cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حضرت علي کرم الله وجهه د اهلنستو په منظومو ادبیاتو کې- ابن ابی الحدید معتزلي شافعي
د چټياتو ويوونكي او هغه هوښياران،چې ځانونه يې كاڼه او ړانده كړي، پوه دې شي چې د ابوطالب مقام ته د پيساڼي هومره زيان هم نشي رسولاى. څوك چې شپې ته ورځ او رڼا ته تياره وايي؛نو د ورځې رڼا ته زيان نشي رسولاى.
وګورئ : ابن ابي الحديد؛ شرح نهج البلاغه : د بېروت چاپ كې، 3ټوك، 321مخ او د مصر چاپ كې 318مخ.
دا شعرونه ابن ابي الحديد د هغو ناپوهو په ځواب كې ويلي،چې وايي: ابوطالب كافر دى.
تر رسول الله وروسته په وياړنو، په شرف او فضيلت كې ستر سيد، د حضرت پېغمبر  وصي، د بتول (زهرا) مېړه " علي  مرتضى" و او له هغه وروسته يې دوه زامن (امام حسن او امام حسين) او بيا حمزه او جعفر (طيار) وو.
وګورئ : د ابن ابي الحديد؛ د نهج البلاغې شرح : 3ټوك، 40مخ د مصر او بيروت چاپ.
ماته وايي :د حضرت علي  صفتونه وكړه.كه زه يې صفت ونكړم، وېره مې ده چې راته ووايي:دښمن يې يم او كه كله مې د هغه په هکله شعر ندى ويلاى؛نو د نفس د کمزورۍ له امله ندى او زه هغه نۀ يم،چې د حق له مذهبه به اوختې يم.كه د نړۍ سمندرونه جوهر (رنګ)،اسمانونه كاغذونه او د نړۍ ونې قلمونه  او ټول خلك دحضرت علي د فضيلتونو په ليكلو پېل وكړي؛نو بيا به  هم د هغه فضيلتونه  له قلمه پاتې وي.
وګورئ : ابن ابي الحديد، "علي  چهره درخشان اسلام" د علي  دوانې ژباړه، 5مخ.
آيا د خېبر پېښه مو نده لوستې؟ چې پکې څومره عجيبه او حېرانونكي ټكي راغلي دي؟هغه دوه (حضرت ابوبكر اوحضرت عمر)،چې د قومندانۍ پر رمز نۀ پوهېدل؛نو د ذلت او خوارۍ جامې يې د اسلام بېرغ ته ورواغوستې او له جګړې راوتښتېدل.سره لدې چې پوهېدل،له جګړې تېښته له كفر سره برابره ده؛ځكه راوتښتېدل،چې لوړ قوي يهودي ځوان له بربنډې تورې سره پر اس سپور واو پر دوى يې بريد وكړ. تۀ به وې؛لكه چې د دوى دواړو پر لاسونو نكريزې وې او د هغه تورې د مرګ له وېرې راوتښتېدل (بيا ابن ابي الحديد وايي) زه له ستاسې بښنه غواړم؛ځكه مرګ تريخ او ژوند خوږ  وي او تاسې هم د هر چا غوندې د مرګ له تريخ خونده بېزاره  وئ؛ خو مرګ هېڅ څوك ندى  پرېښى او په هر چا پسې راځي؛نو د مرګ خوند هله وي، چې انسان يې پخپله انتخاب كړي؟!
توضيح :د خېبر جګړه د يهودو او د مسلمانانو ترمنځ وه،چې د خېبر په کلا كې راپېښه شوه؛ پدې جګړه كې د رسول الله په امر لومړى حضرت ابوبكر او ورپسې حضرت عمر د جنګ قومنداني ومنله،چې د خېبر کلا فتح كړي؛ خو هغوى پدې جګړه كې ماتې وخوړه او راوتښتېدل؛بيا رسول الله حضرت علي له يوې ډلې سره د کلا  فتح ته ولېږه،چې پايله يې د مسلمانانو برى و؛نو "ابن ابي الحديد" دا شعر ويلې دى.
وګورئ : شبهاى پشاور؛ 416مخ.
دا شعرونه د ابن ابي الحديد د اوو ګونو قصيدو له
جک کربی
جک کربی (د جیکوب کورتزبرګ په نوم وزېږېد؛ زوکړه: د ۱۹۱۷ زکال د اګست ۲۸ مه – مړینه: د ۱۹۹۴ زکال د فبروري ۶ مه) د کارتوني کتابونو امریکايي هنرمند، لیکوال او اېډېټور و چې په پراخه کچه د کارتون جوړونې له اصلي نوښتګرو او همدارنګه په دغه برخه کې د پریمانه اغېزمنو اثارو د رامنځته کوونکي په توګه پېژندل کېږي. هغه په نیویارک ښار کې را لوی شو او د کمیډي شخصیتونو څخه په تقلید او په نشریاتو کې د خپرو شوو کارتونونو څخه یې زده کړل څه ډول کارتوني رسامي وکړي. نوموړي په ۱۹۳۰ زکال کې د کارتون نوي رامنځته شوي صنعت ته مخه کړه او د هغو مختلفې ځانګړنې یې په مختلفو نومونو ترسیم کړي هغه وړاندې له دې چې د جک کربي کارتوني شخصیت په نوم کارتونونه جوړ کړي خپل کارتونونه یې د جک کورتیس د شخصیت په نوم جوړول. په ۱۹۴۰ زکال کې نوموړي او لیکوال – اېډیټور جو سایمون وکولای شول د ټایملي کامیکس لپاره چې د مارویل کامیکس شرکت مخکښ شرکت و د کپتان امریکا په نوم ډېر بریالی کارتوني شخصیت جوړ کړي. د ۱۹۴۰ مې لسیزې پر مهال کربي په مرتب ډول له سایمون سره همکارۍ ته مخه کړه چې د یاد شرکت او نیشنل کامیکس خپروندی شرکت لپاره یې چې بیا په ډي سي کامیکس واوښت؛ ګڼ شمېر کارتوني شخصیتونه جوړ کړل.
د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال په اروپايي تیاتر کې له خدمت کولو وروسته کربي د ډي سي کامیکس، هاروی کامیکس، هیلمن پریوډیکال او نورو خپروندویو شرکتونو لپاره آثار تولید کړل. په کریسټ وډ خپروندی شرکت هغه او سایمون د عاشقانه کارتون ژانر جوړ کړ او بیا یې د مېنلاین خپروندی شرکت په نامه خپل شرکت جوړ کړ چې د ډېرې لږ مودې لپاره یې دوام وکړ. کربي په ۱۹۵۰ مه لسیزه کې د ټایملي د بېرته تکرار شوي اطلس کامیکس په نامه کتاب کې مرسته وکړه چې بیا دغه شرکت په مارویل واوښت. دلته په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې کربي د دغه شرکت تر ټولو پام وړ شخصیتونه له دې ډلې څلور حیرانونکي، ایکس من، ثور، هالک، وسپنیز سړی او تور پړانګ جوړ کړل. د کربي له خوا ټاکل کېدونو عناوینو ښه بازار درلود او آن منتقدینو به یې هم ساتینه کوله، خو په ۱۹۷۰ زکال کې هغه مهال چې کربي احساس وکړ له هغه سره په ځانګړې توګه د لیکوال او نوښتګر د حقونو په برخه کې ناعادلانه چلن شوی دغه شرکت یې د هغه د سیال ډي سي کمیکس په مقصد پرېښود.
په ډي سي کې کربي د څلورمې نړۍ د حماسې په نوم کارتون جوړ کړ چې څو کارتوني عناوین یې لرل. په داسې حال کې چې دغه سریال له سوداګریز پلوه بریالی نه و او لغو شو، خو د څلورمې نړۍ د نویو خدایانو په عنوان د هغه کارتون د ډي سي د نړۍ د مهمې برخې په توګه دوام وموند. کربي د ۱۹۷۰ مې لسیزې له نیمايي څخه د هغو تر پای پورې د لنډ مهال لپاره بېرته مارول ته ولاړ او بیا د تلویزیوني انمیشن او خپلواک کمیک نړۍ ته ننوت. کربي د خپل عمر په پای کې چې هغه مهال ورته «د کمیک ویلیام بلیک» ویل کېدل د خپلو حرفوي لاسته راوړونو له امله د مطبوعاتو په اصلي جریان کې په رسمیت وپېژندل او په ۱۹۸۷ زکال کې یو له هغو دریو کسانو څخه و چې د هنر په برخه کې  مشاهیرو ته د ویل اسنر د جایزې د ورکولو د مراسمو په افتتاحیه کې د دغې جایزې د ګټونکو په نوملړ کې راغی. په ۲۰۱۷ زکال کې د کربي له مړینې وروسته نوموړی نه یوازې د خپرونو په برخه کې د هغه د نوښتونو له امله بلکه په دې دلیل چې د هغه نوښتونو د والټ ډیزني شرکت د څانګی یا مارویل سینمايي نړۍ د بریالي مالي او انتقادي رسنیز امتیاز بنسټ جوړاوه؛ د ډیزنی د اتل په نامه ونومول شو.
کربي په ۱۹۴۲ زکال کې له روزالینډ ګلډشټاین سره واده وکړ. دوی څلور ماشومان لرل او د واده اړیکې یې په ۱۹۹۴ زکال کې د ۷۶ کلونو په عمر د زړه د سکتې له امله د هغه د مړینې تر مهاله دوام درلود. د هغه په ویاړ د جک کربي او Jack Kirby Hall of Fame جایزې رامنځته شوې. نوموړی د کارتون په برخه کې د خپلو اغېزمنو چارو له امله د هغه د پلویانو ترمنځ د «پاچا» په نوم پېژندل کېږي.
لومړنی ژوند (۱۹۱۷-۱۹۳۵ زکال)
جک کربي د ۱۹۱۷ زکال د اګست په ۲۸ مه د جیکوب کورتزبرګ په نوم د نیویارک ښار منهتن ته اړوند د لوور ایسټ سایډ سیمې په ۱۴۷م ایسکس واټ کې وزېږېد. د هغه والدین روز (برنشټاین) او بنیامین کورتزبرګ یهودي اطریشي کډوال و چې پلار یې د کالیو په تولید کوونکي فابریکه کې په کارکولو سره د ژوند اړتیاوې پوره کولې. کربي په ځوانۍ کې غوښتل له خپلې سیمې څخه نږدې نورو سیمو ته وتښتي. د هغه نقاشي خوښېده او د داسې ځایونو په لټه کې و څو وکولای شي د هنر اړوند هلته زیات څه زده کړي. کربي اساسا هرڅه له ځان سره زده کړي و، خو تر ډېره پورې د انځوریزو داستانونو د هنرمندانو لکه میلټون کنف، هال فاسټر او الیکس ریمونډ او همدارنګه د نشریاتو لپاره د کارتون جوړونکو لکه چارلس هنري سایکس، «ډینګ» ډارلېنګ او رولین کربي څخه اغېزمن و. د کربي په خپله خبره هغه د روزنیزې اتحادیې له خوا رد شو ځکه چې کولای یې شول په «زغالو باندې ډېر ژر رسامي وکړي».
کربي په څوارلس کلنۍ د بروکلین په پرت انستیتیوت کې نوم ثبت کړ خو له یوې اونۍ وروسته یې هغه ځای پرېېښود. د ده په خپله خبره «زه له داسې زده کوونکو څخه نه وم چې پرت یې تمه لرله. دوی داسې کسان غوښتل چې د تل لپاره په یو څه کار وکړي. ما نه غوښتل د تل لپاره په یوه پروژه کار وکړم. ما غوښتل ډېرې چارې ترسره کړم».
شخصي ژوند او مړینه
د ۱۹۴۰ مې لسیزې په لومړیو کې کربي او کورنۍ یې بروکلین ته کډه وکړه. په دغه ځای کې کربي له روزالینډ «روز» ګلډشټاین سره چې له دوی سره یې په یوه بلاک کې ژوند کاوه بلد شو. دوی دواړو ډېر ژر له یو بل سره لیدلو ته مخه کړه. کربي د ګلډشټاین د ۱۸ کلنۍ په کالیزه کې له هغې خواستګاري وکړه او دوی دواړه کوژده شول. هغوی د ۱۹۴۲ زکال د مۍ په ۲۳ مه واده وکړ. دغې جوړې څلور ماشومان لرل: سوزان (زیږون: د ۱۹۴۵ زکال د ډسمبر ۶ مه)، نیل (زیږون: د ۱۹۴۸ زکال د می میاشت)، باربرا (زیږون: د ۱۹۵۲ زکال نومبر میاشت) او لیزا (زیږون: د ۱۹۶۰ زکال سپټمبر میاشت).
د متحده ایالاتو پوځ ته له وربللو وروسته او د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د اروپا په تیاتر کې د خدمت کولو پر مهال هغه په منظم ډول له خپلې ښځې سره د وي مېل پر مټ مکاتبه کوله او روز هم چې د ښځینه لباس په یوه هټۍ کې یې کار کاوه او له خپلې مور سره اوسېده هره ورځ به یې ورته لیک لېږه. د ۱۹۴۴ زکال په ژمي کې کربي په شدید ډول یخ وواهه او د درملنې په موخه په لندن کې یوه روغتون ته ولېږل شو. ډاکټرانو پرېکړه وکړه د کربي پښې له دې امله چې تورې شوې وې غوڅې کړي؛ خو هغه بېرته ښه شو او وه یې شو کولای وګرځي. نوموړي د ۱۹۴۵ زکال په جنوري کې متحده ایالاتو ته راوګرځېد هغه د شمالي کارولینا په بوټنر کمپ کې وګمارل شو او د خپل خدمت وروستۍ شپږ میاشتې یې د دغه کمپ د انتقالاتو په برخه کې تېرې کړې. کربي د ۱۹۴۵ زکال د جولای په ۲۰ مه د لومړۍ درجې سرتېري په توګه د پیاده جګړه ئیز ځواک د نښان په اخیستو په ویاړمنه توګه خپل پوځي خدمت پای ته ورساوه.
په ۱۹۴۹ زکال کې نوموړي د خپلې کورنۍ لپاره د لانګ ایلنډ په مینولا، نیویارک ښارګوټي کې کور واخیست. دغه ځای د راتلونکو ۲۰ کلونو لپاره د دوی کور و او کربی هم د دغه کور په ۱۰ فوټه (۳ متره) سور لرونکې تکوي کې د ځان لپاره کاري سټوډیو جوړه کړې وه چې کورنۍ به یې په ټوکو کې ورته «توره خونه» ویل. هغه په ۱۹۶۹ زکال کې خپله کورنۍ سویلي کالیفورنیا ته له دې امله یووړه چې لور یې لیزا په وچه آب وهوا کې ښه شي او همدارنګه خپله هالیووډي سټوډیو ګانو ته نږدې وي ځکه کربي باورمن و چې کېدای شي هلته کار ومومي.
د کربي لمسۍ یوځل په یوه مرکه کې وویل چې کربي یو «لیبرال دیموکرات» و.
کربي د ۱۹۹۴ زکال د فبروري په ۶ مه د ۷۶ کلونو په عمر د زړه د سکتې له امله د کالیفورنیا په تاوزنډ اوکس سیمه کې په خپل کور کې ومړ. نوموړی د کالیفورنیا په ویسټ لیک کلي کې د اوکس درې په هدیره کې خښ کړای شو.
ارستويي بيالوژي
ارستويي بيالوژي د بیولوژي تیوري ده، چې د سیستماتیک مشاهدې او د معلوماتو راټولولو باندې ولاړه ده، په عمده توګه د ژوولوژیکي ، د ساینس په اړه د ارستو په کتابونو کې مجسم شوي. د هغه ډیری مشاهدې د لیسبوس ټاپو کې د هغه د پاتې کیدو پرمهال ترسره شوې ، پشمول په ځانګړي توګه د هغه د پیره لاګون د سمندري بیولوژي توضیحات چې اوس د کالوني خلیج دی. د هغه تیوري د هغه د شکل په مفهوم ولاړه ده، کوم چې د افلاطون د بڼې د تیورۍ سره په ښکاره ډول توپیر لري.
دا تیوري پنځه لوی بيالوژيکي پروسې بیانوي، لکه میټابولیزم ، د تودوخې تنظیم کول ، د معلوماتو پروسس کول، جنین پیدا کول ، او میراث. هر یو په یو څه تفصیل سره تعریف شوی و، په ځینو مواردو کې د دې لپاره کافي و چې عصري بيالوژيستانو ته وړتیا ورکړي چې د بیان شوي میکانیزمونو ریاضياتي ماډلونه رامینځته کړي. د ارستو طریقه هم د ساینس سټایل سره ورته وه چې د عصري بيالوژيستانو لخوا د یوې نوې ساحې سپړلو په وخت کې کارول کیږي، د سیسټمیک معلوماتو راټولولو، د نمونو کشف، او له دې څخه د احتمالي لاملونو توضیحاتو سره. هغه په عصري مفهوم کې تجربې ندي ترسره کړي، مګر د ژوندیو حیواناتو مشاهده او تحلیلونه یې ترسره کړي. هغه د مرغانو، تی لرونکو او کبانو شاوخوا 500 ډولونه نومولي دي. او هغه په لسګونو حشرات او نور غیر فقاري حیوانات توپیر کوي. هغه د سلو څخه زیاتو حیواناتو داخلي اناتومي تشریح کوي، او شاوخوا 35 یې تحلیل کړي.
د بیولوژي په اړه د ارستو لیکنې، د ساینس په تاریخ کې لومړی، په څو کتابونو کې ویشل شوي، د هغه د لیکنو څلورمه برخه جوړوي چې ژوندي پاتې دي. د بیولوژي اصلي متنونه د حیواناتو تاریخ, د حیواناتو نسل, د حیواناتو حرکت, د حیواناتو پرمختګ, د حیواناتو برخې, او په روح باندې, او همدارنګه د اناتوميانو ورک شوي انځورونه چې د تاریخ سره یوځای شوي وو.
د خپل شاګرد، تیوفراستوس ، چې د نباتاتو په اړه یې یو اړخیز تحقیقات لیکلي، په لرغوني یونان کې د پرتلې وړ ساحې هیڅ څیړنه نه وه ترسره شوې، که څه هم په مصر کې هیلینیسټیک درمل د انسان د بدن میکانیزمونو په اړه د ارستو تحقیقاتو ته دوام ورکړ. د ارستو بیولوژي په منځنیو پیړیو کې په اسلامي نړۍ کې نفوذ درلود. په لاتین کې د عربي نسخو او تفسیرونو ژباړه د ارستو پوهه بیرته لویدیز اروپا ته راوړه، مګر یوازینی بيالوژيکي کار چې په پراخه توګه د منځنیو پیړیو په پوهنتونونو کې تدریس کیږي د روح په اړه. د منځنیو پیړیو سکالیسټیزم سره د هغه د کار تړاو، او همدارنګه د هغه په تیوریو کې تېروتنې د دې لامل شوي چې لومړني عصري ساینس پوهان لکه ګیلیلیو او ویلیم هاروي ارستو رد کړي. د هغه د تېروتنو او دویم لاس راپورونو نیوکې د پیړیو لپاره دوام درلود. هغه د ژوولوژیستانو په منځ کې غوره منل موندلي، او د سمندري بیولوژي په برخه کې د هغه ځینې اوږد مهاله مشاهدې په عصري وختونو کې ریښتیا موندل شوي.
د ارستو شاه ليد
ارستو (384-322 مخزېږديز) په اتن کې د افلاطون په اکاډمۍ کې زده کړه وکړه، شاوخوا 20 کاله هلته پاتې شو. د افلاطون په څیر، هغه په خپله فلسفه کې د عالمانو په لټه کې و، مګر د افلاطون برعکس هغه د مفصلو او سیستماتیک کتنو سره خپل نظرونه تائید کړل، په ځانګړې توګه د لیسبوس ټاپو طبیعي تاریخ ، چیرې چې هغه شاوخوا دوه کاله تیر کړل، او په شاوخوا سمندرونو کې یې سمندري ژوند. دا، په ځانګړې توګه د ټاپو په مرکز کې د Pyrrha lagoon. [1] دې مطالعې هغه لومړنی ساینس پوه کړ چې لیکلي کار یې ژوندی دی. تر شپاړسمې پیړۍ پورې د ژوولوژي په اړه د دې ډول مفصل کار هڅه نه وه شوې. په دې اساس ارستو څه د پاسه دوه زره کاله ډېر نفوذ درلود. هغه بیرته اتن ته راستون شو او خپل ښوونځی یې تاسیس کړ، لایسیم ، چیرې چې هغه د خپل ژوند وروستي درجن کاله تدریس کاوه. د ژوولوژي په اړه د هغه لیکنې د هغه د ژوندي پاتې کارونو شاوخوا څلورمه برخه جوړوي. د ارستو شاګرد تیوفراستس وروسته بیا د نبات په اړه ورته کتاب لیکلی، <i id="mwXQ">د نباتاتو تحقیقات</i>.
د ارستو په بڼه
د ارستو بیولوژي د هغه د بڼې د تیورۍ پر بنسټ جوړه شوې، چې د افلاطون له تیوري څخه اخیستل شوې، مګر د پام وړ توپیر لري. د افلاطون شکلونه ابدي او ثابت وو، د "خدای په ذهن کې بلیوپرنټ" وو. د افلاطون په نظر، په نړۍ کې ریښتیني شیان کیدای شي د دې بشپړ شکلونو سره [4] وي. ارستو د افلاطون نظر واورید او هغه یې د دریو بيالوژيکي مفکورو په مجموعه کې جوړ کړ. هغه ورته یوناني کلمه کاروي، εἶδος ( eidos )، په دې معنی چې لومړی د لیدلو ځانګړتیاوو ټولګه چې په ځانګړي ډول یو ډول څاروی مشخصوي. ارستو د γένος (genos) کلمه د یو ډول په معنی کارولې. د بیلګې په توګه، د مرغۍ په نوم یو ډول حیوان چې بڼکې، چونګښې، وزرونه، سخته هګۍ او ګرمه وینه لري.
ارستو بیا یادونه وکړه چې د مرغیو په ډول کې د مرغیو ډیری ډولونه شتون لري - کرین ، عقاب ، کانګان ، مرغۍ ، مرغۍ او داسې نور، لکه څنګه چې د کب په ډول کې د کبانو ډیری ډولونه شتون لري. هغه کله ناکله دغو اتوما ایډی ، نه ویشل کیدونکي بڼې بللې. انسان یو له دغو نه ویشل کیدونکي شکلونو څخه دی: سوکرات او موږ ټول په انفرادي ډول مختلف ، مګر موږ ټول د انسان بڼه لرو. [4]
په نهایت کې، ارستو ولیدل چې ماشوم یوازې هیڅ ډول بڼه نه اخلي، مګر د مور او پالر لخوا ورکول کیږي، کوم چې یوځای کیږي. دا تخمونه په دې توګه شکل لري، یا په عصري شرایطو کې معلومات لري. ارستو دا روښانه کوي چې هغه ځینې وختونه د لرګیو د نقاشۍ په ورکولو سره د احساس اراده لري. دا خپله بڼه د لرګیو څخه اخلي (د هغې مادي لامل)؛ هغه وسیلې او نقاشي تخنیک چې د دې جوړولو لپاره کارول کیږي (د دې اغیزمن لامل)؛ او د دې لپاره جوړه شوې طرحه (د هغې eidos یا سرایت شوي معلومات). ارستو نور د شکل په معلوماتي ماهیت ټینګار کوي او استدلال کوي چې یو بدن د عناصرو لکه ځمکې او اور څخه جوړ دی، لکه څنګه چې یوه کلمه په یو ځانګړي ترتیب کې د حروفونو څخه جوړه شوې ده.
روح د سیسټم په توګه
لکه څنګه چې د تکامل بيالوژيست ارمند لیروی لخوا تحلیل شوی، د ارستو بیولوژي پنځه لوی د تړلو پروسې شاملې دي: [5]
میتابولیزم
سیسټم په لاندې ډول کار کاوه. منځ ته راغلي مواد، خواړه، بدن ته ننوځي او په وینه کې جوړیږي؛ کثافات د ادرار، بائل او فاضله موادو په توګه خارجیږي، او د اور عنصر د تودوخې په توګه خوشې کیږي. وينه په غوښه جوړه شوې، پاتې نور د ځمکې نور نسجونه لکه هډوکي، غاښونه، غضه او سينوس جوړوي. پاتې وینه په غوړو کې جوړیږي، که نرم سوټ وي یا سخت سور. د بدن له شاوخوا څخه یو څه غوړ په مني کې جوړیږي.
ټول نسجونه د ارستو په نظر په بشپړه توګه یو شان برخې دي چې هیڅ ډول داخلي جوړښت نلري. د مثال په توګه د کارټلیج ټوله لاره یو شان وه، په اتومونو ویشل شوې نه وه لکه څنګه چې ډیموکریټس (c. 460-c. 370 مخزېږديز) استدلال کړی و. [12] د یونیفورم برخې د ارستو د ځانګړتیاوو په اندازه تنظیم کیدی شي، تر ټولو سړه او وچ، لکه ویښتان، تر ټولو ګرم او تر ټولو لوند، لکه شیدې.
د میټابولیزم په هره مرحله کې، پاتې شوي مواد د فاس، ادرار، او بائل په توګه بهر کیږي. د ارستو د تودوخې د مقرراتو حساب هڅه وکړه چې تشریح کړي چې څنګه یو حیوان ثابت تودوخه ساتي او د تنفس لپاره د سینې دوامداره حرکت ته اړتیا لري. د تودوخې او تنفس تنظیم کولو سیسټم چې په ځوانۍ او زوړ عمر کې بیان شوی، ژوند او مرګ 26 په کافي اندازه توضیح شوی ترڅو ماډلینګ ته د منفي عکس العمل کنټرول سیسټم په توګه اجازه ورکړي (هغه څوک چې د ګډوډۍ په مخالفت سره مطلوب ملکیت ساتي) ، د یو څو انګیرنو سره لکه د مطلوب تودوخې په توګه د حقیقي تودوخې سره پرتله کول.
سیسټم په لاندې ډول کار کاوه. د بدن څخه تودوخه په دوامداره توګه له لاسه ورکوي. د خواړو محصولات زړه ته رسي او نوي وینې ته پروسس کیږي ، د میټابولیزم په جریان کې اور خپروي ، کوم چې د وینې تودوخه خورا لوړه کوي. دا د زړه د حرارت درجه لوړوي، د سږو حجم زیاتوي، په پایله کې په خوله کې د هوا جریان زیاتوي. د خولې له لارې راوړل شوې سړه هوا د زړه تودوخه راټیټوي، نو د سږو حجم په همدې توګه کمیږي، د تودوخې نورمال ته راستنیږي.
میکانیزم یوازې هغه وخت کار کوي چې هوا د حوالې د تودوخې په پرتله سړه وي. که هوا له دې څخه ډیره ګرمه وي، سیسټم د مثبت غبرګون دوره بدلیږي، د بدن اور مړ کیږي، او مرګ تعقیب کیږي. سیسټم لکه څنګه چې تشریح شوي د تودوخې بدلونونه کموي. که څه هم ارستو وړاندوینه کړې وه چې د هغه سیسټم به د سږو د حرکت (تنفس) لامل شي، کوم چې د اضافي انګیرنې لکه ځنډ یا غیر خطي غبرګونونو په صورت کې ممکن دی.
د 20 او 21 پیړۍ دلچسپي
ژوپوهانو په مکرر ډول ارستو د تېروتنې او د نه تایید شوي دوهم لاس راپورونو لپاره ملنډې وهلې. په هرصورت، عصري مشاهدې یو له بل څخه وروسته د هغه ډیرې حیرانونکې ادعاوې تایید کړې، په شمول د آکټوپس فعال کیموفلاج او د لامبو کولو په وخت کې د خپلو سونګونو سره د هاتیانو د سنورکل وړتیا.
ارستو په لویه کچه د عصري ساینس پوهانو لپاره نامعلوم پاتې دی، که څه هم ژوولوژیست شاید هغه د "بیولوژي پلار" په توګه یاد کړي؛ د [83] بیو د ساتنې ټولنه یادونه کوي چې هغه " کرسټاسیان ، ایکینوډرم ، مولسکس او کب " په ګوته کوي، چې سیټاسیان تي لرونکي حیوانان دي، او دا چې سمندري فقرات کیدای شي اوویپروس یا ویویپروس وي، نو هغه "اکثرا د سمندري پلار په توګه پیژندل کیږي. بیولوژي ". د تکامل ژوپوه ارمند لیروي د ارستو په بیولوژي کې دلچسپي اخیستې ده. [86] د هومولوژي مفهوم د ارستو سره پیل شو، او د تکامل پرمختیا بيالوژيست لیوس I. Held تبصره وکړه چې
کار
ارستو داسې څه نه دي لیکلي چې د بیولوژي د عصري، متحد درسي کتاب سره ورته وي. پرځای یې، هغه یو لوی شمیر "کتابونه" لیکلي، کوم چې یوځای اخیستل شوي، ساینس ته د هغه د چلند نظر ورکوي. ځینې یې یو بل ته اشاره کوي، پداسې حال کې چې نور، لکه د اناتومي انځورونه ورک شوي، مګر د حیواناتو په تاریخ کې راجع شوي، چیرې چې لوستونکي ته لارښوونه کیږي چې ډیاګرامونه وګوري ترڅو پوه شي چې د حیواناتو برخې څنګه بیان شوي. ترتیب شوی
د ارستو اصلي بيالوژيکي اثار هغه پنځه کتابونه دي چې ځینې وختونه د حیواناتو (De Animalibus) په توګه ګروپ شوي، د بیلګې په توګه، د دودیز لنډیزونو سره چې په قوسونو کې ښودل شوي:
د روح سره یوځای (De Anima) (DA). [65]
برسېره پر دې، د اوو لنډو کارونو یوه ډله، چې په دودیز ډول د پاروا نیچرالیا ("د طبیعت په اړه لنډې مقالې") جوړوي، هم په عمده توګه بيالوژيکي دي:
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
حضرت عمر فاروق او حضرت علي کرم الله وجهه
حضرت علي  دحضرت عمر (رض) له نظره
٭ له حضرت عمر (رض) نه روايت دى،چې ويې ويل: زه، ابوبكر، ابوعبيده او ځينې نور ناست وو،چې پېغمبر(ص)علي پر شا وواهه او ويې ويل :((علي ! تۀ په ايمان راوړلوكې تر ټولو وړومبى يې او تۀ ما ته داسې يې؛لكه هارون چې موسى ته و. ))
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 239مخ د قم چاپ 1371كال او همداسې : متقي هندي ، كنزالعمال؛ 13ټوك، 122 او 123مخونه.
٭ عمار دهني له سالم بن ابي جعفر نه روايت كوي:حضرت عمر بن خطاب ته وويل شول: تۀ چې له علي سره ښه چلن كوې؛ولې يې د پېغمبر اکرم له نورو اصحابو کرامو سره نكوې؟حضرت عمر ورته وويل:په رښتيا، چې علي زما مولى  دى.
وګورئ : ابن عساكر، شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 82مخ، 584حديث ( د محمودي شرح )
٭ له حضرت عمر بن خطاب ( رض ) نه روايت دى:د څښتن استازي (ص)، علي (د مسلمانانو) مشر وټاكه او ويې ويل :(( د چا چې زه مولى يم؛ نو علي  يې هم مولى دى؛خدايه! د دښمنانو يې دښمن او د دوستانو يې دوست اوسه او هغه ذليل كړې، چې علي ذليلوي او له هغه سره مرسته وكړې چې له علي  سره مرسته كوي.خدايه! تۀ  پر هغوى زما ګواه  يې.))
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 297مخ او همداسې : ابن عساكر، شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 80مخ ( د محمودي شرح ) له بخاري د تاريخ كبېر له لومړى ټوك 370 مخ نه راخېستې دى.
٭ عمار دهني له ابي فاخته روايت كوي:حضرت عمر ناست و، چې حضرت علي  راغى.حضرت عمر چې حضرت علي  وليد؛نو ولړزيد او په تواضع يې حضرت علي ته د ناستې ځاى پرېښود.علي چې پاڅېد؛نو يو سړي حضرت عمر ته وويل:امير المومنينه ! تۀ چې له علي  سره ښه سلوك کوې؛نو ولې يې د پېغمبر له بل كوم صحابي سره نکوې ؟ حضرت عمر ورته وويل: ما له هغه سره څرنګه سلوك كړې؟سړي ورته وويل:ومې ليدل چې حضرت علي  راغى؛ورته دې وكتل،ولړزېدى او په عاجزۍ دې ورته دناستې ځاى  پرېښود.حضرت عمر ورته وويل:كوم كار به ما لدې منع كړي؛ پر څښتن قسم، هغه زما او د ټولو مومنينو مولى دى.
وګورئ : ابن عساكر، شرح حال امام علي من تاريخ دمشق؛ 2ټوك،82 مخ، 585 مخ.
٭ حضرت عمر بن خطاب وايي:حضرت علي ته درې ځانګړنې وركړل شوې؛كه يوه يې هم ما لرلاى؛ نو د سرو ويښتانو د اوښانو تر لرلو به راته ډېر ښه واى.پوښتنه ترې وشوه، چې هغه كومې دي؟  ويې ويل: د پېغمبر اکرم  له لور سره واده. په جومات كې پاتې كېدل،چې بل  چاته روا نۀ وو  او د خېبر  د جګړې پر ورځ د بېرغ اخېستل.
وګورئ :1_ شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة، 3فصل، 343مخ. 2 _ حاكم، المستدرك؛ 3ټوك، 125مخ.3 _ هيثمي، مجمع الزوايد؛ 9ټوك، 120مخ.4 _ ابن عساكر، شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛ لومړى ټوك، 219مخ، 282حديث. (د محمودي شرح)
٭ له حضرت ابن عباس څخه روايت دى:زه او عمر بن خطاب د مدينې په كوڅه كې روان وو، چې حضرت عمر راته وويل :د عباس زويه ! پر څښتن قسم چې د څښتن له رسوله مې واورېدل، چې علي  بن ابيطالب ته يې وويل: (( چا چې له تا سره دوستي كړې وي؛نو له ما سره به يې كړې وي او چا چې له ما سره دوستي كړې وي؛نو له څښتن سره به يې كړې وي او چا،چې له څښتن سره دوستي كړې وي؛نو څښتن به يې جنتي كړي. ))
وګورئ : شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛2ټوك، 388مخ.
٭ عبدالله بن ضبيعه عبدي له خپل پلاره روايت كړى:دوه سړي حضرت عمر بن خطاب ته راغلل او ترې يې د مينځې د طلاق پوښتنه وكړه؛نوحضرت عمر ورسره جومات راغى. يوه ډله په جومات كې ناسته وه، چې اصلع ( هغه چا ته وايي چې د تندي ويښتان يې توۍ شوي وي چې حضرت علي همداسې و ) هم پکې ناست و او حضرت عمر ترې پوښتنه وكړه:د مينځې د طلاق په هکله څه نظر لرې؟بيا هغه سړي سر راپورته كړ او دوه ګوتې يې حضرت عمر ته وښوولى(عمر يې پر مطلب پوه شو) او ويې ويل : دوه طلاقه دي. په همدى  وخت كې يو له هغو سړيو و ويل: سبحان الله ! تۀ زموږ خليفه يې او موږ تا ته راغلو او تۀ دې سړي ته راغلې او له هغه دې وپوښتل او دا، چې تاته يي پر اشاره ځواب دركړ؛له هغه راضي يې؟حضرت عمر بن خطاب هغوى ته وويل: نۀ پوهېږئ چې هغه څوك دى ؟ ويې ويل : نۀ ! حضرت عمر ورته وويل: هغه حضرت علي بن ابيطالب دى او زه شهادت وركوم،چې د څښتن له رسوله مې واورېدل چې ويې ويل :(( كه ځمكې او اسمانونه د تلې په يوه خوا كې كيږدئ او د حضرت علي ايمان په بله كې؛نو د حضرت علي ايمان به ترې دروند وي. ))
وګورئ : 1_ ابن عساكر، شرح حال امام علي من تاريخ دمشق؛2ټوك، 365مخ، 872حديث. 2 _ ابن مغازلي؛ مناقب؛ 289مخ، لومړى چاپ. 3 _ خوارزمي، مناقب؛ 13فصل، 78مخ، د تبريز چاپ .4_ګنجي  شافعي، كفاية الطالب؛ 62باب، 258مخ.
٭حضرت عمربن خطاب (رض) وايي:ښځې لدې عاجزې دي،چې د علي  غوندې زوى وزېږوي.
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 65باب، 448مخ.
وګورئ : آثار الصادقين؛14ټوك،211مخ، چې د "فضائل الخمسه" له 2ټوك، 239مخ نه يې را اخيستې دي او همداسې : كنزالعمال؛ 6ټوك، 393مخ.
٭ حضرت عمر بن خطاب ( رض ) وايي چې پېغمبر اکرم  وويل : (( چا د علي غوندې فضيلت تر لاس نكړ،چې خپل ملګرى ته لار وښيي او له بې لارۍ يې وژغوري. ))
وګورئ : آثار الصادقين؛ 14ټوك،212مخ،چې د الغدير له 5ټوك، 363مخ نه يي را نقل كړې دى  او همداسې: فضائل الخمسه؛ لومړى ټوك، 167مخ عن مستدرك الصحيحين.
٭ يوه ډله راويان چې حضرت عمربن خطاب هم پکې دى، له پېغمبر اکرم  نه روايت كوي :(( د علي څېرې ته كتل عبادت دى. ))
وګورئ : ابن كثير، البدايه والنهايه؛ 7ټوك، 358مخ.
٭ له سويد بن تحفله روايت دى :عمر يو تن وليد، چې له حضرت علي  سره يې کينه ښوده. عمر ورته وويل:ګومان كوم،چې منافق يې؛ځكه چې له رسول الله مې واورېدل :((علي ما ته داسې دى؛لكه هارون چې موسى ته و؛خو په دومره توپير چې تر ما  وروسته بل پېغمبر نۀ راځي. ))
وګورئ : آثار الصادقين؛ 14ټوك، 286مخ،چې له شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق، لومړى ټوك، 360مخ نه يې راخېستى دى.
٭ له حضرت ابوهريره روايت دى،چې عمر بن خطاب وويل:د څښتن استازي (ص) وويل: ((د چا چې زه مولى يم؛نو علي  يې هم مولى دى. )) وګورئ :1_ ابن عساكر،شرح حال امام علي من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 79مخ، 581حديث.2_ابن مغازلي، مناقب؛22مخ، 31ګڼه، لومړى چاپ.
٭ حضرت عمر بن خطاب ( رض ) وايي:علي په قضاوت كې تر موږ ټولو  غوره دى.
وګورئ :1_ حافظ ابي نعيم، حلية الاولياء؛ لومړى ټوك، 65مخ. 2 _ سيوطي، تاريخ الخلفاء؛ 170مخ.3 _ ابن كثير، البديه والنهايه؛ 7ټوك، 260مخ.4 _ بلاذري ، انساب الاشراف؛ 2ټوك، 97مخ، 21حديث، لومړى چاپ.
٭ حضرت عمر بن خطاب له پېغمبر اکرم نه روايت كوي:(( د قيامت پر ورځ هر سبب او نسب شلېږي؛ خو زما له سبب او نسب پرته. دبنيادم د ټولو نسب د هغوى پلار ته رسي؛خو د فاطمې له زامنو پرته، چې زه يې پلار يم. ))
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 57باب، 320مخ.
٭ حضرت عمربن خطاب (رض) وايي:علي چې په جومات كې وي؛نو څوك د فتوى وركولو حق نلري.
وګورئ : آثار الصادقين؛ 14ټوك، 492مخ، چي د "الامام الصادق" د كتاب له 2ټوك، 582 مخه يي راخېستى دى.
وګورئ: آثارالصادقين؛14ټوك،493مخ،چي د"الامام الصادق" د 2ټوك، 582 مخه  يي راخستې دى.
٭ حضرت عمر بن خطاب ( رض ) وايي:د حضرت علي تر مرګ وروسته دې څښتن ما هم ژوندى نۀ پاتې كوي (؛يعنې څښتن مې دې بې علي نكړي ).
وګورئ : آثارالصادقين؛ 14ټوك، 493، چې د "الغدير" د كتاب، 6ټوك، 126مخه يي راخېستى  دى.
وګورئ :1_ شيخ سليمان قندزى حنفي، ينابيع المودة : 14باب، 80 او 249مخونه. 2 _ ګنجي  شافعي، كفاية الطالب؛ 59باب، 227مخ.
٭ حضرت سعيد ابن مسيب وايي:له حضرت عمر نه مې واورېدل:له څښتنه د هغې ستونزې پناه غواړم،چې هوارونکى يې"علي" زما په څنګ كې نۀ وي.
وګورئ :١_ بلاذري، انساب الاشراف؛ 2ټوك، 99مخ، 29حديث. 2 _ ګنجي  شافعي، كفاية الطالب؛ 57باب، 217مخ. 3 _ سيوطي ، تاريخ الخلفاء؛ 171مخ. 4_حاكم،المستدرك؛(د المناسك كتاب)  لومړى ټوك، 457مخ. 5 _ ابن كثير، البدايه والنهايه؛ 7ټوك، 36مخ.
٭ حضرت عمر بن خطاب وويل:خدايه!سخت كارونه راباندې مۀ راږده؛ خو دا چې ابوالحسن (علي ) راسره په څنګ كې وي.
وګورئ : آثارالصادقين؛14ټوك،492مخ،چې د "امام صادق" د كتاب له 2ټوك، 582 مخه يي راخېستى دى.
٭ له حضرت ابن عباس څخه روايت دى :يوه شپه زه  او عمر د سفر انډيوالان وو چې عمر پر غاتره او زه پر اس سپور وم، يو آيت ولوستل شو، چې د علي په هکله  و؛نو حضرت عمر بن خطاب وويل : د عبدالمطلب زامنو ! پردې خبره ځان ښه پوه كړئ،چې علي په تاسو كې غوره دى او هغه تر ما او له ابوبكره هم (د خلافت د چارو سمبالولو ته) غوره دى.پر څښتن قسم چې هېڅ كار، بې اجازې يې نکوم او يوكار مې هم بې له هغه سر ته ندى  رسولاى.
وګورئ : راغب، محاضرات، 7ټوك، 213مخ.
٭ حافظ دارقطني له حضرت عمر بن خطاب نه روايت كوي،چې دوه تنه د شخړې هواري ته هغه (حضرت عمر بن خطاب) ته راغلل؛نو حضرت عمر حضرت علي ته وويل : شخړه يې هواره كړه.يو له هغوى (اعرابي) وويل: دا سړى  به زموږ  په منځ كې قضاوت كوي؟! حضرت عمر سړى له ګرېوانه  ونيو او ويې ويل:غرق شې! تۀ څه پوهېږې،چې هغه څوك دى؟ هغه زما مولى  دى او د  چا چې مولى نۀ  وي؛نو مومن ندى.
وګورئ : شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 82مخ. ( د محمودي شرح)
وګورئ :"بوستان معرفت"؛ 677مخ، چې هغه هم د حسكاني د شواهد التنزيل له لومړى برخې، 30مخ، 29حديثه يې راخېستى دى.
٭ حضرت عمر (رض) د غدير پر ورځ وويل :مبارك دې شه د ابوطالب زويه ! چې د ټولو مومنو او د مومنو ښځو مولى شوې.
وګورئ : 1 _ ابن عساكر،شرح حال امام علي من تاريخ دمشق؛2ټوك،48 – 52مخونه. 2 _ ابن كثير، البدايه والنهايه؛ 7ټوك، 350مخ. 3 _ ګنجي  شافعي، كفاية الطالب؛ لومړى باب، 62مخ. 4 _ شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة: باب مناقب السبعون؛283مخ،56حديث او همداسې 4باب، 33 – 34مخونه.
وګورئ :1_ ابن عساكر، شرح حال امام علي من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 365مخ، 872حديث. 2 _ ابن مغازلي؛ مناقب؛ 289مخ، 330ګڼه، لومړى چاپ.3 _ خوارزمي، مناقب؛ 13فصل، 78مخ، د تبريز چاپ.
٭ حضرت ابن عباس وايي:له حضرت عمر نه مې واورېدل:د څښتن استازي وويل : ((  علي! تۀ لومړى مسلمان او لومړى مومن يې. ))
وګورئ : 1 _ آثار الصادقين، 14ټوك، 34مخ كې د ابن شهرآشوب د مناقبو دويم ټوك، له 6مخه يې راخېستى دى. 2 _ متقي هندي ، كنزالعمال، 6ټوك، 395مخ.
٭ حضرت عمر بن الخطاب (رض )  په مرفوع حديث كې له رسول الله روايت كړى:(( كه خلك د علي  پر دوستۍ راټول شوي واى؛ نو څښتن به دوزخ نۀ واى پېدا كړى. ))
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ينابيع المودة،باب الموده السادسه، 299مخ.
٭له عمرو بن سيمون نه روايت دى: عمر چې شپږ تنه خلافت ته معرفي كړل؛نو هغوى پاڅېدل،عمر ورته وكتل او ورته يې وويل: كه دخلافت چارې اجيلح ته وسپارئ؛نو مسلمانان به ښه رهبري كړي.
وګورئ : بلاذري؛ انساب الاشراف : 2ټوك، 103مخ، 35حديث، لومړى چاپ _  بيروت.
٭ ابن ابي الحديد د حضرت ابن عباس او حضرت عمر بن خطاب د خبرو اترو قيصه رانقلوي چې په هغه كې حضرت عمر اعتراف كړى او وايي:(( هو! رسول الله د ناروغۍ پر مهال غوښتل،چې د حضرت علي په نوم ټينګار وكړي ( او ويې ليكي)؛خو ما پرېنښود. ))  بيا ابن ابي الحديد وايي: دا قيصه احمد بن ابي طاهر د د بغداد تاريخ  د ليكوال په سند رانقل كړې ده.
وګورئ : 1 _ سيرى در صحيحين، محمد صادق نجمى، 2ټوك، 273مخ چې د نهج البلاغه له شرحې د 12ټوك، 21مخ نه يې راخېستى دى. همدارز دا روايت، صحيح بخارى، مسند احمد او ابن حجر په صواعق كې هم راخېستى ده.
حضرت عمر بن خطاب وويل:الحمدالله!چې پدې امت كې داسې څوك (حضرت علي  بن ابيطالب) شته، چې كه موږ په كږه ولاړ شو؛نو نېغې ته به مو را سم كړي.
وګورئ : "بيست و پنج سال سكوت علي " فواد فاروقي، 114مخ.
٭ حضرت عمر بن خطاب د خپل خلافت پر مهال حج ته ولاړ، د طواف كولو پر وخت يې سترګې پر يو ځوان ولګېدې،چې د مخ يو اړخ يې تور او سترګه يې سره او له وينې ډكه ده.حضرت عمر ورته غږ كړ او ويې ويل : ځوانه چا وهلې يې؟ ورته يې وويل :علي. حضرت عمر وويل: لږ ودرېږه، چې علي  راشي. په همدې  وخت كې حضرت علي  راورسېد. حضرت عمر ورته وويل: علي!دا ځوان تا وهلى؟علي ورته وويل: هو! عمر ورته وويل:ولې؟ علي وويل:د خلكو ناموس ته يې كتل.عمر وويل :ځوانه! لعنت دې پر تا وي ! پاڅه ولاړ شه! په رښتيا چې تۀ د څښتن سترګې ليدلى يې او د څښتن لاس وهلى يې.
وګورئ : "چرا شيعه شدم"، محمد رازى، 218مخ چې هغه هم د شهرستانى له "ملل و نحل" او د محب طبري له "رياض النضره" او د ابي الحديد د نهج البلاغى له شرحې راخېستى دى.
د ستورپوهنې تاريخ (2)
ستورپوهنه د طبيعي پوهو له ډلې تر ټولو لرغونې پوهه ده، چې نېټه يې د لرغوني يونان او روم عصر ته رسېږي او ريښې يې له ليکلي تاريخ څخه وړاندې مذهبي، د موهاتو، د نړۍ پېژندنې، د کاليزې او ستورپوهنې اړوند باورونو او لارو چارو کې نغښتي دي. د يادو ټولو پوهو نښه لا هم په ستورپوهنه کې موندل کېږي، چې په اصل کې له خلکو او حکومتي ستورپوهنې سره د اوږدې اړيکې درلودونکی نظم دی. دا پوهه په اروپا کې د کوپرنيکي اوښتون (چې په ۱۵۴۳ ز کال کې پيل کېږي) پر مهال په بشپړ ډول بېله شوې نه وه. په ځينو کلتورونو کې ستورپوهنيز معلومات د نجوم پوهنې د اټکل لپاره کارول کېدل. د ستورپوهنې څېړنې له زياتو بنسټونو او په ځانګړي ډول د عيسوي کليسا له لورې مالي او ټولنيز ملاتړ تر لاسه کړی دی، چې عيسوي کليسا يې د ۱۲ پېړۍ او د روښانفکرۍ دورې تر منځ د ملاتړ تر ټولو ستره سرچينه وه.
پخوانيو کلتورونو
پخوانيو کلتورونو اسماني جسمونه له خدايانو او روحونو سره برابر يا يو شان ګڼل. دوی دا اسماني شيان او د هغوی حرکتونه د باران، وچکالۍ، فصلونو او لوړو ژورو په څېر ښکارندو پورې تړل. په عمومي ډول باور کېږي، چې لومړني ستورپوهان د کليسا پادريان وو او دوی اسماني جسمونه او پېښې د خدايي څرګندونو په توګه پېژندلې او د همدې له امله لرغونې ستورپوهنه د ننۍ نجوم پوهنې سره اړيکه لري. يو ۳۲۵۰۰ کلن حک شوی لوی يا دېو وزمه د فيل غاښ ښايي د تر ټولو لرغوني پېژندل شوي ستوري چارت درلوده، چې د “Orion” په نوم د ستورو له راټولېدنې يا مجمع الکواکب سره ورته والی لري. دا هم وړانديز شوي دي، چې په فرانسه کې د لسکاوکس “Lascaux” څمڅو پر دېوال باندې شوې رسامي، چې نېټه يې ۳۳۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ کالونو پخوا ته رسېږي، د “Pleiades”، “Summer Triangle” او “Northern Crown” انځوريزه ښودنه کېدلی شي. د شونو ستورپوهنيزو جوړښتونو (لکه: سټونهينج) په درلودلو سره لرغوني جوړښتونه ښايي ستورپوهنيز، مذهبي او ټولنيزې دندې تر سره کړي.
د نړۍ کليزې زياتره وخت د لمر او سپوږمۍ د کتنو له مخې برابرې شوي دي، چې ورځ، مياشت او کال په نښه کوي او هغو کرنيزو ټولنو لپاره ګټورې وې، چې حاصل يې د کال په سم وخت کې په کرنې تکيه کوله؛ همدا راز د هغو ټولنو لپاره ګټورې وې چې نږدې بشپړه سپوږمۍ يې د ښار بازارونو ته د شپې له لورې د سفر کولو يوازينۍ رڼايي وه.
عمومي معاصره کليزه د رومي کليزې پر بنسټ ده. که څه هم په اصل کې يوه سپوږميزه يا قمري کليزه ده، مګر د سپوږمۍ له پړاوونو سره د مياشتې دوديزه اړيکه يې ماته کړه او کال يې په دولس نږدې برابرو مياشتو باندې ووېشه، چې زياتره د دېرش او يو دېش ورځو تر منځ په يو بل پسې ترتيب شوي دي. ژوليوس قيصر “Julius Caesar” په ۴۶ مخزېږديز کال کې د کليزې سمون وپاروه او د ۳۶۴ يو پر څلور ورځې کال (چې په اصل کې ۴ مخزېږديزه پېړۍ کې د يوناني ستورپوه کاليپس “Callippus” له لورې وړانديز شوی و) پر بنسټ يې هغه څه يې وړاندې کړل، چې نن ورځ يې د ژوليوس کليزه بولي.
له ليکلي تاريخ څخه وړاندې اروپا
د يادو موندلو له ډلې ځينې يې په لاندې ډول دي:
حضرت علي د اهلسنتو په منظمو ادبياتو كې امام محمد بن ادريس شافعي ( د شافعي مذهب امام)
= حضرت علي =
=  د اهلسنتو په منظمو ادبياتو كې =
= امام محمد بن ادريس شافعي ( د شافعي مذهب امام) : = په يوه غونډه كې چې د حضرت علي،حضرت فاطمې ،امام حسن او امام حسين يادونه كېږي؛نو ځينې دښمنان ددې لپاره،چې له يادونې يې د خلكو پام واړوي؛نو د نورو يادونه رامنځ  ته كوي؛نو ډاډ من اوسئ!څوك، چې ددې كورنۍ د ياد مخه نيسي،له بدكارې ښځې به زېږېدلاى وي.هغوى اوږده اوږده روايتونه رانقلوي،چې د حضرت علي د زامنو له صفته مخنيوى وكړي او وايي چې لدې خبرو تېر شئ؛ځكه چې دا د رافضيانو خبرې دي.زه د شافعيانو امام له څښتنه له هغو خلكو پناه غواړم، چې د فاطمې دوستۍ ته رافضي وايي.د څښتن درود دې " د رسول پر آل" وي او لعنت دې  پر داسې جاهليت وي.
وګورئ :١_ شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة: 62باب، 329، چې كې د شافعي له ديوانه يې راخېستى دى. 2 _ شبلنجي، نورالابصار؛ 139مخ، (1290كال) چاپ.
وګورئ :  حموئي؛ فرائدالسمطين : لومړى ټوك، 326مخ.
ما ته يې وويل: تۀ رافضي يې!ورته مې وويل :زما دين او ګروهه رفض ندى؛ خو پدې كې شك نشته،چې غوره امام او هادي راباندې تر ټولو ګران دى؛ كه د رفض معنا د پېغمبر اکرم  د وصي (حضرت علي ) دوستي وي؛ نو زه تر ټولو ستر رافضي يم.
وګورئ : شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 330مخ، د قم لومړى چاپ. 1371كال. شبلنجي ، نورالابصار؛ 139مخ (1290كال )
څښتن ته زما د تقرب وسيله نبوي كورنۍ ده. هيله من يم چې لدوى سره د مينې له امله د قيامت پر ورځ را ته کړنليک په ښي لاس كې راكړي.
وګورئ: آثارالصادقين؛ 14ټوك، 185مخ، چې د فضائل الخسمه، 2ټوك له 81 مخه يې راخېستى دى.
اى چې د مکې  په لور روان يې! د "منى" په شګو كې ودرېږه او د "خيف" د جومات حاجيانو ته چې سهر وختي له "منى" راځي، پر چغو چغو ووايه : كه له "آل محمد" سره دوستي رفض وي؛نو ټول انسانان او پيريان دې شاهدان  وي چې زه رافضي يم.
وګورئ : ابن حجر؛ صواعق المحرقه : 9باب، 2فصل، 97مخ د مصر چاپ. ياقوت حمويى؛ معجم الادباء: 6ټوك، 387مخ او فخر رازي، د كبير تفسير :7ټوك، 406مخ.
خلك چې مې د ناپوهۍ او بى لارۍ په سمندر كې ډوب وليدل؛نو د سپېڅلي څښتن په نوم د اهلبيتو په بېړۍ كې سپور شوم او د سپېڅلي څښتن په رسۍ (حبل الله = نبوي كورنۍ) پورې ونښتم؛لكه چې موږ  ته امر شوى، چې په هغه الهي رسۍ پورې ونښلو. چې کله دين پر "٧٢ فرقو" وويشل شو، همغسې چې په بېلابېلو رواياتو كې دا خبره راغلې، چې يوه فرقه پکې پر حق ده؛ نو تۀ چې ځان د عقل او علم خاوند ګڼې؛ ما ته ووايه چې د پېغمبر اکرم  كورنۍ له باطلو فرقو ده؟ يا د حق فرقه ده؟ كه وايې:د حق فرقه ده؛نو زما او ستا خبره يوه ده او كه وايې چې: باطله او بې لارې فرقه ده؛ نو پوه شه، چې بې لارې يې. په پايله كې پوه شه، چې د نبوي كورنۍ فرقه پر حق ده او پر نېغه لار  روانه ده.
زه هم رافضى شوم چې په هغوى پسې ولاړم او څښتن دې تل د هغوى سيورې زموږ  پر سرونو لري. ما د حضرت علي او د هغه د اولاد امامت ومانه ؛ځكه چې پر حقه دي او تۀ هم پخپله باطله فرقه كې اوسه،څو حقيقت درته معلوم شي.
وګورئ : شبهاى  پيشاور؛ 277مخ، چې د علامه فاضل عجيلى "ذخيره المآل" له ليكنې يې راخېستى دى.
د پېغمبر اهل بيتو! پر موږ د څښتن له اړخه ستاسې مينه او دوستي واجبه شوې او په قرآن كې هم دا خبره راغلې ده. ستاسې فضيلت ته هم دومره بس  چې كه څوك په نمونځ كې پر تاسې درود ونۀ وايي؛نو نمونځ يې نۀ قبلېږي او د شعر په پاې كې وايي:كه د " آل محمد" مينه وال نۀ يې؛نو مور دې  سر ته كېنه، چې حرمونى يې.
وګورئ: شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ ينابيع المودة : 354 او 366 مخونه، لومړى چاپ قم 1371كال او همداسې : ابن حجر، صواعق المحرقه؛ 88 مخ.
فعال عقل
په منځنیو پېړیو فلسفه کې، فعال عقل ( په لاتین کې : intellectus agens ؛ د ایجنټ عقل ، فعال عقل ، فعال دلیل ، یا تولیدي عقل په توګه هم ژباړل شوی) د ارستو د هیلومورفیزم د نظریې له مخې د عقل ( نوس ) رسمي ( مورفي ) اړخ دی. . د فعال عقل طبیعت د وروستیو کلاسیکي او منځنیو پیړیو فلسفې یوه لویه موضوع وه. مختلفو مفکرینو هڅه کوله چې د ارستو د بدن او روح په اړه د دوی ژمنې د خپلو دیني ژمنو سره پخلا کړي. په ځانګړې توګه دا په خطر کې وه چې د ارستو حساب د یو نامناسب روح په اړه د خدای او تخلیق په پوهیدو کې مرسته کولی شي.
د ارستو تصور
په <i id="mwGQ">دی انیما</i> کې یوه برخه، دریم کتاب تشریح کوي چې "څنګه د انسان عقل له خپل اصلي حالت څخه تیریږي، په کوم کې چې فکر نه کوي، راتلونکي حالت ته، په کوم کې چې دا کوي." هغه په ډاګه کړه چې د انرژي / ډینامیس توپیر باید پخپله په روح کې هم شتون ولري. ارستو د عقل یا نوس دوه جلا کیدونکي ډولونه په ګوته کړل چې د هغه په دې باور وو چې د انسان فکر تشریح کولو لپاره دواړه اړین دي. هغه څه چې عصري پوهان یې " غیر فعال عقل " بولي هغه مادي او ویجاړونکی دی او د شیانو د پوهیدو وړ شکلونه ترلاسه کوي. عمل پرې کیږي. برعکس، فعال عقل هغه څه دي چې په غیر فعال عقل باندې عمل کوي. دا اړینه ده چې احتمالي پوهه په حقیقي پوهه بدله کړي، په ورته ډول چې رڼا احتمالي رنګونه په حقیقي رنګونو بدلوي. ارستو دا فعال عقل د یو څه جلا، تلپاتې، نه بدلیدونکي او غیر مادي په توګه تشریح کوي. دا غیر فعال یا مادي عقل دی چیرې چې د انسان فکر کول او یادول پیښیږي ، ځکه چې دا بدلون پکې شامل دی.
یوه بله برخه چې په دودیز ډول د De Anima له لارې سره یوځای لوستل کیږي په میټافزیک ، XII کتاب ، ch.7-10 کې ده. ارستو بیا د فعال او غیر فعال عقل ترمنځ توپیر کوي، مګر دا ځل هغه فعال عقل د " بې حرکته حرکت " او خدای سره مساوي کوي. هغه تشریح کوي چې کله خلک ریښتینې پوهه ولري، د دوی فکر د یو وخت لپاره د نوس (فعال عقل) انرژي ترلاسه کول یا برخه اخیستل دي.
تشریحات
ساکس تبصره کوي چې د فعال عقل طبیعت "د ډیری تبصرو او سخت اختلاف سرچینه" وه؛ په بل ځای کې، د انیما 5 څپرکی د "د فلسفې په تاریخ کې ترټولو ژور مطالعه شوي جملې" په توګه راجع شوي. لکه څنګه چې ډیویډسن یادونه کوي:"یوازې هغه څه چې ارستو د احتمالي عقل او فعال عقل څخه مانا درلوده - اصطلاحات حتی په ډی انیما کې هم څرګند ندي او په غوره توګه مانا لري - او دا چې هغه څنګه د دوی ترمینځ متقابل عمل پوهیده لاهم ناڅرګنده ده. د فلسفې د تاریخ زده کوونکي د ارستو د ارادې په اړه بحث ته دوام ورکوي، په ځانګړې توګه دا پوښتنه چې ایا هغه فعال عقل د انسان د روح یو اړخ ګڼلی یا د انسان څخه په خپلواکه توګه شتون لري."د افروډیسیس الکساندر فعال عقل د انسان د ذهن څخه بهر د ځواک په توګه وګڼل، تر هغه چې د خدای سره پیژندل کیږي. د یو واحد خارجي اجنټ عقل د ځای په ځای کولو دلیل دا دی چې ټول (عقلي) انسانان د ارستو لخوا په پام کې نیول شوي دي چې د یو ثابت او مستحکم مفکورو لرونکی وي یا ورته لاسرسی ولري، د کایناتو یو متحد درست پوهه. یوازینۍ لار چې ټول انساني ذهنونه ورته سمه پوهه لري هغه دا ده چې دوی ټول د مرکزي پوهې پلورنځي ته لاسرسی ولري ، ځکه چې ترمینل ممکن مین فریم کمپیوټر ته لاسرسی ولري. (  دا اصلي چوکاټ د ایجنټ عقل دی، د کائنات "ذهن"، کوم چې نور ټول ادراک ممکن کوي.
الفارابي او ابن سینا بلخي او ابن ميمون د فعال عقل د "بهرني" تفسیر سره موافق وو، او دا یې وګڼله چې فعال عقل د آسماني برخو له لارې د راښکته کېدو په لسو کې ترټولو ټیټ دی. ابن ميمون دا په خپل تعریف کې د نبوت په توګه يادوي."نبوت په حقیقت او رېښتينوالۍ کې د الهي وجود له خوا د فعال عقل په وسیله رالېږل شوی دی، په لومړي سر کې د انسان عقلي پوهنځی (دليل) ته، او بیا د هغه تخیل پوهنځی ته."ډیر سخت ارستو، ابن ماجه او ابن رشيد ، په دې اړه لیکلي چې څنګه یو څوک کولی شي د فعال عقل سره یوځای شي، په دې توګه یو ډول فلسفي نروان ترلاسه کړي. په منځنیو پیړیو او رینسانس اروپا کې ځینې مفکرین، لکه سیګر آف برابانټ ، په هره نقطه کې د ایورروس تفسیر غوره کړ، لکه څنګه چې د "پادوان ایوررویسټس" وروستي مکتب.
توماس اکیناس د روح په اړه په خپل اختلافي پوښتنو کې د ارستو د فعال عقل او غیر فعال عقل ترمنځ توپیر تشریح کړی او د ارستو د ډی انیما په اړه د هغه تبصره د ایورروس په وړاندې استدلال کوي چې فعال عقل د انفرادي انسان شخصیت برخه ده. په خپل سما دیولوجیکا کې، اکیناس وايي چې "زموږ د عقیدې د تعلیم له مخې، دا جلا شوی عقل پخپله خدای دی، چې د روح خالق دی او یوازې په هغه کې روح مات شوی دی." د نیسا د ګریګوري په حواله، هغه وویل چې "انسان د فرښتو سره عقلي پوهه لري" کوم چې 'ذهن' او 'عقل' ورته ویل کیږي ځکه چې دوی د عقلي ځواک او ارادې پرته بل ځواک نلري (پوښتنه 79، ماده 1). د "الکسانډریسټس" دریم مکتب هغه دلیل رد کړ چې فعال عقل د روح له ابدیت سره تړاو لري، په داسې حال کې چې په چټکۍ سره یې اضافه کړه چې دوی لاهم د دیني عقیدې په توګه په ابدیت باور لري. (وګورئ پیټرو پومپونازی ؛ سیزار کریمونی . )
بهرنۍ اړیکې
Intelletto
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
زېږوني درملګري
زېږوني درملګري د درملو یو له ځانګړو برخو څخه دی چې د میندوارۍ ، زېږون او تر زېږون وروسته دورې پورې اړه لري يانې د درملو او جراحۍ څانګه ده چې د ماشوم زېږون او د زېږون مېرمنو پاملرنې پورې اړه لري. ( د نوي زېږون پاملرنې په شمول). نسايي ډاکټره او قابله د دې برخې متخصصين دي. دا طبي څانګه په ایران کې "تخصص زنان و زایمان" په نوم پېژندل کیږي.
د کاربن دوران
د کاربن دوران بیوجیو کیمیاوي دوران دی چې په مرسته یې کاربن د بایوسفیر، پيډوسفیر، جیوسفیر، هایډروسفیر او د ځمکې د اتوموسفیر تر منځ تبادله کېږي. کاربن د بیولوژیکي مرکباتو اصلي برخه ده او د چونې د ډبرې په څېر د اکثرو منرالونو لویه برخه جوړوي. د نایتروجن له دوران او د اوبو له دوران سره یوځای د کاربن په دوران کې د شرایطو یا پېښو یوه داسې لړۍ شاملېږي چې په ځمکه کې د ژوند د دوام لپاره د وړتیا په رامنځته کولو کې مهمه ده. دا شرایط د بیاموندنې او په ټول بایوسفیر کې د بیا کارونې پر مهال د کاربن حرکت تشرېح کوي؛ د دې تر څنګ د کاربن د جذب او له کاربني زېرمو څخه د را ایستلو اوږدمهالې پروسې هم تشرېح کوي. اوس مهال په وچه او سمندر کې د کاربن زېرمې هر کال د کاربن د انټروپولوژيک انتشار [یعنې د انساني فعالیتونو په پایله کې د خپاره شوي کاربن] شاوخوا څلورمه برخه کاربن جذبوي.
انسانانو څو پېړۍ د بیولوژیکي کاربن دوران ګډوډ کړی دی چې لامل یې د ځمکې د کارولو بڼه بدلول او پر دې سربېره له جیوسفیر څخه په صنعتي کچه د فوسیلي کاربن اوسنی استخراج دی (چې د ډبرو سکرو، پېټرولیمو او ګازو استخراج او د سمنټو تولید په کې راځي). په اتوموسفیر کې کاربن ډای اکسایډ تر ۲۰۲۰ ز کال پورې تر صنعتي کېدو د مخکې مهال په پرتله نږدې ۵۲ سلنه ډېروالی لري چې د لمر په واسطه د اتوموسفیر او د ځمکې د سطحې د ګرمېدو لامل شوی دی. د کاربن ډای اکسایډ زیاتوالي هم د منحل شوي کاربن ډای اکسایډ، کاربونیک اسید او نورو مرکباتو له امله د سمندر د سطحې تېزابیت ۳۹ سلنه ډېر کړی او په بنسټیز ډول سمندري کیمیا بدلوي. د فوسیلي کاربن ډېری برخه یوازې په تېره نیمه پېړۍ کې استخراج شوې او کچې یې په چټکۍ سره د لوړېدو په حال کې دي چې دا د انسان له‌خوا د اقلیم له بدلون سره مرسته کوي. په دغه طبیعي سیستم کې د توازن بیارغونه یو نړیوال لومړیتوب دی چې د پاریس د اقلیمي تړون او د تل‌پاتې پراختیا په ۱۳مه موخه کې تشرېح شوی دی.
اصلي برخې
د کاربن دوران د لومړي ځل لپاره «انټوین لاویسیر» او «جوزف پریسټلي» بیان کړ او د «همفري ډیوي» له‌خوا مشهور کړل شو. د کاربن نړیوال دوران اوس مهال د کاربن پر لاندې لویو زېرمو وېشل کېږي چې د تبادلې د لارو په مرسته له یو بل سره وصل شوي دي:
د زېرمو تر منځ د کاربن تبادله د بېلابېلو کیمیاوي، فزیکي، جیولوژیکي او بیولوژیکي پروسو په پایله کې رامنځته کېږي. سمندر د ځمکې سطحې ته نږدې د کاربن تر ټولو لوی فعال حوض لري. د اتوموسفیر، سمندرونو، ځمکنیو ایکوسیستمونو او رسوباتو تر منځ د کاربن طبیعي جریانونه نسبتاً متعادل دي. نو ځکه به د کاربن کچې د انسان له نفوذ پرته تقربیاً با ثباته وي.
اتومسفیر
د ځمکې په اتوموسفیر کې کاربن په دوو اصلي ډولونو موجود دی چې یو یې کاربن ډای اکسایډ او بل یې میتان دی. دا دواړه ګازونه په اتوموسفیر کې تودوخه جذبوي او ساتي یې او تر ډېره پورې د ګلخانه‌یي ګازونو د تولید مسؤل دي. میتان د کاربن ډای اکسایډ په پرتله په هر حجم کې د ګلخانه‌یي ګازونو لوی اغېز تولیدوي، خو دا په ډېر ټيټ غلظت کې موجود دی او د کاربن ډای اکسایډ په پرتله ډېر لنډ عمر لري چې کاربن ډای اکسایډ پر مهم ګلخانه‌يي ګاز بدلوي.