cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
حميد مومند
زوکړه
همدارنګه ويل شوي دي چې : دماشوګګر دبهلول زو په هديره کې دحميد په نامه قبر مشهور دى اوکوم پوخ قبر چې اوس پهدې هديره کې دحميد په نامه جوړشوى دى ، ويلى شي دمشهورحميد بابا دى اوداهم بايد هيره نه کړئ چې بهلول زي په عامه اصطلاح بالړزي تلفظ کوي. اثاراوتاليفات : تراوسه دحميد بابا څلوراثاره پيداشوي دي چې په لاندې توګه معرفي کيږي : ١ _ ديوان : دحميد په اثارو کې دډير شهرت څښتن دده ديوان دى ، چې دپښتو په ادبي حلقوکې د درومرجان په نامه شهرت لري. ٢_ نيرنګ عشق : دحميد په داستاني مثنو ياتو کې نيرنګ عشق هغه لوړ ادبي شهکار دى چې په پښتنې ادبي حلقو کې يې هم ښه شهرت ګټلى دى. داد(( عزيز اوشاهد)) دمينې داستان دى ، چې په پارسي ژبه دپنجاب دکنجاه نومې کلي اوسيدونکى داورنګ زيب مغولي د دورې شاعر مولانا محمداکرم غنيمت په (( ١٠٩٦ هـ ق )) کال کې په پارسي نظم کړى وه اوبيا پښتون شاعر حميد بابا ددغې مثنوي پښتو ژباړه ، دپښتنو دادبي دنيا ذوقمندانو ته وړاندې کړي ده. ٣_ شاه ګدا: دشاه ګدا کيسه دحميد بابا بل داستان دى ، دغه داستان دهلالي چغتايي له درې شه و درويش نه دغلام محمد اخونزاده په سپارښتنه ترجمه کړى دى. ٤ _ شرعة الاسلام : داهم دحميد بابا څلورم اثردى ، ددې اثر پيداکيدل حميد پيژندونکو اودپښتو ادبي تاريخ څيړونکو ته دڅيړنې اوتحقيق نوى ورپرانيست. دتجنيس لنډه پيژندنه تجنيس همجنس کول (١)(١٠:ص ٣٧٧).تجنيس ، جناس ، تجانس اومجانسه دعربي ژبي هغه مترادف کلمات دي چې الفاظ يې بيل اومعنى يې يوه ده په لغت کې يوشانوالى ، ورته والې ، يورنګوالې ، همجنسي توب له يوه جنسه (٢)(٧ :ص ٢١٤ ).ته ويل کيږي لکه څنګه دنامه څخه يې معلوميږي دعربي ژبئ کلمه ده او اوس هم په خپل شکل کارول کيږي دغه صفت دعربي ژبې په ادبياتو کې رواج وموند خو داچې زمونږ ژبه کې رواج لري داځکه چې داسلام مقدس دين ستر کتاب په عربي ژبه نازل شوى دى نوداسلام دين چې کله افغانستان ته راغى نو دعربي ژبې زياتي کلمې زمونږ ژبې ته راننوتلې اوهمدارنګه زمونږ اکثره پخوانيو علماو عربي ژبه اودعربي ژبې علوم زده کړي وه چې په دې وجه دعربي ژبي ادبيات پښتوته هم راغلي دي تجنيس هم ددې له جملې څخه دي چې دبديع علم يافن پورې اړه لري په پښتو ژبه کې رواج ومونداودوخت په تيريدو سره يې پرمختګ وکړ دادبي فنونو په اصطلاح کې هغه صنعت ته ويل کيږي چې دوينا يا شعر په يوبيت يانيم بيتي کې دوې يا زياتې داسې کلمي راشي چې په بڼه ، وزن ، دتورو په شمېر ، ليک اولوست کې يوشان يا څه سره ورته وي اوپه معنى کې سره توپير ولري جناس (تجنيس ) تجانس اومتجانسه بلل کيږي (٣)(١١:ص ٧٨).لکه څنګه چې بيلا بيل علوم ورځ په ورځ پرمختګ کوي په همدې ډول په ادب کې هم پرمختګ اونوښتونه رامنځته کيږي لکه څنګه چې دبديع علم ته هم نوى وايي چې تجنيس دادبي صنعتونو په لومړي سرکې راځي په لومړى سرکې لنډ بيايې ډولونه پيداکړه چې تراوسه يې ځينو اوه اوځينو لس ډولونه ښودلي دي يا پيژندل شوي چې بيا هرډول يې پهډوه يادرې قسمه دي خولکه څنګه چې زمونږ علمي رساله دعبدالحميد مومند په کلياتو کې تجنيس دى نوما په دې کلياتو کې په اوه ډوله تجنيس وموند چې په لاندې ډول به هر يو واضع شي.
١- تام تجنيس : تام په لغت کې پوره بشپړ ټول يا خيلو اکتوب ته وايي په ادبي اصطلاح کې ادبي صنعت ته ويل کيږي چې دمتجانسو کلمو دتورو په شمير وزن بڼه ليک اولوست (تلفظ ) کې يوشان وي او يواز ې په معنې کې سره توپير ولري اوپه دوه ډوله دى(١)(١١:ص٧٨).
الف : تام مماثل تجنيس مماثل په لغت کې ورته يا متشابه ته وايې اودبديع علم په اصطلاح کې هغه صنعت ته ويل کيږي چې متجانسې کلمې دواړه نوم يا فعل وي دعبدالحميد مومند په کلياتو کې مثالونه دادي : ساده روى خط ته هوس له سادګۍ کا وچمن ته پريښوى نشي دچمن لاس (٢(٩:ص٧٦). په پورته بيت کې لومړى چمن دشين ځاى په مانا اودويم چمن دنه منونکي يا سرکښ په معنې راغلى دى چې تام مماثل بلل کيږي . دانايان له دښمنانو سلانه کا ته به څه کوې دنفس شيطان سلا (٣)(٩:ص٢). دپورته بيت لومړنۍ سلا کلمه دمشورې په مانا راغلې ده اوپه دويمه کلمه کې دمنلو په مانا راغلې ده چې تام مماثل تجنيس بلل کيږې . 	نه زما ده نه دستا ده دادنيا               پاتې شوې له هرچا ده دادنيا (٤)(٩:ص٢).    دپورته بيت لومړۍ دنيا کلمه دمال اودولت په مانا راغلې ده اودويمه کلمه دنړۍ په مانا راغلې ده چې تام مماثل تجنيس بلل کيږي .   ماخوښه دتورو سترګو په تور نيسې                      فلک کوم له نوره خلقه کى کور کا (١)(٩:ص٩). په پورته بيت کې لومړى متجانيسه کلمه (تور) رنګ په مانا رغلې ده اودويمه دتورکلمه  دتهمت په مانا راغلې ده. چې.                                         اوره مه اوره وينه مه وينه ((حميده ! ))                                          دړوندو په کلي کور عالم ځان کورکا (٢)(٩:ص١٠). دپورته بيت لومړۍ متجانيسه کلمه ( کور) دکاله (خانه ) په مانا اودويمه (کور) دړوند په مانا راغلې ده چې تام مماثل تجنيس بلل کيږي. هلته څه غرض چې نه غرض متل دى ځکه نه کا په ډيوه بلبل غرض (٣)(٩:ص٢٠). دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى اودويمه (غرض ) کلمه دمطلب يا هدف په نامه راغلې دي اودويمه کلمه دلاسوهنې يا کارلرلو په مانا راغلې ده چې دبديع علم له مخې تام مماثل تجنيس بلل کيږي. په محنت سره تڼاکې لاس چمن دى څه په لعلو پسې مږي چمن خلق (٤)(٩:ص٢٠). دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى متجانسه کلمه ( چمن ) دګلزار په مانا راغلې ده اودويمه چمن کلمه ده نه منونکي پښيمانۍ په مانا راغې ده چې دبديع علم له مخې تام مماثل تجنيس بلل کيږي. له نااهلو دزړه راز ساتلى بويه وچمن ته پېيښونه شي چمن خلق (١)(٩ :ص١٢١). دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى متجانسه کلمه دشين يا ګل ګلزار ځاى په مانا راغلې ده اودويمه چمن کلمه دنا اهلو يامغرور سرکښو په مانا رغلې ده چې دبديع علم له مخې تام مماثل تجنيس بلل کيږي. زه(( حميد )) واړه پوچ ګوى يم سرترسره بې له دې چې دخوبانو ګفتګوکړم (٢)(٩:ص٢٩٧). دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى متجانسه کلمه (سر) پيل يا شروع په مانا راغلې ده اودويم سر داخر يا پاى په مانا راغلې ده چې تام مماثل تجنيس بلل کيږي.
چې په مادي هم له مــــــــــــــــــــــــــــــــــــــادي پرې ناحق دبل ايداد کړم (٣)(٩:ص١٠٤ ). دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى کلمه (مادي) دتحمل بار يا ذمه وارۍ په مانا راغلې ده اودويم (مادي) اړيکي يارابطي په مانا راغلي ده چې دبديع علم له مخې تام مماثل تجنيس په نامه ياديږي. که هرڅويې دزارۍ پېشه کړه پېشه هيڅ يې نه مونده زړه سوى له بدانديشه دپورته بيت په متجانسوکلمو کې لومړى متجانسه متجانسه کله (پيشه ) دکسب يا کاروبارپه مانا راغلې ده اودويمه (پيشه ) دوړاندې کولو په مانا راغلي ده.
ما بـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــلا جفا واړه درګوره پس له دې مې په هــــــــــــــــجران مه وژنه ګوره (١)(٩:ص١٢٠).
دپورته بيت په متجانسوکلمو کې لومړى متجانسه کلمه(( ګوره)) دليدلو په مانا اودويمه ((ګوره)) دمتوجه اوپاملرنې يا تاکيد په مانا راغلې ده چې دواړه کلمې نومونه دي ځکه يې تام مماثل تجنيس بولي.
چې چپچلى دې دعشق بې دمه ماريم خودبه راڅخه اوکاږي يــــــــــــــــــودم (٢)(٩:ص٢٤١ ).
دپورته بيت د(دم ) په کلمه کې تجنيس راغلى دى ، لومړى دم د( اودې ) په مانا ، دويم (دم ) د(سا) په مانا اودرېم (دم ) دوخت په مانا کارول شوى دى اودريواړه نومونه دي.
ب – مستوفي تام تجنيس
که چيرته له متجانسو کلمو څخه يوه يې نوم اوبله يې فعل کارول شوى وي نومړى تجنيس يې بولي (٢)(٩:ص٢٥٢). لکه دعبدالحميد مومند کليات په يوه بيت کې : چې دشونډو دې خوراک شوې بُتا ! ويني له هوسه نه سهېږي زمـــــــــــــــــــــــــا ويني
دپورته بيت د( وينې ) په کلمه کې تجنيس پيښ شوى دى ، لومړى (وينې) دليدو په مانا اودويم (ونيې ) د(خون ) په مانا کارول شوى دى داچې لومړى ( وينې ) فعل اودويم يې نوم دى نوځکه يې مستوفي تام تجنيس بولي.
له ژړايې هسې اوښکې په مخ سروې ګويا بهنده چينې دغره په سروې (٢)(٩:ص٥٢٧).
دپورته بيت په متجانسو کلمو کې لومړى متجانسه کلمه (سروې ) بهيدولوياروانې په مانا دى اودويمه کلمه ( سروې ) دسريا پورتنۍ برخې په مانا رغلي دي چې لومړى کلمه فعل اودويمه کلمه نوم ياصفت دى نوځکه يې تام مستوفي تجنيس بولي.
دپورته بيت د( درويشي ) په کلمو کې تجنيس پيښ شوى دى لومړى درويشي دلباس په مانا اودويمه درويشي دفقر په مانا رغلي دي چې يويې نوم اوبل يې فعل دى ځکه يې مستوفي تجنيس بولي. ناقص ( نيمګړى ) تجنيس :
دتجنيس هغه ډول دى تچې متجانسې کلمې په بڼه اودنورو په شمېر کې سره يو شان وي مګر توپير يې يوازې په يوغږ ( تلفظ ) اومانا کې وي لکه دعبدلحميد مومند په ځينو بيتونوکې چې په لاندې ډول دي : چې يوه ګړۍ وصــــــال راڅخه پس کړي شي ګړۍ له ډېرې ځـــــلې په ما کال پس (٢)(٩:ص٧٨).
دپورته بيت په (پس ) کلمه کې ناقص تجنيس راغلى دى لومړى پس دوروسته په مانا اودويم پس دنااهله انسان په مانا راغلى دى د( حميد ) دزړه ړڼا په ښکلي مخ ده په داکورکې نشته بله بله شمع (٣)(٩:ص٩٥).
دپورته بيت په متجانسو کلمو کې ناقص تجنيس راغلى دى لومړى کلمه (بله ) په ب زور دى اود دويمي کلمي ( بله) دب په زوره کى دى چې په ويون ياتلفظ کې فرق لري اودبديع علم له مخې ناقص تجنيس بلل کيږي. چې استا ددهغه ګروه په هر هنر شو لــــــــــــــــــه صدفه لکه درښهردرشو
دپورته بيت په متجانسو کلمو کې ناقص تجنيس واقع شوى دى ځکه چې لومړى کلمه (در) ددال (پيښ ) دى اودويمي کلمي ددال زور دى چې په تلفظ کې توپيرلري نوځکه يې ناقص تجنيس بولي ! داپيغام چې دشاهد دغوږ و درشو په شکست کې پير ، په پېر دبهادرشو (١)٩:ص٣٠١ ).
دپورته کلمه کې اوږده د(پير) په متجانسو کلمو کې دلومړى پير څرګنده (ى) ده اودويمه کلمه کې اوږده (ې) راغلې ده چې په تلفظ کې توپير لري نوناقص تجنيس بلل کيږي. لا احصا‌ء ثنا ، دجبر عذر خواهي کړه په داخپلې کوتاهۍ دلارې کوتاهي کړه (٢)(٩:ص٤٥٧ ).
دپورته بيت (کوتاهي ) په متجانسو کلمو کې لومړى کلمې زورکۍ واله (يا) ده اوددويمې کلمې څرګنده (ي) ده چې دبديع علم له مخي ناقص (نيمګړى ) تجنيس بلل کيږي. زايد تجنيس :
زايد په لغت کې زيات کړل شوي ته وايې او په ادبي اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دى چې له متجانسو کلمو څخه ديوې په سر، مينځ يا پاى کې يو تورى زيات راغلى وي اوپه دوه ډوله دى. الف   مزيد تجنيس : که له متجانيسو کلمو څخه ديوې په سرکې يوتورى زيات راغلى وي مزيد تجنيس ورته وايې (٣)(١١:ص٨٤). لکه عبدالحميد مومند په لاندې بيتونو کې ګورو :
څوبه ګورم دقيامت و ورځوشپوته دانجام په دم قــــــــــدم کې داغاز را(١)(٩:ص١).
نه له تارسره ســـــــــــهيږم نه بې تا مبتلادې کـــــــــــــړم په څه بلا بتا(٢)(٩:ص٤١).
دم قدم دخپل دم خـــواهش راکې هيڅ نشته کاغذي روغ کـــــــــــــــــــــړى بت تش کالبوت (٣)(٩:ص ٤١ ).
دپورته بيت ( ازار ، بازار په متجانسو کلموکې دبازار په کلمه کې دسر تورى (ب ) تورى دازرد کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي . چې دښکليو کش مکش پرې نه تيريږي په داهسې ســــــــــــــــــــلامته ږيره تف (١)(٩:ص١٠١).
دپورته بيت (کش ، مکش ) متجانيسو کلموکې دمکش په کلمه کې دسرتورى (م ) دکش له مخې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس ورته وايي. چې واهه به يې په داشـــــکرو شخوند لولو لو به يې هالــــــــــه کاوه خوند (٢)(٩:ص٢٧٣).
دپورته بيت (خوند، شخوند) متجانيسو کلمو کې دشخوند په کلمه کې دسر (ش) تورى دخوند له کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي. ساده دل په مينه واخيسته دامينه بل جواب باندې ونه شو بې امينه  (٣)(٩:ص٤١٤).
دپورته بيت په رټلي ، ترټلي په متجانيسو کلمو کې دترټلي کلمي په سرکې د(ت) تورى درټلي دکلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي.
دپورته بيت رنګين اوترنګين په متجانيسو کلمو کېدترنګين کلمې دسرتورى (ت) درنګينې له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي.
زُ حل حل ځيني مشکل دهر محل که عطارد په عطارد دخط نهل که (٢)(٩:ص٤٥٩).
دپورته بيت ( حل زُ حل ) په متجانيسو کلمو کې دزُحل په کلمه کې دسرتورى (ز) دحل له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي. پريستلى دې هجران له لاسو پښويم افتاده په دستګيرۍ دستا دښويم (٣)(٩:ص٤٦٤ ).
دپورته بيت ( پښويم ) ښويم په متجانيسو کلمو کې دپښويم په کلمه کې دسرتورى (پ) دښويم له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې مزيدتجنيس بلل کيږي.
فراست له شريعته سره مل کړه هله وړاندې شه ښه کاروته عمل کړه (١)(٩:ص٥٨٢ ). دپورته بيت ( مل اوعمل ) کلمو کې تجنيس راغلى چې دعمل کلمي د(ع ) تورى دمل له کلمې څخه زيات راغلى ځکه زيد ورته وايې. دخداى (ج) فضل يې له ځانه سره يارکه دغليم ديش وياريې خپل ديارکه (٢)(٩:ص٥٩٤). دپورته بيت ( يار) په کلمو کې مزيد تجنيس راغلى د(ديا) په کلمه کې دسر(د) تورى د(يار) دکلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي هغ ځاى غسل کفن شه هم دفن شه دژوند وکتاب يې ختم په دفن شه (٣)(٩:ص٦٠١ ) دپورته بيت ( کفن اودفن ) په کلمو کې تجنيس راغلى دفن په کلمو کېدسر د(ک ) تورى دفن له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې مزيد تجنيس بلل کيږي. مزيل تجنيس مزيل په لغت کې دبرطرفه کووننکي په معني دى اوپه ادبي اصطلاح کې دزايد تجنيس هغه ډول دى چې له متجانيسو کلمو څخه ديوې کلمې په منځ يا پاى کې يوتورى زيات راغلى وي (١)(١١:ص٨٥ ). لکه عبدالحميد مومند په لاندې بيتونو کې يې بيلکې ګورو. چې نظر له ناتوانۍ وچاته نه کا دهغوبيمارو سترګونازونياز را (٢)(٩:ص١). دپورته بيت ( نازاونياز ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دنياز دکلمې په منځ کې د(ى ) تورى زيات راغلى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. دخپل دم وچليدو وته غوږنيسه هرنفس دتلو اواز کا چل چلا (٣)(٩:ص٢). دپورته بيت (چل ،چلا ) په کلمو کې مزيل تجنس راغلى دچلا په کلمه کې دپاى الف تورى دچل له کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. چې په تله دسرومال راڅخه نه ځي واقعي دتورو سترګو توردى دا (٤)(٩:ص٢) دپورته بيت ( تورو ، تور ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دتورو په کلمه کې دپاى (و) تور ى دتور له کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. مزيل تجنيس مزيل په لغت کې دبرطرفه کوونکي په معني دى اوپه ادبي اصطلاح کې دزايد تجنيس هغه ډول دى چې له متجانيسو کلمو څخه ديوې کلمې په منځ يا پاى کې يوتورى زيات راغلى وي (1)(١١:ص ٨٥ ). لکه عبدالحميد مومند په لاندې بيتونو کې يې بيلګې ګورو. چې نظر له ناتوانۍ وچاته نه کا دهغوبيمارو سترګونازونياز را (٢)(٩:ص١). دپورته بيت ( نازاونياز ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دنياز دکلمې په منځ کې د(ى ) تورى زيات راغلى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. دخپل دم وچليدو وته غوږنيسه هرنفس دتلو اواز کا چل چلا (٣)(٩:ص٢). دپورته بيت (چل ،چلا ) په کلمو کې مزيل تجنس راغلى دچلا په کلمه کې دپاى الف تورى دچل له کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. چې په تله دسرومال راڅخه نه ځي واقعي دتورو سترګو توردى دا(٤)(٩:ص٢). دپورته بيت ( تورو ، تور ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دتورو په کلمه کې دپاى (و) تور ى دتور له کلمې څخه زيات راغلى دى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. عاشقي ده واقعي دسود سودا ځکه سرورکوي شمع په خندا (١)(٩:ص ٥).
دپورته بيت ( سود، سودا ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى د سوداپه کلمه کې دالف تورى سود دکلمې څخه زيات راغلى ځکه مزيل تجنيس ورته ورته وايي. چې دعشق هوسناکې ورته په خواشي ډيرويرژلي کاندي ګډ په تن تنا (٢)(٩:ص٨). دپورته بيت ( تن ،تنا ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دتنا په کلمه کې الف تورى په پاى کې دتن له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. تما شا دګلشن څه کوم بې تا يا سمين وسمن څه کوم بې تا(٣)(٩:ص١٤).
دپورته بيت ( سمن ،سمين ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دسمين په کلمه کې (ى) تورى په منځ په کې دسمن له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې مزيل تجنيس بولي. چې په مخ يې زد وګيردخط آغازکا نوربدل دساده رويو ناز په نياز کا (٤)(٩:ص ٢١).
دپورته بيت ( ناز ،نياز ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دنيا په کلمه کې (ى) تورى په منځ کې دناز له کلمې څخه زيات راغلى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. ستا مزرو سترګو حرام کا دحــــــــــــــرم په هو سوخواب (١)(٩:ص٣٣)
دپورته بيت ( حرام اوحرم ) په کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دحرام په کلمه کې ( الف ) تورى دکلمې په منځ کې دحرم له کلمې څخه زيات راغلى دى ځکه يې مزيل تجنيس بولي.
هسې تللى يم په فکر دجانان ډوب لکه کاڼى په تلي کې دعمان ډوب (٢) (٩:ص٣٤).
دپورته بيت ( تللى اوتلى ) په کلمو کې مزيل تجنيس واقع شوى دى دتللى په کلمه کې يو (ل ) تورى په منځ کې دتلي له کلمې څخه زياته راغلى چې دبديع علم له مخې مزيل تجنيس بولي. چې مرګ خوارۍ په خوا لرې خند اکړې نشته تاغوندې ((حميده ! )) شوخ وشخ (٣)(٩:ص٤٩).
دپورته بيت (ناز اونياز ) په متجانيسو کلمو کې د(ى ) تورى دنياز په کلمه کې زيات راغلى چې دبديع علم له مخې يې مزيل تجنيس بولي. هر ورځ مې پالنګ باندې حاضريږي چې يي خيال دخط وخال شه راته پېښ (١)(٩:ص٨٤).
په پورته بيت کې ( خيال اوخال ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دخيال په کلمه کې د(ى) تورى دخال له کلمې څخه زيات راغلى ځکه ورته مزيل تجنيس وايي.
خو چې عش په زړه مېشته کاعقل درومي ځان ګوښه کا هم په دا چې دها تيا نو ترميان څوک کاندي کښ کيښ (٢)(٩:ص٨٦).
دپورته بيت ( کښ ، کيښ ) په متجانيسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دکيښ په کلمه کې د(ې ) تورى دکښ له کلمې څخه زيات راغلى ځکه ورته مزيل تجنيس ورته وايي. لکه څوک وايي سندرې په مړې ناوې تش په توره تل ډم ډوم دى داخلاص (٣)(٩:ص٨٨).
دپورته بيت د( ډم ، ډوم ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى د (ډوم ) په کلمه کې ډ (و) تورى دډم له کلمې څخه زيات راغلى ځکه ورته مزيل تجنيس وايي. څو خودي کړي خود دماغ څو مې سيځي داغ په داغ (٤)(٩:ص ٨٩). دپورته بيت ( خودي ، خود ) په متجانيسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دخودي په کلمه کې (ي) تورى دخود له کلمې څخه زيات راغلى ځکه ورته مزيل وايي. که شاهان وتخت وتاج ته لري شوق عاشقان تاخت وتاراچ ته لري شوق (١)(٩:ص١٠٥).
په پورته بيت د ( تخت اوتاخت ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دتاخت په کلمه کې د(الف ) تور ى دتخت له کلمې څخه زيات راغلى دى ځکه ورته مزيل تجنيس وايي. هسي شان په لږه لوږه مبدل شي چې ګونګټ اخلې په طمع داملوک (٢)(٩:ص١٠٩).
په پورته بيت کې د(لږه ، لوږه ) په متجانيسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى د( لوږه ) په کلمه کې د (و ) تورى دلږه له کلمې څخه زيات راغلى د ى نو ځکه ورته مزيل تجنيس وايي.
چې ريښتينى سيده صاف نه وي حميده ! بولي بول عاقلان داهسې بول (٣)(٩:ص١١٧
دپورته بيت ( بولي ، بول ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى دبولي په کلمه کې د(ي ) تورى دبول له کلمې څخه زيات راغلى دى نو ځکه يي مزيل تجنيس بولي. ايېنه دزنګون ونيسه ومخ ته پکي وګوره احوال دجام جم (٤)(٩:ص١٢٤).
دپورته بيت د (جام ، جام ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس راغلى دى د (جام ) په کلمه کې د( الف ) تورى دجم له کلمې څخه زيات راغلى نو ځکه ورته مزيل تجنيس وايي. نه يې مثل په جهان کې نه مثال شته نه يې څوک په کاروبارکې سموسيال شته (١)(٩:ص٤٤٣).
په پورته بيت کې د ( مثل اومثال ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس واقع شو ى دى. دمثال په کلمه کې د( الف ) تورى اودمثل له کلمې څخه زيات راغلى نوځکه ورته مزيل تجنيس وايي.
چې يې وشو په فلک دحکم غږ زريي کړه (ه) دنمر ، سپوږمۍ حلقه په غوږ (٢)(ص٤٤٦).
دپورته بيت د( غږ اوغوږ ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس واقع شوى دى دغوږ په کلمه کې د ( و ) تور ى دغږ له کلمې څخه زيات راغلى نو ځکه ورته مزيل تجنيس وايي. هسې رنګ مې په يکتا کړې له قامته چې جداراځنې نه شي ترقيامته (٣)(٩:ص٤٥١).
دپورته بيت د( قيامته اوقامته ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس واقع شو ى دى د(يامته ) په کلمه کې د(ى ) تورى دقامته له کلمې څخه زيات راغلى نوځکه ورته مزيل تجنيس وايي. حوادث له حرکته په ارام وو دجهان له خيلا نته په احرام وو (٤)(٩:ص٤٥٦).
چې خوړې يې همه عمر پسې شولې عر ش يې خاورې دقدم کړ اخر شکولې (١)(٩:ص٤٥٩).
دپورته بيت د( شولي اوشکولې ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس واقع شو ى دى دشکولې په کلمه کې د( ک ) تورى دشولې له کلمې څخه زيات راغلى نوځکه ورته مزيل تجنيس وايي.
که يو غشى ستا دلاسه په ماخښ شي ترقيامته به خاطر زما پرې خوښ شي (٢)(٩:ص٥٣٠).
دپورته بيت ( خښ اوخوښ ) په متجانسو کلمو کې مزيل تجنيس واقع شوى دى دخوښ په کلمه کې د(و ) تورى دخښ له کلمې څخه زيات راغلى نو ځکه ورته مزيل تجنيس وايي.
لا له بل که هسې اورپه هوروتورکې چې يې وسه خپل کيکوړى په تنورکې (٣)(٩:ص٥٣٧ ).
مرکب تجنيس :
که متجانسې کلمې په بڼه ، حرکت ، دتورو په شمېر او وزن کې يو شان وي مګر يوه يې مرکبه اوبله يې بسيطه وي. مرکب تجنيس بلل کيږي. نوموړى تجنيس په درې ډوله دى :
ا لف : متشابه مرکب تجنيس : که چيرته متجانسې کلمې يو له بله سره په ليک اوتلفظ کې توپيرونه لري ، متشابه مرکب تجنيس ورته وايي (١)(١١:ص٨٦). لکه راښکاره چې شرافت دشرافت شه داعاشور له ناپوهۍ ګاڼۀ اختر ما (٢)(٩:ص٧). دپورته بيت دشرافت په کلمه کې مرکب تجنيس راغلى دى ، لومړى شرافت مرکبه کلمه ده ، ( شراوفت ) اودويم دشرافت بـسيطه کلمه ده.
ب – مفروق مرکب تجنيس :
دپورته بيت ( دتاج اومحتاج ) په کلمو کې مرفو مرکب تجنيس راغلى دى لکه څنګه چې دمحتاج کلمه کې ( م اوح ) توري دتاج په کلمه کې ګنډل شوي دى نو ځکه مرفو مرکب تجنيس يې بولي لاکه مخ له خال وخط اب وتاب ډير ولې تاب وي داورېځې دافتاب ډير(٣)(٩:ص٤٥).
دپورته بيت مرفومرکب تجنيس کلمې تاب اوافتاب دي دافتاب کلمې د (الف اوف) تورى دتاب په کلمه کې ګنډل شوى دى چې په دې وجه مرفو مرکب تجنيس بلل کيږي.
په بيداد فلک چې څوک دادوفر ياد کا دادانه کا بېهوده په اسيا غرض (٤)(٩:ص٩٠).
دپورته بيت مرفو مرکب تجنيس کلمې دداداوبيداد (ب اوى) ددادپه کلمه کې کنډل شوي دى چې په دې وجه مرفو بلل کيږي.
که درلودى دلبرانوڅه انصاف نشته ماغوندې په مينه کې څوک صاف(١)(٩:ص٩٩)
پورته بيت کې مرفو (مرکب تجنيس دصاف اوانصاف په کلمه کې راغلي دى دانصاف کلمې (ان ) دصاف په کلمه کې ګنډل شوي دي چې مرفوع مرکب تجنيس بلل کيږي.
په نسيم يې دنفس لکه ګل واشي په خنداشي له غمونو بې پرواشي (٢)(٩:ص٤٧٥ ).
په پورته بيت کې مرفو مرکب تجنيس دواشي اوپرواشي ) په کلمو کې مرفو مرکب تجنيس راغلى دى دپرواشي کلمې (پر) توري دواشي په کلمه کې ګنډل شوي دي په دې وجه مرفو مرکب تجنيس بلل کيږي . مکرر تجنيس :
هغه تجنيس دى چې متجانسې کلمې دبيت په پاى کې پرلپسي راشي په بله وينا کې که چيرته له متجانسو کلمو وروستۍ کلمه دمخکينۍ کلمې په وروستۍ برخه کې شامله وي مکرر تجنيس ورته وايې ،(٣)(١١:ص ٩٠). ددې ډول تجنيس بېلګې دحميد په اشعارو کې زما تر نظر لاندې رانغلې.
مطرف تجنيس : هغه تجنيس دى چې متجانسې کلمې يې په يوه توري کې سره توپير ولري مطرف تجنيس يې بولي. په دوه ډوله دى.
الف : مضارع مطرف تجنيس : مضارع په لغت کې ورته يا مشابه دى چې مخالف توري يې په وتو نځايونو (مخرجونو ) کې سره نژدې وي (١)(١١:ص٩١). لکه عبدالحميد مومند چې په ځينو بيتونو کې وايي :
محبت په قيل وقال نشي په حال شي څوک به څو په رڼا ځغلي دبرېښنا (٢)(٩:ص٧ ). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(قيل وقال ) په کلمو کې راغلى دى دقيل وقال کلمو ( الف ،ي ) مخالف توري په وتونځايونو کې نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. مړاوى رنګ زما پوښتنه له مړاوو سترګو داچې وي خبردارى دخوارپه خو ا ر (٣)(٩:ص٦٠). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(مړاوى ، مړاوو ) کلمو کې راغلى دى دمړاوى اومړاوو په کلمو دپاى ( و،ى ) مخالف توري په وتونځايونو سره نژدې دى نوځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. ناګهان په مدرسه دملا راغى په لباس کې دبلا په سلا راغى (٤)(٩:ص٢٧٣). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(بلا اوسلا ) په کلمو کې راغلى دى د( ب اوس ) مخالف توري چې په وتونځايونو کې سره نژدې دي مضارع مطرف تجنيس ورته وايي.
له حجابه چې يې مخ ووهي برق نه شي هېڅ دده دبرق دشوخۍ فرق (١)(٩:ص٢٨٥ ). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(برق اوفرق ) په کلمو کې راغلى دى دبرق اوفرق کلمو ( ب او ف ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي نوځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. لايې کړې نه وې دوې ودرې نغمې دستې ايښې په سينه دشوق تغمې (٢)(٩:ص٣٠٣). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(نغمې ) په کلمو کې راغلى دى د(نغمې اوتغمې ) کلمو ( ن اوت ) مخالف توري په وتونحايونو کې سره نژدې دي نوځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. که مې اورپه سربليږي لکه شمع په وصال مې کړه له هجره خاطرجمع (٣)(٩:ص٣٢٣). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(شمع اوجمع ) په کلموکې راغلى دى دشمع اوجمع کلمو ( ش اوج ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي مضارع مطرف تجنيس بلل کيږي. څوڅو ځل يم تښتېدلى بيا راغلى نه يم تاددې ردۍ په داغ داغلى (٤)(٩:ص٤٥٠).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(داغلى او راغلى ) په کلمو کې راغلى دى د(د) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. زه په هره ساه خطا کړم ته عطا کړي په يوه عطا ته ورکې سل خطاکړې(١)(٩:ص٤٥٠).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(خطا اوعطا ) په کلمو کې راغلى دى دنوموړې کلمو ( خ اوع ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. هغه شپه چې محمد(ص) پورته باله شه په لويۍ دمعراج هومره پاله شه (٢)(٩:ص ٤٥٦).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(باله اوپاله ) په کلمو کې راغلى دى د(ب اوپ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. چې قـــــــــــــــــــــــــــــــــدم يې په رکاب دبراق کيښود په سفلي عالم يې تيغ دفراق کيښود (٣)(٩:ص٤٥٧ ).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(براق اوفراق ) په کلمو کې راغلى دى د( ب اوف ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. په بل شان مې تلونې نه ده دزړه څله څوپه سترګو دې ونه وينم يوځله (٤)(٩:ص ٤٦٣).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( څله اوځله ) په کلمو کې راغلى دى د( څ اوځ ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
اصحاب واړه نجوم داقتدادي پيروان يې مشرف په اهتدا دي (١)(٩:ص ٤٦٦).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(اقتدااواهتدا ) په کلموکې راغلى دى دنوموړو کلمو په ( ق اوهـ ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
طـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــرفين په اظهاردحق مثُاب دي په يوه ثواب مخطي په لس مصاب دي (٢)(٩:ص ٤٦٦).
اقتدالره لايق مذهب دده دى اهتدالره فايق مذهب دده دى (٣)(٩:ص٤٦٧ ).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( اقتدا اواهتدا ) په کلمو ې راغلى دى د( ق اوهـ ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
لکه دى هسې صائب دده مذهب دى لکه دى هسې صاحب دده مذهب دى (٤)(٩:ص٤٦٧).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( صائب اوصاحب ) په کلمو کې راغلى دى د( ءـــــ او ح ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دى ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
ده بيان که ورته حال لکه وهسې سوال جواب قيل وقال لکه وهسي (١)(٩:)ص ٥٠٧ ).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(قيل اوقال ) په کلموکې راغلى دى د( ح اوق ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
دکرم په اوبومړ دازار اورکا په عطا سره خطا زما دګوکه (٢) (٩:ص٥٠٧ ).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د(خطا اوعطا ) په کلمو کې راغلى د ى (خ اوع ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع تجنيس وايي. کــــــــــــــــــــــــــه ويښته ولې دغشې په ويشته يمه زه له ضعيفۍ نرى ويښته (٣)(٩:ص ٤٣٠).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( ويښته اوويشته ) په کلموکې راغلى دى د( ښ اوش ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
له خماره دلاله ووپيالې زانګي له مستۍ نه هسې زغاشتې شي نه دانګي (٤)(٩:ص٥٣٢). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( زانګي اودانګي ) په کلموکې راغلى دى د( ز،د) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. په داهسې ورځــــــــــــــــــــــــــــوشپو ښايسته وخت وووت شاه له خپله لوره لکه بخت (١)(٩:ص٥٣٧).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( وخت اوبخت ) په کلموکې راغلى دى د( و اوب ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
که حوش ، که يې طيور ، واړه زېباوو په تصويرکې لکه نقش په دېباوو(٢)(٩:ص ٣٥٨).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( زېبا اودېبا په کلموکې راغلى دى د(زاود) مخالف توري په وتونځاى يونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
چې غصه به شه مزري په کينه خپله په پنجوبه يي وهله سينه خپله (٣) (٩:ص ٣٣٩).
په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( کينه اوسينه ) په کلموکې راغلى دى د(ک اوس ) مخالف توري په وتونځايونوکې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف وايي.
په دياردنوبهارشوه وباګډه دچمن ګلونو لاس کيښود په کډه (١)(٩:ص٥٧٦). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( ګده اوګډه په کلموکې راغلى دى د(ک اوګ) مخالف توري په وتونځايونوکې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
څويي نه کاندې وفا دپوزې پرړى يارديادجفا باردې کله وړى (٢)(٩:ص٥٧٨).
ټپه پورته بيت کې مضارع مطرف تجني د(پړى اووړى ) په کلموکې راغلى دى د( پ او و) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. له اوبه چې طمع پريکړى شي له تږي خواه ناخواه په صبر سيځې سينه سږي(٣)(٩:ص٥٧٩). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( تږياوسږي ) په کلمو کې راغلى دى د( ت اوس ) مخالف توري په وتونځايونوکې سره نژدې دي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي.
داچې تاسي نه برى درکړى خداى دى نورڅه نه دي په دعا ددې ګداى دى (٤)(٩:ص ٥٩٦). په پورته بيت کې مضارع مطرف تجنيس د( دخداى اوګداى ) په کلموکې راغلى دى د( خ اوګ ) مخالف توري په وتونځايونو کې سره نژدي ځکه ورته مضارع مطرف تجنيس وايي. ب – لاحق مطرف تجنيس : لاحق په لغت کې نښتي ته وايي اوپه ادبي اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دى چې دمتجانسو کلمو بدل توري په وتونځايونو کې سره لرې وي (١)(١١:ص ٩٢). لکه عبدالحميد مومند چې وايي :
الهي دمحبت سوزو ګدازرا په داورکې دستي سمندرسازرا (٢)(٩:ص ١).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( ساز، ګداز) په کلموکې راغلى دى د(س ، ګ ) مخالف توري سره لرې وي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي
په پردو مېړانه نه کيږي بې خپلو له لحده دا اوازجما ل جلال کا (٣)(٩:ص ٢٣).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( جمال ،جلال په کلموکې راغلى دى دجلال کلمې اول (ل ) اواجمال کلمې(م) مخالف توري په وتونځايونو کې سره لر دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي . هسې پټ مهر په قهر کې کا ښکلي لکه څوک په کفرستان کې دينداري کا (٤)(٩:ص ٢٦). په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(مهراوقهر ) په کلموکې راغلى دى د(مهر) په کلمه کې (م ) اود(قهر) په کلمه کې (ق) يوله بل سهر توپير لري چې ددواړو وتونځايونه هم سره لرې دي . په دغه لمانځه نه شي ښکانځه شي چې دزړه دى په رباب مخ په مهراب (٥)(٩:ص٢٨). په پورته بيت کې دلاحق مطرف تجنيس د(لمانځه اونمانځه ) په کلموکې راغلى دى د(ل اوښ ) مخالف توري چې په وتونځايونوکې سره لري دي لاحق مطرف تجنيس ګڼل کيږي.
که يې خضر دحيوان په چشمه مومي مومم زه ديار له خولې اب حيات (١)(٩:ص ٣٨ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(وفا اوجفا ) په کلموکې راغلى دى د(دسر(و، ج ) مخالف توري سره لرې وي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي چې په کارزما دميني کاڅوک طعن پرې به وشي دهاروت اودماروت (٣)(٩:ص ٤١).
زه دعشق په ملامت کې سلامت يم په يونس شوه دمورنس ، ګيډه دحوت (٤)(٩:ص٤١). په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(ملامت اوسلامت ) په کلمو کې راغلى دى دسر(م،س ) مخالف توري سره لرې دي لاحق مذرف تجينس بلل کيږي. سترګې وساته که زړه ساتې ((حميده )) ورانوي دغه زخمي داولايت (١)(٩:ص٤٣).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( ساته اوساتي ) په کلموکې راغلى دى ( هـ اوې) مخالف توري سره لري دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي. کهپه څيړيې ګيريوان خاندې لکه صبح درست جهان به کړې دلاندې لکه صبح (٢)(٩:ص ٤٨).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(خاندې اولاندې ) په کلموکې راغلى دى د(خ اول ) مخالف توري سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي زه ناښاد چې دياريادکړم ښادي نه راځى په ياد (٣)(٩ :ص٥٤).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( ياداويار په کلموکې راغلى دى د ( ر اود ) مخالف توري سره لري دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي . دم قدم دښومردانو مردانه کاندې نامرد (٤)(٩:ص٥٥). په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(مردانه ) په کلمو کې راغلى دى د(هـ او و ) مخالف توري سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي
يو ((حميد )) له توره خطه شکوه نه کا دې وبا کړل ټول عالم خراب تراب ډير (١)(٩:ص٦٦).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(خراب اوتراب ) په کلموکې راغلى دى دسر(خ، ب ) مخالف توري سره لرې وي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
ددې دهر دچمن له ګلوبوي لاړ له خوبانو نه يې هم دمهروخوى لاړ(٢)(٩:ص ٦٧).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(نام ،بام ) په کلموکې راغلى دى دسر( ن ،ب ) مخالف توري سره لرې وي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
چې دې نه که په نيکۍ دننګ ونام لوړ په دوه چمه دې دخټومه شه بام لوړ(٣)(٩:ص ٦٩) . په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(نام ،بام ) په کلموکې راغلى دى دسر(ن ،ب ) مخالف توري سره لري وي .لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
شوخې سترګې يې نه لرې شي نه برې که منډم پکې خسڼي دماموس (٤)(٩:ص ٧٩).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( لرې ، برې ) په کلموکې راغلى دى دسر( ل ،ب ) مخالف توري سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(باغ ، زاغ ) په کلموکې راغى دى د(ب اوز ) مخالف توري سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
شدني درباندې وشوه که دکک وو که دلک (٢)(٩:ص ١٠٩).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( کک اولک ) په کلموکې راغلى دى د(ل ، ک ) مخالف توري چې په وتونځايونوکې سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي. ګاه سړى خوښ خرم وي ګاه له غمه وي هک پک (٣)(٩:ص ١٠٩).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( هک اوپک ) په کلموکې راغلى دى د( هـ ،پ ) مخالف توري چې په وتونځايونوکې سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس ګڼل کيږي.
نهايت چې غلبه ورباندې شوق شو محبت يې دناموس دغاړې طوق شو (١)(٩:ص ٢٧٤).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(شوق اوطوق ) په کلموکې راغلى دسرتورى ( ش اوط ) مخالف توري چې په وتونځايونوکې سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس ګڼل کيږي.
اې خواجه دملا زړه يووړيک لخته نوريې واخيسته يک لخت ورسره سخته (٢)(٩:ص ٢٧٤).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(لخته اوسخته ) په کلموکې راغلى د (ل ،س ) مخالف توري چې وتونځايونو کې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي چې باد باده دګلووڅښې پاڅي دبلبلو په نغموپه سرور ناڅي (٣)(٩:ص٢٧٧).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(چمن اويمن ) په کلموکې راغلى د(چ اوي ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي. يوفقير و دمعنوپه ملک امير په بشرله شرکه پاک ضمير (٢)(٩:ص ٢٨٨ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( سازاوباز ) په کلموکې راغلى د( ساز په کلمه کې س اودبازپه کلمه کې ب يو له بل سره توپير لري چې ددواړو وتونځايونه هم سر لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي.
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(قفس اونفس ) په کلموکې راغلى د(ق اون ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سر لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي. له شاهده سره ستا څه دي زاهده دادعوه کوي بې ګواهه بې شاهده (٣)(٩:ص ٢٨٩).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(شاهداوزاهد ) په کلموکې راغلى د(ش اوز ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي. چې يې مات کړاشتياق دشرم درم په تلاش دياردوصل شو سرګرم(١) (٩:ص ٢٨٠).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( شرم اودرم په کلموکې راغلى د(ش اود ) مخالف توري چې وتونځايونو کې سره لري دي مطرف تجنيس بلل کيږي . بل دستا دمخ په مينه هسې مست وم چې حرام شه که خبر له نېست وهست وم (٢)(٩:ص ٣٠١).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(بيان اوعيان ) په کلموکې راغلى د(ب ،مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي.
رڼا کړى هغې شمعې زما کوردى چې يې پورې دسپوږمۍ په حسن پوردى (١)(٩:ص ٣٢٧ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(کوراوپور) په کلموکې راغلى د(ک اوپ ) مخالف توري چې وتونځايونو کې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي.
بارې نه شي دا اميد زما له بخته چې يک لخته کا اسانه زما سخته (٢)(٩:ص ٣٢٩ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(بخته اوسخته ) په کلموکې راغلى د(ب ، س ) مخالف توري چې وتونځايونو کې سره لرې مطرف تجنيس بلل کيږي. راشه راشه اى ساقي باقي مې رواړه په داباب دمحتسب خبره مه اوره (٣)(٩:ص ٣٣٩ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(ساقي اوباقي ) په کلموکې راغلى د (ب ،س ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لري دي مطرف تجنيس بلل کيږي.
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د(جواب ، صواب ) په کلموکې راغلى د(ج ،ص ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي. داډنډوکى واقعي دطوفان موج کا داسروکى ګرد غبار دعظم فوج کا (٢)(٩:ص ٣٨٢).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( جوش ،هوش ) په کلموکې راغلى د(ج ،پ ) مخالف توري چې وتونځايونو کې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي.
که تاله يې له شوخۍ په ګرمۍ وړى اوس يې زړه له سنګدلان په نرمۍ وړى (١)(٩:ص ٤٠٨ ).
په پورته بيت کې لاحق مطرف تجنيس د( ګرمۍ ، نرمۍ ) په کلموکې راغلى د(ګ ،م ) مخالف توري چې وتونځايونوکې سره لرې دي مطرف تجنيس بلل کيږي. څو بالغ شي هلک په صحيح فکر مات به نه کا دحميد دفکر بکر (٢)(٩:ص ٤٣٧ ).
دپورته بيت د(فکراوبکر ) په کلموکې لاحق مطرف تجنيس راغلى دى د(فکر) په کلمه کې (ف) اود(بکر ) په کلمه کې (ب) يوله بل سره توپير لري چې ددواړو وتونځايونه هم سره لرې دي. دپورته بيت د( شمعې اوجمعې
که په تن دزوى يې راشي نرۍ تبه له دې غمه راشي روح دپلا ر په ژبه (١)(٩:ص ٥٥٨).
دپورته بيت د(تبه اوژبه ) په کلموکې لاحق مطرف تجنيس راغلى دى د(تبه ) په کلمې کې (ت) اودژبه په کلمه کې (ژ) تورى يوله بل سره توپير لري چې وتونځايونه يې سره لرې دي.
هر طبيب چې په ديارکې ودده رايې وباله په ډيروسايده بايده (٢)(٩:ص ٥٥٨ ).
دپورته بيت د(سايده اوبايده ) په کلموکې لاحق مطرف تجنيس پروت دى د (سايده ) په کلمه کې (سا ) اود(بايده ) په کلمه (با) تورى يوبل سره توپير لري ، چې وتونځايونه يي سره لرې دي.
له څپويې اسمان زمکه ووخپه لګيده يې يوماهي دماه څپه (٣)(٩:ص ٥٥٩ ).
دپورته بيت د(خپه اوڅپه ) په کلموکې لاحق مطرف تجنيس راغلى دى د(خپه ) په کلمه کې (خ) اود(څپه په کلمه کې (څ) تورى يو له بله سره توپير لري ، چې وتونځايونه يې سره لرې دي.
په خوراک به تل ديوبل مړيده ! په پخساک به تل ديوبل نړيده (١)(٩:ص ٥٩٩ ).
په پورته بيت کې د(مړيده اونړيده ) په کلموکې لاحق مطرف تجنيس پورت دى د(مړيده ) په کلمې کې (م ) اود(نړيده ) په کلمه کې (ن ) يوله بل سره توپير لري ، چې وتونځايونه يې سره لرې دي.
چې راضي په داصلاح ددواړو زړه شه عررائيل دهريوه دساه په وړه شه (٢)(٩:ص ٦٠٥ )
ټېډ
ټېډ TED (تخنیک ، وختتېری ، بڼه او ډول )'(Technology, Entertainment, Design ) د درېو انگرېزي تورو څخه لنډون دی يوه نړېواله خپلواکه، پوهنیزه امريکايي ټولنه ده چې کانفرانسونه په مختلفو هېوادونو کې جوړوي او د کنفرانس رښتې يې د سپلنگ فونډېشن په نوم اورگان پورې اړه لري چې هغوی هم په خپلواکه توگه د ”آندونو پکار دی چې خپاره شي” تر سرلیک لاندې مالوماتي او پوهنیزوغونډو تابياکوي. ټېډ ټولنه په کال ۱۹۸۴م زېږديز کې يووار غونډه وکړه او بيا ورپسې په کال ۱۹۹۰م زېږديز کې د کلنۍ غونډې بهیر په بڼه يې سمباله کړه چې کېلفورنيا په مونټيري ښار گوټي کې ترسره شوه. د ټِډ لومړنیو غونډو فوکس يا موخې د تخنیک او ډيزاين لپاره ځانگړې کېدلې ، د ټِډ د موخې سرچینه يا آند يې د ورېښمو د غره لارې سیمو څخه رامنځته شوې وې. د ټِډ ټولنې عمومي کالنۍ غونډې په امریکا کې د لانگ بيچ په نوم سیمې کې ترسره کېږي او د ټولنې د دوهم سرلیک ټِډ اکټيف (TED Active) غونډې د پالم سپرنگ تر نوم سیمې کې جوړېږي. دواړه غونډې به د لانگ بیچ او پالم سپرنگ څخه د کاناډا لوی ښار وانکوور ته او وېسټلر ته په ۲۰۱۴م زېږديز کې وردرومي. د ټېډ تولنې غونډې په سوهېلي امریکا يي سیمو کې خپرې دي او همدارنگه اروپا او آسيا ته يې هم لارې ورغځولې دي. د ټېډ لخوا غونډې په عمومي هراړخیزو پرمختللو سکالوگانو باندې ولاړې وي ، لکه ټولنیزې څېړنې ، عملي ساينس يا عملي پوهنیز گامونه او کولتوري نوښتونه و همدا سکالوگانې د ویناوالو لخوا د ژوندیو يا تېرو کیسو په اورولو بيانېږي. ويناوالو ته شاوخوا ۱۸ دقې ورکول کېږي چې خپلې تجربې لیدونکو او اورېدونکو ته وړاندې کړي. په دغو ويناوالو کې ځینې ډېرې پېژندل شوې تولنیزې ، سیاسي څېرې د يادولو وړ دي لکه په تېرو غونډو کې د امریکا پخوانی ولسمشر بل کلنټن ، انسان پېژندونکې او آرڅېړونکې مفکرې جېن گوډوېل ، ځوان ټولنیز شخص د کاناډا نوميالی ژورنالیسټ مالکولم گلاډوېل ، امريکنی چاپېريال پوه او تېر ولسمشر الگور ، د انگلستان تېر لومړی وزير گورډن براؤن ، د ځناورو د ساپوهنې ماهر او پېژندونکی رچارډ ډاؤکنز ، د سولگريزو پوستکاليو او وینډوز کاريال لومړنی طراح او پنځگر بلگېټس ، د انگلستان نوميالی ټولنیز فعال او سندرغاړی بونو د افغانستان او نړۍ پېژندل شوی وټپوهاند او سياستوال اشرف غني احمدز ی او داسې نورو برخې درلودې. د ټېډ ټولنې اوسینی نندارښود (Curator) يو انگرېز پخوانی سولگرپوه او ژورنالیسټ او مهالنۍ پازوال دی چې کرس انډرسن نومېږي. د ۲۰۰۶م زېږديز کال جون مياشتې راپدېخوا د ټِډ ټولنې غونډې په انټرنټ او نورو انځوريزو څانگو کې په وړيا توگه د څو يادونو په لړ کې لیدلو ته چمتو شوې. دغه يادونې داسې دي : د خپرونو د آندونه او رښته وال د سوداگريزو خبرتياو لپاره ندي ، هېڅ يوه نوښتیزه ځانگړنه پرته د ټېډ ټولنې لخوا بل چا څخه ندي. د ۲۰۱۴م زېږديز کال پورې ۱۶۰۰ خپرونې د انټرنټ په لیکه پرتې دي.
External links
www.ted.com
حميد مومند
زوکړه
دپورته بيت د(ياد اوښاد ) په کلموکې لاحق تجنيس راغلى دى د(ياد) په کلمې کې (ي) اود(ښاد) په کلمې کې (ښ ) يوله بل سره توپير لري، دوتونځايونه يې سره لرې دي لاحق مطرف تجنيس بلل کيږي. خطي تجنيس : که چرته متجانيې کلمې بې له ټکيو يوه بڼه ولري ، خطي تجنيس يې بولي (١)(١١:ص ٩٣). که دلې تيروبيرنه شي په حساب کې هورې نشته تيروبيرپه حساب کې (٢)(٩:ص ٢٧ ). په پورته بيت د(تيروبير) په متجانسو کلموکې خطي تجنيس ارغلى دى دنوموړوکلمو څخه که ټکي لرې کړې نوخطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايې.
توروزلفو مې خاطر کړتارپه تار نه يې مومم که يې غواړم نارپه نار(٣)(٩:ص ٦٠ ).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د (تارپه تار، نارپه نار) په کلموکې راغلى دى که ټکي ټکي ترينه لرې شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي. بيادمينې نوى خيال شه راته پېښ تاخت وباخت په سرومال شو راته پيښ (٤)(٩:ص ٨٤). په پورته بيت کې خطې تجنيس د(تارپه تار، نارپه نار) په کلموکې راغلى دى که ټکي ترينه لرې شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي خپل کړم راته ډيوه کړه په تياره کې لاله زارکړه راته اورپه تناره کې (٥)(٩:ص ٤٤٨ ).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د(تياره ،تناره ) په کلموکې راغلى دى که ټکي ترينه لرې شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي.
لکه څوک چې په خرسوروي مخ يې توروي شوروشر پسې دخلقو يې پيغوروي (١) (٩:ص ٤٤٢ ).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د(سوراوشور) په کلموکې راغلى دى که ټکي ترينه لري شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي. خوچې درست دباغ ګلونه رنګ وبوى کا بيا يې توې باد دخزان په تګ وپوى کا(٢)(٩:ص ٤٤٨ ).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د(بوى اوپوى ) په کلموکې راغلى دى که ټکى ترينه لرې شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي
دايي وويل وشاه ته بيا يې لاړه ودنۍ دباد په ياد شوله ويجاړه (٣)(٩:ص ٦٠٠ ).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د(باداوياد) په کلموکې راغلى دى که ټکي داوبو ، يادسايه دپاره ياره له ډولۍ په تکيه کښېناسته خونخواره (٤)(٩:ص ٥٨٢).
په پورته بيت کې خطي تجنيس د(پاره اوياره ) په کلموکې راغلى دى که ټکي ترينه لرې شي خطي بڼه يې يوډول ده ځکه ورته خطي تجنيس وايي.
پايله
شاعر دټولنې يورښتينى انځور ګردى ،شاعر دى چې ټــــــــــــولنه دويښتيا او پرمختيا لورته بيايي ، که چيرته مونږ اوتاسې دخپل ګران هيواد دتير تاريخ شعر اوشاعري زمونږ دافغاني تاريخ هغه ځلانده باب تشکيلوي چې دډيره پښتو ادبيات بيلابيلي برخي لري ، دپښتو ادب په ځينو برخوکې داخلي اوخارجې پوهانو تريوه حده کاراوهڅي کړي ، مګر په ځينو برخوکې پوره تحقيق اوڅيړنه نه ده شوې ، داوسنۍ دورې دشاعرانو په شعاروکې ښکلاوې هغه موضوع ده چې تراوسه پوري دډيرو ليکوالو لخواورته پوره توجه نه ده شوې په دغه مونوګراف کې دکلاسيکې دورې دسترشاعر ښاغلي عبدالحميد ((مومند)) په شاعرۍ کې تجنيس کې څيړل شوى دى .اودنوموړي دژوند په اړه هم يوڅه معلومات راټول شوي اوثبت شو ى دي. دعبدالحميد بابا په اشعاروکې دتجنيس ډولونه کارول شوي دي هريو ډول يې په پوره بحث تشريح شو ى دى دارواښاد عبدالحميد ((مومند)) په اشعاروکې تجنيس هغه موضوع ده چې ځوان نسل ته پرې پوهيدل ډېر ضرور دي خداى (ج) دې وکړي چې زمونږ ځوانان اودادب مينه وال ،څرنګه چې دازما لومړنۍ څيړنيزه ليکنه ده نوکه کومه تيروتنه له ماڅخه شوې وي له تاسې ټولوڅخه يې بښنه غواړم . په درنښت ومن الله توفيق
زارخان ((محمدي ځدراڼ )) ماخذونه ١- انورالحق ، د دورمرجان مقدمه ، پېښور يونيورسټي بک ايجنسي ، ١٩٥٨ ع کال. ٢- حبيبي ، عبدالحى ، پښتانه شعرا ء لومړى ټوک ، پښتوټولنه ،کابل، ١٣٢٠ هـ ش کال. ٣ – حبيبي ، عبدالحى ، دپښتو ادبياتو تاريخ دريېم ټوک ، کابل پوهنتون ١٣٤٧ هـ ش کال ٤- حبيبي ، عبدالحى ،افغانستان ،درعصر ګورګانيان هند،تاريخ ټولنه ، کابل ، ١٣٤١ هـ ش کا. ٥ – خليل ،هميش ، ورکه خزانه ، لوموى ټوک ،پېښور يونيورسټي ،بک ايجنسي ،١٩٥٨ ع کال. ٦- رښتين ، صديق الله ، دحميد ديوان ،مقدمه ،پښتو ټولــــــنه ،کابل ١١٢٣ هـ ش کال. ٧ – زاهد مشواڼى ، عبدالقيوم ،پښتو پښتو سيند،دانـــش خپرندويه ټولنه ، ٢٠٠٩ ع کال. ٨ – شيدا ،کاظم خان ،ديوان ،اداره اشاعت ، سرحـــد پېښور، ١٩٦٥ ع کال. ٩ – صميم ،محمد اصف ،عبدالحميد ، مومند کلـــــــــــــــــــــــــــيات ،ترتيب ، اوډون دانش خپرندويه ټولنه ،١٣٨٦ هـ ش کال. ١٠ – عميد حسن ،فرهنګ ،فارسي عميد،موسسه انتشارات ، امير کبير ، ١٣٨٦ هـ ش کال. ١١ – همکار،محمدابرهيم ، دبديع فن اوپښتون شاعري ،رڼا مرکزکلتوري څانګه ، ١٣٨٦ هـ ش کال. ١٢ – هيودامل ، زلمي ، دحميد مومند ديوان سريزه دافغانستان دعلوم اکاډيمي ، کابل ، ١٣٦١ هـ ش کال.
ميټرولوژي
ميټرولوژي د اندازې پوهنيزه څېړنه ده. دا پوهه د واحدونو يو عام پوهاوی رامنځته کوي، چې د انساني فعاليتونو په نښلولو کې خورا مهم دي. معاصره ميټرولوژي په فرانسه کې هغه وخت د واحدونو د معياري کولو په موخه د فرانسې د اوښتون په سياسي خوځښت کې ريښې لري، چې له طبيعي سرچينې څخه اخېستل شوی د اوږدوالي معيار وړانديز شوی و. دا په ۱۷۹۵ ز کال کې د رامنځته کېدنې لامل شو، چې د اندازو د نورو ډولونو لپاره يې د معيارونو يوه ټولګه رامنځته کړه. بېلابېلو نورو هېوادونو د هېوادونو تر منځ د يو شانته والي ډاډمنولو په موخه د ۱۷۹۵ او ۱۸۷۵ ز کالونو تر منځ ميتريک سيستم ومانه او د وزنونو او اندازو نړيواله اداره Bureau International des Poids et Mesures (BIPM)  په نوم اداره رامنځته شوه. دې ادارې په ۱۹۶۰ ز کال کې د وزنونو او اندازو په يوولسم عمومي کنفرانس (General Conference on Weights and Measures (CGPM)) کې د يو پرېکړه ليک د پايلې په توګه د واحدونو نړيوال سيستم (International System of Units (SI)) ته تکامل ورکړی دی.
ميټرولوژي پر درې بنسټيزو فعاليتونو باندې وېشل شوې ده:
دا رانغاړونکي فعاليتونه د ميټرولوژي د درې فرعي څانګو له لورې په بېلابېلو کچو کارول کېږي:
په هر هېواد کې د لابراتوارونو، د قطر اندازه کولو اسانتياوو او جسمونو ته د اعتبار ورکونې د يوې شبکې په توګه د اندازې ملي سيستم “NMS” شته، چې د خپلې ميټرولوژي زېربنا پلې کوي او په پام کې نيسي. “NMS” په يو هېواد کې د اندازې معيارونو د جوړونې او نړيوالې ټولنې له لورې يې د رسميت پېژندنې په څرنګوالي باندې اغېز کوي، چې د ټولنې د اقتصاد، انرژي، چاپيريال، روغتيا، زېربنا، صنعت او د مصرف کونکي د باور په ګډون په پراخه کچه اغېز لري. پر سوداګرۍ او اقتصاد باندې د ميټرولوژي اغېزې ځينې تر ټولو اسانه کتل شوي ټولنيزې اغېزې دي. د مناسبې سوداګرۍ د اسانتیا لپاره بايد د اندازې يو منل شوی سيستم وي.
تاريخچه
يوازې د اندازه کولو وړتيا بسنه نه کوي، د معنی لرلو په موخه د اندازو لپاره معياري کول مهم دي. د تل پاتې معيار لومړنی ثبت له ميلاد څخه مخکې ۲۹۰۰ کال کې هغه مهال و، چې له تور مرمر څخه د مصر شاهي کيوبيت [د اندازې پخوانی معيار دی] وکيندل شو. د کيوبيټ په اړه امر شوی و، چې د فرعون د لېڅې او د هغه د لاس په اوږدوالي دې وي او جوړونکو ته يې د کټ مټ يا نقل جوړولو معيارونه ورکړل شوي وو. د هرمونو د جوړولو لپاره د يو معياري شوي اوږدوالي بريا د دوی د بنسټونو د اوږدوالو له مخې په ډاګه کېږي، چې له ۰،۰۵ سلنې څخه زيات توپير نه کوي.
نور تمدنونو د اندازې عمومي منل شوي معيارونه رامنځته کړل، چې له ډلې يې رومي او يوناني معمارانو د اندازې پر بېلو سيستمونو باندې تکيه وکړه. د سترواکيو ړنګېدلو او ورپسې تورې دورې د اندازې زياتره پوهه او معياري کول له لاسه ورکړل. که څه هم د اندازې سيمه ييز سيستمونه عام وو، مګر د يو بل تر پرتله ځکه ستونزمنه وه، چې زياتره سيمه ييز سيستمونه وړ يا متناسب نه وو. انګليستان په ۱۱۹۶ ز کال کې د اوږدوالي اندازو لپاره د معيارونو جوړولو په موخه د اندازو د قاضيانو جرګه “Assize of Measures” رامنځته کړه او د ۱۲۱۵ ز کال مګناکارتا منشور د شرابو او بير د اندازه کولو لپاره يوې برخې يا څپرکي ته ځای ورکړ.
معاصره ميټرولوژي د فرانسې له اوښتون څخه سرچينه اخلي. په ټوله فرانسه کې د واحدونو د همغږۍ لپاره له سياسې هڅونې سره د طبيعي سرچينې پر بنسټ د اوږدوالي يو معيار وړانديز شوی و. د ۱۷۹۱ ز کال په مارچ کې متر وپېژندل شو. دا په ۱۷۹۵ ز کال کې د اعشاريې پر بنسټ د متريک سيستم د جوړېدنې لامل شو، چې د اندازو د نوور ډولونو لپاره يې هم معيارونه رامنځته کړل. د نړيوال ورته والي د ډاډمنولو په موخه د ۱۷۹۵ او ۱۸۷۵ ز کالونو تر منځ بېلابېلو هېوادونو متريک سيستم ومانه او د “Meter Convention” له لورې د وزنونو او اندازو نړيواله اداره (فرانسوي:  Bureau International des Poids et Mesures يا BIPM) جوړه شوه. که څه هم د يادې ادارې (BIPM) اصلي دنده د اندازې د واحدونو لپاره د نړيوالو واحدونو جوړول او د يو شانته والي په موخه يې له ملي معيارونو سره تړل وه، مګر د عمل سيمه يې برېښنايي او فوټومتريک واحدونو او د ايوني کېدونکې وړانګې د اندازې معيارونو په رانغاړلو سره پراخه شوه. متريک سيستم په ۱۹۶۰ ز کال کې د وزنونو او اندازو په يوولسم عمومي کنفرانس “General Conference of Weights and Measures” (فرانسوي: Conference Generale des Poids et Mesures يا CGPM) کې د يو پرېکړه ليک د پايلې په توګه د واحدونو نړيوال سيستم (International System of Units “SI”) په جوړونې سره معاصر شو.
فرعي څانګې
ميټرولوژي د وزنونو او اندازې د نړيوالې ادارې له لورې د اندازې د هغې پوهې په توګه راپېژندل شوې ده، چې د ساينس او ټيکنالوژۍ په هره څانګه کې د ناڅرګندتيا د هرې کچې ازمايښتي او نظرياتي دواړه څرګندونې رانغاړي. دا د واحدونو عمومي پوهه رامنځته کوي، چې د انساني فعاليت لپاره مهمه ده. ميټرولوژي يوه پراخه څانګه ده، مګر د درې بنسټيزو فعاليتونو له لارې لنډيز کېدلی شي: د اندازې د نړيوالو منل شويو واحدونو راپېژندنه، په عمل کې د اندازې د دې واحدونو درک کول او د په نښه کولو يا کښلو وتيا د کړيو کارونه، چې اندازه د اصلي معيارونو سره نښلوي. دا مفکورې د ميټرولوژي په درې اصلي څانګو کې په بېلابېلو کچو پلي کېدلی شي: پوهنيزه يا ساينسي ميټرولوژي، د پلي کولو، تخنيکي يا صنعتي مترولوژي او قانوني مترولوژي.
پوهنيزه يا ساينسي مترولوژي
د ۲۰۱۹ ز کال تر می پورې هيڅ فزيکي جسم د بنسټ واحدونه نه تعريفوي. د بنسټ واحدونو په بدلون کې خوځښت دا دی، چې له فزيکي بدلون نه کوونکو څخه تر ټول سيستم د تر لاسه کولو وړ وګرځوي، چې د اصلي نمونې کېلوګرام لرې کولو ته يې ځکه اړتيا درلوده، چې دا وروستی لاسي صنعت دی، چې د واحد پېژندنې پرې تکيه کوي. پوهنيزه ميټرولوژي د واحدونو په بيا راپېژندلو کې ځکه مهمه ونډه لوبوي، چې د فزيکي نه بدلېدونکو لپاره د بنسټ واحدونو د کره پېژندنو درلودل اړين دي. له لاسي جوړ شوي (صنعت) څخه پرته د يو کيلوګرام ارزښت د بيا تعريف کولو لپاره د پلانک ثابت “plank constant” ارزښت بايد په يو بيليون کې ۲۰ برخې پېژندل شوی وي. پوهنيزه مترولوژي د کېبېل ميزان “Kibble balance” او د افوګادرو پروژه “Avogadro project” د پرمختګ له لارې د پوره ښکته ناڅرګندتيا په درلودلو سره د کېلوګرام بيا راپېژندنې ته د اجازې ورکولو په موخه د “Plank” ثابت يو ارزښت توليد کړی دی.
اسد الله زمری
اسدالله زمرى (۱۳۳۳ لېږديز لمریز کال، د لغمان ولايت) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر او ليکوال دی.
مخينه
اسدالله زمرى د حاجي عبدالحمید زوی، پر ۱۳۳۳ ل ل کال په لغمان ولایت کې زېږیدلی دى. د لښکرگاه لېسې تر پاى ته رسولو وروسته يې خپلې لوړې زده کړې د ماسترۍ تر درجي پورې د کابل پوهنتون د حقوقو او سیاسي علومو په پوهنځي کې سرته رسولې دي. د هېواد په بېلابېلو حقوقي ارگانونو کې د دندې له تر سره کولو وروسته پر ۱۳۷۲ ل ل کال له هېواده وتلو ته اړوت او په المان کې کډوال شو، چې تر اوسه په دغه هېواد کې له خپلې میرمنې او څلورو اولادونو سره د پردیسۍ ژوند تېروي. هغه له ۱۳۵۶ ل کاله راهېسې شعر لیکي او د هېواد په بیلا بیلو خپرونو کې يې شعرونه خپاره شوي دي.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- اوښکې او سکروټې (شعري ټولگه)، د ۱۳۵۶ ل کال چاپ. ۲- د لمبو کلی (شعري ټولگه)، د ۱۳۷۹ ل کال چاپ.
۳- د پتنگ وزر (شعري ټولگه)، د ۱۳۸۷ ل کال چاپ.
۴- په افغانستان کې د اساسي قوانینو تدوین او د ځینو حقوقي موازینو څرنگوالي ته یوه کتنه، د ۱۳۶۸ ل کال چاپ.
اخځونه
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
د فلسفې تاريخ
وېشنيزه:فلسفه