cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عبدالله بختانی خدمتگار
چاپ شوي نښيرونه يې
۳۲- شفق، د شعرونو ټولگه، د ١٣٦٣ ل ل کال چاپ.
۳۳- تذکرة الشعراء، تدوين، سريزه او حواشي، د ١٣٦٣ ل ل کال چاپ.
۳۴- د باچا خان ليکونه، لومړى ټوک، ټولونه، اوډنه، سريزه او حواشي، د ١٣٦٣ ل ل کال چاپ.
۳۶- د سولې او آزادۍ قهرمان خان عبدالغفار خان، تذکره، د ١٣٦٦ ل ل کال چاپ.
۳۷- د بابا مشالونه، د باچا خان وجيزې، انتخاب، ټولونه او سريزه، د ١٣٦٦ ل ل کال چاپ.
۳۸- د اخلاص هديه، د خان عبدالغفار خان په اړه شعرونه، ټولونه، اوډنه او سريزه، د ١٣٦٦ ل ل کال چاپ.
۳۹- د سولې او تفاهم د ليارې مبلغ، دوکتور سعيد افغانى، تذکره، د ١٣٦٦ ل ل کال چاپ.
۴۰- پښتانه شعراء، پېنځم ټوک، تذکره، د ١٣٦٧ ل ل کال چاپ.
۴۱- سوله او سلام د اسلام په رڼا کې، ديني څېړنه، د ١٣٦٧ ل ل کال چاپ.
۴۲- د خان عبدالغفار خان اندونه او انځورونه، ټولونه، اوډنه او سريزه، د ١٣٦٨ ل ل کال چاپ.
۴۴- د ملي ادب او ژورناليزم خادم، د استاد قيام الدين خادم تذکره، د ١٣٦٨ ل ل کال چاپ. دويم چاپ ١٣٨٦ ل ل کال، درېيم چاپ ١٣٨٧ ل ل کال.
۴۵- فراقنامه، منظومه، د ١٣٧٨ ل ل کال چاپ.
۴۶- زما استاد الفت، تذکره او ادب څېړنه، د ١٣٨٠ ل ل کال چاپ.
۴۷- خوشحال خان او يو څو فرهنگيالي خټک، تذکره او ادب څېړنه، د ١٣٨٠ ل ل کال چاپ.
۴۸- گلنامه، بوللـه، د ١٣٨١ ل ل کال چاپ.
۴۹- د ملي ادب او ژورناليزم يو هېر شوى خدمتگار شمس الدين قلعټکى، تذکره، د ١٣٨١ ل ل کال چاپ. ۵۰- ترنم دل، مجموعۀ اشعار درى، د ١٣٨١ ل ل کال چاپ.
۵۱- ويرنې، د شعرونو ټولگه، د ١٣٨١ ل ل کال چاپ.
۵۲- خدمتگار د فقيرخېل په کتب خانه کې، خاطرې او څېړنى، د ١٣٨٢ ل ل کال چاپ.
۵۳- د قرآن شريف ځينې خطي نسخې، تجويدونه، تفسيرونه، مفسران او مدرسې، د ١٣٨٣ ل ل کال چاپ.
۵۴- د بياض ديوان، نقل، سمون، حاشيې او سريزه (اکاډميک متن)، د ١٣٨٣ ل ل کال چاپ.
۵۵- زه، ملنگ جان او خوږې نغمې، تذکره او خاطرې، د ١٣٨٣ ل ل کال چاپ.
۵۶- د باچا خان ليکونه، ټولونه، اوډنه، سريزه او حواشي، د ١٣٨٤ ل ل کال چاپ. د لومړي او دوهم ټوک يو ځاى دوهم چاپ ١٣٨٧ ل ل کال.
۵۷- بشربت مجبور ورنجور در آستانه هزارۀ سوم ميلادى، اجتماعى سياسى، د ١٣٨٤ ل ل کال چاپ.
۵۹- حماسه ويونکى مبارز شاعر اجمل خټک ايډيټ، سريزه او اهتمام، د ١٣٨٤ ل ل کال چاپ. ۶۰- د سيد جمال الدين افغان د ژوندانه هدف، د ١٣٨٥ ل ل کال چاپ.
۶۱- د هيلې د هيلۍ سپين وزر، بديعي ژباړې، د ١٣٨٦ ل ل کال چاپ.
۶۲- د دين ستورى مولانا نجم الدين د هډي اخوانزاده، د ١٣٨٦ ل ل کال چاپ. ستارۀ دين مولانانجم الدين اخونزاده هده، ترجمۀ محترم فضل الرحمن فاضل، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۶۳- د سپين غره په لمنو کې، سياسي، ټولنيزې ليکنې، د ١٣٨٦ ل ل کال چاپ.
۶۴- شجرۀ پير پټان، مرتب: غلام حبيب نوابى، تصحيح، تنقيح، ايډيټ، مقدمه و اهتمام، د ١٣٨٦ ل ل کال چاپ.
۶۵- د گلکڅونو په ارمان، د څلوريزو ټولگه، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۶۶- پير افغانان د حکيم الله تصور ليکنه، ايډيت، سريزه او چاپڅارنه، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۶۷- بازتاب رويداد هاى تاريخى در سروده هاى اولسى پشتو، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۶۸- دوه ادبي ليکونه، ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۶۹- د کوشانى دورې ځينې يادگارونه، تاريخي لرغونپوهنه، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۷۰- د حج سفر، کيې او خاطرې، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ.
۷۱- فخر افغان او افغانستان، د ١٣٨٧ ل ل کال چاپ. ۷۲- ابن سينا اديب طبيب، د ١٣٨٨ ل ل کال چاپ. ۷۳- د نارنج بهار، تاريخي، ادبي، څېړنيز او طبي، د ١٣٨٨ ل ل کال چاپ.
تر چاپ لاندې
۱- تازه گلونه، د معاصرو شاعرانو د شعرونو انتخابي مجموعه، انتخاب، ټولونه، سمون، اوډنه او اهتمام.
۳- رسالۀ تعاملات حقوقيه و جزائيه ملى نگارش عبدالرحمن پژواک. استنساخ، تصحيح، تنقيح و پيشگفتار.
۴- يو دوه گوتې کاغذ، د خدمتگار مکاتبې.
۵- د خدمتگار د اشعارو کليات.
ناچاپ نښيرونه يې
۳- د کتابو کتنه، بيبليوگرافي.
۴- پښتانه شعرا، شپږم ټوک، تذکره. ۵- پښتانه شعرا، اووم ټوک، تذکره.
۶- تذکره نويسی معاصر به ارتباط شعر درى در افغانستان.
۷- ديوان خليفه قاسم قاسمي چهار باغى، نقل، تنقيح، مقدمه و تعليقات.
۸- در گسترۀ ادب درى، پژوهشهاى ادبى.
۹- د ملي شاعر ژوند او هنر (د ملنگ جان په اړه کې). ۱۰- رنگين غوندې عذاب، د اجمل خټک ژوند او فن.
۱۱- د خدمتگار طبي ليکنې.
تهران پوهنتون
د ايران هيواد تر ټولو پخوانۍ پوهنتون دی، دا پوهنتون ددي هیواد په پلازمینه تهران کې موقعیت لري.
عبدالله بختانی خدمتگار
ناچاپ نښيرونه يې
۱۲- د هېواد د بيا رغولو په هيله، ټولنيزې سياسي ليکنې.
۱۳- د احمد گل شاعري.
۱۴- د ملک نعيم سندرې.
۱۵- د بينا د وړو لوبې.
۱۷- افغانستان، د شعرونو ټولگه.
۱۸- تشدد او نفرت، څلوريزې.
۱۹- د زړه زخمونه، بوللـه.
۲۰- د ميراث ضابطه، فقهي.
۲۱- ويښ زلميان، (کار لاندې).
۲۲- د شوروي اتحاد سفر. ۲۳- يوه هفته په اوزبکستان کې. ۲۴- د چکوسلواکيا او پولېنډ سفر. ۲۵- د عراق سفر.
۲۶- د بن سفر.
۲۷- چکچکستان زنده باد. (خاطرې). ۲۸- د خدمتگار د کتابخونې خطي او نادرې نسخې، بېبليوگرافي تر کار لاندې.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: پښتانه څېړونکي وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: افغانان وېشنيزه: افغان څېړونکي وېشنيزه: افغان خبريالان
روزا پارکس
روزا لویس مک کاولي پارکس (انګلیسي: Rosa Louise McCauley Parks) (۱۹۱۳ ز، د  فبروري ۴مه – ۲۰۰۵ز، د اکتوبر ۲۴مه) د مدني حقونو په غورځنګ کې یوه امریکایۍ فعاله وه چې د مونټګومري په بس بایکاټ کې د هغې د مهم رول له امله مشهوره شوې ده. د متحده ایالاتو کانګرس د "مدني حقونو د لومړۍ مېرمنې" او "د آزادۍ غورځنګ د مور" په توګه د نوموړې ستاینه کړې ده.
د ۱۹۵۵ ز کال د ډسمبر پر لومړۍ نېټه د الاباما ایالت په مونټګومري ښار کې، مېرمن پارکس د بس چلوونکي جیمز ایف بلیک هغه امر رد کړ، چې د یوه سپین پوستي مسافر لپاره د "رنګین پوستانو" په برخه کې د څلورو چوکیو یو کتار د "سپین پوستانو" د برخې له ډکېدو وروسته خالي کړي. پارکس لومړنۍ هغه څوک هم نه وه چې په بسونو کې یې له نژادي تبعیض او بېلوالي سره مقاومت کاوه، مګر د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنه (NAACP) په دې باور وه، چې نوموړې د الاباما د نژادي یا توکمیز بېلوالي له قوانینو نه د سرغړونې په برخه کې د مدني نافرمانۍ له امله د هغې له نیولو وروسته په محکمه کې د لیدل کېدو لپاره تر ټولو غوره څېره وه او هغې د تور پوستانو د ټولنې له لوري د یوه کال لپاره د مونټګومري بسونو له بایکاټ سره مرسته وکړه. دا قضیه په ایالتي محکمو کې همداسې پاتې شوه، مګر د "براوډر او ګیل" تر نوم لاندې د مونټګومري فدرالي بس محاکمې د ۱۹۵۶ زکال په نومبر کې پرېکړه وکړه، چې په بسونو کې توکمیز بېلوالی د متحده ایالاتو د اساسي قانون د ۱۴ تعدیل د مساوي خوندیتابه د بند له مخې د اساسي قانون خلاف چاره ده.
د پارکس دا سرغړونه او د مونټګومري بس بایکاټ د دغه خوځښت پر مهمو سمبولونو بدل شول. نوموړې د نژادي توپیر پرضد د مقاومت پر یوه نړیواله نښان بدله شوه او د اډګر نیکسون او مارتین لوتر کینګ جونیر په ګډون د مدني حقونو له مدافع رهبرانو سره یې همکاري وکړه. پارکس هغه مهال په یوه سیمه ییز پلورنځي کې د ښځینه خیاطې په توګه کار کاوه او د رنګین پوستانو د پرمختګ د ملي ټولنې (NAACP) د مونټګومري څانګې منشي یا سکرتره وه. هغې په هایلینډر فلک روزنځي کې، چې په ټینسي کې د کارګرانو د حقونو او نژادي مساواتو لپاره د فعالینو د روزنې مرکز و، ګډون کړی و. که څه هم نوموړې په وروسته کلونو کې په پراخه کچه وستایل شوه، خو د خپلو کړنو له کبله یې ډېر زیانونه هم ولیدل. نوموړې له دندې ګوښه شوه او وروسته بیا د څو کلونو لپاره د مرګ ګواښونه هم ورته وشول. تر بایکاټ لږ وروسته نوموړې ډیټرویټ ښار ته ولاړه، چېرته چې هغې د لنډې مودې لپاره یوه ورته دنده وموندله. له ۱۹۶۵ ز کال نه تر ۱۹۸۸ ز کال پورې، هغې د یوه افریقایي-امریکایي استازي جان کونیرز د سکرترې په توګه دنده ترسره کړه. نوموړې د "تور ځواک" په غورځنګ او دغه راز په امریکا کې د سیاسي بندیانو په ملاتړ کې هم فعاله وه.
پارکس له تقاعد وروسته خپل ژوندلیک ولیکه او ټینګار یې کاوه چې د عدالت لپاره په مبارزه کې باید لا ډېر کار وشي. هغې په ملي کچه نوم او نښان وګاټه، چې په کې د رنګین پوستانو د پرمختګ د ملي ټولنې (NAACP) د ۱۹۷۹ ز کال سپینګارن مډال، د آزادۍ لپاره د ولسمشرۍ مډال، د کانګرس د سرو زرو مډال، او د متحده ایالاتو د پلازمینې د ملي مجسمې په تالار کې تر مړینې وروسته مجسمه یې پکې د یادولو وړ دي. په ۲۰۰۵ز کال کې د هغې له مړینې وروسته، نوموړې لومړنۍ ښځه وه چې د کانګرېس د جرګو د ودانۍ په ګومبزه (Capitol Rotunda) کې په افتخاري توګه خاورو ته وسپارل شوه. کالیفورنیا او میسوري د فبروري ۴مه، چې د هغې د زیږون ورځ ده، د روزا پارکس د ورځې په توګه نمانځي او اوهایو، اوریګون او ټیکساس د ډسمبر لومړۍ نېټه د هغې د نیول کېدو د کلیزې په توګه نمانځي.
د ژوند لومړني پړاوونه
روزا پارکس د ۱۹۱۳ ز کال د فبرورۍ په ۴مه د الاباما ایالت په توسکګي ښار کې د روزا لویس مک کاولي له نوم سره د یوې ښوونکې لیونا (کورنی نوم یې ایډوارډز)، او یوه نجار جیمز مک کاولي په کور کې زیږېدلې ده. پر افریقایي اصل او نسب سربېره، د پارکس یو نیکه سکاټلنډي-آیرلینډی و او یوه نیا یې بومي امریکایۍ غلامه تېره شوې وه. نوموړې په ماشومتوب کې د ستوني د پړسوب له امله له خرابې روغتیا نه کړېده. کله چې د هغې مور او پلار سره جلا شول، هغه له خپلې مور سره له ایالتي مرکز مونټګومري نه بهر "پاین لېول" ته ولاړه. نوموړې له خپل مورني نیکه او مورنۍ نیا، مور، او کوچني ورور سلویسټر سره په یوه فارم کې رالویه شوه. دوی ټول د افریقایي مېتودېست اسقفي کلیسا (AME) غړي وو، چې یوه پېړۍ مخکې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې د آزادو تور پوستانو له خوا د پنسلوانیا ایالت په فلاډیلفیا ښار کې د یوې خپلواکې تورپوستې کلیسایي فرقې په توګه جوړه شوې وه.
مېرمن مک کاولي تر یوولس کلنۍ پورې په کلیوالي ښوونځیو کې زده کړې وکړې. تر هغه وړاندې د نوموړې مور هغې ته "د ګنډلو پوره روزنه" ورکړې وه. دا چې د نوموړې مور او نیا روجایي ګانې جوړولې، نو هغې هم د شپږ کلنۍ په عمر کې د روجایي ګانو پر جوړولو پیل وکړ او د شاوخوا لس کلنۍ په عمر کې یې خپله لومړۍ روجایي په خپله جوړه کړه، چې دا چاره خورا غیر معمول وه، ځکه د روجایي ګانو ګنډل تر ډېره د ټولې کورنۍ یو داسې فعالیت ګڼل کېده چې په بهر کې د کار نه موندل کېدو پر مهال به ترسره کېده. هغې له یوولس کلنۍ وروسته په ښوونځي کې د ګنډلو لا ډېرې زده کړې وکړې او د ځان لپاره یې خپلې لومړنۍ جامې په خپله وګنډلې. په مونټګومري کې د نجونو لپاره د صنعتي ښوونځي د یوې زده کوونکې په توګه، هغې علمي او مسلکي کورسونه واخیستل. پارکس د ثانوي زده کړو لپاره د الاباما د ایالتي کالج له خوا جوړ شوي ښوونځي ته ورغله، مګر کله یې چې نیا او بیا وروسته مور ناروغانې شوې، د هغوی د پالنې لپاره یې زده کړې پرېښودې.
لومړني فعالیتونه
په ۱۹۳۲ ز کال کې، روزا په مونټګومري کې له یوه نایي ریمونډ پارکس سره واده وکړ. هغه د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) غړی و، چې هغه مهال یې د "سکاټسبورو هلکانو" د دفاع لپاره پیسې راټولولې. سکاټسبورو د تور پوستانو هغه ډله وه چې پر دوو سپین پوستو ښځو د جنسي تېري دروغجن تور پرې لګول شوی و. روزا د کورني کاریګر له دندې نیولې په روغتون کې د مرستیالې نرسې تر دندې پورې پر بېلابېلو دندو کار کړی دی. هغې د خپل مېړه په غوښتنه په ۱۹۳۳ ز کال کې د لېسې زده کړې پای ته ورسولې، حال دا چې هغه مهال تر ۷٪ لږ افريقايي امریکایانو د لېسې ډیپلوم درلود.
مېرمن پارکس د ۱۹۴۳ز کال په دسمبر کې د مدني حقونو په غورځنګ کې فعاله شوه، د رنګین پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) له مونټګومري څانګې سره یوځای شوه، او داسې وخت یې سکرتره وټاکل شوه چې دا د یوې ښځې دنده ګڼل کېده. هغې وروسته بیا ویلي: "زه هلته یوازینۍ ښځه وم او دوی یوې سکرترې ته اړتیا لرله او زه له نه ویلو ډېره وېرېدم." هغې تر ۱۹۵۷ ز کال پورې هلته د سکرترې په توګه دندې ته دوام ورکړ. هغې د NAACP له ځايي مشر اډګر نیکسون سره کار کاوه، که څه هم د هغه باور دا و چې: "ښځې باید له پخلنځي پرته بل ځای کې نه وي." کله چې پارکس ترې وپوښتل: "ښه، نو زما په اړه ولې؟" هغه ځواب ورکړ: "زه یوه سکرتر ته اړتیا لرم او ته یوه ښه سکرتره یې."
په ۱۹۴۴ ز کال کې، هغې د الاباما ایالت د ابویل ښار پر یوې تور پوستې ښځې رئیسي ټیلر د ډله ییز جنسي تیري په اړه څېړنه وکړه. پارکس او د مدني حقونو نورو فعالانو "د مېرمن ریسي ټیلر لپاره د عدالت غوښتنې کمیټه" تنظیم کړه، چې د شیکاګو ډیفېنډر ورځپاڼې "په یوه لسیزه کې د عدالت غوښتنې ترټولو قوي کمپاین" بللی. پارکس پنځه کاله وروسته یو ځل بیا د جنسي تیري ضد فعالې په توګه فعالیت وکړ او د ګیرټروډ پرکینز په ملاتړ د لاریونونو په تنظیم کې یې مرسته وکړه. ګیرټروډ پرکینز یوه تور پوستې ښځه وه، چې د مونټګومري د دوو سپین پوستو پولیسو افسرانو له خوا جنسي تېری پرې شوی و.
زیوس
زيوس (په انگرېزي کې: zjuːs) د لرغوني يوناني څښتن گڼل کېدو. دې د برېښنا او هسک څښتن گڼل کېدو. د رومي "يوپټر" سره یې هم تړاو درلود.
وېشنيزه:مذهب
کويمبتور
کويمبتور د هند يو ښار دی، دا د هند په تامل ناډو ايالت کې دی. دا د هند 41م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 930,882 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,061,447 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
محمد صدیق رازقي نړیوال
پوهاند محمد صديق رازقي نړيوال (۱۳۱۹ لمريز لېږدي کال، د کونړ ولايت) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، شاعر او د هېواد تاريخ ليکونکى دی.
مخينه
پوهاند محمد صديق رازقي نړيوال په ١٣١٩ ل ل کال کې په کونړ ولايت کې زيږېدلی دی. هغه خپلې زده کړې په حربي ښوونځي او حربي پوهنتون کې ترسره کړې دي.
نړيوال د هېواد له علمي او فرهنگي شخصيتونو څخه دى چې د هېواد د فرهنگ د معرفي کولو په برخه کې يې ډېر زيار گاللى دى. دې تکړه او زيارکښ ليکوال په پښتو او دري ژبو ١٦٥ تاريخي، لرغونپوهنيز، ادبي، طبي، فرهنگي اثار ليکلي او ژباړلي، چې له هغه شمېر څخه يې ٣٦ اثار چاپ شوي دي. دلته به يې د ځينو هغو نومونه وړاندې شي.
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان
د تختو تيکتونيک (د ځمکې د تختو جوړښت)
د تختو تيکتونيک هغه عمومي منل شوی علمي نظردی چې د ځمکې  ليتوسفير (له ډبرو نه جوړ شوی قشر) له سترو تيکتونيکي تختو نه جوړ شوی بولي، کومې چې له درې اعشاريه څلور ميليارده کلونو راهيسې د کرار کرار حرکت په حالت کې دي. دا نمونه د لويې وچې د راغونډېدو پر تصور ولاړه ده او دا نظر د شلمې پېړۍ په لومړۍ لسيزه کې منځ ته راغلی دی. د ۱۹۶۰ز لسيزې له منځ نه تر پايه پورې د سمندر د سطحې د پراخېدو له تاييد وروسته جغرافيه پوهانو د تيکتونيکي تختې په عمومي ډول ومنلې.
د ځمکې ليتوسفير، کوم چې د دې سيارې تر ټولو کلک  بهرنی پوښ دی (قشر او پاسنی کلک پوښ)، د اوه يا اته سترو تختو (په دې پورې اړه لري چې ډول تعريفيږي) او ډېرو کوچنيو تختو په ډول مات شوی دی. په کومه برخه کې چې يوه تخته له بلې سره نښلي، د دوی اړوند خوځښت د دوی تر منځ د پولو ټاکنه کوي: يو له بل سره نژدې، يو له بل سره لرې (په تضاد کې) يا لېږدېدونکی. زلزله، د اورغورځوونې فعاليتونه، د غرونو جوړېدل او په سمندر کې د کندو جوړېدل ،د همدې تختو د پولو (يا خرابيو) له امله منځ ته راځي. د دې تختو نسبي خوځښت په کلني ډول له صفر نه نیولې تر لس سانتي متره پورې دی.
ټيکټونک تختې له سمندري ليتوسفير (د ځمکې بهرنۍ سخته برخه) او لويې وچې له ډبلو ليتوسفير نه جوړې شوي دي او هره يوه يې خپل ځانګړی پورتنی پوښ لري. د يوه بل سره په تضادو پولو کې، يو بل لاندې کول يا د يوې تختې له بلې لاندې حرکت کولو سره د ښکته تختې څنډې د پوښ لاندې بيايي، هغه سيمه چې مواد يې له لاسه ورکړي، تر ډېره بريده  د سمندري فرش د خپرېدو په مټ د بېلا بېلو څنډو تر څنګ د نوي (سمندري) پوښ له جوړېدو سره متوازن دی. په دې ډول د ليتوسفير (ډبرين پوښ) ټوله سطحه ثابته پاتې کېږي. د تختو دې تيکټونکس وړاندوينې ته د لېږدونکې کړۍ (کمربند) اصل هم وايي. لومړيو اندونو، له هغه وخته چې رد شوي دي، د ځمکې د کرې کرار کرار کوچني کېدو يا يو په بل کې د ننوتلو (انقباض/غونجېدل) يا کرار کرار پراخېدو وړانديز کړی و.
تيکتونيک تختې د حرکت وړتيا لري؛ ځکه چې د لانديني «استنوسفير» په پرتله د ځمکې «ليتوسفير» ډېره ميخانيکي پیاوړتيا لري. په پوښ کې د جانبي ګڼوالي بدلونونه د تودوخې د لېږد لامل ګرځي، چې همدا د ځمکې د جامد پوښ کرار خوځښت دی. ګومان کېږي چې د تختې خوځښت د سمندري فرش د خوځښت له امله چې په ټوپوګرافي کې د بدلون له امله د خپرو شويو څوکو نه لرې وي (څوکې توپوګرافي لوړوالی دی) او د قشر د ګڼوالي د بدلون له امله رامنځ ته کېږي (ګڼوالی هغه مهال زياتيږي، کله چې نوی جوړ شوی قشر يخ شي او له څوکو نه د لرې کېدوو پر لور حرکت کوي). د ډوبېدو په سيمو کې په نسبي ډول يخ، ګڼ اوقيانوسي پوښ د قشر د يوې حجرې لاندې لور ته متوجه کوونکي غړي د پاسه په قشر کې «کشول شوی» يا په کې لاندې ډوبيږي. د دې ټولو عواملو او د دوی تر منځ د اړيکو نسبي اهميت معلوم نه دی او تر اوسه د زيات بحث موضوع ده.
بنسټيز اصول
د تيکټونيکس تختې مهم اصل دا دی چې ليتوسفير د يوه جلا تيکتونيکي تختو په توګه موجود دی، کوم چې د مايع په ډول (سرېښتناک-ارتجاعي سخت) د استينوسفير دپاسه پروت دی. د تختې خوځښت په يوه کال کې د ۱۰-۴۰ ملي متره وي (د اوقيانوس سمندر منځ څوکه، دومره چټک په څومره وخت کې چې د ګوتو نوکان غټيږي)، په يو کال کې نږدې تر يو سل او شپېته ملي متره پورې (نازکا تخته، په دومره چټکتيا سره په کومه چټکتيا سره چې ويښتان سترېږي). د دې خوځښت تر شا محرک په لاندې ډول تشرېح شوی دی.
ليتوسفير ټيکټونيکي تختې د يو يا دوه ډوله سختو موادو ليتوسفيري پوښ لرونکې دي، چې د دې له پاسه پروت وي، چې هغه دا دوه دي: سمندري پوښ (په پخوانيو متنونو کې ورته له سيليکون نه سیما او مګنيشيم وايي) او قاروي پوښ (د سيليکون او المونيوم سيال). منځنی سمندري ليتوسفير په عمومي توګه سل کيلو متره (۶۲ ميله) ډبل وي، ډبلوالی يې د عمر پايله ده، څومره چې وخت تېرېږي، په رسېدو سره نور هم يخيږي او ورسره نژدې د يخولو پوښ يې بېخ ته ورزياتيږي. له دې امله چې د سمندر په منځنيو څوکو جوړ شوی او بهر خوا ته خپرېږي، په همدې بنسټ يې ډبلوالی د سمندر له منځنۍ څوکې نه د لرې والي لامل دی، چېرته چې په لومړي ځل جوړ شوی و. د يوې بېلګه واټن لپاره چې يو ليتوسفير بايد مخکې تر دې چې ډوب شي دا سفر وکړي، د دې ډبلوالی د سمندر د منځ په څوکو کې له شپږ کيلو متره ډبلوالي (۴ ميله) نه نيولې بيا له سل کيلو متره (۶۲ ميله) پورې د ډوبېدو په سيمو کې رسېږي؛ د لرې يا نږدې واټن لپاره، د ډوبېدو سيمې (او په همدې بنسټ منځنۍ هم)  ډبلوالی هم په ورته ډول يا کوچنی کېږي، يا ستريږي. قاريي ليتوسفير عادتاً نږدې دوه سوه کيلو متره ډبل وي، خو دا اندازه د ډنډونو، غرونو د لړيو او د لويو وچو ارامو داخلي برخو ته په کتنې سره بدليږي.
هغه برخه چې دوه تختې په کې يو له بل سره لږيږي د تختې سرحد (پوله) بلل کېږي. د تخو له سرحدونو سره عموماً د ځمک پېژندنې پېښې ملګرې وي، لکه زلزلې او د ټوپوګرافيکي نښو منځ ته راوړل، لکه: غرونه، اورويشتونکي، د سمندر منځ څنډې او سمندري ژورې (کندې).، د نړۍ ډېره برخه فعال اورشېندنې د تختو له سرحدونو سره منځ ته راځي، د ارام سمندر په تخته کې د اور کړۍ نن سبا ډېره مشهوره اوفعاله ده. د دې پولو په اړه زيات بحث لاندې شوی دی. ځينې اور شيندنې د تختو په داخلي برخو کې رامنځ ته کېږي، چې د دې اورشېندنو نسبت په جلا جلا ډول داخلي تختو خرابېدو او د قشر ستنو ته کېږي.
لکه چې مخکې اشاره وشوه، ټيکټونيک تختې شونې ده چې قاريي پوښ يا سمندري پوښ ولري او ډېری تختې يې دا دواړه ډولونه لري. د بېلګې په ډول:افريقايي تخته کې قاره يي او د اتلانتيک او هندي سمندرونو د فرش ځينې برخې شته. د قاره يي او سمندري پوښونو تر منځ توپير د دوی د رامنځ ته کېدو په حالتونو پورې تړلی دی. سمندري پوښ په سمندري فرشونو په پراخېدونکو مرکزونو کې جوړ شوی او قاره يي پوښ د قوسي اورشيندنې او د تيکتونيکي فشار په مټ د ټيرنز (د ځمکې د سطحې جيګ او ټيټوالی) د پرله پسې ودې په پايله کې منځ ته راغلی دی، خو شونې ده چې دا ټيرنز «افولايټ» پرله پسې والی ولري، کومې چې د سمندري پوښ برخې دي او فکر کېږي چې د لويې وچې برخې دي، کله چې د جوړېدو او بيا د خپرېدو د مرکزونو له معياري څرخ نه د باندې غورځوي او بيا د لويو وچو لاندې ډوبيږي. سمندري پوښ د قاره يي پوښ نه ګڼ دی او لامل يې د جوړښت توپير دی. سمندري پوښ ځکه ګڼ دی چې د قاره يي پوښ (فلسيک) په پرتله لږ ساليکون او زيات دروند عناصر (مافيک) لري. د دې ګڼوالي د ډلبندۍ په پايله کې، سمندري پوښ په عممي توګه د سمندر له سطحې ښکته پروت وي (د بېلګې په ډول د ارام سمندر ډئېری تخته)، په داسې حال کې چې قاره يي پوښ په ښه ډول د سمندر له سطحې نه پورته ځي.
د ځمکې د ګرمېدو ځنډ(وقفه)
د ځمکې د ګرمېدو ځنډ(وقفه) چې کله ناکله د ځمکې د ګرمېدو توقف یا د ځمکې د ګرمېدو په سرعت کې کموالی هم بلل کېږي، د ځمکې په متوسطه تودوخه کې د نسبتاً کوچنیو بدلونونو دوره ده. د ځمکې د ګرمېدو په اوسنۍ دوره کې د ځمکې د تودوخې ګڼې داسې ۱۵ کلنې دورې راڅرګندېږي چې د اوږدمهالې ګرمۍ قوي شواهد لري. دا ډول وقفه تر هغو ۳۰ کلنو دورو لنډه ده چې اقلیم په کې په متوسط ډول په پام کې نیول کېږي.
د ۱۹۹۸ او ۲۰۱۳ ز کلونو تر منځ د ځمکې د ګرمېدو د وقفې اړوندې ادعاوې تبلیغاتو احاطه کړې وې. په ۱۹۹۸ ز کال کې د «ال نینو» فوق‌العاده ګرم کال د تودوخې له دوامه جلا و او له دې امله د راتلونکو کلونو په تودوخو کې وقفه پېښه شوه: د ۲۰۰۶ ز کال په جنورۍ میاشت کې ځینو داسې فکر کاوه چې د ځمکې د ګرمېدو بهیر درېدلی دی. په ۲۰۰۹ ز کال کې یوې څېړنې وښوده چې هغه لسیزې استنثایي نه وې چې د ځمکې کره نه ده په کې ګرمه شوې، او په ۲۰۱۱ ز کال کې بلې څېړنې وښوده چې که د پېژندل شوي بدلون لپاره محدودیتونه په پام کې ونیول شي، د تودوخې د ډېروالي بهیر له وقفې پرته دوام کوي. په ۲۰۱۳ ز کال کې د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي د ارزونې د پنځم راپور په خپرېدو سره عمومي لېوالتیا ډېره شوه او پر دې اندېښنې سربېره چې د بامعنا بهیر د ټاکلو لپاره ۱۵ کلنه دوره ډېره لنډه ده، د اقلیمي بدلونونو حکومت‌منځي پلاوي په خپل کار کې د وقفې په اړه یوه برخه اضافه کړه او دا وقفه یې د یوه ډېر کوچني ډېرېدونکي خطي بهیر په توګه له ۱۹۹۸ز څخه تر ۲۰۱۲ ز کال پورې د ۱۵ کلونو په جریان کې د تېرو ۶۰ کلونو په نسبت له ۱۹۵۱ زڅخه تر ۲۰۱۲ ز کال پورې تعریف کړه. بېلابېلو څېړنو د لنډمهالي ځنډ احتمالي لاملونه څېړلي دي. حتا که اقلیمي سیستم د ځمکې د مثبتې انرژۍ د بودیجې په دلیل د انرژۍ ټولولو ته دوام هم ورکړی دی، د ځمکې په سطحه کې موجوده تودوخه ښيي چې د ځمکې د ګرمېدو کچه د نورو لسیزو په نسبت ټکنۍ ده. تر اتومسفیر پورته اندازه اخیستنې ښيي چې ځمکه د هغې په پرتله ډېره انرژي ترلاسه کوي چې بېرته فضا ته خپرېږي، نو پاتې انرژي باید د ځمکې د اقلیمي سیستم د ګرمېدو لامل شي.
د ۲۰۱۵ ز کال په جولای میاشت کې د سمندري او اتومسفیري ملي ادارې د اپډېټ شوې ډېټا پر مجموعه ترسره شوې څېړنې د وقفې شتون په شک کې ګڼي او په تېرو کلونو کې یې د سرعت د کمېدو هېڅ نښه نه مومي. هغه ساینس‌پوهان چې د ډېټا پر نورو مجموعو کار کوي، د دغې څېړنې هرکلی یې وکړ، که څه هم دوی دا نظر څرګند کړ چې د ګرمېدو وروستی بهیر په هماغه اوږدوالي سره تر مخکېنیو دورو لنډ و. ورپسې یوې بلې دقیقې څېړنې دا پایله سمه وبلله چې د ځمکې د سطحې ګرمېدل دوام لري، خو دا یې هم ومونده چې د ۲۰۰۱ او ۲۰۱۰ ز کلونو تر منځ د اقلیمي ماډلونو د وړاندوېینې په نسبت د ګرمېدو کچه کمه وه؛ او د سرعت دا کموالی ښايي د ارام سمندرګي په لس کلن نوسان کې له لنډمهالو بدلونونو سره تړلی وبلل شي چې په هغه دوره کې منفي و. یوه بله څېړنه د ځمکې په ګرمېدو کې د توقف یا ځنډ «هېڅ پام وړ سند» نه مومي. له ۱۹۷۰ ز کال راهیسې د ځمکنۍ تودوخې د ډېټا یوه احصایوي څېړنه دې پایلې ته رسېږي چې د «وقفې» یا «ځنډ» اصطلاح مناسبه نه ده. له دې سره سره، ځینې اقلیم پوهان دا ادعا شکمنه ګڼي چې ګواکي وقفه په شواهدو سره نه تاییدېږي او استدلال کوي چې په ډېټا کې وروستي اصلاحات د وقفې شتون نه ردوي.
د مخکېنیو کلونو د ډېټا او اندازو په اړه تر دغو بحثونو ور هاخوا ۲۰۱۵ زکال د «ال نینو» د شرایطو تر پیل وړاندې تر نورو کلونو ډېر ګرم و. د ۲۰۱۵ ز کال ګرمۍ د هغو ادعاوو هر ډول علمي اعتبار ختم کړ چې ویل یې «وقفې» د اوږدمهالې ګرمۍ د بهیر لپاره اهمیت درلود. تر دې وروسته ۲۰۱۶ کال تر دې هم ګرم و. د ۲۰۱۷ ز کال په جنورۍ میاشت کې یوې څېړنې چې په «ساینس اډوانس» مجله کې خپره شوه، د ځنډ یا وقفې د شتون په اړه لا ډېر شک رامنځته کړ او داسې شواهد یې وړاندې کړل چې ګواکي د سمندرونو تودوخه له پامه غورځول شوې ده. د ۲۰۱۷ ز کال د اپرېل میاشتې څېړنې وښوده چې دغه ډېټا له ۱۹۷۰یمې ز لسیزې راهیسې د ځمکې په سطحه کې د ثابتې ګرمۍ له بهیر سره مطابقت لري. د ۲۰۱۷ ز کال په نومبر میاشت کې د «فیربنکس» او «پکن» پوهنتونونو د ساینس‌پوهانو یوې ګډې څېړنې وښوده چې کله د شمالي قطب د ګرمېدو په اړه له لاسه وتلي معلومات د ځمکې متوسطې تودوخې ته ور اضافه شول، دا تش په نامه وقفه په بشپړ ډول ورکه شوه.
د متحدو ایالتونو د علومو اکاډمۍ-سلطنتي ټولنې راپور
د ۲۰۱۴ ز کال په فبرورۍ میاشت کې د بریتانیا د سلطنتي ټولنې او متحدو ایالتونو د علومو اکاډمۍ په ګډ راپور کې راغلي چې په اقلیمي بدلونونو کې هېڅ ډول "ځنډ" نه‌شته او په غیر قطبي برخو کې د ځمکې د متوسطې تودوخې په ډېروالي کې د سرعت لنډمهالی کمښت به بیاځلي د چټکېدو لوري ته لاړ شي. د دغه راپور یو لیکوال او د اکسفورډ پوهنتون استاد «ټیم پالمر» وايي: "د ځمکې د سطحې متوسطه تودوخه راکمه شوې ده، زه نه وایم چې درېدلې ده. دا د ډېټا په هغو مجموعو پورې اړه لري چې تاسو یې ګورئ. که د هغې ډېټا مجموعې وګورئ چې شمالي قطب په کې شامل دی، څرګندېږي ده چې د ځمکې تودوخه لا هم د ډېرېدو په حال کې ده."
د هواپېژندنې د نړیوال سازمان اقلیمي راپور
د هواپېژندنې د نړیوال سازمان عمومي منشي «میشل جاروډ» د ۲۰۱۴ ز کال په مارچ میاشت کې د هواپېژندنې نړیوال سازمان د اقلیمي راپور د اعلانولو پر مهال وویل چې هېڅ وقفه نه وه موجوده، ځکه په ۲۰۱۳ کال کې د اوږدمهالې ګرمۍ بهیر دوام درلود چې "د ځمکې په ګرمېدو کې د ځنډ نه‌شتون" ښيي. ۲۰۱۳ ز کال د شپږم تر ټولو ګرم کال په توګه ثبت شوی و. ده وویل: "زموږ د سمندرونو په ژورو کې د ګرمېدو چټکتیا ډېره شوې ده. څه باندې ۹۰ سلنه هغه انرژي چې ګلخانه‌يي ګازونو راټوله کړې ده، په سمندرونو کې زېرمه کېږي."
نوی نړیوال نظم
نړیوال نظم په نړیوال نظام واکمن حالت بللی شو چې پکې په نړیواله کچه وېشل شوی سیاسي واک او له دغه وېش سره د نړیوالې ټولنې چلند او توقعات په ځان کې رانغاړي. لیکوال ریچارډ فالک بیا په دې اند دی چې، نړیوال نظم کلمه څیړنیز او نظري دواړه بعدونه درلودلای شي. دا دواړه اخیستونونه په نړیواله کچه په سیاسي ژوند کې د واقعیتونو د درک د مهمو اهدافو لپاره کارېږي. په څیړنز ډول نړیوال نظم د ځواکونو او قدرت حالت ښيي چې په نړیواله کچه یې د ډيپلوماسۍ او نړیوال سیاست لپاره یو چوکاټ رامنځته کړی. په نظري لحاظ نړیوال نظم د واک او ځواک د داسې حالت ښودنه کوي چې د سولې، اقتصادي ودې او برابرۍ، بشري حقونو او چاپېریالي برابرۍ او پایښت په څېر له ارزښتونو سره اړخ لگوي.
تاریخي شالید
د (نوي نړیوال نظم) اصطلاح لومړی ځل د امریکا پخواني ولسمشر جورج بوش په خلیج کې د جگړې د بریا او د پخواني شوروي اتحاد د ړنگېدو په درشل کې وکاروله او د دغه مفهوم له ظاهراً تېراېستونکي بڼې سره چې په نړۍ د نظم او قانون د حکومت واکمنېدل، پولو ته درناوی او د بشري حقونو د ناقضو رژیمونو کنټرول ظاهري معنا ورکوي د پردې تر شا د ملگرو ملتونو تر پوښښ لاندې د امریکا د سیاستونو اعمال او په یوه زبرځواک لرونکې نړۍ د امریکا د سلطې او واک تثبیت و. د نړۍ نوی نظم یا نوی نړیوال نظم نه یواځې هغه ډول چې د امریکايي د نظر منظور و، تحقق یې ونه موند بلکه په ځايي جگړو او نااټکل شوو خپگانونو سره چې د شلمې پېړۍ په وروستیو کې رامنځته شوې (نوې نړیواله بې نظمي) رامنځته شوه او د امریکا د یواځني زبرځواک افسانه هم د امریکا په داخل کې د اقتصادي رکود او بحران او دغه راز د امریکایانو د سلطې پر وړاندې د چین، جاپان او اروپایانو په مقاومت سره منتج شوه.
خو، د نوي نړیوال نظم پر وړاندې د زوړ نړیوال نظم په عنوان څه نلرو؛ په داسې حال کې چې د زړې نړۍ اصطلاحات په سیاسي ادبیاتو کې لرو. په ډکشنریو کې زړه نړۍ ختیځې نیمې کرې ته (معمولاً د امریکا لویې وچې له موندل کېدو وړاندې) کارول شوې چې اروپا، آسیا او افریقا پکې راځي؛ خو په اصطلاحي بڼه اروپا ترې منظور وه. نوی نړیوال نظم داسې تیوریک ایډیال هم بلل شوی چې د حقیقي سولې او آرامۍ واکمني ښيي. د دغه اند له مخې نړیوال نظم د ملتونو تر منځ د ځواک موازنه او انډول دی. ځینې یې بیا د نړیوالو اړیکو په تیوري کې د ځواکونو تر منځ د واک انډول او په نړیوال سیاسي تفکر کې د نوي تاریخي پړاو په لور بدلون ته کاروي. د نړیوالو اړیکو رشته د دولتونو تر منځ د اړیکو په سطحه د نظم او بې نظمۍ د علتونو په برخه کې د پوښتنو په ځواب کې رامنځته شوه، ځکه نو نظم د نړیوالو اړیکو په نظریو کې د مطالعې اصلي موضوع جوړوي.
په امریکا کې ددغې اصطلاح ریښه د وډرو ویلسن په ولسمشرۍ کې د ولسونو په ټولنه (League of Nations) او د هغه په څوارلسو مادو کې لیدل کېږي. خو تر ټولو ډېره دغه اصطلاح د امریکا پخواني ولسمشر، پلار جورج بوش کارولې، د خپل حکومت او د خپلې دورې (۱۹۸۹ - ۱۹۹۳) پالیسي يې همدا سیاست گرځولی و او د دغې اصطلاح په مټ يې امریکا ته حق ورکړی چې په نړیوالو چارو کې ټاکونکی رول ولوبوي. د نوي نړویوال نظام اصطلاح نه یواځې د نړۍ په سیاسي ادبیاتو کې د یوویشتمې پېړۍ له پیل سره په نننۍ معنا راننوتې بلکه نورو مطالعاتي او علمي برخو ته هم په عین ډول ننوتې ده. د بېلگې په توگه له دوهمې نړۍوالې جگړې وروسته، هغه مهال چې امریکا متحده ایالات په یوه زبرځواک هېواد بدل شو د دغه هېواد د ټولنیزو علومو پوهانو هم په درېیمه نړۍ کې د پراختیا د مسائلو مطالعې ته مخه کړه. دا په ۱۹۵۰ لسیزه کې د نوسازۍ د مکتب لامل شو چې بلاخره دا په ۱۹۶۰ لسیزه کې د وابستگۍ او تړاو په مکتب او بالاخره دا دواړه د نړۍ د په اقتصاد کې د نوو فعالیتونو د بیان لپاره پاتې راغلل تر څو چې له ۱۹۸۰ لسیزې وروسته د نړیوال نظام په نامه نوی لید د نړۍ د اقتصادي بدلونونو لپاره په وروستیو دوه لسیزو کې رامنځته شو.
د زاړه نظم له منځه تگ
ځینو لیکوالانو بیا د نړۍ لویدیزي کېدل (westernization) هم د نوي نړیوال نظم له مفهوم سره مترادف کاروي. فرید ذکریا، مشهور امریکايي لیکوال لویدیزي کېدل د نړۍ د پخواني نظم پای گڼي او په دې نظر دی چې لویدیزي کېدل یواځې ظاهري حالتونه کتل نه دي. هغه د بېلگې په توگه یادونه کوي چې په ټوله نړۍ کې د کمپنیو مشران خپلې سوداگرۍ په معیارونو چلوي؛ په داسې حال کې چې حقیقت دا دی چې دا معیارونه ټول په حقیقت کې لویدیزي دي. په تېرو دوه پېړيو کې په تېره بیا په تېرو دوه لسیزو کې په هر ځای کې حکومتي جوړښتونه تر بل هر وخت زیات یو شان شول چې په پارلمانونو، تنظیمي جوړښتونو او مرکزي بانکونو چاپېر شوي دي. په اروپا او لاتیني امریکاکې د گڼو هېوادونو په سروې کې دوه شخصیتونو موندلې چې یو شمېر خپلواکې تنظیمي ادارې (امریکايي ډول ادارې) د ۱۹۸۶ او ۲۰۰۲ تر منځ اوه برابره زیاتې شوې دي. حتی تر دې چې سیاست په ټوله نړۍ کې یو ډول شوی. امریکايي سلاکاران په آسیا او لاتیني امریکا کې لوړ لوړ معاشونه اخلي تر څو سیاستوالانو ته وښيي چې څرنگه له خپلو هېودوالو سره په ښه ډول چلند وکړي. د څو پېړیو لپاره د نړیوال نظم د چوکاټ تعریف د ویسټفالیا له سولې سره چې د دېرش کلونو جگړې په پای کې په ۱۶۴۸ کال کې پرې خبرې وشوې او د نوې نړۍ د پیل په سترگه ورته وکتل شول تړلی و. دانوی نظم په جغرافیوي لحاظ د اروپا د تجربو پایله وه او له آزادو او قلمرو څښتنو واکمنیو چې خپلواک سیاسي هویتونه و، را مطرح شو. دا مهال نړیوال نظم تر ډېره د اروپايي دولتونو په چورليځ راڅرخېده او د دغو دولتونو او نالویدیځو ټولنو چلند مهم اغېز ښانده چې تر ډېره د استعمارگرو امپراتوریو تر سیوري لاندې و.
د وخت په تېریدو سره نړیوال حقوق هم د دیپلوماتانو د تبادلې، په نړیوالو اوبو کې د چلندونو د تنظیم، اړیکو او لېږد را لېږد (ترانسپورت) په څېر د نړیوالو اړیکو د بېلابېلو اړخونو د ثبات او همکارۍ د تعریف په موخه راڅرگند شول. اتلسمه او نولسمه پېړۍ چې د انگلیس نړیوال نظام یا د انگریزتوب (Pax-Britanica) په نوم یادېږي، انگلستان ټاپو پکې پر نړیوالو چارو، هېوادونو او امپراتوریو برلاسی و. دا هغه و، چې به په لویدیخه آسیا کې عثماني خلافت خپلې وروستۍ سلگۍ وهلې. دوی لومړی خپله د نشنلیزم په خوا لاړل او بیا په ټوله کې عثماني خلافت ړنگ شو. په همدې پېړۍ کې نشنلیزم په اروپايي ملتونو کې غځونې وکړې او د دې پېړۍ وروستۍ څلورلسیزې يې پښې ټینگې کړې او بلاخره يې د لومړۍ او دوهمې نړۍوالې جگړې په څېره کې د هغه مهال نړۍ بدله کړه.
همدا وخت و چې جرمني د یوه زبرځواک په توگه راپورته شو او دې چارې دفرانسې رقابتي جذبه راوپاروله او په دې ټولو سربېره د امریکا لپاره دا وخت (۱۸۸۵) چې په صنعتي ډگر کې یې وار له مخه له انگلستان څخه میدان گټلی و. د دویمې نړیوالې جگړې له پای ته رسېدو سره ډېر زبرځواکونه لکه جرمني او جاپان بې وسلې شول، انگلستان بیا خپلې امپراتورۍ او مستعمرې له لاسه ورکړې او رقیبان (امریکا او شوروي جمهوریتونو اتحاد) سړې جگړې ته ننوتل. د دوهمې نړيوالې جگړې له پېر څخه راوتي دوه زبرځواکونه امریکا او شوروي جمهوریتونو اتحاد دواړه په سخته سیالۍ کې ښکېل شوي وو او د لومړي گذار جرات دواړو لورو بایللی و. په سړه جگړه کې د همدغو دوه طاقتونو تر منځ نړۍ په دوه بلاکونو ووېشل شوه، د کمونیزم بلاک یا د وارسا بلاک او د کپیټلېزم بلاک یا د ناټو او یا سېټو او سینټو بلاک چې دواړو بلاکونو هڅه کوله چې خپل بلاک برلاسی، مقابل بلاک مات او د پاتې هېوادونو پام د ځان پلو ته راواړوي. دې سیالۍ کابو ټوله نړۍ، افریقا، آسیا، منځنی ختیځ، ختیځه او لویدیځه اروپا او لاتیني امریکا په ځان کې را نغاړلې وه. د امریکا او د شوروي جمهوریتونو د اتحاد تر منځ د روانې سړې جگړې سیالۍ تر ډېره په اسلامي نړۍکې هم لیدل کېدې. د بېلگې په توگه د عرب – اسرائیلو جگړې، د سوئیس کانال ستونزه او یا هم د افغانستان په گرمسنگر کې دامریکا او شوروي سړه جگړه هغه ازميښت چې د افغانانو په زیانمنېدو سره دغه جگړه هم پای ته ورسېده. د نکسن (۱۹۹۹) په اند، د سړې جگړې په کلونو کې دواړه خواوې (امریکا متحده ایالتونه او شوروي اتحاد) د یو بل خلاف کابو په ۱۲۰ نیابتي جگړو (Proxy Wars) کې گډون کړی و، چې پایله یې داتلس میلیونو انسانانو د ژوند له لاسه وتل و. شوروي اتحاد چې په افغانستان کې په خپلې ماتې سره شاته د ویجاړیو په توگه د خپلې نظريې ماته هم له ځان سره یوړه او په دې ډول د نړۍ یو قطب ونړېده. دا وخت نو د امریکا لپاره په نړیوال نظم د نفوذ فرصت و. په (۱۹۹۱) کال کې د خلیج په جگړه کې د عراق د واکمن گوښه او یواځې پاتې کېدل په نړۍ کې د امریکا د نوي نړیوال نظام پیلامه وبلل شوه.
سرچینې
وېشنيزه:سیاستپوهنه وېشنيزه:نظامونه
په متحده ایالاتو کې د سوسیالیستي غورځنګ تاریخچه
په متحده ایالاتو کې د سوسیالست غورځنګ په تاریخ کې بېلابېل تمایلات لکه انارشېستان، کمونېستان، دیموکراتیک سوسیالیستان، مارکسیستان، مارکسیست – لنینیستان، تروتسکېستان او د اتوپیا سوسیالیستان شاملېږي. چې د ۱۹مې پېړۍ په لومړیو کې له چارلزفوریر څخه په الهام اخیستلو د اېتوپیايي ټولونو لکه شاکرانو (یوه رغوونکې مسیحي فرقه)، تخیلي فعال جوزیا وارېن او عمدي/ارادي ټولنو سره پیل شو. په ۱۸۷۷ کال کې د کارو بار فعالانو چې معمولاً بریتانوي، جرمني یا یهودي مهاجر وو د امریکا د کاریګرو سوسیاليست ګوند رامنځته کړ. د امریکا سوسیالیست ګوند په ۱۹۰۱ کال کې رامنځته شو. هغه مهال په ټول هېواد کې انارشېزم هم نامي شو. د بېلابېلو تمایلاتو سوسیالیستان د امریکا د کاریګرۍ په لومړنیو مبارزاتو او سازمانونو کې ښکېل وو. دوی په شیکاګو کې د های‌مارکېت په ټول وژنه کې لوړ ټکي ته ورسېدل، چې په ټوله نړۍ کې يې د کاریګر ورځ د کاریګرۍ د اصلي رخصتۍ په توګه د کاریګر د ورځې په نوم رامنځته کړه او په ټوله نړۍ کې سوسیالیست ګوندونو او د کاریګرۍ سازمانونو په ورځ کې اته ساعته کار د یوې وروستۍ نړیوالې موخې په توګه وټاکه.
د امریکا له سوسیالست ګوند څخه ولسمشرۍ ته نوماند یوج. وي ډبز، په مشرۍ له لومړۍ نړیوالې جګړې سره د سوسیالستانو مخالفت پراخ و، چې د دولتي ځپنې لامل شوې او په عمومي ډول د لومړني سور ډار په توګه پېژندل کېږي. سوسیال ګوند په ۱۹۲۰مه لسیزه کې راپرېوت، خو ګوند معمولاً پردې سربېره نورمن توماس د ولسمشرۍ لپاره وټاکه. د امریکا کمونیست ګوند په ۱۹۳۰مه لسیزه کې د کاریګرانو او نژادي مبارزو په برخه کې مهم رول ولوباوه حال دا چې د سوسیالیست کاریګرانو ګوند تروټېسکي له وېش سره مخ شو. په ۱۹۵۰مه لسیزه کې سوسیالیزم د مک کارتیزم له خوا اغېزمن شو او په ۱۹۶۰ لسیزه کې د عمومي رادیکالایزېشن/ سخت دریځۍ له خوا چې نويو کیڼ اړخو او ګڼو ټولنیزو مبارزاتو او بغاتونو په واسطه رامنځته شوی و بیا ژوندی شو. په ۱۹۶۰ لسیزه کې مایکل هارېنګټون او نور سوسیالیستان د کنېډې په اداره او وروسته د جانسون په اداره کې د بې وزلۍ او لویې ټولنې پر وړاندې د مرستې لپاره راوبلل شول حال دا چې سوسیالیستانو د مدني حقونو په غورځنګ کې هم مهم رول ولوباوه. په متحده ایالاتو کې د لویدیځې اروپا، استرالیا او نیوزیلاند خلاف یو لوی سوسیالیستي ګوند رامنځته نه شو او سوسیالیست غورځنګ په متحده ایالاتو کې د هغوی په پرتله نسبتاً کمزوری و. په متحده ایالاتو کې سوسیالیزم تورنولی شو ځکه چې معمولاً یې د شوروي  اتحاد له زورواکي سوسیالیزم او د مارکسیت - لینینېست له نورو زورواکو رژیمونو سره اړیکه لرله. سمیول جکسون د ایکانومېست په نوم اونیزې ته په یوه لیکنه کې داسې استدلال کوي چې سوسیالیزم له هېڅ ډول روښانه تعریف پرته له سپکاوي سره مل اصطلاح په توګه د ښي اړخو ازادي غوښتونکو او محافظه کارانو له خوا د پرمختللیو او لېبرال عمومي شخصیتونو، سیاستونو او طرحو  د بدنامولو لپاره کارېده. د ټولنیزوالي اصطلاح له تېروتنې سره هر ایالت یا دولت ته په اشارې چې صنعت یا خدمات یې وړاندې کول کارېده (د ښاروالي کولو یا هېوادني کولو لپاره مناسبه اصطلاح وه) دا اصطلاح همدارنګه د هرې هغې برنامې په معنا هم کارول شوې چې د مالیاتو له لارې تامینیږي هغه په دولتي او که په خصوصي ډول ترسره کېږي. د سوسیالیزم اصطلاح د اقتصادي مداخلې، د بيمې سپارلو فېدرال شرکت، مېډکیر (د ټولنیزې بیمې یوه ملي برنامه)، نیو‌ډيل (د فرانکلین روزوېلټ اقتصادي او ټولنیزه برنامه)، ټولنیز امنیت او د نورو تر منځ په واحد ډول د روغتیا پالنې ـ تادیه کولو لپاره کارول شوې.
د مېلواکي ښار لکه امېل سیډل، دانیل هون او فرانک زیډلر څو سوسیاليست ښاروالان لرل حال دا چې د ۱۹۲۰ کال په ټاکنو کې د ولسمشرۍ ټاکنو ته نوماند یوجین وي. ډېبس نږدې یو ميلیون رایې ترلاسه کړې. په خپله بلل شوي دیموکراتیک سوسیالیست برني سندرز په ۲۰۱۶ کال کې د دیموکراتیک ګوند په لومړنیو ټاکنو کې ۱۳ میلیونه رایې ترلاسه کړې او د ځوان نسل او کاریګرې طبقې تر منځ یې د پام ‌وړ ولسي ملاتړ تر لاسه کړ. په ۲۰۲۱ کال کې د یوې نظر پوښتنې پایلو وښوده چې ۴۱ سلنه لوی عمر لرونکو امریکایانو د سوسیالیزم په اړه مثبت نظر درلود او ۵۷ سلنه د کپیتالیزم/سرمایه‌دارۍ په اړه مثبت نطر درلود.
اېتوپیايي سوسیالیزم او ټولنې
اېتوپیايي سوسیالیزم لومړنی امریکايي سوسیالیست غورځنګ و. اېتوپیایانو هڅه وکړه تر څو د سوسیالیستي ټولنو بېلګو ته پراختیا ورکړي او د خپلو باورونو فضیلتونه څرګند کړي. ډېری اېتوپیايي سوسیالیستي نظریې له اروپا څخه سرچینه اخلي، خو متحده ایالت یې تر ډېره د تجربو ځای و. ډېری اېتوپیايي تجربې په ۱۹مه پېړۍ کې د دغه غورځنګ د یوې برخې په توګه پېښې شوې، چې له ډلې يې د بروک فارم، نیوهارموني (د یو ښار نوم)، شاکریان، د امانا مستعمرات، د اونېدا ټولنه، اېکاریان، بېشاپ هېل (په متحده ایالاتو کې د یو کلي نوم)، ارورا، اورګان او بېثل میسوري یادولی شو.
یو شتمن ولزي صنعتګر رابرت اوون ټولنیزو سمونونو او سوسیالیزم ته مخه کړه او په ۱۸۲۵ کال کې يې په سویل لویدیځه اېنډیانا کې د نیوهارموني په نوم ټولنیزه مستعمره تاسیس کړه. دا ډله په ۱۸۲۹ کال کې تر ډېره د ايټوپیايي اېډیالوژیکانو او غیر اېډیالوژیکو مخکښانو ترمنځ له منځه لاړه. په ۱۸۴۱ کال کې د ماورائیتي د خیالي نړۍ اوسېدونکو، د بروک فارم رامنځته کړ، هغه ټولنه چې د فرنسوي چارلز فورییر د سوسیالیزم پر بنسټ جوړه شوې وه، ناتانیل هاثورن د دغې لنډمهالې ټولنې غړی و او رالف والډو امېرسون له دغې ټولنې سره د یو ځای کېدو بلنه رد کړې وه. دغې ډلې مالي ثبات ته په رسېدلو کې ستونزه لرله او ډېری غړو یې هغه پرېښود ځکه چې د هغوی مشر جورج ريپلې مخکې له مخکې د فورییر ښوونګر ته مخه کړې وه. هغه مهال چې له فورییر څخه په الهام اخیستل شوی اصلي ګران‌بیه ساختمان د جوړېدو په بهیر کې خوار شو د دغې بنسټ د پاتې کېدو لپاره ټولې هيلې له منځه لاړې او په ۱۸۴۷ کال کې منحل شو.
فورییر پالانو همدارنګه د مونموث ښار په نیوجرسي سیمه کې د یوې ټولنې د رامنځته کولو هڅه وکړه. د شمالي امریکا د فالانکس ټولنې د فالانستر (یو ډول ساختمان چې د یوې خپلواکې اېتوپیایي ټولنې لپاره طرحه شوی و) په نوم د ګډ ژوند له جوړښت څخه د فورییر مفهوم – له دوو کروندو څخه بهر یوه اضافي چې دا دواړه یې سره نښلولې. دغې ټولنې له ۱۸۴۴ څخه تر ۱۸۵۶ کال پورې، کله چې د اوړو او ارې په کارخانو کې اورلګېدنې څو فابریکې له منځ یوړې دوام وکړ. ټولنې له وړاندې له یو اېډیولوژیک انشقاق/څانګې اچونې څخه وروسته په ۱۸۵۳ کال کې په زوال پیل کړی و. فرانسوي سوسیالیست اېتېن کابه چې له اروپا څخه ناهیلی شوی و د خپل اېکاریايي له غورځنګ څخه د کار اخیستلو په لټه کې و تر څو کاریګري کوپراتیفونه د سرمایه دارۍ ځای ناستي کړي. هغه د خپل وخت د سوسیالیست مشهوره پلوی و او انګلیسي صنعتګران يې په شدت سره د کارخانو له فشار سره مخ کړ. کابېت په ۱۸۴۰ کال کې د مهاجرانو د ډلو مشري وکړه تر څو په تکزاس او ايلینویز کې اېتوپیایي ټولنې تاسیس کړي. که څه هم د هغه د خپلو پيروانو سره د پراخو دوښمنیو له امله د هغه کار له خاورو سره خاورې شو.
اېتوپیايي سوسیالیزم په تخیلي ډول د لوکېنګ بکوارډ (شاته کتنه) په نوم د اېوېډ وارډ په ناول کې چې په ۱۸۸۸ کال کې خپور شو ملي کچې ته ورسېد، دا ناول په ۲۰۰۰م کال کې په متحده ايالاتو کې له اېتوپیايي سوسیالیزم څخه یو انځور و. یاد کتاب په ۱۹مه پېړۍ کې تر ټولو ډېر پلورل شوی کتاب شو چې میلیونونه ټوکه وپلورل شو. له یو اټکل سره د انکل ټامز کابین / د ټام اکا جونګړه (د غلامۍ ضد د هریېټ بیچر سټو (Harriet Beecher Stowe) ناول، ژباړن) په پلور کې ورڅخه مخکې شو. دا کتاب د بلامي کلپونو د څارنوکو لپاره یوه بڅرکه راوپاروله او د يوجین وي. ډبز په ګډون يې پر سوسیالیستي کاریګري مشرانو اغېز وکړ. په همدې توګه د جنګل په نوم د اپتون سېنکلر شاهکار د لومړي ځل لپاره د اپيل ټو ريزن/Appeal to Reason  (د امریکا په منځني لویديخ کې د سیاسي اونیزې نوم) په نوم ورځپاڼه کې خپور شو له سرمایه‌دارۍ څخه يې د ځپونکې او د خوړو په صنعتي سیستم کې يې د غوښې له بسته‌بندۍ څخه د کاریګرانو استثمارونکې په توګه نیوکه وکړه. یاد اثر نن ورځ په معاصر تاریخ کې په پراخ ډول تر ټولو اغیزمن اثر بلل کېږي.
ګوګل پلې
]] ګوګل پلې (انګليسي: Google Play) د انډرويډ ټلفونو لپاره د کاريالونو د پيدا کولو تر ټولو ستره مرجعه ده چې ګوګل شرکت لخوا په ۲۰۱۲ مارس کې ښکاره شوه.
لوکا ابروزی
لوکا ابروزی د جان ابروزی زوی دی چې د فراری سریال پنځم فصل کې د نشه یي توکو قاچاق کوی، وروسته بیا په لینکون باروز د ۱۰۰ زره ډالرو قرض لپاره ستونزه پیداکوی چې د باروز له خواه پولیسو ته په لاس ورکول کیږی.
په افغانستان کې د داعش د جنگي جنايتونو لړليک
په افغانستان کې د داعش جنگيالۍ ډلې هم يو لړ جنگي او بشري جرمونه ترسره کړي چې دلته به يې لړليک خپرېږي.
په افغانستان کې د جنبش ملي گوند د جنگي جنايتونو لړليک
په افغانستان کې د جنبش ملي گوند، د عبدالرشيد دوستم په مشرۍ يو لړ جنگي جنايتونه ترسره کړي چې لړليک به يې دلته خپرېږي.
وېشنيزه:د افغانستان پېښليک وېشنيزه:افغانستان کې جنایتونه
جان سټورټ مل
جان سټورټ مل John Stuart Mill
--خالد یوسفزی (خبرې اترې) 18:58, 26 جون 2015 (UTC)
جان سټورټ مل(20 May 1806 – 8 May 1873) د برطانیی هغه فیلسوف وو چی په سیاسی تیوری، سیاسی اقتصاد او ټولنیزو تیوریانو یی تاثیر تر نورو فیلسوفانو زیات وو. مل ته د لیبرالیزم د بنسټ ایښودونکی خطاب هم کیږی. د مل د ازادی تصور د دولتونو څخه د افرادو په ازادی کی ډیره مرسته وکړه. مل د ازادۍ په اړه خپله مفکوره داسی تشریح کړه چی د یو فرد لپاره د داسی شرایطو برابریدل په کوم کی چی هغه خپل شخصیت ته په ښه شکل برمختگ ورکړای شی. ازادی د قیود او قیدونو په نه شتون سره تعریف نکړه، بلکه داسی یی وویل چی ازادی د یو داسی منظم حلت څخه عبارت ده په کوم کی چی قید او شرط موجود وی. مل د یوټالیټیریانیزم Utilitarianism د تیوری ملانړی او پرمخ وړونکی وو. دغه تیوری د جرمی بینتهم له خوا رامنځ ته شوه او د مل له خو په ساینسی شکل سره وڅیړل شوه. مل په خپل وخت کی د پارلمان غړی هم وو. او د لیبرال مفکرینو ستوری پیژندل کیده په هغه وخت کی. سټورټ مل د جیمز مل، سکاټلینډی اقتصادپوه او فیلسوف، مشر ځوی وو. په لندی کی زیږیدلی. د جرمی بینتهم تر مستقیمی روزنی لاندی وروزل شو. د مل پلار تل کوشش کاوه چی مل د یو نابغه په صفت رالوی کړی. او مل یی هم دا توقعات پوره کړل. مل په دری کلنۍ کی یونانی ژبه زده کړه. په اته کلنۍ کی یی اته لوی فیلسوفان لکه افلاطون، زینوفون او داسی نور په پوره شکل ولوستل. مل په اته کلنۍ کی لاتینی ژبه، ریاضیات، او الجبر هم زده کړ. مل په لس کلنۍ کی شاعری هم کوله. مل په منطق او د ارسطو د لیکنو نسخی په دولس کلنی کی ولوستلی، او په دیارلس کلنی کی یی په سیاسی اقتصاد او د اکثریتو اقتصاد پوهانو په کتابونو او تیوریانو لکه ادم سمت، او ریکارډو ځان پوه کړ. مل په څوارلس کلنۍ کی فرانسی ته ولاړ او هلته یی کیمیا او منطق ولوستل. مل د فرانسی د ښایسته ځایونو او غرونو سره په مینه کی کیوت او او هلته یی د زیات پاتی کیدو تکل وکړ. خو د پلار په استمرار بیا بیرته راوگرځید. د زیات درس لوستلو او ذهنی فشار له وجهی سټورټ مل په یو ډول روانی ناروغۍ اخته شو. دماغی توازن یی کمزوری شو. د ماشومتوب کوم احساسات چی باید مل په ماشومتوب کی په خپل ځان کی غوړولای وی، هغه پرته له غوړیدلو پاتی شو. ځینی تاریخ پوهان یی دا روانی تکلیف د اوډیپوس په نامه سره یادوی، خو ځینی یی بیا عادی ذهنی فشار گڼی. مل په دوویشت کلنۍ کی د انگلیسی مشهور شاعر، ویلیم وردسورټ او جین فرینکویس په ښکلا ستایونکو لیکنو په لوستلو سره بیرته خپل نورمال حالت راتلو ته شروع وکړه. د مل د مطلقی ازادی د فلسفی له وجهی په هغه کلیسا بندیز ولگو. د اکسفورد او کامبریج په پوهنتونو کی یی د داخلی اجازه ورنکړه. مل وروسته په د University College London کی خپلی زده کړی په ۱۹۵۸ کی تکمیلی کړی. د مل هیریټ ټیلر چی په ۱۹۵۱ کی یی سره واده کړی وو، هم په همدی کال وفات شوه. مل به ویل د ښځو د حقوقو په اړه زه بیخی ناخبره وم، او دا د ټیلر برکت وو چی ما خپلی مشهوری لیکنی لکه On Liberty؛ په ازادی؛ وکړلی. د علماو په نظر مل یو دهری یا اټیسټ وو. هغه د پارلمان د غړیتوب په وخت کی په پالمان کی د ډیرو اصلاحاتو غوښتنه وکړه. مل په فرانسه کی په کال ۱۸۷۳ کی ومړ.
د ازادۍ تیوری
مل په خپل کتاب On Liberty ؛په ازادۍ؛ کی د هغه محدودیتونو خبری کړی کوم چی د یو قدرت او ټولنی له خوا په یو فرد عملی کیږی. مل پدی عقیده وو چی هری ټولنی او هر ډول خلکو لپاره باید هماغه ډول محدودیتونه وضع شی. هغه ویل د وحشی او غیر منظم خلکو لپاره د ډنډی او زور حکومت وضع کول تر ټولو ښه انصاف دی. مل به ویل چی هر عمل په یو له لاندی دوو کټگوریو کی لویږی. •	هغه اعمال چی د هغی نتیجه او عواقب صرف د فرد په ځان پوری محدود وی. •	هغه اعمال چی د هغی نتیجه د ټولنی په نورو غړو پوری اړه ولری. مل به ویل چی د هغه اعمالو په تړاو د کوم عواقب چی صرف په فرد پوری اړه ولری، باید فرد پوره ازادی ولری. هر څه یی چی خوښه وی کولای یی شی، تر دی حده چی بل ته ضرر ونه رسی. مخکی بیا هغه ویل چی په فردی ازادی کی باید یو اصل په نظر کی ونیول شی. او هغه دا چی یو فرد ته دا اجازه ورنکړل شی چی ځان ته زیان ورسوی. ځکه فرد هم د ټولنی یو غړی دی. مل د ازادی له دی تیوری هغه خلک وویستل کومو چی د ځان د اداری توان نه لروده، لکه ماشومان. مل به ویل چی ټولنه باید د ازادی یو داسی سیستم رامنځ ته شی چی د هر چا ازادی پکی خوندی وی. داسی نه وی چی د یو د ازادی له وجهی د ټولنی د نورو غړو ژوند ته ضرر پیښ شی. مل به ویل چی ټولنه باید په داسی شکل عیاره شی چی هیڅوک دی ته مجبور نشی چی ځان په غلامی خرڅ کړی. د مل لپاره د یو عمل د ازدۍ او قید کیدو د میزان تله د عمل د عواقب وو. که یی بل چا ته زیان رساوه، نو دا عمل منع، که یی نه رسوو، نو دا عمل جواز لری. مل د بیان د ازادی هم ډیر کلک طرفدار وو. او په هغی کی یی هم همدی پورته اصولو په اساس نظر ورکو. مل به ویل چی د نظر ورکولو ازادی د علمی او ټولنیز پرمختگ لپاره ډیره ضروری ده. ځکه که یو کس بده نظریه هم ورکوی، د هغی په نقد کی په ټولنه کی ډیری ښی نظریی نوری رامنځ ته کیږی. چی دا په اصل کی د ټولنی ترقی ده. مل ټولنیزه ازادي د هر ډول سیاسی فشار او ټولواکۍ څخه د افرادو د ازادۍ په معنی سره تعریف کړه. یا دا چی د ټولو حدوداتو او قیوداتو له منځه تلل. هغه وویل چی زورواکی او ټولواکی کیدای شی د یو بادشاه له خوا وی او یا هم د ډیرو خلکو له خوا، کله چی د اکثریت خلکو رایه د انسان د طبیعی ازادی خلاف وی نو دا هم یو ډول د زورواکی او دیکتاتورۍ دی چی د یوې مجمع له خوا تر سره کیږی. مل د ۱۸۲۳ څخه تر ۱۸۵۸ پوری د ختیځی انډیا کمپنی کی دنده تر سره کړه، او د هغه ځای د تجربو په اساس یی وویل چی عادل شاهی نظام د مستعمرو لپاره دیر غوره او ښه دی. او حتی د ځینو تاریخپوهانو په روایت د غلامی د توجه کولو لپاره یی هم لیکنی کړی وی. گوندي مل به ویل چی د غلامانو او کمزور خلکو د کار سره عادت کول او له هغوی په منصفانه شکل د مزدورۍ کار اخیستل کومه بده خبره نده.
د ښځو په حقوقو:
د مل مشهور کتاب The Subjection of Women ؛ د ښځو لاس لاندې کول، یا د ښځو ماتحت کول؛ چی په ۱۸۶۹ کی خپور شوی، د ښځو په مساوات او حقوق یو له دیر پخوانیو کتابونو څخه شمیرل کیږی. د مل عکس چی یو رسام په کال ۱۸۷۳ کی یوی مجله کی خپور کړی وو او لاندی یی تری لیکلی وو ؛یو فیمینسټ فیلسوف؛ گوندی دا په هغه وخت کی یواخینی فیلسوف وو چی د ښځو د حقوقو لپاره یی غږ پورته کړی وو.
مل ویل چی د نړی په تاریخ کی تر دی دمه د ښځینه ذات ټوله طبقه او یوه څه طبقه د نارینه و تل غلامان پاتی شوی. مل د ښځو ماتحت کیدل سړو ته په حقوقی او قانونی لحاظ سخت تر تنقید لاندی ونیول. او د بشریت د پرمختگ لپاره یی غټ خنډ وبله، او د کلی مساوات لپاره یی غږ پورته کړ. مل د ښځو په اهمیت او د هغوی په مهارتونو خبری وکړی. په خپل کتاب کی یی د ښځو د ژوند هغه دری خنډونه راښکاره کړل چی ښځی یی د یو مساوی ژوند څخه راگرځولی، چی عبارت دی له: •	ټولنه او د جنسیت جوړښت •	تعلیم •	او واده هغه ویل چی له پخوا وختونو د څو راپاتو بدو رواجونو او پدیدو یو د ښځو ښکته والی او ماتحت کیدل دی. مل په کورنۍ او ټولنه کی د ښځو لپاره د یو مشخص رول د تخصیص کولو او ټاکلو سخت خلاف وو. هغه ویل په ودونو کی تل ښځو ته کم رول ورکول کیږی. د ښځو د ماتحت کیدو او انحصار تاوانونه او منفی تاثیرات نه یواځی چی په ښځو وه، بلکه په نارینه او ماشومانو هم وه. هغه ویل چی د نړۍ د پرمختگ په مخکی دا خنډ دی، چی د ښځو رول دی په ټولنه کی منحصر شی او نارینه دی ازاد وی چی څه کوی هغه دی وکړی. مل به ویل چی ښځی د ډیری اوږدی مودی راهیسی د د نارینه و د تسلط او لاس لاندی ماتحت او کمزوری پاتی شوی او دی ماتحت کیدو ددوی په وړتیا او اخلاقو هم تاثیر کړی. مل به په ښځو کی د کمزورۍ او نارینه و سره د احساساتو او حواسو تړاو مصنوعی او د سړیو له خوا په سیستماتیک شکل رامنځ ته شوی گڼه. او دی ته به یی ټولنیز جوړښت ویل، نه طبیعی. هغه ادعا کوله که ښځو ته د نارینه و غوندی ازادی له پخوا ملاو شوی وی نو نن به ښځی هم د نارینه و غوندی د ډیرو وړتیاو او استعدادونو خاوندانی وی. د ښځینه او نارینه و اړیکی په ټولنه کی د یو حقیقی ازادی په راوستلو کی غټ رول لری، که ښځینه د نارینه د تسلت لاندی وی نو د مل په اصطلاح ازادی هیڅ معنی نه لری.
د افادی د اصالت نظریه (یوټلیټریانزم)  Utilitarianism