cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مارکسيزم
عمومي کتنه
مارکسیزم د انسانانو د مادي اړتیاوو پوره کولو لپاره د اړتیا وړ مادي شرایطو او اقتصادي فعالیتونو په تحلیل سره هره ټاکلې ټولنه کې د ټولنیزو پدیدو د توضیح او تشرېح کولو په لټه کې دی. داسې انګیرل کیږي چې د اقتصادي سازمان بڼه، یا د تولید طریقه په نورو ټولنیزو ښکارندو، لکه: په پراخو ټولنیزو اړیکو، سیاسي بنسټونو، حقوقي سیستمونو، کلتوري سیستمونو، ښکلاوو (زیبایي شناسۍ) او ایدیولوژیو باندی اغیز کوي. دا ټولنیزې اړیکې له اقتصادي نظام سره یو ځای د مارکسیزم بنسټ جوړوي. لکه څنګه چې د تولید ځواک (لکه تیکنالوژي) وده کوي، د تولید د تنظیمولو اړوند موجوده ډولونه هم له منځه ځي او د لا ډېر پرمختګ مخه نیسي. کارل مارکس لیکي:«د پرمختګ په یوه ټاکلي پړاو کې د ټولنې مادي تولیدي ځواکونه د موجوده تولیدي اړیکو له هغو مالکیتي اړیکو سره په تضاد کې راځي، چې تر اوسه یې د هغو په اډانه کې عمل کړی دی، یا دا چې په حقوقي توګه د دې موضوع بیانونکې دی. د دې اړیکو د توليدي ځواکونو د ودې او پراختیا بڼې په خپل بند بدلېږي او بیا د ټولنیز انقلاب دوره پیلېږي.»
دا بې کفایتۍ ځان په ټولنه کې د ټولنیزو تضادونو په توګه څرګندوي، چې په پایله کې په خپل وار سره د طبقاتي مبارزې په کچه ورسره مبارزه کېږي. د سرمایه دارۍ د تولید طریقې لاندې د تولیدي وسایلو لرونکو لږه کیو (بورژوازي) او د نفوس لوی اکثریت چې توکي او خدمتونه تولیدوي (پرولتاریا) تر منځ دا مبارزه رامنځته کېږي. دا چې ټولنیز بدلون په ټولنه کې د هغو بېلابېلو طبقو ترمنځ د مبارزې په پایله کې رامنځته کیږي، چې له یوبل سره په تضاد کې دي، د دې فرضیې په پیل سره یو مارکسیست دې نتیجې ته رسیږي، چې سرمایه داري پرولتاریا استثمار او ځپي، نو له همدې امله سرمایه داري به حتماً د پرولتاریایي انقلاب لامل کېږي.
په یوه سوسیالیستي ټولنه کې، خصوصي مالکیت – د تولید د وسیلې په توګه – له کوپراتیفي یا تعاوني مالکیت سره بدلیږي. سوسیالیستي اقتصاد د تولید بنسټ د شخصي ګټې پر بنسټ نه، بلکې د بشري اړتیاوو د پوره کولو په معیارونو باندې ولاړ بولي – یعنې تولید د استعمال لپاره کېږي. فریدریک انګلز روښانه کړه، چې د سرمایه دارۍ د اختیارولو طریقه، چې په هغه کې محصول لومړی تولیدوونکی او بیا د محصول مالک غلاموي، دا طریقه د محصولاتو د ترلاسه کولو هغې طریقې سره بدلېږي، چې د ‎تولید د عصري وسیلو پر ماهیت ولاړ دی. یعنې له یوې خوا، مستقیم ټولنیز تخصیص، د تولید د ساتنې او پراختیا د وسیلې په توګه او له بلې خوا، مستقیم انفرادي تخصیص، د ژوند او خوند اخیستنې د وسیلې په توګه ده.
رېښه
د مارکسیزم اصطلاح، د کارل کائوتسکي په وسیله مشهوره شوه؛ هغه د مارکس د ارتودوکس او اصلاح غوښتونکو پیروانو ترمنځ د شخړې په ترڅ کې ځان یو ارتودوکس مارکسیست ګاڼه.
د سرمایه دارۍ نقد کول
د مارکسیستي تیوریسن او انقلابي سوسیالست ولادیمیر لینین په وینا:«د مارکسیزم اصلي محتوا»،«د مارکس اقتصادي نظریه» وه. مارکس په دې باور و، چې سرمایه دار بورژوازي او د دوی اقتصاد پوهان هغه څه ته وده ورکوي، چې مارکس یې دروغ ګڼي، چې«د سرمایه دار او کارګر ګټې یو شان دي» هغه په ​​دې باور و، چې دوی دا کار د دې مفکورې پر وړاندې کولو سره کوي، چې «د تولیدي سرمایي ترټولو ګړندۍ وده» نه یوازې دا چې د شتمنو پانګوالو لپاره، بلکې د کارګرانو لپاره هم غوره ده، ځکه چې په دې توګه هغوی ته د کار زمینه برابروي.
له سرمایه دارۍ څخه مخکې اقتصادونو کې، د کارګر استثمار د فزیکي جبر له لارې ترلاسه کیده. د سرمایه دارۍ د تولید په طریقه کې دا پایلې په ډیره لنډه توګه ترلاسه کیږي، ځکه چې کارګران د تولید وسایل نه لري او باید «په خپله خوښه»له پانګوال سره د کاري استثمار یوې اړیکو ته ننوځي، ترڅو د ژوند اړتیاوې یې ترلاسه کړي. دې ډول دندې ته د کارګر داخلیدل یې په خپله خوښه وي، ځکه دوی ټاکي چې کوم پانګوال ته کار وکړي. په دې توګه کارګر باید کار وکړي یا دا چې له لوږې ومري، له همدې امله استثمار حتمي دی او د کارګر داوطلبانه ماهیت چې په یوه سرمایه دارۍ ټولنه کې برخه اخلي، خیالي بڼه لري. مارکس تاکید وکړ، چې سرمایه دارۍ په خپله له کارګر سره دوکه نه کوي.
سرچينې
وېشنيزه:مارکسيزم
حضرت محمد ویاړ
څېړنوال حضرت محمد ویاړ (زوکړه ۱۳۲۷ لمريز لېږدي کال، خوست، لنډی کلی - مړینه ۱۳۹۴ د غبرگولي ۱۲، کابل)، د افغانستان يو پښتو ژبی لیکوال او څېړونکی وو.
زوکړه او زده کړې
حضرت محمد وياړ د محمد وزير زوی پر ۱۳۲۷ ل ل کال د خوست په لنډي کلي کې دې نړۍ ته سترگې غړولې دي. لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې د غرغښت په لیسه کې سرته رسولې، وروسته د کابل پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومو په پوهنځي کې شامل او پر ۱۳۵۲ ل کال يې د دغه پوهنځي له پښتو څانگې څخه د لیسانس بريليک (دیپلوم) تر لاسه کړ.
مړینه
څېړنوال حضرت محمد ویاړ د ۱۳۹۴ ل کال د غبرگولي پر ۱۲ نېټه د زړه د ناروغۍ له کبله له دې نړۍ څخه سترگې پټې کړې او جنازه یې د مازدیگر پر ۴ بجو د کابل په تخنیکم په تڼي کوټ کې ترسره شوه. مړی یې د خپل کور ترڅنگ خاورو ته وسپارل شو. د ښاغلي ویاړ په جنازه کې د افغانستان د علومو اکاډمي معینانو، علمي او اداري غړو، د ارواښاد دوستانو، له خوسته راغليو خپلوانو، دوستانو او د تڼي کوټ اوسیدونکو گډون کړی وو. خاورو ته د هغه د جنازې تر سپارل کېدو وروسته يې پر کېڅ (قبر) ژوندليک ولوستل شو. ورپسې د افغانستان د اسلامي جمهوریت د هېوادمشر د خواخوږۍ او تسلیت رالېږل شوی پیغام د علومو اکاډمي د بشري علومو د برخې مرستيال ښاغلي سر محقق محمد اسلم افضلي ولوست. بیا د افغانستان اسلامي جمهوریت د اجرایوي رئیس عبدالله عبدالله د غمشریکۍ او تسلیت رااستول شوی پیغام د علومو اکاډمي څېړونکي او د کابل مجلې مسئول مدیر ښاغلي څېړندوی سید نظیم سیدي ولوست. په پای کې د علومو اکاډمي د سلاکار استاد رفیع، د علومو اکاډمي مالي او اداري مرستيال ښاغلي څېړنپوه حسین فرمند، د علومواکاډمي د ژبو او ادبیاتو مرکز سروال (رئیس) ښاغلي څېړنپوه سيد محي الدين هاشمي او ځینو نورو ښاغلو په لاس د گلو گېډۍ د ده پر قبر کېښوول شوه.
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
اپلاتون او دولت
اپلاتون له میلاد څخه ۴۲۷ کاله مخکې د یونان په پلازمېنه اتن (Athens) کې و زیږېد. مورنی نوم یې اسطاکلیس و. نوموړي د خپل وخت له لوی استاد سقراط څخه زده کړې وکړې. ساینس ، فلسفه ، ټولنپوهنه او ادبیات یې زده کړل. سیاسي زده کړي هم په دې کې د اهمیت وړ دي. اپلاتون چې د مثالي دولت په ترڅ کې لومړی د دولت د پنځوني (تخلیق) کومه نظریه وړاندې کړه له هغې نظریې سره سم د یوې ټولنې اړتیاوې بې شمېره او بېلابېلې دي چې د وخت او استعداد د محدودیت له امله په یواځې سر نشي پوره کېدلی نو اړینه ده چې په کډه سره کار وکړي. د بېلگې په ډول څوک ټوکر جوړ کړي، ځینې بزگري وکړي او نور یې بیا د ټولنې د اړتیا وړ نور کارونه وکړي. په دې ډول وگړي سره نژدې کېږي او دا نژدېوالی اړتیاوې ایجادوي او په دې ډول یو اقتصادي نظام ترتیب پیداکوي. همدا اقتصادي نظام چې مخ ته ولاړ شي د یوه دولت بڼه غوره کوي. ددې دولت د چلولو لپاره او د دولت د غوښتنو د پوره کولو لپاره چې اپلاتون د کوم ډول حکمران په لټه کې دی هغه وایې چې: نېکي علم دی او د لوړې سطحې د ښېگړې لپاره د لوړې پوهې درلودل اړین دي. دنېکي کولو وړتیا په بېلابېلو طبقو او وگړو کې بېله بېله وي. په زړوره طبقه کې د ښېگڼې وړتیا لږ وي. په هوښیاره طبقه کې د ښېگنې وړتیا ډیره وي. ځکه نو په نېکي کې د غوره توب له امله فیلسوفان د حکومت کولو ډیر حقدار دي. ځکه چې د حکومت کولو هنر تر ډېره بریده د عقل تابع دی ددې تړاو له جرآت او اشتها سره نه دی ځکه نو فیلسوفان د حکومت کولو مستحق دي. اپلاتون د حکومت کولو مستحق یواځې فېلسوفان گڼي او هغوی د حکومت کولو وړ بولي. نوموړی ددې خبرې د ثبوت لپاره دا منطق او دلیل راوړي چې ترڅو پوري فیلسوف د حکومت پر گدۍ ناست نه وي تر هغه وخته پورې له اتباعو څخه بدۍ نشي لیري کیدی. د هغه په نزد حکومت په پوهه پورې اړه لري او پوهه په فلسفه پورې مربوط ده. په دې ډول داپلاتون په نزد فیلسوف یو ښه باچا کېدلی شي. ځکه چې فیلسوف خپله دنده پاکه او مقدسه گڼي له دې امله چې فیلسوف د ژوند په ټولو معاملو پوهېږي. هغه د ښېگڼې او ریښتونولۍ په لټه کې وي او ټول علمونه سره یو ځای کوي. فیلسوف پوهېږي چې عدل، ښکلا او ضبط نفس څه شی دی او دهغوی په مرسته د عوامو اخلاق او کردارښه کوي. د فیلسوف مقام تر حرص او تمې لوړ دی. د ښه عدل او انصاف لرلو په سوب د بېلابېلو شیانو په منځ کې توازن پیداکوي. په دې ډول اپلاتون په یوه فیلسوف کې ټولې ښېگڼې یو ځای کوي. همدا لامل دی چې د اپلاتون په آند فیلسوف یو ښه او نمونوي واکمن کېدلی شي اود دولت نظام په ښه ډول پر مخ بیايي.
اپلاتون د سقراط شاگرد ؤ او له هغه څخه ډیر متاثر شوی ؤ. په دې سوب هغه د سقراط د هوښیارو امیرانو حکومت تاییدوي.
هغه وایي چې فیلسوف تل د عقل په رڼا کې قوانین پلي کوي او دهغه رایه له نه بدلېدونكي قانون څخه ښه وي. د اپلاتون واکمن له قانون څخه لوړ وي خو خپل چاری نه وي. نوموړی وایي چې د قانون پېټی باید د باچا په اوږو باندې بار نه وي. د هغه په وینا نېکي او بدي پوهه ده او هغه پوهه چې بنسټ یې په فلسفه او ساینس باندې ولاړ وي تر هغې پوهې ښه ده چې اساس یې په رایو ، عقایدو او رواجونو باندې ولاړ وي. یو فیلسوف باچا د لوړې پوهې او کړو وړو خاوند وي د هغه په نظر باچا د قانون تابع کېدلی نشي. لیکلي قوانین د نیمگړې ټولنې لپاره وی او فیلسوف باچا یو نا لیکلی قانون لري مگر اپلاتون فیلسوف حکمران یواځې د ټولنې او دولت د مبادیاتو پابند بللی دی چې یو فیلسوف حکمران یې هم په خپله خوښه نشي بدلولی. هغه فیلسوف باچا ته د قانون جوړولو ټول واک ورکوي او له قانون څخه یې مبرا بولي او هغه ته یې د یوه خود مختار او ازاد با چا درجه ورکړې ده. ددې لپاره چې د ابلاتون ددې فیلسوف باچا د ملوکیت ښه اندازه ولگوو یو تنقیدي تحلیل یې په لاندې ډول وړاندې کوو-
تنقیدي تحلیل:
د اپلاتون د مثالي دولت نظریه د ولسواکۍ له اصولو سره بېخي مخالفه ده ځکه چې ولسواکي د قانون تر سیوري لاندې د مساوات ، خپلواکۍ او ازاد تابعت نوم دی. مگر دا اصول او قوانین د اپلاتون د فیلسوف باچا تر واک لاندې پر مخ نشي بېول کېدی ځکه چې د فیلسوف حکمران واک د یوه یا څو تنو په لاس کې وي چې دا ډول حکومت تر ډېره بریده د عادلانه پر ځای ظالمانه وي. دا نظام د عملي انسانانو پر ځای مفکرین پیداکوي. مفکر د عامو خلکو ژوند ته نژدې نه وي. او د عوامو په چارو باندې ښه نه پوهېږي. ځکه نو د عوامو ارادو ته د گټې په ځای تاوان رسوي. تجربو ښوولې ده چې عملي نمایندگان د فلسفي استاذو په پرتله د عامو وگړو د چارو د حل لپاره گټور ثابتېږي.
اپلاتون چې د فیلسوف حکمران کوم آمرانه تصور ورکړی دى هغه په یو سولیزه او لوستې ټولنه کې شاید تر یوه بریده د عمل وړ وي. مگر د انساني فطرت ضد دی دا ځکه چې انساني ټولنه تر ډېرې اندازې د انتشار او جنگ وجگړې ښکار ده. په داسې ټولنه کې د فیلسوف پر ځای د یوه منظم عزم لرونکي او تصمیم لرونکي ا و په خلکو کې د یوه منلي او بارسوخه شخصیت حکومت پکار دی چې عوام یې خپل وبولي. کچېرې حکمران په یوه ځانگړې ډله پورې تړلی وي او تر قانون هم لوړ وي نو عوام به یې څنگه خپل حکمران وبولي. چېرې چې قانون نه وي او دیوه یا څو تنو حکمونو ته قانون ویل کېږي نو هلته به د عامو خلکو گټې څنگه خوندي شي. د مشرتابه لپاره د فلسفې نه بلکه د ټولنې د ریښتینو چارو د پوهې او عمل اړتیا ده. لکه څنگه چې لیدل شوي دي چې فیلسوف خیال او فکر په عمل کې نشي پیاده کولی یواځې وضاحت یې کولی شي. نو له دې څخه معلومه شوه چې د اپلاتون فیلسوف حکمران د تصوراتو تر بریده ښه دی خو په عملي ژوند کې دده کردار ډیره لږه برخه لري.
وېشنيزه:اپلاتون
هېرکليس
هېرکليس د يوناني لرغونې وګړيزو کيسو کښې د اسمان د خدای ارمونی زوی پېژندل کېږي دا يو زورور اتل و په دې کيسو کښې چې لويې کارنامې يې کړې وې د ځان تندلو لپاره
د امرخيل غزل
غزل
د ژوند اخرې خاتمې ته به مې نه ورکتل
ترې ویریدمه هدیرې ته به مې نه ورکتل
د ډیرو بندو دروازو په راز خبر ومه چې
د چا پرانستې دروازې ته به مې نه ورکتل
که زه خبر وای چې به ما ته ستا څهره راښيي
که زه خبر وای ائېنې ته به مې نه ورکتل
ما به د ظلم په شپه کښته کړې پردې د کړکۍ
د چا طوفان د چا ډیوې ته به مې نه ورکتل
ما دې سړي ته ّکتل ، ما ته یې نظر مهم و
د ده تر شا تورې سایې ته به مې نه ورکتل
ته مې غوښتلې ، امکاناتو پسې نه ګرځیدم
ته مې په یاد وې ، زمانې ته به مې نه ورکتل
جلاله ! ځان ته به مې هر اختر جامې کولې
د چا شلیدلې لوپټې ته به مې نه ورکتل
د شاه جومات
د شاه جومات (پاړسي ژبه: مسجد شاه), چې د ۱۳۵۷ انقلاب وروسته د امام خمیني جومات (پاړسي ژبه: مسجد امام) په نامه ونومول شو؛ چې یو وخت دې جومات ته مسجد سلطانی هم ویل کېده، د تهران بازار کې موقعیت لري چې د قاجاري واکمنۍ په پېر کې  د فتح علي شاه قاجار په سپارښتنه جوړ شوی. دا جومات د ایران هېواد په ملي میراثونو کې ثبت دی.
ورته جوماتونه
د تهران سلطاني جومات له بروجرد سلطاني مسجد او د قزوین سلطاني مسجد هغه مسجدونه دي چې د قتح علي شاه قاجار دي؛ مگر مسجد سلطاني بروجرد له دوه نورو نمونو څخه ډېر لرغونی او پخوانی دی.
مانیتورینگ
مانیتورینگ Monitoring د ارزیابۍ هغه منظمه او دوامداره عملیه ده چې د یوې پروژې فعالیتونه د هغې د مقاصدو او پلان په اړوند ارزیابي کوي ترڅو د پروژې مسؤل کسان وکولای شي صحیح یا کومکي تصامیم اتخاذ او مناسب عمل په چټکۍ سره اجرأ کړي. وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:پیسۍ
هاماﺭ کتابتون
هامار کتابتون يو کتابتون دی چي په هاماﺭ ښاﺭ کې وجود لري, دا کتابتون يو ډېر نوی او په ستاندار ډول جوړ دی.
دا هم وګورئ
هامار
پولي اصلاحات
پولی اصلاحات Monetary reform هغه پروسه ده چې د یو هیواد د پولي واحد د بدلون پولي اصلاحات یا سمون او یا هم په هغه کې د اړینو اصلاحاتو د رامنځته کولو لپاره پر لار اچول کېږي. پولي اصلاحات هغه وخت کارول کېږی کله چې د یو هیواد په موجوده پولي واحد کې د بدلون او یا هم ریفورم د رامنځته کولو پرته د نوموړي هیواد مالي او اقتصادي روغتیا ته زیان رسېږي.
افغانستان او پولي اصلاحات
زمونږ په هیواد کې هم د نوي نظام په راتگ سره د زړو افغانیو بې کچی پړسوب ته په پام سره د پولي اصلاحاتو په لړ کې نوي افغاني بانک نوټونه رامنځته شول، چې د زړو په پرتله باثباته او ارزښت یې د نورو بهرنیو اسعارو په وړاندې زیات دی. بېلابېل اقتصادي لاملونه او حالات د پولي ریفورم د پلي کولو اړتیا رامنځته کوي، د بېلگې په ډول د زړو افغانیو هغه ستونزې چې له امله یې د نوموړي بانک نوټونه پرځای نوی بانک نوټونه رامنځ ته شول. دا وه چې نوموړو پېسو دوامداره او چټک پړسوب درلود، د همدغه بې کچې پړسوب له امله د نوموړو پېسو د ارقامو صفرونه چټکۍ سره زیاتېدل او 100 څخه وروسته یې 1000 او آن تر 10000 افغانيو بانکنوټونه هم چاپ او خپاره شول. دا په داسې حال کې چې نوموړو پیسو د پېرځواک د نړۍ د هیوادونو او په ځانگړي ډول د گاونډیانو د کرنسۍ په پرتله خورا کم و. د اقتصادي سیاست له امله هم Devaluation دافغانیو د پیسو د ارزښت نوموړی کموالی د نه وو چې د صادراتو د تشویق لپاره په کار اچول کیږي بلکه لامل ېې د افعانیو بې اندازې چاپ او د هغه وخت سیاسي گډوډي وه.
بارگام
بارگام کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
هروددن
هروددن (په ناروېجي؛ Heerodden) يو پیل ټکی دی چي د ايسفيوردن پر سویلي اړخ باندې پروت دی, دا پیل ټکی د سوالبرد د سپيتسبرګين برخې د نوردنسکیولد سيمې د ګرونفيوردن د اوټ‌ليټ پر ختيځه سيمه باندې وجود لري. دا پیل ټکی د سویس بوټپوه Oswald Heer په نوم نومول سوی دی. د بارینتسبورګ د چورلکې ناستځای، هروددن په همدې ځاي کې دی.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
د پاراګوای د ولایتونو نوملړ
د پاراګوای د ښارونو نوملړ د وګړو ترتیب سره د پاراګوای آیالاتونه.
سپما (پس انداز)
سپما یا پس انداز Saving د عاید هغه برخه ده چی له ورځنی لگښت څخه پاتیکیږی او یا دعاید او لگښت ترمنځ توپیر ته پس انداز(سپما) وائی مثلآ د یو استاد تنخوا 15000 افغانی ده او دکور لگښت ئی 12000 افغانی ده نو3000 افغانی چی پاتی کیږی هغه ته پس انداز وائی.
د پس انداز فرمول( پس ادنداز=لگښت-عاید)
وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:سپما
د ثور انقلاب
د ثور انقلاب ته په دري ژبه کې إنقلاب ثور وايي، په اصل کې د ثور ۷مه ده او په پښتو کې ورته «د ثور انقلاب » وايي. د ثور انقلاب ته د اپریل انقلاب یا د اپرېل کودتا هم وایي. دا هغه دوره وه، چې له مخې یې جنرال محمد داوود خان د خلق ډیموکراټیک ګوند (PDPA) له خوا د ۱۹۷۸ز کال د اپریل په ۲۷- ۲۸ له واکه وغورځول شو، داوود خان هم د ۱۹۷۳ز کال په کودتا کې واک ته ورسېد او یو استبدادي حکومت یې رامنځته کړ. داوود خان او د هغه د کورنۍ ډېر غړي د PDPA د نظامي عسکرو له خوا په ولسمشرۍ ماڼۍ کې ووژل شول. د انقلاب په پایله کې، له شوروي سره یوځای شوی حکومت رامنځته شو، چې نور محمد تره کی یې د ولسمشر (د انقلابي شورا عمومي منشي) په توګه وټاکه. ثور د هجري لمریز کلني نظام د دویمې میاشتې دري (فارسي) نوم دی. دا هغه میاشت ده، چې پاڅون په کې وشو.
د انقلاب امر د PDPA د غړي حفیظ الله امین له خوا شوی و، چې وروسته په انقلابي حکومت کې یوه مهمه څېره شوه؛ امین د ۱۹۷۸ز کال په جون کې د نیویارک په مطبوعاتي کنفرانس کې ادعا وکړه، چې دا کودتا نه وه، بلکې «د خلکو په خوښه» یو انقلاب و. په کودتا کې سختې جګړې وشوې او تر ۲۰۰۰ ډېر پوځي او نظامي وګړي په کې ووژل شول. د ثور انقلاب د افغانستان په تاریخ کې یوه مهمه پېښه وه او په هېواد کې د ۴۳کلنې جګړې د پیل نښه هم وه.
مخینه(شالید)
داوود خان په ۱۹۷۳ز کال کې د افغانستان د خلق ډیموکراټيک سیاسي ګوند PDPA په مرسته او ملاتړ د ظاهر شاه پاچا واکمنۍ ړنګه کړه او واک یې ترلاسه کړ. داوود خان د افغانستان لومړنی جمهوریت رامنځته کړ.
د داوود خان  د سکولر حکومت په دوران کې، په PDPA کې د خلق او پرچم ډلو ترمنځ ډلبازۍ او رقابت وده وکړه. په ۱۹۷۸ز کال کې د اپریل په ۱۷مه د پرچم ډلې مهم غړی میر اکبر خیبر ووژل شو. که څه هم حکومت د وژنې د غندلو اعلامیه خپره کړه، خو نور محمد تره کی یې په قتل تورن دی، دا هغه باور دی، چې د کابل ډېرو پوهانو منلی دی. د PDPA مشرانو وېره لرله، چې داوود خان یې د له منځه وړلو پلان جوړ کړی دی.
د خیبر د جنازې په مراسمو کې د حکومت پر ضد لاریونونه وشول او لږ وروسته د ببرک کارمل په ګډون د PDPA زیاتره مشران ونیول شول. حفیظ الله امین په کور کې نظربند شو، چې هغه ته یې د یوه پاڅون د امر کولو چانس ورکړ. امین پرته له دې چې واک په لاس کې ولري، خلقي عسکرو ته یې امر وکړ، چې حکومت نسکور کړي.
انقلاب
د کودتا لومړني پړاوونه په اپريل کې رامنځته شول، کله چې د داوودخان په مشرۍ د ټانک قوماندان په نږدې راتلونکي کې په ځانګړې توګه د اپریل په ۲۷مه پر کابل د برید خبرداری ورکړ. ټانکونه د قوماندان په سپارښتنه د ارګ د ملي ماڼۍ شاوخوا ته ځای پر ځای شوي وو، خو ټانکونو خپل ټوپک په ۲۷مه نېټه د مانۍ پر لور وڅرخول. د ټانک قوماندان تر دې مخکې په پټه خلقیانو ته تسلیم شوی و.
د عیني شاهد په وینا: په کابل کې د کودتا لومړنۍ نښې د اپرېل په ۲۷مه د ماسپښین پر یوې بجې راښکاره شوې، چې د ښار پر لور د ټانک د ستنې، ملي دفاع وزارت ته څېرمه د نامعلومو لوګیو او د وسله والو کسانو، چې یو شمېر یې پوځیان وو راپورونه ورکړل شول. لومړنۍ ډزې د کابل په شهرنو  کې د کورنیو چارو وزات ته څېرمه وشوې، چې د پولیسو یو ټولی د ټانک ستنې ته برابر شو. جګړه له هغه ځایه نورو سیمو ته وغځېده. تر غرمې وروسته، لومړنۍ جنګي الوتکې سوخوی Su-7s د ښار په مرکز کې د ملي ماڼۍ پر لور توغندي وتوغول. ماښام مهال د افغانستان په دولتي راډیو کې اعلان خپور شو، چې خلق د داوود خان حکومت نسکوروي. د خلق کلیمې کارول او په افغانستان کې یې له کمونیستانو سره دودیزې اړیکې په ډاګه کوي، چې د کودتا مشري PDPA کوله او بلواګرو د راډیو مرکز هم نیولی و.
د نیمې شپې په شاوخوا کې پر ماڼۍ د هوایي بریدونو شدت ډېر شو؛ ځکه شپږو Su-7s په مکرر ډول توغندي وتوغول او ښار یې روښانه کړ. بل سهار، د اپریل په ۲۸مه په کابل کې ډېره چوپتیا وه، که څه هم د ښار په سویل کې د ډزو غږونه اورېدل کېدل. کله چې د کابل خلک له کورونو راووتل، نو ویې لیدل، چې یاغیانو ښار په بشپړه نیولی دی او پوه شول چې سهار وختي ولسمشر داوود خان او د هغه ورور نعیم وژل شوي دي.
دغې کودتا له ۱۵۲ کلونو وروسته د بارکزیو واکمنۍ ته د پای ټکی کېښود.
شاهي کورنۍ
په کودتا کې د داوود خان د کورنۍ د غړو د وژنې ترڅنګ، د بارکزیو د خاندان ډېری نور غړي هم زنداني شول. ټول شاهي ملکیتونه ضبط شول، غړي یې له افغاني تابعیت نه بې برخې شول او په ایټالیا کې جلاوطن محمد ظاهر شاه او مېرمنې ته یې د پیسو لړۍ ودرول شوه.
خلقیانو تر کودتا وروسته، د شاهي کسانو د اعدامولو لست چمتو کړ. شاهزاده علي عبدالسراج د امیر عبدالرحمن خان لمسی په دغه لست کې و، دی له خپلې مېرمنې او ماشوم سره له افغانستان نه په تېښته بریالی شو.
څلوېښت حديثونه
رسول الله صلى الله عليه وسلم فرمايلي چې : څوك هم زما څلويښت داسې حديثونه ياد كړي چې دهغه په ديني چارو كې په كارراشي نو هغه به عالم گڼل كيږي, له شهيدانو سره به راپورته كول كيږي ,دقيامت په ورځ به زه پخپله دهغه دايماندارۍ شاهد يم , او دهغه سفارش به كوم , اوورته ويل كيږي به چې : دجنت له كومې دروازې وغواړي نو جنت ته تلای شې.
دارنگ انسانى صفتونه شامل وو دکومو په برکت  چې دوى  ددنيا دټولو قامونونه بريالى  او توريالى  وو  هم دغه وخت کښې  دکفر اوشرک  په سيلو  اوسيلابونو  کښې الله تعالى  دخپل رحمت  رڼا ښکاره کړه اودنيا ته ئې  خپل اخرى  نبى حضرت محمد(ص)  راوليږلو.
زمونږ خوږ نبى (ص) په ۹ ربيع الاول مطابق ۲۰ اپريل ۵۷۱ کښې پيداشوے ؤ  عبدالمطلب   په دوى دمحمد صلى الله عليه وسلم  نامه کيښوده  دعربو دعلم  دود دستور مطابق  دماشومتوب  په زمانه کښې حضور (ص)  دمکې نه يوې بانډې  ته په دې غرض  وليږلے شو   چې دبيديا  ژوند ددوى  په راتلونکى  ژوند کښې  دارې کار ورکړى  ولې چې عربو به خپل ماشومان دمکې ژوندسره د اشناکولودپاره په ورکوټوالى  کښې دښار نه  بهر ليږل.
ددې يوه فائده  خوداوه چې  د دوى ژبه به ډيره صحيح اوفصيح  شوه بله دا چې دبيديا  ژوند به د  داسې ماشومانو ذهنونه  پراخه کړل  په کوم کال  چې حضور پاک (ص) زيږيدلے ؤ  په دغه کال دقبيله هوازن  يوڅوښځې  مکې ته  دماشومانو  بوتللو  دپاره  راغلې  وې چې په هغوى  کښې يوه يتيمه  حليمه سعديه  وه داهغه  خوش بخته  بى بى  وه چې دچابرخه کښې چې دحضور (ص) غوندې  ماشوم ورسيدو.
دحضور پاک(ص) عمر چې دشپږو  کالوشو  نو موربىبى ئې وفات شوه  دې نه پس دحضور(ص)  دپالنې ذمه  وارى  عبدالمطلب  واخسته  ولې چې پلار ئې  دوړاندې نه وفات شوے ؤ  خودبده مرغه  چې کله زمونږ زړۀ سواندے نبى (ص) داتوکالو  شو نودنيکه  سيورے  ئې هم دسره  پورته شو دمرگ  په وخت کښې  عبدالمطلب  خپل زوى ابوطالب  ته داسپارښتنه  وکړه چې داماشوم  ستا په حواله دے  اوته به ئې دښې بدې   غور کوې هغوى دافرض  تراخره پورې ډير په مينه  سرته ورسولو  دوى به حضور پاک (ص)  سره ډيره مينه  کوله او ددوى (ص)  په مقابله کښې  به ئې دخپلو  زامنوکم  خيال ساتلو.
دهلکوالى زمانه کښې  به رسول (ص)  گډې بزې  څرولې  عربوکښې داکار سپک نۀ گڼلے کيدو بلکې د  لويو خلقو   اولاد به گډې  څرولې دصبراو تنظيم  لوئى درس  پروت دے  اودحضور پاک (ص) دپاره  خوځکه داخبره  ضرورى وه چې ددوى په ذمه  راتلونکى ژوند  کښې د دواړو جهانو  مشرى ليکلے شوې  وه اودکلهم  انسانيت  دپيشوا په حيثيت  د دوى (ص)  دورکوټوالى  نه داتربيت بې کچه  ضرورى ؤ.
ابوطالب به تجارت کولو اوپه دې کښې  به هغوى دمکې نه بهر شام  ته تگ راتگ  کولو کله چې د دوو کونو سردار(ص)  دديارلسو کالو شو نو خپل ترۀ ئې  يو وار دوى دځان سره شام ته  په سفر کښې ملگرے  کړو هرکله چې  ابوطالب  بقرې  ته ورسيدو  نو هلته يو عيسائى   چې نوم ئې بحيره عالم ؤ عالم دوى ته ووئيل  چې داماشوم  دځان سره مۀ گرځوه  دے به راتلونکى وخت کښې دډيرې لوړې  مرتبې خاوند  وى هسې نه څه نقصان  درپيښ شى  تاسو چې  راتلئ  ماستاسو  په سر دوريځې  غړوسکے  ليدلے ؤ  چې په دۀ ئې سيورے کړے ؤ نو زۀ ورسيدم چې داهغه ځوان دے  چې دچاذکرچې په اسمانى کتابونو کښې راغلے دے.
درسول پاک (ص) عادتونه ورکوټوالى  نه ډير دستائنې وړ  وو اوچې کله دوى(ص)
زړه ور زاهد
زړه ور زاهد چي د زړه ور زاهد خان په نامه هم پېژندل کېږي، تر جولای ۲۰۱۸ کاله پورې د ننګرهار  امنیه قومندان وو. هغه تردې وړاندې د غزني ولايت امنیه قومندان وو.
د ناټو پراخونه
ناټو د اته وېشت اروپايي او د شمالي امريکا د دوو هېوادونو يو نظامي تړون دی، چې د ډله ييزې دفاع يو نظام رامنځته کوي. له تړون سره د يو ځای کېدنې پړاو د شمالي اتلانتيک تړون (ناټو) د ۱۰ مادې او راتلونکو تړونونو له مخې اداره کېږې، چې يوازې«نورو اروپايي دولتونو» ته د بلنې اجازه ورکوي. هغه هېوادونه چې د يو ځای کېدو هيله لري، بايد ټاکلې غوښتنې پوره کړي او يو ګڼ پړاويز پړاو بشپړ کړي، چې د سياسې خبرو اترو او نظامي بشپړونې رانغاړونکی دی. د لاسرسي لرنې پړاو د شمالي اتلانتيک شورا (North Atlantic Council) له لورې څارل کېږي، چې د ناټو اداره کوونکې برخه ده.
ناټو په ۱۹۴۹ ز کال کې د دولس بنسټ اېښودونکو په لرلو سره له خپل جوړښت څخه وروسته، په ۱۹۵۲ ز کال کې د يونان او ترکيې او په ۱۹۵۵ ز کال کې د لويديځ جرمني په شاملولو سره په چټکۍ  سره وده وکړه. له ناټو سره د لويديځ جرمني يو ځای کېدنې شوروي اتحاد وهڅاوه، چې د ډله ييز امنيت خپل تړون تصويب کړي، چې په نارسمي ډول يې د همدې کال په وروستيو کې د وارسا تړون نوم ورکړ. د ناټو د غړيتوب بل هېواد په ۱۹۸۲ ز کال کې هسپانيه وه. په ۱۹۹۰ ز کال کې شوروي اتحاد او ناټو يوې هوکړې ته ورسېدل، چې يو بیا يوځای شوی جرمني به د لويديځ جرمني د وار له مخه شته غړيتوب له مخې له ناټو سره يو ځای کېږي، که څه هم د پخواني ختيځ جرمني پر خاوره باندې د ناټو ځواکونو د خپرېدنې په اړه پر بنديزونو باندې هوکړه شوې وه. په ۱۹۹۱ز کال کې د شوروي اتحاد منحل کېدنه د دې لامل شوه، چې د وارسا تړون او وروستيو شوروي دولتونو يو شمېر پخواني دولتونه له ناټو سره د يو ځای کېدو غوښتنه وکړي. دا چاره د روسيې له لورې ځکه د نيوکې لامل شوه، چې روسيې دا دولتونه د خپل نفوذ په سيمه کې د لوېدنې په توګه وګڼل. په ۱۹۹۶ ز کال کې د متحده ايالتونو ولسمشر Bill Clinton د پخواني وارسا تړون له هېوادونو او له شوروي وروسته جمهوريتونو څخه وغوښتل، چې له ناټو سره يو ځای شي او د ناټو پراخېدنه يې د خپل بانديني سياست يوه غوڅه پرېکړه کوونکې برخه وګرځوله.
درې کلونه وروسته په خپله ناټو کې د زيات بحث او د روسيې د سخت مخالفت په منځ کې [په شتون کې] پولينډ، هنګري او چک جمهوريت  په ناټو کې شامل شول. د مرکزي او ختيخې اروپا د اووه هېوادونو په يو ځای کېدنې سره، ناټو نوره هم پراخه شوه. ياد اووه هېوادونه بلغاريا، اسټونيا، ليتويا، ليتوانيا، رومانيا، سلواک او اسلووني دي. یاد شوي ملتونه د ۲۰۰۲ ز کال پراګ سرمشريزې (Prague summit) پر مهال د غړيتوب خبرو اترو پيل کولو ته بلل شوي وو او په ۲۰۰۴ ز کال کې د استانبول له سرمشريزې څخه لږ څخه مخکې  له ناټو سره يو ځای شول. البانيا او کروشيا د ۲۰۰۹ ز کال د اپرېل پر ۱ نېټه د ۲۰۰۹ ز کال د Strasbourg-Kehl له سرمشريزې څخه مخکې  له ناټو سره وتړل شول. تر ټولو وروستي دولتونه چې له ناټو سره يو ځای شول، د ۲۰۱۷ ز کال د جون پر ۵ مونټينيګرو او د ۲۰۲۰ ز کال د مارچ پر ۲۷ مه شمالي مقدونيه وو.
تر ۲۰۲۲ ز کال پورې ناټو درې دولتونه (Bosnia and Herzegovina, Georgia او Ukraine) په رسميت وپېژندل، چې په رسمي ډول يې د خپل غړيتوب هيلې څرګندې کړې وې. له ناټو سره يو ځای کېدنه، له اتحاد څخه د باندې د سويډن، فنلينډ، ايرلينډ، مولدووا او صربستان په ګډون؛ په بېلابېلو نورو هېوادونو کې د بحث يوه موضوع ده. د اوکراين غوندې هېوادونو کې د غړيتوب ملاتړ يا مخالفت په توکميز او ملتپالو نظريو پورې تړلی دی. په اتحاد کې د پخوانۍ ختيځ ډلې (Western Bloc) او له شوروي وروسته دولتونو يو ځای کېدل د ناټو او روسيې تر منځ د زيات شوي کړکېچ يو سبب و. ختيځ لور ته د ناټو پراخېدنه يو لامل و، چې د روسي ولسمشر ولاديمير پوتين له لورې پر اوکراين باندې د ۲۰۲۲ ز کال روسي يرغل د سم ښودلو په موخه ورکړل شو.
تېره پراخېدنه
ناټو په ۱۹۴۹ ز کال کې له رامنځته کېدو راهيسې اته ځلې نوي غړي زيات کړي دي، چې دېرش غړي په کې شامل دي. دوولس هېوادونه د ناټو د بنسټ ايښودنې برخه وو، چې بليم، کاناډا، ډنمارک، فرانسه، ايسلند، ايټاليا، لوکزامبورک، نيدرلينډز، ناروې، پرتګال، انګليستان او متحده ايالتونه دي. د سړې جګړې لومړني کلونه د اروپا د پانګه والو (Capitalist) دولتونو، چې متحده ايالتونو يې ملاتړ کاوه او کمونيستي دولتونو، چې شوروي اتحاد يې ملاتړ کاوه، تر منځ د يو سخت وېش شاهد وو. دې وېش د Antonio Salzar په مشرۍ په ناټو کې د پرتګال يو ځای کېدل اسانه کړل او د يونان او ترکيې کمونيست خلاف حکومتونه يې وهڅول چې په ۱۹۵۲ ز کال کې له ناټو سره يو ځای شي. يونان پر قبرس باندې د ترکيې د بريد له امله، په ۱۹۷۴ز کال  کې خپل غړيتوب وځنډاوه، مګر د ترکيې په مرستې سره بېرته په ۱۹۸۰ ز کال کې يو ځای شو.
د بن او پاريس ناستو (کنوانسيونونو) د متحدينو له لورې د لويديځ جرمني نيونه (اشغال) پای ته ورساوه او په يوه برخه کې په دې شرط تصويب شول، چې لويديځ جرمني له ناټو سره يو ځای شي، چې په ۱۹۵۵ز کال کې يې همداسې وکړل. که څه هم په لومړيو کې انزوا غوښتونکې هسپانيه د Francisco Franco تر مشرۍ لاندې په پياوړي ډول د کمونيزم خلاف او له ناټو هېوادونو سره د منظمو دفاعي تړونونو له مخې را ايساره وه. ديموکراسۍ ته له اوښتلو څخه وروسته، هسپانيه له ناټو سره د يو ځای کېدو په ګډون (چې په ۱۹۸۲ ز کال کې ورسره يو ځای شوه) د خپلو اروپايي اړيکو په عادي کولو کې تر فشار لاندې راغله. په ۱۹۸۶ ز کال کې يوې نظرپوښتنې د دې [ناټو کې غړيتوب] لپاره يو د پام وړ ملاتړ تاييد کړ.
د جرمني بيا يو ځای کېدنه
د ۱۹۹۰ ز کال لسيزې پر مهال د ناټو د شوني پراختيا په اړه د روسيې غبرګونونه ګډ (مخلوط) وو. د ۱۹۹۳ ز کال په اګسټ کې له پولنيډ د کتنې پر مهال روسي ولسمشر Boris Yeltsin پولينډي ولسمشر Lech Walesa ته وويل چې: «روسيه په ناټو کې د پولينډ د غړيتوب مخالفت نه کوي او روسيې ته د يو ګواښ په توګه يې په ناټو کې غړيتوب نه درک کوي». په روسيه کې د مخالفت (اپوزيسيون) له لورې تر فشار لاندې؛ دا نارسمي اعلاميه په راتلونکې مياشت کې بېرته واخيستل شوه او Yeltsin په همدې اکتوبر کې وليکل چې: پراخېدنې د ۱۹۹۰ ز کال تړون له اصل څخه تېری کړی دی، چې د روسي روښانفکرانو په منځ کې يې د خواشینۍ د سبب پيل په نښه کاوه. په ورته ډول د ۱۹۹۷ز کال په می کې Yeltsin له ناټو سره يو تړون لاسليک کړ، چې د نوي غړيتوب په اړه متن په کې شامل و، مګر بيا يې هم همغه ډسمبر د ناټو پراخېدنه د خپل ملي امنيت په لومړني پړاو (National Security Blueprint) کې د يو ګواښ په توګه بيان کړ. د ۲۰۰۷ ز کال په يوه وينا کې ولاديمير پوتين (Vladimir Putin) د Manfred Worner د ۱۹۹۰ز کال يو نکل ذکر کړ، چې لا زيات دلالت کوي چې د پراخېدنې په اړه ډاډونه (ضمانتونه) شوي وو او دا فکر وروسته د نوموړي له لورې په اوکراين کې د روسيې د ۲۰۱۴ ز کال فعاليتونو او د روسيې او اوکراين تر منځ  د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ ز کلونو کړکېچ لپاره د پر حق د يوې شونې ثابتونې په توګه وکارول شو. v
توافق
توافق په بیولوژي کې درې اړونده معناوې لري، لومړی دا یوه ډینامیکه/فعاله پروسه ده چې موجودات له خپل چاپېریال سره سازګاروي او د دوی تکاملي تناسب زیاتوي. دویم، دا یو حالت دی چې نفوس د هغې پروسې په بهیر کې ترلاسه کړی. درېیم، دا په هر ژوندي موجود کې یو حیاتي فینوټایپي یا توافقي صفت دی چې د طبعي ټاکنې /انتخاب لارې خوندي شوی او تکامل ته رسېدلی.
توافق له تاریخي پلوه، د یوناني فلیسوفانو لکه ارسطو او امپيډوکلس Empedocles)) د وخت راهیسې تشرېح شوی. د اتلسمې او نولسمې پېړۍ په طبیعي الهیاتو کې توافق د خدای د وجود لپاره د یو شاهد په توګه په پام کې نيول شوی و. چارلېس داروېن بیا د دې پر ځای له طبیعي ټاکنې سره تشرېح کړ.
توافق له چاپېریالیز روغوالي سره تړاو لري چې د تکامل نرخ د جین په فريکونسیو کې د بدلون کچې پر بنسټ اداره کوي. ډېری دوه یا څو ډولونه له یو بل سره توافق کوي او له یو بل سره تکامل ته رسيږي، څنګه چې دوی له نورو اړونده ډولونو لکه ګل‌لرونکو بوټواو د نباتي ګرد/دوړې لېږدوونکو حشراتو(pollinating insects) سره توافق رامنځته کوي. په تقليد/پېښو (mimicry) کې ډولونو/انواع داسې تکامل ته رسېږي چې د نورو ډولونو ظاهري اوصاف خپلوي؛ په مولري تقلید کې دا یو ګډ اغېزمن تکامل دی ځکه هرډول په کلکه توګه له دفاع شوې ډلې سره راځي چې خپله دفاع په هماغه ډول خپره کړي، لکه مچۍ چې د نېش وهولو وړتیا لري. هغه ځانګړنې چې د یوې موخې لپاره تکامل ته رسېدلې ښايي د بلې موخې لپاره وکارول شي څنګه چې د ډایناسورونو عایق لرونکې بڼکې په الوتونکو کې د الوتلو لپاره ټاکل شوې.
توافق د بیولوژي په فلسفه کې یوه اصلي موضوع ده، چې د تیلولوژي/ Teleology (د غیبي حکمتونو د لاملونو پېژندل) له کړنو او موخو سره تړاو لري. ځينې بیولوژي پوهان په دې هڅه کوي چې د توافق له موخو سره تړلي اصطلاحات له پامه وغورځوي، ځکه دوی په دې اند دي چې توافق په اړین ډول موخه دی، نه په دې باور چې لږترلږه خدایي اراده ښيي.
تاریخچه
توافق له پخوانیو زمانو راهیسې د ژوند د ليدلووړ واقعيت په توګه د فلیسوفانو اوطبیعي تاریخ پوهانو له خوا پېژندل شوی. هغوی د تکامل په اړه خپلواک نظر درلود، خو د هغوی تشرېحات له یو بل سره توپير لري. امپيدوکلس باوري نه و چې توافق یوې وروستی موخې/پای ته اړتیا ولري، خو په دې اند و چې له هغه مهال راهیسې چې دا ډول شیان پاتې شوي دا په طبیعي توګه رامنځته شوی. ارسطو په وروستۍ موخه باور درلود خو هغه داسې فرض کړه چې ډولونه/انواع ثابت دي.
په طبیعي تيولوژي/ الهیاتو کې توافق د یو خدايي کارګڼل کېده او د خدای د اثبات لپاره یو شاهد و، وېلیم پيلي (William Paley) باوري و چې موجوداتو په بشپړ ډول له هغه ژوند سره توافق حاصل کړی چې دوی درلود، دا هغه مباحثه وه چې ګاټفایرډ وېلیم لېذنیز (Gottfried Wilhelm Leibniz) يې تر خپل سیوري لاندې راوست، هغه داسې استدلال کاوه چې خدای تر ټولو غوره ممکنې نړۍ رامنځته کړې. د ډاکتر پانګلوس (Dr. Pangloss) د ولټایر(Voltaire) هجولیک د دغه خوشبینې/هیله‌منې نظریې یو تقلید دی او ډېوېډ هوم (David Hume) هم د ډیزان خلاف مباحثه کړې. د برېج واټر(Bridgewater) رساله د طبیعي تیولوژۍ/الهیاتو محصول دی، که څه هم ځينې ليکوالان په دې بريالي شوي دي چې خپل کار له نسبتاً بې پرې چلند سره وړاندې کړي. دغه لړۍ چې تر یوې اندازې يي تکاملي ليدلوری درلود د رابرټ ناکس (Robert Knox) له خوا د بېلج واټر(Bilgewater) د علمي رسالې په توګه له نیوکې سره مخ شو. چارلز داروېن (Charles Darwin) د ژویو او نباتاتو په نړۍ کې پر شته محدودیتونو او عیبونو ټينګار وکړ اوپه دې توګه یې دود مات کړ.
جان باپ ټېسټ (Jean-Baptiste) د ژونديو موجوداتو لا پېچلتیا ته تمایل درلود، د پرمختګ له زينې نه پورته تلل او د حالاتو اغېز چې په معمولاً د کار اخیستنې وړ او نه وړ په توګه تشرېح کېږي. د هغه د نظریې دويم فرعي عنصر هغه څه دي چې اوس‌مهال د لامارکېزم (Lamarckism) په نوم يادیږي، د وراثت او اکتسابي ځانګړنو په اړه یوه لومړنۍ تکاملي فرضیه ده چې موخه یې په طبیعي ډول د توافق تشرېح کول دي.
ګڼو نورو طبیعي تاریخ پوهانو پرته له دې چې د میکانیزم په اړه خپل نظر وړاندې کړي توافق منلی لکه بوفن (Buffon) او ځينې نورو تکامل هم منلی. چې دا داروین (Darwin) او الفرډراسل والاس (Alfred Russel Wallace) او ګڼو نورو فرعي شخصیتونو لکه هنري والټربېس (Henry Walter Bates) حقیقي وړتیا د یو داسې میکانیزم د وړاندې کولو لپاره ښيي چې ارزښت یې له مخکې یوازې اجمالي و. یوه پېړۍ وروسته روزنیز ازمويښتونه، میداني او تجربي څېړنې د اي بي فارډ (E. B. Ford) او تیوډوسیوس ډوبژنسکای (Theodosius Dobzhansky ) له خوا وشوې او داسې شواهد یې ترلاسه کړل چې ښيي؛ طبیعي ټاکنه/انتخاب نه یوازې د توافق انجن/ماشین دی بلکې له هغه څه نه چې وړاندې يې تصور کېده یو ډېری پیاوړی ځواک و.
توافق څه شی دی
په لومړي سر کې توافق د بدن د برخې یا فزیکي شکل په پرتله يوه پروسه ده، یو داخلي پرازیت لکه د جګر چنجی کولی شي دا توپیر څرګند کړي. یاد پرازیت ښايي ډېر ساده بدني جوړښت ولري خوبیا هم اورګانیزم/ ژوندی موجود له خپل ځانګړي چاپېریال سره کلک توافق ښيي. دلته موږ وینو چې توافق یوازې د لېدلوو وړ اوصافو موضوع نه ده، د دا ډول پرازیتونو د ژوند په دوره کې حیاتي توافقونه پېښېږي، چې تر ډېره پېچلي دي. که څه هم توافق د علمي اصطلاح په توګه یومحصول ته اشاره کوي یعنې د یو ډول /نوعې هغه ځانګړنې چې د یادې پروسې په پايله کې رامنځته کېږي. د یو حيوان یا بوټي ډېری اړخونو ته په صحیح ډول توافق ویلی شوکه څه هم ځینې داسې ځانګړنې شته چې عملکرد یې د تل لپاره په ګمان کې پاتې کېږي. د توافق کلیمې له کارولو سره د بدني برخې يا عملکرد د تکاملي پروسو او توافقي اوصافو یعنې محصول لپاره کولی شو د یوې کلیمي دوه بېلابېلې معنی ګانې تشخیص کړو.
توافق یو له دوه اصلي پروسو نه دی چې د ډولونو تر منځ د ليدلو توپير تشرېح کوي، لکه د داروين د فېنچونو/ Darwin's finches (یو ډول الوتونکي چې د لومړي ځل لپاره د چارلېز داروین له خوا راغونډ شول) بېلابېل ډلونه. بله پروسه سپېسیېشن / speciation(د نباتاتو یا حیواناتو د یو نوي ډول رامنځته کېدل) ده چې نوي ډولونه د نسل د تولید له لارې رامنځته کېږي. د توافق او سپېسیېشن (speciation) د متقابلو اغېزو د مطالعې لپاره تر ټولو ډېره کارېدونکې بېلګه د افریقا په جهیلونو کې د سکلېډ (cichlid) کب تکامل دی چې نن ورځ په پراخ ډول کارول کېږي، هلته د توليد مثل اېزولېټ/ ګوښه کول ډېر پېچلي دي.
ټول توافقونه له موجوداتو سره مرسته کوي چې په خپل ایکولوژیکي (د چاپېریال اړوند مطالعات) ځای کې ژوندي پاتې شي. تطبیقي اوصاف ښايي جوړښتي/ساختماني، رفتاري یا فېزیولوژيکي وي. ساختماني توافقونه د یو موجود فزیکي ځانګړنې دي لکه شکل/بڼه، بدني پوښښ، د بدن داخلي مهمات او تنظیم. د چلند توافقونه د ارثي چلند سیستمونه دي، چې د غرایزو او یا د اروايي عصب د وړتيا په توګه له یو نسل نه بل نسل ته د زده کولو په موخه په میراث رسېدلي.
پارلماني حکومت
[[دوتنه:Form of government parliamentary.png|400px|بټنوک|د بېلابېلو حکومتي غونډالونو کيله
مشروطه شاهي په کوم کې چې واک پارلمان ته سپارل شوي دی. پارلماني جمهوريت چېرته چې پارلمان د دولت په ډېرو لوړپوړو چارواکو برلاسی دی. Parliamentary republics with an executive president elected by and responsible to a parliament.]]پارلماني نظام یا پارلماني دیموکراسي د ولس واکو دولتونو (یا د هغه تر واک لاندې بنسټونو) هغه سیسټم دی چېرې چې اجرائیه ځواک خپل ولسي او دیموکراتیک مشروعیت د خپلو وړتیاوو له مخې له مقننې قوې یا په عام ډول له پارلمان څخه د (باور) په ترلاسه کولو سره لاسته راوړي او هغو ته ځواب ویونکی هم وي. په پارلماني نظام کې د دولت او حکومت مشران په معمول ډول یو کس نه وي. دا د ولسمشریز نظام پر خلاف ده، چېرې چې د دولت مشر د حکومت مشر هم دی، تر ټولو مهمه هم دا چې اجرائیه ځواک خپل دیموکراتیک مشروعیت له مقننه ځواک څخه نه ترلاسه کوي.
د پارلماني نظام لرونکي هېوادونه کېدای شي، مشروطه شاهي نظام ولري، چېرې چې پاچا د دولت د مشر په توګه وي او د حکومت مشر تر ډېره د پارلمان غړی وي، یا پارلماني جمهوریت چې ولمسشر یوازې په تشریفاتي بڼه د دولت په سر کې ځای لري، په داسې حال کې چې د حکومت مشر په معمول ډول د مقننې قوې له لوري وي. په یو شمېر لږ پارلماني جمهوریتونو کې د حکومت مشر، ولسمشر هم وي، خو د پارلمان له خوا ټاکل کېږي او هغو ته ځواب ویونکی هم وي. په دوو جرګو لرونکو پارلماني هېوادونو کې د حکومت مشر په عمومي ډول، نه د تل لپاره، د ولسي جرګې یا د استازو د جرګې غړی وي.
پارلماني حاکمیت په اروپا کې د حکومتولۍ تر ټولو غالب ډول دی، چې له ۵۰ خپلواکو هېوادونو څخه یې ۳۲ پارلماني نظام لري. په اقیانوسیې او کارابین سیمه کې دود دی، چې د کارابین له ۱۳ ټاپويي دولتونو څخه ۱۰ یې پارلماني دي. د نړۍ په نورو برخو کې بیا پارلماني نظامونه لږ دود دي، خو په ټولو لویو وچو کې شتون لري، تر ډېره د بریتانوي سترواکۍ په پخوانیو مستعمرو کې چې د ویسټ مېنسټر نظام په نامه ځانګړی ډول پارلماني سیسټم لري.
ډولونه
د دیموکراسۍ اړوند پوهان، لکه: آرند لیفارت پارلماني دیموکراسۍ دوه ډوله بولي: ویسټ مېنسټر او اجماعي(توافقي) نظامونه
د حکومت د مشرتابه ټاکلو ټاکنې
د پارلماني نظام اجرا کېدلای شي، د لومړي وزیر یا حکومت د ټاکلو په برخه کې چې آیا د پارلمان له خوا تصویب ته اړتیا لري او یا هم یوازې د هغو د نه منلو په حالت کې اړتیا پیښېږي، توپیر لري. یو شمېر هېوادونه ،لکه: هند له لومړي وزیر نه غواړي چې د مقننې قوې غړی واوسي، په داسې حال کې چې دغه چاره په نورو هېوادونو کې یوازې د یو عرف په توګه پاتې شوې.
سرچینې
وېشنيزه:حکومت وېشنيزه:سياسي هڅوب
سليووويټز
سليووويټز یا سلیووويټزه (په چېکي:Slivovice  ) یو تقطیر شوي الکولي څښاک دی چی په پولنډ، سلواکيا، هنگري، سربیا او چېک جمهوريت کی  څښل کېږي. نوموړي شراب په ځانگړی ډول د آلوگانو یا کورني آلوگانو او تخمیر مادې څخه جوړېږي. سلیووويټزه قوی شراب دی چی معمولا د ۵۰ ٪ اتانول (الکول) محتوي لري.
وېشنيزه:څښاکونه
کرواسیا
کرواسيا هیواد په کرواسیایي Hrvatska) چې په رسمي توګه د کرواسیا ولسمشريزه نوميږي د بالکان په سيمه کې پروت يو هېواد دی. د یاد هیواد د هر وګړې کلنی عاید ۹۲۰’۱۳ ډالره دي. سیلانې د کرواسی د اقتصاد لویه برخه جوړوې چې د ټول اقتصاد ۲۰% یې د سیلانې له لاری لاسته راوړې. د کرواسی سیاسي نظام جمهوری تک (یو) پارلمانی دی. دا هیواد د نړۍ په مختلفو سازمانونو کې غړیتوب لرې چې د هغې جملی نه یوه اروپایي ټولنه ده او په ۹-۲۰۰۸ کلونو کې د ملګروملتونو امنیت شورا غیر دایمی غړی وو. کرواسیا په ۱۹۱۸ کال کې د دوهمی نړیوالی جګړی نه وروسته د اتریش مجارستان امپراطوري نه جداشوه او د پخوانی یوګسلاویا سره یوځای شوه. دا هیواد په ۲۱ د جون ۱۹۹۱ د یوګسلاویا نه خپله خپلواکی ترلاسه کړه. د کرواسیا د خپلواکی جګړې څلور کاله دوام درلود چې د خپلواکی غوښتونکو په ګټه تمامه شوه او یاد هیواد خپله خپلواکی تر ننه ساتلی ده. د کرواسیا لوی ښار او پلازمینه د زاګرب ښار دی.
کرواسیا، په رسمي ډول د کرواسیا جمهوریت، د مرکزي او سویل ختیځې اروپا د تقاطع په برخه کې یو هېواد دی. دغه هېواد د ادریاتیک سمندرګي په اوږدو کې ساحلي کرښه لري، له شمال لویدیځ څه له سلوانیا، له شمال ختیځ څخه له هنګري، له لویدیخ څخه له سربیا او په سویل ختیځ کې له بوسنیا او هرزګوینا او مونتي نګرو سره ګاونډی دی چې په لویدیځ او سویل لویدیځ کې له ایټالیا سره ګډه سمندري پوله لري. د کرواسیا پلازمېنه او لوی ښار زاګرب دی چې د ۲۰ ناحیو په لرلو سره د دغه هېواد د لومړني فرعي وېش لویه برخه جوړوي. د دغه هېواد مساحت ۵۶،۵۹۴ کیلومتر مربع (۲۱،۸۵۱ مایل مربع) او د وګړو شمېر یې نږدې ۳.۹ میلیونه کسه دی.
کرواسيا خپلواک جمهوري هېواد دی، چې د پارلماني سیستم له مخې اداره کېږي. دغه هېواد د اروپايي ټولنې، د ملګرو ملتونو سازمان، اروپايي شورا، ناټو او نړیوال سوداګریز سازمان غړی او د مدیتراني د اتحادیې د بنسټ اېښودونکو غړو څخه یو دی. د ملګرو ملتونو په سوله ساتي ماموریت کې فعال ونډه وال دی، د آیساف ځواکونو په ماموریت کې یې ونډه اخیستې او همدارنګه یې له ۲۰۰۸-۲۰۰۹ ز کال پورې د ملګرو ملتو د امنیت شوراغیردایمي چوکۍ هم لرلې. له ۲۰۰۰ ز کال راهیسې، د کرواسیا دولت د زیربنا په برخه کې په ځانګړې توګه د پان اروپايي کوریډور د لېږد رالېږد د مسیر او د هغو په امکاناتو برابرولو پانګونه کړې ده.
نړیوال بانک کرواسیا د لوړ عاید لرونکو هېوادونو له ډلې بللی چې د انساني ودې د شاخص له مخې ډېر لوړ ځایګی لري. خدمات، صنعتي سکتورنه او کرنه په نوبت سره د دغه هېواد په اقتصاد کې لوی رول لوبوي. توریزم د دغه هېواد د عوایدو یو له مهمو سرچینو څخه دی، ځکه دغه هېواد د سیاحت د ۲۰ مخکښو ځایونو په نوملړ کې ځای لري. دولت د دولتي پام وړ لګښتونو له امله د اقتصاد په یوه برخه کنټرول لري. اروپايي ټولنه د کرواسیا یو له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه ده. کرواسیا په داسې حال کې چې د رسنیو او نشریاتو په برخه کې د عمومي بنسټونو او شرکتونو د پانګونې په مرسته له خپل کلتورنه ملاتړ کوي، خو ټولنیز امنیت، عمومي روغتیايي خدمتونه او لومړنۍ او عالي زده کړې په وړیا ډول وړاندې کوي.
سیاسي نظام
د کرواسیا جمهوریت یو واحد دولت دی چې له پارلماني سیسټم نه ګټنه کوي. د یوګوسلاویا په فدرال سوسیالیت جمهوریت کې د واکمن کمونیست ګوند په له منځه تلو سره، کرواسیا خپلې لومړۍ څو ګوندي ټاکنې تنظیم کړی او خپل اوسنی اساسي قانون یې په ۱۹۹۰ ز کال کې تصویب کړ. دغه هېواد د ۱۹۹۱ ز کال د اکتوبر په اتمه د خپلواکۍ اعلان وکړ چې په ۱۹۹۲ ز کال کې د یوګوسلاویا د تجزیې او د ملګرو ملتونو له خوا په نړیواله کچه د دغه هېواد د په رسمیت پېژندلو لامل وګرځېده. کرواسیا د ۱۹۹۰ ز کال د اساسي قانون له مخې ترهغه مهاله چې په ۲۰۰۰ ز کال کې یې خپل سیاسي نظام پارلماني ته بدل کړ، نیمه ریاستي نظام یې درلود. دولت هم له درېیو مقننه، اجرائیه او قضایه قوو څخه جوړ دی.
د دغه هېواد ولسمشر د دولت په سر کې ځای لري چې په مستقیم ډول د یوې پنځه کلنې دورې لپاره ټاکل کېږي او د اساسي قانون له مخې د دوو دورو لپاره ولسمشري کولای شي. ولسمشر د وسله والو ځواکونو په اعلی قوماندانۍ سربېره له پارلمان سره د لومړي وزیر د ټاکلو په بهیر کې ونډه لري او هم په بهرني سیاست څه ناڅه اغېز لري. تر ټولو وروستۍ ولسمشریزې ټاکنې په کې د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري په ۵ مه نېته ترسره شوې چې له مخې یې زوران میلانوویچ، د دغه هېواد د نوي ولسمشر په توګه وټاکل شو. هغه د ۲۰۲۰ ز کال د فبروري په ۱۸ مه لوړه وکړه. د حکومت مشري لومړی وزیر کوي چې تر لاس لاندې د لومړي وزارت څلور مرستیالان او د ځانګړو برخو د مسئولینو په توګه ۱۶ وزیران لري، د اجرائیوي قوې په توګه، د قوانینو او بودیجې د وړاندې کولو، د قوانینو د اجرا کولو او د بهرنيو او کورنيو پالیسیود پلي کولو مسئولیت پر غاړه لري. حکومت د زاګرب په Banski dvori ماڼۍ کې ځای لري. د ۲۰۱۶ ز کال د اکتوبر له ۱۹ مې نېټې راهیسې اندري پلنکوویچ، د دغه هېواد لومړی وزیر دی.
د دغه هېواد یوه جرګه لرونکی پارلمان (Sabor) د قانون جوړونې واک لري. د پارلمان دویمه جرګه، یا د ناحیو جرګه د ۱۹۹۰ ز کال د اساسي قانون له مخې په ۱۹۹۳ ز کال کې رامنځته شوه، خو په ۲۰۰۱ ز کال کې بېرته له منځه لاړه. د Sabor د غړو شمېر له ۱۰۰ څخه تر ۱۶۰ تنو توپیر کوي. دوی ټول د عمومي ټاکنو له مخې د یوې څلور کلنې دورې لپاره ټاکل کېږي. د Sabor ناستې د جنوري له ۱۵ مې څخه د جولای تر ۱۵ مې او د سپټمبر له ۱۵ څخه د ډسمبر تر ۱۵ مې ترسره کېږي. په کرواسیا کې دوه لوی سیاسي ګوندونه د کرواسیا دیموکراتیکه اتحادیه او د کرواسیا ټولنیز دیموکراتیک ګوند دی.
نړیوالې اړیکې
کرواسیا له ۱۹۴ هېوادونو سره دیپلماتیکې اړیکې لري. د ۲۰۲۰ ز کال د شمېرو له مخې، کرواسیا په بهرنیو هېوادونو کې ۵۷ سفارتونه، ۳۰ قونسلۍ او اته دایمي دیپلماتیک ماموریتونه لري. په ورته مهال په دغه هېواد کې ۵۶ بهرني سفارتونه، ۶۷ قونسلۍ او هم د نړیوالو بنسټونو، لکه:  د بیارغونې او پراختیا لپاره د اروپايی بانک (EBRD)، د کډوالۍ د نړیوال سازمان (IOM)، د اروپا د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE)، نړیوال بانک، نړیوال روغتیايي سازمان (WHO)، د پخوانۍ یوګوسلاویا لپاره د جرایمو د نړیوالې محکمې (ICTY)، د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام(UNDP)، د کډوالو لپاره د ملګرو ملتونو د عالي کمیشنرۍ (UNHCR) او د یونسف دفترونه شتون لري.
د کرواسیا د بهرني سیاست په څرګندو شوو موخو کې له ګاونډیو هېوادونو سره د اړیکو پیاوړتیا، د نړیوالې همکارۍ پراختیا او خپله د کرواسیا او د کرواسیا د اقتصاد وده شاملېږي.
په ۲۰۰۰ مه لسیزه کې د کرواسیا د بهرنۍ پالیسۍ یو له موخو څخه د ناټو غړیتوب و. کرواسیا په ۲۰۰۰ ز کال کې د ناټو د سولې لپاره د همکارۍ په پروګرام کې شامله شوه، په ۲۰۰۸ ز کال کې د ناټو د غړیتوب وړاندیز ورته وشو او په رسمي توګه د ۲۰۰۹ ز کال د اپرېل په لومړۍ په رسمي ډول له دغه اتحاد سره یوځای شوه. د ۲۰۰۸-۲۰۰۹ ز کال دورې لپاره کرواسیا د ملګرو ملتونو سازمان د امنیت شورا غړیتوب ترلاسه کړ او د ۲۰۰۸ ز کال په ډسمبر میاشت کې یې د دغې شورا مشري وکړه. دغه هېواد په شنګن سیمه کې د یوځای والي لپاره چمتووالی نیسي.
پوځ
د کرواسیا وسله وال ځواک د هوايي ځواک، ځمکني او سمندري پوځ له برخو او سربېره پر دې د روزنې او ملاتړ له قوماندانیو جوړ دی. پوځ د لوی درستیز له خوا اداره کېږي چې دفاع وزیر ته راپور ورکوي، چې هغه بیا په خپل نوبت سره ولسمشر ته ځواب ویونکی دی. د اساسي قانون له مخې ولسمشر د وسله والو ځواکونو اعلی سرقوماندان دی. د جګړې پر مهال د سملاسي ګواښ په حالت کې هغه په مستقیم ډول د پوځ لوی درستیز ته لارښوونې کوي.
د ۱۹۹۱-۱۹۹۵ ز کال له جګړې وروسته د پوځ دفاعي لګښتونه راکم شوي. په ۲۰۱۹ ز کال کې د دغه هېواد د ناخالصو داخلي تولیداتو نږدې ۱.۶۸٪ برخه نظامي لګښتونو ته ځانګړې شوې وه چې له امله یې کرواسیا له پوځي پلوه په نړۍ کې ۶۷ ځایګی درلود. له ۲۰۰۵ ز کال راهیسې نظامي لګښتونه، د ناخالصو داخلي تولیداتو له ۲٪ څخه په کمه کچه ساتل شوي، چې د ۱۹۹۴ ز کال د ۱۱.۱٪ لوړ ریکارډ څخه ډېر توپیر لري. په دودیز  ډول د سرتېرو په جلب او جذب باندې په تکیه لرلو سربېره، د کرواسیا وسله والو ځواکونو د ۲۰۰۹ ز کال په اپرېل میاشت کې د ناټو له غړیتوب وړاندې، د کوچني کولو، جوړښتونو د بیاکتنې او حرفوي کولو اصلاحي دوره تېره کړه. په ۲۰۰۶ ز کال کې د ولسمشر د یوه فرمان له مخې پوځ کولای شي د سولې پر مهال ۱۸۰۰۰ فعال نظامي پرسونل، ۳۰۰۰ تنه ملکي پرسونل او ۲۰۰۰ داوطلب کسان چې عمر یې باید د ۱۸ او ۳۰ کلونو ترمنځ وي وکاروي.
ژبې او دینونه
کرواسیایي ژبه د یاد هیواد رسمي ژبه ده.
اداری ویش
کرواسی په ۲۱ اداري واحدونو ویشل شوی ده.
سیاسی جوړښت
وېشنيزه:کروواسيا
کامالا هریس
کامالا دیوي هریس (Kamala Devi Harris)(زېږون ۲۰ اکتوبر، ۱۹۶۴ ز) امریکايي سیاستواله او څارنواله ده چې، د امریکا د متحده ایالاتو ۴۹ مه او اوسنۍ  مرستیال ولسمشره ده. هغه د امریکا په تاریخ کې لومړنۍ ښځینه مرستیال ولسمشره او لوړ پوړې دولتي چارواکې ده، همدارنګه لومړنۍ افریقايي امریکایي او اسیايي امریکايي ده چې، د ولسمشر د مرستیالې په توګه ټاکل شوې. هغه د دیموکرات ګوند غړې ده، چې له ۲۰۱۱ ز کال نه یې تر ۲۰۱۷ ز کال پورې د کالیفورنیا ایالت د لویې څارنوالې په توګه دنده ترسره کړې ده. هریس د ۲۰۲۱ ز کال په جنوري میاشت کې د ولسمشر بایډن په خوا کې د مرستیال ولسمشرې په توګه دنده وروسته له هغې پیل کړه چې، د ۲۰۲۰ ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې یې برحاله ولسشمر، ډونالډ ټرمپ او د هغه مرستیال مایک پنس ته ماتې ورکړه.
هریس د کالیفورنیا ایالت په اوکلنډ کې زېږېدلې او له هوارډ پوهنتون (Howard University) او د کلیفورنیا پوهنتون د هاسټینګز له حقوقي کالج (University of California, Hastings College of the Law) څخه فارغه شوې. هغه وړاندې له دې چې د سانفرانسیکو د څارنوالۍ په دفتر او ورپسې د سانفرانسیسکو د ښاري څارنوالې په توګه وګومارل شي، د المېدا سیمې (Alameda County) د څارنوال په دفتر کې یې په دنده پیل وکړ. په ۲۰۰۳ ز کال کې د سانفرانسیسکو د سیمه ییزې څارنوالې په توګه وټاکل شوه. هغه په ۲۰۱۰ ز کال کې د کالیفورنیا ایالت لوی څارنواله وټاکل شوه او په ۲۰۱۴ ز کال کې یو ځل بیا د دغې چوکۍ لپاره وټاکل شوه. هریس له ۲۰۱۷ ز کال څخه تر ۲۰۲۱ ز کال پورې د ځوانې سناتورې په توګه د امریکا په سنا جرګه کې د کلیفورنیا ایالت په استازولۍ خدمت وکړ. هریس د ۲۰۱۶ ز کال د سنا په ټاکنو کې لوریتا سانچز ته په ماتې ورکولو دویمه افریقايي امریکايي او لومړۍ سویلي اسیايي امریکايي وه چې د امریکا په سنا کې یې خدمت وکړ. د یوې سناتورې په توګه هغې د روغتیا په برخه کې له اصلاحاتو، د چرسو د قانوني کولو لپاره د فدرالي مهالوېش د له منځه وړلو (federal de-scheduling of cannabis)، بې اسنادو کډوالو ته د تابعیت د ورکړې په برخه کې لارو چارو، د بې اسنادو کډوالو په اړه له ډریم قانون (DREAM Act)، د تهاجمي وسلو له بندیز او د مالیاتو په برخه کې له پرمختللو اصلاحاتو ملاتړ وکړ. هغې په سنا کې د ټرمپ له خوا سترې محکمې ته د دویم نوماند برېټ کاوانا (Brett Kavanaugh) په ګډون چې په جنسي تېري تورن و، د ټرمپ د ادارې له چارواکو څخه د دقیقو څېړنو له امله ملي شهرت پیدا کړ.
هریس په ۲۰۲۰ ز کال کې له دیموکرات ګوند څخه ولسمشریزو ټاکنو ته د نوماندۍ په هڅه کې وه، خو له مقدماتي ټاکنو مخکې له سیالۍ شاته شوه. بایډن هغه د ۲۰۲۰ ز کال په اګست میاشت کې د ولسمشریزو ټاکنو په سیالۍ کې خپله مرستیاله وټاکله، چې د همدغه کال د نومبر میاشت په عامه ټاکنو کې د دوی ټاکنیز ټکټ بریا ته ورسېد. هغې د ۲۰۲۰ ز کال د جنوري میاشت په ۲۰ مه د امریکا د ولسمشر د مرستیالې په توګه دنده پیل کړه.
۲۰۱۰ ز کال
د ۲۰۱۰ ز کال له ټاکنو نږدې دوه کاله وړاندې، هریس اعلان وکړ چې پلان لري، ځان نوماند کړي. څرګنده یې کړه:  که چېرې برحاله لوی څارنوال جری براون (Jerry Brown) بیاځلي دغې څوکۍ ته ځان نوماند نکړي نو بیا به ځان نوماند کړي. براون ځان د ایالت څوکۍ ته نوماند کړ او هریس د کلیفورنیا ایالت د پیاوړو دیموکراتانو ملاتړ خپل کړ. د کلیفورنیا ایالت دواړوسناتورانو ډاین فاینشتاین (Dianne Feinstein) او باربارا بوکسر (Barbara Boxer)، د کانګرس مشرې نانسي پلوسي (Nancy Pelosi)، د بزګرو د اتحادیې بنسټګړ ډولوریس هوریتا (Dolores Huerta) او د لاس انجلس ښاروال انتونیو ویلاریاګوسا (Antonio Villaraigosa) د دیموکرات ګوند په مقدماتي ټاکنو کې له دې ملاتړ وکړ. د ۲۰۱۰ ز کال د جون د ۸ مې نېټې په مقدماتي ټاکنو کې، د ۳۳.۶ سلنه رایو په ترلاسه کولو هغې البرتو توریکو (Alberto Torrico) او کرېس کیلي (Chris Kelly) ته ماتې ورکړه.
۲۰۱۴ ز کال
هریس د ۲۰۱۴ ز کال د فبروري په میاشت کې ټاکنو لپاره خپله بیاځلي نوماندي اعلان کړه او د فبروري په ۱۲ مه یې نوماندۍ ته اړینې پاڼې ډکې کړې. The Sacramento Bee ، Los Angeles Daily News او Los Angeles Times ورځپاڼو، له هغې په بیا ځلي ټاکنو کې ملاتړ وکړ.
د ۲۰۱۴ ز کال د نومبر په ۴ مه، هغې د جمهوري غوښتونکي رونالډ ګولډ د ۴۲.۵ سلنه رایو په مقابل کې د ۵۷.۵ سلنه رایو په ترلاسه کولو بیا ځلي دغه څوکۍ ترلاسه کړه.
د ولسمشر مرستیالي (۲۰۲۱- تر اوسه)
د ۲۰۲۰ ز کال په ټاکنو کې د امریکا د ولسمشر په توګه د جوبایډن له ټاکل کېدو وروسته، هریس د ۲۰۲۱ ز کال د جنوري په ۲۰ مه د امریکا د ولسمشر د مرستیالې په توګه دنده پیل کړه. هغه د امریکا د متحده ایالاتو په تاریخ کې لومړنۍ ښځینه مرستیال ولسمشره او لوړ پوړې دولتي چارواکې ده، هغه لومړنۍ افریقايي امریکايي او آسیايي امریکايي ده چې د ولسمشر د مرستیالۍ چوکي ته رسېږي. د رنګ له مخې هغه دویم کس دی، چې دغه چوکۍ خپلوي، له هغې وړاندې کاو ملت (Kaw Nation) ته اړوند بومي امریکايي چارلس کورتیس (Charles Curtis) له ۱۹۲۹ ز کال څخه تر ۱۹۳۳ ز کال پورې د ولسمشر هربرت هوور د مرستیال په توګه خدمت کړی و. هغه له کورتیس او پخواني ولسمشر بارک اوباما وروسته درېم کس دی چې غیر اروپايي نسب لري او د امریکا د اجرائیه قوې یوه لوړ پوړې چوکۍ خپلوي. هاریس د مرستیال ولسمشرې په توګه له لوړې کولو دوه ورځې وړاندې د ۲۰۲۱ ز کال د جنوري په ۱۸ مه په سنا کې له خپلې چوکۍ استعفا ورکړه.
د ۲۰۲۱ ز کال په اپریل میاشت کې، هریس څرګنده کړه چې: وړاندې له هغې چې ولسمشر بایډن پریکړه وکړي، له افغانستان څخه خپل ټول سرتېري وباسي، دا ورسره په دفتر کې وروستی کس و، هغه څرګندوي چې:  ولسمشر "فوق العاده مېړانه لري" او "د هغه څه پر بنسټ پریکړه کوي، چې ورباندې باور لري ... او دا سم کار دی چې ترسره شي".