cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د کوانټوم میدان د تیورۍ تاریخچه
کوانټوم کروموډینامیک
د قوي متقابلو اغېزو په برخه کې یې د لنډ واټن/لوړې انرژۍ د چلند اړوند پرمختګ ډېر ټکنی او ستړی کوونکی و. د قوي متقابلو اغېزو لپاره کمزوري الکتریکي میدانونه، د جفت قوت اړوند ستونزمن مسائل، د ځواک لېږدوونکي حجم تولید او غیر خطیي متقابلې اغېزې موجودې وې. که څه هم د یوې لویې او واحدې کوانټوم میدان تیورۍ پر لوري تیوریک پرمختګ موجود دی چې الکترومقناطیسي ځواک، کمزوری ځواک او قوي ځواک په کې شاملېږي، خو تجربوي تایید لا نه دی رامنځته شوی. فوق‌العاده یووالی یا (Superunification) چې جاذبوي ځواک رانغاړي، لا هم تر ډېرو ګومانونو لاندې دی او په معاصر نظري یا تیوریک فزیک کې د تر ټولو ښو ذهنونو تر څېړنې لاندې دی.
ماګما
ماګما (له لرغوني يوناني ژبې د (magma) ټکي څخه اخیستل شوی چې معنا يې ده ډبله خميره) ويلې شوې يا نيمه ويلې شوې طبيعي مواد دي، له کوم څخه چې ټولې انګاري ګارې جوړېږي. ماګاما د ځمکې د سطحې لاندې موندل کېږي او په نورو خاورينو سيارو او ځينو طبيعي سپوږمکيو کې هم د ماګما د شتون شواهد موندل شوي دي. د ويلې شوي ګارې تر څنګ، شونې ده چې په ماګما کې خپاره شوي کريسټالونه او ګازي پوکاڼۍ هم موجودې وي.
ماګما د بېلا بېلو «ټيکټونيکي» جوړښتونو د پوښ يا قشر په ويلې کېدو سره تولېديږي، په کوم کې چې په ځمکه د سولېدو سيمې، قاره يي چاود سيمې، د سمندر په منځ کې موړې (غونډۍ) او تودې نقطې شاملې دی. د پوښ او قشر ويلې شوې، د قشر له لارې پورته لور ته ځي، چېرته چې ګومان کېږي دا بيا د ماګما په خونو کې زېرمه کېږي، يا له قشر څخه ورهاخوا په کريسټال غني خميره سيمو کې زېرمه کېږي. په قشر (پوستکي) کې د ماګما د زېرمې پر مهال، شونې ده چې د نيمه سختېدو، د قشر په ويلې کېدو سره د ککړېدو، د ماګما د ګډېدو او ګاز د وتلو له امله يې جوړښت يو څه بدلون ومومي. د قشر له لارې د پورته راتګ څخه وروسته، شونې ده چې ماګما اورشېندي پیاوړي کړي او بيا د لاوا په شکل کې بهر ووځي، او شونې ده چې د ځمکې لاندې سخت شي، څو ننوتونکې ګاره جوړه کړی، لکه يو بند، درشل، لاکوليت، پلوټن، يا يو باتوليت.
په داسې حال کې چې د ماګما مطالعه د لاوا په بهېدو کې له لېږد وروسته د ماګما پر کتنې پورې تړلې ده، ماګما په يو ځای کې درې ځلې د جيو ترمل کېندلو پروژو پر مهال مخ ته راغله، دوه ځلې په اسيلينډ کې (وګورئ د انرژۍ په توليد کې) او يو ځل په «هوايي» کې.
فزيکي او کيمياوي خصوصيات
ماګما  له مايعو پرښو څخه جوړه وي، کومه چې عموما تيت شوي سخت کريسټال هم لري. څومره چې ماګما سطحې ته نږدې کېږي او د زيات بوج فشار کمېږي، د منحل شويو ګازونو پوکاڼۍ له مايع څخه راوځي، نو له همدې امله له سطحې سره نژدې ماګما له خاورې، مايعاتو او ګازي برخو په څېر موادو څخه جوړه وي.
ترکيب (د جوړښت اجزاء)
ډيری ماګما په «سليکا» (يو ډول ډبره ده) غني وي. ډېرې کمې هغه ماګما چې سليکا نه لري، شونې ده چې د سليکا نه لرونکو کاني سيمه ييزو زېرمو له ويلې کېدو څخه جوړه شي، يا په دې ډول چې ماګما په جلا جلا ډول په هغو مايعاتو کې ووېشل شي، کوم مايعات چې نه ګډېدونکو دي، سلکيټ يا غېر سليکيټ وي.
سليکيټ ماګماګانې ويلې شوي ګډولې دي چې اکسيجن يا «سليکن» پکې پياوړی وي، کوم چې د ځمکې په قشر کې تر ټولو زيات موندل کېدونکي کيمياوي عناصر دي، يوه کمه اندازه المونيم، کلسيم، ماګنيسيم، وسپنه، سوډيم او پوټاشيم لري، په ډېر کم مقدار کې د نورو عناصرو لرونکې هم ده. ګاره پېژندونکي عموماً د سليکيټ ماګما جوړښت د وزن يا د سترو عناصرو د اکسايډونو (له اکسيجن پرته) د اوبه شوې مادې د برخې واحد ته په کتنې سره څرګندوي، کوم چې په ماګما کې موجود وي.
فلشيک ماګما
فلشيک لاوا د ۸۰۰ سانتيګراد (۱،۴۷۰ فارنهايت) په تودوخه کې هم چاودنه کولای شي. عموماً توده (>950 °C; >1,740 °F) ريهوليتي لاواګانې، شونې ده چې لسګونه کيلومتره لرې واټن پورې وبهېږي، لکه د شمال لوېديځو متحده ايالاتو د «سنيک ريور پلين» په سيمه کې.
انټرميډيټ ماګما
انترميديټ يا انډيسي ماګما ګانې ۵۲٪ څخه تر ۶۳٪ پورې سليکا لري، د المونيم اندازه پکې کمه او عموماً د فلشيکي ماګما په پرتله له ميګنيشيم او وسپنې څخه يو څه زیاته غني وي. انټرميډيټ ماګماګانې انډيسي څوکې او بلاک ته ورته لاواګانې جوړوي او شونې ده چې په ولاړو منظمو اورشېندو کې پېښې شي، لکه د «انډيس». دا عموماً د ۸۵۰ څخه تر ۱۱۰۰ سانتيګراد (۱۵۶۰ څخه تر ۲۰۱۰ فارنهايت) تودوخې په اندازه کې هم ګرمې وي. له دې امله چې دوی کمه سليکا لري او د تودوخې درجه يې لوړه او چاودېدونکې ده، دوی عموماً تر ډېره بريده کمې ټينګې وي، په ۱۲۰۰ سانتيګراد (۲۱۹۰ فارنهايت) تودوخه کې يې عام ټينګوالی 3.5 × 106 cP (3,500 Pa⋅s) وي. دا په ټينګوالي کې د بادام د نرمو کوچو څخه يو څه اندازه زيات وي. انټرميډيټ ماګماګانې د «فينوکريسټ» د جوړولو زيات خصوصيت لري. لوړه وسپنه او د ميګنيشيم ژورې سيمې د يوې تورې ځمکې د کتلې په څېر راڅرګندېږي، د «ايمفيبول» يا «پايروکسين فينو کريسټ» په ګډون.
مافيکي ماګماګانې
په مافيکي يا بسالتي ماګماګانو کې د سليکا مواد له ۵۲٪ څځه تر ۴۵٪ پورې وی. د هغو بڼه (قسم) ټاکنه د لوړو وسپنيزو ميګنيشيم موادو په مټ کېږي او عموماً د ۱۱۰۰ څخه تر ۱۲۰۰ سانتيګراد (۲۰۱۰ څخه تر ۲۱۹۰ فارنهايت) تودوخې درجه کې چاودنه کوي. په پرتليز ډول يې ټينګوالی کم دی، له ۱۰۴ څخه تر ۱۰۵ cP (۱۰ څخه تر ۱۰۰ Pa⋅s) پورې، په داسې حال کې چې دا ټينګوالی اوس هم له اوبو څخه زيات سختوالي ترتيب لري. دا ټينګوالی د روب سره ورته دی. بسالتي لاوا د ښکته شاخص سپر ډوله اورشېندي يا بهېدونکي بسالت پيدا کوي، دا ځکه چې مايع لاوا په اوږد واټن کې له سوريو څخه بهېږي. د بسالتي لاوا ډبلوالی، په ځانګړي ډول په کم پيچومي کې، شونې ده چې په يو وخت کې د خوځنده بهېدونکې لاوا څخه يې ډبلوالی خورا زيات وي، ځکه شونې ده چې بسالتي لاواګانې د يو سخت قشر لاندې د لاوا په مهيا کولو سره «پړسېدای» شي. ډېری بسالتي لاواګانې د بلاک د لاوا پر ځای يا خو « ʻAʻā» او يا « pāhoehoe» وي. د اوبو لاندې دوی پيلو لاوا پیدا کولای شي، کومې چې په ځمکه له «اينټريل» ډول «پاهوهو» لاواګانو سره يو شان دي.
الټرا مافيک ماګماګانې
الترامافیک ماګما، لکه پيکريټيک باسالت، کوماټياټ او د لوړ ميګنيشن ماګماګانې کوم چې «بونينيټ» جوړوي، جوړښت او د تودوخې درجه تر وروستي حالت پورې رسوي. ټول يې له ۴۵٪ څخه کم سلیکا لري. کوماټايټس کې له ۱۸٪ څخه زيات ميګنيشيم اکسايډ وي او باور دا دی چې په ۱۶۰۰ سانتيګراد (۲۹۱۰ فارنهايت) د تودوخې درجه کې چاودنه کوي. د تودوخې په دې درجه کې په عملي ډول د کاني موادو يو ځای کېدل صورت نه مومي، بلکې په لوړه کچه ګرځنده مايع پيدا کوي. فکر کېږي چې کوماټايټ ماګماګانې له ۱۰۰ څخه تر ۱۰۰۰cP (له ۰.۱ حخه تر ۱ Pa.s) پورې کم وي، چې دا د موټرو د نرمو تيلو سره ورته والی لري. ډيری الټرامافيک لاواګانې له «پروټيروزوک» څخه کم عمره نه وی، د منځنۍ امريکا د «فانيروزوک» يو څو الټرامافيک پېژندل شوې ماګماګانې، د کومو نسبت چې تاوده مينټل پلوم ته کېږي. کومې نوې «نکوماټي» لاوګانې نه دي پېژندل شوي، دا ځکه چې د ځمکې قشر دومره زيات يخ شوی چې نه شي کولای د لوړې کچې ميګنيشين ماګماګانې توليد کړي.
درد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" درد ( انګليسي:Suffering) په پراخه مانا یوه تجربه ده چې د زیان پورې اړوند ناخوښ او متضاد احساسات پکې شامل وي چې په یو شخص پورې اړه لري. درد یو بنسټیز عنصر دی چې د خواخوږۍ او رحم د هر ډول ښودلو سره سم مخالف دی. د هغې دقیق مخالف مهرباني یا خوښي ده.
درد اکثرا په فزیکي یا رواني توګه طبقه بندي کیږي. دا کیدای شي د مختلف شدت وي، له معتدل څخه تر شدید پورې. دا د زغم وړ هم کیدی شي. دوره او تکرار د شدت فکتور. د درد اړوند چلندونه هم خورا پراخ دي، په کوم کې چې یو شخص ممکن ځان جذب کړي یا نور ممکن په غیر ارادي توګه ورسره تړاو ولري. د درد سره دا هم په پام کې نیول کیږي چې ایا دا د مخنیوي وړ یا ناگزیر، ګټور یا بې ګټې، مستحق یا غیر مستحق دی.
د انسان په بدن کې د درد احساس کولو حجرې
د سویډني ساینس پوهانو یوې څیړنیزې ډلې ادعا کړې چې د انسان د پوستکي لاندې یې یوه نوې برخه کشف کړې ده. دا د پوستکي لاندې د حجرو شبکه ده چې د درد لامل کیږي. تر ۲۰۱۷ کال پورې داسې انګېرل کېده چې د انسان په بدن کې ۷۸ اعضاء شتون لري، خو بیا هغه غشا چې کولمو د معدې له بهرنۍ برخې سره نښلوي، ور اضافه شو، چې وروسته یې شمېر ۷۹ ته لوړ شو او دا حجرې په ډاګه شوې.
د درد چاپېریال عوامل
د انسان په ژوند کې د بدلونونو په پايله کې په ځانګړې توګه په لوي، ښارونو کې د هوسا ژند په پايله کې، په نارینه او ښځینه کې د هډوکو، ګډو او عضلاتو دردونو ناروغۍ په چټکۍ سره مخ په زیاتیدو دي. له بده مرغه په عصري ټولنه کې دا مفکوره تقویه کیږي چې تر څلویښت کلنۍ وروسته د ملا د درد په ګډون د هډوکو او ګډو ناروغي په عمر پورې اړه لري او له دې ناروغیو څخه د خلاصون لپاره کومې درملنې ته اړتیا نه لیدل کیږي، ځکه چې له درملنې سره سره دا ممکنه نه ده. دا وضعیت د څو لسیزو څخه خورا توپیر لري کله چې 60 کلن خلک نه یوازې په آرامۍ سره روان وو، مګر دوی په منډه، منډه او ټوپ کولو لیدل کیده. همدا لامل دی چې ډېری خلک د بوډاتوب د اړتیا په توګه د هډوکو او عضلاتو په درد اخته کېږي، په داسې حال کې چې د انځور بل اړخ دا دی چې په همدې ټولنه کې یو کم شمېر کسان حتی تر ۷۰ کلنۍ پورې هم ډېر عمر لري. .داسې کسان شته چې په بشپړه توګه له هر ډول درد څخه لرې وي. د کارپوهانو په وینا، که خلک صحتمند وي، دا ستونزې به هیڅکله د زغملو وړ نه وي. مګر د دې لپاره، د ژوند طرز کې بدلون ته سخته اړتیا ده.
یرغلیز تقلید
یرغلیز تقلید په اصولو کې د دفاعي تقلید سره مخالف دی، په یاد تقلید کې تقلید کوونکی عموماً له مضر ګڼل کېدلو څخه ګټه اخلي. یاد تقلید کوونکی ښایي د خپل ښکار یا د ځینو نورو ارګانېزمونو چې ښکار ته ګټور وي یا لږ تر لږه زیانمن نه وي، بڼه خپله کړي. موډل یعنې هغه ارګانیزم چې "تقلید یې کېږي" ښایي جسامت یې کم یا زیات شي یا ښایي له اړیکې هیڅ اغېزمن نه شي. له بله پلوه، د سېګنالونو ترلاسه کوونکی په ناچاره توګه له غولېدلو یا فریب خوړلو ځورېږي او د تقلید زیاتره کامپلکسونه په همدې ډول صورت نیسي.
یرغلیز تقلید اکثره د ښکاري له خوا په هغو کارول شوو سېګنالونو مشتمل وي چې بالقوه ښکار یې په واسطه د ځان په لور را کاږي، دا یوه داسې ستراتیژي ده چې، په کارولو یې ښکار په ساده توګه په خپله د ښکاري خوا ته راځي. جنسي او غذایي تمې عموماً د غولولو په پار کارول کېږي. سربېره پر دې، تر څو پورې چې د ښکاري حقیقي هویت پټ وي، له دې کړنلارې ګټه نه اخلي، ښکاري ښایي د دې کړنلارې له کارونې پرته په اسانۍ سره ځان تر ښکار پورې ورسوي. نظر ښکېلو نوعو ته، سیستمونه ښایي له دوه یا درې نوعو جوړ وي؛ د نوعو په دوه-نوعي سیستم کې د سېګنال ترلاسه کوونکی یا "غولول شوی"، موډل بلل کېږي.
بصري ابعادو ته په کتو سره، د یرغلیز تقلید او بڼې بدلولو (camouflage) تر منځ پوله هرکله روښانه نه وي. د ویکلر په څېر لیکوالانو د سېګنالونو ترلاسه کوونکو ته، د تقلید او بڼي بدلولو ترمنځ د توپير په توګه، د سېګنالونو په اهمیت ټینګار کړی دی. سربېره پر دې، د دې تشخیصول چې د غولېدونکي لپاره به یو سېګنال څومره مهم وي، آسانه نه دي او په دې بنسټ د دوی ترمنځ توپیر ښایي نسبتاً تت وي. په ځینو حالاتو کې ښایي ترکیبي سېګنالونه وکارول شي: یرغلیز تقلید زیاتره وخت د بدن یو ځانګړی غړی د سېګنال لیږدونې لپاره کاروي په داسې حال کې چې د بدن نور غړي یې پټ وي یا یې خپلې بڼې ته بدلون ورکړی وي.
له دفاعي تقلید سره پرتله
یرغلیز تقلید د دفاعي تقلید سره په معنا کې توپیر لري، په کوم کې چې ښکار د تقلید کوونکي په توګه عمل کوي او ښکاري غولول کېږي. دفاعي تقلید بېټسیان او مولریان مشهور تقلیدونه شاملوي، په یادو تقلیدونو کې تقلید کوونکی له ځان څخه چاپېریال ته د آپوزماتیک یا مضر موډل ځانګړتیاوې ښکاره کوي. په بېټسیان تقلید کې تقلید کوونکی د یوې خطرناکې (زیاتره وخت د مضرې) نوعې بڼه غوره کوي، په داسې حال کې چې په مولریان تقلید کې، دواړه نوعې مضرې وي او د یو بل د پېښو کوونکو په توګه عمل کوي، د سېګنالونو د یوې ګډې مجموعې له مخې یو-بل ته ورته بڼه خپلوي او د خپلو ښکاریانو د "پوهولو" بار سره شریکوي. په دفاعي تقلید کې ترټولو لږ پېژندل شوي هغه د میرټیسیان تقلید چې، په نوموړي تقلید کې تقلید کوونکی د موډل څخه زیات مضر وي او وېویلیون تقلید چې په دې تقلید کې هرزه بوټي د غیر عمدي مصنوعي انتخاب په واسطه د زراعتي بوټو تقلید کوي، دي. په دفاعي تقلید کې، تقلید کوونکې د نورو ارګانېزمونو سره د مضر تعامل له مخنیوي څخه ګټه اخلي، چې تر ډېره د غولوونکو سېګنالونو کارونې ته په کې اړتیا نه پېښېږي. مضر انفعال ښایي خوړل کېدل یا د هرزه بوټو په توګه له ځمکې ویستل شامل کړي. د دې بالعکس، یرغلیز تقلید له داسې تعامل څخه ګټه اخلي چې د هدف یا موډل د ځان په قېمت تمامېږي او له غولونې پرته یې امکان بېخي لږ وي.
غولوونکی ښکار
په ځینو مواردو کې د سېګنالونو ترلاسه کوونکی د تقلید کوونکي په واسطه غولول کېږي. دغه موارد د هغې سرچینې تقلید شاملوي چې، زیاتره وخت د ښکار د بقا لپاره (یا په دقیقه توګه، د ښکار د ژن د بقا لپاره) حیاتي وي، لکه خواړه او جوړه کېدنه (د نرینه او ښځینه جنسي عمل). که چېرې وړاندیز شوې مړۍ (طعمه) د ښکار لپاره لږ ارزښت ولري، له ښکار څخه د خطر منلو تمه نه کېږي. د بېلګې په توګه، د جنسي سېګنال تقلید په ټولو مشهورو مواردو کې، هر کله نرینه جنسیت لرونکی غولول کېږي (په حقیقت کې، داسې انګېرل کېږي چې، ګواکې د ځینو نوعو ښځینه جنسیت لرونکي به د نا-غوښتې بارګېرۍ څخه د مخنیوي په پار تقلید د یوې ستراتېژۍ یا کړنلارې په توګه ایجاد کړی وي.). په یادو مواردو کې ښکاري د ښکار په پار هڅې کولو ته اړتیا نه لري، بلکې ښایي په ساده ګۍ سره ساکن پاتې شي او ښکار ته اجازه ورکړي ترڅو په خپله ورته راشي. ځینې مطالعات ښیي چې شمالي شرایک (یو ډول الوتونکی دی چې مرغۍ خوري. علمی نوم یې: Lanius excubitor دی.) په ژمي کې د وړو مرغیو د اواز تقلید کوي چې، ښایي د غولېدلو په حالت کې یې ښکار کړي. همدارنګه د غولولو یوه بله قضیه چې، پړانګ (margay) د یوه ماشوم شادي (infant pied tamarin) د ژړا د اواز تقلید کوي تر څو ستر شادي (tamarin) په نږدې ساحه کې ښکار کړي، راپور شوې ده.
د خوړو بڼه خپلول
په ډېرو یرغلیزو تقلیدونو کې د خوړو هیله د ښکار د جذب کولو د لارې په توګه کارول کېږي. په تمساح نښلېدونکی کیشپ (Macrochelys temminckii) یو سمندري ښکار کوونکی ژوی دی، چې په ډېره ښه توګه خپلې بڼې ته بدلون ورکولای شي. یاد ژوی سور رنګه چینجی ته ورته اوږده ژبه لري چې په آسانۍ سره یې تاوولای شي؛ هغه ماهیان چې غواړي چینجی وخوړي په خپله د کیشپ خوراک کېږي. په ورته توګه، ځینې ماران د ښکار لپاره له لکۍ غولونې (د لکۍ په واسطه) یا ژبې غولونې (د ژبې په واسطه) څخه کار اخلي.
یرغلیز تقلید د غڼو(تارکښو) تر منځ، هم د ښکار د غولونې او هم ښکاري ته د ځان نږدې کولو په پار عام دی. د غڼو د تقلید یوه بڼه د طلایي جال اوبدونکی (Nephila clavipes) هغه ده، چې په کې غڼه په کافی اندازه رڼا لرونکو سیمو کې یو طلایي رنګه جال اوبي. تجربې ښیي، مچۍ د دې وړتیا لري چې هغو جالونو ته چې ژیړ رنګ و نه لري، د خطر سره تړاو ورکړي، لکه څرنګه چې په لږ رڼا لرونکو سیمو کې چې تار په کې په اسانۍ نه لیدل کېږي، پېښېږي. مچۍ نور رنګونه هم پېژندلی شي او ځان ترې ساتي خو داسې ښکاري چې مچۍ ژیړ رنګه جالونو ته د خطر سره د تړاو ورکولو لږ وړتیا لري. د ډیرو شیره لرونکو ګلانو رنګ ژیړ وي او ښایي په دې بنسټ له ژیړ رنګ څخه ځان ژغورل ورته ارزښت و نه لري. د جال اوبدنې د تقلید یوه بله بڼه د رنګ نه بلکې د جال د شکل پر بنسټ ده. د ارجیوپ ارجینټاټا (Argiope argentata) په څېر نوعې په اوبدونکو جالونو کې د زیګزاګ غوندې له مشهور شکل لرونکي جال څخه کار اخلي. یاد اوبدل شوي جالونه ښایي د ماورابنفش رڼا منعکسه کړي او د هغو شکلونو تقلید وکړي چې په زیاترو ګلانو کې (مچیو ته) د شیرې د لارښود (nectar guides) په توګه پېژندل کېږي. غڼې هره ورځ په بېلابېلو بڼو جالونه اوبي، چې د مچیو په واسطه د جالونو د بڼو حافظې ته سپارلو د وړتیا ښکارندویي کوي. مچۍ د دې وړتیا لري چې یوه ځانګړي شکل لرونکي جال ته د یو فضایي موقعیت سره تړاو ورکړي، په دې معنا چې، د مچیو د ښکار کولو په پار باید غڼې په منظمه توګه نوي بڼه لرونکي جالونه جوړ کړي په بل صورت کې به یې د ښکار نه محرومې شي.
د لومړنیو انسانانو کډوالي
د لومړنیو انسانانو کډوالي د  لویو وچو ترمنځ د لرغونو او عصري انسانانو پخوانۍ کډوالي او پراخېدنه ده. داسې باور دی چې دا بهیر نږدې ۲ میلیونه کاله وړاندې، د افریقا څخه  بهرپه لومړنۍ پراخېدنې سره د هومو ایریکټس له خوا پیل شو. دا لومړنۍ کډوالي د نورو لرغونو انسانانو له خوا تعقیب شوه ، لکه د هومو هایدلبرجنسیس، چې شاوخوا ۵۰۰۰۰۰ کاله وړاندې یې ژوند کاوه او د دینیسووانس او په اټکل سره نیاندرتالز او همدارنګه د عصري انسانانو نیکونه وو. لومړني هومیندز، ښایي چې " ځمکه ییز پلونه وي چې وروسته تر اوبو لاندې شول " (ژوندی تاریخ، نشر: ۲۰۰۴ز کال TCI).
په افریقا کې، هومو ساپینزد خپلې نوعې د زیاتوالي په وخت کې چې کابو۳۰۰۰۰۰ کاله وړاندې و،  تیت شول. د وروستي افريقایی اصل بېلګه وړاندیز کوي چې له افریقا څخه بهر اناتوميک عصري انسانان، د هومو ساپینز له نسل څخه منځ ته راغلل چې شاوخوا  د ۷۰ – ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې له ختیځې افریقا څخه کډوال شول او شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله وړاندې د آسیا سویلي  څنډو او اقیانوسيی ته خپاره شول. عصري انسانان، شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله وړاندې په ټوله اروپا کې تیت شول.
د یورایشیایي ( کډ آسيايي او اروپايي )هومو ساپینز لومړني فوسیلونه، په اسرائیلو او یونان کې موندل شوي، چې په ترتیب سره ۱۹۴۰۰۰ څخه تر ۱۷۷۰۰۰ او ۲۱۰۰۰۰ کاله عمر لري. داسې ښکاري چې دا فوسیلونه د لومړني هومو ساپینز له لوري د خپرېدو ناکامه هڅه وه، چې ښایي ځایي نیاندرتال نفوس یې ځای ناستی شوی وي. داسې اټکل کېږي چې د کډه شووعصري انسانانو نفوس، د پخوانیو ځایی اوسیدونکو سره ګډ شوی وي، نو له همدې امله د اوسنیو انسانانو نسل، د لرغونو انسانانو د سیمه ییزو ډولونو څخه په کوچنیو ډلو کې (د ۱۰سلنه لږ) لېږدول شوی دی.
د وروستي لوی کنګل نه وروسته، د شمالي یوریشیا نفوس شاوخوا ۲۰۰۰۰ کاله وړاندې امریکا ته کډه شو. انسانان په شمالي یورویشیا کې۱۲۰۰۰ کاله وړاندې د هولوسین د دورې  په پیل کې ځای پر ځای شول. د شمالي قطب کاناډا او ګرینلند سیمې، نږدې ۴۰۰۰ کاله وړاندې، د پیلیو-ایسکیمو انسانانو په پراختیا سره تر پوښښ لاندې راغلې. په پای کې په پولینیشیا کې (د ارام سمندر ټاپوګانو کې) په تېرو ۲۰۰۰ کلونو کې د آسترونیشیان د خپرېدو په وروستي څپه کې انسانان مېشت شول.
لومړني انسانان (د هومو ساپینز څخه مخکې)
لومړنيو انسانان شاوخوا ۳ میلیونه کاله وړاندې، د آسترالوپیتیسین د نیکونو څخه، په ډېری اټکل په ختیځه افریقا کې، احتمالاً د کینیا په ریفت دره کې چې په کې ترټولو لرغوني ډبریز توکي موندل شوي، وده موندلې ده. د ډبرو وسایل چې په دې وروستیو کې د چین په شنګچین سیمه کې موندل شوي او ۲.۱۲ میلیونه کاله عمر لري، ویل کېږي چې، د افریقا څخه بهرد هومینینز لومړني پېژندل شوي شواهد دي، چې د ګرجستان له دمانسي څخه یې تاریخ ۳۰۰۰۰۰ کاله وړاندې دی.
هومو ایرکټس
له دوه( ۲) څخه تریو( ۱) میلیونه کلونو وړاندې، هومو انسان په ټوله ختیځه او سویلي افریقا کې تیت شو (تیلانتروپس کپینسیس)، مګر تر دې وخته لویدیځې افریقا ته نه ولاړ. شاوخوا ۱.۸ میلیون کاله وړاندې، هومو ایرکټس له افریقا څخه بهر د لاوانتین دهلیز او د افریقا د هارن( شاخ) له لارې یوریشیا ته کډه شو. دا کډوالي چې شاوخوا ۱.۹ میلیون کاله مخکې را منځ ته شوه د لویې صحرا پمپ په خوځښت پورې اړوند وړاندې شو. هومو ایرکټس سویل ختیځې آسیا ته تر رسیدلو، د لرغونې نړۍ په ډېرو برخو کې خپور شو. د هغه تیتوالی چې د اولدوان د ډبريز صنعت په اساس تر تعقیب لاندې نیول کېږي، ۱.۳ میلیون کاله وړاندې د شمالي عرض البلد تر ۴۰ موازي (ژیاوچنګلیانګ) پورې وغزېد.
له افریقا څخه بهرد دې لومړني مهاجرت د نښو موندنو مهم ځایونه، په پاکستان کې ریوات (Riwat)  (نږدې ۲ میلیونه کاله وړاندې)، په منځني ختیځ کې عبیدیه (۱.۵ میلیون کاله وړاندې) او دمانسي په قفقاز (له ۱.۸۱ نه تر ۰.۰۳ میلیونه کاله وړندې،  p=0.05 ) کې دي. چین د لانتین ښار په ګونګوانګلینګ کې د ۲.۱۲ میلیونه کاله څخه وړاندې د ایرکټس شواهد ښیې. د جنوبي چین یوانمو ته نږدې د هومو اریکټس دوه د مخې غاښونه چې ۱.۷ میلیونه کاله پخوا تاریخ پورې اړه لري او د لینتین څخه یوه کوپړی  چې ۱.۶۳ میلیونه کاله وړاندې تاریخ پورې اړه لري موندل شوي. د شمالي چین د نیهیوان په حوزه کې د ماجوانګو ۳ او شانګشزوی تاریخي آثار ۱.۶ تر ۱.۷ میلیونه کاله عمر لري. په شانکسي ولايت کې د ژیهودو (  (西侯渡په لرغونی ځای، د هومو ايرکتوس له خوا د اور د استعمال تر ټولو لومړنی ثبت شوی ځای دی، چې ۱.۲۷ ميليونه کاله تاريخ لري.
سویل ختیځه آسیا (جاوا) شاوخوا ۱.۷ میلیونه کاله وړاندې (میګانتروپس) هغه ته لاس رسي لاندې راغی. په لویدیځه اروپا کې لومړی شاوخوا ۱.۲ میلیونه کاله وړاندې نفوس ځای ونیو. رابرټ جی بیدنریک وړاندیز وکړ چې هومو ایرکتوس، ممکن بېړۍ جوړې کړې وي او تر سمندرونو تېر شوی وي، دې تیوري یو څه بحث راپورته کړی دی.
سوړ کیمیاوي جوش
په ۱۹۸۹ زکال کې دوه برېښنايي کیمیا پوهانو، مارتین فلیشمن او سټنلي پونز راپور ورکړ چې د هغوی وسیلي په لویه کچه غیرعادي تودوخه («اضافي تودوخه») تولید کړې او ادعا یې وکړه چې دا د هستوي بهیرونو پرته د توضیح وړ نه ده. هغوی همدارنګه په ډېره کمه کچه د نیوترون او تریتیوم په ګډون د هستوي غبرګون جانبي تولید اندازه کړ. د مېز پر سر د هغو په کوچنۍ ازموینه کې د پالادیوم په سطح باندې د درنو اوبو الکترولایز شامل و. د دوی ترلاسه شوې پایلې د رسنیو پام وړ وګرځېدې او دې ته یې هیله رامنځته کړه چې له یوې ارزانه منبع څخه به په پریمانه کچه انرژي ترلاسه شي.
ډېری ساینس پوهانو هڅه وکړه څو دغه ازموینه د هغو د ډېرو لږو جزیاتو څخه په تقلید تکرار کړي. خو د ګڼ شمېر منفي تکرارونو، د ډېری مثبتو تکرارونو د لرې کولو، په لومړنیو ازموینو کې د کمیو او ازمایښتي تېروتنو کشف او بالاخره د دې اړوند موندنې چې فلیشمن او پونز په واقعیت کې د هستوي غبرګون جانبي محصولات نه دي ترلاسه کړي دغه هیله ورسره له منځه ولاړه. د ۱۹۸۹ زکال په وروستیو کې ډېری ساینس پوهانو د ساړه جوش ادعاوې مړې وبللې او ورپسې د ساړه جوش موضوع د زیان پوهنې په علم (pathological science) شهرت وموند. په ۱۹۸۹ زکال کې د متحده ایالاتو د انرژۍ وزارت دې پایلې ته ورسېد چې د کچې څخه زیاتې تودوخې اړوند ورکړل شوی راپور د انرژۍ د قانع کوونکې منبع لپاره کافي شواهد نه وړاندې کوي او پرېکړه یې وکړه چې د ساړه جوش د څېړنو لپاره بودیجه ځانګړې نه کړي. په ۲۰۰۴ زکال کې د انرژۍ وزارت دویمې ارزونې په دې اړوند نوې څېړنې و ارزولې او مشابه پایلې یې ترې ترلاسه کړې همدا و چې د ساړه جوش اړوند څېړنو لپاره یې د مالي امکاناتو له برابرولو لاس واخیست. اوس مهال له دې امله چې دغې موضوع ته اړوندې مقالې په ډېر ندرت په معتبرو علمي ژورنالونو کې خپرېږي؛ همدا دی چې په رایجو علمي انتشاراتو کې ورته چندان پام نه کېږي.
له دې سره بیا هم د لسیزو په اوږدو کې د ساړه جوش اړوند لیوالتیاوو شتون درلود – د بېلګې په توګه د طبیعت (Nature) په نامه ژورنال د ۲۰۱۹ زکال په ګڼه کې د ګوګل په ملاتړ د تکراري نابریالیو هڅو اړوند معلومات وړاندې شول. د څېړونکو ډېره کوچنۍ ټولګه لا هم په دې اړوند څېړنو ته دوام ورکوي، تر ډېره پورې د ځای نیونکو نومونو لکه د کمې انرژۍ پر بنسټ هستوي غبرګونونو (low-energy nuclear reactions ) یا د متراکمې مادې د هستوي علم (condensed matter nuclear science) تر نامه لاندې خپلې چارې مخته وړي.
تاریخچه
هستوي جوش په معمول ډول د میلیونونو درجو تودوخې په شتون کې رامنځته کېږي. دغه عمل ته د «هستوي تودوخې جوش» ویل کېږي. له ۱۹۲۰مې لسیزې وروسته دغه ګمانونه شتون لري چې هستوي جوش کیدای شي په ډېر لږ تودوخه کې په یوه فلزي کتلېست کې د هایدروجن د کتلېستي جوش پرمټ رامنځته شي. په ۱۹۸۹ زکال کې سټنلي پونز او مارتین فلیشمن (هغه مهال یو له مخکښو برېښنايي کیمیا پوهانو څخه و) داسې ادعا وکړه چې په همدې توګه سوړ جوش هم رامنځته کېدلای شي؛ دغه موضوع وړاندې له دې چې د ډېری ساینس پوهانو له خوا تر نیوکې لاندې راشي د رسنیو له لنډ مهالي پام سره مخ شوه. د دغې چارې له لومړني اعلان وروسته د ساړه جوش اړوند څېړنې د څېړونکو د هغې کوچنۍ ډلې له خوا ترسره کېږي چې باور لري دغه ډول غبرګون رامنځته کېدای شي او هیله لري چې تجربي شواهد یې په پراخه کچه رسمیت ومومي.
لومړنۍ څېړنه
د پالادیوم دغه وړتیا چې کولای شي هایدروجن جذب کړي د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې د توماس ګراهام له خوا یې اړوند وویل شول. د ۱۹۲۰مې لسیزې په وروستیو کې دوه اتریشي الاصله پوهانو فریدریش پانت (Friedrich Paneth) او کورت پیټرز راپور ورکړ چې د کوټې په تودوخه کې د پلادیوم په زراتو کې د هستوي کتلېست په مرسته د هایدروجن جذب کېدل لامل ګرځېدلي چې هایدروجن په هیلیوم واوړي. ورته مهال دوی وروسته خپل راپور رد کړ او وه یې ویل چې اندازه شوی هیلیوم په هوا کې د هغو د شتون له مخې و.
د «ساړه جوش» اصطلاح د لومړي ځل لپاره په ۱۹۵۶ زکال کې د نیویارک ټایمز په یوه مقاله کې د میون – کتلایز شوي جوش اړوند د لوئیس آلوارز د کار اړوند وکارول شوه.
د فلیشمن او پونز تجزبه
د ساړه جوش تر ټوله مشهوره ادعا د سټنلي پونز او مارتین فلیشمن له خوا په ۱۹۸۹ زکال کې مطرح شوه. له دغې موضوع سره د علمي ټولنې له لنډ مهالې لیوالتیا وروسته د دوی راپور د هستوي فزیک پوهانو له خوا له پوښتنې سره مخ شو. پونز او فلیشمن هیڅکله له خپلې دغې ادعا لاس پر سر نه شول خو د دغه جنجال له پیلیدو وروسته یې خپل څېړنیز پروګرام له متحده ایالاتو څخه فرانسې ته انتقال کړ.
له اعلان وړاندې پېښې
له سوتهمپتون پوهنتون څخه مارتین فلیشمن او له یوتا پوهنتون څخه سټنلي پونز دا فرضیه وړاندې کړه چې د دوترویم د تحرک او فشرده کېدو د لوړې کچې له امله چې د پالادیوم فلز څخه د الکترولایز پر مهال ترلاسه کېږي کېدای شي هستوي جوش رامنځته شي. د دغې چارې اړوند ازموینې په موخه دوی له الکترولایزي ازمیښتونو څخه کار واخیست  چې په هغو کې یې د پالادیوم یو کتود په درنو اوبو کې له یو کالوري سنجونکي سره په عایق شوي لوښي کې کېښود څو له دغه بهیر څخه ترلاسه کېدونې تودوخه اندازه کړي. هغو ته په دوامداره توګه د څو اونیو لپاره برېښنا ورکړل شوه او اوبه یې هم په دوره یې توګه بدلول کېدلې. داسې انګېرل کېږي چې د دوتریوم یوه کچه د کتود په چاپېر راغونډېده، خو ډیرې برخې یې بیا کولای شول له هجرې بهر شي او د انود په واسطه له تولید شوي اکسیجن سره یوځای شي. ډیری مهال دغې هجرې ته تلونکې انرژي له وتونکې محاسبه شوې انرژۍ سره یوشان وه او د حجرې د ننه تودوخه په دوامداره توګه نږدې ۳۰ سانتي ګراد وه. خو یو شمېر مهال (په نورو ازموینو کې) تودوخه په ناڅاپي توګه په ورودي برېښنا کچه کې له بدلون پرته ۵۰ سانتي ګراد درجو ته لوړېده. د تودوخې دغه زیاتوالي به له دوه ورځو زیات دوام راوړ او په هر هغه ازموینه کې به چې رامنځته شو بیا به څو ځله په کې تکرار کېده. له دغو سلولونو څخه وتونکې انرژي به دغه مهال ورته له تلونکې انرژۍ څخه زیاته وه. بالاخره څرګنده شوه چې د لوړې تودخې فاز د ځانګړو سلولونو پرته نه شي رامنځته کېدلای.
په ۱۹۸۸ زکال کې فلیشمن او پونز د متحده ایالاتو د انرژۍ له وزارت څخه وغوښتل چې دلویو ازمیښتونو په برخه کې ورسره مالي مرسته وکړي؛ تر دغه پړاو پورې هغوی خپلې ازموینې د ۱۰۰۰۰۰ ډالرو خپل لګښت پرمټ د جوړ کړې کوچنۍ وسیلې په توګه ترسره کولې او د خپلو ازموینو لګښت یې خپله برابروه.
د نباتاتو پر ژواک بېلابېلوالي د اقلیمي بدلون اغېزې
د اقلیم بدلون په متوسطه هوا کې یو اوږدمهاله بدلون دی چې د ځمکې محلي، سیمه‌يیز او نړیوال اقلیم مشخصوي. دا بدلونونه ګڼې لیدل شوې اغېزې لري چې له دغې اصطلاح سره مترادفې دي .اقلیمي بدلون د هوا اوږدمهالي بدلون ته ویل کېږي، هغه که د طبیعي بېلابېلوالي له امله وي یا د انساني فعالیتونو پایله وي. د نباتاتو پر ژواک بېلابېلوالي د اقلیمي بدلون اټکل شویو اغېزو ته د بېلابېلو ماډلونو په مرسته رسیده‌ګي کېدای شي، خو معمولاً ژواک اقلیمي ماډلونه ډېر کارول کېږي.
د نورو عواملو تر څنګ چاپېریالي شرایط د نباتاتو د فعالیت او جغرافیایي وېش په تعریف کې مهم رول لري او په دې توګه د ژواک بېلابېوالي بېلګې بدلوي. په اوږدمهالو چاپېریالي شرایطو کې بدلونونه چې ښايي په ټولیز ډول له اقلیمي بدلون سره یوځای شي، د نباتاتو د تنوع پر اوسنیو بڼو خورا لوی اغېزې لري او په راتلونکي کې یې د لا ډېرو اغېزو تمه کېږي. د اټکل له مخې به په راتلونکي کې د ژواک بېلابېلوالي د بېلګو یو لوی محرک اقلیمي بدلون وي. انساني فعالیتونه دا مهال په ځمکه کې د نباتاتو د شپږم لوی ډله‌ییز انقراض لامل کېږي او په دې توګه د اکثرو نباتاتو په توزېع او ډېروالي کې بدلون پېښوي. د وعايي نباتاتو د نوعو په اړه د ۲۰۲۲ کال یوه ارزونه څرګندوي چې هغه نوعې چې په بشري ټولنه کې ډېر استعمال نه لري، د ورکېدو احتمال یې د هغو نباتاتو په پرتله ډېر دی چې په فعال ډول د کرنې یا ښاري ښکلا په څېر د انساني موخو لپاره کرل کېږي.
لرغونی حالت
د نباتاتو تر لومړي تکامل را وروسته په ځمکه کې دایمي اقلیمي بدلونونه پېښ شوي دي. د اوس په پرتله هغه مهال ځمکه یخه، ګرمه، وچه او مرطوبه وه او د کاربن ډای اکسایډ غلظت هم لوړ او هم ټيټ و. دا بدلونونه په دوامدار ډول د نباتاتو د بدلون له لارې منعکس شوي دي؛ د بېلګې په توګه یې هغه ځنګلي ټولنې یادولی شو چې د کنګلیزو دورو تر منځ پر اکثرو سیمو برلاسې وې او همدا راز هغه نباتي ټولنې چې د کنلګونو په دورو کې برلاسې وې. فوسیلي سوابقو ښودلې ده چې تېر اقلیمي بدلون د ځانګړتیاوو او انقراض د پروسو ستر محرک و. تر ټولو ښه بېلګه یې د کاربنفیرس باراني ځنګل له منځه تګ دی چې دا پېښه ۳۵۰ میلیون کاله مخکې شوې ده. دغې پېښې د ذوالحیاتینو نفوس له منځه یووړ او د څښېدونکو حیواناتو د ودې لامل شوه.
اوسنی حالت
دا مهال د وروستیو بشري اقلیمي بدلونونو یا د ځمکې د ګرمېدو په اړه څېړنو ته ډېره لېوالتیا موجوده ده. د دغو څېړنو تمرکز پر دې دی چې پر ژواک بېلابېوالي د اقلیمي بدلونونو اوسنۍ اغېزې وپېژني او په راتلونکي کې د دغو اغېزو وړاندوېینه وکړي.
دا چې انفرادي نباتات او نوعې یوازې په فزیولوژیکي توګه فعالیت کولی شي او په بریالیتوب سره تر ځانګړو چاپېریالي شرایطو لاندې د ژوند دوره بشپړولی شي، له دې امله ښايي اقلیمي بدلونونه پر نباتاتو له انفرادي کچې څخه د ایکوسیستم یا بایوم تر کچې پورې لویې اغېزې ولري.
د کاربن ډای اکسایډ اغېزې
د کاربن ډای اکسایډ غلظت له دوو پېړیو راهیسې په دوامدار ډول لوړېږي. په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د غلظت زیاتوالی د نباتاتو د فوټوسنټېز د عملیې پر ډول اغېز کوي او په پایله کې یې د نبات د اوبو د استعمال مؤثریت زیاتېږي، فوټوسنټېټیک ظرفیت یې لوړېږي او وده ډېروي. د کاربن ډای اکسایډ زیاتوالی د نباتاتو په ډبلوالي کې رول لري چې د نباتاتو پر جوړښت او فعالیت اغېز کوي. چاپېریال ته په کتو سره د C3 او C4 په څېر د ځینو مهمو نباتاتو یا څه ناڅه لرګینو ډولونو تر منځ په اتوموسفیر کې د کاربن ډای اکسایډ د لوړوالي لپاره توپیري غبرګونونه موجود دي چې د دغو ډلو تر منځ د رقابت د بدلولو وړتیا لري. د کاربن ډای اکسایډ زیاتوالی هم ښايي د کاربن د زیاتوالي لامل شي: د نباتاتو په پاڼو یا د پاڼو د کیمیا په نورو اړخونو کې د نایتروجن تناسب ښايي د بوټو تغذیه بدله کړي. څېړنې ښيي چې د کاربن ډای اکسایډ دوه برابره غلظت په C3 نباتاتو کې د فوټوسنټېز زیاتوالی څرګندوي، خو په C4 نباتاتو کې زیاتوالی نه څرګندوي. دا هم څرګنده ده چې C4 نباتات د C3 نباتاتو په پرتله په وچکالۍ کې ښه دوام کولی شي.
د تودوخې اغېزې
د تودوخې زیاتوالی په نباتاتو کې د فوټوسنټېز غوندې فزیولوژيکي پروسو سرعت د نبات ډول ته په کتو سره تر ډېره حده لوړولی شي. په فوټوسنټېز او نورو فزیکولوژیکي پروسو کې دا زیاتوالی د کیمیاوي تعاملاتو د زیاتوالي او د تودوخې په هرو ۱۰ سانتي ګراد درجو کې د انزایمیک محصول د تبادلې د نسبت د دوه برابره کېدو له امله رامنځته کېږي. کله چې تودوخه د نبات له فزیولوژیکي کچو څخه لوړه وي، په پایله کې د نبات د چټکې وچېدنې لامل کېږي.
د اوبو اغېزې
دا چې د نباتاتو د ودې لپاره اوبه مهمې دي، د نباتاتو د وېش په ټاکلو کې هم مهم رول لري. په ورښت کې بدلونونه د تودوخې تر بدلونونو کم او د سیمو تر منځ بېلابېل اټکل شوي دي، همدا راز په اټکلونو کې ځینې سیمې مرطوبې او ځینې څه ناڅه وچې اټکل شوې دي. اوبو ته په لاسرسي کې بدلون په هغه سیمه کې د نباتي نوعو د ودې ژوندي پاتې کېدو له کچې سره مستقیمه اړیکه لري.
د لوړې کچې بدلونونه
نوعې یا نباتي ډولونه اقلیمي بدلون ته په بېلابېلو لارو غبرګون ښيي. د نوعو په توزېع، فینولوژۍ او ډېروالي کې بدلون به د نوعو په نسبي ډېروالي او د هغوی په تعامل کې د ناڅاپي بدلون لامل شي. دا بدلونونه به د ایکوسیستم پر جوړښت او فعالیت اغېز وکړي. د الوتونکو د کډوالۍ بېلګې اوس مهال سوېل ته د الوتونکو په تګ کې ډېر ژر بدلون ښیي او بېرته په زر راستنېدو سره د وخت په تېرېدو پر ټول ایکوسیستم اغېز کولی شي. که الوتونکي زر له هغه ځایه ووځي نو دا به د وخت په تېرېدو سره په ځینو نباتاتو کې د تخمو د انتقال کچه راټیټه کړي. د الوتونکو کډوالي د اقلیمي بدلون ستر ثبوت دی چې په بېلابېلو وختونو کې به نباتات اغېزمن کړي.
سره له دې چې د نباتاتو ځینې ډولونه یا نوعې له ګرم اقلیم سره زیانمنېږي، د الوتونکو حشراتو خوړو ته هم زیان رسوي. د تودوخې درجه په مستقیم ډول د نباتاتو او حشراتو پر تنوع، دوام او پاښت اغېز کوي. کله چې دغه نبات خوړونکي حشرات کم شي، ګڼې هغه نوعې هم ورسره کمېږي چې خوراک یې دغه حشرات دي. دا ناڅاپي پېښه به ځمکې او ننني طبعیت ته زیان ورسوي.
يوناني الفبا
د یوناني ژبې ابیڅي یا الفاء په پورته جدول کې ترتیب شوي چې ټولې څه باندې .... ابیڅي دي. ... یې بې غږه او پاتې یې غږ لرونکي دي.
د شوروي اتحاد د کمونست ګوند نظریه
د شوروي اتحاد د کمونست ګوند (CPSU) نظریه د مارکسیزم او لینینیزم د نظریه زیږنده وه چې دا نظریه د حاکم  مرکزي اقتصادي سیسټم چې په سر کې یې یو ګوند چې د کارګرې طبقې دیکتاتوري یې د یوه واقعیت په توګه پېژنده لرونکي وه. دغه راز د کمونیزم د لاسته راوړلو لپاره د شوروي اتحاد ایډیالوژیکي ژمنې په یوه هېواد کې د سوسیالیزم پراختیا، د پانګوالو هېوادونو سره سوله ایز ګډ ژوند په داسې حال کې چې د نړیوال پرولتاریا د دفاع لپاره د امپریالیزم ضد مبارزه کې ښکیل وي او له پانګوالۍ نظام سره مبارزه او د کمونیزم موخو ته وده ورکول دي. همدارنګه د شوروي اتحاد نظریه د لینن او سټالین له تیوریو، تګلارو او سیاسي تمریناتو نه سرچینه اخیستې او وده کړې ده.
مارکسیزم-لینینیزم
مارکسیزم-لینینیزم د کلونو په اوږدو کې د پرمختګ سره سره، څو بنسټیز اصول درلودل. دغه راز د ۱۹۷۷ز کال اساسي قانون ګوند ته د «د شوروي ټولنې مخکښ او لارښود ځواک په توګه اشاره کړې او په ټولو دولتي او عامه سازمانونو کې د هغه د سیاسي نظام د شوروي اتحاد کمونست ګوند دی». دغه راز ګورباچوف تر یوې اندازې پورې له خصوصي کولو ملاتړ وکړ، خو د هغه تګلارې په ۱۹۲۰ لسیزې کې د ولادیمیر لینین او نیکولای بخارین له نظره د نوي اقتصادي تګلارو پر بنسټ ولاړې وې او د اقتصاد په لوړو پوړونو کې د بشپړ دولتي مالکیت پلوي وکړه. د لیبرالیزم پر خلاف، مارکسیزم-لینینیزم د فرد پر اهمیت ټینګار نه دی کړی، بلکې د یوه ټولیزغړي په توګه یې د فرد پر رول ټینګار کړی دی، چې د دې تعریف له مخې خلک یوازې د بیان د ازادۍ حق لري که چیرې دا د ډله اېزو ګټو ساتنه وکړي. د بېلګې په توګه د ۱۹۷۷ز کال په اساسي قانون کې د مارکسیزم - لینینیزم په اړه ویل شوي چې هر فرد د خپل نظر د څرګندولو حق لری، خو دا نظر یوازې هغه مهال څرګندېدای شی چې د «شوروی ټولنې له عمومی ګټو» سره سمون ولري. په لنډه توګه، یو فرد ته د ورکړل شوو حقونو شمېر د دولت له خوا ټاکل کېده او د بېرته د دولت له خوا اخیستل کېدای شی لکه څنګه چې یې مناسب ولیدل. شوروي مارکسیزم-لینینیزم ملتپالنه توجیه کړه او رسنیو د شوروي هره بریا په ټولیزه توګه د کمونیستي غورځنګ د بریا په توګه انځور کړه. په ډیرو برخو کې د شوروي ملتپالنه د روسیې د توکم پالنې پر بنسټ ولاړه وه.
سټالینیزم
سټالینیزم که څه هم په خپل ذات کې یوه نظریه نه وه، خو د سټالین افکارو او تګلارو ته اشاره کوي، چې په ۱۹۲۴ز کال کې د سټالین له خوا د «یو هېواد کې د سوسیالیزم» نظریه معرفي کول د شوروي ایډیالوژیکي خبرو اترو کې یو لوی بدلون و.دغه راز سټالین ادعا وکړه چې شوروي اتحاد د سوسیالیستي ټولنې د جوړولو لپاره نړیوال سوسیالیستي انقلاب ته اړتیا نه درلوده او څلور کاله وروسته، سټالین خپل «دویم انقلاب» د دولتي سوسیالیزم او مرکزي پلان په معرفي کولو سره پیل کړ. همدارنګه د ۱۹۳۰ لسیزې په لومړیو کې هغه د کرنې د خصوصي کولو له لارې د شوروي کرنې ټولیز کول د دولتي مسؤلیت لاندې نه بلکې د کروندګرو کوپراتیفونو په جوړولو سره پیل کړل. سټالین د خپل  «دویم انقلاب » په پیل کولو سره د «لینن کلتور» او د شخصیتونو کلتور په خپل ځان متمرکز کړ. د بېلګې په توګه، د پیټروګراد ښار په لیننګراد بدل شو او د لینن د زېږون سیمې نوم په الیانوف بدل شو. دغه راز د لینن امر د دولت تر ټولو لوړه جایزه وګڼل شوه او په عامه چوکونو، فابریکو، دفترونو او داسې نورو ځایونو کې د لینن انځورونه وځړول شول. د سوسیالیستي دولت د اقتصاد له رامنځته کېدو وروسته د بیروکراسۍ وده د مارکسیستي مفکورې «دولت له منځه تلل» سره په بشپړ ډول مخالفه وه، خو سټالین په ۱۶م کانګرس کې (په ۱۹۳۰ز کال کې جوړه شوې وه) هڅه وکړه چې د دې لامل تشریح کړي.
سوله اېزه ګډ ژوند
سوله اېزه ګډ ژوند یو ایډیالوژیکي نظریه وه چې د خروشچیف د واکمنۍ پرمهال معرفي شوه. پداسې حال کې چې دا نظریه د کمونیسټانو له خوا د پانګوالو او سوسیالیستي نظامونو ترمنځ د جګړې د پای ته رسولو په توګه وړاندې شوه، خروشچیف دا د پوځي برخې پرته په هر ډګر کې د جګړې د دوام په توګه وګڼله. دې نظریه ادعا کوله چې دواړه نظامونه «د متضادو اصولو له لارې» رامنځته شوي، چې «په بهرنۍ تګلارو کې د مخالفه اصولو» لامل شوي.
دا نظریه په لیننیسټ او سټالینیسټ فکر کې یو څه شتون درلوده. لینن په دې باور وو چې نړیوال سیاست د طبقاتي مبارزې تر واک لاندې دی او سټالین په ۱۹۴۰ لسیزه کې په سرمایه دارۍ او سوسیالیستي نظامونو کې د قطبي کېدو په زیاتېدو ټینګار وکړ، چې د خروشچیف سوله ایز ژوند مفکوره د عملي بدلونونو پر بنسټ ولاړ وه. دغه راز هغه په ​​دوام ټینګار وکړ چې په نړیوالو اړیکو کې اصلي شخړه د پانګوالۍ او سوسیالیزم تر منځ شخړه ده. همدارنګه د خروشچیف په مشرۍ د شوروي حکومت د سوله ایز ګډ ژوند نظریه پر اهمیت ټینګار وکړ او ادعا یې وکړه چې دا باید د شوروي د بهرنۍ تګلارې اساس جوړ کړي. دوی باور درلود چې د دې کار په نه کولو سره به اټومي شخړې رامنځته شي، خو سره له دې د شوروي تیوریستانو بیا هم سوله ایز ګډ ژوند د پانګوالۍ او سوسیالیستي نړۍ تر منځ د طبقاتي مبارزې د دوام په توګه لیدلې، نه د وسله والې جګړې پر بنسټ. دغه راز خروشچف په دې باور وو چې په دې پړاو کې به شخړه په زیاته توګه اقتصادي وه.
د روم پاچاهۍ د اساسي قانون تاریخچه
لومړنۍ پاچاهي
لومړني رومیان د جینس یا قبیلو په نوم د ميراثي وېشونو له‌خوا تنظیم شوي و او تر ډېر وروسته تاريخ پورې دا وېشونه د ډېری هندو- اروپایانو لپاره عام و. هره قبیله د کورنیو یوه ټولګه وه چې د پاتر (په لاتیني: پلار) په نوم د یو ژوندي نارینه ټبرمشر تر واک لاندې وه. هره قبیله یو خپله‌-اداره کوونکی واحد و او د یوې ځانګړې قبیلې هر غړی د ګڼو نورو کسانو په څېر د ورته حقونو او دندو لرونکی و. هره قبیله یا په دیموکراتیک ډول چې هر غړي د رايې ورکولو حق درلود یا په اشرافي ډول چې د قبیلې د مشرانو یوې ډلې د قبیلې اړوند مسائلو په اړه پرېکړه کوله. د هندوـ‌اروپايي ټولنې تر ټولو ساده سیاسي ټولنه د پاګي په نوم د لږ شمېر قبیلو څخه جوړه وه چې د ارکس په نوم د يو مستحکم ټکي په شاوخوا راټولېدل. هر پاګي یا په بشپړ ډول دیموکراتیک و یا په بشپړ ډول اشرافي. د روم ښار تر دودیز رامنځته کېدو ډېر مخکې د پاګي‌يانو یوه ډله په کنفېدراسیون کې راټوله شوې وه چې د البا لونګا ښار يې د ګډو کتنو ځای و. په هر حال په ورته ټکي کې د دې کنفېدراسیون ځای له البا لونګا څخه روم ته ولېږدول شو. د رومیانو د استقرار لومړنی ځای په احتمالي توګه د تیبر سیند چپه څنډه/ساحل و چې د سیند له خولې څخه نږدې ۱۵ مایله (۲۴ کیلو متر) لرې پرته وه. په احتمالي ډول لومړنی خپلواک مېشت ځای د پالاتين پر غونډۍ وه، حال دا چې پر کویرینال، سکولین، کاپیتون او کیلیان غونډیو هم خپلواک مېشت‌ځایونه رامنځته شوي وو. د هرې غونډۍ پر سر یوه پوځي کلا موجوده وه چې اوسېدونکو د ساتنې په موخه کارېده. په یو ډېر لومړني تاريخ کې دا مېشت‌ځایونه له یو بل سره یو ځای شول او د روم ښار يې جوړ کړ. د دې تاريخ په شاوخوا کې په احتمالي توګه د تیبر د چپ/کيڼ ساحل په دوام د سیند تر خولې پورې د ښار سویل لور ته پراختیا شته وه.
د پاچاهۍ دوره د افسانو پر اساس په دوو دورو وېشل کېدی شي. په داسې حال کې چې په احتمالي ډول خاصې افسانې ریښتیا نه دي، په احتمالي ډول هغوی د تاریخي حقیقت پر بنسټ وې. په ډېر احتمال د جمهوریت تر رامنځته کېدو مخکې، روم په حقیقت کې د پاچاهانو له ځای‌ناستۍ سره اداره کېده. لومړنۍ افسانوي دوره د لومړۍ افسانې د څلورو پاچاهانو د واکمنۍ شاهده وه. په دې وخت کې د ښار سیاسي بنسټ کېښودل شو، ښار د کوریا/Curia (د روم ښار ۳۰ بنسټګرې  ډلې چې رومي ښاریانو ورسره تړاو درلود، ژباړن) په لور سازمان کړای شو، مذهبي بنسټونه رامنځته شول سنا او اسامبلۍ په رسمي بنسټونو بدل شول. دې ښار څو جګړې فتحه کړې د اوستیا بندر رامنځته شو او د تیبر پر سیند پل جوړ شو.
ځینو قبیلو ځانونه په دیموکراتیک ډول اداره کول، د قبیلې هر یو غړي د ټاکونکي په توګه عمل کاوه، حال دا چې نورو قبیلو د قبیلې د مشرانو د شورا له لارې په اشرافي ډول خپل حکومت درلود. کله چې دا قبیلې له یو بل سره يوځای شوې او يوه ګډه ټولنه يې رامنځته کړه د ټولنې د اداره کولو لپاره له دواړو طریقو څخه کار واخیستل شو. هغه وسیله چې لومړنیو رومیانو يې په واسطه خپلې ديموکراتیکې انګېزې تشرېح کولې د کمېټې (کميټه یا اسامبلې) په نوم پېژندل کېده. د «کیورېټ اسامبلې» او «کالېټ اسامبلې» په نوم دوه اصلي جرګې/اسامبلۍ رامنځته شوې. اسامبلۍ د لومړنیو قبیلو د دیموکراتیکو تمایلاو انځور و. د مستقیمې ديموکراسۍ د غوره بڼې د انعکاس لپاره چې د کنفېدراسیون د ځينې قبیلو له‌خوا کارول کېده، دا دوې اسامبلۍ داسې طرحه شوې وې چې د ښار د قومي وېشونو منعکسوونکې وي او په دې توګه اسامبلۍ د کوریا په واسطه تنظیم شوې وې. هغه وسیله چې په واسطه يې لومړنیو رومیانو خپلې اشرافي انګېزې تشرېح کولې د ښار د مشرانو شورا وه. په داسې حال کې چې د هرې قبیلې د مشرانو شورا د هم‌هغې قبیلې د اصلي کورنیو له مشرانو څخه جوړېده، د ښار شورا د اصلي قبیلو له مشرانو څخه جوړېده. دا شورا د روم په سنا بدله شوه. د دې شورا مشران د پاترس («پلار») په نوم پېژندل کېدل او له دې امله په تاریخ کې د روم د لومړیو سناتورانو په توګه پېژندل کېږي. ډيموس («خلک») او مشرانو په پای کې یو واحد سیاسي مشر ته اړتیا تشخیص کړه او په دې توګه يې د رېکس په نوم دا ډول مشر وټاکه چې په تاريخ کې د روم د پاچا په نوم پېژندل کېږي. ډيموس به رېکس ټاکه او مشرانو به رېکس ته نصیحت کاوه.
چواشيا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
سرشمېرنه
=== حیاتي احصایې === سرچینه: د روسیې فدرالي دولتي احصایوي خدمت
د سوډان تاریخ
د سوډان اوسنی جمهوریت، په ۱۹۵۶ز کال کې رامنځته شو او له انګلیس- مصري سوډان نه چې په ۱۸۹۹ز کال کې جوړ شو، نو خپلې پولې یې هم ترې لاسته راوړې. له ۱۸۹۹ز کال نه مخکې د سوډان جمهوریت، د خاروې لپاره د «سوډان» اصطلاح کارول یو څه بېځایه و او ښایي د سوډان پراخ مفهوم ته په کې اشاره شوې وي.
د کوش سلطنت لومړی تاریخ د نیل په اوږدو کې پروت دی او اوس په شمالي سوډان کې دی. دغه سیمه د لرغوني مصر له تاریخ سره تړلې ده، چې د څو واکمنیو په لړ کې له سیاسي پلوه سره متحدې وې. سوډان له مصر سره د نږدیوالي له امله د نږدې ختیځ په لوی تاریخ کې ونډه اخیسته، چې په دوی کې نامتو برخې شاملې دي، لکه ۲۵مه کورنۍ او په شپږمه پېړۍ کې د نوبیایي نوباتیا، ماکوریا او الودیان په نامه د درېیو سلطنتونو عیسوي کولو پورې تړاو لري. د عیسوي کېدو په پایله کې، د پخوانۍ نوبي ژبه د نیلو- صحرا (زاړه سوابق چې په اتمې پېړۍ پورې اړوندېږي) تر ټولو پخوانۍ ژبه ثبت شوې، چې له قبطي الفبې نه یې اقتباس شوی دی. د نیل درې ته له ۱۴مې پېړۍ نه تر ۱۵مې پېړۍ پورې او د عیسوي سلطنتونو تر زوال پورې دې سیمې ته اسلام په رسمي ډول نه و راغلی، په داسې حال کې چې اسلام لا دمخه د سوډان د سره سمندر په ساحلونو او شاوخوا سیمو کې د اوومې پېړۍ راهیسې شتون درلود. د سنار سلطنت د شپاړسمې پېړۍ په لومړیو کې د نورو سلطنتونو ځایناستی شو، چې د نیل درې او ختیځې صحرا لویه برخه یې کنټرولوله، په داسې حال کې، چې دارفور سلطنتونو د سوډان لوېدیځې سیمې کنټرولولې. دوه کوچني سلطنتونه په سویلي سیمو کې رامنځته شول، شیلوک سلطنت په ۱۴۹۰ز کال کې او تقالي په ۱۷۵۰ز کال کې، چې له ننني سویلي سوډان سره نږدې وو، خو دغه دواړه شمالي او سویلي سیمې د ۱۸۲۰ ز لسیزې په اوږدو کې د مصر د محمد علي له خوا ونیول شوې. د محمد علي او د هغه د ځایناستو ظالمانه حکومت، چې د ترک- مصري واکمنانو کرکه او غوسه یې راوپاروله، نو دا د دې لامل شو، چې په ۱۸۸۱ز کال کې د محمد احمد په مشرۍ د سوډان د خپلواکۍ لپاره د سوډان په مبارزه کې ډېره مرسته وکړي.
د ۱۹۵۶ز کال له خپلواکي راهیسې، د سوډان تاریخ د کورنیو جګړو له امله ځپل شوی دی، چې دغه جګړې دا دي: د سوډان لومړۍ کورنۍ جګړه (۱۹۵۵ز- ۱۹۷۲ز)، د سوډان دویمه کورنۍ جګړه (۱۹۸۳ز- ۲۰۰۵ز)، چې د ۲۰۱۱ز کال د جولای په ۹مه د سویلي سوډان د جلا کېدو لامل شوه او په دارفور کې جګړه (۲۰۰۳ز- ۲۰۱۰ز).
ختیځ سوډان
د سوډان په ختیځ کې د بوتانا ډله ۴۰۰۰ کاله مخکې له میلاده راڅرګندېږي. دغو خلکو ساده او ښایسته لوښي جوړول، په ګردو کوټو کې یې ژوند کاوه او په ډېر احتمال سره چې دوی د څارویو لرونکي او ښکاریان وو، خو د ځمکې حلزونونه یې هم خوړل او د کرنې شواهد یې هم شته دي. د ګاش ډله ۳۰۰۰ کاله مخکې له میلاده پیل شوه او یو پخوانی کلتور دی، چې له څو ځایونو نه پېژندل شوی دی. دغو وګړو لوښي جوړول او له کرنې او څارویو نه یې په استفادې سره خپل ژوند کاوه. محل ټیګلینوس یو مهم ځای و، چې شاوخوا ۱۰ هکټاره ځمکه یې نیولې وه. په مرکز کې یې له خټینو خښتو جوړ شوي کورونه لیدل کېدل. نښې او نښانې یې د لوړ مدیریت استازولي کوي. په یوې اشرافي هدیره کې قبرونه په لویو ډبرو نښه شوي وو. په دویمه زریزه کې د جبل مکرم په نامه ډله رامنځته شوه. دوی ساده او ښکلي لوښي جوړول او په ساده کوټو کې یې ژوند کاوه. د غواګانو پالنه یې اقتصادي بنسټونه وو.
اسلامي سلطنتونه (۱۵۰۰- زکلونه)
په ۱۵۰۴ز کال کې ثابته شوه، چې فونج د سنار سلطنت رامنځته کړ، چې عبدالله جاما یې مشري کوله. په ۱۵۲۳ز کال کې چې یهودي مسافر ډیویډ ریوبني سوډان ته ولاړ، نو د فنج ایالت لا دمخه له شمال نه تر ډونګولا پورې وغځېد. په ورته مهال کې په نیل سیند کې د صوفیانو له خوا، چې په ۱۵مه او ۱۶مه پېړیو کې یې هلته ژوند کاوه، د اسلام تبلیغ پیل شو او د امارا دونقاس باچا ډیویډ روبني، چې مخکې یو بت پرست عیسوي و، نو ثابته شوه، چې مسلمان شوی دی. په هر حال فنجیانو تر ۱۸مې پېړۍ پورې ځینې نا اسلامي دودونه، لکه: د الهي پاچهۍ او د شرابو څښل ساتلي وو. د سوډان مسلمانانو تر وروستیو وختونو پورې ځینې عیسوي دودونه ساتلي وو.
دېر ژر فونج له عثمانیانو سره، چې سواکین یې په ۱۵۲۶ز کال کې نیولی و، په شخړه کې راغی او وروسته یې د نیل سیند په اوږدو کې تر سویل پورې پرمختګ وکړ، د ۱۵۸۳/۱۵۸۴ز کال پورې د نیل مرواريد اوبو درېیمې برخې ته ورسېدل. د ډونګولا د نیولو لپاره د عثمانیانو وروستۍ هڅه په ۱۵۸۵ز کال کې د فنج له خوا له منځه یووړل شوه.
فونج د ۱۷مې پېړۍ په اوږدو کې ډېر پراخ شو، خو په بله پېړۍ کې یې زوال پیل شو. په ۱۷۱۸ز کال کې یوې کودتا خانداني بدلون راوست، په داسې حال کې چې په ۱۷۶۱- ۱۷۶۲ پورې یوه بله کودتا د حماج د واکمنۍ په پایله کې رامنځته شوه، دا هغه مهال و، چې حماج (د ایتوپیا سرحدي وګړي) عملاً هلته حکومت کاوه، خو د فونج سلطانان یې ګوډاګیان وو. لږ وروسته سلطنت له منځه ولاړ او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې ترې یوازې ګزیرا پاتې شوه.
د ۱۷۱۸ز کال کودتا داسې تګلاره غوره کړه، چې ارتودوکس اسلام دود کړي، چې په پایله کې یې دولت د عربي کولو لوری غوره کړ.د دې لپاره چې پر خپلو عربو باندې خپل حاکمیت ته مشروعیت ورکړي، نو فنج د امویانو د توکم تبلیغ پیل کړ. د سپین او نیلي نیلونو په شمالي برخه کې د الدبې تر ټیټې برخې پورې نوبیانو د عربو د جعلین قبیلې هویت غوره کړ. تر ۱۹مې پېړي پورې عربي ژبه پر دې بریالۍ شوه، چې د سوډان د مرکزي سیندونو او د کوردفان پر زیاتره برخه واکمنه ژبه شي.
اسلامي دوره د نیل په لوېدیځ کې په دارفور کې د تونجور له سلطنت سره پیل شوه، چې په ۱۵مه پېړۍ کې د داجو سلطنت ځایناستی شو او له لوېدیځه تر وادای پورې وغځول شو. د تونجور وګړي بربري شوي عربان وو او اشراف واکمنان یې مسلمانان وو. په ۱۷مه پېړۍ کې تونجوریان د فورکیرا له خوا په شا وتمبول شول. د کیرا ایالت د سلیمان سولونګ (۱۶۶۰- ۱۶۸۰ز کلونو) راهیسې مسلمانان وو، چې په پیل کې په شمالي جبل ماررا کې یو کوچنی سلطنت و، خو د ۱۸مې پېړۍ په پیل کې یې لوېدیځ او شمال ته پراختیا وموندله او ختیځ ته د محمد طیراب (۱۷۵۱- ۱۷۸۶ ز کلونه) په مشرۍ په ۱۷۸۵ز کال کې د کوردفان په سوبې سره یې لا پراختیا پیدا کړه. د دغې سترواکۍ پراختیا، چې د اوسنۍ نایجیریا په کچه(اندازه) دی، تر ۱۸۲۱ز کال پورې یې دوام پیدا کړ.
په افغانستان کې د کوېډ-۱۹ وبا
په افغانستان کې د کوېډـ۱۹ ( COVID-19 ) وبا د نړۍ په کچه په ۲۰۱۹ کال کې د کورونا ویروس ناروغۍ یوه برخه ده، چې د کورونا ویروس ۲ د سخت تنفسي علایمو (SARS-CoV-2) له امله رامنځته کېږي. د دې ویروس خپرېدل په افغانستان کې هغه وخت تصدیق شو، کله چې د ۲۰۲۰ کال د فبروري په ۲۴ په هرات کې د دې لومړۍ پېښه تائید شوه.
د ۲۰۲۳ کال د اپریل تر ۲۷ نېټې پورې ۲۱۴،۱۱۲ مثبتې او ۷،۸۸۸ مړینې پېښې تائید شوې وې. د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر تر ۱۳ نېټې پورې ۱۱۸،۱۸۰ کسان ورغېدل. په افغانستان کې د کوېډ-۱۹ تر ټولو زیاتې پېښې کابل وې چې شمېر يې ۱۸۸۹۶ ؤ، ورپسې هرات کې ۹۳۴۳ پېښې او  بلخ کې ۳۴۳۱ پېښې وې. که څه هم د ۲۰۲۰ کال د اګست په ۵ د عامې روغتیا وزارت د یوې رسمي سروې په راپور راغلي وو چې د هېواد نږدې دریمه برخه نفوس یا نږدې ۱۰ مېلیون خلک په کوېډ-۱۹ اخته شوي وو.
ریښې
د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د ۲۰۲۰ کال د جنورۍ په ۱۲ تائید کړه چې د چین د هوبي په ووهان کې د خلکو په یوه ډله کې یو نوی کورونا ویروس د تنفسي ناروغۍ لامل و، چې راپور یې د ۲۰۱۹ کال د دسمبر په ۳۱ نېټه WHO ته ورکړل شو. د کوېډ-۱۹ د مړینو سلنه د ۲۰۲۳ کال SARS په پرتله خورا ټیټ ؤ، خو سرایت یې ډېر لوړ ؤ او ټولو مړینو شمېر يې زیات ؤ. د افغانستان د موډل پر بنسټ مشهابت کونه څرګندوي چې د وخت توپیر لرونکي تکثیر شمېر لپاره ۹۵٪ د باور انتروال له ۰،۱ څخه ټیټ ؤ او د ۲۰۲۲ کال له نومبر څخه تر د ۲۰۲۱ کال  فبروري پورې راټیټ شو.
له ایران څخه ډله ییز راستنېدونکي
د ۲۰۲۰ کال په مارچ میاشت کې په ټول ایران کې د وبا د خپرېدو له امله لږ تر لږه ۱۵۰ زره افغانان له دې هېواد څخه د هرات ولایت اسلام قلعه پولې ته راستانه شول. د یوې میاشتې په اوږدو کې هره ورځ تر ۱۰۰۰ ډېر کسان له پولې تېرېدل. په هرات ولایت کې د ۲۰۲۰ کال د مارچ او اپریل ترمنځ د پېښو شمېر ۲۰۰ ته پورته شو. د چمن او تورخم په پوله په دریو ورځو کې څه باندې ۶۰ زره افغانان له پاکستانه راستانه شوي دي.
د مارچ له ۱ څخه تر ۱۴ پورې – لومړنۍ خپرېدنه
د مارچ په ۱۰ د هرات ولایت څخه بهر په سمنګان ولایت کې لومړۍ پېښه ثبت شوه، په دې معنی چې په افغانستان کې ټولټې پنځه پېښې ثبت شوې. ماښام خوا ته دا شمېر اوو ته لوړه شو.
د مارچ په ۱۴ نېټه لسمه مثبته پېښه تائید شوه. د افغانستان د عامې روغتیا وزارت اعلان وکړ چې په بلخ او کاپیسا ولایتونو کې لومړۍ مثبتې پېښې ثبت شوې دي. سمنګان کې هم د کرونا ویروس وبا دریمه مثبته پېښه ثبت شوه. په همغه ورځ یوولسمه پېښه هم اعلان شوه. د بلخ ولایت ناروغ له مثبتې ازموینې وروسته تښتېدلی ؤ.
د مارچ په ۱۴ په افغانستان کې له کرونا ویروس څخه لومړۍ رغېدلی کس په هرات کې د یوه ناروغ په توګه ثبت شو، چې دا لومړۍ مثبته پېښه هم وه.
پرمختيايي مرسته
پرمختيايي مرسته د باندنۍ، نړيوالۍ يا له هېواد د باندې مرستې هغه ډول دی، چې د مخ پر وده هېوادونو د اقتصادي، چاپيريالي، ټولنيزې او سياسي ودې د ملاتړ په موخه د دولتونو او نورو استازوليو له لورې ورکول کېږي. پرمختيايي مرسته، پرمختيايي همکاري، رسمي پرمختيايي مرسته، پرمختيايي سياست، پرمختيايي ملګرتيا او تخنيکي مرسته له پرمختيايي مرستې سره نږدې تړلي مفاهيم دي. د مرستې دا ډول له انسان دوستانه مرستو سره په دې کې توپير لري، چې پرمختيايي مرستې د لنډ مهاله هوساينې په پرتله په يو مخ پر وده هېواد کې په حالتونو کې تل پاتې پرمختګ په نښه کوي. پرمختيايي مرسته په دې ډول د مخ پر وده هېوادونو لپاره د تل پاتې پرمختګ د لومړۍ موخې “Sustainable Development Goal 1” (په هر ځای کې د بېوزلۍ هره بڼه پای ته ورسوئ) د پوره کولو ستره لاره ګڼل کېږي.
مرسته کېدای شي دوه اړخيزه وي او د يوه هېواد له لورې په سيده ډول بل هېواد ته ورکول شي، يا ښايي څو اړخيزه وي، چې د مرسته کوونکي هېواد له لورې يو نړيوال سازمان لکه نړيوال بانک يا د ملګرو ملتونو استازوليو ته ورکول کېږي، چې له دې څخه وروسته د مخ پر وده هېوادونو په منځ کې وېشل کېږي. د دوه اړخيز او څو اړخيزو مرستو تر منځ تناسب ۷۰ او ۳۰ سلنه دی.
پرمختيايي مرسته په عمومي ډول له هېواده د باندې له اوسېدونکو يا کارکونکو کډوالو څخه د تر لاسه شوې اداينې د رانغاړلو په توګه (ان که دا ډول مرستې د نړيوال لېږد د پام وړ کچه هم جوړه کړي) ځکه نه درک کېږي، چې د مرستو تر لاسه کونکي د رسمي پروژو او خپرونو په پرتله په عمومي ډول اشخاص او کورنۍ دي. ځيني دولتونه د باندنۍ مرستې په نظريه کې فوځي مرسته هم ګډوي، که څه هم نړيواله ټولنه په عمومي ډول فوځي مرسته د پرمختيايي مرستې سره ورته نه ګڼي.
اړوند اصطلاحات
بېلابېل اصطلاحات شته چې په ځينو برخو کې له «پرمختيايي مرستې» سره په ورته ډول د کارونې وړ دي، مګر په نورو برخو کې د پام وړ بېلې معناګانې لري.
مرسته: يو ډېر عمومي مفهوم دی، چې انسان دوستانه مرستې (بېړنۍ هوساينه) او نورې اختياري لېږدونې رانغاړلی شي، مګر په مشخص ډول پرمختګ نه په نښه کوي. په مرستې پورې تړلې نور اصطلاحګانې «باندنۍ مرسته»، «نړيواله مرسته» او «له هېواده د باندې مرسته» دي.
پرمختيايي مرسته “Developmental Aid”: هغه اصطلاح ده چې ځيني وختونه د هغه مرستې د ښودلو لپاره کارول کېږي، چې په عام ډول د ګڼل شوې پرمختيايي مرستې په پرتله په زيات ځانګړي يا ګټور ډول پرمختګ ته متمايل وي.