cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
یولسم قسطنطین پالایولوګوس
آتم جان ۱۴۴۸ کال کې پرته له اولاده مړ شو او قسطنطین د هغه د خوښې ځای ناستی په توګه، د ۱۴۴۹ کال د جنوري په ۶ سترواک اعلان شو. د قسطنطین لنډه واکمني له دریو لومړنیو اندېښنو سره مخ شوه. لومړی، د وارث ستونزه وه، ځکه چې قسطنطین هم بې اولاده و. د قسطنطین د ملګري او باوري کس جورج سپرانتز د هڅو تر څنګ چې هغه ته ښځه پیدا کړي، قسطنطین بالاخره بې واده مړ شو. دوهمه اندېښنه د هغه د سترواکۍ په لږ برخه کې مذهبي بې اتفاقي وه. قسطنطین او د هغه مخکینی، آتم جان، په دې باور وو چې د کاتولیکې اروپا څخه د پوځي مرستو د خوندي کولو لپاره د ارتودوکس او کاتولیک کلیساګانو ترمنځ اتحاد ته اړتیا وه، خو د بیزانس زیاتره خلکو د دې اند مخالفت وکړ. په پای کې، تر ټولو لویه اندېښنه دعثماني سترواکۍ پراختیا وه چې په ۱۴۴۹ کال کې یې قسطنطنیه په بشپړه توګه کلابنده کړه. عثماني سلطان دوهم محمد د ۱۴۵۳ کال په اپرېل میاشت کې، کلابندي قسطنطنیې ته پراخه کړه چې په کې د سرتېرو شمېر ښایې ۸۰۰۰۰ کسان وو. که څه هم د ښار د فاع کوونکو شمېر د سلطان د پوځ له لسمې برخې څخه لږ انګېرل کېده، قسطنطین د قسطنطنیې د پرېښودلو اند په ذهن کې نه درلود. سترواک د ښار د دفاع لپاره پاتې شو او د مې په ۲۹ نېټه قسطنطنیې سقوط وکړ. قسطنطین په همدې ورځ مړ شو. که څه هم د هغه د مړینې په اړه د ستروګو حال کومې باوري سرچینې نشته، زیاتره تاریخي سرچینې په دې هوکړه دي چې سترواک د عثمانیانو په وړاندې د وروستۍ لیکې مشري وکړه او په جګړه کې یې خپل ژوند له لاسه ورکړ.
قسطنطین د قسطنطنیې وروستی عیسوي واکمن و، چې د ښار په سقوط کې یې د زړورتیا له امله په وروستیو تاریخونو او یوناني نکلونو کې یې ځان د افسانوي څېرې په توګه ثابت کړ. ځینې د ښار د برخلیک په اړه وایې چې د یو لوی قسطنطین تر مشرۍ لاندې د قسطنطنیې (نوي روم) بنسټ کېښودل شو او د بل قسطنطین تر مشرۍ لاندې له لاسه ورکړل شو. دا همغه ډول و لکه څنګه چې زوړ روم د یو رومولوس له خوا تاسیس شوی و او د بل رومولوس اګسټولوس له خوا له لاسه ورکړل شو. نوموړی په وروستیو یوناني نکلونو کې د مرمري سترواک (یوناني: Μαρμαρωμένος Βασιλεύς، رومي: Marmaromenos Vasilias ، لفظي معني يې: 'سترواک/پاچا چې په مرمري ډبره بدل شو')، په توګه پیژندل شوی، چې د پېړیو په اوږدو کې په یو مشهور افسانوي نکل بدل شو چې ګواکي نوموړی مړ شوی نه دی، بلکه د یوې ملایکې په لاس ژغورل شوی او په مرمره بدل شوی دی او د قسطنطنیې تر طلایی دروازې لاندې پټ شوی چې د خدای غږ ته په تمه دی ترڅو ژوند ته راستون شي او ښار او پخوانۍ سترواکۍ دواړه را پورته کړي.
کورنۍ او شالید
قسطنطین دراګزیس پالایولوګوس د ۱۴۰۵ کال د فبروري په ۸ ڼېټه د سترواک دوهم مانویل پالایولوګوس (۱۳۹۱ - ۱۴۲۵) چې د پالایولوګوس کورنۍ اتم سترواک و، د څلورم زوی په توګه نړۍ ته سترګې پرانیستې. د قسطنطین مور (چې له هغه څخه یې خپل دوهم تخلص اخیستی) هېلېنا ډراګاس وه او د سربیا د واکمن قسطنطین دیجانوویچ لور وه. قسطنطین زیاتره د Porphyrogénnētos ("په ارغوان کې زیږېدلی") په نوم پېژندل کېږي. دا هغه امتیاز دی چې د سترواکۍ په ماڼۍ کې د واکمن سترواک څخه زیږېدلو زامنو ته ورکول کېږي.
مانويل د بیزانس تجزیه کېدونکې او کوچنۍ کېدونکې سترواکي پر مخ وړه. د بیزانس د زوال لاملونه په ۱۱ پېړۍ کې اناتولیا ته د سلجوقی ترکانو راتګ و. که څه هم ځینې سترواکانو، لکه الیکسیوس او لومړي مانویل په بریالیتوب سره د لویدیځو صلیبیانو په مرسته د اناتولیا برخې بېرته ترلاسه کړې، خو د دوی لاسته راوړنې لنډمهاله وې. اناتولیا د سترواکۍ تر ټولو حاصل ورکوونکې، نفوس لرونکې او بډایه سیمه وه او د هغې له لاسه ورکولو وروسته، بیزانس په کراره دوامدار زوال تجربه کړه. که څه هم په پای کې یې زیاتره برخه بېرته ونیول شوه، خو د بیزانس سترواکي د ۱۲۰۴ کال څلورمې صلیبی جګړې او لاتین سترواکۍ ته د قسطنطنیې په بایللو سره چې د صلیبیانو له خوا رامنځته شوه، کمزورې شوه. د بیزانس سترواکي چې د پالایولوګوس کورنۍ د بنسټ ایښودونکي، آتم مایکل تر مشرۍ لاندې وه، په ۱۲۶۱ کال کې قسطنطنیه بېرته ونیوله، خو سترواکۍ ته زیان نه جبران کېدونکی و او د سترواکۍ زوال د ۱۴ پېړۍ په اوږدو کې د پرله پسې کورنیو جګړو له امله دوام وکړ. د څوارلسمې پېړۍ په اوږدو کې عثماني ترکانو ډېرې سیمې فتح کړې او تر ۱۴۰۵ کال پورې یې د اناتولیا، بلغاریا، مرکزي یونان، مقدونیې، سربیا او تیسالې ډېرې برخې تر  واک لاندې راوستې. د بیزانس سترواکي چې یو وخت د ختیځې مدیترانې تر څنډو پراخه وه، د قسطنطنیې شاهي پلازمینې، پیلوپونیز او د ایجین په سمندرګي کې یو څو ټاپوګانو ته محدوده او هم مجبوره شوه چې عثمانیانو ته باج ورکړي.
لکه څنګه چې سترواکي له زوال سره مخ شوه، سترواکانو په دې پایله هوکړه وکړه چې د دوی د پاتې سیمو د ساتلو یوازینۍ لار دا وه چې دوی ځینې ملکونه خپلو زامنو ته ورکړي او حاکم لقب ترلاسه کړی، تر څو د شهزاده په توګه حکومت او دفاع وکړي. د مانویل مشر زوی، جان، د مرستیال سترواک مقام ته لوړ شو او د خپل پلار ځای ناستی وټاکل شوی. دوهم زوی یې، تیوډور، د موریا د حاکم په توګه وګمارل شو (چې د پیلوپونیز په تشکیل کې ښېرازه ولایت و) او دریم زوی یې، اندرونیکوس، په ۱۴۰۸ کال کې د تیسالونیکي د حاکم په توګه اعلان شو. کوچني زامنی یې؛ قسطنطین، ډیمیټریوس او توماس په قسطنطنیه کې پاتې شول ځکه چې دوی حاکمیت ته نوره ځمکه نه وه پاتې شوې.
قسطنطین د لومړني ژوند په اړه لږ معلومات موجود دي. نوموړی له ماشومتوبه د جورج سفرانټز له لوري (چې وروسته د بیزانس مشهور تاریخ لیکونکي شو) ستایل شوی و. هغه وروسته د سترواک خدمت ته لاړ او ورپسې د سترواک صفت لیکونکی شو چې قسطنطین یې تل زړور، ماجراجو، او په پوځي وړتیاوو کې مهارت لرونکی، غوره آس ځغلوونکی او ښکار کوونکی لیکلي. د قسطنطین د ژوند زیاتره کیسې، د هغه د سترواکۍ څخه مخکې او وروسته، په پراخه کچه د هغه د واکمنۍ ستاینه کوي، ځکه چې زیاتره یې هم عصره سرچینې نلري او د هغه له مړینې وروسته ترتیب شوې دي. د هغه د کړنو او د هغه د ځینو سلاکارانو او معاصرینو د پاتې شوو تبصرو پر بنسټ، داسې برېښي چې قسطنطین د دولت یا ډیپلوماسۍ په پرتله په پوځي برخه کې ډېر هوښیار و، که څه هم هغه یو وړ مدیر هم و - لکه څنګه چې د چارسمبالي په توګه د هغه د دندو له اړخه څرګنده شوې ده - او د دولت په مهمو مسايلو کې يې د خپلو سلاکارانو مشورې ته غوږ نیو. په مهرونو او سکو باندې د هک شوو او نګار شوو انځورونو سربېره، د قسطنطین هېڅ انځور ندی موجود. د قسطنطین د پام وړ عکسونو کې یو مهر پاتې دی چې اوس مهال په ویانا کې دی (چې د نامعلومو آثارو له ډلې دی، چې ښایي د سترواک کریسوبول څخه وي) او همدارنګه یو څو سکې، او د زوناراس په تاریخ کې د بیبلیوټیکا ایسټینس په کاپي کې د د نورو بیزانسی سترواکانو په منځ کې د هغه انځور دی. وروسته، هغه د ګردې ږیرې په بڼه ښودل شوی، چې د هغه اوږد ږیرو خپلوانو سره توپیر لري، خو دا څرګنده نده چې آیا دا د هغه اصلي څېره وړاندې کوي او کنه.
AirPods or AirPods Pro
تاسو نشئ کولی خپل ځای ته ځئ ، کافي ځای ته لاړ شئ ، یا د ټریک پاکولو لپاره د ټیک کنسول ته لاړشئ کله چې تاسو د آپیل سوداګریز نښه Apple AirPods 3rd سپین ډډونه ونه ګورئ. که څه هم دا د ریښتیني بې سیم ایربډز بازار ته ناوخته ننوتل و ، ایپل بې له شکه غوره دی - او تاسو به دلته زموږ د Apple AirPods 3rd په اړه پوښتنه وکړئ ، دا ستاسو هڅه رهبري کوي. وو ولې د Apple AirPods 3rd د ایر پوډز پرو څخه غوره دي؟
معاملې وګورئ
ایا د آپیل ایر پوډز دریم نسل د شور منسوخ کول لري؟ مګر د آپیل ایر پوډز دریم سره ، ایپل په نهایت کې خوږ ځای ته رسیدلی. د ښه آډیو فعالیت او د بیټرۍ ښه ژوند سره، د مالګې ځانګړتیا، او د لوړ غږ جلا کول، د ایپل ایر پوډز دریم سندره ریښتیا ده. زموږ بشپړ او پراخه بیاکتنه ولولئ
ولې د آپیل ایر پوډز دریم ډیر ګران دی؟ د آپیل ایر پوډز 3rd د ریښتیني بې سیم ایربډ بازار ګران اړخ کې پاتې دی ، مګر پدې سخت اقتصادي چاپیریال کې ، د دې غوره ماډلونو لپاره د ثابت نرخونو ساتل د حیرانتیا وړ دي لکه څنګه چې یې ستاینه کیږي.
په ۱۹۳۶ زکال کې د هسپانیا انقلاب
د هسپانیا انقلاب ټولنیز کارګري انقلاب و چې په ۱۹۳۶ زکال کې د هسپانیا د داخلي جګړې پر مهال پیل شو او له امله یې د دوه دریو کلونو لپاره په لومړۍ درجه کې په کاتالونیا، ارګون، اندلس او د والنسیا ټولنې په یو شمېر برخو کې انارشیستي او له هغو په پراخه کچه لیبرترین سوسیالیستي سازماني اصول پلي شول. د هسپانیا د اقتصاد ډېره برخه د کارګرانو تر واک لاندې راغله؛ د انارشیستانو په اصلي ځای لکه کاتالونیا کې دغه کچه ۷۵ سلنه ته ورسېده. کارخونې د کارګري کمېټو له خوا اداره کېدلې، کرنیزې سیمې ټولو ته اړوندې شوې او د لیبرترین سوسیالیستي مشترکو کروندو په توګه اداره کېدلې. ډېری کوچنۍ سوداګرۍ لکه هوټلونه، سلمانۍ او رسټورانټونه هم ټولیز شول او د هغوی د کارګرانو له خوا مدیریت کېدل.
د ټولیز کېدو لومړۍ هڅې د دلتراباجو ملي کنفدریشن (CNT؛ د کارګرانو ملي کنفدریشن) او ایبریکا انارشیستي فدراسیون (FAI؛ ایبري انارشیستي فدراسیون) د لومړۍ درجې غړو له خوا تنظیم شوې. د جنرال دتراباجادورس سوسیالیستي ټولنې (UGT؛ د کارګرانو عمومي ټولنه) هم د ټولیز کولو په دغو هڅو کې ونډه لرله.
تاریخچه
د ۱۹۳۶ زکال د جولای په ۱۷ مه پوځي کودتاه پیل شوه. د جولای په ۱۸ مه په داسې حال کې چې د کودتاه مشرانو خپل پاڅون ته دوام ورکاوه د پاشل شوي جمهوري دولت ترمنځ د واک خلا رامنځته شوه (څلورو دولتونه په یوه ورځ د یوبل ځای ناستي شول) چې د کودتاه تر اغېز لاندې سیمو کې د دولت د جبري بنسټونو د فلج کېدو او انحلال لامل وګرځېده. دغه مهال د کارګرانو ملي کنفدریشن یو میلیون ۵۷۷ زره غړي او د کارګرانو عمومي اتحادیې یو میلیون ۴۴۷ زره غړي لرل. د جولای په ۱۹ مه دغه پاڅون کاتالونیا ته ورسېد، چېرې چې کارګرانو وسلې ته لاس کړ، د ځواکونو په پوستو یې برید وکړ او په پایله کې یې پوځ مات کړ.
د انقلاب لومړی پړاو (جولای – سپټمبر ۱۹۳۶ زکال): د ګډوډیو (انارشي) اوړی
د کارګرانو ملي کنفدریشن او د کارګرانو عمومي اتحادیې د پوځي پاڅون او د هغو پر وړاندې د دولت د بې تفاوتۍ له امله د جولای له ۱۹ مې نېټې څخه تر ۲۳ مې پورې د عمومي اعتصاب اعلان وکړ. له دې سره چې په تېر مهال کې د غیرنظامي ډلو ترمنځ د وسلو د ویش ځانګړو سوابقو شتون درلود خو د عمومي اعتصاب پر مهال د کارګري اتحادیو یو شمېر ډلو چې له خپلو جوړونکو اتحادیو او یو شمېر نورو کوچنیو ډلو سره یې اړیکې لرلې د دولتي ځواکونو د وسلو په زیرمو یې جلا له دې برید وکړ چې دوی د دولت پر ضد په پاڅون کوي او که نه.
په همدغو لومړیو اونیو کې د انارکو سندیکالیستي انقلابي څانګو ترمنځ دوه توپیرونه رامنځته شول: راډیکال ډله چې له ایبري انارشیستي فدراسیون (FAI) سره یې اړیکه لرله او د هغو په واسطه د کارګرانو له ملي فدراسیون (CNT) سره مل وه او هغه چارې یې چې ترسره کولې د سنتي انقلاب په توګه یې درک کړې وې؛ او احتمال پالونکې ډله چې د ملي کنفدریشن د معتدلې برخې غړي په کې شامل و چې په یوه لویه جبهه کې یې د ونډې لرلو په اسانتیا باور درلود او وروسته د وګړیزې فاشیست ضد ډلې (FPA) په نوم ونومول شوه چې پایله یې په مخکښ ټاکنیز وګړیز ائتلاف کې د اتحادیو زیاتوالی و.
هماغه مهال له دولت بهر یو شمېر اداري جوړښتونه رامنځته شول چې ډیرو یې محلي او سیمه ئیزې ځانګړنې لري او په ډېرو ځانګړو مواردو کې له دغو حدودو څخه مخکې تللې. د دغو جوړښتونو مهم یې دا و:
د څو ورځو په ترڅ کې د هسپانیا د داخلي جګړې جبهه چې د انقلاب په اډانه کې تر ټولو مخکښه جبهه وه د ارګون د جبهې په توګه وښوول شوه. د ۱۹۳۶ زکال د جولای په ۲۴ مه لومړۍ ملیشې ډلې بارسلونا د ارګون په مقصد پرېښوده. دغه دوروټي ملیشه ډله چې نږدې ۳۰۰۰ غړي یې لرل؛ تر ډېره هغه کارګران په کې شامل و چې بوئناونتورا دوروټي له خوا راغونډ شوي و او د لومړي ځل لپاره یې ازادي غوښتونکی کمونېزم په هغو ښاروالیو کې پلی کړ چې له هغو تېر شوي و. همدانګه نور مخکښ پوځي جوړښتونه هم رامنځته شول لکه وسپنیزه ډله او سره او توره ډله چې هغو هم د ارګون پر لور حرکت وکړ. دغه ټول خوځښتونه په هغه سیمه باندې د انارشیستانو د فوق العاده تمرکز لامل وګرځېدل چې پوځ ورته چندان پام نه درلود. ارګون ته له کاتالونیا او والنسیا څخه د زرګونو ملیشه کسانو په رسېدو او هالته د ارګون د کلیوالي پراخې وګړیزې ټولنې شتون د مترقي لوی ټولیز انقلاب لپاره لار برابره کړه.
د انقلاب په لومړي پړاو کې د هسپانیا د اقتصاد ډېره برخه د کارګرانو تر واک لاندې راغله؛ د انارشیستانو په اصلي ځای لکه کاتالونیا کې دغه کچه ۷۵ سلنه ته ورسېده، خو د سوسیالیستانو تر اغېز لاندې سیمو کې دغه کچه دومره لوړه نه وه. کارخونې د کارګري کمېټو له خوا اداره کېدلې، کرنیزې سیمې ټولو ته اړوندې شوې او د لیبرترین سوسیالیستي مشترکو کروندو په توګه اداره کېدلې. یو شمېر ځایونه لکه هوټلونه، سلمانۍ، ترانسپورټي وسایل او رسټورانټونه هم ټولیز شول او د هغوی د کارګرانو له خوا مدیریت کېدل.
د انقلاب دویم پړاو (سپټمبر – نومبر ۱۹۳۶ زکال): د بریا لومړنی حکومت
په دغه پړاو او وړاندني پړاو دواړو کې د انقلاب لپاره د ژمنتیا له امله دولتي جوړښتونه مقننې قوې ته محدود شوي و؛ په داسې حال کې چې د یاغي ځواک پر وړاندې د پوځي عملیاتو د زیاتوالي له امله اتحادیو د ملیشه ډلو کنټرول د ۱۹۳۶ زکال د اکتوبر میاشتې څخه تر نومبر میاشتې پورې د مادرید دفاعي شورا ته وسپاره چې نیمه خپلواک جوړښت یې درلود او د انارشیستانو سربېره په کې ټولو وګړیزو ډلو خپل استازي لرل. دغه هوکړې او د وګړیزو ډلو او اتحادیو تدریجي نږدیوالی د سپټمبر په څلورمه د لارګوکابالرو «د بریا د لومړني حکومت» په رامنځته کېدو کې څرګند شو.
د انقلاب دریم پړاو (نومبر ۱۹۳۶ – جنوري ۱۹۳۷ زکال): د بریا دویم حکومت
د نومبر په ۲ مه د والنسیا مخکښې اجرایوي کمېټې د نویو اقداماتو طرحه تصویب کړه چې له مخې یې دغه اقدامات د لارګوکابالرو د جمهوري غوښتونکي دولت د سیاست تابع کړل؛ چې په کې د کارګرانو د ملي کنفدریشن څخه خوان ګارسیا اولیور، خوان لوپز سانچز، فدریکا مونسنی او خوان پیرو په کې شامل و. د همدغې میاشتې پر مهال وسپنیزې ډلې پرېکړه وکړه چې د لنډ مهال لپاره والنسیا ونیسي خو د وګړیزې اجرایوي کمېټې له خوا ورته د لږو تدراکاتو په اعتراض سره د آزادي غوښتونکو ملیشه او کمونیستي ډلو ترمنځ نښتې وشوې او له ۳۰ زیات کسان په کې ووژل شول.
د نومبر په ۱۴ مه دوروټي ډله د احتمال پالونکو د فشار له امله چې له دولت سره د همکارۍ غوښتونکي و، مادرید ته ننوته. د نومبر په ۲۰ مه بوئناونتورا دوروټي د مادرید په جګړه کې د یو لړ شکمنو شرایطو له امله په داسې حال کې چې له ارګون جبهې څخه د زرو څخه زیاتو ملیشه ځواکونو سره راغلی و ووژل شو.
د ډسمبر په ۲۳ مه د ملي دفاع د کمېټې د تشکیلاتو په رسمیت پېژندلو سره د ګیخون د جګړې کمېټه د یو فرمان له مخې په استوریاس او لئون ترمنځ په ایالتي شورا واوښته چې د جمهوري غوښتونکي دولت د چارواکو له خوا تنظیم شوه او د سیاستونو له مخې هم معتدله وه. د ۱۹۳۷ زکال د جنوري په ۸ مه د والنسیا وګړیزه کمېټه هم منحل شوه.
همدا و چې دولت په بشپړه توګه په وګړیزو انارشیست ملیشه ډلو کنټرول ترلاسه کړ او دغه ډلې یې منحل کړې څو اړ شي د هسپانیا د مراتبو د سلسلې لرونکي جمهوري غوښتونکي پوځ کې ادغام او د حرفوي افسرانو تر قوماندې لاندې راشي.
اشتراکي مالکيت
مشترک مالکیت د مالکیت یو سیسټم دی چې په کمونیستي ټولنه کې رامینځته کیږي. اشتراکي مالکیت ، یا په واضح ډول، "د تولید د وسیلو مشترکه مالکیت" د تولید د وسیلو کارول، مدیریت او کنټرول او په وینا، د ټولنې لخوا تولید شوي محصولات. د تولید د وسیلو مشترکه مالکیت د شوراګانو په نوم د ادارو لخوا او د شوراګانو په پیوستون او همغږۍ سره پلي کیږي. په دې توګه، ګډ ملکیت د نورو ډولونو مالکیت سیسټمونو څخه توپیر لري، د بیلګې په توګه خصوصي ملکیت، دولتي ملکیت، او کوپراتیف مالکیت ( يانې مشترکه مالکيت په دې مانا دی چې په يوه توليدي دستګاه او کارځای کې چې څومره کسان کار کوي، که هغه په جګ بست وي يا ټيټ بست ټول د دې کارځای په ونډه کې شريک دي او دغه د شراکت ونډې او سيستمونه د مالکيت د شورا له خوا پرمخ وړل کيږي او پلي کيږي).
شاليد
د انسان د ټولنیز تکامل په لومړیو پړاوونو کې او کله چې انساني ټولنو لا تر اوسه اضافي تولید نه و ترلاسه کړی، یانې په چین کې ښکاري انسان/ د انساني تمدن په لومړيو پړاوو کې په کرنه بوخت چې مارکس یې "ابتدايي کمونیزم " بولي، د " شریک مالکیت تاسیس شوی" یو ابتدايي مثال. د تاریخ په دې دوره کې خلکو خپل اړتیاوې په ډله ییزه توګه تولید او مصرفولې. د طبقاتي امتیازاتو او استحصال خبره پکې نه وه او تولید دومره محدود و چې د ټولنې د یوې برخې لپاره دا ممکنه نه وه چې د یوې واکمنې طبقې په تخته کې راښکاره شي او د ټولنې اضافي تولید مناسب کړي.
جېمز واټسن
له ۱۹۶۸ ز کال راهیسې واټسن د کولډ سپرېنګ هاربر لابراتوار (CSHL) د مشر په توګه دنده ترسره کړه چې د هغه د تمویل او څیړنې کچه یې خورا پراخه کړه. هغه په CSHL لابراتوار کې خپله څیړنه د سرطان مطالعې ته واړوله او په څنګ کې یې یاد لابراتوار د مالیکولي بیولوژۍ په برخه کې د نړۍ مخکښ څیړنیز مرکز وګرځاوه. په ۱۹۹۴ ز کال کې هغه د څانګې د رئيس په توګه خپل کار پیل کړ او لس کاله یې دنده ترسره کړه. هغه بیا د عمومي رئیس په توګه وټاکل شو او تر هغه پورې یې دنده ترسره کړه تر څو چې په ۲۰۰۷ ز کال کې د هوښیارۍ او توکم تر منځ د جنټيکي اړیکې شتون ادعا کولو او نظریو ورکولو وروسته یې استعفا وکړه. په ۲۰۱۹ ز کال کې د یو مستند فلم له خپرېدو وروسته چې واټسن د توکم او جنټیک په اړه دا نظریې بیاځلې وړاندې کړې نو CSHL د هغه افتخاري رتبې او علمي درجې لغوه او له هغه سره یې ټولې اړیکې پرې کړې.
واټسن زیات شمېر ساینسي کتابونه لیکلي دي چې له هغه څخه د جین د مالیکولي بیولوژي درسي کتاب (۱۹۶۵ ز کال) او د هغه ترټولو ډېر پلورل شوی کتاب دَ ډبل هیلکس یا دوه ګونی مارپېچ (۱۹۶۸ ز کال) هم د یادونې وړ دي. واټسن د ۱۹۸۸ او ۱۹۹۲ ز کلونو تر منځ د روغتیا ملي انسټیټوټ سره په اړیکه کې و او د انسان جینوم پروژې په جوړولو کې یې مرسته کوله چې په ۲۰۰۳ ز کال کې یې د انسان جینوم د نقشې کښلو دنده بشپړه کړه.
د ژوند لومړني وختونه او زده کړې
جېمز ډي واټسن د ۱۹۲۸ز کال د اپرېل په شپږمه په شیکاګو کې وزيږېد چې د جين نِی مېچل او جېمز ډي واټسن یوازینی زوی و، د هغه پلار یو سوداګر و او ویل کېږي چې امریکا ته د راغلو انګلیسي استعماري مهاجرینو څخه و. د هغه مورنی نيکه لاکلین مېچل یو خیاط و چې په سکاټلنډ کې د ګلاسکو له سیمې څخه و، او مورنۍ انا یې لېزي ګلیسون په ایرلنډ کې د ټېپرري ولسوالۍ وه. هغه کاتولیک لوی شوی و خو وروسته یې ځان د "کاتولیک مذهب څخه تښتېدلي" په توګه وښوود. هغه وویل: "تر ټولو نېکمرغه څه چې ما ته راپیښ شوي دا وو چې زما پلار په خدای باور نه درلود".
واټسن د شیکاګو په سویلي برخه کې لوی شوی او په دولتي ښوونځیو کې لکه د هورېس مان ژبې زده کړې ښوونځي او د سویلي ساحل لېسه کې یې زده کړې کړې دي. هغه د مرغیو کتلو سره مینه درلوده او دا شوق یې له خپل پلار سره ګډ و نو هغه په ​​اورنیتولوژي (مرغه پېژندنه) کې زده کړې هم په پام کې ونیوې. واټسن په Quiz Kids (د آزموینې ماشومان) کې راښکاره شو چې یوه مشهوره راډیويي خپرونه وه او ځېرک تنکي ځوانان یې د پوښتنو ځوابولو ته ننګول. هغه د شیکاګو په پوهنتون کې شامل شو او د پوهنتون له رئيس رابرټ هِچېنز د روښانه او ازاد فکرې پالیسۍ څخه په مننې سره چې د پنځلس کلنۍ په عمر یې د لوړو زده کړو بورس ترلاسه کړ. د هغه د ښوونکو په منځ کې لویس لیون تورسټون و چې واټسن ترې د فکټور تحلیل په اړه زده کړې وکړې چې وروسته یې د توکم اړوند لانجمنو نظریو کې په هغه استناد کاوه.
واټسن په ۱۹۴۶ ز کال کې د ایروِن شروډینګر کتاب ژوند څه دی؟ لوستلو وروسته خپل مسلکي ارمانونه د مرغانو پېژندنې څخه وراثت پوهنې ته واړول. په ۱۹۴۷ ز کال کې یې د شیکاګو له پوهنتون څخه په زولوژي کې د لېسانس سند ترلاسه کړ. واټسن په خپل ژوندلیک له سر خوږوونکو خلکو څخه ډډه وکړه کې د شیکاګو پوهنتون د هغه د وروستیو تجربو د بیان پر خلاف د "یوه په زړه پورې اکاډمیکې موسسې په توګه تشریح کړ چې ده ته پکې د کړکېچن حالت فکر کولو ظرفیت او اخلاقي مجبوریت ورکړل شو تر څو د هغه کم عقلانو له خوا د ځورېدو احساس ونکړي چې د ده د حقیقت لټولو په لار کې خنډ وو". واټسن په ۱۹۴۷ ز کال کې د شیکاګو پوهنتون پرېښوود تر څو په انډیانا پوهنتون کې د یوه فارغ التحصیل زده کړیال په توګه نورو زده کړو ته دوام ورکړي. هغه په بلومینګټن کې د ۱۹۴۶ ز کال نوبل جایزې ګټونکي هرمن جوزف مولر شتون لېوال کړ چې په ۱۹۲۲، ۱۹۲۹ او ۱۹۳۰ ز کلونو کې په مهمو مقالو کې د وراثت مالیکول ټولې لومړنۍ ځانګړنې تشرېح کړې وې چې شروډینګر په خپل ۱۹۴۴ ز کال کتاب کې وړاندې کړې وې. هغه په ۱۹۵۰ ز کال کې د سلواډور لوریا تر لارښوونې لاندې خپله دکتورا له انډیانا پوهنتون څخه ترلاسه کړه.
لوریا، ډېلبروک، او د فېج ګروپ
په اصل کې واټسن د سلواډور لوریا کارونو په وسیله مالیکولي بیولوژۍ ته راغی. لوریا وروسته په ۱۹۶۹ ز کال  کې د هغه د کار او څېړنو لپاره (لوریا–ډېلبروک تجربه) چې د وراثتي خوځښتونو (بدلونونو) څرنګوالي په اړه وه د فزیولوژي یا طب په برخه کې د نوبل جایزه (له مکس ډېلبروک سره په ګډه) وګټله. هغه د پوهانو یوه لوی ګروپ غړی و چې د ويروسونو په کارولو سره یې باکټریاوې ویروسي کولې چې باکټریافاژ ورته ویل کېده. هغه او مکس ډېلبروک د دغه نوي "فېج ګروپ" د مشرانو څخه وو چې د تجربي سېسټمونو د وراثت پوهانو یوه مهمه ډله وه چې د بېلګې په توګه په ډروسوفېلا (د مېوو مچ) نه نیولې ان تر میکروبي وراثت پورې اړونده څېړنې ترسره کولې. واټسن د ۱۹۴۸ ز کال په پیل کې په انډیانا پوهنتون کې د دکتورا څیړنې د لوریا په لابراتوار کې پیل کړې. واټسن د لومړي ځل لپاره په یاد پسرلي کې د ډېلبروک سره د لوریا په استوګنځي کې او بیا په دوبي کې د کولډ سپرېنګ هاربر لابراتوار (CSHL) ته په لومړي سفر کې ولیدل.
واټسن بیا د ۱۹۵۰ ز کال په سپټمبر کې د دوکتورا وروسته څیړنې لپاره کوپنهاګن پوهنتون ته او هلته لومړی د بایو کېمېسټ هېرمن کلکار لابراتوار ته ولاړ. کلکار د نیوکلوئیک اسیدونو له انزایمي جوړښت سره لېوالتیا درلوده او غوښتل یې چې د تجربوي سېسټم په توګه فاژونه (د باکټریاوو ویروسي کول) وکاروي. واټسن غوښتل چې د ډي ان اې جوړښت وڅېړي او د هغه لېوالتیاوو د کلکار سره سمون نه درلود.
جیکوب زوما
جیکوب ګیډلیهلیکیسا زوما (د ۱۹۴۲ز کال د اپرېل په ۱۲مه زېږېدلی دی) د سویلي افریقا سیاستوال او له ۲۰۰۹ز کال نه تر ۲۰۱۸ز کال پورې د سویلي افریقا څلورم ولسمشر و. هغه د خپل نوم په لومړیو تورو JZ او د کورني نوم  Msholozi په نامه هم پېژندل کېږي. زوما د اپارټایډ ضد پخوانی فعال و او ویل کېږي، چې د امخونتو وي سیزو غړی دی. هغه د ۲۰۰۷ز کال او ۲۰۱۷ز کال ترمنځ د افریقا د ملي کانګرس (ANC) مشر و.
زوما د نکندلا په کلیوالي سیمه کې زېږېدلی، چې اوس د کوازولو ناتال ولایت دی او لا هم د زوما د ملاتړ مرکز دی. هغه په ځوانۍ کې په ۱۹۵۹ز کال کې له ANC سره یوځای شو او لس کاله یې په روبین ټاپو کې د سیاسي زنداني په توګه تېر کړل. هغه په ۱۹۷۵ز کال کې جلاوطن شو او په پایله کې د ANC د استخباراتو مشر شو. وروسته له هغه چې په ۱۹۹۰ز کال کې ANC لغوه شو، نو په چټکۍ سره د ګوند د ملي مشرتابه له لارې راڅرګند شو. په ۱۹۹۱ز کال کې د عمومي منشي مرستیال، په ۱۹۹۴ز کال کې د ملي رئیس او په ۱۹۹۷ز کال کې د ولسمشر مرستیال شو. زوما له ۱۹۹۹ز کال نه تر ۲۰۰۵ز کال پورې د نیلسن منډیلا د ځایناستي تابو امبېکي د ولسمشرۍ پرمهال د سویلي افریقا مرستیال ولسمشر و. امبېکي د ۲۰۰۵ز کال د جون په ۱۴مه هغه وخت له دندې ګوښه شو، چې د هغه مالي سلاکار شبیر شیخ د وسلو د معاملې په تړاو هغه ته د فاسدو پیسو په ورکولو تورن شو. زوما په فساد تورن شوی و او په ۲۰۰۶ز کال کې د جنسي تېري له تورونو هم ورته برائت ورکړل شو، خو بیا یې هم د ANC دننه د کیڼ اړخي ائتلاف ملاتړ ساتلی و او له هغه سره یې مرسته وکړه، چې د ۲۰۰۷ز کال په ډسمبر کې د ANC پولکوین ټاکنیز کنفرانس کې امبېکي د ANC له ولسمشرۍ نه ګوښه کړي.
زوما د ۲۰۰۹ز کال په ټولټاکنو کې د سویلي افریقا ولسمشر شو او د ۲۰۰۹ز کال په می کې یې خپله دنده پیل کړه. د هغه پر وړاندې جنایي تورونه په رسمي ډول په همغې اونۍ کې بېرته واخیستل شول. زوما د خپلې ولسمشرۍ پرمهال د R4- ټریلیون ملي زېربنا پلان پیل کړ او له روسیې سره یې د اټومي انرژۍ یو تړون لاسلیک کړ، چې په ۲۰۱۷ز کال کې د لوېدیځ کېپ سترې محکمې له خوا بند شو. زوما، چې د سویلي افریقا د پخواني کمونیست ګوند غړی و، په ډېره کچه یې پر پاپولیستي ویناوو تکیه وکړه او د ۲۰۱۷ز کال په وینا کې یې د «راډیکال اقتصادي بدلون» په اړه نوې تګلاره اعلان کړه. د ولسمشرۍ تر پای ته رسېدو مخکې یې ډېرې لږ نوښتي تګلارې پلې شوې، چې په دوی کې وړیا لوړې زده کړې، په کلیدي سکټورونو کې د جوړښتي اصلاحاتو یو لړ هڅې، د بهرني مالکیت محدودیتونه او د تورپوستو د اقتصادي پیاوړتیا اړینې اړتیاوې په کې شاملې وې. زوما په نړیوال ډګر کې د سویل- سویل پیوستون او پر اقتصادي ډیپلوماسۍ ټینګار وکړ. BRICS ګروپ ته د سویلي افریقا ننوتل د زوما لپاره ستره بریا وه او هغه د ایچ ای وي او ایدز تګلارې له امله هم ستایل شوی دی.
په هر حال د هغه د ولسمشرۍ او په ځانګړې توګه دویمه دوره یې له جنجالونو او مخالفتونو سره مخامخ وه. په ۲۰۱۴ز کال کې د عمومي محافظ دې ته پام شو، چې زوما په ناسم ډول له دولتي لګښتونو نه په نیکنډلا کې د خپل کور د جوړولو لپاره کار اخلي. په ۲۰۱۶ز کال کې د اساسي قانون محکمې حکم وکړ، چې زوما د اساسي قانون په ساتلو کې پاتې راغلی، چې د هغه د استعفا غوښتنه یې وکړه او په ملي شورا کې یې د استیضاح ناکامه هڅه وکړه. د ۲۰۱۶ز کال په لومړیو کې ډېرې لویې ادعاوې وشوې، چې د ۲۰۱۸ز او ۲۰۲۱ز کلونو ترمنځ د زوندو کمیسیون له خوا وڅېړل شوې، دا له دې امله، چې ګوپتا کورنۍ د زوما په اداره کې ډېر پراخ او فاسد نفوذ ترلاسه کړی و، چې د دولت د نیولو احتمال یې درلود. څو اونۍ وروسته له هغه چې مرستیال ولسمشر سیریل رامافوسا د ۲۰۱۷ز کال په ډسمبر کې د ANC ولسمشر په توګه د زوما ځایناستی وټاکل شو، خو د ANC ملي اجرایوي کمېټې د زوما بیا ټاکل یاد کړل. زوما په پارلمان کې د عدم  اعتماد له پینځمې رایې سره مخامخ شو، چې د ۲۰۱۸ز کال د فبرورۍ په ۱۴مه یې استعفا ورکړه او بله ورځ یې رامافوسا پر ځای وټاکل شو.
د هغه له استعفا لږ وروسته د ۲۰۱۸ز کال د مارچ په ۱۶مه ملي څارنوالۍ اعلان وکړ، چې زوما به یو ځل بیا د ۱۹۹۹ز کال د وسلو د معاملې په تور محاکمه شي. هغه د ۲۰۲۱ز کال د می په ۲۶مه وویل چې دی بې ګناه دی او د ۲۰۲۲ز کال د اپرېل په ۱۱مه به یو ځل بیا محکمه پیل شي. زوما په یوې جلا حقوقي مسئله کې د ۲۰۲۱ز کال په جولای کې محکمې ته د سپکاوي په تور د کوازولو ناتال په ایسټکورت کې زنداني شو. زوما د ۲۰۲۱ز کال د جون په ۲۹مه د اساسي قانون د محکمې له خوا پر پنځلسو میاشتو بند محکوم شو. هغه د جولای په ۷مه ونیول شو او دوه میاشتې وروسته د سپټمبر په ۵مه د مشروطې طبي آزادۍ له امله خوشې شو. سترې محکمې د ډسمبر په ۱۵مه د هغه آزادي رد کړه، خو اجازه یې ورکړه، چې د استیناف په محکمه کې دې د نیولو د بیاکتنې غوښتنه وکړي.
د ژوند په لومړیو کې
زوما د ناتال ولایت په نکنډلا (اوس د کوازولو ناتال ولایت یوه برخه ده) کې زېږېدلی و او په ماشومتوب کې زیاتره وخت ناتال او د ډوربن سیمو شاوخوا ته کوچېدلی دی. پلار یې نوبهکیسیسا یو پولیس و، چې د  زوما د پینځه کلنۍ پرمهال مړ شو او مور یې ګینامازوی د کور کارګره وه. د هغه منځنی نوم ګیډلیهلیکیسا په زولو کې په دې معنا دی، «هغه څوک چې موسکا کوي، خو په اصل کې تاسې ته زیان رسوي». هغه په هېڅ رسمي ښوونځي کې زده کړې نه دي کړې.
هغه د مایکل (په ۲۰۲۱ز کال کې مړ)، جوزف او خانیا په نامه درې وروڼه لري او د ولفي (په ۲۰۱۹ز کال کې مړه) په نامه یوه خور لري. مایکل زوما په یوه ساختماني شرکتKhumbula Property) (Services کې وګومارل شو. مایکل په ۲۰۱۱ز کال کې اعتراف وکړ، چې د خپل مشر ورور جیکوب له سیاسي درېځه په استفادې سره یې په نکنډلا کې د کور په بدل کې د شرکت لپاره یو دولتي قرارداد تضمین کړی دی.
د سویلي افریقا ولسمشر (۲۰۰۹ز- ۲۰۱۸ز کال)
د ۲۰۰۹ز کال د اپرېل په ۲۲مه په ملي ټاکنو کې ANC ۶۵.۹۰ سلنه لږ اکثریت وګاټه او زوما د «دوام او بدلون» تر سرلیک لاندې کمپاین وکړ. د هغه تقرر د می په ۶مه د پارلمان له خوا رسمي شو او د ۲۰۰۹ز کال د می په ۹مه یې د سویلي افریقا د ولسمشر په توګه لوړه وکړه.
د یوې سروې له مخې: د ۲۰۰۹ز کال په جون کې د سویلي افریقا تر نیمایي زیات خلک په دې باور وو، چې زوما د ولسمشر په توګه ښه دنده ترسره کوي. شاوخوا ۵۷ سلنه خلکو په نظر پوښتنه کې وویل، چې د دوی په اند، زوما یو وړ مشر دی او له لوړې مخکې یې په ۲۰۰۹ز کال کې یې رایې له ۵۴سلنه ډېرې شوې وې.
شخصي ژوند
زوما د زولو له دودیز کلتور سره سم، څو مېرمنې لرلې، چې شپږ ودونه یې کړي وو. په ۲۰۱۲ز کال کې ټیلیګراف ورځپاڼې ولیکل، چې هغه ۲۰ ماشومان لرل، خو په ۲۰۱۵ز کال کې ګاردین راپور ورکړ، چې ۲۱ ماشومان لري، ځینې یې پرته له واده کولو زېږېدلي دي. نوموړی په یوه مرکه کې وایي: ډېری سیاستوال پټوي، چې مېرمنې او ماشومان لري، خو زه ترجیح ورکوم او غواړم ریښتینی اوسم. زه مې له مېرمنو سره مینه لرم او په خپلو بچیانو ویاړم.
د روسيې د ښارونو نوملړ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" د 17,075,400 مربع کیلومتره سره، د روسیې فدراسیون د نړۍ ترټولو لوی هیواد دی چې په شمالي یوروشیا کې موقعیت لري. د 144,498,215 نفوس سره، دا هېواد په نړۍ کې نهم ډېر نفوس لرونکی هېواد ګڼل کیږي؛ له دې جملې څخه 73 سلنه یې په ښارونو او 27 سلنه یې په کلیو کې ژوند کوي. د نفوس کثافت په هر مربع کیلو متر کې د 8.4 خلکو سره، دا هېواد په نړۍ کې د نفوس ترټولو ټیټ کثافت لري، او د نفوس ترټولو لوړ کثافت د روسیې په اروپا کې موقعیت لري. مسکو (11,500,000 وګړي))، پلازمینه او په نړۍ کې 11م لوی ښار دی، د سینټ پیټرزبورګ (5,190,000 وګړي))، نووسیبیرسک (1,560,000 وګړي) او یکاترینبورګ (1,420,000 وګړي) سره په روسیه کې ترټولو مهم او ډېر نفوس لرونکي ښارونه دي. روسیه د 85 فدرالي واحدونو او د کریمیا جمهوریت څخه جوړه شوې ده. دا 85 فدرالي واحدونه 46 ولایتونه ، 22 جمهوریتونه ، 9 سیمې ، 4 خپلواکه سیمې ، یو خپلواکه ولایت او 3 فدرالي ښارونه د مسکو ، سنټ پیټرزبورګ او سیواستوپول څخه عبارت دي. په ټوله کې، د روسیې په فدرالي واحدونو کې 1,110 لوی او کوچني ښارونه (ښارګي) شتون لري.
منځپانګې
د 2010 کال د سرشمېرنې له مخې د نفوس په ترتیب سره د روسیې د ښارونو نوملړ په لاندې ډول دی :
د کار د ارزښت نظریه
د کار د ارزښت نظریه (LTV) د ارزښت په باره کې هغه نظریه ده چې استدلال کوي د یوه توکي یا خدمت اقتصادي ارزښت د هغه د تولید لپاره د اړتیا وړ ټول مقدار «اړین ټولنیز کار» سره تعیینېږي.
LTV په معمول ډول مارکسي اقتصاد پورې اړوند ده، که څه هم په لومړیو کې د کلاسیکو اقتصاد پوهانو لکه آدام اسمیت او ډېوېډ ریکارډو په نظریو او وروسته په انارشیسټي اقتصاد کې راڅرګند شوه. اسمیت د یوه توکي بیه د کاري ځواک پرحساب لیده چې پېرېدونکی یې باید د هغه د پېر لپاره ولګوي، چې د دې مفهوم مضمون دا دی چې یو توکی، د بېلګې په توګه یو ابزار، څومره کولی شي پېرېدونکي نه ساتنه وکړي. LTV په دې باور ده چې کارګره طبقه د شتمنې طبقې لاندې استثمار کېږي او ارزښت او قیمت له یوبل څخه جلا کوي، نو ځکه له مارکسیسټي نظریې سره همغږې ده. په هرحال، مارکس «د کار د ارزښت نظریې» په توګه خپلې د ارزښت نظریې ته اشاره ونکړه.
ارټوډوکسي نوی کلاسیک اقتصاد LTV ردوي، او پر ذهني ترجیح ولاړ د ارزښت نظریه کاروي.
په Neue Marx-Leküre باندې نامتو د مارکس تفسیر احیا هم مارکسي اقتصاد او LTV ردوي او هغوی ته د «بنسټ‌پالان» نوم ورکوي. دا لوستل ادعا کوي چې LTV د ارزښت اړوند د فیتشیزم د مفهوم غلط تفسیر دی او دا درک هیڅکله د مارکس په اثرونو کې نه څرګندېږي. دا مکتب په شدت سره د «ډېرې سمې» نظریې پرځای د شتمني د سیاسي اقتصاد څخه د صریح نقد په توګه اثرونو باندې ټینګار کوي.
د اړوند اقتصاد له نظره د کاري ځواک توپیرونه
د «کارونې په حال کې» ارزښت د یوه توکي د ګټورتوب په معنا ده. کله چې داسې ارزښت په پام کې ونیول شي، ډېری کله یو کلاسیک پاراډوکس رامنځته کېږي. د آدام اسمیت په وینا:"د ارزښت ویی، چې باید رعایت شي، دوه بېلابېلې معناوې لري او کله د یوه ځانګړي شي مصلحت بیانوي او کله هم د بل مال د پېرېدو ځواک چې په هغه شي کې تصرف ترلاسه کېږي، بیانوي. یو یې کېدای شي «په کارونه کې ارزښت»؛ او بل یې «په تبادله کې ارزښت» ونومول شي. هغه شیان چې په کارونه کې ترټولو ډېر ارزښت لري،‌ په معمول ډول د تبادلې لږ یا هم هیڅ ارزښت نلري؛ او برعکس هغه چې په تبادله کې ترټولو ډېر ارزښت لري، په غالب ډول د کارونې کم یا هم هیڅ ارزښت نلري."«په تبادله کې» نسبي ارزښت دی چې دا توکي له نورو توکو سره تبادله کوي (په بل عبارت کې، د پیسو په هکله د هغه بیه). لکه څنګه چې د آدام اسمیت لخوا توضیح ورکړل شوې، وایي چې دا کار پورې اړوند دی:"د هر توکي ارزښت، [...] د هغه کس لپاره چې هغه په اختیار کې لري، او موخه لري چې خپله له هغه څخه کار وانخلي، بلکې هغه له نورو توکو سره تبادله کړي، هماغه کار اندازې سره برابر دی چې هغه ته د هغه د پېرېدو یا امر کولو توان ورکوي. کار د ټولو توکو د تبادلوي ارزښت رښتینی معیار دی (د ملتونو شتمني ۱ کتاب، پنځم څپرکی)."(له صلاحیت پرته) ارزښت د کار هغه ځواک دی چې په یوه توکي کې د تولید معین جوړښت لاندې انځور شوی دی. مارکس د توکو ارزښت له دې دریم تعریف سره تعریف کړ. د هغه له نظره، «د اړین ټولنیز انتزاعي کار» ارزښت دا دی چې په یوه توکي کې انځور شوی وي. د ډېوېد ریکاردو او نورو کلاسیکو اقتصادپوهانو لپاره، دا تعریف د «رښتینې بیې»، «مطلق ارزښت» یا «د ارزښت اندازه کولو» لپاره د یوه نه بدلېدونکي معیار په توګه چې د توزیع او ټکنالوژي بدلونونو تر اغېز لاندې نه راځي، عمل کوي.
ریکاردو، نور کلاسیک اقتصاد پوهان او مارکس خپلې ویناوې له دې انګېرنې سره پیل کړې چې د تبادلې ارزښت د کار له ارزښت سره برابر یا متناسب دی. هغوی فکر کاوه چې دا یوه ښه انګېرنه ده چې له هغې څخه کولی شو په شتمنو ټولنو کې د ودې محرکین وپلټو. د کار د ارزښت نظریې نور پلویان د «ارزښت» له ویي څخه د دوهمې معنا «تبادلې ارزښت» څرګندولو لپاره کار واخیست.
د کار بهیر
له هغه ځایه چې په LTV کې د «ارزښت» اصطلاح د هغه څیز په معنا ده چې د کار په واسطه جوړ شوی دی، او د هغه «شدت» د هغه متناسب څیز دی چې له کار سره ترسره شوی، مهم دی چې توضیح ورکړو څنګه د کار بهیر هم ارزښت ساتي او هم هغو توکو ته چې نوي یې جوړي نوی ارزښت ور زیاتوي.
د یوه توکي ارزښت د کار شدت او دوام په نسبت سره چې په منځنۍ کچه د هغه د تولید لپاره ترسره شوی، زیاتېږي. د «اړینې ټولنې» څخه د LTV معنا یوه برخه دا ده چې ارزښت یوازې د دې کار په نسبت سره زیاتېږي، ځکه په منځني مهارت او منځني ګټورتوب سره ترسره کېږي. له همدې کبله که څه هم کارکوونکي کېدای شي د نورو په پرتله لاډېر مهارت او ګټې اخیستنې سره کار وکړي، خو دا لا ماهره او لا ګټور کارکوونکي د پایلني توکو د لا ډېر مقدار تولید له لارې لا ډېر ارزښت تولیدوي. هر واحد همدارنګه د هماغه ارزښت درلودونکی دی چې د توکو د یوې طبقې نور واحدونه یې لري. بې مهارته کارکوونکي کېدای شي په ورو کار کولو سره، د کاري ځواک منځنی مهارت راټیټ کړي او په پایله کې د هر واحد توکي تولید لپاره د اړتیا وړ منځنی وخت زیات کړي. خو دا بې مهارته کارکوونکي هیڅکله نشي کولی هیله مند ووسي چې د خپل کاري بهیر پایله په لوړه بیه (د ارزښت په وړاندې) وپلوري، یوازې له دې امله چې د نورو کارکوونکو په پرتله د ورته توکو تولید لپاره لا ډېر وخت لګوي.
ښځې په کاري ځواک کې
د صنعتي انقلاب راهیسې، له کوره بهر په کاري قوه کې د ښځو ونډې په صنعتي هېوادونو کې زیاتوالی موندلی، چې تر ډېره پورې دغه وده د شلمې پېړۍ پر مهال رامنځته شوې. په کاري قوه کې د ښځو ونډه تر ډېره پورې د صنعتي ټولنې لپاره یو فرصت بلل کېږي؛ځکه چې د یوه معیار په توګه په یوه ټولنه کې د کاري قوې د زیاتوالي له امله د کاري قوې لګښت راکمېږي او په دې سره ښځې د ملي اقتصاد په لوړولو کې مرسته کوي هغه چې د ناخالصو داخلي تولیداتو له مخې سنجش کېږي.
لوړو زده کړو ته د ښځو نه لاسرسی لامل ګرځېدلی و چې هغوی په عملي بڼه د لوړو عاید لرونکو دندو او یا هم لوړ ځایګي لرلو څخه محرومې کړي. یو شمېر عالي مسلکونو لکه حقوقو او طبابت ته د ښځو لاسرسی له دې امله له ستونزو سره مخ و ځکه چې ډېری هېوادونو په خپلو پوهنتونو کې د ښځو د زده کړو اړوند خنډونه رامنځته کړي و او هغوی ته یې فرصت نه ورکاوه چې علمي اسناد ترلاسه کړي. د بېلګې په توګه د کمبرېج پوهنتون د ګڼ شمېر مخالفتونو او جدي بحثونو وروسته د ۱۹۴۷ زکال په وروستیو کې ښځو ته د تحصیلي اسنادو ورکړه په بشپړه توګه تائید کړه. ښځې د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ په اوږدو کې تر ډېره پورې لږ معاش لرونکو چارو او ځایګیو ته محدودې ګڼل کېدلی او د نارینه وو سره یې د یو ډول کار په بدل کې لږ حقوق ترلاسه کول. له دې سره د ۲۰مې پېړۍ په اوږدو کې کاري بازار بدلون وکړ. اداري چارو پراختیا ومونده چې د سختو چارو ترسره کوونکې کاري قوې ته یې اړتیا نه لرله او ښځو په دغه برخه کې په مخ پر زیاتېدونې بڼه زده کړو ته مخه کړه او له امله یې د لږو وړتیا غوښتونکو او لنډ مهالو دندو پر ځای لوړو حقوق لرونکو اوږد مهاله دندو ته لاسرسی وموند. بل پلو میندې د ماشوم نه لرونکو ښځو او نارینه وو په پرتله په کمه کچه په دندو ګمارل کېدلې.
په کاري قوه کې د ښځو د ونډې زیاتوالی لامل وګرځېد چې په ټوله نړۍ کې د کاري ساعتونو له مخې هغوی ته له نارینه و سره برابر حقونه ورکړل شي. له دې سره د لویدیځې اروپا په هېوادونو کې د ښځو د کاري ونډې ماهیت په پام وړ توګه له نارینه و سره توپیر لري.
په ۲۰۱۷ زکال کې د متحده ایالاتو په ملکي کاري قوه کې د ښځو شمېر شاوخوا ۷۴.۶ میلیونه تنو ته ورسېد.
د ښځو له خوا د حقونو اړوند جوړ شوي بنسټونه
په نوولسمه پېړۍ کې ښځو په هغو بنسټونو کې ونډه لرله چې ټولنیزو اصلاحاتو ته ځانګړي و. په ۱۹۰۳ زکال کې د ښځو ملي کاري اتحادیه (WTUL) د ښځو د امتیازاتو د زیاتوالي او د هغوی لپاره د مناسبو کاري شرایطو د برابرولو په موخه تاسیس شوه. په ۱۹۲۰ زکال کې د کار په وزارت کې د ښځو ځانګړې اداره د ښځو لپاره د برابرو امتیازاتو او خوندي کاري چاپېریال برابرولو په موخه جوړه شوه. په ۱۹۵۶ زکال کې د ښځو مالي ټولنه (FWA) رامنځته شوه. دا هغه بنسټ و چې د وال سټریټ د ښځو په نامه د ډلې له خوا تاسیس شو. د دغې ټولنې په موخو کې د ښځو پر ونډې او ودې باندې په ځانګړي ټینګار لرلو سره د مالي چارو او مالي خدمتونو د صنعت په برخه کې د ښځو مسلکي پرمختګ، د سوداګرۍ په برخه کې د ښځو د لاسته راوړنو اړوند لا زیاتې آګاهۍ ته لاسرسی او همدارنګه په مالي او سوداګریزو چارو کې د کاري فرصتونو موندلو ته د ښځو هڅونه شاملېدله. په ۱۹۶۶ زکال کې د ښځو ملي سازمان (NOW) د بیټي فریډان په ګډون د فیمنېستانو د یوې ډلې خوا تاسیس شو. دغه بنسټ په متحده ایالاتو کې د ښځو د حقونو اړوند تر ټولو لوی بنسټ و چې موخه یې د ښځو پر وړاندې د جنسي تبعیض په ځانګړې توګه په کاري چاپېریال کې د هغو له منځه وړل و او دغې موخې ته یې د رسېدو لپاره له قانوني هڅو، عدالت غوښتنې او عامه لاریونونو څخه کار اخیست. NOW د متحده ایالاتو په ۵۰ ایالتونو او د سویلي کارولینا په کلمبیا سیمه کې ۵۰۰ زره همکاران او ۵۵۰ څانګې لرلې. د ښځینه مدیرانو ملي بنسټ (NAFE) چې په ۱۹۷۲ زکال کې تاسیس شو کاري فرصتونو او مالي امنیت ته یې د خپلو غړو د لاسرسي په موخه زده کړې وړاندې کولې، شبکه جوړونه یې ور زده کوله او همدارنګه یې د هغوی لپاره د عمومي ملاتړ موندلو ته هڅې کولې. د دغه بنسټ په غړو کې ښځینه مدیرانې، د سوداګریو مالکینې، د کاري فرصتونو برابرونکې او همدارنګه نور هغه کسان شامل و چې د دغه بنسټ ماموریت یا په کاري چاپېریال کې د ښځو ودې ته ژمن و. ډېری دغه سازمانونه په کاري چاپېریال کې د ښځو د پیاوړتیا، د کارګرانو په توګه د ښځو له حقونو څخه د ملاتړ او همدارنګه په دې برخه کې د یو لړ قانوني اقداماتو لامل وګرځېدل.
هغه قوانین چې د کارګرو ښځو حقونه خوندي کوي
د بېلابېلو نړیوالو بنسټونو په هڅو سره د کارګرو ښځو د حقونو خوندي کونکي نړیوال قوانین شتون لري. د ۲۰۱۱ زکال د جون په ۱۶مه د کار نړیوال سازمان (ILO) سي۱۸۹ د کورنیو کارګرانو کنوانسیون/میثاق، ۲۰۱۱ (Domestic Workers Convention, 2011) تصویب کړ چې له مخې یې لاسلیک کوونکو هغه مقررات پر ځای لازمي کړل چې د کډوالو کورنیو کارګرانو د ځورونې د پای ته رسولو په موخه په پام کې نیول شوي و. په دغه کنوانسیون کې د دې وړاندوینه هم شوې چې په هغو هېوادونو باندې به فشار راوړل کېږي چې دغه کنوانسیون یې نه دی لاسلیک کړی څو په خپلو قوانینو کې د هغو تغیر موندلو نړیوالو معیارونو سره په مطابقت بدلون راولي چې له کورنیو کارګرانو ملاتړ کوي. همدارنګه په ۲۰۱۱ زکال کې د هانګ کانګ سترې محکمې هغه قانون لغو کړ چې کورني کارګران یې د اقامت له هغه حق منع کول چې نورو بهرنیو کارګرانو درلود؛ دغې پرېکړې په هانګ کانګ ۱۰۰ زره کورني کارګران تر خپل اغېز لاندې راوستل.
د کار نړیوال سازمان له وړاندې څخه په ۱۹۵۱ زکال د برابرو حقونو د ورکړې کنوانسیون (Equal Remuneration Convention) چې په ۱۹۵۳ زکال کې یې اجرایوي بڼه ومونده، د تبعیض (په کاري چاپېریال او استخدام کې) کنوانیسیون (Discrimination (Employment and Occupation) Convention) چې په ۱۹۶۰ زکال کې اجرایوي شو او همدارنګه یې په ۲۰۰۲ زکال کې د میندو څخه د ملاتړ کنوانسیون (Maternity Protection Convention) تصویب کړی چې په ۲۰۰۲ زکال کې اجرا وړ وګرځېد. په ۱۹۶۶ زکال کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نړیوال کنوانسیون تصویب کړ چې په ۱۹۷۶ زکال کې اجرا وړ وګرځېد. همدارنګه یونسکو په ۱۹۶۰ زکال کې د زده کړو په چاپېریال کې له تبعیض سره د مبارزې کنوانسیون تصویب کړ او په ۱۹۶۲ زکال کې یې اجرایوي بڼه ومونده. د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له خوا تصویب شوی د کډوالو کارګرانو او د هغوی د کورنیو د غړو د حقونو د خوندیتوب نړیوال کنوانسیون په ۲۰۰۳ زکال کې اجرا وړ وګرځېد. د کورني کار کنوانسیون (Home Work Convention) چې د کار د نړیوال سازمان له خوا په تصویب ورسېد او په ۲۰۰۰ زکال کې اجرا وړ شو، د هغو کسانو له حقونو ملاتړ کوي چې له خپلو کورونو بهر د معاش په بدل کې کار کوي، هغه چې تر ډېره ښځینه کارکوونکې دي. دغه کنوانسیون د کاري شرایطو، خوندیتوب، مکافاتو، د ټولنیز امنیت د خوندیتوبونو، زده کړو ته د لاسرسي، د کارکولو د حد اقل عمر او د زېږون اړوند حقونو په تړاو د برابرو حقونو د تضمین وړاندیز کوي.
په انساني قاچاق کې تر ډېره ځوانې مېرمنې په نښه کېږي چې له تښتولو وروسته له خپلو هېوادونو څخه بهر ته لېږل کېږي او هلته تر ډېره د شدید استثمار لاندې د کورنیو کارګرانو په توګه کار کوي. په نړیواله کچه تر ۲۰۲۰ زکال پورې له هرو ۱۳۰ ښځو څخه یوه ښځه د دغه ډول «معاصرې غلامۍ» قرباني شوې. له همدې امله د ښځو او ماشومانو د انساني قاچاق پېښو ته د رسېدګۍ په موخه یو شمېر نړیوال قوانین تصویب شوي دي.
همدارنګه له میندو څخه ملاتړیز تدابیر له دې څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه رامنځته شوي څو ښځې د ماشوم له پیدا کېدو وروسته په کاري چاپېریال کې له تبعیض سره مخ نه شي. همدارنګه د امیدوارۍ پر مهال باید په کاري چاپېریال کې له هېڅ داسې ګواښ سره مخ نه شي چې روغتیا یې زیانمنه کړي. له دې سره ګڼ شمېر ښځې چې د زېږون رخصتي اخلي ډېره کمه رخصتي ورکول کېږي څو خپلې او د خپل ماشوم سلامتیا ته په کې پام وکړي. د زیږون د رخصتۍ مهال او همدارنګه د دغې رخصتۍ پر مهال د معاش کچه د هېوادونو له مخې توپیر لري. سویډن د ۶۸ اونیو رخصتۍ په ورکولو سره تر ټولو اوږده رخصتي ورته لري چې متحده ایالات بیا په دې برخه کې یو له هغو هېوادونو څخه دی چې ډېر ناوړه شرایط لري په داسې توګه چې د رخصتي معمولي دوره په کې له معاش پرته ۱۲ اونۍ ده.
مصر پېژندنه
لومړي موندونکي (مکتشفين/لټونکي)
لومړي موندونکي خپله لرغوني مصريان وو. د خپل يو خوب پر بنسټ چې هغه ليدلی و، تحتمس څلورم د ابو الهول مجسمه ورغوله او هغه خوب يې وليد چې د دې بيا رغونې ته يې الهام ورکړ چې په مشهور فولادي لوحه کېندل شوی و. له دوه پېړيو کم وخت وروسته، د رمسيس دويم څلورم زوی شهزاده خعمواس د اهرامونو په ګډون، د تاريخي ودانيو، مزارونو او عبادتځايونو د موندلو او بيا رغولو له امله شهرت وموند او له دې وروسته د لومړي مصر پېژندونکي په توګه تعريف شوی دی.
يوناني-رومي پړاو
د مصر د ځينو لومړيو تاريخي پېښو روايت، هيروډوتس، ترابو، ډيوډورس سيکولس او د مصري پادري مانيتو تر ډېره بريده ورکو شويو اثارو، له زېږد مخکې درېیمه پړې کۍ د بطليموس اول او بطليموس دويم پر مهال کړی دی. بطليموسيانو د لرغونو مصريانو په اثارو کې ډېره لېوالتيا درلوده او د اهرامونو په ګډون ډيری مصري يادګارونه د دوی له خوا بيا رغول شوي وو. بطليموسيانو ډېر عبادتځايونه په مصري سبک جوړ کړل. روميانو هم په مصر کې د بيا رغونې کارونو ته دوام ورکړ.
منځنۍ پېړۍ
د منځنيو پېړيو په اوږدو کې د سپېڅلي ځای زيارت ته تلونکو مسافرو به، کله کله د مصر د ځايونو د ليدلو لپاره هلته ورتلل. د دوی په منزلونو کې به قاهره او د هغې شا اوخوا سيمې شاملې وې، چېرته چې باور کېدو سپېڅلې کورنۍ تښتېدلې ده، همدا راز د سترو اهرامونو ليدنه يې کوله، د کومو په اړه چې فکر کېدو چې د يوسف د غلو دانو زېرمه ځايونه دي، کوم چې عبراني پېشوا د پرېمانۍ د کلونو په اوږدو کې د غلو دانو د زېرمه کولو لپاره جوړ کړي وو. د دوی يو شمېر روايتونه (Itineraria) پاتې شوي دي او د دوی د خپلو وختونو د شرايطو په اړه داخلي معلومات وړاندې کوي.
په ديارلسمه پېړۍ کې د قاهرې د الازهر پوهنتون يو استاد عبداللطيف البغدادي، د لرغونو مصري يادګارونو په اړه تفصيلي معلومات ليکلي دي. په ورته توګه، د پنځلسمې پېړۍ مصري تاريخ پوه المقريزي د مصري لرغونتيا په اړه تفصيلي روايات ليکلي دي.
اروپايي موندونکي
د لرغوني مصر اروپايي کشف او د سفرونو ليکنې په ديارلسمه پېړۍ کې پېل شوې، د يواځې کله ناکله بدلونونو سره، کوم چې علمي تګلاره بلل کېدای شي، د پام وړ دا څېړنې د « Claude Sicard, Benoît de Maillet, Frederic Louis Norden » او « Richard Pococke» له خوا تر سره شوي دي.
د اولسمې پېړۍ په لومړيو کې، «جان ګريويز» اهرامونه اندازه کړل، په روم کې يې د «ډوميشين» ماتې شوې «ستنې» ارزونه وکړه، بيا يې په لندن کې د «لارډ ارنډيل» د مجموعې په لور مخه کړه. نوموړي په ۱۶۴۶ز کال کې انځوريزه اهرام پېژندنه خپره کړه.
غالباً يسوعي پادري ساينسپوه «ايتناسيسس کرچر» لومړی هغه څوک و، چا چې د مصري «هيروګليفس» صوتي اهميت ته شاره کړې ده، چا چې قبطي د لومړيو مصريانو د پاتې شوني په توګه څرګنده کړې ده، له همدې امله هغه د مصر پېژندنی بنسټګر بلل کېږي.
نوې مصرپېژندنه
د مصرپېژندنی نوی تاريخ د اتلسمې پېړۍ په وروستيو کې د ناپيلیون بوناپارټ له خوا پر مصر د بريد کولو سره پيلېږي. «روزيټا» ډبره په ۱۷۹۹ز کال کې موندل شوې وه. د لرغوني مصر د ډېرو اړخونو مطالعه په ۱۸۰۰ز کال کې د « Mémoires sur l'Égypte» په خپرېدو او ۱۸۰۹ او ۱۸۲۹ز کلونو تر منځ موده کې د ډېر زیات جامع تفصيل لرونکي « de l'Egypte» په خپرېدو سره له علمي اړخه زياته شوه. په دې کې د مصر بوټي، ژوي او تاريخ ثبت شوي دي – او په دې ډول يې په لومړي ځل اروپايانو ته د لرغوني مصر ګڼ ماخذي مواد چمتو کړي دي. برتانويانو له فرانسې څخه مصر ونیو او په ۱۸۰۱ز کال کې يې د «روزيتا» ډبره تر لاسه کړه، د کومې یوناني رسم الخط چې په ۱۸۰۳ز کال کې ژباړل شوی و. په ۱۸۲۲ز کال کې، اړوند مصري هيروګليفس د « Jean-François Champollion» له خوا وژباړل شول او په دې ډول د نوې مصرپېژندنې پيل وشو. د مصري لیکنو د پوهې په زياتېدو سره، د لرغوني مصر مطالعه د ډېرې علمي ستونزې سره د مخ پر وړاندې تګ وړتيا درلوده. «چيمپولين، تاماس ینګ» او «ايپوليټو روزيليني» له هغو لومړيو مصرپېژندونکو له ډلې وو چې زياته ستاينه يې کېږي. المانی «کارل ريچارډ ليپسيس» د مصر په څېړنو کې لومړی برخه اخستونکی و – چې د ګڼو سيمو نقشه ېې جوړه کړې، کيندلي يې دي او ثبت کړي يې دي.
انګرېز مصرپوه «فلنډرز پيټری» (۱۸۵۳-۱۹۴۲) د سيمې د ساتنې، ثبت او کيندنې لپاره د لرغونپوهنې لارې چارې مهيا کړې. د لوړو زده کړو درلودونکو ډېرو سفر کوونکو په شوقي ډول مصر ته سفرونه وکړل چې په هغوی کې د «هيريټ مارټينو» او «فلورنس نايټينګل» په څېر مېرمنې هم شاملې وې. دوی دواړو د خپلو سفرونو روايتونه تر شا پرېښي دي، په کومو کې چې له وروستۍ اروپايي مصرپوهنې سره معلومه بلدتيا روښانه شوې ده. په ۱۹۲۲ز کال کې د «هاورډ کارټر» له خوا د اتلسمې واکمنې کورنۍ د پاچا «توت انخماهو» د قبر په موندلو سره د مصري لرغونو اثارو زياته پوهه او دې ډګر ته په پراخه کچه ستاينه وبښله.
په نوي پړاو کې، د لرغونو اثارو لپاره د دولت وزارت د مصرپېژندونکو لپاره د دوی د کارونو په موخه د کيندنو جوازونه په واک کې لري. دا ډګر اوس کولای شي د جيوفزيکي طريقو او نويو معقولو لارو چارو څخه کار واخلي.
د ۲۰۰۰ز کال د جون په مياشت کې، تر اوبو لاندې د لرغون پېژندنې اروپايي مؤسسه (IEASM) چې مشري يې «فرانک ګوډيو» کوله، د مصر د لرغونپېژندنې له وزارت سره په همغږۍ، د اوسنۍ «ابو قير» په خليج کې لرغونی ډوب شوی ښار «تونيس هيراکليون» وموند. د يو ستر پاچا او ملکې مجسمې د مصر په ستر ميوزيم کې د نندارې لپاره اېښودل شوي دي. نور موندل شوي اثار په «بابليوتيکا الګزينډرينا» او د السکندريې په ملي ميوزيم کې اېښودل شوي دي. دا کېندنې د ګڼو خپرونو له لارې مستندې کړای شوي دي.
د ۲۰۱۷ز کال د مارچ په مياشت کې، د مصري-الماني لرغونپېژندونکو ډلې يوه اته متره اوږده ۳۰۰۰ زره کلنه لرغونې مجسمه پیدا کړه، په کومه کې چې يو سر او يوه نيمه تنه موجود وو، د کوم په اړه چې باور دا دی چې د فرعون رمسيس دويم انځور وړاندې کوي. د مصري لرغونو اثارو د وزير خالد العناني په وينا، د دې مسجمې په اړه ډېر باور دا دی چې دا د پاچا «پسامتيک» اول ده. کېندونکو د دې ځای د کېندنې پر مهال د فرغون «سيټي دويم» د چونې له ډبرې څخه جوړې شوې مجسمې اته سانتي متره اوږه برخه هم وموندله.
د ۲۰۱۷ز کال د اګست په مياشت کې، د لرغونو اثارو د وزارت لرغون پېژندونکو په «بئر الشغالة» کې د خاورې د خښتو پنځه قبرونو د موندلو اعلان وکړ چې تاريخ يې نږدې ۲۰۰۰ کلونو ته رسېږي. څېړونکو همدا راز په سرو زرو پوښل شوي زاړه نقابونه، ګڼې سترې صراحۍ او يو کودړی چې خراب شوی نه و او لرغوني مصري ليکل پرې شوي و،  وموندل.
د ۲۰۱۷ز کال د نومبر په مياشت کې (۲۰۰۰ز کال د اکتوبر په ۲۵)، تر اوبو لاندې لرغونو اثارو لپاره د اروپايي مؤسسې سره په همغږۍ مصري ماموريت اعلان وکړ چې دوی د اسکندريې په ابوقير ابنا کې، د ۲۰۰۰ کاله پخوا غرقو شويو درې بېړيو پاتې شونې موندلي چې تاريخ يې رومي پړاو ته رسېږي.
ډوب شوي سامان کې له کريسټال څخه جوړ يو شاهي سر هم موجود و چې شونې ده د رومي پوځ قوماندان «انتونيو» و، د سترواک «اوکټويس اګسټس» د واکمنۍ د دورې د سرو زرو درې سکې، د لرګي سترې تختې او خټو لوښي هم پکې شامل وو.
د انګولا کورنۍ جګړه
د انګولا کورنۍ جګړه (په پورتګالي ژبه: ګېرا سېول انګولانا/ Guerra Civil Angolana) په انګولا کې يوه کورنۍ جګړه وه چې په ۱۹۷۵ کال کې پیل او تر ۲۰۰۲ کال پورې يې دوام درلود. جګړه له پورتګال څخه د انګولا تر خپلواکۍ اخیستلو لږ وروسته د ۱۹۷۵ کال په نوامبر کې پیل شوه، جګړه د دوو پخوانیو استعماري ضد چروکي غورځنګونو د انګولا د خپلواکۍ لپاره د خلکو کمونیستي غورځنګ (MPLA) او د انګولا د بشپړې خپلواکۍ لپاره د کمونیست ضد ملي اتحادیې (UNITA)  تر منځ د واک پر سر جګړه وه. دا جګړه همدارنګه د سیالو هېوادونو لکه شوروي اتحاد، کوبا، سویلي افریقا او متحده ایالاتو له خوا د سړې جګړې لپاره د يوې ځای ناستې جګړې د ډګر په توګه وکارول شو.
MPLA او UNITA د استعماري حکومت د پای ته رسولو لپاره د خپلو مشترکو موخو سره سره د انګولا په ټولنه کې بېلابېلې ريښې او ناجوړه متقابلې رهبرۍ لرلې. درېم ګوند د انګولا د خپلواکۍ لپاره ملي جبهه (FNLA) وه چې د جګړې په بهیر کې د خپلواکۍ لپاره له MPLA او UNITA سره وجنګېده په کورنۍ جګړه کې يې نږدې هېڅ رول نه درلود. پردې سربېره د محاصره شوې کابیندا ازادي غوښتونکې جبهه (FLEC) یوه جلا غوښتونکي نیمه‌پوځي ډله چې له انګولا څخه د کابېندا د خپلواکۍ لپاره وجنګېده. MPLA د کوبايي سرتېرو په مرسته برازیلي هوايي ځواکونو او د شوروي په ملاتړ معمولي جګړو د لومړنيو پړاوونو په ګټلو بریالۍ شوه او FNLA يې له لواندا څخه بهر کړه او د انګولا واقعي حکومت شو. FNLA له منځه لاړ خو وروسته UNITA د متحده ایالاتو او سویلي افریقا په ملاتړ د MPLA د دولت خلاف خپلې نامنظمې جګړې ته د هېواد په ختيځ او سویل کې د خپلو اډو له لارې دوام ورکړ.
۲۷ کلنه جګړه نږدې د مبارزې په درېیو لویو دورو - له ۱۹۷۵ تر ۱۹۹۱، له ۱۹۹۲ تر ۱۹۹۴ او له ۱۹۹۸ تر ۲۰۰۲ - د سولې له کمزورو دورو سره وېشلی شو. تر هغه مهال چې MPLA په ۲۰۰۲ کال کې بریا ته ورسېده له ۵۰۰۰۰۰ تر ۸۰۰۰۰۰ پورې کسان مړه او تر یو ميلیون زیات کسان په کور د ننه بې‌ځایه شوي وو. جګړې د انګولا بېخ‌بناوې ويجاړې کړې او د مذهبي بنسټونو، اقتصاد او عمومي مدیریت په شدید ډول زیانمن شو.
د انګولا کورنۍ جګړه د انګولا د تاوتریخوالي د داخلي ديناميک د ترکیب او د بهرنیو پوځي او سیاسي نښتو د استثنايي درجې له امله د پام‌وړ وه. دا جګړه په پراخ ډول د سړې جګړې یوه نیابتي جګړه شمېرل کېږي، ځکه شوروي اتحا او متحده ایالاتو او اړونده متحدینو يې له مخالفو جناوو سره مرسته کوله. دا جګړه په نږدې ګاونډیتوب کې د کانګو په دیموکراتیک جمهوریت کې د کانګو له دویمې جګړې او د سويلي افریقا له سرحدي جګړې سره ګډه شوه. ځمکني ماینونه لا هم په کلیوالو سیمو کې شته او د ملکي تلفاتو په دوام کې مرسته کوي.
د اصلي جنګیالیو عمومي طرحه
د انګولا درېیو یاغي غورځنګونو د ۱۹۵۰مې لسیزې په استعمار ضد غورځنګونو کې ريښې لرلې. MPLA په لومړیو کې په لواندا او د هغې په شاوخوا سیمو کې یو ښاري غورځنګ و. چې تر ډېره له موبندو (په دې هېواد کې دویمه لویه قومي ډله، ژباړن) خلکو څخه جوړ و. په مقابل کې يې د استعمار ضد دوه نور غورځنګونه FNLA   او UNITA کلیوالې ډلې وې. FNLA  تر ډېره له باکونګو خلکو څخه جوړه وه چې د شمالي انګولا اوسېدونکي وو. یونیټا د FNLA  یوه څانګه وه چې تر ډېره له اویمبوندو خلکو څخه جوړه وه چې د مرکزي لوړو ارتفاعاتو اوسېدونکي وو.