cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فليپا فوټ
د ناادراکيت معترضه
د فوټ د کار په لومړيو کې، د هغې کارونه له شخصيتي اړخه له اخلاقو ورهاخوا وو چې د اخلاقي پرېکړې او ژبې د نوعيت او حيثيت سره يې اړيکه درلوده. د «اخلاقي استدلالات» او «اخلاقي باورونو» په نومونو د هغې ليکنې په تېرو لسيزو کې د واکمنو اخلاقو څخه ورهاخوا اند په ډول د ناادراکيت په ختمولو کې مهم وو.
که څه هم د ناادراکيت اند رېښې د «هيوم» تر «ضروري ستونزې» پورې رسېږي، ډېرې څرګندې بڼې يې د «ای. جی.اير، سي.ايل.سټيوينسن» او «ار.ايم.هاري» په اثارو کې موندل کېږي، چا چې په تجريدي يا «نازکو» اخلاقي اندونو لکه ښه/بد او سم/ناسم باندې خپله توجه مرکوزه کړې وه. دوی استدلال کړی و چې اخلاقي پرېکړې د وړانديزونو څرګندونه نه کوي، دا معنا چې دوی له ريښتينولۍ سره مطابقت نه لري، بلکې د خپلو احساساتو يا اړينو خبرو څرګندونه کوي. په همدې بنسټ، حقيقت او ارزښت يو له بل څخه خپلواک دي.
د تجريدي يا «نازکو» اخلاقي اندونو دا تحليل له ډېرو پرېکنده (سختو/ملموسو/ډېر واقعي) يا د «ډبلو» اندونو سره په ټکر کې و، لکه بې ډارنتوب، ظلم او حرص (زيات خوراکي). دا ډول خصوصيات له حقايقو څخه ازاد نه دي، بيا هم هماغه «عملي والی» لري چې «بد» او «غلط» يې لري. د دې موخه دا وه چې د نظريې له ملاتړ څخه برخمن ناادراکي «تشخيصي» عنصر له وضاحتي عنصر سره يو ځای کړي. هر ډول تشخيصي ځواک د «سرچپه کامې معنا» په کارولو سره جلا کېدای شي، لکه چې يو څوک په يو داسې نظام کې د خپلو اندونو د څرګندولو هڅه کوي، د کومو اندونو چې مخالفت کوي، د بېلګې په ډول، د نقل قول په نښه (وينا لېږدنښه) کې د «غیرنارينه» يا «د ښځې په څېر نه» ايسارول. له دې څخه سوچه وضاحتي تاثرات راوځي، کوم چې په کارونو پلي کېږی، په داسې حال کې چې د نقل قول (اقتباس) د اضافي نښو له زياتولو پرته د دا ډول تاثراتو له کارولو څخه به ناادراکي «او دا ډول کار بد دی» اضافه کوي.
فوټ په دې توپير او د نازکو اندونو په بنسټيز تفسير نيوکه وکړه. د اخلاقي پرېکړې دې عملي او د ريښتيولۍ د درناوي وړ کردار څخه دفاع د اخلاقياتو د معقوليت پوښتنې په راپورته کولو کې د فوټ له لیکنوسره مرسته وکړه.
په عملي اندېښنو کې «ډبل» اخلاقي اندونه شامل دي - «خو دا به ظالمانه وي»، «دا به ډارن وي»، «دا د هغې مسئولیت دی چې تر سره يې کړي»، يا «ما له هغې سره ژمنه کړې وه چې زه به يې نه کوم»، - خلک هڅوي چې د يوې پر ځای په بله لاره يو کار وکړي، خو د انساني ژوند په اړوند د کومې بلې پرېکړې په ډول نږه تشريحي پاتې کېږي. دا له دې ډول افکارو څخه چې «دا به د سه شنبې په ورځ تر سره شي» يا «دا به نږدې درې ډبې رنګ ته اړتيا ولري» مختلف دي، نه له هغه څه سره په ګډولو، کوم چې هغه غېر حقيقي، د چلند څرګندونکې «اخلاقي» عنصر بولي، بلکې په دې ساده حقيقت سره چې خلک د دې لپاره دليل لري چې ډارن يا ظالمانه کارونه وکړي. د پوښنتې سره د هغې تړاو د هغې د کار په ټولو پړاونو کې څرګند دی.
«ولې اخلاقي اوسه؟» - لومړي کارونه
دا د دې پوښتنې په اړوند  ده چې «ولې اخلاقي اوسه؟» (کوم چې د هغې لپاره شونې ده وويل شي چې په څو پوښتنو ووېشل شي «ولې عادل اوسه؟»، «ولې منځلارې اوسه؟»، او داسې نور) دا پوښتنه چې د هغې په اند کې يو لړ هيښونکي شاتګونه شته. په «اخلاقي باورونو» کې هغې استدلال کړی چې تر لاسه شوې ښېګڼې –همت، منځلاري، عدالت او داسې نور – عموماً د دې خواصو لرونکو لپاره ښې دي. دا خصوصيات خلک پیاوړي کوي، او په اصطلاح دا د خوښۍ لپاره شرط دی. دا يواځې په عام ډول عملي کيږي، لکه د بېلګې په ډول د يو سرتيري همت، شونې ده چې د هغه د زوال لامل وګرځي، بیا هم په ځينو حالاتو کې اړين دی: تر څنګ يې د پياوړو مټو او پونډيو لرل هم ښه دي. بيا هم خرابې پښې کولای شي يو تن له استخدام څخه وباسي، کوم چې د هغه مهال نور خلک مرګ ته استوي. په همدې بنسټ خلک د دې لپاره دليل لري چې د دې ښېګڼو پر اساس عمل وکړي او د ډارن، زيات خوراکۍ او بې انصافه کارونو څخه ډډه وکړي. مور او پلار او پالونکي چې د خپلو بچيانو لپاره غوره څه غواړي، د همدې سره سم به د هغوی لارښونه وکړي.
د اخلاقي پرېکړې له عملي دندې څخه په دفاع کولو چې هغې په کومو «ډبلو» اخلاقي تصوراتو ټينګار کړی، دا کټ مټ هماغه و چې د دا ډول «ګټورو» خصوصيتونو سره تړلي وو، د بېلګې په ډول ښېګڼې: دا په دې ډول دي چې دا شان تشریحات په تصادفي ډول د کار له ټاکل شويو تشریحاتو څخه په کوم ډول توپير لري. مهمه نکته يې دا وه چې د «يواځې کار» او «د سه شنبې په ورځ د شوي کار» تر منځ توپير (د بېلګې په ډول) دوه چنده «جذباتي» معنا خبره نه وه، لکه په «اير» او «سټيونسن» کې، نه کوم پټ لازمي خصوصيت و، لکه په «هير» کې. يواځې دا ده چې انصاف منصف پياوړی کوي، کوم چې موږ ته د اړوندو کارونو د ساتلو سره دا په خپل ځان او خپلو ملګرو کې پيدا کولو لپاره يو لامل په لاس راکوي.
شفیقه خپلواک
شفیقه خپلواک د محمد اکرم خپلواک لور چې په د پکتیا ولایت د احمد اباد په ولسوالۍ کې زیږیدلې او په ٢٠١۴کال کې یې د رابعې بلخي له لیسې څخه خپل د دولسم ټولګي سند تر لاسه کړی.
نوموړې د پښتو ژبې تکړه شاعره او لیکواله ده. څلور کاله کیږي چې د میرمن بهیر غړې ده. اوس مهال بي بي سي ته کالم لیکي او په خپلو لوړو زده کړو بوخته ده. دوې شعري ټولګې یې چاپ شوې چې یوه یې (چې لاس دې نه راکاوه) او دوهمه یې ( باډيوې څارمه) نومیږي. هغه د خپلې لیکوالۍ او شاعرۍ په اړه وایي:
دارالعلوم کراچۍ
څانګي
جامعه دارالعلوم کراچۍ لاندي څانګي لري،
ناظره قرآن
تحفيظ القرآن
تجويد
اسلامي اقتصاد
اسلامي قانون
اسلامي فقه
حديث
تفسير
انګلیسي ژبه
سياسي علوم
عربي ژبه
معلوماتي تکنالوژي
سرچينې
^ Azizur-Rahman. Introducing Darul `Uloom Karachi. Trans. Muhammad Shameem. Karachi: Public Information Department of Darul Uloom Karachi
ځواک
دا مقاله د فزیک په اړه ده، د ځواک د نورو استعمالونو لپاره، ځواک وګورئ (بې ځایه کول).
په فزیک کې، ځواک هغه څیز ته اشاره کوي چې یو تاثير توليدوي يا ترسره کوي چې د فزيکي مقدار (لکه موقعیت ، حرکت ، سرعت ، یا سمت ، او نور) کې د بدلون لامل کیږي. ځواک هغه څه دي چې د حرکت کونکي بدن مخه نیسي او یو ثابت بدن حرکت کوي.
ځواک د فشار، ایستلو او پورته کولو یا ښکته کیدو په پیښو کې څرګندیږي، او دا یو سمت او مقدار لري، دا پدې مانا ده چې پوه شئ که چیرې یو ځواک د بدن د سمت ( سرعت ) د بدلون لامل شي، نو د هغه ټول ارزښت. د دې پایلې بدلون یا سرعت به د پلي شوي ځواک د ویکتور مجموعې سره مساوي وي او دا ټول سمتي ځواک ته په بدن کې خالص ځواک یا خالص ځواک هم ویل کیږي.
که چیرې یو بدن د ځواک د پلي کولو په وخت کې وغزول شي (د بیلګې په توګه په اوږدوالي سره)، ځواک ممکن د خطي سرعت پر ځای گردش یا خرابوالی تولید کړي. گردش د تورک څخه اټکل کیږي پداسې حال کې چې فشار د تخریب اټکل کولو لپاره ګټور دی.
لکه څنګه چې پورته یادونه وشوه یو ځواک یو سمت او یو مقدار لري لکه څنګه چې دا یو سمتي مقدار دی. او د همدې سمت د مفکورې د روښانه کولو لپاره، د حرکت مثال اخیستل کیدی شي. د بدن په معیاري حرکت کې د بدلون کچه په دې شرط چې نور ځواک په بدن عمل نه کوي یو ځواک بلل کیدی شي. او څرنګه چې معیاري حرکت یو سمتي مقدار دی، نو د هغې سره تړلی ځواک هم یو سمت او مقدار لري. وېشنيزه:ځواک وېشنيزه:قدرت وېشنيزه:فزيک وېشنيزه:مبهمه ليکنې
محمد نادر افغان
ډاکټر محمد نادر افغان یو افغان جراح، لیکوال، سییاستوال او شناند دی چې د افغانستان د پکتیا د زرمت ولسوالۍ کې زېږېدلی دی.
زوکړه
ډاکټر نادر افغان په ۱۳۵۲ لمریز کال د پکتیا ولایت په زرمت ولسوالۍ کې زېږیدلی دی.
زده کړې
تخصصي زده کړې  : ۱۳۸۸- تر دې دمه، د تخصص د اکمال پروګرام، عمومي جراحي، عاجل ابن سينا روغتون لوړې زده کړې      : ۱۳۷۳- ۱۳۷۹، کابل طب پوهنتون ثانوي زده کړې      : ۱۳۷۱، د الفتح لېسې فارغ
لنډمهالي روزنيز پروګرامونه او کنفرانسونه
•	۱۳۷۱، غبرګولی- ۱۳۷۱، ليندۍ: د عامه ادارې او منجمنټ پروګرام، د فغانستان تعليمي مرکز، د متحدو ایالتونو د نبراسکا پوهنتون، پېښور- پاکستان •	می ۱۹۹۲- اپرېل ۱۹۹۳: د انګرېزي ژبې پروګرام، ای ار سي، پېښور- پاکستان •	۱۰، ۱، ۲۰۰۰- ۹،۶، ۲۰۰۰: د شخړو د حل روزنيز پروګرام، د افغانستان اسلامي پوهنتون او د امريکې متحده ايالاتو مينونايټ مرکزي کمېټه (MCC) •	۱۳۸۱، د افغانستان لپاره د لومړنۍ روغتيايي پلان جوړونې نړېوال پروګرام غړی •	۲۰۰۶، د نري رنځ په اړه د DOTS علمي ورکشاپ •	۱۳۷۶، د شخړو په حل او د سولې په راوستلو کې د اسلامي کنفرانس رول، د افغانستان د علمي څېړنو مشورتي مرکز (RACA) •	۲۰۱۰، د شخړو د حل او سولې په اړه نړېوال کنفرانس، د سولې پر لور لار او کاناډا د سولې انسټېټيوټ، صافي لينډمارک هوټل، کابل- افغانستان
ژبې
ډاکټر افغان د خپلې مورنۍ ژبې وراخوا په دري، عربي، انګریزي او اردو ژبو بشپړ تسلط یا د پوهاوي تر کچې برلاسی دی.
دندې او کاري تجربې
•	۱۳۸۸- تر دې دمه: د عمومي جراحۍ د تخصص پروګرام غړی، عاجل ابن سينا روغتون، کابل- افغانستان •	۱۳۸۸- تر دې دمه: د امن بشري موسسې مرستيال، کابل- افغانستان •	۱۳۸۸- تر دې دمه: د ځوانانو رياست مرستيال او د مرکزي شورا غړی، د افغانستان متحد اسلامي حزب •	۱۳۸۱- ۱۳۹۰: د سياسي، ټولنيزو او علمي چارو کارپوه •	۱۳۹۰: دوديزې لويې جرګې د دارالانشا غړی او د ۱۲مې کمېټې روزونکی، کابل- افغانستان •	۱۳۸۸ لمريز کال: د افغانستان متحد اسلامي حزب لخوا د قومونو او قبايلو چارو وزارت ته نوماند •	۱۳۸۸ هجري لمريز: د سولې ملي مشورتي جرګې د دارالانشا غړی او د ۲۰مې کمېټې روزونکی، کابل- افغانستان •	۱۳۸۸- تر دې دمه: د لويې پکتيا د قومي شورا غړی •	۱۳۸۸- تر دې دمه: د افغانستان د سوله ييز بدلون ټولنې د رهبرۍ شورا غړی •	۱۳۸۸- تر دې دمه: د افغانستان د ډاکټرانو او روغتيايي کارکوونکيو اتحاديې غړی •	۱۳۸۶- ۱۳۸۷: د زرمت معالجوي او تشخيصيه کلينيک امر، پکتيا •	۱۳۸۴- ۱۳۸۶: د عمومي جراحي ډاکټر، د عامې روغتيا رياست، پکتيا ولايت •	۱۳۸۲- ۱۳۸۳: د زرمت ولسوالۍ د روغتون عمومي امر، پکتيا ولايت- افغانستان •	۱۳۸۱- ۱۳۸۲: د روغتيايي پلان جوړونې عمومي امر، پلان رياست، د عامې روغتيا وزارت، کابل- افغانستان •	۱۳۷۳- ۱۳۷۵: د افغانستان د محصلينو د تنظيم د سياسي کمېټې مشر، پېښور
خپگان
خپگان (په انگرېزي: Depression) د ټيټ مزاج يو حالت او د هغو کړو وړو او چارو نه کرکه ده چې د سړي فکر، سلوک، احساسات او فيزيکي ښه اوسېدنه اغېزمنه کوي. د خپگان ناروغان اکثراً ځانونه خپه، اندېښمن، تش، ناهيلې، نامرستندويه، بې ارزښته، گرم، گنهگاره، ژر غصه کېدونکي او نارامه احساسوي. دا ډول وگړي په هغو کارونو او مشغولاوو کې ناپزړه پورتيا ښکاره کوي چې يو وخت دوی ترې خوند اخيسته. دوی اکثراً په خپل ژوند کې اکثراً يو ډول بې خوندي ويني. همداراز د دوی اشتها کمېږي او يا هم له حد نه ډېرېږي، دوی د خپل فکري تمرکز کمزورتيا احساسوي او د پېښو جزيات نه شي په ياد ساتلی، همداراز د پرېکړې او فېصلې توان هم نه لري او ډېر احتمال شته چې د دغې روحي ناروغۍ ناروغان د ځانوژنې هڅه وکړي. بې خوبي، له حد نه ډېر خوب، ستړيا، بې اېنرژۍ، دردونه، د هضمي نظام دردونه او ستونزې چې د درملنې په وړاندې مقاومت ښکاره کوي، د خپگان د ناروغۍ په نښو نښانو کې راځي.
د ژوند د ناخوالو او ناوړو پېښو په وړاندې، د طبي حالتونو د يوې نښې په توگه، د ځينو درملنو د جانبي اعراضو په توگه د خپه مزاج لرل يو نورماله غبرگون دی خو خپگان د يو لړ رواني ناروغيو د يوې عامې نښې په توگه هم پېژندل کېږي.
غير رواني ناروغۍ
خپه مزاج د يو شمېر انتاني ناروغيو او فيزيولوژيکي ستونزو په پايله کې هم راڅرگندېږي چې په دغو کې اډيسن ناروغي، لايم ناروغي، ملټيپل سکلېروسېز، خوب سابندي او د زړه د رېتم د اختلال ناروغۍ راځي. خپگان اکثراً د هايپوتايرايډيزم له لومړنيو نښو نښانو نه يوه نښه ده. د ځينو ناروغيو درملنه هم د خپه مزاج سبب گرځي لکه د هپيټايټس سي درمل.
سرچينې
‎
وېشنيزه:رواني ناروغۍ
سمندر
سمندر (همدا راز سمندر او د نړۍ بحر) د تروشو اوبو هغه هسته ده، کومه چې د ځمکې نږدې ۷۰.۸٪ برخه نيولې او د ځمکې اووه نوي سلنه اوبه جوړوي. بل تعريف يې دا دی چې:«د اوبو هره هغه هسته چې ستر سمندر پرې وېشل شوی دی». د سمندر د پنځو جلا جلا سيمو د تشخيص لپاره بېلا بېل نومونه کارول کېږي: ارام (تر ټولو ستر)، اتلانتيک، هندي، سويلي (انترکتيک) او ارکيټيک (تر ټولو کوچنی). د سمندر اوبو د دې سيارې نږدې ۳۶۱۰۰۰۰۰۰ کيلومتر مربع (۱۳۹،۰۰۰،۰۰۰ ميل مربع) سطحه پوښلې ده. سمندر د ځمکې د هايډروسفير (د ځمکې د ابو پوښ) اصلي جز دی او په همدې بنسټ د ځمکې پر سر د ژوند نه جلا کېدونکې برخه ده. سمندر چې د ځمکې د تودوخې د سترې زېرمې په توګه کار کوي، د اقليم او هوا په ډولونو، کاربن او د اوبو په جريان اغېز لري.
سمندر پېژندونکي فزيکي او بيالوژيکي حالاتو ته په کتنې سره، سمندر په بېلا بېلو افقي او عمودي زونونو وېشي. د «پيلاجيک» زون په پرانيستي سمندر کې د سمندر له سطحې نه تر بېخ پورې د اوبو له عمودي برخو جوړ دی. د اوبو کالمونه (ستنې) بيا په نورو زونونو وېشل شوې دي چې دا وېش بيا په ژوروالي او روڼوالي پورې اړه لري. «فوټيک» زون کې له سطحې نه د سطحې د روښنايۍ تر يو سلنه ژوروالي پورې اوبه وي (په پرانيستي سمندر کې تر دوه سوه متره پورې)، چېرې چې د فوټوسينتيسز (د نور(رڼا)په واسطه د توکو منځ ته راتلل) د رامنځ ته کېدو شونتيا شته. له دې امله فوټيک زون بېلا بېل ډوله ژوندي موجودات لري. د بوټو او مايکروسکوپي اوبړيو (د سمندر په سطحه ازاد ژوندي نباتات) په مټ فوتوسنتسز د روښنايۍ، اوبو، کاربن ډای اکسايډ او خوراکي اجزاوو په کارولو سره عضوي ماده توليدوي. د سمندر فوټوتينسیز د ځمکې د اتموسفير پنځوس سلنه اکسيجن توليدوي. د سمندر هغه پورتنۍ برخه چې د لمر وړانګې پرې پرېوزي، د خوراک د برابرولو مرکز دی، کوم چې تر ډېره بريده سمندري چاپيرياليز نظام په خپل ځای ساتي. رڼا يوازې څو سوه متره ژورتيا ته داخليږي، تر هغې لاندې سمندر يخ او تياره دی. هغه سمندري څنډې، چېرې چې سمندر وچې ځمکې ته رسېږي، زياتې تشې دي، چې ژوروالی يې څو سوه متره يا له دې کم ته رسېږي. دانسانانو فعاليتونه د لويې وچې په څنډو ستر اغېز لري.
د سمندر تودوخه د سمندر سطحې ته د لمريزو وړانګو د تودوخې تر رسېدو پورې تړلې ده. په استوايي سيمو کې، شونې ده چې د سطحې تودوخه تر دېرش درجه سانتيګراد (۸۶ درجه فارنهايت) ته ورسېږي. له قطبونو سره نژدې، چېرې چې د سمندر کنګلونه جوړېږي، د تودوخې تعادل تر دوه درجې سانتيګراد (۲۸ درجې فارنهايت) پورې وي. د سمندر د ژورو اوبو په ټولو برخو کې تودوخه د دوه سانتيګراد (۲۸ فارنهايت) نه نېولې تر پنځه درجې سانتيګراد (۴۱ درجه فارنهايت) پورې رسېږي. اوبه په پرله پسې ډول په سمندر کې څرخېږي او سمندري جريان رامنځ ته کوي. د سمندر د اوبو دا سم خوځښتونه د هغو ځواکونو په واسطه منځ ته راځي چې پر اوبو واقع کېږي، لکه د تودوخې توپيرونه، داتموسفير تاوېدل (باد)، د کوراليوس اغېز او د اوبو په تروشوالي کې توپيرونه. د جزر اومد جريانات له مد او جزر نه منځ ته راځي، په داسې حال کې چې د سطحې د جرياناتو لامل باد او څپې دي. د سمندر په سترو جرياناتو کې د خليج بهنګ، کروشي جريان، اګولهاس جريان او د سويلي قطب جريانات شامل دي. په ټوليز ډول، دا جريانات د اوبو او تودوخې ستره برخه په نړۍ کې په خوځښت راولي. همدا دوران په نړيوال اقليم او له سطحې نه د سمندر بېخ ته د ککړتيا په لېږدولو او د کاربن ډای اکسايډ په څېر ککړتياوو د را اېستلو او د هغې د بيا وېشلو په برخه کې د پام وړ اغېز لري.
د سمندر په اوبو کې د اوبه شويو ګازونو ډېره برخه شته، اکسيجن، کاربن ډای اکسايډ او نايتروجن په کې شامل دي. د ګازونو دا بدليدل د سمندر په سطحه منځ ته راځي او اوبه کېدل يې داوبو په تودوخې او تروشوالي پورې اړه لري. د پاتې شويو نفتو د سوځېدو له امله په اتموسفير کې په زیاته اندازه د کاربن ډای اکسايډ د راټولېدو په سبب د سمندر په اوبو کې هم په زياته کچه د راټولېدو لامل ګرځي او همدا چاره د سمندر د تيزابيت لامل کيږي. سمندر د اقليم د تنظيم په ګډون ټولنې ته مهمې چاپيرياليزې چوپړتياوې وړاندې کوي. د سوداګرۍ او نقل او حمل او خوراک او نورو سرچينو ته د لاسرسي لارې چارې برابروي. په داسې حال کې چې سمندر له ۲۳۰۰۰۰ نه زياتو انواعو د هستوګنځای په توګه پېژندل شوی دی .شونې ده له دې ډېر زيات ولري. ممکنه ده له دوه ميليونه ډولونو نه هم زيات وي. په هر حال، سمندر د ډېرو چاپيرياليزو ګواښونو سره هم مخامخ دي، د سمندري ککړتيا، کبانو زيات ښکار، د سمندر تيزابي کېدل او د اقليم د بدلون نورې اغېزې. د لويو وچو څنډې او د سمندرونو د ساحلونو اوبه تر ډېره بريده د انسانانو د کارونو نه اغېزمن شوي او په ځانګړي ډول تر بريد لاندې دي.
اصطلاحات
د «بحر» يا «سمندر» اصطلاحګانې، له ټاکلو پرته د تروشو اوبو هغو هستو ته کارول کېږي چې د ځمکې د سطحې ډېره برخه يې پوښلې وي. اتلانتيک، پسيفيک (ارام سمندر)، هندي، سويلي او شمالي منجمد اقيانوس ته کارول کېږي. د يوې عمومي اصطلاح په توګه (بحر- سمندر) اصطلاح، په امريکايي انګليسي ژبه کې د سمندر لپاره کارول کېږي، خو په بریتانوي انګليسي ژبه کې دا اصطلاحات نه کارول کېږي. که په محدد ډول وغږېږو، نو سمندر د اوبو هغه هسته ده (په عمومي توګه د اوبو د بحر د وېش په معنا) چې له يوې برخې يا ټولې هستې يې و چه ځمکه راچاپېره وي. د «سمندر» ټکی د سمندري اوبو ډېرو کوچنيو هستو ته هم کارول کېدای شي، لکه شمالي سمندر يا سور سمندر. د بحر او سمندر ترمنځ پرېکنده توپير نه شته، خو په عمومي توګه، سمندر کوچنی وي او ډېر کرته په جزوي ډول (لکه: حاشيوي سيندونه) يا په ټوله معنا (لکه: داخلي سمندرونه) ورنه وچه ځمکه راچاپېره وي.
نړيوال سمندر (نړيوال اقيانوس)
د نړيوال سمندر اوسنۍ اصطلاح، د شلمې پېړۍ په لومړيو کې د روسي سمندر پېژندونکي « Yuly Shokalskyيولی شوکالسکي» له خوا منځ ته راغله، تر څو هغه دايمي بحر ته اشاره وکړي، کوم چې له ځمکې نه چاپېر او د ځمکې ډېره برخه يې نيولې ده. د تروشو اوبو هغې يو له بل سره نښتې هستې ته د نړيوال بحر په نامه اشاره کېږي ،چې يو له بل سره نښتې وي. د ابو د يو روان جسم تصور چې د دې اوبو د برخو تر منځ په آزاد ډول اوبه تبادله کېږي، د سمندري پوهاوي لپاره بنسټيز اهميت لري.
سمندري وېش
د سمندرونو ستر وېشونه، چې لاندې يې نوملړ ورکړل شوی دی، تر ډېره بريده د نژدې لويو وچو، ګڼو مجمع الجزايرونو او نورو معيارونو پر بنسټ نوم ورکړل شوی دی. له سمندرونو نه ساحي ليکې چاپېرې دي چې په ټوليز ډودل ۳۶۰۰۰۰ کيلو متره واټن لري. دوی ته د اوبو له کوچنيو يو له بل سره نښلونکو هستو سره اړيکه ورکړل شوې ده، لکه: سمندرونه، خليجونه، ابناوې، جهيلونه او تنګي. د سمندر اوبه نژدې ۳۶۱۰۰۰۰۰۰ کيلو متر مربع (۱۳۹۰۰۰۰۰۰ ميل مربع) سيمه پوښلې ده او په دوديز ډول په پنځو بنسټيزو سمندرو وېشل شوي دي.
سرچینې
وېشنيزه:سمندر پوهنه وېشنيزه:سمندرونه
اسماعيل سعادت
اسماعيل سعادت د بي بي سي راډيو د پښتو څانگې وياند او خبريال دی.
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
خميره کېدنه (موره کېدل)
خميره کېدنه، د «ميتابوليزم» (د غذا بدلون) يوه پروسه ده چې د «اينزايم» د عمل له لارې په عضوي پوړونو کې کیمياوي بدلونونه منځ ته راوړي. په «بايوشيمي» کې يې يو محدود تعريف د اکسيجن په نه شتون کې له «کاربوهايډريټس» څخه د توانايۍ د را ايستلو په توګه شوی. د خوراک په توليد کې بيا په پراخه توګه هرې هغې پروسې ته ويل کېږي، په کومه کې چې په يوه خوراکي يا څښاکي ماده کې «کوچني ژوندي موجودات» (مايکرواورګانيزم، هغه موجودات چې يواځې په مايکروسکوپ لیدل کېږي) فعاليتونه د غوښتنې وړ بدلونونه جوړوي. د خمېره کېدلو علم ته د «زيمولوژي» نوم ورکړل شوی.
په مايکرو اورګانيزم کې، خمېره کېدنه د هوا له شتون پرته په فعال ډول د مغذي موادو د تجزيې له لارې د «ادنوزين ټريفوسفاټ» (ATP) د توليدولو لومړۍ وسيلې دي. انسانانو له لومړيو ډبرينو عصرونو راهيسې له خميره کېدلو څخه د خوراکي او څښاک توکو د توليد لپاره کار اخيست. د بېلګې په ډول، خمېره کيدل د خوندي کولو لپاره په داسې پروسو کې کارول شوي دي، کومې چې د لبنياتو تيزاب توليدوي، کوم چې په داسې تروشو خوراکونو کې موندل کېږي، لکه اچار شوي بادرنګ، کومبوچا، کيمچي او مستې، همدا راز د شرابو او بيرو په څېر د الکولي مشروباتو د توليدولو لپاره کار ځینې اخستل شوی. صنعتي تخمير په پراخه کچه د کيمياوي توکو، له ژونديو توکو ايستل شويو سون توکو، اينزايمونو، پروټينونو او درمليزو توکو د توليد لپاره د ميکروبونو د کارولو پروسه ده. خميره کيدل د انسانانو په ګډون د ټولو ژويو د هاضمې په ماشين کې منځ ته راځي.
تعريفونه
لاندې د تخمير یا خمېره کېدو ځينې تعرفيونه دي. دا تعريفونه له رسمي څخه نيولې، بيا تر عمومي استعمال او ډېرو علمي تعريفونو پورې رانغاړي.
بيالوژيکي دنده
د هوا د تنفس کولو تر څنګ، خميره کېدل هغه طريقه ده چې له ماليکولونو څخه انرژي راباسي. دا طريقه په ټولو باکترياوو او «يوکاريوټونو» کې يواځينۍ شريکه طريقه ده. له همدې امله دا د «ميتابوليزم» تر ټولو زړه لاره ده، د ډېرو لرغونو چاپېريالونو لپاره مناسبه ده، کومې چې په ځمکه کې د بوټو له ژوند څخه مخکې وې، په دې معنا چې په اتموسفير کې د اکسیجن له منځ ته راتلو هم مخکې.
د لوړو ژوندیو موجوداتو په ټولو حجرو کې د خميره کېدو (موره کېدو یا تومنه کېدو) تګلارې شته. په تي لرونکو عضوي موجوداتو کې خميره کېدل د سختو تمرينونو د ساعتونو په اوږدو کې کله چې د اکسيجن مهيا کېدل محدود وي، منځ ته راځي او په دې توګه د لبنياتو د تيزابو د جوړېدو لامل ګرځي. په هغو ژويو کې چې د ملا تير نه لري، خمېره کېدل همدا راز «سکسينيټ» او «الانين» هم توليدوي.
بايوشیمي ټولکتنه
خمېره کېدل، په داخل کې زېږېدونکي، عضوي اليکترون منونکي سره NADH  ته غبرګون ښيي. عموماً دا «پيرواټ» دي چې د «ګلوکولايسيس» له لارې له خوږو څخه جوړېږي. دا غبرګون NAD+ او يو عضوي توليد منځ ته راوړي، عامې بېلګې يې ایتانول، لکټيک اسيد او هايډروجين ګاز (H2) دي، ډېر ځله کاربن ډای اکسايډ دي. خو شونې ده چې د خميره کولو له لارې ډېر نا اشنا ترکيبات توليد شي، لکه بوتيريک اسيد او اسيټون. د خمېره کولو توليدات اضافي توليدات بلل کېږي، ځکه چې د اکسيجن له کارولو پرته دوی ميتابولايز کېدای نه شي.
عموماً خميره کېدل له هوا خالي چاپېريال کې منځ ته راځي. د O2 په شتون کې، NADH او پوريوټ کارول کېږي، څو په تنفس کې ATP منځ ته راوړي. دې ته «فاسفوريلاسيون اکسيديټيو» ويل کېږي. دا له له يواځې «ګلايکولايسس» څخه ډېر زيات ATP جوړوي. دا د O2  کيمياوي انرژي خوشې کوي. له همدې امله خمېره کول په هغه وخت کې ډېر کم کارول کېږي، کله چې اکسيجن موجود وي. خو  د زيات اکسيجن د شتون پر مهال، ځينې خميره کوونکي ډولونه « Saccharomyces cerevisiae »تر هغه وخته چې د خوږو مناسب مقدار رسېږي، خميره کېدل د بې هوا تنفس په پرتله غوره بولي (يوه ښکارنده چې د کرابټري اغېز په نوم پېژندل کېږي). د موره کېدلو ځينې پروسو کې ويجاړونکي بې هوا موجودات شامل وي، کوم چې اکسيجن نه شي زغملای.
سره له دې چې خميره کوونکې ماده په بير، شرابو اونورو الکولي مشروباتو کې د ايتانول په توليد کې موره کول له ځانه سره لري، دا يواځينی ممکنه استازی نه دی: باکتريا د زانتان کنډ په توليد کې خميره کول له ځانه سره لېږدوي.
لکټيک اسيډ
هومولکټيک خميره کېدل (يواځې لکټيک اسيد توليدوي) د خمېره کېدلو تر ټولو ساده ډول دی. له «ګليوکوليز» څخه منځ ته راغلی «پايروايټ» د ساده «ريډوکس» غبرګون څخه تېرېږي او لکټيک اسيد جوړوي. په ټوله کې د «ګلوکيزو» يو مالیکول (يا هر يو د خوږو شپږ کاربن) يا په دوه ماليکونو يا په لکټيک اسيد بدليږي:
C6H12O6 → 2 CH3CHOHCOOH
دا هغه مهال د ژويو په ماليکونو کې منځ ته راځي، کله چې دوی انرژۍ ته اړتيا لري، له هغې هم تېزه چې وينه کولای شي اکسيجن برابر کړي. دا د باکترياوو په ځينو بڼو کې هم پېښيږي (لکه لاکتوباسيلونه) او په ځينو «فونګي» کې. دا د باکتريا هغه بڼه ده کوم چې په ماستو کې لاکټوز په لکټيک اسيد بدلوي او په دې ډول هغې ته تروش خوند ورکوي. دا «اسید لاکتیک» باکتريا کولای شي هومو لاکتيک خميره کېدل منځ ته راوړي، کله چې وروستی محصول عموماً لاکتيک اسید وي، چېرته چې ځينې لکټيک لا زیات په ايتانول او کاربن ډای اکسايډ ميتابولايز شوي وي (د فسفوکتولاز د لارې په مټ)، اسيټاټ يا نور میتابولیک توليدات، د بېلګې په ډول:
C6H12O6 → CH3CHOHCOOH + C2H5OH + CO2
ډنور
ډنور یاهم دنور په انګلیسي Denver) په امریکا متحده آیالاتونهو کې پروت د کلراډو آیالات لوی او مهم ښار دی. یاد ښار د د امریکا راکی غرونهو په ختیځ کې موقیعت لري.
اورنگ اباد
اورنگ اباد د هند يو ښار دی، دا د هند په مهاراشټر ايالت کې دی. دا د هند 34م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 873,311 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 1,171,330 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
سمبالښت
لاندنې څرگندونې د سمبالښت بنسټیزې مانا گانې دي:
غونډ انسانان د خپلو ګډو موخو دلاس ته راوړلو لپاره یو نظام ته اړدي تر څو وکولی شي ددې نظام په درشل کې په ګډه او ډله ییزه توګه خپلې موخې             او هدفونه په اړینه توګه سمبال او لاس ته راوړي،چې دغه نظام ته اداري نظام وایی. نو کولی شو اداره په لاندې ډول تعریف کړو. هغه ټولنیز نظام چې دټولوپانګو (مالي،فزیکي،او بشري) په نطر کې نیولو سره د موخو او بریالیتیبونو دلاسته راوړلو لپاره په ګډه کار کوي اداره بلل کیږي. یو امریکایي عالم Woodrow Wilson بیا اداره داسي تعریفوي: "په سیستماتیک ډول دقانون طبیق ته اداره وایي" داچې نن ډېرۍ وګړي دافغانستان له اداري نظام نه سرټکوي علت یې همدا کیدلی شي چې زمونږ په اداري سیستم کې د قانون طبیق ډېر کم ترسترګو کیږی،او ځا ی یې رشوت،اختلاس ،خېل او خپل پالنې نیولی همدا وجه ده چې د اداري فساد دخبیثې دایرې شعاع ورځ په ورځ  غوړیږي  ،که دپورتني تعریف په رڼا کې مونږ دافعانستان نننۍ وضعې ته ځیرشونوهمدغه د قانون نیشتوالی دی چې دافغانستان کمزورې  او سیاسي معامله ګره اداره نشي کولی په ټوله مانا سمبالښت،کنترول او منښت رامنځ ته کړي په هرحال چې خبره سیاست ته لاړه نشی راځم خپلی موضوغ ته.....
دادارې ډولونه
ځینې پو هان چه دادارې په ډګر کې یې نومونه ډېر اخستل کیږی لکه هنری فایول،یوریکو، مکس ویبر،اونور پدې باوردي چې ټولې اداری په حقیقت کې یو شان بنسټیزي کړنې ترسره کوی، او ددوی ترمنځ یوازی د درجې توپیردی نه د ډول اوقسم مثلآ لویې او واړې اداره ،پرمخ تتلې یا کمه په مخ تللې ادارې خو ځینې بیا ادارې په لاندې دوو برخو ویشي •	عامه اداره او •	خصوصی اداره
عامه اداره
عامه اداره هغې ادارې ته ویلی شو چې ددولت هغه فعالیتونه څیړی چې په ګروپی او ډله ییز ډول دموخو دبشپړونې په خاطر دهم غږی په فضا کې په ګډه کارکوي، او ددولت د (څه) او (څنګه) پالسي، تګ لارې څرګندوینه کوي چه هدف او موخه یې دملي ګټو خوندي توب او دملت د درد دوا باللی شو.
خصوصي اداره
هغه نهادونه چې دټاکلو هدفونو دلاسته راوړو په موخه اقتصادي فعالیتونه پر مخ بیایي او دهیواد داقتصاد په وده کې هم رغنده ونډه لری. همدارنګه د ځینواداروکړنې په شخصۍ او ځانګړوګټو استوارې وي ،که ملت ته یې ګټه هم رسیږي د دوی  آره (اصلي) موخه نه بلل کیږي.
دادرى تاريخچه
انسان يواجتماعي موجوددى ، دادده فطري خاصيت دى چې په ټولنه کې ژوند کوي او ټولنيزروابط ساتي ، انسان په ټولنه کې يوشمير اړتياوى په انفرادي توگه ترسره کوي ، خوگڼ شمير کارونه په پردي توگه اجراکړى. نواړشوچې دلوى اجتماعي موسسى بنسټ کيږدي او ددى موسسى لخوائې پرمخ بوځي.
پدى توگه انسان امړى اداره رامنځ ته کړه او دخپلو همنوعانو سره ئې يوځاى دکار ويش ته ملاوتړله ، دانسان ژوند په تاريخ کې حتى ابتدائي ادارى ددوى په پرمختگ کې مهم رول ولوباوه. دوى ځانته رهبرغوره کړه ، رهبر ټولنى ته پلان جوړکړه سازماندهي ئې وکړه ، دندى ئې وويشلى ، منازعات ئې حل کړل. دبيلاروڅخه مخه ئې ونيوله ابتدائي قوانين اومقررات ئې وضع کړل ، او هغوى نظارت ئې وکړه. انسان داداري نظام په مرسته يوبل سره تفاهم وکړه او بالمقابل مفاهمى هم اداري نظام بشپړکړه. انسان دهماغه پيل څخه دپلان اهميت وپيزنده او پلان ئې جوړکړه. دادارې تاريخچه لرغوني مصر ، يونان، روم، اريايې ټولنى اوپارسيانوپورى رسيږي په مصرکى له ميلاد خخه ٤٠٠٠ کاله مخکى او له نن څخه ٦٠٠٠ کاله وړاندى داوبولگولو پروژى جوړى او تطبيق شوى. دهمدى يوکال په ٣٦٥ ورځوباندى وويشه او خپل اداري پلان ئې ورسره کړه لږوروسته بياله ميلاد څخه ٢٥٠٠ کاله مخکى دشمير سيستم ايجاد شو او ٣٠٧٠ کاله مخکى لمړنۍ احصايه رامنځته شوه، ورپسى له ميلاد څخه ١٥٠٠ کاله مخکى حضرت موسى (عليه السلام) دخپل واکمنۍ په حدودوکى يو ډول ابتدائي ادرى تشکيل جوړکړه چې پدغه تشکيل کې ئې دمراتبوسلسله هم وخوده چې ددغه پيغمبراداري نظام يوه نمونه نظام وکرځيده. پارسيانو خپله امپراطوري په ٢٠ ولايتونو وشلى وه دهرولايت په راس کې يووالي و.چې داهم يوډول ادري نظام و، په ابتدائي ټولنو کې انسانانو له وحشي ژونديوڅخه ځانونه په جمعي توگه ساتل دبيگانه قبايلو په وړاندى جمعي دفاع کو ل دحضرت محمد(صلى الله عليه وسلم ) له خوا داسلامي حکومت جوړول په هغه کې دمالياتو، زکات دبهرنيواړيکو تنظيم دسفيرانو استول او داسى نورپخپله دادارى او ددغه سترپيغمبر دپوهى او مدبرانه تدبير ښه مثالونه دي. له نن څخه (٢٧٠) کاله مخکى احمدشاه باباپه خپله پراخه امپراطورۍ کې يوه کلکه، منظمه، سالمه، اصولي او د قانو،پلان اوتشکيل لرونکى اداره جوړه کړى وه. خودغه رهبرزيات په جگړو کى بوخت پاتى شو، او اداري ريفورم ته ډيروزگارنه شو له بده مرغه له هغه څخه وروسته ورو ورو دافغانستان اداري نظام له بى نظمۍ اوفساد سره مخامخ شو. اميرعبدالرحمن خان قوي مرکزي اداره درلوده خو دادارى يوشمير عناصر او اهداف پکى نه و او صرف دغازي امان الله خان په دوره کى يو ځل بياادارى قوانينو او نظام ته په عصري بڼه تو جو وشوه، خوسقاوي اغتشاش ، دغه عصري ريفورمونه ضايع کړي ، دادى نن ورځ بيامونږ ته ثابته شوه چې ترڅو اداره جوړه نکړو او دادارى اصول دسالمى ادارى مشخصات احيانشي هيڅکله به دترقى په لور قدم اوچت نشي. توري او تارخي وياړونه وطن ته ابادي او سوکالي نه راولي ، بلکى صرف ښه مديريت او وړکدرونه اوچت ظرفيت اوبډايه بشري منابع وطن آبادولى شي. استقلال په ځان متکي کيدل او دژوند لوړى سطحى او درفاه حدته رسيدل په مديريت سره کيدلاى شي او بس. دبشري ټولنى او ږدتاريخ او زمونږ دخپل مملکت حالاتو وښوده چې هو ساينه خير او فلاح ابادي او ترقي صرف دادارى په جوړښت سره راتلاى شي په درنښت لمړى فصل
اداره
ادارى تعريف : دادارى دعلم نامتو پوه Luther Gulik  ادره داسى تعريف کړى ده.
اداره هغه علم او هنر دى چې يوزيات شمير خلک خپلى لارښوونى او کنترول لاندى راولي او هغوى ټول ديوگډ هدف او مقصد په لورى په ډله يزه تو گه سو ق کوي.
يا په ډله ايزه او جمعي تو گه دوگړه منظم کو او ديو معلو هدف او مقصد په لورى رهبري او سوق کو ل دادرى څخه عبارت دى.
دادارى لغت ( (Management له دوو برخو څخه جوړه شوى ده ١- Manage ( تنظيمول ) ٢- Ment      (خلک      ) پس دغه تنظيمو ل پرته دخپل منځي کلکو روابطو څخه امکان نه لري. اداره دحقوقو او سياسي علوله مخى په دوه ډوله ده
١- عمومي اداره          ٢- خصوصي اداره
هغه منابع چى اداره يې په کاروړي ≡ ١- بشري منابع: لکه پرسونل ، متخصصين او خدماتي کارکوونکي. : ٢-فريکي منابع: لکه تعميرات ، ماشينونه، ځمکه ، ددفتراثاثيه او داسى نور ٣- مالي منابع: لکه بوديجه اوهغه نقدي پيسى چې مونږ ته په واک کې وکول کيږي. ٤- غيرمحسوس منابع: لکه مهارتونه ،استعدادونه ،کسبي زده کړى او تجربى.
لکه چې مووويل اداره يوټولنيز نظم دى چې يوشمير وگړي دټاکلو مقاصدو ترلاسه کولو لپاره په هغه کې تنظيم شوى وي. ترڅووکولاى شي دخاصوقواعدو پربنايو دبل په مرسته ځان هدف ته ورسوي. نو دادارى ټولى برخى يو دبل سره داسى ارتباط پيدکوي چې په اسانۍ سره ديوواحد ارگان په توگه اهدافوته درسيدلو په خاطر کاروکړي. داچى اداره ديوسيستم حيثيت لري او سيستم ديوى محموعى څخه عبارت دى چې دڅوتشکيل شوو برخو چې يوځاى سره کارکوي ياپدى ډول که تاوان په يوه برخه کى پيداشي ټول سيستم زيانمن کيږي. ١- عمومي اداره : هغه اداره ده چى دټول هيواد په سطحه دبحث لاندى نيو ل کيږ ي. ٢- خصوصي اداره :چى ديوى موسسى ، پروژى او شرکت په سطحه کى تربحث لاندى نيول کيږي. دلته به عامه اداره په نظر کى ونيسو چې ځينى علماو هغه داسى تعريف کړى ده اداره : په لغت کى حاکميت ، تنظيم او په يوه کړۍ کى راوستلو ته وائى او په اصطلاح کى اداره دهغى قوى څخه عبارت دى چې ديو هراړخيز ى پاليسۍ او يوه منظم تشکيل په پام کى نيولو سره داړونده وظايفو دښه ترسره کولو لپاره لاره اواروي.
دعامه ادارى اهميت : دعامه ادارى اهميت دهغه ماشين په شان دى چې دماشين اړونده پرزى او ملحقات ټاکلوهدفونوته درسيدولپاره په حرکت او فعاليت راولي. کله چې ماشين ښه مکمل وي نور ملحقات فعاليتونه او حرکتونه هم په بري سره سرته رسيږي او ټاکلى هدف ته درسيدولاره ممکنه او اسانه کوي.
١- انساني مهارتونه : ښه اداره کوونکى دخپل همکار او ترلاس لانى شخص پرځانگړتياووښه پوهيږ. دکار دښه والي لپاره له هغه څخه استفاده کول اوپه دوامداره توگه دنورو په اړه ښه معلومات راغونډوي او دهمدغو معلوماتو پربنسټ سم قضاوت کوي او انساني مهارتونه دافهام اوتفهيم او تشويق او څارنى لپاره ډيرگټوردي.
٢ – تخنيکي مهارتونه :ديو ه ناروغ دجراحي ،ديوى ودانۍ دجوړولواو ديوشعردليکلواو نوروټولوچارولپاره مهارتونوته ضرورت لري دهغو زده کول اړين دي.
٣- مفهومي مهارتونه : دغه مهارتونه اداره کوونکي ته ددى توان ورکوي چى موسسه ديوى مجموع په توگه وپيژني او همدارنگه درى پوه شي چې دمؤسسى بيلابيلى برخى څرنگه له يوى بلى سره اړيکى لري. او په يوه برخه کى بدلون په نوروبرخوباندى څه وړتاثيرات غورځوي او هغه مهارتونه اداره کوونکي ته توان ورکوي چې دمؤسسى او چاپيريال ترمنځ معقول ارتباط ټينگ کړي.
همدارنگه دلويوالي او کوچني والي ،دمسؤليتونو دوظيفى دډول له پلوه دهرکارکوونکي وظيفوي مسئوليتونه او دهرى ادارى هدفونه له يوبل نه توپيرلري.
١- په يوه سالمه اداره کى دمقرراتو ، قوانينو،لويحو او اصولو رعايت حتمي دى. ٢- بايداداري تشکيل دلازمواړتياوسره برابروي او دادارى له اهدافوسره سم اجرآت وکړي. ٣- دکارکوونکو په انتخاب، تبديلۍ اومعاشونوکى تعادل ،تخصص،گټورتوب ،اغيزمنتوب،انساني روابطواوکلتوي سطحى سره سم چلندوشي اودادارى دمراتبوسلسه مراعت شي. ٤- اداره بايدله تقلب (جال کارى)،استفاده جوى،رشوت اوبيوکراسۍ څخه پاکه وي. ٥- کاردکاراهل ته سپارل شوى وي. ٦- په اداره کى بايد هماهنگي ، دکنترول ښه سيستم او درهبرى له مقام څخه اطاعت موجودوي.
دادارى اساسي اصول
١- دهدف يووالى ٢- دمراتبو دسلسورعايت ٣- تخصص ٤- دامرصادرولودوحدت اصل ٥- دنظارت احاطه ( وسعت او بشپړتيا) ٦- دصلاحيت او مسئوليت اصل ٧- دتعادل مجوديت ٨- دنرمښت او انعطاف منلواصل او دکارونوتداوم ٩- اغيزمن کار
ديوى ادارى تشوبستونو ته مناسب او متخصص کارکوونکي غوره کو او په کارگمارل په اتخدامي چاروپورى مربوط دي. څرنگه چې يوکارکوونکى په راتلونکو کى دچارومدير او دمسئوليت وړگرځي او دعامه ادارى يادملکي خدمتونو او ارگانونو کدري غړى ورڅخه جوړيږي چې دده تررهبرۍ لاندى به نورکارکوونکي ادارى اهدافوته سوق او رهنمائي کيږي نوځکه ډيرضروري ده چې استخدام کيدونکي اشخاص له څوپلوه ارزيابي شي.
١ – ددوى دذکاوت ازمايل ( Intelligence tests ) ٢ – ددوى داستعداد اوکاري ظرفيت ازمايل (Aptitude tests ) ٣ – دمسلکي قدرت ازمايل ( proficiency tests ) ٤ - ددندى اومسلک سره دعلاقى ازمايل ( Interest tests ) ٥ – دده دخپل کرکتر او شخصيت ازمايل ( personality tests )
سره ددى چې استخدامي چارى په اداراتو کى دکمبود بستونو ډکول دي خوپه ضمن کې دايو پراخه بحث دى او يواځى دافرادو په کارگمارل نه دي بلکى انتخاب ، انتصاب ، تبديلي ، دامتيازاتو څرنگوالى،سوانح او تقاعد هم داستخدامي چارو برخې وي يعنى داستخدام يوکمبود بست ته هم له ادارى دننه او هم له بهر څخه ديوفردغوره کو ل دي. په تيره بياغوره کول درقابت ، استعداد، پوهىاو تجربى له مخى کيږي داډول غوره کول کيداى شي. دنوروکدرونوجذبول او ياهم له بلى ادارى څخه تبديلول وي داستخدام دوضعيت دښه کيدو موخه داده چې داسى يوه سالمه اداره تکامل ومومي چې اصول پکى حاکم او مثمريت او مؤثريت ولري په هغه صورت کې چې له ادارى څخه بهر استخدامول منظوروي ، نو داړوند پست لپاره دکارموندلو اعلان خپريږي داستخدامي چارودغه برخه لاندينى درى بڼيى لري.
١ – په مستقيمه توگه : دلته په کارگومارونکى مستقيمادکارمندسره رابطه نيسي. ٢- په غيرمستقيمه توگه : دغه روش ډيرغوره بلل شوى. دلته دکمبود پست او دپام وړ بست لپاره په اخبارونو ، مجلو ، انټرنيټ او نورومطبوعاتي وسايلو کې دمربوطه ادارى اعلان خپريږي. هرڅوک چې په شرايطو برابر وي خپل غوښتنليک ،بيوگرافي او دتحصيل اسناد وړاندى کوي ، څومره چې کارته درخواست ورکوونکي زيات وي هغومره دښه کارمند دغوره کولو چانس زيات وي.
٣- په منځنۍ توگه : دلته داړونده ادارى داعلاناتو په تخته خبرتياځړول کيږي يادکارگرۍ اتحادي او دمامورينو ياداستخدام دمديريت دسپارښتنى له مخى افراد کارته داستخدام کيدولپاره رابلل کيږي.
زمونږ په هيواد کى ددويم روش په اساس دآزادى سيالۍ له لارى بستونه اعلان ته سپارل کيږي ، چې دلته دمربوطه بست نوم خصوصيت ، ددندو لايحه ، شرايط ، ددندى موقعيت ، دکارموندلو دفورمى دترلاسه کولو پته او امتيازات اعلان ته ورکول کيږي. ددرخواستونو ورکوونکي ټولو کانديدانو څخه يو دوه مرحله يې امتحان اخستل کيږي چې يويې تحريري او بل ئې سيده مرکه ده ددى لپاره چې داستخداموونکي لپاره دانتخاب عمليه اسانه شي له کانديد څخه دهغه (CV ) ستاينليکونه اونور غوښتل کيږي معمولا په (CV) کى ، مدني حالت ، قوم او نوم، دتحصيل درجى له وروستى تحصيلي درجى ترلمړنۍ، په سرچپه توگه ، ددندوسوابق ( له اخري نيټى ترپخوانۍ ) دژبو مهارتونه ، کمپيوټرسره بلدتيا، دمحاسبى او نورومسلکونودپوهى درجه او نورراځي. دستخداموونکى هغه مطالعه کوي او بيايې دمرکى په مهال کى په پام کى نيسي ، وروسته بياهغه کانديدان چې دپام وړپست داشغال اعظمي شرايط پوره کړى وي يو شارټ لست کى راوستل کيږي اوپه نهايت کى يوتن غوره کيږي. دغه تن دبشري قواوو فورمه ډکوي دخپل تحصيل دديپلوم فوتوکاپي ، صحي فورمه، دجنائي څانگى داستعلام او دتذکرى فوتوکاپي او عکسونه دستخداموونکى څانگى ته ورسپاري. کله چې نوموړى په دنده کى مقرر شو دکارله لايحى ډاډ حاصلوي. همکارانوته معرفي او ددفتروسايل ورته سپارل کيږي. نوموړى پخپل کاري چاپيريال کى په کارپيل کوي ، بايد ډيره توجه وشي چې نوى کارمندپه درنښت سره نوى دندى ته معرفي شي او دکارانگيره يې وهڅول شي او ترممکنه حده په لوړ پرسنټيژاو باحيثيته توگه همکارانوته وروپيژندل شي. مربوطه څانگه نوي مامورته سجل او سوانح برابروي او دامتيازاتو دورکړى فورمى ئې جوړوي اوکارمند دخپل صلاحيت په حدودو کى ددندى مسئوليت قبلوي. په کارپيل کوي. کله چې يونوى مامور په دنده کى مقررشي بايد ډاډمن شوچې ١ – دخپلى دندى پرلايحه پوه اوترلاسه کړى ئې ده. ٢ – ددندى لايحه دکاري چاپيريال په بدليدو او دوخت په پيريدو نوى کيږي. ٣ – هغه همکارانوته وپيژنۍ. ٤ – هغه دکاردپيل ډير ښه شرايط چمتوکړئ. ٥ – هغه ته ددندى اودکار دچاپيريال په هکله معلومات ورکړى ترڅو ادارى ته دوفادارۍ احساس وکړي. ٦ – هغه ته دمسئوليت ، هدفمندۍ او اعتبارډاډورکړۍ. ٧ – هغه متوجى کړئ چې ددفترمحرم اسناداو رازونه وساتي. په استخدامي چاروکى تبديلي او انتخاب هم راتلاى شي چې تبديلي دمامورپه خوښه يادلوړومقاماتوپه امرديوى ادارى څخه بلى ادارى ته دکميت او کيفيت ،کاري شرايطواو مسلک سره مشابهوبلى ادارى ته انتقاليږي. کله چې يوماموردلنډى مودى لپاره دنده پريږدي موقت منفک او که دايماددندى څخه لاړشي بايد ددندى څخه منفصل وگڼل شي او مربوطه څانگو ته ئى خبر ورکړل شي او له لوړو مرجعوڅخه ئى منفکي وغوښتل شي، که مامورمؤقتا مثلادتحصيل لپاره بهرته ځي مؤقتي منفک کيږي.
استعفى: کله چې يومامورله خپل پست څخه پخپله خوښه ځي او له ادارى سره روابط قطع کوي او مربوطه اداره موافقه ورسره کوي، مستعفي بلل کيږي. چې داهم داستخدام مديريت پورى اړه لري.
اخراج : زمونږ پخوانيواداروکى ميرزايانو موقوف هم ورته ويل. چې دماموريااجير له موفقى پرته دادارى لخوا دهغه له کاره لرى کول دي.
تعليق :له يوه پست څخه په موقت ډول ديوه مامورگوښه کيدل ياگوښه کول دي. کيداى شي اصلاحي اوتنبيهي بڼه ولري. کيدائى شي دادارى دتشکيل دپراخيدوياکميدو له امله هم وي.
تقاعد:دادارى له ثابت يايوه مؤقت پست څخه ديوه مامور درابطى بلکل پرې کيدل دي البته اجيرتقاعدنلري دتقاعد شرط دادى. چې هغه ته دتقاعدۍ امتيازورکول کيږي. استخدامي چارى او دهغوټول مراحل ديوى سالمى ادارى د رامنځته کولو شرط او دادارى يوه دنده ياعنصردى.
ارشيف: چى ټول اسناد دپرسونل پکى ساتل کيږي. داستخدام کانديدبايد په لانى توگه ځان مرکى ته چمتوکړي. ١ – خپل ظاهري صورت دخپل راتلونکي کار دآدابو سره برابرکړي، لازم لباس واغوندي او مرکى ته په فصاحت ځواب ووايې.
٢ – دخپلى راتلونکى دندى په لايحه باندى ځان پوه کړي او دخپلى (CV ) کاپي ځان سره واخلي. ٣ – دمعلوماتو په ورکول کى صادق او سي او ريښتني معلومات ورکړي. ٤ – ځان ډاډه کړۍ چې مقابل لورى ستاسو په ځوابونو پوه شوې وي. ٥ – تاسى متوجى اوسۍ چې دپوښتنى په لړکى مرکه کوونکى يادستخدام کوونکى اداره غواړي ستاسى خصوصي ياشخصي اهدافوباندى هم پوه شي چې دهغوى ددنى سره موافق وي. ٦ – داسى څرگندکړئ چې تاسو دغى دندى سره واقعي غلاقه لرئ او ورته تحرک لرئ ، نه داچې داستاسوضمني يادوهم انتخاب دى. استخداموونکې اداره غواړي ستاسوله تحصيلاتو،تيروخت ، کاري تجربى،سلوک،راتلونکى مسئوليت پيژندنى ، په ځان ويساوالى درهبرئ دمهارتونواونوروڅخه خبرشي دوى دهمدى لپاره ستاسى (CV) په دقت سره گوري اوځوابونه مواوري. خوکوشش دې وشي چې لاندى اشتباهات ونشي.
١ – دخپل مخکيني آمر بدمه وائې ( يعنى که پخواتاسى چيرى کارکړې وي هلته ځان موفق وبولۍ) ٢ – مرکې ته به بى نظمه او بى سليقه بڼه مه ورځئ. ٣ – مرکى (مصاحبى) ته په خپل وخت ځان ورسوئ. ٤ – مرکه کوونکي ته مخامخ کينئ او دهغوى څيرى ته دقيق اوسئ. ٥ – ځان ستومانه ، تردد اوشکمن مه ښکاره کوئ بلکى مصمم اوسئ. ٦ – ځان هرکاره مه معرفي کوئ. ٧ – بده نه ده چې دپوره او ښه معاش سره علاقه ښکاره کړئ خوپه پيسو ډيرتاکيد مه کوئ. ٨ – مرکې دبرياليتوب په صورت کې ددندى قراردادپه دقت مطالعه کړئ ځان ورباندى پوه کړئ او بياوروسته هغه لاسليک کړئ. تجربوښودلي چې دپوهنتون نوي فارغان که څومره هم په انگليسي ژبه کې مهارت ولري ظاهري بڼه يې سمبال او په کمپيوتري پروگرامونو باندى حاکميت ولري خوپه اداره کې ددوې معلومات کم وي حتى درسمي اداري مقاهيمو په تعريف بلدنه وي. نولآزم دي چې هريو دادارى په هکله معلومات حاصل کړي ترڅوکامياب اوبرلاسى اوسي.
ځيني اصطلاحات : ١ – مامور: دآمر دقانوني امرهغه اجراکوونکې چې دمربوطه دندې داجرلپاره په اداره کې رسما توظيف شوى وي او درسمي دندې په مقابل کې دادارې څخه معاش اخلي. ٢ – کميسون ياکميټه : معمولا دادارى دباتجربه څوکسانوڅخه جوړه شوى دافرادو يوه ډله ده چې دآمر لخواټاکل کيږي ترڅو دادارى په اړوند ځينې ځانگړي کارونه اجرايادوڅاري ، کيداى شي موقتي وي اوياهم دايمي وي. دوى دخپل راپورپه ورکولو مکلف دي دايمي کميسون دمعاش مستحق دي. خومؤقتي کميسون دلنډى مودى په ترڅ کې ددندى له اجراوروسته منح کيږي لکه په يوه موضوع قضاوت ، ديوى اساس نامى ليکل ، ديوى څيړنى ترسره وکول. ديو پروتوکول دمسودې ليکل اونور. ٣ – رخصتي :يومامور په يوه کال کى لس ورځى ضروري رخصت ، شل ورځې دناروغئ ، شل ورځې تفريحي اوجمعى ، اخترونودحج ورځې دمراسمواودواده په مناسبت درخصتۍ مستحق دي. ولى ځينې شخصي ادارى دخپل پلان مطابق رخصتي لري.
٤ – بست :هغه درجه ده چې يومامودخپل لپاقت اووړتياپه صورت کې دخپل تحصيلي سند،تجربى،پوهى اوکفايت له مخى هغه ترلاسه کوي. ٥ – حاضري :هغه کتاب دى چې هرمامودمکلفيت له مخى په هغه کې هره ورځ دکارپه شروع او اخر کې لاسليک کوي او خپلې ادارى ته دخپل حضروالي ډاډورکوي. ٦ – رسيدات : هغه پاڼې چې مرسل اليه ته دليکونو درسيدلو دډاډ په خاطر په هغه کې دمرسل ياليږونکي ادارى مکاتيب ثبت اوليکل کيږي ، دغه پاڼى په مجلد بڼه دفترکى موجود وي او دډکيدوپه صورت کې دادارى په ارشيف کى ساتل کيږي. ٧ – وارده : داجرآتو،خبرتياواوکارهغه ليک چې له بهرڅخه ادارى ته رسيږي ، په وارده پاڼه کې دليک نومره ،نيټه اودخلص مطلب په شتون کې ئې دموضوع لنډيز اودهغه وارده گڼه ليکل کيږي. ٨ – مکتوب : هغه رسمي پاڼه ده چې ديوى ادارى له خوا ديوه مطلب دښودلو په خاطر يو بلى ادارى يامرجع ته رسمااستول کيږي. ٩ – فرمان :دجمهوررئيس هغه هدايت چې دمهمو موضوعاتو په هکله دجمهوررئس لخواصادريږي ، لکه دقوانينوتوشيح ،ديوشميراشخاصوټاکنه اوداسى نور. ١٠ – حکم : دجمهوررئيس هغه ليکلى هدايت دى چې دقوانينو،مقرراتواوددولت دبيلابيلوبرخواجراتوپه هکله صادرشوې وي. ١١- مصوبه : ددولت درياست دمقام ، دکابينې دغړو يادوزارت دمقام دغونډى دريپورټ کاپي ده. ١٢ – پيشنهاد:له قانون سره سم لوړو مقاماتو ته ديوشمير مسايلومطرح کو، ترڅو دهغو داجرااوترسره کيدو اجازه ترلاسه او له حکم سره سم اجرآت وشي. ١٣ – خلص سوانح : دافغانستان په اداروکې دايوکوچنى کتاب دى چې کارکوونکي ټول رسمي کيفيتونه دشخصي ژوند معلومات او ددندى په جريان کې تغييرات پکې ثبت کيږي او دمامور تعهدپاڼه او عکس هم پکې وي ، پدى کې دمامورټول رسمي اطلاعات درتبى اخستل ، مکافات ،مجازات ،تبديلي او نورپکى ثبت وي او دسوانجو مديريت کې ساتل کيږي. ١٤ – استعلام : دهغو مسايلو طرح کول چې دلوړ مقام له خوا ديوى وظيفى داجراکولو لپاره جوړيږي او له لوړمقام څخه نوروټيټو مراجعو ته ورکول کيږي او هغوى ئې جوابوي. ١٥ – اصول : هغه عام منل شوي معيارونه دي چې ټول ئې يوشانته په تطبيق کولو مکلف لکه رسمي وخت رعايت ، سهارومازيگر حاضري لاسليک کول اونور...... ١٦ – قواعد :يوڅه خاص دستورات اومقررات دي چې کيدائى شي دادارى بيلابيلوڅانگو تخصصونواو موقفونو لپاره وي. دابنسټيز رول لري خو دقانو ن حيثيت نه لري رعايت ئى ضروري دې. لکه : دځينو ځانگړى يونيفورم رعايت کول يادترافيکي نښو او اشارورعايت کول او نور....... ١٧ – قانون :دلاتيني کليمى (Kanoon ) څخه اخستل شوى او د( ک) تورى په عربي ژبه کې په (ق) بدل شوى او اکثرا مراد ورڅخه اساسي قانون وي په لغت کې اصل اومقياس ته ويل کيږي تعريف ئې داسى دې. قانون هغه دستورات ، مقررات او حکمونه دي چې دملي شورا او ددولت لخوا دټولنى دچارو داداره کولو او انتظام ساتلولپاره چې دهيواد داساسي قانون سره په تضاد او تناقص کې نه وي وضع شي. ياپه بل عبارت قانون هغه حقوقي قواعد دي چې داساسي قانو ن داجازى له مخى منحته راغلى وي. يايوه ملي او عامه قاعده ده چې داساسي قانون په رڼاکې دپارلمان ياملي شورا لخوا جوړيږي. ١٨ – اساسي قانون : هغه کتبي اوتدوين شوى نظام دى چې ددولت دلوړو ارکانو(اجرائيه ،مقننه ، قضايه ) ترمنځ مناسبات سمبالوي. ١٩ – دوسيه :ديوکود نمبر له مخى دکاري پروسى دسنادوراټولول دي ياپه بله وينا دوسيه ديوى ادارى حافظ بلل کيږي او بايد دقانو ني مصئونيت لرونکې وي ، بايد ثبت شوى وي او دلاسبري وړوي.
اداري فساد
دفساد دمخنيوي لپاره لاندى ټکي پيشنهادشوي دي. ١ – دادرى په علم باندى دمامورينو ښه پوهول او هغوى ته داصولي او سالمى ادارى ورپيژندل دهغوى دپاک ضميراووجدان راويښول او دوى ته دسالمى ادارى دضرورت ښودل. ٢ – دمدني ارزښتونو معرفي اوترويج. ٣ – له ټولنى ، بشريت او دهيواد سره دمينى او وفادارى روحيي پياوړي کول. ٤ – دفساددگټى محدودول او دقانوني اجرآتودگټولوړول. ٥ – داخلي نظارت. ٦ – دشکاياتو اوريدل. ٧ – دوړتياپه نظرکى نيولو او دمديرانو ترمنځ دغرور او عزت نفس پياوړي کول. ٨ – دديموکراسۍ دټولو اصولو څخه پرځاى او مثبته دستفاده.
داداري اصلاحاتو اهداف په لاندى ډول دي. ١ – دهيواد اداري سيستم کې داصلاحاتو دتطبيق کولو له لارى ديوى سالمى ادارى جوړول. ٢ – دملکي خدمتونو تثبيت. ٣ – دهليت ، لياقت او وړتياله مخى دمامورينو استخدامول. ٤ – دمامورينو دفعاليت طرزدذاتي چارواساساتو تنظيمول. پس دادارى دښه کولو لپاره پکارده چې دملکي خدمتونو دمامورينو اړوندچاروکې له استخدامول ، دمعاشونو اوامتيازاتو ،حاضرى ، رخصتى، ترفيع ، تقاعد، او نوروچاروپه هکله پاليسي طرح کول او له هغى څخه دڅارنى ترسره کول همدارنگه په اداروکى دقانون داحکامو تطبيق کول ضروري دي.
دوهم فصل مديراومديريت
مدير:مديرهغه څوک دى چې دادارى واک وري .مدير په لغت کې اداره کوونکي ته وائي يعنى مدير هغه چاته ويل کيږي چې دخپل ټيم دکړو وړو مسئوليت ولري ښه مدير هغه دى چې دمديريت اصول دفن او علم په توگه او بيول ئى دهنرپه توگه وپيژني يعنى په مديريت کى علم او هنردواړه لازم او ملزوم دي. مديريت : هغه مرجع ، مقام ياشخص چې هدف ته درسيدلوپه خاطر دپلان جوړولو، سازماندهي ،هماهنگي ،تطبيق اوکنترول چارى اوواک په لاس کى ولري. دمديريت علم : دمديريت علم اوپوهه دهغى پوهى اوکړو وړو جوړښت دى چې دراټولونى له مخى دواقعيتونو دپوهيدلو په اړه منل شوى دى. دمديريت پوهه درياضي او کيميادپوهوپه شان پراخه او هراړخيزه نه ده او خاصى ځانگړتياوى لري. دمديريت هنر: دمديريت هنر دځاني ابتکاريوداسى ځواک دى چې دفعاليتونو په ترسره کولو کى دپوره وړتياڅرگندونى کوي او پرپيښو،ستونزواو احتمالاتو فکردځاني ابتکار ځواک ته پراختياورکوي ځکه نودپايلوتجربه ،ليدنه اومطالعه دکړو وړو په ماهرانه سرته رسولوکى پوره برخه لري دمديريت په هنرکى شيندل شوى برخى ديوکل په توگه اټکل کيږي او پدى کاربرى دمديريت هنري هدف او دهنرونو هنردى. ځکه چې بشري استعدادته سازمان ورکوي اودگټى لانى نيسي دمديريت هنرمونږپرى پوهه وي چې دبرياليتوب دترلاسه کولولپاره څه ډول پوره او گټور کاروکړي.
دعلمي مديريت بنسټونه (اساسات) په لاندىډولدي. ١ – دهدفونوتشريح. ٢ – دستونزوسپړنه اوشننه. ٣ – دحل دلارى په باره کى څيړنه. ٤ – دپرسونل ټاکنه او زده کړه. ٥ – دپلان اوپروگرام جوړونه. ٦ – دکاردځواک دهمکارى لټونه.
اداري(دفتري) مديريت دفتر:دفعاليتونودمرکزڅخه عبارت دى. دفتردفعاليتونو دسرته رسولو ځائ ته ويل کيږي .يادفترله هغه ځائ څخه عبارت دې چې هلته دفتري کارونه او ټاکلي اهداف ترسره کيږي. ياديوى مؤسسى ،ادارى،شرکت اوکوم بل ارگان هغه برخه ده چې هلته مربوطه فعاليتونه رهبري کيږي. پس دفتر هغه ځاى دى چې هلته ورځني اداري او دفتري چارى ترسره کيږي او په هغه کې پرته درسمي مربوطه پاڼواو دفتري وسايلو څخه نورڅه نه وي موجود.
په دفترکې لاندى ټکي ضروري دي ١ – ددفترظاهري وضع،نظم اوترتيب نه يواځې داچې ديوه مديردسليقې او ښه زوق نماينده گي کوي بلکى دکارونوپه ښه پرمخ بيولوکې هم رول لري. مثلٲ : پرميزباندى دکمپيوټر،دمکتوبونوټوکرۍ موفعيت،جنتري،دورځينوياداشتونو کتابچه او تخته نامنَظم کاري محيط ضعف ښکاره کوي. دښه نظم په موجوديت سره تاسو په فرعي شيانو دخت نه تيروئ. بلکى موهموچاروته ښه فرصت پيداکوئ خپلى مخى ته تقريبا د٢٠ ×٨٠ سانتي متروپه اندازه ځائ تل وزگارپريږدى اونوروسايل په منظم ډول ترتيب کړۍ. ٢ – ښه چلندغوره کړۍ چې هيڅ ډول غلط فهمي واقع نشي دخبروله ښه لهن څخه کارواخلئ. ٣ – فرهنگي ارزښتونه وپيژنۍ. ٤ – دنوروخبروته غوږ ونيسئ.
لارښوونه : لارښوونه په يوه مؤسسه يااداره کى گټورى موخى ته درسيدو په خاطر په يوه ټاکلي مهارت دټاکلو خلکوله لورى ورکولوڅخه عبارت ده. دلارښوونى لپاره بايدلاندى نقاط په نظرکى ونيسو. ١ – دمؤسسى دهرغړي نه دهمکارۍ غوښتنه. ٢ – په عمل او نظرکې دټولوکارکوونکو پرخه اخيستنه. ٣ – داداري کارکوونکو او دکاردډلودغړو ترمنځ دنيکواړيکو ټينگول. ٤ – دکارکوونکودهريوغړي هڅونه. ٥ – دداسى شرايطو برابرول چې هرغړى له خپل کارنه خوښ اوراضي وي. ٦ – دډله ايزو کارونو درامنځته کولوروحيه.
هڅونه (تشويق) هڅونه داسى يوعمل دى چې په ورسپارل شويوچاروکې ديوى ادارى دکارکوونکو اومنسوبينودغلاقمندۍ،شوق اوذوق دپيداکولوسبب گرځي. دمديريت له دندونه يوه داهم ده چې دادارى دکارکوونکودکارکولواوظرفيت سطحه لوړه کړي. له ټول توان او علاقمندئ نه کاراخستل هغه وخت رامنځ ته کيږي چې کارکوونکي په ښه توگه تشويق او وهڅول شي. هڅونه ددى لامل دى ، چې کارکوونکي ترخپلى وسى پورې ورسپارل شوې چارې په موخه وال اخلاص پرمخ بوځي ، په يوه اداره کې ترغيب اوتشويق ستررول لوبوي. نوهغه پايلى چې دترغيب پواسطه لاس ته راځي دادي. ١ – کارپه زړه پورى ډول ترسره کول. ٢ – سپارل شوې کارله حاصله اومطلبه ډک پاى ته رسيږي. ٣ – سپارل شوى کارپه خپل وخت ترسره کيږي.
ديومدير دپرمختگ عوامل : ١ – کاري وجدان ،صداقت،باوراو ددرناوې دفضاساتل. ٢ – دټيم په توگه دگروپي کاردروحيي لرل. ٣ – په کارونوکى شفافيت او دمفاهمى دمهارت لرل. ٤ – نوښتگر. دخپل کاري ظرفيت لوړول. ٥ – دخپل مسلک سره مينه او ادرى سره رابطى لرلوافتخار. ٦ – دښه تقسيم اوقات او ښه نظم لرل. ديومديردناکامۍ عوامل : ١ – بې ځايه غرور،خودبيني اواحساساتي کيدل. ٢ – بې صلاحيتي ، له واقعيت او صداقت څخه لريوالى. ٣ – زياته محافظه کاري اوډيره باريک بيني. ٤ – بى اعتمادي ،ناوړه چلنداوله قونينو څخه سرغړونه. ٥ – بې نظمي ،دتقسيم اوقات نه لرل او له عنعناتو څخه سرغړونه. ٦ – لجاجت ، دوخت ضايعات اودادارى په وظايفو اومهارتونونه پوهيدل.
غونډه (جلسه ) غونډه عبارت دهغى ناستى څخه ده چې     دگډوهلوځلومعلوماتواطلاعاتواوگډوتصميمونودنيولوپه خاطر جوړيږي چې بيلى بيلى بڼى لري. دمثال په توگه : الف: رسمي غونډه. ب : نارسمي غونډه. ج : درئيسه هيئت غونډه. د : ځانگړى غونډى (خصوصي غونډى). هـ: کلنۍ غونډې.
غونډى ديوى ادارى دکاردگټورتياپه خاطر ډيرزيات ارزښت لري دعامل هيئت غونډى له ټولونه ارزښتناکى دي. څرنگه چې دهغى ټول غړي ټاکل کيږي او انتخابي دي نوهغوى ته ډيرى دندى اومسئوليتونه سپارل کيږي په ځينى وختوکى غونډه دومره وخت ونيسي چې ستړى کوونکى شي. داډول غونډى دڅومحدودوغړو په واسطه انحصاکيږي او هيڅ پايلى ته نه رسيږي. گټورمجلس (غونډه ) هغه ده چې گډون کوونکي ئې راضي او خوشحاله وي. او پدى پوهيږي چې هلى ځلى ئې رښتياهم دگټورکارونودترسره کولوپه خاطر دي.
دغونډو داغيزمنتوب عوامل : ١ – غونډى ته پوره چمتووالى لرل. ٢ – دهغو کسانوټاکل چې بايدغونډى گډون وکړي. ٣ – دغونډى دمناسبى اجنډا ترتيبول او دغونډى داهدافوښودل. ٤ – دغونډى لپاره مناسب وخت په نظرکى نيول. ٥ – په ښه توگه دعمل نتيجى ته ځيرکيدل. ٦ – دغونډى دوضع شوو مقرراتورعايتول لکه :دټليفون غلي کول. ٧ – له اجنډاڅخه بهرنه وتل اونور.....
درسمي غونډى مديريت : ١ – په پيل کى داجنډا اعلانول او راى گيري کول. ٢ – که نوي کسان موجودبايدهغه معرفي شي. ٣ – دجلسى په اصلي ټکوتمرکزاو دخبرولپاره نوبت نيول اودوخت رعايتول. ٤ – په پروتوکول کې دجلسى دجريان ثبتول. يعنى دغونډى گذارش بايدوليکل شي او مجلس بايد په داسى واضحو فيصلو پاى ته ورسيږي چې ټولوته دمنلووړوي. او فيصلى بايدوروسته دغونډى له پاى ته رسيدو مربوطه مراجعوته وليږل شي. ٥ – له اجنډا سره سم قدم په قدم غونډه پرمخ ولاړه شي او جلسه په ښوالفاظوپاى ته ورسيږي.