مدني_مسؤليت_او_د_هغې_ډولونه
لومړی مبحث: د مسئوليت تعريف
په دې مبحث کې هڅه شوې ده چې د مسئوليت  لغوي او اصطلاحي تعريفونه ذکر کړو: لومړی جز: د مسئوليت  لغوي تعريف مسئوليت په څو معناو استعمال شوی دی چې ځينې يې په لاندې ډول تر بحث لاندې نيسو: لومړی - مسئوليت په معنی د يو حالت يا حقيقت چې واک لرل دي چې له يو چا سره کار وکړي يا په يو چا باندې واک ولري. لکه چې يو رښتينی رهبر د خپلې ډلې مسئوليت  اخلي او هغوی سره د اهدافو په ترلاسه کولو کې مرسته کوي[1]. دوهم - د حساب ورکوونې او ملامتيا په معنی. لکه چې وائي: ( يوې ډلې د وژنو د يوې لړۍ مسئوليت  په غاړه واخېست ). درېم - مسئوليت  د مکلفيت په معنی. لکه چې وائي افراد مسئوليت  لري چې په خپلو کړنو واک ولري. په اسلامي فقه کې د مسئوليت څخه تعبير په اهليیت سره کوو نو د اهليت داسې تعريف کوو چې : اهليت په لغت کې د وړتيا او د يو کار لپاره د پوره کېدو په معنى دى، عرب وايي: ((فلان اهل للرئاسة)) پلانى د رياست او مشرۍ لپاره وړ او اهل دی او (( فلان اهــــــل للعظائم )) پلانى د لويو لويو کارونو لپاره اهل او وړ دى.([2]) دويم جز: د مسئوليت  اصطلاحي تعريف د مسؤوليت کلمه يوه ډيره مأنوسه، عامه او مروجه اصطلاح ده چې په عادي او ورځني ژوند کې ډيره اورېدل کېږي او کارول کېږي. مګر د دې کلمې د مأنوسيت او د کارولو د ډېروالي سره سره، د حقوقو له نظره دې اصطلاح ته يو کامل او جامع تعريف ورکول ډير ستونزمن او سخت کار دی. البته د دې اصطلاح د تعريف په برخه کې ځکه اساسي ستونزې رابرسېره کيږي چې د هغې مفاهيم يوازې د حقوقو علم پورې اړه نلري بلکې له نورو بېلابېلو مباحثو او علومو لکه فلسفه، بيولوژي، سايکولوژي، اخلاق او داسې نورو سره هم اړيکه پيداکوي. حضرت محمد صلی الله عليه وسلم د مسئوليت  په اړه داسې وائي: (عَنْ عَائِشَةَ ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثٍ : عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ ، وَعَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ ، وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يُفِيقَ " .)[3] ژباړه: يعنې له درې کسانو څخه قلم پورته شوی دی له ويده نه چې تر څو وېښ شوی نه وي، له ماشوم نه چې تر څو بالغ شوی نه وي او له ليوني نه تر څو چې عاقل شوی نه وي. د دې اصطلاح اړيکه له فلسفې سره د ازادې ارادې او ډيټرمنيزم (Determinism) د ستونزې په برخه کې چې د متعاقدينو او يا مجرمينو د مسؤوليت په ټاکنې او تثبيت کې ډير اثر لري، تر سترګو کېږي.‍ همدارنګه د دې اصطلاح مفهوم، د خلکو د عمر له موضوع سره د علاقي له مخې له بيولوژي سره، يا د هغوی د عقلي او دماغي قواو د څرنګوالي په موخه له سيکولوژي او يا د هغوي د اخلاقي تقصير په سبب د اخلاقو له علم سره اړيکه لري. د موضوع د دې پيچلتيا په پام کې نيولو سره ځينې پوهان لکه کيوس د يوروف (Gusdrof) عقيده لري چې د مسؤوليت اصطلاح د يوې ډيرې پوښل شوې او پيچلي مانا درلودونکي ده. په حقيقت کې د همدې ستونزو له مخې د حقوقو ډيری پوهان، د مسؤوليت د اصطلاح له تعريف کولو څخه کاملاً ځان ساتي او يوازې د هغو حالاتو په توضيح سره چې په هغوي کې يو کس د مسؤول په توګه پيژندل کېږي، بسنه کوي. د هېوادونو مدني او جزايي قوانينو هم تر ډېره بريده همدا تګلاره تعقيب کړېاو د دې اصطلاح د تعريف په هکله يې سکوت غوره کړی دی. چې زمونږ د هېواد په مدني او جزائې قوانينو کې هم د مسؤوليت په اړه کوم تعريف نه دی ذکر شوی. همدارنګه په فرانسه کې د ناپيليون د وخت د ۱۸۰۴م کال په مدنې کود او د ۱۸۱۰م کال د جزا په کود کې چې تر اوسه هم مرعي الاجرا دی، د مسؤوليت په هکله کوم تعريف نشو موندلی. آن تر دې چې د فرانسې د ۱۹۸۷م کال جزا کود په نوې پرژه کې، نه يوازې دا چې د مسؤوليت اصطلاح نده تعريف شوي بلکې د هغه پيچلتيا په سبب چې د دې اصطلاح په مفهوم کې موجوده ده، د ټولې پروژې په موادو کې د هغې له کارولو څخه کاملاً ډډه شوې ده. البته په دې پروژه کې د (مسؤوليت) د اصطلاح پرځای (د مجازاتو قابليت)، د (مسؤول) د اصطلاح پرځای د (مجازاتو وړ) او د (غيرمسؤل) د اصطلاح پرځای د (مجازاتو نه وړ) اصطلاح ګانې کارول شوې دي.[4] په هر صورت، سره د دې ټولو ستونزو په عام ډول مسئوليت  په لاندې توګه تعريف کېدای شي: د خپلو عملونو او د هغوې د نتيجو او په ځينو وختونو کې د نورو د عملونو او د هغوي د نتيجو، د ځواب ورکولو مکلفيت ته مسؤوليت ويل کېږي.[5] چې البته دا تعريف د مسؤوليتونو ټول ډولونه په ځان کې رانغاړي. د حقوقي اصطلاحاتو د قاموس له مخې : ( مسئوليت هغه حالت دی چې د يوې وجيبې د نه ترسره کولو له امله منځته راځي . ) [6] په همدې توګه د اسلامي فقهې له مخې کولای شو مسئوليت په لاندې توګه تعريف کړو : ((په اصطلاح کې اهليت هغه صفت دى چې شارع يې په يو شخص کې لازموي او په دې سره دغه شخص د تشريعي خطاب لپاره د صلاحيت محل پيدا کوي. په دې معنی شارع چې د کومو اوامرو او نواهيو خطاب انسانانو ته متوجه کوي دهغې په منلو او هغې ته يې په احترام کولو ملزم ګرځوي.))[7]