cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هستوي فزيک
تاريخچه
په راتلونکو کالونو کې راډيواکټيفيټي [د بې سيم فعاليت] په پراخه ډول وپلټل شو، چې د Marie Curie، Pierre Curie، Ernest Rutherford او نورو پوهانو پلټنې د يادولو وړدي. د يادې پېړۍ په بدلېدلو سره فزيکپوهانو د وړانګو درې ډولونه وموندل، چې له اتومونو څخه خپرېدل او د الفا، بېټا او ګاما وړانګې نومونه يې ورکړل. په ۱۹۱۱ز کې د Otto Hahn او په ۱۹۱۴ ز کې د James Chadwick له لورې ازمېښتونو وموندل، چې د ليدلو ويجاړ شوی طيف د ګوښه شوي يا بېل په پرتله دوام لرونکی و. الکترونونه د انرژي د هغه ګوښه شوې يا بېلې اندازې په پرتله د انرژي په يو دوام لرونکي لړۍ سره له اتوم څخه دفع شوي وو، چې د ګاما او الفا په ويجاړېدنه کې په پام کې نيول شوې وه. دا په هغه وخت کې د هستوي فزيک لپاره ځکه يوه ستونزه وه، چې څرګندېدل، چې په دې ويجاړېدنه کې انرژي نه وه خوندې شوې.
په فزيک کې د ۱۹۰۳ ز نړيواله جاېزه په ګډ ډول Becquerel ته د هغه د موندنې او Marie او Pierre Curie ته په راډيو اکټيويټي کې د دوی د وروستۍ څېړنې لپاره ورکړل شوه. Rutherford ته په ۱۹۰۸ ز کې د کيميا برخه کې د راديواکټيف مادو د کيميا او د عناصرو په تجزيه کې د نوموړي د پلټنو له امله نړيواله جايزه ورکړل شوه.
البرت انسټاين په ۱۹۰۵ ز کې د کتلوي انرژي تعادل نظريه رامنځته کړه. په داسې حال کې چې د راډيو اکټيويټي په اړه د Bacquerel او Marie Curie کار له دې وړاندې دی، د راډيواکټيويټي انرژي د سرچينې يوه تشرېح به بياد هغې موندې پورې صبر کړی وی، چې په خپله هسته د نيکليونونو په نوم د کوچنيو ترکيبونو څخه جوړه شوې وه.
Rutherford او د هستې موندل (کشف کول)
په ۱۹۰۶ ز کې Ernest Rutherford «د اوبو له لارې په تېرېدنه کې له راديوم څخه د الفا ذرې مخه نيول» تر سرليک لاندې خپره کړه. Hans Geiger د دې کار په اړه شاهي ټولنې ته په اړيکه يا خبرو کې په هغو ازمېښتونو سره چې هغه او Rutherford کړي وو، څرګنده کړه چې، د هوا، المونيم پاڼې او سرو زرو پاڼې څخه د الفا ذرو تېرېدل څرګند کړل. نور کار په ۱۹۰۹ ز کې د Geiger او Ernest Marsden له خوا خپور شو او له دې نور زيات سپړل شوی کار د Geiger له لوري په ۱۹۱۰ ز کې خپور شو. په ۱۹۱۱ – ۱۹۱۲ ز کالونو کې Rutherford د شاهي ټولنې پر وړاندې راغی، چې هغه ازمېښتونه ورته تشرېح کړي او د اتومي هستې هغه نوې نظريه ورته په ډاګه (محسوس) کړي، چې موږ پرې اوس پوهېږو.
په ۱۹۰۹ ز کې د وروستۍ لرغونې شننې سره د Rutherford له خوا په ۱۹۱۱ ز می مياشت کې د کليدي مخنيوي خپور شوی ازمېښت د ۱۹۰۹ ز کال پر مهال د مانچستر په پوهنتون کې تر سره شو. د Ernest Rutherford مرستيال پروفيسور Johannes “Hans Geiger” او لېسانس Marsden یو ازمايښت وکړ، چې Geiger او Marsden په کې د Rutherford تر څار لاندې د سرو زرو پاڼې په يوه نري فلم کې د الفا ذرې بمبار کړې (helium 4 nuclei). د plum pudding model اټکل کړې ده، چې د الفا ذرې بايد په تر ټولو لږ قات کې په خپلو لورو سره د سرو زرو له پاڼې څخه د باندې راوځي، مګر Rutherford خپلې ډلې ته لارښوونه وکړه، چې هغه څه وويني چې هغه يې د په پام کې نيولو لپاره حيران کړ: يو څو ذرې په پراخه زاويو سره، ان په ځينو حالتونو کې په بشپړ وروسته پاتې ډول شیندل شوې وې. نوموړي دا په کاغذي دستمال کې د يوه مردکي د بمبارولو سره ورته او دا يې له پامه وغورځوله. په ۱۹۱۱ ز کې د Rutherford شننې په معلوماتو سره موندنې د Rutherford د اتوم موډل ته لاره هواره کړه، چې اتوم په کې خورا کوچنۍ او خورا غليظه هسته لرله، چې د اتوم ډېره برخه رانغاړي او د ځای پر ځای شوو الکترونونو په لرلو سره د دې لپاره پياوړی مثبت چارج لرونکې ذرې لري، چې چارج متوازن کړي (تر هغه وخته چې نيوترون لا نه و پېژندل شوی). د بېلګې په توګه: په دې مودل کې (چې معاصر موډل نه دی) د ۱۴ پروتونونو او ۷ الکترونونو په لرلو سره (ټول ۲۱ ذرې) نايتروجن – ۱۴ د ۷ نورو اربيټي [مداري، چې په مدار کې وي] الکترونونو له لورې راچاپېر شوی دی. * "experiment was conducted 1911"
Eddington او ستوري ته ورته هستوي ګډېدنه
نږدې ۱۹۲۰ ز کې Arthur Eddington په ستورو کې د هستوي ګډېدنې پړاوونو موندنه او د کار څرنګوالی د «د ستورو دنننی جوړښت» تر سرليک لاندې خپله څېړنه کې اټکل کړه. په هغه وخت کې د ستورو انرژي سرچينه يو راز و. Eddington په سم ډول فکر وکړ، چې ياده سرچينه په هيليم کې د هايدروجن ګډېدنه وه، چې د انسټاين د معادلې (E = mc2) له مخې يې زياته انرژي آزادوله. دا په هغه وخت کې په ځانګړي ډول د پام وړ پرمختګ ځکه و، چې سره ګډېدنه، thermonuclear او ان دا چې ستوري په پراخ ډول له هايدروجن څخه جوړ شوي دي؛ تر اوسه نه دي موندل (کشف) شوي.
د هستوې څرخېدلو څېړنې
د Rutherford موډل تر هغې وخته پورې په بشپړ ښه ډول کار وکړ، چې په ۱۹۲۹ ز کې د کليفورنيا د ټکنالوژۍ په انسټيټيوټ کې د Franco Rasetti له لورې د هستوې څرخېدلو څېړنې رامخته شوې. تر ۱۹۲۵ پورې دا نظر عام و، چې پروتونونو او الکترونونو هر يو د ±+1⁄2 يو څرخ درلود. د Rutherford د نايتروجن – ۱۴ په موډل کې، د ټولو ۲۱ ذرو له ډلې ۲۰ هغه يې بايد تر هغې جوړه شوی وی، چې د هر يو څرخېدل (spin) ناچل يا له منځه يوسي او وروستۍ طاق ذرې بايد د سوچه ۲/۱ څرخېدلو په لرلو سره هسته پرېښی وی. Rasetti که څه هم وموندل چې نايتروجن -۱۴ د ۱ يو څرخ درلود.
جيمز چادويک (James Chadwick) او د نيوترون موندل
په ۱۹۳۲ ز کې چادويک درک کړه، چې هغه وړانګه چې د Walther Bothe، Herbert Becker، Irene او Frederic Joliot-Curie له خوا په پام کې نيول شوې وه، په حقيقت کې نږدې د پروتون د کتلې سره د ورته يوې خنثی (بې چارجه) ذرې له امله وه، چې نوموړي نيوترون ونوموله (دې ډول يوې ذرې ته د اړتيا په اړه د Rutherford له خوا له يو وړانديز څخه وروسته).
ډي آکسي رايبونيوکليک اسيد
thumb|220px|د ډي ان اې د يوې برخې جوړښت. ډي آکسي رايبونيوکليک اسيد (/diːˈɒksɪˌraɪboʊnjuːˌkliːɪk, -ˌkleɪ-/) يو ماليکول دی، له دوه (polynucleotide) کړيو يا ځنځيرونو نه جوړ شوي دي، چې د غبرګ مارپېچ (double helix) د تشکيلولو لپاره له يو بل نه تاوېږي او ټولو پېژندل شوو ژوندويو موجوداتو او زياتو ويروسنو ته د هغوی  د پرمختګ، دندې اجرا کولو، ودې او د بيا توليد په موخه جينيټکي لارښوونې لېږدوي. ډي این اې او ريبونوکليک اسيد (آر این اې) نيوکليک اسيدونه دي. د پروټينونو، شحمياتو او پېچلي کاربوهايدريتونو (څو قيمته قندونو) تر څنګ، نوکليک اسيدونه د مکروماليکولونو د څلورو سترو ډولونو له جملې نه دی، چې د ژوند د ټولو معلومو بڼو لپاره اړين دي.
د ډي این اې دوه پوښونه د پولي نيوکلوتايدونو په توګه پېژندل شوي دي، چې له د نيوکليوتايدونو په نامه د یوڅه ساده مونوميرونو نه ترکيب شوی دی. هر نيکلوتايد د څلورو نايتروجن لرونکو نيکلوبېسونو (nucleobases) (cytosine [C], guanine [G], adenine [A] or thymine [T يو قند چې ډي اوکسي رېبوز ورته وايي او يو فاسفيټ ګروپ) له ډلې له يو نه يې ترکيب شوی دی. نيکلوتايدونه يو له بل سره د اشتراکي اړيکو په واسطه په يوه ځنځير کې د يو نيکلوتايد د قند او د بل نيکوتايد د فاسفيټ تر منځ وصل شوي دي، چې د قند – فاسفيټ ملاتير (sugar-phosphate backbone) په بدلولو کې اغېزه لري. د دوو بېلو پولي نيکوتايد پوښونو نايتروجني بنسټونه، د دوه پوښه شوې ډي این اې د جوړولو په موخه له هايدروجني اړيکو سره د قاعدې جوړه کېدنې اصولو (base pairing) سره سم يو له بل سره تړلي يا را ايسار شوي دي. تکميلوونکي نايتروجني بنسټونه، په دوو ډلو يعنې پايريمايډين (pyrimidines) او پورين (purines) وېشل شوي دي. په ډي این اې کې پايريمايډين تايمين (thymine) او سايتوسين (cytosine) دي، پورينونه (purines) ادينين (adenine) او ګوانين (guanine) دي.
د دوه پوښه شوي ډي این اې دواړه پوښونه ورته بيولوژيکي معلومات زېرمه کوي. ذکر شوي معلومات، هغه وخت تکرارېږي چې دواړه پوښونه بېلېږي. د ډي این اې يوه پراخه برخه (د انسانانو لپاره له ۹۸ سلنه نه زياته) غير رمزي دي، يعنې دا معنا، چې دا برخې د پورټيني لړۍ لپاره د نومو په توګه کار نه کوي. د ډي این اې دوه پوښونه د يو بل برعکس لورو کې حرکت کوي او د همدې له امله غير موازي يا د موازي ضد (antiparallel) دي. د نيکلوبيسونو (nucleobases) يا هستوي قاعدو د څلورو ډولونو له ډلې يو يې په قند پورې ضميمه (تړلی) دی. دا د ملاتير تر څنګ د دې څلورو نيکلوبيسونو لړۍ ده، چې جينيټيکي معلومات تفهيم (Encode) کوي. د آر این اې پوښونه د نقل يا transcription په نوم يوه پړاو کې د ډي این اې پوښونو نه د نمونې په توګه د ګټې اخېستنې په واسطه جوړېږي، چې د ډي این اې بنسټونه په کې د خپلو برابرو قاعدو لپاره د تايمين له حالت نه په استثنا بدل شوي دي، چې آر این اې د همدې لپاره يوراسيل (Uracil) (U) ځای پر ځای کوي. تر جينيتکي رمز لاندې، دا آر این اې پوښونه، په يوه پړاو کې چې translation يا تعبير او ژباړه ورته وايي، په پروټينونو کې د امينو اسيدونو لړۍ مشخص کوي.
د هسته لرونکو حجرو په دننه کې، ډي این اې د کروموزومونو نوم په اوږدو ساختمانونو کې تنظيم شوی دی. له قسمي حجروي وېش نه وړاندې دا کروموزومونه د ډي این اې تکرار په پړاو کې کاپي او تکرار شوي دي، چې له هر لوري د حجرې لپاره د کروموزومونو يوه بشپړه مجموعه برابروي. هسته لرونکي ژوندي موجودات (حيوانات، نباتات، فنجي او پوتستونه) د خپل ډي این اې زياته برخه، د هستوي ډي این اې په توګه د خپلې هستې په دننه کې زېرمه کوي او ځينې يې د ميتوکاندريايي ډي این اې په توګه، په مايتوکاندريا کې او يا د کلوروپلاست ډي این اې په حیث په کلوروپلاستونو کې زېرمه کوي. د دې برعکس هسته نه لرونکي موجودات (بکتريا او archaea) خپل ډي این اې يوازې په سايتوپلازم کې په دايروي کروموزومونو کې زېرمه کوي. په هسته يي کروموزومونو کې کروماتين پروتينونه، لکه: هيستونونه (histones) ډي این اې تنظيم او سره ټولوي. دا نغښتي( سره راټول ساختمانونه) د ډي این اې او نورو پروتينونو تر منځ د متقابلو عملونو لارښوونه کوي. همدارنګه د ډي این اې د نقل شوو برخو په ادراه کولو کې مرسته کوي.
ځانګړنې
ډي این اې يو اوږد پوليمير دی، چې د نيکلوتايدونو په نوم له تکرارېدونکو برخو نه جوړ شوی دی او هر يو يې په عادي ډول د يوه مفرد توري (A, T, C يا G) په واسطه په نښه شوی دی. د ډي این اې ساختمان د خپل اوږدوالي په امتداد متحرک دی، چې په تړلو حلقو او نورو شکلونو کې د تاوېدلو وړ دی. دا په ټولو نوعو کې له دوه مارپيچې يا تاو ځنځيرونو نه ترکيب شوی دی، چې د هايدروجني اړيکو په واسطه له یو بل سره تړلي دي. دواړه ځنځيرونه د ورته محور په شاوخوا راتاو شوي دي او يو له بله په يوه اندازه واټن يعنې (34 ångströms) يا (3.4nm) کې ساتل کېږي. د ځنځيرونو جوړه د 10 Å (1.0nm) وړانګه لري. د يوې بلې څېړنې له مخې: کله چې په بېلابېلو حل لارو کې اندازه شي، د ډي این اې ځنځير يا کړۍ Å 22 – 26   (2.2 – 2.6nm) پورې پراخه اندازه شوې ده او د نيکلوتايد يو واحد يا برخه Å 3.3  (0.33nm) اوږد اندازه شوی دی. که څه هم هر انفرادي نيکلوتايد زيات کوچنی دی، يو ډي این اې پوليمير ډېر غټ اوسېدلی شي او کېدای شي، لکه په کروموزوم ۱ کې په سلګونو ميليونه نيکلوتايدونه ولري. کروموزوم ۱ لږ تر لږه د ۲۲۰ ميليونه بنسټيزو جوړو په درلودلو سره تر ټولو ستر انساني کروموزوم دی او که چېرې وغځول شي، کېدای شي ۸۵ ملي متره به وي.
ډي این اې په عادي ډول د يوه مفرد پوښ په توګه نه شته، مګر د پوښونو د جوړې په توګه دی چې په کلک ډول يو له بل سره نيول شوي دي. دا دوه اوږده پوښونه له يوه بله، د ډبل مارپېچ په شان تاوېږي. نيکلوتايد د ماليکول (چې ځنځير يوځای ساتي) د ملاتير يوه کړۍ يا برخه او نيکلوبېس (چې په مارپېچ کې د ډي این اې له بل پوښ سره متقابل عمل کوي) دواړه لري. له قند سره وصل د هستې قاعدې (nucleobase) ته نيکلوسايد (nucleoside) وايي او هغه قاعده چې په يو قند او يو يا له يو نه زيات فاسفيټ سره وصل ده، نيکلوتايد ورته وايي. يو Bipolymer چې ګڼ وصل شوي نيکلوتايدونه (لکه: په ډي این اې کې) شاملوي، پولي نيکلوتايد یې بولي.
د ډي این اې پوښ د ملاتير د بدلېدونکي فاسفيت او قند له ګروپونو نه جوړ شوی دی. په ډي این اې کې د (2-deoxyribose) قند دی، چې يو پنتوز (پينځه کاربنه) قند دی. قندونه د فاسفيټ ډلو په واسطه يو ځای شوي دي، چې د مجاور قند کړيو د درېيم او پينځم کاربن اتومونو تر منځ phasphodiester اړيکې جوړوي. دوی د 3′-end او 5′-end کاربنونو په توګه پېژندل کېږي. لومړني يا اعلی (prime) سمبول د دې لپاره کارېدلی دی، چې دا کاربن اتومونه، د قاعدې له هغو اتومونو نه بېل کړي، چې deoxyribose ورته يوه ګلايکوسايډي اړيکه تشکيلوي. د همدې له امله هر ډي این اې پوښ، په عادي ډول يو پای لري، چې يو فاسفيټ ډله يا ګروپ په کې د يو رايبوز (ribose) پينځه لومړني يا اعلی کاربن (5’) سره (5’ phosphoryl) ضميمه شوي دي او یو بل پای چې يو خلاص هايدوکسيل ګروپ په کې د يو رايبوز درې اعلی کاربن سره (3’ hydroxyl) ضميمه دی. د قند – فاسفيټ ستون فقرې په امتداد، د 3’ او 5’ کاربنونو د موقعيت ټاکنه په لوريز يا قطبي ډول د ډي این اې هر پوښ ته ورکول کېږي. د هستوي تېزابو په ډبل مارپېچ کې د نيکلوتايدونو لوری (جهت) په يوه پوښ کې د يو بل پوښ په پرتله برعکس دی: پوښونه غير موازي دي. د ډي این اې پوښونو نامتوازن پای په اړه ويل کېږي چې: د پينځه اعلی پای (5′) او درې اعلی پای (3′) لوريز يا قطبي والی لري، چې له پينځه اعلی پای سره يو وروستنی فاسفيټ ګروپ (ډله) او د 3’ پای يو وروستی هايدروکسيل ګروپ لري. د ډي این اې او آر این اې تر منځ يو ستر توپير دا دی، چې په ډي این اې کې 2-deoxyribose قند، په آر این اې کې د بديل پنتوز قند رايبوز سره معاوضه کېږي.
سرچینې
* وېشنيزه:د وراثت علم
د سارس کوویډ ۲ اومیکرون بڼه
اومیکرون بڼه (B.1.1.529) د سارس کوویډ ۲ (هغه ویروس چې د کوويډ-۱۹ لامل کېږي) یو ډول دی چې په لومړي ځل یې د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۲۴مه نېټه له سوېلي افریقا څخه د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) ته راپور ورکړل شو.
اومیکرون بڼه د ډلټا بڼې په نسبت د سږیو د هوا په لارو کې ۷۰ برابره چټکه خپرېږي، خو شواهد ښيي چې شدت یې د مخکېنیو بڼو په تېره د ډلټا په پرتله کم دی. کم امکان لري چې اومیکرون بڼه د سږیو ژورو بافتونو ته نفوذ وکړي. د اومیکرون سرایت د ډلټا بڼې په نسبت ۹۱ سلنه کم وژونکی دی او په روغتونونو کې یې د بستري کېدو خطر هم ۵۱ سلنه کم دی. له دې سره سره، په روغتونونو کې د بستري کېدو په خطر کې اټکل شوی توپیر تر ۰-۳۰ سلنې پورې راکم شوی چې بیاځلي سرایت یې له منځه ځي. په ټولیز ډول د خپرېدو لوړه کچه په دې معنا ده چې د ټولو هغو ناروغانو شمېر چې روغتیايي پالنو ته اړتیا لري، لا هم د اندېښنې وړ دی.
واکسینونه د سختې ناروغۍ او په روغتونونو کې د بستري کېدو په مقابل کې په ځانګړي ډول د یوه mRNA واکسین تر اخیستو وروسته خوندیتوب ته دوام ورکوي. لومړنۍ شمېرې ښيي چې غبرګ واکسیناسیون د سرایت په مقابل کې له ۳۰ تر ۴۰ سلنه پورې خوندیتوب او په روغتونونو کې د بستري کېدو په مقابل کې شاوخوا ۷۰ سلنه خوندیتوب رامنځته کوي. د واکسین درېیم ډوز د سرایت په مقابل کې د اغېزناکتیا کچه ۷۵ سلنه او د سختې ناروغۍ په مقابل کې تر ۸۰ سلنه پورې ډېروي.
نښې نښانې
د اومیکرون بڼې یوه بې‌سارې نښه چې تر دې دمه یې راپورونه ورکړل شوي، د شپې له‌خوا خولې کېدل دي. په دې بڼه کې د خوند (ذایقې) او بوی (شامې) له منځه تلل د نورو بڼو په نسبت غیر معمول دي.
هغه څېړنه چې د ډسمبر له لومړۍ تر ۷مې نېټې پورې د ناروغیو د کنترول د مرکز له‌خوا وشوه، ویې ښوده چې: "تر ټولو معمولې نښې یې ټوخی، ستړیا او پوزه بهېدل دي" چې له یوه کم زیان‌لرونکي یا بل ډول ویروس سره د دغې بڼې تفکیک سختوي.
د ۲۰۲۱ ز کال د ډسمبر میاشتې په ۲۵مه نېټه په لندن کې خپرې شوې څېړنې ښيي چې د زوئي کوویډ (Zoe Covid) اپلیکېشن کاروونکو د دغې بڼې نښانې "پوزه بهېدل، سر درد، ستړیا، پرنجی او د ستوني درد" بللې دي.
مخنیوی
د نورو بڼو په څېر د دې بڼې په اړه هم د روغتیا نړیوال سازمان سپارښتنه وکړه چې خلک باید په تړلو فضاوو کې مناسبه هوا وساتي، له ګڼې ګوڼې او نږدې تماسونو څخه ځانونه وساتي، مناسب ماسکونه وکاروي، لاسونه بیا بیا ووينځي او واکسین وکړي.
د واکسین تولیدوونکو غبرګون
د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۲۶مه نېټه بیو اېن‌ټېک شرکت اعلان وکړ چې تر راتلونکو دوو اونیو پورې به پوه شي چې اوسنی واکسین یې د اومیکرون بڼې په مقابل کې اغېزناک دی که نه او که اړتیا شي نو اپډېټ شوی واکسین به تر ۱۰۰ ورځو پورې وړاندې کړي. اسټرازېنکا، مډېرنا او جانسون انډ جانسون شرکتونه هم پر دې بڼه د خپلو واکسینونو د اغېزناکتیا د څېړنې په حال کې وو. په هماغه ورځ نواواکس شرکت وویل چې د یوه داسې اپډېټ شوي واکسین د پراختیا په حال کې دي چې د اومیکرون بڼې لپاره دوو ډوزونو ته اړتیا لري او شرکت په پام کې لري چې دا واکسین په څو اونیو کې چمتو شي، وازمایل شي او تولید شي. د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر په ۲۹مه نېټه ګامالیا انستېتیوت وویل چې «سپوټنیک لایټ» واکسین باید د دغې بڼې په مقابل کې اغېزناک وي او موږ به د «سپوټنیک وي» واکسین تعدیل پیل کړو، اپډېټ شوې بڼه به یې تر ۴۵ ورځو پورې د ډېر تولید لپاره چمتو شي. سینوواک شرکت وویل چې د دغې بڼې په مقابل کې په لویه اندازه یو غیر فعال واکسین تولیدولی شي او پر هغو څېړنو د نظارت او بېلګو راټولولو په حال کې دي چې وښيي نوي واکسین ته اړتیا شته که نه. سینوواک د ۲۰۲۱ ز کال د ډسمبر میاشتې په ۷مه نېټه له خپل برازیلي شریک «بوټانټان انستېتیوت» سره په یوه ګډه غونډه کې وویل چې خپل واکسین اپډېټ کوي او په راتلونکو درېیو میاشتو کې به د لاسرسي وړ وي. د ډسمبر میاشتې په ۲یمه نېټه فاینلي انستېتیوت د دې بڼې په مقابل کې د «سوبرانا پلس» واکسین د پراختیا په حال کې و. فایزر تمه ښودلې چې د ۲۰۲۲ ز کال تر مارچ میاشتې پورې به د اومیکرون په مقابل کې د خونديتوب لپاره یو واکسین چمتو کړي.
تاریخچه
د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر په ۲۶مه نېټه د روغتیا نړیوال سازمان B.1.1.529 وپېژانده او اومیکرون نوم یې پرې کېښود چې د یوناني البفا پنځلسم توری دی. اومیکرون په لومړي ځل د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۲۲مه نېټه د بوټسوانا او سوېلي افریقا په لابراتوارونو کې د نومبر میاشتې د ۱۱-۱۶ نېټو د راټولو شویو بېلګو له مخې وپېژندل شو. لومړنۍ پېژندل شوې بېلګه یې د نومبر میاشتې په ۸مه نېټه په سوېلي افریقا کې راټوله شوه. له سوېلي افریقا بهر لومړنۍ پېژندل شوې پېښه هغه کس و چې د نومبر میاشتې په ۱۱مه نېټه له سوېلي افریقا څخه د قطر له لارې هانګ کانګ ته لاړ او بل کس هم هغه و چې په همدې نېټه له مصر څخه د ترکیې له لارې بلجیم ته لاړ. د ۲۰۲۲ ز کال د جنورۍ له ۲۲مې نېټې راهیسې دا بڼه په ۱۳۵ هېوادونو کې تایید شوې ده. اومیکرون د نورو مخکېنیو بڼو په پرتله ډېر بدلونونه لري. ځینې بدلونونه یې نوي دي چې په سپایک پروتین کې راغلي بدلونونه په کې شاملېږي او د ناروغۍ په مقابل کې د کوویډ-۱۹ د واکسینونو وړتیا کموي.
ثبت شوې پېښې
د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۲۴مه نېټه په لومړي ځل د اومیکرون بڼې راپور له سوېلي افریقا څخه د روغتیا نړیوال سازمان ته د نومبر میاشتې د ۱۴-۱۶ نېټو د راټولو شویو بېلګو له مخې ورکړل شو. د سوېلي افریقا پوهانو ته د نومبر میاشتې د لومړیو ورځو بېلګې او په ګوتنبرګ کې د کوویډ-۱۹ د پېښو ناڅاپي ډېرېدل لومړنی خبرداری و. د نومبر میاشتې د ۱۴مې او ۲۳مې نېټې تر منځ په دې سیمه کې څه باندې ۷۰ سلنه راټولې شوې بېلګې نوې بڼې وې. د اومیکرون لومړنۍ تایید شوې بېلګې په افریقا کې د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۸مه نېټه او او په بوټسوانا کې د نومبر میاشتې په ۹مه نېټه راټولې شوې. د اومیکرون احتمالي بېلګې د ۲۰۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۴مه نېټه د سوېلي افریقا په پرټوریا کې ترلاسه شوې دي.
نړیوال غبرګون
د روغتیا د نړیوال سازمان تر اعلان وروسته په هماغه ورځ ګڼو هېوادونو د دغې بڼې د پېژندل کېدو په غبرګون کې له سوېلي افریقا څخه هر ډول سفر منع کړ؛ په دې ډله کې متحده ایالتونه هم وو چې له اتو افریقايي هېوادونو څخه یې سفر بند کړ، که څه هم له هېڅ اروپايي هېواد، اسرائیل، کاناډا او اسټرالیا څخه یې سفر منع نه‌کړ چې د ممنوعیتونو د اعلان پر مهال ځینې پېښې هم په کې ثبت شوې وې. نور هغه هېوادونه چې پر سفر یې بندیزونه ولګول هغه جاپان، کاناډا، اروپايي اتحادیه، اسرائیل، اسټرالیا، بریتانیا، سینګاپور، مالیزیا، اندونیزیا، مراکش او نیوزلنډ وو.
کلشپوره
کلشپوره د ننگرهار ولایت په روداتو ولسوالۍ کې د یوه مشهوره کلي نوم دی چې د سره راغه ډاگ او روغانو کلي ترمنځ پروت دی، ددی کلي اوسېدونکي ټول پښتانه دي او په کر کیله بوخت وي، چې لاسته راوړنه یې جوار غنم دی
خوست (متون) ولسوالۍ
خوست ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۶۰،۲۱۴ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
لیوبلیانا
لیوبلیاتا په سلوانیایي ژبه Ljubljana) په اروپا کې پروت د سلوانیا هیواد پلازمینه او لوی ښار دی.
مزینه
مزینه د روداتو مشهور کلی دی چې وگړي یې ټول پښتانه دي او د زاخېل، حصارک او روغانو کلیو سره گډه پوله لري،
مرسین
مرسین په ترکي Mersin ili) د ترکې له ولایتونو څخه یو دی.
پوهاند
یو پوهاند ( σχολάρχης  سکالرچس ) په لرغوني یونان کې د یوه ښوونځي مشر و. دا اصطلاح په ځانګړې توګه د فلسفې د ښوونځیو د مشرانو لپاره د کارولو لپاره یادیږي، لکه په لرغوني اتن کې د اپلاتون اکاډمۍ. د دې لومړی عالم پخپله اپلاتون ، بنسټ اېښودونکی او مالک و. هغه د څلوېښتو کلونو لپاره دنده ترسره کړه، خپل وراره سپیوسیپس يې د خپل ځای ناستی په توګه وټاکه. د اکاډمۍ نور غړي له هغه وروسته عالمان (مشران) وټاکل شول.
د هیلنیسټیک دورې په جریان کې د څلورو اصلي فلسفي ښوونځیو د پوهانو لېست، د نږدې نېټې سره چې دوی د ښوونځیو مشري کوله، په لاندې ډول دی:
یادښتونه
<references group="" responsive="1"> وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي څانگې وېشنيزه:فلسفي ښوونځي
څېړندوی
څېړندوی د پښتو ټولنې د علمي کدر پنځمه درجه چې د پوهنتون د پوهنوال درجې سره سمون خوري.
وېشنيزه:پوهنيزې رتبې وېشنيزه:پښتو ټولنه
تېره زي ولسوالۍ
تېره زی ولسوالۍ د افغانستان د خوست ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۷،۶۵۰ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د خوست ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
فسا ولسوالي
فسا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فسا)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د فسا ښار دی. دا ولسوالي ۲۰۵٬۱۸۷ تنه نفوس لري او مساحت یې ۴۳۰۹ کیلومتره مربع دی. د فسا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۱۶ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د فارس ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
حصارک (رودات)
حصارک د روداتو ولسوالۍ له ټولو ستر کلی دی چې شاوخوا یې مزینه، روغانو، کلشپوره او زاخېل سره تړلی دی، ددې کلي کې یو دارالمعلمین هم شته چې د اړونده ولسوالۍ زده کوونکي په کې زده کړه کوي-
د سقط تاريخچه
د امېندوارۍ ختمول( د جنين له منځه وړل) له ډېرو پخوانيو زمانو راهيسې پېژندل شوی. د جنين د له منځه وړلو ( سقط ) لپاره بېلابېل مېتودونه کارول شوي دي، چې له دې ډلې د سقط‌ کوونکو بوټو، تېرو وسايلو کارول، پر خېټه فشار او ځينې نور تکنیکونه يادولی شو.
پخوانۍ دوره
د هند ويديک او سمرټي قوانينو د درېيو کاسټونو (په هندوستان کې ارثي مذهبي فرقې: هغه نظام چې خلك په كې دشتمني، نسب او ټولنیز درېځ پر بنسټ وېشل شوي وي.) څخه پورته نارينه نطفې د ساتلو په اړه اندېښنه راپورته کړې وه او مذهبي محکمو د ښځو لپاره بېلابېلې سزاګانې ټاکلې وې. هغو کشيشانو چې د سقط عمل يې تر سره کاوه، تکفير کېدل. په رامايانه حماسه (د هند تر ټولو لرغونی حماسي اثر) کې راغلي دي چې، په هغه وخت کې سقط جراحانو او سينګاروونکو (ډم او نايي ) کاوه. يوازينۍ نښانه چې ښيي، په پخوانيو قوانينو کې د جنين د سقط په سبب د اعدام سزا ورکول کېده، د اشورا قانون دی، چې تر ميلاد وړاندې په ۱۰۷۵کال کې  اشورا ليکلی او دا يوازې د هغو ښځو لپاره د پلي کېدو وړ و چې، د خاوند له خوښې پرته يې خپل جنين سقط کاوه. د لومړني جبري سقط ثبت شوي شواهد تر ميلاد وړاندې په ۱۵۵۰ کال کې د مصريانو له اېبرېس پاپيروس (د لرغوني مصر ترټولو مهم او لرغونی طبي پاپيروس) څخه تر لاسه شوي دي.
په لومړنيو کلتورونو کې ډېری کارول شوي څېړندودونه(مېتودونه )جراحي نه وو. بدني فعاليتونه، لکه: درانده کارونه، غرونو ته ختل، پارو وهل (د بېړۍ پارو) او لامبو تر ټولو عام تکنیکونه وو. نور تکنیکونه يې د پاروونکو پاڼو کارول، روژه نيول، وينه ایستل [حجامت]، پرخېټه د ګرمو اوبو اچول او د کوپرې(ناريال) پر ګرم شوي پوستکي پرېوتل(څملاستل) وو. نږدې په ټولو کلتورونو کې د سقط تکنیکونو د کتنې، د زیږون له لاروچارو سره  توافق او ترانس کلچرېشن (د بېلابېلو فرهنګونو ادغام او همپالنې) له لارې وده کړې ده. بېټرۍ (د نا قانوني فزيکي اړیکو(تماس) جنايي جرم)، ورزش او د کمربند کلک تړل د سقط لپاره فزيکي وسايل وو چې، د کمربند کلک تړل د مډرنې دورې په پای کې انګرېزمېرمنو کاراوه.
د لرغون‌ پېژندنې اړوند موندنې، د جنين اېستلو لپاره هڅې لومړني جراحي پرمختګونه ښيي. که څه هم دا ډول لاروچارو ته په لرغونو طبي متنونو کې لږ پاملرنه شوې او ډېر عام نه وو.
د اتمې پېړۍ يو سانسکرېټي متن، هغو ښځو ته چې سقط ته ميل لري، داسې لارښوونه کوي چې د بخار يا سور کړي پياز پر يو لوښي کېني. خېټې ته د مساج ورکولو تکنیک له پېړيو راهيسې په سوېلي اسيا کې پر بلارب نس د فشار اچولو له لارې د سقط لپاره کارول کېږي. په کمبوديا کې د انګکورا واټ معبد چې تر ميلاد وړاندې په ۱۱۵۰ کال کې جوړ شوی، يوه مجسمه داسې ډيزاين شوې ده چې، يوه ښځه په ياده طريقه د خپل جنين د سقط په حال کې هدیرې ته لېږل شوې ده.
جاپاني سندونه، د جنين د جبري سقط ريکارډ د دولسمې پېړۍ په لومړيو کې ښيي. د اېډو دور (له ۱۶۰۳ څخه تر ۱۸۶۸ پورې د جاپان د تاريخ برخه) په لړ کې د بزګرې طبقې ترمنځ ډېر عام و چې قحطۍ او پرله پسې مالياتو  زيانمنول. د بوډيساتوا جيزو مجسمې چې د سقط، اولاد لرې کولو، مړه‌زیږون او يا په جنيني پړاو کې د مړينې په ياد جوړې شوې وې، لږترلږه په ۱۷۱۰ کال کې د يوکوهاما په معبد کې څرګندې شوې (مذهب او د جنين سقط وګورئ).
د نیوزلنډ په مستعمره کې د مايوري ځايي ښځو به، د پاروونکو درملو، تشريفاتي ميتودونو او کمربند له تړلو سره خپله امېندواري ختموله. د يوې سرچینې د ادعا پر بنسټ:  د مايوري خلکو به د مارکوتو (په نيوزلنډۍ ژبه کې سحر او جادو ته ويل کېږي) له وېرې خپل جنين نه سقط کاوه، بلکې د مصنوعي القاح او له وخت څخه مخکې زېږون په سبب يې سقط کاوه.
د روم يوناني نړۍ
ديونان او روم په تاريخ کې ډېری هغه برخې او لارې چارې چې د سقط په اړه پېژندل شوې دي، له لومړنيو کلاسيکو متنونو څخه دي. سقط يو ګيناکولوژيک (د امېندوارۍ او زېږون اړوندې څېړنې) عمل دی، په لومړيو کې له هغو ښځو سره تړلی و چې يا قابلې او يا هم دعادي پوهې ښځې وې. اپلاتون په خپل تيېياتيتوس (د اثر نوم) کې په لومړيو پړاوونو کې د جنين د سقط په باب د يوې قابلې وړتيا ته اشاره کوي. ناشوني برېښي چې، په يونان کې به د سقط په سبب چاته سزاورکړل شوې وي. په هر حال، يوه ټوټه چې شاعر ليسياس ته منسوبېږي، ښيي چې په اتن (د يونان پلازمېنه) کې سقط د خاوند د خوښې خلاف جرم و، ځکه که چېرې هغه مړ وی او مېرمنه يې امېندواره وی، د هغه نه زیږېدلي ماشوم د مال د غوښتنې ادعا کولی شي.
لرغونی يونان، د سېلفيوم (د دوديزو طبی بوټي نوم) پر بوټي متکي و، چې د امېندوارۍ د پای ته رسولو او سقط لپاره کارېده. ياد بوټی د سېرين (د روم د تر ټولو لرغونو پنځو ښارونو څخه و چې اوس‌مهال د ليبيا هېواد دی) له عمده صادراتو څخه و چې مخ په ورکېدو روان و، خو ويل کېږي چې د اپي يېسې (د دوديزو دارو درمل بوټو د کورنۍ نوم) په کورنۍ کې شته نور درمل‌بوټي، چې د دوی له کورنۍ سره نږدې اړيکې لري، سقط کوونکي ځانګړتیاوې لري. د سېلفيوم بوټی د سېرين په اقتصاد کې دومره مهم و چې، ان پر سیکو د ياد بوټي انځور کښل شوی و. ستر پيليني (رومي طبيب او فیلسوف) تر ميلاد وروسته له ۲۳ څخه تر ۷۹ کالونو تر منځ، د روم معمولي تصفيه شوي غوړ، د تر ټولو پياوړي سقط کوونکي په توګه ياد کړي دي. سېرينوس سامونيکوس (رومي پوه(عالم)) د رېو ( يو ډول درمل‌بوټي)، هګيو او ډېل (يو ډول درمل‌بوټی) د يوه ترکيب په اړه ليکنه کړې. سورانوس ډايوسکرويډ اوريباسيوس (يوناني طبي ليکوال) هم د بوټو دا ډول کارول تشرېح کړي دي. اوسنیوعلمي څېړنو تاييد کړې ده چې، د ريو بوټی درې سقط کوونکي خواص لري. هغه بوټی چې د زېږون د اسانۍ لپاره کارېږي، د جنين د سقط لپاره هم کارول کېږي. جالينوس د ډي انتي ډيوتېس د فارمول په جوړښت کې ځای په ځای کړل، حال دا چې ډايوسکرويډس وويل چې: د خولې له لارې او يا د وجينال شیاف په بڼه،  له مرچو او (کنډو) سره کارول کېږي.
يوناني ډرامه ‌ليکونکي ارېستوفانس تر ميلاد وړاندې په ۴۲۱ کال کې، په طنزي توګه د پنيرويال (يو ډول درمل‌بوټی) مسقط خواص ته اشاره کړې. يوناني طبيب هېپوکرات تر ميلاد وړاندې له ۳۷۰ څخه تر ۴۶۰ کالونو تر منځ يوې بدکارې ښځې ته چې امېندواره کېده، داسې مشوره ورکړه چې ښکته او پورته ټوپونه واچوي او هر ځل له ټوپ وهلو سره خپل کوناټي له پوندو سره لمس کړي، چې جنين يې سقط شي. هغه ته منسوبې ټولې ليکنې داسې وسايل يادوي چې د رحم‌ بند (د ښځينه جنسي غړو اړوند) د پراخوالي او رحم د کورېټ تراشلو(پاکولو) لامل شي.
سورانوس د دویمې پېړۍ يوناني ډاکټر ډيوروټيک (ادرار راوستونکي)، اېميناګوګوس (هغه درمل‌بوټي چې د حوصلې او رحم شاوخوا د وينې جريان تحريکوي)، انېماس (د عفونت او امېندوارۍ څخه د مخنيوي محلول، چې په واجن کې تطبيقيږي)، روژه نيول او وينه ایستل، د سقط لپاره تر ټولو اغېزمن او خوندي مېتودونه ګڼي. هغو ښځو ته چې غواړي خپل جنين سقط کړي، سپارښتنه کوي چې له تېرو څوکو لرونکو وسايلو څخه کار وانخلي، ځکه د غړي د سوري کېدلو له خطر سره مل دي. همداراز هغو ښځو ته چې غواړي، خپله امېندواري ختمه کړي، سپارښتنه کوي چې په ځواکمن ډول قدم ووهي، درانده وسايل ولېږدوي، څاروي وځغلوي او ښکته پورته ټوپونه ووهي. داسې چې پونده يې له کوناټیو سره ولګېږي، هغه ياد حرکت لاکډيمونين ترپ نومولی. همداراز يې د نباتي بوټو د حمام، د موښلو او مساج او پېساريو [شیاف] (يوه پلاستيکي ښويه وسيله چې د رحم د ملاتړ لپاره په واجن کې ځای پر ځای کېږي) لپاره څو کړنلارې وړاندې کړې. په De Materia Medica Libri Quinque (د لرغوني يونان د ډاکتر ډايسوکورېډېس د اثر نوم دی چې، د روغتيا پالنې لپاره د هر ډول درمل‌بوټو د خواصو په اړه په کې معلومات راټول شوي) کې يوناني درمل‌پېژندونکي ډايسوکورېډېس د يو ډول موادو د ترکيب له وړاندې تيار شوی لېست جور کړ، چې هلېبور (يو ډول بوټی چې رېښې يې په درمل جوړولو کې کارېږي)، اوبه ‌لرونکی بادرنګ او سکاموني (يو ډول بوټی) په کې شامل وو او دا يې د سقط شراب ونومول، خو په دقيق ډول چمتو کولو کې يې پاتې راغی. د جنين د سقط په برخه کې د هلېبور ځانګړتيا دا بوټی په سقط کوونکي مشهور کړی دی.
د بدخشان رسنۍ
د بدخشان ولایت رسنۍ د طالبانو د حکومت له پرزیدلو سره د ۲۰۰۱م کال وروسته د افغانستان د نورو ولایتونو ترڅنګ په بدخشان ولایت کې هم ګڼ شمیر غږیزو تصویري او چاپي رسنیو فعالیت پیل کړی.
نوملړ
تلویزیونونه راډیوګانې ورځپاڼې
بوروت پاهور
بوروت پاهور په انګلیسي Borut Pahor) د سلوانیا هیواد لومړی وزیر دی.
څېړنمل
څېړنمل د پښتو ټولنې د علمي کدر دريمه درجه چې د پوهنتون د علمي کدر د پوهنمل د درجې سره سمون لري.
وېشنيزه:پوهنيزې رتبې وېشنيزه:پښتو ټولنه
اوسلو هوايي ډګر
اوسلو هوايي ډګر (Oslo lufthavn) د ناروې هيواد تر ټولو مهم او ستراتیژیک هوايي ډګر دی، چې ددې هېواد د پلازمېنه څخه لږ ليري د ګارديمون په سيمه کې موقعیت لري، ددې کبله ورته په ګارديمون هوايي ډګر هم ويل کېږي.
نوموړی هوايي ډګر د تېز‌‌تلونکي رېل ګاډۍ د لارې د ددې هيواد د پلازمېنې اوسلو سره وصل دۍ، چي د هوايي ډګر څخه و اوسلو ته د خلګو د تګ وخت ډېر زيات لږوي.
څېړنوال
څېړنوال د پښتو ټولې د علمي کدر څلورمه درجه چې د پوهنتون د علمي کدر د پوهندوی د علمي درجې سره سمون لري.
په لوړ غږ او خپ غږ د قرآن کریم د لوستلو فضیلت
په لوړ غږ او خپ غږ د قرآن کریم د لوستلو فضیلت
له عقبه بن عامر الجهني رضي الله عنه څخه روایت دی، وايي: رسول الله ﷺ فرمايي: «په لوړ غږ قرآن کریم لوستل داسې دی، لکه په ښکاره چې صدقه ورکوي او په خپ غږ قرآن کریم لوستل داسې دي لکه په پټه چې صدقه ورکوي». حدیث ابو داود، نسائي، احمد او ترمذي روایت کړی، امام ترمذي وايي: حدیث حسن او غریب دی.
څېړنپال
څېړنپال یا پوهاند، د پښتو ټولنې د علمي کدر آخري او لوړه علمي درجه چې د پوهنتون د پوهاند له علمي رتبې سره برابره وي.
داراب ولسوالي
داراب ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان داراب)  د ايران د فارس ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د داراب ښار دی. دا ولسوالي ۲۰۱٬۴۸۹ تنه نفوس لري. د داراب ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
څېړنپال
وېشنيزه:پوهنيزې رتبې
د ګاګمالا جګړه
د ګاګمالا جګړه، چې د اربيلا د جنګ په نوم هم پېژندل کېږي، دا جګړه له زېږد مخکې په ۳۳۱ کې د مقدوني سکندر په مشرۍ د مقدوني پوځ او د درېیم داريوش په مشرۍ د پارسي پوځ تر منځ پېښه شوې ده. دا د دواړو پاچايانو تر منځ دويم او وروستی جنګ و او په هخامنشي سترواکۍ وروستی برید بلل کېږي چې په پايله کې يې، سکندر دا ټوله سترواکي ونيوله.
جګړه په ګواګمالا کې رامنځ ته شوه، چې لغوي معنا يې ده «د اوښ کور»، دا د بومودوس سيند په څنډه کې يو کلی دی. اوسمهال دا سيمه د اوسني عراق شمال لور ته پرته بلل کېږي. د سکندر پوځ ډېر زیات و او اوسني تاريخ پوهان وايي چې: «دا شونتيا بس وه چې  تر ټولو باتجربه سرتيري ودروي». له زياتې شونتيا سره سره، د پیاوړو جنګي مهارتونو د کارولو او په ځيرکتيا سره د سپکو پليو ځواکونو په کارولو سره د سکندر پوځ بريالی راووت. دا د کورنت اتحاديې لپاره يوه پریکنده بريا وه چې له امله يې هخامنشي سترواکي او درېيم داريوش رانسکورشول.
شاليد
له زېږد مخکې په ۳۳۳ کې درېیم داريوش د ايسوس په جګړه کې د ستر سکندر په وړاندې ماتې وخوړه، د هغه مېرمن، مور او دوه لورګانې دويمه سټيټيرا او ډرايپيټيس ونيول شوې. د ايسوس بريا سکندر ته د کوچنۍ اسيا په ټولو سويلي سيمو (اوسنۍ ترکيه) بشپړ واک ورکړ. له جګړې وروسته دارويش پاچا بابل ته په شا شو، هلته د پخوانۍ جګړې په سيمه کې له خپل پاتې پوځ سره بيا يو ځای شو.
سکندر د صور په محاصره کې (له زېږد مخکې ۳۳۲) وجنګېد، چې د جنورۍ تر جولای روانه وه، په دې جګړه کې په بريا سره هغه شام ونيو. سکندرله دې وروسته بيا د غزې په محاصره کې وجنګېد، په پايله کې د پارسي ځواکونو شمېر ډېر کم شو. له همدې امله په مصر کې پارسي والي مازايوس په سوله ييز ډول سکندر ته تسليم شو.
د داريوش او سکندرخبرې
دارويش کوښښ وکړچې، د ديپلوماسۍ له لارې سکندر د هغه په سترواکۍ کې له نورو بريدونو واړوي. لرغوني تاريخ پوهان له سکندرسره د هغه د مذاکراتو جلا جلا روايتونه وړاندې کوي ،چې د مذاکراتو په درې جلا جلا هڅو وېشل کېدای شي.
تاريخ پوه جسټن، ارين او کورتيوس روفوس، په لومړۍ او دويمه پېړۍ کې ليکي او وايي چې: دارويش د ايسوس له جګړې وروسته سکندر ته ليک واستاوه. په دې ليک کې هغه غوښتنه کړې وه چې سکندر دې له اسيا نه په شا شي او د هغه ټول بنديان دې خوشې کړي. د کورتيوس او جسټن په وينا: دراويش د خپلو بنديانو په مقابل کې د تاوان ورکولو وړانديز هم کړی و، خو اريان د تاوان يادونه نه ده کړې. کورتيوس وايي چې: د لیک ژبه سپکوونکې وه او سکندر دهغه غوښتنې رد کړې.
د مذاکراتو دويمه هڅه ، د صور له نيولو وروسته وشوه. داريوش سکندر ته د خپلې لور دويمې ستاتيرا سره د واده او د هاليس سيند په لويديځ کې د ټولو سيمو وړانديز وکړ، خو جسټن زيات دقيق نه دی او دا يې نه ده کره کړې چې د کومې لور د واده  وړانديز يې کړی و او يوازې د داريوش د سلطنت د يوې برخې په اړه غږېږي. ديودوريس سيکولوس (د لومړۍ پېړۍ يوناني تاریخ پوه) هم د هاليس سمندر د لويديځو ټولو څنډو، د ملګرتيا د يوه تړون او د داريوش د ټولو بنديانو په مقابل کې د ستر تاوان د وړانديز خبره کوي. ديودوريوس يوازینی لرغونی تاريخ پوه دی چې د هغه حقيقت يادونه کوي چې سکندر دا ليک پټ کړ او خپلو ملګرو ته يې يو جعلي ليک وړاندې کړ چې د هغه په ګټه و. بيا هم سکندر د داريوش وړانديزونه رد کړل.
د خبرو د دويمې هڅې له ناکامۍ وروسته، داريوش له سکندر سره د يوې بلې جګړې لپاره چمتووالی پيل کړ، خو بيا هم داريوش له سترسکندر سره هغه مهال د مذاکراتو درېيمه او وروستۍ هڅه وکړه، کله چې سکندر له مصر نه وتلی و. د داريوش درېیم وړانديز ډېر سخاوتمندانه و. د هغه له مور يسقمبيس سره د چلند له امله يې د سکندر ستاينه وکړه، هغه ته يې د فرات لويديځ لور ته د ټولو سيمو، په ګډه سره د هخامنشي سترواکۍ د ملکيت، د يوې لور د واده او د سپينو زرو د ۳۰۰۰۰ تالانتو وړانديز وکړ. سکندر له خپلو ملګرو سره په ډېر څرګند ډول د دې وړانديز ارزونه وکړه. پارمنيون يوازينی هغه څوک و چې خبرې يې وکړې او ويې ويل:«که زه سکندر وای، ما به هغه څه منلی وای چې وړانديز يې شوی او تړون به مې کړی وای». د معلوماتو پر اساس: سکندر ځواب ورکړ: «ما به هم همداسې کړي وای، که زه پارمنيون وای». په پايله کې سکندر د داريوش دا وړانديز رد کړ او ټينګار يې وکړچې: اسيا بايد يوازې يو پاچا ولري. هغه داريوش ته خبر واستاوه چې يا ورته تسليم شي او يا ورسره په جنګ کې مخامخ شي، تر څو پریکړه وشي، چې څوک به د اسيا يوازينی پاچا وي.
د مذاکراتو د درېيمې هڅې په اړه د ټولو تاریخ پوهانو نظر، د ديودوريوس روايت ته ورته دی، خو تفصيلات يې سره توپير لري. ديودورويسو، کورتيوس او ارين ليکي چې: د لیک پر ځای يو سفير استول شوی و چې جسټن او پلوتارک (لومړۍ پېړۍ) هم همدا ادعاکوي. پلوتارک او ارين وايي چې: د بنديانو په بدل کې وړانديز شوی تاوان ۱۰۰۰۰ تالانت وي، خو ډيودوريوس او جسټن دا شمېره ۳۰۰۰۰ ښيي. ارين ليکي چې: د داريوش درېیمه هڅه هغه مهال وه، کله چې صور تر محاصرې لاندې و، خو نور تاريخ پوهان وايي چې، دا مهال دويمه هڅه شوې وه. له دې ټولو سره سره، د هغه د مذاکراتو د هڅو په ناکامېدو، داريوش اوس پریکړه کړې وه چې، له سکندر سره يوې بلې جګړې ته چمتو شي.
پيلامه
په مصر کې د چارو له سمبالښت وروسته، سکندر له زېږد مخکې د ۳۳۱ په پسرلي کې صور ته ستون شو. هغه په جولای يا اګست مياشت کې تاپساکوس ته ورسېد. ارين وايي چې: داريوش مازايوس ته لارښوونه کړې وه چې له ۳۰۰۰ سپرو سرتېرو نه جوړ شوي ځواک په مټ له تاپساکوس سره نژدې د فرات له معبر نه ساتنه وکړي. کله چې د سکندر پوځ له دې سیند نه د تېرېدو په موخه رانژدې شو، هغه وتښتېد.
په بین النهرين کې د سکندر لښکرکشي.
د فرات له سيند نه تر اوښتو وروسته، سکندر د بابل پر لور د نېغ سويل ختيځ مسير پر ځای شمالي مسير غوره کړ. فراست او د ارمنستان غرونه د هغه کیڼ لور ته پاتې شول. شمالي لارې دوی ته د مرستې رسول اسانه کړي وو او سرتېري يې د مستقيمې لارې له ګرمۍ هم خوندي و. نيول شويو پارسي جاسوسانو مقدونيايانو ته خبر ورکړ چې داريوش د دجلې په څنډو اړولي دي او غواړي چې د سکندر د اوښتو مخه ونيسي. سکندر دجله بې دفاع ولیدله او په ډېر سختۍ ورنه بلې غاړې ته واوښت.
د رحمان بابا په شاعرۍ کې ارسال المثل ادبي صنعت
= د عبدالرحمان بابا لنډه پېژندنه =
= زوکړه : = عبدالرحمان بابا په ( ۱۰۴۲ هـ ق ) کال د جمادي الثاني پر يوويشتمه له عبدالستار غوري خېل يا غوريا خېل کره، پېښور ته څېرمه په بهادر نومې کلي کې پيدا شوی دی، غوري خېل خانه بدوش يا لاروي خلک نه وو، بلکې د زمکو درلودونکي وو او په تول ښه پوره خلک وو.
= زده کړه : = عبدالرحمان بابا قرانکريم او د دين نورې لومړنۍ زده کړې له مشهور عالم عبدالحق څخه تر لاسه کړې، پر ( ۱۰۵۲ هـ ق ) کال يو بل مشهور عالم د مولانا محمد يعقوب G چې له اره يوسفزي و او په پېښور کې يې استوګنه درلوده، نو عبدالرحمان بابا هم له دغه عالم څخه فيض حاصل کړ او د فقهې او تصوف علوم يې ترې زده کړل.
= د ژوند حالات : = عبدالرحمان بابا د خوشحال خان خټک همعصر و او په دغه وخت کې پښتانه او مغول ( مغُل ) سره لاس او ګرېوان وو او خوشحال خان بابا خو ورسره د ژوند تر وروستۍ شېبې پورې وجنګېده، نو همدا وجه ده چې د خټکو دکورنۍ په ادبياتو کې زياتره حماسي رنګ ليدل کيږي او د مغلو پر وړاندې د ملي غرور ټکی هم ښه ګرم ښکاري، مګر عبدالرحمان بابا چې د سياست له چورلېځه لرې پاتې و او ګوښه ناستې يې غوره کړې وه، بيا هم د يوه نړۍ ليدونکي ژور فکري انسان په توګه يې د حالاتو پر وړاندې غږ پورته کړی دی او هغه دا چې د وخت د حاکم اورنګزېب د نارواوو او ظلم يادونه کوي، ځکه چې هر انسان په خپل ضمير کې د حالاتو پر وړاندې خامخا بايد يو دريځ ولري، همدا لامل دی چې انسان ټولنيز باله شي.
په سبــــــب د ظالمــــــــــــانو حاکمــــــــانو
ګور او اور او پېښور درې واړه يو دي
نه شي د خـــــانـــــانــــو، ملنګــــــــانو سره کلي
دا خو د عبدالرحمان بابا د شتمن ورور عزيز خان خبره ده چې رحمان بابا ورسره ځان نه پرتله کوي او ځان ترې لرې ساتي، د عبدالرحمان بابا داسې ډېر شعرونه تر سترګو کيږي چې ده پکې ملنګۍ ته ترجيح او غوره والی ور کړی دی.
= مړينه او ارام ځای : = عبدالرحمان بابا په ( ۱۱۳۸ هـ ق ) کال له دې فاني نړۍ نه سترګې پټې کړې کړې او مزار يې د هزار خانې په هديره کې دی چې هره ورځ پکې په لسګونه ملنګان او تارک الدنيا وګړي راټول وي، شاعران او اديبان يې هم سلام ته راځي او عالمان او بزرګان هم د دغه ستر عالم او شاعر زيارت کوي.
= د عبدالرحمان بابا سبک : = د عبدالرحمان بابا شعر د ځانګړو او طبيعي ښکلاوو او لطافتونو درلودونکی او له هر ډول تکلف څخه پاک دی،  عاشقان يې د معشوقو په چوپړ کې ودرولي دي او عابدان يې د معبود پر پيروۍ اړ ګڼلي دي او د دغه ستر عارف او شاعر په خواږه کلام کې لفظي او مانيزو ښکلاوو له يو او بل سره لاس ور کړی او د هغه شعر يې تلپاتې والي او د جاوېدانۍ تر پولې پورې رسولی دی، نن ورځ هغه خلک چې د حافظ شېرازي ديوان ته د فال ليدنې لپاره لاس ورغځوي د عبدالرحمان بابا ديوان ته هم عام او خاص خلک مخ اړوي او هغه د خپلو هيلو او ارمانونو يوه سرچينه ګڼي او هر څوک خپل ورک شوي څيزونه پکې په ښه شان بسيا مومي په ادبي صنعتونو کې د پښتو د عرفاني بابا پام زيات دی او په خورا زياتو ښکلاوو سره يې هغه کارولي دي، د بېلګې په ډول :
که لويي غواړې د خاورو په مقام شــــــه
و اسمــــــــان تـــــــــه لاس د عقـــــــــل نه رسيږي
دا خو عشق دی چې په عرش کرسي قدم ږدي
( ۲ : ۲ مخ )
د عبدالرحمان بابا د سبک او طرز مقبوليت او معقوليت په دغه مسئله کې نغښتی دی چې نوموړی د خپل کلام د ښکلاوو او رنګينۍ لپاره له جميل ذات جل جلاله څخه غوښتنه کړې ده او د بې نيازه ذات دربار ته يې دوعا کړې ده چې لايزال خدای جل جلاله او مجيب الدعوات د خپل حبيب له برکت د وينا د دغه استاد دغې ساده او بې تکلفې انشاء ته ځانګړې رنګيني او زړه راښکونتيا وربښلې ده او د هغه سبک او طرزته يې بې بېلګې ښکلا ور په برخه کړې ده چې مونږ يې تل د جوماتونو له منبرونو څخه نيولې د خانقاوو تر مجلسونو، مدسو او پوهنتونونو  پورې دغه رنګين او ځلېدونکی کلام په تکرار، تکرار سره اورو او دا په خپله پر دې دلالت کوي چې د ټولو خلکو او لوستونکو پر زړونو يې يو ډول منګولې ښخې کړي دي او لکه د لمر غوندې ارام او په طبيعي ډول ځليږي.
الهـــي د خپل حبيـــــب لــــه برکتـــــــه
دا ساده انشاء رنګينه د رحمان کړې
( ۶ : ۵ مخ )
د کلام لنډيز او ايجاز هم د پښتو د عرفان د بابا د اسلوب له ځواکمنو او قوي ځانګړنو څخه ګڼل کيږي، ستر او ژور مفاهيم په يوه بيت کې په لنډ ډول سره ځای کوي، ستر او ژور مفاهيم په يوه بيت کې په لنډ ډول د طبيعي او خورا ښکلي حالت سره پرته له هر ډول تکلف او پېچيده والي ، يو ځای کوي د بېلګې په توګه يې دا لاندې بيت ولولئ :
زه عاشق يم سر او کار مې دی له عشقه
نه خليل، نـــــه داودزي يم، نـــــه مومنـــد
( ۶ : ۶ مخ )
= پښتو متل پېژندنه = څه رنګه چې متلونه د ګړني ( شفاهي ) ادب لويه برخه جوړوي چې د نړۍ په هر يو ژوندي قام او ژبه کې د ولسونو په منځ کې دود لري، نو په پښتو ژبه او ولسونو کې هم د پخوا زمانو راهيسې رواج لري، چې ډېر اوږد تاريخي لرغونتوب لري، متلونه د ګړني ادب هغه ځانګړې برخه ده چې پښتني چاپېريال کې ژوند کوي، ډېر زيات تر سترګو کيږي او اورېدل کيږي، زياتره د ي، کار او عمل د کېدلو وروسته د خلکو په منځ کې د وينا او خبرو کولو پرمهال کارول کيږي، ترڅو پرې د خبرو پخلی څرګند شي لکه پښتانه وايي (( چې بد ګرځي، بد به پرځې )) مطلب دا چې که ښه کوې، نو ښه به ګورې او که بد کوې، نو بد به ګورې يانې د خير زېږنده خير او د شر زېږنده شر دی، متلونه هم لکه د لنډيو په څېر جوړوونکي نه لري او نه يې د جوړېدو څرګنده نېټه معلومه وي، خو د پښتو په فولکوريک ادب کې د ځينو عاداتو، عملونو، دودونو او اخلاقو هېنداره ګڼل کيږي، څنګه چې ښايي هغسې له پېړيو راهيسې د متلونو لپاره يو منل شوی او ځانګړی تعريف او پېژندنه نه ده شوې، خو ځينې ادب پوهانو په دې ډول خپل نظرونه څرګند کړي دي، لکه چې وايي (( متلونه هغه خوږو مقولو ته وايي چې د طنز په بڼه د يوې ځانګړې خبرې په ترڅ کې ويل کيږي. )) په همدې ډول بل تعريف يې دا دی چې (( متلونه هغه پراخه مفهوم لرونکې، په وزن برابرې او لنډې ويناوې دي، چې د استدلال د تاثير او تصديق لپاره د خبرو اترو په ترڅ کې ويل کيږي. )) متلونه د تجربو هغه لنډې ويناوې دي چې  د يو عمل او کار په پايله کې په منثور يا منظومه بڼه رامنځته کيږي او په غوره شويو الفاظو کې له خولې څخه راوځي، زړونو کې ځای مومي، کور په کور، کلي په کلي، حجره په حجره، سيمه په سيمه، او خوله په خوله خي، متل د فورم او شکل له مخې لنډ برېښي، خو د مانا او مفهوم له مخې ډېر پراخه او بډايه مفهوم څرګندوي، متلونه که څه هم د پښتو ژبې په فوکلوريک ادب کې په منثوره بڼه زيات تر سترګو کيږي، خو يو شمېر يې په منظومه ( قافيه واله ) بڼه هم شته لکه (( څه چې کرې، هغه به رېبې ) يا دا چې (( اوړه دې په اوړه، منت دې په څه  )) په همدې ډو ل (( ژرنده که د پلار ده هم په وار ده )) او ډېر نور...
په متلونو کې د ټولنيز ژوند ټولې ځانګړتياوې خوندي دي او ډېر زيات منطقي اړخونه د ځان سره لري، نو ځکه مطلب يا خبروته قوت او ځواک وربښي، په همدې اساس د پښتو ژبې په هره ادبي دوره کې په منثوره او منظومه ډول هر چا په خپلو هنري ليکنو او شعرونو کې همدا ولسي مرغلرې په ډېر ماهرانه انداز کې پېيلي دي.
( ۵ : ۵۷ مخ )
= د بديع علم په اړه معلومات = بديع په لغت کې د يو شي پيداکولو، راپنځولو او رامنځته کولو ته وايي او په اصطلاح کې هغه وينا يا کلام ته بديع وايي چې پراخوالی، ښکلا او بلاغت پکې راشي، يعنې هرو مرو به دغه الفاظ او کلام ښکلی وي، ځکه کله چې ورته د بديع علم وضع شو، نو يو لامل يې همدا و، چې ښکلي او پراخ الفاظ تر څېړنې لاندې ونيسي.
د بديع علم د رامنځته کېدو په اړه استاد عبدالرؤف بې نوا په خپل اثر ادبي فنونو کې وايي چې (( د بديع علم واضع عبدالله بن المعتز دی چې دا علم يې اختراع کړ او په ۲۷۴ هجري کال يې د بديع نوم پرې کېښود.))په لومړي سر کې يې دغه پوهه په دوو څانګو ووېشله، يوه يې هغه وه چې په لفظ کې يې ښکلا وپېژندل شي يانې لفظي صنايع او بله څانګه يې هغه وه چې په مانا کې يې ښکلا او ښايست په توګه شي يانې معنوي صنايع.
= ارسال المثل : = ارسال المثل هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې يو متل په ځانګړي هنر او فن سره داسې وکاروي چې خبرې ته يې نور قوت هم ور کړي.
= د عبدالرحمان بابا په شاعرۍ کې د ارسال المثل ادبي صنعت  : = د ارسال المثل ادبي صنعت په مظومه ليکنو کې ډېر زيات کارول کيږي چې د دې ادبي صنعت له مخې شاعران او ناظمان د يو مشهور متل په کارونې سره خپل شعر ته لاقوت او پياوړتيا ور کوي او هنريت په رنګ يې رنګوي او خلکو ته يې وړاندې، چې د ارسال المثل ادبي صنعت د عبدالرحمان بابا په شعرونو کې هم ډېر زيات تر سترګو کيږي، چې دلته به د رحمان بابا له اشعارو د ارسال المثل ادبي صنعت  ځينې بېلګې وړاندې کړو :
و هر چا ته په خپل شکل څرګندېږم
آيېنې غوندې بې روپه بې ريـــــا يم
( ۲ : ۲۱۹ مخ )
په پورتني بيت کې ( آيېنه هم چېرته دروغ نه وايي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه مونږ وايو چې په پورته بيت کې عبدالرحمان بابا له ارسال المثل ادبي صنعت نه کار اخيستی دی.
ای رحمانه! اول ته نصيحت واخله
( ۲ : ۲۸۵ مخ )
په پورته بيت کې د ( اول زده کړه، بيا کوزده کړه ) مشهور متل راغلی دی چې په همدې اساس مونږ پورته بيت د ارسال المثل د ادبي صنعت لرونکی بيت ګڼلی شو.
دا يوه بله بېلګه هم وګورئ :
بې عمل که کتاب کېږدي په سر څـــه شو
ګويا ايښی يې تر پښــــــــو لاندې کتاب
( ۲ : ۴۱ مخ )
په پورتني شعر کې د ( بې عمله علم هيڅ دی ) مشهور متل راغلی دی چې ارسال المثل ادبي صنعت يې جوړ کړی دی.
بې زحمته راحت نشته زمـــا وروره
که راحت غواړې زحمت درلره بويه
( ۲ : ۲۷۲ مخ )
په دې بيت ې د ( بې زحمته راحت نشته ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه مونږ دا بيت د ارسال المثل ادبي صنعت لرونکی بيت ګڼو.
پادشاهان په يو دم کې ګدايان کا
ما ليدلي فسادونه د ګـــردون دي
( ۲ : ۳۴۷ مخ )
په ياد بيت کې دغه ( پاچاهي ښه ده خو چې تل وای ) مشهور متل راغلی دی چې د همدې له کبله مونږ دغه بيت د ارسال المثل ادبي صنعت لرونکی ګڼو.
د ارسال المثل ادبي صنعت دا يوه بله بېلګئ هم وګورئ :
په ظاهر لباس غلط د سړي مـــــه شــــه
منځ يې ګوره چې چغزي دی که مټاک
( ۲ : ۲۹۸ مخ )
تر ورخ تېرې اوبه بېرته نه جاروځي
نه جاروځي تېر ساعت په بېرته بيا
( ۲ : ۱۰۳ مخ )
رحمان بابا په پورته بيت کې د ارسال المثل ادبي صنعت په مرسته د ( تېر ساعت بېرته نه راګرځي ) ادبي صنعت کارولی دی.
چې په خپله رسوايۍ دې پروا نشته
نور به څه کړې په جهـــان د چــــا پروا
( ۲ : ۹۰ مخ )
په پورته بيت کې عبدالرحمان بابا ( چې په خپل آب نه دی د بل اب ورته څه دی) مشهور متل  څخه کار اخيستی دی چې د ارسال المثل ادبي صنعت يې جوړ کړی دی.
نورې بېلګې يې :
چې په زور ورسره نه يې برابر
د هغو ترڅنګه مـــه کېنه زړور
( ۲ : ۱۸۲ مخ )
په ياد بيت کې د ( چې زور  دې نه وي زور مه کوه ) مشهور متل کارول شوی دی او د ارسال المثل ادبي صنعت نه پکې استفاده شوې ده.
چې الله درسره مل نه وي رحمــــانـــه
که لښکرې درسره وي يک تنها يې
( ۲ : ۱۶۵ مخ )
رحمان بابا په پورته بيت کې د ( چې طلب کوې اخر به مومې ) متل کارولی دی، نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې ارسال المثل ادبي صنعت راغلی دی.
چې نيکي بدي په تله کې تلل شي
خود په خپله تله واخله عدالت کړه
( ۲ : ۲۸۴ مخ )
په پورته بيت کې د ( خپل عمل د لارې مل دی ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
( ۲ : ۴۰۳ مخ )
په پورته بيت کې د ( څه رنګه چې څېره وي آيېنه دروغ نه وايي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه مونږ وايو چې د ارسال المثل ادبي صنعت کارول شوی دی.
دا يې هم يوه بله بېلګه :
تر ســــــــــــــړي د ســـــــــــړي رزق مــــقــــــدم
( ۲ : ۲۰۳ مخ )
په ياد بيت کې د ( خدای چې انسان پيدا کوي، نو رزق هم ور کوي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې مونږ ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
دا هم يوه بله بېلګه :
خزانه د سخــــاوت ســــــره زياتيـــږي
د کوهي اوبه چې وکاږې بسيار شي
( ۲ : ۳۶۱ مخ )
د ياد بيت څخه مطلب ( خروار د موټي نه معلوميږي ) مشهور متل دی چې رحمان بابا د ارسال المثل ادبي صنعت په کارولو په دې بيت کې ځای پرځای کړی دی.
هر سرود اواز په طور د خپل تارکا
( ۲ : ۷۱ مخ )
دا لاندې بېلګې يې هم وګورئ :
د حريص له خپلـــــه نقده بهـره نشتـــه
لکه مار د ګنج دپاسه پېچ وتاب وي