سړې_هوا_ته_دميوه_جاتو_اړتیا
هوا او دسړي هواډولونه
سړه هوا: دهرې يوې ځانګړې سيمې اقليم دهغې په عمده ترکيبې برخولکه رڼا،تودوخې،لنده بل پورې چې په نسبې توګه ترډېره حده دتودوخې په حالت اوڅرنګوالى،جغرافيائى ابعاد(عرض البد،طولالبد)دسمندر له مخ څخه لوړوالى دهواپه دوران ،پو ښونکونباتاتواونوروشرايطوپورې اړه لري .دلمر انرژي دتودوخې غوره منبع ګڼل کيږي په افغانستان کې لمر پر يمانه دى اودکال په اوږدو کې دهيڅ ډول ميوي آو سبو دپاره دلمر کموالي ستونزه نده مګر تودوخه ،اقلم، دلمر شدت،دوخت اوږدوالى اوکيفيت،سړې هواته اړتيا، لوړه تودوخه اوسړې هوا رطوبت ،اوبادهغه ستر لاملونه دي چې ځينې وختونه په نباتاتوباندې ناوړه اغيزي کوي او دهغوي دله منځه وړلوسبب ګرځي سړه هواکولاى شي ټول نباتات او يا دهغوي ځنې برخې کنگل کړي.دټيټې تودوخې نتيجه معمولاکنګل په ا ندازې پورې اړه لري. پدې صورت کې په حجراتوکې دموجودواوبواندازه ډېراهميت لري.هر څومره چې په نباتاتو کې اوبه ډېرې وي په هماغه اندازه دسړو په مقابل کې لږ مقاومت لري او څومره چې داو بو اندازه په نباتاتو کې کمه وي اودوچ وزن اندازه ئي زياته وي دسرو په مقابل کې ئي مقاومت زيات وي .دباغ دجوړولودځاى په انتخاب کې دمنې ناوخته او دپسرلي دوخته ساړه او په ټيټو ځايونوکې دسړې هوا راټوليدل بايدهرومروپه پام کې ونيول شي  ..دباغونو،قوريواوبزغليولپاره بايدداسې ځايونه انتخاب شي چې هلته په مني ، ژمي او پسرلي کې ديخ وهنې امکانات نه وي. د با غونو ، بوزغليو او قوريو لپاره د پسرلي سړه هوا تر نورو زيات تاوان رسوي. اتمو سفير د لمر د وړانګو څخه ډير لږه ه اندازه تو دوخه په مستقيم ډول اخلي او په عمده ډول دهغې تودوخې په واسطه توديږي ،چې د ځمکې دمخ څخه انعکاس کوي. په اتمو سفير کې تل هوا په عمودي او افقي لورو حرکت کوي او په پاى کې د تودوخې ټاکلى رژيم په ډاګه کيږي. په ځمکه کې داتمو سفير تودوخه دلمر وړانګو ددا خېلدو مطابق تغير مومي معمولا د تو دوخې معيار به استوايي (خاره ) بر خو کې تر ټولوړوي. دلته د سړو او تودو مياشتو د منځنيو تو دو خو تر منځ تو پير نشته او يا ډېر لږ دى داستواد کرښې څخه د قطبينو په لور د تودوخې معيار په تدريجي توګه لږوالى مومي او دسړو اوتودو مياشتو د منځنيو تو دو خو تر منځ تو پير نشته او يا ډير لږدى .داستوا دکرښې څخه د قطبينو په لور د تو دوخې معيار په تدريجي تو ګه لږوالى مومي او د سړو او تودو مياشتو د منځنيو تو دو خو ترمنځ تو پير غښـتلى کيږي. دتو دوخې په ريژيم باندې داوبو د زيرمو شتوالى ډيره اغيزه لري داوبو لويې زيرمې لکه سمندرونه او سيندونه دوچې په پرتله وروسته سړيږي او توديږي. له دې امله په ژمي کې دسيندونو د مخ تودوخه د وچې په پر تله ټيټه وي. سمندرونه او سيندونه په سواحلوباندې اغيزي لري ،يعنې دکلنۍ او دشپې او ورځې منځنېودوخې تغيرئي لږوالې مومي خوپه هره اندازه چې دسواحلوڅخه واټن زياتيږي په هماغه اندازه دسمندرونو دغه ډول اغېزې کمزورې کيږي.دسمندرله سطحې څخه پورته والى هم دتودوخې په ريژيم اغيزې لري .يعنې دسمندر دسطحې څخه په هرو 100mلوړيدوسره دتودوخې کلنې منځنې اندازه د(0.5c درجوپورې ټيټيږي .نباتي پوښ هم دتودوخې په ريژيم باندې په خپل وار سره اغيزي لري .يعنې په دوبې کې په هغوې باندې پوښل شوي ساحه کې دتودوخې درجه دبربنډو ساحوپه پرتله ټيټه او په ژمې کې برعکس وي .دساحي ښکته او پو رته والى دنشيب(slope)  لورى هم په تودوخې اغيزه لري يعنې نشيبي ساحې دهوارى ساحى په پرتله تودى وي او جنوبي نشيب دشمالى نشيبپه پرتله تودوي،داورښت اندازه ئي هم يو ډول نه وي تر ټولو زيات اورښت په استوائى سيمو کې وي او دقطبينوپه لور ئي اندازه په تدريجې توګه کميږي .پدې عمومې قانو نمندې کې دساحې فزيکي او جغرافيائي شرايطوډير بدلون راوړى يعنې هغه سيمې چې سمندر ته نژدې وي دهغوسيموپه پرتله چې دهغې څخه لرې پرتې وي داورزښت ددرلودلوله پلوه شتمنې وي .درڼاريژيم هم ثابت نه وي يعنې په استوائي سيموکې کومې چې داستوادکرښې په شاوخواکې پرتي وي.دټول کال په اوږدوکې ئي دورځې او شپې اوږدوالى مساوي وي .هر څومره چې شمال خواته نژدې کيږوهغومره په دوبې کې ورځ اوپه ژمې کې شپه اوږديږي. پدې ترتيب ويلى شو چې داقليم دعمده ترکيبي برخو دغه ډول رنګا رنګ والي په ځمکه کې داقليمې شرايطو درنګا رنګ والي سبب کيږي. همدارنګه دځمکې مخ په قطبې ، معتدلو ، نيمه استو ائي او استوائي برخو ويشي. څرنګه چې زمونږخوږافغانستان په نيمه استوايي سيمو کې راځي ،نو ښه به داوي چې لومړى دنيمه استوايي سيمو ځانګړنې ،بايد په ډاګه شي.نيمه استوايي سيمې دځمکې په دواړو نيمو کورو کې ،دمتعدله او استوايي سيمو تر مينځ پرتې  دي .يعنې   دجنوب عرض البلد د( 20-30 ) درجو او شمالي عرض البد(40-43 )درجوترمنځ واقع دى. داسيمې دلمر له وړانګو او ورښت څخه پرته  داستوايي سيمو څخه دنو رو په پرتله شتمني دي، په نيمه استوايي سيموکې د تو دوخې منځنۍ کلنۍ اندازه د (13-15) سانتي ګريد درجو سره سمون لري  ،  دنيمه استوائي  سيمووده ايز پړاو تود او اوږدوي دنيمه استوائي سيمو دنباتاتودډلى څخه هغسې نباتا تو ته دسړو په مقابل کې مقاوم وائي چې وکولاى شى دسانتى ګريډ منفي 15 نه تر منفي 20 درجوپورى ساړه وزغمي نړيوالوتوليدي تجربوښودلى ده چې دنيمه استوائي سيمو نباتات په هغسي سيموکې روزل کيږي چرته چې هغوي په نوبتي توګه دسړو په واسطه زيانمن کيږي.(م۳.ص ۲،۷)