cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بیل ګیټ
د ژوند لومړي کلونه
ګيټس په ۱۷ کلنۍ کې له الين سره یو ځای د ټراف-فو-ديتا په نوم یوه اختراع  وکړه،  تر څو د ۸۰۰۸ انټل  پروسسر په اساس د تګ او راتګ شميرونکي (ترافيک کونټر) جوړ کړي. ګيټس  په ۱۹۷۲ کال کې، د استازو په مجلس کې د کانګرس د کارمند په توګه دنده ترسره کوله. کله چې هغه په ​​۱۹۷۳ ز کال کې د لیکسایډ ښوونځي څخه فارغ شو, يو ملي او قدرمن ساينس پو و. ګيټس د علمي استعداد په ازموينه کې له ۱۶۰۰ نمرو څخه یې ۱۵۹۰ نمرې تر لاسه کړې. او په ۱۹۷۳ ز کال د مني په موسم کې د‌ هاردورد په کالج کې یې ثبت نام وکړ. هغه د قانون څخه مخکې مسايلو تخصص  غوره کړ، خو د ریاضیاتو او د کمپیوټر ساینس د فراغت کورسونه یې ونيول. ګيټس په هارورډ کې، خپل ملګری سره سټيف بالمر چی زده کوونکی وه وکتل. ګیټس دوه کاله وروسته هارورډ پریښود، خو  بالمر پاتې شو او په عالي درجه فارغ شو. کلونه وروسته، بالمر د مایکروسافټ د اجرائيوي رئیس په توګه د ګیټس ځای ناستی شو او له ۲۰۰۰ ز کال څخه تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د هغه استعفا تر وخته یې دا موقف ساتلی و.
ګیټس د پینکیک  تنظيم لپاره یو الګوریتم رامنځته کړ، چې د پروفيسور هري ليويس له خوا د رياضياتو ترکيبي ټولګی کې د یو لړ ناحل شوي ستونزو د حل په توګه وړاندې شوی و. او د هغه حل د ۳۰ کلونو لپاره ترټولو ګړندۍ نسخې په توګه ریکارډ درلود، او د هغې ځای ناستی یوازې ۲٪ ګړندی دی. د ګيټس حل رسمي شوی دی. او د هاردوارد کمپيوټر ساينس پوه کرستوس پاپاديميتريو په همکاری سره خپور شوی دی.
ګیټس د پاول الين سره په اړيکه کې پاتې شو، د ۱۹۷۴ ز کال په دوبي کې په هاني ويل کې سره يو ځای شول. په ۱۹۷۵ ز کال کی د ۸۸۰۰ مټس نجم د ۸۰۸۰ انټل پر بنسپ خپور شو. ګيټس او الين دا فرصت وموند چی د خپل کمپيوټر سافټ وير شرکت پيل کړي. ګيټس په همدې کال له هارورد څخه بهر شو. کله چې د ګيټس مور او پلار وليدل چی څومره دی غواړي تر څو خپل شرکت پيل کړي نو د ده ملاتړ يې وکړ. هغه د هارورد د پرېښودو پریکړه داسی  څرګنده کړه: "که هر څه سم مخ ته نه تلۍ، زه به تل بیرته ښوونځي ته تللې وم. خو زه په رسمي توګه رخصت وم."
سردار محمد داؤد خان
سردار محمد داؤد خان (د ۱۳۰۲ ل کال د چنگاښ ۲۶ - د ۱۳۵۷ ل کال د غويي ۷) د سردار محمد عزيز خان زوى ، پر ۱۲۷۸ هجري لمريز كال چې له ۱۹۰۹ زېږدي كال سره سمون خوري په كابل ښار كې وزېږېد
زرین دور/عصر
د متحده ایالاتو په تاریخ کې زرین عصر هغه دوران و چې نږدې له ۱۸۷۰ څخه تر ۱۹۰۰ کال پورې يې پراختیا موندلې. دا دور په ځانګړي ډول د متحده ایالاتو په شمال او لویدیځ کې د چټکې اقتصادي ودې عصر و. دا چې امریکايۍ ورځنۍ مزدوري له اروپايۍ ورځنۍ مزدورۍ څخه ډېره لوړه وه، په ځانګړي ډول د ماهرو کاریګرانو لپاره او صنعتي  کېدل مخ پر زیاتېدونکي ډول غیر ماهر کاري ځواک ته اړتیا درلوده، دا دور د ميلیونونه اروپايي مهاجرانو شاهد و.
د ۱۸۶۰ او ۱۸۹۰ کلونو تر منځ د صنعتي کېدلو چټکه پراختیا د واقعي اُجورې د ودې لامل شوه او ټول مخ پر ودې کاري ځواک يې پراختیا ومونده. د هر صنعتي کاریګر (چې ښځې، نارينه او ماشومان په کې شامل وو) د کلنۍ اوجورې منځنۍ کچه چې په ۱۸۸۰ کال کې ۳۸۰ ډالر  په ۱۸۹۰ کال کې ۵۶۴ ډالرو ته ورسېده چې په دې توګه په کې ۴۰ سلنه زیاتوالی راغی. په معکوس ډول، زرین عصر همدارنګه د شدیدې بې وزلۍ او نابرابرۍ دوران و، ځکه میلیونونه کډوال – چې ډېری له بې وزلو سیمو څخه و متحده ایالاتو ته راکډه شول او پر شتمنۍ ډېر تمرکز لاڅرګند او بحث پارونکی شو.
سویلي امریکا، د امریکا تر کورنۍ جګړې وروسته له اقتصادي پلوه ويجاړه پاتې شوه. د سیمې اقتصاد مخ پرزیاتېدونکي ډول په توکو، پنبې او د تنباکو له تولیداتو سره وتړل شو. چې له ټيټو قیمتونو څخه کړېدل. په ۱۸۷۷ کال کې د بیارغونې د دور له پای سره په سویل کې افریقايي-امریکایان د رایې ورکولې له حق او سیاسي واک څخه بې برخې شول او له اقتصادي پلوه يې په ناسم وضعیت کې ژوند کاوه.
سیاسي لیدلوری له دې اړخه د پام‌وړ و چې له ځينو فسادونو سره سره په ټاکنو کې کډون ډېر اوچت و او ملي ټاکنې د دوه برابرو ګوندونو شاهدې وې. وتلې موضوعات کلتور (په ځانګړي ډول د قومي او نژادي ډلو د تعلیم د ممنوعیت په اړه) او اقتصاد (تعرفې او د پيسو عرضه) وو. د ښارونو له چټکې ودې سره سیاسي ماشینونو مخ پر زیاتېدونکي ډول د ښاري سیاست کنترول تر لاسه کړ. د سوداګرۍ په برخه کې ځواکمن نړيوال ټرسټونه/ trusts  (د څو شرکتونو اتحاد چې ورته سوداګریز توکي تولیدوي او د بازار ډېره برخه په لاس کې لري، ژباړن) په ځينې صنایعو کې جوړ شول. اتحادیې د ماشومانو د کاریګري د له‌منځه وړلو او په ورځ کې د اته ساعته کار لپاره په مذهبي/صلیبي جګړې لاس پورې کړ؛ د منځنی طبقې اصلاح غوښتونکو د ملکي خدمتونو د سمونې/اصلاح، د الکولي څښاک او د وربشو اوبو د منع کولو او د ښځو لپاره د رایې ورکولو د حق غوښتنه وکړه.
سیمه‌ییزو دولتونو په ټول شمال او لویديځ کې په لومړنۍ کچه دولتي ښوونځي جوړ کړل. عالي دولتي ښوونځي راڅرګند شول. بېلابېلې مذهبي فرقې د غړیتوب او شتمنۍ له پلوه مخ پر زیاتېدو وې او کاتولیکان يې تر ټولو لویه ډله وه. هغوی ټول خپل تبلیغي فعالیتونه په نړیواله کچه پراخ کړل. کاتولیکانو، لوتریانو او انګلیکانو د دیني مدرسو پرانیستل پيل کړل او تر هغو يې لوی کالجونه، روغتونونه او بېلابېل خیریه بنسټونه تاسیس کړل. ډېری هغه ستونزې چې ټولنه په ځانګړي ډول بې‌وزلان ورسره مخ وو په بله پرمختللې دوره کې د سموونو/اصلاحاتو لپاره د هڅې لامل شول.
د زرین دور اصطلاح په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ لسیزو کې وکارول شوه او «د زرین دور: د نن ورځې کیسه» په نوم ناول څخه چې په ۱۸۷۳ کال کې د لیکوال مارک ټاوین او چارلز ډادلي وارنر له خوا لیکل شوی و اخیستل شوې او د جدي ټولنیزو ستونزو دوره چې له نازکې طلاکارۍ سره پوښل شوې وې په پېغوریز ډول یادوي. د زرین دور لومړۍ نيمه برخه په بریتانیا کې نږدې د وېکتوریا د دوران له منځنۍ برخې او په فرانسه کې د بلواپوک له دور سره سمون خوري. د یاد دور پيل د امریکا تر کورني جګړې وروسته کلونو کې د بیاروغونې په دوره (چې په ۱۸۷۷ کال کې پای ته ورسېده) کې رانغاړل کېږي. تر هغه وروسته په ۱۸۹۰ لسیزه کې پرمختللي دور وڅاره.
نوم او دور/عصر
د زرین دور د اقتصادي غوړېدا لپاره کارول شوې اصطلاح ده، چې د امریکا تر کورنۍ جګړې وروسته پيل او د پېړۍ په پای کې پای ته ورسېده، دا اصطلاح په ۱۹۲۰ کال کې د تاریخ‌پوهانو له خوا چې د مارک ټواین له یو لږ پېژندل شوي ناول (زرین دور: د نن ورځې کیسه، ۱۸۷۳ کال) څخه يې اخیستې وه د دغې دور لپاره وکارول شوه. دا کتاب (د چارلز ډادلي په ګډه همکارۍ لیکل شوی و) د امریکا تر کورنۍ جګړې وروسته ژمنه شوی زرین دور په طنزي بڼه تشرېح کوي، په دې توګه چې جدي تولنزې ستونزې چې د اقتصادي ودې له نریو سرو زرو سره پوښل شوې دي انځوروي. په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ لسیزو کې د «زرین دور» استعاره په امریکا کې د مشخصې تاريخي دورې لپاره وکارول شوه. دا اصطلاح د ادبي او فرهنګي منتقدانو او همدارنګه د تاریخ پوهانو لکه وان‌‌وېک بروکس، لوئس مامفورډ، چارلز اسټېن بېړد، ماري رېټر بېړد، ویرنون لوئس پارېنګټون او مېټیو جوزفسون له خوا ومنل شوه. د هغوی لپاره زرین دور د مادي پاله او فقر سره افراط او تفریط د وخت لپاره له سپکاوي سره مل اصطلاح وه.
د زرین دور لومړۍ نيمه برخه په بریتانیا کې نږدې د وېکتوریا د دوران له منځنۍ برخې او په فرانسه کې د بلواپوک له دور سره سمون خوري. د امریکا تاریخي دورو ته په پام سره د زرین دور د پیل په اړه نظرونه سره توپیر لري، بیخي د امریکا تر کورنۍ جګړې وروسته (چې په ۱۸۶۵ کال کې پای ته ورسېده) یا په ۱۸۷۳ کال کې، یا هغه مهال چې په ۱۸۷۷ کال کې د بیارغونې دوره پای ته ورسېده. هغه ټکی چې د زرین دور د پای په توګه یاد شوی هم توپير لري. په ټولیز ډول په ۱۸۹۰ لسیزه کې د پرمختللې دورې (ځينې وختونه په ۱۸۹۶ کال کې د متحده ایالاتو د ولسمشرۍ ټاکنې) د پيل په توګه وړاندې کېږي، خو همدارنکه په هغه مهالنۍ محدوده کې راځي چې په ۱۸۹۸ کال کې د امریکا او اسپانيې جګړه، په ۱۹۰۱ کال کې ولسمشرۍ ته د ټروډ، روزوېلټ الحاق او ان د پرمختللې دورې پای په کې شاملېږي چې په ۱۹۱۷ کال کې لومړۍ نړیوالې جګړې ته د متحده ایالاتو له ننه کېدو سره سمون خوري.
تکنالوژیکي پرمختګونه
زرین دور د اقتصادي ودې دوره وه ځکه متحده ایالات له بریتانیا څخه په صنعتي کېدولو کې پر مخ روان وو. دا هېواد په چټکتیا سره نویو سیمو ته د خپل اقتصاد د پراختیا په حال کې و، په ځانګړي ډول درنې صنایع لکه کارخونې، د رېل پټلۍ او د ډبرو د سکرو د استخراج په برخه کې. په ۱۸۶۹ کال کې د لویو وچو/براعظمونو تر منځ لومړنۍ د اورګاډي لار لرې پرتو معدنونو او څړځایونو ته پرانیستل شوه. وروسته له نیویارک څخه سانفرانسیکو ته سفر د ۶ میاشتو پر ځای ۶ ورځې وخت نیوه. د ۱۸۶۰ او ۱۸۸۰ کلونو تر منځ د اروګاډي د پټلۍ د ميل ګړندیتوب درې برابره شو او په ۱۹۲۰ کال کې دوه برابره شو. نوې پل‌لارې پخوانۍ جلا شوې سیمې له لویو مارکېټونو سره ونښلولې او د دوی د کرنې، مالدارۍ او کان‌کېندنې سوداګرۍ ته يې د پراختیا اجازه ورکړه، چې په ريښتیا يې هېودانی مارکېټ رامنځته کړ. د امریکا د فولادو تولید د بریتانیې، جرمني او فرانسې له ټول تولید څخه مخکې شو.
بارکزی
بارکزي په اصل کې سړبني پښتانه او د درانيو د زيرک په څانگې پورې تړلي دي٠ بارکزي ، پوپلزي او الکوزي سره ټولې وروڼه قبيلې دي٠ اڅکزي د بارکزي زوي دي چي اوس په خپل نامه سره ږغ کوي. بارکزي په نورو ډيرو ښاخونو او څانگو ويشل شوي دي چې په لاندي ډول پيژندل کيږي: محمدزي ، عمرخانزی ، باکل زي، گورجيزي، خانچه زي، خواجک زي، ملک دين زي، مسېزي، انگيزي، غيبي زي، نورالدين زي، نصرت زي، مدي زي، جنک زي، بيانزي، تاروزي، خونسيزي، اتمانزي، ولي زي، جمالزي، بورزي، خواجيزي، ابازي، اين زي، شيخي زي، بايزي، سنجر زي، سليمانزي، سوندرزي، موسي زي او عبدالله زي٠
د حيات افغاني ليکوال ډپټي حيات خان د بارکزيو په اړوند داسي کښلي ديبارکزي د شمير له مخي تر پوپلزيو ډير دي او دوی د کندهار جنوب ته په ارغستان او د هلمند دسيندونو پر غاړو پر وچ ميدان ميشته دي٠ د بارکزيو هغه برخه چې  کندهار  ته نږدې د ارغستان او هلمند دسيندونو پر غاړو ميشته دي د ښو ځمکو د درلودلو په وجه په کرنې بوخت دي، خو ځيني نور يې د وچ بيابان په مينځ کې  په ډيرې سختۍ او زحمت سره دکر کيلې په چارو بو خت دي٠د غه  خلک ډير زړور او جنگيا لي دي٠.د وزير فتح خان بارکزی له وخته دغه خلک ډير مشهور شول، په تيره بيا کله چې امير دوست محمد خان د کا بل د واکمنۍ پر گدۍ کښيناست، نو د هغه په سبب ددوی په شهرت کې نور هم ډيروالی تر سترگو شو٠."
په اوسني وخت کې بارکزي په افغانستان کې په لاندې ډول مېشته دي: ١-د کندهار په ولايت کې: د کندهار بارکزي د کندهار ولايت په مرکز، د دامان ، شاه ولي کوټ ، ارغنداب ، پنجوايي ، ارغستان او معروف په ولسواليو کې مېشته دي او د ١٣٦٠ کال د سر شميرنې له مخې په دغه ولايت کې ددوی شمير تر سلو زرو تنو لوړ دی٠ ٢- د هلمند په ولايت کې: په دغه ولايت کې بارکزي د هلمند په مرکز لشکر گاه ، د ناد علي ، واشيو ، ناوه بارکزايي ، نوزاد او نهر سراج په ولسواليو کې او سيږي او د ١٣٦٠ لمريز کال د سر شميرنې له مخې د با رکزيو مجمو عي شمير ١٨٠٠٠٠ تنه ښو دل شوی دی٠ ٣- د نيمروز په ولايت کې: ددغه ولايت بارکزي دنوموړي ولايت په مرکز زرنج ،او د کنگ او چار برجک په ولسواليو کې اوسيږي چې ټول شمير يې د ١٢٠٠٠ تنو په شا او خوا کې ښودل شوی دي ٠ د فراه په ولايت کې: بارکزي ددغه ولايت په مرکز او د با لا بلوک او گلستان په ولسو اليو کې ميشته دي٠ دفراه په و لايت کې ددوی مجمو عي شمير د ١٣٠٠٠٠ تنو په شا او خو اکې ښو دل شوي دي٠ د هرات په ولايت کې: بارکزي په هرات کې ددغه ولايت د انجيل، گذرې ، پښتون زرغون ، گلران ، غوريان ، زنده جان او ادرسکن په ولسواليو کې ميشته دي چې د ١٣٦٠ لمر يز کا ل د سر شميرنې له مخې ددوی مجمو عي شمير ٦٧٠٠٠ تنه ښودل شوي دي٠ د بادغيس په ولايت کې: ددغه ولايت بارکزي د مرغاب او غور ما چ په ولسو اليو کې ميشته دي چې شمير يي د لسو زرو تنو په شا او خواکې ښو دل شوي دي٠ بارکزي کوچيان: يوډير شمير بارکزي په کوچياني ډول ژوند کوي٠ دوی د ليږد يدو او کو چ له پاره بيلا بيلې لارې لري دبيلگي په تو گه يو شمير بارکزي کو چيان د دوبي په مو سم کې له خپلو رمو سره له هراته  دغور د جنو بي څنډو پورې ځي او خپل ما لونه لکه پسو نه او وزې په دغو ورشو گانو کې څر وي٠دويمه ډ له يې له با دغيس نه د غو رماچ په لاره د فارياب ولايت د قيصار او جلاير له لارې ځا نونه تير بند تر کستان ته رسوي٠ددغو بارکز يو کو چيان د ختيز کندز(نو اباد) نه د بغلان دشت بای سقال،پورتني اندراب،او خوست او فر نگ ته ځانونه رسوي،په داسي حال کې چې بله ډله يي ځا نو نه د بد خشان دشت سيوه ته رسوي٠بايد ووايو چې د افغا نستان په شمالي ولايتونو کې د بارکزيو کو چيانو مجمو عي شمير ٢٢٠٤ کو رنۍ ښو دل شوی دی٠ بارکزيان غير تمن، ميړني،ميلمه پالو نکي خلک دي٠ دعلم او پو هې سره زياته مينه لري٠په دوی کې گڼ شمير عالمان، ليکوال او شاعران تير شوي دي  او همدا اوس هم شته. مرزا عبدالحنان بارکزی د پښتو ژبي مشهور او وتلی شاعر تير شوي دی چې د بارکزيو له قبيلې سره يې تړاو درلود.
د بارکزی قوم شجره
بارک بن زیرک بن عيسیٰ بن زختر بن ابدال بن ترين بن شرخبون(شریف الدين) بن سړبن بن قېس عبدالرشيد
31 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
آبوجا
ابوجا (په انګلیسي:  /əˈbuːdʒə/ Abuja) د نایجېریا پلازمېنه او د دې هېواد اتم تر ټولو ډېر نفوس لرونکی ښار دی. په مرکزي فدراله حوزه کې پروت دغه ښار، یو پلاني ښار دی چې تر ډېره په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې د جاپاني مهندس کېنزو تنګي له لوري د طرح شوي ماستر پلان پر بنسټ جوړ شوی دی. نوموړی ښار د پلازمېنې په توګه د ۱۹۹۱ز کال د ډسمبر په ۱۲مه نېټه د دې هېواد د تر ټولو ډېر نفوس لرونکي ښار لاګوس ځایناستی شو.
د ابوجا جغرافیه د ۴۰۰ مترو (۱۳۰۰ فټه)  اسو کمر په واسطه چې د اوبو په واسطه توږل شوې تیږه ده، تعریف شوې ده. د ولسمشرۍ کمپلکس، ولسي جرګه، ستره محکمه او د ښار زیاتې برخې د یاد کمر سویل ته غځېدلې دي. د زوما کمر  چې یوه ۷۹۲ متره (۲۵۹۸فټه) تیږه ده، کټ مټ د ښار شمال ته کدونا ښار ته په غزېدلې لویه لاره پرته ده.
د ۲۰۰۶ز کال د سرشمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ښار ۷۷۶۲۹۸ وګړي درلودل، چې په دې سره په نایجېریا کې یو له لسو ډېر نفوس لرونکو ښارونو څخه ګڼل کېږي (چې په ۲۰۰۶ز کال کې یې اتم ځای درلود). د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ، ابوجا د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۰ز کلونو تر منځ ٪۱۳۹.۷ وده درلوده چې په دې توګه په نړۍ کې تر ټولو ګړندی مخ پر ودې ښار شمېرل کېده. د ۲۰۱۵ز کال د شمېرو پر بنسټ، دغه ښار لږ تر لږه ٪۳۵ کلنۍ وده تجربه کوي چې د دې سلنې له مخې نوموړی هېواد د افریقا د لویې وچې په کچه تر ټولو د ګړندي وده کوونکي ښار ځای خپلوي او د نړۍ په کچه له ګړندیو وده کوونکو ښارونو څخه یو ګڼل کېږي. د ۲۰۱۶ز کال د سر شمېرنې پر بنسټ، د ابوجا ګڼ مېشتې ښاري سیمې په اټکلي بڼه شپږ میلیونه نفوس درلود، چې دا ښار ته یې یوازې په لاګوس پسې ځای ورکړی و، کوم چې په نایجېریا کې تر ټولو ډېر نفوس لرونکې لویه ښاري سیمه ده.
مهم مذهبي ځایونه یې د نایجېریا له ملي جومات (په عربي کې: مسجد أبوجا الوطني) او ملی مسیحی مرکز څخه عبارت دي. د ننامدي ازیکیوې نړیوال هوایي ډګر د دغه ښار په چوپړ کې دی. ابوجا د افریقا په کچه یو د څو موخو لپاره د ودانو شوو او همدارنګه یو له تر ټولو شتمنو پلازمېنو څخه شمېرل کېږي.
ابوجا د نایجېریا اداري او سیاسي پلازمېنه ده. دا ښار همدارنګه په سیمه ییزو چارو کې د نایجېریا د ښکېلتیا له امله د افریقا په لویه وچه کې یوه خورا مهمه پلازمېنه ګڼل کېږي. ابوجا د کنفرانسونو یو مرکز هم دی چې هر کال د بېلابېلو ناستو کوربه توب کوي، لکه ۲۰۰۳زکال د مشترک المنافع هېوادونو د سر مشریزې غونډې او د ۲۰۱۴ز کال د نړۍ(افریقا څانګې) د اقتصادي مبحثونو د غونډو ډګر و.
تاریخچه
د ابوجا ځايي اوسېدونکي ګباګي (ګواري) خلک دي، چې ګباګي ژبه پخوا د سیمې لویه ژبه ګڼل کېده. په یاده سیمه کې نورې ډلې له باسا، ګواندارا، ګاد، ديبو، نوپ او کورو څخه عبارت دي. د نایجېریا له خپلواکۍ را په دې خوا د دې هېواد د نژادي او مذهبي ویشونو په رڼا کې، داسې پلانونه وړاندیز شوي وو چې پلازمېنه باید په داسې ځای کې وي چې لویو توکمیزو ډلو لپاره بې لوري او همدارنګه د نایجېریا ټولو برخو ته په نږدې موقعیت کې پرته وي. دغه موقعیت په پایله کې د هېواد په مرکز کې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په لومړیو کې غوره کړای شو ځکه چې د بې پرې توب او ملي یووالي ښودنه یې کوله. د پلازمېنې په توګه د ابوجا په ټاکلو کې یوه بله انګېزه د لاګوس ښار د نفوس زیاتوالی و چې ښار یې له ګڼې ګوڼې ډک او شرایط یې خراب کړي وو. څرنګه چې لاګوس ښار له مخکې نه د اقتصادي ودې په لور روان و، نایجېریایي رژیم دې ته اړتیا ولیده چې یاد اقتصاد ته د هېواد مرکزي برخو ته پراختیا ورکړي، نو له همدې امله یې پرېکړه وکړه چې خپله پلازمېنه ابوجا ته ولېږدوي. کوم منطق چې وکارول شو د برازیل هېواد له خوا د پلازمېنې په توګه د برازیلیا (Brasília) ښار غوره کولو پلان ته یې ورته والی درلود.
د نایجېریا فدرال پوځي حکومت د ۱۹۷۶ز کال د فبروري په څلورمه نېټه خپل شپږمه ګڼه فرمان صادر کړ، د کوم له مخې چې له لاګوس څخه ابوجا ته د پلازمېنې د انتقال پیل شو. د ابوجا د ښار د پلان د طرحې او پلي کولو ابتدايي کار د مورتالا محمد (Murtala Mohammed) او اولسګون اوباسانژو (Olusegun Obasanjo) د پوځي حکومت له خوا په لاره واچول شو چې وروسته د شیحو شاګاري ادارې ته وسپارل شو. ساختماني چارې یې د ۱۹۷۰یمې لسیزې په وروستیو کې پیل شوې، اما د اقتصادي او سیاسي بې ثباتۍ له کبله، د ښار لومړني ساختماني پړاوونه د ۱۹۸۰یمې لسیزې تر وروستیو پورې نه وو بشپړ شوي.
د نایجېریا د پلازمېنې لېږد لانجمن او پر وړاندې یې تر ټولو لوی مخالفت مشري د اوبافېمي اوولووو (Obafemi Awolowo) له خوا کېده. اوولووو د یو سیاستوال او د یوروبا د خلکو د استازي په توګه د لاګوس څخه د پلازمېنې د لېږد پر ضد له خپلو ادعاوو څخه دفاع وکړه. نوموړي د ولسمشرۍ لپاره له تاودو بحثونو په ډکو سیالیو کې، هغه ژمنه وکړه چې د ټاکل کېدو په صورت کې به امریکایي والټ دېسني شرکت د دې لپاره ګماري چې د پلازمېنې لپاره نوې ځانګړې شوې ساحه (ابوجا) په یو تفرېحي پارک باندې واړوي. په هر ترتیب، د ولسمشر په توګه الحاجي شیحو شاګاري له ټاکل کېدو وروسته، نوموړي د ابوجا د زېربنا لومړی تهداب کېښود او د ژر بشپړېدو لپاره یې هلې ځلې وکړې. له ټاکل کېدو وروسته له لاګوس نه بهر د هغه لومړی سفر ابوجا ته و، چېرې چې نوموړي د دغې پروژې په ساحه کې له قراردادیانو او کارګرانو څخه لیدنه وکړه تر څو د پروژې د چټک بشپړېدو په پار هغوی ته سپارښتنې وکړي. هغه د بېرته راستنېدو پر مهال د کار د پڅ پرمختګ په اړه خپله ناخوښي له الحاجي ابوبکر کوکو سره شریکه کړه. شیحو شیګاري ابوجا ته د پلازمېنې د پلان شوي لېږد مهال وېش له ۱۹۸۶ز کال څخه ۱۹۸۲ز کال ته له سره پلان کړ، کوم چې وروسته له ستونزو سره مخ شو.
د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA)  ته د ۱۹۷۷ز کال په جون کې د پلازمېنې د فدرالي پراختیایي ادارې (FCDA) له خوا دنده وروسپارل شوه تر څو د ابوجا او د هغې د سیمه ییزې شبکې ماستر پلان چمتو کړي. د دندو د لایحې له مخې د ماستر پلان جوړونې په پروسه کې د اړوندو تخنیکي معلوماتو بیاکتنه، د پلازمېنې ښار د ساحې ټاکنه، د سیمه ییزو او ښاري پلانونو چمتو کول او د ډیزاین او پراختیا د ستندردونو د لارښود اضافه کول شامل وو.
د پلان جوړونې نړیوال سازمان (IPA) په نړیواله کچه د یو وتلي شرکت له لوري د ماستر پلان د ډیزاین لپاره د نایجېریا د حکومت له هلو ځلو او ښکېلتیا څخه د مخه موجود نه و. IPA د دریو امریکایي شرکتونو په مشترک المنافع ډول سره یو ځای کېدو سره رامنځته شو چې دغه نړیواله رقابتي داوطلبي یې وګټله. یاد شرکتونه عبارت وو له: د پلان جوړونې څېړنیز شرکت (PRC)، والاس مکهارګ، رابرټس او ټاډ، او ارکیسېستمز (د هیوغېس د نهاد یوه څانګه). د داوطلبۍ له ګټلو څخه او د پروژې له بشپړولو وروسته یاد شرکتونه بېرته سره جلا شول."د پروژې وروستی راپور د نایجېریا د پلازمېنې پراختیایي ادارې (FCDA) مخکښ اجرائیوي منشي ابوبکر کوکو ته د ۱۹۷۹ز کال د فبروري په ۱۵مه نېټه وړاندې شو. د ماستر پلان پر سریزه باندې د IPA مشترک المنافع شرکت له خوا لاندینۍ بیانیه لیکل شوې وه:""د نایجېریا د نوې پلازمېنې ابوجا لپاره دغه ماستر پلان د پلازمېنې د پراختیایي ادارې(FCDA)  د مدیره هیئت او څو مشورتي پنلونو د مشاورینو د ۱۸-میاشتو د کار پایله په ګوته کوي. د دغو متخصصینو له نه ستړې کېدونکو هڅو پرته، دغه لاسته راونه چې اوس د پلازمېنې د پلان د حقیقي پلي کېدو په پیل کې نندارې ته وړاندې کېږي، نشوای تر لاسه کېدای. دا پلان پخپله د نوې پلازمېنې ښار د ودانولو په پړاوونو کې د عطف یو ټکی په ګوته کوي. دا پلان د هغو لویو هڅو یو لازمي عنصر دی چې په پام کې ده د نایجېریا د خلکو له خوا په لاره واچول شي. "
ارسنجان ولسوالي
ارسنجان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ارسنجان)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د ارسنجان ښار دی. دا ولسوالي ۴۲٬۷۲۵ تنه نفوس لري. د ارسنجان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
انتقادي فکر
انتقادی فکر د قضاوت کولو په موخه د حقیقتونو تحلیل ته ویل کېږي. دا موضوع ډېره پېچلې ده، څو مختلف تعریفونه شته، چې په عامه بڼه منطقي، شکمن او بې طرفانه تحلیل په خپله لمنه کې رانغاړي. په بله وینا، انتقادي فکر د حقیقي شواهدو ارزونه ده. انتقادي فکر یو خپله رهنمایي شوی، خپله تنظیم شوی، خپله څارل شوی او ځان اصلاحي فکر دی. دغه چاره د غوره والي د دقیقو معیارونو او د دوی د کارولو په اړه د پام وړ لارښوونې ته ارزښت ورکوي. د دې ترڅنګ دغه چاره دا اغېزمن ارتباط او د ستونزې د حلولو وړتیا او د اصلي مرکزیت او ټولنیز متمرکزیت بریالي کېدلو لپاره ژمنتیا ته اړتیا لري.
تاریخچه
د انتقادي فکر لومړني ریکارډونه د سقراط درسونه دي، چې د اپلاتون له خوا ثبت شوي دي. دا په اصل کې د اپلاتون د لومړنیو خبرو اترو یوه برخه وه، چیرې چې سقراط د اخلاقي مسایلو په اړه د یو یا څو خبرې کونکو سره ښکېل وو. لکه دا پوښتنه چې ایا د سقراط لپاره له زندان څخه تېښته سمه وه. فیلسوف دې پوښتنې ته پام واړوه او هغه ته یې انعکاس ورکړ او بلاخره دې پایلې ته ورسېد چې تېښته له ټولو هغو شیانو سرغړونه کوي چې دی یې له خپل ځانه لوړ ساتي: لکه د اتن قوانین او د هغه رهبري کونکی غږ چې سقراط یې د اوریدلو ادعا کوي.
رېښه پېژندنه او د انتقادي فکر اصلیت
د انتقادي فکر په اصطلاح کې د انتقادي (critical) کلیمه (Grk. κριτικός = kritikos = "تنقید") د انتقاد له کلبمې څخه اخیستل شوی او د انتقاد کولو معنا لري. دغه اصطلاح د فکري وړتیا او د «قضاوت کولو»، «له قضاوت»، «د قضاوت کولو لپاره»، او «د پوهیدلو وړتیا" په ګوته کوي. د انتقادي فکر فکري ریښې د هغه د اېټمولژي په څېر خورا لرغونې دي، چې د سقراط د تدریسي کړنې او هغه لید هم عمره دي، چې 2500 کاله دمخه ترسره کېده. سقراط په دغه کړنه کې د پوښتنو د میتود له لارې کشف کړه، چې خلک نشي کولی په منطقي توګه د پوهې په اړه خپلې باورې ادعاګانې توجیه کړي.
تعریفونه
په دودیزه بڼه انتقادي فکر په لاندې بېلابېلو بڼو تعریف شوی دی:
کارونه
د انتقادي فکر د اصلي مهارتونو په لیست کې مشاهده، تفسیر، تحلیل، اټکل، ارزونه، تشریح، او metacognition (له پیژندنې لوړ) شاملېږي. د رینولډز (2011) په وینا، هغه فرد یا ډله چې د انتقادي فکر کولو په یوه قوي طریقه کې ښکېل وي، نو پوره یا کافي توجه د یو مثال په توګه وړاندې کوي:
د تر ټولو قوي انتقادي فکر کولو د مهارتونو درلودلو سربیره، یو کس باید د دې مهارتونو د کارولو له لارې د ستونزو په حل او د پریکړو په کولو کې رغنده رول ولري. انتقادي فکر نه یوازې له منطق، بلکې له نورو پراخه فکري معیارونه څخه لکه روښانتیا، اعتبار، دقت، سموالي، تړاو، ژوروالي، پراخوالي، اهمیت او انصاف څخه کار اخلي.
انتقادي فکر لاندې وړتیاو ته اړتیا لري:
د هغه شواهدو په رڼا کې چې د هر ډول باور یا انګېرل شوي پوهې د ملاتړ، رد او یا د نورو پایلو په اړه مرسته کوي، باید دوامداره هڅه وشي
په انتقادي فکر کې پلټنه
د اډوارډ ایم ګلیزر د وینا مطابق د انتقادي فکر کولو وړتیا درې عناصر لري:
هغه ښوونیز پروګرامونه چې هدف یې په ماشومانو او لویانو زده کونکو کې د انتقادي فکر رامینځته کول دي، په انفرادي یا ډله ایزه توګه د ستونزو په حل کولو او د تصمیم نیولو په شرایطو کې یادو دریو مرکزي عناصرو ته په دوامداره بڼه اشاره کوي. د لندن د بشري علومو په لابراتوار کې د انتقادي فکر کولو پروژه د ننیو ټولو لویو تعلیمي سیسټمونو په علمي مطالعه کې دخیل ده، ترڅو وارزوي وي چې سېسټمونه څنګه د انتقادي فکر د ودې یا د هغه د مخنیوي لپاره کار کوي.
معاصره ادراکي ارواپوهنه د انسان استدلال ته د یوې داسې پېچلې پروسې په توګه ګوري چې دواړه غبرګوني او منعکس دي. دا د یوې داسې ستونزې ته اشاره کوي، کومه چې د حسي معلوماتو او حافظې ترڅنګ د انتقادي ذهن د ویش په توګه توضیح شوې ده. د ارواپوهنه تیوري د منطقي ذهن مطلق ماهیت له مینځه وړي او د شرایطو، خلاصې ستونزې او بحث وړ محدودیتونو ته اشاره کوي. دا چې د انتقادي فکر کولو د مهارتونو او د انتقادي فکر کولو د چلند ترمنځ اړیکه یوه تجربوي پوښتنه ده. د سببي تسلط د ترلاسه کولو هغه وړتیا شتون لري، د کومې په اړه چې سقراط په پراخه توګه اوبشپړ تمایل سره د ژببازي (سوفیسټري) د عمل له لارې پیژندل شوی و. د انتقادي فکر د هڅونې د اندازه کولو د طرزالعمل معیار د کلیفرنیا د ذهني هڅونې او د کلیفرنیا د انتقادي تفکر د هڅونې فهرست دی. د انتقادي فکر کولو وسیله یوه بدیله لاره ده چې د انتقادي فکر په اړه د زده کونکو باورونه او چلند معاینه کوي.
زړده undefinedکړې
جان ډیوی یو له ډیرو علمي مشرانو څخه دی. هغه درک کړې چې هغه نصاب چې هدف یې د فکر کولو د مهارتونو رامنځته کول وي هغه افرادو، زده کونکو، ټولنې او ټولې ډیموکراسۍ ته ډېره ګټه رسوي. انتقادي فکر د زده کړې د داخلي کولو په پروسه کې، د بنسټیزو نظرونوپه تشکیل، اصولو او تیوریو کې د زاتي محتوا په جوړولو کې مهم رول لري. انتقادي فکر د زده کړې په لړ کې د تطبیق په برخه کې د پام وړ رول لري. د دغه رول له مخې اړوند نظرونه، اصول او تیورۍ په اغیزمنه بڼه پلې کیږي، ځکه چې د زده کونکو له ژوند سره تړاو لري.
هر ډسپلین د انتقادي فکر کولو د مفکورو او اصولو څخه کار اخلي. اصلي مفکورې تل شتون لري، خو د ځانګړې موضوع په محتوا کې ځای پرځای شوي دي. د زده کونکو لپاره د محتوياتو د زده کولو لپاره، فکري ښکیلتیا خورا مهمه ده. ټول زده کونکي باید د خپلې پوهې د زیاتولو لپاره خپل فکر وکړي. غوره ښوونکي دغه چاره پېژني، په همدې خاطر دوی په پوښتنو کړلو، لوستلو او هغه فعالیتونو باندې تمرکز کوي، کوم چې ذهن هڅوي ترڅو د کلیدي مفکورو او اساسي اصولو موضوع تر خپل ملکیت لاندې راولي.
امير عنايت الله خان
امیر عنایت الله خان د امير حبيب الله خان زوی او امير امان الله خان مشر ورور وو. نوموړی د خپل ورور امیر امان الله د استعفاه وروسته چې حبیب الله کلکاني لخوا د اسلامي نظام د لمنځه وړلو په خاطر د ګڼ شمیرلاریونونو او پاڅونو وروسته دنده پریښوده په ۱۴ د جنوري ۱۹۲۹م کال د څلور ورځو لپاره د افغانستان امیر پاتی شو. کلکاني (بچه سقاو) چې د امریت خوبونه یې لیدل له څلور ورځو حکومت کولو وروسته عنایت الله خان هم استعفاه ته مجبور کړ. نوموړی له استعفاه وروسته په تهران کې د تبعید په حال کې ومړ.
وېشنيزه:د افغانستان پاچايان وېشنيزه:د امير حبيب الله خان زامن
کورنۍ
امیر عنایت الله خان د امير حبيب الله خان او جمال بېگم زوی او د امیر امان الله خان او راضيه بېگم ورور وو. نوموړی د خپلې کورنۍ په څیر د بارکزیو له ټبر څخه وو.
تبعید او مزار
عنایت الله خان په ۱۸ د جنوري ۱۹۲۹ز کال د بچه سقاو لخوا ایران ته تبعید او په ۱۲ د اکتوبر ۱۹۴۶ز کال د ۵۷ کلونو په عمر په تهران کې ومړ.
روبرتو مانګابیرا اونګر
روبرتو مانګابیرا اونګر (په انګلیسي: Roberto Mangabeira Unger؛ پیدایښت: ۲۴-مارچ-۱۹۴۷ز) یو برازیلي فیلسوف او سیاستوال دی. فعالیت یې د کلاسیکې ټولنیزې تیورۍ او پراګماتیزم د دود پر چاپېره راګرځي او د حقوقي تیورۍ، فلسفه او دین، ټولنیزې او سیاسي تیورۍ، پرمختللي بلونجونو او اقتصاد په شمول نورو څانګو ته هم غځېږي. په طبیعي فلسفه کې هغه د «منفرده نړۍ او د وخت واقعیت» له‌امله شهرت لري. په ټولنیزې تیوري کې د هغه «سیاست: جوړښتي ټولنیزې تیورۍ په تړاو اثر» مخکښ دی. په حقوقي تیوري کې هغه د انتقادي حقوقي مطالعاتو غورځنګ غړی ؤ چې یاد غورځنګ د امریکا حقوقي پوهنتونونو کې میتودولوجیکي اجماع سره دړې‌وړې کړه. د هغه سیاسي فعالیت، له نظامي رژیم څخه وروسته برازیل ته د دېموکراسۍ په راوړلو کې مرسته وکړه او په ۲۰۰۷ او بیا په ۲۰۱۵ز کې د برازیل د ستراتیژیکو چارو وزیر په توګه د هغه له ټاکل کېدو سره خپل هسک ټکي ته ورسېد. داسې برېښي چې د هغه فعالیت د انسانیت په هکله یو لیدلوری او د وګړو د پياوړتیا او د بنسټونو بدلون په اړه یوه کړنلاره وړاندې کوي.
د هغه د فلسفې محوري ټکی دا دی چې انسانیت تر هغو زمینو څخه، چې په کې واقع کېږي، ستر وښیي. هغه ویني چې هر وګړی، لا ښه ژوندون ته د رسېدلو لپاره وړتیاوې لري. د هغه ټولنیز فکر ریښه دغه اعتقاد ته رسي چې «ټولنیزه نړۍ یوه قراردادي رامنځ‌ته شوې او خیالي نړۍ ده». د هغه فعالیت له دغې فرضیې څخه پیلېږي چې هېڅ ډول طبیعي یا اړین ټولنیز، سیاسي یا اقتصادي ترتیبونه د فردي یا ټولنیز فعالیت بېخبنا نه‌ده. د اونګر په اند، د مالکیت حقوق، لېبراله دېموکراسي او مزدورکاري، واړه د انسان په لاس جوړ شوي تاریخي اوزار دي او د انسان د سمسور او ازاد فعالیت له موخو سره هېڅ کومه اړینه اړیکه نه‌لري. د اونګر په اند، بازار، دولت او انساني ټولنیز سازمان باید د مخکې له‌مخکې ټاکل شویو بنسټیزو ترتیبونو کې تنظیم نه‌کړل شي، خو د هغه څه پر بنسټ چې د فردي او ټولنیزې پياوړتیا لپاره فعالیت کوي، د ازمایښت او بیاکتنې لپاره خلاص پرېښودل شي. هغه پر دې باور دی چې په دغه توګه د انسان خلاصون امکان رامنځ‌ته کېدلای شي.
کورنۍ
د اونګر مورنی نیکه، اوکتاویو مانګابیرا ؤ چې د ۱۹۲۰ز لسیزې په وروستیو کې د برازیل د بهرنیو چارو وزیر پاتې شوی ؤ، تر هغو چې د ګېتولیو وارګاس د ډېکتاتورۍ له‌امله څو اروپا او امریکا کې څو ځلي بندي او تبعید شو. په ۱۹۴۵ز کې برازیل ته له راستنېدو وروسته یو منځنی-کیڼ‌اړخی ګوند یې تاسیس کړ. په کال ۱۹۴۶ز کې په کامارا فدرال کې د استازي په توګه، په ۱۹۴۷ز کې د باهیا والي، او په ۱۹۵۸ز کې د سناتور په توګه وټاکل شو.
د اونګر مور او پلار دواړه روښاندي وو. آلماني‌الاصل پلار یې، آرتور اونګر، په ماشومتوب کې له درسدن څخه امریکا ته کډوال او وروسته بیا د متحده ایالاتو تبعه شو. مور یې اېدیلا مانګابیرا نومېده او د برازیل یوه شاعره او خبریاله وه. آرتور او اېدیلا په متحده ایالاتو کې د اوکتاویو مانګابیرا د تبعید په موده کې سره ولېدل.
د ژوند لومړي کلونه
روبرتو مانګابیرا اونګر په کال ۱۹۴۷ز په ریو دې ژانیرو کې زېږېدلی او خپل د ماشومتوب دوره یې د منهتن په «اپر ایست سایډ» کې تېره کړې ده. هغه د آلن ستیونسن په خصوصي ښوونځي کې شامل شو. په یوولس کلنۍ کې یې پلار مړ شو او مور یې سره له کورنۍ برازیل ته کډه وکړه. هلته په یوه یسوعي ښوونځي کې شامل شو او د ریو دې ژانیرو په فدرال پوهنتون کې یې حقوق ولوستل.
اونګر د ۱۹۶۹ز کال په سپټمبر کې د هاروارډ حقوقو پوهنځي ته لار ومونده. د LLM سند په ترلاسه کولو سره یې، بیا هم یو کال له تحصیلي بورسیې سره په هاروارډ کې پاتې شو او وروسته بیا د ډوکتورا زده‌کړې یې پیل کړې. اونګر په ۲۳ کلنۍ کې د د لومړي کال زده‌کړیالانو ته فقه ښودله. په ۱۹۷۶ کې، کله چې ۲۹ کلن ؤ، خپل SJD سند یې ترلاسه کړ او د علمي کادر یو ځوان غړی او وروسته د هاروارډ په حقوقو پوهنځي کې د دایمي استاد په توګه پاتې شو.
اکاډمیک ژوند
د اونګر اکاډمیک ژوند له «پوهه او سیاست» او «په نومهالې ټولنه کې حقوق» کتابونو سره پیلېږي چې په ترتیب سره په ۱۹۷۵ او ۱۹۷۶ز کلونو کې چاپ شوي دي. دغه آثار د دې لامل شول چې اونګر سره له ډنکن کېندي او مورتون هورویتز سره د انتقادي حقوقي مطالعاتو (CLS) مرکز پرانېزي. نوموړي غورځنګ، معیاري حقوقي بورسیې له ننګونو سره مخ کړې او د حقوقي زده‌کړو لپاره یې راډیکالي وړاندیزونه وړاندې کړل، چې د امریکا په ټولو حقوقي پوهنتونونو کې یې لانجې راوپارولې.
د ۱۹۸۰ز لسیزې په اوږدو کې، اونګر پر خپل ستر کتاب – سیاست: په جوړښتي ټولنیزې نظریې کې یو اثر – باندې کار وکړ؛ یاد کتاب په درې ټوکونو کې چاپ ته چمتو شو چې په هغو کې کلاسیکه ټولنیزه نظریه تر څېړنې او ارزونې لاندې نیول شوې او یو سیاسي، ټولنیز او اقتصادي بلونج په‌کې پنځول شوی ؤ. د کتابونو دغه لړۍ د داسې یوې فرضیې پر بنسټ ولیکل شول چې ګنې ټولنه یوه قراردادي ښکارنده ده؛ یاد کتابونه ځیني بنسټیز ترتیبونه ردوي. په ۱۹۸۷ز کې د «سیاست» چاپ شوی کتاب د ټولنیز سیاست پر نومهالې نظریې باندې تر ټولو غوره انتقادي اثر ؤ؛ د جوړښتي او ایډیولوجیکي بدلون یوه نظریه په‌کې وپنځېدله او د نړۍ د تاریخ په هکله یې یوه بلونجه څرګندونه وړاندې کړه.
امام زفر
امام زفر بن هذیل رحمه الله له صاحبینو (امام ابو یوسف او امام محمد رحمة الله علیهما) څخه مخکینې زده کوونکې ؤ، او د ۴۸ کالو په عمر کال ۱۵۸هجري سپوږمیز وفات شوې دی. ددې امام پلار عرب او مور یې عجمه وه، نو له دې وجې په ده کې دا دوه جوهره سره راټول شوی ول. دده په استدلال کې ډېر قوت او توان ؤ.....
او د حنفی فقهی امام وه.
وېشنيزه:۶۹۹زوکړې وېشنيزه:۷۶۷ مړینې وېشنيزه:حنفي وېشنيزه:سني امامان وېشنيزه:سني مسلمانان وېشنيزه:مسلمان پوهان وېشنيزه:سني مسلمان پوهان وېشنيزه:اسلامی پوهان وېشنيزه:د اسلام مسلمان پوهان وېشنيزه:د اسلام سنی مسلمان پوهان وېشنيزه:مسلمان فقها وېشنيزه:تبع تابعین وېشنيزه:څلور امامان وېشنيزه:لس اسلامي مذهبونه وېشنيزه:د مذهب بنسټ اېښودونکې وېشنيزه:حنفي مذهب بنسټ اېښودونکې وېشنيزه:حنفي مذهب پوهان
سکېلر کولفاکس
په کانګرس کې د دندې پرمهال، کولفاکس له غلامۍ سره د مخالفت له امله شهرت درلود او د جمهوري غوښتونکي ګوند بنسټ ایښودونکی و. د مجلس ریاست د خپلې لومړۍ دورې په اوږدو کې، نوموړي د متحده ایالاتو په اساسي قانون کې د دیارلسم تعدیل د تصویب هڅې پر مخ یو وړې چې پر بنسټ یې غلامۍ ته د پای ټکۍ کېښودل شو. کله چې په  ۱۸۶۵ ز کال د جنوري په میاشت کې د وروستۍ رایې لپاره د مجلس مخ ته کېښودل شو، نوموړي د مثبتې رایې په ورکولو سره په خپل ملاتړ ټینګار وکړ ، خو د اصولو له مخې د مجلس رئیس یوازې د مثبو او منفي رایو د انډول ماتولو پر مهال رایه ورکوي. د ۱۸۶۸ ز کال په ټاکنو کې د اولیسس اس ګرنټ د ټیم غړی و ،چې دې جوړې په اسانۍ سره د ډیموکرات ګوند نوماندانو هوراتیو سیمور او فرانسیس پریسټن ته ماتې ورکړه. د ۱۹مې پېړۍ له دود سره سم، کولفاکس د ګرانټ په اداره کې لږ ښکېلتیا درلوده. نوموړي د متحده ایالاتو د سنا د رئیس په توګه د خپلو دندو تر څنګ، په خپل دفتر کې د رسنیو لپاره لکچر او لیکنو ته دوام ورکړ. د داسې باور پر بنسټ چې ښاغلی گرنټ یوازې د یوې دورې خدمت هوډ لري، نوموړي په ۱۸۷۰ ز کال کې د ۱۸۷۲ ز کال د جمهوري غوښتونکو د ولسمشرۍ نوماندۍ لپاره د ملاتړ را ټولولو لپاره ناکامې هڅې ترسره کړې، ځکه چې نوموړي خپلو ملګرو او ملاتړو ته ویل چې، هغه به د دویم مرستیال په توګه ډګر ته لاړ نه شي. کله چې ګرنټ اعلان وکړ چې، بیا ډګر ته راځي، کولفاکس له خپل هوډ نه په شا شو او هڅه یې وکړه چې، د مرستیال ولسمشر نوماندي وګټي، خو نوموړي د هینري وېلسن له خوا ماتې وخوړه.
د ۱۸۷۲ – ۱۸۷۳ ز کلونو په اوږدو کې د کرېډیټ موبایلر کمپنۍ د رسوایي په اړه د کانګرس څېړنو کولفیکس د فدرالي حکومت د هغو چارواکو له ډلې نه په ګوته کړ ، چې په ۱۸۶۸ ز کال کې یې د وچې نیښلوونکې اورګاړدي پټلۍ د جوړولو په ترڅ کې د غوره ګام په بدل کې یې د پاسیفیک اتحاد د اورګادي پټلۍ د پروژې له خوا نغدې پیسې او تنزیل شوي اسهام منلي وو. که څه هم نوموړي له ځان نه د تورونو په وړاندې په کلکه دفاع وکړه، خو شهرت ته یې زیان ورسېد. د ۱۸۷۳ ز کال په مارچ کې کولفاکس د خپلې دورې په پای کې د مرستیال ولسمشر دنده پرېښوده، او نور هېڅکله د دې چوکۍ لپاره ډګر ته و نه ووت. وروسته يې د سوداګرۍ د اجرائیوي غړي په توګه کار وکړ او يو نامتو استاد او ويناوال شو.
کولفاکس د زړه له ناروغۍ نه ځورېده او د ۱۸۸۵ ز کال د جنورۍ په دیارلسمه نېټه د مینیسوتا ایالت په منکاټو کې د اورګاډي په یوه تم ځای کې په ایوا کې د وینا پر مهال د زړه له حملې سره مخامخ شو او له نړۍ یې سترګې پټې کړې. نوموړی د هغو دوو کسانو له ډلې نه دی، چې هم یې د مجلس د رئیس او هم یې د مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کړې، چې له دې ډلې بل جان نانس ګارنر دی.
د ژوند لومړي کلونه
سکېلر کولفاکس د ۱۸۲۳ ز کال د مارچ په ۲۳ مه نېټه د نیویارک په ښار کې نړۍ ته سترګې پرانیستې او د مشر سکېلر کولفاکس (۱۷۹۲ ـ ۱۸۲۲ز) چې د بانک صراف و او هانا سترایکر (۱۸۰۵ – ۱۸۷۲ز) زوی و، چې دوړاو هالنډي نسب درلود او د ۱۸۲۰ ز کال د اپریل په ۲۵ مه نېټه یې واده وکړ. نیکه یې، ویلیم کولفاکس، د امریکا د انقلاب په اوږدو کې د جورج واشنګټن د ساتونکي په توګه دنده ترسره کوله او د فیلیپ پیټرس سکېلر له دویمې کړوسۍ او د جنرال فلیپ سکېلر د تره له لور هسټر سکېلر سره یې واده وکړ. ویلیم کولفاکس له انقلاب وروسته د نیو جرسي په اربکي ځواکونو کې جنرال شو او د ۱۸۱۲ ز کال د جګړې په اوږدو کې یې د یوې لوا قومانداني پرغاړه درلوده.
په ۱۸۳۶ ز کال کې هانا کولفاکس او جورج متیوس واده وکړ او کورنۍ یې د اندیانا نیو کارلیسیل ته کډه شوه چې په هغه ځای کې میتیوس د یوه پلورنځي چارې پر مخ وړې او د کلي پوست خونې د مسؤل په توګه یې هم کار کاوه. په دې ځای کې کولفاکس د ورځپاڼو او کتابونو لېوال لوستونکی شو. وروسته له هغه چې متیوس د سینټ جوزف ناحیې پلټونکی شو، په ۱۸۴۱ ز کال کې یې کورنۍ بېرته د انډیانا ساوت بینډ ته نږدې سیمې ته کډه شوه. نوموړي کولفاکس د خپل مرستیال په توګه وټاکه، چې دا بست د متیوس د اته کلنۍ دندې په اوږدو کې له کولفاکس سره پاتې شو.
د رځپانې مسئول مدیر
کولفاکس په ۱۸۴۲ ز کال کې، د وېګ ګوند د یوې ملاتړې ورځپاڼې ساوت بېنډ فری پریس (د سویلي بېنډ آزاده رسنۍ) مسئول مدیر شو، چې مالک یې جان ډي ډیفریس و. کله چې یو کال وروسته ډیفریز اندیاناپولیز ته ولاړ او د اندیانا ژورنال یې وپېره، نو کولفاکس ته یې دنده ورکړه چې د ژورنال لپاره د انډیانا سنا تر د پوښښ لاندې راولي. کولفیکس د ایالتي سنا د پوښښ تر څنګ، نیویارک تریبیون ته د اندیانا د سیاست په اړه مقالې لېږلې، چې د نوموړې ورځپانې له مسئول مدیرهوریس ګریلي سره د ملګرتیا لامل شو.
کولفاکس په ۱۸۴۵ ز کال کې د ساوت بېنډ فری پریس ورځپاڼه وپېرودله او د سینټ جوزف ویلی راجستر ته یې د هغې نوم بدل کړ. نوموړي د نهو کلونو لپاره دا ورځپاڼه تر خپل ملکیت لاندې درلوده چې په لومړیو کې یې د وېګ ملاتړ کاوه او وروسته یې د نوي را منځ ته شوي جمهوري غوښتونکي ګوند ملاتړ ته لاره بدله کړه.
د وېګ ګوند د سیاسي غړي په توګه
د ژورنالیست په توګه د اندیانا سنا د پوښښ په ترڅ کې، له ۱۸۴۲ ز کال نه تر ۱۸۴۴ ز کال پورې کولفاکس د نوم لیکنې د کاتب مامور په توګه هم دنده ترسره کوله. د سويلي بېنډ ډېری اوسیدونکو په ۱۸۴۳ ز کال کې د مناظرې یوه ټولنه جوړه کړه، چې غړو یې د روانو پېښو او د خوښې په نورو موضوعاتو څېړنه او بحث کاوه چې کولفیکس په کې یو مهم غړی و پېژندل شو. د دې بنسټ بریالیتوب د دې لامل شو، چې د ایالت تمثیلي مقننه قوه جوړه کړي، چې غړو یې په کې د انډیانا د عمومي مجلس له اصولو سره سم قوانین وړاندې کول، تر بحث لاندې یې نیول او په اړه یې رایه ورکوله. کولفاکس د مناظرې د ټولنې په څېر،  د سویلي بېنډ د تمثیلي مقننه قوې یو مهم غړی را څرګند شو.
د مناظرې په ټولنه او د تمثیلي مقننه قوې په برخه کې د کولفاکس بریالیتوب، نوموړی د سیاسي ګډون لپاره په پراخه کچه شهرت ته ورساوه او  د ۱۸۴۸ ز کال د وېګ په ولسي کنوانسیون کې نوموړی د استازي په توګه وټاکل شو چې په دې ځای کې د غونډو د منشي ګانو له ډلې نه وټاکل شو او د ولسمشریزو ټاکنو په ترڅ کې یې له زکاري ټیلر نه ملاتړ وکړ. نوموړی وروسته د اندیانا د ایالتي اساسي قانون د ۱۸۴۹ – ۱۸۵۰ز کنوانسیون ته د استازي په توګه وټاکل شو. کولفاکس د ناحیې په کچه، چې سویلې بېنډ یې تر پوښښ لاندې و، د کانګریس لپاره وېګ ګوند د ۱۸۵۱ ز کال نوماند و، خو په ډېر لږ توپیر سره یې خپل سیال دیموکرات ته ټاکنې و بایللې. د هغه بایلل، د اساسي قانون د کنوانسیون له هغه ګام سره د مخالفت له امله و ګڼل شول، چې په انډیانا کې یې د آزادو افریقایي امریکایانو د اوسېدو مخه نیوله.
طبي تشخیص
طبي تشخیص (چې مخفف یې Dx، Dx یا Ds دی) د موندلو هغه بهیر دی چې کومه ناروغي یا حالت په یوه کس کې نښې څرګندوي. زیاتره وختونه هغه تشخیص ته ویل کېږي چې طبي شرایط یې ضمني وي. د تشخیص لپاره اړین معلومات په عمومي توګه د هغه شخص د طبي تاریخچې او فزیکي معاینې څخه را تولېږي چې د روغتیایي پاملرنې په لټه کې وي. زیاتره د دې بهیر په ترڅ کې یوه یا څو تشخیصي ګړنلارې، لکه طبي معاینات، هم ترسره کېږي. ځینې ​​وختونه له مړینې وروسته تشخیص یو ډول طبي تشخیص ګڼل کېږي.
تشخیص زیاتره له ستونزو سره مل وي، ځکه چې زیاتره نښې نامشخصې وي او یوازې د روغتیا رسمي او جواز لرونکي متخصصین یې په غاړه اخیستلای شي. د بېلګې په توګه: د پوستکي سوروالی (اېرثما یا د پوست  پړسوب(التهاب) په یوازې توګه د ډېرو اختلالاتو نښه ده او له دې امله روغتیايي متخصص ته نه ښيي چې اختلال په کوم ځای کې دی، نو ځکه بېلوونکی تشخیص چې ګڼ شمېر احتمالي توضیحات په کې پرتله کېږي او توپیر یې ښودل کېږي، باید ترسره شي. په دې کې د بېلابېلو معلوماتو اړيکې ګډون لري چې ورپسې د نمونو پېژندنه او بېلوالی دی. کله نا کله بهیر د یوې نښې یا علامې (یا د څو نښو د ډلې) پرمټ چې د ناروغۍ نښي وي، اسانه کېږي.
تشخیص له ډاکتر سره د لیدنې د بهیر یوه مهمه برخه ده. د احصایې له نظره، د تشخیص په کړنلاره کې د ډلبندۍ معاینات ګډون لري.
طبي کارونې
د تشخیصي د بهیر په مفهوم کې تشخیص هغې هڅې ویل کېږي چې د یو کس حالت په جلا او بېلو برخو باندې وېشي چې د درملنې او د ناروغۍ د وړاندوینې په اړه طبي پرېکړو ته اجازه ورکوي. وروسته، تشخیصي نظر اکثراً د ناروغۍ یا بل حالت په ډول بیانېږي، (خو د ناسم تشخیص په حالت کې، د فرد اصلي ناروغي یا حالت د فرد له تشخیص سره یو شان نه دی.)
د تشخیص په کړنلاره (د دې له لارې لاسته راغلی نظر) کې لزوماً د ناروغیو د علت پېژندنې یا د خوښې حالاتو توضیح تر بحث لاندې نه دي، دا تر بحث لاندې دي چې څه د دې ناروغۍ یا حالت لامل شوي دي. دا ډول توضیح د درملنې د غوره کولو، په سمه توګه د ناروغۍ د وړاندوینې د مشخص کولو یا په راتلونکي کې د ناروغۍ یا حالت د بیاپېښېدنې د مخنیوي لپاره ګټور پاتې کېدای شي.
لومړنۍ دنده دا ده چې د تشخیصي کړنلارې د ترسره کولو لپاره طبي نښې وموندل شي. دا نښانې دا دي:
ان د روانې تشخیصي کړنلارې په بهیر کې، د بلې احتمالي مل ناروغۍ یا حالت لپاره د جلا تشخیصي کړنلارې ترسره کولو ته یوه نښه کېدای شي. دا کېدای شي چې د یوې نښې د ناڅاپي موندنې په پایله کې چې د غوښتل شوي پارامتر سره تړاو نه لري، پېښ شي، همدا شان کېدای شي په یوه جامع ازموینه کې واقع کېدای شي، لکه د راډیولوژیکي څېړلو په مقناطیسي ریزونانس انځور اخیستنه (ام آر آی) یا د وینې معاینې برخې چې کېدای شي ځینې د وینې معاینې هم په کې شاملې وي، خو د دې روان تشخیص سره تړاو ونه لري.
کړنلاره
هغه عمومي برخې چې د تشخیصي کړنلارې په زیاتره ډول ډول موجودو مېتودونو کې شته دي، هغه دا دي:
د ځوابونو، موندنو او نورو پایلو پروسس. په دې ساحه کې ښايي د نورو چمتو کوونکو او متخصصینو سره د سلا او مشورو لټه وشي.
یو شمېر میتودونه او تخنیکونه شته، چې په تشخیصي کړنلاره کې کارول کېدای شي، لکه: د بېلوونکي تشخیص ترسره کول یا د طبي الګورېتمونو تعقیبول. په حقیقت کې په تشخیصي کړنلاره کې ممکن د ډېرو میتودونو اجزاوې شاملې وي.
بېلوونکی تشخیص
د بېلوونکي تشخیص مېتود د امکان تر حده د ډېرو ممکنه ټاکل شوو ناروغیو یا حالاتو د موندلو پر بنسټ دی، چې احتمالا د نښو لامل کېدای شي او ورپسې د حذف بهیر یا لږترلږه د نورو طبي معاینو او د نورو بهیرونو له لارې  د هغو ثبوتونو ورکول دي، چې احتمال یې ډېر یا لږ دی، موخه یې دا ده چې هغه نقطې ته ورسیږي چې یوازې د یوې ممکنه ناروغۍ یا حالت احتمالي پاتې شي. وروستۍ پایله هم ښايي د احتمالي حالاتو یو لېست چې د احتمال یا شدت په ترتیب سره درجه بندي شوی، پاتې شي. دا ډول لېست اکثراً د کمپیوټر په مرسته د تشخیصي سیسټمونو له خوا جوړېږي.
د دې مېتود په واسطه د تشخیص وروستی نظر لږ یا ډېر د حذف له لارې تشخیص ګڼل کېږي، حتی که د یوې واحدې احتمالي ناروغۍ یا حالت لامل نه کېږي، کولای شي لږترلږه ژوند ګواښونکی حالات رد کړي.
ترهغه چې چمتو کوونکی له اوسني حالت څخه مطمئن وي، نورې طبي معاینې، لکه: د طبي انځور اخیستنه، په پرله پسې ډول ترسره یا ترتیب کېږي، ترڅو تشخیص تصدیق یا رد کړي، همدارنګه د ناروغ وضعیت مستند کړي او د ناروغ په طبي تاریخچه کې وروستۍ پېښې ولیکي.
که د دې بهیر په اوږدو کې د انتظار خلاف موندنې وشوې، نو لومړنۍ فرضیه ښايي ونه منل شي او چمتو کوونکی بیا باید نورې فرضیې په پام کې ونیسي.
انریکو فرمي
انریکو فرمي (په انګریزي: Enrico Fermi؛ زوکړه: د ۱۹۰۱ زکال د سپټمبر ۲۹مه – مړینه: د ۱۹۵۴ زکال د نومبر ۲۸مه) ایټالوي الاصله امریکايي فزیک پوه او د شیکاګو پیل -۱ په جوړولو سره د نړۍ د لومړني اټومي ریکټور جوړونکی و. هغه ته د «اټومي عصر معمار» او همدارنګه د «اټوم بم معمار» ویل کېږي. نوموړی یو له هغه محدود شمېر فزیک پوهانو څخه و چې په نظري فزیک او تجربوي فزیک دواړو کې مخکښ و. فرمي په ۱۹۳۸ زکال کې د نیوتروني بمبار په واسطه د القايي راډیو اکټویټي په برخه کې د خپلو هڅو او همدارنګه د فرا یورانیمي عناصرو د کشف له امله د فزیک په برخه کې د نوبل جایزه ترلاسه کړه. هغه له خپلو همکارانو سره په ګډه د اټومي انرژۍ څخه د ګټنې په برخه کې یو شمېر اختراعات ثبت کړل چې د دغه ټولو ملکیت د متحده ایالاتو دولت خپل کړ. نوموړي د ستاتیکي میخانیک، کوانټم تیوري او د اټومي او ذروي فزیک په برخه کې پام وړ ونډه لرلې.
د فرمي لومړنۍ مهمه چاره د ستاتیکي میخانیک په برخه کې وه. له دې وروسته ولفګانګ پائولي په ۱۹۲۵ زکال کې د ناشوني توب اصل (exclusion principle) فرمول بندي کړ؛ له دغې چارې وروسته فرمي د یوې مقالې په لیکلو سره دغه اصل د ایډیال غازاتو په برخه کې وکاروه د دغې چارې په موخه یې له یو ستاتیکي فورمول څخه ګټنه وکړه چې نن ورځ د فرمي – دیراک د ستاتیک (Fermi–Dirac statistics) په توګه پېژندل کېږي. نن ورځ هغه ذراتو ته چې د ناشوني توب د اصل تابع دي «فرمیون» ویل کېږي. له دې وروسته پاولي د یوې ناڅرګندې بې چارجه ذرې شتون فرض کړ چې د بیتا پاشېدو پر مهال له یو الکترون سره خپرېږي څو د انرژۍ د بقا قانون رامنځته کړي. فرمي له دغې ایډیا څخه په کار اخیستو داسې یو موډل ته پراختیا ورکړه چې په هغو کې یې دغه فرضي ذره چې ده ورته «نوترینو» ویل، ترکیب کړه. د هغه دغه نظریه چې وروسته د فرمي د متقابل غبرګون (Fermi's interaction) په نوم وپېژندل شوه نن ورځ د کمزوري متقابل غبرګون (weak interaction) په توګه یادېږي چې په طبیعيت کې د څلورو اساسي تعاملاتو څخه یو یې توصیف کوي. فرمي د هغو ازموینو پر بنسټ چې په وروستیو کې د کشف شوي نیوترون سره د راډیواکټویټي د رامنځته کېدو لامل ګرځېدې، وموندله چې د نیوترونونو تودوخه (slow neutrons) په آسانۍ سره د اټومي هستې له خوا جذبېږي څو چټکه هسته رامنځته کړي؛ هغه د دغې چارې د توضیح لپاره د فرمي د عصر معادله (Fermi age equation) رامنځته کړه. په نیوتروني تودوخه کې د توریم او یورانیم له بمبار وروسته هغه دې پایلې ته ورسېد چې نوي عناصر یې رامنځته کړي. په داسې حال کې چې هغه د دغه کشف له امله د نوبل جایزه ترلاسه کړه، خو دا بیا وروسته مالومه شوه چې نوي عناصر د هستوي درځ د بهیر محصولات دي.
فرمي په ۱۹۳۸ زکال کې ایټالیا پرېښوده څو له هغو تازه ایټالوي نژادي قوانینو څخه وتښتي چې د هغه یهودي مېرمن لورا کاپون یې تر خپل اغېز لاندې راوړه. هغه متحده ایالاتو ته کډه وکړه او د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یې د منهتن په پروژه کې کار وکړ. فرمي په شیکاګو پوهنتون کې د هغې ډلې مشري وکړه چې د شیکاګو پیل-۱ په نامه اټومي ریکټور یې طراحي او جوړ کړ. د دوی هڅو د ۱۹۴۲ زکال د ډسمبر په ۲مه خپله وروستۍ پایله ورکړه او په دې سره دا د انسان په لاس جوړ لومړنۍ پایښت لرونکی هستوي زنځیروي غبرګون شو. په ۱۹۴۳ زکال کې هغه مهال چې د ایکس-۱۰ ګرافیتي ریکټور د تنسي په اوک رېج کې کړکېچن حالت وموند او همدارنګه کله چې راتلونکی کال د هانفورډ سایټ بي ریکټور هم همدغه ډول له ستونزې سره مخ شو د ده له خوا جوړ شوی ریکټور تیار چمتو و. نوموړي په لوس آلاموس کې د اف (F) ماموریت مشري وکړه چې د اډوارډ ټلر د «سوپر» حرارتي اټومي بم په جوړولو یې کار کاوه. نوموړي د ۱۹۴۵ زکال د جولای په ۱۶مه په ټرینیټي ازموینه کې ونډه لرله او هلته یې له خپلې فرمي کړنلارې (Fermi method) څخه د بم د اغېز د تخمین په موخه ګټنه وکړه.
له جګړې وروسته، فرمي د جي رابرټ اوپنهایمر تر نظر لاندې په هغه عمومي مشورتي کمېټه کې کارو کړ چې د اټومي انرژۍ کمیسیون ته یې د اټومي مسایلو اړوند سلا مشورې ورکولې. د ۱۴۴۹ زکال په اګست میاشت کې د شوروي اتحاد د آر ډي اس – ۱ لومړني اټومي بم له چاودنې وروسته هغه د اخلاقي لاملونو له امله په کلکه سره د هیدروجني بمونو له جوړولو سره مخالفت وکړ. نوموړی یو له هغو پوهانو څخه و چې په ۱۹۵۴ زکال کې یې د یوې استماعي غونډې په ترڅ کې د اوپنهایمر پر ضد شهادت ورکړ او له امله یې د هغه د مصونیت حق لغو شو. فرمي د ذروي فزیک په په ځانګړې توګه د پیونونو (pion) او مونونو (muon) په برخه کې مهمې چارې ترسره کړې دي. هغه دا وړاندوینه کړې چې کیهاني وړانګې هغه مهال رامنځته کېږي چې توکي یا مواد د ستورو ترمنځ فضا کې د مقناطیسي میدان په واسطه چټکتیا ومومي. د دغو هڅو له امله ګڼ شمېر جوایز، مفاهیم او روزنیز مراکز د فرمي په نوم نومول شوي چې په دغو کې د انریکو فرمي جایزه، د انریکو فرمي انستیتیوت، چټکیتا ورکوونکی د فرمي ملي لابراتوار یا د فرمي لابراتوار (Fermi National Accelerator Laboratory)، د فرمي د فضایي ګاما وړانګو تلسکوپ او همدارنګه د فرمي مصنوعي عناصر شاملېږي چې له امله یې نوموړی یو له هغو ۱۶ ساینس پوهانو څخه دی چې په نامه یې عناصر شتون لري. فرمي نږدې اته تنه هغه ځوان څېړونکي و روزل یا یې هم د هغو پر چارو مستقیم اغېز درلود چې وروسته یې د نوبل جایزې وګټلې.
لومړنی ژوند
انریکو فرمي د ۱۹۰۱ زکال د سپټمبر په ۲۹مه د ایټالیا په روم ښار کې وزېږېد. نوموړی د اوسپنې د پټلۍ په وزارت کې د یوې څانګې د مدیر البرټو فرمي او د ابتدایه ښوونځي د ښوونکې ایدا دي ګېټس دریم ماشوم و. خور یې ماریا له هغه دوه کاله مشره او ورور یې جولیو له هغه یو کال مشر و. وروسته له هغه چې دغه دوه هلکان د پالنې په موخه یوې کلیوالي ټولنې ته ولېږل شول، انریکو بېرته د دوه نیم کلنۍ په عمر له خپلې کورنۍ سره په روم کې یوځای شو. په داسې حال کې چې هغه ته د خپل نیکه او انۍ په خوښه د یوه رومن کاتولیک په توګه د تعمید غسل ورکړل شو، خو کورنۍ یې چندان مذهبي نه وه. انریکو د لویوالي پر مهال له مذهبي پلوه اګنوستیک و. د ځوانۍ پر مهال هغه د خپل ورور جولیو په څېر له برېښنايي موتورونو سره لیوالتیا لرله او تل به یې د لوبو له بریښنايي او میخانیکي وسایلو سره لوبې کولې. جولیو په ۱۹۱۵ زکال کې د تانسلونو د عملیات پر مهال ومړ او ماریا هم په ۱۹۵۹ زکال کې د الوتکې د سقوط له امله مړه شوه.
فرمي د کامبو د فیوري په نامه سیمې په یوه سیمه ییز بازار کې د Elementorum physicae mathematicae تر عنوان لاندې یو ۹۰۰ پاڼه لرونکې د فزیک کتاب وموند. دغه کتاب په لاتیني ژبه د یسوعي مذهبي فرقې د پلار اندرا کراپا له خوا چې د رومانو کالج ښوونکی و لیکل شوی و؛ په دغه کتاب کې د ریاضیاتو، کلاسیک میخانیک، ستور پوهنې، د نور د فزیک او غږ پوهنې اړوند داسې مطالبو شتون درلود چې په ۱۸۴۰ زکال کې د دغه کتاب د خپرېدو پر مهال درک وړ و. فرمي له خپل علمي همکار انریکو پرسیکو سره په ګډه د همدغه اثر له لارښوونو څخه د جیروسکوپ په جوړولو او د ځمکې د جاذبې د کشش په اندازه کولو کې ګټنه وکړه.
د ۱۹۱۴ زکال په ترڅ کې فرمي به ډېری مهال له خپل پلار سره د هغه د دفتر له چارو وروسته د هغه د دفتر له ودانۍ بهر ورسره یوځای کېده او د اډولفو امیدي په نامه به یې د خپل پلار له یوه همکار سره هم لیدل ځکه هغه به یې له پلار سره تر کوره یوځای تله. د انریکو دې ته پام شوی و چې اډولفو له ریاضیاتو او فزیک سره علاقه لرله له همدې امله یې له دغه فرصت څخه په ګټنې له هغه څخه د هندسې پوښتنې کولې. اډولفو وپوهېد چې ځوان فرمي د انځوریزې هندسې اړوند پوښتنې ترې کوي له همدې امله یې په همدغه برخه کې یو کتاب هغه ته ورکړ چې تئودور رې لیکلی و. دوه میاشتې وروسته انریکو د خپلو ټولو پوښتنو د حل له موندلو وروسته بېرته دغه کتاب اډولفو ته وسپاره. له دې وروسته اډولفو احساس وکړ چې فرمي «لږ تر لږه د هندسې په برخه کې زیرک کس دی»؛ همدا و چې هغه ته به یې اړوندې لارښوونې کولې او د فزیک او ریاضیاتو په برخه کې یې لا زیات کتابونه ورکړل. اډولفو د خپلو کتابونو له بېرته ترلاسه کولو څخه دا درک کړې وه چې فرمي قوي حافظه لري او کولای شي د هغو محتوا پر خپل ذهن کې وساتي.
ورښتي ځنګل
ورښتي ځنګلونه هغو ځنګلونو ته ویل کېږي چې هسکې او تاج‌پوښه ونې، مرطوب نباتات، لیانا او اېپي‌فایت ولري او اورلګېدنه په‌کې رامنځ‌ته نه‌شي. ورښتي ځنګلونه په دوو ډولونو «استوایي ورښتي ځنګلونه او معتدل ورښتي ځنګلونه» باندې وېشلای شو، خو نور ډولونه هم لري.
ورښتي ځنګلونه او همدا راز د ورښتي ځنګلونو اصلي ډولونه، د ځنګل‌وهنې او په پایله کې یې د نباتاتو د اصلي ځای له منځه تللو او د اټموسفیر د ککړتیا له‌امله، په چټکۍ سره د نابودېدلو په حال کې دي.
تعریف
ورښتي ځنګلونه هغو ځنګلونو ته ویل کېږي چې هسکې او تاج‌پوښه ونې، د رطوب لوړه کچه، نمجن نباتات، د تویې شویو پاڼو یو نمجن قشر، لیانا او اېپي‌فایت ولري او اورلګېدنه په‌کې رامنځ‌ته نه‌شي. د ورښتي ځنګلونه لویه برخه استوایي یا معتدل ورښتي ځنګلونه دي، خو د نیمه‌استوایي ورښتي ځنګلونو، ساحلي ورښتي ځنګلونو، په ورېځو پوښل شوي ځنګلونو، د انګورو ګڼ تاکونو او ان وچ ورښتي ځنګلونو په څېر نور ډولونه هم لري.
استوایي ورښتي ځنګلونه
د نړۍ ډېري استوایي ځنګلونه د موسمي ټاپو له موقعیت سره تړلي دي، چې د بین‌الاستوایي متقاربې سیمې په نامه هم یادېږي. د استوایي مرطوبو ځنګلونو لویه برخه په استوایي سیمو کې د رأس‌السرطان او رأس‌الجدي مدارونو ترمنځ پرته ده. استوایي ورښتي ځنګلونه د اسیا په سویل‌ختیځ کې (له میانمار (برما)) څخه نیولې تر فلیپین، مالیزیا، اندونیزیا، نوې پاپوا ګینه او سریلانکا پورې او همدا راز د افریقا د صحرا په سویلي هېوادونو کې له کامرون څخه نیولې تر کانګو (د کانګو ورښتي ځنګل) پورې، په سویلي امریکا (لکه: د آمازون ورښتي ځنګل)، مرکزي امریکا (لکه: بوسَواس، سویلي یوکاتان ټاپووزمه-اېل پتن-بلیز-کالاکمول)، اسټرالیا او د ارام سمندر په ټاپوګانو (لکه: هاوایي) کې پراته دي. استوایي ځنګلونه «د ځمکې سږي» په نامه یادېږي، که څه هم اوس‌مهال څرګنده شوې ده چې ورښتي ځنګلونه د ضیایي ترکیب له‌لارې د ځمکې د اټموسفیر د خالص اکسېجن لږه برخه رامنځ‌ته کوي.
معتدل ورښتي ځنګلونه
استوایي ځنګلونه د ځمکې یوه ستره برخه پوښوي، خو معتدل ورښتي ځنګلونه د نړۍ یوازې په یوشمېر سیمو کې شتون لري. معتدل ورښتي ځنګلونه په معتدلو سیمو کې رامنځ‌ته شوي دي. دغه ځنګلونه په شمالي امریکا (د ارام سمندر شمال‌لوېدیځ، آلاسکا، بریتېش کولمبیا، واشنګټن، اورېګُن او کالېفورنیا)، اروپا (د بریتانیا ټاپوګانې لکه د اېرلنډ او سکاتلنډ ساحلي سیمې، د ناروې سویلي سیمې، د آدریاتیک د ساحل په اوږدو کې د بالکانونو ځینې لویدېځې سیمې او همدا راز ګالیسیا او د ګرجستان او ترکیې ساحلي برخو په څېر د تور سمندرګي ختیځې سیمې)، ختیځې اسیا (د چین سویلې سیمې، د تایوان غرنۍ سیمې، د جاپان او کوریا ډېري برخې، د ساخالین ټاپو او د روسیې د لېرې ختیځ ساحل شاوخوا سیمې)، سویلي امریکا (د چیلي سویلي سیمې) او همدا راز په اسټرالیا او نیوزیلنډ کې پراته دي.