cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد شفيع عثماني
۲۰. جواهر الفقه ( د ۳۵ تحقیقي رسالو مجموعه ده چي په دوو جلدونو کی چاپ سوي)
دانځر ونه
امراض
Leaf spot: دا مرض لومړي ځل لپاره په کال ١٩٧٤ ئي د هندوستان له خوا راپور ورکړل شو. چي په دي مرض اخته پاڼي قهوئ نقطي سر پيل کيږي چي وروسته په لوي زخم قهوي رنګ چپ ورته والي سور رنګ ته لري سره له دي د پاڼي څوکي تياره کيږي ، دا مرض د ٠٫٢ فيصده Dithane z-78 او ٠٫١ فيصده Benlat سپري شي له منځه خو هغه وخت کله چي د مرض علايم په سترګو شي Fig Rust: دا يو نوي مرض دي چي د قهوئي خالونو په شکل د پاني په لاندني برخه کي را منځ ته کيږي په سترګو کيږي. او د پاڼي د ريږيدو او د لمر سوزيدو عامل کيږي. په نبات کي اود بوريکس په سپري کولو باندي له مينځه نه ځي. خو يو ګرام Zineb، دوه ګرامه د سلفر مايع او يا يو ګرام Biferfano په يو ليتر اوبو کي واچول شي او بياد ډسمبر په مياشت کي سپري يا وپاشل شي نو په دي صورت ډير زيات تاثير لري او دا سپري کول فنګس له مينځه نه وړي بلکه د هغه د انتشار څخه مخ نيوي کوي.
محمد شفيع عثماني
۲۱. د مولانا  رحمة الله علیه  ۱۸ رسالي د امداد المفتین جز ګرځیدلي او چاپ سوي دي.
دانځر ونه
دانځر افتـــــــونـــــــــــــــه
Stem Borers: بوردونه د انځر په وني باندي ډير فعال دي. يو ډول ئي د حشري چنجي په شان دي او بل ډول يي پښي چنجيپه شان يد چي په ترتيب سره د وني پوستکي او ساقو ته زيان او يا تاوان رسوي. حشره خپل تخمونه د پوستکي په درز کي اچوي وروسته له هغه څخه ځوان Bores ورڅخه راوځي او په پوستکي کي مستقيم، زيکزاک او مارپيچ سوري جوړوي چي وروسته له هغه د نبات اصلي تنه له منځه وړي.
محمد شفيع عثماني
۲۲. احکام القرآن ( په عربي تفسیر دی په دي کتاب کي د مولانا صاحب شپږ رسالي په عربي ژبه موجودي دي)
کچیري پورته ذکر سوي کتابونه او هغه رسالي چي د نورو کتابونو جز ګرځیدلي یو ځای شمار کړو نو د مولانا  رحمة الله علیه  د فقهي کتابونو شمیر به اته اویا (۷۸) ته ورسیږي.
دانځر ونه
دانځرو بوتانيـــــــــــکي خـــــــــــواص
د انځر ونه د يخ په مقابل کي مقاومت نلري او د ګرمو او معتدلو منطقو ميوه ده. او د انځر ونه پاڼه ريژه ونکي ده چي په ژمي بانه ئي ريژيږي خو په ګرم او مساعد شرائـطو کي کولي شي تمام کال پاني ولري د وني عمر له ٥٠ کالو څخه تر ٧٠ کالو پوري دي خو که شرايط مساعد وي تر ١٠٠ کالو پوري هم رسيږي. او پاڼي ئي بريدګي لري خو د ځيني انواع ئي پاڼي يي بريدګي نه لري. د هر پاڼي په بغل کي يوه دانه پندګ ليدل کيږي چي وروسته همدغه پندګ يا خوبه په پاڼه او يا په ګل باندي تبديليږي. د انځر ريښي له ٨ تر ١٠ مترو فاصلي پوري نفوذ کيو د انځر په وني کي شپينه شيره ليدل کيږي او هر کله چي دا شيره د انسان په بدن باندي توئي شي او بدن يي خارښ نيسي. او دا شيره د ني په ټول اندام کښي جريان لري او کله چي د وني شاخ يا پاڼي پري شي نوله پري شوي ځاي دا شيره خارجيږي او د انځر د وني لوړوالي تر ١٠ مترو هم رسيږي. خو له اقتصادي پلوه ډيره لوړه ونه ښۀ نه ده. دا ځکه چي د ميوي د راټولو په وخت کي مشکلات پيدا کوي او که چيري ونه ټيته وي نو ميوه به اسان توګه راټوله شي. د انځر د ميوي قطر ٥ سانتي مټره او د اوږدوالي ئي ٣ تر ١٠ سانتي مترو پوري دي. په مختلف رنګونو لري لکه شين،ژيړ بنفش او ميوي دي د پاڼو او يا د ښاخو چي د روان کال يا تير کال کي يو ځل حاصل ورکوي. خو ځيني ورايټي ګاني هم شته د اوړي په دري مياشتو کي دري ځل حاصل ورکوي. او وروسته له څلور کال په حاصل راځي او ٨٥ تر فيصده د انځر محصول په وچ توګه بازار ته وړاندي کيږي دا ځکه چي د انځر ميوه ډير نازکه ده او په تازه ډول ژر خرابيږي. ١- Fig scales : دا مرض يا افت عامل ئي Lepidosaphes fici دي او د دي کنترول لپاره هغه تنکي شاخونه چي په دي افت اخته وي بايد پري شي او که مصابيت له حده ډير وي ٠٫٥ فيصده کلورو فاسفورس په دوه ملي ليتره په يو ليټر اوکي واچول شي او بيا سپري شي. ٢- Gall markers: دوه اورګانيزمونه دي مرض پوري ارتباط لري. •	Udumberia- naimiemsis: دا اروګانيزم د اګست او اکتوبر او مارچ مي په مياشتو کي فعاليت کيو او د ګل پندګ ته زيان رسوي. د دوه لاروا د ګل د غټي څخه تغذئه کوي اود بي رنګي سبب ګرڅيه اود ميوي شکل غنج او بد شکل کيږي او بد رنګه کيږي. •	Anjcerodiplosis. Peshawarensis: دا اورګانيزم د ميوه د مغز څخه تغذيه کوي او د کال په اوږدو کي بدون اپريل او جوړول مياشتو څخه پرته په نورو مياشتو کي تکثير کوي پدي مرض اخته شوي ميوي درزونه کيو او غنجيږي هم چي بالاخره مخکي له پخيدو د وني څخه راوليږي د دي مخنيوي لپاره د ميوه هغه چي په دي افت باندي اخته وي بايد لري شي او د حشري چنجي چي دوه ملي ليتره وي په يو ليتر اوبو کي اچوو او سپري کوو. Sanbarn افت : دا افت په تاتزه کينول شوو ونو کي په خاص ډول د ژمي په اوږدو کي د لمر وړانکو په مقابل کي حساس دي او د نيالګيو تنه په دي افت اخته شي پوټکي ور څخه جدا کيږي او حشراتو او فنګسو لپاره د ښه حملي زمينه برابروي. د دي افت د کنترول لپاره د وني د ډډو سپينول يا رنګول د چوني پواسطه کيږي.
محمد شفيع عثماني
معارف القران
دانځر ونه
سرچینې
راټولوونکی بهير مومند کابل پوهنتون کرنې پوهنځی بڼوالۍ څانګه 1-Adam,C.R;Bamford,K.M;and Early,MP.24 may, 1993. Principles of Horticulture. Second Edition. Butterworth- Heinemann Ltd. British. Page (1) 2-Bell,A.D. 23 June, 1993, Flower plant Morphology oxford university press, British, Page(2) 3- Bowes, B.G. 11March, 1993, Plant propagation and conservation, Manson publish Ltd. USA. Page(3-5) 4- Brickell,C ,24-Augest- 1994, Pruning.The RHS,  Encyclopedia  of Pracrical, British, Page(6-8) 5- Childera,N.F;12- May 2000, Modern Fruit Science.USA, Page(8) 6- Williams Rice, L and P.Rice,JR.R.22-July-2004 Practical Horticulture, Third Edition. Prentice Hall, Inc. USA. Page(9) 7- Gallentta, G.J; and Himelrick, D.G. 20- June-1990. Small Fruit Crop Management. Prentice- Hall,Inc.Franche. Page(10
محمد شفيع عثماني
معارف القران د مولانا مفتي محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه تر ټولو لوی او عظیم تفسیر دی چي د لیکلو او تکمیلولو داستان یي خورا د ارمان، زحمت او مشقت دی.
دا تفسیر د مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه د کلنو کلنو د زیار او زحمت نتیجه ده چی مولانا رحمة الله علیه د لنډي ترجمي او تفسیر تر څنګ شان نزول، د سورتونو تر منځ ارتباط، د سورتونو فضائل او د ایت څخه د استنباط سوی مسائلو شرحه را اخیستي، پر دي علاوه مولانا رحمة الله علیه د ایت په هکله د مفسیرینو اقوال، د موضوعاتو عنوانونه، نبوي احادیث، د ګمراه فرقو غندنه، د معتریضینو د اعتراضاتو رد او تصوف هم له پامه نه دي غورځولي.
دا تفسیر مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه په ډیر زحمت او مشقت لیکلی دی ځکه د داسي لوی تفسیر د لیکلو لپاره پراخ وخت، کلک عظم او جوړ صحت ته ضرورت سته چي مولانا د تدریس او نورو تصنیفاتو له امله کافی وخت نه درلود او د عمر د ډیر والي له امله ورسره بدن ملګرتیا نه کول. ددي تفسیر د لیکلو پر مهال څو ځله مولانا رحمة الله علیه دا ویره احساس کړي چي نور به دا تفسیر بشپړ نه سي او ټولي پاڼي به یی ضایع سي خو هر ځل او هر پړاو به يي په ډیره ستونزه بشپړاوه. تر دې چي د قران کریم پنځم او شپږم منزل یي ځکه پریښودل چي کوم بل څوک به یي د هغه عربي لیکني څخه بشپړه کی کوم چي مولانا رحمة الله علیه په احکام القران کي کړي ده. خو الله جل شانه ورسره مرسته وکړه او ټول تفسیر یي خپله بشپړ کړ. هغه مهال چي د معارف القران تفسیر نور و پوره کیدو ته ورسید پر  مولانا رحمة الله علیه مریضی دومره زور وکړ چي تر روغتونه یي ورساوه خو بیا هم مولانا رحمة الله علیه د خپل ټول ژوند په جریان کي د اسلام میني و دي ته مجبور کړی ؤ چي خپل د پوهي او علم د رڼاګانو په مټ تاریکی رڼا کړي. نو ځکه مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه د دې تفسیر څه برخه د مریضی په حالت کي لیکلي.
ددي تفسیر د لیکلو په هکله خپله مولانا وایي: "له ما څخه هیڅکله دا دلاوري نه سوای کیدای چي د قران کریم د دومره لوی تفسیر د لیکلو اراده وکړم."
د معارف القران د تفسیر شروع:
د معارف القران د تفسیر لیکنه:
د معارف القران د تفسیر د چاپي شکل لیکلو په هکله خپله مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه وایي:" څه وخت چي مي دا کار شروع کوی ددې لیري لیري خیال هم نه وو چي دا به یو وخت د کتابي تفسیر په صورت کی د یوه مستقیل تفسیر په شکل چاپيږي، کله چي دا درس نشر کیدل شروع سول نو د پاکستان د ټولو سیمو څخه او تردي زیات په نورو سیمو افریقا، اروپا او نورو کي د اوسیدونکو مسلمانانو د طرفه څخه بي شمیره خطونه راډیو پاکستان ته او په خپله و ماته وصول سول؛ د کومو نه چي معلومه سوه چي ډیر دینداره او نوی تعلیم یافته مسلمانان ددې درس سره ډیر محبت لري.
په افریقا کي چي کله دا درس د شپي په اخری برخه یا د سپیدو پر وخت رسیږي ځکه نو هلته خلکو د ټیپ ریکاډ په واسطه محفوظ کړی او وروسته یي خلکو ته د وار وار اورولو اهتمام کړی دی، او د یو ځای مسلمانانو دې تشویق زما همت نور زیات کی او د مرضونو او ضعف سره سره تر یوولسو کالو پوري مي دا سلسله په ډیره پابندی سره جاري وساتل، په کال ۱۳۸۳ هجری (۱۹۶۴ میلادي) کي چي کله د درس دا سلسله بنده سوه نو د ډیرو حضراتو د طرف څخه دا تقاضا وسوه چي څومره سوی دی دا دې په کتابي صورت کي چاپ سي او په مینځ کي چي کوم آیتونه پریښودل سوي دي، د هغوی دي هم تکمیل وسي. د الله جل شانه په نامه سره مي دا اراده وکړه چي پرموجوده نظری ثاني او په مینځ کي د پاته آیاتونو د تکمیل کار دي شروع کړه سي، ځکه نو په ۱۶ د صفر کال ۱۳۸۳ هجری کي د سورةِ فاتحي تفسیر نظر ثاني مکمل سو او پر سورةِ بقرة کار شروع سو. په دې کي د احکامو مشکل آیاتونه ډیر دي کوم چي د راډیو په نشری تقریر کي نه وه راغلي. دا کار د ډیر محنت، مشقت، او فرصت غوښتونکی وو، ډیرو شغلونو او مرضونو ددې فرصت رانه کی او دا کار تقریباً په ذهول کي پریوتۍ."
په کال ۱۳۸۸ هجری کي ځکه مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه اته روژي وخوړلي او لمونځ یي په ناستي شروع کړ ځکه چي د شعبان په میاشت کي یي په بدن کي یوه دانه راپورته سوه چي له امله یي و مولانا رحمة الله علیه ته زیات ضعف ورسیدی، ورځ تر بلي یي د ژوند امید پري کیدی خو زیات افسوس ورته په دي کیدی چي دا تفسیر تکمیل نه سو، نامکمله پاته سو او پدي فکر کي سو چي دا پاڼي به ضایع سي. د مولانا رحمة الله علیه  زیاتي اسلامي روحيي او احساس دی مجبور کړ چي په همداغه معذورۍ او ناجوړۍ کي د تفسیر لیکل شروع کړي چي مولانا رحمة الله علیه یي په هکله وایي:
مولانا مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه هغه عالم دی چي د نړی و ګوټ ګوټ ته یي د علم، حلم، فصاحت او تدبیر چړچي رسیدلي، په یوازي سر د علم یو لویه مدرسه وه؛ هغه مدرسه چي ټول علوم یي له ځانه سره ذخیره لرل. د دین یو لوی خادم او د پاکستان او هندوستان د مسلمانو او نامسلمانو د لاري څراغ او د هغوی د هر وهم او ستونزي لیري کوونکی او د هري پوښتنی جواب ویونکی مفتی ؤ. په هر رګ کي یي د اسلام مینه جاري وه نو ځکه الله جل شانه ور څخه د اسلام لوی او عظیم کار واخیست. " الله جل شانه په زړه کي همت راکی او د ۱۳۸۸ کال د شوال په میاشت کي الله جل شانه دا کار راباندي شروع کړی او په کال ۱۳۸۸ د ذي القعدي پر ۲۵مه د سورةِ بقري تکمیل وسو او د کتابت او طباعت لپاره ورکړل سوه، ددي څخه وروسته عیني د ناجوړۍ او معذورۍ په حالت کی دا کار په تدریجي رفتار سره چلیدی. الله جل شانه ددي په برکت سره لس میاشتي وروسته معذوري هم رفع کړه، نو د ۱۳۸۹ کال د رجب په میاشت کي کار یو څه تیز سو."
په سیاسي میدان کي
تر دې انتخاباتو وروسته بیرته مولانا رحمة الله علیه د معارف القران د تفسیر و لیکلو ته ملا وتړل او په کال ۱۳۹۰ کي د رجب په میاشت کي د دیارلسو پارو نظری ثاني او مینځ کي پاته ځایونه تکمیل سول او د سورةِ ابراهیم څخه تر سورةِ نحل پوري د دوو پارو نور تفسیر نور هم ولیکل سو، تر دي وروسته تر سورةِ فرقان پاره نولس پوري مکمل سو.
د پاته تفسیر په هکله مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه وایی:
" مخ ته د قران دري منزلونه یعني تقریباً دریمه حصه قران پاته وو. د عُمر د مختلف قسم مرضونو پر بناء دا خیال راغی چي ددې ټول تکمیل شاید زما څخه و نسي مګر د درمیاني پنځم او شپږم منزلونو تفسیر ما په احکام القران کی په عربي کی لیکلی دی کوم چي چاپ سوی دی. که ما و نه لیکلای سوای نو تر ما وروسته به یو څوک د احکام القران تفسیر په اردو کي نقل او ترجمه کړي. او دا حصه به پوره کړي او ددي وصیت مي هم څو حضراتو ته وکړ او دا دوه منزلونه مي په مینځ کي پریښوول او اخری اووم منزل می د سورة ق څخه شروع کی، د الله جل شانه کومک لاس راکی او د ۱۳۹۱ کال د ربیع الاول څخه شروع وسوه او د همدي کال د شوال تر میاشتي پوري اخری منزل مکمل سو. او سورةِ ص، صافات او زخرف زما په زوی مولوی محمد تقي عثماني باندي و لیکل سوه او په خپله مي نظری ثاني پر وکی. د معارف القران د تفسیر یوازي یوه نیمه پاره پاته وه چي د ربیع الثاني پر ۲۴مه په کال ۱۳۹۲ یعني اتمه د جون ۱۳۷۳ ناڅاپه د زړه یو سخت مرض راته پیښ سو چي تر روغتونه یي ورسولم، دري ورځي وروسته راته ډاکټر د روغیدو اطمینان راکړ نو مي و خپل زوی محمد تقي عثماني ته وویل تر څو پاته دی تکمیل کړي خو تر لږو ورځو وروسته مي د صحتمند کیدو احساس وکی، تردي چي د لوستلو او لیکلو سوم، خو په لږ کار کولو سره به ستړی کیدم خو دالله جل شانه په فضل سره په کال ۱۳۹۲ کي د شعبان پر یویشتمه تفسیر مکمل سو او په اتفاقي ډول سره دا ورځ په ۱۳۱۴ کي زما د زوکړي ورځ هم وه نو د تفسیر د تکمیلیدو په ورځ زما د عمر ۷۷ کاله پوره او ۷۸ شروع سو."
د تفسیر د تکمیلیدو په دي اوږده او ستونزمن سفر کي مولانا رحمة الله علیه هر وخت دا فکر کاوه چي بشپړ به نه سي خو د لوی الله عزوجل فضل او کرم ؤ چي و مولانا رحمة الله علیه ته به یي همت ورکاوه تر څو معارف القران تفسیر مکمل سي. د تفسیر لیکلو پر مهال به مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه ویل:
" د قران تفسیر ختمول مقصود نه دي بلکي په قران کي عمر ختمول مقصود دي."
دا تفسیر په حقیقت کي په زیات مشقت او زحمت سره لیکل سوی دی، الله تعالی دي و مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه ته اجرونه نصیب کړي. اللهم امین
ددي تفسیر اردو ژباړه د شاه رفیع الدین صاحب او د شاه عبدالقادر رحمة الله علیه د اردو ژباړو او د تفسیر عثماني څخه چي د شیخ الهند  مولانا محمود الحسن دیوبندي رحمة الله علیه او شیخ الاسلام مولانا شبیر احمد عثماني رحمة الله علیه ګډ تالیف دی اخیستل سوي ده ځکه د مولانا رحمة الله علیه په وینا چي په کومه بل ژبه کي د تفسیر لیکلو تر ټولو لوی کار د قران کریم لفظي ترجمه ده. او دي کي لږ زیاتی یا کمی پیدا کول هم جایز نه دي.
په اصل کي معارف القران د لاندی درج سوو شیانو جامع جوړ دی:
۱. د قران کریم دوي مستندي ترجمي، یوه د شیخ الهند کومه چي يه اصل کي د شاه عبدالقادر صاحب ترجمه ده او دوهم د حکیم الامت تهانوی رحمة الله علیه د بیان القران ترجمه.
۲. لنډ تفسیر چي په حقیقت کي د بیان القران خلاصه ده سره د تسهیله کوم چي جلا هم د قران مجید پر حاشیه طبعه کیږي.
د مولانا رحمة الله علیه په دا تفسیر کي د لاندي مشهورو تفسیرونو څخه استفاده سوي ده:
الف. تفسیر القرطبی (ابوعبدالله محمد بن احمد انصاری قرطبي)
ب. تفسیر ابن کثیر (اسماعیل بن عمر بن کثیر)
ج. تفسیر المظهری (قاضي محمد ثناءالله مظهری)
او د معارف القران د لیکلو طرز د ابوعبدالله محمد بن احمد انصاری قرطبي و تفسیر قرطبي، د روح المعاني او د قاضي محمد ثناءالله مظهری و تفسیر مظهري ته ورته دی. معارف القران لومړی ځل په اردو کي لیکل سوی او بیا پښتو ته د ډاکټر قاضي مولانا ګلبهان صواتي او مولانا سیف الحنان لخوا په ګډه ژباړل سوی دی. په انګلیسي ژبه هم ژباړل سوی او اوس په ایران کي د اهل سنت علماؤ لخوا عربي ته ژباړل کیږي. او فارسي ترجمه یې هم لیکل سوې ده.
ددي تفسیر څخه خپله علماء او مؤلفین په تقاریرو، تصنیفاتو او د ستونزو په حل کي کار اخلي. او ددي تفسیر په مأخذ نیولو سره څو نور  درست کتابونه لیکل سوي دي. د بیلګي په توګه د مولانا خالد محمود په زیار د معارف القران د عبرتناکو قصو راټولونه د (قصص معارف القران) په نوم او د جناب محمد اقبال قریشی صاحب کتاب چي د معارف القران ټول مسائل یي د "مسائل معارف القران " په نوم کتاب کي راټول کړي.
د هر مسلمان لپاره لازمه ده تر څو دا تفسیر خپل په کور کي ولري تر څو له فیض څخه یي برخمن سي او خپل د ژوندانه د تاریکیو مشال یي و بولي.
د مفتی محمد شفیع عثماني رحمة الله علیه په هکله  په اردو ژبه کتابونه لیکل سوي دي چي د مولانا رحمة الله علیه د ژوند د طریقي، سلوک، علم، حلم، دیانت، تقوا، خشوع او تصنیفاتو په هکله په کښي درست معلومات سته چي یو کتاب مفتی محمد تقی عثماني د میری والد میری شیخ په نوم او بل کتاب مولانا مفتی محمد رفیع عثمانی د حیاتِ مفتی اعظم په نوم لیکلی. او د مولانا د ښه پیژندني لپاره په youtube کي د مولانا رحمة الله علیه مرکي موندلای سو.
د علامه مفتي محمد شفیع رحمة الله علیه وینا:
"د یوې پیښې خبر هغه وخت تر خولې یا قلم راباسه چي ستا پوره اطمنان وي چي د دنیا یا اخرت په محکمه کي يې ثابتولای سم."
اهمې پنځونې
د دې څانگې قدرمنو ليکونکو يادونه دې وي چې د اختراع شوي شيانو نومونه د ابېڅو په ترتيب ليکل شوي. که چېرته د کوم نوي اختراع اواختراع شوی شئ په دغه پاڼه کې خپروۍ نو لطفاً دغه ټکي په پام کې ولرۍ.
د لوهانسک د خلکو جمهوریت
د لوهانسک د خلکو جمهوریت، چې د لوګانسک د خلکو جمهوریت په نامه هم یادیږي. (په روسي ژبه: Луга́нская Наро́дная Респу́блика، په رومي ژبه: Luganskaya Narodnaya Respublika، نړیواله فونوټیکه الفبا (IPA) یې [lʊˈɡanskəjə nɐˈrodnəjə rʲɪˈspublʲɪkə]؛ اختصاري لیکنه یې LPR  یا LNR ده.) یو جلاغوښتونکی هېواد چې په اوکراین کې پروت دی او په اوکراین کې د یو ترهګریز سازمان په توګه پېژندل کېږي. دا سیمه د لوهانسک ولایت په دونباس سیمه کې موقعیت لري، هغه خاوره چې د روسیې له فېدراسیون پرته (د اوکراین یوه برخه یې بولي)، په نړیواله کچه په رسمیت پېژندل شوې ده. د یاد قلمرو تر ټولو لوی ښار لوهانسک د مرکز په توګه پېژندل شوی. د یاد جمهوریت د وګړو شمېر(نفوس) شاوخوا ۱.۵ میلیونه کسان دي. د هېواد اوسنی مشر لئونید پاسکنیک دی.
خاک سفید ولسوالۍ
خاک سفید د فراه ولایت یوه ولسوالۍ ده چې 600’34 وګړې لري یاده ولسوالۍ د فراه ښار شمال لورته په 48 کیلومتری کې موقیعت لرې.
د لوهانسک د خلکو جمهوریت
LPR (د لوهانسک د خلکو جمهوریت) په ز کال کې د اوکراین‌یانو تر انقلاب وروسته د ډونېتسک د خلکو جمهوریت (DPR) او د کریمیې جمهوریت تر څنګ له اوکراین څخه خپله خپلواکي اعلام کړه، چې د خپلې خپلې خپلواکۍ د ترلاسه کولو لپاره له اوکراین سره په یوه روانه نښته کې ښکېل و. LPR او DPR له روسیې څخه بشري مرستې ترلاسه کولې. د ناټو او اوکراین په وینا روسيې له یاغیانو سره هم خپلو پوځي مرستو ته دوام ورکړ، هغه ادعا چې روسیې مخکې رد کړې وه.
د اوکراین قانون د LPR سیمه د لنډمهاله اشغال شوې خاورې په توګه یادوي او د LPR دولت د روسیې د فېدراسیون د اشغالګرې ادارې په توګه یادوي. د ۲۰۱۴م کال په سپټمبر میاشت کې د مېنسک تړون د اروپا د همکارۍ او امنیت سازمان د استازو، روسیې، اوکراین او د DNR  او LNR د مشرانو تر منځ  لاسلیک شو، پرته له دې چې دوی ته کوم دريځ په پام کې ونیسې، چې دا د نښتې د درولو او بېرته یې د اوکراین له سوداګریز قلمرو سره د یو ځای کېدلو په معنا وه او په بدل کې يې سیمې ته ډېره خپلواکي ورکوله، خو دا پرېکړه‌لیک هېڅ‌کله هم په بشپړ ډول ترسره نه شو.
د ۲۰۲۲ ز کال د فبروۍ په ۲۱مه د ملګرو ملتونو د سازمان لومړنۍ غړې وه چې LPR او DPR یې په رسمي ډول وپېژندل دواړه جمهوریتونه د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ زکلونو په ترڅ کې د روسیې او اوکراین د کړکېچ (2021–2022 Russo-Ukrainian crisis) مرکز دي.
د نفوسو ګڼوالی او جغرافیه
LPR په وچه کې پروت هېواد دی چې له شمال څخه د اوکراین (د مثال په ډول د اوکراین پاتې برخه) له لویديځ څخه د ډونتسک د خلکو له خپلواک جمهوریت او له ختیځ څخه له روسیې سره ګاونډی دی. LPR نږدې د لوهانسک سیمې نیمايي برخې چې له ډلې يې د هغه د ګنه‌ګوڼې سیمې، د لوهانسک سیمې پلازمېنه او همدارنګه د الکفسک (Alchevsk ) او کرانسوډن لویو ښارونو ته غزېږي. نږدې ۶۴.۴ سلنه د اوبلاسټ (په بېلاروس، قزاقستان، قېرغېستان، بلغاریا، روسیې، ترکمنستان او اوکراین کې د اداري وېش يو ډول دی) نفوس په LPR کې ژوند کوي. د لوهانسک شمالي برخه له ۲۰۱۴او ۲۰۱۵ز کلونو راهیسې د اوکراین تر کنترول لاندې پاتې ده. د LPR تر ولکې لاندې خاوره په بشپړ ډول نه خو تر ډېره د ډونېتس له ښۍ سویلي څنډې سره په یوه وخت رامنځته شوې.
د دونباس او ټول LPR تر ټولو لوړه څوکه د ګرېو مچېتنا (Grave Mechetna) غونډۍ ده، چې ۳۶۷.۱ متره (۱.۲۰۴ فوټه) لوړوالی لري او د پېټروسکي ښار ته څېرمه پرته ده.
د LPR تر ولکې لاندې خاورې د سرشمېرنې ادارې د اټکل له مخې ۱.۵ میلیون کسه دی، که څه هم د دې اټکل کره‌والی د خپلواکو سرچينو د نه موجودیت او د جګړې پرمهال د مهاجرتونو له امله له شک سره مخ دی. د نفوس نږدې ۴۳۵۰۰۰ افراد په لوهانسک کې ژوند کوي. ترلاسه شوي اسناد ښيي چې د نفوس نږدې  ۳۸ سلنه برخه تقاعد شوي کسان دي. تر جګړې د مخه نفوس له نیمایي څخه زیاتې برخې د LPR او ډونتسک د خلکو جمهوریت تر کنترول لاندې سیمې پريښې دي.
د دولتي ودانیو ولکه کول
د ۲۰۱۴ ز کال د مارچ په پنځمه، ۱۲ ورځې وروسته له دې چې لاریون‌کوونکو په کې‌یف کې د ولسمشر دفتر ترلاسه کړ د اوکراین د وخت ولسمشر وېکتور يانوکووېچ مخکې له اوکراین څخه تښتېدلی و. یوه ډله خلکو د لوهانسک د اداري ساختمان مخې ته الکساندر خاریتونوف د لوهانسک سیمې د خلکو د واکمن په توګه اعلام کړ. د ۲۰۱۴ز کال د مارچ په نهمه لوګانسکایا ګوادیا له خاریتونوف څخه د لوهانسک پر دولتي ودانۍ برید وکړ او د لوهانسک نوی ګمارل شوی مشر میخایلو بولوتسکیخ یې استعفالیک ته اړ کړ.
د ۲۰۱۴ ز کال د اپرېل په ۶مه، زر روسي پلوه فعالانو په لوهانسک ښار کې د اوکراین د امنیتي خدماتو ودانۍ (SBU) ولکه کړې، په دونېتسک او خارکيف کې يې هم ورته اشغال ترسره کړ. فعالانو د هغه جلاغوښتونکو مشرانو د ازادولو غوښتنه وکړه، چې په وروستیو اونیو کې نیول شوي وو. د ودانیو د بېرته ترلاسه کولو لپاره د دولت د وړاندینې په هڅو کې د فعالانو د دريځ د پیاوړي کولو لپاره سنګرونه رامنځته شول. فعالانو وړاندیز وکړ چې د ۲۰۱۴ ز کال د اپرېل په اتمه د لوګانسک پارلماني جمهوریت اعلام شي. خو داسې ونه شول، دولت د اپرېل په ۱۲ د سیمه‌ییزو پولیس ځواکونو په مرسته د SBU کنترول بیا په لاس کې واخیست.
زرګونه لاریون‌کوونکي د اپرېل په ۲۱ مه د خلکو د اسامبلۍ لپاره د لوهانسک په ښار کې د دولتي ادارې (RSA) له ودانۍ څخه بهر راغونډ شوي وو. دغې لاریونکوونکو د خلکو د واکمنۍ د رامنځته کولو غوښتنه وکړه او د اوکراین د فېدرالي کولو او یا د روسیې له فېدراسیون سره د لوهانسک د یوځای کولو غوښتونکي شول. هغوی وېلري بولوتوف د لوهانسک د خلکو د واکمن په توګه وټاکه. د فعالانو د مشرتابه له خوا دوه ټول‌پوښتنې اعلام شوې، یوه د مې میاشتې د یولسمې لپاره د دې د تعينولو په موخه پلان شوه چې ایا سیمه به په اوکراین کې د خپل مخکيني اساسي قانون وضعیت خوندي کړي او که به په بالقوه توګه د لا ډېرې خپلواکۍ په لور لاړه شي. که چېرې لومړۍ ټول‌پوښتنه د خپلواکۍ په ګټه وه، بله ټول‌پوښتنه د مې میاشتې په ۱۸ ترسره کېده، چې دا يې تعینوله چې سیمه باید خپلواکه پاتې شي، که د روسیې له فدراسیون سره یوځای شي.
د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ ز کال مالي کړکېچ
د ۲۰۰۸ ز کال مالي کړکېچ يا نړيوال مالي کړکېچ يو سخت نړيوال مالي کړکېچ و، چې د ۲۱ پېړۍ په لومړيو کې پېښ شو. دا د ۱۹۲۹ ز کال په متحده ايالتونو کې له ستر مالي خفګان “Greet Depression” راهيسې تر ټولو سخت مالي کړکېچ و. د ټيټ عايد کور اخېستونکو په نښه کوونکی اړين پور، د نړيوالو مالي بنسټونو له لورې ډېر زيات ګواښ پر غاړه اخېستل او د متحده ايالتونو د کور جوړونې د بيو لوړوالي يا پړسوب (United States housing bubble) په يو بشپړ طوفان کې تر ټولو لوړې کچې ته ورسېد. د ګروۍ ملاتړ شوې ډاډګېرنې يا تضمينونه “Mortgage-backed securities” (MBS) چې د امريکا په رښتيني ملکيت پورې تړلي دي او همدارنګه د ګروۍ ملاتړ شوې ډاډګېرنې پورې تړلې د مشتقاتو پراخه جال په ارزښت کې له ماتې سره مخامخ شو. مالي ادارې په نړيواله کچه زيانمنې شوې، چې کړکېچ د ۲۰۰۸ ز کال د سپټمبر پر ۱۵ نېټه د “Lehman Brothers” په ديوالي کېدنې (افلاس) او راتلونکي نړيوال بانکي کړکېچ سره خورا لوړ يا اخري درجې ته ورسېد.
مالي کړکېچ لپاره مخکيني حالتونه پېچلي وو او ګڼ لاملونه يې درلودل. نږدې دوه لسيزې وړاندې د متحده ايالتونو کانګرس د زغم وړ کور جوړونې لپاره د تمويل هڅونکی قانون تصويب کړی و. په ۱۹۹۹ ز کال کې د “Glass-Steagall” قانون ځيني برخې له مينځه لاړې، چې دې چارې مالي بنسټونو ته لاره هواره کړه، چې د خپل سوداګريز (د ګواښ ضد) او د ملکيت سوداګرۍ (ګواښ اخېستل) فعاليتونه پيل کړي. په حقيقت کې د مالي ماتې لپاره له اړينو حالتونو سره تر ټولو لوي مرسته کوونکی په ويجاړونکو مالي توليداتو کې چټکه وده وه، چې ټيټ عايد او د لږ معلوماتو درلودونکي کور اخېستونکي يې په نښه کړل، چې په پراخ ډول يې په توکميز لږه کېو پورې تړاو درلود. د بازار دې پرمختګ ته تنظیم کونکو پاملرنه ونه کړه او په همدې ډول يې د متحده ايالتونو حکومت په ناڅاپي ډول ونيو.
د کړکېچ له پيل څخه وروسته حکومتونو د نړيوال مالي نظام د سقوط د مخنيوي په موخه د مالي ادارو يا بنسټونو او نورو سپکوونکو پولي او مالي تګلارو پراخه ضمانتونه خپاره کړل. کړکېچ د ستر کړکېچ يا شاتګ “Greet Recession” لامل شو، چې د نورو اندازو يا مقياسونو له ډلې د بېکارۍ او ځان وژنې برخو کې د زياتوالي او د اداري باور او ښېرازۍ برخو کې د کمښت لامل شوه. ياد ستر کړکېچ د اروپا د پور کړکېچ پيلامه وه.
شاليد
کړکېچ د ستر کړکېچ “Greet Recession” لامل شو، چې هغه وخت له Greet Depression” څخه راوروسته تر ټولو سخت نړيوال کړکېچ و. وروسته ورپسې د اروپايي پور کړکېچ او د ۲۰۰۸-۲۰۱۱ ايسلنډي مالي کړکېچونه پېښ شول. د اروپايي پور کړکېچ د ۲۰۰۹ ز کال په وروستيو کې په يونان کې په کسر سره پيل شو او د ايسلنډ مالي کړکېچ په ياد هېواد کې د درې واړو سترو بانکونو بانکي سقوط راونغاړه او د هر هېواد په تاريخ کې په لومړي ځل د خپل اقتصاد د اندازې برابر پراخه اقتصادي ماته وزغمله. دا له هغو پينځو تر ټولو بد مالي کړکېچونو څخه و، چې نړۍ ازمايلي دي او نړيوال اقتصاد ته له ۲ تريليون ډالر څخه د زيات زيان لامل شوی دی. د ناخالص کورني توليد اړوند د متحده ايالتونو د کور د ګروۍ پور د ۱۹۹۰ ز لسيزې پر مهال له ٪۴۶ منځنۍ کچې څخه د ۲۰۰۸ ز کال پر مهال ٪۷۳ ته زيات شو، چې ۱۰،۵ تريليون ډالر ته رسېږي. لکه څرنګه چې د کور ارزښتونه پورته کېږي، د نغذو پيسو د بېرته تمويل برخه “cash out refinancing” کې زياتوالی د مصرف د زياتوالي لامل شو، چې د کور بيو د راښکته کېدلو په حالت کې يې هم نور دوام نه شو ورکولی. زياتو مالي ادارو پانګونې درلودې، چې ارزښت يې د کور ګروۍ پر بنسټ و. لکه: د ګروۍ ملاتړې ډاډګېرنې يا د پور مشتقات، چې د ناکامۍ پر وړاندې د دوی د ډاډمنولو يا بيمې په موخه کارول کېږی، چې په ارزښت کې د پام وړ راکم شو. د پيسو نړيوال صندوق اټکل وکړ، چې د متحده ايالتونو او اروپا لويو بانکونو د زهرجنې شتمنۍ (toxic assets يا هغه شتمني چې ارزښت يې د پام وړ راټيټ شوی دی او فعال بازار ونه لري) په برخه کې او د ۲۰۰۷ ز کال له جنوري څخه د ۲۰۰۹ ز کال تر سپټمبر پورې د ناسمو پورونو له امله له يو تريليون څخه زيات زيانمن شول.
د بانک له لورې د پور پر بېرته اداينه باندې د پانګه اچونکي د ډاډ نه شتون او د پور شتون کې کمښت د ۲۰۰۸ زکال په وروستيو او د ۲۰۰۹ ز کال په لومړيو کې د ونډې او سوداګريزو توکو د بيو ټيټېدلو لامل شول. کړکېچ په چټکۍ سره په نړيوال اقتصادي ټکان بدل شو، چې په پايله کې يې بېلابېل بانکونه بې پايلې (ناکام) شول. د دې دورې پر مهال په نړيواله کچه اقتصادونه ځکه بطي شول، چې پور سخت او نړيواله سوداګري کمه شوه. د کور جوړونې بازارونه زيانمن شول او بېکاري لوړه شوه، چې له کورونو څخه د شړلو او “foreclosures” [هغه قانوني بهير چې له مخې يو يو پور ورکونکی له هغه پوروړي څخه د پور د ميزان تر لاسه کولو هڅه کوي، چې د پانګې پر خرڅلار د فشار راوړلو له مخې يې تاديه ورکول بند کړي وي] لامل شو. بېلابېلې سوداګرۍ ناکام شوې. په متحده ايالتونو کې د کور شتمني د ۲۰۰۷ ز کال په دويمه څلورمه (ربعه) کې له ۶۱،۴ تريليون ډالر تر ټولو لوړې کچې څخه د ۲۰۰۹ ز کال د لومړۍ څلورمې په پای کې ۵۹،۴ تريليون ډالر ته راښکته شوه، چې په مصرف کې د کمښت او وروسته په سوداګريزه پانګونه کې د کمښت لامل شوه. د ۲۰۰۸ ز کال په څلورمه ربعه کې په متحده ايالتونو کې د حقيقي ناخلاص کورني توليد برخه کې له يوې تر بلې ربعې پورې کمښت ٪۸،۴ و. د دې هېواد د بېکارۍ کچه د ۲۰۰۹ زکال په اکتوبر کې ٪۱۱ ته پورته شوه، چې دا له ۱۹۸۳ ز کال راهيسې تر ټولو لوړه کچه او له کړکېچ څخه د مخکې کچې په پرتله نږدې دوه برابره وه. په يوه کاري اونۍ کې منځني کاري ساعتونه ۳۳ ته راکم شول، چې دا د ۱۹۶۴ ز کال له هغې مودې راهيسې تر ټولو ټيټه کچه ده، چې حکومت په کې د معلوماتو راټولول پيل کړل.
اقتصادي کړکېچ په متحده ايالتونو کې پيل شو، مګر پاتې ټولې نړۍ ته خپور شو. د متحده ايالتونو مصرف د ۲۰۰۰ او ۲۰۰۷ ز کالونو تر منځ نړيوال مصرف کې له درېيمې برخې څخه زياته وده جوړوي او نوره نړۍ د غوښتنې يا تقاضا د سرچينې په توګه پر متحده ايالتونو باندې تکيه کوي. زهرجنې ډاډګېرنې په نړيواله کچه د شرکت او بنسټيز پانګه والو په ملکيت کې وې. د پور نېمګړو تبادلو “credit default swamps” غوندې مشتقاتو هم د لويو مالي ادارو تر منځ اړيکه زياته کړه. لکه څرنګه چې پانګې د بېرته اداينې مکلفيتونو په موخه پلورل کېدلې، چې د پور په کنګل شويو بازارونو کې بېرته نه شوې تمويل کېدلی؛ نو د مالي ادارو نه وړتيا يا د نفوذ نه شتون د پور د اداينې کړکېچ نور هم چټک کړ او په نړيواله سوداګرۍ ککې د کمښت لامل شوه. د مخ پر وده هېوادونو د ودې کچو کې کمښت د کډوال کارکونکو (لکه: ارمانيا) له لورې په سوداګرۍ، د توکو بيو، پانګونه او استول شويو پيسو کې د پاتې والي له امله و. د کمزورو سياسي نظامونو لرونکي دولتونه ووېرېدل، چې د لويديځو دولتونو پانګه اچونکي به ښايي د کړکېچ له امله د دوی پيسې بېرته واخلي.
د ستر کړکېچ پر وړاندې د ملي پولي سياست د برخې په توګه حکومتونو او مرکزي بانکونو د امريکا متحده ايالتونو د مرکزي بانکولۍ سيستم يا “Federal Reserve”، اروپايي مرکزي بانک “European Central Bank” او د انګليستان بانک “Bank of England” په ګډون د ‘bailouts’ او هڅونې برخو کې د هغه وخت بې سارې تريليونونه ډالر چمتو کړل. ياد چمتووالي پراخه پولي سياست او د پيسو سياست هم راونغاړه، چې موخې يې د مصرف او پور ورکوونې وړتيا کې د کمښت برابرول، د نورې مامتې مخنيوی، د پور ورکړه هڅول، پر بشپړ سوداګريز کاغذ “commercial paper” بازارونو باندې د باور بېرته تر لاسه کول، د يو ديفلاسيوني مارپېچ د ګواښ مخنيوی او بانکونو لپاره پوره پانګې چمتو کول وې، چې پېرودونکو ته د پانګو د ويستلو لاره هواره کړي. په پايله کې مرکزي بانکونه د «وروستۍ هڅې پور ورکونکي» حالت څخه د اقتصاد د پام وړ برخې لپاره «د يوازينۍ هڅې پور ورکونکي» حالت ته وګرځېدل. په ځينو حالتونو کې “Federal Reserve” د «وروستۍ هڅې اخېستونکی» ګڼل کېده. د ۲۰۰۸ ز کال په وروستۍ څلورمه کې يادو مرکزي بانکونو ۲،۵ تريليون امريکايي ډالر دولتي پور واخېست او له بانکونو څخه يې خصوصي پانګې له ستونزو سره مخامخ کړې. دا د پور بازار ته پيسو د بهير “liquidity” تر ټولو لوی ننوت او په نړيوال تاريخ کې د پيسو سياست تر ټولو لوی عمل و. وروسته له هغې چې په ۲۰۰۸ ز کال کې د انګليستان د بانک ژغورنې کڅوړې له لورې يو موډل رامنځته شو، د اروپايي هېوادونو او متحده ايالتونو حکومتونو د خپلو بانکونو له لورې صادر شوی پور تضمين کړ د خپلې ملي بانکولۍ نظامونو پانګه يې زياته کړه، چې په پای کې يې په سترو بانکونو کې د نويو صادر شوې غوره ونډې ۱،۵ تريليون ډالر وپېرل. “Federal Reserve” يا په لنډ ډول “Fed” د پيسو د بهير له لومې “liquidity trap” سره د مبارزې په موخه د يو مېتود په توګه د هغه وخت د پام وړ نوې پيسې رامننځته کړي.
اصلاح ورځپاڼه
اصلاح اصلاح ورځپاڼه د کابل له فعالو دولتي ورځپاڼو څخه ده، چې د محمد نادرشاه له خوا په ١٣٠٠ لمريز کال تاسيس شوې. دا ورځپاڼه، چې ټوکشمېر يې ٣٥٠٠ دى، دهېواد په مرکز او ولايتونو کې وېشل کېږي. د اصلاح لګښتونه دولت ورکوي او د کارکوونکو شمېر يې ٢٥ تنه دى.
انیس ورځپاڼه
انیس ورځپاڼه انيس د هېواد له پخوانيو ورځپاڼو څخه ده، چې لومړۍ ګڼه يې د ١٣٠٦ لمريز کال د غويي مياشتې په ١٥مه  د محى الدين انيس له خوا خپره شوه. دا ورځپاڼه اوسمهال د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت په اډانه کې خپرېږي، چې د مطالبو اتيا سلنه يې په دري او ٢٠ سلنه يې پښتو ده. ددې ورځپاڼې ټوکشمېر له ٢٢٠٠ څخه تر ٢٥٠٠ پورې دى، چې له کابل سربېره ډېرى ولايتونو کې هم وېشل کېږي. د انيس مالي تمويل د حکومت پر غاړه دى او ٤٣ کارکوونکي لري.
د کوویډ-۱۹ واکسین کلینیکي څېړنې
د کوویډ-۱۹ واکسین کلینیکي څېړنې د دې لپاره کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین ځانګړنې مشخصې کړي. دا ځانګړنې اغېزناکتیا، کارندوالی او خوندیتوب دي. ملي دولتونو ۳۰ واکسینونو ته د کارولو اجازه ورکړې ده چې په دې کې اته د بیړنۍ یا بشپړې استفادې لپاره دي او لږ تر لږه یوې داسې نظارتي مرجع تایید کړي دي چې د روغتیا نړیوال سازمان یې په رسمیت پېژني، د دې تر څنګ پنځه نور په څلورم پړاو کې دي. ۲۰۴ واکسینونه تر کلینیکي څېړنو لاندې دي او تر اوسه د کارولو اجازه نه ده ورکړل شوې.
د ۲۰۲۱ ز کال تر جولای میاشتې پورې ۳۳۰ کاندید واکسینونه د پراختیا په بېلابېلو پړاوونو کې وو، له دې ډلې ۱۰۲ ډوله تر کلینیکي څېړنو لاندې وو چې ۳۰ یې د ازمېښتونو په لومړي پړاو کې وو، ۳۰ یې د ازمېښتونو په دویم پړاو کې وو، ۲۵ یې د ازمېښتونو په درېیم پړاو کې وو او ۸ یې هم د پراختیا په څلورم پړاو کې وو.
فورمول‌بندي
د ۲۰۲۰ ز کال له سپټمبر میاشتې راهیسې یوولس کاندید واکسینونه په کلینیکي پراختیا کې تقویتي درمل کاروي تر څو خوندیتوب زیات کړي. تقویتي درمل (adjuvant) داسې مواد دي چې د واکسین په مقابل کې د خونديتوب غبرګون ډېروي. په ځانګړو مواردو کې ښايي دغه تقویتي درمل د دې لپاره هم وکارول شي چې د واکسین اغېزناکتیا ډېره کړي. د کوویډ-۱۹ واکسین د تقویتي درملو فورمول ښايي هغو ټېکنالوژيو ته ګټور وي چې د کوویډ-۱۹ غیر فعال ویروس کاروي او یا هم داسې واکسینونه کاروي چې د نوي ترکیب پروتینونه یا لېږدوونکي لري. د المونیم مالګې چې په "زاج" مشهورې دي، لومړني تقویتي درمل وو چې مجازو واکسینونو ته ور زیات شول او په شاوخوا ۸۰ سلنه تقویتي واکسینونو کې دغه تقویتي درمل یا اجوېنټ انتخابي بڼه لري. زاج تقویتي درمل د خوندیتوب د ډېرولو لپاره بېلابېل مالیکولي او حجروي میکانیزمونه لري چې په دې ډله کې د التهابي سیټوکینونو ازادول یادولی شو.
اغېزناکتیا
د واکسین اغېزناکتیا په دې معنا ده چې په واکسین شویو کسانو کې د ناواکسین شویو کسانو په پرتله د ناروغۍ ګواښ راکم شي. صفر سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده  چې واکسین کار نه کوي (لکه هغه ماده چې دوا په کې نه‌شته خو روحي تکسین لري). ۵۰ سلنه اغېزناکتیا په دې معنا ده چې د سرایت نیمايي پېښې په هغو کسانو کې دي چې واکسین یې نه دی کړی.
که د واکسین پر مهال مټ په سم ډول ونه‌نیول شي یا فشار پرې وارد شي، یعنې واکسین د عضلې پر ځای تر جلد لاندې تزریق شي، ښايي په دې صورت کې د کوویډ-۱۹ واکسین ناسمه اغېزه وکړي. د سي.ډي.سي لارښوونه دا ده چې هغه ډوزونه باید تکرار نه‌شي چې تر جلد لاندې تجویزېږي.
د بېلابېلو واکسینونو د اغېزناکتیا پرتله کول اسانه کار نه دی، ځکه ازمېښتونه په بېلابېلو خلکو، بېلابېلو جغرافیايي سیمو او د ویروس په بېلابېلو بڼو کې شوي وي. د ډلټا بڼې تر راتلو مخکې د کوویډ-۱۹ په اړه فکر کېده چې د واکسین اغېزناکتیا ښايي ۶۷ سلنه د وبا د ټکني کولو لپاره کافي وي، خو اوسني واکسینونه د سرایت ضد هغه خوندیتوب نه رامنځته کوي چې د انتشار د مخنیوي لپاره اړین دی. د واکسین اغېزناکتیا د ناروغۍ مخنیوی منعکسوي چې د سارس کوویډ ۲ ویروس د خپرېدو د وړتیا لپاره یو کمزوری شاخص دی، ځکه هغه کسان ښايي ډېر لېږدوونکي وي چې د ناروغۍ نښې نه‌لري. د متحدو ایالتونو د خوړو او درملو سازمان (FDA) او د اروپا د درملو مرکز (EMA) د کوویډ-۱۹ واکسین د تایید لپاره ۵۰ سلنه ظرفیت د اړینې اغېزناکتیا په توګه ټاکی دی. تمه کېږي چې د کوویډ-۱۹ واکسین اړینه اغېزناکتیا به لږ تر لږه ۷۰ سلنه د وبا د مخنیوي او لږ تر لږه ۸۰ سلنه د دې لپاره وي چې دغه وبا له لا زیاتو اقداماتو پرته ټکنۍ کړي.
کارندوالی
د ۲۰۲۱ ز کال له اګسټ میاشتې راهیسې څېړنې ښيي چې په متحدو ایالتونو کې د کوویډ-۱۹ موجود واکسینونه "د کوویډ-۱۹ وبا له امله د شدیدې ناروغۍ، بستري کېدو او مړینو په مقابل کې ډېر ګټور دي". د سي.ډي.سي د راپور له مخې هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، ۵ برابره احتمال لري چې پر ناروغۍ اخته شي، ۱۰ برابره احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او د مړینې احتمال یې هم تر هغوی ۱۱ برابره ډېر دی.
یوې بلې څېړنې وښوده هغه کسان چې واکسین یې نه دی کړی، د هغو کسانو په پرتله چې واکسین یې کړی، شپږ برابره ډېر احتمال لري چې ټېسټ یې مثبت وي، ۳۷ سلنه ډېر احتمال لري چې په روغتونونو کې بستري شي او ۶۷ برابره زیات احتمال لري چې ومري.
سي.ډي.سي راپور ورکړی چې د الفا په مقابل کې د واکسین کارندوالی د ډلټا بڼې په مقابل کې ۶۶ سنلې ته راکم شوی دی. یوه متخصص کس وویل: "هغه کسان چې تر واکسین وروسته په ناروغۍ اخته کېږي، ناروغي یې هومره سخته نه وي لکه تر واکسین مخکې چې سخته وي او مري هم نه." د ۲۰۲۱ ز کال د اګسټ میاشتې تر وروستیو پورې په متحدو ایالتونو کې د پېښو ۹۹ سلنه برخه د ډلټا بڼې وه او په دې سره څرګنده شوه چې دا بڼه هغو کسانو ته د سختې ناروغۍ او په روغتونونو کې د بستري کېدو ګواښ دوه برابره ډېروي چې واکسین یې نه دی کړی.
جانبي عوارض
د واکسینونو اړوندو جانبي عوارضو ته د ټولو خلکو پام دی. ټول واکسینونه د خفیف زیان اړوند جانبي عوارض لري چې لامل یې بدن ته د یوې بېرونۍ مادې ننوتل دي. په دغو عوارضو کې د تزریق په ځای کې درد، سوروالی او التهاب شاملېږي. نور معمول جانبي عوارض ستړیا، سر دردي، میالجیا (د عضلاتو درد) او ارترالجیا (د مفاصلو درد) دي چې په ټولیز ډول د څو ورځو په جریان کې له منځه ځي. یوه غیر معموله جانبي عارضه (چې معمولاً له هرو ۱۰۰۰ کسانو څخه په یوه کس کې پېښېږي) سخت حساسیت دی چې په ځینو نادرو مواردو کې ښايي د انافیلاکسۍ (anaphylaxis) لامل شي. نور جدي جانبي عوارض ډېر نادر دي، ځکه چې که په واکسین کې پرله‌پسې جانبي عوارض پېژندل شوي وي، ان د بیړنۍ استفادې لپاره هم نه تاییدېږي.
ستره موراویا واکمني
کې ستره موراویا واکمني يا د مويميرانو واکمني (په چېکی: Velkomoravská říše په لاتين:Moravia Magna) د ۸۳۳ کال څخه تر ۹۰۶ کال پورې په منځنۍ اروپا کې د لويديځې سلاوي قبيلو تر ټولو لویه او قدرتمنده واکمني وه چې په بوهيميا، سلواکيا او مجارستان هېوادونه یې ځان کې رانغښتل. د ستره موراويا د واکمني بنسټ ایښودونکی مویمير ۱ وو. د ستره موراويا د واکمني نوم لمړني ځل د بیزانس امپراتور کونسټانټین ۷ په یو اثر (De administrando imperio - د واکمني اداره)کې یاد شوي وو.
تاريخ
په ۸ پېړی کې آواريانو واکمني د فرانکياو لخوا ويجاړ شو او آواريانو قبيلو د قومو خلکوسره يو ځاي شول. په منځني اروپا کې د مويمير واکمني او نيټرايي واکمني جوړې شوې او واکمنانو یی عیسويت ومنل. په دی وخت کې مسيحيت د شرقي فرانک واکمني څخه منځني اروپا ته د فرانکو کشیشانو لخوا پراخ کېده. خو فرانکو کشیشانو يوازې په لاتيني ژبې خطبې ويل او مذهبي کتابونه په لاتين کې هم ليکل شوي وو. په ۸۳۳ کال کی نيټرايي واکمني د مويمير ۱ لخوا ونيول شو او نيټرايي واکمن پريبينا مجبور شو چی د شرقي فرانک واکمني ته تېښته وکړي. په ۸۳۳ کال کی د ستره موراويا واکمني هم منځ ته راغلی او خلکو مسیحيت ومنل. په ۸۶۰ کال کې واکمن روستيسلاف د پاپ نيکلاس ۱ څخه غوښتنه وکړي چی مذهبي پوهان د ستره موراويا ته است کړي. خو پاپ چی د فرانکيانو پلوي وو نو د روستيسلاف غوښتنه یی رد کړ. د دي لپاره روستيسلاف د بیزانس امپراتور ميخاييل ۳ ته استازان هم ولېږل او په ۸۶۳ کال کی بيزانسی مذهبي پوهان كيرلس وميټوديوس د ستره موراويا ته ورسېدل. كيرلس وميټوديوس په ستره موراويا کې نوي مذهبي ژبه جوړ کړل او انجل په دي ژبې یی هم ترجمه کړه. نوموړي پوهانو هم نوي ليکدود جوړ کړل چې په اوس وخت کی د گلاگوليتي الفبا په نوم پېژندل کېږي.
وېشنيزه:چېک جمهوريت
شیب کو ولسوالۍ
شیب کو ولسوالۍ د فراه ولایت د ولسوالیو څخه ده
دا ولسوالۍ 13’230 وګړې لري او د فراه ښار لویدیځ لورته په 70 کیلومترې کې پرته ده. یاده ولسوالۍ 75 کلي لرې.
د جغرافيې تاريخ
د جغرافيې تاريخ د جغرافيې زيات تاريخونه رانغاړي، چې د وخت په تېرېدو سره او د بېلابېلو کلتوري او سياسي ډلو تر منځ يې توپير کړی دی. په يو څه وروستيو پرمختګونو کې جغرافيه يو بېل پوهنيز سمون يا روزنه باندې بدله شوې ده. جغرافيه “Geography” له يوناني (γεωγραφία – geographia) څخه اخيستل شوی دی، چې په لفظي ډول «د ځمکې ليکنې» معنا لري او د ځمکې په اړه تشرېح يا ليکنې ته وايي. لومړنی شخص چې د جغرافيه “geography” ويی يې وکاروه، له ميلاد څخه مخکې (۲۷۶ – ۱۹۴) کې ايراتوستينس (Eratosthenes) و. که څه هم د جغرافيې د پېژندلو وړ لارو چارو لپاره ثبوت شته چې د يادې اصطلاح له کارونې څخه مخکې وختونو پورې تړاو لري. لکه: کارتوګرافي يا نقشه جوړونه.
مصر
د لرغوني مصر پېژندل شوې نړۍ د نيل سيند د مرکز او نړۍ د ياد سيند پر بنسټ وګڼله. ختيځ او لويديځ ته بېلابېلې ابادۍ پېژندل شوې وې او د بېلابېلو خدايانو (لکه: سيوا د امون لپاره) ځايونه ګڼل کېدل. سويل لورې ته د کوشيتيک “Kushitic” سيمه پرته ده، چې د څلورم لوی ځړوبي يا ابشار په توګه پېژندل شوې ده. پونټ “Punt” سويل لور ته د سور سمندر (Red Sea) د سواحلو په اوږدو کې پرته سيمه وه. راز راز اسيايي وګړي د ريټينيو “Retenu”، کاناان “Kanaan”، کيو “Que”، هاررانيو “Harranu” يا خاټي يا هايټيټيس “Khatti (Hittites)” په نومونو پېژندل کېدل. په ګڼو وختونو، په ځانګړي ډول وروستۍ برونز دوره کې مصريانو له بابل”Babylonia”  او ايلم “Elam” سيمو سره سوداګريزې او سياسي اړيکې درلودې. مديترانې [سمندر] ته «ستر شين:the Greet Green» ويل کېده او په اړه يې عقيده وه، چې د نړۍ د دوراني يا رانغاړونکي سمندر برخه وي. اروپا نامعلومه وه، که څه هم ښايي په فنيقي وختونو کې د مصري نړۍ ليد برخه شوې وي. د اسيا لويديځ ته د کيفټيو “Keftiu” سيمې پرتې دي، چې ښايي کريټي “Crete” او مايسيني “Mycenae” سيمې دي. د يادې سيمې په اړه فکر کېده، چې د ټاپوګانو د هغه ځنځير برخه وه، چې قبرس “Cyprus”، کريټي، سيسلي “Sicily” او وروسته ښايي سردينيا “Sardinia”، کورسيکا “Corsica” او بالاريکس “Baearics” يې له افريقا سره يو ځای کړل.
بابل
د نړۍ د تر ټولو لرغونې پېژندل شويو نقشو نېټه له ميلاد څخه مخکې نهمې پېړۍ لرغوني بابل ته ورګرځي. د نړۍ تر ټولو غوره پېژندل شوې بابلي نقشه که څه هم له ميلاد څخه مخکې د ۶۰۰ کال د “Imago Mundi” په نوم ده. د ايکهارډ يونګر “Eckhard Unger” له لورې بيارغول شوې نقشه د بابل ښار پر فرات “Euphrates” باندې ښيي، ګردچاپېره يې دايروي وچې سيمې دي چې اشور “Assyria” او يورارټيو “Urartu” او ځيني ښارونه ښايي چې په خپل وار سره د يو تريخ يا خونړي سيند (اقيانوس) له لورې رانغاړل شوی دی او شا او خوا ته يې اوه ټاپوګان داسې ترتيب شوي دي، چې يو اوه ټکي ستوری جوړوي. د سيمو اړوند متن د رانغاړونکي سمندر تر شا د اوه باندنيو سيمو يادونه کوي.
د “Imago Mundi” نقشې خلاف د نړۍ يوه پخوانۍ بابلي نقشې، چې نېټه يې له ميلاد څخه مخکې ۹ پېړۍ ته رسېږي، بابل د نړۍ له مرکز څخه يو څه زيات شمال لور ته انځور يا رسم کړ، که څه هم معلومه نه ده چې مرکزي سيمه کومه ګڼل شوې وه.
يوناني-رومي نړۍ
لرغوني يونانيان هومر “Homer” د جغرافيې بنسټګر بولي. د الياد “Iliad” او Odyssey په نومونو د نوموړي حماسي کيسې په ادبياتو پورې تړاو درلود، مګر دواړه يې د جغرافيوي معلوماتو لويه برخه لري. هومر څرګندوي چې دايروي يا ګرده نړۍ د يو لوی سمندر په واسطه رانغاړل شوې ده. د نوموړي کارونه ښيي چې يونانيانو له ميلاد څخه مخکې اتمه پېړۍ کې د ختيځ مديترانې د جغرافيه په اړه د پام وړ پوهه درلوده. د هومر ايلياد او اوديسي شعرونه د پراخه شمېر ځايونو نومونه او تشرېحات لري، مګر د زياترو لپاره دا معلومه نه ده، چې اصلي ځای که کوم وي؛ کوم ځای ته ويل کېږي.
د ماليتس سيمې تېلېس “Thales of Miletus” يو له هغو لومړنيو نامتو فيلسوفانو څخه دی، چې د نړۍ د بڼې په اړه يې د حېرانتيا چاره يا معجزه کړې ده. نوموړي وړانديز وکړ چې نړۍ د اوبو پر سر ده او ټول شيان له هغې څخه وده کوي. هغه د ستورپوهنې او رياضي اړوند زيات قواعد هم رامنځته کړل، چې په پوهنيز ډول د جغرافيې څېړلو ته به لاره هواره کړي. د تېلېس ځايناستی اناکسيمېنډر “Anaximander” هغه لومړنی پېژندل شوی شخص دی، چې د پېژندل شوې نړۍ د ميزان يا درجه بندۍ نقشې د جوړولو هڅه يې کړې ده او همدرانګه يې لرغوني يونان “Ancient Greece” ته يې عقربه وروپېژندله.
د ميلېتس هيکاتيوس “Hecataeus of Miletus” د جغرافيې يوه توپيري يا بېله بڼه رامنځته کړه. نوموړي د پخوانيو کارونو او د مېلېتس بوخت بندر له لارې راغليو کښتۍ چلوونکو سره د خبرو يو ځای کولو په واسطه له تېلېس او اناکسيمېنډر له هغو رياضيکي محاسبو څخه ډډه وکړه، چې د نړۍ په اړه يې له هغوی څخه زده کړي وو. د همدې دلايلو پر بنسټ نوموړي د هغه څه په اړه يو بشپړ نثري دليل وليکه، چې د نړۍ په توګه پېژندل کېده. يو ورته او يوازينی کار چې زياتره يې نن ورځ هم پايي د هرودوت تاريخونه “Herodotus Histories” په نوم کتاب دی. په داسې حال کې چې ياد کتاب په لومړني ډول د تاريخ په اړه دی، مګر بډايه جغرافيوي معلومات لري، چې د پېژندل شوې نړۍ زياته برخه پوښي. مصر، سيتيا، ايران، کوچنۍ اسيا او د هند د يادونې په ګډون ټول په کې تشرېح شوي دي. د افريقا په اړه سپړنه يا تشرېح په ټوله کې ځکه د بحث وړ يا متنازع ده، چې هرودوت يې د سمندر له لورې رانغاړل شوې سيمې په توګه بيانوي. که څه هم نوموړی د فنيقي وګړو په اړه څرګندوي، چې له ميلاد څخه مخکې ۶ پېړۍ کې يې د افريقا شا او خوا سمندري سفرونه کول، مګر د اروپا د وروستي تاريخ د ډېری برخې له لارې د هند سمندر په اړه فکر کېده، چې يو دننی يا داخلي سمندر دی او د افريقا سويلي برخه د اسيا له لويديځې برخې سره د يو ځای کېدلو په موخه نږدې په سويل کې پوښل کېږي. لويديځو نقشه کښونکو د “Vasco da Gama” په واسطه د افريقا ګردچاپېره د سمندرې يون تر مودې پورې له يادو معلوماتو څخه په بشپړ ډول تېر نه شول. که څه هم ځيني دا نظر لري چې د هند په شان د ځينو سيمو په اړه معلومات يا تشرېحات په بشپړ ډول خيالي دي. په هر حال، هرودوت د جغرافيې په اړه مهمې کتنې يا مشاهدې وکړې. هغه لومړنی شخص دی، چې د هغې پروسې يادونه يې کړې ده، چې په واسطه يې لوی سيندونه لکه نيل دلتا ګانې جوړوي. همدارنګه هرودوت لومړنی شخص دی، چې د کتنې په توګه يې ثبت کړل چې بادونه له سړو سيمو څخه ګرمو سيمو پر لور د لګېدلو يا الوتلو ميلان لری.
مدهوبالا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
مدهو بالا (۱۴ فبروري ۱۹۳۳ - ۲۳ فبروري ۱۹۶۹) (اصلي نوم: ممتاز جهان) د هندي ژبې فلمونو لوبغاړې وه، هغه د ١٩۴۲ څخه تر ١٩۶۰ پورې د هندي سينما په کلاسيک (پخواني) فلمونو کي راښکاره سوه. هغه اوس هم د هندي سينما د مشهورو شخصیتونو څخه ګڼل کېږي. مدهو بالا د اوږدې مودې د زړه د ناروغۍ له امله په ٢٣ فبروري ۱۹۶۹ کي خپله ساه ورکړه. هغې ته ښکلا د ټراډيجي سره او د هندۍ سېنما وينس هم ويل کيدل.
شخصي ژوند
دبالیووډ دغه ستورې او اداکاره او په یوه روایت آپریدۍ پښتنه وه. دپلار نوم یې عطاءالله خان او او دمور نوم یې بیګم عایشه وه. پلار یې په ډهلي کې د امپیریال توباکو په کمپنۍ کې دیوه مزور او کارګر په توګه دنده سرته رسوله، اوکله یې چې په دغه کمپنۍ کې خپل کار له لاسه ورکړ نو مجبور سو چې دخوارۍ مزدورۍ دپیداکولو په هڅه کې د بمبئي (مو مبایی) ښار ته چې دهند لوی صنعتی ښار وو ولاړ سي. د مدهوبالا درې خویندې او دوه وروڼه په کوچنيوالي کې مړه سول. د ۱۹۴۴ زیږدیز کال داپریل دمیاشتې په چاودنې او اور کې یې کور وسوځيد اونهه کلنه مدهوبالا مجبوره سوه چې خپلې کورنۍ ته دیوې ګولې ډودۍ دپیداکولو لپاره فلمي نړۍ ته ولاړه سي. لومړنی فلم چې مدهوبالا پکې کار وکړ بسنت و او دا (۱۹۴۲ زیږدیز کال) و. مدهوبالا په خپلو هنري فلمونو کې دهندوستان دمشهورو فلمي ستورو لکه: آشوک کمار، راج کپور، پرتهوي راج، پردیپ کمار، شمي کپور، دلیپ کمار. سنیلدت او دیو آنند سره کارکړی دی.
داسې ویل کیږي چې مدهوبالا ددلیپ کمار (یوسف خان) سره مینه درلودله خو هغه ورسره واده ونکړ چې په دې کار سره د مدهوبالا زړه مات سو. مدهوبالا بیا په ۱۹۶۰ زیږدیزکال کې دهند دمشهور سندر غاړی اوفلمي ستوري کشور کمار سره واده وکړ. مدهوبالا په خپل هنري ژوند کې ډیره بریالۍ وه.ددې فلمونه ډیر مینه وال درلودل په تیره بیا د مغول اعظم، نیل کمل، ساقي اوشیرین او فرهاد فلمونه یې ډیر مشهور سول. د مدهوبالا ښایسته مسکا لا تر اوسه د ټولې فلمی او غیر فلمي نړۍ په خلکو کې شهرت لري. مدهوبالا په ۱۹۶۰ کال کې دیره سخته ناروغه سوه او دهغې علت داو چې بدن یې ډیره وینه جوړوله. همداراز دپېپړو او ځیګر ناروغی هم ورته پیدا سوه او ټوخی هم ورته پیداسو.که څه هم دعلاج لپاره لندن ته ولاړه، خو له دې کبله چې ناروغي یې ډیر پر مختګ کړی و نو ډاکټرانو یې هم علاج ونه سو کړای او بیرته بمبئي ته راستنه سوه. د ژوند په پای کې دغه بریالۍ فلمي اداکاره د ۱۹۶۹ زیږدیز کال دفبرورۍ دمیاشتې په ۲۳مه نیټه په بمبئي کې د۳۶ کلونو په عمر له دې نړۍ څخه سترګې بټې کړې او د سنټا کروز د مسلمانانو په هدیره کې خاوروته وسپارل سوه.
نور ولولئ
مدهو بالا هغه هنرمنده ده چې تراوسه پر لکونو زړونو راج چلوي. له دلیپ کومار سره هغې په ترانه، ډبر زړی (سنګ دل)، امر او لوی مغول (مغول اغظم) فېلمونو کې کار کړی دی.
پر دې سربېره یې په چلېدونکی نامي موټر (چلتي کا نام ګاړي)، مسټر اېڼد مسېز، ۵۵، تورې اوبه (کالا پاني) او نورو یادګاري فلمونو کې رول لوبولی دی.
امسټرډام
امسټرډام د هالنډ پلازمېنه او لوی ښار دی. دا ښار په (شمالي هالنډ) او د هالند (نېډېرلند) پر لوېدیځ کې د امستل د رود له غاړې پروت دی. په دیارلسمې پېړۍ کې د دغه رود په غاړو بندونه (په هالنډۍ - Dam) جوړ شول چې دې څخه د دغه ساحې نوم امسټرډام شو. د امسټرډام نامتو د لیدوړ ځایونه Anne Frank Huis ،Van Gogh Museum ،Stedelijk Museum ،Hermitage Amsterdam ،Anne Frank House ،Amsterdam Museum ،Rijks Museum، سره څراغونه او د نشې (چرسو او ماریوانا) د څکولو کافیانې دي. چې دغه دوو د هالنډ دود د څه نړیوالو په سترگو کې راکښته کړی خو هالنډیان دې ته په نورموله سترگه گوري او بله برخه یې پر ویاړي. بر سېره پر دې امسټرډام دوه نړیوال پوهنتونه او ډېر شمېر خپلواکه انستیتوتنه چې غټ یې د امسټرډام د لوړو زده کړو ښوونځی دی؛ لري.
پېښلیک
دا پلندۍ (ولاړ اوبو او واښو) سیمه په ۱۰۰۰ زېږېدیز کې د امستلې (چې د امستل د سیند څخه اخیستل شوی ټکی دی) په نامه یادېده. له اوترېخته (دامسټرډام سهیل ته پروت ښار) بزگرو د امستلې په خوا د ځمکې څخه د کار اخیستل پیل کړل. چې تر اوبو لاندې پرته ځمکه هم وچه او کار ترنه واخیستل شي، دوی ابو ته بندونه جوړ کړل. دې سیمې وده وکړه تر څو چې په دیارلسمې پېړۍ کې د (ای) د رود او د (زاودر زې) چې د ودن سمندرگي یوه برخه وه په غاړه بندونه جوړ شول. وروسته امستېل رود څه سمبال او څه نور پسې وکندل شو چې د سوداگرۍ لوی بنسټ وگرځېد. د ښار لومړنی بندر چې (دمرک) د غټې لارې تر څنگ وو، جوړ شو. په کابو ۱۳۰۰ زېږېدیز کې امسټرډام په رسمي توگه لکه یو اروپايي او په پینځلسمه پېړۍ کې لکه یو د سوداگرۍ نړیوالو ښار وپېژندل شو. په ۱۵۷۰ زېږېدیز کې د امسټرډام وگړو شمېر تر ۳۰۰۰۰ لږ ول. په ۱۶۲۲ زېږېدیز کې دا شمېر تر ۱۰۰۰۰۰ او د اولسمې پېړۍ په پای کې تر ۲۰۰۰۰۰ واوښت. چې د هغه وخت د اروپا له غټو ښارونو سره لکه لندن او پاریس پرتله کېدای شوای. د دغه وگړیزه لویوالي سره ښار هم له پلان سره لوېده. د ویالو (کانالونو) پر غاړو کورونه، د سوداگرې ودانۍ او گدامونه جوړ شول چې د ښار په پرمختگ کې یې لوې ښیگڼې درلودې.
وگړشمېرنه
په ۱ د جنوري د ۲۰۱۲ کې امسټرډام ۷۹۰.۰۰۰ تنه وگړي درلودل. دا ښار یو گڼ ولسه ښار دی چې ۵۰،۵ پر سلو کې وگړي بهرني دي. دغه بهرني د ۱۷۷ ټبرو (ملیتونو) څخه راټول شوي دي.
ځمکپوهنه
امسټرډام په شمالي هالنډ کې پروت دی. دا ښار ۹۰ ټاپوگانې او ۱۵۳۹ پلونه لري. د دغه سیمې وچه ۲ متره د اوبو تر کچ لوړه ده او ۲۱۹،۳۳ کیلو متره مربع یې پراخوالی دی چې په یو متر مربع کې یې ۴۷۵۱ تنه ژوند کوي.
ساموا
ساموا چې رسمي نوم یې  په انګلیسي Independent State of Samoa) د ساموا خپلواکه دولت دی. د آرام سمندر په سویل کې د استرالیا لویې وچې اړوند یو ټاپوییز هیواد دی. د ساموا هیواد تر ۱۹۹۷م کال پوری د سویلي ساموا په نوم پیژندل کیده.
کلتور
وېشنيزه:ساموا
جنسي دوه‌بڼواله
جنسي دوه‌بڼواله (په انګلیسي: Sexual Dimorphism) هغه حالت ته ویل کېږي چې د ورته نوعې جنسونه بېلابېلې ځانګړنې له‌ځانه وښیي، په تېره بیا هغه ځانګړنې چې په مستقیمه توګه، په تکثر کې شاملې نه‌دي. دغه حالت ډېری په ژویو او ځینو نباتاتو کې پېښېږي. په دغو توپیرونو کې کېدای شي ثانویه جنسي ځانګړنې، اندازه، دروندوالی، رنګ، نښې نښانې یا چلندي او ادراکي ځانګړنې شاملې وي. دغه توپیرونه کېدای شي سطحي یا ژور وي او کېدای شي د جنسي انتخاب او طبیعي انتخاب تابع وي. د دي‌مورفیزم په مقابل کې مونومورفیزم شتون لري او هغه حالت ته ویل کېږي چې دوه بیولوجیکي جنسونه، له فینوټایپي پلوه، یو له بل سره د توپیر وړ نه‌دي.
سینګار او رنګ
د دیمورفیزم تر ټولو معمولې او په اسانې سره پېژندل شوې بڼې، سینګار او رنګ دی، که څه هم تل څرګند نه‌دي. په یوې ځانګړې نوعه کې د جنسونو رنګَونه د جنسي دوه‌رنګ‌والي په نامه یادېږي، چې په ټولیز ډول، د الوتونکو او څښېدونکو په ګڼ‌شمېر نوعو کې تر سترګو کېږي. جنسي انتخاب د ژورو دیمورفیکو صفتونو لامل ګرځي چې ډېري وخت د مل جنس د ټاکلو د سیالۍ له‌لارې کارول کېږي. د سینګار له‌امله د اندامونو د لوړ شوی تناسب، د تولید یا ساتنې لګښت چې پېچلي تکاملي پایلې وړاندې کوي، جبرانوي، خو د هرې نوعې لګښتونه او تکاملي پایلې سره توپیر لري. د سینګار په ماهیت پورې تړلي لګښتونه او پایلې سره توپیر لري (لکه، د موجود میکانیزم رنګ).
نباتات
ډېري ګل‌لرونکي نباتات هېرمافرودایت (خنثی) دي، خو شاوخوا ۶ سلنه نوعې یې بېلابېل نارینه او ښځینه جنس (ديويسي) لري. جنسي دیمورفیزم په دیوسیوس نباتاتو او نوعو کې متداول دی.
د حشراتو په ګرده‌خپروونکو نوعو کې نارینه او ښځینه، په ټولیزه توګه، سره ورته معلومېږي؛ ځکه چې نباتات د ګلانو د شیرې په څېر خوندور څیزونه ورکوي ترڅو ګرده‌خپروونکي وهڅوي چې بل ورته ګل باندې کښېني او ګرده‌خپرونه بشپړه شي. کاتازېتوم ارکیدې د دغې قاعدې یوه په‌زړه‌پورې استثنا ده. نارینه کاتازېتوم ارکیدې، اوګلوسین ګرده‌خپروونکو مچیو سره پولینیا په کلکه سرېښوي. وروسته له هغې بیا مچې له نورو نارینه‌وو ګلانو څخه ډډه کوي خو کېدای شي د ګلانو پر هغه ښځينه جنس باندې کښېني چې له نارینه‌وو سره په توپیر کې څرګندېږي.