cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
وای کروموزوم
سرچینه
داسې انګېرل کېږي چې «اېکس» او «وای» کروموزومونو د «اټوسومز» په نامه د ورته کروموزومونو له یوې جوړې څخه تکامل کړی دی او دا هغه مهال و چې یوه اجدادي حیوان الیلي تنوع رامنځته کړه او یوازې د همدغه الیل د لرلو له امله ارګانېزم مذکر یا نرینه شو. د دغه ایلیل لرونکی کروموزوم پر وای کروموزوم بدل شو او د دې جوړې بل غړی اېکس کروموزوم شو. د وخت په تېرېدو سره هغه جینونه چې نرینه‌وو ته ګټور او ښځو ته مضر وو (یا یې پر ښځو هېڅ اغېز نه درلود)، یا په وای کروموزوم کې رامنځته شول او یا هم د کروموزوم د ځای پر ځای کېدو د پروسې له لارې رامنځته شول.
تر دې وروستیو پورې فکر کېده چې «اېکس» او «وای» کروموزومونه شاوخوا ۳۰۰ میلیونه کاله وړاندې له یو بل څخه جلا شوي دي. په ۲۰۱۰ کال کې خپرې شوې څېړنې او په ځانګړي ډول د پلاټیپس جینوم د تسلسل په اړه په ۲۰۰۸ کال کې شوې څېړنې څرګندوي چې د اېکس.وای د جنسیت ټاکلو سیستم له نورو تي لرونکو حیواناتو څخه د مونوټریمونو په وېشلو کې ۱۶۶ میلیونه کاله وړاندې موجود نه و. د اېکس.وای سیستم د عمر په اړه دغه بیاځلي اټکل د دې موندنې پر اساس ولاړ دی چې هغه تسلسلونه چې د مارسوپیال او ایتیرین تي لرونکو حیواناتو په اېکس کروموزومونو کې موجود دي، د پلاټیپس او مرغانو په اتوسوموسونو کې هم شته. پخوانی اټکل د ناسمو راپورونو پر بنسټ شوی و چې ویل یې د پلیټیپس اېکس کروموزوم هم دا تسلسلونه لري.
د انسانانو وای کروموزوم
په انسانانو کې وای کروموزوم شاوخوا ۵۸ میلیونه بېس پایرونه (د ډي.اېن.اې جوړوونکي بلاکونه) لري او په یوه نرینه حجره کې د ټولې ډي.اېن.اې کابو ۲ سلنه څرګندوي. د انسان وای کروموزوم څه باندې ۲۰۰ جینونه لري چې لږ تر لږه ۷۲ یې پروټینونه کوډ کوي. هغه ځانګړنې چې له وای کروموزوم څخه په ارث وړل کېږي، وای اړوندې ځانګړنې یا هولنډریکې ځانګړنې بلل کېږي.
نهم میکائیل پالایولوګوس
نهم میکائیل پالایولوګوس (په یوناني: greeιhaή δαγlog ange ange ἄαγγλ ἄἄγγλ ἄnγν ἄαγγλ ἄnγν ange ἄnμγ؛ د ۱۲۷۷ کال د اپرېل له ۱۷ – د ۱۳۲۰ کال د اکتوبر تر ‍۱۲) له خپل پلار دوهم اندرونیکوس سره یو ځای له ۱۲۹۴ څخه تر خپل مرګ پورې د بیزانس سترواک و. دوه اندرونیکوس او نهم میکائیل د موازي ګډو واکمنانو په توګه واکمني وکړه او دواړو د اتوکراتور (تنها واکمن یا خپلواک واکمن) له لقب څخه ګټه اخیستله.
نوموړی چې له خپل پلار سره د ښه اخلاقو خاوند و، د یو زړور او ځواکمن سرتېري په توګه هم پېژندل کېده او د خپلو سرتېرو د پیسو په ورکولو یا هڅولو کې شخصي سرښیندنې ته چمتو و. د کاتالونیا پوځي تاریخ لیکونکي رامون منتانیر د هغه په اړه لیکي: "سترواک میکائیل په نړۍ کې یو له زړورو اتلانو څخه و". د نوموړي د پوځي وقار تر څنګ، هغه د ناڅرګندو دلایلو له امله له زیاتو ماتو سره مخ شو، چې ک ښایي د یو قوماندان په توګه د هغه ناتواني وه، یا د بیزانس پوځ نا مناسب حالت و او یا هم یوازې بد قسمت و.
نوموړی د پالایولوګان کورنۍ یوازینی سترواک چې له خپل پلار مخکې مړ کېږي، او په ۴۳ کلنۍ کې د وخت نه مخکې مرګ یې د خپل مشر زوی او وروسته د مرستیال سترواک دریم اندرونیکوس پالیولوګوس د ساتونکو له لوري د هغه د کوچني زوی مانویل پالیولوګوس د ناڅاپي وژنې په غم کې و.
د بیزانسیانو په یادونو کې، نهم میکائیل "د ډېر با تقوا مشر" او "په نوم او عمل کې یو ریښتینی سترواک" پاتې شو.
زیږون او لومړي کلونه
نهم میکائیل د بیزانس سترواک دوهم اندرونیکوس پالیولوګوس او د هغه لومړۍ مېرمنې انا چې د هنګري د پاچا پنځم سټیفن لور وه، مشر زوی و. نوموړی د ۱۲۷۷ کال د اپرېل په ۱۷ مه نېټه د غرمې پر مهال وزیږېد، چې د خلکو له خوا د معجزې په توګه یاد شو. سترواک په خپل لومړي زیږیدلي زوی خال کېښود چې په ۱۲۸۱ کال کې د خپلې ګرانې میرمنې له ناڅاپي مړینې وروسته د هغه لپاره یو لوی تسلیت و. نهم میکائیل د قسطنطین په نوم یوازې یو کوچنی سکه ورور درلود، چې شاوخوا د ۱۲۷۸ او ۱۲۸۱ کلونو ترمنځ زیږېدلی و.
دوهم اندرونیکوس په ۱۲۸۲ کال کې د اتم میکائیل له مړینې لږ وړاندې نهم میکائیل سترواک اعلان کړ او وروسته له هغه چې زوی یې بالغ شو، هغه خپل واک منظور کړ. د ۱۲۹۴ کال د می په ۲۱ نېټه په ایا سوفیا کې، نهم میکائیل د قسطنطنیه د مشر دولسم جان له لورې په سر تاج ترلاسه کړ. په راتلونکو کلونو کې، دوهم اندرونیکوس خپل زوی د کورنیو او بهرنیو دښمنانو په وړاندې د جګړو چارې وسپارلې.
په مګنیشیا کې نیښتې (۱۳۰۲)
د ۱۳۰۱ کال په وروستیو میاشتو کې نهم میکائیل ناروغ و، د ۱۳۰۴ کال د جنوري په میاشت کې یې روغتیایي حال ښه شو چې په پایله کې وتوانېد چې کلا پرېږدي او د خپلې مېرمنې، ریتا سره، چې د هغه د ناروغۍ په اړه له پوهیدلو وروسته په چټکۍ سره پیګاي ته تللې وه او د خپل مېړه په ټوله ناروغۍ کې د هغه تر څنګ ولاړه وه، بېرته قسطنطنیې ته راستون شي.
د توطیې تیوري
د توطیې تیوري د یوې پېښې یا حالت په اړه هغه توضیح ده چې د شومو او ځواکمنو ډلو توطیو ته اشاره کوي، په تېره بیا هغه چې زیاتره سیاسې انګیزې ولري او په اړه یې نور توضیحات زیاتره احتمالات وي. دغه اصطلاح یو منفي مفهوم لري، په دې معنا چې د توطیې غوښتنه د تعصب یا ناکافي شواهدو له مخې ده. د توطیې تیوري په خپله د توطیې په څېر نه ده؛ د دې پر ځای، هغه هغې فرضیه شوې توطیې ته اشاره کوي چې مشخصې ځانګړتیاوې لري، لکه د هغو کسانو (لکه د ساینس پوهانو او تاریخ لیکونکو) په منځ کې د اصلي جریان له اجماع سره مخالفت، کوم چې د هغو د دقت ارزولو لپاره په شرایطو برابر دي. Additional sources:
د توطیې تیوري له جعل سره مقاومت کوي او له دایروي استدلال سره پیاوړتیا مومي. د توطیې په وړاندې هم شواهد او هم د شواهدو نشتوالی، د هغه لپاره د هغه د واقعیت د مدرک په توګه تفسیر کېږي، چې له مخې یې توطیه د دې پر ځای چې ثابت یا نا ثابت شي، پر یوه عقیده باندې اوړي. ځینې څېړونکي دا وړاندیز کوي چې توطیه کوونکي نظریات یا هغه عقاید چې د توطیې پر تیوري ولاړ دي، ښایې د روان پیژندنې له اړخه مضر یا ځورمنونکي وي او دا له تحلیلي ټیټ تفکر، ټیټ هوش، روان پیژندنې، له بدګوماني او ماکیاولینیزم سره تړلي دي. روان پیژندونکي معمولاً د توطیې پر تیوري او د داسې توطیې موندلو باندې اعتقاد لري چې په هغو کې هېڅ د رواني ځورمننې شرایط نه وي، لکه بدګوماني، سکیزوتایپي، نارسیزم او ناخوندي تړاو یا هم یو ډول پېژند پلوي، کوم چې ورته د «خیالي بېلګې ادراک» وايي. که څه هم، اوسنۍ علمي ټولنه، پر دې عقیده لري چې زیاتره نظریه ورکوونکي د ځورمننې توطیه نه لري، دا په دې خاطر چې د هغوی عقاید پر پېژندنیزو تمایلاتو باندې ولاړ دي، چې له عصبي اړخه د انسان په ډولونو کې نغښتې دي او ښایي چې ژورې تکاملي ریښې ولري، له هغې ډلې د اضطراب او د عاملیت د تشخیص پر لوري طبیعي تمایلات.
له تاریخي اړخه، د توطیي تیوري له تعصب، تبلیغاتو، جادوګرانو، جګړو او نسل وژنې سره نږدې تړاو لري. پر دغو مواردو باندې د ترهګریزو بریدونو د عاملانو له خوا ډېر کلک باو کېږي او د ټیموټي وي او انډرسن برویک او همداشان د نازي المان او پخواني شوروي او ترکیې هېوادونو له خوا د توجیې په توګه کارول کېږي. د سویلې افریقا د دولت له خوا له ایډز څخه منکریدل، د توطیې د تیورې له مخې د ایډز له لاسه د ۳۳۰۰۰۰ وګړو د مرګ لامل وګرځېد. کیوانان (QAnon) او په ۲۰۲۰ ز کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ د ټاکنو د پایلې انکار، د دې لامل وګرځېد، تر څو په ۲۰۲۱ ز کال کې د متحده ایالاتو پر کنګره باندې خلک برید وکړي، په داسې حال کې چې له جینیتکي اړخه پر اصلاح شوو خوړو د توطیې د تیوري په اړه باور لرل د دې لامل شو چې د زامبیا حکومت د لوږې په مهال د خوراکي توکو مرسته رد کړي، په داسې حال کې چې هغه مهال د زامبیا په هېواد کې دری میلیونه وګړي له لوږې سره مخامخ وو. د توطیې تیوري د عمومي روغتیا په برخه کې یو له سترو خنډونو څخه ګڼل کېږي، چې له واکسین او د اوبو له فلورایډ کولو سره مخالفت د دې لامل ګرځي چې د واکسین په مټ مخنیوی کېدونکې ناروغۍ عامې شي. د توطیې د تیوري نورې اغیزې دا دي چې پر علمي شواهدو باندې باور راکمیږي، د افراطي ډلو سخت دریځي او د هغوی د ایډیالوژۍ د پیاوړتیا لامل ګرځي او پر اقتصاد باندې منفې اغېزې ښندي.
ریښه پېژندنه (ایتمولوژي) او کارونه یې
د اکسفورډ انګریزې ډیکشنري د توطیې تیوري داسې راپېژني: «هغه تیوري چې یوه پېښه یا پدیده د ښکېلو غاړو تر منځ د توطیې له مخې رامنځته کېږي؛ په ځانګړې ډول، دا باور چې یو پټ خو اغېزناک سازمان د هغه مسؤل وي (په معمول ډول د سیاسي انګیزې له نظره او د ځپونکي نیت له نظره)». دلته یې د ۱۹۰۹ زکال یوه مقاله،  د امریکا تاریخي بیاکتنې څخه را اخیستې چې هلته دا کلیمه په کې کارېدلې، که څه هم دا اصطلاح د ۱۸۷۰ز کال د اپریل په میاشت کې په یوه مقاله کې چاپ شوې ده. د «توطیې» کلیمه له لاتین (con) چې د «ګډ» او spirare (چې د «ساه اخیستنې») معنا ورکوي را اخیستل شوې ده.
له توطیې سره توپیر
د توطیې تیوري یوازې توطیه نه ده، چې د دوو یا زیاتو خلکو په ښکېلولو سره کوم پټ پلان ته اشاره ولري. د دې پرخلاف، «د توطیې تیوري» هغو فرضیه شوو تیوري ګانو ته اشاره لري، کوم چې مشخصې ځانګړتیاووې لري.
ریښتينې توطیې هغه که ډېرې اسانه هم وي، خو په سختۍ سره پټیږي او په معمول ډول ناڅاپي ستونزې تجربه کوي. په مقابل کې، د توطیې تیوري دا ښیې چې دسیسې په غیرواقعي بڼه سره بریالۍ دي او د توطیه کوونکو ډلې، لکه بوروکراسيان، کولای شي په پوره صلاحیت او راز ساتنې سره عمل وکړي. د پېښو یا شرایطو علتونه ډېر ساده شوي دي او هغه دا چې پېچلې یا متقابل عوامل او همداشان د چانس رول او ناغوښتل شوې پایلې باید ترې ایسته کړل شي.
ماري اېل جمهوريت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
سرشمېرنه
=== حیاتي احصایې === سرچینه: د روسیې فدرالي دولتي احصایوي خدمت
توکمیزه ډله
زمرہ:سانچہ جات ابواب
چارليماګني
چارليماګني د شارټ پيپين “Pepin the Short” او د لاون بيرټرادا “Bertrada of Laon” تر ټولو مشر زوی و. نوموړی د هغوی له قانوني واده څخه مخکې زېږېدلی و. چارليماګني په ۷۶۸ز کال کې د خپل پلار له مړينې څخه وروسته د فرانکس پاچا شو او په پيل کې په ۷۷۱ز کال کې د خپل ورور لومړی کارلومېن تر مړينې پورې له نوموړي سره ګډ واکمن و. د يوازيني واکمن په توګه، نوموړي د پاپ دورې د خونديتوب برخه کې د خپل پلار تګلارې ته دوام ورکړ او د هغه يوازينی ګټندوی پاتې شو، شمالي ايټاليا کې يې لومبارديان له واک څخه لرې کړل او اسلامي هسپانيه کې يې د يو بريد مشري وکړه. نوموړي د هېواد ختيځ کې د ساکسونيانو پر وړاندې هم مبارزه وکړه او د مرګ سزا د ورکولو له لارې يې هغوی عيسويان کړل، چې دا چاره د ويردين عام وژنې “Massacre of Verden” په څېر پېښو لامل شوه. چارليماګني په ۸۰۰ کال کې هغه مهال د خپل واک لوړو پوړيو ته ورسېد، چې د روم د پخواني سېنټ پيټر په باسيليکا “Old St. Peter’s Basilica” کې د عيسويانو د اختر (کرسمس) په ورځ د پاپ درېيم ليو “Pope Leo III” له لورې د روميانو د سترواک په توګه تاج ور پر شو.
چارليماګني ته «د اروپا پلار» ويل شوی دی، ځکه چې نوموړي د رومي سترواکۍ له لرغونې دورې راهيسې په لومړي ځل د لويديځي اروپا زياتره برخې او د اروپا ځينې هغه برخې سره يو ځای کړې، چې وار له مخه هيڅکله د رومي يا فرانکي واکمنۍ لاندې نه وې. د نوموړي د واکمنۍ دورې کارولينګي رنسانس راوپاروه، چې په لويديځه کليسا “Western Church” کې د پياوړي کلتوري او فکري فعاليت دوره وه. چارليماګني د ختيځ ارتودوکس کليسا لپاره ډېر د پام وړ ځکه نه و، چې نوموړي د نایسين عقيدې (فيليوک “filioque”) څخه ملاتړ کاوه او د سترواک په توګه د پاپ له لورې د ختيځ روم سترواکۍ له لومړنۍ ښځينه واکمنې د اتن ايريني “Irene of Athens” څخه غوره ګڼل کېده. دا او نور مخالفتونه په پای کې د ۱۰۵۴ز کال په ستر بېلتون “Great Schism” کې د روم او قسطنطنيې د بېلتون لامل شول.
چارليماګني په ۸۱۴ زکال کې د سږو د ساري ناروغۍ له امله مړ شو. نوموړی د خپلې سترواکۍ د پلازمېنه ښار اچين “Aachen” په اچين ستره کليسا “Aachen Cathedral” کې خاورو ته وسپارل شو. هغه لږ تر لږه څلور ځلې واده وکړ او درې مشروع زامن يې درلودل، چې تر ځوانۍ پورې يې ژوند وکړ. د زامنو له ډلې يې يوازې کشر زوی دينداره لويس “Louis the Pious” د هغه د ځايناستي کېدلو تر وخته ژوندی پاتې شو. چارليماګني او د هغه سلف يا نيکونه د کېپټي کورنۍ، اوتوني کورنۍ، د لوکزامبورک کورنۍ او ايوريا کورنۍ په ګډون د روپا د زياتره شاهي کورنيو مستقيم نيکونه دي.
نومونه او لقبونه
د سترواک «چارليماګني» نوم چې په عمومي ډول انګليستان کې يې پرې خلک پېژني، له فرانسوي چارليس لي ماګني “Charles-le-magne” څخه اخېستل شوی دی، چې «د ستر چارلس» معنا لري. په معاصره الماني ژبه کې (Karl der Große) نوم ورته معنا لري. د نوموړي ورکړل شوی نوم يوازې چارلس و، چې لاتيني کوې ورته کارولس “Carolus”، لرغونې سترې الماني کې ورته کارلس “Karlus” او روماني ژبه کې ورته کارلو “Karlo” ويل کېږي. نوموړی د خپل نيکه چارلس مارتيل په نوم نومول شوی و او دا هغه غوراوی يا ټاکنه وه، چې نوموړی يې په ارادي ډول د مارتيل د رښتيني وارث په توګه په نښه کړ.
د ماګنس “magnus” (ستر) لقب ښايي د هغه په ژوند کې وار له مخه ورپورې تړل شوی وي، مګر دا خبره يقيني نه ده. معاصر لاتيني شاهي فرانکي انالس نوموړی په عادي ډول “Carolus magnus rex” (ستر پاچا چارلس) بولي. د لقب په توګه ياد نوم نږدې ۹۰۰ زکال کې يوازې د پويټتا ساکسو “Poeta Saxo” په کتابونو يا اثارو کې په يقيني ډول تاييد شوی دی او يوازې نږدې ۱۰۰۰ ز کال کې د خپلې پخوانۍ سترواکۍ په ټولو سيمو کې معياري شو.
د چارلس لاسته راوړنو د هغه نوم ته يوه نوې معنا ورکړه. د اروپا په زياترو ژبو کې د «پاچا» ويی د نوموړي له نوم څخه اخېستل شوی دی. د بېلګې په ډول: پولينډي «król»، اکرايني «король (korol')»، چکي «král»، سلواکي «kráľ»، هنګري «király»، ليتوانيايي «karalius»، لتويايي «karalis»، روسي «король»، مقدونيايي «крал»، بلغاريايي «крал»، سيربو او کروشيايي سيريليک «краљ/kralj» او ترکي «kral». دا پرمختګ په اصلي رومي سترواکۍ کې د قيصرانو له نوم سره موازي دی، چې په نورو سترواکيو کې يې بڼه قيصر “kaiser” او تزار (يا زار) شوه.
سياسي شاليد
په ۶ ز پېړۍ کې د فرانکس “Franks” په نوم د ختيځ المان قبيله کاتوليک مذهب ته د لومړي کلووېس “Clovis I” د اوښتلو له امله د پام وړ کچه عيسوي شوې وه. فرانسيا “Francia” چې د ميرووېنګيانو “Merovingians” له لورې پرې واکمني کېدله، د پاچاهيو له ډلو تر ټولو ځواکمنه وه، چې د لويديځ رومي سترواکۍ ځايناستې شوه. د تیرټرای له جګړې “Battle of Tertray” څخه وروسته د ميرووېنګيانو واک کمزوری شو، چې له امله يې د “rios faineants” (بې واکه پاچاهان) ونومول شول. نږدې ټول حکومتي واکونه د ماڼۍ د ښاروال په نوم د دوی د لوړ پوړي مشر له لورې پلي کېدل.
په ۶۸۷ ز کال کې د هيرسټال پيپين “Pepin of Herstal” چې د استراشيا د ماڼۍ ښاروال و، په ټيرټرای سيمه کې په خپلې بريا سره د بېلابېلو پاچاهانو او د هغوی د ښاروالانو تر منځ جګړې پای ته ورسولې. نوموړی د ټولې فرانکي پاچاهۍ يوازينی واکمن شو. پيپين د ميټز د سېنټ ارنولف “Saint Arnulf of Metz” او د لېندين پيپين “Pepin of Landen” په نومونو د استراشيايي پاچاهۍ د دوه مهمو څېرو لمسی و. د هيرسټال پيپين پر ځای يې په پای کې زوی چارلس واک ته ورسېده، چې وروسته د مارتيل چارلس “Charles Martel” (Charles the Hammer) په نوم وپېژندل شو.
چارلس له ۷۳۷ ز کال څخه وروسته د پاچا پر ځای فرانکس اداره کړ او ځان ته له پاچا ويلو څخه يې انکار وکړ. له چارلس څخه وروسته يې په ۷۴۱ز کال کې زامن کارلومېن او لنډی پيپين “Pepin the Short” (د چارليماګني پلار) ځايناستي شول. دواړو ورونو په سيمه کې د بېلتون غوښتنې د مخنيوي په موخه، ۷۴۳ زکال کې درېيم چيلدريک واکمن کړ. نوموړی وروستی مارووېنګي پاچا و. کارلومېن په ۷۴۶ز کال له واک څخه لاس واخېست او د راهب په توګه يې د کليسا ژوند ته لومړيتوب ورکړ. پيپين د پاچاهۍ مسئله پاپ زاچري “Pope Zachary” ته وړاندې کړه او ورڅخه يې وپوښتل، چې ايا پاچا لپاره مناسب دي چې هيڅ شاهي واک دې ونه لري. پاپ په ۷۴۹ ز کال کې د نوموړي پرېکړه ونه منله او حکم يې وکړ، چې پيپين لپاره دا غوره دي چې پاچا وبلل شي؛ ځکه چې د ښاروال په توګه يې د ستر مقام واکونه درلودل. نوموړي د همدې له امله پيپين ته امر وکړ، چې رښتينی پاچا شي.
په ۷۵۰ زکال کې پيپين د فرانکس د يوې جرګې له لورې غوره، د ستر پادري له لورې د مذهبي دود له مخې په تېلو سره غوړ او وروسته د پاچا مقام ته پورته شو. پاپ درېيم چېلدريک «بې اعتباره پاچا» وګڼه او نوموړی يې په يوه صومعه کې وګوماره. د ميرووېنګي کورنۍ پر ځای په دې ډول کارولينګي کورنۍ واک ته ورسېده، چې د چارلس مارتيل په نوم نومول شوې ده. په ۷۵۳ز کال کې پاپ دويم سټيفن “Pope Stephen II” له ايټاليا څخه فرانسيا ته وتښتېده او د سينټ پيټر د حقونو لپاره يې له پيپين څخه د مرستې غوښتنه وکړه. په دې غوښتنه کې يې د چارلبس ورور کارلومېن ملاتړ وکړ. په بدل کې پاپ يوازې مشروعيت ورکولی شو. نوموړي يو ځل د مذهبي دود له مخې په تېلو سره د پيپين د غوړولو او تاييدولو له مخې دا کار وکړ او دا ځل يې د نوموړي کشران زامن کارولس (چارليماګني) او کارلومېن هم شاهي ميراثي شتمنۍ ته ورزيات کړل. دوی په دې ډول د هغې پاچاهۍ يا سلطنت وارثان شول، چې وار له مخه يې د لويديځې اروپا ډېری برخه پوښلې وه. په ۷۵۴ز کال کې پيپين د پاپ بلنه ومنله، چې د سېنټ پيټر د حقونو په استازولۍ ايټاليا څخه ليدنه وکړي او په دې ډول يې له لومبارد “Lombards” سره په برياليتوب راکړه ورکړه وکړه.
د فلمونو په نړۍ کې ښځې
ښځو د فلمونو د صنعت په ټولو رولونو کې چې د فلمونو ډایرکټري، لوبغاړي توب، فلم اخیستنه، د فلم تولید، د فلم نقد او نورې برخې په کې شاملېږي ونډه لرلې ده؛ په داسې حال کې چې په خلاقانه ځایګیو کې یې بیا ونډه لږ ده.
امتیاز او رول
په ۲۰۱۳ زکال کې د سلولوئیدي چت راپور چې د سن دیګو ایالتي پوهنتون ته اړوند د تلویزیون او فلم په برخه کې د ښځینه مطالعاتو مرکز وړاندې کړ؛ چې په ۲۰۱۲ زکال کې یې د ۲۵۰ مخکښو داخلي فلمونو د ۲۸۱۳ تنو کارکوونکو شمېرې په کې راغونډې کړې وې. د دغه راپور له مخې ښځې په دغو فلمونو کې لاندې چارې مخته وړې:
د نیویارک ټایمز یوې مقالې څرګنده کړه چې په ۲۰۱۳ زکال کې په یوازې ۱۵ سلنه غوره فلمونو کې ښځو مرکزي رول لوبولی و. د دغې څېړنې لیکونکي څرګنده کړې وه چې «په فلم کې د خبرو کوونکو ښځو ونډې له ۱۹۴۰مې لسیزې راهیسې چندان زیاتوالی نه درلود او یوازې د ۲۵ څخه تر ۲۸ سلنې تر منځ و». «همدارنګه له ۱۹۹۸ زکال را وروسته له ډایرکټرانو پرته د پر دې تر شا ښځینه کارکوونکو شمېر یوازې یو سلنه زیاتوالی درلود». ښځو «... په ۲۰۱۲ زکال کې د ۲۵۰ ډېرو ګټه لرونکو فلمونو هماغه سلنه (۹ سلنه) کچه فلمونه ډایرکټ کړي و چې دوی په ۱۹۹۸ زکال کې کړي و».
په ۲۰۱۵ زکال کې فوربز مجلې راپور خپور کړ چې «... په ۲۰۱۴ زکال کې ۱۰۰ ډیر پلورل شوي فلمونه هغه فلمونه و چې ښځو په کې لومړی یا د همکار رول درلود، په داسې حال کې چې د دغو ډېرو پلورل شوو فلمونو له شخصیتونو څخه یوازې ۲۸.۱ سلنه یې ښځې وې... دا په دې معنی چې د ښځو لپاره ډېره نادره ده چې د فلم د ډېرې پلورنې لامل وګرځي ځکه دغه چاره داسې څو اړخیزو هوکړو ته اړوندېږي چې ګڼ شمېر نارینه سیالان یې د هغو غوښتنه لري (لکه ټام کروز په Mission: Impossible یا ناشوني ماموریت او رابرټ ډاوني جونیر په Iron Man یا اوسپنیز سړي فلم کې). په متحده ایالاتو کې «د دغه صنعت په ټولو سطحو کې د حقوقو په برخه کې پراخ [توپیرونه] شتون لري. په منځنۍ کچه سپین پوستې ښځې د هر هغه ډالر پر وړاندې چې یو نارینه سپین پوستی یې ترلاسه کوي ۷۸ سنټه معاش اخلي، په داسې حال کې چې هسپانوي الاصله ښځې بیا د سپین پوستو نارینه و د یو ډالر معاش په مقابل کې ۵۶ سنټه، تورپوستې ښځې ۶۴ سنټه او بومي امریکايي ښځې یوازې ۵۹ سنټه ترلاسه کوي». فوربز په ۲۰۱۳ زکال کې د متحده ایالاتو د فلمي لوبغاړو د معاشاتو له تحلیل څخه څرګنده کړه چې «د فوربز په نوملړ کې تر ټولو زیات عاید لرونکو نارینه لوبغاړو د تر ټولو زیات عاید لرونکو ښځینه لوبغاړو په پرتله ۲.۵ چنده زیات عواید لرلي. دا په دې معنی چې د هالیوډ تر ټولو غوره ښځینه لوبغاړې د غوره رول لوبونکو نارینه و د هر ډالر په پرتله یوازې ۴۰ سنټه عاید ترلاسه کړی». دغې څېړنې همدارنګه څرګنده کړه چې «... د عمر او جنسیت تبعیض [په ګډه سره] کولای شي په پام وړ کچه په امتیازاتو کې توپیر رامنځته کړي». ځوانې ښځینه لوبغاړو هڅه کړې څو له ځوانو نارینه لوبغاړو څخه ډېر عاید تر لاسه کړي. په داسې حال کې چې، «زاړه [نارینه] لوبغاړي د خپلو هم عمره ښځینه لوبغاړو څخه ډېر عواید ترلاسه کوي. د عمر له مخې «د سینما ښځینه ستورې په منځنۍ کچه په ۳۴ کلنۍ کې د خپل هر فلم په بدل کې تر ټولو زیات عواید ترلاسه کوي، په داسې حال کې چې نارینه ستوري په ۵۱ کلنۍ کې زیات عاید لري».
د لوبغاړې جنیفر لارنس په خبره، «... هغه ښځې چې د لوړو امتیازاتو اړوند چنې وهي د هغو له «ستونزمنېدو» یا «خرابېدو» څخه په اندېښنه وي».
د سن دیګو ایالتي پوهنتون ته اړوند د تلویزیون او فلم په برخه کې د ښځینه مطالعاتو مرکز د خپل راپور د ۲۰۱۹ زکال په تازه شوې نسخه کې په ډېرو عاید کوونکو فلمونو او تلویزوني خپرونو کې د ښځو استخدام د ۲۰ کلنو په اوږدو کې وڅېړه. د دغه مرکز د ۲۰۱۸ زکال څېړنې (په ۲۵۰ غوره فلمونو کې) د ښځو ونډه په داسې توګه ښوولې وه:
د یاد مرکز د راپور بنسټ په ۲۰۱۸ زکال کې نارینه لوبغاړو د لویو سکرینونو کنټرول لرلو ته دوام ورکړ.
په فلمونو کې د ښځو ونډې په ۲۰۱۷ زکال کې د ۳۴٪ کچې څخه یوازې یو سلنه زیاتوالی لرلی. په ۲۰۱۸ زکال کې د ښځینه مرکزي رول لرونکو ډېرو پلورل شوو فلمونو کچې ۳۱ سلنه ته کموالی لرلی، خو له هغو وړاندې په ۲۰۱۷ زکال کې دا ۳۷ سلنه وه. دا ښيي چې څه ډول دغه کمښت رامنځته شوی او ښځې په رسنیز ډګر کې لږ لیدل کېږي.
په ۲۰۱۸ زکال کې د فیلمونو په کن فیستیوال کې، ۸۲ ښځو په دغه فستیوال کې د جنسیتي نابرابریو غږ اوچت کړ. ټولې دغه ښځینه لوبغاړې هغه مهال په زینو کې راغونډې شوې چې د لمر د نجونو (Girls of the Sun) په نامه فلم د دغه فیستیوال په پیل کې نندارې ته وړاندې شو؛ د دغه فلم ډایرکټره اوا هوسون وه؛ نوموړې له هغو محدود شمېر ښځینه ډایرکټرانو څخه وه چې د دغه فیستیوال تر ټولو عالي جایزې یا د خرما طلایي پاڼې (Palme d’Or) ته نومانده وه. دا په کره توګه ۸۲ هغې ښځینه ډایرکټرانې وې چې د کلونو په اوږدو کې د کن فیستیوال د جایزې لپاره نوماندې شوې وې؛ ورته مهال په همدومره موده کې ۱۶۴۵ تنه نارینه ډایرکټران دغې جایزې ته نوماند شوي و.
په بریتانیا کې د عیسویت تاریخچه
په بریتانیا کې د عیسویت تاریخچه په لرغونو مهالونو کې مذهبي بنسټونه، پالیسۍ، الهیات او وګړیزه دینداري په ځان کې رانغاړي.
له شپږمې پېړۍ څخه د منځنیو پېړیو د اصلاحاتو تر دورې پورې رومن کاتولیک کلیسا په بریتانیا کې د عیسویت غالب ډول و. د انګلستان کلیسا (انګلیکان) په ۱۵۳۴ زکال کې د انګلیسي اصلاحاتو په پایله کې په انګلستان او ولز کې په خپلواکې تاسیس شوې کلیسا واوښته. په ۱۹۲۰ زکال کې هغه مهال چې په ولز کې ولزي کلیسا د انګلستان له کلیسا خپلواکه شوه د دولت او کلیسا ترمنځ د جلاتوب لامل وګرځېده. په سکاټلنډ کې د سکاټلنډ کلیسا (پرسبیټري کلیسا) د ۱۶مې پېړۍ پر مهال د جلا سکاټلنډي اصلاحاتو له امله رامنځته شوه او د ملي کلیسا په توګه په رسمیت وپېژندل شوه، خو تاسیس نه شوه.
له اصلاحاتو وروسته له کاتولیک کلیسا څخه اطاعت د بریتانیا په مختلفو برخو په ځانګړې توګه د هغو د مخالفینو او همدارنګه د انګلستان په شمال کې دوام وموند. په ځانګړې توګه د ۱۷مې پېړۍ له نیمايي وروسته د پروتستانتانو نه انطباق کوونکو ډولونو چې جماعت ګرایان، باپتېستان، کواکران او وروسته په کې میتودېستان هم شامل کېدل له تاسیس شوې کلیسا بهر یې وده وکړه.
رومي بریتانیا
په رومي بریتانیا کې وګړو په معمول ډول په ګڼ شمېر خدایانو او الهو باور درلود او د هغو ګڼ شمېر ته یې عبادت کاوه، په ډېر احتمال سره یو شمېر سیمه ئیز او قبیلوي خدایان او همدارنګه په سراسر سترواکۍ کې یو شمېر اصلي خدایان د درناوي وړ ګڼل کېدل. له دې سربېره د بریتانیا بومي خدایان او د هغوی لپاره معرفي شوي رومي سیالان په سیمه کې د درناوي وړ و او ځینې مهال به یې سره ترکیب کول، د بېلګې په توګه آپولو – کونوماګلوس او سولیس – مینروا. رومي- بریتانوي معابد ځینې وختونه په هغو ځایونو کې جوړېدل چې له روم وړاندې د اوسپنې په دوره کې د بریتانیا مذهبي ځایونه و. د «رومي سلتیک معبد» نوي ډول پراختیا ومونده چې د اوسپنې د دورې او د روم سترواکۍ دواړو د معمارۍ د سبک تر اغېز لاندې و، خو له دغو دواړو څخه ځانګړی و؛ په دغه سبک باندې له جوړو ودانیو څخه تر څلورمې پېړۍ پورې ګټنې دوام درلود. له دې سره رومي بریتانیا ته د ختیځو خدایانو بېلابېلو آئینونو هم لار موندلې وه چې له دې ډلې ایسیس، میترا او سبیل خدایانو ته اشاره کولای شو. عیسویت دغو ختیځو ائینونو ته اړونده یوازې یوه فرقه وه. لرغون پوه مارتین هنیګ وړاندیز کوي «د دې لپاره چې په هغه مهال کې د عیسویت له معنوي چاپېریال څخه د څه احساس وکړو» دا به غوره وي هند په تصور کې راولو چېرې چې هندوئیزم یا «څو خدای لرونکی اصلي سیسټم» واکمن و او «هلته په کلیسا ګانو کې د مسیح انځور شتون درلود او باکرې (مریم) د معابدو د ګڼ شمېر خدایانو او الهو پر وړاندې ډېر کوچنی ځایګی درلود».
انګلیسي اصلاحات
اتم هنري له لوتري اصلاحاتو سره د مخالفت لرلو له امله د ایمان ساتونکي (Fidei Defensor) په توګه شهرت وموند. ورته مهال دغه واقعیت چې هغه زوی نه درلود او د پاپ دغه ناتواني چې هغه ته یې له خپلې مېرمنې څخه د طلاق اجازه نه شوای ورکولای او ورته مهال د روم پوځ د هغه د وراره په قومانده کې و؛ هنري اړ شو څو د اصلاحاتو پارلمان راوغواړي او د انګلیسي کلیسا پر وړاندې د پاپي واکونو محدود کوونکی قانون جوړ کړي ، بالاخره دغه چاره لامل وګرځېده په ۱۵۳۲ زکال کې روحانیون هغه ته غاړه کېږدي، له دې سره د ۱۵۳۴ زکال د برترۍ قانون د انګلستان کلیسا خپلواکه ملي کلیسا اعلان کړه او هغه یې د پاپ له واک څخه وویسته او پاچا یې عالي واکمن وباله. (ځینې مهال په ناسمه توګه ویل کېږي چې دغه مهال د انګلستان کلیسا تاسیس شوې. د انګلستان کلیسا لږ تر لږه د ۶۰۰ زکال په شاوخوا کې د کاتولیک کلیسا برخه ګڼل کېده. هغه مهال چې اګوستین د کانټربري لومړي لوی اسقف وټاکل شو. له دې امله نه شو ویلای چې د انګلستان کلیسا دغه مهال رامنځته شوې ځکه چې دغه مهال یې له جوړېدو څخه څه باندې ۹۰۰ کلونه تېر شوي و). همدغه کال یو قانون تصویب شو چې له دغو اقداماتو سره یې څرګند مخالفت خیانت اعلان کړ؛ اس اس جان فیشر، توماس مور او ګڼ شمېر نور خپلو کاتولیک باورونو ته د دوام ورکولو له امله ووژل شول. له بهرني برید څخه ویرې په ۱۵۸۸ زکال کې د هسپانیا د پوځ تر ماتې پورې شتون درلود خو د کوچنیو او لویو صومعو له انحلال وروسته د ځمکو پلور لامل وګرځېد څو ډېری اشراف د دغه تغیر اړوند سره متحد شي. په لینکولین شایر او یورکشایر کې د ۱۵۳۶ زکال، په کامبرلنډ کې د ۱۵۳۷ زکال او په ډیون او کورنوال کې د ۱۵۴۹ زکال د مذهبي بغاوتونو سره په چټکۍ غبرګون وښودل شو.
د انګلیسي اصلاحاتو دوکتورینو په پیل کې له پخوانیو دوکتورینو چندان توپیر نه درلود، مګر په شرعي قوانینو باندې یې د سلطنتي واک په برخه کې توپیر درلود: لوترېزم هم محکوم شو او جان فریت، رابرټ بارنز او یو شمېر نور پروتستانتان هم ووژل شول؛ په دغو کې ویلیام ټینډېل هم شامل و چې د یو عیسوي سړي څخه د اطاعت (Obedience of a Christian Man) تر نامه لاندې د هغه اثر له روم څخه د هنري د جلا کېدو الهام بخښونکی و او همدارنګه د بایبل ژباړې یې د هنري د خپل لوی رسمي بایبل بنسټ جوړاوه. ورته مهال په ۱۵۳۲ او ۱۵۴۲ زکال کې قوانینو ولز په بشپړه توګه له انګلستان سره ادغام کړ.
د راتلونکو ۱۵۰ کلونو لپاره مذهبي سیاستونو له حاکمانو سره یوځای توپیر کاوه: شپږم اډوارډ او د هغه ولیعهدان د مشترکو عباداتو او عمومي نظم د نوو کتابونو په ګډون د پراخ پروتستانېزم پلویان و. د هغه خور ماري له پاپ سره د مذاکراتو په مرسته د کلیسا د پخوانیو ځمکو اړوند د روم ادعا ګانو ته پای ټکی کېښود، خو د هغې دوه ځله دروغ امیدواري لامل وګرځېده څو خور یې لومړۍ الیزابت د هغې وارثه وټاکل شي. واک ته د الیزابت له رسېدو وروسته د ۱۵۵۸ زکال د یو ډول توب قانون، د ۱۵۵۹ زکال د برترۍ د لوړې قانون او د ۱۵۶۳ زکال ۳۹ مادو مذهبي حل او فصل ته لار برابره کړه او د انګلستان پروتستانت کلیسا یې بېرته ورغوله.
د پاپ Regnans in Excelsis مهر او موم چې د شمال له پاڅون او د ایرلنډ د ډزمونډ یاغیتوبونو څخه یې د الیزابت پر وړاندې ملاتړ کاوه بې اغېزه راووت، خو له دې سره په ورته ډول ماریان تبعیدیان چې د جینوا له کالوین څخه د پیورتنانو (یا خالص پالونکو) په توګه راوګرځېدل هغه هم بې کاره راووتل. لومړي جیمز له انګلیکانېزم کشیشانو او د معتبر انګلیسي بایبل له تولید ملاتړ وکړ؛ ورته مهال یې د کاتولیکانو ځورونه را کمه کړه. شخصا د هغه د ژوند پر وړاندې هڅو – چې د خدای پامانۍ (Bye) توطئه او د باروتو توطیه په کې شاملېږي – بالاخره نوموړی اړ کړ شدیدو اقداماتو ته مخه کړي. لومړي چارلز په سکاټلنډ کې د کشیشانو جګړې او بالاخره په انګلستان کورنۍ جګړې ته لار برابره کړه. بریالي اوږد مهاله پارلمان د ۱۶۴۳ زکال په ویسټ منېسټر اسمبلۍ کې د کلیسا جوړښت بیاځلي تنظیم کړ او د باورونو نوی اعتراف یې صادر کړ.
لیونارډ اویلر
لیونارډ اویلر (۱۷۰۷ کال د اپریل میاشتې ۱۵ ز – ۱۷۸۳ کال د سپټمبر میاشتې ۱۸ م) سویسی ریاضي پوه، فزیک پوه، ستور پیژندونکی، جغرافیه پوه، منطق پوه او انجینر و، هغه د ګراف تیورۍ او ټوپولوژي یا نقشې پېژندنې، او د ریاضیاتو په ډېریو نورو څانګو کې لکه د تحلیلي شمیرو یا اعدادو تیوري، پیچلی تحلیل، او انفینټیسیمل یا بې حده کوچنیو حسابونو په برخې کې مخکښ و او په دې برخو کې یې مطالعات او اغیزمن کشفونه یا موندنې ترسره کړې. هغه د ریاضیاتو په برخې کې د ریاضیکي  تابع د مفهوم تر څنګ ډیری نور عصري اصطلاحات او نښې معرفي کړې. هغه د میخانیک، د سیالې مایع محرکې، اپتیک یا لیدیز، ستورپوهنې او د موسیقۍ تیورۍ په برخې کې د کار له امله هم ډېر شهرت ترلاسه کړی.
اویلر د تاریخ د سترو ریاضي پوهانو له ډلې او همدارنګه د اتلسمې پیړۍ د ترټولو ستر ریاضي پوه ګڼل کېږي. پییر سایمن لاپلاس ته اړونده یوه بیانیه د ریاضیاتو په برخې کې د اویلر اغیزه په ډاګه کوي: «اویلر ولولئ، اویلر ولولئ، زموږ ټولو ښوونکی هغه دی». کارل فریدریچ ګاس یادونه کوي چې: «د ریاضیاتو د بېلابېلو څانګو لپاره د اویلر د کارونو مطالعه د یوې غوره ښوونځي په توګه به پاتې وي او بل هیڅ څه نشي کولای د هغه ځای ونیسي». د اویلر ۸۶۶ خپرونې او همدارنګه په اوپیرا اومنیا کې د لیونارډ اویلر لیکونه راټول او بشپړ شو، چې له ۸۱ کوارټو جلدونو نه جوړ شوي. هغه د خپل پوخ عمر ډیره برخه د روسیې په سن پیټرزبورګ او بیا د پروشیا په پلازمینې برلین کې تیر کړي.
اویلر د ګراف تیورۍ په برخه کې (تر یوه حده پورې د کونګسبرګ د اوو پُلونو د ستونزې د حل په برخه کې) لومړنی متخصص و. د نورو ډیرو لاسته راوړنو ترڅنګ هغه د بازل ستونزې د حلولو لپاره ډېر مشهور شو. اویلر د فزیک په ډګر کې، د نه بدلېدونکو یا کلکو اجسامو د حرکت د ښې توضیح لپاره د نیوټن فزیک قوانین یې د میکانیکا په نوم خپل دوه جلده اثر کې په نویو قوانینو بدل کړل. هغه د جامدو مادو د ارتجاعي بدلونو د مطالعې په برخې کې هم د پام وړ مرستې کړي.
لومړنی ژوند
لیونارډ اویلر د سویس په بازل ښار کې د ۱۷۰۷ کال د اپریل میاشتې په ۱۵ نېټه د درېیم پاول اویلر په کورنۍ کې چې د ریفورمیډ کلیسا او مارګوریت (née Brucker) کشیش یا ملا و، وزېږېد، چې د نیکونو په ډلې کې یې ځینې پوهان هم شامل و. هغه د خپلو څلورو خویندو او وروڼو په ډلې کې ترټولو مشر و، دوې کوچنۍ خویندې، انا ماریا او ماریا مګدالینا او یو کوچنی ورور درلود چې نوم یې یوهان هینریچ و. د اویلر کورنۍ د لیونارډ تر زېږېدو وروسته، له بازل نه د سویس ریهن ښار ته لاړه، چې پلار یې همغلته په یوې سیمه ییزې کلیسا کې کشیش شو او لیونارډ هم د خپل ماشومتوب ډیره برخه هلته تېره کړه.
اویلر له کوچنیوالي نه له خپل پلار څخه ریاضي زده کړه چې د هغه پلار هم له بازل پوهنتون نه څو کاله دمخه له جاکوب برنولي سره د ریاضیاتو په برخه کې زده کړې کړې وې. اویلر د اتو کلونو په شاوخوا کې، له خپلې مورنۍ نیا سره د اوسېدو لپاره واستول شو او د بازل په لاتیني ښوونځي کې شامل شو. برسېره پر دې، هغه له جوهانس بورکارټ نه چې یو الهیات پوه ځوان و او له ریاضیاتو سره یې ډېره مینه درلوده شخصي زده کړې ترلاسه کړې.
اویلر په دیارلس کلنۍ کې په ۱۷۲۰ کال کې، په بازل پوهنتون کې شامل شو. هغه وخت په دومره کوچني عمر کې پوهنتون ته تلل یوه عادي یا معمولي خبره نه وه. د ابتدايي ریاضیاتو کورس یا دوره د جاکب برنولي (چې د اویلر پلار ته یې تدریس کړی و) د کشر ورور یوهان برنولي له خوا ورته وړاندې شو. یوهان برنولي او اویلر ډیر ژر له یو او بل سره اشنا شوو.
سن پیټرزبورګ
په ۱۷۲۵ کال کې د یوهان برنولي دوه زامن ډینیل او نیکولاس، په سن پیټرزبورګ کې د روسیې سترواکۍ په علومو اکاډمۍ کې خدمت ته ونیول شوو او اویلر یې په دې ډاډ سره پریښود چې که هغلته کوم بست یا پست شتون ولري نو دی به ورته وړاندیز کړي. نیکولاس په روسیه کې تر یوه کال نه کم وخت تیرولو وروسته د ۱۷۲۶ کال د جولای میاشتې په ۳۱ نېټه د اپنډیسیټس له کبله مړ شو. کله چې ډینیل د خپل ورور دنده د ریاضیاتو/فزیک په برخه کې په غاړه واخیسته، هغه دا وړاندیز وکړ چې د فزیولوژۍ په برخه کې هغه پوست چې ده خالي کړی و د هغه ملګري اویلر له خوا ډک شي. د ۱۷۲۶ کال په نومبر میاشت کې، په ډېرې لیوالتیا سره اویلر دا وړاندیز ومنه، په داسې حال کې چې هغه بازل پوهنتون کې د فزیک پروفیسورۍ لپاره په ناکامۍ سره غوښتنه وکړه نو د سن پیټرزبورګ پر لور سفر یې وځنډوه.
اویلر د ۱۷۲۷ کال په می میاشت کې سن پیټرزبورګ ته ورسید. هغه د اکاډمۍ په طبي څانګې کې له خپل کوچني بست نه د ریاضیاتو په څانګه کې یوه بست یا پست ته وده وکړه. هغه له ډینیل برنولي سره چې نږدې همکاري یې ورسره درلوده یوځای شو. اویلر په روسي ژبه کې ډېر مهارت درلود، په سن پیټرزبورګ کې مېشت شو او د روسیې په سمندري ځواک کې د ډاکټر په توګه یې اضافي دنده پر غاړه واخیسته.
دغه اکاډمۍ په سن پیټرزبورګ کې د روسیې د زده کړې د ښه والي او له لویدیځې اروپا سره د علمي تشې د کموالي لپاره د لوی پيټر له خوا تاسیس شوې وه. دا د بهرنیو پوهانو لپاره په ځانګړې توګه د اویلر لپاره ډېر په زړه پورې کار وشو. د اکاډمۍ خیر رسوونکې، لومړۍ کاترین چې د خپل مرحوم خاوند پرمختلونکو تګلارو ته یې دوام ورکړی و، سن پیټرزبورګ ته د اویلر تر رسیدو دمخه مړه شوه. کله چې دولس کلن دویم پيټر واک ته ورسېد نو د روسیې محافظه کاره اشرافو هم واک ترلاسه کړ. اشراف د اکاډمۍ پر بهرنیو ساینس پوهانو شکمن شوي وو، چې د اویلر او د هغه د همکارانو بودیجه یې هم بنده کړه او همدارنګه جمنازیم او پوهنتونونو ته یې د بهرنیو او غیر اشرافي زده کوونکو د ننوتلو مخه ونیوله.
شخصي ژوند
اویلر د ۱۷۳۴ کال د جنورۍ په ۷ مه، د سن پیترزبورګ د جمنازیم اکاډمۍ انځورګر جورج ګسل له لور کاترینا ګسل (۱۷۰۷-۱۷۷۳) سره واده وکړ. دې ځوانې جوړې د نیوا سیند پر غاړه یو کور اخیستی و.
د دوی د دیارلسو ماشومانو له ډلې، یوازې پنځه ماشومان درې زامن او دوه لوڼې له ماشومتوب نه ژوندي پاتې شوو. د دوی لومړنی زوی یوهان البرشټ اویلر و.
اویلر د خپلې میرمنې له مړینې درې کاله وروسته په ۱۷۷۳ کال کې د هغې له ناسکه خور، سالوم ابیګیل ګسل (۱۷۲۳- ۱۷۹۴) سره واده وکړ. دې واده د هغه تر مړینې پورې یعنې تر ۱۷۸۳ کاله پورې دوام وکړ.
د هغه ورور یوهان هینریچ په ۱۷۳۵ کې په سن پیټرزبورګ کې مېشت شو او په اکاډمۍ کې د انځورګر په توګه وګومارل شو.
مړینه
اویلر په سن پیټرزبورګ کې د ۱۷۸۳ کال د سپټمبر میاشتې په ۱۸مه، له خپلې کورنۍ سره  تر غرمې ډوډۍ وروسته، کله یې چې له لیکسل سره د نوې کشف شوې اورانس سیارې او د هغې د مدار په اړه خبرې کولې، نو د مغزي وینې بهېدو یا خونرېزۍ له امله ومړ. د روسیې د علومو اکاډمۍ لپاره جاکوب وون سټیلین «ډي» د مړینې یو لنډ خبر ولیکه او نیکولاس فوس روسي ریاضی پوه، چې د اویلر د زده کوونکو له ډلې هم و، ډېره مفصله ستاینه یا مدحه یې ولیکله، چې د اویلر په ​​یاد غونډې کې یې وړاندې کړه. فرانسوي ریاضی پوه او فیلسوف مارکیس ډی کنډورسټ د فرانسې د اکاډمۍ لپاره په خپله ستاینه کې لیکلي:
il cessa de calculer et de vivre- ... هغه له محاسبې او ژوند نه لاس واخیست.
اویلر د واسیلیفسکي ټاپو په سمولینسک لوتران هدیره کې د کاترینا څنګ ته ښخ شو. په ۱۹۵۷ کې د اویلر د زیږیدنې د ۲۵۰ کلیزې د نمانځلو لپاره، د هغه قبر د الکساندر نیوفسکي خانقاه کې د لازاریفسکو هدیرې ته ولیږدول شو.
د برېښنايي موټرو تاریخچه
د ۲۱مې پېړۍ په پیل کې د برېښنايي او همدارنګه د ځای نیونکو سون توکو کاروونکو موټرو سره لیوالتیا د برېښنايي موټرو د ټکنالوژۍ د پراختیا او د هایدروکاربنونو پر مټ د چلېدونکو موټرو څخه د رامنځته کېدونو ګواښونو له امله زیاته شوه یو له دغو ګواښونو څخه د چاپېریال مخ پر زیاتوالي ککړتیا وه ځکه چې له دغه ډول موټرو څخه خارجېدونکو ګازونو په هغو کې پریمانه ونډه لرله په داسې حال کې چې ټرانسپورټي زیربنا په بشپړ ډول پر هایدروکاربني موټرو اتکا لرله.
له ۲۰۱۰ زکال څخه را په دې خوا د ۲۰۱۶ زکال تر سپټمبر میاشتې پورې په ټوله نړۍ کې د برېښنايي موټرو د پېر کچه یو میلیون موټرو ته ورسېده، د ۲۰۱۹ زکال تر وروستیو پورې د ګټه اخیستل کېدونکو برېښنايي موټرو شمېر ۴.۸ میلیونه شو او په ټولیزه توګه د ۲۰۲۰ زکال تر پایه  د چارج کېدونکو کوچنیو موټرو د پلور شمېر د ۱۰ میلیونو تر کچې پورته شو. د بټرۍ پر زور د چلېدونکو برېښنايي موټرو او چارج کېدونکو هایبرډ موټرو د پلور کچې نړیوال نسبت د ۲۰۱۲ زکال د ۵۶: ۴۴ څخه په ۲۰۱۹ زکال کې ۷۴: ۲۶ او په ۲۰۲۰ زکال کې ۶۹؛ ۳۱ ته راکښته شو. د ۲۰۲۰ زکال په اګست میاشت کې ټیسلا کمپنۍ ټیسلا دریم موډل (Tesla Model 3) برېښنايي موټر بازار ته وړاندې کړ چې د ۶۴۵۰۰۰ زره موټرو په پلور سره تر ټولو ډېر پلورل شوی برېښنايي موټر وګرځېد.
برېښنايي موډل لرونکي موټر
د لومړني برېښنايي موټر اختراع بېلابېلو کسانو ته اړونده بلل کېږي. په ۱۸۲۸ زکال کې هنګري الاصله کشیش او فزیک پوه آنیوس جدلیک برېښنایي لومړنی ماشین اختراع کړ چې پر مټ یې چلېدونکی لومړنی کوچنی موټر جوړ کړ. له ۱۸۳۲ زکال څخه تر ۱۸۳۹ زکال پورې سکاټلنډي مخترع رابرټ اندرسون هم یوه نابشپړه مسافر وړونکې برېښنايي وسیله اختراع کړه. په ۱۸۳۵ زکال کې د هالنډ د خرونینګن ایالت څخه پروفیسور سیبرانډوس سټراټینګ او د هغه جرمني همکار کریسټوفر بکر هم په کوچنۍ اندازه یو برېښنايي ماشین جوړ کړ چې د نه چارج کېدونکو لومړنیو بټریو پر مټ چلېده.
برېښنايي ریل ګاډي
انګلستان په ریل ګاډو کې له برېښنا څخه د ګټنې اجازه په ۱۸۴۰ زکال کې ورکړه چې بیا په همدغه ډول اجازه په ۱۸۴۷ زکال کې متحده ایالاتو لیلی او کولټن ته ورکړه. د بټریو پر مټ له چلېدونکو ریل ګاډو څخه لومړنۍ ګټنه په ۱۸۸۷ زکال کې د باوریا په سلطنتي دولتي اوسپنې پټلۍ کې وشوه.
لومړني بشپړ کارکوونکي برېښنايي موټرونه
چارچ کېدونکې بټرۍ چې کولای یې شو د برېښنايي موټرو لپاره پام وړ برېښنا وساتي تر ۱۸۵۹ زکال پورې یې شتون نه درلود تر چې فرانسوي فزیک پوه ګاسټون پلانټه تیزابي سرپي بټرۍ اختراع کړې. بل فرانسوي ساینس پوه کامیل آلفونس فوره د دغو بټریو په طراحي کې پام وړ پرمختګ رامنځته کړ؛ د هغه هڅو د دغو بټریو د چارج ساتلو وړتیا زیاته کړه او په مستقیم ډول یې په صنعتي مقیاس د هغو تولید ته لار برابره کړه.
احتمالا لومړنی انسان لېږدونکی برېښنايي موټر چې د خپلې انرژۍ پر مټ چلېده د پاریس په یوه سړک کې د ۱۸۸۱ زکال په اپرېل میاشت کې د مخترع ګوستاو ترووه له خوا وازمویل شو. ترووه په ۱۸۸۰ زکال کې د زیمنس کمپنۍ له خوا په جوړ شوی کوچنی برېښنايي موتور کار وکړ او د هغه موثریت ته یې وده ورکړه (چې په ۱۸۶۷ زکال کې د یوهان کراوګل څخه د پېرل شوې طراحۍ پر بنست جوړ شوی و)؛ نوموړي په وروستیو کې د پراختیا موندلې بټرۍ څخه په ګټنې هغه د جیمز سټارلي په درې څرخه کې نصب کړ؛ همدا و چې نوموړي د نړۍ لومړنی برېښنايي موټر اختراع کړ. په داسې حال کې چې نوموړي د ۱۸۸۱ زکال د اپرېل په ۱۹ مه په بریالۍ توګه هغه د پاریس د مرکز په والیوس سړک باندې وازمویه، خو وه یې نشو کولای اختراع یې په خپل نوم ثبت کړي. ترووه په چټکۍ سره په بټرۍ چلېدونکی ماشین په سمندري لېږد را لېږد کې وازمویه څو پر مټ یې وکولای شي یو شمېر وسایل له خپل کار ځای څخه تر نږدې سن سیند ولېږدوی؛ ترووه دغه ماشین په بېړۍ کې د نصب کېدو او بېرته ترې د هیسته کېدو وړ وګرځاوه او په دې سره یې د بېړۍ ماشین هم اختراع کړ. د ۱۸۸۱ زکال د مۍ په ۲۶ مه د تروو پنځه مترۍ اوږدې بېړۍ چې Le Téléphone نوم یې ورته کاروه د اوبو په مخالف مسیر کې یې په ساعت کې ۳.۶ کیلومتره (۲.۲ مایله) او د اوبو په مسیر کې په ساعت کې ۹ کیلومتره (۵.۶ مایله) حرکت وکړ.
انګلیسي مخترع توماس پارکر چې د یو شمېر نوښتونو لکه د لندن د مټرو د برېښنايي کولو، د لیورپول او بېرمنګام ترمنځ د برېښنايي موټرو د مسیر جوړونې او همدارنګه د نه دود لرونکو کولیټ (ډبرو سکرو) سون توکو د جوړولو مسئولیت ور تر غاړې و خپل لومړنی برېښنايي موټر یې د ۱۸۸۴ زکال په ولورهمپټون کې جوړ کړ، په داسې حال کې چې د هغو یوازنی مستند کوونکی انځور ۱۸۹۵ کال ته اړوند دی.
د لږ مصرف لرونکو نقلیه وسایلو له جوړولو سره د پارکر پخوانۍ علاقې هغه د برېښنايي نقلیه وسایلو جوړولو ته سوق کړ. نوموړی همدارنګه کېدای شي په لندن کې د بد دود او د هوا د ککړتیا له اغېزو څخه اندېښمن و. د دغه موټرو د تولید مسئولیت د الوېل – پارکر کمپنۍ په واک کې و چې په ۱۸۸۲ زکال کې د برېښنايي عامه ټرانسپورټي وسایلو د تولید په موخه جوړه شوې وه. دغه کمپنۍ په ۱۸۸۸ زکال کې له خپلې سیالې بلې کمپنۍ سره ادغام شوه څو الکټریک کانسټرکشن کارپورېشن رامنځته کړي؛ دغه شرکت تر ۱۸۹۰مې لسیزې پورې د برېتانوي برېښنايي موټرو د جوړولو انحصار په واک کې درلود چې په ۱۸۹۶ زکال کې یې خپله لومړنی برېښنايي «ډاګ کارت» نقلیه وسیله جوړه کړه.
فرانسه او بریتانیا لومړني هېوادونه و چې د برېښنايي نقلیه وسایطو له جوړولو څخه یې په پراخه کچه ملاتړ وکړ. جرمني انجینر اندریاس فلوکن بیا په ۱۸۸۸ زکال کې لومړنی واقعي برېښنايي موټر جوړ کړ.
په متحده ایالاتو کې لومړنی برېښنايي موټر له ۱۸۹۰ زکال څخه تر ۱۸۹۱ زکال پورې د آیووا ایالت د دموین ښار د استوګن ویلیام موریسن له خوا جوړ شو؛ دغه نقلیه وسیلې شپږ تنه وړونکې باډۍ لرله چې په ساعت کې یې ۲۳ کیلومتره (۱۴ مایله) سرعت درلود.
د بوسنيا جګړه
represented, both ethnic Bosniaks and Bosnian Croats. This was primarily because of the Washington Agreement.}} د بوسنیا جګړه په بوسنیا او هرزیګوینا کې یوه نړیواله وسله واله جګړه وه چې د ۱۹۹۲ کال د اپرېل له ۶مه نېټه رامنځته شوه او د ۱۹۹۵ کال د ډسمبر د میاشتې تر ۱۴مې نېټې يې دوام وکړ. د جګړې اصلي جنګيالي، د بوسنيا او هرزګونيا د جمهوريت وګړي او د سربيا جمهوريت د سربي وګړو ترمنځ وه چې د بوسنيايي مسلمانانو د قتل عام سبب ګرځېدلی وه، چې په ياده جګړه کې بې شمېره انسانانو خپل ژوند له لاسه ورکړ، چې ډېری قربانيان يې بوسنيايي مسلمانان و.
چې بالاخره د ملګرو ملتونو په مداخلې سره ياده جګړه پای ته ورسېده او د بوسنيا او سربيا هېوادونه سره بېل شول.
سرچينې
وېشنيزه:د بوسنيا جګړه وېشنيزه:بوسنيا وېشنيزه:بوسنايي مسلمانان وېشنيزه:هرزه ګوينيا وېشنيزه:هرزه ګونيا وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي جګړې
پېنزا ولايت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
پینزا ولايت د روسیې یو اوبلاست دی چې په روسیه کې موقعیت لري.
لوی پاسټر
لوی پاسټر ForMemRS (ForMemRS د شاهي ټولنې د غړيتوب يو اعزاز دی) (۲۷ ديسمبر ۱۸۲۲ – ۲۸ سپتمبر ۱۸۹۵) يو فرانسوی کيمياپوه او مايکروبيالوژي پوه و، څوک چې د واکسيناسيون، مايکروبي تخمير او تعقيمولو د اصولو د کشف له امله شهرت لري. د هغه څېړنې د ناروغيو د لاملونو او مخنيوي په پوهېدو کې د پام وړ برياليتوبونه تر لاسه کړل، کومو چې د حفظ الصحې، عامې روغتيا او ډېرو نویو عصري درملو بنسټونه کېښودل. د رابيس او انتراکس لپاره د واکسينونو د جوړولو له لارې د ميليونونو انسانانو د ژوند ژغورلو امتياز د هغه کار ته ورکول کېږي. نوموړی د نوې باکتريالوژۍ يو له بنسټګرو څخه شمېرل کېږي او د «باکتريالوژۍ پلار» او د «مايکروبيالوژۍ پلار» وياړونه وربښل شوي دي (له رابرټ کوچ سره يو ځای او وروستی لقب همدا رازAntonie van Leeuwenhoek ته هم ورکول شوی دی).
لوی پاسټر د خپلسري نسل اصولو هم ناسم ثابت کړي. د فرانسې د علومو د اکاډمۍ تر څارنې لاندې، د هغه تجربې وښودله چې په تعقيم شوي او بند شوي د درملو بوتل کې، هېڅکله هېڅ هم نه دي شوي او بالعکس، په تعقيم شوي خو پرانيستي بوتل کې، کوچني ژوندي موجودات وده کولای شي. د دې تجربې لپاره، دې اکاډمۍ په ۱۸۶۲ز کال کې هغه ته د Alhumbert جايزه ورکړه چې په هغې کې ۲۵۰۰ فرانکه شامل و.
پاسټر همدا راز د ناروغيو د جراثيمو د تيورۍ يو پلار بلل کېږي، کوم چې هغه مهال يو کوچنی طبي تصور و. د هغه ډېريو تجربو وښودله چې د جراثيمو په وژلو يا مخنيوي سره د ډېرو ناروغيو مخه نيول کېدای شي، په همدې بنسټ يې د جراثيمو د تيورۍ او په روغتيايي درملو کې د هغې د عملي کولو ملاتړ کاوه. نوموړی په عامو خلکو کې د شيدو او شرابو په مټ د باکتريايي تلوث د مخنيوي د لارې د اختراع له امله شهرت لري، کومې پروسې ته چې اوس تعقيم (پاسټرايزيشن) ويل کېږي. پاسټر همدا راز په کيميا کې مهم اختراعات کړي دي، د يادولو وړ يې د ټاکلو کريسټالونو تر منځ توپير او «راسيمايزيشن» (په بصري ډول غېر فعال مواد) لپاره د ماليکولونو د بنسټ په اړوند دی. د خپل مسلک په لومړيو کې، د «ټارټرک اسيډ» په اړوند د هغه د څېړنو په پايله کې د هغه لومړۍ حل لاره منځ ته راغله، کوم چې اوس «اپټیکل ايزومر» بلل کېږي. د هغه کارونو د بيالوژیکي مرکباتو په جوړښت کې د يو بنسټيز اصل اوسنۍ پوهې ته لاره هواره کړه.
هغه تر مړينې د پاسټر انسټيټيوټ رئيس و، کومه چې په ۱۸۸۷ز کال کې جوړه شوې وه او د هغه جسد د انسټيټيوټ شاته په يوه ګومبده کې اېښودل شوی و. که څه هم پاسټر مخکښې (بدلون راوړونکې) تجربې تر سره کړې، د هغه شهرت بيا هم د ګڼو شخړو سره ملګری و. د هغه د کتابچې تاريخي ارزونې وښودله چې نوموړي په خپلو مخالفينو د بريا تر لاسه کولو تمرين کړی و.
زده کړه او د ژوند لومړي کلونه
لوی پاسټر د ۱۸۲۲ز کال د ديسمر په ۲۷مه نېټه د فرانسې په «ډولی جورا» کې زېږېلی و، کورنۍ کاتوليک او يوه بې وزله رنګريزه کورنۍ وه. نوموړی د جين جوزيف پاسټر او جين ايټينيټ روګي درېیم بچی و. په ۱۸۲۶ز کال کې دا کورنۍ «مارنوز» ته وکوچېده او بيا په ۱۸۲۷ز کال کې «اربويس» ته ولاړه. پاسټر په ۱۸۳۱ز کال کې په لومړني ښوونځي کې داخل شو.
هغه د خپل ژوند په لومړيو کلونو کې د منځنۍ کچې زده کوونکی و، نه ځانګړی علمي زده کونکی، ځکه چې په کب نيونه او انځور جوړونه کې يې لېوالتيا درلوده. هغه د خپل مور او پلار، ملګرو او ګاونډيانو ګڼ انځورونه او عکسونه جوړ کړي وو. پاسټر په «Collège d'Arbois» کې منځنی ښوونځی ووايه. د ۱۸۳۸ز کال د اکتوبر په مياشت کې، نوموړی په «پنشن باربيټ» کې د شاملېدو لپاره له پاريس څخه ولاړ، خو له کور پسې خفه او په نومبر کې بېرته راستون شو.
په ۱۸۳۹ز کال کې، نوموړی د فلسفې د لوستلو لپاره د بيسنون په کالج رايل کې داخل شو او په ۱۸۴۰ز کال کې يې د تخصص لسانس سند تر لاسه کړ. نوموړی په بيسنون کالج کې د استاد په توګه وټاکل شو، په داسې حال کې چې په ځانګړو رياضياتو کې يې د ساينس د سند زده کړو ته هم دوام ورکړ. نوموړي په ۱۸۴۱ز کال کې په خپله لومړۍ ازموينه کې ناکام شو. نوموړي وکولای شول چې له «ډيجن» څخه د « baccalauréat scientifique » (عمومي علوم) کې سند تر لاسه کړي، چېرته چې هغه په ۱۸۴۲ز کال کې د رياضياتو په سند کې د علومو سند تر لاسه کړ (Bachelier ès Sciences Mathématiques)، په داسې حال چې په کيميا کې يې منځنۍ نومرې تر لاسه کړې وې.
پاسټر په ۱۸۴۲ز کال کې د «École Normale Supérieure» لپاره د داخلې ازموينه ورکړه. نوموړي د ازموينو لومړۍ ټولګه کې بريالی شو، خو له دې امله چې د هغه درجه ښکته وه، پاسټر پرېکړه وکړه چې دوام ورنه کړي او بل کال بيا هڅه وکړي. هغه بېرته پينشن باربيټ ته ولاړ، څو د ازموينې لپاره چمتوالی ونيسي. هغه همدا راز په «Lycée Saint-Louis» کې ټولګيو او په «Sorbonne» کې د «Jean-Baptiste Dumas» درسونو ته حاضرېدو. په ۱۸۴۳ز کال کې، نوموړي په لوړې درجې په ازموينه کې بریالی او په «École Normale Supérieure» کې شامل شو. په ۱۸۴۵ز کال کې، لوی د  «licencié ès sciences» سند تر لاسه کړ. په ۱۸۴۶ز کال کې، هغه د «Ardèche» په « Collège de Tournon» (چې اوس د Lycée Gabriel-Faure په نوم يادېږي) کې د پروفيسر په توګه وټاکل شو، خو کيمياپوه «Antoine Jérôme Balard » هغه د فارغ التحصيل لابراتوار مرستيال (agrégé préparateur) په توګه بېرته « École Normale Supérieure» ته وغوښت. هغه په بالارډ کې شامل شو او په ورته وخت کې يې په «کرايسټالوګرافي» کې څېړنې پیل کړې او په ۱۸۴۷ز کال کې، هغه خپلې دوه رسالې وسپارلې، يوه په کيميا کې وه او بله په فيزيک کې.: (الف) د کيميا رسالې نوم يې: « Recherches sur la capacité de saturation de l'acide arsénieux. Etudes des arsénites de potasse, de soude et d'ammoniaque »؛ (ب) د فيزيک رسالې نوم يې: «1. Études des phénomènes relatifs à la polarisation rotatoire des liquides. 2. Application de la polarisation rotatoire des liquides à la solution de diverses questions de chimie » و.
په ۱۸۴۸ز کال کې په ډيجن ليسه کې د لنډې مودې لپاره د فيزیک د استاد په توګه د خدماتو وړاندې کولو څخه وروسته، نوموړی د سټراسبرګ په پوهنتون کې د کيميا پروفيسر وټاکل شو، چېرته چې نوموړي له ماري لاورينټ سره وکتل، څوک چې په ۱۸۴۹ز کال کې د پوهنتون د رئيس لور وه. دوی د ۱۸۴۹ز کال د مۍ په ۲۹مه نېټه واده وکړ او پنځه بچيان يې درلود، يواځې دوه یې تر بلوغ ورسېدل، او درې نور يې په محرقه تبه مړه شول.
مسلک
پاسټر په ۱۸۴۸ز کال کې د سټراسبرګ په پوهنتون کې د کيميا پروفيسر وټاکل شو او په ۱۸۵۲ز کال کې د کيميا رئيس وګرځېد.
د ۱۸۵۴ز کال په فبرورۍ مياشت کې، په دې موخه چې داسې وخت ولري، څو هغه کارونه تر سره کړي چې کولای شي د هغه لپاره د انسټيټيتوټ د مالي مرستې يو څه اندازه ګټه په لاس راوړي، هغه د طبي قناعت د سند په مرسته د درې مياشتو د حق الزحمې لرونکي رخصتي واخيسته. هغه د اګست تر لومړۍ مياشتې رخصتي وغزوله، کومه چې د ازموينو د پيل کېدو نېټه وه. «زه وزير ته وايم چې زه به ولاړ شم ازموينې به تر سره کړم، تر څو د خدمت شرم نور هم زيات نه کړم. دا همدا راز په دې ډول ده چې د شپږو يا اوه سوو فرانکو نور مبلغ هم بل ته خوشې نه کړم».
محمد بن عبدالوهاب
محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان التمیمي (محمد د عبدالوهاب زوی د سلیمان التمیمي لمسی، زوکړه ۱۷۰۳ز کال ـــ مړینه ۱۷۹۲ز کال.) یو عرب مسلمان عالم، فقیه، دعوتګر، فعال، مذهبي مشر، اصلاح کوونکی، او د جزیرة العرب په مرکز نجد کې یو فقیه و، چې د وهابي خوځښت بنسټ ایښودونکی ګڼل کیږي. د هغه نامتو زده کوونکي د هغه زامن حسین، عبدالله، علي او ابراهیم، د هغه لمسی عبدالرحمن بن حسن، د هغه زوم عبدالعزیز بن محمد بن سعود په ګډون حماد ابن ناصر ابن معمّر او حسین الغنّام وو.
د "وهابي" لقب د هغه لارویانو لخوا نه دی غوره شوی بلکې ډېری د لودیځوالو پوهانو او همدارنګه د ده نیوکوالو لخوا کارول شوی دی. محمد بن عبدالوهاب د فقیهانو په یوه کورنۍ کې زيږېدلی، د ده لومړنۍ زده کړې د یو ښه او منظم نصاب پر بنسټ د حنبلي مذهب له فقهې څخه عبارت وې چې د ده په ټاټوبي کې تر ټولو غوره او مروج د زده کړو سېسټم و. هغه د اصیلو اسلامي قوانینو په کلکه رعایت ته خلک را وبلل، د منځنیو پیړیو نظریو او شرحو باندې د تکیه کولو پر ځای د قرآن او حدیثو نصوصو ته راستنیدل یې اړین وبلل، او ټینګار یې وکړ چې هر مسلمان - نارینه او ښځینه – باید په خپله د قرآن لوستنه او مطالعه وکړي.
هغه د تقليد (پټو سترګو منلو) مخالفت وکړ او اجتهاد (د نصوصو د څېړنې له لارې د خپلواک صحیح استدلال) کول یې اړین وبلل. ابن عبدالوهاب د سني مذهب لومړنۍ دودیزې زده کړې درلودې، هغه په تدریجي ډول د ډیرو مشهورو، لا تر اوسه جنجالي، مذهبي کړنو سره مخالفت ښکاره کړ لکه د مسلمانو اولیاوو د زیارتونو او مقبرو څخه لیدنه او مقدس ګڼل، چې هغه یې بدعت یا ان تر دې چې له بت پرستۍ سره یې برابر بلل. د ټولنیز سمون او اصلاح لپاره په ټولنه کې د هغه دعوت د توحید (د خدای وحدانیت) اصل پر بنسټ ولاړه و.
سره له دې چې د هغه ښوونې او نظریې د هغه پلار او ورور (سلیمان بن عبدالوهاب) په ګډون د وخت د ډیرو سني عالمانو لخوا رد او مخالفت ورسره وشو، ده له محمد بن سعود سره د دیني او سیاسي معاهدې له لارې د الدرعیة د امارت یعنې د سعودي لومړني حکومت په جوړولو کې مرسته وکړه او د دوی کورنیو تر منځ یې د خانداني یووالي او د واک ویش پیل کړ چې تر نن ورځې پورې د سعودي عربستان په پاچاهۍ کې هماغه لړۍ دوام لري. آل الشیخ، د سعودي عربستان مخکښه مذهبي کورنۍ، د ابن عبد الوهاب اولاده ده، او په تاریخي لحاظ یې د سعودي په دولت کې د دیني عالمانو مشري کړې او د دولت دیني ادارې په لاس کې لري.
لومړنۍ زده کړې
ابن عبدالوهاب لومړنۍ زده کړې له خپل پلار څخه کړې، چې د قرآن  له زده کړې او حفظ او د حنبلي فقهې او د عقایدو له ټیټې کچې زده کړو څخه لکه څرنګه چې د ابن قدامة المقدسي (مړینه: ۱۲۲۳ز کال) په اثارو کې راغلي دي، عبارت وې، ابن قدامه د منځنیو پېړیو د حنبلي مذهب یو مخکښ عالم و چې آثار یې په نجد کې "زیات معتبر او ارزښتمن" بلل کېدل. په اولیاوو باندې عقیده او د خدای په فضل سره د معجزو (کرامت) په ترسره کولو کې د اولیاوو وړتیا په ټوله اسلامي نړۍ کې د سني مسلمانانو د عقیدې یو لوی اړخ ګرځیدلی و چې د ډیری پخوانيو عالمانو لخوا منل شوی هم و. ابن عبدالوهاب په خپله سیمه کې د خلکو له خوا د اولیاوو د تقدیس او پرستښ اړونده بېلابېلو افراطي عقیدو او کړنو سره مخ و. په هغه زمانه کې ګڼ شمېر عقیدو او دودونو چې له کوډو، خرافاتو، غیب ویلو، د اعدادو له مخې بخت کتنې او نورو رواجونو پورې یې اړه درلوده، د جزیرة العرب په زیات شمېر ښارونو او کلیو کې په پراخه کچه شتون درلود. ویل کېږي چې دی له نجد څخه د دې لپاره ووت تر څو څېړنه وکړي چې ایا دا ډول عقیدې او دودونه د اسلامي نړۍ په نږدې او ګاونډیو ځایونو کې هم شتون لري او که د ده پلرنی مېنه کې د صحیح او پوره زدکړو د نه شتون له کبله را منځته شوي دي. خو لا تر اوسه هم د هغه له لوري د نجد د پرېښودلو لامل روښانه نه دی.