cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د بروکسل (ښار)
د سړک ترافیک
څخه پاکه شوه، په اروپا کې د موټر څخه پاک دوهم لوی مرکز، له وینس وروسته.
اورګاډي
ټول ملي مسافر وړونکي اورګاډي چې په بروکسل کې زنګ وهي په بروکسل - شمال ، بروکسل - مرکزي او بروکسل - سویل کې ودریږي. بروکسل-کاپیلیکرک او کانګریسکې، د شنبې، یکشنبه او په عامه رخصتیو کې تړل کیږي خو یوازې یو څو محلي اورګاډي ودریږي. نامور او لوګزامبورګ ته ټول ریل ګاډي د بروکسل-لوګزامبورګ سټیشن او بروکسل-شومان سټیشن چې اروپایی ادارو ته نږدې دي حرکت کوي.
له بروکسل څخه نورو ښارونو ته لکه امستردام ، روټردام ، لندن ، کولون ، پاریس ته د اورګاډي له لارې نږدې 2 ساعتونو کې رسیدلی شي. لیل (لیل) حتی د بروکسل څخه د یو ساعت په اوږدو کې دی. فرانکفورت ، لیون او سټراسبورګ ته د اورګاډي سفر 3-4 ساعته وخت نیسي. د مارسیل, مونټپیلیر او نیس ته اورګاډي هم شتون لري.
عامه ترانسپورت
د بروکسل میټرو 60 سټیشنونه لري چې په دوه محورونو کې چلېږي. له اپریل 2009 راهیسې د میټرو لاین نور هم پراخ‌ شوی. دلته د ټرام پراخه شبکه هم شتون لري ، د شمال - سویل اړیکې د هغې د جاذبې مرکز په توګه (جنوب سټیشن - بیورس - شمالي سټیشن ، د اورګاډي شمال - سویل ارتباط سره موازي). د ټرام ځینې لارې د فلیمش غاړه Vlaamse Rand کې ځایونو ته ځي، لکه
د بسونو پراخه شبکه ډاډ ورکوي چې د بروکسل - پلازمینې سیمې شاوخوا شاوخوا هر ځای د عامه ترانسپورت لخوا د لاسرسي وړ دی. د بروکسل - پلازمینې سیمه کې ځایی ټرانسپورټ په عمده توګه د ستیب STIB لخوا ترسره کیږي. د Flanders په تړاو ترانسپورت په عمده توګه د لاين De Lijn لخوا چمتو کیږي، والونیا ته ترانسپورت په عمده توګه د تیک TEC لخوا ترسره کيږي.
د بروکسل څخه مشهور شخصیتونه
50.84667°N, 4.35472°W
۱۰۹ (عدد)
۱۰۹ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰۸ څخه  مخکي او د ۱۱۰ وروسته موجود دي.
په کیمیا کې
۱۰۹ د مېټېنېټريوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۰۹ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
بېوزلي
بېوزلي د لږ مادي پانګې او عاید لرلو حالت دی. بېوزلي ټولنیز، اقتصادي او سیاسي لاملونه او اغېزې لري. په اقتصاد او احصایه کې د بېوزلۍ د کچې معلومولو لپاره دوه اصلي معیارونه شته: د رښتینې بېوزلۍ په معیارونو کې عاید د لومړنیو شخصي اړتیاوو، لکه: خوړو، جامو او سرپناه د اړتیاوو پوره کولو سره پرتله کېږي. نسبي بېوزلۍ بیا هغه مهال اندازه کېږي، کله چې یو کس په یوه ټولنه او یو مهال کې د نورو په پرتله د ژوند کولو لږ تر لږه معیارونه، نه شي پوره کولای. له همدې امله د نسبي بېوزلۍ پېژند له یوه هېواده تر بله او له یوې ټولنې تر بلې توپیر لري.
د شمېرو له مخې، په ۲۰۱۹ ز کال کې، د نړۍ ډېری وګړو په بېوزلۍ کې ژوند کاوه: (د پېرلو د توان له مخې په ډالر) ۸۵٪ سلنه وګړو د ورځې له ۳۰ ډالرو څخه په کمو ژوند کاوه، دوه درېمه برخه له ۱۰ ډالرو څخه په کمو ژوند کاوه او ۱۰٪ د ورځې له ۱.۹۰ ډالرو څخه په کمو ژوند تېراوه (سخته بېوزلي). ان کله چې یو شمېر هېوادونه اقتصادي وده تجربه کوي، د منځني عاید لرونکو هېوادونو بېوزله وګړي د خپل هېواد له زیاتې شوې پانګي کافي ونډه نه شي ترلاسه کولۍ، څو له بېوزلي ووځي. دولتي او نا دولتي سازمانونو د بېوزلي د له منځه وړلو په موخه ګڼ شمېر سیاستونه او پروګرامونه، لکه: کلیوالي سیمو ته د برېښنا رسول او یا هم په ښاري سیمو کې د استوګن ځایونو برابرول تجربه کړي. د بېوزلۍ د له منځه وړلو په موخه نړیوال سیاستونه د تلپاتې ودې په لومړۍ موخه کې لنډیز شوي: "د بېوزلۍ نشتوالی".
ټولنیز ځواکونه، لکه: جنسیت، ناتواني، نژاد او قومیت کولای شي، د بېوزلي مسایل پیاوړي کړي – ښځې، ماشومان او لږه کي د بې وزلۍ نابرابر بار پر اوږو وړي. په دې سربېره ، بېوزله کسان د ټولو ټولنیزو ستونزو، لکه د صنعت د چاپېریالي اغېزو، اقلیمي بدلونونو، طبیعي پېښو او یا د هوا د موسمي ستونزو پر وړاندې ډېر زیان منونکي دي. بې وزلي کولای شي، ټولنیزې ستونزې نورې هم پسې سختې کړي، په بېوزلو ټولنو اقتصادي فشارونه د ځنګلونو د له منځه تلو، ژویو د له منځه تلو او قومي شخړو لامل کېږي. له همدې امله، د تلپاتې ودې موخې او د نړیوالو سیاستونو پروګرامونه، لکه له کوېډ -۱۹ وبا څخه د نړیوال خلاصون پروګرام، له ټولو ټولنیزو موخو سره د بېوزلۍ د له منځه وړلو په اړیکه ټینګار کوي.
پېژند(تعریف) او رېښه موندنه
د بېوزلۍ (poverty)کلیمه، له پخوانۍ (نورمان) فرانسوي کلمې poverté (اوسنۍ فرانسوي: pauvreté) او لاتین paupertās یا pauper (poor) اخیستل شوې ده.
د بېوزلۍ اړوند ډېر تعریفونه، د هغو شرایطو له مخې چې بېوزلي رامنځته کوي، شتون لري او په معمول ډول هغو حالتونو ته اشاره کوي، چې له مخې یې یو کس او یا هم یوه ټولنه د ژوند کولو لپاره د ټاکل شوو معیارونو لپاره کافي مالي او ضروري سرچینې نه لري.
ملګري ملتونه: په بنسټیز ډول، بېوزلي د انتخاب لرلو او فرصتونو په برخه کې ناتواني او د انساني کرامت له منځه تلل دي. دا په ټولنه کې د اغېزمن ګډون په موخه د لومړنیو وړتیاوو د نه لرلو په معنا دی. دا په دې معنا چې یوه کورنۍ د خوراک او څښاک لپاره پوره څه ونه لري، ښوونځی او روغتون نه وي چې ولاړ شي، ځمکه ونه لري، چې د خپلو خوړو د تیارولو په موخه په کې څه وکري، یا دنده ونه لري چې، د ژوند تېرولو په موخه معاش ترلاسه کړي او یا هم پور ته لاسرسی ونه لري. دا د نا امنۍ، کمزورتیا او د شخص، کورنۍ او یا هم ټولنې د ګوښه کولو په معنا دی. دا تاوتریخوالي ته د زمینې د برابرېدو، په ګوښه او نازک چاپېریال کې د ژوند کولو او د څښاک پاکو اوبو او حفظ الصحې ته د نه لاسرسي په معنا دی.
نړیوال بانک: بېوزلي په ژوندانه کې هوساینې ته نه لاسرسی دی او ګڼ شمېر اړخونه رانغاړي.چې په کې کم عاید او د عزتناک ژوند کولو لپاره لومړنیو توکو او بنسټیزو خدمتونو ته د لاسرسي په موخه ناتواني شاملېږي. په بېوزلۍ کې ټیټه روغتیايي او د زده کړو کچه، پاکو اوبو او حفظ الصحې ته لږ لاسرسی، فزیکي ناخوندیتوب، د غږ نشتوالی او د ښه ژوند په موخه د کافي وړتیاوو او فرصتونو نشتوالی شاملېږي.
روغتیا
په نړۍ کې نږدې یو په درې مړینې – په کال کې ۱۸ میلیونه او په ورځ کې ۵۰۰۰۰ – د بې وزلۍ اړوند لاملونو دي. د ښځو او ماشومانو په ګډون هغه وګړي، چې په مخ پر ودې هېوادونو کې ژوند کوي، د نړیوالې بېوزلۍ او د بېوزلۍ له سختو اغېزو سره مخامخ دي. هغه وګړي چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، په نامتناسب ډول له لوږې او له خوارځواکۍ او نورو ناروغیو رنځېږي، ژوندانه ته لږ هیلې لري. د نړیوال روغتیايي سازمان د راپور له مخې: د نړیوالې عامې روغتیا پر وړاندې لوږه او خوارځواکي یوازنی ګواښ دی او همدارنګه خوارځواکي د ماشومانو د مړینې تر ټولو لوی لامل دی، چې د ماشومانو د مړینې د نیمو پېښو لامل ګرځي.
په اسیا او د افریقا د صحرا په سویلي هېوادونو کې د ماشومانو د زېږون پر مهال له ۹۰٪ زیاتې میندې مري، په داسې حال کې چې په پرمختللو هېوادونو کې دغه کچه له ۱٪ څخه ټیټه ده. دا هم څرګنده شوې ده چې: هغه کسان چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، په خپل ژوند کې د معلولیت یا ناتوانۍ له لوړې کچې سره مخامخ دي. عفوني ناروغۍ، لکه:  ملاریا او توبرکلوز له پانګونې او تولید څخه د روغتیايي او اقتصادي سرچینو په انحراف کولای شي بېوزلي ته دوام ورکړي؛ په یو شمېر مخ پر وده هېوادونو کې ملاریا د ناخالصه کورنیو تولیداتو د ودې کچه تر ۱.۳٪  راکموي. ایډز هر کال د افریقا وده ،له ۰.۳ سلنه  څخه تر ۱.۵ سلنه راکموي.
لوږه
د ژوندانه په لګښتونو کې زیاتوالی د دې لامل کېږي چې بېوزلي کسان د توکو د پېرلو لږ وړتیا ولري. بېوزلي کسان د بډایه کسانو په پرتله د خپلې سرمایې ډېره برخه په خوړو لګوي. له همدې امله بېوزله کورنۍ او هغه چې بېوزلۍ ته نږدې دي، د خوراکي توکو په بیوکې له زیاتوالي ډېر زیان منونکي دي. د بېلګې په توګه: د ۲۰۰۷ ز کال په وروستیو کې د حبوباتو په بیه کې زیاتوالی په یو شمېر هېوادونو کې د خوړو اړوند لاریونونو شاهد و. نړیوال بانک خبرداری ورکړی دی چې ۱۰۰ میلیونه وګړي، په سختې بېوزلۍ کې له ډوبېدو سره مخامخ دي. هر کال نږدې ۱۱ میلیونه ماشومان، چې په بېوزلي کې ژوند کوي ،له پنځه کلنۍ وړاندې مري. هره شپه ۱.۰۲ میلیارده وګړي، په وږې ګېده ویده کېږي. د نړیوالې لوږې د شاخص له مخې په ټوله نړۍ کې د افریقا د سویلي صحرا هېوادونه له ۲۰۰۱ – ۲۰۰۶ ز کال پورې د خوارځواکۍ لوړه کچه لري.
ذهني روغتیا
یوه اروايي څېړنه چې د څلورو اروا پوهانو له خوا د اروا پوهنې د علم د کنوانسیون د پرانیستې (افتتاحیې) پر مهال ترسره شوې. د دغې څېړنې پایلې ښيي چې هغه وګړي چې په مالي ثبات کې ژوند کوي او یا هم د ټیټ ټولنیز اقتصادي حالت ((SES لاندې راځي، د هغه داخلي فشار له امله چې پر دوی ور تپل کېږي، له ادراکي پلوه ناسم چلند کوي. دغه څېړنه ښيي چې، اندېښنه رامنځته کوونکي عوامل، لکه: لږ عاید، نا کافي روغتیايي خدمتونه، تبعیض او په جرمي پېښو کې ګډېدل ټول له رواني ستونزو سره مرسته کوي.
زده کړې
څېړنې ښيي چې، هغه ماشومان چې په لږعاید لرونکو کورنیو کې ژوند کوي، د زده کړو په ډګر کې د لږ لاسته راوړنو له ستر ګواښ سره مخامخ دي. په پایله کې، هغه ماشومان چې په بېوزلۍ کې ژوند کوي، د هغو په پرتله چې ښه ژوند لري، په ټولګي کې د خپلې درجې د له لاسه ورکولو له ګواښ سره مخامخ دي، د ښوونځي په درسي ساعتونو کې مضر ځایګی نیسي او ان کله هم خپلې لوړې زده کړې پای ته نه رسوي.
د رهبرۍ شورا
د رهبرۍ شورا یوه شورا ده چې د افغان طالبانو له مشرانو جوړه او له ۲۰۰۱ز کال راهیسې فعالیت کوي.
په اردن کې بشري حقوق
په اردن کې د بشري حقونو حالت د منځني ختیځ له نورو هېوادو ښه یا هغو ته ورته دی. د بشري حقونو د څار د سازمان د ۲۰۱۸ ز کال په جنورۍ کې د را پور په بنسټ، که څه هم په وروستیو کې د دې هېواد په قوانینو او مقرراتو کې پراخه اصلاحات را منځ ته شوي دي، خو د بیان د ازادۍ په څېر د نورو بنسټیزو حقونو څخه سرغړونې دوام لري.
د آزادۍ کور د بنسټ د ۲۰۲۱ ز کال کې په را پور کې اردن د پنځم ډېر آزاد عربي هېواد په توګه درجه بندي شوی دی، خو بیا هم "غیر آزاد" ګڼل کېږي. د  د موکراسۍ بنسټ د ۲۰۲۰ ز کال په شاخص کې د استبدادي رژیم په توګه طبقه بندي شوی دی.
تاریخچه
د اردن هېواد ۲۰۱۱ ز کال لاریونونه نا ارامه تونس او مصر ته هم و غځېدل. څو زره اردنیانو په عمان (پلازمېنه) او نورو ښارونو کې د ۲۰۱۱ ز کال د جنورۍ په میاشت کې د حکومت د فساد، د بیو د لوړېدو، بې وزلۍ او لوړې بیکارۍ له امله اونیز لاریونونه وکړل. په ځواب کې، دویم پاچا عبدالله  خپل لومړی وزیر تبدیل کړ او د اصلاحاتو د راوستلو لپاره یې د ملي خبرو اترو کمیسیون جوړ کړ. پاچا نوي لومړي وزیر ته امر وکړ چې "د ریښتینو سیاسي اصلاحاتو د بهیر د پیلولولو لپاره ګړندي، ثابت او عملي ګامونه پورته کړي،" ترڅو "دموکراسي پیاوړې" او د اردن خلکو ته د "باعزته ژوند، چې د دوی حق دی" چمتو کړي. پاچا د سیاست او عامه آزادیو په اړه د قوانینو د "سملاسي بیاکتنې" امر وکړ چې له هغه وخت راهیسې، راپورونو لومړنۍ ښې پایلې ښودلې، خو لا تر اوسه هم کار ته اړتیا لیدل کېږي.
د عرب د ولسواکۍ د ۲۰۱۰ ز کال شاخص، د عرب د ریفورم د نوښت په ترڅ کې د ډموکراتیکو اصلاحاتو له اړخه اردن د پنځلسو عربي هېوادونو تر منځ  په لومړی ځای کې راو ستی.
ولسواکي
د اردن هېواد د اساسي قانون پر بنسټ یو شاهي نظام دی، چې د دویم پاچا عبدالله بن حسین له خوا اداره کېږي. اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک په پاچا متمرکزوي. اساسي قانون اجرائیوي او مقننه واک د پاچا تر تمرکز لاندې راوړي.
اردن دوه د دوو مجلسونو مقننه لري، چې یو یې ملي شورا او بل د استازو کور دی. په ملي شورا کې د مشرانو جرګه (د سنا مجلس چې د پاچا له خوا ټاکل کېږي) او ولسي جرګه ده، چې د ټاکنو له لارې را منځ ته کېږي، شامل دي. د دواړو مجلسو غړي د څلورو کلونو لپاره ټاکل کېږي. په سنا کې ۶۰ څوکۍ او د استازو په کور کې ۱۲۰ څوکۍ ځای لري. د استازو په په کور کې د ښځو لپاره ۱۲ څوکۍ، د عیسوي نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ، د کوچیانو نوماندانو لپاره ۹ څوکۍ  او د چیچیني یا سرکیسي استازو لپاره ۳ څوکۍ ځانګړې شوې دي. د سنا مجلس د استازو مجلس ته مسؤل دی او "د نه باور رایې" له لارې ګوښه کېدای شي. پاچا کولای شي ملي شورا منحل او نوې ټاکنې تر سره کړي. د ۲۰۰۹ ز کال د نومبر په ۲۴مه نېټه، پاچا عبدالله دا ‌ډول کار وکړ او د ۲۰۱۰ ز کال د نومبر د میاشتې تر ټاکنو پورې، د فرمان له لارې حکومت دوام وکړ. پارلماني ټاکنې د نړیوالو څارونکو له خوا د اعتبار وړ بلل شوې دي. پاچا ټول قوانین لاسلیک او اجرا کوي، مګر د هغه د ویټو واک د ملي شورا د دوه پر درېیمې برخې رایو په وسیله رد کېدلای شي. قضايي څانګه، په بشپړه توګه خپلواکه ده او امنیتي ځواکونه ملکي چارواکو ته راپور ورکوي.
اتباعو ته قانون، د پاچا یا حکومت د بدلولو حق نه ورکوي. پاچا کولای شي چې لومړی وزیر، کابینه، د سنا مجلس او قاضیان و ټاکي او ګوښه کړي، پارلمان منحل کړي، پوځ ته امر وکړي او د عامه پالیسیو د لویو نوښتونو مسیر وټاکي. د لومړي وزیر د سپارښتنې پر بنسټ، کابینه د عمان، وادي موسی (پیترا) او عقبه، چې یو ځانګړي اقتصادي زون دی، ښاروالان ټاکي. د نورو 93 ښاروالیو ښاروالان د ټاکنو له لارې ټاکل کېږي.
په اردن کې د مخالف ګوند خوځښتونه قانوني دي او د اردن په سیاسي بهیر کې ونډه لري. حکومت سیاسي ګوندونو او نورو ټولنو ته جواز ورکوي او په غیر جواز لرونکو سیاسي ګوندونو کې غړیتوب منع کوي. له ۵۰ څخه ډېر جواز لرونکي سیاسي ګوندونه شته دي، خو په ملي کچه یوازې یو څو یې د پام وړ اغېزه لري.
د منځني ختیځ او شمالي افریقا په سیمه کې د ۱۹ هېوادونو تر منځ اردن شپږم ځای لري، د شفافیت د نړیوال سازمان د  ۲۰۱۰ ز کال د فساد د شتون په شاخص (CPI) کې، چې ۱ شمېره په ډېر لږ فساد دلالت کوي، د نړۍ له ۱۷۸ هېوادونو څخه اردن ۵۰ ځای لري. د CPI نمرې له صفر (ډېر فاسد) څخه تر ۱۰ (ډېر پاک) دي، چې اردن په کې ۴.۷ نمرې خپلې کړې دي. اردن د فساد په وړاندې د ملګرو ملتونو کنوانسیون د ۲۰۰۵ ز کال  په فبروري کې تصویب کړ او د دې کنوانسیون د پلي کولو د هڅو په پراختیا کې ، د سیمې په کچه مشري هم په غاړه درلوده.
عیسویت په عصري (مدرن) زمانې کې
د عیسویت (مسیحیت) دین اړوند عصري عیسویت تاریخ د ۱۵مې پېړۍ له پیل نه د دویمې نړیوالې جګړې تر پایه پورې دی، چې د عصري دورې په لومړنۍ او وروستۍ برخو یې وېشلای شو. د عصري دورې لومړنۍ برخې اړوند د عیسویت تاریخ د اکتشافاتو او سپړنو له دورې سره سمول لري او معمولاً له پروتستاني اصلاحاتو ۱۵۲۵ – ۱۵۱۷ ز کلونه (معمولاً تر ۱۵۰۰ ز کلونو) سره پیل کیږي او د ۱۸مې ز پېړۍ په وروستیو کې د صنعتي انقلاب او هغو پېښو په پلیدو سره پای ته رسېږي، چې په ۱۷۸۹ز کال کې د فرانسې د انقلاب لامل شوې. په دې برخه کې د کاتولیک کلیسا او اصلاحاتو ضد د پروتستان اصلاحات په کې شامل دي او د مسیحیت د کشف دوره د اکتشافاتو اړوند دورې په لړ کې ټولې نړۍ ته وده وکړه. په دې توګه عیسویت د نړۍ په تر ټولو لوی دین بدل شوی دی.
ارتودوکس د عثماني حکومت لاندې
په ۱۴۵۳ز کال کې قسطنطنیه د عثماني سترواکۍ لاس ته ورغله. په عثماني حکومت کې د یونان ارتودوکسي کلیسا د یوې خپلواکې برخې په توګه د پام وړ واک ترلاسه کړ. ایکومینیکل کلیسا (د ټولې نړۍ اړوند کلیسا) د ټول «یوناني ارتودوکس ملت» (عثماني اداري واحد) مذهبي او اداري واکمن و، چې د سترواکۍ ټول ختیځ ارتودوکس اړوند څانګې په کې شاملې وې. د عثمانیانو د فتحې او دغه راز د قسطنطنیې د سقوط په پایله کې د بالکان او نږدې ختیځ اړوند ټوله ارتودوکس ټولنه په ناڅاپي توګه له لویدیځ څخه جلا شوه.
د راتلونکو څلور سوه کلونو لپاره به په یوه متخاصمې او دښمنې اسلامي نړۍ کې ښېکل شي، چې له مذهبي او کلتوري پلوه یې لږ څه مشترکات ورسره درلودل. دا یو څه اندازه د هغه جغرافیایي او فکري محدودیت له امله دی، چې د شپاړسمې پېړۍ اړوند اروپا کې د اصلاحاتو په لړ کې د ختیځ اړوند ارتودوکس غږ اورېدل شوی نه و. په پایله کې دا اړین کلامي بحث تر ډېره د ارتودوکسونو لپاره عجیب او تحریف شوی ښکاري. هغوی هیڅکله په دې بحث کې برخه نه ده اخیستې او له همدې امله نه اصلاح او نه هم د اصلاحاتو ضد برخې د هغوی د دیني ټولګې اړوند نه دي.
اسلام نه یوازې دا چې عیسی(ع) یې د یوه ستر پیغمبر په توګه پیژني، بلکې مسیحیان یې د بل اهل کتاب په توګه زغملي او ښه سلوک یې ورسره کړی دی. په دې توګه کلیسا خاموشه او ړنګه نه شوه او نه یې هم د زده‌کړو او سلسله مراتبو په بهیر کې د پام وړ ګډوډۍ او بې نظمۍ رامنځته شوي، بلکې کلیسا خپل فعالیت ته دوام ورکړ. یو له هغو لومړیو فعالیتونو څخه چې محمد فاتح ترسره کړ، دا و چې کلیسا ته یې اجازه ورکړه، تر څو د ګینادوس سکالیرس په نامه خپل نوی سرپرست رئیس وټاکي، ایاصوفیا او پارتنون چې کابو د ۱۰۰۰ کلونو لپاره مسیحي کلیساوې وې، دواړه په ښکاره توګه په جوماتونو بدلې شوې؛ خو بیا هم په قسطنطنیه او نورو ځایونو کې بې شمیره نورې کلیساوې د عیسویانو په لاس کې پاتې شوې. پر دې سربېره دا د یادونې وړ ده، چې د سرپرست یا پلار اوسېدو اړوند موقعیت او د بهیرونو لړۍ یې په سمه او ارزښتمنه توګه تقویه شو او ځواک یې هم زیات شو. هغوی په عثماني ځمکو کې پر ټولو مسیحیانو باندې مدني او دغه راز کلیسایي ځواک درلود. لکه څنګه چې اسلامي قانون د قومیت او مذهب ترمنځ هیڅ توپیر نه کوي، ټول عیسویان، پرته له دې چې د دوی ژبه یا قومیت وي، ټول یې یو ملت یا واحد ملت ګڼل کیږي. په دې توګه سرپرست یا د کلیسا مشرد تر ټولو لوړې رتبې په توګه له مدني او مذهبي اقتدار څخه برخمن شو او د مسیحي ارتودوکس د ټول جمعیټ عمومي رئیس او مشر شو. عملاً دا په دې معنا و، چې د عثماني حکومت په خاوره کې د ارتودوکس ټولې کلیساګانې د قسطنطنیې تر کنترول لاندې وې. له همدې امله د مشر پالنې او مشرۍ اړوند اقتدار او د قضایي پولو کچه یې خورا پراخه شوه.
په هر حال دا حقوق او امتیازات، د عبادت او مذهبي تشکیلاتو د ازادۍ په ګډون ډېری وخت په اصل کې تأمین و؛ خو په ندرت به یې له واقعیت سره مطابقت درلود. د مشر او کلیسا قانوني امتیازات په حقیقت کې د سلطان او عالي مقام په رحم او هوس پورې تړاو درلود، حال دا چې ټول مسیحیان د دویمې درجې اتباعو په توګه ګڼل کېده. پر دې سربېره د ترکیې فساد او وحشت یوه افسانه نه وه. په دې کې شک نشته، چې همدا «کافر» مسیحي و، چې دا هرڅه یې د نورو په پرتله ډېر تجربه کړل. همدارنګه په دې پیړیو کې د عیسویانو عمومي وژنې هم نامعلومې نه وې. ویجاړونې هم د کلیسا لپاره دا واقعیت و، چې د مسیح لپاره یې شاهدي نه شوه ورکولای. د مسلمانانو په منځ کې تبلیغي کار ډېر خطرناک او په واقعیت کې ناشونی و، حال دا چې اسلام منل او مسلمانېدل بیخي قانوني او روا و. هغه کسان چې اسلام یې منلی و او بېرته ارتودوکس ته راوګرځېدل ټول یې د مرتد په توګه ووژل شول. هیڅ ډول نوې کلیساوې جوړېدای نه شوې او حتی د کلیسا د زنګونو غږول هم منع وو. د مسیحي ملایانو روزنه او عیسوي زده‌کړې په بشپړه توګه بندې شوې یا دا چې بیخي ابتدايي عناصرو ته راټیټې شوې.
فساد
د ارتودوکس کلیسا ځان د ترکیې د اداري فساد اړوند سیسټم تابع ګڼه. د پاچاهۍ تخت به تر ډېره په لوړه بیه پلورل کېده، حال دا چې د نوې پاچاهۍ پانګونې به حکومت ته د درنو تادیاتو سره مل وې. د خپلو زیانونو د جبرانولو لپاره به یې سراسقفانو / سرپرستانو او د پاچاهۍ استازو به د کلیسا له اړوندو سیمو او د هغوی مسیحي ملایانو څخه مالیه اخیستله. د پاچاهۍ تاج او تخت هیڅکله خوندي نه و. د پنځلسمې او نولسمې پیړۍ تر منځ بیخي لږ شمیر مشران یا حکومتي سرپرستان د واک پر مهال په طبیعي مرګ مړه شول. جبري راپرځول، جلاوطنۍ، په دار ځړول، ډوبېدل او د مشرانو یا حکومتي سرپرستانو مسمومیتونه په واضح ډول ثبت شوي دي. خو که چیرې د مشر یا سرپرست موقعیت به ناامنه و، نو درجه بندۍ به یې هم خوندي نه وه. د ۱۸۲۱ ز کال د عیسوي اختر (Easter) د یکشنبې په ورځ د پاچاهۍ پر دورازې باندۍ د پنځم ګریګوري پاچا په دار راځړول د دوه سراسقف یا والیانو او دولسو مسیحي ملایانو له اعدامولو سره مل وو.
دیوشیرمه (Devshirmeh)
دیوشیرمه د عثماني سلطانانو په وسیله له فتح شویو عیسوي سیمو څخه د ځوانانو د راټولولو سیسټم و، چې د منظم مالیې ټولولو سیستم یوه بڼه وه، ترڅو له دې ځوانانو نه وفاداره اردو رامنځته کولو لپاره (چې پخوا به په لویه کچه دا اردو له جنګي اسیرانو نه جوړېده)، د «جنچریانو Janissaries» په نامه د پوځي مدیرانو اړوند طبقې جوړولو، یا هم د نورو خدمتکارانو او نوکرانو لکه په حمامونو کې د کارمندانو پوره کولو لپاره ترې ګټه واخلي. د devşirme کلمه په عثماني ترکي ژبه کې د «راټولولو» په معنا ده. هغه ځوانان او هلکان به چې په دې توګه عثمانیانو ته سپارل کېده، هغوی به د «غلمان ghilman» یا «تازه کاره هلکان acemi oglanlar» په نامه یادیدل.
رومي کاتولیکي ماموریتونه / مذهبي پلاوي
رومي کاتولیک کلیسا د بومي خلکو د مذهب بدلولو لپاره ځینې ماموریتونه رامنځته کړل. په همدې وخت کې یو شمېر مبلغینو لکه جیسویتسیانو، اګوستینیانو، فرانسیسیانو او دومینیکنیانو اسیا او لرې ختیځ برخو ته حرکت وکړ. پرتګالیانو ځینې پلاوي افریقا ته واستول. په چین کې د Matteo Ricci Jesuit ماموریت نسبتاً سوله ییز و او په چینایي فکر کې یې د کاتولیک عقیدې په منلو ټینګار کاوه، د نورو په منځ کې یې مړو ته د احترام کولو اجازه ورکوله. واتیکان له دې هرڅه سره مخالفت وکړ او په ۱۶۹۲ او ۱۷۴۲ ز کلونو کې یې د چینایي دودونو په نامه اړوند شخړه کې هر ډول موافقت منع کړ. د روم د کاتولیکي کلیسا په اساسي رول سره د پرتګال کاتولیک سترواکۍ او د اسپانیا سترواکۍ پراختیا د دې لامل شوه چې د امریکا بومي خلک لکه ازیتکیان او اینکایان مسیحي شي؛ خو تر ۱۹مې پېړۍ پورې باید دا پلاوي د هسپانوي او پرتګالي حکومتونو او اردو تر نظر لاندې فعالیت کړی وای.
د ډيورنډ کرښه (کتاب)
د حبيب الله غمخور ليکل شوی کتاب دی چي لا تر اوسه په چاپي بڼه نه دی راوتلۍ.
وېشنيزه:کتابونه
سفر مراد نيازوف
سفر مراد نيازوف د تورکمنستان پخوانی ولسمشر وو.
۷ ډيسمبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
ویکیپیډیا آسيا مياشت/2019
{{WAM
{{Clickable button 2|خپله ونډه وسپارئ|url=https://tools.wmflabs.org/fountain/editathons/asian-month-2019-ps/add|class=mw-ui-progressive}}
اصول
په لنډه توګه: نوې مقاله ، د آسیا په اړه ، ښه کیفیت ، د 3،000 بایټونو او 300 ټکو لږترلږه ، د نومبر 2019 په جریان کې رامینځته شوی ، او لیست نه.
په ځانګړي ډول:
د مقالې سپارنه
د خپلې مقالې سپارلو لپاره دلته کلیک وکړئ. }}
دجګړې اقتصاد
دجگړې اقتصاد (War Economy) - د جگړې اقتصاد په یو هیواد کې د اقتصاد هغه حالت ته ویل کیږي چې د کنټرولي چارو په واسطه لکه د کمیابو توکیو تخصیص ، د ځیرو وضعه کول او نورو ورته عملونو سره ملکي وړ تولید او خدمتونه کم شي ، او په پرتله یي زیرمې او تولید د جگړه ییزو توکیو او د جگړې د تمویل په خاطر په کار ولویږي.
اخځلیکونه
انگریزی ویکیپېډیا
مربوط موضوعات
وېشنيزه:جگړې اقتصاد وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:علم
کونډه (ښځه)
کونډه ښځه هغې ښځې ته ویل کېږي چې د ژوند ملگری (خاوند) د خپل ژوند په یوه مرحله کې له لاسه ورکړي.
افغان ټولنه کې د کونډې حیثیت
افغان ټولنه کې د خاوند له مړینې وروسته کونډه مجبوره ده چې له لیور سره واده وکړي.
هندي ټولنه کې د کونډې حیثیت
وېشنيزه:ټولنه
فرزانه ناز
شخصي ژوند
فرزانې تر دولسم ټولګي پورې زده کړې ترسره کړي، او تر هغه وروسته يي د سندرو ويلو سره ليوالتيا پيدا کړه.هغي په ٢٠١١ کال کې د ٢٠ په شاوخوا کې سندرې ویلې وي. ''
سرچینې
وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې
مورنۍ ژبه
مورنۍ ژبه (په انگرېزي: Mother Tongue) هغه ژبه ده چې د لومړي ځل لپاره يې ماشوم د خپلې مور څخه زده کوي. دې ته لومړنۍ ژبه هم وايي.
د يوه ماشوم لومړۍ ژبه د هغه د شخصي، ټولنيزې او کلتوري پېژندګلوي برخه ده. د لومړۍ ژبې بل اغېز دا دی چې، هغه د عمل کولو او خبرو د برياليو نمونو د انځورولو او زده کولو لامل ګرځي. څېړونکي وايي: په داسې حال کې چې يو څوک له خپلې پرته په بله ټاکلې ژبه کې نږدې له دوو کلونو غوټو وهلو وروسته رواني پيدا کوي، نو د هماغه ماشوم لپاره ممکنه ده چې له پنځو نه تر اوو کلونو وخت واخلي، تر څو د کار هماغې کچې ته ورسېږي، په کومه کچه کې چې د هغه اصلي خبرې کوونکي سيالان دي.
د ۱۹۹۹ز کال د نومبر په اولسمه نېټه يونسکو، د فبرورۍ يو وېشتمه نېټه د مورنۍ ژبې د نړيوالې ورځې په توګه غوره کړه.
تعريفونه
د اصلي خبرې کوونکو يو منل شوی تعريف دا دی چې، دوی هغه څوک دي چې په يو ځانګړي هېواد کې زېږېدلي او هلته راستر شوي دي، تر څو د دوی د پرمختګ په نازک پړاو کې د هغه هېواد يا سيمې په ژبه وغږېږي. يو تن هغه مهال د يوې ژبې «اصلي خبرې کوونکی» بلل کېدای شي، چې د هماغې ژبې په سيمه کې زېږېدلی او په ځوانۍ کې په همدې ژبه کې ښکېل شوی وي، په هغه کورنۍ کې، په کومه کې چې لويان له کوچني سره د ورته ژبې تجربه شریکوي. اصلي خبرې کوونکي وروسته د يوې بلې ژبې د زده کولو په پرتله، په خپلو ژبو ځکه واکمن بلل کېږي چې دوی د ژبې اړوند طبيعي زده کړه کوي. دا له ژبې او پر ژبه له خبرې کوونکو سره د شخصي تعامل له امله تر لاسه کېږي. اړينه نه ده چې اصلي خبرې کوونکي به د ژبې د هر ګرامري قانون په اړه معلومات ولري، خو دوی به له ژبې سره د خپلې تجربې پر بنسټ له قوانينو نه ښه «بصيرت» ولري.
فکر کېږي چې د «اصلي ژبې» حيثيت په عمومي استعمال کې کره نه دی، ګڼ تفسيرونه لري ، چې د ژبې له اړخه په تعصب ولاړ دي، په ځآنګړي ډول د هغو کوچنيانو په اړوند چې د کوچنيو قومي لږه کيو نه او په دوو ژبو خبرې کوي. ډېرو پوهانو د اصلي ژبې تعريفونه، د عمومي استعمال، د ژبې په وړاندې د جذباتي اړيکې او ان پر چاپېريال د هغې د واکمنۍ پر بنسټ کړي دي، خو بيا هم  ټول درې واړه معيارونه دقيق نه دي. د ډېرو هغو کوچنيانو لپاره چې کورنۍ ژبه يې د چاپيريال له ژبې نه بدله وي (يعنې رسمي ژبه)، دا د بحث وړ ده، چې د دوی «اصلي ژبه» کومه ده.
«اصلي ژبه» تعريفول
د کينيا، هندوستان او د ختیځې او مرکزي اسيا ډېری نورو هېوادونو کې، د لومړۍ ژبې پر ځای «مورنۍ ژبه» يا «اصلي ژبه» هغې ته ويل کېږي چې د يوه تن د توکميزې طبقې د ژبې ښودنه کوي، هم په دودیزه  ژبه او هم د ژورنالیزم په طريقه کې کار ځينې اخستل کېږي (د مورنۍ ژبې د نه زده کولو لپاره هېڅ عذر نه لرم)، دوی د «لومړۍ ژبې» اصطلاح نه کاروي. په سینګاپور کې، «مورنۍ ژبه» د يوه تن د توکميزې طبقې ژبې ته ويل کېږي، بې له دې چې حقيقي مهارت په نظر کې ونيول شي، او «لومړۍ ژبه» انګليسي ژبې ته ويل کېږي، کومه ژبه چې د بریتانيې سترواکۍ تر واکمنۍ لاندې تاسيس شوې وه، دا ژبه د زده کړې او دولتي ښوونځيو د ژبې په توګه او د کار ژبې له امله، له خپلواکۍ وروسته د ډېريو سنګاپوريانو ژبه ده.
په کاناډايي نفوس تر سره شوې د سرشمېرنې له نظره، د کاناډا د سرشمېرنې اداره مورنۍ ژبه هغه بولي، کومه ژبه چې په ماشومتوب کې په کور کې زده شوې او د سرشمېرنې پر مهال هم دا شخص په دې ژبه پوهېږي. دا هم شونې ده چې لومړۍ زده کړې ژبه نوره د خبرې کوونکي مسلطه ژبه نه ده. په دوی کې کشران کډوال ماشومان هم شامل دي، د چا کورنۍ چې نوي ژبني چاپيريال ته کډه کړې، همدا راز هغه خلک چې مورنۍ ژبه يې په کور کې د ماشومتوب پر مهال زده کړې (د ټولنې د اکثريت ژبې پر ځای)، چې شونې ده، دوی ټوله يا يوه برخه، د هغې ژبې هېره کړې وي، چې دوی لومړی زده کړې وه. د ايوان ايليچ په وينا، د «مورنۍ ژبې» اصطلاح په لومړي ځل کاتوليکو راهبانو کارولې وه، تر څو هغه ځانګړې ژبه په ګوته کړي چې دوی د لاتيني ژبې پر ځای کاروله، کله به چې دوی له منبر نه خبرې کولې. دا د «سپېڅلې مور کليسا» ده، چې دا اصطلاح يې وړاندې کړې او مستعمرو له مسيحيت نه د استعمار د يوې برخې په توګه په ميراث يووړه. جی. ار. ار تالکين په ۱۹۵۵ز کال کې د خپلې وينا «انګليسي او ويلزي» پر مهال، «اصلي ژبه» د «زانګو له ژبې» جلا کوي. د زانګو ژبه، هغه ده چې يو تن يې په کوچنيوالي کې زده کوي او شونې ده چې، د يوه کس ريښتينې «اصلي ژبه» له دې نه جلا وي، ممکنه ده چې د ميراثي ژبني غوراوي پر بنسټ ټاکل شوې وي او شونې ده چې په وروسته ژوند کې له يوې ځانګړې لهجې سره د پیاوړي عاطفي پړاو له امله وموندل شي (تالکين خپله مني چې، په ځانګړي ډول د لويديځ ميډلينډ له انګليسي لهجې سره تړاو لري).
هغه ماشومان چې له يوې نه په زياتو ژبو خبرې کوي، کېدای شي، له يوې نه زياتې مورنۍ ژبې ولري او په  دې ډول دوه ژبي يا څو ژبي وي. د دې په مقابل کې دويمه ژبه هغه ژبه ده، چې يو څوک پرې له خپلې لومړۍ ژبې پرته خبرې کوي.
دوه ژبيز
دې ته ورته مفهوم دوه ژبيزتوب دی. يو تعريف يې دا دی چې يو څوک هغه مهال دوه ژبيز دی ،کله چې دوی په دوو ژبو کې په برابر ډول واکمن وي. هغه څوک چې په هسپانوي ژبه خبرې کوي او ستر شي او بيا په څلورو کلونو کې انګليسي ژبه زده کوي، دوی دوه ژبي دي، خو يوازې هغه مهال کله چې دوی په دواړو ژبو کې مساوي رواني ولري. پرل او لمبرت لومړي هغه څوک و چې، يوازې «برابر/مساوي» دوه ژبي يې ازمېښت کړل، دا معنا چې يو ماشوم په بشپړ ډول په دوو ژبو کې روان دی او احساس کوي چې،  يوه يې هم «اصلي» ژبه نه ده، ځکه په دواړو بشپړ پوهېږي. په دې څېړنه کې موندل شوې ده چې:
ابيل ټاپو
ابیل ټاپو  (Abeløya) يو ټاپو دی چې په سوالبرد کي موقيعت لري. دا ټاپو د پاچا کارلز سيمې دريم تر ټولو لوی ټاپو دی چې ۵۰ کيلومتره مربع مساحت لري. دا علاقه د ناروې د رياضي پوه ابيل نيلس هنريک په نامه نومول سوې ده.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد سېمې وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
کورنۍ (ټولنپوهنه)
په انساني ټولنو کې، کورنۍ د افرادو هغه ډلې ته ویل کېږي چې له یو بل سره د وینې، سببي تمایلونو یا مکان کې سره مشترکه ژوند کوي.
انحصار
انحصار Monopoly د بازار د بیلابیلو ډولونو څخه یې یو ډول انحصاري بازار دی، انحصار یا هغه حالت ته ویل کیږي کله چې په بازار کې د یو ځانگړي توکي او یا ځانگړي خدمت یوازې یو عرضه کوونکی شتون ولري. دا ډول انحصار د پېریدونکو د انحصار سرچپه دی چیرته چې د یو ځانگړي توکي او یا خدمت یوازې یو تقاضا کوونکی د گڼ شمیر عرضه کوونکو په وړاندې شتون ولري.
سرچینې
وېشنيزه:ااقتصاد وېشنيزه:انحصار
د بست پوهنتون
د بست پوهنتون له ۴۰ نه ډېر زده کوونکي لري او تر اوسه پورې يوازځينۍ د کرهڼې فاکولته لري چې په فعاله توگه خپلې چارې پرمخ بيايي.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان پوهنتونونه وېشنيزه:پوهنتونونه
تاجېکان
تاجېکان یا تاژېکان یا تاجکان په انګلیسي(Tajik) هغه قوم دی چې په منځنۍ اسیا کې اوسیږي اصلي سیمې یې شمالي افغانستان او تاجېکستان دی د دغه قوم شمېر تر ١٧-٢٧ مېلیونو پورې اټکل شوی دی په پاړسي دري ژبه خبرې کوي دوهمې ژبې یې پښتو ازبېکي او روسۍ دي د تاجېکستان د تاجېکانو ژبه تاجېکۍ ده او دوهمه ژبه یې روسۍ ده چې په سوداګرۍ کې یې کاروي افغان تاجېکان زیاتره افغانستان په شمالي سیمو کې اوسیږي او په پاړسي دري ژبه غږیږي دوی هم د پښتنو په شان د اریایانو یو پخوانی توکم دی دغه قوم پر افغانستان او تاجېکستان سربېره په چین اېران پاکستان ازبېکستان او یو شمېر نورو اروپایي هېوادو کې اوسیږي
ویکیپېډیا:مرسته:وېشنیزه
هغه وېشنيزه چې مقاله پکې شامله وي د مقالې په پای کې ورکړل شوې. د بېلګې په توګه، څرنګه چې دا مقاله د "مرستې" وېشنيزه کې ده، د دې مقالې په پای کې موږ د "وېشنيزه مرسته" نوم ورکړو: وېشنيزه:مرسته
نوې وېشنيزه جوړول
نوې وېشنيزه هم د عادي ليکنې د پاڼې په څېر جوړيږي، توپير يې له هغې سره يوازې په دې کې دی چې دلته له نوم نه مخکې "وېشنيزه:" مختاړیلګول کيږي. د بېلګې په توکه که تاسې د "وزلوبه" په نوم يوه وېشنيزه جوړوئ، نو په لټونبکس کې "وېشنيزه:وزلوبه" وليکئ. او په "لټون:" موس (Mouse)باندې کلېک وکړئ، که دا وېشنيزه موجوده نه وه، نو سور رنګه ليکنه به ستاسې مخې ته راشي چې د هغې په کېکاږلو سره به تاسې ته يوه نوې جوړېدونکې پاڼه پرانيستل شي د دې وېشنيزې توضیح کې "دا وېشنيزه د وزلوبې په اړه ده" په لیکلو سره دا مخ خوندي کړئ. اوس، که تاسو غواړئ دا نوې وېشنيزه د لويې "لوبې" وېشنيزې فرعي وېشنيزه جوړه کړئ، د پاڼې خوندي کولو دمخه دا کرښه په پای کې اضافه کړئ: وېشنيزه:لوبې
لاسوند
وېشنيزه:مرسته
۱۱۰ (عدد)
۱۱۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰۹ څخه  مخکي او د ۱۱۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۰:
په کلینډر کې
۱۱۰ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۱۰ د دارمسټادتيوم اټومي عدد ده
پټ اقتصاد
پټ اقتصادیا تور بازار (Hidden Economy) دیوه هیواد هغه اقتصادي هڅې ( تولید او خدمتونه ) چې د مالیاتو د ورکولو څخه تیښتې په خاطر په ملي حسابونو کې ونه شمیرل شي ، پټ اقتصاد بلل کیږي. د پر مختللو صنعتي هیوادونو حسابونه چې د غښتلو احصایوي معلوماتو درلودونکي دي ، ثابتوي چې په منځنۍ توگه د هیواد دننه ، خالص تولید د پام وړ سلنه یې پټ اقتصاد جوړوي ، باید په پام کې ولرو چې کیدای شي د تور بازار راکړې ورکړې هم د پټ اقتصاد یوه برخه وي.
۱۱۰ (عدد)
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
پټ اقتصاد
مربوط موضوعات
وېشنيزه:پټ اقتصاد وېشنيزه:اقتصاد وېشنيزه:علم
شمس تبريزي
شمس تبريز بابا يو لوړ سوفي تير شوي ده چي ډير کرامات يې لرل. شمس تبريز بابا رح عليه ايران پاکستان او افغانستان صوفيانو کښې ډير مشهوره ولي تير شوي ده
مایکل راپاپورت
مایکا ډیوید راپاپورټ  په انګلیسي Micgael David Rapaport) یو امریکایی سینماګر دی چې تردی دمه یې له ۴۰ زیاتو فلمونو کې کار کړی دی. راپاپورت په فراری سریال کې د ډان سلف په نوم لوبیده.
په افغانستان کې د هنر له منځه وړل
افغانستان په سویلي آسیا کې د ځانګړي جغرافیايي موقعیت لرلو امله د تاریخ په اوږدو کې د کلتورونو د مسیر په توګه ځانګړی ځایګی لرلی. د افغانستان موقعیت د ختیځ او لویدیځ ترمنځ د سوداګرۍ په موخه بېلابېلې لارې رامنځته کړې چې د ورېښمو لار یې د بودېزم او هلنېستي کلتور د لېږدونکې په توګه پاتې شوې او آن له لویدیځ لوري څخه مصري اغېزو هم له همدغې لارې دغه هېواد ته لار موندلې او په دې سره د کلتور او هنرونو ترکیب یې رامنځته کړی. په دغه هېواد باندې پردیو یرغلونو او په کور دننه جګړو د رنسانس او همدارنګه د هنر او کلتور د ویجاړۍ یو دوامداره څرخ رامنځته کړی.
د افغاني هنرونو تاریخي جوړښت
د افغانستان د ډیری هنرونو تاریخ کېدلای شي په دغه هېواد باندې د بریدونو، نیواکونو او هغه واکمنیو ترمنځ وموندل شي چې دغه هېواد یې په مکرر ډول وران کړی دی. افغانستان د هغو کلتورونو د تقاطع مرکز پاتې شوی چې د افغاني هنر رنګارنګ پیاوړي او متحرک بنسټونه یې رامنځته کړي. په دغه تمدنونو کې هغه سترواکۍ او پاچاهۍ هم شاملېږي چې د یو معاصر دولت په توګه یې د افغانستان سیاسي بنسټ رامنځته کړی، خو یوازې دغو ته هم نه محدود کېږي. په دغو سیمه ییزو، مشهورو او لویو سترواکیو کې د هاخامنشیانو سترواکي، مقدوني سترواکي، د هند موریا سترواکي، اسلامي سترواکي او ساساني سترواکي شاملېږي. د دغو سترواکیو په څېر په افغانستان کې نورو لنډ مهاله او انتقالي پاچاهیو او سلسلو (باختري پاچاهۍ، کوشاني سترواکۍ، هپتالي پاچاهي، کابل شاهانو، صفاري لړۍ، ساماني سترواکۍ، غزنوي سترواکي، د غوریانو لړۍ، کرتیانو، تیموریانو، مغولانو، هوتکي سترواکۍ او دراني سترواکۍ ته مراجعه وکړۍ) مرسته کړې چې افغاني هنرونه وده وکړي او همدارنګه یې د یو شمېر هنرونو په ساتنه او له منځه وړو کې ونډه لرلې.
د شوروي برید/نیواک
شوروي اتحاد په ۱۹۷۹ زکال کې په افغانستان برید وکړ او د هنرونو داسې پرېکنده انځور یې وړاندې کړ چې په ۱۹۸۰مه لسیزه کې یې د شوروي تر ملاتړ لاندې رژیم (۱۹۷۹- ۱۹۸۹ زکال) کې هر ډول نوښتونه له منځه یووړل. په دغه موده کې په زرګونو شمېر هنري اثار غلا او لوټ شول؛ یا هم په نامالومه بڼه د دغه لس کلن نیواک پر مهال ورک شول. په ۱۹۷۹ زکال کې د شوروي د نیواک له پیله په ۱۹۹۲ زکال کې د طالبانو د واکمنتیا تر لومړیو پورې په ټول افغانستان کې د لرغونو آثارو د موندلو یوازې یوه کنستنه وشوه چې هغه هم د کابل په مرنجان تپه کې وه.
د کابل ملي موزیم
ویل کېږي چې د شوروي د اشغال له مهاله د طالبانو تر دورې پورې د کابل موزیم په افغانستان کې یو له هغو ځایونو څخه و چې ډېر زیان ورته اوښتی و. د شوروي د اشغال له پیل څخه د طالبانو د واکمنۍ تر دورې پورې د دغه موزیم دوه پر درې برخې خزانې او لرغونې آثار ورک او یا هم له منځه یووړل شول. د سیاسي کړکېچونو په دغه دوره کې یاد موزیم په کابل ښار کې د خپل موقعیت له امله هم شدید زیان ولید، ځکه چې د شوروي د جګړې په لومړۍ کرښه کې یې موقعیت درلود. له دې سره بیا هم تر ۱۹۹۲ زکال پورې څه باندې سل زره هغه لرغوني اثار چې له تاریخ وړاندې دورې څخه تر شلمې پېړۍ پورې یې لرغونتیا لرله و ساتل شول او تر یوې کچې هم په دغه موزیم کې نندارې ته وړاندې شوي و. له ۱۹۹۲ زکال وروسته په دغه موزیم کې موجود ۷۰ سلنه آثار او همدلته نږدې د لرغون پوهنې د انستیتوت بشپړ توکي لوټ شول او ګاونډیو هېوادنو ته د پلور په موخه صادر شول. ورته مهال په ټول هېواد کې په پټه سره کنستنې ترسره شوې او د هغو آثار په ناقانونه بڼه په نړیوالو تورو بازارونو کې د پلور په موخه قاچاق شول.
د ۲۰۰۱ زکال د فبروري په میاشت کې د موټرو یو کاروان د موزیم پر وړاندې ودرېد، دغه موټري کاروان د طالبانو د مالیې وزیر، د کلتور وزیر، د کلتور وزارت مرستیال او همدارنګه بدنامه ملا خیري فیض الرحمن ته اړوند و چې د ۲۰۰۱ زکال په اوړي کې یې په بودیستاوا وار کړی و؛ هغوی امر وکړ چې د موزیم زیرمتون د پرانیستل شي. د موزیم یو کارکوونکی چې د دغې صحنې شاهد و وايي چې، «هغه مهال چې دوی زیرمتون ته دننه شول له حیرانتیا بوږنېدل او په داسې حال کې چې د الله اکبر غږ یې کاوه د ټولو شیانو په ماتولو یې پیل وکړ».
د ۱۹۹۳ زکال په مۍ میاشت کې د موزیم په چت، لوړ پوړ او د هغو په دروازو او کړکیو باندې ګڼ شمېر راکټونه ولګېدل او دغه موزیم ویجاړ کړای شو. له دغه راکټي بریدونو لږ وروسته د موزیم آثار او نور توکي لوټ شول؛ په دغو لوټ شوو آثار کې هغه ۴۰۰۰ آثار هم شامل و چې د موزیم په زیرمتون کې و او د ساتنې په موخه هلته لېږدول شوي و؛ موزیم ته څېرمه د لرغون پوهنې انستیتیوت هم ونړېد.
د طالبانو پاڅون/ واک ته رسېدل
له ۱۹۹۶ زکال څخه تر ۲۰۰۱ زکال پورې د طالبانو د واکمنۍ په دوره کې د هنري او کلتوري بیان په ډېری اشکالو باندې له ځنډ پرته ممنوعیت ولګېد. د طالبانو پر باور له هنر سره د دوی جګړې له دیني لارښوونو څخه الهام اخیستی و. ځکه چې د ژوندیو موجوداتو د انځورونو او بتانو جوړول منع کوي؛ د دغه باور له مخې د ژوندیو موجوداتو طراحي یا مجسمه جوړونه د خدای(ج) خلقت ته د سپکاوي په توګه ګڼل کېږي. د دوی په لومړنیو ګامونو کې له کورنو څخه د نقاشیو لرې کول، د هغو کتابونو سوزول چې انځورنه یې لرل، د تلویزیوني نشراتو بندول او همدارنګه د موسیقي بشپړ ممنوعیت شامل و. په ۱۹۹۶ زکال کې هغه مهال چې طالبان نوي واک ته رسېدلي و، د خپلو یاغیانو د احساساتو د ګرم ساتلو په موخه یې د افغانستان د ملي موزیم د ارشیف د کتلوګ ټول کارتونه (انځورونه) وسوزول.
د لرغونو متنونو او مجسمو له منځه وړل
له ۱۹۹۲ زکال وروسته د مجاهدینو د ډلو ترمنځ جګړې او د افغانستان د ملي موزیم چور لامل وګرځېد څو افغان کلتور او تاریخ ته د اړوندو نږدې ۱۰۰ زره هنري آثارو ۷۰ سلنه برخه له منځه ولاړه شي.
د ۱۹۹۸ زکال د اګست په ۱۱مه، طالبانو د پلخمري عمومي کتابتون ونړاوه. په دغه کتابتون کې څخه باندې ۵۵۰۰۰ کتابونه او لرغونې خطي نسخې موجودی وې.
په بامیانو کې د بودا لویې مجسمې
په بامیانو کې د بودا د دوه لویو مجسمو نړول چې «د بامیانو د عام وژنې» په نوم هم شهرت لري، د افغانستان د تاریخ پر وړاندې د طالبانو تر ټولو زیات ویجاړونکی اقدام بلل کېږي. د ۲۰۰۱ زکال په مارچ میاشت کې د طالبانو مشر ملا محمد عمر د ټولو غیر اسلامي حکاکي شوو انځورونو له دې ډلې د انسانانو او حیواناتو د بت پرستانه ټولو مجسمو د ویجاړولو امر صادر کړ؛ په داسې حال کې چې د هغه دغه امر یوازې دغو هنري آثارو ته نه محدود کېده.
د دغو دوه مجسمو لرغونتیا له میلاد وړاندې اوومې پېړۍ ته رسېده چې په نه اندازه کېدوني لګښت سره د بامیانو په رسوبي ډبرو لرونکو غرونو کې جوړې شوې وې. دغه مجسمو د هغې اوږدې درې په مرکز کې موقعیت درلود چې د هندوکش او بابا غرونه سره جلا کوي. د دغو مجسمو تر ټولو لویې یې نږدې ۵۳ متره/۱۷۵ فوټه لوړوالی درلود چې ویروکانا (Vairocana) ته اړوند وه، دویمي یې نږدې ۳۶ متره/۱۲۰ فوټه لوړوالی درلود او د سیدارتا ګوتاما بودا مجسمه وه، په داسې حال کې چې سیمه ییز هزاره وګړي په دې باور و چې دا ښځینه مجسمه وه.
په ۱۹۹۸ زکال کې یو طالب قوماندان د هغو په کوچنۍ مجسمه باندې د لاسي بمونو په ورغورځولو سره د هغو پورته نیمايي له منځه یووړه. له دې وروسته د دغې سیمې په غرونو کې ځای پر ځای شوو طالبانو په مرتب ډول دغه مجسمې په توپونو ویشتلې او هغه برخې یې ونړولې چې دغه مجسمې یې ولاړې ساتلې. د ۲۰۰۱ زکال په ژمي کې ټولې نړۍ له طالبانو وغوښتل د دغو مجسمو ساتنه وکړي چې د ژړ ړنګېدو له ګواښ سره مخ وې.
د طالبانو رهبر ملا محمد عمر د بودا د مجسمو په ګډون د هنري او تاریخي اثارو د ساتنې اړوند د نړیوالې ټولنې ټولې غوښتنې رد کړې. د نړیوال محکومیت سربېره ملا عمر امر وکړ چې د بودا دغه لرغونې مجسمې باید د مذهبي مشرانو او د افغانستان د اسلامي امارت د سترې محکمې د حکم پر بنسټ ونړول شي.
د ۲۰۰۱ زکال د فبروري په ۲۶مه د طالبانو رهبر، ملا عمر څرګنده کړه چې، «دغه بتان د کفارو خدایان دي» او د هغو د له منځه وړو امر یې وکړ.
له دغه امر وروسته د پریمانه چاودېدونکو توکو، ټانګونو او د الوتکو ضد وسلو پر مټ د بودا دغه دوه لویې مجسمې چې د پلازمینې کابل په ۲۳۰ کیلومترۍ فاصله کې یې د بامیانو په ولایت کې موقعیت درلود؛ له منځه یووړل شوې. د دغو مجسمو ماتې ټوټې او د نقاشیو هغه ښکلې ټوټې چې دلته جوړې شوې کړکۍ پرې تزئین شوې وې د پېښور په بازار کې پلور ته وړاندې شوې.
مایک پینس
مايکل ريچارډ پنس (د ۱۹۵۹ز کال د جون په اومه زېږېدلی) يو امریکايي سياستوال، د خپرونو چلوونکی او وکيل دی، هغه له ۲۰۱۷ز  څخه تر ۲۰۲۱ز کال پورې د امريکا د اته څلوېښتم مرستيال ولسمشر په توګه دنده تر سره کړې. نوموړی د جمهوري غوښتونکي ګوند غړی دی چې له ۲۰۱۳ څخه تر ۲۰۱۷ز کال پورې يې د انډيانا د پنځوسم والي په توګه کار کړی. پينس له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۳ز کال پورې د متحده ايالاتو د استازو د مجلس غړی هم و چې له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۰۳ پورې يې د انډيانا د دويمې ولسوالۍ استازيتوب کاوه او له ۲۰۰۳ څخه تر ۲۰۱۳ز کال پورې يې د شپږمې ولسوالۍ استازولي کوله.
پنس په کولمبيا کې زېږېدلی او ستر شوی او د متحده ايالاتو د استازي جورج پنس کشر ورور دی. هغه له هانور کالج فارغ شوی او د انډيانا پوهنتون د رابرټ ايچ. مک کيني د قانون له پوهنځي يې د قانون سند تر لاسه کړی، وروسته يې شخصي دنده پيل کړې. په ۱۹۸۸ او ۱۹۹۰ز کلونو کې د کانګريس چوکۍ ته د دوه ځل نومانديدو له ناکامۍ وروسته، نوموړی له ۱۹۹۴ او ۱۹۹۹ز کلونو کې د راډيو او تلويزيون د دوه پروګرامونو چلوونکی شو. پنس په ۲۰۰۰ز کال کې د متحده ايالاتو د استازو مجلس ته وټاکل شو او له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۳ز کال  يې د انډيانا د دويمې او شپږمې کانګريسي حوزو استازولي وکړه. هغه له ۲۰۰۵ څخه تر ۲۰۰۷ز کال پورې د جمهوري غوښتونکو د مطالعاتو د کميټې مشر و او له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۱ز کال پورې د جمهوري غوښتونکو د مجلس د کنفرانس رئيس و، کوم چې د جمهوري غوښتونکو مجلس په مشرتابه کې درېيمه تر ټولو لوړه دنده ده. پنس خپل ځان (اصولي محافظه کار) او د ټي پارټي د خوځښت ملاتړی بولي، نوموړی وايي چې هغه په دې ډول مسيحي، محافظه کار او جمهوري غوښتونکی دی.
کله چې د لنډې مودې والي «ميچ ډانيالز» تقاعد شو، پينس د ۲۰۱۲ز کال د انډيانا د ايالتي والي په توګه د جمهوري غوښتونکو د نوماند په توګه بريالی شو. هغه په تر ټولو نژدې ټاکنو کې په وروستيو پنځوسو کلونو کې د انډيايانا د مجلس پخواني مشر جان ار. ګريګ ته ماتې ورکړه. د ۲۰۱۳ز کال په جنورۍ کې د والي په توګه له ټاکل کېدو سره سم، پنس د انډيانا په تاریخ کې د مالياتو تر ټولو ستر کمښت پيل کړ او د شخصي تعليمي طرحو لپاره يې د زياتې بوديجې هڅې پيل کړې. پنس په هغه لايحو لاسليک وکړ چې د ماشوم ضايع کول محدودوي، که څه هم د سقط جنين لامل توکم، جنسيت يا معلوليت وي. کله چې پنس د مذهبي ازادۍ بيا پر ځای کولو پر قانون لاسليک وکړ، نوموړی د خپل ګوند د اعتدال خوښوونکو غړيو، سوداګريزو ټولنو او همجنسبازانو د ملاتړو له سخت مقاومت سره مخ شو. د RFRA  په وړاندې د سخت غبرګون له امله پنس اړ شو چې د جنسي ميلان، جنسيتي پېژندګلو او نورو برخو پر بنسټ د توپيري چلند په لايحه کې بدلون راولي.
د ۲۰۱۶ز کال په جولای کې پنس د والي د دفتر لپاره د بيا ټاکنو له مبارزو په شا شو، ټر څو د ولسمشرۍ لپاره د جمهوري غوښتونکي نوماند ډونالډ ټرمپ د مرستيال په ټاکنو کې برخه واخلي، چا چې د ۲۰۱۶ز کال د ولسمشرۍ ټولټاکنې وګټلې. هغه د ۲۰۱۷ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه د متحده ايالاتو د مرستيال ولسمشر په توګه په کار پيل وکړ. د ۲۰۱۷ز کال د جون په مياشت کې ملي فضايي شورا بيا پرانيستل شوې وه او د مرستيال ولسمشر په توګه پنس د دې شورا مشري وکړه. د ۲۰۲۰ز کال د فبرورۍ په مياشت کې، پنس د سپينې ماڼۍ د کروناوايرس د ځانګړې ډلې د مشر په توګه وټاکل شو، کومه چې په متحده ايالاتو کې د کوويډ-۱۹ په غبرګون کې جوړه شوې وه.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
مايکل ريچارډ پنس د انډيانا په کولمبس کې د ۱۹۵۹ز کال د جون په مياشت کې زېږېدلی دی، د ان جين نانسي کاولي او ايډوارډ جوزف پنس له شپږو بچيانو يو دی، چې پلار يې د تيلو د مرکزونو يوه ټولګه اداره کوله. پلار يې د کوريا د جګړې پر مهال د متحده ايالاتو په پوځ کې دنده تر سره کړې او په ۱۹۵۳ز کال کې يې د برونز ستوری (د ستاينې نښان) تر لاسه کړی چې پنس همدا ستوری د يو ستاينليک په ملتيا او د هرکلي له يو انځور سره په خپل دفتر کې ايښی دی. پلار يې د الماني او ايرلينډي توکم څخه و او مور يې ايرلنډي الاصله وه. پلرنی نيکه يې ايډوارډ جوزف پنس د شيکاګو په زېرمځايونو کې کار کړی دی. د هغه نوم د هغه مورني نيکه ريچارډ مايکل کاولي څخه اخستل شوی، چا چې د ايرلينډ د مايو ولسوالۍ له دوکاسل څخه د ايليس د ټاپو له لارې متحده ايالاتو ته د يوې ترور او د هغه د ورور جيمز په تعقيب کوچ کړی و او د شيکاګو په ايلينوی کې د بس چلوونکی شو. د هغه د مورنۍ نيا مور او پلار د ايرلينډ د کلار د ولسوالۍ د دونبګ اوسېدونکي وو.
پنس په ۱۹۷۷ز کال کې د کولمبس شمالي عالي ليسې څخه فارغ شو. نوموړي په ۱۹۸۱ز کال کې د هانور کالج څخه په تاريخ کې د لسانس سند تر لاسه کړ، د اينډيانا پوهنتون –په انډيانا پولس کې د پروډو اينډيانا پولس پوهنتون د رابرټ ايچ. مک کيني د حقوقو له پوهنځي څخه يې په ۱۹۸۶ز کال کې د حقوقو برخه کې ډاکټري تر لاسه کړه. په هانور کې د زده کړو پر مهال هغه د ګاما ډلټا د وروګلوۍ (يو مسلک څښتانانو) د ټولنې غړيتوب تر لاسه کړ او د دې برخې رئيس وټاکل شو. له هانور څخه تر فراغت وروسته، هغه په همدې کالج کې له ۱۹۸۱ څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې د داخلې سلاکار و.
په ماشومتوب او نوې ځوانۍ کې، د کورنۍ د نورو غړو په څېر پنس هم رومي کاتوليک او ديموکرات و. هغه په ۱۹۷۶ز کال کې د بارتولوميو ولسوالۍ د ډيموکراتيک ګوند رضاکار و او د ۱۹۸۰ز کال د ولسمشرۍ په ټولټاکنو کې يې جيمي کارټر ته رايه ورکړه، هغه ويلي چې د جان ايف. کينيډي او مارتر لوتر کينګ په څېر اشخاصو څخه په اغېزمن کېدو سره هغه غوښتل چې به سياست کې ښکېل شي. په پوهنځي کې د زده کړې پر مهال هغه کاتوليکه کليسا پرېښوده او په داسې حال کې چې مور يې ډېره ناهيلي شوې وه انجيلي مسيحيت ته واوښت، يعنې بيا زېږېدلی مسيحي. د ژوند په همدې پړاو کې د هغه سياسي اندونو ښي لور ته بدلون وموند، د کوم لامل چې پنس «د رونالډ ريګن عام فهمه  محافظه کاري» بولي او په همدې پېژندل کېدو.
د مسلک لومړي وختونه او د کانګريس لپاره مبارزه
په ۱۹۸۶ز کال کې د حقوقو له پوهنځي څخه تر فراغت وروسته، پنس په خصوصي دنده کې څارنوال شو. په ۱۹۸۸ز کال کې، پنس د برحاله ديموکرات فلپ شارپ په وړاندې د کانګريس په ټاکنو کې ګډون وکړ، خو ناکام شو. هغه په ۱۹۹۰ز کال کې د شارپ په وړاندې بيا په ټاکنو کې ګډون وکړ، خپله دنده يې له دې امله پرېښوده چې سياليو ته بشپړ وخت ورکړي، خو يو ځل بيا بريالی نه شو. د دې سيالیو پر مهال پنس «د کور د ګروۍ د تادياتو، د شخصي اعتباري کارت د صورت حساب، خوراک څښاک، ګالف لوبې سياليو لګښتونو او د هغه د مېرمنې د موټر د تادياتو لپاره سياسي بسپنې وکارولې». په داسې حال چې دا لګښتونه هغه مهال ناقانونه نه و، بيا هم دې چارې د هغه ټاکنيزې مبارزې تر سيوري لاندې راوستې.
د ۱۹۹۰ز کال په مبارزو کې، پنس يو تلويزيوني تبليغاتي پروګرام پر لار واچاوه، په کوم کې چې يو لوبغاړی په شړۍ او د سر په پوښاک کې لېدل کېدو، د منځني ختيځ په ځيږه لهجه غږېدو او د هغه له مخالف شارپ څخه يې له دې امله مننه وکړه، چې د انرژۍ او برېښنا اړوند د مجلس د يوې فرعي کميټې د مشر په توګه يې امريکا ته د واردو شويو تيلو څخه د خلاصون په موخه هېڅ ونه کړل. په دې اړوند د نيوکو په غبرګون کې د پنس مبارزې وويل چې دا اعلان د عربانو په اړه نه و؛ بلکې موخه يې د شارپ د رهبرۍ نيمګړتيا ته اشاره وه.
سرچينې
وېشنيزه:1959 زېږېدنې
۱۱۱ (عدد)
۱۱۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱۰ څخه  مخکي او د ۱۱۲ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱۱:
په کلینډر کې
۱۱۱ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۱۱ د رونټگېنيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۱۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
تخته پل ولسوالۍ
تخته پُل ولسوالي د کندهار _ سپين بولدک پر لويه لاره، له کندهار ښار څخه ٤٥ کيلو متره لرې پرته ده. دغه ولسوالي ١١٥ لوى او کوچني کلي لري او د اوسېدونکيو شمېر يې ٣٤٦٠٠ تنه دى. اوسېدونکي يې په کرنه او مالداري بوخت دي.
ابو زر جمهير قايني
امير ابو منصور قسيم د ابراهيم زوی مشهور په بزرجمهير قايني يا بزرگمهر قايني د سلطان محمود غزنوي له امرانو څخه ؤ، په عربي او دري يې ښه شعر وايه. ثعالبي په تتمة التيمه کې د ده يادونه کوي.
سرچينې
وېشنيزه:شاعران
شمالي وزیرستان
شمالي وزیرستان د قبایلي سیمو یوه سیمه ده چې د وزیر توکم په کې مېشت دی.
هاوانا
هاوانا (په اسپانیایي La Habana) د کیوبا پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار دی. هاوانا چې د لا هابانا ولايت (La Habana Province) زړه دی، د هېواد اصلي بندر او مخکښ سوداګريز مرکز دی. دا ښار ۲،۱ ميليون اوسېدونکي لري او په ټوله کې ۷۸۱،۵۸ کېلومتر مربع (۳۰۱،۷۷ ميل مربع) سيمه رانغاړی، چې په دې سره د سيمې له مخې تر ټولو لوی او خورا ګڼ نفوسه ښار او په کارابيني سيمه کې څلورمه تر ټولو لويه پلازمېنه سيمه ګڼل کېږي.
د هاوانا ښار په ۱۶ پېړۍ کې د هسپانيې له لورې رامنځته شو، د هسپانيې لپاره د امريکا په نيولو کې يې د ارتجاعي دړې (تختې) په توګه خدمت وکړ او هسپانيې ته په بېرته راستنېدنه کې د هسپانوي جنګي بېړيو لپاره د پای ټکی شو. د هسپانيې دويم فليپ (Philip II) په ۱۵۹۲ ز کال هاوانا ته د پلازمېنې نوم ورکړ. د ښار د ساتنې په موخه دېوالونه او کلاګانې جوړې کړای شوې.
په ۱۸۹۸ ز کال د هاوانا بندر کې د متحده ايالتونو د “Maine” جنګي کښتۍ ډوبېدل د هسپانيې او امريکا تر منځ د جګړې (Spanish-American War) سمدستي لامل و. دا ښار د کيوبا حکومت پلازمينه او د بېلابېلو وزارتونو، د سوداګريو د مرکزي ادارو او له ۱۰۰ څخه د زياتو سياسي دفترونو ټاټوبی دی. د ښار والي د کيوبا د کمونيست ګوند غړی رينالدو ګارسيا زاپاتا “Reinaldo Garcia Zapata” دی. په ۲۰۰۹ ز کال کې ياد ښار يا ولايت د هېواد په کچه درېيم تر ټولو لوړ عايد درلود.
معاصره هاوانا په اړين ډول په يو کې د درې ښارونو په توګه تشرېح کېدلی شي، چې لرغونې هاوانا، ويډاډو ‘Vedado’ او نوې ښاري سيمې دي. دا ښار له هغه خليج څخه زياتره د لويديخ او سويل پر لور غځېږي، چې د يوې نرۍ خولې يا مدخل له لارې ننوتی دی او د ماريميلينا “Marimelena”، ګواناباکوا “Guanabacoa” او انتاريس “Antares” په نومونو يې په درې اصلي بندرونو باندې وېشي. د المينداريس سيند (Almendares River) دا ښار له سويل څخه جنوب ته پرې کوي او د خليج يو څو ميله لويديځ ته د فلوريدا تنګيو “Straits of Florida” ته ننوځي.
هاوانا ښار په کلني دول له يو ميليون څخه زيات ګرځندويان راجلبوي، چې رسمي سرشمېرنې راپور ورکوي، چې په ۲۰۱۰ ز کال کې له دې ښار څخه ۱۱۷۶۶۲۷ تنو نړيوالو ګرځندويانو ليدنه کړې وه، چې دا کچه له ۲۰۰۵ ز کال څخه ٪۲۰ زياتوالی ښيي. لرغونې هاوانا په ۱۹۸۲ ز کال کې د يونسکو د نړيوال ميراث سيمه اعلان شوه. دا ښار د خپل تاريخو کلتور، معمارۍ او يادګارونو له امله هم د يادونې وړ دی. هاوانا د کيوبا په څېر استوايي يا ګرم اقليم تجربه کوي.
ايتمولوژي
په ۱۵۱۴ زکال کې ډايګو ويلاکويز “Diego Velaquez” د سان کرېسټوبل ډي لا هابانا (San Cristobal de la Habana) ښار بنسټ کېښود، چې د هابانا د سېنټ کرېسټوفر “Saint Christopher of the Habana” په معنا سره و او وروسته د کيوبا پلازمېنه شو. هابانا د ځايي وګړو د ډلې نوم و. روښانه نه ده، چې ياد نوم له کوم ځای څخه تر لاسه شوی دی، مګر نظريه ورکړل شوې ده، چې نوم ايښودنه له “Hanaguanex” څخه سرچينه اخلي، چې د اصلي امريکايي قبيلې يو مشر و. د نوموړي نوم ټاينو ‘Taino’ دی، چې يوه اراواکي “Arawakan” ژبه ده، مګر په اړه يې نور څه روښانه نه دي. کله چې هابانا (Habana) انګليسي ژبې ته راواړلو شو، د “betacism” په نوم د ژبنۍ ښکارندې له امله يې د “b” توری “v” ته بدل شو، چې د (voiced bilabial plosive) او (voiced labiodental fricative) تر منځ يو ډول ګډوډوي ده، چې په زياتره معاصرو هسپانوي ګړدودونو کې پېښېږي. په ادبياتو کې د هاوانا “Havana” ويي کارونه د پوهېدو وړ بڼې په توګه د هسپانيې او امريکا د جګړې پر مهال زيات نامتو شو، مګر تر اوسه د زيات خنډ لامل ځکه دی، چې دا د يو ډول «سګرټو»، يو ډول «سوې» او همدا راز «ښار» استازولي کوي.
هاوانا لا هم د انګليسي ژبې قاموسونو کې موندل کېدونکی لوړ نوم دی، چې د کيوبا پلازمېنې ته ويل کېږي.
دولتي نښان
د کيوبا د هاوانا دولتي نښان درې کلاګانې لري، چې د ښار ساتونکې درې يعنې فيورزا (Fuerza)، موررو (Morro) او پيونټا (Punta) کلاګانې څرګندوي. په نښان کې شته کليد ښيي، چې هاوانا د نوې نړۍ (New World) لاره يا مدخل و. ډال يا سپر چې په يوه اړخ باندې د څېړۍ د يوې څانګې او پر بل اړخ باندې د غار ونې د غړوسکې يا ګېډۍ په واسطه نيول شوی دی، د ملت پياوړتيا، د غار ونې ګېډۍ، درنښت او لوړتيا يا برم په ډاګه کوي. دا نښې يا سمبولونه د انسان حقونه څرګندوي.
۱۶ پېړۍ
ډايګو ويلازکيوز دي کيولر (Diego Velazquez de Cuellar) د ۱۵۱۵ ز کال د اګسټ پر ۲۵ نېټه پلايا مايابيک (Playa Mayabeque) ته نږدې د مايابيک سيند پر څنډو باندې سرګيډيرو ډي باتابانو (Surgidero de Batabano) نني ښارګوټي ته نږدې د ټاپو پر سويلي ساحل باندې د هاوانا بنسټ کېښود. که څه هم د کيوبا پر سويلي ساحل باندې د ښار جوړولو ټولې هڅې بې بايلې شوې؛ د کيوبا يوه لومړنۍ نقشه چې په ۱۵۱۴ ز کال کې کښل شوې ده، دې ښارګوټي ته د سيند په خوله کې ځای ورکوي.