cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د مړي احکام
لمبوونكي او لمبېدونكي ته واجب دي،چې نر دې نر او ښځه دې ښځه ولمبوي.
حنفيانو ويلي دي:خاوند ته د ښځې لمبول جايز ندي،ځكه ښځه پر مرګ سره د نر له ناموسوالي وځي؛خوښځه خاوند لمبولاى شي،ځكه لا د هغه په عدت كې ده. يعنې لا يې د ښځېتوب حق پر ځاى دى؛خو نر (د ښځى په مرګ) لدې حقه بې برخې دى. كه سړى خپله ښځه طلاقه كړي او بيا مړه شي. كه طلاق باين وي، د ټولو مذهبونو پرېكړه ده، چې يو بل ونۀ لمبوي؛خو كه طلاق رجعي وى، اماميه وو يو د بل لمبول جايز ګڼلى دي.
حنفيانو او حنبليانو ويلي دي: ښځه دې خاوند ولمبوي؛ خو مېړه ښځه نه.
اماميه وو ښځى ته تر درې كلنى پورې هلك لمبول جايز ګڼلي دي.حنبليانو تر څه كم اووه كلونه جايز كړيدي. مالكيانو ويلي دي: ښځه اته كلن هلك لمبولاى شى اوسړى تر دوو كلواو اتو مياشتو پورې جنۍ.
څه ډول غسل؟
اماميانو د مړي درې ډوله غسل واجب بللى دى: لومړى هغه چې په اوبو كې يې لږ سدر ګډوي، په دويم غسل كى كافور وي، درېم په رڼو اوبو وي. لمبوونكى بايد پيل له سره وكړي،بيا ښې او بيا كيڼ اړخ؛خو څلورګونومذهبونو ويلي دي: واجب يو غسل دى. هغه هم په رڼو اوبو،نور دوه غسله مستحب دي،غسل ته څه ځانګړي شرطونه نشته. هر څنګه چې وي صحيح دى د جنابت د غسل په څېر دهغوى په نزد سدر او كافور واجب ندي. البته په وروستي غسل كې كافور او يا ورته نوره خوږ بويي مستحب ده.
د غسل صحيحوالى په نيت د اوبو په روڼوالي،پاكوالي او د مړي له بدنه د ظاهري ناولتيا په لرې كولو او پوټكي ته د اوبو په رسېدو كې د مخنيوونكي (مانع) نشتوالى شرط دى.
ټول مذهبونه له خوږ بويۍ د محرم دځان ژغورنې په څېر پدې هم يوه خوله دي،چې كه محرم (احرام تړلى) په حج كى مړ شو،د لمبولو په اوبو كې دې يې كافور نۀ وي.
كه د اوبو د نشتوالى،يا د سوي، يا د داسې ناروغۍ له امله چې د مړي غوښه د اوبو په وررسېدو زيانمنېږې، د غسل پر ځاى ټولو تيمم منلى دى. خو تيمم بې د ژوندي د تيمم په څېر دى،چى د تيمم په باب كې به راشي. د اماميانو يوې ډلي ويلي دي: درې تيممه واجب دى، لومړى د سدر په اوبو دغسل پر ځاى،د كافور په اوبو د غسل پر ځاى او درېم په رڼو اوبو د غسل پر ځاى خو محققينو يې يو تيمم بسنده ګڼلى دى.
حنوط:
== حنوط د سجدې پر اووه ګونو ځايونو تر غسل وروسته د كافور مږلو ته وايي، دا اووه ځايونه تندى،دواړه ورغوي،زنګنونه او د پښو ګڼې ګوتې،چى سرونه يې بايد مسح شي. اماميانو پدې ډول حنوط واجب ګڼلى دى؛خو نور مذهبونه يې بيا نۀ ګڼى. او د لوى او واړه، زيان شوي (سقط) جنين او ښځې او نر توپير نۀ مني؛خو د حج محرم يې ترې بېل كړېدى. دوى پر تېرو اوو ځايونو سربېره پوزه هم د مستحبو په توګه ورزياته كړېده. == كفن وركول: پر كفانه كول د ټولو مذهبونو له پلوه واجب دي. څلورګونو مذهبونو ويلي دي: كفن يو كميس دى، چى د مړى ټول ځان رانغاړي.درې ټوټې كېدل يې مستحب دي.
اماميانو ويلي دي: درې ټوټې واجبې دي: لومړى لنګ،چې له نامه تر زنګنو نغاړي، دويم كميس،چى له اوږو تر پنډيو نغاړي.درېم هغه ټوټه چى ټول مړى رانغاړ.په كفن كې چې څه شرط دي، دا دي،څه چى په لمانځه كې نغاړلو ته واجب دي،لكه پاكوالى او مباحوالى او دا چې وريښمن او د حرام غوښي ځناور نۀ وي او نر او ښځې ته سره زر او هغه څه چې په خپل ځاى كې به راشي.
اماميانو، شافعيانو او حنفيانو ويلي دي: د ښځى كفنول د مېړه پر غاړه دي، كه ښځه شتمنه هم وي.
مالكيانو او حنبليانو بيا ويلي دي: مېړه د مېرمنې پر كفنولو ژمن او ملزم ندي.كه بېوزلې يا نشتمنه هم وي. د واجبې اندازې د كفن او د مړى د نورو اړتياوو د پور، وصيت او ميراث (له ښځې او هغه مال پرته چې پور ترې وركول كېږى) تر وركولو مخكې له تركې بېلېږي.
د بېوزليو يا نشتمنو مړينه
څلورګونو مذهبونو اوځينو اماميانو ويلي دي: كه له مړي څه ډېره اندازه مال پاتې نشي،كفن يې پر نفقه وركوونكى دى. كه نفقه وركوونكى ونلري،يا هغه په خپله هم بيوسې او بېوزلى وي. كفن له بيت المال يا زكاته وركول كېږي او كه دا هم نكېده؛نو پر شتمنو مسلمانانو دى. يو شمېر اماميانو ويلي دي: كه څوك تش لاس (بې ماله) و مړي او استازى يا كفيل يې هم نۀ وي، كفن يې پر چا واجب ندى،ځكه واجب په خپله (په خپل لاس) يو كار كول دي. نۀ مال وركول؛نو د كفن وركول يوه مستحبه ښېګڼه ده. كه داسې نكېده؛ نو بې كفنه دې ښخ شي.
د صغير جنازه
د كوچني پر جنازه مذهبوال سره وېشلي دي. شافعيانو او مالكيانو ويلي دي: كه نوزيږى د زوكړې پر وخت ژړا يا چغه وكړى،جنازه يې كېداى شي،يعنى د لمانځۀ حكم يې د ميراث د حكم په څېر دى. حنبليانو او حنفيانو ويلي دي: كه كوچنى د مور په نس كې څلور مياشتې پوره كړې وي لمونځ يې پكار دى.
اماميانو ويلي دي: د مسلمانانو د كوچنيانو جنازه كول واجب ندي؛خو كه شپږ كلنۍ ته رسېدلى وي؛ تردې د كم كوچني جنازه مستحب ده. نۀ واجب.
د غايب جنازه
اماميانو،مالكيانو او حنفيانو ويلي دي:دغايب مړي جنازه په هېڅ شان روا نده او وايي: چې كه پيغمبر او اصحابو دا كار كړى واي؛نو دود شوى به واى. دمړى مخ پر قبله كول او د جنازې د لمانځه پر وخت د جنازه كوونكيو حاضرېدل لازم شرط دى. حنبليانو او شافعيانو پر غايب مړي جنازه روا ګڼلى ده او دا دليل راوړى، چى پيغمبر اكرم د نجاشي غايبانه جنازه وكړه او ځواب دا وركړ شو، چى دا كار له نجاشي سره د رسول اكرم د مينې له مخې په همغه (ص) پورې ځانګړې و؛خو پيغمبر د نورو صحابه وو له مرګه له خبرېدو سره او ترې له لرې والي سره سره دا كار بيا ونكړ.
اولياء
څلور واړومذهبونو په “هو” يا ” نه” (ثبات يا نفى) كى پر ولي او پر مسالو يې څه ندى ويلې.د غسل او تكفين په بحث كې چې ددوى په نزد د ولي اجازه دومره درنه نۀ برېښى؛خو ويلي يې دي،چې څوك پر سړي لمانځه ته زيات حقوال او مستحق دى. يعنى حنفيانو د مړي په لمانځه كې دا لاندې كسان مخكې يا لومړني (مقدم) ښوولي دي: لومړى پاچا يا واكمن،دويم يې مرستيال، درېم قاضي او بيا ښاروال او بيا امام چې كه د مړي تر ولي غوره و، بيا د مړي ولي او بيا په نكاح كې دخپلوۍ له مخې.
شافعيانو ويلي دي: د مړى ولايت لومړى د پلار دى، تر هغه وروسته يې د زوى بيا يې د مورني (سكه) ورور او بيا د پلرني ورور او همداسې پسې د ارث له مخې.
مالكيانو ويلي دي: وړ سړى هغه دى، چې مړي خپل لمانځه (جنازې) ته وصي يا استازى كړې وي، ځكه د هغه پر وړتيا يې باور كړى دى، تر وصي وروسته د هغه ځايناستى او بيا يې زوى بيا د زوى له خوا لمسى. بيا پلار،ورور¸ وراره، نيكه تره او… حنبليانو ويلي دي: عادل وصي ډېر وړ (مستحق) دى، بيا پاچا، بيا يې مرستيال او بيا پلار او ورور، يعنې څوك چې په ميراث كې څومره نژدې دي. (2)
د مسلمان او نامسلمان توپير
كه څرګنده نشى،چې مړى د مسلمان دى، كه د نامسلمان؛نو كه د مسلمانانو په ښار كې و، د مسلمانانو د حكم له مخې او كه نۀ پر ليدونكى څه نۀ واجبېږى؛ځكه پړه او ژمنه په شك كې ده. كه د مسلمانانو او نامسلمانو مړي داسې سره ګډ شول، چې توپير يې ګران وي،د حنبليانو،اماميانواو شافعيانو په نزد دې يې پدې نيت جنازه وشي،چې مسلمانان دي او كه نه پروا نشته.
د مړى د لمانځه څرنګوالى
مړى مخې ته ايښود كېږي او لمونځغاړى ورته لږ لرى مخ پر قبله درېږي (3) د مړي مخ به قبلې ته وي او ترمنځ به ديوال يا داسې بل څه نۀ وي،لمونځغاړي به ولاړ وي؛ خو كه څه شرعي عذر وي؛ نو خير بيا دې نيت وكړى او څلور تكبيره دې وكړي. مالكيانو ويلي دي: اللهم اغفر لهذا الميت (خدايه ويې بښې) لنډه دعا ده، چې لمونځغاړي يې تر هر تكبير وروسته وايي. كه مړې ماشوم و، مور و پلار ته دې يې دعا وكړي او پر څلورم تكبير دې سلام جارايستل شي. په لومړي دوو تكبيرونو دې لاسونه نۀ پورته كوي او همدا بس دى، چې وويل شى:
الله اكبر اللهم اغفر لهذا الميت، الله اكبر اللهم ارحمه و ارحمنا، الله اكبر، اللهم تب عليه و علينا، الله اكبر، اللهم اسكنه فسيح جنانك، السلام عليكم…
حنفيانو ويلي دي: تر لومړى تكبير وروسته دې د خداى ثنا (تسبيح) ووايى، او تر دويم تكبير وروسته دې پر پېغمبر درود ووايي او په درېم تكبير دې دعا وكړي او په څلورم تكبير دې سلام جارايستل شي؛خو لاسونه دې بې له لومړي تكبيره نۀ پورته كوي او دا دعا بس ده:
الله اكبر، سبحان الله و له الحمد، الله اكبر، اللهم صل على محمد، الله اكبر ، اللهم ارحم هذاالميت، الله اكبر،السلام عليكم و رحمه الله، السلام عليكم و رحمه الله.
شافعيانو او حنبليانو ويلى دي: تر لومړى تكبير وروسته دې فاتحه الكتاب (الحمد الله) وويل شى. بيا تر دويم تكبير وروسته دې پر محمد (ص) باندې درود او بيا دې دعا وويل شى او په څلورم تكبير پسې دې سلام جارايستل شي. په ټولو تكبيرونو كې دې لاسونه پورته شي، يعنې همدومره بس ده، چې ووايي:
الله اكبر، اللهم صل على محمد، الله اكبر، اللهم ارحمنا و اياه، الله اكبر، السلام عليكم و ….
اماميانو ويلى دي: پنځه تكبيره واجب دي، د پنځه وخته لمونځو هومره لمونځغاړي دې تر لومړنى تكبير وروسته شهادتين ووايي، بيا دې په دويم تكبير پسې پر پېغمبر (ص) درود ووايي او بيا دي په درېم تكبير مومنانو ته دعا وكړي او په څلورم تكبير دې مړي ته دعا وكړى، كه مړى ماشوم وي،مور و پلار ته دې يې دعا وكړي، پر پنځم تكبير څه نشته او مستحب دي. په تكبيرونو كې دې لاسونه پورته وي او دا لږ څه دې، چې واجب دي، ووايى:
الله اكبر، اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله،الله اكبر، اللهم صلى على محمد و اله، الله اكبر، اللهم اغفر لمومنين والمومنات، الله اكبر، اللهم اغفر لهذا الميت، الله اكبر.
څلورګوني مذهبونه: د جنازې د لمانځه صحيح كېدو ته پر لمونځغاړي اودس او د ټول عورت پټول د ورځنيو لمونځو په څير لازم دي. اماميانو ويلي دي: د جنازې د لمانځه صحت ته اودس او د عورت پټول شرط ندې خو مستحب دى،ځكه د جنازې لمونځ حقيقى لمونځ ندى،بلكى دعا ګانې دي او هغه هم داسې،چې امام د مقتدې پر ځاى قرائت نكوي.
جوته شوه،چې څلورګوني مذهبونه څلور تكبيرونه واجب ګڼي او اماميان پنځه.
امام جعفر صادق ويلي دي خداى پنځه لمونځه فرض كړيدي او له هر لمانځه يې مړي ته يو يو تكبير غوره كړېدى او دا يې هم ويلي دي چې پيغمبر اكرم ټولو ته پنځه تكبيره ويل او چې كله خداى پر منافقانو له لمانځه راوګرځاوه،هغه پرغير منافق پنځه تكبيره ويل او په څلورم تكبير پسې يې دعا كوله او پر منافق يې يواځې څلور تكبيره ويل؛ خو دعا يې ورته هيڅكله نۀ كوله.
د مړي د لمانځه (جنازې) ځاى
شافعيانو ويلي دي: غوره داده ،چى د جنازې لمونځ په جومات كې وشي،حنفيانو ويلي دي: په جومات كى مكروه دى، اماميانو او حنبليانو ويلى دى: كه جومات نۀ ككړېږي؛ نو مباح دى.
د جنازې د لمانځه وخت
شافعيانو او اماميانو ويلى دي: د جنازې لمونځ هر وخت كېداى شي. او مالكيانو او حنبليانو بيا ويلي دي،چې په لمر خاته، لمر پرېواته او زوال پر وخت دې د جنازې لمونځ نۀ كېږي.
ښخول (دفن)
ټول مذهبونه پردې يوه خوله دي،چې مړى دې پر ځمكه بې ښخولو داسې نۀ ږدي، چې كوټه پرې جوړه كړي، كه څه هم په تابوت كې وي، هن! كه اړتيا او ضرورت وي، او واجب ده، چى تابوت په قبر كې كيښود شي،چې خوندي وي او بوى يې خپور نشى. او مړى دې پر ښي اړخ مخ پر قبله كيښود شي؛ داسې چې سر يې شمال او پښى يي جنوب لور ته وي. مالكيانو ويلى دي: د مړي دغسې ايښوول مستحب دي، نۀ واجب.
اماميانو ويلي دي ښځه دې خاوند يا داسې يومحرم چى پر ژوندوني يې ورته كتل روا وي،خاورو ته وسپاري، يا يې دې ښځه وسپاري؛خو كه خاوند،محرم او يا ښځه نۀ وي؛ نو كوم نېك پردى دې يې خاورو ته وسپاري.
حنبليانو او حنفيانو ويلي دي: خاوند د ښځې تر مرګ وروسته پردى شي،ځكه د ښځيتوب مزی سره وشلېږي. د غزالي شافعي په كتاب الوجيز كې راغلي چې له سړي پرته دې بل څوك مړى په قبر كې نږدي؛خو كه ښځه وه، دهغې د چارو ژمن او مسوول خاوند يا يې محرم دى؛خو كه محرم نۀ و، دوه نر ښځي يا خواجه ګان دې يې وسپاري؛ خو كه هغه هم نۀ وو؛نو خپلوان او كه يو هم نۀ و؛نو پردي، ددې خبرې معنا داده،چې پردي يا او پره سړى تر ښځې غوره دى.
سيند ته د مړي غورځول
كه يو څوك له وچې لرې په بېړۍ كې ومري او ځنډول يې شوني وو،چې په ځمكه كې يې ښخ كړي.ځنډول يې واجب دي؛خو كه د ورستېدو ويره وه؛نو ودې يې لمبوي، پر كفانه دى يې كي او جنازه دې يې وكړي،په تابوت يا صندوق كې دې يې كېږدي. سر دې يې بند كاندي او سيند ته دې يې وغورځوي او كه نشوه كېداى؛ نو په اوسپنه يا تيږه دې يې دروند كړي او بيا دې يې وغورځوي. څرګنده ده،چې فقهاوو دا او دې ته ورته خبرې ځكه كړي،چې له ورستېدو د ژغورنې فني وسايل نۀ و؛خو نن چى يې په سوړ ځايونو كې ايښوداى شي او يا په نورو داسې وسيلو،چې د سپكاوي او غړيو د غوڅيدو وېره نۀ وي؛واجب ده،چې كه اوږدې مودې ته هم وي، مړى وساتى.
د قبر اوارول
ټولو مذهبونو منلې ده، چى د قبرونو اوارول سنت دي؛ځكه ثابته ده ،چې پيغمبر(ص) د خپل زوى ابراهيم قبر اوار كړ. حنفيانو، مالكيانو او حنبليانو ويلي دي: غوره يې كوپان ډوله كول دى. نۀ بل څه ته؛ ځكه اوارول يواځې د يو څو خېلونو او قبيلو عادت دى.
========================================
د قبر بيا له سره لوڅول
ټول مذهبونه سره يوه خوله دي چي د قبربيا لوڅول ناروا دي،كه هغه د لوي مړي وي يا كوچيني،د هوښيار وي،او يا ليوني؛ خو كه پري پوه وي چي مړی پرخاوروبدل شوی ، يعنې هډوكي اوهرڅهه يي خاورې شويدي او يا د قبر بيا لوڅول او كيندنه د مړي په خوښه وي چي وصيت يي كړېوي.يا دا چي قبر د كومي خوړى ” مسيل” او يا كومې ويالې په كومه ګوښه كې وي،او يا په زور،يا ناپوهى يا هيري سره په كومه غصبي ځمكه كې خاورو ته سپارل شوېوي او د ځمكي څښتن له بي ډډه وكړي، يا په كوم ناروا شي كې نغښتي وي،او يا ورسره ارزښتناك مال وي،هغه دده خپل مال وي،يا دبل چا ، نوورته روا ده چي قبر يې لوڅ شي؛خو پردې سره مخالف دي چي د مړي د قبر د لوڅولو روا والی هغه وخت شونې دی چې بې غسله خاوروته سپارل شوېوي،يا يي شرعي غسل نۀ وي وركړي.احنافو او يو شميراماميانو ويلي: د قبربيالوڅول ندي روا. ځكه دا د مړي بي احترامي ده؛خوحنبليانو،شافعيانو او مالكيانو او ډيرو اماميانو بيا ويلي : چي كه پر لوڅولو فساد نه راځي،قبر دي لوڅ، مړي ته دي غسل وركړي، جنازه يې دې وكړي او بيا يي دي ښخ كړي؛خوځينو اماميانو زياته كړېده كه د مړي پربدن پورې له ليدلو اوثبوت سره كوم حق تړلي وي، نوبيا روا ده چې قبر لوڅ او بېرته ښخ شي.
یاداشتونه او سرچینې
1 كفايي واجب دي. (ژباړن)
3 الفقه على المذاهب الاربعه، اټ، د استحاضى بحث
4 حنفيانو ويلي دي: په ظلم وژل شوى شهيد دى. په جګړه كې وي او كه د غلو او د اړه مارو په بريد كې خو د شهيد په غسل كى يې شرط كړېده، چې جنب او يا داسې بل څه نۀ وي، ګنې لمبول كېږي به. اوهغه شهيد به بي كفنه اوبي غسله ښخېږي چې له ولړه يي سا وركړي وي له چاسره يي خبظي نۀ وي كړي او دوايي د خولي ياپوستكي له لاري بدن ته نۀ وي ورننوتي. (ژباړن)
لیکوال: (لبنانی عالم): محمدا جواد مغنیه
پښتو ژباړن: استاد اجرالدین اقبال
خپروونکی: دانش خپرندویه ټولنه
سلطان فېروز شاه
سلطان فېروز شاه د سالار رجب زوی او د غازي ملک خان مشهور په سلطان تغلق شاه وراره و چې د خپل د اکا زوی سلطان محمد شاه تر مړينې وروسته د محرم په ۲۴ ، ۷۵۲ هـ. س. کال کې د هند پاچا شو.
لاګوس
لاګوسپه انګلیسي Lagos) د نایجیریا هیواد پخوانې پلازمینه او لوی ښار دی. همدارنګه لاګوس د نایجیریا او افریقا لوې وچې په کچه ترټولو ګڼ نفوسه ښار دی. لاګوس ښار اوسمهال کابو ۲۱ میلیونه وګړي لري.
د لویو وچو نوملړ
براعظمونه او سمهال د نړۍ پرمخ له ۲۰۰ ډیر هیوادونه او ۶ لویې وچې شتون لري. لویې وې
نعمت الله افغاني
نعمت الله د مغولو د وخت يو پښتون ليکوال او تاريخپوه وه چې د مغولو د دربار په وړانديز يې مخزن افغاني کتاب وليکه.
پخوانی انسان
پخوانی انسان (په لاتیني ژبه «مخکښ انسان») د لرغوني انسان یو ورک شوی/منقرض ډول دی چې د د سېرا ډي اتاپورکا په نوم د اسپانیا د تولیدي لرغون پېژندنې په یو ځای کې له ۱.۲ تر ۰.۸ میلیون کاله مخکې د لومړني پلیستوسن (د ځمکپوهنې د دورو یوه فرعي ټولکه، ژباړه) په دوران کې ثبت شوې ده. د دغې ډول نفوس ښايي د لویدیځې اروپا په ګڼو نورو برخو کې هم موجود و او هغه لومړني وګړي وو چې د نړۍ هغه سیمه يې خپله مستعمره ګرځولې وه، له همدې امله په دې نوم نومول شوي دي. لومړني پاتې‌شونې/فوسیل په ۱۹۹۴ کال کې د ګران دولینا په غار کې وموندل شول او دا نوعه په ۱۹۹۷ کال کې په رسمي ډول د نننیو انسانانو او نئاندرتالانو د وروستي مشترک نیکه په توګه تشرېح شو او په دې سیمه کې د هومو هایډلبرګینسیس (د لرغونو انسانانو له‌منځه تللی فرعي ډول، ژباړن) ځای ناستی شو. پخوانی انسان په هغه مهال کې د مدرن/نوي انساني نسل یوه څانګه تفسیر شوې، که څه هم په احتمالي ډول تر نوي انسان/نئاندرتال لږ څه مخکې سره منشعب شوي دي.
د ډېر لرغونتوب سره سره په ناببره ډول د پخوانیو انسانانو په پرتله ډېر نننیو انسانانو ته ورته دي- یعنې د ټولیز اواروالي او همدارنګه له پورتنۍ زامې سره د یو ځای کېدو په برخه کې د غمبوري د هډوکي ژوروالي کې ورته بريښي – که څه هم دا عناصر یواځې له یوې ځوانې بېلګې څخه پېژندل شوي. د ماغزو حجم د ۱۰۰۰ سي سي (۶۱ مکعب اینچه) یا تر دې ډېر کېدی شي، خو هيڅ بشپړه ککرۍ نه ده کشف شوې. که د نن ورځې له مدرنو انسانانو سره يې پرتله کړو دا حجم په نارینه‌وو کې په منځنۍ کچه ۱۲۷۰ سانتي متر مکعب او په ښځینه‌وو کې ۱۱۳۰ سانتي متر مکعب دی. د ونې/قد اندازه له ۱۶۲.۳ تر ۱۸۶.۸ سانتي مترو (۵ فوټه او ۴ اېنچه – ۶ فوټه او ۲ انچه) پورې اټکل کیږي. پخوانیو انسانانو ښايي د نئاندرتالانو په څېر پراخې او نسبتاً پياوړې سینې لرلې، که څه هم اندامونه يې په نسبي ډول اوږده و او دا ځانګړنه په حاره‌يي نفوسونو کې ډېره عامه وه. د ګونډو ګردي یې نري او کمزروي ټينډوني (پله) الصاقات یې لرل. له پښو څخه يې دا څرګندیږي چې پخواني انسانان د ننیو په پرتله په بېل ډول پر لار تلل.
پخواني انسان تر ډېره په ساده ډول له کوارتز او چرت ډبرو څخه د ساده ګاټو او بڅرو له جوړولو سره ډبریز اسباب جوړول که څه هم هغوی له بېلابېلو موادو څخه کار اخیست. دا صنعت د اشولي پېچلي صنعت ته ورته‌والی لري، هغه صنعت چې د افریقايي او وروستیو اروپايي سیمو ځانګړنه ده. ښايي ځینې ډلې د ښکاري مېلو لپاره د بارچالانۍ په حال کې وې چې په ساوانا او مخلوطو ځنګلي سیمو کې يې هوسۍ موخه ګرځولې. د پخوانیو انسانانو ډېری بېلګې ښايي د یو کلتوري عمل په توګه انسان خوارې شوې وې. هېڅ داسې شواهد نه‌شته چې هغوی به له اور څخه کار اخیسته او په ورته ډول یواځې د تودو دورو پر مهال په ایبریا کې مېشت وو او احتمال دا دی چې له دې حالت پرته به يې د سمندغاړو په لور شاتګ کاوه.
د څېړنې تاریخچه
د اسپانیا په شمال کې د اتاپوئرکا غرونه له ډېر پخوا راهیسې د فوسیلي پاتې‌شونو لپاره پېژندل شوي وو. ګران ډولېنا («لوی ډنډ») د لومړي ځل لپاره په ۱۹۶۶ کال کې د لرغونپوه فرانسیسکو جوردا له‌خوا په یوه لنډ سیمه‌ییز سفر کې د فوسیلونو په موخه وسپړل شو او هلته يې د حیواناتو او ډبریزو وسایلو څو فوسیلونه وموندل. هغه د خپل کار د ډېر دوام لپاره د بشري سرچینو له کمښت سره مخ و. په ۱۹۷۶ کال کې اسپانیوي لرغونپوه ټرینیډاد ټورس د يېږ د فوسیلونو لپاره ګران ډولېنا وسپړله (هغه د اورسوس يېږو پاتې شوني بیا وموندل) خو د اېډوالیس د غارپوهنې ټيم هغه ته سپارښتنه وکړه چې د سیما ډي لوس هوئسوس («د هډوکو کنده») په شاوخوا کې خپل کار ته دوام ورکړي په دغه سیمه کې يې د يېږو پر فوسیلونو سربېره د لرغونو انسانانو فوسیلونه هم وموندل او د اتاپورکا غره د عظیم اکتشاف لامل شو، چې په لومړیو کې يې مشري د اسپانیوي لرغونپوه امیلیانو اګویر پر غاړه وه، خو په چټکۍ د خوزه ماریا برمودز ډی کاسټرو، اولډ کاربون او خوان لوئیس ارسواګا له‌خوا ونیول شو. دوی په ۱۹۹۲ کال کې د ګران ډولېنا کیندنه بیا پیل کړه او دوه کاله وروسته یې د لرغونو انسانانو پاتې‌شونې وموندل او دا يې په ۱۹۹۷ کال کې په رسمي ډول د نوي ډول، لرغونو انسانانو په توګه تشرېح کړل. د نوعې نوم/هلوټایپ ATD6-5 نمونه دی، د لاندینۍ زامې ښي لورته یوه ټوټه چې مولر غاښونه ساتي او له یو شمېر بېلو غاښونو سره رغېږي. کاسټرو او همکارانو يې په‌خپل اصلي تشریحي بیان کې دا نوعه لومړني انسانان یاد کړل چې اروپا يې خپله مستعمره ګرځولې وه او له همدې امله يې پخواني ونومول («په لاتیني کې د مخکښ پلټونکي» یا «لومړنۍ استوګن») په معنا دی.
په ګران ډولېنا کې د ډبریزو توکو ټولګه په ټوله لویدیځه اروپا کې په ټولیز ډول څو معاصرو توکو ته ورته ده، چې ښايي د هم‌هغه ډول د کار ښکارندويي وکړي که څه هم دا د تایید وړ نه ده ځکه له ډېری سیمو هېڅ فوسیل نه دي تولید کړي. په ۲۰۱۴ کال کې د انګلستان په هاپسبورګ کې له ۱.۲ میلیون څخه تر ۸۰۰۰۰۰ کلونو مخکې مهال اړوند د پښو پلونه کشف شول چې په بالقوه ډول يې د پخواني انسان د یوې ډلې ځانګړنې وې، ځکه دا یواځینۍ انساني نوعه ده چې هغه مهال په لویدیځه اروپا کې پېژندل شوې ده.
جراحي
جراحي (په انگرېزي: Surgery) د درملگرۍ هغه څانگه ده چې د عملياتو او لاسوهنې له لارې د ناروغيو، ټپونو، بې شکليو او نورو بدني ورانيو درملنه کوي.
وېشنيزه:درملگري
مھاویر
مَهاویر (په سنسکرت: वर्धमान महावीर )، د ستر اتل په مانا ده چې د جېنوالې د مذهب بنسټگر او څلروېشتم لارښود گڼل کېږي.
مَهاویر د هندوستان په یوه دولتمنده کورنۍ کې زېږېدلی و چې د بودا هم-پېره گڼل کېږي. ده په دېرش کلنۍ کې مادي نړۍ پرېښوده او له اوږدې کوښه ناستي یې خپل دیني افکار ترلاسه کړه. دی د خپل دین خپرولو وروسته په ۵۲۶ز کال ومړ.
مهاوېرا به خپلو عامو لارویانو ته دا روزنه ورکوله چې ښه کارما ترسره کړي، او خپلو راهبانو ته به یې سپارښتنه کوله چې کارما ته پای ورکړي.
سپين غر
سپين غر د افغانستان په ختيځه خوا كې د غرونو پرتې لړۍ دي د ۱۵۰ كيلو مترو په اندازه اوږدوالې لري او پېښور د لوديځ د ۴۸ كيلو مترۍ څخه پيل كېږي او د لوديځ لور ته درومي. د سپين غر لړۍ څو څانگې لري چې ځينې څانگې يې د كابل تر سویل ختيځو پورې رسېږي او د هغې ځای څخه يې يوه بله څانگه د سويل خواته ځي. د غرونو دا لړۍ لومړی د جلالكوټ حوزه د کورمې او غرنۍ برخه كې د لوگر سيند د كورمې له سيند څخه جلا كوي. او همدا ډول د كابل د سيند په واسطه د هندوکش د جنوبي لړيو غرو څخه جلا كېږي. ډېره لوړه څوكه يې د سېكارام په نوم يادېږي چې د سمندر له كچې څخه ۴۷۵۵ متره لوړه پرته ده. دا څوکه تل په واورو پټه وي. ددې غره شمالي او سويلي لمنې د لمنځو، نښترو، كاجو، جلغوزو او څېړيو زيات ځنگلونه لري او ډېر مشهور كنډو يې چې د پكتيا او لوگر ترمنځ پروت دى شتر گردن نومېږي چې د سمندر له كچې ۳۷۲۰ متره لوړ پورت دى.
لايق زاده لايق
لايق زاده لايق (زوکړه د ۱۹۵۹ زېږدي کال د جنوري ۱۵، پښتونخوا، سوات) د لوی افغانستان يو پښتو ژبی شاعر، ليکوال او ډارمه ليکونکی دی.
مخينه
لایق زاده لایق د خدای بښلي لعل جان پاچا زوی او د خدای بښلي حاجي کاکا لمسی پر ۱۹۵۹ زیږدي کال د جنوري میاشتې پر ۱۵ د پښتونخوا د سوات د ښکلې، غوړیدلې او ښیرازه سیمې د مدین کلي په یوه درنه او دینپاله کورنۍ کې زیږیدلی دی. خپلې لومړنۍ او منځنۍ زده کړې یې په خپل کلي او سیمه کې سر ته رسولې دي. په لوړو زده کړو کې یې پر سیاسي علومو سربیره په اردو او پښتو ادب کې د ماسترۍ تر کچې بریلیکونه تر لاسه کړي دي. لایق زاده د خپلو زده کړو پر مهال د پښتو ادب په برخه کې د یو ښه او تکړه ادیب په توگه د خلکو تر منځ پوره پېژندل شوی دی. هغه مینه چې هغه له خپلې ژبې او ولس سره لرله، او تل به یې د خپل ولس د آزادۍ، سوکالۍ، یووالي او پیوستون سوچونو په زړه او ذهن کې غزونې کولې، هغه دې ته وهڅاوه چې د (ستودنس فیدریشن گوند) بنسټ کېږدي، د خپل کلي د ځوانانو د ذهنونو په راویښولو کې کارنده برخه واخلي او هلته د ځوانانو یوه ټولنه هم جوړه کړي.
دندې
لایق زاده صاحب پر ۱۹۸۳ زېږدي کال د پاکستان په راډیو کې د پرودیوسر په توگه دنده پیل کړه؛ د پښتو ډرامې، موسیقي او روانو چارو په خپرونو کې یې کارنده برخه واخیسته. هغه د شاعرۍ تر څنگ د رادیو او تلویزيون لپاره گڼ شمیر ډرامې هم لیکلې دي. لایق زاده د پښتنو له درانه مشر افضل خان لالا سره د وزارت پر مهال د سکرتر په توگه دنده لرله. پر لره او بره پښتونخوا سربیره د نړۍ په گوټگ گوټ کې پښتانه د هغه د ادبي هلو ځلو درناوی کوي. هغه نن سبا د پېښور راډیو د مشر په توگه دنده لري. خپلو پرگنو ته د هغه د لا ډیرو هلو ځلو او هاند و هڅو په تمه یوو.
د شعر پوهانو په اند، موسیقي ناوې ده او شعر یې گاڼه. لایق زاده د پښتو موسیقي خدمتونه تر سره کړې دي. هغه د گڼو پښتو نامتو سندرغاړو، کمپوزرانو او موسیقي جوړوونکو استادانه يې ډېر څه زده كړي دي. لایق زاده پر خپلو ادبي آثارو د پښتو ادب لمن زرغونه او پتمنه ساتلې ده.
لیکلي اثار
۱- د محنت مېوه (د ماشومانو لپاره).
۲- گيلې (شعري ټولگه).
۳- ويښ خوبونه (شعري ټولگه).
۴- ستا په نوم (شعري ټولگه).
۵- راځئ چې بيا وخاندو (د منتخبو ټوکو ټکالو ټولگه).
۶- گلبانو او ظفر خان (ولسي قيصه).
۷- اوښکې او لمبې (د کشمېر په اړه). ۸- د احمد دين طالب ديوان (د خصوصي مقدمي او اضافو سره).
۹- ډالۍ (د علی خان بابا او عبدالحمېد بابا د شاعري موازنه).
۱۰- مشکڼې (شعري ټولگه).
۱۱- ليونتوب (شعري ټولگه).
۱۲- صل عليه واعليه (نعتيه ټولگه) چې دی نعتيه ټولگې ته د پاکستان جمهور رئيس له خوا په ۱۹۹۱ ز کال کې جایزه (ايوارډ) ورکړل شوه.
۱۳- جلوې (نعتيه ټولگه)، چې د وزير اعظم له خوا ورته پر ۲۰۰۷ زېږدي کال جایزه (ايوارډ) ورکړل شوې ده.
۱۴- ما هيرولي نه شي (شعري ټولکه).
۱۵- ډاکتر کبير ستوری ژوند او مبارزه. (د ارواښاد کبير ستوري د ليک او شخصيت په حواله د بيلابيلو ليکوالو د تاثراتو ټولگه).
۱۷- ماته آئينه (د افسانو ټولگه)، چې نن سبا د خيبر تلويزيون په پرده د لنډو ډرامو په بڼه خپريږي.
۱۸- فنکار نه مری (څېړنه). په دې څېړنه کې د تيرو هيرو اوازونو په نوم د پنځوسو سندرغاړو او فنکارانو ژوندليکونه او حال احوال راټول شوی دی.
۲۰- راز و نياز (نعتيه ټولگه).
۲۱- ته به ما يادوې (شعري ټولگه).
۲۳- خوبونه تعبيرونه (د يورپ سفرنامه) د ليک لاندی.
د لایق زاده لایق پښتنو لیکوالانو ته پيغام.
په تيرو وختونو کې عموماً او په دې تيرو کلونو کې خصوصاً د پښتنو د وجود د ختمولو لپاره استعماري قوتونو ټول ظلمونه ټولې دسيسې په کار راوستي دي، زمونږ د کلتور زمونږ د رواياتو د ختمولو په ضد خارجي قوتونه شپه ورځ پلانونه تياروي، په داسې حال کې د هر پښتون ليکوال دا (ذمه واري) ده چې د رومانتیکو نزاکتونو له څرگندونې سره د فطرت د ښکلاگانو له نغمو سره د خپل اولس ساندې هم راونغاړي او نن چې د پښتنې خاورې ټول وجود پرهر پرهر پروت دى، د دغې پرهرونو د ټکورولو او خپل زوريدلي ولس ته د تسلي ورکولو دنده دې هم سرته ورسوي.
زه خو چې کله د اجمل بابا د خولې دا لنډۍ رايادوم:
څانگه به نن سبا کې گل شي
ما يې په سر کې سرې غوټۍ ليدنې دينه
نو په راتلونکي وخت کې د اميد رڼا وينم خو کله چې د نن حالاتو ته گورم او د خپل ناپوهه فکر په تله د دغه پرهرونو تول کوم نو په ذهن مې مايوسي راخوريږي، خو د اجمل بابا او نورو اتلانو د فکرونو په رڼا کې د اميد بڅري لټوم.
زما خپلو پښتنو ليکوالو ته هم دغه وينا ده چې د قام درد خپل درد وگڼي او د دغو دردونو هره څړيکه په څه نا څه ډول په خپلو شعرونو او ليکنو کې ځاى په ځای کړي.
اخځليک
۱- https://rohi.af/news/17159
۲- https://www.tolafghan.com/articles/15510
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
فاروق لغاري
فاروق احمد خان لغاري (په اردو: سردار فاروق احمد خان لغاري؛ زوکړه: د ۱۹۴۰ زکال د مۍ ۲۹مه – مړینه: د ۲۰۱۰ زکال د اکتوبر ۲۰مه) پاکستاني سیاستوال و چې د ۱۹۹۳ زکال د نومبر له ۱۴مې نېټې څخه یې د ۱۹۹۷ زکال د ډسمبر په ۲مه نېټه د خپلې استعفا تر مهاله د پاکستان د اتم ولسمشر په توګه خدمت وکړ. نوموړی لومړنی بلوچ و چې د پاکستان ولسمشر وټاکل شو.
لغاري د بلوچ قوم په یوه بانفوذه فئوډالي کورنۍ کې وزیږېد؛ هغه په پاکستان کې په ایچیسین کالج او فورمن کرسچین کالج او همدارنګه یې په بریتانیا کې د اکسفورډ پوهنتون په سېنټ کاترین کالج کې زده کړې وکړې. له بریتانیا څخه له راګرځېدو وروسته یې په ۱۹۶۴ زکال کې د ملکي خدمتونو په ازموینه کې ګډون وکړ او د یو دولتي مامور په توګه یې دنده پیل کړه، نوموړی وړاندې له دې چې په ۱۹۷۳ زکال کې سیاست ته مخه کړي د ساراګودا سیمې کمیشنر و چې بیا له ۱۹۷۵ زکال څخه تر ۱۹۷۷ زکال پورې د پاکستان د پیپل ګوند (د خلکو د ګوند) په اډانه کې د پنجاب ایالت سناتور وټاکل شو. نوموړي په ۱۹۷۷ زکال کې د پاکستان د پیپل ګوند له اړخه د ملي شورا په ټاکنو کې ګډون وکړ او د صنایعو وزیر وټاکل شو. په ۱۹۸۰مه لسیزه کې نوموړي د ولسمشر ضیاالحق د دولت پر ضد د لاریونونو مشري وکړه او په بریالیتوب سره یې د ۱۹۸۸ زکال په عمومي ټاکنو کې ونډه واخیسته. نوموړي له ۱۹۹۰ زکال څخه تر ۱۹۹۳ زکال پورې د بېنظیر بوټو تر نظر لاندې د پاکستان په ملي شورا (قومي اسمبلۍ) کې د اپوزیسیون ګوند د مرستیال په توګه کار وکړ او د ۱۹۹۳ زکال په عمومي ټاکنو کې یې ګډون وکړ.
د هغه اعتبار او شهرت لامل وګرځېد چې نوموړی د لومړۍ وزیرې بېنظیر بوټو له خوا ولسمشرۍ ته نوماند شي او په دې سره په ۱۹۹۳ زکال کې د ولسمشر په توګه وټاکل شو. ورته مهال د پاکستان د سترې محکمې د مخکښو قاضیانو د ټاکلو په برخه کې د هغه جنجالي انتصابات لامل وګرځېدل نیوکې پرې وشي او سربېره پر دې د مهران بانک په رسوايي کې په لاس لرلو تورن شو. په ۱۹۹۵ زکال کې یې د سیاسي مسایلو اړوند له بېنظیر بوټو سره اختلافات رامنځته شول، همدا و چې نوموړي په ۱۹۹۶ زکال کې په حیرانونکې بڼه د خپل حکومت مشره له واکه ګوښه کړه. د هغه سیاسي غوښتنې د لومړي وزیر نوازشریف له مخالفت سره مخ شوې چې بلاخره د سترې محکمې د مشر په توګه د قاضي سجاد علي شاه د ساتلو په برخه کې د هغه مداخله لامل وګرځېده په ۱۹۹۷ زکال کې له واکه استعفا ورکړي. له دې سره هم په سیاست کې فعاله و او د «ملت ګوند» په نامه یې خپل سیاسي ګوند جوړ کړ چې د ۲۰۰۲ زکال په عمومي ټاکنو کې د «ملي ائتلاف» برخه وګرځېد؛ دغه ګوند د ۲۰۰۴ زکال پر مهال په مسلم لیګ قائد اعظم ګوند کې مدغم شو. نوموړي بیاځلي د ۲۰۰۸ زکال په ټاکنو کې د پاکستان ملي شورا ته لار ومونده. لغاري د ۲۰۱۰ زکال د اکتوبر په ۲۰مه د زړه د اوږد مهالې ناروغۍ له امله د راولپنډۍ په کمباینډ پوځي روغتون کې ومړ.
ژوند لیک (بیوګرافي)
فاروق لغاري د ۱۹۴۰ زکال د مۍ په ۲مه د بریتانوي هند د پنجاب ایالت د ډیره غازي خان ضلعې په چوټي زرین کلي کې وزېږېد. د هغه په نامه کې د سردار مختاړی هغه اشرافي لقب دی چې د لغاري قبیلې د مشرۍ پر مهال د هغه په نوم کې زیات شوی. د لغاري کورنۍ د پنجاب بلوچانو ته اړونده وه او د خپلې پریمانه شتمنۍ له امله یې شهرت درلود. د دغې کورنۍ ډیری غړو د یادې قبیلې د میراثي مشرانو په توګه خدمت کړی او د بریتانوي راج له مهاله په سیاست کې فعاله پاتې شوي. د هغه مور د مردان له پښتنو څخه وه؛ همدارنګه یوې خور یې د کلاباغ د نواب ملک امیر محمد خان له زوی سره واده کړی و. لغاري ۱۸۵ سانتۍ قد درلود. د هغه پلار نواب زاده محمد خان لغاري او نیکه یې خان بهادر نواب محمد جمال خان لغاري د دغې قبیلې له روڼ آندو مشرانو څخه و چې خپله قبیله یې د معاصریت لور ته هدایت کړه. د هغه پلار د پاکستان په خوځښت کې مهم رول درلود او په ۱۹۴۶ زکال کې د سیاسي بندي په توګه بند ته واچول شو. د هند له وېش وروسته د هغه پلار له ۱۹۴۹ زکال څخه تر ۱۹۵۵ زکال پورې د پنجاب د ایالتي حکومت د وزیر په توګه خدمت وکړ.
فاروق لغاري په پیل کې د لاهور په مشهور ایچیسین کالج کې زده کړې وکړې، چېرې چې نوموړي د «غوره زده کوونکي» او «د رئیس د زوی» په نامه شهرت درلود. په ۱۹۵۷ زکال کې یې له دغه کالج څخه د لومړۍ درجې فراغت له امله د «ریواز د سرو زرو مډال» ترلاسه کړ. هغه د فورمن کریسچین کالج پوهنتون ته ولاړ او په ۱۹۶۰ زکال کې یې د اقتصاد په څانګه کې په عالي درجه د لیسانس سند ترلاسه کړ. له دې وروسته بریتانیا ته ولاړ او د اکسفورډ له سېنټ کاترین کالج څخه یې د فلسفې، سیاست او اقتصاد په څانګه کې د ماسټرۍ سند واخیست.
لغاري هڅاند او سیالي کوونکی لوبغاړی و چې د ټېنېس لوبه به یې کوله، هغه د ایچیسین کالج د ټېنېس د لوبډلې کپتان و او همدارنګه د ګلپ لوبې تکړه لوبغاړی و. په ۱۹۷۴ زکال کې نوموړي د ایران په تهران کې د آسیایي لوبو په ۷مه سیالۍ کې د پاکستان په استازیتوب د نښه ویشتونکي په توګه ونډه واخیسته. فاروق لغاري په پاکستان کې له لویو ځمکو لرونکو څخه و چې شاوخوا ۴۰۵۰۰ جریبه (۱۶۴ کیلومتر مربع) ځمکه یې لرله. د فاروق لغاري له مړینې وروسته د هغه زوی جمال خان لغاري د لغاري قبیلې ۲۳م مشر وټاکل شو.
د پاکستان ولسمشري
د فاسدو سیاستوالو او هغو چارواکو پر وړاندې چې له خپلو ځایګیو څخه یې ناوړه ګټنه کوله د ده اعتبار او د «پاک توب شهرت» لامل وګرځېد څو د پاکستان د خلکو (پیپلز) د ګوند د مشرې او لومړۍ وزیرې بېنظیر بوټو ملاتړ ترلاسه کړي. هغه د دغه ګوند له اړخه د ولسمشرۍ څوکۍ ته خپله نوماندي ومنله او د نوازشریف د مسلم لیګ ګوند له اړخه یې د برحاله ولسمشر وسیم سجاد سره په ټاکنیزو سیالیو کې ګډون وکړ.
د غیرمستقیمو رایو په پایله کې لغاري د وسیم سجاد د ۱۶۸ رایو په مقابل کې ۲۷۴ رایې خپلې کړې. همدا و چې سردار فاروق لغاري د ۱۹۹۳ زکال د نومبر په ۱۳مه نېټه د پنځو کلنو لپاره د پاکستان ولسمشر وټاکل شو. هغه ژمنه وکړه چې د پاکستان د اساسي قانون اتمه اصلاحیه به لغو کړي او له لومړۍ وزیر بېنظیر بوټو څخه یې خپل ملاتړ اعلان کړ. له دغې ژمنې سربېره هېڅکله هم د دغه اساسي قانون د اتمې اصلاحیې د لغو کولو لپاره کومه لایحه وړاندې نه شوه. په هېواد کې د عامه نظم او د قانون د واکمنۍ حالت ورځ تر بلې مخ په خرابېدو و په ځانګړې توګه په کراچۍ کې، چېرې چې د پولیسو عملیات د ګڼ شمېر نه ځواب ویونکو مړینو لامل وګرځېدل.
د ۱۹۹۴- ۱۹۹۵ زکال پر مهال د پاکستان د فدرالي څېړنو د ادارې (FIA) له خوا د یوې لویې رسوايي راپورونه خپاره شول چې په ملي کچه یې د خلکو پام جلب کړ. په دغه رسوايي کې چې د مهران ګېټ په نوم پېژندل کېږي د لغاري او بوټونو نومونه په کې د پاکستاني رسنیو له خوا یادېدل. په داسې حال کې چې پیپلز ګوند د FIA څېړنې، اړوندې نورې قضایي څېړنې او همدارنګه د رسنیو راپورونه وځپل. لغاري په ملي کچه د لومړۍ وزیرې بوټو د حکومت له کورنیو او بهرنیو پالیسیو ملاتړ وکړ. لغاري د خپلې ولسمشرۍ پر مهال د هند له لومړي وزیر نارسیما رائو او ملکې الیزابت سره هغه مهال ولیدل چې نوموړې پاکستان ته رسمي سفر درلود.
له بېنظیر بوټو سره د هغه سیاسي اړیکې په ۱۹۹۶ زکال کې د داخلي پالیسیو او همدارنګه د پاکستان سترې محکمې ته د قاضیانو په نوماندۍ سره ترینګلې شوې. په ۱۹۹۳ زکال کې لغاري سترې محکمې ته نوماند سجاد علي شاه د پاکستان قاضي القضات وټاکه چې له ایډیالوژیک پلوه د پاکستان پیپلز ګوند ته نږدې و. په ۱۹۹۴ زکال کې لومړۍ وزیرې بوټو ۲۰ قاضیان سترې محکمې ته نوماندان کړل، چې له دغو څخه دیارلسو یې له پیپلز ګوند سره سیاسي اړیکې لرلې. په دغو معرفي شوو کسانو کې ځینو یې لا د قضاوت چارې نه وې ترسره کړې او آن په حقوقي ډلو کې یې هم چندان شهرت نه درلود. پیپلز ګوند ته اړوند حکومت د سترې محکمې په مشر باندې فشار ته مخه کړه څو هغه د دغو نوماندانو اړوند د بیاکتنې څخه ډډه وکړي. ولسمشر لغاري په دغو ګمارنو کې د سجاد علي شاه ملاتړ وکړ او د لومړۍ وزیرې بوټو پر وړاندې یې ستونزې راوپارولې چې هغې دغه چاره د قاضي القضات له خوا د ځان پر وړاندې توطئه بلله. په ستره محکمه کې د زیاتو قاضیانو تائید، لغاري له بدنامۍ سره مخ کړ ځکه چې دغه ګمارنې نامناسبې بلل کېدلې.
له لومړۍ وزیرې بې نظیر بوټو سره یې اړیکې وروسته له هغې لا پسې ترینګلې شوې چې ولسمشر لغاري په فساد کې د مخکښو وزیرانو د لاس لرلو او همدارنګه د پانګونې د وزیر په توګه د اصف علي زرداري د ګمارنې موضوع را برسېره کړه. لغاري همدارنګه په ۱۹۹۶ زکال کې د مرتضی بوټو په بحث پارونکي قتل کې په بېنظیر بوټو او آصف زرداري شک درلود، په داسې حال کې چې دوی دواړو بیا په دغه قتل کې په لغاري د لاس لرلو تور پورې کاوه. د ۱۹۹۶ زکال د اکتوبر میاشتې څخه تر نومبر میاشتې پورې د ولسمشر او لومړۍ وزیرې ترمنځ ګڼ شمېر ناستې ترسره شوې څو دغو ستونزو ته حل لار ومومي خو دواړو د یو بل پر وړاندې د پاکستان د استخباراتي ادارې له مامورینو کار اخیست. ناوړه اقتصادي وضعیت لا هم دغه حالت کړکېچن کاوه؛ همدا و چې ولسمشر لغاري د اساسي قانون له اتمې اصلاحیې څخه په حیرانونکې ګټې اخیستنې سره د بوټو حکومت د فساد، اقتصادي رکود، بې قانونۍ او ناقانونه وژنو په تور منحل کړ.
1822
1822 ( MDCCCXXII ، په رومن شمیرو کې ) د اوسني ګریګورین کیلنڈر د 19 پیړۍ یو عام کال و، د مسیح د عمر ، د هغې واکمني لیک F ( 52 اونۍ) و، دا د سه شنبې په ورځ پیل شو او د سه شنبې په ورځ پای ته ورسید.
مرګونه
وېشنيزه:1822
حرام
حرام هغه کار دی چې په شرع کې منع وي. کوونکی یې پرته له عذر څخه فاسق او مستحق د عذاب دی.
سنت هلنا اسنشن او تریستان دا کونا
سنت هلنا اسنشن او تریستان دا کونا په انګلیسي Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha) د اطلس په سمندر کې د بریتانیا اړوند یو شمیر ټاپوګان دي. یاده سیمه سنت هلن, اسنشن, او تریستان ټاپوګان په برکې نسي.
واجب
واجب هغه دی چې مرتبه یې له فرض نه لږ او ادا یې ضروري وي. د واجب منکر نه کافر کیږي څوک چې واجب پرته له کوم عذر څخه پریږدي فاسق به وي او مستحق د عذاب دی.
تجزيه
تياره خپره ده د حالاتو تجزيه ګرانه ده
سنت هلن
سنت هلنا په انګلیسي Saint Helena) په اطلس سمندر کې د بریتانیا له سمندري سیمو څخه یوه ده. سنت هلنا په ۱۵۰۲م کال کې د یو پرتګالی بیړۍ چلونکی جوانیو دا نوا João da Nova) له خوا کشف شو. د سنت هلنا نوم چې د روم ټولواکمنې د واکمن لوی ګنستانتین د مور وه پری کیښود.
فرض
فرض هغه دی چې ادا کول یې پر هر مسلمان لازم دي، که څوک فرض نه ځان وغړوي نو کافر کیږي، که څوک پرته له شرعي عذر نه هغه پریږدي فاسق دی او مستحق د عذاب دی.
د فرضو ډولونه
فرض دوه ډوله دي:
لوی ګنستانتین
ګنستانتین (لوی ګنستانتین) د روم ټولواکمنې واکمن وو.
پښتو هادی ټی وی
دا د هادي ټي وي رسمی چینل دی https://ps.haditv.com/
مارچ
مارچ دگریگوري کلیز درېيمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.
پښتو هادی ټی وی
هادي ټي وي د نړۍ په شپاړسو ژوندو ژبو کښې خپل پروګرامونه خپروي، چې په کښې کلتوري، اخلاقی، عقیدتی او ټولی هغه خبرې چې دین سره اړه لري.
= د هادي ټی وي پښتو برخه = قدرمنو کتونکو ډیر د افسوس خبره ده چې نن سبا دور کې کومې چارې روانې دي هغه بدې چارې ورو ورو نورې هم زیاتیږي کوم ګناهونه چې ترسره کیږي هغه د ورځې نه بلې ته په زیاتیدو دي او اسلام نه لرې کیدو وسایل او اسباب لا په زیاتیدو دي او دا یو داسې پټ اور دی چې زمونږ ورته خیال نشته او ورو ورو زیاتیږي.
او له بده مرغه له بلې خوا د دې بدیانو د مخنیوې کوششونه ورو ورو په کمیدو دي بلکې له ټولو غټ ظلم دا شورو دی چې له کومو وسایلو نه چې د ټولنې د ښه کیدو لپاره ګټه اخستی شي هماغه وسایل د انسانیت په تاوان کې استعمالیږي هغه څیزونه چې د انسان پرمختږ سره سره لاس ته راغلي دي او باید د هغه انسانیت ورسره کامل او بشپړ شي هماغه څیزونه د انسانی اخلاقو د ختمیدو سبب ګرځي او مسلمانان ورسره ورو ورو د ګناه په لور روان دي او په بدو لارو کې ترې ګټه اخستل کیږي.
= د نړۍ رسنې = یو له هغه څیزونو چې نن سبا ورسره مخ یو هغه د ټی وي چینلې دي چې په اسلامي ټولنه کې وسره بدۍ خپریږي، له ټي وي چینلو داسې فحاشي او بد پروګرامونه وړاندې کیږي چې زمونږ ټولنه او معاشره ورسره یو بد طرف ته بوتلل کیږي او که همدا ټی وي چینلې په ښه طریقه استعمالیدلې او دغو چینلو ښه پروګرامونه وړاندې کولې نو زمونږ ټولنه به یو ښه اړخ ته روانه شوې وه.
په داسې وخت کې چې نوي نسل ته د ښو اخلاقو د ښودنی ضرورت دی چې د نوي نسل ذهن یو ښه لور ته بوتلل شي خو مونږ ګورو چې د دغه اوسنۍ میډیا په لاس زمونږ ټولنه د هلاکت او بربادۍ په لور روانه ده او نننۍ میډیا ته مونږ د هلاکت او بربادۍ د عامل نامه ورکولی شو، نو په ځای د دې چې د میډیا په دې لوی سمندر کې اولادونه بې لګامه او بې بنده پریږدو باید لاس يې ونیسو چې په دې سمندر کې ډوب نه شي. کله چې د ماشومانو په لاس کې دغه بې لګامه اس (موبایل) ورکوو نو باید پاملرنه وکړو او تر دې حد ته ماشومان پوه کړو او کنټرول يې کړو چې سمه ګټه ترې واخلي، پرله پسې يې ساتنه وکړو او بیا بیا ماشومانو ته یادونه او پوهه ورکړو چې له دې اوزاره په سمه توګه ګټه واخلي. که چرې همدا رسنې او د ټي وي چینلې په سمه توګه د مثبت کار لپاره استعمالیدې نو زمونږ ټولنه به یوه په زړه پورې ټولنه وه او په کې دومره بدۍ نه زیاتیدې.
= د هادي ټي وي موخې او غرضونه = په داسې حال کې چې د نوي نسل د فکرونو د راغونډولو او ښه لور ته بوتللو وخت دی همدغه ټولنیزې رسنۍ زمونږ د ځوانانو فکرونه خرابوي او همدې کار ته مونږ د انساني هلاکت نامه ورکولی شو. په دې کې شک نشته چې له تیرو شلو دیرشو کلنونو راهسې د ټي وي چینلې د ټولنې د خرابلو په هڅه کې لګیا دي چې اسباب يې د بهرنیو ظالمانو په لاس دي، خو هادي ټي وي په دې هڅه کې دی چې ټولنه یو ښه لور ته بوځي د ځوانانو اسلامي روزنه وکړي او په دې لږ وخت کې چې هادي ټي وي په بیلا بیلو ژبو کې په ټولنه باندې کومې اغیزې او اثرات درلودلي دي هغه په چا پټ نه دي او مثال يې ډیر کم پيدا کیږي او په بیله توګه په پښتو ژبه داسې کار مونږ ته په نظر نه راځي.
= د هادي ټي وي خدمتونه = نن هادي ټي وي د هدایت یو د یو څراغ په څیر د پښتنو کورونو ته ننوتلی دی او کور کور ته د محمد صلی الله علیه و آله  وسلم او د هغه د پاک آل علیهم السلام زده کړې رسوي او د اهلبیتو د علمونو تږي نړۍ خپلو پروګرامونو سره خړوبوي. له تیرو څو کلونو راهسې د خلکو دیني لارښونه د هادي ټي میراث جوړ شوی دی او په نړۍ کې د هدایت څراغونه هم له دې څراغه بلیږي، هادي ټي وي دې وخت د نړۍ په شپاړسو ژوندو ژبو د اهلبیتو علیهم السلام له علمونو ډک پروګرامونه وړاندې کوي، د افریقې له ځنګلونو د عربو تر صحراګانو، له هندوستانه تر انډونیشیا او اسټریلیا، له ترکیې تر انګلیډه او د پاکستان او هندوستان له میدانونو د افغانستان تر غرونو پورې خپلو قدرمنو کتونکیو ته په بیلا بیلو ژبو کښې د محمد او آل محمد زده کړې رسوي، چې یو له هغه ژبو د پښتو ژبه ده.
په داسې حال کې چې بیلا بیلې رسنې د ټولنې او کورنیو له منځه وړنې هڅه کوي او د پيسې ګټلو په هوس کې په ټولنه کې هر ډول بدۍ خپروي، د هادي ټي وي شتون له یوې معجزې کم نه دی.
دې وخت په نړۍ کې په میډیا کې یو ډیر خطرناک جنګ شورو دی چې د کورنیز ژوند نظام له منځه وړولو هڅه له هرې خوا کیږي او زمونږ خویندو میندو ماشومانو او ځوانانو ته دا خبره ښودل کیږي چې د لویدیځ په څیر کورنۍ نظام خپل کړي او د اسلامي کورنیز نظام هر څه له منځه یوسي. د داسې خیالي ژوند ډرامې او سریالونه وړاندې کوي چې ورسره کورنیز ژوند خطرناک حد ته رسیږي او کله کله تر طلاقه خبره ورسي او دغه پاک تړون د یوې ډرامې له سببه له منځه لاړ شي. په داسې وخت کې هادي ټي وي خپلو کتونکو او مینه والو ته د «اسلامي ژوند»، «د ښځې او خاوند په یو بل حقونه»، «خوشحال ژوند» او نور ښایسته پروګرامونه وړاندې کوي چې په کې د ښه ژوند تیرولو او کامیابه کورنۍ لرلو طریقه په څو  ټوکونو کې بیانیږي چې په اسلامي طریقه به څه رنګ داسې ژوند ولرو چې هم په کې خوشحالي وي او هم هوساینه، هم په کې د مشر کشر خیال وساتلی شي او هم د ګاونډیانو او ټولنې حقونه ادا کړی شي. له بلې خوا «د پښتو په شعر او ادب کې د اهلبیتو علیهم السلام مقام» پروګرام وړاندې کوي چې هم ورسره د پښتو د ژبې د ادبیاتو خدمت کوي او هم د پيغمبر کورنۍ خلکو ته معرفی کوي. همدارنګ اخلاقي، تربیتی، تاریخي او عقیدتي پروګرامونه وړاندې کوي او دا هڅه کوي چې د پیغمبر(ص) امت یو ځای ته راغونډ کړي او له بې ځایه اختلافونو او جنګونو يې وساتي.
دلته دا خبره هم د ویلو ده چې کوم کسان د دې چینل لپاره شپه او ورځ هڅې او کوششونه کوي باید د هغوي مننه وکړو او تر خپل حده ورسره مرسته وکړو که هغه جاني مرستې وي وي که زباني او که مالي وي. چې په دې طریقه مونږ هم د محمد او آل محمد صلی الله علیهم د زده کړو او تعلیماتو په خپرولو کې لاس ولرو او ثواب کې ورسره شریک شو.
= هادی ټي وي سره اړیکه = کوم برادران چې د هادي پښتو برخه کتل غواړي:
Satellite: yahsat
اپرېل
اپرېل دگرېگوري کليز څلورمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري.
پښتو هادی ټی وی
Frequency: 11985
جوانیو دا نوا
ژوانیو دانیوا João da Nova) یو پرتګالي بیړۍ چلونکی وو چې په ۱۵۰۲م کال کې یې د سنت هلن ټاپو کشف کړی وو.
اپرېل
اخځونه
وېشنيزه:گرېگوري کليز
پښتو هادی ټی وی
Polarity: Vertical
Symbol rate: 27500
د افغانستان په وخت سهار له 4 – 10 او ماځیګر 2 – 8 بجو
د نیټ نه د کتلو ایډریس https://ps.haditv.com/live
همدارنګ د موبایل پروګرام هم لري چې له دې ځایه يې ډاونلوډ کولی شو
https://play.google.com/store/apps/details?id=tv.hadimedia.haditvapp
زمونږ تیر پروګرامونه زمونږ په سایټ کې ارشیو کی پراته دي:
https://ps.haditv.com/video/categories
په ټلیګرام کې زمونږ چینل
https://t.me/pashtoHaditv
ایمیل: Pashto.haditv@gmail.com
pashto@haditv.com
وتس اپ او ټلیګرام نمبر: 009647804104267
ستاسو د پام کولو ډیره ډیره مننه
درانی
هادی ټی وي پښتو برخه
جامسټون
جامستون په اطلس سمندر کې د بریتانیا له سمندري سیمو سنت هلن پلازمینه ده.
ليوکېمي
ليوکېمي يا ليوکېميا (په انگرېزي:leukaemia) (له لرغوني يوناني λευκός ليوکوس "سپين", او αἷμα هايما "وينه" )د وينې يا د هډمغز يو ډول سرطان دی چې د ناروغ په بدن کې د وينې سپين توکيو نارسېدلي ژونکې چې د بلاسټ ژونکې په نامه يادېږي په لويه کچه شته وي.ليوکېمي يو جامع نوم دی چې د وينې د يو شمېر ناروغيو لپاره کارېږي. په اصل کې دا اصطلاح د يو ډله ناروغيو لپاره چې په وينه کې، هډمغز او لېمفاوي غونډال کې راپېښېږي کارېږي چې د هېماټولوجيکل نيوپلازمونو يا د وينې سرطاني ناروغۍ په نامه هم يادېږي.
په 2000,ز. کال کې په ټوله نړۍ کې نژدې 256,000 ماشومان او لويان د ليوکېمي په يو ډول اخته شوي چې په دغو کې 209,000 تنه له همدې ناروغۍ مړه شوي. د لوکېمي نژدې 90% برخه په لويانو کې پېژندل کېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د وينې سرطان وېشنيزه:ناروغۍ
جون
جون دگریگوري کلیز شپږمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري.
اخځونه
وېشنيزه:گریگوري کلیز
پیغمبر
هغه څوک چې د خدای له لورې د یو ملت (قوم) د لارښوونې لپاره لیږل شوی وي. دا یو روحاني فضل دی چې ځینې انسانانو ته ورکول کیږي. پیغمبر باید متحد وي. د تورات له مخې يوازې د بني اسرائيلو په منځ کې يو پېغمبر پيدا کېږي، خو قرآن وايي چې هر قوم او هېواد ته يو پېغمبر رالېږل شوى دى، چې هغوى ته سمه لاره وښيي او د ګمراهۍ له امله يې د خداى له عذابه خبر کړي. د مسلمانانو لپاره لازمه ده چې د الله جل جلاله پر ټولو پیغمبرانو ایمان راوړي او پر هغو کتابونو او صحیفو ایمان ولري چې پر دوی نازل شوي دي. د لوی او ټيټ او لوی او وړو پیغمبرانو ترمنځ هیڅ توپیر نشته. حال دا چې ځینې پیغمبران یوازې یو قوم ته رالیږل شوي او د هغوی کار یوازې د هغه قوم لارښوونه وه. ځینې یې په قرآن کریم کې په تفصیل سره ذکر شوي او د ځینو یې یوازې نومونه یا لنډ حالاتونه ذکر کړې دي. مفسرین او دیني عالمان د پیغمبرانو د دقیق شمیر په اړه اختلاف لري. عام عقيده دا ده چې خداى تعالى ټول يو لک څلور ويشت زره پېغمبران نړۍ ته رالېږلي دي. وروستی پیغمبر حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آله وسلم دی چې تر هغه وروسته به تر قیامته پورې بل پیغمبر نه راځې.
جولای
اخځونه
وېشنيزه:گریگوري کلیز
اگسټ
اگست دگریگوري کلیز اتمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.
سپټمبر
سپټمبر دگریگوري کلیز نهمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري.
وړونکی
وړونکی یا بیم(په انګرېزۍ: Beam) یو ودانیزه جوړ شوی عنصر دی چې په ځانګړې توګه د هغې بهرنۍ قوې په وړاندې چې د هغه په محور باندې زور اچوي، ټینګار ښيي. د قوې له وجې د وړنکي په بار ټکیو (هغه ټکي چې وړونکی په ستنو او یا دېوالونو بار یا اېښودل شوی وي) غبرګون راڅرګندېږي. د غبرګون له امله په وړونکي کې د غبرګون قوې راپارېږي. د غبرګون په قوه کې څرخۍ قوه او د ټیلوهلو قوه ونده لري. دغې قوې د دې لامل کېږي چې وړونکی کوږ شي. خو دا ټولو سره به د وړونکي کوږوالی تر حساب شوي نه ډېرېږي او په بڼه کې به یې بدلون نه رادرومي. که بدلون تر حساب شوي وراوړي نو وړونکی به د بهرنۍ قوې تر اغېزو لاندې مات او ویجاړ شي. د وړونکو کارون (د کار ساحه) ډېره غټه ده. د بېلګه په توکه کولای شو. کورونه، پولونه، ګاډي، اورګاډي، الوتکې او داسو نورو یاد کړو.
د وړونکو ځانګړنې
د وړونکو په ځانګړنو کې دغه ټکي اړین ګڼل کېږي:
د وړونکو توکونه
وړونکي د لرګي، پولاد او د کنګرېت څخه وي. د لرګي وړونکي ته په وګړزه ژبه دستک یا تیر هم وایي. کله کله د سینګار او د ښکلا په پار په بیه لوړ لرګي هم لکه وړونکي کارېږي. کانګرېت د سیمټو او د پولادو د سیخونو څخه جوېږي. په وروستیو وختونو کې د کږې کاږل شوی کانګرېت د وړونکو څخه کار اخلي. دا هغه کانګرېت دی چې مخ کې له دې چې سیمټ غالب ته وراچوي ، سیخونه کښوي. بیا کله چې سیمټ کلک شي نو سیخونه خوشي کړي. دې سره د کانګرېټ پیاوړتیا ډېرېږي. د پولادو د وړونکو بڼې ډېرې دي چې کولای شو د بېلګې په توګه: L ,UNP ,HEA ,IPE, ټیوب (څلورۍ)او هر ډول یو ځای شوي یاد کړو. دغو وړونکو ته په ځینو هېوادونو کې یوازې د سر ټکی (U, H, I) لکه د وړونکي نوم کاروي.
د وړونکو پرتله
د لرګي پیاوړتیا تر پولادو او تر کانګریت لږ ده او ډېرو بار ټکیو ته اړتیا لري. دې سره به د ویلو وړ وي چې د اوبو او لنډبل په وړاندې هم تکړه نه دی. د اوبو په وړاندې د کنګرېتو وړونکو ښه دي او د اوبو سره کومه ستونزه نه لري. د پولادو وړونکو ته هم د پیاوړتیا په پار پوښ ورکول کېږي. که چېرته وړونکي په همدغه توګه ستنې په ودانۍ کې کارېږي نو بیا د هغې د اور پیاوړتیا ته پاملرنه کېږي. د لرګي او پولادو وړونکو ته د اور ضد تختې ورکوي او کانګرېت بیا د اور د ستونزې سره کومه ربړه نه لري او تر ۹۰ دقیقو پورې پیاوړی وي.
سرچينې
وېشنيزه:د ودانۍ توکونه
مادیرا
مادیرا په پرتګالي ژبه mɐˈdejɾɐ) په انګلیسي Madeira) د اطلس سمندر په شمال کې د پرتګال هیواد له سیمو څخه یوه ده.
فونشال
فونشال د اطلس سمندر په شمال کې د پرتګال هیواد اړوند د مادیرا ولایت مرکز دی.
کانپوهنه
کانپوهنه (په انگرېزي: Mineralogy) د زمکپوهنې يوه څېرمه زده کړه ده چې د کانونو کيميا، کرسټالي جوړښتونو او فيزيکي ځانتياو په اړه څېړنې پکې ترسره کېږي. په کانپوهنه کې نورې ځانگړې زده کړې، د کانونو آر او د جوړښت بهير، د کانونو ډلبندۍ، د هغوی جغرافي وېش او د کانونو استخراج هغه نورې ځانگړې زده کړې دي چې په کانپوهنه کې نغاړل شوي.
ګیرالډ آر فورډ نړیوال هوایی ډګر
ګیرالډ آر فورډ نړیوال هوایي ډګر (په انګلیسي: Gerald R. Ford International Airport) یو هوایي ډګر دی چې د امريکا متحده ايالاتو په مشيګن ایالت کې موقعيت لري.
سرچینې
وېشنيزه:هوایی ډګر
اکتوبر
اخځونه
وېشنيزه:گریگوري کلیز
ایمولیډ
ایمولیډ (په انګلیسي: AMOLED) د ښودلو ټیکنالوژي(Display Techonlogy) ده چې د مبایلونو او تلویزیونونو په سکرین (نمایشي صفحه) کې کارول کیږي.
سرچینې
وېشنيزه:ټکنالوجي وېشنيزه:موبایل
ډيسمبر
ډيسمبر دگریگوري کلیز دولسمه میاشت ده، چې ۳۱ ورځې لري.
ملیلیه
ملیلا په اسپانیایي Melilla) د افریقا په شمالي سمندرغاړی کې د اسپانیا هیواد سیمه ده.
نومبر
نومبر دگریگوري کلیز يوولسمه میاشت ده، چې ۳۰ ورځې لري.
2013
2013ز کال (گریگوري).
وېشنيزه:گریگوري کلیز
د ماراتا – پورتګال جګړه (۱۶۸۳-۱۶۸۴)
د ماراتا – پورتګال جګړه (۱۶۸۳-۱۶۸۴) د پورتګالیانو تر ولکې لاندې د ګوا او کونکان پر سیمو تېري ته اشاره کوي. د ۱۶۸۳-۱۶۸۴ کلونو تر منځ د ماراتا کنفېدراسیون او پورتګالي هند تر منځ په بېلابېلو جبهو کې جګړې وشوې.
پورتګالیانو د شیواجي د واکمنۍ پر مهال له مارتایانو سره ډېرې نږدې پیاوړې اړیکې لرلې، ځکه هغوی  دکن مېشتي سلطانان په‌خپل کنترول کې لرل. دا چې پورتګالیان یوه سمندر مېشته سترواکي وه او په دې توګه دوی د یو څو ګټورو ساحلي بندرونو پرته له داخلي فتوحاتو سره مینه نه لرله. په دې توګه ماراتیانو د شیواجي تر مړینې دوه کاله وروسته په ۱۶۸۲ کال کې د سامباجي تر قوماندې لاندې له پورتګالي خاورې سره د خپلو پولې په اوږدو کې د پیاوړو سنګري ودانیو جوړول پیل کړل. دې کار پورتګالیان اندېښمن کړل او دوی یې دې ته اړ کړل چې په اکراه له خپلې مخالفې - مغولي سترواکۍ سره یوځای شي.
دا اندېښنه په ګوا، بمبیي او د کونکان په ګڼو نورو برخو کې د پورتګالیانو پر قلمروونو د ماراتا د یو لړ حیرانووکو بریدونو په واسطه په حقیقي ډول څرګنده شوه. هغه د ګوا پر خاوره یرغل وکړ او د لنډمهال لپاره يې سنګریز برجونه ولکه او کلي يې ویجاړ کړل. د ماراتا پوځیان په انحصاري ډول بسیج شول او په پای کې د پورتګال وضعیت د اندېښنې وړ شو. سمباجي تر یوې میاشتې ډېر د کونکان په شمالي سیمه یرغل وکړ، د هغه ځواکونو په ګوا کې د سالسېټ او بارډېس سیمې لوټ کړې. سامباجي د ګوا د پخواني ښار ولکه کولو ته ډېر نږدې و، خو د ۱۶۸۴ کال د جنوري په دویمه د هغه پوځیان په ګوا او کونکان کې له ټولو پورتګالي خاورو څخه په شا شول تر څو د لومړي بهادرشاه په مشرۍ (معظم) په مشرۍ د مغلو د لوی وسله‌وال پوځ مخنیوی وکړي.
په دې نښتو کې د ساوانتوادي ایالت دسای (د فیوډال بادارانو لقب، ژباړن) د پورتګالیانو تر څنګ ودرېدل، ځکه هغوی د ماراتا تر ولکې لاندې واکمنۍ کې خپل ډېری امتیازات له لاسه ورکړل. دا جګړه لومړنی فرصت و چې بریتانیا په هند کې په پټه د پورتګالیانو له دوښمنانو سره مرسته وکړه او ماراتایانو ته یې وسلې، توپخانې او مهمات په واک کې ورکړل.
شالید/پس‌منظر
د پورتګال سترواکي یوه ځواکمنه سمندري سترواکي وه چې د هند په لویديځه سمندرغاړه کې يې څو محاصره‌يي سیمې رامنځته کړې وې. د پورتګالي قلمروونو دامان، چاول، باسین، ګوا او څو نورو سیمو له ماراتا سره پوله لرله.
سیوتا
سیوتا په اسپانیایي ژبه Ceuta) د افریقا په شمالي سمندر غاړو کې د مراکش هیواد سره ګاونډ کې د اسپانیا اړوند ښار دی.