cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د اوبو بړاس
تراکم [له ګاز څخه مایع حالت ته د بدلېدو عملیه]
د اوبو بړاس یوازې هغه وخت د بلې سطحې پر مخ متراکم کېږي چې هغه سطحه د شبنم د نقطې تر تودوخې سړه وي، یا هم هغه وخت چې د اوبو د بړاس تعادل په هوا کې له حده ډېر وي. کله چې د اوبو بړاس پر یوه سطحه متراکم کېږي، پر هغه سطحه یوه خالصه تودوخه رامنځته کېږي. د اوبو مالیکول له ځان سره د تودوخې انرژي راوړي. په مقابل کې، د اتوموسفیر د تودوخې درجه لږ څه کمېږي. په اتوموسفیر کې تراکم ورېځې، ګرد/غبار او اورښت تولیدوي. د هوا د یوې برخې د شبنم نقطه هغه درجه ده چې د اوبو بړاس باید تر متراکم کېدو وړاندې په کې سوړ شي. په اتوموسفیر کې تراکم د ورېځو څاڅګوټي جوړوي.
همدا راز پر سطحه د اوبو د بړاس خالص تراکم هغه وخت رامنځته کېږي چې د سطحې د تودوخې درجه د اتوموسفیر د شبنم د نقطې له تودوخې سره برابره یا ترې کمه وي. رسوب له تراکم څخه یو جلا پړاو دی چې د اوبو له بړاس څخه په مستقیم ډول د کنګل د جوړېدو لامل کېږي. کنګلونه او واورې د رسوب بېلګې دي.
کیمیاوي غبرګونونه
ځینې کیمیاوي غبرګونونه د محصول په توګه اوبه لري. که دا غبرګونونه د شاوخوا هوا د شبنم له نقطې څخه د تودوخې په لوړه درجه کې رامنځته شي، اوبه د بړاس په ډول جوړېږي او موضعي رطوبت ډېرېږي؛ که په ټيټه درجه کې رامنځته شي، ځايي تراکم رامنځته کېږي. معمولي غبرګونونه چې د اوبو د جوړېدو لامل کېږي، په هوا کې د هایدروجن یا هایدروکاربونونو سوځېدل یا اکسیجن لرونکي ګازي مخلوطونه دي.
اندازه ګیري
په یوه محیط کې د اوبو د بړاس کچه په مستقیم ډول یا له لرې څخه د دقت په بېلابېلو درجو سره اندازه کولی شو. لرې طریقې لکه الکترو مقناطیسي جذب چې د سیاروي اتوموسفیر پر سر له سپوږمکیو څخه ممکن دی. په مستقیمو طریقو کې په فزیکي خواصو یا ابعادو کې د بدلونونو د اندازه کولو لپاره الکترونیکي بدلوونکي، مرطوب ترمامېترونه یا د رطوبت معلومولو مواد کارول کېږي.
ساه اخیستل او ساه ایستل
د اوبو بړاس په نباتاتو او حیواناتو کې د تنفس جانبي محصول دی. د غلظت له ډېرېدو سره یې په فشار کې هم ونډه لوړېږي. د هوا په فشار کې يې جزئي ونډه لوړېږي او د اتوموسفیر د نورو ګازونو د جزئي فشار ونډه راکموي (د ډالټون قانون). د ټولې هوا فشار باید ثابت پاتې شي، ځکه په طبیعي توګه په هوا کې د اوبو د بړاس شتون د غلظت په ډېرېدو سره د هوا د نورو برخو د رقیق کېدو یا بې ځایه کېدو لامل کېږي.
سکاټلنډ
سکاټلنډ په انګلیسي Scotland) په (سکاټلنډي ژبه) Alba) د اروپا په شمال کې د بریتانیا ټاپو دریمه برخه جوړوی، سکاټلنډ په پخواني بریتانیا سیمه کې له انګلستان وروسته دریم لوی هیواد، مساحت یې ۳۸۷'۷۸ کیلومتره مربع د پیسو واحد د اسټرلینګ پونډ او د وګړو شمیر یې ۷۰۰'۳۲۷'۵ تنه دي. د یاد هیواد پلازمینه ادینبرو او لوی ښار یې ګلاسګو او رسمی ژبه یې انګلیسي او (ګیلیک اسکاټلنډي) ده.
ایداري وېش
د سکاټلنډ هیواد د ښارونو نوملړ
تاریخ
د سکاټلنډ سلطنتي نښان.
د سکاټلنډ پاد شاهي په منځنۍ پیړیو (منځنۍ پیړۍ/له پنځمې میلادی نه تر_پنځه لسمې میلادی پوری) وجود لره. له انګلستان سره د سکاټلنډ یوځای کیدل په رسمي توګه په ۱۶۰۳م کال کې ترسره شول.
اقتصاد
د سکاټلنډ سلطنتي بانک (RBS) د نړۍ له پنځو لویو بانکونو څخه یو دی چې د یاد هیواد په ادینبرو ښار موقیعت لري.
جغرافیه
سکاټلنډ د شمال له لوري د ناروې سمندر ختیځ له لوري له شمال سمندر سویل لویدیځ لورته له آیرلنډ سمندر او د لویدیځ له لوري د اطلس سمندر سره نښتی دی. د سکاټلنډ اصلي خاورې ترڅنګ یاد هیواد ۷۹۰ غټ او واړه ټاپوګان هم لري، همدارنګه سکاټلنډ په اروپا د تیلو او ګازو د ډیرو زیرمو لرونکو هیوادونو څخه یو دی.
سراوان ولسوالي
سراوان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سراوان)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سراوان ښار دی. دا ولسوالي ۱۹۱٬۶۶۱ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۳۲۷۴ کیلومتره مربع دی. د سراوان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سيستان او بلوچستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
فضل خالق نياﺯى
فضل الخالق نياﺯى
اوپه ډیرو بستونو کی دندی ترسره کړی. د لوړو زده کړو وزارت  مشاور، دختیځ زون د مخدره  موادو له منځه وړلو رئیس، د مخدره موادو پر ضد د مبارزي وزارت د مقام سکرتر، داسلام آباد. په سفارت کی دیپلومات، په دوبی کی دموترو تخنیکی مرکز مسئول (رئیس)په حیث دنده ترسره کړی. او داسی نور
لاسته راوړنې
فضل الخالق نیازی ﺯيات پلانونه، (طرحى) سياسى رهبرانو او دولت ته جوړ کړې د خپلو دندو په دوران کی ننګرهار کی مخدره مواد صفر درجه ته رسولی وو او د ننګرهار پوهنتون لیلیه نیازی صاحب په کوښښ جوړه شوی ده او زیات ځوانان یی تعلیمی برسونه کی لیګلی دی محترم نیازی صاحب فساد ضد شخص دی. او خپلی دندی یی په صداقت سرته رسولی دی.
ليکنه فضل خالق نياﺯي
پاک شعارونه او خیرن لاسونه
ډیر کلونه پخوا افغانانو د کور، کالي او ډوډۍ زړه راښکونکي شعارونه او نعری په داسی وخت کی واوریدل چی بی وزلئ او ولږی داسی پسی اخستی وو چی دغه شیانو ته یی ډیره سخته اړتیا درلوده. نو پدی هیله یی د شعار ورکونکو ملاتړ او مرسته پیل کړه چې ګواکی دوی به په رښتیا هم د نړی د نورو ملتونو په شان په معیاری ډول د کور، کالي او ډوډۍ څښتنان شي. ولی له بده مرغه چې په دغه زړه راښکونکو ژمنو او نعرو کې ریښتینولي نه وه بلکه یوۍ غولیدلۍ او پلورل شوۍ ډله وه چې غوښتل یی د دغه شعار تر سیوري لاندی دهریت او بی دیني په خلکو واکمنه او دوی د هغه وخت په شوروي اتحاد و پلوري. کله چې افغان مسلمان ولس  ولیدل چې د کور، کالي او ډوډۍ شعار په اصل کی د کمونیزم یو جال دې چې دوی پکې راګیرول غواړي نو د خپل دین، ایمان او ناموس ساتلو ته یی اولویت ورکړ او د جهاد او مبارزی لار یی غوره کړه. په دغه وخت کی یو ډله نور ښکاریان راڅرګند شول او د افغانانو د وضعیت او اړتیا سره برابر شعارونه یی پورته کړل او ویل یی چې راځی د الله رضا خپله موخه، دهغه پیغمبر خپل لارښود او دهغه کتاب خپل دستور او جهاد خپله لار وګرځوو ترڅو و کولی شو خپل هیواد د الله په مرسته او نصرت سره د تیری کونکی له تیری څخه وژغورو او بیرته په خپل هیواد کې د عزت  ژوند لاسته راوړو. خوش باوره افغانان په دغه شعارونو هم وغولیدل او د شعار ورکونکو ملا یی خاص د الله د رضا او د خپل هیواد د ازادي په موخه ور ټینګه کړه، جهاد یی پیل، خپل ځان او مال یی نذرانه او د میلونو شهیدانو، معلولینو او سرخندنو په بدل کی یی تیری کونکی مات او افغانستان یی د هغوی له ناپاکو منګلو څخه ژغوره. ولی د بریالیتوب وروسته معلومه شوه چی دغه شعار ورکونکي هم ریښتیني نه وو، چې څه یی ویل هغه یی نه غوښتل بلکه برعکس د دوی موخه پیسی او چوکی لاسته روړل وه، رهبر د الله پیغمبر نه بلکه دغرب استخباراتي کړی و، لارښونی یی د غربي غیر اسلامی هیوادونو څخه ترلاسه کولی او ارمان او هیله یی د کابل تخت لاسته راوړل وو چې له بده مرغه د ازادی وروسته د دغه روښانه څیرو بد اړخ څرګند شوو او په افغانستان کی یی د قدرت لاسته راوړلو لپاره چې د دوی اساسی هیله وه ناوړه سیالي پیل او هیواد یی د یو نوي نارین سره مخاخ کړ. د ظلم او بی عدالتی بازار ګرم شو، د خلکو مال، ځان او ناموس په خطر کی ولویده او افغانانو ته په هیواد کې ژوند کول ناشونی وګرځید تر دی پوری چې بیرته هجرتونو ته مجبور شول. د تحمیل شوو جګړو او ظلمونو په اوج کې یو بل زړه راښکونکی شعار پورته شو او د خلکو تر غوږو ورسید. افغانان بیا هم جوپی، جوپی د دغه شعار لاندی ودریدل ترڅو دوی له خپلمنځي جګړو او ګډوډیو څخه وژغوري او په افغانستان کی یو ریښتینی اسلامی نظام واکمن کړي.
د اسلامی عادل نظام واکمنی په هیله متدینو افغانانو د اوږدی مودی ولږه، بی وزلي او ډول ډول نوری ستونځی وزغملی ولی اسلام څه چې نظام هم معلوم نه شو برعکس ورځ تر بلی دغه هیله هم په نا امیدی بدله شوه او بیا کړیدلي افغانان یو بل نوی ژغورنکي ته سترګی په لار شول چې دغه ډله هم پخپله د هغوی د  تمویل کونکو له خوا څنډی ته کړی شوه او پرځای یی د سولی، دیموکراسی، او پرمختګ زړه راښکونکي شعارونه راپور ته شول ....................... ``فضل الخالق نیازی``
چیلی
چېلي چې رسمي نوم یی د چېلي ولسمشریزه ده (په اسپانوي: República de Chile) په سویلي امریکا کې پروت هیواد دی چې پلازمېنه یی د سانتیاګو ښار دی.
جغرافیه
وېشنيزه:د سویلي امریکا هیوادونه
احمد شاهي کندهار
احمد شاهي کندهار چي د لوي کندهار په نامه هم يادېږي، اوسمهال د کندهار لپاره د فخر د نامه په ډول کاريږي، ځکه چې دا هغه ښار دي چې د احمد شاه بابا په دوران کې رامنځته سو.
په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ
په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ د امريکا په ټول تاریخ د ښځو د ژوند تجربې او ونډې رانغاړي.
لومړنۍ مېرمنې یې امريکايي الاصله وې چې په هغه ځای کې يې ژوند کاوه چې اوس متحده ايالات دي. د ۱۹ پېړۍ پرمهال ښځې په بنسټيز ډول د پروټسټانټ (د عيسويانو د مذهب هغه ډله چې د لوتر په مشرۍ او لارښوونه يې د زړې کليسا او رومن کليسا د مذهب په خلاف اعتراض وکړ) ارزښتونو سره سم په کورنيو کارونو پورې محدودې وې. په متحده ايالاتو کې د ښځو د رای ورکولو کمپاین په ۱۹۲۰ ز کال کې د متحده ايالاتو په اساسي قانون کې د نولسم تعديل په تصويب سره اوج ته ورسېد. د دويمې نړيوالې جګړې په جريان کې زياتره مېرمنې د نارينه وو له خوا له هېواده بهر د جګړې په موخه نفې شوې يا تعطيل شوې دندې اشغال کړې. د ۱۹۶۰ لسيزو په پيل کې دويمې څپې فيمينيسټ غورځنګ د ښځو کلتوري مفکورې بدلې کړې، که څه هم دغه چاره د مساوي حقونو د تعديل په تصويب کې ناکامه وه. خو په ۲۱ پېړۍ کې ښځو په مهمو ونډو کې لوی استازيتوب ترلاسه کړی دی.
وېش
وېش د کندهار د سپين بولدک ولسوالۍ يو کلی او تجارتي سيمه ده؛ دا سيمه د پاکستان سره پر پوله پرته ده او پر سيمه د پاکستان او افغانستان تر منځ دﺭواﺯه ده، نو ځکه يې نوم وېش دی.
په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ
د ښځو د تاريخ مطالعه د زياتو علمي کتابونو او مقالو، د موزيم نندارتونونو او په ښوونځيو او پوهنتونونو کې د کورسونو په درلودو سره يو لويه مشهوره او علمي برخه ده. په درسي کتابونو او مشهورو تاريخونو کې د ښځو ونډې په اوږد مهال کې له پامه غورځول شوې وې. د ۱۹۶۰ لسيزو پورې ښځې تر ډېره تر اعتراض لاندې وې. د فيمينيسټ لومړني چلند د نارينه وو په لاس کې د دوی قرباني کېدل او ټيټ دريځ روښانه کړ. په ۲۱ پېړۍ کې ليکوالانو د ښځو په ټولنه کې د مېرمنو تر منځ د لږکيو لپاره په ځانګړې انديښنې سره د ځواک په ښودل شویو ټکو ټينګار کړی دی.
وېش
سرچینې
وېشنيزه:کندهار
په متحده ايالاتو کې د ښځو تاريخ
ښکېلاکي عصر يا دوره
د ښکېلاکي دورې په جريان کې د ښځو تجربې له يوې مستعمرې تر بلې توپير درلود خو ځينې ټوليز ډولونه وو. ډېری بریټانوي کډوال د لږ شمېر سکاټلنډي او ايرلينډي کډوالو په ګډون له انګلستان او ويلز څخه وو. کورنيو ډلو که څه هم غوښتل په سويلي مستعمرو کې په خپلواک ډول واوسېږي؛ په نوي انګلينډ کې مېشت شوې. امريکايي مستعمرو څو زره هالنډي او سويډني کډوال جذب کړل. له ۱۷۰۰ څخه وروسته مستعمراتي امريکا ته ډېری کډوال د ګمارل شویو خادمانو په توګه راغلل. نه واده شوي نارينه او ښځینه په ډېر بډايه چاپيريال کې د نوي ژوند په لټه کې وو. له ۱۶۶۰ لسيزو وروسته د تورپوستو غلامانو يو ثابت او منظم بهير په ځانګړي ډول له کرابين (Caribbean) نه راغی. خوراکي توکي د اروپا په پرتله خورا ډېر وو. حاصلخیزه ځمکې هم ډېرې وې چې کروندګرو کورنيو ته يې اړتيا درلوده. سره له دې په ملاريا ناروغۍ ککړې سویلي سيمې د يوه ګواښ په توګه وې چې په کې په پينځو کلونو کې د راغلو کډوالو لویې برخې ژوند کولو. په امريکا کې زيږدلي ماشومان د ملاريا له وژونکو ډولونو خوندي وو.
په ۱۵۲۶ - ۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکویز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) ناکامه امريکايي مستعمره سان ميګويل ډي ګوالډېپ (San Miguel de Gualdape) کې د مېرمنو په ګډون لږ تر لږه د ۶۰۰ استعمارګرانو له ډلې يوازې شاوخوا ۱۵۰ تنه ژوندي کور ته راستانه شول.
لومړني انګریزان چې امريکا ته ورسېدل د رونوک مستعمرې (Roanoke Colony) غړي وو. دوی د ۱۷ مېرمنو، ۹۱ نارينه وو او ۹ هلکانو سره د مستعمرې د لومړنيو اوسېدونکو په توګه د  ۱۵۸۷ زکال په جولای کې شمالي کارولينا ته راغلل. ويرجينيا ډایر (Virginia Dare) د ۱۵۸۷ ز کال د اګست په ۱۸ نېټه په مستعمره کې زيږېدلې وه. هغه لومړنۍ انګریزه ماشومه وه چې د متحده ايالاتو په خاوره کې وزېږېده. د هغې مور ایلېنورډاېر (Eleanor Dare) د رونوک (Roanoke) مستعمرې د والي جان وايټ (John White) لور وه. دا معلومه نه ده چې د رنوک (Roanoke) مستعمرې غړو ته څه پيښ شول، په داسې حال کې چې پر دوی باندې د امريکایيانو له خوا د بريد احتمال هم شته او هغه کسان چې نه دي وژل شوي په سيمه ییزو قبيلو کې شامل شوي وو.
ويرجينيا
جيمزټاون (Jamestown) په امريکا کې د انګریزانو لومړنی میشت ځای دی. په ۱۶۰۷ ز کال کې په هغه ځای کې چې اوس ويرجينيا ده رامنځ ته شو. په ۱۶۰۸ ز کال کې لومړنۍ انګریزانې مېرمن فاريسټ (Forrest) او د هغې خادمه ان براس (Anne Burras) وې، جيمزټاون ته ورسېدې. بوراس (Burras) لومړنۍ انګریزه شوه چې په نوې نړۍ (هغه مهال چې د نړۍ جغرافيوي سيمو بدلون وکړ او حيوانات او نباتات طبقه بندي شول. دغه اصطلاح د زړې نړۍ په مقابل کې کارول کېږي) کې واده وکړ او د هغې لور ويرجينيا ليډن (Virginia Laydon) د انګریزي کډوالو لومړنی ماشوم و چې په جيمزټاون (Jamestown) کې وزېږېده.
په ۱۵۲۶ -۱۵۲۷ کې د لوکاس وازکوز ډي ايلون (Lucas Vázquez de Ayllón) نابريالۍ مستعمرې سان ميګويل ډي ګوالډاپ (San Miguel de Gualdape) وروسته لومړني افریقاییان په ۱۶۱۹ ز کال کې جيمزټاون ته راوړل شول. په دوی کې لږ تر لږه د يوې مېرمنې په ګډون شاوخوا شل تنه شامل وو. دوی په اصل کې په عصري انګولا (Angola) کې د نډونګو (Ndongo) سلطنت له خوا چې مکسيکو ته د تلونکې يوې لويې ډلې برخه وو او د دوی پرتګالي نيول شوې بېړۍ باندې د انګریزي شخصي جنګي بېړیو له خوا له بريد وروسته نيول شوي وو. د دوی راتګ ته په ويرجينيا کې د غلامۍ د تاريخ د پيل په توګه او همدارنګه د افريقايي الاصل امريکايي تاريخ لپاره د پيل ټکي په توګه ځکه ليدل کېږي چې دوی د بريټانوي امريکا په اصلي ټاټوبي کې دا ډول لومړنۍ ډله وه.
همدارنګه په ۱۶۱۹ ز کال کې له انګلستان نه ۹۰ تنه ځوانې ښځې جيمزټاون ته ولاړې چې هلته د نارينه وو ښځې شي، چې هره يوه يې د ۱۵۰ پونډه تنباکو لپاره لیلام شوې او دغه بيه امريکا ته د مېرمنو د سفر انفرادي لګښت و؛ (ټاکل شوې اندازه تنباکو به د بار وړلو شرکت ته ورکول کېږي). دې ډول مسافرينو ته زياتره وختونه "د تمباکو ناوې" ويل کېدې. د دې موخې لپاره امريکا ته د تنباکو ناوې سره د وړيا تېرېدلو او د ستونزو لپاره د جهېز په ژمنې سره ډېر داسې سفرونه شوي وو، چې د ۱۶۱۹ ز کال سفر يې لومړنی و.
نوی انګلستان
په نوي انګلينډ کې له انګلستان نه پيوريټن کډوالو [Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] خپل پياوړي مذهبي ارزښتونه او خورا منظم ټولنيز جوړښت یې له ځان سره راوړ. دوی په دې باور وو چې ښځه بايد په خپلې غوره وړتيا سره خپل ځان له خدای څخه وېره لرونکي ماشومانو پاللو ته وقف کړي.
د ښځو په سلوک يا ډول کې قومي توپيرونه موجود وو. په نوي انګلينډ کې د پيوريټن (Puritan) کډوالو تر منځ مېرمنو هيڅکله د خپلو مېړونو سره په کروندو کې کار ونه کړ، په داسې حال کې چې د المان په ټولنو لکه پنسلوانيا کې زياتره ښځو په کروندو او د حيواناتو د ساتنې برخو کې کار کولو. الماني او هالنډي کډوالو ښځو ته د ملکيت ډېر واک ورکړ چې د انګليستان په محلي قانون کې ورته اجازه نه وه ورکړل شوې. د ښځينه انګرېز کډوالو برعکس الماني او هالنډي مېرمنو د خپلو جامو او نورو توکو مالکيت درلود او همدارنګه د واده کولو لپاره راوړل شوي ملکيت د وصيت ليکلو وړتيا هم ورکړل شوې وه. د نوي انګلينډ سيمه ییز اقتصاد په ۱۷ پېړۍ کې د کډوالۍ لوړې کچې، زيات زېږون، د مړينې ټيټې کچې او د ارزانه کرهنيزو ځمکو له امله په چټکۍ سره وده وکړه. د دې هېواد نفوس په ۱۶۳۰ کې له ۳۰۰۰ په ۱۶۴۰ کې ۱۴۰۰۰ تنو، په ۱۶۶۰ کې ۳۳۰۰۰ تنو، په ۱۶۸۰ کې ۶۸۰۰۰ تنو او په ۱۷۰۰ کې ۹۱۰۰۰ تنو ته لوړ شو. د ۱۶۳۰ او ۱۶۴۳ تر منځ نږدې ۲۰۰۰۰ تنه پوريټين (Puritan)[Puritans په ۱۷ پېړۍ کې د عيسوي مذهب د هغې ډلې غړي وو، چې غوښتل يې مذهب کې ساده ګي او تصفيه راشي. په مذهب کې ډېر سختګير خلک وو] راغلل او بوسټان (Boston) ته نږدې ميشت شول چې له ۱۶۴۳ څخه وروسته په کلني ډول له پینځوسو لږ کډوال راغلل. په ۱۶۶۰ – ۱۷۰۰ کلونو کې د يوې بشپړې شوې کورنۍ منځنۍ کچه ۷،۱ ماشومان وو. د زيږون کچه په هرو ۱۰۰۰ تنو کې په کلني ډول ۴۹ ماشومان وو او د مړينې کچه په کلني ډول په هرو ۱۰۰۰ تنو کې ۲۲ تنه وه. د نارينه وو په ګډون نږدې ٪۲۷ نفوس د ۱۶ او ۶۰ کلونو تر منځ عمرونه درلودل.
اسکي ښار
اسکی ښار په ترکي Eskişehir) په ترکیه کې پروت د اسکي ښار ولایت مرکز دی. اسکی ښار د پرسوک سیند په غاړه پروت دی، همدارنګه د عثمان قاضی او آناتولیا پوهنتونونه په یاد ښار کې موقیعت لري.
کانګو دموکراتیک جمهوریت
د کانگو جمهوریت د افریقا په منځ کې پروت یو هیواد دی.
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:د کانگو جمهوریت
اختیارالدین کلا هرات
د اختیارالدین کلا (انګرېزي: Herat Citadel فارسي: ارگ ھرات) چې د افغانستان تر ټولو لرغونې کلا ده. نوموړې کلا چې د هرات د ارګ او سکندرۍ کلا په نامه هم مشهوره ده د هرات ښار په زړه کې پرته ده.
تاریخ
د تاریخپوهانو د څېړنې ترمخه دغه کلا د عیسی علیه السلام له میلاد څخه هم ۳۳۰ کاله مخکې افغانستان ته د لوی سکندر او د هغه د لښکر د راتګ په وخت کې جوړه شوې ده. ډېرو امپراتوریو له دغې کلا څخه د خپلې پلازمېنې په توګه کار اخیستی دی، او د پېړیو په بهیر کې ډېر ځلې ویجاړه او بیا جوړه شوې ده. له سیمې نه د سکندر له تګ څخه وروسته د پارتیانو، کوشانیانو،‌ ساسانیانو، هیپتالیانو، امویانو، طاهریانو، صفاریانو، سامانیانو، سلجوقیانو، غزنویانو او غوریانو په شمول واکمنانو په هرات واکمني لرله او له دغې کلا څخه یې استفاده کوله چې په ۱۱۷۵ کې هرات د دې کلا له امله د غوریانو د لړۍ یو مهم ښار وو.
د کلا جوړښت
اختیارالدین کلا نژدې ۵۰۰۰ مربع متره مساحت لري او ۲۵۰ متره اوږدوالی نژدې ۷۰ متره پلنوالی او د ۲۸ مترو په لوړوالي ۲۳ برجونه لري.
د کلا ویجاړېدل او بیا رغونه
اختیارالدین کلا د تاریخ په اوږدو کې څو څو ځلې د بېلا بېلو واکمنو له لوري ویجاړه شوې او بیا د نورو له لوري څخه رغول شوې ده. په کال ۱۲۲۱میلادي کې د مغولي لښکر له خوا سخته ویجاړه شوه خو وروسته کرتي واکمنو بېرته جوړه کړله.‌ کرتي امیر فخرالدین په ۱۲۹۹-۱۳۰۰ میلادي کې د دغې کلا برجونه او دېوالونه قوي کړل.‌
په ۱۳۸۰ میلادي کال کې د تیمور لښکر اختیارالدین کلا خرابه کړه خو وروسته په ۱۴۰۵ – ۱۴۴۴ کې یوه تیموري واکمن شاه رخ جوړه کړه او خپله پلازمېنه یې هرات ته ور انتقال کړه.‌ هغه د کلا دېوالونه په ډبرو او پخو خښتو کلک کړل او د دېوالونو په بهرني اړخ یې کاشي ولګول.
په ۱۸مه پېړۍ کې د هوتکي او دراني امپراتوریو پر وخت له دې کلا څخه د استوګنځي، خزانې، محبس او د سلا کوټ په توګه کار اخیستل کېده، او په ۱۹مه پېړۍ کې د افغان – انګلیس جګړې پر وخت بیا زیانونه ور ورسېدل.‌
په ۱۹۵۰مو میلادي کالونو کې پخواني افغان پاچا محمد ظاهرشاه د دغې کلا د پوره ورانېدلو مخه ونیوله، او د ۱۹۷۶ او ۱۹۷۹ تر منځ یونیسکو په کې ډېرې کیندنې وکړې او بیا یې ورغوله.‌
په افغانستان باندې د شوروي اتحاد له یرغل څخه وروسته او د کورنیو جګړو پر وخت دا کلا بیا له خرابۍ سره مخامخ شوه،‌ خو په وروستیو کالونو کې څو نړۍ والو موسسو بیا له سره ورغوله. د ۲۰۰۶ او ۲۰۱۱ میلادي کالونو تر منځ د اختیارالدین کلا د اغاخان فنډ په مرسته او د متحده ایالاتو او جرمني د ۲.۴ میلیونو ډالرو په لګښت بیا ورغول شوه چې اوس یې ډېرې برخې د لیدونکو پر مخ پرانستې دي.
امیر اختیارالدین
اختیارالدین چې دا کلا یې په نامه نومول شوې ده د کرتيانو د واکمنۍ یو امیر یا نظامي قوماندان وو چې دغه کلا یې بیا رغولې وه ځکه کلا دده په نامه مشهوره شوه.
کلا په ملي میوزم واړول شوه
په وروستیو کې دا کلا د هرات په ملي میوزیم واړول شوه او د کلا ملکیت د افغانستان د اطلاعات او کلتور وزارت په لاس کې دی.
اسکاريس لومبريکويډېس
اسکاريس يوه پرازيتي ناروغي ده. دا ناروغي په انسانانو کې وي او ددغې ناروغۍ اصلي لامل يو ډول پرازيتي گرد چينجی دی چې ساينسي نوم يې اسکاريس لومبريکويډېس دی. داسې اټکل کېږي چې د نړۍ څلورمه برخه خلک په دغې ناروغۍ اخته دي, او د اسکاريس ناروغي په ځانگې توگه په تودو سيمو کې ډېره خپره ده او په نورو هغو ځاينو کې چې په ډېره لږه کچه پاکي، نظافت، او روغتيايي حفظان په پام کې نيول شوی وي. ددغې اسکاريس جنس نور توکمونه هم پرازيتي دي او په کورنيو څارويو کې هم د ناروغۍ سبب گرځي.
وېشنيزه:پرازيتي ناروغۍ وېشنيزه:د خواړو نه پېدا ناروغۍ وېشنيزه:گردي چينجيان
سرباز ولسوالي
سرباز ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سرباز)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د راسک ښار دی. دا ولسوالي ۱۸۶٬۱۶۵ تنه نفوس لري. د سرباز ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۹ کېښودل شو.
مونس الٰہی
مونس الهي (د 1976 مېلادي کال د اپریل 12مه زېږېدلی ) یو پاکستانی سیاستوال دی چې د اکتوبر 2018 کال راهیسې د پاکستان د ملي اسمبلۍ غړی دی. هغه د پاکستان د پخواني لومړي وزیر، د پنجاب د پخواني اعلی وزیر او د پخواني مرستیال لومړي وزیر چوهدري پرویز الهي مشر زوی او د پخواني لومړي وزیر چوهدري شجاعت حسین وراره او د چوهدري ظهور الهي لمسی دی - هغه د 2021 کال د جولای مياشتې له 13مې نېټې څخه تر 10 اپریل 2022 کال د اپرېل مياشتې تر 10مې نېټې د پاکستان د اوبو د زېرمووزير و. هغه وخت وزیر و ، کله چې د عمران خان په وړاندې د عدم اعتماد تحریک بریالی شو. له دې وړاندې هغه د ۲۰۰۸ نه تر مۍ ۲۰۱۸ پورې د پنجاب صوبايي اسمبلۍ غړی و.
سیاسي دوره
مونس الهي د پنجاب صوبايي اسمبلۍ لپاره د 2008 کال پاکستان عمومي ټاکنو کې د پاکستان مسلم لیګ (ق) (PML (Q)) نوماند په توګه له دوو حلقو (لاهور او ګوجرات) څخه سیالي وکړه. هغه د ګجرات حلقې څخه وګټله خو د لاهور په حلقه کې ناکام شو هغه د ګوجرات په حلقه کې د پاکستان مسلم لیګ (ن) کاندید ته ماتې ورکړه. هغه د 2008-2013 کلونو پورې د پنجاب اسمبلۍ کې د ټيټو کمېټو غړي په توګه دنده ترسره کړې.
مونس الهي د پاکستان د ۲۰۱۳ کال په عمومي ټاکنو کې د پنجاب ایالتي اسمبلۍ لپاره د مسلم لیګ (ق) د نوماند په توګه له دوو حلقو (منډيي بهاوالدین او ګجرات) څخه سیالي وکړه او دواړه یې وګټل. هغه د منډيي بهاوالدین څوکۍ خالي کړه ترڅو په ګوجرات کې خپله اصلي څوکۍ وساتي.
هغه د کالاباغ بند د پروژې کلک ملاتړی و. مونس الهي د اقلیم د بدلون او د چاپېریال د تخریب په وړاندې د اقدام لپاره یو څرګند مدافع وکیل هم دی. الهي په دې وروستیو کې د پاکستان له حکومت څخه وغوښتل چې په نوي ملي نصاب کې د لومړیتوب مضمون په توګه د چاپېریال تعلیم شامل کړي. د 2019 کال په دسمبر کې، مونس الهي د خپل ګوند لومړنۍ چاپېریال پالیسي اعلان کړه.
د 2018کال په سپتمبر مياشت کې، هغه ته د PML-Q ټکټ ورکړل شو چې د NA-69 (ګوجرات-II) حلقې څخه ضمني ټولټاکنو کې برخه واخلي.
هغه د 2018-2023 مودې لپاره په ملي شورا کې د لاندې دایمي کمیټو د غړي په توګه دنده ترسره کوي:
د پاکستان د ۲۰۱۸ کال له عمومي ټاکنو وروسته ، د پاکستان مسلم لیګ (ق) د یوې موافقې له مخې د تحریک انصاف په مشرۍ ایتلافي حکومت کې شامل شو. په 2019 کې، د دوو ایتلافي شریکانو ترمنځ اختلافات وروسته له هغې راپورته شول چې PMLQ د تړون د شرایطو په پلي کولو کې د ځنډ شکایت وکړ. الهي د اختلافاتو د هوارولو لپاره د لومړي وزیر عمران خان سره ولیدل. په دغه ليدنه کې وزيراعظم د پنجاب وزيراعلي سردار عثمان بزدار ته د مسلم ليګ (ق) ملاتړ جاري ساتلو غوښتنه وکړه. وروسته، د یوې ټلویزیوني خبرو اترو په ترڅ کې، الهي د پي ټي آی-ق اتحاد کې د ویشلو اوازې رد کړې. خو د ائتلافي ګوندونو تر منځ کړکېچ لا پاتې دی.
د 2022 مېلاډي کال د جولای په 23 مه هغه د پنجاب د وزیر اعلی په توګه د خپل پلار په ټاکلو کې خپله ناکامي ومنله. او له نوي بحران سره مخامخ شو.
د اوبو سرچینو وفاقي وزیر
د ۲۰۲۱ کال د جولای په ۱۹ مه مونس الهي د اوبو د سرچینو د وفاقي وزیر په توګه د ولسمشر عارف علوي پر وړاندې لوړه وکړه.
د NICL د فساد دوسیه
په 2010 کال کې، الهي د پنجاب د وزیر اعلی په توګه د خپل پلار په دوره کې د NICL په سکینډل کې د 320 مېلیونه روپیو په اختلاس تورن شو. الهي پر ده لګېدلي تورونه رد کړل. هغه د تحقیقاتو کمیټې ته د نه حاضرېدو له کبله اشتهاري مجرم وګڼل شو او وروسته ونیول شو او زندان ته واستول شو. هغه وروسته په 2011 کال کې د شواهدو د نه موجوديت له کبله خوشې کړای شو او په 2012 کال کې ټول تورونه ترې لرې کړای شول. د احتساب عدالت په 2020 کال د جنوري په 2 مه دا ومنله چې د NICL فساد دوسيه کې د تورنو په وړاندې د کافي شواهدو او ثبوتونو موندلو کې پاتې راغلې دي.
یو راپور کې ویل شوي چې مونس الهي په 2007 کال کې د خپلو شتمنيو د 0.5 مېلیون روپیو څخه د زياتو اعلان نه دی کړی. په هرصورت، په 2009 کې، دوی د 700 مېلیون روپیو څخه زیاتې شتمنۍ درلودې.
په 2016 کې، د هغه نوم په پاناما پیپرز کې د پاکستان څخه بهر د غیرقانوني بانکي اکاونټونو له کبله راغلی و. په هرصورت، د هغه پلار ادعا وکړه چې مونس د ساحلي حسابونو سره هیڅ تړاو نه درلود. په 2017 کې، د احتساب ملي ادارې د الهي د شتمنۍ په اړه نوې پلټنې پیل کړې.
د ۲۰۲۱ کال په جنورۍ کې، د احتساب ملي ادارې د لاهور هايي کورټ ته وویل چې د ایم این اے منیس الهي او د هغه د کورنۍ د غړو په ضد د پاتې تحقیقاتو د ثبوتونو د نشتوالي له امله لغوه شوي دي.
بېرونۍ تړنې
"مونس الٰہی"، ذاتی تفصیل، قومی اسمبلی پاکستان، اخذ شدہ بتاریخ 22 جولا‎ئی 2022 .mw-parser-output cite.citation{font-style:inherit}.mw-parser-output .citation q{quotes:"\"""\"""'""'"}.mw-parser-output .id-lock-free a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-free a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Lock-green.svg/9px-Lock-green.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-limited a,.mw-parser-output .id-lock-registration a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-limited a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-registration a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Lock-gray-alt-2.svg/9px-Lock-gray-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .id-lock-subscription a,.mw-parser-output .citation .cs1-lock-subscription a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Lock-red-alt-2.svg/9px-Lock-red-alt-2.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration{color:#555}.mw-parser-output .cs1-subscription span,.mw-parser-output .cs1-registration span{border-bottom:1px dotted;cursor:help}.mw-parser-output .cs1-ws-icon a{background:url("//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/12px-Wikisource-logo.svg.png")no-repeat;background-position:left .1em center}.mw-parser-output code.cs1-code{color:inherit;background:inherit;border:inherit;padding:inherit}.mw-parser-output .cs1-hidden-error{display:none;font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-visible-error{font-size:100%}.mw-parser-output .cs1-maint{display:none;color:#33aa33;margin-right:0.3em}.mw-parser-output .cs1-subscription,.mw-parser-output .cs1-registration,.mw-parser-output .cs1-format{font-size:95%}.mw-parser-output .cs1-kern-left,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-left{padding-left:0.2em}.mw-parser-output .cs1-kern-right,.mw-parser-output .cs1-kern-wl-right{padding-right:0.2em}
عبدالهادي عطايي
عبدالهادي عطايي (د ل کال زوکړه، کندهار) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر دی.
مخينه
عبدالهادي عطايي (عبدالهادي عطايي ملا) د ملا عطا محمد اخوند (چې په حاجي اخوند نامتو وو) زوی دی، د کندهار ښار په لومړۍ ناحيه کې خرقې شريفې ته نزدې په خپله پلرنۍ مېنه کي زېږېدلی دی. کورنۍ يې د پوهنې او فضل برخه درلوده او پلار يې د خپل وخت پوه سړی وو چې له خطي کتابونو سره يې مينه درلوده. د عبدالهادي عطايي مشر ورور محمد ابراهيم عطايي نوميږي چې د افغانستان له نامتو ليکوالو او پېښليکونکو څخه دی.
د شعر څو بېلگې يې
غزل
ساقي واخله پیاله واخله، نور دي خوم رانذرانه کړه
زما تنده د عمرونو، یو دریـــاب را پیـــمانه کړه
د مـــــکار زاهــــد پر قبر، بدمستان سره ټول سوي
انتـــقام له ژونده اخلي، هدیره یــــــې میخانه کړه
د پایزېب له هــــره شرنگه، جوړه مسته ترانه کړه
د خزان زخــــــمي بلبله، پســـــــرلی دي مبارک سه د سرو گلـــــــو په بسترکي، هېره تېره افسانه کړه
بیا بې گورو چــــــي شیخ څنگه، لنډوي د جنت لاره
ستا مستي یې په سر بار کړه، زما جنون یې زولانه کړه
چـــې فتــوا د ملایانو، بیا ســــزا نه کړي واجبه
د قـــــضا د مسند مهر، د مینـــوشــو حواله کړه
د ۱۹۷۹ ز کال مارچ، کابل
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه شاعران
د چين ځانګړې اداري سيمې
ځانګړې اداري سيمه ( په لاتين : Special administrative region ) د چين د ولسي جمهوريت تر څارنې لاندې خپلواکې سيمې دي چېد چين د اصلي خاورې برخه نه ده.
سرچينې
وېشنيزه:چينايي امپراتوران وېشنيزه:اسيايي هېوادونه وېشنيزه:چين
د ستر کوروش آرامګاه
د ستر کوروش آرامګاه ، د لرغوني هخامنشیانو ټولواکمني بنسټ ایښودونکي، کوروش ۲ زبرګ آرام ځای دی. مقبره در ایران به پارس ولایت کې د لرغونی پېژندنې ځای په پسارګدا کې موقعیت لري.
دا لومړی ځل د جیمز جسټینین موریر لخوا په عصري وختونو کې د کوروش قبر په توګه وپیژندل شو، چا چې یادګار د یوناني تاریخ لیکونکي آرین په لیکنو کې بیان شوی پرتله کړ.
سرچينې
وېشنيزه:ايران وېشنيزه:فارس ولايت
ميانه ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان شرقي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
طالبان
طالبان  (عربی: الطلاب) الطلاب، معنا د مدرسې زده کوونکي)، د يوه سني اسلامي سياسي غورځنگ نوم دی چې له ۱۹۹۶ ز. کال نه تر ۲۰۰۱ ز. کال پورې په افغانستان کې واکمن وو. دغه غورځنګ له ۲۰۰۴ ز. کال څخه راپدېخوا يوځل بيا په ډلو او گروپونو کې سره راغونډ او د افغانستان د برحاله حکومت، امريکا او د آيساف د ځواکونو پر وړاندې جنګېږي او تر ډېره حده پورې د افغانستان او پاکستان په پښتون مېشتو ولايتونو او سيمو کې واکمن دي. که څه هم په لومړي سر کې یواځې پښتانه طالبان وه، خو اوسمهال دا غورځنګ په یو نړیوال اسلامي غورځنګ باندې اووښتې دی؛ او مختلف توکمونه پکښې را ګډ سوي دي. چې په دو کې د ازبکان، تاجکان، چېچېنيان، عربان او پنجابيان د يادولو وړ توکمونه دي.  دم مهال طالبان په افغانستان او د ديورنډ د پولې نه هاخوا په پاکستان کې په خپلو سياسي او جگړه ايزو فعاليتونو بوخت دي. د امريکا د متحده ايالاتو چارواکي په دې نظر دي چې د طالبانو مرکز يه په کوېټه او يا هم کوېټې ته نژدې واقع دی او د پاکستان او ايران هېوادونه يې سياسي او لوژيستيکي ملاتړ کوي،   , خو د پاکستان او ايران هېوادونه د امريکايانو دا ادعا ردوي.
ملا محمد عمر اخوند، چې په يوه نامالومه ځای کې پټ دی، د طالبانو مشر لارښود دی. د ملا عمر په بولندويان کې "د پخواني پوځي قومندانانو او د مدرسې د ښوونکو له ډلې نه وه," خو د دغه غورځنگ جنگيالي بيا اکثرا هغه افغان مهاجر وه چې د پاکستان په اسلامي مدرسو کې يې ديني درسونه بشپړ کړي وه. طالبانو د پاکستان د حکومت په ځانگړي توگه د پاکستان د څارگرې ادارې آی اېس آی له خوا نه د جنگي او پوځي زده کړو تر څنگ د وسلو او پوځي مهماتو مرسته هم ترلاسه کوله. د دغه اسلامي غورځنگ اکثره غړو د پاکستان په اسلامي مدرسو کې زده کړې کړي، چې تر ټولو ډېرو يې د پاکستان د جميعت علمای اسلام له خوا روزل شوي دي.
که څه هم چې دغه سياسي غورځنگ د افغانستان په پلازمېنه کابل باندې واکمن او هېواد يې تر پينځو کلونو پورې چلاوه او خپل حکومت يې د افغانستان اسلامي امارت باله، خو د دوی دولت په رسمي توگه د نړۍ د درې هېوادونو لخوا په رسمي توگه پېژندل کېده، په دغو درې هېوادونو کې د پاکستان، سعودي عربستان او د متحده عرب اماراتو هېوادونه شامل دي. همداراز د طالبانو په وخت کې دغه سياسي غورځنگ د خېبرپښتونخوا په قبايلي سيمو کې خپل نفوذ پيدا کړ او گڼ شمېر کسان يې پلوۍ ته ودرېدل. پدې وروستيو وختونو کې طالبانو خپل يو مهمه لارښود بېت الله محسود د سي آی اې د بې پيلوته آلوتکې په وسلې په نښه کړ چې د دې په نتيجه کې بېت الله محسود ومړ. پاکستان هم د خپلو پښتون مېشتو سيمو په ځپلو سره د طالبانو په وړاندې پوځي عمليات پيل کړي.
طالبانو د خپلې واکمنۍ پر سيمو "د نړۍ تر ټولو سخت دريزه اسلامي شرعي قانون پلي کاوه چې د گڼو مسلمانو هېوادونو لخوا پرې نيوکې وې"، خو د دې سره سره يې ډېر کم ځل په خپلو اندونو کې بدلون او اصطلاحات راوستل. د ۲۰۰۹ ز. کال په مېنځ کې طالبانو د د کندهار په سهېل کې د ombudsman دفتر پرانيسته، چې ډاوېډ کيلکولېن د ايساف د ځواکونو پر وړاندې "د يوه مستقيم چلېنج يا ننگونې" په توگه څرگند کړ.
د طالبانو تاريخ او افغانستان کې ېې اړتيا
په افغانستان کښې د شوروی پوځ تر وتلو وروسته داخلی خگړه پېل سوه. افغانانو ونکړای سول چې نوی حکومت جوړ کړی. مگر په دې وخت کښې په کندهارکښې نوی غورځنگ جوړ سو چې نوم یی طالبان وو. د طالبان غړی افغانی مهاجرین او د مذهب طالبان ول.طالبانو َغوښتل داخلی جگړه پای ته ورسوی او په افغانستان کښې اسلامی امارت تاسیس کړی. د دی په سبب د نړید بیلو بیلو سیمو مسلمانو پیسې او وسلې طالبان ته ورکړل. په۱۹۹۴ز کال کې د طالبانو پوځي قواوې چې د سيمي د خلکو لخوا وسله والي سوي وې  د جنګ ميدان  ته د کورنيو جگړو د له منځه وړلو د اړتيا په موخه ورغلې. دغه اړتيا ځکه پېښه سوه چې د ۱۹۹۲زــ ۱۹۹۵زکال پورې اتو ، نهو په نوم مجاهدينو ډلو ټپلو د افغانستان د حکومتي واک پر سر په هغه هېواد کې د چور ، تاړاکونو، خلک وژنو او په ښځينه او ماشومانو باندې تريو باندې لاس پورې کړی و. عامه وگړو لپاره گرانه وه چې د افغانستان دننه ېې نظم راوستلای وی او بهرنيو هېوادونو هم د ناکامه تېرمهال کړنو له کبله ځان بې خبره ښوده ځکه د شر او پساد ډلو هرڅه د اسلام تر نوم لاندې ترسره کول. د افغانستان لږه کيو د وحدت ډلې ، نظار شورا ، جمعيت اسلامي ، جنبش تر نومونو لاندې د گاونډيو تاجکستان، اوزبکستان ، تورکيې ، پاکستان ، ایران ، روسيې او هند گټې ساتلې ځانونه ېې په ژبه بېل کړي و. طالبانو د سیمو قوماندانان چې پر افغانانو یی ډیر ظلمونه کول، د هلکانو څخه قوماندانانو ناوړه گټه پورته کول، هغوی به ې گډول دغو ناوړو کړنو ته د پای ټکی کېښود. طالبانو په کندهار کې خپل مقر تاسیس کړ. طالبانو تر ۱۹۹۵ کال وروسته په سلو کې دېرش د افغانستان خاوره لاس ته راوړل. په ۲۶ د سپتامبر ۱۹۹۶ کال کښې طالبان د کابل پایتخت ته ورسېدل. په دې وخت کې ملا محمد عمر چې د طالبانو مشر و په افغانستان کې د افغانستان اسلامی امارت رامنځته کړ او شریعت د ملا عمر لخوا اعلان سو. خو د افغانستان اسلامی امارت تر تاسیسولو وروسته یوازې د پاکستان، سعودی عربستان او د عربي متحده امارات لخوا په افغانستان کښې سفارت خانې پرانستل سوی.
د طالبانو واکمني
د طالبانو مشرانو په مطابق هر نارینه باید ږیره درلودلای. چاته اجازه نه وه چې وگډېږي او سندرې ووایی. خلکو اجازه نه درلوده چې تلویزیون، فلم یا سندرې واوري. ښځو باید برقه اغوستلای وای. ښځو ته اجازه نه وه چې د بهرنی نارینه سره رابطه ولری او کار وکړی. خلک به یې څارل چې د ورځې پینځه وخته لمونځ کوي او که نه. د دی په سبب غیر مسلمانو باید پر خپلې جامې ژیړه نښه درلودلای.
طالبان او ښوونه
پېغلو ته اجازه نه وه ښوونځی ته ولاړې شي. هلکان د سبق د ویلو لپاره مسجد ته تلل. په مسجد کښې ملا د هغه هلکانو ته درس ورکا‌وه. ملا شاگردانو ته اول د عربی او وروسته بیا د قرآن مجید لوست ور زده کاوه. ډېر مهم کتاب قرآن کریم وو، له دي سره سره په هیواد کي پوهنتونونه او مکتبونه هم خلاص وو ، طالبانو يي په وړاندي خنډ نه ایجاداوو.
طالبان او ترياک
د نشه یي توکو کر له طالبانو مخکې په افغانستان کې دود شوې وو، آن دا توکي د ډاکټر نجیب په ولسمشرۍ کې هم بازار درلود. د مجاهدینو د وخت په نامه د اسلامی دولت پر مهال دې کار ښه زور پیدا کړ. کله چې طالبان واکمن شول، نو په لومړي سر کې یې خلک لدې کاره نه منع نکړل، مگر کله چې په نړیوال سیاست پوه شول نو ، نو د امیر المومنین ملا محمد عمر مجاهد په یوه کاغذي فرمان هر ډول نشه یي توکي په ټول افغانستان کې بند شول، او تر هغي وروسته چا بیا ددې سوال هم نشو کولای چې نشه یي توکي وکري. په کال کې دننه ۹۹٪سلنه نشه یي توکي راکم شول. په هغو سیمو کې چې د شمالي ټلوالې په واکمنۍ کې راتلې لکه د تخار خواجه بهاو الدین، د بدخشان ولایت او داسې نورې یوه نیمه ولسوالۍ کې د تېر په څېر تریاک کرل کېده. په ۱۹۹۹ کال کښې د متحدو ملتونو سازمان د طالبانو په خلاف اقتصادی بندیزونه اعلان کړ. د دی په سبب طالبانو په ۲۰۰۱ کال کښې د بامیان په ولایت کښې بودایی مجسمه د منځه یوړه کومه چي د افغانستان د۷۰۰۰ کلن تاریخ یو انځور وو.
رهبري کړۍ
د طالبانو د رهبرۍ کړۍ هغه کسانو تشکیلوله چې هېڅکله په عام محضر کې نه دي لیدل شوي، له رسنیو سره یې اړیکې نه دي نیولی او نه یې هم کوم انځور خپور شوی. د طالبانو د واکمنۍ په پېر کې کولای شو د دوي واکمني په درې برخو ووېشو:
په ټولیزه توگه د طالبانو د ډلې رهبري د لاندې څېرو په لاس کې وه:
د مرکزي شوری غړي
طالبانو په تدریج سره لاندې افراد په دې ډول وټاکلي ول:
القاعده او طالبان
القاعده یو افراطی تنظیم دی چې د اسامه بن لادن لخوا تاسیس شو او په افغانستان کښې یی ډیرې اډې لرلي. په هغو اډو کښې اسامه بن لادن افراطی افغان او عرب مسلمانانو ته د جگري تمرینونه ور کول اسامه بن لادن غوښتل چې امریکایی پوځ د منځنی ختیځ څخه امریکا ته ولاړ شي.د دی په سبب په ۱۹۹۹ کال کښې القایدې په افریکا کښې د امریکا پر سفارت خانو باندي بریدونه وکړل. په ۱۹۹۹ کال کښې امریکایی پوځ د راکتونو په واسطه پر افغانستان برید وکړ او د القاعدی اډې یي خرابي کړی. په ۲۰۰۱ کال کښې القاعدی بیا د نیو یارک پر ښار برید وکړ. په برید کښې تقریبا دری زره تنه ووژل شول. امریکا غوښتل چې اسامه ابن لادین او د القاعدی مشران ونیسی، خو د طالبانو مشرانو وویل چې اسامه بن لادن د افغانستان څخه په تیښته ک‍ې دی او بيا بیا ټینگار يې د افغانستان څخه په خپله خوښه وتلو باندې کاوه ، همدارنگه طالبانو د يولسم سپټمبر پېښې څخه خبر نه درلود او نه یې هم د القاعدې په تړاؤ ددې پېښې رامنځته کېدل منل، ځکه چې طالبانو د جهاد له پیره اسامه بن لادن سره په افغانستان باندې د جگړې له کبله همکاري اړخ ته کتل او بل اړخ څخه یې بشپړه خبر نه درلود. نړېوالو بيا د طالبانو او القاعدې تر منځ توپیر په جلا ډول دوه بېلې بېلې ډلې گڼلې او بن لادن يې د لوېديځې نړۍ سياست سره وسلوال مخالف گاڼه خو په عین حال کې د شمال ټلوالې بهرنيو جاسوسي شبکو غړو طالبان د القاعدې مهم غړي ښودل ځکه چې د افغانستان سیاست ته يې خپل په گټه لار صفا کوله چې په دغه دوه مخو سياستونو کې د زلمي خلیلزاد په مرسته شمال ټلواله بريالۍ شوه او د امريکې جورج ډبليو بوش دغې مفکورې ته په کتلو بن لادن سره په تضاد د افغانستان په خاوره او د طالبانو په راپرزولو د بريد امر ورکړ.کوم چي د امریکا د قانون پر اساس غیر قانوني دي چې په ترڅ کې يې د امریکې پوځ پر افغانستان ۷م د اکټوبر ۲۰۰۱م زېږيز کې برید وکړ او په ۱۳م د نومبر ۲۰۰۱م زېږيزامریکایی پوځ کابل ته ورسېده. د طالبانو حکومت وپرزېده او ډېری مشران يې د امريکې د پرمخ تللو وسلو د کارولو او دننه په افغانستان کې بله جنگي ډله د شمال ټلوالې ته پوځي واک ورکونې په مرسته مجبور شول چې پاکستان ته ولاړ شي.
د پاکستاني طالبانو خوځښت
د پاکستاني طالبانو خوځښت یا حرکت طالبان پاکستان یو افراطی تنظیم دی چې د پاکستان په پښتونخوا کښې د پاک د پوځ په خلاف جگړه کوی. د پاکستان طالبان غواړی چې په هغه هېواد کښې اسلامی امارت تاسیس کړی. په ۲۰۰۹ کال کښې طالبانو د سوات پر دره برید وکړ او د سوات پایتخت یی ونیول. نژدې دوه میلیونه خلک د خپلو کورونو پرېښودو ته مجبور شول. حرکت طالبان پاکستان په ۲۰۱۰ کال کښې په نیویارک کښې د موټر بم په مرسته برید وکړ. دیرش کلن بریدکوونکی فیصل شهزاد امریکایی محققینو ته وویل چې د بم جوړونی چل یی په دی وروستیو کښې په وزیرستان کښې زده کړی دی.
سرچينې
وېشنيزه:طالبان وېشنيزه:افغانستان
ډن بیلزریان
دن برنډون بیلزریان په انګلیسي Dan Brandon Bilzerian) زوکړه ۷ ډسمبر ۱۹۸۰) د ټولنیزو رسنیو لوبغاړی او پوکر لوبغاړی دی.
بیلزریان یو ارمنستانی ال اصله امریکایی دی چې ډیره وخت په انسټګرام کې د زیات شمیر نجونو سره را څرګندیږی، نوموړی تر دی دمه په انسټګرام کې له ۲۰ میلیونو زیات تعقیبونکي لري.
شتمني
ډن بیلزریان اوس مهال کابو ۴۵۰ میلیونه خالصه شتمني لري.
چاد
چاډ چې رسمي نوم یې د چاد جمهوریت دی په مرکزي افريقا کې په وچې پورې تړلی هیواد دی. د چاد پلازمینه د انجامنا ښار او رسمی ژبي یې فرانسوي او عربي ژبهي دي ، ۰۰۰'۲۸۴'۱ کیلومتره مساحت او ۲۰۸'۳۲۹'۱۰ میلیونه وګړي لري. چاد په ۱۱ د اګست ۱۹۶۰م کال له فرانسه خپلواکی ترلاسه کړه.
چاد (/tʃæd/؛ (اورېدل  ) په عربي ژبه: تشاد Tšād تلفظ یې: ت‌شاد (tʃaːd)؛ په فرانسوي تچاد، تلفظ یې ت‌چاد/[tʃa(d)] په رسمې ډول د چاد جمهوریت په نوم پېژندل کېږي. په  وچه کې پروت هېواد دی چې د سویلي او مرکزي افریقا د تقاطع پر کرښه موقعیت لري. د شمال لور ته له لیبیا، د ختیځ لور ته له سوډان، د سویل لور ته د مرکزي افریقا جمهوریت، سویل  لویدیځ ته له کامرون، سویل ختیځ ته له نایجیریا (د چاد خلیج کې) او د لویدیځ لورته له نایجیریا سره پوله لري. چاد ۱۶ میلیونه نفوس لري چې له ډلې یې ۱,۶ میلیونه په پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار ندجامېنا کې ژوند کوي.
چاد څو سیمې(زونونه) لري: په شمال کې د بېدیا زون، په مرکز کې یو وچ ساحلي کمربند او په سویل کې د سوډاني حاصل‌خېزه سیمه ساوانا. د چاد خلیج چې دا هېواد یې په نوم نومول شوی د افریقا په کچه دویم لوی تالاب دی. د چاد هېواد رسمي ژبې عربي او افریقایي دي. یاد هېواد له ۲۰۰ څخه زیاتو قومي او ژبني ډلو کور دی. په چاد کې اصلي دینونه اسلام (۵۱.۸٪) او عیسویت (۴۴,۱%) دي.
له میلاد څخه مخکې په ۷مه زریزه کې ګڼ شمېر انساني نفوسونه چادي حوزې ته کډه شوي. له میلاد څخه وروسته د لومړنۍ زریزې په پای کې د چاد په ساحلي کرښه کې د ایالتونو او امپراتوریو ټولګه رامنځته شوې او نسکوره شوې، چې هر یو یې د سب صحرا د سوداګریزو لارو پر کنترول تمرکز درلود. فرانسې دا خاوره په ۱۹۲۰ ز کال کې فتحه کړه او د فرانسې د استوایي افریقا د برخې په توګه یې خپله ضمیمه کړه. چاد په ۱۹۶۰ز کال کې د فرانسس تومبالبایې په مشرۍ خپله خپلواکي ترلاسه کړه. د هغه د سیاستونو په اړه په شمال کې د مسلمانانو کرکه په ۱۹۶۵ ز کال کې د یوې اوږد مهاله سختې کورنۍ جګړې لامل شوه. یاغیانو په ۱۹۷۹ ز کال کې پلازمېنه ولکه کړه او د سویل لوړتیاپالنې ته یې د پای ټکی کېښود. وروسته یاغي قومندانان له یو بل سره په جګړه کې ښکېل شول تر هغه چې حسین هابري خپلو سیالانو ته ماته ورکړه. په ۱۹۷۸ ز کال کې د چاد او لیبیا نښته د لیبیا له یرغل سره پیل شوه چې په ۱۹۸۷ ز کال کې د فرانسي له پوځي مداخلې (د اېپيرېویر عملیات) سره ودرول شوه.حسین هابري هم په خپل وار سره په ۱۹۹۰ زکال کې د خپل جنرال ادریس دبي له خوا له واک څخه لرې شو. په ۱۹۹۱ ز کال کې د فرانسې په ملاتړ د چاد نوي کول پیل او د چاد ملي پوځ رامنځته شو. په ۲۰۰۳ کال کې  په سوډان کې د دارفور کړکېچ پولو ته وغزېد او هېواد یې بې ثباته کړ. خلک او ملت چې تیار بې وزله وو د چاد د ختیځ په  کمپونو کې یې د سلګونه زره سوډاني کډوالو د ځای پر ځای کولو هڅه وکړه.
په داسې حال کې چې د چاد د مقننې قوې په  ملي اسامبلۍ کې ډېری سیاسي ګوندونه شته وو. د ادریس دبي د ولسمشرۍ په دوره کې چې واکمني يې د زوراکۍ په توګه يادېږي، واک ​​​​په کلک ډول د هېواد پالنې د ژغورنې غورځنګ لاسته ولویده. د ۲۰۲۱ ز کال په اپرېل کې د FACT یاغیانو له خوا د ولسمشر دبي تر وژل کېدو وروسته د هغه د زوی مهامت دبي په مشرۍ انتقالي پوځي شورا واک ترلاسه کړ او اسامبله یې منحل کړه. چاد په سیاسي تاوتریخوالي او پرلپسې کودتاوو کې ښکېل هېواد دی. دا لږ پرمختللی هېواد دی او د انساني پرمختیا په شاخص کې تر ​​​​ټولو ټيټه درجه لري. چاد د نړۍ په کچه تر ټولو بې وزله او فاسد هېواد دی. ډېری اوسېدونکي یې مالداران او کروندګر دي چې په بې وزلۍ کې ژوند تېروي. له ۲۰۰۳ ز کال څخه خام تېل د یاد هېواد د صادراتي عاید په اصلي سرچینه بدل شوي او د پنبې د دودیز صنعت ځای یې خپل کړی. چاد د انساني حقونو په برخه کې کمزوری ریکارډ لري او له پرله پسې ناسمو کارونو، لکه: خپل سرې بندخونې، له قانون څخه وتلې وژنې او د امنیتي ځواکونو او وسله والو ډلو له خوا د مدني آزادیو له محدودیت سره مل دي.
تاریخچه
له ۲۰۰۰ ز کلونو څخه زیات مهال راهیسې چادي حوزه،  د لږ فعالو او کروندګرو خلکو مېشت  ځای دی. دا سیمه د تمدنونو څلور لارې ده. له دغو تمدنونو څخه تر ټولو لرغونی یې افسانوي سایو دی چې له لرغونو آثارو او شفاهي تاریخ څخه پېژندل کېږي. سایو د کانم د امپراتورۍ لاس ته ورغی چې له میلاد څخه مخکې په لومړۍ زریزه کې د چاد په ساحلي حوزه کې تر ټولو لومړۍ او اوږدمهاله امپراتوري وه چې د نورو امپراتوریو تر منځ یې په یاده سیمه کې پراختیا ومونده. په سیمه کې دوه نور ایالتونه د باګریمي سلطنت او وادیه امپراري وه چې په ۱۶ او ۱۷ پېړۍ کې رامنځته شوې. د کانم او د هغه د ځای ناستو ځواک د ترانس - صحرا د سوداګریزو لارو پر کنترول ولاړ و چې له یادې سیمې څخه تېرېدلې. پر غلامانو د یرغل پرته دغه ملتونه اودولتونه، لږ تر لږه په ضمني ډول مسلمانانو هېڅکله خپل کنترول سویلي شنو سیمو ته ونه غزاوه. د کانم د نفوس یو پر درېيمه برخه غلامان وو.
په ۱۹۰۰ ز کال کې د فرانسې د استعمار پراختیا د Territoire Militaire des Pays et Protectorats du Tchad د رامنځته کېدو لامل شوه. فرانسې په ۱۹۲۰ ز کال کې د مستعمرې بشپړ واک خپل کړ او هغه یې د فرانسې د اوستوایي افریقا برخه وګرځوله. د فرانسې د نورو مستعمرو په پرتله په چاد کې د فرانسې د حکومت ځانګړنه د خاورې د نوي کولو او متحدولو په برخه کې د سیاستونو نشتوالی و.
فرانسویانو مستعمره په لومړیو کې د بې ارزښته او داسې کاري ځواک سرچينه ګڼله چې د خامې پنبې د تولید په برخه کې یې هېڅ پوهه نه لرله؛ فرانسې په ۱۹۲۹ کال کې په لویه کچه د پنبې تولید معرفي کړ. د چاد استعماري دولت په شدید ډول د کارکوونکو له کمښت سره مخ و او اړ و چې د فرانسې د دولتي خدمتونو په پاتې شونو تکیه وکړي. په سویل کې یوازې سارا په اغېزمن ډول اداره کېده؛ په اسلامي شمال او ختیځ کې د فرانسې حضور تش په نوم و. ښوونیز سیستم د دغې بې خبرۍ/ غفلت تر اغېز لاندې و.
تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته فرانسې چاد ته د سیندونو هاخوا وضعیت او اوسېدونکو ته یې په ملي اسامبله کې د استازو د ټاکلو حق ورکړ. تر ټولو لوی سیاسي ګوند د چاد پرمختللی ګوند (په فرانسوي: Parti Progressiste Tchadien, PPT) و چې د سویلي مستعمرې په نیمايي برخه کې مېشت و. چاد ته د ۱۹۶۰ ز کال د اګست په ۱۱ د PPT د مشر فرانسوا تومبالبای په مشرۍ چې د سارا له نژاد څخه لومړنی ولسمشر و، خپلواکي ورکړل شوه.
ایداري وېش
د چاد عیواد ښارونه نوملړ
جغرافیه
د چاد هیواد طبیعي نقشه.
اقتصاد
وېشنيزه:چاډ وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه
قمار
قمار جواري) Gambling) د پیسو او یاهم نورو آرزښت ناکه وسایلو (شیانو/توکو) چې اقتصادي ارزښت ولري شرط بندي کیږي چې په پایله کې یې یو کس وړونکی کیږي. یاده لوبه د دوه یاهم ډیر شمیر کسانو ترمنځ کیږي، همدارنګه قمار په کازینو یا قمار خونه کې چې د یو بی طرفه کس یاهم ګروف له خوا په وړانی دی ځی کیږي.
ابن هيثم
ابن هيثم څوک ده ؟
ليکنه عبدالواجد نياﺯى
ابو على محمد بن حسن بن هيثم بصرى د موډرن نور علم پيژندنى پلار.
چې اروپا کې الحازن په نوم پيژندل کيږي د کامره مخترع، فزيک پوه، رياضى پوه او نور پيژندونکې وه. ابن هيثم ۹۶۵ م بصره کى نړۍ ته سترګې پرانستي. چى مشهوره کتاب يى المناظر په ۱۰۱۱ _ ۱۰۲۱ م کال ليکلى دى. او د فلسفه، الهيات او طب، په اړه هم ليکلى دى. او نړۍ کى لومړنې عالم وه چى د غږ سرعت يى محاسبه کړ، د ځمکې کره انداﺯه کړه او له نيوټن څخه ۷۰۰ کاله مخکې د نور خواص بيان کړى وو. ابن هيثم ﺯيار او کوښښ وه چى هغه نه بعد کامره، د عکاسى کامره او پروژکټور جوړ شو. ابن هيثم ډيره کوښښ د نور علم پيژندنې کى کړى، يوه رساله يى نور پيژندنه کى وليکله او ﺫره بين يى اختراع کړ. په ۱۰۴۰ م کال په ۷۶ کالو په عمر قاهره کى دى نړۍ څخه سترګې پټي کړى.
آثار
ابن هيثم ۲۰۰ آثار لرې. چې ۲۰ ستورو پيژندنې او نجوم په اړه دي.
ابن هيثم د ځينو کتابونو نومونه ‌
- المناظر
- مقالة فی التحلیل والترکیب
- تصویبات علی المجسطی
- مقالة فی المکان
- التحدید الدقیق للقطب
- رسالة فی الشفق
- کیفیة حساب اتجاه القبلة
- المزولة األفقیة
- مقالة فی قرسطون
- إکمال المخاریط
- رؤیة الکواکب
- مقالة فی تربیع الدائرة
- المرایا المحرقة بالدوائر
- تکوین العالم
- مقالة فی صورة الکسوف
- مقالة فی ضوء النجوم
- مقالة فی ضوء القمر
- کیفیات الاظلال
- الشکوک فی الحرکة المتعرجة
- التنبیه علی ما فی الرصد من الغلط
- اتجاه القبلة
- نماذج حرکات الکواکب السبعة
- نموذج الکون
- حرکة القمر
- مقالة مستقصاة فی االشکال الهاللیة
- الحرکة المتعرجة
- رسالة فی الضوء
- رسالة فی المکان
- تأثیر اللحون الموسیقیة فی النفوس الحیوانیة
- اختالف منظر القمر
- أصول المساحة
- أعمدة المثلثات
- المرایا المحرقة بالقطوع
- شرح أصول إقلیدس
- رسالة فی مساحة المسجم المکافی
- خواص المثلث من جهة العمود
- القول المعروف بالغریب فی حساب المعامالت
- قول فی مساحة الکرة
- الجامع فی أصول الحساب
- کتاب فی تحلیل المسائل الهندسیة
عبدالواجد نیازی
بهبهان ولسوالي
بهبهان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بهبهان)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د بهبهان ښار دی. دا ولسوالي ۱۸۰٬۵۹۳ تنه نفوس لري. د بهبهان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
برېښنايي مقناطيسي ساحه
يوه برېښنايي مقناطيسي ساحه (چې EM ساحه يا EMF يې هم بولي) يوه لرغونې ساحه ده، چې د برېښنايي چارجونو د ګړندي کولو له مخې توليدېږي. دا د لرغوني الکتروډيناميک له لورې تشرېح شوې ساحه ده او په کوانتم الکتروډيناميک کې د پرله پسې برېښنايي مقناطيسي سيمې tensor لرغونې جوړه ده. د برېښنايي مقناطيس ساحه د رڼا په چټکتيا (دا ساحه په اصل کې د رڼا په توګه مشخص کېدلی شي) خپرېږي او له چارجونو او بهيرونو سره تعامل کوي. د دې د کميت ساری د طبيعت له څلور بنسټيزو ځواکونو څخه يو دی، چې درې نور يې د راښکون، کمزوری غبرګون يا تعامل او پياوړی تعامل دي.
ياده ساحه د برېښنايي او مقناطيسي سيمو د يو ترکيب په توګه ګڼل کېدلی شي. برېښنايي ساحه يې د ثابتو چارجونو له لورې او مقناطيسي ساحه يې د چارجونو (بهيرونو د حرکت له لورې تولېدېږي، چې دا دواړه زياتره وخت د سيمې د سرچينو په توګه تشرېح کېږی. هغه لاره چې چارجونه او بهيرونه په کې له برېښنايي مقناطيسي سيمې سره تعامل کوي، د ماکسول د مساواتونو او د لورينس (Lorentz) د ځواک (قوې) قانون په واسطه تشرېح شوې ده. د برېښنايي سيمې په واسطه رامنځته شوې قوه د مقناطيسي سيمې په واسطه د رامنځته شوې قوې په پرتله خورا پياوړې ده.
د برېښنايي مقناطيسي ځانګړتيا په تاريخ کې له د يو لرغوني ليد له مخې: برېښنايي مقناطيسي ساحه يو ښويه او تلپاتې ساحه ګڼل کېدلی شی، چې يوې څپې ته په ورته ډول کې خپره شوې ده. د لرغوني ليد خلاف د کميت سيمې د نظريې له مخې دې سيمې ته د پرله پسې [سيمې] په توګه کتل کېږي؛ دا معنا چې کوانتم نه لرونکې ساحه (لکه تعامل نه کوونکې ساحه) د رامنځته کېدنې د څلوريز (Fourier) ټولګې او د انرژي د مومنټم فضا کې له منځه تلنې عملي کوونکو په توګه څرګندېدلی شي، په داسې حال کې چې د تعامل کوونکي کوانټم سيمې اغېزې ښايي د رياضيکي تخنيکونو سره (لکه: د Dyson لړۍ، د Wick اصول، د اړيکې يا پيوستون دندې، د وخت د بشپړتيا عملي کوونکي، د Feynman هندسي انځور او داسې نور) د بشپړ کوربه توب په مرسته د S-matrix له لارې د ورانونې يوه نظريه کې تحليل شي. په ياد ولرئ چې تدريجي يا پرله پسې ساحه لا هم په فضايي ډول دوام لري؛ که څه هم د انرژي حالتونه يې مجرد دي (د سيمې د انرژي حالتونه بايد د هغې انرژۍ له ارزښتونو سره ګډ نه شي، چې دوام لري؛ د کوانټم سيمې رامنځته کوونکي په کار اچوونکي (operators) د فوټونونو په نوم د انرژي ګڼ بېل حالتونه رامنځته کوي.
جوړښت
برېښنايي مقناطيسي ساحه ښايي په دوو بېلو ډولونو سره وکتل شي، چې يو يې دوام لرونکی جوړښت او بل يې بېل يا مجرد جوړښت دی.
دوام لرونکی جوړښت
په لرغوني ډول د برېښنايي او مقناطيسي سيمو په اړه فکر کېږي، چې د چارج لرونکو شيانو د ښويه حرکت له مخې رامنځته شوې دي. د بېلګې په ډول: خوځنده چارجونه په برېښنايي او مقناطيسي سيمو کې بدلونونه رامنځته کوي، چې ښايي په يو ښويه، پرله پسې او څپې ته ورته بڼې يا ډول کې وليدل شي. په دې حالت کې انرژي د هر دوه درکونو تر منځ د برېښنايي مقناطيسي سيمې له لارې په پرله پسې ډول لېږدول شوې ګنل کېږي. لکه: د بې سيم يا راډيو په يو استونکي کې فلزي اتومونه څرګندېږي، چې په پرله پسې ډول انرژی لېږدوي. دا نظريه تر يوې اندازې د ټيټې فريکوينسۍ وړانګه اچونې برخه کې ګټوره ده، مګر په لوړو فريکوينسيو کې ستونزې موندل شوې دي.
بېل جوړښت
د برېښنايي مقناطيسي ساحه کېدای شي، يوه خورا «ټيټ کيفيته» لاره وګڼل شي. ازمېښتونه ښيي چې په ځينو حالتونو کې د برېښنايي مقناطيسي انرژي لېږد په ښه ډول تشرېح شوی دی؛ ځکه چې په يوه ثابته فريکوينسي کې د quanta [کميت يا اندازه] په نوم د کڅوړو په بڼه کې لېږدول کېږي. د Planck اړيکه د يو فوتون د فوتون انرژي (E) د مساوات له لارې له خپلې فريکوينسۍ (f) سره يو ځای کوي.
E= \, h f
چې h په کې د Planck ثابت (Planck's constant) دی او f د فوتون فريکوينسي ده. که څه هم د معاصر کوانټم د رڼا پوهنې راښيي، چې د انځوريز برېښنايي اغېز (photoelectric effect) يو نيمه لرغونې تشرېح (له هغه فلزی سطحې څخه د الکترونونو خپرېدل، چې د برېښنايي مقناطيسي وړانګې تابع وي) هم شته؛ فوتون په تاريخي ډول (که څه هم په ډېر اړين ډول نه) د ځينو کتنو د تشرېح کولو په موخه کارول کېده. څرګنده شوې ده چې د ناڅاپي وړانګه اچونې د غلظت زياتوالی (تر هغې مودې چې يو څوک په کرښيز نظام کې پاتې شي) يوازې د لرې شويو الکترونونو شمېر زياتوي او د دوی د لرې کولو د انرژي پر وېش باندې نږدې هيڅ اغېز نه لري. يوازې د وړانګې فريکوينسي د لرې شويو الکترونونو په انرژي پورې اړه لري.