ارتروپودا
بطن : Abdomen دبطن برخه نسبتاً نرۍ او ديوولسو بندونو لرونکې ده دوه اخري بندونه يې دتخم ګذارۍ لپاره دبطن په اوږدو کې اته جوړه سپيريکل (Spiracles) په نوم کوچني هوايي منفذونه موقيعت لري ،چې دتنفس لپاره کار کوي.په مذکر جنس کې نهه بندونه اوږده او په دوه ښاخونووېشل شويدي او په مؤنث جنس کې نهه بندونه نري شويدي او د Ovipositor په نوم جوړښت يې جوړ کړى.دملخ داخلي سيستم دجسم په خاليګاه کې ځاى لري ،چې دا خاليګا دوينې څخه ډکه ده او دهيموسول په نوم ياديږي ،دملخانو داخلي سيستمونه دنورو حشراتو په څير دي مخکې له هغوى څخه يادونه شوى نو ځکه دهغوى شرحه لازمه نه ګڼم. ملخان په ټوله نړۍ کې شته ،چې هم په انفرادي او ډله اييز ډول سره ليدل کېږي ،دملخانو ډلې کولاى شي ،چې اوږدې فاصلې ووهي او په نباتاتو بريدوکړي دوى په شنه ،ژيړ او ژيړ ته ورته خرمايي ،خاکي او نورو رنګونو سره ليدل کېږي او هم خپل رنګ ته بدلون ورکوي ،چې دابدلون دملخانو يوه محافظوي عمليه ده. په ملخانو کې جنسونه بيل دي چې جوړه کېدل يې داوړي په اخرو کې وي بالغ ملخان دهګيو اچولو څخه څو ورځې وروسته مري.رسيدلې هګۍ د 5 – 3 ml پورې اوږدوالى لري معمولاً يو ښځينه ملخ تر شلو بنډلونو پورې هګۍ اچوي د هګۍ جنيني انکشاف تر درې اوونيو پورې وخت نېسي مګر دژمي ديخنۍ له وجه يې وده دريږي په پسرلي کې چې هوا توده شي ددوى وده بيا پيل کېږي کوم بچې چې دهګۍ څخه رواځي دنمف) (Nymph په نوم ياديږي .نمف والدينو ته ورته دي مګر دلوى سر لرونکي وي ،وزرونه او تکثري غړي نه لري او دى دنباتاتو څخه تغذيه کوي او په چټګۍ سره وده کوي ترڅو چې غټيږي پنځه ځلې پوستکې اچوي او وزرونه يې هم وده کوي دا ډول يې استهالې ته ساده يا تدريجي استهاله (Simple Or Gradual Metamorphoses) وايي نمف او بالغ ملخان دنباتاتو دمختلفو ډولونو څخه تغذيه کوي دباغونو او کروند دتباه کېدو سبب ګرځي دغذا دکموالى په صورت کې دنباتاتو په انساجو او حتى د لرګيو څخه هم تغذيه کوي ،نو ځکه کروندګرو ته زيات زيانونه اړوي. که څه هم ملخان د ځېنو انسانانو اوحيواناتو لپاره د غذا په توګه استعماليږي دملخانو هګۍ په نمف او بالغ ملخان د ډيرو حيواناتو لکه : چنګښو،غڼو ،خزندګانو،الوتونکواو تي لرونکو لپاره دغذايي موادو يوه ښه منبع ده. دشاتو مچۍ Honey bee دشاتو مچۍ يود هغو حشراتو څخه دي چې ټولنيز او ګډ ژوندلري شات چې په نړۍ کې ترټولو ښه خواړه او ګټور څيز دى ددې مچېو په وسيله توليديږي ،ځنې مچۍ ځنګلي او صحرايي وي ،چې په ونو او ديوالونو کې ژوند کوي او د شاتو اندازه يې هم کمه ده ،خو پالل شوى مچۍ په کندوګانو ( صندوقونو) کې په منظم ډول اوسيږي او ډير اقتصادي اهميت لري ،ځکه چې هم شات او هم موم توليدوي چې په اقتصادي چاروکې خورا زيات ارزښت لري .دشاتو مچېو يوه ټولنه تر 500000 پنځه سوه زرو پورې افراد لري چې هغه په مختلفوکارونو او دندو ګمارل شويدي ،چې هره مچۍ خپله دنده په پوره اخلاص سره سرته رسوي او دمسووليت احساس ورسره وي.ددې ټولنې افراد په درې ډوله دي. ١ – کارګران ( کارګرې مچۍ) ٢ – نران ( مذکرې مچۍ ) ٣ – ملکه ١ – کارګران ( کارګرې مچۍ): کارګرې مچۍ دجنس له پلوه مونثې دي ،خودا مچۍ شنډې يا عقيمې دي .دصندوق او ټولنې اکثريت همدوى جوړوي .دوى مختلقې دندې سرته رسوي .نسبت ملکې او نرانو ته کوچنۍ دي او خپله دنده په پوره اخلاص سرته رسوي .تر 25km ساحې پورې دګلانو دشيرې راټولولو پسې ګرځي.کارګرې مچۍ دګلانو شيره او نيکتار (Nectar) راټولوي شات توليدوي،دملکې خدمت کوي ،صندوق پاک ساتي ،نويو او ځوانو مچېو ته خوراک برابروي ،موم توليدوي ،پهره کوي ، دشاتو په ساتلو کې ،دتودوخې درجې په تنظيمولو او هم دکورونو په جوړولو کې مرسته او همکاري کوي. ٢ – نران ( مذکرې مچۍ ) : نران ( مذکرې ) مچۍ داوړي په ټولنو کې پيدا کېږي.نران دناالقاح شوى هګيو څخه منځته راځي چې دکارګرو مچېو څخه غټې او لوى وي ددې مچېو دنده يوازې دنوې او ځوانې ملکې القاح کول دي ،کله چې دالقاح وخت راشي نو نوې او ځوانه ملکه دصندوق څخه مخ پورته پرواز کوي او نران ورپسې وي چې په اخر کې هر يو ملکې پسې تر ټولو لوړې برخې پورې پورته شو هماغه ملکه القاح کوي .سپرمونه دملکې په بدن کې په يوه خاصه کڅوړه کې ساتل کېږي چې وروسته بيا دهماغې څخه هګۍ په زايګوټ بدليږي ،کله چې ملکه ځمکې ته راښکته شي نو دصندوق په ټولو جوړو شويو خانو او کورونو کې هګۍ اچوي او کارګرې مچۍ ورپسې دخانو خولې بندوي. ٣ – ملکه :دشاتو دمچېو مشره او ملکه ده چې دټولنې نظم ساتي او هګۍ اچوي. کله چې زړه ملکه هګۍ واچوي په دې هګيو کې ځنې هګۍ او خانې خاصې دنوې راتلونکې ملکې لپاره ټاکل شوى وي ،چې دهماغې څخه ځوانې او نوى ملکې جوړيږي ،کله چې نوى ملکه دخانې څخه لمړې سر رواباسي نو نورې يې په خوا کې دملکې لپاره ټاکلې شوې وي خونې او خانې په خپل نېش باندې وهي او راتلونکې ملکې له منځه وړي او يوازې پاتې کېږي يعنې پرته له هماغې لمړنۍ ځوانې ملکې څخه پرته نورې ټولې پيدا کيدونکې ملکې خپله له منځه وړي چې په راتلونکې کې ورته شخړې او جنجال پيدا نشي .وروسته همدا ځوانه او نوې ملکه چې لا خپله ټولنه نه لري او بې لښکره ده دالقاح لپاره پرواز کوي او نارينه ورپسې دلوفرانو په څير منډې وهي په اخر کې يو نارينه په دې بريالې شي چې ملکې ته ځان ورسوي پاتې ټولنه بيرته خړسترګې رواګرځي هماغه يوازنې قهرمان نارينه دملکې سره يوځاى کېږي او خپل سپرمونه دملکې بدن ته په يو ځل داخلوي او هلته دسپرمونو په کڅوړه کې ساتل کېږي ،وروسته همدا سپرمونه هګۍ القاح کوي او په خانو کې يې اچوي ،چې وروسته له دغه نويو خانو څخه نوى بچې راوځي هره ملکه په خپل درې کلن عمر کې 500000 پنځه سوه زرو په شاوخوا کې هګۍ اچوي چې دهغې څخه څوملکې نارينه او نور ټول کارګر پيدا کېږي ملکه په يو ځل 3000 هګۍ اچوي او کار په پرله پسې توګه سرته رسوي تردې چې عمر يې پوره شي ځوانه ملکه چې خپل بچې واچوي او شمېر يې زيات شي بيا دخپل نوى لښکر سره دنويو صندوقونو کورته ځي هلته دژوندترپايه پورې خپل کارکوي ددې ټولنې شمېر وخت په وخت بدليږي ،خو دګرمۍ په موسم کې خورا ک زيات وي شمېريې 60000 زرو ته رسيږي. نرانې مچۍ دالقاح دمنډې او مسابقې څخه وروسته له کارګرانو لخوا اعدامېږي او يا له کوره ويستل کېږي ځکه چې هغوى پرته له خوراک څخه هيڅ کار او کسب نه کوي نو کارګران هغوى په صندوقونو کې نه پريږدي ،ملکه يوه ځانګړى او پاچاهي غذا (Royal Jally) خوري او خاص خدمت يې کېږي.ملکه دځانه څخه يو ډول ماده توليدوي چې دکارګرې مچۍ هغه په ټولو صندوقونو کې خپروي چې دهغې په سبب اتفاق او اتحاد نور هم زياتيږي او هريو ديو بل سره مرسته کوي. دشاتو مچۍ مکمله استهاله لري يعنې هګۍ لاروا (Larva) ،شفيره (Pupa) او بالغ حيوان. (دشاتومچېو دژونددوران انځور) دشاتو مچۍ په شا کې دموم جوړولو غده لري چې دهغې په وسيله موم توليدوي دګلانو شيره چې کارګرې مچۍ يې راټوله کړي بيا هغه دکيمياوي تعاملاتو او تغيراتو څخه وروسته په شاتو بدليږي او په خاصو خانو کې ساتل کېږي چې سرونه او خولې يې په موم باندې بنديږي ترهغې چې شات ورڅخه واخېستل شي. دشاتو غذايي ارزښت شات ډيره قوي غذا ده چې په خپل جوړښت کې مختلف ويټامينونه لکه : Vit-G,Vit-C,Vit-B قندونه او ګلوکوز،مالتوز،سکروز او اوسپنه لکه :سوديم،کلسيم او ځېنې خاص انزايمونه هم په کې شته چې شات نه خوسا کېږي. شات دشکرې ناروغۍ دتداوۍ لپاره ګټوره غذا ده.شات ماشومانو ته انرژي ورکوي او خاص انزايمونه يې ددې سبب کېږي چې ميږيان نه ورته ورځي او په شاتو کې داوبو مقدار نشته .دشاتو غذايي ارزښت ډير زيات دې ،چې 45gr شات د1.6Kg کچالو،2Kg انګور ،1.35Kg کيلى،5.8Kg کرم ،3.41Kg امرود،2.25Kg مڼه او 3.2Kg شفتالو سره برابر دي. دوريښمو چېنجى Bombyx mori دوريښمو چېنجي روزل او دوريښمو توليد د 3500 قبلاالميلاد څخه مخکې په چېن کې پيژندل شويدې دوه زره کاله پخوا چېنايان په دې پوهيدل چې څرنګه وريښم لاسته راوړي او څرنګه ترې وريښمين ټوکران واوبدي .دوريښمو چېنجيو روزل په هغه وخت کې يو پټ راز ؤ که چا به کوښښ کاوه چې غوزه بل هيواد ته انتقال کړي دهغه سزا به مرګ ؤ.اروپا دوه کسان چېن ته راوليږل چې ترڅو دوريښمو چېنجو روزل اودمنابعو په باره کې معلومات پيدا کړي دوي په 555 قبل الميلا د وريښمو دچېنجو هګۍ اروپا ته په پټه توګه واستولى او پټ رازونه يې خپاره شول. دمديترانې اونور اسيايي هيوادونو لکه : هند،جاپان،برمااو تايلينډ ته ورسيدل دغو هيوادونو هم دچېنجيو په روزلو او وريښمو په توليد پيل وکړ. ځوان چېنجى 250mm اوږدوالى لري ښځينه چېنجې نسبتاً نارينه ته لوى دى پروانه به مکمله سپينه يارنګه وي چې بدن يې له دريو برخو څخه جوړ دى سر،سينه او بطن همدرانګه درې جوړه پښې لري ،جنسونه يې بيل دي ،القاح يې داخلي ده اومکمله استهاله لري دالقاح څخه وروسته ښځينه پروانه د 400 – 300 پوې دتوت په پاڼو هګۍ اچوي دپروانې هګې په جلاتيني موادو پوښل شويدي چې په پاڼو پورې نښلي هګۍ وړې او بيضوي ژيړ رنګې وي دهګيو اچولو نه وروسته پروانه غذا نه شي اخېستلاى د 5 – 4 ورځو په موده کې مري او د 12 – 10 ورځو په موده کې دهګۍ څخه لاروا راوځي او کټر فيلر په نوم ياديږي چې چېنجې ته ورته وي دمکملې ودې نه وروسته د 8 – 6 cm پورې رسيږي لاروا يې دتوت دپاڼو څخه تغذيه کوي او لاروايي ژوند يې ددوه څخه تر درې اوونيو پورې وي چې په دې دوران کې څلور ځلې پوستکې اچوي او وده کوي .دا لاروا مخصوصې غدې لري چې پروتيني فيبروين توليدوي ،کله چې دوي مکمله شي دتغذيي څخه وروسته دپاڼو په کونجونو کې ځان پټوي او دفيبرين په ترشح کولو پيل کوي چې دا ماده دهوا دلګيدو له امله کلکيږي او دوريښمو په تار اوړي دا تارونه لاروا پټوي او دغوزې (Cocoon) په شکل اوړي،غوزه په څلورو يا پنځو ورځو کې جوړيږي غوزه دلاروا لپاره مخصوص کور دې .غوزه سپين ژيړ رنګه ډبل بيضوي شکل دى او ځوانه پروانه د دوه څخه تر دريو اوونيو وروسته غوزه سورۍ کوي او دغوزې څخه راوځي ،وروسته له هغه ډير ژر ځوانه پروانه په هګيو اچولو پيل کوي .دوى وريښم او ګټ توليدوي،وريښم دچېنجيو دلارواو ترشحات د ي چې دغوزې څخه دنريو تارونو په شکل لاسته راځي .ګټ (Gut) يوه بله ماده ده چې دوريښمو چېنجي له کولمو څخه لاسته راځي او دجراحي او کب نيولو لپاره ورڅخه کار اخلي.