cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اني کيني
د ژوند لومړي کلونه
کله چې په ۱۹۰۵ز کال کې د هغې مور مړه شوه، کيني او د هغې شپږ خوېندې وروسته د هغوی له پلار سره په «۷۱ ريډ ګريو سټريت» «اولډام» کې اوسېدل.
فعاليت
په ۱۹۰۵ز کال کې په ۵۳ کلنۍ کې د مور «ان» له بې وخته مړينې او له هغه وروسته چې هغې او خور يې «جيسي» په ۱۹۰۵ز کال کې د «ټيريزا بيلينګټن-ګريګ» او «کريسټابيل پانکورسټ» ويناوې واورېدې چې هغوی په «اولډام ټولنيز کليرين وکل کلب» کې کولې، کیني د ښځو په ټولنيز او سياسي اتحاد (WSPU) کې زياته فعاله شوه. کيني د «بيلينګټن» پیغام د يو يخ منطق او استدلال څټک وباله، خو هغې «کريسټابيل» خوښوله او یوه اونۍ د هغې (د کريسټابيل پانکورسټ) له مور (ايميلين پاانکورسټ» سره د ليدلو لپاره وروبلل شوه، په دې اړه  «کيني» محسوسه کړه چې هغه په هوا کې ژوند کوي...خو يواځې خوراک نه شي کولای...په څرګند ډول يې احساس کړه چې ستر بدلون راغلی. دې چارې له هغې سره مرسته وکړه چې د هرې اونۍ د خپلې نيمې ورځې په دمه کې له هغې سره د ليدنو په پايله کې په عامه ویناوالۍ کې وروزل شي او د ښځو د رايې د حق په اړوند ليکلې رسالې تر لاسه کړي. کيني او د هغې خور جيسي به دا رسالې په اولډهام کې په کارخانو کې مزدورو مېرمنو ته ورکولې. کيني د مانچسټر د يوې سترې ډلې په مخ کې ځان په داسې حال کې وموند چې د مزدورانو حقوق، وزګارتيا او ښځو ته د رايې ورکولو حق يې تشرېح کاوه.
د ۱۹۰۵ز کال د اکتوبر په مياشت کې د مانچيسټر په «فري ډريډ  سالون» کې د ليبرال اعتراض پر مهال، کيني او کريسټابل پنکورسټ هغه سياسي ناسته ګډه وډه کړه چې «وينسټن چرچل» او «سر ايډوارډ ګيري» هم ورته راغلي وو، دوی چغې وهلې «ايا لبرال حکومت به ښځو ته رايه ورکړي؟» کله يې چې هغه ليکلی شعار څرګند کړ چې پرې ليکل شوي و «د ښځو لپاره رايه» او چغې يې وهلې، دوی له غونډې څخه و ايستل شوې او د خنډونو جوړولو په تور ونيول شوې؛ پنکرسټ پر يو پوليس افسر د تخنيکي بريد له امله وروسته له هغې ونيول شوه، کله چې هغې پر پوليس لاړې تو کړې، تر څو هغه نيولو ته وهڅوي (خو وروسته هغې وليکل چې دا يو وچ توکل  او تر ډېره بريده شونډې بوڅول وو). کيني د دې اعتراض د برخوالې په توګه د درې ورځو لپاره په زندان کې وساتل شوه، په ټوله کې هغه ديارلس ځلې زنداني شوې.
ايميلين پنکورسټ په خپل ژوند ليک کې ليکلي دي چې: «دا د يوې داسې مبارزې پيل و چې د دې په څېر بل کوم په انګلستان کې هېڅکله نه و پېژندل شوی، نه په دې موضوع باندې په بل هېواد کې داسې مبارزې شوې وې....موږ ډېرې سترې ناستې ګډې وډې کړې....او موږ په تاوتريخوالي سره ايستل شوي او زموږ سپکاوی شوی و. ډېر ځله په دردناک ډول موږ ژوبل او زخميان شوو».
کيني او «ميني بولډاک» په ۱۹۰۶ز کال کې د لندن په «کننګ ټاون» کې د WPSU لومړۍ څانګه جوړه کړه چې د «کننګ ټاون» عامه سالون کې به يې ناستې کولې. د همدې کال د جون په مياشت کې کيني، اډيلايډ نايټ او «اغلې سبربورو» هغه مهال ونيول شوې، کله چې هغوی د هغه مهال د خزانې د مسئول «ايچ ايچ اسکويت» د ليدلو هڅه وکړه. دوی ته وړانديز وشو چې يا شپږ اونۍ بند ومني يا د يو کال لپاره مبارزه بنده کړي، کيني او نورو زندان غوره کړ. د مبارزې د ټول پړاو پر مهال په ټول هېواد کې کيني د مزدور کاره ښځو غونډو ته د ويناوو لپاره غوښتل کېده، د سړک پر سر د ناستو په ګډون چې په «ليور پول» کې د يوې اونۍ د هلو ځلو لپاره د «پاټريشيا وډلوک» او «اليس موريسي» له خوا تنظیم شوې وې.
کيني د WSPU د لوړ پوړو مسئولينو برخه وګرځېده او په ۱۹۱۲ز کال کې يې مرستياله شوه. په ۱۹۱۳ز کال کې هغې او «فلورا ډرومونډ» د WSPU د استازو لپاره له مخکښ سياستوال «لوايډ جورج» او «سر ايډوارډ ګري» سره د خبرو بندوبست وکړ. دا ليدنه په دې شرط برابره شوې وه چې  دوی د خواريکښې طبقې ښځې دي او د خپلې طبقې استازيتوب کوي. دوی د کم معاش او کاري شرايطو موضوع تشرېح کړه چې دوی ورڅخه ځورېږې او هيله يې وښوده چې ښځو ته د رايې ورکولو حق به ښځو ته دا توانايي ورکړي چې د جمود دا حالت په جمهوري طريقې سره وګواښوي. له« ليسيسټر» څخه «اليز هاوکينز» روښانه کړه چې څنګه د هغې يو نارينه همکار کولای شي، يو سړی وټاکي، څو د دوی استازيتوب وکړي، خو ښځې هېڅ استازولي نه لري.
کيني چې په نورو مخالفو کارونو کې هم ښکېله او څو ځلې په زوره خوراک ته اړ کړای شوې وه، تل پرېکنده وه چې له چارواکو سره په ټکر کې واوسي او د «کيټ اينډ ماوس قانون» ناانصافي راوسپړي: دا د بنديانو لپاره د د ښځو د رايې غوښتونکو لقبي نوم و (د ناروغۍ لپاره د لنډې مودې خارجول) ۱۹۱۳ قانون، کوم چې ناروغه بنديانو ته اجازه ورکوله (په ځانګړي ډول هغه چې د نه خوړو د اعتصاب يا په زور خوراک له امله ناروغ وو)، تر څو د جواز په مقابل کې د يوې مودې لپاره تر هغه وخته خوشې شي چې بېرته روغ او بيا زندان ته راستانه شي او خپله جزا پوره کړي. د «اګنيس هربن» او د هغې د مېړه په ګډون د دوی ملاتړو به کیني او نورو ته ويل چې د «کالفونډ سينټ. فيټر» د «نيو لينډز» د دوی په کليوالي کور کې د ناروغۍ وخت تېر کړي. د ۱۹۱۴ز کال د جنورۍ په مياشت کې يو ځل کله چې هغه له زندانه خوشې شوې او ډېره کمزورې وه، نيويارک ورځپاڼې راپور وکړ چې د «نايټسبريج ټاون هال» په يوه ناسته کې چې مشري يې «نوراه ډاکري فاکس» کوله، د WSPUعمومي سرمنشي :"اغلې کيني د اسونو په يو امبولانس کې د ناستې ځای ته راوستل شوه؛ د ناستې ځای ته په لاسي ګاډۍ کې ورسول شوه، دا ګاډۍ درځي ته پورته شوه او په دوه چوکيو کېښودل شوه. هغې  خپل شي لاس پورته کړ، لاسي دوستمال يې وخوځاوه، په داسې حال کې چې په کمبله کې پېچلې وه او ليدونکو ته يې کتل بې هوښه راپرېوته. وروسته د «کيټ اينډ ماوس» قانون له مخې د هغې جوازنامه وپلورل شوه. «ښاغلی ډيکر فاکس» ويلي دي چې: د دې جوازنامې لپاره له مخکې څخه د پنځلس پاونډو وړانديز شوی و، بل وړانديز د شلو پاونډو و او په پای کې دا بولۍ پنځه ويشت پاونډو ته ورسېده، چې په همدې وپلورل شو. ډېر ژر اغلې کیني امبولانس ته ورسول شوه. دلته څارونکي و، خو هغوی د کيني د نيولو لپاره هېڅ اقدام  ونه کړ، د چا د جوازنامې تاریخ چې پای ته رسېدلی  و."
ګرافيټي
ګرافيټي يوه د بحث وړ او جنجالي موضوع ده. په زياتره هېوادونو کې له اجازې څخه پرته د ملکيت په نښه کول يا رنګول د هغوی د څښتنانو يا ملکي چارواکو له لورې د بدرنګولو يا له علم او هنر سره د دښمنۍ په توګه ګڼل کېږي، چې د سزا وړ جرم دی او يادونه کوي، چې ګرافيټي د کوڅه ډبو خلکو کار دی، چې د بريد یا سيمې د په نښه کولو يا د ناوړه خلکو اړوند فعاليتونو د شاخص په توګه د خدمت کولو په موخه له ګرافيټي څخه ګټه پورته کوي. ګرافيټي د صنعتي هېوادونو په زياتره ښارونو کې د يوې وده والې ښاري ستونزې په توګه راڅرګنده شوې ده، چې د ۱۹۷۰ز لسيزې په لومړيو کې د نيويارک ښار له ځمکتلي سيستم او فلادلفيا څخه، د متحده ايالتونو پاتې برخو، اروپا او د نړۍ نورو سيمو ته مخ په خپرېدلو ده.
ارپوهنه
په عمومي ډول د مفرد او جمعې دواړو لپاره «ګرافيټي» او خورا لږه کارېدونکې مفرد «ګرافيټو» بڼې، له ايټالوي ګرافياټو “graffiato” (کرښه يا تراش شوې) ويي څخه اخېستل شوي دي. د ګرافيټي اصطلاح د هنر په تاريخ کې هغو هنري کارونو ته کارول کېږي، چې د په يوه سطحه باندې د نقشې يا ډيزاين د ګرولو [ليکې يا کرښې پرې کول] په واسطه توليد شوي وي. د دې اړوند اصطلاح سګرافيټو “sgraffito” ده، چې د رنګ د يو پوړ له لارې د ليکو يا کرښو کولو ته وايي، چې ورڅخه لاندې د بلې سطحې د ښکاره کولو په موخه تر سره کېږي. دا تخنيک په لومړيو کې د کولالانو له لورې کارول کېده، چې خپلو سيمونو ته به يې د ښيښې استر ورکاوه او بيا به يې ورسره يو ډيزاين کاوه. ګرافيټي په لرغونو وختونو کې د تېره څيز په مرسته دېوالونو باندې کيندل کېده، که څه هم ځينې وختونه له ډبرو سکارو يا تباشير څخه ګټه اخيستل کېدله. ياد ويی له يوناني «γράφειν» - «ګرافين» څخه سرچينه اخلي، چې د «ليکلو» په معنا سره دی.
تاريخچه
د ګرافيټي “graffiti” اصطلاح په اصل کې د لرغونو قبرونو يا کنډوالو پر دېوالونو باندې موندل شويو ليکنو، د څېرې رسمونو او داسې نورو ته اشاره کوي؛ لکه څرنګه چې د روم په هديرو يا پمپي کې دي. ياد ويی د هر هغه کښنيز يا ګرافيک رانغاړلو په موخه کارول کېږي، چې په سطحو باندې په داسې ډول کارول شوی وي، چې حيوانيت يا له علم او فن سره دښمني جوړوي.
د صافايتي ژبې (چې د عربې لرغونې بڼه ده) يوازينې څرګنده سرچينه، له ګرافيټي څخه ده: د سويلي سوريې، ختيځ اردن او شمالي سعوري عربستان په خورا تور مرمر لرونکې دښته کې، د تيږو او د تيږو دړو په مخ باندې کښل شوې ليکنې. د صافايتي ژبې تاريخ له لومړۍ مخزېږديزې پېړۍ څخه تر څلورمې زېږدېزې پېړۍ پورې رسېږي.
د ګرافيټي معاصر ډول
د ګرافيټي د معاصر ډول لومړنۍ پېژندل شوې بېلګې، د لرغوني يونان په ايفيسس ښار (ننۍ ترکيه) کې دي. ځايي لارښود وايي، چې دا [ګرافيټي] د بدلمنۍ لپاره اعلان دی. هغه ګرافيټي چې په وړو وړو رڼو او ډبرينو ټوټو له جوړې شوې پلې لار سره نږدې دي، يو لاسي چاپه په ډاګه کوي، چې د يو پل، يوې ګڼې او د يوې ښځې د کيندل کاري شوي سر تر څنګ، په تت يا ناڅرګند ډول د زړه له انځور سره ورته والي لري.
لرغونو روميانو د کيندل کارۍ له لارې پر دېوالونو او تاريخي اثارو باندې ګرافيټي تر سره کړه، چې بېلګې يې په مصر کې هم شته. په کلاسيک نړۍ کې ګرافيټي د منځپانګې په اړه د ننۍ ټولنې په پرتله بېل مفاهيم درلودل. لرغونې ګرافيټي د نن ورځې د نامتو ټولنيزو او سياسي خيالاتو د نامتو پيغامونو په پرتله، د مينې څرګندونې، سياسي بيان او د فکر د ساده ويوکو اړوند څرګند کړل. په پمپي کې د ويسووييس “Visuvius” په نوم په پام کې نيول شوې ګرافيټي له مينځه وړل، چې په کې لاتيني ښکنځلې، جادويي منترونه، د مينې څرګندونې، سپکاوي، الفبا، سياسي شعارونه او نامتو ادبي نکلونه شامل وو؛ د لرغوني روم د سړک يا کوڅې ژوند په ډاګه کوي. يوه ليکنه د نيوسيريا سيمې د نوويليا پرېمېجينيا نومي بدلمنې ښځې ادرس يا درک په ډاګه کوي، چې ډېره ښکلې وه او ډېر مينه وال يې درلودل. يوه بله ليکنه د نارينه تناسلي اله څرګندوي، چې د «په پاملرنې سره يې وکاروئ» متن ورسره کښل شوی و.
په لرغوني دوره کې ناهيلې مينې هم دېوالونو ته لاره ومونده: هر څوک چې مينه کوي، جهنم ته ځي. زه غواړه په يو لرګي سره د زهره [معشوقې] پښتۍ ورماتې کړم او د هډوکي يې مات کړم.
که هغه زما پالونکی زده ماتولی شي؛
نو زه يې ولې په سر ونه وهم؟
-       “CIL IV, 1824” لرغونو سیلانيانو چې د سريلانکا په سيګيريا کې د پينځمې پېړۍ له پوځي کلا څخه ليدنه کوله، هلته يې د ۶ او ۱۸ پېړيو تر منځ له ۱۸۰۰ څخه زيات ګرافيټي وليکل. د ښيه يي دېوال پر سطحه کيندل شويو ګرافيټي ليکنو يې د نثر، شعر او تبصرې ټوټې درلودې. ډېری دا سيلانيان داسې برېښي چې د ټولنې له شاهي کورنۍ، چارواکو، مسلکي پوهانو او روحاني روڼ اندو يا اشرافو څخه وو. دوی سرتېري، غشي ويشتونکي او ان ځيني فلزکاران هم وو. موضوعګانې يې له مينې څخه نيولې تر طنز، ښکنځل کولو، پوهې او وير کولو تر کچې وې. زياتره ګرافيټي ليکنې يې د لوست يوه خورا لوړه کجه او د هنر او شاعرۍ ژوره پوهه [نمانځنه] څرګندوي. ډېری ګرافيټي چې هلته موندل شوي دي، د نيمه لغړ ښځينه وو نقاشيو ته اشاره کوي. د شبنم په يخو څاڅکو سره لوند
د ګلانو په عطرو سره خوږ وږمه
نری نسيم راغی
ياسمين او ډنډ ګلی [نيلوفر]
د پسرلي د لمر ځلېدلو کې نڅېږي
د اړخ لنډ نظرونه
د طلايي رنګ شويو پېغلو
زما په فکرونو باندې وار کوي
ځکه چې د يوې نجلۍ له لورې نيول شوی دی
هغه چې ما د دلته د پينځه سوه نورو نجونو په منځ کې ليدلې ده د لرغونو سياسي ګرافيټي بېلګو له ډلې يو هم عربي طنزي شعرونه وو. يزيد الحميري چې يو اموي عرب او پارسي ژبی شاعر و، د ساجيستان او بارسا سيمو تر منځ دېوالونو باندې د سياسي شاعر د لیکنې له امله خورا پېژندل شوی شخص و، چې د اموي نظام او د هغه د واليانو په اړه يې پياوړې کرکه څرګندوله او خلکو هم د نوموړي دا ډول ليکنې په پراخه کچه لوستلې او خپرولې.
د لوست کچه چې زياتره په ګرافيټي کې څرګنده ده
د ګرافيټي تاريخي بڼو د تېرو کلتورونو د ژوند ډولونو او ژبو په اړه پوهاوي تر لاسه کولو کې مرسته کړې ده. په يادو ګرافيټيو کې لفظي او ګرامري تېروتنې، رومي وختونو کې د لوست کچې په اړه بصيرت وړاندې کوي او د وييزې لاتينې ژبې د تلفظ په اړه نښې نښانې برابروي. بېلګې يې “CIL IV, 7838”: « Vettium Firmum / aed[ilem] quactiliar[ii] [sic] rog[ant]» دي. په دې ځای کې “qu” د “co” په توګه لوستل کېږي. په “CIL IV, 4706-85” کې د ګرافيټي ۸۳ موندل شوې ټوټې د ټولنې په کچو د ليک او لوست د وړتيا ثبوتونه دي، چې لوست په کې ښايي د تمې وړ نه وي. يوه ګرافيټي د ستونونو د رديف په بڼه څرګندېږي، چې د معمار کريسسينس له لورې د ويسيووييس د راپورته کېدنې په وخت کې د بيا موډل کېدلو په حال کې و. يادې ګرافيټۍ د کارګرانو د مشر او خپله کارکونکو له لورې پرېښودل شوې وې. په “CIL VII, 12, 18-20” کې فاحشه خانه له ۱۲۰ څخه زياتې ګرافيټي ټوټې لري، چې ځينې يې د بدلمنو ښځو او د هغوی د مينه والو کارونه وو. په “CIL IV, 4397” کې ګلادياتوري پوهنځی په ګرافيټي ليکنو سره چټل شوی و، چې د سيلاډس کريسينس په نوم د پياوړي شخص له لورې پاتې وې.
د کمبوډیا تاریخ
د کمبوډیا تاریخ، د سویل ختیځې اسیا په اصلي ځمکه کې پروت هغه هېواد چې کولای شو د تاریخ ریښې یې په هندي مدنیت کې ومومو. د اوسنۍ کمبوډیا د سیاسي جوړښت په اړه تفصیلي سوابق د لومړي ځل لپاره په چینايي کالیزو کې هغه مهال را څرګند شو، چې فونان، هغه دولت چې د هندوچین د نیمه جزیرې په سویلي برخو کې یې له ۱ تر ۶ پېړۍ پورې حکومت کړی و. د مکونګ په سویلي برخو کې، فونان د هغه زاړه هندي سیمه ییز کلتور ښکارندوی ده، چې په لویدیځ کې د هندوډوله سمندري سوداګریزو شریکانو سره یې اوږد مهاله ټولنیز-اقتصادي تعاملات درلودل. په شپږمه پېړۍ کې هغه تمدن چې په چيني کالیزو کې د چنلا یا ژنلا په نوم یادیږي، هغه په بشپړ ډول سره د فونان ځایناستی شو، ځکه چې د هندوچین پراخې سیمې یې تر کنټرول لاندې وي او پراخ مرکزي واک یې درلود.
د خمر سترواکۍ په ۹مه پېړۍ کې رامنځته شوه. دلته سرچینې د هغه افسانوي تقدیس او پیل مراسمو ته اشاره کوي چې په ۸۰۲ له میلاد مخکې کال کې د کولن په غره (د ماهندرا غر) کې د بنسټ اېښودونکي دویم جایاورمان د سیاسي مشروعیت ادعا وکړه. د هغو ځواکمنو حاکمانو سلسله، چې د هندو د دیواراجا فرقې ته یې ادامه ورکوله، د خمر د تمدن په کلاسیکه دوره کې یې تر ۱۱‍ پېړۍ پورې سلطنت وکړ. هغه نوې سلسله چې ولایتي منشاء یې لرله، بودیزم یې را معرفي کړ، چې د ځینو څېړونکو په وینا د مذهبي سلطنتي پاشېدنې او عمومي زوال لامل وګرځېد. سلطنتي کرونولوژي په ۱۴مه پېړۍ کې پای ته ورسېده. چې د مدیریت، کرهڼې، معمارۍ، هیدرولوژي، تدارکاتو، ښاري پروګرام جوړونې او د یوه نوښتګرانه او مترقي تمدن ښودونکي هنر په برخه کې یې سترې لاسته راوړنې درلودي- چې له امله یې په سویل ختیځه اسیا کې د کلتوري میراث پر یوه مهم مرکز واوښت.
دې نزول د شاوخوا ۱۰۰ کلنې انتقالي دورې په اوږدو کې دوام وموند او له هغه وروسته د کامبوډیا د تاریخ منځنۍ دوره چې له انګکور نه وروسته هم نومیږي، د ۱۵ پېړۍ له نیمايي وروسته پیل شوه. که څه هم تر هغه وخته پورې د هندو فرقې په بشپړ ډول سره ځایناستې ګرځېدلې وي، خو په زړه پلازمېنه کې تاریخي اماکن د یوه مهم معنوي مرکز په توګه پاتې وي. سره له دې هم، د پنځلسمې پېړۍ له نیمايي را وروسته، اصلي جمعیت په پر له پسې ډول د ختیځ پر خوا وکوچېدل او د څو وړو مواردو په استثناء سره، د چکتموک، لانګویک او اوډونګ کې د مکونګ او تونیل سپ سیندونو شاوخوا ځای پر ځای شول.
په نوولسمه پېړۍ کې د اروپايي استعماري ځواکونو راتلل چې له تکنالوژيکي اړخه ښه سمبال او جاه طلبي یې لرله د نړیوال کنټرول د ځانګړنو لرونکو تګلاور سره یې په سیمه کې دښمنیو ته د پای ټکی کېښود او په پایله کې سیام/ټایلنډي که څه هم تحقیر شوي و په شاتګ یې وکړ او له استعمار څخه د یوه حایل هېواد په توګه تېښته وکړه، کوم چې د فرانسې د استعمار یوه هیله هم ویتنام و. کامبودیا که څه هم تر زیاته بریده پورې له پامه غورځول شوې وه، د هندوچین اتحادیې ته د یوه درک شوي نهاد په توګه ور دننه شو او ویې کولای شول چې خپل هویت او یووالی په بریا سره عصري توب یا مډرنوالي ته ولیږدوي.
د استعمار له ۸۰ کلن ژمني خوب نه وروسته، د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د جاپان له خوا د لنډې مودې اشغال، کوم چې د سیهانوک پاچا له سلطنت سره هممهاله و، نو دا مهال د کامبوډیا لپاره بېرته د ازادۍ او مډرن تاریخ ته د ور ستنېدو لپاره د پیل ټکی شو. د کامبوډیا پاچاهي (۱۹۵۳-۱۹۷۰)، چې له ۱۹۵۳ ز کال راهیسې خپلواکه وه، هڅه یې وکړه چې د دوو سترو هستوي ځواکونو یعنې امریکا او شوروي تر منځ بې طرفه پاتې شي. د هندوچین جګړې په زیاتیدو سره، کمبوډیا په پراخه کچه په جګړه کې ښکېله شوه، چې په پایله کې په ۱۹۷۰ ز کال کې د خمر جمهوریت رامنځته شو او ورسره کورنۍ جګړې هم زور واخیست. په ۱۹۷۵ ز کال کې کمبوډیا د سور خمر په لاس کې وه او ډیموکراتیکې کمبوډیا خپل تر ټولو سخت حالات تجربه کړل، وروسته له هغه د ویتنام اشغال، د کمبوډیا د خلکو جمهوریت او له ۱۹۹۳ ز کال راهیسې د ملګرو ملتونو په امر د مډرنې کمبوډیا پر لور د هغو تګ شاملیږي.
له تاریخ وړاندې او د تاریخ په لومړیو کې
د کمبوډیا په شمال د باتمبنګ ولایت په لانګ سپین کې د رادیوکاربن له وخت نه شواهد موندل شوي دي، چې ښیي په دغه سیمه کې له له میلاد نه ۶۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کاله وړاندې هوابیهین ډبرین وسایل او له میلاد نه ۴۲۰۰ کاله وړاندې سفال لوښي موجود و. په ۲۰۰۹ ز کال کې د فرانسې او کامبودیا د لرغون پېژندنې څېړنو په دغه غار کې له میلاد نه وړاندې د ۷۱۰۰۰ کلونو سلسله تر ډبرینې دورې پورې ثبت کړه. په ۲۰۱۲ ز کال کې موندنو وښودله چې په دغه غار کې د ښکاریانو او را ټولوونکو کسانو له خوا لومړنی اشغال او بیا ورپسې په ډبرینه دوره کې د پرمختللي ښکار ستراتیژۍ او د ډبرینو وسایلو د جوړولو تکنیکونه او همداشان د ډېرو هنري سفالي لوښو جوړول او طراحي شاملیږي، چې په ډېرو پېچلو ټولنیزو، کلتوري او سمبولیک لارو سره یې جوړ کړي دي. کمبوډیا په سمندري یشمي لارې کې ګډون کړی، چې له میلاد نه ۲۰۰۰ کاله وړاندې تر ۱۰۰۰ میلادي کال پورې د ۳۰۰۰ کلونو لپاره پر خپل ځای و.
د کامپونګ چاننګ ولایت کې د سامرونګ سین په سیمه کې جمجعې او د انسان هډوکي موندل شوي دي چې مخینه ۱۵۰۰ کاله له میلاد نه مخکې وخت ته رسیږي. هینګ سوفاډي (۲۰۰۷) د سامرونګ سین او د کامبودیا په ختیځ کې د ځینو ګړدیو خاکي مکانونو تر منځ پرتلنه کړې ده. ښايي دغو کسانو د چین له سویل ختیځ نه هندوچین ته کډه کړې وي. پوهانو په سویل ختیځې اسیا کې د لومړي ځل لپاره د وریځو کښت او برونز لوښو جوړول هم په دغو خلکو پورې تړلي بللي دي.
په ۲۰۱۰ ز کال کې، د کامبوډیا په شمال لویدیځ کې د فوم سني په فبرونو کې د سکلیټونو له څېړنې وروسته، وموندل شوه چې د دغو خلکو په بدن په تیره بیا د سر په برخه کې د پام وړ زیات ټپونه موجود و، چې ښايي د انسانانو تر منځ د شخړو له امله وي. په دغو قبرونو کې همداشان یو شمېر تورې او نورې بریدګرې وسلې هم وي چې په جګړو کې ترې ګټه اخیستل کېږي.
د سویل ختیځې اسیا د اوسپنې دوره له میلاد نه ۵۰۰ کاله وړاندې پیلیږي، چې شاوخوا ۵۰۰ کاله وروسته له میلاد د فونان عصر په وروستیو کې پای ته رسیږي، چې له هند او سویلي اسیا سره د دوامداره سمندري سوداګرۍ په اړه ملموس لومړني شواهد وړاندې کوي. په لومړۍ پېړۍ کې دغو اوسېدونکو ډېرې پیچلې او منسجمې ټولنې او بېلابېلې مذهبي کائینات پیژندې علوم رامنځته کړل، چې ډېرو پرمختللو وینايي ژبو ته یې اړتیا لرله، کوم چې د نن ورځې له ژبو سره یې ډېر نږدې تړاو درلود. په دغو کې تر ټولو ډېرې پرمختللې ډلې د ساحل په څنډو او مکونګ سیند پر غاړه او د دلتا په سیمو کې هغه کورونه و چې هلته به یې وریځې کرلي، کبان به یې نیول او اهلي څاروي یې ساتل.
نستور کیرشنر
نستور کارلوس کیرشنر (زوکړه: د ۱۹۵۰ زکال د فبروري ۲۵ مه – مړینه: د ۲۰۱۰ زکال د اکتوبر ۲۷ مه) ارجنټایني وکیل او سیاستوال و چې له ۲۰۰۳ زکال څخه یې تر ۲۰۰۷ زکال پورې د ارجنټاین د ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړی له ۱۹۹۱ زکال څخه تر ۲۰۰۳ زکال پورې د سانتاکروز ایالت والي، د سویلي امریکا د ملتونو د اتحادیې سکرتر جنرال او د خپلې مېرمنې کریسټینا فرناندز د کیرشنر د ولسمشرۍ پر مهال هېواد لومړنی نارینه و. له دې سربېره له ۲۰۰۸ زکال څخه تر ۲۰۱۰ زکال پورې د عدالت غوښتونکي ګوند مشر هم و. له ایدیالوژیک پلوه نوموړی د خپل سیاسي لیدلوري کیرشنرېزم له مخې ځان پرونېست (Peronist) او پرمختګ غوښتونکی باله.
په داسې حال کې چې دوالده په ۱۹۹۹ زکال کې ولمسشریزې ټاکنې وبایللې، خو هغه مهال چې د ۲۰۰۱ زکال د ډسمبر میاشتې د پاڅونونو پر مهال پخوانیو ولسمشرانو فرناندو دی لا روا او آدولفو رودریګز ساآ استعفا ورکړه، نوموړی د کانګرس له خوا د ولمسشر په توګه وټاکل شو. دوالده په ۲۰۰۳ زکال کې کیرشنر ته وړاندیز وکړ څو په ۲۰۰۳ زکال کې ځان ولسمشرۍ ته نوماند کړي څو وکولای شي ولسمشرۍ ته د منم له بېرته ستنېدو مخه ونیسي. منم د ولسشمرۍ په لومړي پړاو ټاکنو کې له نورو نوماندانو زیاتې رایې ترلاسه کړې خو له دې څخه په وېرې چې په دویم پړاو ټاکنو کې به ماته وخوري له ټاکنو پر شاه او په دې سره کیرشنر ولسمشر شو.
کیرشنر په ۲۰۰۷ زکال کې بیاځلي ټاکنو ته د مخه کولو پر ځای د خپلې مېرمنې څخه ملاتړ وکړ چې بیا د ولسشمرې په توګه وټاکل شوه. نوموړي په امانوئل عملیاتو کې د فارک یرغمل شوو کسانو د خلاصون په عملیاتو کې ونډه لرله او همدارنګه یې په ۲۰۰۹ زکال کې د بوئنس ایرس د ایالت د مرستیالۍ څوکۍ د نیمايي په ټاکنو په لږ توپیر ماته وخوړه. کیرشنر په ۲۰۱۰ زکال کې د سویلي امریکا د ملتونو د اتحادیې (UNASUR) د سکرتر جنرال په توګه وټاکل شو. هغه او مېرمنې یې (یا په مستقیم ډول او یا هم د خپلو نږدې همکارانو له لارې) د the Route of the K-Money  په نامه د ۲۰۱۳ زکال په سیاسي رسوايي کې ونډه لرله، په داسې حال کې چې قضایي څېړنو د نستور او یا هم کریسټینا د لاس لرلو اړوند هېڅ شواهد پیدا نه کړل. کیرشنر د ۲۰۱۰ زکال د اکتوبر په ۲۷ مه د زړه د سکتې له امله ومړ او د جنازې دولتي مراسم ورته ونیول شول.
لومړۍ ورځې
کیرشنر د د ۲۰۰۳ زکال د مۍ په ۲۵ مه د ارجنټاین د ولسمشر په توګه دنده پیل کړه. د رواج پر خلاف د هغه د لوړې مراسم د کازا روزادا (ولسمشرۍ ماڼۍ) پر ځای د ارجنټاین د ملي شورا په ماڼۍ کې ترسره شول. هغه څرګنده کړه چې له سیاست څخه نیولې تر کلتور پورې به په ډېرو موضوعاتو کې د بدلونونو مشري وکړي. د هغه د لوړې په مراسمو کې ایالتي والیان، د سترې محکمې رئیس خولیو نازارنو، د وسله والو ځواکونو عمومي قوماندان او کیوبايي رهبر او ولسمشر فیډل کاسټرو ونډه لرله. رائول الفونسین یوازنی پخوانی ولسمشر و چې په دغه مراسمو کې یې ونډه لرله. نوموړی د اوېنډا د مایو (Avenida de Mayo) واټ له لارې پیاده کازا روزادا (ولسمشرۍ ماڼۍ) ته ولاړ څو له خلکو سره نږدې وي او په تصادفي ډول یې سر له یوې کمرې سره هم ولګېده چې په په دې سره یې تشریفاتي پروتوکول تر پښو لاندې کړ.
له دې امله چې کیرشنر په ډېرو لږ رایو ولسمشرۍ ته رسېدلی و، د خپل نفوذ او سیاسي ځایګي د زیاتوالي په هڅه کې و. نوموړی نه یوازې په پي. جې (PJ) او راډیکالس کې (Radicales K) کې چې د راډیکال مدني ګوند څانګه وه، بلکې په ټولو ګوندونو کې ځانته د سیاسي متحدینو د موندلو په لټه کې شو. څو ګوندونو ته د هغه د لاسرسي موندلو دغه هڅو د «تفرقه پالنې» په توګه شهرت وموند. کریشنر د «نظام ضد انځور» په رامنځته کولو سره په ارجنټاین کې د «سیاسي تجدید احساس» دې واقعیت ته په پام رامنځته کړ چې د هغه ډیر دولتي همکاران سنتي سیاسي طبقې ته اړوند و. هغه د دوالده د کابینې څلور غړي له ځان سره وساتل. د اقتصاد وزیر روبرټو لاواګنا چې د اقتصادي ودې راوستلو اعتبار یې درلود او له دې امله پر خپل ځای پاتې شو چې د تېر حکومت ټاکل شوي اقتصادي سیاستونه مخته یوسي. ژینیس ګونزالس ګاریسا هم د عامې روغتیا د وزیر په توګه په خپلې څوکۍ پاتې شو. آنیبال فرناندز د کورنیو چارو وزارت او خوزه پامپورو هم د دفاع وزارت ته ولېږل شو. کېرشنر خپل څلور تنه هغه همکاران چې په سانتاکروز کې د ولایت پر مهال ورسره و له ځان سره راوستل. البرتو فرناندز چې د ده سیاسي مبارزه یې مخته وړه د وزیرانو د کابینې مشر وټاکل شو. سرجیو آسودو هم د استخباراتو مشر شو. خولیو دی ویدو یې د فدرال پلان جوړونې د وزیر په توګه وګماره هغه دفتر چې د خولیو د ایالتي دندې سره یې چارې یو ډول وې. له دې امله چې په ارجنټاین کې د خپلوانو د ګمارنې ټاکنې کومه غیرعادي چاره نه وه هغه خپله خور آلیسیا د ټولنیزې پراختیا وزیره وټاکه چې یو لړ بحثونه یې راوپارول. لومړی وزیر رافائل بیلسا د FREPASO په نامه بل سیاسي ګوند ته اړوند و.
بهرنۍ پالیسي
کیرشنر د ارجنټاین د بهرني سیاست پر وړاندې عملګرایانه چلن درلود او د ارجنټاین – متحده ایالاتو اړیکو د ۱۹۹۰ زکال د ځانګړو اړیکو په توګه دوام نه درلود. لومړي وزیر رافائل بیلسا د هېوادونو ترمنځ اړیکې «له یو ځای ژوند کولو پرته همکاري» وبلله چې د منم د واکمنۍ پر مهال ورته «جسماني اړیکې» ویل کېدلې. کیرشنر د امریکا د لویې وچې د آزادې سوداګرۍ له وړاندیز سره مخالفت وکړ، ځکه دا د امریکا د لویې وچې د اکثریت هېوادونو پر بنسټ و، په داسې حال کې چې ده د تناسبي استازولۍ سیستم غوره ګاڼه او په دې سره د مرکوسور بلوک ته زیات نفوذ ورکاوه. د امریکا د لویې وچې د مشرانو څلورمه غونډه په ارجنټایني ښار مار دل پلاتا کې ترسره شوه چې د امریکا د ولسمشر جورج ډبلیو بوش پر وړاندې د تاوتریخوالي څخه په ډکو لاریونونو پای ته ورسېده. خبرې اترې ودرول شوې او د امریکا لویې وچې د آزادې سوداګرۍ (FTAA) پلان عملي نه شو. کیرشنر د ملګرو ملتونو سازمان ته په خپلو خبرو کې وویل له دې سره چې د ترهګرۍ مخالف دی، خو له ترهګرۍ سره د جګړې ملاتړ نه کوي. هغه د متحده ایالاتو د دفاع وزیر له خوا د لیدنې غوښتنه رد کړه او خپل ځواکونه یې د ملګرو ملتونو د ثبات راوړنې ماموریت په چوکاټ کې هایتي ته ولېږل.
هېمالیا
هېمالیا یا هېمالیه (په انګلیسي Himalaya /ˌhɪməˈleɪ.ə, hɪˈmɑːləjə/ په سانسکرېت ژبه: [ɦɪmaːlɐjɐ]؛ په سانسکرېت کې هېما د واورې، او الیا د استوګنځي، د غره د سلسلې په معنا ده) په اسیا کې د غرونو یوه لړۍ ده، چې د هند نیمه قاره د تبت له لوړو سطحو څخه جلا کوي. دغه لړۍ د تر ټولو لوړې څوکې د اېورېسټ غره څوکې په ګډون د ځمکې د قارې له ځینو تر ټولو لوړو څوکو څخه لري. له ۱۰۰ څخه زیاتې داسې څوکې چې لوړوالی یې له ۷۲۰۰ مترو (۲۳۶۰۰ فټو) څخه اوړي په هېمالیا کې پرتې دي. په پرتلیز ډول، له اسیا څخه بهر تر ټولو لوړه څوکه (په اندېس کې اکونکاګوا) ۶۹۶۱ متره (۲۲۸۳۸ فټه) لوړوالی لري.
د هېمالیا د غرونو لړۍ چې تر یوروشیایي طبقه لاندې د هندي تکتونیکي طبقو د راښویېدو څخه راجګه شوې ده له لوېدیځ-شمال لوېدیځ څخه ختیځ-سویل ختیځ لوري ته له ۲۴۰۰ کیلومترو (۱۵۰۰ مایلو) په اوږدوالي قوس سره غځېدلې ده. د نوموړې لړۍ لوېدیځ لنګر، نانګا پاربات (Nanga Parbat)، د اندوس د سیند د ترټولو شمالي کوږوالي (قوس) سوېل ته پروت دی. ختیځ لنګر یې، نامچا باروا (Namcha Barwa) د یارلونګ تسانګپو سیند تر ټولو ډېره پلنه برخه کې په لوېدیځ کې له ۳۵۰ کیلو مترو (۲۲۰ مایلو) څخه په ختیځ کې تر ۱۵۰ کیلو مترو (۹۳ مایلو) پورې توپیر مومي.
نوم
د دغې سلسلې نوم له سانسکرېت هيمالیا (हिमालय د واورې د شتون ځای) چې له هېما (हिम  'واورې') او الیا (आलय ' ځای، استوګنځای') څخه اخیستل شوی دی. یادې سلسلې او "د هېمالیا د غرونو" په نامه سره پېژندل کېږي، چې معمولاً "هېمالیا" ته لنډیز کېږي. ځینې لیکوالان یې رېښو ته په کتو سره ورته د هېمالایا نوم ورکوي. چې پخوا یې املا لکه څرنګه چې د اېمیلي دیکینسون  (Emily Dickinson) له شعرونو او د هِنري ډاويډ توریو (Henry David Thoreau's) له رسالو څخه ښکاريږي، د هېمالې په بڼه هم کېدله.
نوموړي غرونه په نېپالي او هندي ژبو کې د هېمالایا په نامه پېژندل کېږي (چې دواړه  لیکل हिमाल کېږي)، په کوماوني ژبه دहिमालय) Himāl )  په توګه لیکل کېږي، په تبتي ژبه کې د هېمالایا ((ཧི་མ་ལ་ཡ་ یا د واورې د ځمکې (གངས་ཅན་ལྗོངས་) په توګه بلل کېږي، همداراز په سینهالي ژبه کې د هیمالایا په توګه چې د  හිමාලය په بڼه لیکل کېږي، په اردو کې د هېمالِیا د غرونو لړۍ (سلسلہ کوہ ہمالیہ)، په بنګالي کې د هېمالویْ پارواتمالا (হিমালয় পর্বতমালা)، په ساده شوې چینایي ژبه د زیمالایا د غرونو لړۍ:喜马拉雅، په دودیزه چینایي ژبه: 喜馬拉雅山脉؛ په چینايي پینین ژبه: زیمالایاشانمای (Xǐmǎlāyǎ Shānmài) پېژندل کېږي.
جغرافیه او مهمې ځانګړتیاوې
هېمالیا د غرونو څو موازي لړۍ شاملوي: په سوېل کې د سېوالیک غونډۍ؛ د ټیټو هېمالیاوو سلسله؛ لویه هېمالیا، کومه چې تر ټولو لویه او مرکزي سلسله ده؛ او په شمال کې تبتي هېمالیا. قره قرُم معمولاً له هېمالیا لړۍ څخه جلا ګڼل کېږي.
د دهولاګیري لوېدیځ ته، لوېدیځ نېپال یو څه لرې پروت دی او لوی لوړ غرونه نه لري، اما د رارا جهیل ته یې چې په نیپال کې تر ټولو لوی جهیل دی، ځای ورکړی دی. د کارنالي سیند له تبت څخه سرچینه اخلي، اما د نوموړې سیمې مرکز ته په ننتو سره قطع کېږي. نور هم لوېدیځ خوا ته، له هندوستان سره پوله د سرده سیند په تعقیبولو سره چین ته تلونکې سوداګریزه لاره جوړوي، په داسې حال کې چې د تبت په ارتفاعاتو کې د ګورلا مانداتا (Gurla Mandhata) لوړه څوکه پرته ده.
اېما ګولډمن
اېما ګولډمن (۲۷-جون [پخوانۍ کلیزه: ۱۵-جون]-۱۸۶۹ تر ۱۴-مې-۱۹۴۰) یوه انارشیسته سیاسي فعاله او لیکواله وه. هغې، په شمالي امریکا او اروپا کې، د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې، د انارشیستې سیاسي فسلفې د پرمختیا لپاره ستر او اساسي نقش ولوبوه.
ګولډمن د روسیې ټولواکمنۍ په کاوناس (اوسنۍ لیتوانیا) کې، یوې یهودي کورنۍ کې زېږېدلې؛ هغه په ۱۸۸۶ ز کې متحده ایالاتو ته مهاجره شوه. هغې وروسته له هایمارکېټ پېښې انارشیزم ته مخه کړه، د انارشیستي فلسفې، د ښځو حقوق او ټولنیزو چارو اړوند لیکوالۍ او ویناوالۍ کې زښته تکړه شوه او د زرګونو پام یې ځان ته راواړوه. هغه او انارشیست لیکوال الکساندر بېرکمن، مین او د ژوند ملګري یې، غوښتل صنعتګر او پانګوال «هنري کلې فریک» د دغې پېښې د پاڅون کوونکي په تور ترور کړي. د فریک د وژلو برید په ۱۸۹۲ ز کې ناکامه شو، هغه ژوندی پاتې شو او بېرکمن په ۲۲ کاله حبس محکوم شو. ګولډمن له هغې وروسته کلونو په لړ کې، څو، څو ځلي د «بغاوت ته لمسون» او د زوکړو د کنټرول په هکله د غیرقانوني معلوماتو شریکولو په تور توقیف شوه. ګولډمن په ۱۹۰۶ کې د «Mother Earth – مورنۍ ځمکه» تر نامه لاندې د یوې مجلې بنسټ کېښود.
په ۱۹۱۷ ز کې، ګولډمن او بېرکمن، اجباري خدمت ته د «وګړو د نوم نه‌لیکلو لپاره لمسولو» دسیسې په تور، په دوه کاله حبس محکوم شول. له زندان څخه له خلاصون وروسته، د «له سور لښکر څخه ډار» په لړ کې د «پالمېر بریدونو» په تور، له ۲۴۸ نورو کسانو سره بېرته ونیول او روسیې ته تبعید شول. ګولډمن په لومړیو کې د روسیې د اکټوبر اوښتون او واکمنۍ ته د بلشویکانو د رسېدلو پلوي کوله، خو د کرونشتات له پاڅون څخه وروسته یې خپل نظر واړوه؛ هغې شوروي اتحاد د خپلواکۍ غږونو د ناوړې ځپنې لپاره غنده. ګولډمن شوروي اتحاد پرېښود او په ۱۹۲۳ کې یې د خپلو سترګو لېدلي حال په هکله کتاب خپور کړ: «په روسیې کې زما نهیلي». وروسته له هغې، کله چې په انګلستان، کاناډا او فرانسه کې وه، هغې د «خپل ژوند کوم» تر سرلیک لاندې خپل د ژوند پېښې او لېدلي حالتونه په هکله کتاب ولیکه، چې په دوو ټوکونو کې په ۱۹۳۱ او ۱۹۳۵ ز کې خپور شو. د سپانیا دننۍ جګړۍ له پیل څخه وروسته، ګولډمن د هغه ځای انارشیستي اوښتون د ملاتړ لپاره، ځان سپانیا ته ورساوه. هغه د ۱۹۴۰ زېږدیز کال د مې میاشتې پر ۱۴مه نېټه د ۷۰ کلني عمر په لرلو سره، د کاناډا په تورنتو ښار کې مړه شوه.
ګولډمن د خپل ژوند په اوږدو کې، د پلویانو له‌لورې یې د یوې ازاداندې «پاڅونوالې مېرمن» په توګه ستایل کېده، خو انتقاد کوونکي یې د سیاسي وژلو او د تاوتریخجنو اوښتونو څخه د دفاع کولو لپاره غندي. هغه په بېلابېلو مسایلو کې لیکنې او ویناوې لري، لکه زندانونه، آتیزم، د بیان ازادي، نظامي‌والی، پانګوالي، ازدواج، ازاده مینه او همجنس‌پالنه. که څه هم هغه د فېمینیزم له لومړۍ څپې او د ښځو د رایې کارولو د حق په اخېستلو کې د دغه غورځنګ له کارکړنو څخه لېرې شوه، خو په انارشیزم کې یې د جنسیتي سیاستونو د یوځای کولو لپاره نوې لارې وپنځولې. له تورتمو لسیزو وروسته، په ۱۹۷۰ ز لسیزه کې د فېمینیزم او انارشیزم لارویان د ګولډمن ژوند او باورونو ته لېواله شول او هغې یو ځل بیا ښه حیثیت ترلاسه کړ.
کورنۍ
اېما ګولډمن په یوې ارتودوکس یهودي کورنۍ کې، د روسیې ټولواکمنۍ په کوفنو ښار کې (اوس‌مهال د لیتوانیا هېواد د کاوناس ښار) زېږېدلې وه. مور یې «توبه بینوویچ» نومېدله او پخوا یې له یوه سړي سره واده کړی ؤ او له هغه یې دوه لوڼې یې درلودې — هېلېنا او لېنا چې لومړۍ په ۱۸۶۰ او دوه‌یمه یې په ۱۸۶۲ ز کال کې زېږېدلې وه. کله چې لومړی خاوند یې د نري رنځ له‌امله مړ شو، توبه ډېره زهیره شوه. ګولډمن لیکي: «کومه مینه چې یې زړه کې وه، له هغه ځوان سره چې په پنځلس کې یې ورسره واده کړی ؤ، یوځای مړه شوه».
د توبې دوه‌یم واده د هغې د کورنۍ په خوښه وشو او د ګولډمن په وینا، «دا واده له سره سم نه‌ؤ». دوه‌یم خاوند یې «ابراهام ګولډمن» د هغې ټول میراثي پانګه په یوې سوداګرۍ کې بنده کړه چې ډېر کم وخت کې یې ډېر تاوان وکړ. کورنۍ کې یې کړاوونه زیات شول او د دې کړاوونو او د ښځې او مېړه ترمنځ د عاطفي واټن رامنځ‌ته کېدو له امله، د کورنۍ چاپېریال ماشومانو ته ډېر سخت او کړکېچن تمام شو. کله چې د توبې په نس ماشوم شو، ابراهام هیله درلوده چې زوی وي؛ د هغه په باور، انجلۍ د کړاو یوه بله نښه ده. په پای کې هغوی د درې زامنو خاوندان کېږي، خو لومړی ماشوم یې «اېما» وه.
د ګولډمن او مشرو ناسکه خویندو (هېلېنا او لېنا) اړیکې بیا داسې نه‌وې. تر ټولو مشره خور، هېلېنا، به تر ډېره د مورنۍ مینې کمښت پوره کاوه او د همدې خور له برکته د ګولډمن ماشومتوب «له خوښیو ډک شو». خو لېنا، بې‌مینې او کنجوسه وه. هغو درې وروڼه هم درلودل: لویس (چې په شپږ کلنۍ کې مړ شو)، هېرمان (په ۱۸۷۲ ز کې زېږېدلی ؤ) او مویشه (په ۱۸۷۹ ز کې زېږېدلی ؤ).
پېغلتوب
کله چې اېما پېغله انجلۍ وه، کورنۍ یې پاپیله کلي ته کډه وکړه، پلار یې هلته یو کوچنی مېلمستون پرانېست. اېما او خویندې یې هم په مېلمستون کې کار کاوه او څه وخت وروسته اېما د پېتروشکا په نوم خدمتګار سره ملګرې شوه، چې د هغې «لومړني جنسي احساسات» یې راوپارول. وروسته یې، یوه ورځ ولېد چې په پاپیله کې د سړک پر سر یو کلیوال په دُره وهل کېږي. دغې پېښې ډېره متأثره کړه او له‌امله یې ټول ژوند کې د تاوتریخوالي له اقتدار څخه کرکه درلوده.
کورنۍ یې د روسیې پلازمېنې «سېنت پیترزبورګ» ته لاړه؛ هلته یې پلار څو پلورنځي پرانېستل، چې په ټولو کې یې تاوان وکړ. د بېوزلي له‌امله، ماشومان کار کولو ته اړ وو او ګولډمن د ښځینه جامو پلورنځي په شمول، ګڼ‌شمېر ځایونو کې په کار وګومارل شوه. ګولډمن نوې پېغله شوې وه چې له پلار څخه یې وغوښتل ترڅو ښوونځي ته د تګ اجازه ورکړي؛ پلار یې په قهر سره د هغې فرانسوي کتاب اور ته واچوه او په چېغه یې ورته وویل: «هرومرو نه‌ده چې انجونې ډېر څه زده کړي! یوې یهودې انجلۍ ته یوازې دومره پوهېدل بس دي چې څنګه د کبانو کوفته پخه کړي، اش پرې کړي او د مېړه لپاره ډېر ماشومان وزېږوي!».
اپلاتوني پوهې تيوري
په فلسفه کې، د اپلاتون د پوهې یوه تیوري ده چې د یوناني فیلسوف اپلاتون او د هغه پلويانو رامينځته کړې ده.
اپلاتوني پوهه په دې نظر ده چې د اپلاتون نظریاتو پوهه طبیعي ده، نو ځکه زده کړه په روح کې د ژور دفن شوي نظرونو پراختیا ده. د اپلاتون وايي چې د سوکرات کرکټر دا نظر وړاندې کوي چې هر یو روح له زېږون دمخه د ښه شکل او بشپړې نظري پوهې سره شتون لري. په دې توګه، کله چې یوه مفکوره "زده" کیږي دا په حقیقت کې یوازې "مخکينۍ پوهه"تازه کيږي او ياديږي.
اپلاتون د پوهې ، چې يقيني ده، او رېښتینې نظر ، چې ډاډمن نه دی، ترمنځ یو ژور توپیر راڅرګند کړ. نظرونه د احساس د بدلېدونکي نړۍ څخه ترلاسه کیږي؛ پوهه د بې وخته شکلونو، یا جوهرونو نړۍ څخه ترلاسه کیږي. په جمهوریت کې، دا مفکورې د لمر د استعار ، د وېشل شوې کرښې مشابه ، او د غار د تمثیل په کارولو سره بيان شوې ده.
د یادولو افلاتوني نظریه
د اپلاتون د يادولونظریه، یا anamnesis هغه نظر دی چې موږ ټول پوهه لرو او د دې پوهې احساس زموږ په کشف پورې اړه لري. ایا دا نظریه باید په لفظي توګه واخیستل شي یا نه د بحث موضوع ده. کې بند دی. روح یو وخت په مستقیم ډول د فورمو سره پیژندل شوی و، مګر دا اوس مجسم شوی. دا یو ځل ټول فارمونه پوهیدل، مګر دوی یې هیر کړل. یادونه هغه پروسه ده چې زموږ پام ته دا پوهه راوړي چې موږ هیر کړي یو. دا نظریه پدې معنی ده چې هیڅ شی هیڅکله نه زده کیږي، دا په ساده ډول یادول یا یاد ساتل کیږي. په لنډه توګه دا وايي چې ټول هغه څه چې موږ دمخه پوهیږو د زیږون څخه دمخه بار شوي او زمونږ حواس مونږ ته دا وړتيا راکوي، چې زموږ په ذهن کې پټ شوي معلومات وپیژنو او وپیژنو. په یادولو کې له یوې خوا د بدن په فریبونو او انحرافاتو باندې برلاسي کول شامل دي، خو له بلې خوا په ګټوره توګه د بدن د فریبونو څخه کار اخیستل د فرصت لپاره یا د يادولو پېښو محرک شامل دي. اصلي متنونه چې د یادولو تیوري رامینځته کوي Phaedo او مینو دي، که څه هم دا تیوري په فیډروس کې هم مهم رول لوبوي.
د لمر استعاره
په جمهوریت کې (VI 507b-509c)، د افلاطون کرکټر، سقراط، لمر د "فکري روښانتیا" د سرچینې لپاره د استعار په توګه کاروي، کوم چې هغه د ښه شکل په توګه ګڼلی. استعاره د حتمي واقعیت د ماهیت په اړه ده او موږ څنګه پوهیږو. دا د سترګو سره پیل کیږي، کوم چې سقراط وايي د حسي ارګانونو ترمنځ غیر معمولي دی ځکه چې دا د کار کولو لپاره منځني، یعنی رڼا ته اړتیا لري. د رڼا تر ټولو قوي او غوره سرچینه لمر دی؛ د دې سره، موږ کولی شو چې شيان په روښانه توګه وپېژنو. په ورته ډول ، د پوهېدو وړ شیانو لپاره د هر ځانګړي شي د پوهېدو لپاره د هغه بڼه اړینه ده. په دې توګه، که موږ هڅه وکړو چې پوه شو چې ولې شیان لکه څنګه دي، او زموږ په شاوخوا کې د مختلفو جزیاتو د پوهیدو لپاره کومې عمومي کټګورۍ کارول کیدی شي، پرته له کوم ډول ډولونو (نړیوالونو) ته اشاره کوو، موږ به په بشپړه توګه ناکام شو. په مقابل کې، "هغه ډومین چیرې چې حقیقت او واقعیت روښانه کوي" د اپلاتون د شکلونو نړۍ پرته بل څوک نه دی، د غوره شکلونو له مخې روښانه شوی.
وېشل شوې کرښه
د جمهوریت په شپږم کتاب کې، ویشل شوې کرښه دوه برخې لري چې د پوهه نړۍ استازیتوب کوي او کوچنۍ ښکاره نړۍ. د دغو دوو برخو څخه هره یوه ویشل شوې، د پوهېدو وړ نړۍ کې برخې د لوړې او ټیټې بڼې استازیتوب کوي او د لید نړۍ برخې برخې د عادي لیدلو شیانو استازيتوب کوي او د دوی سيوری، انعکاس او نور استازیتوب کوي. د کرښې برخې غیر مساوي دي او اوږدوالی یې "د دوی نسبي روښانتیا او ناڅرګندتیا" او د دوی مقایسه "حقیقت او حقیقت" څرګندوي او همدارنګه مونږ د شيانو په اړه پوهه لرو يا نظر.
مثال: مینه او حکمت
د افلاطون یوه ښه بیلګه چې څنګه د پوهې ترلاسه کول وړاندې کوي د مینې په زینه کې شتون لري. په سمپوزیم (210a-211b) کې، د افلاطون سقراط پادری دیوتیما ته د "عاشق" په توګه تعریف کوي چې د هغه چا په توګه چې مینه لري او مینه د هغه څه لپاره د غوښتنې په توګه چې یو څوک نلري. د مینې د دې زینې نمونې له مخې، یو عاشق په لاندې ډول د اصلي مینې څخه د مینې پاکې بڼې ته وده کوي:
د نورو شیانو په اړه پوهه په ورته ډول د غوښتل شوي شیانو (سور، اوږد، پتلی، لیوالتیا، او نور) د اصلي واقعیت (یا سیوري) څخه د غوښتل شوي شیانو وروستي شکل ته، یا د ځان په لټه کې شیانو ته د پرمختګ له لارې ترلاسه کیږي. دا ډول ګامونه د افلاطون د لمر استعاره، د هغه د غار تمثیل او د هغه ویشل شوی کرښه تعقیبوي. پرمختګ یو حقیقت ته نږدې او نږدې کوي ځکه چې هر ګام د تیر نسبي واقعیت تشریح کوي.
حوالې
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
د اپلاتون د اروا تيوري
اپلاتون
د اپلاتون د اروا تيوري يا د روح نظريه ، چې د سوکرات له لارښوونو يې الهام اخیستی وه، يوه روحیه ګڼل کېده ( ψῡχή        ) د یو شخص جوهر وي، او دا هغه څه دي چې پرېکړه کوي چې خلک څنګه چلند کوي. اپلاتون دا جوهر د انسان د وجود یو نامناسب، ابدي اشغالګر ګڼلی. اپلاتون وویل چې حتی تر مرګ وروسته هم اروا موجوده وي او د فکر کولو توان لري. هغه په دې باور و چې لکه څنګه چې بدنونه مړه کیږي، روح په دوامداره توګه په راتلونکو بدنونو کې بیا زېږيږي چې دې حالت ته ( metempsychosis ) وايي. اپلاتون روح په دریوو برخو وېشلی دی: لوژیستیکون (دلیل)، تیموایډز (اروا) او ایپیتیمیتیکون (اشتها).
د اروا تصور
اپلاتون د فلسفې په تاریخ کې لومړنی کس و چې په دې باور وو چې روح د ژوند سرچینه او ذهن دواړه دي. د اپلاتون په خبرواترو کې، موږ وینو چې روح ډېری متفاوت رول لوبوي. د نورو شیانو په مینځ کې، اپلاتون په دې باور دی چې روح هغه څه دی چې بدن ته ژوند ورکوي (کوم چې په ټولو قوانینو او فیډرس کې بیان شوی) د ځان حرکت په برخه کې: ژوندی پاتې کیدل د ځان د حرکت کولو توان لري؛ روح د ځان محرک دی. هغه دا هم فکر کوي چې روح د اخلاقي ملکیتونو ژغورونکی دی (یعنې کله چې زه نیک یم، دا زما روح دی چې زما د بدن سره مخالف دی). روح هم ذهن دی: دا هغه څه دي چې په موږ کې فکر کوي.
موږ په ډېری ډیالوګونو کې د اروا د مختلف رولونو تر مینځ دا عادي حرکت وینو. تر ټولو لومړی، په جمهوریت کې: ایا د روح کوم کار شته چې تاسو یې په بل څه نشي ترسره کولی، لکه د یو څه ساتنه ، حکم کول، عمدي کول او داسې نور؟ ایا موږ کولی شو دا شیان په سمه توګه د روح پرته بل څه ته وټاکو، او ووایو چې دا د هغه ځانګړتیا ( ایډیا ) دي؟
نه، بل څه نه.
د ژوند کولو په اړه څه؟ ایا موږ به انکار وکړو چې دا د روح فعالیت دی؟
په دې اساس، فایدو مفسرینو ته د دې لارې له لارې یو ریښتینی ننګونه وړاندې کوي چې اپلاتون د روح د مختلف مفکورو ترمینځ تیریږي.
د ژوند په سایکلیکل او شکلي دلیلونو کې، د بیلګې په توګه، روح د ژوند سره تړلي یو څه په توګه وړاندې کیږي، چیرې چې په ځانګړې توګه په وروستي دلیل کې، دا اړیکه د ژوند سره د روح د مفکورې ارتباط له لارې په کلکه سره ویل کیږي. دا اړیکه نوره هم په فیډرس او قوانینو کې رامینځته شوې چیرې چې د روح تعریف د ځان حرکت په توګه ورکړل شوی. ډبرې، د بیلګې په توګه، حرکت نه کوي مګر دا چې بل شی یې حرکت وکړي. بې جانه، بې ژونده شیان تل ویل کیږي چې دا ډول چلند کوي. برعکس، ژوندي موجودات د ځان د حرکت کولو توان لري. اپلاتون دا مشاهده د خپل مشهور عقیدې د روښانه کولو لپاره کاروي چې روح یو ځان حرکت دی: ژوند ځان حرکت دی، او روح د حرکت په واسطه بدن ته ژوند راوړي.
په عین حال کې، د یادښت او تړاو په دلیلونو کې، د ژوند سره اړیکه نه ده تشریح شوې یا کارول کیږي. دا دوه دلیلونه روح د یو پوه (یعنی ذهن) په توګه وړاندې کوي. دا د تړاو په دلیل کې خورا روښانه دی ، چیرې چې روح د هغه شکلونو سره د هغې د تړاو له امله تل پاتې دی چې موږ یې د معرفت په عملونو کې ګورو.
دا په بشپړه توګه روښانه نه ده چې د روح دا دوه رولونه څنګه یو له بل سره تړاو لري. سارا براډي په مشهوره توګه شکایت وکړ چې "د فایډو لوستونکي ځینې وختونه اپلاتون ته د روح په توګه د ذهن یا هغه څه چې فکر کوي د روح سره د هغه څه په توګه چې بدن متحرک کوي د ګډوډولو دنده په غاړه اخلي." په نورو کې شامل دي II. ایم کرومبی او ډوروتیا فریډ.
وروستي پوهانو دا تور رد کړ او استدلال یې وکړ چې د روح په اړه د اپلاتون د تیورۍ د نوښت برخه دا ده چې دا لومړی کس و چې د روح مختلف ځانګړتیاوې او قوتونه یوځای کړي چې وروسته په لرغوني او منځني پیړیو فلسفه کې عام شول. د اپلاتون لپاره، روح د خپلو افکارو په واسطه شیان حرکت کوي، لکه څنګه چې یو عالم دا بیانوي، او په وینا، روح دواړه حرکت کوونکی دی (یعنې، د ژوند اصول، چیرته چې ژوند د ځان حرکت په توګه تصور کیږي) او یو مفکر
درې اړخیزه اروا
اپلاتون په خپل رساله کې جمهوریت ، او همدارنګه په فیډرس کې د کیریوت د تمثیل سره سره، اپلاتون ټینګار وکړ چې د رواني درې برخې هم د ټولنې له دریو طبقو سره مطابقت لري ( لکه حاکمان، اردو او عادي وګړي). د ایپیتیمیتیکون دنده د خوښۍ تولید او لټول دي. د لوژیستیکون دنده دا ده چې په نرمۍ سره د زده کړې د مینې له لارې حاکم شي. د تایموایډز دنده دا ده چې د لوژیستیکون لارښوونو اطاعت وکړي پداسې حال کې چې د بهرني یرغل او داخلي ګډوډي څخه په کلکه دفاع کوي.
که په ښار کې وي یا یو فرد، عدالت ( δικαιοσύνη, dikaiosyne ) د ټول حالت په توګه اعلان شوی چې هره برخه یې خپله دنده سرته رسوي، پداسې حال کې چې نرمښت د ټول حالت دی چیرې چې هره برخه په دندو کې د مداخلې هڅه نه کوي. د نورو څخه. بې انصافي ( ἀδικία, adikia ) د بشپړ برعکس حالت دی، ډیری وختونه په ځانګړې بڼه کې چې جذب یې د اشتها اطاعت کوي، پداسې حال کې چې دوی په ګډه په بشپړ ډول منطق له پامه غورځوي یا یې د خپلې خوښې په لټه کې کاروي.
په جمهوریت کې
د کتاب په څلورمه برخه کې، د جمهوریت په څلورمه برخه کې، سقراط او د هغه مخاطبین ( ګلاکون او اډیمینټس ) هڅه کوي ځواب ورکړي چې آیا روح یو دی یا له برخو څخه جوړ شوی. سقراط وايي: ښکاره خبره ده چې یو شی به هیڅکله د یو شی او په ورته وخت کې په ورته درناوی کې مخالف نه وي. نو که هرکله موږ د ذهن په کارونو کې دا تناقض ومومو موږ به پوه شو چې دا یو شی کار نه دی بلکې کثرت دی." (دا د اپلاتون د عدم تضاد د اصولو یوه بېلګه ده. ) د مثال په توګه، داسې ښکاري چې د هر انسان یوازې یو روح دی، نو دا ناشونې ده چې یو شخص په یو وخت کې د یو څه هیله ولري، مګر په هماغه شیبه کې د ورته شی څخه ډډه وکړي، لکه څنګه چې یو څوک د جرم کولو لپاره لیوالتیا لري. هم له دې سره مخالفت. سقراط او ګلاکون دواړه موافق دي چې دا باید د روح لپاره ممکنه نه وي چې په یو وخت کې دواړه په یو حالت کې وي او د هغې مخالف وي. له دې څخه دا معلومه شوه چې د روح لپاره باید لږترلږه دوه اړخونه وي. اپلاتون د "دلیل" او "اشتهال" په نومونو نومولو سره، د دریم اړخ، "روح" په ګوته کوي، کوم چې په سالم روح کې باید د دلیل سره سمون ولري.
دلیل (λογιστικόν)
منطقي یا لوژیستیکون (له لوګو څخه) د روح د فکر برخه ده چې له حقیقت سره مینه لري او د زده کړې هڅه کوي. اپلاتون په اصل کې په دې برخه کې تسلط لرونکی روح د اتنین مزاج سره پېژني.
اپلاتون دا خبره کوي چې لوژیستیکون به د روح تر ټولو کوچنۍ برخه وي (لکه څنګه چې واکمنان به په جمهوریت کې ترټولو کوچنی نفوس وي)، مګر دا، په هرصورت، یو روح یوازې هغه وخت اعلان کیدی شي چې ټولې درې برخې موافقه وکړي چې لوژیستیکن باید قاعده
اروا (θυμοειδές)
د اپلاتون په وینا، روحیه یا تایموایډز (د تایموس څخه) د روح هغه برخه ده چې موږ یې په غوسه کوو یا په غوسه کېږو. هغه دې برخې ته 'لوړ روح' هم وايي او په پیل کې د دې برخې تسلط روح د تراسیانو ، سیتیانو او "شمالي سیمو" خلکو سره پیژني.
اشتها (ἐπιθυμητικόν)
اشتها یا ایپیتیمیتیکون (له epithymia څخه، په لاتین کې د concupiscentia یا desiderium په توګه ژباړل شوی).
بیا زېږون
د اروا د بیا زېږون په اړه د اپلاتون نظریه د سقراط او پیتاګورس نظرونه سره یوځای کړل، د انسانانو الهی امتیازات د مختلفو حیواناتو ډولونو ترمنځ د بیا زیږون لاره سره مخلوط کړه. هغه په دې باور و چې د نیکانو لپاره د انسان جایزه یا د مجرمینو لپاره سزا د نړۍ په مختلفو برخو کې نه، بلکې په مستقیمه توګه په ځمکه کې ساتل کیږي. د مرګ وروسته، یو مجرم روح به لومړی په یوه ښځه کې (د اپلاتون د عقیدې سره سم چې ښځې د طبیعي پیمانه ټیټه کچه نیولې وه)، او بیا د حیواناتو په ډولونو کې، د څلور اړخیزو څخه مارانو او کبانو ته راښکته کیږي. د دې تیوري له مخې، ښځې او ټیټ حیوانات یوازې د دې لپاره رامینځته شوي چې د تخریب شویو روحونو لپاره د استوګنې ځای چمتو کړي.
اپلاتون ډیری وخت وايي چې د بیا زیږون تر مینځ د وروسته ژوند یو جلا اجر او سزا مرحله شتون لري. یوازې په تیمیوس او قوانینو کې د جزا او سزا مرحله له منځه ځي؛ په دې دوو متنونو کې، سزا پخپله بیا زیږون ویل کیږي. وروستي پوهان استدلال کوي چې د بیا زیږون تیوري په ریښتیا ریښتیا ده. په تیمیوس کې، د بیلګې په توګه، دا د یوې ساینسي تیورۍ په توګه ښکاري چې د غیر انساني حیواناتو نسل تشریح کوي؛ په بل ځای کې، دا د نورو فلسفي ژمنو پایله ښکاري چې اپلاتون یې استدلال کوي، لکه دا فضیلت تل انعام ورکول کیږي او بد مجازات کیږي، او دا چې د روح د مجازاتو یوازینۍ لار د هغه مجسم کول دي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
ملي جمهوري غورځنګ
ملي جمهوري غورځنګ یا نېشنل ډېموکراټیک موومنټ National Democratic Movement یو پښتون ملتپال، ولسواکیز سیاسي ګوند دی. دا ګوند غواړي چې د "زیاتېدونکې اورپکۍ" پروړاندې مقاومت وکړي او یو فدرالي پارلماني سیسټم ته وده ورکړي. د ګوند هدف دا هم دی چې ښځو او ځوانانو ته سیاسي فعالیت تنظیم کولو لپاره یو پلېټفارم ورکړي. دا ګوند د محسن داوړ لخوا په 1 سپټمبر 2021 په پېښور کې تاسیس شوی.
محسن داوړ د دې ګوند د رییس او جمیله ګیلاني د ویاندې په توګه ټاکل شوي.
تاریخ
ملي جمهوري غورځنګ په 1 سپټمبر 2021 (10 وږی 1400) په پېښور کې رسماً په لاره واچول شو. د پښتون ژغورنې غورځنګ ځینې فعالین پشمول د محسن داوړ او عبدالله ننګیال دې ګوند سره یو ځای شول. د پښتونخوا ملي عوامي ګوند او د عوامي نېشنل ګوند ځینې پخواني غړي هم دې ګوند سره یو ځای شول، کوم کې چې جمیله ګیلاني، بشرا ګوهر، افراسیاب خټک، او لطیف افریدی شامل وو.
پالیسۍ
ملي جمهوري غورځنګ د پاکستان ملټري اسټبلشمنټ او په افغانستان کې د طالبانو واکمنۍ سره مخالفت کوي. د ګوند پرانستې مراسمو کې د ګوند لوړپوړي مشر افراسیاب خټک وویل "د [پاکستاني] پوځ جنرالان غواړي چې په افغانستان کې شرعي نظام نافذ کړي خو چې په پاکستان کې مارشل لا نافذ کړي." هغه زیاته کړه چې "دښمنانو په کابل او کندهار برید وکړ ترڅو افغانان بېرته تیارې ته واړوي. دښمن باید پوه شي چې پېښور اوس نوی مرکز ګرځېدلی او دوی نشي کولی چې پښتانه چوپ کړي."
منشور
ملي جمهوري غورځنګ په پاکستان کې د کوچنیو ایالتونو او شاته پاتې سیمو سره د سرچینو په وېش کې شوې بې عدالتي غندي، او وايي چې دوی به "د فدرالي واحدونو ترمنځ د یو نوي ټولنیز تړون لپاره مبارزه وکړي. دا ټولنیز تړون به د عدالت پر بنسټ وي او د طبیعي، مالي، او بشري سرچینو په اړه به د فدرالي واحدونو حقونه ومني." ګوند په یو "ریښتیني فدرالي ولسواکي باور لري په کوم کې چې مرکز څلور څانګې کنټرولوي: بهرنۍ چارې، اسعار، دفاع، او د ایالتونو ترمنځ ارتباطات، یا کوم نور واکونه چې د ګډو ګټو شورا لخوا ورته تصویب شي. نور ټول واکونه باید ایالتونو ته وسپارل شي."
د منشور له مخې ګوند هدف لري چې "یوه عادلانه، سوله ایزه، زغم لرونکې، او بشردوستانه ټولنه رامنځته کړي په کوم کې چې اتباع د لومړنیو آزادیو څخه برخمن وي." ګوند پدې باور دی چې "د کلنۍ ملي بودیجې لږترلږه 4٪ باید په تعلیم مصرف شي." ګوند د هېواد ټولې لویې ژبې د ملي ژبو په توګه د پېژندلو او په مورنۍ ژبه د ماشومانو د زده کړو څخه ملاتړ کوي. په منشور کې دا هم راغلي چې ګوند د ښځو پروړاندې د هر ډول تبعیض مخالفت کوي.
بېرغ
د ګوند دوه رنګه بېرغ تور او سور رنګونه لري. تور رنګ یې د تېرو تیارو ورځو نښه ده، او سور رنګ یې د انقلاب او سوکالۍ استازیتوب کوي.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان سياسي گوندونه وېشنيزه:پاکستان کې وفاقيت
د تاجیکستان تاریخ
تاجیکستان ساماني سترواکۍ (۸۱۹-۹۹۹) پورې تړاو لري. تاجیک خلک په ۱۸۶۰ ز لسیزې کې د روسیې تر واکمنۍ لاندې راغلل. باسماچي پاڅون په ۱۹۱۷ ز کال کې د روسیې د انقلاب په پای کې رامنځته شو او د ۱۹۲۰ لسیزې په لومړیو کې د روسیې د کورنۍ جګړې پرمهال وځپل شو. په ۱۹۲۹ ز کال کې تاجیکستان د شوروي اتحاد یو له رغوونکو جمهوریتونو - د تاجیکستان شوروي سوسیالیستي جمهوریت (تاجیک SSR - ) شوـ او دا دریځ یې د شوروي اتحاد له ړنګیدو وروسته هم په ۱۹۹۱ ز کال کې د خپلواکي ترلاسه کولو پورې ساتلی و.
له هغه وخت راهیسې د تاجیکستان په حکومت او د تاجیکستان په کورنۍ جګړې کې درې بدلونونه ازمویل شوي. د سیالو ډلو ترمنځ د سولې تړون په ۱۹۹۷ز کال کې لاسلیک شو.
لرغونوالی (۶۰۰ مخکې له میلاد - ۶۵۱ وروسته له میلاد)
تاجیکستان په لرغونې زمانې کې د ساکیانو یوه برخه وه. سغد، باختر، مرو او خوارزم د لرغونې منځنۍ اسیا څلور اصلي څانګې وې چې د اوسني تاجیکستاني تاجیکانو نیکونه په کې مېشت وو. تاجیکان اوس یواځې په تاریخي باختر او سغد کې موندل کیږي. په مرو کې ترکمنان او په خوارزم کې اوزبکان او قزاقان اوسېږي.
سغدیانا د زراوشان او کاشکا دریا سیندونو څخه جوړه شوې وه. په اوس وخت کې د سغدي دورې دوه ژوندي پاتې شوي خلک چې د سغدیاني ژبې په ګړدود خبرې کوي یغنوبیان او شغنانیان دي.
د هخامنشیانو دوره (۵۵۰ مخکې له میلاد - ۳۲۹ مخکې له میلاد)
د هخامنشیانو د دورې په بهیر کې،سغد او باختر د هخامنشيانو د سترواکۍ برخې وې. سغدیانو او باختریانو د هخامنشي سترواکۍ په ادارې او پوځ کې مهم منصبونه درلودل.
هلنستي دوره (۳۲۹ مخکې له میلاد -۹۰ مخکې له میلاد)
وروسته له هغه چې د هخامنشیانو سترواکۍ د لوی سکندر له خوا له ماتې سره مخامخ شوه، باختر، سغد او مروه چې د پارس د سترواکۍ برخې وې، دې ته اړ شول چې د نویو یرغلګرو پر وړاندې له ځان نه دفاع وکړي. په حقیقت کې، مقدونیان د سغدي واکمن سپیتامینیس په مشرۍ له خورا سخت مقاومت سره مخامخ شول. مقدوني سکندر په دې وتوانید چې د ځایی واکمن لور روخانا سره واده وکړي، او د هغه جایداد په میراث یوسي. د سکندر د لنډ اشغال نه وروسته، د هلنیسټي ځای ناستو دولتونو سلوکيانو او یوناني باختریانو د نورو ۲۰۰ کلونو لپاره دا سیمه چې د یوناني باختریانو د سلطنت په نوم پېژندل کېږي، کنټرول کړه.
ساماني سترواکۍ (۸۱۹-۹۹۹)
ساماني کورنۍ (۸۱۹-۱۰۰۵) په خراسان (د شرقي ایران او ماورالنهر په ګډون) واکمني کوله او د سامان خداSaman Khuda. له خوا تاسیس شوې وه. سامانیان یو له لومړنیو بومي سلطنتونو څخه وو چې د عربو مسلمانانو له فتحې وروسته یې په فارس کې حکومت وکړ. د سامان خدا د لمسي، لومړي اسمعيل (په اسماعيل ساماني مشهور) د واکمنۍ پر مهال (٨٩٢-٩٠٧) په خراسان کې د سامانيانو واکمنۍ ډېره وده وکړه.
په ۹۰۰ ز کال کې، اسماعیل په خراسان (د اوسني شمال لویدیځ افغانستان او شمال ختیځ ایران سیمه) کې صفاریانو ته ماتې ورکړه، په داسې حال کې چې د هغه ورور د ماورالنهر والي و. په دې توګه، د سامانیانو له واکمني څخه په ګډو سیمو کې هرکلی وشو.
د مغول واکمنۍ (۱۲۱۸-۱۳۷۰ز کلونه)
د مغول سترواکي د منځنۍ اسیا له لارې د خوارزمیانو پر سترواکۍ یرغل وکړ او د بخارا او سمرقند ښارونه یې ونړول، په هر ځای یې خلک لوټ او عام وژنه یې وکړه.
د شوروي واکمني (۱۹۲۰-۱۹۹۱ز کال)
د نوي تاسیس شوي ازبیکستان د شوروي اتباعو په توګه، ډیری تاجیکان د خپل نوي ټاکل شوي «اوزبیک» هویت سره د سمون لپاره تر فشار لاندې راغلل، او د جلاوطنۍ تر ګواښ لاندې، ډیری یې اړ شول چې خپل هویت بدل کړي او په پاسپورټونو کې د «اوزبیک» په توګه لاسلیک کړي. د تاجیکستان ښوونځي وتړل شول او تاجیکان یوازې د دوی د توکم له امله د مشرتابه منصبونو ته ونه ټاکل شول.