cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د سريلانکا کلتور
تاريخ
د سریلانکا لومړني اوسیدونکي «هوموساپینس» وو، څوک چې له هندي سمندر څخه ۱۲۵۰۰۰ کاله پخوا تیر شوي وو. په عمده توګه د پخوانیو تاریخي صحیفو لکه «مهاوامسا» له مخې، سریلانکا د ۲۰۰۰ کاله څخه زیات مستند تاریخ لري او د لومړیو ډبرینو توکو تاريخ يې ۵۰۰۰۰۰ مخزېږديز پورې ترسېږي. په څو پیړیو کې د پرله پسې بهرنۍ اغیزې له امله د سریلانکا کلتور اوسني حالت ته تغيیر کړ. بیا هم، په ګډه د ځینې نورو لږکيو سره، کوم چې د سریلانکا پېژندګلو جوړوي، پخوانۍ میلې او دودونه تر اوسه په دې ټاپو کې لمانځل کیږي.
یو ډیر مهم اړخ چې د سریلانکا د تاریخ توپیر کوي، د ښځو په اړه د هغوی اند دی. د زرګونو کلونو څخه په سریلانکا کې، له واکمنۍ نيولې بیا تر لباس اغوستلو پورې ښځينه او نارینه او نارينه ته په مساوي نظر کتل کېږي کیږي. دواړو ښځوو او نارینه په دې ځمکه د واکمنۍ بخت درلود (کوم چې حتی تر نن ورځې پورې ثابت دی). د نړۍ لومړۍ ښځینه وزیره، سیریماو بندرایکي، له سریلانکا څخه وه.
سره له دې چې د نن ورځ لباس خورا لوېدیځ ډوله شوی او ساده لباس د هرچا لپاره معمول ګرځیدلی، لرغوني رسامي او نقاشي لکه د سیګیریا هنر، اسورومونیا مینه وال ښیي چې څنګه د استعمار تر مخه سریلانکايانو جامې اغوستې، کوم چې د نارینه او ښځو لپاره د جامو د اندازې او حالت ښکارندويي کوي.
معماري
د سریلانکا معماري د معمارۍ د بڼو او ډولونو یو بډای ډول څرګندوي. بودیزم د سریلانکا پر معمارۍ یوه مهمه اغیزه درلوده، چې د دریمې پیړۍ څخه دا دې ټاپو ته معرفي شوی و. په هندوستان، چین او وروسته په اروپا کې رامنځته شوي تخنیکونه او سټایلونه چې د استعمار له لارې لیږدول شوي وو، د سریلانکا په معمارۍ کې هم لويه ونډه درلودلې ده.
هنر او لاسي صنايع
د سریلانکا هنر او لاسي صنایع د دې ټاپو د اوږد او دوامداره بودایي کلتور څخه الهام اخلي، کوم چې په پایله کې بې شمیره سیمه ييز او محلي دودونه جذب او خپل کړي دي. په ډیری بېلکو کې سریلانکايي هنر د مذهبي عقیدو څخه راغلی او په مختلفو شکلونو لکه نقاشۍ، مجسمه جوړونې او معمارۍ سره ښودل کیږي. د سریلانکا د هنر یو له خورا د پام وړ اړخونو څخه د غارونو او معبدونو نقاشي ده، لکه په سیګیریا کې موندل شوي فریسکوز، او مذهبي نقاشي په ډمبولا کې په معبدونو کې موندل شوي او په کنډي کې د غاښونو معبد. د هنر نور مشهور ډولونه هم له داخلي او هم له بهرني میشتیدونکو له خوا اغیزمن شوي دي. د بېلګې په ډول، د لرګیو دودیز لاسي صنایع او د خټو لوښي د غرنیو سیمو په شاوخوا کې موندل کیږي، په داسې حال کې چې له پرتګال څخه اغېزمن شوی د ټوکرکار او له اندوزيا څخه اغېزمن شوي «بټیک» هم د پام وړ دي.
نڅا
د کلاسیکي، ولسي او د نڅا ډرامو لکه «کانډیان» نڅا په ګډون سریلانکا د نڅا د بېلا بېلو ډولونو کور دی. سریلانکا د نڅا درې عمده ځایي سبکونه لري. نومونه یې اوډاراټا (کنډي کې)، پهاتراټا (جنوبي سیمو کې) او سباراګامو دي، کوم چې د سباراګاموا ايالیت د کیګالي او راتناپورا په ولسوالیو کې لیدل کیږي.
موسيقي
بوديزم او پرتګالي نېواک د سریلانکا په موسیقۍ دوه سترې اغېزې پرېښي. بودیزم سریلانکا ته د اشوکا سترواک د بچيو د تبلیغ څخه سریلانکا ته راغلی. په داسې حال کې چې پرتګاليان په پنځلسمه پیړۍ کې راغلي چې له ځان سره یې د کانټیګا سندرې، یوکولیل او ګیټارونه راوړل او ورسره افریقایی مريان، چا چې د دې ټاپو د مسیقۍ ریښې نورې هم متنوعې کړې. دا مريان به یې «کافرینها» بلل کېدل او د هغوی د نڅا موسیقۍ ته به یې «بایلا» ویل. د سریلانکا په دودیزه موسیقۍ کې د مصنوعي خوب راوستونکي «کنډیانو» ډولونه شامل دي – ډول وهل په سریلانکا کې د بودا او هندو معبدونو کې د موسیقۍ ډیره برخه وه او ده. د سریلانکا ډيری لوېديځې برخې، لويديځه نڅا او موسیقي تعقيبوي.
سينما
د «کډاونو پورونډوا» (ماته ژمنه) په نوم فلم چې د «چترا کالا موویټون» د «ایس. ایم. نیاګم» له خوا تولید شوی و، په ۱۹۴۷ز کال کې یې د سریلانکایي سینما د راتګ خبر ورکړ. «رانموتو دووا» (د خزانې جزیره، ۱۹۶۲) د سینما له تور او سپین څخه رنګین ته بدلون راوست. په وروستیو کلونو کې، د سریلانکا سینما د کورني احساساتي او رومانوي ډرامه، ټولنیز بدلونونو او د «ال ټی ټی اي» او پوځ تر منځ د جګړو د کلونو په څیر موضوعات نندارې ته وړاندې کړل. د هغوی سینمایي انداز بالیووډ ته ورته دی. په ۱۹۷۹ز کال کې، د ټولو وختونو په پرتله د فلمونو ګډون لوړ شو، خو له هغه وخت راهیسې په تریجي ډول کمښت ليدل کېږي. بې شکه، «لسټر جیمز پیریس» د سریلانکا د سینما د تاریخ تر ټولو تاثیر اچونکی او انقلابی فلم جوړونکی دی، چې د ریکاوا(د تقدیر کرښه، ۱۹۵۶)، ګامپیرالیا (بدلیدونکی کلی، ۱۹۶۴)، نیدانهایا(خزانه، ۱۹۷۰) او ګالو هداواتا (یخ زړه، ۱۹۶۸) په ګډون يې زیات شمیر فلمونو لارښودنه کړې، کومو چې نړیوال شهرت تر لاسه کړی. په ښاري سیمو کې زیاتې سینماوې شته.
خواړه
د سریلانکا خواړه په عمده توګه د سويلي هندوستان، اندونیزیا او هالنډ له خوا اغیزمن شوي. وریژې یوه اساسي برخه ده او معمولا هره ورځ مصرف کیږي او په هر ځانګړي فرصت کې موندل کیدای شي، په داسې حال کې چې مساله لرونکي غوړ خواړ د غرمې او ډوډۍ لپاره د خوښې خواړه دي. یو ډیر مشهور الکولي مشروبات «ټاډي» او «اریک» دي چې دواړه د خرما د ونې د نباتي زوښې څخه جوړ شوي دي. وریژي او غوړ خواړه د سریلانکایي خوړو یوې لړۍ سره اړيکه لري. سریلانکایان ملخان یا خیز وهونکي خزندګان (اپا، اپام) هم خوري، کوم چې د سریلانکا په هر ځای کې موندل کیدای شي.په ډېر وروستي وخت کې، کولمبو ته د لويديځ شويو تاميل اشپزانو راستنېدل زيات شوي دي، نوي مشهور «جاناکان ګنانانندن» په دوی کې شامل دي، چا چې خپل لومړني کلونه د سويلي لندن میشیلین سټار رستورانتونو کې په روزنه تیر کړی. دې راتګ د سریلانکا او تامل خوړو نوې بڼې ته وده ورکړه چې دودیزې مسالې له اروپایی چټکو چمتو کېدونکو خوړو سره يوځای کوي، لکه رممیدان چې معنا یې ګرم چپس دي، کوم چې په ځوان نسل کې خورا مشهور ثابت شوی.
د پیداېښت باورۍ تاریخ
د پیدایښت باورۍ تاریخ، د فکر په تاریخ پورې اړه لري. د دې فرضیې پربنسټ چې طبیعي کا‌ئناتو پیل درلود او په خارق العاده ډول رامنځته شوي. د پیدایښت باورۍ اصطلاح په خپل پراخ مفهوم کې د نظریاتو او تشرېحاتو پراخه لړی پوښي او د 19 پیړۍ له پای څخه مخکې په عام ډول نه کارول کېده. ډېری خلکو د ثبت شوي تاریخ په اوږدو کې، نړی د پیدا شوي وجود په توګه لیدلې. د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه ډېری لرغوني تاریخي روایات د ځمکې او کائناتو رامنځته کیدو ته اشاره یا دلالت کوي. که څه هم د پیدایښت باورۍ ځانګړې تاریخي پوهې د تجربوي، روحاني او یا فلسفي بېلابېلودرجې کارولې دي، دا ټولې د دې نظریې پربنسټ دي چې کائنات پیدا کړل شوي دي. د Genesis د خلقت روایت د یهودي او عیسوي علم پوهې لپاره بنسټیز چوکاټ چمتو کړی چې څنګه کائنات د Yahweh (په اسرائیلو کې د خدای نوم) خدای د الهامي مداخلې له لارې رامنځته شوي. په تاریخي لحاظ، د دې روایت ادبي تشریحات د تشبیهاتو په پرتله خورا برلاسی وو.
له ۱۸ پېړۍ راهیسې بېلابېل نظرونه چې هدف یې ابراهیمي دینونه او Genesis د جیولوژي، بیولوژي او نورو علومو سره پخلا کول دي، په لویدیځ کلتور کې رامینځته شوي. په دې وخت کې، د پیدایښت باورۍ کلمه د روح رامنځته کولو عقیدې ته اشاره کوي. هغه کسان، لکه په ۱۸۵۷ زکال کې فیلیپ ګوس، چې وایي دا ډولونه لري، په جلا عمل کې رامنځته شوي عموماً "د خلقت مدافعین" بلل شوي، که څه هم دوی په خصوصي توګه له  ۱۸۵۶ ز راهیسې د داروین د ملګرو ترمنځ " پیدایښت باورونکي" بلل شوي.
په شلمه پېړۍ کې د " پیدایښت باورۍ" کلمه د ۱۹۲۰ ز لسیزې د تکامل ضد حرکت او د ځمکې ځوان پیدایښت باورۍ سره وتړل شوه، مګر په دې استعمال د نورو ډلو لکه د ځمکې زاړه پیداېښت باورلرونکو او د تکامل پیداېښت باورلرونکو له خوا اعتراض شوی چې د خلقت مختلف مفکورې لري، لکه د ځمکې عمر منل او بیولوژیکي تکامل چې د ساینسي ټولنې له خوا هم منل شوی.
جینیسز فلد The Genesis Flood (۱۹۶۱ز( د ۱۹۴۵ زکال وروسته د ځمکې ترټولو ځوانه پیداېښت باورلرونکې خپرونه شوه. د ۱۹۶۰ ز لسیزې له نیمایي څخه په متحده ایالاتو کې پیداېښت باورلرونکي د عامه ښوونځیو ساینس ټولګیو کې د "Flood geology " په کارولو سره د "ساینسي پیداېښت باوري " ښوونې ته وده ورکړه. د قضیې قانوني قضاوت وروسته ډینیل وی واټرز (۱۹۷۵ز) پریکړه وکړه چې په عامه ښوونځیو کې د پیداېښت باوروی ښوونه د متحده ایالاتو اساسي قانون کې د لومړي تعدیل د تاسیس قضیې سره مخالفه ده، محتوا یې د انجیل ملاحظاتو څخه په ښکاره توګه لرې شوې او د خلقت ساینس نوم یې ورکړ. کله چې د محکمې قضیه اډوارډز وی اګویلارډ (۱۹۸۷ز) پریکړه وکړه چې د خلقت ساینس په ورته ډول د اساسي قانون خلاف دی، د ښوونځی په کتابونو کې د "خلقت" ټولې مراجعې ځیرکې کړنلاره (intelligent design)  ته بدلې شوې چې د پیداېښت باورونکو له خوا د نوې ساینسي تیوري په توګه وړاندې شوه. د کټزمیلر وی ډوور ۲۰۰۵ حکم دې پایلې ته ورسید چې ځیرکه کړنلاره ساینس نه دی او د عامه ښوونځيو په ساینس ټولګیو کې په دین ښودلو باندې د اساسي قانون محدودیت سره مخالفت کوي. د ۲۰۱۲ زکال په سپتمبر کې، بیل نی ("The Science Guy") ) خپله اندېښنه څرګنده کړه چې د پیداېښت باورونکي نظرونه په متحده ایالاتو کې د ساینس زده کړې او نوښتونه ګواښي.
خلقت او عصری ساینس
په ۱۵ او ۱۶ پیړیو کې، په نوو ځمکو(هېوادو) کې موندنو د ژوند تنوع پوهه منځ ته راوړه. په  ۱۶۰۵ زکال کې  فرانسیس بیکن ټینګار وکړ چې په طبیعت کې د خدای کارونه موږ ته لارښوونه کوي چې څنګه انجیل تشرېح کړو او د بیکونین میتود Baconian method تجربوي تګلاره یې معرفي کړه چې د عصري ساینس مرکز شو. طبیعي خدای پېژنده Natural theology په طبیعت کې هغه شواهد لټولي چې د خدای د فعال رول څخه ملاتړ کوي، او د نوې پوهې سره د انجیل طوفان افسانې او د نوح کشتی کیسې د مطابقت هڅې شوې دي. په ۱۸ او ۱۹ پیړیو کې د عصري جیولوژي پرمختګ د جیولوژیکي طبقې او فوسل سلسلې وموندلې چې خورا پخوانۍ ځمکه ته اشاره کوي. د نوح د طوفان ځمکه پېژندنه د دوی د بریا قرباني شوه، لکه څنګه چې د ساینسي تحقیق روحیه چې دوی هڅولې وه، په تدریجي ډول د داسې موندنو لامل شوه چې د سیلاب جیولوژی او ناورین باوری catastrophism په اړه د انجیل فرضیې کموي.
د نولسمې پیړۍ له پیل راهیسې هغه نظریې لکه د ژان-باتیسټ لامارک د نوعو د لېږد مفهوم، په پاریس او اډینبورګ کې ملاتړ کوونکي پیدا کړل چې ډېری یې د اناتومیسټانو وو. په ۱۸۴۴ زکال کې د خلقت طبیعي تاریخ پاتې شوني Vestiges of the Natural History of Creation نامعلومه خپرونې د کویکرز Quakers او یونټیرینز Unitarians ملاتړ څخه پراخه عامه علاقه راوپاروله چې د کلک ملاتړ شوي ساینس غوښتنه یې کړې وه، مګر د مذهبي مؤسیسې او ساینسي ټولنې له خوا سختې نیوکې ورباندې وشوې. په  ۱۸۵۹ ز کال کې چارلس داروین د نوعو په اصل کې هغه شواهد د یوې معتبرې او محترمې سرچینې څخه چمتو کړل او د یوې لسیزې یا ډېرې مودې په اوږدو کې یې ساینس پوهانو ته قناعت ورکړ چې تکامل واقع کېږي. دا نظر د انګلستان په کلیسا کې د محافظه کاره انجیلیانو سره ټکر درلود، مګر په۱۸۶۰ ز کال کې د دوی پام د انګلیسي لبرال پوهانو liberal Anglican theologians له خوا د مقالو او بیاکتنو په اړه خورا ډیر شورماشور ته واوښت چې "لوړ انتقاد" یې معرفي کړ، لوړ انتقاد د تفسیر علم hermeneutic یو میتود دی چې د انجیل بیا کتنه او د لفظي لوستنو پلټنه کوي. تر ۱۸۷۵ ز پورې ډېری امریکایی طبیعت پوهانو د توحیدي تکامل نظریاتو ملاتړ وکړ چې ډېری وختونه د انسانانو ځانګړی جوړښت په کې شامل و.
په دې وخت کې هغه کسان چې وایي دا نوعې په جلا توګه رامنځته شوې وې، عموماً د "خلقت مدافعین" بلل کیدل، مګر دوی کله ناکله د چارلس داروین او د هغه ملګرو ترمنځ په خصوصي توګه "پیدایښت  باورونکي" بلل کیدل. دا اصطلاح په هغه لیکونو کې ښکاري چې داروین د  ۱۸۵۶ ز او ۱۸۶۳ ز کلنو ترمنځ لیکلي او د چارلس لییل له خوا په ځواب کې هم کارول شوي وه.
په دې وخت کې  ځمکپوهانو تشخیص کړل چې ځمکه ملیونونه کاله عمر لري. د داروین له خوا وړاندې شوې دقیقه کرونولوژي د نورو ځمکه پوهانو له خوا رد شوه، او مخکښ فزیک پوه ولیم تامسن (وروسته د لارډ کیلون لقب ورکړل شو) د ځمکې او لمر تودوخې انرژي او تودوخې تاریخ تحلیلونه رامینځته کړل چې د عمر اټکلونه یې ورکړل چې د تدریجي تکامل لپاره خورا لنډ وو. د تامسن همکار فلیمینګ جینکن د داروین د نوعو په اصل باندې  ۱۸۶۷ ز بیاکتنې لیکلې چې د موجود وخت لنډوالي پربنسټ د تکامل مخالفت کړې. د کیلوین د عمر تناقض حل شوی نه و، تر هغه چې په شلمه پیړۍ کې وموندل شوه، دا چې ځمکه د راډیو اکټیو وړانګې سره تودېږي، دا چې د هغې داخلي حرارتي تدریج د پوښ ارتباط له خوا اغېزمن کیږي، او دا چې لمر د اټومي څپو د ګډېدو له امله ګرمېږي.
د ۱۹۸۰ ز لسیزې راهیسې د لویې چاودنې تیوري big-bang theory د کائناتو لپاره د نړی پېژندنې برلاسی ماډل دی. هغه په ۱۹۳۰ زلسیزه کې د روم کاتولیک کشیش، مونسیګور جورجز لیماتری لخوا تصور شو. لیماټری وړاندیز وکړ چې د کائنات څرګنده پراختیا  که په وخت کې یې وړاندوینه وشي، په دې معنا وه چې په تېرو محدودو وختونو کې د کائناتو ټوله کتله په یوه نقطه "لومړني اتوم"  کې متمرکزه شوې، کوم ځای او کله چې د وخت جوړښت او فضا رامنځته شوه.
د اندونیزیا ملي انقلاب
د اندونیزیا ملي انقلاب یا د اندونیزیا د خپلواکۍ جګړه، د اندونیزیا د جمهوریت او هالنډي سترواکۍ تر منځ یوه وسله واله جګړه او دیپلوماJیکه مبارزه وه، او همدارنګه له جګړې او استعماري اندونیزیا وروسته یو کورنی ټولنیز انقلاب و. دا انقلاب په ۱۹۴۵ ز کال کې د اندونیزیا د خپلواکۍ اعلانولو او ۱۹۴۹ ز کال په وروستیو کې د اندونیزیا متحده جمهوري ایالتونو ته د شرقي هند اړوند هالند باندې د هالند لېږد او سپارلو تر منځ دوره کې ترسره شو.
په دې څلور کلنې مبارزې کې په پراخه کچه وسله والې خونړۍ نښتې، د اندونیزیا کورني سیاسي او ټولنیز تحولات او دوه نړیوالې دیپلوماتیکې مداخلې شاملې وې. د هالند نظامي ځواکونه (او د یو څه مودې لپاره د دویمې نړیوالې جګړې اړوند متحدینو ځواکونه) په دې وتوانېدل، چې د جمهوریت غوښتونکو په زړه یعنې جاوه او سوماترا ښارونو کې، ښارګوټي او اصلي صنعتي شتمنۍ کنټرول کړي؛ خو په دې و نه توانېدل چې کلیوالې سیمې کنټرول کړي. په ۱۹۴۹ ز کال کې په هالند باندې نړیوال فشارونه ډېر شوو، متحده ایالتونو هالند سره د دویمې نړیوالې جګړې د زیانونو د بیارغوونکو اقتصادي مرستو د قطع کولو ګواښ وکړ او دغه راز داسې نظامي کړکیچ رامنځته شو، چې هالند د شرقي هند هالند حاکمیت د اندونیزیا متحده جمهوري ایالتونو ته وسپاره.
دا انقلاب له نوې ګینې پرته په نورو ټولو سیمو کې د هالند د شرقي هند اړوند استعماري حکومت پای و. همدارنګه دې انقلاب په توکمیزو توپیرونو (کاستونو) کې په مناسبه اندازه بدلون راووست او دغه راز د ډېریو سیمه ییزو حاکمانو (راجا) قدرت یې هم کم کړ. چې دا هرڅه د جمعیت او وګړو په اقتصادي یا سیاسي شتمنیو کې د پام وړ ډېروالي لامل نه شوو. که څه هم په دې توګه لږ شمېر اندونیزیایان وتوانېدل د سوداګرۍ په برخه کې یوه ښه او لویه ونډه ترلاسه کړي.
مخینه
د ۱۹۰۸ ز کال په می میاشت کې د اندونیزیا د خپلواکۍ غورځنګ پیل شو، چې هغه د «ملي ویښتیا ورځ» (په اندونیزیايي ژبه:Hari Kebangkitan Nasional) په نامه یادېږي. اندونیزیایي ملتپالنه یا نشنلیزم او هالند نه د خپلواکۍ غوښتنې ملاتړي غورځنګونه لکه بودي اوتومو، د اندونیزیا ملي ګوند (PNI)، سرکت اسلام او د اندونیزیا کمونست ګوند (PKI) ټولو د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې په ډېرې  چټکۍ سره وده وکړه. بودي اتومو، سرکت اسلام او داسې نورو ډلو له هالندي ولکسراد یا (د خلکو  شورا – Volksraad) په یوځای کېدو سره، په دې هیلې چې اندونیزیا خپله واکمني ترلاسه کړي د همکارۍ تګلاره تعقیب کړه. یو شمېر نورو د نه همکارۍ اړوند تګلاره وټاکله، چې د هالند له شرقي هند د مستعمرې او ښکېلاک نه د خپلواک دولت غوښتونکي و. د دې ټولو په منځ کې تر ټولو غوره او پیاوړي مشران او رهبران یې د سوکارنو او محمد هاتا په نامه زده کړیالان او ملتپاله رهبران و، چې د هالند د اخلاقي سیاست له ښوونیزو اصلاحاتو نه یې ګټه اخیستې وه.
د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې د درې نیمو کلونو لپاره د جاپان له خوا د اندونیزیا اشغال د راتلونکي انقلاب لپاره ټاکونکی رول ولوباوه. د جاپان د پوځونو پر وړاندې هالند د خپلې مستعمرې د دفاع کولو لږ وړتیا درلوده او جاپانیانو یوازې د درېیو میاشتو په اوږدو کې د خپلو لومړنیو بریدونو له لارې هالند اشغال کړ. جاپانیانو په جاوه او تر یو څه حده په سوماترا (دوه مخکښې اندونیزیایي جزیرې) کې ملتپال احساسات خپاره او ټول یې ورته وهڅول. که څه هم دا کار د اندونیزیا له خپلواکۍ نه د دوستانه ملاتړ په پرتله، تر ډېره د جاپانیانو په سیاسي ګټو تمام شو، دا ملاتړ د دې لامل شو، چې یو شمېر نوي اندونیزیایي بنسټونه (د سیمه ییزو ارګانونو او بنسټونو په ګډون) رامنځته او د سوکارنو په څېر سیاسي رهبران ظهور وکړي. چې جاپانیانو د راتلونکي انقلاب لپاره د هالند په وسیله ډېری جوړې شوې اقتصادي، اداري او سیاسي زیربناوې له منځه یوړې او د هغو پر ځای یې نورې رامنځته کړې.
د ۱۹۴۴ ز کال د سپټمبر میاشتې په ۷مه نېټه سره له دې چې جګړه د جاپانیانو په ضرر مخته تله، لومړي وزیر کویسو د اندونیزیا د خپلواکۍ وعده ورکړه؛ خو نېټه یې هیڅ مشخصه نه شوه. د سوکارنو د پلویانو لپاره دا اعلامیه له جاپانیانو سره د هغه د همکارۍ او مرستې د توجیې په توګه بلل کېده.
خپلواکي اعلان شوې
د ۱۹۴۵ ز کال د اګست میاشتې په ۱۷مه نېټه د الکاهل په سمندر کې د جاپان د سترواک له تسلیمېدو نه دوه ورځې وروسته، سوکارنو او هاتا د رادیکالي او سیاسي پیمودا «ځوانانو» د ډلو تر فشار لاندې د اندونیزیا خپلواکي اعلان کړه. بله ورځ بیا د اندونیزیا د خپلواکۍ د چمتو کولو اړوند کمیټې (PPKI) سوکارنو د ولسمشر او هاتا یې د ولسمشر د مرستیال په توګه وټاکل.
انقلاب او برسیاپ
د سپټمبر میاشتې منځنۍ دوره وه، چې په بهرنیو جزایرو کې د اندونیزیا د خپلواکۍ د اعلانولو خبر خپور شو او د اندونیزیا له پلازمېنې جاکارتا نه لیرې ډېریو اندونیزیایانو پرې باور ونه کړ. د دې خبر په خپرېدو سره ډېریو اندونیزیایانو ځانونه د جمهوریت غوښتونکو پلویان وبلل او ټول هېواد کې د انقلاب فضا او ولولې خپرې شوې. بهرنی ځواک بدل شوی و، چې د خپلواکۍ له اعلانولو نه څو اونۍ مخکې د متحدو ځواکونو اړوند کیښتۍ اندونیزیا ته تیرېدې (چې تر یوه حده په استرالیا کې د تحریمونو او اعتصابونو له امله د ډبرو سکرو د بارولو او سمبالولو په برخه کې له اسټرالیا نه ګټه اخیستله، ځکه چې د هالند د شرقي هند دولت هلته په جلا وطنۍ کې مېشت و). دا بریدونه یوازې د ۱۹۴۶ ز کال په جولای میاشت کې په بشپړه توګه مات یا وځپل شول. له بل پلوه جاپانیان د تسلیمي اړوندو شرایطو پر بنسټ دې ته اړ و، چې هم خپلې وسلې پر ځمکه کېږدي او هم په سمه توګه نظم وساتي. هغه تناقص او کمی چې د جاپان روزل شویو اندونیزیایانو ته یې د وسلو په ورکولو سره حل کړ.
د جاپان له تسلیمېدو نه څو اونۍ وروسته د واک تشې یا د قدرت خلا د قاطعیت فضا له منځه یوړه او دغه راز د جمهوریت غوښتونکو لپاره یې ښه موکه برابره کړه. ډېری پیمودا (ځوانان) له مبارزو جمهوریت پالو ډلو (بادان پرجوانګان) سره یوځای شول. په دې ډله کې تر ټولو منظم او با دسپلینه ډله یې د ګیوګون (PETA، رضاکاره اردو) او هیهو (د جاپاني پوځونو په وسیله ګومارل شوي سیمه ییز سرتیري) اړوند ډلو سرتېري وو، چې د جاپان له خوا جوړ شوي او بیا منحل شوي وو. دغه راز ډېری ډلې د رامنځته کېدو اړوندو لاملونو او د انقلابي روحیې د درلودلو پر بنسټ، بې دسپلینه یا بې نظمه وې. جاپاني سرتیري په لومړیو اونیو کې تر ډېره له ښاري سیمو نه وتل، ترڅو په دې توګه د نښتو او جګړو مخنیوی وکړي.
د ۱۹۴۵ ز کال تر سپټمبر میاشت پورې د اصلي زیربنایي تأسیساتو لکه د جاوه د تر ټولو لویو ښارونو کې د ریل سټیشنونو او ترامونو کنټرول د جمهوریت غوښتونکو ځوانانو لاس ته ورغی، چې د جاپانیانو له خوا په کمه کچه له مقاومت سره مخ شول. د انقلابي پیام خپراوي لپاره پمودا (ځوانانو) خپل ځانګړي راډیویي سټیشنونه او ورځپاڼې یا اخبارونه جوړ کړل او ګرافیتیانو بیا ملتپال یا نشنلستي احساسات اعلان کړل. په ډېریو جزایرو کې د مبارزې او شبه نظامي ډلو اړوند کمیټې جوړې شوې. په جاکارتا، یوګیاکارتا او سوراکارتا کې جمهوریت غوښتونکې ورځپاڼې، مجلې او اخبارونه دود وو، چې د (۴۵ – نسل) 45 - Angkatan په نامه یوه ډله یا یو نسل لیکوالان یې وروزل. چې ډېری یې په دې باور وو، چې د دوی اثار کولای شي د انقلاب یوه برخه واوسي.
جمهوریت غوښتونکو مشرانو او رهبرانو له عمومي احساساتو سره د موافقت کولو لپاره کوښښ وکړ. یو شمېر یې د ځواکمنې وسله والې مبارزې پلویان و او ځینې نور یې یو ډول منطقي تګلارې درلودلې. یو شمېر مشرانو او رهبرانو لکه کیڼ اړخی تان مالاکا دې تګلارې او ایدیولوژۍ ته وده ورکړه، چې دا یوه انقلابي مبارزه ده، چې د اندونیزیایي پمودا (ځوانانو) په وسیله باید رهبري او بریالۍ شي. د ده پر وړاندې سوکارنو او هاتا تر ډېره د ډیپلوماسۍ له لارې د خپلواکۍ تر لاسه کولو لپاره د دولت او بنسټونو له لوري د داسې پلانونو ترتیبولو او پلان کولو ته لېوالتیا درلوده. د سپټمبر په ۱۹ د جاکارتا په ګډون د اندونیزیا په یو شمېر لویو ښارونو کې د انقلاب د پلویانو مظاهرې د ۲۰۰،۰۰۰ نه زیاتو کسانو په ګډون ترسره شوې، چې سوکارنو او هاتا د تاوتریخوالي د وېرې له کبله په بریالیتوب سره وځپلې.
د ټولنې روغتيا
د ټولنې روغتيا هغه ساده روغتيايي خدمات دي چې له روغتونونو او کلینيکونو څخه دباندې د عادي خلکو له خوا وړاندې کېږي. د ټولنې روغتيايي رضاکاران او د ټولنې روغتيايي کارمندان د دې خدماتو مرکزي وړاندې کونکي دي او دوی د بنسټيزې روغتيايي باملرنې وړاندې کونکو سره کار کوي، څو د ټولنې د غړيو په مټ د روغتيا په رسمي سيستم کې داخل شي، له هغې څخه ووځي او له هغې څخه په اسانۍ سره ګټه واخيستلای شي.
د ټولنې د روغتيا رضاکاران د سيمه ييزې ټولنې غړي دي، څوک چې ټولنې ته د وړاندې کېدونکو روغتيايي خدماتو په اړه د پام وړ پوهه لري او د دې لپاره کار ځينې اخيستل کېږي چې له روغتيايي خدماتو څخه ګټه اخيستونکي يا اړمن خلک وپېژني او له راجستر شويو روغتيايي خدماتو وړاندې کوونکو سره يې په اړيکه کې کړي. د ټولنې روغتيايي کارمندان (د ټولنې روغتيايي همکاران او د ټولنې روغتياي مديران) هغه کارمندان دي چې اړينه نه ده بايد د سيمه ييزې ټولنې غړي وي، بلکې هغه مسلکي، تخصصي او علمي وړتياوو لرونکي دي چې د دې وړ يې ګرځولي، څو د ټولنې په روغتيايي ادارو کې د روزنې، څارنې، اداري، ښوونې او څېړنې خدمات وړاندې کړي.
د ټولنې روغتيايي  خدمات په لاندې ډول ډلبندي شوي دي:
په کينيا کې د ټولنې روغتيا د لومړۍ کچې روغتيايي خدماتو وړاندې کولو ته اشاره کوي چې له لاندې مواردو څخه جوړ دي:
د ټولنې د روغتيا رضاکاران د سيمه ييزې ټولنې غړي دي، څوک چې ټولنې ته د وړاندې کېدونکو روغتيايي خدماتو په اړه د پام وړ پوهه لري او د دې لپاره کار ځينې اخيستل کېږي چې له روغتيايي خدماتو څخه ګټه اخيستونکي يا اړمن خلک وپېژني او له راجستر شويو روغتيايي خدماتو وړاندې کوونکو سره يې په اړيکه کې کړي. د ټولنې د روغتيايي برخې رضاکاران نېغ په نېغه د ټولنې روغتيايي همکارانو او ټولنې روغتيايي مديرانو (CHAs/CHOs)  ته راپور ورکوي، څوک چې په عام ډول د ټولنې د روغتيايي پراختيا د کارمندانو په نوم پېژندل کېږي. اړينه نه ده چې د ټولنې روغتيايي همکاران/مديران د سيمه ييزې ټولنې غړې وي، خو د روزنې مسلکي او علمي وړتياوې لري، کوم چې دوی وړ ګرځوي چې د ټولنې په روغتيايي ادارو کې د څارنې، اداري، ښوونې او څېړنې خدمات وړاندې کړي.
د CHAs/CHOs کارمندان  د سيمه ييز حکومت پخواني کارکوونکي دي.
د ټولنې روغتيايي خدمات په لاندې ډول ډلبندي شوي دي:
د ټولنې روغتيايي رضاکاران تر ټولو بنسټيز خدمات وړاندې کوي، لکه د ابو د کلورين کولو تابليت، د ماشو جالونه او روغتيايي پوهنې مواد، خو په عادي ډول د ثبت شويو ډاکټرانو سره ښکېل يا له هغوی سره کار کوي، کله چې دوی له ناروغ يا مخ په ښه کېدو ناروغانو سره مخ شي، يا له هغو سره چې پېچلې او جاري اړتياوې لري.
په کينيا کې د ټولنې د روغتيا د متخصصينو لپاره اوسمهال د راجستر شوې ټولنې نوم « The Society of Community Health Caregivers» دی چې ويبپاڼه يې په https://www.societyofcommunityhealth.org ادرس ده، کومه چې په ۲۰۲۰ز کال کې ثبت شوې وه، څو د ټولنې د روغتيايي متخصصينو لپاره د يو چتر په توګه خدمات وړاندې کړي.
د ټولنې د روغتيايي پروګرامونو برياليتوبونه د روغتيايي برخې د مسلکيانو له خوا عامو خلکو ته له يو څخه يو سره، يا له يو څخه ډېرو سره  (ډله ييزې اړيکې) د اړيکې په کارولو سره په رسولو کې نغښتي دي.
د ټولنې د روغتيايي پروګرامونو برياليتوبونه د روغتيايي برخې د مسلکيانو له خوا عامو خلکو ته له يو څخه يو سره، يا له يو څخه ډېرو سره (ډله ييزې اړيکې) د اړيکې په کارولو سره په رسولو کې نغښتي دي.
د ټولنې د روغتيايي پروګرامونو برياليتوبونه د روغتيايي برخې د مسلکيانو له خوا عامو خلکو ته له يو څخه يو سره، يا له يو څخه ډېرو سره (ډله ييزې اړيکې) د اړيکې په کارولو سره په رسولو کې نغښتي دي.وروستی بدلون يې د عامې روغتيا ته ودې ورکولو پر لور دی.
د ټولنې د روغتيا اندازه کول
عموماً د ټولنې روغتيا د جغرافيايي معلوماتو د سيستمونو او د سرشمېرنې د معلوماتو پر بنسټ اندازه کېږی. کله چې د يو کلي د موقعيت معلومات پوره نه وي، نو د جغرافيايي معلوماتو سيستم د فرعي ټولنو د څرګندونو لپاره استعمالېدای شي. په دوديز ډول، د ټولنې روغتيا د نمونو اخستونکو معلوماتو په کارولو سره اندازه کېدای شي، د کومو پرتله چې د مشهورو معلوماتو د جوړښتونو په مټ کېږي، لکه د روغتيايي مرکو ملي سروی يا ملي روغتيايي او تغذيې ازموينې سروی. د تخنيکي پرمختګ په مټ، معلوماتي سيستمونه کولای شي د کوچنۍ اندازې ټولنو، ښارونو او ښارګوټو زيات معلومات زېرمه کړي، د سرشمېرنې د معلوماتو په خلاف، کوم چې يواځې د ټوليز نفوس پر بنسټ د کوچنيو نفوسونو په اړه معلومات عاموي. جغرافیايي معلوماتو سيستمونه (GIS) کولای شي د ټولنې د سرچينو په اړه ډېر کره معلومات ورکړي، ان د کليو په کچه. د جغرافايايي معلوماتو د سيستمونو (GIS) په استعمال کې اساني، په ګڼ سطحي شمېرو کې پرمختګ او د سيمه ييزې شننې طريقې د څېړونو لپاره په جوړ شوي چاپېريال اړوند معلومات تر لاسه کولو او چمتو کولو کې اساني راولي.
ابتدايي روغتيايي پاملرنه او ابتدايي وقايه
د ټولنې پر بنسټ روغتيايی خدماتو ته وده ورکول په ابتدايي وقايه او د نفوس پر بنسټ ليدلوری (دوديزه وقايه). د ټولنې د روغتيا موخه دا ده چې د يوې ځانګړې ټولنې خلک د خپل ژوند طريقه ښه وګرځوي يا روغتيايي پاملرنه تر لاسه کړي. ابتدايي روغتيايي پاملرنه د روغتيايي متخصصينو له خوا وړاندې کېږي، په ځانګړي ډول هغه چې لومړی ناروغ له هغوی سره مخ کېږي، څوک چې بیا دا ناروغ د دويمې يا درېزمې درجې روغتيايي پاملرنې ته استوي.
د سون توکو تيل (د سون توکو په توګه کارېدونکي تېل)
د سون توکو تيل له پيټروليم (خامو تيلو) له تصفيې څخه تر لاسه شوي، د مختلفو برخو تيل دي. په دې ډول تېلو کې تصفيه شوي (سپکې برخې) او پاتې شوني (درندې برخې) شامل دي. د سون توکو په تيلو کې درانده تيل، سمندري تيل، د سوځولو تيل (بنکر)، د بنۍ تيل، د ګازو تيل (ګاز تيل)، د تودولو تيل (لکه د کور د تودولو تيل)، ډيزل تيل او نور شامل دي.
د سون توکو تيلو په اصطلاح کې عموماً هر هغه مايع سون توکي شامل دي، کوم چې د تودوخې (د تودوخې تيل) د توليد لپاره په بونيو يا ايشوبيو (بوايلر يا خوټکونکي هغه وسايل دي چې په کارخونو کې اوبه تودوي يا يې په بخار بدلوي) کې کارول کېږي، يا په يو ماشين کې کارول کېږي، څو طاقت توليد کړي (د ځينو موټرو تيل). په هر حال، عموماً په دې کې نور مايع تيل نه وي شامل، لکه هغه مايع چې د شا او خوا ۲۲ سانتي ګراد تودوخې درجې (۱۰۸ فارنهات) د بلېدو اندازه لري، يا هغه تيل چې د پمبې يا وړيو په سوځونکو کې سوځول کېږي. په ډېر دقيق تعريف سره، د تيلو سون توکي هغو درندو سوداګريزو سون توکو ته اشاره کوي چې له خامو تيلو څخه پيدا کېږي، دا هغه سون توکي دي چې له ګيسولين (پيټرول) او نيفتا څخه زيات درانده وي.
د سون توکو تيل له اوږده ځنځير هايډروکاربن لرونکي وي، په ځانګړي ډول اليکونونه، سايکلواليکونونه او خوشبويي لرونکي. کوچني ماليکولونه لکه په پرونا، نافتا، ګيسولين او کيروسين کې په پرتليز ډول د ايشېدو کمې نقطې (د اېشېدو نقطه د تودوخې هغه اندازه ده چې يو مايع پکې په خوټکېدو/ايشېدو راځي او په بخار بدلېږي) لري او د جزوي تصفيې په پيل کېدو سره له منځه ځي. له درندو پيټروليمو څخه اخيستل شوي تيل لکه د ډيزلو سون توکي او غوړونکي تيل ډېر کم الوتوکي وي او ډېر په کراره تصفيه کېږي.
استعمال
تيل په ډېر ډوله کارول کېږي؛ کورونه او سوداګريز ځايونه تودوي او بار وړونکو موټرو، بېړيو او ځینو موټرو ته سون توکي ورکوي. له ډيزلو څخه کمه اندازه برېښنا تولېديږي، خو له طبيعي ګازو څخه ډېره هوا ککړونکې او ډېره ګرانه وي. همدا راز ډېر ځله د زيات مصرف پر مهال برېښنا تولېدونکو کارخونو لپاره هغه مهال د مرستندويه سون توکو په توګه هم استعمالېږي، کله چې د طبيعي ګاز مهيا کېدل له خنډ سره مخ شي، د کوچنيو جنراتورونو د سون توکو په توګه هم کار ځينې اخيستل کېږي. په اروپا کې، د ډيزلو استعمال عموماً تر موټرو (نږدې ۴۰٪)، SUV (نږدې ۹۰٪) او بار وړونکو موټرو او غټو مسافر وړونکو موټرو (نږدې ۹۹٪) پورې محدود دی. د کور د تودولو لپاره له تيلو څخه د سون توکو د کار اخيستلو بازار د طبيعي ګاز تر څنګ د تودوخې د پمپ کولو وسايلو (بخارۍ) د راتګ له امله کم شوی دی. په هر حال، دا بیا هم په ځينو سيمو کې ډېر عام دی، لکه شمال ختيځ متحده ايالات.
پاتې شوني سون توکي تيل لږ ګټور دي، ځکه دومره سرېښتناک وي چې له استعمال مخکې بايد د تودولو په يو ځانګړي سيستم کې تاوده شي، او شونې ده چې د زياتې اندازې ککړونکي مواد هم ولري، په ځانګړي ډول سلفر، کوم چې د سوځېدو پر مهال سلفر ډای اکسايډ جوړوي. په هر حال، د دې سون توکو ناخوښه ځانګړتياوو دا سون توکي ارزانه ګرځولي دي. په حقيقت کې، دا تر ټولو ارزانه مايع سون  توکي دي. له دې امله چې له استعمال مخکې ګرمولو ته اړتيا لري، پاتې شوني سون توکي تيل په نقليه وسايطو، ماکوګانو يا کوچنيو بېړيو کې نه شي کارېدای، ځکه چې تودونکي وسايل ډېره سيمه نيسي او نقليه وسايط درندوي. د تيلو تودول هم يوه دقيقه کړنلاره لري چې په کوچنيو، چټک حرکت کونکو نقليه وسيلو کې د عملي کېدو وړ نه ده. په هر حال، کارخونې او لويې بېړۍ کولای شي چې پاتې شوني سون توکو تيل وکاروي.
د پاتې شونو سون توکو تيلو کارول په تېر کې ډېر عام و. دې تيلو ايشوبيو (خوټکونکو)، د اورګاډي بخاري ماشين، او بخاري بېړيو ته ځاک برابراوه. په هر حال، ماشينونه (لوکوموټيف) په ډيزلو يا برېښنايي ځواک د چلېدو وړ ګرځېدلي دي؛ بخاري بېړۍ اوس هومره عامې نه دي، څومره چې پخوا عامې وي، ځکه چې د فعاليت لګښتونه يې لوړ دي (ډېری LNG (مايع شوی طبيعي ګاز) لېږودنکي وسايط د بخار کارخونې کاروي، ځکه چې له بار څخه خوشې شوی د تصفيې ګاز د سون توکو د سرچينې په توګه کارېدای شي)؛ همدا راز اوسمهال ډيری ايشوبي يا د تودوخې تيل کاروي، يا له طبيعي ګازو څخه کار اخلي. ځينې صنعتي ايشوبي اوس هم له دې څخه کار اخلي او د نيويارک ښار په ګډون يو شمېر پخوانۍ ودانۍ يې هم کاروي. په ۲۰۱۱ز کال کې، نيويارک ښار اټکل کړی و چې د دې ښار  ۱٪ ودانۍ چې ۴ او  ۶ شمېره سون توکو تېل يې سوځولي و، د ښار د ټولو ودانيو څخه د پيدا شوې ۸۶٪ تورکو (هغه توره ماده چې په يو ځای پورې د دود له نښتو وروسته پيدا کېږي) د ککړتيا لامل و. د دې کوچنيو ذرو له امله پر روغتيا د غورځېدونکو اغېزو د اندېښنو پر بنسټ نيويارک د دې درجو سون توکو بندول د خپلې چاپېريالي طرحې برخه وګرځوله او د ۲۰۱۵ز کال تر پايه پورې ټولې هغه ودانۍ چې شپږم شمېره سون توکو تيل يې کارول، په کمو ککړونکو سون توکو بدل کړای شوې.
د برېښنا د توليد لپاره د پاتې شونو سون توکو کارول هم کم شوي دي. په ۱۹۷۳ز کال کې، په متحده ايالاتو کې د پاتې شونو سون توکو تيلو ۱۶.۸٪ برېښنا توليدوله. تر ۱۹۸۳ز کال پورې، دا کچه تر ۶.۲٪ پورې راښکته شوه او تر ۲۰۰۵ز کال پورې، د ډيزلو او پاتې شونو سون توکو په ګډون د هر دول پيټروليمو څخه د برېښنا توليد، د مجموعي توليد يواځې ۳٪ ته راکوز شو. دا کمښت له طبيعي ګاز سره د نرخ د سيالۍ او پر اخراج د چاپېريالي محدوديتونو پايله ده. د انرژۍ د کارخونو لپاره، د تيلو د تودولو لګښت، د اضافي ککړتيا د مديريت کولو او د دې سون توکو له سوځولو وروسته د اړينې اضافي پالنې لګښتونه اکثر د سون توکو د ښکته قيمت څخه زيات وي. د سون توکو تيلو سوځول، په ځانګړي ډول د پاتې شونو سون توکو تيلو، د طبيعي ګاز په پرتله په يو ډول ډېر کاربن ډای اکسايډ خپرېدل منځ ته راوړي.
په ډبرو سکرو سره چلېدونکو ډېرو کارخونو کې د ايشوبي «روښانه کونکو» تاسيساتو کې د درندو سون توکو تيل کارول روان دي. دا استعمال د اور د لګولو لپاره د سوځولو له استعمال سره تقريباً نږدې دی. د دې عمل له تر سره کولو پرته ستونزمنه ده چې د پراخه کچې د سوځولو پروسه پيل شي.
د پاتې شونو سون توکو د تيلو تر ټولو ستر عيب د دې ابتدايي سرېښتناکوالی دی، په ځانګړي ډول د ۶ شمېره تيلو په برخه کې، کوم چې د زېرمه کولو، پمپ کولو او سوځولو لپاره د سمې طريقې انجنیري شوي سيستم ته اړتيا لري. که څه هم دا عموماً اوس هم له اوبو څخه سپک وي (د ځانګړې جاذبې قوې سره چې عموماً د ۰.۹۵ څخه تر ۱.۰۳ پورې وي)، دا بيا هم د ۲ شمېره تېلو، د خاورو تيلو يا ګيسولين څخه ډېر درانده او ډېر سرېښتناک دي. په حقيقت کې ۶ شمېره تيل مخکې تر دې چې په اسانۍ سره پمپ شي، بايد د شا او خوا ۳۸ درجه سانتيګراد درجې په تودوخه (۱۰۰ درجه فارنهايت) کې زېرمه شوي وي، تر ۶۵-۱۲۰ سانتيګراد تودوخې (۱۴۹-۲۴۸ فارنهايت) پورې تاوده شوي وي او د سړې درجه حرات په سیمه کې شونې ده چې په نيمه جامد قير بدل شي.د ۶ شمېره تيلو د ډيری مرکباتو د اور اخيستلو نقطې په تصادفي ډول شا اوخوا ۶۵ سانتيګراد (۱۴۹ فارنهايت) دي. د کمې تودوخې په درجه کې د زيات سرېښتناکوالي د تيلو د پمپ کولو هڅه د سون توکو د ليکو، بونيو او اړوندو وسايلو ته د زیان رسېدو يو لامل و، کوم وسايل چې عموماً د سپکو سون توکو لپاره جوړ شوي وو.
د پرتلې لپاره، BS 2869  کلاس G درانده سون توکو تيل دې ته ورته چلند لري، په ۴۰ سانتيګراد (۱۰۴ فارنهايت) تودوخې درجه کې زېرمه کولو ته اړتيا لري، په شا اوخوا ۵۰ سانتيګراد (۱۲۲ فارنهايت) تودوخې درجې کې پمپ کولو او نږدې ۹۰-۱۲۰ سانتيګراد (۱۹۴-۲۴۸ درجه فارنهايت)  تودوخې درجې باندې د سوځېدو وروستۍ بڼه پيدا کوي.
سټېسي ابرمز
سټېسي ابرمز (فونوتیکي سمبول یې /ˈeɪbrəmz/؛ د ۱۹۷۳ کال د ډېسمبر په ۹مه زېږېدلې) یوه امریکایۍ وکیله، د رایو د حقونو فعاله او سیاستواله ده چې له ۲۰۰۷ کال څخه تر ۲۰۱۷ کال پورې يې د جورجیا په پارلمان کې خدمت وکړ او له ۲۰۱۱ څخه تر ۲۰۱۷ کال پورې يې د لږکیو د مشرې په توګه خدمت وکړ. ابرمز د دیموکرات ګوند له غړو څخه وه، په ۲۰۱۸ کال کې يې د رايې ورکوونکو له ځپنې سره د مبارزې په موخه د فېر فايټ/منصفانه مبارزې په نوم سازمان رامنځته کړ. د رایو د حقونو یوه فعاله، چې په جورجیا کې د رایې ورکوونکو د شمېر د ډېرولو لپاره د خپلو پراخو هڅو له امله پېژندل شوې ده، چې له ډلې يې د ۲۰۲۰کال په ټاکنو کې په لږ توپير سره د جوبایډېن بریا یادولی شو او د جورجیا د ۲۰۲۰-۲۰۲۱ کال ټاکنې چې د متحده ایالاتو د سنا په منظم ډول برابرې شوې ځانګړې ټاکنې وې او د سنا کنترول یې ديموکراتانو ته په لاس ورکړ.
ابرمز په ۲۰۱۸ کال کې د جورجیا په لومړنیو ټاکنو کې د دیموکرات ګوند نومانده وه او لومړنۍ افریقایۍ - امریکایۍ ښځینه نومانده وه چې په متحده ایالاتو کې د اصلي ګوند استازې شوه. هغې په ټاکنو کې د جمهوري غوښتونکي نوماند برېن کېمپ له خوا ماته وخوړه خو تسلیم نه شوه او کېمپ یې د جورجیا د بهرنیو چارو د وزیر په توګه د رایې ورکوونکو په ځپنه تورن کړ. حقیقت پلټونکو او خبریالانو د غلا شویو ټاکنو د ادعا اثبات خورا ستونزمن وموند. د ۲۰۱۹ کال په فبروري کې ابرمز لومړنۍ افریقایۍ - امریکایۍ ښځه وه چې د اتحادیې وضعیت ته یې د اتحادیې له ادرسه ځواب ورکړ. هغې د ۲۰۲۱ کال د ډېسمبر په لومړۍ اعلان وکړ چې هغه به په ۲۰۲۲ کال کې بیاځلي ځان د جورجیا د واکمنۍ په ټاکنو کې نوماند کړي او وروسته له هېڅ ډول مخالفت پرته د دیموکرات ګوند نومانده شوه.
ابرمز د یوې لیکوالې په توګه هم په دواړو داستاني او غیر داستاني لیکنو کې بریالۍ وه. زموږ وخت اوس دی او له بهر څخه مشرتوب د هغې مشهور غیر داستاني کتابونه دي چې د نیویارک ټایمز تر ټولو ډېر پلورل شوي کتابونه وو. ابرمز له سیاست څخه بهر تر ۲۰۲۱ کال پورې ۸ داستاني کتابونه د سلینا مونتګومري له مستعار نوم سره خپاره کړل. حال دا چې د عدالت خوب په نوم اثر په ۲۰۲۱ کال کې د هغې په اصلي نوم خپور شو. ابرمز همداراز د سټېسي د خارق العاده کلیماتو په نوم د ماشومانو لپاره هم یو کتاب ولیکه چې د ۲۰۲۱ کال په ډېسمبر کې خپور شو.
د ژوند لومړي کلونه او زده‌کړې
هغه د خپلو شپږو خویندو او وروڼو دویمه وه. ابرمز د وېسکونسېن په مډېسون کې د رابرټ او کارولین ابرمز  په کور کې نړۍ ته راغله او د میسي سي پي په ګلف پورټ کې لویه شوه. کورنۍ يې په ۱۹۸۹ کال کې د جورجیا اتلانټا ته کډه شوه چېرته چې د هغې مور او پلار په اېموري پوهنتون کې خپلې مذهبي/ عقیدتي زده کړې بشپړې کړې. هغوی مېټوډېست ملان شول او بېرته له خپلو درېیو کوچنیو ماشومانو سره میسي سي پي ته راوګرځېدل حال دا چې ابرمز او دوه نور خویندې او وروڼه یې په  اتلانټا کې پاتې شول. هغه د اوونډال په عالي لیسه کې زده‌کړې وکړې. او په ۱۹۹۱ کال کې د هغې لومړۍ درجې زده کوونکې په توګه فارغه شوه چې د فراغت د جشن وروستۍ ویناوالي یې وکړه. هغه په ۱۹۹۰ کال کې د ټیلورېډا ټولنې د اوړنۍ برنامې لپاره وټاکل شوه. په ۱۷ کلنۍ کې چې لا زده‌کوونکې وه د کانګرېس د کمپاین لپاره د ټایپېستې په توګه وګمارل شوه او وروسته د کمپاین د ویناوالۍ په بهیر کې د هغې د پرمختګ پر بنسټ د یوې وینالیکونکې په توګه وګمارل شوه.
امبرز په ۱۹۹۵ کال کې د کثیرالرشتوي زده‌کړو (سیاسي علوم، اقتصاد او تولن‌پېژندنه) د هنر په څانګه کې د مګنا کم لاډو له سپېلمن کالج څخه خپله لیسانس درجه تر لاسه کړه. هغې په کالج کې د تحصیل په بهیر کې د اتلانټا د ښاروال مینارډ جکسون په دفتر کې د ځوانانو د خدماتو په برخه کې کار کاوه. هغې وروسته د متحده ایالاتو د چاپېریال ساتنې په اژانس کې د کار زده‌کوونکې په توګه کار وکړ. ابرمز په ۱۹۹۲ کال کې د لومړي کال د زده‌کړیالې په توګه د جورجیا ایالت د کاپيټول د پړاوونو په یو لاریون کې برخه واخیسته چې په ترڅ کې يې د جورجيا دولت د بیرغ په سوځولو لاس پورې کړ، چې هغه مهال د کفېدراسیون د جګړو بیرغ و. دا بیرغ په ۱۹۵۶ کال کې د مدني حقونو ضد غورځنګ په توګه د ایالت په بیرغ کې ورزیات شوی و.
ابرمز د هري اېس. ترومن د زده‌کړو د مالي ملاتړ/سکالرشېپ لرونکې په توګه د استېن په تګزاس پوهنتون کې د LBJ (Lyndon B. Johnson School of Public Affairs) ښوونځي د عامه اړیکو په پوهنځۍ کې د عمومي سیاست په برخه کې خپلې زده‌کړې بشپړې کړې او له یاد پوهنتون څخه يې په ۱۹۹۸ کال کې د عامه اړیکو په برخه کې خپله ماستري واخیسته او په ۱۹۹۹ کال کې يې د يېل د حقوقو له ښوونځي څخه د حقوقو په څانګه کې خپله د دوکتورا درجه ترلاسه کړه.
سوداګریزه او حقوقي دنده
ابرمز د حقوقو له پوهنځۍ څخه تر فراغت وروسته په اتلانټا کې د ساترلڼد اسبېل او برېنان په حقوقي شرکت کې د مالیاتي وکیلې په توګه په کار شوه او له ماليې څخه پر معافو سازمانونو، روغتیاپالنې او عمومي مالي چارو يې تمرکز درلود. په ۲۰۱۰ کال کې کله چې ابرمز د جورجیا د عمومي اسامبلې غړې وه، د نو-کروپ (په رسمي ډول NOWaccount Network Corporation) په نوم د مالي خدمتونو شرکت بنسټ اېښودونکې او لویه مرستیاله شوه.
ابرمز د سېج وورک (Sage Works) په نوم د حقوقي مشورې د یو شرکت عملیاتي مدیره ده چې د اتلانټا ډریم او د ښځو د باسکېت‌بال ټولنې له مشتریانو څخه استازولي کوي.
نورېش او اوس
ابرمز په ۲۰۱۰ کال کې د نورېش شرکت بنسټ کېښود په لومړیو کې د نویو زېږدلو ماشومانو او هغو ماشومانو پر څښاک تمرکز درلود چې نوی پل اخلي، وروسته یې نوم په نوو (Now) بدل شو او د خپلې سوداګرۍ بڼه يې د کوچنیو کارو بارونو لپاره پر یوه حل لاره متمرکزه کړه. اوس‌مهال په ۲۰۲۱م کال کې ۹.۵ میلیونه ډالره سېریس اې (د یو شرکت د مالي تامین لومړني مهم دور ته ویل کېږي چې د زیان منونکې پانګونې سره مل وي، ژباړن) ته لوړ شو.
سیاسي دنده
ابرمز په ۲۰۰۲ کال کې د ۲۹ کلنۍ په عمر د اتلانټا ښار مرستیاله لویه څارنواله وټاکل شوه.
د جورجیا عمومي اسامبله
ابرمز په ۲۰۰۶ کال کې د بیاځلي نه نوماندۍ لپاره د جوان مک کلېنټون تر اعلان وروسته د جورجیا ولسي جرګې ته له ۸۹مې حوزې څحه نومانده شوه. ابرمز د دیموکرات ګوند په مقدماتي ټاکنو کې د پخواني ایالتي قانون جوړوونکي جورج مډوکس او سیاسي فعال ډېکسټر پورټر پر وړاندې ګډون وکړ. هغه له خپلو دوو سیالانو څخه مخکې شوه او د ۵۱ سلنه رایو په ترلاسه کولو سره په لومړنیو ټاکنو کې بریالۍ شوه او د ټاکنو له دويم پړاو څخه په شا شوه.
ابرمز د ۸۹مې هاوس سیمې استازې وه چې د اتلانټا ښار او د ډيکالب غیر قانوني کاونټۍ په‌کې شامله ده او د کانډلېر پارک، سېډر ګروو، کولمبیا، دروېډ هېلز اېج‌ووډ، هایلنډ پارک، کېلي لېک، کرېک‌ووډ، لېک‌کلر، سویلي ډېک‌لب، ټوني والي او ټېلسون سیمې يې پوښلې. هغې د اخلاقو، غیرمدني قوانینو قضیو او د لارو او وسیلو په تخصصي کمېټو کې خدمت وکړ.
د ۲۰۱۰ کال په نوامبر کې یوې دیموکراتیکې ډلې ابرمز د وېرجل فلوډ پر وړاندې د لږکیو د مشرې په توګه د ډوبوزپورټر ځای‌ناستې وټاکله. د لږکیو د مشرې په توګه د ابرمز تر ټولو مهم ګام د هوپ/ HOPE (تکړه زده‌کړیالانو ته ښوونیزه مرسته) بورسیې خپرونې د سموونې لپاره د جمهوریت غوښتونکي واکمن ناټان ډېل له دولت سره مرسته وه. هغې د ۲۰۱۱ کال له قانون څخه ملاتړ وکړ چې د جورجیا د زده‌کړيالانو لپاره يې د بورسیې د لګښتونه په کمولو سره د هوپ/ HOPE برنامه خوندي کړه او له یو سلنه ګټې سره یې د زده‌کړیالانو د مالي تامين لپاره د پور د ورکړې يوه برنامه جوړه کړه.
مصري عبادتځای (معبد)
تر ټولو مهم عبادتځای يې لمانځن ځای و، کوم به چې عموماً د عبادت لپاره يو انځور درلود چې د دې عبادتځای د خدای مجسمه به وه. د وخت په تېرېدو سره له لمانځن ځای څخه دباندې خونې سترې او زیاتې پراخه شوې، په همدې بنسټ له تاريخ مخکې پړاو په وروستيو کې (د څلورمې زريزې مخزېږديزې وروستي وختونه) د مصر کوچني زيارتونه په نوې پاچايۍ (۱۵۵۰-۱۰۱۰مخزېږديز شا او خوا کې) او له هغې وروسته وختونو کې په سترو ډبرينو ماڼيو بدل شول. دا ماڼۍ د لرغوني مصر د معمارۍ د هنر تر ټولو سترې او پايدلې بېلګې دي، په داسې حال کې چې د دې ماڼيو عناصر د مذهبي نښو نښانو د پېچلو طريقو سره سم برابر شوي او ښايسته شوي دي. د دې ماڼيو ځانګړی جوړښت د يو لړ بندو تالارونو، پرانيستو دربارونو او برجونو څخه جوړ دي، کوم چې له هغې لارې سره برابر جوړ شوي چې د مذهبي مراسمو (جشن يا مذهبي مراسمو) د ډله ييز تګ لپاره کارېدل. د عبادتځای په مقابل کې يو بهرنی ديوال و، له کوم څخه چې شا او خوا يو لړ فرعي ودانۍ چاپېرې وې.
يو ستر عبادتځای د پام وړ برخه ځمکه درلوده او زرګونه عام خلک ګومارل شوي و چې د عبادتځای اړتياوې پوره کړي. په همدې بنسټ عبادتځايونه مهم اقتصادي ځايونه او تر څنګ يې مذهبي مرکزونه وو. هغو پادريانو چې دا ځواکمنې ادارې يې اداره کولې د پام وړ اغېز درلود، سره له دې چې دوی د پاچا لپاره په څرګند ډول تابع وو، بيا هم شونې وه چې دوی د پاچا واکمنۍ ته سختې ننګونې پيدا کړې وای.
سره له دې چې دې ملت سقوط وکړ او په ۳۰ مخزېږديز کې يې د رومي سترواکۍ په وړاندې خپلواکي له لاسه ورکړه، بيا هم په مصر کې د عبادتځای ودانۍ دوام پيدا کړ. د مسیحيت په راتګ سره، دوديز مصري دين له زيات تعقيب سره مخ شو او له څلورمې څخه تر شپږمې پېړۍ پورې د عبادتځای لمانځنه مړه شوه. هغه ودانۍ چې دوی تر شا پرېښې وې د پېړيو لپاره له ويجاړۍ او بې غورۍ سره مخ شوې. د نولسمې پېړۍ په پيل کې، په اروپا کې د لرغوني مصر په اړه د لېوالتيا يوه څپه خپره شوه، د مصر پېژندنې اصول يې منځ ته راوړل او زيات شمېر ليدونکي يې د دې مدنيت پاتې شونو ته راکش کړل. اوسمهال لسګونه عبادتځايونه پاتې دي او ځينې يې د نړۍ په کچه د سيلانيانو د لېوالتيا مهم ځايونه ګرځېدلي، کوم چې له اوسني مصري اقتصاد سره د پام وړ مرسته کوي. مصر پېژندونکي د پاتې معبدونو او د ويجاړو شويو معبدونو پاتې شونو مطالعې ته د لرغوني مصري ټولنې په اړوند د معلوماتو د ارزښتمنې سرچينې په توګه دوام ورکوي.
مذهبي
د لرغونو مصري عبادتځايونو معنا د خدايانو د اوسېدو لپاره په ځمکه کې ځايونه وو. په حقيقت کې، هغه اصطلاح چې مصريانو د عبادتځايونو د ودانيو لپاره کاروله «حوت نير» وه، معنا يې د «د خدای ودانۍ (يا انګړ) و». په  عبادتځای کې الاهي شتون الاهي او انساني پولې يو له بل سره نښلولې او انسانانو سره يې مرسته وکړه چې د زهد له لارې له خدای سره خبرې وکړي. باور دا و چې دې عبادتونو د خدای ساتنه کوله او له هغه سره يې مرسته کوله چې په طبيعيت کې خپلې مناسبې دندې ته دوام ورکړي. په همدې بنسټ دا په مصري عقيده کې د «ماټ» د پالنې، د طبيعیت د بېلګه ييز ترتيب او انساني ټولنې مهمه برخه وه. د «ماټ» پالنه د مصري دين پوره موخه وه او همدا د عبادتځای موخه هم وه.
له دې امله چې فرعون ته خپله خدايي ځواک ورکړل شوی و، فرعون د يو سپېڅلي پاچا په توګه د خدايانو لپاره د مصر استازی او له «مات» څخه د هغوی تر ټولو مهم مرستندوی بلل کېدو. په همدې اساس، له نظري اړخه دا د هغه دنده وه چې د عبادتځای مراسم تر سره کړي. په داسې حال کې چې معلومه نه وه هغه څو ځلې په مراسمو کې ګډون کولو، په ټول مصر کې د عبادتځايونو شتون د هغه لپاره ناشوني ګرځولي و چې په ټولو حالاتو کې ګډون وکړي او ډېر ځله دا دندې راهبانو ته لېږدول کېدې. له دې  سره سره فرعون په خپل ټول قلمرو کې د عبادتځايونو د پالنې، تامین او پراختيا دنده درلوده.
هر عبادتځای يو اصلي خدای درلود، او ډېر نور يې نورو خدايانو ته وقف شوي وو. هر خدای داسې معبد نه درلود چې د هغه لپاره وقف شوی وي. ډيری شيطانان او په کور کې ساتل کېدونکي خدايان په بنسټيز ډول په جادويي يا خصوصي مذهبي فعاليت کې ښکېل وو، په داسې حال کې چې د عبادتځای په مراسمو کې يې ډېر کم يا بیخي حضور نه درلود. داسې خدايان هم و چې په کايناتو کې يې مهمې ونډې درلودې، خو د نامعلومو لاملونو پر بنسټ، دوی ته بيا هم د خپلو عبادتځايونو درلودلو له لارې درناوی نه و ورکړل شوی. د هغو خدايانو په منځ کې چې خپل ځانګړي معبدونه يې درلودل، د ډېريو يې د مصر په ځانګړو سیمو کې عبادت کېدو، په داسې حال کې چې ډېری خدايان چې په سيمه ييزه کچه يې اړيکې پیاوړې وې، په ټول ولس کې مهم و. ان هغه خدايان چې عبادت يې په ټول هېواد کې خپور و، له هغو ښارونو سره يې پياوړې اړیکې درلودې، چېرته به چې د هغوی مرکزي عبادتځای موجود و. د مصري تخليق په افسانو کې، لمړی عبادتځای د يو خدای لپاره د پناه ځای په توګه پيل شو – د کوم خدای چې د ښار سره سم مختلف و – کوم چې د ځمکې په هغه تپه ودرېد، له کومه ځايه چې د تخليق عمل پيل شو. له همدې کبله په مصر کې هر عبادتځای، له همدې اصلي عبادتځای او خپله د تخليق له ځای سره برابر کړای شوی و. د خدای د لومړي کور او د ښار د بنسټيز افسانوي مقام په توګه، عبادتځای ته د همدې سیمې د مرکز په سترګه کتل کېدل، له کومه ځايه چې د ښار سرپرست خدای په همدې ښار حکومت کړی و.
د کهکشان جوړښت او تکامل
د کهکشانونو د جوړښت او تکامل مطالعه هغه بهیر دی چې له یوې نامتجانسې نړۍ څخه متجانس پیل ته، د کهکشانونو لمړی جوړښت، د وخت په تېرېدو سره کهکشانونو بدلون او هغه بهیر چې په نږدې کهکشانونو کې لیدل شوي او مختلف جوړښتونه رامینځته کوي، تر بحث لاندې نیسي. د ګلکسي جوړښت داسې انګېرل کیږي چې د ساختارد تشکیل تیوریو څخه د بېګ بانګ وروسته د کوچني کوانتم د بدلونونو په پایله کې را منځ ته شو. د مشاهده شوې پدیدې سره په عمومي موافقه کې ترټولو ساده ماډل د Lambda-CDM ماډل دی- په بل تعریف، دا چې طبقه بندي او یوځای کېدل کهکشانونو ته اجازه ورکوي چې کتله را ټوله او د هغې هم شکل او هم جوړښت دواړه وټاکي.
د د کهکشانونو معمولي مشاهده شوې ځانګړنې
په بهرنۍ فضا کې د تجربو ترسره کولو د ناتوانۍ له امله، د کهکشان د تکامل د تیوریو او ماډلونو د "ازمویښت" یوازینۍ لار د مشاهداتوپرتله کول دي. د کهکشانونو د رامینځته کېدو او تکامل توضیحات باید دا وړتیا ولري چې د کهکشانونو د مشاهده شویو ځانګړنو او ډولونه وړاندوینه وکړي.
ادوین هبل د کهکشان لومړۍ د طبقه بندي نقشه جوړه کړه چې د Hubble tuning-fork  (د هبل د توازن دوشاخه) دیاګرام په نوم پیژندل کېږي. هغه کهکشانونه په بیضوي، نورمال مارپېچي، مسدود مارپېچي (لکه سپینه لاره یا Milky Way)، او نا منظمو ویشلي. د کهکشان دا ډولونه لاندې ځانګړنې ښیې چې د اوسني کهکشان د تکامل د تیوریو په واسطه توضیح کیدی شي:
په دې ځای کې یو عام غلط فهم شتون لري چې هبل په غلط ډول باور درلود چې د tuning fork  ډیاګرام د کهکشانونو تکاملي تسلسل له بیضوي کهکشانونو څخه عدسي شکل او د هغه له لارې مارپېچي کهکشانونو ته بیان کړی. دا خبره سمه نه ده، د تونینګ فورک ډیاګرام له ساده څخه پیچلي ته، پرته د لنډمهاله شرایطو په نظر کې نیولو سره، تکامل ښيي. ستورپوهان اوس پدې باور دي چې ډیسک ډوله کهکشانونه احتمالا لومړی رامینځته شوي، بیا د کهکشان د یوځای کېدو له لارې یې بیضوي کهکشانونو ته تکامل کړی.
اوسني ماډلونه دا وړاندوینه هم کوي چې په کهکشانونو کې ډېری کتله له تورې مادې dark matter څخه جوړه شوې ده، دا هغه ماده ده چې په مستقیم دول د لیدو وړ نه ده، او ممکن بې له جاذبې، د کومې بلې له لارې تعامل ونه کړي. دا مشاهده د دې لپاره راپورته کیږي چې کهکشانونه لکه څنګه چې اوس نه وي رامنځ شوي، یا داسې نه څرخېدل لکه څنګه چې لیدل کېږي، پرته له دې چې هغوی تر مشاهدې ډېره کتله ولري.
د ډېسک (دایروی) کهکشانونو جوړښت
د کهکشانونو په تکامل کې لومړنی مرحله تشکیلوي. کله چې کهکشان جوړیږي، د ډیسک شکل لري او د مارپېچ په څیر "بازو" جوړښتونو له امله چې په ډیسک کې موقعیت لري د مارپېچ کهکشان په نوم یادیږي. په دې اړه ډول ډول تیورۍ شتون لري چې څنګه د ستورو دا ډېسک ډوله توزیع د وریځې ډول مادې څخه رامینځته کیږي: خو په اوس وخت کې، هیڅ یو یې د دقیقې پایلې وړاندوینه نه کوي.
له پورته – ښکته تیورۍ
اولین ایګین، دونالډ لینن بیل، او الن ساندیج په 1962 کال کې، یوه تیوري وړاندیز کړه چې د ډیسک کهکشانونه د لویو ګازي ورېځو د یوې ټولګې د سقوط له لارې رامینځته کیږي. د کائناتو په لومړیو کې د موادو ویش په ټوټو کې ؤ چې ډیری یې توره ماده درلوده. دې ټوټو د جاذبې له مخې متقابل عمل کولو، چې په یو بل یې څرخنده جزر او مد قوه واردوله چې د دې باعث شو چې هغو ته یو ډول زاویه وي حرکت ورکړي. څنګه چې د بیریونیک مایع سړه شوه، یو څه انرژي یې ضایع کړه او د مرکز په لور جذب شوه. د زاویه وي حرکت ساتلو سره، مرکز ته نږدې ماده خپل څرخش ګړندی کوي. بیا، لکه د پیزا ډول د څرخیدونکي توپ په څېر، ماده د یو کلک ډیسک په شکل رامینځته کیږي. کله چې ډیسک سوړ شي، ګاز د جاذبې له پلوه ثابت نه وي، نو نشي کولی د نږدې ورېځ په ډول پاتې شي. دا ماتیږي، او دا د ګاز کوچني وريځ-ستوري جوړوي. له دې چې توره ماده له مینځه نه ځي ځکه چې دا یوازې د جاذبې په واسطه تعامل کوي، د هغې پاتې شوني د ډیسک څخه بهر ویشل کیږي چې د تیاره هالو په نوم یادېږي.
مشاهدې ښیې چې د ډیسک بهر ستوري شتون لري، چې د "پیزا د خمیر" ماډل سره مشابهت نه لري. دا لومړی د لیونارډ سیرل او رابرت زین لخوا وړاندیز شو چې کهکشانونه د کوچني شروع کوونکو په یوځای کیدو سره رامینځته کیږي. دا چې له پورته څخه د ښکته تشکیل په سناریو پیژندل کېږي، دا تیوري خورا ساده ده او نور په پراخه کچه نه منل کیږي.
له ښکته څه – پورته تیورۍ
په ډېرو وروستۍ تیوریو کې د تورې مادې د نوارنې حلقې را ټولېدل له ښکته څخه - پورته بهیر شامل دی. د دې پرځای چې د ګاز لویې ورېځې د کهشکان د را منځ ته کېدو لپاره سقوط وکړي، چې بیا ګاز کوچني وريځو په ډول ټوټې شي، وړاندیز کیږي چې ماده په دې "کوچنیو" ټوټو کې پیل کېږي (کتله د کروي ټوټو په ترتیب سره)، او بیا د څو ټوټې له یو ځای کېدو سره کهکشان را منځ ته کوي، چې بیا ورسته د جاذبې په واسطه جذب کېږي ترڅو د کهکشاني کلستر (ګېډي) را منځ ته کړي. دا له دې سره سره د بیریونیک مادې سره د تورې مادې د ډیسک ډوله توزیع لامل کېږي څو د پورته څخه – ښکته تیوري لاملونو ته په ورته ډول نورانې حلقې (هالو) جوړې کړي چې له مشاهداتو سره سمون لري.
ستورپوهان دا مهال نه پوهیږي چې کومه پروسه د انقباض (جذب) مخه نیسي. په حقیقت کې، د ډیسک ډوله کهکشان تشکیل تیوري د ډیسک کهکشانونو د څرخښ سرعت او اندازې په تشکلیولو کې کې ځواب وییونکې نه دي. داسې وړاندیز شوی چې له روښانه نوي رامینځته شوي ستورو څخه شعاع، یا د لویو فعاله هستو شعاع د ډېسک د جوړښت د جذ بهیر ورو کوي. دا وړاندیز هم شوی چې د تورې مادې هالو (روښانه حلقه) کولی شي چې کهکشان را کش کړي او پدې توګه د ډیسک انقباض (جذب) بند کړي.
د لامبډا-CDM ماډل د عالم پېژندنې (کاسمولوژیک) ماډل دی چې له بګ بانګ وروسته د کایناتو جوړښت تشریح کوي. دا یو نسبتا ساده ماډل دی چې په کائناتو کې مشاهده شوو ډیری ځانګړنو، په شمول د کهکشان د مختلفو ډولونو نسبي فریکونسي؛ وړاندوینه کوي، خو دا په کائناتو کې د نري ډیسک ډوله کهکشانونو شمیر دومره په نظر کې نه نیسي. دلیل یې دا دی چې د کهکشان د جوړښت ماډلونه د لوی شمېر د یوځای کیدو وړاندوینه کوي. که چیرې د ډیسک کهکشانونه نورو کهکشانونو سره چې د پام وړ کتله (لږترلږه د هغې 15 سلنه کتله)  ولري، یوځای شي، دا یوځای کېدل به په ممکن احتمال له سره ډېسک له مینځه یوسي، یا لږترلږه ډیسک ګډوډ کړي او را منځ ته شوی کهکشان به د ډیسک کهکشان نه وي (بله برخه وګورئ). پداسې حال کې چې دا د ستورپوهانو لپاره یوه نه حل شوې ستونزه پاتې ده، دا د دې معنی نه لري چې د لامبډا-CDM ماډل په بشپړ ډول غلط دی، بلکه دا په کائناتو کې د کهکشانونود دقیق شمېر د را منځ ته کېدو لپاره نورې اصلاح ته اړتیا لري.
د بلغاریې اقتصاد
د بلغاریې اقتصاد د ازاد بازار په اصولو کار کوي چې یوه لويه شخصي او یوه کوچنۍ دولتي برخه لري. د نړیوال بانک له نظره بلغاريه د لوړ عاید لرونکی صنعتي شوی هیواد دی او د اروپایې اتحادیې (EU)، د نړیوالې سوداګرۍ سازمان (WTO)، په اروپا کې د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE) او د تور سمندرګي د اقتصادي همکارۍ سازمان (BSEC) غړی دی. د بلغاریې اقتصاد د پام وړ اقتصادي وده تجربه کړی (۵۳۸٪)  چې د اټکل تر مخې د ۱۳.۱۵ ميارده ډالرو (اسمي ۲۰۲۲) څخه پيل او د ۸۶ مليارده ډالرو (اټکلاً اسمي ۲۰۲۲) ناخالص کورنی عايد (جي ډي پي) ته رسیږي، یا دا چې ۲۰۳ مليارده ډالرو (اټکلاً ۲۰۲۲ PPP) (جي ډي پي) د سړی سر ۳۱،۱۴۸ ډالره (اټکلاً PPP ۲۰۲۲) کېږي، په اوسط ډول ناخالص میاشتنی معاش ۱۶۷۶ لیوا (۸۵۷ يورو) کیږي (ډیسمبر ۲۰۲۱) (ليوا د بلغاريې پولي واحد دی)، په اوسط ډول خالص میاشتنی معاش ۱۸۳۸ ډالر (په پی پی پی کې د ژوند د لګښتونو لپاره تنظیم شوی) کیږي (۲۰۲۱). ملي دودپيسه يې ليو (جمع یې لیوا) ده، يوه يورو ۱.۹۵۵۸۳ لیوا سره برابره ده. په ختیځه اروپا کې «لیو» تر ټولو پياوړې او باثباته دودپيسه ده.