تايرايډ_غده
سريزه هره غده ديوې اويادزيات شمېرحجراتوڅخه جوړه شويده چې دبدن لپاره اړين موادترشح کوي ،ځينې غدې خپل افرازي موادديونل په وسيله بيرون اوباسې لکه دلاړوغدې ،دخولوغدې اوداسې نورچې داډول غدوات دExocrine glandsپه نوم يادېږي. بله ډله هغه غدوات دي چې خپل افرازې موادبغېردکوم نل څخه نيغ په نيغه وينې يالمف ته تويوي لکه تايرايد،پاراتايرايد،ادرينال ،نخاميه اوداسې نورچې داډول غدوات دEndocrine glandsپه نوم يادېږي. ځينې داسې غدې هم شته چې دواړه دندې ترسره کوي لکه دپانقراس اوګونادونوغدې چې داډول غدوات دMixed glandsپه نوم يادېږي. دداخلې غدوافرازې مواددهورمون په نوم يادېږي چې تحريک کونکي اويامنع کونکي اغېزې لري. دهورمون اصطلاح دلومړي ځل لپاره دSecretin hormoneلپاره استعمال شوه کوم چې داثناعشرڅخه ترشح کېږي ،هورمونونه کيمياوي مواددي چې دSterole،امينواسيدونواوياهم دپروټين څخه جوړشويدي. زمونږ دبدن ټول فعاليتونه دعصبي سيستم اوداخلي غدوترشحاتو پورې اړه لري يعنې همدادوه سيستمونه دي چې دانسان دبدن ارادي ،غير ارادي ،دبدن داخلي فعاليتونه اوخارجي عواملو په وړاندې عکس العملونه تنظيموي. په عمومي توګه هورمونونه په بدن کې درې ډوله فعاليتونه ترسره کوي. ١_ميتابوليک فعاليتونه لکه انسولين چې په بدن کې دشکروميتابولېزم کنترولوي. ٢_دذهني انکشاف فعاليتونه لکه دتايرايد غدې دغيرنارمل فعاليت له کبله ذهني وده وروسته پاتې کېږي اوناتواني اوکسالت رامنځ ته کېږي. ٣_مورفوجنيتيک فعاليتونه لکه تايروکسين اودنخامې دودې هورمونونه دبدن په وده اوانکشاف اغېزه لري. دداخلي غدواتو ترشحات ددوه ډوله عواملو پواسطه کنترولېږي. ١_عصبي عوامل لکه دادرينال غدې مېډولا برخه چې دسمپاتيک اعصابو په ذريعه تعصيب کيږي کوم چې د Apinephrin ترشحات کنترولوي. ٢_کيمياوي عوامل لکه په وينه کې دګلوکوزدزياتوالي له امله دپانقراس څخه انسولين ترشح کېږي اوياپه اثناعشرکې دتېزابواوشحمي موادودموجوديت له کبله سکرېتين ترشح کېږي. دداخلي غدواتوله جملې څخه دتايرايدغده چې زماد ليکنې عمده موضوع ده يوه مهمه غده ده چې دوه مهم هورمونونه (تيروکسين او تراى ايودو تيرونين ) افرازوي. کله چې دتايرايدغدې فعاليت زيات شې Hyper thyrodismواقع کيږي چې له امله يې په بدن  کې دخوراکي موادو اکسديشن لوړ ځي اودبدن دتودوخې درجه زياتيږي ، دزړه حرکات چټک اودوينې فشار لوړيږي دارنګه دخولو ترشحات هم زياتيږي ، کله چې دبدن توليد شوې تودوخه کمه شي شخص عصباني اوپه ځينو حالاتو کې يې سترګې برندې په نظرراځي. اوکله چې دتايرايد فعاليت کم شي Hypothyrodismواقع کيږي چې په نتيجه کې دميتابوليزم درجه ښکته راځي. که چيرې دايودين اندازه په خوراکي توکو کې لږ شي دتايرايد غده دخپل نارمل حالت څخه لوييږي چې داحالت دجاغور په نوم ياديږي. څرنګه چې زمونږ دګران هېواد افغانستان دننګرهار اوکنړ په ځينو سيمو او خوراکي توکوکې په پوره اندازه ايوډين وجود نه لري نو له دې کبله ددې ولايتونو په ځينو خلکو کې لوى جاغور لرونکې تايرايد غدې(Endomic goiter) په نظر راځي کوم چې دمختلفو اختلالاتو او ظاهري ښکلاته دزيان سبب کيږي نو په همدې اساس ماهم لازمه وګڼله چې دتايرايد غده اودهغې ناروغۍ تر سرليک لاندې داليکنه ترتيب کړم ترڅو ديوې خوا دلوستونکو دګتې وړ وګرځي اودبلې خوا څخه زما دليکوالۍفن دپياوړتيا سبب شي. بايد يادونه وکړم چې کيداى شي تايرايد غده اودهغې ناروغۍ لازياتې روښانتيا ته اړتياولري خو ما دخپلې وسې او پوهي په اندازه زياروايستلوترڅودغه لږمعلومات ستاسوسره شريک کړم هيله ده چې ستاسو دپام وړوګرځي. تايرايدغده(Thyroid gland) دتايرايد غده دEndocrineغدواتو له ډلي څخه يوه مهمه غده ده ‌چي لرونکي ددوه برخو(ښي اوچپ)ده چي دادواړه برخي ديوي تنگي ساحې پواسطه چې Isthmusبلل کېږي نښتې دي ،دغدي له Isthmus برخې څخه يوه بله منځنۍ برخه پورته خواته امتدادپيداکوي چې Pyramidal lobeورته وايي. دتايرايدغده دغاړې په مخ اواړخونوکې C5-T1))شمزيو پورې اوياپه بل عبارت دتايرايدعضروف له منځنۍ برخې نه دتراخياترڅلورمې ياپنځمې کړ‌ۍ پورې امتدادلريو دتايرايدغدي هورمونونه دميتابوليزم په انتظام،دوجوداودماغ په نشونمااودکلسيم په ميتابوليزم کې رول لري. دتايرايدغدي دهرې برخې اندازه تقريباً5cm×2∙5cm×2∙5cmاودIsthmusدبرخې اندازه يې 1∙2cm×1∙2cmده ،په منځنې ډول نوموړې غده تقريباً25grوزن لري .په هرصورت دتايرايدغده په نر انوکې دښځوپه نسبت وړه ده .اودنوموړې غدې اندازه دPregnancy(اميدوارۍ) اوLactation(شيدې ورکولو) وختونوکې دوجوداړتيا په اساس زياتېږي.