cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بشري حقونه په بېلاروس کې
د مطبوعاتو ازادي
د ایرینا خلیپ، ناتالیا رادینا او پاول شیرمیت په څېر خبریالان، د خپل کار له امله د استبدادي ولسمشر الکساندر لوکاشینکو په واکمنۍ کې نیول شوي دي. د نیشا نیوا په څېر خپلواکې چاپي رسنۍ، د دولتي وېش له شبکو څخه ایستل شوې دي.
د بیلسات تلویزیون دوه خبریالان کاتسیارینا اندریوا او دریا چلتسووا، د  ۲۰۲۱ ز کال په فبروري کې، په مینسک کې د لوکاشینکو ضد لاریونونو د بهیرد خپرېدو له امله، په ۲ کلونو بند محکوم شول.
د خبرونو یوه لویه ویب پاڼه (tut.by) چې په بېلاروس کې د نږدې ۴۰٪ کاروونکو له خوا لوستل کېده،  د ۲۰۲۱ ز کال په مې کې و تړل شوه او یو شمېر خبریالان یې توقیف شول. د ناشا نیوا خبري وېب پاڼه، د ۲۰۲۱ ز کال د جولای په میاشت کې د اېډیتورانو د توقیف له امله وتړل شوه. په مینسک کې د آزادې اروپا/ آزادۍ راډیو د مدیر دفتر د دروازې په ماتولو سره تالاشي شوی او د څو نورو خبریالانو کورونه هم تالاشي شوي دي. پر خپلواکو رسنیو د دغو بریدونو پوښښ، د دولتي ټلویزیونونو له خوا د خلکو د ویرولو یوه هڅه ګڼل کېږي. د کرنټ ټایم تلویزیون د راپور له مخې، دولتي رسنۍ د خبریالانو د فعالیتونو په اړه ناسم تورونه لګولي او پرته له کومې محاکمې د دوی د جرم په اړه جعلي سندونه جوړوي. د بښنې نړیوال سازمان، په غیر دولتي بنسټونو د بېلاروس د چارواکو له خوا بریدونه غندلي دي.
د ۲۰۲۱ ز کال د جولای په میاشت کې د بېلاروس د خبریالانو د ټولنې، د بېلاروس د سرنیز کلپ او د بیلاروس د لیکوالانو د عالي زده کړو د شبکې (PEN) د مرکز د ثبت مخنیوی، په غیر دولتي مؤسسو باندې د برید په توګه وګڼل شو (په دې اړه په غیر دولتي بنسټونو د فشاربرخه وګورئ).
زورا نيل هرسټن
هرسټن د الاباما په « Notasulga» کې زېږېدلې وه، او له خپلې کورنۍ سره په 1894ز کال کې د فلوريډا «Eatonvil» ته ولاړه. نوموړې وروسته د خپلو ډېرو کيسو لپاره «Eatonvil» د چاپيريال په توګه وکاراوه. په خپل لمړي مسلک کې، کله چې نوموړې د برنارډ کالج او کولمبيا په پوهنتون کې محصله وه، هرسټن د بشر پوهنې او توکمپوهنې څېړنې وکړې. نوموړې په افريقايي-امريکايي او کرابين ولسي ادب کې  لېوالتيا درلوده، او دا چې دوی څه ډول د ټولنې په پېژندګلو کې مرسته وکړه.
نوموړې همدا راز په تورپوستې ټولنه کې د عصري موضوعاتو په اړه هم ليکل وکړل، او په « Harlem» رنسانس کې يوه مرکزي څېره وګرځېده. د نوموړې لنډې طنزيه کيسې، کومې چې د افريقايي-امريکايی  تجربې او توکميز وېش څخه اخيستل شوې وې، د « The New Negro» او (Fire!!) په څېر ګلچينونو (منتخباتو) کې خپرې شوې. فلوريډا ته بېرته له ستنيدو وروسته، هرسټن په شمالي فلوريډا کې د افريقايي-امریکايی ولسي کيسو په اړه خپله ادبي ټولګه وليکله او خپره کړه چې د « Mules and Men» (قچرې او سړي) (1935) په نوم وه، او د هغې لومړي درې ناولونه: Jonah's Gourd Vine (1934); Their Eyes Were Watching God (1937) او Moses, Man of the Mountain (1939) يې همدلته خپاره کړل. همدا راز په دې موده کې يې د « Tell My Horse: Voodoo and Life in Haiti and Jamaica (1938)» کتاب خپور کړ، په کوم کې چې په جميکا او هايتي کې مذهبي رسومات مستند کړای شوي دي.
د هرسټن کارونه له افريقايي توکمه امریکايي تجربې او د يوې افريقايي الاصله امریکايۍ مېرمنې په توګه د هغې د هلو ځلو دواړو پورې اړه لري. په پرتليز ډول تر لسيزو پورې د هغې ناولونه د ادبي نړۍ له خوا نه و منل شوي. په 1975ز کال کې، د هرسټن له مړينې پنځلس کاله وورسته، د هغې د اثارو په اړه لېوالتيا هغه مهال پيدا شوه، کله چې لیکوال  «ايلس واکر» د MS. په نوم مجلې د مارچ په ګڼه کې د « In Search of Zora Neale Hurston» په عنوان (چې وورسته د زورا د لټون نوم ورکړل شو) يوه ليکنه خپره کړه. وروسته په 2001ز کال کې، د « Every Tongue Got to Confess» (هرڅوک بايد اعتراف وکړي) په نوم د هرستن مخطوطه، کومه چې په 1920ز لسيزه کې د راټولو شويو ولسي کيسو يوه ټولګه ده، په «سمتسوني» ارشيف کې وموندل شوه او بيا خپره شوه. د « Barracoon: The Story of the Last "Black Cargo"» په نوم د هغې غېر داستاني (خيالي) کتاب د « Cudjoe Lewis (Kossola)» په ژوند ليکل شوی، کوم چې په 2018ز کال کې خپور شو.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
هرسټن د جان هرسټن او لوسي اين هرسټن له اتو بچيانو څخه په پنځم لمبر وه. د هغې ټول څلور نيا او نيکونه په مريتوب کې زېږېدلي وو. د هغې پلار يو باپټسټي مبلغ او شريکباڼی بزګر و، څوک چې وروسته يو ترکاڼ شو، او مور يې د ښوونځي ښونکې وه. نوموړې د 1891ز کال د جنورۍ په اومه نېټه د الاباما په « Notasulga» ښار کې زېږېدلې وه، چېرته چې د هغې پلار ستر شوی و، او پلرنی نېکه يې د باپټسټي کليسا مبلغ و.
د هغې په درې کلنۍ کې، د نوموړې کورنۍ د فلوريډا «Eatonville» ته ولاړه. په 1887ز کال کې، دا په متحده ايالاتو کې د لومړيو شاملېدونکو ښارونو څخه يو و چې ټول وګړي يې تور پوستي وو. هرسټن وويل چې «Eatonville» د هغې لپاره کور و، ځکه کله چې نوموړې هلته ولاړه نو ډېره کم عمره وه. څو کاله وروسته، په 1897ز کال کې د هغې پلار د ښاروال په توګه وټاکل شو. په 1902ز کال کې، نوموړی د دې ښار تر ټولو سترې کليسا « Macedonia Missionary Baptist» له خوا وغوښتل شو، تر څو د مذهبي مشر په توګه خدمات وړاندې کړي.
په ځوانۍ کې، هرسټن ډېر ځله په خپلو کيسو کې Eatonville د يو چاپېريال په توګه کارولو – دا هغه ځای و، چېرته چې افريقايي امريکايانو هغه ډول ژوند کولای شو، څه ډول چې دوی غوښتل، او له سپين پوستو ټولنې څخه خپلواک وو. په 1901ز کال کې، د شمالي ښوونځیو ځينو ښوونکو له Eatonville څخه ليدنه وکړه، او هرسټن ته يې يو شمېر کتابونه ورکړل، کومو چې د ادب په وړاندې  د هغې ذهن پرانيست. نوموړې وروسته دا شخصي ادبي بيداري د يو ډول زېږېدو په توګه تشريح کړه. هرسټن خپل پاتې ماشومتوب په Eatonville کې تېر کړ، او هلته د سترېدو تجربه يې د « How It Feels To Be Colored Me» په نوم مقاله کې په 1928ز کال کې بيان کړه. Eatonville اوس په کلني ډول د نوموړې په وياړ د «زورا» ميله جوړوي.
د هرسټن مور په 1904ز کال کې مړه شوه، او پلار يې په 1905ز کال کې له «ميټي موګي» سره واده وکړ. دا يوه رسوايي وبلل شوه، ځکه داسې ګونګوسې وې چې نوموړي د خپلې لومړۍ مېرمنې له مړينې مخکې له «موګي» سره جنسي اړيکې درلودې. د هرسټن پلار او ميرنۍ مور هغه د فلوريډا په «جيکسن ويل» کې د ليليې يو باپټسټ ښوونځي ته واستوله. بالاخره هغوی د نوموړې د زده کړې د لګښت تاديه کول هم بند کړل او هغه و ايستل شوه.
کار او زده کړه
په 1916ز کال کې، هرسټن د « Gilbert & Sullivan» د تياتر شرکت د مخکښ سندرغاړي له خوا د خادمې په توګه وګومارل شوه.
په 1917ز کال کې، نوموړې خپلې رسمي زده کړې بيا پيل کړې، او په مورګن کالج، د مورګن ايالتي پوهنتون د عالي ليسې څانګه کې يې اخله واخيسته، کومه چې د ميريلينډ په بالتيمور کې له تاریخي اړخه د تور پوستو کالج و. دا مهال، نوموړې د ويړيا عالي ليسې د زده کړې لپاره وړ وبلل شوه، دا مهال شپږ ويشت کلنې هرسټن 1901ز کال د خپلې زېږېدو د کال په توګه بلل پيل کړل.نوموړې په 1918ز کال کې د مورګن ايالت پوهنتون د عالي ليسې څخه فارغه شوه.
کالج او له هغې لږ وروسته
کله چې نوموړې په کالج کې وه، نو نوموړې له Eatonville څخه ډېرې لېرې د انسان ېژندنې له نظره ژوند ته له کتلو سره بدله شوه. د هغې له مهمو موخو یوه دا وه چې د توکمونو تر منځ ورته والی ثابت کړي. په 1918ز کال کې، هرسټن په واشنګټن ډي سي کې له تاریخي اړخه د تورپوستو په کالج هاورډ پوهنتون کې زده کړه پيل کړه. نوموړې د « Zeta Phi Beta» د خوېندو په ټولنه کې يوه له ابتدايي پيل کونکو څخه وه، د کومې بنسټ چې د تور پوستو ښځو لپاره اېښودل شوی و، همدا راز د «The Hilltop» په نوم پوهنتون د محصل ورځپاڼې شريکه بنسټګره وه. نوموړې په اسپانوي، انګليسي، یوناني او د عامې ويناوالۍ زده کړه ييزو کورسونون کې ګډون وکړ، او په 1920ز کال کې يې مافوق ليسه سند تر لاسه کړ. په 1921ز کال کې، نوموړې د « John Redding Goes to Sea» په عنوان يوه لنډه کيسه وليکله، کومې کيسې چې نوموړې د «The Stylus» په نوم د «ايلين لاک» ادبي ټولنې د غړيتوب لپاره اهل وګرځوله.
هرسټن په 1924ز کال کې هاورډ خوشې کړ، او په 1925ز کال کې نوموړې ته د برنارډ معتمدې «Annie Nathan Meyer» د کولمبيا پوهنتون په برنارډ کالج کې د بورس وړانديز وکړ، کوم چې د ښځو يو کالج و، او چېرته چې نوموړې يوازېنۍ تورپوستې محصله وه. کله چې نوموړې په برنارډ کې وه، هغې د کولمبيا د پوهنتون د مشهور انسان پېژدونکي «فرانز بوس» سره يوځای توکميزه څېړنه وکړه، او وروسته يې له هغه سره د مافوق لسانس محصلې په توګه زده کړه وکړه. نوموړې همدا راز د «روت بينيډکټ» او ملګرې انسان پېژندونکې «مارګريټ ميډ» سره يوځای هم کار وکړ. هرسټڼ په 1928ز کال کې په انسان پېژندنه کې د لسانس سند تر لاسه کړ، کله چې هغ 37 کلنه وه.
جنسیتي توپير
جنسیتي اپارتایډ یا د جنډر توپیر(چې د جنسیتي توپیر په نامه هم یادېږي) د افرادو په وړاندې د دوی د جنسیت په خاطر اقتصادي او ټولنیز جنسیتي توپیر ته ویل کېږي. دا داسې یو سیسټم ده، چې د فزیکي یا قانوني کړنو په کارولو سره  افراد ټیټو پوستو ته لېږدوي. فیمینیسټ روان پوه فیلیس چیسلر دا ښکارنده (پدیده) داسې تعریفوي: «هغه کړنې چې نجونې او میرمنې جلا او د مادون (لاس لاندې) په توګه کاروي او هلکان او نارینه د خپلو ښځینه خپلوانو د عفت دایمي ساتونکو ته اړوي». د جنسیتي اپارتایډ بېلګې نه یوازې د افرادو د ټولنیزې او اقتصادي بې کفایتۍ لامل کېږي، بلکې د سخت فزیکي زیان لامل هم کېدی شي. په پرته لیزه توګه د جنس یا د جنسیت جلا کولو اصطلاح د خلکو فزیکي، قانوني او کلتوري جلا کول د دوی د بیولوژیکي جنسیت له مخې دي او د شرایطو سره سم د تبعیض بڼه نه ده.
ایتیمولوجي
د جنډر اپارتایډ اصطلاح د سویلي افریقا له نژادي تبعیض څخه رامنځته شوې چې د سپین پوستو برتری(Afrikaans: Baasskap) سیسټم یې رامنځته کړ او د هېواد اکثریت تور پوسته اوسیدونکي یې له سپینو نه جلا کړل. افریقیان Afrikaans د بیلولو یا جلا کولو لپاره د اپارتایډ اصطلاح کارول د بشري حقونو نه سرغړونه منعکسوي چې جلا کول او زیاتی دواړه د اپارتایډ په پېژند کې شامل دي. ډاکټر انتوني لوسټیډت لیکي: "د جلاکولو مفهوم په خپل ذات کې هرو مرو په دې دلالت نه کوي چې یوه ډله په خپله یا د بلې ډلې په پرتله د خوښې وړ ده. د اپارتایډ او په جبر سره د جلا کولو نورو ډولونو ځانکړې ځانکړتیا دا ده، چې سیاسي، اقتصادي، ټولنیز او حتی جغرافیايي شرایط په شعوري او سیستیماتیک ډول د ډلو په زوره جلا کولو لپاره جوړ شوي دي هغه هم د لنډ مهالو ګټو یا د یوه ګروپ د ګټو لپاره نه د ټولو د ګټې په خاطر."دا د یادونې وړ ده، چې جنسیتي توپیر یوه عمومي ښکارنده (پدیده) ده او له همدې امله یواځې سویلي افریقا پورې محدوده نه ده. په داسې حال کې چې د جنسیتي توپیر راپورونه په مکرر ډول په اسلامي کلتور کې په شرایطو کې راپورته شوي دي او په ټوله نړۍ که شته. د بشرحقونو ځينې مدافعین د دې استدلال کوي، چې پر هغو حکومتونو دې بندیزونه ولګول شي چې په کښې جنسیتي توپیر ترسره کیږي، لکه څنګه چې په سویلي افریقا کې د توکمپالنې په وړاندې لګول شوي وو.
په دین کې
د جنډر اپارتایډ مثالونه د مذهبي او کلتوري دودونو له لارې بنسټیز شوي دي. د بېلګې په توګه:د اسلام،عیسویت او بودیزم د بنسټپالو تعبیرونو له مخې د ښځو سره د چلند اړخونه د جنسیت د توپیر په توګه بیان شوي دي.د عقیدې کارول، ډېر وختونه د مذهبي اصولو د سختو تفسیرونو له لارې د جنسیت د توجیه کولو لپاره خورا زیات پېچلې دي.
کاتولیسیزم
د جنډر اپارتایډ یا د جنسیتي توپیر اصطلاح ګانې د دې لپاره هم کارول شوي دي، چې په انستیتونو لکه د انګلیڼډ کلیسا او د رومان کاتولیک کلیسا کې د ښځو پر وړاندې توپیریز چلند بیان کړي. پریسباټیریان وزیره او د پاټریشیا بوډ کیپلر ( Patricia Budd Kepler ) لیکواله د جنسیتي توپیر د بېلګې په توګه په روحانیت او د مذهبي مشرۍ منلو رولونو په برخه کې د ښځو مبارزاتو ته اشاره کوي. په ځانګړې توګه، کیپلر د نارینه او ښځینه وو په دودیزو مفکورو نیوکه کوي، چې په کلیسا کې د ښځو واک محدودوي، د دې پر ځای ټینګار کوي چې وزارت ته د ښځو ننوتل د خدای امر نه ګډوډوي. په ورته ډول، لیکوال سوزان ډي روز په امریکا کې د انجیل مسیحي کلیساګانو د پلار په مشرۍ د کورنۍ جوړښت د جنسیت د توپیر ساتلو په توګه بیانوي.
د رومان کاتولیک کلیسا د جنسیتي توپیر د دوام په توګه د واټیکان له خوا د « ښځې د سپیڅلي تنظیم هڅه» (delicta graviora  ) په توګه د لیست کولو یا په بل عبارت د کوچنیانو جنسي تیري ته د مساوي جرمي موقف په توګه کتلو، د کشیش له خوا د ماشومانو فحشاء د استملاکولو، لرلو او یا هم وېشلو له امله پیژندل شوې ده. د دا ډول مواردو په رڼا کې، ځینو کاتولیک کلیسا د پلار سالارۍ د منونکې په توګه او وروسته په دین کې له مشرۍ نه د ښځو رول  د منحرفولو نوم ورکړی دی.
اسلام
په داسې حال کې چې له تاريخي پلوه د اسلام دین نه کله نا کله د ښځو د ډیر پرمختلونکي انځور وړاندې کولو په خاطر ستاینه شوې ده، خو ځینې نور بیا د ښځو پر وړاندې د دې دین  پر توکمیز ماهیت او حقوقي او جرمي کوډونو باندې نیوکه کوي. د اسلام د پلارسالارۍ ارزښتونه یو له خورا پیچلو اصولو څخه پاتې دي، که څه هم د یادولو وړ ده چې دا ارزښتونه د مختلفو هیوادونو شرایطو ته په کتو سره توپیر لري. په ټولیزه توګه، که څه هم د اسلام شخصي ماهیتي قوانینو په نظر کې نیولو سره د نارینه وو او ښځینه وو حقوقو ترمنځ د پام وړ توپیر شته. د بېلګې په توګه: نارینه اجازه لري چې څو ودونه وکړي، په داسې حال کې چې ښځې دا حق نه لري، او له بلې خوا د میرمنو میراث د دوی د نارینه وو وروڼو په پرتله نیمايي ده. سربېره پر دې، د اسلام د سزا کوډ له خوا د ښځو پر وړاندې نور تبعیض هم ترسره کیږي، ځکه چې دا د شاهدانو په شهادت باندې ډېره تکیه کوي. د قاتل د محکومولو لپاره یواځې ښځينه شهادتونه بسنه نه کوي، د اعتبار لپاره د نارینه شهادت ته اړتیا لري.
د ښځو د حقونو فعاله مهناز افخمي لیکي چې بنسټپاله نړۍ "د ښځو حیثیت او له ټولنې سره د هغې اړیکې د اسلامي حکم د اعتبار تر ټولو سترې ازموینې په توګه ګوري". دا د Purdahپوردا (د جنسیت فزیکي جلا کول) اوAwrah اوراه(د جامو سره د بدن پټول) د انستیتونو له خوا په نښه شوي دي. لکه څنګه چې د نړۍ په ډېرو برخو کې، د شلمې پېړۍ په پای کې د اسلامي بنسټ پالنې تربیا را ژوندي کېدو پورې د ښځو د ځپلو انستیتونه (بنسټونه ) لږ د پیاوړتیا په حال کې وو. ولید فاریس لیکي چې مارکسیزم په شوروي اتحاد او چین کې او همدارنګه د مذهب ضد (انټی کلیریالیزم) په ترکیه کې مېرمنې دې ته اړ کړې چې ځان په مذهب ضد ټولنه کې مدغم کړي، چې په پایله کې یې د اسلامي بنسټ پالو له خوا د جنډر اپارتایډ (جنسیتي توپیر) غبرګون سره مخ شو. هغه د دې یادونه کوي چې نور دینونه هم د ورته تاریخي مبارزو شاهدان وو.
یهودیت
هریدي یهودیت باندې (چې د الټرا ارتودوکس یهودیت په نوم هم پېژندل کېږي) له دې امله نیوکه کېږي، چې د جنسیت د توپیر پالیسي ګانې او باورونه یې رامنځته کړي دي. په یهودي کلتور کې کوچنی خو په دوامداره توګه وده کوونکی لږه کي (اقلیت) شته، هریدي یهودیت د پوهانو د ټولنې په توګه پېژندل شوی دی. د مېرمنو په پرتله چې په دیني مدرسو کې زده کړې کوي د نارینه وو لویه برخه یې خپلې زده کړې په یشیوا (هغه یهودي د زده کړو بنسټ ده چې په دودیزو مذهبي لیکنو لکه تلمود، تورات او هلاچا یا یهودي قانون باندې تمرکز کوي) کې پرمخ بیایي. د الټرا ارتودوکس یهودیت د پیروان جامې او عمومي ظاهري بڼه له نورو نه جلا ده: اوږده ږیره، تور اوږد بالاپوش، لویې ګردې خولې او حیاناکه حجاب لرونکې ښځې. د جنسیتي اپارتایډ تورونه د کلتور جبري ماهیت، جنسیت جلا کول او همدارنګه د جنسي وسوسې په توګه د ښځو شیطاني کول په ګوته کوي. سربېره پر دې، په الټرا ارتودوکس یهودي ټولنو کې د ښځو انځورونه په ناسمه توګه وړاندې شوي دي او د داسې جامو د اغوستلو له امله چې دوی بې حیاء وښیي ورباندې لاړې توکلې او دوی به یې د فاحشو په نوم یادولې. د راپورونو له مخې دا ډیری هغه د هریدي بنسټپال دي، چې د جنسیتي اپارتایډ د کړنو مسؤل ګڼل کېږي او دا چې په ټولیزه توګه د هریدي ټولنه دا ډول کړنې نه مني.
په اسرائیلو کې د بنسټپالو الټرا ارتدودوکس یهودانو کړنې د جنسیتي اپارتایډ په نوم یادېږي. په داسې حال کې چې مېرمنې په دودیز ډول د اسرائیلو په ځینو برخو کې د بسونو شاته کښېني او په دې برخه کې کوم رسمي قانون نشته. که څه هم د ۲۰۱۱م کال د ډسمبر په میاشت کې داسې یوه پېښه رامنځته شوه چې په کښې یو الټرا ارتودوکس سړي له یوې مېرمنې نه چې د بس په مخکې سیټ کې ناسته وه وغوښتل چې وروسته کښېني، د هغې بیا بیا انکار د یوې لویې ګڼې ګوڼې لامل شو چې په پایله کې د پولیسو مداخلې سره له شخړې نه مخنیوی وشو. د دې پېښې په اړه د اسرائیلو لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو د ټولو لپاره د عامه ځایونو او په ټولنه کې د یووالي په تړاو خپل ملاتړ څرګند کړ. داسې راپورونه هم شته چې الټرا ارتودوکس یهودانو په مېرمنو لاړې توکي، د ټلوېزیون په کارکوونکو حملې کوي او له داسې نښو نښانونو سره لاریونونه  کوي چې ښځو ته د جامو اغوستلو څرنګوالي او عبادت ځایونو ته له تګ نه د مخنیوي لارښوونه کوي.
تاويل
د کتاب نوم : د ځوانانو لپاره د قرآن پوهنې زده کړې
ليکوال : اکبر حميدي هشترودي
ژباړه: ډاکټر ذبیح الله اقبال
____________________________
= تاويل = د اسلام له صدره په تېره بيا تر څلورمې پېړۍ وروسته په مهم بحث،چې مطرح و،چې په مفسرانو او څېړونکيو کې د تاويل علم دى،چې په دې باب بېلابېل نظريات مطرح شوي دي.
تاويل؛يعنې څه ؟
تاويل؛يعنې د يو آيت مانا او مفهوم يې لومړني،بشپړ او واقعي مفهوم ته رسول دي.
= له تاويله ناوړه ګټنه = د يو آيت حقيقي مفهوم ته د رسېدو لپاره وسايلو ته اړتيا لرو او پردې سربېره بايد له غرض،تعصب،مادي ګټو او دنياغواړۍ ډډه وشي.
د اسلام په لومړيو کې دوو ډلو د اسلام له تاويله ناوړه ګټنه کوله:
لومړۍ ډله :هغوى چې بسيا پوهه يې نه درلوده؛ځو ځانونه يې پوهان ګڼل؛نو ځکه د قرآن د تفسير پر مهال به تېروتل او پر کږه به تلل.
دويمه ډله : هغوى چې بې له ناپوهۍ يې سياسي او دنيوي موخې درلودې او د خپلو غوښتنو له مخې يې قرآن تفسير او توجيه کاوه،چې د خوارجو او نهروا ډلې په دې شمېر کې دي.
= خوارج څوک وو ؟ = خوارج هغه مسلمانان وو،چې لمونځ،روژه،او ان د شپې لمونځونه يې نه قضا کول؛خو په خواشينۍ،چې ناپوهه عابدان او ناپوهه زاهدان وو،چې تعصب او ځانمنۍ يې د بصيرت سترګې ړندې کړې وې او د پېغمبر اکرم (ص) د خليفه او ځايناستي د لاروۍ پر ځاى يې ځانونه د راى خاوندان وګڼل،ځانونه يې د قرآن مفسران او تر ټولو غوره ګڼل او ددې بې لارې مسلمانانو خبره تردې راورسېده،چې حضرت علي (ک) يې پر بې لارۍ او له دينه پر وتو تورن کړ او له هغه يې وغوښتل،چې توبه دې وباسي،چې بالاخره ددې کوږپوهه،بې عقله او دنيا غواړې ډلې کار دې ته راورسېد،چې په حضرت علي (ک) پسې راپاڅېدل او حضرت علي يې اړ ايسته،چې له ځان د دفاع ورسره وجنګېږي او څه نا څه څلور تنه يې له هغوى ووژل؛البته ددې خبرې يادول اړين دي،چې رسول الله (ص) دداسې مغرضې ډلې خطره خلک له پخوا خبر کړي وو.
رسول الله (ص) وويل : علي ! زه د قرآن د تنزيل لپاره جنګېږم او ته به د قرآن د تاويل لپاره جنګېږې.))
= د تفسير او تاويل ترمنځ توپير = و مو ويل،چې تاويل هغه ته وايي،چې پېچلتيا او ابهام پکې وي  او د آيت ظاهر مفهوم له باطن سره توپير ولري او د ظاهر او باطن ترمنځ يې واټن وي او يوازې  خداى،پېغمبر او په علم کې راسخون او اهلبيت د داسې آيتونو تاويل کولاى شي.
خو تفسير داسې نه دى؛بلکې له قرآن علومو په ګټنه؛لکه :
١- شان نزول .٢- له وحې سره اشنايي .٣- له محکم او متشابه سره اشنايي .٤- د قرآن پر ظاهر او باطن احاطه .٥- له عربي ادبياتو سره اشنايي ..... کولاى شو،چې د آيت پر مفهوم پوه شو،چې د لاندې آيت تفسير اوتاويل ته پام وکړئ :
(يخرج الحى من الميت)
د آيت لومړنى او ساده تفسير داسې دى : خداى له مړيو ژوندي راباسي (لکه چورګوړى،چې له هګۍ راوځي)؛خو د آيت تاويل داسې دى : خداى د ځمکې له  زړه (قبرونو)  نه انسانان راپاڅوي او ژوندي به يې کړي،چې د حشر ميدان ته راشي او کېداى شي د آيت نور مفاهيم هم وي،چې پر تاويل يې يوازې خداى،پېغمبر اکرم،امامان او د بصيرت خاوندان پوهېږي.
= قرآن مو تفکر او تعقل ته رابولي = په قرآن کې ډېرى داسې آيتونه دي،چې تفکر،تعقل او تدبر ته مو رابولي؛لکه :
((والکتاب والمبين انا جعلناه قرآن عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدنيا لعلى حکيم =دا کتاب مو پر عربي درولېږه،چې تعقل او تدبر پکې وکړئ او د آيتونو مفهوم په ام الکتاب کې له حکيم خداى سره دى .))
سره له دې،چې د ځينو آيتونو تاويل روښانه نه دى او حقايق يې خداى ته معلوم دي؛خو سره له دې ټولو خبرو قرآن د ژوند کتاب دى او تل مو تفکر ته رابولي .قرآن يو غير قابل فهم او نه حل کېدونکې معما نه ده،چې څوک يې حل نه کړاى شي. قرآن د ويلو،پوهېدو او عمل کولو کتاب دى.
= راسخون فى العلم څوک دي ؟ = راسخون فى العلم د نبوي کورنۍ امامان دي،چې د معارفو او الهي حقايقو سرچينې دي،چې د قرآن تاويل او تفسير ورسره دى،چې خداى تعالى په قرآن کې سپېڅلي ګڼلي دي.
((إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (احزاب/٣٣) = بېشكه خداى يوازې غواړي له تاسې((اهل البيت =نبوي كورنۍ))چټلي او ګناه لرې كړي او بشپړ موسپېڅلي كړي .))
'''((إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ. فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ. لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ =''' بېشکه چې هغه (قرآن) عزتمن لوستونى دى،(د الهي علم) په پټ کتاب کې ، چې يوازې پاکان لاس وروړاى او پرې پوهېداى شي .))
مچ
مچ یا كورنى مچ (په لاتين:Musca domestica) د مچانو څخه یوه مضره حشره ده چې د Diptera په کورنۍ او د Musca په جنس پورې اړه لري. نوموړي خوځندکه په ځانگړي ډول د انسانانو په کورونو کی ژوند کوي او د گرمو ځایونو سره ډېره میننه لري او کولای شی ساري رنځونه سرایت وکړي. په نړۍ کې د مچانو ۷۵۰۰۰۰ ډولونه ژوند کوي. مچان لومړي پلا په هگۍ کې وي، او د ۱۴ ورځو په تېرېدا بیا وزرې کوي او له هگۍ راووځي.
توصيف
كورنى مچ یوه جوړه وزرونه، درې جوړې پښې او یو جوړه مرکب سترگې لري. اوږدوالي یی ۱۲ میلي مترو ته رسېدلای شی. بدن یی د ويښتو لخوا پوښ شوي دي
وېشنيزه:خوځندکې
د شبکې کارډ
د شبکې انټرفیس کارډ (په انګلیسي: Network interface controller) د کمپیوټر اصلی دړې ځای پر ځای کیږي او کمپیوټر له شبکې سره نښلوي. په ډیری کمپیوټرونو کې دا کارتونه مخکې له مخې جوړ شوي دي (په دې معنی چې دوی د اصلي سرکټ بورډ برخه ده)، مګر د کمپیوټر فعالیت زیاتولو او ښه کولو لپاره د شبکې کارت هم اضافه کیدی شي.
د شبکې کارډونو ډولونه
د شبکې کارت عموما په دوه کټګوریو ویشل شوی: وائرډ او بې سیم.
سرچینې
وېشنيزه:شبکه وېشنيزه:کمپیوټر
وحې څه وخت پيل شوه ؟
د کتاب نوم : د ځوانانو لپاره د قرآن پوهنې زده کړې
ليکوال : اکبر حميدي هشترودي
ژباړه: ډاکټر ذبیح الله اقبال
_____________________
وحې د څښتن تعالى او پرښتو له اړخه څرګنده اشاره او پوهولو ته وايي،چې پېغمبر انو ته  راځي.
په قرآن شريف كې له  وحې نه  مطلب  د الهي آيتونو نزول دى،چې  حضرت جبرائيل(ع) به پېغمبر اکرم(ص) ته راوړل او پېغمبر اکرم(ص) به  خلكو ته رسول.
ځينې عالمان او څېړونكي وايي : پر پېغمبر اکرم(ص) وحې له وړوكتوبه پيل شوه،چې د خپلې دايي؛ "حليمه سعديه" تر روزنې لاندې و،چې    حضرت جبرائيل  به  د حضرت محمد(ص) مخې ته راښكاره كېده او پېغمبر اکرم(ص) هم جبرائيل په حقيقي بڼه ليده.
حضرت جبرائيل د پېغمبر(ص) سينه د زمزم پر اوبو ووينځله او د يوې وينا له مخې : پرښتو پېغمبر اکرم(ص) له ځانه سره اسمان ته يوووړ او سينه يې ورته له رازونو معارفو،حقيقتونو او علمونو ډكه كړه اوسينه يې ورته پراخه او نورانيت يې ورپر برخه كړ.
وحې تر40 څلوېښت كلنۍ پورې؛ يعنې د بعثت تر پيلېدو پورې جاري وه او د څرګندو دلايلو په رڼاكې، څښتن تعالى د حضرت  جبرائيل په واسطه  قرآن  د " حرا"  په  غار كې پېغمبر اکرم(ص) ته راووړ او حضرت جبرائيل ورته وويل: محمده! ووايه!
او د مفسرانو د سمو سيخو ويناوو له مخې، د علق د سورت  پينځه لومړي  آيتونه د وحې پيل ګڼل كېږي، چې دادي :
((اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ .خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ .اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ .الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ .عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ= ولوله! دخپل پالونكې په نامه،چې (هرڅه يې) شته كړي دي، انسان يې له  ځوړندې (پرنډې وينې) پيدا كړ. ولوله چې ستا پالونكى (ترټولو) ډېر عزتمن دى؛هغه [ پالونكى ] ،چې په قلم يې ښوونه وكړه، انسان ته يې هغه څه وښوول،چې پرې نه پوهېده. ))
د څښتن تعالى استازي ورته وكتل، چې آنحضرت "ص" په  دې باب  داسې وايي :  د آيتونه  د ويلو  پر مهال داسې وم؛ لكه ټول قرآن  يې چې  زما  پر زړه  ليكلى  وي او د حرا په غار كې د وحې  تر رانازلېدو 23  كاله  وروسته د څښتن تعالى  له  اړخه آيتونه  پر پېغمبر اکرم نازل  شول او د رمضان په مياشت كې د "قدر" په يوه شپه كې يو ځل بيا په بشپړه توګه قرآن  پر پېغمبر اکرم نازل  شو.
د علق سورت  د 5 آيتونو  تر نازلېدو وروسته  وحې  پرې شوه تر هغه چې  د ( يا ايها المدثر ) آيت نازل شو او يو ځل بيا چې کله يهودانو له رسول الله (ص) نه پوښتنې وكړې او پېغمبر اکرم "ص" ورته وعده وركړه ، چې د وحې له  ژبې به  ورته  ځواب  وركړي او  ( ان شا الله ) يې ونه وايه ؛ نو څښتن تعالى هم د يوې  مودې  لپاره وحې راو نه  لېږله،چې  دې مودې  ته "فترت" ويل كېږي.
= نزول،تنزيل اونجوم څه ته وايي؟ = د نزول تعريف : هغه كلام،چې د څښتن تعالى له اړخه د پېغمبر اکرم(ص) پر زړه نازلېده.
د تنزيل تعريف: د څښتن تعالى هغه كلام،چي حضرت جبرائيل به راووړ.
نجوم : هغه آيتونه او كلام،چې په پټه او غيبو كې د پېغمبر اکرم "ص" زړه ته رالېږل كېدل.
د حضرت محمد"َ ص" په تګ سره وحې هم پرې شوه او د قيامت تر ور ځې به وحې نه راځي او قرآن شريف هغه ګرانبيه خزانه ده،چې د مسلمانانو د نېكمرغۍ لپاره نازل شوى دى.
= اتمه زده کړه : =
= د قرآن شان نزول = د قرآن شريف آيتونه د نزول له  نظره دوو برخې دي :
* هغه آيتونه،چې  بې له كومې  پېښې يا د خلكو او اصحابو له پو ښتنې پرته نازل شوي دي.
* هغه آيتونه،چې له ځينو پېښو او پېغمبر اکرم"ص" نه تر پوښتنو وروسته رانازل شوي دي.
د قرآن شريف ډېرى آيتونه هم د لومړۍ برخې په څېر دي، چې د توحيد،نبوت،معاد،عدل او ورته مسالو په باب نازل شوي دي ، چې د نزول د شان په باب يې پلټنه پكار ده.
شان نزول تعريف : شان نزول هماغه زمينه ده ،چې ترې وروسته پر پېغمبر اکرم"ص" آيتونه  نازلېدل،چې د قرآن  د مفسرينو له نظره  د آيت  د مفهوم د  پوهېدو لپاره  خورا اړين دي.
د بېلګې په ټوكه : هغه آيتونه، چې شان نزول لري :
((وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ  (بقره/١١٥)= او ختيځ او لويديځ ټول د خداى دي او هرې خوا ته،چې مخ كړئ، هماغه يې د اطاعت لورى دى. بېشكه خداى د پراخ (نعمت) څښتن (او) پوه دى. ))
ددې آيت شان نزول :
ددې آيت په  رالېږلو څښتن تعالى  يې  له زړه  وېره لرې كړه او ورته  يې وويل : لمونځونه  مو قبول دي ، چې هغوى په هغه توره شپه كې د قبلې د پېدا كولو لپاره كومه لار نه درلوده.
يادونه : كه څه ددې آيت په راتلو د مسلمانانو د شپې د لمانځه ستونزه هواره شوه؛خو دا په دې مانا نه  ده،چې مسلمانان په هغه وخت كې، چې قبله ورته معلومه وي، د خپلې خوښې بل اړخ ته لمونځ وكړي اوكه له آيته  داسې برداشت وشي؛ نو بايد ووايم ،چې ددې آيت د نزول د شان  په  باب تېروتى دى.
((لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُواْ إِذَا مَا اتَّقَواْ وَّآمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَواْ وَّآمَنُواْ ثُمَّ اتَّقَواْ وَّأَحْسَنُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ  (مائده/٩٣)=  93  هغوى چې ايمان يې راوړى (آمنوا) او غوره چارې يې سر ته رسولې وي (عملوا الصالحات) ؛نو چې مخكې يې څه خوړلي وو، پر هغو به و نه نيول شي ( د تحريم د حكم تر نزول مخكې يې،چې شراب څښلي وي ؛نو سزا به ور نه کړه شي) په دې شرط،چې د بيا لپاره ځان وژغوري ( تقوا) او پر ايمان ټينګ ودرېږي ( آمنوا) اوښه كارونه وكړي (عملواالصا لحات) بيا چې له كومو شيانو منع  وشي او لاس ترې واخلي (تقوا) او څه چې د خداى امر وي، و يې مني (آمنوا) بيا(هم) پرهېزګاري وكړي او(هم) نېكي (احسنوا) او خداى نېكان خوښوي .))
ويل كېږي،چې (عثمان بن مظعون او عمرو ابن معدى كرب ) به ويل : د شرابو څښل حرام نه دي ! او د مائدې همدا آيت به يې د استدلال لپاره  راووړ او ددي آيت د نزول شان ته به يې پام نه كاوه او كه كړې  يې  وي؛ نو پوه شوي به وو، چې له دې آيته د امطلب نه دى،چې هغوى يې وايي. حال داچې له شرابو د ځان ژغورولو لپاره  لاندې آيت هم راغلى دى :
* (( يا ايها الذ ين آمنو انما الخمر  ولميسر والا نصاب والا زلام رجس من عمل الشيطا ن فا جتنبو لعلكم تفلحون=د ايمان خاوندانو ! له شرابو ، جوارۍ، بوت لمانځنې  ډډه وكړئ،چې دا ټول پليد دي او  شيطاني عمل دى ))
چې څښتن تعالى په دې آيت كې د شرابو څښل يو شيطاني چار و باله؛ نو څښتن تعالى د داسې خلكو د ځواب لپاره پورتنى آيت را نازل كړ او هغوى چې توبه يې  ايستلې  ده او صالح كارونه يې  سرته رسولي دي،بښلي دي او مؤمنان شوي دي.
چابکۍ
چابکۍ (په لاتين: Blattodea) د خوځندکو څخه یوه ډله ده چی د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کی ژوند کوي. په اوس وخت کی په نړۍ کی تقریبا ۳۵۰۰ ډوله  چابکۍ ژوند کوي. چابکۍ واښه خوړونکی او غوښه خوړونکي خوځندکه ده چی ۳۵۰ میلیونه کاله مخکی په مځکه کی یی ژوند کوله. نوموړي خوځندکه په ځانگړي ډول نباتونه خوري خو کوچني ژوی هم ښکار کولای سی.
دا هم وگورۍ
وېشنيزه:چابکۍ وېشنيزه:خوځندکې
غوړگه
غوړگه د پښې هغه برخه ده چې د گونډو او بجلکو تر مېنځ ځای پر ځای ده.
وېشنيزه:اناتومي
د اوکراین بیرغ
د اوکراین هیواد بیرغ د اوکراین بیرغ له دوه رنګه آسماني او ژیړ څخه جوړ شوی دی. یاد بیرغ په ۲۸ جنوری ۱۹۹۲م کال تایید شوی دی له دی مخکی یاد هیواد ګڼ شمیر نور بیرغونه هم لرل.
د کمپیوټري ویروس تاریخچه
ویروس په کمپیوټر کې وړو وړو پروګرامونو او کوډونو ته وايي. او کله چې کمپیوټر ته داخل شي کمپيوټر د کاره غورځوي او پکې موجوده ډیټا ته زیان رسوي او یا یې له منځه وړي.
د کمپیوټري ویروسونو تاریخچه (History of Computer Viruses)
په امریکا کې د لومړي ځل له پاره په سیکورټي فورس (Security Force) دفتر کې یو کارکوونکی چې نوم یې جینبرلن (Jenbarlan) نومیده یو ویروس جوړ کړ او د لومړې ځل له پاره یې په همدې دفتر کې وکاراوه چې تقریباً ۸۰ کمپیوټرونو ته یې د نیټورک له لارې انتقال کړو. او د دې ویروس په وجه تقریباً (۱۶۸۰۰۰) زیات او کم ریکارډونه له منځه ولاړل. کله چې د دې دفتر مشر خبر شو چې معلومات یې د جینبرلن په واسطه د ویروس په جوړولو او انتقال سره ختم شوي دي. نو جینبرلن یې د دندې څخه ګوښه کړ. په همدې ډول جینبرلن ته د کمپیوټر په دنیا کې د ویروس د استاد لقب ورکړل شو.
شمالي آیرلنډ
شمالي ایرلنډ (شمالي آیرلند) په انګلیسي Northern Ireland) په آیرلنډي د آیرلنډ ټاپو شمال او د بریتانیا ټاپو لویدیځ لور ته پروت ټاپوییز هیواد دی. یاد هیواد له انګلستان، ویلز او سکاټلنډ سره په ګډه لویه بریتانیا او شمالي آیرلنډ جوړوي. ډیره وخت شمالي آیرلنډ د بریتانیا یو ولایت سیمه یا ناحیه ښږدل شوی ده. له سیاسي نظره یاد هیواد ځانته پارلمان لري چې ټول ۹۰ غړي لري اما د بریتانیا په ټاکنو کې هم رایه ورکوې. د شمالي آیرلنډ مساحت ۸۴۳'۱۳ کیلومتره مربع نفوس یې ۰۰۰'۷۸۹'۱ تنه جدایي یې له په ۳ مې ۱۹۲۱م کال له بریتانیا نه شوې. رسمي ژبې یې انګلیسي او آیرلنډي دي او د حکومت ډول یې مشروط سلطنتي دی. د شمالي آیرلنډ حکمه دوهمه ملکه الیزابت ده لومړی وزیر یې بوریس جانسون او پلازمینه یې د بلفاست ښار دی.
تاریخ
د شمالي آیرلنډ سلطنتي نښان.
بینګ ګرو
بینګ ګرو یو بلاګ دی چې د هشام سرور لخوا تاسیس شوی.
کټیو لینډي
کټیو لینډي د جنوري 13, 1992 کې د کاوا ډی تیریني ، ایټالیا کې زیږیدلی. هغه یو فوټبالر دی چې دا مهال د سی ای سباډیل ايف.سي. لپاره لوبوي.
وېشنيزه:1992 زېږېدنې
طلوع نیوز
طلوع نیوز په افغانستان یو پیژندل شویو خصوصی خبري تلویزیونونو څخه دی چې ۲۴ ساعته سیاسي او ټولنیزې خبري ټولګې لري. یاده تلویزیوني رسنۍ د طلوع او لمر تلويزيوون او د آراکوزیا او آرمان راډیو ګانو ترڅنګ د موبي ګروف اړوند دي. طلوع نیوز د۲۰۱۰م کال په اګسټ کې خپل نشرات پیل کړل.
آراکوزیا راډیو
آراکوزیا له کابل نه خپریدونکې یوه راډیو ده چې په پښتو ژبه خپرونې اري. یاده راډیو د موبي ګروپ اړود ده.
بلفاست
بلفاست ښار په انګلیسي Belfast) په آیرلنډي Béal Feirste) د لاګان سیند پرغاړه د شمالي سمندر غاړی ترڅنګ پروت د شمالي آیرلنډ پلازمینه ده، همدارنګه بلفاست د آیرلنډ ټاپو دوهم لوی او ګڼ نفوسه ښار دی.
انځورونه
په ۱۸۹۰ لسیزه کې د بلفاست ښار انځور.
وویجر یو
وویجر ۱ (په انګلیسي: Voyager ۱) یوه فضایي بیړې څیړنیزه بیړۍ ده چې د وویجر دوه نه ۱۶ ورځې وروسته په ۵ سپټمبر ۱۹۷۷م کال د ناسا له خوا فضا ته د څیړنو لپاره و استول شوه. وویجر یو اوس هم (۲۰۲۰م کال) د ناسا لرې څیړنیزه شبکه سره اړیکه لری, یاده څیړنیزه بیړۍ د بشر په تاریخ کې ترټولو ډیر واټن وښونکی (له ځمکې لری) بیړۍ ده چې په ۲۵ د سپټمبر ۲۰۱۸م کال یې د لمر سره فاصله ۱۴۲,۳۱ فضایی وحده (۲۱,۲۸۹ بیلیون) کیلومتره فصاصله لرله. وویجر یو لومړنۍ بیړۍ ده چې د ستورو منځ سیمې محل ته ځان رسوی. وویجر یو په ثانیه کې ۱۷ کیلومتره چټکتیا لري.
محمد عثمان نژند
محمد عثمان نژند (زوکړه؟ - مړینه؟) د پښتو ژبې د درسي کتابونو یو نامتو لیکوال او شاعر وو.
مخينه
اروښاد محمد عثمان نژند د پښتو ژبې شاعر، ليکوال او د درسي کتابونو ليکوال وو. نوموړی د ننگرهار ولايت د سره رود ولسوالۍ اوسېدونکی وو.
د شعر بېلگې يې
نــوم زما كتاب دى - تاته مـې خطـاب دى
زه ستا ښـه اشنـا يمه - تاته كيسـې وايمه
څومره ښې كيـسې لرم - شاتو نه خـوږې لرم
مشـق دې د ليكلو يـم - هـم دې د لوستلو يم
پام مې په ساتلو كـړه - پـه پاڼـو اړولو كړه
پاك مې له گردونو كـړه - پام مې په رسمونو كړه
ښکلی مې هـر باب دى - نــوم زمـــا كتـاب دى
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
شیخ نورین محمد صدیق
شیخ نورین محمد صدیق د سوډان یو قاري وو.
په سوډان کې د یو شمیر نورو حافظانو سره د وژونکي موټر حادثې وروسته مړ شو.
جارجیو ارډینټے
جارجیو ارډینټے د جون په 1993 کې زیږیدلی د فرانسوي کمپوزر او پیانو غږونکی دی. هغه په ​​پاریس کې ژوند کوي او کار کوي.
وېشنيزه:1993 زېږېدنې
حنيف خليل
حنيف خليل (زوکړه د ۱۹۷۳ زېږدي کال د مې ۱۲، پېښور) د لوی افغانستان يو پښتو ژبی شاعر، ليکوال او څېړونکی دی.
مخينه
ډاکټر حنيف خليل اوسمهال په قايد اعظم پوهنتون کې د پښتو پروفيسر دی او د څېړنې، تنقيد، کلتور، تاريخ، ژبپوهنې، ژباړې، راپورتاژ او شاعرۍ په برخو کې لگيا دی کار کوي، ليکنې او څېړنې ېې ادامه لري.
حنيف د پښتو ژبې د پرمختيا او پراختيا لپاره ډېر ارزښتناک او تلپاتې کارونه او خدمتونه کړي چې هيڅکله د هېرولو نه دي او کلونه کلونه به ژوندي وي او خلکو ته به ېې گټه او خير رسېږي.
پښتو ژبې او ادب سره د ډاکټر حنيف مينه او تړون فطري او د نوموړي په خټه کې اخښل شوی دی. هغه په شعوري ډول دا هڅه او کوښښ کوي چې خپل ولس او قام ته ملي فکر او د هېوادپالنې سياسي شعور ورکړي او د دغه سوچې او پاکې موخې لپاره پښتانه په ځانگړي ډول ځوان کول وروزي او د هغوی سالمه پالنه وکړي.
د ښاغلي حنيف په شاعرۍ کې له خپل ولس او خلکو سره د خواخوږۍ او ژورې مينې او همدغه راز د هېوادپالنې انگازې او تاندې جذبې د لوستونکو پام ځان ته رااړوي چې نوموړي په خپله وينا کې ځای ورکړی او د هنر په گاڼه ېې پسوللي دي.
د شعر بېلگې يې
مخ او زلفې علامې د خير او شر دي - نه ېې خير کې څه حاصل کړل نه په شر کې
په پرده کې حسن وينم حسن بين يم - عقابي تاب مې پيدا شولو نظر کې
يا دا چې:
مه وژنه غريب د خپل ستم په باد - لا به راژوندی شي شرر پېژنم
دواړه د صنم د لاسه اور کې دي - دومره بس خليل او ا‌ذر پېژنم
چاپ شوي نښيرونه يې
ښاغلي پروفيسر ډاکټر حنيف خليل له پڼځوسو ډېر په پښتو، اردو او انګرېزۍ ژبو ادبي او علمي اثار ليکلي چې د يو ځو کتابونو نومونه ېې په لاندې ډول دي
الف: په پښتو ژبه ليکلي اثار ۱- د رحمان بابا اعجاز.
۲- پرخه په پرښه (شعري ټولگه).
۳- ماه کامل په دوست محمد کامل.
۴- همېش خليل ژوند او فن.
۵- سليم راز فکر، فن او شخصيت.
۶- تنقيد په پښتو ادب کې.
۷- ۱- ترقی پسند تحريک او پښتو شاعری.
ب: په اردو ژبه ليکل شوي کتابونه
۱- بابای غزل حمزه بابا.
۲- کاکاجي صنوبر شخصيت اور فن.
۴- پښتو زبان و ادب کي تاريخ.
۵- اردو کې تشکيل مين پشتونو کا کردار.
اخځليک
۱- https://www.pukhto.net/article-detail/86
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
د تکامل پېژندګلوي
تکامل د نسلونو په اوږدو کې د ژوند په ټولو بڼو کې د بدلون رامنځته کېدو پروسه ده او تکاملي بیولوژي ، د تکامل د رامنځته کېدو له څرنګوالي څخه بحث کوي. بیولوژیکي نفوسونه، د هغو جینیتیکي بدلونونو له لارې وده کوي، چې د ژوندیو موجوداتو د لیدلو وړ ځانګړنو له  بدلونونو سره ورته دي. په جینیتیکي بدلونونو کې هغه اوښتونونه ګډون لري، چې د ژوندي موجود په DNA کې د زیان یا کاپي کولو غلطیو له امله منځته راځي. څرنګه چې د یوه نفوس جینیتیکي تنوع د نسلونو په اوږدو کې په ناټاکلي ډول بدلون مومي، طبیعي ټاکنه په تدریجي ډول له دې ځانګړتیاوو سره د ژوندیو موجوداتو د نسبي تولیدي بریالیتوب پر بنسټ د یادو ځانګړتیاوو د ډېر یا لږ عام کېدلو لامل کېږي.
د ځمکې عمر نږدې 4.5 میلیارده کلونه دی. د ځمکې پر مخ د ژوند تر ټولو لومړني بی بنسټه شواهد لږ تر لږه له 3.5 میلیارده کلونو راوروسته مودې پورې اړه لري. تکامل د ژوند د سرچینې د توضیح هڅه نه کوي (پرځای یې د Abiogenesis- په واسطه توضیح شوې)، بلکي دا روښانه کوي چې ،څرنګه چې د ژوند لومړنۍ بڼې پر هغه پېچلې ایکوسیستم، چې موږ يې نن ورځ ګورو اوښتې. د ننیو ټولو ژوندیو موجوداتو ترمنځ د ورته والي پر بنسټ، داسې انګیرل کېږي چې، د ځمکې پر مخ ټول ژوند دې د ګډ نسل له لارې له يوه داسې وروستي نړیوال نیکه څخه سرچینه اخیستې وي، کوم چې ټولې پېژندل شوې نوعې، د تکامل پروسې له لارې ور څخه خپرې شوې وي.
ټول خلک، د جینونو په بڼه کې داسې آرثي ماده لري، چې له مور او پلار څخه يې ترلاسه کړې وي، کومه چې دوی يې هر یوه بچي ته لېږدوي. د اولاد ترمنځ د ناټاکلو بدلونونو له لارې د نويو جینونو د پېژندلګوی له امله او یا د د جنسي تکثر په بهیر کې د شته جینونو د بیا بدلولو له لارې د جینونو توپیرونه شته، چې د اوښتونونو (Mutations) په نامه يادېږي. اولاد له والدینو څخه په کوچنیو ناټاکلو څرنګوالو کې توپیرېږي. که ياد توپیرونه ګټوروي، د اولاد د ژوندي پاته کېدو او تکثر احتمال ډېر دی. دا په دې معنا ده چې، په راتلونکې نسل کې به ډېرې اولادونه یاد ګټور توپیر ولري او افراد به د تناسلي بریالیتوب برابر چانسونه، ونه لري. په دې توګه، هغه ځانګړتیاوې به د اولادې په جمعیتونو کې ډېرې عامې کېږي، چې په پایله کې د ژوندکولو شرایطو سره د ژوندي موجوداتو د ښه تطابق سبب کېږي. دا توپيرونه د جمعیت دننه بدلونونو په پایله کې منځته راځي. دا پروسه په نړۍ کې د ژوند ډېرۍ متنوع ډولونو لپاره مسؤلیت پر غاړه لري.
د تکامل عصري پوهاوی، په 1859 ز کې د چارلس ډاروین(Charles Darwin) د نوعو په اصل کې په خپرولو سره پیل شو. پر دې سربېره، له نباتاتو سره د ګریګور منډل(Gregor Mandel) څېړنو د جینیتیک موروثي نمونو په توضیح کولو کې مرسته وکړه. په پالینټولوژۍ کې د فوسیل کشفیاتو، په جمعیتي جینیتیک کې پرمختګونو او د یوې نړیوالې شبکې علمي څېړنې، د تکامل په میکانیزمونو کې نور جزئیات وړاندې کړل. اوس مهال ساینسپوهان د نویو نوعو د سرچینې په اړه(د نوعو د تولید عملیه- speciation) یو ښه پوهاوی لري او په لابراتواري او وحشي چاپېریال کې یې، د نوعو تولید له پروسې لیدنه کړې ده. تکامل هغه اصلي ساینسي تیوري ده چې، بیولوژی پوهان يې پر ژوند د پوهېدلو لپاره کاروي او د طب، ارواپوهنې، ساتونکې بیولوژۍ، انتروپولوژۍ(انسان پېژندنې)، فارنزیک(عدلي طب)، کرنې او نورو ټولنیزو-کلتوري کارونو په ګډون ډېری څانګو کې کارول کېږي.
اسانه لنډیز
د تکامل اصلي نظريې په لاندې ډول لنډیز کېدلای شي:
طبیعي ټاکنه
په نولسمه پیړۍ کې، د طبیعي تاریخ ټولګې او موزیمونه مشهور ول. اروپايي پراختیا او سمندري سفرونو طبیعت پلویان وګمارل، په داسې حال کې چې د لویو موزیمونو ساتونکو د ژوند د ډولونو ساتل شوې او ژوندۍ نمونې نندارې ته وړاندې کولې. چارلس ډاروین (Charles Darwin) یو انګلیسي فارغ التحصیل و چې، د طبیعي تاریخ په څانګو کې روزل شوی او زده کړه یې کړې وه. د ډاروین په شان تاریخ پوهانو به ،د نمونو هغه پراخ ټولګې چې د موزیمونو د ساتونکو له خوا زیرمه او اداره شوې وو، راټول، لېست کولې، شرحه او څېړلې. ډاروین د HMS Beagle په پلاوي کې د بېړۍ یوه طبیعت پوه په توګه دنده ترسره کوله، چې د نړۍ چارچاپېر يو پنځه کلن څېړنیز سفر لپاره ګمارل شوی و. د خپل سمندري سفر په لړ کې، هغه د ژوندیو موجوداتو خورا ستره برخه ولیدله او راټوله کړه، د سویلي امریکا د ساحلونو په اوږدو او ګاونډیو ګالاپاګوس ټاپوګانو کې، د ژوند له مختلفو بڼو سره ډېر زړه راښکون درلود.
ډاروین د لرې ځایونو څخه د ژوند مختلفو بڼو په راټولولو او څېړلو خورا پراخه تجربه ترلاسه کړه. هغه د خپلو څېړنو له لارې دا نظریه چې د نوعو هرې یوې د ورته ځانګړتیاوو سره له پلرونو څخه وده موندلې، جوړه کړه. په 1838 ز کې هغه تشرېح کړه چې، څنګه به يوه پروسه چې ده طبیعي ټاکنه بلله، دا کار رامنځته کړي.
د یوه جمعیت اندازه، په دې پورې اړه لري چې په څه مقدار او شمېر سرچینې یې د ملاتړ وړتیا لري. کال په کال د جمعیت په ورته اندازه پاتې کیدو لپاره،  باید د نفوسو د اندازې او د لاس رسۍ وړ سرچینو ترمنځ یو انډول یا توازن وي. له هغې چې ژوندي موجودات د هغه شمېر په پرتله، چې چاپېریال یې ملاتړ کولای شي، ډېر اولادونه منځته راوړي، له هر یوه نسل څخه ټول اولادونه نه شې کولای چې، ژوندي پاته شي. د سرچینو لپاره باید يوه رقابتي مبارزه وي، چې په ژوندي پاتې کېدلو کې مرسته کوي. د پایلې په توګه: ډاروین وپوهېد، چې دا یوازې چانس نه دی، چې د ژوندي پاتې کېدلو پریکړه کوي. پر ځای يې، د يوه ژوندي موجود پایښت، د هر یوه انفرادي ژوندي موجود په توپیرونو یا هغو ځانګړتیاوو پورې اړه لري، چې له ژوندي پاتې کیدو یا تکثر سره مرسته کوي یا یې خنډ ګرځي. داسې احتمال شته، چې ښه تطابق شوي افراد به د دوی د لږ ښه تطابق شوو سیالانو په پرتله ډېر اولاد پرځای پرېږدي. هغه ځانګړتیاوې به د نسلونو په اوږدو کې له منځه ولاړې شي، چې د ژوندي پاتې کېدو یا تکثر پر وړاندې خنډ ګرځي. هغه ځانګړتیاوې به د نسلونو په اوږدو کې راټولې شي، چې د يوه ژوندي موجود ژوندي پاتې کېدو او تکثر سره مرسته کوي. ډاروین وپوهېد، چې ژوندي پاتې کېدلو او تکثر لپاره د افرادو نامساوي وړتیاوړې کولای شي، په جمعیت کې د تدریجي بدلونونو لامل شي او د دې بهیر د تشرېح کولو لپاره يې د طبیعي ټاکنې اصطلاح وکاروله.
په حیواناتو او نباتاتو کې د بدلونونه کتنې، د طبیعي ټاکنې بنسټ جوړ کړی دی. د بیلګی په ډول: ډاروین ولیدل چې ارکید او حشرات سره نږدې اړیکه لري، چې د نباتاتو ګرده افشانۍ ته اجازه ورکوي. هغه و موندله چې، ارکیدونه مختلف جوړښتونه لري، چې حشرات جذبوي، ترڅو د ګلونو ګرده د حشراتو بدنونه سره ونښلول شي. په دې توګه حشرات له یوه نارینه ارکید څخه ښځینه هغه ته ګرده لېږدوي. د ارکیدونو د پراخې بڼې له شتوالي سره، دا ځانګړې برخې له نورو ګلونو سره له ورته بنسټیزو جوړښتونو څخه جوړې شوې دي. ډاروین په خپل کتاب د ارکیدونو القاح 1862 ز کې وړاندیز وکړ چې، د ارکید ګلونه، له مخکینیو شته برخو څخه د طبیعي ټاکنې له لارې تطابق شوي دي.
ډاروین لاتراوسه د طبیعي ټاکنې په اړه له خپلو نظریو سره په څېړنو او ازمویلو بوخت و، چې له الفرید روسل والاس (Alfred Russel Wallace) څخه یې یو داسې لیک ترلاسه کړچې، د ده له تیورۍ سره ورته تیوري يې تشرېح کوله. دې په سملاسي ډول له دواړو تیوریو يو ځای خپرېدو ته لار جوړه کړه. دواړو والاس او ډاروین، د ژوند تاریخ د یوې کورنۍ ونې په توګه لیده، چې د ونو په تنو کې هره یوه څانګه یو ګډ نیکه دی. د تنو زخې، له عصري نوعو استازولي کوي او څانګې یې له عامو نیکونو استازولي کوي، چې د مختلفو نوعو ترمنځ ګډ دي. د دې اړیکو د تشرېح کولو لپاره، ډاروین وویل چې:  ټول ژوندي موجودات سره تړلي وو او دا په دې معنا ده چې، ټول ژوند باید له يو څو بڼو څخه او یا ان له یوه مفرد ګډ نیکه څخه راوتلې وي. هغه دا بهیر، له اصلاح سره نزول وباله.
طبیعي ټاکنه، معمولاً تر ټولو وړ پایښت سره برابره ده، مګر دا بیان په کال 1864 ز کې، له هغې څخه پنځه کلونه وروسته چې، چارلس ډاروین خپلې څېړنې خپرې کړې، د هاربیرټ سپنسر(Herbert Spencer) د بیولوژي اصولو نه سرچینه اخلي. د ترټولو مناسبې بقا د طبیعي ټاکنې پروسه ناسمه تشرېح کوي، ځکه چې طبیعي ټاکنه، یواځې د پایښت په اړه نه ده او دا تل تر ټولو مناسبه نه وي چې بقا ومومي.
وویجر دوه
وویجر ۲ (په انګلیسي: Voyager ۲) د ستورو ترمنځ یوه فضایی څیړنیزه بیړۍ ده چې په ۲۰ د اګسټ ۱۹۷۷م کال د ناسا د وویجر پروګرام په چوکاټ کې د شمسی نظام نه بهر د ستورو ترمنځ د سیارو د څیړنی لپاره استول شوې. ووبجر دوه ۷۲۲کیلوګرامه وزن لري چې تر ۱۰ د افریل ۲۰۲۰م کال پوری یې ۴۲ کاله ۷ میاشتې او ۲۱ ورځې د ماموریت پوره شوې او لاهم د معلوماتو رالیګلو ته ایدامه ورکوی. په ۱۴ د سپټمبر د ۲۰۱۳م کال وویجر ۲ ۱۰۲,۷ نجومی واحدونه (۳,۱۵۰بیلیونه کیلومتره) فاصله وښلې وه.
په افريقا کې د وسپنې فلزات
په افریقا کې د اوسپنې فلزاتو لومړنۍ موضوع د ټیکنالوژۍ او د داخلي اوسپنې تولید لرغونپوهنه دواړه مطالعه کوي.
ځینې وروستي مطالعات په افریقا کې د 3000 او 2500 مخزېږديز ترمینځ د اوسپنې فلزاتو پیل نیټه نیسي. د نایجیریا، کامرون او مرکزي افریقا په ځینو برخو کې د اوسپنې فلزاتو لپاره شواهد شتون لري، ممکن د 2,000مخزېږديز په پیل کې. د تاریخي ژبپوهنې ځینې شواهد وړاندیز کوي چې د نایجیریا نوک کلتور ممکن د 1000 مخزېږديز له پیل څخه د اوسپنې بوی کولو تمرین کړی وي. په مالي کې د نایجر دره نږدې جینی - جیننو کلتور د 250 مخزېږديز د بانټو پراختیا  له 500 مخزېږديز څخه تر 400 زېږديز پورې، لکه څنګه چې د ویکټوریا د جهيل د اوریو کلتور کې ښودل شوي.
وسپنه د مسو، پيتل، لرګي او ډبرو په پرتله ډېره ګټه لري، د وسپنې کارول په افريقا کې د وسپنې له دورې راهيسې پيل شوي چې د کرنې ، صنعت ، سوداګرۍ او سیاسي واک پراختیا سره. په ځینو افریقایي کلتورونو کې، د اوسپنې کارګران او د اوسپنې کارګران د دوی په کار کې د لاسي کار له امله ټیټ حیثیت لري. په نورو کې، دوی د دوی د توکو د ارزښت له امله لوړ رتبه لري.
په افریقا کې د اوسپنې تولید د پیل او خپرېدو لپاره لرغون پېژندنې شواهد
که څه هم پوهان عقيده لري چې اوسپنه له 1860 مې پېړۍ راهیسې په اروپا کې کارول کيږي، دا لاهم معلومه نده چې ایا دا ټیکنالوژي د مدیترانې له سیمې څخه فرعي سهاران افریقا ته خپره شوې ، یا ایا دا په بل ځای کې د اوسپنې کار کولو څخه په خپلواکه توګه اختراع شوې. که څه هم د نولسمې پېړۍ اروپايي پوهانو د افریقا په نیمه صحرا کې د اوسپنې د کار کولو اصلي اختراع خوښوله، لرغونپوهانو د 1945 او 1965 ترمنځ لیکلو تر ډیره د کارتاج څخه لویدیځ افریقا ته او/یا د نیل په پورتنۍ برخه کې د میرو څخه د اوسپنې د بوی کولو ټیکنالوژۍ خپریدل خوښ کړل. مرکزي افریقا ته. دا په بدل کې د ډیرو وروستیو څیړنو لخوا پوښتل شوي چې د خپلواک اختراع لپاره استدلال کوي.
د 1950 لسیزې په وروستیو کې د رادیو کاربن تاریخ اختراع د چارکول د تیلو په واسطه د فلزاتو سایټونو نیټه کول فعال کړل چې د بوی کولو او جعل کولو لپاره کارول کیږي. د 1960 لسیزې په وروستیو کې په نایجر او مرکزي افریقا (روانډا، برونډي) کې د اوسپنې د خړوبولو ځایونو لپاره د حیرانتیا وړ ابتدايي راډیو کاربن نیټې ترلاسه شوې، دا نظر بیا راژوندي کوي چې د اوسپنې جوړول په خپلواکه توګه د افریقا په نیمه صحرا کې د افریقایانو لخوا اختراع شوي وو ]  تر 3600 قبل مسیح پورې. دا نیټې په کارتیج یا میرو کې د اوسپنې د کار کولو پیژندل شوي لرغونتوب څخه مخکې دي، د خپریدو فرضیه کمزورې کوي. په 1990 لسیزه کې، په لویدیځ مدیترانې (900-800 مخزېږديز) کې د فونیشین اوسپنې د بوی کولو شواهد وموندل شول، که څه هم په ځانګړې توګه په شمالي افریقا کې دا یوازې د 5مې څخه تر څلورمې پیړۍ پورې، یا د 7مې پیړۍ مخزېږديز پورې ښکاري. تر ټولو لومړی، معاصر یا وروسته د اوسپنې ترټولو پخوانی پیژندل شوی فلزاتو تاریخ د فرعي سهاران افریقا څخه دی. د لرغونپوهنې پوه مانفرډ ایګرټ په وینا، "کارتیج د سب سهاران د اوسپنې ایسک کمولو لپاره د اعتبار نقطه نه شي ګڼل کیدی." دا لا تر اوسه معلومه نه ده چې د اوسپنې کار په لومړي ځل د عصري سوډان په کوش او میرو کې عملي شو، مګر د میرو او مصر څخه د اوسپنې پیژندل شوي تاریخي تاریخونه د فرعي سهارا افریقا څخه مخکې نه دي، او په دې توګه د نیل دره هم امکان نلري. د فرعي سهاران د اوسپنې فلزاتو سرچینه وي.
د 1970 لسیزې په نیمایي کې په مرکزي نایجر کې د اوسپنې د خواړو خپلواکه اختراع لپاره نوې ادعاګانې شتون درلود  او له 1994 څخه تر 1999 پورې یونیسکو د "Les Routes du Fer en Afrique/The Iron Routes in Africa" نوښت تمویل کړ. په افریقا کې د اوسپنې فلزاتو د اصلیت او خپریدو تحقیق کول. دې دواړه په افریقا او مدیترانې کې د اوسپنې د لومړیو کنفرانسونو تمویل وکړ او یو حجم چې د يونيسکو له خوا خپور شو چې يو څه تناقض يې رامنځته کړ، ځکه چې پدې کې یوازې د خپلواک اختراع لید سره خواخوږي لیکوالان شامل وو.
د 2000 لسیزې په نیمایي کې د شواهدو دوه بیاکتنې په مطالعاتو کې تخنیکي نیمګړتیاوې وموندلې چې د خپلواک اختراع ادعا کوي، درې لوی مسلې راپورته کوي. لومړی دا و چې ایا د راډیو کاربن لخوا تاریخ شوي مواد د اوسپنې کار کولو پاتې شونو سره په خوندي لرغون پېژندنې کې تړاو لري. د مثال په توګه د نایجر څخه ډیری نیټې په عضوي موادو کې په لوښو کې وې چې د ځمکې په سطحه د اوسپنې شیانو سره پرتې وې. دویمه مسله د "زاړه کاربن" احتمالي اغیزه وه: لرګی یا چارکول د هغه وخت څخه ډېر پخوا چې وسپنه وموندل شي. دا په نایجر کې یوه ځانګړې ستونزه ده، چېرې چې د پخوانيو ونو سوځېدلي ډډونه چارکول وي او ځینې وختونه د بوی کولو کوټې په توګه غلط پېژندل شوي. دریمه مسله د 800 او 400 مخزېږديز تر مينځ د نېټو لپاره د رادیو کاربن میتود ضعیف دقیقیت دی چې په پورتنۍ اتموسفیر کې د رادیو کاربن غیر منظم تولید ته منسوب دی. له بده مرغه په فرعي سهارا افریقا کې د اوسپنې فلزاتو د لومړني خپریدو لپاره ډیری راډیو کاربن نیټې پدې حد کې راځي.
په 2007 کې د مرکزي افریقا په جمهوریت کې د ایټین زانګاتو او همکارانو لخوا د کیندنو په خپرولو سره جنجال یوځل بیا راپورته شو. په اوبويې کې دوی د اوسپنې یو نا معلوم جعل کیندنه وکړه چې د 2000مخزېږديز اته ثابت راډیو کاربن نیټې ترلاسه کوي. دا به Oboui په نړۍ کې د اوسپنې د کار کولو ترټولو زوړ ځای جوړ کړي، او په مرکزي افریقا کې د اوسپنې د نورو تاریخي شواهدو په پرتله زر کاله زوړ دی. د افريقا لرغونپوهانو تر منځ نظرونه په چټکۍ سره وېشل شوي دي. ځینې متخصصین دا تفسیر مني، مګر لرغونپوه برنارډ کلیسټ استدلال کړی چې اوبوی یو ډیر ګډوډ ځای دی، چې زاړه چارکول په زړو کچو کې د کندې کیندلو په واسطه د جعل کچې ته راوړل شوي. کلیسټ د سایټ څخه د فلزي اوسپنې د ساتنې غیر معمولي ښه حالت په اړه پوښتنې هم راپورته کړې. په هرصورت، لرغونپوهانو لکه کرډاک، ایګرټ او هال استدلال کړی چې دا ډول ګډوډي یا ګډوډي د سایټ طبیعت ته په کتو سره امکان نلري. برسیره پردې، هول، د ساتنې حالت په اړه، استدلال کوي چې دا مشاهده د خپرو شویو انځورونو پر بنسټ والړ و چې د خپرولو لپاره غوره شوي په غیر معمولي توګه د ښه ساتل شوي شیانو لږ شمیر استازیتوب کوي. په ګبابیري کې، د مرکزي افریقا په جمهوریت کې هم، ایګرټ د اوسپنې د کمولو کوټې او د لوهار ورکشاپ په ترتیب سره د 896-773 BCE او 907-796 مخزېږديز لومړنۍ نیټې سره شواهد موندلي دي. د بورکینا فاسو په شمال کې، دوروولا ته نږدې د چاودنې د کوټې پاتې شوني هم د 8 پیړۍ مخزېږديز پورې اړه لري، چې د بورکینا فاسو د نړیوال میراث ځای د لرغوني فیرس فلزاتو سایټونو رامینځته کولو لامل شو. د نایجیریا په سویل ختیځ (اوس ایګبولینډ ) کې د نسوکا په سیمه کې، لرغون پېژندنې ځایونه چې د اوسپنې خړوبولو کوټې او سلیګ لري په 750 مخزېږديز کې په اوپي (اګسټین هول 2009) او په لیجا کې 2,000 مخزېږديز کیندل شوي دي (Pamela Ezeka 2009). د اګستین هول (2018) په وینا، د کامرون د ګباټورو له ساحې څخه د 2,153-2,044 مخزېږديز او 2,368-2,200 مخزېږديز پورې د اوسپنې کار کولو شواهد شتون لري.
تتوم ژبه
تتوم ژبه Tetun) په اسټرالیا لویه وچه کې د پروت هیواد ختیځ تیمور رسمي ژبه ده.