cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هنیبل هملین
هملین په ۱۸۶۹ ز کال کې بیا د متحده ایالاتو سنا ته لاره و موندله او دوه دورې یې خدمت وکړ. نوموړی په ۱۸۸۱ ز کال کې د سنا له پرېښودو وروسته، په ۱۸۸۲ ز کال کې مېن ایالت ته له راستنېدو مخکې په اسپانیا کې د امریکا د سفیر په توګه دنده ترسره کړه. هملین د تقاعد د ژوند په اوږدو کې د مېن ایالت په بنګور کې اوسېده، چې په همدې ځای کې په ۱۸۹۱ ز کال کې مړ شو. هغه د بنګور په ماونټ هوپ هدیره کې خاورو ته وسپارل شو.
د ژوند لومړي کلونه
هملین په پاریس کې (چې اوس د مېن ایالت برخه او پخوا د ماساچوسټس یوه برخه وه) د سایرس هملین او د هغه د مېرمن انا (چې د زیږون نوم یې لیورمور) په کورنۍ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. نوموړی په شپږم نسب کې د انګلیسي استعمارګر جیمز هملین اولاده و چې په ۱۶۳۹ ز کال کې د ماساچوسټس خلیج د مستعمرې په یوه برخه، بارنسټبل کې مېشت شوی و. نوموړی د نیو هیمپشایر د سناتور دویم سیمویل لیورمور لمسی و.
د پخوانیو دودونو پر بنسټ، د هملین ژوند په ماشومتوب کې د مولي اوکټ په نوم د یوې بومي امریکایی ډاکترې میرمنې له خوا وژغورل شو. هملین سخت ناروغه و او اوکټ (Ockett) لارښوونه وکړه چې نوموړي ته د غوا تودې شیدې ورکړل شي چې وروسته روغ شو.
هملین د ولسوالۍ په ښوونځیو او د هیبرون اکاډمۍ کې ګډون وکړ او وروسته یې د خپل پلار د کروندې چارې پر مخ یوړې. نوموړی له ۱۸۲۷ ز کال څخه تر ۱۸۳۰ ز کال پورې د هورشیو کېنګ سره په شراکت کې د اکسفورډ جیفرسونین ورځپاڼه خپره کړه.
هغه د سمویل فیسنډن په حقوقي شرکت کې حقوق ولوستل، په ۱۸۳۳ ز کال کې مدافع وکیل شو او د مېن ایالت په هامپډن کې یې کار پیل کړ، چې په دې ځای کې هغه تر ۱۸۴۸ ز کال پورې ژوند وکړ.
شخصي ژوند
هملین د پاریس هیل له اوسېدونکې سارا جین ایمري سره په ۱۸۳۳ ز کال کې واده وکړ، چې پلار یې، سټیفن ایمري، د  ۱۸۳۹ز کال څخه تر ۱۸۴۰ ز کال پورې د مېن ایالت لوی څارنوال و. هملین او سارا ټول څلور ماشومان درلودل: جورج، چارلس، سایرس او سارا.
میرمن یې په ۱۸۵۵ ز کال کې له نړۍ سترګې پټې کړې. یو کال وروسته هملین د سارا له ناسکه خور، ایلن ویستا ایمري سره واده وکړ. دوی دوه ماشومان درلودل: هنیبل اي او فرانک. ایلن هملین په ۱۹۲۵ ز کال کې له نړۍ سترګې پټې کړې.
د سیاسي ژوند پیل
د هملین سیاسي ژوند په ۱۸۳۵ ز کال کې هغه وخت پیل شو، چې هغه د استازو مجلس ته یې لاره و موندله. نوموړی د چې والي جان فیرفیلډ له خوا په اربکیو کې جګړن وټاکل شو، د ۱۸۳۹ ز کال د اروستوک په بې وینې جګړه کې د اربکیو سره دنده ترسره کړه. هغه د فیرفیلډ او د نیو برونزوک بریدمن والي جان هاروي ترمنځ خبرو اترو لاره هواره کړه، چې د تاو تریخوالي په کمښت کې یې مرسته وکړه او د ویبسټر – اشبرتون د هوکړې لامل شوه او جګړه یې پای ته ورسوه.
په ۱۸۴۰ ز کال کې هملین د متحده ایالاتو د استازو مجلس ته په سیالي کې پاتې راغی او په ۱۸۴۱ ز کال کې یې ایالتي دفتر پرېښود. وروسته نوموړی د متحده ایالاتو د استازو په مجلس کې د دوو دورو لپاره وټاکل شو، چې د ۱۸۴۳ ز کال څخه تر ۱۸۴۷ ز کال پورې یې دنده  پر مخ یوړه. هغه د ایالتي مقننه برخې له خوا په ۱۸۴۸ ز کال کې په سنا کې د خالي چوکۍ د ډکولو لپاره وټاکل شو او او په ۱۸۵۱ ز کال کې د بشپړې مودې لپاره و ټاکل شو. نوموړی چې د خپل سیاسي کار په پیل کې یو دیموکرات و، په ۱۸۵۲ ز کال کې د فرانکلین پیرس د نوماندۍ ملاتړ و کړ.
هملین په کانګرس کې د هغه د خدمت له پیل راهیسې، د غلامۍ د پراختیا نامتو مخالف و. نوموړی د ویلوټ پرویسو یو څرګند ملاتړی و او د ۱۸۵۰ ز کال د جوړجاړي مخالف و. هملین په ۱۸۵۴ ز کال کې د کنزاس - نبراسکا د قانون د تصویب پر وړاندې، چې د میسوري تړون یې لغوه کړ، کلک ودرېد. کله چې دیموکرات ګوند د ۱۸۵۶ ز کال په دیموکرات ملي کنوانسیون کې دا لغوه تایید کړه، نوموړی د ۱۸۵۶ ز کال د جون په ۱۲ له ډیموکراتیک ګوند څخه ووت او د نوي را منځ ته شوي جمهوري غوښتونکي ګوند سره یوځای شو، چې د ملي احساس لامل شو.
نوموړی د جمهوري غوښتونکو له خوا د مېن ایالت د والي د چوکۍ لپاره نوماند شو. هغه په لوی اکثریت سره ټاکنې وګټلې او د ۱۸۵۷ ز کال د جنورۍ په اتمه نېټه یې کار پیل کړ. خو د ۱۸۵۷ ز کال د فبروري په وروستیو کې یې د ولایت له چوکۍ څخه استعفا ورکړه. نوموړی بېرته د متحده ایالاتو سنا ته راستون شو چې د ۱۸۵۷ ز کال څخه د ۱۸۶۱ ز کال تر جنوري پورې یې خدمت وکړ.
سامګون
پاچا سامګون 삼근왕, 삼걸왕, 임걸왕) له ۴۷۷-۴۷۹م کاله پوری د باکچه ټولواکمنې درویشتم واکمن او د پاچا مانجو مشر زوی وو.
مانجو
پاچا مانجو (امپراطور مانجو) 문주왕) له ۴۷۵-۴۷۷م کال پوری د باکچه ټولواکمې دوویشتم واکمن وو. ویل کیږي نوموړی د ګوګوریو سره په جنګ کې له ماتي وروسته له اشرافو له خوا وژل شوی.
زینوفون
کسنوفون یا گزنفون یا زینوفون په یونانی جبه :(Ξενοφῶν) یو پوه او فیلسوف سرﺉ دﺉ هغي دیر عمر په اسیا کی تیر شوی دﺉ که څه هم هغه د یونان هیوادکی زیږیدل شوۍ دۍ .د هغي د ژوند کالونه د345تر430 د عیسی د زیږیدنی مخ کی نه ایل کیگی هغه د سقراط د زده کونکونه ایل کیگي.
موریونګ
د موریونګ تارج.
پاچا موریونګ له ۵۰۱-۵۲۳م کاله پوری د باکچه ټولواکمنې پنځه ویشتم واکمن وو. د نوموړی د حکومت پرمهال باکچې بیاځلی تیر قدرت ترلاسه کړ.
آرگوس
سل سترگﺉ په (یونانی:Ἄργος Πανόπτης )ارگوس د  په خانی یونانیانو یو اتل و. چی دیری سترگی درلودی.دیر لیکوالانو د دي لپاره چی هغی په تول ځان کی دیری سترگی شتون درلودو هغی ته سل سترگﺉ ارگوس ایل دی.
دانګ سیونګ
پاچا دانګ سیونګ له ۴۹۹-۵۰۱م کاله پوری د باکچه ټولواکمنې څلورویشتم واکمن وو. نوموړی له قدرت په لومړیو کې ګوګوریو ته تسلیم شو. په ۵۰۱م کال کې د ښکار پرمهال د نامعلومو کسانو له خوا قتل شو.
راج ناتھ سینګ
راج ناتھ سینګ (د جوالی په 10 July د born July11 کال زیږیدلی) یو هندي سیاستوال دی چې د هندوستان د دفاع وزیر په توګه دنده ترسره کوي.
وختي ژوند
سینګ د اترپردیش د چنداولي ولسوالۍ په بهورا کلي کې د پلار رام بدن سینګ او مور ګجراتي دیوي ته زیږیدلی و.هغه د کروندګرو یوې کورنۍ کې زیږدلی و. هغه د ذات پواسطه هندو راجپوت دی.
سیاسي دنده
په 24 24 کلنۍ کې ، هغه په 5 1975 in کې د جان سنگه ولسوالۍ ولسوال وټاکل شو. هغه په apur 1977 in کې د میرزاپور قانون پوه وټاکل شو. په هرصورت ، سینګ ، چې د آر ایس ایس سره د اوږدې مودې اړیکې درلودونکی هم و ، ګوند ته خدمت کولو لپاره لاسرسی و.په کال. 1984.. کې ، هغه د ځوانانو څانګې ریاست شو.په 8 198 .8 کې ، هغه د بی جے پی د ځوانانو څانګې د ملي ولسمشر چوکۍ ته پورته شو او د اترپردیش مقننه شورا ته هم وټاکل شو.
لرغونی مصر
د تمدن زانګو هر هغه موقعیت ته ویل کېږي چې هلته تمدن په خپلواک ډول را پورته شي. دا مهال باور دا دی چې د تمدن زانګو یوه نه وه، بلکې د تمدنونو ګڼې زانګوګانې په خپلواک ډول رامنځته شوې دي. داسې ګومان کېږي چې میسوپوټمیا [بین‌النهرین]، لرغونی مصر، لرغونی هند او لرغونی چین په پخوانۍ نړۍ کې لومړني تمدنونه وو. دا چې د نږدې ختیځ او سیند درې لومړنیو تمدنونو او د ختیځې اسیا (لرې ختیځ) چیني تمدن په خپلو کې پر یو بل څومره اغېز درلود، لا هم بحث ته اړتیا لري.
څېړونکي وايي چې په منځنۍ امریکا کې «المېک تمدن» چې په اوسنۍ مکسیکو کې و، همدا راز په «کارل سیوپ» کې رامنځته شوی تمدن چې په اوسنۍ «پرو» سیمه کې و، د قدامت له نظره د لرغونې نړۍ د تمدنونو سیالي کوي او په خپلواک ډول را پورته شوي دي.
څېړونکو د بېلابېلو معیارونو له مخې تمدن تعریف کړی؛ لکه لیکنې، ښارونه، طبقاتي ټولنه، کرنه، مالداري، عمومي ودانۍ، فلزکاري او معماري. «د تمدن زانګو» اصطلاح بېلابېلو سیمو او فرهنګو ته کارېدلې ده؛ په ځانګړي ډول په کالکولېټيک دوره کې لرغوني نږدې ختیځ ته وکارېده چې ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] هم په کې شامل و. لرغوني هند او لرغوني چین ته هم کارېدلې ده. دغه اصطلاح لرغونې اناتولي، شام او د ایران لوړو سطحو ته هم ویل کېږي او د فرهنګ مخکښانو ته د اشارې لپاره هم استفاده ترې کېږي؛ لکه لرغوني یونان ته، چې د لوېديځ تمدن د سرلاري په توګه پېژندل شوی دی.
د تمدن پيل
د ځايي کېدو د کلتور لومړنۍ نښې نښانې تر میلاد وړاندې په ۱۲۰۰۰ کال کې په ختيځه نړۍ کې موندای شو. هغه مهال چې ناتوفي کلتور مېشت او ځايي شو، تر میلاد وړاندې تر ۱۰۰۰۰ کال پورې پر یوه کرنیزه ټولنه بدل شو. د یوې ثابتې او پریمانه خوراکي سرچینو د ساتنې لپاره د اوبو اهمیت د ښکار، کب‌نیونې او غلو دانو د راټولولو لپاره د مناسبو شرایطو په دلیل، یو پراخ ابتدايي اقتصاد رامنځته کړ چې په پایله کې یې دایمي کلي جوړ شول.
لومړني ښاري مېشت‌ځایونه چې زرګونه کسان په کې اوسېدل، د ډبرو د دورې په وروستیو وختونو کې رامنځته شول. لومړني ښارونه چې لسګونه زره کسان په  کې مېشت وو، تر میلاد وړاندې په ۳۱مه پېړۍ کې ممفس او اوروک ښارونه وو.
‌یوګونې او څوګونې زانګوګانې
د تمدن د خپرېدو په اړه یوه دودیزه تیوري دا ده چې، تمدن له ښېرازه هلال څخه پیل او نورو ځایونو ته خپور شو، خو دا مهال څېړونکي په دې باور دي چې، تمدنونه په دواړو نیمو‌کُرو کې په خپلواک ډول په ګڼو ځایونو کې رامنځته شوي دي. دوی وايي چې په بېلابېلو ټاکلو وختونو کې ټولنیز-کلتوري بدلونونه رامنځته شوي دي. «ځايي» او «کوچیاني» ټولنو، خپلو پراخو تعاملاتو ته دوام ورکاوه، خو په بنسټیز ډول د بېلابېلو کلتوري ډلو تر منځ نه وېشل کېدل. د تمدن د زانګو مفهوم پر هغه ځای متمرکز دی، چې هلته خلکو د ښارونو پر ودانولو، د لیکنيو سیستمونو پر جوړولو، د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره د تخنیکونو پر ازمېښت او د فلزاتو پر کارولو، د څارویو پر اهلي کولو او د طبقاتي سیستم په ګډون د پېچلو ټولنیزو جوړښتونو پر پراختیا پیل کړی دی.
اوسنۍ څېړنې په ټولیز ډول شپږ داسې ځایونه راپېژني چې هلته تمدن په خپلواک ډول راپورته شوی دی:
بین‌النهرین
تر میلاد مخکې په شاوخوا ۱۰۲۰۰ ز کال کې د ډبرو دورې تر  وروستیو وختونو پوره پرمختللي لومړني فرهنګونه، چې تر میلاد مخکې د ۷۶۰۰ - ۶۰۰۰ کلونو د مهال اړوند وو، په ښېرازه هلال کې راڅرګند شول او له هغه ځایه د ختیځ او لوېديځ لوري ته خپاره شول. د دغه مهال یو تر ټولو مهم مېشت‌ځای «جریکو» ښار دی چې په شام سیمه کې و او ګومان کېږي چې د نړۍ لومړنی ښار و. په بین‌النهرین کې د دجلې او فرات سیندونو نږدیوالي پراخه ښېرازه خاوره او د خړوبولو لپاره د اوبو سرچینه رامنځته کړه. هغه تمدنونه چې د دغو سیندونو په شاوخوا کې راپورته شول، لومړنۍ «غیر کوچیاني» کرنیزې ټولنې وې. له همدې امله ښېرازه هلال په ځانګړي ډول بین‌النهرین ډېری مهال د تمدن زانګو بلل کېږي. په دې خړوبه دښته کې لومړنۍ پېژندل شوې دوره د عبید دوره (تر میلاد مخکې شاوخوا ۶۵۰۰ تر ۳۸۰۰) بلل کېږي، که څه هم په ډېر احتمال تر دې مخکې نورې دورې هم شته(موجودې) دي. د عبید په دوره کې د ښاري کېدو پر لور حرکت پیل شو. په ځايي ټولنو په ځانګړي ډول په شمالي بین‌النهرین کې په پراخه کچه کرنه او مالداري کېده او په سوېل کې هم پراخه هایدرولیکي کرنه پيل شوه.
لرغونی مصر
د ډبرې دورې د وروستیو وختونو پرمختللي کلتورونه، چې (تر میلاد مخکې ۱۰۲۰۰) او (تر میلاد د مخکې ۷۶۰۰ نه تر ۶۰۰۰) دورو اړوند وو، په ښېرازه هلال کې راڅرګند شول او له هغه ځایه د ختیځ او لوېديځ لور ته خپاره شول. له دې سره هم‌مهاله د تېغونو په مرسته د غلو دانو د میده کولو فرهنګ د ښکاریانو، کب‌نیوونکو او هغو خلکو د فرهنګ ځای ونیو چې، له ډبرینو وسایلو سره به د نیل رود پر غاړه راټولېدل. د ځمک‌پوهنې شواهد او د کمپیوټري اقلیم د ماډل جوړونې څېړنې هم ښيي چې د طبیعي اقلیم بدلونونو تر میلاد شاوخوا ۸۰۰۰ کاله وړاندې د افریقا په شمال کې د پراخو کرنیزو ځمکو پر وچولو پيل وکړ او بالاخره یې صحرا جوړه کړه. د وچکالۍ دوام د مصریانو لومړني نیکونه اړ کړل چې د نیل په شاوخوا کې په دایمي ډول استوګن شي او غیر کوچیاني ژوند غوره کړي. په مصر کې د ډبرې دورې د وروستیو وختونو پوره پرمختللی او تر ټولو پخوانی فرهنګ «فیوم» دی چې تر میلاد مخکې د ۵۵۰۰ کال په شاوخوا کې پیل شو.
لرغونی هند
د هند په نیمه وچه کې د ډبرې دورې د وروستیو وختونو یو تر ټولو پخوانی ځای «بیرانا» دی چې د اوسني هند په هریانه ایالت کې د ګهګر هاکرا لرغوني سیند په اوږدو کې پروت دی او لرغونوالی یې تر میلاد مخکې شاوخوا ۷۶۰۰ کال ته رسېږي. په نورو لرغونو ځایونو کې یو «لاهورادوا» دی چې د منځني ګنګ په سیمه کې دی او بل «جوسي» دی چې د ګنګ او یامونا سیندونو د یوځای کېدو سیمې ته نږدې پروت دی او د دواړو لرغونوالی تر میلاد مخکې نژدې ۷۰۰۰ کال ته رسېږي.
ویدوک
پاچا ویدوک (امپراطور ویدوک) 위덕왕) له ۵۵۴۵۹۸م کال پوری د کوریا په ټاپوزمه ک د باکچه نومی ټولواکمنې وویشتم واکمن وو. کله چې ویدوک واک ته ورسید باکچه له ګوګوریو او شیلا سره په سخت جنګ کې ښکیل وه.
های
پاچا هاي  헌왕 ) له ۵۹۸-۵۹۹م کال پوری د باکچه ټولواکمنې واکمن وو.
خوشال کونړی مزاروال
خوشال کونړی مزاروال (زوکړه ۱۳۳۹ لمريز لېږدي کال، د کونړ ولايت، مزار دره) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال دی.
مخينه
خوشال کونړی مزاروال پر ۱۳۳۹ لمريز لېږدي کال د کونړ ولايت د مراز درې د خښو په کلي کې زېږېدلی دی. لومړنۍ او منځنۍ زده کړې يې د کونړ ولايت د مزار درې په لېسه کې د ۱۲ ټولگي تر نیمايي پورې او پاتې يې د کابل په انصاري شپې لېسه کې ترسره کړې دي. لوړې پوځي او سیاسي زده کړې يې د حربي پوهنتون په سیاسي پوهنځي کې پر ۱۳۶۰ ل ل کال پای ته رسولې دي. تر سیاسي، کولتوري او ژورناليستيکي ۸ کلنې دندې وروسته پر ۱۳۶۸ ل ل کال د ژورناليزم په څانگه کې د نورو لوړو زده کړو لپاره د اوکراین جمهوريت د لووف ښار ته تللی دی.
ښاغلی مزارول د ١٣٧١ لمريز لېږدي کال په غويي مياشت کې په هېواد کې د ډاکتر محمد نجيب الله د واکمنۍ د له منځه تگ، واک و ځواک ته د جهادي تنظيونو تر رسېدو او د کورنۍ جگړې د لا تاوجنېدو نه څو مياشتې وروسته د نورو ميليونونو افغانانو په څېر دې ته اړوت چې خپل هېواد خوشي کړي او پاکستان ته کډوال شي. هغه له خپلې کورنۍ سره د پاکستان په ټکسيلا ښار کې مېشت شو. نوموړي د نورو گڼ شمېر بېوزله کډوالو افغانانو په څېر په کډوالۍ کې ډېرې ستونزې وزغملې او څه پاسه لس کاله يې له بې برخيو او کړاوونو ډک او ستونزمن ژوند تېر کړ. د جوارو له وږو پخولو نیولې، په تناره کې د ډوډۍ تر پخولو، په لاسگاډي کې د نینو او ممپلیو تر پلورلو او نورې بېلابېلې خوارۍ او غريبۍ يې وزغملې. خوشال مزاروال پر ۱- ۶- ۲۰۰۱ نېټه له خپلې کورنۍ سره یو ځای له پاکستانه د ډنمارک هېواد ته کډوال شو او اوسمهال له خپلې کورنۍ سره هلته ژوند کوي.
مدني اکر
د پښتو ژبې ليکوال خوشال کونړي مزاروال د ۱۳۶۸ ل ل کال د چنگاښ پر ۳۰ واده کړی او اوسمهال پېنځه اولاده لري.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- زما د کلي د مالت یادونه (د لنډو کیسو لومړۍ ټولگه). ۲- سوې ساندې ستي زړونه (د کیسو دویمه ټولگه). ۳- هر څه سره لکه سنگسار (د لنډو کیسو درېیمه ټولگه)، د ۱۳۹۹ ل ل کال چاپ.
اخځليک
۱- https://www.bbc.com/pashto/afghanistan/2014/02/140207_hh-short-stories-pashto-book
۲- ليکوال خوشال کونړي مزاروال خپل ژوندليک د برېښنايي پوهنغونډ کاروونکي ته سپارلی او له هغه هم په دې لیکنه کې کار اخيستل شوی دی.
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
بیوپ
پاچا بیوپ (امپراطور بیوپ) 法王) له ۵۹۹-۶۰۰م کال پوری د باکچه ټولواکمنې نه ویشتم واکمن وو.
سردار تاج محمد خان
Taj Mohammad Khan was born in 1853 and died in 1954 atYusuf
اویجا
پاچا اویجا (امپراطور اویجا) زوکړه ۵۹۹ مرګ ۶۰۰م کال) 의자왕) د باکچه ټولواکمنې یودیرشم او وروستی واکمن وو. نوموړی له ۶۴۱-۶۶۰م کاله پوری حکومت وکړ.
دِن هاخ
لاهه (په هالنډي: Den Haag دِن‌هاخ یا په رسمی توګه 's-Gravenhage اِسخِرافِن‌هاخه)د هالنډ په غرب کې یو ښار دی. ددې ښار نوم ته په عربي او فارسي کې (لاهه) ویل کیږي چې یو فرانسوي لغت دی.لاهه د ملګرو ملتونو یو پلازمینه هم بلل کیږي.دې ښار ته د ټولې نړۍ د حقوقو پلازمینه هم ویل کیږي.
ماهر انسان
وېشنيزه:د انسانانو اجداد
یوهانس گوتنبرگ
یوهانس گوتنبرگ لومرﺉ کس و چی د چاپ یا د لیکلو ماشین یې جوړ کړ هغه وکړای شو چی د لومري ځل لپاره د لیکلو ماشین یا چاپ نه کار واخلي او په اروپا کي دا صنعت لاري ته واچوي د یوهانس گوتنبرگ  د لیکلو ماشین زمونږ ته پاتي شوﺉ دﺉ باید دا هم وویل شي چی دا صنعت 400 کاله مخ کي د گوتنبرگ نه په چین کې د (بی شینگ) په نوم یو سوداگر لخوا ابداع شوﺉ و او همدا رنگه 200 کاله مخکې د گوتنبرگ نه په کوریا کی شتون درلود.
خي دا به ښښه وي چی زمونږ او وایو چی هغه وکرﺉ شو چی یو ماشین جور کي چی هغی کي دچاپی تورو او حروفونه کار اخیستﺉ  دﺉ  د گوتنبرگ د تولو هغه معروف او پیژنده شوﺉ اثر د هغي 42 خطی انجیل کتاب دي چی په چاپی ډول خپره شو او په هغي دوره کي یوځانگیري  کتاب و.
سرچینې
وېشنيزه:چاپ ماشین
صلاح عبدالسلام
صلاح عبدالسلام چې په  15 د سپټمبر د 1989 عیسوي کال کې، په بلجیم هېواد کي پیدا شوي دی .هغه د پاریس ښار په  تروریستی حملوکی لاس لري چی ۲۰۱۶ د نوامبر په ۱۸  په بروکسل کي ونيول شو.
مو
پاچا مو (امپراطور مو) 武王) د ویدوک پاچا زوی له ۶۰۰-۶۴۱ د کوریا په ټاپوزمه کې د درې لویو تیرو شویو ټولواکمنیو ګوګوریو, شیلا پرمهال د باکچه  واکمن (امپراطور) وو,
د ايټالیا اتحاد
د ايټالیا اتحاد (په ايټالوي: Unità d'Italia فونوتیکي سمبول یې [risordʒiˈmento]) چې د رېسورجمېنټو (/rɪˌsɔːrdʒɪˈmɛntoʊ/، په ايټالوي: [risordʒiˈmento]؛ ناپاک راڅرګندېدلو/ lit. 'Resurgence'/) په نوم هم پېژندل کېږي، په ۱۹مه پېړۍ کې ټولنیز او سیاسي غورځنګ و چې په پایله کې يې د ايټالیا ټاپووزمې بېلابېل ایالتونه په ۱۸۶۱ کال کې د ايټالیا له واحدې پاچاهۍ سره یوځای شول. چې د وېن ګنګرې د پایلو خلاف يي د ۱۸۲۰ او ۱۸۳۰ لسیزې له بغاوتونو څخه الهام واخیست او د اتحاد پروسه د ۱۸۴۸ کال له انقلابونو سره ګړندۍ شوه او په ۱۸۷۱ کال کې د روم تر ولکې او د ايټالیا پاچاهۍ د پلازمېنې په توګه د روم تر ټاکلو وروسته پای ته ورسېد.
ځينې هغه هېوادونه چې په ايټالیا کې ملت‌پال د غورځنګ د اتحاد لپاره موخه ګرځول شوی وو تر ۱۹۱۸ کال پورې د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د اتریش-هنګري تر ماتې وروسته د ايټالیا له پاچاهۍ سره یوځای نه شول. له همدې امله تاریخ پوهان ځینې وختونه د اتحاد دوره اوږدوي او له ۱۸۷۱ کال څخه يې تېره بولي، چې د نولسمې پېړۍ وروستي فعالیتونه او لومړۍ نړيواله جګړه (۱۹۱۵-۱۹۱۸) په‌کې شاملیږي او یوازې د ۱۹۱۸ کال د نوامبر په ۴مه د وېلا ګوستي له اوربند سره پای ته رسېږي. دا د اتحاد د دورې پراخ تعریف دی چې د وېتوریانو د ريسوجمېنټو په مرکزي موزیم کې وړاندې شو.
له لرغونې وخت څخه تر لومړني مدرن دور پورې
ايټالیا له ميلاد څخه مخکې د روم د پاچاهۍ له خوا متحده شوه. د ۷۰۰ کلونو لپاره د روم د جمهوریت او امپراتورۍ د خاورې د پراختیا پلازمېنه وه او د اوږدمهال لپاره يې ممتاز وضعیت تجربه کړ، خو د اګوستوس تر واکمنۍ پورې په ولایت نه وه بدله شوې.
د لویدیځ روم د امپراتورۍ تر نسکورېدو وروسته ايټالیا د اوستروګوتيک پاچاهۍ تر واکمنۍ لاندې متحده پاتې شوه او وروسته يې د لومباردیانو او بیزانسیانو (د ختیځ روم امپراتوري) تر منځ شخړه رامنځته کړه او د پېړیو لپاره يې خپل اتحاد له لاسه ورکړ. د فرانک امپراتورۍ تر فتحې وروسته د ايټالیا د پاچا لقب د روم د سپېڅلې امپراتورۍ امپراتور ته منصوب شو. که څه هم امپراتور یو غایب جرمني ژبی بهرنی و، چې د یو ایالت په توګه یې د ايټالیا د ادارې لپاره چندان اندېښنه نه لرله. په پایله کې ايټالیا په ورو ورو د ښاري-ایالتونو په سیستم بدله شوه. له دې سره د ايټالیا سويل د سیسیل د اوږدمهالې پاچاهۍ یا ناپل پاچاهۍ له‌خوا چې نورمن‌یانو رامنځته کړې وه اداره کېده. مرکزي ايټالیا د یوې لنډمهالې پاچاهۍ په توګه د پاپ ايالت په نوم د پاپ له‌خوا اداره کېده.
دې وضعیت د رېنانس تر دوران پورې دوام وکړ، خو د مدرنې دورې په لومړیو کې د مدرنو ملتونو - د دولت له راڅرګندېدو سره مخ پر خرابېدو شو. ايټالیا د پاپ د دولت په ګډون وروسته د لویو ځواکونو، په ځانګړي ډول د روم د سپېڅلې امپراتورۍ (د اتریش په ګډون)، اسپانيې او فرانسې تر منځ د نيابتي جګړو په ځای بدله شوه.
د ملي اتحاد مختلونکي په ۱۴۵۴ کال کې د ايټالیايي لیګ په تړون او په ۱۵مه پېړۍ کې د کېزمو ډي مډيچي او لورنو ډي مډيچي په بهرنۍ پالیسۍ کې را څرګند شول. د رېنانس دورې وتلو لیکوالانو ډانته، پېتراک، بوکاچیو، ماکیاولي او ګيچيارډیني له بهرنۍ واکمنۍ سره خپل مخالفت څرګند کړ. پېتراک څرګندونه وکړه چې په ايټالیا میا کې «د ايټالیایانو په زړونو کې لرغونې مېړانه لا نه‌ده مړه شوې.» ماکیاولي وروسته له ايټالیا ميا څخه څلور کرښې په پرېنس (په ايټالیا کې د سیاسي تړون نوم، ژباړن) کې را نقل کړې. چې له لېوالتیا سره یو داسې سیاسي مشر ته سترګې پر لاره وې چې ايټالیا د بربریانو له منګولو څخه د ژغورنې په موخه متحده کړي.
د ايټالیا د ملي هویت احساس د ډېلا پاتريا ډيګلي په نوم د جېیان رېنالډو کارلي په اثر کې چې په ۱۷۶۴ کال کې لیکل شوی و منعکس شو. دا کتاب ښيي چې څه ډول په ميلان کې يو پردۍ کافې ته دننه شو او له دې ویلو سره یې خلک حیران کړل چې نه ميلانی دی نه بهرنی. هغوی وپوښتل «ښه نو ته څه يې؟» هغه وویل: «زه یو ايټالیايی یم.»
د ناپیلون دور او د فرانسې انقلاب
په ايټالیا کې د هابسبورګ واکمني د فرانسې د انقلابیونو له لښکر لېږدونو سره په ۱۹۹۲-۱۹۹۷ کلونو کې کله چې د جمهوریتونو لړۍ راپورته شوه پای ته ورسېده. په ۱۸۰۶ کال کې د روم سپېڅلې امپراتوري د وروستي امپراتور دویم فرانسیس له‌خوا تر هغې وروسته منحل شوه چې د اسټرليتز په جګړه کې يې د ناپیلون له‌خوا ماته وخوړه. د فرانسوي انقلاب د جګړو په بهیر کې ايټالیايي لښکرلېږدونو د فيوډالیزم پخوانی جوړښت له‌منځه یوړ او مدرنې نظريې او اغېزمن قانوني صلاحیت/قدرت يې معرفي کړ؛ چې ډېر فکري ځواک اوټولنیزه پانګه يې چمتو کړه، چې په ۱۸۱۴ کال کې يې تر نسکورېدو وروسته د لسیزو لپاره د اتحاد غورځنکونو ته لمن ووهله.
د فرانسې جمهوریت د جمهوریت اوصو لو ته پراختیا ورکړه او د بورېنیانو او هابسبورګيانو او ګڼو نور سلسلو د واکمنۍ پر ښاروندۍ يې د جمهوري حکومتونو بنسټونه دود کړل. د هر ډول بهرني کنترول پر وړاندې غبرګون د ناپيلون بناپارت واکمنان له ګواښ سره مخ کړل. کله چې د ناپيلون واکمني له ماتې سره مخ شوه، د هغه له‌خوا ګمارل شویو واکمنانو هڅه وکړه خپل موقف خوندي کړي (چې له ډلې يې د ايټالیا نایب‌السطنه ايوژن ډي بوهارنیس او د ناپل پاچا یاوکيم مېراټ یادولی شو) چې تر ډېره يې ناسیونالیستي احساسات راپارول. بوهارنا هڅه وکړه د ايټالیا په نوې پاچاهۍ کې د خپلې ځای‌ناستۍ لپاره د اتریش هوکړه ترلاسه کړي او د ۱۸۱۵ کال د مارچ په ۳۰مه یې د مورات د رېمني اعلامیه صادره کړه چې په هغه کې يې له ايټالیايانو څخه غوښتي و چې د اتریشي یرغلګرو پر وړاندې بغاوت وکړي.
په ۱۷۷۹ کال کې د ناپیلون په دور کې د ايټالیا درې رنګه بیرغ د ايټالیا د خپلواک دولت، د سیسپادان جمهوریت له‌خوا چې د انقلابي فرانسې د ناپيلون د خور جمهوریت و د لومړي ځل لپاره تر فرانسې وروسته پېښو پر بنسټ لکه د فرانسې انقلاب (۱۷۸۹- ۱۷۹۹) چې د خپلو اېډیالانو تر منځ يې له ملي خپلواکۍ څخه دفاع کړه ومنل شو. دا پېښه د درې رنګې ورځې په توګه له جشن سره نمانځل کېږي. د ايټالیا ملي رنګونه د لومړي ځل لپاره په ۱۷۸۹ کال کې پر يو درې رنګه عسکري خولۍ راڅرګند شول، چې ۷ کاله مخکې یې د ايټالیا د لومړني جنګي بیرغ په توګه په شين، سپين او سور رنګ کې وړاندوینه شوې وه او په ۱۷۹۶ کال کې د لومبارډ لژیون له خوا ومنل شو.
حافظ الپوري
حافظ الپوري (زوکړه؟ سوات، الپوره - مړینه؟) د پښتو ژبې يو شاعر وو.
مخينه
حافظ الپوري د سوات لمرخاته ته د الپورې په کلي کې زېږېدلی وو. د ژوند زمانه يې د ۱۲ دولسمې سپوږميزې لېږدي پېړۍ دويمه نیمایي اټکل شوې ده او ويل کېږي چي د لوی احمد شاه بابا او تیمور شاه هممهالی (معاصر) وو. هغه په پښتو ژبه خوږه شاعري کړې ده او د شعرونو ټولگه يې چې زموږ څېړونکيو ورته (دیوان) ویلی دی، وار د واره د مولانا قاضي عبدالسلام زیارتي په همت د (دیوان حافظ الپوري رحمة الله علیه) په نامه خپره شوې ده چې د پښتانه شعراء له لیکنې سره سم يې د خپرېدلو کال ۱۳۵۲ سپوميز لېږدي دی.
قاضي عبدالسلام زیارتي د علي خان خټک دیوان د چاپ په پای کې لیکي چي د حافظ الپوري دیوان يې تر دې وړاندي خپور کړی دی.
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
د خوشحالۍ نړيواله ورځ
د حوشحالۍ نړيواله ورځ ، يوه ورځ چې د ملگري ملتونو لخوا ټاکل شوي ده، په دې ورځ خلکو ته د خوشحالۍ اهميت په اړه لارښوونې کيږي، د ورځ هغه وخت وټاکل شوه چې ملگري ملتونو کې د ملگرو ملتونو قرارداد 66/281 منظور کړی شو
ګونګناسیونګ
ګونګنا سیونګ د کوریا په ټاپوزمه کې د تیرې شوې واکمنې ګوګوریو له پلازمینو څخه یوه مهمه پلازمینه وه.
صوفی محمد
مولانا صوفي محمد د پاکستان هېواد يو ملا دی چې سياسي گوند هم لري. د ښاغلي صوفي محمد سياسي گوند د(تحریک نفاذ شريعت محمدي)په نوم نومېږي.
نېغ انسان
نېغ انسان (په لاتین:Homo erectus) د انسانانو د اجدادو څخه وو چی ۱،۸ میلیونه کاله مخکې په اروپا، افريقا او آسیا کی ژوند کاوه. نېغ انسانان ابتدایی الې جوړول. نوموړي انسانانو اور اچول او کارول پېژندل. نېغ انسان د خپلو اجدادو څخه لوی ماغزه درلوده، اوږدوالی یی ۱۸۵ سانتیمتره وو او وزن یی تقریبا ۶۵ کیلوگرامه وو. نوموړی انسان په ځانگړي ډول لوی ځناوران ښکار کول. د نېغ انسان نارينه له ښځينه وو څخه لوی او قوي وو.
ومو ايرکټس ( دنګ يا مستقيم انسان په مانا ده). دا د قديمي انسانانو د پليسټوسن  Pleistocene د دورې د له منځه تللو ډولونو يو ډول ده چې شاوخوا ۲ ميليونه کاله وړاندي پېښ شوي دي، چې د دوی ډول د لومړنيو دنګو انسانانو له جنس څخه د پېژندل شوو غړو له منځه دي.
Homo erectus يا دنګ انسان، د بشر د لومړنيو نيکونو څخه دي چې د اسيا په لويه وچه کې له ابيرين پينينسيولا IberianPeninsula نه تر جاوا Java پوری رسيږی، خواره شول. د افريقا د دنګو انسانانو نفوس په احتمالی ډول سره کيدای شي چې د ډیرو انسانی ډولونو د نيکونو څخه وي ،لکه: د H.heidelbergensis او H.antecessor ډلو، په تيرو کې په عمومی ډول سره دوی د Neanderthals او H.antecessor د نيکونو په حيث پيژندل کيدل او ځينی وختونه دوی  د عصری انسانانوmodernhumans. او کيدای شې چې د اسيا  د دنګو انسانانو ترH.floresiensis پوری دوګړو او ممکن د H.luzonensis نيکونه وي. لکه د کرونو ډولونه chronospecies چې د دنګو انسانانو ورکيدا وخت ؤ د بحث وړ موضوع ده. دلته د فرعي ډولونو لانور ډير وړانديزونه د پيژندګلوی له مختلفو اندازو سره شتون لري. د دنګو انسانانو يا H. erectus اخری پيژندل شوی نفوس H.e.soloensis  دی، چې په جاوا  Javaکې يي شاوخوا ۱۱۷،۰۰۰ــ ۱۰۸،۰۰۰کلونه وړاندی شتون درلود.
له دی سره سره، محلونه په عموم ډول له متوسط تر لویو څارويو لکه غواګاني bovines يا هم فيلان elephants  مصرف ښه يي، او دا د ښکار کولو او د همغږي ښکار کولو د طريقي په پرمختګ باندی دلالت کوي. نيغ یا دنګ انسانان د اچيولين Acheulean د ډبرو دصنعت د وسايلو سره اړيکه لري، او دا په دې باندې دلالت کوي چې د دوی نيکونه لومړني انسانان وو چې په دی توانيدل چې له اور، ښکار کولو او د همغږي ډلو په ټولو، د ناروغانو او ټپيانوکسانو ساتنه کول او په ډير احتمال سره د کښتي چلولو، رسامی( چې په رسامی او هنر برخه کی اختلاف شته، او  د دوی ترمنځ ډیر تفاوت شته دی) په کارولو توانيدلي دي.د H. erectus انسانانو نارينه او ښځينه نژدې يو بل ته ورته اندازه درلوده ( لکه د هغوی د جنسی غريزی کموالی)  لکه نننی انسانان او دا د يوی ښځی په درلودوmonogamy روند او پستان لرونکو باندی دلالت کوی.
په دی حال کې د دوی د ونې(قد) اندازه په پراخ ډول د  146–185 cm (4 ft 9 in–6 ft 1 in) ترمنځ او د وزن اندازه يي
40–68 kg (88–150 lb) ترمنځ وه. دا لا روښانه نه ده چې ايا دوی په اناتوميک ډول سره په دی باندی توانيدل چې خبری وکړی او کنه خو دا ښکاره ده چې دوی ځنی وختونه له ابتدايي ژبۍ څخه د خبرو کولو لپاره ګټه اخستله.
نوم ورکول
له دی سره چې انګلیسي طبيعت  پيژندونکی چارلس ډاروين CharlesDarwin په خپل کتاب کې د نجيب انسان فريضه ذکر کړې، د ۱۹ پيړی په وروستیو کې  اکثره انقلابی  طبيعته معتقدین په دی باور وو چې د بشريت د پيدايښت ځای په آسیا کې ده نه په افريقا کې او دا د اروپا او امريکا ترمنځ يوه د وصل پراخه او غوره لاره ده (OutofAsiatheory). په دي طبيعي معتتقدينو کې جرمنی نچرلست ايړنسټ هيکل ErnstHaeckel ده، چا چې په دې بحث کړی چې د بشر لومړنيو ډولونو په یوه خيالی قاره ليميوريا "Lemuria" کې ترقي کړې، چیرته چې اوس دا د اسيا په سويل ختيځ کی له هغو ډولونو څخه ده چې هغه ورته د "Pithecanthropus alalus" اصطلاح کارولې ده. "Lemuria" په فرضی توګه د هند سمندر لاندی غرق شوې ده، نو په دي حالت کې دا ممکن نه ده چې دا پاتې شوني پيدا او دا پرې ثابت کړل شي.
په داسی حال کې، چې د هيکل الګو د دې سبب شوه چې هالنډی سانسپوه يګين ډيوباس EugèneDubois دې ته وهڅول شي چې د هالنډ ختيځ انډيس DutchEastIndies ته سفر وکړی. په دې دليل چې هيڅ مستقيم ليږل شوی هئیت دا کله د انسان پاتی شوني يا فوسيلس نه دی کشف کړي ( هغه يو څو چې پيژندل شوي دي ،هغه هم په تصادفی ډول کشف شوي دی)، او اقتصاد يي دلوی رکود په وسيله له منځه يووړل شو، د هالنډی حکومت له لوری دا رد شوه چې د باس  Dubois سره مالی مرسته وکړی. په ۱۸۸۷ز کال کې هغه د ختپځ انډيا هالنډ په پوځ DutchEastIndiaArmy کې د طبی افسر په حيث دنده واخسته او په دی وتوانيده چې يو پوست/ مقام په ۱۸۸۷ز کال کی وساتی او په اظافی وخت کی انډيس کې د خپل نادرکه شوی اړيکي "missinglink" په اړه څيړنه وکړی.
په جاوا کې هغه د په 1۱۸۹۱ زکال کي يوه جمجمه، یو د ورانه هډوکې یې په ۱۸۹۲ ز کال کې  چې دا د پليوسن د دوری وروستيو  latePliocene يا د پليستوسن earlyPleistocene لومړنی دوری ده، په ټرينيل Trinil ساحه کې د سولو سيند په اوږدو کې چې "P."erectus په نومول شوی چی  ("upright apeman") (دنګ انسان)  ياديږی، ۱۹۰۳ز کال ښودل شوی دی. ده په نابريالی ډول سره هڅه وکړه چي  اروپايي ساینس پوهانو ټولنی ته قناعت ورکړی چې هغه  دنګ قدم وهونکی ميمون انسان پيدا کړی دی. ځيني قديمي پاتي شوني يا fossils يي چي په هغه وخت کې کشف کړي ؤ، د ساینس پوهانو ټولنی ته ورکړل، خو د هغوی له لوری ورته  د له منځه تللي غير انسانی ميمون په سترګه وکتل شول.
د دی پاتې شونو اهميت ترهغی پوری درک نه کړای شو، ترڅو چې په ۱۹۲۷ز کال کې يو کاناډايي پاليونترولوجيسټ ډيويډسن بلک DavidsonBlack له لوری د چين هيواد  بيجنګ ته نژدې د ژوکيډين غار کې کشف شو، چې د سينانټروپس پيکينينسيس "Sinanthropus pekinensis" يا پيکينګی  انسان Peking Man) ) په نوم ياديږی. بلک Black له شمالی امريکا تر اروپا پوری  د بوديجي  د پيداکولو لپاره هڅي وکړی، ترڅو چې وکولای شي،  په هغه ځای کی کيندني وکړی، چې له هماغی مودی را په دې خوا هغه ساحه د دنګو انسانانو يوه ډيره مهمه توليدی ساحه د نړی په سطحه ګڼل کيږی.
د جاوا Java په سيمه کې د دنګو انسانانو د لا زياتو فوسیلونو پيداکولو لپاره علاقه مندی دوام پيدا کړ، چې د ګانډانګ په سيمه کې  مستقل انسان (SoloMan) په ۱۹۳۱ز کال کې، د موجوکيرټو په سيمه کې  جاوايي سړی (Java Man) په  ۱۹۳۶ز کال کې، او د سنګيرن په سيمه کې Sangiran يا جاوايي سړی په ۱۹۳۷ز کال کې کشف شول.د سانګيرن په سيمه کې د جاوا سړی غوره کوپړی لاسته راغلې.
يهودی پيليون تروپولوجيسټ فرنز ويډينريچ  FranzWeidenreich  په خپلو څو مونوګرافونو کې د دي مادې په اړه  ډير زيات معلومات بيان کړی دي. د دي اصلي نمونې د چين او جاپان په دويمه جګړه کي له منځه ولاړې، وروسته له يوی هڅې چې دا نموني د چين له هيواد څخه د محفوظ ساتلو لپاره قاچاق کړي، يواځی برخي يې باقی پاتې دي.
د جاوا سړی Java Man او د پيکنګ سړی Peking Man ترمنځ ورته والی د دی لامل شو، چې ايړنسټ ماير  ErnstMayr  دا دواړه د بياځلی لپاره په کال ۱۹۵۰ز سم کې او د دنګو انسانانو (H. erectus) په نوم ياد کړی. د ۲۰ می پيړی په ډیره موده کې انسان پيژندونکو د دنګو انسانانو په رول دبشر په انقلاب بحث وکړ. د دی پيړی په پيل کې په جاوا او ژوکيوډين کې د کشفونو له امله دا باور چې معاصر بشر د لومړي ځل لپاره په اسيا کې ارتقا کړې ده، په پراخ ډول قبول شو.
ستیو پنداروفسکی
ستیوو پنداروفسکی په مقدونیایي زوکړه ۳ افریل ۱۹۶۳م کال) د شمالي مقدونیه هیواد ولسمشر دی.
نېغ انسان
نوم ورکول
تکامل يې کړی او هغه يواځی په افريقا کې شته.
په ۱۹۴۹ز کال کې د سويلي افريقا په سوارتکرانس Swartkraans غار کې د افريقايي انسان پيژندونکو هر يو رابرټ بروم او جون ټالبوټ روبيسن له خوا د ډولونو (species ) راپور وکړل شو، چاچې دا د ټيلانتروپس کاپينسيس  "Telanthropus capensis". په توګه بيان کړل. دهاغو غارونو ترڅنګ، د هومو (Homo) د پاتې شونو يا فوسلس راپور هم ورکول شو، مګر د هغوی بڼي يو ډول ګډوډ بحث ناڅرګند بحث پاتي شو.
د شمالي افريقا يو څو نورې سيمي په اضافي ډول د دنګو انسانانو سيمي پاتې شوې، چې په لومړی قدم کې په کال  ۱۹۱۵ز کې د
"Atlantanthropusmauritanicus" په حيث طبقه بندی شوې. د ۱۹۷۰ز کلونو په پيل کې دپام وړ هڅونې د ريچارډ ليکي له لوری وشوې، ډېرې يې د شرقي افريقا کوبيفورا KoobiFora، کينيا اولډويا جورج، تانزانيا په سيمو کې په روښانه ډول سره کشف شوې.
د قديمي انسانانو پاتي شوني په ټوله اروپا کې کشف شوي او دا د دنګو انسانانو لپاره ځانګري شوي دي، مګر له هغي را په دې خوا دا کړنه د H.heidelbergensis جدا کړای شوه او دا د بریتانوي فزيکي انسان پوه کريس سټرينجر ChrisStringer's  د کار پايله وه.
انقلاب
دا وړانديز کيږی چې دنګو انسانانو د ايچ هابيليس  H.habilisنه تقريبا ۲ مايا( ۲ Mya) تکامل کړی، که څه هم په دي اړه پوښتنه شته ،ځکه چې دوی لږ تر لږه نيم ميليون کلونه سره يوځای ژوند کړی.له بل لوری، يوه ډله د ايچ هابيليس H.habilis ممکن ده، د تکثرلپاره سره يوځای شوي وي او يواّځی همدې ډلی دنګو انسانانو يا cladogenesis ته تکامل کړی وي. ځکه چې د تر ټولو مخکني دنګو انسانانو بقايا په دواړو لويو وچو افريقا او ختيځه اسيا (په چين کې تقريبا ۲.۱   Mya وړاندی او په سويلی افريقا کې ۲،۰۴Mya  وړاندی) موندل کيږي او پر دی باندي بحث کيږي چې  په کوم ځای کې دنګو انسانانو تکامل کړی دی.
د ۲۰۱۱ز کال يوه څيړنه د دې وړانديز کوی چې دا ايچ هابيليس  H.habilisؤچا چې له افريقا ځان لویديځې اسيا ته را ورساوه، چې هلته هغو لومړنيو دنګو انسانانو تکامل وکړو، او هغو لومړنيو دنګو انسانانو H. erectus بيا ممکن له هغه ځايه لويديځی تر ختيځی اسيا پيکينګ سړی (PekingMan),، له سويل ختيځی اسيا جاوا سړی (JavaMan),، بيرته افريقا ته هومورګاسټر(Homoergaster),، او تر اروپا ټيويل سړی
(TautavelMan),، خواره شوي وي، او بالاخره يي معاصر يا د نن ورځی دنګو انسانانو ته د افريقا په لويه وچه کې تکامل وکړ.
نور بيا دا وړانديز کوی چې دنګو انسانانو H. erectus/H. ergaster ، د افريقا په لويه وچه کې تکامل وکړ، چيرته یې چې بالاخره معاصر بشرته تکامل وکړ.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:د انسانانو اجداد
جولبون
جولبون سیمه له د کوریا په ټاپوزمه کې په تاریخي کوریا کې د یوې سیمې نوم وو, چې په کې پنځه لویې قبیلې موجودوې ګیرو بیرو هوانا ګوانا او یوانا به میلاد نه ۳۷ کاله مخکی د ګوګوریو بنسټ ایښودونی جومونګ ګیرو د ګوګوریو پلازمینه وټاکله.
ماموت
ماموت (په انگرېزي: Mammoth) د خړتم لرونکي ژويو څخه یو نبات خوړونکي ځناور و چی ۴،۸ میلیونه – ۴ زره کاله مخکې په شمالي آسیا، شمالي امريکا او اروپا کی یی ژوند کاوه. ماموت دوې داړې درلود. هر ماموت پرته له داړو نه یوازي څلور غاښه لرل. ماموتان د اوسنو فيلانو څخه لوی ول. اوږدوالي یی د ۱،۸ متره څخه تر ۴ متره پوړې وو. وزن یی ۶ – ۸ ټنه وو. په داسې حال کې چې د یو نفر ماموت وزن تر ۱۲ ټنو پورې رسېدو. په دې توگه گومان کېږي چې یو ماموت به د ننۍ ورځې له اسیایي فیل سره برابر و. د نننیو فیلانو او نورو اړوندو کورنیو د څېړنو پر بنسټ، داسې انگېرل کېږي چې د ماموتانو د حمل او زېږون موده ۲۲ میاشتې وه چې په پایله کې به په همدومره موده کې یو ماموت زېږېدلو. ددې ټولنیز جوړښت د نن ورځې له افریقایي او اسیایي فیلانو په څېر و، چې ښځينه ډله به د یوه ټولمشر په لارښوونه خپل ژوند ترسره کاوه. د نرانو ژوند یې بیا یو څه مختلف و. هغوي چې کله د ځوانۍ دور ته ورسېږي نو له ټولنیز ژونده بهر په یوه انفرادي توگه خپل ژوند ته ادامه ورکوي.
د ماموتانو ډولونه
وېشنيزه:پيلان وېشنيزه:خړتم لرونکي ژوي
جمیل چیچک
جمیل چچک یو تی سیاستوال او د تکې د ملي جرګې (د ترکې د ملت لویه جرګه) مشر یاهم ټاکل شوی رئیس دی.
جورج ابلا
جورج آبلا په مالتایي George Abela) زوکړه ۲۲ افریل ۱۹۴۸م کال له ۲۰۰۹-۲۰۱۴م کال تر افریله د مالتا هیواد منتخب ولسمشر وو.
روتردام
روتِردام د اروپا لومری لوی بندر او د تول نری دویم لوی بندر  نوم اخیستی دِی. روتردام بندر ته د اروپا دروازه ایل کیگی.روتردام بندر په جنوبی هالند کی شتون لری.د روتردام نفوس 50% بحرنیان دی .روتردام دویم لوی شار د هالند بعد د امستردام دِی. چی توکیو بندری شار سره دگر وهی.
د بارورۍ حقوق
د بارورۍ حقوق، د بارورۍ او د بارورۍ د روغتيا اړوند قانوني حقوق او خپلواکۍ دي، چې په ټوله نړۍ کې په بېلابېلو هېوادنو کې توپیر لري. د روغتیا نړيوال سازمان د بارورۍ حقوق په لاندې ډول تشرېح کوي. "د بارورۍ حقوق د ټولو جوړو (مېرمن او مېړه) د اساسي حقونو پر رسمیت پېژندلو ولاړ دي، چې د ماشومانو د شمېر، واټن او وخت په اړه په خپلواک ډول پرېکړه  وکړي او د دې کار د ترسره کولو لپاره لازم اطلاعات اوسایل ولري او په لوړه کچه جنسي   سټنډردونو ته د لاسرسي حق دی. همداراز د هغوی د بارورۍ روغتیا او د بیا توليد په اړه پرېکړه له هر ډول اجبار او تبعیض پرته وي."د ښځو د بارورۍ حقوق ښايي ټول يا ځینې يې په لاندې مواردو کې شامل وي: د ماشوم د سقط کولو د حقوقو غورځنګونه،د زېږون کنټرول، له جبري شنډوالي څخه خلاصون او له امېندوارۍ څخه مخنيوی؛ د بارورۍ د باکیفیته روغتيا پالنې حق، دپوهاوي او خپلواکۍ سره د بارورۍ ټاکلو او لازمو زدکړو ته د لاس‌رسي حق. همداراز د جنسي مقاربتي ناروغیواو ګڼو نورو مسائلو په اړه پوهاوی،د حیض/میاشتني عادت روغتيا او د ځينو کړنو لکه دښځو له خصي کولو (female genital mutilation (FGM)) څخه خونديتوب  هم د بارورۍ په حقونو کې شامل دي.
د بارورۍ اړوند حقوق او مسائل له اقتصادي، مذهبي یا کلتوري نفوس او ټولنزې سطحې ته له پاملرنې پرته په ټوله نړۍ کې د تر ټولو تندو حقوقي مسائلو په توګه د بحث وړ دي.
د بارورۍ د حقوقو موضوع د حیاتي ارزښت په توګه په مکرر ډول د نفوس اړوند سازمانونو لکه  پاپيولېشن مټرس/ Population Matters (برېتانوي خیریه بنسټ) له خوا په مقالو او بحثونو کې یاده شوې ده.
د بارورۍ حقوق، د بارورۍ او جنسي حقوقو د روغتيا یوه لاندې ټولګه (subset) ده.
د تهران اعلامیه
په ۱۹۴۵ کال کې د ملګرو ملتونو منشورد نړیوال درناوي د ودې اود ټولو انساني حقونو د بنسټیزو خپلواکیو د مراعاتولو لپاره، له نژادي، جنسیتي، ژبني او مذهبي تبعیض پرته یو تعهد رامنځته کړ. په هر حال منشور دا حقونه نه دي تعریف کړي. ملګرو ملتونو درې کاله وروسته د انساني حقونو نړيواله اعلامیه (UDHR) چې د انساني حقونو د  مشخص کولو  لومړنی نړیوال حقوقي سند دی تصویب کړه. یاده اعلامیه د بارورۍ حقونو ته څه اشاره نه کوي. د بارورۍ حقوق د انساني حقوقود  یوه لاندې ټولکي (subset)  په توګه د لومړي ځل لپاره ۱۹۶۸ په تهران کې څرګند شول، چې وایې: دا د ټولو میندو او پلرونو/والدینو بنسټیز انساني حق دی چې په خپلواک او مسؤلانه ډول د خپلو ماشومانو تر منځ د ږاټن/فاصلې او شمېر په اړه پرېکړه وکړي. دا حق په ۱۹۶۹ کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي مجمعې د ټولنيز پرمختګ او ودې په اعلامیه کې تأیید شو، چې وايي: «کورنۍ د ټولنې او طبعي چاپېریال د ودې او د ټولو د رفاه،په ځانګړي ډول د ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره اساسي واحد دی، چې باید له هغوی سره مرسته وشي اوخوندي پاتې شي چې په بشپړ ډول په ټولنه کې خپل مسولیتونه پر غاړه واخلي، والدین دا حق لري چې د خپلو ماشومانو تر منځ واټن او د هغوی شمېر په مسؤلانه او خپلواک ډول تعین کړي». په ۱۹۷۵ کال کې دښځو لپاره د ملګرو ملتونو نړیوال کنفرانس د تهران له اعلامیې ملاتړ وکړ.
د قاهرې د عمل پروګرام
د قاهرې د عمل شل کلن پروګرام په ۱۹۹۴ کال کې دنفوس او پراختیا په نړيوال کنفرانس (ICPD) کې په قاهره کې تصویب شو، د اقدام غیر الزامي پروګرام په دې ټينګار وکړ چې دولتونه د نفوس ٍثبتولو د موخو پر ځای د افرادو د بارورۍ د  اړتیاوو لپاره  مسول دي. دې پروګرام سپارښتنه وکړه چې د کورنۍ د تنظیم خدمتونه باید دګڼو نورو روغتيايي خدمتونو لکه سالم او خوندي زېږون، مقاربتي لېږدېدونکو عفونتونو  ته پاملرنه او د جنین له سقط څخه وروسته پالنې په محتوا کې چمتو شي. د نفوس او پراختیا نړيوال کنفرانس (ICPD) همدارز نورو موضوعاتو لکه د ښځو پر وړاندې تاوتريخوالی، جنسي قاچاق او د تنکیو ځوانانو روغتیا ته هم اشاره وکړه. د قاهرې پروګرام د نړیوال سیاست لومړنی سند دی چې د بارورۍ روغتیا تعریفوي. چې داسې يې بیانوي: "د بارورۍ روغتیا یوازې د ناروغيو نشتوالی  او یا په ټوله کې د تناسلي سیستم اړوند پروسو او کړنو کمزوري نه  ده، بلکې د بارورۍ روغتیا د بشپړې جسمي، رواني او ټولنیزې سوکالۍ له وضعیت څخه عبارت ده. په دې توګه د بارورۍ روغتیا په دې معنا ده، چې افراد کولی شي جنسي رضایت‌بښونکی او خوندي ژوند ولري اود بارورۍ وړتیا ولري او په دې اړه د پرېکړې کولو خپلواکي چې کله او څه وخت باید یو ځل دا کړنه ترسره کړي. په همدې حال کې د وروستي شرط په توګه د کورنۍ د تنظیم لپاره د خوندي، اغېزمنو، لږ لګښت لرونکو او په خپله خوښه د کورنیو لپاره د منلو وړ ميتودونو په اړه باید ښځو او نارينه‌وو ته پوهاوی ورکړل شي (د پوهاوي حق) او همداراز له دې پرته د کورنۍ د تنظیم د ګڼو نورو میتودونو په اړه پوهاوی چې ناقونونه نه وي. مناسبو روغتيايي خدمتونو ته د لاسرسي حق چې ښځې په دې باوري کړي چې د بارورۍ او زېږون پړاوونه په ارامۍ او خونديتوب تېر کړي او  واده شویو جوړو ته د روغ ماشوم د لرلو لپاره غوره چانس برابر کړي [۷۲ ماده]."د نفوس د نورو مخکنیو کنفرانسونو خلاف له عادي وګړو نیولې د قاهرې د دولت تر کچې مينه‌والو په دې کنفرانس کې پراخ ګډون درلود. ۱۷۹ هېوادنو په  ICPD (د نفوس او پراختیا نړيوال کنفرانس) کې ګډون وکړ، په ټوله کې د دولتونو، غیر دولتي سازمانونو، نړیوالو اژانسونو او ښاري فعالینو  یوولس زره استازو په کې ګډون درلود. ICPD د HIV/AIDS (له جنسي مقاربتي ناروغيو څخه ده) ايپيدمۍ د اغیزو پراختیا ته څه اشاره نه ده کړې. په ۱۹۹۹ کال کې د  ICPD+5  سپارښتنو پراختيا ومونده چې د اېډز په اړه د پوهاوي او څېړنې لپاره تعهد و، دا چې څنګه یې له مور څخه ماشوم ته د لېږد مخه ونیسو او همداراز د میکروب وژنکو درملو او واکسینو کارول په کې شامل وو.
د قاهرې د عمل پروګرام د ملګرو ملتونو ۱۸۴ غړو هېوادونو تصویب کړ. په همدې حال کې د لاتینې امریکا هېوادونو او اسلامي هېوادونو په ځانګړي ډول د بارورۍ د حقونو او جنسي خپلواکۍ او د ماشوم د سقط درملنې له مفهوم سره مخالفت درلود او دا یې په احتمالي توګه له اسلامي قوانینو سره په ټکر کې بلل چې په دې اړه یې ځینې رسمي ملاحظات درلودل.
بلخي ژبه
بلخي ژبه یوه آریای ژبه ده چې په ۱۵۰۰ کلونه مخکښې په شمالي افغانستان کښې ویل شو.د بلخي کتیبو او اسنادو ډېره برخه په ینانۍ الفبا کښل شول. تر اوسه پورې یواځې یو سند ومیندل شوی دئ چې په مانوۍ الفبا لیکل شوی دئ.کوشاني شاهنشاهانو له بلخي ژبه استفاده کوله.
ژباړن
ژباړن هغه څانگوال وگړی چې ژباړه کوي، يانې هغه وگړي چې د يوې ژبې يو متن بلې ژبې ته په ليکنۍ يا گړنۍ بڼه اړوي د ژباړن يا ژباړونکي په نامه يادېږي.
اخځليک
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%87%D0%B8%D0%BA
د ترکې ولسي جرګه
د ترکې د ملت لویه جرګه (د ترکې ملي جرګه) په ترکي Türkiye Büyük Millet Meclisi) د ترکې هیواد د ملي قانون جوړونې یوازینې جرګه ده.
محمد علي جناح
محمد علي جناح (۲۵ دسمبر ۱۸۷۶م ز ـ ۱۱ سپتمبر ۱۹۴۸م.زېدي) (په انگرېزي: Mohammad Ali Jinnah) يو انگرېز الاصله هندی څارنوال او وروسته پاکستانی سياستوال و. ده ته په پاکستان کې قائد اعظم يعنې ستر لارښود وايي دا ځکه چې پاکستانيان محمد علي جناح د پاکستان بنسټ ايښودونکي په توگه پېژني. دی د لوی هند په ممبای سیمې کې زېږېدلی او وروسته د پاکستان په تاریخونو کې دی د سند ايالت په کراچۍ ښار پورې تړلی دی.
کورنۍ مخینه
جناح د خپلو لومړنیو زدکړو وروسته په ۱۸۹۲م کال کې د هغه وخت د لوې بریتانیا په لیکلن پوهنتون کې د حقوقو برخه پرمخ بوتله چې له څلورکلنې زدکړې وروسته یې د وکالت تحصیلي سند ترلاسه کړ.
مذهب
جناح اسماعیلی شیعه مذهب وو.
سرچينې
وېشنيزه:پاکستانيان وېشنيزه:پاکستاني هېوادمشران
پاړسي ژبه
دري چې د پارسي، پاړسي، هزاره گي  يا دېگاني  (په پاړسي: فارسي) په نومونو هم يادېږي د څو گړدودونو په درلودو ېې ځانته څو نومان ترلاسه کړيدي ، خو معياري ژبه ېې د فارسي په نوم ثبت ده. دغه ژبه د هندواروپايي ژبو په کتار کې يوه پراخه د افغانستان لوېديځ لور ته د ايران ژبه ده. ددې ژبې پراخېدل د مُغلو له پير سره پيل شوه ، د زېږېدو ځای ېې ماروالنهر ياد شوی چې د نن ورځې د اوزبکستان د سوېل لوېديځې سيمې بخارا ياده شوې چې د همدې ژبې ځينو مؤرخينو هم يادونه کړېده چې يو ېې هم غلام محمد غبار دی ، همدارنگه د دري گړدود په جوړولوکې ېې د لرغونو سيمه ييزو ژبو لکه اسکای ، تخاري، سغدي، پارتي او هم پهلوي اغېزې ښودلي دي. او تر هند پورې ېې پولې وغځولې. ژبه په دوو هېوادو ، ايران او تاجکستان کې د ملي او رسمي ژبې په حيث پېژندل کېږي او د همدې ژبې گړدود د دري په نوم په افغانستان کې د دوهمې رسمي ژبې په توگه په کال ۱۹۶۴م ز کې ونومول شوه. په افغانستان کې د وروستنيو سرشمېرنو اټکل چې په کال ۱۹۹۹ز کې شوی و له مخې ېې د دري ژبې ويونکي په ټول افغانستان کې شاوخوا12.4 ميليونه وگړي ياد کړي دي.
سرچينې
‎
وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:پاړسي ژبه
سردار رحيمدل خان
Rahimdil Khan was a son of the Payinda Khan Amir of Dost Mohammad Khan.He was the son of Payinda Khan son of Haji Jamal Khan son of Yusuf
اوتریخت
اوتریخت (په هالنډي ژبه:Utrecht) د هالنډ هیواد له مهمو ښارونو شمېرل کېږي. د اوتریخت ښار یوه مهمه ارخیزه دا ده چې د اروپا او خپله هالېنډ هېواد کې د لوړو زده کړو او پوهنیز او د پوهنتونو یو لويې او مهم ښار نومېږي.
او د هالېنډ هېواد څلورم لويې ښار دی. اوتریخت ښار د امسټر‌ډام ښاره وروسته دویم فرهنگي او کولتوري ښار دی همدارنگه په 2018 عیسوي کال کې د اروپا فرهنگي پلازمینه نومول شوې ده.
کلاوز یوهانیس
کلاوس یوهانیس Klaus Werner Iohannis) زوکړه ۱۳ جون ۱۹۴۹م کال) د رومانیا هیواد ولسمشر دی.
ریډ بول
ریډ بول يو انرژي څښاک دی، چې د ریډ بول کمپنۍ لخوا توليد کېږي. دا څښاک په ټوله نړۍ کې خورا مشهور دی. او په ۲۰۰۷ کې يې له ۳ ملیارد څخه هم ډېر ریډ بول پلورلې وه، په کال ۲۰۱۹ کي دا شمېر ۷.۵ ملیارده ته ورسېده. ریډ بول په افغانستان کي تر ټولو مشهوره انرژي څښاک دی، په خاصه توګه بيا دځوانانو لپاره.
د راس تړلې سيمه
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
د راس تړلې سيمه (په Ross Dependency) د انټارکټیکا یوه برخه ده چې د سوېلي قطب څخه د دايرې په توګه پیل کیږي او د 160 ° ختیځ مریډین څخه تر 150 ° لویدیځ مریډین څخه تر 60 ° سویلي مدار پورې دوام کوي. دا ځمکه د نیوزیلینډ لخوا ادعا شوې ده.
سرچينې
وېشنيزه:تړلې سيمې
د مرکزي اسیا تاریخ
د مرکزي اسیا تاریخ د هغو بېلابېلو خلکو د تاریخ په اړه ده چې په مرکزي اسیا کې مېشت دي. د دې خلکو د ژوند کولو ډول په اصل کې د سیمې د اقلیم او جغرافیې له مخې په ټاکل شوی دی. د دغې سیمې د خاورې وچوالي، کرهڼه له ستونزو سره مخ کړې ده او له سمندر څخه لري والی یې د سوداګرۍ په برخه کې ستونزې رامنځته کړې دي. له همدې امله په دغه سیمه کې ډېر کم ستر ښارونه جوړ شوي دي. پر همدې شنو دښتي سیمو (سټیپه) کې اس ځغلوونکي کوچیاني عشایر له زرګونو کلونو راهیسې واکمن دي.
بین سویګس
بین سویګس د نایجیریا شخصیت دی ، هغه یو لیکوال ، ماډل ، نڅاګر ، شاعر ، عامه وینا ، یو اثر کونکی ، فیلسوف او میوزیک ترسره کونکی دی.
د مرکزي اسیا تاریخ
د سټیپه یا شنو سیمو د عشایرو او د مرکزي اسیا په شاوخوا سیمو کې د مېشت شویو خلکو تر منځ اړیکې تل له شخړو ډکې دي. د عشایرو د خلکو د ژوند کولو ډول د جګړې لپاره ډېر ښه مناسب و او د سټيپه اس ځغلوونکي د ویجاړونکو تکنیکونو او د خپلو اسانو د غیشو ویستونکو کسانو وړتیا د دې لامل شوه چې دوی په نړۍ کې د ځواکمنو پوځي کسانو په توګه وپېژندل شي. په دوره اې توګه، قومي مشران یا بدلیدونکي شرایط د دې لامل ګرځېدل تر څو بېلابېلې قبیلې په یوه واحد پوځي ځواک کې سره را ټولې شي او د نورو سیمو په تېره بیا د متمدنو ښارونو پر نیولو پیل وکړي. د قبیلو د دې ډول ایتلافونو نه کولای شو پر اروپا باندې د هونیانو تیری، ماوراءالنهر ته د بېلابېلو ترکانو مهاجرت، پر چین باندې د وو هو بریدونه او د مغولو له خوا د اسیا او اروپا د زیاترو برخو نیول یاد کړو.
بین سویګس
زده کړه
بین سویګس د اویوري د امو دولتي پوهنتون څخه د فلسفې فارغ دی.
وېشنيزه:1987 زېږېدنې
د مرکزي اسیا تاریخ
په ۱۹۹۱ ز کال کې د شوروي په له منځه تلو سره، د مرکزي اسیا پنځو هېوادونو لکه قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرغیزستان او تاجکستان خپلواک شول. په دې ټولو نویو هېوادونو کې د کمونیست ګوند پخوانيو چارواکو د سیمه ییز ځواکمنو کسانو په توګه واک په لاس کې واخیست، چې په دې لړ کې پرته له قرغیزستان چې له خپلواک کېدو راهیسې یې د خلکو د پاڅونونو په ترڅ کې دری ولسمشران لري شوي دي، بیا هم پر دې نه دی وسي شوی تر څو یوه تلپاته دیموکراسي ټینګه کړي.
له تاریخ وړاندې
مډرن یا عصري انسانان له ۴۰۰۰۰ نه تر ۵۰۰۰۰ کلونو وړاندې مرکزي اسیا ته رسېدلې دي. داسې انګېرل کېږي چې هغوی ۳۸۰۰۰ کال وړاندې د تبت فلات ته رسېدلې دي. د مډرن انسان یوه تر ټولو لرغونې بېلګه په دې وروستیو کې په شمالي مرکزي اسیا کې موندل شوې ده، دا هغه ۴۵۰۰۰ کلنه بقایا ده چې له ژینیتیکي اړخه لرغونې او عصري ختیځې اسیا ته نږدې ده.
جان فوربز نش
نش د پرینسټون پوهنتون د ریاضیاتو د څانګې د ماسټرۍ د زده کوونکي په توګه د نش د معادلې او د نش د چنې وهلو د حل لارې یا نش بارګېنېنګ سولوشن په ګډون یو شمېر مفاهیم وړاندې کړل، چې اوس مهال د لوبو په نظریه او همدارنګه یې کړنلارې په بېلابېلو علومو کې محوري رول لري.
د مرکزي اسیا تاریخ
له تاریخ وړاندې
له ژینیتیکي اړخه، لرغونې مرکزي اسیا یوه ګده سیمه وه، چېرې چې لویدیځ اروپايي اسیايي (اروپا اړوند) او ختیځ اروپايي اسیايي (ختیځې اسیا اړوند) وګړي سره مخ شوي، یو ځای اوسېدلې او څو ځله سره مدغم شوي دي. په مرکزي اسیا کې ګڼ شمېر قومي-ژبني دلې رامنځته شوې او منقرض شوې دي.
جان فوربز نش
نش په ۱۹۵۹ زکال کې د اروايي ناروغیو نښې پیدا کړې او له همدې امله یې څو کاله د شیزوفرني د درملنې اړوند د اروايي ناروغیو په روغتونونو کې تېر کړل. له ۱۹۷۰ زکال وروسته د هغه وضعیت مخ پر ښه کېدو شو او هغه وکولای شول د ۱۹۸۰مې لسیزې په نیمايي کې بېرته خپلو علمي چارو ته مخه کړي. سیلویا ناسار په ۱۹۸۸ زکال کې د نش ژوند لیک د ښکلي ذهن (Beautiful Mind) تر عنوان لاندې کتاب کې ولیکه چې بیا د هغه د ناروغۍ او بېرته رغېدنې اړوند د همدغه کتاب په نامه فلم د رون هوارډ په ډایرکټرۍ جوړ شو چې د نش رول په کې راسل کرو لوبولی دی.
د مرکزي اسیا تاریخ
لرغونې زمانه
له زېږد وړاندې په دویمه او لومړۍ زریزه کې، د مرکزي اسیا (لرغوني نږدې ختیځ) په سویل کې پراخ او پیاوړي دولتونه رامنځته شول. دغو سترواکیو د سټیپه عشایرو د تسخیر لپاره زیاتې هلې ځلې وکړي، خو له یوې بېلې بریا سره مخ شول. د ماد او هخامنشیانو سترواکیو د مرکزي اسیا پر سیمو باندې حکومت کاوه. د Xiongnu سترواکۍ (۲۰۹ کاله له زېږد وړاندې – له زېږد وروسته ۱۵۶ کال پورې) کولای شو د مرکزي اسیا لومړنۍ سترواکۍ وبولو، چې د وروستیو سترواکیو لکه ګوکتورک او مغول لپاره یې بېلګه کېښوده. د Xiongnu اجدادو د Xianyu قبیلې د Zhongshan حکومت د چین په Hebei ولایت کې جوړ کړ (له زېږد څخه وړاندې ۶ پېړۍ کې – له زېږد څخه ۲۹۶ کاله وړاندې). د chanyu لقب د Xiongnu د حاکمانو له خوا تر Modun Chanyu وړاندې کارېده، نو شونې ده چې د Xiongnu د دولتي توب تاریخ د Modun له حکومت څخه وړاندې پیل شوې وي.
جان فوربز نش
لومړنی ژوند او زده کړې
جان فوربز نش جونیر د ۱۹۲۸ زکال کې د جون په ۱۳مه د لویدیځې ویرجینیا په بلوفیلډ ښار کې وزیږېد. د هغه پلار او همنامه، جان فوربز نش په اپالاچیان برېښنا شرکت کې د برېښنا د برخې انجینر و. د هغه مور، مارګاریت ویرجینیا نش (کورنی نوم یې مارتین و) له واده وړاندې د ښوونځي ښوونکې وه. نش ته په پروتستانت سقفي کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو. هغه د مارتا (زوکړه: د ۱۹۳۰ زکال د نومبر ۱۶مه) په نامه یوه کوچنۍ خور لرله.
د مرکزي اسیا تاریخ
لرغونې زمانه
د Han–Xiongnu د جګړو په بریالي کېدو سره، د چین دولتونو هم په ځلونو هڅه کړې وه تر څو خپل واک د لویدیځ پر خوا پراخ کړي. دغو هېوادونو د خپل پوځي واک سره سره، د ټولې سیمې نیول ستونزمن ګاڼه.
جان فوربز نش
لومړنی ژوند او زده کړې
نش د کوچنیوالي پر مهال وړکتون او دولتي ښوونځي ته ولاړ او له هغو کتابونو څخه یې زده کړه کوله چې والدینو او همدارنګه یې بابا او انۍ ورته پېرلي و. د نش والدینو د خپل زوی د زده کړو د بشپړېدو په موخه له هر فرصت څخه ګټنه کوله او وه یې شو کولای چې نوموړی د ښوونځي د وروستي کال پر مهال د خپلې سیمه ییزې ټولنې په کالج (بلوفیلډ کالج) کې د پرمختللو ریاضیاتو کورسونو ته ولېږي. هغه د جورج وسټېنګ هاوس د بشپړ بورس په ترلاسه کولو د کارنیګي د ټکنالوژۍ انستیتیوت ته ولاړ(دغه انستیتیوت وروسته بیا د کارنیګي ملون په پوهنتون واوښت)؛ دلته یې د کیمیاوي انجینرۍ په برخه کې زده کړې پیل کړې. وروسته یې ځان د کیمیا برخې ته تبدیل کړ او بالاخره یې د خپل ښوونکي جان لایټون سینج په مشوره د ریاضي زده کړې ته مخه کړه. نوموړي په ۱۹۴۸ زکال کې له دغه ځایه د ساینس په برخه کې د لیسانس او ماسټرۍ د سندونو له ترلاسه کولو کولو وروسته د پرینسټون پوهنتون تحصیلي بورس ومانه او هلته یې د ریاضي او ساینس په برخه کې د دوکتورا په کچه زده کړو ته مخه کړه.
د مرکزي اسیا تاریخ
د اسلام راتګ
په اتمه پېړۍ کې اسلام دغې سیمې ته نفوذ وکړ، د دښتو عرب عشایرو کولای شول چې له پوځي اړخه د سټیپه له عشایرو سره برابري وکړي او عرب سترواکي د مرکزي اسیا ځینې برخې تر خپل واک لاندې راوستې. د قطیبه ابن مسلم (۷۰۵ ز- ۷۱۵ ز کال) تر مشرۍ لاندې لومړني فتوحات ډېر ژر د بومي خلکو د پاڅونونو او د تورګش د تیري په پایله کې معکوس راووتل، خو په ۷۳۸ ز کال کې د تورګش خاقانات په له منځه تلو سره د نصر ابن سیار په مشرۍ یې د مسلمانانو د بیا اقتدار موندنې لپاره لاره هواره کړه.
جان فوربز نش
لومړنی ژوند او زده کړې
د نش سلاکار او د کارنیګي پوهنتون پخواني ښوونکي ریچارډ ډافین په پرینسټون پوهنتون کې د زده کړو په موخه د هغه وړاندیز لیک ولیکه او څرګنده یې کړه: «هغه د ریاضي نابغه دی». نش په هاروارډ پوهنتون کې هم ومنل شو، خو د پرینسټون پوهنتون د ریاضیاتو د برخې مشر سالمن لفشتس هغه ته د جان اس. کنډې د فیلوشېپ وړاندیز وکړ او نش یې دې ته متقاعد کړ چې پرینسټون هغه ته زیات ارزښت قایل دی. له دې سربېره یې پرینسټون له دې امله غوره ګاڼه ځکه چې کور ته یې نږدې و. په پرینسټون کې د زده کړو پر مهال نوموړي د تعادل په نظریې کار پیل کړ چې بیا یې وروسته د نش د تعادل په نظریې شهرت وموند.