cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د هوتکيانو ټولواکمني
په ۱۷۱۵ ز کال کې میرویس په خپل طبیعي مرګ مړ شو او ورور یې عبدالعزیز ځای ناستی شو. هغه ډېر مهال واکمني ونه کړه او د خپل وراره محمود له خوا ووژل شو، هغه صفوي پاچا بې وسلې کړ او په ایران کې یې خپل حکومت اعلان کړ. په ۱۷۲۵ ز کال کې د هغه د تره زوی اشرف پر محمود په ماڼۍ کې کودتاه وکړه او د ده ځای ناستی شو. اشرف هم د اوږد مهال لپاره خپل تاج او تخت و نه شو ساتلی، ځکه نادر قلي بیک (ورپسې پاچا) چې د صفویانو د بیرغ مشري یې لرله، دی مات کړ. په ۱۷۲۹ ز کال کې د دامغان جګړه او د اوسني افغانستان سویل ته د اشرف هوتک تبعید، هوتکي واکمني د خپلې پخوانۍ سترواکۍ کوچنۍ برخې ته محدوده کړه. په ۱۷۳۸ ز کال کې هغه مهال چې نادر شاه د اشرف ځای ناستی حسین هوتک، د کندهار له اوږدې محاصرې وروسته مات کړ، هوتکي واکمني پای ته ورسېده. ورپسې نادرشاه په هغو سیمو باندې د ایران د بیا واکمني رامنځته کولو پیل وکړ، کوم چې لسیزې وړاندې د ایراني سترواکۍ د اصلي سیالانو، لکه: عثماني سترواکي او روسي امپراتورۍ په لاس د دوی له لاسه وتلې وې.
د صفویانو زوال
صفوي شیعه ګانو له ۱۶ مې پېړۍ نه د ۱۸ مې پېړۍ تر پیل پورې په لوی کندهار د خپل لرې پراته ختیځ قلمرو په توګه واکمني وکړه. په ورته مهال په دغه سیمه کې اصلي افغان قبیلې استوګن وې چې سني مسلمانان و. په چټکۍ سره په ختیځ کې د سني مغلو سترواکي پیل شوه، چې کله ناکله یې له پیاوړو صفویانو سره د افغانستان د سویلي قلمرو پر سر جګړه کوله. د بخارا خاناتو په ورته مهال شمالي سیمې تر ولکې لاندې لرلې. د اولسمې پېړۍ په وروستیو کې، صفویان مخ پر زوال شول. په ۱۶۲۹ ز کال کې د شاه عباس له مړینې وروسته، صفوي پاچایان چندان اغېزمن نه وو او همدا لامل شو چې دغه سترواکي له زوال سره مخامخ شي. د ۱۶۹۴ ز کال د جولای په ۲۹ مه شاه سلیمان مړ شو او سلطان حسین واک ته ورسېد. د هغه د واکمنۍ پر مهال ستونزې لا پسې پېچلې شوې. حسین د خپلې واکمنۍ پر مهال په سختۍ سره ماڼۍ پرېښوده، کوم چې د وروستیو صفوي پاچایانو ترمنځ غیر معمول نه وو. وروستي صفوي پاچایان د خپلو نیکونو په څېر متحرک نه وو کوم چې ډېر وخت یې په مبارزو کې تېراوه او کوچني دربارونه به یې لرل، دوی تر ډېره تحرک نه درلود او دربارونه یې هم له ډلو ټپلو ډک و. حکومت کمزوری و او پوځ هم اغېزمن نه و. د واک دغې تشې یو شمېر قبیلوي ډلو،لکه: ترکمنانو، بلوڅانو، عربو، کوردانو، داغستانیانو او افغانانو ته دا اجازه ورکوله چې په پوله ییزو ولایتونو بریدونه وکړي.
په کندهار کې د ګرګین خان واکمني
په ۱۷۰۴ ز کال، صفوي پاچا شاه حسین خپل ګرجي تابع او کارتلي پاچا یوولسم جورج (ګرګین خان)، چې اسلام یې منلی و، د کندهار د والي په توګه مقرر کړ. د ۱۷۰۴ ز کال د مۍ میاشتې په پیل کې هغه له کرمان نه راووت او له اووه اونیو وروسته، هغه په دغه ولایت کې رامنځته شوې نارامۍ سرکوب کړې. ډېر ژر هغه د کندهار له ښاروال (کلانتر) میرویس هوتکي سره چې د غلجیو ترمنځ یو له بډایه او اغېزمنو کسانو نه و، مخامخ شو. په پیل کې میرویس له ګرګین سره ښې اړیکې لرې، خو هغه مهال چې میرویس په ۱۷۰۶ ز کال کې د ښاروالۍ له چوکۍ ګوښه او علم شاه افغان د هغه پر ځای وګمارل شو، دغه اړیکې ترینګلې شوې.
د ټول ولایت په کچه د ګرګیانو پر وړاندې کرکه رامنځته شوې وه، ځکه دوی په سیمه ییزو وګړو باندې په وحشي توب حکومت چلاوه. دغې چارې غلجیان د صفوي حکومت پر وړاندې بغاوت ته هڅول او میرویس هم له دغو بغاوتونو نه یوه ته اړوند و. ګرګین خان دې ته متوجه شو او میرویس یې اصفهان ته ولېږه. هلته یې د صفوي دربار کمزورتیا ولیدله او د ګرګین له وحشي توب نه یې شکایت وکړ. شاه او دربار یې د هغه پر ضد وهڅاوه او د حج لپاره مکې ته ولاړ. هغه بریالی شو چې د صفویانو د ظالمې حکومتولۍ د راپرځولو په موخه دیني فتوا ترلاسه کړي. د ۱۷۰۸ ز کال په اوړي یا د ۱۷۰۹ ز کال په جنوري کې هغه کندهار ته را وګرځېد او داسې فرصت ته په تمه شو څو ګرګین خان ووژني.
بغاوت
د ۱۷۰۹ ز کال په اپریل میاشت کې دغه فرصت ترلاسه شو، د کاکړو قبیلې د مالیاتو له ورکړې ډډه وکړه، له همدې امله ګرګین خان او د هغه کسان له دوی سره مبارزې ته راووتل. میرویس او د هغه کسان چې د ناشر خان غزنوي له خوا یې ساتنه کېدله، په ګرګین یې برید وکړ او د اپریل په یووېشتمه یې هغه وواژه. هغوی د ګرګین عسکر له کندهاره وشړل او پاتې شوي ګرجیان ګرشک ته وتښتېدل او منتظر پاتې شول. کله چې صفوي دربار ته دغه خبر ورسېد دوی کیخسرو خان له ۱۲۰۰۰ کسانو سره د کندهار بېرته نیولو ته ولېږه. هغه د ۱۷۰۹ ز کال په نومبر میاشت کې اصفهان د کندهار په مقصد پرېښود او د ابدالي قبیلې د کسانو له خوا ورسره مرسته کېدله. پوځ په کرارۍ سره پر مخ ته، ځکه د دربار له خوا ورسره کافي مرسته نه کېدله، دوی فراه ته د ۱۷۱۰ ز کال په اپرېل – مۍ یا نومبر کې ورسېدل. د ۱۷۱۱ ز کال په اوړي کې کیخسرو په کندهار لښکر کشي وکړه او هغه یې محاصره کړ. غلجیانو د سولې وړاندیز وکړ، خو کیخسرو و نه مانه، له همدې امله یې جګړې ته دوام ورکړ. بلوڅانو په پرله پسې توګه په ګرجیانو بریدونه وکړل او اړ یې کړل چې د اکتوبر په ۲۶ مه پر شا شي. د کندهار مدافعین راپورته شول او ګرجیان یې تعقیب کړل چې په پایله کې کیخسرو ووژل شو. بل فارسي پوځ په ۱۷۱۲ ز کال کې کندهار ته ولېږل شو، خو هغوی هېڅکله هلته ونه رسېدل، ځکه د هغوی قوماندان په هرات کې مړ شو او هوتکیان یې خپل سر ته پرېښودل. له همدې امله، میرویس وکولای شول ، په ټول کندهار ولایت واک ترلاسه کړي. په ۱۷۱۵ ز کال په نومبر میاشت کې د طبیعي لاملونو له امله، د هغه له سوله ییز مرګ وروسته، د هغه ورور عبدالعزیز د ده ځای ناستی شو، چې له اتلس میاشتو حکومتولۍ وروسته د میرویس د زوی محمود له خوا ووژل شو.
په ایران برید
په ۱۷۲۰ ز کال کې، د محمود افغان ځواکونو د سیستان له دښتې نه په تېرېدو کرمان ونیو. ده هوډ درلود چې د فارسیانو پلازمېنه اصفهان ونیسي. د ۱۷۲۲ ز کال د مارچ په اتمه د ګلن آباد په جګړه کې د فارسي ځواکونو له ماتولو وروسته، هغه اصفحان محاصره کړ. محاصرې نږدې شپږ میاشتې دوام وکړ او د اصفهان وګړي له داسې لوږې سره مخامخ شول چې ان اړ شول موږک او سپي وخوري. د ۱۷۲۲ ز کال د اکتوبر په ۲۳ مه سلطان حسین له واکه پر شا شو او محمود یې د فارس د نوي پاچا په توګه په رسمیت وپېژند. تر ۱۷۲۹ ز کال پورې د راتلونکو اوو کلونو لپاره هوتکیان عملا ًد فارس د ډېرو برخو واکمنان وو او د سویلي افغانستان سیمې یې تر ۱۷۳۸ ز کال پورې تر ولکې لاندې وې.
د هوتکي واکمنۍ زوال
په ۱۷۲۵ ز کال کې د شاه محمود هوتکي له مړینې وروسته اشرف هوتک واکمنۍ ته ورسېد. د هغه ځواکونو د ۱۷۲۹ ز کال په اکتوبر میاشت کې په دامغان جګړه کې د افشار قبیلې د بډایه ایراني سرتېري، نادر افشار له خوا چې په فارس کې د صفویانو پر ځای د افشاري واکمنۍ بنسټ اېښودونکی و، ماته وخوړه. نادرشاه له فارس نه پاتې غلجي ځواکونه وشړل او په خپل پوځ کې یې د کندهار او فراه د یو شمېر ابدالي افغانانو په ګومارنه پیل وکړ. د نادرشاه ځواکونه له دې ډلې احمدشاه ابدالي او د هغه ۴۰۰۰ ابدالي سرتېرو په ۱۷۳۸ ز کال کې کندهار ونیو. هغوی د هوتکیانو د واکمني وروستی چوکۍ چې د حسین هوتک (شاه حسین) له خوا اداره کېدله، محاصره او له منځه یووړه. نادرشاه د هغې په خوا کې نوی ښارګوټي جوړ کړ او هغه یې په خپل نوم «نادرآباد» ونوماوه. ورپسې ابدالیان د کندهار په عمومي سیمو کې ځای پر ځای شول او غلجیان یې خپلې پخوانی کلا یعنې کلات غلجي ته په شا کړل.
په هوتکو باندی اړوند قومونه
بابی چی ده هوتکو ده قوم پوړی اړه لری زموږ پښت پو هان ( نسب پيژندونکي) وایی بابيان په کند هار .کندز، کلات نصير خان او د سهيلي پښتو نخوا په بوري، چمن او د کوئيټې په شا بو نو مي کلي کې مېشته دي.د پاکستان دسنده ايالت په مر کز کر اچۍ کې هم يو شمير با بيان استو گنه لري. خصوصآ «کندهار» کی ډیر استوګنه دی همداراز د هندو ستان دگجرات ايالت په جو ناگړه کې هم بابيان استو گنه لري او د1747 ميلادي کال نه تر 1948ميلادي کا ل پوري با بيانو د جو ناگړه په سيمه کې يو پښتني ر ياست درلود. ډپټي حيات خان په خپل مشهور اثر تاريخ حيات افغاني کې چې په اردو ژبه کښل شوی او وروسته په انگريزي او بيا په کابل کې په پښتو تر جمه او چاپ شوی دی دبابي پښتنو په اړوند داسي ليکلي دي:" بابيان په کند هار او کلات نصير خان کې ډير با همته سو داگران دي او د خپل غوره سلوک اونرم چال چلند په و جه د ښه ژو ند څښتنان او اکثره يې شتمن دي.همداراز ددغې قبيلې خلک په ميړانه کې هم ښه شهرت لري".
دبابيانو دستور کټ مټ نورو گاونډي پښتني قبيلو ته ورته دی. د روسي نا متو اتنو گر افر ستا نيشفسکي داتنو گرا فيکو معلو ما تو پر بنسټ د شلمې پيړۍ په لو مړۍ نيما يي کې دبابيانو شمير په افغا نستان او سهيلي پښتو نخواکې ٨٥ زره تنه ښودل شوې دی.بابيان ډير ښه شا عران، ليکو الان او هنر مندان لري.په او سني وخت کې لطيف جان بابی د پښتو خوږ ژبې سندر غاړی دی. د هندوستان د جو نا گړه د پجود د سيمي نواب او د هندي، اردو او گجراتي ژبو مشهور شاعر عما دالدين خان بابي چې په رسوا مظلوم سره هم متخلص و دروان ٢..٨ ميلادي کال داپريل په ٢٤ نيټه يې له دې فا ني نړۍ نه ستر گي پټې کړې. همداراز د هند دسينما فلمي اداکاره پروين بابي١٩٤٩-٢..٥ ميلادي هم بابي پښتنه او د جو نا گړه د بابي پټانانو(پښتنو) په کو رنۍ پورې يې اړه در لوده.
نور
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک
د کریمیې تاریخ
د کریمیې ټاپووزمې ثبت شوی تاریخ چې له تاریخي پلوه د توریس (په یوناني: Χερσόνησος Ταυρική)، توریکا او د توریک چیرسونیز په نوم پیژندل کیږي، له میلاد څخه مخکې په پنځمه پیړۍ کې هغه وخت پیل شو چې د یونان بېلابېلې مستعمرې د دغې ټاپووزمې په اوږدو کې تاسیس شوې. د دغې ټاپووزمې د سویلي سمندرغاړې کلتور نږدې د ۲۰۰۰ کلونو لپاره یوناني پاتې شو او د رومي سترواکي (له میلاد څخه مخکې ۴۷ کال – له میلاد څخه وروسته ۳۳۰ کال) او د دغې ټاپووزمې د ځای ناستې ایالتونو، د بیزانس سترواکي (له میلاد څخه وروسته له ۳۳۰-۱۲۰۴ کال پورې)، د ترابیزون سترواکي (له میلاد څخه مخکې له ۱۲۰۴ کال څخه – ۱۴۶۱ کال پورې)، او د ټیوډورو خپلواک سلطنت چې له میلاد څخه وروسته په ۱۴۷۵ کال کې پای ته ورسېد، یو برخه وه. په دیارلسمه پیړۍ کې یې ځینې بندري ښارونه د وینیتیانو او جینوویزیانو له خوا اداره کېدل. کریمیه د ننه چندان باثباته نه وه او د فتوحاتو او یرغلونو اوږده لړۍ یې وزغمله، د منځنیو پېړیو په لومړیو دورو کې سایتیانان، سایتوسیمیریان توریان، یونانیان، رومیان، ګوټیان، هنسیان، بلغاریایان، کیپجکیان او خزریان هلته مېشت شول. په منځنیو پېړیو کې د دغې ټاپووزمې یوه برخه  کیوان رس تر لاسه کړه، خو بیا د مغولو د یرغل په پایله کې د ګولډین هورډی (د مغولو هغه ملیشې چې په دیارلسمه پېړۍ کې یې پر ختيځه اروپا برید وکړ) یوه برخه شوه. دوی بیا وروسته پرلپسې د کریمین کانېټ او عثماني سترواکي له خوا وځپل شول چې د پنځلسمې او اتلسمې پیړۍ په بهیر کې یې ساحلي سیمې هم فتحه کړې.
د کریمیې جګړه یوه پوځي نښته وه چې د ۱۸۵۳ ز له اکتوبر څخه د ۱۸۵۶ ز تر فبرورۍ پورې یې دوام وکړ، چې په ترڅ کې يې روسیې د فرانسې، عثماني سترواکي، متحده پاچهي (اوسنۍ انګلستان) او پیدموت ساردینیا سره د اتحاد تړونونه له لاسه ورکړل. د شخړې د بېړنيو او مستقیمو لاملونو له امله په فلسطین کې د اقلیتو عیسویانو چې د عثماني سترواکي یوه برخه وو حقوق تر پښو لاندې شول. فرانسې د رومان کاتولیک حقوقو ته پراختیا ورکړه او په ورته وخت کې روسیې ختیځې ارتودوکس کلیساوې پراخه کړې. د جکړې اوږد مهاله اغېزې د دې لامل شوې چې عثماني امپراتوري راوپرځېږي، د روسیې او ترکیې د جګړو په پایله کې د روسيې سترواکي پراختیا ومونده او بریتانیې او فرانسې دا وړتیا پیدا کړه چې عثماني استرواکي په خپل ځای پاتې کړي، تر څو په اروپا کې د واک توازن وساتي. دا په پراخ ډول څرګنده شوې چې په یوه قضیه کې یوه مباحثه د کليدي لامل په توګه دخیله ده، چې هېڅکله يې د «موخې لوی مغشوش‌والی نه دی په ډاګه کړی» بلکې د یوې داسې جګړې لامل شوې چې د هغې د «نړیوالې بدنامې او بې کفایته قصابي لپاره ولاړه وه.»
په ۱۹۲۱ز کال کې د کریمیې خپلواک شوروي سوسیالیستي جمهوریت تاسیس شو. دغه جمهوریت بیا په ۱۹۴۵ ز کال کې منحل شو او کریمیه له ۱۹۴۵ز څخه تر ۱۹۵۴ ز کال پورې، د شوروي روسیې لومړنی سوسیالیستي جمهوریت (SSR) او بیا د اوکراین له SSR سره (۱۹۵۴-۱۹۹۱ ز کلونه) متحده شوه. له ۱۹۹۱ ز کال څخه دغه خاوره د کریمیې د خپلواک جمهوریت له خوا وپوښل شوه او د سیوستوپول ښار د خپلواک اوکراین په دننه کې ځای پر ځای شو. په داسې حال کې چې د کریمیې د ۲۰۱۴ ز کال د کړکېچ په بهیر کې دغه ټاپووزمه د روسیې له خوا ونیول شوه او د دې لپاره په کې ټول‌پوښتنه وشوه چې بیا له روسیې سره یو ځای شي او که خپلواکه پاتې شي. وروسته د ټول ‌پوښتنو پایلې له روسیې سره د یو ځای کېدو په ګټه اعلام شوې. کریمیه له روسیې فدراسیون سره د دوو فیدرالي بنسټونو: د کریمیې جمهوریت او د سیوستوپول فدرالي ښار په نومونو یو ځای شوه.
له تاریخ څخه مخکې
د لرغونپوهنې شواهد په کریمیه کې د انسانانو موجودیت د منځني پیلیولیتیک له وخت څخه ښیي. د لومړنیو انسانانو پاتې شوني چې د کیک-کوبار غار کې موندل شوي ښيي چې  له میلاد مخکې ۸۰۰۰۰۰ کاله لرغونتوب لري. د لومړنیو انسانانو وروستي فتوحات هم ښودل شوي چې په ستاروسیلی (له میلاد څخه مخکې، نږدې ۴۶۰۰۰ کال) او بوران کیا ۳ (له میلاد څخه مخکې، نږدې ۳۰.۰۰۰ کال) کې موندل شوي.
لرغونپوهانو د اناتومي له نظره د ابتدایي عصري انسانانو پاتې شونې په اروپا کې د کریمیې د غرونو (د سیمفیروپول ختیځ) په بوران کیا غارونو کې موندلي دي. یاد شوي فوسیلونه نږدې ۳۲۰۰۰  کاله عمر لري او له هغو اثارو سره چې د ګراویټین فرهنګ لرونکي دي، نږدې تړاو لري. د وروستي ګلیشیال مکسیموس په وخت کې د وروستیو اعظمي کنګل کېدو په بهیر کې کریمیه د تور سیند له شمالي سمندرغاړو سره په ټولیز ډول یو مهم پناه‌ځای و چې د کنګل کېدلو له دورې څخه وروسته شمالي-مرکزي اروپا له هغه ځایه بیا استوګنه شوه. د ختیځې اروپا دښتې (میدان) په دې وخت کې د یخبندان څخه مخکې د خټینو چاپیریالونه په واسطه پوښل شوې وې، له دې سره چې اقلیم د انترستادیال په دورو کې لږ څه تود هم وه او د وروستي ګلیشیال مکسیموس له پیلېدو وروسته یې په پوره تودوالي پیل وکړ. د کریمیې په سیمه کې د انسانانو د هستوګنې تراکم یو څه لوړ و او دغه تراکم له نن څخه نږدې  ۱۶۰۰۰ کاله مخکې زیات شوی.
د یمنا یا د قبر کېندلو کلتور د کورګان د فرضیې له مخې چې د پروتو-اندو-اروپایي کلتور له وروستي پړاو سره سمون خوري، له میلاد څخه مخکې په درېیمه زریزه کې کریمیې ته رسېدلی و.
لرغونتوب
د اوسپنې عصر په لومړیو کې کریمیه د دوو ډلو کوربه وه: تایریان په جنوبي کریمیه کې او ختیځ ایراني-خبرې کوونکي سکایان د کریمیې د غرونو په شمال کې.
تایریان له سکایانو سره ګډ شوي چې له میلاد څخه مخکې د درېیمې پیړۍ په پای کې دا لړۍ پیل شوې وه او د پخوانیو یوناني لیکوالانو په اسنادو او اثارو کې د تایري سکایانو او سکایا تایریانو په نومونو یاد شوي دي. په جغرافیکا (د جغرافیوي علومو پوهن‌غونډ چې ۱۷ کتابونه په کې شامل دي او په یوناني ژبه لیکل شوی، ژباړن) کې سترابو تایري ته د سکایانو د قبیلې په توګه اشاره کوي. په دې توګه هیرډوټس وايي چې تايري قبیلې له جغرافیوي پلوه د سکایانو هستوګنځي وو، خو هغوی سکایان نه دي. تایریانو د اېفېګنا (Iphigenia ) او اورسېټ (Orestes) له یوناني افسانو څخه هم الهام اخیستی.
د کریمیې ټاپووزمه د کریمیې د غرونو شمال لور ته د سکایانو قبیلو اشغال کړې وه. چې مرکز یې د سکایان نیپولیس ښار و، چې د ننني سیمفیروپول (د کریمیې دویم لوی ښار) په څنډو کې موقعیت لري. دغه ښارګوټی د یوه وړوکي سلطنت واکمن و، چې د لاندیني دنیپر سیند او شمالي کریمیې تر منځ ځمکه يې پوښلې وه. له میلاد څخه مخکې په درېیمو او دویمو پېړیو کې د سکایانو نیوپولیس هغه ښار و چې اوسېدونکي یې ګډ سکایان-یونانیان وو. دغه ښارګوټي پیاوړي دفاعي دیوالونه او لويي عامه ودانۍ درلودې چې د یوناني معمارۍ له کارولو سره جوړې شوې وې. دغه ښارګوټی له میلاد څخه وروسته د درېیمې پېړۍ په منځنیو وختونو کې د ګوټیانو له خوا ویجاړ شو.
ايراسموس
ديزايديريوس ايراسموس روتيروداموس « Desiderius Erasmus Roterodamus» (28 اکتوبر 1466 – 12 جولای 1536)، يو هالنډی فيلسوف او کاتوليکي الاهياتپوه و، څوک چې د شمالي رنسانس يو له سترو پوهانو بلل کېږي.
د يو کاتوليک پادري په توګه، نوموړی په کلاسيکه پوهه کې يو مهم شخصيت و، چا چې په خپل انده او طبيعي لاتيني طريقه ليکل کړي. د بشرپالانو په منځ کې نوموړي ته د "بشرپالو شهزاده" لقب ورکړل شوی و، او "د مسيحي بشرپالو د برم تاج" بلل کېږی. پر متنونو د کار کولو لپاره د بشرپاله طريقو په استعمالولو سره، نوموړي د عهدجديد مهمې لاتيني او يوناني نسخې چمتو کړې، کومو چې داسې پوښتنې راپورته کړې چې په سمون او سمون ضد برخو کې اغېزناکې وګرځېدې. نوموړي همدا راز On Free Will (د ازادې ارادې په اړه)، In Praise of Folly(د حماقت په ستاينه کې)، Handbook of a Christian Knight (د مسيحي جنګيالي لاسي کتاب)، On Civility in Children (په ماشومانو کې د تهذيب په اړه)، Copia: Foundations of the Abundant Style (کوپای: د زيات اسلوب اساسات)، او نور ډېر اثار وليکل.
ايراسموس د مخ پر وده اروپايي مذهبي سمون په شاليد کې ژوند کړی. نوموړی په خپل ټول ژوند کې د کاتولیکي کليسا يو غړی پاتې شو، له داخل څخه د کليسا او د هغې د مذهبي مشرانو د ناوړه چلند د سمون لپاره ژمن و. نوموړي د همغږۍ دوديز اصل دود کړ، کوم چې ځينو سمونپالانو (مارټن لوتر، کيلونسټ) د monergism د اصل په حق کې رد کړ. د هغه منځنۍ لارې (منځنۍ لار) په دواړو مرکزونو کې پوهان ناهيلي او ان غوصه کړل.
ايراسموس په 1536ز کال کې په باسل کې هغه مهال مړ شو، کله چې يې باربنټ ته بېرته د ستنېدو لپاره چمتوالی نيو او په باسل مونسټر کې، د دې ښار په پخوانۍ مرکزي کليسا کې خښ شو.
د ژوند لومړي کلونه
ويل کېږي چې ديزايديريوس ايراسموس په «روټرډيم» کې، د 1460ز لسيزې د اکتوبر په اته ويشتمه نېټه، احتمالاً په 1460ز کال کې زېږېدلی و. نوموړي ته د Formiae د ايراسموس په وياړ نوم ورکړل شوی و، څوک چې د ايراسموس د پلار «جيرارډ» په شخصي ډول خوښ و.
که څه هم له «روټرډيم» سره يې نږدې تړاو درلود، نوموړی هلته يوازې څلور کاله اوسېدلی دی، او له هغې وروسته بيا کله هم نه دی راغلی. د هغه د کورنۍ او ابتدايي ژوند په اړه معلومات په بنسټيز ډول د هغه په ليکنو کې له مبهمو حوالو څخه تر لاسه کېږي. شونې ده چې د هغه مور او پلار په قانوني ډول واده نه وي کړی: د هغه پلار جيرارډ، په «ګوډا» کې يو کاتولیک پادري او وصي و. د هغه مور «مارګريتا روجيريس» (چې له هالنډي لقب Rutgers څخه لاتيني شوی نوم دی) وه، هغه په «زيونبرګن» کې د يو ډاکټر لور وه. شونې ده چې هغه د «جيرارډ» کورنۍ نوکره وه. که څه هم نوموړی د واده له عقد پرته زېږېدلی و، د ايراسموس پالنه د هغه مور او پلار په 1483ز کال کې د وبا له امله تر مړينې پورې وکړه.
ايراسموس د رهباني او نيمه رهباني ښوونځيو په يوه سلسله کې زده کړې وکړې، کوم چې د هغه مهال ځوانانو ته برابرې وې. په 1475ز کال کې، په نهه کلنۍ کې، هغه او مشر ورور يې «پيټر» د هالنډ يو له تر ټولو غوره لاتيني ښوونځي ته واستول شول، چې په «ډيوينټر» کې موقعيت لري، او ملکيت يې د Lebuïnuskerk (د سينټ ليبوينز کليسا) د روحانيونو له برخې سره دی. هلته د استوګنې پر مهال د ښوونځي مدير «اليګزيندر هيګيس» نصاب نوی کړ. په اروپا کې په لومړي ځل د «الپ» په شمال کې، یوناني ژبه له پوهنتون څخه په ټيټه کچه تدريس شوه، او له دې ځايه نوموړي زده کړه پيل کړه. په دې ځای کې د هغه زده کړه هغه مهال پای ته ورسېده، کله چې د 1483ز کال په شا اوخوا کې په ښار کې وبا خپره شوه، او د هغه مور له ناروغۍ مړه شوه، څوک چې هلته خپلو زامنو ته د کور چمتو کولو لپاره تللې وه.
په 1484ز کال کې هغه او ورور يې په « 's Hertogenbosch» کې يو ثانوي ښوونځي ته واستول شول، چې د عام ژوند ورورولۍ ټولنې (Brethren of the Common Life) له خوا پر مخ وړل کېدو. نوموړی په دې ځای کې له «Devotio moderna» خوځښت او د دې ورورولۍ د مشهور کتاب «The Imitation of Christ» سره بلد شو، خو د مذهبي وروڼو او ښوونکو د سختو قوانينو او سختو طريقو څخه يې ډډه وکړه.
ټاکنه او د رهبانيت تجربه
غالباً په 1487ز کال کې، بې وزلۍ ايراسموس اړ کړ چې په سويلي هالنډ کې له «ګوډا» سره نږدې د سټين په کينونري کې د سینټ اګسټين د منظم غړي په توګه يو مقدس ژوند غوره کړي. نوموړي همدلته د 1488ز کال په وروستيو کې نذرونه ومنل، او د 1492ز کال د اپريل په پينځه ويشتمه د کاتولیک کشيش په توګه وټاکل شو. ويل کېږي چې هغه کله هم نه دی ليدل شوی چې د اوږدې مودې لپاره يې په فعال ډول د يو راهب په توګه کار کړی وي، او په مذهبي احکامو کې ځینې سرغړونې، د نوموړي وروستيو غوښتنو کې له داخل څخه د کليسا د اصلاح په مهمو موخو کې شاملې وې.
په سټين کې د استوګنې پر مهال، ايراسموس له يو ملګري پادري « Servatius Rogerus» سره مينه ناکه اړيکه پيدا کړه، او د مينې يو لړ لیکونه يې وليکل، په کومو کې چې هغه «روجيرس» ته "زما نيم روح" وويل، ويې ليکل چې "ما په ناخوښۍ او بې تکلفۍ سره ستا ملاتړ وکړ". دا ليکنه په عموم کې د هغه جلا او ډېر محدود چلند څخه په ټوله معنا توپير لري، کوم چې هغه په وروستي ژوند کې وښود. (وروسته، په پاريس کې د درس پر مهال، نوموړی په ناڅاپي دول د «تاماس ګري» د سرپرست له خوا لېرې کړای شو. ځينو په دې اړوند د يوې نامشروع اړيکې په توګه اټکل کړی دی. په ايراسموس کله هم د هغه په ژوند کې دا ډول يادونه يا تور نه دی پورې شوی). د هغه په وروستي ژوند کې ممکن د هغه اثار دا پخوانۍ پېښې لېرې کړي، ځکه چې  لواطت پکې غندل شوی، او د نارينه او ښځو تر منځ په واده کې د جنسي غوښتنو ستاينه شوې.
د پادري په توګه له ټاکل کېدو ډېر ژر وروسته، هغه د رهبانيت دندې پرېښودو فرصت تر لاسه کړ، کله چې هغه ته د «کيمبرايي» د پادري، «هينري اف برګن» د منشي د دندې وړانديز وشو، د کوم لامل چې په لاتيني ژبه کې د هغه پوره مهارت او د یو لیکونکي په توګه د هغه شهرت و. وروسته، د ناروغۍ او بشرپالې مطالعاتو سره د مينې له امله نوموړی د مذهبي دندې له مقرراتي اړخونو څخه په لنډ مهالي ډول معاف کړای شو، خو بیا هم يو پادري پاتې شو. پاپ ليو لسم وروسته د معافۍ دا پړاو دايمي کړ، کوم چې هغه مهال د درناوي وړ امتياز و.
سفرونه
ايراسموس د بې وزلۍ له امله په پراخه کچه او په منظم ډول سفرونه وکړل، له خپل سټين پادريتوب څخه تېښته (کيمبراي ته)، زده کړه (پاريس، ټورن ته)، د خوله کېدو د ناروغۍ له وبا څخه تېښته (اولينز ته)، دنده (انګلستان ته)، د مخطوطاتو، لیکنو لپاره د کتابتونونو په لټه کې (برابنټ ته)، شاهي سلاکار (کولون ته)، سرپرستي، درس ورکول او څارنه (شمالي ايټاليه ته)، شبکه جوړول (روم ته)، په شخصي ډول د چاپ په مټ کتابونه کتل (پاريس، وينس، لووين، باسل ته) او د مذهبي جنون له ظلم څخه ځان ژغورنه (فيوبرا ته). نوموړي له اس سپرلۍ څخه خوند اخيست.
پاريس
په 1495ز کال کې د پادري هنري په خوښه او معاش سره، ايراسموس د پاريس په پوهنتون کې په « Collège de Montaigu» کې د زده کړې لپاره ولاړ، کوم چې د اصلاحي شوق مرکز دی، د روحاني «جان سټينډونک» د لارښونې سره سم، د چا له سختيو څخه چې هغه شکايت کړی و. دا پوهنتون هغه مهال د علمي زده کړې مرکزي ځای و، خو هغه له مخکې څخه د بشرپالنې د رنسانس تر اغېز لاندې راغلی و. د بېلګې په ډول، ايراسموس په پاريس کې د يو ايټالوي بشرپال «Publio Fausto Andrelini»، شاعر او د بشرپالنې پروفيسر نږدې ملګری شو.
کوچيان
کوچي هغه چاته ويل کيږي چي په ترور خيمو کي ژوند کوي ، دپسو او وزوپه روزلو بخت وي او خپلو څارويو ته د څړځايونو اوورشوگانو دپيداکېدوپه منظور دکال په مختلفو فصلونو کي له يوه ځاي نه بل ځاي ته کوچ کوي. کوچيان دکوچ او باروړلواو راوړلو په منظور اوښان هم روزي. کوچيان دژوند ټولي اړتياوي دڅارويو دمحصولاتودخرڅلاوله لاري پوره کوي. کوچيان په انگليسي ژبه (Nomandes) ) په نوم يادشوی دي،په سويدني ژبه ورته نومادر (Nomader ) ، ديوناني (Nemein) له کليمي سره چي دڅرېدلو په معنا ده ارتباط لري .د کوچيانو دپيژندلو بيلگه هم دڅارويو څرېدل دی . په پښتو اودری ژبه کې هم له کوچيتوب سره دڅارويو روزل اوپوول ئې   ځنگړې  بېلگه ده . د افغانستان په كوچيانوكي پښتانه، بلوڅ، ازبك، تركمن، قرغز، هزاره، فېروزكوهيان، جمشېديان او ايماق سته، خو يولوي اكثريت يې پښتانه دي . پښتانه كوچيان دوې ستري څانگي لري : دُراني او غلجي كوچيان . دالفنسټن دبيان له مخې د دُرانيودقوم  پوره نيمايي کوچيان اونور ئې کروندگر دي.
په منځنۍ اسيا او ننني افغانستان كي هم د كوچيتوب پيدايښت لرغونو زمانو ته رسېږي. د زردشتي عصر په متونو كي د كوچي قبايلو او زردشتيانو تر منځ د دښمنيو ډېر بيانونه سته. داسي روايت لا هم سته چي كوچيو ساكانو د پارس ستر امپراتور (كوروش) ته سره لـه دې چي بېساري لښكر يې درلود، سخته ماته وركړه. كوچي ساكان هغه قبايل دي چي په تخارستان، سيستان، اراكوزيا، مرغاب، ننگرهار او باميانو كي خپاره وو. كوشاني امپراتوري په همدغو ساكانو اړه لرلـه. دافغانستان په شمالي او شمالي غربی ولايتو کښي دتاريخي اسنادو له مخې تر نوروسيمو ډير پخوا يوشمير اوسېدونکو دکوچيتوب له ژوند سره مخه ښه کړېده .مگر دټولو اقتصادي اوفرهنگی تغيراتو سره بيا هم تر اوسه په (۱۱) ولايتونو کښي  لکه  ( بدخشان ، تخار ، بغلان، کندوز ، سمنگان ، بلخ ، جوزجان ، فارياب ، بادغيس ، هرات ،غور) پښتنو دمختلفو قومونو کوچيان اوهمدا ډول  تاجک، ازبک، ترکمن، بلوڅ، بختياری، تاتار، چارايماق، عرب،پشه ئي  ،گوجر ، جټ، مغل، جوگي  اونور و ژوند کاوه چي يو شمير ئي اوس له منځه تللي اوياله شمالي سيمونه جنوبي اوشرقی سيموته کډه شوي دي.
سرشميرنې ښودلې چى دافغانانو ١۶٪ ځانونه كوچيان بولي، او ددوى نه ستنيدنه ځمكو ته دنه لاس رسيدنې ستونزه بلل كېږي. دوى هم دنورو افغانانو غوندې د ١٩٨٠ كلونو په شاوخوا كى پاكستان ته راوكوچيدل چى په ترڅ كى يې ددوى كوچيانې ژوند هم تيت شو. ددوى ډيره په سرحد صوبه، او بلوچستان كى ديره شول خو ددوى پام وړ شمير په پنجاب ايالت كى هم ديره شول چى هلته يي دټولو افغانانو ۴٠ فيصده جوړول.اكثره كوچيان دافغانستان دمركزي، شمالي او ختيځو ولايتونو پورې تړلي دي چى دوگړو ٧٩،٧ فيصده جوړوي. ددوى ۶١،٠٪ ځانونه پرورځنيوو مزدوريوو متكي بولي، او يواځې ۵،٠٪ وايي چى دوى ته كار وركړل شوې. دوى هم دبيرته ستنيدنې پلوي دي خو نزدې ٧٩،٠٪ يې بيا دنورو افغانانو په شان هماغه ستونزې په گوته كوي.
سرچینې
وېشنيزه:کوچيان وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
روهيله پښتانه
روهیله يا روهيلي په افغانستان، پاکستان او شمالي هند کې یوه توکمیزه ډله ده. روهیلي پښتانه دي، خو له افغانستانه بهر اوس په اردو ژبه خبرې کوي.
د هغو کسانو شمېر چې ځانونه روهیليان ګڼي شاوخوا دوه میلیونه وګړي دي چې ډېری یې په پاکستان کې ژوند کوي. د دوی لوی اکثریت د سني اسلام پیروي کوي. روهیليان د 16 څخه نيولې تر 23 بېلابېلو قبیلو وېشل شوي دي.
روهيل د هغو افغان پښتنو پوځیانو اولادونه دي چې د نوي ډیلي په شمال ختیځ کې سوالکس ته راغلل او د اتلسمې پېړۍ په لومړیو کې د امپراتور اورنګزېب په بلنه هلته مېشت شول. دا سیمه چې د هند د اترپردېش ایالت په شمال لوېدیځ کې ده، نن ورځ د روهیل کنډ په نوم یادیږي چې مانا يې(د روهیليانو ځمکه) ده.
په 1947 کې د هند له وېشلو وروسته، ډېری روهیليان پاکستان ته مهاجر شول او په عمده توګه په سند کې مېشت شول، په ځانګړې توګه د کراچۍ، حیدراباد او سکر په ښارونو کې.
سرچینې
وېشنيزه:مغولو پاچايي وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:روهيليان وېشنيزه:نجيب الدو وېشنيزه:پښتانه روهي وېشنيزه:پښتني قبيلې وېشنيزه:بابر او پښتانه وېشنيزه:په هند کې لوبې وېشنيزه:هندي پښتانه وېشنيزه:سنيان
سلام وطندار راډیو
سلام وطندار راډیو سلام وطندار د هېواد له خپلواکو راډيوګانو څخه يوه ده، چې سيمه ييزو راډيوګانو ته دخپرونو د توليد په موخه په ٢٠٠٣ زېږديز کال د انټرنيوز نړيوالې موسسې له خوا تاسيس شوه. دا راډيو د ٥٩ سيمه ييزو راډيوګانو په درلودو سره دهېواد په ٣٤ ولايتونو کې خپرونې لري، چې د اورېدونکو شمېره يې نږدې ١٧ ميليونه ده. ددې راډيو خپرونې له دوو چينلونو ياني يوه پښتو او دري ګډ چينل او بل يواځې پښتو چينل له لارې خپرېږي. ددې راډيو خپرونې په کابل کې په ٩٨،٩ اف ام ‎، په ولايتونو کې دسيمه ييزو راډيوګانو او ددې ترڅنګ په سټلايټ او سلام وطندار سايټ کې هم په ژوندۍ بنه خپرېږي. دهغه تړون له مخې، چې د سلام وطندار شبکې او په ولايتونو کې په شبکه کې د شاملو راډيوګانو ترمنځ شوى دا راډيوګانې به په خپلو طلايي وختونو ياني( د شپې له اوو تر اته نيمو او دسهار له شپږو تر اوه نيمو) د درېيو ساعتونو لپاره د سلام وطندار خپرونې خپروي.
د ځمکې تیاره کېدل
د ځمکې تیاره کېدل د ځمکې په سطحه کې د مستقیمې تشعشع کچه کمېدل دي چې دا کمښت په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د سیستماتیکو اندازه‌ګیریو له پیل سره لیدل شوی دی. دا اغېزه د ځایونو له مخې توپیر لري، خو اټکل کېږي چې په ټوله نړۍ کې دا کچه له شاوخوا ۴ تر ۲۰ سلنه پورې کمه شوې ده. له دې سره سره، په ۱۹۹۱ کال کې د «پیناټوبو» غره د اتشفشان له امله په ټولیز بهیر کې یو کوچنی بدلون لیدل شوی دی.
فکر کېږي چې د ځمکې په کره کې رڼا په هوا کې د معلقو ذراتو د ډېرېدو له امله کمه شوې ده چې یوه بېلګه یې د انسانانو د فعالیت له امله په اتومسفیر کې د سلفېټ ایروزولونه دي. د تبخیر په کمولو سره یې په هایدرولوژيکي څرخه کې ونډه اخیستې او ښايي په ځینو سیمو کې ورښت کم کړي. د ځمکې په کره کې رڼا کمېدل په ۱۹۸۴ کال کې د اټیوپیا د وچکالۍ یو اصلي لامل ګڼل کېږي چې په استوايي سیمو کې یې هغه تودوخه کمه کړې وه چې د موسمي بادونو یا کلني مرطوب موسم لامل کېږي.
د مسیحیت تاریخ
د مسیحیت تاریخ د پیدايښت له لومړۍ پېړۍ څخه تر نن پورې د مسیحیت له دین، مسیحي هېوادونو، پيروانو او د هغوی له بېلابېلو فرقو سره اړوند دی.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
فکر کېږي چې په نړیواله کچه د رڼا د کمېدو دلیل د ځمکې په اتومسفیر کې د ایروزول ذراتو ډېرېدل دي چې د ککړتیا، ګرد، دوړو یا اتشفشانونو په پایله کې رامنځته کېږي. په هوا کې معلقې ذرې لمریزه انرژي جذبوي او د لمر رڼا فضا ته منعکسوي. ککړتیا هم د ورېځو د قطراتو لپاره پر هستو بدلېدای شي. د اوبو قطرې په ورېځو کې د ذراتو تر څنګ له یو بل سره یوځای کېږي. د ککړتیا ډېروالی د لا ډېرو ذراتو د رامنځته کېدو لامل کېږي او په پایله کې داسې ورېځې جوړوي چې له لا زیاتو کوچنیو قطرو څخه جوړې وي (یعنې هماغه اندازه اوبه پر ډېرو قطرو وېشل کېږي). د کوچنیو قطرو له امله ورېځې ډېر انعکاس کوي، یعنې د لمر ورودي رڼا تر ډېره فضا ته منعکسېږي او د ځمکې سطحې ته کمه رسېږي. همدا اغېزه لاندېني تشعشعات هم منعکسوي او په ټيټ اتومسفیر کې یې راټولوي. د دغو کوچنیو قطرو له امله ورښت هم کمېږي.
د مسیحیت تاریخ
[د عیسویانو په اند] مسیحیت له یوه یهودي لارښود «عیسی» څخه سرچینه واخیسته چې د خدای د حتمي پادشاهۍ خبر یې ورکړ او تر میلاد وروسته د ۳۰ تر ۳۳ کلونو په شاوخوا کې د روم په «یوروشلم» کې پر دار وځړول شو. د ده پیروان په دې باور دي چې د انجیلونو له مخې دی د خدای زوی و او د ګناهونو د بښل کېدو لپاره مړ شو، بیا بېرته را ژوندی شو، خدای اسمانونو ته پورته کړ او ډېر ژر به د خدای د پادشاهۍ په پیل کې بېرته را وګرځي.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
ورېځې هم د لمریزې ګرمۍ او له ځمکې څخه د منعکسې شوې ګرمۍ مخه نیسي. اغېزې یې پېچلې دي او د وخت، ځای او لوړوالي له مخې توپیر لري. معمولاً د ورځې په جریان کې د لمریزې رڼا مخه نیسي او یوه سړه اغېزه ورکوي؛ او په شپه کې ځمکې ته د ګرمۍ بیاځلي راګرځېدل د ځمکې د ګرمۍ له لاسه ورکولو بهیر ټکنی کوي.
د مسیحیت تاریخ
د عیسی لومړني پیروان اخرالزمان یهودي مسیحیان وو. د لومړنۍ مسیحي کلیسا په پراختیا کې د یهودیانو را ښکلېدو د مسحیت د دورې په لومړیو دوو پېړیو کې د یهودیت او یهودي مسیحیت تر منځ درز را پیدا کړ. په ۳۱۳ کال کې «لومړي قسطنطین» امپراتور د «میلان فرمان» (Edict of Milan) صادر کړ او مسیحي عبادت یې قانوني کړ. په ۳۸۰ کال کې د تسالونیکي فرمان په صادرېدو سره چې «لومړي تیودوسیوس» صادر کړ، روم امپراتورۍ په رسمي ډول تثلیثي مسیحیت د خپل دولتي دین په توګه ومانه او خپل مسیحیت یې د رومي امپراتورۍ په دولتي کلیسا کې د یوه ډېره برخه رومي دین په توګه تثبیت کړ. په مسیحي کلیسا کې د عیسی د انساني او الهي ماهیت په اړه د مسیح‌پېژندنې بحثونو دوې پېړۍ ونیولې او د دغو بحثونو د حل لپاره اووه نړیوالې غونډې وشوې. په ۳۲۵ کال کې په «لومړۍ نیقیه غونډه» کې اریانېزم وغندل شو او د هغو تثلیثي لارښونو پلويتوب یې وکړ چې په نیقیه اعتقادلیک کې تشرېح شوي دي.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
د فوسیلي سون‌توکو (لکه ډيزلو) او لرګیو نیمګړی سون په هوا کې د تور کاربن د ازادېدو لامل کېږي. که څه هم تور کاربن چې ډېری یې لوګی دی، د ځمکې په سطحه کې د هوا د ککړتیا دېره کوچنۍ برخه ده، خو دغه ښکارنده په دوه کلیومتره (۶۵۶۲ فوټه) لوړو ارتفاعاتو کې پر اتومسفیر لوی ګرموونکی اغېز لري. د دې تر څنګ د لمریزو تشعشعاتو په جذبولو سره د سمندر د سطحې رڼا راکموي.
د مسیحیت تاریخ
د منځنیو پېړیو په لومړیو وختونو کې د مسیحیت د تبلیغ فعالیتونه د لوېديځ لوري ته د جرمني په خلکو کې پراخ شول. د منځنیو پېړیو په اوږدو کې لوېديځ او خیتځ مسیحیت سره جلا شو او پایله یې په ۱۰۵۴ کال کې د ختیځ-لوېديځ مسیحیت درز و. پر رومي کاتولیک کلیسايي جوړښت د پرله‌پسې نیوکو له امله په شپاړسمه پېړۍ کې پروتستاني خوځښت راپورته شو او د لوېديځ مسیحیت وپاشل شو. د رنسانس له دورې را ورسته مسیحیت په ټوله نړۍ کې خپور شوی دی. دا مهال په ټوله نړۍ کې څه باندې دوه میلیارده مسیحیان موجود دي او له دې امله مسیحیت د نړۍ په تر ټولو ستر دین بدل شوی. په تېره پېړۍ کې په لوېدیځ کې د مسیحیت نفوذ کم شو، خو د نړۍ په ختیځ او سوېل کې یې چټکه وده وکړه چې په دې کې چین، سوېلي کوریا او د افریقا د صحرا سوېلي هېوادونه راځي.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
په ۱۹۹۰یمو کلونو کې په مالدیف کې شویو ازمېښتونو (د شمالي او سوېلي ټاپوګانو د اتومسفیر پرتلنې) وښوده چې هغه مهال په اتومسفیر کې د مایکروسکوپي ککړتیاوو اغېز د اسیا تر قهوه‌يي ورېځې په لاندې برخو کې د لمر رڼا شاوخوا ۱۰ سلنه کمه کړه – دا کمښت تر هغه ډېر زیات و چې په‌خپله د ذراتو له شتون څخه یې تمه کېږي.
د مسیحیت تاریخ
لومړنی مسیحیت (شاوخوا ۳۱/۳۳-۳۲۴)
لومړنی مسیحیت په عمومي ډول د کلیسا د مؤرخانو له‌خوا د عیسی په پر مهال (شاوخوا ۲۷ تر ۳۰ کلونو) سره پیلېږي او د نیقیه له لومړنۍ غونډې (۳۲۵) سره پای ته رسېږي. معمولاً په دوو دورو وېشل کېږي: د حواریونو دوره (شاوخوا ۳۰ تر ۱۰۰، هغه مهال چې لومړني حواریون یا رسولان لا ژوندي وو) او تر نقیه وړاندې دوره (شاوخوا ۱۰۰-۳۲۵).
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
هغه ښکارنده چې په نړیواله کچه د رڼا د کمېدو لامل کېږي، ښايي سیمه‌ييزې اغېزې هم ولري. په داسې حال کې چې د ځمکې ډېره برخه ګرمه شوې ده، هغه سیمې چې د هوا د ککړتیا له اصلي سرچینو (په ځانګړي ډول د سلفر اکسايډ انتشار) څخه ښکته دي، عموماً سړې شوې دي. دا چاره ښايي د متحدو ایالتونو د ختیځو برخو سړېدل د لوېديځو برخو د ګرمېدو په نسبت تشرېح کړي.
د مسیحیت تاریخ
د حواريونو دوره
د حواریونو دوره د رسولانو یا حواریونو او د هغوی د فعالیتونو په نامه نومول شوې ده. دا په مسیحي سنتو کې د عیسی د مستقیمو رسولانو د دورې په توګه ځانګړی اهمیت لري. د حواریونو د دورې لپاره یوه لومړنۍ سرچینه د حواریونو اعمال دي، خو تاریخي دقت یې تر شک لاندې دی، په ځانګړي ډول تر ۱۵ کال وروسته د «پولس» په نامه د یوه رسول پر اعمالو تمرکز کوي او تر میلاد وروسته په ۶۲ کال کې د کورني بند پر مهال د پولس په وینا سره پای ته رسېږي.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
له دې سره سره، ځینې څېړنې ښيي چې تور کابن د نړیوالې ګرمۍ د ډېرېدو لامل کېږي او تر کاربن ډای اکسایډ را وروسته په دویم مقام کې دی. دغه څېړنې په دې باور دي چې لوګی د لمر انرژي جذبوي او دا نرژي د همالیا په څېر نورو هغو سیمو ته وړي چې هلته کنګلونه ویلې کېږي. د دې تر څنګ کولای شي د شمالي قطب کنګل تیاره کړي، انعکاس یې کم کړي او د لمریزو وړانګو جذب زیات کړي.
د مسیحیت تاریخ
د حواريونو دوره
د نوي عصر په انجلیونو کې عقاید، د نفس خبرې او د قیامت علامې دي. لومړنی مسیحیت د مدیترانې د غاړو په اوږدو کې د ارامي‌ژبو خلکو تر منځ او بیا د روم امپراتورۍ په داخلي برخو کې او تر هغه پورته د اشکاني او ساساني امپراتوریو تر منځ پراخ شو؛ له دې ډلې یو بین‌النهرین دی چې په بېلابېلو زمانو کې د دغو امپراتوریو تر واک لاندې پاتې شوی.
د ځمکې تیاره کېدل
لاملونه
په هوا کې موجودې اتشفشاني ایرې د لمر وړانګې فضا ته منعکسولی شي او په پایله کې د سیارې له سړښت سره مرسته کولی شي. د ځینو لویو اتشفشانونو تر پېښېدو وروسته د ځمکې په تودوخه کې کمښت لیدل شوی، د بېلګې په توګه په بالي کې د «اګونګ» غره اتشفشان چې په ۱۹۶۳ کال کې را وخوټېد، په مکسیکو کې «ال چیچون» چې په ۱۹۸۳ کال کې پېښ شو، په کلمبیا کې «رویز» چې په ۱۹۸۵ کال کې پېښ شو او په فلپین کې «پناټوبو» چې په ۱۹۹۱ کال کې را وخوټېد. خو د لویو اتشفشانونو لپاره هم له ایرو څخه جوړې ورېځې یوازې د یوې نسبتاً لنډې دورې لپاره پاتې کېدای شي.
څېړنې
د ۱۹۶۰مې لسیزې په وروستیو کلونو کې «میخایل ایوانوویچ بوډیکو» د انرژۍ د تعادل دوه‌اړخیز اقلیمي ماډلونه وکارول تر څو د کنګل انعکاس وڅېړي. ده ومونده چې د کنګل-البېډو انعکاس د ځمکې په اقلیمي سیستم کې یوه مثبته کړۍ رامنځته کوي. څومره چې واوره او کنګل زیات وي، فضا ته هماغومره زیاتې وړانګې منعکسېږي او له دې امله ځمکه سړېږي او ډېره واوره ورېږي. نورو څېړنو وښوده چې ککړتیا یا اتشفشانونه راخوټېدل د کنګل د دورې پیل تحریکولی شي.
د مسیحیت تاریخ
بېلابېل مسیحیتونه
تر نیقیه په وړاندې دوره کې ګڼې مسیحي فرقې او خوځښتونه موجود وو او د یووالي داسې قوي ځانګړنې یې لرلې چې د حواریونو په دوره کې نه وې. دوی د مقدس کتاب بېلابېل تفسیرونه لرل، په ځانګړي ډول د عیسی د الوهیت او د تثلیث د ماهیت په اړه. په دې دوره کې ډېری بدلونونه منظمې ډلبندۍ نه مني، ځکه چې د مسیحیت بېلابېل ډولونه له یو بل سره یوځای شول او په دې دوره کې یې یو غوره مسیحیت رامنځته کړ. تر رسالت یا حواریونو وروسته دوره هم د اعتقاداتو له نظره او هم د اعمالو له نظره متفاوته وه. د مسیحیت د ټولیزو ښاخونو پر یوه پراخ منظر سربېره داسې دایمي بدلونونه موجود وو چې پایله یې هم‌مهاله داخلي شخړې او د عقایدو منل وو.
د ځمکې تیاره کېدل
څېړنې
په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د سویس د ټکنالوژۍ په انستېتیوت کې د جغرافیې څېړونکي «اټسومو اوهمورا» ومونده چې هغه لمریزې وړانګې چې د ځمکې سطحې ته رسېږي، د تېرو درېیو لسیزو په جریان کې ۱۰ سلنه کمې شوې دي. داسې ښکاري چې د ده موندنې د ځمکې له ګرمېدو سره په ټکر کې دي – د ځمکې د کرې تودوخه له ۷۰یمې لسیزې څخه په ټولیز ډول د ډېرېدو په حال کې وه. داسې فکر کېده چې که ځمکې ته کمه رڼا ورسېږي، دا د سړېدو په معنا ده. دا نظریه نورو هم تعقیب کړه: ویوي روساک په ۱۹۹۰ کال کې «په ایسټونیا کې د وروستیو لسیزو په لړ کې د لمریزو وړانګو، ورېځو او اتومسفیري شفافیت بهیرونه» څېړنه خپره کړه او بیټ لیپرټ په ۱۹۹۴ کال کې «په جرمني کې لمریزې وړانګې – لیدل شوي بهیرونه او د هغوی د لاملونو ارزونه» خپره کړه. د رڼا کمښت د شوروي اتحاد په ټولو سیمو کې هم لیدل شوی دی. «جري سټانهیل» چې دغه کمښت یې په ټوله نړۍ کې د ګڼو مقالو له لارې څېړلی، په لومړي ځل «د ځمکې د تیاره کېدو» اصطلاح رامنځته کړه.
د مسیحیت تاریخ
د مقدس کتاب د احکامو پراختیا
د پولس رسالې د لومړۍ پېړۍ په وروستیو کې په راټول شوي ډول کارېدې. د درېیمې پېړۍ په لومړیو کې اوسني نوي دور ته ورته مسیحي لیکنې موجودې وې؛ که څه هم تر دغه مهاله لا د عبرانیانو، یعقوب، لومړي پطرس، لومړي او دویم یوحنا او مکاشفې په اړه اختلاف موجود و. په څلورمه پېړۍ کې په لوېديځ کې د نوي دور د احکامو په اړه د نظر یووالی موجود و، او په پنځمه پېړۍ کې تر څو کمو استثنائاتو پرته شرق د مکاشفې [الهي وحیې] کتاب ومانه او په دې توګه د احکامو د کتاب په اړه همغږي رامنځته شوه.
د ځمکې تیاره کېدل
څېړنې
د ۱۹۸۰یمې لسیزې په وروستیو کلونو کې په اسرائیلو او هالنډ کې څېړنو وښوده چې که څه هم د اقلیم د ګرمېدو اړوند پراخ شواهد موجود دي، د لمر د وړانګو کچه په څرګند ډول کمه شوې ده. د تیارې کچه په ټوله نړۍ کې متفاوته ده، خو په متوسط ډول په هره لسیزه کې له ۲ تر ۳ سلنه پورې اټکل کېږي. دا بهیر د ۱۹۹۰یمې لسیزې په لومړیو کې معکوس شو.
د مسیحیت تاریخ
د مقدس کتاب د احکامو پراختیا
مسیحیت په پراخېدو سره د هلنیستي نړۍ له لوستو پاړکو څخه ځینې خاص غړي وموندل چې ځینې به راهبان [مسیحي ملان] کېدل. هغوی دوه ډوله اثار چې یو ډول یې د عقایدو اړوند وو او بل ډول یې د دفاع، تولید کړل. دا دویم ډول هغه اثار دي چې موخه یې د هغو استدلالونو د رد لپاره د عقل په مرسته د ایمان دفاع ده چې د مسیحیت د صحت مخالف دي. دغه لیکوالان د کلیسا د پلرونو په توګه پېژندل کېږي او د دوی په اړه څېړنې «پاتریسټیک» نومول کېږي. په دغو لومړنیو پلرونو کې مهم یې «اګناسټیوس انطاکي»، «پولیکارپ»، «جسټن شهید»، «ایرینیوس»، «ترتلیان»، «کلیمینس سکندري» او «اوریجن» دي.
سلیمان ۱
سلطان سلیمان قانوني چي په عثماني خلافت کي دلمړي سلیمان په نامه هم یاد سوی د1494 زیږدیز کال دنومبر پر6 نېټه دترکيې هیواد په طرابزون ښار کي پیدا سوی دی. سلطان سلیمان دعثماني ټولواکمني لسم واکمن بلل کیږي چي دسلطان سلیم یاوز زوی اود دویم سلطان بایزید لمسﺉ دی. دسلطان سلیمان دوره په عثماني ټولواکمنی کي دمسلمانانوپه ځانکړي ډول ترکانو لپاره ډېره طلایي دوره وه اوپه دغه موده کي مسلمانان دسترو فتوحاتو سربېره دشتمن اقتصاد او ټولنیز ژوند خاوندان هم وګرځېدل.
دسلطان سلیمان لمړنئ ژوند
سلطان سلیمان په اووه کلنۍ کي دلمړنیو اوفوځي زدکړو لپاره استانبول ته ولاړی اوهلته یې دخپل نیکه دویم بایزید په واکمني کي بېلابيل علوم لاسته راوړل. دنوموړي د ډېرځیراکت له کبله په پنځلس کلنۍ کي دخپل نیکه سلطان بایزید له لوري کریمیاته واستول سو اوبیایې دمانیسا والي وټاکه. دسلطان بایزید ترمرګ وروسته کله چي دسلیمان پلار سلطان سلیم یاوز واک ته ورسېدی دچالدران دمشهوري جګړې پروخت سلیمان دعثماني پلازمیني استانبول چاري په لاس کي واخیستې اوپه دې سره ډېر بریالئ ثابت سو.
دسلیمان حکومت
سلطان سلیمان په ۱۵۲۰ز کال کي کي دخپل پلارسلیم ترمرګ وروسته دعثماني خلافت واک ته ورسېدی اوپه استانبول کي یې خپل سلطنت راپیل کړ. دتخت ناستي سره سم یې په ۱۵۲۱ز کال کي دشام دمشق ښار تر یرغل لاندي کړ اوهغه باغیان یې ټول چي دعثماني خلافت څخه یې بغاوت کړی وو لمنځه یووړل. د دمشق ترجګړې وروسته سلطان سلیمان دخپلو نیکه ګانو په څېرځان د اروپا فتوحاتوته برابر کړ اوپه ۱۵۲۱ز کال کي یې دیوې ستري جګړې په پایله کي دبلګراد مشهوره ښار له هنګري حکومت څخه ونیوی. داهغه ښار ووچي دسلیمان نیکه سلطان محمدفاتح یې هم په نیولو نه وو توانېدلی خوسلطان سلیمان دخپل زور په مټ فتحه کړ، ورپسې دویم یرغل دروډس پرجزیره ترسره سو کوم چي مخکني عثماني واکمنان یې په نیولو بیخي نه وه توانېدلي خوسلطان سلیمان هغه ځای هم فتحه کړ اودعیسایانو واک یې هلته دتل لپاره پوپنا کړ. داپېښه په ۱۵۲۲ز کال کي رامنځ ته سول اوعثماني لښکر له ۴۰۰ سمندري بېړیو سره پر روډس وروختی.
دروډس اوبلګراد فتحه داسي پیښي وې چي دسلیمان واک یې په ټوله اروپا کي ترخپل سیالانومخکي کړ اوعیسايي نړۍ دومره لوی ګوزار وخوړی چي تردغه وخته یې نه وو لیدلی. سلطان سلیمان تردې پیښي وروسته په ۱۵۲۶ز کال کي دختیځي اروپا په موهاکس میدان کي له هنګريې هیوادسره چي دعثمانیانو ترټولو ستر رقیب بلل کېدی ډېره خونړي نښته وکړه اوپه پایله کي یې هغوی مات اومشریې چي دریم لایوش نومېدی ورته وواژه. په یاده جګړه کي دختيخي اروپاڅخه دهنګریې لاسونه په عمومي توګه غوڅ سول اوعثماني خلافت داروپا ترڅنګ په ټوله نړۍ کي دیوازیني قدرت په توګه راڅرګندسو. سلیمان خپل عثماني فوځ ته امر وکړ اوپه زرګونه عیسایان یې دجګړې په ډګرکي په ډله ییزه توګه ووژل.
دموهاکس ترخونړي جګړې وروسته داسپانیا مشر (پنځم کارلوس) ډېر ژرپرعثماني سلطنت له لویدیځ څخه یرغل وکړ اودهنګریې پلازمینه یې له عثمانیانوڅخه ونیول خودې پیښي نه داچي عثماني سلطنت ناتوانه نکړ بلکي سلطان سلیمان په ۱۵۲۹ز کال کي دویم ځل یرغل ته لاس واچاوه اودیوې بلي درنې نښتي په پایله کي يې دهنګریې پلازمینه (بوداپسټ) راوپرځاوه. ددې ځای تر پرځولو وروسته سلطان سلیمان له خپل سترعثماني لښکرسره داتریش هیواد ته داخل اود ویانا مشهوره ښاریې ترمحاصرې لاندي ونیوی خودې محاصرې کومه ګټه ونکړه اوعثماني لښکربېله کومي بریا بیرته راستون سو.
دویانا محاصرې پرلویدیځي اروپا باندي ډېربداغیز واچاوه ځکه تردې وروسته دهغوی نوبت وو اوعثماني لښکرپرلویدیځو هیوادونو باندي خپل عملیات پيلول خوڅرنګه چي سلطان سلیمان په دویم ځل محاصره کي بیاهم دویانا په نیولو سره ونه توانېدی له همدې کبله اروپا ددوی په اصطلاح له ګواښ څخه وژغورل سوه البته عثماني سلطنت دومره خامخا ځواکمن سوی وو چي په ختیخي اروپاکي یې خپل واک په مکمله توګه ټینګ کړي اوداسپانیا واکمن یې جزیې ورکولو ته اړ ایستی. همدغه دعثماني سلطنت لپاره دسلطان سلیمان په زمانه کی ډېرلوی بریالیتوب وبلل سو اوپه اروپاکي دومره څوک پاته نسول چي دترکانو اومسلمانانوپه وړاندی دځواک په توګه راڅرګندسي.
په هند اوعرب سمندر کي جګړې
عثماني خلافت دشپاړسمي زیږدیزي پېړۍ په لمړیوکي دعربو سمندر ترخپل واک لاندی راوست اودسلطان سلیمان په وختونوکي یې دیمن ترفتحي وروسته ځان دهند سمندرته هم ورساوه. پرهند باندي دعثمانیانو یرغل له دې امله ووچي دهغه ځای مسلمانان له پرتګالي یرغلګروڅخه سخت په تنګ وه اوڅرنګه چي عثماني سلطنت داسلامي نړۍ سترځواک اودخلافت په توګه مشربلل کېدی نوځکه یې په شپاړسیمه پېړي کي دهندسمندر سربېره دعرب سمندر واک هم په لاس کي واخیست اود پرتګالیانو یرغلونه یې له هغه ځای څخه پرشا وتمبول.
شمالي افریقا اومدیترانه سمندر
دسلطان سلیمان په زمانه کي دشمالي افریقا مسلمان هیوادونو تر مراکش پوري دعثماني خلافت لاسته ورغله اوددې لپاره چي دغه هیوادونو ترلاس لاندي اوپه مدیترانه سمندرکي دمسلمانانو واک هم ټینګ سي سلطان سلیمان یوځواکمن سمندري لښکر جوړ اوپه مدیترانه کي دعملیاتولپاره چمتو کړ. دغه لښکرچي مشرتوب یې خیرالدین پاشا کاوه دسلطان سلیمان په وخت کي خپل لوی عظمت ته ورسېدی اوپه ۱۵۳۸ز کال کي یې داسپانیا لوی سمندري ځواک ته سخته او شرموونکې ماته ورکړه. ددې ماتي په پایله کي دختیځي مدیترانې واک تر۳۳ کلونوپوري په مطلق ډول دعثماني خلافت لاسونوته ولوېدی اومسلمانان ددغه سیمي یوازینئ ځواک وګرځېدل. داسپانیا عیسايي واکمن چي دعثمانيانو بریا ولیدل سمدستي یې په جګړه لاس پوري کړ اوپه ۱۵۴۱ز کال کي یې دویمي نښتي ته لاس واچاوه خودې کاریې هم ګټه ونکړه اوترمخکي یې سخته ماته وخوړه. سلطان سلیمان چي په سمندرکي یې دعثمانیانو دځواک لپاره پرلپسې هڅه کول دهغه وخت له فرانسوي دولت سره یې لاس یو کړ اود اسپانیا ترڅنګ یې پرتګالي او نورعیسايي ځواکونوهم تر بریدونولاندي کړه. په دغه جګړوکي چي اکثره دعثمانیانوپه بریالیتوب سره پای ته ورسېدی یوه یې ډېره خونړي تمامه سول اوعثماني ځواکونه یې له ماتي سره کړه ، یاده نښته دمالټا دجزیرې پرسر رامنځ ته سول اوپه ۱۵۶۵ز کال کي اسپانیا اوملګرویې په ګده عثماني ځواکونه له سختي ماتي سره کړه البته ماته په هغه اندازه نه وه چي دعثماني سلطنت ځواک له سمندره ټول کړي اومسلمانان بیاهم دیوسترځواک په توګه پاته سول. همدغه دسلطان سلیمان دزمانې اخري جګړه وه اوتردې وروسته نوموړی په ۱۵۶۶ز کال کي دسپټمبر پر۶نېټه د ۷۱ کلونوپه عمر وفات سو.
دسلطان سلیمان اصلاحات
دسلطان سلیمان په زمانه کي دعثماني خلافت دځواک ترټولو ستره دوره بلل کیږي دغه واکمني دقانون له پلوه هم ډېره پرمختللې وه اوعثماني خلافت په اقتصادي اوټولنیزه برخه کي دومره جوړ ووچي تردې مخکي یې چاتصور نسوای کولای. سلطان سلیمان دشتمني واکمني سربېره داسي پرپښو ولاړسلطنت پرېښودچي اروپایانو به ترخپل هیواد له مسلمانانو په ځانګړي ډول ترکانو سره راشه درشه او راکړه ورکړه ډېره خوښول. فرهنګي ځایونه، مدرسې، ښوونځۍ اودفوځي زدکړو مرکزونه هغه څه بلل کېده چي سلطان سلیمان یې جوړښت ته ډېره پاملرنه کول اودخپل سلطنت پلازمینه (استانبول) یې داسي ښکلۍ جوړ کړی ووچي دهغه زمانې ترټولو ښایسته اومتمدنه ښار بلل کېدی. سلطان سلیمان په عثماني ښارونو کي دکتابتونو ترڅنګ دغریبانولپاره د ډوډۍ خوړلو اودنارغانولپاره روغتونه هم جوړه کړي وه اوهرښاریې داسي پرترتیب اوقانون برابر کړی ووچي خلک یې ډېر زیات هوسا اودهغه زمانې له هري اسانۍ څخه برخمن وو. سلطان سلیمان دښه شاعري سره دمیني ترڅنګ ټول هغه کسان ځان ته نژدې کړي وه چي هنرونو او رسامي کي یې ځانګړی نوم درلود اوله همدغه کبله هغوی له سلطان څخه پرېمانه پیسې هم ترلاسه کوې.
دسلطان سلیمان کورنۍ
سلطان سلیمان دسلطان سلیم یاوز زوی اودمور نوم یې حفصه سلطان وو
دسلیمان مېرمني
فولاني خاتون
ماه دوران چي بل نوم یې ګلبهار وو
خرم سلطان
دسلطان سلیمان اولادونه
شهزاده محمود
شهزاده مصطفی
شهزاده مراد
شهزاده سلیم
شهزاده محمد
شهزاده عبدالله
شهزاده بایزید
شهزاده جهانګیر
شهزادګۍ مهرمه سلطان
شهزادګۍ عایشه سلطان
سرچینې
http://www.theottomans.org/english/family/suleyman1.asp
تاریخ امپراطوری عثماني/ لیکوال/ هامر پورګشتال
تاریخ عثماني/ لیکوال/ چارشی لی
د مغولو واکمني
مغولي سترواکي (په فارسي: هندي مغولان، په اردو: مغلیه سلطنت) په لومړۍ معاصره دوره کې په سویلي آسیا کې یوه متمدنه سترواکي وه. دغه سترواکي شاوخوا دوې پېړۍ په لوېديځ کې د سیند حوضې له بهرنیو څنډو، په شمال‌لوېديځ کې د افغانستان له شمالي سیمو او په شمال کې له کشمیرڅخه نیولې په ختیځ کې د اوسني اسام او بنګله‌دېش تر لوړو سیمو او په سویلي هند کې د دکن تر لوړو سیمو پورې غځېدلې وه.
ویل کېږي چې، د مغولي سترواکي بنسټ، په ۱۵۲۶ ز کال کې د بابر له‌خوا اېښودل شوی ؛ بابر د اوسني ازبیکستان یو جنګي قومندان و، چې د عثماني سترواکۍ د ماشه‌يي ټوپکو او توپونو پوځي مرستې، خپله غوره ستراتیژي او سپاره پوځیان یې د دې لپاره کارول، چې د پاني پت په لومړۍ جګړه کې د ډیلي سلطان ابراهیم لودي مات کړي، د برني هند دښتې لاندې کړي او راجپوټان او افغانان رام کړي. له دې سره سره، د مغولي سترواکي نظام، کله ناکله په ۱۶۰۰ ز کال کې د بابر د لمسي «اکبر» له حکومت سره تړلی بلل کېږي. د سترواکي دغه نظام تر ۱۷۲۰ زکال پورې د وروستي لوی سترواک «اورنګزیب» له مړینې وروسته تر لنډې مودې پورې دوام درلود، چې د هغه د سلطنت په دوران کې دغه سترواکي له جغرافیايي پلوه، په کافي اندازه پراخه شوه. دغه سترواکي چې وروسته په ځانګړي ډول په هند کې د ختیځ هند کمپنۍ د واک په دوران کې په ډیلي او شاوخوا کې یوې سیمې ته را کمه شوه، په ۱۸۵۷ ز کال کې، د هند تر پاڅون وروسته د بریتانوي هند له‌خوا په رسمي ډول منحل شوه.
که څه هم مغولي سترواکي، د پوځي جګړو له لارې رامنځته او وساتل شوه، خو د نوو اداري تګلارو په جوړولو او د بېلابېلو حاکمو مخکښانو په ترکیب سره واک ته راغله، چې پایله یې یو مؤثر، متمرکز او سټنډرډ حکومت و. د سترواکي د جمعي شتمنۍ تکیه د کرنې پر هغو مالیاتو وه ،چې د مغولو درېیم سترواک «اکبر» وضع کړې وه. دغه مالیات چې د یوه کروندګر تر نیمايي زیات تولید یې جوړاوه، د منظمو نقره‌يي پیسو په ډول تحویلېدل او پایله یې دا شوه، چې کروندګر او صنعتګران لویو بازارونو ته دننه شي.
هغه نسبي سوله چې دغې سترواکي د ۱۷مې پېړۍ په لړ کې ټینګه کړه، د هند په اقتصادي پراختیا کې یې رول درلود. د هند په سمندر کې د اروپا مخ پر وده حضور او د هند خامو او نهايي محصولاتو ته ډېرېدونکې غوښتنه، په مغولي دربارونو کې د لا ډېرې شتمنۍ لامل شوه. د مغولي سترواکانو تر منځ، په ځانګړي ډول د شاه جهان په دوره کې د پام وړ لګښتونه موجود وو، چې په پایله کې یې انځورګري، ادبي فورمونه، نساجي او معماري تر ډېره وغوړېدل. په سويلي آسیا کې د مغولو ځینې آثار، لکه : د اګرې کلا، فاتح پور سیکري، لال کلا، د همایون مقبره، لاهور کلا او تاج محل، چې "په هند کې د مسلمانانو د هنر جوهر او د نړیوالو میراثونو په ډله کې په نړیواله کچه ستایل شوی شهکار بلل کېږي"، د یونسکو د نړیوالو میراثونو په نوملړ کې شامل دي.
بابر او همایون (۱۵۲۶ – ۱۵۵۶ز)
د مغولي سترواکي بنسټ، د مرکزي آسیا یوه واکمن بابر (واکمني: ۱۵۲۶-۱۵۳۰) کېښود، چې د پلار له خوا د ترکي – مغولي فاتح تیمور (د تیموري سترواکي بنسټګر) او د مور له پلوه، د چنګیز خان له لمسیانو څخه و. بابر چې په مرکزي آسیا کې له خپل اجدادي قلمرو څخه شړل شوی و، د خپلې ځان غوښتنې د پوره کولو لپاره یې هند ته مخه کړه. ده ځان په کابل کې ځای پر ځای کړ او بیا ورو ورو د خیبر کنډو له لارې له افغانستان څخه د سویل پر لور هند ته ور مخکې شو. د بابر ځواکونو، د پاني پت په جګړه کې ابراهیم لودي ته ماتې ورکړه. تر جګړې وړاندې، بابر له شرابو څخه توبه وکړه، د شرابو لوښي یې مات کړل او شراب یې په څاه کې تش کړل. په دې توګه یې د خدای د مهربانۍ دعا وکړه. له دې سره سره، دغه مهال لودي سترواکي د شیندل کېدو په حال کې وه او د هند په شمال کې د رانا سانګا تر مشرۍ لاندې تر ټولو پیاوړی قدرت مېوار پاچهي وه. اګرې ته نږدې، په یوه برخه‌لیک ټاکونکې جګړه کې د بابر تیموري ځواکونو، د سانګا «راجپوټ پوځ» ته ماتې ورکړه. دغه جګړه، په هند کې یوه تر ټولو برخه‌لیک ټاکونکې او تاریخي جګړه وه، ځکه چې د راتلونکو دوو پېړیو لپاره یې د شمالي هند برخه‌لیک معلوم کړ.
تر جګړې وروسته د مغولو د قدرت مرکز، د کابل پر ځای اګره شوه، خو د جګړو او لښکر کشیو بوختیاوو نوي سترواک ته دا موکه نه ورکوله چې په هند کې ګټلې لاسته‌راوړنې پیاوړې کړي. د سترواکي بې‌ثباتي یې د زوی همایون (واکمني: ۱۵۳۰-۱۵۵۶ز) په دوره کې، چې پاڅونوالو ایران ته په تبعید کېدو اړ کړ، څرګنده شوه. سوري سترواکي (۱۵۴۰-۱۵۵۵ز) چې د شیرشاه سوري (واکمني: ۱۵۴۰-۱۵۴۵ز) له‌خوا یې بنسټ کېښودل شو، د لنډې مودې لپاره د مغولو واکمني پرې کړه. ایران ته د همایون په تبعید کېدو سره، د صفوي او مغولي دربارونو تر منځ دیپلوماتیکې اړیکې جوړې شوې، چې د مغولو په بیاځلي سترواکۍ کې د ایران د فرهنګي نفوذ د ډېرېدو لامل شوې. په ۱۵۵۵ ز کال کې، له ایران څخه د همایون په بریالي بیا راتګ سره ،د هند په ځینو سیمو کې مغولي حکومت بیا ټینګ شو، خو یو کال وروسته همایون د ټکر په یوه پېښه کې مړ شو.
له اکبر تر اورنګزيبه (۱۵۵۶-۱۷۰۷ ز)
اکبر(جلال‌الدین محمد اکبر) واکمني: ۱۵۵۶-۱۶۰۵ ز) په راجپوټ اومارکوټ کلا کې له همایون او د هغه له مېرمنې پارسي شهزادګۍ حمیدې بانو بېګم څخه وزیږېد. اکبر د بیرام خان په نامه د یوه نایب‌السطنه، چې په هند کې یې د مغولي سترواکي له ټینګښت سره مرسته وکړه، په دوره کې واک ته ورسېد. اکبر د جګړې او دیپلوماسۍ له لارې سترواکي ټولو خواوو ته پراخه کړای شوه او د ګوډاوري سیند په شمال کې یې نژدې د هند ټوله نیمه وچه تر خپل کنترول لاندې راوسته. ده ځان ته وفادار واکمن ټیم جوړ کړ، متمدن مدیریت یې پیل کړ او فرهنګي پرمختګونه یې وهڅول. د اروپا له سوداګریزو شرکتونو سره یې سوداګري ډېره کړه. په هند کې یې پیاوړی او ثبات لرونکی اقتصاد رامنځته شو، چې د سوداګریزې او اقتصادي پراختیا لامل شو. اکبر په خپل دربار کې مذهبي آزادۍ ته اجازه ورکړه او هڅه یې وکړه چې ،د واکمنې فرقې د قوي ځانګړنو په لرلو سره، د نوي «الهي دین» Din-i-Ilahiپه رامنځته کولو سره، د خپلې سترواکي ټولنیز – سیاسي او فرهنګي اختلافات حل کړي. ده خپل زوی ته یو داخلي باثباته دولت پرېښود، چې د سیاسي کمزورۍ د نښانو تر څرګندېدو وړاندې په طلايي دوره کې و.