طبي_بوټي
مونږ پوهېږو چې ټول ژوندي مو جودات (ژوي او بوټي له مالېکولونو څخه جوړ شوي دي چې حجره (cell) د هغو د جوړښت بنسټيزه خښته او اساسي واحد دی ډېر شمېر حياتي فعاليتونه په هجرو کې تر سره کيږي  ماليکولونه هجره په فعاليت کې اساسي رول لري- ماليکولونه په خپل ذات کې اټومی جوړښتونه دي. چې پدي لړ کې طبي بوټي هم ماليکولي جوړښت او ماليکولي فعال تاثير لري. د بېلا بېلو بوټو د کيمياوي تجز يې په پايله کې ښکاره شوه چې دا نباتات د بېلا بېلو غير فلزي ضروري او ګټورو عناصرو لکه  O, H, N, S, P او C ضروري فلزي عناصر لکه cu, zn, Na, cl, Si, B, Mnاو mo شته، لنډه دا چې هيڅ داسې يو ضروري او ګټور عنصر نشته چې په طبي بوټو کې نشته  له دې پرته د مرکباتومهم ډولونه او ګروپونه لکه الکول، الديهايدونه کيتونونه ، عضوي تېزابونه او دامين ګروپ مرکبات هم طبي بوټو کې شته سره له دې چې الديهايدونه او کېتونونه له الکولو څخه تر لاسه کيداى شي خو په واقعيت کې بايد د يو بيلې برخې په توګه وپيژندل شي. د بېلګې په توګه د کېتونونو يوځانګړي ګروپ او الدېهايدونه Curbany(c=o) څخه عبارت دې د طبي بوټو عضوي تېزابونه د کاربوکسيل ګروپ (COOH) په واسطه مشخص کېږي او کاربوکسيل ګروپ د Oxidation د عمليې په واسطه مېنځ ته راځي امينونه چې د     (-NH2) د امين ګروپ په لرلو سره د پېژندلو وړ دي القلي خواس  يو شمېر ډېر ضروري او حياتي ويټامينونه لکه B, A ويټامينونه Cاو K زمونږ د بدن په نورمال فعاليت کې ټاکونکى رول لري  چې طبي بوټي دا ډول ويټامينونه لري نور يو شمير طبي بوټي د خپل فزيکي خاصيت او ډول له مخې ارزښت لري. يو شمېر نور طبي بوټي د هغه دنګ يا نورو موادو له مخې چې لري يې اهميت لري .طبي بوټي يا يو کلن ,Annual, او يا څوکلن ,Pernual, وي يو کلن طبي بوټي د خپلي ودې په هماغه لومړي کال کې ګل نېسي. او ميوه يا تخمونه يې پخېږي او ټوله نمو يې بشپړ او په سړو سيمو کې پاي ته رسېږي خو يو شمېر نور په لومړي کال خپله بدنې نمو بشپړوي  مګر تخم يا مېوه نکوي. په دوهم کال ګل کوي او مېوه يې پخېږي. طبي بوټي ځينې يې واښه ډوله دي چې يا يې له رېښو يا يې له پاڼو يا يې هم له ډنډر او يا له تخم څخه استفاده کېږي  ځېنې د ميؤو ونې هم د طبي ميؤو حيثيت لري  لکه ليمو، مڼي، بهی او نور  مېوه د پاخه شوي Overy څخه عبارت دې  چې استفادې لاندې نيول کېږي  اکثره طبي بوټي واښه ډوله نباتات دي  چې په دښتو غرونو او کروندو کې راشنه کېږي يو کلن يا دوه کلن وي  د هغو طبي بوټو تخم چې د استفادې وړنه وي  يا اصلاً تخم او مېوه نلري د هغو پاڼې، ډنډر يا رېښې طبي ارزښت لري- په دې توګه ويلای شو چې يو طبي بوټى د خپلي ريښې يا پاڼې او ډنډر له پلوه مونږ ته د مطالعې وړدې چې مونږ دلته بېلا بيل طبي بوټي له روغتيايې ځانګړنو سره معرفي کوو. دا بوټي د نړۍ په ډېرو زياتو برخو کې موندل کېږي او په خپل سر کروندو او ويالو تر غاړو، پولو او پټيو کې شين کېږي د هغه خاص اهميت له مخې چې لري يې په ځېنو هيوادونو لکه فرانسه، المان او سويس کې په مزروعي ډول کروندو کې هم کرل کېږي دا ځکه چې په خپل سر شنه کېدونکي بوټي يې د طبي اړتياؤ لپاره کفايت نکوي نن ورځ يې په کروندو کې تخم کرل کيږي او محصولات يې را ټوليږي. شمکۍ (Cichorium intybusligule florae) يو کلن بوټې دی چې ريښې يې تر ۲-۵ سانتي مترو پورې قطر لري او په اوږدوالي تر ۲۳ سانتي متر په ځمکه کې وده کوي چې همدا يې يوه مهمه طبي برخه ده د دغه بوټي ډنډر د ځمکي پرمخ په نيغ ډول وره کوي شين رنګ لري د هغه شا او خوا کوچني شنه فرعي ښاخونه را ښکاره او وده کوي چې نسبتاً کوچنۍ کوچنۍ پاڼې لري. د دوه پيزه فصل په پاي کښې، يعنی د اوړي په پاي کښې د کوچنيو ګلانو غنچه Capitulerتشکيل او تخمونه يې پخيږي همدا تخمو په ځمکه کې تويږي او بل کال کې بيا په طبعي ډولراشنه کيږي د دغه نبات ریښې سپينې يا هم زيړ رنګ ته ورته سپین رنګ لري ځېنې وخت نصواري ډوله هم ښکاري رېښې يې کږې وږې او زيږې وي کله چې ماتې شي تک سپين تازه او روښانه رنګ لريی چې يو ډول مخصوص تريخ بوي ورڅخه پورته کيږي  زمونږ هيواد کې معمولاً په پسرلې د غنمو، شفتلو او نورو سبو په کروندو کې راشنه کيږي په ځينو سيمو کې يې چاربيخ ځيني سيمو کې يې شمکۍ بولي  په مني کې سې وده بشپړسږي  د دوا تر لاسه کولو لپاره دا ټوليږي او په سيوري کې يې د وچولو لپاره اچوي وروسته تر وچيدو ډېر لږ فيصدي اوبه لري خو د نورو موادو فيصدي يې لوړه وي چې ۱ جدول کې ښودل شوي دي. په عصري طبابت کې يې له رېښو څخه په خاصو طريقو تر خه مواداستحصال او ترلاسه کيږي چې همدا مواد فارمکو ډينامکو اغېزو لروني دي دغه ترخه مواد وروسته دهايدروليز د عمليې څخه قلوي او د Dehydrolise د عمليې وروسته ورڅخه اسيد ترلاسه کيږي. شمکۍ سلګونو کلونو راهيسي په عنعنوي يا عاميانه طبابت کې استعمالېږي چې د صفر او د ځيګر په نا روغيو د ملاريا تبه او نوروناروغيو کې کارول کيږي موثر کيمياوي مواد يې اکثراً په رېښو کې او ډېره کمه اندازه په پاڼو کې موجود دي خو زمونږ خلک يې يواځې له رېښو څخه استفاده کوي د اوړي په وخت کې د تبې او نورو ناروغيو په صورت کې له کروندو څخه يو يا دوه بوټي راشکوي تازه رېښې يې په چاقو ټوټه کوي او د اوبو په يو جام کې يې تر سبا پورې اچوي سبا سهار د وخته يې اوبه څښي چې ډېر تريخ خوند لري نيم ساعت وروسته تر هغه د سهار ناشته کوي امّا دوا جوړولو په صفت کې يې له پاڼو څخه هم استفاده کېږي چې پر بل مخ باندي جدول کې يې تشريح شوي دي