cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ژان ژاک اجتماعي تړون دريمه برخه
څلورم: له تجمل څخه بايد پرهېز وشي، ځکه چې تجمل له شتمنۍ څخه راپېدا کېږي يا د شتمنۍ لاس ته راوړل لازمي او ضروري کوي.
د حکومت په دې بڼه کې بل مشکل دا دى چې هر څومره زيات شمېر خلک د اداري چارو مسئوليت ولري. په هغه اندازه د اجرااتو ګړنديتوب او قدرت کمېږي. خبرې اترې او مشورې دومره زياتېږي چې اصلي موضوع له منځه ځي او يا يې د اجراوړ فرصت تېرېږي.
د روسو په فکر په هېڅ رژيم کې د کورنۍ جنګونو او داخلي شخړو دومره خطر نشته، لکه چې په ديموکراسۍ کې راپېدا کېږي. د ټولو رژيمو څخه ډيموکراسي زياته متمايله ده چې په بل يوه رژيم تبديله شي. ديموکراسي د حکومت داسې يوه بڼه ده چې ډېرې زياتې څارنې پاملرنې او زغم ته اړه ده او وايي ((که انسانان ټول خدايان واى، نو د دوى د حکومت بڼه به ډيموکراسي واى، د حکومت داسې بشپړه بڼه د ناقصو انسانانو دپاره نه ده)).
اريستو کراسي:
د حکومت هغه شکل دى چې په هغې کې خلک (يعنې حاکمه هيئت) د حکومت واګي د محدود اشخاصو په لاس سپاري. په دې راز د مرو سينو شمېر د روساو (حکامو) هڅه ډېره زياته وي. اريستوکراسي درې ډوله ده: طبيعي، انتخابي يا موروثي.
د روسو په فکر طبيعي اريستوکراسي د ډېر ساده او ابتدايي خلکو دپاره ده. انتخابي اريستوکراسي د حکومت ډېر غوره شکل دى او موروثي اريستوکراسي د حکومت ډېر بد شکل دى. ځکه چې په انتخابي اريستوکراسي کې اشخاص د هغوى د پوهې استعداد او لوړو صفاتو له کبله د حکومت دپاره ټاکل کېږي او په موروثي اريستوکراسي کې اشخاص حکومت خپل ارثي حق ګڼي، که څه هم د حکومت کولو دپاره پوهه، لياقت او استعداد ونه لري.
مونارشي:
د اوولسمي پېړۍ يهودي فیلسوف،
د اوولسمۍ پیړۍ یهودي فیلسوف سپینوزا یې وپوښت.
په نړۍ کې تر ټولو لوی د پرمختګ خنډ څه شی دی؟
_ده پاپ ته وویل، ته نور څنګه یې؟؟!
واده
واده د دوو کسانو ترمنځ چې ورته د ژوند شریکان ویل کېږي، یوه کلتوري او تر ډېره په رسمیت پېژندلې شوې قانوني اړیکه ده. دغه اړیکه د دوی ترمنځ، د دوی او د دوی د ماشومانو او قانوني خپلوانو ترمنځ یو شمېر حقونه رامنځ ته کوي. واده د یوه نړیوال کلتور په توګه په پام کې نیول کېږي، خو اړوندو تعریفونو یې د کلتور او دین له مخې د وخت په اوږدو کې توپیر لرلی. په معمول ډول دا هغه جوړښت دی چې شخصي اړیکې په ځانګړې توګه جنسي اړیکې یې له مخې درک او تائید کېږي. په یو شمېر کلتورونو کې، واده له هر ډول جنسي چارو وړاندې توصیه کېږي. د واده د لمانځنې مراسمو ته د واده مراسم (wedding) ویل کېږي.
وګړي کېدلای شي، د قانوني، ټولنیزو، جنسي خواهشاتو، عاطفي، مالي، معنوي او مذهبي موخو په ګډون د ګڼ شمېر لاملونو له امله واده وکړي. له هغه چا سره چې یو کس واده کوي، کېدای شي د جنسیتي، د محارمو اړوند ټاکل شوو ټولنیزو قوانینو، د واده د تجویزي قوانینو، والدینو د خوښې او یا هم شخصي لېوالتیا تر اغېز لاندې وي. د نړۍ په یو شمېر برخو کې له مخکې برابر شوی واده، د ماشومانو واده، څو ودونه او یا هم په زوره واده کول ترسره کېږي. په یو شمېر نورو برخو کې بیا دغه ډول چارې د ښځو او ماشومانو له حقونو نه د خوندیتوب په موخه (د دواړو لورو ښځینه او نارینه لپاره) د نړیوالو حقونو له مخې نا قانونه دي. واده له تاریخي اړخه د ښځو یو شمېر حقونه له منځه وړي، چې ان ځینې مهال هغه د مېړه د مالکیت په توګه یادېږي. په ټوله نړۍ کې، تر ډېره په پرمختللو دیموکراسیو کې، په واده کې د ښځو د مساوي حقونو (چې د جامو اغوستلو د ډول ممنوعیت، د طلاق د حقونو آزادي او د نسل زیاتوالي او جنسي حقونو په برخه کې اصلاحات په کې شاملېږي) لرلو او د مختلفو دینونو، نژادونو او هم جنسه کسانو ترمنځ د واده د په رسمیت پېژندلو اړوند ټولیز لیدلوری شتون لري. د واده شویو ښځو د قانوني ځایګي، په واده کې د تاوتریخوالي سره د نرمښت، یو شمېر دودونو لکه ولور، د ناوې د بیې، په زوره واده، د واده کولو د عمر او له واده وړاندې او وروسته له بل چا سره د جنسي اړیکې لرلو د جرم ګڼلو اړوند جنجالونه تر اوسه دوام لري.
دین
دینونه په ځانګړو جغرافیايي او ټولنیزو چاپېریالونو کې وده کوي. له همدې امله د واده اړوند دیني لیدلوري او چارې یو له بل سره توپیر لري، خو ګڼ شمېر ورته والي هم لري.
بهايي عقیده
بهايي عقیده د واده ملاتړ کوي او هغې ته د متقابلې پیاوړې اړیکې په توګه ګوري. په بهايي عقیده کې وداه د ټولو ژوندیو والدینو په رضایت ترسره کېږي.
عیسویت
«هغه مهال لوی خدای ښځه د سړي (نارینه) له پښتۍ نه جوړه کړه او هغه یې نارینه ته راوړه. نارینه وویل: «دا اوس زما د هډوکو هډوکی او د غوښې غوښه ده، هغې ته به ښځه ووایو، ځکه هغه له نارینه نه اخیستل شوې.» له دې امله یو نارینه خپل پلار او مور پرېږدي او له خپلې ښځې سره یوځای کېږي او دوی په یوه وجود بدلېږي.
«... له همدې امله هغوی نور دوه کسان نه دي، بلکې یو دی. نو هغه نه چې خدای سره یوځای کړي، انسان یې باید جلا نه کړي».
-      عیسی د واده په اړه د معاصر عیسویت لیدلوری د عیسی او پولس رسول (عیسوي مبلغ و) په لارښوونو تکیه لري. د عیسویت ډېری لویې ډلې، واده د عیسویت له اووه رازونو نه یو، سپېڅلی جوړښت او دیني ژمنه بولي.
د واده په اړه لومړني پېژندل شوي احکام د رومن کاتولیک ټرنټ شورا ته اړوند بلل کېږي (د ۱۵۶۳ ز کال ۲۴ مه غونډه)، هغه احکام چې د واده اعتبار د یوه قاضي او دوو شاهدانو پر وړاندې د واده ترسره کولو ته اړوند بولي. د والدینو د رضایت شرط، چې له دوولسمې پېړۍ نه یې اړوند بحث روان و، د دغو احکامو له مخې له منځه ولاړ. په مدني طلاق کې بې ګناه شریک (نارینه یا ښځینه) د بیاځلي واده حق لري، خو تر هغه مهاله دا حق نه لري چې، د واده د جوړې بل شریک یې نه وي مړ شوی، چې د هغو په مړینه د واده د عقد صحت فسخ کېږي، ان که چېرې د دغې جوړې یو لوری زنا هم ترسره کړي.
عیسویان تر ډېره د مذهبي لاملونو له امله د بایبل له دغې لارښوونې نه په ګټنې چې: «نارینه خپل مور او پلار پرېږدي، څو له خپلې ښځې سره یوځاي شي او دوی یو وجود وګرځي» واده کوي، څو د رومن کاتولیک مقدساتو الهي فضل ته لاسرسی ومومي.
اسلام
اسلام هم له واده ستاینه کوي او د واده کولو لپاره عمر هر هغه مهال بولي، کله چې وګړي له مالي او عاطفي پلوه ورته د چمتووالي احساس وکړي.
په داسې حال کې چې په اسلام کې د ښځو لپاره په یو مهال کې د څو مېړونو کولو اجازه نه شته، خو نارینه کولای شي څو ودونه وکړي، هغه هم په دې محدودیت چې نه شي کولای په یو مهال کې له څلورو قانوني ښځو زیاتې ولري، خو کولای شي له بې شمېره غلامانو سره همبستري وکړي، چې د نورو مېرمنو سره یې ورته یا مشابه حقونه لري، خو یوازې په دې استثنا تر هغه مهاله چې له هغو ماشوم ونه لري، آزادې نه دي، هغه هم یوازې په دې شرط چې نارینه وکولای شي او لېوالتیا ولري، چې خپل وخت او پانګه په مساوي ډول د خپلو مېرمنو او هغو غلامانو سره چې ورسره یوځای کېږي ووشي (له غلامانو سره د همبستري دغه چاره د یهودیت په ډول نه ده او په معاصر مهال کې د پلي کېدو وړ هم نه ده. په نړۍ کې د غلامۍ اړوند لیدلوري د بدلېدو له امله د څېړونکو له خوا باطله اعلان شوې).
د اسلامي شریعت له مخې، په اسلامي واده کې لږتر لږه شرایط او مسئولیتونه دا دي چې: مېړه به خپلې ښځې ته د ژوند کولو لګښتونه (کور، کالي، ډوډۍ، ساتنه) برابروي او بل پلو، د ښځې اصلي مسئولیت د سمو مسلمانانو په توګه د ماشومانو لویول دي. نور ټول مسئولیتونه او حقونه باید د ښځې او مېړه ترمنځ وټاکل شي، کېدای شي ان له واده مخکې د واده په هوکړه کې ځای پرځای شي، خو په دې شرط چې د واده له حد اقل شرایطو سره په مخالفت کې نه وي.
د سني مسلمانانو د باور له مخې، واده باید د دوو شاهدانو په شتون کې د ناوې د ولي او زوم په رضایت ترسره شي. له واده وروسته کېدلای شي، له یوبل نه جلا هم شي.
سرچینې
وېشنيزه:واده
پراناف مېستري
پراناف مېستري (۱۹۸۱ز. هند) دودانيو د نخشې انجنيري په څانگه کې يو هندی زده کوونکی دی چې په کمپيوټري نړۍ کې ېې د شپږم حس په نوم حسگر پنځولی. دی د اېم آی ټي مېډيا لب څانگه کې د پي اېچ ډي کانديد څېړونکی دی. د اېم آي ټي څخه مخکې د يو اېکس څېړنې په کار مايکروسافټ سره ېې دنده ترسره کوله. دی په هند کې پالانپور سيمه کې زېږېدلی.
زده کړې
پراناف مېستري خپل لسانس بری لیک د کمپيوټر ساينس په انجنيري برخه کې د نرما پولتخنيک انسټټيوټ احمد آباد څخه ترلاسه کړی. نوموړی د ساينسي ډگر په مېډيا آرټ کې ماسټري د اېم آی ټي څخه ترلاسه کړې او بله ماسټري ېې د آی آی ټي بمبی په ډيزاين برخه کې ترلاسه کړې.
د کمپيوټر په برخه کې پنځونې
ښاغلي پراناف د کمپيوټر حسگر موږک پنځولی ، هوښيار نښلنملپاڼه (intelligent sticky notes) چې پلټل کېږي ، د يادښت په توگه پکار وړل کېږي ، او پيغام پرې ساتي پنځولی ، داسې يو کښی ېې د ۳. ډي (3D) لپاره پنځولی چې د کمپوټر پر مخ ورباندې رسمونه وېستل کېږي او يوه د گوگل پشان نخشه ېې پنخولې.
د ژان ژاک اجتماعي تړون څلورمه برخه
ه راوړي. په حکومتونو کې دا د حکومت ډېر پياوړى شکل دى. ځکه چې ټول قدرت يو مرکز ته مخه لري. د اجتماعي ماشين ټولې پرزې په يو لاس وي، ډ يوې واحدې ارادې تابع وي. ضد او نقيص قدرتونه چې يو بل خنثى کړي هېڅ نه راپېدا کېږي. ډېر کم فعاليت ډېرې زياتې اغېزې او نتيجې لري. مګر د دې شکل لوى او مهم شرط دا دى چې د حکمران استعداد او وړتيا بايد د دې درندې وظيفې په سويه برابر وي.
د روسو په عقيده، مونارشي ځينې ستر او اساسي عیبونه لري او هغه په دې لاندې ډول دي:
کله چې يوازې يو شخص د قدرت واګې په لاس کې واخلي، نو ډېر ژر د عقل او د عدالت احساس له لاسه ورکوي. واحد حکمران تل د استبدادونو خواته متمايل کېږي. د رعاياوو په محبت ډېره لږه اتکاء کوي. خپل خېر او د خپل اقتدار پايښت په دې کې ويني چې رعايا هر څومره کمزوري او فقير وي، نو په هغه اندازه به ورسره د مقاومت قوت نه وي. د روسو په نظر د مونارشي په طبيعت کې يو اساسي عیب پروت دى چې يو پوړۍ يې له جمهوريت نظام څخه راټيټوي او هغه اساسي عیب دا دى: په جمهوري نظام کې ډېر لږ پېښېږي چې خلک بې پوهې او بې کفايته اشخاصو ته لوړ مقامونه ورکړي. حال دا چې په مونارشي کې زياتره هغه کسان اقتدار په لاس کې اخلي چې فاسد، ټيټ همته، چل باز او دسيسه کار وي او د دې ذکاوت له برکته چې په چل بازۍ او دسيسه کارۍ کې يې لري، لوړو منصبونو ته رسېږي. د مونارشي بل لوى مشکل تسلسل دى، يعنې د حکمران له مرګه وروسته د هغه جانشين نه انتخابېږي، بلکې د هغه په کورنۍ کې په موروثي ډول انتقال کوي او کېداى شي چې يو کوچنى او يا يو لېونى د خلکو حکمران شي.
د سياسي ټولنې د ژوند پرنسيپ په مطلق اقتدار کې دى. مقننه قوه د دولت زړه دى، اجرايه قوه د دولت دماغ دى، که دماغ فلج شي، بيا هم جسم ژوندى پاتې کېږي، مګر که زړه ودرېږي نو جسم مري. په هر هغه ځاى کې چې قوانين زاړه او کمزوري شي، نو مقننه قوه بيا نشته او دولت مري.
لرغونی غزني
د افغانستان هره لويشت خاوره د لرغونو مدنيتونو استازيتوب کوي ، کله يې د نورو ملکونو څخه راغلي تمدنونه په افغاني څيره اړولي او او بيا يې په نوي رنگ او ډول پراختيا ورکړې او د نړۍ د تاريځ ځلانده سرليک يې گرځولۍ دۍ ، او کله يې د خپلو ميشتو وگړو په زيار او ميړاني د نوي مدنيت بنسټ ايښۍ او د هغه د پراختيا لپاره يې دوياړ ه ډک گامونه پورته کړي چي د غزني لرغوني سيمه يې د ښه ثبوت  بيلگه ده.
هغه سيمه چي يوناني مورخينو په تاريخي متونو کي د کرسانه په نوم ليکلې ده ،  بيله شکه د اوسني غزني اړوندي سيمي دي ، چي لږ تر لږه درې سوه کاله پخواتر ميلاد يې څرک ترلاسه کولای شو( پالوال ؛ ص : ٣٦٤ ) .او که تر هغه وړاندي د ستاکيديا نوم ته ځير شو ، د دې لوی ايالت زياته برخه  هم د اوسني غزني  ولايت  هغه ورشوگاني را نغاړي چي څه ناڅه پنځه سوه کاله پخواتر ميلاد په سيمه کي د نامتو ايالت په نوم پيژندل شويده. د هو_ سي _نه_ تر نوم لاندي  د  چيني زيارت کونکو او په ځانگړي توگه د هونتسنگ يادوني   په څرگنده د اوسني غزني ولايت  بيلا بيلي برخي را پيژني ( حبيبي ؛ ص : ٦٨٧ )  او په دې ډول نوري تاريخي پاڼي د لرغوني غزني په اړه د برم او ستايني زيات لاسوندونه لري چي د ټولو يادول  په دې لنډه ليکنه کي شوني نه دي.
په افغانستان کي د لرغونو څيړنو د رسمي پيل سره يوځاي په غزني کي د لرغونپوهانو له خوا څيړني پيل شويدي. په پيل کي د فرانسوي لرغونپوهانو بيلا بيل څيړنيز هيئتونه د لنډي او اوږدې مودي لپاره د سپړنو او څيړنو په هڅو بوخت شول ، په دې برخه کي تر ټولو پخوانۍ فرانسوي هيئت په ١٩٢٣ زيږد کال   د اغلی فوشه او ښاغلي گودار په مشرۍ د غزني تاريخي ښار ته د څيړنو په نيت ورسيدۍ ،سر بيره پر دې چي دا سپړني د لنډي مودي لپاره تنظيم او پلي شول ، خو په غزني کي د اسلامي پير زياتي وياړمني بيلگي يې را څرگندي کړې ( پولاديان ؛ ص : ٤٤ )، تر فرانسوي لرغونپوهانو وروسته  د ايتالوي لرغونپوهانو څيړه نيز هئيت  و چي د غزني په بيلا بيلو سيمو کي يې ارزښتمني سپړني تر سره کړيدي ، د دې څيړنيز ټيم لارښود ښاغلۍ موريزو تدي  و چي په ١٩٦٧ ميلادي کال  غزني ته ورسيدۍ. ( تدی ؛ ص : ١٥ ) د نورو لرغونپوهانو د څيړنو او پلټنو تر څنگ امريکايې لرغونپوه لويس دوپرې په ١٩٧٤ ميلادي کال  کي د غزني ولايت  ځيني سيمي او له هغې ډلي د ناور دښت تر څيړنو لاندي ونيوۍ ، چي په نتيجه کي د افغانستان تر ټولو زيات پخواني اثار تر لاسه شول. د دې اثارو تاريخي پير د ډبري دورې پخوانيو پيرونو پوري اړه لري ، چي  تاريخي جرړي يې   څه نا څه سل زره کاله پخوا زمانو ته رسيږي. ( دوپرې ؛ ص : ١٩ )
د غزني تاريخ  په هر پاڼه کي  د لرغونو  مدنيتونو ، کلتوري وياړنو او ستروامپراتوريو بيلگي شته ، چي هر اړخيزه  شننه او څيړنه يې  زياتو او پر له پسې  علمي هڅو ته اړتيا لري  ، د دې سره سره چي  د غزني په اړه څه ناڅه  تاريخي او ارکيالوژيکي څيړني شويدي ، خو لا نور هم  دزياتو او پر له پسې هڅو  اړتيا شته چي د هيواد د دې تاريخي ولايت په اړه ناڅرگندي غوټي پرانستل شي. د دې لپاره چي د غزني ولايت تاريخي ارزښت مو را څرگند کړۍ وي ، يوازي هغه  تاريخي ځانگړتياوي را يادو چي د هيواد او سيمي په کچه  د غزني او اړوندو سيمو د تاريخي وياړونو په توگه منل شويدي.
د ناور دښت په شمالي برخو کي لا تر اوسه د  ډبرو څخه د جوړ شويوحصارونو بيلگي شته چي په  نږدې ليدلو يې د حصار ونو پرته بل شۍ نه شي گڼل کيدای. د دې ډبرينو حصارونو له لوړي برخي د ناور دښت ټولې خواې په پوره څرگندتيا ليدل کيږي. د دښت لويديځ خوا ته هم دفاعي ډبرين حصار ورنه شته چي د دښت پر سهيلي خوا د ليدلو او څار پراخه سيمه لري ، د دې حصارونو تر څنگ  د يوشمير گردي ( دايروي ) برجونو بيلگي هم ليدل کيږي ، چي په جوړښت کي يې د لويو ډبرو څخه کار اخستل شويدۍ ، خو د دې  ډبرينوبرجونو لپاره د جوړو شويو او تراشل شويو ډبرو څخه کار نه دي اخستل شوۍ بلکي ټولي ډبري په خپل طبيعي حالت  او ساده ډول کارول شويدي. په ناور دښت کي د اسي بيلگي هم په سترگو کيږي چي ښايې د پخوانيو انسانانو هديرې به وي ، چي د ډبرو په وسيله ماجر ( احاطه  ) شويدي. داسي بريښي چي د هر ي هديرې پر چار پيره لږ تر لږه شل پنخه ويشت دانې لويې او وړي ډبري راگرځيدلي دي.
د لرغونو انسانانو د اوسيدو ځايونه او د هغو انساني ډلو په وسيله کارول شوي  د کار وسايل  ، چي شمير يې تر زرگونو پارچو زياتيږي  ، د ناور دښت څخه  تر لاسه شويدي. په دې وسايلو کي ډبرين نوک تيزه پيکانونه ، دوڅوکي ډبريني چړې ، واړه ډبرين چاقوگان ، گردۍ تراشل شوي ډبري ، تراشونکي ،  پريکونکي  او سورۍ کونکي  ډبريني وسلې  او يو زيات شمير  منځۍ ډبري  ( هغه ډبري چي د نورو ډبرينو وسلو د جوړولو لپاره يې وړې اويا لويې برخي بيلي او غوڅي  شويدي ) هم  لاس ته راغلي  دي. په ناور دښت کي د ميشتو لرغونو انسانانو له خوا   په زياته پيمانه د اوبسيدان ډول ډبرو څخه کار اخستل شوي او تر څنک يې  دکوارتيز او چقماقي ډبرو څخه  هم کاراخستۍ دۍ.
د غزني په ناور دښت کي ډبرينو وسلو دوې بيلگي
د امر يکايې لرغونپوه لويس دوپري په باور د ناور دښت څخه دکار لپاره دو سيلو جوړولو دوه  لوۍ مرکزونه چي  په هغو کي د اوبسيدان ډبري  څخه ډبرين وسايل جوړيدل  ، د ډبرينو استحکاماتو او حصارونو شتون ، او د هديرو په څير د ډبرينو دايروي کوټنيو نښانې او نور  په سلگونه د کار وسايل  ، هغه لاس وندونه دي  ، چي  بيله شکه د ډبري پخواني دورې ( پاليو ليتيک )  کلتور څرکندوي او  تاريخي جرړي هم د سلو زرو کالو پخوا زمانو ته رسيږي
دويمه ځانگړتيا : د بودا تر ټولو ستره پرته( نيروانا ) مجسمه په غزني کي پيدا شويده : بو دايې دين د لرغوني افغانستان هغه تاريخي پاڼه ده چي د نياو او عقيدې تر څنگ يې د يوه بشپړ کلتوري  بهير په څير د دې هيواد د لرغوني تاريخ پاڼي رنگيني کړيدي. بوديزم هم لکه د نورو مفکورو او عقيدو په څير د زمانې په تيريدو سره بدلون وموند او په خپل لومړني شکل او دود پاته نه شو ، کله چي  د پخواني افغانستان ميشتو اولسونو ته ورسيدۍ ، له هره اړخه يې د نوښت او بدلون نښانې را څرگندي شوې. په بوديزم کي د بدلون تر ټولو لومړنۍ نښانه او بيلگه د گندهارا په هنري مدرسه کي د پژۍ يا مجسمې په جوړولو کي را برملا شول. د لومړي ځل لپاره د بودا پژۍ يا مجسمه په بشپړه توگه د گندهارا په هنري مکتب کي رايج شول چي د ننگرهار اوسنۍ هډه يې دنوموړي مکتب د پلازميني په توگه د پيژندني لوړو پړاونو ته ورسول.
په غزني کي د سردار تپه د بودايې پير يوه بيلگه ده چي په ١٩٦٧ زيږد کال يې د ايتالوي لرغونپوهانو په مشرۍ د سپړلو او څيړلو هڅي پيل شوې ، چي د زياتو ارزښتمونو اثارو په وړاندي کولو سره يې سيمه بيز او نړيوال شهرت وگټۍ. سردار تپه يوه مستطيل ډوله غونډۍ ده چي د غزنوي پيرد  دريم مسعود ماڼۍيې  نږدې څنگ ته ودانه شويده. داسي بريښي چي د سر دار تپې نوم  پخوانۍ نه دي ، ښايې دامير حبيب الله خان او  اعليحضرت امان الله خان د پير سر  تړاو ولري. په هر صورت هغه څه چي د دې تپي ارزښت زياتوي هغه د هغو لرغونو بوداي اثارو شتون دۍ چي د څيړنو په بيلا بيلو پيرو نو کي تر لاسه شويدي. لومړني سپړنې په ١٩٥٩ زيږد کال د داکتر ادم ستينو په مشرۍ تر سره شويدي ، په ١٩٦١ زيږد کال س. م. پوگليزې د لنډي مودې لپاره څيړني تر سره کړې ، چي د دې سپړنو راپور په  ١٩٦٢ زيږد کال خپور شو. خو په ١٩٦٧ زيږد کال په سر دار تپه کي پر له پسې څيړني د ښاغلي موريزو تدې له خوا پيل شوې چي  په پايله کي يې زيات شمير ارزښتمن اثار تر لاسه کړل.
د ايتالوي لرغونپوه ښاغلي تدې په نظر د جوړښت له مخي د سر دار تپه د کابل دمرنجان غونډۍ ، د لوگر د مسهې د پروان د نجراب او د ننگرهار د درونټې د اثارو سره ورته دي. نوموړۍ په دې باور دۍ چي د ډيزاين له مخي د مجسمو ورته والۍ په تاجکستان کي د تمشک د اثارو سره ورته والۍ لري ، خو لا نور هم  په دې اړه د تيپولوژيکي   څيړنو بهير  ته اړتيا شته. موريزو تدې د هغه ورته والې يادونه هم کوي چي د سردار تپې او باميان څخه  د تر لاسه شويو انځورونو او نقاشيو په منځ کي شته. د نوموړي په باور د نقاشيو تر منځ ورته والې سربيره د هغو ليکنو تر منځ هم ورته والۍ شته چي د باميان د سموڅواو د سر دار تپې د اصلي ستوپې څخه تر لاسه شويدي  .لر غونپوهان په دې باوردي چي د تيپو لوژي ميتود پر بنسټ د سردار تپې اثار  د اومي  زيږدي  پيړۍ په ورستيو او د اتمي زيږدي  پيړۍ په لومړيو لسيزو پوري اړه لري.
د الماني لرغونپوه بورخارد برينتس په عقيده د سر دار تپې هغه ستره اوپرته  ( نيمه خوبولۍ ) پژۍ يا مجسمه چي د ايتالوي لرغونپوهانو په وسيله  تر لاسه شويده ، د تاجکستان له هغې پرتې مجسمې سره ورته ده چي د تاجکستان د سهيلې برخي اجينه تپې څخه تر لاسه شويده. چي په افغانستان کي تر اوسه د نيراوانا په حال کي داسي بودايې پژۍ نه ده موندل شوې  .( بورخارد برينتس ؛  ص : ٦٤ )  د يادوني ده چي په دې ورستيو کي د افغان لرغونپوه ښاغلي طرزي له خوا د هغي ستري پژۍ د پيدا کيدو خبرورکړل شويدۍ چي د هونتسنگ له خوا يې  په باميان کي د شتون يادونه شوېده
دريمه ځانگړتيا : د غزنې موزيم په افغانستان کي د اسلامي اثاروتر ټولو ستره زيرمه لري  : د دې سره سره چي د غزني موزيم د هيواد په ولاياتو کي دريم   پرانستل شوۍ موزيم دۍ. د غزني موزيم د دولتي او يا حکومتي پلان له مخي نه دۍ پرانستل شوې. بلکي د دې ولايت په اړوندو سيمو کي د لرغونپوهانو پر له پسې څيړنو  د زيات شمير اثارو  د يوځای کيدو زمينه برابره کړه تر څو د يوه زيرمتون اړتيا وليدل شوه  ، د اثار ورورو زياتيدل ،  چي پايله يې د محلي واکمنو له خوا د يوه موزيم د پرانستلو هڅه شوه. هغه وخت چي په غزني او شا اوخوا سيمو کي د لرغونپوهانو په وسيله دڅيړنوبهير گړندۍ او ارزښتمن توکي تر لاسه شول ، له هغه وروسته  د غزني موزيم ارزښت د پام وړشو. په 1338 لمريز کال د سلطان ابراهيم د مقبری څنگ ته د 42 مرمرينو ډبر ليکونو تر لاسه کيدلوپه وجه د غزني موزيم نور هم بډاي شو.
د لومړي ځل لپاره په 1340 لمريز کال د سلطان عبدا لرزاق ماڼۍ چي په غزني کي دهراتي تيموريانو د پير يوه ښکلې بيلگه وه ، د غزني موزيم په واک کي ورکړل شوه. په دې موزيم کي را ټول شوي اثار د دوو لارو تر لاسه شوي وه لومړي هغه اثار وه چي د حفرياتو او سپړنو پرته ترلاسه شوي وه لکه : يو شمير ډبريني ليکني ، په لاس ليکل شوي کتابونه ، ځني سکې يو شمير هغه ډبريني مجسمي چي د غزنوي پير په ماڼيوکي د ښکلا په نيت د اوبو پاشونو ( فوارو ) په توگه کارول شوي ، اوداسي نور يادولاي شو. دوهمه برخه هغه اثار دي چي د لرغونپوهانو په وسيله د سپړنو له لاري تر لاسه شويدي. په دي برخه کي د اسلامي پير هغه اثار چي د غزنوي پير هنري مهارتونه راڅرگنده وي لکه  زينتي خاورين لوښي چي د گچو څخه جوړشوي ، يا هغه مرمريني نقاشۍ چي د غزنوي پير د پياوړو او بر لاسو هنرمندانو  بيلگي  دي ،  او په دي ډول نور اثار چي د غزني په موزيم کي ساتل شوي وه ، يادولاي شو. د غزني موزيم لپاره د گرځندوۍ ادارې په ١٣٥٠ لمريز کال يوشمير اثار وپيرودل او هم د دواړو ادارو په گډ زيار د سيلانيانو د پام را اړولو په نيت پرله پسې نندارې پيل  شوې  ، چي د عايد څخه يې دواړو ادارو ته گټه ورسيدل. په ١٣٥٣  لمريز کال د ايتالوي لرغونپوهانو له خوا د موزيم د ماڼۍ د بياجوړيدو هڅه وشوه ، په ١٣٥٧  لمريز کال  نوموړې موزيم د عبدا لا احد ولسي له خوا دغزني خلقي موزيم په نوم ونومول شو. دانوم بيرته په ١٣٥٩  لمريز کال د غزني موزيم شو او له بده مرغه د موزيم نندارې د ١٣٦١   لمريز کال وروسته وځنډول شوي او په ١٣٦٩   لمريز کال د غزني موزيم يو شمير اثار د امنيتي انديښنو له کبله د افغانستان ملي موزيم ته را نقل شوه ، اوپه موزيم کي  پاته اثارد مصونيت او امنيت په نيت تر ١٣٧١   لمريز کال پوري دتړلو دروازو شا ته وساتل شوه. په ١٣٧١  لمريز کال د غزني نوي والي قاري بابا له خوا د موزيم  د بيا پرانستلو هڅه و شوه ، خو له بده مرغه لا يې  د پرانستلو هڅي بشپړي نه وې  چي  يو شمير  هغه اثار چي تر اسلامي پير وړاندي زمانو پوري يې تړاو درلود  په عمدي توگه له منځه ولاړل او يو شمير نور غلااو په بهرنيانو وپلورل شوه.
د لرغونو توکوقاچاقبرانو او توپکيانو يوازي د موزيم په لوټ بسنه ونه کړه بلکي د غزني پر هغه لرغونو سيمو او ځايونويې يرغل وروړ چي د غزني ولايت د لرغوني تاريخ زياتي بيلگي يې د ځان سره ساتلي وې. په١٣٧٤ لمريز کال د هغه کنفرانس په ترځ کي چي د سپک ټولني  له خوا په ننگرهار کي جوړ شوۍ وو ، د غزني د تاريخي اثارو او موزيم په اړه د نانسي دوپرې له خوا ځني پوښتني واورول شوي ،  چي په ځواب  کي يې په غونډه کي د هغه وخت د طالبانو استازي عبد السلام طيب د غزني د اثارو او موزيم په اړه د غونډي برخه والو ته د هغو د ساتني او پالني ډاډ ورکړ ، چي د غونډي د برخه والو له خوا يې تود هرکلۍ وشو ، خو په ١٣٧٥لمريز  کال نړيوالو رسنيو د غزني د لرغونو اثارو په اړه  هغه ناوړه کړه وړه رسوا کړل چي  په غزني  کي د طالبانو چارواکو تر سره کول ، په همدې کال د پراته بودا( د نيراوانا په حال کي  د بودا جوړه سوې مجسمه )  مجسمې ته د زيان اوښتلو خبرونه خپاره سول ،  د طالبانو چارواکو  لرغونو مجسمو ته زيان رسيدل ومنل او پړه يې د توپکيانو پر دورې واچول ، خو په  غزني موزيم کي د شتو اثارو د ساتني  هوډ يې   يو ځل بيا  ياد کړ. د دې وعدو سره سره  هغه وخت د موزيم  اثار نندارې ته وړاندي نه شول  او د تړلي ورونو شا ته بندي  وساتل شوه.
پايله او وړانديزونه
دويم : هغه شمير تاريخي ودانۍ دي په گوته شي چي دنړيدو او ورانيدو ويره يې شته ؛ د دا ډول ودانيو د بيا جوړولولپاره دې د بيا جوړولو او پايښت ورکولو بيړنۍ پروژې د سيمه ايزو ادارو او د هيواد د کلتوري چارو  داړوندو ادارو  په ملتيا بيړنې گامونه واخستل شي؛
دريم : په غزني کي د گرځندوۍ ادارې ته پوره پاملرنه وشي ، او د زايرينو ، گرځندويانو د اسانۍ لپاره ، ځانگړي  ودانۍ ، پارکونه او هوټلونه په نظر کي ونيول شي ؛
څلورم : د غزني تاريخي موزيم د پياوړتيا او ودي لپاره دي د سيمه ايزو ادارو او د اطلا عاتو او کلتور وزارت اړوندو ادارو او نړيوالو کلتوري موسيسو پر له پسې مرستي وغوښتل شي ؛
پنځم : د غزني پوهنتون   دي ،  د لرغونپوهني  په برخه  کي  د ځوانو محصيلينو د روزني لپاره د  (( د اسلامي پير لرغونپوهنه )) تر نوم لاندي  ځانگړۍ ديپارتمنت پرانيزي ؛
شپږم : د اطلاعاتو او کلتور وزارت د اړوندو چارواکو په مرسته دي په غزني ولايت کي ټولي هغه ودانۍ او يا ښکلي طبيعي سيمي په گوته شي ،  چي د نړيوال کلتوري ميراث په لړۍ کي د شاميليدو وړتيا لري ، د هغو نومونه  او لنډه پيژندگلوي دې ، د يونسکو ادارې ته د رسمي منلو لپاره  ورکړل شي ؛
ورستۍ خبره داچي ، د غزني چارواکي په ډير ښه دريځ کي دي ، که وغواړي چي خپل نوم د غزني او هيواد په تاريخ کي هميشنۍ کړي نو د غزني  د تاريخي برم  درا يادولو او پايښت لپاره دي کار وکړي ، او که نه نومورکي به شي.
کوړنګل
کوړنگل کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
دنیا راډیو
دونیا راډیو د پروان ولايت له فعالو راډيوګانو څخه يو هم دنيا ده. دغه راډيو په ١٣٨٩ لمريز کال کې د عبدالعليم ثاقب له خوا تاسيس شوې او خپرونې يې پيل کړي. د دنيا راډيو خپرونې د سهار له ٥ بجو پيلېږي او د شپې تر ١٢ بجو دوام لري ، چې په ټولو شمالي ولايتونو کې اورېدل کېږي. دغه راډيو ٥٠ کارکوونکي لري، چې لګښتونه يې د شخصي بوديجې او اعلاناتو له لارې تمويلېږي.
سرچينې
وېشنيزه:پښتو رسنۍ وېشنيزه:خبري اژانس
محمد عارف نورزى
ده داومې فرقي د قوماندان ، داهل حل او عقد شورى غړى ، د مجاهدينو دولت د لس كسيزې شورى غړى او په موقته دوره كې د سپكو صنايعو او خوراكي موادو د وزير او د سرحدونو او قبايلو چارو د وزير په توگه دندې ترسره كړې دي. اوسمهال د ولسي جرگې لومړي نايب دى.
سرچينه
وېشنيزه:د افغانستان د ولسي جرگې غړي
واتسلاف هاول
واتسلاف هاول (۵ اکتوبر، ۱۹۳۶ – ۱۸ دېسمبر ۲۰۱۱) (په چېکي:Václav Havel) يو چېکی شاعر، ليکوال او سياستوال و. هغه له ۱۹۸۹ - ۱۹۹۲ پورې د چېکسولواکيا ۱۰ او وروستنی ولسمشر هم پاتې شوی و.
وېشنيزه:د چیک ولسمشران
پرېژه
پرېژه په پښتو کې د طلاق په مانا ده. پرېژه د قانوني شريک ژوند پای ته ويل کېږي. يا په بله وينا پرېژه هغې کړنې ته ويل کېږي چې په نتيجه کې يې يو واده ماتېږي او ښځه او خاوند له يو بله بېل ژوند غوره کوي. د پرېژې د رامېنځ ته کېدلو بېلابېل لاملونه دي چې له ورانپوهاوي نه تر کورني تاوتريخوالي او زور زياتي پورې د پرېژې لامل گرځي.
وېشنيزه:طلاق وېشنيزه:فقه وېشنيزه:پرېژه وېشنيزه:کورنۍ قانون
کارل پاپر
سر کارل رايمنډ پاپر (۱۹۰۲ ز، د جولای ۲۸ – ۱۹۹۴ ز، د سپتمبر ۱۷) اطريشي الاصله بریتانوي فيلسوف، عالم او ټولنيز څېړونکی و. د شلمې پېړۍ د پوهې يو له تر ټولو اغېزناک فيلسوف، چا چې د تجرباتي جعلکارۍ په پلوۍ د علمي تګلارو په اړوند کلاسيک قياسي اندونه رد او په دې توګه يې شهرت وموند. د پاپر په وينا: په تجرباتي علومو کې يوه نظريه کله هم نه شي ثابتېدای، بلکې په درواغو جوړېدای شي، دامعنا چې کېدای شي (او بايد چې وي) په پرېکنده ازمېښت سره يې ارزونه وشي. پاپر له پوهې څخه د کلاسيکې توجيه د روايت کلک مخالف و او د دې پر ځای يې د معقولې نيوکې پلوي کوله، په دې معنا چې هغه «د فلسفې په تاریخ کې د غیر توجيهي نيوکې لومړۍ فلسفه» ده.
په سياسي خبرو اترو کې، هغه د ليبرال ديموکراسۍ او د ټولنيزې کره کتنې  له اصل څخه په خپلې سختې دفاع مشهور دی، د کوم په اړه چې هغه باور درلود، د نېکمرغه پرانيستې ټولنې د رامنځ ته کېدو شونتيا پیدا کولای شي. د هغه سياسي فلسفې له بنسټيزو ديموکراتيکو سياسي ليدونو څخه نظريات په غېږ کې نيولي، چې په هغې کې سوسياليزم، ټولنيزه دموکراسي، ليبراليزم،کلاسيک ليبراليزم او محافظه کاري شامل دي، هغه هڅه کړې چې، دا ټول سره يو ځای کړي.
کورنۍ او روزنه
کارل پاپر په ۱۹۰۲ز کال کې په ويانا (هغه مهال د اطريش-هنګري برخه وه) کې زېږېدلی، پلار او مور يې د منځنۍ لوړې طبقې اړوند وو. د پاپر ټول نيکونه يهوديان وو، خو هغوی د مذهب بشپړه پلوي نه کوله او د کلتوري يو ځای کېدو د بهير د يوې برخې په توګه د پاپر کورنۍ د هغه له زېږون مخکې لوترانيزم غوره کړی و او په دې ډول هغه ته د لوتر په توګه مذهبي غسل ورکړل شو. د هغه پلار «سيمون زيګمونډ کارل پاپر» د بوهيميا اوسېدونکی يو وکيل و، د ويانا په پوهنتون کې يې د حقوقو دوکتورا لرله، په داسې حال کې چې مور يې «جني شيف» سيلسيايي او هنګري الاصله وه. د پاپر تره «جوزف پاپر-لينکويس» يو اطريشي فيلسوف و. په ويانا کې له ځای پر ځای کېدو وروسته، د پاپر کورنۍ د ويانا په ټولنه کې چټک پرمختګ وکړ، پلار يې د ويانا د ليبرال ښاروال رايمونډ ګربل په حقوقي شرکت کې سهم تر لاسه کړ او په ۱۸۹۸ز کال کې د ګربل له مرګ وروسته يې ټول تجارت په خپل لاس کې واخيست. پاپر د خپل نوم منځنۍ برخه د رايمونډ ګربل له نوم څخه اخېستې. (پاپر په خپل ژوند ليک کې په تېروتنې سره یادنه کوي چې د ګربل لومړی نوم کارل و). د هغه مور او پلار د زيګمونډ فريوډ د خور روزا ګراف نژدې ملګري وو. پلار يې کتاب پېژندونکی و چې له۱۲۰۰۰ څخه تر ۱۴۰۰۰ ټوکو پورې کتابونه يې په خپل کتابتون کې لرل، هغه په فلسفه، کلاسيکو آثارو، ټولنيزو او سياسي مسائلو کې لېوالتيا لرله. پاپر ته له خپل پلار څخه کتابتون او چلند دواړه په میراث پاتې شول. وروسته به هغه خپله روزنيزه فضا «پریکنده کتاب خوښونکې» بلله.
هغه د لنډې مودې لپاره د کوڅو په جوړولو کې کار وکړ، خو د درندې مزدورۍ توان يې نه درلود. په داسې حال کې چې پوهنتون ته د مېلمه زده کوونکي په توګه ته، هغه د المارۍ جوړونکي په توګه د شاګردۍ کار پيل کړ او په دې هنر کې يې بشپړ مهارت تر لاسه کړ. هغه د کوچنيانو لپاره د يوه وړکتون د جوړولو فکر په سر کې پاله او په دې باور و چې د کور د وسايلو جوړولو توان به ګټور وي. له هغه وروسته چې د روان پوهنې «الفرډ اډلر» د کوچنيانو په يوه روغتون کې په په خپله خوښه کار وکړ. په ۱۹۲۲ز کال کې هغه د دويمې موکې د زده کړو له لارې خپل بشپړوونکی پړاو تېر کړ او په پايله کې د یوه عادي محصل په توګه په پوهنتون کې داخل شو. نوموړی په ۱۹۲۴ز کال کې د لومړني ښوونځي د ښوونکي په توګه ازموينه بشپړه کړه او له ټولنيزو ګواښونو سره د مخامخ کوچنيانو لپاره له ښوونځي وروسته د پالنې په يوه بنسټ کې يې کار پيل کړ. په ۱۹۲۵ز کال کې هغه د پيداګوژۍ نوي تاسيس شوي انستيتيوت ته ولاړ او هلته يې د فلسفې او روان پوهنې زده کړې جاري وساتلې. په دې موده کې، هغه له «جوزفين انا هنينګر» سره مرکه وکړه، کوم چې وروسته د هغه مېرمن شوه.
په ۱۹۲۸ز کال کې، پاپر د «کارل پولر» تر څارنې لاندې په روان پوهنه کې د دوکتورا سند تر لاسه کړ، په داسې حال کې چې «مورټيز شليک» د رسالې د کتونکي پلاوي دويم مشر و. د هغه وروستۍ رساله، د « Zur Methodenfrage der Denkpsychologie» په نوم وه (يعنې د فکر کولو په روان پوهنه کې د چلند په اړه پوښتنې). په ۱۹۲۹ز کال کې، هغه په منځني ښوونځي کې د رياضياتو او فزيک د تدريس کولو اجازه تر لاسه کړه او په استادۍ يې پيل وکړ. هغه له خپلې ملګرې «جوزفين انا هنينګر» سره په ۱۹۳۰ز کال کې واده وکړ (۱۹۸۵-۱۹۰۶). د نازيزم له را پیداکېدو او د انشلوس د ګواښ له وېرې هغه شپه او ماښام د خپل کتاب « Die beiden Grundprobleme der Erkenntnistheorie» په لیکلو پيل وکړ، د دې کتاب د نوم معنا ده (د پوهې د نظريې دوه بنسټيزې ستونزې). هغه د يوه کتاب خپرولو ته اړتيا درلوده، تر څو په  داسې يوه هېواد کې دنده تر لاسه کړي، کوم چې د يهودي اصليت د خلکو لپاره خوندي و. په پايله کې، هغه دوه جلديز کتاب خپور نه کړ، خو د هغه پر ځای يې په ۱۹۳۴ز کال کې د « Logik der Forschung» په نوم يوه لنډيز شوې ټولګه، له څه نويو موادو سره خپره کړه، د هغه د دې کتاب د نوم معنا ده (د علمي کشف منطق). په دې کتاب کې هغه په روان پوهنې، طبيعيت پالنې، قياس پالنې او منطقي مثبت پالنې نيوکې وکړې او د جعل کارۍ بالقوه نظريه يې د يوه معيار په توګه وړاندې کړه، چې د علم او غیر علم ترمنځ توپير کوي. په ۱۹۳۵ او ۱۹۳۶ز کلونو کې هغه انګلستان ته د زده کړو په موخه د تګ لپاره بې له معاش څخه رخصت واخيست.
علمي ژوند
په ۱۹۳۷ز کال کې، پاپر هغه دنده تر لاسه کړه چې، له هغه سره يې مرسته کوله نيوزيلانډ ته کډه وکړي، چېرې چې هغه په کرايست چرچ کې د نيوزيلانډ پوهنتون په کانتربري پوهنځي کې د فلسفې د استاد په توګه کار پيل کړ. دلته هغه خپل اغېزناک اثر «پرانيستې ټولنه او دښمنان» ولیکه. په «دونډين» کې هغه د فيزيولوژي (د غړو د پېژندلو علم) له استاد «جان کريو اکلس» سره وليدل او د عمر تر پايه يې له هغه سره ملګرتيا وه. په ۱۹۴۶ز کال کې له دویمې نړيوالې جګړې وروسته، هغه انګلستان ته ولاړ، تر څو د لندن د اقتصادياتو په ښوونځي کې؛ هغه ښوونځی چې د لندن له پوهنتون نه جوړ شوی و، د علمي لارو چارو مطالعه وکړي. په دې ځای کې درې کاله وروسته، په ۱۹۴۹ز کال کې هغه د منطق او علمي لارو چارو د پروفيسر په توګه وټاکل شو. پاپر له ۱۹۵۸ز کال څخه تر ۱۹۵۹ز کال پورې د ارستويي ټولنې رئيس و. هغه په ۱۹۶۹ز کال کې له علمي ژوند څخه متقاعد شو، خو بيا هم د ژوند تر پايه له فکري پلوه فعال پاتې شو. په ۱۹۸۵ز کال کې هغه اطريش ته راستون شو، چېرې چې د هغه د مېرمن خپلوان اوسېدل اوموخه يې دا وه چې، مېرمن يې د ژوند په وروستيو مياشتو کې د خپلو خپلوانو سره نژدې پاتې شي، مېرمن يې د همدې کال په نومبر کې مړه شوه. کله چې « Ludwig Boltzmann Gesellschaft» ونه توانېد ،چې پاپ د هغې نوې څآنګې د مدير په توګه وټاکي، کومې څانګې چې د فلسفې په علم کې څېړنې کولې، هغه په ۱۹۸۶ز کال کې يو ځل بيا انګلستان ته ولاړ او په کينلي سوري کې مېشت شو.
اسمار ولسوالۍ
اسمار ولسوالۍ د کونړ ولایت له ولسوالیو څخه گڼل کېږي. نوموړې ولسوالي هم داسعداباد ختيځ ته پرته ده ، ۹۱۰ کيلومتره مربع مساحت لري او ۴۷ کلي لري،د وروستيو معلوماتو له مخې يې نفوس شاوخوا ۲۹۵۴۵ تنه اټکل شوى، خلک يې په کرنه او مالدارۍ بوخت دي. دا هم ډيورنډ سره گډه پوله لري. د برېښناد سره تاق بند، چې د سردار محمد داود خان د واکمنۍ پر مهال يې سروې شوې وه، چې که جوړ شي، شاوخوا ۲۵۰۰ ميگاواټه برېښنا توليدولى شي، په همدې ولسوالۍ کې د کونړ ولایت پر لوی سيند پروت دى.
شين یاقوت
شين ياقوت، نيلی یا نیلم (په انگرېزي: Sapphire) د کوروندونو څخه یوه طبیعی یا مصنوعی قیمتي ډبره ده چی کيمیایی فرمول او نوم یی Al2O3 اکسید آلومینیوم دی. اگر چی کوروند یوازې د اکسید آلومینیوم څخه جوړ شوی دی نو نيلی کولای سی د مس، کروم،اوسپنې او مگنيزيم جزونه ولري او په دی سبب نیلی کولای سی شین، سور، زیړ، نارنجي، چوڼيا او زرغون رنگ درلودلای سی.
طبیعی نیلیونه
طبیعی نیلی په آسټراليا، تايلنډ، مادغاسکر، لاووس، ميانمار، کشمير او سریلانکا کی اسخراج کېږي. شین نیلی د نیلیونو څخه تر ټولو قیمتي ډبړه بلل کېږي چی رنگ یی د ټیټانیم او اوسپنې د جزونو لخوا انجاد شوي دی. دغه د نیلی ډله په کشمير او سریلانکا کی استخراج کېږي. شين یاقوت په ځانگړي ډول د گاڼو د جوړولو لپاره کارېږي.
وېشنيزه:قيمتي ډبرې
نه نوې کېدونکې سرچینې
یوه نه نوې کېدونکې سرچینه (چې محدوده سرچینه هم بلل کېږي) هغه طبیعي سرچینه ده چې په طبیعي ډول له هغې چټکتیا سره نه‌شي برابرېدای چې له مصرفېدو سره یې برابره وي. یوه بېلګه یې کاربني فوسیلي سون‌توکي دي. لومړنۍ یا اصلي عضوي ماده د تودوخې او فشار په مرسته پر سون‌توکو لکه تېلو یا ګاز بدلېږي. د ځمکې منرالونه او کاني ډبرې، فوسیلي سون‌توکي (د ډبرو سکاره، تېل، طبیعي ګاز) او په ځینو ځانګړو لایو کې ځمک‌لاندې اوبه نه نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي.
د دې په مقابل کې ځینې سرچینې لکه لرګی (چې په پایدار ډول تولیدېږي) او باد (چې د انرژۍ بدلوونکو سیستمونو لپاره کارېږي) نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي، ځکه چې له مصرفېدو وروسته یې بېرته ژر ځای ډکېدای شي
فوسیلي سون‌توکي
طبیعي سرچینې لکه د ډبرو سکاره، تېل (خام تېل) او طبیعي ګاز زرګونه کاله وخت نیسي تر څو په طبیعي ډول جوړ شي، په هغه چټکتیا سره یې ځای نه‌شي ډکېدای څومره چې مصرفېږي. فکر کېږي چې د فوسیلي سرچینو د کارولو لګښت به ډېر لوړ شي او بشریت باید د انرژۍ پر نورو سرچینو لکه لمریزه او بادي انرژۍ تکیه وکړي.
دا مهال د انرژۍ هغه اصلي سرچینه چې انسان یې کاروي، نه نوي کېدونکي فوسیلي سون‌توکي دي. کله چې په نولسمه پېړۍ کې د داخلي احتراق د انجن ټېکنالوژي رامنځته شوه، تر هغه را وروسته د تېلو او نورو فوسیلي سون‌توکو لپاره تقاضا هماغسې دوامداره پاتې ده. په پایله کې یې هغه دودیزې زېربناوې او د لېږد رالېږد سیستمونه په ټوله نړۍ کې برجسته دي چې احتراقي انجنونه لري.
د اوسنیو فوسیلي سون‌توکو پر اقتصاد له دې امله پراخې نیوکې شوې دي چې د نوي کېدو وړ نه دی او په اقلیمي بدلونونو کې ونډه لري.
اتومي سون‌توکي
د فیژن اتومي ټېکنالوژۍ په استفاده کې د سون‌توکو په توګه طبیعي راډیو اکټیو موادو ته اړتیا ده. یورانیم تر ټولو معمول فیژن سون‌توکي دي چې د ځمکې په سطحه کې په نسبتاً کمو غلظتونو موجود دي او په ۱۹هېوادونو کې استخراجېږي. دا استخراج شوي یورانیم د بریډر اتومي ریاکټورونو د سون‌توکو په توګه له یورانیم-۲۳۵ سره کارېږي چې تودوخه تولیدوي او بالاخره د برېښنا د تولید لپاره توربینونو ته ځواک ورکوي.
اتومي ځواک د نړۍ شاوخوا ۶ سلنه انرژي او د نړۍ له ۱۳ تر ۱۴ سلنې برېښنا تامینوي. د اتومي انرژۍ له تولید سره د خطرناکې راډیو اکټیو ککړتیا خطر مل دی، ځکه چې پر ناپایدارو عناصرو تکیه ده. د اتومي انرژۍ وسایل هر کال په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ مټرېک ټنه د ټيټې او متوسطې کچې ضایعات او ۱۰۰۰۰ مېټریک ټنه د لوړې کچې ضایعات (د هغو سون‌توکو په ګډون چې د ضایعاتو په توګه مصرف شوي دي) تولیدوي.
نوې کېدونکې سرچینې
طبیعي سرچینې چې نوې کېدونکې سرچینې بلل کېږي، په طبیعي چاپېریال کې یې د طبیعي پروسو او پایدارو ځواکونو په مرسته ځای ډکېږي. داسې متناوبې نوې کېدونکې انرژۍ او د بیا جوړېدو وړ مواد شته چې په یوه ټاکلي وخت کې د یوې څرخې په جریان کې کارول کېږي او د ګڼ شمېر څرخو لپاره بیا کار ترې اخیستل کېدای شي.
په اقتصادي سیستمونو کې د محصولاتو د جوړولو له لارې د توکو تولید او خدمات د تولید پر مهال او د مصرفوونکو تر استفادې وروسته ډېر ضایعات رامنځته کوي. وروسته دا توکي یا سوځول کېږي، د ضایعاتو د خښولو په ځای کې خښېږي او یا د بیا کارولو لپاره کار ترې اخیستل کېږي. په بیا کارولو (Recycling) سره هغه توکي پر ارزښتناکو سرچینو بدلېږي چې ښايي پر ضایعاتو بدل شي.
په طبیعي چاپېریال کې اوبه، ځنګلونه، نباتات او حیوانات ټول نوې کېدونکې سرچینې دي، خو په دې شرط چې په کافي اندازه پاملرنه ورته وشي او وساتل شي. پایداره کرنه د نباتي او حیواني توکو داسې کښت ته ویل کېږي چې نباتي او حیواني ایکوسیستمونه وساتي او په اوږد مهال کې د خاورې روغتیا او ښېرازي لا ښه کړي. په سمندرونو کې د کبانو بې درېغه نیونه د دې یوه ښه بېلګه ده چې یو صنعتي مېتود ایکوسیستم ته ګواښ پېښولی شي، نوعې له خطر سره مخامخولی شي او مشخصولی شي چې کب‌نیونه د انسانانو د استفادې لپاره پایداره ده که نه. یو غیر قانوني صنعتي مېتود کولای شي چې سرچینې په بشپړ ډول کمې کړي.
له لمر، باد او څپې څخه نوې کېدونکې انرژۍ پر نوي کېدونکو سرچینو ولاړې دي. نوې کېدونکې سرچینې لکه د اوبو حرکت (د اوبو ځواک، جزر او مدي ځواک او د څپې ځواک)، باد، له جیوترمل تودوخې څخه رامنځته شوې تشعشعي انرژي او لمریزه انرژي ناپایه دي او نه‌شي کمېدای، د هغو نه نوي کېدونکو بېلګو پر خلاف چې که کمه استفاده ترې ونه‌شي شاید پای ته روسېږي.
په ساحلي کرښو کې د بالقوه څپې انرژي د نړۍ د تقاضا پنځمه برخه تامینولی شي. د اوبو برېښنا د نړۍ د ټولې انرژۍ درېیمه برخه اړتیا پوره کولی شي. جیوترمل انرژي زموږ د اړتیا ۱.۵ برابره انرژي تامینولی شي. دومره باد موجود دی چې زموږ سیارې ته ۳۰ برابره ځواک ورکولی شي، باد په یوازې ځان د بشریت ټولې اړتیاوې پوره کولی شي. لمریزه انرژي دا مهال د نړۍ د اړتیا وړ انرژۍ یوازې ۰.۱ سلنه برخه تامینوي، خو دومره انرژي لري چې د بشریت اړتیاوې ۴۰۰۰ برابره پوره کړي، یعنې د نړیوالې انرژۍ ټوله هغه تقاضا چې تر ۲۰۵۰ ز کال پورې یې وړاندوېینه شوې ده.
نوې کېدونکې انرژي نور داسې ځانګړې برخه نه ده چې یوازې دولتونه او د چاپېریال پلویان یې ترویج کړي. د پانګونې کچه ډېرېدل او دا چې ډېره پانګه د دودیزو مالي لوبغاړو ده، دا دواړه څرګندوي چې پایداره انرژي د انرژۍ پر اصلي او راتلونکي جریان بدله شوې ده، ځکه چې نه نوې کېدونکې سرچینې کمېږي. د اقليمي بدلونونو اړوندې اندېښنې، اتومي ګواښونه او د راډيو اکټیو ضایعاتو ډېرښت، د تېلو لوړې بیې او له نوي کېدونکو انرژیو څخه د دولتونو د ملاتړ ډېروالی پیاوړی شوی دی. دا هغه عوامل دي چې نوې کېدونکې انرژي سوداګریزه کوي، بازار پراخوي او تقاضا ډېروي، د زړو ټېکنالوژۍ پر ځای نوي محصولات دودوي او شته زېربناوې پر نوي کېدونکو سټنډرډونو اړوي.
ويدي مدنيت
په افغانستان کي د اريا ئيانو تر ټولو لرغونۍ مدنيت د ويدي په نوم ياديږي. دا مدنيت ځکه ويدي يادشوۍ ، چي مالومات يې د هغو څلورو کتابونو څخه په لاس راغلي چي د ريگويدا ، اتهرو ويدا ، ساما ويدا او ويجورو ويدا په نومونو ياديږي ، او ټولگه يې د ويدي سرودونو په نوم شهرت لري. د دې سرودونو پيل تر زېږدیز دوه زره کاله وړاندو مهالونو پوري اړه لري چي په شفاهي ډول د اريا ئيانو له خوا را نقل شوي او وروسته په سانسگريت ژبه ليکل شويدي.
په ريگويدا کي د هغوسيمو نومونه شته چي داريا ئيانو تر واک او ځواک لاندي وه. د دې سيمو زياته شميره په اوسني افغانستان کي د تاريخي جغرافيا پوهانو له لخوا پيژندل  شويدي. د بيلگي په توگه ،هريوا ( هرات ) هيراوتي ( دهراوت ) بلهيکه ( بلخ ) او نور يادولای شو. د سيمو پر نومونو سر بيره په ريگويدا کي د سندونو او غرونو نومنه هم راغلي چي بيلگه يې د منجوان  د غره نوم دۍ چي د اوسني نورستان او بدخشان ترمنځ  پيژندل  شوۍ دئ.
په ويدي سرودونو کي د اريا ئې قبيلو په اړه زيات مالومات  شته. د الينا په نوم قبيله ياده شوېده چي د اوسني الينگار اوسېدنکي وه ، د بولان اوسېدونکي يې د بهالانه په نوم يادکړيدي. دپکتها نوم هم ډير ياد شوۍ  چي د پښتون د کليمې پخوانۍ ډول دی. په ريگوېدا کي داسي توري هم شته چي په لږ بدلون اوس معمول دي ، د بيلگي په توگه  کورنۍ يې دکولا  ( کهول ) په نوم يادول ، د قبيلو مشر ته يې پتي  ويل اود څو يو ځای شويوقبيلو مشر يې د گرامه په نوم ياد کړيدئ ، چي د گرام کليمه چي د ستر او لوۍ مانا لري اوس هم په زياتو نومونو لکه باگرام او نورو کي ليدل کيږي.
سرچنه
سلام فرهنگي ټولنه له ويبپاڼه څخه
وېشنيزه:د افغانستان تاريخ
د تلپاتې پراختیا ۷ موخه
د تلپاتې پراختیا ۷ موخه (SDG 7 یا نړیواله ۷موخه) له ۱۷ تلپاتو موخو څخه ده چې په ۲۰۱۵ ز کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي ټولنې له خوا رامینځته شوې. موخه یې «د ټولو لپاره ارزانه، باوري، تلپاته او عصري انرژۍ ته د لاسرسي ډاډ ورکول دي».
دا موخه پنځه نورې موخې لري چې باید تر ۲۰۳۰ز کاله پورې ترلاسه شي. دا موخې د شپږو شاخصونو له خوا اندازه کېږي چې کولای شي موږ خپلو موخو ته نږدې کړي. له پنځو موخو څخه درې د «پایلې موخې» دي:عصري انرژۍ ته نړیوال لاسرسی، د تجدید وړ انرژۍ کې په نړیواله کچه زیاتوالی، د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی.
شالید
لکه څنګه چې د نړۍ نفوس په تلپاته توګه ډېرېږي، نو د هغو کسانو ترمنځ چې ددې هر څه د تامینولو توان لري او هغوی یې چې نه لري واټن ډېرېږي. د پایښت وړ پراختیا په اړه د ملګرو ملتونو په لوړه کچه سیاسي استازي وویل چې: «د نړۍ په کچه برېښنا ته د ښه لاسرسي سره سره، نږدې یو میلیارډه خلک له برېښنا پرته ژوند کوي او درې میلیارډه خلک د پاک پخلي اسانتیاوو ته لاسرسی نه لري او د کور دننه د خطرناکې ککړې هوا له ستونزو سره مخ دي.
ارزانه، پاکه او عصري انرژي
له پخوا څخه، خلکو د ډبرو سکرو او تېلو څخه د لومړنۍ انرژۍ په توګه د برېښنا د تولید په موخه کار اخیسته. د نړۍ هېوادونو چاپېریال ته ددې زیانونو په کتو سره د انرژۍ تولید لپاره د نورو بدیلونو په لټه کې شول (د نوې کېدونکې انرژۍ سرچینې) لکه:
نښې، شاخصونه او پرمختګ
SDG 7 پینځه نښې لري، چې په پنځو شاخصونو سره انداره کېږي چې باید تر ۲۰۳۰ کاله پورې دا
نښې ترلاسه شي. له پنځو نښو څخه درې یې (پایلې نښې) دي او دوه نورې «د نښو د ترلاسه کولو وسیلې) دي.
۱.۷ نښه: عصري انرژۍ ته نړیوال لاسرسی
د SDG 7 لومړۍ نښه ۷.۱ موخه ده:
«تر ۲۰۳۰ کاله پورې د ارزانه، باوري او عصري انرژۍ خدماتو ته د نړیوال لاسرسي ډاډ ترلاسه کول». دا موخه دوه شاخصونه لري:
۷.۲ نښه: په نړیواله کچه د نوې کېدونکې انرژۍ په سلنې کې زیاتوالی
د SDG 7 دویمه نښه، ۲.۷ نښه ده: «په نړیواله کچه تر ۲۰۳۰ز کاله پورې د نوې کېدونکې انرژۍ په ونډه کې د پام وړ زیاتوالی راوستل ».
دا یوازې یو شاخص لري: ۱.۲.۷ شاخص« د انرژۍ په وروستي مصرف کې د نوې کېدونکې انرژۍ ونډه » ده.
د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی
د SDG 7 درېیمه نښه ۳.۷ نښه ده: «تر ز۲۰۳۰ کاله پورې، په نړیواله کچه د انرژۍ په موثریت کې دوه برابره ښه والی».
دا یو شاخص لري: ۱.۳.۷ شاخص «د انرژۍ شدت د لومړنۍ انرژۍ او GDP له مخې اندازه کېږي».
۷ الف نښه: د پاکې انرژۍ په برخه کې څېړنې، ټیکنالوژۍ او پانګونې ته د وده ورکول
د SDG 7 څلورمه نښه ۷ الف نښه ده: «تر ۲۰۳۰ز کاله پورې، د پاکې انرژۍ، څېړنې او ټیکنالوژۍ ته د لاسرسي د اسانتیا لپاره نړیوالې همکارۍ ته وده ورکول، د نوې کیدونکې انرژۍ په ګډون، د انرژۍ موثریت او د فوسیل د سوځېدو پرمختللې ټیکنالوژۍ، او د پاکې انرژۍ زیربیناوو کې پانګونې ته وده ورکول دي».
۷ ب موخه: د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د انرژۍ د خدمتونو پراخوالی او لوړول
د SDG 7 پینځمه نښهه په دې ډول چمتو شوې: «د ۷ ب نښه: تر ۲۰۳۰ز کاله پورې، د زېربنا پراخول او د ټیکنالوژۍ لوړول ترڅو د مخ پر ودې هېوادونو لپاره د عصري او پایښت وړ انرژۍ خدمتونه وړاندې کړي، په ځانګړې توګه د لږ پرمختللو هېوادونو، مخ پر ودې کوچني ټاپوګان، او په وچه کې ایسار مخ پر ودې هېوادونه د خپلو اړوندو پروګرامونو سره سم خدمتونه وړاندې کړي».
دا یو شاخص لري: ۱.۵.۷ شاخص « د تلپاته پراختیایي خدمتونو لپاره د GDP د تناسب په اساس د انرژۍ د موثریت په برخه کې پانګه اچونه او د زیربینا او ټیکنالوژي لپاره د بهرنۍ پانګونې مستقیمې مالي مرستې اړینې دي» دی.
ساتونکې ادارې
ساتونکې ادارې د لاندې شاخصونو د راپور ورکولو مسولیت لري:
هر اړخیز پرمختګ او څارنه
د تلپاته پرمختګ په اړه د ملګرو ملتونو د لوړې کچې سیاسي فورم (HLPF) هر کال د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا تر نظارت لاندې د SDGs د نړیوالې څارنې لپاره غونډه کوي.
د کوویډ ۱۹ وبا
په ۲۰۲۰ز کال کې، COVID-19 وبا په روغتیایي مرکزونو کې د باور وړ او ارزانې برېښنا اړتیا په ګوته کړه. په یو شمېر سروې شویو مخ پر ودو هېوادونو کې د روغتیایي مرکزونو څلورمې برخې برېښنا نه درلوده او بله برخه یې ‍هم د بریښنا له بې نظمۍ سره مخ وه. .
له نورو SDGs سره اړیکې
SDGs ټول له یو بل سره تړلي دي. انرژۍ (SDG 7) د نږدې هرې لویې ننګونې او فرصت مرکزي برخه ده چې نړۍ نن ورځ ورسره مخ ده: په دې کې د بې وزلۍ له منځه وړل (SDG 1)، د جنډر برابروالی (SDG 5)، د اقلیم له بدلون سره موافقت (SDG 13)، د خوړو خوندیتوب (SDG 2)، روغتیا (SDG 3)، تعلیم (SDG 4)، پایښت لرونکي ښارونه (SDG 11) او ټرانسپورټ (SDG 9) شاملېږي.
SDG 7 او د اقلیم کمېدل (SDG 13) سره تړلي او د یو بل بشپړوونکي دي. د انساني جامعې کم پرمختګ او انرژۍ ته په نابرابره ډول لاسرسی په مستقیم ډول له یو بل سره تړاو لري. انرژۍ له بې وزلۍ او نابرابرۍ سره ډېره نږدې اړیکه لري ځکه چې پاکې انرژۍ ته د مېرمنو لاسرسی د روغتیا، تعلیم او تولیدي فعالیتونو لپاره اړین دي.
سازمانونه
د SDG 7 لپاره پینځه ساتونکې ادارې شتون لري چې په ګډه يې په ۲۰۱۲ز کال کې د انرژۍ د وروستي پرمختګ راپور خپور کړ:
په متحده ایالاتو کې مېشت سازمانونه
په متحده ایالاتو کې له دوه زرو څخه ډېر له مالیې څخه معاف شوي سازمانونه شتون لري چې د ملګرو ملتونو SDG 7 پورې اړوند مسئلو باندې کار کوي، د معلوماتو له مخې چې د داخلي عوایدو خدمتونو IRS سره ثبت شوي او د X4Impact له خوا راټول شوي دي. X4Impact د راکلفر بنسټ په ملاتړ، فورد بنسټ، هیولټ بنسټ او Giving Tech Labs په مرسته، په متحده ایالاتو کې د وړیا انلاین، ارزانې او پاکې انرژۍ وسیله جوړه کړه.
ولايتونه
د اداري وېش له مخې افغانستان په ٣٤ ولايتونو وېشل شوی او بيا وروسته همدا ولايتونه په ولسواليو وېشل شوي.
د افغانستان ولايتونه
د افغانستان ٣٤ ولايتونه :
کابل
بادغيس
بغلان
بلخ
دايکندي
فراه
فارياب
غزني
غور
هلمند
هرات
جوزجان
بدخشان
کندهار
کاپيسا
خوست
کونړ
کندوز
لوګر
ننګرهار
نيمروز
نورستان
روزګان
پکتيا
پکتيکا
پنجشېر
پروان
سمنګ
سرپل
تخار
وردگ
زابل
هومو
هومو (لاتیني کلیمه ده چې د "انسان" په معنا ده) ، یا په (بل ډول له منځه تللي) هغه Australopithecus جنس کې راڅرګند شوی ډول دی، چې د هومو سیپي ینس (ننني ځیرک انسانان) شته ډولونه په کې شامل دي او یو شمېر ورک شوي ډولونه یې یا د دوی په اجدادو ډلبندي شوي یا له عصري انسانانو سره نږدې تړاو لري (د ډولونو پر بنسټ)، په ځانګړې توګه د هومو ایرکتوس او هومو نیندرتالینسیس ډولونه. دا جنس یوازې دوه میلیونه کلونه وړاندې، د هومو هابیلیس په بڼه راڅرګند شو. هومو، د پارانتروپوس ډول سره یوځای، ښایي د آسټرالیوپیتیکوس افریقیانوس خور وي چې په خپله د پان، چیمپینزیانو (بیزوګانو) له نسب څخه جلا شوی و. The line to the earliest members of Homo were derived from Australopithecus, a genus which had separated from the Chimpanzee–human last common ancestor by late Miocene or early Pliocene times. <!--why is the entire Chimpanzee–human last common ancestor article reproduced in this footnote? with date estimates by several specialists ranging from 13 million years ago to more recently than six million years ago. "Patterson et al. suggest that the apparently short divergence time between humans and chimpanzees on the X chromosome is explained by a massive interspecific hybridization event in the ancestry of these two species. However, Patterson et al. do not statistically test their own null model of simple speciation before concluding that speciation was complex, and—even if the null model could be rejected—they do not consider other explanations of a short divergence time on the X chromosome. These include natural selection on the X chromosome in the common ancestor of humans and chimpanzees, changes in the ratio of male-to-female mutation rates over time, and less extreme versions of divergence with gene flow. I therefore believe that their claim of hybridization is unwarranted." see current estimates regarding complex speciation.-->
هومو ساپینز (له اناتومي پلوه عصري عاقل انسانان) نږدې له  ۳۰۰،۰۰۰ نه تر ۲۰۰،۰۰۰ کلونه پخوا، په ډېر احتمال سره په افریقا کې راڅرګند شول او Homo neanderthalensis په ورته وخت کې، په اروپا او لویدیځه آسیا کې راڅرګند شول. هومو سیي ینس ښایي ۲۵۰،۰۰۰ کلونه پخوا او په دقیق ډول ۱۳۰،۰۰۰ کلونه پخوا، له افریقا څخه په څو څپو کې خپاره شول. سویلي خپرېدل نږدې له ۷۰ نه تر ۵۰،۰۰۰ کلونه پخوا پیل شول، چې ۵۰،۰۰۰ کلونه وړاندې د یوریشیا او اوشینیا د پرله پسې ښکېلاک لامل شو. په افریقا او یوریشیا دواړو کې هومو سیپي ینس، له لرغونو انسانانو سره ولیدل او ورسره یوځای شول. داسې انګېرل کېږي چې ،د انسان جلا لرغوني (غیر سیپي ینس) ډولونه، نږدې ۴۰،۰۰۰ کلونه پخوا، (د نیندرتال له منځه تللو) پورې، ژوندي پاتې شوي دي چې د هایبرایډ(پیوندي ډولونو) احتمالي پایښت، تر ۱۲،۰۰۰ کلونو وروستیو پورې احتمال درلود.
نومونه او ډلبندي
ان نن هم د هومو نسل، په سمه توګه نه دی پېژندل شوی. له هغه وخته چې د انسان د فوسیل لومړنی ریکارډ، په کراره توګه له ځمکې څخه په را څرګندېدلو پیل وکړ، د هومو نسل حدود او تعریفونه، په کمزورې توګه تعریف شول او په پرله پسې توګه بدلېدل. دا چې په دې اړه فکر کولو لپاره هېڅ دلیل موجود نه و، چې دا به اضافي غړي ولري. کارل لینیوس ان د هومو تعریفولو زحمت ونه کړ، کله چې هغه په لومړي ځل په ۱۸مه پېړۍ کې، د انسانانو لپاره جوړ کړ. د Neanderthal کشف لومړی جلد راووړ.
د هومو نسل ته په خپله د ډلبندۍ نوم ورکړل شوی، څو وړاندیز وکړي چې، د دې غړي ډولونه د انسان په توګه ډلبندي کېدلای شي. د ۲۰مې پېړۍ په لسیزو کې د مایوسین وروستیو او د پیلوسین لومړنيو وختونو څخه، له انسان وړاندې او د انسان لومړنيو ډولونو د فوسیلونو موندنو د ډلبندۍ په اړه، د  بحث کولو لپاره یوه بډای(شتمن) ترکیب تولید کړ. اسټرالیوپیتیکوس څخه د هومو د تعریف - یا په حقیقت کې له Pan څخه د هومو دپېژند په اړه پرله پسې بحث شته دی، ځکه چې یوه ډله ساینس پوهان استدلال کوي چې، د چمپینزي دوه ډولونه، باید د Pan پر ځای د هومو له نسل سره ډلبندي شي. ان داسې چې، د هومو د فوسیلونو ډلبندي، له دغو شواهدو سره سمون خوري: (۱) په هوموهابیلیس کې دوه پښې لرونکی انسان، له څلورو میلیونو څخه ډېر کلونه پخواني آسټرالیوپیتیکوس څخه په میراث اخېستل شوی دی، لکه څنګه چې د لیتولي د پښو په نښو سره ښودل شوي او (۲) د انساني سامان الاتو کلتور ، ۲.۵ میلیونه کلونه پخوا پیل شوی دی.