cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مارتین ګارډنر
اغېز یا نفوذ
د ګارډنر په مینه والو کې بېلابېل کسان لکه WH Auden، Arthur C. C. C. C. Clarke، Carl Sagan، Isaac Asimov، Richard Dawkins، Stephen Jay Gould، او د اولیپو په نوم ټوله فرانسوي ادبي ډله په کې شامل وو. یو ځل سلواډور ډیلي له هغه نه وغوښتل چې د څلور اړخیز hypercubes په اړه بحث وکړي. ډیویډ اورباچ لیکلي: «په خاصو عملي شرایطو کې مارټین ګارډنر لپاره د شلمې پیړۍ د خورا اغیزمنو لیکوالانو له ډلې ګڼلای شو. په ساینسي امریکې کې دده د مشهورېدو علت د ۲۵ کلونو په اوږدو کې د علمي او ریاضيکي لوبو رامنځته کېدل هم دي. ښايي د شخصي کمپيوټر تر راڅرګندېدو دمخه د بل هر يوه عامل دمخه د ځوانو رياضي پوهانو او د کمپيوټر ساينس پوهانو په روزلو کې مرسته کړې وي».
تشریح شوي اثار
د لیوس کارول په هکله ګارډنر یو مخکښ لیکوال ګڼل کېږي. د هغه تشریح شوې نسخه د Alice's Adventures in Wonderland او Through the Looking Glass، چې د الیس په کتابونو کې ډیری ریاضيکي مسایل، د کلمیاتو لوبې، او ادبي حوالې تشریح کوي، په لومړي ځل د تشریح شوي ایلیس (کلارکسن پوټر ، ۱۹۶۰) په نوم خپور شو. پایلې یې له نویو حاشیو سره د More Annotated Alice (Random House, 1990)، او په پای کې د The Annotated Alice:    The Definitive Edition (Norton, 1999) په نوم خپرې شوې چې د پخوانیو او نويو نسخو مواد او یاداښتونه په کې سره یوځای شوي وو. اصلي کتاب هغه وخت رامنځته شو کله چې ګارډنر ته د الیس کتابونه «ډاروونکي» وبرېښېدل خو وروسته کله چې دی ځوان شو نو په دې پوه شو چې دا ډاروونکي نه بلکې په زړه پورې دي.
سوکراتي ستونزه
د سوکرات ستونزه هغه ستونزو ته اشاره کوي چې د فلسفې تاریخ پوهان د سوکرات د افکارو په اړه په تاریخي څیړنو کې ورسره مخ دي.
د ځینو فیلسوفانو په اړه د مسلمانانو معلومات ډېر کم دي. د مثال په توګه، د سوکرات څخه مخکې د ډیرو فیلسوفانو لخوا، د دوی لخوا ډیر څه ندي لیکل شوي. دا نه دي پاتې شوي او مورخینو د دوی په اړه یوازې د محدود شمیر نقلونو او تاثیراتو پراساس زده کړي دي چې اپلاتون او ارستو په خپلو اثارو کې د دې فیلسوفانو په اړه ورکړي دي.
کرونشتات پاڅون
د کرونشتات پاڅون د شوروي بېړۍ چلونکو او ملکي وګړو هغه پاڅون و چې په ۱۹۲۱ زکال کې د روسیې د بلشویکي دولت پر ضد د کرونشتات په بندري ښار کې رامنځته شو. کرونشتات د فنلډ د خلیج په کوټلین ټاپو کې موقعیت لري چې په بالتیک کې یې د سمندریزې اډې په توګه د شوروي له پخوانۍ پلازمینې پټروګراد څخه دفاع کوله. په کرونشتات سمندري اډه کې پاڅون کوونکو د ۱۹۲۱ زکال په مارچ میاشت کې د ۱۶ ورځو لپاره د شوروي دولت سره په مخالفت پاڅون وکړ په داسې حال کې چې وړاندې یې د دغه دولت په پیاوړتیا کې ونډه لرله. دغه پاڅون چې مشري یې سټیپان ماکسیموېچ پر غاړه لرله د روسیې د کورنۍ جګړې پر مهال، د روسیې په خاوره کې د بلشویکي رژیم پر وړاندې وروستی مهم پاڅون و.
د بلشویکي رژیم له لارو چارو څخه ناخوښو پاڅون کونکو – چې خپله لئون تروتسکي له پاڅون وړاندې هغوی «د انقلاب ویاړ او ښکلا» بلل – د یو لړ اصلاحاتو غوښتنه یې لرله چې د بلشویکانو د واک کمښت، د شوروي لپاره نوې انتخابي شوراګانې چې سوسیالېستان او انارشېستان هم په کې ونډه ولري، د کارګرو او کروندګرو لپاره اقتصادي آزادي، د کورنۍ جګړې پر مهال د رامنځته شوو بروکراتیکو دولتي ادارو انحلال او کارګري طبقې ته بېرته د هغوی د مدني حقونو ورکړه په کې شامل و.
کرونشتات بېړۍ چلوونکو د دغو غوښتلو اصلاحاتو (چې د پاڅون پر مهال یې د هغو په اجرا کولو کې تر یوه بریده هڅه وکړه) په عامه مجبوبیت باور دلود، دوی د کډوالو د مرستې وړاندیز رد کړ او په بېهوده ډول په ټول هېواد کې د وګړو ملاتړ ته په تمه و. په داسې حال کې چې د افسرانو شورا یې له تهاجمي ستراتیژیو دفاع کوله، خو پاڅون کوونکي په دې تمه و چې دولت د مذاکراتو په برخه کې لومړی ګام اوچت کړي او په دې سره یې ځان په غیر فعال حالت کې وساته. د دوی د باور پر خلاف دولت د مخالفت لوری ونیو او ضرب الاجل یې ورکړ چې باید د مارچ تر ۵مې له کوم قید او شرط پرته تسلیم شي. د دغې مودې له بشپړېدو وروسته بلشویکانو څو ځله په دغه ټاپو برید وکړ او د څو زرو کسانو له وژنې وروسته یې دغه پاڅون د مارچ په ۱۸مه له منځه یووړ.
سوکراتي ستونزه
مګر د سقراط په قضیه کې، دا روښانه نده چې موږ څومره هغه پیژنو. هغه د خپل ځان یوه نښه نه پریښوده؛ خو د هغه دوو شاګردانو زینوفون او اپلاتون د هغه په اړه ډېر څه لیکلي دي چې پر بنسټ یې تاریخ پوهان د سقراط په اړه څېړنې کوي. دلته څو ستونزې څرګندیږي؛ لومړی، د زینفون او افلاطون لیکنې خورا توپیر لري او دا روښانه نده چې کوم یو باور کیدی شي.
کرونشتات پاڅون
ملاتړو یې پاڅون کوونکي انقلابي شهیدان بلل په داسې حال کې چې دولتي چارواکو پاڅون کوونکي « د انتانت یا درې ګوني تړون اجنټان او د انقلاب ضد عوامل» بلل. پاڅون ته د بلشویکانو د غبرګون څرنګوالي ګڼ شمېر جنجالونه راوپارول او لامل وګرځېد چې د بلشویکي رژیم یو شمېر ملاتړي لکه اېما ګولډمن د رژیم له ملاتړ لاس واخلي. په داسې حال کې چې پاڅون وځپل شو او د هغو سیاسي غوښتنو ته هم پام ونشو؛ خو د «جګړې د کمونیزم» د ځای نیونکي نوي اقتصادي سیاست (New Economic Policy) د چټک پلي کېدو په موخه ګامونه اوچت شول. د لینین په خبره دغه کړکېچ تر ټولو کړکېچنه چاره وه چې بلشویکان ورسره مخ شوي و، «له شک پرک دا له ډنیکین، یودنیچ او کلچاک څخه ډېر خطرناک و».
سوکراتي ستونزه
د زینوفون او افلاطون د دواړو کارونو له مخې، سقراط د اتن په بازار کې بحثونه کول او ځوانانو ته یې د فلسفې درس ورکاوه، مګر هغه معاش نه و اخیستی ځکه چې هغه یو سوفسیسټ و. هغه هم په 399 ق م کې په 70 کلنۍ کې په مرګ محکوم شو. برسېره پر دې، موږ پوهیږو چې سوکرات باید یو ډېر مشهور سړی و. ځکه چې ارسطوفینس هغه د بادل په ډرامه کې له پامه غورځولی دی. مګر که موږ دا ټکي پرېږدو، موږ د زینفون سقراط او افلاطون سقراط ترمنځ توپیر ته راځو.
په عین حال کې، ځینې تاریخپوهان په عمده توګه د زینوفون سره اړخ لري او ځینو یې د افلاطون پلوي کړې. زینوفون سوکرات ته د اولمپیک خدایانو په وړاندې د یو ډیر متقی شخص په توګه وړاندې کوي، مګر د هغه په وړاندې د هغه په وړاندې دښمني بې ځایه پریږدي. د برینټ په وینا: "د سوکرات د زینوفون دفاع د بریالیتوب څخه ډېر دی. "که سوکرات هغه څه وای چې هغه وايي، هغه به هیڅکله په مرګ محکوم شوی نه و."
کرونشتات پاڅون
مخینه
د پوځي بریا له ترلاسه کولو او د بهرنیو اړیکو له جوړولو سربېره روسیه له جدي ټولنیز او اقتصادي کړکېچ سره مخ وه. هماغه ډول چې بهرنیو ځواکونو شاته تګ ته مخه کړه، بلشویکي رهبرانو د جنګي کمونېزم څخه په کار اخیستو په شدیده بڼه د اقتصاد کنټرول ته دوام ورکړ. د روسي وګړو په ځانګړې توګه د بزګرانو ناخوښي د دولت له خوا د غلاتو په ضبط کولو (prodrazvyorstka، د بزګرانو له خوا د ترلاسه کېدونو غلاتو اجباري تصرف چې د ښاري وګړو د تغذیې په موخه ترې ګټنه کېدله) سره زیاتوالی وموند. د دغو سیاستونو سره د مقاومت په موخه بزګرانو په خپلو کروندو کې له کرنې ډډه وکړه. د ۱۹۲۱ زکال په فبروري میاشت کې چکا یا د انقلاب ضد چارو سره د مبارزې فوق العاده کمیسیون راپور وکړ چې په ټوله روسیه کې ۱۵۵ بزګرانو پاڅون کړی. ورته مهال په پتروګراد کې کارګرانو په یو لړ اعتصابونو لاس پورې کړ چې په یوه لس ورځنۍ دوره کې د ډوډۍ په سهمیه کې یې د یو په دریمې برخې کمښت څخه سرچینه اخیسته. د دغو اطلاعاتو او همدارنګه له وړاندې څخه را ولاړو شوو ناخوښیو له مخې په کرونشتات سمندریزه اډه کې د هېواد د ناوړه حالت اړوند اعتراض پیل شو. کرنیز او صنعتي تولیدات په پام وړ کچه کم شوي و او د ټرانسپورټ سیسټم هم ګډوډ شوی و.
د ژمي رارسېدل، د «جنګي کمونېزم» د پالیسیو دوام او د بلشویکي چارواکو له خوا په خلکو باندې د ګڼ شمېر محرومیتونو لګول لامل وګرځېدل د ۱۹۲۱ زکال په لومړیو کې په لرې پرتو سیمو (لکه د تامبوف پاڅون) او همدارنګه په ښارونو په ځانګړې توګه په مسکو او پتروګراد کې یو شمېر اعتصابونه او لاریونونه رامنځته شي. د کورنۍ جګړې له پای ته رسېدو وروسته د «جنګي کمونېزم» دپالیسیو پیاوړتوب او په هغو باندې دوام د ژوندانه شرایط ورځ تر بلې خراب کړل.
پیلنۍ چارې
د ۱۹۲۱زکال د جنوري میاشتې په اعلامیې سره دولت د ټولو ښارونو په اوسېدونکو باندې د ډوډۍ د ټاکل شوې کچې په ورکړه کې یو په دریمه برخه کمښت اعلان کړ. په داسې حال کې چې دغه پرېکړه جبري وه ځکه چې له سایبریا او قفقاز څخه د درنې واورې او د سون توکو د کمښت له امله د خوراکي توکو راوړل ستونزمن شوي و؛ همدا وه چې دغې چارې د خلکو ناخوښي په زیاته کچه را وه نه پاروله. د فبروري میاشتې په نیمايي کې کارګرانو په مسکو کې په غونډو جوړولو پیل وکړ، په داسې حال کې چې وړاندې به یې لاریونونه یا غونډې په خپلو کارخونو یا کار ځایونو کې ترسره کوې. کارګرانو د «جنګي کمونېزم» د پای ته رسېدو او بېرته خپلو آزادو چارو ته د ګرځېدو غوښتنه کوله. دولتي استازو وه نشو کولای اوضاع کنټرول شي. همدا و چې ډېر ژر د پاڅون په ځپلو کې له وسله والو ځواکونو کار واخیستل شو.
سوکراتي ستونزه
سره له دې، تاریخ پوهان چې د هغه ملاتړ کوي استدلال کوي چې هغه یو نظامي سړی و چې د نړۍ نورمال او دودیز لید درلود؛ او هغه د سوکرات د تصور کولو او دروغ ویلو واک نه درلود. په داسې حال کې چې اپلاتون د یو فیلسوف سربیره، یو ډېر لوی لیکوال و، او په کلکه ښکاري چې هغه په ډېرو اثارو کې سوکرات ته هغه افکار منسوب کړي چې په حقیقت کې د هغه خپل افکار وو. دا مالومه نه ده چې اپلاتون د باور وړ دی، چېرته هغه د سوکرات د ریښتیني افکارو د معرفي کولو په اړه اندېښنه درلوده او چېرته یې د سوکرات د افکارو په نوم خپل افکار راپورته کړل.
کرونشتات پاڅون
پیلنۍ چارې
هغه مهال چې ښکارېدله په مسکو کې وضعیت آرام شوی، په پتروګراد کې لاریونونه را پیل شول، چېرې چې نږدې ۶۰ سلنه لویې کارخونې د سون توکو د کمښت له امله وتړل شوې او د خوراکي توکو زېرمې هم په عملي توګه نادرکه شوې. د مسکو په څېر دلته هم لاریونونه او اعتراضات په کارخونو کې له ناستو وروسته څخه بیرون ته راوتلل. کارګرانو د دولت له خوا د غذايي توکو په ورکړه کې دکمښت او د سوداګرۍ د ممنوعیت له امله نږدې کلیوالي سیمو ته د اړتیا وړ توکو د موندلو په موخه تګ راتګ ته ځانونه چمتو کړل. هغه مهال چې چارواکو هڅه وکړه دغه ډول چارې ودروي؛ ناخوښیو زور واخیست. د فبروري په وروستیو کې د تروبوچني په کوچنۍ کارخونه کې د یوې غونډې پر مهال پرېکړه وشوه چې د خوړو په ویش کې زیاتوالی راشي او په چټک ډول د ژمنیو جامو او بوټانو ویش پیل شي چې د راپورونو له مخې دغه چارې د بلشویکانو لپاره په پام کې نیول شوې وې. راتلونکې ورځ کارګرانو په اعتراضونو پیل کړ. د بلشویکانو تر کنټرول لاندې سیمه ئیزې شورا د پوهنتونونو زده کوونکي د معترضینو د تیت کولو په موخه ولېږل. ګریګوري زینوویف د ځانګړو واکونو لرونکې «دفاعي کمېټه» د دغو اعتراضاتو د پای ته رسولو په موخه جوړه کړه؛ په نورو ښارو کې هم د ترویکا په ډول ورته جوړښتونه رامنځته شول. ورته مهال سیمه ئیز بلشویکان د دغه کړکېچونو د له منځه وړو په موخه چمتو کړای شول.
نوي اعتراضات د تروبوچني کارګرانو له خوا ترسره شول او دا ځل یې د پخوانیو لاریونونو د ځپلو اړوند ورته د رسېدلو مالوماتو له امله ټول ښار ته پراختیا ومونده. د مخ پر زیاتوالي اعتراضاتو له امله د بلشویکانو تر کنټرول لاندې شوروي سیمه ئیزو چارواکو په معترضینو باندې د لا زیات فشار راوړو په موخه ټولې کارخونې وتړلې، خو له امله یې دغه خوځښت زور واخیست. ډېر ژر اقتصادي غوښتنو د هغسې سیاسي چارو رنګ واخیست چې تر ډېر ورباندې بلشویکانو پام درلود. د اعتراضاتو د بشپړ پای ته رسولو په موخه چارواکو ښار په سره پوځ ډک کړ او هڅه یې وکړه چې ډېری هغه کارخونې چې یاغیانو ته اړوندې وې وتړي؛ همدا و چې د پوځي حالت (بېړني حالت) اعلان یې وکړ.
سوکراتي ستونزه
له بلې خوا، تاریخ پوهان چې په عمده توګه د سوکرات د پوهېدو لپاره د اپلاتون کارونو ته اشاره کوي، استدلال کوي چې د هوښیار سړي احمقانه وینا هیڅکله سمه نه ده. او زینوفون په غیر شعوري ډول د سوکرات خبرې په داسې ژبه ژباړلې چې هغه د پوهېدو وړ دي.
نور یی ولوله
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
د ځمکې قشر
د ځمکې قشر له ځمکې څخه بهر یو نازک ډبرین پوښ دی چې د ځمکې څه کم ۱ سلنه شعاع او حجم جوړوي. دا د لیټوسفیر پورتنۍ برخه ده. لیټوسفیر د ځمکې د لایو وېش دی چې قشر او د پوښ پورتنۍ برخه په کې شاملېږي. لیټوسفیر پر هغو ټکټونیکي تختو ماتېږي چې د حرکت له لارې یې تودوخه د ځمکې له داخل څخه فضا ته لېږدي.
د ځمکې قشر د پوښ پر سر واقع دی او یو پایدار جوړښت دی، ځکه چې پورتنی پوښ له پريډوټيټ څخه جوړ دی او له همدې امله د قشر په پرتله ډېر کلک دی. د قشر او پوښ تر منځ سرحد معمولاً د « موهورویچیچ» په ناپیوستګۍ کې واقع وي او دا هغه سرحد دی چې له لزلیز سرعت سره په تضاد کې تعریفېږي.
د قشر تودوخه له ژوروالي سره زیاتېږي او معمولاً د لاندېني قشر په سرحد کې د ۱۰۰ سانتي ګراد (۲۱۲ فارنهایټ) او ۶۰۰ سانتي ګراد (۱۱۱۲ فارنهایټ) محدودې ته رسېږي. د قشر په پورتنۍ برخه کې په ځايي ډول د هر کیلومتر لپاره د تودوخې درجه تر ۳۰ سانتي ګراد (۵۴ فارنهایټ) درجو پورې زیاتېږي.
جوړښت
د ځمکې قشر دوه جلا جلا ډولونه لري:
د قشر متوسط ډبلوالی له شاوخوا ۱۵ کیلومترو (۹ مایلونو) څخه تر ۲۰ کیلومترو (۱۲ مایلو) پورې دی.
دا چې د قاره‌يي او سمندري دواړو قشرونو ټینګوالی د ځمکې د لاندېني پوښ په پرتله کم دی، له دې امله دواړه ډوله قشرونه د لاندېني پوښ پر مخ لبمېږي یا ښویېږي. د قاره‌يي قشر سطحه د سمندري قشر تر سطحې ډېره لوړه ده چې دلیل یې د ډبلوالي او کلک قشر له امله ښویېدل دي. بالاخره قارې هغه لوړې ځمکې جوړوي چې د سمندر د ژورو حوضو په مرسته احاطه شوې وي.
د قاره‌يي قشر متوسط جوړښت انډزیټ ته ورته دی، که څه هم چې دا جوړښت یواړخیز نه دی او د پورتني قشر متوسط جوړښت فلسیک دی چې تر ډېره ډاسیټ ته ورته دی، همدا راز د لاندېني قشر متوسط جوړښت بازالټ ته ورته دی. د ځمکې په قاره‌يي قشر کې تر ټولو ډېر منرالونه فلډسپاټونه دي چې د قشر ۴۱ سلنه وزن جوړوي او تر هغه وروسته کوارټز دي چې ۱۲ سلنه کېږي او پیروکسنونه هم ۱۱ سلنه دي.
جوړښت او تکامل
ځمکه کابو ۴.۶ میلیارده کاله مخکې د دوړو او ګاز له هغې دایرې څخه جوړه شوه چې د نوي رامنځته شوي لمر پر شاوخوا څرخېده. دا سیاره د تدریجي ودې له لارې جوړه شوه چې په دې تدریجي وده کې کوچنیو سیارو او نورو کوچنیو ډبرینو اجرامو له یو بل سره ټکرونه وکړل او په تدریج سره پر یوه سیاره بدل شول. دغې پروسې ډېره اندازه تودوخه تولید کړه چې له امله یې لومړنۍ ځمکه په بشپړ ډول ذوب یا ویلې شوه. د سیاروي ودې په کمېدو سره ځمکه سړه شوه او خپل لومړی قشر یې جوړ کړ چې لومړنی قشر بلل کېږي. دغه قشر څو څو ځله د لویو ټکرونو په پایله کې له منځه تللی دی، خو وروسته بیا د هغه مګمايي سمندر په مرسته بیا جوړ شوی چې د دغو اغېزو په پایله کې رامنځته شوی و. د ځمکې هېڅ کوم لومړنی قشر تر دې مهاله باقي نه دی پاتې. ټول لومړني قشرونه د څو میلیارد کلونو په جریان کې د توږنې او ټکټونیکي تختو د اغېزو په پایله کې له منځه تللي دي.
د ځمکې د اوسني قاره‌يي قشر متوسط عمر شاوخوا ۲ میلیارده کاله اټکل شوی دی. ډېری هغه قشري ډبرې چې تر ۲.۵ میلیارده کاله مخکې جوړې شوې دي، په کراتونونو کې دي. دغه ډول لرغونی قاره‌يي قشر او د لاندېني پوښ استینوسفیر د ځمکې د نورو ځایونو په پرتله کم غلظت لري او له همدې امله تر نورو قطعاتو لاندې د راتلو په صورت کې له منځه نه ځي. د نوي قاره‌يي قشر جوړښت د غرونو د رامنځته کېدو له دورو سره اړیکه لري؛ دا دورې د روډینیا، پانګیا او ګنډوانا په څېر قارو له رامنځته کېدو سره هم‌مهالې دي. قشر تر یوه حده د ګرانیټ په څېر د جزیره‌يي لیندیو او تاو راتاو کمربندونو په راټولېدو سره جوړېږي او تر یوه حده هم په لاندېني قشر کې پاتې کېږي تر څو لیټوسفیري قشر جوړ کړي. په قارو کې د قشر حرکت یا خوځښت ښايي د زلزلې لامل شي، په داسې حال کې چې د سمندر تر تل لاندې یې حرکت بیا د جزر او مدي څپو د رامنځته کېدو لامل کېږي.
عامه اداره
عامه اداره (چې د حکوالۍ یوه بڼه ده) د عامه پالیسۍ پلي کولو، د دولتي بنسټونو ادارې (عامه حکومتوالۍ)، د غیر انتفاعي بنسټونو مدیریت (غیر انتفاعي حکومتوالۍ) ته ویل کېږي. همدارنګه، عامه اداره یوه علمي څانګه هم ده - یعنې د سیاسي علومو یوه فرعي څانګه ده او د عامه پالیسۍ په پوهنځیو کې، چې د عامه پالیسۍ او ادارې په نوم یادېږي، تدریس کېږي. دا څانګه د عامه سیاست پلي کول تر څېړنې لاندې نیسي او په دولتي او غیر انتفاعي سکتور کې، په ځانګړې توګه د اداري موخو لپاره، ملکي مامورین چمتو کوي. دا څانګه چې "د څېړنې یو ځانګړی ډګر لري" او بنسټیز موخه یې " مدیریت او پالیسۍ پرمختګ دي ترڅو حکومت په غوره بڼه فعالیت وکړي." ځینې بېلابېل تعریفونه چې د دې اصطلاح لپاره وړاندیز شوي دي، عبارت دي له: "د عامه مدیریت پروګرامونو مدیریت"؛ "واقعیت ته د سیاست ژباړه چې خلک یې هره ورځ ویني"؛ او "د حکومت د پرېکړو د بهیر مطالعه، د سیاستونو شننه، بېلابېل عوامل چې دوی منځ ته راوړي، او د بدیلو سیاستونو د منځ ته راوړلو لپاره د اړینو عوامولو پکار اچول دي." د عامې ادارې کلمه د دوو کلمو، عامه او اداره، جوړښت دی. د ټولنیز، اقتصادي او سیاسي ژوند په هره برخه کې اداره شته چې د ادارې یا یو بنسټ د سم فعالیت باید په سمه توګه اداره یا پر مخ یوړل شي او له همدې لیدلوري څخه د ادارې اند راپورته کېږي.
عامه اداره "په اساسي توګه د حکومت د کړنلارو او پروګرامونه تنظیم او همدارنګه (عموماً د غیر انتخابي) چارواکو چلند چې په رسمي ډول د خپل د چلند مسولیت لري"، تر بحث لاندې راولي. ډېری غیر انتخابي عامه کارکوونکو ته عامه مدیران ویل کېدای شي، چې په کې ښاري، ناحیوي، سیمه ایز رئیسان، د دولتي او فدرالي څانګو رئیسان لکه د ښاري بودجوي واحدونو رئیسان، د بشري سرچینو مدیران، ښاري مدیران، د سرشمېرنې مدیران، د رواني روغتیا رئیسان او د کابینې منشیان ګډون لري. عامه مدیران عامه کارکوونکي دي چې د دولت په ټولو کچو کې په عامه څانګو او ادارو کې په چوپړ بوخت دي.
تعریفونه
پاول ایچ اپلبي په ۱۹۴۷ کال کې عامه اداره داسې تعریف کړه: "عامه اداره د عامه چارو عامه رهبري ده چې په مستقیم ډول د اجرایوي کړنې تر بحث لاندې راولي". په ولسواکه نظامونو کې، عامه اداره باید رهبري او اجرایوي کړنې په داسسې شرایطو کې ترسره کړي چې وګړو عزت، ارزښت او وړتیاوو ته درناوي او له هغوی سره مرسته وکړي. یو کال وروسته ګورډن کلیپ  چې پخوا د ټینیسي والې د ادارې رئیس و، عامه اداره "د یوې داسې عامه وسیلې په توګه تعریف کړه چې پر بنسټ یې ولسواکه ټولنه ښایي په بشپړه توګه احساس شي." دا پدې معنی ده چې عامه اداره باید " د عدالت، ازادۍ، او د انسانانو لپاره د بشپړو اقتصادي فرصتونو له اند سره اړیکه ولري" او په دې توګه "له خلکو، لیدلورو او فزیکي سرچینو سره تړاو لري" د جیمز ډي کارول او الفریډ ایم زوک په وینا، په ۱۸۸۷ کال کې د "وډرو ویلسن" مقاله چې د "د ادارې مطالعه" تر نوم لاندې وه، په عموم ډول د یوې څېړنیزې څانګې په توګه عامه ادارې پیل ګڼل کېږي.
د ولسواکه نظامونو لیدلوري ته په پام سره او د اجرایوي څانګې سره د اړیکو په نظر کې نه نیولو سره، پیټریشیا ایم شیلډز ټینګار کوي چې عامه اداره "د ژوندۍ ولسواکۍ د محصول د څارنې او پلي کولو سره تړاو لري". د "محصول" کلیدي اصطلاح "هغه توکي تر بحث لاندې لري چې جوړ شوي یا تولید شوي وي"، لکه زندانونه، سړکونه، قوانین، ښوونځي، او امنیت. " عامه مدیران د تطبیق کونکو په توګه، دا محصولات په کار اچوي." دوی د "ژوندۍ" ولسواکۍ په اجرایي کولو او منځ ته راوړلو کې برخه اخلي. ژوندۍ ولسواکي "یو بدلېدونکی، بنیادي، نیمګړی او متحول چاپیریال او د ارزښتونو یوه ټولګه ده . "په څارنه له دې امله ټینګار کېږي چې عامه اداره "د حساب ورکونې او د کمو سرچینو له اغېزمنو کارولو او بالاخره د ولسواکه ارزښتونو د اجرایي کولو او را منځ ته کولو ترمنځ د اړیکو د ټینګولو" سره تړاو لري.
پوهان په دې وروستیو کې ادعا کوي چې په عمومي ډول "عامه اداره منل شوی تعریف نلري"، ځکه چې "د دې موضوع ډګر دومره پراخه او د بحث وړ دی چې تر تعریف یې تشرېح اسانه ده." عامه اداره د مطالعې یو ساحه (یعنې څانګه) او یو مسلک دی. په دې اړه ډېر اختلاف شته چې آیا د عامه ادارې مطالعې یوه څانګه ده یا نه. په لویه کچه دا د هغه بحث له امله ده چې آیا عامه اداره د سیاسي علومو فرعي برخه ده یا د اداري علومو فرعي برخه ده"، خو له دې دوو دوهم اند د پالیسۍ د شننې او ارزونې په څیړنې کې د ریښې له امله زیاته وده کړې ده. عالم ډونالډ کیټل د هغو کسانو له ډلې دی چې عامه اداره "د سیاسي علومو د فرعي برخې په توګه" انګېرې. د لالور په وینا، د یوې ټولنې عامه اداره چې لږ تر لږه یو عامه چوپړ وړاندې کوي عامه اداره ګڼل کېدای شي پداسې حال کې چې له دې څخه یا د ادارې نشتوالی یا هم د یو عامه جنس نشتوالی (یا په قوي استدلال د دواړو نشتوالی) د عامه ادارې په نشتوالي دلالت کوي. نوموړی استدلال کوي چې عامه اداره د عامه اجناسو داسې چمتو کول دي چې تقاضا لږ یا دېره د هغو سیاستونو پر مټ اغېزمنه شي، چې د عامه توکو د چمتو کولو لپاره یې لومړنۍ وسیله یې شعار دی، او د عرضه لږ یا ډېره د هغه عامه مدیریت پر مټ اغېزمنه شي، چې لومړنۍ وسیلې یې په ویناوو عمل دی ترڅو عامه توکي تولید کړي. د عامه ادارې اخلاقي موخه چې د هغې د ونډې په منلو کې نغښتې ده، د خلکو د غوښتنو د پوره کولو لپاره اعظمي کچې ته د فرصتونو رسول دي.
د شمالي امریکا د صنعتونو د ډلبندۍ د سیستم د عامه ادارې تعریف (NAICS 91) وایي چې عامه اداره "... د هغو تاسیساتو ټولګه ده چې اساساً په دولتي اجراآتو کې ښکېل وي، یعنې د قوانینو په وضع او او قضایي تفسیر او د هغوی د تعقیب په مقرراتو کې وڼده ولري او د هغوی پر بنسټ د پروګرامونه اداره کړي". په دې کې "مقننه فعالیتونه، مالیه ورکول، ملي دفاع، عامه نظم او خوندیتوب، د کډوالۍ چوپړتیاوې، بهرنۍ چارې او نړیوالې مرستې ګډون لري، او د دولتي پروګرامونو اداره هغه فعالیتونه دي چې په بشپړ ډول دولتي بڼه لري".
له علمي اړخه، په متحده ایالاتو کې د زده کړې د احصایې ملي مرکز (NCES) عامه اداره داسې تعریفوي: "عامه اداره هغه پروګرام دی چې وګړي د سیمه ایز، ایالتي او فدرالي حکومت په اجرایوي برخه کې د چوپړ لپاره د مدیرانو په توګه چمتو کوي او د اجرایوي سازمان او مدیریت په سیستماتیکه مطالعه تمرکز کوي. یا د مسئولیتوتو، پراختیا او اصولو لپاره لارښوونې چمتو کوي؛ یا د عامه پالیسۍ مدیریت ته ویل کېږي. یا هم اجرایوي- مقننه اړیکې؛ د عامه بودجې بهیر او مالي مدیریت؛ اداري قانون؛ د عامه پرسونل مدیریت؛ مسلکي سلوک؛ او د څیړنې میتودونه تر پوښښ لاندې راولي."
توماس ساس
ساس په خپل حرفوي ژوند کې استدلال کاوه چې اروايي ناروغۍ د انسان په ژوند کې د ستونزو استعاروي بڼه ده او اروايي ناروغۍ د جسمي ناروغیو په څېر «ناروغۍ» نه دي ځکه چې یوازې له څو هغو مغزي ناروغیو پرته چې د پېژندو وړ دي؛ نورې ټولې دغه ناروغۍ «نه بیولوژیکي یا کیمیاوي معاینات، نه نمونه ګیرۍ او نه هم کالبد سپړنه کولای شي هغه دې د رواني اختلال په توګه تائید کړي».
ساس د خپل مسلکي ژوند په اوږدو کې تل دا څرګندوله چې هغه د اروايي درملنې مخالف نه دی بلکې د اجباري اروايي درملنې مخالف دی. نوموړي د مدني ژمنتوب او غیر ارادي اروايي درملنې کلک مخالف و، خو په موافقو بالغو کسانو باندې یې د اروايي درملنې په ترسره کولو او په هغو باندې یې د اروايي طبابت په لارو چارو کارونې باور درلود او هغه یې عملي کولې.
ژوند
ساس د ۱۹۲۰ زکال د اپرېل په پنځمه د هنګري په بوداپست کې د یهودي مور او پلار ګویلا او لیلی ساس په کورنۍ کې وزېږېد. په ۱۹۳۸ زکال کې ساس متحده ایالاتو ته ولاړ چېرې چې نوموړي په سینسیناتي پوهنتون کې د فزیک له څانګې د لیسانس سند ترلاسه کړ او بیا یې په ۱۹۴۴ زکال کې له همدغه پوهنتون څخه د دوکتورا سند هم واخیست. ساس د خپل اقامت شرایط په سینسیناتي عامه روغتون کې پوره کړل؛ له دغې وروسته د شیکاګو د اروايي څېړنو انستیتیوت ته ولاړ او بیا د پنځو کلونو لپاره د همدغه انستیتوت کارکوونکی و – یوازې ۲۴ میاشتې یې د متحده ایالاتو په سمندریز ځواک کې د خدمت کولو په موخه له دغې دندې ترخیص اخیستی و.
ساس په ۱۹۶۲ زکال کې د نیویارک د ایالتي پوهنتون په طب پوهنځي کې د تدریس څوکۍ ترلاسه کړه. له دې وړاندې ساس په ۱۹۵۶ زکال کې له سني (SUNY) سره یوځای شوی و.
ساس دوه لورانې لرلې. د هغه مېرمن روزین په ۱۹۷۱ زکال کې مړه شوه. د ساس همکار جېف سکالر د هغې مړینه ځان وژنه توصیف کړې.
د ساس د استدلالونو رامنځته کېدل
په ۱۹۵۸ زکال کې ساس د لومړي ځل لپاره د کلمیبا د حقوقو په مجله کې د یوې قانوني اصطلاح په توګه په «اروايي ناروغۍ» باندې نیوکه وکړه. نوموړي په خپله مقاله کې استدلال وکړ چې اروايي ناروغي د ګناه کوونکي د ګناه په پرتله په دومره کچه لوی حقیقت نه دی څومره چې شیطان یې د ناروغ په مغز کې راوړي.
په ۱۹۶۱ زکال کې ساس د متحده ایالاتو د سنا جرګې د یوې کمیټې پر وړاندې شهادت ورکړ او استدلال یې وکړ چې د اروايي روغتونونو څخه ګټنه د هغو کسانو د بندي کولو لپاره چې لیوني بلل کېږي د ناروغ او ډاکټر ترمنځ د عمومي اړیکې مفهوم نقض کوي او ډاکټر د بند په سرپرست او ساتونکي اړوي.
د ساس اصلي استدلالونه
د هغه اصلي استدلال په داسې توګه خلاصه کېدلای شي:
«د اروایي ناروغۍ افسانه»
«اروايي ناروغي» یو عبارت دی، هغه استعاره چې د یو متخلف، آزار ورکوونکي او ټکان ورکوونکي عمل یا چلن ډول توصیف کوي هماغه ډول چې د پراخ طیف لرونکي عنوان شیزوفرني په څېر د «ناروغۍ» او یا هم «ستونزې» څرګندويي کوي. ساس لیکي: «که چېرې تاسو له خدای سره خبرې کوې، تاسو عبادت کوۍ؛ که چېرې خدای له تاسو سره خبرې کوي تاسو شیزوفرني لرۍ. که چېرې مړی له تاسو سره خبرې کوۍ تاسو یو روحاني یاست؛ که چېرې تاسو له مړي سره خبرې کوۍ تاسو په شیزوفرني اخته یاست». نوموړي زیاته کړې؛ په داسې حال کې چې وګړي په ځورونکي ډول چلن او فکر کوي دا کېدای شي د ناروغۍ بهیر ته ورته وي (درد، بدتره کېدل، او بېلابېلو مداخلاتو ته ځواب ویل)، دا په دې معنی نه ده چې هغوی واقعا یوه ناروغي لري. د ساس لپاره ناروغي یوازې هغه څه دي چې وګړي یې «لري» په داسې حال کې چې رفتار هماغه څه دی چې دوی یې «ترسره کوي». ناروغۍ «د انسان د بدن، زړه، ینې، ګردې او د مغز په فعالیت کې ستونزه ده» په داسې حال کې چې «هېڅ چلن او یا هم ناسم چلن ناروغي نه ده او کېدای شي ناروغي وي، خو ناروغۍ بیا په دې ډول نه دي». ساس د تېښتې هوس (drapetomania) د چلن د نمونې په توګه یادوي په داسې حال کې چې د ټولنې ډېری وګړي دا نه مني او په هغو د ناروغۍ نښه لګوي هغه چې په پراخه کچه یې یادونه کېږي. په همدې ترتیب ویل کېږي چې هغه ښځې چې د نارینه په اراده مخکې نه ځي هیسټري لري. نوموړي فکر کاوه چې اروايي درملنه په فعاله توګه د چلن او ناروغۍ ترمنځ توپیر د دې له امله پټوي چې وکولای شي له ښکېلو لورو سره مرسته یا هغو ته زیان ورسوي. هغه څرګندوي چې د یو چا په ناروغ بللو سره اروايي درملنه هڅه کوي څو د اخلاقي عواملو په توګه د هغو مسئولیت وه نه مني او وه شي کولای هغه په غوره توګه کنټرول کړي.
د ساس له نظره هغه کسان چې ځان خپله اروايي ناروغ بولي او یا هم نور ورته دا کلمه کاروي غوره حالت یې دا دی چې وویل شي «په ژوند کې ستونزه لري». د «اروايي ناروغۍ» یا «اروايي اختلال» تشخیص د «علمي طبقه بندۍ» په توګه انتقالېږي او هغه یوازې د اروايي ډاکټرانو د ځانګړو لارو چارو څخه د ملاتړیز قضاوت «سپکاوي کوونکي قضاوت» په توګه پاتې کېږي. د هغه د دغه فکر له مخې شیزوفرني د یوې موجودې ناروغۍ نوم ته نه بدلېږي بلکې د اروايي او ټولنیز شدېدې نارضایتۍ په قضاوت اوړي. ساس، شیزوفرني «د اروايي درملنې سپېڅلې نمونه» بولي ځکه هغه کسان چې دا نښان لري له ډېر مهال راهیسې چې لاهم دوام لري د اروايي درملنې نظریاتو، درملنې، ناوړه استفادې او همدارنګه اصلاحاتو ته توجیه وړاندې کوي.
د ساس په خبره د ګډوډ اروايي حالت لرونکو یا شیزوفرنیک وګړو څېره د اروايي درملنې د کارپوهانو او مراجعو پر وړاندې د الهیات پوهانو او د هغو د مراجعو پر وړاند د بدعت کوونکي یا کفر ویونکي په څېر ده. د ساس په خبره په اروايي درملنه کې د «ناروغۍ» اصطلاح باید د هغو د تحت الفظي معنی له مخې د طبابت د نورو څانګو له مخې درک شي. د دې لپاره چې د یوې ناروغۍ موجودیت واقعي وي هغه باید د علمي اړخه د لاسري، اندازه ګیري او یا هم ازموینې قابلیت ولري. دویم دا چې د ناروغۍ په توګه تائید شي یعنې په مالیکولي یا حجروي کچه باندې باید زیان اړونه له ځان څخه وښيي.
یوه واقعي ناروغي باید د جسد سپړنې پر مهال د مېز پر سر (نه دا چې یوازې په ژوندیو کسانو کې) څرګنده شي او له خپل پتالوژیک تعریف سره سر وخوري؛ نه دا چې د امریکا د ارواه پوهانو د ټولنې د غړو په رایه د هغو موجودیت بیان شي. ساس استدلال کوي چې «اروايي ناروغي» په رښتیا سره په ژوند کې یوه ستونزه ده؛ دا تر ډېره د ناروغیو «په څېر دي» هغه چې طبي استعاره د درک وړ ګرځوي، خو هغه هېڅکله د یو توصیف یا دقیقې توضېح په توګه نه تائید کوي. ارواه پوهنه علم ته ورته څانګه ده چې په تېرو سلو کلونو کې د اختراع شوو طبي کلماتو څخه ګټنه کوي او له طبابت تقلید کوي. دا څرګنده ده چې د زړه ماتوالی او د زړه سکته یا د پسرلي تبه یا مکروبي تبه دواړه جلا منطقي کټګوریو ته اړوندېږي خو له هغو سره ورته چلن بیا د دغې طبقه بندۍ ستونزه ده. اروايي درملنه کوونکي د «اروايي ډاکټرانو» ځای ناستي دي هغه کشیشان چې له معماګانو، معضلاتو او معنوي ځورونو – د «ژوندانه له ستونزو» - سره سروکار لري او د تل لپاره خلک په هغو ځوروي.
د اروايي درملنې اصلي لارې چارې ارزونه، درملیزه درملنه، خبرې اترې یا وینا کول او بندي کول دي. اروايي درملنه تر هغه بریده چې کولای شي دغه ستونزې د «اروايي ناروغیو»، خپلې لارې چارې «د اروايي درملنې» او خپل مراجعین – په ځانګړې توګه هغه چې په خپله اراده دغه درملنه نه غواړي – د هغو ناروغانو په څېر ښيي چې ګویا له طبي پلوه ناروغ دي؛ دا د درواغو تجسم کول دي او په دې بنسټ د آزادۍ او کرامت لپاره ګواښ دی. اروايي درملنه چې د دولتونو له خوا د اروايي روغتیا د بېلابېلو قوانینو پر مټ یې ملاتړ کېږي د ساس په وینا په یو معاصر سیکولار دین اوښتې ده. دا د ټولنیز کنټرول د سیسټم یو پیچلی ډول دی چې هم له وحشیانه زور او هم له ظریفو تلفیقاتو ګټنه کوي او ځان د منطقي توب، سیستماتیک والي او بالاخره د علمي توب تر ادعا لاندې پټوي.
بوسنیا او هیرزیګووینا
بوسنیا او هرزیګوینا (Bosna i Hercegovina / Босна и Херцеговина، تلفظ یې [bôsna i xěrtseɡoʋina] )، مخفف یې BiH یا B&H، چې ځینې وختونه بوسنیا-هیرزیګوینا هم بلل کېږي او زیاتره په غیر رسمي ډول بوسنیا بلل کېږي د سوېلي او ختیځې اروپا په څلورلاره کې یو هېواد دی چې په بالکان کې موقعیت لري. پلازمینه او لوی ښار یې سراییوو دی. بوسنیا او هرزیګوینا په ختیځ کې له سربیا، په سوېل ختیځ کې له مونتینیګرو او په شمال او سوېل لوېديځ کې له کرواسي سره پوله لري. دا هېواد په سویل کې د مدیترانې په اوږدو د اریاتیک سمندرګي سره تنګ ساحل لري چې نږدې ۲۰ کیلومتره (۱۲ مایله) اوږدوالی لري او د نیوم ښار یې چاپیر کړی دی. بوسنیا، چې د دې هېواد دننه سیمه ده، معتدل براعظمي اقلیم لري چې ګرم اوړی او سوړ او واورین ژمی لري. جغرافيه يې په مرکزي او ختيځو سيمو کې غرنۍ ده، په شمال لوېديځ کې نسبتاً غونډۍ لري او په شمال ختيځ کې په پراخه کچه غونډۍ دي. هرزیګوینا چې د دې هېواد کوچنۍ سویلي سیمه ده، مدیترانه یې اقلیم لري او زیاتره غرنۍ سیمه ده.
دا سیمه چې اوس د بوسنیا او هرزیګوینا بلل کېږي لږترلږه د دریمي ډبریزې دورې راهیسې د انسانانو تر استوګنې لاندې ده، خو شواهد ښیي چې د نوې ډبریزې دورې په اوږدو کې، دایمي انساني استوګنځایونه، لکه هغه ځایونه چې د بټمیر، کاکنج، او ووکیډول له دودونو سره تړاو لري، رامنځ ته شوي دي. د هندي – اروپایانو له لومړي راتګ وروسته، دا سیمه د څو الیریایي او سیلتي تمدنونو تر استوګنې لاندې وه. له فرهنګي، سیاسي او ټولنیز اړخه، دا هېواد بډایه او پیچلي تاریخ لري. د سویلي سلاوي وګړو نیکونه چې نن ورځ په سیمه کې نفوس لري، له  ۶ مې تر ۹ مې پېړۍ پورې دې سیمي ته راغلل. په ۱۲مه پېړۍ کې، د بوسنیا بانت دولت را منځ ته شو؛ په ۱۴مه پېړۍ کې، دا دولت د بوسنیا سلطنت ته پراخ شو. د ۱۵مې پېړۍ په نیمایي کې د عثماني سترواکۍ تر واک لاندې شو چې تر ۱۹مې پېړۍ تر وروستیو پورې د هغې تر واک لاندې پاتې شو. عثمانیانو نوموړې سیمې ته اسلام راوړ او د دې هېواد زیاتره کلتوري او ټولنیز لید یې بدل کړ.
د نولسمې پېړۍ له پای څخه تر لومړۍ نړیوالې جګړې پورې، دا هېواد د اتریش - هنګري پاچاهۍ ضمیمه شو. د جګړې په اوږدو کې د یوګوسلاویا د سلطنت برخه وه. له دوهمې نړیوالې جګړې وروسته، د یوګوسلاویا په نوي جوړ شوي سوسیالیستي فدرالي جمهوریت کې د بشپړ جمهوریت حیثیت ورکړل شو. په ۱۹۹۲ کال کې، د یوګوسلاویا له جلا کېدو وروسته یې خپلواکي اعلان کړه. وروسته د بوسنیا جګړه را منځ ته شوه چې د ۱۹۹۵ کال تر وروستیو پورې یې دوام وکړ او د ډیتون د تړون له لاسلیک سره سم پای ته ورسېده.
نوموړی هېواد نن ورځ د دریو اصلي توکمیزو ډلو ټاټوبی دی، چې د دې هېواد په اساسي قانون کې د "اصلي وګړو یا ټاکونکو وګړو" په نوم یادېږي. بوسنیایان د دې دریو لویه ډله ده، سربیان دوهمه لویه ډله او کروات دریم ځای لري. په انګلیسي ژبه کې، د بوسنیا او هرزیګوینا ټول اصلي اوسېدونکي، پرته له دې چې توکم یې په پام کې ونیول شي، بوسنیان بلل کېږي. اقلیتونه، چې د اساسي قانون پر بنسټ د "نورو" په توګه ډلبندي شوي، یهودیان، رومانیایان، البانیان، مونټینیګرویان، اوکراینیان او ترکان په کې ګډون لري.
بوسنیا او هرزیګوینا دوه مجلسه مقننه سیستم او دری-غړی ولسمشریزه سیستم لري چې د دریو لویو توکمونو له غړي څخه را منځ ته شوی دی. خو د مرکزي حکومت واک خورا محدود دی، ځکه چې دا هېواد په لویه کچه غیر متمرکز نظام دی. دا هېواد دوه خپلواکه ادارې لري - د بوسنیا او هرزیګوینا فدراسیون او بل د بوسنیا د صربانو جمهوریت دی - او دریم واحد، د برچکو سیمه ده چې د خپل سیمه ایز حکومت له لوري اداره کېږي. د دې تر څنګ، بوسنیا او هرزیګوینا فدراسیون لس کانتونونه (اداري تقسیمات) لري.
بوسنیا او هرزیګوینا د پرمختګ په لور هېواد دی او د بشري پراختیا په شاخص کې ۷۳م ځای لري. اقتصاد یې په صنعت او کرنه ولاړ دی، ورپسې ګرځندوی او د خدماتو سکتور راځي. په وروستیو کلونو کې یې ګرځندوی د پام وړ وده کړې ده. دا هېواد د ټولنیز خوندیتوب او د روغتیایي پاملرنې عمومي سیسټم لري، ابتدایه او ثانوي زده کړې په کې وړیا دي. دا هېواد د ملګرو ملتونو، د اروپا د امنیت او همکارۍ د سازمان، د اروپا شورا، د سولې لپاره د مشارکت، او د مرکزي اروپا د ازادې سوداګرۍ د تړون غړیتوب لري. همدارنګه، د مدیترانې د اتحاد، چې د ۲۰۰۸ کال په جولای کې تاسیس شو، بنسټ ایښودونکی غړی هم دی. دا هېواد د اروپایی ټولنې د غړیتوب غوښتونکی هم دی او د ۲۰۱۰ کال د اپرېل له میاشتې راهیسې چې د غړیتوب د عمل پلان یې ترلاسه کړ، د ناټو غړیتوب ته هم نوماند دی.
ريښه پوهنه
د "بوسنیا" د نوم د یوې بڼې په اړه لومړۍ منل شوې مستند یادونه په (De Administrando Imperio) اثر کې ده چي لفظي معنی یې (د سترواکۍ د حکومتوالی په اړه) ده. دا یو سیاسي - جغرافیایي کتاب دی چې د لسمې پېړۍ په نیمایي کې (د ۱۹۴۸ او ۹۵۲ کلونو تر منځ) د بیزانس سترواک اوم قسطنطین په لاس لیکل شوی او د "بوسنا" (Βοσώνα) "کوچنۍ ځمکه" (په یوناي کې χωρίον ) تشریح کوي، چې په کې سربیان اوسېدل.
انګېرنه داسې ده چې د نوم د بوسنا د سیند له نوم څخه اخیستل شوی چې د بوسنیا له منځنۍ ځمکې څخه تېرېږي. د لغتپوه انتون مایر له قوله، د بوسنا نوم ښایي د الیریایي "Bass-an-as" څخه اخیستل شوی وي، چې په خپل وار سره د پروتو-هندو-اروپایي ریښې "bos" یا "bogh" څخه اخیستل شوی وي او معنی یې "روانې اوبه" دي. د منځنیو پېړیو پوه انګلیس ویلیم میلر په وینا، په بوسنیا کې د استوګنو سلاویکانو "د Basante د لاتیني نوم بڼه Bosna ته واړوله او ځانونه یې Bosniaks وګڼل."
د هرزګووینا نوم د " herzog[ځمکه]" معنی لري، او "herzog" د "duke" لپاره د جرمني کلمې څخه اخیستل شوی دی. دا کلمه د ۱۵مې پېړۍ د بوسنیایي متنفذ، Stjepan Vukčić Kosača له لقب څخه ریښه اخلي، چې په ۱۴۴۸ کال کې "د هوم او کاست سیمېHerceg [Herzog] " و. هوم (چې پخوا د Zachlumia یا زاهومیا په نوم یادېده) د منځنۍ پېړۍ پخوانی د شهزاده تر واک لاندې سلطنت و چې د ۱۴مې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې د بوسنیا بانت فتح کړ. کله چې عثمانیانو د سیمې اداره په غاړه واخیسته، دوی ورته د هرزیګوینا د سنجیک (هرسیک) نوم ورکړ. په ۱۸۳۰ کلونو کې د لنډمهاله هیرزیګوینا ایالت تر رامنځ ته کېدو پورې د بوسنیا په ایالت کې شامل و، چې په ۱۸۵۰ کلونو کې بېرته را څرګند شو. وروسته له هغې دا اداري سیمه په عام ډول د بوسنیا او هرزیګوینا په نوم وپېژندل شوه.
په ۱۹۹۲ کال کې د خپلواکۍ د اعلان په پیل کې، د دې هېواد رسمي نوم د بوسنیا او هرزیګوینا جمهوریت و، خو د ۱۹۹۵ کال د دیټون له تړون او ورسره د اساسي قانون وروسته، رسمي نوم یې بوسنیا او هرزیګوینا ته بدل شو.
په دعا کې د ادم اثر علي دی
د پېغمبرانو د بعثت لامل د پېغمبر(ص) او حضرت علي ولايت دي:
٭ اسود له حضرت عبدالله بن مسعود نه روايت کوي:پېغمبر اکرم وويل: (( عبدالله! پرېښته راغله او راته يې وويل:محمده!له خپل ځانه تر مخكې پېغمبرانو په هکله  وپوښته،چې ولې مبعوث شوي وو؟ حضرت محمد (ص) وويل:و مې پوښتل چې څه ته مبعوث شوې وو؟ پرېښتې وويل:ستا او د علي  د ولايت لپاره. ))
وګورئ : 1 _ ابن عساكر، شرح حال امام علي  من تاريخ دمشق؛ 2ټوك، 97مخ، 602حديث. 2 _ حاكم نيشابوري، المعرقه؛ د عبدالله بن مسعود پر سند.
د حضرت بابا آدم (ع) او حضرت علي کرم الله وجهه
د حضرت بابا آدم (ع) توسل :
له حضرت عبدالله بن عباس څخه روايت دى،چې ويې ويل :له حضرت محمد(ص)څخه د هغو ټکيو په هکله پوښتنه وشوه، چې څښتن پرې حضرت آدم (ع) وباښه.حضرت محمد (ص) ورته وويل :(( له لوى څښتنه يې د محمد، علي،فاطمه،حسن او حسين په جات بښنه و غوښته او څښتن هم د هغه له ګناه  تېر شو او ويې وباښه. ))
وګورئ : 1_ ابن مغازلي؛ مناقب  علي : 63مخ، 89 حديث. 2 _ شيخ سليمان قندوزي حنفي؛ينابيع المودة : 24باب، 111 او  283مخونه ، 55حديث. 3 _ سيوطي ؛ الدرالمنثور. 4 _ تفسير نمونه؛ لومړى ټوك، 199مخ. 5 _ د الميزان تفسير؛ لومړى ټوك، 149مخ.
پدې  اړه يو بل روايت:
پاک نبي (ص) وويل:((څښتن تعالى چې حضرت آدم پېدا كړ او خپل روح يې پکې پو کړ؛نو آدم د عرش ښي اړخ ته پينځه نومونه وكتل، چې په سجدې او ركوع كې وو.حضرت بابا آدم (ع) پوښتنه  وكړه:خدايه! زما تر پېدا كولو  مخكې هم دې څوك، له خاورې پېداكړي دي؟ څښتن ورته وويل:نۀ! حضرت بابا آدم ورته وويل:(( دا پينځه رڼا ګانې څوك دي،چې زما په بڼه دي؟ څښتن تعالى ورته وويل:دا پينځه تنه ستا له ځوځاته دي.كه دوى نۀ واى؛نو تۀ به مې هم نۀ واى پېداكړى. ما له خپلو نومونو پر هغوى ايښې دي .كه دا پينځه تنه نۀ واى؛نو نۀ به مې ځمكه پېدا كړى واى او نۀ اسمان،نۀ عرش او نۀ كرسۍ، نۀ جنت او نۀ دوزخ،نۀ پرېښتې او انسانان او نۀ پيريان؛نو زه يم "محمود" او دا "محمد" دى؛ زه يم "عالي" او دا "علي " دى؛ زه يم " فاطر " او دا "فاطمه" ده؛ زه يم "احسان" او دا "حسن" او زه "محسن" يم او هغه "حسين" دى. پر خپل عزت او جلال مې قسم! د چا چې يوه ذره كينه ورسره وه؛ نو په دوزخ كې به يې واچوم. آدمه ! دا پينځه تنه زما غوره دي، د هر چا نېكمرغي او بدمرغي له دوى سره په مينې او كينې پورې اړه لري. آدمه ! له ما چې څه غواړې؛ نو د دوى په خاطر يې غواړه. ))
وګورئ : 1 _ د فاطمه الزهرا كتاب:40مخ، د علامه امينى ويناوې 2 _ د الميزان تفسير؛ لومړى ټوك او مجمع البيان؛ لومړى ټوك، د "فتلقى آدم  من ربه كلمات" تر آيت لاندې.
هیلا سلاسي
لومړی هیلا سلاسي (د تافاري ماکونن په نوم زېږېدلی؛ زوکړه: د ۱۸۹۲ زکال د جولای ۲۳ مه – مړینه: د ۱۹۷۵ زکال د اګست ۲۷ مه) له ۱۹۳۰ زکال څخه تر ۱۹۷۴ زکال پورې د ایتوپیا سترواک و. نوموړی له ۱۹۱۶ زکال څخه د سترواکې ملکې زیودیتو له خوا د ایتوپیا د نایب السلطنت کېدو وروسته واک ته ورسېد. هیلا د ایتوپیا د معاصر تاریخ جوړونکی شخصیت او د راستافاري په نامه د جامایکا د مذهبي خوځښت له کلیدي غړو څخه و؛ یاد خوځښت په ۱۹۳۰مه لسیزه کې د نوموړي له واک ته رسېدو ډېر ژر وروسته رامنځته شو. نوموړی د سلیماني سلسلې له غړو څخه و چې ادعا یې کوله نسب یې لومړني منلیک سترواک ته رسېږي؛ باور پر دې دی چې منلیک سترواک د پاچا سلیمان او د سبا د ملکې، ماکدا زوی و.
هیلا سلاسي هڅه وکړه څو هېواد د یولړ سیاسي او ټولنیزو اصلاحاتو پر بنسټ له دې ډلې په ۱۹۳۱ زکال کې د هېواد د لومړني مکتوب اساسي قانون د وړاندې کولو او همدارنګه د غلامۍ په له منځه وړو سره معاصر کړي. نوموړي د ایټالیا-ایتوپیا په دویمه جګړه کې هڅه وکړه څو له ایتوپیا څخه دفاع وکړي خو بریالی نه شو او د ایټالیا له خوا یې د ایتوپیا د اشغال ډېره موده په انګلستان کې په تبعید کې تېره کړه. په ۱۹۴۰ زکال کې نوموړي په ایتوپیا کې د فاشېزم ضد مبارزې د همغږۍ په موخه سوډان ته سفر وکړ او په ۱۹۴۱ زکال کې د افریقا ختیځ لوري ته له لښکرکشۍ وروسته خپل هېواد ته وګرځېد. نوموړي د ایتوپیا او اریتریا فدراسیون چې په ۱۹۵۰ زکال کې د ملګرو ملتونو د عمومي شورا له خوا جوړ شوی و منحل کړ او اریتریا یې د یو ایالت په توګه ایتوپیا ته ضمیمه کړ، په داسې حال کې چې د جلا غوښتنې پر وړاندې یې مبارزې هم دوام درلود.
د سلاسي نړۍ پالونکي لیدلوري لامل وګرځېدل څو ایتوپیا د ملګرو ملتونو د منشور په غړو هېوادونو کې شامل شي. په ۱۹۶۳ زکال کې نوموړي د افریقايي اتحادیې د مخکښ سازمان یا د افریقایي یووالي سازمان د جوړونکې غونډې مشري د دغه سازمان د لومړني مشر په توګه وکړه. نوموړی په ۱۹۷۴ زکال کې د ډرګ د مارکسیستي – لینینېستي ډلې د پوځي کودتاه له امله له واکه ګوښه کړای شو. هیلا سلاسي د ۱۹۷۵ زکال د اګست په ۲۷ مه ترور کړای شو.
د راستفاري خوځښت د یو شمېر غړو ترمنځ، هیلا سلاسي د بایبل راګرځېدلی مسیح و چې پر باور یې خدای په کې حلول کړی. د دغه باور له شتون سربېره؛ نوموړی عیسوي و او د ایتوپیا د ارتودکس کلیسا اصولو او مناسکو ته پابند و. د راستافاري خوځښت د ۱۹۳۰ زکال په شاوخوا کې په جامایکا کې تاسیس شو چې د پیروانو شمېر یې په ۲۰۱۲ زکال کې له ۷۰۰ زرو څخه تر یو میلیون تنو پورې اټکل شوی.
یو شمېر تاریخ پوهان پر هغه باندې د هغو ځمکې لرونکو اشرافو (مصافنت) د ځپلو له امله نیوکې کوي، چې د ده د اصلاحاتو سره یې مخالفت درلود؛ یو شمېر منتقدین بیا په چټکۍ سره د ایتوپیا په معاصر سازۍ کې د نوموړي په پاتې راتلو نیوکې کوي. د نوموړي د حکومتولۍ پر مهال له هراري وګړو سره له ظلم کار واخیستل شو او هغوی اړ شول څو خپلې سیمې پرېږدي. د هغه رژیم همدارنګه د بشري حقونو د یو شمېر ډلو لکه د بشري حقونو د څار ډلې له خوا د خپل سري او غیر لیبرال دولت په توګه تر نیوکو لاندی راغلی. یو شمېر سرچینې بیا څرګندوي چې د هغه د واکمنۍ پر مهال اورومو ژبه له زده کړو وویستل شوه او په عامه چاپېریال او رسمي دفترونو کې یې ویل منع شول؛ په داسې حال کې چې هېڅ داسي قانون یا دولتي پالیسۍ شتون نه درلود چې کومه ژبه ده منع کړي. د هایلا سلاسي دولت ګڼ شمېر امهارا وګړي د ایتوپیا سویل ته کډه کولو ته اړ کړل، چېرې چې هغوی په دولتي ادارو، محاکمو او کلیسا ګانو کې خدمت کاوه. د ۲۰۲۰ زکال په جون میاشت کې د هاچالي هوندسا له مړینې وروسته د لندن په کانیزارو پارک کې د سلاسي مجسمه د اورمو لاریون کوونکو له خوا تخریب او په هرار کې یې د هغه د پلار مقبره هم له منځه یووړه.
لومړنی ژوند
د هایلا سلاسي سلطنتي لړۍ (د پلار د مور له اړخه) د شیوا سلیماني امهارا پاچا ساهلی سلاسي ته اړوندېږي. نوموړی د ۱۸۹۲ زکال د جولای په ۲۳ مه د ایتوپیا د هرار ایالت په اجرسا ګورو کلي کې وزېږېد. د هایلا سلاسي مور د پلار له اړخه اورومو او د مور له اړخه ګورجه اجداد لرل، په داسې حال کې چې پلار یې د مور له اړخه له مهارا وګړو څخه و، خو پلرنی نسب یې لا هم د بحثونو موضوع ده. د هایلاسلاسي پلارنی نیکه د شیوا اشرافي کورنۍ ته اړوند و او په سیمین شیوا سیمه کې د منز او ډوبا ګورنر و. مور یې وایزرو («مېرمن») یشیمبت علی ابا جیفر د والو ایالت د وېرالو سیمې د قوماندان علي ابا جیفر لور وه. د هغه مورنۍ انۍ د ګورجه وراثه و. د هایلا سلاسي پلار دوک میکونین ویلډ میکایل د پاچا ساهلی سلاسي لمسی و چې یو وخت د شیوا حاکم و. نوموړي د ایټالیا – ایتوپیا په لومړۍ جګړه کې د جنرال په توګه خدمت وکړ او په ادوا جګړه کې یې مهم رول ولوباوه. هایلا سلاسي په دې ترتیب سره وکولای شول له خپلې پلرنۍ انۍ مېرمن ټنګنورک ساهلي سلاسي له اړخه چې د سترواک دویم منلیک عمه او د شیوا د سلیماني امهارا پاچا، ساهلي سلاسي لور وه؛ تاج او تخت ته ورسېږي. له همدې امله هایلا سلاسي ادعا کوله چې هغه د سبا د ملکې ماکدا او لرغونو اسرائیلو ته د اړوند پاچا، سلیمان له نصب څخه دی.
حکومتولي
تافاري په ۱۹۰۶ زکال کې د سلاله واکمني پر غاړه واخسته، هغه قلمرو چې حاشیوي اهمیت یې درلود او ده ته یې اجازه ورکړه څو زده کړو ته دوام ورکړي. په ۱۹۰۷ زکال کې د سیدامو ایالت د یوې برخې حاکم وټاکل شو. ویل کېږي چې هایلا سلاسي د خپلې نوې ځوانۍ په وروستیو کې له مېرمن آلتایچ سره واده وکړه او له همدغې اړیکې د ده لور شهزادګۍ رومانورک زېږېدلې.
په ۱۹۰۷ زکال کې د خپل ورور یلما له مړینې وروسته د هرار واکمني تشه پاتې شوه او د هغو اداره منلیک ته وفادار جنرال، بالچا سافو ته وسپارل شوه. په هرار باندې د بالچا سافو اداره بې اغېزې وه او له همدې مله د دویم منلیک د وروستۍ ناروغۍ او سترواکې تایتو بیتول د لنډ مهالې ادارې پر مهال په ۱۹۱۰ یا ۱۹۱۱ زکال کې د هرار د واکمن په توګه وټاکل شو.
د ۱۹۱۱ زکال د اګست په ۳ مه، نوموړي د لیج ایاسو د تاج او تخت د وارث له خورځې مېنن آسفاو سره واده وکړ چې له امباسل سیمې څخه وه.
مړینه
د ۱۹۷۵ زکال د اګست په ۲۸ مه دولتي رسنیو راپور خپور کړ چې هایلا سلاسي د ۱۹۷۵ زکال د اګست په ۲۷ مه د پروستات له جراحي عملیاتو وروسته د تنفسي ستونزې له امله ومړ. ډاکټر اسرت ولدیز د عملیاتو پر مهال د دغې نیمګړتیا ادعا رد کړه او د دولتي رسنیو له خوا د هغه د مړینې لامل یې درواغ وباله. د هغه د پروستات عملیات په ښکاره توګه د دولتي رسنیو له دغې ادعا څو میاشتې وړاندې ترسره شوي و او سلاسي د خپل ژوند په وروستیو کې بشپړ روغتیايي حالت درلود. په ۱۹۹۴ زکال کې په ایتوپیا کې یوې محکمې څو پخواني پوځي افسران د ۱۹۷۵ زکال پر مهال د خپل خوب په تخت کې د پاچا په وژنه کې مجرم وګڼل. د درګ د سوسیالیستي پوځي رژیم له پاشل کېدو درې کاله وروسته محکمې دغه دولت په نسل وژنې او نورو ګڼ شمېر وژنو کې په لاس لرلو تورن کړ او ادعا یې وکړه چې داسې اسنادو ته یې لاسرسی موندلی چې ښيي د پوځي رژیم لوړ پوړو چارواکو د «فئوډالي رژیم» د رهبرۍ له امله د هایلا سلاسي د ترور امر ورکړی. دغه اسناد په مجازي فضا کې په پراخه کچه خپاره شول چې ښودله یې درګ د ترورو وروستی امر ورکړی او د پوځي رژیم مهر او لاسلیک په کې شتون لري. د دغو اسنادو رښتیا توب د درک د پخواني پوځي رژیم د یو شمېر غړو له خوا تائید شوی.
د المان اقتصاد
په ۲۰۱۶ ز کال کې د نړۍ په کچه د سوداګريز ډېرښت تر ټولو لوړه کچه ثبت کړه، چې ۳۱۰ بيليون ډالر کېږي. دې اقتصادي پايلې دا هېواد د نړۍ په کچه د لويې پانګې لېږدونکی کړ. المان په ۲۰۱۹ ز کال کې د ۱۸۱۰،۹۳ بيليون ډالر په ارزښت توکو او خدماتو په لېږد سره د نړۍ په کچه له سترو لېږدونکو هېوادونو څخه دی. د خدماتو برخه د ټول ناخالص کورني توليد نږدې ٪۷۰، صنعت ٪۲۹،۱ او کرنه يې ٪۰،۹ جوړوي. صادرات يې د ٪۴۱ ملي وتنۍ ځواب ويونکي دي. د هېواد لس غوره صادرات موټران، ماشين الات، کيمياوي توکي، برېښنايي توليدات، برېښنايي تجهيزات، درمل، د لېږد رالېږد اسباب، بنسټيز فلزات، د خوړو توليدات او ربړ او پلاستيک دي. د المان اقتصاد د اروپا په وچه کې تر ټولو پراخه توليدونکی اقتصاد دی او د مالي کړکېچ له امله د اغېزمنېدلو لږه شونتيا لري. دا هوېاد په عملي صنعتي ارزښت سره پلې شوې څېړنه تر سره کوي او خپل ځان د وروستيو پوهنتوني ليدونو او د صنعت ځانګړي توليد او د بهير يا پروسې پرمختګونو تر منځ پل ګڼي. دا هېواد په خپلو لابراتوارونو کې په زياته اندازه پوهه توليدوي.
المان په لرګيو، د دبرې نرمو سکارو، پوتاس او مالګه کې غنی هېواد دی. د طبيعي ګاز ځينې کوچنۍ سرچينې د “Lower Saxony” په ايالت کې تر کار لاندې دي. د المان د بيا يو کېدلو تر مودې پورې د المان ديموکراتيک جمهوريت په “Ore” غرونو کې د يورانيم د موندنو په موخه کيندنې وکړې. د دې هېواد انرژي په ځانګړي ډول (٪۳۰) له فوسيلي سون توکو څخه سرچينه اخلي، چې بادي انرژي په کې دويم او ورپسې هستوي انرژي، ګاز، لمريزه او عضوي کتلې (لرګي او عضوي سون توکي) او د اوبو انرژي ځای لري. المان هغه لومړنی ستر صنعتي شوی هېواد دی، چې د “Energiewende” په نوم د نوې کېدلو وړ انرژي لېږد ته ژمن دی. همدا راز دا هېواد د نړۍ په کچه د بادي توربينونو مخکښ توليدونکی دی. په دې هېواد کې د نوې کېدلو وړ انرژيکي سرچينو په ۲۰۱۹ ز کال کې د مصرف شوې برېښنا ٪۴۶ توليد کړه. د المان د ټولو کارخانو ۹۹ سلنه په الماني “MIttelstand” کوچنۍ او منځنۍ شرکتونو پورې اړه لري زياتره د کورنيو ملکيت دي. په عام د ۲۰۰۰ تر ټولو لويو عامه لښتليک شويو کارخانو څخه، چې د عايد له امخې اندازه شوي دي، د ۵۳ شرکتونو مرکزونه په المان کې دي، چې په همدې ۵۳ شرکتونه کې د نړۍ لس غوره شرکتونه (Allianz,  Daimler,  Volkswagen,  Siemens,  BMW,  Deutsche Telekom, Bayer,  BASF,  Munich Re او SAP) هم ځای لری.
د صنعتي کېدلو دوره
په المان کې صنعتي اوښتون د انګليستان، فرانسې او بلجيم په پرتله ځکه نږدې يوه پېړۍ وروسته حرکت پيل کړ، چې دا هېواد په ۱۸۷۱ ز کال يو متحد شو.
يو بل عامل چې د المان صنعت يې پر مخ وېوړ، د پولي نظام يووالی و، چې په خپله برخه کې د سياسي يووالي په واسطه شونی شو. د Deutsche Mark” په نوم د پيسو يو نوی مسکوک (سکه ييز) سيستم په ۱۸۷۱ ز کال کې وړاندې شو، چې د سرو زوو په مرسته جوړ شوی و. که څه هم دا سيستم ځکه په  بشپړ ډول ونه کارول شو، چې د سپينو زرو سکو تر ۱۹۰۷ ز کال پورې خپل ارزښت وساته.
د ۱۸۷۰-۱۸۷۱ ز کالونو د فرانسې او پروس تر منځ جګړه کې د فرانسې پر درېيم ناپيليون باندې د د پروس او د هغې د متحدينو بريا په اروپا کې د فرانسې د واکمنۍ پای په نښه کړ او په ۱۸۷۱ ز کال کې د الماني سرتواکۍ د اعلان لامل شوه. د سترواکۍ رامنځته تګ په اصلي ډول اروپا .......... او صنعتي کېدونکي ملت د پام وړ او په منلي ډول زياتېدونکی اقتصادي او ديپلوماتيک شتون درلود. د فرانسوي اقتصاد د اصولو اغېز په المان کې مهم بنسټيز سمونونه رامنځته کړل، چې له ډلې يې د پراخه ځمکنيو مکليتونو پر پېر باندې د فيوډالانو د بنديزونو له منځه وړل، په ښارونو کې د اتحاديو يا د ګډو ګټو د ساتنې ټولنو د واک کمول او د نوي او يو څه زيات ګټور سوداګريز قانون پېژندګلوي يادولی شو. په دې ډول د سترواکۍ د اقتصاد په اړه سياسي پرېکړې لا هم زياتره د “rye and iron”’ د اتحاد له لورې اداره کېدې، چې د ختيځ پروسي الماني الاصله ځمکوال او د ختيځ د “Ruhr” د دروند صنعت ټولګه ده.
الوت (فلسفي او ټوليز علوم)
ټولنیزه غوټه يا الوت هغه څوک دی چې د ټولنې موجوده افکارو او د چارو شرایط ننګوي، نوې پوښتنې په داسې ډول کوي چې پاروونکې وي او په ځانګړې توګه په لومړي ډول ځورونکي یا ډیر ځورونکي وي. د مچۍ کلمه (په لرغوني یونان کې : μύωψ, mýops) د اپلاتون لخوا د بښنې په نوم په یوه ليکنه کې کارول شوې. د بښنې په برخه کې، هغه سوکرات له یو میږی سره پرتله کړ چې د اتنیانو د سیاست اس يې ځوراوه.
سوکرات د محاکمې په غونډه کې په خپله دفاع کې وویل چې د داسې ماغزو وژل اسانه دي، خو پایله به یې د هر هغه چا لپاره ګرانه وي چې په دې ټولنه کې ویده وي.
ځکه هغه یو انتقاد کونکی و چې خلک یې وځړول او ویښ یې کړل او د حق په لور یې وروړل. ښایي دا د عملي اخلاقو د ښوونځي یو له لومړنیو توضیحاتو څخه وګڼل شي.
د سوکرات طریقه
په دې باور چې هغه د خدای دنده لري چې خلک له خوبه راویښ کړي، سقراط یوه ستونزمنه لاره غوره کړه او داسې طریقه غوره کړه چې د سقراط په تاریخ کې مشهوره ده. د دې رسالت د سرته رسولو لپاره هغه دوه کارونه کوي: لومړی دا چې هڅه کوي خلک له خپل ناپوهۍ خبر کړي او دوهم دا چې په هغوی کې د علم پیدا کولو هڅه کوي. د سقراط لومړۍ طريقه د سقراط د ستړيا په شان ده (به    پیژندل کیږي. البته، دا طنز د اورېدونکو د ساتیرۍ یا سپکاوي په موخه نه دی؛ دا یو لوی هدف لري او هڅه کوي چې لیدونکي یا دریم کس چې په ډله کې شتون لري بیداره کړي او حرکت وکړي. د سوال او ځواب له طریقې او یا جدلیت څخه په استفادې سره هڅه کوي چې د دعوا کوونکو د جهالت او ناپوهۍ څرګندونه وکړي. د سقراط بله دنده دا ده چې نور فکر کولو او پوهه رامینځته کولو ته وهڅوي. هغه خپلو لیدونکو ته وایي چې مور یې، فینارت ، یوه قابله وه او د اتن ماشومانو ته یې زیږون ورکړ. هغه د قابله ګۍ مسلک هم له خپلې مور څخه په میراث اخیستی او هڅه کوي خلکو ته زیږون ورکړي. خو هغه څه چې هغه زېږوي هغه عادي ماشومان نه دي، بلکې د خلکو د فکرونو او ذهني روحاني ماشومانو پایله ده. په دې عقيده سقراط په ژمي او دوبي کې شپه او ورځ په اتن کې ګرځېدل او په ساده جامو کې چې د کال په ټولو موسمونو کې يو شان و او په لوڅو پښو به د دې او دې په لټه کې شو او هيڅوک هم نه وو. د هغه د وهلو څخه خوندي وو.
نن ورځ
په ننني سیاست کې خرماج هغه څوک دی چې په پرله پسې ډول خلک د قدرت، حالت او دودیزو افکارو پر وړاندې هڅوي. د مثال په توګه، موریس کلین لیکلي:
د اکسفورډ پوهنتون پروفیسور، بینیټ فلوبیرګ ، د ټولنیز بشری علومو په اړه خبرې وکړې او د ټولنیز ساینس لپاره یې د هغې کلیدي رول باندې ټینګار وکړ، کوم چې کولی شي د واک څخه ناوړه ګټه اخیستنه او قرباني او مجرم ښکاره کړي. دا کلمه کیدای شي په سپکه توګه بیان شي، مګر په ورته وخت کې دا یو معزز عمل او ټولنیز دنده ګڼل کیږي.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه
مکسیکو ښار
مکسیکو ښار: مکسیکوښار د مکسیکو پلازمینه او دمکسیکو له خورا ستروښارونو او د شمالي امریکا له خوراګڼ نفوسه ښارونو څخه دی. دا هیواد د۳۲ فدرالي بنسټونو څخه یو بنسټ بلل کیږي. دمکسیکو ښار دنړۍ له خورا مهمو فرهنګي اومالي مرکزونو څخه شمیرل کیږي. دمکسیکو ښارد مکسیکو ددرې د پلاتیو په لوړو کې  له بحر څخه د ۲۲۴۰ متره ( ۷۳۵۰ فوټو) په ارتفاع کې موقعیت لري. دا ښار په ۱۶ ښاري قصبو ویشل شوی دي چې وروسته هره قصبه په حوزو باندې ویشل کیږي.
په کال ۲۰۲۰ کې د دې ښار نفوس ۹۲۰۹۹۴۴ او مساحت یې ۱۴۹۵ کیلومتره مربع ( ۵۷۷ مایل مربع) آڼکل شوي دی. د فدرالي اومرکزي حکومتونو د څرګندونو له مخې، دلوی مکسیکو ښار نفوس ۲۱۸۰۴۵۱۵ دی چې په نړۍ کې شيږمه لوړه درجه ګڼ میشته پلازمینه، د ساوپاولو  برازیل وروسته په شمالي نیمه کره کې دوهمه درجه ‌ډیره ښاري سیمه درلودونکی ښار اوپه نړۍ کې ترټولو ښارونو لوی ښار دي چې د هسپانوي ژبې ‌ډیر ویونکي لري. دمکسیکو ښار دمکسیکو هیواد ۱۵.۸ سلنه  داخلي ناخالص عواید  او د هیواد د ښاري سیمو د ناخالصو عوایدو ۲۲ سلنه برابروي. که مکسیکو ښار یو خپلواک هیواد وای، نو لاتینه امریکا کې به پنځم ستر اقتصادي هیواد بلل شوای وه.