cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کوږک تونل
د ریل پټلۍ د جوړولو او کار کولو لوی قراردادي د کراچۍ څخه واجه دره خان بلوچ و چې په اصل کې د ۱۶۰۰ په لومړیو کې د بهو کلات څخه مهاجر شوی و او لومړی قرارداد یې هغه وخت ترلاسه کړ کله چې انګریزانو د کراچۍ په بندر کې کار کاوه. وروسته بیا د بلوچستان نه تر بنګلور او ورپسی رنګون برما ته د ریل پټلۍ بیلابیل قراردادونه ورکړل شول. وروسته انګریزانو د هغه زوی واجه فقیر محمد دره خان ته د کراچۍ ښار په محکمه کې د اعزازي قاضي حیثیت ورکړ او د هغه له مړینې وروسته یې د لیري له بادشاهي سړک څخه تر ۸ چوک پورې سړک د هغه په نوم ونومول.
۴۰۰۰ (عدد)
۴۰۰۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۳۹۹۹ څخه  مخکي او د ۴۰۰۱ وروسته موجود دي.
کوږک تونل
انځورتون
د کوږک تونل انځورتون
کوږک تونل اوسنی انځور
د کوږک تونل پخوانی انځور
۴۰۰۰ (عدد)
په کلینډر کې
۴۰۰۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۴۰۰۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
مهترلام ولسوالۍ
مهترلام بابا د افغانستان د لغمان ولايت مرکز دی. په دغې ښار کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۱۲،۸۵۶ وگړو ته رسېږي. .
سرچينې
وېشنيزه:لغمان وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د لغمان ولسوالۍ وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ وېشنيزه:ختیځې ولسوالۍ
باډېل
باډېل کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
د پښتو لنډه کيسه لر او بر کيسه ليکوال
هغه ليکوال چې پښتو لنډې کيسې په نړۍ کې ښه تره مشهورې کړې او په نړۍ والو ژبو يې وژباړلې او بيا يې هم مډالونه او نغدې ډالۍ پرې تر لاسه کړې د ځينو نومونه دادي :
قلندر مومند ، اجمل خټک ، ميرمهدي شاه پاچا ، ماسټر عبدالکريم ، هميش خليل ، زيتون بانو ، سلطان محمد صابر ، اشرف حسين ، ډاکټر شېرزمان طايزی ، اکمل اسدابادي ، پروفيسر هدايت الله خټک ، درمحمد کاسي ، غوث خيبري ، مېرمن بلقيس ، ساغر اپريدی ، ډاکټر محمد اعظم اعظم ، سعدالله جان برق ، سحر يوسفزی ، عبدالله جان مغموم ، سيف الرحمن سيد ، جمال رازي ، رضا مومند ، محمد اقبال اقبال ، محب الله شوق ، قيوم مروت ، ډاکټر سيد چراغ ، حسين شاه ، مجيدالله خليل ، سلمی شاهين ، پروفيسر شاه صابر ، عنايت الله ضيا ، رحمت شاه سايل ، فاروق سرور ، استاد قيام الدين خادم ، استاد عبدالرؤف بېنوا ، استاد صديق الله رښتين ، استاد ګل پاچا الفت ، استاد عبدالشکور رشاد ، پيرمحمد کاروان ، زرين انځور ، پروين فيض زاده ملال ، عارفه عمر لور ، جميله مجاهد ، ساره سادات ، ناجيه هاروني ، اکبر بري ، عبدالخالق رشيد ، شفيق شاپنزي ، اکبرکرګر ، ولي محمد ،نظر پانيزی ، سيدامين مجاهد ، بريالی باجوړی ، لايق زاده لايق ، نورالامين يوسفزی ، شيرين خدوخېل و علي کميل قزلباش ، خليل باور و مشتاق مجروح ، اسماعيل ګوهر ، عصمت قانع ، صالح محمد صالح ، علم ګل سحر ، نذير احمد سهار ، غزانور غزا ، محمد اياز غزل ، نصير احمد احمدي ، عظما هما ، عرفان خټک ، مېرمن عصمت بي بي ، م. ر. شفيق ، حفيظ الله تراب ، مجيب الرحمن اميري ، عبدالرحمن احساس ، عبدالوکيل سوله مل شينواری ، خورشيد اقبال ، نعمان دوست ، بازمحمد عابد ، مېرمن صفيه حليم ، ډاکټر محمد اکبر يوسفزی ، اجمل اند ، اجمل تورمان ، نصيب الله سيماب ، تاج الدين تاجور ، اظهارالله اظهار ، پروفيسور محمد يوسف ، اورنګ زېب ارشاد ، ذبيح الله شرر، ذبيح الله احساس ، حنان حبيبزی ،علي خېل درياب ، سيدصابرشاه صابر ، سيده حسينه ګله ، اسير منګل ، عبدالخالق خليق ، نجيب عامر ، وږمه سبا عامر ، مېجر الطاف خټک ،مراد شينواری او داسې نور ... دي چې پښتو لنډې کيسې يې تر هسکه ورسولې خدای دې مړي غرق رحمت کړي او ژوندو ته دې نور توان ورکړي چې يوه ورځ په نړۍ واله  کچه د پښتو ژبې لنډه کيسه د لومړۍ درجې په کتار کې ودروي او لکه ټاګور چې په شعر کې واخيست دوی په کيسه کې د نوبل جايزه واخلي.
رهبانيت
رهبانيت په عيسويت کې د عبادت يوه طريقه ده چې راهب سړی د ټولنې څخه ځان گوښه کوي. د نړۍ څخه لاس اخلي او د دنيا د خوندونو، نعمتونو او کسب و کاره څخه سترگې پټوي او په دېر کې استوگنه غوره کوي. د نصاراوو په دين کې رهبانيت نه يوازې يو رواکار و بلکه راهب او راهبې ته به يې د بزرگۍ په نظر کتل. بايد وويل شي چې هغه بزرگان، متصوفين او وليان چې په اسلام کې د نفس او روح په تزکيه يا په رياضت اخته دي، د دوی دا کار مشروع دی او د رهبانيت سره څه اړيکی نه لري.
سپينه کلی
سپينه کلی سپينه د یو کلي نوم دی، کوم چې د پکتيکا ولایت د چهاربران ولسوالي اړوند یو کلی دی. سپينه یو غرنی کلی دی، چې د غرونه یې د جلغوزو ونې لري او د خلکو اقتصاد یې هم تر ډيره د جلغوزيو له کاروبار سره تړلی دی. د یاد کلي د کورونو شمير تر ۱۲۰۰ پوري رسيږي. د سپينه د کلي خلک د خروټو له قبيلي څخه دي او په کلي کې بيا کوچني ډير قومونه شتون لري. لکه: طاوسخيل، هلکخيل، الله دادخيل، بخانخيل او نور..... له دي کلي سره اړوند ښاوخوا نور کلي هم شته چې عبارت دی له: نیامۍ، منصورکلا، سیدخیل او داسي نور... د سپینۀ کلی یو بازار لري چې د دوکانونو شمير یې تر ۲۰۰ پوري رسیږي. په Google Map کې د پیدا کولو لپاره دا کوډ ولټوئ. WV68+7RF Spinah
دافغانستان ځينې وحشي ژوي
تاريخچه (History) تراوسه پورې دافغانستان دوحشي حيواناتو په باره کې کوم علمي تحقيقات نه دي ترسره شوي.همدارنګه په مخکنيو کلونوکې چې دانګلستان نظامي پرسونل په افغانستان کې کار کاوو.ديو شمير وحشي حيواناتو په باره کې معلومات راټول کړي وو. تراوسه پورې دافغانستان دوحشي حيواناتو دثبوت تاريخ نشته په ۱۹۳۰کال کې جې ،ال.چاروث.متر اولين عالم وو چې په يو زولوژيکي سفر افغانستان ته راغلی وو.او ديو تعداد وحشي حيواناتو په باره کې يې معلومات راتول کړل. په۱۹۴۸-۱۹۴۹کال کې دريم سفر باندې يو ډنمارکي عالم منځنۍ اسيا ته راغی نو هغه داسې وويل چې دافغانستان وحشي حيوانات مشخص سرحد نه لري چې په کوم تاريخ له کومه ځايه افغانستان ته راغلل اوڅومره وخت کيږي چې دلته پاتې دي وحشې حيوانات کولاي شي چې دنورو هيوادونو څخه افغانستان ته راشې تراوسه پوري په افغانستان کې ۱۵۵نوعې وحشې حيوانات پيژندل شوي دي.
ببر
علمي نوم panthera tigris virgata انګليسي نوم: tiger
خپرښت او استوګنځايونه
د ۱۶۰۰ متره څخه په نيټه ارتفاع کې په غرنيو څړځايونو ،جبو او بيلابيلو ځنګلونو کې چې سيندونه ورڅخه تيريږي او همدارنګه د نسبتا ګرمو سيمو په ځنګلونو کې ژوند کوي. تاريخي شواهد په ډاګه کوي چې ببر د افغانستان په ټولو سيندنيو سيمو کې ژوند کړی دی په بابر د ببر په ليدلو سره خپلو عسکرو ته امر وکړ چې هغه تعقيب او ښکار کړي داپيښه د ۱۵۱۹ م کال د مارچ حمل په مياشت کې هغه وخت رامنځته شوه کله چې بابر له خپلو ملګرو سره يوځای له کابل څخه بګرام ته پر لاره و داد هاغه وخت د پاچاهانود ښکار يوډول و له پخوانيو کيسو څخه داسې څرګنديږي چې ببر د اموسيند او د مرغاب سيند په حوزه کې ژوندکاوه خو اوس ددې خيوان نسل په ټول افغانستان کې له منځه تلل دی د ۱۹۵۰ څخه وړاندې په افغانستان کې ددې حيوان د شتون راپور د هيواد په شمال کې د درقاد او امام صاحب له ټاپوګانو څخه ورکړل شوی و د وروستي ځل لپاره ۷۰کاله وړاندې د ببر وژنه د درقاد څخه ثبت شوې وه خو تراوسه پورې چا په دغه سيمو کې د ببر له شتون څخه خبرورکی ندی .همدارنګه د ايران په شمال کې د کسپين بحيرې له څنډو څخه ددې حيوان د موندل کېدو راپور ورکړل شوي دی.
خوي او عادتونه:
ببر په ګڼو ونو کې يواځې ژوند کوي او په يواځې توګه ښکار کوي د لمر د پريوتلو څخه تر راختلو پورې خپل ښکار ته ادامه ورکړي.دا هغه وخت دی چې نور حيوانات په کې معمولا فعال وي .ددې حيوان د ښکار ترتيب داسې دی چې د خپل د استراحت د ځای څخه راوخي او کله چې بل حيوان وګوري،په کراره کراره يې خواته ورخي او هغه ښکار کوي .نارينه ببر د هر ډول بالغې ښځينه سره نژدې کيږي چې دغه ښځينه ښايي د همدې سيمي او ياهم د بلي سيمې استوګنه وي ببر د خپلې استوګنې په لويو سيمو کې د تګ راتګ پرمهال د بيلابيلو غږونو او بدني حرکتونو څخه په استفادې سره له یوبل سره مفاهمه کوي.نارينه او ښځينه ببر د خپلې استوګنې ساحه د ادرار د شيندلو او ځانګړي بوی په مرسته ټاکي او خپلې ډکې متيازې په ښکار ډول پريږدي.د خپل درانده او لوړ غږ څخه تر ليرې فاصلو پورې د خبرو اترو د وسيلې په ډول استفاده کوي او د جنګ پرمهال پرې مقابل لوری هم ګواښي ددې ترڅنګ دوی د خپلو سيالانو د ګواښلو په موخه خپل غاښونه هم لوڅوي.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
د زيات ارزښت لرونکې پوستکې له امله ددې حيوان پرله پسې ښکار په افغانستان کې ددې نوعې د شمير د کموالي سبب شوي همدارنګه خلکو په خپلو څارويو ته دځايونو د برابرولو په منظور د سيندونو د غاړه ځنګلونه سوځولې او په دې توګه يې ددې حيوان د استوګنې ځايونه ويجاړ کړيدي. په افغانستان کې د ببر نسل اوس په بشپړه توګه له منځه تلل دی په ۱۹۶۷م کال کې د درقاد د سيند په غاړه ددې حيوان د پښتو نښې له شک پرته ليدل شوې وې،داسې ګومان موجود و چې دغه حيوان ښايي د تاجکستان له پولو څخه دې خواته راغلي وي .په وروستيو ۷۰ کلونو کې ددې حيوان کومه نښه نه چا ليدلې اونه يې هم راپور ورکړی دی پورته يادشوې دوه ټکي يعنې پرله پسې ښکار او د استوګنې د ځايونو ويجاړي په افغانستان کې ددې حيوان د نسل د له منځه تګ سبب شوی.
واورين پړانګ
علمي نوم unica unciq انګليسي نوم: snow leopared
ځانګړتياوې
د پيشوګانو د کورنۍ اړوند منځنی سايز لرونکی ښايسته حيوان دی چې ډېر ښايسته ګلالی پوستکي لري دغه پوستکي د ګڼو وړينو،اوږدو ساتونکو ويښتانو((خيټې او مخکنيو دوه پښو ترمنځ) او ډېرو نرمو تخته شوو ويښتانو پواسطه پوښل شوي دي.څرنګه چې د واورين پړانګ استوګنځايونه لوړې غرنۍ او سړي ساحې دي،د ګڼو ويښتانو ياد شوي خواص د ژمي د سختي يخنۍ څخه ددې حيوان ساتنه کوي واورين پړانګ خاورين او پيکه ژيړ رنګ لري او نورو داغونو يې ټول بدن پوښلی وي.دغه داغونه له پښو څخه پيل کېږی او په کراره کراره پورته خواته د بدن اړخونو او شا لوري ته په لويو ګل ته ورته حلقو بدليږي لکۍ يې اوږده ،پنډه ،پياوړې او ويښتانو ډکه وي.چې د ۸۰ څخه تر ۱۰۰سانتي مترو پوې اوږدوالی لري او اوږدوالی يې د بدن د اوږدوالي سره برابروي د لکۍشاتنی مخ يې د ګل ته ورته د حلقو د دوه ليکوپواسطه پوښل شوي وي چې دغه حلقې د لکۍ وروسته خواته په کراره کراره په تورو داغونو او خالونو بدليږي. د خيټې او سينې ويښتان يې اوږده وي چې تور داغونه په کې په ښه توګه په تيت شکل ليدل کيدای شي .پوزه يې پلنه او اوږده او ډير حاشيه ليدل کېږي .د اوږو په برخه کې يې لوړوالی ۵۰ نه تر ۶۰ سانتي مترو ته رسيږي چې مخکنۍ دوه پښې يې لنډې دي.غټي پنجې يې د بدن په پرتله ډېري لويې ښکاري او په واوړو کې دې حيوان ته د ګرځيدو وړتيا بخښي.
خوی او عادتونه
واورين پړانګ ګوښی ژوند کوي او د غذا د ښکار کولو لپاره زيات مزلونه کوي د ايبيکس مار خور،يورال او د قراقرم او لداخ يورال په څير حيواناتو له غوښې څخه د غذا په منظور استفاده کوي واورين پړانګ د استوګنې په سيمو کې د اهلي حيواناتو په رمو باندې د يرغل کولو ،د هغې د وژلو او يا زخمي کولو عادت لري.دا حيوان يواځې دشپې له پلوه ښکار نه کوي بلکې د ورځې هم د حيواناتو په ښکار پسي ګرخي.ښايي سوۍ او مرموت هم ښکار کړي .د واورين پړانګ يوهوښيار غرنی حيوان دی چې په لويو ډبرينو غونډيو کې له يو ځای څخه بل ځای ته اوږد ټوپ وهلی شي .دا حيوان په طبعي سمڅو او د لويو راوتلو تيږدو لاندې استراحت کوي.همدارنګه په ليرې پرتو سيمو کې په هوارو تيږو ويده کيږي او د لمر له وړانګو څخه خوند اخلي. انځورونه : ښځينه واورين پړانګ له بچي سره يوځای
دخونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
په افغانستان کې واورين پړانګان د ارزښتناکه پوستکو او د کورنيو حيواناتو د داړلو په غچ کې په زياته پيمانه ښکارکيږي دا حيوان په افغانستان کې د تهديد شوو انواعو په ډله کې راځي او شمير يې ورځ تر بلې کموالی کوي سره له دې چې ښکار کول يې د قانون له مخې منع ګڼل شوي خو سره لدې اوس هم د ارزښتنمن پوستکي په منظور په عادي توګه ښکار کيږي. د رودنبرګ د راپور له مخې په ۱۹۷۰ م په لسيزه کې هرکال ۶۰ څخه تر ۷۰ پورې واورين پړانګان په هيواد کې ښکار کيدل او پوستکي يې د امريکا او اروپا بازارونو کې پلورل کيدل خو په دې وروستيو کلونو کې په کابل کې د وحشي حيواناتو د پوستکو يو غير عادي ګټور بازار رواج موندلی دی دکابل په دغه بازارونو کې د واورين پړانګ په شمول د نورو وحشي حيواناتو زيات شمير پوستکي پلورل کيږي په واخان کې چې دا حيوان کله د سيمه ييزو خلکو په رمو حمله وکړي ،سيمه ييز خلک په ښکار پسې ګرځي. د واورين پړانګ په ښکار باندې د بنديز سره سره ددې حيوان پوستکي د پاکستان په دوکانونو پلورل کيږي .دوکانداران ادعا کوي چې دغه پوستکي له افغانستان څخه پاکستان کې هم زيات رواج لري.واورین پړانګ د تهديد شوو انواعو له ډلې څخه دی او د زيآت ښکار له امله يې د نسل د له منځه تګ وړاندوينه په اسانۍ سره کيدای شي.واورين پړانګ هم د افغانستان د چاپيریال ساتنې د ملي ادارې لخوا د ساتل شوو حيواناتو په لست کې ځای پرځای شوی او د IUCN لخوا د Endanger په لست کې راوستل شوې ده.
ځنګلي پيشو
علمي نوم felis chaus Schreber,1777 انګليسي نوم:jungle cat
ځانګړتياوې
کوچني وحشي پيشو دی چې د بدن اندازه يې له ۶۰ څخه تر ۷۰ سانتي مترو پورې رسيږي لکۍ يې د بدن د دريمې برخې په اندازه اوږدوالی لري چې د لکۍ په اخر کې يې دوه يا درې پورې حلقې ليدل کيږي غوږونه يې اوږده دي او په څوکه کې يې د تورو ويښتانو يو زونډی ليدل کيږي د بدن رنګ يې خاورين يا ايرو ته ورته ژيړ يا قهوه يې سوروي اوکوم خلک يا داغ ورباندې نه ليدل کيږ .د خيټې ويښتان يې سپين نخودي رنګ لري چې د بدن د نورو برخو د ويښتانو په پرتله اوږده وي په ملاباندې يې په اوږدو يو رنګ نصواري خط ليدل کيږي دا حيوان اوږدې پښې لري چې د قهوه يې رنګ څلور يا پنځه حلقې ورباندې ليدل کيږي پوزې ،مرۍ او خيټې ويښتان يې سپين رنګ لري.
خپرښت او استوګنځايونه
د ۴۰۰ څخه تر ۱۰۰۰ متره لوړوالی پورې په نيمه دښتي سيمو،هموارو دښتو ،د روانو اوبو غاړو ،څړځايونو او کروندو کې ژوند کوي. حيوان د سيندونو د غاړې په استيپونو ،سیندنيو حوزو او اوبنيونکو سيمو کې موندل کيږي د راپورونو له مخې دا حيوان میمنې ته نژدې ،د هريرود د سیند حوزې ،کندهار او ننګرهار کې موندل کېږي د افغانستان څخه دباندې د شمالي افريقا څخه نيولې تر جنوب لويديځې اسيا،هندوستان او چين پورې موندل کيدای شي
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
ځنګلي پيشو د تهديد شوو حيواناتو له ډلې څخه دی که په هيواد کې د ښکار د بنديز قانون ته پاملرنه ونه شي .زيات او پرله پسې ښکار ښايي ددې حيوان د نسل له منځه تګ ته لار هواره کړي.د وحشي حيواناتو د پوستکو د احصايي پروخت ددې حيوان پوستکي د نورو ټولو څخه زيات د کابل د پوست پلورنې په پلورنځيو کې ليدل شويدي.
قره قل پيشو
علمي نوم caracal caracal Schreber,1776 انګليسي نوم caracal
ځانګړتياوې
منځنی سايز لرونکی پيشو دی چې لوړ او نری بدن کې د ويښتانو رنګ يې همبڼه سور نصواري دی او اوږدې پښې لري د بدن ويښتان يې لنډ او ګڼ دي او د پښو د د ننه برخو او خيټې رنګ يې نخودي ژيړدی اوږده غوږونه يې له يوبل سره نژدې وي چې په څوکو کې يې د تورو ويښتانو زونډی ليدل کيږي د سترګو دپاسه يې دوه پلن عمودي خطونه شتون لري د لکۍ اوږدوالی يې ۲۵ سانتي مترو ته رسيږي چې د بدن د اوږدوالي دريمه برخه تشکيلوي د اوږو په برخه کې يې د ځمکې څخه لوړوالی ۴۰ يا ۴۶ سانتي مترو ته رسيږي.
خوی او عادتونه
قره قل يو ډير هوښيار او زيرکه حيوان دی چې له ځانه لوی حيوانات ښکار کولای شي همدارنګه دا حيوان د مار د وژلو وړتيا هم لري خو ښکار يې معمولا صحرايي کوتره او وحشي زرکان دي دا نری اندام لرونکی پيشو په کراره کراره په پټه توګه د مرغانو د يو ګروپ خواته ورځي او کله چې ښه ورنژدي شي ،ناڅاپه ورباندې حمله کوي او په چټکۍ سره يوه يا دوه مرغۍ په خپلو پنجو سره وهي.قره قل پيشو کولای شي چې د خپلو اوږدو پښو او نري بدن له امله اوچت ټوپ ووهي او په هوا کې مرغۍ ښکار کړي ددې حيوان د بلاريښت موده شاوخوا ۷۰ ورخې دوام کوي او د بچيانو شمير يې له ۲ څخه تر ۶ پورې رسيږي.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
ددې حيوان نسل د خطر سره مخ دی او د استوګنځايونو د ويجاړۍ له امله يې شمير د افغانستان په شمال کې دکموالي سره مخ دی ددې کموالی ستر لامل پرله پسې ښکار او په کروندو باندې د طبعي ځمکو بدلول ګنل کيږي کوم چې ددې حيوان د استوګني د طبعي سيمو د ويجاړۍ او له منځه تګ سبب کيږي.
تورغوږی
علمي نوم:lynxlynx (Linnaeus,1758) انګليسی نو:lynx
ځانګړتياوې
منځنی سايز او لنډه لکۍ لرونکی پيشو دی چې د لکۍ وروستۍ برخه يې په تورې پلنې څوکې پای ته رسيږي د لکۍ اوږدوالی يې ۲۰ سانتي مترو ته رسيږي او د بدن اوږدوالی يې د پوزې د څوکې څخه نيولې د لکۍ تر پيل پورې شاوخوا ۱۰۰ سانتي مترو ته رسيږي .بدن يې د اوږو په برخه کې له ځمکې څخه ۵۰ سانتي مترو لوړوالی لري.پښې يې پياوړی او ډبلې وي.دا حيوان ډیره غټه او همواره کوپړۍ لري.د غوږونو په څوکه کې يې د تورو ويښتانو يوه غونچه د زونډي په شکل معلوميږي چې له همدې امله ورته تور غوږی ويل کيږي .ددې وحشي پيشو ژمني ويښتان زرين خاورين رنګ لري او د لاندينيو ويښتانو رنګ يې ژيړ نخودي سونډ ته ورته دی .په اوړي کې يې ويښتان لنډ وي او رنګ يې نخودي ژيړ رنګ سوروي.ددې حيوان د بدن لاندينۍ برخې په کم رنګه ژيړو ويښتانو پوښل شوې وي.د شمالي سيمو د تور غوږو برعکس هماليايي تورغوږی کم رنګ وي او هغه ځانګړي خالونه نه لري کوم چې په روسي او کاناډا يې تورغوږي کې ليدل کيږي.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
دا حيوان د تهديد شوو حيواناتو له ډلې څخه دی له پوستکې څخه يې د تجارت په منظور استفاده کيږي او له همدې امله په پرله پسې توګه ښکار کيږي چې شمير يې په هيواد کې ورځ تر بلې ډیر کموالي کوي.د باندينيو او کورنيو جګړو د پيل څخه مخکې ددې حيوان د ۲۰۰ څخه نيولې تر ۲۵۰ پورې پوستکې د افغانستان د پوست پلورنې په پلورنځايونو کې پلورل کيدل.په ښکار باندې يې د قانوني بنديز سره سره د افغانستان د ترو غوږو پوستکي د پاکستان په بازارونو کې په ازادانه توګه پلورل کيږي.
سره ګيدړه
علمي نوم:vulpes vulpes Linnaeus 1758 انګليسي نوم: Red Fox
ځانګړتياوې
دا حيوان ګڼ اوږده ويښتان لري او رنګ يې عموما سور نصواري دی خو په افغانستان کې موندل کيدونکې سره ګيدړه د اروپايي سرو ګيدړو په پرتله ژيړ رنګ لري او يو اوږدو خط يې په ملاليدل کيږي لکۍ يې سور قهوه يې رنګ لري په ژمي کې يې ويښتان ګڼ او روښانه ژيړ رنګ لري. ددې حيوان کوچنی بدن او لکۍ شغال ته ورته دي خو کوچنی پوزه او غټ غوږونه يې مهمې ځانګړتياوې دي چې په شغال کې نه ليدل کيږي د غوږونو شاتنۍ برخه يې قهوه يې رنګ لري او دوه تورې لکې يې د سترګو په منځ کې د پوزې دپاسه وجود لري د بدن اوږدوالی يې ۶۰ سانتي متره دی او د لکۍ اوږدوالی يې تر ۴۵-۳۵ سانتي مترو پورې رسيږي.
خپرښت او استوګنځايونه
دا حيوان د ۳۰۰ څخه تر ۴۰۰ مترو پورې لوړوالی کې په غرنيو درو ،دښتو ،د سيندونو او جهيلونو غاړو ،کرنيزو ځمکو او په هغه ساحو کې ژوند کوي کومې چې انسانانو د خپلې ګټه اخيستنې لپاره ابادي کړې دي. سره ګيدړه د افغانستان په ټولو سيمو کې موندل کيږي ددې حيوان د استوګنې ساحه له جنوبي دښتو څخه د پامير تر بې ونو يخو دښتو پورې غځيږي .د حبيبي ۱۹۷۷ په وينا نوموړی د اجر درې د سيمي د مطالعې پرمهال د سري ګيدړې يو جسد موندلی و چې د يو شبونکې سپي وژلی و دا حيوان د هيواد په شمال کې د پامير په لوړو ارتفاعاتو او همدرانګه د زيباک په درو کې موندل کيږي ددې ترڅنګ دا حيوان د ترکستان په دښتو او د هزاره جاتو په غرونو کې هم وخت په وخت د ځايي خلکو لخوا ليدل شوی نيت هايمر ليکلي چې په ۱۹۶۷ م کال کې نوموړي د غزني په ولاړو اوبو کې د لمر تر پريوتلو وروسته د نيم ساعت موتر چلونې په ترڅ کې له دوه درجنو زياتې سرې ګيدړې وليدلې .همدارنګه دا حيوان لويديځ لورې ته د هرات د سيستان څخه د ابريز تر حوزې او تربکوا دښتې پورې موندل کيدای شي سره ګيدړه د اروپا او اسيا په شمالي برخو کې يو عادي حيوان ګڼل کيږي او د افريقا د نيل په وادۍ کې هو موندل کيدای شي.
عادت:
سره ګيدړه دشپې له پلوه فعاليت کوي او له کوچنيو حيواناتو لکه خزنده ګانو ،کوچنيو او الوتونکو او همدارنګه د حشراتو او ميوو څخه هم د خوراک په منظور استفاده کوي د بلاربښت موده يې د ۵۰ څخه تر ۵۳ ورځو پورې دوام کوي د ستورن ۱۹۶۴ په وينا ددې حيوان د بچيانو شمير د ۶-۴ پورې رسيږي دا حيوان د خپلې استوګنې ځای يا قلمرو د ادرار په واسطه په نښه کوي.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
بې رويې ښکار او د ښکار د قوانينو نه شتون د سرې ګيدړې نسل په جدي توګه له ګواښ سره مخ کړی .څرنګه چې ددې حيوان پوستکی تجارتي ارزښت لري نو له همدې امله په زياتره سيمو کې د پوستکو دلاسته راوړلو په منظور ښکار کيږي.ددې ترڅنګ سره ګيدړه په کليو او بانډو کې په کورنيو مرغانو حمله کوي او ورته زيان رسوي چې سيمه ييز خلک يې د همدغه خطر د لمنځه وړلو په منظور ښکار کوي.
قرسک ګيدړه
علمي نومvulpes corsac: Linnaeus,1758 انګليسي نوم corsac fox:
ځانګړتياوې
دا حيوان اوږده ،نرم او ګڼ ويښتان لري.د ويښتانو رنګ يې تيز نصواري او د خاورينو شعاعو لرونکي دی د اوږدو او ملا رنګ يې د پښو په پرتله تور ښکاري او د بدن ښکتنۍ برخه يې سپين رنګ لري ددې حيوان ژمني ويښتان ګڼ او خاورين رنګ لري لکۍ يې زيات ويښتان لري او رنګ يې د ملارنګ ته ورته دی چې وروستۍ برخه يې توره ده .د بدن اوږدوالی يې د ۲۵ څځه تر ۳۰ سانتي مترو پورې رسيږي.
خپرښت او استوګنځايونه
قرسک ګيدړه د ۱۰۰۰ متره څخه په ټيټه ارتفاع کې ژوند کوي .دا حيوان د افغانستان په ټيټو غونډيو او د ترکمنستان په دښتو کې موندل کيږي. د کولمن په وينا قرسک ګيدړه په ۱۹۶۵ م کال کې د فارياب ولايت په مرکز ميمنه کې ليدل شوې وه .نوموړي زياته کړې چې پخپله يې دا حيوان په دغه سيمه کې ليدلی ندی او وايي چې د سيمه ييزو خلکو د راپور له مخې دغه حيوان د ليلې په دښته کې سپيو ښکار کړی وو .د افغانستان څخه دباندې دا حيوان په قزاقستان ،د بيکال په جهیل او د ايران د کسپين د بحيرې په شاوخوا کې هم موندل کيږي.
خوي او عادتونه
د قرسک ګيدړې د بيولوژي په اړه کافي معلومات په لاس کې نشته خو داسې ويل کيږي چې دا حيوان د ځمکې لاندې په سمڅو کې ژوند کوي او دشپې لخوا کوچني حيوانات لکه موږکان ،صحرايي سوۍ او کوچني الوتونکې ښکار کوي ددغه حيوان د جفت ګيرۍ او بچي زيږوني په اړه کافي معلومات په لاس کې نشته خو ويل کيږي چې د پسرلي په لومړيو کې بچيان زيږوي نارينه او ښځينه يې په جوړه يې شکل ژوند کوي د جوړه کيدو وخت يې د جنورۍ او مارچ ترمنځ دی او د بلاربښت موده يې د ۶۰-۵۰ ورځو پورې ده .د ۶-۲ پورې بچيان زيږوي چې تر يوولسو پورې يې هم راپور ورکړل شوی دی فکر کيږي چې نارينه يې د ښځينه سره د بچيانو په روزنه کې مرسته کوي خوداخبره لاتائيد شوې نه ده.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
سره له دې چې د قرسک ګيدړې په اړه کافي معلومات په لاس کې نشته خو ويل کيږي چې په دې ورستيو وختونو کې يې شمير ډير زيات کموالی کړی دی چې له امله يې دا حيوان د تهديد شوو حيواناتو په ډله کې شميرل کيږي .قرسک ګيدړې د ښايسته او پشم لرونکي پوستکي د لرلو له امله ډير زيات شهرت درلود او د نولسمې ميلادي پيړۍ په وروستيو کې يې د سايبريا په بازارونو کې د ۱۰۰۰ څخه زيات پوستکي پلورل کيږي. د انسانانو زيات نفوس ددوي غټ ګروپونه له منځه وړي چې له امله يې دوی دشپې له پلوه فعاليت کولو ته اړشوي دزيآت ښکار ترڅنګ د کرنيزو عمليو په منظور د ځمکې قلبه کولو هم ددې حيوان نفوس راکم کړی دی او له همدې په زياتره ساحو کې نه ترسترګو کيږي.
نصواري يږه
علمي نوم:ursus arctos Linnaeus 1758 انګليسي نوم: brown bear نصواري يږه په افغانستان کې د غوښه خوړونکو حيواناتو تر ټولو غټه نوعه ده .په اوس وختونو کې د نصواري يږي د شتون راپور يواخې د بدخشان ولايت او په ځانګړې توګه د پامير له غرونو څخه ورکړل شوی دی دا نوعه په سيمه ييزه توګه د بې توپيره ښکار او د استوګنځايونو د ويجاړی له ګواښونو سره مخ ده .نصوراي يږه د IUCN لخوا د Data deficient په لست کې ځای پر ځای شوي او په هيواد کې هم د چاپيريال ساتنې د ملي ادارې لخوا د ساتل شوو انواعو په لست کې شامله شوې چې په هر ډول ښکار يې بنديز لګول شوی دی.
توره يږه
علمي نوم:ursus thibetanus G,baron,cuvier,1823)) انګليسي نوم: blck bear توره يږه نسبتا کوچنی سايز لرونکې يږه ده چې نارينه يې تقريبا د ۱۱۰-۱۱۵ کيلوګرامه پورې وزن لري.توره يږه د افغانستان د ختيځو ولايتونو په ځنګلي استوګنځايونو کې موندل کيږي او اصلي کلايې ښايي د نورستان مرکزي برخه وي څرنګه چې دا نوعه فصلونو او مچيو خالو ته د زيآن اړولو له مخې شهرت لري،نو ځکه خو يې ښکار هم زيات دی .به پاکستان کې يې د ميندو تر وژلو وروسته بچې د کورينو يا نڅا کوونکو حيواناتو په توګه پلورل کيږي چې دا کار هم د تورو يږو د نفوس کموالي ته لاره هواروي .دا نوعه په هيواد کې د چاپيريال ساتنې د ملې ادارې لخوا د ساتل شوو انواعو په لست کې راوستل شوې او په هرډول ښکار يې بنديز لګول شوی او د IUCN لخوا د Endangered په لست کې ځای پر ځای شوې. سيمه يز خلک دتورې يږي بچيان نيسي او پاکستان ته يې ليږدوي چې هلته د نڅا لپاره روزل کيږي.
غرنی تولمی
علمي نوم:martes foina Erxleben 1777 انګليسي نوم: stone marten
ځانګړتياوې
دا حيوان ډير نرم ويښتان لري ساتونکي ويښتان يې اوږده او ځلا لرونکې وي پداسې حال کې چې لانديني ويښتان يې ډېر ګڼ وي. د بدن ويښتان يې خاورين يا خاورین نصواري رنګه دي همدارنګه د مخ لنډ ويښتان يې نصواري رنګ لري خو د پښو رنګ يې د ملا د رنګ په پرتله تور رنګه وي د اورميږ لاندې يا مرۍ رنګ يې سوچه سپين او ياهم ډیر کم رنګه معلوميږي. نصواري شکله داغونه يې د مرۍ رنګ سره پرې کوي .سپين رنګ يې د مرۍ لاندې ډیره کمه سطحه احاطه کړې ده .ددې حيوان اوړنې ويښتان لنډ ،سخت او تور رنګ وي لکۍ يې ګڼو او اوږدو ويښتانو پوښلي وي چې رنګ يې د ملا د رنګ په پرتله ډیر توروي د بدن اوږدوالی يې له سر څځه د لکۍ تر پيل پورې د ۴۰ څخه تر ۵۵ سانتي مترو پورې وي .د ځمکې څخه د اوږو ترپاسنۍ برخې پورې يې لوړوالی تر ۱۳ سانتي مترو پورې وي لنډ او ګرد غوږونه يې د پلن سره په دواړو لورو کې قرار لري ددې حيوان مخکنۍ پښې په غير عادي توګه پياوړې وي او بدن يې کمزوری او تاؤ ښکاري غير قابل انقباض پنجې يې تور رنګه نصواري رنګ لري.ښځينه حيوان يې په عمومي توګه د نارينه په پرتله کوچني وي.
خپرښت او استوګنځآيونه
د ۱۰۰۰ څخه تر ۳۵۰۰ متره لوړوالي پورې په غرنيو درو ،نريو او تنګو او د بوټو پوسيله پوښل شوو غرنيو ميلانونو کې ژوند کوي. تور لمی په مرکزي غرنيو سيمو کې موندل کيدای شي.د موندل کيدو سيمې يې له اجر درې څخه پيل او شمال لوري ته تر بدخشانه پورې غځيږي په واخان کې هم موندل کيږي د پيتوزپه وينا د نورستان د وايګل په بازار کې يې پوستکي ليدل شوې دي.تور لمی د اروپا او اسيا په ټولو سيمو کې موندل کيدای شي چې د موندل کيدو ساحه يې له هسپانيي څخه نيولي تر شمالي چين پورې غځيږي.
خوي او عادت
تورلمی په يواځې توګه ژوند کوي دغذا لټولو لپاره د ورځې له پلوه فعال وي خود کليو او ښارونو په خوا کې دشپې له پلوه په ښکار پسي ځي دا حيوان هرشي خوړونکی دی او د ميوو سره ځانګړې علاقه لري.خو سره لدې هم ددې حيوان اصلي خوراک موږکان،صحرايي سوۍ،پيکا،مرغان او د هغوي هګۍ او خزنده ګان تشکيلوي دا حيوان بيلابيليی وړتياوي لري چي کولای شي ونو ته پورته خيژي ،د تيږو په درزونو او سوريو او همداراز د زړوونو په ډډونو کې ژوند کوي تورلمی يو تکړه لامبوزن دی او د ورخې له پلوه خپل بدن ته لمر ورکولو څخه خوند اخلي بچيان يې د زيږون پرمهال ړانده او بې ويښتان وي چې د حرکت کولو وړتيا نه لري دا حيوان اوچت غږ لري او کله چې احساساتي لوړې چيغې او اوازونه وباسي.
دخونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه
تورلمی هم تهديد شوو حيواناتو له ډلې څخه دی څرنګه چې دا حيوان په بيلابيلو سيمو کې د ژوند کولو وړتيا لري،هڅه کوي چې په هغه لوړو سيمو کې استوګنه وکړي چيرې چې انسانان ډیر کم وختونه ژوند کوي. که د ښکار د بنديز قانون په پام کې ونه نيول شي او دګران قيمته پوستکي له امله يې پرله پسې وژنه دوام ومومي.دنسل د له منځه تګ وړاندوينه يې کیدای شي د دې حيوان پوستکې د پاکستان او افغانستان د پوست پلورنې په پلورنځايونو کې په ازاد ډول پلورل کيږي.
زيړه غاړه لرونکي تورلمی
علمي نوم:martes flavigula Boddaert,1785 انګليسي نوم: yello-throated marten ځانګړتياوې د عادې تورلمي څخه لوی دی چې لکۍ يې د بدن د ۳/۴ په اندازه اوږدوالی لري د بدن ويښتان يې سخت ،لنډ او ځلالرونکي وي د ملا ويښتان يې ژيړ نصواري رنګه دې چې دملا د وروستۍ برخې لوري ته په کراره کراره نصواري رنګ اوړي .ملايې په نصواري ،تورو او ژيړو رنګونو ښايسته شوي ده د پښتو او ورميږ رنګ يې تور رنګه خطونه يې د څټ په اوږدو غځيدلي دي پاتې لاندينۍ برخه يې ژيړ کريمي رنګ لري او د لکۍ رنګ يې په غير عادي توګه توروي خو د لکۍ ويښتان يې ډیر ګڼ نه وي ګرد او لنډ غوږونه يې له يوبل څخه ليري واقع وي پښې يې تيره نوکان لري چې ددې حيوان سره په ونو باندې ختلو کې مرسته کوي د بدن اندازه يې له سر څخه د لکۍ تر پيل پورې ۶۰ يا ۷۵ سانتي مترو ته رسيږي او لکۍ يې ۴۰ څخه تر ۴۵ سانتي متره پوري اوږدوالی لري. خپرښت او استوګنځايونه له ۵۰۰ څخه تر ۲۵۰۰ متره لوړوالی پورې په مونسوني ځنګلونو ،ميلانونو او د ګړنګ وزمه غرونو په لاندينيو برخو په ژورو ساحو کې ژوند کوي. د نورستان تر لويځو سيمو پورې ددي حيوان د موندل کيدو ساحه رسيږي.همدرانګه په ګوزالک کې يې پوستکی ليدل شوی د افغانستان څخه دباندې دا حيوان په چترال،کشمير،هماليا او د اسام د غرونو په لړۍ کې موندل کيدای شيی. خوي او عادت ژيړه غاړه لرونکی تورلمی په عمومي توګه د ورځې له پلوه د ځمکې پرمخ او ياهم پاس په ونو کې په ښکارپسې ځي په ښکار کې يې سنجابونه،موږکان ،صحرايي موږکان ،مرغان او د هغوۍ هګۍ شاملې دي ددې ترڅنګ دا حيوان ميوې د ګلانو شيره او حشرات هم خوري د ځينو په وينا دا حيوان د شاتو سره هم زياته علاقه لري په ځمکه باندې تګ يې غرعادي او بدتر کيبه دی خوپه ونو باندې ډیر په چټکی سره پورته خيژي دا حيوان له کومې ستونزي پرته له يو ښاخ څخه بل ته د ټوپ وهلو وړتيا لري بچيان يې په پسرلي کې پيداکيږي چې تقريبا تر دوه يا دري دانو پورې رسيږي.
د خونديتوب حالت او ورپيښ ګواښونه دا حيوان د تهديد شوو حيواناتو له ډلې څخه دی د باورې اسنادو او د پوست پلورنې په بازارونو کې يې د پوستکو نشتوالی په ډاګه کوي چې دا حيوان په طبعيت کې ډیر کم موند کيږي. سايبريايي ايبکس وزه علمي نوم:capra(ibex)sibrica انګليسي نوم:ibex سايبريايي ايبکس دنورو وحشي وزو په پرتله غټ جسم لري .نارينه حيوا يې تر ۹۰ کيولو ګرامه او ښخينه يې تر ۵۵ کيلوګرامه پورې وزن لري ښکرونه يې په غرضاني مقطع کې په زيږه توګه درې ګوتيز دي چې ښايي تر ۱۴۰ سانتې مترو پورې وده وکړي د پاخه عمر لرونکي نارينه حيوانات يې په اوړي کې چاکليټ ته ورته قوې نصواري رنګ لري چې په ژمي کې يې د يوشمير نارينه و د څټ او اوږې پورتنۍ برخه ښايي په بشپړه توګه سپينه واوسي خو ښخينه او ځوان نارينه يې په اوړي کې لمروهلی سوررنګه يا نژدي طلايي رنګ لري دايبکس وزو لاندنۍ وړۍ د ډیرو نرمو او قيمتي وړيو د توليد له امله ارزښت لري چې پشم ورته ويل کيږي. نارينه او ښځينه جنسونه يې دواړه پنډه وړينه ږيره لري. د طبعي سرچينو د ساتنې د نړيوال سازمان (IUCN) له لوري دا نوعه اس مهال د کمې انديښنې وړ(Least concern) په کټګورۍ کې شامله شوې ده. ايبکس وزې د کورنيو وزو او پسونو او همدارنګه د غژګاو له لوري د غذايي سرچينو پرس د سيالۍ سره مخ دي خو سره لدې هم ويل کيږي چې په افغانستان کې ورته لوي ګواښ د غذا منظور ښکاردی.ددې ترڅنګ دا نوعه کورنيو څاروو سره د تماس له امله شهرت لري چې په همدې اساس ورته له کورنيو وزو څخه د ناروغۍ انتقال هم ښايي يوستر ګواښ وي.
مارخوره وزه
‌ علمي نوم:(capra falconeri) (waner,1893) انګليسي نوم:(markhor) په پښتو،دري ،پنجابي،اردو او کشميري ژبو کې ورته مارخور ويل کيږي.
ځانګړتياوې
مارخور يو منځنی سايز لرونکې وحشي وزه ده چې د نارينه و ښکرونه يې په څرګنده توګه تاو شوي او باندينۍ خواته له يوه بله سره جلاشوي وي د شمالي نژادونو په ښځينه و کې يې ښکرونه نري وي چې عموما د څوکې خواته يو ځل پيچل شوي وي او ښايي تر ۳۵ سانتي مترو پورې وده وکړي دواړه جنسونه يې سوربخن خړ رنګ لري چې په ژمي کې لازيات خربخن ګرځي خيټه او پښې يې سپين کريمي رنګ لري همدارنګه ږيره يې پنډه او اوږده ده د نارينه و په زنه،مرۍ ،څنګلو او پښو باندې اوږده او ګڼ سپين ويښتان هم منځته راځي .ښځينه يې سور رنګ لري چې لنډ ويښتان او لنډه توره ږيره لري خو په څټ باندې د نارينه و په څير اوږده ويښتان نه لري مارخور تيز بوی لري چې له کورنيو وزو څخه هم زيات وي. څخه تر ۱۱۰ کيلوګرامه پورې وزن لري او د اوږدو په برخه کې يې لوړوالی له ۱۰۰ سانتي مترو څخه زياتوالی کوي.ښکرونه يې له ۱۳۲ څخه تر ۱۶۵ سانتي مترو پورې اوږدوالی لري خو په ځينې حالاتو کې ښايي تر ۱۸۶ سانتي مترو پورې ورسيږي.
خپرښت او استوګنځايونه
مارخور د افغانستان په شمال ختيځو سيمو،د پاکستان په شمالي او مرکزي سيمو ،د کشمير په ځينو سيمو او د تاجکستان او ازبکستان په جنوبي سيمو کې موندل کيږي. مارخور په زيات شمير غرنيو استوګنځايونو لکه په ګړنګ وزمه تنګيو ،ډبريونو سيمو،ځنګلونو او غرنيو (الپاين) وښياڼو کې چې د بحر د سطحې څخه د ۶۰۰ او ۳۶۰۰ متره ترمنځ لوړوالی ولري،ژوند کوي مارخور عموما د اوبختو او ريمه د بوټو ييزو ځنګلونو سره يوځای موندل کيږي خو له ايکولوژيکي پلوه د توافق کولو لوړه وړتيا لري .مارخور د ورخې له پلوه تغذيه کوي چې سهار وختي او ناوخته غرمه کې ډیر فعال وي د مارخور خوراک په موسمي توګه بدلون مومي د پسرلي او اوړي په مياشتو کې په پراخه پيماه دواښو له غونچو څخه څړ کوي خو په ژمي مې بيا د ونو او نورو بوټه ييزو نباتاتو د کوچنيو څانګو او پآڼو څخه خوراک کوي ددې ترڅنګ د څيړيو پاڼې او پرګې هم خوري.
خوي او عادتونه
د مارخور ټولنيز حيوانات دي .بالغ ښځينه او بچيان يې په منظمه توګه په کوچنيو رمو کې سره راټوليږي په رمه کې يې د افراد شمير عموما ۹ ته رسيږي .د پسرلي په پيل کې نارينه او ښځينه ښايي په ځنګلونو ترمنځ په خلاصو واښينو ساحو او پاکو ميلانونو کې سره يوځای وموندل شي خو په اوړي کې نارينه په څنګ کې پاتې کيږي او ښځينه یې عموما لوړو ډبرينو غونډيو ته پورته کيږي بالغ نارينه يې تر ډیره ګوښه ژوند کوي.ماخور وزې له جنسې پلوه دوه شکلې دي او د غويمتوب موسم يې په ژمي کې واقع کيږي .په دې موسم کې بالغ نارينه له يوبل سره جنګ کوي. جنګونه يې سخت وي او معمولا له يوبل سره ښکرونه جنګوي او ډغرې وهي ترڅو خپل سيال له توازن څخه وباسي د جنګ ګټونکی نارينه بيا د ښځينه وله رمو سره يوځای کيږي .غويمتوب يې د دسمبر په لومړيو کې پيل او د میاشتې تر وروستيو پورې غځيږي د بلاربښت موده يې له ۱۳۵ څخه تر ۱۷۰ ورځو پورې رسيږي .عموما يويا دوه بچيان زيږوي خو کم وختونه ښايي تر دري و پورې بچيان وزيږوي .د خبرداري غږ يې کورنیو وزو ته ورته دی د فولکلور له مخې مارخور د مار د وژلو او خوړولو وړتيا لري.
سرچینې
١• تڼيوال ، محمد ظريف، (۱۳۸۹هـ ش). دافغانستان عمومي جغرافيه. دمومند خپرندويه ټولنې تخنيکي څانګه کابل. ٢• ځلاند ، وسيم الله ،(۱۳۹۲هـ ش). د وحشي ژوند ليکچر نوټ .سيد جمال الدين افغاني پوهنتون.دکرنې پوهنځی. 3• Akbar, Ghulam & Anwar Maqsood. (2011). Wildlif of Western Himalayan Region of Pakistan. Instant print System. Islamabad. 4• Mammal Survey Report .(2007). Status of mammals in Wakhan Corridor, Afghanistan. wildlife Conservation Society. Accessed: 17.01.2013,18:34(6:34pm)
سلطان صيب
که څه هم دغه سیمه کوم تاریخي ارزښت نه لري،خو له افسانوي ارزښت څخه ډیره برخمنه ده.نو ځکه په دغه لیکنه کې ېې یادونه اړینه بولم.سلطان بابا دلوی خدای «ج» دوست او ولی الله و.په زړه ډیر نرم او لورین و.هیچاته په سزا ورکولو خوښ نه و. نوموړی دلوگر افسانوي اواسطوریزو کیسو مذهبي زورواکی او ولي الله تیر شوی دی.
سلطان صیب په مټو ډیر غښتلی سړی و.خلک داسې وايي چې:کله سلطان صیب پر دې پوه شو،چې په اخرت کې دمسلمانانو لپاره جنت او دکافرانو لپاره دوزخ جوړ شوی، نوسلطان صیب د دوزخ په جوړیدو سخت خواشینی شو.په همدې فکرونو کې و،چې دمحمد اغې سرخاو کلي ته څیرمه غره ته وخوت او په همدغه غره کې ېې د دوزخونو د ورانولو تکل وکړ،چې دوزخونه له منځه یوسي.سلطان صیب وروسته له دې پریکړې په همدغه غره کې تر ننه پورې غیب اوتري تم شو.دغه غر چې دسلطان صیب غره په نامه یادیږي په سرخاو کلي کې پروت دی،له دغه غره څخه لږ وړاندې دلته بند لاره ده. داغر تل په واورو پټ او گنگل وي او داوسیدو څه امکانات په کې نه لیدل کیږي.
ولسي وگړو گروه دا ده،چې خدای «ج» دخپل ددغه دوست له دې پریگړې څخه ناخوښه شو او نوموړی ېې په همدغه غره کې په کچه گوته په زنځیرونو وتاړه.خلک وايي ،چې کله سلطان صیب چې په غره کې په زنځیرونو تړلی دی،له زنځیرونو خلاص شي، نو ټول دوزخونه به له منځه یوسي او ړنگ به ېې کړي.په دې اړه په لوگریانو کې ځانگړې سندره هم ویله شوې ده.
سلطان گړندی پیر ده
تړلی په زنځیر ده
جوړ به کړي جنتونه
وايي،چې یوه ورځ یوه کوچۍ شپنه د خپل سیرلي په لټه پسې ددغه غره یوه سوري ته ننوته، هلته ېې سلطان صیب ولید،چې په زنځیرونو تړلی و او اوږده ږیره ېې وه. سلطان صیب دې پیغلې ته د ډالۍ په توگه یوه سره مڼه ورکړه،چې دده حال به چاته نه وايي. شپنې هم ورسره ژمنه وکړه،چې دسلطان صیب حال به چاته نه وايي.خو کله چې کوچۍ کلي ته ستنه شوه او خلکو ېې په لاس کې په سوړ ژمي کې سره او تازه مڼه ولیده پرې شکمن شول او ورڅخه ېې دحال پوښتنه وکړه. کوچۍ مجبوره شوه چې خپل دسترگو لیدلی حال یوپه یو دوی ته نقل کړي. کوچۍ شپنې دسلطان صیب ټوله کیسه کلیوالو ته بیان کړه او وروسته له دې بیانه کوچۍ شپنه گونگۍ او لیونۍ شوه.
له دې اسطورې څخه مونږ دوه اخیستنې تر لاسه کولی شو. یوه دا چې دا کیسه مذهبي او گروهی اړخ لري او کټ مټ ېې اسطوره بللی شو.مسلمانان په دې عقیده دي چې، دقیامت له علامو څخه یوه داده چې مهدي «ع» به راځي او له کفارو سره به جنگ جگړې کوي. همدا ډول مسلمانان پر دې گروهمند دي،چې په اخره زمانه کې عیسی «ع»له اسمانه راکوزیږي، دڅلویښتو کالو لپاره به یوه عادله واکمني کوي، ظلمونه به ختم کړي ، ظالمانو ته به سزا ورکړي او مظلومان به په خپل حق ورسوي.
په همدې شان اهل تشیع وال معتقد دي،چې امام حسین او امام حسن داخرې زمانې د رارسیدو او د یوه اسلامي واکمنۍ لپاره په یوه غره کې چمتوالی نیسي. خو داڅرگنده نه ده،چې دا غر به کوم غر وي. اهل تشیع وال په دې گروهمن دي،چې کله ځمکه لږ څه ولړزیږي،نو دوی ورته گذر وايي او دا مانا ترې اخلي،چې گواکې د گذر پر مهال د ځمکې په تل کې د امام حسین او امام حسن داسپونو کاروانونه او قافلې روانې وي.نو ځکه ځمکه لړزیږي.
دسلطان صیب کیسه کټ مټ دغو کیسو ته ورته ده. دنوموړي په کیسه کې دویمه اخیستنه دا ده،چې دده موخه د دوزخونو له ورانولو څخه زما په آند داده،چې ده ظلمونه او ناخوالې په نړۍ کې له منځه وړل.کله چې د ځمکې له مخ نه عدالت او نیاو ورک شي، زورزیاتی وده وکړي، نو همدا رنگینه نړۍ خلکو ته سوراور او دوزخ گرځي او دوزخ ته ورته څیز ترې جوړیږي.نو ځکه دده د دوزخونو له منځه وړل همدا د ناخوالو له منځه وړل دي. او جنتونه جوړول دا مانا لري،چې گوندې دی به یو داسې ښکلې او عادله نړۍ رامنځ ته کړي،چې دجنت په څیر وي.هلته به هیڅ ډول تاوتریخوالی ،زور زیاتی او ظلمونه نه وي.حق به حقدار ته رسیږي.دجنت په څیر ښکلې خوشاله او رنگینه نړۍ به رامنځ ته کړي.
د فرانسوي ګویان د ښارونو نوملړ
د فرانسوي ګویان د ښارونو نوملړ د (فرانسوي ګویان ښارونه)
کریل
کریلان (په لاتين: Euphausiacea) د کوچنیو كلک پوستى ژویو څخه دی چې د نړۍ په بېلا بېلو سمندرونو کې ژوند کوي. نوم يې د ناروېژي ژبې څخه اخیستل شوي دي او د كب بچى (چيچى) معنی لري.
وېشنيزه:چنگاښ ډوله ژوي
ډاماريس کاډورت ماسام
ډاماريس، ليډي ماشام (۱۸ جنوري ۱۶۵۹ – ۲۰ اپريل ۱۷۰۸ز کلونه) يوه بریتانوۍ ليکواله، فيلسوفه، د الاهياتو متخصصه او د ښځو د زده کړې ملاتړه وه، څوک چې د لومړيو ښځمنپالانو په توګه پېژندل شوې ده. نوموړې د ليد پر کمزورۍ او رسمي لوړو زده کړو ته د کم لاسرسي په وړاندې برياليتوب تر لاسه کړ او په دې ډول وتوانيده چې د خپل وخت د نامتو مفکرینو په منځ کې لوړ ځای وګټي. د پراخه مکاتباتو (ليکونو استولو او تر لاسه کولو) په مرسته هغې دوه آثار خپاره کړل چې د یو نوم يې «د خدای د مينې په اړه خبرې» (۱۶۹۶ز کال) او د دويم نوم يې دی «يو نېک يا مسيحي ژوند ته په اشارې سره افکار» (1705ز کال). له فيلسوف جان لاک سره د اوږدې او دوه اړخيزې اغېزناکې ملګرتيا له امله هغه ځانګړی شهرت لري.
رالف کارډورت (۱۶۱۷-۸۸ز کلونه)
ډاماريس کاډورت د ۱۶۵۹ز کال د جنورۍ په اتلسمه نېټه زېږېدلې وه، د عزتمند پروفيسر رالف کاډورت او د هغه د مېرمنې ډاماريس کارډورت (née Cradock) (مړه ۱۶۹۵ز کال) لور وه، کله چې د هغې پلار د کمبريج پوهنتون د کريسټ کالج استاد (هغه دنده چې د ټول عمر لپاره پرې پاتې شو) وټاکل شو، نوموړې پنځه کاله وروسته وزېږېده. رالف کاډورت چې يو پېژندل شوی کلاسيک پوه او د عبري ژبې «ريجس» پروفيسر (ريجس پروفيسر هغه وي چې ټاکنه او پالنه يې په شاهي ډول شوې وي)، د ۱۶۳۰ز لسيزې په اوږدو کې يې د «امانويل کالج» په ناتاييد شوې چاپېرل کې زده کړې کړې وې. د هغه پلار (چې يو راهب او شاهي مذهبي مشر چې د هغه نوم Ralph Cudworth و) او د هغه پلندر راهب «جان سټوټن» (۱۵۹۳-۱۶۳۹ ز کلونه) دواړو له د مخکې په همدې ځای کې زده کړې کړې وې او يو پر بل پسې يې د سومرسيټ د الير د پوهنځي رياست تر سره کړی و (چېرې چې ځوان راف زېږېدلی و). هغه د کامبريج د اپلاتوني ښوونځي مخکښه څېره شوه، په خپل ستر اثر (د نړۍ ريښتيني فکري نظام The True Intellectual System of the Universe) کې يې بې سارې پوهه ځای کړه (د دې کتاب يواځینۍ ډېره مهمه برخه تر ۱۶۷۱ز کال پورې چمتو شوه او په ۱۶۷۸ز کال کې خپره شوه). په څرګند ډول د الحادي عزم په ردولو سره، د هغه د نژدې همعصر رينی ديکارت په رڼا کې، پر «کالويني» الاهياتو نيوکه او د «تامسن هوبس» سره په مخالفت کې د هغه کار چمتو شوی و.
ډامريس کراډوک انډريوس (مړ. ۱۶۹۵ز کال)
د هغې مور ډامريس چې د ډامريس او د لندن د «متيو کراډوک» (مړ ۱۶۴۱ ز کال) لور وه، لومړی واده يې د لندن ميشتي سوداګر «تاماس انډريو» (مړ. ۱۶۵۳ ز کال) سره کړی و (د لندن د ټولګټو د لارډ ښاروال سر تاماس انډريوز زوی و)، له همدې امله يې له هغه څخه ګڼ ناسکه وروڼه او خویندې درلودې. د هغې د مور ميرې «ريبيکا» (له ماتيو کراډوک څخه پاتې شوې) وروسته د امانويل کالج د اپلاتون پوه «بنجامين ويچکوټ» سره واده وکړ، د چا خورزې چې د هغې د پلار د ملګري «ډاټر جان ورتنګټن» (۱۶۵۷ ز کال) سره واده وکړ. د خپلې مور د کورنۍ له لارې، ډاماريس (مېرمن ماشام) د «ايټن» د رئيس «زکاري کراډوک» (۱۶۸۰-۹۵ز کلونه) او د سفولک، ويکامبورک د پروټیسټانت کليسا د پالونکي «سامويل کراډوک» ترله وه (دوی دواړو د ۱۶۴۰ز او ۱۶۵۰ز لسيزې په اوږدو د کامبريج په ايمانوويل کالج کې زده کړې کړې وې).
د ډاماريس کاډورت ناسکه خور، ډاماريس انډريوز (مړه. ۱۶۸۷ ز کال)، له «ايډوارډ ابني» سره واده کړی و، څوک چې د «کريسټين کالج» زده کوونکی، فارغ التحصيل او همکار و (له ۱۶۴۹ ز کال راهيسې)، چا چې په دواړو قوانينو کې عالي سند (LL.D) تر لاسه کړی و (يعنې هم مدني قانون او هم د کليسا قانون) او د کالج له همکارۍ څخه يې هغه مهال استعفا ورکړه چې غوښتل يې له هغې سره واده وکړي (۱۶۶۱ز کال). د هغې ناسکه ورور، «جان انډريوز (مړينه له ۱۶۸۸ ز کال وروسته)، هم په کرايسټ کالج کې زده کړې کړې وې (له ۱۶۶۴ ز کال څخه) او دلته يې د همکار په توګه دنده تر سره کوله (تر ۱۶۷۵ ز کال پورې). د هغې بل ناسکه ورور (مړينه.  ۱۶۷۴ ز کال ) د کامبريج په کوينز کالج کې داخله واخیسته (۱۶۶۳/۶۴ز کلونه) او تر مړينې پورې هلته همکار و. په داسې حال کې چې د هغې ورور، «چارلس کاډورت»، څوک چې په هندوستان کې مړ شوی و (۱۶۸۴ز کال) او د چا لپاره چې «لاک» خپله مينه وليده، شونې ده چې د کامبريج په «ټرينيتي» کالج کې يې زده کړې کړې وي، د هغې بل ورور کرايسټ کالج ته ولاړ: جان کاډورت نومېده (د جان انډريوز تر روزنې لاندې د پوهنځي شاګرد و او وروسته يې په يوناني ژبه کې همکاري او استادي وکړه (۱۶۷۲- ۱۶۸۴ز کلونه) او تاماس کاډورت).
زده کړه
که څه هم د هغې په لومړي ژوند کې ښوونځي ته د رسمي تګ کوم ثبوت نه شته، د هغې د کورنۍ د غیرعادي علمي چاپيريال (او د خپل پلار د اپلاتوني حلقې سره د هغې يوځای والی) هغې ته په داسې يو عمر کې ګټه او لرليد ورکړ، کله چې ښځو په عمومي توګه لوړو زده کړو ته لاسرسی نه درلود. دا ادعا چې خپل پلار هغې ته روزنه ورکړې، يا د افکارو په وده کې په ځانګړي ډول د «جان نورس» (يو لومړی ملګری د چا سره چې هغې مخالت وکړ) پوروړې ده، تر يو بريده نااړینه ده: په علمي ژوند کې د ځای پر ځای شويو اکاډميکو خلکو د يوې ځيرکې کورنۍ هوښياره ځوانه ښځه وه. ډاماريس خپله هم د ماشوم پر زده کړه د مورني اغېر پر اهميت ټينګار کاوه.
جان لاک ته د هغې لومړي ليکونه په فلسفي موضوع کې د هغې د تجربې څرګندونه کوي چې د خپل پلار د اپلاتوني اندونو په اړوند د بحث کولو وړتيا يې درلوده او د ګڼو اپلاتوني آثارو په اړه يې پوهه حاصله کړې وه. تر ۱۶۸۲ز کال پورې، هغې په معاصره فلسلفه کې پوره زده کړه کړې وه. دا سره له دې چې د سترګو نظر يې ډېر کمزوری و او د هغې د زیات لوست په هيله يې اغېز کړی و. دا کوم طبيي بنسټ نه لري: «جان نورس» په خپل کتاب «د انساني ژوند د چارو په اړوند انعکاس» (۱۶۹۰ز کال) کې د هغې د «ړوندوالي» يادونه کړې ده، خو دا يو داسې بیان و چې هغې يې خپله مخالفت کړی دی او هغه ته يې د هغه اند تصحيح کړی دی. جان لاک همدا راز له «فيليف وان ليمبورچ» سره د ليکونو پر مهال د هغې د ليد يادونه کړې ده. له دې کمزورۍ سره سره هغې علمي مشغولا تر لاسه کړه، کومه چې د هغې په زمانه کې خپله د يوې ښځې لپاره غیر عادي وه.
واده (۱۶۸۵ز کال) او مور کېدل
په ۱۶۸۵ز کال کې، ډاماريس ګاډورت (چې ۲۶ کلنه وه) له «سر فرانسس ماشام» سره واده وکړ، څوک چې د ايسيکس د سيمې په «های ليور» د «اوټيس» د «مانور» درېيم کوچنی بارون و (۱۶۴۶-۱۷۲۳ ز کلونه) (بارون او بارونيټ يا کوچنی بارون د بریتانيې په ميراثي لقبونو او د اشرافو په لقبونو کې يو لقب دی) (له دې وروسته نوموړې ته اغلې ماشام ويل کېدل). هغې او سر فرانسس (چې کونډ و)، (مخکینې مېرمن يې ميري سکاټ نومېده) اته بچیان يې درلودل، د دربار يو ښاغلی «سمويل، لومړی لارډ ماشام» (۱۶۷۸/۹-۱۷۵۸ز کلونه) يې هم زوی و، نوموړې او فرانسس يو زوی درلود: فرانسيس کاډورت ماشام (۱۶۸۶-۱۷۳۱ز کلونه). د دوی د شخصي اړيکو په اړه ډېر کم معلومات په لاس کې شته: که څه هم دا واده کوم ستر ټولنيز يا تعلیمي پرمختګ نه و، بيا يې هم دوی دواړو ته خونديتوب ورکړ. کله چې په ۱۶۸۸زکال کې د هغې پلار رالف کاډورت مړ شو: نوموړي هغې ته له خپل کتابتون څخه د انګليسي دومره کتابونه پرېښودل چې څومره هغې بايد ټاکلی وای. مور يې د خپلې لور له کاله سره نژدې اړيکې وپاللې او په (۱۶۹۵ز کال) کې مړه شوه، هغې خپلې لور ته د پام وړ ستره زېرمه پرېښوده او جان لاک، ايډوارډ کلارک او پادري اډوارډ فاولر (د هغې عملي کوونکی) يې د خپل لمسي د راتلونکي د ښېګڼې لپاره د معتمدينو په توګه وټاکل چې هغه فرانسس کاډورت ماشام و (څوک چې وروسته د محکمې د دفتر عمومي محاسب شو).
مراسلات او خپرونې
د شل کلنۍ له پيل څخه بيا له هغې وروسته، هغې له جان لاک سره نژدې شخصي اړيکې ساتلې وې (د ژوند تر پايه پورې). احتمالاً دوی د يو شریک ملګري په واسطه سره يو ځای شوي وو چې هغه  اډوارډ کلارک و. دوی له ۱۶۸۲ز کال څخه مخکې سره کتلي وو او ډېر شخصي او ډېر ځله مينه ناک لیکونه يې سره رد او بدل کړل. لاک فيليپ ون ليمبورخ ته په يو لیک کې نوموړې د ستاينې په طريقه سره ښودلې ده: «دا ښځه خپله مذهبي او فلسفيانه علومو کې دومره مهارت لري او د داسې اصلي فکر لرونکې ده چې ته به ډېر داسې نارينه پیدا نه کړې چې دا ورڅخه د علم په شتمنۍ او له هغې څخه په ګټه اخستلو کې لوړه نه وي».هغې او لاک په خپله ملګرتيا او مطالعاتو کې یو بل ته زيات اهميت درلود او لاک د هغې په کور کې استوګنه غوره کړې وه (له ۱۶۹۱ څخه به ۱۷۰۴ز کال کې د هغه تر مړينې پورې). هغه له ځانه سره خپل کتابتون هم راوړی و (چې نږدې ۲۰۰۰ کتابونه يې درلودل)، د هغې لپاره يې د ليکلو مېز، رنګ او کړکی هم رانيولي وو او د هغې د آثارو د تجليد لګښت يې پرې کړ. د لاک وروستی وصيت او د وصيت ډېره برخه ډماريس، اغلې ماشام او د هغې زوی فرانسس ته د ډاليو ميراث او د پالنې لپاره وقف شوې ده. د لاک د وروستۍ ورځې روايت (په کومه ورځ چې اغلې ماشام ورسره وه) او د هغه کردار په ۱۷۰۵ز کال کې خپاره شول.
ارواپالنه
ارواپالنه د عالم حقيقت روح دی چې د انسان له ذهنه لوړ او په هغه اړه لري. عالم د هغې مظهر او دهغې د ځان ښودلو ځای دی. په نړۍ کې د روح پرته بل څه نشته، روح يا مطلقه ده چې ټول جزيي ارواگانې په کې شاملې دي او يا مقيده ده لکه د خلکو ارواگانې؛ زموږ نړۍ د تصوراتو پرته بل شي نه ده. يوازې زموږ داروا وجود دی چې تصورات او افکار جوړوي.
وېشنيزه:ارواپالنه
سندره
سندره یا بدله هغه موزون کلام يا نغمه ده چې داالفاظو يا اهنگونو د ترکيب، اتفاق او يوووالي څخه لاس ته راغلې وي. زموږ په تحريري ادب کې کومه لومړۍ سندره چې زموږ لاس ته راغلې ده د بېټ نيکه مشهور مناجات دي. سلیمان ماکو په تذکر الاوليا کې لېکي چې شيخ بيټني به ډېره تر ډېره دا سندرې لولولې او دکسي غره کې به د شپې گرځېد:
وېشنيزه:سندرې
اسد آباد ولسوالۍ
اسد آباد ولسوالۍ د افغانستان د کنړ ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۲۹،۱۷۷ وگړو ته رسېږي. دا ولسوالۍ د کونړ ولايت منځۍ (مرکز) دی.
اسعداباد د کونړ ولايت مرکز دى،چې ۴۸۰ کيلو متره مربع مساحت لري ،د ۵۲ لويو او وړو کليو لرونکى دى، چې ۱۳۳۴۴۵ تنه  وگړي پکې ژوند کوي ، اسعداباد په چغسرای سره هم يادېږي، د اسعداباد ښار شمال ته د چغان په نامه يوه تاريخي غونډۍ ده ، چې د چغانيانو واکمني پکې تېره شوې او ډېر تاريخي ارزښت لري، دا ښار له طبعي پلوه ډېر ښکلی دی ،د ښار په منځ کې دپيچ درې سيند تېر شوی. دغه راز په بله څنډه کې يې د کونړ لوی سيند بهيږي.
سرچينې
وېشنيزه:د کونړ ولسوالۍ
عبدالکريم ميثاق
عبدالکريم ميثاق (۱۳۱۶ هـ. ل. - ) په افغانستان کې د کمونستي دولت د ماليې وزير و.
مخينه
عبدالکريم ميثاق د صفر علي زوی و. هغه د غزني ولايت د جاغوري په ولسوالۍ کې زېږېدلی و او د هزاره توکم پورې يې تړاو درلوده.
زده کړې
وېشنيزه:افغان وزيران وېشنيزه:افغان کمونيستان وېشنيزه:د افغانستان د خلق د ډيموکراټيک گوند سياستوال
شريمپ
شريمپان(په لاتين: Caridea) د کلک پوستی ژويو څخه دي چې په سمندرونو او خوږو اوبو کې ژوند کوي. تر اوسه پورې ۲۵۰۰ ډوله شريمپان پېژندل شوي دي.
وېشنيزه:لس پښی لرونکې ژوې
بلخ ولايت
بلخ د افغانستان د 34 ولایتونو له جملې څخه یو ولایت دی. یاد ولایت د افغانستان په شمال کې موقیعت لرې او د مزار شریف ښار یې مرکز دی چې د شمال زون په سطخه لوی ښار بلل کیږې.
بلخ شمال لورته له تاجکستان، ازبکستان او ترکمنستان سره ګډه پوله لرې ختيځ ته له کندز او بغلان سویل ته له سرپل او سمنګان او لویدیځ ته له سرپل او جوزجان ولایتونو سره ګاونډی دی.
اینکایان
اینکایي ټولواکمني (د اینکایانو امپراطوري) له ۱۴۳۸-۱۵۳۳م کاله پورې په سویلي امریکا د نننۍ پیرو هیواد اړوند سیمه کې له بومي سور پوستانو جوړه واکمني (امپراطوري) وه. د یادې ټولواکمنې په ترټوله پراخه تاریخ کې د پیرو، چیلی، اکوادور، ارجنټاین، بولیویا او کلمبیا یو شمیر برخې ترواک لاندې لرلې. د کوسکو ښار د اینکایي واکمنې ایداري او سیاسي مرکز وو، په ۱۶م پیړۍ کې د اسپانویانو د راتګ سره یاده واکمنې له منځه لاړه.
د اینکا امپراتوري د پراخوالې په وخت کې.
صوفي
صوفي د تصوف د طريقت پيرو، له نفساني غوښتنو څخه احتراز او د ماسوا الله څخه اعراض کوونکی ته وايي. د نړۍ د ټولو ولسونو په تاريخ کې داسې کسان وو چې د هغو پوهه پر حسي عنصرو نه وه ولاړه او له مادي نړۍ څخه يې هاخوا ته د غيرمادي نړۍ په لور غاړه هسکه کړې وه او د کښاره وجود پر ځای يې پام د باطن وجود وخواته وو. دغه خلک په اسلامي تاريخ کې صوفيان بولي او مسلک ته يې تصوف وايي. د نوم يا لقب په اړه يې اختلافات شته. ځينې يې د صوف، ځينې يې د الصفه، ځينې يې د صف، صفت، صفا، صوفه، القفا، سوپ، صوفه، صفوت، theosophy... څخه را پيدا شوی گڼي. په اسلامي نړۍ کې ١٢ ډلې صوفيان را پيدا شوي دي چې دوه يې باطل او لس يې پر حقه دی.
ګماني تکامل
ګماني یا خیالي تکامل د تخیلي داستانونو یو ژانر او یو هنري خوځښت دی چې د ژوند په تکامل کې پر فرضي سناریوګانو متمرکز دی او د داستاني بیولوژۍ یوه مهمه بڼه ده. د ګماني بیولوژۍ په نامه هم پېژندل کېږي او د فرضي حیواناتو په مورد کې ګماني زولوژي هم ورته ویل کېږي. هغه اثار چې ګماني تکامل رانغاړي، ښايي په بشپړ ډول داسې مفهومي نوعې په کې وي چې په بله سیاره کې تکامل کوي یا ښايي داسې بدیل تاریخ وي چې د ځمکني ژوند پر تکامل یې تمرکز کړی دی. ګماني تکامل تر ډېره له علم په ځانګړي ډول له بیولوژۍ سره د قوي اړیکو په دلیل یو سخت تخیلي علم بلل کېږي.
ټولیزه هوکړه دا ده چې د ګماني تکامل مدرن خوځښت په ۱۹۸۱ کال کې د «ډاګال ډیکسون» د اثر «افټر من» یا «تر انسان وروسته» له خپرېدو سره پیل شوی دی. په دې اثر کې راتلونکې ځمکه له یوه داسې بشپړ ایکوسیستم سره انځور شوې ده چې تر سلو ډېر فرضي حیوانات لري. د «افټر من» د بریالیتوب له امله ډیکسون ګڼو نورو پنځونو ته مخه کړه چې پر بېلابېلو بدیلو او راتلونکو سناریوګانو متمرکزې وې. د ډیکسون اثار د نورو هغو اثارو په څېر چې تر ده وروسته وپنځېدل، د رښتینې بیولوژۍ په اصولو برابر وپنځېدل او موخه یې د رښتني ژوند په پروسو لکه تکامل او اقلیمي بدلونونو کې څېړنه وه چې تخیلي بېلګې یا مثالونه یې په کې کارول.
لومړني اثار
په فرضي جهانونو کې داسې څېړنې چې د راتلونکي، بدیل یا بېګانه ژوند بنې لري، د ساینس فېکشن په داستانونو کې پخوانۍ موضوع ده. یو لومړنی هغه اثر چې د ګماني تکامل په ډول پېژندل کېږی، د «اېچ.جي وېلز» ساینس فېکشن ناول «د وخت ماشین» دی چې په ۱۸۹۵ کال کې خپور شوی دی. «د وخت ماشین» چې څه باندې اته سوه زره کاله په راتلونکې زمانه کې پېښېږي، تر انسان وروسته نسل د ښکلي خو کمزوري «الوی» او بې‌رحمه «مورلوک» په بڼه را ښيي. د ساینس فېکشن کیسو نور هغه لیکوالان چې تر ولز وروسته یې لیکل وکړل، تخیلي موجودات یې په همدغو برخو کې کارول، خو ډېری دغه ډول ژوي یې کوچني وو.
اډګر رایس باروز چې په شلمه پېړۍ کې یې لیکل کړي دي، د ولز په څېر د ګماني تکامل د لومړنیو لیکوالانو په ډله کې شمېرل کېږي. که څه هم د ښاغلي باروز تخیلي ایکوسیستمونه د پراختیا له پلوه نسبتاً کوچني وو، خو د ډېرو ناولونو چاپېریال یې و او په همدې ترتیب په بشپړ ډول پرمختللي وو. د باروز اثر «بارسوم» چې د مریخ سیارې خیالي کیسه ده او له ۱۹۱۲ څخه تر ۱۹۴۱ کال پورې په لسو ناولونو کې خپره شوه، د مریخ ایکوسیستم یې د بېلابېلو موجوداتو او ګڼو مریخي قومونو او فرهنګي ډلو په انځورولو سره څرګند کړی دی.