cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هارډوير
وي – جى – اى Vga ډير قسمونه لري د ډيرو قسمونو څخه يو څو قسمونه ما په نظر کې نيولى دى د وي – جى – اى Vga په اړه مخکې پاڼو کي هم ډير زيات معلومات راځي په لاندې لنډ ډول سره ترې يادونه کوو. د وي – جى – اى Vga تاريخ (History Of Vga) : د ټولونه لومړي مونږه MDA او ورپسې Cga او بيا Ega اود هغه نه وروسته Vga دټولونه وروسته بيا Super Vga مارکيټ ته راغله او د دې څخه وروسته بيا Agpمارکيټ ته راغله ، په کومو کې چې هرڅه کيدل يعنې هر کيدل يعنې هر يو پرګرام لکه Auto Cad ، Archit، Hom 3D رنګونه يي لرل د دې نه مخکې چې کوم Vga وه هغه نومونه په لاندى ډول دي ١- Monohrame Display Adoptor په دې کې صرف تور او سپين رنګونه وو. ٢- Color Graphic Adoptor په دې کې عکس داسې ليدل کيده لکه چې په پنسل دې جوړ کړى وي. ٣- Enhanced Display Adoptor په دې کې صرف ١٦ رنګونه وو. ٤- Vedio Display Adoptor. ددې رنګونه لږ نور هم ښايسته شول. کله چې مونږ د کمپيوټر Vga چيک کوو نو بيا په Start مينو کې Run ته ځو. هلته په Run کې DX Diag ليکو د لږ صبر نه وروسته بيا په چارټ کې په Display کليک کوو. شپاړس رنګ دنارمل موډ لپاره (16 Color, Normal Mode ) شپاړس زره رنګ د ګراپک موډ لپاره (16000 Colors , Graphic Mode ) دموس Mouse څخه کار اخستل موس ان پټ يو ډيواس دى د Mouse په زريعه مونږ کولاى شو چې د کمپيوټر په پردې باندې ايکن Icon ، ابشن Option او مينو Menu کليک کړو مونږ کولاى شو چې دموس په ذريعه هغه چارې تر سره کړو کومې چې موس ته ضرورت لري که چيرې د په وخت مونږ وغواړو چې دمينوګانو څخه يوه مينو خلاص Open کړو نو لمړى بايد مونږ دموس Mouse نښه هغه مينو سره يوسو کومه مينو کې چې مونږ کار لرو نو په هغه مينو باندې کيڼ Left طرف کليک کړو نو هغه مينو به خلاص Open شي که څه هم موس پرځاى مونږه دکي بورډ Keybord څخه هم کار اخيستلى شو يعنې هغه کارونه کوم چې مونږ دموس په مرسته ترسره کوو پرته دموس څخه د کي بورډ Keybord په مرسته يې هم تر سره کولى شو. مګر موس خپل کار زر تر سره کوي يعنې که چيرې مونږ دموس کارونه د کيبورډ Keybord په واسطه تر سره کوو نو د کيبورډ چټکتيا به لږ يا ورو Slow وي. ځکه چې موس چې کمې خواته وړې همغې خواته کار کوي. دموس چټکتيا هم کولاى شو پخپله غوره کړو. موس هم دکمپيوټر له ميشنرۍ څخه کار اخلي او خپله دنده تر سره کوي که چيرې تاسې غواړئ چې يو نوى Mouse موس کمپيوټر کې نصب کړې نو کولاى شو چې دکمپيوټر هارډواير Hardware په زريعه دا کار وکړو. نن سبا داسې موس Mouse هم شته چې ليزر دى او دهغه موس Mouse د کارولو دپاره په کمپيوټر کې يو کارډ نصب کيږي دکارډ نصبولو کار ته مونږ د هارډواير Hardware کار وايو نن سبا داسې موس په مارکيټ کي هم شته چې په هغه موس کي Calculater يعنې حسابولو مشين او يو شمير نور شيان هم پکې شته. او ښايي چى داسې موس مارکيټ ته راووځي په هغه کې ټول کيبورډ Keybord موجود وي داسې کى بورډ Keybord خو له پخوا راوتلى کومو کې چې Mous موس موجود وي لکه د Laptop کمپيوټرونو. موس Mouse دوه قسمه دى د USB او PS2. د USB ماوس له USB Port نه کار اخلي او د PS2 ماوس له سيريل Port نه کار اخلي
لکه څرنګه چې په شکل کې هم ښکاري موس درى بټنو نه لري چې ورته ښي بټن ، کيڼ يا چپ بټن او رولر وايې. اول چې کله موس جوړ شو نو هغه له لرګيو څخه جوړؤ او په ١٩٧٣ کال کې داسې موس بازار (مارکيټ) ته راووتل چې په هغه کى توپ (Ball) وه د پخواني هغه دلرګيو او دليپ ټاپ په کي بورډ Keybord کې دماوس برسيره نور موس Mouse په درې قسمه دي. ١- دتوپ موس (Ball Mouse) ٢- شعاع موس (Lizer Mouse) ٣- وايرلس موس (Wirelless Mouse) لمړى: دتوپ موس (Ball Mouse) : داهغه موس Mouse دى کوم چې په دي کې دننه يو توپ (Ball) غوندې وړوکى کروي جسم نصب وي. کله چې مونږ موس Mouse خوځوو نو هلته په سکرين کې دموس Mouse نښه يعنې کرسر Caurser خوځيږي دوهم : شعاع موس (Laser Mouse) : داهم ساده غوندې موس (Mouse) دى کوم چې په لاندې برخه کې د توپ پرځاى شعاع لري او د هغه شعاع په مرسته زمونږ په کمپيوټر کې کرسر Caurser کار کوي دغه قسم موس Mouse ته Optical Mouse وايي. دريم : وايرلس موس (Wireless Mouse) : دغه موس Mouse هم مونږ له ډيرو ستونزو خلاص کړي يو. ځکه چې دغه موس Mouse لاين نلري او بغير دلاين تار نه کار کوي ددې Mouse د استعمال لپاره مونږ په کمپيوټر کې يو کارډ نصب کوو او بيا هغه کارډ ددې Mouse په استعمال کولو کي مونږ سره مرسته کوي سي- ډى – روم CD- Room سي ډي روم CD-Room هغه يوه آله ده کوم چې دکمپيوټر د C.P.U په مخکينۍ برخه کې نصب شوى وي ددې مشين يعنې CD-Room فعاليدل د پاورسپلائي Power Supply څخه کيږي. CD-Room پخپله ددوو لاينونو په زريعه فعاليږي چې يو لاين هغه ته د Power Supply څخه د برق ورکولو لپاره راغلى وي او بل لائن دمادربورډ څخه دمعلوماتو داخيستلو لپاره د CD-Room نه د رانقل کولو د پاره استعماليږي. په خپله CD-Room د Computer Disc مخفف دى او مونږ کولاى شو چې ددې Computer Disc په مرسته ډير څه کمپيوټر ته نقل او ډير څه کمپيوټر نه CD ته رانقل کړو دکمپيوټر CD ته دمعلوماتو نقل کولو کې مونږ CD Writer او CD Reader استعمالوو کوم چې د CD-Room سره په شکل کې يو ډول وي خو مګر په کارکولو کې ورسره توپير لري د Compact Disk په وسيله مونږ کولاي شو چې دکمپيوټر سافټ واير او هارډواير لپاره دکار شرايط برابر کړه په خپله يو CD-Room کولاى شي چې په منځنى حالت کې په CD کې دننه (٧٠٠) ميګابايټه معلومات (Data) وساتي ولې چې په منځنى ډول په يوه سي ډي CD کې (٧٠٠) ميګابايټه معلومات ځايږي. په هره يوه تCD کې فرق موجود وي ځينې سي ډي CD کې ددي څخه کم معلومات ځايږي او ځينې کې ددې مقدار څخه زياته هم ځايږي چې په مختلفو نومونو ياديږي CD, DVD, VCD, MP3, MP4 چې په ځينو کې کم مواد خوندي کيږي او په ځينو کې زيات. په لومړي ځل کله چې CD-Room جوړ شو اوله درجه 2x بيا 6x بيا 8x بيا 10x بيا 12x او اوس تقريباً 64x هم راوتلي هر څومره چې د لوړې درجې والا CD-Room سي ډي روم وي همدومره کار ښه او دنورو په پر تله په چټکۍ سره کار کوي.
نن سبا په مارکيټ کې ډير ښه سي ډي روم CD-Room راوتلى چې په هغه کې DVD ،CDRW او داسې نور کارونه کيږى. پخوابه مونږه له Compact Disc په مرسته کمپيوټر هارډواير او سافټ واير برابراوه نن سبا ددې سره سره چې دکمپيوټر هارډوائراو سافټ وائر ته پکار راشي خلک دغه Compact Disc څخه دساز (Music ) په اوريدلوکې هم کاراخلي يعنې کمپيوټرته دCD نه Music کاپي کول اويا هم له کمپيوټرنه CD ته کاپې کول. که چيري اوغواړوزمونږCD Room (Compact Disc)  څخه ډائيرکټ ډيټا سټارټ نه کړو. يعني دCD نه لومړې بايد شيان دکمپيوټر هارډسک ته کاپي شي او بيا بايد وکارول شي ترڅوCD-ROM اوCD  دډير استعمال څخه بچ پاتې شي.
پرنټر Printer پرنټرعام طورباندې يومشين دى دکوم په زريعه چې مونږکولاى شوهغه ضروري ليکل يامعلومات چې دکمپيوټرپه ذخيره کې پراته وي اوعواړوچې دکمپيوټردذخيرې څخه يي کاغذته انتقال کړودپرنټر په زريعه مونږ کولاى شوچې دکمپيوټردذخيرې څخه هغه ليکل شوي معلومات چې مونږ ورته ضرورت لرو پخپله کاغذ ته انتقال کړو. څرنګه چې پرينټرونه ډير قسمونه لري مګر له ډيرو قسمونه څخه يي يو څو مهم پرينټرونه په لاندې ډول دي. ١- ډسک جيټ پرينټر (Deskjet Printer) داهغه پرينټر دي کوم چې د پرينټ کولو نه وروسته ښه نتيجه لري يعنى خلک ددې نتيجه ښه بولي مګر په دغه کې تور او سپين Black and White او رنګين Colour رنګونه هم اچول کيږي مګر ددې پرنټر پرنټ تيزوالى (Speed) نه لري ليکل يا کومه بله ډيټا يا معلومات يا عکسونه کاعذ ته ورو ورو چاپ (پرنټ) کوي. ٢- ډاټ ميټرکس پرينټر (Dot Matrix Printers) دغه پرنټر په داسې شکل جوړ شوى دى لکه (Type Writer) د ټايپستى ماشين ، د ټايپسټى ماشين په شان ځکه دى چې د ډاټ ميټرکس پرينټر کې داسې يو تړانګه (Ribon) وي کوم چې په ټايپستى (Type Writer) کې وي يعنې صرف ددې تړاګې (Ribon) شکل د ټايپستى ماشين په شان دي او په هغه تړانګه تور رنګ وهل شوى وي هر کله چې پرنټر چاپ کوي يعنې پرنټ شروع کيږي نو هغه د تورې تړانګې لاندې په کاغذ باندې ليکل پرنټ کوي هرکله چې ددې پرنټ وګورو نو دغه نقطې نقطې وي يعنې د ګراف قسم ددې قسم پرنټر د رنګ مصرف ډيره کم وي په کومو دفترونو کې چې پرنټ کيږي هلته دا ډول پرنټر استعماليږي لکه د برق بيلونه د ټيلفون بيلونه. ٣- ليزر پرنټر Laser Printer : دا هغه پرنټر دى د کوم په ذريعه چې مونږ کولاى شو چې خپل کار زر وکړو په دغه پرنټر کې چې کوم رنګ استعماليږى هغه د تورو پوډرو په شان وي په دغه پرنټر کې يو ګول پائپ وي دغه پائپ ته Drum ويل کيږى هر کله چې مونږ پرنټ کوو يا کله چې پرنټ شروع کيږي نو ددې Drum په مرسته کيږي. په Laser Printer ليزر پرنټرو کې داسې پرنټرونه هم شته چې هغه په يوه دقيقه کې زيات شمير صفحې چاپ کوي ددې پرنټرونو قيمتونه هم زيات وي او هم ددې پرنټرونو نتيجه ډيره ښه وي. او داسې Laser هم شته چې په يوه دقيقه کې صرف څلور صفحې چاپ کولى شي برعکس يي تر اوسه پورې داسې Laser هم شته چې په يو رنګ باندې په يوه دقيقه کې ٢٠٠ صفحې چاپ کولى شي چې دا په يوه ساعت کې. ١٢٠٠٠ صفحې جوړوي. او په رنګه Laser کې داسي ليزر شته چې په مختلفو رنګونو باندې جوړې صفحې په يوه کې ٦٠ چاپ کولى شې چې په يوه ساعت کې ٦٣٠٠ صفحې جوړيږي. ددې د رنګ ډبي ته Toner وائي او کله کله ورته د Drum اصطلاح هم کارول کيږى. په نړۍ کي Laser پرنټر د Xerox مشهورې کمپنى لخوا په ١٩٧١ کې بازار ته وړاندې شو ورپسى I.B.M کمپنى Laser په عنوان دI.B.M په ماډل ٣٨٠٠ په ١٩٧٦ کې بازار ته وړاندې شو. د کمپيوټرونو د عام استعمال لپاره په Laser Printer په ١٩٨٤ کال کې د H.P کمپنى له طرفه داسې پرنټر وړاندى شو چې 8 PPM يعنې (8 Pages Per Mint) وو (په يوه دقيقه کې يي ٨ صفحې چاپ کولي شې )
سکينر Scanner د سکينر په مرسته مونږ کولاى شو چې کمپيوټر ته زمونږ په لاس ليکل شوې ليکنه يا نور څه مطالب يعنې عکس او يا نور معلومات داخل کړو سکينر زمونږ ډير ضروري کارونه سرته رسوي د مثال په ډول که چيرې کوم يو ملګري ته يا کوم يو دفتر ته په لاس ليکلى خط لاسليک او بل څه عکس يا نور معلومات د اي ميل E- Mail له لارې ليږو نو کولاى شو چې د سکينر له لارې يې لومړى سکين Scan کړو او بيا يې اي ميل E- Mail کې وليږو. که چيرې د کمپيوټر په کومه ريسومي Resume يا CV کې زمونږ عکس په کار وي يا کوم بل شي ته زمونږ عکس يا لاسليک پکار وي نو کولى شو چې د سکينر Scanner له لارې کمپيوټر ته Scan کړو يعنې د Scan په ذريعه زمونږ ډير ضرورتو نه رفع کيږي نن سبا چې کوم Scanners سکينرونه مارکيټ ته راځي زمونږ کمپيوټر سره د USB Port له لارې رابطه کيږي.
فلاپي ډرائو Floppy Drive فلاپي ډرايو Floppy Drive د ټيپ ريکارډر په قسم وي کوم چې د خارج طرف نه په C.P.U کې لګيدلى وي ددې Floppy Drive په بهرنى ساحه کې يو بټن لګيدلې وي کوم چې ددې په زور ورکولو سره  ننوتلى ډسک Floppy Disk بهر راوځي فلاپي ډسک Floppy Disk د معلوماتو د يو کمپيوټر نه بل کمپيوټر ته د وړلو لپاره ښه وسيله برابروي فلاپى ډرائيو دلومړي ځل لپاره د I.B.M کمپنى وايل شورټ په لاس جوړ شو او ددې فلاپى ډرائو د جوړولو کار په ١٩٧٠ کال کې سرته ورسيده او مارکيټ ته هم په کال ١٩٧٠ کې راووت په اول ځل يعنې لومړي جوړ کړى شوى فلاپي ډسک Floppy Disk سايز ٨ انچه و او 80 KB ځاى په کې و کله چې مونږ په فلاپي ډسک باندې کار کوو ځينې وخت Floppy Disk صحيح کار نه کوي او مونږ ته بار بار دغه لاندې پيغام راکوي. د فارمټ Format نه مطلب دا چى ټول Disk صفا کول. که چيرې مونږ په OK کليک کړو هم Floppy Disk نه صفا کيږي او روغيږي هم نه. هر کله چې Floppy Disk مونږ ته دغه پيغام راکړ ددې مطلب دا دى چې زمونږ Floppy Disk باقى پاتې کار نه ورکوي ځکه چې Floppy Disk ته ډير زر وايرس Virus داخليږي. که چيرې مونږ خپل Floppy Disk صفا کول غواړو نو په مارکيټ کې د يو ډول ماشينو نو په ذريعه صفا کيږي نن سبا د Floppy Disk استعمال ډير کم دى ددې پرځاى خلک د Flash Drive استعمال کوي کوم چې د Floppy Disk په پرتله ډير ښه کار کوى په Floppy Disk کې ډيټا يعنې معلومات ديو څه مودې نه وروسته خرابيږي او له منځه ځي مګر په Flash Drive کې ډيټا يعنې معلومات يو څه موده نه بلکې د ډير زيات وخت دپاره خوندي پاتې کيږي. نو ځکه وايو چې Floppy Disk څخه د Flash Drive استعمال ښه دى. فلش ډرائو Flash Drive Flash Drive د معلوماتو د ذخيره کولو لپاره يوه ښه آله ده کوم چې Usb Port له لارې کمپيوټر سره وصل کيږي. هرکله چې مونږ Flash Drive د Usb Port له لارې کمپيوټر سره وصل کړو نو ددې Flash Drive يو ايکن Icon به په ماى کمپيوټر My Computer کې راشي لکه څرنګه چې د D Drive او C Drive ايکن Icon په My Computer کې موجود وي همدارنګه د Flash Drive ايکن يعنې نشان هلته راځي کوم چې د هغه ايکن له لارې مونږ دفلش ډرائو نه په اسانه شيان يعنې فايلونه يا فولډرونه کاپي کولو شو يا يې له Flash Drive نه بل ځاى ته کاپي کولي شو يا يې له بل ځاي نه همدغه Flash Drive ته نښلولى (Past) کولاي شو. په مارکيټ کې نن ورځ Flash Drive ښه په آسانى سره پيداکيږى پخوا به په مارکيټ کې Flash Drive پيداکول ډير مشکل وو او بيا به چې پيداشو ددې Flash Drive سائز يعنې ذخيري به فرق لرلو نن ورځ په مارکيټ کې د کوم سائز والا چې غواړو شته د 2 GB نه زيات هم شته Flash Drive د ١٩٩٧ او ١٩٩٨ کال په مينځ کې مارکيټ ته راغلل لمړى چي کله مارکيټ ته راغلل نو ددې سائز ډير وړوکى و يعنى صرف 8 MB او 16 MB ځاى درلوده بيا ورپسې 32MB او 64 MB هم راووتل د Flash Drive د ښه استعمال نه وروسته مارکيټ ته نور د ښه سائز Flash Drive يعنى 256 MB راووتل چې نن ورځ په کې 80 GB نه هم زيات راغلل
د کمپيوټر پروګرام (Computer Software) Software : د نرم افزار و مدت يا دوره چې د هداياتو د ورکولو لپاره استعماليږي يا د هداياتو د سلسلې څخه کمپيوټر ته تر څو يوه مشخصه وظيفه اجرا کړي. کمپيوټر نشي کولاي چې فکر وکړي چې څه بايد اجرا کړي. دا بايد ورته په دقيقه توګه وويل شي چې څنګه يي پروسس کړي او نتيجه يي چيرته اوباسي يا پريږدي. په بله وينا ويلي شو چې د هداياتو مجموعه چې Input Device لخوا ورکول کيږي چې اجرا يي کړي يا پروسس کړي هغه ته Data ويل کيږى او Output Device ته Saftware ويل کيږي. پروګرامينګ Programming : هغه لاره چې کمپيوټر په يوه کاميابه توګه استعمال شې دې ته پروګرامينګ ويل کيږي. پروګرامينګ هغه پروسه ده چې د هداياتو مجموعه د کمپيوټر لپاره Write کوي چې يو معين فعاليت پرې اجراکړي Programing د کمپيوټر د سلسلې مجموعې ته اختياري ورکوي دا هدايت د کمپيوټر په حافظه يا Memory کې جمع کيږي معلومات يا Data هم د کمپيوټر پرمخ په حافظه کې جمع يا ساتل کيږي. د پروګرام اجرا اورايټ دپروګرامر لخوا څوک چې په رښتيا Programing Languag استعمالوي چې يو له بل سره ارتباط ولري يا مفاهيمه ولري. پروګرامونه دکمپيوټر په ژبه Computer Languag ليکل شوي وي او کمپيوټر ته ديو Software په شان په تيزي سره ليږل کيږي.
نرم افزار يا Softwer په دريو کټګوريو ويشل کيږي : ١- ژبه Language ٢- د سيستم نرم افزار System Software ٣- APP- Softwer Computer Language : په ټوله نړي کې ژبه د انسانانو تر منځ د مفاهمې منبع ده مختلف هيوادونه محتلفې ژبې لري. ددې لپاره چې کمپيوټرونه يو له بل سره مفاهيمه يا ارتباط ولري ژبې ته ضرورت لرې چې کمپيوټر بايد پري پوه شي ددې هدف لپاره مختلفې ژبې پيداشوي په کمپيوټر کې د مختلفو کارونو د اجرا کولو لپاره. ژبه په بنيادي ډول په دوو کټګوريو ويشل کيږي نظر د دوي په تعير سره ١- Low Level Language ٢- High Level Languge Low Level Languge : Low-L-L دکمپيوټر هغه ژبه ده چې Machine Codes يا هم هغه ته نږدي. کمپيوټر نشې کولاي چې درک کړي د هداياتو ورکول په High-L-L او يا په انګليسى ژبه يوازې کولاى شي چې اجرا کړى يا درک کړي Machine Language لکه په شکل کې (٠ ،١) او دوه قسمه دى ١- Machine Language ٢- Assembly Language Machine Language : داد پروګرامينګ يوه ابتدائي او په ټيټه سطحه ژبه ده او دا دپروګرامينګ لومړنى ډول ژبه ده. Machine-L يوازنى يوه اساسي ژبه ده چې کمپيوټر کولاي شي په هغې باندې پوه شي. په حقيقت کې د کمپيوټر منځ ته راوړونکې يي جوړوي او رعايت کوي يواځې او يواځې همدا ژبه د Machin Code ده چې د PC په داخل کې ښودل کيږي خاص شکل يي د (٠ ،١) دي. (٠) د خاموش په معنى دى او يو (١) د On په معنى دى او داد برقي سګنالونو په شان پيژندل شوي دي. دا مجموعه Binary Code پيژندل شوي ده د کمپيوټر په واسطه Machin Code-I-Set يو  Machin Code Instraction Set د عملياتى کوډ د يو يا له هغه نه زياتو عملياتو باندي مشتمل دى. عملياتي کوډ عملياتي عمليات مشخص کوي تر څو هغه اجرا کړي لکه Add ، Read او داسې نور. عملياتو تعداد مشخص کوي چې اجرايي کړى لکه نمبر پري اضافه کول او يا Data بايد چيرته جمع يا وساتل شي. مګر دپروګرام رايټ کول په ماشين باندې په مستقيم ډول ناممکن دى پروگرامونه په نارمل ډول رايټ کيږي په Assembly يا H-L-L او وروسته له هغه ترجمه کېږي په Machin languge کې دمختلفو ژباړونکوپه واسطه اجراکېږي. گټى : لکه : دکمپيوټرپه واسطه مستقيمآ وپيژندل شي. تاوانونه يانقيصې : داژبې دماشين تابع ده مثال Particular Machine Languge کولاشې چې دکمپيوټر په قسمونوباندې استعمال شې.
مشاهده
مشاهده د لومړنیو سرچینو څخه په فعاله توګه د معلوماتو ترلاسه کولو ته ویل کېږي. مشاهده په ژوندیو موجوداتو کې د حواسو له لارې ترلاسه کېږي. په ساینس کې کېدای شي د درک او د ساینسي وسایلو په کارولو سره د ډېټا د ثبت له لارې ترلاسه شي. دا اصطلاح کېدای شيد ساینسي کړنو پرمهال راټول شوو هرډول معلوماتو ته هم اشاره وکړي. مشاهده کېدای شي کیفي وي، یعنې یوازې د شتون یا نه شتون ځانګرتیا په نظر کې ونیسي، یا کمي وي، په هغه حالت کې چې عددي ارزښت د شمېر یا اندازې په بنسټ له یوې مشاهده شوې پېښې سره تړاو ولري.
ساینس
ساینسي کړنلاره د فرضیې د ترتیب کولو او ازموینې لپاره د طبیعي پدیدې مشاهدو ته اړتیا لري چې لاندې پړاوونه په کې شامل دي:
مشاهدات د ساینسي کړنلارې په دویم او پنځم پړاو کې ونډه لوبوي، خو د بیاتکرار ته اړتیا دا اړینه ګڼي چې د بېلابېلو مشاهده کوونکو له خوا مشاهدات د پرتلنې وړ وي. د انسان حسي درک موضوعي او کیفي ګڼل کېږي چې ریکارډ یا پرتله کول یې ستونزمن دي. د سنجش کارول د دې لپاره رامنځ ته شول چې د ډول ډول خلکو له لوري په بېلابېلو وختونو او ځایونو کې د مشاهداتو ثبت او پرتله کولو ته لاره هواره کړي. سنجش له یوه معیار سره د مشاهده شوې پدیدې پرتله کولو ته ویل کېږي. دا معیار کېدای شي، یو اثر، بهیر، یا تعریف وي چې د ټولو مشاهده کوونکو له خوا نقل یا د هغوی تر منځ شریک وي. په سنجش کې، د معیارونو شمېر چې د مشاهدو سره مساوي وي، محاسبه کېږي. سنجش مشاهدې هغه شمېر ته را کموي چې د ثبت وړ وي او دوه مشاهدې چې پایله یې ورته شمېره وي، د بهیر په ارزونه کې مساوي ګڼل کېږي.
د انسان حواس محدود دي او په درک کې تېروتنه کوي، لکه د لید تېروتنه. ساینسي وسایل لکه د وزن ترازو، ساعتونه، تلیسکوبونه، مایکروسکوبونه، ترمامیترونه، کمرې او ټیپ ریکارډرونه د انسان د مشاهدې له وړتیاوو سره د مرستې لپاره او د هغو پېښو د ژباړې لپاره منځ ته راغلې دي چې د حواسو له خوا د لیدو وړ نه دي، لکه د تیزابي غلظت سنجش، ولټمتر (د برقي ولټ اندازه کوونکی)، سپیکترومیټر (د ناڅرګندې څپې اندازه کوونکی)، انفرادې کمرې اوسیلوسکوپ (نوسان سنج)، انترفیرومیټر (د نوري موج اندازه کوونکی)، ګیجر کاونټر (د رادیو اکتیف وړانګې اندازه کوونکی) او راډیو ریسیور.
په ساینسي برخو کې یوه ستونزه دا ده چې مشاهده کولی شي مشاهده کېدونکی بهیر تراغېز لاندې راولي چې د مشاهده کېدو په پرتله د بل ډول پایلې لامل شي. دې ته د مشاهده کوونکي اغېز وایي. د بېلګې په توګه: دا په عادي ډول شونې نه ده چې د موټرو ټایر کې د یو څه هوا له پرېښودو پرته د هوا فشار چیک کړو، چې په پایله کې فشار بدلون مومي، خو د ساینس په ډېری برخو کې کولای شو چې د غوره وسایلو په کارولو سره د مشاهدې اغېزې تر بې اثره کچې را ټیټې کړو.
د فزیکي بهیر په توګه، د مشاهدې ټولې بڼې (انساني یا وسایل) پراخوالی له ځانه سره لري او په دې توګه له ترمودینامیک اړخه د نه را ګرځېدونکې بهیر په توګه، د بې نظمۍ او شک کچه لوړوي.
ضد او نقیص قیاس (پارادوکس)
د ساینس په ځینو ځانګړو برخو کې د مشاهدې پایلې د هغو لاملونو پر بنسټ توپیر را منځ ته کوي چې، ورځني مشاهده د پام وړ ونه ګڼل شي. دا معمولا د "ضد او نقیص قیاس" په بنسټ تشرېح کېږي چې په هغه کې یوه پېښه د دوو بېلابېلو مشاهدو له اړخه توپیر لري  چې له "سلیم عقل" سره په تضاد کې واقع کېږي.
دیلما روسف
دیلما روسف (Dilma Rousseff) د برازیل هېوادمشره ده.
اکبر ايازي
اکبر ايازي ''(په انگرېزي: Akbar Ayazi) چې د عمر ډېره برخه یې د ژورنالیزم په ډګر کې په فعالیت تېر کړی، په دې ډګر کې له پېژندل شویو څېرو ګڼل کېږي. نوموړی د امریکا ږغ اشنا راډیو او ازادۍ راډیو د افغانستان د څانګې مشر پاتې شوی دی. په وروستیو کې'' د ازادې اروپا- ازادۍ راډيو د اسيايي سرويسونو: افغانستان، ايران، پاکستان او عراق د څانگو مشر و.
مخينه
په کندهار کې زېږېدلى. د ځوانۍ په لومړیو کې د امریکا متحدو ایالتونو ته کډوال شو چې تر پایه یې همالته استوګنه غوره کړه.
زده کړې
اکبر ايازي په ١٩٧٦ز کال کې د کابل پوهنتون له اقتصاد پوهنځي څخه فارغ شو، د هند د نوي ډيلي له نهرو پوهنتون څخه په تخنيکي مديريت کې ډيپلوم واخيست.
فعالیتونه
په ١٩٨٦ز کې د امريکا غږ راډيو د اسيا د څانگې مشر پروډيوسر شو او تر ٢٠٠٢ز کال يې په دې وظيفه کار وکړ. په ٢٠٠٥ز کال کې د ازادۍ مشر شو، وروسته يې د اسيايي څانگو مشر شو.
د نوموړي گڼې مرکې په CNN، الجزيره او نورو رسنيو کې خپرې شوي دي. يو زوى او دوې لوڼې لري.
مړینه
اکبر ایازي د ۲۰۱۹م کال د اګست میاشتې پر ۲۶ مه د ورپېښې ناروغۍ له کبله په امریکا کې مړ شو.
وېشنيزه:د آزادۍ راډيو خبريالان وېشنيزه:افغان خبريال
هېوادمشر
هېوادمشر (په انگرېزي: Head of state) د يو هېواد جمهور ريس ته وييل کېږي.
د اروپایي پلازمینو نوملړ
د اروپایي هیوادونو پلازمیني په اروپا لویه وچه کې د لویو او وړو هیوادونو د پلازمینو نوملړ.
د افغانستان ملي راډيو تلويزون
ملي راډيو ټلويزيون (په انگرېزۍ کې: Radio and TV of Afghanistan) RTA د افغان حکومت يوازېنۍ رسنۍ ده چې ډېره سابقه لري. مرکزي دفتر يې په کابل کې دى.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
قونیه
قونیه ترکي Konya) په مرکزي آناتولیا کې پروت د ترکې هیواد ووم ګڼ نفوسه ښار دی.
ايذه ولسوالي
ايذه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ایذه)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د ايذه ښار دی. دا ولسوالي ۱۹۸٬۸۷۱ تنه نفوس لري. د ايذه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
قیصریه
قیصریه ښار په ترکي د ترکې هیواد قیصریه ولایت مرکز دی. یاد ښار کابو ۱,۰۰۰,۰۰۰ وګړي لري.
تانزانیه
تانزانيا (/ˌtænzəˈniːə/؛ سواهيلي: [tanzaˈni.a]) چې په رسمي ډول د تانزانيا جمهوريت (سواهيلي: Jamhuri ya Muungano wa Tanzania) دی، د ختيځې افريقا د افريقا د سترو جهيلونو سيمې دننه هېواد دی. شمال ته له يوګندا، ختيځ ته له کامرو ټاپوګانو او هند سمندر، شمال ختيځ ته له کينيا، سويل ته له موزمبيق او مالاوې، سوdل لويديځ ته له زمبيا او لويديځ ته له راوندا (Rwanda)، بروندي (Burundi) او د کانګو ديموکراتيک جمهوريت سره ګډه پوله لري. “Mount Kilimanjaro” چې د افريقا تر ټولو لوړ غر دی، د تانزانيا په شمال ختيځ کې دی.
تانزانيا کې د هومو لړۍ (hominid) زيات مهم فوسيلونه لکه د ۶ ميليون پخوا د “Pliocene” دورې هومينيډ فوسيلونه، موندل شوي دي. د “Australopithecus” جنس د ۴ او ۲ ميليون پخوا کالونو تر منځ په افريقا کې لړۍ شو او د هومو (Homo) جنس لرغونې پاتې شونې د “Olduvai” جهيل ته نږدې وموندل شوې. ۱،۸ ميليون کالونه پخوا د “Homo erectus” له راپورته کېدنې څخه وروسته په ټوله لرغونې نړۍ او وروسته په نوې نړۍ او اسټراليا کې د “Homo sapiens” تر نوعو لاندې انسانيت خپور شو. هومو ساپينس افريقا هم ونيوله او د انسانيت پخوانۍ نوعې يې وزغملې (جذب کړې).
وروسته د ډبرې او برونز دوره کې تانزانيا ته له ليکلي تاريخ څخه مخکې کډوالۍ د سويلي “Cushitic” ويونکو، ختيځو کوشيتيک وګړو او د “Datoog” په ګډون د سويلي “Nilotes” وګړو وي. د سويلي “Cushitic” ویونکي له نننۍ ايتوپيا څخه د هېواد سويل ته او ختيځ کيوشيتيک نږدې ۲۰۰۰ او ۴۰۰۰ کالونه پخوا د “Turkana” جهيل له شمال څخه تانزانيا ته کډوال شول. د يادونې وړ ده چې د سويلي Nilotes د “Datoog” وګړي په اصل کې د ۲۹۰۰ او ۲۴۰۰ پخوا کالونو تر منځ د نني سويلي سوډان او ايتوپيا تر منځ د پولې (سرحدي) سيمې اوسېدونکي وو. ياد خوځښتونه په ويکتوريا او تانګانيکا (Tanganyika) جهيلونو په سيمو کې د لويديځې افريقا د “Mashariki Bantu” توکم له استوګن کېدنې سره په ورته وخت کې وشول. دوی په پای کې د ۲۳۰۰ او ۱۷۰۰ پخوا کالونو تر منځ د تانزانيا پاتې ټوله برخه کې ځای پر ځای شول.
د هېواد په اصلي خاوره کې د المان حکومت د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې هغه مهال پيل شو، چې المان «د المان ختيځه افريقا: German East Africa» جوړه کړه. له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه وروسته په کې برتانوي حکومت واګې تر لاسه کړې. اصلي خاوره د “Tanganyika” په نوم اداره کېدله او د “Zanzibar Archipelago” سيمه د بېل استعماري واک په توګه پاتې شوه. په ۱۹۶۱ او ۱۹۶۳ کې د خپلو ځان ځاني خپلواکيو څخه وروسته، دواړه هستې د تانزانيا متحد جمهوريت (United Republic of Tanzania) د جوړولو په موخه په ۱۹۶۴ ز کال کې يو ځای شوې. ياد هېوادونه په ۱۹۶۱ ز کال کې له بریتانوي ګډو ګټو (British Commonwealth) سره يو ځای شوي وو او تانزانيا اوس هم د يو جمهوريت په توګه د ګډو ګټو غړی هېواد دی.
ملګرو ملتونو د تانزانيا نفوس ۵۶،۳۱ ميليون تنه اټکل کړ، چې د سويلي افريقا په پرتله لږ کم او د نفوس له مخې دويم ګڼ نفوسه هېواد دی، چې په بشپړ ډول د استوا په سويل کې پروت دی. ياد نفوس له نږدې ۱۲۰ توکميزو، ژبنيو او مذهبي ډلو څخه جوړ شوی دی. د تانزانيا خپلواک هېواد د اساسي قانون له مخې ولسمشريز جمهوري نظام لري او له ۱۹۹۶ راهيسې يې رسمي پلازمېنه ډوډوما (Dodoma) ده، چې د ولسمشر دفتر، ملي جرګه او ټول حکومتي وزارتونه په کې پراته دي. پخوانۍ پلازمېنه يانې «دارالسلام» خورا حکومتي دفترونه لري او د هېواد تر ټولو لوی ښار، اصلي بندر او مخکښ سوداګريز مرکز دی. دا هېواد په حقيقت کې يو ګوندې دولت دی، چې ديموکراتيک سوسياليست چاما چا ماپېندوزي “Chama Cha Mapinduzi” ګوند په کې واک لري.
قومپرستي پښتو
قومپرستي پښتو لېکنه
دېگان
دېگان په لوی ننگرهار کې د يوې پښتني قبيلې نوم دی چې ځينې څېړونکي يې د دهقان اوښتې بڼه گڼي. دېگان هغو دري ژبو ته هم ويل شوي چې د پلار ريښه يې پښتنه ده. په افغانستان کې ډېری پښتون توکمه وگړي شته چې دري ژبي شوي او خپله مورنۍ ژبه او دود دستور يې هېرکړي ، د هغو له کتاره محمد زیان ، پوپلزیان ، شېخ محمديان ، د کابل يوه ډله يوسفزيان ، صافيان او داسې نور يادېږي.
تانزانیه
تانزانيا په شمال ختيځ کې يو غرنی او ګڼ ځنګليز هېواد دی، چې کيليمنجرو غر (Mount Kilimanjaro) هم په کې دی. د افريقا درې ستر جهيلونه د يوې برخې په توګه په دې هېواد کې دي. شمال ته يې د ويکتوريا جهيل پروت دی، چې د افريقا تر ټولو جهيل دی؛ ختيځ ته يې د “Tanganyika” جهيل دی، چې د لويې وچې تر ټولو ژور جهيل دی او د کب د بې سارې نوعو له امله پېژندل کېږي او سوېل ته يې د مالاوې جهيل (Lake Malawi) پروت دی. ختيځ ساحل تود او لوند اقليم لري، مګر “Zanzibar Archipelago” يوازې له غاړې يا ساحل څخه لرې پرته برخه ده. د مينای خليج د ساتنې سيمه (Menai Bay Conservation Area) په زانزيبار پورې اړه لري او له سمندر څخه تر ټولو پراخه خوندي سيمه ده. د کالامبو ځړوبی (Kalambo Falls) د زمبيا په پوله کې پر کالامبو سيند باندې پروت دی، چې په افريقا کې دويم تر ټولو لوړ پرله پسې يا نا پرېکړی ځړوبی دی.
قومپرستي پښتو
چرته کوم قومپرست یوه مشهور هوټل ته ننوت، د هوټل مزدور ته یې پیسې ورکړې ول هوټل کې ټولو ناستو خلکو ته ښه ډوډۍ او مشروبات راوړه، پیسې یې زه پرې کوم، پرته له هغه تورپوستي سړي، چې د هوټل کونج کې ناست دی. مزدور له هغه تورپوستي سړي پرته ټولو ته خوندور خواړه او مشروبات ورووېشل. تور پوستي هغه ته په موسکا وکتل او مننه یې ورنه وکړه!
دېگان
سرچينه
وېشنيزه:پښتانه ټبرونه وېشنيزه:د افغانستان توکمونه
تانزانیه
عيسويت په هېواد کې تر ټولو ستر دين دی، مګر بنسټيز يا اصلي مسلمان او هم جنس پالونکي لږه کي هم په کې شته. له ۱۰۰ څخه زياتې ژبې په کې ويل کېږي، چې له امله يې دا هېواد په ختيځه افريقا کې د بېلابېلو ژبو ويونکی هېواد دی. دا هېواد تل پاتې رسمي ژبه نه لري، که څه هم ملي ژبه يې سواهيلي ده. ياده ژبه په پارلماني بحث، ټيټو محکمو او لومړنيو ښوونځيو کې د لارښوونې د وسيلې په توګه کارول کېږي. په باندنۍ سوداګرۍ، سياسي اړيکو، لوړو محکمو او دويمې او عالي زده کړو کې د چارښودنې د وسط په توګه انګليسي ژبه کارول کېږي، که څه هم د تانزانيا حکومت پلان لري چې د چارښودنې د لومړنۍ ژبې په توګه نوره انګليسي ونه کاروي او يوازې د يوې اختياري دورې په توګه يې د لاسرسي وړ کړي. د هېواد نږدې ۱۰ سلنه وګړي په سواهيلي ژبه باندې د لومړنۍ او تر ۹۰ سلنه پرې د دويمې ژبې په توګه خبرې کوي.
قومپرستي پښتو
قومپرست غوسه شو، د هوټل مزدور ته یې بیا پیسې ورکړې، ورته کړه یې له هغه تور سړي پرته نورو ټولو ته فلان او فلان مشروبات ورکړه، هغه ورکړل او تور سړي بیا په موسکا ورته وکتل او مننه یې ورنه وکړه! قومپرست د هغه په دې چلند حیران او نور غوسه شو او د هوټل مزدور ته یې وویل: زه چې هر ځل خلکو ته خوراکي شیان واخلم دا تور سړی نه خپه کیږي او نه زوریږي! بلکې مننه مې کوي! دا څه چل دی؟! مزدور ورته وویل: هیڅ مشکل نشته، هغه د هوټل څښتن دی!
تانزانیه
ريښه (ایتمولوژي)
د تانزانيا نوم (Tanzania) د هېواد د جوړولو په موخه د يو ځای شويو دوه دولتونو (Tanganyika او Zanzibar) د نومونو پرې شوی جوړښت دی. ياد نوم د دواړو هېوادونو د نومونو لومړي درې توري (Tan او Zan) او د “ia” وروستاړی لري، چې يو ځای کېدنه يې د “Tanzania” بڼه غوره کوي.
قومپرستي پښتو
ویل کیږي قومپرستان د نړۍ ترټولو کم عقل مخلوق دی، قومپرستي نن غرب او ډېرو کفارو تردید کړې او له منځه وړې ده. اسلام ډېر پخوا د قومپرستي سخت مخالفت کړی او هغه یې جهالت بللې. حدیث کې راغلي: د عرب او عجم منځ کې توپیر نشته، نه د سپین او تور منځ کې توپیر شته، مګر توپیر په تقوی سره ده. لا فرق بين عربي و لا أعجمي و لا أبيض ولا أسود إلا بالتقوى. أخرجه البیهقي في شعب الایمان
تانزانیه
ريښه (ایتمولوژي)
د “Tanganika” نوم له سواهيلي ويي “tanga” او “nyika” څخه اخيستل شوی دی، چې لومړۍ برخه يې د بېړۍ چلولو او دويمه برخه د «نا استوګن شوې درې» يا «بيديا» معنا لري او په ګډه د «په دښته يا بيديا کې د بېړۍ چلول: Sail in the wilderness» نيمګړې غونډله جوړوي. ټانګانيکا ځيني وختونه په همدې نوم جهيل (Lake Tanganyika) ته د يو ماخذ په توګه درک کېږي.
د “Zanzibar” نوم له “Zenji” او عربي “barr” ويوکو څخه تر لاسه کېږي، چې لومړۍ برخه يې د سيمو ايزو خلکو نوم و (ويل کېږي چې د تور پوستي معنا لري) او دويمه برخه يې د ساحل يا د سيند غاړې معنا لري.
اقتصاد
وېشنيزه:هېوادونه
تړلې سيمې
د تړلو سیمو لېست
په دې لېست کې هغه سیمې شاملې نه دي چې د مختلفو حکومتونو لخوا ادعا شوې، لکه انټارکټیکا یا د ملګرو ملتونو لخوا د غیر ځاني حکومت کولو سیمو په توګه لیست شوي.
د نورو توکو لیست
په دې لیست کې هغه ځايونه شامل دي چې په بشپړ او قانوني توګه یو هېواد دی مګر د تړلې سيمې په توګه پیژندل کیږي او د خپل هېواد کوډ لري.
سرچينې
وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:تړلې سيمې وېشنيزه:نيمه خپلواک هېوادونه
محافظه خان يونس
خان يونس د فلسطين يو ولايت يا محافظه ده چې په غزه ريتاړه پرته ده
بهرنۍ تړنې
وېشنيزه:د غزه ريتاړه جغرافيه وېشنيزه:خان يونس محافظه
سلماس ولسوالي
سلماس ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سلماس)  د ايران د آذربايجان غربي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سلماس ښار دی. دا ولسوالي ۱۹۶٬۵۴۶ تنه نفوس لري. د سلماس ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
اندېښمنه ډالۍ
اندېښمنه ډالۍ د کبرا حبيب مظهري د پښتو نثرونو د ټولگې نوم دی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
ستراتوسفير (د ځمکې د اتموسفير دويم لوړ پوړ)
ستراتوسفير د ځمکې د اتموسفير دويم پوړ دی، د تروپوسفير د پاسه او د ميسوسفير لاندې موقعيت لري. ستراتوسفير يو اتموسفيري پوړ دی چې د هوا د تودوخې له ډلبندي شويو پوړونو نه جوړ شوی، په لوړ اسمان کې د هوا د تودو پوړونو او په ښکته اسمان کې د هوا له يخو پوړونو نه، د ځمکې سياروي سطحې ته نژدې دی. د لوړوالي په زياتېدو سره د تودوخې د درجې د زياتېدو لامل د اوزون د پوړ په مټ د لمر د زياتو سختو وړانګو (UV) د جذبولو پايله ده. د تودوخې د درجې اوښتل، د ځمکې د سطحې سره نژدې د تراپوسفير په خلاف دي، چېرې چې د تودوخې درجه په لوړېدو سره کميږي.
د تروپوسفير او ستراتوسفير تر منځ د «ټراپوپوز» پوله پرته ده، کومه پوله چې د تودوخې د اوښتلو د پيليدو د حد ټاکنه کوي. د استوا له کرښې سره نژدې، د تراتوسفير ښکته څنډه نږدې شل کيلو متره (۶۶۰۰۰ فوټه، ۱۲ ميله) ده، په منځني عرض البلد کې نږدې لس کيلو متره (۳۳۰۰۰ فوټه، ۶.۲ ميله) ده او په قطبونو کې نږدې اووه کيلو متره (۲۳۰۰۰ فوټه؛ ۴.۳ ميله) ده. د ټروپوپوز سره نژدې په منځني ډول تودوخه منفي يو پنځوس درجه سانتي ګراد (-۶۰ درجه فارنهايت، ۲۲۰کلوين) ده او له ميسوسفير سره نژدې منفي پنځلس درجه سانتي ګراد (۵.۰ درجه فارنهايت؛ ۲۶۰ کلوين) ده. د موسمونو په بدلون سره په ستراتوسفير کې ستراتوسفيري تودوخه هم بدلون مومي، په ځآنګړي ډول په قطبي شپو (ژمي) کې کمې تودوخې ته رسېږي. د تروپوسفير په پرتله په ستراتوسفير کې بادونه ډېر زياتېدای شي، په سويلي قطبي ګرداب کې شونې ده چې په يوه ثانیه کې نږدې شپیته متره (۲۲۰ کيلو متره په يو ساعت کې، په يو ساعت کې ۱۳۰ ميله) ته ورسېږي.
د اوزون پوړ
د اوزون پوړ د جوړېدو کړنلاره، په ۱۹۳۰ز کال کې بریتانوي رياضي پوه «سيډني چيپمين» تشرېح کړی وه. ماليکولر اکسيجن په « UV-C» (فوق بنفسج وړانګې) سيمه کې، نږدې د ۲۴۰ نانوميټر نه د کمو اوږدو څپو د لمر د وړانګو لوړه انرژي (د لمر رڼا) جذبوي. هغه راډيکلز (نيمګړی کيمياوي واحد) چې په «هوموليتيک» (يو شی په دوه بې اتومه يا بې راډيکله وېشل کېدل) ډول د وېشل شوي اکسيجن له ماليکونو نه منځ ته راغلي ماليکولر اکسيجن سره يو ځای کيږي، تر څو اوزون جوړ کړي. له دې وروسته د ماليکولري اکسیجن په پرتله اوزون په ډېرې چټکتيا سره «فوټولايز» (د لمر د وړانګو د جذب امله ماليکولونه په کوچنيو واحدونو ټوټه کېدل) کېږي، ځکه چې د جذب کېدو پیاوړې قوه لري، کوم چې د لوړو څپو په اوږدو کې منځ ته راځي، په هغه ځای کې [ېرې چې لمريز اخراج ډېر سخت وي. د اوزون (O3) فوټوليسس O او O2 توليدوي. د O3 د جوړولو لپاره د اکسيجن د اتوم توليد د اتموسفيري ماليکولر له اکسيجن سره يو ځای کېږي او تودوخه خوشې کوي. د اوزون چټک فوټوليسس او بیا جوړېدل ستراټوسفير تودوي او په پايله کې د تودوخې په بل مخ اوړي. په لوړه کې د تودوخې په درجه کې دا زياتوالی د سټراټاسفير ځانګړتيا ده، د عمودي اختلاط په وړاندې د دې د مقاومت د دې د پوړبندۍ معنا لري. په لوړوالي کې د ستراتوسفير د تودوخې درجې په زياتېدو سره، د ستراتوسفير د لوړ مخ د تودوخې درجه نږدې دوه سوه اويا کلوين (-۳ درجه سانتيګراد يا ۲۶.۶ درجه فارنهايت)  ته رسېږي.
دا عمودي پوړبندي کول چې تاوده پوړونه يې پورته او يخ پوړونه يې لاندې وي، په متحرک ډول ستراتوسفير پیاوړی کوي: د اتموسفير په دې برخه کې هېڅ راز منظم لېږد رالېږد او بې ثباتي نه شته. په هر حال، په استثنايي ډول د انرژۍ د لېږد پروسې، لکه د اورشېندنې د چاودېدو ستنې او په سختو برېښنايي او تندريزو وريځو کې توپانونه، شونې ده چې په ډېر سيمه ييز ډول او د لنډ مهال په بنسټ تودوخه ولېږدوي. په ټوليز ډول د څپو په اوږدو کې د لمريز UV کمزورې کېدل، کوم چې د اوزون په پوړ کې DNA ته زیان رسوي، له سمندر نه د باندې د سيارې په سطحه د ژوند د منځ ته راتلو لاره برابروي. ټول هغه بادونه چې سټراټوسفير ته ننوځي، بايد له تروپوپوس نه تېر شي، دا لږ تر لږه هومره تودوخه ده چې تروپوسفير او ستراتوسفير سره وېشي. په عمومي توګه پورته تلونکی باد کنګل او وچ دی، ستراتوسفير ډېر وچ ځای دی. د ستراتوسفير نه پورته اړخ ته «ستراتوپاز» وايي، د دې دپاسه په لوړېدو سره د تودوخې درجه کمېږي.
جوړېدل
«سډني چيپمين» د ستراتوسفيري اوزون د سرچينې او ستراتوسفير په دننه کې د تودوخې پيدا کېدو وړتيا په سمه معنا روښانه کړې ده؛ هغه همدا راز ليکلي دي چې شونې ده د اتومي اکسجين سره د تعامل سره په غبرګون ښودلو کې اوزون له منځه ولاړ شي او په دې توګه له ماليکولر اکسيجن نه دوه ماليکولونه جوړ کړي. اوس موږ پوهېږو چې د اوزون د اضافي زيان ميکانيزم شته چې دا ميکانيزمونه «کاټاليټ» (د کيمياوي غبرګون د زیاتېدو لامل ګرځېدل) دي، دا معنا چې د کاټاليسټ يوه کمه اندازه کولای شي، د اوزون زیات شمېر ماليکولونه له منځه يوسي. د لومړي لامل يې له اوزون سره د هايډروکسيل راډيکلز (•OH)  عکس العمل دی. (•OH) د اوبو له بخار سره د اوزون د فوټوليسس په مټ منځ ته راتلونکي برېښنايي پارېدلو اکسيجني اتومونو له عکس العمل نه منځ ته راځي. په داسې حال کې چې ستراتوسفير وچ دی، د «ميتان» (يو ډول ګاز دی) (CH4) د فوټو کيميکل اکسيډيشن (له بل جسم سره د اکسيجن ترکيب) نه په دې سيمه کې د اضافي اوبو بخار پيدا کېږي. له O3 سره د OH  له عکس العمل نه پیدا کېدونکی HO2 د راډيکل اکسيجن له اتمونو يا اوزون سره د تعامل په پايله کې په OH بېرته جوړېږي. سربېره پر دې، شونې ده چې د لمريز پروټون پېښې د راډيولايسز په مټ د اوزون سطحه تر ډېره بريده اغېزمنه کړي، د کوم په پايله کې چې OH جوړېږي. نایټرون اکسايډ (N2O) په سطحه باندې د بيالوژيکي فعاليتونو له امله توليديږي، او په ستراتوسفير کې په NO  اکسډايز کېږي، تش په نوم NOx راډيکل جريان هم ستراتوسفير اوزون ويجاړوي. په پايله کې، کلوروفلورو کاربن ماليکيولونه په ستراتوسفير کې فوټولايز کيږي، کوم چې کلورين اتومونه خوشې کوي، دوی د اوزون سره عکس العمل ښيي او ClO او O2 منځ ته راوړي. د کلورين اتومونه هغه مهال بيا جوړيږي کله چې په پورته ستراتوسفير کې  ClO له O  سره عکس العمل ښيي، يا کله چې  ClO په سويلي قطب کې د اوزون په غار کې له خپل ځان سره غبرګون ښيي.
پال جی. کراتزن، ماريو جی. مولينا او ايف. شرود رولانډ ته د ستراتوسفير اوزون د جوړېدو او له منځه تللو د تشرېح په برخه کې د دوی د کار له امله په ۱۹۹۵ز کال کې په کيميا کې د نوبل جايزه ورکړل شوې وه.
= د الوتکې الوت = سوداګريزه الوتکه په عمومي توګه له نهه نه تر دوولس کيلو متره (له ۳۰۰۰۰ نه تر ۳۹۰۰۰ فټه) لوړوالي پورې سفر کوي، چې په معتدل عرض البلد کې د ستراتوسفير تر ټيټې برخې پورې وي. دا چاره د تيلو اغېزمنتيا ښه کوي، لامل يې ډېر ځله ټراپوپوز ته نژدې د تودوخې کمه درجه او د هوا کموالی وي او د الوتکې پر تنه پرازيتي کشش کموي. په بل تعبير، يوې سوداګريزې الوتکې ته دا شونتيا ورکوي چې تېز الوت وکړي او په ورته وخت کې د الوتکې وزن پورته لوړ کړي. (د تيلو مصرف تر کشېدو پورې اړه لري، کوم چې د پورته کېدو او کشېدو د تناسب په مټ تر پورته کېدو اړه لري). دا چاره الوتکې ته اجازه ورکوي، چې د تروپوسفير د ګډې وډې هوا د پاسه پاتې شي.
د مارچ مياشتې په دويمه نېټه « Concorde» الوتکې نږدې د ۶۰۰۰۰ فوټه (۱۸ کيلومتره) په لوړوالي سفر وکړي، او « SR-71» الوتکې د مارچ په درېيمه نېټه نږدې د ۸۵۰۰۰ فوټه (۲۶ کيلو متره) په لوړوالي سفر وکړ، دا ټول سفرونه په ستراتوسفير کې وو.
له دې امله چې ټراپوپوز او ښکته ستراتوسفير کې د لوړېدو پر مهال د تودوخې درجه تر ډېره بريده په خپل ځای پاتې وي، په دې سيمه کې د تودوخې ډېر کم لېږد او په پايله کې يې ډېره کمه ګډوډي منځ ته راځي. په دې لوړوالي کې ډېرې ګډوډۍ د تېز جريان او نورو سيمه یيزو بادونو د بدلونونو له امله منځ ته راځي، که څه هم شونې ده چې په لاندې ټروپوسفير کې د تودوخې د لېږد د مهمو فعاليتونو (برېښنا تندر)  سيمې د زياتې تودوخې د لېږد له امله ګډوډي منځ ته راوړي.
مايکل اوکيشوټ
مايکل جوزف اوکيشوټ (۱۹۰۱ ډسمبر ۱۱-۱۹۹۰ ز کال د ډسمبر ۱۹) يو انګرېز فيلسوف او د سياسي نظرياتو پوه و، چې د تاريخ فلسفې، د مذهب فلسفې، هنرونو، د زده کړو فلسفې او د قانون فلسفې په اړه يې [کتابونه] وليکل.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړې
اوکيشوټ د Joseph Francis Oakeshott زوی و. پلار يې يو ملکي خادم (په وروستيو کې د کورني عايد برخه کې د څانګې مشر) او د فابين ټولنې (Fabian Society) غړی و او مور يې Frances Maude نومېده، چې د Islington د ورېښمو د يو شتمن سوداګر George Thistle Hellicar لور وه. که څه ورسره د پېژندنې په اړه يې کوم ثبوت نه شته، مګر اوکيشوټ د ښځو حقونو له فعالې Grace Oakeshott او اقتصادپوهې او ټولنيز سموونکې Gilbert Slater سره د واده اړيکه درلوده. د ژوند ساری يا دروند شخص Matthew Oakeshott له همدې کورنۍ څخه دی.
مايکل اوکيشوټ د Harpenden د St George ښوونځي (St George's School, Harpenden) کې ګډون وکړ، چې له ۱۹۱۲ څخه تر ز کلونو کې د نجونو او هلکانو يو ګډ او مخ پر وده ليليه ښوونځی و. نوموړي د خپل ښوونځي له وختونو څخه خوند واخيست او څه موده وروسته د ښوونځي سرښوونکی Rev. Cecil Grant، چې د Maria Montessori يو مريد و، د اوکيشوټ ملګری شو. اوکيشوټ په ۱۹۲۰ ز کال کې د کمبريج پوهنتون په Gonville and Caius College کې د يو سکالرشيپ له مخې لوړې زده کړې پيل کړې، چې تاريخ يې په کې ولوست او د Tripos (د کمبرېج پوهنتون د بري ليک ازموينې) په دواړو برخو کې يې د سياسي پوهې واکونه (خوښه يا اختيار) تر لاسه کړ. نوموړی په ۱۹۲۳ کې د لومړي ټولګي په بري ليک سره فارغ شو او په پای کې يې (لکه اوس هم چې دا چاره په کمبرېج کې عادي ده) د ماسټرۍ ازموينه ورکړه او په ۱۹۲۵ ز کال کې د Caius د ملګري په توګه غوره شو. هغه وخت چې اوکيشوټ په کمبرېج کې و، د برتانوي ايډيالېسټ فيلسوفانو لکه J. M. E. McTaggart او John Grote او د منځنۍ دورې د تاريخپوه Zachary Nugent Brooke ستاينه يې وکړه. هغه وويل چې د McTaggart د پېژندنې بيانونه يوازېنۍ رسمي فلسفي روزنه وه، چې نوموړی تر لاسه کړه. تاريخپوه Herbert Butterfield د وړې رتبې تاريخپوهانو (Junior Historians) ټولنې معاصر پوه، ملګری او غړی و.
په ۱۹۲۳ ز کال کې له فراغت څخه وروسته يې يو ځل د اوړي دورې پر مهال په Marburg او Tuebingen پوهنتونونو او بيا ځلي په ۱۹۲۵ ز کال کې په دين پوهنه او الماني ادبياتو کې خپلې لېوالتياوې وپاللې. د يادې دورې په منځ کې د يو کال لپاره يې د Lytham St Anne د پاچا اووم اډوارډ د ژبې اصولو (ګرامر) ښوونځي  کې د انګليسي ژبې د مشر ماسټر په توګه ادبيات تدريس کړل، په داسې حال کې چې په ورته وخت کې يې د دوکتورا بري ليک د ترلاسه کولو په موخه خپله (بريالۍ) رساله ليکله. د نوموړي په وينا: د پايليک ياده ليکنه يې د لومړي کتاب (ازمېښت او لارې چارې يې: Experience and its Modes) لپاره يوه بې خونده هڅه وه.
له جګړې څخه وروسته
اوکيشوټ په ۱۹۴۵ ز کال کې عسکري ترخيص واخيست او بېرته کمبرېج ته ستون شو. نوموړی په ۱۹۴۹ ز کال کې له کمبرېج څخه د اکسفورډ Nuffield College ته لاړه، مګر يوازې له دوو کلونو څخه وروسته په ۱۹۵۱ ز کال کې د اقتصاد په لندن ښوونځي (London School of Economics (LSE) کې د کيڼ اړخي Harold Laski پر ځای د سياسې پوهې پروفيسور وټاکل شو؛ د نامتو مطبوعاتو له لورې هم د يادې ګومارنې يادونه وشوه. اوکيشوت د ۱۹۶۰ ز لسيزې په وروستيو کې په LSE کې د زده کوونکو له عملي ايډياليزم سره ژوره خواخوږي نه درلوده او د چارواکو د نيمګړي پياوړي ځواب (لکه څرنګه چې هغه وليدل) خورا سخت کره کتونکی (منقد) و. هغه په ۱۹۶۹ ز کال کې له LSE څخه لاس واخيست، مګر تر ۱۹۸۰ ز کال پورې يې تدريس او د سيمينارونو ورکولو ته دوام ورکړ.
له دندې څخه د لاس اخيستنې (تقاعد) په موده کې يې له خپلې درېيمې مېرمنې سره د Dorset په Langton Matravers کې په يوه کليواله جونګړه کې په ارامۍ سره ژوند کولو ته مخه وکړه. دوه ځلې يې طلاق اخيستی و او ګڼې چارې [اړيکې] يې درلودې، چې زياتې يې د خپلو زده کوونکو له مېرمنو، همکارانو او ملګرو او ان د خپل زوی Simon له ملګرې سره وې. نوموړي له نکاح پرته يو زوی هم درلود، چې د دوه کلنۍ په عمر يې له مور سره پرېښود او د نږدې شلو کلونو لپاره يې بيا ورسره ونه کتل. د اوکيشوټ تر ټولو نامتو معشوقه Iris Murdoch وه.
اوکيشوټ د زياتېدونکې پېژندنې تر ازمايلو پورې پوره اوږد ژوند وکړ، که څه هم د هغه له مړينې څخه وروسته يې په اړه خورا زيات ليکل شوي دي. نوموړی د Margaret Thatcher له لوري «د درنښت ملګری:Companion of Honour» کېدلو ته وړانديز شوی و، مګر اوکېشوټ ياد وړانديز ونه مانه.
لومړني کارونه
د اوکيشوټ لومړنی کار چې د «تاريخ څه شی دی؟ :What is History? »، «نورې مقالې ۲۰۱۴:Other Essays 2014» او «د فلسفي قانونپوهنې مفهوم  : The Concept of Philosophical Jurisprudence 2017» په ګډون ځيني يې له مړينې څخه وروسته چاپ شول، څرګندوي چې نوموړی په هغه فلسفي ستونزه کې خورا لېوال و، چې په تاريخ کې د اوسېدلو په پرتله د هغه له تاريخي زده کړو څخه تر لاسه شوه؛ ان دا چې نوموړی په رسمي ډول يو تاريخپوه و. د نوموړي ځيني خورا لومړنۍ مقالې د عيسوي دين د تر ټولو معاصر ډول په اړه دي، که څه هم په ۱۹۳۴ ز کال کې د هغه له لومړني واده څخه وروسته يې په «د انساني چلند په اړه : On Human Conduct» خپل ستر کتاب کې له يو څو پاڼو څخه پرته، د يادې موضوع په اړه نور څه خپاره نه کړل. که څه هم د نوموړي له مړينې څخه وروسته خپاره شوي کتابونه او د يادښت ډېر کاتيز (غټې) کتابچې (له ۱۹۱۹ ز کال څخه راوروسته) له دين سره د نوموړي د ژوندمهاله د مخه نيوکه او د تقوا پوښتنې ښيي. د ځوانۍ پر مهال يې د سپېڅلو اوامرو “Holy Orders” د تر لاسه کولو فکر کړی و، مګر وروسته د ناڅرګند رومانتيک تصوف پر لور مايل شو.
اوکيشوټ په ۱۹۳۳ ز کال کې د
اوکيشوټ په ۱۹۳۳ ز کال کې د «ازمېښت او د هغې لارې چارې : Experience and its Modes» په نوم د ۳۱ کلنۍ په عمر خپل لومړی کتاب هغه مهال چاپ کړ. نوموړي د George Wilhelm Friedrich Hegel او F. H. Bradley نفوذ او اغېز ومانه. مبصرينو هم د ياد کتاب او د ځينو مفکرينو لکه د R. G. Collingwood او George Simmel د نظرياتو تر منځ ورته والي څرګند کړل.
امريکا غږ
د امريکا غږ (په انگرېزۍ کې: Voice of America) چې د امريکا د فډرال حکومت د بهرنيو خپرونو يوازېنۍ رسنۍ ده، چې د امريکا د نشراتي بورډ يا BBG تر څارنې لاندې فعاليت کوي.
په ٤٤ ژبو خپرونې لري او په نړيواله کچه ١٢٣ مليونه اورېدونکي لري چې پښتو هم په کې شامله ده. د راډيويي خپرونو تر څنگ يې په دې وروستيو کې ټلويزيوني خپرونې هم پيل کړي دي. د ورځې يو ساعت پښتو او يو ساعت په دري ژبه ټلويزيوني خپرونې لري، چې د افغانستان د ملي راډيو ټلويزيون له لارې مازيگر مهال خپرېږي.
د امريکا غږ پښتو خپرونې
وېشنيزه:د نړۍ راډيوگانې
د وېسټ مېنسټر ماڼۍ
د وېسټ مېنسټر ماڼۍ د بریتانیا د پارلمان دواړو مجلسونو مشرانې جرګې او ولسي جرګې لپاره د جلساتو د ماڼۍ په توګه خدمت کوي. دا ماڼۍ چې په غیر رسمي ډول د پارلمان د کور په نوم یادیږي د انګلستان په مرکزي لندن سیمه کې د ټيمز سیند په شمالي سمندرغاړه کې د وېسټ مېنسټر په ښار کې موقعیت لري.
نوم یې د ماڼۍ په ګاونډ کې له وېسټ مېنسټر ابي (کلیسا) څخه اخیستل شوی، چې ښايي څوګونو تاریخي ودانیو ته اشاره ولري، خو تر ډېره په منځنیو پېړيو کې یوې پېچلې زړې ماڼۍ ته چې په لویه کچه د  ۱۸۳۴ کال په اور لګېدنه کې لمنځه لاړه او یا هم د هغې پر ځای اوس ولاړې نوې ماڼۍ ته اشاره کوي. دا ماڼۍ د بریتانیا د تاج ملکیت دی. د دواړو مجلسونو له‌خوا ګومارل شوې کمېټې د ودانۍ مدیریت کوي او د مشرانو جرګې رییس او د ولسي جرګې رییس (لورډ) ته راپور ورکوي.
په دغه سیمه کې لومړنۍ شاهي ماڼۍ په یوولسمه پېړۍ کې جوړه شوې ده او د لندن تر برج وروسته وېسټ مېنسټر د انګلستان د پاچاهانو استوګنځی شو تر هغه چې په ۱۵۱۲ کال کې یوې اورلګېدني شاهي اپارتمانونه ړنګ کړل (له یادې پېښې وروسته دغې سیمې ته څېرمه د وايټ هال ماڼۍ جوړه شوه). د ماڼۍ پاتې برخې د انګستان پارلمان د کور په توګه چې د ۱۳مې پېړۍ راهیسې په‌کې غونډې ترسره کېدې او همدرانګه يې په وېسټ مېنسټر سالون او د هغه په شاوخوا کې د عدالت شاهي محکمې په توګه خپل خدمت ته دوام ورکړ. په ۱۸۳۴ز کال کې یوې اورلګېدنې د پارلمان کور پیاوړې ودانۍ ړنګه کړه او یواځې د منځنیو پېړيو د پام‌وړ ودانۍ لکه د وېسټ مېنسټر تالار، د سېنټ سټیفان صومعې د مري سېنټ انډرکرافټ کوچنۍ کلیسا او د ګاڼو برج جوړ پاتې شول.
دا ماڼۍ په انګلستان کې د سیاسي ژوند له مرکزونو څخه ده؛ د «وېسټ مېنسټر» ماڼۍ نوم د بریتانیا پارلمان، د بریتانیا دولت، او د وېسټ مېنسټر د واکمنۍ سیستم یادولو ته په یوه کنایه بدل شوی. د الیزابیت برج چې معمولاً په ځانګړي ډول د خپل اصلي زنګ بېګ بن په نوم یادیږي په لندن اوټوله بریتانیا کې یو د تشخیص وړ د عطف ټکی شوی چې د پارلماني دیموکراسۍ نښان او په دې ښار کې د سیلانیانو د جذب په زړه پورې جاذبه بلل کېږي.د روسیې  تزار لومړي نیکولاس نوې ماڼۍ «په ډبرو کې خوب» ونوموله. د وېسټ مېنسټر ماڼۍ له ۱۹۷۰ کال راهیسې لومړۍ درجه وداني او له ۱۹۸۷ کال راهیسې د یونیسکو د نړیوال میراث یوه برخه پاتې شوې ده.
پخوانۍ ماڼۍ
د وېسټ مېنسټر ماڼۍ سیمه د منځنیو پېړیو پر مهال له ستراتیژیکي پلوه مهمه وه، ځکه د ټیمز سیند په سمندرغاړو کې يې موقعیت درلود. دا سیمه د منځنیو پېړیو پر مهال د ټورني ټاپو په نوم پېژندل کېده، ښايي د لومړي ځل لپاره د سلطنتي مېشت ځای په توګه د ستر کانوت له‌خوا د هغه د واکمنۍ پر مهال له ۱۰۱۶ز کال څخه تر ۱۰۳۵ز کال پورې کارول شوې وي. سېنټ اېډوارد کنفیسر (متعرف) تر اخري پاچا مخکې، د انګلستان د انګلو ساکسون پاچا تقریباً د وېسټ مېنسټر کلیسا له جوړولو سره هم‌مهاله (۱۰۴۵-۱۰۵۰) د لندن په لویديځ کې د ټورني په ټاپو کې سلطنتي ماڼۍ جوړه کړه. د ټورني ټاپو او د هغې شاوخوا سیمې ډېر زر د وېسټ مېنسټر (چې د وېسټ [لویديځ] او مېنسټر [ځانګړی افتخاری لقب چې په انګلستان کې کلیساوو ته ورکول کېږي، ژباړن] له کلیمو څخه اخیستل شوی) په نوم وپېژندل شوې. هم د انګلوساکسونیانو او هم د لومړي وېلیم (واکمني. ۱۰۶۶-۱۰۸۷) له خوا کارول شوې ودانۍ جوړې پاتې نه دي. د ماڼۍ تر ټولو پخوانۍ پاتې برخه د (د وېسټ مېنسټر تالار) د لومړي وېلیم د ځای ناستې پاچا دویم وېلیم (واکمني. ۱۰۸۷-۱۱۰۰) د واکمنۍ دور ته ورګرځي.
د وېسټ مېنسټر ماڼۍ د منځنیو پېړیو په وروستیو کې د انګلیسي پاچاهانو د مېشت ځای په توګه عمل کاوه. د پارلمان مخکنیانو ويټان او رجیس د وېسټ مېنسټر په تالار کې ناستې ترسره کولې (که څه هم هغوی به پاچا څاره، کله به چې نورو ځایونو ته تله). سیمون ډو مونتفور لومړنۍ پارلمان و چې د لویو ښارونو استازي په‌کې شامل وو یاد پارلمان په ۱۲۵۶ کال کې په ماڼۍ کې ناسته ترسره کړه. «موډل پارلمان» د انګلستان لومړي رسمي پارلمان په ۱۲۹۵ کال کې هلته ناسته ترسره کړه او تقریباً د انګلستان ټولو راتلونکو پارلمانونو او تر ډېره ورپسې پارلمانونو له ۱۷۰۷مې لسیزې وروسته د بریتانیا ټولو پارلمانونو په ماڼۍ کې ناستې کولې.
د پاچا اتم هنري د واکمنۍ د لومړیو کالونو په بهیر کې په ۱۵۱۲ کال کې اور د ماڼۍ شاهي مېشت ځای («خلوت») ړنګ کړ. اتم هنري په ۱۵۳۴ کال کې له پیاوړي وزیر ټوماس ویلسي څخه چې د پاچا له مینې څخه بې برخې شوی و د یورک پلس ماڼۍ ترلاسه کړه او د وایټ هال په نوم یې د نوم له بدلولو سره هغه د خپل اصلي مېشت ځای په توګه وکاروله. که څه هم وېسټ مېنسټر په رسمي ډول یوه سلطنتي ماڼۍ پاتې شوه، خو د پارلمان د دوو مجلسونو او بېلابېلو سلطنتي محکمو له‌خوا کارول کېده.
دا ماڼۍ په اصل کې سلطنتي مېشت ځای و، هېڅ ځای يې دغه دوه پارلماني کورونو ته نه درلود. مهم دولتي مراسم به د انځورګرۍ په اتاق کې ترسره کېدل- چې په لومړیو کې په ۱۳مه پېړۍ کې د پاچا درېیم هنري (واکمني. ۱۲۱۶-۱۲۷۲) د خوب د اصلي اتاق په توګه جوړه شوې وه. د مشرانو جرګه په ۱۸۰۱ کال کې یو لوی سپن اتاق (د کوچني سالون په نوم هم پېژندل کېده) ته چې د عریضو محکمه وه د کډه شوه. دا د پاچا درېیم جورج، د وېلیم پېټ یانګر د وزارت په لومړي دوره کې (۱۷۸۳- ۱۸۰۱) د ایرلنډ د اتحاد مصوبو او د مشرانو جرګې د غړو د پراختیا پر مهال له دې امله کډه کولو ته لازمه وبلل شوه چې د ولسي جرګي د غړو زیاتېدونکی شمېر په اصلي اتاق کې ځای پر ځای کېدی نه شوی.
سمنان ولسوالي
سمنان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سمنان)  د ايران د سمنان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د سمنان ښار دی. دا ولسوالي ۱۹۶٬۵۲۱ تنه نفوس لري. د سمنان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
انساني جينوم
په داسې حال کې چې د انساني افرادو د جينومونو تر منځ د پام وړ توپيرونه شته (د يو نيوکليوټايډ د مختلفو حالتونو له امله د 0.1% په تريتب او د اينډل په نظر کې نيولو سره بيا 0.6% دي)، دا د انسانانو او د دوی د نژدې ژونديو اړوندانو تر منځ د توپير په نظر کې نیولو سره د پام وړ کوچني دي. بونوبو او چمپانزي (~1.1% د ټاکلي يو نيوکليوټايډ مختلف حالتونه او 4% کله چې پکې اينډل شامل شي). په بنسټيزو جوړو کې يې اندازې هم بېلا بېلې وي: د کروموزوم له هر نقل وروسته د تلومورونو اندازه کمښت کوي.
که څه هم د انساني جينوم ترتيب په بشبړ ډول د «ډي این ای» په ترتيب (لړۍ/سلسلې) سره ټاکل شوی دی، بيا هم تر اوسه دا موضوع په بشپړ ډول نه ده معلومه شوې. ټول نه، خو د ډېريو جينونو پېژندګلو د لوړې کچې پايلې تجرباتي او «بايوانفارميټکس» (پېچلو بيالوژيکي معلوماتو راټولول او تحليل) تګلارې د ترکيب په مټ شوې ده، بیا هم د هغې د پروټين او «ار اين ای» (RNA ډي اين ای ته ورته یو بل نيوکلیک اسيد دی) د محصولاتو د بيالوژيکي فعاليتونو د زياتې روښانه کولو لپاره ډېر کار ته اړتيا ده (په ځانګړي ډول، د بشپړ CHM13v2.0 ترتيب تشريح لا هم روانه ده). خو بيا هم، د رانغښتونکو جينونو حالت ډېر عام دی، په ځينو صورتونو کې له هر پوښ څخه د دوه پروټين کوډ ورکونکو جينونو د ساتلو اجازه ورکوي، کوم چې بنسټيزې جوړې دوه ځلې بيا کاروي (د بېلګې په ډول د DCDC2 او KAAG1 جينونه). اوسنۍ پايلې ښيي چې د جينوم په داخل کې کوډ نه ورکونکي «ډي اين ای» ډيری شمېر تر «بايوکيميايي» فعاليتونو سره تړلي دي، د جين د ښودلو، د کروموزوم د جوړېدو تنظيمول او د «اپي جينيټیک» ميراث مديريت کونکو اشارو په ګډون. په انساني ډي این کې ډېر زیات ريټرو وايرسونه (د HIV په څېر) شته او لږ تر لږه درې يې ثابت شوي چې مهمه ونډه يې درلوده، لکه HIV-like HERV-K, HERV-W, HERV-FRD، کوم چې د حجرې-حجرې يوځای کولو په شاملولو سره د پلاسينټا (پلاسينټا هغه کولمه يا نالۍ ده چې په رحم کې ماشوم ته خوراک رسوي) په دستګاه کې خپله دنده تر سره کوي.
په ۲۰۲۱ز کال کې، ساينسپوهانو د y کروموزوم څخه پرته بشپړ «ښځینه» جينوم ته د ترتيب ورکولو خبر ورکړ (کوم ته چې له دې سره د بشپړ حيثيت تر لاسه کولو اجازه ورکړل شوه). دې ترتيب ۱۹۹۶۹ پروټین –کوډ کولو ترتيب په نښه کړ، په کوم کې چې نږدې 1.5% جينوم او په ټوليز ډول ۶۳۴۹۴ جينومونه شته، د کومو ډيری چې ناکوډ شوي «ار اين ای» جينونه دي. د جينوم تنظيمونکي ډي این اي تريتبونه د « LINEs, SINEs, introns» او په لړيو (تسلسل) مشتمل وي، د کوم لپاره چې تر اوسه کوم کار نه دی تعين شوی. د انساني y کروموزوم، د یوې جلا حجرې له ليکې څخه، ۶۲۴۶۰۰۲۹ بنسټيزې حجرې لري او په ټولو نارينه وو کې موندل کېږي، د ۲۰۲۲ز کال د جنورۍ په مياشت کې په بشپړ ډول ترتيب ورکړل شوی دی.
تسلسل (پرله پسې والی)
د انساني جينوم لومړی ترتيب د ۲۰۰۱ز کال د فبرورۍ په مياشت کې د انساني جينوم پروژې او «سيلرا کارپوريشن» له خوا نږدې په بشپړ ډول د يوې مسودې په بڼه خپور شوی و. د بشري جينوم پروژې ترتيب جوړول (تسلسل) د هڅې بشپړېدو اعلان په ۲۰۰۴ز کال کې د يوې مسودې جينوم ترتيب په خپرېدو سره وشو چې په تسلسل کې يې یواځې ۳۴۱ تشې پاتې شوې، کوم چې د ډېر زيات تکراري پېژندل کېدل کېدونکي او نورو ډي اين ای استازولي کوی، کوم چې اوسمهال د شته ټيکنالوژۍ په مټ نه شي ترتيب کېدای. انساني جينوم د ټولو ملاتير لرونکو له منځه لومړی و چې په دې ډول نږدې بشپړ ډول ترتيب ورکړل شو او تر ۲۰۱۸ز کال پورې، له  يو ميليون څخه د زياتو انفرادي انسانانو د «ډيپلومايډ» جينوم ټاکنه د راتلونکي نسل د ترتيب په کارولو سره وشوه.