cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کپیټالیزم او سوسیالیزم اقتصادي نظامونه
لومړی پانگه واله نظام
د پانگه والې پیداېښت: په منځنیو پیړیو کې د هغو ټولنیزو او اقتصادي حاکمه ظروفو نتیجه ده چې په اروپایي ټولنې واکمني درلوده، په مادي برخه کې پرې د اشرافو، زمکه والو (فیوډالۍ)، پاټکۍ واکمنه وه او په معنوي او روحاني برخه کې د کلیسا د دیني رجالو او شخصیتونو د متناقضو افکارو سلطه وه، کلیسا د اشرافو طبقې په چوپړ کې قرار درلود. درېیمه طبقه د بزگرانو وه، ددغه غبرگونی سلطې په سیوري کې د شخصي ازادۍ ناری اوچتی شوی.
اولتن
اولتن په الماني Olten) د سویس هیواد په سولوتهورن ولایت (کانتون) پروت ښار دی. یاد ښار د سلوتورن ولایت په کچه ترټولو لوی ښار او همدارنګه د سویس هیواد د ریل ګاډو د وسلولو مرکز بلل کیږي. اولتن ښار په ۳۱ د ډسمبر ۲۰۱۸م کال ۱۸،۳۶۳ وګړي لرل، د یاد ښار مساحت ۱۱،۵۰ کیلومتره مربع دی چې د آری سیند دواړو غاړو ته پروت دی.
کریم اغا خان
کریم اغا خان، (زوکړه۱۳ ډسمبر ۱۹۳۶) د اسماعيلي شیعه گانو اوسنی امام دی چې د نزاریه ډلې پورې تړلی دی. د نظاریه ډلې لارویان تقریبا ۱۵ مېلیونه وگړي تشکیلوي چې د شیعه گانو ۱۰٪ مجموعه جوړوي. اغا خان د اسماعیلي ډلې څلوېښتم امام دی چې ځان د علي بن ابي طالب او فاطمه زهرا د لور نهه څلوېښتم نسل څخه گڼي. دی د خپل پلار له مړینې وروسته په ۲۰ کلنۍ کې ۱۹۵۷ امامت ته ورسېډ. نوموړۍ په هاروارډ پوهنتون کی د اسلام تاریخ په برخه کی زده کړی دی.
سرچینې
وېشنيزه:شیعه گان وېشنيزه:اسماعیلیان وېشنيزه:د شیعه گانو امامان
۳۶۳ (عدد)
۳۶۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۶۲ څخه  مخکي او د ۳۶۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۳۶۳:
په کلینډر کې
۳۶۳ کولاي سي:
خان آباد ولسوالۍ
د خان آباد ولسوالۍ د کندوز ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱۴،۷۴۳ وگړو ته رسېږي. د خان آباد ولسوالۍ ۴۰٪ وگړي پښتانه، ۲۵٪ دېگان، ۲۰٪ هزاره، ۱۰٪ ازبک، او پاتې ۰۵٪ برخه پشيي جوړوي.
سرچينې
وېشنيزه:د کندوز ولسوالۍ
سليم شاه سوري
سوريان د هندوستان له ځواکمنو پاچاهانو څخه يو هم فريد د حسن زوی، چې په لومړيو کې نوموړي د لاهور د حاکم دولت خان پواسطه د سلطان ابراهيم لودي دربار ته لاره ومونده او شهرت یې ترلاسه کړ،وروسته د بهار نائب الحکومه وټاکل شو.نوموړي دهغې زړورتیا له کبله د شېرخان لقب ترلاسه کړ چې د زمري د ښکار په وخت کې یې ښودلې وه په سند کې دمغولي پاچاهۍ سره د شېرخانً مخالفت ددې لامل شو چې همايون د بابر زوی پرده بريد وکړي.خو په لومړني يرغل کې کې همايون ته د شېرخان فکري او نظامي لوړتيا ښکاره شو.وروسته له دې شېرخان په (1537ز.کال)کې بنګال ونيوو او د دويم ځل لپار په(1538ز.کال)کې همايون سره مخ شو. په دې جګړه کې جلال خان د شېرخان زوی د بهار او بنګال په منځ کې همايون ته ماتې ورکړه او او همدارنګه په (1538ز.کال)کې د دوی ترمنځ بله جګړه وشوه او پايله کې همايون ماتې وخوړه او نيږدي دګنګا په سیند کې ډوب شوی و خو ديو سقاو له خوا راوايستل شو.نور اړ شو چې هند پرېږدي.لدې ځایه خپل ورور عسکري خان ته چې د کندهار حکم و ورغی خو نوموړي ورسره مرسته ونه کړه.نوموړی (1542ز.کال)كې فارس ته لاړ.پدې توګه شېرشاه سوري د شمالي او مرکزي هند دټولو برخو له نيولو وروسته په کورنيو اصلاحاتو پيل وکړ.د اوبو بندونه،کاروان سرایونه او جوماتونه یې جوړ کړل.د بنګال لاره یې د اټک تر سیند پورې پورې ورغوله او وروسته له پېنځوکروو(په ټولنيزه توګه 1000ګزه)یې کاروان سرای،د اوبو څاه او جومات جوړ کړل.څه وخت چې شېرشاه سوري غوښتل د کالنجر کلکه کلا ونسي،وروسته له څوارلسو(14)کلونه حکمرانۍ او شپږً(6)کلونو واکمنۍ په(1544ز.کال)کې د باروتو په پوه چاودنه کې مړ شو.شېرشاه سوري پوهانو ته پاملرنه کوله، پخلپه یې ځينې وخت شعرونه وايل او د قافیې په پوه کې ښه پوهيدو.له شېرشاه سوري وروسته دده مشر زوی عادل خان پاچا شو خو نوموړی دسردارانو د مخالفت له امله لرې او په (1544ز.کال) کې دده کشر ورور جلال خام چې سليم شاه سوري په نوم یاديدو واکمنۍ ته ورسيد.له يوه پلوه دده ورور عادل خان مخالفت او له پلوه همايون لښکر کشۍ ددې لامل شو چې نوموړي دولت کمزوری شي ترڅو (1554ز.کال)کې له منځه لاړ.سليم شاه سوري وروسته دهغه ولس(17)کلن زوی فیروز پاجا شو خو وروسته له دریو(3)ورځو د شېرشاه سوري د وراره مبارزخان له له خوا ووژل شو او مبارزخان د محمدشاه عدلي په نوم پاچا شو.د شېرشاه سوري او سلیم شاه سوری امرين له دې وضې څخه نا خوښ شول او په ځينو سيمو کې د پاچاهۍ اعلان وکړ. د سختو اختلافتو د رامنځته کيدو له امله،همایون وخت غنیمت وبالو او په(1556ز.کال) کې هند ته لاړ. که څه هم له دې وروسته افغانان په پوره توګه له صحنې نه ونه وتل او کله ناکله به دمغلولو د سزخوږي لامل کيدل خو د احمدشاه بابا تروخته چې دهندوستان زياتې برخې یې ونيولې،په ښه توګه راڅګند نه شول.
اقلیم (هوا)
په يوه سيمه کې د هوا د اوږدې مودې بېلګې ته اقليم ويل کېږي چې عموماً په دېرشو کلونو کې يې منځنی حالت ټاکل کېږي. په زیات دقيق ډول، اقليم د وخت په تېرېدو سره د هوا پېژندنې د متغيیراتو منځنی حالت او بدلون دی چې له مياشتو څخه پيل بيا تر ميليونونه کلونو پورې رسېږي. د هوا پېژندنې ځينې اندازه کېدونکي متغیيرات عموماً د هوا تودوخه، نم، د اتموسفير فشار، هوا او باران دي. په پراخه معنا، اقليم د اقليمي نظام د اجزاوو حالت دی، په کوم کې چې سمندر، ځمکه او په ځمکه باندې يخ شامل دي. د يوې سيمې اقليم د دې سيمې د جغرافيايي عرض البلد/طول البلد، ځمکې او لوړوالي څخه اغېزمن کېږي، همدا راز د نږدې اوبو او د دې اوبو د بهېدا تر اغېز لاندې راځي.
د پخواني اقليم پېژندنه د لرغونو اقاليمو مطالعې ته ويل کېږي. له دې  امله چې له نولسمې پېړۍ مخکې د اقليم په اړوند ډېر کم نېغ په نېغه مشاهدات شته، پخواني اقليمونه له نيابتي متغيیراتو څخه را ايستل شوي دي چې غېر ژوندي شواهد پکې شامل دي، لکه د ډنډونو او يخ د هستو پر مخ موندل شوي رسوبات «خټې»، او همدا راز ژوندي شواهد لکه د ونو وده او مرجان. د اقليم نمونې د ماضي، اوسمهال او راتلونکو اقليمونو رياضياتي نمونې دي. د بېلا بېلو لاملونو له کبله شونې ده چې د اقليم بدلون په اوږدې مودې يا لنډې مودې کې رامنځ ته شي؛ وروستۍ تودوخه په نړيواله تودوخه کې تر بحث لاندې نيول شوې. نړيواله تودوخه بيا وېش رامنځ ته کوي. د بېلګې په ډول، «په منځنۍ کلنۍ تودوخه کې  3°C بدلون، په عرض البلد (په معتدلو سيمو کې) کې د نږدې ۲۰۰-۴۰۰ کيلومتره په اندازه ايزوترمونو کې د بدلون لامل ګرځي، يا په لوړوالي کې د ۵۰۰ متره بدلون لامل ګرځي. په همدې بنسټ، اټکل کېږي چې انواع به د اقليم د سيمو د بدلون په ځواب کې په لوړه کې پورته حرکت وکړي يا به په عرض البلد کې د قطب پر لور خوځښت وکړي.
تعريف
اقليم عموماً په اوږد پړاو کې د هوا د منځني حالت اټکل کولو په توګه تعريف شوی دی. د اقليم د منځني حالت اټکل کولو لپاره معياري پړاو دېرش کاله دی، خو موخې ته په کتنې سره شونې ده نور پيرونه وکارول شي. په اقليم کې له منځني حالت پرته نورې شمېرې هم شاملې دي، لکه د ورځ په ورځ يا کال په کال د بدلونونو ستروالی. د اقليم د بدلون په اړه د دولتونو تر منځ داخلي پلاوی (IPCC) ۲۰۰۱ قاموس اقليم په دې ډول تعريف کړی دی: "په محدوده معنا کې اقلیم په دې ډول تعريف شوی: «منځنۍ هوا»، يا په زيات دقت سره د اقليم تعريف په دې ډول شوی: «له مياشتو څخه نيولې تر زرګونه ميليونه کلونو په موده کې د اړوندو اندازو د لاملونو او بدلون شمېريزې (احصايوي) ښودنې ته اقليم ويل کېږي». د هوا پېژندنې نړيوال سازمان (WMO) له خوا کلاسليک پير دېرش کاله پېژندل شوی. دا اندازې تر ډېره بريده سطحي دي لکه د هوا تودوخه، د ورښت وړاندوينه او باد. په پراخه معنا سره اقليم د اقليمي نظام يو حالت دی چې شميريزه ښودنه پکې شامله ده."د هواپېژندنې نړيوال سازمان (WMO) د «اقليم عادي طبقه» (CN) «د اړيکې د نقطو په توګه پېژندلې چې د اقليم پېژندونکو له خوا کارول کېږي، تر څو اوسني اقليمي تمايلات له پخوانيو سره پرتله کړي او يا يې له هغو سره پرتله کړي چې معمولي بلل کېږي. CN د دېرشو کلونو په موده کې د يو اقليمي عنصر د حسابي منځني حالت د اټکل په توګه تعريف شوی (د بېلګې په ډول د هوا تودوخه). د دېرشو کلونو موده د دې لپاره کارول شوې چې دا موده د کلونو تر منځ د هر ډول بدلونونو او ګډوډۍ د تصفيه کولو لپاره بسنه کوي، خو د دې لپاره ډېره لنډه ده چې اوږده اقليمي تمايلات وښيي.
WMO د نړيوال هواپېژندنې ادارې څخه سرچينه اخلي، کوم چې په ۱۹۲۹ز کال کې د اقليم پېژندنې لپاره يو تخنيکي کميسيون جوړ کړی و. په وايزباډن کې د ۱۹۳۹ز کال په ناسته کې تخنيکي کميسيون له ۱۹۰۱ز څخه تر ۱۹۳۰ز کال پورې دېرش کاله د هوا پېژندنې د عام معيار په توګه وټاکل. په ۱۹۸۲ز کال کې، WMPO د اقليم د تنظيموونکو ليکو له تازه کولو سره موافقه وکړه او دا چاره د ۱۹۶۱ز کال د جنورۍ له لومړۍ نېټې څخه د ديسمبر تر دېرشمې نېټې پورې د اقلیم د معلوماتو پر بنسټ بشپړه شوه.
د اقليم او هوا تر منځ توپير عموماً په دې مشهوره فقره کې لنډيز شوی چې «اقليم هغه څه دي چې ته يې اټکل کوې، هوا هغه څه ده چې ته يې تر لاسه کوې». د وخت په تېرېدو سره، داسې ثابت بدلونونه شته چې اقليم ټاکي، عرض البلد، لوړوالی، اوبو ته د ځمکې نسبت او بحرونو او غرونو ته د ځمکې نژدېوالی له دې جملې څخه دي. دا متغيیرات د ميليونونه کلونو په تېرېدو سره د ټيکټونيک د سطحې په څېر بهيرونو له کبله بدلون مومي. د اقلیم نور ټاکونکي زيات فعال دي: د سمندر د ترموهالين جريان د بحر د نورو حوضو په پرتله، د شمالي اتلانتيک بحر د  5 °C (9 °F)   تودوخې لامل ګرځي. د نورو بحرونو جريان په سيمه ايز مقياس سره تودوخه يو ځل بيا د ځمکې او اوبو تر منځ وېشي. د شنو بوټو کثافت (دروندوالی/تراکم) او ډول په سيمه ايزه کچه د لمريزې تودوخې پر جذب، د اوبو پر پاتې کېدو او پر باران اغېزې کوي. په اندازه کې د بدلون رامنځ ته کېدل د دې ټاکنه کوي چې د ځمکې د کرې له خوا د ساتل شوې لمريزې توانايۍ (انرژي) اندازه د نړيوالې تودوخې يا نړيوال سړښت لامل ګرځي. د اقليم ټاکنې متغيرات خورا زيات او په خپل منځ کې يې تعاملات پېچلي دي، خو په دې عمومي اتفاق شوی چې اساسي ليکې يې پېژندل شوي دي، لږ تر لږه تر هغه ځايه چې د تاريخي اقليم د بدلونونونو د ټاکلو د لاملونو اړوند دي.
برګرون او فضايي ساينوپټيک
تر ټولو ساده ډلبندي يې هغه ده چې د هوا سترې کتلې پکې شاملې وي. برګرن ډلبندي د هوا د سترو کتلو تر ټولو زياته منل شوې ډلبندي ده. د هوا د کتلو ډلبندۍ کې درې ويي شامل دي. لومړی ویی د هغې د نمۍ (لوندوالي) ځانکړتياوې په C سره ښيي چې معنا يې ده د لويې وچې د هوا کتلې (وچې) او M د سمندري هوايي کتلو لپاره (لوند).
عبدالرحمن محمودي
عبدالرحمن محمودي (په انگرېزي: Abdul Rahman Mahmoodi) د شعله جاوېد د سياسي ډلې مشر او بنسټگر و. هغه د ندای خلق په نامه يوه چاپي رسنۍ هم چلوله.
سيدال سخندان
سيدال سخندان يو افغان شاعر او د ماويستانو د ډلې يو فعال سياسي غړی و.
وېشنيزه:افغان سياستوال
نجومپوهنه
ستورپېژندنه د عقايدو او دودونو د نظام يو داسې ډگر دی چې د دغې پوهې په مرسته د اسماني اجرامو د نسبي موقعيت او د هغوي اړونده تفاصيلو له مخې د انساني کړو وړ، شخصيت او نورو زمکنيو مسايلو مالومات رابرسېره کېږي. د ستورپېژندنې د پوهې خاوند او عملي کوونکي ته ستورپوه يا منجم وايي.
ستورپېژندنې ته په عربي ژبه علم النجوم او په انگرېزي ژبه آسټرولوجي (Astrology) وايي. د انگرېزي ژبې وييکه آسټرولوجي د يوناني ژبې د لغتونو αστήρ, αστρός (astér, astrós)، چې مانا يې ده "ستوری" او λόγος, λόγου (lógos, lógou) چې مانا يې ده "وييکه" يا "کلام") نه راوتلې.
* وېشنيزه:لرغونې ستورپېژندنه وېشنيزه:فولکلور وېشنيزه:د ستورپوهنې تاريخ
علي آباد ولسوالۍ
د علي آباد ولسوالۍ د کندوز ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۸،۵۲۲ وگړو ته رسېږي.
مایکل کورلیونه
مایکل کورلیونه په ایټالوي Michael Corleone) د نوڼسمې پیړۍ د یوې مافیایي کورنۍ غړی او د ویتو کورلیونه زوی وو. د نومړې کورنۍ په اړه په معنوي پلار فیلم او معنوي پلار ناول کې معلومات ښودل شوي. یاد فیلم او ناول د ماریو پوزو او فرانسس فورډ کوپولا اثرونه دي.
علي آباد ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د کندوز ولسوالۍ
ځمکپوهنه
وېشنيزه:ځمکپوهنه وېشنيزه:پوهنه
غلا (وټه)
غلا په پټه توگه له خوندي ځای او یا له ساتونکې څخه د بل چا مال اخستل دي. پدې شرط چې نصاب ته ورسیږي چې له لس شرعي روپیو څخه عبارت دي. په پورته نصاب باندې په یو حدیث کښې صراحت هم شوې دی، نبي (ص) فرمایلي دي ((لا قطع فیما دون عشرة دراهم)) یعنې: د لسو درهموڅخه په کم مقدار کښې دلاس قطعه نشته. هغه غلا چې شرعي غلا ده، داسې تعریف کیږي چې څوک محروز (ساتل شوې ) پردې مال مال په پټه سره واخلي نو دا کار په شرع کښې د غلا په نامه یادیږي. ب: د غلا شرعي حکم: د الله تعالی په کتاب ، نبوي سنتو او د امت په اتفاق سره حرامه ده الله تعالی فرمایلي دي (والسارق والسارقة فاقطعوا ایدیهما جزاء بما کسابا نکالا من الله والله عزیزحکیم (المائدة۳۸) یعنې:او غل که ښځه وي او که نارینه د دوی لاسونه پریکړئ دادهغو د خپلې گټې بدله ده اودالله له لوری د عبرت وړ سزا ده الله پرټولو غالب دی اوهغه د پوهې او حکمت څښتن دی . همدا رنگه نبي (ص) په یو حدیث کې ویلي دي (لعن الله السارق یسرق البیضة فتقطع یده) ععنې الله تعالی دې په هغه غله لعنت وکړي چې د هگۍ په غلا لاس پورې کړي او بیا یې لاس غوڅ کړی شي . همدارنگه هغه ټولنه چې په هغې کې لسگونه چپاولگر،دغلاگرو بانډونه او ظالم وگړي وجود لري د دغې ټولنې حالت به څنگه وي؟ په دغه شان ټولنه کې هغه څوک چې کار کوي د خپل کار له ثمرې څخه نه برخمن کیږي او یو شمیر کسان چې هیڅ کار نه کوي د نورو د زیار او کار میوه په جیبونو کې اچوي.
۳۶۵ (عدد)
۳۶۵ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۶۴ څخه  مخکي او د ۳۶۶ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۳۶۵:
سرچينې
وېشنيزه:۳۶۵ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
چاپېریال او جنسي لېوالتیا
د چاپېریال او جنسي لېوالتیا ترمنځ اړیکه د څېړنو د بحث موضوع ده. د جنسي لېوالتیا په څېړنه کې، یو شمېر څېړونکي چاپېریالي اغېزې له هورموني اغیزو جلا بولي، پداسې حال کې چې نور څېړونکي بیولوژیکي اغیزې لکه د زېږون وړاندې هورمونونه د چاپېریالي اغېزو برخه بولي.
ساینس پوهان د جنسي لېوالتیا په کره لامل نه پوهېږي، خو داسې نظریه ورکوي چې د جنیتیکي، هورموني او چاپېریالي اغېزو د پېچلي تعامل پایله ده. دوی جنسي لېوالتیا ته د یوې ټاکنې په سترګه نه ګوري.
په جنسي لېوالتیا باندې د زېږون وروسته د ټولنیز چاپېریال اغېزو، په ځانګړې توګه د نارینه وو، په اړه فرضیې کمزورې دي،. داسې هېڅ کره شواهد نشته چې وښيي د مور او پلار تربیه یا د ماشومتوب لومړنۍ تجربې په جنسي لېوالتیا اغېزه کوي، خو څېړنې د له چاپېریال سره د ماشومتوب جنسیتي تطابق نشتون او همجنس بازي له یو بل سره تړلي.
د جنسي لېوالتیا او د جنسي لېوالتیا هویت پرتله
زیاتر د جنسي لېوالتیا او د جنسي لېوالتیا هویت تر منځ توپیر نکېږي، چې کولای شي د جنسي هویت په کره ارزونه او دا چې آیا جنسي لېوالتیا د بدلون وړ دی یا نه، اغیزه وکړي؛ د جنسي لېوالتیا هویت ښایي د یوه کس په ټول ژوند کې بدلون ومومي او ښايي د بیولوژیکي جنسیت، جنسي چلند یا رښتیني جنسي لېوالتیا سره مطابقت ولري یا نه لري. جنسي لېوالتیا ثابته ده او د ډېرو زیاتو خلکو لپاره د بدلون وړ نه ده، خو ځینې څېړنې ښیي چې یو شمېر خلک ښایې په خپله جنسي لېوالتیا کې بدلون تجربه کړي، او دا د نارینه وو په پرتله په مېرمنو کې ډېر احتمال لري. د امریکا د اروا پوهنې ټولنه د جنسي لېوالتیا (یو تل پاتې جذب) او د جنسي لېوالتیا هویت (چې ممکن د یو کس د ژوند په هر مرحله کې بدلون ومومي) ترمنځ توپیر ښيي. ساینس پوهان او د رواني روغتیا متخصصین عموماً پدې باور ندي چې جنسي لېوالتیا د یوه ټاکنه وي. *
د امریکا د ارواپوهنې ټولنه څرګندوي چې "جنسي لېوالتیا داسې ټاکنه نه ده چې په خپله خوښه بدله شي او دا چې جنسي لېوالتیا ښايي د چاپېریالي، ادراکي او بیولوژیکي لاملونو د پېچلي تعامل پایله وي ... د عمر په لومړیو کلونو کې ټاکل کېږي...[او شواهد ښيي] د جنیتيکي یا ‌ذاتي هورمونوني لاملونو په ګډون، بیولوژیکي لاملونه د یو کس په جنسي لېوالتیا کې مهمه ونډه لوبوي". دوی وايي چې " جنسي لېوالتیا نه بلکې د جنسي لېوالتیا هویت ظاهراً د رواني درملنې، ملاتړو ډلو او د ژوند د پېښو له لارې بدلون مومي". د امریکا د رواني ناروغیو ټولنه وايي چې وګړي ښایي "د خپل ژوند په بېلابېلو پړاوونو کې پوه شي چې مخالف جنس پاله، همجنس پاله (نر)، همجنس پاله (ښځه)، یا  دوه جنس پاله دي" او "د هر ډول رواني درملنې لکه د 'ترمیمي' یا 'تبدیلې' درملنې سره یې مخالفت کوي، چې د دې هغه فرضیې پر بنسټ ده چې همجنسبازي په خپله یوه رواني ګډوډي ده، یا د مخکینۍ فرضیې پر بنسټ چې ناروغ باید خپل همجنسي لېوالتیا بدله کړي". خو دوی د همجنس پالانو مثبته رواني درملنې هڅوي.
لاهور
لاهور د پاکستان د اسلامی جمهوریت د صنعت او ثقافت ښار دی چه د پنجاب په ولایت کښې پروت دی. هغه ښار ۳ میلیونه خلک لری او د پاکستان دوهم تر ټولو لوی ښار دی.
تاريخ
د تاریخ پوهانو په نظر لاهور ۲۰۰۰ کال مخکې تاسیس شو. لاهور په ۱۲۰۶ کال کښې د دهلی سلطنت لاس ته راوړل. په ۱۲۴۱ کال کښې لاهور د چینگیس خان لخوا خراب شو. په ۱۳۹۷ کال کښې جنرال تمور لنگ پر هندوستان حمله وکړ او لاهور یی لاس ته راوړل. په ۱۵ پیړۍ کښې لاهور د بهلول خان لودهی لخوا ونیول شو. په ۱۶ پیړی کښې ظهیر الدین محمد بابر د دهلی پر سلطنت برید وکړ او په ۱۵۳۶ کال کښې د پانی پت په جگره کښې ابرهیم لودهی چه د دهلی وروستی سلطان وو د بابر لخوا ماته وخوړه. د پانی پت جگره وروسته ظهیر الدین بابر په هندوستان کښې د مغل سلطنت تاسیس کړ. د مغلی سلطنت د پیدایښ وروسته یی لاهور ښایسته ښار شو. د مغل پاچاهانو په لاهور کښې د پادشاهی جومات او شالمار باغ تاسیس کړل. په ۱۸۰۱ کال کښې رنجیت سنگھ دمغل پر سلطنت برید وکړ او لاهور یی لاس ته راوړل. ترجگړې وروسته لاهور د رنجیت سنگه دولت پایتخت شو. د پاکستان تر پیدایښ وروسته د دغه ښار د پنجاب ولایت پایتخت شو.
عصری لاهور
په اوس وخت کښې لاهور عصری ښار دی چه پکښې ننداری،سینما، موزیمونه او پوهنتون شته. پاکستان لس پوهنتونونه لری او د بنجاب پوهنتون چه په لاهور کښې شته. د پاکستان تر ټولو پخوانی پوهنتون دی.
ځمکپېژندنه
ځمک‌پوهنه د ځمکې د علومو یوه څانګه ده چې له مایع او جامدې ځمکې، جوړوونکو ډبرو او هغو پروسو سره اړوندېږي چې د وخت په تېرېدو سره بدلون کوي. په ځمک‌پوهنه کې د سپوږمۍ او مریخ په څېر د هرې ځمکنۍ سیارې یا طبیعي سپوږمکۍ د جامدو ځانګړنو څېړنه هم شاملېدای شي. معاصره ځمک‌پوهنه د ځمکې له نورو علومو لکه هایدرولوژۍ او اتومسفیري علومو سره په پراخ ډول غاړه غړۍ ده او له همدې امله د ځمکني سیستم د علم او سیاره‌يي علومو یو مهم اړخ بلل کېږي.
ځمک‌پوهنه د ځمکې په سطحه کې او تر سطحې لاندې د ځمکې جوړښت او هغه پروسې تشرېح کوي چې دغه جوړښت یې رغولی دی. د دې تر څنګ په یوه ځانګړي ځای کې د پیدا شویو ډبرو نسبي او مطلق عمرونه ټاکي او د دغو ډبرو تاریخچه تشرېح کوي. د دغو وسایلو په مرسته ځمک‌پوهان د ځمکې جیولوژيکي تاریخ په ټولیز ډول تشرېح کولی او د ځمکې عمر څرګندولی شي. ځمک‌پوهنه د تخته‌يي جوړښت، د ژوند د تکامل د تاریخچې او د ځمکې د تېر اقلیم لپاره لومړني شواهد برابروي.
ځمک‌پوهنیز توکي
د ځمک‌پوهنې ډېره برخه ډېټا له هغو څېړنو څخه ترلاسه کېږي چې د ځمکې د جامدو توکو په اړه کېږي. اسماني ډبرې او نور تر ځمکې ور هاخوا طبیعي توکي د ځمک‌پوهنیزو یا جیولوژيکي مېتودونو پر بنسټ څېړل کېږي.
کاني توکي
کاني توکي هغه طبیعي عناصر او ترکیبونه دي چې مشخص متجانس کیمیایي ترکیب او اتومي تریب لري.
هر کاني توکی بېلې فزیکي ځانګړنې لري او د هرې ځانګړنې د مشخصولو لپاره یې ګڼ ازمېښتونه موجود دي. ځینې ازمېښتي بېلګې په لاندې مورادو کې ازمویلی شو:
ډبرې
ډبره د هرې جامدې طبیعي کتلې یا د مېنرالونو یا هم منرال ته ورته توکو د ټولګې په معنا ده. په ځمک‌پوهنه کې ډېری څېړنې د ډبرو له څېړنو سره اړوندې دي، ځکه چې ډبرې د ځمکې د جیولوژيکي تاریخ ډېری لومړني سوابق وړاندې کوي. ډبرې درې مهم یا لوی ډولونه لري چې اتشفشاني، رسوبي او مېټامورفیک ډبرې بلل کېږي. د ډبرو څرخه د ډبرو خپل‌منځي اړیکې څرګندوي.
کله چې یوه ډبره له ویلې یا ذوب حالت څخه جامد ته بدلېږي، دا یوه اتشفشاني ډبره ده. دا ډبره هوا وهلی او خرابېدلی شي، بیا بېرته رسوب کوي او پر رسوبي ډبره بدلېږي. بیا وروسته د تودوخې او فشار په مرسته پر مېټامورفیک ډبره بدلېدای شي چې دغه چاره یې کاني محتوا بدلوي. د ډبرو دا درې واړه ډولونه ښايي بیاځلي ویلې شي او کله چې ویلې کېږي، نوې مګما [ویلې شوي ناسوچه فلزي مواد] ترې جوړېږي چې ښايي بل ځل بیا هم یوه نرمه یا ویلې شوې ډبره پر جامد حالت واړوي. عضوي مواد لکه د ډبرو سکاره، قیر، تېل او طبیعي ګاز تر ډېره له هغو رسوبي ډبرو سره اړوند دي چې پراخ عضوي مواد لري.
ځمک‌پوهان د دغو درې واړو ډبرو د څېړنې لپاره هغه کاني توکي او نورې فزیکي ځانګړنې ارزوي چې دا ډبرې ترې جوړې شوې دي.
د ځمکې جوړښت
په لوړه تودوخه او لوړ فشار کې په زلزله‌پوهنه، کمپیوټري ماډل‌جوړونو، مېنرال‌پوهنه او کریسټالوګرافۍ کې شوي پرمختګونه د ځمکې د داخلي ترکیب او جوړښت په اړه ځینې لیدلوري په لاس راکوي.
زلزله‌پوهان کولای شي د زلزله‌ييزو څپو د را رسېدو وختونه د ځمکې د داخلي عکاسۍ لپاره وکاروي. په دې برخه کې لومړنیو پرمختګونو یوه بیرونۍ مایع هسته (په هغه ځای کې چې غوڅېدونکې څپې د خپرېدو وړ نه وې) او یوه جامده داخلي هسته وښوده. د دغو پرمختګونو په پایله کې د ځمکې طبقه‌يي ماډل جوړ شو چې په سر کې یې یوه طبقه او لټوسفیر دي، په بېخ کې یو پوښ دی (چې د زلزله‌ييز انفصال له امله په ۴۱۰ او ۶۶۰ کلیومترۍ کې جلا شوی) او تر هغه لاندې بیرونۍ او داخلي هستې لري. په وروستیو کې زلزله‌پوهان توانېدلي چې د ځمکې په داخل کې د څپو د سرعت دقیق انځورونه واخلي، کټ مټ لکه ډاکتر چې د سي ټي سکن په مرسته د یوه بدن عکس اخلي. دغو عکسونو د ځمکې د داخل یوه ډېره دقیقه کتنه رامنځته کړې او ساده طبقه‌يي ماډل یې پر یوه لا ډېر خوځند ماډل بدل کړی دی.
احمد ولي اڅکزی
احمدولي اڅکزی (د ۱۹۸۱ زېږدي کال د اکتوبر ۱۰ ) (په انگرېزي: Ahmad Wali Achakzai) د قاموسونه ټکی کام يا (qamosoona.com) د پروژې بنسټگر، ليکوال، سیند ليکونکی، د راډيو يو اماتور ژورنالست او څېړونکی دی.
کورنۍ
احمدولي اڅکزی په توبه اڅکزۍ کې زېږېدلی دی. دی پښتون دی او د اڅکزو د ترهټ زو د معدادزيو په کورنۍ پورې تړاو لري چې د ډيورنډ کرښې پر دواړو اړخونو ودان دي. احمدولي اڅکزی د حاجي شاولي خان اڅکزي زوی د پښتو او پاړسي ژبو د شاعر مرزا محمد ايوب خان لمسی او د غازي مېداد خان اڅکزي کړوسی دی.
ځمکپېژندنه
نسبي تاریخ ټاکنه
د نسبي تاریخ ټاکنې مېتودونه هغه مهال رامنځته شول چې ځمک‌پوهنه د لومړي ځل لپاره د یوه طبیعي علم په توګه را څرګنده شوه. دا مهال ځمک‌پوهان لا هم د ځمک‌پوهنې د تاریخ او د جیولوژيکي پېښو د وخت په اړه د معلوماتو وړاندې کولو لپاره لاندې اصول کاروي.
د ورته‌والي اصل وايي، په هغو عملیو کې لیدل شوې جیولوژيکي پروسې چې دا مهال د ځمکې طبقه بدلوي، د جیولوژیک وخت په اوږدو کې یې کابو په همدې ډول عمل کړی دی. د ځمک‌پوهنې یو بنسټیز اصل چې په اتلسمه پېړۍ کې سکاټلنډي ډاکتر او ځمک‌پوه «جېمز هاټون» وړاندې کړ، دا دی چې «اوس مهال د تېرو وختونو کیلي ده». هاټون وايي: "زموږ د نړۍ تاریخ باید د هغو پېښو په مټ تشرېح شي چې دا مهال د پېښېدو په حال کې دي."
احمد ولي اڅکزی
زده کړې
احمدولي اڅکزي تر لسو کالو څخه زيات وخت ديني زده کړې کړي دي او د دې تر څنگ يې د لسم ټولگي پورې د سويلي پښتونخوا په ښار کوټه کې ښوونځی لوستی دی. د ده پلار دی د لوړو زده کړو لپاره المان ته ولېږه، چې ده د باکلوريا د بري ليک له ترلاسه کولو وروسته د انجينرۍ په پوهنځي کې لوړې زده کړې پېل کړې.
اڅکزی د ۲۰۰۲ م کال راهيسې د المان غږ دويچه وېله راډيو په پښتو څانگه کې د ژورنالست په توگه کار کوي. د دې تر څنگ نوموړي د دويچه وېله راډيو د الماني او د سويلي آسيا د انگريزي او اوردو ژبو د ځانگړو څانگو او د المانۍ راډويو WDR سره هم همکاري کړېده.
ځمکپېژندنه
مطلقه تاریخ ټاکنه
د شلمې پېړۍ په پیل کې د راډیو اکټیو ایزوټوپونو او نورو مېتودونو په مرسته د جیولوژيکي پېښو د مطلقې تاریخ ټاکنې د وړتیا په رامنځته کېدو سره د ځمک‌پوهنې په علم کې پرمختګونه اسانه شول. دغې چارې د جیولوژيکي وخت په اړه پوهه بدله کړه. تر دې وړاندې ځمک‌پوهانو د ډبرو د تاریخ ټاکنې لپاره یوازې فوسیلونه کارولی شوای. د ایزوټوپي تاریخ ټاکنو په مرسته د ډبرو د مطلقو عمرونو ټاکنه شونې شوه، په دې توګه دغه مطلق تاریخونه پر هغو فوسیلي لړیو هم عملي کېدای شي چې د تاریخ ټاکنې وړ مواد په کې دي او پخواني نسبي عمرونه پر نویو مطلقو عمرونو بدلېدای شي.
احمد ولي اڅکزی
زده کړې
اڅکزی د خپلې مورنۍ ژبې پښتو تر څنگ په انگريزي، الماني، اردو، روسي او پاړسي هم خبري کولی شي. دی تر يوې کچې په هسپانياوي، سانسکرېټ او پنجابي ژبو هم پوهيږي.
قاموسونه ټکی کام
احمدولي اڅکزی چې د ۲۰۰۱ م زېږدي کال راهيسي د پښتو ژبې د پانگې په راټولولو بوخت دی او ورباندې څېړنه کوي، په ۲۰۰۳ م زېږدي کال يې د قاموسونه ټکی کام انټرنټي پروژې بنسټ کېښود. په دغه انټرنټ پاڼه کې تر اوسه پورې څه ورباندې پنځوس پښتو قاموسونه ځای پر ځای شوي دي چې پکې د پښتو مشهوره قاموسونه لکه پښتو تشريحي قاموس، درياب او افغان قاموس هم شامله دي. ده په قاموسونه ټکی کام کې څه ورباندې يو لک او اتيا زره مصرعې ،پښتو شعرونه هم راټول کړي دي چې لا ورباندې کار روان دی. پداسې حال کې چې قاموسونه ټکی کام د پښتو ويونو او سيندونو يوه بېسارې پانگه ده نو دغې پاڼې او د پاڼې بنسټگر په گڼ شمېر پښتنو ځوانانو کې ډېر مينه وال پيدا کړي دي. اڅکزي سره په څنگ کې يو شمېر نورو افغان ځوانان چې په اروپا او د نړۍ په نورور لويو وچو کې مېشت دي هم خپلې هلې ځلې کړي دي او د قاموسونه پروژې په بډاينه کې د هغوی رول د يادولو وړ دی. د وېبپاڼې په تخنیکي اړخ کې د مصطفی سادات چې د ريښتوني افغان وېب پاڼه چلوونکی پاتې شوی په نیوزيلېنډ کې اوسېږي هم د يادولو وړ دی. اڅکزي په ۲۰۱۰ م زېږدي کال د آزادۍ راډيو سره په يوه مرکه کي وويل چي ده د پښتو ژبې په لسگونو زره داسي ويونه راټول کړي دي چي تر اوسه پوري په هيڅ پښتو قاموس کي نه وه خو پښتانه يې په خپلو ليکونو او خبرو کې کاروي.
باندنۍ تړنې
قاموسونه ټکی کام
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
ارنېسن‌اودن
ارنېسن‌اودن (په ناروېجي؛ Arnesenodden) يو پیل ټکی دی چې د سوالبرد د پاچا کارلز سېمې پر سویډني ټاپو باندې وجود لري. دا د سویډني ټاپو ترټولو شمالي نقطه ده، چي د Mohnhøgda د غره په لمنه کې وجود لري. دا پیل ټکی د ارکټیک پلټونکي Magnus Edvin Arnesen په نامه نومول سوی دئ.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
قلا زال ولسوالۍ
د قلا زال ولسوالۍ د کندوز ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۵۴،۷۴۹ وگړو ته رسېږي. د قلا زال ولسوالۍ ۹۰٪ وگړي ترکمن او پاتې ۱۰٪ برخه پښتانه جوړوي.
سرچينې
وېشنيزه:د کندوز ولسوالۍ
سېنټ لوسیا
سېنټ لوسیا د کارایب په سیند کې یو کوچنی ټاپووزمه هیواد دی
وېشنيزه:هېوادونه
قرآن لوستل
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
ايکۍ
يکۍ چي د  سيکې يا تورو پيسو  په نامه هم يادېږي او په  (په انگرېزي: Coin) يا  د پيسو فلزي بڼې ته وايي. دا ډول پيسې په گڼ شمېر هېوادونو کې دود دي. ايکۍ د لرغونو وختونو څخه دود دي.
فارسي ويکيپېډيا
فارسي ويکيپېډيا د فارسي ژبې د انلاين پوهنغونډ نوم دی او د ويکيپېډيا يوه نسخه ده، چې د ويکيميډيا بنسټ يوه پروژه ده. ويکيپېډيا يوه لويه پروژه ده چې موخه يې د هرچا په ګډون او په ټولو ممکنه ژبو کې د وړيا منځپانګې سره د پوهنغونډ جوړول دي.
دا فارسي پوهنغونډ ۱۹ دې تیر خپل فعالیت پیل کړ، او په دوه کلونو کې (فبروري 2008) کې یې 1000 مقالو ته ورسیدل - د ویکیپیډیا په مینځ کې اته دېرشم مقام درلود - تر 10 زرو مقالو، او په اوو کلونو کې (سپتمبر 2009) تر 100 پورې. زره مقالې
فارسي ويکيپېډيا تر نن ۲۵ تیر پورېد ۲۰۲۳ کال ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۳ میلادی پورې، دې ۱٬۲۳۵٬۵۸۲ راجستر شوي کاروونکي، ۳۶ مدیران، او ۹۶۸٬۰۸۳ مقالې درلودې ، چې د مقالو د شمیر له مخې د ویکیپیډیا په کچه 19م لوی دی، او د مقالو د ژورتیا له مخې په فارسي ویکیپیډیا کې دا په دوهمه درجه کې دی. د مقالو د شمیر له مخې، ویکیفارسي دریم ویکیپیډیا ده چې د عربي لیکلو سیسټم لري.
تاریخ
فارسي ويکيپېډيا د ٢٠٠٣ کال په ډسمبر کې د "ويکيپېډيا: وړيا پوهنغونډ" تر نامه لاندې خپل کار پيل کړ. روزبه پورنادر   او مسعود النکیان د فارسي نسخې له مخکښانو څخه وو. دا د 2006 کال د جنورۍ په 14 (4 جنوري 2006) د "ویکیپیډیا: وړیا انسایکلوپیډیا" په نوم بدل شو. د 2009 کال د اپریل په 2 نیټه ( د اپریل 2، 2009) د فارسي ویکیپیډیا اصلي پاڼه بدله شوه او د غوره مقالو او غوره یادګارونو برخه پکې اضافه شوه.
د مقالو د شمېر او تاریخ:
د موضوعاتو لړۍ
د دې پوهنغونډ لومړنۍ لیکنې تر ډېره د کیمیاوي عناصرو او ځینو تاریخي موضوعاتو په برخه کې وې. د جغرافیې او مذهبونو (اکثره د بودیزم او زرتشتیزم)، ایرانولوژي، او همدارنګه د فارسي ژبې او ادب په اړه د مختلفو موادو په اضافه کولو سره، د 2004 کال د ډسمبر په 26 ( د دسمبر 16 ، 2004) کې د مقالو شمیر له 1000 څخه زیات شو.
د ګډون کوونکو هڅونه
یوه څیړنه چې په 2010 کې ترسره شوې په ځانګړې توګه د فارسي ویکیپیډیا په اړه وښودله چې مالي هڅونې د ویکیپیډیا سره د کاروونکو په همکارۍ کې رول نه لوبوي. د همکارۍ پیل کولو لپاره د نوي کاروونکو لپاره خورا قوي انګیزه د انفرادي هڅونې په توګه وموندل شوه ، پشمول د تجسس او معلوماتو موندل. له بلې خوا، د زړو کاروونکو لپاره، د منځپانګې تولید او د ویکي جوړونه ترټولو مهمې انګیزې دي. په دواړو ډلو کې د مثبت فیډبیک ترلاسه کول د دوی د فعالیتونو په اعتبار کې مهم رول لوبوي، نو تر ټولو څرګند او پیاوړی عامل چې د کاروونکو د همکارۍ مخنیوی کوي د نورو کاروونکو څخه ناوړه فیډبیک یا ناوړه چلند ترلاسه کول دي.
د ګټورتوب احساس، د ويکيپېډيا په ټولنه کې د هويت احساس او د کاروونکي ټولنې څخه ترلاسه شوي نظرونه د دې پروژې سره د ويکي ليکونکو د دوامداره همکارۍ لپاره تر ټولو مهم عوامل دي. د اخلاقي هڅونو سربیره، د حیثیت، شهرت او وقار ترلاسه کول هم د ښکیلو کسانو له هڅونو څخه دي.
کنفرانسونه
د چهار شنبې په ورځ، د ۲۰۱۵ کال د اګست په ۶مه د ماسپښین په ۲۲:۴۵ (ایراني وخت) - د جولای ۲۷مه، ۲۰۱۶ د ماښام په ۱۷:۵۹ (UTC) - د ویکیپیډیا په فارسي برخه کې د مقالو شمیر 500,000 ریکارډ ته ورسید. په همدې موخه د ۲۰۱۵ کال د اګست په ۱۵ مه نېټه د تهران په ملي کتابتون کې د فارسي ويکيپېډيا د ۵۰۰،۰۰۰ مقالو د لمانځلو مراسم تر سره شول.
د 2015 کال د دسمبر په 13 او 14 نیټه، د فارس ویکیپیډیا کلنۍ کنفرانس د اهواز په شهید چمران پوهنتون کې جوړ شو.
د لارښوونې وزارت د نفوذ ادعا
د ۲۰۱۹ کال په سپتمبر کې، سینا زکاوت په یوه راپور کې چې عنوان یې و، "فارسی ویکیپیډیا: یوه خپلواکه سرچینه یا د ایران د حکومت په لاس کې وسیله؟" په ازاده ډیموکراسۍ کې او د زمان راډیو په ویب پاڼه کې، هغه لیکلي چې فارسي ویکیپیډیا د " اورویل په 1984 ناول کې د حقیقت وزارت" بدل شوی او دا چې د ایران حکومت "شاید په دې لار کې کاروي". هغه د فارسي ويکيپېډيا رييسان هم تورن کړل چې د لارښوونو وزارت غړي دي. د ایران د کلتور او لارښود په وزارت کې د "د مخابراتو په برخه کې د ویکیپیډیا تخنیکونو د پلي کولو په اړه د متخصصینو غونډه" تر سرلیک لاندې د یوې غونډې د آډیو فایل په څیړلو سره، زاکوت د حامد ضیاپرور په حواله چې د لارښوونې وزارت یو چارواکی دی. د پروګرام وړاندې کوونکي وويل:
هغه د " سوریې په کورنۍ جګړه کې د ایران مداخله " او " بشارالاسد " د مقالو د فارسي او انګلیسي نسخو په پرتله کولو سره لیکلي چې د دې مقالو روایت او د برخو او حوالو شمېر په دواړو ژبو کې توپیر لري او پایله یې وکړه. د مقالې فارسي نسخه د "اوږده انکار او تیوري پر بنسټ بیانات د ایراني چارواکو دسیسه ده.
د Ziyaiparvar لخوا د Zakavut تبصرې، چې ویلي یې دي "د فارسي ويکيپېډيا د رسمي ثبت کولو مفکوره د en. ج. هغې. (غیر دولتي سازمان) د لارښوونو له وزارت څخه ملاتړ څرګندوي" او هغه کولی شي د لارښود په وزارت کې د ویکیپیډیا مدیرانو لپاره دفتر چمتو کړي، فارسي ویکیپیډیا د "بې طرفۍ" او "خپلواکۍ" سره په تضاد تورنوي. د اکټوبر په ۱۷ مه، د ایران لپاره د عدالت سازمان اعلان وکړ چې د پارسي ویکیپیډیا د مدیرانو لخوا د سانسور او تعصب مداخلو قضیې یې مستند کړي دي. د دغه سازمان په اعلاميه کې راغلي دي: د غلطو معلوماتو په خپرولو سره د حقايقو تحريم، له منځه وړل او بدلون د اسلامي جمهوريت په ګټه او د دغه حکومت د رسمي دريځ د ترويج لپاره کار کوي. »
په پای کې د ويکيميډيا بنسټ د ويکيپېډيا په پارسي برخه کې د ويکيميډيا بنسټ د مخابراتو ستراتيژيست ګريګوري ورنم يو بيان خپور کړ او اعلان يې وکړ: "د دغو رسنيو په مقالو کې د حکومت د مداخلې تور د فارسي ويکيپېډيا او ويکيميډيا د کارکوونکو له خوا وڅېړل شو، خو دا تایید شوه، دا نه ده شوې".
په ایران کې د لاسرسي وضعیت
فارسی ویکیپیډیا د 2010 کال د اکتوبر په 11 نیمه شپه (د اکتوبر 3، 2010) په نیمه شپه کې د کمپیوټر د جرمونو قانون په حواله د څو سازمانونو څخه جوړه شوې کمیټې لخوا بنده شوې (فلټر شوې). د يادونې وړ ده، چې د ۲۰۰۹ کال په مې مياشت کې د فارسي ويکيپېډيا عکسونه هم فلټر شوي وو، چې څه موده وروسته يې هم لرې کړل شول. د یکشنبې په ورځ، د ۱۳۹۲ کال د غبرګولي ۵ مه، په ایران کې د ويکيپېډيا زياتره عکسونه بند (فلټر شوي) شول، خو لږ وروسته دغه فلټر لرې شو. د همدې ورځې په سهار، د فارسي ويکيپېډيا او نورو ويکيپېډيا ټول عکسونه بيا د ١٣٩٢ کال د غبرګولي تر ١٤مې نېټې پورې په ايران کې بند شول.
د 2013 کال د جولای په میاشت کې د یوې سروې له مخې، د 331,000 فارسي ژبې ویکیپیډیا مقالو څخه، 963 مقالې په ایران کې فلټر شوي. له دې جملې څخه ۴۰۳ مادې د سیاسي مسایلو په تړاو، ۱۸۹ مادې د جنسي او جنسي اړیکو په تړاو، ۱۳۶ مادې د دین په تړاو، ۹۳ د بشري حقونو په تړاو، ۵۹ د هنر په تړاو، ۵۱ د رسنیو او ژورنالیزم په اړه، ۱۹ علمي مقالې او مقالې شاملې دي. 13 متنوع مقالې شتون لري. له دې جملې څخه تر ټولو لویه برخه سیاسي مسلو ته ځانګړې شوې وه او تر ټولو پورته د " ۸۸ کال ټاکنو " او " شنه غورځنګ " ته ځانګړې شوې وه.
بهرنۍ لینک
وېشنيزه:پاړسي ژبه وېشنيزه:ويکيپېډيا وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
آيت
آيت (په عربي: آية) د لغوي مانا له مخې د نښې مانا لري. خو په اصطلاح کې د قرآن کريم تر ټولو وړوکي يوون ته ويل کېږي. او يا هم د قرآن کريم هغه عبارتونه او غونډلې چې د قرآن مجيد سورتونه جوړوي چې په هر سورت کې ځانته ځانگړی شمېر لري.
امير محمد افضل خان
امير محمد افضل خان ( ۱۸۱۱ - ۱۸۶۷ ) د امير دوست محمد مشر زوى وو. محمد افضل د خپل پلار له مړينې نه درې كاله وروسته د افغانستان واك له خپل ورور امير شېر علي خان نه ونيو. دده له مړينې نه وروسته امېر شېرعلي خان بېرته د افغانستان امير شو.
آيت
يو آيت کېدای شي يو څو توري، يو څو وييونو، له يوې يا څو غونډلو او يا هم له يوه بنده تر څو بندو پورې وي. ځينې مسلمانان په دې عقيده دي چې د هر آيت حد و اندازه د اسلام د پیغمبر له لوري معين شوی چې په لوستلو کې يې وقفه راځي.
امير محمد افضل خان
وېشنيزه:د افغانستان پاچايان وېشنيزه:افغانان
حکومت
محمد افضل خان د هژل پلار امير دوست محمد خان له مړینې ۳ کاله وروسته له خپل ورور امیر شیر علی خان څخه قدرت په لاس کې واخیست، نوموړی د یو کال سلطنت وروسته ومړ. د نومړی له مړینې وروسته حکومت امير محمد اعظم خان ته پاتې ش.
مصحف
وېشنيزه:قرآن وېشنيزه:اسلام
آری سیند
آاری سیند په الماني Aare Fluss) په سویس هیواد کې بهیدونکی سیند دی چې ۲۸۸ کیلومتره اوږدوالی لري. یاد سیند چې د راین سیند سره یو ځای کیږي په سویس هیواد کې ترټولو اوږد سیند دی.
اېريک اېريکسن لاره
اېريک اېريکسن لاره (په ناروېجي: Erik Eriksenstretet) يوه دره ده چې د سوالبرد په ټاپوډلې کي وجود لري، او همدغه دره پاچا کارلز سيمه د نورد اوستلانه څخه بېلوي. دا دره د ناروېجن بېړۍ کپتان، ځانګري سمندري ژوی ښکار کوونکئ (seal hunter) په نامه چي اېريک اېريکسن‌ نومېده ونومول سوه. د راپورونو پر اساس په ۱۸۵۳ کال د پاچا کارلز سيمې موندونکی هم اېريک اېريکسن وو، او شپږ کاله وروسته همدغه شخص د لومړي ځل لپاره و پاچا کارلز سيمې ته ورننوت.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
سکه
سکه د حقيقي په مانا دی همداراز هر هغه څه ته چې له يوې اصلي منشا يې مالومه وي هم وييل کېږي. د ساري په توگه سکه ورور، سکه خور، مطلب دا چې د يوې مور او پلار څخه. د سکه بډنوم (متضاد نوم) ته ناسکه وايي.
کندوز ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د کندوز ولسوالۍ
۳۶۹ (عدد)
۳۶۹ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۶۸ څخه  مخکي او د ۳۷۰ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۳۶۹:
په کلینډر کې
۳۶۹ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۳۶۹ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
پې.پې.اېس پښتو
پښتون ځواک ټولنه په انګرېزي (Pashtun Power Society) د پښتو ژبې بډاينې لپاره يوه خپلواکه ټولنه ده، چې په ۲۰۱۸ زيږېدز کال کې يې د کابل پوهنتون ګڼ شمېر زده کړيالانو له خوا فعاليت پيل کړ.
کړنلارې
پښتون ځواک ټولنې د پښتو ژبې بډاينې لپاره په پراخه کچه هڅې او عملي ګامونه پورته کړي، د نوموړي ټولنې غړو فعاليتونه د پښتو ژبې کتابونه، اپليکشنونه جوړول، پښتو ژبې ته عمومي ژباړې او نور... چوپړونه کوي.
سلوتورن ښار
سلوتهورن ښار په الماني Stadt Solothurn) د سویس هیواد د سولوتهورن ولایت مرکز دی.
رسمي انټرنټ پاڼه ↓
چک جمهوریت
د چېک جمهوريت (په چيکي:Česká republika)يو صنعتي هېواد دی چې په مرکزی اروپا کې پروت دی.
مساحت یی ۷۸۸۶۵ کېلومتره مربع دی او ۱۰۳۳۰۰۰۰ وگړی (نفوس) لری. پایتخت یی پراگ دی. د چک جمهوریت د اروپا د مشترکو هېوادو غړی دی. د چک جمهوریت په شمال کېله پولنډ سره، په سوېل کېله اتریش سره، په لویدیځ کېله آلمان سره او په ختیځ کېد سلواکيا له جمهوریت سره گډې پولې لری. پراگ، برنو( Brno )، اوستراوا( Ostrava )، اولوموڅ( Olomouc ) او پلزن( Plzeň ) تر ټولو لوی ښارونه دی. د لابې سیند تر ټولو اوږد سیند دی. د چک جمهوریت صنعتی هېواد دی مګر په دغه هېواد کشې عصری کرهنه هم شته.
جغرافیه
چک جمهوریت په منځنۍ اروپا کې په وچه کې حیسار هیواد دی. یاد هیواد په سیمه کې ښه او معتدله هوا لري.
تاریخ
د کلټ قبیلو په ۴۰۰ کال ق.م. کې په مرکزی اروپا کې یو دولت تاسیس کړ. هغه د کلټ قبیله د بویون ( په لاتین: بوهیم ) په نوم یادېږی. د دی لپاره د چېک دولت هم د بوهیما په نوم یادېږی. په پنځمه پیړی کې سلوانی قبیلې د آسیا څخه مرکزی اروپا ته راغللې او په بوهیما کې یی سلوانی دولت جوړ کړ. په ۷ پېړۍ کې په بوهیما کې لمړی قوی دولت تاسیس شو. هغه دولت په اوس وخت کې د سامو دولت په نوم یادېږی. په ۸۳۰ کال کې په بوهیما او موراوا کې یو لوی او قوی دولت تاسیس شو. دغه دولت په اوس وخت کې لوی موراویا په نوم یادېږی. دغه لوی دولت به ۹۰۷ کال کې په پوهیما او موراوا تقسیم شو. د لوی موراوا د تقسیمولو وروسته په بوهیما کې لمړی د چېک دولت د پږېمسل کورنۍ لخوا تاسیس شو.په ۱۰ پېړۍ کې د پږیمسل حکمرانانو موراوا او سلواکېا ونیول. په ۹۷۳ کال کې په بوهیمیا کې د اسقف مقر جوړ شو. په ۱۲۱۲ کال کې د چېک دولت په چېک پاچایۍ بدله شوه. په ۱۲۵۳ کال کې پښيميسل اوتاکار ۲  چېکی پاچا شو.پښيميسل اوتاکار ۲ د واده او توره په مرسته د چېک پاچایی پراخه وکړه او په دی ډول د چیک پاچایی د اروپا تر ټولو قدرتمن ( پیاوړی ) هېواد شو. مگر پاچا پښيميسل اوتاکار ۲ په ۱۲۷۸ کال کې په جگړه کې د اتریش د اردو لخوا ووژل شو. زوی یی واتسلاف دوهم په ۱۲۸۳ کال کې  چېکی پاچا شو. پاچا واتسلاف دوهم پر پولند برید وکړ او په ۱۳۰۰ کال کې د پولند پاچا شو. په ۱۳۰۱ کال کې زوی یی واتسلاف ۳ د اوهری ( هنگری ) پاچا شو او په ۱۳۰۶ کال کې واتسلاف ۳ د خپل پلار تر وفات وروسته د چېک پاچا شو. واتسلاف ۳ په ۱۳۰۶ کال کې په اولوموڅ کې وژل شو. د پاچا واتسلاف ۳ تر وفات وروسته د چېک پاچایی د لوگزامبورگ د حکمرانانو لاس ته ورغله. په ۱۳۴۴ کال کې په پراگ کې د لوی اسقف مقر تاسیس شو. په ۱۳۴۶ کال کې کارل څلورم د چېک پاچا شو. پاچا کارل څلورم د چېک تر ټولو مشهور پاچا وو. کارل ۴ په پراگ کې یو مشهور پوهنتون تاسیس کړ. په اوس وخت کې دغه پوهنتون د کارل پوهنتون  په نوم یادېږی او دغه پوهنتون په مرکزی اروپا کې تر ټولو زوړ پوهنتون دی. پاچا کارل ۴ په پراگ کې هم یو مشهور پل جوړ کړ. په اوس وخت کې دغه پل د کارل د پل په نوم يادېږی او د پراگ تر ټولو مشهور یادگار دی. د پاچا کارل د حکومت په وخت کې پراگ د چېک د پاچایی او د مقدس روم دامپراطوری  پایتخت شو. پاچا کارل څلورم دوه زامن لرل. د کارل ۴ تر وفات وروسته زوی یی واتسلاف څلورم چېکی پاچا شو او زوی یی زیکموند د هنگري پاچا شو. واتسلاف ۴ ډېر نالایق او عیاش پاچا وو. واتسلاف یوازې ښکاری کاوه او پېغلې یی خوښی وی. په دی وخت کې یو کشیش چې نوم یی یان هوس وو په پراگ کې په یوه کلیسا کې پر کاتولیکې روحانیونو انتقاد وکړ.یان هوس خلکو ته وویل چې کاتولیکې روحانیونه او چېکې اشرافیان د خدای د دستورونو په مطابق ژوند نکوی او دغه روحانون پر خلکو ظلمونه کوی. پاپ او روحانیونه یان هوس د مذهبی مشرانو ټولنې ته دعوت کړ. کله چې یان هوس ټولنې ته ورځی نو روحانیونو هغه ونیو. په ۱۴۱۵ کال کې یان هوس په اور کې ووژل شو. د یان هوس تر وفات وروسته د چېک په پاچایی کې لوی قیام پېل شو.په ۱۴۲۰ کال کې صلیبی اردو د چېک پاچایی ته ورسېده. مگر دغه اردو په پراگ کې د قیامکوونکې لخوا ماته وخوړله. په ۱۴۵۸ کال کې یرژی پودیبراد  چېکی پاچا شو. په ۱۴۷۱ کال کې پولندی پاچا د یرژی پودیبراد تر وفات وروسته چېکی پاچا شو. په ۱۴۷۵ کال کې لمړی چېکي چاپخانه جوړ شوه. په ۱۵۱۶ کال کې لودیک یاگېلون د چېک پاچا شو. پاچا لودویک یاگیلون په ۱۵۲۶ کال کې په جگړه کې د ترکې پوځ لخوا وژل شو. په ۱۵۷۳ کال کې د هابسبورگ امپراتور رودلف ۲  په پراگ کې خپل مقر جوړ کړ. په دی وخت کې پراگ د علم او ثقافت مرکز وو. په ۱۶۱۵ کال کې دیرش کلنه جگړه پېل شوه.
د چک سلواکیا جمهوریت
د چکوسلواکيا جمهوريت په ۱۹۱۸ کال کی تر لومړنۍ نړېواله جگړه وروسته د اتريش - مجارستان تر تقسیمولو وروسته جوړه شوه او لومړني ولسمشر یی توماش گاريک ماساريک وټاکل شو. په دی وخت کی په چيکوسلواکيا کی مرکزی حکومت جوړ شو او صنعتي او اقتصادي پراختيا هم پېل شوه. خو په ۱۹۲۹ کال کی د اقتصادي سوړبازاري (رکود) پېل شو او ډیرو خلکو بې کاری شول. په ۳۰ کالو کی د آلماتي ژبه ویوونکو سیمونه غوښتل چی د چکوسلواک څخه تقسیم کړي او د المان سره ټول کړي. چکوسلواکیا مجبور شو چی خپلو مرزونو پیاوړي وکړي. خو په ۱۹۳۸ کال کی بریټانيا، فرانسه، اټاليا او آلمان پر چکوسلواکیا باندي سیاسی فشار وچاول او چکوسلواکیا مجبور شو چی د دی هواد لویدیځی او شمالی سیمو المان ته ورکړي. خو تر څو مياشتو وروسته په ۱۹۳۹ کال کی سلواکیا د چکوسلواکیا څخه خپلواکی اعلان کړه او چېک هېواد د آلمان لخوا ونيول شو. په ۱۹۴۵ کال کی چیکوسلواکیا د روسي او امريکایی پوځونو لخوا آزادی شو. په ۱۹۴۸ کال کی کومنسټ گونډ سیاسی قدرت لاس ته ورغله او چیکوسلواکیا د شوروی بلوک سره یوځای شو. په ۱۹۶۰ کال کی سیاسی اصلاحات پېل شول.خو شوروي حکومت او ځيني چېکي کومنسټانو سیاسی اصلاحاتو ته په بده سترگه کتل او د دی لپاره په ۲۱ سپټامبر په ۱۹۶۸ کال کی شوروي، پولنډي آلماني، مجارستاني او بلغاري پوځونه چکوسلواکيا ته ورسېدل او چېکي عالي کومنسټان یی ونیو. په دی وخت کی ډیر خلگ مجبور شول چې د چکسلواکيا څخه کډه وکړي. په ۱۹۷۵ کال کی گوستاف هوساک چی د شوريانو پلوي وو د چکوسلواکيا ولسمشر په ټوکه وټاکل شو. په ۱۹۸۹ کال کی د کومنسټ سیاسی سیستم په چکوسلواکيا کی پای ته ورسېده او واتسلاف هاول د چکوسلواکيا ولسمشر په توکه وټاکل شو. په ۱. جنوري ۱۹۹۳ کی چکوسلواکيا د قومي او سیاسی سترونزونو په سبب په دوو آزاديو هوادونو تقسیم شو.
د چېک جمهوريت
د چېک جمهوريت په ۱۹۹۳ کال کی جوړه شوه. لمړني ولسمشر یی واتسلاف هاول شو. په ۱۹۹۹ کال کی چېک جمهوريت د ناټو عضو شو او په ۲۰۰۴ کال کی د اروپایی اتحاديه عضو هم شو. د سیاست سیستیم پارلماني دیموکراسي دی. د چېک پارلمان د خلکو لخوا انتخابېږی. پارلمان دوې ادارې لري. تر ملی ټول ټاکنو وروسته حکومت د بریالی شوی گونډ له خوا ټاکل کېږی.د چېک جمهوریت یو ولسمشر لری چې د ۲۰۱۲ کال څخه د خلکو لخوا ټاکل کېږی.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:چېک جمهوريت  وېشنيزه:د اروپا هېوادونه وېشنيزه:د اروپايي اتحاديې غړي هېوادونه
موسی خان
موسی خان د پاکستان هزاره سياستوال او د پاکستان د پوځ مشر څلورم قوماندان و.
بهرنۍ تړن
وېشنيزه:هزاره گان
سرنوشت ورځپاڼه
سرنوشت ورځپاڼه دا ورځپانه د کابل له فعالو ورځپاڼو څخه ده، چې د حميد ناصري له خوا په ١٣٨٩ لمريز کال تاسيس شوې. ددې ورځپاڼې ټوکشمېر ٢٠٠٠ دى، چې په کابل کې وېشل کېږي، پنځه کارکوونکي لري او مالي لګښت يې د سوداګريزو اعلاناتو څخه په لاس راځي.
باور ورځپاڼه
باور باور ورځپاڼه د کابل له فعالو ورځپاڼو څخه يوه ده، چې د صحاف صافي له خوا په ١٣٩٠ لمريز کال تاسيس شوې او د ١٢٠٠ ټوکشمېر په درلودلو سره په کابل ولايت کې وېشل کېږي. باور ورځپاڼه د سوداګریزو اعلانونو له لارې تمويلېږي او ٦ کارکوونکي لري.
اتموسفیر
اتموسفیر (atmosphere) (د لرغونې یوناني کلیمې له ἀτμός (atmós) 'بړاس، بخار'، او σφαῖρα (sphaîra) 'کره یا ګرد چاپېره محیط' نه اخیستل شوی) د ګاز یو پوړ یا قشر یا د ګازونو قشرونه دي چې یوه سیاره یا کُره پرې پوښل شوې وي او د سیارې د جاذبې قوې په واسطه په فضا کې ساتل کېږي. یوه سیاره هغه مهال اتموسفیر ساتي، کله یې چې جاذبه ډېره وي او د اتموسفیر د تودوخې ( حرارت) درجه ټیټه وي. د ستورو اتموسفیر د یوه ستوري هغه بهرنۍ سیمه ده، چې له مکدر یا غیرشفاف فوټوسفیر نه پورته قشرونه په کې شاملېږي. د ټیټې تودوخې لرونکي ستوري بیا ممکن بهرني اتموسفیرونه ولري، چې له مرکبو مالیکولونو نه جوړ وي.
د ځمکې اتموسفیر له نایتروجن (۷۸٪)، اکسیجن (۲۱٪)، ارګون (۰.۹٪)، کاربن ډای اکسایډ (۰.۰۴٪) او نورو کم پیدا ګازونو (trace gases) نه جوړ دی. ډېری ژوندي موجودات د تنفس لپاره له اکسیجن نه ګټه اخلي؛ برېښنا یا رعد و برق او باکتریا د امونیا تولید لپاره، چې د نیوکلیوټایډونو او امینو اسیدونو په جوړولو کې کارېږي، د نایتروجن فکسیشن یا تثبیت ترسره کوي، نباتات، اوبړۍ او سیانوباکتریا بیا د فوتوسنتز لپاره کاربن ډای اکسایډ کاروي. د اتموسفیر پوړیز یا قشري ترکیب د لمر د نور او وړانګو، د ماوراء بنفش (ultraviolet) وړانګو، لمریز باد او کیهاني وړانګو (cosmic rays) زیان رسوونکې اغېزې راکموي ،ترڅو ژوندي موجودات له ژنیتیکي زیان نه خوندي کړي. د ځمکې د اتموسفیر اوسنی جوړښت د ژوندیو موجوداتو له لوري د پلیواتوموسفیر (paleoatmosphere) د ملیاردونو کلونو بایوکیمیايي (biochemical) تغییر او ترمیم محصول دی.
تاریخچه
په ټولیزه توګه داسې انګېرل کېږي چې، شاوخوا پنځه ملیارده کاله وړاندې ځمکه د مریخ په اندازه له یوې سیارې سره ټکر شوې وه. بیا شاوخوا ۴.۶ ملیارده کاله دمخه، په دې سیاره کې تقریباً هېڅ اتموسفیر نه موندل کېده او د ذوب شوې لاوې (molten lava) د ډبرې په وسیله پوښل شوې وه. کله چې سیاره سړه شوه، اتموسفیر یې له آتش فشانونو نه د هغو ګازونو د راوتلو په پایله کې جوړ شو، چې تر ډېره کاربن ډای اکسایډ په کې شامل و. نیم ملیارد کاله وړاندې، د ځمکې سطحه هغه وخت سړه شوه، کله چې اتموسفیر له بډایه اکسیجن سره ټینګ او پوړ پوړ شو، ترڅو د ژوند د تکامل لپاره د سطحې پر مخ اوبه راټولې شي.
تر نن ورځې پورې، له ځمکې هاخوا ډېری سیارې له بډایه فشار سره د بهرنۍ فضا اتموسفیرونو بهرنۍ طبقه لري. د ځمکې اتموسفیر د اقلیم د بدلون د اغېزو په نشتوالي کې د ورځې او شپې په اعتدال سره هره ورځ له ۱۲ ساعتونو نه ډېر د لمر وړانګې منعکسوي.
دا چې د ۲۰۲۰ ز کال په پیل کې، د (TOI 700 d) په نوم له لمریز نظام دباندې سیاره (exoplanet) کشف شوه، د ځمکې په څېر د یوې داسې سیارې امکان چې پر خپل اتموسفیر سره د ساتلو وړ وي، شته دی.
جوړښټ(ترکیب)
د اتموسفیر لومړنی ګازي جوړښت د کیمیايي او د هغې سیمه ییزې شمسي نیبولا د تودوخې له مخې مشخصېږي، چې یوه سیاره ترې جوړېږي او وروسته بیا د اتموسفیر له دننه نه د ځینو ګازونو له آزادېدو سره تشخیصېږي. د سیارو اصلي اتموسفیر د ګازو له یوه څرخيدونکي ډیسک نه سرچینه اخیستې، چې پر خپل ځان سقوط کوي او لوېږي او بیا د ګاز او مادې د داسې کړیو پر یوه لړۍ وېشل کېږي، چې وروسته تراکم کوي او د لمریز نظام سیارې جوړوي. د زهرې او ​​مریخ سیارې اتموسفیرونه په ټولیزه توګه له کاربن ډای اکسایډ او نایتروجن، ارګون او اکسیجن نه جوړ شوي دي.
د ځمکې د اتموسفیر جوړښت، د ژوند د جانبي محصولاتو په وسیله، چې په کې شته دي، ټاکل کېږي. د ځمکې د اتموسفیر وچه هوا (د ګازونو مخلوط) له ۷۸.۰۸٪ نایتروجن، ۲۰.۹۵٪ اکسیجن، ۰.۹۳٪ ارګون، ۰.۰۴٪ کاربن ډای اکسایډ او د هایدروجن، هیلیم او نورو "نجیبه" ګازونو نښې (د حجم له مخې) لري، مګر په عمومي ډول د اوبو د بخارونو یو متغیر مقدار هم په کې شته دی، چې په منځني ډول د سمندر په سطحه کې شاوخوا ۱٪ دی.
د لمریز نظام د غټو سیارو: مشتري، زحل، اورانس او ​​نیپتون د تودوخې ټیټه درجه او لوړه جاذبه دوی ته دا شونتیا وربښي چې، د ټیټ مالیکولي حجم لرونکي ګازونه وساتي. دا سیارې د هایدروجن او هیلیم اتموسفیرونه لري، چې په کمه اندازه پېچلي ترکیبات هم لري.
د بهرنیو سیارو دوې سپوږمکۍ هم د پام ‌وړ اتموسفیرونه لري. تیتان د زحل سپوږمۍ او ټریټون د نیپتون سپوږمۍ ده، چې په ټولیزه توګه د نایتروجن اتموسفیرونه لري. پلوتو سیاره هم، کله چې د خپل مدار په برخه کې لمر ته نږدې وي، د ټریټون د اتومسفیر په څېر د نایتروجن او میتان یو اتموسفیر لري، مګر دا ګازونه کله چې له لمر نه لرې وي، کنګل کېږي.
په شمسي نظام کې نور ستوري  بیا خورا نازک اتموسفیرونه لري او د تعادل په حالت کې نه دي، چې په کې د ځمکې د سپوږمۍ (سوډیم ګاز)، عطارد (سوډیم ګاز)، اروپا سپوږمۍ (اکسیجن)، آیو سپوږمۍ (سلفر) او اینسلادس سپوږمۍ (د اوبو بړاس) شامل دي.
له شمسي نظام دباندې لومړۍ سیاره (exoplanet) چې د اتموسفیر جوړښت یې مشخص دی، (HD 209458b) ده، کوم چې د ګازو یو لوی هیکل دی او په پیګاسس فلکي بڼه کې د یوه ستوري شاوخوا مدار لري. د اتموسفیر تودوخه یې تر ۱۰۰۰ کالوین تودوخې زیاته ده او په ثابت ډول فضا ته پورته کېږي. هایډروجن، اکسیجن، کاربن او سلفر د دغې سیارې په متورمه فضا کې کشف شوي دي.
جوړښت
د ځمکې اتموسفیر له طبقو ( قشرونو) نه په مختلفو ځانګړنو سره جوړ دی،لکه: ځانګړی ګازي جوړښت، تودوخه او فشار. د اتموسفیر تر ټولو ټیټ پوړ تراپوسفیر دی چې د سیارې له سطحې نه د سټراټوسفیر تر بېخ پورې غځیږي. تراپوسفیر د اتموسفیر ۷۵ سلنه برخه جوړوي او د اتموسفیر هغه قشر دی، چې په کې هوا شته ده. د تراپوسفیر لوړوالی په استوا کې تر ۱۷ کیلومتره او په قطبونو کې تر ۷ کیلومتره پورې توپیر لري. ستراټوسفیر بیا د تراپوسفیر له پورتنۍ برخې نه د میسوسفیر تر ښکتنې برخې یا بېخ پورې غځېدلی او د اوزون طبقه لري چې له ۱۵ کیلومترو نه تر ۳۵ کیلومترو پورې لوړوالی لري. دا د اتموسفیر هغه قشر یا طبقه ده چې د ماوراء بنفش (ultraviolet) وړانګو ډېره هغه برخه جذبوي چې، ځمکه یې له لمر نه ترلاسه کوي. میسوسفیر، بیا له ۵۰ کیلومترو نه تر ۸۵ کیلومترو پورې رسېږي او هغه طبقه ده چې ډېری اسماني کاڼي (meteors) سطحې ته تر رسېدو دمخه په کې سوځول کېږي. ترموسفير بیا له ۸۵ کیلومتره لوړوالي نه، د اګزوسفیر تر بېخ ۶۹۰ کیلومتره پورې غځېدلی، چې یونوسفیر هم په کې شامل دی، چېرې چې لمریزې وړانګې اتموسفیر ته یو نیزه کېږي. د یونوسفیر کثافت یا تراکم، د ورځې پر مهال د سیارې له سطحې نه په لنډو واټنونو کې ډېر وي او د شپې پر مهال د یونوسفیر له لوړېدو سره کمېږي او په دې توګه د راډیو فریکونسۍ پراخې لړۍ ته دا شونتیا وربښي چې، ډېر واټن ووهي. پر دې سربېره، په ترموسفير کې د کرمان کرښه (Kármán line) په ۱۰۰ کیلومترۍ کې موقعیت لري، چې د بهرنۍ فضا او د ځمکې د اتموسفیر ترمنځ پوله جوړوي. اګزوسفیر له سطحې نه له ۶۹۰ تر ۱۰۰۰ کیلومترو پورې برخه کې پیلېږي او تر شاوخوا ۱۰۰۰۰ کیلومتره پورې غځېږي، چېرې چې د ځمکې له مګنېتوسفیر یا مقناطیسي فضا سره تعامل کوي.
صحاف صافي
صحاف صافی یوه علمي او سیاسي څیره ده او همدارنګه په کابل کې د خپریدنکې باور باور ورځپاڼې څښتن دی.
امير دوست محمد خان
امیر دوست محمد خان بارکزی، چې لقب یې امیر کبیر دی او د بارکزیو د کورنۍ بنسټ اېښودونکی دی. دوست محمد خان د افغان او انګلیس د لومړۍ جګړې په لړ کې نومیالی واکمن و. د درانۍ کورنۍ له زوال سره په ۱۸۲۶ز کال کې د افغانستان امیر شو. نوموړی د بارکزیو پښتنو د مشر پاینده خان ۱۱م زوی، چې په ۱۷۹۹ز کال کې د زمان شاه دراني له خوا ووژل شو.
د هغه د واکمنۍ په پیل کې، افغانانو د پېښور په تنګي کې خپله نظامي کلا د ۱۸۲۳ز کال په مارچ کې په نوشهره جګړه کې د رنجیت سینګ خلسا پوځ ته وسپارله. په جګړه کې د افغان ځواکونو مشري د دوست محمد خان ناسکه ورور عظیم خان کوله. د خپلې واکمنۍ په پای کې یې د کندهار او هرات سلطنتونه له کابل سره یو ځای کړل. دوست څه باندې ۳۶ کاله حکومت وکړ او دغه دوره یوه پېړۍ وروسته یوازې د ظاهرشاه له خوا له منځه لاړه.
مخینه او واک ته رسېدل
د دوست محمد خان مشر ورور او د بارکزیو مشر فتح خان په ۱۸۰۰ز کال کې د افغانستان د حاکمیت لپاره د محمود شاه دراني په هسکولو او په ۱۸۰۹ز کال یې په دویم ځلي واکمنۍ کې مهمه ونډه لرله. دوست محمد خان د اټک په جګړه کې له خپل مشر ورور او د هغه مهال لومړي وزیر فتح خان سره د سیکانو پر وړاندې ملګرتیا کوله. محمود شاه په ۱۸۱۸ز کال کې فتح خان وواژه او د خپلې کورنۍ لپاره یې دښمني رامنځته کړه. له یوې خونړۍ جګړې وروسته محمود شاه خپله ټوله شتمني له هراته پرته له لاسه ورکړه او پاتې واکمني یې د فتح خان د وروڼو ترمنځ ووېشل شوه. دوست محمد خان ته غزني ورسېد او په ۱۸۲۶ز کال کې یې د افغانستان بډای ولایت کابل هم ونیو. د هغه د واکمنۍ پرمهال د حکومت عاید شاوخوا ۵۰۰۰۰۰ روپۍ او په ۱۸۳۰ز کال کې ۲.۵ میلیونه روپیو ته لوړ شو.
دوست محمد خان د خپلې واکمنۍ له پیلېدو وروسته د پنجاب له سیک واکمن رنجیت سینګ سره په شخړو کې ښکېل و، چې سدوزی شهزاده شاه شجاع درانی یې د وسیلې په ډول کاراوه. په ۱۸۳۴ز کال کې شاه شجاع د خپلې واکمنۍ د بېرته ترلاسه کولو لپاره وروستۍ هڅه وکړه، خو د دوست محمد خان له خوا په کندهار کې له ماتې سره مخامخ شو، په ورته وخت کې رنجیت سینګ له فرصته ګټه پورته کړه او پېښور یې ملحق کړ. دوست محمد خان په ۱۸۳۷ز کال کې خپل زوی اکبرخان د جمرود جګړې ته د سیکانو د ماتولو لپاره واستاوه، خو د جمرود کلا په بیا نیولو کې له ناکامۍ سره مخامخ شو، چې افغان امیر یې  سخت اندېښمن کړ.
له سیکانو سره جګړه
دوست محمد خان، د بارکزیو تر ټولو ځوان او پیاوړی ورور او د درانیو د کورنۍ ځایناستی و، چې په ۱۸۲۵ز کال کې د کابل امیر شو، تر خیبره یې پرمختګ وکړ او د پېښور د بېرته نیولو ګواښ یې وکړ. په ۱۸۳۶ز کال کې سیک جنرال هري سینګ نلوا، چې له شهزاده نو نهال سره یې د پولې ساتنه کوله، د کلاګانو یو ځنځیر جوړ کړ، یوه یې په جمرود کې د خیبر له پاسه په ختیځه برخه کې د دې کلا د ساتنې لپاره جوړه کړې وه. دوست محمد د علي جومات په بر سر کې هم کلا جوړه کړه. د ۱۸۳۷ز کال په لومړیو کې شهزاده نو نهال سنګ لاهور ته د واده لپاره ستون شو او مهاراجه او درباریان د واده په تیاریو بوخت شول.
دوست محمد خان ۲۵۰۰۰ ځواکمن پوځ جمرود ته ولېږه، چې زیاتره یې ځایي خلک وو او په ۱۸ درنو ټوپکو سمبال وو. هلته د سیکانو په چاوڼۍ کې یوازې ۶۰۰ کسان او څو سپکې توپخانې وې. افغانانو کلا محاصره کړه او اوبه یې پرې قطع کړې. یوه ډله د شبقدر د سیکانو کلا ته واستول شوه، چې له هغه لوري نه د هر ډول مرستې مخه ونیسي. د جمرود د چاوڼۍ قوماندان مهان سینګ میرپوري د څلورو ورځو لپاره یرغلګر په بند کې ساتلي وو، ده په پېښور کې د مرستې لپاره هري سینګ نالوا ته یوه ناهیلې غوښتنه ولېږله. نالوا د ناروغۍ له بستره پاڅېد او جمرود ته په بېړه ورغی.