cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ډومنيکان جمهوريت
رېښه
ډومينيکن نظم د سينټو ډومنګو په مستعمره کې د لوړو زده کړو يو خای جوړ کړی، کوم چې اوس د « Universidad Autónoma de Santo Domingo» په نوم پېژندل کېږي چې دا په نوې نړۍ کې لومړی پوهنتون دی. دوی خپل ځانونه د دې ټاپو د اوسېدونکو د زدهکړو او د مريتوب د ښکار سيمه ييزو اوسېدونکو Taíno د خونديتابه لپاره وقف کړی و.
د خپل تاريخ په ډېره برخه کې، تر خپلواکې پورې، دا سيمه يواځې د سينټو ډومنګو په نوم پېژندل کېده – کوم چې د دې هېواد د اوسنۍ پلازمېنې او سرپرست پالونکي قديس، سينټ ډومينک دی- او په انګليسي ژبه کې د شلمې پېړۍ تر لومړيو پورې په همدې نوم پېژندل کېدو. د دې هېواد اوسېدونکو ته «ډومينيکنز» ويل کېدل (Dominicanos)، کوم چې د «ډومينګو» صفتي نوم دی، په همدې بنسټ انقلابيانو د دوی نوي خپلواک هېواد ته د «ډومينيکن جمهوريت» نوم ورکړ (la República Dominicana).
د ډومينيکن جمهوريت په ملي سرود کې (himno nacional de la República Dominicana)، د « Dominicans»  اصطلاح نه ليدل کېږي. د دې ملي رسود ليکوال « Emilio Prud'Homme»په پرله پسې ډول شاعرانه اصطلاح « Quisqueyans» (Quisqueyanos) کاروي. د « Quisqueya» ټکی د ټاينو ژبې څخه اخستل شوی دی او معنا يې ده «د ځمکو مور» (madre de las tierras). دا په سندرو او د هېواد په نورو نومونو کې بيا بيا کارول کېږي. په انګليسي ژبه کې د دې هېواد نوم ډېر خله لنډ ليکل کېږي او هغه په دې ډول « the D.R.» (la R.D.)، خو په اسپانوي کې بیا دا ډېر کم وي.
جیو مورفولوژي
جیو مورفولوژي د توپوګرافیکو (topographic) او بېتیمېټریکو (bathymetric) ځانګړنو د سرچینې او تکامل علمي څېړنه ده چې د فزیکي، کیمیاوي یا بیولوژيکي پروسو له لارې د ځمکې په سطحه کې یا د ځمکې سطحې ته نږدې رامنځته کېږي. د جیو مورفولوژۍ پوهان هڅه کوي پوه شي چې ولې منظرې هغسې ښکاري، لکه دي چې. د دې تر څنګ هڅه کوي، د ځمکې پر بڼه، دینامیک او تاریخ پوه شي او د ساحوي څېړنو، فزیکي تجربو او احصایوي بېلګو له لارې د بدلونونو اټکل وکړي. د جیو مورفولوژۍ پوهان د فزیکي جغرافيې، ځمک‌پوهنې، ځمک‌سنجنۍ، انجنیري جیولوجۍ، لرغون پېژندنې، اقلیم پوهنې او جیوتخنیکي انجنیرۍ په برخو کې کار کوي. د لېوالتیاوو دا پراخ بنسټ په دې برخه کې له ډېرو څېړنیزو ډولونو او لېوالتیاوو سره مرسته کوي.
تاریخچه
په لرغوني دوران کې له ځینو استثناوو پرته جیومورفولوژي یو نسبتاً ځوان علم دی چې د ځمکنیو علومو د نورو برخو تر څنګ یې د ۱۹مې پېړۍ په منځنیو کلونو کې وده وکړه. په دې برخه کې د ځینو هغو مهمو څېرو او پېښو لنډیز وړاندې کېږي چې د دغه علم په پراختیا کې یې ونډه لرلې ده.
لرغونې جیو مورفولوژي
د ځمکې د شکلونو او د ځمکې د سطحې د تکامل په برخه کې د څېړنو تاریخ د لرغوني یونان پوهانو ته ور ګرځي. تر میلاد وړاندې په پنځمه پېړۍ کې یوناني تاریخ لیکوال «هېروډوټ» د خاورو د مشاهداتو پر بنسټ استدلال وکړ چې د «نیل ډېلټا» په فعال ډول په مدیترانه سمندرګي کې وده کوي او د هغې د عمر اټکل یې وکړ. تر میلاد وړاندې په څلورمه پېړۍ کې یوناني فیلسوف «ارسطو» په دې باور و چې سمندر ته د رسوب د لېږد په پایله کې سمندرونه ډکېږي، په داسې حال کې چې ځمکه ښکته ځي. ده ادعا وکړه چې ځمکه او اوبه به بالاخره خپل ځایونه سره بدل کړي او بیا به دا پروسه بیاځلي په یوه ناپایه دوره کې پیل شي. د «اخوان الصفا دایرة‌المعارف» چې په لسمه پېړۍ کې په بصره کې په عربي ژبه خپور شوی دی، د ځمکې او سمندر د دوره‌يي موقعیتونو د بدلون په اړه یې بحث کړی او وايي چې ډبرې ماتېږي، په سمندر کې وینځل کېږي او په پای کې یې رسوب نوې لویې وچې جوړوي. د منځنیو پېړیو مسلمان عالم ابو ریحان البېروني (۹۷۳-۱۰۴۸ز کلونه) د سیندونو په خولو کې د ډبرینو جوړښتونو تر کتنې وروسته دا فرضیه مطر کړه چې یو مهال د هند سمندر ټول هند پوښلی و. جرمني کان‌پوه او فلزپوه «جورجیوس اګریکولا» (۱۴۹۴-۱۵۵۵ز کلونه) په ۱۵۴۶ ز کال کې په خپل کتاب «د فوسیلونو ماهیت» کې د ویجاړۍ او  طبیعي هوا له امله د ډبرو د سولېدو په اړه لیکل کړي دي.
د جیو مورفولوژۍ د لومړنیو تیوریو په ډله کې یوه بله تیوري د «سونګ کورنۍ» چینايي ساینس‌پوه او سیاستوال «شین کوو» وړاندې کړې ده. دغه چینايي ساینس‌پوه دا تیوري له ارام سمندر څخه سلګونه مایله لرې په یوه غرنۍ جیولوژيکي طبقه کې د سمندري فوسیلي پوښونو د مشاهدې پر بنسټ وړاندې کړه. ده هغو دوه پټیزو قشرونو ته په کتو سره چې د یوه ګړنګ د غوڅې شوې برخې په افقي خوله کې پراته دي، دا تیوري مطرح کړه چې دا ګړنګ یو مهال د سمندري ساحل ماقبل‌التاریخي ځای و چې د پېړیو په اوږدو کې یې سلګونه مایله خپل ځای بدل کړی دی. دی «وېنژو» ته نږدې د «تای‌هانګ» غرونو او «یانډانګ» غره د طبیعي خرابۍ تر مشاهدې وروسته دې پایلې ته ورسېد چې ځمکه د غرونو د خاورې د خرابۍ او د خټو د رسوب له امله بیاځلي جوړه شوې او شکل یې بدل کړی دی. پر دې سربېره، ده هغه مهال د پېړیو په جریان کې د تدریجي اقلیمي بدلون تیوري پراخه کړه چې پر ډبرو بدل شوي لرغوني باڼسوڼه د یانژو په وچه شمالي اقلیمي سیمه کې تر ځمکه لاندې ساتل کېدل چې اوس هلته د «شان سي» ولایت «یان‌‌ان» ښار دی. پخوانیو چینايي لیکوالانو هم د ځمکې د بڼې د بدلون په اړه نظریات وړاندې کړي وو. د لوېدیځې جین سلطنتي لړۍ رسمي څېړونکي «ډو یو» (۲۲۲-۲۸۵ز کلونه) وړاندوېینه وکړه چې دوه یادګاري نښانونه چې د هغه لاسته راوړنې ثبتوي، یو د غره په څنډه کې ښخ شوی او بل د غره پر سر اېښودل شوی، په پای کې به د وخت په تېرېدو سره د غونډیو او درو په څېر خپل نسبي موقفونه بدل کړي. چینايي کیمیاپوه «جي هانګ» (۲۸۴-۳۶۴ز کلونه) یو تخیلي ډیالوګ جوړ کړ او په کې ویې ویل چې: د ختیځ چین د سمندر سیمه یو وخت د توتانو له ونو ډکه وه.
لومړۍ معاصره جیو مورفولوژي
داسې ښکاري چې د جیو مورفولوژۍ اصطلاح په لومړی ځل په ۱۸۵۸ ز کال کې «لاومن» په خپل هغه اثر کې کارولې ده چې په جرمني ژبه یې کښلی دی. کېټ ټينکلر وايي، کله چې «جان ویسلي پاول» او «ډبلیو جي مک‌ګي» په ۱۸۹۱ کال کې د ځمک‌پوهنې په نړیوال کنفرانس کې دا کلمه وکاروله، تر هغه وروسته په انګلیسي، جرمني او فرانسوي ژبو کې هم عامه شوه.
اقلیمي جیو مورفولوژي
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د نوي امپریالېزم د دورې په جریان کې اروپايي څېړونکو او ساینس‌پوهانو د نړۍ ګوټ ګوټ ته سفرونه وکړل او د ځمکې د منظرو او بڼو په اړه یې توضېحات را ټول کړل. د وخت په تېرېدو سره جغرافيایي پوهه ډېره شوه او دا مشاهدې د سیمه‌ییزو نمونو په لټون کې سیستماتیکې شوې. په دې توګه اقلیم په لویه کچه د ځمکې د بڼې د وېش د توضېح کولو لپاره د اصلي عامل په توګه را څرګند شو. د اقلیمي جیو مورفولوژۍ د راڅرګندېدو وړاندوېینه د ولادیمیر کوپن، واسیلي ډوکوچایف او انډریاس شمپر په څېړنو سره وشوه. له اقلیمي جیو مورفولوژۍ سره مینه هم د ډیویوس د جیو مورفولوژۍ پر وړاندې یو غبرګون و چې د شملې پېړۍ په منځ کې غیر نوښتي او شکمن ګڼل کېده. لومړنۍ اقليمي جیو مورفولوژۍ په لویه کچه په قاره‌يي اروپا کې وده وکړه، په داسې حال کې چې په انګلیسي‌ژبې نړۍ کې دا لېوالتیا په ۱۹۵۰ کال کې د «پلټير» د اثارو تر خپرېدو پورې څرګنده نه وه.
ترناوا ښار
ترناوا په سلواکي د سلواکیا هیواد د ترناوا سیمې مرکز دی.
زن میاشنۍ
ښځه میاشتنۍ (زن مياشتنۍ مجله) د کندز ولايت دښځو چارو رياست له خوا په مياشت کې يو ځل خپرېږي، چې ډېرې مطالب يې دښځو د ژوند، زده کړې، د تاوتريخوالي پر وړاندې مبارزه ، کلتوري فعاليتونو، لاسته راوړنو، کارموندنې  او مسووليتونو په اړه وي. د یاد ولايت دښځو چارو ريسه نادره ګياه يې مسووله ده ، چې د ٥٠٠ ټوکو په شمېر له کندوز پرته په نورو ولايتونو کې هم توزېع کېږي.
ابوالخير خان
ابوالخير خان (1412–1468) د ازبکانو مشر و  چې په منځنۍ آسیا کې یې سرگردان ازبک کوچی قومونه یې سره متحد کړ کوم  چې د قزاقخاناتو وروسته یې د جاني بیک او کارین خان په وړاندي یې په1466 ز. کال کې په بغاوت لاس پوری کړې ول او جلا جلا اوسېدل.
سرچینې
وېشنيزه:بخارا امارت
کارون ولسوالي
کارون ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان کارون)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د کوت عبدالله ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۵٬۸۷۲ تنه نفوس لري. د کارون ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
هري های
هېنري "هري" های جونیر (انګلیسي: Henry "Harry" Hay Jr.) (۱۹۱۲ز، د  اپریل ۷مه – ۲۰۰۲ ز ، د اکتوبر ۲۴مه) د همجنس‌پالانو د حقونو یو امریکایی فعال، کمونېست او د کارګرو ملاتړی او مدافع و. هغه د میتاچین ټولنې د بنسټګرانو له ډلې و، چې په متحده ایالاتو کې د همجنس بازانو د حقونو لومړنۍ پایداره ډله وه. نوموړی د راډیکال فیریز په نوم غورځنګ د بنسټګرانو له ډلې هم و، چې د همجنس بازانو یو روحاني غورځنګ و.
های په انګلنډ کې د منځنۍ کچې په یوه کورنۍ کې زیږېدلی او په چیلي او کالیفورنیا کې لوی شوی دی. له ماشومتوبه یې د خپلې همجنس بازۍ پر جذبه اعتراف کاوه او د مارکسیزم تر اغېزې لاندې و. په سټانفورډ پوهنتون کې له لنډې مودې زده کړو وروسته نوموړی په لاس آنجلس کې یو مسلکي لوبغاړی شو، چېرې چې د امریکا له کمونېست ګوند سره یوځای او د کیڼ اړخو کارګرانو لپاره پر یوه ژمن فعال بدل شو. د ټولنیزو فشارونو له امله یې په ۱۹۳۸ ز کال کې د ګوند له یوې ښځینه فعالې سره له واده کولو سره هڅه وکړه چې مخالف-جنس‌پال شي او له هغې یې دوه ماشومان هم پیدا شول. پر دې له پوهېدو سره چې هغه لاهم همجنس باز پاتې دی، له هغې سره یې واده بالاخره پای ته ورسېد او په ۱۹۵۰ کال کې یې د میتاچین ټولنه تاسیس کړه. که څه هم د همجنس‌بازانو د حقونو لپاره په مبارزو کې ښکېل و، خو په ۱۹۵۳ ز کال کې یې له دې ټولنې استعفا ورکړه.
د همجنس‌بازانو د کلتوري لږه کي‌توب پر حالت د های زیاتېدونکی باور د دې لامل شو چې نوموړی د همرنګۍ یا یو ډول والي پرضد، چې د همجنس‌بازانو د حقونو ډېری مدافعین یې ملاتړ کوي، دریځ ونیسي. نوموړي وروسته بیا په ۱۹۶۹ز کال کې د همجنس‌پالنې د آزادۍ جبهې د لاس آنجلس د څانګې په بنسټ اېښودنه کې رول ولوباوه، خو په ۱۹۷۰ ز کال کې له خپل اوږدمهاله ملګري جان برنسایډ سره نوې میکسیکو ته ولاړ. له امریکایي-هندي یا د امریکایي سورپوستانو له مذهب سره د های دوامداره علاقه د دې لامل شوه چې دواړه په ۱۹۷۹ ز کال کې له ډان کیلیفنر او مچل اېل واکر سره په ګډه د راډیکال فیریز بنسټ کېږدي. لاس آنجلس ته له بېرته راستنېدو سره، های د خپل ژوند په اوږدو کې په یو شمېر فعالو اهدافو کې ښکېل پاتې شو او د هېواد د همجنس بازانو په ټولنه کې یو پېژندل شوی، که څه هم متنازع، سیاستوال شو. های "د عصري همجنس‌بازانو غورځنګ بنسټګر" او "د همجنس‌بازۍ د آزادۍ پلار" ګڼل کېږي.
های د شمالي امریکا د سړیوـ هلکانو د مینې ټولنې (NAMBLA)، چې د بچه بازۍ مدافع سازمان و، یو فعال ملاتړی هم و. نوموړي د دې ډلې په اړه پر دې نیوکه لرله چې ولې د دوی د ویاړ پر رسم ګذشت (Pride parades) بندیز لګول شوی او د ۱۹۸۶ز کال د لاس آنجلس د رسم ګذشت په جریان کې یې پر دغه بندیز د اعتراض یو نښان اغوستی و او هم یې په ۱۹۹۴ ز کال کې د نیویارک پریډ یا رسم ګذشت له دې کبله بایکاټ کړ چې ولې په کې د NAMBLA ټولنه نه ده شامله شوې. نوموړي د بالغو سړیو او ۱۳ کلنۍ په عمر هلکانو ترمنځ د اړیکو په ملاتړ خبرې وکړې او د ۱۹۸۴، ۱۹۸۶ او ۱۹۹۴ز کلونو د پنلونو په ګډون یې د NAMBLA ټولنې په څو غونډو کې ویناوې کړې، څو له دې ډلې سره د دوی د عامه انځور د ښه کولو په موخه په نوم بدلولو کې مرسته وکړي.
ځواني: له ۱۹۱۲ تر ۱۹۲۹ کال پورې
های د ۱۹۱۲ز کال د اپریل په ۷مه د سویل ختیځ انګلنډ په سوسیکس ساحلي ښارګوټي (ورتینګ) کې (په لومړي بات سړک کې چې هغه مهال د "کول‌ویل" په نوم یادېده) زیږېدلی دی. نوموړی د منځنۍ کچې په یوه امریکایي کورنۍ کې لوی شوی او د خپل پلار، هري های سینیر (۱۸۶۹-۱۹۳۸) په نوم نومول شوی، چې د کان کیندنې انجنیر و او لومړی یې د سویلي افریقا په ویټ‌واټرسرانډ کې او بیا د ګانا په تارکوا کې له سیسل روډز سره کار کاوه. د هغه مور مارګریټ های (کورنی نوم  یې نیل)، چې یوه کاتولیکه عیسوۍ وه، د ۱۹۱۱ ز کال په اپریل کې د هغې له واده مخکې د سویلي افریقا په جوهانسبرګ کې د امریکایي کډوالو په یوه بډایه کورنۍ کې لویه شوې وه. های سینیر له هغې سره د واده پر مهال د هغې مذهب ته وراوښتی و او ماشومان یې کاتولیک لوی شوي دي. وروسته د ژوند په اوږدو کې های جونیر ته د یوه پخواني میتودېست له خوا په یونیټاري کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو.
په ۱۴ کلنۍ کې های په سان فرانسیسکو کې د استخدام یوې ادارې ته خپل د ټولنې کارت وروړ او د اتحادیې چارواکو ته یې قناعت ورکړ چې هغه ۲۱ کلن دی او په دې توګه یې په کارګو بېړۍ کې دنده ترلاسه کړه. په ۱۹۲۶ ز کال کې په مونټري خلیج کې تر ښکته کېدو وروسته، هغه د مټ په نوم له یوه ۲۵ کلن سوداګر سره اشنا شو او جنسي اړیکه یې ورسره جوړه کړه، چا چې هغه ته د همجنس‌پالو نارینه وو نظریه د یوې نړیوالې "پټې ورورګلوۍ" په توګه وروپېژندله. های وروسته د ملتپالنې د هویت له سټالینیسټ تعریف سره په ترکیبي بڼه دا نظریه رامنځته کړه، ترڅو دا استدلال پرې وکړي چې همجنسبازان یو "کلتوري اقلیت" جوړوي.
سټانفورډ پوهنتون او کمونېست ګوند: ۱۹۲۹ تر ۱۹۳۸ز
های په ۱۹۲۹ ز کال کې له ښوونځي نه فارغ شو او هیله یې لرله چې د لرغوني ژوند پوهنې (paleontology) په برخه کې زده کړې وکړي، مګر د هغه د پلار یې ممانعت وکړ او ټینګار یې دا و، چې د قانون په برخه کې زده کړې وکړي. های سینیر خپل زوی ته د خپل ملګري په حقوقي شرکت "هاس او ډنیګان" کې یوه د لومړنۍ کچې دنده واخیسته. په دغه شرکت کې د کار کولو پرمهال، های په پرشینګ چوک کې د همجنسبازانو د تګ راتګ صحنه ولیدله او هلته یې له یوه سړي سره جنسي اړیکه جوړه کړه او هغه کس نوموړي ته د همجنس بازانو د کلتور په اړه لارښوونې وکړې. د ادعا له مخې، همدلته هغه د شیکاګو مېشتو همجنس بازانو د حقونو د ډلې او د بشري حقونو د ټولنې په اړه معلومات ترلاسه کړل، که څه هم های وروسته د LGBT اړوند مخکېني فعالیت په اړه د کومې پوهې لرل رد کړي دي.
په ۱۹۳۰ ز کال کې های په سټانفورډ پوهنتون کې د نړیوالو اړیکو په څانګه کې نوم لیکنه وکړه او په انګلیسي، تاریخ او سیاسي علومو کې یې د خپلواکو زده کړو کورسونه ولوستل. هلته یې له اداکارۍ سره مینه زیاته شوه او شعرونه یې هم ولیکل، چې ځینې یې د پوهنتون په مجلو کې هم خپاره شول. هغه په ​​مکرر ډول هم په لاس آنجلس او هم په سان فرانسیسکو کې د همجنسبازانو په راټولېدنو کې ګډون کاوه او په داسې محفلونو کې یې هم برخه اخیسته چې نارینه به له نارینه وو سره نڅا کوله، ښځو به له ښځو سره نڅا کوله، خلکو به بدلې جامې اغوستې وې او الکول به څښل کېدل، چې دا ټول غیر قانوني وو. هغه به له بېلابېلو نارینه وو سره ځینې جنسي او عاشقانه چارې ترسره کولې. یو ژوند لیکونکی یې ادعا کوي چې په دغو کې له شهزاده جورج ډوک کینټ سره د یوې شپې اړیکه او له جیمز بروټن سره یوه لنډه اړیکه هم شامله وه. په ۱۹۳۱ ز کال کې نوموړی ځینو هغو خلکو ته هم د همجنس باز په توګه راغی چې هغه په ​​​​سټانفورډ کې پېژندل او که څه هم نوموړی له کوم سخت غبرګون سره مخامخ نه و، خو د یو شمېر همجنسبازانو په ګډون یې ځینو ملګرو او همکارانو ونه غوښتل چې تر هغه وروسته له نوموړي سره ولیدل شي. د سینوس یو سخت عفونت بیا د دې لامل شو چې های په ۱۹۳۲ ز کال کې تحصیل پرېږدي او د رغېدو لپاره بېرته د خپل تره زوی د نیواډا فارم ته راستون شي. هغه بیا هېڅکله هم پوهنتون ته ستون نه شو.
د بلخ رسنۍ
د بلخ ولایت رسنۍ له ۲۰۰۱م کال کال راوروسته کله چې امریکا په افغانسنان کې د طالبانو پروړاندې عملیات وکړل په افغانستان کې ګڼ شمیر رسنیو پرمختګ وکړ. له کابل وروسته په هرات او بلخ کې ګڼ شمیر تصویري او غږیزو رسنیو په کار پیل وکړ چې اوس هم فعله دي.
پولیس میاشتنۍ
پولیس میاشتنۍ ياده مجله په ١٣٩١ لمريز کال د کندز ولايت دامنيه قوماندانۍ په چوکاټ کې تاسيس شوې ، چې ددغه ولايت دپوځي برخې دفعاليتونو په اړه خپرونې لري او د هرې ګڼې چاپشمېر يې ١٠٠٠ ټوکه دى. ياده خپرونه ٥ کارکوونکي لري، چې لګښت يې امنيه قومانداني ورکوي.
عثمانجیک ښار
سرچینې
وېشنيزه:عثمانجيک وېشنيزه:ترکيه وېشنيزه:ترکي وېشنيزه:د ترکيې ښارونه وېشنيزه:توره بحيره وېشنيزه:تورې بحيرې ته څېرمه وېشنيزه:غربي ارمنستان
نیترا ښار
نیترا په سلواکیایي Nitra) د سلواکیا هیواد د نیترا سیمې مرکز دی. یاد ښار کابو ۸۵ زره وګړي لري.
شیپکا (ښار)
شپکا د بلغاریا په سټارا زګورا کې یو ښار دی چې په 2001 کال کې يې 1,348 تنه نفوس درلود.
سرچینې
وېشنيزه:په بلغاریا کې د ښارونو لېست وېشنيزه:د بلغاريا د ښارونو لېست وېشنيزه:د بلغاریې ښارونه وېشنيزه:په بلغاريا کې ژوند وېشنيزه:اروپايي ټولنه وېشنيزه:اروپايي ټولنه او کډوالي وېشنيزه:په بلغاريا کې د استوګنې وړ ځايونه
وېلیم اېچ. سيوارډ
ويلیم هېنري سېوارډ (زېږون، د ۱۸۰۱ کال د مې مياشتې ۱۶- مړینه، ۱۸۷۲ کال د اکتوبر ۱۰) یو امریکايي سیاستوال و چې له ۱۸۶۱ څخه تر ۱۸۶۹ کال پورې یې د متحده ایالاتو د بهیرنیو چارو د وزیر په توګه خدمت وکړ او تر هغې مخکې يې د نیویارک د قومندان او د متحده ایالاتو د سناتور په توګه خدمت وکړ. هغه د امریکا د کورنۍ جګړې د کلونو په بهیر کې د غلامۍ د پراختیا له کلکو مخالفینو څخه و او د جمهوري غوښتونکي ګوند د رامنځته کېدو پر مهال یو له وتلو څېرو څخه و، هغه د کورنۍ جګړې په بهیر کې د بهیرنیو چارو د وزیر په توګه د خپلو ښو فعالیتونو له امله د اتحاديې/ټولنې له خوا وستایل شو. هغه همدارنګه د متحده ایالاتو له خوا د الاسکا خاورې د اخیستلو د تړون لپاره هم مذاکره وکړه.
باغ‌ملک ولسوالي
باغ‌ملک ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان باغ‌ملک)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د باغ‌ملک ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۵٬۳۸۴ تنه نفوس لري. د باغ‌ملک ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۹ کېښودل شو.
ادبي فنون
ادبى فنون هغه علمونه دي چې د هغو په مرسته دليكونكو ليكني او د وينا كوونكو ويناوي او د شاعرانو شعرونه ښكلي، لطيف او سمېږي.
باغ‌ملک ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ادبي فنون
غرض
مهم غرض له دې فنونو څخه د ليك، وينا او شعر موْثر كېدل دي، چې كه كم ليك يا وينا يا شعر په دې ادبى مزاياووښكلى شوي وي، د اروېدونكو او لوستونكو په مغزو كې ښه اغېزه كوي، او لطافت يې ډيرېږي او يا اقلاً تنفر نه ځنې كوي او ددوي په كومك ليكونكى يا وينا كوونكى يا شاعر خپل مقصد لاس ته راوستلاى شي.
وېلیم اېچ. سيوارډ
سېوارډ په ۱۸۰۱ کال کې د نیویارک په اورېنج کاونټي (په متحده ایالاتو کې تر ولایت وروسته کوچنی اداري واحد، ژباړن) کې د فلورېډا په کلي کې زېږېدلی چېرته چې د هغه پلار یو کروندګر و او غلامان یې لرل. هغه د یو وکیل په توګه زده‌کړې وکړې او د نیویارک په مرکز کې اوبرون ته کډه شو. سېوارډ په ۱۸۳۰ کال کې د یو انتي ماسون (په متحده ایالاتو کې وروستی درېیم ګوند، ژباړن) په توګه د متحده ايالتو مشرانو جرګې/سنا ته وټاکل شو. څلورکاله وروسته د وېګ ګوند واکمنۍ ته نوماند شو. که څه هم هغه په سیالۍ کې بریالی نه شو، خو په ۱۸۳۸ کال کې د ګوند واکمن وټاکل شو او په ۱۸۴۰ کال کې يې دویمه دوه کلنه دوره تر لاسه کړه. هغه په دې دوره کې ګڼ شمېر قوانین لاسلیک کړل، چې تور پوستو اوسېدونکو ته يې حقوق او فرصتونه زیات کړل او په دې ایالت کې يې د تښتېدلو غلامانو لپاره جوري محکمه/هیئت (یو قانوني بهیر چې د قاضیانو یوه ډله د حقیقت په رڼا کې ټولې پرېکړې کوي، ژباړن)هم تضمین کړ. دې قانون د غلامۍ د لغوې اوصولو له پلویانو څخه ملاتړ کاوه او نوموړي د هغه ازاد شویو تورپوستو غلامانو په قضیه کې د مداخلې لپاره چې په سویل کې په غلامۍ نيول شوي وو له خپل موقف څخه کار واخیست.
ادبي فنون
موضوع
د ادبى فنونو موضوع نثر، شعر او وينا ده، يعني د نثر او وينا او شعر سره او نا سره څرګندول او ناسم سمول او بېخونده خوند ور كول دي، ځكه چې ټولي هغه معناوي چې زړه وړونكي او معقولي دي د الفاضو په ذريعه فهمول كېږي او د الفاظو د سمولو او پېژندلو او دهغو د تركيب دپاره څو فنه ټاكلي شويدي، چې د هغو په واسطه الفاظ هم سمېږي او هم پېژندل كېږي.
وېلیم اېچ. سيوارډ
هغه په ابرون کې تر کلونو وکالت وروسته په ۱۸۴۹ کال کې د ایالتي مقننه قوې له خوا د متحده ایالاتو مشرانو جرګې ته وټاکل شو. د غلامۍ خلاف د سېوارډ پاروونکې ويناوې او کلک دریځ په سویل کې له هغه څخه د کرکې لامل شو. په ۱۸۵۵ کال کې بیاځلي د مشرانو جرګې غړیتوب ته وټاکل شو او ډېر زر د نوي رامنځته شوي جمهوري غوښتونکي ګوند سره یوځای شو او په یاد ګوند کې په وتلې څېره بدل شو. د ۱۸۶۰ کال د ولسمشریزو ټاکنو په رانږدې کېدو سره هغه د جمهوري غوښتونکو د اصلي نوماند په توګه په پام کې ونیول شو. ګن شمېر لاملونو لکه له غلامۍ سره څرګند مخالفت، له کډوالو او کاتولیکانو څخه ملاتړ او له سرمنشي او سیاسي رییس ټورلو وېډ سره یې اړیکې د هغه پر ضد کار وکړ او د ابراهام لینکلن ولسمشري يې تضمین کړه. که څه هم هغه د خپلې ماتې له امله سخت ناهیلی و خو د لینکلن لپاره يې ټاکنیزې مبارزې وکړې چې د ټاکنو تر ګټلو وروسته یې د بهیرنیو چارو د وزیر په توګه وټاکه.
ادبي فنون
موضوع
بل دا چې په هره ژبه كښي دا خبره ضرورى ده چې سمه به ليكله كېږي او هر ژبور مجبور دى چې سمه به يې لولي، نو ويل ځانته فن او قانون لري او ليكل ځانته، چې همدې فنونو ته ادبى فنون وايي، او هيڅ يوه ژوندۍ او سمه ژبه په مستقيم يا غير مستقيم ډول ددې فنونو له مراعات څخه خلاصېدلاى نه شي، بلكى په طبعي ډول كه كمه ژبه خوږه او كلام يې خوږ وي ( كه يې ليكونكى يا ويونكى قصد وكړي كه يې ونه كړي) ددې فنونو اغېزه پكښي ځلېږي ( لكه د عربو د جهالت د وقت اشعار ) نو له دې څخه څرګندېږي چې دا فنون عموماً د پخوانيو له پخو ويناو او خوږو اشعارو څخه رائيستل شويدي.
وېلیم اېچ. سيوارډ
سېوارډ خپله ټوله هڅه وکړه تر څو د سویلي ایالتونو له جلا کېدو څخه مخنیوی وکړي. کله یې چې ماته وخوړه خپل ټول ژوند يې د اتحاديې موخو ته ورکړ. په کورنۍ جګړه کې د بهرنۍ مداخلې پر وړاندې د هغه غوڅ دريځ د بریتانیا او فرانسې په شاتګ او د کنفېدراسیون ايالت د خپلواکۍ په رسمیت پېژندلو کې مرسته وکړه. هغه د ۱۸۶۵ کال د وژنې د دسیسې یوه موخه و چې لینکلن په‌کې ومړ او خپله د دسیسه‌ګر لوېیس پاول له خوا په کلکه ټپي شو. سېوارډ د اندروجانسون تر ولسمشرۍ پورې په‌خپل موقف کې پاتې شو او په دې ترڅ کې يې په ۱۸۶۷ کال کې د الاسکا د اخیستلو په اړه مذاکره وکړه او د جانسون د استیضاح پرمهال يې له هغه څخه ملاتړ وکړ. د هغه معاصر کارل شورتز سېوارډ یو له هغو ارواګانو څخه بولي چې ځینې وختونه د عمومي افکارو په لاره د تګ پر ځای له عمومي افکارو څخه یو ګام وړاندې وې.
ادبي فنون
د ادبى فنونو په وېش
د ادبى فنونو په وېش كي راز راز مختلفي نظريې موجود دي او ډول ډول وېشونه پكښي شوى دي، او پخوانيو شرقي پوهانو پر څو علومو سره وېشلي دي. احتمال لري چې په اروپا كي په بل ترتيب وي، مګر دلته د شرقي پوهانو نظريې راوړو :
وېلیم اېچ. سيوارډ
د ژوند لومړي کلونه
سېوارډ د ۱۸۰۱ کال د مې میاشتې په ۱۶مه د نیویارک په اورېنج کاونټي کې د فلورېډا په کوچنۍ ټولنه کې زېږېدلی. هغه د سامويل سویزي او د هغه د مېرمنې ماري (جېنګز) څلورم زوی و سامويل سویزي په نیویارک ایالت کې یو شمتن کس و چې پراخې ځمکې او غلامان يې لرل؛ غلامي په دې ایالت کې تر ۱۸۲۷ کال پورې په بشپړ ډول له‌منځه نه وه تللې. فلورېډا د نیویارک ښار په شمال کې نږدې ۶۰ مایله (۱۰۰ کیلومترۍ) د هاډسون سیند په لویديځ کې پرته وه او کوچنۍ کلیواله سیمه وه چې ښايي ۱۲ کورنیو په‌کې ژوند کاوه. تنکي ځوان سېوارډ هلته او د ګوشن په نږدې مرکزي کاونټۍ کې په ښوونځي شامل شو. هغه یو داسې زده‌کوونکی و چې له درس ویلو څخه یې خوند اخیست. په وروسته کالونو د هغوی یو غلام داسې کیسه کوي چې سېوارډ د دې پر ځای چې له ښوونځي څخه وتښتي له کور څخه به ښوونځي ته تښتېده.
ادبي فنون
پخوانۍ شرقي نظريه :
پر پخوانۍ شرقي اصطلاح چې اوس هم په شرق كښي تقريباً تعقيبېږي ادب هغه پوهنه ده چې منثور يا منظوم كلام په پېژندل كېږي يعني دكلام ښه والى، بدوالى، ټيټوالى، لوړوالى، سم او ناسم ځيني څرګند شي، چې په دې صورت نو د بلاغت اسباب او دبليغ كلام و اصولو ته هم ادب ويلاى شو (1) او ځكه نو د اولنو په نظر د ادب علم په ډېرو عربي علومو پوري اړه لري، چې دا علوم نو "ادبى فنون" يا "ادبى علوم" بللاى شو، مګر ددې علومو په شمېر او ټاكلو كي هم د پخوانيو پوهانو نظريې سره مختلفي دي، مثلاً : د ادبى علومو په ټاكلو كي څوك د قرائت علم هم په ادبى علومو كي داخلوي او څوك يې نه، يا دا چې ځيني علماء د بديع علم مستقل نه ګڼي او د معاني او بيان تابع يې شمېري، همدارنګه د ادبى فنونو په شمېر كښي هم اختلاف دى، ابن انبازى (2) دا فنون اته بولي او زمخشرى (3) يې خپل د قسطاس په كتاب كښي دوولس راوړي، او قاضي ذكريا (4) بيا د بيضاوي په حاشيه كښي څورلس ذكر كړيدي، چې علم قرائت يې هم په ادبى فنونو كي داخل ګڼلى، محمد د محمود امين زوى (5) پخپل كتاب نفايس الفنون كي ادبى علوم پر پنځلسو فنونو مشتمل بللي دي (6) جرجي زيدان بيا ليكي : چې صرف، نحو، لغت، عروض، قوافى، صنعت، شعر، تاريخ او انساب ادبي علوم دي او اديب هغه څوك ګڼي چې په دې ټولو علومو پوه او خبر وي او يا په يوه ددې علومو كي پوره عالم وي، او په نورو خبروي، دا عالم او اديب يې هم دا فرق ټاكلى دى چې اديب له هر څه څخه هغه ښكلې برخه انتخابوي او عالم يوازي يو مقصد تعقيبوي او مهارت پكښي مومي (7) بل بيا وايي د ادب علمونه ديارلس دي چې ددې ديارلسو څخه اته اصول او پنځه فروع ګڼي.
وېلیم اېچ. سيوارډ
د ژوند لومړي کلونه
هېنري- دا هغه نوم و چې نومړی له کوچني‌والي پرې مشهور و-  په ۱۵ کلنۍ کې یونین کالج (په نیویارک کې د ازادو هنرونو خصوصي کالج، ژباړن) ته ولېږل شو. سېوارډ په دویم ټولګي کې ومنل شو او دا چې تکړه زده‌کوونکی او فای بېټا کپا (دا یوه امریکايي ټولنه ده چې په ټوله امریکا کې د علم او هنر په برخه کې وتلو زده‌کړیالانو ته د امریکا په ۲۸۶ پوهتونونو کې افتخاري غړیتوب ورکوي، ژباړن) ته وټاکل شو.ساموېل د خپل زوی نقدې پيسې کمې کړې او د ۱۸۱۸ کال په ډېسمبر کې - په یونین کې د هنري د وروستي کال په بهیر کې- دوی دواړو له یوبل سره د پیسو پر سر شخړه وکړه. نوي ځوان سېوارډ شنکټاډي ته راوګرځېد خو د الوا وېلسون په نوم له خپل ملګري زده کونکي سره یې ښوونځی پرېښود هغوی دواړه په یوه بېړۍ کې له نیویارک څخه جورجیا ته لاړل، چېرته چې وېلسون ته د پتنانم کاونټۍ په کلیواله سیمه کې د یوې نوې اکادمۍ د رییس یا مدیر په توګه د دندې وړاندیز شوی و. د هغه ملتیا کوونکی بل چېرته په دنده وګمارل شو او سېوارډ يې پرېښود تر څو د پانتم کاونټۍ په ایتونټون کې پاتې شي. د مالي چارو مسؤلینو له ۱۷ کلن سېوارډ سره مرکه وکړه او هغه یې په شرایطو برابر او د منلو وړ کس وموند.
ادبي فنون
اصول يې :
لغت، نحو، صرف، اشتقاق، معانى، بيان، عروض او قافيه. فروع يې : رسم الخط، قرض الشعر، انشاء محاضرات او تاريخ دى، د بديع فن د معاني او بيان تابع ګڼي (8) سيد شريف (9) بيا ادبي علوم دوولس ياد كړيدي او داسي يې راوړي : د ادب علم وار دواره پر دوو برخو وېشل كېږي : 1.	اصول 2.	فروع
وېلیم اېچ. سيوارډ
د ژوند لومړي کلونه
سېوارډ په جورجیا کې د خپل ژوند له شېبو څخه خوند اخیست او هلته د لومړي ځل لپاره د یو بالغ کس په توګه منل شوی و. له هغه څخه ښه مېلمه پالنه وشوه، خو له غلامانو سره د ناسم چلند شاهد هم و. سېوارډ د خپلې کورنۍ له  خوا قانع کړل شو چې بېرته نیویارک ته راستون شي او هغه دا کار د ۱۸۱۹ کال په  جون کې وکړ. دا چې د هغه له خپلو ټولګيوالو سره هم‌مهاله فراغت ته ډېره ناوخته نو هغه یونین کالج ته تر راګرځېدو مخکې په ګوشن کې د وکالت په یو دفتر کې حقوق ولوستل او خپله لیسانس درجه یې له ډېرو ویاړونو سره د ۱۸۲۰ کال په جون کې ترلاسه کړه.
ادبي فنون
اصول :
د ادب د علم اصول اته دي، ځكه چې ادبي علوم په الفاظو اړه لري چې په دې صورت كښي به يا دالفاظو د مفرداتو او موادو او هئيات څخه خبري كېږي چې دا "دلغت د علم" كار دى. او يا به يوازي د الفاظو د صورتو او هئيات څخه بحث دى، چې په "علم صرف" اړه لري. او يا به د كلمو د نسبت له حيثه وي چې په اصلوالي او فرعوالى كي د يوې كلمې نسبت بلي ته وشي، البته دا د "اشتقاق علم" دى او يا دا چې بحث له مركباتو څخه وي او دا هم پر څو ډوله دى، ځكه چې كه په اصل تركيبيه هئيات او د اصلي معناو په اداء كولو كي بحث وي "د نحو علم" دى او كه د معنا دافادې دكيفيت په شاوخوا كښي وي چې كمه معنا ترهغې معنا واضحه او كمه تر هغي بلي معنا پټه ده، دا "دبيان په علم" اړه لري او "د بديع علم" د معاني او بيان له ملحقاتو څخه دى او په هغو كي داخل دى، او كه بحث له هغو مركباتو څخه وي چې هغه وزن ولري دا بيا دوه قسمه دى، ځكه چې كه يوازي په وزن كښي خبري وي "دعروض علم" باله كېږي او كه دبيتو په اواخرو كي خبري وي "دقافيې علم" دئ. فروع : مګر فروع څلور دي : دا له دې جهته چې كه د ليكني او كتابت پر نقشونو بحث وي " د خط علم" دى او كه دا بحث په منظوم كلام پوري خاص وي، "قرض الشعر" دى او كه يوازي په نثر پوري اختصاص ولري " د انشاء علم" باله كېږي او كه په يوه پوري اختصاص ونه لري "علم محاضرات"  دى چې "تاريخ" او "انساب" هم په دې برخه كي شامل دي. (10) د سيد شريف وېش اكثرو پوهانو منلۍ او هم دا علوم يې ادبى فنون بللي دي ځكه نو موږ ځان مجبور ګڼو چې ددې علومو لنډ _ لنډ تعريف راوړو او هم دا تعريفونه به په راتلونكو بحثونو كي څه نه څه مرسته راسره وكړي :
وېلیم اېچ. سيوارډ
لومړنۍ دنده او په سیاست کې ښکېلتیا
سېوارډ تر فراغت وروسته د راتلونکو دوو کلونو ډېره برخه له جان ډویئر، جان انتون او اوګدن هافمن په څېر وکیلانو سره د نیویارک ښار په ګوشن کې د حقوقو په څانګه کې په زده کړو تېره کړه. هغه د ۱۸۲۲ کال په وروستیو کې د وکالت ازموینه ورکړه. هغه په ګوشن کې تمرین کولی شوی خو له دغه ښار څخه یې کرکه لرله او د ودې په  حال لویدیځ نیویارک کې تمرین ته لېوال و. سېوارډ پرېکړه وکړه چې د کایوګا په کاونټۍ کې چې نږدې ۱۵۰ مایله (۲۰۰کیلومترۍ) د الباني په لویدیځ او ۲۰۰ مایله (۳۰۰ کیلومترۍ کې) د ګوشن په شمال لویدیځ کې پروت د ابورن ښار وټاکي. هغه له تقاعد شوي قاضي اېلېجا مېلر سره تمرین پیل کړ چې لور یې فرانسس ادلېن مېلر د هغه له خور کارنېلیا سره د اېما وېلارډ ټوري د ښځو په روزنتون کې ټولګيواله وه. سېوارډ د ۱۸۲۴ کال د اکتوبر په ۲۰ له فرانسس مېلر سره واده وکړ. undefined
ادبي فنون
اصول :
(2)	د لغتو علم : دا علم د مفرداتو هغه مدلولات بيانوي چې ددوى دپاره وضع شوي وي او همدارنګه د مركباتو پر وضع او د هغو دلالت پر جزئيه معانيو ښيي.
(3)	- د اشتقاق علم : دا هغه علم دى چې د يوې كلمې څخه د بلي كلمې را ايستل راښيي او دا را ايستل به د يو جوهري تناسب په واسطه وي چې دا تناسب به ددوي په منځ كښي موجود وي، چې يوه كلمه له بلي راوباسي او يوې ته اصل او بلي ته فرع ووايي، او اصل مشتق منه او فرع مشتق بولي، چې ګويا دا علم فيلالوجي كيفيت لري.
(4)	_ د خط يا ليكلو علم : دا هغه علم دى چې د الفاظو د تصوير او ليك د نقوشو كيفيت راښيي.
(5)	_ د نحو علم : ددې علم په مرسته د كلمې او كلام او احوال د اعراب او بناء له حيثه څرګندېږي.
(6)	_ د معاني علم : هغه علم دى چې د لفظ حالات بيانوي، مګر دا بيان له داسي حيثه چې دكلام مطابقت د مقام له اقتضاء سره څرګندوي، لكه د مجاز عقلي بحث چې ( د يوه شى اسناد هغه شى ته وشي چې دده دپاره نه وي.
(7)	_ د بيان علم : ددې علم په مرسته سړى كولاى شي چې يو مطلب په پټه او ښكاره په څو مختلفو لارو اداء كړي چې دا علم زما په عقيده تر بديع يعني د الفاظو تر ښكليتوب ډېر اهميت لري او ضرورى دى.
(8)	_ د بديع علم : چې ددې علم په مرسته د بليغ كلام وجوه او علامې او نښي پېژندل كېږي.
(9)	_ د عروض علم : دا علم د شعر اوزان او بحرونه بيانوى.
(10)	_ د قافيې علم : دا علم د بيتو د پاى حال څرګندول او پېژندل دي.
(11)	_ قرض الشعر يا نقد الشعر : دا هغه علم دى چې د شعري كلماتو حال څرګندوي، مګر نه د وزن او بحر له حيثه بلكي د ښه والي، او بدوالي، خوند، او بې خوندۍ له حيثه يعني شعر ته د تنقيد په سترګه كتل دي، چې دا علم پوهانو د عروض تر علم هم ضرورى ګڼلى دى، ځكه چې كه دا علم منځ ته راشي نو حقيقي اديب او شاعر به له درواغجن او مقلد اوغله اديب او شاعر څخه جلا شي.
(12)	_ د انشاء علم : انشاء په لغت كي شروع او ايجاد او وضع ته وايي، مګر په اصطلاح كي هغه علم دى چې دده په واسطه دمعانيو څخه د استنباط كيفيت پېژندل كېږي مګر دا په داسي الفاظو تعبير شوي وي چې د مقام سره وړ وي.
(13)	_ د محاضرات علم : محاضره په لغت كي تقريباً د محاورې او حاضر جوابۍ په معنا راځي په اصطلاح كي هره وينا پر خپل ځاى ويل او ښه سمه محاوره كول او پر ځاى حاضر جوابه او فى البديهه د محاضرې علم دى (11). چې دا فن هم په ادبي فنونو كي خورا ډېر اهميت لري او هر څوك چې ددې ملكې څښتن وي د هر چا خوښ او په هر ځاى كي لوړ مقام لري، دا فن تر هر فن د شاعر شعر او وينا كوونكى وينا ورخوندوره او خوږه كوي او اغېزه يې ډېره وي.
تبصره :
چا اوچابيا علاوه پر دې علومو څو نور علمونه هم مستقلاً ادبي علوم شمېرلي دي چې مشهور يې دادي :
_ تاريخ او قصص : چې د تېرو ورځو او پخوانيو وګړو حال څرګندوي، او د مهمو اشخاصو زېږېدنه او وفات راوړي، او د ملتونو او اولسو رسمونه او دودونه معلوموي. _ د انساب علم : ددې علم په مرسته د اولسو او قبيلو روابط او خپلوى پېژنو او د هر نژاد او ټبر اصل او فرع سره جلا كوى.
_ د مسالك او ممالك علم : د ښارو اولارو د نومو پېژندنه او د حالاتو څرګندونه پورتنى علم بولي. _ د احاجي او اغلوطات علم : احاجي د احجيه جمع ده، احجيه په لغت كي مشكله او مغلقه كلمه بولي، اغلوطه په لغت كي د هغه مشكل كلام يا هغي مشكلي مسئلې معنا وركوي چې سړى په اشتباه كي اچوي (12) په دې علم كي د هغو الفاظو او تركيباتو څخه بحث كېږي چې ظاهراً د قياسي قواعدو سره مخالف وي.
_ دواوين : د مدونه اشعارو او مصنوعه تراكيبو پېژندل د دواوين علم بولي، د نفايس الفنون ليكونكى (13) دا علم د څورلسو ادبي علومو څخه بللى دى. تر دې ځايه پوري د اولنو پوهانو د نظريو اختلاف و، او هم په دې ترتيب نوري نظريې هم سته چې د پوهانو هر ټولۍ له ځانه ادبى علوم ټاكلي دي او هر چا پخپله خوښه څه چې يې لازم ګڼلي وېشونه په ګډ كړي دي. مګر زما په عقيده د ادبى فنونو اوعلومو د ټاكلو دپاره به همدغه جملې كافي وي چې ووايو : " ټول هغه فنون او علوم چې د وينا، ليك او لوست، نظم او شعر په ښكلولو او لطيف كولو او سمولو كي برخه اخلي او د هغو تاثير او اغېزه ور ډېروي هغه ادبي علوم باله كېږي".
سرچينه
وېشنيزه:پښتو ژبه
خمين ولسوالي
خمين ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان خمین)  د ايران د مرکزي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د خمين ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۵٬۰۱۷ تنه نفوس لري. د خمين ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مرکزي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
کوتنا هورا
کوتنا هورا چې په چېکي ژبه کې يې Kutná Horaبولي د چک جمهوریت په مرکزي بوهیمیا سیمه کې یو ښار دی چې په 2007 کې يې 21,373 تنه نفوس درلود.
محمد شیباني
محمد شیباني ازبک چي په منځنۍ اسیا کي دشیباني واکمنۍ بنسټګر ګڼل کیږي په 1451 میلادي کال کي کي پیدا اوپه 1510 میلادي کال کي د ایران له واکمن شاه اسماعیل سره په جګړه کي ووژل سو. شیباني دنسب له پلوه دشاه بوداق زوی اود ابوالخیرخان لمسﺉ دی چي دنسب سلسله یې مغولي واکمن چنګیزخان ته رسیږي. شیباني دخپلي واکمنۍ په دوران کي له عثماني ترکیې سره هم ټینګي اړیکي درلودې اوله همدې کبله یې دایران له صفوي سلطنت سره دښمني هم کول ځکه عثماني ترکیه او شیبانیان دواړه سني مذهبه اوشاه اسماعیل شیعه مذهبه مسلمان وو.
محمدشیباني په ترکستان کي ترواک ټینګولو وروسته دهرات له تیموري واکمنو او ظهیرالدین بابر سره هم ډغري ووهلې او وتوانېدی چي دهغوی واکمني راوپرځوي خوپه 1510میلادي کال کي کله چي دمروه سره نژدې دشاه اسماعیل له فوځیانو سره په جګړه کي ښکيل سو خپل سریې بایلود اوپه قتل ورسېدی. شاه اسماعیل دنوموړي ترقتل وروسته دده سرله تني جلا کړ اودسر پوست یې له بوسو ډک په استانبول کي عثماني واکمن دویم سلطان بایزید ته واستاوه.
دمحمد شیباني کورنۍ په دې ډول ده :
دنوموړي پنځه مېرمني مهرنیګارخاتون، خانزاده بېګم، عایشه سلطان خانم، زهراء اغا او خانزاده خانم نومېدلې. مور یې آق قاضی بیګم او اولادونه یې محمدتیمورسلطان، خرم شاه سلطان او محمدرحیم سلطان نومېدل.
محمدشیبانی دمرګ پروخت شاوخوا 59 کاله عمر درلود اود ازبکستان په سمرقند ښار کي خاورو ته سپارل سوی دی.
سرچینې
تاریخ عثماني / لیکوال/ هامر پورګشتال
اردو دایرة المعارف
وېشنيزه:بخارا امارت
ډيورند کرښه
ډورنډ خط د افغانستان او پاکستان ترمنځ غیرې رسمي پوله ده چې اوسمهال د مرزي پولې په ډول حسابیږي، اما د دواړو هیوادونو ترمنځ د بحث لاندې ده. ډیورنډ په ۱۸۹۳م کال کې د بریطانوی جنرال مورتیمر ډیورنډ او د هغه وخت د افغانستان امير عبدالرحمان خان ترمنځ د سلو کلو لپاره موقتي پوله ومنل شوه.
محمد بلال صافي شيخال شونکړۍ سرکاڼو ولسوالۍ کونړ ولايت  افغانستان  آسيا نړۍ
قاسم سوری
قاسم خان سوري یو پاکستانی سیاستوال دی چې د پاکستان د ملي اسمبلۍ(ولسي جرګې) غړی او د پاکستان د ملي اسمبلۍ اوسنی مرستیال دی.
مخکنی ژوند او زدکړې
نوموړی د ۱۹۶۹ کال د جنورۍ په میاشت کې د کویټې په خلجي پښتنه کورنۍ کې زېږېدلی و. په ۱۹۹۷ کال کې د پلار له مړینې وروسته د هغه د پلار طبي چارې قاسم په غاړه واخیستې.
قاسم خپلې لومړنۍ زده کړې د کوېټې له اسلاميه لېسې ترلاسه کړې او په ۱۹۸۸ کال کې په فدرالي دولتي کالج کې شامل شو. هغه په 1990 کال کې د سیاسي علومو په برخه کې د لېسانس او په 1992 کې په نړیوالو اړیکو کې د ماسټرۍ سند د بلوچستان پوهنتون څخه ترلاسه کړل.
سیاسي ژوند
قاسم له ۱۹۹۶ کال راهیسې د پاکستان تحریک انصاف سره تړاو درلود خو له ۲۰۰۷ کال راهیسې یې فعال غړی شو.
هغه د پاکستان د ۲۰۱۳ کال په عامو انتخاباتو کې د کويټې له حلقې N-259 (کویټه) څخه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د یوې څوکۍ لپاره د تحریک انصاف د کاندید په توګه ولاړ و، خو بریالی نه شو. هغه د محمود خان اڅکزي په مقابل کې 16006 رایې ترلاسه کړې او څوکۍ یې له لاسه ورکړه.
په ټاکنو کې د قاسم له بریا وروسته، پي ټي آی هغه د ۲۰۱۸ کال د اګست په ۱۳ مه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د مرستیال وياند په توګه وټاکه. د ۲۰۱۸م کال د اګست په ۱۵مه هغه د پاکستان د ملي اسمبلۍ د مرستیال په توګه وټاکل شو. هغه ۱۸۳ رایې ترلاسه کړې او خپل سیال اسد محمود ته یې ماتې ورکړه.
د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۱۰ مه د عمران خان پر ضد د عدم اعتماد د تحریک په غبرګون کې هغه استعفا وکړه او په دې توګه يې د راتلونکي لومړي وزیر په ټاکنه خپل اعتراض څرګند کړ.
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:1969 زېږېدنې
محمود خان
محمود خان یو پاکستانی سیاستوال دی چې د ۲۰۱۸ کال د اګست له ۱۷مې نېټې راهیسې د خیبر پښتونخوا اوسنی اعلی وزیر دی. هغه د 2018کال د اګست مياشتې له 13 مې نېټې راهیسې د خیبر پښتونخوا د ايالتي جرګی غړی شو.
تر دې وړاندې هغه د ۲۰۱۳کال نه تر مې ۲۰۱۸کال پورې د خېبر پښتونخوا د صوبايي اسمبلۍ غړی و. د پخواني وزيراعلي پروېز خټک په صوبايي کابينه کې د خېبرپښتونخوا اسمبلۍ د غړي په توګه د خپلې دورې پر مهال د خېبر پښتونخوا د صوبايي وزير په توګه دنده ترسره کړې او د پروېز خټک په دوره (۲۰۱۳-۲۰۱۸) کې يې څو وزارتونه پر غاړه واخيستل.
د 2022 په فبروري کې د جنګ ورځپاڼې(روزنامه جنګ) له خوا ترسره شوې سروې له مخې، محمود خان په کارکردګۍ کې له ټولو وزیرانو څخه مخکې شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سوات ولسوالۍ کسان وېشنيزه:1972 زېږېدنې وېشنيزه:سوات ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان
کوشیتسه ښار
کوشیتسه په سلواکیایي Kosice) د سلواکیا هیواد د کوشیتسه سیمې مرکزي ښار دی. کوشیتسه د ۲۳۵,۰۰۰ وګړو درلودلو سره د سلواکیا دوم ګڼ نفوسه ښار دی.
اسپرانژ
Sprange چې په لوګزامبورګي ژبه يې Hesper ليکي د لوګزامبورګ هېواد د لوګزامبورګ په ولایت کې ښاروالي ده چې مساحت یې 27.22 کیلومتره مربع دی او په 2009 کې یې نفوس 11323 تنه و.
سرچینې
وېشنيزه:لوګزامبورګ وېشنيزه:اروپایي گوندونه وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي هېوادونه وېشنيزه:اروپايي ټولنه
شهربابک ولسوالي
شهربابک ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان شهربابک)  د ايران د کرمان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د شهربابک ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۳٬۹۷۵ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۳۵۷۴ کیلومتره مربع دی. د شهربابک ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
واخان دهلېز
واخان دهلېز  یا ( واخان) د  افغانستان په شمال شرق کې د  افغانستان د خاورې یوه نرۍ تړانگه  ده چې  تر چینه پورې غځېدلي ده  او  تاجکستان له پاکستان څخه جلا کوي. د ا دهلېز ، د پامیر ( د شمال له طرفه) او  قراقرم (د سوېل له طرفه) تر منځ پروت دی، د دې دهلېز پراخوالی 350 km long and 13 - 65 km دی.
سرچینې
وېشنيزه:واخان
دارو خان خاکسار
دارو خان خاکسار (۱۳۳۲ لمریز لېږدي کال، د اروزګان ولایت، د چورې ولسوالي - د ۱۳۹۴ ل ل کال د غويي ۲۹) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر، ليکوال او سیاسي وگړه (شخصیت) وو.
مخینه
دارو خان خاکسار د صاحب خان زوی او د ملک تاج محمد خان لمسی پر ۱۳۳۲ لمریز لېږدي کال د ارزگان ولایت د چورې ولسوالۍ کې زیږیدلی دی.
خاکسار د ۱۳۴۷ لمریز لېږدي کاله راهسې شعر ليکه، او له همدی لامله یې پر ۱۳۹۱ ل ل کال د سولې په مشاعره کې نغدي جايزه وگټله او د ځوان غږ د ۱۳۹۲ کال په مشاعره کې یې د اطلاعاتو او کلتور ریاست له خوا ستاینلیک تر لاسه کړ.
مړینه
خدای بښلی داروخان خاکسار پر ۱۳۹۴/۰۲/۲۹ نېټه د درې نۍ (سه شنبې) پر ورځ، گهيځ پر ۷ بجو او ۱۵ دقيقو ( ۷:۱۵ ) په داسې اکر کې چې له کوره د خپل درملتون پر لور رهي وو، د سړک غاړې بم د چاودنې له لامله له دې نړۍ سترگې پې کړې. هغه د هېواد او اسلام دوښمنانو شهيد کړ. په دې ډول شهید استاد داروخان خاکسار له خپلو نیمگړو هیلو او ارمانونو سره د هېواد او ولس له مینې ډکه د سولې او خپلواکۍ ترانه په خوله، له دې پاني او ستړې نړۍ د تل لپاره رخصت واخیست. اروا يې ښاده او جنت یې ځای.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- ارزگان ناوې.
۲- گران وطن جانان وطن.
۳- ملي نغمې او ترانې.
د داروخان خاکسار نږدې ۲۵ نښيرونه ناچاپ پاتی دي.
اخځليک
۱- https://fr-fr.facebook.com/1596820697257390/posts/1720947814844677/
۲- http://www.bakhtarnews.com.af/dari/culture/item/48568-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%88-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%B3%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DA%AF%D9%81%D8%AA.html
۳- https://khabarial.com/ar/%D8%AF-%D9%A2%D9%A9-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%86%D9%88-%D9%84%D9%8A%DA%A9%D9%88%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%85%D9%8A-%DA%86%D8%A7%D9%88%D8%AF%D9%86%D9%8A-%D8%B4%D9%87%D9%8A%D8%AF-%DA%A9%DA%93/
۴- http://www.jomhornews.com/fa/news/65998/
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
آیرلنډي ژبه
ایرلنډي ژبه (آیرلندي) په ایرلنډي Gaeilge) د سلتي ژبو له ډلې یوه ده چې په آیرلنډ کې پري خبري کیږي او همدارنګه د یاد هیواد رسمي ژبه ده. کابو ۳۸۰ زره خلک په آیرلنډي ژبه خبري کوي.
براتیسلاوا سیمه
براتیسلاوا ولایت په سلواکیایي Bratislavský) د سلواکیا هیواد له ۹ ایداري برخو یوه ده چې د سلواکیا پلازمینه براتیسلاوا ښار هم په یاده سیمه کې موقیعت لري.
یحیی خان
جنرال آغا محمد یحیی خان (زوکړه: د ۱۹۱۷ زکال د فبروري ۴ مه – مړینه: د ۱۹۸۰ زکال د اګست ۱۰مه) چې تر ډېره د یحیی خان په نوم پېژندل کېږي پاکستاني پوځي افسر او سیاستوال و چې د ۱۹۶۹ زکال د مارچ په ۲۵مه نېټه یې د خپل مخکښ ایوب خان له استعفا وروسته د ۱۹۷۱ زکال د ډسمبر په ۲۰مه د خپلې استعفا تر مهاله د پاکستان د دریم ولسمشر او له هغو وروسته یې د نظامي حکومت د عمومي مشر په توګه خدمت وکړ. هغه د خپلې حکومتولۍ پر مهال د بنګالي ملت پالنې د ځپلو په موخه د سرچ لایټ عملیاتو د پیلولو امر ورکړ چې له امله یې د بنګلادېش د آزادۍ جګړه پیل شوه. هغه د بنګلادېش په عام وژنه کې اصلي رول درلود چې په پایله کې یې د معاصر بنګلادېش له ۳۰۰ زرو څخه تر ۳ میلیونو وګړي ووژل شول.
خان په چکوال کې وزېږېد او د دهرادون سیمې په کولنل براون کمبرېج ښوونځي او د لاهور په پنجاب پوهنتون کې یې زده کړې وکړې. هغه د هند پوځي اکاډمۍ ته ولاړ او په ۱۹۳۹ زکال کې یې د بریتانوي هند د پوځ لیکو ته لار ومونده. خان په دویمه نړیواله جګړه کې د مدیترانې په جبهه کې د محور ځواکونو پر وړاندې جګړه وکړه او د بریتانیا په پیاده پوځ کې یې ځانګړی ځایګی وموند. په ۱۹۴۷ زکال کې د پاکستان له تاسیس وروسته نوموړي د پاکستان په پوځ کې پرله پسې څو رتبې واخیستې. د کشمیر په دویمه جګړه کې نوموړي د ۱۹۶۵ زکال پر مهال د هند تر کنټرول لاندې کشمیر کې د پاکستاني پوځ له پټ نفوذ سره مرسته وکړه. نوموړی له یو شمېر جنجالي بحثونو وروسته په ۱۹۶۶ زکال کې د پاکستاني پوځ لوی درستیز وټاکل شو او هغه مهال چې ولسمشر ایوب خان د یو لړ اعتراضاتو له امله استعفا ته اړ شو، دی یې پر ځای واک ته ورسېد.
د پاکستان د دریم ولسمشر په توګه، یحیی خان په ۱۹۶۹ زکال کې د اساسي قانون په ځنډولو سره نظامي حکومت اعلان کړ. همدارنګه یې په ۱۹۷۰ زکال عمومي ټاکنې ترسره کړې، خو د ختیځ پاکستان څخه بریالي شیخ مجیب الرحمن ته یې د واک انتقال وځنډاوه چې له امله یې د ۱۹۷۱ زکال په مارچ میاشت کې د بنګلادېش آزادي غوښتونکې جګړه پیل شوه. خان د بنګالي ملت پالونکو د ځپلو په موخه د سرچ لایټ عملیاتو امر صادر کړ. نوموړی په ۱۹۷۱ زکال کې د بنګلادېشي وګړو د نسل وژنې اصلي عامل و. د ۱۹۷۱ زکال په ډسمبر میاشت کې د پاکستان پوځ د بنګال سره د متحدو هندي پوځونو پر وړاندې مخه نیونکي بریدونه ترسره کړل چې له امله یې په ۱۹۷۱ زکال کې د هند او پاکستان جګړه پیل شوه. دغه دواړې جګړې لامل وګرځېدې چې د پاکستان پوځ تسلیم شي او ختیځ پاکستان د بنګلادېش په نامه له دغه هېواد جلا شو. له دغو پېښو وروسته خان په همدې میاشت کې له پوځي قومندانۍ استعفا ورکړه او د ولسمشرۍ واګې یې هم ذوالفقار علي بوټو ته وسپارلې. خان تر ۱۹۷۹ زکال پورې هغه مهال چې د جنرال فضل الحق له خوا خوشی شو، په کور کې نظر بند و. راتلونکی کال هغه په راولپنډۍ کې ومړ او په پېښور کې خښ کړای شو.
د هغه لنډ مهاله دوه کلنه واکمني د پاکستان د تجزیې اصلي لامل ګڼل کېږي. نوموړی په بنګلادېش او پاکستان کې د نسل وژنې اصلي معمار بلل کېږي او ټول یې اړوند منفي لیدلوري لري.
د پاکستان ولسمشري
د ۱۹۶۸ زکال د مني پر مهال په لویدیځ پاکستان کې دولت ضد لوی خوځښت رامنځته شو. دغه پاڅون ختیځ پاکستان ته هم لار ومونده او لا پسې پیاوړی شو. ولسمشر ایوب خان هڅه وکړه چې د مخالفینو مشرانو ته د امتیازاتو په ورکړې سره دغه پاڅون له منځه یوسي، خو له دې سره هم لاریونونو دوام وموند. ایوب خان د دې پر ځای چې استعفا ورکړي او پرېږدي چې واک د اساسي قانون پر مټ بل چا ته وسپارل شي، د پوځ له لوی درستیز یحیی خان څخه یې وغوښتل چې له قانون څخه لوړو پوځي واکونو ګټنه وکړي؛ پوځي حکومت اعلان او واک په لاس کې واخلي. همدا و چې یحیی خان د ۱۹۶۹ زکال د مارچ په ۲۵ مه دغه ګام واخیست.
د ۱۹۶۹ زکال د مارچ په ۲۵ مه وروسته له هغه چې یحیی خان واک خپل کړ د اساسي قانون پر بنسټ دوه لسیزې مخینه لرونکې ستونزه ورته په میراث پاتې وه؛ دغې ستونزې په لویدیځ پاکستان کې د واکمنو پنجابیانو، پښتنو او مهاجرو وګړو او همدارنګه په ختیځ پاکستان کې د بنګالي مسلمانانو ترمنځ له سیالیو سرچینه اخیسته. سربېره پر دې هغه ته دغه ۱۱ کلنه ستونزه هم په میراث پاتې وه چې باید هېواد د یوه کس له خوا په اداره کېدونکي یو داسې دیموکراتیک هېواد واړوي چې د ایوب ضد ایډیالوژیک خوځښت (۱۹۶۸- ۱۹۶۹ زکال) بنسټ یې جوړاوه. د پوځ د لوی درستیز په توګه یحیی خان د واکمنۍ وړتیا، لیاقت او قدرت درلود خو داسې یو پېچلې ستونزه ورته په میراث پاتې شوې وه چې باید د هېواد د لنډ مهالي ولسمشر په توګه یې پریمانه دندې ترسره کړې وای؛ په دغو کې د لنډ مهاله حکومت لپاره د اساسي قانون جوړول، په یو موټي هېواد باندې د ټول پاکستان بدلول او همدارنګه د ناهیلیو، استثمار او تبعیض د هغه احساس له منځه وړل شامل و چې د ۱۹۴۸ زکال راهیسې په دوامداره توګه د پاکستان په ختیځ کې د دولتي سیاستونو له امله رامنځته شوی و.
د ۱۹۷۰ زکال عمومي ټاکنې
د ۱۹۶۹ زکال د جولای په ۲۸مه ولسمشر یحیی خان د ۱۹۷۰ زکال د ډسمبر میاشتې ټاکنو ته چوکاټ جوړ کړ. بالاخره دغه ټاکنې په ټول پاکستان کې وشوې. په ختیځ پاکستان کې عوامي لیګ چې مشري یې شیخ مجیب الرحمن کوله د ختیځ پاکستان ټولې څوکۍ خپلې کړې خو د لویدیځ پاکستان په څلورو ایالتونو کې یې یوه څوکۍ هم ترلاسه نه کړه. د پاکستان د خلکو سوسیالېستي ګوند (پیپل ګوند) د پاکستان په څلورو لویدیځو ایالتونو کې ډیری څوکۍ خپلې کړې خو د ختیځ پاکستان هېڅ څوکۍ یې هم ترلاسه نه کړه. د پاکستان مسلم لیګ ګوند چې مشري یې نورالامین کوله یوازنی ګوند و چې د ټول پاکستان استازولي یې کوله، خو دومره څوکۍ یې ترلاسه نه کړې چې وه دې کولای شي حکومت خپل کړي. په دغو ټاکنو کې د پاکستان د ملي اسمبلۍ لپاره عوامي لیګ د ختیځ پاکستان ۱۶۰ څوکۍ، د خلکو ګوند ۸۱ څوکۍ او محافظه کار مسلم لیګ ګوند یوازې ۱۰ څوکۍ خپلې کړې. د دغو عمومي ټاکنو پایلو د پاکستان ناوړه سیاسي واقعیت منعکس کړ؛ دا چې د دغه هېواد رایه ورکونکي د ختیځ او لویدیځ ترمنځ د منطقوي کرښو او سیاسي قطبیت پر بنسټ ویشل شوي و.
د سیاسي اصطلاحاتو پر بنسټ نور نو پاکستان له وېش سره مخ و. د خلکو د ګوند او د مجیب الرحمن ترمنځ دوه اړخیزو خبرو اترو هېڅ نتیجه نه لرله او دواړو لورو ونشو کولای د هغه شپږ ماده یې پلان پر بنسټ هوکړې ته ورسېږي چې له مخې یې واک له لویدیځ پاکستان څخه ختیځ پاکستان ته لېږدول کېده. په پاکستان کې خلکو د دې احساس کړی و چې دغه شپږ ماده یي پلان د پاکستان د تجزیې پر لور ګام دی.
په ختیځ پاکستان کې عام وژنه
یحیی خان او بوټو دواړه ډاکا ته ولاړل او یو ځل بیا یې مذاکره وکړه، خو بریالي نه شول او خبره لا پسې کړکېچنه شوه.
په دې توګه د سرچ لایټ عملیات د نسل وژنې هغه پوځي عملیات و چې د پاکستان د وسله والو ځواکونو له خوا د بنګالي ملت پالو د ځپلو په موخه د ۱۹۷۱ زکال په مارچ میاشت کې په ختیځ پاکستان کې ترسره شول. دغه عملیات د پاکستان د دولت په امر د بلیتز عملیاتو د پایلې په توګه بلل کېدل چې د ۱۹۷۰ زکال په مارچ میاشت کې پیل شول. د پاکستان د دولت نظر دا و چې دغه عملیات په ختیځ پاکستان کې د پاڅون د ځپلو په موخه دي څو پاکستان یو موټی وساتي. ورته مهال شیخ مجیب الرحمن د بنګلادېش د خپلواک هېواد اعلان وکړ او په تبعید کې یې د دغه هېواد دولت جوړ کړ.
د عثماني سترواکۍ زوال او عصري کول
د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې عثماني سترواکي (عثماني زوړ رژیم) له ګڼو دښمنانو سره مخامخ شو. د دې ګواښونو په ځواب کې، دې سترواکۍ د تنظیمات په نوم د کورنیو اصلاحاتو یوه لړۍ پیل کړه او دې سترواکۍ سره له دې چې بې اعتباره نړیوال موقف یي درلود، ویې کړای شو چې عثماني مرکزي دولت لا پیاوړی کړي. عثماني دولت د نولسمې پیړۍ په اوږدو کې، لا ډېر ځواکمن او منطقي شو او د نورو پخوانیو دورو په پرتله یې د خپلو خلکو تر منځ ډېر نفوذ پیدا کړ. د بیا رغاونې له ټولو هڅو سره سره، سترواکۍ ونه توانیده چې د توکمیزو اقلیتونو ترمنځ په ځانګړې توګه په بالکان ولایتونو کې د ملتپالنې د څپو مخه ونیسي. د نولسمې پېړۍ په بهیر کې او د شلمې پیړۍ په پیل کې، د خپلواکۍ لپاره بې شمیره بغاوتونه او جګړې وشوې او په شمال ختیځ کې د روسیې او فرانسې (او وروسته بریټانیا) له خوا د شمالي افریقا په ایالتونو کې پرله پسې یرغلونه د دې لامل شول چې د ډیریو سیمو ثبات له لاسه ورکړل شي.
په ۱۹۰۸ ز کال کې عثماني لښکر د لویدیځې اروپا د اردو په لیکو کې عصري او مسلکي شو. دا دوره د عثماني سترواکۍ د ماتې او زوال (۱۹۰۸-۱۹۲۲ز کلونه) نه وروسته تعقیب شوه.
د دې پړاو بنسيز مسائل
د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې په ډېرو هېوادونو کې ملتپالنه زياته خپره شوه او په عثماني سترواکۍ کې يې هم په ډېرو سيمو اغېز وکړ. مخ پر وده قومي ويښتابه د مخ پر وده قومي ملتپالنې سره يو ځای د ملتپالنې احساس يو له هغو مهمو لويديځو نظرياتو څخه و چې عثماني سترواکۍ ته وارد شو. دا سترواکي په داخل او هم له خپلو پولو څخه دباندې د ملتپالنې په وړاندې له مقابلې سره مخ وه. د هغو انقلابي او پټو ټولنو شمېر په راتلونکي پړاو کې په هېښونکي ډول زيات شو چې په سیاسي ګوندونو واوښتې. د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې په عثماني سيمو کې پاڅونونو ډېرې پراخې پايلې درلودلې او د شلمې پېړۍ په لومړيو کې يې ډېرې عثماني تګلارې جوړې کړې. عثماني واکمنو اشرافو ډېرو څېرو دا پوښتنه راپورته کړه چې ايا د دولت پر تګلارو ملامتي واچول شي که نه، ځينو باور درلود چې د قومي شخړو سرچينې بهرنۍ دي او تر حکومتي مسائلو پورې اړه نه لري. په داسې حال کې چې دا پړاو هم له ځينو برياليتونو خالي نه و، پر قومي پاڅونونو د عثماني دولت د اغېز وړتيا په جدي ډول تر پوښتنو لاندې راغله.
د اتلسمې پېړۍ په دويمه نيمايي کې د عثماني سترواکۍ پوځ يو اغېزناک جنګي ځواک پاتې شو، تر دې چې دا سترواکي د ۱۷۶۸-۷۴ په جګړه کې د روسيې په وړاندې له ناوريني ماتې سره مخ شو. په ۱۷۸۹ز کال کې درېيم سليم د پوځي سمونونو لپاره له يوې هيله منې هڅې سره واک ته ورسېد. نوموړی ناکام او په ۱۸۰۸ز کال کې دويم محمود د هغه ځای ناستی وټاکل شو، چا چې د علمدار مصطفی پاشا په واسطه پوځي حکومت جوړ کړ. په لومړي سر کې، د ايالتي واليانو د ځواک د ماتولو په موخه هغه له انکشاري ځواکونو سره اتحاد وکړ، بيا يې انکشاري ځواکونو ته مخه کړه او بالاخره د ۱۸۲۶ز کال د يوې نېکمرغې پېښې پر مهال يې هغوی په بشپړ ډول له منځه لرې کړل. له دې نېکمرغې پېښې وروسته (۱۸۲۶-۱۸۵۸) د يو نوي نظام لپاره هڅې پيل شوې.
اقتصادي تاريخ پوه «پال بيروچ» استدلال کوي چې ازادې سوداګرۍ په عثماني سترواکۍ کې د صنعت له منځه وړلو کې مهمه ونډه درلوده. د چين، جاپان او اسپانيې د خونديتابه په خلاف، عثماني سترواکۍ يوه ازاده سوداګريزه تګلاره درلوده چې د بهرنيو وارداتو په وړاندې يې دروازې پرانيستې وې. د دې تګلارې رېښې د عثماني سترواکۍ تر تړونونو پورې رسېږي، کله چې په ۱۵۳۶ز کال کې له فرانسې سره لومړی په سوداګريزو تړونونو لاسليک شوی و او په ۱۶۷۳ او ۱۷۴۰ز کلونو کې هم منل شوي و، کوم څه چې پر صادراتو او وارداتو ماليات کم او تر ۳٪ پورې ورسول. ځينو برتانوي اقتصاد پوهانو لکه «جان رمسي ميک کلوچ» د سوداګرۍ په خپل قاموس (۱۸۳۴) کې د عثماني لبرال تګلارو ستاينه کړې ده، خو وروسته د برتانوي لومړي وزير «بينجامين ډزرايلي» په څېر برتانوي سياستوالو په دې تګلارو نيوکه وکړه، چا چې د «کارن لاز» (کارن لاز يا د جوارو قوانين هغه سوداګريز محدوديتونه وو چې په ۱۸۱۵ او ۱۸۴۶ز کلونو کې په برتانيه کې د خوراک او جوارو په وارداتو لګول شوي وو) په بحث کې عثماني سترواکي «د خپلسرۍ له سيالۍ څخه منځ ته راغلي  ټپ د بېلګې» په توګه ياده کړه. "په ترکيه کې ازاده سوداګري شوې او له دې څه توليد شوي دي؟ دې چارې د نړۍ يو لړ مهم توليدات له منځه يوړل. تر ۱۸۱۲ز کال پورې توليد بيا هم موجود و، خو له منځه وړل شوي وو. دا په ترکيه کې د سيالۍ پايله وه او د دې اغېزې هومره زيان رسونکې وې، څومره چې په اسپانيه کې د يو له بل سره ټکر لرونکو اصولو اغېزې وې."د عثماني سترواکۍ (۱۶۸۳-۱۸۲۷) جمود او سمونونه  د عثماني کلاسيکي پوځ د ټوټه ټوټه کېدو سره پای ته ورسېدل. د عثماني سترواکۍ د سقوط او نويتابه (۱۸۲۸-۱۹۰۸) پر مهال موضوع يو داسې پوځ (امنيتي ماشين) جوړول و چې جګړې وګټي او خپل ولس ته امنيت ورکړي. دې موخې په دې پړاو کې ګڼ سلاطين د ګڼو نوي توبونو سره ملګري کړل. د دې پړاو په پای کې، په ۱۹۰۸ز کال کې د اساسي قانون د دويم پړاو سره، عثماني پوځ د اروپايي پوځونو په بڼه نوي او مسلکي شول.