cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سلمان ابن عبدالعزیز آل سعود
د ریاض والي
سلمان د ۱۹۵۴ ز کال د مارچ په ۱۷ مه، د ۱۹ کلنۍ په عمر د ریاض ولایت مرستیال والي شو اود  ۱۹۵۵ز  کال د اپرېل میاشتې تر ۱۹مې نېتې په یاد موقف کې پاتې شو. هغه د ۱۹۶۳ ز کال د فبرورۍ په پنځمه نېټه د ولایت والي شو او په هغه موقف کې د ۲۰۱۱ ز کال د نومبر تر ۵ نېټې پاتې شو.
د والي په توګه هغه له منځنۍ کچې ښار څخه پرمختللي ښار ته د ریاض په پرمختګ کې مرسته وکړه. هغه د سیلاني توب د یوې مهمې اړیکې په توګه د بهرنیو شتمنیو او د پانګو د پروژو د جذب له لارې خپل هېواد ته خدمت وکړ. هغه له لویديځ سره له سیاسي او اقتصادي اړیکو څخه ملاتړ وکړ. سلمان د خپلې حکومتولۍ په بهیر کې د سعود پاچا له پوهنتون څخه سلاکاران وګومارل.
سلمان د پنځو لسیزو په بهير کې د رياض د والي په توګه د ظریفو روحاني، قبیله‌يي ګټو په مدیریت کې د هغه شهزاده په توګه چې د سعودي عربستان سیاست تعینوي ماهر شو. هغه د پاچا عبدالعزیز د څېړنو او ارشیف د بنسټ (KAFRA)، د پاچا عبدالعزیز د موزیم، د شهزاده سلمان د معلولیت د څېړنو مرکز او د بډوډو له ناروغانو څخه د شهزاده فهد بن سلمان د پالنې د خیریه بنسټ رئیس هم و.
کله چې هغه والي و، پاچا سلمان څو بهرني سفرونه وکړل. هغه په ۱۹۷۴ ز کال کې له کوېټ، بحرین او قطر څخه له یادو هېوادونو سره د سعودي د اړیکو د پیاوړي کولو لپاره لیدنه وکړه. په ۱۹۹۱ ز کال کې د کاناډا مونټ ریيل ښار ته  د سفر په بهیر کې یوه ګالري پرانیسته. په ۱۹۹۶ ز کال کې د پاریس ښار په الېزه ماڼۍ کې د فرانسې د وخت د ولسمشر جاکوس شېراک له خوا بدرګه شو. په همدې کال کې هغه بوسنيا او هرزګوینا ته سفر وکړ ، تر څو د دغه هېواد له مسلمانو ښاریانو سره مالي مرسته وکړي. سلمان په ۱۹۹۸ ز کال د اسیایي سفرونو په یوه برخه کې له پاکستان، جاپان، بروني او چین څخه لیدنه وکړه.
د واشنګټن پوست د راپور له مخې، د سعودي  ژورنالېست جمال خاشقجي «د ریاض د وخت پر والي شهزاده سلمان او له افعان مجاهدینو څخه د سعودي عربستان د ملاتړ کمېټې پر مشرتابه له سلفي افراطي ډلو څخه چې په افغانستان کې یې د شوروي خلاف جګړه کمزورې کوله، د غیر عاقلانه مالي ملاتړ  له امله نیوکه وکړه.»
د سلمان په دوره کې ریاض د منځني ختيځ په تر ټولو غني او د سوداګرۍ او تجارت لپاره په مهم ځای بدل شو. د ښوونځیو، پوهنتونو او لوبغالو په ګډون د بنسټیزو پروژو په برخه کې هم پرمختګونه وشول. هغه د ولایت په اړه وویل: "ماته د ریاض په سیمه کې هر کلی یا هر ښارګوټی ګران دی او زما په زړه کې ځانګړی ځای لري... زه په ریاض کې د هر ګام شاهد وم، ځکه له ریاض څخه د لرې‌والي فکر راته ستونزمن دی."
په دویمه لیکه
سلمان د ۲۰۱۱ ز کال د نومبر په پنځمه، د لومړي وزیر دویم مرستیال او د دفاع وزیر، د خپل سکه ورور ولیعهد شهزاده سلطان ځای ناستی شو. ساتام بن عبدالعزیز د ریاض ولایت والي وټاکل شو. سلمان په ورته ورځ د ملي امنیت د شورا (NSC) غړی ونومول شو.
د اټکل له مخې: هغه د خپلو فردي ځانګړنو له امله د ځای ناستي‌توب په بېړنۍ کرښه کې ځای پر ځای شوی. تر هر څه وړاندې هغه د قونصلګرۍ او ديپلماتیک طبیعت لري. هغه د بچیانو په نوم د کورنۍ شورا (په عربي ژبه مجلس الاثرا) مشري وکړه، چې په ۲۰۰۰م کال کې د پاچا فهد په واسطه د کورنیو مسائلو د حل، هوکړو او د کورنۍ د ځینو غړو له خوا د هر ډول د شرم وړ چلند له عامولو څخه د مخنیوي د هڅو په موخه رامنځته شوې وه. په دویم قدم کې سلمان په شاهي کورنۍ کې په «منځني نسل» پورې تړاو لري، په دې توګه هغه کولی شي، له اجتماعي او فرهنګي پلوه د دواړو نسلونو تر منځ اړیکو ته پراختیا ورکړي. د هغه د واکمنۍ له اوږدې دورې څخه د یوې وروستۍ پایلې په توګه ویلی شو چې ،هغه د عربو او نړیوالې دایرې تر منځ د اړیکو یوې شبکې ته وده ورکړې ده.
سلمان په بحرین کې د پوځي لاس‌وهنې پالیسۍ ته دوام ور کړ. سلمان د ۲۰۱۲ ز کال په اپرېل کې له امریکا او انګلیس څخه لیدنه وکړه، چېرې چې هغه د متحده ایالاتو له ولسمشر بارک اوباما او د بریتانیا له لومړي وزیر ډېوېډ کامرون سره ولیدل. په ۲۰۱۳ز کال کې يې د سعودي پوځي لګښتونو ته پام شو، چې ۶۷ میلیارد ډالرو ته لوړ شوي چې تر بریتانیا، فرانسې او جاپان وروسته یې د نړۍ په کچه څلورم ځای درلود. سلمان د دفاع د وزیر په توګه  د پوځ مشر و، چې په ۲۰۱۴ ز کال کې سعودي عربستان او نورو عربي هېوادونو له متحده ایالاتو سره د اسلامي دولت خلاف په سوریه او عراق کې په هوايي بریدونو کې برخه واخیسته.
سرچینې
وېشنيزه:د سعودي عربستان پاچايان
د هلمند ولایت جګړه
د هلمند ولایت جګړه د افغانستان په هلمند ولایت کې هغو پوځي عملیاتو ته ویل کېږي چې د امنیت په برخه کې د نړیوالو مرستندویه ځواکونو (آیساف) له خوا د طالب یاغیانو او نورو سیمه ییزو وسله والو ډلو پر ضد ترسره شول. د دوی موخه د افغانستان د هغه ولایت کنټرول و چې د طالبانو او د کوکنارو د تولید مرکز بلل کېږي. له دغو سیاسي او ستراتیژیکو موخو څخه هېڅ یوه یې هم د اوږد مهال لپاره ترلاسه نه شوه.
د افغانستان د سویلي برخو د پوښښ په موخه په دغه ولایت کې د نړیوالو ځواکونو تر ډېره هم د بریتانوي ځواکونو ځای پر ځای کول د آیساف د ماموریت د دریم پړاو برخه وه. تر دې چې بیا وروسته په دغه ولایت کې ډېر لږ ائتلافي ځواکونه پاتې شول.
د ۲۰۰۸ زکال په پسرلي کې د متحده ایالاتو د سمندریزو ځواکونو یوه ډلګۍ د بریتانوي ځواکونو له شتون څخه د ملاتړ په موخه دغه ولایت ته ولاړه. د ۲۰۰۹ زکال په پسرلي کې د امریکا د سمندري ځواکونو نور ۱۱۰۰۰ سرتېري دغه ولایت ته ولېږل شول، دغه ځواکونه په افغانستان کې د سرتېرو د زیاتونې اړوند د ولسمشر اوباما د هغه پلان برخه وه چې له مخې یې ۲۱۰۰۰ نوي سرتېري دغه هېواد ته ولېږل.
د ۲۰۰۹ زکال د جون په ۱۹ مه بریتانوي ځواکونو (د آیساف او افغان ملي اردو له ځواکونو سره یوځای) د پړانګ د چمبې (Operation Panther's Claw) عملیات پیل کړل، همدارنګه د ۲۰۰۹ زکال د جولای په ۲مه د متحده ایالاتو سمندریزو ځواکونو د خنجر عملیات پیل کړل چې موخه یې د افغانستان له ولسمشریزو ټاکنو وړاندې د سیمې د امنیت خوندیتوب و، خو په سیمه کې یې بیاځلي کړکېچ رامنځته کړ.
پیل
په ۲۰۰۶ زکال کې بېرته تنظیم شوو طالبانو په هلمند، کندهار او له پاکستان سره په پوله نورو ولایتونو کې د ائتلافي ځواکونو پر وړاندې په لویه کچه بریدونه پیل کړل.
په هلمند ولایت کې افغان دولت له مرکزي ښار لښکرګاه بهر په نورو ولسوالیو ډېر لږ کنټرول درلود. په دغه ولایت کې د ناټو ځواکونو شمېر هم کم و او یوازې ۱۳۰ امریکايي سرتېرو د دوامدارې آزادۍ د عملیاتو په اډانه کې د ترهګرۍ ضد ماموریتونه ترسره کول. تر اپرېل میاشتې پورې د هلمند د ټسک فورس یا د هلمند د ځانګړو ځواکونو په نامه د بریتانوي سرتېرو یو واحد په دغه ولایت کې ځای پر ځای شو. په دغه واحد کې اصلي جګړه کوونکي سرتېري د هوايي بریدونو له ۱۶مې لوا او په ځانګړې توګه د پراشوټي قطعې له دریمې ډلګې څخه غوره شوي و. په باسټین کمپ کې چې هغه مهال یې لا ودانیزې چارې روانې وې ۳۳۰۰ تنه ضربتي سرتېري ځای پر ځای شول چې له دغو څخه یوازې یو په دریمه برخه یې جګړه کوونکي سرتېري وو.
تمه دا وه چې د هلمند ټسک فورس ځواکونه به په افغانستان کې د خپل حضور د لومړیو څلورو میاشتو پر مهال د دوامدارې آزادۍ په عملیاتو کې برخه واخلي او د طالبانو او القاعدې د سخت دریځو جنګیالیو په لټون کې به مرسته وکړي. له همدې امله دغه ځواکونه د مشترکو ځانګړو ځواکونو د ۷۶مې لوا د امریکايي قوماندان تورن جنرال بنجامین فریکلي تر قوماندې لاندې راوړل شول، خو له دې سره هم دوی په سویل کې د ایساف ځواکونو سیمه ییزې قوماندانۍ ته ځواب ویونکي و چې مشري یې کاناډايي برید جنرال ډېوېډ فریزر کوله. د قوماندانۍ دغې پېچلې لړۍ د دغو ځواکونو د جلا او ځینې مهال هم له یو بل سره د تضاد لرونکو ماموریتونو ترمنځ په لومړیتوب ټاکنه کې ستونزې راپارولې؛ دا چې دوی د سیمه ییزو وګړو ملاتړ خپل کړي او یا هم له طالبانو سره جګړه وکړي او هغوی له منځه یوسي.
کلابندې شوې پوستې
د هلمند د ځانګړو ځواکونو لومړنی ماموریت د هلمند په نسبتا ارامه سیمه کې چې «مثلث» هم بلل کېده او د لښکرګاه او ګرشک چاپېر ته یې موقعیت درلود د بیارغونې د حیاتي پروژو اجرا کول و. ورته مهال د طالبانو په بریدونو کې زیاتوالي په دغې ستراتیژۍ کې پام وړ بدلونونه رامنځته کړل. د ۲۰۰۶ زکال د پسرلي په لومړیو کې د باغران ولسوالۍ د لنډ مهال لپاره د یاغیانو تر کنټرول لاندې ورغله، همدارنګه د همدغه کال د مۍ په ۸مه طالبانو په موسی قلا برید وکړ چې له امله یې ۲۰ افغان پولیس ووژل شول.
په ټول ولایت باندې د طالبانو د برید احتمال د دغه ولایت د والي محمد داوود له خوا چې د ولسمشر حامد کرزي شخصي ملګری او متحد و جدي ونیول شو. داوود ټینګار درلود چې آیساف ځواکونه باید په هغو ولسوالیو کې ځای پر ځای شي چې د طالبانو د فوري بریدونو له ګواښ سره مخ دي؛ په دغو کې سنګین، نوزاد، موسی قلا، او د کجکي ولسوالۍ شاملې وې چې په کجکې کې د برېښنا د تولید ستراتیژیکو تاسیساتو هم شتون درلود. دا د سرتېرو د ځای پر ځای کولو په موخه د یوې جنجالي ستراتیژۍ پیل و چې له مخې یې د ګڼ شمېر بریتانوي سرتېرو په ګډون د ناټو ځواکونه د دغه ولایت په لرې پرتو شمالي برخو کې ځای پر ځای شول. د دوی ټولې پوستې د طالبانو د شدیدو او دوامداره بریدونو سره مخ وې او د زیات مهال لپاره په کلابندۍ کې پاتې شوې. د دغو ضربتي ځواکونو تجهیزات په خطرناکه بڼه له خلاصون سره مخ و او آن په یو شمېر حالاتو کې یې له امله له ګڼ شمېر ستونزو سره مخ شول.
سنګین
د ۲۰۰۶ زکال د جون په ۱۸مه د دغې ولسوالۍ ولسوال، جمعه ګل له خپلو څلورو ساتونکو سره یوځای د طالبانو په یو کمین کې برابر او ووژل شو. هغه مهال چې د نوموړي خپلوان د هغه د جسد د ترلاسه کولو به موخه سیمې ته ولاړل له هغوی څخه هم ۲۵ تنه ووژل شول. دغه پېښه چې ځینې مهال د «مخدره موادو د دوه قاچاقچیانو ترمنځ د نښتې» په توګه هم ګڼل کېږي لامل وګرځېده چې ایساف ځواکونه په سنګین ولسوالۍ کې ځای پر ځای شي. د جون په ۲۱مه یو شمېر بریتانوي ځواکونه د دغې ولسوالۍ د برحاله ولسوال د زوی د خلاصون په موخه چې له طالبانو سره په نښته کې ټپي شوی و، د دغې ولسوالۍ مرکز ته ولاړل. ورته مهال حامد کرزي خپله په دغه موضوع کې مداخله وکړه او دغو بریتانوي سرتېرو ته یې امر وکړ څو په سنګین کې پاتې شي او د مرکزي دولت حاکمیت دلته ثابت وساتي.
په پیل کې د دغې ولسوالۍ په مرکز کې وضعیت ارامه و، خو دغه وضعیت وروسته له هغه بدلون وکړ چې په سنګین کې ځای پر ځای شوو ځانګړو ځواکونو د جون په ۲۷مه د څلورو طالب جنګیالیو د نیولو هڅه وکړه او له امله یې دوه بریتانوي سرتېري ووژل شول. د جون په ۳۰مه طالبانو د دغې ولسوالۍ په مرکز باندې چې بریتانوي ځواکونه هم په کې استوګن و، ډله ئیز بریدونه پیل کړل. برید کوونکي د خپلو ۱۲ کسانو له وژل کېدو وروسته وتښتېدل. له دې سربېره بیا هم طالبانو له خپلو بریدونو لاس وا نه خیست او هره شپه به یې له سپکو وسلو، آر پي جي راکټونو او ۱۰۷ ملي متري راکټونو څخه په ګټنې بریدونه کول. بریتانویانو به هم په اتومات وسلو، هاوانونو، جاولین توغندیو او هوايي بریدونو د هغوی پر وړاندې غبرګون ښود. ځینې مهالونه به په دغه سیمه کې میشتو بهرنیو ځواکونو ته د تجهیزاتو د رسولو چارې آن تر پنځو ورځو ځنډېدې ځکه چې د دوی چورلکې د طالبانو له خوا د ویشتو له ګواښ سره مخ وی.
د جولای په ۱۵مه ائتلافي ځواکونو د غرنیو عملیاتو (Operation Mountain Thrust) د برخې په توګه له ټانګونو، زغروالو موټرو او د کاناډایي ځواکونو د کوچنیو کوډیاک ټانګونو څخه په ګټنې په سنګین ولسوالۍ کې نوي عملیات پیل کړل. له دغو ګڼ شمېر سرتېرو سره د جګړې له امله طالب وسله والو شاتګ غوره کړ او په دې سره د تدارکاتي وسایلو یو کاروان ښار ته ننوت. په دغه ځای کې د بهرنیو ځواکونو اډې وروسته له هغه خپلې دفاعي وړتیاوې لوړې کړې چې د انجینرۍ د برخې یو ټیم اډې ته راورسېد.
موسی قلا
د ۲۰۰۶ زکال د مۍ له ۱۸مې نېټې وروسته ائتلافي ځواکونه د موسی قلا ولسوالۍ له مرکز څخه د دفاع په موخه په دغه ولسوالۍ کې ځای پر ځای شول. د دغې ولسوالۍ مرکز چې په کې د دغې ولسوالۍ بندخونې او امنیه قوماندانۍ هم موقعیت درلود د ولسوالۍ په مرکزي برخه کې یې موقعیت درلود. هغه موقعیت چې په کلکه سره یې د دغه ځای دفاع له خنډ سره مخ کړې وه. ورته مهال دلته ۸۰ افغان پولیسو هم شتون درلود چې د پولیسو پر ځای تر ډېره ملیشه وسله والو ته ورته و او د سیمه ییزو وګړو ترمنځ یې چندان محبوبیت نه درلود.
په متحده ايالتونو کې د بيان ازادي
په متحده ايالتونو کې د وينا او بيان ازادي د وخت، ځای او ډول له مخې ټاکلې يا محدوده ده، که څه هم د متحده ايالتونو په اساسي قانون کې د لومړي سمون يا تعديل، زياتو دولتي اساسي قوانينو او دولتي او ايالتي قوانينو له مخې د حکومت له بنديزونو څخه په پياوړي ډول خوندې ده. د وينا ازادي چې خپلواکه وينا هم ورته وايي، د حکومت له لورې له سانسور، لاسوهنې او مخنيوي څخه پرته د نظرياتو خپلواک او عمومي څرګندولو ته وايي. د «د بيان ازادي» اصطلاح د اساسي قانون په لومړي تعديل کې ځای شوه، چې د څه ويلو يا څه نه ويلو پرېکړه رانغاړي. د متحده ايالتونو سترې محکمې د وينا بېلابېلې ډلبندۍ پېژندلي دي، چې لومړي سمون لږ يا هيڅ خونديتوب نه دی ورکړی او دا يې هم پېژندلي دي، چې حکومت ښايي پر وينا باندې د وخت، ځای يا ډول له مخې مناسب بنديزونونه ولګوي. د اساسي قانون د لومړي سمون له مخې د بيان د ازادۍ حق، چې د يووالي يا اتحاد تر اصولو لاندې په دولتي يا سيمه یيزو حکومتونو کې د پلي کېدلو وړ دی؛ پر وينا باندې يوازې د حکومتي بنديزونو مخنيوی کوي او د خصوصي وګړو يا سوداګريو له لورې د لګول شويو بنديزونو مخنيوی نه کوي (تر هغه چې د حکومت په استازولۍ عمل کوي). که څه هم قوانين ښايي د نورو د وينا له بنديز څخه د خصوصي وګړو او سوداګريو وړتيا محدوده کړي. لکه: د کار قوانين چې ګډ کارکوونکو (همکارانو) ته د خپلې تنخوا له ښکاره کولو څخه د يو کارکوونکي د مخنيوي په برخه کې د ګومارونکي د وړتيا مخه نيسي يا يې د کارکوونکو اتحاديې د رامنځته کولو د هڅې مخنيوی کوي.
د وينا هغه ډولونه چې د لومړي سمون له لورې ورته لږ يا هېڅ خونديتوب نه دی ورکول شوی، ناولتوب (لکه څرنګه چې د Miller ازمايښت له مخې مشخص کېږي)، درغلي، د ماشومانو پورنوګرافي، د ناقانونه چلند لپاره بشپړونکې يا جامع وينا، هغه وينا چې ګواښوونکی ناقانونه عمل هڅوي او د سوداګريزې ژبې لکه اعلاناتو کړنلارې دي. په دې ټاکلو برخو کې د وينا د خپلواکۍ په اړه نور بنديزونه خپلواکه وينا او نورو حقونو لپاره د حقونو توزان برابروي. لکه: ليکوالانو ته د هغوی د ليکنو يا اثارو حقونه (د کاپي حق)، د ځانګړو شخصيتونو پر وړاندې له ګواښوونکي يا اټکلي تاوتريخوالي څخه خونديتوب، د نارښتينو معلوماتو د کارونې په اړه بنديزونه چې نورو ته زيان رسوي (تور او سپکاوی) او په داسې حال کې اړيکې چې يو شخص په بندخونه کې وي. کله چې د وينا بنديز په محکمه کې ننګول کېږي، نو د منلو وړ نه ګڼل کېږی او حکومت محکمې ته د بنديز د قانوني ښودلو برخه کې د قناعت ورکولو دنده لری.
انګلستان
د استعمار په وختونو کې د انګليسي وينا کړنلارې يا مقررات يو څه ټاکلې يا محدودې وې. د انګليستان د پارونکي سپکاوي د جزا عمومي قانون پر حکومت باندې د جرم نيوکه وکړه. د لوی څارنوال جان هولټ (John Holt) د ۱۷۰۴-۱۷۰۵ ز کلونو ليکنې د مخنيوي يا بنديز لپاره دليل بيان کړ: «دا د ټولو حکومتونو لپاره خورا اړينه ده، چې خلک يې په اړه يو غوره نظر ولري». د سپکاوي قانون په بې پروايۍ يا تېري کې د يوې بيانيې اصلي موخه ساتندويي يا دفاع نه وه.
تر ۱۶۹۴ ز کال پورې انګلستان د اجازې (جواز) ورکولو يو بشپړ نظام درلود. د حکومت له خوا د ورکړل شوي جواز پرته هېڅ خپرونې ته د فعاليت اجازه نه وه.
مستعمرې
مستعمرو په اصل کې د وينا خپلواکۍ د خونديتوب په اړه زيات بېلابېل نظريات درلودل. امريکا کې د انګليسي استعمار پر مهال د انګلستان په پرتله د پاروونکي سپکاوي لږې محکمې وې، مګر پر مخالفه وينا باندې کنټرول موجود و.
استعماري دوره کې پر وينا باندې تر ټولو سخت يا ټينګ واکونه هغه وو، چې وينا يې د مذهبي ليد له مخې د کفرې ګڼلو پر بنسټ ناقانونه يا سانسور کړه. د ماساچوستس د ۱۶۴۶ ز کال قانون د بېلګې په ډول هغو اشخاصو ته سزا ورکړه، چې د روح پايښت يې ونه مانه. په ۱۶۱۲ ز کال کې د ويرجينيا ايالت يو والي هغه شخص ته د مرګ سزا واوروله، چې د ويرجينيا د الهي، اخلاقي او فوځي قوانينو خلاف يې تثليث،  ونه مانه. يادو قوانينو کفر ويل، د وزيرانو او پاچاهۍ بد ويل او «د سپکاوي کلیماتو» کارول هم ناقانونه کړل.
يو څه وروستۍ پوهې چې د ۱۷ پېړۍ په مستعمرو کې (چې رسنۍ نه وې) پر پارونکې وينا باندې تمرکز کوي، په ډاګه کړې ده چې له ۱۶۰۷ ز کال څخه تر ۱۷۰۰ ز کال پورې د استعمارکوونکو د وينا خپلواکي په ناڅاپي ډول پراخه شوه. د خپلواکۍ يادې پراختيا د هغه سياسي مخالفت کولو بنسټ کېښود، چې د اوښتونيز يا انقلابي نسل په منځ کې وغوړېد.
په ۱۷۳۵ ز کال کې د جان پيټر زينګر (John Peter Zenger) محاکمه د نيويارک د والي ويليم کوسبي (William Cosby) د نيوکو خپرولو لپاره د “Zenger” د پارونکي سپکاوي محاکمه وه. اندريو همېلټن د “Zenger” استازولي وکړه او استدلال يې وکړ، چې ريښتيا بايد د يو پاروونکي سپکاوي د جرم پر وړاندې يو ساتندوی وي، مګر محکمې د نوموړي دليل ونه مانه. که څه هم همېلټن منصفه هئيت وهڅاوه، چې قانون له پامه وغورځوي او “Zenger” ازاد کړي. ياده قضيه يا حالات د وينا د خپلواکۍ لپاره يوه بريا او د منصفه هئيت د بې ارزښته کولو يوه غوره او لومړنۍ بېلګه ګڼل کېږي. ياد حالت د خپلواکې وينا د يو څه غوره منښت او زغم د يوې مخې يا ميلان پيل په نښه کړ.
د لومړي سمون يا تعديل تصويب
په ۱۷۸۰ ز لسيزه کې د امريکا له اوښتونيزې جګړې څخه وروسته د نوي اساسي قانون د تصويب په اړه بحث د ايالتي حکومت د پلويانو او مخالفانو تر منځ د بېلتون لامل شو. د ايالتي حکومت پلويانو لکه الکساندر همېلټن (Alexander Hamilton) د پياوړي ايالتي حکومت ننګه کوله، په داسې حال کې چې د ياد حکومت مخالفانو لکه توماس جيففرسن (Thomas Jefferson) او پاټرېک هنري (Patrick Henry) د يو څه کمزوري ايالتي حکومت ملاتړ کاوه.
د اساسي قانون د تصويب د بهير پر مهال او ورڅخه وروسته د فدرالي حکومت مخالفانو او دولتي قانون جوړونکو دا اندېښنه څرګنده کړه، چې نوي اساسي قانون د ايالتي حکومت پر واک باندې خورا زيات ټينګار وکړ. د لومړي سمون يا تعديل په ګډون د حقونو د څپرکي (Bill of Rights) د لومړني متن ليکنه (تسويد) او وروستی تصويب يا منښت په لويه کچه ځکه د همدې اندېښنو پايله وه، چې د حقونو څپرکي د ايالتي حکومت واک محدود کړ.
د بېګانه او پاڅون قوانين
په ۱۷۹۸ ز کال کې کانګرس چې هغه وخت يې د لومړني سمون بېلابېل تصويبوونکي درلودل، د بېګانه وګړو او پاڅون قوانين تصويب کړل. يادو قوانينو د متحده ايالتونو د حکومت، يا د متحده ايالتونو د کانګرس جرګې او يا هم د هېواد د ولسمشر پر وړاندې د بدنامولو، يا د د هغوی ته په سپکه سترګه د کتلو يا بې ارزښته کولو، يا د دوی پر وړاندې د هڅولو، د متحده ايالتونو له ښو خلکو څخه کرکه، يا په متحده ايالتونو کې د پاڅون يا اړو دوړ پارولو، يا په هېواد کې د هر ډول ناقانونه جوړښتونو د هڅولو، د متحده ايالتونو د هر ډول قانون يا د ولسمشر د هر ډول عمل د مخالفت يا يې پر وړاندې د ټينګار کولو په موخه د «ناسمې، سپکاوي او د بدنيتۍ» ليکنو د خپرولو مخنيوی وکړ.
ايتن الين
ايتن الين (۱۷۳۸، د جنوري ۲۱ مه – ۱۷۸۹ ز، د  فبروري ۱۲مه) يو کروندګر، سوداګر، د ځمکو تجار، فيلسوف، ليکوال، د الاهياتو عالم، د امريکايي انقلاب د جګړې هېوادپال او سياستمدار و. هغه تر ډېره بريده د «ورمونت» د بنسټ اېښودلو او د انقلابي جګړې په لومړيو کې د «تيکوندروګا» د کلا د نيولو له امله زيات شهرت موندلی دی. هغه د ايرا الين ورور او د فرانسس الين پلار و.
الین د کنکټيکټ په کليواله سيمه کې زېږېدلی و، د سرحدي سيمو په اړه روزل شوی و، خو د فلسفې په ګډون يې زده کړه هم کړې وه. په ۱۷۶۰ز مو کلونو کې هغه په نيو همپشاير کې د حکومت له خوا د قوالو په ورکړو کې لېوالتيا پيدا کړه، هلته يې ځمکې واخستې او د همدې ځمکې اړوند قانوني لانجو کې ښکېل شو. د قانوني ماتې له امله، «د شنه غره هلکان» په نوم ډلې د جوړېدو لامل وګرځېد، الین دا ډله د وېرې او شتمنيو د ويجاړۍ په عسکري عملياتو کې رهبري کړه، تر څو نيويارک ميشتي له ګرانټس څخه لرې کړي. هغه او د شنه غره هلکانو ډلې د انقلابي جګړې په لومړيو کې د دې کړنې نوښت په لاس کې واخيست او د تيکوندروګا کلا يې د ۱۷۷۵ز کال د مۍ په مياشت کې ونيوله. د ۱۷۷۵ز کال د سپتمبر په مياشت کې الين د مونترال د نيولو لپاره يوه ناکامه هڅه وکړه، خو پر دې مهال هغه د بریتانوي ځواکونو له خوا ونيول شو. هغه د شاهي سمندري ځواک په بېړیو کې بندي شو، لومړی په نيويارک کې په مشروط ډول خوشې شو او په پای کې په ۱۷۷۸ز کال کې د بنديانو د تبادلې په ترڅ کې خوشې شو.
له خوشې کېدو سره سم الین نيو همپشاير ګرانټس ته راستون شو، چې په ۱۷۷۷ز کال کې يې خپلواکي اعلان کړې وه او په دې سيمه کې يې بيا سياسي فعاليت پيل کړ. د نيويارک د هغو هڅو پر ضد يې مبارزه روانه وساتله، چې کوښښ يې کاوه د دې سيمې واک په لاس کې واخلي. الين په کانګريس کې د دې لپاره تبليغات وکړل، چې ورمونت ايالت په رسميت وپېژندل شي، هغه له بریتانويانو سره د يوه جلا بریتانوي ولايت په توګه د ورمونټ د بدلېدو پر سر لانجمنو مذاکراتو کې ګډون وکړ.
الين په جنګ کې د خپلو کارنامو روايت لیکلی دی، چې په نولسمه پېړۍ کې زيات لوستل شوي. هغه همدا راز د ورمونټ د جوړېدو د سياستونو اړوند فلسفي اسناد او رسالې لیکلي. د هغه په سوداګريزو چارو کې بريالي بزګري، په کانکټيکټ کې د اوسپنې لومړي کارونه او د ورمونټ په سيمه کې د ځمکې کاروبار شامل دي. الين او د هغه ورور ځمکې راونيولې، چې بيا د ورمونټ په برلينګټن بدلې شوې. هغه دوه ودونه کړي وو او اته بچيان يې درلودل.
د ژوند لومړي کلونه
الين د کانکټيکټ مستعمرې په ليچفيلډ کې زېږېدلی و، د جوزف او ميري بيکر الين لومړی بچی و، مور او پلار يې دواړه انګريزي پيوريتان وو. له دې امله چې پلار يې د سترې بيدارۍ په اوږدو کې د مذهبي خپلواکۍ په هڅه کې و، دا کورنۍ د الين له زېږېدو ډېر ژر وروسته د کورنوال ښار ته وکوچېده. په هلکتوب کې الين کولای شول، د سپيڅلي کتاب څخه اقتباسات واخلي او د عبارتونو د معناګانو په اړه د بحث له امله مشهور و. هغه پنځه وروڼه لرل (هيمن، هيبر، ليوي، زيمري او ارا) او دوه خوېندې يې وې (لايډيا او لوسي). د هغه وروڼه هر يو ايرا او هيمن هم د ويرمونټ د تاريخ په لومړيو کې پياوړې څېرې وې.
په ۱۷۴۰ز کلونو کې د کارنوال ښارګوټی سرحدي سيمه وه، خو په هغه وخت کې د الين عمر له شلو کلونو کم و، د دې سيمې د کوچنيو هستوګنځايونو ځای د لرګيو کورونو ونيو او دا سيمه په ښار د بدلېدو پر لور روانه شوه. جوزف الين په ۱۷۵۵ز کال کې د مرګ پر مهال ،په دې سيمه کې يو له شتمنو زميندارانو څخه و. هغه يوه بريالۍ کرونده پر مخ وړله او په ښار کې يې د ټاکونکي په توګه کار کړی و. په «ييل» پوهنځي کې د داخلې په موخه په نژدې ښار «سالزبري» کې يې د يوه مذهبي مشر تر څار لاندې زده کړې پيل کړې.
لاندی
لاندی هغه چاغ پوسه "مُژه یا اوځګړي" ته ویل کیږي کوم چي د سړو سیمو پښتانه په سره څیله (نومبر میاشت) کې کوتي یعني حلالوي او غوښه یې په یو ځانګړې ډول سره وچوي او بیا یې په یخ کې پخوي.
ايتن الين
لومړی واده او د ځوانۍ لومړي کلونه
د پلار د مرګ له امله، الين زده کړو پرېښودو ته اړ شو. په ۱۷۵۷ز کال کې د فرانسې له خوا د وليام هنري د کلا د محاصرې په ځواب کې الين په خپله خوښه له مليشې سره يو ځای شو، خو کله چې دوی پر لاره وو، د دوی عسکري واحد ته د کلا د سقوط خبر ورسېد او دوی بېرته وګرځېدل. د فرانسې او هند جګړه، د راتلوکو څو کلونو لپاره وغځېده، خو الين په هېڅ پوځي فعاليت کې برخه نه لرله او اټکل کېږي چې، خپله کرونده يې وساتله. په ۱۷۶۲ز کال کې، هغه په سالزبري کې د اوسپنې د پخېدو د يو ځای نيمه څښتن شو. هغه همدا راز د ۱۷۶۲ز کال د جولای په مياشت کې د «راکسبري» د سيمې اوسېدونکې ميري براونسن سره واده وکړ، چې له هغه څخه اووه کاله مشره وه. دوی لومړی په کارنوال کې ځای پر ځای شول، خو بل کال د خپلې کوچنۍ لور لورين سره سالزبري ته وکوچېدل. دوی يو کوچنی کروندځای وپېره او د اوسپنې د کار پراختيا يې روانه وساتله. د اوسپنې د کارونو پراختيا، د الين لپاره په لوړه بيه تمامه شوه، هغه اړ شو چې د کارنيوال د شتمنۍ يوه برخه وپلوري، تر څو پيسې تر لاسه کړي او په پايله کې يې د کار خپله نيمه برخه ګټه په خپل ورور هيمن وپلورله. الين وروڼو د ۱۷۶۵ز کال د اکتوبر په مياشت کې د اوسپنې  په کار کې خپله ټوله ګټه وپلورله.
الين او ورور يې هيمن د ګاونډي کروندې ته ولاړل، چې د هغه خنځيران د دوی ځمکې ته راغلي وو او دوی هغه خنځيران نيولي وو. ګاونډي يې په دوی عريضه وکړه، تر څو د هغه څاروي بېرته وروسپارل شي. الين هم عريضه وکړه، خو قضيه يې وبايلله. الين او هيمن لس شيلينګه (د هغه وخت د بریتانيې دسپينو زرو سکه) جرمانه شول او ګاونډي ته يې د زيان په توګه پنځه نور شيلينګه ورکړل شول. هغه همداراز د سالزبري محکمې ته له دې امله غوښتل شوی و، چې د ننکيو د ناروغۍ په وړاندې يې د خپل ځان درملنه کړې وه او دا هغه کار و، چې بايد د ښار منتخبو کسانو يې اجازه ورکړي وای.
کله چې ساليزبري ته ولاړ، هلته يې له توماس ينګ سره وليدل، هغه يو ډاکټر و چې له ولايتي پولو بهر په نيويارک کې يې ژوند او هلته د ډاکټرۍ کار کاوه. ينګ هغه ته د فلسفې او سياسي نظريې په اړه ډېر څه وښودل، په داسې حال کې چې الن په سرحد کې د ژوند او د طبيعيت د درناوي په اړه ينګ ته وويل: دوی پریکړه وکړه، چې په منظم مذهب د بريد په موخه د يو کتاب په ليکلو کې يو له بل سره مرسته وکړي، ځکه ينګ الين قانع کړی و، چې يو خدای پرست شي. دوی تر ۱۷۶۴ز کال پورې د دې کتاب په لیکلو کار وکړ، خو ينګ دا ليکل شوې نسخه له ځانه سره واخسته او ډېر لرې ولاړ. الين د ينګ له مرګ  ډېر کلونه وروسته ،دا ليکلې نسخه بيا تر لاسه کړه. هغه د دې کتاب مواد پراخه او بيا يې تر کار لاندې ونيول او د «لاملونه: د انسان يوازينی الهام» په نوم يې خپور کړ.
لاندی
د لاندي څخه د پرسنده د تیارولو طریقه
لومړی مرحله
لومړی د لاندي پوسه وسکولي او وروسته یې حلال کړي بیا نس(لري کولمې او ځیګر) وکاژي او نس یې په یوه لنده لښته یا تار ور وګنډي بیا یې پر اور وتیي چې ټولې وړۍ پاکې وسوځي بیا یې په تودو اوبو ومینځي.
دویمه مرحله
له مینځلو وروسته یې سر او پښې ځنې پرې کړي بیا پوسه پر کوګل سره واړوي او وروسته یې له هډغړو(هډوکي ایستل) وکاژي.
تر هډغړو کښلو وروسته د لاندي پوسه په یو ځانګړي ډول سره د مالګې او مسالو په کارولو سره تیارېږي او ځینې خلګ بیا د خوند د زیاتولو لپاره پر لاندي هنج یا انج هم اچوي بیا دغه بشپړ پوسه په یخ کې پر یوه جګه ډانګه اچول کېږي او وچوي یې، دغه ډانګه یا جګ لرګي ته "مینی" ویل کېږي.
اته یا لس ورځې وروسته د لاندي پوسه له "میني" را کښته کړل شي او په مناسبو ټوټو کې پرې کړل شي بیا دغه د پرسنده غوښې ټوټې په نري تناب(پړي) باندې راوځړوي، وروسته بیا خلګ دا د پرسنده غوښې ټوټې په زنګ ژمي کې په خپلو کورونو کې په هوګرو (ساده وریځې)، ښوروو (شوربه)او په نیمګولو (بوړونو) کې پخوي. د لاندي پرسنده غوښې بېخي خوندورې وي.
د لاندي لرغونی دود
د لاندي دود په زراوو کاله لرغونی دود دی دا دود د له هغه وخت څخه را روان دی کله چې نړۍ کې د قصابو(د غوښو هټۍ) رواج نه وو نو خلکو به د ژمي د ساړه موسم لپاره د غوښو د خوندي کولو لپاره لاندي کول. د لاندي دود په ټولو سړو(یخو) پښتني سیمو او په ځانګړې توګه د سهېلي پښتونخوا په ژوب، شېراني، لورالایي(بوري) موسیٰ خیل ، کله سیف الله ،زیارت، پښین، چمن ،کوټه او په افغانستان کې بیا په لویه پکتیا او لوی کندهار او ځینو نورو سیمو کې شتون لري.
د لاندي پوسه
پخوا چې به کله لاندي حلال شوه نو خلکو به د نوي کال د لاندي لپاره پوسونه له رمو کور کړه او تر راتونکي کاله به یې په څکه(غله) ښه څکول او ساتل نو دا ډول به دا پوسونه د کال لاندي ته ښه مزي (چاغ) شوه خو نن سبا خلګ له ګنجه څخه د حلالولو پر وخت پوسونه اخلي او ځینې خلک بیا غواګانې او سخوندران هم حلالوي خو له بده مرغه د ګرانۍ د لاسه د لاندي دا لرغونی دود هم مخ په ورکېدو دی ـ
د لاندي اړوند متلونه
د لاندي اړوند متلونه
۱. وايي "دومره چاغ یې لکه د لاندي پوسه"
۲. وایي "ژمی پر لرګي تېرېږي یا د لاندي پر سپینکي( سپینه غوښه) تېرېږي  "
افسانه "د غوایه لاندی"
د "غوایه لاندی" د پښتو ژبې د ستر لبکوال نورمحمد ترکي مشهوره افسانه ده چې یوه بې وزله بزګر د ترخه ژوند کیسه یې په کې بیان کړېده.
سرچینې
په کابل کې د لاندي د غوښو دکانونه
۱ـ https://www.facebook.com/100006548672806/posts/2716023725292557/
د لاندي په هکله د ډاکټر رازق په انګلیسي ژبه لیکنه(ارټیکل)
کمال ناصر اصولي
د کمال ناصر اصولي ژوند لیک! ښاغلی کمال ناصر اصولي د ولسي جرګې پخواني وکیل نوروزخان اصولي زوی او په کال ۱۳۵۵ ه ش خوست ولایت کې نړۍ ته سترګې غړولي. ښاغلي اصولي لومړنۍ زده کړې په کال ۱۳۶۲ ه ش د خوست په قبایلو لیسه کې پیل کړې، چې بیا د خپلې کورنۍ سره کابل ته راغی بیا په کال ۱۳۶۷ ه ش کال کې په عبدالهادي داوي لیسه کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. او په ۱۳۷۴ ه ش کال کې د یادې لیسې څخه فارع شو ښاغلي اصولي د لوړو زده کړو لپاره د روسیې هېواد اوفا ښار ته لاړ او هلته د ویګو په پوهنتون کې د حقوقو په برخه کې لوړې زده کړې پیل کړې چې په لوړه درجه د یادې پوهنځۍ څخه فارغ شو. وروسته بیا په یاد پوهنتون کې د حقوقو په برخه کې د ماشټرې دوره هم پای ته ورسوله. ښاغلی اصولي د خپلو تجارتي کارونو تر څنګ د ځوانانو د پرمختګونو او دوی ته د زده کړو زمینه سازۍ په برخه کې فغالیتونه پیل کړل، ښاغلي اصولي په کلتوري برخه کې وروسته ندی پاتې د کلتور د ودې په برخه کې یې پروګرامونه جوړ کړي دي. داچې ښاغلي اصولي صاحب د ځوانانو د منسجمه کېدو او همدا راز د کلتور د ودې په برخه کې د قومونو د یووالي په برخه کې ښه وځلېد. بیا په ۱۳۸۹ ه ش کال کې د ولسي جرګې د ۱۶ دورې لپاره نوماند شو چې د ؤلس په زیاتو رایو جرګې ته راغی او په همدې کال د یادې جرګې د ریاست لپاره هم کاندید ؤ. ښاغلی اصولي صاحب د ۱۳۹۰ ه ش کال څخه بیا تردې مهاله د ولسي جرګې د دیني،کلتوري،حج اوقاف ،لوړو زده کړو او د پوهنې کمسیون رئیس ؤ همدا راز اصولي صاحب د نړۍ ډېر شمېر هېوادونو ته سفرونه کړي دي ، چې د سفرونو موخه یې د افغانستان ځوانانو ته د لوړو زده کړو د مرستو را جلبول،همداراز د سولې،کلتوري او د هېواد په اړه یې مهېمو سیمینارونو کې شرکت کړی. جناب اصولي صاحب د ښو کړنو او د ښه استازیتوب په ویاړ یې غوره ستاینلیکونه ، مډالونه او ایوارډونه تر لاسه کړي دي. همداراز په ۱۳۹۷ ه ش کال کې یې د دنیا نړیوال پوهنتون او صفوان مدني سازمان څخه د صلح سفیر مډال تر لاسه کړ. همدا ډول جناب اصولي صاحب د هېواد او نړۍ په کچه مخکښ استازی دی چې مبارزه یې د ملي ګتو څخه په دفاع ثابته کړي. ښاغلی اصولي هره ورځ له سلګونه افغانانو سره د ددوی پر ستونځو لیدنې لري همداراز ښاغلی اصولي د خوست د پراختیایي پروژو په پلي کولو کې ډېره بارزه ونډه لري چې د ددې پروژو د پلي کیدو شمېر ورځ تر بلې په ډېرېدو دی. ښاغلي اصولي یو شمېر ځوانان د لوړو زده کړو لپاره د نړۍ بېلابېلو هېوادونو ته لیږلي، چې خوشبختانه دا مهال په لوړو بستونو کار کوي. همداراز د هېواد په مختلفو وزارتونو ، ریاستونو او لویو مؤسسو کې یې ځوانانو ته د کار موندنې په برخه کې هم ونډه لرلي. اصولي صاحب واده لري چې خوشبختانه شپږ اولادونه لري دوه زامن او څلور لورګانې لري ، پاتې د نه وي چې اصولي صاحب بیا هم د ۱۳۹۸ ه ش کال د ولسي جرګې د ۱۷ دورې لپاره بیا هم ځان نوماند کړ چې بیا هم د خوست مېشتو په اکثریت رایو دغې جرګې ته لار پیداکړه او فعلآ په نوموړي جرګه کې د خوست نجیب ؤلس استازی دی. او د اصولي صاحب د اوږد او صحت مند ژوند په هیله!
د افغانستان – تاجکستان پوله
توضېح
دغه پوله له لویدیځ لوري په آمو سیند کې د ازبکستان له درې ګونې سرحدي نقطې پیلېږي. د یاد سیند د ویشونکې کرښې (خط القعر) پر بنسټ د ختیځ پر لور د اوبو له مسیر سره یوځای مخکې درومي تر هغه چې د وخش سیند د وصلېدو ځای ته رسي. له دې وروسته دغه پوله د پنج سیند په اوږدو کې ۱۰۸۰ کیلومتره (۶۷۰) اوږدوالی مومي چې د چاپېر سیمې یې په مخ پر زیاتوالي ډول ځنګلي کېږي ځکه چې دغه سیمه د آس د نعل په څېر شکل مومي تر هغه چې د افغانستان د ګزخان کلي ته څېرمه له پامیر سیند سره یوځای کېږي. له دې ځایه بیا دغه پوله د ۷۱ کیلومتره (۴۴ مایله) په اوږدوالي د ختیځ پر لور تر زرقول جهیل پورې دوام مومي. وروسته له دې بیا د ۲۱۸ کیلومتره (۱۳۵ مایله) په اوږدوالي په ځمکه کې د چین تر درې ګونې سرحدي نقطې پورې غځېږي او تر ډېره پورې له غونډیو، غرنیو څوکو او خط الراسونو پیروي کوي. د دغې پولې ختیځه څنډه د افغانستان - چین - تاجکستان ترمنځ د پووالو – شویکووسکوګو څوکې (په چینايي: 波万洛什维科夫斯基峰؛ په پین یین: Bōwànluò Shíwéikēfūsījī Fēng)/ کوکراش کول څوکې (Kekelaqukaole Peak ؛ په چینايي: 克克拉去考勒峰؛ په پین یین: Kèkèlāqùkǎolè Fēng)درې ګونې سرحدي ته نقطې ته رسېږي.
تاریخچه
دغه پوله د شوروي اتحاد او افغانستان ترمنځ د لرغونې پولې میراث دی، چې تر ډېره پوره یې خپل ننی شکل د ۱۹مې پېړۍ پر مهال د سترې لوبې په نامه په مرکزي اسیا کې د انګلیس او روسیې له سیالۍ څخه اخیستی. وروسته له هغه چې د روسیې سترواکۍ د خیوې خانات او د بخارا امارت ونیو او بریتانیا هم بریتانوي راج تر کنټرول لاندې درلود، دواړو هېوادونو هوکړه وکړه چې افغانستان د دوی ترمنځ د یوه خپلواک حائل هېواد په توګه پرېښودل شي.
په ۱۸۷۳ زکال کې بریتانیا او روسیه د پولې اړوند په یو تقریبی فورمول هوکړې ته ورسېدل؛ په دې سره یې د آمو سیند د دواړو هېوادونو ترمنځ د پولې په توګه اعلان کړ چې د خواجه سالار له کلي څخه د ختیځ پر لور تر زرقول جهیل پورې بهیده او همدارنګه یې د واخان کوریډور هم په افغانستان کې شامل پرېښود. د پولې د لویدیځې برخې (د افغانستان او ترکمنستان تر منځ د معاصرې پولې ډېره برخه) اړوند پرېکړه وشوه چې په راتلونکې مهال کې به د سرحدي کمیسیون له خوا وټاکل شي.
د ۱۸۸۰مې لسیزې په لومړیو کې د اوسني ترکمنستان لوري ته د روسانو د مخکې تګ له امله اندېښنې رامنځته شوې، خو د پنجدې (ساندیګاچي ته څېرمه چې اوس مهال د ترکمنستان اړوند ده او افغانستان هم د هغو د مالکیت دعوا لري) په پېښې سره کړکېچ رامنځته شو. د خبرو اترو په پایله کې اوضاع آرامه شوه چې له دې وروسته د انګلیس او روسیې ګډ سرحدي کمیسیون له ۱۸۸۴ زکال څخه تر ۱۸۸۷ زکال پورې دغه پوله د نن ورځې په بڼه وټاکله. له دې امله چې د خواجه سالار کلی نور د پېژندو وړ نه و، پرېکړه دا وشوه چې دغه ځای د آمو سیند پر بنسټ د افغانستان د خم آب برخه وګڼل شي.
د پولې د ختیځې څنډې (اوس مهال د افغانستان او تاجکستان ترمنځ د پولې برخه جوړوي) برخلیک له ۱۸۹۳ زکال څخه تر ۱۸۹۵ زکال پورې نامالوم پاتې شو تر هغه چې افغان لوري داسې هوکړه وکړه چې افغانستان به د آمو سیند د شمالي غاړو د ځمکو اړوند په هر ډول ادعاو سترګې پټې کړي. ورته مهال د دغې هوکړې پر بنسټ د زرقول جهیل د ختیځې برخې څخه تر چین پورې هم پوله وټاکل شوه چې ورپسې یو شمېر سرحدي نښې هم دلته ولګول شوې.
په ۱۹۲۱ زکال کې د شوروي او افغانستان ترمنځ داسې هوکړه لاسلیک شوه چې له مخې یې روسیې ومنله « هغه سرحدي سیمې چې په تېره پېړۍ کې افغانستان ته اړوندې وې د عدالت د اصولو په رعایت او همدارنګه د هغو سیمو د وګړو د برخلیک په ټاکلو سره افغانستان ته پرېږدي». دغه هوکړه هېڅکله هم اجرا نه شوه او په څرګنده بڼه د ۱۹۴۶ زکال د سرحدي هوکړې پر مټ لغو شوه او د ګډ سرحدي کمیسیون له خوا دغه پوله د هغو له ټاپو ګانو سره یوځای په هماغه موجوده بڼه وساتل شوه.
د دواړو هېوادونو ترمنځ سرحدي سیمو د تاجکستان د کورنۍ جګړې او د افغانستان د کورنۍ جګړې پر مهال تر ډېره ناآرامه حالت درلود. د سیمې امنیت د تاجکستان د کورنۍ جګړې له پای او په ۲۰۰۱ زکال کې د طالبانو د دولت له سقوط وروسته ښه شو، ورته مهال دغه اوږده او تشې لرونکې پوله په سمه توګه نه کنټرول کېږي؛ له همدې امله د نشه یي توکو د قاچاق اصلي مسیر جوړوي. روسیې تر ۲۰۰۵ زکال پورې له تاجکستان سره د پولې د امنیت په ساتلو کې مرسته کوله او په دې وروستیو کې داسې راپورونه هم خپاره شوي چې چین اوس مهال د تاجکستان له سرحدي ځواکونو سره مرستې کوي. په وروستیو کلونو کې د دغې پولې په اوږدو کې د سوداګرۍ د پیاوړتیا او د ټرانسپورټي اړیکو په موخه یو شمېر نوې لارې او پلونه جوړ شوي چې د یو شمېر دغو لارو د جوړولو مالي لګښتونه د بهرنیو هېوادونو او د آغا خان د پراختیايي شبکې له خوا ورکړل شوي دي.
د هالنډ هیواد ایداري وېش
د هالنډ هیواد د ولایتونو نوملړ (د هالنډ هیواد ولایتونه)
په میانمار (برما) کې د ښځو حقونه
د میانمار (برما) شاوخوا څلوېښت کلنې انزوا داسې افسانې ته لاره برابره کړه چې ګواکې ښځې هلته له لږ جنسیتي تبعیض سره مخ دي او د سوېل‌ختیځې اسیا د شاوخوا نورو هېوادونو د ښځو په پرتله ډېر حقونه لري. اوس بېلابېلې کورنۍ او نړیوالې ادارې هڅه کوي څو خلک وروزي چې دا باور ناسمه انګېرنه ده او دغه ادارې په میانمار کې د ښځو د حقونو خوندیتوب په برخه کې کار کوي.
په دودیز ډول په میانمار کې ښځه د خپلې کورنۍ د سلامتۍ مسؤله ده، په داسې حال کې چې خاوند کورنۍ ته عاید راوړي. له دغو پلار‌واکو نظرونو سره په میانمار کې قوانین، دودونه او مذهبي باورونه د ښځو حقونه خوندي کوي. د دغه هېواد د کلیوالي سیمو ښځې د ښاري ښځو په پرتله د پرمختګ لږ فرصتونه لري.
د دې سربېره د قومي لږه‌ کیو ښځې له ډېر تبعیض سره مخ دي، په تېره هم هغه ښځې چې بودايي عقیده نه‌ لري. که څه هم هلته د جنسیتي نابرابرۍ او د ښځو د حقونو خوندیتوب په برخه کې د ځينو ادارو له‌خوا هلې ځلې شوې، خو بیا هم ډېر کار ته اړتیا شته چې باید وشي.
اساسي حقونه
د میانمار د اساسي قانون په (347مه برخه) کې د ټولو خلکو لپاره د برابرو حقونو او برابر قانوني ملاتړ تضمین شامل دی او د قانون (348مه برخه) د میانمار له وګړو سره جنسیتي تبعیض ردوي. میانمار په 2010 کال کې د سوېل‌ختیځې اسیا د هېوادونو (ASEAN) د ښځو د ټولنې او همدارنګه د ښځو او ماشومانو د حقونو خوندیتوب او ملاتړ د کمېسیون فعال غړی و.
له دې سره د ملګرو ملتونو له ښځو سره د تبعیض د له منځه وړو کمېټې، (CEDAW) په میانمار کې د ښځو د حقونو په اړه اندېښنه ښودلې، ځکه د ښځو د حقونو د ملاتړ او دفاع په اړه د میانمار فعال ګډون پر داسې باور بدل شوی چې په دغه هېواد کې جنسیتي برابري شته. خو د میانمار د 2008 ز کال په اساسي قانون کې ښځو ته تر ډېره د مور په توګه ځينې نسبتونه موجود دي او دا کلیشه‌يي باور پیاوړی کوي چې د یوې مور او پالونکې په توګه د یوې ښځې رول خوندیتوب او ملاتړ ته اړتیا لري. په کورنیو قوانینو او اساسي قانون کې د جنسیتي برابرۍ د ترلاسه کولو لپاره د اوسنیو اقداماتو کم‌والی له ښځو سره د تبعیض د له منځه وړلو د کمېټې اندېښنه ده.
زده‌کړې
د میانمار اساسي قانون د نرینه‌وو او ښځينه‌وو لپاره د برابرو زده‌کړو حق تضمین کړی. ډېری نجونې لومړني ښوونځي ته ځي، خو د هغو نجونو په شمېر کې کمښت لیدل کېږي چې غواړي په لېسو او پوهنتونونو کې زده‌کړو ته دوام ورکړي. د ښځينه لویانو د لوست کچه 86 سلنه ده، په داسې حال کې چې د نارینه‌وو کچه تر ۹۰ سلنه لوړه ده. د زده‌کړو سیستم په ټولو کچوکې په ګډ یا مختلط ډول دی. د پرمختګونو سربېره اوس هم د نجونو په زده‌کړو کې د هغوی د دوام، ځلېدنې، کیفیت او جنسیتي حساسیت په برخه کې اندېښنې شته.
د ښاري او کلیوالي زده‌کړو د اجرااتو تر منځ ډېر زیات توپیرونه شته. د میانمار د شان ایالت سیمه په 59.4 سلنې سره، د ښځو د لوست تر ټولو ټيټه کچه لري. سربېره پر دې په داسې حال کې چې ډېرشمېر ښځې د لوړو زد‌ه‌کړو په لټه کې دي، دغه شمېره د ښځو د کاري راتلونکي له برخه‌لیک سره مطابقت نه‌لري، ځکه چې د کاري ځواک ډېری برخه نارینه‌ جوړوي. له دې سره، ښځې د لوړو زده‌کړو د لرلو سربېره اوس هم د لویو اقتصادي پرېکړو په کولو کې ونډه نه‌لري.
روغتیا
په 2010 ز کال کې د برما ښځو  دعمر منځنۍ کچه 69.9 کلونه وه. میانمار پر هرو 100،000 زیږونونو کې د 200 میندو د مړینې لوړه کچه لري خو د 1990ز کال په پرتله چې پر هرو 100،000 زیږونونو کې د 520 میندو مړینه وه ښه‌والی راغلی. د میانمار دولت د 2006-2011 کلونو تر منځ د روغتیا د ملي پلان له مخې، د میندو د مړینې اصلي لاملونه، له زیږون وروسته وینه بهېدل، اکلامپسيا (د وینې د فشار اختلال یو ډول ناروغي ده چې میندې د امېندوارۍ په وروستیو اوونیو کې ورسره مخ کېږي) او د جنین له ناخوندي سقط څخه پېښېدونکي عوارض بللي. د میندو ډېری مړینه په کورونو کې پېښېږي. په 2010 ز کال کې یوازې 38 سلنه ښځو د زیږون لپاره روغتونونو ته مراجعه کړې چې یوازې 24 سلنه یې روغتونونو ته رسېدلې، پاتې 14سلنه روغتون ته په تګ کې د ځنډ یا د لېږد پر مهال د ستونزو له امله مړې شوې دي.
په میانمار کې د ښځو د جنسي څرنګوالي په اړه کلتوري مخنیوي د جنسي او امېندوارۍ د روغتیا او د ښځو د حقونو په اړه د ازادو بحثونو مخه نیولې. که کومې ښځې له واده مخکې جنسي تېری تجربه کړی وي، دا معمول ده چې له واده وروسته دوی په خپل واده شوي ژوند کې پر جنسي اړیکو لږ کنترول لري. سربېره پر دې ، ډېری ښځو چې د جنسي تاوتریخوالي د پېښو راپورونه ورکړي، هغوی په زیانمنو ټولنیزو یا اقتصادي شرایطو کې ودونه کړي. دا د ښځې پر بدن د نارینه‌وو د انحصار ذهنیت نور هم برجسته کوي. په 2013  ز کال کې اټکل شوی و چې په میانمار کې 69489 ښځو اېچ.آی.وي ویروس درلود چې دغه شمېر په ټول میانمار کې د دغه ویروس د پېښو 34سلنه کېږي.
واده او کورنۍ
که څه هم د نجلۍ د غوښتنې (خواستګارۍ) دودونه په دوامدار ډول شته او په دغو پرېکړو کې مور او پلار هم کله ناکله نظر څرګندوي، خو معمولاً برمايي ښځې د خپل خاوند په انتخابولو کې ازادې دي. له قانوني پلوه په میانمار کې یو څوک په شل کلنۍ کې واده کولای شي. په 1973 ز کال کې په منځنۍ کچه د ښځینه‌وو د واده عمر 21.2 کلني وه چې په 1997 ز کال کې دغه عمر 26 کلنۍ ته لوړ شو. په میانمار کې د لوېدیځو کلتورونو په څېر د کورني نوم د لرلو دود نشته.
که یوه ښځه واده شوې یا مجرده وي، خپل نوم به د ژوند تر پایه ساتي. معمولاً موږ وینو چې ښځې دا اجازه لري چې د کورنۍ د لګښتونو په اړه د خپلو خاوندانو له اجازې پرته پرېکړه وکړي، که څه هم نارینه د کورنۍ د سرپرستۍ لپاره دي. له واده وروسته دا تمه وي چې ښځه اولاد وزیږوي او د ښځې شنډوالی طلاق ته زمینه برابرولی شي.
له قانوني پلوه ښځه خپله شتمني له خاوند سره په ګډه یا جلا توګه ساتلی شي. که خاوند یې مړ شي، ښځه د هغه د مال وارثه ده. د طلاق په صورت کې شتمني په مساوي ډول وېشل کېږي، که چېرې ښځه په خاوند پورې تړلې وي په دغه صورت کې ښځه یوازې درېیمه برخه ګډه پخوانۍ شتمني ترلاسه کولای شي. او د طلاق په صورت کې بیا معمولاً نارینه ماشومان له پلار سره پاتې کېږي او ښځینه له مور سره.
ناسم تعمیم (عمومي کول)
ناسم عمومي کول یوه غیر رسمي تېروتنه ده، چېرې چې د یوې ښکارندې یوه یا څو نمونې د ډېرو یا ټولو نمونو په اړه پرېکړه کوي او پایلې ته رسېږي. دا په ریاضیاتو کې د ثبوت د مثال سره ورته او د چټکې نمونې اخیستنې یوه بېلګه ده. د بېلګې په توګه، یو څوک یوازې د یو کس یا څو کسانو په اړه معلومات لري او هغه د یوې ډلې یا ټولو خلکو په اړه عمومي کوي او د ټولو په اړه ورته قضاوت کوي.
سیو وو
سئو وو په کوریایي 서|우) د سویلي کوریا Seo Woo) یوه سینماګره او ماډله ده. نوموړی په د امپراطور لور نومې ډرامه کې د (سوریا) په نوم مشهوره شوه.
ناسم تعمیم (عمومي کول)
په تر ټولو دقیقه فلسفي ژبه کې د نیمګړي قیاس یا انډکشن تېروتنه هغه پایله ده، چې د کمزورو مقدماتو پر اساس ترسره کېږي او یا په کافي او غیر بې طرفانه شواهدو توجیه کېږي.
منطق
ناسم عمومي کول معمولاً له لاندې بڼو پیروي کوي: د Q د نمونې تناسب د A ځانګړنه لري.
په همدې اساس د نفوس د Q تناسب د A ځانګړنه لري. دا ډول عمومي کول د یوې نمونې په اړه د مقدمې (معمولاً غیر استازې یا متعصب) نه تېرېږي او خپله د نفوس یا ټولنې په اړه پایلې اخیستنې ته رسېږي.
همدارنګه ناسم عمومي کول د هغه فکر یوه بڼه ده چې د یو کس یا یوې ډلې تجربه په ناسم ډول په نورو باندې پلي کوي.
بېړني عمومي کول
بېړني عمومي کول د ناسم عمومي کولو یوه غیر رسمي تېروتنه ده، چې د کافي شواهدو د نشتوالي پر اساس قیاسي عمومي کېدل په کې شامېلېږي. په بله معنی پرته له دې چې کافي شواهد او ټول متغییرات په نظر کې ونیول شي نو بیړنۍ پایله اخیستنه صورت نیسي. په احصایه کې دا شونې ده چې له یوه وړوکي ګروپ داسې پراخه پایله واخیستل شي چې د ټول نفوس استازیتوب ونه کړای شي. د دې برعکس تېروتنه د کمزوري یا ورو قیاس په نوم یادېږي، چې د قیاسي استدلال له معقولې پایلې انکار کوي. د بېلګې په توګه (دا یوازې یو تصادف و).
د اوو ډله
د اوو ډله (G7) د کاناډا، فرانسې، جرمني، ایټالیا، جاپان، بریتانیا او متحده ایالاتو څخه جوړه شوې د دولتونو تر منځ ټولنه ده. پر دې سربېره يې اروپايي ټولنه یو نامشخصه غړې ده. غړې يې د پیسو د نړیوال صندوق (IMF) پرمختللي لوی اقتصادونه او ليبرال دیموکراسۍ دي؛ دا ډله په رسمي ډول د ګډو ارزښتونو د ټول‌پالنې او استازي دولت پر محور رامنځته شوې. تر ۲۰۲۰ کال يورې د ډلې ټولیز حسابونو د خالصې نړيوالې شمتنۍ ۵۰ سلنه (چې ۴۱۸ تریلیونه ډالره ده)، د داخلي نړیوال ناخالص تولید ۳۲ تر ۴۶ سلنه او نږدې ۷۷۰ میلیونه کسان یا د نړۍ د نفوس ۱۰ سلنه برخه جوړوله. غړي يې په نړیوالو چارو کې ستر قدرتونه دي او نږدې متقابلې سیاسي، اقتصادي، ټولنیزې، حقوقي، چاپېریالي، پوځي، مذهبي او ديپلوماتیکې اړیکې لري. تر انګلستان وروسته له ۲۰۲۲ کال راهیسې جرمني د جي ۷ دوره‌يي ریاست پر غاړه واخیست.
ناسم تعمیم (عمومي کول)
بېلګې
د بېلګې په ډول که چېرې یو کس له یوه ښاره د لومړي ځل لپاره تېرېږي او لس کسان چې ټول ماشومان دي وویني، نو کېدای شي دې پایلې ته ورسېږي چې دغه ښار هېڅ بالغ اوسېدونکی نه لري. په همدې توګه یو سړی ممکن د شمیرې کرښه وګوري او وویني چې 1 شمیره د مربع شمیره ده؛ 3 یوه لومړنۍ یا اصلي شمیره ده، 5 یوه لومړنۍ یا اصلي شمیره ده ؛ 7 یوه لومړنۍ یا اصلي شمیره ده؛ 9 د مربع شمیره ده؛ 11 یوه لومړنۍ یا اصلي شمیره ده او 13 یوه لومړنۍ یا اصلي شمیره ده. له دې دغه کس ممکن ادعا وکړي چې ټول طاق عددونه فرد یا اصلي او هم یا مربع عددونه دي په داسې حال کې چې په واقعیت کې، 15 هغه مثال دی چې دغه ادعا ردوي.
د اوو ډله
جي ۷ په ۱۹۷۳ کال کې د مالیې د وزیرانو له یوې لنډمهالې ناستې څخه سرچینه اخلي، له هغه مهال راهیسې د مهمو نړیوالو مسائلو په ځانګړي ډول د سوداګرۍ، امنیت، اقتصاد او د اقلیمي بدلونونو په برخه کې د حل لارو او همغږۍ لپاره د بحثونو د یو رسمي او پخواني ځای په توګه پېژندل کېږي. د دولت رییس یا د هر غړي هېواد د د دولت رییس په کلني ډول د کمیسیون له رییس او د اروپا اتحاديې د شورا له رییس سره د جي ۷ په سر مشریزه غونډه کې سره ګوري. د جي ۷ او اروپا اتحاديې (EU) ګڼ نور لوړپوړي چارواکي د کال په بهیر کې له یو بل سره ویني. د ګنو نورو هېوادونو او نړیوالو سازمانونو استازي غالباً د مېلمنو په توګه بلل کېږي او روسیه له ۱۹۹۷ څخه تر ۲۰۱۴ پورې (د اته ډلې/جي ۸ د یوې برخې په توګه) رسمي غړې وه.
ناسم تعمیم (عمومي کول)
بدیل نومونه
تېروتنې په لاندې نومونو هم یادېږي:
د اوو ډله
جي ۷ د یو تړون پر بنسټ نه دی او دایمي دارلنشا یا دفتر نه لري. ریاست یې په کلني ډول د غړو هېوادونو تر منځ په دوراني توګه مخته وړل کېږي او د دولت رییس د ډلې لومړیتوبونه تعینوي او د سرمشریزو غونډو د تنظیم او جوړونې کوربه وي. حال دا چې بنسټیزه یا قانوني مبنا نه لري، جي ۷ د پام‌وړ نړيوال نفوذ په توګه بلل کېږي؛ دې ډلې د څو مهمو نړیوالو نوښتونو لکه د HIV/AIDS د نړیوالې پراختیا پر وړاندې مبارزه، د ودې پر حال هېوادونو ته د مالي مرستو وړاندې کول او په ۲۰۱۵ کال کې يې د پاریس تړون له لارې د اقلیمي بدلونونومشري کړې. دا ډله د خپل محدود او منسوخ غړیتوب، محدود نړیوال استازيتوب، او نه اغېزمنتوب له امله له نیوکو سره مخ شوې. د نړیوال‌کېدلو ضد سازمان چې تر ډېره په غونډو کې نیوکې کوي هم له یادې ډلې سره مخالفت کړی.
ناسم تعمیم (عمومي کول)
بدیل نومونه
کله چې له یوې بېلګې رامنځ ته شوي عمومي کولو ته رجوع کېږي، نو شونې ده چې له لاندې اصطلاحاتو د « یوازیني واقعیت تېروتنه» یا د« مثال سره د اثبات تېروتنه» وکارول شي. کله چې شواهد په قصدي توګه د پایلې په اړه د تعصب لپاره پرېښودل کېږي، نو ویل کېږي چې د حذف تېروتنه او د ټاکنې د تعصب بڼې یو ډول په کې ښکېل دي.
د اوو ډله
منشأ/ سرچینې
د شتمنې نړۍ لویوصنعتي هېوادونو ته د د یوې ټولنې د رامنځته کولو مفهوم د لومړي ځل لپاره د تېلو تر کړکېچ مخکې په ۱۹۷۳ کال کې راڅرګند شو. د ۱۹۷۳ کال د مارچ په ۲۵مه جورج شالټز د متحده ایالاتو د خزانه‌دارۍ منشي د متحده ایالاتو په واشنګټن ډي سي کې تر راتلونکې جوړېدونکې غونډې مخکې د لویدیځ جرمني (هېلموټ شمېت)، فرانسې (والري ژیسکا ډېسټانګ) او بریتانیې (انټوني باربېر) د مالیې له وزیرانو سره یوه غیر رسمي غونډه جوړه کړه. ولسمشر ريچارډ سپینه ماڼۍ د غونډې د پیل ځای په توګه وړاندیز کړه او ورپسې غونډه د سپېنې ماڼۍ د ځمکني پوړ په کتابتون کې ترسره شوه؛ په پای کې اصلي څلور کسیزه ډله د «کتابتون د ډلې» په توګه وپېژندل شوه. د ۱۹۷۳ کال په منځنۍ برخه کې د پیسو د نړیوال صندوق په پسرلنۍ غونډه کې شالټز د جاپان د ورزیاتولو وړاندیز وکړ چې ټولو غړو ومانه. د متحده ایالاتو، بریتانیا، جاپان، لویديځ جرمني او فرانسې د لوړپوړو مالي چارواکو غیر رسمي راغونډېدنې د «پنځو د ډلې/جي ۵» په توګه وپېژندل شوې.
په ۱۹۷۴ کال کې پنځه واړه غړي په مشرتابه کې له ناڅاپي او ستونزمنو بدلونونو سره مخ شول. د فرانسې ولسمشر جیورجز پامپېډیو په ناڅاپي توګه ومړ، چې د ریاست لپاره د تازه ټاکنو لامل شو چې والري جېسکارډ ډیسټنګ يې ګټونکی شو. د جرمني صدراعظم ويلي برانټ، د امریکا ولسمشر ریچارډ نېکسون او د جاپان لومړي وزیر کاکويي تاناکا ټولو د رسوايۍ له امله استعفا ورکړه. په بریتانیا کې معلقې ټاکنې د لږکیو د دولت رامنځته کولو لامل شوې چې وروستۍ بې ثباتي يې په هم‌هغه کال کې د نورو ټاکنو لامل شوې. په پایله کې د نېکسون ځای‌ناستي جېرالډ فورډ په راتلونکي کال کې د ډلې د نویو مشرانو لپاره د شاتګ وړاندیز وکړ تر څو د یو بل په اړه څه زده‌کړي.
لومړۍ سرمشریزه غونډه او پراختیا
د ګېسکارډ او د هغه جرمني سیال هلموت شمېت په نوښت د ۱۹۷۵ کال په نوامبر کې فرانسه د یوې درې ورځنۍ ناستې شاهده وه چې د پنځه ډلې سربېره يې ايټالیا ته هم بلنه ورکړې وه او د «شپږو ډله» (جی ۶) یې جوړه کړه. دا غونډه په شاتیو ډي رامبولېیت کې ترسره شوه، چې د تېلو د کړکيچ، د ووډز برېټون سیستم سقوط او روان نړیوال رکود په ګډون يې پر څو مهمو اقتصادي موضوعات بحث وکړ. پایله یې د رامبولېت اعلامیې په نوم ۱۵ مادې وې چې د ګنو نورو موقفونو تر څنګ د ازادې سوداګرۍ، په ورو ورو د اتومي وسلو د بې وسلې کولو پلويتوب، د مخ پر ودې هېوادونو سره مرسته او ختيځ بلوک ته د نږدې کېدلو لپاره يې د دې ډلې واحده ژمنتیا اعلام کړه. غړو هېوادونو د راتلونکو غونډو لپاره هم چې هر کال په منظم ډول تر سره کېږي برنامې جوړې کړې.
په ۱۹۷۶ کال کې د بریتانیا لومړي وزیر هارولډ وېلسون، چې د جي ۶ په سرمشریزه غونډه کې يې د لومړي ځل لپاره ګډون کړی و له خپل موقف څخه يې استعفا وکړه؛ شمېت او فورد فکر وکړ چې دا ډله یو انګریزي ژبي ته چې سیاسي تجربه ولري ډېره اړتیا لري او پېير ټروډو ته یې بلنه ورکړه چې اته کاله د کاناډا لومړی وزیر و او د جي ۶ هر غړي هېواد د مشرانو په پرتله د پام وړ اوږدمهال لپاره وزیر پاتې شوی و. کاناډا هم تر جي ۶ غړو وروسته ستر پرمختللی اقتصادي ځواک و. سرمشریزه غونډه د هم‌هغه کال په وروستیو کې د پورتوريکو په ډوراډو کې ترسره شوه چې د اوسنۍ اووه ډلې (جي ۷) لومړنۍ ناسته وه.
په ۱۹۷۷ کال کې بریتانیا چې په هم‌دې کال کې د سرمشریزې غونډې کوربنه وه د اروپايي اقتصادونو کميټې ته بلنه ورکړه چې د جي ۷ په ټولو سرمشریزو غونډو کې ګډون وکړي؛ په ۱۹۸۱ کال کې پيل شوې چې د اروپا د کمسیون رییس او د هغه هېواد د مشر له لارې چې د اروپايي ټولنې د شورا ریاست يې پرغاړه و په هره غونډه کې ګډون کاوه. له ۲۰۰۹ کال راهیسې د اروپا اتحاديې د  نوې رامنځته شوې شورا رییس هم په منظم ډول په سرمشریزو غونډو کې ګډون کوي چې له هېواده بهر د اتحادیې د اصلي رییس په توګه خدمت کوي.
ډېرېدونکی پروفایل
په ۱۹۸۵ کال کې د پلازا تړون (Plaza Accord) تر لاسلیک پورې د اووه ډلې د ماليې د وزیرانو تر منځ غونډو ته عامو لاسرسی نه درلود. دا پرېکړه‌لیک چې یوازې پنځه اصلي غړي په‌کې شامل وو تر نهايي کېدو یوه ورځ مخکې اعلان شو چې په دوام يې یوه رسمي اعلامیه هم ورکړل شوه. ۱۹۸۰مه لسیزه هم د جي ۷ لپاره د پراخو انديښنو ښکارندویه وه چې له لویو اقتصادي مسائلو ورپورته د نړوال امنیت او نښتې په اړه وه. د مثال په ډول د عراق او ايران او د شوروي اتحاد او افغانستان تر منځ د روانو نښتو لپاره د حل‌لارې په لټه وه.
آرماویر ښار
ارماویر په ارمني Արմավիր ) د ارمنستان هیواد په ختیځ کې پروت د آرماویر ولایت مرکز دی. د یاد ښار بنسټ په ۱۹۳۱م کال کې ایښودل شوی.
بارټنز سمندر
د بارنتز سمندر انځور.
بارټ نز سمندر (بارتنز سمندر) یاهم بارت نز) په ناروژي Barentshavet) په روسي Баренцево море) د شمالي منجمد سمندر یوه برخه ده چې ۳۰۰'۱ کیلومتره اوږدوالی ۵۰'۱۰ کیلومتره یوور او ټول ۰۰۰'۴۰۵'۱ کیلومتره مربع دی). د اوبو منځنې سطحه یې ۲۲۹ متره او ترټولو ټيټه برخه یې ۰۰۰'۲ متره ژوروالی لري.
د عامو ناروغيو لېست
ناروغي که چيري دنوري نړي سره پرتله کړو په افغانستان کي زيات واقعات دمکروبي يا انتاني امراضو دي، چي په ژمي کي زياتره تنفسي سيسټم انتانات او ددوبي په موسم کي زيات دهضمي سيسټم امراض وي، مثلا، باکټرياوي اسهالات، ويروسي اسهالات، پرازيتي اسهالات.
د سرپل رسنۍ
د سرپل ولایت رسنۍ د ولسمشر کرزی د لومړۍ ولسمشریزې دورې راپدې خوا د افغانستان په ګڼ شمیر ولایتونو کې رسنیو پرمختګ کړی، اما یو شمیر یې لا اوس هم وروسته پاتې دي ، چې یو له هغوی سرپل ولايت دی.
هاوارډ فلوري
هاوارډ والټر فلوري، بارون فلوري (زوکړه: د ۱۸۹۸ زکال د سپټمبر ۲۴مه – مړینه: د ۱۹۶۸ زکال د فبروري ۲۱مه) اسټرالیايي درمل جوړونکی او پتالوژېست و چې په ۱۹۴۵ زکال کې یې له ارنست چین او الکساندر فلمېنګ سره یوځای د پنسلین په پراختیا کې د ونډې لرلو له امله د فزیولوژي یا طبابت په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه.