cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ويښ زلميان
ويښ زلميان له لومړي سره يوه فرهنگي او په راوروسته کې يوه سياسي ټولنه وه، چې زموږ د ولس د تاريخي، ټولنيزو او سياسي شرايطو د بدلون او تکامل څخه د اعليحضرت محمد نادر شاه د سلطنت په لومړيو وختونو کې د محمد گل خان مومند او سردار محمد داود خان د تنظيمه رياستونو په وخت کې په کندهار او ننگرهار کې رامنڅته شو. په کندهار کې د پښتو انجمن او پښتو مجلی د خپريدلو، شعر او ادبي محافلو جوړولو علم او عرفان د پلوشو خپرولو، ميلو او ساتيريو لکه سترنج، ملي ترانو او شعرونو ويلو د مجلسونو د جوړولو په ضمن کې انکشاف او ترقي وکړه؛ هغه مهال حکومت د داسې اصلاحي او ملي ټولنو له جوړولو سره پوره لېوالتيا ښودله. د دغې ټولنې مهم غړي يې کله ناکله دربار ته وربلل، پر تقديرولو او نازولو سربېره يې په ځينو دولتي او ملي چارو کې سلاوې او مرسته ځنې غوښته. د همدغه جلب او جذب له مخې وو چې په کندهار کې دوی شهرت وموند او يو شمير روښاندو او هېوادپالو ځلميانو د هغه د مرام په پرمخ بيولو کې فعاله ونډه واخسته. د رخصتيو په ورځو کې د هغوی د ناستې او ولاړې ځای د شاه بازار د عبدالرحمن دندان ساز دوکان او د مېلمستيا لپاره څينې نور ځايونه ول. دغو مجلسونو ته محمد رسول پښتون، عبدالحی حبيبي، مولوی حاجي عطا محمد، مدير غلام جيلاني الکوزی، حاجی محمد انور خان اڅکزی، مولوی بهرام اڅکزی، عبدالهادي خان هادي، عبدالشکور رشاد، محمد ابراهيم خواخوږى، آغا محمد خان کرزی، محمد علم بڅرکی، محمد حسين ريدي، صوفي ولي محمد، وکيل نور محمد خان پوپل، نور احمد شاکر، محمد آصف خان، محمد رسول مسلم، حاجی خدای دوست، محمد علي سترنجباز، د ده خواجې حضرتانو رفيع الدين آغا، محمد يوسف آغا، قاضي عبدالصمد او نور هر کله حاضرېدل.
تر دويمې نړيوالې جگړې وروسته چې کله په اسيا، افريقا او لاتينه امريکا کې د خپلواکۍ او ډيموکراسۍ مبارزو زور واخست، د ملي حکومتونو د جوړولو او مطلقيت د مهارولو لپاره تاوده او ساړه جريانونه پيدا شول، چې د افغانستان شاوخوا سياسي او ټولنيز حالت هم ورسره بدل شو. د هېواد يو شمير ځلميانو چې د ويښو ځلميانو په نامه يې په اخبارونو او محفلونو کې شهرت درلود، د ( ۱۳۲۷ ل) کال د غبرگولي د مياشتې په اوومه د ويښو ځلميانو د تدارک د کميسون د لارښوونې له مخې د کندهار، ننگرهار او کابل يو شمير ادبي او عرفاني ملگرو لکه عبدالروف بېنوا، فيض محمد انگار، نور محمد ترکی، قيام الدين خادم، صديق الله رښتين، گل پاچا الفت، نيک محمد پکتيانی، محمد ارسلان سليمي، عبدالقدوس پرهېز، ابوالحسن هزاره، پاينده محمد روهيلي، محمد ولي ځلمی، عطا محمد شېرزی، محمد طاهر تائب او ځينو نورو ليکوالو او روښاندو، د بنسټگرې کنگری غړو چې شمير يې دوه ويشتو تنو ته رسيده، د دارالامان په افشار کې د عبدالمجيد زابلي د نوې ودانۍ پروژې په يوه سالون کې د ماسپښين پر دوو بجو د ويښو ځلميانو د جوړولو او بيلو ولايتونو د نمايندگانو راغونډولو طرح وړاندې شوه، چې يوه يې د عبدالروف بينوا او نور محمد تره کی، بله يې د قيام الدين خادم او درېيمه يې د صديق الله رشتين په مشرۍ وه. لومړی يې مترقي او عصری، دويمه يې ملي او وطنۍ، درېيمه يې مذهبي او کلتوري رنگ درلود. د زيات بحث او جر وروسته د ټولو طرحو د مهمو مادو په گډون پر دغو توکو هوکړه وشوه:
د اسلام او مشروطه شاهي او د پاچاهي مقام درناوی، د دولت د دروگونو قواوو ترمنځ لکه اجرئيه، تقنينيه، قضائېه تفکيک او بيلوالی، د هغوی د حقوقو او صلاحيتونو ټاکل، د ازادو انتخاباتواو لويې جرگې له لارې د وخت د ايجادباتو سره سم په اساسي قانون کې تعديلات راوستل او په هغو عمل کول، د علم او معارف خپرېدل، د مطبوعاتو، فکر او بيان آزادۍ تضمينول، د هر ډول نژادي، لساني، منطقوي تبعيضاتو څخه ډډه کول، د قانون په واسطه د افرادو طبيعي او ټولنيزو حقوقو تسجيليدل، ظلم، رشوت، قاچاق او بې عدالتيو سره مبارزه کول، د ژوندانه په مسير کې د افراط او تفريط څخه ډډه کول، د حرفت او صنعت رواجول، په هېواد کې د هر چا لپاره د کار د زميني برابرول، د کارگرو او بزگرو حقوق، اقتصادي او زراعتي اصلاحاتو ته پاملرل، د موهوماتو او مزخرفاتو سره مجادله کول، د ملي ژبې پښتو او پښتونستان د ملي خودارديت پرننگه درېدل، د بشر د حقوقو د اعلاميې، نړيوالې سولې او سلم غوښتل او د عمل په ډگر کې يې پلي کول.
ويښ ځلميان په لومړي سر کې يوه متجانسه او پيېلې ټولنه نه وه. په هغې کې د هرې طبقې او قشر افراد موجود ول. له همدې کبله ځينو دولتي او رسمي عناصرو هڅه کوله چې په راس کې يې واقع سي او هغه د خپلې طبقې په گټه وڅرخوي، خو دغه نهضت نور د ټولنيزو افکارو او طبقاتي خاصيتونو داسې مرکز وگرځيد چې د مطلقيت، ښکېلاک او زبېښاک توجه يې ځان ته جلب کړه.
ويښ ځلميان چې په کال ( ۱۳۲۷ ل) کې د يوې مرکزي، متحدې، ټاکلې سياسي ټولنې په څير د مبارزې ډگر ته راووتل، د هغه کيڼ اړخ خواريکښانو او محرومو طبقو په گټه فعاليت کاوه. دوی د ملي شورا د اوومې دورې په ټاکنو کې فعاله برخه درلوده. د دوی د مبارزو له کبله د مطبوعاتو قانون نافذ سو، ملي ورځپاڼې را ووتې، د اقتصادي او ټولنيزو اصلاحاتو لپاره لار اواره سوه، خو د حکومتي لاسوهنو او ددغې ټولنې د ځينو افرادو د تېروتنو له لامله یې خپله دنده څرنگه چې ښايي، مخ ته نه شوه بيولای او حکومت هم د خپلې ډيموکراسۍ او عدالت د شعار د پلان د پر مخبيولو په لار کې د ډول ډول خنډونو او ستونزو سره مخامخ شو، چې د عمومي بې امنيتۍ د راتلو ويره ځنې پيدا کيده. هغه وو چې کرار، کرار يې د خپلې ډيموکراسۍ د کمبلۍ په ټوليدلو پيل وکړ او هغه کسان يې چې په قصدي او يا غير قصدي توگه د دې کړنلارې خنډ گرځيدل، په هغو يې د اوږدې او لنډې مودې جيل خانې وليدې.
وېشنيزه:ويښ غورځنگونه
لعل پاچا ازمون
پوهاند ډاکټر لعل پاچا ازمون (په انګرېزۍ: Prof. Dr. Lal Pacha Azmoon) د وطن خېل زوی په ۱۳۵۰ لمریز کال کې د ننګرهار ولایت په هسکې مېنې ولسوالۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې دي. پوهاند ډاکټر ازمون د پښتو ژبې او ادبیاتو نومیالی لیکوال، شاعر، څېړونکی او د ژورنالېزم په برخه کې یې هم خپله وسه خدمت کړی دی. پښتو ژبې ته یې په هره برخه کې ډېر کار کړی دی او د ۱۴۰ شاوخوا اثارو څښتن دی. د یونلیک ژانر په برخه کې یې دومره کار کړی چې له ده مخکې چا نه دی کړی. پوهاند ډاکټر ازمون له دې سره سره پښتو فولکلوري ادبیاتو یا شفاهي ادبیاتو په برخه کې هم ډېر کار کړی دی او بېلابېلې دندې یې کړې دي چې اوسمهال د کابل پوهنتون، ژبو او ادبیاتو پوهنځي پښتو څانګې استاد او په علمي او ټولنیزو چارو کې د ولسمشر محمد اشرف غني ستر سلاکار دندې مخ ته وړي. لاندې به د ده له زدکړو، مشهورو اثارو او رسمي دندو په لنډ ډول یادونه وشي.
زدکړې
1.            لومړنۍ زدکړې:
•             ۱۳۵۶ – ۱۳۵۹ محراب الدین ښوونځی، کابل؛
•             ۱۳۶۰ – ۱۳۶۲ خوشال خان لېسه، کابل؛
•             ۱۳۶۳ – ۱۳۶۴ تجربوي ښوونځی – ننګرهار لېسه، جلال اباد؛
•             ۱۳۶۵ – ۱۳۶۷ خوشال خان لېسه، کابل؛
3.            لوړې زدکړې:
•             ۱۳۷۲ ژبو او ادبیاتو پوهنځی، ننګرهار پوهنتون؛
•             ۱۳۸۵ – ۱۳۸۷ په پښتو ادبیاتو کې ماسټري، کابل پوهنتون؛
•             ۱۳۹۲ – ۱۳۹۶ په پښتو ادبیاتو کې دکتورا، کابل پوهنتون.
رسمي دندې او فعالیتونه
•             له ۱۳۹۵ څخه تر اوسه (۱۳۹۹) پورې په علمي او ټولنیزو چارو کې د ولسمشر محمد اشرف غني ستر سلاکار؛
•             له ۱۳۹۱ څخه تر ۱۳۹۲ پورې د واک لېږد په پروسه کې د ډاکټر محمد اشرف غني فرهنګي سلاکار؛
•             له ۱۳۹۵ څخه تر اوسه (۱۳۹۹) پورې د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو پوهنځي استاد؛
•             هممهاله د ننګرهار پوهنتون د ژبو او ادبیاتو د ماسټرۍ استاد؛
•             په ۱۳۹۰ کې د لغمان پوهنتون د ژورنالېزم پوهنځي افتخاري استاد (البته پوهاند ډاکټر ازمون د لغمان پوهنتون د جوړېدو د وخت له هغو لومړنیو استادانو څخه دی چې کله ژمی شو او دی رخصت و، نو خپله رخصتي یې په لغمان پوهنتون کې تدریس ته وبخښله او په اوونۍ کې درې ورځې یې هلته د عامه اړیکو مضمون تدریساوه)؛
•             په جامعه العلوم کې د ژورنالېزم استاد؛
•             په ۱۳۹۶ کې د چین شانګهای بهرنیو ژبو پوهنتون کې مېلمه پروفېسور؛
•             په ۱۳۹۷ کې د ازبکستان د ختیځ پېژندنې پوهنتون مېلمه پروفېسور او د دې پوهنتون افتخاري استاد (چې زیاتره درسونه یې په انلاین توګه ور کړي دي)؛
•             د هېواد په زیاترو پوهنتونونو کې لکه د ننګرهار، کونړ، لغمان، خوست، پکتیا، پکتیکا، کندهار، هلمند، کندز او بلخ پوهنتونونو کې د ژورنالېزم او ادبیاتو د ورکشاپونو ور کول.
فرهنګي او کلتوري چارې
•             ۱۳۷۰ - ‍۱۳۷۷ د شمشاد مجلې مرستیال؛
•             ۱۳۷۷ – ۱۳۷۹ د کابل پوهنتون مجلې مرستیال؛
•             ۱۳۸۰ – ۱۳۸۴ د معارف مجلې مرستیال؛
•             ۱۳۷۳ – ۱۳۷۵ د وفا اخبار کارکوونکی؛
•             ۱۳۷۹ – ۱۳۸۱ د ورځ مجلې کارکوونکی؛
•             ۱۳۷۸ د ننګرهار د مجلې مسوول مدیر؛
•             ۱۳۸۵ – تر ننه (۱۳۹۹) پورې د ګډون په نامه د افغانستان د معیوبینو د مجلې مسوول مدیر ( چې د ده تر مدیریت لاندې د دغې مجلې دوه دېرش ګڼې خپرې شوې دي)؛
•             له دې سره سره یې له نورو مجلو، اخبارونو او خپرونو سره د کتونکي په توګه کار کړی دی.
•             ۱۳۷۹ – ۱۳۸۲ په افغانستان کې د اسټرالیا راډیو د استازي په توګه؛
•             ۱۳۸۰ – ۱۳۹۱ په ختیځه سیمه کې د امریکا غږ راډیو استازي په توګه.
لومړی - نظمونه
1.            پرهرونه دي چې خاندي؛
2.            په سندرو یو مین سندرې وایي؛
3.            در نه بې خوبه نه شي؛
4.            څنګه دې هېره کړمه (مور ته نظمونه)؛
5.            ستا د قامت سیوري ته دمه کوم؛
6.            ګوټ ناستی.
دویم - څېړنې او ټولونې
8.            د سین غاړې ګلونه (د محمد نور د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۱؛
10.         نمجنې سترګې (د بسم الله کلکاريوال د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۷؛
11.         سندريزې کيسې (د شیخ احمد خان د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۷؛
12.         بر ګودر (د توکل بابا د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۷؛
13.         د شګې ګل (د سيد کمال بابا د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۷؛
16.         د مينې بڼ (د عبدالرزاق پښتون د نظمونو نيمګړى دېوان) – ۱۳۸۲؛
17.         اى پاکه ننګرهاره (د سلام بيدار د نظمونو ټولګه) – ۱۳۷۹؛
18.         ور پسې جګ کړه سره لاسونه (د سروکيو ټولګه) – ۱۳۸۵؛
19.         ته وايه ښه (ولسي نکلونه) – دوه ټوکه – ۱۳۸۵؛
20.         علامه رشاد په ننګرهار کې (د مقالو ټولګه) – ۱۳۸۲؛
21.         د پوهاند رښتين د ژوند هينداره – ۱۳۷۷؛
22.         په للمه اوري بارانونه (د کندهار د زلميو شاعرانو تذکره) – ۱۳۷۸؛
23.         په څېله کې ګلابونه (د ننګرهار د زلميو شاعرانو تذکره) – ۱۳۷۸؛
24.         لا څو تڼۍ د ګرېوانه پاتې دي (د څو ليکوالو لنډې کيسې او پېژندنه) – ۱۳۷۸؛
25.         پګړۍ کې کم نه يې له کاکله ګله (د نظمونو غورچاڼ او د شاعرانو پېژندنه) – ۱۳۷۸؛
26.         رښتينى خدمتګار (د سرمحقق عبدالله بختاني خدمتګار ژوند او هلې ځلې) – ۱۳۸۱؛
27.         د ګلو ځولۍ  (د يو شمېر سندرغاړو تذکره) – ۱۳۸۷؛
28.         منظوم انځورونه (د ماسترۍ تېزس) – ۱۳۸۷؛
29.         فولکلور (د مقالو ټولګه) – ۱۳۸۷؛
30.         استاد شپون او دروېش په ننګرهار کې (د سيمينار د مقالو ټولګه) – ۱۳۸۷؛
31.         څلورمه ادبي تاريخي دوره  (د پوهنملۍ علمي رتبې اثر) – ۱۳۸۷؛
32.         ختيځ ادبي بهير (د پوهنيارۍ علمي رتبې اثر)؛
33.         ملاله او ميوند – ۱۳۷۹؛
34.         پښتو  ازاد نظم – ۱۳۸۹؛
35.         افغاني ټنګ ټکور  (د مقالو ټولګه) – ۱۳۸۷؛
36.         زما ښکلى جانانه (د رحيم غمزده ژوند، شعرونه، راټولونه او سريزه) – ۱۳۹۰؛
37.         خادم باد سبا يم (د استاد قيام الدين خادم منظوم کليات، تدوین او سریزه) – ۱۳۹۰؛
38.         خولې نه مې قسم ختلى دى (د بينا منظوم کليات، دوه ټوکه، راټولونه او سريزه) – ۱۳۹۰؛
39.         کرکيله، بينا ليکلى (سريزه او ټولونه) – ۱۳۹۰؛
40.         زما ژوند، بينا (سريزه او ټولونه) – ۱۳۹۰؛
41.         پښتو فولکوري ادبیات – ۱۳۹۴؛
42.         د افغانستان د فولکلور سرچینې – ۱۳۹۴؛
43.         د کره کتنې بهیر – ۱۳۹۴؛
44.         څو کتابه څو سریزې – ۱۳۹۴؛
45.         یادونه او څېړنې – ۱۳۹۴؛
46.         پښتو ازاد نظم – ۱۳۹۴؛
47.         پښتو منظومې ولسي کیسې او څو حماسې – ۱۳۹۴؛
48.         د استاد بختاني سفر او سفرونه – ۱۳۹۵؛
49.         ژوند ته وګوره ژوند څه دی (د ولسمشر ژوندلیک) – ۱۳۹۵؛
50.         نیمګړی څپرکی (د اشرف غني د مقالو ټولګه) را ټولونه او سریزه – ۱۳۹۵؛
51.         د واک لېږد – ۱۳۹۵؛
52.         رڼه چینه (د استاد خادم نثري کلیات) دوه ټوکه – ۱۳۹۶؛
53.         د بهاالدین مجروح څو ادبي او فلسفي لیکنې – ۱۳۹۶؛
54.         پښتو نظم پوهنه – ۱۳۹۷؛
55.         نابغه خوشال (د خوشال په باب د مقالو ټولګه) – ۱۳۹۷؛
56.         نابغه خوشال (د مقالو ټولګه، دویم ټوک) – ۱۳۹۷؛
57.         په شګو کې سره زر (د استاد شپون داستاني کلیات، ټولونه، سریزه او چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
58.         په کاڼو کې غمي (د استاد شپون منظوم کلیات، ټولونه، سریزه او چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
59.         د لفظونو شپون (د استاد شپون منثور کلیات، ټولونه، سریزه او چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
60.         د استاد رښتین هنري هڅې (ټولونه، سریزه او چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
61.         رښتیني هڅې (د استاد رښتین ادبي لیکنې، ټولونه، سریزه، چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
62.         رښتینې هڅې - درېیم ټوک (ژبنۍ او نورې لیکنې، ټولونه، سریزه، چاپ چارې) – ۱۳۹۸؛
63.         سبکپوهنه (څېړنیز او تحلیلي اثر) – ۱۳۹۸؛
64.         ادب تیوري (د پوهاندۍ اثر) – ۱۳۹۸؛
65.         د وطن ننداره (بېلابېلو شاعرانو ټولګه) – ۱۳۹۷؛
66.         د طاهر اپریدي د کیسو کلیات (راټولونه او سریزه) – ۱۳۹۷؛
67.         د ادبیاتو فلسفه – ۱۳۹۹؛
68.         طبقاتي شعور او پښتو ادب – ۱۳۹۹؛
درېیم - یونلیکونه
69.         که په ميوند کې شهيد نه شوې (د کندهار يونليک) – ۱۳۷۷؛
71.         خوست د ګورګورو او نښترو وطن (د خوست يونليک) – ۱۳۷۹؛
72.         د ترکستان په ميرو ورکه (د شمالي ولايتونو يونليک) – ۱۳۸۷؛
74.         ما د کونړ له سينه ځار کړې (د کونړ يونليک) – ۱۳۸۷؛
75.         تيراواله ماما (د تيرا يونليک) – ۱۳۹۴؛
76.         سپېڅلى سفر (د حج يونليک) – ۱۳۸۹؛
77.         له سپين غره تر سپينې ماڼۍ (د امريکا يونليک) – ۱۳۸۹؛
78.         له هندوستانه مې راستون کړې - (د هند يونليک) – ۱۳۸۹؛
79.         دلته زيږ پښتانه اوسي (د کوټې يونليک) – ۱۳۸۹؛
82.         د کلا بست دروازې دوې دي (د هلمند یونلیک) – ۱۳۹۴؛
84.         ځي په لوړو غرونو (د پکتیا یونلیک) – ۱۳۹۴؛
85.         دلته ورېځو اباد کړي دي ښارونه (د اروپا یونلیک) – ۱۳۹۴؛
86.         د شملو د سیوري ځمکه (پکتیکا یونلیک) – ۱۳۹۵؛
87.         د غلغلې تر حماسې (د بامیانو یونلیک) – ۱۳۹۶؛
88.         خدایه ته لنډ کړې دا د ځمکې تنابونه (د مسکو یونلیک) – ۱۳۹۷؛
89.         له جلاله تر جماله (د ایران یونلیک) – ۱۳۹۷؛
90.         د چین ماچین ښاپېرۍ (د چین لومړنی یونلیک) – ۱۳۹۹؛
91.         اوږدې لارې نیمګړي دیدنونه (د انګلستان او اروپا یونلیک) – ۱۳۹۹؛
92.         د امیر درشل (د ازبکستان لومړی یونلیک) – ۱۳۹۹؛
93.         د امیر تر کور و ګوره (د ازبکستان دویم یونلیک) – ۱۳۹۹؛
94.         تېر یادونه (د ایران دویم یونلیک) – ۱۳۹۹؛
96.         شین دسمال (د دوبۍ دویم یونلیک) – ۱۳۹۹؛
97.         ور شه له هنده دنیا را وړه (د هندوستان یونلیک) – ۱۳۹۹؛
99.         ژوند په څیرو دېوالو کې (د روزګان په زړه کې، یونلیک) – ۱۳۹۹.
څلورم - نورې پنځونې
100.       زما لاس (ناول) – ۱۳۹۹.
ب - ناچاپ اثار
2.            ترانې؛
3.            يوه خوله خندا (ټوکې ټکالې)؛
4.            د مولوي خالص ژوند او فن (مونوګراف)؛
5.            د ننګرهار مزارونه؛
8.            مرکې (له بېلابېلو ليکوالو او مخورو شخصيتونو سره) يوه ټولګه چې په بېلابېلو خپرونو کې خپرې شوې هم دي؛
9.            ادبي ليکنې (يوه ټولګه) په بېلابېلو خپرونو کې خپرې شوې ليکنې دي؛
10.         له ۲۰۰۲ څخه تر ۲۰۱۳ زېږديز کاله پورې خبري او فيچري رپوټونه په دولس ټوکونو کې چې دغه ګزارشونه زياتره له اشنا راډيو خپاره شوي دي؛
11.         ټولنیزې او ژورنالستیکې لیکنې چې د ګډون مجلې په ۳۰ ګڼو کې خپرې شوې دي؛
12.         یادښتونه: دا هم په کرښه اوونیزه کې خپرې شوې خورې ورې لیکنې دي؛
13.         د تېرې یوې لسیزې ژورنالېزم لاسته راوړنې او ننګونې (د سیمینار مقالو ټولګه)؛
14.         د بینا د کونړ سفرنامه؛
15.         د سناتور اغا جان د شوروي سفرنامه؛
16.         بېلابېل سفرونه او خاطرې؛
17.         ارزونې (د کره کتنې بحثونه)؛
18.         د بېلابېلو مقالو ټولګه؛
19.         کوچیان (د اشرف غني څېړنه او ژباړه) راټولونه او سریزه؛
20.         ژوند په خاطرو کې؛
21.         د کرښې سرلیکنې؛
22.         ژوند په ادبیاتو کې؛
23.         فولکلور پوهنه؛
24.         د شیدا هنر او فن؛
25.         کرونا (منظومه)؛
27.         ژوند په خاطرو کې؛
28.         لنډې کیسې او ادبي طرحې؛
29.         لنډۍ؛
30.         ادبي لیکنې او څېړنې؛
31.         د استاد تږي منثور کلیات؛
32.         د استاد جاج څېړنیزې هڅې.
کونوپیشټې ماڼۍ
کونوپیشټې ماڼۍ (په چېکي: Zámek Konopiště) د رمانتیسم سبک یوه ماڼۍ او کلا ده چې د آرشیډوک فرانز فردیناند وروستي مقر هم وو. نوموړي ماڼۍ په منځنۍ بوهيميا کې د بېنېشوف ښار ته نژدې پرته ده.
تاريخ
کونوپیشټې کلا د اشرافانو یوه مشهوره کلا ده چې په ۱۲۹۴ کال کې د پښيميسل اوتاکار ۲ تر مړينې وروسته د اسقف Tobiáš z Benešova لخوا جوړه شوه. کله چي په ۱۳۲۷ کال کې د بېنېشيانو وروستي واکمن له دنیا سترگی پټی کړی نو چېکي اشراف او واکمن زډېنېک شټرنبېرک کونوپیشټې کلا تر لاسه کړه.
د هوسیانو غورځنگ
په ۱۴۲۰ کال کې کونوپیشټې کلا د Petr Konopišťský ze Šternberka په لاس کې وو. Petr Konopišťský ze Šternberka کاتوليکي دين تر سره کاوه او د هوسیانو د وسله والانو تر ټولو لوی دښمن وو. نوموړي د یان ژيژکا پر ضد د سوډومېږ په جگړې کې د کاتوليکي شوالیو سره مبارزه کاوه. خو په ۱ نوامبر ۱۴۲۰ کال کې د ويشېهراډ په جگړې کې ووژل شو.
۱۹ او ۲۰ پېړۍ
په ۱۸۸۷ کال کې د لوبکوویټز کورنۍ کونوپیشټې ماڼۍ په آرشیډوک فرانز فردیناند خرڅ کړل. آرشیډوک فرانز فردیناند د فرانز یوسیف ځای نیوونکی وو چې په ۱۹۱۸ کال کې په سارایوو کې ووژل شو تر مړينې یی وروسته په اروپا کې لومړنۍ نړېواله جگړه پېل شوه. آرشیډوک فرانز فردیناند کونوپیشټې ماڼۍ پيا جوړه کړه د دي ماڼۍ بيا جوړول د ۱۸۸۹ کال څخه تر ۱۸۹۴ کال پورې د چېکي معمار Josef Mocker لخوا تر سره کېده. په دي وخت کې په ماڼۍ کې دهیدرولیک لیفت هم جوړ شو. په ۱۹۱۸ کال کې کله چې د چکوسلواکيا جمهوريت جوړه شوه نو د هابسبورگ د واکمنانو ټول مال په دې هېواد کې ضبط شو.
سرچینې
وېشنيزه:د چېک جمهوريت يادگارونه
شمالي مالتا
د مالتا شمالي سیمه د مالتا له پنځو برخو څخه یوه ده. د یادې سیمې مرکز سان پال ایلبهار ښار دی.
د سمندر امپراتور
د سمندر امپراتور یو کوریایي سریال دی چې په ۲۰۰۴م کال کې د کی بی اس تلویزیون له خواه خپور شو. د یاد سریال بڼه تاریخي ده جوړونکی یې (جونګ جین یوک هوآنګ جوها) دی لوبغاړي یې چویی سو جونګ، سونګ ایل ګوک او چه شی را سویه دي، دا سریال ۵۱ برخي لري او هره برخه ۶۰ دقیقي وخت لري. لومړنې خپریدل یې په ۲۴ نوامبر ۲۰۰۴ وو.
پښتو یاګانې
۱) یاګانې: نرمه ی - ay ۱) ځینو یوګړیز (واحد) نرينه نومونو لپاره لکه: سړی، سپرلی، منګی، زمری، اوړی، لرګی ۲) هغه ستاينومونو( صفتونو) لپاره چې یوګړیز (واحد) نرینه نومونو لپاره کارول کیږي لکه: بریالی (احمد بریالی دی) ، ننګیالی (خوشال بابا ننګیالی و)، ښکلی (یو ښکلی منګی)، نری (دا سړی نری دی) .... ۳) هغه یوګړیز (واحد) نرینه نومونو لپاره چې له کړونو (فعلونو)  څخه منځ ته راشي لکه: زده کوونکی (له زده کولو څخه)، کارکوونکی (له کار کولو څخه)، څېړونکی (له څېړلو څخه)، خرڅوونکی (له خرڅولو څخه)
اوږده ې e ۱) دغه ې د ځینو ښځینه نومونو ډېر ګړی (جمع) لپاره چې په ه پای ته رسېدلي وي لکه: ښځه - ښځې، مڼه - مڼې، کیله - کیلې، غوښه - غوښې، بېلګه - بېلګې، شېبه - شېبې ..
۳) هغه ستاينومونو (صفتونو) لپاره چې د ښځینه نومونو ډېر ګړی (جمع) لپاره کارول کیږي لکه: ښکلې ښځې، خوږې مڼې، ژېړې کيلې، سرې غوښې، ښې بېلګې، خوندورې شېبې ...
۵) هغو کړونو(فعلونو) لپاره چې له *ته* نومځري (ضمیر)  سره وکارول شي لــکه: (ته) څنګه یـې؟، ته څه کـوې؟، ته ډوډۍ خــورې، ته ما ګـورې، ته... اوسې (ژوندی/ښاد.. اوسې)
۶) یې (د *دریم تن* په اړوند) ، دې (د *ته* تن په اړوند) او مې (د *زه* په اړوند) لــکه:  دا کار یې وکړ، نه یې اوري ، نه شي یې کولی، نه یې کوم دا دې ولې وکړ، زه دې خوږ کړم، دا مې خوښ دی، ومې کړ، خبر مې کړ، دا مې نه دي ویلي
او په نورو ځایونو کې چېرته چې *دې* راځي لکه: ژوندی دې وي، دې ته په پښتو کې څه وايي، د دې په پار (پار=خاطر)
۷) د ځینو سربولونو په پای کې د غږ له مخې لکه: په.. کې، تر..لاندې، پر..باندې، ۸) په ځینو نومونو کې د غږ له مخې : هېواد، ډېر، داسې،  ولې، پکې، کېناستل، پرېښودل،  لېږل، کېدل، کېدای شي
ي : څرګنده ي i دغه یې په بېلابېلو اکرونو (حالتونو) کې کارول کېږي: ۱) د کړونو (فعلونو) په اوړون کې، چې په اوسمهال کې وي او کړند (فاعل) یې درېیم کس یو/ډېر ګړی (هغه او هغوی) وي، لکه: هغه  کار کوي؛ هغوی کار کوي؛ احمد دلته نه راځي؛ د هغه پلار چای څښي
۲) د ځینو نرينه نومونو ډېرګړی (جمع) په پای کې راځي، چې یوګړی (واحد) یې په نرمه ی پای ته رسېدلی وي: یو ګړی ................. ډېرګړی ملګری ..................... ملګري سپرلی ................... سپرلي ۳) د نرینه ستاینومنو (صفتونو) ډېرګړی په پای کې: زموږ ملګري تل بريالي راځي (بريالی دلته ستاینوم دی او دا چې ملګري ډېر او نرينه دي، نو بريالي لیکلی کېږي)؛ زموږ هېوادوال مېړني خلک دي (مېړنی دلته ستاینوم دی او دا چې هېوادوال ډېر او نرينه دي، نو مېړني لیکلی کېږي)
۴) د نرینه یوګړیز نومونو اوښتي اکر (مفهوم حالت) کې یا تېرمهال کې راځي، لکه: اصلي اکر:  .................. اوښتی اکر ننګیالی ........................ ننګیالي ته / د ننګيالي د مفهوم حالت نښې "د" او "ته " دي اوسمهال ......................... تېرمهال توریالی هغه وژني ............. توريالي هغه وواژه زمری غرڅنۍ خوري ............ زمري غرڅنۍ وخوړه
۵) د ستیانومونو څخه منځته راوړل شویو نومونو په پای کې: ستاینوم .................. نوم خوشال ................... خوشالي خوښ ..................... خوښي ناروغ ...................... ناروغي
مدني مسؤليت او د هغې ډولونه
عموميات
په دې فصل کې د موضوع اړوند عمومي معلومات ذکر شوي دي چې عبارت د  مسئوليت  لغوي او اصطلاحي پېژندنه او د  مسئوليت  ډولونو څه دي.
دويم مبحث د مسئوليت تاريخچه :
په پخوا وختونو کې له مسئوليت نه هغه تعبير چې اوس اخيستل کيږي وجود نه درلود، بلکې په بېلابېلو زمانو او وختو کې په پخوانيو ټولنو، اديانو او مذاهبو کې له هغې نه بېلابېل برداشت اخيستل کېده، خو هغه څه چې له پيله وجود لري او حقيقت دی هغه دا دي چې د مسئوليت کلمه او مفهوم د بشري ټولنې له هماغه لومړنيو راهيسې وجود درلود او د خلکو په منځ کې په يو نه يو مفهوم مسئوليت شتون درلود، او خلک په دې عقيده وو، چې هر شخص د خپل رسولي زيان په خسارې مکلف دی چې د هغې له کبله رامنځته شوي وي او د خپلو اعمالو په مجازاتو بايد ورسيږي. په پخوانيو زمانو کې نه يوازې انسانان د مسئوليت درلودونکي وو، بلکې څاروي ( حيوانات ) او تيږې ( جمادات ) ته هم لکه د انسانانو په څېر مسئوليت راجع کېده او په کوم شکل چې به ژوندی انسان د يو خلاف عمل پر وړاندې مسئول ګڼل کېده په همدې شکل به مړی هم د محاکمې او مواخذې لاندې راته او نه يوازې دا چې مجرم شخص به مسئول ګڼل کېده، بلکې د هغه اقارب او خپلوان او حتی د هغې دوستان اوملګري به هم مسئول ګڼل کېده او مسئوليت به ورته راجع کېده او يو ډول جمعي مسئوليت به ورته راجع کېده او ټولو ته به مسئوليت راجع کېده، او د شخص د مسئول ګڼلو پرمهال دا ضرور نه وه چې ايا نوموړی د دغه مسئوليت متحمل کېدای شي او که نه. بلکې نه يوازې بالغ او رشيد شخص بلکې اطفال او کم عمره ماشومان چې تر اوسه يې معين او ټاکلی سن نه وي پوره کړی هم د مجازاتو لاندې راتلل ،په همدې شکل غير عاقل انسانان، لېوني، او عصبي ناروغان هم تر مجازاتو لاندې نيول کېده. هيڅ ډول رواني او روحي موارد د جرمي مسئوليت په تثبيت او عدم تثبيت کې موثر او ګټور نه وو، يانې رواني او روحي موارد د جرم په تثبيت کې په پام کې نه نيول کېده او نه هم دا په پام کې نيول کېده چې ايا شخص د جبر او زور له لارې يا دا چې د مشروع دفاع په حالت کې د جرم مرتکب ګرځېدلی يا په عادي حالت کې بلکې په هر حالت کې ورته مسئوليت راجع کېده او د مجازاتو لاندې به راته. د مدني او جزايي مسئوليت تر منځ کوم توپير وجود نه درلود که جرمي کړنه به د شخص د مال پر ضد وه يا د جسم او بدن پرضد په هر حالت کې به مقابل لوری مسئول ګڼل کېده او د زيان ليدونکي ته به د انتقام ګيرۍ واک ور کول کېده. البته دغه انتقام ګيري يوازې د ضرر رسوونکي شخص پورې نه محدودېده بلکې د هغه اقاربو، خپلوانو او دوستانو ته به يې هم سرايت کاوه او ويلای شو چې دغه انتقام ګيري يا غچ اخيستنه کې د هغه وخت عرف، رسم او رواج ډېر رول درلود. ورو ورو دا مو ضوع چې عامل بايد د زيانمن د خسارې جبارې ور کړي او په دې توګه ځان د هغه له شر او غچ اخيستنې وژغوري او د هغه غوسه او قهر کم کړي، په خلکو کې عام کيږي او دغه کړنه او پروسه قانوني او حقوقي رنګ اخلي يا په بل عبارت د ضرر د رفعې د حقوقي کېدلو زمينه چمتو کيږي او هغه ته قانوني او حقوقي رنګ ور کول کيږی. په پخوانيو زمانو کې وارد شوی زيان اصل وضع کيږي او د زيان عامل په دې مکلف ګرځول کيږي ترڅو د زيانمن زيان جبران کړي او دا په پام کې نيول کيږي چې ايا د جرم وقوع په قصدي ډول شوې او که په غير قصدي ډول، يا دا چې د سهوې او خطاء په اثر شوې ده او دا چې ايا د ضرر واردوونکی د اختيار خاوند و، يا نه ، دا خبرې مهمې نه ګڼل کيږي ، خو همدومره کافي ګڼل کيږي چې زيان رسوونکی بايد د مقابل لوري زيان جبران کړي.[8] او بالاخره دغه موضوع تر دې حده رسيږي چې په اوس دوران کې جزايي مسئوليت او مدني مسئوليت سره بېليږي او په همدې شکل په يوه  جرمي کړنه کې د شخص اراده، اختيار او دماغي حالت او نور په پام کې نيول کيږي او د شخص په مسئوليت او عدم مسئوليت حکم کيږي.
درېم مبحث: د مسئوليت ډولونه
مونږ کولای شو چې د مسؤوليت ټول ډولونه په لومړي سر کې په دوو برخو وويشو يعنې حقوقي مسؤوليت او غير حقوقي مسؤوليت.
لومړی جز : حقوقي مسئوليت
حقوقي مسؤوليت هغه مسؤوليت ته ويل کېږي چې د حقوقي قواعدو څخه د سرغړونې له امله رامنځته کېږي. لکه له اداري، جزائي او مدني قواعدو څخه سرغړونه. ادارې مسئوليت  چې د دسپلينې يا انظباطي  مسئوليت  په نامه سره هم يادېږي، د ادارې دندې او وظيفي پورې له اړوندو قواعدو او مقرراتو څخه د سرغړونې له امله رامنځته کېږي.
لومړی پراګراف : اداري مسئوليت :
ادارې مسؤوليت ته په عام ډول سره د قضائې محکمو له خوا رسيده ګي نه کېږي بلکې، دا ډول مسؤوليت د اداري محکمو يا د نورو واک لرونکو اداري ارګانونو له لورې څېړل کېږي. هغه مؤيدات چې د اداري مسؤوليت د شتون په صورت کې پلي کېږي، د معمول له مخې جزائې او مدني مؤيدات نه دي بلکې دسپليني يا انظباې مؤيدات لکه توصيه، اخطار، د معاض کسر، د ترفيع ځنډول او داسې نور دي. البته د دې مؤيداتو موخه په عام ډول سره په يوې ټاکلي دنده لکه ماموريت، طبابت او داسې نورو کې د انظباط او دسپلين، تنظيم او ساتنه ده.[9]
دوهم جز: غير حقوقي يا اخلاقي مسئوليت
غير حقوقي مسؤوليت هغه مسؤوليت ته ويل کېږي چې د غير حقوقي قواعدو څخه د سرغړونې له امله رامنځته کېږي. لکه اخلاقي مسؤوليت چې اخلاقي قواعدو ته د نه پاملرنې له امله رامنځته کېږي او داسې نور.
درېم جز: د حقوقي او غير حقوقي مسئوليت ترمنځ توپيرونه
هغه اهم توپيرونه چې د حقوقي مسؤوليت او اخلاقي مسؤوليت ترمنځ شتون لري په لاندې ډول ورڅخه ياونه کېږي. ۱ - حقوقي مسؤوليت د محکمو او نورو واک لرونکو ارګانونو له خوا تعين، او تثبيت کېږي، په داسې حال کې چې د اخلاقي مسؤوليت تعين، تثبيت او تر غور لاندې نيونه د رسمي مراجعو له خوا نه، بلکې د ضمير او وجدان د محکمې له لوري ترسره کېږي. ۲ - د حقوقي مسؤوليت د شتون په صورت کې د قانون له خواوړاندوينه شوي مؤيدات لکه جزائې، مدنې او يا اداري مؤيدات عملي کېږي، په داسې حال کې چې د اخلاقي مسؤوليت شتون د دې ډول قانوني مؤيداتو د عملي کيدلو باعث نه کيږي بلکې يوازې د اخلاقي مؤيداتو تطبيق لکه د وجدان او ضمير ملامتيا او نه ارامتيا رامنځته کوي.
درېيم مبحث: د جزائي مسئوليت او مدني مسئوليت  ترمنځ توپيرونه
هغه مهم توپيرونه چې دجزايي مسئوليت  او مدني  مسئوليت  ترمنځ وجود لري عبارت دي له : ۱ -  د جزائې  مسئوليت  د تثبيت لپاره يوه جزايې دعوې د دولت د استازي له خوا چې د مدعي العموم يا څارنوال په نامه سره يادېږي په لاره اچول کېږي چې د دې دعوې ټول شکليات او تګلاره د جزايې محکمو د اصولو سره سم په وړاندې بول کېږی، په داسې حال کې چې د مدنې  مسئوليت  د تثبيت لپاره د څارنوال له خوا کومه دعوي په لاره نه اچول کېږي بلکې يوه مدني دعوي په خپله د خصوصي مدعي يا د حق العبد له خوا په لاره اچول کېږي چې د دې دعوې شکليات او تګلاره دمدنې محکمو د اصولو سره سم تنظيميږي. ۲ - جزايې دعوي يوازې او يوازې په جزايې محکمو کې په لاره اچول کېږي او په مدنې محکمو کې د هغوي اقامه شوني کار نه دی، په داسې حال کې چې مدني دعوي برعکس، په عام ډول سره په مدني محکمو کې په لاره اچول کېږي اما کله کله د مثال په ډول (د حق العبد د مدعي د غوښتنې پر بنست) دهغوي اقامه په جزايې محمو کې هم شونی کار دی. ۳ - د جزايې مسئوليت  ټاکنه او تثبيت د جرايمو او جزاګانو د مشروعيت د پرنسيپ تابع ده، په داسې حال کې چې د مدني  مسئوليت  په هکله دا پرنسيب په ډير شدت سره په پام کې نه نيول کېږي. ۴ - د جزايې مسئوليت  او د مدني  مسئوليت  اړوند مؤيدات هم، لکه څرنګه چې وړاندې ولوستل يو له بل څخه توپير لري.[11]
مدني مسئوليت
دا فصل د مدني مسئوليت  په اړه معلومات لري لکه د مدني  مسئوليت  پېژندنه، د مدني  مسئوليت  ډولونه، اصول او داسې نور اړوند مسايل په دې فصل کې ځای پر ځای شوي دي. لومړی مبحث: دمدني مسئوليت  تعريف مدني مسئوليت  ديوشخص مکلف کېدل دي په هغه زيانونو او خساراتو چه بل شخص ته يې اړولي دي مدني  مسئوليت  هغه وخت منځ ته راځي چه يو شخص دقانوني جواز پرته دبل په حق تجاوزوکړي او له امله يی هغه ته تاوان او خساره ورسيږي .توپيرنه کوي هغه عمل چه دزيان وجب ګرځيدلی دی جرم وي يا شبه جرم نو ځکه مدني  مسئوليت  دقانوني چواز پرته ديو عمل پایله ده، که قعدي (مدني جرم )وي ياغيری عمدي (شبه جرم )وي.جرم او شبه جرم له قانونني مجوزپرته عملونه دي چه دزيان موجب ګرځي په حقوقي اصطلاح کې جرم دوه معناوی لري :جرم په جزايي حقوقي اصطلاح کي هغه عمدي عمل دی او قانون ور ته جزا ټاکلی او دبي احتياطۍ په پايله کي منځ ته راځی. يا په بله اصطلاح مدني مسئوليت هغه مسئوليت ته ويل کيږي چې د د مدني قواعدو څخه چې موخه يې د خصوصي افرادو ترمنځ د اړيکو تظيمونه ده، د سرغړونې له امله رامنځته کيږي او د هغه اړوند مؤيدات معمول له مخې د عقد فسخه او له منځه وړل ، د تاوان جبيره کول او د دندې په ادا کولو د مديون اړ ويستل دي.[12] په مدني حقوقي اصطلاح کي هرهغه غيرقانوني عمل دی چه بل شخص ته دزيان موجب کيدو سبب ګرځي که چيري زيان اړونکي عمل دجلي او مسئوليت   ته جرم په خاص مفهوم سره وايې اوکه جيرې دبي اختياطۍ په پايله کي وې او غير عمدي وي نو شبه جرم ورته وايي .دهغه څه پربناچه مخکې تير شول مدني جرم (په خاص مفهوم )سره يوعمدې عمل دی چه نورو ته دضرررسولو په منظور مرتکب کيږي ،نوپه دې اساس ورته ارادې ته وايي مګر شبه جرم ټول هغه اعمال دي چه د زيان رسولو پرته ديوبل هدف لپاره نورو ته اوړې چه دبي اخبياطۍ په نامه يادېږي. بي احتياطۍ دهغه اشتباه او خطه اټکل نه کولو څخه .عبارت ده چه امکان لري ديوعمل دمرتکب کيدو په پايله کي واعق کيږي. بي پراويي ديو عمل په ترسره کولو د بې پامه توجه والي څخه عبارت ده .بي پراويي او بې احتياطي دډيرو حقوق پوهانو له نظره مترادف دي. په مدني مسئوليت  کي دمدني جرم او شبه جرم ترمنځ تفکيک ورځني عملي پايله نه لري ځکه چه په دواړو مواردو کي دجرم مرتکب متفدر ته دوارد شوو خساراتو اوزیانونو دجبران مسؤل دي اوله همدي امله دهيوادونو ډيرو قوانينو ددې دواړو دنومونو يادونه نه ده کړې او دواړه يي په دوه غيرقانوني اعمالو سره تغير کړی  دي لکه دالمان دمدنی قانون۵۳۲ ماده اودسويس تعهداتو دقانون ۶۱ماده. تبصره : ـــ لکه څنګه چه دعمد کلمه منځته راغله نو بي مناسبه يي نه ګني ترڅو د فقهاووهغه اصطلاح چه ددي موضوع اړوندده اودقصاص اوديات په دوه کتابونو کي بيان شوي ده ،ذکرکړم : اماميه فقهاوو افعال په دري ډلوويشلي دې :(عمد) (شبه عمد) (خالصه خطا). (۱) عمد: ــ دهغه حق په وسيله ترسره کيږي چه فاعل يي ديوې خاصي پايلی دانجام لپاره دهغې دانجام قصد وکړي او هغه نتيجه هم په لاس راشي ،لکه که چيري يوکس بل کس په زړه په چاقو ووهي په دې قصد چه هغه ووژني .ضارب په دې عمل کې دمضروب د وژلو په نيت دچاقو ګوزار کړی دی او هغه هم مړ شوی دی .په بل عبارت عمد دقصد په وسيله په فعل او قصد په نتيجه حاصليږي. [13]
دويم مبحث: د مدني مسئوليت تاريخي پس منظر
په پخوانيو حقوقو کې د مدني مسئوليت  او جزائي مسئوليت  دا ډول تقسيم بندي چې اوس شتون لري موجود نه وه. که چېري موږ د فرانسې او روم پخوانيو حقوقو ته پام وکړو نو پوه به شو چې جزائي او مدني مسئوليت ونو دواړو يوه منشا لرله. داسې کتل کېږي چې د دې کار علت دا دی چې پخوا ټول ټولنيزې کړنې په فردي اړخ او شخصي منافعو کې مهم نقش درلود او ټولنېز اړخ سره يې بلد نه وو. په دې اساس د فردي انتقام په دوره کې متضرر حق درلود چې مجرم قصاص کړي او د هغې سره هم همغه شان عمل اجرا کړي کوم چې د مجرم له لورې ترسره شوی و. بيا د اختياري ديت دور راغی چې د يو مقتول کورنۍ ته به د قاتل له لورې ورکول کېده او په دې ډول به له قصاص نه خلاصيده. د ديت مقدار به د قاتل قدرت، شخصيت او مالي وړتيا له مخې ټاکل کيده. کله چې ټولنو پراختيا ومونده او مرکزي قدرت رامنځته شو او د هر ډول جرم لپاره ديت وټاکل شو چې یو قاتل يې بايد د قتل په صورت کې د متقول کورنۍ ته ورکړي کوم چې په اسلام کې ليدل کېږي. همدارنګه د زیانونو په مقابل کې هم د ضرر رسوونکی مکلف وګڼل شو چې متضرر ته د رسيدلي زيان تاوان ورکړي د روم په حقوقو کې هېڅکله د جرايمو او مدني مسئوليت ترمنځ کوم واضح توپير موجود نه و او مجنی عليه کولی شول چې د جرمي دعوي يا مخلوط عمل په وسيله د متهم د مجازاتو يا د خپل رسيدل زيان د تاوان غوښتنه له مرتکب څخه وکړي چې د دې کار پايله په حقيقت کې د زيانونو جبران نه بلکې له مرتکب څخه د انتقام اخېستل وو. د فرانسې پخوانيو ليکوالانو چې د تکليسا د حقوق پوهانو تر اغېز لاندې وو له شپاړسمې پېړۍ څخه د اکويليا په قانون اتکا لرله چې د باچا د اقامې په نامه يادېده او له مخې به يې متهم ته مجازات ورکول کېده. مجنی عليه کولی شو چې د خپل رسيدلې زيان ټول تاوان له مرتکب څخه وغواړي. په فرانسه کې مدني مسئوليت  د جرمي  مسئوليت  په څېر و. که څوک به لږ هم د بې احتياطۍ له امله له قانونه سرغړونه وکړه نو مجرم به بلل کېده. د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې له ۱۸۸۰ م کال څخه په مدني  مسئوليت  کې د تقصير نظريه له شديدو نيوکو سره مخ شوه. د دې نيوکو منشاء ورځ تر بلې زياتېدونکو جرايمو سره تړاو لري.
درېيم مبحث: د مدني مسئوليت ارکان
مدني مسئوليت  درې ارکان لري چې له ضرر، عمل او د ضرر او  عمل ترمنځ د عليت له اړيکې څخه عبارت دي. د دې درې ارکانو په تحقق سره د عمل مرتکب مسؤل بلل کېږي چې متضرر ته تاوان ورکړي او هغه جبران کړي.
دويم جز: د ضرر ډولونه
هغه زيانونه چې د قانون له مخې د جبرا وړی دي په لاندې ډول دي: ۱. مادي زيانونه چې د یو جرم له کبله رامنځته شوي دي. ۲. معنوي زيان چې د اشخاصو حيثيت يا اعتبار ته د ضرر رسيدل يا روحي صدمات په کې شامل دي. ۳. ګټې چې د ترلاسه کولو وړ وي او د مدعي د جرم د ارتکاب له امله ترې محرومېږي. ۱. مادي زيان: مادي زيان له هغه زيان څخه عبارت دی چې د پيسو په وسيله يې جبران کېدی شي. د مادي زيانونو منشاء هم په دوه ډوله ده چې مالي زيانونه او بل يې ځاني زيانونه. مالي زيانونه هغه دي چې اموالو د له منځه تلو باعث کېږي لکه په کور يا کارخانه کې د اور لګول، د موټر ټکر او داسې نور. دا ډول زیانونه. د يو شخص ځان ته ضرر رسيدل چې مړينې، ټپي کيدو، د بدن کوم غړي متضرر کېدو او ناروغۍ څخه عبارت دي.
۲. معنوي زيانونه:
معنوي زيانونه له هغو زيانونو څخه عبارت دي چې د يو شخص روح، حيثيت يا اعتبار ته ضرر رسېږي چې د غير قانوني کړنو له امله وي. معنوي زيان د پيسو په وسيله نه شي جبران کيدی. حقوق پوهان دا ډول اضرار د جبران وړ نه بولي. د معنوي اضرارو نه تقويم دا معنی نه لري چې بايد جبران نه شي. پخوا حقوق پوهانو دا ډول زيانونه د جبران وړ نه بلل او د معنوي زيان پر وړاندې د کومې ادعا راپورته کيدو ته يې اجازه نه ورکوله. اوس هم په ځينې هېوادونو کې دا ډول زيانونه جبران نه لري، خو دا يو سم کار نه دی ځکه چې د زيان رسوونکې له خوا د بخښنې په غوښتو او د خپلې ادعا ته د دروغ ويلو په وسيله کولی شي چې متضرر ته روحي آرام وبخښي. د ايران د مدني قانون په ۱۰ ماده کې راغلي دي: ((د چا شخصي يا د کورنۍ حيثيت يا اعتبار ته که صدمه ورسېږي کولی شي چې د خپل مادي او معنوي زیان د جبران غوښتنه وکړي))[15]. خو که چېري لازمي وي نو محکمه کولی شي چې په دې اړه حکم صادر کړي او له زيان رسوونکې څخه متضرر ته د زيان د جبران امر ورکړي. دا کيدی شي د مالي جبران يا بخښنې د غوښتو په وسيله وي. په کومو شرايطو کې د زيان د جبران مطالبه کيدی شي: متضرر کولی شي چې په لاندې شرايطو کې د ضرر د جبران مطالبه وکړی: 1.   ضرر مسلم وي: ضرر هغه وخت مسلم وي چې له کوم ترديد پرته د کوم غير قانوني کړنې له امله رامنځته شوی وي، که هغه مادي ضرر وي يا معنوي. 2.   ضرر بايد مستقيم وي: د فرانسې د حقوق پوهانو په ډېرو کتابونو کې د ضرر لپاره د مستقيم کيدو شرط لازمي بولي. 3.   د لطمې له امله رامنځته شوی ضرر په قانون کې ذکر شوی وي: په دې معنی چې يواځې هغه اضرار د جبران وړ دي چې د يو هېواد په قوانينو کې ورته يادونه شوي وي يا يې په اړه وضاحت موجود وي. په دې اساس، ويلی چې هغه اضرار چې په قانون کې ذکر شوي نه وي يا په قانون کې وضاحت ونه لري نو له مرتکب څخه د جبران غوښتنه هم نه شي کيدی. معنوي ضرر هم په دوه ډوله دی: ۱. د اعتبار او حيثيت ضرر ۲. روحي صدمه ۱. اعتبار او حيثيت ضرر: دا ډول ضرر د اشخاصو شخصي يا د کورنۍ اعتبار او حيثيت ته د ضرر له رسيدو څخه عبارت دی چې بېلګې يې په چا ملنډې وهل، د يو چا د ټوکو انځور خپرول او داسې نور. ۲. روحي صدمه: ډېرې دعوې چې په اروپا کې رامنځته کېږي او د معنوي زیانونو د طلب باعث کېږي د خپلوانو په مړينه له روحي ازار څخه عبارت دی. د هغو کسانو دايره چې د دې ډول زيانونو د جبران مطالبه کوي په ځينې قوانينو کې پراخه او په ځينې قوانينو کې تنګ وي. په ځينې قوانينو کې يواځې نږدې خپلوان لکه ښځي يا مېړه ته دا حق ورکول کېږي چې د خپل ضرر ادعا وکړي خو ځينې قوانين بيا د متضرر د مېړه يا ښځې ترڅنګ ورور او خور ته هم دا حق ورکوي. د ايران د مدني قانون لومړۍ ماده او د جنائي جرمونو د قانون ۹ ماده په مطلق ډول د دې ډول زيانونو د جبران مطالبه کوي. ځينې وختونه معنوي زيان د ناروغي باعث کېږي. په دې صورت کې زيان ليدونکی کولی شي چې د معنوي زيان ترڅنګ د مادي زيان غوښتنه هم وکړي. درېم جز : د عمل او ضرر ترمنځ د عليت اړيکه د مدني مسئوليت اساسي رکن د مرتکب له لورې د غير قانوني عمل او متضرر ته وارد شوي ضرر ترمنځ اړيکې له شتون څخه عبارت دی او که چېري د عليت اړيکه نه وي نو مرتکب د متضرر د زيانونو مسؤل نه ګڼل کېږي.
لومړی پراګراف: د ضرر د جبران مکلفيت
که چېرته يو شخص د ضررونو د منع د کُلي قاعدې څخه په سرغړونې سره چاته ضرر ورسوي نوموړی د دې مسئول دی، که په قصد سره يې ور رسولی وي او يا په خطا سره ، خو البته د د قصدي ضررونو په اړه بايد ووايو چې قصدي ضررونه نه يوازې د فاعل لپاره مدني مسئوليت رامنځ ته کوي بلکه جرمي مسئوليت هم ايجادوي.
اووم مبحث: د قراردادي مسئوليت ماهيت او مفهوم
هرکله چې د تاخير او د قرارداد د عدم اجرا او د يولوري د تړون ماتولوپه نتيجه کې بل لوري ته ضرر ورسيږي، نو متخلف يا مخالفت کوونکی يې بايد جبران کړي. دې مکلفيت ته د قرارداد مسئوليت يا قراردادي مسئوليت وايي چې د پيسود يو اندازه مقدار په ورکړې سره جبران کيږي. که څه هم يوه اندازه يې د اصلي ژمنې بدل او ځای ناستی پېژندل شوي مګر اصلي تعهد يا ژمنه خپله له قرارداد او د قراردادي د مسئوليت څخه د قراداد يا د قراردادي د تعهد د نه اجرا څخه راپورته کيږي. نو په دې اساس د ضرر د جبران مکلفيت په صراحت سره د قرارداد په تړاو قانون يا عرف شوی دی تر څو د تقصير د سبب د پيدايښت توجيه کوونکی په دې اړه متعهد اومسئول وي؛ په داسې حال کې چې خپله د قراداد د اصلي تعهد د وجود سبب دی او د قرارداد وجوب کيدو ته په متعهد کېدو سره هغې ته له پښو تړل شوی دی او په مجدد صراحت سره په قرارداد يا د قانون په حکم يا عرف کې اړتيا نه لري.
لومړی جز: له مدني مسئوليت سره د قراردادي مسئوليت توپير
دا وويل شول چې مدني مسئوليت که د قانون ماتونې يا له قرارداد او تړون پرته منځ ته راځي او د قانون په حکم سره ايجاد شي، يو واحد ماهيت لري. له دې پرته په هغه ځای کې چې د دواړو لورو ترمنځ قراردادي اړيکه شتون لري او د يو لوري د سرغړوني يا د قرارداد د نه اجرا په صورت کې بل لوري ته ضرر ورسيږي، خاصې ځانګړنې لري او قواعدو او اصولو ته اړتيا لري چې له مدني مسئوليت سره د هغې توپير د قرارداد پرته توجيه کوي. د قرارداد په نقض کولو او اړونده تعهداتو په نه ترسره کولو د قراردادي تورن کېدل او مقصر کېدل څېړل کيږي مګر د قرارداد او تړون پرته د مدني مسئوليت په برخه کې مقصر يا تورن کېدل د عرف يا قانون د نقض کولو په معنی دي.
لومړی پراګراف : اساس اوبنسټ
د قراردادي مسئوليت اساس اوبنسټ کله د متعهد تورن کېدنه او کله هم د مشخص اساس او پايلې نه حاصلېدل دي. په هغه مواردو کې چې د متعهد بهِ تعهد او ژمنه هغه وسيله ده لکه په اماني عقودو کې د وديعه، عاريه او اجاره مال په ساتلو کې د امين شخص تعهد ، د قراردادي مسئوليت د متعهد د تقصير په اساس ايجاديږي او متعهدلهُ بايد دا ثابته کړي چې هغه د قرارداد په تآخير يا عدم اجرا کې مقصر وه. مګر په هغه قراردادونو کې چې متعهد د يو مشخص اساس او بنسټ حصول منلی دی، د هغه لپاره د هماغه اساس عدم حصول سره له دې چې په جرم يا تور مرتکب شوی هم نه وي، د هغه لپاره مسئوليت ايجادوي. لکه څنګه چې د تعهد موضوع د پيسو مقدار وي او د رسيد په سر کې تاديه نه شي، متعهد مکلف دی او د بې ګناهۍ ثبوت او د پور د ورکړې لپاره هڅه د هغه مسئوليت او مکلفيت نه راکموي. [25]
دوهم پراګراف : هدف او د اجرا کولو ضمانت
د قرارداد او تعهد ترسره کول بايد د قراردادي مسئوليت سره ګډ او يو ځای نه شي. د قرارداد د ترسره کولو او د قراردادي د تعهد څخه هدف دا دی چې قرارداد يوې داسې پايلې ته ورسيږي چې مخکې يې په اړه توافق شوی دی. مګر د قراردادي مسئوليت هغه وخت مطرح کيږي چې متعهد په خپل تعهد عمل ونه کړي او د هغه له لوري تړون ماتونه د متعهد لهُ په زيان تمامه شي په دې شرط چې د متعهد اجبار د تعهد په سرته رسولو کې ممکن نه وي. او يا که چېرې د متعهد اجبار د تعهد په سرته رسولو کې ممکن وي، لکه د پيسو په ورکړې سره ژمنه او تعهد، نو تړون ماتوونکی متعهد په ټاکل شوو وعدو کې پيسې تاديه کړي. او يا هغه وخت چې د تړون کوونکي مسئوليت هغه ځای کې مطرح کيږي چې قرارداد په صحيح ډول نقض شي. پرته له دې چې يو خارجي سبب د هغې د اجرا مانع شي او د قراردا نقض د هغه د باطل کيدو سبب ونه ګرځي. په دې کار کې د تړون کوونکي د مسئوليت د طرحې لپاره هم ځای نه پاتې کيږي. نو په دې اساس د تړون کوونکي مسئوليت د تعهد د نقض کولو په پايله کې منځ ته راځي چې په مستقيم ډول يې اجرا امکان نه لري او تړون ماتوونکی متعهد د هغه غيرمستقيمو زيانونو په جبران مکلفوي چې د تړون د ماتولو او نقض کولو په پايله کې يې متعهدلهُ ته اړولي دي، په هغه صورت کې چې د تړون پرته د مسئوليت هدف د هغه زيانونو جبرانول دي چې په ناحقه ورته اوښتي دي.
درېم پراګراف : مدني او تړوني مسئوليت ته د استناد او دليل امکان- د دوه مسئوليتونو ترمنځ جمع
هر کله چې تړون کوونکی متعهد په خپله ژمنه باندې وفا ونه کړي او بل لوري ته زيان واوړي، زيانمن شخص کولای شي چې د تړون په استناد او هغه امتياز چې ترې لاسته يې راوړی دی، تړون ماتوونکي ته رجوع وکړي او د خپلو زيانونو او خساراتو مطالبه وکړي. مګر په دې کې چې ايا هغه کولای شي کوم تړون چې ترسره شوی دی په نظر کې ونه نيسي او خپل ځان ته اوښتي زيانونه د مدني مسئوليت پر بنسټ، د مثال لپاره د ائتلاف يا تسبيب اسناد له بل لورې وغواړي؟ له شک پرته زيانمن ته د اختيار ورکول په دې اړه بې ګټې نه دی ځکه چې هرکله زيانمن شخص د زيان د فاعل د تقصير د اثبات لپاره کافي دلايل ونه لري د مدني مسئوليت د قواعدو په استناد چې اصولآ په دې برخه کې د زیان د فاعل د تقصیر اثبات لازم دی، خود داري وکړي او په تړون باندې استناد وکړي. ځکه چې د تړونونو په برخه کې کله چې متعهد په خپله ژمنه عمل ونه کړي، مقصر او ملامت پېژندل کيږي او د متعهد لپاره د تړون نه اجرا کول د هغه د تقصير برآئت شمېرل کيږي. يعنې زيانمن د خساراتو د مطالبې لپاره يوازې د تړون نه اجرا ثابتوي او د متعهد د تقصير اثبات لازمي نه دی؛ ولې که چېرې متعهد د زيانونو او خساراتو ادا کول ونه غواړي حتمي ده چې بايد ثابت کړي چې د قرارداد نقض يا د هغې په اجرا کې تاخير د يو بېروني او د نه اټکل شوي عامل په سبب وه چې له هغه سره ارتباط نه لري له بل لورې د تړون کوونکي د تعهد د نقض کولو څخه راپورته شوي مسئوليتونه محدود دي، يعنې زيانمن يوازې کولای شي د تړون په اساس خپل زيان او خسارات طلب کړي. لکه څنګه چې کله د زيان اندازه په تړون کې ټاکل شوې وي يا هر کله چې د تړون دواړه خواوو د عدم مسئوليت يا د عدم مسئوليت  د شرط په اړه توافق کړی وي، د تړون فايدو ته او په ځانګړي ډول هغه تړون چې ترسره شوی بايد پابندي پرې وشي. له دې پرته د پوښتنې لپاره د قطعې ځواب پيداکول او په دې اړه مختلفې نظرئې موجودې نه دي. د دواړو لورو تړونې رابطې په نظر کې نه نيول، د جوړجاړي په اساس د ايجاد شوي نظم ګډوډول، د تړون اجبار کوونکې قوت پايمال کېدل او ځانګړو او خصوصي تړونونو ته احترام او د ضمني ارادې برخلاف د دوه مسئوليتونو اختلال او ګډول د تړون له دواړو لوريو څخه د يو د استناد د ممنوع والي د دلايلو قانون ايښودونکي د اجباري ضمانت په قواعدو سره شمېرل شوي دی. د دې برعکس د امري قانون څخه د عمومې نظم په ارتباط د تړون د دواړو خواوو څخه د يو لوري د نه محرومولو امکان د اجباري ضمانت په برخه کې د تړون په موجب او د دواړو لورو ضمني اراده د سکوت او صراحت ته د نه امکان په صورت کې يا په تړون کې د اجباري ضمانت په قوانينو کې د استناد عدم امکان يو له طرفينو څخه د استناد د امکان د لايلو په شتون کې د اجباري ضمانت په قواعدو سره ترسره کيږي. د دوه ډلو دلايلوپه ارزونه کې دا ويلای شو چې د اجباري ضمانت اړوند د ټولو قوانينود امري کېدو ادعا د اثبات وړ نه ده. نو په دې اساس، که چېرې زيانمن تړون، د تړون شرطونه او د تړون کوونکي د مسئوليت اړوند قانون په نظر کې ونه نيسي او د تړون نظم ګډوډ نه کړي، کولای شي  د اتلاف او تسبيب د قواعدو مطابق استناد وکړي. که همداشان کله هم مبيع د پلورونکې د تقصير په پايله کې د تسليم کېدو دمخه تلف شي نو پېرودونکی يا خريدار د اجباري ضمانت د قواعدو په اساس د خساراتو د جبران د فسخ کېدو يا مطالبې حق لري. مګر که چېرې کله هم پلورنکي ژمن و اوسي د مبيع په تسليمېدو کې د تاخير په صورت کې د مکلفيت د وجې په ډول ورکړي، خريدار دغه معامله او جوړجاړی بې اهميته او ناديده نه شي ګڼلای او خپل ځان ته اوښتي زيانونه د مدني مسئوليت د قانون په اساس مطالبه کړي. [26]
پايله
د مسؤوليت کلمه يوه ډيره مأنوسه، عامه او مروجه اصطلاح ده چې په عادې او ورځني ژوند کې ډيره اوريدل کېږي او کارول کېږي. مګر د دې کلمې د مأنوسيت او د کارولو د ډيروالي سره سره، د حقوقو له نظره دې اصطلاح ته يو کامل او جامع تعريف ورکول ډير ستونځمن او سخت کار دي. البته د دې اصطلاح د تعريف په برخه کې ځکه اساسي ستونځي رابرسيره کېږي چې د هغې مفاهيم يوازي د حقوقو علم پورې اړه نلري بلکې له نورو بيلابيلو مباحثو او علومو لکه فلسفه، بيولوژي، سايکولوژي، اخلاق او داسې نورو سره هم اړيکه پيداکوي. مسئوليت هغه حالت دی چې د يوې وجيبې د نه ترسره کولو له امله منځته راځي. په همدې توګه د اسلامي فقهې له مخې کولای شو مسئوليت په لاندې توګه تعريف کړو : ((په اصطلاح کې اهليت هغه صفت دى چې شارع يې په يو شخص کې لازموي او په دې سره دغه شخص د تشريعي خطاب لپاره د صلاحيت محل پيدا کوي. په دې معنی شارع چې د کومو اوامرو او نواهيو خطاب انسانانو ته متوجه کوي دهغې په منلو او هغې ته يې په احترام کولو ملزم ګرځوي.))[27] مدني مسئوليت  ديوشخص مکلف کيدل دي په هغه زيانونو او خساراتو چه بل شخص ته يې اړولي دي مدني  مسئوليت  هغه وخت منځ ته راځي چه يو شخص دقانوني جواز پرته دبل په حق تجاوزوکړي او له امله يی هغه ته تاوان او خساره ورسيږي .توپيرنه کوي هغه عمل چه د زيان وجب ګرځيدلی دی جرم وي يا شبه جرم نو ځکه مدني  مسئوليت  دقانوني چواز پرته ديو عمل پايله ده، که عمدي (مدني جرم ) وي ياغيری عمدي (شبه جرم )وي. جرم او شبه جرم له قانوني مجوز پرته عملونه دي چه دزيان موجب ګرځي په حقوقي اصطلاح کې جرم دوه معناوی لري :جرم په جزايي حقوقي اصطلاح کي هغه عمدي عمل دی او قانون ور ته جزا ټاکلی او دبي اختياطۍ په پايله کي منځ ته راځی. مدني مسئوليت  درې ارکان لري چې له ضرر، عمل او د ضرر او  عمل ترمنځ د عليت له اړيکې څخه عبارت دي. د دې درې ارکانو په تحقق سره د عمل مرتکب مسؤل بلل کېږي چې متضرر ته تاوان ورکړي او هغه جبران کړي. د مدني مسئوليت اساسي رکن د مرتکب له لورې د غير قانوني عمل او متضرر ته وارد شوي ضرر ترمنځ اړيکې له شتون څخه عبارت دی او که چېري د عليت اړيکه نه وي نو مرتکب د متضرر د زيانونو مسؤل نه ګڼل کېږي.
وړانديزونه
د دې موضوع د ترتيبولو پرمهال مې يو لړ وړاندېزونه په دې ډول چمتو کړې دي: 1.   د مدني  مسئوليت  د موضوع په اړه بايد پراخه تاليفات وليکل شي. 2.   د مدني دعوو د حل و فصل لپاره بايد په مدني محاکمو کې اداري فساد له منځه يوړل شي. 3.   د مدني مسئوليت  په هکله باید عامه پوهاوی ترسره شي ځکه چې اکثره وخت د مدني مسئوليت  څخه جزائي  مسئوليت  رامنځته کېږي. 4.   مدني دعواوې بايد د مدني محاکمو له لارې حل و فصل شي نه د جرګو له لارې، ځکه چې د جرګو له لارې فيصلې اکثره وخت غير عادلانه او يو طرفه وي. 5.   په محاکمو کې مدني دعواو ته بايد ژر تر ژره رسيدګي وشي ځکه چې په دې دعوو کې ځنډ اکثره وخت د فساد لپاره زمينه برابروي.