cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ایټالیا دویم اومبرتو
د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د ایټالیا پراختیا
اومبرتو د خپل پلار په دغه ویره کې شریک و چې له نازي جرمني سره د موسولیني اتحاد کول بې پروایي او ګواښ رامنځته کوونکی دی، خو هغه د محور ځواکونو د غړي هېواد په توګه د ایټالیا د یو ځای کېدو اړوند هېڅ جدي ګام اوچت نه کړ. هغه مهال چې د ۱۹۴۰ زکال په جون میاشت کې موسولیني پرېکړه وکړه چې په دویمه نړیواله جګړه کې ښکېل شي، اومبرتو خپل پلار ته په نغوتې کولو سره څرګنده کړه چې له بریتانیا او فرانسې سره د جګړې څخه د مخنیوي په موخه له خپل ویټو حق کار واخلي، خو دغې غوښتنې ته یې پام وه نه شو. له جګړې وروسته اومبرتو په جګړه کې د ښکېل کېدو د پرېکړې اړوند نیوکه وکړه او زیاته یې کړه چې ویکټور امانوئل د ۱۹۴۰ زکال په جون میاشت د موسولیني د جادو تر اغېز لاندې و او نه یې شو کولای له هغه سره مخالفت وکړي. د جګړې په پیل کې اومبرتو د لویدیځ پوځ قومانداني پر غاړه لرله چې د پوځ له ریزرف لومړۍ، څلورمې او اوومې لوا څخه جوړ و او په ایټالیا باندې یې د فرانسې د برید پر مهال له فرانسوي ځواکونو سره جګړه کوله. اومبرتو د خپل پلار له خوا له دې امله په دغه دنده وګمارل شو چې هغه غوښتل د ایټالیا په بریا کې د ساووي کورنۍ هم ونډه ولري، ځکه هغه د موسولیني له ځان غوښتنې وېرېده. د ۱۹۴۰ زکال د جون په ۲۱ مه د فرانسې او جرمني ترمنځ د اوربند له هوکړې یوازې څو ساعته وروسته ایټالویانو په فرانسې برید وکړ. د ایټالویانو دغه برید په بشپړه توګه ایټالویانو ته د ماتې په معنی و او د یو جنرال په توګه د اومبرتو شهرت یوازې په دې واقعیت سره وساتل شو چې لا له وړاندې ځپل شوو فرانسویانو سره یې د جون په ۲۴ مه اوربند لاسلیک کړ. په دې توګه هغه وکولای شول خپل برید بریالی اعلان کړي. د ایټالیا د سلطنتي ځواک موخه دا وه چې د رون سیند درې ته ځان ورسوي خو دوی یوازې څو کیلومتره د فرانسې په خاوره کې وړاندې تللي و او هغو ته د رسېدو په لار کې ورته لا ډېر مزل پاتې و.
د فرانسې له تسلیم کېدو وروسته موسولیني اومبرتو د پوځ د قوماندان په توګه غیرفعال وساته. د ۱۹۴۰ زکال په اوړي کې اومبرتو پلان درلود څو د یوګوسلاویا په پاچاهۍ د طرح شوي برید د پیل قومانده پر غاړه واخلي، خو موسولیني د یونان په پاچاهۍ باندې د برید په ګټه په یوګوسلاویا برید لغو کړ. د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې اومبرتو د خپل پلار په ملاتړ هڅه وکړه څو شوروي اتحاد ته د لېږل شوي پوځ قومانده ده ته ورکړل شي او څرګندوله یې چې د یوکاتولیک په توګه له بارباورسا عملیاتو ملاتړ کوي او غواړي له «ملحدو کمونېستانو» سره جګړه وکړي. موسولیني یې دغه غوښته رد کړه او هغه ته یې د هغو ایټالوي ځواکونو د روزنې مسئولیت ور تر غاړې کړ چې په پام کې و په مالتا باندې د محور ځواکونو د برید په هرکلوس عملیاتو کې برخه واخلي. نوموړي ته د ۱۹۴۲ زکال د اکتوبر په ۲۹ مه د ایټالیا د مارشالۍ رتبه ورکړل شوه. د ۱۹۴۲ زکال له اکتوبر څخه تر نومبر میاشتې پورې په العلمین جګړه کې ایټالوي- جرمني ځواکونو د بریتانیا د پوځ له اتمې ډلګۍ ماته وخوړه او په دې سره د مصر د نیولو اړوند د محور ځواکونو هیله له منځه ولاړه او محور ځواکونه لیبیا ته پر شا شول. د ۱۹۴۲ زکال په نومبر میاشت کې د ستالینګارد د جګړې د برخې په توګه، سره پوځ اورانوس عملیات پیل کړل چې په دغه عملیاتو کې شورویانو ډېری ایټالوي سرتېري ووژل او د جرمني شپږمه ډلګۍ یې کلابنده کړه. په ستالینګراد او العلمین کې د ایټالیا درنو ماتو اومبرتو د جګړې پر وړاندې راوپاروه او پرېکړه یې وکړه چې وړاندې له دې چې لا ډېر ناوخته شي باید اوربند لاسلیک کړي. د ۱۹۴۲ زکال په وروستیو کې او مبرتو خپل د تره زوی چې د ائوستا څلورم دوک و سویس ته ولېږه څو هلته په جینوا کې د بریتانیا له قونسلګرۍ سره اړیکه ونیسي او دا پیغام په لندن کې پاچا ته ورسوي چې ایټالوي پاچا چمتو دی په دې وعدې سره چې د ده تاج او تخت به خوندي وي له متفقینو سره اوربند لاسلیک کړي.
لاتين ليکدود
لاتیني الفبا، چې د رومي الفبا په نوم هم یادیږي، په نړۍ کې ترټولو پراخه کارول شوي الفبا دي. د څیړونکو په وینا، د دې کرښې اصل د Etruscans د کرښې پورې اړه لري چې د ایټالیا لومړني اوسیدونکي وو. دا کرښه د یوناني الفبا له لویدیځ ډولونو څخه اخیستل شوې او په لومړي ځل په لرغوني روم کې د لاتیني ژبې لیکلو لپاره کارول شوې وه. د لومړۍ پیړۍ څخه وروسته، په لاتیني الفبا کې ځانګړي جمالیاتی قواعد څرګند شول. دا لومړی په لیکنو او بیا په کتابونو کې د کوچنیو بدلونونو سره احساس شو.
پيتاګورس
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
پیتاګورس یا فيثاغورث  مهیار ميترائيت ، د شپږمې پېړۍ د لرغوني یونان فیلسوف او ریاضی پوه و. هغه لومړنی کس و چې په دې وتوانید چې هغه وېشل شوي اصول رامینځته کړي چې لومړنيو ریاضي پوهانو په عمده توګه د استدلال او محاکمې او خطا په واسطه کشف کړي وو، د انالوژیکي اصولو او شواهدو پراساس.
ژوند
پیتاګورس د ساموس په ټاپو کې زېږېدلی و، د ایونین ساحل ته نږدې. هغه د ارشیمیدس ، زینو ، زینوفینس او ایوډوکس ( 569 څخه تر 500 م. ز) څخه مخکې په دوره کې ژوند کاوه.
په ځوانۍ کې يې ډېر سفرونه وکړل او د لرغونو مصريانو ، بابليانو او د ايران د ميترايت عبادت کوونکو له افکارو سره اشنا شو. هغه شاوخوا 22 کاله د یونان څخه بهر و،ځکه چې پولوکراټس (د یونان پاچا) هغه ته د مصر د فرعون ته د ورتګ امر وکړ، هغه اماسس ته لاړ او په اسانۍ سره یې د مصري پادریانو رازونه ترلاسه کړل. هغه ډېر کلونه په مصر کې اوسېده او د مصر د پادشاهانو او دیني عالمانو په خدمت کې یې بېلابېل علوم زده کړل. بیا هغه بابل ته لاړ او بیا یې زده کړه پیل کړه. هغه په بابل کې د اسیر په توګه ژوند کاوه تر هغه چې هغه د داريوش I سره فارس ته راغی او جمشيد پلاز څخه يې لیدنه وکړه.
د 530 م ز په شاوخوا کې، هغه له مصر څخه راستون شو، او په خپل ټاټوبي کې یې د اخوتي ښوونځي (چې نن ورځ د پیتاګوراس ښوونځي په نوم یادیږي) تاسیس کړ، چې د فکر کولو روښانه لار يې درلوده. د دې ښوونځي د بنسټ ایښودلو هدف د فزیکي او اخلاقي تیوریو تر عنوان لاندې د پرمختللي ریاضياتو او موادو تدریس او پراختیا وه.
رایې
پیتاګورس د اېټالیا په سویل کې د کروټون په ښار کې د خپلو زده کونکو یوه ټولنه جوړه کړه. هلته يې نه يوازې د رياضي درس ورکړ، بلکې له رياضياتو څخه يې صوفیانه پايلې هم ترلاسه کړې.
د پیتاګوریانو له عقیدې څخه یو د روح او بیا زېږون ابدیتوب و.
دا باید جوته شي چې د پیتاګورس پیروانو خپل ټول نظریات "استاد" ته منسوب کړل؛ او له همدې امله دا روښانه نه ده چې د پیتاګورس مذهب څومره پخپله د پیتاګورس څخه دی او څومره یې د هغه د شاګردانو څخه دی.
سبزیجات
د دې رجحان له مخې، پیتاګوریان په انسانانو او حیواناتو کې د روح په ورته وجود باور درلود او له همدې امله د حیواناتو وژل منع دي. البته، دوی د سبزیجاتو خواړه په خپلو لیکنو کې صحي ګڼلي. اپلاتون تقریبا د پیتاګوریانو په څېر ورته نظر څرګندوي. د پیتاګورس پیروانو اينځر ، سبزیجات او مېوې خوړلې. پخپله پیتاګورس، چې په سل کلنۍ کې د غوښې خوړلو په اړه وویل: "ځان د غوښې په څېر په خرابو خوړو سره مه ککړوئ"
مرګ
پیتاګوریان د یونان د ډیموکراسۍ سره مخالف وو، کوم چې په هغه وخت کې ساموس واکمن وو؛ او د دې لپاره چې دا مسله د ساموس د خلکو لخوا خوښه نه وه، پیتاګورس په ناڅاپي توګه خپل ټاټوبی پریښود او د اپینین ټاپوزول (د یونان پورې تړلو ځمکو څخه) ته لاړ او په کراتون کې میشت شو.
پیتاګورس هم هلته د ډیموکراسۍ د پلویانو لخوا ځورول شوی و او بالاخره د هغه په ښوونځي برید وشو او هغه او د هغه یو شمیر زده کونکي د ډیموکراسۍ د پلویانو لخوا ووژل شول یا ژوندي وسوځول شول. د یو بل تاریخي روایت له مخې هغه مهال د ډیموکراسۍ د پلويانو له لاسونو وتښتید چې غوښتل یې د خپلو نورو شاګردانو په مرسته هغه وسوځوي خو د تیښتې پر مهال په ډېرو ګوزارونو سره ووژل شو.
ستورپوهنه
هغه لومړنی کس و چې له مسیح څخه تر ۵۰۰ کاله مخکې یې د ځمکې د ګردوالي وړاندیز وکړ او ویې ویل چې ځمکه دوه قطبونه لري، شمال او جنوب ، او لمر او سپوږمۍ د ځمکې شاوخوا ګرځي.
پیتاګوریان اړیکه
پیتاګورس، پخوانی یوناني ساینس پوه او ریاضي پوه، د سم مثلث په څیړنه کې، دې نتیجې ته ورسید چې د مربع مساحت تل د سم مثلث د مساحت له مجموعې سره برابر وي. د ښي زاویې د نږدې اړخونو لخوا رامینځته شوی، او دا قانون وروسته د پیتاګورین اړیکو په نوم یادیږي. په هر ښي مثلث کې، د کورډ مربع د ښي زاویه سره نږدې د دواړو خواوو د چوکیو د مجموعې سره مساوي دی.
د پیتاګورس په اړه
دا مشهور جمله د هغه مینه والو لخوا د هغه په ماتم کې وویل: "سیک ټرانزیټ ګلوریا مونډي" معنی لري.
. پروکليس ليکايوس د پیتاګورس په اړه وايي:
راسل هم د پیتاګورس په اړه لیکي:
حوالې
وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:رياضي وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د متحده ايالتونو تاريخچه (۱۹۱۸ – ۱۸۶۵ز)
له ۱۸۶۵ ز کال  نه تر ۱۹۱۸ ز کال  پورې د متحده ايالتونو تاريخچه د بيارغونې دوره، د سرو زرو دوره او پرمختللې دوره تر پوښښ لاندې راولي او په متحده ايالتونو کې د صنعتي کېدنې راپورته کېدل او کډوالۍ اغېز لرونکی زياتوالی رانغاړي. دا مقاله پر سياسي، اقتصادي او ديپلوماتيکې تاريخچې باندې تمرکز کوي.
د چټکې اقتصادي ودې او په شمالي او لويديځو متحده ايالتونو کې د لوړې سوکالۍ په دې دوره کې متحده ايالتونه د نړۍ تر ټولو زيات واک لرونکی اقتصادي، صنعتي او کرنيز ځواب کړ. د نا کرنيزو کارکوونکو منځنی کلنی عايد له ۱۸۶۵ ز کال نه تر ۱۹۰۰  ز کال پورې ٪۷۵ او وروسته تر ۱۹۱۸ ز کال پورې ٪۳۳ وده وکړه.
متحده ايالتونه، د کورنۍ جګړې پر مهال پر سويلي بېلتون غوښتونکو باندې په ۱۸۶۵ ز کال کې په پرېکنده بريا سره، د يوه پياوړي ملي حکومت په لرلو سره يو واحد او ځواکمن ملت شو. بيارغونې  د پخوانيو مريیانو لپاره د قانوني مرييتوب پای ته رسول او تابعيت رامنځته کړ، مګر نوی رامنځته شوی سياسي ځواک يې د يوې لسيزې په موده کې بېرته وګرځول شو او په ژور ډول د خپرېدونکي بېلتون او توپير تر يو Jim Crow نظام لاندې دويم ټولګی (طبقه) اتباع شول، چې تر راتلونکو ۸۰-۹۰ کلونو لپاره به دوام وکړي. تر درېيمې او څلورمې ډلې نظامونو (Third Party System and Fourth Party System) لاندې يا د ملت په زياتره د جمهوري غوښتونکو (له دوه جمهوري غوښتونکو ولسمشرانو  نه پرته) له لوري اداره کېده. له ۱۹۰۰ ز کال او د ولسمشر William McKinley له وژنې  نه وروسته پرمختللې دورې Progressive Era سياسي، سوداګريز او ټولنيز سمونونه راوړل. لکه: د د زده کړو، د ښځو لپاره د لوړ درېځ، د ونډې زياتوالو کمښت او د حکومت او ټولنې د زياتو سيمو عصري کولو لپاره نوې ونډې. پرمختللې دورې د فساد او د پردې تر شا د تثبيت شوي ځواک، د حکومت د سياسي ډلې سازمانونو او سترو ښارونو «ماشينونو» پر وړاندې د مبارزې په موخه د نوي منځني ټولګي په واسطه کار وکړ. دوی له ۱۹۲۰  ز کال نه تر ۱۹۳۳ ز کال پورې د ښځو د رايې کارولو حق او د الکولو سرتاسري مخنيوي غوښتنه وکړه او بريالي شول.
د اروپايي کډوالۍ په يوه بې مخينې څپه کې له ۱۸۶۵ ز کال  نه تر ۱۹۱۸ ز کال پورې ۲۷.۵ ميليونه نويو رارسېدونکو کډوالو د صنعت او کرنې پراختيا لپاره اړين کاري بنسټ او هم د خورا ګړندۍ وده کوونکې ښاري امريکا لپاره د وګړو( نفوس) بنسټ برابر کړ.
د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې متحده ايالتونه د نويو ټيکنالوژيو جوړولو (لکه: ټيلګراف او پولاد)، د اورګاډي پټلۍ يوه غځېدونکې شبکه او د پراخو طبيعي زېرمو، لکه: د ډبرو سکرو، لرګيو، تېلو او کرنيزې ځمکې په برخو کې مخکښ نړيوال صنعتي ځواک شو، چې دويم صنعتي اوښتون ته يې لاره هواره کړه.
دوه خورا مهم جنګونه هم وو. متحده ايالتونو په اسانۍ سره په ۱۸۹۸ ز کال کې هسپانيې ته ماتې ورکړه، چې د تمې خلاف يې يوه کوچنۍ سترواکي رامنځته کړه. کيوبا ته په چټک ډول او په ۱۹۵۶ ز کال کې فليپين ته خپلواکي ورکړل شوه. Puerto Rico او ځيني کوچني ټاپوګان د متحده ايالتونو تلپاتې سيمې شوې، لکه الاسکا چې په ۱۸۶۷ ز کال کې د پېرلو له ورته سيمو شوه. د Hawaii خپلواک جمهوريت، د متحده ايالتونو له لوري په ۱۸۹۸ ز کال کې د يوې سيمې او قلمرو په توګه ورپورې وتړل شو.
متحده ايالتونوهڅه وکړه چې د لومړۍ نړيوالې جګړې لپاره د سولې رامنځته کولو ته لاره هواره کړي، مګر ناکام شول او وروسته له هغې  په جنګ کې ورګډه شوه، چې جرمني د متحده ايالتونو د سوداګريزو بېړیو پر وړاندې د اوبتل مبارزه وکړه. يادو سوداګريزو بېړیو د جرمني دښمن هېوادونو ملاتړ کاوه. په عام ډول بيان شوې موخې د امريکا د عزت ساتل، جرمني ملېشې له منځه وړل او له جګړې  نه وروسته نړۍ ته بڼه ورکول وې. له يوه  ورو خوځښت نه وروسته متحده ايالتونو په خورا بد ډول د اړين تمويل، خوړو او د تازه او لېواله ميليونونو ځواکونو په ملاتړ د متحده ځواکونو (Allied Forces) د يوې پرېکنده بريا په راوړلو کې مرسته وکړه.
د بيارغونې دوره
بيارغونه له ۱۸۶۳  نه تر ۱۸۷۷ ز کال پورې دوره وه، چې ايالتي حکومت په کې د لنډې مودې لپاره د يووالي (Confederacy) د سويلي ايالتونو يو په يو واک تر لاسه کړ. د ۱۸۶۵ ز کال په اپريل کې له خپلې وژنې  نه مخکې ولسمشر ابراهم لينکلن (Abraham Lincoln) په هر څومره شوني چټک ډول د پخوانيو اتحاديو (Confederates) د بيا يو ځای کولو په موخه د بيارغونې لپاره منځني پلانونه بيان کړي وو. لينکلن د پخوانيو مریيانو سره په زده کړې، روغتيايي پاملرنې او دندې موندلول کې د مرستې کولو په موخه د ۱۸۶۵ ز کال په مارچ کې د خپلواکو شويو وګړو اداره (Freedmen’s Bureau) وټاکله. د مرييتوب وروستۍ له منځه وړنه د ديارلسم سمون يا تعديل له مخې تر لاسه شوه، چې د ۱۸۶۵ ز کال په ډيسمبر کې تصويب شو. که څه هم سمون پال جمهوري غوښتونکو (Radical Republicans) د خپلې ډلې په دننه کې د Lincoln مخالف وو. دوی وېرېدل چې پخوانۍ اتحاديې به هيڅکله په ريښتيني ډول مرييتوب او د اتحاديې ملت پالنې ته ماتې ور نه کړي او تل به هڅه وکړي چې د پردې تر شا هغوی منصب ته ورسوي. د پايلې په توګه سمون پالو جمهوري غوښتونکو د قانوني محدوديتونو د نافذولو هڅه وکړه، چې پخواني خورا سرکښان به د رايې کارولو او ټاکل شوي مقام او دندې حقونو  نه بې برخې کړي. د Lincoln مرستيال ولسمشر او د هغه ځايناستي Tennessee ديموکرات Andrew Johnson د سمونپالو خلاف و. که څه هم سمونپالو د ۱۸۶۶ ز کال کړکېچنې ټاکنې او کانګرس کې د کافي چوکيو په ګټلو سره د ولسمشر Johnson د دې ډول قانون ايښودنې ويټو [د قانوني لايحې ردول] مخنيوی وکړای شو. دوی ان د استازو په مجلس کې ولسمشر جانسن تورن کړ او نوموړي يې (په سنا مجلس کې) په نږدې ۱۸۶۸ ز کال کې له دندې  نه لرې کړ. دوی په همدې وخت کې سويلي خپلواکو وګړو ته د نوي اساسي قانون او فدرالي حقوقي خونديتوبونه ورکړل.
د سمونپالو د بيارغونې پلانونه، په ۱۸۶۷ ز کال کې د متحده ايالتونو د پوځ تر څارنې لاندې پلي شول. خپلواکو وګړو يو جمهوري يووالي، بې ارزښته جمهوري غوښتونکو (سيمه ييز خواخوږي سپين پوستي) او خورجين لرونکو سوالګرو (Carpetbaggers) ته (چې نوي له شمال  نه راغلي وو) يې اجازه ورکړه، چې د سويلي دولت حکومتونو اداره تر لاسه کړي. څوارلسم سمون يې تصويب کړ، چې له مخې يې په ايالتي کچه د عدالت اړوند موضوعګانو کې فدرالي محکمو ته ګڼ نوي واکونه ورکړل. دې ايالتي حکومتونو د اورګاډي پټلۍ او دولتي ښوونځيو د جوړولو په موخه زيات پورونه واخېستل او د ماليې اندازې يې زياتې کړې. د دې سياستونو پر وړاندې د زياتېدونکي خونړي مخالفت غبرګون د جمهوري غوښتونکې ډلې زياتره بې ارزښته اشخاص ديموکراتيک ډلې ته واړول. ولسمشر Ulysses S. Grant د افريقايي الاصل امريکايانو لپاره د مدني حقونو خونديتوبونه پياوړي کړل، چې په سويلي کارولينا، ميسيسيپي او ليوزيانا کې ګواښل کېدل. پينځلسم سمون يا تعديل په ۱۸۷۰ ز کې افريقايي الاصل امريکايي وګړو ته د امريکا په ټاکنو کې د رايې کارونې حق په ورکولو سره تعديل شو.
د متحده ايالتونو استازی [د استازو مجلس غړی] Stevens د بيارغونې برخه کې يو له سترو پاليسي جوړونکو  نه و او د ولسمشر Andrew Johnson پر وړاندې يې مجلس په استازولۍ د استيضاح رايه ترلاسه کړه. د نوموړي لارښود ژوند ليکونکي Hans Trefousse دې پايلې ته ورسېد، چې «Stevens په کانګرس کې يو له تر ټولو اغېزناکو استازو نه و. نوموړي د پارلماني قانون برخه او د خپلې خوښې حساس او نازکه ځواک کې په خپلې پياوړې پوهې سره د استازو مجلس اداره کړ، ان که څه هم ډېری وختونه يې د خپرېدلو [نامتو کېدلو] وړتيا نه لرله.
بيارغونه، د ايالتونو له مخې په بېلابېلو وختونو کې پای ته ورسېده، چې وروستۍ هغه يې په ۱۸۷۷ ز کال کې هغه مهال وه چې جهوري غوښتونکي Rutherford B. Hayes په کې له خپل سيال Samuel J. Tilden  نه د ۱۸۷۶ ز کال کړکېچنې ولسمشريزې ټاکنې وګټلې. د کړکېچنو ټاکنيزو رايو د حل په موخه کانګرس يو ټاکنيز کميسيون وټاکه، چې يادې رايې يې Hayes ته ورکړې. د سويل سپين پوستو د ۱۸۷۷ ز کال روغه جوړه له دې پوهېدلو وروسته ومنله، چې Hayes د جمهوري غوښتونکو تر لاس لاندې پاتې درې ايالتې حکومتونو باندې د پوځ واک پای ته رسولو غوښتنه وکړه. د شمالي سيمو سپين پوستو ومنله، چې کورنۍ جګړه پای ته رسېدلې وه او سويلي سپين پوستو ملت ته کوم ګواښ نه دی رامنځته کړی.
اوريګن پاګان
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
اوريګن پاګان ( Ὠριγένης  ; fl د دریمې پېړۍ په پیل کې) یو اپلاتوني فیلسوف و چې په اسکندریه کې يې ژوند کاوه. هغه د امونیس ساکاس شاګرد و او په اسکندریه کې د امونیس د فلسفې په ښوونځي کې د پلوتين معاصر و. ځینې څېړونکي په دې باور دي چې دا اوريګن د الکساندریا خورا مشهور عیسوی فیلسوف او الهیات پوه اوریجن دی چې د امونیس ساکاس له خوا روزل شوی و.
اوریګن د پورفیري په ژوند کې د پلوتين په برخه کې درې ځله ذکر شوی ، چېرې چې د هغه سره د کریسټین اوریګن په پرتله خورا مهربان چلند کیږي ، کوم چې پورفیري نه خوښوي. هغه د پروکلوس لخوا هم څو ځله ياد شوې ، او دا روښانه ده چې د اوریګن ملګري زده کونکي پلوتين او لوګینس د هغه سره په درناوي چلند کاوه. د پورفیري په وینا، پلوتين د هغه په وړاندې اټکل کړی و چې ویل یې د هغه د زده کړې لپاره هیڅ شی نشته.
د هغه د فلسفي نظریاتو یوازینی اړخ چې مالوم دی دا دی چې هغه د حقیقت لومړی اصل د عقل څخه بهر او د پلوتين په څېر نه دی جوړ کړی ، بلکه لومړی اصل یې عالي عقل او لومړنی وجود و ، چې دا وړاندیز کوي. د هغه نظر د پلوتين د نوې اپلاتوني فلسفې پر ځای د دودیز منځنۍاپلاتوني فلسفې په اړه وو.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
شغنان
شغنان، همدارنګه شګنان، شوګنان، شوغنان او خوغنان (په تاجکي ژبه: Шуғнон، په فارسي ژبه: شغنان، پښتو: شېرخان بندر، په شغني ژبه: Xuɣ̌nůn) يوه تاريخي سيمه ده چې نوم يې اوس مهال هم د افغانستان په غرني ختیځ کې د بدخشان ولايت يو ښار او ولسوالۍ  ته او په همدې توګه د تاجکستان د ګورنو-بدخشان د خودمختاره ولایت یوې ولسوالۍ ته هم کارول کېږي. د افغانستان اړوند د شغنان ولسوالۍ اداري مرکز قلعه برپنجه نومېږي، خو د تاجکستان د شغنان (شغنون) ولسوالۍ اداري مرکز خاروغ نومېږي.
په افغانستان کې د روشان په نوم سیمه (روشان هم په تاجکستان کې یوه جلا ولسوالۍ ده) د شغنان ولسوالۍ تر ادارې لاندې راځي او د روشان علاقه داری (فرعی ولسوالۍ) په نوم یادېږي. د افغانستان په شغنان ولسوالۍ کې څه کم لس لوی او څو کوچني کلي پراته دي. له سوېل څخه شمال ته، په دې کلیو کې دارمرخت، ویود، ورودج، باشور، وژ-پدرود، ده شهر، شید وود او تسغنود ګډون لري. د يادونې وړ ده چې د دې کلیو نومونه د محلي ژبې له تلفظ سره سم ورکړل شوي دي. د افغانستان اوړندې ولسوالۍ نفوس نږدې ۲۴۰۰۰ وګړي دي. دې سوېل څخه د شمال په لور، د تاجکستان اړوند د شغنان ولسوالۍ ځینې لوی کلي دارمرخت، پورشنیف، بني، سوخچارف او روشت قلعه دي.
تاریخچه
دا سیمه په پخوانیو وختونو کې د لعلونو د کانونو له امله مشهوره وه، کوم چې د مارکو پولو په لیکنو کې یې هم یادونه شوې ده:
دا په همدې ولایت کې دي چې د بدخشان لعلونه چې غوره او قیمتي ډبرې دي، موندل کېږي. دوی په غرونو کې په ځانګړو ډبرو کې  موندل کېږي ، د دوی په لټه کې خلک د ځمکې لاندې لوی غارونه کېندي، کټ مټ هغسې چې د سپینو زرو د کان کېندونکو له خوا  کیندل کېږي. مګر په دې ځای کې یو ځانګړی غر شته چې دوی په کې موندل کېږي، او هغه سیغینان نومېږي.
په معاصرو وختونو کې شغنان او د هغه فرعي برخې روشان داسې سیمه ایز حکومتونه وو چې بومي واکمنانو یې، یعنې د شغنان میرانو، د لوی سکندر د نسب ادعا کوله. لرغونپوه مارک اوریل شتاین لیکلي: "د شوغنان په شمال کې روښان پروت دی، چې معمولا د شغنان د پخوانیو مشرانو د خپلوانو له خوا اداره کېده... خو د دوی د نسبي ادعاوو په اړه کوم ثبوت نشته." په ۱۸۲۹ کال کې د شغنان میران اړ شول چې د کندز مراد بیګ ته باج ورکړي. په ۱۸۷۴ کال کې شغنان له افغانستان سره ضمیمه شو، خو لا هم د ۱۸۸۳ کال تر سپتمبر پورې میرانو په دې سیمه واکمني کوله تر هغه چې د عبدالرحمن خان له خوا تر ولکې لاندې راوستل شو. نوموړې سیمه د ۱۸۹۳ کال د ډیورنډ د تړون پر بنسټ روسیې ته ورکړل شوه. په ۱۸۹۵ کال کې، د بریتانیې او روسیې تر منځ د یو تړون په اساس مسکو هوکړه وکړه چې ټولې هغه ولسوالۍ چې د پنج سیند یا پورتني آمو په چپه غاړه یې پخوا نیولې وې، د درواز د ښي اړخ د ځمکو په بدل کې بېرته افغانستان ته وسپاري. د روسیې تر کنټرول لاندې د شغنان نیمه برخه په ۱۹۲۵ کې د ګورنو-بدخشان له اداري سیمې سره ضمیمه شوه، چې په ۱۹۲۹ کې له تازه تاسیس تاجکستان سره یوځای شوه.
د پولې په اوږدو کې،  د سرحد دواړو خواوو ته، هم  د تاجکستان او د افغانستان د شغنان په ولسوالیو کې اوسېدونکي خلک په خپله شغني ژبه خبرې کوي.
اقلیم
شغنان مرطوب قاره یي اقلیم لري چې وچ، معتدل اوړي او ساړه، واورین ژمي لري. د اوړي په پرتله په ژمي کې ډېر اورښت لري. کلنۍ منځنۍ تودوخه په شغنان کې ۳.۶ سانتیګراد (۳۸.۵ فارنهایت) ده. په کلني ډول شاوخوا ۷۸۲ ملي متره (۳۰.۷۹ انچه) اورښت لري.
جمعیت پوهنه
د شغنانیانو په څېر پامیریان د سیمې اصلي توکمي ډلې دي. پاميري ژبې په عمده توګه شغني، په دې ځای کې تکلم کېږي
تصوف (عام)
تصوف په عام ډول  تصوف خدای  سره یو کیدو یا مطلق خدای کېدو په توګه پېژندل کیږې، مګر  د هوښیارۍ  د را پاریدو هر هغه ډول یا بدل شوي حالت ته هم ویل کېدای شي چې یوه مذهبي یا روحاني معنی ورکړل شوې وي. دا د انسان په دننه کې د وروستیو او پټو رښتینو اکتساب  او د بشرهغه  بدلون ته ویل کیږي چې د ډول ډول عملیو او تجربوله خوا یې ملاتړ کیږي.
د میستیسیزم (تصوف) اصطلاح د پخواني یونان څخه راوتلې ده چې د تاریخ په اوږدو کې هغه ته د مختلفو معناوو په ورکولو توافق شوی. دا دیونانۍ کلمې  μύω múō چې معنی یې "نژدې کیدل" یا "پټول" دی، تصوف د منځنیو او لومړیو پېړیو د عیسویت، مقدس کتاب پورې اړوند، عباداتي، روحاني او تفکري ابعادو ته هم وایي. د اوسني عصر په لومړیو وختو کې د تصوف تعریف نور هم پراخ شو چې  په هغه کې د فکر فوق العاده تجربو او حالاتو پوړې اړونده پراخ عقاید اومفکورې هم شامل شول.
په اوسنیو وختو کې، تصوف یو محدود تعریف چې پراخه کارونې لري تر لاسه کړچې د معنی موخه یې له خدای ، مطلق او لایتناهی سره  یوځای کیدل دي. دا محدود تعریف  په یو زیات شمیر مذهبي عرفونو او عملیو باندې د تعمیل وړ ده چې "تصوفي تجربو" ته د کلیدي عنصر په توګه ارزښت ورکوي.
له ۱۹۶۰ لسیزو  څخه را په دې خوا، پوهانو د تصوفي تجربو په علمي څیړنه کې د تعبیروونکو او تلپاتې وړتیاوو په روشونو بحث کړی دی. د دتلپاتې روشونو دریځ اوس د پوهانو له خوا له منځه وړل شوی او ډیری پوهان اوس قرینه یي روش چې کلتوری او تاریخې قرینه په پام کې ساتي کاروي.
لغت څېړنه
د میستییسزم کلمه له یوناني کلمې μύω‍ څخه اخیستل شوې چې معنی يې " پټول دي " او ددې کلمې مشتق μυστικός, mystikos ده چې د مبتدي/ دراز محرم په معنی ده. دیونان په ژبه کې د  μύω فعل یوه خورا مختلفه معنی لرلې ده چې لا هم کارول کیږي. لومړنۍ معناوې چې دې کلمې درلودلي دي " نوي راوړل    " او "  پیل کول " دي اونورې معناوې یې " معرفي کول "     " له یو شي د چا خبرول "  "روزل "   "  آشنا کول "    " د کوم شي په اړه لومړۍ تجربه ښودل ".
د تایلر ديونانې ژبې د قاموس له مخې، د μυστήριον د اصطلاح معنی " یو پټ شی  "  " راز "ده. هغه ځانګړې معني چې دا کلمه یې د کلاسیک قدامت له مخې لري یو مذهبی راز یا مذهبي رازونه چې یوازې لومړیو خلکو ته محرم وه اونه باید د هغوی له خوا عادي انسانانو سره شریک شي. په Septuagint ( په یوناني ژبه د یهودیانو مقدس کتاپ ) او New Testament  کې د دې معني یوپټ منظور یا سپارښتنه، یوه پټه اراده راغلی دی. دا کله ناکله د انسانانو د پټو وصیتونو خو ډېری وخت د خدای د پټې ارادې په معنی راغلی. د انجیل په یوه بله برخه کې دا د شیانو د پټ یا رمز لرونکي  حس په معنی راغلی ده. دا د ویناوو، نومونو او هغو څېرو تر شا د رازونو په معنی راغلی چې په ویښه یا خوب کې لیدل کیږي. د مقدس کتاب لاتینه پخوانۍ نسخه یا Vulgate ډېری وخت د دې کلمې یوناني معنی د لاتینې ژبې په sacramentum  یا دیني رسم په نامه ژباړلی دی.
د μύστης اسم (مفرد یې mustis یا mystis دی) د تازه راغلی په معنی ده یا هغه شخص ته ویل کیږي چې رازونو ته ننوتی وي. په ګریکو رومان ژبو کې د انا جیمینز سان کرستوبل Ana Jiménez San Cristobal د څیړنې له مخې رازونه  او اورفیزم ، چې مفرد حالت یې μύστης او جمع حالت یې μύσται دی په زړو یوناني متنونو کې دهغه شخص یا اشخاصو د معنی لپاره کاریده چې مذهبې رازونو ته ننوتل. د رازونو د مذهبونو دا پیروان په یوې ټاکل شوي ډلې پورې اړوند وه دې ډلې ته  لاس رسی د یوې پېژندنې له لارې لاس ته راوړل کیده. هغه دا مومي چې دا اصطلاحات د βάκχος (Bacchus یا د شرابو رب النوع) له اصطلاح سره یو ځای وه چې زړه وړونکو رازونو د تازه راغلو د یوې خاصې ډلې لپاره کاریده. دا اصطلاحات د هیراکلیتس Heraclitus ( یو یونانی فیلسوف چې اور یې دهر شي مبدا باله) په لیکنو کې وموندل شول. دا ډول پېلونونکي د هغو افرادو له متنونو چې تطهیر شوي وه او خاص مناسک یې تر سره کړي وه پېژندل کیږي. داسې ښکاري چې د کریتانس ( دجزیرې نوم دی)  په باره کې ایوریپایدس Euripides ( د پخواني یونان یو نمایشنامه لیکونکي)  یو نقل قول ښیي چې پېلونکی هغه څوک دی چې ځان زاهدانه ژوند ته وقفوي، له جنسي فعالیتونو لاس اخلي او له مړو سره  له اړیکې نیولو پرهېز کوي د βάκχος په نامه یادیږي. دا ډول پېلوونکو Dionysus Bacchus ( روماني خدای، یوناني خدای ) باندې عقیده درلوده چې د خپل خدای نوم یې و ټاکه او د خپل خدای د پېژندلو په لټه کې و.
تر شپږمې پېړۍ هغه څه چې اوس د تصوف په نامه یادیږي د contemplatio, c.q. theoria په نامه وه. د جونسټون Johnston, د وېنا له مخې، تعمق او تصوف دواړه د مینې هغه سترګې په اړه خبرې کوي چې د الاهیت واقعیتونو ته ګوري او سترګې پرې خښوي.
تعریفونه
د پيتر مور Peter Moore د وینا له مخې، د تصوف اصطلاح یوه پېچلې خو یو اړینه ده. دا  یوه ټولیزه اصطلاح ده چې په یوه مفهوم کې هغه عملیې او مفکوري سره یوځای کوي چې په جلا توګه یې پراختیا موندلې ده. د دوپرې Dupré د وېنا له مخې تصوف په مختلفو ډولونو تعریف شوی دي او مېرکور Merkur ليکي چې د تصوف معنی یا تعریف په زمانو کې بدلون موندلی دی. موري Moore وړاندې لیکي چې تصوف د " یو نامعلوم، رمزي، پت او فوق الطبیعت شی" لپاره یوه مشهوره نښه ده.
کشیشان لیکي "  هغه څه چې ښایي یوه ساده ښکارنده معلومه شي او یو مشترک نا مبهم شی وښیي، کم له کمه د دیني څېړنو په مختلفو کچو کې ناڅرګند او بحث پارونکی کیږي. په مسیحیت کې د ځواکمتوب او په نورو کلتورونو کې د ورته اصطلاحاتو د نشت له امله، ځینې پوهان د تصوف اصطلاح یوه ناکافی تشریح کوونکې ګټوره اصطلاح بولي. ځينې نور پوهان تصوف نا معتبره جوړښت بولي چې له روښانفکرۍ څخه وروسته نړېوالپالنې تولید دی.
له الهي سره یو کیدل یا مطلق خدای کیدل او د تصوف تجربه
د نوي افلاطونیزم او هینوسیس ( په یونان کې کلاسیک تصوف) څخه را وتلې کلمه ده چې له خدای سره دیو کیدو او مطلق خدای کیدو په معنی پېژندل شوې ده. په دیارلسمه پېړۍ کې د یونیو مستیکا unio mystica  اصطلاح د " معنوي واده "، وجد یا فکري خوشحالي ده چې هغه وخت تجربه شو د عبادت موخه د نړۍ په هر ځای کې او د ده په ماهیت کې د خدای د موجودیت په اړوند تعمق اوفکر کول وي. په نولسمې پېړۍ کې، د رومانتیسیزم تر اغیزې لاندې دا یووالی د یوې ديني تجربې په توګه تعبیر شو چې د خدای او متعالي واقعیت په باره کې د یقین رامنځ ته کوي.
صفوي ګرجستان
د جورجيا ولايت (فارسي: ولايت ګرجستان) د صفوي سترواکۍ ولايت و، چې د نني ګرجستان سيمه کې پروت و. د ولايت سيمه په اصل کې د کارتلي (فارسي: کارتيل) او کاکيتي (فارسي: کاخت) له دوه تر لاس لاندې لويديځو ګرجستاني پاچاهيو او لږ غوندې د سمتسخي پاچاهۍ “Principality of Samtskhe” له ځينو برخو څخه جوړه شوې وه.د تېفليس ښا (ننی تبيليسي) يې اداري مرکز، ولايت کې د صفوي واک بنست او د کارتيل د واکمنانو د ناستې ځای و، چې د صفويانو د سکې وهلو مهم چار ځای هم دې سيمه کې و.
صفوي حکومت په اصل د باګراشني کورنۍ “Bagrationi dynasty” د ګرجستاني شاهانه تصويب يا ګومارنې له لارې پلی کېده، چې د وخت په تېرېدلو سره د واليانو يا خانانو يه توګه شيعه اسلام ته واوښت. لويديځې ګرجستانۍ پاچاهۍ د ۱۶ پېړۍ په لومړيو کې تر لاسه لاندې شوې وې او واکمنانو يې په عام عقيدوي ډول بدلون ونه کړ. تېفلیس د لومړي اسماعيل د پاچاهۍ په لومړيو کې د ايراني ځواک له لورې لښکرکوټ شوی و، مګر صفويانو او ګرجستانيانو تر منځ اړيکو هغه وخت زياتره د دوديز مرييتوب يا تابعيت بڼې وزېږولې. يوولسم ډاوېد (داود خان) لومړنی ټاکل شوی صفوي واکمن و، چې په ۱۵۶۲ زکا کې يې د ګدۍ ځای پر ځای کېدنې د ايرانيانو له لورې د لويديځ ګرجستان د نږدې دوه نيمو پېړيو د واک پيل په نښه کړ. د همدې دورې پر مهال ايراني کلتور اغېز پر لويديځ ګرجستان باندې واکمني وکړه.
د لومړي تاهماسپ له دورې (۱۵۲۴ – ۱۵۷۶ز) څخه راپدېخوا ياد ولايت د ستر ستراتيژيک اهميت څښتن و. زياتره توکمي ګرجستانيان چې په عمومي ډول له کاتيل او کاخت څخه وو، صفوي دولت کې د امتياز تر کچې پورته شول. يادو اشخاصو په ملکي او فوځي اداره کې خورا لوړ دندې وساتلې او زياتې ښځې د واکمنې پرګنې حرمسرای ته ننوتې. د صفوي دورې په وروستيو کې ګرجستانيانو د صفوي فوځ تکيه ځای هم جوړ کړی و. ايران کې د پراخه ګرجستانۍ ټولنې د رامنځته کېدنې نېټه ګرجستان کې د صفوي ملوک الطوايفې يا خانۍ دورې ته ورګرځي. دا چې ولايت يو سرحدي وجود و، د ګرجستان ولايت د صفوي سترواکۍ د نورو ولایتونو په پرتله يو څه زياته خپلواکي درلوده؛ دا ولايت د همدې له امله د سترواکۍ په سويل لويديځ کې له عربستان ولايت (نني قزاقستان ولايت) سره پرتله کېدلی شو. د جورجيا يا ګرجستان ولايت د صفويانو د څلورو ادري سيمو له ډلې هغه يوازينۍ سيمه وه، چې واليانو ته په کې په ټينګار سره د والي وړ نوم ورکول کېده.
۱۶ پېړۍ
لومړني صفوي پاچا (شاه) لومړی اسماعيل (۱۵۰۱ – ۱۵۲۴ز) د ۱۵۱۰ ز لسيزې لومړيو کې تر لاس لاندې سيمه کې د کارتيل او کاخت دوه پاچاهۍ جوړې کړې. که څه هم ايران کې د رامنځته کېدونکي ځواک د دندې له مخې وهڅول شو، مګر نوموړي پر ګرجستان باندې يې خپل حاکميت ټينګ نه کړل. نوموړي ګرجستان باندې ضرور څو ځله بريد کړی دی، چې د ۱۵۱۸ او ۱۵۲۲ ز کالونو بريدونه يې د يادونې ور دي؛ لومړني بريد د رعيت په توګه د نوموړي دريځ بيا تاييد کړ او دويم بريد د دې لامل شو، چې د پراخه صفوي فوځ په واسطه لښکرکوټ شو، مګر يوازې د نوموړي د زوی او ځايناستي لومړي تاهماسپ (۱۵۲۴ – ۱‍۵۷۶ز) تر واکمنۍ لاندې د صفوي ګومارل شويو واکمنانو په درلودلو سره يو رښتيني ولايت بڼه غوره کول [رامنځته کېدل] پيل کړل.
لومړي تاهماسپ په صفوي قلمرو کې د ګرجستان کې د يو ځای کولو په موخه فعال ګامونه پورته کړل. د کاتيل د لومړي لوارساب “Luarsab I of Kartli” (۱۵۴۰ – ۱۵۴۱، ۱۵۴۶-۱۵۴۷ او ۱۵۵۳-۱۵۵۴ز) پر وړاندې يې څلور مبارزو د کاتيل د بيا نيونې يا اشغال پايله درلوده او هم په ۱۵۵۱ ز کال تيفليس کې يو صفوي ځواک په تل پاتې ډول تم شو. د دې هلو ځلو کليدي وتنۍ دا وه، چې دوی ايران ته د جګړې په پراخ شمېر ګرجستاني بنديان راوړل. د دې تر شا د پاو وړ ګرجستانيانو زامن په پرله پسې ډول له صفويانو سره د دوی د کومکي اړيکې د برخې په توګه د شا محکمې ته راوړل شوي وو. ګرجستانيان به له صفوي ټولنې سره په ستر ډول مرسته کوي او په ملکي او فوځي اداره کې به يې ستره ونډه لوبوي، چې د مرستې دا لړۍ د لومړي تاهماسپ په واکمنۍ سره پيل شوې وه. صفوي دولت کې دا نوی ورپېژندل شوی توکميز عنصر به وروسته په تاريخ لي:نه کې د صفوي دولت د دوه بنسټ جوړونکو عناصرو فارسيانو او ترکمنانو تر څنګ د درېيم ځواک په توګه وپېژندل شي.
په ۱۵۵۱ز کال کې صفويانو د سامتسخي شاهزادګۍ لويديځه برخه ونيوله. په ۱۵۵۵ ز کال کې د لومړي تاهماسپ د پاچاهۍ پر مهال له ګاونډۍ عثماني سترواکۍ سره د اماسيا سوله “Peace of Amasya” په نوم تړون لاسليک شو. د تړون د اصولو له مخې ختيځ ګرجستان د ختيځ سامتسخي په ګډون د ايرانيانو تر واک لاندې پاتې شو، په داسې حال کې چې لويديځ ګرجستان د لويديځ سامتسخي په ګډون د ترکانو لاسونو ته پرېوت. سترواکۍ کې د يو ځای کېدنې بهير د چټکوالي په موخه لومړي تاهماسپ يو شمېر ايراني سياسي او ټولنيز بنسټونه لکه د ګرجستاني او فارسي دواړو ژبو فرمانونه تحميل کړل، چې نښه يې د صفوي ګرجستان د رسمي اداري ژبې په توګه د فارسي رامنځته کول وه. د شاهي کورنۍ لومړنی ګرجستاني غړی، چې اسلام ته په اوښتلو سره يې نوم داود خان شو (۱۵۶۹ -۱۵۷۸ز)، د نوموړي د پاچاهۍ پر مهال تيفليس کې پر لاسپوڅې ګدۍ يا واکمنۍ باندې کېنول شوی و. دې پېښو د ختيځ ګرجستان پر سر د يو څو لنډو دمو يا ځنډونو په درلودلو سره، د نږدې ۲۵۰ کالونو ايرانۍ سياسي واکمنۍ پيل په نښه کړ.
په ۱۵۵۹ ز کال کې لومړنی ولايتي وزير اذربايجان ولايت ته وګومارل شو، چې پر ګرجستان ولايت او همدا راز د شاکي “Shakki” په ګډون شيروان باندې يې واک درلود. دې ولايتي وزيرانو چې د شاهي وزيرانو په نوم هم يادېږي، د وزير کل وړ نوم وساته او د ځايي والي پر ځای يې شاهي پلازمېنه کې له پروت مرکزي حکومت څخه لارښوونې تر لاسه کولې. د ختيځ قفقاز د صفوي ملکيت په ننګولو سره عثمانيانو په ۱۵۷۸ز کال په يوه بريالۍ مبارزه کې ګرجستاني حکومت باندې بريد وکړ. د بريد په پايله کې صفويانو د ګرجستان سرکښ واکمن شاهنواز خان (د کاتيل لومړی سايمون) له بنديتوبه خوشې کړ او له دې کاره يې موخه د عثمانيانو پر وړاندې جګړې سره د نوموړي يو ځای کول وه. که څه هم سايمون په کارتيل کې د پام وړ بريا تر لاسه کړه، مګر په پای کې د عثماني سرتېرو له لورې ونيول شو او قسطنطنيه کې د بنديتوب په حال کې مړ شو. د ۱۵۸۰-۱۵۸۱ ز کالونو دوره کې صفوي حکومت ګرجستان ته د توپچي باشي مراد خان په ملتيا يو فوځ واستوه، چې يو شمېر توپ جوړونکي او د توپ قالب کولو لپاره اړين توکي هم ورسره وو. په ۱۵۸۲ ز کال کې عثمانيان د سامتسخي د ختيځ صفوي برخې تر لاس لاندې وو. د سامتسخي دويم مانوچر جاقيلي چې د عثماني بريد پر وړاندې يې د مقاومت وړتيا درلوده، ايرانۍ باداري يې هم ومنله او صفوي محکمې ته لاړه، چې تر خپلې مړينې (۱۶۱۴زکال) پورې يې هملته ژوند وکړ. ۱۵۹۰ ز کال کې د قسطنطيې د تړون “Treaty of Constantinople” له مخې صفويانو پر ګرجستان باندې خپل واک ځکه له لاسه ورکړ، چې دوی اړ و چې ټول ولايت د عصماني ملکيت په توګه وپېژني.
نخچې سرليک
<templatestyles src="نخچې سرليک/styles.css" /> <span class="legend-color" style="">
Shows a legend row with a colored box.
{{ legend|color|label|border=border }}
color is passed to the css background-color property. The optional border argument is passed to the css border property.
{{legend|black|Africa}} {{legend|green|Americas}} {{legend|blue|Oceania}} {{legend|#ff0|Europe}} {{legend|#ff2800|Asia}}
For legends involving lines on a map, see legend-line.
وېشنيزه:کينډۍ:لارښود
ليک
د لیکلو سیسټم یا ليکدود (په انګلیسي کې: Writing System)، چې د لیکلو طرز په نوم هم یادیږي. د هرې ژبې د لیکلو لپاره، ځینې توري جوړیږي چې په سمه توګه د هغې ژبې ويناوې په خپل ځان کې راونغاړي. الفبا د کلمو ټولګه ده چې ډېرې بڼې لري او هر يو يې یو غږ لري. خطاطي ، خطاطي یا ژبپوهنه یا د لیکلو سیسټم ، یو هنر یا وسیله ده چې د نښو نښانو په کارولو سره د افکارو ثبت او لیکلو لپاره چې سترګو ته پیژندل کېږي او لیدل کیدی شي. جاهز وايي: خطاطي د لاس ژبه ده، د افکارو او کارونو ساتونکې ده. په حقیقت کې انسان د لیکلو نړۍ ته له هغه وخته قدم ایښی چې غوښتل یې هغه څه ولیکي چې فکر یې کاوه. نن ورځ، لاتیني رسم الخط په نړۍ کې ترټولو پراخه کارول شوی او پیژندل شوی رسم الخط دی.
د متحده ایالاتو د خپلواکۍ اعلامیه
د متحده ایالاتو د خپلواکۍ اعلامیه په رسمی توګه د امریکا د ديارلس متحدو ايالتونو متفقه اعلاميه، هغه اعلاميه او بنسټګر سند دی چې د ۱۷۷۶ کال د جولای په ۴ د پنسلوانيا په فلاډلفيا کې د دوهم براعظمي کانګريس په غونډه کې تصویب شوه. یاده اعلامیه چې د امریکایي انقلاب په ترڅ کې وضع شوه، توضېح کوي چې ولې دیارلس مستعمرو د لویې بریتانیې پاچاهي سره په جګړه کې ځانونه دیارلس خپلواک هېوادونه وګڼل، چې نور د برېتانیې تر واکمنۍ لاندې نه دي. د دې اعلامیې پر بنسټ نوموړو نویو ایالتونو د امریکا متحده ایالاتو د رامنځته کولو لپاره لومړی ټولیز ګام واخیست. اعلامیه د امریکا د ۵۶ بنسټ ایښودونکو پلرونو، د نیو همپشایر، د ماساچوسټ خلیج، روډ آیلنډ او پروویډنس پلانټیشن، کانیکټیکټ، نیویارک، نیو جرسي، پنسلوانیا، مریلینډ، ډیلاویر، ویرجینیا، شمالي کارولینا، سوېلي کارولینا او د جیورجیا څخه د کانګرېس استازو له لوري لاسلیک شوه. یاده اعلامیه د متحده ایالاتو په لومړني تاریخ کې یوه له ډېرو خپاره شوو او زیاتو بیاچاپ شوو اسنادو څخه وه.
کانګرس د جولای په ۲ نېټه د رایو په اتفاق د خپلواکۍ لپاره د لي پرېکړه لیک (Lee Resolution) تصویب کړ. پنځه کسیزې کمېټې اعلامیه ترتیب کړې وه ترڅو خپلواکۍ ته د کانګرس د رایو ورکولو پرمهال چمتو وي. جان آډمز چې د خپلواکۍ لپاره د هڅو یو مشر و، کمېټه وهڅوله چې توماس جیفرسن وټاکي، ترڅو د سند هغه اصلي مسوده چې کانګرس اډېټ کړې وه، ترتیب کړي. دا اعلامیه یوه رسمي توضېح وه چې ولې کانګرس د امریکا د انقلابي جګړې له پیلېدو څه باندې یو کال وروسته له لویې بریتانیې څخه د خپلواکۍ اعلانولو ته رایه ورکړه.
وروسته له هغه چې د جولای په ۴ نېټه متن تصویب شو، کانګرس په څو بېلګو کې د خپلواکۍ اعلامیه صادره کړه. اعلامیه په پیل کې د ډنلاپ په چاپ شوې اعلامیه ییزه ورقه (Dunlap broadside) کې خپره شو چې په پراخه کچه توزېع شوه او خلکو ته ولوستل شوه. د جیفرسن اصلي مسوده د کانګرس په کتابتون کې ساتل کېږي، چې د جان آډمز او د بنیامین فرانکلین بدلونونه او همدارنګه د کانګرس د بدلونونو په اړه د جیفرسن یادښتونه په کې شته. د اعلامیې ترټولو مشهوره نسخه یوه لاسلیک شوې نسخه ده چې د واشنګټن ډي سي کې په ملي آرشیف کې نندارې ته اېښودل شوې او دا اعلامیه عموماً رسمي سند ګڼل کېږي. دا نسخه په لویو تورو لیکل شوې وه چې کانګریس یې د جولای په ۱۹ سپارښتنه وکړه او اصلاً د اګست په ۲ لاسلیک شوه.
د اعلامیې سرچینې او تفسیر د ډېرو علمي څېړنو موضوع وه. دې اعلامیې د پاچا دریم جورج په وړاندې د ۲۷ استعماري شکایتونو په لیست کولو او د انقلاب حق په ګډون په ځینو طبیعي او قانوني حقونو باندې په تاکید سره د متحده ایالاتو خپلواکي ته قانوني پلمه برابره کړه. اصلي موخه یې د خپلواکۍ اعلانول وو او په راتلونکو کلونو کې د اعلامیې د متن لپاره سرچینې کې کمې وې. ابراهام لېنکن یاده اعلامیه د خپلو پالیسیو او بیانونو لکه د ۱۸۶۳ کال په ګیتسبرګ وینا کې اصلي برخه وګرځوله. له هغه وخت راهیسې دا اعلامیه د بشري حقونو په اړه یوه نامتو بیانیه ګړځېدلې، په ځانګړې توګه دوهمه جمله یې: "موږ دا حقایق په ډاګه ګڼو، چې ټول انسانان برابر نړۍ ته راغلي او دوی ته د خپل خالق له لوري د نه اخیستلو وړ حقونه ورکړل شوي، چې له دې جملې څخه ژوند، آزادي او د خوښۍ لټول دي."
د خپلواکۍ دې اعلامیې په نورو هېوادونو کې زیات ورته سندونه وهڅول، چې لومړۍ یې د ۱۷۸۹ کال د بلجیم متحده ایالاتو اعلامیه وه، چې د اتریش په هالنډ کې د برابانټ انقلاب په ترڅ کې صادره شوه. دا اعلامیه د ۱۹ پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې په اروپا او لاتین امریکا او همدارنګه په افریقا (لیبریا) او اوقیانوسیه (نیوزیلنډ) کې د خپلواکۍ زیات شمېر اعلامیو لپاره د لومړنۍ بېلګې په توګه هم وکارول شوه.
د روسیې د ۱۹۰۵ زکال انقلاب
په روسیې کې د ۱۹۰۵ زکال انقلاب، چې د لومړي روسي انقلاب په توګه هم پېژندل کېږي د ۱۹۰۵ زکال د جنوري په ۲۲مه رامنځته شو؛ دغه انقلاب د پراخو سیاسي او ټولنیزو نارامیو هغه موج و چې د روسیې د سترواکۍ ډېرو برخو ته یې پراختیا ومونده. دغه ټولیزې نارامۍ د تزار، اشرافو او واکمنو ډلو پر ضد رامنځته شوې چې په کې د کارګرانو اعتصاب، د بزرګرانو لاریونونه او پوځي بغاوتونه شامل وو. د دغه عامه فشار په غبرګون کې تزار دویم نیکولاس په اساسي قانون کې یو لړ اصلاحات (یعنې د اکتوبر مانیفیست) تصویب کړل. دغه اصلاحات د روسیې په سترواکۍ کې د پارلمان (دولتي ډوما) د تاسیس، څو ګوندي نظام د رامنځته کېدو او د ۱۹۰۶ زکال کې د اساسي قانون د جوړېدو لامل وګرځېدل. په داسې حال کې چې پارلمان د وګړیز مشارکت پر بنسټ و خو د قوانینو د صادرولو واک یې نه درلود او تر ډېره له نیکولاس سره په جنجال کې ښکېل و. د پارلمان واکونه محدود و او نیکولاس په بشپړه توګه په هرڅه واک درلود. له دې سربېره هغه د پارلمان د انحلال واک درلود؛ هغه چاره چې څو ځله یې ترسره کړه.
په ۱۹۰۵ زکال کې انقلاب تر ډېره پورې د روسیې او جاپان په جګړه کې چې همدغه کال پای ته ورسېده د روسي اړخ د ماتې له امله په نړیوال ډګر کې د روسیې له کم راتلو (حقارت) څخه سرچینه اخیسته. اصلاحاتو ته د اړتیا اړوند مخ پر زیاتېدونکي ټولنیز درک د انقلاب رامنځته کېدو ته لېوالتیا زیاته کړه. یو شمېر سیاستوال لکه سرګی ویته وتوانېدل تر یوه بریده روسیه صنعتي کړي، خو وه یې نشو کولای روسیه له ټولنیز پلوه اصلاح او معاصره کړي. تزار دویم نیکولاس او د هغه سلطنت د ۱۹۰۵ زکال له انقلاب څخه جوړ راووتل، خو د دغه انقلاب وقایعو یوازې ۱۲ کاله وروسته د ۱۹۱۷ زکال د انقلاب سرچینه برابره کړه.
ډېری تاریخ پوهان باوري دي چې د ۱۹۰۵ زکال انقلاب د روسیې د ۱۹۱۷ زکال انقلاب ته لار برابره کړه چې له امله یې سلطنتي نظام له منځه ولاړ او تزار هم اعدام شو. د ۱۹۰۵ زکال په انقلاب کې د راډیکالېزم غوښتنې شتون درلود، خو ډیری هغه انقلابیون چې د رهبري ځایګی یې درلود د انقلاب پر مهال په تبعید او یا هم په بند کې و. د ۱۹۰۵ زکال پېښو هغه متزلزل موقعیت څرګند کړ چې تزار خپله پرې پوی شوی و. په پایله کې په تزاري حکومت کې کافي اصلاحات رامنځته نه شول، همدا و چې د روسیې په سترواکۍ کې یې په رامنځته کېدونکو راډیکال سیاستونو مستقیم اغېز درلود. په داسې حال کې چې راډیکالان لا هم اقلیت و خو د هغوی تحرک مخ پر ودې و. ولادیمیر لینین چې خپله یو انقلابی و وروسته یې وویل چې د ۱۹۰۵ زکال انقلاب «د لویو جامو ازموینه» وه چې پرته له هغو د «۱۹۱۷ زکال د اکتوبر د انقلاب بریا ناشونې وه».
د انقلاب پیل
د ۱۹۰۴ زکال په ډسمبر میاشت کې د سن پټرزبورګ ښار په پوټیلوف کارخونه کې (چې د اوسپنې پټلۍ او توپخانې تامین ور ترغاړې و) کاري اعتصاب رامنځته شو. له دغه اعتصاب سره همدردي لرونکي اعتصابات د همدغه ښار په نورو برخو کې رامنځته شول چې په دې سره د اعتصاب کوونکو شمېر له ۳۸۲ کارخونو څخه ۱۵۰۰۰۰ تنو ته ورسېد. د ۱۹۰۵ زکال د جنوري تر ۲۱مې نېټې پورې په ښار برېښنا قطع شوه، د ورځپاڼو ویش هم ودرول شو او ټولې ادارې وتړل شوې.
ارتدوکس جنجالي کشیش، ګئورګي ګاپون چې د پولیسو له خوا یې د ملاتړ کېدونې کاریګري ټولنې مشري کوله د ۱۹۰۵ زکال د جنوري په ۲۲ مه چې د یکشنبې ورځ وه د ژمنۍ ماڼۍ پر لور یې د کارګرانو لوی لاریون رهبري کړ څو تزار ته خپله عریضه وړاندې کړي. د سرګی ویته په خبره د ماڼۍ ساتونکو ته امر وشو څو لاریون کوونکو ته ووايي چې له ټاکل شوې نقطې نور مخکې رانشي، خو په همدغه ځای کې ځواکونو پر لاریون کوونکو ډزې وکړې چې (د ویته په خبره) له ۲۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ کسانو په کې ووژل شول. دغه پېښه د خونړۍ یکشنبې په نوم ونومول شوه او ډېری پوهانو هغه د انقلاب د فعال پړاو پیل وباله.
د سن پترزبورګ دغه پېښې عامه غصه او پراخه اعتصابات راوپارول چې په ډېرې چټکې سره یې د روسیې د سترواکۍ صنعتي مراکزو ته پراختیا ومونده. پولنډي سوسیالېستانو – پولنډي سوسیال ګوند او مارکسېست سیاسي ګوند دواړو- د عمومي اعتصاب غوښتنه وکړه. د ۱۹۰۵ زکال د جنوري تر وروستیو پورې په روسي پولنډ کې څه باندې ۴۰۰ زرو کارګرو اعتصاب وکړ. د اروپايي روسیې نیمایي صنعتي کارګرو او د پولنډ ۹۳.۲ سلنه کارګرانو د ۱۹۰۵ زکال په اعتصاب کې ونډه لرله. همدارنګه په فنلنډ او بالتیک سواحلو کې اعتصابونه وشول. په ریګا کې د ۱۹۰۵ زکال د جنوري په ۲۶مه ۱۳۰ لاریون کوونکی ووژل شول، څو ورځې وروسته په وارسا کې له ۱۰۰ زیات اعتصاب کوونکي د سړکونو پر سر وویشتل شول. تر فبروري میاشتې پورې اعتصاباتو قفقاز او تر اپرېل میاشتې پورې اورال او له هغو هاخوا سیمو ته لار ومونده. په مارچ میاشت کې د عالي زدکړو ټولې موسسې په جبري ډول د تحصیلي کال تر پایه وتړل شوې او راډیکال زده کړیالان هم د اعتصاب کوونکو کارګرانو په ډله کې ور زیات شول.
د ۱۹۰۵ زکال د اکتوبر په ۲۱ مه د اوسپنې د پټلۍ د کارکوونکو اعتصاب په چټکۍ سره په مسکو او سن پترزبورګ کې په عمومي اعتصاب واوښت. د دغې چارې له امله د سن پترزبورګ د کارګرانو د استازو لنډ مهالې شورا رامنځته شوه چې د بلشویکانو او منشویکانو دواړو له ترکیب څخه جوړه وه او خروستالف – نوسار یې مشري کوله د ایسکرا اخبار د انشعاب سره یو شمېر کسان لکه جولیوس مارتوف او ګئورګی پلخانف له لینین سره مخالف شول. لئون تروتسکی چې له بلشویکانو سره یې د پیاوړې اړیکې احساس کاوه له دغه سازش څخه یې لاس وانه خیست بلکې د څه باندې ۲۰۰ کارخونو د اعتصاب مشري یې مخته وړه. د ۱۹۰۵ زکال د اکتوبر تر ۲۶مې نېټې پورې له دوه میلیونو زیاتو کارګرانو اعتصاب وکړ او نږدې په بشپړه توګه په ټوله روسیه کې هېڅ فعالې د اوسپنې پټلۍ شتون نه درلود. په قفقاز کې مخ پر ودې قومي شخړې د ارمني – تاتار وګړو د عام وژنې لامل وګرځېدې چې ښارونو او د باکو نفتي زیرمو ته یې پراخه زیان واړوه.
د روسیې او جاپان ترمنځ خونړۍ نابریالۍ جګړې (۱۹۰۴- ۱۹۰۵ زکال) د پوځ په ریزرف ډلو کې یو لړ نارامۍ راوپارولې. د ۱۹۰۵ زکال د جنوري په ۲مه روسیې پورټ ارتور سیمه له لاسه ورکړه؛ د ۱۹۰۵ زکال په فبروري میاشت کې روسي ځواکونو په موکدن کې ماته وخوړه او نږدې ۸۰ زره سرتېري یې له لاسه ورکړل. د ۱۹۰۵ زکال د مۍ په ۲۷-۲۸ مه په بالتیک کې روسي بېړیو په تسوشیما کې ماته وخوړه. ویته د سولې د ټینګښت په موخه ولېږل شو او د پورتسموث هوکړې اړوند یې مذاکره وکړه چې بیا د ۱۹۰۵ زکال د سپټمبر په ۵ مه لاسلیک شوه. په ۱۹۰۵ زکال کې د سواسټوپول، ولادیوستوک او کرونشتات سمندریز یاغیتوبونه رامنځته شول چې بیا په جون میاشت کې د پوتمکین جنګي بېړۍ په بغاوت خپل اوج ته ورسېدل. یاغیانو بالاخره خپله جنګي بېړۍ د پناه ورکولو په بدل کې رومانیايي چارواکو ته تسلیم کړه، ورپسې رومانیا هغه راتلونکې ورځ د روسیې د سترواکۍ چارواکو ته وسپارله. یو شمېر سرچینې څرګندوي چې د دغو یاغیتوبونو په ځپلو کې ۲۰۰۰ تنه د بېړیو کارکوونکي ووژل شول. د دغه یاغیتوبونو سربېره وسله وال ځواکونه تر ډېره پورې غیر سیاسي و او د نارضایتي په صورت کې تر ډېره ژمن پاتې کېدل – له همدغو ځواکونو څخه دولت د ۱۹۰۵ زکال د نارامیو په کنټرول کې کار واخیست.
ملت پاله ډلې له هغې روسي سازۍ څخه په غصه و چې د دویم الکساندر پر مهال ترسره شوې وه. پولنډیانو، فنلنډیانو او بالتیک ایالتونو ټولو خپلواکه اداره غوښته او همدارنګه د خپلې ملي ژبې څخه د کار اخیستو او د خپل کلتور د ترویج په لټه کې و. مسلمانې ډلې هم فعالې وې هغوی د ۱۹۰۵ زکال په اګست میاشت کې د روسي مسلمانانو اتحادیه جوړه کړه. یو شمېر ملت پالو احتمالا د دولت په مرسته په یهودیت ضد وژنو لاس پورې کړ او په دې سره له ۳۰۰۰ څخه زیات یهودیان ووژل شول.
په سراسر روسیه کې د بندیانو شمېر چې په ۱۸۹۳ زکال کې ۱۱۶۳۷۶ تنو ته رسېدلې و؛ څه باندې یو په دریمه برخه یې راکم شو او د ۱۹۰۵ زکال په جنوري میاشت کې ۷۵۰۰۹ تنو ورسېد چې تر ډېره د تزار د څو ټولیزو بخښنو له امله و؛ تاریخ پوه اس جي ویټ کرافټ په دې حیرانتیا ښوولې چې دغو ازادو شوو جنایتکارانو د ۱۹۰۵ زکال څخه تر ۱۹۰۶ زکال پورې نارامیو کې کوم رول ولوباوه.
د زوجي تکثر تکامل
زوجي تکثر (په انګلیسي: Sexual Reproduction) یوه تطبیقي ځانګړنه ده او کابو په ټولو څوحجروي ژوندیو موجوداتو او بېلابېلو یوحجروي اورګانیزمونو او هغو موجوداتو کې چې د غیرزوجي تکثر وړتیا نه‌لري، متداوله ده. د زوجي تکثر له څرګندېدو دمخه، د توافق هغه بهیر چې په‌کې جېنونه له یوه نسل څخه بل نسل ته بدلون مونده (جنتیکي اوښتون یا موټېشن)، ډېر کرار او په تصادفي توګه پېښېده. جنسي اړیکې، د تنوع د رامنځ‌ته کولو لپاره د یوه خورا اغېزناک میکانیزم په توګه تکامل موندلی دی او یوه ستره ښېګڼه یې دا وه چې ژوندي موجوداتو ته له بېلابېلو چاپېریالونو سره د توافق او سازښت وړتیا وربخښي. سره له‌دې، زوجي تکثر تل له یوه لګښت سره مل دی. په غیرزوجي تکثر کې، د جوړې د ټاکلو لپاره نه د وخت او نه د انرژي لګولو ته اړتیا شته. او که چېرې چاپېریالي شرایطو بدلون موندلی نه‌وي، کېدای شي د تنوع لپاره ډېر ضعیف دلیل شتون ولري، ځکه چې کېدای شي اورګانیزم له پخوا په ښه توګه توافق موندلی وي. د دې ترڅنګ، زوجي تکثر د یوې ټولګې د اورګانیزمونو (چې د تکثر وړتیا ولري) د اولادونو شمېر نیمایي ته راښکته کوي. سره له‌دې، جنسي اړیکې، د ژوندون په ونه کې د نوعو د څانګې، څانګې کېدلو لپاره د خورا غښتلې او ګټورې وسیلې په توګه تکامل کړی دی. د غیرزوجي تکثر په پرتله، د زوجي تکثر له‌لارې په فایلوجنتیکي ونه کې تنوع لا چټکه پېښېږي.
د زوجي تکثر اصل او مبدا په لومړنیو پروکاریوتونو کې، شاوخوا دوه میلیارده کاله پخوا (ګیا)، د موندلو وړ ده، دا هغه مهال ؤ چې باکتریاوو د زوجیت (conjucgation)، بدلون (Transformation) او هدایت کولو (Transduction) له‌لارې د جېنونو تبادله پیل کړه. که څه هم دغه بهیرونه له واقعي زوجي تکثر سره توپیر لري، خو ترمنځ یې ځیني بسنټیزې ورته ځانګړتیاوې شتون لري. داسې فکر کېږي چې په یوکاریوتونو کې واقعي جنسیت، په احتمال سره د څوګونو بهیرونو له‌لارې په بېلابېلو پایلو سره په وروستي یوکاریوتي ګډ اصل کې رامنځ‌ته شوی او وروسته یې دوام موندلی دی.
له هغه ځایه چې د جنسیت د اصل او مبدا په هکله د فرضیو تاییدول، په تجربوي توګه (پرته له تکاملي محاسباتو)، ستونزمن کار دی، اوسني فعالیتونه او هڅې تر ډېره د تکاملي مودې په اوږدو کې د زوجي تکثر پر تداوم باندې تمرکز لري. په خورا رقابتي نړۍ کې، د طبیعي ټاکنې له‌لارې د زوجي تکثر د بهیر (په تېره بیا د دغه بهیر د دوو جنسونو یوځای کېدلو بڼه) ساتنه له مودو راهیسې د بیولوجي د لویو رازونو له جملې څخه ده، ځکه چې د مثل د تولید دواړه نور میکانیزمونه – غیرزوجي تکثر او هېرمافرودایتي تکثر (چې ښځینه او نارینه ګامیټونه دواړه د یوه اورګانیزم له‌خوا تولیدېږي – د زوجي تکثر په پرتله څرګندې ښېګڼې لري. غیرزوجي تکثر د تېغ وهلو، انقسام یا د سپور رامنځ‌ته کېدلو په توګه دوام مومي او د ګامیټونو یوځای کېدنه په‌کې نه‌شاملېږي، چې په‌دې توګه، د زوجي تکثر په پرتله د مثل د تولید کچه خورا چټکه پر مخ ځي، په داسې حال کې چې په زوجي تکثر کې ۵۰ سلنه اولاد نارینه جنسیت لري او په یوازې ځان د نسل د تولید وړتیا نه‌لري. په هېرمافرودایتي تکثر کې، د زایګوټ منځ‌ته راوړلو لپاره د والدینو هر یو اړین اورګانیزم کولای شي ښځینه یا نارینه ګامیټ جوړ کړي، چې په نسل کې هم د شمېر او هم د تنوع له‌پلوه ښېګڼې لري.
له‌دې امله، زوجي تکثر باید د وړوالي مهمې ښېګڼې ولري، ځکه چې د جنسي اړیکې پر دوه برابر لګښت سربېره، دغه تکثر د ژونون په څوحجروي بڼو کې غالب دی او په ضمني ډول داسې معنی لري چې د زوجي تکثر له‌لارې د تولید شوي راتلونکي نسل وړوالی له لګښتونو څخه لا دروند دی. زوجي تکثر له «جنتیکي بیاترکیب» څخه منشا نیسي، چېرې چې د والدینو جېنوټایپونه له سره تنظیم او له اولاد سره شریک کېږي. دا له غیرزوجي غبرګېدنې سره توپیر لري، چېرې چې د والدینو ونډه یوازې یو اورګانیزم لري او اولاد تل والدینو ته ورته دی او اوښتون (موټېشن) شتون نه‌لري. «بیاترکیب»، په مالیکولي کچه، د تېروتنې منلو (Fault Tolerance) دوه میکانیزمونه تامینوي: د بیاترکیبي DNA ترمیم (چې د میوسیس عملیې په اوږدو کې غښتلی کېږي، ځکه چې دغه مهال هومولوګي کروموزومونه جوړه کېږي) او مکمِل کېدنه (چې د هېتروسیس په توګه هم پېژندل کېږي، هایبرېدي پياوړتیا یا د اوښتونونو پوښول).
تاریخي لرلید
د زوجي تکثر بېلابېلو بڼو په ګډون، تکثر د ارسطو په لیکنو کې ترسترګو کېږي؛ د دغې مسألې په هکله نومهال فلسفي-علمي تفکر مخینه لږ تر لږه په اتلسمې پېړۍ کې، اراسموس ډاروین (۱۷۳۱ تر ۱۸۰۲ز) ته ورګرځي. اګوسټ ويزمن په ۱۸۸۵ز کې دغه سکالو وټاکله او استدلال یې دا ؤ چې (په هغه ډول چې په لاندې ډېریو څرګندونو کې تشرېح ورکړل شوې ده) جنسیت د جنتیکي تنوع رامنځ‌ته کولو په موخه عمل کوي. له بلې خوا، چارلس ډاروین (۱۸۰۹ تر ۱۸۸۲ز) داسې یوې پایلې ته ورسېده چې د هایبرېدي پياوړتیا (مکمِل کېدنه) اغېزه «د دوو جنسیتونو د رامنځ‌ته کېدنې د بیانولو لپاره په پوره توګه کافي ده». دا د ترمیم او مکمِل کېدنې له لاندې تشرېح شوې فرضیې سره سمون لري. په شلمې پېړۍ کې، د نومهال تکاملي سنتیز له منځ‌ته راتګ راهیسې، د و. د. همیلتون، الکسي کوندراشوف، جورج کریستوفر ویلیامز، هریس برنشټاین، کارول برنشټاین، مایکل م. کاکس، فرېدریک ا. هوپف او ریچارد مایچود په شمول یوشمېر بیولوجي‌پوهانو، د ګڼ‌شمېر بېلابېلو ژوندیو نوعو له‌خوا د زوجي تکثر ساتنې د څرنګوالي په هکله خپلې رقابتي څرګندونې بیان کړې.
د جنسیت او زوجي تکثر ښېګڼې
د جنسیت په مفهوم کې دوه بنسټیزې ښکارندې شاملې دي: جنسي بهیر (د دوو وګړو د جنتیکي معلوماتو تلفیق) او جنسي تمایز (پر دوو برخو باندې د دغو معلوماتو جلا کول). د دغو دوو ښکارندو شتون یا نه‌شتون ته په کتنې سره، د تکثر ټولې شته بڼې کېدای شي پر درې ډلو باندې ووېشل شي: غیرزوجي تکثر، هېرمافرودایتي تکثر او د دوو جنسونو یوځای کېدلو له‌لارې تکثر. جنسي بهیر او جنسي تمایز جلا ښکارندې دي او په اصل کې، په بشپړه توګه متضادې دي. لومړۍ ښکارنده د جېنوټایپونو تنوع رامنځ‌ته کوي (زیاتوي) او دوه‌یمه ښکارنده بیا دغه تنوع سمه نیمایي کوي.