cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پییر سیمون لاپلاس
لاپلاس د لاپلاس معادله جوړه کړه او د لاپلاس انتیګرالي بدلون یې پیل کړ چې د ریاضي او فزیک په ډېرو برخو کې تر سترګو کېږي او دا هغه برخه ده چې نوموړي يې په جوړولو کې مخکښ رول لوبولی. د لاپلاس دېفرینشیل کارکړون ګر په پراخه کچه په ریاضیاتو کې کارول کېږي چې د هغه په نوم نومول شوی هم دی. هغه د شمسي نظام په اړه د نیبولر/سحابي فرضیې ته په بیاځلي توګه وده ورکړه او یو له لومړنیو ساینس پوهانو څخه و چې تور غار ته ورته نظریه یې وړاندې کړه.
لاپلاس د ټول دوران له لویو ساینس پوهانو څخه یو شمېرل کېږي. ځینې وختونه د فرانسوي نیوټن یا د فرانسې د نیوټن په نوم یادیږي، هغه د طبیعي ریاضي په برخه کې خارق العاده پوهه لرله چې د خپل وخت له نږدې ټولو معاصرو پوهانو څخه غوره و. هغه په ۱۷۸۷ کال کې د پاریس په پوځي ښوونځي کې د ناپیلون د امتحان پر مهال د هغه ممتحن و.
لومړي کلونه
د لاپلاس د ژوند ځینې جزییات معلوم نه دي، ځکه د هغه ثبت شوي معلومات په ۱۹۲۵ کال کې په سینټ جولین ډی ملیو کې لیزیوکس ته څېرمه د هغه د کړوسي کامېټ ډي کولبرټ -لاپلاس په کې کور کې د هغه له کورنۍ شاتو(ماڼۍ ته ورته لوړې کلاوې چې اشرافو په کې ژوند کاوه، ژباړن) سره یو ځای وسوزېدل، نور هم مخکې له دې چې په ۱۸۷۱ کال کې يې پاریس ته نږدې په ارکویل کې کور لوټ شي لمنځه تللي و.
لاپلاس د ۱۷۴۹ کال د مارچ میاشتې په ۲۳مه نېټه د بیومونټ- اېن -اوج په نوم د پونټ اېواکو لویدیځ لوري ته څلور مایله لرې پراته کلي کې زېږېدلی و. پلار یې پيري ډي لاپلاس د ډبلیو.ډبلیو روز بال په وینا د مارکیس د کوچنیو کروندو څښتن او کروندګر و. د هغه مشر تره میټر اولیور ډي لاپلاس د شاهي شیغوژیا (جراح) لقب خپل کړی و.داسې بريښي چې هغه په بومونټ کې په ښوونځي کې له زده‌کوونکې څخه لارښوونکی شو، خو ډلامبر ته د ورپېژندلو له لیک سره هغه پاریس ته لاړ تر څو په‌خپل بخت کې مخکې شي. له دې سره کارل پېرسون د روزبال په حساب کې د تېروتنو په اړه جدي دی او وايي: "په حقیقت کې «کان» د لاپلاس پر مهال له فکري پلوه د نورماندي له تر ټولو فعالو ښارونو څخه و. لاپلاس په همدې ښار کې زده‌کړې وکړې او د لنډمهال لپاره یې استادي وکړه. هغه په همدې ځای کې لږ تر لږه ۲ کاله مخکې له دې چې په ۱۷۷۱ کال کې په‌خپلې ۲۲ یا ۲۳ کلنۍ کې پاریس ته لاړ شي د «ټورین ښار د سلطنتي ټولنې ملانژ، ټوم/ لوی کتاب څلورم والیم. ۱۷۶۶-۱۷۶۹» په نوم یې خپله لومړۍ مقاله ولیکله. په دې توګه هغه تر شل کلنۍ مخکې په ټورین ښار کې له لاګرانژ سره په اړیکه کې و. هغه پاریس ته نه لاړ، یو خام کلیوال هلک چې هرڅه یې له ځانه زده کړې او د دهقانۍ مخینه یې لرله! لاپلاس په ۱۶ کلنۍ کې په ۱۷۷۱ کال کې په بومونټ کې د «ډوک اورلیان» ښوونځی پرېښود او کان پوهنتون ته لاړ، داسې بریښي چې هلته يې ۵ کاله زده‌کړې کړې او د سفېنکس/ابوالهول (د لرغونې مصر یوه افسانه، ژباړن) غړی و. د بومونټ پوځي ښوونځی تر ۱۷۷۶ کال پورې د پخواني ښوونځي ځای ونه نیوه."د هغه مور او پلار پیر لاپلاس او ماري-ان سوشون له یوې هوسا کورنۍ څخه وو. د لاپلاس کورنۍ لږ تر لږه تر ۱۷۵۰ کال پورې په کرنه کې ښکېله وه، خو لوړ رتبه پییري لاپلاس د مڼو د شرابو سوداګر او د بومونټ ښار د کورنیو د خپل منځي ګټو ټاکلی استازی و.
پییر سیمون لاپلاس په کلي کې په یو ښوونځي کې چې د بندیکت د صومعې (مذهبي ځای) له‌خوا اداره کېده، پلار یې هوډ درلود چې د روم په کاتولیک کلیسا کې وګومارل شي. په ۱۶ کلنۍ کې د خپل پلار د مقصد پر مخ وړلو لپاره، د دینپوهنې د زده‌کړو لپاره د کان پوهنتون ته ولېږل شو.
په پوهنتون کې د رضیاتو د دوو شوقمنو ښوونکو کرېسټف ګادبلډ او پیرلو کانو له‌خوا هغه ته لارښوونه وشوه او مضمون ته یې د هغه لېوالتیا راویښه کړه. دلته د لاپلاس ځلا د یو ریاضي پوه په توګه په چټکۍ سره وپېژندل شوه او کله چې لا په کان کې و د انتیګرال د ترټولو کوچني او لایتناهي حساب تر منځ توپيرونو (Sur le Calcul integral aux differences infiniment petites et aux differences finies) په اړه یې خپل یادښت ولیکه. دې د لاپلاس او لاګرانژ تر منځ لومړنۍ اړیکه رامنځته کړه. لاګرانژ ۱۳ کاله مشر و او په وروستیو کې يې د خپل زېږون په ښار ټورین کې د مسیلینیا ټورنېنشا (Miscellanea Taurinensia) په نوم یوه مجله هم رامنځته کړې وه چې د هغه ډېری لومړني اثار په‌کې چاپ شوي و او د یادې مجلې په څلورمه ګڼه کې د لاپلاس مقاله خپره شوه. دا نږدې هغه مهال و چې چې نوموړي دا تشخیص کړه چې هغه د کشیش کېدلو هېڅ وړتیا نه لري او باید یو مسلکي ریاضي پوه شي. ځینې سرچینې وایي چې وروسته هغه له کلیسا څخه جلا شو او پر خدای بې عقیدې/ملحد شو. لاپلاس د دینپوهنې له څانګې څخه فارغ نه شو، خو د یو مکتوب په‌واسطه له لوکانو څخه ژان لو رون ډالامبر ته چې هغه مهال په علمي غونډو کې غوره و وروپېژندل شو او پاریس ته لاړ.
د هغه د کړوسي په وینا ډالامبر هغه په نسبي توګه ښه ونه موند او له هغه څخه د خلاصون لپاره یې هغه ته د ریاضي یو ډبل کتاب ورکړ او ویې ویل چې د یاد کتاب تر لوستلو وروسته بېرته راشي. کله چې لاپلاس څو ورځې وروسته بېرته راستون شو، ډلامبر لږ صمیمي و او په دې تړاو يې خپل نظر پټ نه کړ چې دا ناممکنه ده چې لاپلاس دې هغه کتاب په دومره لږ وخت کې ولولي او پرې ودې پوهيدی شي. خو له هغه څخه تر پوښتنو وروسته وپوهېده چې هغه ریښتیا لوستی او له هغه وخت وروسته لاپلاس تر خپلې پالنې لاندې ونیو.
بل روایت دا دی چې لاپلاس د شپې ناوخته یوه مسئله حل کړه او ډلامبر په راتلونکې اونۍ کې هغه د لېږلو لپاره وټاکه، وروسته یې بله شپه تر هغه سخته مسئله حل کړه او ډلامبر یې تر اغېز لاندې راغی او په یوه پوځي ښوونځي کې یې د تدریس لپاره د هغه سپارښتنه وکړه.
اوس لاپلاس د خوندي عاید او غیرمجاز تدریس تر څنګ خپل ځان لومړنیو څېړنو ته واچوه او ۱۷ کاله وروسته یې ۱۷۷۱-۱۷۸۷ خپل ډېر اصلي کارونه د ستورپوهنې په برخه کې خپاره کړل.
تاریخ پوه
یو له مدرنه تاریخ پوهانو څخه, چاچې د خپلو لویو ممکنه پروژو په مرسته د تاریخ بیاکتنه وکړه
تاریخ پوه تاريخ په یوناني ἱστορία) ډیره وخت د دوه مفهومونو په معنی دی. لومړی په تیرو پیښو ته کتنه دویم د پیښتو کتنه او څیړنه بلل کیږي. اما څوک یا شخص چې تاریخ کتنه او تاریخ لیکنه کوی تاریخ پوه بلل کیږي.
جيمز مينرو
جيمز مينرو (۱۷۵۸، د اپريل ۲۸مه – ۱۸۳۱ز، د جولای ۴ مه ) يو امريکايي سياستمدار، وکيل، ديپلومات او د امریکا له جوړوونکو يو و، چې له ۱۸۱۷ز کال څخه تر ۱۸۲۵ز کال پورې يې د متحده ايالاتو د پنځم ولسمشر په توګه کار وکړ. مينرو چې د ديموکراتيک جمهوري ګوند غړی و، د ويرجينيا د واکمنې کورنۍ او جمهوريت غوښتونکي نسل وروستی ولسمشر و؛ د هغه د ولسمشرۍ پړاو له ښو احساساتو سره برابر و او د امريکا د سياست د لومړي ګوندي نظام پړاو يې پای ته ورساوه. شونې ده چې هغه تر ټولو زيات « د مينرو اصولو» په وړاندې کولو سره وپېژندل شي، هغه تګلاره چې په په متحده ایالاتو کې يې د اروپايي استعمار مخالفت کاوه. هغه د ويرجينيا د والي، د متحده ايالاتو د سنا مجلس د غړي، فرانسې او بریتانيه کې د متحده ايالاتو د سفير، د بهرنيو چارو اووم وزير او د جګړې د اتم وزير په توګه هم کار کړی دی.
د ويرجينيا په ويسټموريلينډ ولسوالۍ کې په يوه بزګره کورنۍ کې زېږېدلي مينرو، د امريکا د انقلابي جګړو پر مهال د لويې وچې په پوځ کې خدمت وکړ. له ۱۷۸۰ز څخه تر ۱۷۸۳ز کال پورې د ټاماس جفرنس تر څار لاندې د قانون تر لوستلو وروسته، هغه د لويې وچې په کنفرانس کې د استازي په توګه کار وکړ. د ويرجينيا د تصويب کنوانسيون کې د استازي په توګه مينرو د متحده ايالاتو د اساسي قانون د تصويب مخالفت وکړ. په ۱۷۹۰ز کال کې هغه د سنا مجلس ته ټاکنې وګټلې او هلته د ديموکراتيک جمهوري غوښتونکي ګوند مشر شو. هغه په ۱۷۹۴ز کال کې سنا مجلس پرېښود، تر څو د فرانسې لپاره د ولسمشر جورج واشنګټن د سفير په توګه کار وکړي، خو په ۱۷۹۶ز کال کې واشنګټن بېرته راوغوښت. مينرو په ۱۷۹۹ز کال کې د ويرجينيا د والي په توګه ټاکنې وګټلې او د ۱۸۰۰ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې یې په کلکه سره د جفرسن له نوماندۍ څخه ملاتړ وکړ.
د ولسمشر جفرسن د ځانګړي استازي په توګه مينرو د لويزيانا د پيرودلو په مذاکراتو کې مرسته وکړه، چې په دې سره د متحده ايالاتو مساحت نږدې يو په دوه شو. وروسته له هغې چې ماډيسن د مينرو تړون – د پنکي تړون چې مينرو يې په اړه له بریتانيې سره مذاکرات کړي و، رد کړ، له خپل پخواني ملګري جيمز ماډيسن سره يې ټکر راغی. هغه د ۱۸۰۸ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې په ناکامۍ سره جيمز ماډيسن وننګولو، خو په ۱۸۱۱ز کال کې د بهرنيو چارو د وزير په توګه د ماډيسن له ادارې سره يو ځای شو. د ۱۸۱۲ز کلونو په وروستيو پړاوونو کې، مينرو په يو وخت کې د ماډيسن د بهرنيو چارو او هم د جګړې د وزير په توګه کار وکړ. د جګړې پر مهال د هغه مشرۍ نوموړی د ماډيسن د څرګند وارث په توګه معرفي کړ او هغه د ۱۸۱۶ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې په اسانۍ سره د فډرالسټ ګوند نوماند «روفوس کينګ» ته ماتې ورکړه.
د مينرو د ولسمشرۍ پړاو له ښو احساساتو سره ملګری و، په دې ډول چې فډراليست ګوند د هېواد د يوه سياسي ځواک په توګه ماتې وخوړه. د ولسمشر په توګه مينرو د ميسوري روغه جوړه لاسليک کړه، په کوم کې چې ميسوري د يوه غلام ايالت په توګه وپېژندل شو او په شمالي سيمو کې پر مرييتوب بنديز ولګېد، کومې سيمې چې د ۳۶ درجو او ۳۰ دقيقو شمال سره برابرې وې. په بهرنيو چارو کې مينرو او د بهرنيو چارو وزير جان کوينسي اډمز له بریتانيې سره د روغې جوړې له تګلارې او د هسپانيې د سترواکۍ په وړاندې د پراختيا له تګلارې ملاتړ وکړ. په ۱۸۱۹ز کال کې له هسپانيې سره د اډمز د اونيس تړون تر مخې متحده ايالاتو فلوريډا خوندي کړه او د فلوريډا لويديځې پولې يې له نوې هسپانيې سره ونښلولې. په ۱۸۲۳ز کال کې مينرو « دمينرو په اصولو» سره د متحده ایالاتو په تازه خپلواکو شوو هېوادونو کې د هر ډول اروپايي لاسوهنې سره د متحده ايالاتو مخالفت اعلان کړ، چې د امريکا په بهرنۍ تګلاره کې د عطف په ټکي بدل شو. مينرو د امريکا د نيواکګرې ټولنې غړی و، کومې ټولنې چې د آزادو شوو مريانو په واسطه د افريقا د نيواک پلوي کولو او د لايبيريا پلازمېنه «مونروويا» د هغه په وياړ نومول شوې. په ۱۸۲۵ز کال کې د هغه له تقاعد وروسته مينرو له سختو مالي ستونزو سره مخامخ شو او د ۱۸۳۱ز کال د جولای په څلورمه نېټه، په نيويارک ښار کې مړ شو.. تاريخ پوهان هغه له منځني څخه لوړ ډلبندي کوي.
د ژند لومړي کلونه
جيمز مينرو د ۱۷۵۸ز کال د اپريل په اته وېشتمه نېټه د خپلې مور او پلار په کور کې د ويرجينيا د ويسټموريلينډ په يوه ځنګلي سيمه کې زېږېدلی و. په نښه شوې سيمه له خپلواکې سيمې څخه يو ميل لرې ده، چې اوس د ويرجينيا د مينرو هال په نوم پېژندل کېږي. په ۱۹۷۹ز کال کې د جيمز مينرو د کورنۍ د کور سيمه د ملي تاريخي سيمو په نوملړ کې ثبت شوه. د هغه پلار «سپينز مونری» ( ۱۷۲۷-۱۷۷۴ ز) په پرتليز ډول، هوسا او د مريانو څښتن و ،چې تکاڼي يې هم کوله. مور يې اليزابت مونری (۱۷۳۰-۱۷۷۲ ز) په ۱۷۵۲ز کال کې، له سپينس مونری سره واده وکړ او دوی پنځه بچيان لرل، چې هغه دا دي: اليزابت، جيمز، سپينس، انډريو او جوزف جونز.
د هغه د پلرني نیکه پيټريک انډري مونری د اولسمې پېړۍ په منځ کې له سکاټلينډ څخه امريکا ته کوچېدلی و او د يوې لرغونې سکاټلنډۍ قبيلې غړی و، چې د «مونرو قبيلې» په نوم پېژندل کېده. په ۱۶۵۰ز کال کې، هغه د ويرجينيا د وسټموريلينډ ولسوالۍ په پريش واشنګټن کې د زياتې ځمکې د ابادولو اجازه تر لاسه کړه. د مينرو مور، د جيمز جونز لور وه، چا چې له ويلز څخه کډه کړې وه او په څېرمه د ويرجينيا کينګ جورج ولسوالۍ کې مېشت شوی و. جونز يو شتمن معمار و. د جيمز مينرو په نيکونو کې فرانسوي هوګنو هم وو، څوک چې ويرجينيا ته په ۱۷۰۰ز کال کې راغلي وو.[2]
په انقلابي جګړه کې خدمت
په پوهنځي کې له داخلې نږدې يو نيم کال وروسته،  د ۱۷۷۶ز کال په لومړيو کې مونری پوهنځی خوشې کړ او د لويې وچې په پوځ کې د ويرجينيا له درېيم کنډک سره يو ځای شو. له دې امله چې، نوی په پښو ولاړ پوځ د خپلو افسرانو لپاره زده کړه ارزښتمنه بلله، مونری ته د ډګروال رتبه ورکړل شوه او د جګړن وليام واشنګټن تر امريت لاندې يې کار کاوه. له څو مياشتو روزنې وروسته، مونری او د ويرجينيا اووه سوه پلي ځواکونه، د هېواد شمال ته وغوښتل شول، تر څو د نيويارک او نيو جرسي په جګړو کې خدمت وکړي.د ويرجينيايي ځواکونو له رسېدو لږ وروسته، جورج واشنګټن له نيويارک ښار څخه نيو جرسي ته شاتګ وکړ او بيا د ډالوير په سمندر پنسلوانيا ته واوښت. د د،سمبر مياشتې په وروستيو کې د ترنټون په نښته کې مينرو په هغه ناڅآپي بريد کې برخه درلوده چې د «هسيان» د سرتېرو پر پنډغالي ترسره شو. سره له دې چې بريد بريالی و، خو په جګړه کې د مينرو رګونه پرې شول او نژدې وچې مړ شي. وروسته واشنګټن د مينرو او وليام واشنګټن د زړورتيا ستاینه وکړه او مينرو ته يې د جګړنۍ رتبې ته ترفيع ورکړه. د ټپ له رغېدو وروسته مينرو بېرته ويرجينيا ته ستون شو، تر څو د سرتېرو د خپل شرکت لپاره سرتيري پیدا کړي. په جګړه کې د هغه د ګډون يادګار د انځورګر جان ټرامبول په انځور کې کښل شوی، چې د ۱۷۷۶ز کال د دمسمبر شپږ وېشتمه نېټه «په ټرينټن کې د هسين نيول» په نوم جوړ شوی، همدا راز د «مانويل لوتز» په انځورګرۍ کې چې په ۱۸۵۱ز کال کې جوړ شوی او د «واشنګټن له ډيلوير نه د تېرېدو په حال کې» په نوم ياديږي.
علي محمد مخلص
علي محمد مخلص (زوکړه؟ - مړینه، اټکلي ۱۰۶۸ سپوږميز لېږدي کال) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر او ليکوال وو.
مخينه
علي محمد مخلص د ابابکر کندهاري زوی او د استاد زلمي هېوادمل د وینا له مخې يې ژوند تر ۱۰۶۸ سپوږميز لېږدي کال پورې يقیني دی. د هغه بشپړ دیوان پر ۱۳۹۴ لمريز لېږدي کال د محمد هارون خپل شعشعي په سمون او سریزې سره چاپ شوی دی.
علي محمد مخلص د روښاني تصوف او طریقې یو مخلص پلیونی او پیرو دی. د هغه د نوم له یادېدو سره سم وار له واره د سړي ذهن ته (حالنامه) راځي؛ حالنامه هغه اثر دی چې د روښانیانو د ژوند ټول حال او احوال پکې بیان شوی دی. پر دې اثر که څه هم د لومړي ځل لپاره پیر روښان کار پیل کړی وو، خو علي محمد مخلص په ډېر اخلاص سره له سره ترتیب او د پير روښان د کورنۍ ټول احوال يې پرې اضافه کړي دي.
شاعر مخلص د دې اثر تر څنگ په پښتو کې بله منثوره رساله هم لري. دا رساله یې د استاد زلمي هېوادمل له خوا د کابل مجلې د ۱۳۶۷ کال په ۱ـ ۲ گڼه کې چاپ شوې ده. هغه په خپل دیوان او نورو خورو ورو لیکنو کې د روښاني تصوف په خپرولو کې تر نورو روښاني شاعرانو ډېر کوښښ کړی دی. نو پر همدې بنسټ د هغه د امتیاز حق هم تر نورو روښاني شاعرانو په دې برخه کې ډېر دی.
علي محمد مخلص تر ډېره د نورو روښاني شاعرانو په لاره نه دی تللی. هغوی ټولو یوازې په تصوف او عرفان کې هغه څه بیان کړي، چې هغوی ته د هغوی د مرشد او پیر بایزید روښان له خوا ویل شوي ول، خو علي محمد مخلص د بایزید روښان د افکارو د څرگندولو تر څنگ د نور تصوف په اړه هم خپل افکار څرگند کړي دي.
علي محمد مخلص د مشهور روښاني ارزاني خوېشکي ورور وو او د پلار نوم يې برهان او له خېشكي قبيلې څخه وو. د هغه دويم ورور عمر نومېده. اخون دروېزه په خپل کتاب کې د ارزاني د نورو دوو وروڼو نومونه د ملا علي [علي محمد مخلص] او ملا عمر په بڼه ليکلي دي.
د لوکزامبورګ هیواد ایداري وېش
د لوکزامبورګ هیواد د ولایتونو نوملړ (د لوکزامبورک هیواداېداري وېش) لوکزامبورک په درې برخو ویشل شوی. . دیکیرش (Diekirc)
علي محمد مخلص
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- ديوان، د ۱۳۹۵ لمريز لېږدي کال، د اطلاعاتو او فرهنگ وزارت چاپ.
۲- منثوره رساله، د ۱۳۶۷ ل ل کال کابل مجلې په ۱ـ ۲ گڼه کې چاپ.
اخځليک
۱- https://www.taand.com/%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%8A-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%85%D8%AE%D9%84%D8%B5-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%88-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85/
۲- https://www.facebook.com/223336756405/photos/%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93%DB%8D-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%D9%87%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%AE%D9%88%DB%8C%D8%B4%DA%A9%DB%8C-%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DA%9A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%90-%D8%AA%D8%B1-%D9%BC%D9%88%D9%84%D9%88-%D9%84%D9%88%D9%85%DA%93/10152395739671406/
۳- https://www.nunn.asia/32590/%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D8%B2%D9%8A%D8%AF-%D8%B1%D9%88%DA%9A%D8%A7%D9%86-%D8%AF-%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D9%87-%D9%85%D9%84%D8%A7-%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%BE%D9%87/
۴-
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
سمندري بیولوژي
سمندري بیولوژي په سمندر کې د موجودو ارګانېزمونو یعنې سمندري ژوندیو موجوداتو علمي څېړنه ده. دا چې په بیولوژۍ کې ډېری څانګې، کورنۍ او جنسونه بېلابېل ډولونه لري چې ځینې يې په سمندر او ځینې يې په وچه کې ژوند کوي، سمندري بیولوژي نوعې یا موجودات د ټکسانومۍ پر ځای د چاپېریال له مخې طبقه‌بندي کوي.
د ځمکې پر مخ د ټولو موجوداتو یوه لویه برخه په سمندرونو کې ژوند کوي. د دغې لویې برخې دقیقه اندازه نامشخصه ده، ځکه تر دې دمه لا د سمندري موجوداتو ډېر ډولونه نه دي کشف شوي. سمندر یوه پېچلې درې‌اړخیزه نړۍ ده چې نژدې د ځمکې د سطحې ۷۱ سلنه برخه رانغاړي. په سمندري بیولوژۍ کې په څېړل کېدونکو ژوندځایونو کې هر څه شاملېږي، د سطحي اوبو له کوچنیو قشرونو رانیولې، د سمندي کندو تر ژورو پورې چې کېدای شي، کله ناکله تر څه باندې ۱۰۰۰۰ مترو پورې د سمندر تر سطحې لاندې وي. په ځانګړو ژوندځایونو کې مصبونه [د سمندرګي هغه برخه چې د سیند په خوله کې ننوتې وي او کوچنی خلیج جوړوي]، مرجاني ټاپو وزمې، کېلپ ځنګلونه، دریايي چمنونه، د دریايي غرونو او حرارتي څاه‌ګانو شاوخوا او د سمندر پرانیستې سیمه (پلاجیک) شاملېږي چې، جامد جسمونه کم په کې موندل کېږي او د اوبو سحطه یوازنۍ لیدل کېدونکی پوله ده. په سمندري بیولوژۍ کې څېړل کېدونکي ارګانېزمونه، له مایکروسکوپي فیتوپلانکتونونو او زیوپلانکتونونو نه نیولې تر لویو کبانو (نهنګانو) پورې دي چې اوږدوالی یې له ۲۵ نه تر ۳۲ مترو (له ۸۲ نه تر ۱۰۵ فوټو) پورې بېلابېل دی. سمندري ایکولوژي د سمندري موجوداتو د خپل‌منځي او چاپېریالي جوړجاړي(تعامل) د څرنګوالي څېړنه ده.
سمندري موجودات یوه لویه سرچینه ده چې په ټوله نړۍ کې یې له سفر او تفرېح سره مرسته کړې او تر څنګ یې له دې ځایه خواړه، درمل او خام توکي برابرېږي. سمندري موجودات په لویه کچه کې زموږ د سیارې له ماهیت ټاکنې سره مرسته کوي. سمندري موجودات د اکسیجن په څرخه کې د پام وړ ونډه او د ځمکې د اوبو او هوا په تنظیم کې رول لري. ساحلي کرښې تر یوه حده د سمندري موجوداتو په مرسته جوړې شوې او ساتل کېږي او ځینې سمندري موجودات، د نوې وچې له جوړېدو سره مرسته کوي.
د موجوداتو ډېری ډولونه، له اقتصادي پلوه انسانانو ته مهم دي، لکه دواړه ډولونه یعنې صدف‌لرونکي او وزر لرونکي کبان. همدا راز د سمندري او نورو موجوداتو هوساینه، له بنسټیزو لارو چارو سره تړلې ده. د سمندري موجوداتو او مهمو څرخو تر منځ د اړیکې په اړه د انسانانو پوهه په چټکۍ سره د ودې په حال کې ده او کابو هره ورځ نوي کشفونه کېږي. په دغو څرخو کې ماده(لکه: د کاربن څرخه) او هوا(لکه د ځمکې تنفس او د ایکوسیستمونو، لکه:  سمندرونو له لارې د انرژۍ حرکت) شاملېږي. د سمندر تر سطحې لاندې ډېرې پراخې سیمې لا هم په سم ډول نه دي پېژندل شوې.
بیولوژيکي سمندرپوهنه
سمندري بیولوژي له بیولوژيکي سمندرپوهنې سره پرتله کولی شو. سمندري ژوند یا سمندري موجودات هم په سمندري بیولوژي کې یوه تحصیلي څانګه ده او هم په بیولوژيکي سمندرپوهنه کې. بیولوژيکي سمندرپوهنه پر فزیک، کیمیا او د سمندرپوهنې د سیستم پر ځمک‌پوهنه د موجوداتو د اغېز څېړنه ده. بیولوژيکي سمندرپوهنه تر ډېره د سمندر پر داخلي مایکرو ارګانېزمونو تمرکز لري. دا څېړي چې مایکرو ارګانېزمونه څه ډول د خپل چاپېریال تر اغېز لاندې راځي او څه ډول پر لویو سمندري موجوداتو او د هغوی پر ایکوسیستم اغېز کوي. بیولوژيکي سمندرپوهنه، سمندري بیولوژۍ ته ورته ده، خو د سمندرونو موجودات په یوه جلا لیدلوري سره څېړي. د غذايي شبکې له نظره د بیولوژيکي سمندرپوهنې تګلاره، له لاندې نه پورته خوا ته ده، په داسې حال کې چې سمندري بیولوژي سمندر له پورته نه د لاندې لیدلوري پر بنسټ څېړي. بیولوژيکي سمندرپوهنه، تر ډېره پر پلانکتونونو له ټینګار سره د سمندر پر ایکو سیستم متمرکزه ده: د هغوی بېلابېل والی (مورفولوژي، تغذیوي سرچینې، خوځښت او میتابولېزم)؛ د دوی ګټور توب او د کاربن په نړیواله څرخه کې یې رول او د دوی وېش(ښکار او د ژوند څرخه). همدا راز بیولوژيکي سمندرپوهنه په غذایي شبکه کې د میکروبونو پر رول او د سمندرونو پر ایکوسیستمونو د انسان د اغېزې پر څرنګوالي بحث کوي.
سمندري موجودات
په بیولوژۍ کې ډېری برخې، کورنۍ او جنسونه داسې ډولونه لري چې ځینې یې په سمندر کې او ځینې نور یې په وچه کې ژوند کوي. سمندري بیولوژي نوعې یا موجودات د ټکسانومۍ پر ځای د چاپېریال له مخې طبقه‌بندي کوي. په همدې دلیل په سمندري بیولوژۍ کې نه یوازې هغه موجودات شاملېږي چې په یوه سمندري چاپېریال کې ژوند کوي، بلکې نورهغه موجودات هم په کې شامل دي چې د سمندر په شاوخوا کې ژوند کوي.
مایکروسکوپي موجودات
د ځمکې پر مخ د تر ټولو لوی ژواک چاپېریال د اوسېدونکو په توګه میکروبي سمندري سیستمونه، په هر نړیوال سیستم کې بدلونونه رامنځته کوي. میکروبونه تقریباً د ټولو هغو فوټوسنټېزونو مسؤل دي چې په سمندرونو کې رامنځته کېږي، د کاربن، نایټروجن، فسفر او نورو تغذیوي توکو او کم پیدا عناصرو مسؤل هم دي.
تر سمندر لاندې مایکروسکوپي موجودات ډېر متنوع دي او لا تر اوسه په سم ډول نه دي پېژندل شوي. د بېلګې په توګه: په سمندري ایکوسیستمونو کې د ویروسونو رول ان د یووېشتمې پېړۍ په پیل کې هم په ډېره سختۍ سره وڅېړل شو.
نباتات او چوپړۍ (اوبړۍ ـ الجي)
مایکروسکوپي نباتات او چوپړۍ د ژوند لپاره مهم ځایونه برابروي او کله ناکله د لویو لاروا ډوله کبانو لپاره د پټن‌ځایونو او د غیر فقاري ډولونو د خوراکي لټون د ځایونو په توګه کار کوي.
چوپړیز(الجي) موجودات تر سمندر لاندې ډېر زیات او بېلابېل دي. مایکروسکوپي فوټوسنټېزي چوپړۍ د ځمکې د ټولو ځنګلونو په نسبت د نړۍ په فوټوسنټېزي تولید کې ډېره ونډه لري. په وچه کې د فرعي نباتاتو له‌خوا ډېری اشغال شوې فضا، په اصل کې په سمندر کې د مایکروسکوپي الجي، لکه: «سارګسم» او «کلېپ» چې معمولاً د سمندري الجي په توګه پېژندل کېږي، له‌خوا اشغال شوې ده او په پایله کې یې کلېپ ځنګلونه رامنځته کېږي.
هغه نباتات چې په سمندر کې ژوندي پاتې کېږي، تر ډېره په لږو ژورو اوبو کې پیدا کېږي. لکه سمندري چمنونه (ایلګراس، زوسټرا، ټرټل ګراس او تالاسیا). دغو نباتاتو د سمندر له مالګینوالي سره ځانونه برابر کړي دي. انټرټایډل سیمه (intertidal zone) هم په سمندر کې د نباتي موجوداتو د پیدا کولو لپاره مناسب ځای دی او دلته کېدای شي ، ساحلي چمنونه هم وده وکړي.
فرعې برخې
سمندري ایکوسیستم لوی دی او له همدې امله سمندري بیولوژي ډېرې فرعي برخې لري. ترډېره د ځانګړو ژوندیو موجوداتو د څېړنې تخصصونه، لکه:  فیکولوژي، غیر فقاري زولوژي او اکټیولوژي په کې شاملېږي. نورې فرعي برخې د سمندر په اوبو کې د پر له پسې لمبا فزیکي اغېزې، له یوه مالګین چاپېریال سره سمون او پر سمندري موجوداتو، د سمندرد بېلابېلو ځانګړنو د بدلون اغېزې څېړي. د سمندري بیولوژۍ یوه برخه د سمندرونو او سمندري موجوداتو تر منځ د اړیکو، د ځمکې د ګرمېدو او ژواک چاپېریالي مسائلو (لکه: کاربن ډای اکسایډ) په اړه بحث کوي. سمندري بیوټکنالوژي په دې وروستیو کې پر هغو سمندري مالیکولونو متمرکزه ده چې ښايي په طب او انجنیرۍ کې وکارول شي، لکه پروتینونه. سمندري چاپېریال د ډېرو عجیبو بیولوژيکي توکو کور دی چې ښايي د بیومیمټیکو توکو لپاره الهام‌بښونکی وي.
آرال سمندرګی
ارال سمندرګی یاهم خوارزم سمندرګی) په انګلیسي Aral Sea) د ازبکستان او قزاقستان هیوادونو ترمنځ پروت سمندر ګی دی.آرال سمندر ګی د آمو او سیر سیندونو څخه سرچینه اخلي.
واشېر ولسوالۍ
واشېر ولسوالۍ د افغانستان د هلمند ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۱،۴۷۶ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د هلمند ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
د منځنیو پېړیو فلسفه
د منځنیو پېړیو فلسفه(Medieval philosophy)، د منځنیو پېړیو د مهال فلسفې ته وایي. دا دوره نژدې په ۵مه پېړۍ کې د لویدیځ روم د سترواکۍ له سقوط نه پیل او په ۱۵مه پېړۍ کې د رنسانس تر وخته دوام کوي. د منځنیو پېړیو فلسفه، چې د خپلواکو فلسفي څېړنو د یوې پروژې په توګه پېژندل کېږي، په بغداد کې د ۸مې پېړۍ په منځنیو کلونو کې او په فرانسه کې د ۸مې پېړۍ په وروستۍ ربع کې د شارلمان د واکمنۍ پر مهال پیل شوه. دا فلسفه تر یوې کچې د کلاسیکې دورې پر مهال په یونان او روم کې رامنځته شوي لرغوني کلتورد بیا موندلو د پروسې په توګه او تر یوې کچې د الهیاتو یا دینپوهنې د ستونزو د حل کولو او له سیکولري زده کړو سره د مقدسې عقیدې د یو ځای کولو د اړتیا په توګه پېژندل کېږي.
د منځنیو پېړیو د فلسفې تاریخ، په دودیز ډول په دوو مهمو دورو وېشل شوی دی: لومړۍ هغه یې په لاتیني لوېدیځ کې له لومړنیو منځنیو پېړیو وروسته تر ۱۲مې پېړۍ پورې دوره ده، چې د ارستو او اپلاتونه آثار په کې بیا کشف شوي، ژباړل شوي، مطالعه شوي او دویمه هغه یې هم په لاتیني لوېدیځ کې د ۱۲مې، ۱۳مې او ۱۴مې پېړۍ "زرینه دوره" ده، چې د لرغونې فلسفې بیا ترلاسه کول په کې خپل اوج ته ورسېدل او د دیني فلسفې، منطق او مېتا فزیک په برخو کې هم د پام‌وړ پرمختګونه په کې ولیدل شول.
د منځنیو پېړیو دورې ته د رنسانس بشرپالانو په سپکه سترګه کتل او دا یې د یوناني او رومي کلتورد کلاسیکې دورې ترمنځ یوه بربري یا وحشي "منځنۍ دوره" او د کلاسیک کلتور د بیا راژوندي کېدو دوره ګڼله. عصري تاریخپوهان بیا د منځنیو پېړیو دوره د فلسفې د پراختیا یوه مهمه دوره ګڼي، چې د عیسوي الهیاتو تر پراخ اغېز لاندې وه. د دغې دورې د مشهورو مفکرینو له ډلې توماس اکویناس، هېڅکله ځان یو فیلسوف نه ګاڼه او تل یې پر فیلسوفانو نیوکه کوله، چې ځانونه "د ریښتیني او سم عقل او حکمت له لرلو پرته" فیلسوفان بولي.
هغه مسایل چې په دې دوره کې بحث شوې دي، له عقل سره د ایمان اړیکه، د خدای (ج) شتون، د الهیاتو او مېتا فزیک موخه او د پوهې، کلیاتو او تفرد مسایل دي.
ځانګړنې
د منځنیو پېړیو فلسفه پر الهیاتو او اعتقادي اړخ زیات ټینګار لري. د ابن سینا او ابن رشد په څېر فیلسوفانو نه په استثنا، د منځنیو پېړیو مفکرینو ځانونه هېڅکله فیلسوفان نه ګڼل. دوی د اپلاتون اوارستو په څېر پخواني مشرک یا بت پرست (pagan) لیکوالان فیلسوفان ګڼل. له دې سره سره، دوی د الهیاتو اړوند سختو او پېچلو پوښتنو او اعتقادي مسایلو د ځوابولو لپاره د پخوانیو فیلسوفانو مېتودونه او منطقي تخنیکونه کارولي دي. توماس اکویناس د پیټر دامیان په تعقیب استدلال وکړ چې، فلسفه د الهیاتو چوپړکښه (ancilla theologiae) ده. له دغه نظر سره سره چې فلسفه د الهیاتو په چوپړ کې ده، بیا یې هم د منځنیو پېړیو د فیلسوفانو له خوا د دوی د الهیاتي یا دیني پروژو تر شا د اصلي او نوښتي فلسفو د پراختیا مخنیوی ونه کړ. د بېلګې په توګه: د اګوسټین او توماس اکویناس په څېر مفکرینو په ترتیب سره د زمانبندۍ (temporality) او مېتا فزیک د فلسفې په برخه کې د پام‌وړ پرمختګونه وکړل.
هغه اصول چې د منځنیو پېړیو د فیلسوفانو د ټولو آثارو بنسټ جوړوي، په لاندې ډول دي:
د دې دورې یو له خورا سختو بحثونو نه د ایمان او عقیدې په مقابل کې د عقل یا دلیل بحث و. ابن سینا او ابن رشد دواړه د عقل اړخ ته ډېر مایل وو،خو اګوسټین بیا ویل چې، هغه به هېڅکله اجازه ورنه کړي چې د هغه فلسفي څېړنې د خدای پاک له واک او اختیاراتو (authority) نه تېری وکړي. انسلم بیا هڅه وکړه چې، د هغه څه پرضد دفاع وکړي چې تر یوه بریده پر ایمان او عقیده برید ګڼل کېده، په داسې طریقه چې ایمان او عقل دواړو ته اجازه ورکوي. د عقیدې او عقل د ستونزې لپاره د اګوسټین حل دا دی چې (۱) باورمند اوسئ، او بیا (۲) د پوهېدو هڅه وکړئ (fides quaerens intellectum).
په لومړیو منځنیو پېړیو کې عیسوي فلسفه
د لومړنیو منځنیو پېړیو د دورې حدود او سرحدونه یوه اختلافي موضوع ده. په ټولیز ډول دا توافق شته دی چې دا دوره د فیلسوف اګوسټین (۳۵۴-۴۳۰) له پېرسره، چې په کلکه له کلاسیکې دورې سره تړاو لري، پیلېږي او د زده کړو له تلپاتې بیارغونې سره د یوولسمې پېړۍ په وروستیو یعني د لوړو منځنیو پېړیو (high medieval) د دورې له پیل سره پای ته رسېږي.
د روم سترواکي له ړنګېدو وروسته، لوېدیځه اروپا د تورو دورو په نوم یادېدونکي پېر ته داخله شوه. صومعې یا خانقاوې د رسمي اکاډمیکو زده‌کړو له محدود شمېر مرکزي نقطو نه وې، ځکه په ۵۲۵ز کال کې بېنېډیکټ نورسیا د ټولو راهبانو لپاره یوه داسې قاعده یا اصل صادر کړ، چې له مخې یې راهبان اړ وو چې هره ورځ انجیل (Bible) ولولي او دغه راز یې وړاندیز وکړ چې د ۴۰ ورځنۍ روژې (Lent) په پیل کې هر راهب ته یو کتاب ورکړل شي. په وروسته دورو کې بیا راهبان د مدیرانو او کلیسايي افرادو د روزنې لپاره کارېدل.
لومړنی عیسوي تفکر، په ځانګړې توګه د کلیسا د پلرونو (patristic) دورې په جریان کې، شهودي او صوفیانه و او پر عقل او منطقي استدلال یې لږ تکیه لرله. دغه راز د اپلاتونه پر صوفیانه نظریاتو یې ډېر ټینګار او تمرکز درلود، خو د ارستو پر سیستماتیک تفکر یې هومره ټینګار نه کاوه. په دې دوره کې د ارستو ډېری آثار په لویدیځ کې مشهور نه وو. پوهانو او څېړونکو د بویټیوس له خوا لاتیني ژبې ته د ارستو د مقولاتو پر ژباړو، یعني تعبیرات (On Interpretation) نومي منطقي اثر او د هغه لاتیني ژباړې پورفیري اساګوج (Porphyry's Isagoge) چې د ارستو د مقولاتو یو تفسیر یا تبصره ده، تکیه کوله.
لوړې منځنۍ پېړۍ
د يوولسمې پېړۍ له نيمايي نه د څوارلسمې پېړۍ تر نیمایي پورې د "لوړو منځنیو پېړیو" يا "مکتبي" دورې په نوم يادېږي. په ټوله کې توافق دا دی، چې دا دوره د انسلم کانټربري (۱۰۳۳-۱۱۰۹ز) له پېر سره پیل شوې، چې یو ایټالوی فیلسوف، الهیات پوه او کلیسایي چارواکي و او د خدای (ج) د وجود په اړه د انټولوژیکي (ontological) استدلال د بنسټګر په توګه مشهور دی.
دیارلسمه پېړۍ او د څوارلسمې پېړۍ لومړي وختونه په ټولیزه توګه د مکتب‌پالنې (scholasticism) د عالي دورې په توګه یادېږي. د دیارلسمې پېړۍ په پیل کې د یوناني فلسفې بیا ترلاسه کولو (recovery) اوج ولیدل شو. د ژباړې مکتبونو په ایټالیا او سیسیل ټاپو کې او وروسته بیا په نوره اروپا کې وده وکړه. د اډیلارډ بات په څېر پوهانو سیسیل ټاپو او عربي نړۍ ته سفرونه وکړل او د ستورپوهنې او ریاضیاتو په برخه کې یې آثار وژباړل، چې د اقلیدس د عناصرو لومړنۍ بشپړه ژباړه هم په کې شاملېږي. ځواکمنو نورمن پاچایانو د خپل حیثیت او شهرت یا پرسټیژ لپاره د ایټالیا او نورو سیمو پوهان خپلو دربارونو ته ورټول کړل. د ديارلسمې پېړۍ په نيمايي کې د ویلیم موربيک له خوا د يوناني فلسفي متنونو ژباړو او نسخو د يوناني فلسفې او په ځانګړې توګه د ارستو د فلسفې د روښانه انځور په جوړولو کې مرسته وکړه او د هغو عربي نسخو په پرتله یې روښانه انځور وړاندې کړ، چې پخوا پرې تکيه کېده او د اپلاتوني او ارستویي فلسفي سیستمونو ترمنځ یې اړیکه تحریف کړې وه. د نوموړي اثارو بیا وروسته د مهمو تفسیرونو او تبصرو بنسټ جوړاوه.
ښځې د محاسبې په برخه کې
د کمپيوټر يا محاسبې په برخه کې ښځې د شلمې پيړۍ په لومړيو کې د کمپيوټر پرواګرامونو جوړوونکو لومړنيو مېرمنو له منځه وې او په صنعت کې يې د پام وړ مرسته وکړه. دا چې تکنالوژي او طریقې يا کړنلارې بدلې شوې دي، د پروګرام جوړوونکو په توګه د ښځو رول بدل شوی او د دې برخې ثبت شوی تاريخ د دوی لاسته راوړنې کمې کړې دي.
له اتلسمې پيړۍ راهيسې، د هالي لکۍ لرونکو ستورو (Halley's Comet) په اړه د نيکول ريين ليپاټ (Nicole-Reine Lepaute) د وړاندوينې او د زهره د حرکت په اړه د ماريا مېتچل (Maria Mitchell) د محاسبې په ګډون، مېرمنو ساينسي محاسبې رامينځته کړې دي. لومړنی الګوريتم چې وار له مخه د کمپيوټر په وسیله سرته رسېږي، د دې برخې د مخکښ اډا لوليس (Ada Lovelace) په واسطه ډيزاین شوی و. ګرېس هاپر (Grace Hopper) لومړنی شخص و، چې د پروګرام ليکلو ژبې لپاره يې راټولوونکی يا (compiler) ډیزاینر کړ. په ۱۹مې پېړۍ او د شلمې پېړۍ په پيل او بيا تر دويمې نړيوالې جګړې پورې پروګرام ليکنه، د هارورډ کمپيوټرونو (Harvard Computers)، په بلچلي پارک کې شفر ماتونه (Code breaking) او په NASA کې انجينري د پام وړ بېلګو په توګه، په عمده ډول د ښځو په واسطه تر سره شول.
له ۱۹۶۰ز لسيزې څخه وروسته "نرم کار" چې د ښځو تر واک لاندې و، عصري نرمغالي (Software) ته وده وکړه او د ښځو اهميت لږ شو. د جنسیت توپير او د شلمې پېړۍ له وروستيو راهيسې د کمپيوټر په برخه کې د مېرمنو کمښت ازمويل شوی دی، مګر هېڅ څرګند توضيحات نه دي رامينځته شوي. سره له دې، زياتره ښځو د معلوماتي ټکنالوژۍ په صنعت کې د پام وړ او مهمې ونډې جوړولو ته دوام ورکړ او په صنعت کې د جنسيتي توپير په اړه د خبرې کولو لپاره هڅې وشوې. په ۲۱مه پيړۍ کې مېرمنو، په ځينو ټکنالوژيکي شرکتونو کې، لکه: ميګ ويټمن (Meg Whitman) د هيولټ پيکارډ تصدۍ (Hewlett Packard Enterprise) مشره او اجرائیوي رئیسه او ماريسا ماير (Marissa Mayer) د ياهو (Yahoo!) مشره او اجرائیوي رئیسه او په ګوګل (Google) کې د کليدي وياندې په توګه د مشرتوب ونډې تر لاسه کړې.
۱۷۰۰ لسيزه
نيکول ـ ريين ایټي بل ډي لا برېير ليپاوټ (Nicole-Reine Etable de la Brière Lepaute) د انساني کمپيوټرونو [د برېښنايي کمپيوټرونو د رامنځته تګ څخه وړاندې، هر هغه څوک چې د حساب اومحاسبې اړوند دندې به يې درلودلې؛ انساني کمپيوټر يا هيومن کمپيوټر اصطلاح ورته کارېدله] له ډلې څخه و، چې د اليکسس ـ کلاوډ کليراوټ (Alexis-Claude Clairaut) او جوزف-جيروم لي فرانسيس ډي لالانډ (Joseph-Jérôme Le Français de Lalande) سره يې کار کاوه ، چې د هيلي لکۍ لرونکو ستورو (Halley's Comet)[لنډ لکۍ لرونکي ستوري دي، چې په هرو ۷۵ – ۷۶ کلونو کې له ځمکې څخه د ليدلو وړ وي] د بېرته راستنېدو اټکل کړی دی. دوی په ۱۷۵۷ ز کې د ټوله ورځ او ځينې وختونه، ان د ډوډۍ خوړلو په وخت کې په کار کولو سره د محاسبو کار پيل کړ. د دوی مېتودونه، د پرله پسې انساني محاسبانو په واسطه تعقيب شوي. دوی لویي محاسبې په "خپلواکو برخو" ووېشلې، د هرې برخې پايلې يې په وروستي محصول کې راټولې کړې او بيا يې د تېروتنو لپاره وکتلې. ليپاوټ (Lepaute) په خپل پاتې ژوند کې کمپيوټري کار يا محاسبې ته د کاناسنس ډيس ټيمپس (Connaissance des Temps) لپاره په کار کولو او د لمريز تتوالي يا کسوف او خسوف د وړاندوينې په خپرولو سره دوام ورکړ.
۱۸۰۰ لسيزې
د امريکا د سمندري جنترۍ لپاره يو له لومړنيو محاسبينو څخه ماريا ميچل (Maria Mitchel) وه. د نوموړې دنده، د زهره سيارې د حرکت محاسبه وه. جنتري هېڅکله نه ده حقيقت شوې، مګر مچل (Mitchell) په ويسار (Vassar) کې د ستورپوهنې لومړنۍ پروفيسره شوه.
اډا لوليس (Ada Lovelace) لومړنی شخص و، چې يو الګوريتم [هغه پروسه يا د قوانينوټولګه چې په محاسبه يا د پوښتنو د حل کولو په عمليو کې په ځانګړي ډول کمپيوټر کې کارول کېږی] يې خپور کړ، چې وار له مخه د عصري کمپيوټر په واسطه د اجرا کېدو لپاره مشخص شوی و. تحليلي ماشين د چارلس بابج(Charles Babbage) په واسطه رامينځته شو. د پايلې په توګه: هغه زياتره وخت د کمپيوټر لومړنۍ پروګرامره (پروګرام ليکوونکې) ګڼل کېږي. لوولېس (Lovelace) ۱۷ کلنه وه، چې د بابېج (difference engine) [هغه خودکار ميخانيکي د حساب ماشين دی، چې د پولينيمي توابعو د ترتيبولو لپاره ډيزاېن شوی دی] ته معرفي شوه. هغې په ۱۸۴۰ز کې بابېج ته وليکل او د هغه په ​​لومړني ماشين کې برخه اخيستلو غوښتنه يې وکړه. په دې وخت کې بابېج خپلې هغې مفکورې ته مخه وکړه، چې د تحليلي انجن په اړه وه. يوه مقاله نوشنز سر لا ماشين تحليل (Notion sur la machine analytique) چې د ال اف مينابريا (L.F. Menabrea) له خوا خپره شوه او تحليلي انجن يې تشرېح کاوه، د لووليس (Lovelace) پام ته راغله. لوولېس (Lovelace) نه يوازې دا مقاله انګليسي ته وژباړله؛ بلکې د مينابریا (Menabrea) له خوا شوې تېروتنې يې هم سمې کړې. بابېج (Babbage) وړانديز وکړ چې، هغې د مقالې ژباړه په خپلو نظرياتو سره پراخه کړه، چې يوازې د هغې د نوښت(ابتکار) AAL سره چې "د بابېج د ليد پراخه ساحه يې ترکيب کړه"، په نښه شوې يا لاسليک شوې ده. لوولېس په ټولنه د تحليلي ماشين د احتمالي اغېزې د ډول تصور وکړ. نوموړې په دې اړه وضاحت ورکړ، چې انجن څنګه کولی شي دخولي (Input)، خروجي (Output)، پروسس او د معلوماتوزیرمهاداره کړي. هغې ځينې دلاېل هم  جوړ کړل، چې وښیي، انجن به څنګه په خپله، د (Bernoulli Numbers) برنولي عددونو [د منطقي عددونو يوه لړۍ ده، چې د شمېرنو په تيوري کې په مکرر ډول رامنځته کېږي او د سويسي او جاپاني رياضي پوهانو په وسیله کشف شوي دي] محاسبه اداره کړي. ذکر شوي دلایل يا ثبوتونه، د کمپيوټر پروګرام لومړنۍ بېلګې ګڼل کېږي. لووولېس (Lovelace) د خپل ژوند په اوږدو کې د هغې په کار کې خپله ونډه کمه کړه. لکه: د دې لپاره چې په درواغو يا غرور تورنه، نه شي، نوموړې له AAL سره د هغې د ونډې په لاسليک کولو کې خپله ونډه کمه کړه.
انا وينلاک (Anna Winlock) په ۱۸۷۵ ز کال د هارورډ د څارنې لپاره د محاسبې کېدلو غوښتنه وکړه او د يوه ساعت په ۲۵ پيسو کار کولو لپاره وګومارل شوه. اډوارډ چارلس پيکرينګ (Edward Charles Pickering) په ۱۸۸۰ز کې په هارورډ کې د هغه لپاره د کار کولو په موخه څو مېرمنې ګومارلې وې. پيکرينګ پوهېده چې مېرمنې هم د نارينه وو په څېر کار کولی شي او همدارنګه، هغه کولی شي، له دې مېرمنو وغواړي چې په وړيا (رضاکارانه) او يا په لږه تنخوا کار وکړي. هغه ښځې چې د "پيکرينګ حرمسرای" او د هارورډ محاسبانو په نوم یادېږي، دوی د منشي توب اړوند هغه کارونه تر سره کول، چې نارينه کارکوونکو او پوهانو د يوه سړي د ګومارلو د لګښت په يوه برخه کې ستومانه کوونکي ګڼل. هغو ښځو چې د (Pickering) لپاره کار کاوه، شاوخوا لس زره ستوري يې لېست کړي دي، د هارس هيډ نيبولا (Horsehead Nebula) کشف او د ستورو د تشرېح کولو سیستم  يې رامينځته کړ. د محاسبانو له ډلې اني جمپ کينن (Annie Jump Cannon) وکولی شول، په يوه دقيقه کې د درېو ستورو په اندازې سره ستوري طبقه بندي کړي. د (Pickering) لپاره کار دومره مشهور شو، چې ان هغه وخت چې محاسبانو ته تنخواه هم ورکول کېده، ښځو په خپله خوښه وړيا کار کاوه. که څه هم دوی مهمه ونډه ترسره کړه، مګر د هارورډ محاسبانو ته د فابريکې د کارکوونکو په نسبت لږه تنخواه ورکړل شوه.
تر ۱۸۹۰ ز لسيزې پورې ښځينه محاسبانې د کالج فارغانې وې. دوی د خپلو زده کړو په ګټوره توګه کارولو په موخه، د دندو په لټه کې وې. فلورېنس ټيب ويلډن (Florence Tebb Weldon) د دې ډلې يوه برخه وه، چې له خپل مېړه ډبليو اف رافايل ويلډون (W.F. Raphael Weldon) سره په کار کولو سره يې، د بيولوژي اړوند محاسبې او د تدريجي تکامل شواهد چمتو کړل. د فلورېنس ويلډن (Florence Weldon) محاسبې ښودل، چې د ډاروين د تکامل تيوري د ملاتړ لپاره احصائيه کارول کېدای شي. يوه بله انسان کمپيوټر (محاسبه) چې په بيولوژي کې بوخته وه، هغه اليس لي (Alice Lee) وه، چې له کارل پيرسن (Karl Pearson) سره يې کار کاوه. پيرسن د نيمې ورځ کار لپاره په خپل بايوميټريک لابراتوار کې دوه خويندې بييټراېس (Beatrice) او فرانسس کېو براون کيو (Frances Cave-Brown-Cave) وګمارلې‎.
۱۹۱۰ ز لسيزې
د لومړۍ نړيوالې جګړې په بهیر کې کارل پيرسن (Karl Pearson) او د هغه بايیومټریک لابراتوار د بریتانیا د وسلو وزارت لپاره د بالستيک [د توغېدونکو شيانو] حسابونو په توليد کې مرسته وکړه. د بيټريس کېو - براون - کېو (Beatrice Cave-Browne-Cave) د بم د ګوليو د مسير په محاسبه کې مرسته وکړه. په ۱۹۶۱ ز کې کېو براون کېو  (Cave-Brown-Cave) د پيرسن (Pearson) دنده پرېښوده او د وزارت لپاره يې پوره وخت کار پيل کړ. په ۱۹۱۸ز کې په متحده ايالاتو کې ښځينه محاسبانې د بالیستیک حساب کولو لپاره، د واشنګټن مال (Washington Mall) په يوه ودانۍ کې وګمارل شوې. د دې ښځو له ډلې يوه يې مېرمن اليزابيت ويب ويلسن (Elizabeth Webb Wilson) د محاسبانو د مشرې په توګه کار وکړ. له جګړې څخه وروسته، هغو مېرمنو چې د متحده ايالاتو د حکومت لپاره يې د بالیستیک محاسبانو په توګه کار کاوه، د محاسبې په برخه کې د دندې موندلو ستونزه درلوده او ولسن (Wilson) په پای کې د لېسې رياضي تدريس کړه.
اجمل خان ذاهد
اجمل خان ذاهد ځدراڼ اصلا د خوست ولايت په ځدراڼ قبيلې پورې اړه لري. د کډوالۍ په ديار کې په 1983 ز.کال ټل ضلع هنگو کې دنيا ته سترگې غړولي.
دندې
په خپل زيږدلي ځای ټل (I.E.L.C ) سنټر کې څلور کاله د کمپيوټر او انگلسي ژبې د استاد په حيث پاتې شويدی. په کمپيوټر کې له زياتو پوهې لاس راوړلو په موخه د سوېلي اسيا هيوادونو ته لاړ، او دهغه ځای څخه وروسته بيا سویس هېواد نړېوال ښار جينوا ته ولاړ او تر اوسه پورې په سویس هېواد کې د جينېوا ښار کې مېشت دی.
چاپ شوي نښېرونه
ښاغلي ذاهد په کډوالۍ کې هم د سولگر پوهنې اړوند ډېر اړین او ابتدايي کتابونه ژباړلي دي او لا هم اړوندې څانگې کې په ژباړې بوخت دی. لاندې کتابونه یې تر اوسه ژباړلي او خپاره کړي یې دي.
سرچینې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
ناوه بارکزۍ ولسوالۍ
ناوه ولسوالۍ د افغانستان د هلمند ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۸۹،۸۱۴ وگړو ته رسېږي.
ناوه د افغان سوېلي هېلمند ولایت د ولسوالیو  څخه ده چې کال ۲۰۰۶ میلادی، ۸۹۸۱۴ تنه نفوس اعلان شوی دی. د هلمند ولايت یو له پراخه حاصل خیزو مرکزي ولسواليو څخه ده چی د مرکز لښکرګاه څخه د بست کلا د سیمې په امتداد پرته ده او تقریبا د ۴۰ څخه تر پنځوس کیلومتره په اوږدوالی د جنوب له طرفه د ګرمسير( هزارجفت) ولسوالی او د لویدیځ له طرفه د مرجی ولسوالۍ او له ختیځ طرفه د هلمند سیند او ریګ او شمال له طرفه مرکز لښكرګاه احاطه کړیده یوه اندازه اڅکزي هم پکی سته او په هزاراست کی پوپلزي او په سرخدز کی نورزي اوسیږي ناوه عمدتا په دوو برخو ويشل سوی شنه ناوه: چی اووه وطنه ده
۱: -عینک ۲: -خسرواباد ۳: - نګاری او ګوهر ګین ۴: -خرابه ۵: -خلچ( د ولسوالی مرکز ) ۶: -هزاراست ۷: - سرخدز او شملان . دښتې( وچه ) ناوه: ۱: - تریخ ناور ۲: - د شورشورک سیمه د ناوې اکثره اوسیدونکی په زراعت مصروف دی او زیاته اندازه غنم او جواری کری لږ څه باغونه هم لري او د توت ونه ډیره زیاته کرل کیږی چی د ښاخونو یی د سون د توکی په حیث کار اخلي ناوه پرېمانه اوبه لری او د بغرا نوی او زوړ کانال یی منځ کی تیریږي ټوله مځكه یی هواره پسته خاوره ده چی هیڅ غر او شګه نه لری
تړلې لیکنې
هېلمند ولایت موسی کلا ولسوالۍ
سرچينې
وېشنيزه:د هلمند ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
عزيز الله هدف
عزيز الله هدف د افغان تياتر او سينما يوه پېژندل شوې څېره ده.
ژانګ هينګ
ژاګ هينګ (78-139زېږديز) په رومي ټکو د «Chang Heng» په بڼه لېکل کېږي، يو چينايي ټولپوهاند ساينسپوه او سياستوال و، چا چې د هان واکمنې کورنۍ پر مهال ژوند کړی. د «Luoyang» او «Chang'an» په مرکزي ښارونو کې يې زده کړې کړي، نوموړي د فلکيات پوه، رياضي پوه، ځمکلړزه (زلزله) پېژندونکي، هايډروليکي مهندس، مخترع، ځمکپوه، نقشه ايستونکي، توکم پېژندونکي، انځورګر، شاعر، فلسفي، سياستوال او ادبي عالم په توګه برياليتوبونه تر لاسه کړي.
ژانګ هينګ خپله دنده په «نانيانګ» کې د يو کوچني ملکي مامور په توګه پيل کړه. بالاخره هغه د فلکپوهانو مشر، د دولتي ګاډيو مشر مسئول، او بيا د ټولواک په دربار کې د ماڼۍ متصدي شو. د تاریخي او تقويمي موضوعاتو په اړوند د هغه نه بدلېدونکي دريځ له امله هغه يوه يوه لانجمنه څېره وګرځېده، او همدا لامل شو چې هغه د يو ستر تاريخ پوه حيثیت ته ونه رسېد. د سترواک «شون» (125-144) د واکمنۍ پر مهال په ماڼۍ کې له خواجه ګانو سره د هغه سياسي دوښمنۍ د دې لامل وګرځېدې چې له مرکزي دربار څخه تقاعد واخلي او د اوسمهال «هبي» (د يو ايالت نوم دی) کې د «هيجين» پاچايۍ کې د يو مدير په توګه کار وکړي. ژانګ په 138ز کال کې يو ځل بيا په پلازمېنه کې د کار کولو لپاره له راغوښتل کېدو مخکې د لنډې مودې لپاره «نانيانګ» کې خپل کور ته راغلی و. نوموړی درې کاله وروسته په 139ز کال کې ومړ.
ژانګ د ميخانيک او ماشيني ګيرونو (وسايل او تجهيزات) په برخه کې خپله پراخه پوهه په خپلو اختراعاتو کې استعمال کړه. نوموړي په فلکياتي مشاهداتو کې د مرستې لپاره د نړۍ لومړی په ابو چلېدونکې لاسي کره اختراع کړه؛ د يوې بلې ټانکۍ په يو ځای کولو سره يې د اوبو په بهېدو چلېدونکی ساعت لا پسې ښه کړ، او د زلزلې کتنې لومړۍ اله يې اختراع کړه، کومې چې د زلزلې اصلي لوری (سمت) له پنځه سوه کيلو متره (310 ميله) لېرې واټن څخه معلوم کړ. هغه د pi (pi یو رياضياتي ثابت دی) لپاره پخوانۍ چينايي محاسبه ښه کړه. د ستورو په خپل پراخه لست کې د شا اوخوا 2500 ستورو پر مستند کولو سربېره، ژانګ له سپوږمۍ او لمر سره د هغوی د اړيکو په اړه نظريات وړاندې کړل: په ځانګړي ډول، هغه د سپوږمۍ د ګردوالي، له يو لوري څخه د لمر د رڼا په انعکاس سره د هغې د رڼا او دويم لوري ته د پټ طبيعيت، او د لمر او سپوږمۍ تندر نيولو په اړه بحث وکړ. د هغه فو (حماسي شعر) او «shi» شاعري په خپل وخت کې ډېر مشهور و، او وروسته چينايی لیکوالانو هغه تحليل او مطالعه کړل. ژانګ ته د خپلې پوهې او ذهانت له امله له مړينې وروسته ډېر امتيازات ورکړل شول؛ ځينې پوهان په فکلیاتو کې د هغه اثار د يوناني رومي بطليموس (86-161ز) سره پرتله کوي.
د ژوند لومړي کلونه
په ځوانۍ کې د يو پياوړي ليکوال په توګه، ژانګ په 95 کال کې له کوره ووت، تر څو د «چانګ ان» او «لويانګ» په پلازمېنو کې خپلې زده کړې تعقيب کړي. «لوويانګ» ته د سفر مهال، ژانګ د «ماونټ لي» سره نږدې له يوې ګرمې چينې څخه تېر شو، او د خپلو «فو» شعرونو څخه يو شعر يې دې ته ډالۍ کړ. د "فو په ګرمو چينو کې» په عنوان د هغه دا اثر ګرمو چينو ته د راتلونکو خلکو هجوم تشریح کوي، کومه چې وروسته د «د هاقنګ تودو چينو» په توګه شهرت پيدا کړ، کوم ځای چې د «ټانګ» واکمنې کورنۍ پر مهال د «YangGuifei» شاهي معشوقې د ساعت تېرۍ لپاره د خوښې وړ ځای و. د Luoyang په Taixue کې له څو کلونو زده کړې وورسته، هغه له کلاسيکي شيانو سره ښه بلد، او د رياضي پوه او خطاط «Cui Yuan» (78-143)، رسمي او فلسفي مبصر «Ma Rong» (79-166)، او فيلسوف «Wang Fu» (78-163) په ګډون يې د پام وړ خلکو سره ملګرتيا وه،. دولتي چارواکو ژانګ ته په يو شمېر دفترونو کې د ګومارنې وړانديز وکړ، چې په دې کې يوه دنده شاهي منشيتوب و، خو هغه دا دندې رد کړې.
په درويشت کلنۍ کې، ژانګ د والي «باو ډي» (له 103 څخه تر 111 پورې پر دنده) تر واکمنۍ لاندې د اسنادو د مسئول په توګه دنده تر سره کولو سره په «نانيانګ» کې د اعلی افسر په توګه بېرته خپلې سيمې ته راستون شو. له دې امله چې هغه ته د والي د ليکنو او نقاشۍ د لیکنو دنده ورکړل شوې وه، هغه د دولتي اسنادو د ليکنې تجربه تر لاسه کړه. په دې سيمه کې د اعلی افسر په توګه، نوموړی همدا راز د سيمه ييزو ګومارنو او د لوړو دندو لپاره نوماندو افراود ته د پلازمېنې د سپارښتنو مسئوليت هم درلود. هغه خپل ډېر وخت د پلازمېنې په ښارونو کې د حماسي شعرونو په ليکلو تېر کړ. کله چې «باو ډي» په 111 کال کې د مالي وزير په توګه د کار کولو لپاره پلازمېنې ته بېرته وغوښتل شو، نو ژانګ په Xi'e کې په خپل کور کې خپلو ادبي کارونو ته دوام ورکړ. ژانګ هينګ په دېرش کلنۍ کې د فلکياتو په اړه خپله مطالعه پيل کړه، او د فلکياتو او رياضي په اړوند يې د خپلو اثارو خپرول پيل کړل.
رسمي مسلک
په 122 کال کې، ژانګ د سترواک «اين» (106-125) دربار ته وغوښتل شو، چا چې په رياضياتو کې د هغه د مهارتونو په اړه اورېدلي و. کله چې هغه په پلازمېنه کې د کار لپاره ونومول شو، نو ژانګ «لوويانګ» ته په ګاډيو کې ولېږدول شو – چې دا د  هغه د رسمي حيثيت يوه نښه وه – چېرته چې نوموړی د شاهي سکرتريت لپاره کار کونکی يو درباري معزز وګرځېد. نوموړي ته د دربار لپاره د فلکيات پوهانو د مشر په توګه ترفيع ورکړل شوه، د خپل کار لومړۍ دوره يې د سترواک «ان» تر واکمنۍ لاندې له 115 څخه تر 120 پورې بشپړه کړه او دويمه دوره يې د هغه د ځای ناستي سترواک تر واکمنۍ لاندې له 126 څخه تر 132 کال پورې بشپړه کړه. د فلکيات پوهانو د مشر په توګه، ژانګ د مراسمو د وزير تر امريت لاندې و، څوک چې له نهو وزيرانو څخه يو و، هغه له درې تر ټولو لوړ رتبه مسئولينو څخه بیخي لاندې و. د اسماني مشاهدو او نښو د ثبتولو، تقويم (کليزې) د چمتو کولو او د دې پر ويلو سربېره چې کومه ورځ ښه او کومه ورځ بدمرغه ده، ژانګ د سترواکۍ په سکرتريت او سانسور کولو د دفتر د ټولو نوماندانو لپاره د لوړې درجې د سواد ښودنې د ازموينې مسئول هم و، د دواړو دفترونو غړي اړ وو چې لږ تر لږه 9000 توري او د ليکلو ټولې مهمې طريقې زده کړي. د «ان» سترواک د واکمنۍ پر مهال، د ساتنې د وزارت لاندې د دولتي ګاډیو لپاره د مشر مسئول، تخت ته د يادښتونو (د پاليسيو او ادارې په اړه رسمي ليکنې) تر لاسه کولو د مسئول، او تر څنګ يې د دولتي ګومارنو لپاره د نومادو افرادو په توګه هم دنده تر سره کړه.
سيد رسول رسا
سيد رسول رسا (زوکړه ۱۹۱۰ زېږدي کال، پېښور - مړینه د ۱۹۹۰ زېږدي کال د اکتوبر ۱۴) (په انگرېزي: Sayed Rasul Rasa) يو نامتو ليکوال، ویاند، څېړونکی، کره کتونکی او شاعر وو.
مخينه
سید رسول رسا پر ۱۹۱۰ زېږدي کال د پېښور ښار د بدرشو په کلي کې زېږيدلی دی. پلار يې ميا محمد سعيد نومېده. په ۱۹۳۷ زېږدي کال کې د پېښور های سکول کې د انگريزي ژبې ښووند (استاد) شو او بيا يې په هري پور کې استادي کوله. په ۱۹۴۲ ز کال کې په آل انډيا راډيو کې ژباړن او وياند شو. بيا يې د ريډيو منځني ختيځ برخې کې کار کاوه. ميا سيد رسول رسا د پېښور پښتو اکېډمی دويم ډايرکټر هم پاتې شوی دی.
ښاغلی رسا په پښتو کې ډېر منثور او منظوم آثار لري، چې چاپ شوي دي.
چاپ شوي‌ نښيرونه يې
۱- ادبي تنقید. ۲- ارمغان خوشحال.
۳- باغ وراغ.
۴- پښتو ژبه (قاموس).
۵- خودکشي (ناول)، د ۱۹۶۳ زېږدي کال چاپ. ۶- میخانه (ناول).
۸- رنگا رنگ گلونه (ډرامې، مضمونونه).
۹- شمۍ (ناول).
۱۰- مامونۍ (ناول).
۱۱- مفرور (ناول)، د ۱۹۶۳ ز کال چاپ.
۱۲- نوی رنگ (شعرونه).
۱۳- شاعر اسلام علامه اقبال.
۱۴- د بېدیا گلونه. د ښاغلي رسا د نظمونو او غزلیاتو ټولگه ده.
۱۵- نوی ترنگ. دا هم د نظمونو ټولگه ده.
۱۶- د قرآن پيغام. دا د مسدس په شکل یو اوږد نظم دی.
اخځليک
۱- https://tatobaynews.com/archives/50958
۲- https://morpashto.org/sayed-rasul-rasa/
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
د انرژي اقتصاد
کي
چورليځ
چورليځ د چورلېدو ځای يا د تاوېدو ځای ته وايي. په عربي ژبه يې محور او په انگرېزي ژبه يې axis بولي.
توکمکښنه
توکمکښنه (په انگرېزي: Ethnography) هغه پوهنه ده چې د نړۍ بېلابېل توکمونه د هغوی د کلتوري، مذهبي او سيمه ايزو ځانگړتياو له مخې راپېژني. دغه پوهنه چې د اېتنوگرافي په نامه هم پېژندل کېږي د يوناني لغتونو اېتنوس او گرافيه څخه جوړ شوی. دا تړنگنوم په ترتيب سره د توکم او کښنې په مانا دی.
آټوکراسي
آټوکراسي (په انگرېزي: autocracy) يوکسواکي ته وايي. دا د يوناني ژبې لغت دی چې د آټو چې خپل او کراتيه چې د حکومتولي مانا لري. آټوکراسي د حکومتولۍ هغه ډول وي چې ټول واک او قدرت د يوه کس په لاس کې وي. په عربي ورته مطلق العنان حکومت وايي ځينې خلک ورته شخصي حکومت وايي.
وېشنيزه:د حکومتولۍ ډولونه
گل محمد (سندرغاړی)
استاد گل محمد (په انگرېزي: Gul Muhammad) چې په گلکي نوم شهرت لري، يو افغان سندرغاړی و.
وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي
محمد رحیم الافغاني
محمد رحیم حقمل الافغاني د افغانستان وګړی چې د ګوانتانامو په زندان کې د امریکا د متحده ایالاتو تر اسارت لاندې و. نوموړی د افغانستان په ختیځ کې زیږیدلی. محمد رحیم د افغانستان په یوه دولتي اداره کې چې له هېواد څخه د نشه يي توکو د له منځه وړلو په برخه کې یې فعالیت درلود، دنده درلوده. نوموړی د طالبانو له خوا اړ شو تر څو خپله دنده پریږدي. رحیم او ورور یې په ۱۹۷۹ ز کال کې افغانستان پریښود او پاکستان ته ولاړل. د دې کار لامل پر افغانستان باندې د پخواني شوروي اتحاد یرغل و.
د نیشن ورځپاڼې (The Nation) په ۲۰۰۷ ز کال کې رپوټ ورکړ چې محمد رحیم او شیخ الیاس خېل د پاکستان د امنیتي چارواکو له خوا نیول شوي دي. یادې ورځپاڼې نوموړی د «اسامه بن لادن دځانګړې سکرتر» په توګه معرفي کړ او ادعا یې وکړه چې په ۲۰۰۲ ز کال کې یې له حضرت علي سره مذاکرات تر سره کړي وو.
کله چې محمد رحیم په پاکستان کې اوسېده، ونیول شو او د امریکا د اطلاعاتو مرکزي ادارې (CIA) ته په لاس ورکړل شو تر څو له طالبانو سره د هغه د تړاو په اړه ترې پوښتنې وکړي. کله چې رحیم د CIA په بند کې و نو د شکنجې له بېلابېلو لارو چارو له هغې جملې د زیات وخت لپاره د نه ویده کېدو له شکنجې سره مخ شو، کوم چې د تسلیمي، توقیف او پوښتنې (RDI) یوه برخه ده. نوموړی د هغه وروستي کس په توګه پېژندل شوی چې د امریکا د CIA د RDI تر پروګرام لاندې نیول شوی دی.
رحیم له څو میاشتو شکنجو او پلټنو وروسته د CIA سازمان له خوا د ۲۰۰۸ کال د مارچ په میاشت کې د کیوبا ګوانتانامو زندان ته یوړل شو او هلته تر اداري توقیف (پرته له محکمې) لاندې ونیول شو. رحیم چې د امریکا د مرکزي اطلاعاتو د ادارې له خوا د «سرټنبه او زیارکښ جهادي» په توګه نومول شوی و، پر دې تورن و چې د اسامه بن لادن په نیولو کې یې د هغه له تیښتې سره مرسته کړې او د هغه د ژباړن او سکرتر په توګه یې دنده تر سره کړې ده. رحیم هغه وروستی زنداني و چې د ګوانتانامو زندان ته یوړل شو. که څه هم هغه په ګوانتانامو زندان کې پنځه کاله بند تیر کړ، خو پر وړاندې یې هېڅ حکم صادر نه شو. د امریکا وسله والو ځواکونو ویلي و چې په پوځي کمېسیون کې د هغه د محاکمې لپاره هېڅ نیت نشته. د امریکا د متحده ایالاتو حکومت هم د دارالانشاء د مقطعې څېړنې له مخې، اعلان کړی دی چې داسې کوم تصمیم نه لري چې د هغه د ازادیدو سپارښتنه وکړي. له همدې کبله هغه یو «تلپاته زنداني دی». همداشان هغه د سولې د خبرو اترو له مخې د بندیانو د تبادلې لپاره ممکنه نوماند هم نه دی. د امریکا د دفاع وزارت اعلان کړی و چې نوموړی د ۲۰۰۸ز کال د مارچ په ۱۴مه پوځي زندان ته وړل شوی دی.
د فرانس پریس د اژانس له قوله:"رحیم هغه شپاړسم په اصطلاح «ارزښتناکه» زنداني دی چې د ۲۰۰۶ کال له سپټمبر وروسته، کله چې جورج ډبلیو بوش د مرکزي اطلاعاتو د سازمان له پولو بهر د یوه بندي د شتون خبره تایید کړه، نو ګوانتانامو ته یوړل شو."د نیویارک ټایمز د رپوت له مخې چې نوموړی لومړنی بندي دی چې د CIA له ادارې سره له نږدې یو کلن بند وروسته ګوانتانامو ته وړل کېږي.