cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ولسواکي
پارلماني
پارلماني نظامونه دا حق لري هر کله چې وغواړي لومړی وزیر له دندې ګوښه کړي هغه هم هغه مهال چې قانون جوړونکي دا احساس کړي چې هغه خپلې دندې د دوی د هېلو مطابق نه ترسره کوي. دغه چارې د نه باور رایې په ورکولو ترسره کېږي کله چې قانون جوړونکي پرېکړه وکړي د رایو په اکثریت هغه لري کړي او که نه. په ځینو هېوادونو کې لومړی وزیر کولای شي هر مهال چې وغواړي بیاځلي ټاکنې ترسره کړي، په عموم ډول لومړي وزیران هغه مهال د بیا ځلي ټاکنو پرېکړه کوي کله چې پوهېږي دده بیاځلي ټاکنه د خلکو د خوښې وړ ده. په ډېری پارلماني دیموکراسیو کې بیاځلي ټاکنې تر ډېره نه کېږي، او لږ تر لږه شته حکومت د راتلونکو ټاکنو تر اصلي مهاله دوام کوي. د پارلماني دیموکراسي اصلي ځانګړنه د " وفاداره اپوزیسیون" مفهوم دی. ددې مفهوم ماهیت پدې کې دی چې دوهمه لویه سیاسي ډله (ایتلاف) له واکمن ګوند یا ډلې سره مخالفت لري خو دولت او د هغو دیموکراتیکه اصولو ته وفادار پاتې کېږي.
جمهوري
جمهوري دیموکراسي هغه سیستم دی چې له مخې یې عام وګړي ولسمشر د ټاکنو له مخې ټاکي. ولسمشر هم د دولت او هم د حکومت د مشر په توګه دنده ترسره کوي او په ډېرۍ اجرایوي واکونو کنټرول لري. ولسمشر د یوې ځانګړې دورې لپاره واک چلوي او نشي کولای دغه موده زیاته کړي. ټاکنې هم په عموم ډول ځانګړی وخت لري چې نشي کېدای په آسانۍ بدلون ومومي. ولسمشر په کابینه مستقیم واک لري په ځانګړې توګه د کابینې د ټاکلو په برخه کې.
مقننه قوه نشي کولای ولسمشر په اسانۍ له دندې ګوښه کړي، همدارنګه ولسمشر هم نشي کولای چې د مقننه قوې غړي په آسانۍ لرې کړي. په لږ کچه دغه موضوع د قواوو ترمنځ د واټن رامنځته کېدو لامل کېږي. په پایله کې دا د دې لامل کېږي چې ولسمشر او مقننه قوه د بېلابېلو ګوندونو تر کنترول لاندې راشي، او یوه ته اجازه ورکړي بل ته خنډونه جوړ کړي چې له امله یې په منظمه توګه د دولتي چارو په ترسره کولو کې ستونزې رامنځته کېږي. کېدای شي همدا لامل وي چې جمهوري دیموکراسي د امریکا، افریقا، مرکزي او سویل ختیځې اسیا څخه بهر ډېره عامه نه ده.
نیمه جمهوري نظام بیا د دیموکراسي هغه ډول دی چې دولت هم ولسمشر او هم لومړی وزیر لري. ولسمشر او لومړي وزیر ته ځانګړي واکونه د هېوادونو له مخې توپیر لري.
سرچينې
وېشنيزه:ولسواکي
لنده بل ځمکې
لنده بل يو بېل ايکوسيستم دی، چې د اوبو په واسطه په تل پاتې (د کالونو يا لسيزو لپاره) يا موسمي ډول (د اونيو يا مياشتو لپاره) تر اوبو لاندې کېږي. سېلاب په اکسيجن نه لرونکو (انوکسيک “Anoxic”) بهيرونو په ځانګړي ډول خاوره کې خپرېږي. هغه لومړنی عامل چې لنده بل يا لندې ځمکې د وچې ځمکې له بڼو يا د اوبو له جسمونو يا کتلو څخه بېلوي، د اوبو نباتاتو د نباتي ژوند ځانګړتيا ده، چې د اکسېجن نه لرونکې هايدريک خاورې پر وړاندې يې سمون کړی دی. لنده بل په بيولوژيکي ډول د ټولو ايکوسيستمونو له بېلابېل والي له ډلې ګڼل کېږي، چې د نباتي او حيواني نوعو د پراخه لړۍ لپاره د کور په توګه دنده تر سره کوي. د لنده بل د دندو ارزونې لپاره مېتودونه، د لندې ځمکې ايکولوژيکي روغتيا او د لندې ځمکې يو عمومي حالت د نړۍ د ډېرو سيمو لپاره رامنځته شوی دی. دې لارو چارو د ځينو لندو ځمکو له لورې د چمتو کېدونکو دندو په اړه د عامه پوهاوي د لوړولو په واسطه په خپله برخه کې د لندې ځمکې له ساتنې سره مرسته کړې ده.
لنده بل ځمکې له انترکتيکا څخه پرته پر هره لويه وچه باندې په طبيعي ډول پېښېږي. په لنده بل ځمکو کې اوبه تازه، الګين يا تروې او يا مالګينې وي. د لنده بل ځمکې اصلي ډولونه د واکمن نبات او يا د اوبو د سرچينې پر بنسټ ډلبندي کېږي. د بېلګې په ډول: جبې يا زېمناکې ځمکې هغه لندې ځمکې دي، چې د بوټو، کټېل [بوټی دی] او لوخې غوندې راپورته کېدونکی نبات پرې واکمني کوي؛ “Swamps” هغه څه دي چې د لرګينو نباتاتو لکه ونو او بوټو تر واک لاندې دي (که څه هم په اروپا کې د بوټو swamps د ونو پر ځای د بوټو تر نفوذ يا واک لاندې دي). د اوبو د سرچينو له مخې د ډلبندي شويو لنده بل ځمکو بېلګې څپه ييزې لندې ځمکې (سمندري څپې)، د بحيرو هغه برخې چې د سيند په خوله کې ننوځي او کوچني خليجونه جوړوي (څپه ييز او د سيند ګډې سيلاب)، سيلابي درې (د سيندونو يا جهيلونو پرېمانه اوبه)، چينې، بهېدل او اوبجنې ځمکې، جبې او پسرلني ډنډونه (د باران يا ويلې کېدلو اوبه) دي. ځينې لنده بل ځمکې د نباتاتو ګڼ ډولونه لري او د اوبو د ګڼو سرچينو له لورې مشبوع کېږي، چې ډلبندي کول يې ستوزمن کوي.
لنده بل ځمکې يو شمېر دندو کې مرسته کوي، چې خلکو ته يې ګټه رسېږي. دې ته د ايکو سيستم خدمتونه وايي او د اوبو پاکول يا تصفيه، تر ځمکې لاندې اوبو بشپړونه، د ساحلي ليکو ثبات او د توپان خونديتوب، د اوبو زېرمو او سيلاب اداره کول، د کاربن (د کاربن تنظيمول، تخريب او نيول)، نورو غذايي توکو او ککړونکو پروسس کول او د نباتاتو او حيواناتو ملاتړ رانغاړي. لنده بل ځمکې د حياتي تنوع لپاره زېرمې دي او د لندې ځمکې توليدات برابروي. دوی د اقليم بدلون په کمولو او سمون کې هم ونډه لوبوي. که څه هم ځينې لندې ځمکې د ميتان غاز د خپرېدلو د پام وړ سرچينه ده او ځيني نوري يې د نايترس اکسايد غاز خوشې کونکي دي. د انسانانو په لاس جوړې شوې لنده بل ځمکې د ښاري او صنعتي بېکاره اوبو پر وړاندې د عمل کولو او همدا راز د توپان اوبو د يوې خواته کولو په موخه ډيزاين او جوړې شوي دي. جوړې شوې لندې ځمکې ښايي د اوبو پر وړاندې حساس ښاري ډيزاين کې هم ونډه ولوبوي.
د نړۍ په کچه تر ټولو لوې لنده بل ځمکې د امازون سيند کاسه، د لويديځې سايبريا دره، په سويلي امريکا کې پانټانل او د “Ganges-Brahmaputra” دلتا کې سندربانس “Sundarbans” دي. د ملګرو ملتونو د زريز ايکوسيستم ارزونې “Millennium Ecosystem Assessment” له نظره لنده بل ځمکې پر ځمکه باندې د بل هر ايکوسيستم په پرتله د چاپيريالي درجې د ښکته راتللو يا نابرابرۍ په واسطه اغېزمنېږي.
پېژندنې او اصطلاحات
د ځمکې هغه ټوټه چې د باران له توپان څخه وروسته ډنډونه رامنځته کوي، په اړين ډول لنده بل ځمکې نه ګڼل کېږي، ان که ځمکه لنده هم وي. لنده بل ځمکې بې سارې ځانګړتياوې لري: دوی په عمومي ډول د اوبو له نورو جسمونو يا د ځمکې بڼو څخه د دوی د اوبو د کچې او د نباتاتو د هغه ډولونو پر بنسټ بېلېږي، چې د دوی دننه ژوند کوي. په مشخص ډول لندې ځمکې د اوبو د ليکلړ لرلو له مخې مشخص کېږي، چې د اوبو نباتاتو د ملاتړ په موخه هر کال د پوره اوږدې دورې د ځمکې په سطحه کې يا ورسره نږدې ودرېږي.
د يوې خورا لنډې پېژندنې له مخې لنده بل ځمکې له هايدريک خاورې او هاروفايتونو څخه جوړه ټولنه ده.
لنده بل ځمکې د بيولوژيکي ټولنو تر منځ د لېږد د سيمو (ecotones) په توګه هم بيان شوي دي، چې د وچې ځمکې او د اوبو جسمونو تر منځ لېږد چمتو کوي. مېچ “Mitsch” او ګوسيلېنک “Gosselink” ليکي، چې لنده بل ځمکې په رښتيني ډول د وچې اړوند ايکوسيستمونو او اوبه ييز سيستمونو تر منځ د پوله کې شته، چې دوی په اصلي ډول يو له بل څخه بېلوي، چې تر اوسه پر دواړو باندې خورا تکيه کوي.
په چاپيريالي پرېکړه کولو کې د پېژندنو ځينې څېرمه ډلې شته، چې د تنظيمي او تګلارې پرېکړو کولو باندې يې توافق شوی دی.
تخنيکي پېژندنې
لنده بل ځمکه هغه ايکوسيستم دی، چې هغه مهال رامنځته کېږي، چې د اوبو له امله هجوم خاورې توليدوي، چې د هوازي او ناهوازي بهيرونو تر نفوذ لاندې دي، چې په خپل وار سره د سيلاب پر وړاندې د سمون کولو په موخه پر biota او په ځانګړي ډول ريښه لرونکو نباتاتو باندې قوه واروي.
د لنده بل ځمکې د ساتنې رامسار نړيوال تړون (Ramsar international wetland conservation treaty) له مخې لنده بل ځمکې په لاندې ډول راپېژندل شوي دي:
ډولونه
په لنده بل ځمکو کې اوبه به يا تازه وي، يا به تروې او يا هم مالګېنې وي. د لنده بل ځمکو څلور مهم ډولونه دي: زېمناکه ځمکې، جبه زار ځمکې، جبه “bog” ځمکې او اوبجنې يا جبه ځمکې “fen” (bog او fen ځمکې د ژورې پستې خټې ډولونه دي). ځينې ماهران لانده چمنونه او اوبه ييز ايکوسيستم هم د لنده بل ځمکې د نورو ډولونو په توګه پېژني. څېرمه يا فرعي ډولونه mangrove forest [توليدي لنده بل ځمکې چې په ساحلي سمندري سيمو کې رامنځته کېږي]، موسمي ډنډونه “vernal pool”، هغه لندې ځمکې چې د عضوي مادې د نيمګړې له منځه تګ څخه رامنځته کېږي “mire”، سيلابي درې “flood plains”، د “pocosin” په نوم د ژور تېزابي، شګلنې او د پيټ سکارو لرونکو خاورو ډول، د اوبو لرګي لرونکې سيمې يا “carr” او داسې نور ډېر دي. زياتره “Peatlands” لنده بل ځمکې دي. لنده بل ځمکې څپه ييزې (چې د څپو په واسطه لاندې شوې وي) او ناڅپه ييزې کېدلی شي.
لاندې درې ډلې په استراليا کې د ډول له مخې د لنده بل ځمکې د ډلبندي کولو په موخه کارول کېږي: د سمندري او ساحلي سيمې لنده بل ځمکې، د ځمکې دننه او د انسانانو په واسطه جوړې شوې لنده بل ځمکې. د لنده بل ځمکو لپاره د ډلبندۍ نور سيستمونه هم شته. په متحده ايالتونو کې يې تر ټولو غوره پېژندل شوي د کوارد د ډلبندۍ سيستم “Cowardian classification system” او د هايدروجيومورفيک ډلبندۍ سيستم “HGM” classification system” دي. د کووارد سيستم د لنده بل ځمکو پينځه اصلي ډولونه رانغاړي.
د پيټ سکارو لرونکې ځمکه “Peatland”
د پيټ سکارو لرونکې سيمه د لنده بله ځمکې يو بې سارې ډول دی، چې د اوبه ييز نبات وده او د اکسېجن نه لرونکې حالت له مخې) د مړو نباتاتو بطي خوسا کېدل د عضوي سکارو د راټولېدنې لامل کېږي. جبې، اوبجنې ځمکې او ژروې پستې خټې د پيټ ځمکو بېلابېل نومونه دي.
د لنده بل ځمکې نومونه
د لنده بل ځمکې د سيستمونو لپاره د نومونو د بڼې بدلون
ځيني لنده بل ځمکې په يو مذهب پورې تړلي نومونه لري. لکه: د نورو ډېرو له منځه د شمالي امريکا د شمالي درې ورشو يا وښياڼه کنده، pocosins او د متحده ايالتونو د سويل ختيځ خليجونه، د ارجنټاين څړ ځايونو، د اروپا او کليفورنيا مديترانه يي موسمي ډنډونه، د ايرلينډ turloughs [د اوبو موسمي کتلې يا بدنې]، د اسټراليا “billabongs” [د سيند له بدلونونو څخه وروسته د پاتې ډنډ].
“baygall” د لنده بل ځمکې يو بل ډول دی، چې د امريکا متحده ايالتونو د ګلف ساحلي ايالتونو په ځنګل کې موندل کېږي.
میرحسن خان اتل
میرحسن خان اتل د سهېلي پښتونخوا د تاريخي ښار ږوب اوسېدونکی او دلته د کال ۱۹۷۶ م د نومبر د میاشتې پر ۶مه نېټه زيږېدلی دی، د پلار نوم ئې حاجي خان محمد او په خټه بابړ دی
زدکړې
ښاغلي میرحسن خان اتل لومړۍ او منځنۍ زدکړې د ږوب ښار په بېلابېلو دولتي ښوونځیو کې سر ته رسولې دي، د څوارلسم ټولګي امتحان یې له "ګورنمنټ ډګري کالج ږوب" پاس کړی دی، ايم اې پښتو ادبيات او د ايم فل (Mphil)ډګړۍ یې له بلوچستان پوهنتون کوټې څخه اخستې دي، له یاد پوهنتون څخه یې د نړیوالو اړیکو (IR) په شعبه کې هم تر ماسټرۍ پوې زدکړې بشپړې کړې.نن سبا له پېښور پوهنتون څخه په دکتوره (Phd) بوخت دی
دندې
میرحسن خان اتل لومړی د کالج (دولتي پوهنځيو) په څانګه کې د پښتو ادبيات استاد او اوس مهال د سهېلي پښتونخوا (بلوچستان) د نصابیاتو په اداره "بلوچستان ټیکسټ بک بورډ کوټه " کې د مرستیال سیکتور په حیث دنده تر سره کوي.
علمي او ادبي خدمات
میرحسن خان اتل د پښتو اکېډمۍ کوټې د ګورننګ باډۍ فعال غړی او تر اوسه یې په حېث د يوه ليکوال، کيسه ليکونکي، محقق او ژباړن يو شمېر علمي او ادبي خدمتونه ترسره کړي، ۹ کتابونه یې چاپ او يو شمېر د چاپ لارې څارې، له دې پرته یې د پښتو ژبې په بېلابېلو مجلو په خصوص د پښتو اکېډمۍ کوټې په درې میاشتنۍ مجله " لیکني" کې تر دېرشو زیات تحقيقي، تنقیدي او تخليقي مضامين او مقالې چاپ شوې دي.
ناچاپ اثار
(۱)حدودالعالم (ژباړه) (۲) د سهېلي پښتونخوا د پښتو ډرامې تحقيقي او تنقيدي جايزه (اېم فل مقاله) (۳). د غرنو لور (د لنډو کيسو ټولګه)
28 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
الي ویزل
الي ویزل (د زیږون پر مهال یې نوم الیزر ویزل و؛ زوکړه: د ۱۹۲۸ زکال د سپټمبر ۳۰مه – مړینه: د ۲۰۱۶ زکال د جولای ۲مه) رومانیايي الاصله امریکايي لیکوال، پروفیسور، سیاسي فعال، د نوبل د سولې د جایزې ګټونکی او د هلوکاسټ څخه ژوندی پاتې شوی کس و. هغه ۵۷ کتابونه لیکلي چې ډیری یې په فرانسوي او انګریزي ژبو دي؛ په دغه کتابونو کې د شپې (Night) په نامه اثر هم شامل دی چې د اجباري کار په شویتس او بوخن والت کمپونو کې یې د یوه یهودي بندي په توګه د خپل ژوندانه تجارب په کې بیان کړي.
نوموړی په بوسټون پوهنتون کې د انساني علومو ښوونکی و، چېرې چې د هغه په ویاړ د یهودي مطالعاتو په برخه کې د الي ویزل مرکز پرانیستل شو. هغه د یهودي موخو او بشري حقونو په برخه کې هڅې کولې او په واشنګټن ډي سي کې یې د هلوکاسټ د یاد ژوندي ساتونکي موزیم (United States Holocaust Memorial Museum) په جوړولو کې مرسته وکړه. د خپلو سیاسي فعالیتونو په ترڅ کې یې په یو شمېر سیمو لکه په سویلي افریقا، نیکاراګوا، کوسوو او سوډان کې د ظلم او استبداد د قربانیانو د حقونو لپاره مبارزه کوله. هغه په ۱۹۱۵ زکال کې په ښکاره ډول د ارمنیانو نسل وژنه وغندله او د خپل ژوندانه په اوږدو کې د بشري حقونو پیاوړی ملاتړی پاتې شو. په ۲۰۰۲ کې د لاس انجلس ټایمز ورځپاڼې هغه د «مهم امریکايي یهودي» په توګه توصیف کړ.
ویزل په ۱۹۸۶ زکال کې د سولې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. د نوبل نارویژۍ کمیټې هغه «بشریت ته پیغام راوړونکی» وباله. دغې کمېټې همدارنګه ټینګار وکړ چې د ویزل ژمنتیا هماغه مهال د یهودي وګړو له ستونزو سرچینه اخیسته، خو هغه خپلې هڅې تر دې کچې پراخې کړې چې ټول ځپل شوي وګړي یې په کې راونغاړل. نوموړی د نیویارک د بشري حقونو د بنسټ یو له بنسټګرو غړو څخه و او د خپل ژوندانه پر مهال په هغو کې فعال پاتې شو.
لومړنی ژوند
د ویزل پلار شلومو په خپل زوی کې پیاوړی انساني حس رامنځته کړ، هغه یې وهڅاوه چې عبري ژبه زده کړي او ادبیات ولولي، په داسې حال کې چې مور یې د تورات لوستلو ته هڅاوه. ویزل خپله ویلي چې پلار یې د عقل استازولي کوه، په داسې حال کې چې مور یې بیا ایمان ترویج کاوه. ویزل ته دا ویل شوي و چې د هغه نسب خاخام شلومو اسحاق (راشي) ته رسېږي چې د خاخام یشیاهو بن ابراهیم هوروویتز ها-لوي لمسی دی.
ویزل د بئاترس او هیلدا په نومونو دوه مشرې خویندې او د تزیپورا په نامه یې یوه کوچنۍ خور لرله. بئاترس او هیلدا له جګړې ژوندې راووتې او دوی له ویزل سره د فرانسې په یتیم خانه کې یوځای شوې. دوی بالاخره شمالي امریکا ته کډه وکړه، چې بائترس بیا د کاناډا د کیوبیک ایالت مونترال ته ولاړه. تزيپورا، شولومو او سارا د هلوکاسټ پر مهال ووژل شول.
فرانسه
وروسته له هغه چې دویمه نړیواله جګړه پای ته ورسېده او ویزل خوشی شو، نوموړی د بوخن والت کمپ څخه له پاتې نورو ۱۰۰۰ ماشومانو سره یوځای د فرانسې اکیوس ته یووړل شو چېرې چې د فرانسې یهودي بشرپاله سازمان (Œuvre de secours aux enfants) د بېرته پیاوړتیا یو مرکز جوړ کړی و. ویزل له هغې کوچنۍ ډلې سره یوځای شو چې له ۹۰ څخه تر ۱۰۰ ماشومان په کې شامل و او د کوشر امکاناتو او په لوړه کچه مذهبي اعمالو غوښتونکي و؛ دوی په آمبلوی کمون کې د جودیت همندینګر تر پالنې لاندې په یوه کور کې ساتل کېدل. دغه مرکز بیا وروسته په تورني کې پرانیستل شو او تر ۱۹۴۷ زکال پورې یې فعالیت درلود.
له دې وروسته ویزل پاریس ته ولاړ او د سوربن په پوهنتون کې یې د فرانسوي ژبې له زده کولو سربېره ادبیات، فلسفه او ارواه پوهنه ولوستل. هغه به د فیلسوف مارتین بوبر او هستي پالونکي ژان پل سارتر لکچرونو ته غوږ نیو او شپه به یې هم د فئودور داستایوفسکي، فرانتس کافکا او توماس مان د آثارو په لوستلو تېروله.
د ۱۹ کلنۍ په عمر یې خبریالۍ ته مخه کړه او په فرانسوي ژبه به یې لیکنې کولې، همدارنګه یې د عبري ژبې درس ورکاوه او د موسیقۍ د ډلې د لارښود په توګه یې هم کار کاوه. هغه د Tsien in Kamf  اخبار په ګډون اسرائیلي او فرانسوي اخبارونو ته لیکنې کولې.
په ۱۹۴۶ زکال کې ویزل وروسته له دې چې خبر شو په اورشلیم (د بیت المقدس ختیځ) کې کېنګ ډېوېډ هوټل بمبارد شوی، هڅه یې وکړه چې د ارګون په نامه پټ یهودي خوځښت سره مل شي، خو بریالی نه شو. په ۱۹۴۸ زکال کې هغه د ایرګون د نشریاتو لپاره له عبري ژبې څخه ییدېش ژبې ته مقالې ژباړلې، خو هیڅکله هم له دغه سازمان سره یوځای نه شو. په ۱۹۴۹ زکال کې نوموړي د لارشه (L'arche) په نامه فرانسوۍ ورځپاڼې د خبریال په توګه اسرائیلو ته سفر وکړ. له دې وروسته په پاریس کې د یدیعوت اخرونوت په نامه د اسرائیلي اخبار خبریال وټاکل شو او بیا د هغو ګرځنده نړیوال خبریال هم شو.
له جګړې څخه وروسته راتلونکو لسو کلونو کې ویزل د هلوکاسټ پر مهال د خپلو تجاربو اړوند نه بحث وکړ او نه یې هم څه ولیکل. هغه په ۱۹۵۲ زکال کې د ادبیاتو په برخه کې د سولې د نوبل جایزې له ګټونکي فرانسوا موریاک سره له لیدنې وروسته په خپل دغه دریځ کې بدلون راووړ؛ دوی دواړه بیا ډېر نږدې ملګري هم شول. موریاک یو معتقد عیسوي و چې د فرانسې د مقاومت په جګړه کې یې ونډه لرلې وه. هغه ویزل د «مړو څخه د را ژوندي شوي لازروس» سره پرتله کړ. موریاک هغه اړ کړ څو د خپلو لیدلو ناخوالو په لیکلو پیل وکړي.
ویزل د لومړي ځل لپاره خپل ۹۰۰ پاڼې د خاطراتو کتاب د نړۍ چوپه پاتې شوه (Un di velt hot geshvign) تر عنوان لاندې په ییدېش ژبه ولیکه چې لنډیز یې په بونس ایرس کې خپور شو. ویزل د دغې خطي نسخې لنډیز په ۱۹۵۵ زکال کې د La Nuit تر عنوان لاندې په فرانسوي ژبه هم ولیکه. دغه اثر په ۱۹۶۰ زکال کې د شپې (Night) تر عنوان لاندې په انګریزي ژبه وژباړل شو. د دغه اثر له ابتدايي خپرېدو وروسته څو ځله چاپ او وپلورل شو؛ ورته مهال یې د بیاکتنه کوونکو پام هم ځان ته واړوه چې له امله یې له ویزل سره تلویزیوني مرکې او همدارنګه د سائول بلو په څېر نورو لیکولانو سره ناستې ترسره شوې.
د یاد اثر د شهرت د زیاتوالي له امله بالاخره په ۳۰ ژبو وژباړل شو او یوازې په متحده ایالاتو کې ۱۰ میلیونه ټوکه وپلورل شو. یو مهال د فلمونو ډایرکټر اورسن ولز وغوښتل چې له هغو څخه سینمايي فلم جوړ کړي خو ویزل دغه چاره رد کړه ځکه چې احساس یې کاوه چې که چېرې خاطرات یې د کلماتو ترمنځ له چوپتیا پرته وویل شي، خپله معنی له لاسه ورکوي.
متحده ایالات
نوموړي په متحده ایالاتو کې له ۴۰ زیات کتابونه ولیکل چې ډیری دغه کتابونه هلوکاسټ ته اړوند غیرداستاني ادبیات او ناولونه و. نوموړي د لیکوال په توګه ګڼ شمېر ادبي جایزې ترلاسه کړې او د هغه لیکوال په توګه ګڼل کېده چې د شخصي لید له مخې یې د هلوکاسټ په بیانولو کې مهمه ونډه لرله. له همدې امله یو شمېر تاریخ پوهان د معاصرې معنی له مخې د هلوکاسټ د اصطلاح د جوړولو اعتبار هم ده ته اړوند بولي، په داسې حال کې چې هغه احساس نه کاوه چې دغه کلمه دې په کافي کچه هغه تاریخي واقعه توصیف کړای شي. نوموړي په ۱۹۷۵ زکال کې له لیکوال لئونارد فین سره یوځای د مومنټ (Moment) په نامه یوه مجله تاسیس کړه.
امام الدين ساپی
امام الدين ساپی د ساپي د پښتو څېړنو او پراختيا د مرکز بنسټگر دی.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:افغانان
موساد
موساد څارګره استخباراتي اداره د نړیوالو څارګریزه ادارو ترمنځ یوه پېچلې اداره ده، چې په اسرائیل هېواد پورې اړه لری. ددې ادارې بشپړ نوم (The institute for intelligence and special services) چې مانا یې «د څارګریزو او ځانګړو خدمتونو انسټېټیوټ) دی. دا اداره د خپلې بڼې د اداﺭو یوه بې سارې ځواکمنه اداره ده، دا اداﺭه ځان د امریکا تر څارګرې ادارې (سي.آی.اې) هم ځانته ډېر اﺭﺯښت وﺭکوي.
د موساد څانګې
د موساد اداره ۸ څانگې لری. د کورنۍ سازمانونو څانګې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه چي په پټه توګه کار کوی.
د موساد څانگې
د موساد اداره ۸ څانگې لری. کورني سازمانونو څانگې، ددې ډلې مشران او د فعالیت مرکزونه په پټه توگه کار کوی.
سرچیې
وېشنيزه:څارگرې ادارې
دره‌شهر ولسوالي
دره‌شهر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان دره‌شهر)  د ايران د ايلام ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د دره‌شهر ښار دی. دا ولسوالي ۴۳٬۷۰۸ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱٫۴۸۰ کیلومتره مربع دی. د دره‌شهر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۴۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د ايلام ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ماليکولي ننوونی
- فعال کاربن - داهاكو ډبره
- سیلیکه جېل
سرچينې
د ويکيپېډيا پاڼې
مېبېندازول
مېبېندازول (په انگرېزي: Mebendazol) يو بېنزيميدازول درمل دی چې د جانسن فارمسۍ شرکت لخوا د وېرموکس، اووېکس، انټي اوکس او پريپسېن سوداگريزو نومونو جوړېږي. دا درمل د جينجيانو د ناروغيو په درملنه کې کارېږي چې په دغو کې د ستن وزمه چينجيانو، گردي چينجيانو، اوږده چينجيانو، چنگک وزمه چينجيانو او قمچين وزمه چينجيانو ناروغيو درملنې شاملې دي.
وېشنيزه:درمل
د لسوتو لوتی
'د لوسوتو لوتي په انګلیسي Lesotho loti) ایزو کوډ SLS) د لسوتو هیواد د پیسو واحد دی. لوتي د لسوتو هیواد د مرکزی بانک لخوا کنټرولیږي.
29 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
پاول فن هینډنبورګ
پاول لودویگ هانس آنتون فون بِنِکِندورف اوند هینډنبورگ (۲ اکتوبر ۱۸۴۷- ۲ اګست ۱۹۳۴ زکال) جرمنی جنرال او سیاستوال و چې د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال یې د جرمني سترواکۍ د ځواکونو مشري وکړه او وروسته بیا له ۱۹۲۵ زکال څخه تر ۱۹۳۴ زکال پورې تر هغه مهاله چې مړ شو، د جرمني ولسمشر و. نوموړي د خپلې ولسمشرۍ پر مهال د ۱۹۳۳ زکال په جنوري میاشت کې نازیانو ته د واک ورکولو په برخه کې کلیدي رول درلود او د خپلو سلاکارانو د فشار له امله یې اډولف هیټلر د جرمني د لومړي وزیر په توګه وټاکه.
د ۱۹۱۴ زکال په جولای میاشت کې د لومړۍ نړیوالې جګړې له پیلیدو وروسته، نوموړی بیاځلي پوځي خدمت کولو ته راوغوښتل شو او په چټکۍ سره یې په ختیځه جبهه کې د تننبرګ په بریا سره شهرت وموند. ورپسې نوموړي په پرله پسې ډول د روسانو پر وړاندې د ګڼ شمېر بریاو نظارت پر غاړه درلود چې له ده یې ملي اتل او یو ټول منلی شخصیت جوړ کړ. په ۱۹۱۶ زکال د نوموړي شهرت وروسته له هغه اوج ته ورسېد چې د ایریش فن فالکنهاین پرځای د پوځ لوی درستیز شو. وروسته له دې هغه او د هغه مرستیال جنرال ایریش لوډنډروف د امپراتور دویم ویلهلم له واکونو څخه د ډي فکټو/عملي پوځي دیکتاتورۍ د رامنځته کولو په موخه چې د جګړې تر پایه یې په ملي پالیسو واک درلود؛ ګټنه وکړه. د هغه تر رهبرۍ لاندې آلمان په ختیځ کې روسیې ته ماته ورکړه او په لویدیځه جبهه کې یې د جګړې له لومړیو څخه په پراخه کچه پرمختګ درلود. خو له دې سره د ۱۹۱۸ زکال په پای کې د مارن په دویمه جګړه کې د جرمني د پوځونو په غوڅې ماتې او د متفقینو ځواکونو د سل ورځنیو عملیاتو له امله د جرمني مخکې تګ په شاتګ واوښت. د ۱۹۱۸ زکال په اوربند کې متفقینو ته د جرمني له تسلیم کېدو وروسته هینډنبورګ د آلماني پوځ له لوی درستیزیت ګوښه کړای شو او په ۱۹۱۹ زکال کې یوځل بیا له پوځي خدمت څخه تقاعد شو.
په ۱۹۲۵ زکال کې هینډنبورګ بېرته عامه ژوند ته مخه کړه او د جرمني د وایمار جمهوریت دویم منتخب ولسمشر شو. په داسې حال کې چې شخصا ً نوموړی له هیټلر او نازي ګوند سره مخالف و؛ خو هغه د سیاسي بې ثباتۍ په برخه کې مهم رول درلود چې له امله یې نازي ګوند واک ته لار پیدا کړه. وروسته له هغه چې په ۱۹۳۲ زکال رایشتاګ (د جرمني د استازو جرګه/ټیټ پوړې جرګه) دوه ځله منحل شو، هنډنبورګ اړ شو څو د ۱۹۳۰ زکال په جنوري میاشت کې هیټلر د جرمني لومړی وزیر وټاکي ځکه نازي ګوند د نومبر میاشتې په ټاکنو کې ګڼې څوکۍ ترلاسه کړې وې. د رایشتاګ د سوزیدنې په غبرګون کې چې ویل کېدل ماریون وان در لوبه دا کار کړی و، د ۱۹۳۳ زکال په فبروري میاشت کې نوموړي د رایشتاګ د اور وژنې امر ورکړ او همدارنګه یې د ګڼ شمېر مدني آزادیو مخه ونیوله. وروسته په مارچ کې نوموړي د ۱۹۳۳ زکال د واکونو د تفویض قانون لاسلیک کړ چې نازي رژیم ته یې بېړنی واک ورکړ. راتلونکی کال د هنډنبورګ له مړینې وروسته، هیټلر وړاندې له دې چې ځان د هېواد رهبر او د جرمني وګړو رایش لومړی وزیر اعلان کړي؛ ولسمشریز دفتر یې د خپل لومړي وزارت له دفتر سره یوځای کړ او جرمني یې په یو زورواکي/توالیتر دولت بدل کړ.
د ژوند لومړي کلونه
د ځوان اشرافي هانس رابرت لودویگ فون بِنِکِندورف اوند هینډنبورگ (۱۸۱۶-۱۹۰۲ز کلونه) او د هغه د مېرمنې لوئیز شویکارت (۱۸۲۵-۱۸۹۳ زکال) زوی پاول لودویگ هانس آنتون فون بِنِکِندورف اوند هینډنبورگ د پروس په پوزن سیمه کې وزېږېد. د هغه مور د فزیک پوه کارل لودویګ شویکارت او د هغه د مېرمنې جولیا مونیخ لور وه. د نوموړي پلرنی نیکه اوټو لودویګ فډی فن بنکندورف اوند هینډنبورګ (۱۷۷۸-۱۸۵۵ زکال) و چې د والدک د کونټ شپږم هنریش او د هغې د ښځې ایلینور فون بریډرفډي (مړینه: ۱۸۶۳ زکال) له نامشروعې لور څخه و. هنډنبورګ همدارنګه د مارتین لوتر او د هغه د میرمنې کترینا فن بورا د لور مارګاریت لوتر له لارې د مارتین لوتر په اصلي لمسیانو کې راتله. د هنډنبورګ کشران وروڼه او خویندې اوټو (زیږون: ۱۸۴۹ز کال )، ایډا (زیږون: ۱۸۵۱ز کال ) او برنهارد (زیږون:۱۸۵۹ زکال) و. د هغه کورنۍ د پروس د کلیساو اتحادیې ته اړوند لوتري پروتستانت کورنۍ وه، چې له ۱۸۱۷ زکال څخه په دواړو کالونیست او لوتري کلیساوو کې شامل وو.
پاول په خپلې کورنۍ ویاړ کاوه او کولای یې شول، چې تر ۱۲۸۹ زکال پورې خپل نسب توضیح کړي. د دوی دوه ګونی کورنی نوم د میراث د ترلاسه کولو په موخه په رسمي اسنادو کې وکارول شو، خو په ورځني ژوند کې دوی فون بنکندروف وو. له کورني دود سره سم د هغه پلار د پیاده پوځي په توګه خدمت وکړ او په جګړنی کې تقاعد شو. په اوړي کې ده د ختیځ پروس د نیوډیک ښار په هنډنبورګ کې (اوس مهال د پولنډ Legnickie Pole) له خپل نیکه سره ولیدل. په ۱۶ کلنۍ کې هغه په برلین کې ښوونځي ته لاړ او په ۱۸ کلنۍ کې هغه د پروس د پاچا څلورم ویلیام د کونډې خدمت وکړ. ټول نوي فارغ شوي به چې کله پوځ ته تلل، لومړی به پاچا لومړي ویلیم ته معرفی کېدل او هغه به ترې د پلار نوم او د هغه د رتبې پوښتنه کوله. نوموړی د پوځ په دریمه پیاده لوا کې دویم بریدمن شو.
مړینه
هنډنبورګ د ۱۹۳۴ زکال د اګست تر دویمې نیټې پورې تر هغه مهاله چې د ۸۶ کلونو په عمر د سږو د سرطان د ناروغۍ له امله د ختیځ پروس په نوداک سیمه کې په خپل کور کې ومړ؛ د جرمني ولسمشر و. د ده له مړینې یوه ورځ وړاندې هټلر ته خبر ورسېد چې هنډنبورګ د مرګ په بستر کې دی، ده کابینه راوغوښته څو د «رایش د تر ټولو عالي چوکۍ اړوند قانون» تصویب کړي؛ د دغه قانون له مخې د هنډنبورګ له مړینې وروسته د ولسمشر دفتر د لومړي وزیر له دفتر سره ادغام کېده او لومړي وزیر د رایش د رهبر او لومړي وزیر (Führer und Reichskanzler ) القاب خپل کول.
د هنډنبورګ له مړینې دوه ساعته وروسته اعلان وشو چې د دغه قانون په پایله کې هیټلر اوس د جرمني د دولت او هم د حکومت مشر دی، له همدې لارې څخه یې وروستی قانوني خنډ هم له مخې لرې کړ او د یو مطلق دیکتاتور په توګه یې ځان تثبیت کړ. هیټلر په ښکاره ډول اعلان وکړ چې ولسمشري له هنډنبورګ سره یوه تړلی موضوع وه او نوره مناسبه نه ده چې له دغه عنوان څخه بیا ګټنه وشي.
د وينې رېفرانسي حدود
د وينې د لابراتواري آزمېښتونو رېفرانسي حدود هغه گڼونه او ارزښتونه دي چې د روغتيا د کارپوهانو لخوا د طبي معايناتو د نتايجو نه د روغ او ناروغ د سم تشخيص لپاره د معياري سرچينې په توگه کارېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د وينې آزمېښتونه
اېډوارد هیت
اېډواد هیت، د جورابو د بند د اتلولۍ نښان (Knight of the Garter)، د بریتانوي سترواکۍ نښان (Order of the British Empire) درلودونکی (د ۱۹۱۶ ز کال د جولای نه د ۲۰۰۵ ز کال تر جولای پورې) یو بریتانوي سیاستوال و، چې له ۱۹۷۰ ز کال نه  تر ۱۹۷۴ ز کال پورې یې د انګلستان د لومړي وزیر او د ۱۹۶۵ ز کال نه تر ۱۹۷۵ ز کال پورې یې د محافظه کار ګوند د مشر په توګه خدمت وکړ. نوموړي د ۱۹۵۰ ز کال نه  تر ۲۰۰۱ ز کال پورې ۵۱ کاله د پارلمان د غړي په توګه دنده ترسره کړه. هیت له سیاست نه هاخوا، ماڼو، موسقي پوه او لیکوال هم و.
نوموړی چې د یوې وینځې او ترکاڼ زوی و، د رامس ګېټ، کېنټ (د هلکانو لپاره د چتام هاوز لومړني ښوونځی) کې په لومړني ښوونځي کې یې زده کړې وکړې او کله یې چې د اکسفورډ په پوهنتون کې په زده کړو بوخت و، د زده کوونکو د سیاست د ډلې مشر و. هغه د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې په شاهي توپچې ځواک کې د افسر په توګه دنده ترسره کوله. د لنډ مهال لپاره یې د ملکي خدمتونو په اداره کې کار وکړ، خو د پارلمان د ټاکنو پر مهال یې استعفا ورکړه او د ۱۹۵۰ ز کال په ټاکنو کې د بیکسلي په استازیتوب وټاکل شو. هغه په ۱۹۵۵ ز کال کې د انتوني اېډن له خوا د ګوند د سپلین د مشر په توګه وګومارل شو او په ۱۹۵۹ ز کال کې د هارولډ مکمیلن له خوا په کابینه د کار د وزیر په توګه وټاکل شو. هغه وروسته د پاچا د نښان د مشر ساتونکي دنده ترسره کړه او په ۱۹۶۳ ز کال کې د الیک ډګلاس - هوم له خوا د سوداګرۍ د بورډ رئیس شو. کله چې محافظه کارانو د ۱۹۶۴ ز کال په ټاکنو کې ماتې وخوړه، هیت له هغه وروسته په ۱۹۶۵ کال کې د محافظه کار ګوند د مشر په توګه وټاکل شو او د اپوزیسیون مشر شو. که څه هم هغه د ۱۹۶۶ زکال په ټاکنو کې له محافظه کارانو نه لویه ماتې وخوړه، خو د ​​​​مشر په توګه پاتې شو او نوموړي د ۱۹۷۹ ز کال په ټاکنو کې له تمې لوړ بریالیتوب ترلاسه کړ.
هیت د خپل صدارت په اوږدو کې په ۱۹۷۱ ز کال کې د بریتانوي مسکوکاتو د عشاري کولو څارنه وکړه او په ۱۹۷۲ ز کال کې یې په انګلستان کې د سیمه يیز حکومت د سمون مشري وکړه چې د سیمه ییزو چارواکو شمېر یې په پراخه کچه کم کړ او ډېری نوې لویې نفوس مېشه سیمې یې رامنځ ته کړې، چې زیاتره یې تر نن ورځې هم پاتې دي. ښایي د هیت تر ټولو مهمه لاسته راوړنه په ۱۹۷۳ ز کال هغه وخت لاس ته راغله چې نوموړي انګلستان د اروپايي ټولنې غړیتوب ته د ننه کړ، چې ګډ بازار ته د ننوتلو د پړاو په نوم یادېږي (چې وروسته اروپایي اتحادیه شوه). په اروپایي ټولنه کې هیت تل د بریتانیا د غړیتوب ستر ملاتړی و او  په ولسي جرګه کې د غړیتوب لپاره د ۳۵۶ رایو نه د ۲۴۴ پرېکنده رایو په ترلاسه کولو، نوموړي د خبرو اترو مشري وکړه، چې پر بنسټ یې د ۱۹۷۳ ز کال د جنورۍ په ۱ نېټه انګلستان د اروپایي ټولنې غړی شو. د ژوند لیکونکي جان کیمبل په وینا: هیت دا د خپل ژوند تر ټولو "غوره ساعت" ګڼلی دی.
د هیت صدارت په شمالي آیرلنډ کې د ستونزو له اوج سره یوځای و چې د نوموړي په تایید سره د محاکمې پرته نیول او ورپسې د شمالي آیرلنډ د پارلمان ځنډول وو چې د مستقیمې بریتانوي واکمنۍ لامل شو. د آیرلنډ د جمهوري غوښتونکي لنډ مهاله پوځ د استازو سره  غیر رسمي خبرې بې پایلې وې او د ۱۹۷۳ ز کال د سنینګډیل تړون هم پایله نه درلوده، چې د محافظه کار ګوند له څپې نه د السټر اتحاد غوښتونکي ګوند د غړو د وتلو لامل شو. هیت د صنعتي اړیکو د قانون له لارې د بریتانیا د سوداګریزې اتحادیې غوښتنې د اصلاح هڅه هم وکړه او هیله مند و چې له اقتصاد نه دولتي کنترول لري کړي او د مستقیمو مالیاتو نه غیر مستقیمو مالیاتو ته بدلون منځ ته راوړي، خو د ۱۹۷۴ ز کال په پیل کې د کان کیندنې کاربندیز حکومت ته سخت زیان واړاوه، چې د انرژي د شتون لپاره د دری ورځنۍ کاري اونۍ د پلي کولو لامل شو. هیت د حالت د حل په هڅه کې د ۱۹۷۴ ز کال د فبروري په میاشت کې ټاکنې را وبللې، هڅه یې وکړه چې د کان کیندونکو د معاشونو د غوښتنو د نه منلو پروړاندې واک ترلاسه کړي، خو د دې پر ځای د ځوړند پارلمان (هېڅوک اکثریت و نه لري) لامل شو او محافظه کارانو خپل اکثریت له لاسه ورکړ. د لږو رایو په ترلاسه کولو سربېره، کارګر ګوند څلور نورې چوکۍ وګټلې او هیت د مارچ په ۴ مه وروسته له هغه له صدارت نه استعفا ورکړه، چې د لیبرال ګوند سره یې د ګډ حکومت په جوړولو کې خبرې ناکامې شوې.
د ۱۹۷۴ ز کال په اکتوبر کې په ټاکنو کې له دویمې پرله پسې ناکامۍ وروسته، هیت ټینګار وکړ چې: هغه به د مشر په توګه پاتې شي، خو د ۱۹۷۵ ز کال په جنوري کې، مارګریټ تاچر اعلان وکړ چې: هغه به د مشرتابه لپاره سیالۍ ته رابولي او د فبروري په ۴ تاچر په لومړي پړاو کې په لږ توپیر سره نوموړی مات کړ. هيت د دويم پړاو د سيالۍ پر ځای له مشرتابه استعفا غوره کړه. هیت بېرته د پارلمان ټيټو چوکیو ته راستون شو، چې په دې ځای کې نوموړي تر ۲۰۰۱ ز کال پورې پاتی شو. هغه په ۱۹۷۵ ز کال کې په ​​ټولیزه توګه د بریتانیې د غړیتوب په اړه په ټولپوښتنه کې پراخه ونډه درلوده، چې په پایله کې یې په اورپایي ټولنه کې د پاتې کېدو لپاره د "هو" رایې د بریا هلې ځلې وکړې. وروسته نوموړي د تاچر د صدارت په سخت نيوکه کوونکي بدل شو او د تاچریزم سیاستونو پر وړاندې یې خبرې او لیکنې کولې. د هغه د ۱۹۹۲ز کال له ټولټاکنو وروسته، تر ۲۰۰۱ ز کال تر خپل تقاعد پورې د مجلس د بابا لقب ترلاسه کړ. نوموړي په ۲۰۰۵ ز کال کې د ۸۹ کالو په عمر له نړۍ سترګې پټې کړې او د څلورو بریتانوي هغو لومړيو وزیرانونه دی ، چې واده یې نه دی کړی. هغه ته د بي بي سي له خوا د "د وړتیا پر بنسټ د لومړۍ کارې طبقې د پلوي" لقب ورکړل شو، چې د "ګوند په معاصر تاریخ" کې د محافظه کاره مشر په توګه او "د ډیزرایلي په لیدلوري کې یو محافظه کار ملت پلوی دی، چې د آزاد بازار اقتصاد یې رد کړ چې تاچر یې په لېوالتیا سره ملاتړ وکړ. "
د  ژوند لومړي کلونه
له دې وروسته، د هیت عجیب تلفظ، د هغه د "زندۍ شوی" واول غږ، د W په بڼه  د هغه د I  غیر معیاري تلفظ او د out تلفظ د  eout په بڼه، د مونټي پایتون له خوا په غږیزه ټولګه کې چې د Teach Yourself Heath" " یا (د هیت خبرې زده کړئ) تر نامه لاندې وې، (چې په فلیکسي ډېسک کې خپرې شوی او د Monty Python's Previous Record تر نامه لاندې یې د ۱۹۷۲ز کال پخوانۍ بېلګې هم درلودې)، تر مسخرو لاندې ونیول شوې. د هیت ژوند لیکونکی وایي چې: د نوموړي وینا ، د هغه د پلار او کوچني ورور پر خلاف، چې دواړو د کینټ په لهجه خبرې کولې، ښایي "د اکسفورډ سره مخامخ کېدو له امله پراخ بدلون" موندلی وي، که د هغه په وینا کې د کینټ عناصر ساتل شوي وو.
عبدالرازق پالوال
عبدالرازق پالوال (۱۳۱۷ لېږديز لمریز کال، کندهار) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، څېړونکی او د کابل پوهنتون ښووند (استاد) دی.
مخينه
ډاکټرعبدالرازق پالوال د حاجي عبدالخالق زوی، پر کال ۱۳۱۷ ل ل کال د کندهار ښار په کاکړو کوڅه کې زېږېدلی او ډېر وخت يې په بامیزو کوڅه کي تېر کړی دی. په ۸ کلنۍ کې د حاجي ميرويس هوتک نیکه په لېسه کې شامل شوی دی.
پالوال پر ۱۳۳۷ ل ل کال په لومړۍ نومره له یادې لېسې څخه فارغ او یو کال وروسته پر ۱۳۳۸ ل ل د کانکور ارموینې د ورکولو په پايله کې د کابل پوهنتون د ادبیاتو او بشري علومو په پوهنځي کې شامل شو. نوموړي پر ۱۳۴۲ ل ل کال دغه پوهنځی هم په لومړۍ درجه پای ته ورساوه او همدلته د بشرپوهنې د ښووند (استاد) په توگه وگومارل شو.
استاد پالوال د کابل پوهنتون له خوا امریکا ته د لوړو زده کړو لپاره ولیږل شو. هلته يې د امریکا متحده ایالاتو په اريزونا پوهنتون کې د بشرپوهنې په څانگه کې لوړې زده کړې پای ته ورسولې، دوکتورا يې واخيسته، خپل هېواد ته راستون شو او په کابل پوهنتون کې یې د زده کړیالو روزني ته پاينه (ادامه) ورکړه.
دندې
ډاکټر عبدالرازق پالوال د زده کړيالو د تدریس تر څنگ د کابل او سویس پوهنتونونو د یو تړون له مخې د سویس هېواد له خوا د افغانستان د ژبو د یو اطلس جوړولو لپاره په بدخشان او د هېواد په یو شمیر نورو ولایتونو کې یو شمېر ژبې لکه بلوڅي، پشه يې، شوغني ،سنیچي، مونجي او پراچي ثبت کړې.
پالوال د ۱۳۵۸ ل کال په نیمايي کې له افغانستانه ووت او د جرمني هېواد په ایډلبورگ کې يې تر ۱۵ کاله زیات وخت تیر کړ. نوموړی استاد وروسته د پاکستان د بلوچستان د کډوالو په پنډغالي (سرخاب) کې له خپلې کډوالې کورنۍ سرپرستي پر غاړه واخیسته او په افغانستان کې د مخکني هېوادمشر حامد کرزي په مشرۍ د نوي ادارې تر فعالیدو وروسته کندهار ته راغی او هلته يې یو وار بیا د خپل هېواد په غېږ کې لیکوالۍ ته لستوڼي راپورته کړل.
د پالوال صاحب ډېری مقالې په طلوع افغان ورځپاڼه، کندهار مجله کې، په کابل او له هېواده د باندې په انگلیسي او جرموني ژبو هم خپرې شوې دي.
پالوال په ژبپوهنه کې د پراخې مطالعې څښتن دی او له پوهنځي څخه تر فارغېدو وروسته يې له ښاغلو پوهاند دوکتور مجاور احمد زيار او بايزيد اڅک سره يوځای په هغه پروژه کې کارنده برخه اخيستې وه چې د يونسکو له خوا د افغانستان د ژبو د اطلس جوړولو په پار جوړه شوې وه. ارواښاد پوهاند ډاکټر محمد رحيم الهام ليکي چي «دې ډلې د افغانستان د رواو بانډو ته مخه وکړه او د گړدودپوهنې د څېړندود له علمي اصولو سره سم په ډېرو ناخوالو شرايطو کې د آرياني ژبو د گړدودونو په ثبتولو لگيا شول او د ژبني گړدوديز اطلس د تدوين لپاره يې ښايسته ښه مواد ثبت کړل.
پوهاند دوکتور زيار صاحب په دغه ډله کې د پالوال صاحب چار (نقش) ته ډېر اهميت ورکوي او خپل «تکړه ملگری» يې بولي (٢ب). دغه راز په ژبپوهنه کې هم د پالوال استعداد مني او وايي چې تر انتروپالوجۍ و ژبپوهنې ته ډېر تيار وو او دا چې هغه (پالوال) د ژبپوهنې لار پرېښووه او انتروپالوجي او اتنولوجي ته يې مخه کړه، افسوس کوي.
پوهاند عبدالشکور رشاد (رح) ليکلي دي چې د پښتوــ جاپاني قاموس ليکوال او د جاپان د شيمونوسکي نومي بندر په پوهنتون کې استاد نواتا تېڅوسن وايي: «زما د پښتو ژبې استاد ښاغلی عبدالرازق پالوال دی.
ډاکټر پالوال د (پښتو مصدر) په نامه يو نوښتگر اثر کښلی چي پر ١٣٥٠ ز کال د وږمې مجلې پر ځای د ژبو او ادبياتو پوهنځي له خواچاپ شوی دی. هغه د دغه کتاب تر ليکلو وړاندې يوازي پر ژبه ۱۳ درنې څېړنيزې مقالې کښلې وې.
«کله چې به مې ورځپاڼه، مجله يا کتاب لوست، تېروتنو به يې زهيرولم. يا کله چې به مې د راديوگانو خپرونې اورېدلې، نو د ويندويانو تېروتنو به يې ځورولم. لکه پخوا اوس هم کله چې د پښتو په اورېدنې او لوستنې بوخت سم، پېښه بيا هم هغسې وي. په راديو او کتاب يا ورځپاڼه کې هر څوک خپله ځايي وگړيزه لهجه وايي ياليکي، يا له ځانه څخه نور څه وايي، او هغه هم سم بولي. دغه کسان نه په ژبپوهنه پوهېږي او نه يې د پښتو گرامر زده کړی دی، هرگوره ځينو به لوستلی وي. له ليکنې او خبرو څخه يې داسې څرگندېږي لکه د ځينو کسانو چې دې پښتو مورنۍ ژبه لا هم نه وي، يا دې په فارسي محيط کې لوی سوي وي. دوی چې هر څه وويل يا وليکل، نور مشران يې ړوند تقليد کوي او د دوی کشران اومه ځوانان بيا د دواړو ړوند تقليد کوي. نو هغه تقليد سالاران او دغه يې تابعين دي.»
د دغسې کسانو د فهم لپاره مې دا پر ځان لازمه وبلله چې تر ممکنه حده پوري پر پښتو باندې يوه مقايسوي ليکنه وکم، او دغه ليکنه بايد د اصولو پر اساس باندې وي. که نه گانه د فهم خاوندان زما له ليکنې سره لږ ډېر مخالفت ولري، له هغوی څخه زما هيله دا ده چې خپل انتقاد، اعتراض، او نظربه زما او هم نور لوستونکو د سمون په نيامت چيري چاپ کې او يوه کاپي يې و ماته هم راولېږي يا لږ تر لږه يې څرک په لاس راکي، يا خپل نظر په ليکلې توگه راورسوي به يې مننه کوم.
استاد پالوال پر ژبه د ږغېدلو حق هر چاته ورکوي او په هغو کې بيا د لغت جوړولو او په ژبه کې د نورو بدلونونو راوستلو واک هغه چا ته ورکوي چې صلاحيت يې لري او صلاحيت بيا په لايسنس درلودلو پورې نه تړي، بلکې په استعداد پورې يې تړي. د هغه په نظر پر ژبه د ږغېدلو حق د هر مستعد ويونکي طبيعي حق دی.
مدني اکر
استاد پالوال یو زوی او یوه لور لري، چې په جرمني کې ژوند کوي او د استاد په قول، څوک يې په کيسه کې نه دي.
چاپ شوي نښیرونه يې
۱- د پښتنو نوی او پخوانی تاریخ (لومړی ټوک، په انگلیسي ژبه او د ويم ټوک په پښتو ژبه).
۲- د پښتو نوی مصدر، د ۱۳۸۴ ل ل کال چاپ.
۳- د شاه مقصود زیارت او د هغه تاریخي ارزښت.
۴- د کالام تاریخ (له انگلیسي څخه ژباړه).
۵- معیاري پښتو.
۶- موږ محوه کیږو.
۷- وگړي دوزخیان دي، سړیان لا هم.
سرچینې
۲- http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-00-10-0---0---0direct-10---4---0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00&cl=CL5.25&d=HASH0115da784726d7eca979cb18&x=1
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:د پوهنتون استادان
کلایپدا
کلایپدا ولایت په لتواني Klaipėda) د لیتوانیا هیواد په لویدیځ کې پروت ښار دی.
پښتونخوا
د پخوانۍ وینا په تعقیب د افغانستان د پلار احمدشاه ابدالي (۱۷۷۳-۱۷۲۳) د شعرونو په دوو بیتونو کې په ښکاره ویل شوي چې پښتونخوا د پښتنو یا پختنو خاوره ده. چې دا دوه بيتونه په لاندې ډول دي:
له دې پښتو شعر وروسته دا نوم په پرله پسې ډول هغو سیمو ته چې برتانیې نیولې وې او له افغانستانه جلا شوې وې، بیا د شمال لوېدیز سرحدي ولایت په نوم کېښودل شو او پښتانه یې په څلورو برخو ووېشل.
سرچینې
وېشنيزه:خيبر پښتونخوا وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:د پاکستان ایالتونه او سیمې وېشنيزه:پښتونخوا وېشنيزه:پښتانه روهي وېشنيزه:پښتانه دینپوهان وېشنيزه:پښتانه درملگران وېشنيزه:پښتانه خبريال وېشنيزه:پښتانه تانبې وېشنيزه:پښتانه ادیبان وېشنيزه:پښتانه خبريالان وېشنيزه:پښتانه تاريخپوهان
املش ولسوالي
املش ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان املش)  د ايران د گيلان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د املش ښار دی. دا ولسوالي ۴۳٬۲۲۵ تنه نفوس لري. د املش ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د گيلان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
صادق اباد
صادو اباد د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 1,41,509 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 33م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
روژومبرک کلا
روژومبرک کلا (په چیکی: Hrad Rožmberk) یوه مشهوره گوتی کلا ده چی د چېک په جمهوریت کی د چسکی کروملوف (Český Krumlov)په ولسوالي کی د ولتاوا د سیند تر نژدې پرته ده. دغه کلا د روژومبرک د اشرافو کورنۍ تر ټولو پخوانۍ مقر دی. په اوس وخت کی د روژومبرک کلا د چېک جمهوریت د ملی یادگرونو څخه دی.
تاریخ
روژومبرک کلا په ۱۲۵۰ میلادی کی د وک ۱ (Vok z Rožmberka) لخوا جوړه شوه. دغه کلا تر ۱۳۰۲ کال پورې د روژمبرک د کورنۍ مهم مقر وو. په دی وخت کی د کلا تر نژدې یو ښار چی په اوس وخت کی د Rožmberk nad Vltavou په نوم یادېږې هم جوړ شو. دغه کلا د سور گل په مطابق چی د اشرافو د کورنۍ نغښه وه، نوم شوی ده.
د روژومبرک کورنۍ
د روژومبرک کورنۍ د چېکی اشرافو د پخوانی کورنیو څخه ول چی په جنوبی بوهیمیا کی یی حکومت کوله. ویتک ۱ (Vítek I)د کورنۍ بنسټ ایښودونکی وو چی په ۱۱۹۴ کال کی مر شو. په دی وخت کی دغه کورنۍ د ویتکوفسی کورنۍ (Vítkovci) په نوم یادېده. کله چی وک ۱ په ۱۲۵۰ کال کی د روژومبرک کلا جوړه کړه نو خپل کورنۍ ته یی د روژومبرک نوم ورکړ. دغه نوم په پښتو ژبې کی د گلابی کلا معنی لري.
وېشنيزه:د چېک جمهوريت يادگارونه
30 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
سیشل روپیه
د سیل روپیه په انګلیسي Seychellois rupee) د سیشل هیواد د پیسو واحد دی. د سیشل هیواد روپیه د ایزو کوډ SCR) دی.
راور ولسوالي
راور ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان راور)  د ايران د کرمان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د راور ښار دی. دا ولسوالي ۴۳٬۱۹۸ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۱۵۳۵ کیلومتره مربع دی. د راور ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
امام محمد
د امام محمد کنیت ابو عبدالله، او د شېباني ته یې نسبت د نسب له مخې نه دی، بلکه د ولا له مخې دی. بشبړ نوم یې محمد بن الحسن الشیباني دی. امام محمد رحمه الله د اما اعظم رحمه الله له نوموتو زده کوونکیو څخه دی، او همدې ؤ، چې د حنفي مذهب په پښو ودرولو کې یې خپل مهم رول ولوباوه.
په کومه ورځ چې امام اعظم صېب ومړ، په هغه ورځ د امام محمد رحمه الله عمر ۱۸ کاله ؤ، نو همدا وجه ده، چې امام محمد د امام اعظم صېب څخه ډېره گټه پورته نکړای شوه، مگر ده د حنفي فقهې پوهه او زده کړه له امام ابو یوسف رحمه الله څخه ترلاسه کړه، او لوړو پوړیو ته پکې ورسېد. دارنگه یې له امام اوزاعی رحمه الله او امام ثوری رحمه الله څخه هم درس او تدریس وکړ. درې کاله له امام مالک رحمه الله سره پاتې شو، او د حدیثو، فقه او د آراو ځانگړې پوهه یې ورڅخه ترلاسه کړه.
سرچینې
وېشنيزه:۶۹۹زوکړې وېشنيزه:۷۶۷ مړینې وېشنيزه:سني اسلام وېشنيزه:حنفي مذهب وېشنيزه:حنفيان وېشنيزه:مسلمان فيلسوفان وېشنيزه:تبع تابعین
آلانين ټرانس امينېز
دا اېنزايم د وينې په پلازما او د بدن په نورو ووبونو کې موندل کېږي، خو تر ټولو زيات د دغه اېنزايم تړاؤ د ځيگر سره دی. دا اېنزايم د آلانين څرخ د دوؤ برخو په کټلايز کولو کې کارېږي.
د دې اېنزايم دنده
آلانين ټرانس امينېز د الانين نه تر الفا-کيټوگلوټارېټ ته د امينو ډلې لېږدېدل کټلايز کوي، چې د دې کيميايي تعامل په نتيجه کې پايرووېټ او گلوټامېټ رامېنځ ته کېږي چې دا وروستي لاس ته راغلي امينو اسيدونه بېرته د ټرانس امينېشن تعامل په مرسته وړاندې او وروسته کېدلای شي.
کلينيکي ارزښت
په کلينيکي لحاظ دا يو اهم اېنزايم دی چې د ځيگر د کړنو په تشخيصي آزمېښت کې او د ځيگر د روغۍ او ناروغۍ په پېژندلو کې په کلينک کې د عامو لابراتواري آزمېښتونو په کتار کې راځي. په تشخيصي توگه، دا اېنزايم تل د يونټ/ليتر يا (U/L) په يوون سره مېچل کېږي.
وېليم حې مېکناټن
وېليم حې مېکناټن (۲۴ اگسټ، ۱۷۹۳ ز. – ۲۳ ډيسمبر، ۱۸۴۱ ز.) (په انگرېزي:William Hay Macnaghten) په هند کې يو برتانيوی مامور و چې د نوموړي وژلې په هند کې يې د برتانيې د حکومت په سياست کې د بدلون سبب شو.
مراد شينواری
مخينه
مراد علي خان شينواری چې په مراد شينواري پېژندل کېږي. دی د پښتو ژبې د غزل بابا امير حمزه شينواري زوی وو. هغه په لنډي کوتل کې زېږېدلی وو.
زده کړې
مراد شينواري په پښتو ژبه کې ماسټري اخيستې وه او له پنجاب پوهنتون نه يې ځينې بريليکونه ترلاسه کړي ول.
دندې
مراد شينواری يو څه وخت په مالېزيا کې په دندو بوخت وو، بيا بېرته پاکستان ته راستون او هلته يې د پېښور پوهنتون د پښتو اکېډمۍ په کتابتون کې د کتابگر په توگه کار کاوه. تر دې وروسته يې بيا په پېښور راډيو کې د سکرېپټ ليکوال په توگه په کار پيل وکړ او تر تقاعد پورې هماغلته په کار بوخت وو.
ادبي خدمت
مراد شينواري د ليکوالۍ فن له خپل پلار نه په ميراث اخيستی وو. هغه د گڼ شمېر پښتو فلمونو د کيسو او سندرو ليکوال وو. همدا راز يې دا لاندې کتابونه هم چاپ شوي:
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغانان
وېليم حې مېکناټن
مخينه
مېکناټن د سر فرانسيس مېکناټن بارټ، چې د مدراس او کلکتې د سترې محکمې دويم قاضي ؤ، ځوی ؤ. نوموړي په چارټرهاوس کې زده کړه ترلاسه کړې وه. په ۱۸۰۹ ز. کال کې د مدراس کاډېټ ښوونځي کې شامل شو، خو په ۱۸۱۶ ز. کال کې يې د بنگال سېول خدماتو سره يوځای شو. هغه د ژبو زده کولو ډېر استعداد درلود او په همدې خاطر يې د هندوانو او مسلمانانو د قانون له مخې ډېرې معاهدې چاپ او خپرې کړې. د نوموړي سياسي فعاليت په ۱۸۳۰ ز. کال کې د لارډ وېليم بېنټينک د سکرترۍ له دندې پيل شو او په ۱۸۳۷ ز. کال کې هغه د والي-جنرال لارډ آکلنډ يو منلی او د ډاډ وړ سلاکار شو. کله چې جنرال لارډ آکلنډ د خپلې سياسي کړنلارې له مخې د امير دوست محمد خان په وړاندې د شاه شجاع ملاتړ وکړ، نو په همدې مهال مېکناټن د خپل سياسي فعاليت له امله وپېژندل شو
وېشنيزه:د افغان-انگرېز لومړۍ جگړه
آلانين ټرانس امينېز
د دې اېنزايم لوړه کچه
کله چې د ALT کچه په وينه کې لوړه ښکاره شي، نو د دغه اېنزايم د لوړوالي د سببونو د موندلو لپاره د نورو اېنزايمونو د کچې مېچنه بايد ترسره شي تر څو په يوه کس کې د بېلابېلو رنځونو د شتون احتمال نور هم دقيق او مشخص او روښانه شي. د ساري په توگه د ځيگر د ژونکو د تخريب او د سفرا د نلۍ د ناروغيو تر مېنځ د توپير لپاره د الکلاين فاسفاټېز د اېنزايم مېچنه يو اړين شرط دی. په همدې توگه د مايوپاتۍ اړونده د کرياټينين کاينېز د اېنزايم مېچنه ضروري کار دی. داسې ډېر درمل هم شته چې د ALT کچه لوړوي، د مثال په ډول زېليوټون.
For years, the American Red Cross used ALT testing as part of the battery of tests to ensure the safety of its blood supply by deferring donors with elevated ALT levels. The intent was to identify donors potentially infected with Hepatitis C ("non-A non-B Hepatitis") because there was no specific test for that disease at the time. With the introduction of second generation ELISA antibody tests for Hepatitis C, the Red Cross changed the ALT policy. As of July 2003, donors previously disqualified for elevated ALT levels and no other reason may be reinstated as donors by contacting the donor counseling department of their regional Red Cross organization.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:کيميايي رنځپوهنه وېشنيزه:اېنزايمونه وېشنيزه:ځيگرپوهنه
بیل ګیټ
درېيم بيل ګيټس (زیږیدنې نېټه: اکتوبر ۲۸، ۱۹۵۵ ز کال) یو امریکایي سوداګر، د سافټ ویر جوړونکی، پانګه اچوونکی، لیکوال او خير خوا انسان دی. هغه د خپل ماشومتوب له ملګري پاول الین سره يو ځای د مايکروسافټ شريک بنسټ ايښودونکی دی. ګيټس په مایکروسافټ کې د خپل مسلک په جریان کې، د دې تر څنګه  چې د ۲۰۱۴ ز کال د مۍ تر میاشتې پورې ترټولو لوی انفرادي ونډه اخیستونکی هم و، د ریس، اجرايوي ریس او د سافټ وير لوی طراح جوړونکي په توګه یي دنده تر سره کړې ده. هغه د ۱۹۷۰ ز کال او ۱۹۸۰ ز کال لسیزو د مایکرو کمپیوټر انقلاب لوی متشبث و.
ګیټس په ۱۹۷۵ ز کال د واشنګټن په سېټل کې زیږیدلی او لوی شوی دی. هغه او الين د نوې مکسیکو په البوکرکیو کې د مایکروسافټ بنسټ کېښود. او دا د نړۍ تر تولولوی د شخصي کمپیوټر سافټ ویر شرکت شو. ګيټس په ۲۰۰۰ ز کال جنوري میاشت کې له دندې ګوښه کېدو پورې د شرکت د مشر او اجرايوي ريس په توګه دنده تر سره کړه. سټيف بالمر یي ځای ناستی شو. خو ګيټس د مديره پلاوي مشر او د سافټ وير ستر طراح پاتی شو. هغه د ۱۹۹۰ ز کال لسیزې په وروستیو کې،  د خپلو سوداګریزو فنونو له امله چی د سیالی ضد ګنل کيدل، تر نیوکې لاندې راغلی و. دا موضوع  د ډیرو محکمو حکمونو لخوا تایید شوی وه. د ۲۰۰۸ ز کال په جون کې، ګیټس په مایکروسافټ کې نیم وخت کارکاوه، او په  میلندا ګیټس بنسټ کې بشپړوخت دنده تر سره کوله. دا هغه خصوصي خيريه بنسټ و، چی ګيټس او پخوانۍ ميرمنې یي ميلندا ګيټس په ۲۰۰۰ ز کال کې تاسیس کړی و. ګيټس د ۲۰۱۴ ز کال په فبروري کې د مایکروسافټ بورډ د ریس په توګه له دندې ګوښه شو، او د نوي ټاکل شوي اجراييوي  ستیا نادیلا ملاتړ په موخه یې د ټیکنالوژۍ سلاکار په توګه دنده په غاړه واخیستله. هغه د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ کې، په مایکروسافټ او برکشایر هیتاوې کې د مدیریت دنده پریښوده. ترڅو په خپلو خيريه کارونو لکه: د اقلیم بدلون، نړیواله روغتیا او پراختیا او تعلیم باندې تمرکز وکړي.
ګېټس له ۱۹۸۷ ز کال راهيسې د فوربیس مجلې د نړۍ تر ټولو شتمنو کسانو په لیست کې شامل شوی دی. له ۱۹۹۵ ز کال څخه تر ۲۰۱۷ ز کال پورې، ګيټس هر کال پرته له ۲۰۱۰ ز کال  څخه تر۲۰۱۳ ز کال پورې د نړۍ ترټولو شتمن کس لقب په فوربيس کی خپل کړ. هغه د  ۲۰۱۷ ز کال په اکتوبر کې،  د امازون بنسټ اېښودونکی او اجرايوي ريس جیف بیزوس څخه مخکې شو، بيزوس په هغه وخت کی  ۹۰.۶ ملیارد ډالر درلودل او ګیټس ۸۹, ۹ ملیارد ډالر درلودل. ګيټس د ۲۰۲۲ ز کال اپریل پورې، ۱۳۲ ملیارد ډالرو څښتن شو، چې هغه یې په نړۍ کې څلورم شتمن کس جوړ کړ.
ګيټس وروسته په خپل مسلک کې او په ۲۰۰۸ ز کال کې په مایکروسافټ کې د ورځني کارونو پريښودو راهيسې، ډیرې سوداګرۍ او بشر دوستانه هڅې تعقیب کړې. هغه د څو شرکتونو بنسټ ایښودونکی او ریس دی، چی لاندې شرکتونه په کې شامل دي. ګيټس د بیل او میلنډا ګیټس بنسټ له لارې مختلفو خیریه موسسو او ساینسي څیړنیزو پروګرامونو ته د پام وړ پېسې ورکړې، چې راپور یې د نړۍ ترټولو لوی خصوصي خیریه بنسټ بولي. هغه د دې بنسټ له لارې، په ۲۱ پیړۍ کی د واکسین کمپاین مشري وکړه چې په افریقا کې د شدید پولیو ویروس له منځه وړلو کې د پام وړ مرسته وکړه. په ۲۰۱۰ ز کال کې، ګیټس او وارين بوفیت د ګيفينګ پلج (ورکولو ژمنه) په نوم بنسټ تاسیس کړ. چې له مخې به یې دوی او نور میلیاردران ژمنه کوي چې لږ تر لږه د خپلې شتمنۍ نیمایي برخه به بشر دوستۍ ته ورکړي.
د ژوند لومړي کلونه
بیل ګیټس د ۱۹۵۵ ز کال د اکتوبر په ۲۸ نیټه د واشنګټن په سیټل ښار کې زیږیدلی دی. هغه د‌ ويليم ايچ ګيټس  (۱۹۲۵ ز کال-۲۰۲۰ ز کال) او ماری مکسويل ګيټس (۱۹۲۹ ز کال-۱۹۹۴ ز کال) زوی دی. ګيټس په ​​نسب انګلیسی، المانی او آیرش/سکاټ-آیرلینډی دی. د هغه پلار یو مشهور وکیل و، او مور یې د فرسټ انټرسټیټ بنک سیسټم او د متحده ایالاتو د مديره پلاوي برخه کې دنده ترسره کوله. د ګېټس نيکه جې ډبليو مکسوېل د یو ملي بانک مشر و. ګیټس یوه مشره خور کریسټي (کرستیان) او کوچنۍ خور لیبي لري. د هغه نوم په کورنۍ کې څلورم دی، مګر د "ټري" (یعنې درې) يا د دریم ويليم ګيټس په نوم پیژندل کیږي. ځکه چی پلار یې د دوهم ګيټس لقب لري. کله چی ګيټس اوه کلن وه نو دا کورنۍ د سیټل په سانډ پوينټ سیمه کې په یوه کور کې اوسېده،  چې د نادر طوفان له امله زیانمن شوی و.
ګيټس د ژوند په پیل کې ولیدل چې مور او پلار یې غواړي چې هغه د حقوق (قانون) مسلک تعقیب کړي. کله چې هغه ځوان و، د هغه کورنۍ په منظمه توګه د کانګریګیشنل مسیحي کلیساګانو په کلیسا کې ګډون کاوه، چې د پروټیسټنټ اصلاح شوی مذهب دی. ګیټس د خپل عمر په پرتله کوچنۍ و، او د ماشوم په توګه ځورول شوی و. کورنۍ یې سیالۍ  وهڅوله؛ یو لیدونکي راپور ورکړ چې "دا مهمه نه ده چې دا د زړه جرات، سخته توپ وهنه یا لامبو وهل وي؛ د ګټلو لپاره تل انعام و۔۔۔ او د بایللو لپاره تل جريمه شتون درلوده".
هغه په ۱۳ کلنۍ کې، په خصوصي لیکسایډ پریپ ښوونځي کې شامل شو، چیرته چې ګيټس خپل لومړۍ سافټویر پروګرام ولیکه. کله چې هغه په ​​اتم ټولګي کې و، په ښوونځي کې د مېندو انجمن  د لیکسایډ د ښوونځي له خرڅولو څخه د زده کونکو لپاره د ټيلي ټايپ ۳۳ ماډل ( ای سي ار) ترمينل او د کمپيوټر وخت بلاک یې  په عمومی بریښنایی کمپيوټر کی واخيست. ګيټس د عمومي برېښنايي سیستم برنامه کولو سره علاقه وښوده. هغه د ریاضي له ټولګیو څخه د خپلې علاقې د تعقیب کولو لپاره معاف شو. ګيټس خپل لومړۍ کمپیوټري  پروګرام هم په دې ماشین کې ولیکه، د ټیک-ټیک-ټو پلي کول چې کاروونکو ته اجازه ورکوي چې د کمپیوټر په وړاندې لوبې وکړي. ګیټس ماشین ته او دا چي دا ماشين تل څنګه  د سافټ ویر کوډ په سمه توګه اجرا کوي حيران پاتی کیده. وروسته له هغه چې د مور انجمن بسپنه (پيسې) پای ته ورسیدي, ۔۔ ګیټس او نورو زده کونکو خپل وخت په کوچنيو کمپيوټرونو کي د (ډي يي س) او (پي ډي پي) سيسټمونو کي پلټني ته ورکړی و. د دې سیستومونو له جملې څخه یو هم (پي ډي پي ۱۰) و، چی د کمپيوټر مرکز شرکت پورې اړه لري. چی ګيټس، پاول الين، ريک ويلنډ او د ګيټس تر ټولو ښه ملګری او د سوداګرې شريک کنت ايوانس وروسته له هغه منع کړل چی دوی د عامل په سیستم کې د پروګرام نويسي له غلطيو څخه ګته پورته کوله تر څو د کمپيوټر وړيا وخت ترلاسه کړي.
څلورو زده کونکو د پیسو د ګټلو په موخه د لیکسایډ پروګرامرز کلب جوړ کړ. د بنديز په پای کې، دوی په  کی د اضافي کمپيوټر وخت په بدل کی د پروګرام نويسي غلطي  د پيدا کولو وړانديز وکړ. ګيټس د دې پرځای چې د تيلي ټايپ له لارې له لرې سیسټم څخه کار واخلي، د کمپيوټر مرکز شرکت دفترونو ته لاړ او د سرچينی کوډ یې د مختلفو برنامو لپاره چې په سیسیتم کی روان و لکه: فورترن, لسپ او د ماشین ژبه۔۔مطالعه کړ. کله چې شرکت له سوداګرۍ څخه بهر شو۔۔ نو له کمپيوټر مرکز شرکت سره يې توافق تر ۱۹۷۰ز  کال پوری دوام وموند.