cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ختيځ هند کمپنۍ
ختیځ هند ته لومړني سفرونه
د ۱۶۰۴ زکال په مارچ میاشت کې هنري میډلټون د دغې کمپنۍ د دویم سمندري سفر مشري وکړه. جنرال ویلیام کېلنګ چې د دویم سفر پر مهال کپتان و له ۱۶۰۷ زکال څخه یې تر ۱۶۱۰ زکال پورې د ریډ ډرګون، د ویلیام هاوکینز تر مشرۍ لاندې یې د هکتور او د کپتان ډیویډ میډلټون تر مشرۍ لاندې یې د کانسینټ بېړیو د سفر رهبري وکړه.
په ځنګل باندي دژونديو فکتورونه اغیزې
ژوندي فکتورونه
ژوندي فکتورونه دچاپيريال هغه ژوندې برخې دې کوم چې په نورو ژونديو موجوداتو اغيزه کوي دغه ژوندي موجودات کيداى شي چې حيوانات يا نور وي يا په بل عبارت دژونديو موجوداتو اغيزو ته ژوندي فکتورونه وايي چې دغه فکتورونه نه يواځى په نباتاتو باندې مستقيم تاثير کوي بلکې په خاوره يى هم لري. ټول ژوندي موجودات يا دهغوي مواد چې په مستقيم او غير مستقيم ډول په چاپيريال کې دژونديو موجوداتو په ژوند اغيزه کوي ژوندي فکتورونه ګڼل کيږي په ژونديوفکتورونوکې ژوندي موجودات ، دهغوي شتوالي ،برخې ،اغيزي او پاتى شونې شامل دى.
دژونديو او غير ژونديو فکتورونو ترمنځ توپير
ژوندي فکتورنه دژوند يو موجوداتو څخه عبارت دى لکه ا نسانان ،حيوانات ، نباتات ، حشرات اوداسې نور.
شکل :د حشراتو او نباتاتو تر منځ اړيکې همدارنګه دشخوندوهونکوژوواودهغوۍپه هضمې سيستم کې دموجودوبکترياوترمنځ اړيکې چې شخوند وهونکى دهغه سلولوز څخه استفاده کوي کوم چې دبکترياوو پواسطه د استفادې وړګرځيدلې وي اوبکتريادشخوند وهونکو هضم اسانه کوي اوبکتريا دشخوند وهونکو په کلمو کې ژوند کوي اودکوربه په کلمو کې دغذايي موادو دپاتې شونو څخه استفاده کوي. ۴.۱.۲ـ Commensalisms په کامنسليزم کې يوې نوعې ته ګټه رسيږي پداسې حال کې چې بله بې تفاوته پاتې کيږي يعنې هيڅ ګټه او تاوان ورته نه رسيږي چې دغه ډول اړيکه د Commensalisms  پنوم ياديږي او ګډونوال يى د Commensals په نامه ياديږي، مثلاً دالوتونکواونباتاتو تر منځ اړيکې. همدارنګه يو شمير حشرات او بحرى حيوانات دنورو دځالو او سوريو څخه استفاده کوي مګر هغوى ته کوم زيان نه رسوي. ۴.۱.۳-Parasitism پدې حالت کې دوه بيلا بيل انواع وجود لري چې يوه ته يى پرازيټ او بل ته يې کوربه ويل کيږي چې پدې ډول اړيکه کې پرازيت ګټه کوي او کوربه ته زيان رسيږي په عامو بيلګو کې يې د ملاريادپرازيت اوانسان ترمنځ اړيکوڅخه يادونه کولى شوچې په دې حالت کې دغه پرازيت د ملاريا دماشي دچيچلو له لارې دانسان وينې ته داخليږي اودغذايي موادو ترڅنګ دژوند، ودې او تکثر لپاره دځاى په ترلاسه کولو سره فايده ترلاسه کوي همدارنګه بل لورى ته له بده مرغه کوربه (انسان) ته زيان رسيږي ځکه چې دملاريا پرازيت دوينې سره کرويات اوحجرات زيانمنوي، په پرازيتيزم کې برخه وال انواع کيدى شي چې دوه نباتات يا حيوانات وي دبيلګى په ډول ماشي ، ورږې او سپږې پرازيتونه دى چې په کوربه (انسان يا حيوان) باندې ژوند کوي او هغوی ته زيان رسوي. شکل: پرازيټي اوکوربه نباتات ۴.۲ـ Epiphytism پدې حالت کېEpiphytes نباتات په نورو نباتاتو باندې وده کوي مګر دهغوى څخه غذا نه اخلي مثلاً لرګين تاکونه (ځيلۍ) چې په ځمکه کې ريښې لري مګر دپورته ختلو لپاره له نورو نباتاتو څخه ملا تړ ترلاسه کوي.
د ايپيفايت نبات او اصلي نبات تر منځ اړيکه
Nepenthes په اصل کې کوزه ډوله نبات (Pitcher plant) دى دانبات دپاڼوقات شوى تيغى لري کوم چې کوزې (Pitcher) ته ورته جوړښت منځته راوړي دغه جوړښت يوخولپوټې (بندونى) هم لري چې کوچني حيوانات دهمدغه خولپوټي له لارې نوموړي کوزه ډوله جوړښت ته ورننوځي او هلته په لومه کې نښلي اونرمې برخې يې هضميږي. ۴.۳ـ سيالي(Competition) دژونديو موجوداتو ژوند په يو شميرموادوپورې اړه لري اوکه چيري دغه موادکافى نه وي پر سر يي دژونديوموجوداتو ترمنځ سيالي (رقابت) پيل کيږي سيالي کيداى شي چې (Intra - Specific) او Inter specific دواړه ډولونه ولري مثلاً په Intra specific سيالۍ کې د هغه زمريانو ترمنځ سيالي شامله ده کوم چې په يوه څړځاى کې دکم شمير هوسيو لپاره په خپل منځ کې سيالي کوي يا دپيشو بچيان چې دخپلې مور دکمو شيدو دلاسته راوړلو لپاره پخپل منځ کې يوله بل سره سيالي کوى  او ياديو سپۍ د بچيانو ترمنځ سيالي چې دمور دکموشيدو دتر لاسه کولو په مقابل کې يي کوي. شکل: دسپۍ د بچيانو ترمنځ سيالي چې دمور دکموشيدو دتر لاسه کولو په مقابل کې يي کوي همدارنګه د Inter Specific سيالۍ په مثالونو کې دبيلا بيلو انواعو وني يادولی شو کوم چې په يو باراني ځنګل کې دلمر دکمې رڼا لپاره يوله بل سره سيالي کوي چې داکار په نورو انواعو باندې انواعوباندې اغيزه کوي کوم چې تودوخې، رطوبت ، رڼا او نورو يوډول شرايط زغملى نه شي له همدې امله يواځې هغه انواع خپل ژوند ته دوام ورکولاى شي کوم چې ددغه شرايطو سره دمقابلې وړتيا لري. لکه : ديو ښکار شوي ځنګلي خر پرسر د مختلفو حيواناتو تر منځ سيالي. شکل: ديو ښکار شوي ځنګلي خر پرسر د مختلفو حيواناتو تر منځ سيالي ۵ـ دځنګل ژوندۍ اجزاوې (Biotic Components of forest) ځنګل هم دنورو ايکو سيستونو په څير يو پيچلی ايکو سيستم دی چې په کې دبيلا بيلو جوړوونکوبرخوترمنځ متقابلې اړيکې وجود لري. دځنګل دايکوسيستم ژوندۍ برخه په لاندې ډولونو ويشل کيږي: ١- توليدوونکي (Producer) ٢- مصرف کوونکي (Consumers) ٣- تجزيه کوونکي(Decomposers) ١- توليدونکي(Producers) دې ته Autotrophs هم ويل کيږی او هغه ژوندي موجودات دي چي خپله غذا پخپله لاسته راوړي مثلاً نباتات چې دلمرانرژۍ ته تغيرورکوي يعنې د ضيايی ترکيب په عمليه کې د لمر رڼا ،اوبه او کاربن ډاى اکسايډ (CO2) په انرژي بدلوي. ٢- مصرف کوونکي (Consumers) دى ته (Heterotrophs) هم ويل کيږي او هغه ژوندي موجودات دي چې خپله غذا د(Autotrophs) څخه لاسته راوړي مثلاً حيوانات چې د(Producers) څخه او په ځينو وختونو کې د نورو (Consumers) څخه د غذا په توگه استفاده کوي. ٣- تجزيه کوونکي (Decomposers) دى ته (Detritivorse) هم وائي او هغه کوچني ژوندي موجودات دي چې په طبيعت کې موجود وي اوعموماً هغه ژوندې موجودات چې مړه وي تجزيه کوي اوبيرته دنباتاتو لپاره داستفادې وړ ګرځوي لکه الجيان ، فنجيان ، بکترياوې او داسي نور.
په ځنګل باندې دژونديوفکتورونو اغيزې
۶.۱ دنباتاتو اغيزې ۶.۲ دحشراتو اغيزې ۶.۳ دوحشي حيواناتو اغيزې ۶.۴ د الوتونکو(مرغانو) اغيزې ۶.۵ دآهلي حيواناتو اغيزې ۶.۶ دانسان او دهغه د څارويو اغيزې
دنباتاتو اغيزې
(Influence of plants) کله چې نباتات د لومړي ځل لپاره په يوه ساحه کې راشنه شي په تدريجې ډول خپل شمير زياتوي دشمير په زياتوالي سره دهغوۍ ترمنځ رقابت شروع کيږي داځکه چې دهر نبات اړتياوي زياتيږي اودزياتو اړتياوله امله زياتو موادو ته ضرورت لري .درقابت په پايله کې قوي انواع بريا مومي او کمزوري افراددماتې خوړلوله امله له منځه ځي .دانواعوتر منځ دارقابت په يو شمير فکتورونو پورې اړه لري د بيلګې په ډول هر کال په زياته اندازه دتخمونو دتوليد او ترليري فاصلو پورې د هغې دخپرولو وړتيا،د ودې اندازه،دښاخونودمنځته راوړلو عادت،دعمر اوږدوالی او همدارنګه دڅړ پروړاندې مقاومت هغه فکتورونو دي کوم چې په رقابت کې ديوې نوعې په بريا اغيزه کولی شي. ددې پرته ځينې غيرمطلوب انواع هم دځنګلي نباتاتو په ژوند اغيزه کوي چې دغه نامطلوب انواع لاندې ډولونه لري ۶.۱.۱ـ Parasites ۶.۱.۲ Epiphytes ۶.۱.۳ـ Climbers ۶.۱.۴ـ Obnoxious weeds ۶.۱.۱ ـ پرازيټونه (Parasites) پرازيټونه په نباتاتو باندې اغيزه کوي داهغه نباتات دي چې خپله ټوله غذااويادخپلې غذا يوه برخه د بل کوربه نبات څخه اخلي پرازيټي نباتات دخاوري څخه رطوبت اومنرالي مواد نه اخلي اواو په کوربه باندې ژوندکوي چې خپلې زبيښونکې ريښې (haustoria) دکوربه نبات انساجو ته ننباسي او دهغوي څخه تغذيه کوي. شکل: پرازيټې نباتات او اصلي نباتات پرازيټونه ټول غذايي مواد او يا دهغې يوه برخه له کوربه نبات څخه اخلي چې په همدې اساس دوی په لاندې دوه کټګوريو ويشل کيږي: a.	بشپړپرازيټونه (Total Parasites) دا ډول پرازيټونه زياتره وختونه کوربه نباتات په بشپړه توګه پوښي چې په پايله کې ښايي د غذايي موادو د دوامداره مصرف له امله کوربه نباتات له منځه يوسي. Cuscuta reflexa عموماً هغه بشپړ پرازيټونه دي کوم چې په ځنګلي ساحو کې موندل کيږي. b.	قسمي پرازيټونه (Partial Parasites) دقسمي پرازيټونو له ډلې څخه Viscum album او Loranthus europacus يي ډير عام دي. په هماليا کې Viscum په څيړيو او چارمغزو کې موندل کيږي.دا پرازيټونه په ښاخونو ژوند کوي او دشديد يرغل په صورت کې ښايي کوربه نبات له منځه يوسي. ۶.۱.۲ـ په ځنګل باندې دايپي فائيټس اغيزه هغه نباتات دي چې د نورو نباتاتودپاسه راشنه کيږي اوهغوي ته کوم زيان نه رسوي اونه د هغوي څخه تغذيه کوي دوي يواځې دنورو نباتاتو په کومک دلمر د رڼا داخيستلو لپاره ځان پورته کوي لکه Orchids او داسې نور.... شکل:د اصلي نبات او ايپيفايت نبات تر منځ اړيکي ۶.۱.۳ـ  په ځنګل باندې دختونکواغيزه (Climbers) دی ته په ګرمو سيموکې (Liana) وائي اوهغه نباتات دي چې په نورو نباتاتو باندې دفزيکې ملاتړ لپاره يا رڼا ته د ځان رسولو په خاطرمتکې کېږي او نورو نباتاتو ته زيان رسوي او يا ئي له منځه وړي يا دوې د نورو نباتاتو سره په خط کې واقع وي. شکل:ختوونکي نباتات همدارنګه دوي د خپلو پيچکونو(Tendrils)،چنګکونو(Hooks)،هوائي ريښو(aerial roots) اويا نورو برخو پواسطه په نورو نباتاتو باندې ځانونه نښلوي او پورته ځي لکه,Butea superba Bauhinia vahili  او داسې نور... ۶.۱.۴ـ  په ځنګل باندې د هرزه ګياواغيزه (Obnoxious Weeds) دهرزه ګياو له ډلــــې څـخه يوه ډيره مهمه يــې (Lantana camara) ده چې د ځنګلونو زياته برخه پوښي ، دا ډول هرزه ګياوې دمرغانو پواسطه دتيت شوي تخم له لارې نوې ساحې نيسي او کله چې يوې ساحې ته ورسيږي ډير په چټکۍ خپريږي چې د له منځه وړلو هڅه ئې د بشپړې ناکامۍ سره مخ شوې اوديوشميرمهموانواعود بيرته ټوکيدو (Regeneration) په وړاندې لوي خنډ جوړوي.
شکل :هرزه ګياوې هرزه ګياوې د ځنګلي ساحو او نورو طبيعې ساحو کې زياتره تهديدوونکې عاملين دي او په يوه ساحه کې په ډير چټکۍ سره خپريږي او دنبات د ودې او ګڼوالي مانع ګرځي لکه Lantana camara Eupatorium odorantum هرزه ګياوي د اوسيدو ځايونه (Habitats)،وني (Trees) او حيوانات (Animals) تهديدوي او همدارنګه دځنګلونو او نورو ايکوسيستمونو د ودي او فعاليت مخنيوې کوي. •	دځنګلونو حاصلات راکموي. •	غله جات د تاثير لاندې راولي. •	هرزه ګياوي د زراعتي ،هارټيکلچري او ځنګلي توليداتو کېفيت او کميت راکموي. •	اکثره يرغل کوونکې هرزه ګياوي د ايکولوژيکې ټولنو توازن (تعادل) ته تغير ورکوي چې ددغه تغيراتوله امله دځينوحيواناتواونباتاتوژونددخطرسره مخامخ کوي دهرزه ګياو او اصلي نباتاتو تر منځ رقابت څرنګه چې هرزه ګياوي د اصلي نباتاتو سره رقابت کوي او د نباتاتو د ودې مخنيوی کوي نو بايددهرڅه ترمخه هرزه ګياوې له منځه يوړل شي.
شکل:دهرزه ګياو له منځه وړل په ځنګل باندې دهرزه ګياواغيزې په لاندې ډول دي: 1.	هرزه ګياوې د فارمونو او ځنګل توليدات کموي. 2.	هرزه ګياوې د (Shrubs) او د نورو ونو د ودي مخنيوي کوي. 3.	هرزه ګياوې د ځنګلي څړ ځايونو او چمنونو مخنيوي کوي. 4.	هرزه ګياوې د ځنګلي حيواناتو لپاره هم مضري دي. 5.	هرزه ګياوې په چټکۍ سره د اصلي نباتاتو سره د غذا او د لمر د رڼا په اخيستلو کې رقابت کوي او د هغوی د حاصلاتو کېفيت او کميت راکموي د مثال په ډول سوځونکي بوټي (Prickle Bushes) او (Gorse) کولاي شي چې د څړ ځايونو پراخه ساحو د ودې او د هغې د توليداتو د استعمال څخه مخنيوی وکړي. د هرزه ګياويرغلګر انواع دايکولوژيکي ټولنو تعادل ته تغير ورکوي چې په پايله کې دنورو حيواناتو اونباتاتو ژوند له خطر سره مخ کيږي. ۶===دفنګسونو اغيزې== يو شمير فنګسونه په ځنګلي ونو حمله کوي اودهغوی دلرګي کېفيت کموي او ځني وخت د ځنګلي ټولنو شکل او ساختمان ته تغير ورکوي اودوي په نيالګيو (Seedlings) کې چپه کېدنه، په غټو نيالګيو (Poles) کې د لرګي خوسا کېدنه او د ريښي خوسا کېدنه رامنځته کوي او د هغه څخه وروسته د غوښتني وړ لرګي (Timber) د استعمال څخه وباسي.
شکل:د فنجيانو او نبات تر منځ اړيکي
په ځنګل باندې د حشراتواغيزې
د ځنګل په ايکو سيستم کې حشرات يوه مهمه برخه ده ليکن د دوي څخه ځينې يې ضرر رسوونکې دي لکه Hoplocerambyx  spinicornis (Sal borer) Hapaliam achaeralis (Teak defoliator) Hyblea puera   (Teak Skeletonizer) او داسي نورو حشراتو څخه عبارت دي. د حشراتو د اغيزو په سبب د ځنګل په ونو کې د پاڼو غورځيدنه (Defoliation) ،ارتفاع (Height)کموالی،دلرګي په توليدکې کموالی اوداسي نوررامنځته کېږي اولرګي تخـريبوي او هغه حشرات چې په ځنګلي ونوباندي اغيزې کوي اود غوزه نيونکې (غوزه لرونکې) ونواو سخت لرګين لرونکې ونو ته زيان رسوي او په لاندي ډول تشريح کېږي: ۶.۳.۱ـ د ريښي څخه تغذيه کوونکې حشرات (Toots Feeding Insects) ۳.۲.۶ـ پاڼي غورځوونکې حشرات (Defoliating insects  ) ۶.۳.۳ـ د پوستکې ګونګټه يا د پوستکې سوري کوونکې( Bark Beetle or Bark Borer) ۶.۳.۴ـ لرګي سوري کوونکې (Wood Borer ) ۶.۳.۵ـ د کوچنيو څانګو سوري کوونکې (Twigs Borer ) ۶.۳.۶ـ  زبيښوونکې حشرات (Sucking Insects ) ۶.۳.۷ـ تخم تخريب کوونکې حشرات (Seed Destroying Insects ) ۶.۳.۱ـ د ريښي څخه تغذيه کوونکې حشرات (Root Feeding Insects) دغه حشرات اکثره په روزنځايونوکې په نوو يا ځوانو نيالګيو کې مشکلات رامنځته کوي که چېري د نيالګيو د کرلو څخه مخکې واښه له منځه يوړل شي نو کېداي شي چې دغه حشرات کنټرول شي او که چيري دغه واښه د نيالګيو د ځاي پر ځاي کولو څخه وروسته له منځه يوړل شي نو حشرات ترې د ونو په ريښو اغيزه کوي يعني دغه حشرات د نيالګيو ريښي تخريبوي او تغذيه ورڅخه کموي. ۶.۳.۲ـ پاڼي غورځوونکې حشرات (Defoliating Insects) دا حشرات د پاڼي څخه تغذيه کوي او د وني د نشايستي او قندونو د توليد ظرفيت کموي او ونه کمزوري کوي کله چې د وني پاڼه له منځه لاړه شي او ددي پاڼو په پرله پسي غورځيدنه کې وني د يو څه وخت لپاره ژوندي وي او د وني وده ورو ورو کمزوري کېږي او مستقيماً د دغي حشراتو  د فشار لاندي راځي او په اخر کې ونه د منځه ځي او هغه پاڼي غورځوونکې حشرات چې په سختو لرګين لرونکو ونو باندي اغيره کوي په لاندي ډول تشريح کېږي. شکل: پاڼې غورځوونکي حشرات د (Elm Spanworm) حشره چې تقريباَ په ټولو سخت لرګي لرونکو ونو باندې اغيزه کوي ليکن په Ash، Hickory او Walnut باندي ډيره اغيزه کوي او ددي حشري لاروا تيز نصواري رنګ او يا تور رنګ لري چې سر ئي تور رنګه سور دي  همدارنګه د دغې لاروادکنټرول لپاره  (Bacillus Thuringiensis)  په پسرلي کې استعماليږي.
شکل: پاڼې تخريبوونکي حشرات ځني حشرات لکه (Cater Pillar)زياتره په پلن پاڼوونوډيره اغيره کوي او خصوصاَ د سپيدارو دونو پاڼو(Aspen)،سخت لرګين لرونکې ونوکې،ميوه لرونکو ونو او په بوټو (Shrubs) باندې ډيره اغيزه کوي. ددې آفت د تنظيم لپاره ښه لاري دادي 1.	د ځنګل شرايط بايد ښه وساتل شي. 2.	مړې او عيب لرونکي ونې بايدله منځه يوړل شي. 3.	دونو رنګړي کولو ته بايد پاملرنه وشي تر څودځنګل په فرش باندې يو څه رڼا ولګيږي. ۶.۳.۳ـ دپوستکي ګونګټې يادپوستکي سوري کوونکي حشرات (Bark Beetles or bark borer) دغه ډول حشرات ونې ډيرې زياتې تخريبوي او خصوصاَ په سخت لرګي لرونکو ونو کې تخريب رامنځته کوي او ياېي له منځه وړي. دوی د ونې د پوستکې لاندې ګرد چاپيره تونل جوړوي تردې پورې چې د قندونود نورمال حرکت مخنيوی کوي ددې افت لومړني علايم د ونې پورتنۍ برخې سوربخن رنګ غوره کوي اود ونې ټولې پاڼې نصواري رنګ ته بدليږي. The Bronze Birch Borer دغه حشره د (Birch) په ونو باندي اغيزه کوي ددی ترڅنګ په څيړۍ اود (Beech) په ونوهم ښايي اغيزه وکړي. ۶.۳.۴ـ دلرګي سوري کوونکي حشرات (Wood Borer) دغه حشرات په Sap Wood او Heart Wood کې لښتي وباسي او د اخته شوو ونو څخه لرګي قطع کوي او د هغوی کېفيت کموي.
د وحشي حيواناتو اغيزي
د ځنګل په ايکوسيستم کې حيوانات د خوړونکو په حيث وظيفه ترسره کوي دوي غذايي دوران په منظم سيستم لکه د ځنګل په ساختمان اوتشکيل باندي مستقيماً اغيزه کوي اود يو ايکو سيستم  (Heterotrophic) له طبقي څخه دي چې په لاندي ډول طبقه بندي شوي دي. 1)	واښه خوړونکي (Herbivores)  هغه حيوانات دي کوم چې د نباتاتو څخه تغذيي په توګه استفاده کوي او انرژي ترلاسه کوي او دوي په ايکوسيستم کې د لومړني مصرف کوونکې په شکل وظيفه لري لکه غوا (Cow)، پسه (Sheep)، وزه (Goat)، هوسۍ (Deer)، آس (Horse)، ځنګلي خر (Zebra)، سوي (Rabbit)، او داسي نور واښه خوړونکي حيوانات دي. 2)	 غوښه خوړونکي يا داړونکي (Carnivores or Predators) هغه حيوانات دي چې د واښه خوړونکو يا د نورو حيواناتو څخه د انرژی او غذا په توګه استفاده کوي، دوي د ايکو سيستم د دوهمي مصرف کوونکو په حيث وظيفه سرته رسوي لکه ليوه، زمری،پړانګ او داسې نور... 3)	Scavengers دوي هغه غوښه خوري چې دنوروغوښه خوړونکودښکارڅخه پاتي شوې وي لکه سورلنډې (Jackal)،باښه او داسي نور. 4)	د الوتونکو (مرغانو ) اغيزې مرغان هم د ځنګل په ايکو سيستم کې د مصرف کوونکو (Consumers) په شکل وظيفه اجرا کوي چې په ځنګل باندې ګټورې او زيانمنوونکي اغيزې لري. 1.	ګټورې اغيزې د مرغانو ګټورې اغيزې په لاندې ډول دي: A.	د ګردې په انتقال (Pollination) کې ډير مهم رول لري. B.	د تخم په شيندلو (Dispersal of seeds) کې ډير مهم رول لري. C.	د ځنګل د تعادل په ساتلو کې ډير مهم رول لري. 2.	زيانمنوونکي اغيزې زيانمنوونکي اغيزې په لاندې ډول دي : A.	مرغان ځنګلي وني تخريبوي مثلاً ځنې مرغان د کال په اوږدو کې د ځنګل د محصولاتو څخه استفاده کوي لکه د ځنګلي ونو د ميوو، تخمونو، د پوستکو، ګلانو او داسي نورو څخه استفاده کوي.
د انسانانو اغيزې
انسانان تر ټولومهم فکتورونه دي کوم چې په نباتاتو اغيزه کږي. که څه هم چې له وروستيو سلو يا زياتو کلونو راهيسې انسانان ځنګلونه په علمي اساساتوتنظيموي دځنګل خوبيا هم دوی دنړۍ په بيلا بيلو برخو کې دځنګلونودويجاړۍ او له منځه تګ  ترټولو قوي عاملين پاتې شوي دي.په ځنګلي نباتاتوباندې د انسان اغيزې په لاندې ډول دي: ۶.۶.۱ـ د ځنګلونو له منځه وړل او د ځمکې لوڅول څرګنده ده چې زمونږ د هيواد طبيعي ځنګلونه ډير محدود دي د ثور د کودتا ترمخه د افغانستان د ځنګلونو ټول مساحت ۲.۲ ميليونه هکټاره ته رسيده چې د ټول هيواد ۳.۴ سلنه ساحه يي پوښلي وه ديادوني وړه ده چې د جګړو په ترڅ کې د هيواد ډيري ځنګلي ساحې له منځه ولاړي، زمونږ د هيواد د ځنګلونو مساحت هغه وخت ښه جوتيږي کله چې د نورو هيوادونو د ځنګلونو له مساحت سره پرتله شي.
دځنګلونو له منځه وړل او دځمکې لوڅول
د پاکستان هيواد د ځنګلونو مساحت ۴۵۰ ميليونه هکتاره ( ددغه هيواد ټول مساحت ۵.۲سلنه) دي خو هند تردي هم زياتي ځنګلي ساحي لري چې د ټول هيواد ۲۲ سلنه ساحه تشکېلوي.د يو شمير وروستيو ارقامو له مخي د افغانستان د ځنګلونو اوسني مساحت د ټول هيواد ۱ سلنه او يا تردي هم کمه برخه جوړوي. د ځنګلونو له منځه تګ او د هغي په پايله کې د خاوري لوڅيدني د سيلابونو د وچکالۍ او د خاوري د تخريب ستونزي زياتي کړي دا پروسه اوس هم همدغسي دوام لري او هر کال په زياته اندازه ځنګلي ساحه له منځه ځي. همدارنګه د نړۍ په زياتره برخو کې د کرني يو پخواني ميتود (Shifting Cultivation) چې په کې ځنګلونه قطع او سوځول کېږي او د دوه يا دري کلنو لپاره په کې کرنيز نباتات کرل کېږي اوس هم د ځيني سيمو په هستوګنو کې شتوالي لري او هر کال زياته ځنګلي ساحه له همدي امله هم له منځه وړي. په زياتره ساحو کې خلک ځنګلونه له منځه وړي خو د Regeneration په اړه يي هيڅ فکر نه کوي چې دا کار د ټول ځنګل د له منځه تګ سبب کېږي.
په ساحه باندې د نباتاتواغيزې (Effects of Plants on their Habitat) 1.	د خاورې د تخريب مخنيوی کوي. 2.	خاوره حاصلخيزه ګرځي. 3.	د خاورې کېفيت ښه کېږي. 4.	د خاورې جوړښت (Structure) ،رطوبت (Moisture) او داسې نور ښه کېږي. 5.	د يوی سيمې په خاوره کې رطوبت ښه کېږي. 6.	د يوې ساحي د حرارت درجه او نور کنټرولوي. 7.	اقليم ته تغير ورکوي. 8.	ديوې ساحي هوا صفاکوي. 9.	په هغه ځاي کې د اکسيجن (O2) او کاربن ډاي اکسايد (CO2)تعادل رامنځته کوي 10.	اواز جذبوي. 11.	په هغه ځاي کې د حيواناتو لپاره د اوسيدو ځاي برابروي. 12.	په ځينو وختونو کې د طبيعي پيښو مخنيوي کوي. 13.	د مختلفو حيواناتو او نباتاتو لپاره پنا ګاه او کور جوړوي. 14.	په ځينو وختونو کې د باد ماتوونکې په توګه عمل کوي. 15.	د محيط څخه کاربن ډاي اکسايد جذبوي چې يو نبات په کال کې تقريباَ ۴۸ پونډه کاربن ډاي اکسايډ جذبوي. د ځنګل په ايکو سيستم کې د حيواناتو رول (Role of animals in forest ecosystem) وحشي حيوانات د ځنګل د ايکو سيستم يوه مهمه برخه ده که څه هم دوی د ځنګل مهم نباتات تخريبوي خو بيا هم د ګلانو په ګرده افشانۍ کې او همدارنګه د تخمونو په تيت و پرک کولو کې کومک کوي. شکوڼ (Porcupine) د باڼس (Bamboo) ، کيکر او شوې بوټي تخريبوي. خوګان (Pigs)،فيلان (Elephants) او خره (Donkeys) د ځنګل نيالګي او بوټي (Poles)د بيخه راوباسي او يايې څانګي ور ماتوي. په عمومي ډول د ځنګل په ايکوسيستم کې د حيواناتو ګټورې اغيزې په لاندې ډول دي: 1.	Animal Play  : - د ځنګل په ايکوسيستم کې د حيواناتو لوبه ډير مهم رول لري ځکه چې دوي نباتات ښوروي او تخمونه تيت و پرک کوي. 2.	Pollination: - اکثره ځنګلي حيوانات په اکثره ځنګلي ګل نيوونکو نباتاتوکې ګرده افشاني کوي لکه  ګونګټې،مچۍ، مرغان ، شوپرک، مچ خورک (Humming Birds)، Butter Flies او داسې نور.... اکثره وخت د حيواناتوپواسطه ګرده افشاني شوي نباتاتوګلان په خصوصي ډول د حيواناتو د يو مخصوص نوعې لپاره توافق لرونکی وي. 3.	Seed Dispersal: - د ځيني ځنګلي حيواناتولوبي د يو ځای څخه بل ځای ته د تخم انتقالولو (د تخم په شيندلو) کې ډير مهم رول لري او همدارنګه دنباتاتو ښايسته ګلان د بيلا بيلو حيواناتو په راجلبولو کې مرسته کوي. 4.	Decomposition, Mineral recycling and soil Improvement:-دا اکثره وختونه د خاورې د اورګانيزمونو پواسطه کنټروليږي کوم چې په څرګندډول دخاورې په فزيکي اوکيمياوي خصوصياتو باندې تاثير کوي. دغه تجزيه کوونکي لاندې ګټي لري: 1)	د حيواناتو پيچلي انساج تجزيه کوي. 2)	د کاربن مرکبات تجزيه کوي. 3)	نباتي پاتي شوني په هيومس (Hummus) بدلوي. 4)	د خاورې حاصلخيزي لوړوي.
سرچینې
راټولولونکی محمد حنيف نوراني
ډمبرو
ډمبرو کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
مرکزي حکومت
مرکزي حكومت هغه ډول حکومت دی چې واحد يا نا وېشلى وي او په مركزي حكومت او سيميز حكومت كې خپلواكه ادارو كې واك په منظم ډول نه ويشل كېږي. په داسې دولت كې د هيواد ټول نظم د يوه مركزي حكومت په لاس كې وي. كه څه هم د اجرايه اسانتياوو په خاطر سيميزي ادارې جوړېږي ليكن شتون يې د مركزي حكومت تابع وي. په ځيني هيوادونو كې مركزي حكومت سيميزو ادارو ته ښه ډېر واك وركوي. د برتانيې سياسي نظام همدغه اصول كاروي ليكن په ځيني مرکزي دولتونو كې په سيميزو چارو كې مركزي حكومت ډېر دخيل وي. په برتانيه، فرانسه، هسپانيا، ايټاليا، ناروې، سويډن، ډنمارك، نوي زيلنډ، پرتگال، كولمبيا، تركيه، كينيا، آييوري كوسټ او اسرايل كې د حكومت ډول مرکزي نا وېشلى حکومت دٰى.
سرچینې
وېشنيزه:حکومت
د افغانستان حکومت
د مشرانو جرگه:(Upper house)
په مشرانو جرگه کې د استازیتوب تگلاره د هیوادونو په سیاسي نظام پورې تړلې وي. د بېلگې په ډول په برتانیه کې تر ډېره بریده غړیتوب په میراثي بنسټ ولاړ وي. په امریکا کې د مشرانو د جرگې استازي هم د ولسي جرگې په ډول انتخابي وي. چې په عمومي ډول وفاقي ایالتونو ته پکې مساوي حق ور کول کیږي. لیکن واک یې د ولسي جرگې په پرتله ډېر محدود دی. البته د امریکا د مشرانو جرگه اوس مهال د نړۍ تر ټولو پیاوړې یوه ده.چې لامل یې د خلکو د رایې په واسطه د استازو ټاکل دي. ددوؤ جرگو درلودونکې مقننه اوس مهال د نړۍ ډېر منلی نظام دی ځکه چې په دې کې د هر فکر درلودونکې طبقې ته د ملي استازیتوب موقع ورکول کېږي. ددې په واسطه په قانون جوړونه کې د بیړي امکان نه وي او د فکر کولو وخت پکې ډیر وي او د مقننې د کاري وېش له امله اسانتیاوې پکې پیدا کېږي. څرنگه چې د ځیني پوهانو په آند دوې مقننې له هیواد سره تېری بلل کېږي. ځکه چې دوهمه مقننه یواځې نمایشي وي او اصلي کار په ولسي جرگه کې کېږي. دمشرانو د جرگې استازي انتخابي نه بلکه انتسابي وي ځکه نو دا استازي په اولس کې هم په سیاسي سطحه باندې اهمیت نه لري همدا لامل دی چې د مشرانو جرگې ته د سیاسي تعیش نوم هم ورکول کېږي.
۲- په قانون کې اصلاح:
مقننه سربیره پر قانون جوړونه د هیواد په قانون کې د اصلاح او بدلون واک او اختیار هم لري. په برتانیه کې په قانون کې اصلاح د رایو په معمولي او ساده اکثریت سره راتلی شي مگر په نورو هیوادونو کې په عمومي ډول په قانون کې بدلون د دوه درېیمې په اکثریت سره کېږي.
۳-اجراییه دندې
اوس مهال د واک تر وېش لاندې د هیواد درې واړه قوې نه یواځې خپلې دندې سرته رسوي بلکه په خپلو کې د مرستې په ډول د یوه او بل لپاره ځینې دندې هم تر سره کوي. په پارلماني نظام کې په ځانگړي ډول مقننه د حکومت جوړونې ، حکومت ماتونې او احتساب ستر واک لري. د مقننې غړي نه یواځې د حکومت پر پالیسیو باندې د نیوکو کولو حق لري بلکه د پوښتنو ، قراردادونو او تحریکولو په واسطه اجراییه پالیسي کنټرولوي. مقننه د نه باور رایې په ورکولو سره کابینه په استعفی کولو باندې مجبوروي.
۴- مالي دندې:
د مقننې یوه مهمه دنده د هیواد د مالياتو څارل دي. ځکه چې د مقننې له خوښې پرته نه په هیواد کې کومه مالیه لگول کېدی شي او نه هم له ملي خزانې څخه څه مصرفېدی شي.مقننه د هر مالي کال په پای کې ملي بودیجه چې د اجرایې له خوا وړاندې کېږي منلی یا رد کولی شي او یا هم له اړتیا سره سم پکې د کموالي تحرکات وړاندې کولی شي. اما ولسي جرگه په ملي بودیجه کې د څه زیاتولو حق نه لري. د ولسي جرگې غړي د تېر مالي کال د لگښتونو په اړه له حکومت څخه تفصیل او معلومات تر لاسه کولی شي.
۵- قضاییه دندې:
مقننې په ځینې حالاتو کې د قضایي واک دنده هم تر لاسه کوي. د بېلگې په ډول د امریکا سنا د ولسمشر ، د هغه د مرستیال او لوړو وفاقي افسرانو پر ضد د تورونو مقدمې اوروي. سربېره پردې په نورو هیوادونو کې هم پارلمان په دې اړه پراخ واک لري.
۶- ټاکنیزي دندې:
په پارلماني نظام کې ولسمشر په عمومي ډول د کابینې له خوا ټاکل کېږي. په سویټزرلینډ کې مقننه نه یواځې اجراییه بلکه د وفاقي محکمې قاضیان هم ټاکي. مقننه په امریکا کې ځیني وخت ولسمشر او مرستیالان هم ټاکي. لومړی وزیرهم د ولسي جرگې له خوا ټاکل کېږي.
۷- د شکایتونو له منځه وړل:
مقننه د اولس له استازو څخه جوړه یوه اداره ده. دا استازي د اولس هیلې تر حکومته پورې رسوي. او د حکومت په پالیسیو باندې په نیوکو کولو سره د اولس احساسات اظهاروي.
وېشنيزه:د افغانستان حکومت
د غوریانو کورنۍ
د غوريانو کورنۍ (یا هم غوریان؛ پښتون : سلسله غوریان؛ ځانته لقب: شنسباني) د پښتو ژبو مسلمانه لړۍ وه چې د لسمې پېړۍ څخه تر ۱۲۱۵ کال پورې یې واکمني وکړه. د غوریانو اصل او نسب ښايي د ختیځ آریايي پښتنو څخه وي او مرکز يې د اوسني مرکزي افغانستان غور ولایت و چې په پیل کې یې د سیمه ییزو مشرانو په توګه هلته کار پیل کړ. دوی د غزنویانو سلطان محمود غزنوي له لوري د غور له فتحې وروسته په ۱۰۱۱ کال کې له بودا څخه سني مذهب اسلام ته واوښتل. دې لړۍ بلاخره د غزنویانو سترواکي په ۱۱۸۶ کال کې کله چې سلطان معزالدین محمد غوري د غزنویانو وروستۍ پلازمېنه لاهور فتح کړ، نسکوره کړه.
د غوریانو سترواکۍ په خپل اوج کې لوېدیځ خراسان چاپېر کړ او په ختیځ کې تر بنګال پورې شمالي هند ته ورسېده. د دوی لومړۍ پلازمېنه د غور په مندیش کې فیروزکوه وه چې وروسته بیا هرات او په پای کې غزني ته ولېږدول شوه. غوريان د پښتو کلتور او ميراث ملاتړي وو. ابو علي ابن محمد (۱۰۱۱-۱۰۳۵ واکمن و) د غوريانو لړۍ لومړنی مسلمان پاچا و چې په غور کې یې جوماتونه او اسلامي ښوونځی جوړې کړې.
په خراسان او پارس کې د خوارزميانو لړۍ او په شمالي هند کې د ډهلي سلطنت څخه د مملوکیانو لړۍ د غوریانو ځای ناستي شول.
اصل او نسب
په نولسمه پېړۍ کې یو شمېر اروپایی پوهان لکه مانسټوارت الفینسټون د دې نظر پلوي وکړه چې د غوریانو لړۍ په ننیو پښتنو پورې تړاو لري خو دا نظر عموماً د عصري پوهنو له لوري ردېږي او لکه څنګه چې د اسلام په وړیا پوهنغونډ کې مورګنستیرن روښانه کړې دا د " ډېرو مشکوکو مختلفو لاملونه له امله " ده. یو شمېر پوهان څرګندوي چی دا لړۍ په خټه تاجک وو. ایرانیکا څرګندوي: "موږ په عمومي ډول د غوریانو یا Ḡūrīs او په ځانګړې توګه د شنسبانيانو یا Šansabānīs د قومیت په اړه په څه نه پوهېږو؛ موږ یوازې انګېرلای شو چې دوی د ختیځ ایران تاجکان وو". بوسورث نور هم اشاره کوي چې د غوريانو د کورنۍ اصلي نوم، الشنسب (په فارسي کې: شنساباني) اصلا د منځنۍ فارسي نوم Wišnasp عربي تلفظ دی.
له کله چې غوریانو د خپلو فتوحاتو پر مهال خپله برلاسي وښودله، درباریانو او نسب پوهانو (لکه فخر مدبر او الجوزجاني) یوه خیالي نسب نامه جوړه کړه چې غوریان یې د ایرانیانو له تېر وخت سره ونښلول. دوی د غوريانو کورنۍ تر عرب افسانوي ظالم ضحاک پورې تعقیب کړه چې د منځنیو پېړیو پارس په حماسي شاهنامه ("د پاچاهانو کتاب") کې یې یادونه شوې او ویل کېږي چې د هغه کورنۍ د ایراني اتل فریدون د زر کلن ظلم پای ته رسېدو وروسته په غور کې مېشته شوې وه.
اساساً په غور کې تر ۱۱ پېړۍ پورې بودايان مېشت وو. وروسته بیا اسلامي شو او غوریان یې منځته راوړل.
ژبه
د غوریانو مورنۍ ژبې ظاهراً د دوی د دربار له ژبې، فارسي سره توپیر درلود. د غزنویانو دورې نامتو تاریخ پوه ابوالفضل بیهقي د خپل کتاب "تاریخ بیهقی" په ١١٧ مخ کې لیکلي: سلطان لومړی مسعود غزنوي غورستان ته لاړ او خپل ملګری يې له دوه غوري کسانو سره ولېږه ترڅو د دې کس او د هغه سیمې د خلکو ترمنځ ژباړه وکړي ." خو غوريان هم د سامانيانو او غزنويانو په څېر د فارسي ادب، شعر او کلتور ستر ملاتړي وو او په خپلو دربارونو کې يې دوی ته لکه د خپلو په شان وده ورکړه. معاصر کتاب لیکونکي دوی د "فارسي شوو غوريانو" په نوم یادوي.
د دې وروستي اټکل د تایید لپاره دلیل نشته چې د غور اوسېدونکي اصلا پښتو ژبي وو او د غوريانو له دورې څخه د پښتو شعر شتون (لکه په پټه خزانه کې) ثابت شوی نه دی.
پخوانی تاریخ
علاء الدین حسین په ۱۱۵۲ کال کې سلجوقیانو ته له درناوي کولو ډډه وکړه او پر ځای یې له فیروزکوه څخه یو لښکر روان کړ خو د سلطان احمد سنجر له خوا یې په ناب کې ماتې وخوړه او ونیول شو. علاء الدین حسین دوه کاله په بند کې پاتې شو، تر دې چې سلجوقیانو ته د درانه تاوان په بدل کې خوشې شو. په عین حال کې د علاء الدین په نوم د حسین بن نصیر الدین محمد المدیني یو سیال فیروزکوه ونیوله خو هغه مهال کله چې علاء الدین د خپلې پلرنی سیمې د بېرته نیولو لپاره راستون شو، ووژل شو. علاء الدین د خپلې واکمنۍ پاتې برخه د خپلې پاچاهۍ په پراخولو کې تېره کړه. هغه وکولی شو چې ګرجستان، تخارستان او بامیان فتح کړي او بامیان او تخارستان یې وروسته فخرالدین مسعود ته ورکړل چې د غوریانو د بامیانو څانګه یې پیل کړه. علاء الدین په ۱۱۶۱ کال کې مړ شو او زوی یې سیف الدین محمد د هغه ځای ناستی شو چې دوه کاله وروسته په یوه جګړه کې مړ شو.
غوريان په خپل اوج کې
د سیف الدین محمد د تره زوی غیاث الدین محمد چې د بهاالدین لمړي سام زوی و د هغه ځای ناستی شو او ځان یې یو وړ پاچا ثابت کړ. غياث د خپلې پاچاهۍ د اوج سره سمدستي وروسته د خپل وفادار ورور معزالدين محمد په مرسته د ابوالعباس په نوم یو غوري مشر سيال وواژه. بيا غياث خپل تره فخرالدين مسعود ته چې د غوريانو تخت دعوه يې کوله او د هرات او بلخ له سلجوقي والي سره يې یووالی کړی و، ماتې ورکړه.
معزالدین محمد په ۱۱۷۳ کال کې د غزني ښار بېرته ونیو او د خراسان د واکمنۍ لپاره یې د خپل ورور غیاث سره یې د خوارزمیانو د سترواکۍ پر وړاندې مرسته وکړه. معزالدین محمد په ۱۱۷۵ کال کې د غزنویانو د پنجاب حکومت ونیو او له خپلې واکمنۍ سره یې یوځای کړ. معاصر تاریخ پوهانو په ۱۱۸۶ کال کې په هغه باندې د خپل پلار د نیکه محمد ابن سوري د غچ اخیستلو تور ولګاوه. په ۱۲۰۲ کال کې د هغه د ورور غیاث له مړینې وروسته، هغه د خپلې سترواکۍ ځای ناستی شو او حکومت یې وکړ تر دې چې په ۱۲۰۶ کال کې د جلوم سره نږدې د کهکر قبیلې د غړو (په اوسني پاکستان کې) له لوري  ووژل شو.
زوال او سقوط
د غوریانو د پاتې مشرانو تر منځ بیا یوه ناڅرګنده جګړه پیل شوه او خوارزمیانو وتوانېدل چې په ۱۲۱۵ کال کې د غوریانو سترواکي ترلاسه کړي. د غوریانو سترواکي که څه هم لنډمهاله وه، خو د معزالدین محمد فتوحاتو په هند کې د مسلمانانو د واکمنۍ بنسټونه ټينګ کړل. د هغه د مړینې او د خوارزمیانو د سترواکۍ له لوري د لویو ماتیو او د غور او غزني د لاسه ورکولو له امله پلازمېنه ډهلي ته ولېږدول شوه او په دې سره د افغانستان په شمال او مرکزي برخو کې د خوارزمیانو واکمني په رسمیت وپېژندل شوه. غوریانو د هند نیمه وچه، د ایران د سیستان سیمې او د افغانستان د سویل په ډېره برخه خپلې واکمنۍ ته دوام ورکړ.
په منځنۍ اسيا كې لويه لوبه
په منځنۍ اسيا كې لويه لوبه ، هند ته د روسي پوځ لښکرکشي د روسۍ ختيځپوه تاتيانا نيکولايونا زاگارودنيکووا له خوا راټول شوی او اوډل شوی تاریخي اثر دی. =د کتاب د منځپانگې په اړه= د روسيې ختيځپوه او تاريخپوه ت. ن. زاگارودنيکووا دا تاریخي اثر چې د پښتو تکړه ليکوال او برلاسي ژباړن محمد طاهر کاڼي په خوږه او روانه پښتو ژباړلی ، د منځنۍ آسيا او افغانستان له لارې برتانوي هند ته د روسي لښکرکشۍ يوه رڼه هنداره ده. دا اثر منځنۍ اسيا او جنوب لويديځې اسیا ته د ولسونو د سیاسي برخليک د مينه والو لپاره يو په زړه پورې اثر دی. د افغانانو لپاره یې ځکه لوستل تر نورو لوستوالو زيات ارزښتناک دي چې موږ د تېر او لرغوني تاريخ په بهير کې له همیشه راهيسې د همدغې پوځي او سياسي ژرندې په پلونو کې دل شوی ولس يو. د دې کتاب په روسي چاپ کې د روسیې له دولتي پوځي تاريخي ارشيف ، د روسیې له تاریخی موزيم ، او د هند له ملي ارشيف څخه ۱۵۶ لاسونده راټول شوي ، چې ژباړونکی یې له پېنځو لاسوندنو پرته نور ټول پښتو ته راژباړلي دي. دغه لاسوندونه تر دې وروستيو وختونو پورې پټ ول او د اغلې اوډونکې په قول يوازې د شلمې پېړۍ په نوي یمو کلونو کې ترې د «بېخي پټ» ټاپه لري کړای شوه. =د چاپ چارې= په منځنۍ اسیا کې لويه لوبه اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا د زرو ټوکو په شمېر خپور شوی دی. د چاپ چارې یې پر۱۳۸۵ لمريز (۲۰۰۶ ) ز کال په پېښور کې د دانش خپرندويي ټولنې تخنيکي څانگې له خوا ترسره شوې دي. کتاب په سپين ښه کاغذ کې چاپ شوی چې ټول ۳۸۹ مخونه لري. دغه اثر په پای کې د انځورونو برخه هم لري چې ۱۶ انځورونه پکې راټول شوي دي. د کتاب کمپوز پخپله ژباړن کړی او د ډيزاين کار یې هم حاجي محمد عمرخېل ترسره کړی دی. =اخځونه=
وېشنيزه:پښتو کتابونه
توکي
توکي په وټپوهنه کې هغه توليد شويو محصولاتو ته ويل کيږي چې د توليد کونکو لخوا د پلورلو لپاره د انسانانو د اړتياو د رفع کولو لپاره بازارونو ته وړاندې کيږي.
غيراقتصادي توکي
غير اقتصادي توکي هغه توکو ته ويل کيږي چې انسان يې په وړيا توگـه تـرلاسـه کـوي داسـې تـوکي انسـان نـه شي پيدا کولی د ساري په ډول لکه باران رڼا او نور. موږ په اقتصاد کې لـه دا ډول توکو سره سرو کار نه لرو ځکه چې موږ يې په وړيا توگـه تـرلاسـه کـوو غيـر اقتصادي توکي لاندی ځانگړتياوی لري :
b) طبعي ډالۍ : غيراقتصادي توکي طبعي ډالۍ ده د انسان زحمت په کې دخيل نـه دی د سـاري پـه توگـه د تـنفس لپـاره هـوا د لمـر رڼـا او نـور چـې څښـتن تعالی انسانانو ته ورکړي دي.
d) ملکيـت : غيراقتصـادي تـوکي د چـا ملکيـت نـه دی هـر څـوک تـری گټـه پورته کولای شي.
e) اخيستل او خرڅول : غيراقتصادي توکي انسانان پـه وړيـا توگـه ترلاسـه کوي اخيستل او خرڅول کيږي نه.
اقتصادي توکي
هغه توکي چې د شتمنۍ او يا د کار پـه وسيله يې انسا ترلاسه کوي اقتصادي توکي بلل کيږي. چـې لاندی دوه ډولونـه لري :
نوری تړنیې
وېشنيزه:توکي
سنځله
سنځله يا سنجتې د بڼو خلګ ورته خروړې وايي او Elaeagnus Angustifolia نومېږي، دا يو وچه مېوه ده چې د اوړي په وخت کي پخېږي او د مني تر موسمه پورې دوام لري. افغانستان، روس او تقریباً ټوله منځنۍ آسیا ددې مېوې اسلي پلرنی ټاټوبی ګڼل کېږي.
د ادراک فلسفه
د ادراک فلسفه د ادراکي تجربې له طبيعت، ادراکي توکو له حالت، په ځانګړي ډول دوی څنګه اړيکه لري چې په اړه يې باور وشي او يا د نړۍ له پوهې سره اړيکه لري. د ادراک هر څرګند دليل د انټولوژيکي يا ماوراء طبيعت د نظريو يو ډول ته د ژمنتيا غوښتنه کوي. فيلسوفان Internalist دلايل او Externalist دلايل يو له بله بېلوي. دا دلايل فرض کوي، چې د شيانو ادراک او د هغو په اړه پوهه يا باورونه د يوه کس د اعصابو اړخونه دي. د Externalist دلايل بيانوي چې: دوی فرد ته د نړۍ د ظاهر ريښتيني اړخونه تشکيلوي يا ټاکي. د ساده رياليزم حالت، د فزیکي شيانو ورځنی اغېزچې هغه څه درک شوي شيان تشکيلوي، د ادراکي وهم او وېرې د پېښېدلو په وسیله تر يوه حده مخالف دی. د ريښتينپالو په مفاهيمو کې پديده پالنه (phenomenalism) مستقيم او غير مستقيم ريښتينپالنه شامل دي. د ريښتين پالنې ضد مفاهيمو کې د تصور د اصالت فلسفه يا ايډياليزم او د شک کولو فلسفه شامله ده. د ادراک په فلسفوي بڼو باندې وروستي فلسفوي کار، د ليد د مفردې نمونې له هغې خوا تېرېدنې په وسیله پراخ شوی دی.
د ادراک ډلبندي
کولی شو ادراک د داخلي او باندني په توګه ډلبندي کړو:
د ادراک فلسفه، په بنسټيز ډول له باندني ادراک سره اړيکه او علاقه لري.
د ادراک علمي دلايل
يو توکی يا جنس به له څاروونکي څخه په يو څه واټن کې روښنايي منعکس کړي، چې يو څه روښنايي به د سترګو په قرينه پریوځي. د قرينې په برخه کې به روښنايي د سترګو د هرې شبکې په وسیله تر تمرکز لاندې ونيول شي، چې انځور تشکيلوي. د دې دواړو بېلو انځورونو تر منځ د برېښنايي پایلې توپير د (lateral geniculate) هستو او يا د بصري غشا په يوه برخه کې چې (V1) ورته وايي، دواړو کې کلک ډول نظر کې نيول شوي. په کلک ډول نظر کې نيول شوي اومه مواد يا ډيټا، په بصري غشا کې نوره هم پروسس کېږی. په بصري غشا کې ځينې ساحې ځانګړې دندې لري. د بېلګې په ډول: د (V5) ساحه د حرکت په نمونه جوړونه يا طراحۍ کې او (V4) د رنګ ورکولو يا اضافه کولو په ساحه کې شامله ده. وروستی مفرد انځور چې خلک يې د دوی د تجربو په توګه ذکر کوي، يو (درک) دی. هغه څېړنې چې ناڅاپه بدلېدونکې صحنې په کې شاملې دي ښيي، چې ادراک له يو شمېر پړاوونو نه په لاس راځي، چې د وخت ځنډ يا وروسته والی رانغاړي. د fMRI وروستۍ څېړنې ښيي چې، خوبونه، تصور کول او لکه د مخونو د شيانو ادراکونه د مغز په ډېرو ورته ساحو کې ،لکه څرنګه چې فزيکي حس سره شامل دي؛ د فعاليت په وسیله همغږي دي. تصورات چې له حواسو څخه رامنځته کېږي او په داخلي ډول رامنځته شوي تصورات کېدای شي، د غشايي اوښتون يا دوران په یو څه لوړو کچو کې شريکه انټولوژي (Ontology) ولري.
غږ، د فشار څپو په وخت کې چې په غوږ کې دغوږ د کاسې په وسیله حس شوی دی، تحليلېږي. د سترګو او غوږونو څخه ډيټا يا لومړني حس شوي توکي ترکيب شوي دي، چې يو ټاکلی ادراک تشکيل کړي. د دې د توليدېدلو د څرنګوالي ستونزه، د تړلو ( انقياد) د ستونزې په توګه پېژندل شوې ده.
ادراک د ادراکي پړاو (cognitive process) په توګه تحليل شوی دی، چې په کې د معلوماتو اوښتون (Processing)، اعصابو ته د معلوماتو د انتقالولو لپاره چې په نورو معلوماتو پورې تړلي دي؛ کارول کېږي. ځينې روانپوهان وړانديز کوي چې، دا اوښتون (Processing) فردي ذهني حالتونو (روڼ پلوۍ) ته لوړوالی ورکوي په داسې حال کې چې ځينې نور بيا د عمل په بڼه (بنسټيزې چلند پالنې) باندنۍ نړۍ ته بېرته يوه مستقيمه لار په پام کې نيسي. ځينې چلند(سلوک) پلوي، لکه جان بي واټسن (John B. Watson) او بي اف سکيننر (B.F. Skinner) ادراکي عملونه په پراخه توګه د انګیزې او ځواب تر منځ د يوه پړاو په توګه وړانديز کړی دی، مګر دا يې هم يادښت کړي دي چې، د ګېلبرټ ريل (Gilbert Ryle) د مغز په ماشين کې روح يا خيال (ghost in the machine of the brain) کې اوس هم ښکاري چې شتون ولري. په داخلي حالتونو نيوکه دا نه ده چې دوی نشته، مګر دا چې دوی په يوه وظيفوي ارزونه کې اړوند نه دي. دا نظريه چې تجربې ته په کې د معلوماتو د يوه ناڅاپي اوښتون (Processing) په ډول فکر کېږی، د (epiphenomenalism) په توګه پېژندل شوې ده.
د شناختي پړاوونو په عناصرو کې د پوهېدلو لپاره د چلند(رویه) پالو خلاف د (gestalt) روانپوهنې [دا روانپوهنه وايي چې د هر شي کُل يا ټول د هغې د برخو په نسبت ستر دي. ګيسټالټ په اصل کې جرمني وییکی دی، چې په انګلیسي ژبه کې يې Pattern يا طرحه هم بولي] وغوښتل چې، د (figure and ground) [د ادراکي يوځای کوونې يو ډول دی، چې د ليدلو په وسیله د شيانو بيا تنظيمول په کې حياتي اړتيا ده] د پړاو په توګه د ادراک په مطالعې سره د دوی په تشکیل د ټول يا بشپړ په توګه وپوهېږې.
د ادراک فلسفي دلايل
له ايپيستيمولوژي څخه د ادراک مهمې ستونزې په لاس راځي، لکه: د (qualia) [يو کس د شعوري تجربې انفرادي نمونې) د طبيعت پوښتنه، چې څنګه کولی شو، د درک په واسطه پوهه تر لاسه کړو. د ادراک په بيولوژيکي څېړنه کې نا ساده حقيقت پالنه د کارونې وړ نه ده. که څه هم د باندې بيولوژي مشخص کړل چې د ساده حقيقت پالنې له بڼو څخه ساتنه يا دفاع شوې ده. توماس ريډ (Thomas Reid) د سکاتلڼد د عمومي حس ښوونځي (Scottish School of Common Sense) د اتلمسې پېړۍ بنسټګر دا نظريه رامنځته کړه چې، حس د موادو يا ډيټا د لېږد له يوې مجموعې څخه ترکيب شوی و، مګر دا يې هم اعلان کړل چې، اوس هم د ادراک او نړۍ تر منځ يوه مستقيمه اړیکه شته. دې نظريې ته چې، مستقيمه حقيقت پالنه هم وايي، په وروستيو کلونو کې د (postmodernism) [د عصريتوب د پلوي غورځنګ له رامنځته کېدو څخه مخکې] په راپوته کېدلو سره يو ځل مشهوره شوه.
په ادراک کې د شاملې ډيټا ( موادو) د انتقال بريا وړانديز کوي، چې حسي ډيټا شخص ته چې د درک فرعي بڼه ده؛ په يو ډول د لاسرسي وړ ده. د غير مستقيم حقيقت پالنې نظريه چې جان لاک (John Locke) او نيکولاس ماليبرانچ (Nicolas Malebranche) رامنځته کړه، وړانديز کوي چې، موږ کولی شو، يوازي د شيانو له ذهني نښو يا انځورونو څخه خبر اوسو. که څه هم دا کېدای شي، په ضمني ډول په يوه نامحدود شاته تګ دلالت وکړي (يو درک کوونکی د يوه درک کوونکي په منځ کې د يو درک کوونکي په منځ کې...)، مګر يو محدود شاته تګ په بشپړ ډول ممکن دی. دا همدارنګه فرض کوي چې، ادراک په بشپړ ډول د ډيټا د لېږد او د معلوماتو د پروسس او اوښتون له امله دی. دا هغه بحث دی چې کولی شي ،په دې غوښتنې سره نفې شي، چې ادراک په بشپړ ډول د ډيټا په انتقال او بيا منظمولو باندې تکيه نه کوي. دا اوس هم د نظم بنسټيز انټولوژيکي موضوعګانې، چې د ليبنېز لاک (Leibniz Locke)، هيوم (Hume)، واېټهيډ (Whitehead) او نورو په واسطه راپورته شوه، په ځان کې شاملوي، چې په ځانګړي ډول د (binding problem) ته په اړيکه کې فوق العاده پاتې کېږی. (binding problem) يعنې هغه پوښتنه چې بېلابېل ادراکونه (رنګ او په ليد کې طرحه) په څه ډول، ورته مفعول ته تړل شوي دي، حال دا چې دوی د مغزو د بېلو ساحو په واسطه پروسس شوي دي.
غيرمستقيم رياليزم، د موضوعاتو يو حساب برابروي، لکه: ادراکي محتويات، (qualia)، خوبونه، تصورات، وېرې، د دوربين د مخالفت (binocular rivalry) حل(ژورليد)، د ګڼ ثابت ادراک (multistable perception) اواری، د خوځښت نمونه، طرحه جوړونه چې موږ ته د تلویزيون د کتلو اجازه راکوي، هغه حسونه چې د اعصابو د مستقيم خوځښت پایله ګرځي. د سترګو د saccades په وسیله، د ذهني انځور نوي کول او د پېښو ته د رجوع په وخت کې شاته تګ کوي. مستقيم ريالیستان، بايد دا استدلال وکړي چې، دا تجربې نه رامنځته کېږي او یا دا چې، د ذکر شوو تجربو د ادراک په توګه تعريف نفې کړي.
روباټیک
روباټیک (انګلیسي: Robotics) د کمپیوټر علم او ​​​​انجینرۍ په بېلابېلو څانګو پورې تړلې یوه څانګه ده. په روباټیک کې ډیزاین، جوړښت، عملیات، او د روباټونو کارول شامل دي. د روباټیک موخه د داسې ماشینونو ډیزاینول دي، چې کولی شي له انسانانو سره مرسته وکړي. روباټیک له میخانیکي انجینرۍ، برېښنایي انجینرۍ، معلوماتي انجینرۍ، میکاټرونیک انجینرۍ، برقیاتو یا الکترونیک، بایو انجینرۍ، کمپیوټري انجینرۍ، کنټرول انجینرۍ، سافټویر انجینرۍ، ریاضیاتو او داسې نورو برخو سره تړلې څانګه ده.
روباټیک داسې ماشینونه جوړوي چې کولی شي د انسانانو ځای ونیسي او د انسان کارونه تکرار کړي. روباټونه په ګڼو ځایونو کې د بېلابېلو موخو لپاره کارېدای شي، مګر په اوسني وخت کې تر ډېره په خطرناکو چاپېریالونو (د راډیو اکټیو موادو د معاینې، د بمونو د کشف او غیر فعالولو په ګډون)، د تولید په پروسو یا چېرې چې انسانان ژوند نشي کولی (لکه په فضا کې، تر اوبو لاندې، په لوړه تودوخه کې، او د خطرناکو موادو او وړانګو په پاکولو او ساتلو کې) کارېږي. روباټونه هر ډول بڼه غوره کولی شي، مګر ځینې یې په ظاهري بڼه له انسانانو سره ورته وي. دا چاره په ځینو هغو تکراري کارونو کې چې معمولا د انسانانو له لوري ترسره کېږي، د روباټونو په منل کېدو کې مرسته کوي. دا ډول روباټونه هڅه کوي تګ یا قدم وهل، پورته کول، خبرې کول، پېژندل، یا هر بل انساني فعالیت تکرار کړي. په اوسني وخت کې ډېری روباټونه له طبیعت څخه په الهام اخیستې توګه جوړېږي، او د بایو الهام شوو روباټونو په برخه کې مرسته کوي.
ځینې ​​​​روباټونه د کار کولو لپاره د کاروونکي له لوري د پروګرام داخلولو ته اړتیا لري، خو ځینې نور روباټونه بیا په خپلواکه توګه کار کوي. د هغو روباټونو د جوړولو تصور، چې کولی شي په خپلواکه توګه کار وکړي، کلاسیکو وختونو ته رسېږي، مګر د روباټ د فعالیت او احتمالي کارونې څېړنو تر ۲۰مې پېړۍ پورې پام وړ وده نه وه کړې. د تاریخ په اوږدو کې بېلابېلو پوهانو او څېړونکو، اختراع کوونکو، انجینرانو او تخنیکرانو په مکرر ډول دا تصور لرلی، چې روباټ به یوه ورځ د انساني چلند تقلید کوي او د انسان په څېر به دندې اداره کوي. نن ورځ، روباټیک په چټکۍ سره وده کوونکی ډګر ګڼل کېږي، ځکه د ټیکنالوژۍ پرمختګ دوام لري؛ او د نوو روباټونو په اړه څېړنه، ډیزاینول، او جوړول بېلابېلې عملي موخې پوره کوي، هم په کورنیو، هم په سوداګریزو، او هم په نظامي برخو کې. ډېری روباټونه د هغو کارونو لپاره جوړ شوي چې خلکو ته خطرناک دي، لکه د بمونو شنډول، په بې ثباته کنډوالو کې د ژوندیو پاتې خلکو پلټل، او د ماینونو او د ډوبو شوو کښتیو پلټل. روباټونه همدا راز په سټېم STEM (ساینس، ټیکنالوژۍ، انجینرۍ، او ریاضي) کې د تدریسي مرستیالانو په توګه هم کارېږي.
د کلمې ریښه
روباټیک (robotics) کلمه د روباټ (robot) له کلمې څخه اخیستل شوې، چې د چکسلواکیا هېواد یوه لیکوال کارل چاپېک په خپله ډرامه R.U.R (د روسوم روبات جوړونې فابریکه) کې عامو خلکو ته ورپېژندلې ده. دا ډرامه په ۱۹۲۰ کال کې خپره شوه. د روباټ (robot) کلمه اصلا له سلاویکي کلمې روباټا (robota) څخه اخیستل شوې چې معنا یې کار/دنده ده. دغه ډرامه په یوه فابریکه کې پیلېږي چې پکې مصنوعي خلک جوړېږي او روباټونه نومېږي، هغه مخلوقات چې د انسانانو ګومان پرې کېدای شي – د عصري اندروید روباټونو له نظریو سره ډېر مشابه دي. کارل چاپېک په خپله دا کلمه جوړه نه کړه. نوموړي د اکسفورډ انګلیسي قاموس کې د کلمې د ریښې په حواله یو لنډ لیک لیکلی چې په هغه کې یې خپل ورور جوزف چاپېک د دغې کلمې د اصلي بنسټګر په توګه نومولی دی.
د اکسفورډ انګلیسي قاموس له مخې، د روباټیک (robotics) کلمه په لومړي ځل د ایزاک اسیموف له لوري په خپله دروغجن "Liar" نومې علمي تخیلي لنډه کیسه کې په چاپي توګه کارول شوې وه، چې د ۱۹۴۱ کال په مې میاشت کې په اسټونډېنګ علمي تخیلي یا ساینس فېکشن مجله کې خپره شوه. اسیموف نه پوهېده چې هغه دا اصطلاح جوړوي. دا چې د برېښنایي یا الکترونیکي وسایلو علم او ​​​​ټیکنالوژي د الکترونیک په نوم یادېږي، هغه فکر کاوه چې روباټیک هم لا له وړاندې د روباټانو علم او ​​​​ټیکنالوژۍ ته ویل کېږي. د اسیموف په ځینو نورو اثارو کې، هغه وايي چې د روباټیک کلمه لومړی ځل د هغه په ​​لنډه کیسه رن‌اراونډ Runaround (اسټونډېنګ علمي تخیلي مجله، مارچ ۱۹۴۲) کې کارول شوې وه، چېرې چې هغه "د روباټانو د دریو قوانینو" مفهوم وړاندې کړ. دا چې د دروغجن "Liar!" نومې کیسې لومړی ځل نشر له "رن‌اراونډ" کیسې څخه لس میاشتې وړاندې و، ځکه نو هماغه په ټولیز ډول د دغې کلمې د ریښې په توګه یاده شوې ده.
تاریخچه
نوربرټ وینر په ۱۹۴۸ کال کې د سایبرنیټیک اصول رامنځته کړل، کوم چې د عملي روباټیک بنسټ جوړوي.
په بشپړ ډول خپلواک روباټونه یوازې د ۲۰مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې راڅرګند شول. لومړنی په ډیجیټل ډول چلېدونکی او د پروګرامېدو وړ روباټ یونیمیټ (Unimate) نومېده، چې په ۱۹۶۱ کال کې نصب شو، ترڅو د وېلې کولو د قالبونو له دستګاه څخه د فلزاتو ګرمې ټوټې راپورته کړي او یو پر بل یې کېږدي. سوداګریز او صنعتي روباټونه په اوسني وخت کې ډېر زیات دي او د انسانانو په پرتله په خورا ارزانه، ډېر دقیق او باوري ډول دندو ترسره کولو لپاره کارېږي. روباټونه همدا راز په ځینو داسې دندو کې هم ګمارل شوي چې د انسانانو لپاره مناسبې نه وي او له ډېرې چټلۍ، خطر یا بې‌خوندۍ سره مل وي. روباټونه په پراخه کچه په تولید، راټولولو، بسته بندۍ، کان کیندنې، ټرانسپورټ، د ځمکې او فضا سپړنې، جراحۍ، وسلو، لابراتواري څېړنو، خوندیتوب، او د مصرفوونکو او صنعتي توکو په ډله‌ییز تولید کې کاریږي.
د کارولو ځایونه
دا چې ډېر بېلابېل روباټونه د مشخصو دندو لپاره ډیزاین شوي، د ډلبندۍ دا مېتود خورا مهم دی. د بېلګې په توګه، ګڼ روباټونه د راټولولو د کار لپاره ډیزاین شوي، چې ممکن د نورو کارونو لپاره په اسانۍ سره د تطبیق وړ نه وي. دوی ته د "راټولولو د روباټانو" نوم کارېږي. د درزونو د ولډینګ یا جوشکارۍ لپاره ځینې شرکتونه له روباټ سره د ولډینګ بشپړ سیسټمونه د ورسره تړلې برخې په توګه وړاندې کوي، د بېلګې په توګه د ولډینګ تجهیزات او د موادو سمبالولو نورې اسانتیاوې لکه څرخنده دړه او داسې نور. دا ډول مدغم روباټیک سیسټم د "ولډینګ روباټ" په نوم یادیږي، که څه هم جلا تنظیموونکی واحد یې ممکن د نورو بېلابېلو کارونو لپاره هم وکارېږي. ځینې ​​​​روباټونه په ځانګړي ډول د درنو بارونو د تنظیمولو لپاره ډیزاین شوي، او د "درنو دندو د روباټونو" په نوم نومول کېږي.
اوسني او بالقوه کارځایونه یې په لاندې ډول دي:
ال سلوادور
السلوادور یاهم (سلوادور) په منځنې امریکا کې پروت یو هېواد دی چې پلازمېنه یې سان سلوادور نوميږي.
سرچینې
وېشنيزه:د منځنۍ امريکا هېوادونه
سلجوقی سلطنت
د سلجوقی سلطنت بنسټ سلطان طغرل په 1037 عیسوی کال کښې په منځنۍ اسيا کښې کيښود چي تر 1194 عیسوې کال پورې یی دوام ولره ړومبی پلازمینه یی رے ښار وه روستۍ پلازمینی یی اصفهان، مرو ،او همدان یادیږی سلجوقی سلطنت تقریباً په ١٥٠٠٠٠٠مربع میل ځمکه واک درلود ، په نامور واکمنانو کښې سلطان الپ ارسلان دویم او ملک شاه دریم واکمنان وو
قبة الصخرة جومات
قبة الصخرة جومات (په عربي: مسجد قبة الصخرة، په عبري: כיפת הסלע Kipat ha-sela) د اسلامی معماري یادگارونو څخه ده چی په اسرائيل کی په بيت المقدس کی د الحرم القدسي الشريف په مرکز کی پرته ده. قبة الصخرة جومات او الاقصی جومات د بيت القدس تر ټولو مشهوره او قدیمی اسلامی ودانۍ دی. قبة الصخرة جومات په ۶۹۱ کال کی د دويمې فتنې په وخت کی د الامویې خليفې عبد الملک بن مروان په هدایت جوړه شوه. نوموړي مسجد د یهودي معبد پر ځای باندي چی په ۷۰ کال کی رومی پوځ لخوا ويچار شو، جوړ شو او مسلمانان وايي چی نوموړي جومات د الإسراء والمعراج د معجزې پر ځاي باندي پروت دی.
تاريخ
د صليبي جگړو په وخت کی په ۱۱۰۴ کال کی بيت المقدس د عيسوي جنگسارلارانو لخوا ونيول شو او قبة الصخرة جومات په کليسا تبديل شو. په ۱۱۸۷ کال کی صلاح الدين يوسف ابن ايوب عیسويانو ته ماته ورکړه او بیت المقدس، قبة الصخرة جومات او الاقصی جومات د مسلمانو پوځ لاس ته ورغله او نوموړي جوماتونه بیا وقف شول او د گلابی اوبو ومینځل شول. د ۱۲۵۰ کال څخه تر ۱۵۱۰ کال پورې بیت المقدس د مملوک حکمرانانو په لاس کی وو.د ۱۵۱۷ کال څخه تر ۱۹۱۷ کال پورې بيت القدس د عثمانی حکمرانانو په لاس کی وو. د سلیمان ۱ د حکومت په وخت کی د قبة الصخرة جومات بهرانی برخه دبرو لخوا پوښ شوه او داخلي دېوالي د مرمر او موزاییکونولخوا پسولل شول. په دی وخت کی پر دغی دېولیونو باندی سورة يس هم ولیکل شوه. په ۱۹۵۵ کال کی د قبة الصخرة جومات جوړول بیا پیل شول. په ۱۹۶۰ کال کی د جومات گمبته په برونز سره پوښ شوه. په ۱۹۶۶ کال کی اسرایيلی پوځ بیت المقدس ونیو. اسراييلی عسکرانو غوښتل چی قبة الصخرة جومات ويچار وکړي خو غوښتنه یی رده شوه. په ۱۹۸۸ کال کی اردني پاچا حسین ۱ داسرايیلی حکومت  مالي ملاتړ  ور کړ او د مسجد گمبتی طلایی پوښ ترلاسه کړ. تر ۱۸۵۰ کال پوري غیر مسلمانانو نسوای کولای قبة الصخرة جومات ته داخل شی. د ۱۹۶۷ کال څخه غیر مسلمانانو کولای سول قبة الصخرة جومات ته داخل شی خو نسوای کولای په دی ځای کی دعا وکړي. په ۲۰۰۰ کال کی کله چی آریل شارون د قبة الصخرة جومات لیدنه وکړه نو مسلمنان  دغه ملاقات ته په بده سترگه وکتل او ددی لپاره د هغه وخت څخه تر ۲۰۰۶ کال پورې غیر مسلمانانو ته بیا اجازه نه وه چی جومات ته داخل شی. په اوس وخت کی غیر مسلمانان پرته له اسلامی اخترونو نه جومات ته داخلیدای سی.
انځورتون
وېشنيزه:اسرائیلي جوماتونه
گجرات
گجرات د پاکستان د يوه ښار نوم دی. دا د گجرات ولسوالۍ‏ پلازمېنه هم ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
ماکسين واټرس
ماکسين مور واټرس چې کورنی نوم يې کار “Carr” دی او د ۱۹۳۸ ز کال د اګسټ پر ۱۵ نېټه زېږېدلې ده، يوه امريکايۍ سياستپوه ده، چې له ۱۹۹۱ ز کال راهيسې د کليفورنيا د ۴۳ پارلماني سيمې لپاره د متحده ايالتونو د استازې په توګه خدمت کوي. ياده سيمه له ۱۹۹۱ څخه تر ۱۹۹۳ ز کال پورې د ۲۹ ټاکنيزې سېمې او له ۱۹۹۳ څخه تر ۲۰۱۳ ز کال پورې د ۳۵ ټاکنيزې حوزې يا سيمې په توګه ګڼل کېږي، د د سويلي لاس انجلس زياته برخه او همدارنګه د ګاردينا “Gardena”، انګلووډ “Inglewood” او تورنس “Torrance” ځينې برخې رانغاړي.
واټرس د ديموکراتيک ګوند د غړې په توګه په خپله ۱۵ پارلماني دوره کې ده. نوموړې د هغو دولس تور پوستو ښځو تر ټولو مشره ده، چې په کانګرس کې خدمت کوي او له ۱۹۹۷ څخه تر ۱۹۹۹ ز کال پورې يې د کانګرس د تور پوستو ډلې مشري وکړه. هغه له نانسي پلوسي “Nancy Pelosi” څخه وروسته د کليفورنيا د پارلماني استازولۍ دويمه لوړ پوړې غړې ده. ماکسين د جرګې د مالي خدمتونو کمېټې مشري کوي.
واټرس د متحده ايالتونو له استازې کېدلو څخه مخکې د کليفورنيا په ايالتي جرګه “California state Assembly” کې خدمت وکړ، چې په لومړي ځل ورته په ۱۹۷۶ ز کال کې وټاکل شوه. د جرګې د ښځينه غړې په توګه يې د سويلي افريقا له توکمپال نظام څخه د پانګونې د کمښت ګټندويي يا ننګه وکړه. نوموړې په کانګرس کې د عراق جګړې ښکاره مخالفه وه او پر ولسمشر جورج ايچ ډبليو بوش “George H. W. Bush"، جورج ډبليو بوش “George W. Bush” ، بارک اوباما “Barack Obama” او ډونالډ ټرمپ “’Donald Trump” باندې يې سختې نيوکې وکړې.
واټرس د ټايم “Time” مجلې د ۲۰۱۸ ز کال د ۱۰۰ تر ټولو اغېزناکو خلکو په لېست کې وه.