cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بابيزم
د باب له دعوې څخه تر مهدویت پورې
باب خپلې ادعاوې په تدریجي ډول د څو مرحلو له لارې وړاندې کوي. په پیل کې ځان ته باب یا د غیبت امام منځګړی وایي، بیا یې اعلان کوي چې هغه پخپله وعده شوی مهدي دی، او په پای کې اعلان کوي چې هغه د خدای له خوا نوی پیغمبر دی چې د خلکو د تیارولو لپاره نوی دین راوړی. د نړیوال ظهور وعده وکړه، چې هغه ورته وویل "من يظهره الله" (هغه څوک چې خدای به یې ښکاره کړي) یاد کړي، چمتو کړي. د ده په وينا له پيله يې د خپلې وروستۍ دعوې د نه څرګندېدو لامل دا و، چې خلک يې د دعوت منلو ته چمتو کړي، څو خلک ورو ورو د نوي دين له تعليماتو او دين سره اشنا شي او قبول يې کړي له اسلام څخه د نوي دين ناڅاپه انحطاط د خلکو د سختې انديښنې او له هغه څخه د شا اړولو لامل ګرځي. باب په خپلو لومړنیو اثارو کې ځان ته باب (د ارتباط وسیله) او د دولسو امامی شیعه ګانو د غیاب امام نایب (استازی) وایی. یو بل لقب چې یې کارولی دی ذکر یا ذکر الله العظیم دی. په لومړي سر کې د هغه ادعا دا وه چې هغه د غیر حاضر امام لخوا د هغه د راتګ اعلانولو لپاره لیږل شوی و. وروسته په مکو کې د خپل بند په موده کې، باب په ښکاره توګه د امام د پراکسي یا جانشین څخه بهر خپله ادعا اعلانوي او ځان د وعده شوي مهدي شخص بولي. په هغه محکمه کې چې د تبریز په چهرقیق کې د هغه له رسیدو لږ وروسته جوړه شوې وه، ورته ادعا یې عامه کړه او د یو شمیر عالمانو لخوا په اعدام محکوم شو. په 1847 میلادي کال کې د بیان فارسي په نامه په خپل خورا مهم کار کې، هغه د اسلامي دورې پای ته اشاره کوي، ځان د "الهی منشور" او یو نوی پیغمبر بولي چې د عین بیان په نوم یې نوي احکام او تعلیمات راوړي دي. په همدې کار کې هغه په وار وار د یوې نړیوالې وعدې خبره کوي چې د نوي دین د اظهار پایله او میوه باید په هغه باندې ایمان وي، هغه دا وعده د «من یظهر الله» په نوم یادوي.
که څه هم باب خپل بلنه په تدریج سره څرګنده کړه، په عین وخت کې، د پیل څخه، د رسالت او وحی ادعا د هغه په کارونو کې په څرګنده توګه لیدل کیدی شي. هغه خپل کارونه د خدای له خوا نازل شوی او د قرآن مترادف ګڼي. د حاجي محمد کریم خان کرماني په اثارو کې چې د شیخیه مکتب (رکنیه څانګې) مشر و، چې د باب یې سخت مخالفت کاوه، د باب دغه ادعا ذکر شوې ده. د کریم خان په وینا، دا د قیوم الاسماء په نوم د څپرکي له لومړي کار څخه دی چې هغه باب د پیغمبرۍ ادعا کړې. په ورته وخت کې په کربلا کې هم د شیعه او سني علماوو او د شیعه ګانو او تصوف یو شمېر مشرانو په یوه ډله ییزه فتوا کې همدې پایلې ته ورسېدل.
په ځنګل کې د شرعي بیان د پیل اعلان
د باب په لومړنیو لیکنو کې د هغه د پیروانو پر اړتیا ټینګار شوی و چې د اسلام د دین حکمونه تعقیب کړي - حتی په مستحباتو او نوافلو کې - او داسې شواهد شتون لري چې بابیان لکه څنګه چې وروسته د دین د ردولو لپاره پیژندل شوي. په دې دوره کې د اسلام د بشپړ اطاعت لپاره پیژندل شوي، دوی د اسلامي دودونو سره سم وو. په هرصورت، د باب په ادعا کې داسې عناصر شتون درلود چې د خدای رسمي اجنټ و چې د باب محافظه کار دریځ یې ګواښلی و. داسې بریښي چې طاهره په دیني چارو کې د باب د لوړ ځواک تصور له باب څخه مخکې هم د ځان سره اخیستی و او له هغه افکارو سره یې تړلی و چې له شیخانو څخه سرچینه اخلي. قرات العین شاید په ۱۸۴۸ کال کې د بدشت د پیښو تر شا د محرک ځواک و.
د ریچارډ فلټز په وینا، دا طاهره قرة العین وه چې په تهران کې د ټولو مشهورو بابیانو په شتون کې د غونډې د جوړولو فکر کاوه. د بابي پاچاهانو د هغه بلنه ومنله او د ۱۲۶۴ هجري قمري کال د ربیع الثاني په میاشت کې په آذربایجان کې د سید علي محمد باب له محاکمې سره سم دا غونډه د شاهرود په بادشت کلي کې جوړه شوه د تهران – مشهد سړک او مازندران – هزارجریب – شاهرود بودیجه جوړه شوه.
افشانه نجم آبادي په بدخشان کې د بابيانو د غونډې د موخو په اړه وويل، چې د بابيانو د جبر له شدت وروسته، د بابيانو مشران په بدخشان کې سره راټول شول، څو د نوي مذهب د لارښوونې او راتلونکي په اړه پرېکړه وکړي. د ځوان کول له نظره، د بادشت د غونډې موخه د سید علي محمد باب آزادول وو، چې په هغه وخت کې د ماکو په کلا کې بندي و. ماریون ووډمن د کنفرانس موخه د اسلام څخه د عین باب جلا کول او بشپړه خپلواکي اعلان کړه.
طاهره د بادشت په غونډه کې وینا وکړه او له پردې پرته یې حاضرین حیران کړل. هغه دغه راز له اسلام څخه د بابي مذهب د جلا کېدو او د زړو اصولو او دودونو د لغوه کېدو اعلان وکړ. دې پېښې د هغه وخت د حکومتي چارواکو او علماوو اندېښنې زیاتې کړې.
د بابيانو يوې ډلې د محمد علي برفروشي په مشرۍ له هغه سره مخالفت وکړ. په پای کې طاهره وتوانېده چې محمد علي بارفروشي په یوه بحث کې قانع کړي چې د اسلامي شریعت احکام لغوه شوي دي.
په دې موقع طاهره هم يو شعر وليکل او د اسلامي احکامو ختمول يې داسې بيان کړل:
خدای او پیغمبران
د باب لیکنې د خدای په مطلق برترۍ او د هغه په اړه د هر ډول انساني تصور په رد ټینګار کوي. د باب له مخې، څرنګه چې د خدای حقیقت نړۍ ته د لاسرسي وړ نه دی، خدای د خپلې مینې له مخې د خپل مخلوقاتو د پیژندلو لپاره د پیغمبرانو له لارې ځان تعریف او بیانوي. له همدې امله پیغمبران په نړۍ کې د خدای ترټولو لوی مظهر او د الهی ځان بیان دی او د دوی په پیژندلو سره خدای پیژندل کیږي. د باب په وینا ټول پیغمبران یو شان دي. دوی د پاکو او پاکو شیانو په څیر پاتې کیږي چې د تنوع په وخت کې په خپل ځان کې د لمر (د یو خدای استعاره) منعکس کوي. د باب په وینا، د وحی، پیغمبرانو او مذهبونو پای نشته.
د مذهبونو دوام او تکامل
یو له بنسټیزو تعلیماتو څخه د دینونو د دوام او تکامل په اړه دی. د تاریخ په اوږدو کې د انسان د پرمختګ سره، الهی مظهر په تدریج سره په دینونو کې څرګندیږي او د خپل ځان ډیر بشپړ او جامع څرګندونه وړاندې کوي. هر مذهب په خپل وخت کې کامل او د تېر په نسبت کامل دی او په عین حال کې د هغه احتمالي کمال د راتلونکي دین ظهور دی چې په هغه کې د پخواني دین او تمدن احتمالي کمالونه ممکن دي. د مثال په توګه د تورات کمال بایبل دی او د انجیل کمال قرآن دی او اوس د قرآن کمال د بیان په بڼه او په هغه رسم کې څرګند شوی چې باب یې راوړی دی. د همدې منطق له مخې، د باب له مخې هېڅ مذهب وروستی دین نه دی، بلکې د بشر د تاریخ د یوې محدودې دورې د اړتیاوو لپاره راڅرګند شو. د مذهبونو د تکامل او ودې د دې اصولو پر بنسټ، باب دې نتيجې ته رسېږي چې د ده د دين نتيجه او نتيجه بايد د بيان دين په وعده شوي " من يظهر الله " باندې پوهه او ايمان وي.
دغه څپرکی د الهی عدالت غوښتنه هم کوي چې د انسان او ټولنې د نه ستړي کیدونکي تکامل سره سم د الهي لارښود د فضل دوام ته اړتیا لري او په پایله کې د نبوت او رسالت په پای کې باور د الهي عدالت بشپړ نفی دی. .
دا د باب دین په اثارو کې یوه جدلیاتی پدیده ده. دین په انسانانو باندې د خدای د ارادې ابدي او پابند نه دی، بلکې د انسان د تکامل تاریخي پړاو سره د خدای د ارادې د تعامل محصول دی. لکه څنګه چې انسان تاریخي او بدلیدونکی دی، دین هم یو متحرک او پرمختللی واقعیت دی. د دې جدلاتي او تاریخي مفکورې یو له مهمو او مرکزي څرګندونو څخه د پیغمبر لخوا د "لوړښت" اصطلاح کارول دي، چې معنی یې له منځه وړل او لوړیدل دي. د باب په وینا، هر نوی مذهب د پخوانی مذهب لوړوالی دی. له یوې خوا نوی دین پخوانی دین لغوه او لغوه کوي او له بلې خوا یې لوړوي. نوى دين د پخوانيو دينونو په شان دى چې په لوړ او عالي شکل راڅرګند شوى دى. نو ځکه، فصل د دوو مخالفو معناوو د یووالي څرګندولو لپاره لوړوالی کاروي. د "لوړښت" اصطلاح د هیګل اف هیبونګ ورته مانا ورکوي. د قيامت له نظره، دا د تاريخ پای نه دی، بلکې دا د نوي پېغمبر د رالېږلو ورځ ده، چې د بشري تاريخ د پرمختګ يو نوی پړاو پيلېږي.
د باب په وینا، د خدای کلام ژوندی او متحرک دی او غواړي چې د انسان له ارتقا سره موازي په خپل نوي شکل کې څرګند شي، او دا د ژورې خواشینۍ ځای دی چې مذهبي دود پالونکي د خدای سره د خپلې علاقې له امله د همدې کتاب د ارتقا مخه نیسي. کتاب او د هماغه کتاب نوې بڼه رد کړه، هغه خوري.
قیامت، معاد، جنت او دوزخ
د باب په وینا، د هغه اثار د لومړي ځل لپاره د اسلامي مفکورو او قرآني آیتونو پټ او باطني حقیقتونه په ډاګه کوي، هغه حقیقتونه چې د هغه په نظر د مسلمانانو له عام عقیدې څخه خورا توپیر لري. د فصل له مخې د قيامت او قيامت مفهوم د تاريخ پای نه دی، بلکې د انسان د تکامل د يوې مرحلې پای دی، يعنې د يو مذهب د دور پای او د بل دين د ظهور پيل دی. نو د عیسویت قیامت د اسلام د پیغمبر له ظهور سره او د اسلام قیامت په ۱۲۶۰ هجري کې د باب په ظهور سره شو.
باب په دې اړه وايي: قیامت د حق د ونې د راښکاره کېدو ورځ ده او داسې نه لیدل کېږي چې کوم شیعه د قیامت په ورځ پوه شوی وي. بلکي هر چا د هغه څه تصور کړی دی چي د خدای په نزد رښتیا نه وي. او د قيامت له ورځې څخه مراد د خداى په نزد او د حق پرستانو د رواج له مخې دا دى چې له هغه وخته چې د حق ونه په هر وخت کې راښکاره شي، د قيامت ورځ ده. د بېلګې په توګه له هغه ورځې چې عیسی علیه السلام رالېږل شوی و له هغې ورځې د موسی علیه السلام بیا راژوندي کېده او په هغه وخت کې د خدای جل جلاله ظاهري بڼه د حقیقت په څرګندولو سره څرګنده شوه چې هر هغه څوک چې په موسی ایمان راوړي د هغه له مخې سزا ورکړل شوه. د هغه په خپلو الفاظو، او څوک چې مومن نه و، د هغه د وینا سره سم سزا ورکړل شوه. ځکه چې په هغه وخت کې د خدای شاهد په انجیل کې د خدای شاهد و؛ او د رسول الله صلی الله علیه وسلم له رالیږلو وروسته د عیسی علیه السلام قیامت ورځ وه، کله چې د محمدیه په معبد کې د حق ونه راښکاره شوه او هر هغه چا ته یې سزا ورکړه چې په عیسی یې ایمان راوړی و، او هر هغه چا ته یې سزا ورکړه چې ایمان یې نه درلود. دا او د بيع د ونې له راڅرګندېدو څخه د رسول الله صلی الله عليه وسلم د قيامت ماښام دی چې الله تعالی يې په قرآن کې وعده کړې ده. »
د باب له نظره جنت او دوزخ د ځينو خلکو د ابدي عذاب او د نورو د جسمي او جنسي خوندونو ځای نه دی، بلکې معنوي مانا لري. جنت د معنوي کمالاتو د ودې لپاره د خدای په رسول باندې د ایمان او د هغه د نوي ارزښتونو په عملي کولو سره د خدای پوهه او رضایت دی او دوزخ له دې تکامل څخه محرومیت دی.
اسلام
باب اسلام ته په احترام سره اشاره کوي، خو د مذهبونو د ارتقا او دوام د اصولو پر بنسټ، باب د اسلام دوره زر کاله ګڼي چې په ۱۲۶۰ هجري قمري کال کې په ظهور سره پای ته ورسېده، یعنې زر کاله. د حسن عسکري له مړینې وروسته د باب يو شمېر ليکنې د قرآني سورتونو د تفسير په بڼه ليکل شوې دي او د دغو آيتونو باطني او عرفاني معناوې څرګندوي. په اصفهان کې د باب د استوګنې په وخت کې د هغه واکمن منوچهر خان معتمد الدوله چې مسیحي سابقه یې درلوده او د اسلام په پیغمبر یې باور نه درلود، د علماوو په حضور کې له باب څخه وغوښتل چې د دې ثبوت په اړه یوه مقاله ولیکي. د اسلام د پیغمبر نبوت. باب سمدستي او پرته له ځنډه په ورته ګروپ کې یو مفصله مقاله ولیکه. د دې لیکنې نوم د رسالت د ثبوت رساله ده. دې کار منوچهر خان دومره اغېزمن کړ چې نه یوازې د اسلام په پیغمبر بلکې په باب یې هم باور وکړ او په جرګه کې د هغه پیروان شو.
د ښځو وضعیت ښه کول
د بابي د غورځنګ اکثره معاصران په دې موافق دي چې د دې غورځنګ یو له مهمو ټولنیزو اغېزو څخه د ښځو د وضعیت ښه والی و. باب په خپلو کارونو کې د ښځو د حقونو د دفاع سربېره، د طاهره قره العین، چې د هغه ترټولو مشهوره ښځینه پیروکاره او د بابي مذهب له مهمو شخصیتونو څخه وه، د پراخ ملاتړ سره د ښځو د وضعیت د ښه کولو هڅه وکړه. د حجاب په پرده کولو، د باب د ادعاو په ترويج او له اسلام څخه د باب د دين په ماتولو کې د طاهرې تخريبي فعاليتونه چې کله ناکله د ځينو بابيانو له اعتراضونو او شکايتونو سره مل وو، تل د باب له خوا ستايل او ستايل کېده. د بدخشان له غونډې لږ وروسته، چې طاهرې په کې مرکزي رول لوبولی و، باب په یوه لیکنه کې خپل مقام ته درناوی وکړ او هغه یې یوازې د های په لیکو کې د اوولس نورو خلکو سره مساوي وګڼله. حروف حي چې له هغو څخه طاهره هم وه، لومړني اتلس کسان وو چې په باب يې ايمان راوړ او له همدې امله د باب په تاريخ کې تر ټولو لوړ روحاني مقام لري.
د عین بابي قواعد عموما د جنسیت په مساوات ټینګار کوي. په ځانګړې توګه، دا څپرکی په څو مواردو کې په ښځو باندې د اسلامي شریعت محدودیتونه او فشارونه ښه کوي. د بېلګې په توګه، هغه په دولس مياشتو ځنډ سره طلاق ستونزمن کوي، د ښځو په ټولنيزو اړيکو کې سخت محدوديتونه نرموي، او نارينه وو ته امر کوي چې ښځو ته زيان ونه رسوي او له ښځو سره په ډېر مهربانۍ چلند وکړي. په ځینو مواردو کې، باب حتی د نارینه وو په پرتله ښځې غوره کوي. د بېلګې په توګه، هغه د هغه چا لپاره سزا ټاکلې چې د بل غم وخوري؛ دا عذاب د هغو کسانو لپاره دوه چنده دی چې د ښځو د غم لامل ګرځي.
انساني کرامت
باب انسانان هغه سپېڅلي انسانان ګڼي چې د فکر کولو ارثي ظرفیت لري او له همدې امله په خپلواکه توګه د حقیقت په لټه کې دي. دا پدې مانا ده چې هیڅ انسان باید په نورو باندې تکیه ونه کړي ترڅو د روحاني حقیقتونو پلټنه وکړي. د باب په کارونو کې د دې عقیدې دوه اصلي څرګندونه د پادریانو د واک لرې کول او د وحی د کلمو پر ځای د معجزو شواهدو ځای په ځای کول دي.
څپرکی د دیني عالمانو د ادارې له منځه وړل او منبر ته وده ورکول منع کوي. په منبر باندې د علماوو لوړېدل او تر منبر لاندې د خلکو ناست هم د انساني کرامت سپکاوی ګڼي او حرام بولي. هغه د جماعت لمونځ هم اعلانوي، کوم چې د یو روحاني مشر تعقیب ته اړتیا لري، چې منع شي. د باب په وینا، د خدای عبادت د انسان منځګړیتوب ته اړتیا نلري، او هرڅوک چې کولی شي په خالص زړه سره په خصوصي توګه دعا وکړي. حتی کله چې څپرکی د مړو لپاره د جماعت لمونځ نه لري، دا ټینګار کوي چې هیڅوک باید د نورو په وړاندې ودریږي. هر څوک باید د مړو د درناوي لپاره په مساوي صفونو کې ودریږي. په دې باب هم ټينګار شوی چې د پېغمبر د پېژندلو لپاره بايد هر څوک خپله خپله څېړنه وکړي او له ديني عالم يا بل چا سره مشوره او نظر ونه لري. باب وايي چې د ظهور په وخت کې د ټولو انبياوو د اذهانو اصلي لامل دا و چې خلکو د حق غوښتلو پر ځای د هغو کسانو خبرو ته غوږ کېښود چې له ځانه يې د پېغمبراکرم او د هغه له قوله نه بلکې له نورو څخه يې زده کړې او علم يې له نورو څخه زده کړ. په بل عبارت، د دین په شمول د هر څه په اړه د انفرادي فکر کولو اړتیا د داسې نظام له شتون سره په ټکر کې ده چې د علماو او منبر په نامه یادیږي.
د باب ځینې کارونه
سيد علي محمد شيرازي د فارسي بيان د شپږم ټوک په يوولسم فصل کې د ده په آثارو کې ٥٠٠٠٠ آيتونه اټکل کړي دي. له هغه وخته چې فارسي بیان د باب د شپږ کلن ماموریت په څلورم کال (۱۸۴۷-۱۸۴۸م) کې لیکل شوی، نو د هغه د اثارو اندازه باید له دې رقم څخه زیاته وي. په لاس انجلس کې د کلیفورنیا پوهنتون استاد نادر سعیدي په خپل کتاب "باب الفواد" کې چې د رسول الله صلی الله علیه وسلم اثارو ته هر اړخیزه کتنه کوي، د هغه اثار په دریو عمومي برخو ویشلي دي، او دا تقسیم دی. یو څه حده د دې کارونو تاریخي ترتیب. د باب د اثارو لومړی پړاو زیاتره د قرآن کریم د سورتونو یا آیتونو تفسیر ته وقف شوی دی. په دې اثارو کې تر ټولو مشهور د سوره یوسف تفسیر دی چې په دې باب یې د لومړي ځل لپاره خپله دعوه څرګنده کړه او د بابي روایت پیدا شو.
بهاء الله دغه کار د لومړي او ستر کتاب په توګه يادوي او شوګي افندي دا د بابي دورې قرآن ګڼي. خو دا کار د باب لومړۍ لیکنه نه ده، بلکې دا د ده د بلنې له پیل وروسته د ده لومړۍ لیکنه ده. د بېلګې په توګه، تر دې مخکې يې د سورت بقرې په تفسير ليکل پيل کړي وو. خو دا تفسیر دوه برخې لري چې لومړۍ برخه یې د ۱۲۶۰ هجري قمري کال له پیله پیل او د کال په پای کې پای ته ورسېده، په داسې حال کې چې دویمه برخه یې د ده د بلنې له پیله وروسته وه.
دویمه کټګوري اکثره فلسفي اثار دي چې په میټافزیک او دیني بحثونو ټینګار کوي. د صفيه عادليه له مهمو اثارو څخه د مرزا سعيد تقي (د دريو سوالونو ځواب)، تفسير حي، في الغنان، د غيبت د دعا تفصيل او د خاص نبوت ثبوت دي. د باب ځينې تفسیرونه لکه د کوثر او والعصر تفسیرونه چې په دې پړاو کې لیکل شوي، په دې ډول بحث ټینګار کوي. د لومړیو دوو پړاوونو کارونه زیاتره د باب د ماموریت په لومړیو دریو کلونو کې لیکل شوي وو.
د باب د اثارو دریمه مرحله د تقنیني مرحله ده چې په هغه کې د باب ټولنیز تعلیمات او احکام د نوي دین په توګه څیړل کیږي. فارسی بیان، عربی بیان، دلای سبع، لوح ملا باقر ته خطاب، کتاب الاسماء او کتاب پنج شعبان له دې ډلې څخه دی. دا کتاب د بابي مذهب فارسي تفسیر دی، چې په هغه کې بابي ځان د اسلام د وعدې او نوي پیغمبر په توګه معرفي کوي، اسلامي شریعت له کاره لوېدلی بولي او په دې موخه نوي اصول او مقررات جوړوي چې خلک یې منلو ته چمتو وي. هغه وعده شوې نړۍ چې له هغه وروسته به راشي. نو د باب اثار درې مرحلې لري: لومړی تنزیل د تفسیر په توګه، دویم تنزیل د فلسفې تفسیر او دریم تنزیل د شرعي په توګه. د باب ځینې مهم کارونه په لاندې ډول دي:
د مياشتو د نومونو او د ورځو د نومونو بشپړ تفصيل په بيعين کتاب کې ذکر شوی دی.
د بابي کلیزه ۱۹ میاشتې او ۱۹ ورځې لري، او بابي خلک د لمر له لوېدو څخه تر لمر لوېدو پورې ټوله میاشت له خوراک او څښاک څخه ډډه کوي او خپل اخلاق سموي.
د بابيزم ځینې قواعد
سيد علي محمد باب د حلال او حرام په اړه وايي: د محمد (ص) حلال تر قيامت پورې حلال دى او حرام يې تر قيامت پورې هم حرام دي.
د بابي عقيدې له مخې د باب ظهور د قيامت د ورځې په شان دى، يعنې د محمد صلى الله عليه وسلم حلال او حرام او د اسلام دين د باب د بيان تر وخته پورې پر خپل ځاى پاتې دى د باب ظاهري بڼه او د بابي مذهب پیل، ډېری شیان بدل شوي. د بابيزم ځينې احکام په لاندې ډول دي:
د ځینو کتابونو پاکول
باب د كتاب په يوه سوره كې راغلي دي چې د بيان شريعت پيروان بايد د بيع له كتاب او د كتاب له آيتونو پرته د نورو كتابونو له لوستلو ډډه وكړي او ټول كتابونه له منځه يوسي. بې شکه په بیان فارسي کتاب کې یې یادونه کړې ده چې د کتابونو له منځه وړل څه ډول دي؟ دوی په مختلفو برخو کې د پوهانو او فقهاوو لخوا لیکل شوي کتابونو ته اشاره کوي. د بېلګې په توګه هغه کتابونه چې د اسلامي فقهاوو له خوا د علومو په مسايلو کې ليکل شوي، ټول اعتراضونه، ستونزې او يو پر بل اعتراضونه، جګړې، شخړې او داسې نور هغه څه دي چې د نړۍ په ګټه نه دي. ډیری کتابونه چې د فیلسوفانو لخوا په بیلابیلو مسلو لیکل شوي د هیچا په ګټه نه دي پرته له دې چې د لوستونکو لپاره اندیښنه او ګډوډي رامینځته کړي.
سيد علي محمد باب په شېراز کې نيول او بندي کول
بابي مذهب د نورو الهی مذهبونو څخه د یو خپلواک مذهب په توګه، خپل لمونځ لري، دا لمونځ د 19 رکعت لمونځ دی چې هر بالغ بابي شخص ته واجب دی.
روژه
د بابي مذهب بله قاعده روژه ده. د بابي مذهب له نظره په هر بالغ بابي انسان د روژې د مياشتې روژه نيول فرض دي، د بيعين د کتاب د اتم فصل په اتلسمه سوره کې راغلي دي چې د بييان کال د اخري نولس ورځې روژه نيول پکار دي. په هغه چا روژه فرض نه ده چې يوولس کلنۍ ته نه وي رسېدلې او له دوه څلوېښتو کالو وروسته هم نه فرض کېږي او د هرې ورځې موده د لمر ختو څخه تر لمر لوېدو پورې ده او د روژې حق په قرآن کې بيان شوى دى. تفصیل په دې فصل کې.
په هغه وخت کې د اصفهان واکمن منوچهرخان معتمد الدوله و او علي محمد باب یې په درناوي ومانه او د یو کال لپاره یې د هغه میلمه پالنه او ملاتړ وکړ. اډوارډ براون په دې اړه لیکي: «د شیراز دروغ په دې مسله کې ښکیل وو، که نه نو د خپلو دوو پیروانو سره دویم ښار (اصفهان) ته د هغه د بندیانو چټک انتقال به ناشونی و. دا پیښه د می 1846 په شاوخوا کې وشوه. باب کابو یو کال په اصفهان کې پاتې شو. هغه د هغه وخت د ډیرو پیاوړو مشرانو تر ملاتړ لاندې و، چې د خپلو دښمنانو د بدمرغۍ په مقابل کې یې د هغه ملاتړ او ملاتړ غوښتل، چې د هغو له جملې څخه علماء تر ټولو خطرناک وو. خو د ۱۸۴۷ کال په لومړیو کې د هغه سرپرست مړ شو او ګرګین خان چې د اصفهان د حکومت ځای ناستی شو، د پخواني واکمن په څېر احساس نه کاوه او سمدستي یې باب د یوه وسله وال سپرلۍ لاندې تهران ته ولېږه چې د محمد شاه او د هغه تر واکمنۍ لاندې و. ناپوه وزیر حج میرزا اغاسي
د بیان رسم تاریخ د شمسي تقویم سره سم تنظیم شوی. نوروز د کال پیل دی او کال په 19 میاشتو ویشل شوی چې په نولس ورځو کې 4 یا 5 اضافي ورځې دي. هر 19 کاله یو "یونټ" بلل کیږي او هر نولس واحدونه "ټول څیز" بلل کیږي.
په تبریز کې د سید علي محمد باب محاکمه
په لومړي سر کې، حکومت او پادریانو د بابي غورځنګ ته ډیره پاملرنه ونه کړه، مګر د 1845 د اوړي په وروستیو کې، کله چې دوی د دې چټک پراختیا څخه خبر شول، دوی پریکړه وکړه چې دا کنټرول کړي. له همدې امله باب چې له مکې څخه بوشهر ته راغلی و، شیراز ته یووړل شو او زنداني شو.
د فارس حاکم له هغه سره ډېر ظلم وکړ. د پادریانو د مشر له خوا د حاکم په وړاندې تر پوښتنو ګروېږنو لاندې ونیول شو او د هغه له خوا مرتد اعلان شو او حکم وشو چې په مرګ محکوم شي او د عبدالحمید خان درګاه په کور کې زنداني شي.
قدوس چې د سيد علي محمد شيرازي په امر شيراز ته تللی و او يو بل بابيان د فارس د واکمن په امر په دغه ښار کې ونيول شول او ډېر شکنجه يې وکړل او له شيراز څخه وشړل شول.
سید علي محمد باب اصفهان ته جلاوطن شو
څه موده وروسته د شیراز په ښار کې کولرا خپره شوه او په همدې وخت کې باب شیراز ته لاړ. هغه د ۱۸۴۶ کال په سپټمبر کې اصفهان ته جلاوطن شو. په لومړي سر کې په اصفهان کې د هغه ښار د امام جمعه په کور کې اوسېده.
ماکو ته د سید علي محمد باب جلاوطني
څه موده وروسته د ۱۸۴۷ کال د جنورۍ په میاشت کې د محمد شاه قاجار په امر د تهران په لور حرکت وکړ. خو د هغه لومړی وزير حاجي ميرزا اګاسي په تهران کې د سيد علي محمد باب د شتون په اړه اندېښمن شو او له شاه سره يې پرېکړه وکړه چې هغه مکو ته ولېږدوي چې د ايران په شمال لوېديځ کې پروت دی، پرته له دې چې باب تهران ته ننوځي. په همدې خاطر سيد علي محمد شيرازي د تهران نه بهر څه موده تيرولو او د شاه سره د ملاقات کولو نه پس تبريز ته د شاه د يو خط له مخې جلاوطن شو او بيا په همدې نوم د ماکو په قلعه کښې بندي شو. د حاجي میرزا اګاسي په وینا دا ځای ځکه مناسب و، چې هلته اکثره خلک سني او ترکي ژبي وو، او د روسیې او عثماني دولتونو له خوا محاصره او له هر ځای څخه لیرې پروت و، چې په پایله کې یې څوک باب ته متوجه نه شول. . مګر حتی په ماکو کې، دوی نشي کولی د باب سره د خپلو مینه والو سره اړیکه ونیسي، او حتی هلته به، لیکونه باب ته ورسیږي یا د هغه مینه وال به هغه ته ورځي.
د طبرسي کلا جګړه
باب بیا تبریز ته ولیږل شو او علماء کرامو ته یې امر وکړ چې د هغه په اړه وروستۍ پریکړه وکړي. علماوو هم یوه غونډه جوړه کړه او د هغه د ادعا په اړه یې پوښتنې وکړې. اډوارډ براون لیکي: د باب په وړاندې قانوني اجراات ټول د خورا شرمونکي بې عدالتۍ او بې عزتۍ سره مل وو. دوی ورته وویل: "که تاسو د پوهې دروازه یاست، البته تاسو باید د هرې پوښتنې ځواب ورکړئ چې موږ یې غوره کوو او پوښتنه کوو. او سمدلاسه یې د طب، ګرامر، فلسفې او منطق او داسې نورو اصطلاحاتو او تخنیکي توضیحاتو په اړه پوښتنې پیل کړې.
محمد توربیان په دې اړه د پوهاند شهاب فردوسي د حالاتو او مقالو په کتاب کې لیکي: چې په ځینو کتابونو کې یې لیکلي چې سید باب مغروره او لېونی و، دا له عدل او انصاف څخه لرې خبره ده، ځکه چې د ده ټول اثار ښيي چې هغه متوجه دی. د هغه په افکارو او په هر حالت کې د سپېڅلو شیانو له نظره، اسلام د اخلاقو او ټولنیزو اصولو درناوی او پوره خبر دی او د هغه په کارونو کې د لیونۍ نښې نه لیدل کیږي.
سيد علي محمد باب چهريق کلا ته جلاوطن شو
اډوارډ براون لیکي: په ایران کې د فرانسې د سفارت لومړی سکرتر مونسیور نیکولاس لیکي:
د اډوارډ براون لخوا د 132 ټکي کتاب په بل مخ کې د دې کلا او سیند تر عکس لاندې لیکل شوي.
دلته یوازې یو لیک چې په اخروټ کې پټ شوی یا لیکونه په اوبو کې ګنډل شوي او په شیدو کې ډوب شوي او ورته ورته د باب او د هغه د پیروانو ترمینځ اړیکه ممکنه وه. اوس چې له دریو کلونو څخه ډیر په بند محکوم شوی، باب په عملي توګه نشي کولی د خپلو پیروانو لخوا د ممکنه وسله وال دفاع په لور د تمایل لپاره مستقیم مسؤل وګڼل شي. په هرصورت، حکومت هغه د هغه تعلیماتو سرچینه ګڼي چې د ایران ټوله امپراتوري یې غصب کړې وه او د هغه د وژلو پریکړه یې کړې وه. دوی فکر کاوه چې د هغه په مرګ سره باید ټول غورځنګ له مینځه یوسي.
اډوارډ براون د طبرسي کلا د جګړې په تشریح کې لیکي:
سرچینې
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
الېکسي دو توکوېل
الېکسي شارل هېنري کلېرېل کونټ دو توکوېل (انګلیسي: Alexis de Tocqueville، فرانسوي: [a.lɛk.si‿də tɔk.vil]؛ ۱۸۰۵ جولای ۲۹مه – ۱۸۵۹ اپریل ۱۶مه)، چې په عامیانه ژبه توکوېل (/ˈtɒkvɪl, ˈtoʊk-/) بلل شوی، یو فرانسوی اشرافي یا ارستوکرات، دیپلومات، سیاسي عالم، سیاسي فیلسوف او تاریخپوه و. نوموړی د خپل یوه اثر "په ​​امریکا کې ډیموکراسي" (چې په دوو ټوکونو کې په ۱۸۳۵ او ۱۸۴۰ کلونو کې خپور شوی) او "زوړ رژیم او انقلاب" اثر (۱۸۵۶) له کبله خورا مشهور دی. په دواړو اثارو کې نوموړي د خلکو د ژوند د معیارونو ښه والی او د افرادو ټولنیز شرایط او دغه راز په لوېدیځو ټولنو کې له بازار او دولت سره د دوی اړیکې تحلیل کړې دي. "په امریکا کې ډیموکراسي" اثر یې په متحده ایالاتو کې د هغه له سفرونو وروسته خپور شو او په اوسني وخت کې د ټولنپوهنې او سیاسي علومو یو له لومړنیو اثارو څخه ګڼل کېږي.
توکوېل یو کلاسیک لیبرال و، چې د پارلماني حکومت ملاتړ یې کاوه او پر ډیموکراسۍ یې ډېر باور نه درلود. د پارلمان د غړیتوب پر مهال د منځلارو کیڼ اړخو سیاسیونو (centre-left) غړی و، مګر د هغه د لیبرالیزم پېچلی او نا آرامه طبیعت په سیاسي ډګر کې د متضادو تفسیرونو او مینه والو لامل شو. ښاغلي توکوېل د خپل سیاسي دریځ په اړه لیکلي "د کیڼ اړخي کلمه [...] هغه کلمه ده چې ما غوښتل له خپل نوم سره یې ضمیمه کړم او د تل لپاره ورسره پاتې شي".
توکوېل
توکوېل، چې د جولای پاچاهۍ (۱۸۳۰-۱۸۴۸) ته یې په سپک نظر کتل، خپل سیاسي ژوند په ۱۸۳۹ کال کې پیل کړ. له ۱۸۳۹ کال څخه تر ۱۸۵۱ کال پورې د مانچ ډیپارټمنټ یا ایالت (والوګنېس) په پارلمان کې د استازو د جرګې غړی و. نوموړی هلته د منځلارو کیڼ اړخو په ډله کې و، او د غلامۍ پای ته رسولو د خوځښت له نظریاتو یې دفاع کوله. نوموړي د لویي فیلیپ د رژیم له لوري د الجزائر د استعمار د ملاتړ ترڅنګ د آزادې سوداګرۍ ملاتړ کاوه.
په ۱۸۴۲ کال کې د امریکا د فلسفي ټولنې د غړي په توګه وټاکل شو.
سفرونه
په ۱۸۳۱ کال کې توکوېل د جولای له پاچاهۍ څخه په متحده ایالاتو کې د زندانونو او سزا ځایونو د پلټنې ماموریت ترلاسه کړ او هلته له خپل ملګري ګوستاف دو بومونټ سره ولاړ. توکوېل په متحده ایالاتو کې له ځینو زندانونو لیدنې کتنې وکړې او د متحده ایالاتو ګوټ ګوټ ته یې سفرونه وکړل او د خپلو مشاهداتو او تأملاتو په اړه یې زیات یادښتونه ونیول. نوموړی په نهو میاشتو کې بېرته راستون شو او یو راپور یې خپور کړ، مګر د هغه د سفر اصلي پایله "ډیموکراسي په امریکا کې" (De la démocratie en Amérique) اثر و، چې په ۱۸۳۵ کال کې خپور شو. بومونټ هم د "جکسوني امریکا: په متحده ایالاتو کې ماري یا غلامي" تر نوم لاندې د دوی د سفرونو یو یونلیک یا روایت ولیکه، چې هغه هم په ۱۸۳۵ کال کې خپور شو. د دغه سفر په جریان کې نوموړي د اګست له نیمایي څخه د ۱۸۳۱ کال د سپټمبر تر لومړیو پورې د کوزې کاناډا ایالت مونټریال او کیوبیک ښار ته هم سفر وکړ.
د بهرنیو چارو وزیر
د کاوینیاک او د آرډر یا نظم ګوند د ملاتړي په توګه نوموړي د ۱۸۴۹ کال د جون له ۳مې د اکتوبر تر ۳۱مې پورې د بهرنیو چارو د وزیر په توګه د اوډیلون باروت په حکومت کې د دندې ترسره کولو بلنه ومنله. د ۱۸۴۹ کال د جون د سختو ورځو پر مهال یې په پلازمینه کې د کلابندۍ حالت د بیا رامنځته کولو لپاره د کورنیو چارو له وزیر جولیس ارمند ډوفور څخه غوښتنه وکړه او د لاریون کوونکو نیول یې تصویب کړل. نوموړي، چې د ۱۸۴۸ کال له فبروري راوروسته یې د سیاسي آزادیو د محدودولو اړوندو قوانینو ملاتړ کړی و، د ۱۸۴۹ کال د جون له سختو ورځو وروسته رایې ته وړاندې شوي دوه قوانین ومنل، کوم چې د کلبونو ازادي او د مطبوعاتو ازادي یې محدودوله.
د سیاسي ازادیو د محدودولو د قوانینو دا فعال ملاتړ "په امریکا کې ډیموکراسي" اثر کې له ازادیو څخه د نوموړي له دفاع سره په ټکر کې دی. د توکوېل په وینا، نوموړی د "جدي سیاست د ترسره کولو لپاره د لازمي چارې (sine qua non) د اصل په توګه د نظم پلوی و. هغه [هیله لرله] چې د فرانسې سیاسي ژوند ته داسې ثبات راوړي، چې د انقلابي بدلون د لړزو د منظم شورماشور له لارې په بلامانع توګه د آزادۍ دوامداره وده شونې کړي".
مړینه
ښاغلی توکوېل د اوږدې مودې لپاره د نري رنځ په ناروغۍ اخته و، او بالاخره همدغې ناروغۍ د ۱۸۵۹ کال د اپریل په ۱۶مه له پښو وغورځاوه او په نورمانډي سیمه کې د توکوېل په هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
د توکوېل مذهب رومي کاتولیکیزم و. نوموړي دین او مذهب ته له مساواتو او انفرادیت دواړو سره د مطابقت په سترګه کتل، مګر باور یې دا و چې له سیاست څخه د جلا کېدو په صورت کې به دین خورا پیاوړی وي.
وروستۍ لرغونې زمانه
د وروستۍ لرغونې زمانې اصطلاح، تاريخ پوهان د اروپا او مديترانې د رود ګاونډيو سيمو د پخوانۍ لرغونې زمانې څخه د منځنيو وختونو د لېږد د دوره بندي کولو لپاره کاروي. په انګريزي کې د دې دوره بندي کولو ته د شهرت ورکولو نسبت په عمومي توګه، تاريخ پوه پيټر براون ته له هغه وروسته وشو چې نوموړي په ۱۹۷۱ز کال کې خپله اساسي څېړنه «د لرغونې زمانې د پای نړۍ» خپره کړه. د وخت کره سرحدونه، د تل لپاره د بحث موضوعات دي، خو براون دا موده له ميلاد څخه وروسته د درېيمې او اتمې پېړۍ تر منځ وړانديز کړې ده. په ټوله کې دا موده، د رومي سترواکۍ د درېيمې پېړۍ د کړکېچ له پای ته رسېدو (۲۳۵-۲۸۴ز) څخه پېل، د مسلمانانو تر لومړيو فتوحاتو (۶۲۲-۷۵۰ز)  پورې بلل کېدای شي، يا په اټکلي ډول د ساساني سترواکۍ سره معاصر (۲۲۴-۶۵۱ ز) وختونه. په لويديځ کې د دې مودې پای، له دې هم مخکې و؛ يعنې د منځنيو پېړيو په پيل کېدو سره چې په عمومي توګه په شپږمه پېړۍ کې يا له هغې څخه مخکې د لويديځې رومي سترواکۍ په څنډو کې وه.
د ديوکلتيانوس د پاچهۍ له پيل راهيسې په رومي سترواکۍ کې د پام وړ ټولنيز، کلتوري او انتظامي بدلونونه رامنځ ته شول، چا چې په ختيځو او لويديځو برخو کې د دې سترواکۍ په وېشلو پيل وکړ، کومې چې په هم مهاله ډول د بېلا بېلو سترواکانو له خوا اداره کېدې. ساساني سترواکي، د اشکانيانو سترواکي ونيوله او په دې سره د روميانو او پارسيانو ترمنځ د نوې جګړې پړاو پيل شو چې رومي او ساساني جګړې يې بولي. د يوناني ختيځ او لاتيني لويديځ ترمنځ اختلافات لا پسې څرګند شول. د څلورمې پېړۍ په لومړيو کې د ديوکلتيانوس پاچا له خوا د مسيحيانو د ځورولو لړۍ ګاليريوس پای ته ورسوله او د لومړي کنستانتين د پاچهۍ پر مهال، مسيحي دين په سترواکۍ کې قانوني وګرځول شو. د ارمنيا د درېيم تيردات، د لايبيريا د درېيم ميريان او اکسوم د ايزانا له لوري د مسيحي دين له منلو وروسته، په څلورمه پېړۍ کې د رومي سترواکۍ مسيحي کېدل لا پسې وغزېدل، چې وروسته يې د کوش پر سلطنت بريد وکړ او دې سلطنت ته يې د پای ټکی کېښود. د څلورمې پېړۍ په وروستيو او لومړي تيودوسيوس د پاچهۍ پر مهال، نايسن مسيحيت د رومي سترواکۍ دولتي کليسا اعلان شوه.
په پنځمه پېړۍ کې په ختيځ کې قسطنطينيه د سترواکۍ همېشنی استوګنځای شو او د روم ځای يې ونيو چې په پخوانۍ رومي سترواکۍ او د مديترانې په رود کې تر ټولو ستر ښار و. د اوبو د رسولو په موخه، د روم تر ټولو ستر د اوبو د نل نظام، چې ۲۵۰ کيلو متره (۱۶۰ ميله) اوږد و او د والينس د اوبو ستر نل يې باله جوړ شو او د روم تر ټولو لوړ د بريا څلي دلته دنګ کړای شول.
د څلورمې پېړۍ په وروستيووختواو له هغې وروسته جرمني، هوني او اسلاوي کډوالو، د روم حکومت ګډوډ کړچې لومړی په ۴۱۰ زکې د ويزيګوتيانو له خوا د روم تالاکول او ورپسې په ۴۵۵ زکې د وندالانو له خوا د روم په تالا کولو سره خپل اوج ته ورسېدل. دا هرڅه په ۴۷۶ ز کال کې په لويديځ کې د رومي سترواکۍ د ماتې برخه وه. د لويديځې سترواکۍ ځای، په اصطلاح بربري پاچاهيو ونيو او اريايي مسيحي ستروګوتيانو په روم له روانا څخه پاچهي کوله. د يوناني-رومي، جرمني او مسيحي دودونو، د کلتوري شرېکېدو په پايله کې د اروپا کلتور رامنځته کړ.
په شپږمه پېړۍ کې له يوې خوا، په ختيځ کې د رومي سترواکۍ حکومت روان و، له بل لوري د روم او ايران (بیزانس او ساساني) جګړې روانې وې. د لومړی جستينين هڅو وکولای شول چې د استروګوتيانو او ويندال پاچايانې نسکورې کړي او بېرته يې له سترواکۍ سره يوځای کړي. هغه مهال، کله چې د روم پاچا، د ايټاليې زياتې برخې او شمالي افريقا بېرته د سترواکۍ تر واک لاندې راغلل. که څه هم دايټاليې زياته برخه، ژرد لومبرډاس برخه وګرځېده. د راوينا نائب السلطنة مقاومت وکړ او په دې توګه يې د بازنتيني پاپ مقام وساته. جستانيانوايا صوفيا ودان کړ، چې د بازنتيني معمارۍ ستره نمونه ده او د پېړيو په اوږدو کې، لومړۍ وبا خپره شوه. ساسانيانو په تيسفون کې طاق کسرا جوړ کړچې د نړۍ په کچه د خښتو له مرستې پرته د يو چت تر ټولو ستره خونه (ايوان) او د ساسانيانو د معمارۍ بريا ده.
د شپږمې پېړۍ په منځ کې سختې اقليمي پېښې (د ۵۳۵-۵۳۶- اورغورځوونکي ژمي او د لرغونې زمانې د پای د لږ کنګل کلونه) او له ناورينه ډکه وبا (د جستانيانو وبا په ۵۴۱زکال کې) رامنځته شول. په ټولنيز او سياسي ژوند د دې پېښو اغېزې اوس هم تر بحث لاندې دي.
په اوومه پېړۍ کې د بازنتيني او ساسانيانو له ناورينه ډکې جګړې، چې په ۶۰۲-۶۲۸ ز کال کې پېښې شوې وې او د خسرو پرويز او هراکليوس هڅو په عربي ټاپووزمه کې د حضرت محمد (ص) د ژوند پر مهال د اسلام راپورته کېدو ته لاره هواره کړه. په شام او فارس کې د مسلمانانو وروستيو سوبو (فتحو)، ساساني سترواکي نسکوره کړه، د ختيځ روم سترواکي له درې برخو دوه برخې يې د تل لپاره د روم له واکه وايستلې او راشده خلافت يې رامنځ ته کړ.
د هراکليوس د کورنۍ تر واک لاندې بازنتيني سترواکي، د بازينتين منځنی پړاو پيل کړ اود اوومې پېړۍ په وروستيو کې د اموي خلافت د رامنځ ته کېدو پر مهال، په عمومي توګه د لرغونې زمانې اخر پای ته مومي.
اصطلاحات
Spätantike  لفظ، چې ټکي پر تکي معنا يې «وروستۍ لرغونې زمانه» ده، د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د الويس ريګل له خوا دې اصطلاح ته د شهرت ورکولو راهيسې، د الماني تاريخ پوهانو له خوا کارول کېږي. دا لفظ په انګليسي کې تر يو بريده د پيټر براون د ليکنو له لارې خپور شو. په ۱۹۴۷زکال کې « د لرغونې زمانې پای» په نوم د پيټر براون اندټولونې د ګيبون لرغوني کلتور پخواني او ډبرين نظريات ،د نوي والي او پيل څخه د ډک وخت په ګټه سم کړل او د سر ريچارډ سادرن د کتاب « د منځنيو پېړيو جوړول» په مقابل کې، د پيټر براون دې لیکنې چې «د وروستۍ لرغونې زمانې جوړول» د هغه وخت په لويديځ کلتور کې د بدلونونو د پوهېدو لپاره نوې بېلګه وړاندې کړه.
په دې دوره کې په اروپا کې د نفوس، تيکنالوژيکي زده کړې او د ژوند د معيارونو عمومي زوال، د نوي والي دورې «رنسانس» د ليکوالانو لپاره د ټولنيز سقوط اصلي بېلګه وګرځېده. د دې زوال په پايله کې او په ځانګړي ډول له اروپا څخه د اړوندو تاريخي اسنادو د کمښت له امله، په اټکلي ډول د پنځمې پېړۍ څخه تر کارولينجي رنسانس پورې (يا له هغې هم وروسته) مودې ته د « تياره پېړيو» نوم ورکول کېږي. په ډېرو تاريخي ويناوو کې اوس له دې ټکي(لفظ) څخه ګټه نه اخستل کېږي، بلکې دا ټکی اوس د لويديځ روم سترواکۍ، د لومړي بیزانس سترواکۍ او لومړيو منځنيو پېړيو په دوره يي کولو کې«د لرغونې زمانې پای» باندې بدل شوی دی.
د عراق پاچاهي
د عراق هاشمي پاچاهي له ۱۹۳۲ زکال څخه تر ۱۹۵۸ زکال پورې په منځني ختیځ کې واقع دولت و.
دغه پاچاهي د ۱۹۲۱ زکال د اګست په ۲۳ مه وروسته له هغې چې عثماني سترواکۍ د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال په بین النهرین کې ماته وخوړه رامنځته شوه. په داسې حال کې چې په ۱۹۲۰ زکال کې د ملتونو ټولنې له خوا یې قیمومیت بریتانیا ته وسپارل شو، خو د ۱۹۲۰ زکال عراقي پاڅون د دې لامل وګرځېد چې د قیمومیت دغه اصلي طرح د رسمي حاکمیت لرونکې پخوانۍ عراقي پاچاهۍ په ګټه لغو شي، خو له دې سره بیا هم دغه پاچاهي د بریتانیا تر اغېزمن مدیریت لاندې وه. دغه طرح په رسمي ډول د انګلیس – عراق د هوکړې پر بنسټ رامنځته شوه.
د عراق د پاچاهۍ په رسمي اداره کې د بریتانیا رول په ۱۹۳۲ زکال کې د انګلیس او عراق له هوکړې (۱۹۳۰ زکال) وروسته پای ته ورسېد. دغه مهال د عراق د هاشمي پاچاهۍ په نوم بشپړه خپلواکه پاچاهي رامنځته شوه چې د هاشمي حاکمانو د حاکمیت پر مهال یې د ستونزو یوه دوره تېره کړه. په عراق کې د سني مذهبو د واکمنۍ ټینګښت د اشوریانو، ایزدیانو او شیعه ګانو ناخوښي له ځانه سره لرله چې بیا په شدیده توګه وځپل شول. په ۱۹۳۶ زکال کې د لومړي ځل لپاره په هاشمي عراق کې کودتاه وشوه او بکر صدقي وتوانېد د لومړي وزارت څوکۍ خپله کړي. د سیاسي بې ثباتۍ دوره چې په ۱۹۴۱ زکال کې خپل اوج ته ورسېده د ګڼ شمېر کودتاه ګانو شاهده وه.
په ۱۹۴۱ زکال کې د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال په عراق کې د شهزاده عبدالله حکومت د طلایي مربع په نامه فاشیست پلوه پوځي افسرانو ډلې له خوا چې رشید علي یې مشري کوله راوپرځول شو. لنډ مهالي نازي پلوه عراقي دولت د ۱۹۴۱ زکال په مۍ میاشت کې د انګلیس – عراق د جګړې پر مهال د متفقینو له خوا ماته وخوړه. له دې وروسته له عراق څخه د ویشي فرانسې تر کنټرول لاندې د سوریې په قیمومیت او همدارنګه په ایران باندې د انګلیس او شوروي له برید څخه د ملاتړ په برخه کې ګټنه وشوه. ورته مهال د کردانو رهبر مصطفی بارزاني د بغداد د مرکزي دولت پر وړاندې د پاڅون رهبري وکړه خو له ماتېدو وروسته بارزاني او ملګري یې شوروي اتحاد ته وتښتېدل.
په ۱۹۴۵ زکال کې د دویمې نړیوالې جګړې په وروستیو پړاونو کې عراق له ملګرو ملتونو سره یوځای شو او د عربي اتحادیې یو له بنسټګرو هېوادونو څخه شو. په ۱۹۴۸ زکال کې د الوثبه په نوم وګړیز پاڅون په ټول بغداد کې له بریتانیا سره د دولت د معاهدې پر ضد او له کمونیزم څخه په ملاتړ رامنځته شو. په پسرلي کې نورو اعتراضاتو هم دوام وموند خو په مۍ کې له دې امله ودرېدل کله چې د ۱۹۴۸ زکال د عربو او اسرائیلو په جګړه عراق ښکېل شو او پوځي حالت یې اعلان کړ.
د ۱۹۵۸ زکال په فبروري میاشت کې د اردن ملک حسین او شهزاده عبدالله د مصر او سوریې له اتحادیې سره د مقابلې په موخه چې په وروستیو کې رامنځته شوې وه د هاشمي پاچاهۍ د اتحادیې جوړولو وړاندیز وکړ. په پایله کې د عربو فدراسیون د ۱۹۵۸ زکال د فبروري په ۱۴ مه رامنځته شو خو ډېر لنډ عمر یې درلود. دغه فدراسیون په ۱۹۵۸ زکال کې د عبدالکریم قاسم له خوا د یوې پوځي کودتا په ترڅ کې د پاچاهۍ په رانسکورولو له منځه ولاړ.
خپلواکي
د ۱۹۳۰ زکال د جون په ۳۰ مه په بغداد کې د انګلیس – عراق د هوکړې په لاسلیکولو او د موصل د مسئلې په حل کېدو سره عراقي سیاست نوی تحرک وموند. دغې هوکړې د ۱۹۳۲ زکال د اکتوبر په ۳ مه هغه مهال اجرایوي بڼه ومونده کله چې عراق په رسمي ډول د عراق د هاشمي پاچاهۍ په نامه په بشپړه توګه خپلواک شو. د سني او شیعه ځمکه لرونکو شیخانو طبقې د بډایه او مخکښو ښاري سني کورنیو د ځای نیونې په موخه د عثمانیانو له خوا د روزل شویو ځواکونو او بیروکراتانو سره سیالي کوله. له دې امله چې په عراق کې رامنځته شوي بنسټونه د بهرنیو قدرتونو زېږنده وه او همدارنګه د دیموکراتیک دولت مفهوم د عراق په تاریخ کې سابقه نه لرله، په بغداد کې سیاستوالو مشروعیت نه درلود او هېڅکله یې هم ریښه لرونکې ټاکنیزې حوزې رامنځته نه کړې. له همدې امله د اساسي قانون او ټاکنیزې اسمبلۍ د لرلو سربېره عراقي سیاست د دې پر ځای چې د لویدیځې معنی له مخې یوه دیموکراسي وي؛ د شخصیتونو او مهمو ډلو ترمنځ بدلېدونکی اتحاد و. د پراخو بنسټ لرونکو سیاسي جوړښتونو د نشتوالي له امله د عراق په متنوعه ټولنیز جوړښت کې د ژور اغېز په موخه د لومړنیو ملت پاله خوځښتونو وړتیاوې هم مهار شوې.
د انګلیس – عراق نوې هوکړه د ۱۹۳۰ زکال په جون میاشت کې لاسلیک شوه. دغې هوکړې د دواړو هېوادونو ترمنځ «د نږدې اتحاد»، «د بهرنۍ پالیسۍ په برخه کې د کاملو او صریحو مشورو ورکولو» او د جګړې د رامنځته کېدو په صورت کې د متقابلې مرستې پخلی وکړ. عراق هم انګلیسانو ته بصرې او الحابنیه ته له څېرمه اډو څخه د ګټنې اجازه او په ټول هېواد کې یې د پوځونو د ځای پر ځای کولو حق ورکړ. دغه ۲۵ کلنه هوکړه چې په پام کې وه د ملتونو په ټولنه کې د عراق په شاملېدو عملي بڼه خپله کړي؛ د ۱۹۳۲ زکال د اکتوبر په دریمه یې اجرایوي بڼه ومونده.
سیاسي بې ثباتي او پوځي کودتاوې، ۱۹۳۳-۱۹۴۱ زکال
د ۱۹۳۳ زکال په سپټمبر میاشت کې د فیصل له مړینې وروسته پاچا غازي له ۱۹۳۳ څخه تر ۱۹۳۹ زکال پورې د یوې مخکښې څېرې په توګه تر هغه مهاله واکمني وکړه کله چې د موټرو د حادثې په یوه پېښه کې یې ژوند له لاسه ورکړ. د عرب ملت پالو او عراقي ملت پالو فشار د دې غوښتنه کوله چې انګلیسان له عراق څخه ووزي خو انګلیسانو د هغوی غوښتونو ته پام نه کاوه.
د ۱۹۳۲ زکال په اکتوبر میاشت کې رسمي خپلواکۍ ته له لاسرسي وروسته د هاشمي عراق په نوې پاچاهۍ کې د بریتانیا د شتون پر سر سیاسي کړکېچونه رامنځته شول او دولت او عراقي سیاستوال د انګلیس د شتون په ملاتړو سیاستوالو لکه نوري السعید سره چې د انګلیس له شتون سره یې مخالفت نه درلود او د بریتانويانو په مخالفو سیاستوالو لکه رشید علی الګیلاني چې په هېواد کې یې د بریتانوي نفوذ د پای ته رسېدو غوښتنه لرله؛ وویشل شول.
په دغه دوره کې بېلابېلو قومي او مذهبي اړخونو هڅه وکړه خپلو سیاسي موخې ته ورسېږي چې تر ډېره د تاوتریخوالو څخه د ډکو بغاوتو لامل ګرځېدل او د بکرصدقي تر مشرۍ لاندې د عراق د پوځ له خوا په وحشیانه توګه ځپل کېدل. په ۱۹۳۳ زکال کې زرګونه اشوریان په سمیل عام وژنه کې ووژل شول، په ۱۹۳۵-۱۹۳۶ زکال کې د عراق د منځني فرات په سیمه کې د شیعه ګانو پاڅونونه په وحشیانه ډول وځپل شو او ورسره په موازي ډول په شمال کې د اجباري خدمت پر ضد کردي پاڅونونه او همدارنګه په جبل السنجر کې ایزدي پاڅون هم په ۱۹۳۵ زکال کې وځپل شول. بکر صدیقي خپله په ۱۹۳۶ زکال کې په لومړي وزیر یاسین الهاشمي باندې د کودتاه له امله واک ته ورسېد خو وروسته په ۱۹۳۷ زکال کې موصل ته د سفر پر مهال ترور شو او ورپسې په ۱۹۳۹ زکال کې ملک غازي د موټر د ټکر په یوه پېښه کې چې ادعا وشوه بریتانویانو طرحه کړې وه ووژل شو چې لامل وګرځېد د شهزاده عبدالله د نایب السلطنتۍ پر مهال څلور کلن دویم فیصل د عراق پاچا شي چې بیا تر ۱۹۳۵ زکال پورې په واک کې پاتې شو.
له ۱۹۱۷ زکال څخه تر ۱۹۴۶ زکال پورې د عراقي پوځ د مخکښو افسرانو له خوا پنځه کودتاوې وشوې څو په عراقي دولت فشار راوړي د پوځ غوښتنو ته غاړه کېږدي.
لرغونی نړیوالتوب
لرغوني نړیوال کېدل د نړیوال کېدلو په تاریخ کې یو پړاو دی چې په دودیز ډول د لومړنیو تمدونونو له مهال څخه نږدې تر ۱۶۰۰ پېړۍ پورې د نړیوالتوب پېښو او پرمختګونو ته اشاره کوي (ورپسې دروې د مدرن یا لومړني نړیوالتوب په نوم یادیږي) لرغونی نړیوالتوب د ټولنو او دولتونو تر منځ اړیکې او په سیمه ییزه او نړیواله کچه يې د نظریو او ټولنیزو ناخوالو په واسطه د جغرافیایي پراختیا د رامنځته کولو ډول تشرېح کوي.
ایالتونو یو بل ته څېرمه په نږدې‌والي له نورو سره په سوداګري او متقابل عمل پیل وکړ تر څو د خپلې خوښې وړ توکو چې مجلل/ لوکس بلل کېدل د ترلاسه کولو لپاره یوه لار پرانیزي. دا سوداګري د مذهبي، اقتصادي جوړښتونو او سیاسي اېډيالوژیو د پراختیا لامل شوه. سوداګر له ناڅرګندو لارو له نورو سره ونښلول شول او له هغو لارو څخه خبر شول. اوسني یا مدرن نړیوال کېدل له لرغوني نړیوالتوب سره په ډېره کوچنۍ کچه د پرتلې وړ دي. دې نه یوازې نورو سیمو ته د توکو تجارتي مال د پرختیا اجازه ورکړه بلکې خلکو ته یې د نورو فرهنګونو د تجربه کولو اجازه هم ورکړه. هغو ښارونو چې په سوداګرۍ کې یې برخه اخیسته د سمندري کرښو، سیندونو او د لویو ځمکنیو سوداګریزو لارو له لارې چې ځینې یې په لرغوني دور کې کارول کېدې له یو بل سره نښلول شوي وو. سوداګري د جغرافیه یی موقعیت پر بنسټ ووېشل شوه. د څنډو د ځایونو تر منځ مرکزونو ته په پام «په حجم کې بېل‌ووالی» او لرې فاصلو کې پرتو بازارونو ته د لېږدوونکو توکو لپاره د تبادلې ځایونه. په دې مهالنۍ دوره فرعي سیستمونه تر اوس مهال ډېره په‌خپلو پښو ولاړ وو او له دې امله د ورځني ژوند لپاره يې له يو بل سره لږ تړاو درلود. په داسې حال چې له لرې لارې سوداګري له ډېرو ازمویښتونو او خطرونو سره مل وه، لا یې هم په دې لومړنۍ مهالنۍ دوره کې دوام درلود. له بل سره د نښتې د سوداګرۍ سیستم ۸ فرعي سیستمونه لرل چې په درېیو لویو مدارونو کې په ډلو وېشل شوي وو چې د لویديځې اروپا، منځني ختيځ او لرې ختيځ مدارونه په‌کې شامل وو. په سوداګري کې دا متقابلې اړيکې د ډېرو نظریو او د اړیکو جوړولو لپاره د لومړني تمدن لار وه چې د مدرن نړیوالتوب لامل شوه او ننۍ ټولنې ته يې د نویو جنبو اجازه ورکړه.
د نړیوالتوب تعریف
نړیوال کېدل د سیمو او افرادو تر منځ د تړاو د زیات‌والي پروسه ده. په ټوله نړي کې په نړیوالتوب کې اقتصادي، تېکنالوژيکي، سیاسي، ټولنیزې او فرهنګي اړيکې او اقدامات شامل دي. د «لرغوني» اصطلاح کولی شو د لومړنیو ايډيالانو او کارکړنو په توګه تشرېح کړو چې يو وخت په ټولنه کې څرکنده وه خو ښايي د وخت په تېرېدو له منځه تللې.
د نړیوالتوب لپاره درې بنسټيز د اړتیا وړ شرطونه شته. لومړنۍ د ختيځ نظریه ده چې دا ښيي چې لویدیځو دولتونو څه ډول له ختيځ څخه زده کړل شوي اصول را اخیستې او پلي کړي يې دي. د ختيځ له نظریو پرته لویديځ نړیوالتوب په دې توګه نه شوی راڅرګندېدلی. دویم يې فاصله/ واټن ده. په نړيواله کچه د دولتونو تر منځ متقابلې اړيکې نه وې او غالباً پر اسیا، د افریقا شمال، منځني ختيځ او د اروپا پر ځينې برخو محدودې وې. له لومړني نړيوال‌توب سره د دولتونو اړیکې له لرې پرتو هېوادونو سره ستونزمنې وې. په پای کې د تېکنالوژۍ پرمختګ دولتونو ته دا امکان ورکړ چې له نورو يې زده کړي او د نړیوالتوب بل پړاو پېښ شو. د متقابلې وابستګۍ درېیمه اړيکه نظم او ثبات و. که یو دولت له بل سره تړاو ونه لري یو پر بل د دوی د متقابل اغېز د شیندلو لپاره هيڅ بله لار نه‌شته. دا د اړیکو او نړیوالې سوداګرۍ له محرکه قوو څخه یوه ده. له دې دواړو څخه د هېڅ یو پرته نړیوالتوب په راڅرګنده شوې بڼه نه شوی راڅرګندېدلی او دولتونه به همداسې  په‌خپلو سرچینو او تولیداتو پورې تړلي وو. دا د لومړني نړیوالتوب اړوند یوه نړیواله نظریه ده. داسې استدلال کېږي چې لرغونی نړیوالتوب مدرن نړيوالتوب ته په ورته طریقه عمل نه کوي ځکه دولتونو د نن په کچه له نورو سره تړاو نه درلود.
جنجيرا ايالت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
د جنجیرا ایالت د هند د استعمار پرمهال یو نوابي ایالت و چې د بمبيي د صدارت لاندې و. د دې ایالت د واکمنو واکمنانو سلسله له افریقایي نژاده وه چې د شیدي شاهي کورنۍ سره تړاو لري او له مذهبي پلوه د شیعه ګانو د بوهرا فرقې پورې اړه لري.
هغه سیمه چې د جنجیرا ایالت د کوکن په څنډه کې تاسیس شوی و نن د مهاراشترا ایالت په رایګر ولسوالۍ کې دی. د مارود او شروردان دوه ښارګوټي د دې ایالت لاندې راغلل او د مرود له ساحلي کلي څخه څه فاصله په سمندر کې د مرود جنجیره په نامه کلا هم د دې ایالت یوه برخه وه او دا کلا هم د دې ایالت د واکمنانو بنسټ تخت او هستوګنه وه. . د ۱۹۳۱ کال د معلوماتو له مخې د دغه ایالت ټوله مساحت ۸۳۹ کیلومتره او نفوس یې ۱۱۰۳۸۹ تنه و. په دغو ارقامو کې د جعفرآباد ریاست نه دی شامل شوی. د جعفرآباد ایالت هم د نواب جنجیره په لاس کې و او په شمال-شمال لویدیز کې درې سوه شل کیلومتره لرې پروت و.
پاتې کیدل
په 1489 میلادي کال کې د احمد نګر د سلطنت پورې اړوند یو افریقایي سوداګر د جنجیره جزیره ونیوله او دا سلطنت یې تاسیس کړ، مګر واکمنان یې د بیجاپور د سلطنت تابع پاتې شول. په 17 مو او 18مو پېړیو کې، د جنجیرا ایالت واکمنانو په زړورتیا سره د مراټھا امپراتورۍ د بریدونو په وړاندې مقاومت وکړ او تل بریالي وو.
ایبک، سمنګان
ایبک یا هیبک پخوا یوکراتیډیا (لرغونې یوناني: Εὐκρατιδία)) چې د له تاریخ له نظره د سمنګان په نوم پېژندل شوی، یو ولایتي ښارګوټی، د منځنیو پېړیو د کاروان تمځای او د سمنګان ولایت مرکز دی، چې د افغانستان په شمالي برخه کې په هم نومه ولسوالۍ کې دی. په څلورمه او پنځمه پېړۍ کې د کوشان واکمنانو د واکمنۍ پر مهال د یوه لرغوني ښار او د بودایانو لوی مرکز ؤ او د دې دورې کنډوالې د تخت رستم په نوم یوه ځای کې شته دي، دا ځای د ښار په یوه غونډۍ کې پروت دی.
هیبک د خپل موقعیت له امله د بودایانو، اسلامي، ترکي او فارسي ملتونو تر نفوذ لاندې ؤ. په تېرو وختونو کې د کابل او افغان ترکستان ترمنځ د اړیکو په اصلي کرښه کې د خپل موقعیت له امله د پام وړ ؤ.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال د برېدونو په ترڅ کې د دې ښار کنټرول په لاس کې ونیو.
تاریخچه
له پخوا پېژندل شوی تاریخ د بطلیموس له لوري د ورني (Varni) یا اورني (Uarni) ځایونو د پېژندلو او د خلم سیند په څنډو کې د سمنګان پیاوړي ښار سره ټړاو لري، د زریسپ/ بلخ ختیځ ته د درګیدوس سیند پر غاړه ښار ته ورتوالی لري. دلته موندل شوې کنډوالې د باختر پاچا  لومړي یوکرتېدس (Eucratides I) لخوا د ښار بنسټ اېښودل شوی. هغه وخت یوکراتېدیا په نوم پېژندل کېد او د اوسني خلم ښار په اندازه ؤ.
د ښار تاریخي اوسېدل د څلورمې او پنځمې پېړیو په اوږدو کې د کوشان لړۍ په واکمنۍ پورې اړه لري، په دې وخت کې دا ښار د بودایانو یو مشهور مرکز ؤ. اوس د دې دورې شواهد د تخت رستم په نوم ځای کې کنډوالۍ بڼې دي، چې د ښار څخه په درې کیلومترۍ کې د یوې غونډۍ په سر پروت دی. عربان او مغولان دې ځای ته هغه وخت راغلل چې لا دمخه د بودا دین مرکز په توګه مشهور ؤ.
تخت رستم یو تاریخي ځای دی چې د بودا د دین کلتوري کنډوالې په کې لیدل کېږي. په دې ځای د بودا معبد د غونډۍ په بڼه دی چې د غونډۍ په سر موقعیت لري او د بودايي معمارۍ د تکامل لومړنۍ اړیکه څرګندوي.
جنجيرا ايالت
سرچينې
<references group="" responsive="0">
ایبک، سمنګان
تاریخچه
دغه ځای ته د ایبک نوم هغه وخت ورکړل شو چې په منځنیو پېړیو کې به کاروانونه دلته راتلل.
جنجيرا ايالت
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:هندوستان وېشنيزه:بمبيي
ایبک، سمنګان
تاریخچه
د ٢٠٠٣ کال د اکتوبر په ٢٣ د جگړې پر مهال ياغيانو د سپرلیو لارۍ چې هيبک ته یې مسافر تېرول، ءه راکټونو وويشته، چې لس تنه په کې ووژل شول.
طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې د متحده ایالاتو د ځواکونو له وتلو سره سم په ټول هېواد کې پوځي عملیات پیل کړل. ایبک د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۹ ونیول شو، چې د یوې اونۍ عملیاتو وروسته شپږم ولایتي مرکز شو چې د طالبانو لاسته ولوېد.
د ۲۰۲۲ کال په ډسمبر کې پر یوه ښوونځي باندې بمبارۍ ۱۷ کسان ووژل.
تاریخي میراث
د افغانستان په سمنګان کې یو له مشهورو لرغونو اثارو څخه شته، چې په تخت رستم کې او ترڅنګ يې د هندوکش شمالي لارو د یوې غونډۍ په سر د بودایانو غارونه او معبدونه دي. په دې ځای کې غارونه په ډبرو کې ایستل شوي او بودایان په کې اوسېدل. دلته د بودا معبد د غونډۍ په بڼه دی. دا معبد په افغانستان کې د بودايي معمارۍ د تکامل لومړنۍ اړیکه څرګندوي. بل میراث ځای د هزار سموچ ولسوالي ده چې د ښار څخه شاوخوا ۱۰ کیلومتره لرې پرته ده.
تخت رسم
تخت رستم (هیبک)، چې اصلي معنی یې د "رستم تخت" دی او د غونډۍ په سر استوګنځای دی، په فارسي نکلونو کې د یو افسانوي جنګیالي رستم په نوم نومول شوی. د دې ځای تاریخ د کوشانیانو – ساسانیانو د دورې په څلورمه او پنځمه پېړۍ ته رسي، چې د لرغون پېژندنې، معمارۍ او سکه پېژندې په شواهدو سره تائید شوی. تخت رستم د سمنګان ښار سویل لوېدیځ په ۳ کیلومترۍ کې موقعیت لري. دا د معبد - خانقاه مجتمع موقعیت دی چې په بشپړ ډول د ډبریز غره کې ایستل شوی. د ترووادا بودایزم د لوی بودايي دودونو خانقاه پنځه خونې لري، دوه یې عبادت ځایونه دي او یو یې ګومبد چت دی چې د لوټس په ظریفو پاڼو سره ښکلی شوی. په څنګ غونډۍ کې معبد دی، چې هرمیکا (harmika) لري او لاندېنۍ برخه کې یې څو غارونه دي. د یوه غار په سر یو مریعي ساختمان دی چې دوه د کنفرانس تالارونه په کې دی، یو یې ۲۲ متره مربع دی او بل ګرد دی. په یوه غار کې د لرغون پېژندنې موندنو د غزنویانو سکو له یوې زېرمې څخه پرده ایسته کړه. د تخت ته څېرمه لس بودايي معبدونه دي چې په سيمه کې د کي تېهې (Kie Tehe) په نوم يادېږي.
هزار سموچ ولسوالي
هزار سموچ ولسوالي د افغانستان په شمال کې د بودايانو يو بل لرغونی مرکز دی، چې څو غارونه پکې موندل شوي او په يوه کې یې د بودا معبد کښل شوی دی.
ابجد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
د جملې د حروفونو اته ګونی شکل د لومړي شکل (ابجد) په نوم پېژندل کیږي. په دې سټایل کې د کنسوننټونو یا خاموش حروفونو ترتیب د عبراني - آرامي ترتیب سره ورته دی، او دا ثابتوي چې عربانو خپل الفبا له دوی څخه او د نباتیانو له لارې اخیستې.
د ابجد حروف د عربي ژبې د حروفو د ترتیبولو یوه لاره ده، کوم چې د فونیشین رسم الخط د لومړني الفبا پر بنسټ ترتیب شوي دي. ځینې وختونه دا طریقه د توکو یا مخونو شمیرلو کې کارول کیږي.
د دې لپاره چې د دې حروفونو په ترتیب پوهیدل اسانه کړي، څو پرله پسې توري په کلمو جوړ شوي او تلفظ کیږي. دا کلمې دا دي: "ابجد - هوا - حطي - کلمان - صف - قرشت - طخاد - زاغغ" د ابجد الفبا هم د عددونو او کلمو د سمون لپاره کارول کیږي. په دې توګه، د هرې کلمې لپاره چې دوی غواړي په یوه شمیره بدل کړي، دوی د لاندې جدول څخه اړونده شمیره اخلي او ترلاسه شوي شمیرې اضافه کوي. د بېلګې په توګه په دې طريقه کې د "علي" کلمه له "١١٠" سره او "ي علي" له "١٢١" سره مساوي ده.
تګلار
ب) دوی د مهمو پېښو نیټه د ابجد توري د یوې کلمې یا جملې یا معنی جملې یا شعر په شکل کې راټولوي او د هغه کلمې یا جملې یا هغه جملې یا شعر په یادولو سره هغه نیټه حسابوي.
ج) له اسلامي موسیقۍ وروسته د ابجد توري د غږونو او نوټونو په ثبتولو کې کارول کیږي. د مثال په توګه، د ابجد توري سره د شور وسیلې سندرې دا دي: " یح یه یب ی ح ه ج او واټن او د هغې ابعاد ط ط جـ جـ طـ جـ ج دي.
d) ځینې وختونه په لیکلو کې، د یو بل څخه مختلف محتويات جلا کولو لپاره، دوی د لوی لیکونو سره نښه شوي؛ د بېلګې په توګه، د ابجد حروفونو د جلا کولو لپاره، موږ دوی د الف، ب، ج، او داسې نورو تورو سره مشخص کړل.
د لیک ارزښت
ابجد' د عربي ژبې ابیڅي په ابجدي ډول داسې تلفظ کېږي: اَبْجَدْ - هَوَزْ  - حُطّی  - کَلَمَنْ  - سَعْفَصْ  - قَرَشَتْ  - ثَخَذْ  – ضَظِغْ. د عربي ژبې ابیڅي د شمېرو سره په لاندې توگه وېشل شوي: په دې توگه د رومي، عربي او عبري ژبه حساب کتاب، الجبر او ستورپوهنې او د کال شمېر کې یو څه ستونزې پېښېدلی. د ابجد ابیڅو شمېرنې په وسیله چې هر لفظ ته عددي ارزښت ورکوي؛ ترډېره بریده اسانه شوه. د مثال په توگه "آب" عدد 3. "خر" عدد 800. شير عدد 510 او "دله" عدد 39 حاصل راووځي چې دا شمېره په افغانستان کې یوه منحوسه شمېره گڼل کېږي. ابجد– 1–2–3–4