، په داسې حال کې چې، له پخوا نه مرکزي دولت موافقه کوي، چې په بشپړ ډول يوې تابع سيمې ته خپلواکي ورکړي. په همدې بنسټ، فدراسيون له ښکته نه په خپله خوښه ( په داوطلب ډول) رامنځ ته کېږي، خو د خپلواک حکومت لپاره واک له پورته نه ورکول کېږي.
سرچینې
وېشنيزه:سياسي هڅوب
سراج الحق ببرکزی ځدارڼ
سراج الحق ببرکزی ځدارڼ يو افغان حقو قپوه او قا نو نپوه دی٠ دی يو شمير اثار او مقالې لري چې د ځينو مقالو نو مو نه يې دادي : افغا نستان او نړ يو اله جز ايي محکمه، يو نسکو، د بشر حقوق او مو رنۍ ژ به، د عر بو سيا سي نظا مونو سيستم او په افغا نستان کې د ژبو سيا ست او ملي تر مينا لو جي نو ميږي٠
د افغانستان د کريکټ ملي نولس کلنه لوبډله
لنډه تاریخچه
د افغانستان کرکټ ملي نولس کلنه لوبډله په ایلیټ جام سیالیو کې د ونډې په موخه په دی وروستیو کی مالیزیا ته روانه شوه. د کرکټ آسیایي شورا ایلیټ جام سیالۍ چې د روان زیږدیز کال می په ۳ نیټه د مالیزیا په کولالمپور ښار کې په لار اچول کیږي، ټولټال لس لوبډلې په کې ونډه لري. د افغانستان کرکټ ملي نولس کلنه لوبډله چې ۲۰۱۱ زیږدیز کال کې یې هم په دغو سیالیو کې گډون درلوده او د دغو سیالیو اتله لوبډله ده، دا ځل هم له پوره چمتووالي سره د سیالیو ډگر ته درومي. د یادونې وړ ده چې د ایلیټ جام سږنۍ سیالۍ به د تیرو سیالیو پرتله توپیر لري او هغه لوبډله چې پایلوبې ته لار پیدا او د پایلوبې گټونکي شي، راتلونکي نړیوال جام ته به لاره پیدا کړي. د نولس کلنو لوبډلو راتلونکی نړیوال جام به په ۲۰۱۴ زیږدیز کال کې په عربي متحده اماراتو کې تر سره شي. د افغانستان کرکټ بورډ اجراییوي رئیس ډاکټر نور محمد مراد وایي چې افغان نولس کلنه لوبډله به په دغه سیالیو کې ښې لاسته راوړنې ولري او وبه کړای شي چې په دغو سیالیو کې له خپلې اتلولۍ څخه د خپلې ملي لوبډلې په څیر دفاع وکړي. مراد زیاتوي چې، د لوبډلې ترڅنگ له افغانستان څخه د دغو سیالیو لپاره د کرکټ آسیایي شورا له غوښتنې سره سم احمدشاه پکتین به د لوبڅار په توگه دنده تر سره کوي.خان یونس
د 2013 کال نولس کلنو لوبډلی ایلیټ کپ
افغانستان ددریم ځل لپاره دنولس کلنو نړیوال جام ته ورسید!!!!!! دافغانستان نولس کلنې کرکټ ملي لوبډلې د مالیزیا په کوربتوب په اسیایی ایلیټ جام پنځوس اوریزه سیالیو کې کوربه لوبډله مالیزیا ته هم ماتې ورکړه او دروانو سیالیو پای لوبې ته ورسید. په دوهمه نیمه پای لوبه کې عربی اماراتو نیپال ته ماتې ورکړه او پدی سره به عربی امارات چې نړیوال جام کې دکوربتوب له کبله ځای خپل کړیدې له افغانستان سره داتلولۍ لاسته راوړلو په موخه سبا په فاینل کې ولوبیږي. دنن ورځې سیالۍ غوره لوبغاړې حشمت شهیدي وو چې په بی سارې ښکلې نیمه سلیزې سره په روانو سیالیوکې ددریم ځل لپاره دلوبې غوره لوبغاړې ونومول شو. دنن ورځې په سیالۍ کې افغانستان لومړۍ لوبه وکړه او د 8 لوبغاړو په سوځیدو یی د حشمت شهیدي د 68 او منیراحمد د 53 منډو په مټ 233 منډې جوړې کړای شوې. ددې په ځواب کې تیز بالر سید شیرزاد او مسلم موسې په خپل په دریم او څلورم اورونو کې د مالیزیا دوه لوبغاړي بغیر له کومې منډې وسوځول او ورپسې په دوامداره توگه مالیزیا ویکټې له لاسه ورکړې او ټوله لوبډله هدف ته درسیدو ډیره وړاندې په 45 اورونو کې په 93 منډو وسوځیده او افغانستان د سر په سر پنځمې بریا په خپلولو سره سر په سر د ریکارډ دریم ځل لپاره دنولس کلنو پنځوس اوریزه نړیوال جام سیالیو ته لاره پیدا کړه. دنن ورځې په دوهمه لوبه کې د عربی اماراتو کرکټ ملي لوبډلې د نیپال خلاف 271 منډې جوړې کړې چې په ځواب کې یی د نیپال لوبډله په 195 منډو وسوځیده او په پدې سره یی سیالۍ په 76 منډو وبایلله. افغانستان به اوس دراتلونکې 2014 کال نولس کلنو پنځوس اوریزه نړیوال جام سیالیو کې دبشپړغړیتوب لرونکو هیوادونو په ډله کې راښکاره شي. افغانستان ددریم ځل لپاره دنولس کلنو نړیوال جام ته ورسید دافغانستان نولس کلنې کرکټ ملي لوبډلې د مالیزیا په کوربتوب په اسیایی ایلیټ جام پنځوس اوریزه سیالیو کې کوربه لوبډله مالیزیا ته هم ماتې ورکړه او دروانو سیالیو پای لوبې ته ورسید. په دوهمه نیمه پای لوبه کې عربی اماراتو نیپال ته ماتې ورکړه او پدی سره به عربی امارات چې نړیوال جام کې دکوربتوب له کبله ځای خپل کړیدې له افغانستان سره داتلولۍ لاسته راوړلو په موخه سبا په فاینل کې ولوبیږي. دنن ورځې سیالۍ غوره لوبغاړې حشمت شهیدي وو چې په بی سارې ښکلې نیمه سلیزې سره په روانو سیالیوکې ددریم ځل لپاره دلوبې غوره لوبغاړې ونومول شو. دنن ورځې په سیالۍ کې افغانستان لومړۍ لوبه وکړه او د 8 لوبغاړو په سوځیدو یی د حشمت شهیدي د 68 او منیراحمد د 53 منډو په مټ 233 منډې جوړې کړای شوې. ددې په ځواب کې تیز بالر سید شیرزاد او مسلم موسې په خپل په دریم او څلورم اورونو کې د مالیزیا دوه لوبغاړي بغیر له کومې منډې وسوځول او ورپسې په دوامداره توگه مالیزیا ویکټې له لاسه ورکړې او ټوله لوبډله هدف ته درسیدو ډیره وړاندې په 45 اورونو کې په 93 منډو وسوځیده او افغانستان د سر په سر پنځمې بریا په خپلولو سره سر په سر د ریکارډ دریم ځل لپاره دنولس کلنو پنځوس اوریزه نړیوال جام سیالیو ته لاره پیدا کړه. دنن ورځې په دوهمه لوبه کې د عربی اماراتو کرکټ ملي لوبډلې د نیپال خلاف 271 منډې جوړې کړې چې په ځواب کې یی د نیپال لوبډله په 195 منډو وسوځیده او په پدې سره یی سیالۍ په 76 منډو وبایلله. افغانستان به اوس دراتلونکې 2014 کال نولس کلنو پنځوس اوریزه نړیوال جام سیالیو کې دبشپړغړیتوب لرونکو هیوادونو په ډله کې راښکاره شي.
د لوبدلې او اړونده هیئت نوم لړ
ناصر جمال احمدزی (کپټان) حشمت الله شهیدی (مرستیال کپتان) شرف الدین اشرف سید احمد شیرزاد یونس احمدزی، عبدالرحیم منگل شاهدالله جاوید خان ضاءالرحمن اکبر مسلم موسی سید وحید الله شفق ظاهر منیر احمد (ویکټ ساتونکی) خیبر عمر حاجي ولي امین روزنکی دولت احمدزی مرستیال روزونکی شیر آغا همکار مدیر فضل عظیم خرم درمل پوه
نېفروټېک ساينډروم
نېفروټېک ساينډروم (په انگرېزي: Nephrotic syndrome) د پښتورگو يوه ناځانگړې بې نظمي ده چې پښتورگي پکې زيانمن وي. د دغې ناروغۍ آر نښې پروټينيوريا (په ادرار کې پروټين)، هايپوالبومينېميا (ټيټ البومين) او ايډيما دي، چې په لويه کچه له وينې څخه ادرارو ته د پروټينو د وتلو سبب کېږي. ( په يوه ورځ کې لږ تر لږه 3.5 گرامه پروټينيوريا د بدن د هوارې په هر 1.73m2 کې).
هغه پښتورگي چې په نېفروټيک ساينډروم اغېزمن شوي، هغه د نېفرونونو په پوډوسايټونو کې واړه سوري لري چې له همدغو سوريانو څخه پروټين په ادرارو کې وځي. (او د همدې په پايله کې هايپوالبومينېميا,<25g/L, رامېنځ ته کېږي) خو د پوډوسايټونو سوريان بيا په دې اندازې لوی نه دي چې سلولونه ترې ووځي نو په همدې خاطر په دې ناروغۍ کې د وينې سره کرويان نه ضايع کېږي او هېماټوريا (په ادرارو کې وينه) په کې نه وي. د دې ناروغۍ په پرتله په نېفريټيک ساينډروم کې د وينې سره توکي د پوډوسايټونو له سوريانو څخه وځي چې د هېماټوريا سبب گرځي,
بهسود ولسوالۍ (ننگرهار)
د بهسود ولسوالۍ ٢٢٠،٥ کيلو متره مربع مساحت لري او د (٢٩٧٧٥١) نفوس در لودونکې ولسوالۍ ده ، چې ٩٣ لوي او ١٢٨ واړه کلي لري.
د دغې ولسوالۍ شمال لوري ته کوز کونړ او د لغمان قرغې  ولسوالۍ ، جنوب ته د چپرهار او روداتو ولسوالۍ ، ختيځ ته يې بټي کوټ او رودات او لويديځ ته يې د جلال اباد ښار او د سره رود ولسوالۍ موقيعت لري.
ياده ولسوالۍ ١٧١٧٢ زراعتي ابي ځمکه او ٤٠٠ هکتاره للمي ځمکه لري ، چې پکې ٤٩٦٢٥ کورنۍ پکې ژوند کوي.
ياده ولسوالۍ ٧١ بابه جامع او ١١١ بابه فرعي مسجدونه لري ، چې دولايت مقام په لارښوونه دارشاد حج او اوقافو ر ياست لخوا ورته امکانات برابريږي.
نوموړې ولسوالۍ ٨ کلينيکونه لري ،چې د ١٢ ډاکترانو او ١٢ نرسانو له لوري خلکو ته صحي خدمات وړاندې کوي ، تاريخي اثار يې د هډې په اخندزاده او بهر اباد کليو کې شتون لري.
په ياده ولسوالۍ کې عرب ، تاجک ، پښتانه او پشه يي قومونه ژوند کوي ، د خلکو دستونزو دحل لپاره انکشافي شورا لري ، چې ٢٠ تنه نارينه او ١٠ تنه زنانه غړي لري، په بهسود ولسوالۍ کې ٥٢ پروژې بشپړې شوي ، چې پکې سرکونه استينادي ديوالونه ، حرفوي کورسونه ، سربندونه ، د پلو لارو رغونه ، ښوونځي ، د ښوونځيو احاطه ، د اوبو برېښنا ، د ويالو پاکول او پلچکونه جوړ شوي دي.
بهسودو ولسوالۍ کې ١٠٠ د ملي پيوستون شورا گانې ايجاد شوي او ټولې پروژې يې پلي شوي دي او ١٨ کلي ، چې د ملي پيوستون د پوښښ نه پاتې وه اوس د شوراگانو په ايجادولو سره د UNHABITAT لخوا قرارداد شويدى.
دولسوال نورزي په وينا په ياده ولسوالۍ کې د مخدره توکو کرل صفر شوي ، ډاياگ پروگرام تطبيق شوى دي.
ولسوال وايي په بهسود ولسوالۍ کې يو شمېر کسانو پانگونه کړې ، چې له امله يې دغه ولسوالۍ ښه عوايد لري ، چې دهغې له جملې څخه په ياده ولسوالۍ کې ٨٨ د موټرو بارگينونه ، ٣٨ د تيلو پمپ استيشنونه ، ١٣٧ قراردادي ماليې ، ١٦ د معمالاتو د لارښوونې دفترونه ، ٧ مخابراتي انتنونه ، د اره کشۍ ماشينونه ، کرش ماشينونه ، ډيزلي ماشينونو ژرنده ، روغتونونه ، درملتونونه ، ليبارټرۍ ، شخصي جنراتورونه  او د بلوکونو جوړولو دستگاوې شتون لري ، چې دهرې مياشتې په اخر کې ترې ماليات اخستل کيږي او دولتي بوديجې ته لېږل کيږي.
ولسوال وايي دوى دخپلې امنيې قوماندانۍ له لارې چې دقوماندان سمونوال روح الامين په مشرۍ چارې مخ ته وړي دسلگونه پېښو مخنيوى کړى ، درې تنه تښتونکي ، لس دغلا قضيې ، اته  قاتلين ، څلور وسله وال مخالفين ، څلور  دوسايطو تښتونکي  او په ډېرې اندازې سره مختلف ډوله مهمات نيولي  او شاوخوا زر جريبه ځمکه يې له غصب څخه راگرځولې ده.
وېشنيزه:د ننگرهار ولايت ولسوالۍ
عبدالرحيم ځدراڼ
ارواښاد سر محقق عبد الر حيم ځدراڼ د افغانستان د علو مو اکا ډمۍ يو تکړه محقق و٠ دده زيا ت شمير مقالې د کا بل په مجله ، دزيري په جريدې او د هيواد په نورو معتبرو مجلو او جر ېدو کې خپرې شوي دي٠ دده يو مهم اثر د رو هيله پښتانه په نا مه سره يا ديږي چې په هند او په تيره بيا د رو هيلکهنډ د سيمي پښتا نه نو ابا ن پکې معر في شوي دي٠
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
اوبدانه
اوبدانه نرمو اوبدل شوي توکو ته ويل کيږي چې له طبعي يا مصنوعي تارونو څخه اوبدل کيږي. لکه ټوکر يا غالۍ.
وېشنيزه:اوبدانې
غالۍ
غالۍ يو اوبدانه ده، چې د چت د فرشولو لپاره کارول کيږي.
وېشنيزه:غالۍ گانې
زېب او حانيا
زېب او حانيه په (انگرېزي ژبه: Zeb and Haniya) دسندارا په ډگر کې د دوه ؤ جوړه هنرمندانو د يوې ډلې په توگه د گډ هنري کار او ډلې نوم دی، چې د خيبر پښتونخوا د غرنۍ سيمې کوهاټ څخه دوه هنرمندې نجونې د زېب النساهمايون بنگښ او حانيه اسلم په نوم گډ سندريز کار ته راوتلي. دوی د يوې سندريزې ډلې په (زېب او حانيه) په لنډ نوم په پاکستان او هند نورو نژدو سيمو کې پېژندل شوي او د ډوېټ (جوړه سندربولۍ) گډکار يې پر مخ اچولی. دوی ډېری سندرې په هندي يا اوردو ژبه ويلي دي خو په پاړسي کې يې هم غږونه آزمويلي. زېب النساهُمايون بنگښ او حانيااسلم بنگښ دواړه د کوهاټ د نا رامه او دوديزې مذهبي سيمې روڼ انده او لوستې پښتنې هنرمندانې دي. تر اوسه پورې يې په خپله مورنۍ ژبه پښتو سندرې ندي ويلي ، خو د بي بي سي پښتو څانگې سره په مرکه کې يې د پښتو سندرو ويلو ژمنې وکړې او يوه د افغانستان فلکور يا ولسي پښتو سندره يې هم ووېله. د زېب او حانيه د سندرو ځېل گډ ژبني گډ توکمه موسيقي ، ولسي او نوي طرز (پاپ) سندارا غږول دي .دواړې په اسلام اباد او لاهور کې اوسېږي او په کراچۍ کې هم اوسېدلي دي. د دوی ډله په پاکستان کې راټوکېدلې خو هند ، تورکيې ، انگلينډ او امريکې کې کنسرټونه ترسره کړي .د دوی د سندارا او غږ ډېری مينه وال ځوانان دي او ډېر لوېديزوال هم د دوی له سندرو خوند اخيستی شي .دغه سندريزه ډله د دوه ؤ خپلوانو نجونو زېب او حانيه لخوا د يوې پروژې په توگه له پاکستان سر راوويست. دوی د پاکستان نوموتو ځوانو سندرغاړو سره لکه عاطف اسلم،علي ظفر ،حديقه کياني او داسې نورو سره په پاکستان دننه او بهر يې گډو کنسرټونو کې برخې اخيستې.
دډلې جوړښت
زېب النسا بنگښ او حانيا اسلم دواړو د زېب او حانيا په نوم هنري کار پیل کړ ، خو تر هرڅه دمخه د دوی هنري کار د کالج د زده کړنځای څخه د شوق پر بنسټ رامنځته شو چې ورو ورو بيا د سندارا ډگر ته په رسمي او برنډه (جدي) توگه کال ۲۰۰۷م زېږدي کې د ډلې (زېب او حانيا) تر نوم راووتل.
سندريزې ټولگې
تر اوسه پورې يې يوه سندريزه ټولگه په کال ۲۰۰۸م .ز. کې جوړه کړې چې (( چوپ)) نومېږي.
مالي کال
مالي کال او يا د بودجه کال په نوم هم ياديږي، يوه موده ده په کوم کې چې د سوداگرو او سازمانونو کلني مالي چارې شمېرل کيږي. مالي کال د جنتري کال پر خلاف د کال په هره مياشت کې پيلېدای شي، چې دا په هر هېواد کې توپير لري. لکه د افغانستان مالي کال هر کال د مرغومې په مياشت کې پيليږي.
وېشنيزه:ورکړېنې
کاني اوبه
کاني اوبه د چينو اوبه دي چې په خپل جوړښت کې کاني توکي لکه: مالگه او سلفر لري. کاني اوبه کيدای شي چې وړانگن هم وي.
وېشنيزه:کاني اوبه
توکمپالنه
په داسې حال کې چې په معاصرو ټولنيزو علومو کې د توکم او قوميت تصور له ټولو جلا بلل شوی، دواړه اصطلاحات په پخوانيو ټولنيزو او علمي ادبياتو کې يو له بل سره د ورته والي اوږد تاريخ لري. په دوديز ډول په عمومي توګه، «قوميت پالنه» «توکم» ته په نژدې معنا سره کارول کېږي: د هغو کيفيتونو پر بنسټ، د انساني ډلو وېش چې باور کېږي، د يوې ډلې لپاره اړين يا اصلي دي (د نمونې په ډول شريک نسب يا شريک چلند). په همدې بنسټ توکمپالنه يا توکميز تبعيض، ډېر ځله د قوم يا کلتور پر اساس د توپير په معنا کارول کېږي، بې له دې چې دې توپير ته نژاد وويل شي يا نه. د توکميز توپير په اړه د ملګرو ملتونو له کنوانسيون سره سم، د «توکميزو» او «قومي» توپيرونو تر منځ توپير نه شته. د ملګرو ملتونو کنوانسينونه دې پايلې ته رسېدلی دي چې، په علمي بنسټ د توکميز توپير پر بنسټ غوراوی ناسم دی، اخلاقاً د غندنې وړ، په ټولنيز ډول غیر عادلانه او خطرناک دي. کنوانسيون اعلان کړی، چې د توکميز توپير لپاره هېڅ توجيه نه شته، هيڅ چېرته هم نه؛ نه په نظريه کې او نه په عمل کې.
توکمپالنه یو څه نوی مفهوم دی، چې د اروپايي امپرياليزم په پړاو، په تعقيب يې د پانګه یيز نظام او په ځانګړي ډول د اتلانتيک د مريانو د سوداګرۍ پر مهال يې سر راپورته کړی، کوم چې د توکمپالنې د رامنځته کېدو اصلي محرک و. توکمپالنه د توکميز جلاوالي تر شا اصلي ځواک و، په ځانګړي ډول په نولسمه او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې په متحده ايالاتو کې او په سويلي افريقا کې د اپارتاييد واکمني پر مهال؛ په لويديځ کلتور کې په نولسمه او شلمه پېړۍ کې توکمپالنه په ځانګړي ډول مستنده شوې چې د توکمپالنې اړوند مطالعاتو او ويناوو کې د يوې مرجع په توګه ګرځېدلې ده. توکمپالنه په نسل وژنه، لکه هالوکاسټ، امريکايي نسل وژنه او د سربانو نسل وژنه کې ځانګړې ونډه درلودې ده. د زبېښاک په پروژو کې يې هم د پام وړ ونډه لرلې، لکه د اروپايانو له خوا د امريکاګانو، افريقا او اسيا مستعمره کول او همدا شان، د شوروي له خوا د اصلي لږه کيو په شړلو کې مهم عنصر و. ډېر ځله اصلي اوسېدونکي خلک، د توکمپال چلند موخه ګرځېدلي او اوس هم هدف دي.
رېښه پېژندنه، تعريف او کارېدل
ډيری بيولوژي پوهان، بشرپوهان او ټولنپوهان، لکه: د جغرافيايي، قومي يا له خپلوانو سره د ودونو په څېر د ځانګړو معيارونو په ګټه، د توکمونو ډلبندي کول ردوي. له ۲۰۰۵ ز کال راهيسې، د انسان د ژينوم څېړنې ښيي چې، توکم د انسانانو لپاره معنا لرونکې ارثي ډلبندي نه ده.
په ۲۰۰۸ ز کال کې د اکسفورډ په انګليسي قاموس کې ځای کړای شوې برخه توکمپالنه (Racialism) داسې راپېژني: « له توکمپالنې څخه يوه مخکينۍ اصطلاح چې اوس يې ځای Racism اصطلاح نيولی» او د Racialism يادونه د ۱۹۰۲ ز کال څخه کوي. د اکسفورډ انګليسي قاموس، د توکمپالنې اصطلاح يادونه له ۱۹۰۳ ز کال څخه کوي. د اکسفورډ انګليسي قاموس (په ۱۹۸۹ ز کال کې بيا سمون ورکړل شوی) يې داسې تعريف کوي:«هغه نظريه چې د انسانانو بېلوونکې ځانګړتیاوې او وړتياوې د توکم پر بنسټ وټاکل شي». په همدې قاموس کې Racism  او Racialism په يوه معنا ښودل شوي دي: «د يوه ځانګړي توکم د غوره ګڼلو باور». د دویمې نړيوالې جګړې له پای ته رسېدو سره سم، توکمپالنې هماغه د غوره ګڼلو معنا خپله کړه، چې مخکې له توکمپالنې سره ملګرې وه: توکمپالنه هغه مهال په توکميز توپير، توکميز غوره والي او بد نيت دلالت کاوه. (د «توکم کرکه» اصطلاح، د ۱۹۲۰ز کلونو په پای کې، د ټولنپوه فریدريک هرتز له خوا هم کارول شوې ده).
لکه چې تاريخ يې څرګندونه کوي، د توکمپالنې له کليمې څخه ګټه اخستل یوڅه نوې ده. په لويديزه نړۍ کې دا ټکی په پراخه کچه په ۱۹۳۰ مو زېږدېزو کلونو کې وکارول شو، کله چې دا ټکی د نازيانو د سياسي او ټولنيز اند د بيانولو لپاره کارېده، چا چې توکم ته د يوه طبيعي سياسي واحد په سترګه کتل. دا اتفاقي خبره ده چې، توکمپالنه د دې کليمې له رامنځته کېدو مخکې هم وه، خو د توکمپالنې د پېژند لپاره داسې اتفاقي تعريف نه شته، چې توکمپالنه څه ده او څه نه ده. نن سبا ځينې پوهان دا غوره بولي چې، د توکمپالنې مفهوم د جمعې په معنا وکاروي، تر څو د توکمپالنې ټول هغه ډولونه په کې شامل کړي چې، په يوه تعريف کې نه رانغښتل کېږي. دوی استدلال کوي چې، د توکمپالنې بېلا بېل ډولونه، په بېلا بېلو پړاوونو او جغرافيايي سيمو کې منځته راغلي. ګارنر ۲۰۰۹ز د توکمپالنې اوسني بېلا بېل تعريفونه لنډيزوي او درې عام عناصر په ګوته کوي چې، د توکمپالنې په دې درېو تعريفونو کې راټول دي. لومړی، د ډلو تر منځ  د تاریخي-  ميراثي ځواک اړيکه، دويم د توکميزو توپيرونو په اړوند د اندونو يوه ټولګه (يوه نظريه) او درېيم ـ تبعيضي کارونه.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:سياسي هڅوب
ځاځي
که چيرې د ځا ځيو پښتنو د نسب شجره په غور سره وڅيړو نو معلومه‌ به شي چې دوی د پښتنو د کر لا ڼي پښتنو په ډله کې راځي٠ دپښتنو ستر اتل او دتورې او قلم خاوند ستر خوشال خان خټک په خپل بياض کې د توري او ځاځي ښاخو نه د کر لاڼ له نسله گڼلي دي ٠
ځا ځيان د پکتيا ولايت له مهمو قبيلو نه شميرل کيږي٠ شمال خوا ته يې غلجيان، د لو گر دازرې او د ننگر هار د حصارک ولسوالۍ او لږ څه د خوږ ياڼيو قبيله، لو يديځ ته يې احمد زي ، جنوب ته يې مقبل، څمکني، منگل او تو تا خيل او ختيز ته يې د ډيورنډ کر ښه خوا ته پرته ده چې د کو رمې ايجنسۍ سره پوله لري اود پيواړ مشهورا و تا ريخي کو تل ددغې قبيلې په سيمه کې مو قعيت لري ٠ ځاځيان په پکتيا کې په اريوب، د ځاځيو په ولسوالۍ، د خوست ولايت په ځاځي ميدان اود څمکنيو په ولسوالۍ کې او هم په ډنډپټان کې استوگنه لري٠ يو شمير ځاځيان د کابل په بيني حصار(بيني نيزار)،کلاچه، شاه شهيد، کارتې نو، رحمن مينې ، سمنټ خانې ،ششدرک،پل محمود خان او ده خدايداد په سيمو کې هم استو گنه لري٠ د کندز او بغلان په و لايتو نو کې هم يو شمير ځاځي ميشته دي٠ د پښتو نخوا د کورمې او اورکزيو په ايجنسيو او په تيره بيا په پاړه چنار،کو هاټ، هنگو، در سمند او پيښور کې هم ځاځيان استوگنه لري. د تا ريخ حيات افغا ني ليکوال محمد حيات خان له نن نه ١٤٦ کلو نه وړاندې د ځاځيو د وسله والو کسانو شمير ٥٠٠٠ زره تنه ښودلي وو ٠ويل کيږي چې دپکتيا ولايت داريوب ځاځيو شمير ٦٠٢٠٠ او دځاحي ميدان دځاځيو شمير ٢٢٦٠٠ تنه دي.
د ځاځيو د قبيلي خيلونه
احمد خيل،حسن خيل،ها شم خيل، علي خيل، هده خيل، ليو ني، بيا ن خيل، ډبزي، تعدي خيل، سکندر خيل، با دين خيل،ماما خيل، کو ټکي، خا ن خيل،مير خيل، خوازي خيل،غو نځي احمد خيل، مصري خيل،کټه خيل، شو خيل، همزه خيل، مري خيل،سا تي خيل،ندو خيل، خر منه ٠ د ځا ځيو د قبيلې خلک په عمو مي ډول د کر نې په چارو بوخت دي، خو يو شمير يې په سو داگر ېزو کارونو او په تيره بيا دتر انسپورتي کارونو په سبب خپله گو زاره کوي٠ د منډ هير مشهور ځنگل هم ددوی په سيمه کې مو قعيت لري٠ ځا ځي ميلمه پال، غير تمن، هيواد پا لو نکي او په علم او پو هې با ندې مين خلک دي٠ د انگر يزي ښکيلا کگرو پر خلاف يې ډيرې تورې وهلي دي او هر ځلې يې د خپلو نورو هيواد پا لو نکو په څير خپله ميړ انه او زړر تيا ثا بته کړې ده٠ دروسي بلو سگرو او تيري کوونکو ځو اکو نو په وړاندې يې هم خپله ملي او اسلامي دنده په ښه تو گه تر سره کړې ده او دوی ته يې خو لهما توونکي گو زارونه ور کړي دي٠
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه
سوفيست
سوفيست يا سوفيسط (په يواني ژبه: σοφιστής ) په لرغوني يونان او لرغوني روم کې هاغه ځانگړو استادانو ته وېل کېدل چې د فلسفې په فصاحت او بلاغت اړخ باندې برلاسي و. که څه هم ځينې سوفيستانو د سندارا (موسيقۍ) ، ورزښت ، او شمېرپوهنې څانگو سبقونه ورکول خو په ټولگړې توگه يې ځوانو سياستوالو ، حکومتوالو ته د ارېته يا (ارېتس) زده کړې ورکولې ، چې موخه يې د هرچا څخه د بهتر ځان گڼل و. سوفيستانو په لومړي سر کې د بډايه او نوموتو کورنيو غړو ته د ښو زده کړو ورزده کول پر مخ وړل ، چې وروسته بيا د سقراط ، افلاطون او زېنوفون لخوا د دوی دغه کړنې وغندل شوې. برسېره پر دوی باندې د نيوکو دغو ځانگړو استادانو (سوفيسطانو) خپلو کړنو ته په ځانگړي توگه د روم د تاريخي پير په کلونو کې چې د دوهم سوفيسطي پیر په نوم شهرت لري وروسته دوام ورکړ. په دغو سوفيستانو باندې ډېرې درندې نيوکې د افلاطون او ارستو لخوا روانې وې.
آرپوهه
د يوناني ژبې ویی (سوفوس ) (σοφός) چې د نوم په بڼه د سوفيا سره تړاؤ لري مانا يې ٫٫ ماهر٬٬ يا ٫٫ هوښيار٬٬ راوځي ، ځکه چې په لرغوني يونان کې د افسانيي شاعرهومر په پېر کې هر هاغه چاته سوفيا يا سوفوس وېل کېدل چې د ځانگړو ښکليو هنرونو اوقلم او تورې علمي استعدادونو خاوندان به و. يوه بېلگه يې د لرغوني يونان د هينيکوس په نامه يوه پژۍ چې د يوې آسگاډي د سيالۍ لوبغاړی دی او يو لاس يې نشته خو په ښي لاس باندې گاډۍ ځغلوي .همدې ته ورته هوښيارو بنيادمانو ته يې سوفوی يا سوفوس وېل. وروسته بيا دغه ویی يا ويېکه په ټولگړې توگه عام مفهوم خپل کړ چې له مخې يې د علم مانا غوره کړه د بېلگې په توگه ، په سياست ، اخلاق ، او کورنيو چارو نظم اړوند چارو. دغه د لرغوني يوناني ژبې ادبياتو په افسانوي اووه قصيدو کې چې په ۷م مخزېږدي او ۶م مخزېږدي کې لکه د (سولون او تېلس ) څرگند شوي. همدارنگه دغه ماناوې د هروډوټس په تاريخي لیکنو کې څرگندې شوي .ريچارډ مارټن دغو اووه افسانوي قصيدو ته د(د سياسي شاعرۍ لوبگرانو ) نوم ورکړی." د سوفوس σοφός د ويی څخه د سوفيزدو σοφίζω فعېل يا ٫٫کړيال٬٬ جوړېږي چې مانا يې ده ( زده کړه ، پوهول ، په زده کړې سمبالول) ، خو د ژبښودنې د بې غږه حالت په لړ کې يې مانا ٫٫جوړېدل يا هوښيارېدل٬٬ راوځي يا هم ٫٫ ځيرفکره يا د پوهې او مسلک خاوند ٬٬ هم بلل کېږي . په پايله کې له دغه کړيال يا فعېل څخه يو نوم د (سوفيستس) σοφιστής په بڼه جوړشو ، چې په اصل کې يې مانا ٫٫ د خپل د هنر پنځگر يا ماسټر٬٬ بلل کېږي ، خو بيا د دې مانا هم پراخه شوه او د ٫٫ هوښيار سړي٬٬ مانا يې خپله کړه . همدغه ٫٫سوفيست٬٬ وييکه په نورو گڼشمېر ژبو کې د پورتني ويي ٫٫ سوفيستس٬٬ څخه راوتلې . " دغه د سوفيست ويی په يوناني ژبې کې د نورو ويوونو سره هم گډېږي چې يو ترکيبي مانا راباسي. د بېلگې په توگه ، ٫٫ گېمنوسوفيست ٬٬ يانې لوڅ فيلسوفان ، ٫٫ آيتروسوفيست٬٬ يانې يو ډول رنځپوه ، چې په لرغوني رومي ټولواکمنې پېرکې يادېده.
د پينځمې مخزېږدي پېر سوفيستان
د ۵مې م.ز. پېړۍ په دوهمو نيمايي کالونوکې په ځانگړې توگه آتېن کې يې ٫٫سوفيست٬٬ د يو ټولی هاغو پوهاندو کسانو ته وېل چې سيار گرځېدونکي استادان و. دوی به د پيسو په بدل کې خلکو ته زده کړې ورښودلې.
سرچينې
وېشنيزه:د يونان لرغونې فلسفې وېشنيزه:د يونان لرغوني فيلسوفان وېشنيزه:فلسوفان
شانگهای د همکاريو سازمان
وېشنيزه:نړيوال پوځي سازمانونه
کوشانيان
کوشاني سترواکي یوه ترکیبي سترواکي وه، چې د له خوا د لومړۍ پېړۍ په پیل کې د باختر په قلمرو کې جوړه شوه. دغې سترواکۍ پراختیا ومونده او د نن ورځې افغانستان، پاکستان، نیپال او د شمالي هند ډېری برخې چې لږ تر لږه سکتا او سرنات چې بنارس ته نږدې و، په کې شاملېدل، چېرې چې د لوی کنشکا مهال ته اړوند ډبرلیکونه موندل شوي دي.
په ډېر احتمال سره کوشانیانو په پیل کې په خپلو مدیریتي چارو کې یوناني ژبه کاروله، خو ډېر ژر یې له باختري ژبې په کار اخیستو پیل وکړ. کنشکا خپل ځواکونه د شمال قره قورم غرونو ته ولېږل او له ګندهارا نه چین ته مستقیم سړک یې نږدې د یوې پېړۍ لپاره تر کنترول لاندې و، چې ټول قره قورم ته د سفر لپاره د لېوالتیا او چین ته د ماهیانا بودیزم د لېږد باعث وګرځېدل. کوشانیانو د روم له سترواکۍ، د فارس له ساسانیانو، اکسومیت سترواکۍ او د چین له هان کورنۍ سره دیپلوماتیکې اړیکې لرلې. کوشاني سترواکي د روم سترواکۍ او چین ترمنځ د سوداګریزو اړیکو مرکز و: د الین دانیلو پر باور: « د یو مهال لپاره، د کوشانیانو سترواکي د ګڼ شمېر تمدنونو مرکز وه». په داسې حال کې چې ، د دغې سترواکۍ له پولو بهر فلسفه، هنر او علوم رامنځته شول، د دغې سترواکۍ د تاریخ لومړني لیکلي آثار نن ورځ د نورو ژبو په کتیبو او راپورونو په ځانګړې توګه په چینايي کې راغلي دي.
کوشاني سترواکي په درېیمه میلادي پېړۍ کې په نیمه شاهي واکمنۍ بدله شو، هغه مهال چې ساسانیانو په لوېدیځ برید وکړ او د سوګدایانا(سغد)، باختر او ګندهارا کې یې کوشاني- ساساني پاچهي جوړه کړه. په څلورمه پېړۍ کې د هندي سلسلې، ګوپتایانو له خوا له ختیځ نه تر فشار لاندې راغله. د کوشانیانو او کوشاني- ساساني پاچهي په پایله کې د شمال له لوري د برید کوونکو له خوا چې کیداریان او هفتالیان بلل کېدل، له منځه ولاړه.
لومړني کوشانیان
د سغد او باختر په سیمو کې له میلاد نه یوه یا دوه پېړۍ وړاندې له کوشانیانو نه آثار پاتې شوي، له هغه ځایه چې دوی ساکایان بې ځایه کړي و او د سویل پر لور تللي و. د دوی د لرغون پېژندنې جوړښتونه په تخت سنګین، سرخ کوتل (تاریخي معبد) او د خلچیان په ماڼۍ کې پېژندل شوي دي. کوشانیانو د هلنستیک لرغونې دورې په ړنګو ښارونو، لکه:  آی خانم کې کلاوې جوړې کړې وې. دغې دورې ته اړوندې ګڼ شمېر مجسمې او کتیبې پېژندل شوې چې په آسونو سواره غشي لرونکي په کې انځور شوي دي، چې په پام وړ توګه د خلچیانو کوشاني شاهزاده، چې په مصنوعي بڼه جوړه شوې کوپړۍ لري او په مرکزي اسیا کې د کوچیانو څرګندويي کوي. داسې هم انګیرل کېږي چی، له سکایانو سره د کوشانیانو جګړه انځور کوي. په دغو انځورونو کې یوچیان په دبدبه لرونکي چلند سره ښودل شوي او سکایان یې له یوه اړخه د برېتونو لرونکي او ویروونکو څېرو سره انځور کړي دي.
چینایانو په پیل کې دغه وګړي د یوچیانو په توګه یاد کړي او ویلي یې دي چې، دوی کوشاني سترواکي تاسیس کړه، په داسې حال کې چې د یوچي او کوشانیانو ترمنځ اړیکه تر اوسه معلومه نه ده. د بان ګو (Ban Gu)، د هان کتاب (Book of Han) موږ ته وایي چې: کوشانیانو (کوی-شانګ) له میلاد نه ۱۲۸ کاله وړاندې باختر ووېشه. د فان یي (Fan Ye) د وروستي هان کتاب (Book of Later Han) «دغې موضوع ته اشاره کوي چې: څه ډول د کوشانیانو مشر چیو-شیو- چیو (Ch'iu-shiu-ch'ueh) (دسکایانو )، د یوچیه د ټولو قبیلو په تسلمېدو سره کوشاني سترواکي رامنځته کړه».
لومړنی مستند شوی واکمن او لومړنی هغه چې ځان یې د کوشانیانو واکمن وباله، هرایوس و. هغه په خپلو سیکو کې خپل ځان په لاتیني ژبه «مستبد یا ظالم واکمن» (tyrant) وباله او هم یې د خپلې کوپړۍ شکل بدل وښود. کېدای شي، هغه د یونانیانو له متحدینو نه و او دسیکې په وهلو یا ضرب کې یې هم له دغه سبک نه ګټنه کوله. کیدای شي هریوس د لومړني کوشاني سترواک پلار وي.
بېلابېلې کلتوري اغېزې
له میلاد نه یوه پېړۍ وړاندې، ګویش وانګ (چینايي:貴霜) په یوچي قبیلو کې مشهور شو او د کجولا کدفیزس تر مشرۍ لاندې یې یو پیاوړی کانفدریشن رامنځته کړ. په لوېدیځ کې د ګویش وانګ نوم ومنل شو او کوشان ته یې بدلون ورکړ، څو کانفدریشن څرګند کړي، په داسې حال کې چې چینایانو ورته یوچي  ویل.
کوشانیانو چې په تدریج سره د سکایانو له قبیلو نه د دغې سیمې کنترول ترلاسه کړ، د سویل خوا ته چې په دودیز ډول د ګندهارا (هغه سیمه چې تر ډېره د خیبر پښتونخوا پېښور اوټوله خیبر پښتونخوا سیمه په کې شاملېدله) په نوم پېژندل کېده ،پرمختګ یې وکړ او په بګرام او چارسده کې یې دوه پلازمېنې جوړې کړې چې وروسته په ترتیب سره د کاپیسا او پوشکلاوتي په نوم یادېدلې.
کوشانیانو، د باختر د هلنستیکي کلتور عناصر ومنل. هغوی یوناني الفبا د خپلې ژبې په تناسب ومنله (د یو حرف Þ «ش» یا «sh» په زیاتولو لکه په «کوشان» کې) او د یوناني موډل له مخې یې د سیکو په جوړولو پیل وکړ. د کنشکا له پاچهۍ وړاندې یې د یوناني افسانو ژبه له پالي افسانو (په خروشتي لیک) په خپلو سیکو کې کار اخیست. د کنشکا د واکمنۍ په نیمايي کې، هغوی د کوشاني ژبې له افسانو ( په یوناني اقتباسي لیک) له یوناني افسانو (یوناني لیک) او پارکریت افسانو (په خوشتي لیک) نه کار واخیست.
بهرونه
بهرونه (په انگرېزي: Export) يانې بهر وړنه چې په وټپوهنه کې بهرونه د يو هيواد له بندرونو څخه د توکو او چوپړتياوو ايستل دی. چې د دې ډول توکو پلورونکي ته "بهرونکی" وايي. په نړيواله سوداگرۍ کې بهروونه د کور هيواد څخه بل بازار ته د توکو او توليداتو وړل او پلورل دي.
وېشنيزه:نړيواله سوداگري
گندا سېنگ
پوهاند گندا سېنگ (زوکړه د ۱۹۰۰ زېږدي کال، د نوامبر ۱۵، هند، پنجاب - مړینه د ۱۹۸۷ زیږدي کال د ډيسمبر ۲۷، پنجاب) (په انگرېزي: Ganda Singh) د هند يو نامتو ليکوال او تاريخپوه وو.
مخينه
ډاکټر گنداسینگ د جوالا سینگ زوی دی چې د ۱۹۰۰ زیږدي کال د نوامبر د میاشتې پر ۱۵ نېټه د هند د پنجاب د هوشیار پور په سیمه کې زیږیدلی دی. گنډاسینگ لا وړوکی ماشوم وو چې د خپلې سیمې له مسلمان ملا نه یې د درس په ویلو پیل وکړ او وروسته بیا د خپلې سیمې په لومړني ښوونځي (پرائمري سکول) کې شامل شو. د ښوونځي تر پای ته رسولو وروسته د هوشیارپور په ډي .ای .وي کالج کې شامل شو او بیا د لاهور د فورمان په کریسچن کالج کې شامل شو. کله چې لا نولس کلن ځوان وو د انگرېزانو له خوا په پوځ کې برتهي شو او په راولپینډۍ او پېښور کې یې د انگرېزانو لپاره پوځي دندې تر سره کولې. هغه وروسته په ۱۹۲۰ او ۱۹۲۱ زیږدي کلونو کې د عراق په بصرې ښار کې د انگرېزانو په پوځ کې کار کاوه، خو وروسته هلته د ټوپک په گولۍ ولگید او ټپي شو او په روغتون کې وو. تر جوړېدو وروسته هندوستان ته ولېږل شو، خو په تېروتنې سره د هغه کورنۍ ته ویل شوی وو چې دی مړ شوی دی. کله چې يو مهال هغه د خپل کور دروازه وټکوله نو د کورنۍ غړي یې وویرېدل چې گواکې دا د هغه روح دی نو ځکه یې کور ته د ننوتو اجازه ورنه کړه.
تر هغه وروسته گنډاسینگ تر ډیرې مودې پورې په خپل کور کې پاتې نه شو او له هغه ځایه بیرته عراق ته ستون شو. له عراقه داینگلو –پرشین د تیلو په کمپنۍ کې، چې د ایران په آبادان ښار کې وو، د شمېراند (محاسب) په توگه وگومارل شو. په دغه وخت کې مشهور انگریزي سکالر سر ارنالډ ویلسن د دغې کمپنۍ منیجر وو.
گنداسینگ پر ۱۹۳۰ زیږدي کال پنجاب ته ستون شو او هلته د پهولواري میاشتنۍ مجلې د کتنپلاوي (ایډیټور) غړی وو. بیا وروسته پر ۱۹۴۹ زیږدي کال د پنجاب د پټیالې ښار د موزیم د ارشیف ډایريکټر وو. ډاکټر گندا سینگ د دوکتورا تر لاسه کولو لپاره پر ۱۹۵۰ ز کال د هند د پنجاب پوهنتون په چاندیگړ ښار کې د تاریخ په څانگه کې شامل شو. نوموړي پر ۱۹۵۴ زیږدي کال پر دراني احمد شاه د خپلې دوکتورا پايليک (تیزس) ولیکه. هغه د هند د نورو تاريخ ليکونکيو او له هغو نه د مولانا ابوالکلام ازاد له خوا تل هڅول کېده.
وروسته هغه د هند د پنجاب د پټیالې په خالصه کالج کې د تاریخ څانگې د مشر په توگه وگومارل شو. په ۱۹۵۶ زیږدي کال کې یې د پنجاب د تاریخ کنفرانس جوړ کړ. نوموړی د ۱۹۵۰ او ۱۹۵۶ زیږدي کلونو ترمینځ د پنجاب د تاریخ د سروې د ریکارډ د کومېټې غړی وو. د علیگړ اسلامي پوهنتون پر ۱۹۶۴ زیږدي کال هغه ته د ډیلیټ افتخاري بری ليک (ډیگري Degree of D. Litt) ورکړ چې دغه بری ليک تر دوکتورا لوړه پوړۍ (درجه) ده. پر ۱۹۸۷ زیږدي کال د هند حکومت هغه د هند د پېنځو اوڅارو تاریخپوهانو په توگه وپېژاند. همدا راز پر ۱۹۸۳ ز کال د هند حکومت هغه ته د پدما بوشن علمي جایزه هم ورکړه.
ليکوال ډاکټر گندا سینگ ډیر تاریخي کتابونه لیکلي دي، خو د هغه تر ټولو ډېر نامتو نښير درانی احمد شاه دی چې په ۶۰ مو لمريزو کلونو کې د افغانستان د علومو اکیډیمۍ د پښتو څېړنو په نړیوال مرکز کې د سر محقق ښاغلي نصرالله سوبمن په زیار له انگرېزي پښتو ته وژباړل شو او وروسته بیا چاپ شو. دغه کتاب د احمد شاه بابا او په هند کې د هغه سوبو په اړه یو معتبر تاریخي کتاب گڼل کېږي چې گنداسینگ پرته له کومه تعصبه لیکلی دی.
سرچينې
۲- د ليکوال لطیف ياد فېسبوک پاڼه.
کيمياوي وسلې
کیمیاوي وسلې د ټولوژنو وسلو له ډلې گڼل کېږي. ‌په دې ډول وسلو کې د کیمیاوي موادو له زهرجنو او وژونکو خواصو کار اخیستل کېږي.‌ په کیمیاوي وسلو کې د وسلو چادونې ځواک د وسلو بنسټیز اصل نه بلکې د هغو د زهرجنتوب وسلیز توان د وسلو بنسټیز اصل بلل کېږي.‌ په زرگونو کیمیاوي مواد کولای شي د کیمیاوي وسلو په بڼه وکارول شي. کیمیاوي گازونه د انسان وژنې، د ژوندیو موجوداتو د عادی حالت د بدلون، د کښتونو د ویجاوړۍ یا وچولو،‌ د څارویو د لوږې او نورو ناروغیو لامل کېدای شي. په نړیوالو قوانینو کې هره هغه کیمیاوي ماده چې زهري خاصیت ولري کیمیاوي وسله گڼل کېږئ. دا وسلې په لومړي ځل د آلمانانو له خوا کارول شوې دي. ټیټه بیه، په بېلابېلو ډولونو د لېږد وړتیا، رواني او فزیکي اغېزې د کیمیاوي وسلو له گټورو خاصيتونو شمېرل کېږي.‌ د ځینو کیمیاوي اجنټونو په تولید کې د پېچلې ټکنالوژۍ لزوم، د زیان ناسمې کچې ټاکل او‌ د زیان د ساحې ناسم کنټرول د کیمیاوي وسلو له ناسمو خواصو شمېرل کېږي.
سرچينه
د بي بي سي پښتو يوه څيړنيزه ليکنه
بيولوژيکي وسلې
بیولوژیکې وسلې د ټولوژنې وسلو له ډلې شمېرل کېږي. په بیولوژیکي وسلو کې له ژوندیو ژونکو او ویروسونو کار اخیستل کېږي. بیولوژیکي وسلې کولای شي نېغ په نېغه اغېزه ولري، کولای شي د اوږد مهال لپاره خپلې اغېزې په داسې ډول پرېږدي چې په لنډ مهال ورته د چا پام نه شي. انټرکس د بیولوژیکي وسلو یوه سترگه او پېژندل شوې بېلگه گڼل کېږي. تبه، ستړیا او وینه تویېدنه بیولوژیکي او کیمیاوي وسلو سره د مخامختيا گډې نښې گڼل کېږي. د انتقال آسانې او بېلابېلې لارې، ‌په لنډ مهال کې د نه پېژندلو ځانگړتیا، ټیټه بیه، لږ حجم، په سخته باندې دفع کوول، ودانیو او مړو موجوداتو ته زیان نه رسول دبیولوژيکي وسلو له گټو، همدارنگه زهرجنتوب، په سخته توپير، د خپراوي سخت کنټرول او د پېژندگلوۍ سختې لارې چارې د بیولوژیکي وسلو له ناسمو خواصو گڼل کېږي.
سرچينه
د بي بي سي پښتو يوه څيړنيزه ليکنه
راوړنې
راوړنې (په انگرېزي: Import) په وټپوهنې کې د سوداگرۍ له لارې هيواد ته د توکو راوړلو ته وايي ځکه په هيڅ ډول يو هيواد نه شي کولای چې خپل د اړتيا وړ ټول توکي په کور دننه توليد کړي او اړتيا لري ترڅو له نورو هيوادونو څخه هيوادته راوليږدوي.
وېشنيزه:نړيواله سوداگري
د هېوادونو نوملړ د خالص صادراتو په اساس
WTO data
This table shows the biggest net exporter country and net importer country in nominal U.S. dollar s based on the World Trade Organization's trade balance data.
CIA World Factbook data
This is a list of countries by net exports according to the CIA World Factbook. This list includes some non-sovereign entities, but only sovereign territories are ranked.
بشکک
بشکيک د قرغزستان هېواد پلازمېنه او له سترو ښارونو څخه دی.
وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
استانه
استانه د قزاقستان پلازمېنه ده. ښار خپل اوسنی نوم د قزاقستان په پارلمان کې د متفقې رایې په تعقیب د 23 مارچ 2019 کې ترلاسه کړ. دا د 1990 څخه تر 2019 پورې د قزاقستان د ولسمشر نورسلطان نظربایف په نوم ونومول شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
آزربايجاني منات
منات د آزربايجان هيواد رسمي ارز دی.
سرچینې
وېشنيزه:د آسيا ارزونه
عشق آباد
عشق آبادد ترکمنستان هېواد پلازمېنه او له سترو ښارونو څخه دی او دغه د ښار ترکمنستان هېواد د اخال ولاېت مرکز هم دی چې د قره قوم په گرمه دښته کې پروت دی او نوموړی ښار په ۱۸۸۱ مېلادي کال کې د روسانو د ولکې لاندې راغی.
جغرافیا
د نوموړي ښار د وگړو شمېر په ۲۰۰۹ مېلادي کال ۹۰۹/۰۰۰ تنه وو او دا ښار د اېران هېواد سره په ۱۲۲ کېلو مترۍ کې پروت دی. په نوموړي ښار کې ۴۳ سترې، ۱۲۸ منځمهاله او ۱۷۰۰  کوچنۍ صنعتي فابرېکې وجود لري. مهم صنعتي تولېد ېې  ترکمنستاني کېبل او ترکمنباشي ټوکر او داسې نور دي
وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
تاشکند
تاشكند د اوزبكستان جمهوريت پلازمېنه او د تاشكند ولايت اداري منځۍ ده. دغه ښار د وگړو د زياتوالي له پلوه د اوزبكستان تر ټولو لوى ښار دى. تاشكند د هېواد سياسي ، وټندويه ( اقتصادي ) ، كولتوري او پوهنيزه منځۍ ده. د تاشكند ښار په يوولسو حوزو وېشل شوى دى.
اخځونه
وېشنيزه:د اوزبکستان ښارونه وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:د آسیا د هېوادونو پلازمېنې
مارگرېټ ټاچر
سرچينې
بي بي سي پارسي او ویکېپیډیا
منگلور
منگلور  د سوات ولسوالۍ د يوه کلې نوم چې د يونين کونسل يا وارډ هم دی. دا کلی پهتحصيل بابوزی کې شتون لري چې په د پاکستان هېواد په خيبرپښتونخوا ایالت يوه برخه ده۔
لویدیځ منگلور
لویدیځ منگلور چې د دویم نمبر منگلور په نوم یا بامیخېل کلیوالي شورا په نامه هم یادېږي؛ د منگلور په لویدیځ اړخ کې موقعیت لري. د لویدیځ منگلور اوسیدونکي بامیخېل پښتانه دي چې دا ډله د بابوزي پښتنو یو کوشنی ټبر گنل کېږي. په دې کلي کې موسی خېل، برهان، میرخېل، عثمانخېل، لنگرخېل، بېبال خېل، فتېح خان خېل، دولتخېل، عیسی خېل، میاگان، مولایان او نور ټبرونه شامل دي.
ازبکستاني سوم
ازبکستاني سوم په مرکزي آسيا کې د ازبکستان هېواد رسمي ارز دی چې UZS د ارز کود دی.
وېشنيزه:د آسيا ارزونه
خزدکپوهنه
خزدکپوهنه (په انگرېزي ژبه: entomology) يو علمي څانگه ده چې د خزدکو (حشراتو) په اړه هر ډول مالوماتو په اړوند بحث کوي.
وېشنيزه:خزدکپوهنه
آذربايجاني ژبه
آذربايجاني ژبه چې د ترکي ژبو له کورنۍ څخه ده همدا ډول د آذربایجان هیواد رسمي ژبه هم ده او په ټوله کې له ۱۰ نه تر ۱۵ ميليونو ويونکي لري.
وېشنيزه:ژبې
طهارت (پاکي)
= پاكي (طهارت) = لیکوال: (لبنانی عالم): محمدا جواد مغنیه
پښتو ژباړن: استاد اجرالدین اقبال
خپروونکی: دانش خپرندویه ټولنه
پته:https://andyal.com/%d9%be%d8%a7%d9%83%d9%8a-%d8%b7%d9%87%d8%a7%d8%b1%d8%aa/
'''مسلمانانو ته پاكي او طهارت ډېر ارزښت لري او په پاكوالي پورې اړوندو مسالو په باب يې ګڼ شمير كتابونه ليكلى او خپل كوچنيان پاكوالي ته د پاملرنې لپاره هڅوي او په معبدونو او مدرسو كى يې د اصولو زده كړه وركوي. فقهاء د عبادتونو د سمون او ښه والي لومړنى شرط پاكوالى ګڼى. زياته به نه وي، كه ووايو،چې يو دين هم د اسلام هومره پاكوالي ته ارزښت نه وركوي.'''
'''طهارت په لغت كى د پاك‌ او پاكوالى په معنا دى؛خو د فقهاوو په اصطلاح كى د چټلى يا برسېرني ناولتيا لرې كولو ته وايى، لكه: وينه، تشې او ډكې متيازې. خو ناولتيا يوه معنوى چاره ده، چې انسان ته پيدا كيږى او چى كله هم ترې څرګنده شوه، په لمانځه كې د ګډون مخه نيسي او په هغه صورت كى اودس، غسل او تيمم واجبېږي او پاكوالی ترې خداى (ج) ته د نژدى كېدو له نيت او د هغه (ج) د امر له اطاعت پرته نه بشپړېږي. خو د ناولي لاس، جامې او لوښي پاكي بى له نيته هم سمه ده. حتى كه باد يوه ناولې جامه په ډېرو اوبو كى وغورځوي، اوبو ته په همدې ورلوېدو هم پاكېږي. (1)'''
له ناولتيا او چټلۍ نه پاكوالى په اوبو كېږى،ځكه خداى (ج) د انفال سورې په 11 ايت كى فرمايلي دي:
إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّن السَّمَاء مَاء لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الأَقْدَامَ
ژباړه: (درياد كړئ) چې خداى پرتاسې د ډاډېينې لپاره پركالي راوړه او له اسمانه يې پرتاسې او به راوورولې،چې تاسې پرې پاك كړي او د شيطان چټلي درنۀ لرې كړي او زړونه مو پياوړي كړي او په هغه مو پښې ټينګې كړي.)) (2)
او د فرقان سورې په 48 اّيت كى فرمايي:
وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا
مطلقې اوبه :
اوبه تر هغې مطلقې وي، چې ساتل يې ګران وى، لكه : هغه اوبه چې په خاورو او خټو او پر يوه ځاى په ډنډيدو او پكى د ونو د پاڼو او وښو پرېوتو او يا يې په مالګينځيو (نمكسار) او ګګوكړو يا نورو كاني موادو كى د تېرېدو له امله رنګ اړولى وي.
'''د ټولو مذهبونو په خوله: مطلقى اوبه پاكې او د ناولتيا او چټلۍ پاكوونكې دي. له عبدالله بن عمر نه روايت شويدي، چى وايى : ” زه د سيند تر اوبو تيمم غوره ګڼم” چى دا د پيغمبر اكرم (ص) له دې وينا سره ټكر دى، چى فرمايى: “څوك چې د سيند اوبه پاك نكړي، خداى يې نه پاكوي.”'''
كاريدلې “مستعملې” اوبه: كه په مطلقو اوبو له بدن،جامې يا لوښي ناولتيا لرې شى او هغه اوبه له وينځلي ځايه يا پخپله او يا په زور تويې شى، فقها ورته غساله يا كارېدلې اوبه وايى او ناولې وي، ځكه لږې اوبه چې له ناولتيا سره ګډې شى، رنګ واړوي، كه وا نه ړوي، ناولي شي، چې هغه بيا ناولتيا او پليتي نۀ لرې كوي.
'''د مذهبونو يو شمير نورو فقهاوو ويلي دي: كه د دې اوبو طبيعي حالت د وينځلي ځاى له پليتۍ اوښتي او بدل شوى وي، ناولې دي. كه نۀ حكم يې د هغه ځاى حكم دى، چې اوبه ترې رابيلى شويوي. كه هغه ځاى پاك وي ‏اوبه پاكې دى او كه ناپاكه يا ناولى وي، اوبه ناولې دي. كه د اوبو ځاى مو د اوبو له راوتو وړاندې ليدلى وي، دا حكم پر ځاى ندى او كه نۀ هغه ناپاكه ځاى،چې اوبه پرې تېرې شويوي، پاك دى؛خو هغه ترې رابېلى شوې يا راتويې شوې اوبه ناولې دي، ځكه پر پليتۍ تېرې شويدي.'''
'''د ابوحنيفه په عقيده د ناولتيا لرې كولو ته كارېدونكى اوبه پاكې دي؛خو پاكوونكي ندي. د شافعى او احمد بن حنبل خبره هم همدا ده د مالكيانو په وينا له هغه (امام مالك /ژ) په رانقل شويو يو له دوو روايتو كى پاكې او پاكوونكې دي. (4) اماميه وو ويلى دي” د مستحبو غسلونو لكه د توبې او جمعې او اوداسه كى كارېدونكې پاكې او پاكوونكې دي. يعنې غسل او اودس كول پرې كولای او پليتي پرې لرې كولاى شو؛خو كومې اوبه چى په واجبو غسلونو لكه: د جنابت او حيض په غسل كې كارېدلې وي، اماميه علما پرې يوه خوله دي،چى ناولتيا لرې كوي؛خو پدې كى بيا سره اختلاف لري چې ګنې پليتي لرى كولاى او اودس او دويم ځلي غسل پرې كېداى شي. يعنې ځينو جايزې ګڼلي او ځينې يې بيا روا نۀ ګڼي.'''
مساْله: كه يو اودس اوښتى (جنب) له نجاسته د ځان تر پاكولو او له پليتۍ د پاكولو تر نيت وروسته په لږو اوبو كې ننووت؛نو د حنبليانو په وينا:
'''دا اوبه جوټه يا مستعملې شوېدي او جنابت نۀ لرې كوي او واجب ده، چى دويم ځل غسل وكړي؛خو شافعيان، اماميان او حنفيان اوبه مستعملې بولي؛خو وايي چې جنابت لرې كوي او دويم غسل واجب ندى. (5)'''
د منځنيو پيړيو خلك دې او د فقهې په مطولاتو كى راغليو داسې نورو مسالو ته اړوو، ځكه هغه مهال اوبه تر غوړيو ګرانې وې؛خو نن سبا يې اوبه د ځمكى له تله د غرونو پر دنګو څوكو پرتو كورونو ته رسولې دي، د دغه راز مسالو له شا ويلو ډډه شوی او دا راز مسالې يې د مورخينو د تاريخي اّثارو په څير ګڼلي دي.
ترکمني ژبه
تورکمني ژبه چې د تورکي ژبې له کورنۍ څخه ده په تورکمنستان کې رسمي ژبه ده او تر ۷ ميليونه ويوونکي لري.
طهارت (پاکي)
مطلقې اوبه :
مضافې اوبه :
ترکمني ژبه
وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:د افغانستان ژبي وېشنيزه:د ترکمستان ژبي وېشنيزه:ترکی ژبي
طهارت (پاکي)
مطلقې اوبه :
“ابوحنيفه په سفر كې په شرابو او د خرما په اوبو اودس روا ګڼلى دى.” چى دا خبره د ابن قدامه د تاليف المعنى په 1ټ ، 12 مخ كې هم راغلې ده.
د ابوحنيفه مذهب په مضافو اوبو اودس جايز ګڼلى او د اماميه وو شېخ صدوق ويلي دي: د جنابت اودس او غسل د ګلابو په اوبو كېږي.
'''حنيفه په مضافو اوبو د اوداسه په جواز كې پردې ايت استدلال كوي:فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا مائده/٦ او ويلي يې دي، د ايت معنى دا ده، چى: كله مو مطلقې يا مضافې اوبه ونۀ موندې، تيمم وكړئ؛خو كه مضافې اوبه مو وموندې، تيمم روا ندى،د نورو مذهبونو امامانو هم په مضافو اوبو د اوداسه په باب پر همدې ايت استدلال كړېدى. وايي : په ايت كې د اوبو ټكى مطلقو اوبو ته ويل كېږي، نۀ مضافو ته؛نو د اّيت معنى دا كېږي، چې : ” كه مطلقې اوبه مو ونۀ موندې، تيمم وكړئ” چې د مضافو شته والى او نشتوالى يو شان دى او حقه هم همدا ده، ځكه د مثال په ډول كه له چا اوبه وغواړې؛نو د مېوې اوبه يا ګاز لرونكې (سوډا اوبه) نۀ دركوي،پدې توګه څرګنده ده، چې شرعي احكام د عادي وګړيو له پوهې سره سم نازل شويدي.'''
په ايت كى د اوبو (ما) د لفظ په تفسير كى د فقهې د امامانو اختلاف داسې دى لكه د يو شعر د يوه په معنى كې د اديبانو او كلمې په لغوي تفسير كې د علماوو اختلاف چې اختلاف يې په پوهه او اجتهاد كې دى، نۀ په اصولو او مداركو كې.
كر او قلتان (6) :
ټول مذهبونه دا مني، چى: هر كله له ناولتيا سره د اوبو د ګډون له امله د اوبو رنګ، خوند يا بوى بدل شي، ناولې كېږي، لږې وي كه ډېرې له ځمكى داره ووهي كه ونۀ وهي، مطلقې وي، كه مضافې اوبه له ناولتيا سره له ګډون پرته د باد په لګېدو بدلې شي، لكه دا چې هوا له اوبو سره د نژدې مړي بوى اوبو ته ورسوي، اوبه بيا هم پاكې پاتې وي.
له امام مالك نه په يوه را اخيستي روايت كې دي چې كه ناولتيا له اوبو سره ګډه شي او د اوبو ځانګړنه او څرنګوالي وانۀ وړي، لږې وى كه ډيرې، پاكې دي؛خو د نورو مذهبونو لارويو ويلي دي: كه لږې وي؛خو ناولې دي او كه ډيرې وي، پاكې دي.
'''خو په هغو اوبو كې يې چې ډيرې ورته ويل كېږي، اختلاف كړى دى، شافعيانو او حنبليانو ويلي دي: كثير يا ډيره هغه اندازه ده، چى د دوو قلو هومره وي او د دې حديث (اذا بلغ الماء قلتين لم يحمل الخبيث) (كله چې اوبه تر دوو قلو ورسېږي؛ نو د پليتۍ) له مخې دوه قلې 500 عراقي رطله (1282 كيلو ګرامه) كېږي. د الازهر پوهنتون ځينو لويانو ويلي دي، چې دولس تنكه كېږي.'''
'''له شويو خبرو روښانېږى،چى مالكيانو دوه قلې (قلتان) يا كر غوره نۀ ګڼى او كومه ټاكلى اندازه نۀ ښيي او د اوبو زياتوالى او كموالى ورته تر هغې چې له څرنګتياوو (كيفيات) ځنې يې يو بدلون ونۀ مومې، يو برابر دي. په هغه صورت كى ناولې دي، ګڼې ندي. له اماميه وو ځنې،ابن عقيل له دوى سره يوه خوله دى. د دې حديث (الما طهر لا ينجسه شيئ الاما غلب ريحه و طعمه اولونه) يعنې پاكې او پاكوونكې اوبه هغه دي، چې څه څيز يې نۀ ناولې كوي،څو خوند او رنګ يي بدل نشي.'''
روانې او ولاړې اوبه :
د حنفيانو له نظره له ناولتيا سره لګيدونكې اوبه دوه ډوله دي: يو هغه ولاړې اوبه چې يواځې له يوې خوا روانې او له بلې خوا بندې وې،دويم هغه روانې په هر ډول چې وي، خو لږې چى په لګېدو نۀ ناولې كېږى د همغو ولاړو په څير دي، چې له يوى خوا روانې او بله خوا يې بنده وي.
خو شافعي بيا وايي، چى روانې، ولاړې او له ځمكې راخوټكېدونكې يا داسې نورې يو شان دي.او ارزښت يې په لږو ډېر (قلت و كثرت) پورې دى؛نو هغه ډېرې (كثير) چې اندازه يې (قلتانو) ته ورسي، په يواځې لګيدو نۀ ناولې كيږي؛خو كه له قلتانو كمې وي، ناولې كېږي روانې وي، كه ولاړې، خوټكيږي كه ونۀ خوټكيږي، د دې حديث “اذا بلغ الما قلتين لم يحمل خبثا” د اطلاق له مخې.
او همداراز وايى: كه په روانو اوبو كې چې له قلتانو كمې وي، ناولتيا وليدل شي، روانې اوبه ناولې او ترې پاس او لاندې پاكې دي.
'''د شافعيانو له نظره د روانو او ولاړو ترمنځ توپير دا دى، چې ولاړې هر څنګه چې وي يو اوبه دي؛خو روانې كه له اصل سره پيوستې هم وي، پر څو برخو وېشل كېږي او هره برخه يې له بلې جلا حكم لري،چې كه زياتې وي له ناولتيا سره په لګيدو نۀ ناولې كېږي؛خو كه كمې وې، ناپاكې دي.د مثال په ډول كه يو ناولى لاس قلتانو ته په نارسېدلو اوبو كې غوټه شي، دهغو څښل او اودس پرې كول روا ندي. ځكه هغه اوبه ناپاكې دي او پكار ده، چې ناولى، لاس لومړې ومينځل شي. كتل كېږي،چى د روانو اوبو په باب د شافعيانو او حنفيانو ترمنځ ډېر توپير دى. د حنفيانو له نظره بهير (جريان) د پاكوالي نښه ده، كه څه هم اوبه كمې وي، لكه په مثالونو كې يې چې وويل شول. كه د اوبو دوه لوښې،چې يو پاك او بل ناپاك وى او بيا د اوبو د بهير په وسيله دواړه لوښي ګډ شي، پاك دي. خو شافعيان د اوبو بهير ته كه د لويې ويالې هم وي ارزښت نۀ وركوي او د روانو اوبو هره برخه تر بلې جلا او يو له بله د اوبو، د اجزاوو د پيوستون پر ضد ګڼي.'''
حنبليان وايي:
'''كه ولاړې اوبه له قلتانو كمې وي،له ناپاك سره له لګېدو سره جوخت ناولې كېږې. له ځمكې راوخوټكېږي، كه نه؛خو روانې،هغه بيا د حالت له بدلون پرته نۀ ناولې كېږي، يعنى حكم يي د ډيرو (كثير) اوبو دى، كه و هم نۀ خوټېږي او همدا وينا د ابوحنيفه رای ته ورلنډه ده.'''
'''خو مالكيان بيا وايي: مخكې مو وويل،چې لږې (قليل) اوبه له ناپاك سره په لګېدو نۀ ناولې كېږي او د ولاړو او روانو ترمنځ يې څه كرښه نده راكښلې. لنډه دا چې لكه د دوى له وينا چې څرګندېږي كم و زيات او بهير او ډب او د اصل لرل او نلرل ارزښتناك نۀ ګڼي او د اوبو په ناپاكۍ د حالت بدلون ته ارزښت وركوي كه په ناولتيا بدلې شوې ناپاكې دي او كه نۀ نو پاكې وخوټكېږي، كه نۀ زياتې وي كه كمې.'''
'''اماميان وايى: بهير (جريان) په هېڅ حال كې څه نښه نلري او ارزښت خوټكېدونكې سرچينه او يا زياتوالى (كثرت) لري؛نو كه اوبه له خوټكېدونكى سرچينې سره تړلې وي، كه وڅڅېدې (9) ، د ډيرو (كثير) حكم لري يعنى په لګېدو يا كډېدو نۀ ناولې كېږي. كه ولاړې يا ډب اوبه لږې هم وي،ځكه په خوټكېدونكيو اوبو كې د ناپاكۍ مخنيوونكې قوه نغښتې وي او تېزه سرچينه لري او كه له سرچينى سره ونۀ لګېدې او “كر” وې، كه كومه ځانګړنه يې بدلون ونۀ مومي،په څه شي نۀ ناولې كېږي؛خو كه (كر) ته ونۀ رسېدې،په لګېدو يا ګډيدو ولاړې وي،كه روانى،ناولې كېږى. خو كه له پاسه راتويېږي؛ نو پاس برخه د لاندينۍ هغې په پيوستون نۀ ناولې كېږي.'''
لنډه دا چې د اماميه وو له نظره ډب او بهير (ركود او جريان) دواړه يو شان دي او ليدل كېږي،چې هغوى خوټكېدونكې سرچينې ته د ارزښت له امله له نورو مذهبونو ځنې سره جلا دى، ځكه هغوى له سرچينې سره لګيدلې اوبه د ډېرو (كثير) په حكم كې راوستې دي، كه څه هم په سترګو كمې ښكاري له علامه حلي پرته چى د خوټكېدونكيو اوبو ته څه ارزښت نۀ وركوي ا و په هسې لګيدو يي كه كر ته رسېدلې هم نۀ وي پرې د ناوليو حكم كړى دى،د باران اوبه له اسمانه د راكېوتو پر وخت د اماميانو په نظر د چينې او ډېرو (كثير) په څېر دى، چې له ناولتيا سره په لګېدو نۀ ناولې كېږي او ځمكه لوښي او ټول څيزونه (اجسام) د ناولتيا تر لرې كېدو وروسته د باران له راكېوتو سره سم، پرې پاكېږي.
د ناپاكو اوبو پاكېدنه :
'''1_ كه لږې (قليلى) اوبه له ناپاكو سره د ګډون له امله ناولې شي؛خو كومه ځانګړنه (صفت) يې بدلون ونۀ مومي، د شافعيانو په نزد: كه ناولې اوبه قلتانو ته ورسېدې، پاكې او پاكوونكې دي، بشپړتيا او كاملوالى يې په پاكو اوبو وي، كه په ناپاكو، كه دواړه ځايه اوبه تر يو ځاى كېدو وروسته سره جلا كړي، پاكوالى يې پر ځاى دى. كه په دوو لوښو كې دومره ناولې اوبه يو ځاى شي،چې د قلتانو اندازې ته ورسيدې؛نو هغه پاكې او پاكوونكي دي.(10)'''
'''حنبليانو او زياترو اماميه فقهاوو ويلي دي: كه لږې (قليل) اوبه دومره زياتې كړئ، چې كر يا قلتانو ته ورسي، نۀ پاكېږي، ځكه د لږو (قليل) اوبو متممې ناولې يا پاكې وي، ځكه له ناوليو سره ناولې ګډول ټولې نۀ پاكوي او همداراز لږې (قليل) پاكې اوبه له ناوليو سره په ګډون ناپاكې دي. نو كه وغواړي،چې پاكې يې كړي د اماميانو له نظره بايد له كر او يا خوټكېدونكيو اوبو سره ولګي او د حنبليانو په نزد قلتانو ته ورسي.'''
'''2_ د شافعيانو او حنبليانو په نزد كه ډېرې(كثير) اوبه په ناولتيا سره بدلې شوی. د حالت د بدلون په له منځه تلو سره پاكېږى او بل څه ته اړتيا نۀ ليدل كېږي.'''
'''اماميان وايى: كه زياتو اوبو ته كومه خوټكېدونكې سرچينه نۀ وي، د حالت د بدلون په لرې كېدو نۀ پاكېږي، بلكى د حالت د بدلون تر لرې كېدو وروسته بايد پاكې (كر) اوبه پرې تويې شي، يا له سرچينې سره پيوستې شي او يا تر اوريا (باران) لاندې ونيول شي. كه د سرچينې اوبه وې، د حالت د بدلون له لرې كېدو سره سم پاكېږي كه لږې (قليل) هم وي.'''
'''هغه ولاړې اوبه چې د مردارې يا متيازو له امله ترې كار نۀ اخيستل كېږي، كه داسې وبهول شي،چې د ناولتيا نښه پكې پاتې نشي، په هغه ترڅ كې پرې اودس كېداى شي؛ خو جوته شي، چې له سرچينې سره لګيدلې ندي. (11)'''
يادداښتونه:
(1) _ د ناولتيا د لرې كولو په شرط – ژ
(2) _ ينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به
(3) _ و انزلنا من السماء ماء طهورا
(4) _ المعنى د ابن قدامه تاليف، اټ، 19م
(5) _ المعنى-ابن قدامه ا ټ، 22مخ دريېم چاپ او د ابن عابدين 1ټ، 140مخ، ميمنيه چاپ
(7) _ دلته يو شمير نور تولونه هم شته، خو له پامه غورځول شوى دى، لكه دا چې:
'''الف: كثير څلويښت قلې دى. ب: دا چې دوه د لوې دي. ج: څلويښت د لوى دى'''
(8) _ كتاب ابن عابدين 1ټ، 131م