cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په چاپېریال باندې د بشر اغېز
د ژواک په چاپېریال باندې له انسانانو څخه سرچینه اخیستونکی اغېز (یا بشري اغېز) په بایوفزیکي چاپېریالونو، اېکوسېستمونو، د استوګنې په تنوع، او طبیعي سرچینو کې د داسې بدلونونو راتګ ته ویل کېږي چې په مستقیمه یا غیر مستقیمه بڼه د انسانانو په واسطه رامنځته شوي دي. د ژواک په چاپېریال کې په داسې بڼه بدلون راوستل چې د ټولنې له اړتیاوو سره سمون ولري، د نړیوالې تودوخې، چاپېریال تخریب (لکه د سمندرونو تېزابي کېدلو)، په لویه پیمانه انقراض، چاپېریالي بحران، او د چاپېریال د له منځه تللو په ګډون د ډېرو خطرناکو اغېزو لامل کېږي. ځینې بشري فعالیتونه چې د ژواک په چاپېریال باندې په نړیواله کچه (په مستقیمه یا غیر مستقیمه بڼه) اغېز کوي، د نفوس وده، له اندازې نه زیات مصرف، له اندازې نه زیاته ګټه اخیستنه، ککړتیا او د ځنګلونو له منځه وړل شاملوي. له نوموړو څخه ځینې مسئلې لکه نړیواله تودوخه یا اقلیمي بدلون او د استوګنې د تنوع له منځه تلل، د انسانانو د نوعو د ژوندي پاتې کېدو پر وړاندې د مخکښو وېروونکو خطرونو په توګه وړانیز شوي دي.
د بشري  کلیمې مفهوم د انسان د فعالیتونو څخه په یوې راوتلې اغېزې یا څیز باندې دلالت کوي. دغه مفهوم په خپلې تخنیکي بڼې سره د لومړي ځل لپاره د روسي جیولوجي پوه الکسي پاولوف له خوا او په انګلیسي کې د لومړي ځل لپاره د برتانوي چاپېریال پېژندونکي ارتور تانسلي له خوا د نباتاتو د اوج له ټولنو سره په تړاو وکارول شو. د اتموسفیري ساینس پوه پاول کروتزن د ۱۹۷۰یمې لسیزې په نیمایي کې د "انتروپوسین" اصطلاح معرفي کړه. دغه اصطلاح د کرنیز انقلاب له پیل څخه راهیسې زیاتره وخت د هغې ککړتیا لپاره قرینه ګڼل کېږي چې د انسانانو له فعالیتونو څخه تولید شوې وي، اما همداراز په پراخه کچه په چاپېریال باندې د انسانانو په ټولو لویو اغېزو باندې هم د پلې کېدو وړه ده. د انسانانو په واسطه په تر سره شویو اقداماتو کې زیاتره هغه یې چې د چاپېریال په ګرمېدو کې ونډه لري، د بېلابېلو منابعو له فوسیلي سوَن توکو له سوځېدو څخه سرچینه اخلي لکه: له برښنا، موټرونو، الوتکو، د فضا له ګرموونکو، تولیدي فابریکو څخه یا د ځنګلونو له منځه وړلو له لارې.
له اندازې نه زیات مصرف
له اندازې نه زیات مصرف هغه حالت ته ویل کېږي چې د سرچینو کارول د اېکوسېستم له خوا  له زغمل کېدونکي ظرفیت څخه ووځي. یاد مصرف د چاپېریال پوهنې د کرښپل (ecological footprint) په واسطه اندازه کېدای شي، چې نوموړی کرښپل د سرچینو یو محاسبوي مېتود دی کوم چې په اېکوسېستمونو باندې د انسانانو تقاضا د سیاره یي مادي د نوي کېدو له وړ مقدار سره پرتله کوي. اټکلونه[\ د چا له خوا اټکلونه؟] د دې ښودنه کوي چې د انسانانو اوسنۍ تقاضا، په ګډه سره د ځمکې د سیارې د ټولو اېکوسېستمونو د بیا ترمیم د میزان څخه ٪۷۰ لوړه ده. د حد نه د زیات مصرف یوه اوږد محاله نمونه د ژواک د چاپېریال د تخریب او په نهایت کې د سرچینو د بنسټونو د له منځه تللو لامل کېږي.
د ځمکې په سیاره باندې د انسانانو په ټولییزه توګه اغېزه، نه یواځې د خلکو له ساده شمېر څخه بلکې د زیات شمېر عواملو په واسطه اغېزمنېږي. د هغوی د ژوند کولو بڼه (په ټولییز ډول د اغېزو او سرچینو د کارولو په ګډون) او هغه ککړتیا چې دوی یې تولیدوي (د کاربن د کرښپل په ګډون) په مساویانه ډول دواړه د اهمیت وړ دي. په ۲۰۰۸ز کال کې، نیو یارک ټایمز ورځپاڼې اظهار کړه چې د پرمختللې نړۍ د هېوادونو اوسېدونکي د نفتو او فلزاتو په څېر سرچینې د مخ پرودې نړۍ له هغو څخه کوم چې د نړۍ د انسانانو د نفوس اکثریت تشکیلوي، په ۳۲ ځله جګ میزان سره مصرفوي.
د انسانانو مدنیت د ٪۸۳ ټولو وحشي تي لرونکو او نیمو نباتاتو د له منځه تلو لامل شوی دی. د نړۍ چرګان د ټولو وحشي مرغانو د وزن پرتله درې چنده دي، په داسې حال کې چې اهلي غوایان او خنزیران د ټولو وحشي تي لرونکو پرتله له ۱۴ پر ۱ څخه هم درنېږي. په نړيواله کچه د غوښې مصرف په ۲۰۵۰ز کال کې له دوه چنده څخه زیات، ان ٪۷۶ ښودل شوی دی، ځکه د نړۍ نفوس ۹ میلیارده ته جګېږي، کوم به چې په راتلونکي کې د استوګنې د تنوع د لا نور له منځه تلو او د شین کوریزو ګازونو د خپراوي د ډېرښت لامل شي.
د نفوس وده او اندازه
یو شمېر څېړونکو، چاپېریال پوهانو او د نړۍ د نفوس د ودې مدافعینو د انسانانو د نفوس ودې یا د نفوس اندازې ته د چاپېریالي مسئلو د عامل په توګه تړاو ورکړی دی چې د هغوی له جملې څخه ځینې یې وړاندیز کوي چې دا تړاو له اندازې نه د زیات نفوس د یوې سناریو ښودنه کوي. په ۲۰۱۷ز کال کې د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه له ۱۵۰۰۰ څخه زیاتو ساینس پوهانو انسانیت ته دویم نمبر خبرداري صادر کړ، کوم چې د انسانانو د نفوس چټکه وده د زیات شمېر چاپېریالي او ان ټولنیزو تهدیدونو تر شا یواځینی عامل ونوماوه. د استوګنې د تنوع او اېکوسېستم د خدمتونو په اړه د نړیوالې ارزونې د راپور له مخې کوم چې په ۲۰۱۹ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا د استوګنې په تنوع او د اېکوسېستم په خدمتونو باندې د بین الدولتي ساینس او پالیسۍ د چوکاټ تر نامه لاندې خپور شوي دی، د انسانانو د نفوس وده د استوګنې د تنوع په معاصره له منځه تلنه کې یو د پام وړ فکتور بلل شوی دی. په تحفظي ساینس کې پولې (Frontiers in Conservation Science) په نوم ژورنال د خپل ۲۰۲۱ز کال په یو راپور کې وړاندیز کړی دی چې د نفوس اندازه او وده د استوګنې د تنوع په له منځه تللو، د خاورې په تخریب او د ککړتیا په رامنځته کېدو کې د پام وړ فکتورونه دي.
د پینټي لېنکولا، جارد ډایمونډ او اي. او. ویلسون په ګډون ځینو ساینس پوهانو او چاپېریال پوهانو دا فرضیه وړاندې کړې ده چې د انسانانو د نفوس وده د استوګنې د تنوع لپاره ویجاړوونکې ده. د بېلګې په توګه ویلسون څرګنده کړې ده چې د عاقلو انسانونو (Homo sapiens) نفوس شپږو میلیاردو ته په رسېدو سره د هغوی بیولوژیکي کتله په ځمکه د اوسېدونکو ټولو ژوو د هغو نوعو څخه چې تر اوسه موندل شوي دي له ۱۰۰ چندو څخه زیاته ده.
په هر ترتیب، د انسانانو د اندازې نه زیات نفوس ته د چاپېریالي مسایلو د یو لامل په توګه نسبت ورکول یوه د بحث وړ موضوع ده. د نفوس شمېرنې په اړوندو طرحو کې ښودل شوې ده چې د نفوس وده په ورو کېدو ده او د نړۍ نفوس به په ۲۱مې زېږدیزې پېړۍ کې خپل اوج ته ورسېږي، زیاتره څېړونکي په دې باور دي چې نړیوالې سرچینې دغه مخ پر ډېرېدو تقاضا پوره کولی شي، او دا وړاندویز کوي چې په نړیواله کچه د نفوس له اندازې نه زیاتېدل یوه له شونتیا نه لرې خبره ده. نورې طرحې ښیي چې د نفوس وده به په راتلونکې پېړۍ کې هم روانه وي. په داسې حال کې چې د برتانیې د حکومت د ۲۰۲۱ د استوګنې د تنوع د اقتصادي اړخ د بیاکتنې په شمول ځینې نورې څېړنې په دې باور دي چې د نفوس وده او له اندازې نه زیات مصرف یو له بل سره تړلي دي، منتقدین وړاندیزوي چې د چاپېریالي مسایلو په تړاو د اندازې نه د زیات نفوس پړه کیدای شي وچ په وچه د نړۍ په سوېل کې په بېوزلو جمیعتونه واچول شي، او یا ډېر پېچلي عوامل له حد نه زیات ساده کړي، په دې توګه به ځینې دغه عوامل د دې سبب شي چې ځینې کسان له اندازې نه له زیات مصرف سره د یوې جلا قضیې په توګه چلند وکړي.
کب نیونه او کرنه
د کرنې چاپېریالي اغېزې په نړۍ کې په پراخې کچې سره د پلي کېدونکو کرنیزو دودونو پر بنسټ بېلابېلې دي. چاپېریالي اغېزه په نهایت کې د کروندګرو له خوا په کارېدونکو د تولید په مېتودونو پورې اړه لري. چاپېریال ته د خپراوي او د کرنیزو سېستمونو تر منځ اړیکه غیر مستقیمه ده، ځکه چې نوموړي همداراز د اقلیم په نورو متحولینو لکه ورښت او د هوا حالاتو پورې تړلي دي.
د چاپېریالي اغېزو دوه ډوله شاخصونه موجود دي: "د وسیلې پر بنسټ شاخصونه"، کوم چې د کروندګر د تولید په مېتودونو پورې تړلي دي، او "د اثر پر بنسټ شاخصونه"، کوم چې هغه اغېزې دي چې د کرنې مېتودونه یې د کرنې په سېستم باندې یا چاپېریال ته په خپراوي سره اچوي. د وسیلې پر بنسټ د شاخص یوه بېلګه  د ځمکنیو اوبو کیفیت دی کوم چې خاورې ته د ورکړل شوي نایتروجن تر اثر لاندې دی. هغه شاخص چې ځمکنیو اوبو ته د نایترېت له لاسه ورکول منعکس کوي یو د اثر پر بنسټ ولاړ شاخص دی.
د کرنې اړوندې چاپېریالي اغېزې له خاورې څخه نیولې تر اوبو، هوا، د ژوو او خاورې تنوع، نباتاتو، او پخپله خوړو پورې فکتورونه شاملوي. ځینې هغه چاپېریالي مسئلې چې له کرنې سره تړاو لري د اقلیم له بدلون، د ځنګلونو له منځه وړلو، جنیتیک انجنیرۍ، د خړوبولو اړوندو ستونزو، ککړوونکو، د خاورې له تخریبېدو او کثافاتو څخه عبارت دي.
راډيو سټوډیو 54 شبکه
راډيو سټوډیو 54 شبکه یوه ایټالیایي راډیویي شبکه ده چې په خصوصي توگه د لوکري په کالابریا کې شتون لري. دا راډیو د ایف ایم په څپو خبرېږي او د ایټالیا په سوېلي ۵ سیمو او ۹ ولایتونو (مسینا، رېجیو کالابریا، ویبو والنټیا، کاټانزارو، کوزنټزا، کروټون، لچه، پوټنزا، سالرنو) کې اورېدل کېږي. aka
د سعودي عربستان خالد
خالد بن عبدالعزیز السعود (په عربي ژبه: خالد بن عبدالعزیز آل سعود په لاتیني Khalid ibn ʿAbd al ʿAzīz Āl Suʿūd د عربي ژبې په النجدیة لهجه يې تلفظ[xaliːd ben ˈʕabd alʕaˈziːz ʔaːl  saˈʕuːd]؛ د ۱۹۱۳ ز کال د فبرورۍ میاشتې په ۱۳مه نېټه زېږېدلی او د ۱۹۸۲ ز کال د جون په ۱۳ مه مړ شوی دی. د سعودي عربستان یو سیاستوال او واکمن و چې د ۱۹۷۵ ز کال د مارچ له ۲۵ مې نېټې څخه يې تر مړینې (۱۹۸۲ز ) پورې د سعودي عربستان د پاچا په توګه خدمت کړی. د هغه تر رسم ګذشت مخکې، هغه د ۱۹۶۵ ز د مارچ له ۲۹ مې څخه د ۱۹۷۵ ز کال د مارچ تر ۲۵ مې نېټې پورې د سعودي عربستان ولیعهد و. هغه د سعودي عربستان د بنسټ اېښودونکي پاچا عبدالعزیز پنځم زوی و. د عبدالعزیز له شپږو زامنو څخه درېیم زوی و چې پاچهي یې وکړه (نور یې سعود، فیصل، فهد، عبدالله او سلمان وو).
خالد د پاچا عبدالعزیز او الجوهره بنت مساعد الجلوي زوی و. هغه د سعودي عربستان د بهرنیو چارو د وزیر په توګه له خپل ناسکه ورور پاچا فیصل سره د هغه په چارو کې مرسته کوله. خالد په ۱۹۳۰مه لسیزه کې د لنډې مودې لپاره د حجاز سیمې وایسرای (په مستعمره کې د واکمن هېواد استازی) شو. هغه په ۱۹۴۳ ز کال، له فیصل سره یو ځای له متحده ایالاتو څخه ليدنه وکړه او دواړو هېوادونو تر منځ یې اړیکې جوړې کړې. هغه په ۱۹۶۲ز کال کې  د سعودي د لومړي وزیر مرستیال منصوب شو. وروسته له دې چې په ۱۹۶۵ ز کال کې د خالد اصلي ورور محمد د سلطنت له ځای ناستي‌والي څخه ځان ګوښه کړ، فیصل، خالد د ولیعهد په توګه معرفي کړ.
په ۱۹۷۵ ز کال کې د پاچا فیصل تر وژنې وروسته خالد واک ته ورسېد. د هغه د واکمنۍ په دوران کې هم د تېلو د عاید د زیاتوالي او په منځني ختيځ کې د پام وړ پېښو له امله په هېواد کې لوی بدلونونه رامنځته شول. په ۱۹۷۵ ز کال کې د غیر نظامیانو یوې ډلې د مکې لوی جومات ونیوه او د خالد د تښتولو پلان يې درلود، خو بریالي نه شول. سعودي ځواکونو د جومات واک بېرته ولکه کړ، خو دا ولکه کول، په سعودي عربستان کې د سخت دریځو مذهبي پالیسیو د وضع کولو لامل شول. خالد په ۱۹۸۲ ز کال کې  مړ شو او د هغه ناسکه ورور فهد یې ځای ناستی شو.
لومړنۍ ژوند او زدکړې
خالد د ۱۹۱۳ ز کال د فبروري په ۱۳ مه په ریاض کې د الحکم په ماڼۍ کې زېږېدلی. هغه د پاچا عبدالعزیز پنځم زوی و. مور یې الجوهرة بنت مساعد د الجیلوي له مهمې قبیلې څخه وه. د هغه د تره دویمه لور وه، د هغوی پلرني نیکونه جلوي بن ترکي او فیصل بن ترکي سره وروڼه وو. دا په سعودي عربستان کې په ورته نسب کې د واده په اړه د ډېرو پخوانيو دودونو ژوندي ساتل و او د الجلوي کورنۍ به غالباً د السعود کورنۍ له غړو سره ودونه کول.
خالد د محمد په نامه یو سکه ورور درلود. د هغه سکنۍ خور العنود د پاچا عبدالعزیز د ورور سعد بن عبدالرحمن له زامنو سره واده وکړ. هغې لومړی له سعود بن سعد سره واده وکړ او د سعود تر مړينې وروسته یې له فهد بن سعد سره واده وکړ. خالد د مفیرج په ښوونځي کې چې په ۱۸۷۹ ز کال کې د ریاض د دخنا په سیمه کې د شیخ عبدالله بن عبداللطیف په جومات کې جوړه کړې وه، شامل شو. هلته یې د لوست لومړني مهارتونه او حساب زده کړل.
لومړنۍ تجربه
خالد په ۱۴ کلنۍ کې د عبدالعزیز له خوا د هغه د استازي په توګه د صحرا قبیلو ته ولېږل شو، چې د هغوی اندېښنې او ستونزې واوري. په ۱۹۲۸ ز کال کې هغه او د هغه ورور محمد ته د اخوان د پاڅون پرمهال د ختيځ اوردن پر پولو،د څار دنده وسپارل شوه. پر یو مدرن هېواد د واکمنۍ لپاره د خالد تیاری، یعنې له خپل ورور شهزاده فیصل سره په بهرنیو ماموریتونو کې له لېدنو څخه پیل شوې. هغه د فیصل د مشاور په توګه خدمت وکړ. شهزاده خالد د سعودي عربستان د استازي په توګه د خپلو خدمتونو او سفرونو له امله په یوه نړیواله څېره بدل شو. هغه رسنیو ته د بهرني سیاست تر شا د پرېکړو په اړه د منطقي اطلاعاتو په ورکولو کې تر ډېره لېبرال(نرم) و.
شهزاده خالد، د ۱۹۳۲ ز کال په لومړیو کې، کله چې د هغه سکه ورور محمد خپله دنده  په سمه توګه تر سره نه شوی کړی، د حجاز سرپرست وایسرای وټاکل شو. په هم هغه کال کې د حجاز وایسرۍ ته منصوب شو او د بهرنیو چارو د وزیر شهزاده فیصل ځای ناستی شو او د شهزاده خالد دورې تر  ۱۹۳۴ ز کال پورې دوام وکړ. شهزاده خالد د خپل مشر ورور شهزاده فیصل په مشرۍ د سعودي له پوځ سره یو ځای شو او له یمني ځواکونو  سره وجنګېده. شهزاده خالد تر جګړې وروسته، په ۱۹۳۴ز کال کې له یمن سره د طایف په کنفرانس کې د سعودي پلاويد رئیس په توګه خدمت وکړ. دا یو دیپلوماتیک ګام و چې د هم هغه کال په پای کې د طیف د تړون لامل شو، چې د سعودي له خوا شهزاده خالد او د یمن له خوا عبدالله الوزیر لاسلیک کړ.
شهزاده خالد په ۱۹۳۴ز کال کې د کورنیو چارو وزیر شو او په ۱۹۳۵ز کال کې په یمن کې د سولې په خبرو کې د سعودي استازی و. په ۱۹۳۹ز کال کې يې د فلسطین په اړه په لندن کې د سېنټ جېمز په کنفرانس کې د کورنیو چارو د وزیر او د شهزاده فیصل د مرستیال په توګه ګډون وکړ.
شهزاده فیصل او شهزاده خالد، د ۱۹۴۳ ز کال په اکتوبر میاشت کې د خپل پلار په استازولۍ د متحده ایالاتو د ولسمشر فرانکلین ډي روزوېلټ د ۱۹۴۳ کال د جولای میاشې د بلنې پر بنسټ له متحده ایالاتو څخه لیدنه وکړه. دغه لیدنه د متحده ایالاتو او سعودي عربستان تر منځ د لوړې کچې لومړۍ اړیکه وه. مرستیال ولسمشر هېنرې اې. والېس هغوی ته په سپینه ماڼۍ کې د شپې ډوډۍ ترتیب کړه. هغوی له ولسمشر روزوېلټ سره هم وليدل. هغوی په رسمي دولتي مېلمستون بېلر هوز (په واشنګټن کې د ولسمشر مېلمستون) کې پاتې شول او د ځانګړي رېل په واسطه یې چې د متحده ایالاتو د دولت له خوا په رسمي ډول تیار شوی و، له لوېديځې سمندرغاړې څخه لیدنه وکړه. تر دغې لیدنې وروسته، یوه بهرني دیپلومات، "شهزاده خالد په سعودي عربستان کې تر ټولو غوره کس وباله."
په هر حال تر دغې لیدنې وروسته او د ۱۹۵۰مې لسیزې په ډېره برخه کې شهزاده خالد تر یوې کچې له دې امله په حکومت کې اړین رول ونه لوباوه، چې د هغه ناسکه ورور منصور او وراره یې عبدالله بن فیصل په خورا برلاسو سیاسي څېرو بدل شول. په ۱۹۶۰ز کال کې، کله چې پاچا سعود د لنډمهاله لومړي وزیر په توګه معرفي کړ، شهزاده خالد يو ځل بیا د یو مهم شخص په توګه راڅرګند شو. پر دې سربېره د ۱۹۶۲ ز کال د اکتوبر په پای کې هغه د ولیعهد فیصل له خوا په نوې ترتیب شوې کابینه کې مرستیال لومړی وزیر منصوب شو، چې د ځای ناستۍ په کرښه کې د هغه دنومیالي‌توب نښه وه. د پاچا سعود او ولیعهد فیصل تر منځ د سیالۍ په بهیر کې شهزاده خالد له ټولو نورو هغو شهزاده ګانو سره چې د مورني واده له طریقه یا د السعود کورنۍ د الجیلوي څانګې غړي و، له لومړني څخه ملاتړ وکړ. د دې ډلې مشري د شهزاده محمد، شهزاده خالد او شهزاده عبدالله پر غاړه وه.
د پاچا فیصل د واکمنۍ په پیل کې شهزاده خالد د هغې شورا غړیتوب ترلاسه کړ، چې د پاچا له خوا د ځای ناستۍ د مسائلو د لارښوونې لپاره رامنځته شوې وه.
کوراسایو
کوراسایو په هالنډي Curaçau) د کارایب سمندر په جنوب کې پروت یو ټاپو دی چې د ونزویلا سمندر غاړو ته نږدی موقیعت لري. یاده سیمه د هالنډ، پادشاهي نظام تر واک لاندی ده، ۴۴۴ کیلومتره مساخت او ۱۸۰'۱۴۲ وګړي لري. د کوراسایو ولسمشر جریت اسکوته او د پیسو واحد یې د هالنډ ګیلدر آنتر ANG ده.
د کندهار جغرافیايي موقیعت
کندهار د افغانستان یو ولایت دی چي د دې ولایت مرکز هم د کندهار په نوم یاديږي، او تر کابل وروسته د افغانستان د نفوسو څخه ډک او لوی ښار شمېرل کیږي، چي د بحر له سطحي څخه د اټکل له مخي (۱۰۷۷) متره لوړ پروت دی. دا ولایت د ختیځ طول البلد د ۶۴ او ۶۸درجو ۸ او ۵۱ دقیقو او ۱۰ او ۱۲ ثانیو او دشمالي عرض البلد د ۹ او ۳۴ درجو ۱۲ او ۱۳ دقیقو او ۲۵ ثانیو ترمنځ پروت دی، او د درو خواوو څخه د جګو غرونو په ذریعه محاصره سوي دي. د کندهار اوسنی ښار یو مستطيل شکل لري چي (۲۱۳۳) متره اوږد او (۱۳۸۷) متره سور لري او ساحه یې د ۵، ۱۹۵۸ کیلو متر مربع دی په شاوخوا کي ده. د زړو دېوالو جګوالۍ یې د ۷ څخه تر ۱۰ مترو او عرض یې ۵ متره. دکلا یو لوۍ دېوال را چاپېر سوي و او یو خندق چي ۳ متره ژور والۍ درلودی چي ددغه کلا سره د ښار پر شاوخوا راګرځېدلۍ و چي د وخت په تېرېدو سره ډک سوي دي. څلور لاري دروازې یې درلودې چي عبارت دي له: کابل دروازه، هرات دروازه، ښکاپر دروازه او بر دروازه او یوه یې هم دعیدګاه دروازې په نوم وه چي دا دروازې ته د ارګ دمنځ څخه سړک وتلي و. د ارګ غولۍ مربع شکله و چي هره ضلعه یې تقریباً (۲۷۷) متره وه.
نور
وېشنيزه:د کندهار جغرافیايي موقیعت
د برېتانيا د هند سمندر سيمه
د برېتانیا د هند سمندر سیمه د چاګوس آرکیپیلاګو سره یوځای د برتانیا د بهرنیو سیمو څخه یو دی. دا د هند په بحر کې د انګلستان او شمالي آیرلینډ د سلطنت په توګه پېژندل کیږي او موقعیت یې د ختیځ اندونیزیا ، لوېدیځه افریقا او سویلي هند ترمینځ دی.
جغرافيه
دا کمپلیکس د شپږ مرجاني ټاپوګانو او 1,000 کوچنیو ټاپوګانو څخه جوړ دی چې ټول مساحت یې ۶۰ km۲.
د دې سيمې لوی ټاپو د ديګو ګارسيا په نوم ياديږي چې (مساحت يې ۴۴ کیلومتر مربع) دی د امريکا او برېتانيا ګډه نظامي سيمه ده.
سرچينې
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:هندو مذهبي لارښودان وېشنيزه:برېتانيا وېشنيزه:تړلې سيمې
د اتریش د خلکو ګوند
د اتریش د خلک گوند (په آلمانی: Österreichische Volkspartei) یو حرکت دئ چه د مینځنۍ لارې سیاست چلوي. د ۱۹۸۷ کال راهیسې دا گوند د اتریشی حکومت یوه برخه ده.
لویدیځ "غربی" کلتور
د ختیځې مدیترانې په هیلنیسټیک نړۍ کې د یوناني کلتور پراختیا، د یونان او نږدې ختیځ کلتورونو تر مینځ د ترکیب لامل شوه او په ادبیاتو ، انجینرۍ او ساینس کې لوی پرمختګونه  او د لومړني مسیحیت پراختیا او کلتور ته وده ورکړه. د یونان نوې عهد نامه په دې دوره کې له روم سره یوځای روانه وه او تعقیب شوه، کوم چې د قانون، حکومت، انجینرۍ او سیاسي سازمان په برخه کې مهمې مرستې کړې.
د لوېدځې نړی کلتور، د يو لړهنري، فلسفي، ادبي او حقوقي موضوعاتو او دودونو له مخې پېژندل شوى دى. د یهودیت په څېر عیسویت هم په لومړي سر کې د روم کاتولیک کلیسا او وروسته پروتستانتزم لږ تر لږه د څلورمې پیړۍ راهیسې د لویدیځ تمدن په جوړښت کې مهم رول لوبولی دی. د غربي آند بنسټ ډبره، په لرغوني یونان کې پیل او د منځني پیړیو او عصری کولو سره جوغت روان دی، د ژوند په مختلفو برخو کې د عقلیت مفکوره ده چې د هیلنیسټیک فلسفې، سکالستیزم او انسانیت له خوا رامینځته شوې. تجربې وروسته ساینسي تګلارې، ساینسي بدلون او روښانه عصر ته وده ورکړه.
لوېدیځ کلتور د منځنیو پیړیو په اوږدو کې په اروپایی ټولنه کې د عیسویت پراختیا ته دوام ورکړ، هغه اصلاحات چې د دولسمې او دیارلسمې پیړۍ د رینسانس "د منځنۍ دورې څخه عصري دورې ته د لیږد" له لارې د الاندلس او سیسلي له لارې د اسلامي نړۍ تر اغېز لاندې راغلل (د ټیکنالوژۍ لېږد په شمول. د ساینس او فلسفې په اړه د عربي متنونو ختیځ، او لاتیني ژباړې) او د ایټالوي رینسانس په توګه یوناني پوهان چې د قسطنطنیې د مسلمانانو له فتحې وروسته د بیزانتینی سترواکۍ له سقوط څخه وتښتېدل کلاسیک دودونه اوفلسفې را وړې. دا لوی بدلون د لویدیځو هېوادو پرته، نورو هیوادونو او د هغوی د استوګنو لپاره د عصري کولو په برخه کې د پرمختګ ښکارندوی دی. د منځنیو پیړیو عیسویت ته د عصري پوهنتون، عصري روغتیایي سیسټم، ساینسي اقتصاد او طبیعي قانون (چې وروسته به د نړیوال قانون په جوړولو اغېزه وکړي) د جوړولو اعتبار ورکړل شوی دی. عیسویت په کافرو ټولنو کې د عامو رواجونو په پای ته رسولو، لکه: د انسان قرباني، غلامۍ، ماشوم وژنې "سقط جنین" او څو ګونو ودونو کې رول لوبولی دی. اروپایی کلتور د منځنیو پېړیو د فلسفې، پوهې پالنې "پوهاویزم"، تصوف او عیسوی او سیکولر انسان پالنې پېچلې لړۍ ته وده ورکړه. هغه نظریات چې دعصري لویدیځو ټولنو د تعریف لپاره راغلي دي، د سیاسي ټولنې مفهوم، انفرادیت، د مهمو فرعي یا ضد کلتورونو (لکه د نوي عصر حرکتونه) او د نړیوال کېدو او بشري مهاجرت په پایله کې د کلتوري همغږۍ زیاتوالی دي.
اصطلاح پېژندنه
لويديځ د يوې جغرافيايي سيمې په توګه په څرګنده توګه نه دی تعريف شوى. ډېری وختونه د یو دولت د اوسیدونکو نظریه هغه څه دي چې د لویدیځې ټولنې د ډلبندۍ لپاره کارول کیږي. د قومونو د ډلبندۍ په اړه اختلاف شته. د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ ډېری برخې د ډیرو پوهانو لخوا د لویدیځ او ختیځ څخه جلا ګڼل کېږی، دا چې د بیزانتین سترواکي په لمړنیو کې د ایران او عربستان سره د نږدېوالي او کلتوري ورته والي له امله د ختیځ له دودونو څخه اغیزمنه وه. د افلاتون، ارستو او یونانی ریاضی پوه (ایوکلید) په شاوخوا کې د پوهاوي دودونه په لویدیځ کې هیر شوي او د ایټالویانو له خوا د رینسانس په جریان کې د ختیځ روم (بیزانتینی) سترواکۍ له سقوط څخه د تښتېدلو پوهانو لخوا بیا کشف شوي. په دې توګه، د ختیځ او لویدیځ له لوری پیژندل شوی کلتور په خپله د وخت او ځای سره له پخوانۍ نړۍ څخه عصری نړۍ ته اوړی په ننۍ جغرافیه کې لویدیځ (په ځانګړې توګه هغه هیوادونه چې په ټولیز ډول اروپایي اتحادیه جوړوي)، انګلستان، ناروې، او سویس په ګډه د انګلیسي ژبې نړۍ او په پراخه کچه  هسپانیداد، لوسسفیراو فرانکوفوني داروپا اضافي سیمې دی. څرنګه چې شرایط خورا متعصب او په حالاتو پورې تړلي دي، د "لویدیځ" لپاره کوم ځانګړي تعریف شتون نه لري.
د البانیا هیواد د ولایتونو نوملړ
د آلبانیا هیواد د ولایتونو نوملړ (د آلبانیا هیواد آیالاتونه) البانیا په ټولیزه توګه په ۳۶ ولایتونو ویشل شوی ده.
همغږي نړیوال وخت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" کورډيناټونه نړیوال وخت یو واضح اټوماټيک وخت ته ويل کېږي. ېته په انګریزی کي کورډيناټ یونیورسل ټايم (Coordinated Universal Time) ويل کيږی، او په معمولي ډول دې ته UTC هم ويل کېږي،چې د (Coordinated Universal Time) لنډيز دی ۔ د دې جوړښت ١٩٧٠کال کې د مخابراتو د نړیوالې اتحادیې د کارپوهانو لخوا څخه لخوا شوي دي.
د بشري حقونو کمپاین
د بشري حقونو د کمپاین (Human Rights Campaign یا HRC) په نامه سازمان په متحده ایالاتو کې د همجنسګرایانو د خوځښت لوی ملاتړی او د هغو لپاره لابي کوونکی بنسټ دی. دغه سازمان چې مقر یې په واشنګټن ډي سي کې دی د همجنسګرایانو په ملاتړ او په ځانګړې توګه د همجنسګرایانو په واده او د هغوی لپاره د نورو حقونو په پراختیا، د تبعیض او کرکې ضد قوانینو او له اېډز ناروغۍ څخه د مخنیوي کوونکو هڅو په ملاتړ تمرکز لري. دغه سازمان ګڼ شمېر قانوني ابتکارات او همدارنګه له همجنسګرایانو څخه د ملاتړ په موخه منابع لري.
جوړښت
HRC یوه چترۍ ډوله ډله ده چې له دوو جلا غیر انتفاعي سازمانونو او د سیاسي اقداماتو له یو کمېټې څخه جوړه ده: د HRC فونډېشن، یا 501(c)(3) بنسټ چې په څېړونو، ملاتړ او روزنو تمرکز لري؛ د بشري حقونو کمپاین، یا 501(c)(4) بنسټ چې د نارینه او ښځینه همجنسګرایانو، دوه جنسه وو، ترانسجنډرانو او دګرباشانو (LGBTQ) له حقونو دفاع کوي او په کانګرس، دولتي او ایالتي دفترونو کې د همجنسګرایانو د پلوي کوونکو لوایحو څخه په ملاتړ تمرکز لري، همدارنګه د هغو د غړو ترمنځ د وګړیزو اقداماتو د بسیج کولو هڅه کوي؛ د HRC د سیاسي اقداماتو کمېټه، هغه مخکښه کمېټه چې له سیاسي نوماندانو ملاتړ او یا هم له هغو سره مخالفت کوي.
مشري
د بشري حقونو د کمپین په نامه ډلې په مشرتابه کې د هغو موقت مشر جوني مډیسون شامل دی. د HRC د چارو ملاتړ د دریو پلاوو له خوا کېږي: مدیره پلاوی چې پر سازمان واکمن جوړښت دی. د HRC فونډېشن پلاوی چې د دغه بنسټ مالي چارې مدیریت کوي او په سازمان باندې حاکم رسمي سیاستونه ټاکي او همدارنګه د حکامو شورا چې په ټول هېواد کې د سازمان سیمه ئیز مدیریت پر غاړه لري.
تاریخچه
سټیو انډین چې په ۱۹۷۸ زکال کې د تاسیس شوي Gay Rights National Lobby  په نامه بنسټ سره یې کار کاوه په ۱۹۸۰ زکال کې یې د HRC فونډیشن د سیاسي اقداماتو کمېټه تاسیس کړه. دغه دوه بنسټونه بالاخره له یو بل سره مدغم شول. په ۱۹۸۳ زکال کې ویک باسیل چې هغه مهال په واشنګټن کې د همجنسګرایانو د حقونو په برخه کې له مخکښو فعالینو څخه و د هغو د اجرایوي مدیر په توګه وټاکل شو. د ۱۹۸۶ زکال په اکټوبر میاشت کې د HRC فونډېشن د یو غیر انتفاعي سازمان په توګه رامنځته شو.
د ۱۹۸۹ زکال په جنوري میاشت کې باسیل له دغه سازمان څخه خپل وتل اعلان کړل او HRC د سیاسي اقداماتو د کمېټې په توګه بیا ځلي خپل کار مدیریت کړ څو د لابي کولو، څېړنو، روزنې او رسنیزې اطلاع رسونې په برخه کې خپلې چارې پراخې کړي. HRC د نوې اساسنامې د جوړولو پرېکړه وکړه او څرګنده یې کړه چې دغه اساسنامه «د همجنسګرایانو د ټولنې د ټولنیزې هوساینې د ودې په موخه په فدرال، ایالتي او سیمه ئیزه کچه کې د قوانینو د جوړولو او پر سیاستونو باندې د اغېز په موخه» جوړوي. د هاروارډ د قانون د کالج فارغ، د بوسټون د نارینه او ښځینه همجسنګرایانو د اتحادیې بنسټ اېښودونکی او په نیوانګلنډ کې د HRC د کمېټې له بنسټ اېښودونکو څخه ټیم مک فیلي د نوي اجرایوي مدیر په توګه وټاکل شو. له دغه مهال وروسته د دغه ډلې د ټولو غړو شمېر نږدې ۲۵ زره تنو ته رسېد.
په ۱۹۹۵ زکال کې دغه سازمان د «صندوق یا فنډ» نوم له ځانه لرې کړ او د بشري حقونو پر کمپاین واوښت. همدغه کال بیاځلي تنظیم کېدل بشپړ شول. د HRC فونډېشن د کار ځای او کورنیو د پروژو په څېر نوې پروژې په خپل کاري پروګرام کې زیاتې کړې؛ په داسې حال کې چې خپله HRC خپل څېړنیز، ارتباطي، د بازارموندنې/عمومي روابطو فعالیتونه پراخ کړل. دغه سازمان همدارنګه نوې لوګو، چې په یو آبي چهارکونجه مربع کې د مساوي ژېړ رنګې علامه وه؛ نندارې ته وړاندې کړه.
په واشنګټن کې د زريزې د مارش د فعاليتونو د يوې برخې په توګه، د HRC فونډېشن د ۲۰۰۰ زکال د اپرېل په ۲۹ مه د واشنګټن ډي سي په RFK سټوډیوم کې د مالي مرستو د راغونډولو په موخه یو کانسرت سپانسر کړ. د "Equality Rocks" په نامه دغه کنسرت چې له کرکې څخه سرچینه اخیستونکو جنایاتو ته د پای ورکوونکي کنسرت په توګه ویادول شو، د کرکې د جنایاتو د قربانیانو او د هغو د کورنیو لکه د متیو شپیرد د والدینو دنیس او جودي شپرد څخه چې مخکښ ویناوال و ستاینه یې وکړه. په دغه مورد کې ملیسا آتریج، ګارث بروکس، پټ شاپ بوایز، کې. ډي. لنګ، ناتان لین، روفس وین رایټ، الیبیټا روډریګوئز او چاکا کان شامل و.
د الیزابت برچ ځای ناستي شریل ژاک د ۲۰۰۴ زکال په نومبر میاشت کې له ۱۱ میاشتې اجرایوي مدیریت وروسته استعفا ورکړه. ژاک وویل چې هغه د «مدیریت په فلسفه کې د توپیر» له امله استعفا ورکړې ده.
د ۲۰۰۵ زکال په مارچ میاشت کې HRC د عمومي مشر په توګه د جوسولمونز ټاکل اعلان کړل. هغه د ۲۰۱۲ زکال تر مۍ میاشتې پورې هغه مهال یې چې د بارک اوباما د ولسمشریزو ټاکنو د ټاکنیز کمپاین مرستیال مشري پیل کړه په دغه ځایګي کې خدمت وکړ.
HRC د همجنسګرایانو څخه د روحانیونو د ملاتړ په موخه په ۲۰۰۵ زکال کې د دین او ایمان تر نامه لاندې پروژه پیل کړه او د DC Clergy United for Marriage Equality  له جوړېدو سره یې مرسته وکړه چې د کولمبیا په سیمه کې یې د همجنسګرایانو د واده په قانوني کولو کې ونډه لرله. د ۲۰۱۰ زکال د مارچ په ۱۰ مه نېټه د کولمبیا سیمې لومړنۍ په رسمیت پېژندل شوی د همجنسګرایانو واده د بشري حقونو د کمپاین په عمومي مرکز کې ترسره شو.
د ۲۰۰۷ زکال د اګست په ۹ مه نېټه HRC او لوګو تلویزیون د ۲۰۰۸ زکال په ولسمشریزو ټاکنو کې د دیموکراتو نوماندانو د بحث کوربه توب وکړ چې په ځانګړې توګه د همجنسګرایانو مسایلو ته ځانګړی شوی و.
په ۲۰۱۰ زکال کې HRC متحده ایالاتو ته په ایډز د ناروغو کسانو د سفر او کډوالۍ د ممنوعیت د لغو کولو په موخه لابي ګري وکړه.
د ۲۰۱۱ زکال په سپټمبر میاشت کې اعلان و شو چې سولمونیز په ۲۰۱۲ زکال کې د خپل کاري قرارداد له پای ته رسېدو وروسته د دغه بنسټ له ریاست پر شاه کېږي. د دغو لومړیو انګېرنو سربېره چې د اتلانتا ښار د شورا پخوانۍ رئیسه کټي وولارډ به دغه ځایګي ته وټاکل شي، خو د ۲۰۱۲ زکال د مارچ تر ۲ مې نېټې پورې تر هغه مهاله چې د مساوي حقونو لپاره د امریکايي بنسټ بنسټګر چاد ګریفن د هغه ځای ونیو؛ د بل ځای ناستي خبره وه نه شوه. ګریفن د ۲۰۱۲ زکال د جون په ۱۱ مه نېټه په کار پیل وکړ.
په ۲۰۱۲ زکال کې HRC وویل چې ۲۰ میلیون ډالر یې په ټاکنو کې د بارک اوباما د بیاځلي بریالي کېدو او د همجنسګرایانو د ودونو د مخکې وړو په موخه راغونډ کړي دي. د اوباما په بیاځلي ټاکنیزو مبارزاتو کې د لګښت سربېره HRC په واشنګټن، مین، مریلینډ او مینيسوتا کې د واده اړوند رایو ورکولو د اقداماتو په موخه په ویسکانسین کې د دیموکرات سناتور تامي بالدوین په ټاکلو ولګولې.
د کلنیو مالي مرستو راغونډول
له ۱۹۹۷ زکال راهیسې، HRC هر کال د یوې ملي ماښامنۍ کوربه توب کوي چې د دغه سازمان د کلنۍ مرستې د مهم راغونډونکي په توګه عمل کوي. په ۲۰۰۹ زکال کې ولسمشر بارک اوباما د HRC په دیارلسم ملي ماښام کې وینا وکړه. ولسمشر اوباما په خپله وینا کې د «مه پوښته، مه وایه» قانون او د واده څخه د دفاع قانون (DOMA) د لغو کولو او همدارنګه یې په کاري ډګر کې د تبعیض څخه د مخنیوي د قانون (ENDA) د تصویب اړوند په خپلې ژمنې ټینګار وکړ. نوموړي په ۲۰۱۱ زکال کې هم مهمه وینا وکړه؛ د DOMA د لغو کولو او د ENDA د تصویب اړوند خپله ژمنه یې تکرار کړه او د همجنسګرایانو ځوانانو له قلدرۍ سره یې د مبارزې وویل. د نورو دغو ماښامانیو په مخکښو ویناوالو کې بېل کلینټون، ریچارډ جفارت، جان لوئیس، روزي اودانل، نانسي پلوسي، ټیمګان، سوز اورمان، سالي فیلډ، کوري بوکر، ټامي بالډوین او بټي ډي جنرس شاملېږي.
د ادبي ليکونو پېژندنه
ادبي ليکونو پېژندنه
دا چې زما د مونوګراف موضوع د ادبي ليکونو پېژندنه ده او دا موضوع ليک او ادب پورې تړلې ده، نو دا مې اړينه وبلله چې لومړی د ادب په لغوي او اصطلاحي ډول وڅېړم او وروسته له هغې د ليک په اړه بحث وکړم، همدارنګه د ادبي ليکونو پېژندنه، د ادبي ليکونو په ډولونو، ارزښت، له عادي ليکونوسره د ادبي ليکونو توپير، د ادبي ليکونو تاريخي بهير او د هغې ځينې بېلګې مې هم راخيستي دي، که څه هم ليکونه ډېر لرو، خو ادبي ليکونه هغه ليکونه دي چې په ځانګړي هنري او ادبي بڼه ليکل کيږي او يو لړ مهم انتقادي، سياسي او ادبي مسايل پکې ليکل کيږي او د اديبانو ترمنځ تبادل کيږي.
د ادب پېژندنه :
که څه هم د نورو ټولنيزو علومو او فنونو په څېر ادب کومه داسې ټاکلې او ځانګړې پېژندنه ( تعريف ) نه لري چې په هر ځای او هر چېرې د هر چا لپاره د منلو وړ وي، خو  ادبپوهانو او څېړونکو چې  د ادب د کلمې د لغوي او اصطلاحي توضيح، تفسير او پېژندنې په برخه کې څه ويلي دي هغه ډېر مشترک ټکي لري
الف – لغوي مانا :
ادب په عربي ژبه کې د ښېګڼې او کناست او د ژبې او زړه ظرافت او ذکاوت ته وايي چې ظرافت و حسن تبادل يې لنډ لغوي تعريف دی.
اما په اصطلاح کې ادب په دې ډول تعريف کيږي: ادب هغه پوهنه يا رياضت دی چې سړی د هغې په وسيله يو فضيلت او يوه ښېګڼه له ښېګڼو څخه مومي يا له تېروتنو او خطاګانو څخه ژغورل کيږي، خلاصه دا چې ادب د لغت له مخې هغه ښېګڼې ته وايي چې سړی له خطاګانو او بدو څخه ژغوري او ساتي او په خوی او خُلق پورې اړه لري، چې بيان يې د اخلاقو د علم کار دی او دلته په دې بحث اړه نه لري.
( ۳ : ۴۰ مخ )
ب – اصطلاحي تعريف :
اصطلاحاً ادب هغه پوهه ده چې انسان په خپله وينا او بيان کې له خطا او غلطۍ څخه ساتي، ځکه ادبي علوم هماغه بلل کيږي چې د وينا ښه والی او بدوالی، غلط او صحيح، خوږوالی او پيکه والی ښيي او په منثور او منظوم کلام کې د فصاحت او بلاغت په وسيله وړاندې کيږي.
پوهاند صديق الله رښتين په خپل اثر پښتو ادب تاريخ کې ادب داسې راپېژني : (( ادب د عربو په لغت کې د پوهې، ځيرکۍ، بلنې او هر شي د اندازې ساتلو په ماناوو راغلی او په اصطلاح کې ادب پر دوه ډوله دی :
يو نفسي ادب دی چې اخلاقي فضيلت او ښېګڼې ته وايي او بل درسي ادب دی چې  له دې څخه مطلب په ښه طريقه ويل او ليکل او خپل  مطلب ښکاره کول دي.
د ادب د کلمې د اشتقاق په برخه کې ډېرې خبرې شوي دي يوه ډله لغات پوهان د ادب ريښه د اوستايي ( دب ) له رېښي سره مربوطه ګڼي چې د ليکلو مانا لري چې د دري ژبې په دبيستان کلمه کې چې د ليکوال، منشي، ښوونکي او ښوونځي په مانا ده راپاتې ده، خو ځينې لغات پوهان وايي چې د ادب کلمه په اصل کې د عربي ژبې د هذب د لغت او ښتی شکل دی.
( ۳ : ۴۳ – ۴۴ مخ )
د ادب څه دی؟ ليکوال چې ګڼ شمېر پېژندنې يې د ادب په اړ ه وړاندې کړي په يوه پېژندنه کې داسې ليکي: (( ادب د تاديب د خپل ځان يا جهان په هکله هغه اظهار دی چې پکې د هغې محسوسات، جذبات او تخيل ګډ وي هغه که په هره موضوع ليکي، ولې خالص د بهرني څيزونو او هم هغه شانتې په ساده ژبه، نقشه نه پېش کوي، بلکې خپل تخيل او احساس ورسره په داسې رنګ ګډ کړي چې د هر چا د خوند څيز شي.
په دې اولنی اثر کوونکی څيز ښکلې شاعرانه ژبه او جذبه وي، په دې باندې په جذباتو کې هم هغه شانتې وړې لويې چپې پيداشي لکه چې اديب محسوس کړي وي ...))
د ادب او ادبياتو د لغوي او اصطلاحي مانا په اړه په پايله کې ويلای شو ادبيات جمع د ادب ده او په نننيو ادبي څېړنو کې يوه ډېره عامه پېژندنه داسې ده چې ادبيات د اجتماعي علومو او فنونو د يوې سترې او مهمې څانګې په توګه هغه ژبنی هنر او فن دی چې ټولنيز واقعيتونه او حقايق پکې د ژبې په وسيله د ذهني تصويرونو او انځورونو له لارې څرګنديږي، يا په بله وينا هر هغه وينا چې شفاهي وي که تحريري، نظم وي که نثر، خو چې هنري ارزښت ولري ادب بلل کيږي.
( ۳ : ۵۸ مخ )
د ليک پېژندنه او پيدايښت :
ليک د وضع شويو رسمونو مجموعه ده چې په قراردادي او اتفاقي توګه د يوې ژبېې د الفاظو، ويناوو او افکارو د انځورولو او ثبتولو لپاره استعماليږي.
عام ليکونه د ليکوالۍ د يو ځانګړي فورم په توګه په دوه برخو وېشل کيږي:
۱ – شخصي ليکونه
۲ – رسمي يا اداري ليکونه
۱ – شخصي ليکونه :
هغه ليکونه دي چې د وګړو ترمنځ د بېلابېلو علايقو، اړيکو او اړونديو له مخې د ډول ډول مقصدونو او افکارو د تبادلې لپاره ليکل کيږي.
په دې ډول ليکونو کې تر ډېره د ليکونکي شخصي ذوق او مقاصد دخيل وي.
۲ – رسمي يا اداري ليکونه :
هغه ليکونه دي چې  معمولاً په رسمي ( دولتي ) او ازادو اداراتو يا موسسو کې د بېلابېلو مقصدونو، غوښتنو، پوښتنو، پوهونې راپوهونې او نورو ملحوظاتو لپاره ليکل کيږي چې مهمې بېلګې يې غوښتنليکونه ( عريضې )، مکتوب، پېشنهاد ( وړانديز ) استعلام او ....دي.
( ۴ : ۱۴۸ مخ )
د ليک پيدايښت د بشر په ژوند کې د نور او روښنايۍ هغه کرښه وه چې د جهل دروازې يې ماتې کړې او د انسان لالهانده ژوند ته يې نظم ور وباښه، د بشري ژوند تجربې يې خوندي او نورو نسلونو ته راولېږدولې او د زده کړو او علومو سترې زېرمې يې خوندي کړې او بشريت ته يې دا ځواک ور په برخه کړ چې د تمدن ودانۍ ودانې کړي او بالاخره د بشري تاريخ پيلامه او ادامه وګرځي.
ليک ليکنه يا مکاتبه د ليکوالۍ له بنسټيزې برخې او کالبونو څخه ګڼل کيږي او هغه هنر دی چې په ټولنيز ژوند کې ډېر ستر ارزښت او اهميت لري په اوسنۍ زمانه کې ټولنيز ژوند داسې شرايط رامنځته کړي چې د ليک ليکنې ( مکالمې ) د هنر سره بلدتيا او اشنايي له ډېرو مهمو اړتياوو څخه ګڼل کيږي او د ټولنيزو اړيکو په ټينګولو او رامنځته کولو کې ارزښتمن نقش لوبوي.
( ۵ : ۳۴۷ مخ )
تاريخ په خپله غېږه کې ډېر مهم ليکونه خوندي کړي او ډېرې مهمې تاريخي پېښې د ليکونو په نتيجه کې رامنځته شوي دي د سبا ملکې په نوم د حضرت اسماعيل عليه السلام ليک دومره لوړ ارزښت درلود چې د مسلمانانو په سپېڅلي کتاب قران کريم کې ورته الله جل جلاله ځای ورکړ ( نمل سورة ۳۰ ايت ) او د اسلام ستر پېغمبر حضرت محمد صل الله عليه والسلم د خپل پيغام د خپرولو لپاره له ليک څخه کار واخيست، د پارس، روم، حبشې او نورو هېوادونو مشرانو ته يې بلنليکونه ولېږل او د اسلام د سپېڅلي دين منلو ته يې راوبلل.
د نور ملتونو په تاريخ کې هم ډېر مهم بينادي او سرنوشت بدلوونکي موجود دي.
( ۲ : ۲۹۹ مخ )
د ليک د پيدايښت په هکله نظريات مختلف دي ، چې اسلامي پوهان يو نظر او اروپايي پوهان بل نظر لري.
غربي څېړونکي، د نوي عصر زياتو محقيقين، ليک پېژندونکي او لرغونپوهان، د بشري ټولنو د ترلاسه شويو لاسوندونو له مخې د بشري ليکنو تاريخ ( ۵۰۰۰ ) کلونو پورې وړاندې ښيي په داسې حال کې چې کومې ليکنيزې بېلګې، چې په بين النهرين، مصر او چين کې لاسته راغلي دي د تاريخي سابقې او ډول له مخې سره توپير لري، لومړنی راپيدا شوې ليکنيزې بېلګې انځوريزې بڼې لري، چې په يادو ځايونو کې ترلاسه شوي دي.
( ۱ : ۵ مخ )
د ليک د پيدايښت په اړه اسلامي عالمان، او د عقيدې پوهان لاندې نظريات لري:
په بشري نړۍ کې د ليک علم پر ځمکې باندې د لومړي بشر حضرت ادم عليه السلام له مېشت کېدو سره سم مينځته راغلی دی، چې په زرهاو کلونه پرې تېر شوي دي او د دې خبرې شاهدي د الله تعالی دغه فرمان دی چې ( اقرأ بسم ربک الذی خلق خلق الانسان من علق اقرأ وربک الاکرم الذي علّم بالقلم و علّم الانسان ما لم يعلم )
( العلق، ۱ – ۵ ايت )
ژباړه : ولوله! په نوم د خپل رب چې پيدا کړي يې دي هرڅه او پيدا کړی يې دی انسان د علق ( وينې ) ولوله!، او رب ستا ډېر مهربانه دی ، هغه چې ښوونه يې کړې ده انسان ته په قلم سره او ښوولې يې دي انسان ته هغه څه چې دی پرې نه پوهېده.
امام قرطبي رحمة الله عليه په خپل تفسير کې د دې مبارک ايت په تفسير کې ليکلي دي چې په دغه ايت کې په قلم سره خط ښوول شوی، انسان څخه مراد ادم عليه السلام دی، ځکه هغه لومړنی شخص و، چې په قلم سره يې ليکل کړي دي او بيا د هغه وروسته د هغې په اولاده کې حضرت ادريس عليه السلام دوهم هغه شخص و، چې تر ده وروسته ( وروسته له ادم عليه السلام ) يې دده په څېر په قلم سره ليکل کول او نور ته يې هم وښوده، نو د خپلو خبرو په پايله کې وايم چې د غرب ليک پېژندونکو او پوهانو دغه خبره بې اساسه ده چې د ليک تاريخ پنځه زره کلونو نه زيات نه دی، حقيقت دا دی چې د ليک تاريخ په بشريت کې ډېر لرغونی دی، په زرهاو کلونه پرې تېر شوي دي او له حضرت ادم عليه السلام سربېره پر دې  چې الله تعالی د ځمکې پاچاهي ور کړې وه، نبي او رسول هم و، چې خپلو اولادونو ته يې لېږل شوی و او الله تعالی يوويشت پاڼې پرې نازل کړې وې چې حضرت جبريل عليه السلام ورته تلاوت کولې او حضرت ادم عليه السلام به په خپلو مبارکو لاسونو ليکلې، نو د ليک او ژبې تاريخ حضرت ادم عليه السلام ته رسيږي.
( ۱ : ۸ مخ )
ادبي ليکونه :
ادبي ليکونه هم د نورو نثري ادبي ژانرونو په څېر کوټلې او د ټولمنلې پېژندنه نه لري، ادبي څېړونکو يې د پېژندنې لپاره ليکنيزې بڼې او فورم ته په کتنې او پاملرنې سره يو لړ تشريحي څرګندونې کړي دي چې په لاندې ډول ته ترې يادونه کوو:
د زرينې څانګې اثر ليکوال په خپله ليکنه کې ليکلي دي : (( ادبي ليکونه د هنري ادب يو بل ژانر دی چې په خاص سبک او ډول پر مطالبو رڼا اچوي.))
ارواښاد پروفيسور سيد تقويم الحق کاکاخېل د بي بي نوره ( ادبي ليکونو ټولګه) سريزه کې د ادبي ليکونو د پېژندنې په اړه داسې څرګندونې کړي دي : (( هر سړی خطل ليکي، ليکن هر سړی ښه خط نه شي ليکلی، د يو اديب خط صرف د کاتب او مکتوب اليه ترمنځ راز نه وي، هغه چې څنګه په يوه تېريږي، دغسې په هر يو تېريږي، د خط دې حيثيت ته ډېر وروسته د خلکوفکر شو او د لويو لويو بزرګانو، عالمانو، صوفيانو او اديبانو خطونه په کتابي شکل شايع شول.))
( ۵ : ۳۵۰ مخ )
يو بل ليکوال يې د پېژندنې په اړه داسې څرګندونې کړي دي : ((  ادبي ليکونه د ذاتي تاثيراتو يوه داسې هېنداره ده چې پکې د انسان د داخلي او خارجي حالاتو او تاثراتو، د چاپېريال، عاداتو، کور کلي، مشغلو او بوختياوو، ناستې پاستې، استوګنې، خانداني کيفياتو او لنډه دا چې د ژوند د ټولو اړخونو څرګنده او صفا ننداره ليدلی شئ.))
( ۶ : ۱۳ مخ )
د ايين نګارش ليکوال  يې دا ډول راپېژني : ادبي ليکونه هغه ليکونه دي چې ادبي ژبې پکې کارول شوې ، د روحي حالت او عواطفو له بيانولو نيولې تر هر ډول علمي، ادبي، تاريخي او نور ډول ډول مسايل پکې مطرح کيږي.
په پايله کې ويلای شو چې ادبي ليکونه هغه ليکونه دي چې په ځانګړي هنري او ادبي بڼه ليکل کيږي، دغه ډول ليکونه اوس د هنري نثر د ځانګړي فورم په توګه پېژندل شوي دي په ادبي ليکونو کې يو لړ مهم انتقادي، سياسي، فلسفي او ادبي مسايل ليکل کيږي، خو ژبه يې هنري، ادبي او تخيلي رنګ لري، له استعارو، کنايو، تشبېهاتو او نورو ادبي صنعتونو څخه پکې کار اخيستل شوی وي، ژبه يې خوږه او د ليکنې طرز يې دومره ښکلی وي چې لوستونکی يې پر لوستنه نه مړيږي او په ادبي ليکونو کې مهم اجتماعي، سياسي، تاريخي، اخلاقي، انتقادي، انتباهي مسايل په ادبي ژبه انځوريږي.
( ۴ : ۱۰۲ مخ )
( ۲ : ۳۱۳ مخ )
له عادي ليکونو سره د ادبي ليکونو توپير :
هغه ځانګړنه چې ادبي ليکونه له عادي ليکونو څخه بېلوي هغه هنري او ادبي ارزښتونه دي، چې همدغه هنري او ادبي ارزښت د دې سبب ګرځي ترڅو ادبي ليکونه له عادي ليکونو رابېل کړي.
عادي شخص ليکونه هغه ليکونه دي چې د وګړو ترمنځ د بېلابېلو علايقو، اړيکو او اړونديو له مخې د ډول ډول مقصدونو او افکارو د تبادلې لپاره ليکل کيږي، دغه ليکونه چې هر څومره ساده لنډ وي او موخه او مطلب پکې په ساده او روانه ژبه بيان شوی او څرګند شوی وي او د مقابل لوري سويه او موقف پکې په پام کې نيول شوی وي غوره ګڼل کيږي، خو ادبي ليکونه خپله ځانګړې معياري ژبه ليکل کيږي چې له عادي ورځنيو اړتياوو څخه پورته د روحي او معنوي اړتياوو د پوره کولو دنده ترسرره کوي، دغه ډول ليکونه د دې ترڅنګ چې د لوستونکي په ذهن کې ژوره اغېزه کوي او د هغه په عواطفو کې خوځښت راولي، مقابل لوري ته احساس او جذبه په اغېزناکه توګه ور لېږدوي او په سلوک کې يې د بدلون سبب ګرځي، په دې ډول ليکونو کې د عادي ليکونو پر خلاف د ادبي ليکونو د جوړښت ټول توکي، لکه تخيل، د خبرې زړه راښکون، د لفظ او معنی برابري او نور رعايت شوي وي.
په عادي ليکونو کې مخاطب معلوم وي او موضوع بيا غوښتنه او هيله يا د دغه ډول ليک ليکنې په چوکاټ کې چې خطاب، سريزه، اساسي مطلب، د اساسي ټکو لنډيز، وروستۍ هيله، وروستی خطاب او لاسليک پکې شامل وي، په ترتيب سره مقابل لوري ته وړاندې کيږي، خو په ادبي ليکونو کې چې د فضي مخاطب په نامه ليکل کيږي، دا چوکاټ ډېر توپير لري ، د دې ډول ليکونو د ليکنې لار او روش داسې وي چې ليکوال خپل فرضي مخاطب ته د څو کلمو او يا يو دوه جملو وروسته خپله هغه موضوع چې غواړي په عامه توګه يې خلکو ته وړاندې کړي له يوې مخې تعقيبوي او تر پايه يې بيانوي.
لنډه دا چې ادب ليکونه  له عادي ليکونو سره جوت توپير لري، پر پوهې او معلوماتو برسېره د لوستونکي، معنوي او روحي تنده هم په اغېزمنه توګه خړوبوي، ژورې اغېزې ښندي، عواطف او جذبات رالړزوي، چې عادي ليکونه له دې ځانګړنې بې برخې دي.
( ۵ : ۳۵۷ – ۳۵۸ مخ )
د ادبي ليکونو ارزښت :
ادبي ليکونه د يو ځانګړي هنري نثري ژانر په توګه له ستر ادبي ارزښت او اهميت څخه برخمن دي.
پياوړی څېړونکی او ادب پوه ښاغلی حبيب الله رفېع د ( ګوتې قلم ته په ژړا شوې) د حمزه شينواري ادبي ليکونو ټولګه په سريزه کې د ادبي ليکونو د ارزښت او اهميت په اړه لږ و ډېر تفصيل سره بحث کړی دی  چې دلته يې ځينې برخې رااخلو
( ۵ : ۳۵۲ مخ )
په ادبياتو کې د راز راز ادبي ډولونو ( ژانرونو ) په راپيدا کېدو سره هغه ليکونه چې په ادبي ژبه ليکل شوي وو، د يو ځانګړي ادبي ژانر په توګه ومنل شو، دا ډول ليکونه په مجلو کې  چاپ او په کتابونو کې راټول او د ملتونو د ادب ذخيرې او د پام وړ ارزښتناکه برخه يې جوړه کړې ده.
ادبي ليکونه د مرسل او مرسل اليه ترمنځ د فکر زرين مزي وغځول، د مينې، تصوف، فسلفې او علم رازونه يې شريک کړل او د بشري فکر په ذخيره کې يې زياتون راوست، په ختيځ او لوېديځ کې له ادبي ليکونو څخه په سلګونو جوړ شوي کتابونه راغونډ او خپاره شول، په عربي، فارسي او اردو ژبو کې د دې ډول ليکونو يو شمېر مجموعې راټولې شوې او خپرې شوې، چې راز راز ادبي، ټولنيز، تصوفي، سياسي او د ژوند نور مسايل پکې رانغښتل شوي دي، غوره بېلګې يې د حکيم سنايي غزنوي، امام رباني، مجدد الف ثاني، ميا فقير الله جلال ابادي، مرزا اسدالله غالب، علامه اقبال لاهوري، سيد احمد شهيد او داسې نورو پيرانو، فيلسوفانو، عارفانو او مبارزانو ليکونه يا مکتوبات دي چې زياتره يې د غوره مطالبو ترڅنګ ښه ادبي بلاغت او فصاحت او ادبي متره هم لري.
( ۵ : ۳۵۳ مخ )
په پښتو مجله کې په ادب کې د خط ليکلو فن، مقالې ليکوال رحيم شاه رحيم د ادبي ليکونو د ارزښت او اهميت په اړه ليکي : (( خط ته ادبي حيثيت هغه وخت حاصل شو کله چې د دې ادبي افاديت څرګند شو او د ادب پوهانو دا خبره محسوس کړه چې د تصوير دا فن پارې دې هم د ادب د ګلبڼ ښايست جوړ شي، د ادبي خطونو تدوين د نولسمې عيسوي صدۍ نه پس شروع شوی او په ادب کې د دې عام مقبوليت او اهميت د روانې صدۍ په اغاز کې زيات شوی دی.
په لوېديځه نړۍ کې هم د دې ډول ليکونو بېلګې زياتې دي، (د مولانا عبدالقادر خطونه ) د سريزې ليکوال پروفيسور نواز طاير د څرګندونو له مخې د فرانسوي مفکر والټير له مړينې وروسته د هغه په خپل کتابتون کې د هغه د لاس ليکلي اويازره شاوخوا ليکونه موجود وو.
ادبي ليکونه د خپل موثريت او اهميت له کبله دومره مقبوليت ترلاسه کړ چې ځينو ليکوالو د خپل مافی الضمير د بيانولو، ټولنو او خلکو ته د رسولو په غرض د فرضي مخاطب په نامه د ټولو لپاره د ليکونو ليکل پيل کړل او له همدې ځايه ادبي ليکونه په دوو برخو : تخيلي او واقعي ادبي ليکونو باندې وېشل شوي دي او څه رنګه چې دا دويمه برخه د ټولو يا هر چا په نوم وه، نو ځکه يې لوستونکي تر لومړي ډول زيات وو او په دې توګه د ادب په نړۍ کې يې ځای وموند او دا لړۍ لا روانه ده.
د واقعي ليکونو مجموعې هم راغونډيږي او خپرېږي او تخيلي ليکونه هم او تر څنګ يې تعليمي ليکونه هم ځای لري چې خلکو ته د ليک ليکلو لارې چارې ور ښيي او د ليک او انشاء دواړه لارې چارې ور ته روښانوي.
( ۵ : ۳۵۴ – ۳۵۶ مخ )
د دادبي ليکونو د ليکنې چوکاټ :
ادبي ليکونه د يو ځانګړي ادبي ژانر په توګه د ليکنې لپاره يو چوکاټ هم لري چې د ليک موضوع د څومره والي له مخې د هغو په ټاکلو حدودو کې رااخلي ، دغه ليکنې حدود د نورو ادبي ژانرونو لکه ډرامه، ناول، لنډه کيسه، طنز، ادبي ټوټه، ژوند ليک اونور...همدارنګه د ژورناليستي ژانرونو لکه خبر، مرکې، راپورتاژ، تخيل، تبصرې .... او د ليکوالۍ د نورو ژانرونو لکه کتاب ليکنې او مقالې له چوکاټ سره توپير لري، حتی په خپله د عادي ليک د ليکنې له چوکاټ سره هم لږ و ډېر توپير لري د بېلګې په توګه د ليکوالۍ د اصولو له مخې د ي، معياري عادي شخصي ليک په چوکاټ کې دا لاندې برخې شاملې دي:
خطاب، سريزه ( مقدمه )، د ليک اساسي مطلب، د اساسي ټکيو لنډيز، وروستی خطاب او  لاسليک، خو په ادبي ليکونو کې دا پورتنۍ ځينې برخې راوړل ضروري نه برېښي او په هغو ادبي ليکونو کې چې تخيلي او د فرضي مخاطب په نوم ليکل کيږي چې چوکاټ يې هم زيات بدلون مومي، لومړی ډول ادبي ليکونه، چې د ليکوالو ترمنځ تبادله کيږي او يا د يوې علمي ادارې يا خپرونې د مسئول په نوم ليکل کيږي او زياتره پکې علمي او ادبي مسايل مطرح او په ادبي هنري ژبه بيانيږي، په ليکنې چوکاټ کې يې خطاب له اصلي مطلب څخه دمخه څو کرښې د سريزې په توګه او بيا اصلي مطلب مرح کيږي، چې يا پکې د ادبي علمي او فرهنګي مسايلو ارزونه او کره کتنه او نيوکې يا هيلې، غوښتنې، پوښتنېو ځوابونه، څرګندونې او وړاندېزونه وي، د اساسي ټکو لنډيز، وروستی خطاب او لاسليک هم پکې وي، خو په دوهم ډول ادبي ليکونو کې چې ټاکلی مخاطب نه لري او د يو فرضي مخاطب په نوم ليکل کيږي، د دې ډول ادبي ليکونو کالب د خپلو نظرياتو د څرګندولو لپاره يو پلمه ګرځول شوې وي، خو په نوره ليکنه کې د مقالې په څېر تلوسه، منظر کښنه، تخيل، استعارات، کنايې، تشبېهات او نورې لفظي او معنوي ښکلاوې او ښېګڼې موجودې وي، د ادبي ليک ليکونو ته لازمه ده چې د دغه ژانر چوکاټ ته ليکلو پر مهال پوره پوره پاملرنه وکړي او حدودو يې ونه وځي.
( ۵ : ۳۶۰ مخ )
په پښتو ادب کې د ادبي ليکونو تاريخي بهير :
په پښتو ژبه او ادب کې چې د ادبي ليکونو تاريخي بهير او څېړنو لړ کې چې د ادبي ليکونو کومې لرغونې بېلګې زمونږ مخې ته راځي، هغه منظومې دي، چې د پټې خزانې په وسيله تر موږ رارسېدلي دي.
د ليک دغه لومړنۍ منظومه بېلګې له نن څخه څه د پاسه زر کاله دمخه د شيخ رضي او نصر لودي ترمنځ تبادله شوې دي، شيخ رضي چې خبر شو چې تربور يې (نصر لودي ) له ملحدينو سره ناسته ولاړه لري او د هغوی په عقيده ګروهېدلی، نو يو منظوم ليک يې ورته ليکلي چې مطلع يې داسې ده:
د الحاد په لور دې تر پلل               ګروه دې زمونږ وکه...تر پايه
کله  چې نصر لودي ته دا ليک ور رسيدلی و، نو په هغه يې په ځواب کې داسې ويلي وو:
د الحاد په تور تورن شوم          زه لرغون خو محلد نه يم ... ترپايه
( ۶ : ۳۷۱ مخ )
تر دې وروسته د منظوم ليک نورې بېلګې مونږ د خوشحال خان خټک په شعري کلياتو کې وينو چې يو يې بايزيد خان  ته د ليک په ځواب کې او بل يې خپل زوی بهرام ته ليکلی دی چې مطلع يې داسې ده :
تر کومه چې خبره په منثورو ليکونو پورې اړه لري بيا هم لومړنی بېلګه يې د خوشحال خان خټک په اثارو کې مومو چې د هغه اووه پړکه وصيت نامه ده چې په ۱۰۷۶ سپوږميز کال يې د هند له زندانه اشرف خان هجري ته رالېږلی و، متن يې افضل خان خټک په تاريخ مرصع کې خوندي کړی دی، چې داسې پيل کيږي  (( اووه پړکه صيت نامه موکده په ډېر تاکيد موشحه په مبالغه شديد چې فرزند ارجمند دی اشرف خان واړه فرزندان جمع هوا خواهان ياران دې په دا عمل وي... ))
( ۵ : ۳۶۱ – ۳۶۲ مخ  )
د يادونې وړ ده چې په پښتو کې په نثر د ليکونو ليکل د تاريخ په اوږدو کې ډېر عموميت نه درلود يا يې نه دی لرلی دا چې ولې پښتو ليکونو په نثري بڼه ډېر عموميت نه درلود، پروفيسور سيد تقويم الحق کاکاخېل يې په اړه داسې نظر لري :
(( اکثره پښتنو د عادت له مخې يا د تعليم د اثر لاندې خپل خطونه هم په بله ( غير پښتو )  ژبه کې ليکل...))
او د پرفيسور محمد نواز طاير په وينا : غالباً چې وجه يې دا ده چې پښتنو د همېش د ليک لپاره د فارسي، انګرېزي، اردو او عربي ژبو ته فوقيت ور کړی دی.
د منظوم ليک يوه بله بېلګه د سکندر خان خټک هغه ليک دی چې په ۱۰۹۳ هجري قمري کال يې خپل ورور اشرف خان هجري ته چې هغه وخت چې په دکن کې بندي و، ليکلی او لېږلی دی او د خپلې کورنۍ او سردارۍ په اړه يې سياسي او ټولنيز حالات ورته پکې ليکلي دي، په تاريخ مرصع کې د افضل خان خټک د ځينو منثورو ليکونو نورې بېلګې هم موجودې دي چې د ده او ځينو نورو ليکوالو او شاعرانو ترمنځ تبادله شوي دي، همدرانګه د مصري خان ګګياڼي ( د دولسمې هجري پېړۍ شاعر ) په دېوان کې هم ځينې منظوم ليکونه شته او ورسته د نورو شاعرانو ځينې منظوم ليکونه لاسته راغلي چې په راوروسته وختونو کې په منظمومو او منثورو ليکونو سربېره د ليک د ليکلو لارښودونه هم ليکل شوي او چاپ شوي دي، په دې لړ کې لومړنی اثر غالباً د ملا احمد د تنګي ليکلي پښتو ليکونه دي چې پادري هيوز په ۱۸۷۲ زېږديز کال په کليد افغاني کې خپاره کړي، وروسته په ۱۹۳۵ زېږديز کال مولوي نقيب احمد ( انشاء د پښتو ) ليکلې او په ۱۹۳۸ زېږديز کال قاضي رحيم الله مکتوبات افغاني او په ۱۳۱۸ لمريز کال د محمد ګل نوري ( پښتو ليک ښوونکی ) او په ۱۳۵۱ لمريز کال د عبدالمنان درد مند (پښتو ليکونه ) د يادونې وړ دي.
( ۵ : ۳۶۳ مخ )