cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بروکسل (ښار )
د 1976 راهیسې د محلي ټاکنو پایلې
د ۱۹۸۳ کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه، د بروکسل لیبرالانو د بلجیم له خپلواکۍ مخکې د ښاروالۍ څوکۍ له لاسه ورکړه او د لومړي ځل لپاره د بروکسل سوسیالیست ښاروال شو. د بروکسل د ټولو ښاروالانو د کتنې لپاره، د بروکسل د ښاروالانو لیست وګورئ.
د 2012 ښاروالۍ په ټاکنو کې، PS-sp.a کارټل د 18 څوکیو سره ترټولو لوی شو، ورپسې cdH (په حقیقت کې، cdH-CD&V کارټل) د 10 څوکیو سره. دریم کارټیل MR-Open Vld هم د 10 څوکیو سره و. Ecolo-Groen د 7 څوکیو سره څلورم ځای خپل کړ. په پای کې، FDF 3 څوکۍ او N-VA 1 څوکۍ ترلاسه کړې. ارغواني اکثریت د PS-sp.a او MR-Open Vld ترمنځ جوړ شوی و، د 49 څوکیو څخه د 28 لازمې وې. فیلیپ کلوز د بروکسل ښار ښاروال دی.
د بروکسل لپاره، لکه د بروکسل پلازمینې سیمې د نورو ښاروالیو لپاره، د اوسیدونکو د شمیر په په نسبت د رایې ورکوونکو شمیر خورا ټیټ دی چې دا د غیر بلجیم اوسیدونکو د لوړ تناسب له امله دی (که څه هم دوی ممکن د ځانګړو شرایطو لاندې د ښاروالۍ د رایې ورکولو حق لري). د سیمې په ۱۹ ښاروالیو کې د باطلو او سپینو په ګډون د ټولو رایو شمېر یوازې ۴۴،۶۶ سلنه دی.
د 2012 کال د اکتوبر په 14 د ښاروالۍ په ټولټاکنو کې، د رای ورکوونکو/اوسیدونکو او غیر حاضرۍ تناسب په لاندې ډول وو:
د اروپا پلازمینه
بروکسل د اروپایي اتحادیې اصلي پلازمینه ګڼل کیږي. د اروپا پارلمان په عمده توګه په بروکسل کې غونډه کوي او دا ښار د اروپایي کمیسیون او د اروپایي ټولنې د شورا څوکۍ هم ده. د اروپا اقتصادي او ټولنیزه کمیټه ، د سیمې اروپایی کمیټه او یو شمیر نورې اروپایی ادارې هم په بروکسل کې میشتې دي.
ډیری اروپایی ادارې په لیوپولډ ولسوالۍ کې راټولې شوې دي، چې د اروپا ربع په نوم هم پیژندل کیږي د دې بنسټونو د ودانيو لپاره ډیری نوي اسکائی سکریپرونه جوړ شوي، لکه د برلیمونټ ودانۍ، د جستس لیپسیوس ودانۍ ، د مادوټ برج، د شارلمین ودانۍ ، د استوګنې ماڼۍ او داسي نوري.
د ناټو مرکزي دفتر او د یورو کنترول EUROCONTROL مرکزي دفتر د بروکسل په هارن سیمه کې موقعیت لري.
کلیساګانې
ځینې کلیساګانې شاملې دي:
موزیمونه
سربیره پردې ، په ښار کې ډیری رستورانتونه شتون لري چې له هغې جملې څخه الکساندر ، کوم چیز سوی ، سی ګرل ، ولا لورین او WY ته یو یا څو میشیلین ستوري ورکړل شوي.
مهم تالارونه Ancienne Belgique, Munt, the Beursschouwburg او KVS دي. په 1993 کې، Kaaitheater ځان د نڅا، تیاتر او فعالیت لپاره د سینکټیلټپلین د مرکز په توګه تاسیس کړ. بروکسل هم له 2005 راهیسې کیسینو لري.
په 1987 کې، د تورن او ټیکسي د بار وړلو پخوانی سټیشن طبقه بندي شو او په کلتوري او تفریحي ځای بدل شو. تر 2016 پورې، د کولور کیف فستیوال هر کال دلته ترسره کېده، چې په 2017 کې اوسیګیم پارک ته لاړ. د کانال په زون کې د بیکوډوک په څنګ کې د تورن او ټکسي په مقابل کې ، دوه کښتۍ ، د ریک هنر بوټ او د ریک د سیندبوټ ، د 1970s راهیسې هنري فعالیتونه ، جشنونه او کلتوري پروژې تنظیموي.
برسلز د LGBT خلکو لپاره د کافې لړۍ هم لري، کوم چې په عمده توګه د کولنمارټ شاوخوا او شاوخوا موقعیت لري، لکه لی بیلجیکا، لی سولیل او لی ډیټور (پخوانی L'Homo Erectus). د دې هدف ګروپ لپاره یو ګوند چې نړیوال اپیل څخه خوند اخلي لا ډیمینس دی، چې د 1994 راهیسې په بلیسسټراټ کې په مشهور ټیکنو ډیسکو فیوز کې ترسره کیږي.
ژبه
د بروکسل په پلازمینه سیمه کې، فرانسوي او هالنډي رسمي ژبې دي. په هرصورت، ډیری اوسیدونکي، مسافر او 'منظم' بهرنیان په عمده توګه فرانسوي د یوې خبرې ژبې په توګه کاروي. دا دود په بروکسل کې د مختلفو ژبو ګروپونو د عددي تناسب، په بروکسل کې د فلیمش نسبي څو ژبنيزم، او د فرانسوي ویونکو ترمنځ د نورو ژبو نسبتا کم پوهه له لارې رامینځته شوی. د څیړنې له مخې، په بروکسل کې د پام وړ شمیر بیلابیل ژبې په کور دننه خبرې کیږي، او د ژبې مخلوط کورنۍ هم شتون لري.
اقتصاد
د بروکسل اقتصاد د خدماتو سکتور او عامه ادارو کې د فعالیتونو تسلط لري. دا فعالیتونه اکثرا د پلازمینې ښار فعالیت سره تړاو لري:
یوه مهمه سوداګریزه ولسوالۍ د مرکز شمال ته د نورډرومیټ (د اسپیس نورډ) د شمالي سټیشن شاوخوا ده. سیمه د لوړ پوړو ودانیو لخوا مشخص کیږي. همدارنګه د مرکز په مستقیمه ختیځ کې د ښار منظره د دفترونو (د ټیټو لوړو ودانیو) لخوا تسلط لري. مرکزي سټیشن ته نږدې د مرکزي پلازا ودانۍ په 15 پوړونو کې 23,000 m² دفترونه لري.
د اروپایی موسسو شتون څخه مننه، ډیری نړیوالو شرکتونو په بروکسل کې یوه څانګه غوره کړې. د پایلې په توګه ، په بروکسل کې د دفتر ځای لپاره مستحکم لوړه غوښتنه شتون لري ، حتی په اقتصادي بحران کې. دا ښار د لندن او پاریس وروسته په اروپا کې دریم مهم سوداګریز ښار دی. بروکسل هم د کانګریس یو مهم ښار دی او ښار په دې وروستیو کې د نړۍ ترټولو مهم ډیپلوماتیک ښار په توګه د واشنګټن DC څخه تیر شوی دی.
هټۍ
د پیرودلو مشهور سړکونه د ریو نیو ، ریو لوئس او ریو انټوین ډانسارټ دي. په بروکسل کې یو له مشهور پیرود آرکیډونو څخه د ګالریز رویلس سینټ هوبرټ دی.
د سړک ترافیک
په بلجیم کې د مرکزي موقعیت له امله، بروکسل د ډیری لویو لارو له لارې رسیدلی شي. ښارونه لکه ګینټ ، برګس ، انټورپ ، لیج ، نامور ، مګر امستردام ، روټردام ، کولون ، پاریس او لوګزامبورګ هم د بروکسل سره ښه سړکونه لري.
د جون په 28، 2015، مرکزي لارې په جزوي توګه وتړل شوې او په مرکز کې 50 هکتاره سیمه د موټر څخه پاکه شوه، په اروپا کې د موټر څخه پاک دوهم لوی مرکز، له وینس وروسته.
مسافر کولی شي د اورګاډي مختلف سټیشنونه وکاروي. د مسافرینو ترانسپورت لپاره ترټولو مهم د شمال او سویل ارتباط دی.
ټول ملي مسافر وړونکي اورګاډي چې په بروکسل کې زنګ وهي په بروکسل - شمال ، بروکسل - مرکزي او بروکسل - سویل کې ودریږي. په بروکسل-کاپیلیکرک او کانګریس کې، چې د شنبې، یکشنبه او عامه رخصتیو کې تړل کیږي، یوازې یو څو محلي اورګاډي ودریږي. نامور او لوګزامبورګ ته ټول ریل ګاډي د بروکسل-لوګزامبورګ سټیشن او بروکسل-شومان سټیشن کې ودریږي، اروپایی ادارو ته نږدې.
له بروکسل څخه، ښارونو لکه امستردام ، روټردام ، لندن ، کولون ، پاریس ته د اورګاډي له لارې نږدې 2 ساعتونو کې رسیدلی شي. لیل (لیل) حتی د بروکسل څخه د یو ساعت په اوږدو کې دی. فرانکفورت ، لیون او سټراسبورګ ته د اورګاډي سفر 3-4 ساعته وخت نیسي. د مارسیل, مونټپیلیر او نیس ته اورګاډي هم شتون لري.
عامه ترانسپورت
د بروکسل میټرو 60 سټیشنونه لري چې په دوه محورونو کې خپریږي. د اپریل 2009 راهیسې، د میټرو لاین اضافه شوی، د ډیرو او چټکو اړیکو لپاره اجازه ورکوي. دلته د ټرام پراخه شبکه هم شتون لري ، د شمال - سویل اړیکې د هغې د جاذبې مرکز په توګه (جنوب سټیشن - بیورس - شمالي سټیشن ، د اورګاډي شمال - سویل ارتباط سره موازي). د ټرام ځینې اړیکې د Vlaamse Rand کې ځایونو ته ځي، لکه Groot-Bijgaarden ، Tervuren ، Drogenbos او Wezembeek-Oppem.
د بسونو پراخه شبکه ډاډ ورکوي چې د بروکسل - پلازمینې سیمې شاوخوا شاوخوا هر ځای د عامه ترانسپورت لخوا د لاسرسي وړ دی. د بروکسل - پلازمینې سیمه کې ځایی ټرانسپورټ په عمده توګه د STIB لخوا ترسره کیږي. د Flanders په تړاو ترانسپورت په عمده توګه د De Lijn لخوا چمتو کیږي، والونیا ته ترانسپورت په عمده توګه د TEC لخوا.
د بروکسل څخه مشهور شخصیتونه
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
اروميه ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان غربي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عايشه بنت ابي بکر
عايشه بنت ابي بکر چې د بي بي عايشه په نامه هم يادېږي د اسلام د وروستي پيغمبر محمد مېرمن او د ابوبکر صديق لور وه. دمور نوم يې زينب وو او داُم رومان په نامه ياديدله. حضرت بي بي عايشه رضي الله عنها دبعثت په څلورم كال زيږيدلې اوپه شپږكلنۍ كې يې له رسول الله صلى الله عليه سره نكاح شويده. يو روايت دادى چې ددې دنكاح غوښتنه پخپله پيغمبرصلى الله عليه وسلم كړې وه. خوديوه بل روايت له مخې ويل شوي چې كله دخدای جل جلاله نازولې استازې صلى الله عليه وسلم حضرت بي بي سوده په نكاح كړه نوحضرت ابوبكرصديق رضي الله عنه پيغمبرصلى الله عليه وسلم ته عرض وكړچې عايشه لومړنۍ انجلۍ ده چې له مسلمان پلاره زيږيدلې نوكه تاسې يې په خپله نكاح مشرفه كړئ!!! رسول الله صلى الله عليه وسلم ورته وفرمايل چې عايشه لاوړه انجلۍده خو حضرت ابوبكرصديق رضى الله عنه ورته وويل چې خيردى دواده لپاره به يې زه صبروكړم ترڅو لويه شي. هغه حضرت صلى الله عليه وسلم داخبره ومنله. دغه بي بي ترنبوي هجرت وروسته دنهو كلونو په عُمر واده كړى شوه. له عايشې رضي الله عنه نه ډيرى نبوي احاديث روايت كړل شويدي. دحديثو ځيني څيړونكي پدې باوردي چې په شرعي احكامو كې له دې څخه څلورمه برخه روايتونه شويدي. نوموړې بي بي ته خدای پاك بيسارى ذكاوت ورپه برخه كړى وو. هغې دتفسير, حديثو , دشريعت په اسرارو , خطابت , ادب او دنسبونو په فن كې لوى لاس درلود. دحضرت ابوبكر ,حضرت عُمر اوحضرت عثمان رضي الله عنهم دخلافت په پيرونوكې يې فتواگانې وركولې. حضرت عايشې رضي الله عنها نهه كاله له رسول الله صلى الله عليه وسلم سره تيركړل, دپاك رسول صلى اللله عليه وسلم دوفات پرمهال دهغې عُمراتلس كاله وو. په اوه پنځوسم هجري كال كې نژدې دشپږشپيته كلونو په عُمر وفات شوه اود دې له وصيت سره سم په جنت البقيع كي دشپې خاوروته وسپارل شوه. قاسم بن مُحمد, عبدالله بن عبدالرحمن, عبدالله بن عتيق ,عبدالله بن زبير اوعُروه بن زبير رضي الله عنهم قبرته ورښكته كړه .دجنازې لمونځ يې دحضرت ابوهُريرة رضي الله عنه په امامت كې ترسره شو. دغه مهال نوموړى دمروان بن حاكم له لوري دمدينې منورې والي وو.
دا هم وگوري
وېشنيزه:د محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب مېرمنې وېشنيزه:اسلام
حرکت
په فزيک کې حرکت هغه ښکارنده ده، چې يو جسم په کې د وخت په تېرېدو سره خپل موقعيت بدلوي. حرکت په رياضيکي ډول د بې ځايه کېدنې، واټن، ګړنديتوب، سرعت او وخت په اصطلاحاتو کې تشرېح کېږي. د يوه جسم حرکت يو رعايت کوونکي ته د سرچينې د يوه چوکاټ د ضميمه کولو په واسطه او د جسم د موقعيت په وخت کې د هغه چوکاټ په تغيیر سره د بدلون په اندازه کولو سره په پام کې نيول کېږي. د فزيک هغه څانګه چې د جسمونو حرکت د هغې سبب ته له سرچينې نه پرته تشرېح کوي، kinematics ورته وايي او هغه څانګه چې په قوې او په تحرک باندې د هغې اغېزې څېړي، ډيناميک ورته وايي.
که چېرې يو جسم د سرچينې يوه ورکړل شوي چوکاټ ته په اړونده توګه بدلون نه کوي، ويل کېږي چې جسم په استراحت، بې حرکتۍ، ناګرځنده او ځای پر ځای حالت کې دی او يا د خپل چاپېريال سرچينې ته يو ثبات يا د وخت ثابت موقعيت لري. لکه څرنګه چې د سرچينې هېڅ بشپړ چوکاټ نه شته، بشپړ حرکت نه شي مشخص کېدلی. له همدې امله، په نړۍ کې هر څه د حرکت په حالت کې ګڼل کېدلی شي.
حرکت بېلابېلو فزيکي سيستمونو، لکه: شيانو، جسمونو، د مادې اجزاوو، د مادې ساحو، وړانګو، د وړانګو ساحو، د وړانګو اجزاوو، انحنا او space-time ته عملي کېدلی شي. يو څوک د انځورونو، شکلونو او سرحدونو د حرکت په اړه ويلی شي، نو د حرکت اصطلاح په عموم کې په موقعيت کې يو متداوم بدلون يا په فضا کې د فزيکي سيستم ترتيب څرګندوي. د بېلګې په ډول: يو څوک کولی شي، د يوې څپې يا د انرژي د بنسټيز واحد (Quantum) د عناصرو په اړه ووايي، چې ترتيب او جوړښت په کې د څپې احتمالات يا هغه عنصر تشکيلوي، چې مشخص موقعيتونه اشغالوي.
د حرکت قانون
په فزيک کې د لويو جسمونو حرکت، د ميکانيک د قوانينو د دوو اړوندو مجموعو يا سيټونو په واسطه تشرېح کېږي. لرغونی او کلاسيک ميخانيک مافوق اتومي (له اتوم نه غټو) شيانو لپاره (لکه: موټرونه، توغندي، سيارې، حجرې او انسانان) او کوانتم ميخانيک  د اتومي او له اتوم نه د کوچنيو شيانو (لکه: هيليم، پروتون او الکترون) لپاره دي. په تاريخي ډول نيوټن (Newton) او ايولر (Euler) د لرغوني او کلاسيک ميخانيک درې قوانين رامنځته کړل:
کلاسیک ميخانيک
د حرکت په اړه د نيوټن درې قوانين، هغه لومړني قوانين وو، چې په بهرنۍ فضا کې يې د جسمونو د مسير پوهېدنې لپاره په دقيق ډول يوه رياضيکي نمونه برابره کړه. دې وضاحت د اسماني جسمونو او پر ځمکه د شيانو حرکت يو کړ.
تفسيري حرکت
په تعبيري حرکت کې د F متحرکه قوه د يوې مقاومې قوې Fr په واسطه نامتوازنه ده، چې د متحرک ماشين او inertia قوې Ma په واسطه تنظيم شوې؛ په سرعت کې له بدلون نه رامنځته کېږي،
F – Fr = Ma =      (1)
کله چې د M کتله په کيلو ګرام سره ښودل شوې وي، د v سرعت په m/sec کې، د a چټکتیا په m/sec2 کې او د F قوه په نيوټن (N) کې وي.
دوره يي يا موقوت حرکت
هغه حرکت چې په خپله تکرارېږي، دوره يي يا موقوت حرکت دی. يو جسم په دې ډول حرکت کې د يوه متوازن موقعيت په اړه د زېرمه شوې يا څرخوونکې قوې له امله دوره کوي. دا ډول قوه يا څرخوونکی ځواک، د خپل متوازن موقعيت پر وړاندې د سيستم د بيا ګرځولو ميلان لري، مهمه نه ده چې سيستم په کوم لوري يا خوا کې بې ځايه شوی دی.
دوراني حرکت
په دوراني حرکت کې خوځنده څرخوونکې قوه TM (په عادي ډول د برېښنايي محرک په واسطه رامنځته شوې) د يوې مقاومې څرخوونکې قوې TL (په عادي ډول د بار په واسطه رامنځته شوې او د محرک د لاستي په توګه ورته رجوع کېږي) په واسطه غير متوازنه ده او د يو inertia يا متحرکې څرخوونکې قوې (J dω/dt) په واسطه.
TM – TL = J dω/dt   (2)
چې د J inertia په کې په kg*m2 سره ښودل شوی دی. دې ته ځينې وختونه د معدل څرخ څرخوونکې قوه يا شېبه هم وايي او T په N*m کې څرخوونکې قوه ده. هغه نښې چې په Eq. کې له TM او TL سره ملګرې وي، د محرک ماشين د عمليې په نظام او د بار څرخوونکې قوې په طبيعت باندې تکيه کوي.
يو شان حرکت
کله چې يو جسم د وخت په يوه ځانګړي واټن کې په يو ثابت سرعت سره په يوه مشخص لوري کې حرکت کوي، يو شان يا يک نواخته حرکت ورته وايي. د بېلګې په ډول: يو باېسکل په سيده کرښه کې په يوه ثابت سرعت سره حرکت کوي.
د يو شان حرکت معادله:
S = Vt  (3)
که چېرې V = نهايي او اړينه چټکتيا وي، t = وخت او S = له بې ځايه کېدنې سره وي؛ نو:
بې ځايه کېدنه = نهايي او اړينه چټکتيا x وخت.
بلغاریا
بلغاريا چې رسمي نوم یې د بلغاريا جمهوريت دی، په سويل ختيځه اروپا کې پروت هېوا دی. د بالکان ټوله ختيځه برخه دې هېواد نېولې، شمال ته يې رومانيا، لويديځ ته يې صربستان او شمالي مقدونيا، سويل ته يې يونان او ترکيه او ختيځ ته يې تور سمندر پراته دي. د بلغاريا مساحت ۱۱۰.۹۹۴ کيلو متر مربع (۴۲،۸۵۵ ميل مربع) دی، په اروپا کې شپاړسم ستر هېواد دی. پلازمېنه او ستر ښار يې صوفيا دی، پلوديو، وارنا او بورګاس يې نور ستر ښارونه دي.
د اوسنۍ بلغاريا په ځمکه له لومړيو ټولنو څخه مېشت يو يې د نوي ډبرين پير «کارانوو» کلتور و چې تاریخ يې له زېږد مخکې ۶،۵۰۰ کال ته رسېږي. له زېږد مخکې په شپږمه او درېيمه پېړۍ کې، دا سيمه د لرغونو تراسيايانو، پارسيانو، سلتيانو او لرغونو مقدنيايانو د جګړې ډګر و؛ دا سيمه هغه مهال ارامه شوه کله چې له زېږد وروسته په ۴۵ کال کې رومي سترواکۍ دا سيمه ونيوله. کله چې رومي دولت ووېشل شو، په دې سیمه کې د قبيلو بريدونه بيا پيل شول. د شپږمې پېړۍ په شا اوخوا کې، په دې سيمه کې لومړي سلاويان مېشت وو. بلغاريايان چې د اسپاروح له خوا رهبري کېدل د (زړې سترې) بلغاريې له ځمکو څخه بريد وکړ او د اومې پېړۍ په وروستيو کې يې د تل لپاره بالکان ونيو. دوی د (دانوبي) بلغاريا بنسټ کېښود، د ختيځې رومي سترواکۍ له خوا له زېږد وورسته د ۶۱۸ کال د تړون په مټ په برياليتوب سره په رسمېت وپېژندل شوه. دې هېواد د بالکان په ډېرو برخو تسلط وموند او سيريليک خط ته په ودې ورکولو سره يې په اسلاوي کلتورونو د پام وړ اغېز پيدا کړ. لومړۍ بلغاريايي سترواکۍ د يوولسمې پېړۍ تر لومړيو پورې وپايېده، تر هغه وخته چې بيزانسي سترواک باسيل دوم دا هېواد ونيو او سترواکي يې ړنګه کړه. په ۱۱۸۵ز کال کې د یو بريالي بلغاريايي پاڅون څخه وروسته دويمه بلغاريايي سترواکي رامنځ ته شوه، کومه سترواکي چې د ايوان اسن دويم (۱۲-۱۸-۱۲۴۱) په واکمنۍ کې خپل اوج ته ورسېده. له ګڼو سختو جګړو او د اشرافو تر منځ د کشمکش څخه وروسته، دا سترواکي په ۱۳۹۶ز کال کې وپاشل شوه او د نږدې پنځو پېړيو لپاره تر عثماني واک لاندې ولاړه.
په ۱۸۷۷-۷۸ کلونو کې د روسانو او ترکانو جګړه د دې لامل وګرځېده چې د اوسنۍ بلغاريا دولت رامنځ ته شي. ډيری قومي بلغاريايان د دې هېواد له پولو بهر پاتې شول، دا چاره د غېر طبيعي احساساتو لامل وګرځېده، له ګاونډيو سره يې ګڼې جګړې رامنځ ته شوې او په دواړو نړيوالو جګړو کې يې له المان سره اتحاد وکړ. په ۱۹۴۶ز کال کې، بلغاريا د شوروي په مشرۍ د ختيځ بلاک لاندې شوه او يو سوسيال دولت وګرځېد. د ۱۹۸۹ز کال له انقلابونو وروسته کمونستي واکمن ګوند پر دې هېواد له خپلې واکمنۍ لاس پورته کړ او ګڼ ګونديزو ټاکنو ته يې اجازه ورکړه. له دې وروسته په ديموکراسۍ او د بازار پر بنسټ اقتصاد بدل شو. په ۱۹۹۱ز کال کې د  يو ديموکراتيک اساسي قانون له خپلولو راهيسې، د بلغاريې نظام يو اتحادي پارلماني جمهوريت او له اته ويشتو ولايتونو څخه جوړ دی چې په سياسي، اداري او اقتصادي برخه کې په لوړه کچه متمرکز دی.
بلغاريا تر ودې لاندې هېواد دی، له منځنۍ کچې د لوړ عايد اقتصاد لري، د بشري ودې اندازې (شاخص) په برخه کې شپږپنځوسمه درجه دی. د دې هېواد د بازار اقتصاد د اروپا د يو بازار برخه ده او تر ډېره بريده په خدماتو، له هغې وروسته په صنعت –په ځانګړي ډول د ماشينونو په جوړولو او کانونو کې – او کرنې ولاړ دی. پراخه فساد د دې هېواد تر ټولو ستره ټولنيزه اقتصادي ستونزه ده، په ۲۰۱۸ز کال کې بلغاريا د اروپا په کچه تر ټولو فاسد هېواد بلل شوی و. دا هېواد همدا راز د نفوس له بحران سره هم مخ دی، په داسې حال کې چې له ۱۹۹۰ز کال راهيسې يې هر کال نفوس کمېږي، اوس يې د وګړو شمېر نږدې اوه ميليونه دی، په داسې حال کې چې په ۱۹۸۸ز کال کې د نږدې نهه ميلیونه څخه ښکته دی. بلغاريا د ارويايي ټولنې او اروپايي شورا غړی دی؛ همدا راز د OSCE جوړونکی غړی دی، د ملګرو ملتونو د امنيت شورا کې يې درې ځلې يوه څوکۍ تر لاسه کړې ده.
له تاريخ مخکې او لرغونی پړاو
د نياندرتال پاتې شوني چې تاريخ يې ۱۵۰،۰۰۰ کلونو پخوا يا منځني ډبرين پير ته رسېږي، د انسانانو د فعاليت ځينې هغه لومړي اثار دي چې په اوسنۍ بلغاريا کې موندل شوي دي. د هومو ساپينس پاتې شونو تاريخ چې دلته موندل شوي ۴۷،۰۰۰BP ته رسېږي. دا پايلې اروپا ته د نويو انسانانو د رسېدلو څرګندونه کوي. د «کارانو» کلتور له زېږد مخکې د ۶،۵۰۰ په شا او خوا کې منځ ته راغلی او په دې سيمه کې د نوي ډبرين پير له ګڼو ټولنو څخه يو و چې په کروندګرۍ کې يې وده وکړه. د مسو د پړاو «ورنا» کلتور (له زېږد مخکې پنځمه زريزه) ته د سروزرو د صفا کولو د ابداع کولو نسبت کېږي. د وارنا اړند د نکروپليس خزانه په نړيواله کچه تر ټولو لرغوني د سرو زرو ګاڼې لري چې د اټکل تر مخې ۶،۰۰۰ کلونو پخوا ته رسېږي. دا خزانه په اروپايي ټولنو کې د لومړۍ ټولنيزې سلسله مراتب او ډلبندۍ په پوهېدو کې د ازرښت وړ ده.
له زېږد وروسته د لومړۍ پېړۍ په پای ته رسېدو سره، د بالکان په ټوله ټاپووزمه رومي حکومت منځ ته راغلو او د څلورمې پېړۍ په شا او خوا کې به دې سيمه کې د مسيحيت خپرېدل پيل شول. د ۳۸۱ کال په شا او خوا کې د ننۍ شمالي بلغاريا کې د ګوتيک قسيس اولفيلاس له خوا ګوتيک سپیڅلی کتاب (انجيل) – د جرماني ژبې لومړی کتاب – جوړ شو. په ۴۷۶ز کال کې د روم له سقوط وروسته دا سيمه تر بيزانسي واک لاندې راغله. بيزانس د پارس په وړاندې په يوه اږده جګړه کې ښکېل و او نه يې شول کولای بربريانو د بريدونو په وړاندې د خپلو بالکاني سيمو څخه دفاع وکړي. په دې سره سلاويان وتوانيدل چې د بلکان ټاپووزمې ته د لوټمارو په توګه داخل شي، په لومړي سر کې د دانوب سيند او د موزيا په نوم مشهورو د بالکان د غرونو له لارې. کرار کرار د دې ټاپووزمې داخلي سيمې د سويلي سلاويانو هېواد شو، چا چې د يوې ديموکراسۍ لاندې ژوند کاوه. په کليوالو سيمو کې نيمه هلني شوي، رومي شوي او ګوتيک شوي تراسيان اسلاويانو په ځآن کې جذب کړل.
تاریخ
د بلغاریا تاریخ له میلاد نه ۳۵۰۰ کاله وړاندی رسیږي د بلغاریا لومړني اوسیونکي ترامیان وو.
کلتور او ژبي
د بلغاریا هیواد کابو ۸۴% وګړي بلغاریایان دي ۱۰%سلنه ترکان او نور د نودږرو قومونو ادږړوند دي. د یاد هیواد ۷۶% سلنه وګړي مسیحیان دي ۱۰% مسلمانان او ۱۲% بی دینان دي.
سیاسی جوړښت
وېشنيزه:بلغاريا وېشنيزه:د اروپایي اتحادیې غړي هیوادونه
روډ جکسن (د وبايي ناروغيو متخصص)
سر روجر پينروز « Sir Roger Penrose OM FRS HonFInstP» (د 1931ز کال د اګست په اتمه زېږېدلی)، يو برتانوی رياضي پوه، د رياضي فيزيک پوه، د ساينس فيلسوف او په فيزيک کې د نوبل جايزې تر لاسه کونکی دی. نوموړی د اکسفورډ په پوهنتون کې د رياضي متقاعد افتخاري پروفيسر، د اکسفورډ د وډهم کالج افتخاري همکار، او د کمبريج د سينټ جان کالج او د لندن کالج پوهنتون افتخاري همکار دی.
پينيروز د عام نسبيت او کاينات پېژندنې په رياضياتي فيزيک کې ونډه درلوده. نوموړي ګڼې جايزې او انعامونه تر لاسه کړي، د 1988ز کال په فيزيک کې د «ولف» جايزې په ګډون، کومه جايزه يې چې د پينيروز-هاکن د انفراديت د قضيو (اصولو/ساينسي قوانينو) لپاره په شريکه له «سټيفن هاکن» سره تر لاسه کړې وه، په 2020ز کال کې په فيزیک کې د دې کشف په پار د نوبل جايزه ورکړل شوه، "د تور غار جوړېدل د نسبيت د عمومي تيورۍ يوه پياوړې وړاندوينه ده". نوموړی يو له سترو ژونديو فيزيک پوهانو، رياضي پوهانو او ساينسپوهانو څخه بلل کېږي، او په طبيعي او رسمي علومو کې د خپل کار د پراختيا او ژورتيا له امله مشهور دی.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
د ايسيکس په کولچسټر کې زېږېدلی روجر پينروز د طبي ډاکټرې مارګريټ (Leathes) او روانپوه او جنيات پوه «ليونل پينروز» زوی دی. د هغه پلرني نيا او نيکه په ايرلينډ کې زېږېدلی هنرمند « J. Doyle Penrose» او د لومړي بارون پيک اور « Alexander Peckover » لور «The Hon. Elizabeth Josephine» وو؛ د هغه مورني نيا او نيکه روان پوه « John Beresford Leathes » او روسۍ يهودڼه «Sonia Marie Natanson» وو. هنرمند «Roland Penrose» يې کاکا و، انځورګره «LeeMiller» يې د کاکا مېرمن (تينديار) او د دوی زوی «Antony Penrose» يې د اکا زوی دی. پينروز د فيزيک پوه «Oliver Penrose»، جنيات پوهې «Shirley Hodgson» او د شطرنج لوی استاد «Jonathan Penrose» ورور دی. د دوی ميرنۍ مور رياضي پوهه او د کمپيوټري علومو عالمه «Max Newman» وه.
پينروز خپل ماشومتوب د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال په کاناډا کې تېر کړ، چېرته چې د هغه پلار د «اونټيريو» په لندن کې کار کاوه. نوموړي په لندن کالج پوهنتون کې زد کړې وکړې او په 1952ز کال کې یې د لندن له پوهنتون څخه په رياضياتو کې د لومړۍ درجې سند تر لاسه کړ.
په 1955ز کال کې، کله چې «پېنروز» محصل و، د «E. H. Moore» عام شوی معکوس ماټريکس يې بيا معرفي کړ، کوم چې د Moore–Penrose معکوس په نوم هم پېژندل کېږي، همدا معکوس له د ه مخکې په 1951ز کال کې د «Arne Bjerhammar» له خوا بيا هم  اختراع شوی و. د هندسې او فلکياتو د پروفيسر « Sir W. V. D. Hodge» تر څارنې لاندې د خپلو څېړنو له پيل وروسته، «پينروز» خپله دوکتورا په 1958ز کال کې، د کامبريج په سينټ جان کالج کې پای ته ورسوله، خپله رساله یې د الجبر پوه او هندسه پوه «John A. Todd» تر څارنې لاندې د الجبري هندسې د ټينسر (tensor يو الجبري شکل يا شی دی) په طريقو کې وليکله. نوموړي له خپل پلار سره يو ځای په 1950ز لسيزه کې د «پينروز» مثلث جوړ او وده ورکړه، او دا يې «په خپله خالصه بڼه کې ناشونتيا» په توګه تشریح کړ، او له هنرمند « M. C. Escher» سره يې مواد تبادله کړل، د چا لومړيو ناشونو شيانو رسمونو چې په جزوي ډول په هغې اغېز کړی و. د دې په مقابل کې د «Escher» ځړوبی او صعود او نزول له «پينروز» څخه متاثر وو.
لکه چې شنونکي منجيت کمار وايي:"په 1954ز کال کې د يو محصل په توګه، «پينروز» په امسټرډام کې په يو کنفرانس کې ګډون کاوه، چېرته چې په تصادفي ډول هغه د Escher د کار له يو نندارتون څخه ليدنه وکړه. ډېر ژر هغه هڅه کوله چې خپلې ناشونې شمېرې سره يوځای کړي او ټرايبر يې کشف کړ – ټرايبر يو مثلث دی چې د حقيقي، سخت درې بعديز شي په څېر ښکاري، خو داسې دی نه. له خپل پلار سره يوځای، څوک چې خپله هم يو فيزیک پوه او رياضي پوه و، پينروز يوه داسې زينه طرحه کړه چې په يو خت کې پورته او ښکته وي. له دې وروسته يوه ليکنه وشوه او يوه کاپي يې Escher ته واستول شوه. د تخليقي وړتياوو د يو جرياني بهنګ په بشپړولو سره، د هندسي تصوراتو هالنډي استاد د خپلو دوه شهکار تخليقونو تر سره کولو ته وهڅول شو."
څېړنه او مسلک
پينروز د 1956–57 تعليمي کال د لندن په بيډفورډ کالج کې د مرستيال استاد په توګه تېر کړ، او له هغې وروسته د کيمبرج په سينټ جان کالج کې د څېړنې همکار و. د درې درې کلنې دندې پر مهال، نوموړي په 1959ز کال کې له «Joan Isabel Wedge» سره واده وکړ. د دې بورس له ختمېدو مخکې «پينروز» د 1959–61 کال لپاره د ناټو د څېړنې بورس تر لاسه کړ، لومړی په «پرنسټن» او بيا په «سايراکيز» پوهنتون کې. د لندن پوهنتون ته په راستنېدو سره، پنروز دوه کاله 1961–63 د لندن په کينګ کالج کې د څېړونکي په توګه تېر کړل، له دې وروسته متحده ايالاتو ته راستون شو، تر څو په اسټن کې د ټيکساس په پوهنتون کې د مرستيال ميلمه پروفيسر په توګه 1963–64 کلونه تېر کړي. نوموړي وروسته د 1966–67 او 1969 کلونه د پرنسټن په «يشيوا» او «کارنيل» کې د ميلمه په دندو کار وکړ.
په 1964ز کال کې، کله چې هغه د لندن په بريک بيک کالج کې زده کونکی و (او د کاينات پوه Dennis Sciama، چې هغه مهال په کامبريج کې و، په مرسته د هغه پاملرنه له سوچه رياضي څخه د فلکياتي فيزیک لور ته اوښتې وه)، د کالټیک د Kip Thorne په وينا "روجر پينروز په هغو رياضياتي وسايلو کې انقلاب راوست، کوم چې موږ د فضا وخت د ځانړګتياوو د تحليل لپاره کارول". تر دې وخته، د عمومي نسبيت د منحني هندسې په اړه کار، د پوره زيات ورته والي سره تر ترتيبونو پورې محدود و، تر څو په څرګند ډول د اين شټاين معادلې د حل وړ وګرځي، او په دې اړه شک و چې ايا دا ډول قضيې عامې وې. د دې موضوع په اړوند يو ليدلوری د اغتشاش تيورۍ استعمال و، کومه چې په «پرنسټن» کې د «John Archibald Wheeler» په مشرۍ جوړه شوې وه. دويمه، او په ډېر بنسټيز ډول اختراعي ليدلوری، د پينروز له خوا پيل شوی ليدلوری، د فضا وخت تفصيلي هندسي جوړښت له نظره غورځول و، او د دې پر ځای د فضا د ټوپولوژي (نقشه جوړول)، يا ډېر نه ډېر د هغې په منسجم جوړښت توجه مرکوزول و، ځکه دا وروستۍ ده ـ لکه څه دول چې د رڼا د مخروطو په واسطه ټاکل کېږي ـ کومه چې د رڼا په څېر د geodesics تګ کرښه او په همدې سبب د هغې سببي اړيکې ټاکي. د پينروز د دوران جوړونې لیکنې اهميت "جاذبيتي سقوط او فضا وخت تفردات" د دې يوازينۍ پايله نه وه، د دې لنډيز په دې شوی دی چې که کوم شی، لکه مړ کېدونکی ستوری له يوې خاصې نقطې څخه مخکې چاودېږي، نو بيا هيڅ شی د جاذبې قوې سيمه له دې څخه نه شي منع کولای، څو تر دې حده پياوړی شي چې يو ډول انفراديت جوړ کړي. دې په بل سياق او سباق کې هم همدا ډول عمومي پايلې تر لاسه کولو ته لاره هواره کړه، په ځانګړي ډول کايناتي سترې چاودنې ته، د کومې په اړه چې هغه د «Dennis Sciama» د تر ټولو مشهور زده کونکي «سټيفن هاکنګ» سره يو ځای وڅېړله. د پينروز-هاکنګ انفراديت تيوريانې د امل کمار رای چودري د رايی چودري له معادلې څخه متاثرې وې.
په انقلابي جګړه کې افريقايي الاصله امريکايان
په امریکايي انقلاب کې، د هغو تور پوستو مريانو لپاره آزادي تر ټولو ستر محرک (انګېزه) و، کوم چې له هېوادوپالو يا بریتانوي پوځونو سره يو ځای شول. د اټکل له مخې: شل زره افريقايي الاصله امريکايان له بریتانوي لوري موخو سره يو ځای شول، هغوی د تورو وفادارو تر عنوان لاندې له مريانو سره د آزادۍ ژمنه کړې وه. شا او خوا نهه زره افريقايي الاصله امريکايان په تورو هېوادپالو بدل شول.
په داسې حال کې چې د انقلاب پر مهال له ۲۰۰۰۰۰ نه تر ۲۵۰۰۰۰ پورې پوځيانو او مليشه ځواکونو د امريکايي موخو د تر لاسه کولو لپاره خدمت وکړ، نو دې شمېرو ته په کتنې سره به دا معنا ولري چې د هېوادپالو د ټولې شمېرې نږدې څلور سلنه يې تورپوستي سرتيري وو. د نهه زره تورپوستو سرتېرو له ډلې، پنځه زره يې د جګړې لپاره ځانګړي کړای شوي عسکر وو. د پام وړ يې دا چې، د يوه افريقايي الاصله امريکايي سرتيري لپاره د جګړې په اوږدو کې د خدمت منځنۍ موده څلور نيم کاله وه (ځکه چې ډېريو د ټولو اتو کلونو مودې خدمت پوره کاوه)، کومه اندازه چې د سپين پوستو سرتېرو د خدمت له منځنۍ مودې اته ځلې اوږده وه. د دې مطلب دا دی، په داسې حال کې چې تور پوستي د بشري ځواک پر بنسټ يواځې څلور سلنه وو، د بشري وختونو پر بنسټ دوی د ټولو هېوادپالو د ځواک نږدې څلورمه برخه جوړوله، په داسې حال کې چې په دې کې ملاتړې دندې هم شاملې وې.
خو له بلې خوا، ۲۰۰۰۰ کسان، له مريیتوب نه وتښتېدل، له بریتانويانو سره يو ځای او د بریتانوي موخو لپاره وجنګېدل. د دوی له منځه ډېری يې د «ډنمور» له اعلان او له هغې وروسته، د «سر هينري کلينټن» له خوا د «فلپسبرګ» له اعلان وروسته ولیدل شول. که څه هم د اته سوه او دوه زرو تر منځ مريان خپله ډنمور ته ورسېدل، خو د دواړو اعلانونو خپرېدو په ټولو امريکايي مستعمرو کې نږدې سل زره مريان د آزادۍ د ژمنې په هېلې سره تېښتې ته وهڅول.
د بوسټن د ټولوژنې پر مهال بریتانوي سرتېرو په ۱۷۷۰ز کال کې هغه مهال «کرپس اټوکس» په ډزو وواژه، کله چې هغه چیغه کړه:«دوی ووژنئ! دوی ووژنئ!، دوی راوغورځوئ!»، دا داسې شېبه وه چې په لرګيو سمبالو ډلو سرتيري په غونډارو، يخ او سکرو ډبرو ويشتل کېدل. هغه د هېوادپالو لپاره يو نوميالی شهيد بلل کېږي.
افريقايي الاصله امريکايي هېوادوپال
له انقلاب مخکې، ډېريو افريقايي الاصله امريکايانو د بریتانويانو ضد موخو ملاتړ کاوه، تر ټولو مشهور يې «کريسپس اټوکس» و، باور کېږي چې هغه د بوسټن په ټولوژنه کې لومړی وژل شوی تن دی. د امریکايي اوښتون پر مهال، ځينې تورپوستي نارينه له پخوا نه د «مينوټ مين» په توګه استخدام شوي وو (مينوت مين هغه مليشه ځواکونه وو چې په خپلواک ډول استخدام او روزل کېدل او بيا جګړې ته استول کېدل). آزادو او مريي شويو افريقايانو په شخصي مليشو کې دندې تر سره کړې، په ځانګړي ډول په شمالي سيمو کې، دوی د اصلي امريکايانو د بريدونو په وړاندې د خپلو کلیو ساتنه کوله. د ۱۷۷۵ز کال د مارچ په مياشت کې، د لويې وچې کانګريس د ماساچوسټ د مليشې واحدونه د «مينټ مين» په توګه وټاکل. دوی ته داسې حکم شوی و، که چېرې بریتانوي سرتيري په بوستن کې بريدونه پيلوي، نو دوی به فعاليږي. پيتر سالم په پوځ کې يو له تور پوستو نه و، څوک چې په دې موخه کې د خپل مالک له خوا آزاد کړای شوی و، تر څو د فرامينګم له مليشې سره يو ځای شي. هغه نږدې د پنځو کلونو لپاره خدمت وکړ. د انقلاب په جګړه کې به ډېر ځله د مريانو مالکانو  خپلو مريانو ته اجازه ورکوله، چې په جګړه کې استخدام شي او هغوی ته به يې د آزادۍ ژمنې ورکولې، خو د جګړې له پای ته رسېدو وروسته ډېری يې بيا مريان کړای شول.
د ۱۷۷۵ز کال د اپريل په مياشت کې، د «ليګسينټن او کانکورډ» پر مهال، تور پوستو دې غږ ته مثبت ځواب ووايه او د هېوادپاله ځواکونو تر څنګ وجنګېدل. د اپريل په نولسمه نېټه، احتمالاً په «لينګسينټن» کې د جګړې پر مهال «پرينس ايسټابروک» ټپي شو. د «بنکر هيل» په جګړه کې هم افريقايي الاصله امريکايانو د هېوادپالو سره څنګ په څنګ جګړه وکړه، لکه پيټر سليم، سليم پور، برازيليا ليو، بلاني ګروشا، تيتوس کابرن، الکساندر اميس، کاټا هوی او سيامور بور. ډېری آزاد او مريي افريقايي الاصله امريکايانو غوښتل چې، له هېوادپالو سره يو ځای شي. دوی باور درلود چې يا به خپلواکي تر لاسه کړي، يا به يې حقوق زيات شي. د سرتېرو پر ونډې سربېره، تور پوستو نارینه وو همدا راز د لارښودو، پيغام  وړونکو او جاسوسانو په توګه هم استخدام کړی.
امريکاي ايالتونه اړ وو، چې د لويې وچې د نوي پوځ لپاره د خپلې برخې سرتېرو برابرولو ونډه بشپړه کړ، نويو انګريزي پوځي واحدونو د لويې وچې په پوځ کې خدمت کوونکو ته د آزادۍ د ژمنې په ورکولو سره تور پوستي مريان په  دندو وګومارل. د جګړې په اوږدو کې، په شمالي پوځ کې يو پر پنځمه برخه يې له تور پوستو نه جوړه شوې وه. په ۱۷۸۱ز کال کې د يارک ټاون د محاصرې پر مهال، د فرانسوي شاهي «ډيوکس –پونټس» په کنډک کې يو الماني افسر «بارون کلوزن» اټکل کړی، چې په امريکاي پوځ کې څلورمه برخه يې تور پوستي وو.
يو بل تور پوستی هېوادپال له «ويسټ چيسټر» نه د «جيک پيټرسن» په نامه و، د هغه تېز فکر، د نيويارک په کروټون کې د بریتانوي ځواکونو په شا تمبولو برخه کې مرسته وکړه. د پيټرسن کړنو، د «بينيډيکټ ارنلډ» د درغليو طرحې ګډې وډې کړې او په پايله کې يې «تورن اندری» ونيول شو.
افريقايي الاصله امريکايي ماڼوګان
له دې امله چې په سمندر کې بشري ځواک کم و، د لويې وچې او شاهي سمندري ځواکونو په خپلو سمندري ځواکونو کې افريقايي الاصله امريکايان استخدام کړل. ان سويلي مستعمرو هم، څوک چې د پوځ لپاره د مريانو په لاسونو کې د ټوپکو د ورکولو له امله اندېښمن وو، په دې کې دوه زړي نه و چې تور پوستو ته د بېړیو د جاله وانۍ او په بېړيو کې د جګړه یيزو توکو د سمبالښت چارې وسپاري. په ايالتي سمندري ځواکونو کې ځینو افريقايي الاصله امريکايانو، د بېړیو د مشرانو (کپتان/مشر) په توګه خدمت وکړي: په شمالي کارولينا کې د کښتيو تورپوستي چلوونکي د پام وړ زيات وو. ځينې افريقايي الاصله امريکايان، له شاهي سمندري ځواک نه بنديان نیول شوي وو او هېوادپالو په خپلو بېړيو کې کار ځينې اخيست.
د افريقايي الاصله امريکايانو د کارولو په وړاندې د هېوادپالو مبازره
د ۱۷۷۵ز کال د مۍ په مياشت کې، د ماساچوسټ د خونديتابه پلاوي مريان د دې مستعمرې په پوځ کې شامل کړل. همدا چاره هغه مهال د لويې وچې کانګريس هم خپله کړه، کله چې دوی د هېوادپاله پوځ واک په لاس کې واخيست، خو د ۱۷۷۵ز کال د جولای په مياشت کې «هوراشيو ګيټس» استخدام کوونکو ته يو حکم جاري کړ، دوی ته يې امر کړی و چې د لويې وچې په پوځ کې«هر هغه څوک استخدام نه کړي، څوک چې د وزيرانو له پوځ نه تښتېدلی وی، بګۍ وان، زنګي يا کوچی وي...». ډېری تور پوستي په شته پوځي واحدونو کې منظم کړای شول، خو ځينې جلا واحدونه هم ورته جوړ کړای شول.
په بریتانوي پوځي خدمت کې افريقايي الاصله امريکايي وفادار
په ۱۷۷۹ز کال کې، «سر هينري کلينټن» د «فيليپس برګ» اعلاميه صادره کړه، په کومه کې چې ويل شوي وچې: ټول مريان، بې له دې چې د هغوی عمر او جنس په نظر کې ونيول شي او مالکان يې هوادپال وي، په بریتانوي لیکو کې به ومنل شي. دې اعلان، د هغو افريقايي الاصله امريکايانو شمېر خورا زيات کړ چې بریتانوي لیکو ته تښتېدلي وو او په همدې پړاو کې ډېر کنډکونه جوړ شول. تر ټولو ستر کنډک چې د تښتېدلو افريقايي الاصله امريکايانو نه جوړ شوی و،«د تورپوستو مخکښانو شرکت» په نامه و، کوم چې د مخکښانو د واحد په توګه پېژندل کېده. دا کنډک په ملاتړې دنده وګومارل شو، کله چې دوی په فلاډيلفيا کې وو، دوی ته حکم شوی و چې «له جاروکښانو سره ملګري شي، د کوڅو په پاکولو کې مرسته وکړي او په کوڅو کې غورځول شوي اخبارونه راټول کړي». د څلور ويشتو تښتېدلو مريانو يوې کوچنۍ ډلې د ډګروال «تای» تر امر لاندې په جګړه کې برخه واخسته، په نيو جرسي کې يې د هېوادپالو په تاسيساتو بريد وکړ.
نعمت
نعمت
پروان ولايت
د پروان ولايت مرکز د چاريکار ښار دى او نوروې ولسوالۍ او علاقه دارۍ يې په دې ډول دي: جبل السراج، غوربند، پنجشېر رخه، سرخ پارسا او بگرام د پروان ولايت د اداري واحدونو په ولسواليو کې راځي. سالنگ، شينواري، شيخ علي او کوه ساپي د پروان ولايت علاقه دارۍ جوړوي. پروان ډېره ښه هوا لري، په اوړي کې يې د تودخې درجه تر 30 رسېږي. خو ژمى يې سوړ او بيا په سالنگونو کې د تودخې درجه تر منفي 25 پورې رسېږي.
د پروان ولايت مساحت 9399 کيلومتره دی او د وگړو شمیر يې په 1359 لمریز کال کې د رسمې شمیرو له مخې 516231 ښودل شوى، چې بيا په 1379ل کال کې يې د خلکو شمېر 753697 ښودل شوى.
د پروان ولايت ځمکې ډېرې ښې حاصل خېزې دي. چې خلک یې انگور، غنم، او پنبه، کچالو په کې کري. د جبل السراج، د سمنټو فابريکه د دغه ولايت له مهمو اقتصادي توليداتو څخه شمېرل کېږي. همدلته يو برېښناکوټ هم لري چې د 1500 کيلو واټو په وړتيا د يوې اندازې د جبل السراج او ددی ولايت مرکز چاريکار ښار اړتيا پوره کوي.
پروان ولايت د نندارې ښه ځايونه لري، له همدې امله هر وخت هلته ډېر زيات سيلانيان د مېلو لپاره ورځي. په ژمې کې د دغه ولايت په واورينو سيمو کې خلک د واورو لوبې کوي. اوس چې په هېواد کې سوله او ارامې راغلې، بهرنيان هم په ژمي کې دغه ولايت ته د سکي لوبې لپاره راځي. پروان د افغانستان له مرکزي ولايتونو څخه دی اوډيره ځلانده تاريخي سابقه لري. اوپيان د بودايې، دين دورې له نظره مهيم نقش درلود. اود بوديزم پلويانو هلته ځانگړي عبادت ځايونه درلودل د پليسن په نظر اسکندريه په اوپيان کې جوړه کړی شوه چې مورخينو داوپيان نوم په مختلفو ليک دودونو ياد کړی لکه : اوپيدوم ،اوپينوم ،اوپيای او اوپيان درج کړی دی خو اصلا هغه اوسني اوپيان دي چې د چاريکار لويديځ لورته پروت دی.
بله تاريخي سيمه بگرام دی چې د کابل شاهانو پايتخت و. او د څلور ضلعو لرونکې لويې کلا چې د کرسته او تتراگون په نوم هم ياديږي اوپه هندي ژبه کې دلوي او مهم ښار معنی ورکوې. ربې دلوي په معنا او گرام دښار په معنا ،لرو .اوس دهغې ساحې خواته د بگرام هوايې ډگر جوړشوی دی. کوه صافي يې دفاعې ديوال شمېرل کېده.
هغه وخت له بگرام نه کابل ته د دښتې له لاری په قلعه حاجي مستقيمه لاره تللې وه چې کابل شاهان مستقيمآ د کابل بالا حصار ته راتلل اوددې لارې په اوږدوکې دسرک دواړو خواوته گڼې ونې وې ترڅو لارويان د لمر له تاوانه وژغوري.
جغرافيوي موقعيت
داولايت ډېره ځلنده تاريخي سابقه لري .داوپيان برخه کې سکندر مقدوني لويه سکندريه جوړه کړې ده ،چې دقفقار دسکندري په نوم يادېده. بوديزم د دين دخپرولوپرمهال دبوديزم پلويان هلته ډېرعبادت ځايونه جوړکړي وو. داوپيان دتاريخ بېلا بيلو دورو کې لکه پېدوم لکساندري ،پينوم او اوپيان درج کړي دي .بله تاريخي سيمه يې دبگرام ده ،چې دلته پلازمېنه وه. چې دکابل نه پرته دادکابل دشاهانولپاه دويمه پلا زمېنه وه. اوکوه صافي يې دفاعي ديوال شمېرل کيده اودکابل شاهان مستقيمآ بالاحصار ته راتلل. ددې ولايت هواسړه دکالنې اورښت اندازه يې (۴۰۰-۳۰۰)ملي مترو پورې ريکارډ شوې ده. داوړي په موسم کې دتودوخي درجه د(۲۰او ۳۰)سانتي گرادو اودژمې په موسم کې تر ۲۵ اودجبل السراج په برخه کې له ۱۰-۵ درجو پورې راښکته کيږي. ددې ولايت چارچاپېره دجبل السراج غرونه ، سالنگ کې دوشاخ ، دپغمان غرونه ، دپنجشېر په پای کې دانجمن کوتل ،دسالنگ کوتل اودبشر کوتل له گاونډيو ولايتونو سره نښلوي .ددې ولايت خلک دنژاد اوتوکم له مخې اصيل اريايان دي .جنگې او زړور دي د اوپيان په برخه يې سکندر ته ‌ډېر زیانونه رسولې وو .اودروسانو ديرغل پرمهال روسانوته دپنجشېر په برخه کې ډېر زيانونه ورسېدلې دي .ولايت مهم پېداوار انگور،مميز،تلخان ،غنم ،پنبه اوکچالودي پاتې د ې نه وي ډېرښه بانجان رومي لري. داولايت داوبوډېرې ښې منابع لري .دجبل السراج بند ،غوربند بند ، دغوربند سيند ،سالنگ سيند،اودپنجشېر سيند يې داوبوښې منابع دي.
ځنګلونه
دسرو،ناجو ،څېړی ،غذ،چنار،اونخلې ونې ډېرې دي اودغوربندپه برخه کې بادام ،ذردالو،اومڼې ښه حاصل کوي.
کاپيسا(بگرام)
دکال په شمال کې يوه حاصل ښيزه سيمه ده .چې دکوه دامن اوکوهستان په نامه ياديږي .ددې سيمې نوم له پخوانيوزمانوراهسې کاپيسادی اوددې سيمې اوږدووالی (۱۰۰)اوسوريې (۵۰۰)کيلومتروته رسیږي .ددې لويې ساحې په منځ کې دکاپيسې په نوم يوښاروو. چې داپه حقيقت کې دکاپيسا مرکزياپلازمېنه ده. بگرام هم ددې سترې ساحې يوه برخه ده ،چې له لرغونوزمانوراهيسې هغه هم دکاپیسا په نوم يادېده. داسيمه له ډېرو لرغونو زمانو راپه ديخوا مثلآ دهغامنشيانوپه لومړې دورکې اودسيروس په وخت کې يانې پنځه پېړې دمخه ترميلاده اوبياترهغې هم دمخه په دې ځای کې کلا اويومستحکم حصار موجود و .هغه کنډوالې چې نن دبگرام په نامه ياديږي نژدې دوه نيم کيلو متره فاصله لري ،چې دايوخوايې لويديځ ،ختيځ اوجنوب ته يې دلوي ديوال اثار نښې نښانې څرگنديږي. چې دوخت دتېريدوسره يې ديوي غونډۍ بڼه خپله کړې ده په دې ځای کې ديونانيانوسترمرکز وه چې بياوروسته داپلازمېنه اوداساحه دکوشانيانو لاس ته ولويده اوپه پېړيوپېړيو يې ډېرې نورې سيمې يې کنټرول کړي دي .نوځکه داسيمه دکتلو وړ اويوه غوره توريستې نقعله ده ،چې دتورستانو له پاره ډېره مهمه اوترټولوغوره سيمه گڼل کيږي.
زراعت
انگور،مميز،تلخان ،غنم ،پنبه ،کچالو،سابه ،بانجان رومي اوداسې نور .... دجبل السراج سمنټ ددې ولايت له مهمو اقتصادي توليداتوڅخه شمېرل کيږي اودبرښنا فابريکه يې (۱۵۰۰)کيلوواټ في ساعت په ظرفيت دجبل السراج اوچاريکارو دبريښنا اړتيا پوره کوي .په چاريکاروکې دچاقو جوړولو صنعت ډېرشهرت لري اودکشمش پاکۍ فابريکه يې په ډېر مقدار مميز بهر ته صادروي. دخړوب وړځمکه يې (۱۷۶۰۰۰)اکړه اوللمي ځمکه يې (۶۸۰۰۰)اکړوته رسيږي.
د بگرام مشهور کلي
مياخيل ،ناصري ،کوه صافي ،دوراني ،څينزي،بگرام ،دولت شاهي، ډيله ،دباط ،نصروکلا ،غلام علي ،ماهيگير ،لغماني ،گلا کلا، ازباشی ،جانقدم ،کلای بلند ،قلاچه ،گدانشاه ،خروټي ،شاکا ،نوده ،جعفرخېل ،توغچې ،يورچې ،بخشي خېل ، لکند خېل،ترکمان ،چې دلته يوڅه کلي دپښتنو اويوڅه د دري ژبو په لاس کې دي .اوکوم دودونه چې ما لیکلي دپښتنوسیمو دي چې يوتربل پورې ډېر ورته والی لري. دبگرام ولايت خلک زياتره په کرنه اوبدلوبوخت دي دبگرام په حوزه کې يولمړنۍ ښوونځی اودکوچنيانو دښوونې اوروزنې له پاره شته دي. لمړي ښوونځي ماهيگر کې دليکوالۍ ښوونځي په توغچې ،رباط ،کوه صافي ،کلای بلند. ازباشي اوکلای نصرو مشهور زيارتونه هم لري.
اداري جوړښت
د پروان و لايت چې له غوربند څخه د پنجشر درې تر پايه غځيدلی لو سالنگ هم ددی ولايت برخه گنل کيږی د لاندی اداری واحدونه لری.
مشهور زيارتونه
په بگرام کې دصوفي بابا زيارت په ماهيگر کې دميرشاه غازي زيارت په توغچې کې خواجه ورف ولي زيارت په گدانشاه کې دخواجه خېروصاحب زيارت اوپه دې وروستيوکې يعنې (۲۰)کالونه راپه ديخواپه يوزباشي کې دملااکبر اخون زيارت دی چې دبزرگ بابا په نوم مشهور دی او ډېررسنده زيارت دی.
دودونه (رواجونه)
پښتو له ډېره وخته دخپلو محيطي شرايطو اونورو عنعنوي اصلوسره سم دټولنيزژوند دکړو وړو لپاره په خپلو مينځوکې ځينې قومي اواولسي تړونونه اوپريکړه دي. اودهغهو تړونونواوپريکړو له مخې خپل ورځني کارونه کوي .دغه اصول اودودونه له هماغه پخوا وخته په اولس کې پاتې شوي اوداولس خلکوديو خنل شوي شي په توگه ورڅخه کاراخيستې دی .دغه دودونه دپېړيو اوږدو کې له يوخسل څخه بل ته پاتې شوي اوتر نن پورې دپښتنې سيموپه بېلا بېلو برخو کې په هغو دودونو له مخې توسره کوي. ځينې دودونه اوس خپل اهميت دلاسه ورکولو له امله دمنځه تللي دي اوځينې لاتراوسه هماغسې پاتې اوپه خلکو کې دمنلووړدي. له دودونوڅخه دبشري ټو لنوداجتماعي اړيکو روحي اوکلتوري خصوصياتو اوکړو وړو په سپړنه اوڅېړنه کې ډېره په زړه پورې استفاده کيدای شي. همدغه دودونه دي چې دبشر پوهانوله پاره ديوې ټولنې دخلکو په څېړنه اوهر اړخيزه پوهېدنه کې ډېر گټور اوباارزښته بريښي. دپښتني کلتورددغې خوندورې برخې ټولولوته زمونږ ټولنې دکلتوري خصايصو دځانگړتياوو دپوهېدنې په منظور هره ساحه کې ډېره اړتيا ليدل کيږي. که څه هم د دغه دودونو دټولولوله پاره له څه مودې راپه ديخوا کار پېل شو، خولکه څنگه چې معلومه ده دټولو پښتنې سيمو دودونه تراوسه نه دي راټول شوي نوهم په دې اساس غواړم چې په خپل پايليک کې دپروان ولايت کې دبگرام ولسوالی د دودونو په باب يوڅه وړاندې کړم.
د واده دود
له ډېرې پخوا زمانې نه دپښتنو په سيمو کې دواده دود زماپه نظر ډيرلږ توپيرسره سرته رسيدالو خواوس په کې ډېرډېر توپيرونه رامنځ ته شوي داچې هر ولايت يا ولسوالی خلک دهرځای دخلکو سره استوگنه اختيار کړه دهماغه خلکو دود او دستور ورباندې تاثير کړی دی دنمونې په توگه زمونږ په کلي کې داسې يو متل هم شته (چې هرچېرته اوسې په خوي به دهغوشې ). چې داټول د دغو درې لسيزو جنگونو پايله وه چې هرڅوک په هر ځای کې مهاجر شول اوخپل کلي يې پريښودل اوبهر ملکونو ته ولاړل اوډېر خلک يې درپه دره کړل. نودا يوه طبعي خبره ده چې اجتماعي محيط يا ټولنه تاثير لري که هر څومره ځان ترې وساتې خوامکان نه لري دلته به راشو هغه خپل دود اودستورونه چې څومره په زړه پورې اوله خوښيو ډک دودونه اوڅومره ديوې پښتنې پېغلې دعيزت اوابروساتنه په کې ليدل کېده څومره درنې اوښکلې جامې يې درلودې چې حتی په خارج کې هم افغاني جامې خوښی دي چې دا دافغانانو خاصې جامې دي کله به چې دچاکره به پېغله نجلۍ وه نوډېرو خلکو به ورته سترگه اوښتله يا بې خور تله چې څومره به د ده کور پخلی خوندور وي اوڅنگه به يې کور پاک وي چې يوه لنډې هم ددې په هکله پخوانيو ښځو ويلی ده :
<شعر> چې پېغله لوري په کاله وي               دهغه کورسوی جواری خوند کوينه ناوې خونيمه ننداره وی         پېغله شمله وي دپلار کور پرښه ښکارينه </شعر>
د نکريزو شپه
دواده يو هم په زړه پورې شپه ده اوپه زياتو پښتنو سيمو کې په ډېر لږ توپير سره سرته رسيږي په دې شپه کې نجلې ډېره خپه وي اوخپلو همزولو په منځ کې ناسته وي اوزړې جامې يې اغستې وي اوداشپه دپلار په کور کې اخري شپه گڼي نوبيا ورته دهلک دکور له خوانکريزې راوړل کيږي جنې اوپېغلې راغونډيږي او هره پېغله ورته يوه گوته نکريزې ږي اوهلک ته خپل همزولي نکريزې ږي اوبياورته پېغلې سندرې وايې. شپه ده دنکريزو جونکې بياتمبل وهينه خلک دهرخوانه په واده راغلي دينه نن په دې نکريزو کې د دوه مينو زړونه دي زړونو کې ټوکيدلې سره گلونه دي اوبيا زړې ښځې داسې سندرې وايې : په لاس پورې کړې خينه   که خينه شوه نيم کله داپلانې کړې مسله اوبيا ځينې ښځې غواړي چې ناړې اودناوې مور وژړوي نودوي داسې سندرې وايې : دسحرسترگه راوخته لايکه ده                                                                                 فلانې به ځای کې لاس وښي چې لورورکه ده ژاړه ناوې ژاړه په ژړاکې شرم نشته دی دا ده پلار کور دې هلته دې څوک نشته دې زموږ ناوې غوټ زړگې ده کوږته نه ژاړي داده لېوره وهل چې وخوري بيا به ښه ژاړی همدا شان ټول بيت تکراروي خو يوازې دنوم په ځای بل نوم اخلي.
دناوې جوړول
دا هم يو خاص دود لری څنگه چې د مخه وويل د نجلی پيکې د وريزو په سروی نوچې واده شی دواده په ورځ چې ناوی جوړوی د هغی پيکې وربيلوی .چې دا ‌‌ډيره سخته ورته تماميږی او ناوی ژاړی د ښځو په مينځ کې ناسته وی او مخ ته ېې دسمال نيولې وی. او نورويښتان ېې گ‌‌ډوډير دی او زړی ښځې ورته سندری واېې کله چې داپيا شه ورته بيلوی يا جوړه د يو هلک چې ده يا ۴کلو وی هغه راولی او دناوی پيکې ورته بيلوی چې هغه ماشوم ته يوه سوچه سلاح ورکوې او بسم الله د نجلی پيا شه ببله وی چې هلک يا د ناوی وروريا وراره يا ماما زوی وی .بيا وروسته ورته نوری ښځې کوڅې کوی په ويښتو باندی ورته گند وس د غوړوسره سرلوگې ،نرکچور د سر په غوړوکې گ‌ډوی او د ناوی په ويښتو بې وهې چې دا سر غوړډير ښه په سر باندی ورله غوته کوی .چې دا باندی يو قسم يوست نارری چې د هندورنو په دوکانو کې هم شته خواوس دا رواج له مينځه تللې روسی خو ارشيگاه ته ځې او هلته سنگارکوی د کند يا سرلرگې په ځای نافت ،د ويښتو جلا او داسی نور شيان ومی کله چې ناوی جوړوی داسی سندری واېې :
نو کله چې ناوې سينگار کړي نوپخوابه داسې دود وو چې ناوې به تياره شوه اوپه تياره وړله نوښځې به ورته راټولې شولې اوداسې سندرې به يې ويلې : ستا دناوې کجاوې برولاړې برولاړې اوس به روانيږې ناوې اوس ته دې دورورنه رخصت واخله ناوې وه وروستې ديدن دې ناوې ورو اوس راروانيږي ناوې اوس ته دې دپلار نه رخصت واخله ناوې واخله ناوې اوس راروانيږي ناوې اوس نو په همدې شکل دکورغړي ټول اخلي اوسندرو کې يادوي اوکله چې وار راشي نو دجنې کور والا يومشر ورباندې بوره اوبه ورشيندي. ښځې خپل مراسم په ځای کوي اوسړي څپل مراسم ښځې کورته رادننه شي خو سړي هم کورته رادننه کړي ښځې دجنې له خوا داسې سندرې وايې: زموږزومه ځالنه اوس راننوزه داننه زموږ دناوې جارشې روسې قد گورې که ونه دهلک له خوابيا داسې ځواب ورکوي : موږداسې زوم راوړې لکه گل گل په بالبزه کې لکه گل گل په بالبزه کې بيا دنجلې له خوا داسې وايې : ناوې لکه چندړ ودروې ناوې لکه چندړ ودروې دالېورې لکه سېرلې ترې تاو وي په همدې ډول دهلک ټوله کورنې يادوي البته نمونه يې په سندروکې يادوي : او د هلک له خوابيا داسې ځواب ورکوي : زموږ دناوې شونډ غونډ منډ دی ارمان مې د دفلانې ډېر مند دی دوی او خپل خپلوان چې په دی واده کې زيارونه گالی يادوی. چې همدا سندری بعضی په ډېر سخت جنگو تماميږي او خبرې عين تر ټوپکه رسيږي اودسړو جنگ هم شروع کيږي خو بعضې ودونو کې بيا بده نه گڼي او په خندايې تېروي کله چې سړي راشې اوناوې جيگه کړي په آس يې کينوي اودناوې ترمخه دهغې ماما ،کاکاکيني او آس په حرکت کيږي دلته دناوې ورور ياتره زوي يا بل کوم خپلوان دريږي اووايې ترڅو دانښه نه يې ويشتلي ناوې نه شي وړې چې دانښه داډول وي چې دکلا د دروازې په سر يوه هگۍ زوړنده وي او وايې چې که دانښه مو وويشته نو ناوې وړې شې اوکه ومونه ويشته ناوې نه شي وړې دلته دهلک له خوايو ځوان راپاڅيږي اودنښې په ويشتلو باندې پېل کوي که نښه وويشتله نو ښه ده ناوې وړي اوکه ونه ويشتله نوبيا سپينږيري له منځه کيږي اودخېر اوبه له منځه تېروي اوناوې وړي خووراگړو ته يوه غټه نانه پاتې کېږي.
نکاح
دناوې دراوړلو نه مخکې کله چې ډوډې وخوړل شوه نکاح دتړلو دودپرځای کيږي البته دواده په ورځ ملا يا امام يا څوتنه دکلي سپينږيري چې په يوه کوټه کې ناست وي اوډوډې وخوړله بيادوعا کوي چې اوس به نکاح تړو اوڅوتنه سړي چې يودناوې خپل اويودهلک خپل دښځو منځ ته ورځي اودناوې څخه دنکاه پلار پوښتنه کوي چې دنکاه پلار دې څوک نيسې ناوې داسې غلې ناسته وي اودابه ديوال وي هيڅ خبرې نه کوي اودايو دود دی چې شاهدان راغلي دابه درې ځلې به ځي اوبيا به راځي اوپه هره پېره کې به دنجلې دهمزولو له خوا چې شاهد خبر نه وي يو څه ورپسې غوټه کوي که سړي خبر شي نو خلاص به يې کړي او که نه عين دسړيو کوټې پورې ورننوځي اوپېغلې اوماشومان ورپورې خنداگانې کوي اوپس د درې کرته به يې دنکاه پلار وخود اوټولو به ورله مبارکي ويله کله چې هغه شاهدان چې دملا مخ ته ورغلل نو : دکوم ځای راغلې ؟ دوي وايې :دښارعدالت نه ملا صاحب ورته وايې څه موراوړل ؟ دوي وايې شرعي وکالت بيا ملا صاحب غبرگه کړي دچاپه نامه دفلاني خان په نامه اوبيا نو دنکاه رسمي مراسم پېل کيږي ملا صاحب دواده خطبه وايې اوبيا نو دنکاه پلارته مخ راړوي او ورته وايې : فلانې دفلاني لور چې په ده نامه بله لور نه لري تافلاني دفلاني زوي ته په شرعي نکاه ورکړې ده وردې کړه هومادفلانۍ دفلانيزوي ته ورکړې وه ،ورمې کړه داسوال اوځواب درې ځله تکرار شي بيا نوملاصاحب زوم ته مخ را اړوي او ورته وايې تافلانۍ دفلاني لور چې په دی نامه بله لور نه لري په شرعي نکاه قبوله کړې وه ،قبوله دې کړه. اوهغه په ځواب کې وايې : هو ماقبوله کړې وه قبوله مې ده. شرعي نکاه چې څوک تړي نو نجلۍ او هلک نه پوښتنه کيږي. خودپښتنو په سیموکې چې يو وار مور اوپلار وويل دالور مې دفلانې  نوکه دنجلې زړه وي اوکه نه يا دهلک زړه وي اويا نه نوپه نکاه کې به هو وايې زماپه نظر دا دپښتنو يوه غټه ناپوهي ده چې دلورخوښه يو عیب گڼي. اوبل داچې دوکيلانوترمينځ دمهر ايښودلو په وخت کې هم شخړه مخځ ته راځي چې يو لس لکه وايې اوبل پنځوس زره وايې نوپه دې وخت کې بيا يوڅه هغه ورټيټيږي اويوڅه داورجيږيږي او بلاخره په خوښې اوخوشالۍ فيصله کوي .اوداخر دعاکوي اوهلک والا ځي اوخپله ناوې کورته وړي. د واده او نکاح مسوليت زياتره په مور او پلاروی څنگه چې رسول اکرم (ص)فرمايلی دی او داسی واېې چې لور يا ځوی ځوان شو بايد د هغه فکر کې مور او پلار اوسی
عن ابي سعيد وابن عباس قالا : قال رسول الله (ص) من و بد له ولد فليحسن ا سمه دادبه فاذ ابلغ فليز وجه فان ولم يزوجه فاصاب اثما فانما اثمه علی. رواه البيهقي في شعيب الايمان
ژباړه
دابوسعيد او ابن عباس روايت دی چې رسول اکرم (ص) فرمايلي : دي هرچاته چې خدای پاک اولاد ورکړلو نو بايد په هغه باندې ښه نو م کيږدي نوکله چې دبلوغ اودځوانې دوران ته ورسېدلو نوهغه ته باي واده وکړي که چېرې واده ورته ونکړي نو هغه به ددې له اثره ناوړه کارونوته لاس واچوي نوپه دې صورت کې دهغه گناه دپلار په غاړه ده.
دناوې دريمه
دريمه ورځ دناوې په بگرام کې يوخاص دود او دستورلري اودادود دډېرپخوا زمانې نه راپاتې ده .کله چې ناوې واده شي نوهغه تر درې ورځودخوسر دکور ډوډۍ نه خوري اوخپل خپلوان يعنې مور، خور، ترورډوډۍ ورله لېږي اوتر درې ورځو چې دناوې کوټې ته څوک ورننوځي البته دخوسرگنې نوې ناوې مجبوره ده چې دهغه احترام له پاره ودريږي اومخ يې پټوي اودرې ورځې چې پوره شي نودناوې خپلوان دخپل لور کره ورځي اوپخکړي خواړه چې هغه ته منجومه وايې وروړي اوخپل دوستان خورنڼې هم ورته يوڅه وروړي او وروسته ډوډې خوړلونه ناوې باندې لاس منډونې کوي ،يعنې دډېرو درنوجامو نه يوڅه سپکې جامې اچوي اودکورپخلنځۍ ورته ښې اوله نغري څخه يې تاوه وي او وروسته له هغه نه لاس منډونې نه مطلب دادی چې په پنځو شيانو کې موټې کوي وريژې ،بوره ،غنم ،غوړ،مالگه اودکورنورې کوټې ورښې او وروسته دناوې پلارگنې رخصت اخلي اوخپل کورته ځي اوناوې په ډېروچغو پسې جړاکاې کوي.
دناوې اومه يا دسروروړل
د واده په اومه شپه دماښام دخوانه دناوې ورور اوکه ورور نه وي تره ،اوښې ،يا دتره ځوي ورځي اوخپله لورکورته بيايې چې دپلارکره دوه يادرې ورځې تېروي اوکله چې راځي دخوسر دکورڅخه سرورهم راوړي سروريعنې روټنې نه يې مطلب پخکړې غوښه اوچپاټې دي چې دناوې له خواهم راوړي اودپخوانه يې هم وړي چې دابيا دپلار ياخوسر دوسې تاوان پورې ده بعضې پسونه حلاله کوي بعضې دوه درې منه غوښه راوړي هم داشان ۳۰۰ يا۴۰۰ چپاټې پخوي چې دابياهرکورته يوه چپاټې اوپه مينځ کې يو څه غوښه تاوه وي اولېږي اوبل داچې دناوې له پاره کالي هم کړي چنگه چې دغه دوديوڅه کم شوې اوزياتره خلک دغوښې په ځای تازه مېوه کلچې او وچه مېوه ناوې سره کوي خو زماپه نظر پخوانې دود ډېر ښه وه کله به چې روټنې دچاکورته وره غې نو هغوي به خبر شول چې ناوې راغلې ستړي مشی ته يې ورشي اوبل دا چې دروټنې يوخاص خوند هم لري.
چغل بازي
يودودهم دچغل بازې دې چې کله دنجلې اوهلک کوژده وشې بيا دنجلې خپلوانوته ډوډې کړي اودهغه نه وروسته دهلک حپلوانوته دنجلې کورنې نارې ياډوډې کړي نوپه دې نارو کې دزوم دنجلې دکوروالاوو دښځو سره بلديږي کله چې زوم يو دوه کرته راشي بيا دهلک مور او هلک يوځای راځي اونجلې مور يا ورندارې يا مشرې خورسره خبرې کوي او وايې چې سباشپې ته هلک ستا سو کره راځي نودلته دنجلې دکورښځې خبروي مگر نارينه گان نه خبروي يعنې داټول دښځو کار دی چې هلک په تياره کوټه کې ننه باسي اوهلته يې کينوي اويو څه خواړه دلاسه وشي وروړي اوکه دسړيو تگ راتگه وي ډوډې هم نه وروړي بيا وروسته چې شپه پخه شي نو دنجلې ورندار ياخور نجلې ته وايې چې فلانې کوټې نه هغه شې رواخله په وې وخت کې ځنې نجلې پوه اوځنې نجلې هيڅ   پوهه نه وي نو نجلې ديوڅه شې په بانه ورليږي اوبيا سحر وختي هلک په تياره کې دکورڅخه راوځي اوهغه ښځه چې هلک راولي اوبېرته يې په تياره کې يې تردرواځې رسوي هغه ته بيا يوڅه پېسې ورکوي که چېرې هلک باندې نارينه خبر شي نوحق لري چې دټوپک وار هم پرې وکړي دکورنه يې هم حصار کړي اوپه واده کې ډېرجنگونه رامنځ ته کيږي او عين تردې چې بعضې خلک دواده نه هم زوم کور کې نه پرېږدي چې راشي.