تايرايډ_غده
لاملونه اوپتوجينزس : يوه اوتواميون ناروغې ده ،چې په کې دTSHمنونکوپه وړاندې يوډول (IG,Ab)Immuno globulin antibodyچې دTSIپه نوم هم يادېږي دتايرايدپه غده ،(BM)Bone marowاولمفاوې انساجوکې جوړېږي چې بيادودى اودهورمونونودافراززياتوالي لامل کېږي ،داچې په کوم ميخانيکيت سره نوموړې انتي باډې (Ab)جوړيدل تنبه اوعمل کوي په بشپړډول ښکاره نه دى خودناروغۍ په منځته راتلوکې ارثي اودچاپيريال فکتورونه په ګډه سره رول لري .دGeneticفکتورونوپه لړکې د  HLAB8 HLADR3 HLADR4ګروپ خلک دناروغۍ منځته راتلولپاره برابرګڼل کېږي. دچاپيريال فکتورونوپه لړکې دلاندې فکتورونوڅخه يادونه کېږي. ١- انتان :ځينې وايروسي اوباکتريال انتنات په يوه برابره جنيتک زمينه کې دهايپرتايروديزم رامنځته کيدل سختوې په دې ډله کې دE Coliبکتريا،Yersinia, enteroocoliticaبکترياوڅخه يادونه کېږي اوداسې ويل کېږي چې دنوموړوانتناتوانتي جينيک جوړښت دTSHمنونکودانتي جينيک جوړښت ته ورته والى لري اوکله چې دنوموړوانتناتوپه وړاندې Abجوړشي ،نوکوربه دتايرايدغدي TSHمنونکوسره Cross reactionکوي اودهايپوتاروديزم لامل کېږي ٢-فشار(Stress):که څۀ هم چېStress.دناروغۍ دپيتالوجيک فکتورپه ډول خپل ارزښت دلاسه ورکړى دى .خوځينې اندوکراينولوجستان اوس هم دهغې په ډول ټييګارکوي اووايې چې ځينې وخت په تيريدونکي ډول دهايپرتايروديزم درامنځته کيدواودژونددغټوستونزوسره مخامخ کيدوپه Stressسرليک کې له دې کبله تړاوشتون لري (لکه دکورنۍ ديوغړي دمړيني له کبله ) ٣- ايودايدزياتوالى :په هغه ځايونوکې چې مخکې ترمخکې په کې Gravis,Subclinicalناروغۍ شتون لري. ٤- سګرټ څکول :که څه هم چې دادgraveناروغۍ په رامنځته کيدوکې لږارزښت لري خودgraveناروغې Opthalmpathyسره يې تړاونژدې دي. ٢-Toxic adenoma(Plummer disease): دتايرايدکسيک اوځانګړې نوډول د%٥څخه کموپېښوکې دهايپرتايروديزم لامل کېږي چې په اوتونوموس ډول په زياته اندازه دتايرايدهورمون افرازوي چې له دې کبله يې TSHداخلې افرازمنع کوي اوورپسې دباقي پاتي غدي کوچينوالى( اتروفي) رامنځته کېږي. داډينوماغټوالى زياتره د3cmڅخه زيات وي ،دناروغۍ زياتره پيښي د٤٠کالوڅخه پورته عمرکې په ښځوکې ليدل کېږي ددې ناروغۍ %٥٠پېښوکې يواځې دپلازماT3اندازه لوړه وي چې دThyrotoxicosisپه نوم يادېږي ،په دې کې ارتشاحي ياتخريبي  افتالموپتي اوډرموپتي نه ليدل کېږي اودتايرايدضدTSHاوAbپه کې نه وي. ٣- توکسيک مولټي نوډولرجاغور:دهايپرتايروديزم دغه ډول په دوديزډول په ښځوکې زيات ليدل کېږي دناروغۍ پيښې په مسنوښځوکې زياتې ليدل کېږي اودشدت له نظره په کمه اندازه وي دناروغۍ په دې ډول کې دزړه دناروغيواختلاطات لکه دزړه ددهليزونوناروغې ) (Atrial Fibrillationاودزړه عدم کفايه په متبارزډول ليدل کېږي. ٤- تحت الحا: Thyroiditis دغه ډول تايرودايتس دځينې وايروسونولکه Mumps،Coxackivاوادينووايروس له کبله رامنځته کېږي. دغه ډول هايپروديزم کې دتايرايدشاوخوادردشتون لري چې دژامې زاويې اوغوږته خپرېږي،دخوړلو،ټوخې کولواوغاړې خوځولوسره زياتېږي ،دتايرايدغده دلمس ياجس وړحساسه اوددردناکه وي سيستماتيک اعراض ورسره وي اوناروغان زياتره د٤٠-٣٠کالوعمرلري که غده حساسه اودردناکه نه وي Silent thyroiditisپه نوم يادېږي چې دې ډول هايپرتايروديزم پسې هايپوتايروديزم راځي. ٥- Job Basidew ناروغۍ: دغه ډول هايپرتايروديزم دمولټي نوډولرجاغورلرونکې ناروغ کې ايودين لرونکې غذايې رژيم ،کثيفه موادواوياځينودرملولکه اميډارون داخستلوله کبله رامنځته کېږي .دهايپرتايروديزم دغه ډول کمزورى اوخپله ښه کېږي. ٦- مصنوعي تايروتوکسيکوژس:دتايروتوکسيکوزس دغه ډول دباندينې تايرايدهورمونونودزياتې اندازې خوړلوله کبله راپيداکېږي .دغه ناروغۍ غيرې دوديزشکل لري اوپه هغوخلکوکې ليدل کېږي کوموکې چې سايکولوجيکل ياعصبي ناروغۍ شتون ولري. ٧- دتحمدان ستروما،دتخمدان ددرموئيدتومورونواوتيراتوما نژدې %٣کې دتايرايدانساج ليدل کېږي اوکيداى شي چې دنوموړوانساجوڅخه په اوتونوموس ډول تايرايدهورمونونه افرازشي چې لامل يې توکسيک نوډولرياتوکسيک مولټي نوډولر جاغوردى. ٨- دنخامي غدي تومورونه :دهايپرتايروديزم نادره لامل دنخامي تومورونوپه مټ دTSHدافراززياتوالى کڼل کېږي چې دسيروم TSHلوړيانورمال اوحقيقي تايروتوکسيکوزس شتون لري اوOphtgalmopathyمثبت وي. ٩- Hashimatous Thyroiditis:ددې ناروغۍ په تخريبي پړاوکې په تيريدونکي ډول هايپرتايروديزم ليدل کېږي. . ١٠- اميدواري ،تروفوبلاستيک تومورونه اوله زېږون وروسته تايروتوکسيکوزس) (Postpartum : که څه هم چي TSHمنونکوسره لږميلان لري خوکه اندازه يې ډېره زياته شي نوکيداى شي چې دTSHمنونکودفعالولولامل وګرځي لکه داميدوارې په اولوڅلورومياشتوکې چې د HCGسويه ډيره لوړه وي نوپه حامله ښځوکې په کمه اندازه هايپرتايروديزم ليدل کېږي همداډول د Moleاميدوارۍ،کوريوکارسينومااودخصيودناوړتوب له کبله چې دHCGسويه په کې ډېره لوړه وي هم تايروتوکسيکوزس ليدل کېږي ٥-٩%ښځوکې دزيږون څخه وروسته اوپه اولوشپږومياشتوکې په دوديزډول Thyroiditisليدل کېږي چې له دې کبله ېې تيريدونکې هايپرتايروديزم ليدل کېږي. دتايرايدغدې دفعاليت کموالى (Hypothyroidism) هايپوتايروديزم يوکلينکي سندروم دى ،چې دتايرايدغدي څخه دتايرايدهورمونودافرازدکموالي له کبله رامنځته کېږي که دناروغۍ لامل خپله غده کې وي دپرايمري هايپرتايروديزم اوکه دنخامي غده کي وي ددوهمي هايپوتايروديزم په نوم سره يادېږي ،خودناروغۍ %٩٥-٩٠پيښې دتايرايدغدي ناروغۍ جوړوي. په عمومي ډول هايپوتايروديزم دميتابوليکي پيښودسستوالي لامل جوړېږي ،خووخيم شکل کې پولې سکرايدونوراټوليدلپه پوستکې کې رامنځته کېږي چې خاپ نه پرېښودونکي اذيما(Nonpiting)اذيمالامل کېږي چې دMyxodemaپه نوم يادېږي ،ځينې پوهان دمکسوماکلمه دناروغۍ دوخيم شکل لپاره کاروي اوځينې نوريې دهايپوتايروديزم په ځاى کاروي خوCretinismدناروغۍ هغه ډول دى چې دزيږيدنې دوخته راهيسي شتون ولري اوددماغي اوفزيکي ودې ګډوډيوسره يوځاى وي .(٦م،١١٥ ) دهايپوتايروديزم اسباب په لاندې ډول دى : ١- دتايرايدالتهاب. ٢- Autoimmuneعوامل. ٣-دايودين کموالى. ٤- دانزايمي سيستم انديښني. ٥- دGoitrogenicموادواخستل. ٦- دراديوتراپي وړانګودزيات دوزتطبيق.٧-دجراحي عمل اختلاطات. ٨- ايديوپايتيک عوامل که چيري هايپوتايروديزم دماشومتوب دوره کې پيداشي دCretinismپه نوم اوکه چيري په لوړعمرکې پيداشي دMexodemaپه نوم يادېږي. دجاغور(Goiter) ډولونه: ١- Endemic colloid goiter: دګايتراصطلاح دتايرايدغدي دغټيدوپه ماناده کوم چې دايودين دکموالي په اثرپه وجودراځي ،لکه څنګه چې مخکې ياده شوه چې هرکال 50mgrايودين دتايرايدهورمونو(T3اوT4) دبشپړترشح لپاره ضروري دي. دنړۍ په ځينوسيموخصوصاًدسويس دالپ غرنيوسيمواوهمدارنګه دافغانستان په ځينوغرنيوسيموکې خلک دجاغورپه ناروغۍ اخته کېږي چې دEndomic goiter په نوم يادېږي ،چې زمونږپه ګران هېوادافغانستان دننګرهاراوکونړپه خاوره تردې چې  په خوراکې  توکوکې په پوره اندازه ايودين وجودنه لري ،لدې کبله ددې ولايتونوپه ځينوخلکوکې اندوميک ګايترپه نظرراځي