cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانسیسکو دي ویتوریا
د امریکايي سورپوستانو د قانوني حالت په اړه یې دریځونه
فرانسیسکو دي ویتوریا "کافرانو ته د مذهبي تبلیغ په اړه" لیکچر کې له هغه مفهوم کار اخیست چې د هسپانوي مسیحي نړیوالتوب (Spanish Christian Universalism) په توګه ګڼل کېده. هسپانوی عیسوي نړیوالتوب هغه عقیده وه چې وايي په دې نړۍ کې ټول موضوعات، استدلالونه او پېښې سره تړلې دي او ښاغلي ویتوریا "یوه داسې نړیواله ټولنه انځور کړې وه چې هر څومره خپلواک دولتونه پکې ځایېدای شي او تر خپل منځ اړیکې پاللی شي."
فرانسیسکو دي ویتوریا استدلال وکړ چې د هنديانو جبري دین اړول به "د بې‌دینانو یا مشرکینو ترمنځ د لویې پارونې او ناکرارۍ لامل شي." دویم دا چې "د عقیدې لپاره د اړینې خیرخواهۍ او مناسبې عاطفې پر ځای، په زوره له دینه اړول به په دوی کې شدیده کرکه او نفرت رامنځته کړي، او دا به بیا په خپل وار سره د ریاکارۍ او دوه‌مخۍ لامل هم شي."
ښاغلي ویتوریا هندیانو ته په نورو بڼو کې د متوجه ضررونو په برخه کې هم له هغوی دفاع وکړه، د بېلګې په توګه په غیر مستقیم ډول عیسویت ته د هندیانو مجبورول، "په ځانګړې توګه د مالیاتو او باجونو له لارې د دوی هڅول چې خپلې عقیدې واړوي." هغه استدلال وکړ: "مګر د باج او خراج یا جزیې په اړه، چې له ایماندارانو هم نه شي غوښتل کېدای، زه ټینګار کوم چې له کافرانو څخه هم د دوی د دین بدلولو په نیت نه شي غوښتل کېدای. کافران د عیسویانو په پرتله د دوی د کفر پربنسټ له خپل مال څخه نه شي محرومېدای، ځکه دوی د خپلو شتمنیو د مالکیت له واقعي حق څخه برخمن دي. "
د عادلانه جګړې د تیورۍ د یوه ملاتړي په توګه، فرانسیسکو د جګړې قوانین یا حقوق (De iure belli ) اثر کې وایي، چې د "عادلانه جګړې" لپاره اساسي وړاندیز شوي شرایط "په هند یا انډیز کې له سره شته نه دي". یوازینۍ ساحه چېرې چې هغه په ​​کورنیو چارو کې د هسپانیا د مداخلې لپاره توجیه لیدلې وه، هغه د قربانیانو ساتنه وه کوم چې د انساني قربانۍ لپاره نیول شوي وو، او په خپله د قربانیانو د ذاتي انساني وقار او کرامت له کبله – چې حقونه یې تر پښو لاندې کېدل او په دې توګه یې دفاع ته اړتیا لرله.
د ګواتیمالا هیواد د ولایتونو نوملړ
د ګواتیمالا هیواد ولایتونه یاهم د ګواتیمالا هیواد د آیالاتونو نوملړ.
مالاکنډ ولسوالۍ
مالاکنډ د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کښې د پښتون خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۴۵۲،۲۹۱ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
لکي مروت ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
د پایدارې پراختیا اتمه موخه ( یا نړیواله ۸ موخه) د ۱۷ پایدارو موخو له ډلې یوه موخه ده چې په ۲۰۱۵ز کال کې د ملګرو ملتونو سازمان ټاکلې دي. بشپړ سرلیک یې دا دی: «دوامداره، ټول ګډونه او پایښت لرونکې اقتصادي وده، بشپړه او مولده کارموندنه په بشپړ ډول ګټوره په کار ګمارنه او  ټولو ته د ښې دندې زمینه برابرول».
مخینه
د نږدې درېیو لسیزو راهیسې، د هغو کارګرانو شمېر چې په خورا بې وزلۍ کې ژوند کوي د پام وړ کم شوی. سره له دې، دا اغېزې د ۲۰۰۸ز کال د دوامداره اقتصادي بحران او د نړیوال اقتصادي ناورین له کبله رامنځته شوې دي.
نښې، شاخصونه او پرمختګ
ملګرو ملتونو د SDG 8 لپاره ۱۲ نښې او ۱۷ شاخصونه تعریف کړي. دا ۱۲ نښې نورې موخې په ګوته کوي او شاخصونه هغه معیارونه معلوموي، چې نړۍ د اعلام شویو او ثبت شویو کلونو په پام کې نیولو سره د شاخصونو په واقعي توګه د لاسته راوړلو لپاره خپلې موخې څاري او که نه.
۱.۸ نښه: دوامداره اقتصادي وده
د ۱.۸ نښې بشپړ سرلیک دا ډول دی: «د ملي شرایطو سره سم د سړي سر اقتصادي ودې دومداره ساتل او په ځانګړې توګه په لږ پرمختللو هېوادونو کې په کال کې لږ تر لږه ۷ سلنه د ناخالص کورني محصول وده».
دا یو شاخص لري: ۱.۱.۸ شاخص «پر سړي سر، د اصلي GDP کلنۍ وده».
۲.۸ نښه: د اقتصادي تولیداتو لپاره تنوع، نوښت او پرمختګ
د ۲.۸ نښې لپاره رسمي عبارت دا ده: «د توپير له لارې د اقتصادي ګټور توب لوړې کچې ته رسېدل، ټیکنالوژیکي لوړوالی او نوښت، د لوړ ارزښت اضافه شوې برخې په ګډون د کارګرانو د ډېروالي پر برخو تمرکز کول».
دا یو شاخص لري: ۱.۲.۸ شاخص «د اصلي GDP کلنۍ وده، د استخدام شوي کارکوونکي کس پر اساس».
لرغونې فلسفه
د فلسفي لومړېنې شكل او څېر په لرغوني پېر كې منځته راغله. رغوونې فلسفه د ډېرو ځانگړتياوو درلودونكې ده، چې وروسته بيا د نوې لوديځې فلسفې په توگه منځته راځي، ددې پېر له نامتو فېلسوفانو څخه چې په نوې لوديځه فلسفه يې ژور اغيز پرې اېيښې،د اپلاتون، ارستو، سقرات، او ډېموكرټ نومونه يادولې شو.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۳.۸ نښه: د کارموندنې او د ودې په حال شرکتونو د پالیسیو څخه ملاتړ کول.
د ۳.۸ نښې لپاره رسمي عبارت دا ده: «د پراختیا پر بنسټ پالیسۍ، چې له تولیدي فعالیتونو، کارموندنې، خلاقیت او نوښت څخه ملاتړ کوي، وده ورکړل شي».
لرغونې فلسفه
د مټريلېزم يا (ماده پرستۍ) لومنې شكل نيونه، د لرغوونې يوناني فېلسوف ډېموكرېټ د گروهو د سېسټم نښه ده، چې تر نن ورحې پورې پاتې ده. په لرغوونې پېر كې پوهه او فلسفه په پوهې ولاړه نه وه، ځكه چې د هغه پېر د پرمختگ كچه چې ټولنه هغې ته رسېدلې وه، د وخت په سطحي او لومړنيو شيانو يې تكيه كړې وه، نو په دې ډول د هغه پېر پوهنيز نشو گڼلاى. د لرغونې يونان په فلسفه كې موږ د مټريالېزم او اېډياليزم ترمنځ يو ټكر وينو، چې دا ټكر د ډېموكرېټ او اپلاتون د ښوونځيو ترمنځ ؤ.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۳.۸ نښه: د کارموندنې او د ودې په حال شرکتونو د پالیسیو څخه ملاتړ کول.
دا یو شاخص لري: د ۱.۳.۸ شاخص «د غیر زراعتي کارموندنې په برخه کې د غیر رسمي ګمارنې تناسب، د جنسیت له مخې ده».
لرغونې فلسفه
د اپلاتون نظريه
د اپلاتون افكار سياسي اړخ لري، و كله چې دا فكر د يوې فرضيې ته توگه وړاندې كوي، نو په هېڅ ځاى كې به داسې فرضيې پېدا نه كړئ، مگر د جمهوريت په كتاب كې. په دې كتاب كې هغه په ډېر ښه انداز سره سياسي مسايل راوړي دي.
مسلما این كتاب كتابی نیست كه آئین و روش زمامداری را بیاموزد. سیاست در آنجا فقط وسیله ای است كه با آن می توان به راز وجود بشری بهتر پی برد. نكته ای كه از مشاجرات قلمی افلاطون با سوفسطائیان به دست می آید این است كه نباید فكر را فدای عمل كرد بلكه باید این دو را با هم سازش داد و در كارها جانب فكر و عمل را رها نباید نمود. افلاطون یگانه فیلسوف زمان باستان است كه تالیفات وی به تمامی به دست ما رسیده است.
د ارستو نظريه
ارسطو که بزرگترین فیلسوف دوران باستان است کوشید در سیستم فلسفی خود ـ که به مکتب مشاء موسوم شده ـ این دو مکتب (ماتریالیسم و ایده آلیسم) را تلفیق دهد.
در فلسفه ارسطو عناصر ماتریالیستی جدی وجود دارد. این فلسفه دارای عناصر متعدد ایده آلیستی نیز هست. نزد شاگردان او و ادامه دهندگان راهش همین وضع دیده می شود.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۴.۸ نښه: په مصرف او تولید کې د سرچینو موثریت او ښه والی
دا دوه شاخصونه لري:
لرغونې فلسفه
د ډېموكرېټ نظريه
طبق این نظریه اجسام و اجرام محسوس تشکل یافته‏اند از مجموعه‏ای از ذرات بسیار ریز غیر محسوس و غیر قابل شکستن. به عقیده دمکریت هر جسمی که به وسیله شکستن یا بریدن و غیره دو تا می‏شود در واقع به این صورت است که ذراتی که در کنار هم قرار داشتند از یکدیگر دور می‏شوند ولی بر پایه دیدگاه بیشتر فیلسوفان وقتی که جسمی را دو قسمت می‏کنیم واقعا یک واحد واقعی را تبدیل به دو واحد می‏کنیم و نیز طبق نظریه دموکریت خود ذرات تشکیل دهنده اجسام محسوس نشکن و غیر قابل تقسیم می‏باشند یعنی منقسم شدن و دو پاره شدن آنها محال است بر خلاف نظریه دیگران که واحد جسم هر اندازه ریز و کوچک باشد خاصیت قابلیت انقسام از او سلب نمی‏شود بنابر نظریه دموکریت هر یک از ذرات تشکیل دهنده جسم خود دارای طول و عرض و عمق است و وحدت اتصالی دارد و در حقیقت جسم واقعی یعنی واحد جسم همان ذرات می‏باشند و اجسام محسوسه هر کدام مجموعه‏ای از عده‏ای از اجسام کوچک‌تر می‏باشند و در حقیقت ذیمقراطیس از نظر فلسفی یعنی از آن نظر که مربوط است به حقیقت جسم با دیگران اختلافی ندارد و با آنها هماهنگ است که حقیقت جسم عبارت است از جوهر قابل ابعاد سه‏گانه اختلافش با سایر حکما در باره حقیقت جسم نیست در باره مصداق آن حقیقت ست ‏یعنی از نظر علمی و حسی است که آیا اجسام محسوس هر کدام یک واحد جسم واقعی می‏باشند یا هر کدام مجموعه‏ای از واحدهای جسم می‏باشند اختلاف نظر دیگرش در قابلیت بخش شدن ذرات بوده است که به عقیده او ذرات بخش ‌ناپذیر می‏باشند و به باور سایر فلاسفه واحد جسم هر اندازه کوچک باشد بخش ‌پذیری آن همچنان محفوظ است این اختلاف نظر البته فلسفی است نه علمی.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۵.۸ نښه: بشپړه ګمارنه او ښه کار له برابر معاش سره
د ۵.۸ نښې بشپړ سرلیک دا دی: «تر ۲۰۳۰ز کاله پورې، د ټولو ښځو او نارینه وو لپاره بشپړه او ګټوره ګمارنه او د ښه کار زمینه برابرول، د ځوانانو په ګډون معلولیت لرونکو کسانو لپاره د برابر ارزښت لرونکي کار لپاره برابر مساوي معاش».
لرغونې فلسفه
سرچينې او بهرني تړنونه
وېشنيزه:لرغونې فلسفه
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۵.۸ نښه: بشپړه ګمارنه او ښه کار له برابر معاش سره
۵.۸ نښه دوه شاخصه لري:
۶.۸ نښه: د ځوانانو په دندې ګمارنه، ښوونې او روزنې ته وده ورکول
د ۶.۸ نښې بشپړ سرلیک دا دی: «تر۲۰۳۰ز کاله، د هغو ځوانانو په کچه کې چې له دندې، ښوونې او روزنې څخه لرې دي د پام وړ کموالی راوستل». د ۲۰۳۰ز کال لپاره د SDG د ډېریو موخو پر خلاف، دا ټاکل شوې چې دا موخې تر ۲۰۲۰ز کاله پورې ترلاسه شي.
ايوني روڼ اندي
ايوني روڼ‌اندي د علمي افکارو پرمختللې ټولګه، چې د عقلي او طبیعي لاملونو په رڼاکې د لیدونکو پديدو، طبعيت، طبیعي پرمختګونو او کشفياتو په اړه د وضاحت په لټه کې وه،  په پخواني يونان کې د شپږمې ميلادي پېړۍ څخه وړاندې پيل شوه. دا غورځنګ د لږ شمېر مخکښ فکرلرونکو يونانيانو(په دې اړه د معلوماتو لپاره ماليزيايي او ايوني ښوونځي وپلټئ) له خوا د لويديځې اناتولۍ په سمندرغاړې کې د ملېتوس، سموس او هيليکارناسوس ښارونو څخه پيل شو. هغوی نړۍ ته د پوهېدلو وړمنظم شي په نظر کتل، چې تاريخي دورې يې په منظم سيستم کې د بېلابېلو برخو د ترتيب په باب وضاحت ورکوي. ډېری تاريخ پوهان په دې اند دي چې، ټالېس (د يونان له اووه پوهانو څخه يو)و. دا غورځنګ د لمرنيولو ( خسوف) له وړاندوينې سره چې په ريښتيا هم پېښ شوی پيل کړی.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۶.۸ نښه: د ځوانانو په دندې ګمارنه، ښوونې او روزنې ته وده ورکول
دا یو شاخص لري: ۱.۶.۸ شاخص «د ځوانانو تناسب (۱۵ څخه تر ۲۴ کلونو عمرونه) چې له دندې، ښوونې او روزنې څخه لیرې دي.
ايوني روڼ اندي
ملېتوس
د يونان ملېتوس ښار، د يوناني فلسفې او لویديځو علمي افکارو زېږن‌ځای و. دا د فکري انقلاب د سپړېدلو لپاره ښېرازه ځای و، ځکه چې د مصر، بين النهرين او اناتولي له لويو تمدنونو سره يې اړيکه لرله او د مديترانې او درېيو قارو تر منځ يې د نظريو او تجارتي مالونو د بدلولو لار جوړوله. د دغه ښار کلتور د يونان له غوره تمدنونو څخه دی چې،  د مصر او منځني ختيځ له ګډ کلتور څخه اخيستل شوی. په داخل کې د ماليزيايانو سياسيت د شخړه‌کوونکو او خونړي انقلاب  ډلې په واک کې و. له خارجي اړخه دوی د دوو ځواکمنو او ګواښوونکو امپراتوريو (لويډانس او مېډس) ګاونډيان وو. د دا ډول نامناسبو شرايطو سره سره ماليزيايان د سوداګرۍ په برخه کې نه ستړي کېدونکي وو. هغوی د خپلو ختيځو امپراتوريو، مصر او د ايټاليا په سويلي برخه کې له سيبارس (د ښار نوم) سره سوداګريزې اړيکې لرلې. هغوی د تور سمندرګي او تراس (د لرغوني يونان شمالي برخې) ځينې سيمې ولکه کړې. ملېتوس ښار، د يونان درې لومړني فليسوفان (ټالېس، اناګزيمانډر او اناګزيمېنس) روزلي دي.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۷.۸ نښه: د عصري غلامۍ، قاچاق او د ماشومانو کار پای ته رسول
د ۷.۸ نښې بشپړ سرلیک دا دی: «د اجباري کار له منځه وړلو لپاره سمدستي او اغېزمن ګامونه پورته کول، د عصري غلامۍ او انساني قاچاقو پای ته رسول او د ماشومانو په ناوړه توګه د کار د ډولونو له منځه وړل، د ماشومانو ګمارنه د سرتېرو په توګه چې دا ټول ډولونه باید د ۲۰۲۵ کال تر پایه پای ته ورسېږي».
دا یو شاخص لري: ۱.۷.۸ شاخص «له ۵ څخه تر ۱۷ کالونو عمر لرونکو ماشومانو تناسب او شمېر دی چې د جنس او عمر له مخې په کار کې ښکېل دي».
ايوني روڼ اندي
د فلسفې رامنځته کېدل
تردې مهاله (له شپږمې ميلادي پېړۍ څخه د مخه) يونانيانو او د هغوی د مخه ګڼو نورو سترواکیو، د نړۍ پېښې اسماني او له خدايي عواملو سره تړلي بيانولې. دا د دوو نوم‌ وتو يوناني شاعرانو (هومېر او هېزويد) په شعرونو کې ليدل کېږي. د عقلي او طبیعي تفکر د معرفت سره سم د ماليزيا پېرسوکراتيک فليسوفانو هڅه وکړه ترڅو  پرمختللي او منطقي الهايات/ سپېڅلې باورونه د انسان دوديزه (انټرومورفيک او اولمپيک پېنټون) د باورونو پرځای وده وکړي، خو د دوی الهاياتو د دين سره ځانګړې اړيکه نه درلوده، هغوی ډېری دوديزې کړنې لکه تندر، توپان او د اسمان تنېدل له خدايانو څخه لرې کړل او نور زييوس او پوزېډون (د يونانيانو د دوو سترو خدايانو نوم) د تندر او توپان لامل نه وو. دغې نوې پرېسوکراتيکې (لومړنۍ يوناني فلسفه)  کړنلاې دوديز کلتور ته هېڅ ډو ل مستقيم باور نه ورکاوه او پردې سربېره، فليسوفانو په ډېرې اسانۍ سره هغه څرکندونې چې په خرافاتو کې نغښتې دي، له پامه وغورځولې او د دليل پر اساس پرمخ لاړل، نه د دود پر بنسټ. د دوی کړنلارې د هر ډول طبیعي پروسو د کنټرول لپاره فوق العاده کړنو ته اجازه نه ورکوله. د مافوق طبعيت د ردولو دغه چارې فليسوفان ګمراه/ملحد نه کړل بلکې هغوی يې د طبعيت د قانون (فېزس) تابع کړل، دغو فليسوفانو لومړی د خپلو نظريو لپاره دلايل وړاندې کړل او وروسته يې د خپلو نظريو لپاره بحث وکړ، هغوی د نظر وړاندې کولو په لټه کې نه، بلکې د پیاوړي استدلال سره نظر په لټه کې وو.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۸.۸ نښه: د کارګرانو د حقونو ساتنه او د کار کولو لپاره خوندي چاپېریال ته وده ورکول
د ۸.۸ نښې بشپړ سرلیک دا دی: «د کارګرانو د حقونو ساتنه او د ټولو کارګرانو لپاره مطمئن او خوندي چاپېریال ته وده ورکول، په ګډون د مهاجرو کارګرانو، په ځانګړې توګه د ښځینه مهاجرینو او هغه کسان چې په خطرناکو کارونو کې ښکېل دي».
دا دوه شاخصونه لري:
ايوني روڼ اندي
احتمالي اغېزې
تاريخ پوهان دې ته تمايل لري، تر څو په دې اړه بحث وکړي چې، ايا د يونان لومړني فليسوفان  د شپږمې ميلادي پېړۍ په لړ کې د نورو لرغونو امپراتوريو تر اغېز لاندې وو؟ لومړني کسان وو چې نورو علومو لکه فال کتلو ته يې مخه کړه. د ايوني فکري انقلاب ځينې احتمالي اغېز لرونکي په لاندې ډول ياد شوي.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۹.۸ نښه: ګرځندویي ته په ګټوره او دوامداره توګه وده ورکول
د ۹.۸ نښې بشپړ متن دی «تر ۲۰۳۰ز کاله، د پایښت لرونکې ګرځندويۍ د ودې لپاره پالیسي جوړه او پلي شي، چې د دندې د رامنځته کېدو، د محلي کلتور او د محصولاتو د ودې لامل ګرځي».
دا موخه دوه شاخصونه لري:
ايوني روڼ اندي
مصر
مصريان په حساب کې د پراخې پوهې په لرلو سره مشهور وو. ښايي ټالېس د هندسې پوهه له مصر څخه اخيستې وي. د يوناني کلمو ريښه، د ځمکې اندازه کولو په معنا ده چې د هغه علم ښودنه کوي، چې دی په هغه ځای کې ورسره مخامخ شوی، په نقشه اخيستلوکې مصريانو هغه ډله کاتبان ګومارل، چې د حساب لومړنۍ زده کړې يې لرلې، تر څو د تدارکاتو او ورته مسايلو پوښتنې د هغوی پر مټ حل کړي. هغوی د ۳۶۵ ورځني ساده خو اغېزمن کال ځخه کار واخيست او ساده ستورپوهنيزې( نجومي )کتنې يې ترسره کړې.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۱۰.۸ نښه: بانکوالۍ، بیمې او مالي خدمتونو ته نړیوال لاسرسی
د ۱۰.۸ نښې رسمي متن دا دی: «د ټولو لپاره د بانکوالۍ، بیمې او مالي خدماتو ته د لاسرسي د هڅولو او پراخولو لپاره د کورنیو مالي موسسو ظرفیت پیاوړي کول».
ايوني روڼ اندي
ماليزيايي ښوونځی
دغه فکري ښوونځی، د درېيو لومړنيو فليسوفانو (ټالېس، اناګزيمانډر او اناګزامينس) له فلسفې څخه جوړ شوی. د دوی فلسفه همغه څه ده، کوم څه چې ايوني روڼ‌اندۍ پيل کړل.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
۱۰.۸ نښه: بانکوالۍ، بیمې او مالي خدمتونو ته نړیوال لاسرسی
۱۰.۸ نښه دوه شاخصونه لري.
ساتونکې ادارې
ساتونکې ادارې د لاندې شاخصونو د راپور ورکولو مسوولیت لري:
ايوني روڼ اندي
ټالېس له ۶۲۵ تر ۵۴۵ ميلادي کال څخه مخکې
د ارستو په وينا:  ميلېټس ټالېس د طبیعي فلسفې بنسټ اېښودونکی و، ډېر هغه څه چې موږ د هغه او د هغه د فلسفې په اړه پرې پوهېږو، د بحث وړ دي، ځکه هغه له ځان څخه هېڅ کومه ليکنه پر ځای نه ده پرېښې. له سېون سېګ (اووه مخکښو پوهانو) څخه يو پوه ټالېس د سياسي سلاکار،رياضي‌پوه،عالم او انجينر په توګه پېژني. ويل کېږي چې، هغه په ټوله مديترانه کې په بېلابېلوسيمو لکه مصر، فونېشا(احتمالاٌ په فعلي لبنان کې پرته سيمه) او بابل کې زده کړې کړې چې دغو ټولو د هغه پر فلسفه او زده کړو اغېز درلود. ټالېس د هندسې بنسټ کېښود. که څه هم ښايي هغه په مصر کې زده کړې وي، هغه د ستورپوهنې په برخه کې هم زده کړې وکړې. ټالېس د هر څه د طاق سرچينې په لټه کې و، تر څو يې داسې پایله ترلاسه کړه چې، د اوبو په اړه داسې تصور کېږي، چې ټول ژوندي موجودات او ټول مهم شيان له اوبو څخه سرچينه اخلي، نو په دې اساس اوبه د هر څه اساس او د پيل ټکی دی.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
سازمانونه
د نړیوال بانک ډله: د نړیوالو اهدافو د پیل راهیسې، نړیوال بانک د بېوزلۍ د کمولو او د دواړو جنسونو پیاوړي کول د روزنې له لارې مرسته کوي او د منابعو سمبالولو څخه ملاتړ کوي.
په متحده  ایالاتو کې د ملګرو ملتونو  SDG 8 پورې اړوند مسئلو باندې له درې دېرش زرو څخه ډېر له مالیې څخه معاف شوي سازمانونه کار کوي. د معلوماتو له مخې چې د کورني عوایدو خدماتوIRS- سره ثبت شوي او د X4Impact  له خوا راټول شوي دي، X4Impact، د راکلفر بنسټ، فورډ بنسټ، هیولټ بنسټ او د Giving Tech Labs په مرسته، په متحده ایالاتو کې د ښه کار او اقتصادي ودې لپاره وړیا انلاین متقابله وسیله جوړه کړې.
ايوني روڼ اندي
اناګزيمانډر له ۶۲۵ تر ۵۴۵ ميلادي کال څخه مخکې
اناګزيمانډر د ټالېس شاګرد و، ځينې تاريخ پوهان يوناني فلسفه او ايوني روڼ‌اندي له اناګزيمانډر څخه پيلوي، ځکه ټالېس هېڅ ډول کتبي راپور له ځان څخه نه دی پرېښی. اناګزيمانډر د يونان د فلسفې څخه د تر لاسه شوي تر ټولو پخوانۍ ټوټې(اثر) مسؤل دی. هغه د ټالېس په څېر په هغه څه چې د طاق په اړه  پوهېده، خپله نظريه وړاندې کړه. د هغه لپاره اپېريون (يوناني کلمه چې د نامحدود په معنا ده) وه. هغه دغه نه محدوديت، د هغه اصل په توګه بيان کړ چې نه اوبه او نه هم هېڅ کوم بل عنصر دی، بلکې د دې پر ځای نامحدود متفاوت طبعيت دی. د هغه د نه محدوديت اصل په دې معنا و، که چېرې حجم هر ځای کې وي، هغه هر ځای شته، په عين  حال کې که چېرې تشه فضا نامحدوده ده، بدن هم بايد نامحدود وي.
د پایدارې پراختیا اتمه موخه
د COVID-19 وبا اغېزې
له خپرېدو دمخه، د تېرو کلونو په پرتله نړیوال اقتصاد د کار په تولید او د بېکارۍ سره COVID-19د
مبارزې په برخه کې د ښه والي سره سره په ورو ډول وده کړې. وبا په چټکۍ سره او په پراخه کچه یې هر څه بې نظمه کړل او نړۍ یې د ناورین خواته یوړه.
عزت الله شمسزى
عزت الله شمسزی پر ۱۳۵۸ لمريز لېږدي کال د لغمان ولایت د الینگار ولسوالۍ په کنده راجایي نومې کلي کې زیږېدلی دی.
زده کړې
عزت الله شمسزی منځنۍ زده کړې په پښتونخوا کې د درسمندو کمپ په لېسه کې پای ته رسولې ، پر ۲۰۰۲ کال یې په پېښور پوهنتون کې د ژورنالیزم له څانگې څخه د لیسانس سند واخیست. له اوو کالو راهیسې په فرهنگې کارونو بوخت دی ، د هیلې مجلې مرستیال ، د کاوون اوونیزې مسوول مدیر او همدا راز له ۲۰۰۳ م کال راهیسې په بیلابیلو نړیوالو ټولنو کې مطبوعاتي مسوول او ویاند چې اوس هم د ملگرو ملتونو په یوه دفتر کې د مطبوعاتي مسوول او ویاند په توگه کار کوي. عزت الله شمسزى له ۲۰۰۰م میلادي کال راهیسې بېلابېلو ملي او نړیوالو ورځپانو ، مجلو او ویب پاڼو سره همکاري کوي. په درېيو ژبو [پښتو، دري او انگلیسي] لیکنې کولای شي.
چاپي اثار
د نورو فرهنگي منډو ترړو ترڅنگ یې یو شمېر کتابونه هم لیکلي چې په لاندې ډول دي:
۲-هنر او هنري څرنگوالی (ناچاپ)
۳- کیسې او نقدونه [د بېلابېلو نړیوالو لیکوالو کیسې او پر کیسو یې نقدونه] ناچاپ
۴-دشعرونو یوه ټولگه [نوم مې لا ورته نه دې غوره کړی] ناچاپ
اخځونه
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال
سکای لېب
د سکای لېب فضایي تمځای {په انگلیسي|Skylab} د امریکې متحده ایالتونو یوه فضایي تمځای دی چې له دې څخه فضایي راکټونه د ځمکې په مدار راڅرخي.
سکای لېب د په فضا کې د ناسا لومړۍ څېړنیزه تمځای و چې د ۱۹۷۳-۱۹۷۹ کلونو ترمنځ د ځمکې په مدار کې قرار درلود.
۹۹۹۹ (عدد)
۹۹۹۹ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۹۹۹۸ څخه  مخکي او د ۱۰۰۰۰ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۹۹۹۹:
په کلینډر کې
۹۹۹۹ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۹۹۹۹ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
جان براون ( د تور پوستو د مرییتوب د اوصولو د له منځه وړلو پلوی)
جان براون (د ۱۸۰۰ د مې میاشتې په نهمه زېږېدلی او د ۱۸۵۹ د ډېسمبر په دوهمه مړ شوی) د تورپوستو د غلامۍ اوصولو د له منځه وړلو د پلوی امریکایی مشر و. هغه  لومړی په کنساس (Kansas) کې د سخت دریځو د له منځه وړلو او خونړۍ جګړې له امله ملي  شهرت تر لاسه کړ، هغه په پای کې د امریکا له کورنۍ جګړې څخه مخکې په هارپېرس فېري (Harpers Ferry) کې د غلام بغاوت د ناکامې هڅې له امله ونیول او اعدام شو. د پیاوړې مذهبي عقیدې خاوند و. براون باوري و چې دی د "خدای یوه وسیله وه." براون د امریکایي تور پوستو د مرییتوب اوصولو د له منځه وړلو په  غورځنګ کې د تاوتریخوالي مخکښ استازی و. هغه باوري و چې په امریکا کې د غلامۍ د ختمولو لپاره تاوتریخوالی ته اړتیا ده ځکه د لسیزو سوله ییزو هڅو ماته خوړلې وه. براون په مکرر ډول وویل د غلامانو د ازادۍ لپاره په کار کې هغه طلایي اوصول او د امریکا د متحده ایالاتو د خپلواکۍ اعلامیه څاري، چې وایي "ټول انسانان برابر رامنځته شوي."
براون هغه مهال چې د ۱۸۵۰ لسیزې په وروستیو کې یې د کنساس د خونړي کړکېچ په بهیر کې د غلامۍ ضد رضاکارانو او خپلو زامنو مشري وکړه د لومړي ځل لپاره ملي شهرت ترلاسه کړ او  د دې پر  سر چې ایا کنساس یو ازاد ایالت دی که یو غلام، د ایالت په سطحه کورنۍ د جګړې له لارې اتحادیې ته د ننه شو. هغه د تور پوستو د غلامۍ د له منځه وړلو له سوله غوښتنې  څخه راضي نه و او د سوله غوښتونکو په اړه یې وویل چې: "دا خلک یوازې خبرې کوي هغه څه ته چې موږ اړتیا لرو یوازې عمل دی - عمل!" براون د ۱۸۵۶ کال په مې میاشت کې د پوټاواټومي (Pottawatomie) په ټول وژنه کې له خپلو زامنو سره د غلامۍ پلوه ځواکونو له خوا د لارنس (Lawrence) د ګوښه کولو په ځواب کې د غلامۍ پنځه پلویان ووژل. بروان وروسته د بلک جک (Black Jack) او اوساواتومیا (Osawatomie) په جګړو کې د غلامۍ ضد ځواکونو قومانده پر غاړه لرله.
د ۱۸۵۹ کال په اکتوبر میاشت کې براون په هایپر فیري (نننۍ لویدیځه وېرجینیا) کې د فېدرالي وسلو پر مرکز د برید مشري وکړه. نیت یې دا و چې د غلامانو د ازادۍ غورځنګ پیل او سویل ته یې وغځوي؛ هغه د متحده ایالاتو لپاره له غلامۍ څخه پاک لنډمهاله تعدیل شوی اساسي قانون چمتو کړی و چې هغه یې د پلي کولو هیله لرله. هغه  وسلې تر لاسه کړې، خو اووه کسان ووژل شول او له لسو څخه  زیات ټپیان شول. براون هوډ درلود چې له شته وسلو سره غلامان په وسلو سمبال کړي. خو یوازې څو غلامان د هغه له بغاوت سره یوځای شول. د براون هغه شمېر کسان چې ونه تښتېدل د ځایي ملېشو او د رابرت اي.لي (Robert E. Lee) په مشرۍ د متحده ایالاتو د سمندري ځواکونو له خوا ونیول یا هم ووژل شول. براون د وېرجینیا د مشترک المنافع دولت پر وړاندې د خیانت، د پنځو کسانو د وژلو او د غلام بغاوت د هڅونې په تور محاکمه شو. هغه په ټولو مواردو کې مجرم وپېژندل شو او لومړنی کس و چې د متحده ایالاتو په تاریخ کې د خیانت په جرم د ۱۸۵۹ کال د ډېسمبر په دویمه اعدام شو.
د هایپرز فري (Harpers Ferry) یرغل او د براون محکمې چې دواړه په ورځپاڼو کې په ملي کچه پوښل شوي وو، هغه تاوتریخوالی زیات کړ چې یو کال وروسته د سویل د اوږدمهاله بېل والي او د امریکا د کورنۍ جګړې لامل شو. سویل‌یانو وېره لرله چې نور به زر د براون لار وڅاري او د غلامانو بغاوتونه به وهڅوي او په وسلو به یې سمبال کړي. هغه په شمال کې د اتل‌ولی سمبول و. د اتحادیي سرتېري د « جان براون بدن» د نوې سندرې په لور لاړل، چې هغه یې د یو اتل شهید په توګه انځوراوه. براون په بېلابېلو ډولونو د یو اتل شهید او بینا/لیدونکي او د یو لېوني او ترهګر په توګه تشرېح شوی.
کورنۍ او ماشومتوب
جان براون د ۱۸۰۰ کال د مې میاشتې په نهمه د تورېنګټون (Torrington) په کانېکتيکاټ (Connecticut) کې زېږېدلی. د اوون براون/Owen Brown (۱۷۷۱ - ۱۸۵۶) او روث مېلس/ Ruth Mills (۱۷۷۲ - ۱۸۰۸ ) له اتو ماشومانو څخه څلورم دی، هغه خپل مور او پلار "بې وزله خو د درناوي وړ یاد کړل." د اوون براون پلار  کپټ.جان براون (۱۷۲۸ - ۱۷۷۶) و چې د ۱۷۷۶ کال د سپټمبر په درېیمه په نیویارک کې په انقلابي پوځ کې مړ شو. جان براون د خپل نیکه د قبر ډبره په نیویارک کې د البا په شمال کې خپل فارم ته یوړه. د قبر په هغه ډبره د لیکل شوي متن له مخې کپیټ.جان براون " د پيټر براون دمعمولي ټبر له څلورم نسل څخه، د زیارت کوونکي له پلرونو څخه یو و او د ۱۶۲۰ کال د ډېسمبر په ۲۲ له مې فلاور (Mayflower) څخه د ماساچوسېټ (Massachusetts) په پلیموث (Plymouth) کې راښکته شوی و. که څه هم اوس مهال دا نسب تر بحث لاندې دی. روث مېلز د ګېډون مېلز (Gideon Mills) لور وه چې په انقلابي پوځ کې افسره هم وه. هغه له هالنډي او ویلزي ټبر څخه وه. کله چې براون ډېر ځوان و، پلار یې د لنډ مهال لپاره کورنۍ خپل پلرني ښار کونېکتکاټ، وېسټ سېمسبېري (West Simsbury) ته کډه کړه.
د جان کوچنی ورور اولیور اوون براون/ Oliver Owen Brown(۱۸۰۴ - ۱۸۵۸) هم د تور پوستو د غلامۍ اوصولو د له منځه وړلو پلوی و.
په ۱۸۰۵ کال کې يې کورنۍ بیاځلي په لویدیځې خوندي سيمې کې هډسون، اوهي (Hudson, Ohio) ته کډه شوه چې هغه مهال تر ډېره شاړه ځمکه وه او په ښار کې خورا د غلامۍ ضد سیمه وه. د هډسون بنسټ اېښودونکی ډېوېډ هډسون چې د جان پلار ورسره مکررې اړیکې لرلې نه  یوازې د تور پوستو د غلامۍ اوصولو د ختمولو پلوی و بلکې د غلامانو د جبري مقاومت مدافع هم و. اوون براون د هډسون ښار یو بډای او مخکښ تبعه شو. هغه یوه دباغي/ څرمنسازي پرانیسته. د ولسمشر اولیسس. اېس. ګرانټ (Ulysses S. Grant) پلار جیسي ګرانټ (Jesse Grant) د هغه کارکوونکی و او څو کاله یې هلته له کورنۍ سره ژوند وکړ. اوون له غلامۍ څخه کرکه لرله او په هډسون کې يې د غلامۍ ضد فعالیتونو او بحثونو کې ګډون وکړ، د ځمکې لاندې رېل پټلۍ له لارې تښتېدونکو ته یې د امن خونو وړاندیز وکړ. په هغه وخت کې په هډسن ښار کې د ابتدایي درجې پرته بل ښوونځی نه و. جان  ټالماج (Tallmadge) ته څېرمه د مشهور الېزیورایټ د پلار په الېزیورایټ ښوونځي کې زده کړې کولې. د جان مور روث په ۱۸۰۸ کال کې وفات شوه. هغه په خپلو خاطراتو کې لیکلي چې کلونه د خپلې مور لپاره ویرجن و، په داسې حال کې چې د خپل پلار نوې ښځې ته یې درناوی درلود خو هېڅکله یې له هغې سره عاطفي اړیکه حس نه کړه.
په کانزاس کې اقدامات
د کانزاس قلمرو د ۱۸۵۴ ز او ۱۸۶۰ ز کلونو تر منځ په ایالتي کچه د غلامۍ ضد او غلامۍ پلوو ځواکونو تر منځ د یوې کورنۍ جګړې په منګولو کې و، چې دا د کانزاس خونړۍ دوره بلل کېږي. ټاکل شوې وه چې د دغې موضوع په اړه رایه ورکوونکي پرېکړه وکړي، خو څرګنده نه وه چې دغه رایه ورکوونکي به څوک وي. د کنګرې په څېړنو کې تایید شوه چې ،په رایه اچونه کې د غلامۍ پلوو ځواکونو په ګټه پراخه درغلې شوې ده.
کانزاس ته تګ
براون په ۱۸۵۵ ز کال کې په کانزاس کې له خپلو بچیانو نه پوه شو چې د دوی کورنۍ د برید لپاره بشپړې چمتو نه دي او هلته شته غلامي پلوي ځواکونه په جګړه‌ييز حالت کې دي. براون غوښتل خپله کورنۍ وساتي او د غلامۍ پلوو له پرمختګونو سره مخالفت وکړي، د همدې موخې لپاره کانزاس ته لاړ او د پیسو او وسلو راټولولو لپاره په ګڼو ځایونو کې تم شو. د نیویارک ټریبیون د راپور له مخې: براون په غلامۍ ضد کنوانسیون کې ګډون وکړ، چې د ۱۸۵۵ز کال په جون میاشت کې د نیویارک ایالت په الباني ښار کې جوړ شو. که څه هم په کنوانسیون کې د آزاد ایالت ارمان ته د رسېدو لپاره د تاوتریخجنو هڅو د ملاتړ په اړه جنجالونه راپورته شول، خو له دې سره سره څو کسانو د براون مالي ملاتړ وکړ. دا چې براون د لوېديځ پر لوري روان و، په اوهایو ایالت کې یې هم د ډېرو جنګیالیو ملاتړ پیدا کړ، په ځانګړي ډول په سخته غلامۍ ضد سیمه «وسټرن رزرو» کې، چې د هاډسون د ماشومتوب دورې کور هم هلته و.
اغېزې
د جان براون د ژوند او په کارابین کې د غلامانو د اکثرو پاڅونونو تر منځ اړیکه له لومړیو نه مشخصه وه. براون د «هایټي انقلاب» په دوره کې وزېږېد چې د فرانسویانو پر خلاف یې د هایټي غلامانو بغاوت ولید. دا چې دغه انقلاب د براون د غلامۍ ضد لیدلورو په پیاوړي کولو کې څومره رول درلود، معلومه نه ده، خو دغه انقلاب د متحدو ایالتونو په شمال کې د غلامۍ په اړه پر عمومي لیدلوري څرګند اغېز درلود او په سویلي ایالتونو کې د یوه داسې وحشت خبرداری و چې د رامنځته کېدو احتمال یې موجود و. ډوبویس وايي چې: د امریکا په انقلابونو کې د غلامانو دخالت، «هایټي بغاوت او د بشري حقونو لپاره نوې لېوالتیا د آزادۍ پر یوه داسې څپه بدله شوه ،چې په «ورمانټ» ایالت کې د انقلاب په جریان کې پیل شوه، نیو انګلنډ او پنسلوانیا یې لاندې کړل او بالاخره په نیویارک او نیوجرسي کې پای ته ورسېده. دغه بدل شوی تمایل چې د ۱۸مې ز پېړۍ په وروستیو او د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې رامنځته شوه، د ودې په دوره کې یې د براون د غلامۍ ضد باور په جوړولو کې رول درلود.
د پښتو غزل پرمختګ او نوي پړاوونه
د پښتو غزل پرمختګ او نوي پړاوونه
د شلمې عيسوي پېړۍ په دويمه نيمايي پېړۍ کې داسې حالات را جوړ شول چې له پښتنو نه يې يو ځل بيا د پاڅون او بيدارۍ غوښتنه کوله ، د انګريزي ښکېلاک خلاف په بېلابېلو سيمو کې پښتانه را پاڅېدل او د خپلې بقا جنګ يې پيل کړ او د يو مثبت بدلون غوښتونکي شول چې پښتنو ليکوالانو پکې فعاله ونډه درلوده. په غزل کې د دغو بدلونونو او انقلاب پګړۍ خدای بښلي امير حمزه شينواري ته ور په سر ده.
ستا په اننګو کې د حمزه د وينو ســــره دي
ته شوې د پښتو غزله ځوان زه دې باباکړم
د حمزه غږ دی چې د خيبر له سيمې رااوچت شو لکه د برېښنا پړق په درسته پښتونخوا کې خپور شو ، د يو پراخه سبک بنياد يې کېښود او درې سوه کاله وروسته يې يو ځل بيا په خپلو صلاحيتونو پښتو غزل او ادب ته بابا پيداکړ ، حمزه يوځل بيا غزل په پښو ودراوه او د ژوندي پاتې کېدو اوبه يې ورکړې ، په داسې حال کې چې پښتو غزل د تنزل کوهي ته غورځېدلې وه ، حمزه د د غزل په ځمکه د پښتني رواياتو او پښتني فکر کر کړی ، که د تصوف مسئله وي او که د مينې سندرې وايي نو هم د پښتو رواياتو دايرې نه ماتوي.
ښاغلی سمندر خان سمندر يو له هغو ليکوالانو څخه دی چې په خپلو فنا خدمتونو يې د پښتو ادب شمله هسکه کړې ، نوموړی د شلمې پېړۍ په غزل نګارانو کې لومړی هغه شاعر دی چې غزل ته يې هيئتي بدلون ورکړ ، په دې پير کې قلندر مومند هم هغه نامه ده چې پښتو غزل  کې يې داخليت او خارجيت ته پوره ځای ورکړی.
زه په لاره کې قدم نه ږدم سينه ږدم
قلندر مومند
په غزل کې بله څېره ښاغلی صديق پسرلی دی ، پسرلي صاحب غزل ته يو ځل بيا د نازک خيالۍ جامه ور په غاړه کړه ، غزل يې ډېر خوږلني لري د درنو تورو له استعمال نه يې ځان ژغورلی ، پسرلي صاحب په غزل کې د ژوند هر حالت انځور کړی ځکه خو د غزل د ستوري لقب ورکړل شوی ، په همدې ترتيب د پښتو غزل په نويو پړاوونو کې برجسته څېرې راميدان ته شوي چې پښتو نوی غزل يې د معيارونو لوړو پوړونو ته ورساوه چې د دوی له جملې څخه يې د څو تنو نومونه يادوو، لکه : مرحوم ايوب صابر ، طاهر کلاچوي ، سيف الرحمن سليم ، همېش خليل، ښاغلی شمس القمر اندېش ، اکرام الله ګران ، ارواښاد خاطر اپريدی ، بازمحمد عابد ، نورالحبيب نثار ، عمر دراز مروت ، جلال امرخېل، سيدجېلاني جلان ، صاحب شاه صابر ، فضل ولي ناګار، ښاغلی قمر راهي ، سعدالله جان حيران ، سليم راز ، رحمت الله درد،و ډاکټر اسرار ، عبدالروف زاهد ، ډاکټر اعظم اعظم ، رحمت شاه سايل ، سعيد ګوهر ، خيرمحمد عارف، دروېش درانی ، پيرمحمد کاروان ، اظهارالله اظهار ، سعيد رهبر ، اسحاق ننګيال ، شيرحسن کمالزی ، رحيم داد همزولی ، اباسين يوسفزی ، محمود اياز ، خالد پښتون، رياض تنسيم ، سعميل جعفر ، زبير حسرت ،رازق فهيم ، ډاکټر خالق يار زيار ، قيصر اپريدی ، رومان سار ، شمس الزمان شمس ، راج ولي شاه خټک ، عبدالباري جهاني ، سيد شاه سعود ، لال پاچا ازمون، مصطفی سالک ، عبدالمالک بيکسيار ، اجمل اند، شرر ساپی ، ، عمر فاروق عادل، پروين ملال، حسينه ګل ، زينب سالک ، سلمی شاهين ، مريم اکمل ناصري ، ښاپېرۍ نغمه ، صفيه صديقي چې دې هر يو د غزل لپاره نه هېرېدونکي خدمتونه کړي او غزل د پايښت لپاره يې هلې ځلې کړي دي.
وينې ترېنه څاڅې اوبه نه څاڅي
سيد شاه سعود
ماټيټ ورته لېمه کړه زمـــا ســــر نه ټيټېده
شايد چې په الفت کې هم افغان پاتې کېدم
حمزه
مانسهره ولسوالۍ
مانسهره ولسوالۍ د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۱،۱۵۲،۸۳۹ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
هرات ولايت
د هرات ولايت د افغانستان په لوېديځ كې پروت دى، چې د بحر له كچې څخه ۹۳۳متره لوړ پروت دى. د ۲۰۰۶ز كال د سرشمېرنې لمخې د ۳۴۹،۰۰۰ وگړو په درلودو سره د كابل، جلالكوټ، كندهار او مزار شريف ښارونو په څېر له لويو ښارونو څخه وشمېرل شو. د هرات ولايت اصلي اوسېدونكي پښتانه دي، چې زياترو يې خپله ژبه له لاسه وركړې او په پاړسي او هراتۍ گړدود غږېږي. دارنگه تاجكان، پارسيوانان هم پكې اوسېږي.
هریرود (په لاتینی: Arius) د همدې ولايت له ښار له څنډې څخه تېرېږي.
تاریخ
د هرات ښار د يوې سترې تاريخي كلا په توگه د مقدوني سكندر لخوا جوړ شو. هرات مخكې لدې چې بحري لارې وميندل شي، د هند او منځنۍ اسيا د لارې پر سر پروت ؤ، نو لدې امله يې ستراتيژيك اهميت درلود. د هخامنشيانو په پير كې د هريرود غاړې د هريوا په نامه يادې شوې دي. د ساسانيانو په پير كې د دا سيمه د هري په نامه ياده شوې، او د ساسانيانو له مهمو پوځي او سيمه اييزه سرحدي سيمه وه، چې له هيطله سره به يې د سنگر په توگه كاروله. دا سيمه د درېيم خليفه عثمان رضي الله عنه په پير كې فتحه شوې چې د فتحې كال يې ۳۱هجري قمري او ۶۵۰ز اټكل كېږي. پدې سيمه كې د نستوريانو يوه ډله عيسويان اوسېدل چې ددې سيمې په فتحې سره هغوي هم ايمان راوړ او مسلمانان شول. د عربو په پير (منځنيو پېړيو) كې هرات د هغه وخت د افغانستان (خراسان) يو له مهمو ولاياتو څخه شمېرل كېده. او د اسلامي تصوف او زهد له مهمو مركزونو څخه ؤ. د نقشبندي او چشتي كړۍ صوفيان د وزارت او صدراعظمۍ تر څوكيو پورې رسېدلي ول. د وخت نامتو صوفي خواجه عبدالله انصاري زيارت هم په همدې ښار كې دى چې د تېموري شاهرخ واكمن په امر جوړ شوې دى. جامي، امام فخر الدين رازي او خواجه محمد ابوالوليد زيارتونه هم په همدې ښار كې موقعيت لري.
وگړي
او د خلكو شمېر يې په ۱۳۵۹هجري ل كال كې ۷۸۸۴۱۴تنه و، چې د ۲،۳ سلنې په ډېرښت سره په ۱۳۷۹هجري كال كې دا شمېره ۱۱۵۱۸۸۴تنو ته لوړه شوې ده. د ۲۰۰۶ز كال د سرشمېرنې لمخې د ۳۴۹،۰۰۰ وگړو په درلودو سره د كابل، جلالكوټ، كندهار او مزار شريف ښارونو په څېر له لويو ښارونو څخه وشمېرل شو. د هرات ولايت اصلي اوسېدونكي پښتانه دي، چې زياترو يې خپله ژبه له لاسه وركړې او په پاړسي او هراتۍ گړدود غږېږي. دارنگه تاجكان، پارسيوانان هم پكې اوسېږي.
اداري وېش
د هرات ولايت د اداري وېش لمخې په لاندې ولسواليو وېشل شوې دی.
د نامتو بزرگانو زيارتونه
هرات ولايت په ځينو ليكنو كې د اولياؤ په خاوره يادېږي. دا لرغوونې ولايت يو وخت د پوهې او فرهنگ مركز ؤ، د وخت نامتو پوهان په همدې ولايت كې زوكړي دي او همدلته روزل شوي. په لاندې ډول د ځينو نامتو اولياؤ نومونه يادوو:
مېوې
د هرات ولايت كې خو هسې هره مېوه ترلاسه كېږي، خو له تاريخي رواياتو څخه داسې برېښي چې انگور د لومړي ځل لپاره په همدې ولايت كې موندل شوي، وروسته بيا د نړۍ نورور هېوادنو ته لېږدول شوي. ددې ولايت د يادولو وړ مېوې په لاندې ډول دي.
فخری، لعل، کشمشی، عسکری، پوشنگی، حسینی، روچه، لوغی، صاحبی، کس نداره، آبی، مسکه، شنگول خانی، میراحمدی _
ځنگلونه
د فېروز غر په غرونو كې ځنگلونه، په سياه كوه او د هريرود د درې په ټيټو برخو كې نږدې ۲۰۸۲۰۰ جريبه زمكه رانيسي، چې د پېستې او پاڼه رژېدونكو ونو ځنگلونه هم پكې شامل دي، چې لدې ځنگلونو څخه د ودانيو په جوړښت كې كار اخيستل كېږي.
جگړې وراړولي زيانونه
د هرات ولايت د افغانستان د نورو ولاياتو په څېر د چنگېزي تاړاك چې په ۱۲۲۲ز كال پدې هېواد رامات شو، وران او وېجاړ شو. او له نيمايي څخه زيات ځايي اوسېدونكي يې ووژل شول. هرات په شلمه پېړۍ كې د يوه خونړۍ پېښې شاهد ؤ، چې د ۲۴۰۰۰ باغېرته ولس د شهاد جامونه وڅښل. دې اتلانو د روسي لاسپوڅو پر وړاندې پاڅون وكړ او د مارچ له ۱۵مې څخه تر ۲۰مې نيټې ۱۹۷۹ز چې د كب له ۲۴ څخه تر ۲۹مې ۱۳۵۷ سره سمون خوري د د ملي اردو ملي او اسلامي سرتېرو پاڅون وكړ، چې په ډېرې بې رحمۍ سره وځپل شو. دا ورځ د افغانستان څه چې د نړۍ په تاريخ كې په زرينو كرښو ليكل شوې ده، او د كب ۲۴مې پاڅون په نامه يادېږي
سرچينې
وېشنيزه:د هرات ولايت
د بنگلدېش ۱۹۴۳ز کال وچکالي
دبنګله دیش د ۱۹۴۳ م قحطۍ د درې میلیون انسانانو ژوند واخیست ! په ۱۹۴۳ م کال کې هند دانګلیس مستعمره وه ، مګر انګلیسانو دهند د واکدارانو په حیث له قحط ځپلو سره هیڅ مرسته ونه کړه بلکې د ټولو نړیوالو مرستو مخه یې هم ونیوله. له یوه کال نه په کمه موده کې دبنګله دیش واټونه دهغو جسدونو په امبارونو بدل شول چې د لوږې له کبله یې ځانونه مرګ ته تسلیم کړي وو. ماشومانو دپلاستیکونو ، د ونو دریښو او نوروګندګیو په خوړلو پیل کړی و ، پلرونو خپلې لوڼې پلورلې او حتی ځینو یې له لوږې خپل ماشومان خوړل ، هغه ښځې چې ښکلې وې یوازې یې دبدلمنۍ له لارې دومره کړي و چې خپل ځانونه ژوندي وساتي. دانګلستان لومړي وزیر وینستون چرچیل هغه مهال ویلي وو : له هندیانو مې کرکه کیږي ، دوی څیرونکي ځناوراو دڅیرونکو ځناورو په مذهب دي. دوی خپله مسوول دي چې د سو یو(خرګوش) غوندې به یې غبرګ غبرګ بچي زیږول. چرچیل د د غې مهلکې پدیدې پر وړاندې دومره بې غوره و چې آن درې میلیون انسانانو خپل ځانونه لاسه ورکړل او جسدونه یې دبنګله دیش په کوڅو او پس کوڅو کې امبارونه امبارونه پراته وو مګر دهندي آئین له مخې چا نه شول کولی چې دغو لاشونو ته اور ورکړي ، په ښارونو کې ساري نارغۍ اوج ته رسیدلې وې ، کجیران ، ګیدړان او سپي دبې څوکه بنګله دیشیانو پر لاشونو اړم وو چې په پاې کې یوازې اسکلیټونه پر سړکونو پراته ښکاریدل. قحطي هغه مهال له منځه لاړه چې خلکو خپله مټې رابډوهلې او دځان لپاره یې خپله دبري هڅې پیل کړې ، ګاندې هغوی راهنمايي کړل او د دویم ځل لپاره یې هم ورته دبري لار وښوده. دانسانانو دوژنې لپاره یوازې داتوم بم استعمال شرط نه دی ، کافي ده چې له هغوی نه پر خپل نفس اعتماد وتروړې ! استعمار تر هغه څه ډیر خطر ناک دی چې تاسې یې په اړه فکر کوی ، په پخوا زمانو کې به استعمار معمولاً ځمکې قبضه کولې او جهانګشايي به یې کوله ځکه هر ابر قدرت به چې ډیره ځمکه لاندې کړې وه هغه به تر ټولو ډیر ثروتمند او قدرتمند و اما د ارتباطاتوپه عصر کې موږ له یوې نوې پدیدې سره مخ یو چې دا داستثمار نوې بڼه ده دیوې ټولنې د افکارو ، اذهانو، باورونو او اعتقاداتو له منځه وړل ...... اوسنی استعمار ددې پرځای چې ستاسې نقدي او غیر نقدي پانګې ولوټي ، ستاسې اعتقادات په نښه کوي. حتماً به درته پوښتنه پیدا شوې وي چې څرنګه ؟ د ارتباطاتو په عصر کې دا تصویري، غږیزې او ټولنیزې رسنۍ دي چې کولی شي ستاسې اذهان بدل کړي ، ستاسې علاقمندي کشف او بیا هرهغه څه چې هغوی درنه جوړول غواړي جوړ مو کړي. په اوسنۍ نړۍ کې د ساړه جنګ ځای رواني او تاوده جنګ نیولی دی ، په دغه جنګ کې هغه ابرقدرت بریالی دی چې وکولی شي دیوې ټولنې اعتقادات په نښه او خلک یې پر خپلو ځانونو بې باوره کړي. رسنۍ ددې توان لري چې یو هیواد نابود او یا یې د ترقۍ عروج ته ورسوي ، رسنۍ کولی شي په یوه شپه کې یو څوک دیوه هیواد رییس جمهور کړي او یا یو مطلق العنان پادشاه له سلطنتي تخته پریباسي. دمعاصر استعمار دنویو جګړو اساس پر عقیدتي موضوعاتو استوار دی ، له کتاب ، فلم ، ورځپاڼې څخه نیولې تر ټلویزیون او ټولنیزو رسنیو پورې ټول وسایل په بر کې نیسي. که چیرې پام وکړی وبه پوهیږئ چې رسنیو ترکومه بریده ستاسې پر ژوندانه اغیز ښندلی او په ځینو مواردو کې یې څومره ستاسې عادتونو ته تغیر ورکړی دی. دا په دې معنا هم نه دي چې رسنۍ حتماً یوازې منفي اغیزې لري اما په ډیرو برخو کې یې ناوړه اغیزې څرګندې دي. تاسې بې له دې چې وغواړۍ درسنیو له خواتنبیه او تربیه کیږی ، هرهغه څه چې اوری باورکوی او دا باورونه ستاسې اذهان تسخیروي. کله یې چې دیوې موضوع په اړه ستاسې باور بدل کړ ستاسې اعتقادات هم ورسره بدلیږي. د خپلو افکارو ، باورونو او اعتقاداتو ساتنه او څارنه وکړی !
تړلې لیکنې
بنگلدېش
شاه اشرف هوتک
شاه اشرف هوتک زوکړه... کندهار مړینه ۱۷۳۰م کال بلوچستان د عبدالعزیز خان هوتک زوی او د هوتکيانو د واکمنۍ يو پاچا و چې په اوسني ايران او افغانستان يې پاچايي کوله.
واکمني
شاه محمود هوتک د شاه اشرف د تره زوی وو چې د هغه له مړینې وروسته په ۲۶ د اپریل ۱۷۲۵م کال شاه اشرف د اصفهان په تخت کیناست. شاه اشرف چې د واکمنې پرمهال د ۲۶-۲۷ کلونو ترمنهځ عمر لره، د اصفهان او د هوتکیانو د واکمنۍ نه د عثماني او روسي امپراطوریو پروړاندی ښه مقاومت وکړ. اما په افغانستان د واک پر سر د ناندریو له امله نوموړی مجبور شو چې اصفهان پریږدي. د ۱۷۲۶م کال په جون کې د ترکانو د عثماني ټولواکمنۍ له لوری شاه اشرف ته پېک ولیګل شو ترڅو شاه حسین خوشی او د پاچا په توګه ومني، اما د شاه اشرف لخوا د هغه د درې پایکونو سرونه د افغان واکمنانو په کورنیو چارو کې د لاسوښنې په ځواب کې ور ولیږل. د عثمانی پاچا (احمد پاچا) له لوری د ایران په لور ۲۰۰ زره لښکر ولیګه چې د تهران په نږدو کې د شاه اشرف له ۴۰ زره لښکر سره مخامخ او د سختې ماتې وروسته په شاه وتنبول شو. په یاد جنګ کې د ګڼ شمیر عثمانیانو د وژلو ترڅنګ ګڼ ګڼ شمیر وسلې او ۴۶ توپونه افغان واکمن شاه اشرف ونیول. له دې جګړی وروسته د شمال له لوری د روسې واکمن دویم پتر لخوا د شاه اشرف سره د جنګ اعلان وشو، اما د افغان لښکر د بریاوو وروسته دویم پتر له افغانانو سره د سولې تړون ته غاړه کیښوده. د روسانو د لمسون مهم لامل د هوتکیانو له لوری د اصفهان د نیولو وروسته د صفوي واکمنانو او روسانو ترمنځ د ایران د اوسنی ګیلان، ختیځ او لویدیځ آذربایجان ولایویتو روسې واکمنانو ته د یوه تړون پر آساس د روسې د ناورې د قبلولو په بدل کې له ایران نه د افغانانو ویستل وو.
سرچينې
وېشنيزه : د افغانستان نوميالي وېشنيزه : افغانان وېشنيزه : د افغانستان پاچايان
پښتو شاعرۍ کې د غزل رنګ او مقام
په پښتو شاعرۍ کې د غزل رنګ او مقام
د غزل کلمه دومره عامه ده چې تقريبا هرڅوک پرې پوهيږي که هغه باسواده وي او که بې سواده ،خو د غزل سره د مينې له وجې غزل اوري ، غزل ته غوږ نيسي او غزل پالي.
غزل د پښتو ادب او شاعرۍ د ملا تير ګڼل کيږي او لومړی مقام ورکړل شوی ، که څه هم د غزل په فني ميدان کې کوم بدلون نه دی راغلی خو په مختلفو مرحلو کې د موضوع او فکر له پلوه نوی نوی رنګ اختياروي ، ګويا خپله ځولۍ بې د غم جانان ته نه بلکې د غم دوران ته هم خوره کړې او دغه شان يې خپل نازک طبيعت د وخت  د غوښتنو سره عادت کړی ، ددې لوی توپير اندازه يو لوستونکي ته معلوميږي چې هغه پخوانی او اوسنی غزل لولي پخوا غزل يوازې دغم جانان ته ډالۍ وه او د ده په نازک طبيعت يې نورې خبرې دباندې ګڼلې ،خو د وخت په تېرېدو او خاص ډول د اوسني غزل پراختيايي دورې په راتللو د غم ،خواشينۍ ، د نوي دور غوښتنې ، د خېټې د لاسه د اړ انسان يادونه هم وکړي او د خپل ژوند ترخې تجربې د غزل په ښايسته رنګ کې رنګ کړي.
د دې هرڅه د لا ښې پېژندنې لپاره په لاندې غزل کې بېلابېل رنګونه ګورو:
چې بې ګناه په کوم زړګي باندې پرهــــر ولګي
لکه ناڅاپه چې ګولۍ په شيــــــــــن نښتر ولګي
درده مودې شوې چې د رنځ په اوبو تا مينځمه
خو داسې نه شـــــــــو چې دې اور برابــر ولګي
زه دې قاتل حالت نه هر وختې ځان لرې ساتم
خو مې نظر ستا له نظـــــر ســـــره اکثـــــر ولګي
کاڼی چې هر لور نه راځي زمونږ په ســــر ولګي
که دې قامت په خپل شډل غزل کې نه ستايمه
ستادې ښېرې زمـــــا په زړه په مازيګـــر ولګي
ته ټپول ددې ښامـــارو خولـــــو کولــــــی نشــې
داسې نو نشي چې په توره شپه کې لمر ولګي
باصره ناصري
د پورته غزل هر يو بيت بېله بېله مانا او بېلابېل رنګ لري  ، شاعر کولای شي چې په غزل کې  هره موضوع ځای کړي او هر رنګ چې وغواړي ، ور يې کړي او د خپل دردمن راتلونکي په اړوند داسې ووايي :
زړه مو په سترګو کې درځيږي اوس چې څه به کيږي
ځان رانه وروستو پاتې کيږي اوس چې څه به کيږي
لکه بلبل به مو بچي په باغيچــــــو کې ســـــــاتــــــل
سعيدشاه سعود
يا لکه دروېش درانی چې د راتلونکي په اړوند هيله مند دی او وايي:
موسم بدل دی ښايي تللي مرغـــــان بېرته راشي
وخپل وطن ته د کډوالــــــو کاروان بېرته راشــي
دروېشه داسې به و نه شــــــي چې زمونږ هـديرې
سپين ږيري وګرځوي ټول او ځوانان بېرته راشي
غرض دا چې د موضوع په لحاظ د غزل ځولۍ ډېره پراخه شوه او هر چا پکې د خپل فکر تجربې وکړې. په پښتو شاعرۍ کې غزل يو له هغه شعري چوکاټونو څخه دی چې  عام وتام مقبوليت لري ، د پښتو د اکثرو شاعرانو د غزل په فورم کې زيات قلم چلولی ، له اکبر زمينداوري رانيولې د روښانيانو ، خوشحال خټک ، حميد مومند ، رحمان بابا او بيا تر حمزه او تر اوسه پورې ډېر شاعران په دې فورم کې کار کوي ، په همدې وجه په پښتو کې  د ځينو نورو فورمونو په انډول زيات ظرافيت او لطافت ته رسېدلی ، د غزل ښکلا او ظرافت په دې نور هم زيات شو چې دې فورم ته دپښتني چاپېريال زياتی انځورونې ور دننه شوې ،ځوانو پښتنو شاعرانو ته هم غزل يو داسې فورم دی چې د دوی  قلم پکې ښه ازميښت کولی شي  ، د غزل د دومره مقبوليت اوزيات استعمال يوه وجه شايد داهم وي چې د يو مانيز پيوستون ترڅنګ د غزل هر بيت په اصطلاح ځان ته پاچا دی او په ځانګړي او خپلواک ډول ډېر دروند او مانيز بار پورته کولی شي ، په پښتو کې لومړی شاعر چې دې فورم ته يې پښتني شال ور په سر کړ هغه خو خوشحال بابا و، چې په يوه مسره کې توره او په بله مسره کې يې زلفې وځلولې :
توره چې تېريــــږي خو ګــــوزار لــــره کنه
زلفې چې ول ول شي خو خپل يار لره کنه
ځينې نور داسې صفات ياد غزل روايات هم شته  چې هغه د غزل ښايست او جامه ګڼل کيږي چې شعري صنايع او بدايع يې بولي چې د تشبېهاتو ، استعارو ، ترکيب ، علامت ، تمليح  ، رمز اخفاء ، اختصار او د کنايې په نومونو شهرت لري. دا سمه ده چې دغه صنايع او بدايع د غزل لازمي اجزا نه دي  ،خو د غزل لپاره ضروري دي يانې که يو غزل بغير له تشبېهاتو او کنايو هم وي غزل کېدای شي ، خو د غزل چې کوم مزاج دی او د غزل لپاره ضروري ګڼل شوی دی هغه پکې ورک شي او د غزل د وجود هغه خواږه او رنګيني به پاتې نشي په کوم کې چې تر ننه غزل غزل دی ځکه خو همېشه د کلاسيکو شاعرانو ژبه استعاراتي ده.
د غزل لپاره د ټکو انتخاب هم ډېر ضروري دی بايد په غزل کې داسې لفظونه او کلمات راوړل شي چې غنايت هم ولري او موسيقيت هم ، په پښتو کې د ژوند سره تړلې هره موضوع د غزل برخه جوړېدای شي هغه که قام پرستي وي که ترقي پسندي ، صوفيانه وي که اخلاقي ، د جنګ موضوع وي که د امن ، د غم وي که د خوشحالۍ ولې داخليت او تخيلاتي رنګ پکې ضرور دی ، د داخليت نه مراد دا دی چې کومې موضوعګانې په غزل کې بيانوو بايد اول يې د خپل ذات حصه جوړه کړو له هغې سره خپل جذبات او احساسات شريک کړو او بيا يې د غزل په بڼه وړاندې کړو.
د کتابتون معلوماتو ساینس
د کتابتون پوهه (چې زیاتره د کتابتون مطالعاتو، بېبلیوتیکوګرافي او د کتابتون د اقتصاد په نوم یادېږي) یوه کثیر الرشتوي څانګه ده چې په کتابتونونو کې، د معلوماتو د سرچینو په راټولولو، تنظیم، ساتنه او خپرولو کې او د معلوماتو په سیاسي اقتصاد کې، د مدیریت، معلوماتي ټکنالوژۍ، زده کړې او د نورو برخو کړنې، لیدلوري او وسایل کاروي. مارتین شریټینګر، چې یو باویریایي کتابدار و، دا علمي څانګه په خپل  کار (۱۸۰۸ – ۱۸۲۸ ز کلونه) کې چې د Versuch eines vollständigen Lehrbuchs der Bibliothek-Wissenschaft oder Anleitung zur vollkommenen Geschäftsführung eines Bibliothekars تر نوم لاندې و، وړاندې کړه. نوموړي د دودیز-اړخه عناصرو پر بنسټ د معلوماتو د طبقه بندي پر ځای، لکه څنګه چې مخکې د هغه د باویریا په کتابتون کې ترسره شوي وه، کتابونه د الفبا په لړۍ ترتیب کړل. د کتابتون د پوهې لپاره لومړنی امریکایی پوهنځی په ۱۸۸۷ ز کال کې د کولمبیا په پوهنتون کې د میلویل ډیوی له لوري تاسیس شو.
له تاریخي اړخه، د کتابتون په پوهه کې د ارشیف پوهه هم ګډون لري. دا پوهه په ګوته کوي چې څنګه د معلوماتو سرچینې د ټاکل شوو کاروونکو ډلو د اړتیاو پوره کولو لپاره تنظیم شي، څنګه خلک د طبقه بندي د سیسټمونو او ټیکنالوژۍ ته غبرګون ښیي، څنګه معلومات د کتابتونونو دننه او بهر او همدارنګه د دودونو تر منځ د خلکو له خوا ترلاسه کېږي، ارزول کېږي او کارول کېږي، څنګه خلک په کتابتونونو کې د مسلک لپاره ښوول او روزل کېږي، هغه اخلاق چې د کتابتون چوپړ او ادارې ته لارښوونه کوي څه ډول دي، د کتابتونونو قانوني وضعیت او د معلوماتو سرچینې څه ډول دي، او د کمپیوټري ټیکنالوژۍ کاربردي پوهه چې د اسنادو او ریکارډونو مدیریت کې کارول کېږي.
د کتابتون د پوهې او کتابتون دارۍ د اصطلاحاتو ترمنځ په عمومي ډول کوم هوکړه شوی توپیر نشته. تر یوې کچي دوی د یو بل پر ځای کارول کېږي چې ښایي اساساً یوازې په ضمني مفهوم کې توپیر ولري. د کتابتون او معلوماتي مطالعاتو اصطلاح (په بله بڼه د کتابتون او معلوماتو پوهه)، چې د LIS په بڼه مخفف شوی، زیاتره کارول کېږي، خو ډېری کتابداران دا یوازې د یوه اصطلاحي بدلون په توګه انګېري، چې موخه یې د موضوع په علمي او تخنیکي بنسټونو او د معلوماتي پوهې سره د هغه په اړیکه ټینګار دی. LIS باید د معلوماتو له تیوري سره، چې د معلوماتو د مفهوم ریاضيکي مطالعه ده، ګډوډ نه شي. د کتابتون فلسفه د کتابتون له پوهې سره توپیر لري، لکه څرنګه چې دا د کتابتوالۍ موخې او توجیهات تر څېړنې لاندې نیسي، برعکس د کتابتون پوهه د تخنیکونو پراختیا او اصلاحات دی.
۱۷مه پېړۍ
د "کتابتون د چارو" په اړه لومړنی کتاب، چې د کتابتون د جوړولو په اړه سپارښتنې تر نوم لاندې و، په ۱۶۲۷ ز کال کې د فرانسوي کتابدار او عالم ګابریل ناوډ له لوري خپور شو. ناوډي په مفصله بڼه لیکنې کړې، چې د سیاست، مذهب، تاریخ او مافوق الطبيعیت په ګډون یې په ډېرو موضوعاتو کې کارونه ترسره کړي دي. نوموړي د کارډینل جولس مزارین د کتابتون د جوړولو او ساتلو په وخت کې په مشوره کې وړاندې شوي ټول نظرونه عملي کړل.
۱۹مه پېړۍ
مارټین شریټینګر له ۱۸۰۸ ز کال څخه تر ۱۸۲۹ ز کال پورې په دې موضوع دویم درسي کتاب (لومړی په آلماني ژبه کې) لیکلی دی.
توماس جیفرسن، چې په مونټیسیلو کې یې کتابتون په زرګونو کتابونه درلودل، د طبقه بندي سیسټم یې د بیکون د تګلارې څخه په الهام یې کتابونه د الفبا په پرتله، لکه د تېر په شان، د موضوع په اساس ترتیب کړل.
د جیفرسن ټولګه د هغه څه پیل چمتو کړ چې وروسته د کانګرس کتابتون شو.
د کتابتونوالۍ په اړه لومړنی امریکایی پوهنځۍ د میلویل ډیوی په مشرۍ، چې د ۱۸۷۶ ز کال د اعشار طبقه بندی له امله یی شهرت ترلاسه کړ، د کولمبیا په پوهنتون کې د ۱۸۸۷ ز کال جنوري په ۵، د کتابتون د اقتصاد پوهنځۍ په توګه پرانستل شوه. د کتابتون د اقتصاد اصطلاح په متحده ایالاتو کې تر ۱۹۴۲ ز کال پورې عامه وه، خو د کتابتون د پوهې اصطلاح، د شلمې پیړۍ په اوږدو کې برلاسې وه. "د امریکایی کتابتون د پوهې په تاریخ کې: د هغې سرچینه او ابتدايي پراختیا"، مهمې پیښې تشرېح شوې دي