cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د سعودي عربستان تاریخ
عصري تاریخچه
د عبدالعزیز پوځي او سیاسي بریاوې له اقتصادي پلوه منعکسې شوې نه وې، تر دې چې په ۱۹۳۸ ز کال کې د فارس خلیج په ساحل کې الحسا سیمې کې د تېلو پراخې زېرمې کشف شوې. پراختیا په ۱۹۴۱ ز کال کې پیل او تر ۱۹۴۹ ز کاله پورې تولید په بشپړ ډول روان و.
عبد العزیز په ۱۹۵۳ کال کې ومړ. سعود پاچا په ١٩٥٣ کال کې د خپل پلار له مړینې وروسته د پاچاهۍ تخت ته ورسېد. تیلو سعودي عربستان ته اقتصادي نیکمرغي او په نړیواله ټولنه کې د سیاسی قوت په برخه کې ډیر څه برابر کړل.
فیصل په ۱۹۷۵ ز کال کې د خپل وراره شهزاده فیصل بن موسید له خوا ووژل شو، چې د خپل ناسکه ورور خالد له خوا بریالی شو، د هغه د پاچهۍ اقتصادي او ټولنیز پرمختګ په ډېره چټکه توګه دوام وکړ او د هېواد په زیربنایياو تعلیمي سیستم کې یې انقلاب رامنځته کړ، په بهرني سیاست کې، له امریکا سره نږدې اړیکې بیا پیل شوې.
په ۱۹۷۹ ز کال کې، دوه پېښې رامنځته شوې، چې دا ال سعود د رژیم لپاره  یې ګواښوونکې ګڼلې شو چې د عربستان پر بهرني او کورني سیاست یې اوږد مهالې اغېزې درلودې. لومړۍ یې د ایران اسلامي انقلاب و. په ۱۹۷۹ او ۱۹۸۰ ز کلونو کې په سیمه کې د حکومت ضد ډېر بغاوتونه وشول. دویمه پیښه په مکه کې د اسلامي افراطیانو له خوا د ستر جومات نیول و.
پاچا عبدالله په ۲۰۱۵ ز کال کې مړ شو او د هغه ناسکه ورور سلمان پاچا شو. نوي پاچا حکومت بیا تنظیم کړ، څو بیروکراټیک ریاستونه یې لغو کړل. پاچا سلمان سعودي عربستان د یمن په دویمه کورنۍ جګړه کې ښکېل کړ. سلمان په ۲۰۱۷ ز کال کې خپل زوی محمد بن سلمان د ولیعهد په توګه ونوماوه او محمد له هغه راهیسې په حکومت کې له خپل پلار سره مرسته کوي.
محمد بن سلمان، په دغه هېواد کې ښځو ته یو شمېر حقونه ورکړل، د مثال په توګه: د سعودي عربستان ښځو ته په ۲۰۱۷ ز کال کې د موټر چلولو حق ورکړل شو او په ۲۰۱۸ ز کال کې هغوی ته اجازه ورکړل شوه چې د نارینه سرپرست له اجازې پرته خپل کاروبار خلاص کړي.
بردسير ولسوالي
بردسير ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان بردسیر)  د ايران د کرمان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د بردسير ښار دی. دا ولسوالي ۸۱٬۹۸۳ تنه نفوس لري او مساحت یې ۶۳۲۴ کیلومتره مربع دی. د بردسير ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د وروستني اقليم بدلون نسبت ورکوونه
د وروستي اقليم بدلون نسبت ورکوونه هغه هڅه ده، چې په علمي ډول د وروستۍ نړيوالې تودوخې او پر ځمکه باندې د اړوند اقليمي بدلونونو لپاره د ميکانيزمونو مسؤليت کره کړي. دې هڅې په هغو بدلونونو باندې تمرکز کړی دی، چې د ګټور حرارت درجې د ثبت (instrumental temperature record) دورې په جريان کې په ځانګړي ډول په وروستيو ۵۰ کلونو کې مشاهده شوي دي. دا هغه دوره ده، چې د انسان فعاليت په تېزۍ سره وده کړې ده او له سطحې نه پورته د فضا مشاهدې د لاسرسي وړ ګرځېدلې دي. د اقليم بدلون په اړه د حکومتونو تر منځ د منصفه پلاوي له مخې، ډېر ممکن دي چې د انسان اغېزه د ۱۹۵۱ او ۲۰۱۰ ز تر منځ د نړيوالې تودوخې عمده سبب و. په غالب ګومان د انسان ونډه د مشاهده شوې ۲۰۱۰ – ۱۹۵۱ ز پورې د حرارت درجې د بدلون له ٪۱۲۳ - ٪۹۳ پورې ده.
ځيني هغه عمده انساني فعاليتونه چې د نړيوالې تودوخې کې ونډه لري، دا دي:
د انسان له فعاليتونو سره سره ځيني طبيعي ميکانيزمونه هم د اقليم د بدلون لامل کېدلی شي. د بېلګې په ډول: د اقليم خوځېدنه (climate oscillations)، په لمريز فعاليت کې بدلونونه او اورغورځوونکی فعاليت.
د دليل يا ثبوت ګڼې ليکې د وروستي اقليم بدلون د انسان فعاليتونو ته د نسبت ورکولو ملاتړ کوي:
د IPCC [د اقليمي بدلون په اړه د حکومتونو تر منځ منصفه پلاوي] له خوا د وروستۍ نړيوالې تودوخې انسان ته منسوبول، د علمي ټولنې نظر منعکس کوي او په نړيواله کچه د ۱۹۶ نورو علمي سازمانونو په واسطه يې ملاتړ شوی دی.
مخینه
هغه عوامل چې د ځمکې اقليم اغېزمنوي، په غبرګونونو او تحميلوونکو باندې وېشل کېدلی شي. تحميل کوونکی هغه څه دي چې د اقليم پر سيستم باندې په باندني ډول واردېږي. بهرنیو تحميلوونکو کې طبيعي ښکارندې، لکه: د اور غورځوونکي خوټېدنه او د لمر په وتنۍ (output) کې بدلونونه شاملېږي. انساني فعاليتونه هم، لکه: د اتموسفير د ترکيب بدلولو په واسطه، تحميل او فشار واردولی شي.
وړانګيز (شعاعي) فشار يا تحميلوونکی د بېلابېلو عواملو په واسطه د ځمکې د اتموسفير د انرژي بدلولو د څرنګوالي معيار دی. يو مثبت شعاعي فشار به د ځمکې د اتموسفير سيستم د انرژي زياتولو ميلان ولري، چې د سيستم يو ګرموالی رهبري کوي. په ۱۷۵۰ز کې د صنعتي اوښتون د پيل او ۲۰۰۵ ز تر منځ د کاربن ډای اکسايد په فضايي تغليظ يا ورګډېدنه کې زياتوالي يو مثبت شعاعي فشار ته زمينه برابره کړه، چې د ځمکې د سطحي سيمې نږدې 1.66 واټه پر متر مربع (مخففاتي بڼه يې  W/m2) منځنی حد يې وټاکه.
د اقليم غبرګونونه يو ټاکلي فشار يا تحميلوونکي ته د اقليم غبرګون پراخولی يا تعديلولی شي. د اقليم په سيستم کې د غبرګون زيات ميکانيزمونه شته، چې د اقليم په تحميلوونکي (فشار) کې د بدلون اغېزې پراخولی (مثبت غبرګون) يا له منځه وړلی (منفي غبرګون) شي.
د اقليم سيستم به په فشارونو يا تحميلوونکو کې بدلونونو ته په غبرګون کې توپير ولری. د اقليم سيستم به پرې د تحميل شوو قوو په شتون يا نه شتون دواړو کې داخلي د بدلون وړتيا وښيي. دا داخلي د بدلون وړتيا د اقليم سيستم د برخو(لکه: د اتموسفير او سمندر تر منځ جوړه کېدنه) تر منځ د پېچلو متقابل عملونو پايله ده. د داخلي د بدلون وړتيا يوه بېلګه (El Niño–Southern Oscillation) ده.
کشف د نسبت ورکولو پر وړاندې
د اقليمي اشارو کشف کوونه او نسبت ورکوونه او د دې عام مفهوم د اقليم د بدلون په ادبياتو کې يو څه پراخه پېژند لري، لکه د IPCC له خوا چې څرګند شوی دی. د اقليمي اشارو کشف يا موندل تل په ګټوره نسبت ورکوونه دلالت نه کوي. د IPCC د څلورمې ارزونې راپور وايي: «زيات اټکل دی، چې انساني فعاليتونو پر اقليم باندې له ۱۷۵۰ ز راهيسې د بنسټېزې خالصې تودوخې اغېزه اچولې ده»، چې «زيات ګومان» په کې له ٪۹۵ نه زيات احتمال باندې دلالت کوي. د يوې اشارې کشف يا موندل دې وضاحت ته اړتيا لري، چې يو مشاهده شوی بدلون په احصائيوي ډول په اغېزناکه توګه له هغې يو نه بېل دی، چې د طبيعي داخلي بدلون وړتيا په واسطه تشرېح کېدلی شي.
ګلخانه يي ګازونه
کاربن ډای اکسايد د کاربن د دوران د يوې برخې په توګه په طبيعي ډول د حيوان او نبات د تنفس، د اورغورځوونکي د خوټېدندې او د سمندر او اتموسفير د معاوضې په واسطه جذب او آزادېږي. انساني فعاليتونه، لکه: د فوسيلي تېلو سوځول او د ځمکې په کارونه کې بدلونونه، فضا ته په زياته اندازه کاربن خوشې کوي، چې په فضا کې د کاربن ډای اکسايد د تغليظ د پورته کېدلو سبب کېږي.
د فضايي کاربن ډای اکسايد د تغليظونو زيات دقيق معيارونه چې په ۱۹۵۸ ز کې د (Charles David Keeling) له خوا اختراع شول، د فضا بدلېدونکی ترکيب مستندوي، چې د برجسته وختونو لړۍ تشکيلوي. دا معلومات د نړيوالې فضا په کيمياوي ترکيب باندې د انساني فعاليتونو د اغېزې د ثبوت په توګه د اقليم بدلېدلو په پوهه کې انځوريز او تجسمي حالت لري.
د ۲۰۱۹ ز په می کې په اتموسفير کې د کاربن ډای اکسايد تغليظ 415ppm ته ورسېد. وروستی ځل چې د کاربن غلظت په کې دې کچې ته ورسېد، 2.6 – 5.3 ميليونه کلونه پخوا و. د انسان له لاسوهنې نه پرته به دا کچه 280ppm وی.
د کاربن ډای اکسايد تر څنګ ميتان او لږه اندازه نايترس اکسايد (nitrous oxide) د ګلخانه يي اغېزې په برخه کې ستر تحميلوونکي مرستندويان دي. د Kyoto Protocol دا له (hydrofluorocarbon (HFCs))، (perfluorocarbons (PFCs)) او سلفر هګزافلورايد (sulfur hexafluoride (SF6)) سره يو خای لېست کوي، چې په بشپړ ډول مصنوعي ګازونه او د شعاعي تحميلوونکي په برخه کې مرستندويان دي. په لاندې ډول جدول د انتروپوجينيک ګاز د خپرېدونو نسبت اتو اساسي اقتصادي برخو ته ورکوي، چې تر ټولو پراخه مرستندويان يي د انرژۍ تمځايونه (چې زياتره يې د ډبرو سکاره يا نور فوسيلي سون توکي سوځوي)، صنعتي پړاوونه، د لېږد رالېږد په موخه کارېدونکي سون توکي (په عمومي ډول فوسيلي سون توکي) او د کرنې فرعي توليدات (په بنسټيز ډول د enteric تخمر نه ميتان او له سرې (پارو) کارونې نه نايټرس اکسايد) دي.
د اوبو بړاس
د اوبو بړاس تر ټولو زيات ګلخانه يي غاز دی او د لنډ فضايي ژوند (نږدې ۱۰ ورځې) د لرلو تر څنګ، د طبيعي ګلخانې د اغېزې يو تر ټولو پراخ مرسته کوونکی دی. ځيني انساني فعاليتونه د محلي اوبو د بړاس پر کچه باندې اغېز کولی شي. که څه هم په نړيواله سطحه، د اوبو د بړاس تغليظ د حرارت درجې په واسطه اداره کېږي، چې د بړاس او اورښت مجموعي اندازې اغېزمنوي. د همدې له امله د اوبو د بړاس نړيوال تغليظ (مراقبت) د مستقيمو انساني ګلخانه يي ګازونو په واسطه په پام وړ ډول نه اغېزمنېږي.
د استخباراتو امنيتي اداره
د استخباراتو امنيتي اداره (په چېکي: Bezpečnostní informační služba په انگرېزي: Security Information Service) د چېک جمهوريت د درو استخباراتي ادارو څخه ده چی د چېک د جمهوريت کورني امنیت مسووله ده او د چېک په داخلي امنيتي سياست کی مهم رول لوبوي. د ۲۰۰۳ کال څخه د استخباراتو د ادارې مشر جنرال Jiří Lang دي چی د چېک حکومت ته مسئول دي. د ادارې مشر هر کال د ادارې د فعالیت په باره کی په انټرنېټ کی یو رپورټ خپروی. د استخباراتو امنيتي اداره د 154/1994 قانون لخوا تعریف شوی ده.
وېشنيزه:څارگرې ادارې وېشنيزه:چېک جمهوريت
توکیو
توکیو (په جاپانۍ ژبه: 東京)، چې رسمي نوم يې توکیو سرښار (په جاپانۍ ژبه: توکیو-تو 東京都) دی، د جاپان پلازمېنه او تر ټولو ګڼمېشتی ولایت دی. توکیو ښار د جاپان د اصلي جزیرې هونشو د مرکزي آرام سمندر ساحل د کانتو سیمې د توکیو ټاپو په بره برخه کې موقعیت لري. توکیو د هېواد سیاسي او اقتصادي مرکز او د جاپان د امپراطور او د ملي حکومت پلازمېنه ده. په ۲۰۲۱ کې، دې سرښار ۱۴,۰۴ میلیونه نفوس درلود. د سترې توکیو سیمه په نړۍ کې تر ټولو ګڼمېشتې ښاري سیمه ده چې په ۲۰۱۸م کال کې يې د اټکل له مخې ۳۷,۴۶۸ میلیونه نفوس درلود.
دا ښار په لومړي سر کې د اېډو په نامه د کب نیوونکو یو کلی و چې بیا په ۱۶۰۳م کال کې د توکوګاوا شوګون سالارۍ پلازمېنه شوه. د ۱۸مې پېړۍ په نیمايي کې، ایډو د نړۍ یو ترټولو ګڼمېشتی ښار و چې له یو میلیون ډېر وګړي پکې اوسېدل. په ۱۸۶۸م کال کې د شوګون سالارۍ په پای ته رسېدو سره، په کیوتو کې د امپراطورۍ پلازمېنه ښار ته ولېږدول شوه چې د توکیو په نامه بیاونومول شو (ټکی په ټکی مانا يې "ختیځه پلازمېنه" ده). توکیو یو ځل د ۱۹۲۳م کال د کانتو په ستره زلزله کې او بیا د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د متحدینو د بمباریو له امله له خاورو سره خاورې شو. د ۱۹۵۰مې لسیزې په سر کې، دا ښار په چټک ډول بیاورغول شو او پراختیا ورکړل شوه چې د جاپان د جګړې وروسته اقتصاد په بیاځواکمنۍ کې يې مخکښ نقش درلود. له ۱۹۴۳م کال راهیسې، د توکیو ښاري حکومت ۲۳ سیمې (پخوانی توکیو ښار)، په لوېدیځه برخه کې بېلابېل ښارګوټي او اطراف او دوه لرې پرتې تړلې جزیرې اداره کړې دي.
توکیو د ناخالص کورني تولید پر بنسټ د نړۍ تر ټولو ستر ښاري اقتصاد دی، او د نړیوالتوب او نړیوالو ښارونو د څېړنې شبکه (Globalization and World Cities Research Network) يې د الفا+ Alpha+ په کټګورۍ کې راولي. د صنعتي سیمې د یوې برخې په توګه چې یوکوهاما، کاواساکي او چیبا ښارونه هم پکې راځي، توکیو د جاپان د سوداګرۍ او مالي چارو مخکښ مرکز دی. په ۲۰۱۹م کال کې، یاد ښار د ۳۶ فورچون ګلوبل ۵۰۰ (Fortune Global 500) شرکتونو کوربه و. په ۲۰۲۰م کال کې، د نړیوالو مالي مرکزونو شاخص (Global Financial Centres Index) لخوا توکیو ته له نیویارک ښار، لندن او شانګهای څخه وروسته څلورم ځای ورکړل شو. توکیو د نړۍ تر ټولو اوږد برج لري، د توکیو آسمان-ونه (Skytree)، او دا ښار د نړۍ د ځمک لاندې اوبو د مسیر د تغییر تر ټولو ستر تاسیسات لری چې MAOUDC نومېږي. د توکیو میترو ګینزا کرښه په ختیځه آسیا کې تر ټولو پخوانۍ میټرو کرښه ده (۱۹۲۷).
دا ښار د ګڼو نړیوالو برنامو کوربه و، لکه د ۱۹۶۴م کال د اوړي المپیک او پارالمپیک، د ۲۰۲۰م کال ځنډول شوېې د اوړي المپیک او پارالمپیک او د جی۷ درې سرمشریزې (۱۹۷۹، ۱۹۸۶ او ۱۹۹۳). توکیو د څېړنې او پراختیا یو نړیوال مرکز دی او ګڼشمېر ستر پوهنتونونه لري، په تیره بیا د توکیو پوهنتون. د توکیو تمځای د جاپان د شینکاسین د چټکو رېل ګاډو د سیسټم مرکز دی او دا ښار د رېل او مېټروګانو د پراخې شبکې په موخه کارول کېږي. د توکیو د پام وړ ناحیې عبارت دي له چیودا (چېرته چې د امپراطورۍ ماڼۍ ده)، شینجوکو (د ښار اداري مرکز) او شیبویا (یو سوداګریز، کلتوري او تجارتي مرکز).
لیکنې
توکیو ته په اصل کې اېډو (江戸) ویل چې د کانجي د (江) په مانا د وړوکي خلیج او (戸) په مانا د مدخل، دروازې مرکب دی. دا نوم په "اوبه خور" هم ژباړلی شو ځکه د سومیدا سیند او توکیو ټاپو ته اشاره کوي. په ۱۸۶۸ کې د مېجي بیاترمیم پرمهال د ښار نوم توکیو ته واوړول شو او د امپراطورۍ نوې پلازمېنه شوه. د مېجي امپراطوري په وخت کې به یې ځېنې مهال توکۍ هم بلله چې په ځینو پاتې شویو انګلیسي سندونو کې هم دا نوم موندل شو، خو دا تلفظ اوس منسوخ شوی دی.
کلتور او سیلانې
وېشنيزه:توکيو وېشنيزه:د جاپان ښارونه
جبران خليل جبران
جبران خليل جبران ( عربي جبران خليل جبران بن ميخائيل بن سعد, ۳ د جنوري، ۱۸۸۳ – ۱۰ د اپرېل، ۱۹۳۱) چې د خليل جبران  په نوم هم يادېږي، يو لبنانی امريکايي هنرمند, شاعر, او ليکوال ؤ. هغه د لبنان (پخوا د عثمانيې د لبنان د متصرفات غر) د بشاري په ښارگوټي کې زېږېدلی ؤ. په هلکتوب کې د خپلې کورنۍ سره د امريکا متحده ايالاتو کې مهاجر شو او هماغلته يې خپل ادبي ژوند جوړ کړ. د انگرېزي ژبې په هېوادونو کې جبران خليل د خپلو انگرېزي آثارو او په ځانگړي توگه په ۱۹۲۳ ز. کال کې خپرېدلی کتاب پيغمبر په ليکلو کې نوم ووېسته. دا کتاب د فلسفي ليکنو يوه ټولگه ده چې په انگرېزي نثر ليکل شوی.
سرچينې
‎
وېشنيزه:لېبناني ليکوال
هلسینکی
هلسینکی په فینلنډي Helsinki) په سوسډني Helsingfirs) د فینلنډ هیواد پلازمینه او لوی ښار. چې په نړیواله توګه د ژوند لپاره یو له ښه شرایط لرونکو ښارونو شمیرل کیږي.
ننګرهار ملي راډیو
ننګرهار ملی راډیو د افغانستان د ملی ریډیو او ټیلي وژن څانګه ده چی لس ساعته ژوندۍ او بیا څلور ساعته تکراري خپروني لری چي په شرق کښي په صفا ډول اوریدل کیږي
سید فضل الدین آغا
سید فضل الدین آغا يو افغان مجاهد او د افغانستان د ملي محاذ ګوند ګوند غړی وو. هغه د شوروي اتحاد پر خلاف په جګړې کې ځانګړی رول درلود. د هغه پر موټر په هغه وختونو کې چاودنه هم وسوه چي نوموړی يې سخت زخمي کړ.
سنقر ولسوالي
سنقر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سنقر)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د سنقر ښار دی. دا ولسوالي ۸۱٬۶۶۱ تنه نفوس لري. د سنقر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۴۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
مولانا جلال الدين محمد بلخي
داچې مولوي جلال الدين بلخي ثم رومي داسلامي نړۍ یوه داسې اغيزمنه علمي،تصوفي څټه وه چې څو پيړۍ يې ترخپلې پراخې اغيزې لاندي ونيولې،ځکه نو ددغو اغيزو پرشاليد هم پوهيدل خورا اړين دي. په منځنيو اسلامي پيړيو کې چې له یوه پلوه خلافت دملوکيت اوسلطنت بڼه غوره کړي وه، او له بله پلوه چنگيزي تاړاک په خپل بېساري چپاو سره داسلامي نړۍ ديني ثقافت تالاترغه کړ،اوترټولو مهمه داچې داسلامي نړۍ علمي کړيو ته يوناني فلسفې لاره پیداکړه چې په ترڅ کې يې علمي کړۍ په ښاخونو سره وويشل شوې چې هرښاخ يې ځانته آندونه لرل او هريويې په خپل آندکې افراطي دريځ غوره کړی وو. موږ مخکې له دې چې مولوي معنوي دشخصيت له پلوه وپيژنو،يوه څه په هغو عواملو او دپيښو پرشاليد خبره کوو چې په پايله کې يې دمولوي معنوي په څير څټّ رامنڅته شوه:
علم کلام اود عقليت بحران
په اوومه هجري پېړۍ کې ټوله اسلامي نړۍ دعلم کلام بحثونوپه سراخيستې وه. څوک چې به دعلم اودکلام له اصطلاحاتواوپه تېره بيادحنابله و اواشاعره له مختلف فيه مسايلوناخبره وو هغه لوستى انسان نه گڼل کېده .په همدغه پېړ‌ۍ ٦٠٦هـ کې امام رازي له نړۍ ستړگې پټې کړې وې. امام رازي دعلم کلام په شپېلۍ کې دومره په زورپوکړي ؤچې نورې ټولې شپېلۍ يې غلې کړې وې. داسلامي نړۍ علمي کړۍ داستدلال اوقياس لېواله وې .دکوم شي وجوددهغه حقيقت آن ددين کومه عقيده ترهغه پورې چاته دمنلووړنه وه ترڅو چې دهغه دعقلي دلا ئلو دمنطقي ترتيب اودفلسفانه مقدماتوله لارې نه واى ثابته کړاى شوې. اشاعره متکلمينوکه څه هم په عام ژوندکې معتزله اوفلاسفه له ماتې سره مخامخ کړى وو خوداعتزال روح اوعقليت بياپه خپل ځاى دخپلوفاتحينوپه زړونوکې ځاله جوړه کړې وه. داشاعره په علم کلام کې دمعتزله و دعقليت پرستۍ ارواننوتلې وه .هغوى هم عقل ته دومره پراختياورکړې وه چې دذات اوصفات نازک اوماوراى عقلي مسائل اوآن د دين بنسټېزې عقيدې اوآرونه يې هم د عقل په ترازوکې تلل.
ددې څه پايله داشوه چې په اسلامي نړۍ باندې يولفظي اواستدلا لي ذوق وزري خپرې کړې وې چې له امله يې په نړۍ کې دامام ابوالحسن اشعري او امام غزالي په څېر د نوښت گرو شخصيتونو د منځته راتگ لړۍ په ټپه ودرېدله. دقياس اواستدلا ل له امله که څه هم دمسائلوپه څېړلو کې نوې لاره پرانستل شوه خوحقيقت دادى چې ددې څه له امله دزړونوباورته تاوان رسېدلى وو اود ايمان رڼا ورسره په تياره اوښتې وه. متکلمينودخپل استدلال اودقياس د ځواک په مټ اوهمداراز دخپلو مقدماتودترتيب اومنطقي اوډون په مټ د معترضينو خولې وربندې کړې وې. خوهغوى په دې کې پاتې راغلي وو چې د خلکو له زړونونه دايمان، دين اوعقيدې په اړه شک لري کړي اودهغه په ځاى ديقين اوباورپيلوزې په کې رڼاکړي. دهغوى داستدلال دغو لارو چارودخلکوپه زړونواودماغونوکې په لسگونوغوټې اچولې وې. داسې غوټې چې علم کلام يې هم له پرانستلوعاجزه وو وجدان چې دعلم يقين سرچينه ده د علم کلام د پرله پسې بې غوري له امله همداسې شنډپاتې شوې وو دمتکلمينوپه وړاندې له پنځگونو ښکاره حواسو پرته بل کوم هيڅ باطني حس ته ارزښت نه ورکول کېده له همدې کبله گڼ هغه مسائل چې وجود يې پر باطني حواسوپورې موقوف وو دمتکلمينو په وړاندې دنيوکې وړاوآن دهغو د نفي اوانکاريو ټوليزکږون رامنځته شوى وو. لنډه داچې ټوله نړۍ په يوه کلامي بحران کې ښکيله وه اوپرخلکويوعقلي ظاهريت خپوروو. دامت د عمل قوت اوپه تېره بيادعشق گرمي چې ددغه امت ترټولوستره شتمني اود نبوت فيضان وو په رو رو مخ په سړيداووزړونه له سوزه خالي اوسينې دعشق له لوره تشې شوې وې. فلسفانه بحثونواودعلم کلام جگړونوله اسلامي نړۍ په يوه مدرسه اړولې وه. يوداسې مدرسه چې هلته قيل اوقال خوډېروو خو ژوند، مينه ، معرفت اونظر هلته نه وو البته يوازې اهل قلوب وو چې په روحاني ټاپوگانو کې دمينې سروراوديقين نورپاتې وو کنه نوره ټوله نړۍ د الفاظو په طلسم کې ښکېله اوپه ظواهرو او محسوساتو پسې روانه وه.
يوه نوي متکلم ته اړتيا
په داسې حالت کې اسلامي نړۍ يوه داسې لوړاوځواکمن شخصيت اړتيا لرله چې له خوږمن زړه اوفکرمن دماغ دواړونه برخمن وي، دچالپاره چې دعقليت سمندرپاى ته رسېدلى وي اودالفاظواوظواهروطلسم ورته مات شوى وي. يوڅوک وي چې دخپلې مينې په گرمي اودعشق په لمبوسره په دغه يخ وهلې نړۍ کې دژوندنور اوحرارت پيداکړي اودعشق په نگارخانه کې يوداسې صور پوره کړي چې ديونوي علم کلام بنسټ کېږدي. يوداسې علم کلام چې دمخاليفينودژبودبندولوپه ځاى دهغوى دمغزونو او زړونو غېږې ورپرانيزي اوهغوى ته دسکنيت ،اوباورسوغات ورکړي. دغه شخصيت مولاناجلال الدين (رح) (م ٦٨٢هـ) وو چې ليکلي کتاب مثنوي يې دعلم کلام دبې اعتداليواوعقل دهوس پالنې برخلاف داحتجاج يوه ناره وه. مثنوي يونوى علم کلام وو اومولانايې روم يونوى متکلم يو داسې څه چې اسلامي نړۍ سخته اړتياورته لرله.
ژوند ژواک:
د مراة المثنوي ليکوال مفتي تلمذحسين گورکپوري په خپل ناچاپ اثر(صاحب المثنوي ) کې دمولاناژوندژواک پوره تفصيل ورکړى چې زه يې دلته لنډيزترې رااخلم نوم يې محمد، لقب يې جلال الدين اوشهرت يې په مولانايې روم سره ترلاسه کړى. دمولانانسب په نهمه واسطه کې دپلارله خواابوبکرصديق اودمورله لورې يې حضرت علي  ته رسيږي. د مولاناپلارنيکه دخراسان (افغانستان) دبلخ اوسېدونکي وو. مولاناهمدلته نړۍ ته سترگې غړولې وې. دمولاناپه کورنۍ کې تکړه علماء اوباچايان هم تېرشوي وو. دمولانا اناملکه جهان دخوارزم شاهانوله کورنۍ سره تړاو درلود.
دمولانادپلارنوم محمد،لقب يې بهاالدين وو. پلاريې (٥٤٤هـ ) کې زېږدلى. پلاريې آن په وړکيتوب کې په دودعلوموکې برلاسي ترلاسه کړې وه. اودخراسان دبېلابيلوبرخونه گرانې اوپېچلې فتواگانې هغه ته دحل لپاره راوړل کېدې .سلطان العلماء خطاب يې ترلاسه کړى و. اودناستې اوولاړې ټول دودونه يې دباچايانوپه چم وو. له سهاره نه ترماسپښينه به يې عام درس ورکاوه. له ماسپښينه وروسته به يې دخپلوځانگړوملگرو، شاگردانو اومريدانوناستې ته حقائق اومعارف بيانول. د پنج شنبې اوجمعې په ورځ به يې عام وعظونه کول. خورادرونداواغېزمن شخصيت وو. اوتل به په فکراوسوچ کې ډوب مالومېده.
له بلخ نه هجرت
په بلخ کې په ډېره کمه موده کې دمولاناپلارخورالوى علمي کاروکړ. دزده کونکواومريدانوشميره يې ترزرگونو واوښتله. هغه به دحق په ځاى کې له هيچاهم مخ نه اړاوه. په خپلووعظونوکې به يې ديوناني حکماوو په مذهب سخت ټکونه کول اوويل به يې چې ځينوخلکواسماني ښوونې شاته غورزولې اود فلسفيانو له کاره لوېدلې ويناگانې يې ترلمن رانيولې وې .دغسې خلک به څنگه دنجات تمه کوي؟ د سلطان العلماء دغه سپينې خبرې اوحق ويناپه ظاهر پلوه علماوو ښه نه لگېدله. خوڅنگه چې خوارزم شاه له هغه سره دمينې او اخلاص څرگندونه کوله ځکه نو بد غوښتونکو اوکينه گرانوته دشکايت وړ پلمه په لاس نه ورتله. خويوه ورځ باچاپه خپله دسلطان العلماء زيارت ته راغى نوويې کتل چې په زرگونه خلک دسلطان العلماء وعظ اورېدو ته راټول شوي وو. باچاخپل رازلرونکي ته مخ ورواړاوه اوپه حيرت يې ترې وپوښتل څومره ډېرخلک دسلطان العلماء د وره مخې ته راټول شوي دي؟ دپاچا راز لرونکى چې همدغې شبې ته ناست وو پاچاته ورپه غوږ شو اوورته ويې ويل هو! که مخه يې ونه نيول شي نوکېداى شي چې دسلطنت چارې دگډوډي سره مخامخ شي. داخبره دباچاپه غوږ کېوتله اويوه ورځ يې دخپلوخزانوټولې کنجيانې سلطان العلماء ته له دې پېغام راواستولې چې د ولس ټول گڼه گوڼه له تاسره ده. له ماسره همدغه کُنجيانې پاتې دي هغه هم تاسې ته دراستوم.
ددې پېغام په اورېدوسره سلطان العلماء وويل داسلام پاچاته مي سلام وايه اوداورته ووايه چې کنجيانې ، خزانې اوکلاگانې دې پاچاته مبارک وي موږ فقير خلک يو له پاچايي سره هيڅ سروکارنه لرو. زه په خورا خوښۍ سره له دې هېواد نه کډه کوم، ترڅوچې باچااودهغه ملگري په ډاډه زړه خپلې چارې پر مخ بوزي. زه به دجُمعې له وعظ وروسته دغه ښار پاچاته پرېږدم. دبلخ اوسېدونکي چې کله دسلطان العلماء له تگه خبرشول نوپه ښارکې يوه لويه گډوډي رامنځته شوه. پاچاسخت وارخطاشو اوپه خپله له وزيرسره يوځاى د سلطان العلماء خدمت ته راغى اودهغه نه يې وغوښتل چې دتگ اراده دې بېرته واخله، خوسلطان العلماء ونه منله. په پاى کې پاچاترې وغوښتل چې په داسې بڼه له ښارڅخه ووزي چې څوک ورباندې خبرنه شي، ځکه که ښاريان خبر شي نولويه فتنه به رامنځته شي. سلطان العلماء ورسره ومنله. دجُمعې په ورځ يې خلکو ته وعظ وکړ اود شنبې په ورځ له بلخ څخه بغدادته وخوځېده.
په خپل وعظ کې ده خوارزم شاه ته داخبردارى هم ورکړ چې دهغه دتللونه وروسته تاتاريان په دغه خاوره ديرغل لپاره راروان دي. که څه هم څېړونکي بديع الزمان فروزان فر څرگنده کړې چې له بلخ نه د مولانادهجرت لوى لامل دتاتاريانوفتنه وه. ځکه هغه مهال داگونگوسې وې چې تاتاريان په افغانستان اوايران باندې دبريدلپاره وزري څنډي. ځکه نو علماء اواشرافودغه سيمې دخوندي سيموپه موخه پرېښودلې. سلطان العلماء چې به دخپل هجرت لاره کې له کومه ښاره تېريده نودهغه ځاى ستر علماء اوسپين ږيري به يې هرکلي ته راووتل اوپه خورااکرام اواعزاز سره به يې خپل ښارته بوتلل. له بغداد،دمشق اومکې معظمې نه په تېرېداسره دى ملاطيه ته ورسېد. په اق شهرکې دڅلوروکلونولپاره پاتې شواوهلته يې د تدريس چارې په مخ بېولې. له هغه ځايه رنده ته راغى دغه ښاردقونيې له اطرافونه وو.
مولاناپه قونيه کې
په ٦٢٦هـ کې دسلطان روم علاءالدين کيقبادپه غوښتنه سلطان العلماء قونيې ته ولاړسلطان يې په خپله هرکلي ته راووت. له ماڼۍ سره نژدې له اس څخه راکوزشو اوله سلطان العلماء سره يې خورادمينې څرگندنه وکړه. دلته سلطان اودهغه گڼواميرانوله سلطان العلماء لاس نيوى وکړ. مولانابهاالدين دوه کاله وروسته همدلته په قونيه کې په ٦٢٨هـ کې له نړۍ نه سترگې پټې کړې.
په دغه ټوله موده کې مولاناى روم دخپل پلارترڅنگ پاتې شو اوله ظاهري علومو سره يې په باطني علوموکې هم دپرمختگ لړۍ روانه وه. په قونيه کې د سلطان اتاليق اميربدرالدين گيرتاش دمولانالپاره يوه لويه مدرسه دمدرسۀ خداوندگار په نامه ودانه کړه اوهغې ته يې ډېرڅه وقف کړل. سلطان کيقباد له مولانا سره خورادمنيې څرگندونه وکړه اوهغه ته يې په ډېره درنه سترگه کتل. کله چې دقونيې کلاچمتوشوه نو پاچاله مولاناوغوښتل چې دکلا سيل وکړي مولاناچې کله دکلاپه سيل بوخت وو نوپاچاته يې مخ ورواړاوه اوويې ويل داکلا دغشواواسانو په لاره کې رښتياهم لوى خنډدى اياد مظلومانو د دعاگانو دغشودراگرځولو لپاره يې هم کومه تابياکړېده ؟ هغه غشې چې ترزرگونو،لکونو دېوالونو کلاگانواوبرجونوخورااغېزه کوي. دعدل اوانصاف کلاجوړه کړه چې په عدل اوانصاف کې ستااودنړۍ خيردى.
دمولانابهاءالدين له مړينې وروسته دپاچااولويوعلماوو په مشوره مولاناى روم دهغه ځاى ناستى وټاکل شو. مولاناهم دخپل پلاردود يعنې درس او تدريس اواحسان اوسلوک په مخه پسې واخيستل. مولانابرهان الدين محقق ترمذي چې مولانالاس نيوى ترې وکړاوپاتي مراتب يې له هغه نه پوره کړل قونيې ته له راتگ وروسته محقق ترمذي په ٦٣٧ هـ کال کې وفات شو.
دزده کړې په موخه سفرونه
په ٦٣٠ هـ کې مولانادزده کړودبشپړولوپه نيت دشام خواته وخوځېداوپه حلب کې يې واړول. حلب دسلطان صلاح الدين دزوى الملک الظاهردهڅوپه مټ دديني علومولو مرکزگڼل کېده نوموړي دقاضي ابن شداد په مشوره په ٥٩١ هـ کې په دغه ښارکې خورالويې مدرسې وداني کړې وې چې له امله يې حلب ته هم مدينة العلم ويل کېده. په حلب کې مولاناپه مدرسه حلاويه کې واړول اودلته يې هم کمال الدين ابن العديم نه استفاده وکړه. دلته که څه هم مولاناپه زده کړه اخته وو، خودسپه سالارويناده چې علمي تبحر يې دې ځاى ته رسېدلى وو چې هغه پېچلي اوسخت مسايل چې ستروستروعلماوو به يې د حل کولوتوان نه درلودهغه به هم مولاناته رواړل کېدل اومولانابه دخپل بې سارې خداى ورکړي استعدادپه مټ هغه په علمي بڼه حل کول. له حلب نه مولانادمشق ته راغى اوپه مدرسه مقدسه کې يې واړول. دسپه سالاردويناله مخې مولانادلته دشيخ محى الدين ابن عربي شيخ عثمان رومي، شيخ اوحدالدين کرماني او شيخ صدرالدين قونوي په ناستوکې گډون وکړ او له هغوى نه يې حقائق او معارف ترلاسه کړل.
په (۶۳۴) يا (۶۳۵ هـ ) کې مولانا له دمشقه راستون شو اوپه قونيه کې يې تلپاتې استوگنه غوره کړه. په (۶۳۷ هـ )کې د سيد برهان الدين له مړينې وروسته مولاند د پنځو کلونو له پاره د علماء ظاهر په لباس کې واوسېده او په درس او تدريس بوخت پاتې شو. په (۶۳۸ هـ ) کې شيخ محيى الدين ابن عربي ومړ اودهغه زياتره مريدان هم قونيې ته راغلل. په دغو کسانو کې شيخ صدارالدين هم وو. دختيځ له خواچې به کوم علماء دهغه ځاى له تباهي او بربادۍ راتښتېدل دهغوى وروستنى تمځاى به په روم کې د قونيې ښار وو. په دې ډول قونيې هم د مدينة العلماء بڼه خپله کړه. هغه مهال مولانا د قونيې په علماوو کې ستر نوم ترلاسه کړى وو.
نوموړى دغه مهال په ظاهري کارونو کله درس اوتدريس، وعظ او تذکير اوهمداراز په فتوا ليکلو لگيا وو. له مولانا سره په مدرسه کې تر څلور سوه زيات ظالبان په درس لگيا وو. له بيت المال نه مولانا ته يو دينار معاش ټاکل شوى وو. دغه معاش به هغه ته د فتوى ليکلو له پاره ورکول کېده. مولانا به هم دفتوى په استخراج او ليکلو کې دخپل توان نه هم زيات کار کاوه. مولانا خپلو شاگردانو ته حکم کړى و چې د فتوى غوښتونکي دې دده له ځايه خالي لاس نه استول کېږي. کله ناکله چې به مولانا مراقبه وو اويابه هم د استغراق په حالت کې وو په دغه حال کې به هم چې کومه استفتاء راغله نومولانا به سم له لاسه قلم او دوات راواخيست او د فتوا په ليکلو به بوخت شو.
د حال بدلون
دغه حالت تر (۶۴۲ هـ ) دوام وکړ.دغه کال مولانا ته هغه څه ورپېښ شول چې مولوي جلال الدين قونوي يې په مولاناى روم واړاوه. دغه پېښه له شمس تبريز سره د مولانا ليدنه اودهغه په ذات باندې مينېدل وو.
شمس تبريز
محمد بن علي بن ملک داد شمس تبريز څوک وو اودکوم ځاى وو ؟ ځينې تاريخونه وايي چې نوموړى دحسن بن صباح اسماعيلي د ځاى ناستي له نسل نه وو. دده پلار چې کله د امامت درجې ته ورسېد نود اسماعيليانو لاره يې پرېښوده او سم دم اسلامي عقائد يې خپل کړل اوله هغه وروسته د نومسلمان په لقب ونومول شو. خودغه بحث هم دنورو بحثونو په څېر خورا مشکوک دى. د شمس تبريز د هويت په اړه يو تور دا هم لگول کېږي چې دهغه اصل نسل نه وو معلوم.
نوموړى له کوچنيوالي د لوړ استعداد اود عشق او محبت د جذبې لرونکى انسان وو. په مناقب العارفين کې يې دده له خولې روايت کړى دى چې : هغه لا د بلوغ عمر ته نه وو رسېدلى چې درسول الله په مينه کې به آن تر څلوېښتو ورځو پورې همداسې وږى تږى گرځېده. دظاهري علومو له پاى ته رسولو وروسته نوموړى د شيخ ابوبکر سله باف مريد شو. د ځينې روايتونو له مخې ويل کېږي چې شمس تبريز د شيخ زين الدين نجاشي ، شيخ سعدالدين حموي مريدهم پاتې شوى.
ځينونوروروايتونوبيادځينو نوروبزرگانونومونه هم اخيستي دي خوکېداى شي شمس تبريزله ټولونه فيض لاس ته راوړى دى. کله چې شمس تبرېزپه دې ډول خپلې موخې ته ونه رسېده نويې دنړۍ په گوټ گوټ کې دحق پالونکو پلټنه پيل کړه .دى به داسې گرځېده چې هيچابه هم دده په اړه دا گومان نشواى کولاى چې گواکي دابه دومره لوى ولي وي. توره چوغه به يې اغوستې وه اودسفرپرمهال به يې شپې په کاروان سرايونوکې تېرولې. دخپلې کوټې وره ته به يې خوراگران بيه کلفونه اچول چې خلک داگومان وکړي چې گواکې خورا لوى سوداگردى. خودکوټې دننه به تش پوزى پروت و. د ډېرو گرځېدو له امله به خلکوشمس پرنده باله. تبرېز، بغداد، روم ، قيصره ،اردن اودمشق يې ترپښولاندې کړل. دپيسودلاسته روړلولپاره به يې پرتوگاښونه اوبدل اوهغه به يې پلورل. دډوډۍ حالت يې داوو چې په دمشق کې ديوه کال مودې لپاره پاتې شو. په اونۍ کې به يې يوه پياله سپوره ستغه شوروا څښله. هيڅوک يې دخپلې ناستى وړنه بلل تل به يې دعاکوله چې خداى دې داسې ملگرى راکړې چې زمادناستې توان ولري.
له مولاناسره ليدنه او لوى بدلون
دشمس تبرېز شيخ هغه ته امروکړ چې روم ته لاړشه. هلته يومړ زړه دى هغه رڼا کړه اوراشه. شمس په ٢٦ جمادي الثاني ٦٤٢هـ کې ددوشنبې په ورځ د قونيې ښارته راغى اودگوړې خرڅونکوپه کوڅه کې يې واړول. يوه ورځ څه گوري چې مولاناجلال الدين رومي سپور راروان وو اوخلک ترې فيض ترلاسه کوي. شمس ورمخکې شو او ترې ويې پوښتل دعلومو او رياضتونوغرض ( موخه ) څه ده؟ مولاناورغبرگه کړه د ادابو شريعت معلومول. شمس ورته وويل: نه بلکې غرض دادى چې سړى ترمعلومه ورسيـږي اوبيايې دحکيم سنايي دغه شعرووايه.
ددې څه له اورېداسره سم دمولانارنگ بدل شو گواکي غشى دنښې په منځ کيناست. مولاناشمس له خپله ځانه سره خپل استوگنځي ته راوست اوڅلوېښت شپې په يوه حجره کې يوځاى سره کېناستل. سپه سالارليکلي چې شمس اومولانا د شپږو مياشتولپاره دصلاح الدين زرکوب په حجره کې يوځاى کېناستل اوله شيخ صلاح الدين پرته هيچاهم خوني ته ورتگ اجازه نه لرله. دشمس ليدنې مولانا له نوي خونداولذت سره اشنا کړ اوهغه يې د حقايقو يوې نوې نړۍ ته ورساوه. مولانا په خپله فرمايي :
تراوسه پورې مولانااستاد و اوصوفيان اوطالبان، مستفيد اوطالبان وو. خو اوس مولاناپخپله مستفيداوطالب وو اوشمس تبرېزي دفيض اوارشادڅښتن. د مولانازوى سلطان ولدپه دې اړه فرمايي :
پخپله مولاناپدې اړه داسې فرمايي:
ددې څه پايله داشوه چې مولاناددرس اوتدريس دوعظ اونذکيرلړۍ هم دلته پرېکړه هغه پخپله پدې اړه داسې فرمايي :
پاڅون
مولاناپه عمل اوهره خبره کې دشمس تبرېزي متابعت پيل کړ. له ټولې نړۍ يې سترگې واړولې اودزړه کعبه يې يواځې شمس تبرېزي جوړکړ. دمولانا شاگردانو چې داحالت وليدنوسخت خپه شول. شاگردان دشمس له مرتبې ناخبره وو. هغوى په دې خبره خواشيني ووچې موږ خپل خواږه عمرونه دمولانا په ملگرتياکې خاورې کړل. دمولاناکرامتونه مووليدل اوپه ټوله نړۍ کې دهغه شهرت لامل همداموږ وگرځېدلو. اوس چې يوورک نومى اوبې نسبه سړى راغلى اومولانايې له موږه دومره لرې کړ چې په مياشتومياشتويې مخ هم نه شوليدلاى. ددرس اودتدريس، فتوا ليکنې اووعظ لړۍ هم نيمگړې پاتې شوه له دې هرڅه مالوميږي چې شمس تبرېز کوم جادوگرسړى دى ، مولانا يې دکوډو اوجادوله لارې له سمې سيده لارې په بله اړولى. که داسړى جادوگرنه واى نو څنگه ممکنه وه چې غره غوندې ټينگ سړى دى دومره ژراواسانه چپه شي. لنډه داچې دمولانامريدان دشمس دښمنان شول او ټول په دې فکرکې شول چې شمس پسې واخلي اودوى بېرته له مولانا سره يوځاى ددرس اوارشادلړۍ له سره پيل کړي.
د شمس ورکېدل
حضرت شمس الدين په لومړيوکې فکرکاوه چې دمولانامريدان ښايي دهغه په مينه کې له ده سره حسداوکينه ساتي ځکه يې نودمولانادمريدانوپه گستاخيو باندې ځان نه پوهاوه خوکله چې خبره ترکچې واوښته او شمس د فتنې او فساد په راولاړيدا وبېريده نويوه ورځ په لومړي شوال ٦٤٣هـ د پنجشنبې په ورځ په پټه خوله له قونيې ووت. دشمس ورکې په مولاناسخته بده اغيزه وکړه. مريدانو چې کوم فکرکړى وو هرڅه دهغه پرخلاف پيښ شول اودمولانا دناقصو مريدانودگستاخۍ له امله دهغه دصدق اووفاملگري هم د مولانا له صحبته اوناستې بې برخې پاتې شول.
د مولانا بېقراري اود شمس بياراتگ
د سپه سالار په وينادټوليزپريکون دغه حالت ترهغه دوام وکړچې يوه ورځ ناڅاپه له دمشق نه دمولاناپه نامه دشمس ليک راورسېده. دليک په لوستلو د مولاناحالت يوڅه بدل شو اودسماع خواته يې پام شواو مولانا په ځواب کې د شمس په نامه څلورمنظوم ليکونه وليکل چې په هريوه کې يې دشمس دليدلو ليوالتيا په ډاگه کړېوه. مولانا د شمس په نامه پخپل لومړى ليک کې داسې ليکي :
دغه مهال دمولانادشاگردانوشورش يوڅه سوړشو مولاناهم دشمس دبېرته راوستلوتابياوکړه اوخپل زوى سلطان ولديي هغه ته ورواستاوو اوپه يوه ليک يې شمس ته وليکل چې دهغه گستاخي کونکوشاگردانواوس دزړه له تله توبه ايستلې ده اوژمنه يې کړې ده چې بيابه ستاسې پرخلاف په کوم شورش اوفتنه کې برخه نه اخلي.
دشمس بياورکه
قونيې ته دحضرت شمس دراتگ له امله مولاناله سختي خوښۍ سره مخامخ شو. دمولاناگستاخي کونکي مريدان راغلل اوله شمس نه يې بښنه وغوښتله. دمولانااوشمس ترمنځ مينه ترپخواهم ډېره شوې وه اوهم پخه شوې وه. څه موده هرڅه سم دم وو خوپه پاى کې يوځل بيا دخپگان لاملونه رامنځته شول اوهغه په دې ډول چې شمس قونيې ته په راتگ سره دلته نکاح وکړه اوله خپلې ماندنيې سره يوځاى يې دمولانادکور په دالان کې واړول. د مولانا کشر اونازولى زوى چلپي علاوالدين چې به کله کورته راننوت نوهمدغه ددالان لاره به يې کاروله. مولاناشمس الدين څوځله هغه په نرمه اومشفقانه لهجه پوه کړ، خوڅنگه چې علاءالدين پخپله له شمس نه له دې امله خارخوړ چې شمس دده په پرتله دمولانا بل زوى سلطان ولدته زياته پاملرنه کوي. ځکه يې همداکيسه هغومريدانوته تېره کړه .چې ددغسې خبرواورېدوته تيارناست وو هغوى دغې خبرې ته څونورلستوڼې هم وروگنډل اوپه شمس پسې يې خبرې جوړې کړې چې يوخويى دمولاناپه کورکې په زوره اړولي اوبل داچې دمولانا زوى خپل کورته نه پرېږدي. حضرت شمس دخپل لطف اوحلم له مخې پدې اړه مولانا ته هيڅ يادونه ونکړه ، البته کله چې خبره ترخبرې تېره شوه نويې دمولانازوى سلطان ولدته داخبره ورپه يادکړه اوخبردارى يې ورکړ چې داخلک غواړي زه دا پلا د تل لپاره ورک شم. که څه هم دمولاناله غزلونو ښکاري چې هغه له دغې پېښې بيخي ناخبره نه وو بلکې ددې څه دپېښېدا وړاندوينه يې هم کړې وه. ځکه يې نوله شمس الدين نه په خپلواشعاروکې دپاتې کېداغوښتنه کړې ده. په هرحال په خلکوکې يو ځل بيادحضرت شمس الدين پرخلاف کينه راپارېدلې وه. هماغه و چې شمس الدين يوځل بياورک شو. که څه هم ځيني روايتونه وايي چې هغه همدلته په قونيه کې ووژل شو. خوفروزان فر بيادمولانادزوى سلطان ولدله خولې چې له حالاتو خورا خبر وو دهغه د ورکې دروايت ملاتړکړى دى. ځکه که شمس وژل شوى واى نومولانابه يې په غم کې دومره ناکراره اوسرگردانه نه واى:
دمولانا ناکراري
مولاناچې کله سهار دمدرسې خواته روان وو نوڅه گوري چې شمس الدين په خپل ځاى کې نشته مولاناچيغه کړه اوسمدلاسه د خپل زوى سلطان ولدخوني ته ورغى اوغږيې کړ: بهاالدين ! چه خفته اى ؟ برخيز وطلب شيخت کن که بازمشام جان راازفوائح لطف اوخالى مى يابم. دوه درې ورځې خلک دشمس په موندلو پسې ايسته دوري وگرځېدل راوگرځېدل خو د شمس هيڅ پته ونه لگېده. دشمس له ورکې سره دمولانا حالت نورهم خراب شو.
هغه څوک چې دحضرت شمس دخوابدون لامل گرځېدلى وو هغه ټول دتل له پاره دمولانا له صحبته واېستل شول، خوپخپله يې دپخواني دود پرخلاف ټول وخت په غزل ويلو اوسماع باندې په تېرېدوشو. د مولاناحالت ليونتوب ته ورنژدې شو، هغه به په مدرسه کې گرځېده راگرځېده اوپه زوره به يې چيغې وهلې. دغه مهال مولاناپه سماع کې ځان ډوب کړى وو اودشمس په بېلتانه کې يې ځيني زړه ايستونکي غزلې وويلې. په دغه ټوله ناکراري کې دمولاناسره دافکرهم وو چې دروميانودکورنۍ جگړې، د مصريانو دبريدونواوهمدارازدتاتاريانودتاړاکونوپرمهال به په حضرت شمس باندې څه تېرشوي وي ؟ د شمس الدين په بيلتانه کې دمولاناحالت دې ځاى ته راورسېدچې که يوچابه په درواغو ورته وويل چې ماشمس په پلاني ځاى کې وليدنومولانابه له ډيرې خوښۍ هغه ته خپلې جامې وراېستلې اوهغه به يې ورته نذرکړې اوتراوږده مهاله به يې دعاگانې ورته کولې اومننه به يې ترې کوله.
شام ته تگ اودزړه کراريدل
دهمدغه جوش اوخروش په حالت کې مولاناد شام په لورې دسفرتابياوکړه ، شام ته په تگ کې دهغه ټول ملگري ورسره وو، دمشق ته په رسېداسره يې د خلکوپه زړونوکې دعشق لمبې بلې کړې. هلته خلک دې ته هک پک پاتې وو چې دغه ډول عالم فاضل انسان ولي دلېونتوب تربريده هم هاخوااوښتى ؟ دا يو داسې راز ووچې دهيچاسر ورباندې نه خلاصېده. کله چې مولاناپه دمشق کې هم دشمس له موندلومايوسه شونويې وويل چې زه اوشمس سره ځانته نه يو. هغه که لمردى زه يې وړانگه يمه، هغه که سيند وي زه يې څاڅکى يم. دوړانگې هستي له لمره وي اودڅاڅکي لوندواله له سينده وي، نو د کُـل او جُز په منځ کې توپيرڅه پاتې شو ؟ هماغه وو چې ځوورځې وروسته بېرته روم ته راغى اودڅوکلونولپاره په قونيه کې پاتې شو. خوپدغه مهال يې يوځال بياپه گوگل کې دمينې لمبې ژبغړانده شوې اودڅونوروملگروپه گډون يې يوځل بياددمشق خواته مخه وکړه څه موده وروسته بېرته قونيې ته راستون شو. خوداځل يې په دې باور شوچې شمس له مابيل نه دى، زه پخپله شمس يم اوداڅوکاله په حقيقت کې زه په شمس پسې نه بلکې په ځان پسې سرگردانه اوورک وم. مولاناداځل قونيې ته له دې باورسره راستون شوچې هغه څه چې شمس درلودل هغه په ماکې هم شته. دا پلا که څه هم مولاناپه دمشق کې دشمس له ميندلومايوسه شوخوهغه کيفيات چې يې په شمس کې ليدلي وو هغه يې پخپل ځان کې ليدل، سلطان ولد په دې اړه داسې فرمايي : اگرچه مولانا قدس سره شمسـ الدين تبرىزى اعظم الله ذکره بصورت دردمشق نيافت بمعنى درخود بيافت زيرا  آن حال که شمس الدين رابود حضرتش راهمان حاصل شد.
شيخ صلاح الدين زرکوب
له دمشقه ددوهم ځل راستنېدا وروسته مولاناڅه موده پټه خوله پاتې شو. له هغه وروسته يې شيخ صلاح الدين خپل همراز اوخليفه کړ. په ٦٤٧هـ کې يې هغه دخپلې گوښې ملگرى کړاودحضرت شمس الدين په ځاى يې هغه خپل سرخيل کړاودفروزانفر په وينا خپلويارانوته يې هم دهغه دپيروي اومتابعت کولو خبره وکړه. شيخ صلاح الدين زبعدشمس الدين          گشـت اورا اندرين درزش معين حال وقــالــش ازوجـــودش مــيفـــزود          ســرهـــاى نــادرازوى مــى شنود شيخ صلاح الدين قونيې ته څېرمه ديوه کلي اوسېدونکى اودغريب مور او پلار اولاد وو. دوى دکبانونيولو دنده لرله، خوصلاح الدين بيادزرگرۍ دنده خپله کړه. نوموړي په ديانت اوامانت کې آن له کوچنيتوبه نوم درلود. سيدبرهان الدين چې کله قونيې ته راغى نوشيخ صلاح الدين لاس نيوى ترې وکړ. دسيدله مړينې وروسته يې له مولاناسره خپل بيعت نوى کړ. په ٤٥٧هـ کې ومړ. له مرگه لس کاله مخکې يې دمولاناپه وړاندې ځانگړى مقام ترلاسه کړ اودهغه خليفه وټاکل شو. مولاناته دشيخ صلاح الدين ددغه نژدېوالى له امله په خلکوکې يوځل بيا شورش راوټوکېده. دغه خلکوگيله کوله چې شمس تبرېزکه هرڅنگه وو له علم خوبرخمن وو. په هغه باندې دمولانامينېدل څه بې ځايه هم نه وو. پاتې شوه دصلاح الدين زرکوب خبره نوهغه له يوه پلوه دقونيې اوسېدونکى دى او له بل پلوه يونالوستى اوعامي انسان دى. ټول ژونديې دزروپاڼې ټکولي. او اوس دادى مولاناورته خپل ځانگړى ولايت ورپه برخه کړ. داچې مولانادهغه ټولنيزځاى ته په کتلوسره دهغه په مينه عزت اواحترام کې دومره افراط کوي دا د ټولومريدانولپاره دحيرانتيا ځاى دى. شيخ چې به کله داخبرې اورېدې نوويل به يې دمولانامريدان په حقيقت نه دي پوه. مولاناپه حقيقت کې په خپل ځاى مين دى، زه خوهسې يوه پلمه يم. له لس کلنۍ ملگرتياوروسته يوه ورځ شيخ ناروغه شواوپه خوراډاډه زړه يې په لومړي محرم له نړۍ کوچ وکړ.
چلپي حسام الدين
د شيخ صلاح الدين له مړينې وروسته مولاناچلپي حسام الدين دخپل خليفه په بڼه وټاکه. چلپي دمولاناله ځانگړومريدانوشمېرل کېده. دمولاناله مړنيې ورسته تريولسوکلونوپورې دمولاناخليفه پاتې شو. نوموړي له نژادې پلوه ترک اوټاټوبې يې ارمنستان وو. دترکانوله يوې وتلې کورنۍ اخي سره يې تړاودرلود. د فروزانفر دڅېړنوله مخې دهغه دزيږيدانيټه ٦٢٢هـ کال دى. له حضرت شمس تبرېزي اوشيخ صلاح الدين سره يې هم ناسته ولاړه لرله اوله هغوى نه يې هم فيض اوبرکت ترلاسه کړى وو. حضرت حسام الدين چلپي خپل هرڅه په ورو ورودمولانا په خدمت کې په کارواچول آن تردې چې خپل ټول غلامان يې ازادکړل. مولاناته يې له کچې زيات احترام درلود، آن تردې چې دمولاناداوداسه په ځاى کې يې هيڅکله هم اودس ونه کړ. په سختو سړو او واوره کې به هم داوداسه لپاره خپل کورته راغى هلته به يې اودس وکړاوبېرته به مدرسې اوياهم جومات ته راغى. له بله پلوه مولاناهم ده ته په خورادرنه سترگه کتل اوداسې چلن به يې ورسره کاوه چې خلکوبه گومان کاوه مولانامريداوحسام الدين يې پيردى.
دمثنوي خوځښت
د فروزانفر د وينا له مخې چلپي حسام الدين کتل چې دمولانامريدان، ملگري اومنتسبين د شيخ عطار اوسنايي د غزلونواوکلياتوپه مطالعه بوخت وي، په داسې حال کې چې مولاناخوراډېرداسې له درده، سوزه اوعشقه ډک اشعار لرل چې که رايوځاى شوي واى نوکېداى شي شميره اوڅرنگوالى به يې د عطاراوسنايي ترهغې لوړواى. هماغه وو چې يوه ورځ يې مولانايوازې وموند او له هغه نه يې غوښتنه وکړه چې دحديقه سنايي اوياهم منطق الطير په بڼه داسې څه وليکي چې له اسرارواوحقيقت اوهمدارازدمعرفت له حقايقو پرده پکې پورته شوي وي. هماغه وو چې مولاناخپلې پگړى ته لاس کړ اويو کاغذ يې چلپي حسام الدين ته وروړاندې کړ چې ټول اتلس شعرونه پکې ليکل شوي وو. ددغواشعارو پيل د مثنوي په لومړنى شعرشوى وو بشنو از نى چون حکايتـ ميکند      وز جدائى هاشکايتـ ميکند وروستنۍ مصرعه يې داوه : پسـ سخـن کوتاه بايدوالسلام
د مولانا مړينه
د سپه سالار په وينا د مولانا له مړينې مخکې په قونيه کې پرله پسې څلوېښت ورځې زلزله راتله مولانا دغه مهال په زنکدن پروت وو د افلاکي په وينا د زلزلو اومه ورځ وه چې خلک مولانا ته راغلل او له هغه يې وغوښتل چې د خداى په دربار کې د زلزلو د بندېدا دعا وکړي. مولانا په ځواب کې ورته وويل چې ځمکه وږې شوې ده او لمده مړۍ غواړي چې ډېر ژر به يې ترلاسه کړي او تاسې به د زلزلو له مصيبته خلاص شئ دغه مهال يې دغه غزله وويله:
چلپي حسام الدين روايت کوي چې يوه ورځ شيخ صلاح الدين له څولويو دروېشانو سره د مولانا پوښتې ته راغى، هغه چې د مولانا دغه حالت وليد نو خواشينى شو او مولانا ته يې وويل: چې خداى دي کامله او عاجله شفاء درپه برخه کړي. مولاناورغبرگه کړه روغتيااو شفاء دې خداى تاسې ته مبارکه کړي، دعاشق اومعشوق ترمنځ واټن ديوه وېښته قدري ساه پاتې ده ، ايا ستاسې دانه ده راباندې پېرزو چې د وېښته قدرې دغه ساه وخيژي او نور، نور ته ورگډشي. دغه مهال يې لاندې غزل ويله چې چلپي حسام الدين ليکه اوورسره ژړل يې :
د وروستۍ ساه دختوپرمهال يې داشعر ووايه :
په ۵ جماد الثاني ۶۷۲هـ مولاناى روم دلمرلوېدا سره سم ساه ورکړه. دغه مهال دمولانا عمر ۶۸ کاله او درې مياشتې وو. انا لله وانا اليه راجعون د مولانا جنازه چې کله دباندې راويستله شوه نودهرملت وگړوگډون په کې وکړ. تردې چې يهوديان اومسيحيان هم په گڼ شمېر کې په جنازه کې گډوو. دوى به تورات اوانجيل تلاوت کاوه. مسلمانانوبه يې مخه نيوله خوهغوى دهيچاهم نه منله. تردې چې خبره دقونيې حاکم معين الدين پروانه ته ورسول شوه. هغه ديهودواومسيحيانوله استازو وپوښتل چې ستاسې يې دمولاناله جنازې سره څه ؟ هغوى ورته وويل چې موږ دپخوانيوانبياودبعثت حقيقت دمولاناله بيانه زده کړاودخداى ددوستانوچلن مودمولاناپه چلن کې وليدهغوى همداسې له تابوت اوجنازې سره نښتي پاتې شول. دخلکو گڼه گوڼه دومره وه چې جنازه يې سهاروختي له کوره راوايستله اوايله دشپې مهال يې هدېرې ته ورسوله اومولانايې خاوروته وسپاره. اخلاق اوځانگړتياوې يې :
مولاناشبلي نعماني د مولانايې روم په ژوندليک کې ليکي ترهغه چې مولانا دتصوف په ليکه نه ووگډشوى دهغه ژوندله يوه عالمانه جاه اوجلال نه ډک وو. دهغه سپرلۍ چې به کله راوتله نودعلماوو، طالبانواوآن اميرانويوه لويه ډله به له ده سره يوځاى گرځېدله څنگه چې مولاناله شاهي دربارسره هم اړيکې لرلې ځکه يې په ژوند باندې دااغيزې هم تر سترگو کېدلې خو د سلوک او احسان ليکوته له ننوتلووروسته دهغه ژوند يودم بدل شو. که څه هم دفتوى ليکنې، ارشاد اوازادۍ لړۍ اوس هم روانه ده خودهغه پخوانى ژونداوس يوازې د زيارونويوه خزانه وه اومولانا به تل دمينې اومعرفت په نشه کې مست پروت وو.
رياضت اومجاهده
سپه سالارچې ښايسته ډېرکلونه يې له مولاناسره په څنگ کې تېرکړي دي بيان کوي چې دمولانارياضت اومجاهده ترکچې ډېره وو. دنوموړي په ويناماهيڅکله مولانادخوب په کاليوکې ونه ليد. توشکه اوبالښت يې نه کارول ، قصداً به نه څملاست بلکې دغلبې په وخت به په ناسته ناسته ويده شو. په خپل يوه غزل کې فرمايي:
چه اسايدبهـر پهلوکه خسپد کسى کزخاردارد اونهالين
د لمانځه څرنگوالى
د لمانځه دوخت له رارسېداسره سم به يې مخ دقبلې خوانه واړاوه. د څېرې رنگ به يې واوښت اوپه ډېراستغراق به په لمانځه بوخت شو. سپه سالاروايي چې څوځله ماپخپله ليدلى چې مولانادماسخوتن په لومړيوکې دلمانځه نيت کړى وپه دوه رکعته باندې به ورباندې گهيځ شوى. مولاناپخپل يوه غزل کې دخپل لمانځه حالت داسې بيانوي :
يووخت ژمى مهال مولاناپه لمانځه کې دومره وژړل چې ږيره يې په اوښکولمده شوه اووروسته دغه اوښکې يخې شوې خومولاناپه لمانځه هماغسې بوخت پاتې شو.
زهد او قناعت
د مولانا مزاج له زهد اوقناعته ډک وو. اميرانواوشتمنوبه په سوغاتونوکې ورته پيسې رااستولې خومولاناله ځانه سره هيڅ هم نه ساتل هرڅه چې به راتلل هغه به يې صلاح الدين زرکوب اوچلپي حسام الدين ته وراستول. کله ناکله به يې زوى سلطان ولددلگښتونولپاره څه ټينگاروکړنوهله په مولاناډېرکم شي کورته واستاوه. په کومه ورځ چې به يې په کورکې څه نه وو پاخه کړي مولانابه ډېرخوښ وو او ويل به يې زماله کوره نن ددروېشي بوى راځي.
ايثاراوفياضي
د مولانادايثاراوفياضي داحالت وو جې که کوم غوښتونکې به هغه ته راغى او له هغه نه به يې دڅه شي غوښتنه وکړه نومولانابه سملاسى ورته خپله چوغه اوياچپنه وروايستله دمولانادچُغې اوچپني تڼۍ به تل پرانستې وې تر څو چاته دورکړې په مهال يې په ايستلوکې ستونزه نه وي.
کم نفسي
يوځل مولاناله خپلومريدانوسره چېرته روان وو په لاره کې په يوه تنگه کوڅه کې سپى ويده وو مولاناله مريدانوسره هماغلته ودريده له مقابله لوري يوسړى راغى اوسپى يې له هغه ځايه پسې واخيست مولاناسخت خواشينى شو او هغه سړي ته وويل چې سپى دې په ناحقه وځوراوه. يوځل دوه کسان پخپلوکې سره په جگړه وو اويوه بل ته يې سختې ښکنځلې اوبدرد ويل. يوه دابل ته ويل چې اولعينه! که يوه ښکنځل راته کوې لس به اورې دغه مهال مولانا راورسېد مولاناورته وويل وروڼو! تاسې چې هرڅه واياست ماته يې واياست ځکه که تاسې ماته زرښکنځلې هم وکړئ زمالخوابه يوه هم نه واورئ. جگړه کونکوچې داحالت وليد دواړه دمولاناپه لاسونو ورپرېوتل اوپخپلوکې يې سوله سره وکړه.
حلاله گټه
د مولانا دگټې لاره داوه چې داوقافوادارې به ورته دمياشتې پنځلس ديناره معاش ورکاوه. خوددې لپاره چې دغه پيسې ځانته حلالې کړي مولانابه يې په بدل کې فتواگانې ليکلې. هغه يې مريدانوته امرکړى وو چې په هرډول حالت کې ده ته استفتاگانې وروړاندې کړي. يوځـل چاورته وويل چې شيخ صدرالدين له حکومته په زرگونه روپۍ معاش اخلي اوتاته يواځې پنځلس ديناره درکوي. مولاناورته وفرمايل : چې دشيخ صدرالدين لگښتونه هم دومره ډېردي اوحق دادى چې دغه پنځلس ديناره هم هغه ته ورکېدلاى. مولانا په طبيعي ډول له چارواکواوشتمنوخلکوکرکه کوله. يوه ورځ يوه اميرورته عذرکاوه چې له ماسره وخت نه وي کنه زړه مي غواړي چې تل ستاسې خدمت ته راتلاى. مولاناورته وويل : وروره ! زه دي ترراتلو په نه راتلوخوشحاله يم.
مثنوي معنوي علمي مقام اواصلاحي پېغام يې مثنوي معنوي
دمولاناله حالاتوجوتږي چې هغه ته خداى له جوشه ډک طبيعت ورکړى وو عشق دهغه دتن بدن په هررگ اورېښه کې غزوني کړې وې. خو په ظاهري علومو او عقلياتوکې دبوختياله امله په دغه جوهرباندې پردې پرتې وې. له شمس تبرېزسره له ليدنې کتنې وروسته دهغه دفطرت تارونه سره زنگېدل اوپه هغه باندې دظاهري علومواوچاپېرياليزواغېزوپرتې پردې پورته شوې او مولانا سرترپايه په سوز اوساز واوښت. شعله هااخرزيرمويم دميد             ازرگ انديشه ام آتش چکيد دغه ځاى ته په رسېداسره دعارف هروېښته دغه غږورکوي. درجهان يارب نديم من کجاست       نخل سينايم کليم من کجااست همدالامل وو چې ديوه همرازملگري له ملگرتياپرته دمولانالپاره ژوندحال گرځېدلى وو. له شمس تبرېزه وروسته چې ترڅوصلاح الدين زرکوب اوله هغه وروسته له حسام الدين چلپې سره مولاناملگرتياونکړه ترهغه يې ناکراره طبيعت کراره ورځ نه ده لېدلې. شمع راتنهاطهيدن سهل نيست همدغه سوځونکى اوروو چې مولانايې رورودسماع لورې ته راکيښ اوهمدغه سماع وه چې مولاناته يې ځواک ورباښه. په دې اړه مولاناداسې وايي : پس غذاى عاشقان امدسماع  کـــــه ازوباشـــدخـــيال اجـــتماع خلوتى گردد خيالات ضـــمير     بلکه صورت گرددازبانگ صفير
اتش عشق ازنورهاگـــرددتيز  انـــچـــنانکه اتـش آن جوزريز
همدغه سوز وو چې دمولانا سازونه يې سره وچېړل اوچوپه خوله پاتې کېدل يې ورته ناشونې کړل. لکه چې وايي : جوش نطق ازدل نشان دوستيست    بستـگى نطق ازبى الفتى است
دل کـــــه دلبـــرديــــدمانــدتــــــــرش     بلبل گل ديده کى ماندخمش
له دغه سازه چې کومې نغمې ووتلې ، هغود(مثنوي معنوي) نوم ومېنده. دادمولاناد خيالاتو،حالاتو،وارداتو،تاثراتو،مشاهداتواوتجربوهينداره ده. مثنوي دمولانادسوز، درد،جوش ، مستي، ايمان اوباورنه ډکه ده. همدغه دمثنوي دنړيوال مقبوليت ترټولوسترلامل گڼل کېداى شي. بې رگ ساز ميڼ روان صاحب سازکالهو (بال جبريل ، اقبال لاهوري )
په عقليت اوظاهرپرستۍ باندې نيوکې :
دمولاناروزنه اوپالنه لکه څنگه چې داشاعره ووپه علمي چاپېريال کې شوې وه ځکه نودى پخپله هم يوبريالى مدرس اومعقولي عالم وو. خوکله چې الهي توفيق دمولانادلارې مل شواوهغه يې دمعرفت اوخبرتياجگوپوړيوته ورساوه، نوله قاله حال، له خبره نظر،له الفاظومعاني اوداصطلاحاتواوتعريفاتوله لفظي طلسم نه يې ځان تر حقيقت اومغزپورې راورساوه. له دغه ځايه مولاناته دعلم کلام اوفلسفې کمزورۍ اودفلاسفه اومتکلمينوداستدلال تشې ورڅرگندې شوې هماغه وو چې مولاناپه خوراځواک سره په عقليت اوعلم کلام نيوکې پيل کړې .څنگه چې مولاناددې کوڅې زوړ استوگن ووځکه نوهغه څه چې ده ليدلي وو بل چانه وو ليدلې اوپه دې اړه هغه څه چې مولاناويلي هغه يې دځانې کتنې (مشاهدې) اوتجربې پربنسټ ويلې اودهغه له جديت اوواقعيت نه څوک انکارنه شي کولاى. ددغه مهال دفلسفې اوعقلياتوزورپه ظاهري حواسووو. پنځه گونې حواس دعلم اوباوردلاسته راوړلوترټولومستندي اوباوري سرچينې گڼل کېدلې اوهغه څه چې تصديق يې دپنځه گونوحواسوله لارې نه شواى کېدلى. دهغه نفي اوانکاربه په زغرده کېدل. معتزله دحسيت ترټولو لوى پلويان گڼل کېدل دغې حواس پالنې په غيبوباندې ايمان ته خوراتاوان رسولى وو. اودشريعت اووحې له لورې واړاندې شوي حقايق يې دشک ، بې باورۍ اوارتياب په پنډوپردوکې پوښلي وو. مولانادحواس پرستۍ په دواتشه پلويانوسختې نيوکې کړې دي. لکه چې فرمايي : چشم حس راهست مذهب اعتزال   ديـــــده عـــقل است سنّى دروصال
سخره حس انداهل اعتزال خــوش راسنّى نمايندازضلال
هرکه درحس مانداومعتزلى است     گــرچه گويم مى بنيم ازخالى است
هرکه بيرون شدزحس سنـّى ويست     اهل  بينش اهل  عقل خو يش  بست (مثنوي مخ ۱۰۱) دمولاناپه آندديوه شي نه دانکارکولولپاره پدې بسنه کول چې گواکې هغه نه ليدل کيږي. اويايې هم دحواسوله لارې تصديق نه کيږي بېخي سم نه دي. دهغه په آندباطن دظاهرترشاکټ مټ ددواء دگټې په څېرپټ دى. دباطن دمنکرينوديادولوپرمهال مولانافرمايي : محــبت منـــکرهمى امــــدکـــــه من   غيرازين ظاهر نمى بينم وطن
هيچ نينديشد   که هرجاظاهر است      آن حکمت هاش پنهان نجراست
فايدۀ هــرظـــاهري خـــودباطينست  همـچونفع اندردواهامضمريست
(مثنوي مخ ۳۶۸) دهغه ويناده چې منکرين دخپلې ظاهري ليداوتياره آندله مخې دباطني حقايقو،معارفو اواسراروله ليدنې نه بې برخې دي :
چونکه ظاهـرهاگرفتنداحــــــمقان   آن دقايق  شدازايشان بس نهان
لاجرم محبوب گشتندازغرض که دقيقه فوت شددرمفترض