cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د جیزه لوی هرم
د خوفو او لوی هرم د لرغونتیا تاریخچه
دوه پېړۍ وروسته د مانثو په وقایع نګارۍ کې تشې او بې باورۍ د یو شمېر نورو لاسته راوړنو لکه د تورین، آبیدوس او کرنک پاچاهانو د نوملړونو په موندلو سره له منځه ولاړې. د خوفو نوم چې په ۱۸۳۷ زکال کې د لوی هرم د ارامښت په خونه کې وموندل شو مرسته یې وکړه څو دا څرګنده شي چې خئوپس او سوپیس یو کس دی. له همدې امله دا ومنل شوه چې لوی هرم د څلورمې لړۍ د واکمنۍ پر مهال رامنځته شوی. د مصر پوهانو ترمنځ لا هم د دغه هرم تاریخ د پېړیو په توپیر (له میلاد څخه وړاندې ۴۰۰۰ کال څخه له میلاد وړاندې ۲۰۰۰ کال پورې) شتون لري چې د هغوی دمیتودلوژي، له وړاندې شته مذهبي مفاهیمو (لکه بایبلي طوفان) او همدارنګه ورته د معتبرو منابعو له امله دی.
د شلمې پېړۍ پر مهال دغه هرم ته اړوند توپیر لرونکي اټکلونه په پام وړ توګه راکم شول او ډیرو یې له میلاد څخه په وړاندنۍ دریمه لسیزه کې له یو بل یوازې ۲۵۰ کلونه توپیر درلود. د راډیو کاربنونو مخ پر ودې تاریخ ټاکنې تائید کړه چې تاریخي وقایع په دې اړوند تقریبا سم دي. له دې سربېره نجومي وړاندوینې هم د دغه هرم د جوړېدو اړوند له وړاندیز شوو مهالونه سره هم مهاله دي.
د هرم په جوړېدو کې کاري قوه
یونانیان باوري دي چې د دغه هرم په جوړولو کې له غلامو کارګرانو کار اخیستل شوی، خو هغه نوې موندنې چې په جیزه کې د کارګرانو له کمپونو ترلاسه شوې څرګندوي چې د غلامو کارګرانو پر ځای په کې د زرګونو اجباري کارګرانو څخه کار اخیستل شوی.
د کارګرانو اړوند نقاشۍ یې څرګندوي چې دوی په څلوېښت کسیزو ډلو وېشل شوي و چې بیا دغې هر ډلې ۴ فرعي ډلې لرلې او هر یوې لس کسیزې فرعي ډلې بیا ځانته یو څارونکی درلود.
د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت
د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت “Anarcho-Capitalism” يا په عاميانه ژبه انکاپ “ancap” يوه ازاده سياسي فلسفه او اقتصادي نظريه ده، چې د خصوصي شتمنۍ د هغو نظامونو په مرسته د بې دولته ټولنو په ګټه د متمرکز دولتونو د له مينځه وړلو هڅه کوي، چې د خصوصي استازوليو، د تيري نه کولو د اصل، ازادو بازارونو او د ځاني مالکيت په اړه د ښي اړخې ازاد فکره ژباړې په واسطه پلي شوي دي، چې ياد مفهوم د ځان د برخې په توګه د خصوصي شتمنۍ د اداره کولو تر بريده پراخوي. د قانون په نه شتون کې د دې اصالت پلويان په پام کې لري، چې ټولنه په ازاد بازار کې د ګډون له لارې په قراردادي ډول د ځان تنظيمولو او متمدن کولو لېوالتيا لري، چې دوی يې د اختياري يا خپلې خوښې ټولنې په توګه بيانوي. د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت نظرياتي ټولنه کې به د خصوصي شتمنۍ نظام لا هم د هغو خصوصي دفاعي استازوليو او يا د بيمې شرکتونو له لورې شته او پلی وي، چې د پېرودونکو له لورې ټاکل شوي دي، چې بازار کې به په سيال ډول فعاليت وکړي او د محکمو او پوليسو ونډې به تر سره کړي.
د دې نظريې د پلويانو په وينا بېلابېلو تاريخي انديالانو د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت ته د ورته فلسفو ننګه کړې ده، مګر لومړنی شخص چې ياده اصطلاح يې وکاروله، ۱۹۴۰ ز لسيزه کې موری روتبارډ “Murray Rothbard” و. نوموړي له اتريشي مکتب “Austrian School”، کلاسيک ليبراليزم او د ۱۹ پېړۍ امريکايي فرد پال انارشيستانو او دوه ګوني اصالت پالونکو لاسنډر سپونر او بنجامين توکر عناصر سره يو ځای کړل، که څه هم روتبارډ د ارزښت په اړه د هغوی د کار نظريه او د پانګوالۍ ضد او سوسياليست هغه معيارونه رد کوي، چې له دې اصطلاح څخه يې اخېستي دي. د روتبارډ د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت له مخې رامنځته شوې ټولنه به په دوه اړخيز ډول د هوکړه شوي قانوني کود له مخې فعاليت کوي، چې په عمومي ډول به منل شوی وي او محکمې به يې د پلي کولو ژمن وي. د قوانينو دا قانوني ټولګه (کود) به د تيري د نه کولو له اصولو سره سم تړونونه، خصوصي شتمني، ځاني مالکيت او د ځورونې يا شکنجې قانون پېژني.
د ياد اصالت پلويان او ښي اړخي ازادي غوښتونکي د هغه څه بېلابېلې تاريخي مخينې په ګوته کوي، چې د دوی په باور د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت بېلګې دي. لکه: د منځنيو پېړيو د اروپا ازاد ښارونه، د منځنيو پېړيو ايسلينډ، د امريکا لرغونی ختيځ “American Old West” ګايليک ايرلينډ “Gaelic Ireland” له ۱۹۹۱ څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې سوماليا او د قانون سوداګر، د سمندري ځواک قانون او لرغونی عمومي قانون.
د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت له مينارشيزم او انارشيزم دواړو څخه توپير لري. مينارشيزم د شپې ساتونکي دولت پلوي کوي، چې له بريد او پرې د خصوصي شتمنۍ له پلې کولو څخه د وګړو د خوندي کولو تر بريده دی؛ او انارشيزم د پانګوالۍ ضد خوځښت دی، چې پر باور يې پانګوالي له ټولنيزې او اقتصادي برابرۍ سره متناسب نه ده. د ګډ اصالت پلويان د انارشيزم ازادي غوښتونکې سوسياليست اقتصادي نظريې نه مني او استدلال کوي، چې يادې نظريې په طبيعي ډول واک خوښونکې دي يا د تر لاسه کولو په موخه واک خوښونې ته اړتيا لري، په داسې حال کې چې دوی په دې باور دي، چې تر پانګوالۍ لاندې هيڅ تېری نه شته. د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت د خپل نوم سره سره د ګډوډۍ يا انارشيزم له دود څخه د باندې پاتې کېږي او له پانګوالۍ، ښي اړخي ازاد فکرۍ او ازادۍ غوښتنې سره خورا نږدې تړاو لري. د فکر دوديز انارشيست مکتبونه د پانګوالۍ مخالفت کوي او هغه نه مني او د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت هم په اصطلاح کې يو مخالفت يا تناقض ګڼي. نوموړی ګډ اصالت ته په عمومي ډول د نوي ښي اړخي “New Right” د برخې په توګه کتل کېږي.
فلسفه
ليکوال جی مايکل وليور وايي، چې د ۱۹۶۰ز لسيزې پر مهال متحده ايالتونو کې يو فلسفي خوځښت راپورته شو، چې د «لامل، اخلاقي ځانمننې او ازاد بازار پانګوالۍ» لپاره يې مبارزه وکړه. د اوليور له نظره د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت يوه سياسي نظريه ده، چې په منطقي ډول د عينيت يا واقعيت پالنې فلسفي پايلې څاري؛ واقعيت پالنه يو فلسفي نظام دی، چې د روسي الاصله امريکايي ليکوال اين رينډ “Ayn Rand” له لورې رامينځته شو. پروفيسوره ليزا دوګن هم وايي، چې د رينډ د دولت پلوۍ ضد او د ازاد بازار پلوي دريځونه د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت سياست جوړولو هڅه وکړه.
د پاټريک شوماکر “Patrik Schumacher” له نظره د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت سياسي نظريه او خپرونه د نيوليبرال «د دولت راټولولو» بنسټيز کول په پام کې نيسي او د تشبثي ازادۍ او «سيالۍ بازار د معقوليت» تر هغې کچې د پراختيا غوښتنه کوي، چې د خصوصي تشبث لپاره په کې د عمل سيمه هر اړخيزه ده او د دولت د عمل لپاره هيڅکله هيڅ ځای نه پرېږدي.
په دولت کې
د دولت پر وړاندې د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت مخالفت د هغوی د دولت د ټولو دندو د ساتنې مګر خصوصي کولو په نښه کې منعکس شوی دی. دوی پانګوالۍ او ازاد بازار ته د ازادې او هوسا ټولنې د بنسټ په سترګه ګوري. موری روتبارډ چې د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت اصطلاح د رامنځته کولو امتياز ورکول کېږي، وويل چې د ازاد بازار پانګوالۍ او دولتي پانګوالۍ تر منځ توپير په اصل کې د سوداګرۍ او دولت تر منځ د «سوله ييزې او اختياري تبادلې» او «غولونکي ګډون» تر منځ توپير دی، چې «د ازاد بازار د ړنګولو په موخه له تيري څخه کار اخلي».
روتبارډ استدلال وکړ، چې د ساتنې يا دفاع په ګډون ټول دولتي خدمتونه ځکه پوره نه دي، چې دوی د بازار له مخې د بيې لاره چاره يا مېکانيزم نه لري، چې د خپلو خورا لومړنيو اړتياوو د پوره کولو په موخه د خدمتونو د پېرودونکو د اختياري پرېکړو او هغو پانګه اچونکو له لورې برابر شوی دی، چې د تر ټولو ګټورو تشبثونو په لټه کې دي، چې په کې پانګونه وکړي. له دې سربېره لېنډا او مورېس تانيهېل باور لري، چې په رښتيني ډول ازاد بازار کې د زور هيڅ اجباري ځانتيا (انحصار) نه شي رامينځته کېدلی او بل دا چې د يو دولت اوسېدونکي نه شي کولی د يو وړ خونديتوب يا دفاعي استازولۍ په ګټه دوی له پامه وغورځوي.
روتبارډ د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت اصطلاح له ګډوډۍ يا انارشيزم (چې د خصوصي شتمني مخالفت کوي) او فرد پالونکي انارشيزم څخه د خپلې فلسفې د بېلولو په موخه وکاروله. ځيني نور هغه اصطلاحات چې ځيني وختونه د يادې فلسفې د پلويانو له لورې کارول کېږي، په لاندې ډول دي:
د ليبرټي پوهنتون “Liberty University” ماويريک ايدوارډس “Maverick Edwards” د ګډوډۍ او پانګوالۍ ګډ اصالت د يوې سياسي، ټولنيزې او اقتصادي نظريې په توګه بيانوي، چې بازارونه د مرکزي «واکمن پلاوي» په توګه ځای په ځای کوي او حکومت په کې نور خپلو اوسېدونکو ته حقونه نه ورکوي.
د نه تېري اصل
ليکوال سټانيسلاو وجتووېکز وايي، چې که څه هم د ګډوډۍ او پانګوالۍ د ګډ اصالت پلويان د متمرکزو دولتونو پر ضد دي، مګر دوی په دې نظر دي، چې ټول خلک به په طبيعي ډول د نه تيري د اصل پر بنسټ ځانګړې اخلاقي نظريه شريکه او پرې هوکړه ولري. په داسې حال کې چې د فرېدمېن “Friedmanian” د ګډوډۍ - پانګوالۍ فارمول جوړونه د تاوتريخوالي د شتون پر وړاندې پياوړې ده او په حقيقت کې انګيري چې يو څه تاوتريخوالی ښايي پېښ شي، مګر د ګډوډۍ او پانګوالۍ هغه اصالت چې روتبارډ او نورو جوړ کړی دی، ځيني وختونه د د مرکزي ازادي فکرۍ د تيري نه کونکي حقيقت پر وړاندې په پياوړي ډول د نه تيري اصل په پام کې نيسي. "د ازاد فکره سياسي نظريې بنسټيز حقيقت په دې نظر دی، چې هر شخص د ځان مالک دی او پر خپل بدن باندې بشپړ قانوني واک لري. په پای کې ياد نظر په دې معنا دی، چې بل هيڅوک ښايي په عادلانه ډول د يو بل شخص پر وړاندې بريد يا تېری ونه کړي. دا نظريه وروسته د دې پلوي کوي، چې هر شخص په عادلانه ډول د هر هغه څه مالک ګرځي، چې وار له مخه هغه پردۍ سرچينې وې، چې نوموړی ورسره خپل کار ځانګړی (اختصاص) کوي يا ګډوي. له دې دوه ګونو حقيقتونو يانې د ځان مالکيت او کور جوړونه په ازاد بازار ټولنه کې د شتمنۍ حقونو د سرليکونو د بشپړ نظام يا سيستم لپاره د عادلانه ثابتولو بنسټ جوړوي. دا نظام د خپل شخص پر وړاندې د هر سړي حق، د بسپنې حق، د وصيت حق (او په ورته وخت کې د وصيت يا ميراث تر لاسه کولو حق) او د شتمنۍ سرليکونو د تړونيز بدلون حق رامينځته کوي."د ځان مالکيت له اصل څخه د روتبارډ ملاتړ له هغه څه څخه سرچينه اخلي، چې د نوموړي په بارو د نورو ټولو ونجونو تېرايستل ګڼي؛ يانې دا چې يا د خلکو يوه ډله د بلې ډلې مالکيت درلودلی شي او يا دا چې هيڅ يو شخص پر خپل ځان باندې بشپړ مالکيت نه شي درلودلی. روتبارډ له دې دواړو حالتونو څخه د دې له امله مخ ګرځوي، چې دوی په طبيعي يا نړيوالو اخلاقو او د بېلګې په ډول يوازې هغه طبيعي قانون کې اغېز نه شي درلودلی، چې ټول خلک اداره کولی شي او په وخت او ځای پوړې تړاو نه لري. يوازينی ونج يا بديل چې د روتبارډ پر وړاندې پاتې کېږي، د ځان مالکيت دی، چې د نوموړي په باور هم منلی حقيقت دی او هم طبيعي يا نړيوال دی.
انار که د روغتيا زېرمه؟ (Pomegranate)
د انار علمي نوم (Punica granatum) دی، د ( Lythraceae ) کورنۍ او (  Punica) ډول پورې اړه لري. انار نزدې په هره آب او هوا اوهر ډوله خاوره کې وده کولی شي اومیوه ورکوي، مګر په معتدله او نسبتاً ګرمه هوا کې ښه وده کوي. انار ډیره ګرمي، وچ بادونه او ترمنفي لس(۱۰ -) درجو پورې سړه هوا تحمل کولی شي. د مېوې د رسېدلو په وخت کې ډېرې اوبه ورکول د مېوې د چاودېدلو لامل ګرځي. د انارو تکثیر په دوه ډوله کېږي ، د تخم او قلمې له لارې چې د قلمې څخه لاس ته راغلي نيالګي زر حاصل ورکوي. د انارو فصل په هغه موسم کې چې پاڼې کرارکرار ژیړېږي او د څانګو څخه بېل او په ځمکې پرېوځي راټولېږي. د کرنې وزارت د مسؤلینو له خولې افغانستان کې ۴۸ ډوله انار پېدا کېږي او ډېری باغونه یې په کندهار، تاشقرغان، سمنګان، فراه، نيمروز او کاپیسا ولایتونوکې شتون لري ، خو کندهار د انارو د ډیر او غوره تولید له کبله هېواد کې ځانګړی ځای او شهرت لري. انار د افغانستان یو د ارزښتناکو مېوو څخه دي چې په داخلې او بهرني بازارونو کې خورا اهمیت لري. افغانستان د انارو ستر تولیدونکی هېواد ندی مګر دا یو حقیقت دی چې د نړۍ تر ټولو غوره انار د افغانستان د انارو له ډلې دي. «لوړن استودارد» د امریکا متحده ایالاتو د نړېوالې پراختیا استازی (USAID) یو وخت ویلي و: « د افغانستان انار د نړۍ تر ټولو غوره انار دي چې په خپل ژوند کې به مو لیدلي وي، دا انار سور رنګ او فوق العاده خوند لري». د افغانستان د انارو ځانګړتیا د هغې په غټوالي، د ډېرو اوبو لرلو (Juicy) او ښکلي سور رنګ کې ده. د انارو مېوې کارول ډېرموارد لري. د بېلګې په ډول د انارو مېوه هم په تازه ډول خوړل کېږې او هم ورڅخه اوبه ويستل کېږي، شربت ترې جوړېږې اوپروسس کېږي. شربت یې هم په خالص ډول څښل کېږې او هم ورڅخه نورشيان لکه واين (Wine) ،جيلي (Jelly) ،جيم (Jam ) مربع اوآيسکريم جوړېږي او يا هم د نوروشيانو سره ګډ خوړل کېږي: لکه په سلات باندې د تروه انارو د شربت کارول يا د انګورو د شربت سره د انارو د شربت ګډول اوبيا کارول د ٥ کيلو انارو څخه ٣٫٣ کيلو خالص جوس په لاس راځي.
نـــړۍ کې د انارو لس (۱۰) ستر حاصل لرونکي هېــوادونه (۲۰۱۹ ) ۱- ایــــران: د نړۍ د انارو ستر حاصل ترلاسه کوونکی هېواد دی، چې کال کې نزدې یو میلیون ټن انار حاصل ترلاسه کوي. ۲- دامریکا متـــــــحده ایالات( United States): متحده ایالات نړۍ کې د انارودوهم ستر حاصل اخېستونکی هېواد دی، دغه هېواد په نړۍ کې د بېلا بېلو میوو د حاصل او لېږد له آمله ښه پېژندل شوی او د انارو په حاصل کې د ایران ستر رقیب شمېرل کېږي. ۳-چیـــــن (China): چین په دریم قطار کې د انارو ستر حاصل ترلاسه کونکی هېواد دی.انار په ۸۰يمه لسیزه کې چین کې پېژندل شویدي.د چین د سیچوان، یوننان او هنان په سيمو کې انار ښه حاصل ورکوي. ۴ـ هندوستــــــان(India): هند په نړۍ کې دا نارو د حاصل له پلوه په څلورمه درجه کې راځي.هند د نورو میوو په حاصل کې هم ښه نوم لري، خو انار پدې هېواد کې یود غوره مېوو له ډلې شمېرل کېږي.
۵-اسرائیـــــل(Israel): ټول اسرائيل د انارو د حاصل په وړاندې غوره آب اوهوا لري، مګر ډېری حاصل يې په مرکزي او جنوبې سيمو کې دي. د اسرائیل دانارولپاره آروپايې هېوادونه غوره بازار کڼل کېږي. ۶-مصـر(Egypt): مصر د انارو د حاصل شپږم ستر هېواد دی. مصر کې دوه ډوله انار ډېر پېژندل شوي او ښه بازار لري. یو يې واندرفول او بل يي بلدي دي. بلدي انار نازکه پوستکی او ښه خوند لري. ۷-هسپانیــا(Spain): د هسپانیا بزګرانو په ورستېو دوه کلونو کې د انارو حاصل ته خاصه پاملرنه کړېده او په یاده موده کې يې نزدې ۲۰٪ سلنه د انارو حاصل کې زیاتوالی راغلی دی. د والنسیا او آلیکانته ښارونه يې د انارو د حاصل له پلوه ډېر پېژندل شوي دي.
۸- ترکیــه(Turkey): ترکیه په نړۍ کې د انارواتم ستر حاصل ورکوونکی هېواد دی .سربیره پر دننني لګښت د انارو ليږدونه هم لري. ۹-افغانستــان(Afghanistan): افغانستان نړۍ کې د غوره او نایابو انارو حاصل له پلوه خورا پېژندل شوی او د انارو د حاصل شمېر  په لحاظ نړۍ کې نهم پوړ کې راځي. ۱۰-بلــژیک (Belgian): دا هېواد هم د نړۍ د انارو ستر حاصل لرونکی هېواد دی. پدې هیواد کې د انارو د ډېر لګښت له آمله بزګران د کور دننه بازار لپاره آنار کري. انجنیــرنجیـب الله  ناصـري
سونامې
د لرغون يونان تاريخپوه توساډايډس “Thucydides” له ميلاد څخه مخکې ۵ پېړۍ کې د پلوپونز جګړې تاريخ “History of the Peloponnesian War” تر سرليک لاندې خپل کتاب کې وړانديز وکړ، چې سونامې تر سمندر لاندې زلزلو پورې تړاو درلود، مګر د سونامې درک يا پوهېدنه تر ۲۰ پېړۍ پورې نيمګړې او زياتره نامعلومه پاتې شوه. د شته څېړنې لويې برخې دا معلومول رانغاړي، چې ولې ځينې لويې زلزلې سونامې نه رامنځته کوي، په داسې حال کې چې نورې کوچنۍ زلزلې بيا د سونامې لامل کېږي. دا روانه څېړنه د دې لپاره پلان شوې ده، چې د سمندرونو په اوږدو کې د سونامې د تېرېدلو لار او له ساحلي ليکو سره د سونامې څپو د غبرګون څرنګوالی  په کره ډول اټکل کړي.
سونامې
د «سونامې:tsunami» اصطلاح له جاپاني (tsunami 津波) څخه اخېستل کېږي، چې د بندر يا پناه ګاه څپې معنی لري. د جمعې حالت لپاره يو څوک کولی شي عمومي انګليسي لاره هم وڅاري او يو “s” زيات يا يې جاپانۍ نه بدلېدونکې بڼه وکاروي. د انګليسي ژبې ځينې ويونکي د ويي لومړني دوه توري “ts” بدلوي او “t” ورڅخه ځکه لرې کوي، چې انګليسي په اصل کې د ويوکو په پيل کې د “ts” ترکيب ته اجازه نه ورکوي، که څه هم اصلي جاپانی تلفظ “ts” دی.
څپه ييزه څپه
سونامې ته ځينې وختونه څپه ييزه څپې ويل کېږي. دا يو وخت نامتو اصطلاح د سونامې له خورا عامې ښکارېدنې څخه اخېستل کېږي، چې له په حيرانونکي ډول له يوې لوړې څپه ييزې کيندلو يا سوري کولو له ډلې څخه ده. سونامې او څپې دواړه د اوبو هغه څپې توليدوي، چې دننه حرکت کوي، مګر د سونامې په حالت کې ښايي د اوبو دننی حرکت خورا زيات وي، چې د نه باور لوړې او پياوړې څپې اغېز وړاندې کوي. په وروستيو کالونو کې د «څپه ييزه څپه» اصطلاح په ځانګړي ډول پوهنيزه ټولنه کې له پامه ځکه غورځول شوې ده، چې د سونامې لاملونه د څپو له لاملونو سره هيڅ اړيکه نه لري او د اوبو د بې ځايه کېدنې په پرتله د لمر او سپوږمۍ د جاذبي راښکون په واسطه رامنځته کېږي. که څه هم د څپه ييز معناګانې له څپو سره ورته والي او يا د يې بڼه يا ځانګړتيا لري، مګر د څپه ييزې څپې اصطلاح کارونه د جيولوژي پوهانو او د سمندر نقشه کښونکو له لورې ښه نه ده ګڼل شوې.
د “Hawaii Five-O” په نوم تلويزيوني جرمي نندارې د ۱۹۶۹ ز کال تر «څلوېښت فوټه لوړ ده او وژل کوي» سرليک يوې برخې د سونامې او څپه ييزې څپې اصطلاحګانې د يو بل پر ځای وکارولې.
تاريخچه
په داسې حال کې چې جاپان ښايي د سونامې تر ټولو اوږد تاريخ ثبت کړی وي، مګر د هند سمندر د ۲۰۰۴ ز کال د زلزلې او سونامې پېښې له امله يوازې ويجاړي په ګوته کوي، چې دا په معاصرو وختونو کې د خپل ډول تر ټولو ويجاړونکې پېښه وه، چې نږدې ۲۳۰۰۰۰ تنه يې ووژل. د سوماتران “Sumatran” سيمه هم په سونامې روږدې ده، چې د ټاپو له ساحل څخه لرې په منظم ډول د توپيري پراخوالي په درلودلو سره په کې زلزلې کېږي.
سونامې د مديترانې سمندرګي او د اروپا ځينو برخو کې خورا اټکل کېدونکی ګواښ دی. د ګواښ انګېرنو ته په پام سره د تاريخي او شته ارزښت له مخې سونامې د ۱۷۵۵ ز کال د ليسبون زلزله او سونامې (چې د “Azores-Gibraltar Transform Fault” له مله پېښه شوه) [په افريقايي يوريشيا کې د Azores او Strait of Gibraltar تر منځ د زلزلې ستره سيمه ده، چې “fault zone” هم ورته وايي]، د ۱۷۸۳ ز کال کاليبري زلزلې چې هره يوه يې د لس ګونو زرو مړينې لامل شوه او د ۱۹۰۸ ز کال د مسينا زلزله او سونامې د يادونې وړ دي. سونامې په سيسلي او کاليبري کې له ۱۲۳۰۰۰ تنو څخه د زياتو خلکو ژوند واخېست او په معاصره اروپا کې د تر ټولو خورا مرګونو طبيعي ناورينونو له ډلې څخه ده. په ناروې سمندرګي کې د “Storegga Slide” او د سونامې نورې بېلګې چې برتانوي کوچنی ټاپو باندې اغېز کوي، په ځانګړي ډول ځمکې ښوئيدنې او “meteotsunamis” [meteorological tsunami يا ميټرولوژيکي سونامې] ته او په لږه کچه د زلزلې هڅونکو څپو ته ويل کېږي.
له ميلاد څخه مخې د ۴۲۶ کال په لومړيو کې يوناني تاريخپوه توسايډاډس “Thucydides” د “History of the Peloponnesian War” تر سرليک لاندې خپل کتاب کې د سونامې د لاملونو په اړه څېړنه وکړه او لومړنی کتاب و، چې استدلال يې وکړ چې سمندري زلزلې بايد د سونامې لامل وي. د سونامې د تر ټولو لرغوني انساني ثبت نېټې د پوټايډا “Potidaea” په يوناني مستعمره کې له ميلاد څخه مخکې ۴۷۹ کال ته ورګرځې، چې فکر کېږي د زلزلې له امله رامنځته شوی دی. سونامې ښايي ياده مستعمره د ارکايمينيد سترواکۍ “Archaemenid Empire” له بريد څخه ژغورلې وي. "زما په اند د دې ښکارندې لامل بايد په زلزله کې ولټول شي. په هغه ټکي کې چې د زلزلې ټکان تر ټولو زورور وي، سمندرګی په شا ځي او ناڅاپه له دوه برابره ځواک سره بېرته راګرځي او د ډوبولو لامل کېږي. له زلزلې څخه پرته زه د دې ډول پېښو تر سره کېدل نه وينم."رومي تاريخپوه اميانس مارسيلينس “Ammianus Marcellinus” (Res Gestae 26.10.15–19) د لومړنۍ زلزلې، د سمندرګي ناڅاپه راګرځېدنې او راتلونکې لويې څپې په ګډون وروسته له هغې د يوې سونامې نمونه يي لړۍ تشرېح کړه، چې د ۳۶۵ ز کال سونامې اسکندريه ويجاړه کړه.
آن ترومرهاوزن بولینګ
آن ترومرهاوزن بولینګ (زوکړه: د ۱۹۴۳ زکال د جون لومړۍ نېټه – مړینه: د ۲۰۰۰ زکال د ډسمبر ۸ مه) امریکايي عالمه او د آسونو د ژنټیک په برخه کې د نړۍ یو له مخکښو متخصصینو څخه وه چې د مالیکولي ژنټیک او سیټوژنټیک په په برخه کې یې څېړنې کړې دي. نوموړې د حیواناتو د نسب موندلو په برخه کې یو له مخکښانو څخه و چې دغه چاره یې په پیل کې د ۱۹۸۰ مې لسیزې پر مهال د هغوی د وینې د ګروپ د ټاکلو او وروسته یې په ۱۹۹۰ مه لسیزه کې د هغوی د DNA ازموینو له مخې ترسره کوله. نوموړې له دې وروسته د آسونو د رنګ د ژنټیک پېژندلو له مخې په اسونو کې د ارثي ناروغیو او همدارنګه د آسونو د تکامل او د هغو د نژادي ودې اړوند د څېړنې له امله شهرت وموند. هغې د وحشي آسونو ژنټیک مطالعه کړ، د پرژوالسکي آسونو د ساتنې په برخه کې یې پام وړ چارې ترسره کړې او همدارنګه د آسونو د ژنوم د نقشې جوړونې د نړیوالې پروژې بنسټګره غړې وګرځېده. نوموړې د ډېویس، کالیفورنیا پوهنتون اسیسټانټ پروفیسره شوه او په ۲۰۰۰ زکال کې د مړینې پر مهال د حیواناتو د ژنیټیکي لابراراتوار اجرایوي مرستیاله وه. د ۲۰۰۰ زکال د ډسمبر په ۸ مه د ۵۷ کلونو په عمر د هغې ناڅاپي مړینه شدیدې مغزي سکتې ته اړوند وبلل شوه.
لومړی ژوند او مسلک
بولینګ په ۱۹۶۹ زکال د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون څخه د دوکتورا سند ترلاسه کړ او د دوکتورا پای لیکنه یې د بوټو د ژنټیک اړوند د جورج لډیارډ سټبینز تر نظر لاندې بشپړه کړه. هغه په ۱۹۶۸ زکال کې په لاس انجلس کې له اکسیډنټال کالج کې سره مل شوه او ورپسې په ۱۹۷۳ زکال کې د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون له خوا استخدام شوه. په ۲۰۰۰ زکال کې هغې د خپلې مړینې پر مهال په ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون کې د اسیسټانټ فروفیسورې او همدارنګه د حیواني ژنټیک د لابراتوار د مرستیالې اجرایوي مشرې په توګه کار کاوه.
هغې په ۱۹۸۱ زکال کې له مایکل بولینګ سره واده وکړ. دغې جوړې د ژنټیک د مطالعې سره پیاوړې علاقه لرله. هغې له واده مخکې په ۱۹۸۰ زکال کې د ژنټیکي ناروغیو اړوند د مایکل له څېړنیز کتاب څخه ګټنه کوله. مایکل بولینګ د عربي آسونو د ژنټیک اړوند یو شمېر مقالې د یو شمېر نشریاتو لپاره ولیکلې او همدارنګه یې په ګډه سره د عربي اسونو د وینې د ډولونو په اړه مایتوکندریايي DNA څېړنې ترسره کړې. د هغوی لور لیدیا د وترنرۍ کالج او همدارنګه د ډیویس، کالیفورنیا پوهنتون ته لاړه او د حیواناتو ډاکټره شوه.
د حیواناتو د اصل او نسب پېژندنه
بولینګ د اسونو د وینې د ډولونو او همدانګه د هغوی د DNA نسب موندنې په برخه کې لومړنۍ ازموینو ته وده ورکړه او د اسونو د نسب د ثبتونو د څو سازمانونو له دې ډلې د جوکي کلب، عربي آسونو د سازمان (په اصل کې د امریکا د عربي آسونو د ثبتولو د سازمان)، د امریکايي کوارټر آسونو د سازمان او د امریکايي مورګان آسونو د سازمان سلاکاره وګرځېده. په ۱۹۷۶ زکال کې نوموړې د حیواناتو د وینې د ګروپونو اړوند څېړنې خپرې کړې او د هغوی د وینې د ګروپونو څخه په ګټنې یې د هغوی د نسب موندنې په برخه کې ازموینې ترسره کړې. هغې د ثبت شوویو حیواناتو د نسب موندنې په موخه د وینې د ګروپونو له مخې د ازموینو ملاتړ وکړ چې ډیری د حیواناتو د نژاد ثبت کوونکو سازمانونو دغه چاره ترسره کړه. د دغې څېړنې پرمهال هغې د کیمرېزم د پدیدې اړوند څېړنه وکړه چې ځینې مهال یې د نسب د ازموینو د پایلو پر خلاف نتیجه ورکوله.
د ۱۹۹۰ مې لسیزې په وروستیو کې هغه مهال چې د نسب موندنې علم تکامل وکړ، هغې د DNA ډول د اغېز په اړه څېړنه وکړه او دې پایلې ته ورسېده چې د وینې د ګروپ په اندازه دغه لار هم د نسب موندنې لپاره اغېزمنه ده. د هغې لابراتوار د اسونو او اوښانو د نسب اړوند د DNA پایلې و ازمویلې – هغه ډولونه چې خپله بولینګ په خپلو څېړنو کې ترې ګټنه کړې وه – او مایکروسټلایټونه یې د ژوندیو کوچنیو موجوادتو د پېژندنې لپاره وکارول. د ازموینو دغه پروګرام د تي لرونکو حیواناتو اته نورو ډولونو ته هم پراختیا ومونده.
بولینګ له خپلې چارو څخه د پرژوالسکي اسونو د تنوع د خوندیتوب په موخه د هغو د اصل او نسب موندنې په برخه کې کار واخیست. د نورو چارو ترمنځ هغې په اوکراین کې د اسکانیا نووا اسونو د رمې د اصل او نسب د موندنې اړوند کتاب بېرته ورغاوه. هغې په ګریټ بیسین کې د مسټانګ اسونو په ژنټیک څېړنه وکړه او وه یې موندله چې دغه آسونه د اهلي آسونو له نورو ټولو ډولونو سره ژنټیکي اړیکه لري. نوموړې همدارنګه د پاسو فینو آسونو د وینې په ګروپونو څېړنه ترسره کړه.
له دې سره په ۱۹۹۶ زکال کې د حیواني ژنټیک لابراتوار د سکاټلنډ یارډ د پولیسو د مرکز لپاره یو شمېر غیرعادي چارې ترسره کړې؛ دغه مرکز له دغه لابراتوار څخه په یوه قتل کې د موندل شوې وینې په پېژندنې کې مرسته وغوښته؛ دغه لابراتوار وموندله چې د جنایت په صحنه کې دغه وینه د یوه سپي ده چې لامل وګرځېده څېړونکي د سپي څښتن چې په پېښه کې تورن و ومومي. بولینګ دغه مهال د دغه ازموین ځای مدیره وه او د دغه کار له امله یې د ازموینځای چارو ته پراختیا ورکړه څو وکولای شي د جرم په صحنه کې د حاضرو حیواناتو په پېژندنه او یا هم د هغو حیواناتو په پېژندنه کې چې خپله د غلا یا حیواني ځورونې د جنایاتو قرباني کېږي؛ مرسته وکړي. له هماغه پیله دغه لابراتوار د سپیانو د ملي ډیتابیس په جوړولو کې مرسته وکړه چې د سپیانو د جنګولو په پېښو کې د قضایي چلن په برخه کې ترې ګټنه کېدله. بولینګ همدارنګه د قچرو د نسب موندنې په برخه کې مقالې خپرې کړې.
ژنټیکي ناروغۍ او د آسونو د وېښتانو د رنګ په اړه څېړنه
بولینګ د خپل کار له هماغه لومړیو څخه د آسونو د روزونکو او پالونکو لپاره د اصیلو حیواناتو د ژنټیکي ناروغیو او د اړوندو شرایطو په صورت کې د غبرګون د ډول اړوند لیکنې وکړې. هغې د عربي اسونو په نژاد باندې ګڼ شمېر څېړنې ترسره کړې چې په کې په عربي اسونو کې د سیربیلار ابیوتروفي ناروغي شاملېدله. په ۱۹۸۵ زکال کې هغه د کالیفورنیا په پوهنتون کې د هغو آسونو یوه رمه جوړه کړه چې یاده ناروغي یې لېږدوله او د دغه پوهنتون د لابراتوار کوچنۍ ډلې؛ څېړونکو ته د هغوی د  DNA اړوند معلومات برابرول. د دغې ناروغۍ په اړه د بولینګ خپلې لیکنې د هغې د مړینې تر مهاله خپرې نه شوې. خو د هغې دغه موندنې چې دغه ناروغي د وراثت په مغلوب حالت کې رامنځته کېږي او د الل لوری موندلی ډول دی تر اوسه اعتبار لري. په کلیفورنیا پوهنتون کې د هغې ځای ناستو د DNA ښودونکې ازموینه ترسره کړه چې په ۲۰۰۸ زکال کې یې پایلې ټولو ته د لاسرسي وړ وګرځېدې. په ۲۰۱۱ زکال کې د سیربیلار ابیوتروفي ناروغی مسبب وموندل شو او دغه حالت په قطعي ډول د یو مغلوب اتوزومال په توګه ثابت شو.
بولینګ همدارنګه د آسونو په نورو نژادونو کې د یو شمېر ژنټیکي شرایطو اړوند، له دې ډلې په امریکايي کوارټر آسونو کې د هیپرکالمیک دوره یي فلج په اړه څېړنې وکړې. په ۱۹۹۶ زکال کې د هغې څېړنو وښوده چې د دغه ژنټیکي اختلال منشا په غالب ډول یو نارینه آس ته رسېږي چې وروسته د اغېزمن کوونکي په توګه وپېژندل شو.
د آس د ژنوم پروژه
په ۱۹۹۰مه لسیزه کې بولینګ د اس د ژنوم د پروژې یو له مخکښانو څخه وه. دغه کار د انساني طبابت لپاره ډېره مهم و ځکه له مخې یې وموندل شوه چې لږ تر لږه ۹۰ ژنټیکي ناروغۍ شتون لري چې کولای شي هم انسانان او هم آسونه تر اغېز لاندې راولي. د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۶ زکال کې د آس د ژنوم لړۍ وموندل شوه او په ۲۰۰۹ زکال کې یې په بشپړ ډول نقشه جوړه شوه.
اتم هنري
اتم هنري (زوکړه: د ۱۴۹۱ زکال د جون ۲۸ مه – مړینه: د ۱۵۴۷ زکال د جنوري ۲۸ مه) د ۱۵۰۹ زکال د اپرېل له ۲۲ مې څخه په ۱۵۴۷ زکال کې د خپلې مړینې تر مهاله د انګلستان پاچا و. نوموړي د خپلو شپږو ودونو او همدارنګه د خپلې لومړنۍ مېرمنې (د ارګون کاترین) څخه د جلا کېدو د هڅو له امله پېژندل کېږي. د دغه جلا کېدو له امله له پاپ اووم کلمنت سره د هغه اختلاف د دې لامل وګرځېد څو هنري انګلیسي اصلاحات پیل کړي او انګلیسي کلیسا یې له پاپي واک څخه جلا کړه. هغه ځان د انګلستان د کلیسا مشر اعلان کړ، کوچنۍ کلیساوې او صومعې یې لغو کړې چې له امله یې پاپ هغه کافر وګاڼه. هنري همدارنګه د «سلطنتي سمندریز ځواک د پلار» په توګه پېژندل کېږي ځکه چې هغه د سمندري ځواک په برخه کې پام وړ پانګونه وکړه، د سمندریز ځواک بېړۍ یې له پنځو سو څخه زیاتې کړې او د دغو ځواکونو شورا یې جوړه کړه.
په کور دننه، هنري د انګلستان په اساسي قانون کې د هغو بنسټیزو بدلونونو له امله شهرت لري چې د پاچایانو د الهي حق تیوري یې د پاپ د برترۍ سره په مخالفت مطرح کړه. نوموړي همدارنګه د خپلې واکمنۍ پر مهال سلطنتي واک پراخ کړ. هغه په مکرر ډول د خپلو مخالفینو د ځپلو لپاره د خیانت او بدعت له تورونو ګټنه کوله او تورن کسان له کومې رسمي محاکمې پرته د هغه د فرامینو له مخې اعدام کېدل. هغه خپل ډېر سیاسي اهداف د خپلو مخکښو وزیرانو پر مټ ترلاسه کړل چې یو شمېر یې وروسته تبعید او یا هم اعدام کړل. توماس ولسي، توماس مور، توماس کرامویل، ریچارډ ریچ او توماس کرانمر د هغه په دولت کې مهم رول درلود.
هنري پریمانه لګښت درلود چې د صومعو له انحلال او همدارنګه د پارلماني اصلاحاتو له چارو څخه د پاتې شوو عوایدو څخه یې ګټنه کوله. نوموړي همدارنګه هغه پیسې چې وړاندې یې روم ته ورکولې په سلطنتي عوایدو کې شاملې کړې. له دغو سرچینو څخه د ترلاسه شوو عوایدو سربېره نوموړی د پریمانه شخصي لګښتونو او همدارنګه د فرانسې له پاچا لومړي فرانسېس، د مقدس روم له سترواک پنځم چارلز، د سکاټلنډ له پاچا پنځم جیمز او همدارنګه د سکاټلنډ د نایب السلطنت ارل آران او د ګیز له ماری سره د لګښتمنو او تر ډېره بریده ناکامو جګړو له امله له مالي ماتې سره مخ و. په کور دننه نوموړي د انګلستان او ولز په حقوقي اتحادیې باندې د ولز د ۱۵۳۵ او ۱۵۴۲ زکال د قوانیونو له مخې نظارت وکړ او لومړنی انګلیسي پاچا و چې د ایرلنډ د پاچاهۍ د ۱۵۴۲ زکال د قانون له مخې یې د ایرلنډ د پاچا په توګه واکمني وکړه.
د هنري معاصرین نوموړی جذاب، تحصیل یافته او زحمت کش پاچا بولي. نوموړی د «تر ټولو زیات کاریزماتیک واکمن په توګه چې د انګلیس پر تخت کښېناستلی» توصیف کېږي او همدارنګه د هغه واکمني د انګلیس په تاریخ کې د «تر ټولو مهمې» واکمنۍ په توګه بلل کېږي. نوموړی لیکوال او کمپوز جوړونکی و. د عمر په زیاتوالي سره یې په شدیده توګه وزن راکم شو او روغتیا یې مخ پر خرابېدو شوه. نوموړی په خپل پاتې ژوند کې د شهوت پلوه، ځان غوښتونکي، رواني او مستبد پاچا په توګه بلل کېږي. د هغه زوم شپږم اډوارډ د نوموړي ځای ناستی شو.
دولت
د هنري په ګډون د تودور پاچاهانو واکمنۍ «کاملې» او «بشپړې» وې چې د دوی په خپله ادعا دوی د خدای په مهربانۍ حکومت کاوه. پاچا همدارنګه کولای شو په هغو انحصاري مسئولیتونو او واکونو باندې چې سلطنتي امتیاز ته اړوند و تکیه وکړي. په دغو کې دیپلماتیک اقدامات (لکه سلطنتي ودونه)، د جګړې اعلان، د سکې وهلو مدیریت، د سلطنتي بخښنې موضوع او د اړتیا په صورت کې د پارلمان احضار او انحلال شامل و. له دې سره هماغه ډول چې له روم څخه د هنري په جلاتوب کې څرګنده وه، پاچا په ټاکل شوو قانوني او مالي محدودیتونو کې پاتې شو او هغه یې اړ کړ څو له اشرافو او پارلمان سره (چې د مخکښو کسانو استازولي یې کوله) نږدې همکاري ولري.
په عملي بڼه، تودور پاچایانو د خپل سلطنتي دربار د خوندیتوب په موخه د خصوصي شوراګانو، سلاکارانو او باوري کسانو په ګډون د رسمي او غیر رسمي بنسټونو له ملاتړ کار اخیست. د درباري اشرافو ظهور او سقوط کېدای شو چې چټک وي هغه ډول چې هنري له کومې اندېښنې پرته خپلې دوه مېرمنې، ۲۰ تنه خپل همزولي، څلور مخکښ دولتي چارواکي، شپږ خدمتکاران او نږدې ملګري، یو کاردینال (جان فیشر) او ډیری خپل راهبان یا وسوزول او یا یې هم سر ترې غوڅ کړ. هغه کسان چې له نورو به ډېر په یوه مهالیزه دوره کې د هنري د واکمنۍ پلویان و، معمولا به د هغو څخه یو یې د لوی وزیر په توګه معرفي کاوه، په داسې حال کې چې د هغه مهال د تاریخ لیکنې یو له بحثونو څخه هم د دغو وزیرانو د کنټرول کولو او یا واک لرلو کچه ده. په ځانګړې توګه تاریخ لیکونکي جي. آر. التون استدلال کوي چې یو له دغو وزیرانو څخه توماس کرامول له پاچا څخه جلا په «دولت کې دننه تودور انقلاب» رهبري کړ، چې التون هغه د سیاست په ډګر کې د یو فرصت غوښتونکي او ټنبل کس په توګه معرفي کوي. التون استدلال کوي چې هر چېرې به چې هنري شخصا په هېوادنیو چارو کې مداخله کوله، تر ډېره به د هغه په زیان تمامېدله. د هنري په دربار کې د نوموړي ځایګی او نفوذ د آن بولین د سقوط په ګډون د هنري د واکمنۍ په لږ تر لږه پنځه پړاونو کې د بحث وړ موضوع ګرځېدلې.
له ۱۵۱۴ زکال څخه تر ۱۵۲۹ زکال پورې د تاسیس شوې کلیسا کاردینال توماس ولسی (۱۴۷۳-۱۵۳۰ زکال) د لوی وزیر په توګه له خپل ځایګي څخه د پاچا په داخلي او بهرنیو سیاستونو نظارت کاوه. ولسي، ملي دولت متمرکز کړ او د ستوري محکمې په ګډون یې د شورایي محاکمو قضایي واکونه زیات کړل. د ستوري محکمې جوړښت له کوم توپیر پرته پر خپل حال پاتې شو، خو ولسي له هغو څخه په جزایي قانون کې د ګڼ شمېر اړتیا وړ اصلاحاتو په موخه ګټنه وکړه. ورته مهال د دغې محکمې ځواک د ولسي له بې واکه کېدو وروسته دوام وه نه موند ځکه په هغو کې هېڅ جدي اداري اصلاح نه وه راغلی او واکونه یې سیمه ئیزو چارواکو ته وسپارل شول. ولسي په دولت کې د هنري د ونډې د کمښت له امله د رامنځته شوې تشې د ډکولو په برخه کې مرسته وکړه؛ خو هغه د پاچا پر ځای خپله دغه ستونزې تحمل کولې. له دغو محاکمو څخه د هغه ګټنه چې د شخصي شکایاتو د پلټنې لپاره وې د هغو بډایه پوروړو پر وړاندې وه چې د مجازاتو وړ و او له امله یې د هغو بډایو وګړو غصه راوپاروله چې دی یې د پریمانه شتمنۍ او مجلل ژوند څخه ناخوښه و. د ولسي په سقوط سره هنري د دولت بشپړ کنټرول په واک کې ونیو، په داسې حال کې چې په دربار کې یې د ګڼ شمېر پیچلو ډلو له خوا د یو بل د تخریب او له منځه وړو هڅو شتون درلود.
توماس کرامویل (نږدې ۱۴۸۵- ۱۵۴۰ زکال) هم د هنري د دولت جوړلو ته مخه کړه. کرامویل په ۱۵۱۴ یا ۱۵۱۵ زکال کې انګلنډ ته په بېرته راګرځېدو ډېر ژر د ولسي په خدمت کې شامل شو. هغه حقوقي برخې ته مخه کړه ځکه د بایبل اړوند یې ښه علم درلود او په ۱۵۲۴ زکال کې په ګرې میلمستون کې وګمارل شو. کراموئل چې تر یوه بریده د خپلو دیني باورونو له مخې مخکې تله، هڅه یې وکړه څو د انګلستان د دولت جوړښت د بحثونو او رضایت له مخې په حقیقي توګه؛ نه په ظاهري بڼه اصلاح کړي. ډیریو هغه د یو داسې کس په توګه باله چې غوښتل یې د توماس آدلی د موخو په ګډون مشترکې موخې پلې کړي. په ۱۵۳۱ زکال کې کرامویل او همکارانو یې د ګڼ شمېر قوانینو د مسودو جوړولو مسئولیت پر غاړه درلود. د کرامویل د کار لومړنی دفتر په ۱۵۳۲ زکال کې د پاچا د جواهراتو د جوړونکي دفتر و چې له هغه ځایه نوموړي د دولت د مالي برخې په پیاوړتیا پیل وکړ.
وړۍ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" وړۍ ( په انګليسي ژبه کې: Wool او په ترکي ژبه کې : Yün)   د فایبر (spor) نسج مواد دی چې د پوستکي د ځانګړو ډولونو څخه سرچینه اخلي. وړۍ د کورنيو پسونو څخه ترلاسه کیږي. مګر وړۍ د څارویو له وېښتو څخه هم رامینځته کېدی شي لکه وزې ، یاک او نور. له پنبې وروسته، وړۍ په نړۍ کې تر ټولو مهم ټوکري مواد دي. د دې فایبر تودوخه جذبوي، نو د دې څخه جوړ شوي ډېری ټوکر په سړه هوا کې اغوستل کیږي.
وېشنيزه:کرنه وېشنيزه:وړۍ وېشنيزه:پسه وېشنيزه:ټوکر وېشنيزه:هوایی ډګر وېشنيزه:هوايي ډگرونه
ټوکر اوبدنه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" د ټوکر توليد د انسانانو يو له پخوانيو صنعتونو څخه دی. دا د جامو جوړولو پورې اړوند فعالیتونو ته اشاره کوي.
انځورتون
وېشنيزه:ټوکران وېشنيزه:ټوکر وېشنيزه:وړۍ
غويی
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" غويی په پښتو ژبه کې د نر څاروي نوم دی چې ښځينه يې خلک غوا بولي. چې تر ډېره دا ډول (غويان ) د ځمکو د ابادولو، يوي کولو، اوبو راجګولو، نسل، د موادو د انتقال او د ځمکو د خړوبولو او غوښې لپاره ساتل کيږي.
د غوايانو جنګول
ورزه جانګ د ایران په شمال کې د غوايانو تر منځ تنظیم شوې جګړه ده. دا مراسم اوس مهال یوازې په ګیلان او مازندران ولایتونو کې ترسره کیږي. خو پخوا دا مراسم په ټول ایران کې عام وو او د سیمه ییزو جشنونو د تفریح یوه برخه وه.
په میترایزم کې
د مهر عبادت کوونکي کله چې په محرابه کې راټول شول د غويي قرباني کوي . د دې حیوان غوښه یې پخه شوه او وینه یې د محرابه لاندې په پیاله کې توی شوه. دا وینه د جوس او شراب سره مخلوط شوې وه او د ژوند اوبه بلل کیده. دا سپېڅلې اوبه د دوستکمي په نوم په ځانګړو پیالو کې اچول شوې وې او حاضرینو یې له کبابونو او ډوډۍ سره خوړلې. بیا دوی د مهر لپاره په مننه سندرې وویلې. په محرابونو کې شمعې او اورونه ولګول شول، چې د مهر نښه وه.
په هندویزم کې
دوی د دې غواګانو عبادت او درناوی کوي، کله ناکله دوی د درملنې او اړتیاوو پوره کولو لپاره غوايانو ته سره زر ږدي.
سرچینې
وېشنيزه:سر وېشنيزه:سره زر وېشنيزه:غواګانې وېشنيزه:غويی وېشنيزه:هندويزم
پوستکی
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" جُلد یا پوستکي د بدن هره برخه پوښي. دا دوه پرتونه لري. بهرنۍ سخته طبقه (ایپیډرمیس) او داخلي نرم طبقه (ډرمیس). په داخلي طبقه کې ډیری غدې شتون لري چې خولې تویوي، د دې غدې په منځپانګه کې د وینې ضایعات شامل دي چې له بدن او اوبو څخه ایستل کیږي. خوله کول د پوستکي او د بدن د حرارت درجه اعتدال ساتي. خوله کول د ذهني فشار، فزیکي تمرین یا تودوخې له امله رامنځته کیږي. خوله پوستکی رطوبت ساتي او په بدن کې د تودوخې انډول ساتي، پوستکی زموږ داخلي برخې له کثافاتو، د لمر له مضرو وړانګو او ناروغيو څخه ساتي.
انځورونه
وېشنيزه:غړي
مایکل فوټ
مایکل مېکینتاش فوټ د انګلیستان شاهۍ د ادبیاتو د مجلس غړی (FRSL)(زوکړه د ۱۹۱۳ز د جولای ۲۳ مه نېټه —مړینه د ۲۰۱۰ز کال د مارچ ۳ مه نېټه) د برتانیې کارګر ګوند سیاستوال و چې د ۱۹۸۰ز کال څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې یې د کارګر ګوند د مشر په توګه خدمت وکړ. فوټ په ټریبون (Tribune ) مجله او ایوینیګ سټنډرډ (Evening Standard) ورځپاڼه کې د ژورنالېست په توګه خپل حرفوي ژوند پیل کړ. هغه په ۱۹۴۰ز کال په یوه مستعار نوم، د اډولف هیټلر د امتیاز (appeasement ) په مقابل کې د ګناهګار سړي تر عنوان لاندې یو ناندریز کتاب ولیکه.
فوټ د پارلمان د غړي (MP) په توګه له ۱۹۴۵ز کال څخه تر ۱۹۵۵ز کال پورې او بیا ځلي له ۱۹۶۰ز کال څخه په ۱۹۹۲ز کال کې د هغه تر متقاعد کېدو پورې خدمت وکړ. نوموړی یو پر جوشه خطیب و او د خپل حرفوي ژوند ډېر وخت د کارګر ګوند له کیڼ اړخ سره مل و، فوټ د هستوي وسلې د خلع کولو لپاره د هلو ځلو او د اروپا اقتصادي اتحادیې (EEC) څخه د برتانیې د بېلېدلو قوي ملاتړی و. هغه د هېرولډ وېلسن د واک په دوره کې (هغه وخت چې هېرولډ وېلسن لومړی وزیر و) په ۱۹۷۴ز کال کې په کابینه کې د استخدام لپاره د دولت وزیر په توګه وګومارل شو او هغه وروسته د جېمس کالېګن د واک په دوره کې د عوامو د جرګې د مشر (له ۱۹۷۶ز کال څخه تر ۱۹۷۹ز کال پورې) په توګه چوپړ وکړ. نوموړی همدارنګه د کالېګن د واک په دوره کې له ۱۹۷۶ز کال څخه تر ۱۹۸۰ز کال پورې د کارګر ګوند مرستیال و.
فوټ چې د کامپرومایز کانديد (هغه کانديد چې دواړو خواوو ورباندې موافقه کړې وي) په توګه انتخاب شوی و، له ۱۹۸۰ز کال څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې یې د کارګر ګوند د مشر او د اپوزیسیون د مشر په توګه دنده ترسره کړه. د هغه غښتلو کیڼ اړخو نظریو او د هغه په مردد یا دوه زړي مشرتابه انتقادونو هغه یو منفور مشر جوړ کړ. هغه ته د ده د مذبذب ظاهر، په ځانګړې توګه د تلویزیوني پروګرامونو لپاره د نامناسبوالي په خاطر د "ورزیل ګومیج" (ډارونکي څلي) لقب ورکړل شو. په ۱۹۸۱ز کال کې د ګوند څخه یو برخه بیله شوه ترڅو سوسیال دېموکرات ګوند (SDP) جوړ کړي. فوټ ۱۹۸۳ز کال په عمومي ټاکنو کې د کارګر ګوند مشري کوله، د نوموړي د مشرتابه په دوره کې یاد ګوند د ۱۹۱۸ز کال د عمومي ټاکنو راهیسې ترټولو لږ رایې او له ۱۹۴۵ز کال را په دېخوا په پارلمان کې ترټولو کمې څوکۍ ترلاسه کړې، چې د ۲۰۱۹ز کال په ټاکنو کې د کارګر ګوند تر ماتې پورې دا حالت بیا تکرار نه شو. هغه له ټاکنو وروسته د ګوند له مشرتابه څخه استعفا ورکړه او نیل کیناک د هغه ځای ناستی شو.
د مایکل فوټ لیکلي کتابونه ګنهګار سړي (د ۱۹۴۰ز کال چاپ)؛ قلم او توره (د ۱۹۵۷ز کال چاپ)، د جاناتان سویفټ ژوند لیک؛ او د انیورین بیوېن ژوند لیک دي.
کورنۍ
فوټ د ډیون کاونټي د پولیماوت ښار په لبپسن ټرېس سیمه کې زېږېدلی دی، نوموړی د اسحاق فوټ (زوکړه ۱۸۸۰ز کال — مړینه ۱۹۶۰ ز کال) او سکاټسومېن ايوا (کورنی نوم یې مېکینتوش، مړینه د ۱۹۴۶ز کال د مې میاشتې ۱۷ مه نېټه) په اوه اولادونو کې پنځم او په پنځه زامنو کې څلورم زوی و. اسحاق فوټ یو وکیل او د پوليماوټ د فوټ او باوډین د حقوقي شرکت تاسیس کوونکی و (چې له بل شرکت سره یوځای شو ترڅو فوټ انسټي رامنځته کړي). اسحاق فوټ چې د لیبرال ګوند یو فعال غړی و، د کورنوال کاونټي د بوډمین د انتخاباتي حوزې لپاره په پارلمان کې د لیبرال ګوند د غړي په توګه له ۱۹۲۲ز کال څخه تر ۱۰۲۴ز کال پورې او بیا ځلي له ۱۹۲۹ز کال څخه تر ۱۹۳۵ز کال پورې او د پولیماوت د ښاروال په توګه خدمت کړی.
د مایکل فوټ وروڼه او خویندې عبارت دي له: سر ډینګل فوټ (زوکړه ۱۹۰۵ز — مړینه ۱۹۷۸ز) د لیبرال ګوند د پارلمان غړی و چې په پای کې د کارګر ګوند د پارلمان غړی شو؛ هیو فوټ، بېرون کارېډون (زوکړه ۱۹۰۷ز — مړینه ۱۹۹۰ز) د سایپرس والي (له ۱۹۵۷ز کال څخه تر ۱۹۶۰ز کال پورې) او له ۱۹۶۴ز کال څخه تر ۱۹۷۰ز کال پورې په ملګرو ملتونو کې د برتانیې استازی؛ لیبرال سیاستوال جان فوټ، وروسته بېرون فوټ (زوکړه ۱۹۰۹ز کال — مړینه ۱۹۹۹ز کال)؛ مارګارېټ الیزابېت فوټ (زوکړه ۱۹۱۱ز کال — مړینه ۱۹۶۵ز کال)؛ جینیفر مېکینتاش هایټ[سرچینې ته اړتیا لري] (زوکړه ۱۹۱۶ز کال — مړینه ۲۰۰۲ز کال)؛ او کریستوفر اسحاق فوټ (زوکړه ۱۹۱۷ز کال — مړینه ۱۹۸۴ز کال). [سرچینې ته اړتیا لري] مایکل فوټ د مبارز ژورنالیست پاول فوټ (زوکړه ۱۹۳۷ز کال — مړینه ۲۰۰۴ز کال) او د خیره بنسټ چلوونکي اولیور فوټ (زوکړه ۱۹۴۶ز کال — مړینه ۲۰۰۸ز کال) تره و.
د ژوند لومړني وختونه
فوټ د پولیماوت کالج په لومړني ښوونځي، په سوېنېج کې په فوریس ښوونځي او په ریډینګ کې د لېټن پارک ښوونځي کې زده کړې وکړې. کله چې هغه د فوریس ښوونځی پرېښود، د ښوونخي مدیر د هغه پلار ته یو لیک ولېږه چې په کې لیکلي یې وو: "هغه په ښوونځي کې له هر لحاظه مخکښ هلک و". هغه له دې وروسته د د فلسفې سیاست او اقتصاد لوستلو لپاره د اکسفورډ وېدېم کالج ته ولاړ. فوټ د آکسفورډ د اتحادیې مشر و. هغه د امریکا متحده ایالاتو ته د ESU په سفر کې برخه اخیستې وه ( متحده ایالاتو ته د مناظرې سفر چې د انګلیسي-ویونکو اتحادیې (ESU) لخوا په لاره اچول شوی و). په ۱۹۳۴ز کال کې د دویمې-تحصلي درجې سند سره فوټ په بریکینهیډ کې د حمل او نقل د منشي په توګه دنده پیل کړه. فوټ د هغو بیکاریو او مالي ستونزو په واسطه چې ده په لیورپول کې ولیدې ډېر اغېزمن شو، چې د هر هغه شي څخه چې ده په پولیماوت کې لیدلي وو په بیله کچه وې. فوټ چې تر دې مهاله لیبرال و، د اکسفورډ پوهنتون د کارګر ډلې د مشر ډېویډ لیوس له خوا، چې یو کاناډایي و چې په روډ سکالرشیپ یې په اکپورډ کې زده کړې کولې، او نورو په واسطه سوسیالیزم ته راواړول شو: "... ما هغه پېژنده [په اکسفورډ کې] کله چې زه لیبرال وم [او لیوس] سوسیالیزم ته زما په را اړولو کې لاس درلود". فوټ د کارګر ګوند سره یوځای شو او به ۲۲ کلنۍ کې د ۱۹۳۵ز کال په عمومي ټاکنو کې د لومړي ځل لپاره پارلمان ته کاندید شو، چې په دې ټاکنو کې یې رقیب مونماوت و. د ټاکنو به بهیر کې یې، د بیا مسلح کولو د هڅې لپاره په لومړي وزیر سټېنلي بېلډوین نیوکه وکړه. فوټ د ده د ټاکنو په وینا کې، ادعا وکړه چې "اوس باید په اروپا کې د وسلو سیالي ودرول شي". فوټ همدارنګه وروسته له هغې چې په ۱۹۳۳ز کال کې د جنیوا د بې وسلې کولو څو اړخیزه خبرې اترې ناکامې شوې، د یو طرفه خلع سلاح کېدلو ملاتړ وکړ.
فوټ د کیڼ اړخ ټریبون اونیزې مجلې سره له یوځای کېدو وړاندې، کله چې یاده مجله د ۱۹۳۷ز کال په لومړیو کې د یووالي د هلو ځلو څخه د ملاتړ لپاره، د کارګر او نورو کیڼ اړخو ګوندونو ترمنځ د فاشېست-ضد یوې متحدې جبهې د رامنځته کولو په هڅه کې تاسیس شوه، د لنډ وخت لپاره له نیو سټېټسمن مجلې سره په کار کولو سره، یو ژورنالېست شو. د مبارزې غړي د سټېفورډ کریپس (د کارګر-اړوند) سوسیالیست ډله، خپلواک کارګر ګوند او د سترې برتانیې کمونیست ګوند (CP) وو. فوټ په ۱۹۳۸ز کال کې، د غیر-سوسیالېست ګوندونو په ګډون د ملي جبهې (د کیڼ اړخو او معتدله ګوندونو یووالی) په ملاتړ د فاشیزم او امتیاز په وړاندې د کمونېست ګوند د نوې پالیسۍ د غوره کولو څخه د انکار له امله د د ورځپاڼې د لومړي خپروونکي ویلیم مور له لرې کولو وروسته، استعفا ورکړه. د ۱۹۵۵ز کال په یوه مرکه کې، فوټ په نظري ډول د یو آزادي پاله سوسیالېست په توګه ځان معرفي کړ.
هغه د امپریالېزم کلک مخالف و او د هند په لیګ کې یې ډېر لاس درلود. د اکسفورډ د یوه فارغ التحصیل په توګه، د هند د لیګ تاسیس کوونکي کریشنا مینون څخه ډېر اغېزمن و. د هند لیګ یو برتانوي بنسټه غورځنګ و چې د هند دبشپړې خپلواکۍ لپاره یې هلې ځلې کولې. د هند له خپلواکۍ وروسته، فوټ د هند سره نږدې اړیکې لرلې او په پای کې د هند لیګ رییس شو.
ژورنالیزم
د انیورین بیوان په وړاندیز، فوټ ډېر ژر د بیوربروک لخوا د ده په ایوینینګ سټنډرډ ورځپاڼه کې د لیکوال په توګه وګومارل شو. (بیوېن به ښایي بیوربروک ته په ټلیفون ویلي وي: "ما دلته یو زړور لار ورکی شهسوار موندلی دی. هغوی د ده رییس له دندې ګوښه کړ، ده هم ځکه استعفا ورکړه. دی یوځل ووینئ.") د دویمې نړیوالې جګړې په ګرمېدو سره، د نظامي خدمت لپاره داوطلب شو، خو د نوموړي د مزمنې نفس تنګۍ له امله و نه منل شو. په ۲۰۰۹ز کال ښکاره شوه چې هغه د پټو مرستندویو واحدونو غړی و.
د فاز بدلون
په کیمیا، ترموډینامیک او ډېرو نورو اړوندو برخو کې د فاز انتقالات (د حالت بدلونونه) د محیط د یوه داسې حالت تر منځ د بدلون یا انتقال فزیکي پروسې دي چې د ځينو پارامترونو په مرسته مشخصېږي او بل هغه حالت چې د پارمترونو د بېلابېلو اندازو په مرسته مشخصېږي. دا اصطلاح معمولاً د مادې د بنسټیزو حالتونو یعنې جامد، مایع او ګاز تر منځ د بدلونونو لپاره کارېږي او په ځینو کمو مواردو کې د پلازما لپاره هم کارول کېږي.
د ارنفسټ ډلبندي
پاول ارنفسټ د فاز بدلون د ازادې ترموډینامیکې انرژۍ د چلند له مخې د نورو ترموډینامیکو متغیراتو د تابع په توګه ډلبندي کړ. په دې پروسه کې د فاز بدلون د ازادې انرژۍ د هغه کوچني مشتق په مرسته وښودل شو چې په بدلون یا انتقال کې ناپیوسته دی. د فاز لومړۍ درجه بدلون ځینو ترموډینامیکي متغیراتو ته په کتو سره د ازادې انرژۍ په لومړي مشتق کې یو ناپیوستوالی څرګندوي. بېلابېل جامد/مایع/ګاز بدلونونه د لومړۍ درجه بدلونونو یا انتقالاتو په توګه ډلبندي کېږي، ځکه چې د حجم یو ناپیوست بدلون په کې شامل دی چې فشار ته په کتو سره د ازادې انرژۍ لومړنی (معکوس) دی. د فاز دویمه درجه بدلون یا انتقال پیوست دی (د درجې پارامتر چې بېروني میدان ته په کتو سره د ازادې انرژۍ لومړنی مشتق دی، په ټول بدلون کې پیوست دی)، خو د ازادې انرژۍ په دویم مشتق کې ناپیوستوالی ښيي. په دې کې د اوسپنې په څېر په هغو موادو کې د فرومقناطیس د فاز بدلونونه شامل دي چې هلته مقناطیس چې د مقناطیسي میدان ځواک ته په کتو سره د ازادې انرژۍ لومړنی مشتق دی، کیوري تودوخې ته د د تودوخې له کمېدو سره په دوامدار ډول تر صفر زیاتېږي. مقناطیسي حساسیت چې له میدان سره د ازادې انرژۍ دویم مشتق دی، په ناپیوست ډول بدلېږي. د انفرسټ د ډلبندۍ له مخې دلته ښايي د فاز دویمه، درېیمه، څلورمه او تر دې لوړه درجه بدلونونه وي.
اوسنۍ ډلبندۍ
د فاز لومړۍ درجه بدلونونه هغه دي چې پټ یا ناڅرګند حرارت لري. په دغه ډول بدلون کې یو سیستم په هر حجم کې یوه اندازه ثابته (او معمولاً زیاته) انرژي جذبوي یا یې ازادوي. د دې پروسې په جریان کې د سیستم تودوخه د حرارت له اضافه کېدو سره ثابته پاتې کېږي: سیستم په یوه ګډ فاز کې واقع دی چې په هغه کې د سیستم ځینو برخو بدلون یا انتقال بشپړ کړی دی او ځینې نورو نه دی بشپړ کړی. تر ټولو څرګندې بېلګې یې د کنګل ویلې کېدل او د اوبو جوش کېدل دي (اوبه سملاسي پر بخار نه بدلېږي، بلکې د مایع اوبو او بخاري حبابونو یو څپاند مخلوط جوړوي). «یوسف امري» او «مایکل ورټیس» وښوده چې کمزوری اختلال کولای شي یو لومړۍ درجه بدلون رامنځته کړي. په دې معنا چې بدلون د تودوخې په یوه کمه محدوده کې بشپړېږي، خو د اوبو د ډېر سړښت او ډېرې ګرمۍ په څېر پدیدې ژوندۍ پاتې کېږي او په حرارتي یا ترمل دوران کې پاتې‌شوني لیدل کېږي.
د فاز دویمه درجه بدلونونه د فاز پیوست بدلونونه هم بلل کېږي. دغه ډول بدلونونه د انشعابي حساسیت او د پیوستون د تابع په مرسته مشخصېږي. د فاز د دویمه درجه انتقال یا بدلون بېلګې فرومقناطیسي بدلون، فوق هادي بدلون (د لومړي ډول فوق هادي لپاره په صفر بېروني میدان کې د فاز بدلون دویمه درجه دی او د دویم ډول فوق هادي لپاره د فاز انتقال د دواړو حالتونو یعنې له عادي حالت څخه مختلط او له مختلط حالت څخه فوق هادي ته حالت دویمه درجه دی). د سرېښناکوالي پر خلاف د بې شکله موادو حرارتي انبساط او حرارتي ظرفیت د ښیښه‌يي انتقال په تودوخه کې نسبتاً ناڅاپي بدلون ښيي چې دقیق تشخیص یې د کالریمټري د ارزونو په مرسته ممکن دی. «لو لانډو» د دویمه درجه انتقالاتو یا بدلونونو اړوند د پدیده پېژندنې یوه تیوري وړاندې کړه.
مارکي دو ساد
سره له‌دې چې د ساد پر وړاندې هېڅ کوم قانوني تور شتون نه‌درلود، هغه د خپل ژوند کابو ۳۲ کلونه (یا وروسته له ۱۷۷۷ز څخه، یوازې د  بېلابېلو د پاچا «lettre de cachet» لیکونو یا غیرارادي ژمنې له‌امله) په بېلابېلو بنديخانو او یوه مرستون کې تېر کړي دي: اووه کلونه په شاتو دو وینسېن کې، پنځه کلونه په باستیل کې، یوه میاشت په کنسرجېري کې، دوه کلونه په یوې نظامي کلا کې، یو کال په مدېلونېتس صومعه کې، درې کلونه په بیسېتر مرستون کې، یو کال په سېنت پیلاجي بندیخانه کې او دولس کاله په شارنتون مرستون کې. د فرانسې اوښتون پر مهال، هغه د ملي کنوانسیون ټاکل شوی استازی ؤ. ډېري آثار یې په بندیخانه کې لیکل شوي دي.
په عامه هڅوب او د ادیبانو په منځ کې، د ساد مینه‌وال لا هم شته. ګڼ‌شمېر فرانسوي متفکرانو، لکه رولان بارت، ژاک دېریدا او میشل فوکو د هغه په هکله مطالعات خپاره کړي دي. له بلې خوا، فرانسوی هېدونیست فیلسوف «میشل اونفري» له ساد سره دغه لېوالتیا تر نیوکې لاندې راوړې او لیکي چې، «عجیبه ده چې له فکري پلوه له ساد څخه اتل جوړ کړو». همدا راز، ګڼ‌شمېر سینمایي فلمونه د ساد له آثارو څخه اقتباس شوي دي، تر ټولو پېژندل شوي یې د پازولیني سالو (د ساد «په سودوم کې ۱۲۰ ورځې» له لانجمن کتاب څخه اقتباس) او همدا راز د سپانیایي هدایتکار خېسوس فرانکو ګڼ‌شمېر فلمونه دي.
د ژوند لومړني کلونه او زده‌کړه
ساد د پاریس په دو کوند هوټل (Hôtel de Condé) کې د ۱۷۴۰ز کال د جون میاشتې پر ۲یمه نېټه، د ژان باپتیست فرانسوا جوزېف، کونت دو ساد او مایل دو کارمان (د کوند ملکې وینځه او ناسکه تره لور) په کورنۍ کې زېږېدلی دی. هغه د کورنۍ یوازېنی پاتې ماشوم ؤ، د خپل تره (لوی راهب دو ساد) له‌خوا روزل کېږي. ساد ځوان ؤ چې پلار یې کورنۍ پرېږدي؛ مور یې یوې صومعې ته ځي. ساد غلامانو لوی کړ؛ هغو به د ساد «هر ناز پورته کاوه» او همدا وه چې هغه «یو یاغي، سرکښه او نازولی ماشوم شو او ورځ په ورځ یې خوی بدلېده».
موده وروسته، ساد د څلور کلونو لپاره د لوی لویس لېسه کې، چې د پاریس یو یسوعي ښوونځی دی، شامل شو. په ښوونځي کې د کاهن «ابې ژاک-فرانسوا» تر څارنې لاندې وروزل شو. کلونه وروسته ابې د ساد په یوې محاکمه کې شهادت ورکړ او ویې ویل چې، «ساد احساساتي خوی درلود چې هغه یې د عیش او عشرت ته هڅوه، خو په زړه کې ډېر ‹پاک› ؤ». د لوی لویس په لیسه کې هغه «ډېر سخت جسمي مجازات» ولېدل او ان «په سوټیو باندې وټکول شو»؛ نو «کله چې لوی شو، نو ژوند یې په تاوتریخوالي او روحي رنځونو کې تېر شو».
ساد په څوارلس کلنۍ کې یوې لویې نظامي اکاډمۍ کې شامل شو. وروسته له شلو میاشتو روزنې، د ۱۷۵۵ز د ډسمبر پر ۱۴مه، په پنځلس کلنۍ کې سرتېری شو او د لومړي بریدمن په توګه یې دنده پیل کړه. دیارلس میاشتې په لومړۍ بریدمنۍ کې پاتې شو او وروسته له هغې د «کونت دو پروونس کارابین» لوا په «دو س. اندره» په غونډ کې د دوه‌یم بریدمن په رتبه کې وګومارل شو. په پای کې «Dragon» لوا ته ولاړ او تر ډګروالۍ رتبې پورې یې ترفېع وکړه او په اووه کلنې جګړې کې یې ګډون وکړ. په ۱۷۶۳ز کې له جګړې راستون شو او له یوه شتمن قاضي څخه یې لور وغوښته، د انجلۍ پلار د کشرۍ په ځای د مشرې لور «رنه پلاجي دو مونترویل» په واده ورسره هوکړه وکړه. وروسته له واده د دوو زامنو او یوې لور خاوند شو. په ۱۷۶۶ز کې یې یو خصوصي تیاتر درلود چې په پروونس کې یې په خپله کلا «Château de Lacoste» کې جوړ کړی ؤ. د ۱۷۶۷ز کال په جنوري کې یې پلار مړ شو.
کورني نومونه او وارثان
د ساد کورنۍ نارینه‌وو په بدلېدونکې توګه «مارکي» او «کونت» نومونه غوره کول. د لومړي ځل لپاره یې نیکه «ګاسپارد فرانسوا دو ساد» یې پر ځان «مارکي» نوم کېښود؛ کله ناکله هغه «مارکي دو ساد» ؤ، خو په اسنادو کې یې نوم «مارکي دو مازان» راغلی دی. د ساد کورنۍ د تورې سړي وو او په هغه وخت کې یې ادعا کوله چې د فرانکي اصالت او اشرافیت تر ټولو پخوانۍ کورنۍ دی، نو د شاه له مرستې پرته د «اشرافي» لقب، تر ډېره «مودبانه» پېژندل کېده. له بدلېدونکو لقبونو او نومونه کارونه ښي چې د لقب د مراتبو سلسله (د فرانسې اشرافیانو توپیر) خیالي وه؛ په نظري توګه، د «مارکي» لقب هغو اشرافیانو ته ورکول کېده چې څوګوني «کونت‌توب» یې درلود، خو د شکمنو ټبرونو د اشخاصو له‌خوا د «مارکي» په کارونې سره، د دغه لقب نوم بد شو. په دربار کې، لومړیتوب د مشروالي او سلطنتي مهربانۍ له‌مخې ؤ، نه د لقب له‌پلوه. د پلار او زوی ترمنځ ځینې مکاتبې شته چې په هغوی پلار خپل زوی ته «مارکي» ویلي.
د ساد اولاده تر کلنو، کلنو د هغه ژوند او کار د داسې یوه ننګ په سترګه کتل چې باید وځپل شي. د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې همدا حالت روان ؤ، تر هغو چې «کونت خاویر دو ساد» ځان «مارکي» ونوموه او هغه لقب یې غوره کړ چې لسیزې، لسیزې چا نه‌کاروه؛ هغه د خپل نیکه لیکنو ته خورا لېوالتیا وښودله. هغه مهال، د افسانې «الهي مارکي» په کورنۍ هومره د ذکر وړ نه‌ؤ چې خاویر دو ساد په ۱۹۴۰ز لسیزه کې یوه خبریال ته د مراجعې په پایله کې د هغه په هکله څه ناڅه باندې پوهېږي. وروسته، په «کوندې ان بري» کې د ساد د لیکنو یوه ټولګه پیدا کوي او څو لسیزې یې له پوهانو او ادیبانو سره کار وکړ ترڅو د هغو د خپرېدو زمینه برابره کړي. تر ټولو کشر زوی یې «مارکي تیبو دو ساد» ورسره ډېره مرسته کوله. همدا راز، کورنۍ یې ادعا وکړه چې په دغه نوم یو سوداګریز نښان هم دی. کورنۍ یې په ۱۹۸۳ز کې «Château de Condé» کلا وپلورله. د لاسلیکنو پر سربېره، ځینې چاپي نسخې یې په پوهنتونونو او کتابتونونو کې ساتل کېږي؛ خو ګڼ‌شمېر لیکنې یې په اتلسمې او نولسمې پېړۍ کې ورکې شوې. ډېري یې د ساد له مړینې وروسته، د هغه د زوی «دوناتا کلود ارماند» له‌خوا وسوځول شوې.