cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فرانسېس ګارنییر
فرانسیس گرنیر Francis Garnier چې په فرانسوي فرانسیس گرونیې تلفظ کېږي او مکمل نوم ېې ماري جوزف فرانسوا گرونیې دې د جولای په ۲۵ نېټه کال ۱۸۳۹ د فرانسې په سنت اېتین کې زېږېدلی او د دسمبر په ۲۱ نېټه کال ۱۸۷۳د وېتنام په هانوا کې مړ شوی. فرانسیس گرنیر تند بې پروا او سر ټمبه کس، متعصبه هېوادپال، په تاریخ کې د پراخه لاس ته راوړنو افتخار لرونکي، په څو ژبو خبرې کوونکی، په عمومي ساینس کې زدکړې لرونکی، کیشتی چلونکی او نقشه رسمونکی وو. فرانسیس گرنیر د پوځ د افسر زوی وو په ځواني کې ېې مور او پلار د ده سره مخالف وو چې په پوځ کې دنده ترسره کړي خو د مخالفت سره بیا هم فرانسیس گرنیر وکړای شو دوی راضي او د پوځ په سمندري ځواک کې په ۱۸۵۶ کې دنده واخلي. له زدکړو وروسته په کال ۱۸۶۰ کې فرانسې نه د عملیاتو لپاره چین ته ولېږدول شو. په کال ۱۸۶۱ کې له لېونارد چارنر سره یوځای د چي هوا په نامه جگړه کې ونډه واخیسته چې دوېتنام د خلکو موثر مقاومت د فرانسویانو سره په جنوبي وېتنام (کوچینچینا) کې د پای ټکی کېښود. په ۱۸۶۳ کې فرانسیس گرنیر په کوچینچینا کې د نوې تاسیس شوې مستعمرې یا کالونی په اداره کې کار پېل کړخو په عین وخت کې ېې د پوځ دنده هم مخکې وړله. فرانسیس گرنیر د فرانسې د قدرت زېاتېدو او پېاوړي کېدو لپاره، د مکونگ سیند کشف او د دې کشف پر سوداگريزو گټو کار وکړ. خو د دې سیند په کشف کې د سوداگریزو گټو پلان ناکام شو. د ناکامېدو وجه دا وه چې هر ډول کیشتیو پکې سفر نشو کولای او گټه ېې دا وه چې د سیند دنقشې په رسمولو سره اولني اروپایان وو چې د یون نان ولایت ېې کشف کړ او هلته ورسېدل چې د دې چارو سر ته رسولو باندې ېې په کال ۱۸۶۸کې څو افتخاري مډالونه لاس ته راوړل. په کال ۱۸۷۳د اگسټ په مېاشت کې کله چې دکوچینچینا دمستعمرې فرانسوي والي ماري جول دوپرې د یوفرانسوي سوداگرجان دیوپوي په ذریعه د یوې غېرې قانوني گټې په لټه کې شوو له شانگهای نه سایگون ته وغوښتل شوتر څو په سور سیند له چین سره د سوداگري لپاره کار وکړي. تاریخ پوهان لیکي چې د کوچینچینا والي دوپرې مخفي هدایات فرانسیس گرنیر ته ورکول تر څو د پاریس له پلان سره مخالف کار وکړي د پاریس پلان د سوداگري لار خلاصول وو خو د دوی دواړو پلان په منطقه کې د فرانسوي ژبه رواج کول او د منطقې غصب کول وو تر څو فرانسه په منطقه کې موضع ولري. د نومبر په ۵ نېټه کال ۱۸۷۳کې هانوا ته ورسېد او هلته ېې د وېتنام له چارواکو سره له دښمني ډک ملاقاتونه ولرل او د نومبر په ۲۰ تاریخ ېې د وېتنام په یوې پوځي کلا برېد وکړ چې د ورسره پوځ تعداد کم خو ښه تجهيز شوي وو په دې سره ېې وکړای شول چې د وېتنام په پوځي کلا کې وېتنامي پوځ ته ماته ورکړي او کلا ترې ونیسي او له همدې نیولو او غصب شویو وېتنامي منطقو نه ېې په سور سیند د کار لپاره گټه پورته کوله. یوه مېاشت وروسته کله چې فرانسیس گرنیر د وېتنام په نورو کلاگانو یرغل وکړ د وېتنام چارواکو له چینايي غلو سره چې تور بیرغ ېې لاره او د لیو ینگ فو لخوا رهبري کېدل موافقه وکړه چې دوي کولای شي په داوطلب ډول سره د وېتنام د پوځ په لیکو کې کار او خدمت وکړي د دې غلو په مرسته وېتنامیانو پرفرانسوي پوځ حمله وکړه او په کال ۱۸۷۳د دسمبر په ۲۱ نېټه کې ېې فرانسیس گرنیر وواژه د ده له مرگ سره فرانسې دا پرېکړه وکړه چې له شمالي وېتنام نه خپل پوځ وباسي.
سرچینې
وېشنيزه:فرانسویان وېشنيزه:د فرانسي ښکیلاک
هان سیند
هان سیند په سویلي کوریا بهیدونکی سیند دی چې د یاد هیواد له ختیځو غرونو څخه سرچینه اخلی. یاد سیند په لومړیو کې دوه برخې لري چې ورړسته سره یوځای کیږي.
علی شاه درانی
سلطان علی شاه درانی د تېمور شاه دراني زوی او د شاه شجاع درانی ځای ناستی وو. علی شاه له ۱۸۱۸ تر ۱۸۱۹م کال پورې د افغانستان واکمن وو.
ابیګېل اډمز
جان کوېنسي اډمز ابېګېل اډمز (۱۷۴۴-۱۸۱۸) د جان اډمز ښځه او تر ټولو نږدې سلاکاره او د جان کوېنسي اډمز مور وه. هغه کله ناکله د امریکا یو له بنسټګرو هم بلل کېږي او اوس د امریکا دویمه لومړۍ مېرمن وه، که څه هم هغه مهال دغه اصطلاح نه کارول کېده. دا او باربارا بوش یواځینی دوه هغه مېرمنې دي چې هم د امریکا د یوه ولسمشر ښځې او هم د بل مورانې دي.
د لومړیو مېرمنو (First Ladies) تر منځ د اډمز ژوند د تر ټولو ډېرو مستندو شویو په کتار کې راځي: هغې په فلادلفیا او پنسلوانیا کې د امریکايي انقلاب د کانګرسونو په بهیر کې ښکېل خپل مېړه ته ډېر لیکونه ولیکل. جان به د ډېرو مسلو په اړه اکثراً د ابیګېل څخه مشوره اخیسته او د دوی لیکونه د حکومت او سیاست په اړه له عالمانه بحثونو ډک دي. د هغې لیکونه همدا ډول د امریکا د انقلاب جګړې پر مهال د ولسي وګړو او عامو خلکو عملیاتو د سترګو لیدلی حالت هم بیانوي.
ماشومتوب، ځواني او کورنۍ
ابیګېل اډمز د ماساچوسټ ایالت د وېماوت سیمې په نارت پېرېش کانګرېګېشنل چرچ کې د ویلیم سمېت (۱۷۰۷-۱۷۸۳) او الیزابېت سمېت په نوم پلار او مور څخه زېږېدلې ده. د مور له اړخه، هغه د کوېنسي کورنۍ اولاده ده چې د ماساچوسټ په مستعمره کې یوه نوموتې سیاسي کورنۍ ده. د مور له اړخه، هغه د ډوروتي کوېنسي د تره لور وه چې د جان هانکوک سره يې واده کړی و. اډمز هم د جان نارتن غورنیکه و چې د ماساچوسټ ایالت په هینګهم سیمه کې يې د اولډ شيپ کلیسا بنسټګر او پادري و. دا په ماساچوسټ کې د ۱۷مې پېړۍ یوازینۍ پاتې کلیسا وه چې د پیورټن عیسوۍ فرقې د راټولېدو ځای و. سمېت په ۱۷۴۰ز کال کې له الیزابیت کوېنسي سره واده وکړ او دوی درې لورګانې لرلې: ماري چې په ۱۷۴۱ ز کال کې زېږېدلې، ابیګېل چې په ۱۷۴۴ز کال کې زېږېدلې او الیزابیت چې په ۱۷۴۵زکال کې زېږېدلې ده. د خپلو پلرونو او نیکونو په شان، د اډمز پلار هم د کانګرېګېشنل عیسوۍ فرقې پادري و: هغه د یانکي ټولنې د پادریانو د چارو ټینګ سمبالوونکی و. سمېت د قضا او قدر (نصیب او قسمت) یا د ادم او حوا په اړه خطبې نه ورکولې بلکې، هغه د استدلال او اخلاقو پر اهمیت او ارزښت ټینګار کولو. د ۱۷۷۵ ز کال په جولای میاشت کې، د هغه د ۳۵ کلونو ښځه د چیچک ناروغۍ له امله مړه شوه. په ۱۷۸۴ زکال کې، سمېت د ۷۷ کلونو په عمر ومړ.
ابیګېل ښوونځی نه وو لوستی ځکه په کوچینوالي کې به تل ناجوړه وه او همدا یو جدی لامل دی چې دا يې د زده کړو ترلاسه کولو ته نه پرېښوده. وروسته بیا اډمز ویلې چې دا ځکه له زده کړو پاتې شوه چې ښځو ته ډېر لږ دا فرصت ورکول کېده. که څه هم هغې رسمې زده کړې نه درلرلې، خو مور يې هغې او د هغې دوه خویند ماري (۱۷۳۹-۱۸۱۱) او الیزابیت (۱۷۴۲-۱۸۱۶) ته لوستل، لیکل او د کوډونو په بڼه د لیک لیکل ورزده کړل. د هغې د پلار، تره او نیکه سترو کتابتونو دغو خویندو ته فرصت په لاس ورکړ څو انګریزي او فرانسوی ادبیات زده کړي. د هغې انا، الیزابیت کوېنسي هغه د اډمز په زده کړو کې مرسته وکړه. ابیګېل په ځوانی کې له خپلو ملګرو سره لوستل پیل کړل څو په دې توګه خپلې زده کړې ډېرې کړي. ابیګېل د ټولو هغو ښځو تر منځ چې د لومړۍ مېرمنې په توګه يې خدمت کړی و، یو له ډېرو پوهو ښځو څخه وه.
واده او ماشومان
ابیګېل سمېټ په ۱۵ کلنۍ کې په ۱۷۵۹ ز کال له جان اډمز سره وکتل. جان له خپل ملګري ریچارډ کرانچ سره د سمېټ تر کوره لاړ. کرانچ د ابیګېل د مشرې خور ماري سمېت کوژدن و او دوی وروسته د فډرال قاضي ویلیم کرانچ وزېږولو. اډمز وايي چې د سمېټ خویندې نه لېواله وې، نه سپین سترګې وې او نه هم بې پرده وې.
که څه هم د اډمز پلار دې اړیکې ته اجازه ورکړه خو مور یې پرېشانه وه او ویل چې لور به يې اوس د یوه ساده کلیوال حقوقپوه سره واده کوي، خو بالاخره راضي شوه. دوی دواړو په وېماوت سیمه کې د سمېټ دوی په کور کې د ۱۷۶۴ ز کال د اکټوبر په ۲۵مه نېټه واده وکړ. د ابیګېل پلار سمېټ هم د جان اډمز او هم د خپلې لور د واده د مراسمو مسؤل و. له محفل وروسته، دغه جوړه په یوه اس سپره شوه او خپل نوي کور ته ولاړه. د دوی کور یوه جونګړه او فارم و چې جان ته د ماساچوست په برېنټري سیمه کې په میراث پاتې شوی و. وروسته دوی باسټن ته ولاړل او هلته يې خپل د حقوقي برخې کار ته پراختیا ورکړه. د واده څخه نهه میاشتې وروسته يې ماشوم پیدا شو.
په ۱۲ کلونو کې هغې شپږ اولادونه وزېږول:
د ماشومانو د لویولو بڼه يې په بې رحمانه او دوامداره ډول دا راښيي چې د اولادونو راوړل یو فضیلت او د اډمزخېلو دود و. کله به چې د اډمز مېړه په اوږده سفر و، نو هغې به د کور او فارم چارې سمبالولې. هغې د ۱۷۷۳ ز کال په ډېسمبر میاشت کې ولیکل؛ "آه، د واورو څومره غرونو ته او زه سره جلا کړي یو." د اډمز او جان د لیکونو او لیکنو له لارې د هغوی واده په ښه ډول مستند شوی دی. د جان د سیاسي دندو اړوند تبادله شوي لیکونه ښيي چې هغه د ابېګېل په پوهه له زړه څخه باور درلود. د خپل مېړه په څېر، ابیګېل به ډېر ځله په خپلو لیکونو کې له ادبیاتو کار اخیست. تاریخپوه ډېوېډ مک کولو وايي چې دا له خپل مېړه څخه "ډېره چټګه" وه. د دوی لیکونه ښيي چې دوی یو د بل احساس او پوهې ته درناوی درلود. جان به کله ناکله خپل "بې ګټې توب" بیانولو او په مسایلو به یې له هغې څخه موافقه اخیسته.
د ۱۷۶۸ ز کال د اپرېل په میاشت کې هغه خپله کورنۍ باسټن ته بوتله او هلته يې د براټل په کوڅه کې د لرګیو یو کور په کرایه ونیولو چې د سیمې خلکو "سپینه ماڼۍ" بلله. دی او ابیګېل او کورنۍ يې هلته د یوه کال لپاره واوسېدل، وروسته بیا کولډ لېن او له هغه وروسته د ښار په مرکز کې په براتل څلورلارې کې یوه غټ کور ته کډه شول.
د ارسطو فسلفه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
د ارستو فلسفه یو فلسفي دود دی چي د ارستو د هڅو په بنسټ را منځ ته شوه چې د طبیعي قانون په مطالعه کې د کل څخه جز ته منطق او له کل څخه جز ته د تحلیلي تګلارې په بنسټ پېژندل کېږي. دا فلسفه د "ولې" پوښتنو او همدارنګه هدف یا علت پېژندنې (تیلیوجی) ته د څلورو لاملونو د طرحې په بنسټ ځواب ورکوي او د تقوا په اخلاقو ټینګار کوي. ارستو او د هغه مکتب د فزیک، بیولوژي، میتافزیک (له طبعیت نه پورته علم)، منطق، اخلاقو، غوره هنرونو، شعر، تیاتر، موسیقۍ، فصاحت او بلاغت، ارواپوهنې، ژبپوهنې، اقتصاد، سیاست او حکومت په اړه مقالې لیکلي دي. هر هغه فکري مکتب چې د پیل د ټکي په توګه د ارستو یو ځانګړی دریځ خپل کړي په پراخه معنی هغوی "ارستو پلوي"  ګڼل کېږي. دا په دې معنی ده چې د ارستو بېلابېل نظریات (د بیلګې په توګه په اخلاقو یا د حیات په علم کې) ممکن د هغوی د محتویاتو د ریښتینې کچې په اندازه او همدارنګه له ارستو سره د تړاو دېره ګډه محتوا و نه لري.
د ارستو په زمانه کې، تر بحث لاندې فلسفه طبیعي فلسفه وه، چې د ساینسي انقلاب په ترځ کې د عصري علومو له ظهور څخه مخکښه وه. د ارستو له اثارو څخه په پیل کې د پیریپاتیټیک (تګ) مکتب د غړو او وروسته د نوې افلاطونې فلسفي ملاتړ وکړ، چې د ارستو په لیکنو یې ډیری تبصرې رامنځ ته کړې. د اسلام په زرینه دوره کې، ابو علي سینا او ابن رشد د ارستو اثار په عربي ژبه وژباړل او د دوی د کړنو په بنسټ، همدارنګه ابو یوسف الکندي او ابو نصر الفارابي په څېر له فیلسوفانو سره، د ارستو فلسفه د لومړنۍ اسلامي فلسفې یوه لویه برخه شوه.
موسی بن میمون د اسلامي پوهانو څخه د ارستو فلسفه ترلاسه کړه او خپل اثر (لار ورکو ته لارښود) یې د هغه په بنسټ را منځ ته کړ چې وروسته د یهودي ښوونیزې فلسفې بنسټ وګرځېد. که څه هم لوېدیځه اروپا د ارستو له ځینو منطقي اثارو سره آشنا وه، خو د ۱۲ پېړۍ تر لاتیني ژباړې او ښوونیزې فلسفې تر مودې پورې چې د ارستو او د هغه عربي د مفسرینو اثار په پراخه کچه شتون وموندلو، دې آشنایي شتون نه درلود. پوهانو لکه البرتوس مګنوس او توماس اکویناس د ارستو آثار د کاتولیکې خدای پېژندنې سره سم تفسیر او منظم کړل.
د عصري طبیعي فیلسوفانو د نیوکو له امله تر شاتګ وروسته، د ارستو د تیلیولوژي (علت پېژندنه) ځانګړی نظریه د وولف او کانټ له لارې هیګل ته ولېږدول شوه، چې هغه دا په تاریخ کې د بشپړتیا په توګه پلي کړه. خو دا پروژه د ارستو د مخالفو په توګه د تریندلینبورګ او برینتانو لخوا تر نیوکې لاندې راغله، د هیګل نفوذ اوس ډېری په مارکس باندې د بنسټیز نفوس په توګه انګېرل کېږي.
د ارستو وروستۍ اخلاقي او "عملي" فلسفه، لکه د ګدامر او مک ډویل د فلسفې په څېر، ډېری وختونه د ارستو د دودیز میتافیزیکي یا تیوریکي فلسفې په ردولو باندې انګېرل کېږي. د دې نظر په بنسټ، د سیاسي جمهوریت غوښتنې لومړنی عصري دود، چې عامه چارې، عامه اجماع، یا دولت داسې په نظر کې نیسي چې د اتباعو د نیکو کړنو په بنسټ رامنځ ته کېږي، په بشپړه توګه ارستو پلوه دي.
الاسډیر مک انټایر یو مشهور ارستو پلوه فیلسوف دی چې د (تقوا په لټه کې) خپل کتاب کې یې د تقوا اخلاقو د فلسفې په بیا را ژوندۍ کولو کې مرسته وکړه. مک انټایر د ارستو فلسفه په په دې دلیل تر بیاکتنې لاندې نیسي چې تر ټولو لوړ دنیوي توکي، چې د انسانانو په باطن کې شتون لري، په ټولنیزو کړنو کې د ګډون له لارې منځ ته راځي.
= تاریخچه =
لرغونی یونان
د ارستو اصلي پیروان د پیريپاتیتیک (تګ) مکتب غړي وو. د دې مکتب تر ټولو مخکښ غړي له ارستو څخه وروسته تیوفراستوس او د لامپساکس اوسېدونکی ستراټو وو، چې دواړو د ارستو څېړنو ته دوام ورکړ. د روم په دوره کې، دې مکتب د خپل کار په ساتنه او دفاع ځان را ټول کړ. په دې برخه کې تر ټولو مشهوره څېره د افرودیسیس اوسېدونکی سکندر و چې د ارستو په لیکنو یې نظر وړاندې کولو. په دریمه پیړۍ کې د نوې افلاطوني فلسفې په رامنځ ته کېدو سره، پیريپاتیتیک یا د تګ فلسفه د خپلواکې فلسفې په توګه پای ته ورسېده. خو لا هم، نوو افلاطون پلوو کوښښ کولو چې د ارستو فلسفه په خپل نظام کې ګډه کړي او د ارستو په اړه ډېر نظرونه وړاندې کړل.
د بیزانتین یا ختيځ روم سترواکي
د بیزانتین ارستو پلوه فلسفه د بیزانتین په سترواکۍ کې د ارستو د تفسیر په بڼه راڅرګنده شوه:  چې نوموړی تفسیر داسې ترتیبات وو چې د ارستو د فلسفې متن په داسې توګه په کې تفسیر، تنظيم او ترتیب شي چې په اسانۍ د پوهاوي وړ وي. دا ډول تګلاره په ډېر ګمان سره څلورمې پیړۍ په نیمه کې د تیمیستیوس له خوا اختراع شوه، د ۱۱ پېړۍ په منځ کې مایکل سیلوس له خوا بیا ورغول شوه، او د ۱۳ پېړۍ په وروستیو او د ۱۴ پېړۍ په لومړیو کې د سوفونیاس لخوا نوره هم پراخه شوه.
اسلامي نړۍ
د حکمت د ماڼۍ په بنسټ سره، د ارستو د اثارو ټوله ساتل شوې ټولګه (د ایدومي اخلاقو، لوی اخلاقو، او سیاست پرته) د یوناني مفسرینو د آثارو سره یوځای لاس رسي ته کېښودل شوه؛ چې دې ټولګې د اسلامي ارستو پلوه فلسفې واحد بنسټ کېښود.
ابو یوسف الکندي (۸۰۱ – ۸۷۳) لومړنی مسلمان فیلسوف و چې عربي نړۍ ته یې د یوناني او هیلیني فلسفې د معرفي کولو په برخه کې د هڅو له امله شهرت لري. هغه د ارستو او نوي افلاطون فلسفې ته د اسلامي فلسفي چوکاټ کې ځای ورکړ. دا په اسلامي فکري نړۍ کې د یوناني فلسفې د معرفي او شهرت یو لوی لامل و.
فیلسوف الفارابي (۸۷۲ – ۹۵۰) په څو پېړیو کې په ساینس او فلسفه په برخه کې خورا نفوذ درلود، او د هغه په ​​وخت کې د علم په برخه کې له ارستو وروسته په پراخه کچه دوهم ګڼل کېده (هغه ته "دوهم ښوونکي" لقب ورکړل شوی دی). د هغه آثار، چې موخه یې د فلسفې او تصوف ترکیب و، د ابن سینا (۹۸۰ – ۱۰۳۷) کړنو ته یې لاره هواره کړه. ابن سینا د ارستو آثارو له مهمو ژباړونکو څخه شمېرل کېږي. هغه فکري مکتب چې ابن سینا تاسیس کړ د ابن سیناییزم په نوم یادېږي، چې د ارستو او نوې افلاطونې فلسفې په بنسټ را منځ ته شوی دی.
د مدیترانې د بحیرې په لوېدیځه څنډه کې، د دوهم الحکم (۹۶۱ تر ۹۷۶) د واکمنۍ پر مهال، په قرطبه کې د ژباړې په برخه کې پراخې هڅې وشوې او ډېر کتابونه عربي ژبې ته وژباړل شول. ابن رشد (۱۱۲۶-۱۱۹۸) چې د خپل ژوند ډیره برخه یې په قرطبه کې او سیویل ښار کې تېره کړې ده، په ځانګړې توګه د ارستو د آثارو د تفسیر کوونکي په توګه مشهور و. هغه اکثراً په یو اثر دوه یا دری بېلابېلې تبصرې لیکلې او د ارستو په اثارو باندې د هغه باندې ۳۸ تبصرې پېژندل شوې دي. که څه هم د هغه لیکنې په اسلامي هېوادونو کې لږ اغېزې درلودې، خو په لویدېځ لاتین کې یې خورا لوی اغېز درلود، او د فکري مکتب لامل شو چې د ایورویزم په نوم یادېږي.
نیمروز نړیوال هوایي ډګر
د نیمروز نړیوال هوایي ډگر چې د زرنج ښار و ختیځ خواته په ۱۰ کیلومیتری کې پروت دی، کار ورباندی د ۱۳۹۲ کال څخه راپدیخوا شروع سوی دی، د الوتني خط یې ۲۷۶۰ متره اوږدوالۍ  او  ۶۰ متره بر لری او   د ۵۵۲ ميليونه افغانيو په ارزښت به په دریو فازونو کې  په نړیوال سټندرډ برابر جوړ سی.
د میدان تکمیلیدل
د نیمروز ولایت د محلی ارگانونو چارواکی وایې چې دا میدان به به د روان کال  (۱۹۹۵ ه. ش)  په لومړیو کې خپل داخلی او نړیوال الوتني ، په رسمی ټوگه پیل کړی،  ددوی په خبره د میدان د قیرریزی کار پای ته رسیدلی او میدان اماده دی او یوازی ترمینال تر اوسه پوری په پوره توگه جوړ سوی ندی. .
سرچینې
وېشنيزه:نیمروز ولایت وېشنيزه:نیمروز کې تعمیراتي کارونه وېشنيزه:د افغانستان هوایي ډگرونه
دارو
دارو پاچا له ۲۸-۷۷م کال پوری د باکچه امپراطوري دویم واکمن وو.
ګیرو
ګیرو پاچا د دارو مشر ځوی د هغه له مرګ وروسته له ۷۷-۱۲۸م کال پوری د باکچه واکمن وو.
چوګو
پاچاچوګو د پاچا ګایه رو ځوی وو چې له ۱۶۶-۲۱۴م ال پوری د باکچه پنځم واکمن وو.
ګایه رو
پاچا ګایه رو د ګیرو پاچا وروستی ځوی وو چې له ۱۲۸-۱۶۶م کال پوری د باکچه څلورم واکمن وو.
یوزف شومپیتر
یوزف الویس شومپیتر (زوکړه: ۸ فبروری ۱۸۸۳ – مړینه: ۸ جنوری ۱۹۵۰ زکال) اطریشي الاصله سیاسي اقتصاد پوه و. نوموړي په ۱۹۱۹ زکال کې د لنډ مهال لپاره د جرمني – اطریش د مالیې وزیر په توګه خدمت وکړ. په ۱۹۳۲ زکال کې متحده ایالاتو ته کډوال شو څو په هاروارډ پوهنتون کې ښوونکی شي، چېرې چې نوموړی د خپل کاري ژوند تر پایه هلته پاتې شو او په ۱۹۳۹ زکال کې یې امریکايي تابعیت ترلاسه کړ.
لومړنی ژوند او زده کړې
شومپیتر په ۱۸۸۳ زکال کې د هابسبورګ موراویا په تریش سیمه کې (اوس مهال په چک جمهوریت کې د تریشت سیمه ده، هغه مهال د اطریش – هنګري برخه وه) په یوه جرمني ژب ویونکې کاتولیک کورنۍ کې وزېږېد. د هغه دواړې نیاګانې چکي وې. شومپیتر خپل چکي اصل او نصب نه تصدیق کاوه او تر ډېره پورې یې ځان په خټه جرمنی باله. پلار یې یوه کارخونه لرله خو هغه مهال چې یوزف څلور کلن و ومړ. په ۱۸۹۳ زکال کې یوزف او مور یې ویانا ته کډه وکړه. شومپیتر د اطریشي لومړي فرانتس یوزف له پیاوړو ملاتړو څخه و.
په ۱۹۱۸ زکال کې شومپیتر د ټولنې جوړونې د کمیسیون غړی شو هغه چې په جرمني کې د خلکو د شورا له خوا رامنځته شوی و. د ۱۹۱۹ زکال په مارچ میاشت کې له هغه وغوښتل شو څو د اتریش – جرمني په جمهوریت کې د مالیې وزیر په توګه کار وکړي. نوموړي وړاندیز وکړ چې د جګړې د پورونو پوره کولو په موخه دې په شتنمیو مالیه ولګول شي خو د الپ غرونو د ځمکو د ټولنیز کېدو سره یې مخالفت وکړ. په ۱۹۲۱ زکال کې هغه د بایډرمن خصوصي بانک رئیس او همدارنګه د کافمن بانک د مدیره پلاوي غړی و. په دغو بانکونو کې ستونزو شوپیتر له پور سره مخ کړ. د ۱۹۲۴ زکال په سپټمبر میاشت کې په بایډرمن بانک باندې د کنټرول ترلاسه کولو لپاره د هغه استعفا اړینه وه.
له ۱۹۲۵ زکال څخه تر ۱۹۳۲ زکال پورې شومپیتر د جرمني په بن پوهنتون کې څوکۍ لرله. هغه د ۱۹۲۷-۱۹۲۸ او ۱۹۳۰ زکلونو پر مهال په هاروارډ پوهنتون کې درس ورکړ. په ۱۹۳۱ زکال کې نوموړی د ټوکیو په اقتصادي کالج کې د میلمه ښوونکي په توګه کار وکړ. په ۱۹۳۲ زکال شومپیتر متحده ایالاتو ته کډه شو او ډېر ژر یې په پراخه کچه د مرکزي اروپا له اقتصادي همکارانو سره چې د نازېسم له امله بې ځایه شوي و په مرسته پیل وکړ. له دې سربېره شومپیتر له مارکسېزم او سوسیالېزم سره د مخالفت له امله چې فکر یې کاوه د دیکتاتورۍ لامل ګرځي وپېژندل شو او آن د ولسمشر فرانکلین روزولټ په نیوډیل اقتصادي پروګرام یې نیوکې وکړ. په ۱۹۳۹ زکال کې شومپیتر د متحده ایالاتو تابعیت ترلاسه کړ. د دویمې نړیوالې جګړې په لومړیو کې FBI  له نوموړي او د هغه له ښځې الیزابت باډي (د جاپاني اقتصاد مخکښه څېړونکې) څخه له نازیانو سره د لیوالتیا لرلو په تور څېړنې وکړې، خو له نازیانو سره یې د هغوی د همدردۍ اړوند هېڅ شواهد ترلاسه نه کړل.
په هاروارډ کې شومپیتر د یو په یاد پاتې کېدونکي، عالم او آن په ټولګې کې د ځان ښودونکي شخصیت په توګه ګڼل کېده. نوموړي د تدریس په برخه کې په ځان د ډېر بوج منلو او همدارنګه له زده کوونکو سره د شخصي لیوالتیا لرلو له امله شهرت وموند. نوموړي همدارنګه له اقتصاد پوهنځي څخه د فارغو شوو زده کړیالانو د ټولنې د علمي مشاور په توګه خدمت وکړ او د دغې ټولنې لپاره یې خصوصي سیمینارونه او ګروپي بحثونه جوړل. د هغه یو شمېر همکارانو باور درلود چې نظریات یې د کینزي پالنې له امله چې هغه مهال دود وه؛ منسوخ شوي و. یو شمېر نور بیا په ده باندې پل ساموئلسون ته د مرستیال ښوونکي په توګه د وړاندیز په نه کولو ناخوښه و؛ خو هغه مهال چې فکر یې وکړ هغه په یل پوهنتون کې ځای ځانته غوره کړی له دغې چارې لاس پر سر شول. د نوموړي د ژوند دغه دوره د هغه د زیاتو هڅو او همدارنګه د سوداګریزې کړۍ په نامه د هغه د ۲ ټوکیز کتاب څخه د لږ پوهې په لرلو مشخصه کېږي. له دې سره شومپیتر په ۱۹۴۲ زکال د خپلو دوو نورو اثارو په خپرېدو چې د کپیټلېزم او د سوسیالېزم او دیموکراسۍ په نامه و، ډېر ټینګار وکړ. هغه آثار چې ډېر شهرت یې وموند او په راتلونکو لسیزو کې څو ځله په ګڼ شمېر ژبو باندې چاپ شول؛ له دې سربېره په اقتصادي چارو کې په زرګونو ځله پر هغو اتکا شوې.
اغېز
له دې امله چې د نوښتونو پر بنسټ اقتصاد د اقتصاد تاریخي مکتب و؛ د شومپیتر د ډینامیک منبع په محوري ډول بدلون وکړ. په داسې حال کې چې د هغه لیکنې په دې برخه کې انتقادي وې خو د نوښتونو او کار جوړونې په برخو کې د شومپیتر چارې کېدای شي د تاریخي مکتب د هغو نظریاتو دوام وبولو چې په ځانګړې توګه یې د ګوستاو فون شمولر او ورنر زمبارټ له چارو سرچینه اخیسته. له دې سره چې په اطریش کې زېږېدلی و او د ګڼ شمېر مشابه اقتصاد پوهانو پر وړاندې یې زده کړې کړې وې، خو یو شمېر باور لري چې نه شي کولای نوموړی د اصلي شواهدو موندلو پرته د اتریشي هترودکس اقتصادي مکتب په ډله کې وګڼي؛ په داسې حال کې چې یو شمېر نور بیا د دغې موضوع برعکس تائید کوي.
د مالیاتي دولت په اړه د شومپیتر پر تحلیل باندې د اطریشي ټولنپوه روډولف ګولډشاید د مالي ټولنپوهنې مفهوم اغېز درلود. په ۲۰۱۲ زکال کې یوې مقالې څرګنده کړه چې د شومپیتر په آثارو کې د فرانسیس ګالتون د اثارو اغېز څرګند دی.
تکاملي اقتصاد
د کریسټوفر فریمن په خبره (۲۰۰۹ زکال)، «د هغه د ټول کاري ژوند مرکزي ټکی دا دی چې: کپیټلېزم یې د دوامداره تکاملي نوښتونو د بهیر او همدارنګه د خلاقانه تخریب په توګه درک کړی».
شخصي ژوند
شومپیتر درې ځله واده وکړ. د هغه لومړۍ مېرمن انګلیسۍ ګلدیس ریکارډ سیور وه چې نږدې ۱۲ کاله له هغه مشره وه (په ۱۹۰۷ کې یې واده وکړ، په ۱۹۱۳ کې جلا شول او په ۱۹۲۵ زکال کې یې طلاق ورکړ). د واده په مراسمو کې یې تر ټولو نږدې ملګری اتریشي حقوق پوه هانس کلسن و. دویمه ښځه یې انار ریزینګر وه چې له ده شل کاله کوچنۍ وه او د هغه اپارتمان د ساتونکي لور وه چې دی په کې را لوی شوی و. د یو طلاق شوي نارینه په توګه هغه او ناوې یې د واده په موخه لوترېزم آئین ومانه. هغوی په ۱۹۲۵ زکال کې واده وکړ خو د واده په لومړي کال یې مېرمن د ماشوم د زیږون پر مهال مړه شوه. هغه خپله مېرمن او نوی زېږدلی ماشوم د خپلې مور له مړینې یوازې څو اونۍ وروسته له لاسه ورکړل. شومپیتر په ۱۹۳۷ زکال کې له امریکايي اقتصادي تاریخ لیکونکې الیزابت بوډي (۱۸۹۸ – ۱۹۵۳ زکال) سره واده وکړ او ورسره یې مرسته وکړه څو اثار یې محبوبیت پیدا کړي او همدارنګه یې د اقتصادي تحلیلونو د تاریخ په نامه د هغې تر ټولو ستر اثر اېډیټ کړ چې له مړینې وروسته یې خپور شو.
شومپیتر ادعا وکړه چې د خپل ژوند لپاره یې درې موخې ټاکلې دي: په نړۍ کې تر ټولو مخکښ اقتصاد پوه شي، په ټول اطریش کې غوره اس زغلونکی شي او همدارنګه په ټول ویانا کې غوره مین و اوسي. هغه ویل چې خپلو دوو موخو ته رسېدلی، خو هېڅکله یې څرګنده نه کړه چې کومو دوه موخو ته رسېدلی. له دې سره داسې راپورونه شته چې څو ځله یې ویلي په خپلو ټولو موخو کې د رسېدو په لار کې ورته په اطریش کې پیاوړي اس زغلونکي شتون لري.
وروستی ژوند او مړینه
شومپیتر د ۱۹۵۰ زکال د جنوري په اومه نېټه د کانکتیکات په تاکونیک سیمه کې د ۶۶ کلونو په عمر په خپل کور کې ومړ.
ایوب شاه درانی
آیوب شاه درانی Ayyub Shah Durrani) زوکړه ۱ جنوري ۱۸۰۰-مړینه ۱ اکتوبر ۱۸۳۸م کال) د افغانستان د دراني کورنۍ څخه د تېمور شاه دراني زړی او له ۱۸۱۹ تر ۱۸۲۳م کال پوری د افغانستان واکمن وو. ایوب شاه دراتي د خپل ورور علی شاه درانی له وژلو څخه د دورانیانو واکمنۍ په لاس کې واخیسته، چې په آخر د امير دوست محمد خان لخوا د دراني واکمنۍ له ړنګولو سره ګوښه او حکومت یې پای ته ورسید.
سابان
سابان پاچا له پاچا ګاسو نه وروسته په ۲۳۴م کال کې د لنډ وخت لپاره د باکچه امپراطور (واکمن) وو.
ګاسو
پاچا ګاسو د چوګو پاچا مشر ځوی وو چې له ۲۱۴۲۳۴م کالپوری د باکچه شپږم واکمن پاتی شوی.
د ډبرو وروستۍ دوره
د ډبرو وروستۍ دوره( LSA ) د افریقا د مخکیني تاریخ یوه دوره ده چې د منځنۍ ډبرې دوره تعقیبوي.
وروسته د تيږو دور په افريقا کې د عصري انسان چلند له راتګ سره تړاو لري، که څه هم دا موضوع لا تر ناندريو لاندې ده. داسې انګېرل کیږي چې د منځنۍ ډبرې دورې څخه د تیږو دورې ته لیږد لومړی ځل د 50,000 او 39,000 کلونو ترمنځ په ختیځ افریقا کې پیښ شوی. دا هم فکر کیږي چې وروسته د ډبرې د دور خلک او / یا د دوی ټیکنالوژي په راتلونکو څو زره کلونو کې له افريقا څخه خپره شوې.
د افریقا د لرغون پېژندنې په شرایطو کې د "لومړنۍ ډبرې دورې"، "منځنۍ ډبرې دوره" او "وروسته ډبرې دوره" اصطلاحات باید د ټیټ پیلولیتیک ، منځني پیلولیتیک ، او پورتنۍ پیلولیتیک اصطلاحاتو سره مغشوش نه شي. دوی په 1920 لسیزه کې معرفي شوي، ځکه چې دا څرګنده شوه چې د پورتنۍ، منځني، او ښکته پیلولوژیک موجوده تاریخي سیسټم په افریقا کې د تاریخي تیرو وختونو سره مناسب تړاو نه و. په هرصورت، ځینې پوهان دا دوه تاریخونو ته د موازي په توګه ګوري، استدلال کوي چې دوی دواړه د چلند عصري پرمختګ استازیتوب کوي.
اصل او ريښه
په اصل کې د ډبرو وروستۍ دورې ډېری د ډبرو صنعتونو او/یا کلتورونو په توګه تعریف شوی و چې د انساني فعالیتونو نور شواهد پکې شامل وو، لکه د شتر مرغ د هګیو مرۍ او د هډوکي کاروونکي وسایل، او د منځنۍ ډبرې دورې د ډبرې وسیلې شتون نلري پرته له دې چې بیا سایکل شوي او بیا کار شوي. د ډبرو د وروستۍ دورې خلک په مستقیم ډول د بیولوژیکي او چلند له پلوه د ښکار / راټولونکو عصري نفوس سره تړاو لري، ځيې يې نېغ په نېغه د "بوشمین" په توګه پیژندل شوي. دا تعریف د هغې له رامینځته کیدو راهیسې د شتر مرغ د هګیو د مچیو او د هډوکو هارپونونو موندلو سره په شرایطو کې بدلون موندلی کوم چې په لسګونو زره کاله دمخه د د ډبرو د وروستۍ دورې وړاندوینه کوي. وروستنۍ د ډبرې دوره هم د پخوانۍ منځنۍ ډبرې دورې څخه د هغه وخت په توګه توپیر درلود چې په افریقا کې عصري انساني چلند وده کړې. دا تعریف ډیر کمزوری شوی ځکه چې د داسې عصري انساني چلندونو شواهد په سایټونو کې موندل کیږي کوم چې د پام وړ د ډبرو د وروستۍ دورې وړاندې کوي.
د ډبرو د منځنۍ دورې څخه لېږد
د ډبرو د وروستۍ دورې د منځنۍ ډبرې دوره تعقیبوي او شاوخوا 50,000 کاله وړاندې پیل کیږي. د ډبرو د وروستۍ دورې د پخوانۍ د ډبرو د منځنۍ دورې په پرتله د ډبرو په هنري اثارو کې د پراخه ډول لخوا مشخص شوی. دا اثار د وخت او موقعیت سره توپیر لري، د منځنۍ ډبرې دورې ټیکنالوژۍ سره توپیر لري چې داسې ښکاري چې د څو سلګونو زرو کلونو لپاره نسبتا بدل شوی نه وي. د د ډبرو د وروستۍ دورې ټیکنالوژي هم د هډوکي وسیلو په کارولو سره ځانګړتیا لري. د ډبرو د وروستۍ دورې د عصري انساني چلند سره تړاو درلود، مګر دا نظر د د ډبرو منځنۍ دورې سایټونو لکه بلومبوس غار او پنیکل پوائنټ کې له کشف وروسته بدل شو.
د د ډبرو د وروستۍ دورېسایټونه هم په افریقا کې د د ډبرو د منځنۍ دورې سایټونو څخه خورا ډېر دي، یو داسې رجحان چې کولی شي د نفوس شمیر زیاتوالی په ګوته کړي. د د ډبرو د وروستۍ دورې سایټونو ډیر شمیر هم د ځوانو سایټونو د ښه ساتنې په لور د تعصب پایله کیدی شي کوم چې د ویجاړیدو لږ چانس لري.
احتمالي ستونزې
د وروستي ډبرې دورې پای هغه وخت رامینځته شو کله چې ډلو د تیږو وسیلو کارولو ځای نیولو لپاره ټیکنالوژي لکه فلزات غوره کړل. دا پروسه په ټوله وچه کې په مختلفو نرخونو کې پیښ شوه، او دا د یادونې وړ ده چې د "د ډبرو د وروستۍ دورې" اصطلاح په عمومي توګه د لرغونپوهانو لخوا نن ورځ کارول کیږي چې په ابتدايي توګه په سویلي افریقا کې د تیږو وسیلو څخه کار اخیستونکي ښکار / راټولونکي نفوس ته راجع کړي. د ډبرو د وروستۍ دورې " بشري انقلاب " ماډل نور د ډیری لرغونپوهانو لخوا په افریقا کې د کار کولو له امله خوښ نه دی ځکه چې د 40,000-50,000 کلونو دمخه د عصري انساني چلند د پراختیا لپاره د زیاتیدونکي شواهدو له امله.
ګوی
پاچا ګوی له ۲۳۴۲۸۶م کاله پوری د باکچه اتم واکمن او د باکچې د څلورم پاچا ګایه رو کوچینی ځوی او همدارنګه د باکچې د پنځم واکمن چوګو کوچینیورور وو.
لمريزه ځلا
لمريزه ځلا د برېښنايي مقناطيسي ځلا په بڼه له لمر نه تر لاسه کېدونکې د يو واحد په اندازه ځواک دی، کوم چې د اندازه کولو د الې په مټ د څپو په اوږدوالي کې اندازه کېږي. لمريزه ځلا په SI واحدونو کې د يو متر مربع واټ (W/m2) په ډول اندازه کېږي. ډېر ځله لمريزه ځلا، په يو ټاکلي وخت کې سره راټوليږي، تر څو په دې موده کې شا او خوا چاپېريال ته  (جول په يو متر مربع کې، J/m2) د ځلانده انرژۍ خبر ورکړای شي. دې راټولې شوې ځلا ته لمريزه ځلا، لمريزه لوڅېدنه، لمريز ته ښکارېدنه يا ښکارېدنه ويل کېږي.
په اتموسفير کې له جذبېدو او شیندل کېدو وروسته، په تشيال يا د ځمکې پر سطحه لمريزه ځلا اندازه کېدای شي. په تشيال کې د ځلا  خپرېدل له لمر نه د لرې والي، لمريز جريان او د متقابل جريان د بدلونونو کار دی. سربېره پر دې، د ځمکې پر سطحه د ځلا غورځېدل، د اندازه کېدونکې سطحې پر کږېدو، له افق نه پورته د لمر لوړوالی او اتموسفيري شرايطو پورې هم اړه لري. لمريزه ځلا، د بوټو ميټابوليزم او د ژويو پر چلند هم اغېز پرېباسي.
د لمريزې ځلا له مطالعې او اندازه کولو نه په يو لړ مهمو برخو کې کار اخستل کېږي، په کومو کې چې د لمريزې انرژۍ له مرکزونو نه د انرژۍ تر لاسه کولو وړاندوينه، د د ودانيو د تودوخې او سړښت کار، د اقليم نمونه اخیستل او د موسم وړاندوينه شامل دي.
ډولونه
د لمريزې ځلا ګڼ اندازه شوي ډولونه شته.
واحدونه
د ځلا يا وړانګو SI واحد په يو متر مربع واټ دی (W/m2 = Wm−2).
د اندازې يو بديل واحد يې «لانګلی» دی (د يو سانتي ميتر مربع پر بنسټ ۱ ترموشيميايي کالري، يا ۴۱،۸۴۰ J/m2) د وخت د يو واحد پر بنسټ.
د لمري انرژۍ صنعت، په هر متر مربع کې د ساعت-واټ واحد (Wh/m2) د يو وخت د واحد په اساس کاروي. په دې بنسټ يې له SI واحد سره اړيکه په لاندې ډول ده:
1 kW/m2 × (24 h/day) = (24 kWh/m2)/day
(24 kWh/m2)/day × (365 days/year) = (8760 kWh/m2)/year.
د اتموسفير د پاسه ځلا
د اتموسفير د پاسه برخه کې د لمريزې ځلا د وېش ټاکنه، د ځمکې د کُرې او مداري پاراميټرونو په مټ تر سره کېږی. دا اصل په څرخېدونکې کُرې کې په هر ډول يو اړخيزې وړانګيزې پېښې عملي کېږي. د عددي موسم د وړاندوينې او موسمونو او اقليمي بدلونونو لپاره د پوهېدو په موخه انسولين اړين دی، (انسولين د لمر په وړاندې څرګندېدل دي). د کنګلونو په عصر کې کارېدونکې چاره، د «ميلانکوويچ څرخ» په نوم پېژندل کېږي.
کروي وېش، د مثلثاتو په اړه پر بنسټيزې پوهې ولاړ دی، د «کوساين» کروي قانون په دې ډول دی:
همدا معادله، له يوې عامې فارمولې (اصل- قاعدې) نه هم تر لاسه کېدای شي:
چېرې چې βله افقي نه يوه زاويه ده او γ يوه «ازيموت» زاويه ده.
له لمر نه د ځمکې جلا والی، د RE په ډول ښودل کېږي او منځنی واټن يې د R0 په ډول ښودل کېږي، نږدې يو فلکياتي واحد (AU). له لمريز ثبات نه د S0 په بڼه تعبير کېږي. د لمريز جريان ډبلوالی (انسوليشن) د ځمکې د کُرې په لمس کېدونکې سطحه، خو د اتموسفٍير د سترې برخې نه د پاسه (سل کيلومتره يا له دې نه زيات لوړوالی) په دې ډول دی:
د يوې ورځې د Q اوسط په يو څرخ کې د Q اوسط دی، يا تر h = π to h = −π پورې پرمخ تلونکي ساعت زاويه:
or
يا
که چېرې tan(φ)tan(δ) > 1 وي، نو بيا لمر نه لويږي، بلکې لمر له مخکې نه په h = π, راختلی دی، په همدې بنسټ ho = π دی. که چېرې tan(φ)tan(δ) < −1 وي، لمر نه راخيژي او ډول ښودل کېږي.
د يوې ورځې جريان نږدې ثابت پاتې کېږي، او شونې ده چې له انټګرال نه بهر شي  يايا
په همدې بنسټ:
فکر وکړئ چې θ دوديزه قطبي زاويه وي، کومه چې د سيارو مدار راښيي. په پسرلني اعدال کې θ = 0 فرض کړئ. بيا نو δ زوال د مداري موقعيت د ښودلو لپاره په دې ډول دی
چېرې چې ε کوږوالی دی. پېژندل شوی جغرافيايي «پريهيلين» ϖ پسرلني اعتدال ته په کتنې سره تعريفيږي، په همدې بنسټ بيضي شکله مدار لپاره:
د فلکياتي محاسبو نه ϖ، ε او e باندې د پوهې تر څنګ او د مشاهدو يا نظريې په اړوند له اتفقا نه، د هر ډول عرض البلد φ يا θ لپاره محاسبه کېدای شي. د بيضوي مدار له امله او د «کليپر» د دويم قانون په پايله کې، θ د وخت تر څنګ يو شان پرمختګ نه شي کولای. په دې حال کې، θ = 0°  درجه په کره ډول د پسرلني اعدال وخت دی، θ = 90° په دقيق ډول د دوبي د اوښتون وخت دی، θ = 180° په دقيق ډول د مني د اعتدال وخت دی او θ = 270°  په دقيق ډول د ژمني اوښتون وخت دی.
په يوه ټاکلې ورځ کې د لمريزې ځلا لپاره يوه ساده کړای شوې معادله په دې ډول ده:
چې په دې کې nشمېره، د کال يوه ورځ ده.
سلطان
سلطان چې په اصل کې له سلطان نه اخیستل شوی لغات دی، د عربي ژبې ریښه لري. سلطان په عربي ژبه کې واکمن یاهم امپراطور (ټولواکمن) ته ویل کیږي. لکه څنګه چې د شاه ځایناستي ته شهزاده ویل کیږي نو د تاریخي او ادبي نظره د سلطان ځایناستي ته (سلطان زوی) ویل کیږي. د افغانستان په لرغونی تاریخ کې سلطان تر ډیره هراړخیز واکمن ته کار شوی دی.
سلطان يو مقام دی چې ګڼې تاريخي معناوې لري. دا د «ځواک»، «اختياراتو»، «واکمني» په معنا يو مطلق اسم و، کوم چې له لغوي اسم «سلطة» څخه اخستل شوی و چې د اختيار، يا ځواک په معنا ده. وروسته د  واکمنو لپاره د لقب په توګه کارول کېدو، چا به چې په عمل کې د بشپړې خپلواکۍ ادعا کوله (دا معنا چې په هېڅ لوړ پوړي واکمن به متکي نه و)، خو په ټوليز ډول يې د خلافت ادعا نه کوله او نه به په يو خلافت کې د يو ولايت پياوړي والي ته دا نوم کارېدو. د دې ټکي صفتي بڼه سلطاني دی، همدا راز هغه دولت او سيمې ته چې سلطان واکمنمي پرې کوي، تر څنګ يې د هغه دفتر ته د سلطنت (سلطنة) نوم اخستل کېږي.
دا اصطلاح له پاچا (ملک) څخه جلا ده، سره له دې چې دواړه اصطلاحات يو خپلواک واکمن ته اشاره کوي. د سلطان ټکي استعمال تر مسلمانو هېوادونو پورې محدود دی، په داسې حال کې چې دا لقب له ځانه سره مذهبي اهميت لري، کوم چې د ډېر سيکولار (لادينه) لقب پاچا (بادشاه) سیال لقب دی، د پاچا  اصطلاح هم په اسلامي او هم په غېر اسلامي هېوادونو کې کارول شوې ده.
په وروستیو کلونو کې، عصري ميراثي واکمنو له خوا کرار کرار د سلطان لقب (منصب) پر پاچا، څوک چې هيله لري د قانون تر حاکميت لاندې په خپله سيکولار واکمنۍ ټينګار وکړي. د پام وړ بېلګه يې مراکش دی، د چا ټولواک چې په ۱۹۵۷ز کال کې خپل نوم له سلطان څخه پا پاچا واړاوه.
د دې اصطلاح تاریخ
دا ټکی له عربي او سامري جرړو لرونکي ټکي «سلطه» څخه اخستل شوی دی، معنا يې ده سخت، پیاوړی. د سلطان نوم په لومړيو کې يو اخلاقي واک يا روحاني ځواک (سياسي ځواک په خلاف) لپاره جوړ شوی و او په همدې معنا په قرأن کریم کې په ګڼو ځايونو کې ذکر شوی دی.
د اسلامي نړۍ په لومړيو کې، په نظري ډول تر ټولو زيات واک او اختيارات له خليفه سره وو، څوک چې د خلافت د رهبر په توګه بلل کېدو. په هر حال، له اتمې پېړۍ وروسته د اسلامي نړۍ مخ پر زياتېدو سياسي وېش دا اجماع وننګوله. د اداري واک لرونکو سيمه ييزو والیانو د امير (په دوديز ډول د قوماندان يا شهزاده په توګه ژباړل شوی دی) لقب درلود او د خليفه له خوا ټاکل کېدل، خو په نولسمه پېړۍ د دوی له منځه ځينې يې عملي خپلواک واکمن وګرځېدل، کومو چې خپلې واکمنې کورنۍ سلسلې جوړې کړې، لکه اغلبيان او طولونيان.د لسمې پېړۍ په وروستيو کې، د هغه انفرادي واکمن لپاره د سلطان د اصطلاح کارېدل پيل شول چې په عملي ډول يې خپلواک اختيارات درلودل، که څه هم په دې ډول د دې اصطلاح لومړی اوښتون پېچلې او موندل يې ستونزمن دي. په څرګند ډول خپل ځان ته د دې لقب ورکونکی لومړی ستر شخصيت غزنوي واکمن محمود و (۹۹۸-۱۰۳۰ ز)، چا چې د اوسني افغانستان او پر شا اوخوا سيمو واکمنې سترواکي مشري کوله. ډېر ژر، غزنوی سترواکۍ ته په ماتې ورکولو او له دوی څخه په پراخه سيمه واک تر لاسه کولو څخه وروسته سلجوقيانو هم همدا لقب خپل کړ، د هغوی په واکمنۍ کې د عباسي خلافت پلازمېنه بغداد هم شامل و. لومړی سلجوقي مشر «تغرل بي» لمړی هغه مشر و چې په خپله سکه يې د سلطان لقب حک کړ. په داسې حال کې چې سلجوقيانو په بغداد کې خليفه په رسمي ډول د اسلامي امت د ټولمشر په توګه ومانه، بيا هم د هغوی د سياسي ځواک سيوری عملاً پر عباسيانو خپور و. له همدې امله مختلفو اسلامي علماوو – په ځانګړي ډول الجويني او الغزالي – د منل شويو خلفاوو د رسمي پیاوړې واکمنۍ په چوکاټ کې د سلجوقي سلاطينو د سياسي اختياراتو لپاره د نظرياتي جواز پيدا کولو هڅه وکړه. په عموم کې، دا نظريه پر ځای وساتل شوه چې ټول مشروع واکونه له خليفه څخه تر لاسه کېږي، خو هغه دا واکونه خپلواکو واکمنو ته لېږدېدلي و، څوک چې خليفه په خپله د مشروع واکمنو په توګه منل. د بېلګې په ډول، الغزالي استدلال کړی، په داسې حال کې چې خليفه د اسلامي قانون (شريعة) تظمين کوونکی و، په عملي ډول د قانون د تنفيذ لپاره جبري ځواک ته اړتيا لېدل کېده، او نېغ په نېغه د دې ځواک څخه کار اخيستونکی سلطان و.
د صليبي جګړو پر مهال د سلطان د مقام اهميت لا پسې زيات شو،  هغه مهال کله چې هغو مشرانو په شام کې د صليبي دولتونو پر ضد د مبارزې مشري وکړه چې د سلطان لقب يې درلود (لکه صلاح الدين او ايوبي واکمنه کورنۍ). په ۱۲۵۸ز کال کې د مغولو په لاس د بغداد له ويجاړۍ وروسته د پېښ شوي بحران په اوږدو کې د سلطان د موقف په اړوند اندونه جوړ شول، کوم چې د عباسيانو د سياسي ځواک پاتې شوني هم پای ته ورسول. له هغې څخه راوروسته، د عباسي خلفاوو پاتې زوزات په قاهره کې د مملوکيانو تر ساتنې لاندې ژوند وکړ  او بيا هم مملوکيانو تش په نوم د خلفاوو په توګه منلي وو. په هرحال، له همدې وخت راهيسې دوی سره هېڅ راز عملي اختيار نه درلود او د سني اسلامي نړۍ په کچه منل شوي نه وو. د عباسي خلفاوو د سلسلې د ساتونکو په توګه، مملوکيانو خپل ځانونه د سلاطينو په توګه منلي وو او اسلامي عالم خليل الظاهري استدلال کړی چې یواځې دوی کولای شول دا لقب له ځانه سره ولري. په هر حال، په عملي ډول، د هغه پړاو ډېرو نورو اسلامي واکمنو هم دا لقب کارولو. مغولي واکمنو (چې هغه مهال يې اسلام منلی و) او نور ترکي واکمن هغه څوک و چې د سلطان لقب يې خپل کړی و.
په شپاړسمه پېړۍ کې هغه مهال د سلطان او خليفه د مقامونو يوځای کېدل پېل شول، کله چې عثماني سترواکۍ مملوکي سترواکۍ ونيوله او په ډې ډول د منځني ختيځ، شمالي افريقا او ختيځې اروپا په ډېرو سيمو کې بلا منازع مخکښ سني مسلمان ځواک وګرځېد. په شپاړسمه پېړۍ کې عثماني عالم او فقيه «ابيسوډ مهمت افندي» د هغه مهال عثماني سلطان (هغه مهال د برم څښتن سليمان) د ټولو مسلمانانو خليفه او ټولمشر په توګه ومانه. د سلطان او خليفه دا يووالی په نولسمه پېړۍ کې د عثماني سترواکۍ د سيمو د سقوط پر مهال په لا زيات ډول د ټینګار وړ وګرځېد، کله چې عثماني واکمنو د اروپايي (مسيحي) استعمار د پراختيا په وړاندې سلطان د ټولې اسلامي نړۍ د رهبر په توګه وړاندېز کړ. د دې روایت د یوې برخې په توګه، ادعا شوې چې کله په ۱۵۱۷ز کال کې سلطان سليم اول قاهره ونيوله، په قاهره کې د عباسيانو وروستي اولاد په رسمي ډول د خليفه لقب هغه ته انتقال کړ. په همدې بنسټ دې امتزاج د سلطان پررسمي سياسي واک سربېره د هغه مذهبي او رحاني واک هم لوړ کړ.
د دې وروستي پړاو پر مهال، د سلطان لقب له عثماني سترواکۍ بهر هم کارېدو، لکه د سوماليې اشراف، مالايي رئيسان او د مراکش سلطان (لکه په اولسمه پېړۍ کې منځ ته راغلې علوي واکمنه کورنۍ). په هر حال، دا لقب د شيعه مسلمانو واکمنو له خوا د خپلواک لقب په توګه نه کارېدو. د ايران صفوي واکمنې کورنۍ، چا چې د هغه زمانې تر ټولو ستر اسلامي شيعه دولت په واک کې درلود، عموماً پارسي لقب شاه کاراوه، دا هغه دود و چې له دې وروسته واکمنو کورنیو کې هم جاري و. خو له بلې خوا د سلطان اصطلاح عموماً د دوی په قلمرو کې ولايتي والیانو ته ورکول کېده.
د كوه نور الماس
د کوه نور آلماس Koh-i-Noor (د روښانه غره الماس) یاهم کوه نور په هندي कोहिनूर) یو وخت ۳۷،۲۱ ګرامه چې برابر د ۱۸۶،۰۶۲۵ قیراطه کیده د نړۍ له غټو او مشهورو الماسو څخه وو. په ۱۸۵۴م کال د تازه تراش سره د یاد الماس وزن ۲۱،۶۱ ګرامو ته راښکته شو. د کوه نور الماس چې اصلي مندن ځای (د پیدا کولو ځای) مشخص ندی، اما ویل کیږي جې د هند د اندرا پردش آیالات د حيدراباد، هند په ګلنده قلعه کې په ۱۶۵۶م کال کې لاسته راعلی دی. یاد الماس د عبدالله قطب شاه د وزیر میرزا محمد میر له لوری د ګورکانی واکمنۍ واکمن شاه جهان ته تحفه شوی وو. کوه نور د نادر افشار او هندي واکمنانو د لاسته ولیدلو ترڅنګ د نادر شاه افشار د وژنی وروسته چې د افغان واکمن احمد شاه درانی لخوا ووژل شو افغانستان ته انتقال شو. وروسته د رانجیت سینګ لخوا نادر شاه دراني ته د ماتی ورکولو سره کوه نور د نوموړی لخوا هند ته ولیږدول شو. د هند د سیکانو او بریتانویانو د دویمې کګړی پرمهال چې پکې سیکانو ماتې وخوړه، دولیپ سینګ په ۱۸۴۹م کال د بریتانویانو سره د یوه پنځه ماده یېز تړون له مخې کوه نور په هند کې میشتې یوې بریتانوي کمپنې ته وسپاره، چې د یادې کمپنې لخوا په ۱۸۷۷م کال هند ته د بریتانیا د ملکۍ (ملکه وېکټوريا) ته تسلیم کړ.
د يهوديت تاريخ
يهودي تاريخ د يهوديانو او د هغوی د قوم، دين او کلتور تاریخ دی، چې څه ډول يې وده کړې او له نورو خلکو، دينونو او کلتورونو سره مخامخ شوي. سره له دې چې يهوديت د يوه دين په توګه په يوناني سندونو کې د هلنيستي پړاو پر مهال (۳۲۳-۳۱) راڅرګند شوی او تر ټولو دمخه د اسرائيلو يادونه د مرنپتاح پر ډبرليک له میلاد مخکې په ۱۲۱۳-۱۲۰۳ نېټه شوې ده. مذهبي ادبيات وايي چې: د اسرائيلو کيسه له میلاد مخکې لږ تر لږه ۱۵۰۰ ته رسېږي. د يهودو ډله یيز کوچ، د اشوريانو له نيولو سره پيل شو او د بابليانو په نيولو سره يې په پراخه پيمانه دوام درلود. يهوديان په رومي سترواکۍ کې خپاره وو او دا چاره په مرکزي او ختيځه مديترانه کې د بيزانس د واکمنۍ پر مهال تر کمې کچې روانه وه. په ۶۳۸ ز کال کې بيزانس سترواکي د شام واکمني له لاسه ورکړه. د خليفه حضرت عمر(رض) تر واکمنۍ لاندې د عربو اسلامي سترواکي، اورشليم، د بين النهرين سيمې، سوريه او مصر ونيول. په هسپانيه کې د يهودي کلتور زرين پړاو، د اروپا له منځنيو پېړيو سره برابر شو، چې په دې موده کې په ټوله ايبريا ټاپووزمه کې د مسلمانانو حکومت و. په هغه وخت کې، په عمومي ډول يهوديان، په ټولنه کې منل کېدل او يهودي دين، کلتور او اقتصادي ژوند وغوړېد. د دولسمې او پنځلسمې پېړۍ تر منځ، اشکنازي يهوديان په مرکزي اروپا کې له خورا بد ځورسره مخامخ شول، کوم چې پولنډ ته د دوی د ډله ييز کوچ لامل وګرځېد.
د عثماني لرغوني پړاو پر مهال (۱۳۰۰-۱۶۰۰) د سترواکۍ له نورو ډېريو ټولنو سره يهوديان هم تر يو بريده، له نېکمرغۍ څخه برخمن وو. په اولسمه پېړۍ کې په لويديځه اروپا کې د پام وړ يهوديان مېشت(استوګن) و. د اروپايي رنسانس او روښانتيا په پړاو کې، په يهودي ټولنو کې د پام وړ بدلونونه راغلل. په اتلسمه پېړۍ کې يهوديانو، له محدودونکو قوانينو څخه د دوی ژغورلو او په اروپايي ټولنه کې د ضم کېدلو هڅې پيل کړې. په داسې حال کې چې په لويديځه اروپا کې يهوديانو ته د قانون په وړاندې مخ پر زياتېدونکې برابرتيا ورکړه شوه، دوی د اوسېدو په سيمه کې له زياتو ځورېدلو او قانوني محدوديتونو سره مخامخ شول، په دې کې پراخه ډله ييزې وژنې هم شاملې وې، کوم چې په ۱۸۸۱ او ۱۹۲۴ ز کلونو کې، له دوه ميلیونو څخه زيات يهوديان متحده ايالاتو ته کوچ کولو ته اړ کړل. په ۱۸۷۰ او ۱۸۸۰ ز کلونو کې اروپا مېشتو يهوديانو، په پراخه کچه اسرائيلو ته د کوچېدو او په خپله ملي خاوره کې د بيا ځای پر ځای کېدو په اړه بحثونه پيل کړل. په ۱۸۹۷ ز کال کې په رسمي ډول صیهونيستي ګوند بنسټ کېښودل شو. په همدې وخت کې د اروپا او متحده ايالاتو يهوديانو د ساينس، کلتور او اقتصاد په برخه کې برياوې تر لاسه کړې، په دوی ټولو کې پېژندل شوي کسان يې ساينسپوه البرټ انشټاين او فيلسوف لودويګ ويتګنشتاين وو. د اوس په څېر، د نوبل جايزې ډېری ګټونکي هم يهوديان وو.
په ۱۹۳۳ ز کال کې، په المان کې د اډولف هیټلر او نازيانو له خوا د واک له تر لاسه کولو سره سم، د يهوديانو حالت نور هم خراب شو. اقتصادي کړکېچ، د يهودو پر ضد توکميز قوانين او د راتلونکې جګړې وېرې يهود اړ کړل چې له اروپا څخه فلسطين، متحده ايالاتو او شوروي اتحاد ته وتښتي. په ۱۹۳۹ ز کال کې دويمه نړيواله جګړه پیل شوه او تر ۱۹۴۱ ز کال پورې هیټلر د پولنډ او فرانسې په ګډون نژدې ټوله اروپا نیولې وه، چې هغه مهال په پولنډ کې ميليونونه يهوديانو ژوند کاوه. په ۱۹۴۱ زکال کې د شوروي اتحاد له بريد وروسته، وروستۍ حل لاره پيل شوه او د يهوديانو د پوپناه کولو په موخه بې مخينې منظم او پراخه عمليات پيل شول. په سياسي اروپا کې د يهوديانو ځورول او وژل پېښ شول، چې په دې کې شمالي اروپايي افريقا (د نازيانو پلويان وېشي-شمالي افريقا او ايټالوي ليبيا) هم شامل و. دا ټولوژنه، چې په هغې کې نږدې شپږ ميليونه يهود په منظم ډول له منځه يووړل شول، د هالوکاسټ په نوم پېژندل کېږي او يا په عبري ژبه کې د شوا په نوم. په پولنډ کې درې ميليونه یهوديان، د اجباري کار د پنډغالو په ګازخونو کې ووژل شول، يوازې يو ميليون يهوديان، د اشتويتس په پنډغالي کې ووژل شول.
فلسطين چې له ۱۹۲۰ ز کال راهيسې، د بریتانيې تر واک لاندې و، د هالوکاسټ پر مهال او له هغې مخکې په پراخه کچه د يهودي کډوالۍ د څپو شاهد و. کله چې په ۱۹۴۸ ز کال کې دا واکمني پای ته ورسېده، ډايويډ بين-ګورين د مۍ په څوارلسمه نېټه په ارتس اسرائيل کې د يوه يهودي هېواد د رامنځته کولو ادعا وکړه، چې د اسرائيلو هېواد په نوم پېژندل کېده. ډېر ژر ګاونډيو عرب هېوادونو بريد وکړ، خو نوي جوړ شوي  اسرائيلي پوځ مقاومت وکړ. په ۱۹۴۹ ز کال کې جګړه پای ته ورسېده او د اسرائيلو دولت، د هېواد په جوړولو پیل وکړ. له ټولې نړۍ څخه يې سلګونه زره يهوديان جذب کړل. په ۲۰۲۰ ز کال کې اسرائيل يو پارلماني ديموکراتيک هېواد دی، چې نفوس يې نهه اعشاريه دوه ميليونه خلکو ته رسېږي، شپږ اعشاريه اوه ميليونه يې يهوديان دي. د يهوديانو سترې ټولنې په اسرائيلو او متحده ايالاتو کې دي، په فرانسې، کاناډا، ارجنټاين، روسيه، بریتانيه، استراليا او المان کې هم د يهودو سترې ټولنې شته. (د نويو يهوديانو د شمېرو په اړه دې معلوماتو لپاره د يهودو نفوس وکتل شي).
د يهودو په تاريخ کې د وختونو پړاوونه
د يهوديت او يهوديانو تاريخ په پنځو پړاوونو وېشل کېدای شي: (۱) له يهوديت مخکې لرغوني اسرائيل، له پيل څخه تر ۵۸۶ قبل الميلاد پورې، (۲) له میلاد مخکې په شپږمه او پنځمه پېړۍ کې د يهوديت پيل، (۳) له ميلاد وروسته اويايم کال کې د دويم عبادتځای له ويجاړېدو وروسته د حاخامي يهوديت جوړېدل، (۴) د حاخامي يهوديت پړاو، له ميلاد وروسته په ۳۱۲ ز کال د قسطنطين ستوراک د واکمنۍ پر مهال سياسي واک ته د مسيحيت له پورته کېدو څخه په اتلسمه پېړۍ کې د مسيحيانو د سياسي واک تر پای ته رسېدو پورې، او (۵) د ډول - ډول يهوديت پړاو، له فرانسوي او امريکايي اوښتون څخه وروسته تر اوسه.
لرغونې اسرائيليان (له میلاد مخکې تر ۵۸۶ کال پورې)
د لومړيو يهوديانو او دهغوی د ګاونډيانو تاريخ، په ښېرازه مياشت (ښېرازه مياشت هغو سيمو ته کارېدونکې اصطلاح ده ، چې د دجلې او فرات سيندونو په څنډو کې پرتې دي) او د مديترانې سمندرګي په ختيځو غاړو تمرکز لري. د هغو خلکو له منځه پيلېږي، چا چې د نيل سمندر او بين النهرين تر منځ پرتې سيمې نيولې وې. د کنعان ځمکه «چې نږدې اوسني اسرائيل، فلسطين، اردن او لبنان په کې شامل دي»، د تمدنونو د راټولېدو ځای و، هغه سيمه چې د مصر او بابیل لرغوني کلتورونه، د عربو ساراګانې(صحراوې) او د کوچنۍ اسيا لوړې ځينې راچاپېرې دي. Compare:
د متحده ایالاتو د اساسي قانون دوولسم تعدیل
د متحده ایالاتو د اساسي قانون دوولسم تعدیل(تعدیل XII ) د ولسمشر او د ولسمشر د مرستیال د ټاکلو لپاره تګلاره برابروي. دا تعدیل د ۱۸۰۳ ز کال د ډسمبر په ۹ مه د کانګرس له خوا وړاندیز شوی و او د جون په ۱۵، ۱۸۰۴ ز کې د اړتیا وړ درې پر څلورمه برخه د مقننه پلاوي ایالتي  قوانينو له خوا تصویب شو. نوي مقررات د ۱۸۰۴ ز کال د ولسمشرۍ ټاکنو لپاره پلي شو او د ولسمشرۍ راتلونکې ټولې ټاکنې یې سنبال کړې.
د اساسي قانون له اصولو سره سم، د ټاکنیز پلاوي هر غړي دوه ټاکنیزې رایې کارولي، پرته له دې چې د ولسمشر لپاره د ټاکنیزو رایو او د ولسمشر د مرستیال لپاره د ټاکنیزو رایو ترمنځ توپیر وکړي. د ولسمشریزو ټاکنو نوماند چې تر ټولو زیاتې رایې ترلاسه کړي – په دې شرط چې لږ تر لږه د رایه ورکوونکو د اکثریت سره برابر وي – د ولسمشر په توګه ټاکل کېږي، په داسې حال کې چې د ولسمشرۍ نوماند چې ډېرې رایې یې ترلاسه کړې وې، د ولسمشر د مرستیال په توګه ټاکل کېږي.
متن
رایه ورکوونکي په خپلو ایالتونو کې سره راټولېږي، ولسمشر او د ولسمشر مرستیال ته،  چې لږ تر لږه، له هغوی سره د ورته ایالت اوسیدونکي نه وي رایه ورکوي، دوی باید په خپلو رای پاڼو کې د هغه کس نوم واخلي، چې د ولسمشر په توګه یې رایه ورکړې وي او په جلا رای پاڼو کې د هغه کس چې د ولسمشر د مرستیال په توګه یې رایه ورکړې وي، نوم واخلي او دوی باید د ټولو هغو کسانو چې د ولسمشر په توګه یې رایه ورکړې او ټولو هغو کسانو چې د ولسمشر د مرستیال په توګه یې رایه ورکړې وي، جلا لیست جوړ کړي او د هر یوه د رایو د شمېر یو لیست جوړ کړي، چې دا لیست  باید لاسلیک شوی او ټاپه شوی وي او وروسته دا لیست د متحده ایالاتو مقام او مشرانو جرګې ته استول کېږي.
د مشرانو جرګې رئیس باید د مشرانو جرګې او د استازو د جرګې په شتون کې، ټول سندونه پرانیزي او بیا رایې وشمېرل شي.
مخینه
د ټاکنیز پلاوي لپاره د اصلي تګلارې له مخې، لکه څنګه چې د دویمې مادې، ۱ برخه، ۳ بند کې چمتو شوي، هر رایه ورکوونکی دوه ټاکنیزې رایې ورکوي، د ولسمشر لپاره د ټاکنیزو رایو او د مرستیال لپاره د ټاکنیزو رایو ترمنځ هیڅ توپیر نشته. هغه دوه کسان چې د رایه ورکوونکي له خوا غوره شوي وو، دواړونه شوای کولای، له هغه رایه ورکوونکي سره په ورته ایالت کې اوسېدلي وای. دا بندیز د دې لپاره جوړ شوی و چې د رایې ورکوونکو د خپلو اړوندو ایالتونو دوه «غوره زامنو» ته د رایې ورکولو مخه ونیسي. هغه څوک چې تر ټولو ډېرې رایې تر لاسه کړي، په دې شرط چې د رایه ورکوونکو اکثریت جوړ کړي، د ولسمشر په توګه ټاکل کېږي، په داسې حال کې چې د ولسمشرۍ نوماند چې ډېرې رایې ترلاسه کړې وي، د ولسمشر د مرستیال په توګه ټاکل کېږي.
کانګرس ته سفر
د مارچ په ۱۸۰۱ ز کې، د ۱۸۰۰ ز کال د ټاکنو له حل نه څو اوونۍ وروسته، په نیویارک ایالت کې دوه تعدیلات وړاندیز شوي، چې د دوولسم تعدیل چوکاټ جوړوي. والي جان جې د ایالت قانون ايښودونکې ډلې ته یو تعدیل وړاندې کړ، چې په هر ایالت کې د رایې ورکوونکو ولسوالۍ، ټاکنو ته اړتیا لري. د اسمبلۍ غړی جدیده پیک د ولسمشر او د ولسمشر د مرستیال د رایو لپاره د نومونو تصویبولو تعدیل وړاندې کړ. دا دوه تعدیلات د ۱۸۰۲ ز تر پیل پورې په پام کې نه وو نیول شوي، ځکه چې ایالتي قانون ايښودونکې ډلې د اوړي او ژمي لپاره دمه اخیستې وه. د نیویارک ایالت سناتور ډیویټ کلینټن د جنوري په ۱۸۰۲ز کې د تعدیل تصویب ته اقدام وکړ.
د استازو جرګه (ولسي جرګه)
اتم کانګرس په لومړۍ ورځ، د تعدیل طرحه په پام کې ونیوله. د تعدیل په لومړي جوړښت کې د جرګې په رای پاڼو کې پنځه تنه د ټاکنیزو رایو د اخیستو لپاره نومول شوي وو چې هیڅ یوه نوماند د ټاکنیزو رایو اکثریت پوره کولای نه شوای. د ویرجینیا ډیموکراتیک – جمهوري غوښتونکی جان کلپټن، د اتحادیې ترټولو لوی ایالت استدلال وکړ چې د احتمالي ټاکنو لپاره په لیست کې د پنځو نومونو درلودل د خلکو نه واک اخیستی، نو هغه وړاندیز وکړ، چې په لیست کې دې یواځې دوه نومونه شتون ولري. د اکتوبر په ۲۰مه، جرګې یوه اوولس کسیزه کمیټه (یو استازی له هر ایالت نه) د تعدیل د تنظیم او ښه کولو لپاره وټاکله.
د مشرانو جرګه
لکه څنګه چې په جرګې کې یادونه وشوه، بحث په احتمالي ټاکنو کې د نوماندانو د شمېر او د اساسي قانون د فلسفي بنسټونوپه اړه و. یوځل بیا، کوچنیو فدرالي دولتونو په کلکه استدلال وکړ، چې درېیونوماندانو، لویو ایالتونو ته د ولسمشرانو د غوره کولو لپاره خورا ډېر واک ورکړی.
ټاکنیز کالج تر دوولسم تعدیل لاندې
په داسې حال کې چې دوولسم تعدیل د ټاکنیز پلاوي جوړښت بدل نه کړ، خو هغه پروسه یې بدله کړه چې له مخې یې ولسمشر او د ولسمشر مرستیال ټاکل کېده. نوې ټاکنیزه پروسه، د لومړي ځل لپاره د ۱۸۰۴ ز ټاکنو لپاره وکارول شوه. له هغه وخت راهیسې ولسمشریزې ټاکنې د دوولسم تعدیل له مخې ترسره کېږي.
دوولسم تعدیل په ګوته کوي چې، هر رایه ورکوونکی باید د ولسمشر لپاره د دوو رایو پر ځای د ولسمشر او د ولسمشر د مرستیال لپاره جلا رایې ورکړي. برسیره پردې، رایې ورکوونکي نه شي کولای، د ولسمشرۍ نوماندانو او د ولسمشر مرستیالانو نوماندانو ته، چې دواړه د یوه ټاکل شوي ایالت اوسېدونکي وي، رایه ورکړي- لږترلږه یو یې باید د بل ایالت اوسیدونکی وي.
له دوه وېشتم تعدیل سره جوړجاړی(تعامل)
دوولسم تعدیل په ښکاره توګه د اساسي قانون هغه شرایط چې د ولسمشر لپاره چمتو شوي، د ولسمشر د مرستیال لپاره یې هم بیانوي او دوه وېشتم تعدیل ولسمشر له دویمې دورې وروسته، د درېیمې دورې لپاره له ټاکل کېدو نه منع کوي، خو دا چې ایا دا تعدیلات دواړه منع کوي، دا ناڅرګنده دي. ولسمشر د خپلې دورې له پای ته رسېدو نه وروسته کولای شي ،د ولسمشر د مرستیال په توګه دنده ترسره کړي.
له ۱۸۰۴ ز راهیسې ټاکنې
د ۱۸۰۴ ز د ټاکنو له پیل سره، ټولې ولسمشریزې ټاکنې د دولسم تعدیل لاندې ترسره شوې. له هغه وخت راهیسې یوازې یو ځل د استازو جرګې د ۱۸۲۴ز په ټاکنو کې ولسمشر وټاکه، ځکه چې د څلورو نوماندانو نه هیڅ یو هم د ټاکنیزو رایو مطلق اکثریت (په هغه وخت کې ۱۳۱) نه و ګټلی: اندریو جیکسن ۹۹ ټاکنیزې رایې، جان کوینسي اډمز (د جان اډمز زوی) ۸۴، ویلیم ایچ کرفورډ ۴۱ او هینري کلي۳۷ رایې ترلاسه کړې وې.
اسرائيل
اسرائيل چې په رسمي ډول د اسرائيلو دولت په نوم پېژندل کېږي، په ختېځه اسيا کې پروت هېواد دی. دا هېواد د مديترانې سمندر په سويل ختیځو څنډو او د سره سمندر په شمالي څنډو کې پروت دی، په شمال کې له لبنان، شمال ختیځ کې له سوريې، ختيځ کې له اردن، ختيځ او لويديځ ته د فلسطيني ځمکو د لويديځې څنډې او غزې تړانګې سره يې پولې شریکې دي، مصر يې سويل لويديځ ته پروت دی. تل ابيب د دې هېواد اقتصادي او تيکنالوجيکي مرکز دی، په داسې حال کې چې د حکومت مرکز او اعلان شوې پلازمېنه يې القدس ښار دی، له دې سره سره پر ياد ښار د اسرائيلو پر واکمنۍ نړيوال اعتراف محدود دی.