cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پښتو اوسنى شعر
د هغې زړې وعظيه او نعتيه مثنوي په بڼه دى چې سوونه كاله پخوا يې په « رشيد البيان »، « اسرارالعارفين » او نورو كې بېلگې راغلې دي، خو خوند يې بيا داسې نه دى، نوې خبرې، نوې هڅونې او د فكر نوي سوبه شوي ملكونه لري. همدا راز د مولوي صالح محمد هغه اويا بيتيزه مثنوي، چې د انگريزي ښكېلاک پخې ماڼۍ ته يې سخت ټكان وركړ. دا د جولې له پلوه يوه مثنوي وه چې بېلگې يې په پښتو ادب كې زړې دي، خو د مضمون له پلوه يوه مهمه سکالو (موضوع) پكې رانغښتل شوې ده. په هغې کې د نړۍ د ډېر لوى ښكيلاكگر ځواك په مقابل كې د خپلواکۍ او حق سنگر ټينگ شوی دى. همدا د شعر د موخې اغېز دى چې انگريز يې له خپل ټول ځواک او وسلې سره ويرولى او د ښکېلاک دنگه ماڼۍ يې لړزولې ده. غلام محي الدين افغان په:
غزل كې د تغزل زاړه كالبونه مات كړل او د هېواد مينه يې پكې ځاى كړه. ملا محمد عرض بيگي بيا دا كار له چاربيتې څخه واخيست او د چاربيتې زوړ چوكاټ يې د هېواد د مينې د يو نوي اړخ بيانولو ته چمتو كړ. مولوي صالح محمد د « بلبل گرفتار » په ژباړه كې تركيب بند ته نوى روح وركړ او نوى ترنم يې پكې پيدا كړ:
ملا عبدالباقي افغان هم د شعر په زاړه قالب كې نوي فكرونه وځلول او نورو هم همداسې وكړل. د سراج الاخبار په پاڼو كې مو د پښتو د شعري بدلون بېلگې تر نظر تېرې شوې. هلته په لره پښتونخوا كې هم د شلمې پېړۍ له پيل سره د پښتو ننني ادب غزونې وكړې او هلته هم تر كالب ماتيدنې وړاندې شاعرانو د شعر په زړو كالبونو كې نوې سا پو کړه او د دې ډلې سرلاري راحت زاخيلي وويل:
په دې ترتيب يې پښتانه قدم اخيستلو ته وهڅول او په خپله يې هم د پښتو په ادب كې نوي گامونه اخيستل پيل كړل.
د پښتو په زړو كالبونو كې نوې سا عامه شوه او د شلمې پېړۍ په دريو لومړيو لسيزو كې د نوي ژوند روښانوونكي او بيانوونكي ډېر شعرونه وويل شول. په لره پښتونخوا کې پر راحت صاحب سربېره، په هغه پسې ارواښاد فضل محمود مخفي، محمد اسلم خان کمالي، محمد اکبر خادم، عبدالخالق خلیق، ميا احمد شاه، عبدالمالک فدا، فضل احمد غر او نورو ډېرې د ژوند ترانې وغږولې او ډېرې د ژوند سندرې يې وويلې. فضل محمود مخفي به ويل:
محمد اسلم خان كمالي د افغان د يووالي ناره داسې اوچته كړه:
فضل احمد غر افغان بيا نو د پښتنو په دنگو غرونو كې د پښتو ادب خواږه ازانگه داسې خواره كړل:
په لره پښتونخوا كې د ننني شعر په پرمختگ كې لومړى د راحت زاخيلي افغان جريدې چې پر ۱۹۱۰ زېږدي كال تاسيس شوه، درنه برخه واخيسته. په پښتوادب يې نوې پېرزوينې وكړې او په پښتو كې يې نوي ادبي صنفونه او ژانرونه دود كړل. پر ۱۹۲۵ ز كال د ((سرحد)) د مياشتنۍ مجلې په خپريدلو سره د پښتو د ننني شعر او ادب پالنه د دې خپرونې په غاړه وه. پر ۱۹۲۶ ز كال د ((افغان)) مياشتنۍ مجله په دې خدمت كې ورسره مله شوه او پر ۱۹۲۸ ز كال د ((پښتون)) مجلې په تاسيس سره نوى ادب او شعر د نوې ټاكلې موخې لپاره په نه ستړي كيدونكي خدمت بوخت شو.
په هر حال، دا وخت سره له دې چې زموږ په ادب كې د خپلواكۍ غوښتنې او ترقۍ ته د رسيدو فكر په شعر كې چټكې غزونې وكړې، خو په لومړي سر كې د جولې له پلوه په شعر كې كومه مهمه قالب شكني ونه شوه.
شعري كالبونه ماتېږي
پر ۱۹۱۹ ز كال د افغانستان د بشپړې خپلواكۍ په ترلاسه كيدو سره د شعر له لاس او پښو څخه هم پخواني زنځيرونه مات شول او نوې لارې او لوري يې ځان ته وټاكل. كه څه هم د دې دورې ډېر شعرونه په لاس كې نشته، خو د دې وخت څو هغه ملي او وطني ترانې، چې راپاتې دي، ټولې لوړ موسيقيت لري. تر دې وخته پورې چې د پښتو شعر كوم ولسي او ديواني كالبونه موجود ول په يوه قالب كې هم نه دي ويل شوي لكه:
يا لكه:
او نور چې تر ډېره ځايه د ترانو په اډانه كې دي.
كله چې د كندهار طلوع افغان د لوى استاد پوهاند عبدالحی حبيبي په چلونه د ۱۳۱۰ ل ل، (۱۹۳۲ ز ) کال د كب له ۱۶ څخه ورو ورو ټول په پښتو واووښت؛ پښتو ادب ته يې د نورو بنيادي بخښنو تر څنگ نوي پاړكي هم وروبخښل. لومړى يې داسې پاړكي پكې خپاره كړل، چې د لرغونو مسدسونو، مخمسونو، تركيب بندونو، ترجيح بندونو پخواني بنديزونه يې پكې مات كړل او نوښتونه يې پكې راوستل او بيا يې د ۱۳۱۱ ل ل (۱۹۳۲) ز کال د غبرگولي پر ۱۸ نيټه((و پښتو ته د پښتو نوی شعر)) تر سرليك لاندې يو داسې شعر خپور كړ چې پخواني ټول معمول كالبونه يې له بېخه پكې وران كړي ول:
ورپسې يې ډېر دا ډول پاړكي خپاره كړل او د پښتو شعر يوه نوې دوره يې پيل كړه. دا مهال گڼو معاصرو شاعرانو خپلو شعرونو ته دا نوي قالبونه خوښ كړل.
د كندهار ((پښتو مجله)) بله خپرونه وه چې لومړى يې په كندهار او بيا په كابل كې خپرونې درلودې او د پښتو د زړو شعري كالبونو په ماتولو كې يې ونډه واخيسته. « كابل مجلې » د ((پښتو)) مجلې تر مړينې وروسته دا دنده پرمخ بوتله او د پښتو د نوي شعر غوره نمونې يې وړاندې كړې. د ننگرهار ((اتحاد مشرقي)) او نورې خپرونې هم ورسره ملې شوې. د پښتو په ننني شعر كې د نوي ادب له هغو سراارو څخه، چې په بره پښتونخوا كې يې د پښتو شعر شكل او مضمون ته نوښت وركړ، لوى استاد ارواښاد پوهاند حبيبي، ارواښاد استاد بېنوا، ارواښاد استاد الفت، ارواښاد استاد خادم ارواښاد محمد رسول مسلم، ارواښاد مولوي صالح محمد، ارواښاد محمد عثمان پښتون، ارواښاد استاد محمد گل نوري او نور دي.
په لره پښتونخوا كې هم همدا وخت د پښتو شعر نوي نوي كالبونه جوړ شول او د دوى په اصطلاح شاعرانو ((نظمونه)) رامنځته كړل چې بېلابېل جوړښتونه او د مسريو او بيتونو او ډونونه لري. د برق كاكاخېل د بېلتون سندره د همدې وخت ده چې ((پيغام سرحد)) خپره كړې ده: غر په لوري په گلزار- بهار راغى په يو وار – ټول وطن شو سبزه زار بلبلان په چغار سر – بوراگان او تر اوتر نوى شان دى د دنيا- غر په سمه په بيديا
د ارواښاد فضل محمود مخفي د ((وطن)) ترانه هم همداسې يو نوى اثر و چې نوى خوند او رنگ يې درلود:
وطن – وطن يا خوږ وطن زما په ماله هر څه گران په تاكې دى ارام د روح ، د سر، د تن زما له تانه زه قربان د ارواښاد عبدالمالك فدا دې نظم: دا دنيا كړه ورانه ورپه سر دغم كڅوړه كړه نوې دنيا جوړه كړه  ربه د دنيا پاكه خپله ځمكه د بې ننگه زلمو زړوه كړه بله دنيا جوړه كړه  ربه د دنيا
په پښتو كې د ادبي اوښتون يوه ښه او پخه نمونه وړاندې كړه. په لره پښټونخوا كې د دې غورځنگ سر اري فضل محمود مخفي، عبدالمالك فدا، فضل احمد غر، محمد اسلم كمالي، محمد اكبر خادم، عبدالخالق خليق، ميا احمد شاه شاه، عبدالاکبر خان اکبر، سمندر خان سمندر، سيد رسول رسا، فضل حق شيدا، عبدالله جان اسير، محمد شاه خيال او نور دي.
د پښتو د ننني شعر په فكري بدلون كې لومړى په لره او بره پښتونخوا كې د انگريزي ښكېلاك پر وړاندې ټوليز خوځښت د افغانستان خپلواكۍ بهير او په لره پښتونخوا كې د انجمن اصلاح الافاغنه ټولنيز تحريك او بيا د خدايي خدمتگار سياسي گوند، په افغانستان كې د ويښ زلميانو سياسي خوځښت او دې ته ورته فكري او سياسي تحريكونو لويه ونډه درلوده او د نويو شعري كالبونو او شكلونو لپاره يې وخت پر وخت نوې فكري او موضوعي غذا رسوله.
هو! دا هم د يادولو ده چې د نويو كالبونو په څنگ كې زړو كالبونو هم وده وكړه او نوې سا پكې ښه او ښه وچليده. شعر د بيان ډگر (ساحه) هم پراخ او د الوت وزرونه يې وغوړېدل. پښتو شعر نوې بڼه ومونده او د فكر او خيال نوي افقونه يې په نخښه كړل.
د پښتو ژبې د دغو نويو شعرونو د دودېدو پر مهال لا د پښتو لرغونې سندرې نه وې ترلاسه شوې. تر دې مهاله لا د سلېمان ماكو تذكره الاوليا او د محمد هوتك پټه خزانه په لاس كې نه وې، خو جالبه ده اوس چې د پښتو لرغونې سندرې لكه د امير كروړ وياړنه، د بيټ نيكه مناجات، د خرښبون څلوريځ، د اسماعيل نيكه نارې، د شيخ تيمن پاړكى، د ملكيار غرشين پاړكى، د قطب الدين بختيار كاكي سندره، د شيخ متي مناجات، د هوتك بابا سندره او نوې سندرې دواړه لرو، نو كله چې دا نوې او د نويو كالبونو لرونكې سندرې د لرغونو سندرو ترڅنگ كېږدو يو بل ته ډېر ورته جوړښتونه او سكښتونه لري. له دې څرگندېږي چې پښتو شعر په غير ارادي ډول خپل لرغوني اريايي آر ته رجوع كړې او په خپله طبيعي لاره روان شوى دى.
په دې توگه كالب ماتونې دومره پرمختگ وكړ چې له ازاد يا سپين شعر سره يې ډېره نرۍ پوله پاتې شوه او قاقيې او رديفونه يې ډېر لږ په پام كې ونيول.
ازاد شعر وزر پرانيزي
شلمې زېږدي پيړۍ د ادبي يون او تلون چار لا پسې گړندی كړ، په زړو كالبونو كې نوې سا وچليده، نوي فكر زاړه كالبونه مات كړل، ترڅنگ يې آزاد شعر وزر ورپول او د پښتونخوا د شعر په ارته فضا كې يې الوتنې پيل كړې. په دې ترتيب د شلمې پېړۍ د شاعر لپاره، چې ډېرې غوښتنې او ډېرې پوښتنې او هيلې لري، د خپل فكر د بيان ډېرې او بېلابېلې لارې پرانيستل شوې.
ازاد پاړكي چې سپين شعرونه او بې قافيې شعرونه هم ورته وايي او ځينې كسان يې ((نوي شعرونه)) هم بولي، په ختيځ ادب كې نوې ښکارنده (پديده) ده او په پښتو كې هم د ازادو شعرونو دودېدل د شلمې پېړۍ وروستۍ نيمايي سروغات دى.
بلخ درې درې شينكي رودونه و پاچا د بلخ
خو بيا هم په پښتو ادب كې نوي ازاد پاړكي د اروپايي شعرونو په پېښو (تقليد) رامنځته شوي او د لوېديځ له لوري يې زموږ ادب ته لاره موندلې ده.
ازاد پاړكي هم لومړى يوازې له قافيې او رديف نه آزاد شول نوريې دخپلو مسريو د سيلابونو تول وساته خو بيا ډېر ژر يې د مسريو د څپو تول هم له لاسه وركړ او د لږو او زياتو څپو مسرۍ سره و اوډلې شوې او يوازې د شعر د لوستلو په وخت كې يې د يوې پارچې شعر له پيله بيا پايه داسې آهنگ وساته چې د شعر بېلابېلې كړۍ سره بېگانه نه ښكاري او له يوې مسرۍ نه بلې مسرۍ ته د تللو په وخت كې د شعر په آهنگ كې ناموزون ځنډونه، گڼډې او خنډونه نه پېښېږي.
لكه څرنگه چې د بشپړتيايي يون غوښتنه ده، نوې مقفې سندرې لومړۍ په بې قافيې، خو سره همتوله څپو لرونكو مسريو اوښتې او بيا بې قافيې شعرونه په بېخي ازادو شعرونو بدل شول. دا بهير روان دى او ښكاره نه ده چې دا يون به بيا په څه اوړي او ازاد شعر به څه بڼه غوره كوي؟
د افغانستان په خپرونو كې لومړني بې قافيې شعرونه چې ليدل شوي د « كليمه داره روپۍ » ډرامه ده چې ارواښاد استاد عبدالرحمن پژواک سر ترپايه په ازاد شعر كښلې او د سيلابونو د تول په ساتلو سره يې يوازې رديف او قافيه له لاسه وركړي دي. دا ډرامه تر ۱۹۳۸ زېږدي كال راوروسته كښل شوې او يوه برخه يې دا ده: ((ياره، خو لنډه دا ده
د دې له خولې نه جار شم ما ويلې څنگه به شي زه به جگړې ته ووزم دا به په اوښكو ناسته
د بېكسۍ نه ژاړي)).
ورپسې ډېرو شاعرانو آزاد شعرونه وويل، لکه ارواښاد استاد الفت، ارواښاد استاد بېنوا، ښاغلي سلېمان لايق، ډاكټر مجاور احمد زيار، ښاغلي محمد صديق پسرلي، ارواښاد پوهاند ډاكټر سيد بهاو الدين مجروح، ډاكټر هېر، حبيب الله رفيع، ښاغلي عبدالباري جهاني، او نورو گڼ شمېر شاعرانو په افغانستان كې ازاد شعر وپاله او نوې نوې، خوږې خوږې پارچې يې رامنځته كړې.
په لره پښتونخوا كې هم ارواښاد سيد رسول رسا، فضل حق شيدا او نورو كالب ماتونه د بې قافيې شعر تر پولې راورسوله او تر ۱۹۵۸ ز كاله راوروسته بې قافيې شعرونو په اساسي توگه غزونې وكړې چې سرلاري يې قلندر مومند، مراد شينواری، غني خان، اشرف مفتون، بندار مايل، فوزيه انجم او نور دي. د پښتو د اوسني ادب شعر آره مايه او فكري پانگه د هېوادپالنې سکالو او د ناسيوناليزم د سياسي مكتب د لارې پالل وو، چې د ۲۰ ز پېړۍ له پيله تر پايه يې ښه وده پكې وكړه. په شپېتمه لسيزه (۱۹۶۰) كې پر كيڼ افراط ولاړې كمونستي سياسي مفكورې هم د پښتو اوسني شعر ته لاره وكړه او په لره او بره پښتونخوا كې يې يو شمېر شاعران رامنځته شول. لږ وروسته په ښي افراط ولاړه د پان اسلاميزم مفكورې هم په پښتو شعر كې خپله لاره خلاصه كړه او په تېرو څلورو لسيزو كې يو شمېر پښتنو شاعرانو دا دواړې سياسي لارې د ادب په ورشو كې وپاللې.
په دې ترتيب د پښتو اوسنى شعر له يوې خوا د جولې له مخې پرمختيايي گامونه واخيستل او له بلې خوا يې د موضوع او مفكورې له مخې رنگارنگي پيدا كړه او هم يې د فن او هنر له اړخه د پرمختگ او ودې په لور گامونه واخيستل. دا مهال له هره اړخه معياري شعرونه رامنځته شول؛ ځوانو او څپاند شاعرانو خوږې او خوندورې شعري نغمې او ترانې وغږولې او د پښتو اوسنى شعر په افقي او عمودي ډول د پرمختگ لارې ووهلې.
په ټوليزه توگه د پښتو د ننني ادب د شعر د برخې په وده كې د لرې او برې پښتونخوا موقوتو خپرونو، ورځپاڼو، مهالنيو او په تېره مجلو ډېره ونډه ودرلوده. په دې برخه کې راډيو او ټلويزيون هم ورسره مرستې وکړې او وخت پر وخت يې د ننني ادب معياري او خواږه شعر نمونې وړاندې او په خلكو كې خورې كړې. د دې ترڅنگ د پښتو د ننني شعر ځانگړې ټولگې هم په لره او بره پښتونخوا كې چاپ شوې چې شمېر يې سوونو ټولگو ته رسېږي او دا ټولگې په ټوله پښتونخوا كې لاس په لاس شوې.
په دې ترتيب د پښتو اوسنى شعر له نويو تجربو، نويو ارزښتونو، نويو پيغامونو، نويو لاسته راوړنو او نويو هيلو او اميدونو سره د ۲۱ پېړۍ پر درشل وردننه شو او د پرمختگ نويو افقونو ته سترگې په لار دى: نور قافلې دې بې خطره درومي - موږه پر لاره مشالونه كېښوه.
وېشنيزه:پښتو ژبه
د ارمنستان هیواد د ښارونو نوملړ
د ارمنستان د ښارونو نوملړ:
محمد امين خوگياڼی
محمد امین خوگیاڼی (۱۲۷۸ لېږديز لمريز کال، د ننگرهار ولايت- د ۱۳۶۴ ل ل کال مرغومی = (د ۱۹۰۰ زېږديز کال د جنوري لومړۍ -د ۱۹۸۵ ز کال ډيسمبر ۱۹۸۵) د افغانستان يو ټولنيز شخصيت او ليکوال وو.
کندهار دروازه
کندهار دروازه په (انګریزي: Kandahar Gate)، د هرات د هغو سيمو څخه ده چې هراتيانو ته د هغوی د تاريخ لويه برخه وربخښي.
نور
دا سیمه د هرات ښار په سهیلي برخه کې پرته ده، چي په پخوا کي د هرات ښار د څلورو مهمو لارو څخه وه چي  کندهار، کابل او  څو  نور ولایتونه  چي د افغانستان مهم او لوي ولایتونه وه د هرات سره وصل کړي وه، همدارنګه دا سلسله تر اوسه پورې هم دوام لري.
سرچينې
وېشنيزه:کندهار
محمد امين خوگياڼی
مخينه
محمد امین خوگیاڼی پر ۱۲۷۸ لېږديز لمريز کال (۱۳۱۷ هجری قمری) کې د روژې پر دويمه، چی د ۱۹۰۰ زېږديز کال د جنوري میاشتې له لومړۍ نېټې سره سمون لري، د افغانستان د ننگرهار ولایت د خوگیاڼيو ولسوالۍ د کین آباد کلي په یوه فاضله او عالمه کورنۍ کی زیږېدلی دی.
محمد امین خوگیاڼی خپلې لومړنۍ زده کړې له خپل پلار محمد اسرائيل خان نه او بيا په پېنڅه كلنۍ کې د غله ډير په مدني ښوونځي کې وکړې. دا ښونځي په آره د ده د پلار د زحماتو او پام په بنسټ جوړ شوي وو. څلور كا له يې په دغه ښوونځي كې د پوهنې په خپلولو تير كړل او تر دې وروسته پر ١٩٠٩ ز كال د طورو د ماهيار په مدني ښونځي کې شامل شو. دغه ښوونځي ته د هند او بخارا نه هم د علم طالبان راتلل او خپلې زده کړې به يې هلته بشپړولې. د طورو مدني ښوونځی د میر عالم خان بن عنایت خان بن بهادرخان ‫(‬د محمد اسرائیل خان ترورزی‫)‬ په لاس پر ۱۸۶۳ ز کال، چې د اعليحضرت امیر شیرعلیخان د واکمنۍ لومړی کال وو، پرانتيستل شوی وو. د خوگیاڼي صاحب په یادښتونو کې دا يادونه هم شوې چې په پېنځم ټولگي کې یو مضمون د طب وقایوي انساني او حیواني په نامه هم وو‫. ‬ كله چې محمد امین خوگیاڼی خوگياڼو ته ستون شو، نو د ده مجاهد پلار لالا غلام قادر اكبر پوري خوگیاڼو ته د یو کال لپاره را دعوت کړلو. ‫(‬لالا غلام قادر اكبر پوري ‬په طورو کې پر ۱۸۹۱ ز کال‬ د محمد اسرائیل خان شاگرد ‫‫او تر ۱۹۱۱ ز کاله پورې يانې شل کاله له ده سره همرکابه وو). دا بلنه يې ددې لپاره وه چې ده ته د صرف او نحو په څانگه کې لوړې زړه کړې ورکړي. ددغو زده کړو تر بشړولو وروسته محمد امين خان په ژمي کې بیا اكبر پوري ته ولاړ او هلته يې د لالا غلام قادر د مشر ورور حكيم غلام حسين اكبر پوري سره د طب او ریاضي په څانگو کې زده کړې وكړې. ا و د هغي نه ورو سته ئی د خپلو اقاربو د ليدو لپاره  طورو ته لاړو او هلته ئي د خپل پلار په هدايت د خپلو ترونو علامه عبدالجميل او علامه محمداسمعيل طوروي سره د فقه او منطق عالي تعليما ت وكړل او په همدي دوران كي ئي  تحفته المتين كتاب د خپل تره مولوي عبدالجميل  په  هدایت په دری  ژبه تر جمه كړلو او د هغي په تصحيح كي مولوي عبدالجميل يوازي دوي كلمې غلطي ونيولې. محمد امین خوگیاڼي په عربي، پښتو او دري ژبو کې د مروجو علومو لکه صرف نحو، منطق، مناظره، اصول، تفسیر، حدیث، عروض، فلسفه، طب او ریاضي پوره حاکمیت درلود او هم يې له تورکي او انگریزي ژبو سره اشنايي درلوده.
‎محمد امين خان د خپل شوق له مخې، چې له انگريزي او توركي ژبو سره يې درلوده، پر ١٩١٤ ز د لاهور نعمانيه اسلاميه دارالعلوم كې شامل شو او يو كال يې هلته زده کړه وکړه. په دې زده کړيزه دوره کې يې پر مدني او شرعي علومو سربېره له انگريزي او توركي ژبو سره هم اشنايي پيدا كړه. تر دې وروسته يې د پېېښور په اسلاميه كالج كې د عربي ژبې او اسلامي علومو د کانکور ازموينه ورکړه. دا ازموينه يې په بري سره ورکړه او ددغه کالج بری ليک يې ترلاسه کړ‫.‬ پر --‬ ۱۹ ز کال ښاغلي خوگیاڼي ته د کابل د قضاتو د مکتب له خوا د مولوی عبدالواسع خان د اماني دورې قاضي القضات او د قضاتو د مکتب سردبیر له خوا د قضايي او اسلامي علومو د پوهې افتخاري شهادتنامه ورکړل شوه. ښاغلي خوگیاڼي د مرگ تر ورځی پوری د علم او تعلیم څخه موړ نه شو او هیڅ مهال يې له قلم او کاغذ څخه لاس وانخست.
دندې
د محمد امین خوگیاڼی رسمي دنده څلور کاله په ښوونه او روزنه کې له کار کولو او ښوونځيو له جوړولو څخه پيل شوې ده. تر دې وروسته يې ۲۱ کاله د افغانستان د ژورنالیزم په څانگه او د افغان ولس د ودې او پرمختگ په لاره کې کار کړی دی. تر دې وروسته يې ۲۵ کاله د هېواد په قضايي او عدالتي ادارو کې خدمت کړی دی.
محمد امین خوگیاڼي ځان د سیاست له ډگره تل لري ساتلی وو او هیڅ مهال يې په هغه کې د داخلیدو لېوالتيا ونه ښوده. خو سیاستوال يې روزلي او هم يې ورته لارښوونې کړې دی. محمد امین خوگیاڼی د خپل پلار علامه محمداسرائیل د شهادت نه وروسته خپل قلمی او تبلیغي جهاد ته د خپل پلار په ډول د افغانستان نه د انگریزانو د ایستلو لپاره په مشرقي کې دوام ورکړو. هغه طبعتاً يو ټولنيز، اشناپرور، د لوی زړه او حوصلې خاوند وو. لمونځ او عبادت هم يې هیڅ وخت نه هیراوه. محمد امین خوگیاڼی د اعليحضرت امان الله خان له زده کړيزو او فرهنگي پروگرامونو سره هم مفکوره وو او هماغه وو چې د اماني دولت له خوا د ۱۲۹۹ ل ل کال کې د لمړني مدني ښوونځي د پرانستلو لپاره په مشرقي کی موظف شو او دا مدني ښوونځي يې په بري سره پرانيست. خوگياڼي د خپل عمر تر لايه ویل چی بې له مدني علومو هیڅ دیني عالم، عالم نه دی او تل يې دا هيله وه چې کاشکې ده کولای شوای چی د وطن ټولو ملایانو او د جوماتونو خطیبانو ته، چی د عامه خلکو روزمره مربیان دي، ته د منطق، فلسفی او مدني پوهنو تعلیم ورکړلای شي.
د لومړني مدني ښونځي پرانيسته او د هغه سر معلمي د ۱۲۹۹ ل ل کال د چنگاښ له ۱۳، د ۱۳۰۳ ل ل کال د وږي تر ۱۲ (۱۹۲۰-۱۹۲۴ ز کلونه).
د شجاعت ښوونځي پرانيستل، چې د مشرقي لومړنی مدني ښوونځی وو او په لومړیو وختو کې يې زده کړيزه دوره پېنځه کاله وه. همدغه ښوونځی په راوروسته کلو کې لیسې ته ارتقاع وکړه او پر ۱۹۷۸ ز کال پرې د ملکیار هوتک نوم کېښودل شو. کله چې په مشرقي کې د ښوونځيو شمیر په زیاتیدو شو، نو د مدني ښوونې او روزنې له اړتياوو سره سم ښوونکيو ته هم ضرورت په زیاتیدو شو. هغه وو چې محمد امین خوگیاڼي ددې ضرورت د رفع کولو لپاره په دغه ښوونځي کې د ښوونکيو د روزنې لپاره یو لڼد کورس پيل کړ او په ډېرې چټکۍ سره یې همدغه فارغان د مشرقي نورو ښوونځيو ته د ښوونکیو په توگه لېږل.
د همدغه لومړني ښوونځي له فارغانو څخه په افغانستان کې د هېواد ډیر لوی لوی خدمتگاران جوړ شول. د شجاعت ښوونځي تر پرانيستې وروسته په همدغه کال کې په جلال آباد ښار کې د مشرقي دويم مدني ښوونځی د همت ښوونخي په نامه پرانيستل شو. دا ښوونځی د مشرقي ریس تنظیمه سردار نادر خان په لاس په سردار طره باز خان جومات کې (د وزیر محمد اکبر خان کلا په منځ کې) پرانيستل شو. پر همدغه يانې ۱۲۹۹ ل ل کال کی د ښاغلي خوگیاڼي د زيار او زحمت له برکت شپږ مدني او په ۱۳۰۰ ل ل کال کې څوارلس نور مدني ښونځي پرانيستل شول.
په مشرقي کې د لومړني ښوونځي پرانيسته او نورې دندې
کله چی پر ۱۹۱۹ زېږديز کال غازي امان الله خان زموږ د هېواد افغانستان خپلواکي اعلان کړه، لومړی ځل وو چې د اماني حکومت له خوا ۱۹ کلن محمد امین خوگیاڼي ته هدایت وشو، چې دی باید د هغه تجربې پز بنسټ چې ده د خپلو زده کړو او ژوند له برکته خپله کړې او هم له خپل پلار څخه ورته پاتې ده، ده ته يې دنده وسپارله چې په مشرقي کې د افغانستان لومړنی مدني ښوونځی پرانيزي. دا سپارښتنه د سردار نادر خان او سردار هاشم خان له خوا ده ته وشوه. د دې دندې سپارل ده ته داسی بیان شوی وو چې ستا د پلار علامه محمد اسرائیل خان کورنی گرانښت د مشرقي د خلکو په منځ کې ډېر دی، ځکه چې په دغه سيمه کی هیچا د ده د جهادي او تبلیغي پرېکړو سره مخالفت نه وو ښکاره کړی. ددغې کورنۍ نامتووالی هم په مشرقي کې ډېرو خلکو ته مالوم وو. کله چی په غله ډیر کې د مدني ښوونځي په پرانيسته کې محمد اسرائیل خان خپله همکاري کوله، نو د ښوونې او روزنې ډېرو مخالفینو ته يې قناعت ورکړی وو چې مدني ښوونه او روزنه کوم غیر اسلامي کار نه دی. د همدغه دلیل په بنسټ اماني حکومت او اړوند چاروکي پر دې ډاډمن وو چې ددې کورنۍ هر غړی چې په دغه سيمه کې مخکې شي، نو خلک يې د پرېکړې مخالفت نه کوي. د دوی دا فکر سم وو، نو کله چې محمد امین خان پر ۱۲۹۹ ل ل (۱۹۲۱ ز) کال کې د خوگیاڼو په زاړه ښار کږه کې د شجاعت په نامه ښوونځی پرانيست نو هیچا يې مخالفت ونه کړ، بلکې برعکس گڼ شمېر کورنیو د هغې ملاتړ وکړ. دغه مدني ښوونځی د افغانستان په ختيځ کې لومړنی مدنی ښوونځی وو او په ټول افغانستان کې دويم ښوونځی گڼل کېده. د حبیبیې ښوونځی په افغانستان کې لومړنی مدني ښوونځی گڼل کېږي چې د امير حبيب الله خان د واکمنۍ پر مهال جوړ شوی او پر ۱۹۰۴ ز کال د هندي مهاجرو په مرسته پرانيستل شوی وو.
خوگیاڼی صاجب د ۱۳۰۴ ل ل کال د تلې مياشتې پر ۱۵ د ننگرهار ولايت د مطبوعاتو د مرستيال په توگه وگومارل شو او د ۱۳۰۵ ل ل کال د غبرگولي تر ۱۸ نېټې يې دا دنده درلوده. د ۱۳۰۵ ل ل کال د غبرگولي پر ۱۸ يې د ننگرهار ولايت د مطبوعاتو د مديريت او هممهال يې د «اتحاد مشرقي» مهالنۍ د پازوال چلوونکي دنده تر لاسه کړه او د ۱۳۰۸ ل ل کال تر مرغومي میاشتې پورې پر دغو دندو بوخت وو. (۱۹۲۶-جنوری ۱۹۳۰).
د محمد امین خوگیاڼي ښه کار او خدمت اماني حکومت او اړوندو چارواکيو ته مالوم ول او هغوی غوښتل چې د ده له کاري وړتيا څخه د افغانستان په نورو سيمو کې هم کار واخلي. هغه وو چې د ښوونې او روزنې په څانگه کې تر دندو وروسته د ننگرهار د مطبوعاتو او اتحاد مشرقي مهالنۍ د مرستيالۍ او ژباړن په حیث تعین شو. تر دې وروسته نوموړی د اتحاد مشرقي د مطبع او مطبوعاتو د سر محرر په توگه وگومارل شو او د اماني دورې تر وروستيو پورې يې دا دنده درلوده. (د سقاوي اړودوړو پوری). دده د مدیریت او سر محررۍ په دوره کی د اتحاد مشرقي مهالنۍ، چې په میاشت کې یو ځل په پارسي ژبه خپرېده، دده د مدیریت په دوران کی په اونيزه بدله شوه او د لومړي ځل لپاره يې یو مخ په پښتو ژبه خبرونو ته ځانگړی شو.
دغې جریدې د اعليحضرت امان الله خان د واکمنۍ د لومړي کال له لمانځلو سره سره سم د اتحاد مشرقي د جرگې (چې نوم يې د هغې نه اخستی وو) نه وروسته د ۱۲۹۸ ل ل کال د کب په لسمه د جمعې په ورځ په خپرونو پيل وکړ او لومړۍ گڼه يې د شاهرخ خان کلشی (شاهرخ خان د علامه محمد اسرائیل خان شاگرد وو) په مدیریت چاپ شوه. په دغه گڼه د مشرقي جرگې په اړه خبرونه او هم د سپه سالار نادر خان عکس، چې د جرگې د ډلې سره اخستی وو، چاپ شو. د دغې مهالنۍ کلنۍ گډون ونډه دوه نیمې افغانۍ وه. د دغې جریدې د اماني دورې لومړنی سرمحرر د محمد اسرائیل خان شاگرد شاهرخ خان او وروستنی سرمحرر يې د ده زوی ښاغلی خوگیاڼی وو. دا هم باید وويل شي چې ددغې مهالنۍ لومړنی سرمحرر ميرزا شاهرخ خان کاشي ملقب په چترالي، دويم سرمحرر برهان الدين کشککي او دریم سرمحرر يې محمد بشیر منشي زاده وو.
محمد امین خوگیاڼی د اعليحضرت امان الله خان په سپارښتنه په ۱۳۰۷/۸/۱۲ نېټه د شينوارو د ناارامۍ جرگه کې گډون وکړ او له هغې څخه په بري سره راستون شو. همدا راز نوموړي په ۱۳۰۷/۱۲/۵ نېټه د هډې په لويه جرگه کې گډون درلود. ددغو جرگو په اړه مالومات د خوگیاڼي صاحب د سوانح په کتاب کې په تفصيل سره راغلي دی.
تر سقاوي کودتاه وروسته
محمد امین خوگیاڼی د سقاوي دورې پر مهال پر ۱۳۰۸/۱۰/۱۸ (د ۱۹۳۰ ز کال چنوري) نېټه «د اصلاح ورځپاڼې» د پازوال چلوونکي يا مدير په توگه وگومارل شو او تر ۱۳۱۰ ل ل کاله پورې يې دا دنده درلوده. وروسته دا ورځپاڼه د پاچا نادر شاه له خوا د نیمه رسمي دولتي ورځپاڼې په توگه اعلان شوه. محمد امین خوگیاڼي د دغې ورځپاڼې اداره د افغانستان د ملت د استقرار او آرامۍ لپاره د ۱۹۳۲ ز کال د مارچ تر میاشتی پورې په بري سره پر مخ بوتله. د اصلاح ورځپاڼې خپراوی لومړی ځل په سقاوي پړاو کې د سردار نادر شاه په هدایت په جنوبي کې په خپراوي پيل وکړ او لومړی سرمحرر يې محمد حسن سلیمي وو. تر ده وروسته يې نه پازوال مدیر برهان الدین کشکي وټاکل شوو.
محمد امین خوگیاڼی په ۱۳۱۰/۱۲/۱۲ نېټه د انیس مهالنۍ د مدیر په توگه وگومارل شو او تر ۱۳۱۹/۱۰/۱ نېټې پورې يې دا دندده پر غاړه وه؛ ویلای شو چې دی ددې ورځپاڼې تر نورو مديرانو اوږده موده دا دنده پر غاړه دلوده. انیس مهالنۍ د دوی د مدیریت په دوره کې خپلې لوړترينې کچې ته ورسیده. لومړی ځل وو چې ورځپاڼه مصوره شوه. هغه مهال انيس مهالنۍ په میاشت کې دوه ځله چاپیده. د خوگیاڼي صاحب د مديريت پر مهال اونیزه شوه او هم يې په هغې کې د پښتو ژبې مضامین ورشامل کړل، په دې ډول چې ۵۰ سلنه مضامین به يې په پښتو ژبه خپرېدل.
د ده د مدیریت په دوره کی د کلیز واقعاتو کتاب (سالنامه)، او د هر کال اخباري کلکسینونه چاپیدل چې تر اوسه يې کاپي په کتابخانو کې پیدا کېږي. د دې اخبار موسس او سرمحرر مرحوم محي الدین انیس وو، چې لومړی ځل يې د انیس اخبار په ۱۳۰۶ ل ل کال کې خپور کړ. کله چې محي الدین انیس بندي شو نو ښاغلی سرور جویا ددې اخبار سرمحرري د یوې لڼدې دورې لپاره په غاړه لرله او بیا د دې دوهم سرمحرر محمد هاشم میوندوال او دریم مدیر يې محمد امین خوگیاڼی وو.
محمد امین خوگیاڼی په ۱۳۱۹ ل ل کال کی د انیس اخبار تر مدیریت وروسته پر ۱۳۱۹/۱۰/۱۱ نېټه د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور د مستقل رياست د سلاکار په توگه وگومارل شو او تر ۱۳۲۵ ل ل کاله پورې يې دا دنده پر غاړه وه. د لوستونکو د معلوماتو لپاره باید ووایم چې خوگیاڼی صاحب په خپلو یادښتونو کې دا يادونه کړې چې زما د دې مقررۍ خبر ماته زما دوست جناب صلاح الدین سلجوقي راوړلو.
محمد امین خوگیاڼی له ۱۳۲۵/۱/۱ څخه تر ۱۳۲۵/۳/۳۲، (جون ۱۹۴۶-مارچ ۱۹۴۸) نېټې پورې د عدليې وزارت د مرستيال په توگه دنده درلوده. کله چی نوموړي دا دنده تر لاسه کړه نو خپلو ټولو لاس لاندې کارکونکيو ته هدایت وکړلو چې زما د دفتر دروازه ټولو عاریضونو ته خلاصه ساتي او دغه توقع ستاسو ټولو نه هم لرم چې خپل ټول رسمي وخت خپلو وطندارانو ته په صادقانه توگه ځانگړی کړﺉ. له دې سره سم يې ډیرو مامورینو ته دنده ورکړه چې ټولې ځنډېدلې دوسیې او عریضې په چټکۍ سره مکملې کړي. تر ده وروسته د عدلیې وزارت مرستيالي میر سید قاسم خان ته وسپارل شو او بیا وروسته د هماغه وزارت وزیر هم شو.
د ۱۳۲۷ ل ل کال په وري میاشت يانې پر ۱۳۲۷/۱/۱ نېټه خوگياڼي ته د افغانستان د لوی قاضي ریاست تمیز (قاضی القضات) دنده وسپارل شوه. خوگیاڼی صاحب په دې دوره کی بیا خپل بیطرفه عدالت ته دوام ورکړ او په زرگونه خلک دده له عدالت او قضاوت څخه راضي او دده دوعا گویان ول.
خوگياڼی صاحب ۱۳۲۹/۷/۷ تر ۱۳۴۴ کاله پورې د اعيانو د لوړ مجلس غړی وو. له ۱۳۴۴/۷/۲۲ نېټې تر ۱۳۴۹/۷/۲۲ نېټې پورې د مشرانو جرگې سناتور وو. هغه پر ۱۳۴۹/۷/۲۲ نېټه تقاعد شو.
مړينه
محمد امین خوگیاڼي د ۱۳۶۴ ل ل کال د مرغومي په پېنځمه نیټه(د ۱۹۸۵ ز کال ډيسمبر) د شپې پر ۹ بجو د شپږ اتیا ۸۶ کلو په عمر د کابل په علي آباد روغتون کې له دې نړۍ سترگې پټې کړې.
ليکلي اثار يې
‬
سربېره پر دې خوگیاڼي صاحب د شپږ سوو (۶۰۰) نه زیاتې مقالې لیکلې دي. ځينې مشهورې يې: ۱- همکاري برای فعالیت های برادران مسلمان ترکستان چیني سنکیانک از ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۰ در روزنامه اصلاح. ‬ ‫۲ - تاسیس مکاتب خانگي در سرحدات ازاد در مهمند‬ و باجاور از ۱۳۱۱ تا عقرب ۱۳۱۲. ۳ ‫-‬ راپور مکمل جرگه اعلحضرت امان الله خان در سراج العمارت شهر جلال آباد و بحث قانون اساسي.
سرچینې
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه ليکوال
تقسيم
د تـــَـــقسيم عمليه (د وېش پېکړنه) Division’s operation
'' تقسيم (وېش) هاغه عمليې (پېکړنې) ته ويل کيږي چې يو عدد (شمېر يا نومر) په څو بــَــرابــَــرو بــَــرخو ووېشل شي. د مثال (بېلګ) په ډَول ، که چېرې «پنځه لس روپۍ» وي اَو درې کــَــسان (يا درې نــَــفــَــران يا درې وَګــَــړي) وُاُوسي اَو که وغواړو چې «پنځه لس روپۍ» درې نفرانو (کــَــسانو يا وَګړو) ته بــَــرابــَــر وُوېشو ، نو هر نــَــفــَــر (کــَــس يا وَګړي) ته «پنځه روپۍ» رَسيږي. ''
د تقسيم (وېش) د عمليې (پېکړنې) علامې (نــِــښې) دا دي :
نګین خپلواک
نگین خپلواک چې د اجمل لور په  ۱۹۹۷ زیږدیز کال د افغانستان په ختیځ کې پروت کونړ ولایت د نړۍ ولسوالۍ په شینه ګړ کلي کې زیږیدلې ده.
تقسيم
د تـــَـــقسيم عمليه (د وېش پېکړنه) Division’s operation
په وړانديني (مخکيني) مثال (بېلګ) کښې «پنځه لس وېش پر درې» داسې ليکل کيږي :
Fifteen divided by three is five
نګین خپلواک
نګین له دې سره سره چې په اصل کې د یوه نا امنه او کلتوري ستونزو کې راګېر ولایت اوسیدونکې ده، خو په افغانستان کې د موسیقۍ آرکستر ډلې لومړنۍ مشره ده.
تقسيم
د تـــَـــقسيم عمليه (د وېش پېکړنه) Division’s operation
'' پنځه لس وېش پر درې دي پنځه. ''
'' په پورتني مثال (بېلګ) کښې «15» ته مــَــقسوم (وېش شــِــوَی divided ) ويل کيږي ، اَو «3» ته مــَــقسوم عــَــلــَــيهِ (وېش پې باندې) يا «قاســِــم» (وېشګــَــر يا divisor) وَيل کيږي ، اَو «5» ته د تــَــقسيم حاصــِــل (د وېش لاستراوړ يا division’s result يا quotient) وَيل کيږي. ''
نګین خپلواک
ماشومتوب
نګین خپلواک په ماشومتوب کې آرامه او هوښیاره نجلۍ وه چې پلار یې له مینې ورته " بونجۍ" ویله خو دایې له تصوره لیرې وه چې هغه به کله د موسیقۍ آرکستر ډلې مشري په غاړه واخلي.
تقسيم
د تـــَـــقسيم عمليه (د وېش پېکړنه) Division’s operation
که پام وکړو نو تــَــقسيم (وېش) د ضرب (څوپلا) پــِــرعــَــکــْــس (يا اَړَوِل شــِــوې) عمليه (پېکړنه) ده ځکه چې :
نګین خپلواک
ماشومتوب
نګین درې کاله په کونړ ولایت کې د هلکانو سره یوځای په یوه جومات کې زده کړې کړي، خو وروسته له دې چې هلته له ستونزو سره مخ شوه او ترونو یې د نورو زده کړو او ښوونځي ته د تللو پر وړاندې خنډونه رامنځته کړل، په نهه کلنۍ کې اړه شوه له خپل پلار سره کابل ته راشي.
نګین خپلواک له ۲۰۰۶ زیږدیز کال راهیسې په کابل کې د میهن په نوم په یوه روزنتون کې اوسېږي او د موسیقۍ په ملي انسټیټيوټ کې په زده کړو بوخته ده.
تقسيم
د تـــَـــقسيم عمليه (د وېش پېکړنه) Division’s operation
15=3\times5
د صــِــفر (هېڅ) ســـَـــره تــَــقسيمونه (وېشونه) Divisions with zero
'' مونږ د ضرب (څوپلا) د جــَــدوَل (لــَــښتيليک) په نــَــزد کښې ومو ليدل چې هر عدد (شمېر يا نومر) چې د صــِــفر (هېڅ) ســَــره چې ضــَــرب (څوپلا) شي ، د ضرب حاصل (د څوپلا لاستراوړ) يې صــِــفر (هېڅ) وي. دا ځکه چې ، د مثال په ډَول : ''
'' اَو په ضرب (څوپلا) کښې «د تــَــبديل قانون» (د هــَــماوِښت قانون يا commutation’s law) شته دئ چې وايي چې په ضرب (څوپلا) کښې ، د ضرب د عامــِــلانو (د څوپلاګــَــرانو) ځايونه ســَــره تبديل (هماوِښت) کــَــوِلي شو. يعني چې د مثال (بېلګ) په ډَول : ''
نو په همدې ډَول هم ليکلي شو چې :
يا :
'' يعني چې قاسم (وېشګر) چې د تقسيم حاصل (د وېش لاستراوړ) ســَــره چې ضرب (څوپلا) شي ، نو بېرته مقسوم (وېش شــِــوَی) لاسته راځي. اُوس ليدلي شو چې : ''
'' يعني چې که صــِــفر (هېڅ) روپۍ يا هېڅ روپۍ ولرو اَو دا «هېڅ» په څو کــَــسانو بــَــرابــَــر ووېشو ، نو هــَــر کــَــس ته هېڅ (يا «هېڅ») يا «صــِــفر» رَسيږي. ''
'' دا بايد چې په ياد کښې وُساتو چې : «د صــِــفر (هېڅ) تقسيم (وېش) پر هر ناصــِــفر عدد (يا پر هر ناهېڅ) کيږي صــِــفر (هېڅ)». ''
“zero” divided by “nonzero” is zero
اَو اُوس دا هم بايد چې په ياد کښې وُساتو چې :
'' يعني چې «غيرِصــِــفر (ناهېڅ) تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) ناممکن (ناشونی) دئ». ''
دا ځکه چې که وُاَنګېرو چې :
'' نو بايد چې د «قاسم» (وېشګر) اَو د «تقسيم د حاصل» (د وېش د لاستراوړ) يو بــِــل ســَــره ضرب (څوپلا) کــَــوِل بېرته «ناصــِــفــر» (ناهېڅ) مونږ ته راکړي. ''
دلته «قاسم» (وېشګر) «صفر» (هېڅ) دئ ، اَو «د تقسيم حاصل (د وېش لاستراوړ)» کوم اَنګېرِلی عدد (کوم اَنګېرِلی شمېر) دئ ، نو ليکلي شو چې :
په پورته منځينۍ ليکنې کښې د راسته (ښۍ) خواته «صفر» (هېڅ) ليکل شوی ځکه چې پوهېږو چې همېشه اَو تـــِـــل «صفر (هېڅ) پلا کوم اَنګېرِلی عدد (شمېر يا نومر) دي صفر (هېڅ)» ، مګر د سوچ څخه پوهېږو چې «a» چې غيرصفر (ناهېڅ) مو نيولی وو هېڅ وَقت د «صفر» (هېڅ) ســَــره بــَــرابــَــر يا مــُــساوي کېدی نه شي ، نو دلته تــَــناقــُــض (ضــِــدوَيون) رامنځته کيږي چې په سوچ کښې جوړ نه راځي ، که «غیرصــِــفر» (ناهېڅ) د «صــِـفر» (هېڅ) ســَــره برابر ونيسو ، ځکه نو وَيلي شو اَو بايد چې دا هم په ياد کښې وُساتو چې :
'' «هر ناصفر عدد (ناهېڅ) چې تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) شي ، د تقسيم حاصل (د وېش لاستراوړ) يې ناشونــَــی يا نامــُــمکــِــن وي». ''
nonzero divided by zero is impossible
د ليميت (حــَــد يا پوله يا limit) په لوَستونو کښې وروسته ليدِلي شو ، چې که چېرې يو عدد (شمېر يا نومر) ډېر صــِــفر (هېڅ) ته نږدې وي ، يعني چې په خپله صفر (هېڅ) نه وي ، مګر ډېر يو ووړ عدد (شمېر يا نومر) وي ، بيا نو تقسيم (وېش) په داسې يو ډېر ووړ عدد (شمېر يا نومر) ، کوم ډېر لوي عدد (شمېر یا نومر) د تقسيم د حاصل (د وېش د لاستراوړ) په ډَول وَرکــَــوي ، چې د مثال (بېلګ) په ډَول ، داسې ليکل کيږي :
'' دې علامې (نښې) ته : \infty ، په رياضي (څوپوهن) کښې «لايــَــتــَــناهي» («نافــَــرجامتيا» يا «نااَنجامتيا» يا «ناوروستـيـنـتـيـا» يا «ناپايلينتيا» يا infinity) وَیل کيږي. مګر دا د ليميت (حد يا پولې) خــَــبــَــرې ، لا هم ، د حساب (شمېرن) په ړومبي برخو کښې نه لوَستل کيږي. ''
اَو اُوس دا هم باید چې وليدلي شو چې :
indeterminate '' يعني (منځآند کوي) چې «نامــُــعــَــيــَّــن» يا «ناټاکــِــلــَــی». ''
بيا هم ځکه چې :
اَو «هر عدد (شمېر يا نومر) ضرب (څوپلا) د صفر (هېڅ) دي صفر (هېڅ)» اَو مونږ لا نه پوهېږو چې نو کوم عدد (شمېر يا نومر) هالته په «صفر (هېڅ) تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ)» کښې وټاکو ، ځکه نو دا هم بايد چې په ياد کښې وُساتو چې :
'' «صــِــفر (هېڅ) تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) ، حاصل (لاستراوړ) يې کوم نامــُــعــَــيــَّــن (ناټاکــِــلــَـــی) عدد (شمېر يا نومر) وي». ''
zero divided by zero is indeterminate
'' مګر که په ساده ډَول سوچ وشي نو صفر (هېڅ) چې پر صفر نفر (هېڅ کــَــس) تقسيم شي ، نو د تقسيم (وېش) حاصل (لاستراوړ) يې هم صفر (هېڅ) به وي. مګر هاغه اَصلاً صفر (هېڅ) چې پر يو نفر (کــَــس) يا پر ډېرترو کـــَـــسانو چې تقسيم (وېش) شي نو د تقسيم (وېش) حاصل (لاستراوړ) يې بېرته هماغه صفر (هېڅ) وي ، اَو مونږ وړاندې وموليدل چې تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) ستونزمن دئ اَو د ناصفر (ناهېڅ) تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) ناممکن (ناشونی) وي. مګر صفر (هېڅ) تقسيم (وېش) پر صفر (هېڅ) کوم نامــُــعــَــيــَّــن (ناټاکلی) عدد (شمېر يا نومر) وي چې کېدی شي چې صفر (هېڅ) وي يا کوم بــِــل ناټاکلی عدد (شمېر يا نومر). ''
د ستورپوهنې تاريخ
د اسماني کتنو او ځمکنيو پېښو تر منځ په جوړېدنه يا اړيکه کې ستورپوهنيز باورونو د نړۍ لیدونو، ژبې او د ټولنيز کلتور د زياتو عناصرو په ګډون د انساني تاريخ بېلابېل اړخونه اغېزمن کړي دي.
ستورپوهنې په ۲۰ پېړۍ کې د منظمو ټوليزو رسنيو د توليداتو لکه د ورځپاڼې horoscopes د نفوذ له لارې د پېرودونکو پراخه نامتو والی يا شهرت تر لاسه کړ.
ستورپوهنه په خپل تر ټولو پراخه مفهوم کې په اسمان کې د انساني مانا په موخه څېړنې ته وايي. دا پوهه د سيارو او نورو اسماني شيانو (جسمونو) د نفوذ له لارې پر ځانګړي او عمومي انساني چلند باندې د پوهېدلو هڅه کوي. استدلال شوی دی چې ستورپوهنه د يوې څېړنې په توګه هغه وخت پيل شوه، چې انسانانو ستورپوهنيزو دورو ته په ورګرځېدنې سره د موسمي بدلونونو د اندازه کولو، ثبتولو او اټکلولو په موخه شعوري هڅې وکړې.
د دې ډول لارو چارو لومړنی ثبوت پر هډوکو يا د څمڅو پر دېوالونو باندې د نښو په توګه راڅرګندېږي، چې په ډاګه کوي چې د سپوږمۍ دورې ۲۵۰۰۰ کالونه پخوا يادښت کېدلې، چې همدا په اصل کې پر څپو او سيندونو باندې د سپوږمۍ د اغېز د ثبتولو او يوې ټولنيزې کالنامې د رغولو پر لور لومړني ګامونه وو. د نوې تېږې دورې په کرنيز اوښتون (Neolithic agricultural revolution) سره د غړوسکه ستورو د زياتېدونکې پوهې په واسطه نوې اړتياوې هم بشپړې شوې، چې د شپې په اسمان کې يې بڼې د موسمونو له مخې بدلېږي. ياد حالت د ستورو د ځانګړو ډلو راپورته کېدنې ته د کلنيو سيلابونو يا موسمي فعاليتونو د خبر ورکولو اجازه ورکوي. له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه کې پراخه تمدنونو د اسماني دورو پېچلې پوهاوی رامنځته کړی و او باور کېږي، چې په کلني ډول د ستورو راپورته کېدنو سره د سمون رامنځته کولو په موخه يې په شعوري ډول د هغوی د ټېک يا شقيقو باندې تمرکز کړی دی.
د دې وړانديز کولو په موخه خپور شوی ثبوت شته، چې تر ټولو لرغوني ستورپوهنيزې سرچېنې د دې دورې پر مهال د متنونو نقلونه دي، په ځانګړي ډول بين النهرين (سومر”Sumer” ، اکاد “Akkad”، اسوريا “Assyria” او بابېلونيا “Babylonia”) سيمو کې. د “Ammisaduga” د زهره ستوري له دړې يا تختې (Venus tablet of Ammisauduqa) څخه د دوه متنونو (چې له ميلاد څځه ۱۷۰۰ کالونه پخوا په بابل کې تاليف شوي دي) په اړه راپور ورکړل شوی دی، چې له ميلاد څخه مخکې (۲۳۳۴ – ۲۲۷۹) کالونو کې د اکاد سيمې د پاچا سارګون “Sargon” د واکمنۍ پر مهال جوړ شوي دي. يو بل ثبوت چې د برېښنايي ستورپوهنې لومړنۍ کارونه ښيي، د لاګاش سيمې په سومري پاچا ګوديا “Gudea of Lagash” پورې تړل کېږي، چې د پاچاهۍ دوره يې له ميلاد څخه مخکې له ۲۱۴۴ څخه راوروسته تر ۲۱۲۴ کال پورې وه. دا نوموړي ته د خدايانو له لورې په خوب کې د ستورو د هغو ډلو يا غوړاسکو د ورښودلو څرنګوالی بيانوي، چې د يو معبد د پلان شوي جوړښت لپاره به خورا ګټور وي. که څه هم مخالفت يا مغايرت له دې پوښتنې سره مخامخ کېږي، چې ايا یاد ثبوتونه په هغه وخت کې په رښتيني ډول ثبت شوي دي او که يوازې د نسلونو له لورې په پخوانيو واکمنانو پورې تړل شوي دي. د پوهې د يو بشپړ نظام په توګه د ستورپوهنې تر ټولو پخوانی منلی ثبوت د همدې له امله هغه اسنادو (سوابقو) پورې تړل شوی دی، چې د بين النهرين له لومړنۍ کورنۍ (له ميلاد څخه مخکې ۱۹۵۰ – ۱۶۵۱) څخه راولاړېږي.
بابلي ستورپوهنه
بابلي (د بابل) ستورپوهنه د ستورپوهنې تر ټولو لومړنی ثبت شوی منظم نظام دی، چې له ميلاد څخه مخکې دويمه زريزه کې راپورته کېږي. داسې انګېرنه هم شته چې له ميلاد څخه مخکې درېيمه زريزه کې په سومري دوره کې د ځينو بڼو ستورپوهنه راښکاره شوه، مګر د دې دورې د لرغونو اسماني نښو په اړه بېلې شوې سرچينې يا حوالې د ستورپوهنې د يوې متحد نظريې د څرګندولو لپاره پوره (کافي) ثبوت نه ګڼل کېږي. له همدې امله په پوهنيز ډول د اسماني اټکل يا غيب وينې د تاريخ په اړه راپور ورکړل شوی دی، چې په زړو بابلي متنونو سره پيل شو او په منځنۍ بابلي او اسوري دورو کې يې دوام وکړ.
بابلي ستورپوهنې د غيب وينې يا اټکل په برخه کې وده وکړه. د ۳۲ دړو يا تختو يوه ټولګه چې د ځيګړ موډلونه پرې کښل شوي دي او نېټه يې له ميلاد څخه مخکې نږدې ۱۸۷۵ کال ته ورګرځي، د بابلي غيب وينې تر ټولو لرغوني پېژندل شوي مفصل متنونه دي. ياد متنونه د اسماني نښو د شننې په برخه کې کارېدونکې بڼې ته ورته د ژباړې بڼه په ګوته کوي. د قربانۍ څاروي پر ځيګر باندې موندل شوي ټپونه او نښې د سمبوليک نښو په توګه وژباړل شوې، چې د خدای له لورې يې پاچا ته پيغامونه وړاندې کړل.
د خدايانو په اړه دا باور هم و، چې ځانونه د سيارو او ستورو په هغو اسماني انځورونو کې وړاندې کوي، چې دوی ورسره تړاو درلود. په کومې ځانګړې سيارې پورې تړل شوې بدې اسماني نښې د همدې له امله د خدای د خفګان يا ځورونې د نښو په توګه کتل کېدل، چې سيارې يې استازيتوب کوي. دا ډول نښې د خدای د راضي کولو د هغو لارو چارو د موندلو په موخه له هڅو سره مخامخ شوي دي، چې په واسطه يې پاچا يا ملت ته له پام وړ زيان رسولو څخه پرته د خدای څرګندونه درک کېدلی شي. پاچا ايسارهادون “Esarhaddon” ته يو ستورپوهنيز راپور چې له ميلاد څخه مخکې د ۶۷۳ جنوري سپوږمۍ نيونې (خسوف) په اړه دی؛ ښيي چې څنګه د بديل پاچايانو يا بديلو پېښو پر مذهب ولاړې کارونې په يوې سوچه ميخانيکي نظريې سره په جادو او نښو کې يو کره باور ترکيب کړ، چې ستورپوهنيزه پېښه بايد په طبيعي نړۍ کې له يو بل سره د منظمې اړيکې يو ډول ولري.
ګشتیفار
ګشتیفار ښار په مقدونیایي Гостивар) د شمالي مقدونیه هیواد په پولوګ ولایت کې موقیعت لري.
د اسلام پېغمبر(ص) نیکونه
د پېغمبراکرم نيكونه
1 _ د توحيد اتل؛حضرت "ابراهيم" خليل الله د حضرت "ابراهيم" عليه السلام پر ژوند له رڼا اچولو موخه د حضرت "محمد"(ص)د نيكونو پېژندنه ده؛ځكه د پېغمبر اکرم نسب حضرت "اسماعيل"  عليه السلام ته رسېږي او دا،چې حضرت "ابراهيم"  او "اسماعيل"  عليهما السلام د عربو او اسلام د تاريخ په جوړونه كې خورا زياته ونډه لري؛ نو ځكه مناسبه به وي،چې په لنډو يې د ژوند د حالاتو په باب بحث وشي.
احسان ارين
احسان ارين په انګليسي Ahsan Arian ځوان ژورنالېست ښاغلی احسان ارين ۱۹۹۲ ميلادي کال دې نړۍ ته سترګې پرانيسي.
په کال ۱۳۸۸ کال کې له الفتح ليسې څخه په اعلې درجه فارغ شو، چې په همدې کال يې د کانکور په ازموينه کې په برخه واخېسته او د ژورنالېزم پوهنځي لوستلو ته يې ملا وتړله. په ۱۳۹۲ کال کې د خوست شېخ زايد پوهنتون د ژورنالېزم پوهنځۍ څخه په لوړه درجه فارغ شو.
دندې: ۱ـ استاد ۲ـ خبريال ۳ـ د غرغښت ټلويزيون خبريال او د نيوز مسول ۴ـ د افغانستان د ځوانانو پارلمان غړی، د غرغښت ټلويزيون وياند او خبريال
د اسلام پېغمبر(ص) نیکونه
د حضرت "ابراهيم" خليل الرحمن مهاجرت د بابل محكمې "ابراهيم" عليه السلام  پر تبعيد او شړلو محكوم كړ او هغه هم ناچاره و،چې وطن پرېږدي او د "مصر" او "فلسطين" پر لور روان شي. د "عمالقه" ځايي واكمنو "ابراهيم" عليه السلام ته ښه راغلاست ووايه او ډول ډول ډالۍ يې وركړې،چې يوه يې هم د "هاجرې" په نامه مينځه وه. د "ابراهيم"عليه السلام كور ودانې "سارا" لا تر اوسه اولاد نه درلود. هغې "ابراهيم"عليه السلام وهڅاوه،چې له هاجرې سره كوروالى وكړي؛كېداى شي د اولاد خاوند شي او د بې بنيادۍ د غم شپې يې د خوښۍ پر سبا بدلې شي. واده تر سره او څه موده وروسته يې زوى وشو،چې نوم يې پرې "اسماعيل"كېښود. ډېر وخت لا تېر شوې نه و،چې خداى پر سارا هم ولورېده او هغې ته يې هم زوى وركړ، چې نوم يې "اسحق"(ع) شو.(13) څه موده وروسته "ابراهيم" عليه السلام د خداى له لوري وګومارل شو،چې "اسماعيل"  عليه السلام او مور يې جنوب لوري مكې ته يوسي او په يوه دره كي يې مېشت كړي،چې څوك پکې نه اوسېږي او يوازې كله كله به هغو كاروانو هلته اړول،چې له "شام" نه "يمن" تلل او د كال په نورو وختونو كې به د "عربستان" د نورو دښتو په څېر،سوځنده او له هر ډول اوسېدونكيو تشه وه. په دغسې چاپېريال كې استوګنه،هغې ته ډېره سخته وه، چې په "عمالقه" كې يې ژوند كړى و. د دښتې سوځنده ګرمۍ او ګرمو بادونو،د هاجرې په سترګو كې د مرګ حالات انځور كړي وو،چې په خپله "ابراهيم" عليه السلام هم دې پېښې ته انديښمن و. "ابراهيم" عليه السلام د اوښ پړى په لاس كې نيولى و او حال دا چې د اوښكو سېلاب يې له سترګو را روان و، هاجرې  ته يې وويل: ((هاجرې! دا ټول كارونه د خداى حکم دى او بې د خداى د حکم له منلو بله چاره نه لرم،د خداى پر پېرزوينه او لورېنه ډاډه اوسه او ډاډ لره، چې هېڅكله به مو خوار او ذليل نه کړي.)) بيا يې خداى ته وويل: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هََذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُم بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ قَالَ وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ= او هغه وخت (درياد كړه)چې "ابراهيم" وويل: ((پالونكيه ! دا د امن ښار كړه او استوګنو ته يې چې پرخداى او قيامت ايمان لري ( ډول ډول ) مېوې روزي كړه.)) و يې ويل :( ستا دعا مې قبوله كړه او مؤمنان مې له ډول ډول بركتونو برخمن كړل؛) خو هغوى چې كافر شوي، ډېر لږ يې برخمنوم، بيا يې د اور عذاب ته راكاږم، چې (څه) ناوړه عاقبت دى!)) .(بقره/126) ( 14) "ابراهيم" عليه السلام هغوى پرېښوول او چې له غونډۍ راښكته كېده؛ نو شا ته يې كتل او له خدايه يې ورته خېر غوښته. كه څه هم په ښكاره دا مسافرت ستونزمن و؛ خو وروسته څرګنده شوه، چې ډېرې سترې پايلې يې درلودې؛ د بېلګې په توګه: د کعبې جوړېدل، د توحيد د بيرغ رپول او د ژور ديني غورځنګ د ريښو ښخېدل.
د زمزم چينه څنګه پيدا شوه؟ "ابراهيم" عليه السلام، د خپل اوښ پړى ونيو او په ژړا يې د مكې پر خاوره، هاجره او خپل زوى "اسماعيل"  عليه السلام پرېښود. ډېر وخت تېر نه و،چې د هاجرې او "اسماعيل" عليه السلام خوراك او څښاك خلاص شول او د هاجرې تيونه هم وچ شول. د زوى حال يې بد شو،مور يې له دې غمه سخته په ژړا وه. تر هوره له ځايه راپاڅېده، روانه شوه او د "صفا" غونډۍ ته راورسېده، له ورايه يې سترګې د اوبو پر سراب ولګېدې، په منډه يې ځان ورورساوه؛ خو اوبه يې پيدا نه کړې. د زوى ژړا او تندې سخته وارخطا كړې وه او د اوبو په تمه يې اوه ځل د "صفا" او "مروه" په منځ كې منډې ووهلې،چې په پاى کې نهيلې راغله او د زوى په څنګ كې كېناسته. د ماشوم يې ساه لنډه لنډه كېده او نور پکې د ژړا طاقت هم نه و پاتې، چې په دې وخت كې د "ابراهيم"  عليه السلام دعا قبوله شوه. ستړې مور د زوى تر پښو لاندې رڼې اوبه وليدې،چې راخوټېږي. مور چې د زوى د ژوند د وروستيو سلګيو شاهده وه او يقين يې درلود، چې د زوى د روح مرغۍ يې څو شيبې وروسته الوځي؛ نو د اوبو په ليدو دومره خوشحاله وه، چې په جامو كې نه ځايېده او په رڼو اوبو يې زوى او ځان مور كړ. د نهيلى ورځې ترې خورې شوې او ښادي پرې راغله.(15)
ليده کاته "ابراهيم" عليه السلام به كله كله د خپل ګران زوى او ښځې كتو ته مکې ته راته. په يوه سفر كې يې چې كېداى شي،لومړى سفر يې وي، "اسماعيل" عليه السلام په كور كې و نه ليد،په هغه وخت كې "اسماعيل"  عليه السلام سړى شوى و او د "جرهم" د ټبر له يوې انجلۍ سره يې واده كړى و. "ابراهيم" عليه السلام ښځه يې وپوښتله: مېړه دې چېرې دى؟ ورته  يې وويل: ښكار ته وتلى دى. بيا يې وپوښتله: خواړه لرې؟ ويې ويل: نه! "ابراهيم" عليه السلام د خپلې نږور له دې چلنه خپه شو او ويې ويل: (( چې "اسماعيل"  عليه السلام راغى؛نو زما سلام پرې ووايه او ورته ووايه: د كور درشل دې بدل كړه )) او بېرته ولاړ. "اسماعيل" عليه السلام، چې راورسېد؛نو د خپل پلار بوى يې احساس كړ او پوه شو،چې بايد خپلې ښځې ته طلاق وركړي؛ ځكه داسې ښځې د داسې مېړه لياقت نه درلود.(16) كېداى شي ذهن ته پوښتنه راشي،چې ولې "ابراهيم" عليه السلام تر دومره مزله وروسته،صبر و نه کړ چې زوى يې له ښكاره را وګرځي او بې د زوى له ليدو بېرته ستون شي؟ تاريخپوهان وايي:دا بيړه ځکه وه،چې له "سارا" بي بي سره يې ژمنه كړې وه، چې تر دې زيات پاتې نه شي. هغه به ژمنه نه ماتوله. تر دې سفر وروسته "ابراهيم" عليه السلام وګومارل شو،چې مكې ته ولاړ شي او كعبه،چې د "نوح" په طوفان كې ورانه شوې وه،بيا جوړه كړي او د "اهل توحيد" د زړونو پام وروګرځوي. قرآن ګواه دى،چې د مکې دښته د "ابراهيم" عليه السلام د عمر په وروستيو كې پر ښار اوښتې وه؛ځكه "ابراهيم"  عليه السلام له خدايه غوښتي وو : وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ او (دريادكړه) چې كله ابراهيم وويل :(( پالونكيه ! دا ښار[=مكه ] امن كړه او ما او زما اولا د له بوت لمانځنې لرې وساته! (17) حال دا چې دښتې ته د راننوتو پر مهال يې ويلي وو: (( خدايه! دا ښار د امن ښار كړې )) (18) غوره خو دا وه،چې د بحث پوره كولو ته د كعبې د جوړېدو پر تاريخ هم رڼا واچو؛خو دا چې له خپل بحثه لرې نه وځو؛ نو د پېغمبر اکرم د ځينو نيكونو پر ځانګړنو رڼا اچوو: 2 _ قصى بن كلاب: د پېغمبر اکرم نيکونه دادي: "عبدالله"،عبدالمطلب بن هاشم،عبد مناف،قصى كلاب،مره،كعب ، لوى،غالب، فهر، مالك، نضر، كنانه، خزيمه، مدركه، الياس، ضر،نزار، معد او عدنان (19) د حضرت "محمد" (ص) نسب په "معد بن عدنان" پورې همداسې دى، چې وويل شو؛خو له هغه پورته، تر حضرت "اسماعيل" عليه السلام پورې پکې اختلاف دى او د هغو روايتونو په رڼا كې،چې حضرت "ابن عباس" (رض) له پېغمبر اکرم نه رانقل كړي،چې پېغمبر اکرم ويلي وو،چې نسب مې عدنان ته ورسېد؛نو نور مخكې مه ځئ؛ ځكه چې كله به حضرت "محمد"(ص) هم خپل  نسب وايه؛نو له "عدنانه" به مخكې نه ته او امر يې كړى و،چې نور خلك دې هم له عدنانه تر "اسماعيل"  عليه السلام پورې د  نسب په باب څه نه وايي او ويل يې: (( څه چې يې د نسب په باب په عربو كې مشهور دي،سم نه دي؛نو ځكه ما هم هغه راخېستي،چې سم دي. )) (20) نوموړي د عربو په تاريخ كې نوميالي کسان دي او د اسلام تاريخ د هغوى د ځينو په ژوند پورې اړه لري؛نو ځكه له "قصى" تر "عبدالله" (د حضرت "محمد" (ص) پلار) پورې،پر تاريخ رڼا اچوو او له نورو تېرېږو.(21)
قصى د پېغمبر اکرم څلورم نيكه دى. د هغه مور " فاطمې " د "كلاب" له ټبر سره واده وكړ، ډېر وخت لا نه و تېر شوى،چې اولاد يې وشو،چې "زهره" او "قصى" يې پرې نومونه كېښوول. دويم اولاد يې په زانګو كې و، چې د فاطمې مېړه ومړ او دا ځل يې له "ربيعه" سره واده وكړ او ورسره "شام" ته ولاړه. د قصى د پلارګنۍ يې ملاتړ كاوه؛خو چې د قصى او د ربيعه د ټبر په منځ كې اختلاف رامنځ ته شو او پايله دا شوه،چې له كوره يې وشړله او مور يې له دې كاره ډېره اغېزمنه او اړه شوه،له ځان سره يې مكې ته يوسي. د تقدير كارونو مكې ته راورسول او پکې شته استعدادونه ددې لامل شول،چې د مکې د خلكو، په تېره بيا د "قريشو" پام ځان ته را واړوي. ډېر وخت لا تېر شوى نه و،چې د مكې د حكومت د لوړو پوړيو او د مكې د كونجيګانو خاوند شو. خورا زيات اثار يې پرېښوول. خلك يې دې ته وهڅول،چې د كعبې په شاوخوا كې كورونه جوړ كړي. عربو ته يې د "دارالندوه" په نامه "شوراځاى" جوړ كړ،چې عرب پکې راټولېدل او خپلې ستونزې يې هوارولې. په پينځمه ميلادي پېړۍ كې ومړ او دوه نوميالې زامن؛ "عبدالدار" او "عبد مناف" ترې پاتې شول.
عبد مناف "عبد مناف" د پېغمبر اکرم درېم نيكه دى. نوم يې "مغيره" او لقب يې "قمر البطحاء" دى او تر خپل ورور "عبدالداره" کشر و. د خلكو په زړه كې يې ځانګړى ځاى درلود،تل به يې ويل:پرهېزګار اوسئ،تقوى ولرئ، د ښه چلن خاوندان او زړه سواندي اوسئ. ددې لوى موقعيت پر درلودو سربېره يې له خپل ورور "عبدالدار" سره سيالي نه کوله او په دې هڅه كې نه و،چې ځان د كعبې لوړى پوړۍ ته ورسوي. پلار يې وصيت كړى و، چې حكومت او رياست به د "عبدالدار" وي؛خو د وروڼو تر وفات وروسته يې زامن په منصب ونښتل او تر ډېرو شخړو وروسته پُخلا شول او پرېكړه يې وكړه،چې د کعبې او "دارالندوه" رياست د عبدالدار زامنو ته وركړي او د کعبې حاجيانو ته د اوبو ورکړه او مېلمه پالنه د "عبدمناف" زامنو ته وسپاري،چې دا وېش د اسلام تر راتګه پورې پاتې شو.