cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نيل ډاو
د ژوند لومړي وختونه او کورنۍ
نوموړي راتلونکی کال له خپلې راتلونکې مېرمنې ماريا کورنيليا مينارډ “Maria Cornelia Maynard” سره وکتل، چې د ماساچوسټيس د يو سوداګر لور وه. دوی د ۱۸۳۰ ز کال د جنوري پر ۲۰ نېټه واده وکړ. په راتلونکو شلو کالونو کې يې نهه ماشومان درلودل، چې يوازې دوه زامن او درې لورګانو يې تر ځوانۍ پورې ژوندي پاتې شول [او نور ټول په کوچنيوالي کې مړه شول]. مېرمن يې ماريا يوه ټولنپاله وه او ډاو له نوموړې سره په ځايي دويمې کليسا “Second Parish Church” کې په منظم ډول ګډون وکړ، که څه هم هيڅکله يې غړی نه شو. د دوی کور چې په ۱۸۹۲ ز کال پورټلېنډ کې پر ۷۱۴ کانګرس کوڅه کې جوړ شوی و، د ډاو له مړينې څخه وروسته پر يو موزيم باندې بدل شوی دی او د نيل ډاو د کور “Neal Dow House” په توګه د ښځو د عيسوي اعتدال اتحاديې “Women’s Christian Temperance Union” د ځايي څانګې يا ډلې له لورې اداره کېږي.
د شرابو د مخنيوي لومړنۍ هڅې
په ۱۹ پېړۍ کې د بېلګې په ډول يو امريکايي نارينه د خپل عصر د سيال په پرتله په منځني ډول درې برابره زيات شراب څښل. ډاو په خپل يادښت کې يادونه وکړه، چې په پورتلېنډ کې د يو کارکوونکي شخص د اداينې د پام وړ برخه د ګني شرابو د ورځنيو لګښتونو په بڼه وه. نوموړی زياتوي چې: د څښاک په موخه له غرمې څخه مخکې په يوولس او له غرمې څخه وروسته په څلور بجو کار پرېښودل يوه قاعده وه. ... د خوراکي توکو په هر پلورنځي کې مايعاتو لپاره لوښي او د ګني شرابو د جوړولو مايع توکي وو، چې په سمدستي ډول به په ښانک کې جوړېدل او ځيني وختونه به شراب د سړک پر غاړه داسې ښکارېدل لکه اوس چې د جولای پر څلورمه “Fourth of July” باندې د ليمو شربتونه ليدل کېږي. ډاو الکول د وګړو، کورنيو او برخليکونو د له منځه وړنې ځواب ويونکي وګڼل او ډېری وختونه يې د ترتړي يا ړچېدونکي [د شرابو له څښلو څخه وروسته حالت چې پر انسان باندې راځي] کورنيو يا سوداګريو په اړه د هغوی کورنيو ته اشاره کوله او ويل به يې: «د ګني شرابو داسې وکړل». د خپل چاپيريال په سمولو سره د خلکو د سمولو په موخه يې غوښتنه د دويمې لويې بيدارۍ “Second Great Temperance” له مذهبي خوځښت څخه وده وکړه او لکه څرنګه چې تاريخپوه “Judith N. McArthur” وروسته وليکل: «د اعتدال سموونکو خپلو اورېدونکو څخه په ټينګه وغوښتل، چې له خپل ژوند څخه شيطاني شراب داسې لرې کړي، لکه څرنګه چې د پروتستانت کليسا اړوند يا انجيلي وزيرانو هغوی اړ کړل چې له خپلو زړونو څخه شيطان وباسي».
د ډاو په ګډون د پورټلېنډ د منځنۍ او پورته پوړ يا طبقې زياتو اتباعو باور درلود، چې شراب څښل د ښار د اخلاقي او مالي ښه وړالي پر وړاندې يو ستر ګواښ و. نوموړی په ۱۸۲۷ ز کال کې د مېن اعتدال ټولنې “Maine Temperance Society” بنسټګړ غړی شوږ يادې ډلې په لومړيو کې خپلې هڅې د چاڼ يا تقطير شويو څښاکو پر زيانونو باندې متمرکز کړې، مګر په ۱۸۲۹ ز کال کې ډاو اعلان وکړ، چې نوموړی به له ټولو الکولي څښاکو څخه لاس اخلي. نوموړي په ورته وخت کې خپل ځان د د فري ماسون ډلې ضد “Anti-Masonic” او غلامۍ ضد “Anti-Slavery” لاملونو سره مل کړ او په عمومي ټول په سياست کې يو څه زيات ښکېل شو. د ۱۸۳۲ ز کال په ولسمشريزو ټاکنو کې چې له اندريو جېکسن “Andrew Jackson” او هنری کلی “Henry Clay” دواړو څخه ناخوښ و، د يو کوچني ګوند يا ډلې د نوماند ويليم وايرټ “William Wirt” ملاتړ يې وکړ.
په ۱۸۳۷ ز کال د اعتدال ټولنه پر دې موضوع سره بېله شوه، چې ايا دوی بايد په شرابو او همدرانګه الکولي څښاکو باندې بنديز ولګوي او که نه. ډاو د شرابو ضد ځواکونو ننګه وکړه، چې د مېن اعتدال ټولنې “Maine Temperance Society” په نوم خپله اداره يې جوړه کړه. په همغه کال د جيمز اپليټن “James Appleton” په نوم د دولت مقننه قوه کې د وېګ ډلې استازي د شرابو د مخنيوي يو قانون وړاندې کړ او ډاو زياتره او په لازمي يا جبري ډول د يادې هڅې په ګټه خبرې وکړې، چې بريالۍ نه وې. اپلېټن په ۱۸۳۸ او ۱۸۳۹ ز کالونو کې ورته قانون وړانديز کړ، مګر د هغه او ډاو د غوره هڅو سره سره يې پرله پسې ماتې وخوړې.
زمری
زمری (ښځينه جنس: زمرۍ)، ډېرگړی يې زمريان او زمرۍ، (په لاتيني ژبه کې: Panthera leo) د داړونکيو تي لرونکيو ژويو يو ډول، د پړانگ وزمه (پانتېرا Panthera) له پېنځو استازيو څخه یو استازی او هممهال د لویو پېشوگانو يو ډول گڼل کېږي.
اخځليک
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%B2
۲-
دالمانولسمشر
دالمان ولسمشر، په رسمي توګه دالمان د فدرالي جمهوریت فدرال ولسمشر (په الماني: Bundespräsident der Bundesrepublik Deutschland) دالمان د دولت رئیس دی.
المان، د ۱۹۴۹ ز کال اساسي قانون (بنسټیز قانون) پر بنسټ، د حکومتولۍ پارلماني نظام لري، چې لومړی وزیر یا صدراعظم په کې (په نورو پارلماني ډیموکراتیک هېوادونو کې د لومړي وزیر یا رئیس الوزرا په څېر) د حکومت رئیس دی. ولسمشر پراخ رسمی مکلفیتونه لری، خو دا حق او دنده هم لری چې په سیاسی ډول عمل وکړی. دوی کولای شي، عمومي سیاسي او ټولنیز بحثونه اداره کړي او د سیاسي بې ثباتۍ، (لکه: څرنګه چې په اساسي قانون کې چې د ۸۱ مادې له خوا اټکل شوی) په حالت کې ځینې مهم " د بېرته اخیستلو واکونه " لري. ولسمشر هم د فدراسیون په استازیتوب د بښنې اختیار په لاس کې لري. دالمان هغه ولسمشران چې وکولای شي، د دوو پرله پسې پنځه کلنو پړاوونو لپاره وټاکل شي، د خپلو رسمي دندو د ترسره کولو د څرنګوالي لپاره پراخ واکونه لري.
د ولسمشر ګامونه او عامه حضور په خپله د دولت، د هغه د شته والي، مشروعیت او یووالي استازیتوب کوي. ولسمشر په رسمي دندو کې د لومړی وزیر په پرتله د لوړې رتبې نه برخمن دی. د ولسمشر ونډه بشپړه ده او د قانون او اساسي قانون د ساتلو د کنټرول دنده په کې شامله ده. دا د قانوني محدودیتونو نه، بلکې د سیاسي دودونو مسئله ده چې ولسمشر په عمومي توګه په خبرونو کې د مسئلو په اړه عادي تبصرې نه کوي، په ځانګړې توګه، کله چې د سیاسي ګوندونو ترمنځ څه لانجې وي. له ورځني سیاست او ورځنیو دولتي مسائلو نه  واټن، ولسمشر ته د دې اجازه ورکوي چې د روښانتیا سرچینه وي، په عامه بحثونو اغېزه ولري، نیوکې څرګندې کړي، مشوره ورکړي او وړاندیزونه وکړي. د دې لپاره چې د دې واک نه کار واخلي، په دودیز ډول د ګوندي سیاست نه لوړ اجراات کوي.
د مقام اوسنی مسؤل فرانک والټر شټاینمایر دی چې د ۲۰۱۷ ز کال د فبرورۍ په ۱۲مه نېټه وټاکل شو او خپله لومړۍ پنځه کلنه دوره يې د ۲۰۱۷ ز کال د مارچ په ۱۹ مه پیل کړه.
ټاکنه
ولسمشر پرته له بحث نه د پنځو کلونو لپاره د پټې رایې ورکولو له لارې د فدرالي کنوانسیون د ځانګړې غونډې له لوري ټاکل کېږي چې په بوندستاګ (فدرالي پارلمان) او دالمان د ۱۶ ایالتونو په پارلمانونو کې د ټول اکثریت د درېځ ښکارندوی دی. په دې کنوانسیون کې د بوندستاګ ټول غړي، هغه په برابر شمېر ټاکونکو کې شامل دي چې د خپل اړوند نفوس په تناسب د ایالتي مقننوي جرګې له خوا ټاکل کېږي. ټول فدرالي کنوانسیونونه، د بیاځلي یووالي راهیسې، له ۱۲۰۰ ز نه ډېر غړي لري، ځکه چې بوندستاګ له هغه وخت راهیسې، تل له ۶۰۰ نه ډېر د پارلمان غړي لرل. اړینه نه ده چې ایالتي ټاکونکي د ایالتي مقننوي جرګې له غړو نه غوره شي؛ زیاتره ځینې وتلي ښاریان غوره کېږي.
دالمان اساسي قانون، بنسټیز قانون غواړي چې کنوانسیون د ولسمشر د ټاکل شوي مودې له پای ته رسېدو نه ۳۰ ورځې وړاندې یا د ولسمشر دورې، له وخته وړاندې ختمېدو نه ۳۰ ورځې وروسته غونډه وکړي. دا پلاوی د بوندستاګ د ولسمشر له خوا رابلل کېږي او مشري يې په غاړه لري. له ۱۹۷۹ کال نه تر ۲۰۰۹ ز کال پورې، دا ټول کنوانسیونونه د مې په ۲۳ مه نېټه، چې په ۱۹۴۹ز کال کې د فدرالي جمهوریت د جوړېدو کلېزه ده، ترسره کېدل، خو د ۲۰۱۷ ز کال نه وړاندې، وروسته له هغه چې اوسني ولسمشران هورست کوهلر او کریسټین وولف په ترتیب سره په ۲۰۱۰  او ۲۰۱۲ ز کلونو کې د خپلو دورو له پای ته رسېدو نه مخکې ګوښه شول، دوې وروستۍ ټولټاکنې په مختلفو نېټو ترسره شوې.
د ټاکنو په لومړیو دوو پړاوونو کې هغه نوماند چې مطلق اکثریت ترلاسه کړي، ټاکل کېږي. که له دوو رایه اچونو وروسته، هېڅ یو نوماند په دې کچه ملاتړ ترلاسه نه کړي، په درېیمه او وروستۍ رایه اچونه کې، هغه نوماند ټاکل کېږې چې د اچول شوو رایو اکثریت وګټي.
د ټاکنو پایله زیاتره د ګوندي سیاست له خوا ټاکل کېږي. په ډېرو حالاتو، په بوندستاګ کې د اکثریت ګوند یا ائتلاف نوماند، احتمالي ګټونکی ګڼل کېږي، خو لکه څنګه چې د فدرالي کنوانسیون غړي د پټو ټاکنو له لارې رایه ورکوي او آزاد دي، چې د خپل ګوند نوماند پرضد رایه ورکړي، د ولسمشرۍ ځینې ټاکنې د څه نا څه متوازن اکثریت د موقفونو یا د حکومتي ائتلافي ګوندونو له امله چې په یوه نوماند یې موافقه نه کوله او د مختلفو کسانو ملاتړ یې کاوه، مخکې له مخکې څرګندې یا ډېر نږدې ښکارېدې، چې اعلان شي، لکه څنګه چې په ۱۹۶۹ ز کال کې یې دا کار وکړ، چې ګوستاف هاینمن په درېیمه رایه اچونه کې یوازې د شپږو رایو ګټونکی شو. په نورو حالاتو کې، ټاکنې د تمې اخلاف ډېر نږدې څرګند کېږي. د بېلګې په توګه: تمه کېده چې ولف په ۲۰۱۰ ز کال کې د لومړۍ رایه اچونې ګټونکی شي، ځکه چې د هغه ملاتړي ګوندونو (CDU، CSU او FDP)  په فدرالي کنوانسیون کې ثابت مطلق اکثریت درلود. سره له دې، هغه په لومړۍ او دویمه رایه اچونه کې ونه شوی کولای، چې اکثریت وګټي، په داسې حال کې چې د هغه اصلي سیال یوآخیم گاوک د تمې خلاف پياوړې پایلې درلودې. په پای کې، ولف په درېیمه رایه اچونه کې اکثریت ترلاسه کړ. که چېرې اپوزیسیون په ایالتي ټاکنو کې پیاوړې پایلې لاسته راوړي، نو احتمالاً د لومړی وزیر د ګوند نوماند ته د ماتې ورکولو لپاره کافي ملاتړ لري؛ دا د ۱۹۷۹ ز کال او ۲۰۰۴ ز کال په ټولټاکنو کې پېښ شو. له دې امله، ولسمشریزې ټاکنې، د راتلونکو ټولټاکنو پایلې څرګندولی شي. دالمان په سیاست کې د یوه پخواني متل له مخې: "که تاسو وکولی شو، ولسمشر رامنځته کړئ، نو تاسو کولای شئ، یو حکومت جوړ کړئ."
حالات
د ولسمشر مقام د هغو ټولو آلمانانو لپاره پرانیستی دی، چې د بوندستاګ په ټاکنو کې د رایې ورکولو حق لري او ۴۰ کلنۍ ته رسېدلي وي، خو هېڅوک نه شي کولای، د دوو پرله پسې پنځه کلونو دورو نه زیات خدمت وکړي. تر اوسه پورې (۲۰۱۷ز) یوازې څلور ولسمشران (هئوس، لوبک، وون ویزساکر او کوهلر) د دویمې دورې لپاره ټاکل شوي دي او یوازې دوو (هئوس او وون ویزساکر) دا دورې پاۍ ته رسولې دي، په داسې حال کې چې لوبک او کوهلر، د خپلې دویمې دورې په ترڅ کې ګوښه شول. ولسمشر باید د فدرالي حکومت یا په فدرالي یا ایالتي کچه د تقنیني مجلس غړی نه وي.
لوزرن
لوزرن کانتون په الماني kanton Luzern) د سویس هیواد له مرکزي ولایتونو له جملي څخه دی. د لوزرن ولایت مرکز د لوزرن ښار مساحت یې ۱،۴۹۳ او په ۳۱ د ډسمبر ۲۰۱۸م کال یې ۴۰۹،۵۵۷ وګړي لرل.
بارینتسبورګ
بارینتسبورګ Баренцбург د سوالبرد ټاپوډلې دوهم ترټولو لوی اوسېدنځای دی. د ٢٠٢٠م کال د شمېرو له مخې په دې اوسېدنځای کي تقریباً ۴۵۵ تنه ژوند کوي چې تقریباً ټوله يې روسان او اوکراینیان دي.
کوهستانات ولسوالۍ
کوهستانات ولسوالۍ د سرپل ولايت يوه ولسوالۍ ده. دوګړو شمیر یې 037’72 نفره دی چې د ازبک، تاجک، او هزاره قومونو اړ وند دي. کوهستانات د شمال له لورې له سانچارک او بلخاب ولسوالیو شمال له لورې له صیاد او سرپل ولسوالیو ختیځ له خواته له فاریاب ولایت او د جنوب له خواه نه له غور او بامیان ولایتونو سره ګډه پوله لرې.
چندرۍ
چندرۍ (په لاتين: Humulus lupulus ) یو څک شوي درملی بوټي دی چی د بیر او درملونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږي. د چندرۍ بوټي په اروپا، آمريکا او آسيا کی شنه کېږي. نوموړي بوټي په روم او سومر کی کرل شوي وو او په اوس وخت کی د چندرۍ بوټي په اروپایی کرهڼې کی مهم رول لوبوي. د بېلگی په توگه: نوموړي بوټي په بوهمیا کی د ۱۱ پېړي څخه کرل شوي دي.
توصيف
چندرۍ څرخ شوي بوټي دی چی قوي ريښه (د مځکې لاندي ساقه) لري. د ساقې اوږدوالي یی پنځه متر دی خو لس متر ته هم رسېدلای سی. دغه بوټي کولای سی نر یا مونت (ښځيته) جنس ولري. میوه یی مخروطي شکل لري او رنگ یی شین دي. چندرۍ طبیعی مواد لری چی خوند یی تریخ دی. دغه توکې پر انسان باندي د مسکن آغېزه لری او د دي لپاره په طب کی د طبیعی مسکن د جوړولو لپاره کارېږي.
سرچينې
وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
د فلسفې ليکلړ
دا د ابېڅو له مخې،د فلسفې يو ليکلړ دی. همدا ليکلړ دومره پراخه او اوږد دی چې په گڼو مخونو کې برخې برخې وېشل شوی. که د فلسفې کومې موضوع پسې گرځۍ نو، يواځې د اړوندې موضوع د پيل توري باندې وټوکۍ. که د فلسفې د مرکزي څانگو، ډگرونو، لوی فلسفي دودونو، د فلسفې بېلابېلو وختونو او پېرونو اړونده موضوع او سرليک پسې گرځۍ نو لاندې څېرمه سرليکونو کې د خپل مطلب ولټوۍ.
{| id=portal cellspacing="0" cellpadding="0" width=100% style="border:1px solid #B8C7D9; padding:0px;" <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;"> فلسفي مېنځپانگه
لړليکونه
د لړليکونو ليکنې هغه مخونه دي چې مالومات پکې د گډ دريځ له مخې په برخو وېشل شوي (دا مالومات کېدای شي په څېرمو سرليکونو کې وي او يا هم نه وي اوډل شوي). په دې ليکلړ کې ځای پر ځای شوي توکي د اړونده موضوعگانو ليکنو تړنې لري چې نور تفصيلي مالومات يې په ليکنو کې خپاره شوي.
مستنده مېنځپانگه
Featured content in philosophy represents the best Wikipedia has to offer on philosophy topics, and undergoes vigorous peer review.
تانبې
A portal is an introductory page for a given topic. It complements the main article of the subject by introducing the reader to key articles, images, and categories that further describe the subject.
Outlines of philosophy
An outline is an organized list of topics covered in an area. Each outline shows the structure of its subject and serves as a table of contents to its coverage on Wikipedia.
وييپانگه
A Glossary page presents definitions for specialized terms in a subject area. Glossaries contain a small working vocabulary and definitions for important or frequently encountered concepts, usually including idioms or metaphors useful in a subject area.
Timelines
Timelines are lists of articles organized chronologically.
وېشنيې
Categories can be used by readers to find sets of articles on related topics. Categories can also be defined as subcategories of other categories.
وېشنيزه:د فلسفې تانبه
۱۵۱۰ (عدد)
۱۵۱۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۵۰۹ څخه  مخکي او د ۱۵۱۱ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۵۱۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۵۱۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
ختيځه فلسفه
ختيځه فلسفه د آسيا د بېلابېلو فلسفي مکتبونو له ډلې يو ځانگړی مکتب دی چې په ځان کې چينايي فلسفه، ايراني فلسفه، افغاني فلسفه، جاپاني فلسفه، هندي او کوريايي فلسفي څانگې رانغاړي. دا اصطلاح کله نا کله د بابل فلسفې او اسلامي فلسفې لپاره هم کارېږي، که څه هم چې دا وروستۍ نومېدلې فلسفي څانگې د غربي فلسفې له ډلې هم شمېرل کېږي.
وېشنيزه:فلسفه
د زمزم څاه
د زمزم څاه
د زمزم څاه د مکي مکرمي په ښار په مسجد الحرام کي موقیعت لري. د زمزم څاه د مسجد الحرام له تاریخي ځایونو څخه دې چي د اسماعیل څاه، حفیره، عبدالمطلب، شفاء، سقم، عافیه، میمونه، طعم، برکة، برة، په نومونو هم پیژندل کېږي. د زمزم څاه د کعبي په اتلس مترۍ کي د ابراهیم مقام ته نژدې تر مځکه لاندي قرار لري چي اوبه یې د پمپ په وسیله پمپ کېږي او د نلونو او پېپونو په وسیله تر زیارت کونکو رسېږي. د زمزم څاه دمسجد الحرام په ختیځه څنډه کي قرار لري چي د ابراهیم، اسماعیل، او هاجرې له تاریخي پېښي سره تړاو لري د مسلمانانو په عقیده د زمزم څاه د معجرې په ډول زرګونه کاله مخکښي د ابراهیم په زمانه کي د هغه تږې زوی اسماعیل ته د جبرایل په وسیله رامنځته سو. هر کال د حج یا عمرې د تر سره کولو په وخت کي په میلینونه خلګ د زمزم د اوبو لېدو ته ورځي تر څو د زمزم د څاه اوبه وچښي د عربستان د هېواد د قانون له مخي د زمزم د څاه اوبه په هیڅ صورت د عربستان څخه د باندې د خرڅلاو اجازه نه لري
د زمزم لغات معنا
د زم لغات په اوستایي او پهلوي ژبو کي د ژمې او یخنې په معنا دې او زم د یو ځای کولو یا ټولو په معنا هم راځي
د زم زم څاه پېدایښت
له اسلامي کیسو څخه، کله چي ابراهیم خپله ښځه او زوی په دښت کي پرېښودل نو هغوي تږي سوه او هاجره د اوبو په لټه د صفا او مروا د غره په منځ کي ځغستل په پای کي جبرایل خپل وزر یا پښه له مځکي سره ووهل او د زمزم چینه د اسماعیل او هاجرې د ژغورني لپاره را منځ ته سوه.
د زم زم چينه مخېنه
د زم زم چيني له پېدا کېدو وروسته د زمزم څاه نښانې له منځه ولاړې تر څو چي بېا عبدالمطلب هغه و کېنده او له هغه وخته تر اوسه حاجیان د زمزم له اوبو څخه ګټه اخلي. د مسجدالحرام په مختلفو ځایونو کښي د زمزم د اوبو لوښې اېښودل سوي چي له اوبو څخه ډکېږي. دا یوازنی څاه و چي مکې ته یي اوبه ورکولې چي له هغه وروسته نور څاه ګان هم په مکه او شا و خوا کي جوړ سوه. په اول کي د زمزم څا ه دوي لاري درلودي یوه د اوبو څښلو او بله د پرېوللو چي یو ساده او په کاڼو پوښل سوي څا ه و. په ۱۴۹ هجرې سپوږمېږ کال د ابو جعفر منصور عباسي خلیفه په وخت کي یوه کاشي سوې قبه چي له مرمرو جوړه وه په څاه باندي جوړه سوه. په ۱۵۳ ه س کال المهدي خیلفه د زم زم څا ه بېا جوړ کړ او قبه یې د ساج د درختې له لرګې څخه جوړه کړه چي په موزايک شکل نقاشي سوې وه چي یوه ګنبده پر څاه او بله غټه ګنبده یې د حاجیانو د اوبو څښلو په اطاق ودرول. په ۲۱۳ ه س کال بیا جوړونه په څاه باندي وسوه او د معتصم د خلافت په وخت کي بیا ګنبده د مرمرو له ډبرې څخه جوړه سوه. فهد بن عبدالعزيز د خپلي پاچاهې په وخت کي امر وکړ چي د زم زم اوبه له مکې څخه وه مدینې ته انتقال کړي تر څو حاجیان په نبوي مسجد کي هم د زمزم له اوبو څخه برخمن سي او تر نن ورځې دوام لري. د دغه څاه موجودیت ددې سبب سو چي د مکې خلګ په قریشو کي د ځانګړې منصب یعني سقاویت خاوندان سي.
سرچینې
https://fa.m.wikipedia.org/wiki/چاه_زمزم
سرطانپوه
سرطانپوه (په انگرېزي: Oncologist) د سرطاني ناروغيو متخصص يا څانگپوه دی چې د طبابت د عمومي زده کړو تر څنگ د سرطاني ناروغيو د پېژندنې ماهر گڼل کېږي.
وېشنيزه:درملگري
فروکه پېتري
فروکه پېتري یوه آلمانۍ سیاستمداره ده چه د ۲۰۱۳م کال راهیسې د آلمان دپاره آلترناتیف مشره ده.
ژوند
د ۱۹۷۵م کال د جون په لومړې نېټه د درېسدن په ښار کښې زېږېدلې ده. پلار ئې انجنیر و، مور ئې کیمیاپوهه وه. په ۱۹۹۵م کال کښې په لیسې کښې د بکلوریا آزموینه ئې وکړه. په ۲۰۱۵م کال د ده سړي نه طلاق واخیست او یو کال وروسته له سیاستمدار مرقوس پرېڅېل سره واده وکړه. پنځه ماشومان لري.
غونجېدنه (وټپوهنه)
غونجېدنه (انگریزي: deflation) په وټپوهنې کې د اعتبارونو د کمښت، د پيسو د کمښت او د اقتصاد د سستېدو له امله د ټولو بيو د کچې د کمېدو مانا لري. په ملي گڼنه کې د گڼونونو د رقمونو کوچنی کول، او د شاخصونو په مرسته په ثابتو بيو اړولو ته وييل کېږي. همداراز په توکو او خدمتونو کې د بیو د کچې عمومي رالوېدنې یا کمېدنې ته وایي. هرکله چې د ډډون بيې له 0% (يو منفي ډډون بيه) څخه ټيټ شي نو غونجېدنه رامنځ ته کېږي. غونجېدنه هغه بهير دی چې د ډډون له منځه وړلو لپاره کارېږي پدې بهير کې د بيو کمښت د بوختيا د کچې د کموالي او د وزگارۍ د منځ ته راتلو سره مل وي.
یادښتونه
وېشنيزه:ډیفلاسیون
ننگرهار ورځپاڼه
ننگرهار ورځپاڼه پر ١٢٩٨ لمريز لېږدي کال تاسيس شوې چې لومړنی نوم یې اتحاد مشرقي او لومړنى پازوال مدير یې الحاج ميرزا شاهرخ خان وو.
دغه راز برهان الدين کشککي، محمد امين خوږياڼی، شمس الدين قلعه ټکي، قيام الدين خادم، گل پاچا الفت، عبدالله بختانی خدمتگار، عبدالروف قتيل خوږیاڼی، عبدالقدوس پرهيز، عبدالجلیل وجدي، داد محمد دلگير، او نور د ننگرهار ورځپاڼې پازوال مديران تير شوي دي.
د ننگرهار ورځپاڼه چې يو وخت د اتحاد مشرقي په نامه خپرېده، په ١٣٢٦ ل ل کال کې د ننگرهار ورځپاڼې په نوم ونومول شوه، چې د سيمې د پښتو ژبو اوسېدونکيو او ويونکو په پام کې نيولو سره يوازې په پښتو خپره شوه، چې اوس هم خپرېږي.
اخځليک
۱- د ليکوال لطيف ياد فېسبوک پاڼه.
۲- https://rohi.af/news/3978
د يونانيانو نسل وژنه په عثماني واکمني کې
د عثماني دولتي رجال هڅې د نسل وژنه د پاتې شوي يونانيان چې عثماني واکمني کې ،چې د لومړى نريوال جګره يا د هغې نه د وخته جريان درلورد بيان کوي.
آس
آس يا اهلي آس (په لاتين: Equus caballus) د تی لرونکو ژويو څخه یو اهلي تاک سوه لرونکی ژوي دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند او روزل کېږي. وېشنيزه:تاک سوه لرونکی ژوي
کوستاریکا
کوسټاریکا یو خپلواکه دولت دی چې د اساسي قانون پر بنسټ ولاړ د یو واحد ولسمشریز جمهوریت درلودونکی دی. نوموړی هېواد د خپل اوږدمهاله او باثباته ډیموکراسۍ او د لوړو تحصیلاتو درلودونکي کاري ځواک په درلودو شهرت لري. دغه هېواد د خپلې بودیجې (2016م) شاوخوا 6.9٪ په ښوونه باندې لګوي، چې په نړیواله کچه په منځني ډول 4.4٪ کېږي. د نوموړي هېواد اقتصاد، چې یو وخت په کرنه پورې تړلی ؤ، ډېر پراخ شوی، چې مالي سکټور، د بهرنیو شرکتونو لپاره کارپوریټ خدمتونه، درمل جوړونه، او ایکوتوریزم په شمول سکټورونه شاملوي. ډیری بهرني تولیدي او خدماتي شرکتونه د کوسټا ریکا د آزادې سوداګرۍ په زونونو (FreeTrade Zones) کې فعالیت کوي چیرې چې دوی د پانګوونې او مالیې د هڅونې(تخفیف او معافیت) څخه ګټه پورته کوي.
په کوسټا ریکا کې په 16مه پیړۍ کې د هسپانوي واکمنۍ لاندې راتلو څخه مخکې د هغه هېواد اصلي اوسېدونکي میشت وو، چې تر خپلواکۍ پورې د مکسیکو لومړۍ سترواکۍ د یوې برخې په توګه یوه استعماري کالونۍ پاتې شوه، ورپسې یې د مرکزي امریکا فدرالي جمهوریت غړیتوب درلود، چې له هغه ځایه یې په 1847ز کې په رسمي توګه خپلواکي اعلان کړه. په 1948ز کې د کوسټاریکا د داخلي جګړې په تعقیب یې په 1949ز کې خپل پوځ په مکمله توګه ړنګ کړ او یوازې د ګوتو په شمېر هغو خپلواکو هېوادونو څخه یو شمېرل کېږي، چې د فعال پوځ له درلودو پرته جوړ شو.
دغه هیواد په پرله پسې توګه د بشري پرمختیا په شاخص (HDI) کې ښه ځلېدلی، په 2020 کې په نړۍ کې دوه شپېتم (62) او په لاتینې امریکا کې پنځم ځای لري. همداراز د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام (UNDP) له خوا هم یادونه شوې چې د ورته عاید په کچه د نورو هیوادونو په پرتله یې خورا لوړ بشري پرمختګ ترلاسه کړی، د بشري پراختیا او نابرابرۍ په اړه د سیمې د منځنۍ کچې په پرتله ښه ریکارډ لري. دا هېواد په پرتلیزه بڼه د ډیموکراسۍ د وضعیت، د رسنیو ازادۍ او موضوعي خوښۍ په برخو کې هم ښه ځلېدلی دی. نوموړی هېواد د رسنیو د آزادۍ د شاخص له مخې په نړیواله کچه اووم ځای لري، د نړۍ د آزادۍ شاخص له مخې 37م ترټولو ډېموکراتیک هیواد دی او د نړۍ د خوښۍ راپور کې 12م(دولسم) خوشحاله هیواد دی.
د کولمب څخه مخکې دوره
د تیږو وسیلې، په کوسټا ریکا کې د انسان د هستوګنې ترټولو زړو شواهدو په توګه، د توریالبا په دره کې له 10,000ق.م څخه تر 7,000ق.م کلونو پورې د ښکار د مختلفو ډلو له راتګ سره تړاو لري. د کلوویس کلتور اړوند نېزې او له سوېلي امریکا نه د غشو شتون دا احتمال ورکوي چې په دې سیمه کې دوو مختلفو کلتورونو یوځای شتون درلود.
د کرهڼې شواهد په هغو وګړو کې چې شاوخوا 5,000 کاله مخکې یې په کوسټا ریکا کې ژوند کاوه، راڅرګند شوي. دوی په عمده توګه تیوبر او رېښې کرلې دي. له میلاد څخه مخکې له لومړۍ او دوهمې زریزې څخه لا پخوا د کروندګرو ټولنې شتون درلود. خو دا ټولنې کوچینې او تیت وې، که څه هم په سیمه کې د اصلي معیشت په توګه د ښکار کولو او راټولولو څخه کرهڼې ته د لېږد وخت لا تر اوسه نا څرګند دی.
د لوښو لومړنۍ کارونې شاوخوا 2000ق.م څخه تر 3000ق.م پورې ښکاري. د لوښو پاتې شوني، استوانه اي ګلدانونه، تختې، کدو ډوله ګلدانونه او د ګلدانونو نور ډولونه چې په لیکو سینګار شوي، کښل شوو انځورونو او ځینې یې د حیواناتو په بڼو جوړ دي، موندل شوي دي
د کوسټا ریکا په عصري کلتور کې د ځایی خلکو اغیزه د نورو هیوادونو په پرتله یو څه لږ ده ځکه چې دا هیواد یو پیاوړی اصلي تمدن نلري تر څو یې د مرجع په توګه وکاروي. د اصلي اوسیدونکو ډیری برخه د هسپانوي ژبې استعماري ټولنې ته د یو بل سره د واده کولو له لارې جذب شوې، پرته له ځینو کوچنیو پاتې شونو څخه، چې ترټولو مهم یې د بریبري او بوروکا قومونه دي چې لاهم په سوېل ختیځ کې د کورډیلیرا ډی تالامانکا(Cordillera de Talamanca) په غرونو کې له پانامې سره پولې ته نږدې د کوسټا ریکا په سوېل ختيځه برخه کې  اوسیږي.
هسپانوي استعمار
د کوسټا ریکا نوم، چې په هسپانوي ژبه کې د "بډایه ساحل" معنا لري، د ځینې آثارو پر بنا د لومړي ځل لپاره د کریسټوف کولمب لخوا کارول شوی ؤ، کله چې نوموړی په 1502م کې د خپل وروستي سفر په بهیر کې کې د کوسټا ریکا ختیځو څنډو ته لاړ، او د سرو زرو ګاڼو په اړه یې چې د ځایي اوسیدونکو لخوا اغوستل کېدې، معلومات تر لاسه کړل. دا نوم امکان لري، د فاتح ګیل ګونزالیز ډیویلا (Gil González Dávila) څخه هم راغلی وي، چې په 1522 کې په لویدیځ ساحل کې ښکته شو، د ځايي خلکو سره مخامخ شو او  له دوی څخه يې یو مقدار سره زر څه نا څه د تاوتریخولي، غلا له لارې او ځینې وختونه د ځایی مشرانو څخه د ډالیو په توګه ترلاسه کړل.
د استعماري دورې په زیاتره موده کې ، کوسټا ریکا د ګواتیمالا د عامې کپتانۍ (Captaincy General of Guatemala) سویلي ولایت ؤ، چې د نوې هسپانیا د نائب السلطنه برخه ګڼل کېده. په حقیقت کې، عامه کپتاني د هسپانوي سترواکۍ د ننه په لویه کچه خپلواکه اداره وه. په ګواتیمالا کې د کپتانۍ له پلازمینې څخه د کوسټا ریکا فاصله، د هسپانوي سوداګریز قانون له مخې د هغه د سویلي ګاونډي پاناما سره د سوداګرۍ څخه قانوني ممانعت، بیا د نوې ګراناډا (یعنې کولمبیا) د نائب السلطنه  یوه برخه ګرځېدل، او د د سرو زرو او سپینو زرو په څېر د سرچینو نشتوالی، ټول هغه څه وو چې کوسټا ریکا یې د هسپانوي سترواکۍ په د ننه کې په یوه بې وزله، جلا شوې او لږ مېشته سیمه بدله  کړې وه. کوسټا ریکا په 1719م کې د یو هسپانوي والي ل خوا "په ټوله امریکا کې ترټولو بې وزله او تر ټولو بدبخته هسپانوي کالونۍ" وبلل شوه.
د کوسټا ریکا د بې وزلۍ تر شا بل مهم فکتور د پام وړ ځایی نفوس نشتوالی ؤ تر څو د اجباري کاري ځواک په توګه ترې کار اخیستل شوی وای، دا په دې مانا وه چې د کوسټا ریکا ډیری اصلي مېشته اوسیدونکي باید په خپلو ځمکو کې کار وکړي، چې په دې سره  د لویو هیکینډا (کروندو) د جوړولو مخه ونیول شوه. د دې ټولو دلیلونو لپاره، کوسټا ریکا، په لویه کچه، د هسپانوي تاج لخوا نه منل کیده او له پامه غورځول شوې وه او په یواځې ځان پراختیا ته پریښودل شوې وه. داسې انګیرل کیږي چې د دې دورې په موده کې شرایط د ډېر ځانګړي وضعیت د رامنځته کېدو لامل شوي چې د کوسټا ریکا ورباندې مشهوره شوې، پداسې حال کې چې په ورته وخت کې د کوسټا ریکا د نورو ګاونډیو په پرتله د لا ډیرې آزادې ټولنې په توګه د پراختیا لپاره مرحلې ته ننوتله. کوسټا ریکا یوه داسې "کلیوالي ډیموکراسي" شوه چې هیڅ مظلومه میستیزو(دو رګه) یا ځایي مېشته طبقه یې نه درلوده. ډېر وخت نه و تېر شوی چې هسپانوي الاصله اوسېدونکو غونډیو ته مخه کړه، هلته یې د ولکانیکي بهیرونو څخه پاتې بډایه خاوره او د ټیټو ځمکو په پرتله معتدل اقلیم وموند.
قزاقي ژبه
قزاق یا قزاق (لاتین: qazaqşa یا qazaq tılı، سیریلیک: қазақша or қазақ тілі، عربي: قازاقشا یا قازاق ٴتىلى، تلفظ کیږي قزاقي د قزاقستان رسمي ژبه ده او د چین په شمال لوېدیز سینکیانګ او د لوېدیځې منګولیا په بایان اولګي ولایت کې د الی قزاق خودمختاره صوبه کې د پام وړ اقلیت ژبه ده. د پخواني شوروي اتحاد په سيمو کې هم د قزاقي ژبې زيات ويونکي شتون لري، چې د روسيې د 2010 کال سرشمېرنې له مخې يوازې په روسيه، المان او تورکيه کې د قزاقي ژبې نږدې 472000 تنه ويونکي شتون لري. د 2017 په اکتوبر کې، د قزاقستان ولسمشر نورسلطان نظربایف پریکړه وکړه چې د لیکلو سیسټم به تر 2025 پورې له سیریلیک څخه لاتیني رسم الخط ته بدل کړي. وړاندیز شوی لاتیني الفبا څو ځله تعدیل شوې.
تاريخ:
لومړني خلک چې د اوسني قزاقستان په خاوره کې اوسېدل، سیتیان وو، چې د ایراني نسل څخه وو. ګوکتورک په شپږمه مېلادي پېړۍ کې دې سیمې ته مهاجر شول او د سیتیان هېواد ډېره برخه یې فتحه کړه، چې د سيتيانو د سیمې د ترک کولو لامل شو. په دولسمه مېلادي پېړۍ کې کيميکانو پر ګوکتورک وګړو بريالی شول او قزاقستان ته يې نوې ترکي ژبه هم معرفي کړه.
د ترکي ژبو د کیپچک څانګه، چې قزاقي ژبه يې زېږولې په عمده توګه د گولډن هورډ د واکمنۍ په جریان کې ټینګ شوی و، چې اوسیدونکو یې په بشپړه توګه اسلام خپور کړ ویل کیږي چې عصري قزاق ژبه په 1465 میلادي کال کې د سني مسلمان قزاق خانې د جوړولو پر مهال رامنځته شوې ده. عصري قزاق احتمالا د چغتای ترکانو او تیموریانو او کیپچک ترکانو ګډ نسل دی. د یوې مسلمانې ژبې په توګه، قزاق په سویل کې د قزاقانو او ایراني توکمیزو ډلو ترمنځ د پرله پسې تاریخي اړیکو له امله له فارسي او عربي څخه د پورونو لوی مقدار کاروي. برسیره پردې، فارسي د قزاقستان په خانې کې یوه ژبه وه، کوم چې قزاقانو ته اجازه ورکړه چې فارسي کلمې په خپلو ژبو او لیکلو ژبو کې مخلوط کړي. په عین وخت کې، عربي د قزاقانو لخوا په جوماتونو او مقبرو کې کارول کیده، او په ځانګړې توګه د مذهبي شرایطو لپاره د ژبې په توګه کار کاوه.
قزاقانو تر 1929 پورې د خپلې ژبې د لیکلو لپاره عربي رسم الخط کارولی و. د 1900 لسیزې په لومړیو کې، قزاق فعال احمد بیتورسینولي د قزاق - عربي الفبا اصلاح کړه، مګر د هغه کار په منځنۍ آسیا کې د شوروي شتون تر سیوري لاندې و. په دې وخت کې، نوي شوروي رژیم قزاقان دې ته اړ کړل چې لاتیني رسم الخط وکاروي، او بیا په 1940 لسیزه کې سیریلیک رسم الخط په دې هڅه کې چې دوی په بشپړه توګه روسیه کړي. نن ورځ، قزاقان د خپلې ژبې د لیکلو لپاره عربي، لاتیني او سیریلیک رسم الخط کاروي.
د صرافی ماشین
د صرافی خپلچاری ماشین (انگریزي: (automatic teller machine (ATM) او یا هم په لڼد سره د صرافی ماشین هم ورته ویل کیږي، هغه خپلچاری تیار کړی شوی ماشین چې په کې د ځانگړي کارټ څخه په گټې اخیستنې سره نه یوازې د بانک پېرودونکی کولای شي چې نغدې پیسې له خپل گڼون څخه وباسي، بلکه د دې ماشین په وسیله کولای شي چې نورې د بانکوالی چارې هم ترسره کړي. لکه: د پیسو خوندي کول، په گڼون کې د پیسو د کچې مالومول او داسې نور.
وېشنيزه:بانکونه وېشنيزه:خپلچاري وېشنيزه:بانکوالی
د انسان هم شکل جوړول
مخېنه
لومړی انسان چې هم شکل شوی دې د حوا په نامه یوه نجلۍ ده چې په ۲۰۰۱ ز کال کښي رامنځ ته سوه چې ۷ پونډه وزن یې درلودې همدارنګه څو نور هم شکله انسانان په جاپان او هالنډ کښي و نړۍ ته راغلي دي. ښکاره سوې چې د انسان هم شکل کول په پوره شکل بې خطره نه دي.
انتقادونه
د انسان هم شکل جوړول په اخلاقي لحاظ له ډیرو انقادونو سره مخ شوی او دغه انتقادونه د انساني جنین څخه د سلولونو د جلا کولو په وخت کښي و جنین ته د ضرر رسېدلو په مقابل کښي سوې. هغه انسان چې هم شکل شوی دې خپل ځان د جن څخه متاثره ګڼې، خوښ یا ناخوښ خپل ځان د جنټیکي تېري ثمره ګڼې. داسي فکر جوړېږي چې دوه یا څو نفره له یوه شخصیت سره رامنځ ته سوي.
بانکي کارډ
وېشنيزه:د بانکوالی وییونه او اوزار
دلیل
دلیل په ارادي توګه د منطق د کارولو هغه وړتیا ده چې د نوو یا شته معلوماتو پر مټ د حقیقت د موندلو لپاره کارول کېږي. دا اصطلاح د انسان د ځانګړو کړنو، لکه: فلسفې، ساینس، ژبې، ریاضیاتو او هنر سره نږدې تړاو لري او په عادي ډول د انسانانو دبېلا بېلو ځانګړتیاوو په توګه شمېرل کېږي. دلیل ته کله ناکله عقلانیت هم ویل کېږي.
استدلال د فکر او معرفت له بهیر سره اړیکه لري او د هوش کارول په کې شامل دي. د منطق برخه هغه تګلارې تر مطالعې لاندې نیسي چې پر مټ یې انسانان کولای شي، له رسمي استدلال نه کار واخلي، ترڅو د اعتبار وړ منطقي شخړې (ادعاوې) منځ ته راوړي. استدلال کېدای شي، په نورو برخو ووېشل شي، لکه: منطقي استدلال: چې په کې له کُل نه جز ته استدلال، له جز نه کُل ته استدلال او برمته کوونکی استدلال تر بحث لاندې نیول کېږي. ارستو د منطقي مرحلوي استدلال (مناسب استدلال) او د مستقیم درک (ادراکي) استدلال تر منځ توپیر رامنځ ته کوي. ادراکي استدلال چې په کې د استدلال بهیر د درک له لارې ترسره کېږي، که څه هم معتبر وی، خو ممکن له شخصي او موضوعي اړخه ګونګ او پېچلي لور ته ولاړ شي. په ځینو ټولنیزو او سیاسي برخو کې د استدلال منطقي او ادراکي تګلارې له یو بل سره په ټکر کې کېدای شی، په داسې حال کې چې په نورو حالاتو کې دواړه د یو بل د بشپړوونکو په توګه انګېرل کېږي. د بېلګې په توګه: په ریاضیاتو کې، درک د نوښتګر بهیر لپاره چې رسمي ثبوت ته له رسېدو سره تړاو ولري، اړین ګڼل کېږي، چې په حقیقت کې د رسمي استدلال ترټولو ستونزمن کار دی.
استدلال، د عادت یا درک په څېر، یو له هغو لارو نه دی چې پر مټ یې فکر، له یوې مفکورې نه بلې اړونده مفکورې ته درومي. د نمونې په توګه: استدلال هغه تګلاره ده چې پر بنسټ یې عقلاني اشخاص له خپل چاپېریال نه حسي معلومات درک کوي، یا د فکري دوه ګونو حالاتو، لکه: علت او معلول، حقیقت او دروغ، یا د ښه یا بد لپاره نظري چوکاټ را منځ ته کوي. استدلال، د اجرائیوي تصمیم نیولو د بهیر د یوې برخې په توګه، د هدفونو، باورونو، درېځ، دودونو او بنسټونو په شرایطو کې د ارادي بدلون له وړتیا سره نږدې اړیکه لري او له همدې امله له آزادۍ او سرنوشت ټاکلو سره تړاو لري.
د معنا د سیستم په توګه، د  "دلیل" د کارولو برعکس، دلیل هغه انګېرنه ده چې پېښې، ښکارندې یا چلند تشرېح کوي. دلایل پریکړې توجیه کوي، د طبیعي پدیدو د توضیحاتو ملاتړ کوي او د افرادو د کړنو (چلند) تشرېح کولو لپاره دلایل وړاندې کوي.
د دلیل او استدلال کارول،  په روښانه توګه د ښه یا غوره دلیلونو د راوړلو په توګه هم انګېرل کېږي. د بېلګې په توګه: کله چې د یوې اخلاقي پریکړې ارزونه کېږي، "لږ تر لږه اخلاق هغه هڅه ګڼل کېږي چې، د یوه کس چلند ته د دلیل پر مټ لارښوونه کوي . یا د یوه کار د ترسره کولو لپاره غوره دلیلونه شته دي، په داسې حال کې چې اغېزمنې شوې علاقې ته هم د هغه کار په کولو سره یو مساوي [او ناپېیلی] ارزښت ورکول کېږي.
ارواپوهانو او د معرفت ساینس پوهانو د خلکو د استدلال د څرنګوالي د تشرېح هڅه او مطالعه کړې ده. د مثال په توګه: کوم ادراکي او عصبي بهیر ښکېل دي او کلتوري لاملونه څه ډول د خلکو په استنباط اغېزکوي. د اتوماتیک استدلال برخه مطالعه کوي، چې څنګه کولای شو، استدلال په محاسبوي ماډلونو کې را منځ ته کړو یا نه کړو. د څارویو ارواپوهنه د دې پوښتنې په اړه غور کوي چې، ایا له انسانانو پرته نور څاروي هم استدلال کولای شي او کنه.
د لغاتو رېښه پېژندنه او نورې اړونده کلیمې
په انګلیسي ژبه او نورو عصري اروپایی ژبو کې، "دلیل" او اړونده کلیمې، د هغو کلیمو استازیتوب کوي چې تل د لاتیني او کلاسیک یوناني اصطلاحاتو د فلسفي کارونې په مفهوم کې ژباړل شوې دي.
په انګلیسي ژبه کې د لویو لومړنیو فیلسوفانو د آثارو خپرېدل، لکه:  فرانسیس بیکن، توماس هابس او جان لاک هم په پرله پسې توګه د لاتیني او فرانسوي ژبو اصطلاحات کارولي او د logos، raison او reason اصطلاحات د یو بل پر ځای کارولي دي. د reason د اصطلاح د human reason یا د انسان د استدلال په مفهوم کې د rationality یا عقلانیت سره یو ډول مفهوم لري او په فلسفي مفهوم کې د reason د کلیمي صفت په عمومي توګه  rational  یا عقلاني دی، نه reasoned یا  reasonable. ځینې فیلسوفان، د بېلګې په توګه: توماس هابس هم د ratiocination کلیمه د reasoning لپاره د مترادف په توګه کارولې.
فلسفي تاریخچه
هغه وړاندیز چې استدلال انسان ته په طبیعت کې یو ځانګړی مقام ورکوي، تر شخړې لاندې دی چې د لوېدیځې فلسفې او وروسته د لوېدیځ عصري ساینس یوه مشخصه ځانګړتیا ګڼل کېږي چې پیل یې د کلاسیک یونان نه دی. فلسفه د دلیل پر مټ د ژوند د یوې تګلارې په توګه ګڼل کېږي او له بله اړخه، دلیل له پخوا راهیسې د فلسفې بحث له بنسټیزو موضوعاتو نه شمېرل کېږي. استدلال ډېری انعکاس کوونکی یا "ځان اصلاح کوونکی" ګڼل کېږي او د دلیل نیوکه په فلسفه کې یوه پر له پسې موضوع ګڼل کېږي. دا په بېلابېلو بڼو، بېلابېلو وختونو او د بېلابېلو مفکرینو له خوا د انسان د طبعیت په اړه تعریف شوې ده.
مخکې له تاريخه هنر
په ایران کې هنري اثار او اغیزې د اتلسمې میلادي پیړۍ په شاوخوا کې د نوولیتیک دورې ته ځي. د دې دورې څخه پاتې د پخوانیو کارونو مثالونه په نیولیتیک سایټونو کې موندل کیدی شي، په ځانګړې توګه د زاګروس په لویدیځ کې. د ایران د پلازمېنې په مختلفو سیمو کې د لوښو شکل او سینګار یو له بل سره توپیر لري، خو تر ډېره د موادو د جوړولو او ګډو ځانګړتیاوو په اړه ځانګړتیاوې لري. په هغه دوره کې چې د مسو او ډبرو د دورې په نوم پیژندل کیږي، د لوښو خورا ځانګړتیاو ډولونه په سور او نانو رنګونو کې نښه شوي، او دوی په تور رنګ او جیومیټریک نمونو کې لیدل کیږي او ډیری یې د هش په طریقه کې لیدل کیږي. د لوښو د څرخ کارول او په بشپړ ډول همغږي پوټکي جوړول د BC په څلورمه پیړۍ پورې د ورېښمو غونډۍ ، حصار غونډۍ ، تل بیکون ، شوش او داسې نورو سیمو کې پیل شوي. د شهر سوخت د موندنو پر بنسټ چې د درېیمې میلادي پیړۍ په شاوخوا کې د ایران په ختیځو سیمو کې د برونزو د جوړولو د صنعت تر ټولو مهم مرکز و.
د هنر د تاریخ په څیړنه کې، د تاریخ څخه مخکې هنر هغه هنر دی چې په تاریخي وختونو کې او د لیکلو له ایجاد څخه مخکې، او د جیولوژیکي تاریخ په پیل کې د لومړنیو او غیر تمدن خلکو ترمنځ رامینځته شوی. د دې دورې شتون د کرښې تر ایجاد پورې دوام کولی شي.
د اتمې مېلادی پېړۍ
په ایران کې هنري اثار او اغیزې د اتلسمې پیړۍ په شاوخوا کې د نوولیتیک دورې ته ځي. د دې دورې څخه پاتې د پخوانیو کارونو بیلګې په لومړیو کلیو لکه ټیپ سراب، ټیپ ګنج دیره، تیپې ګوران او علي کیش کې موندل کیدی شي. د هنر په دې لومړنیو څرګندونو کې د انسانانو او حیواناتو د خټو مجسمې شاملې دي، چې شاید د رسمی موخو لپاره جوړ شوي وي. د دې کلتوري او هنري تکامل دوام د زګروس غرونو په نورو سیمو کې موندل کیدی شي. د لوښو لومړۍ بېلګه چې ښايي له اتم ميلادي پېړۍ وړاندې موجود وي په دې سيمو کې ليدل کېږي. دا لوښي ټول په لاس جوړ شوي او د یوې ټاکلې مودې وروسته په نمونه شوي.
د مسو دوره، څلورم او پنځم ميلادي ميلادي کال
د ایران د پلازمېنې په مختلفو سیمو کې د لوښو شکل او سینګار یو له بل سره توپیر لري، خو تر ډېره د موادو د جوړولو او ګډو ځانګړتیاوو په اړه ځانګړتیاوې لري. په هغه دوره کې چې د مسو او ډبرې دورې په نوم پیژندل کیږي، د لوښو خورا ځانګړتیاو ډولونه په سور او نانو رنګونو کې نښه شوي، او دوی په تور رنګ او جیومیټریک نمونو کې لیدل کیږي او ډیری یې د هش په طریقه کې لیدل کیږي. له همدې امله داسې ښکاري چې په ایران کې د لوښو د نمونو تاریخ د BC شاوخوا پنځه پیړۍ ته ځي. دا طریقه د څارویو او جیومیټریک ډیزاینونو او نمونو په کارولو سره جوړه شوې ده.
څلورمې مخزېږديزې زریزې
د لوښو د څرخ کارول او په بشپړ ډول همغږي پوټکي جوړول د BC په څلورمه پیړۍ پورې د ورېښمو غونډۍ ، حصار غونډۍ ، تل بیکون ، شوش او داسې نورو سیمو کې پیل شوي. په دې شیانو کې کڅوړې، پراخې خولې شوي لوښي، ګوبلونه او ولاړ کڅوړې شاملې دي، چې معمولا کریم یا د نخود ژیړ رنګ وي، په تور یا تیاره نسواري رنګ شوي، او جیومیټریک، حیواناتو او مخلوط نمونو سره.
کرمان ته نږدې د یحیی ، جیروفټ او شهداد په ګډون د لوط په میدان کې د سیمو په سپړلو سره، د نورو تمدنونو مهمې لاسته راوړنې د BC د څلورمې پیړۍ په شاوخوا کې ترلاسه شوې. په دې سیمو کې جوړ شوي ډیری مهم کارونه د ډبرو نمونې دي چې نورو لرغونو سیمو ته صادر شوي. د صادراتو دا لاره اکثرا د سوسا له لارې میسوپوتامیا (مینځ رودان) ته وه.
دریم زریزې مخزېږديزه
د شهر سوخت د موندنو پر بنسټ چې د درېیمې میلادي پیړۍ په شاوخوا کې د ایران په ختیځو سیمو کې د برونزو د جوړولو د صنعت تر ټولو مهم مرکز و. په دې سیمو کې کورونه د زینو په بڼه جوړ شوي، چې د دیوال سطحه یې په خټو او د چونې موادو پوښل شوې ده. همدارنګه په دغو کورونو کې د اوبو رسولو لپاره د خټو لوی پایپونه جوړ شوي دي. په دې سیمه کې د یوې کوپړۍ موندل هم د جراحۍ ښکارندويي کوي. دغه راز په ورته وخت کې په دغه سيمه کې د لاجوردو ، فيروزي او سينګاري مچيو زرګونه ټوټې موندل شوي دي چې دا په سيمه کې د دغو اثارو د توليد اندازه ښيي.
يادې شوې سيمې، د لوط ميدان او برنټ ښار د درېيمې ميلادي ميلادي پېړۍ په وروستيو کې د ايران په جنوب ختيځ کې د ډېرو هوسا تمدنونو په توګه يادېږي، چې د ايلام او منځني رودان له ځمکو سره تړلې وې. د لوط په دښته کې د شهداد په نوم یوه سیمه وه. په دې سیمه کې د شهداد بیرغ هم کشف شو.
توماس هابز
لومړنی ژوند
توماس هابز د ۱۵۸۸ ز کال د اپریل په ۵ (زوړ سټایل) په ویسټپورټ کې زیږېدلی، چې اوس د انګلستان په ویلټشایر کې د مالمزبېري برخه ده. کله چې د هابز مور د هسپانوي آرماډا د راتلونکي یرغل په اړه واورېدل، له وخت څخه مخکې وزېږېد، هابز وروسته وویل چې:"زما مور غبرګوني ماشومان وزیږول: زه او ډار." هابز د اډمونډ په نوم یو ورور، چې له ده څخه تقریباً دوه کاله مشر ؤ او د اني په نوم یوه خور درلوده.
تعلیم
داسې ښکاري چې توماس هابز په پوهنتون کې خپل درسي پروګرام تعقیب کړی دی، ځکه چې مکتبي زده کړو ته یې لږ پام ؤ. هابز د آکسفورډ په پرېښودو سره په ۱۶۰۸ ز کال کې د کمبرج په سنټ جان کالج کې د شمولیت له لارې  خپل لیسانس سند ترلاسه کړ. هغه په ​​​​مګډالن کې د خپل استاد سر جېمز هسي له لوري ویلیم، د ویلیم کاوینډیش زوی، د هارډویک بارون (او وروسته د ډیونشایر ارل) ته د ښوونکي په توګه وړاندیز شو او د دې کورنۍ سره یې مادام العمره اړیکه پیل کړه. ویلیم کاوینډیش په ۱۶۲۶ ز کال کې د خپل پلار په مړینې سره د اشرافي مقام ته ترفیع وکړه، دوه کاله یې تر خپلې مړینې پورې په ۱۶۲۸ ز کال کې وساته. زوی یې، ویلیم هم د ډیونشایر دریم ارل شو. هابز دواړو نارینه وو ته د ښوونکي او منشي په توګه خدمت وکړ. د لومړي ارل کوچنی ورور، چارلز کاوینډیش دوه زامن درلودل چې د هابز پلویان وو. مشر زوی یې، ویلیم کاوینډیش چې وروسته د نیوکسل لومړی ډوک شو، د کورنۍ جګړې په جریان کې د لومړي چارلز مخکښ ملاتړی ؤ، چې د پاچا لپاره یې شخصاً اردو تمویل کوه او د ویلز شهزاده، چارلز جیمز، د کارنوال ډوک، والي ؤ. همدا ویلیم کاوینډیش ؤ چې هابز خپل د قانون عناصرو کتاب ورته ډالۍ کړ.
هابز د ځوان ویلیم کاوینډیش ملګری شو او دوی دواړو د ۱۶۱۰ز  او ۱۶۱۵ز کلونو ترمنځ د اروپا په لوی سفر کې کډون وکړ. هابز د سفر په اوږدو کې، د خپلې مکتبي فلسفې برعکس چې په آکسفورډ کې یې زده کړې وه، د اروپا ساینسي او بحراني میتودونو سره آشنا شو. هابز په ونیز کې د فولګینزیو میکانزیو سره چې د پائولو سارپي همکار او ونیزي څېړونکی او سیاستوال ؤ، آشنا شو.
په هغه وخت کې یې د علمي هڅو موخه د یونان او لاتین کلاسیک لیکوالانو دقیقه څېړنه وه، چې پایله یې په ۱۶۲۸ ز کال کې د توسیدید د پیلوپونیسوس د جګړې تاریخ (Thucydides' History of the Peloponnesian War) غوره ژباړه وه، چې له یوناني نسخې څخه انګلیسي ژبې ته د دې اثر لومړۍ ژباړه ده. داسې استدلال شوی چې د ۱۶۲۰ ز کال په خپرونو کې له خبرو اترو څخه درې چې د Horae Subsecivae په نوم پېژندل کیږي: مشاهدې او خبرې اترې هم په دې دوره کې د هابز اثر څرګندوي.
که څه هم هغه د بېن جانسن په څېر ادبي شخصیتونو سره همکار ؤ او د لنډې مودې لپاره یې د فرانسیس بیکن د محرر په توګه کار وکړ او ګڼ شمېر مقالې یې لاتین ته وژباړلې، خو د فلسفې په برخه کې يې خپلې هڅې تر ۱۶۲۹ ز کال وروسته ونه غځولې. د ۱۶۲۸ ز کال په جون کې یې کارګمارونکی کاوینډیش، چې د هغه وخت د ډیونشایر ارل ؤ، د طاعون له امله مړ شو او کونډې یې، کنټس کریشن، هابز له دندې ګوښه کړ.
ټولنيز انارشيزم
ټولنيز انارشيزم، د انارشيزم هغه څانګه ده، چې انفرادي خپلواکي په دوه اړخېزې مرستې پورې تړلې ګڼي. د ټولنيزې ګډوډۍ پلوی فکر پر ټولنه او ټولنيزې برابرې باندې د خپلواکۍ او ځاني خپلواکۍ د بشپړونکو په توګه ټينګار کوي. ټولنيز انارشيزم بيان آزادۍ له لارې د دې توازن د تر لاسه کولو هڅه کوي، چې په نامتمرکز فدراليزم کې په فکر او مرسته کې د غبرګون په ازادۍ سره ساتل کېږي. Subsidiarity په غوره ډول داسې راپېژندل شوي دي، چې:«يو څوک بايد له وګړو څخه ونه وځي او ټولنې ته هغه څه وکړي، چې د خپل تشبث يا صنعت له لارې يې تر لاسه کولی شي. او دا چې «هر ټولنيز فعاليت بايد له خپل طبيعت څخه وي، چې د جسم ټولنيز غړي ته مرسته چمتو کړي او هيڅکله يې ويجاړ او جذب نه کړي» يا دا شعار «د خلکو له لاسونو څخه توکي مه اخلئ».
ټولنيز انارشيزم، د انارشيزم حاکمه بڼه ده. ټولنيز انارشيزم د يوې نښې يا اصطلاح په توګه د فرد پلوي انارشيزم پر وړاندې د هغې نظريې د تشرېح کولو په موخه کارول کېږي، چې په انارشيست نظريه کې پر ټولنپالونکې او اشتراکي اړخونو باندې ټينګار کوي، په داسې حال کې چې د ډلې فکر او ډله ییز سمون يا مطابقت سره مل د ټولنپالونکي اصالت واک خوښونکو بڼو سره مخالفت کوي، چې د فرديت او ټولنيزيت تر منځ د پخلاتوب لېوالتيا لري. خپلواکي، د کارکونکي ځاني مديريت، زده کړې او پياوړتيا ټولو باندې په ټولنيز انارشيزم کې ټينګار شوی دی؛ په داسې حال کې چې ناقانونه واک په کې د پلټنې او څارنې له لارې له منځه ځي. د «do it yourself» ذهنيت په ټولنيز ډګر کې د زده کړو هڅو سره يو ځای دی. ټولنیز انارشيزم د اوسني او راتلونکي توليدي خصوصي ملکيت برخه په داسې ټولنيز ملکيت د بدلولو او کارولو پلوي کوي، چې د پانګه وال توليد او د کار د نابرابر مزد د ځايناستي په توګه ورڅخه ګټه اخيستل کېدلی شي. د ټولنيز انارشيزم پلوۍ فکر توکو ته د اسانه لاسرسي او د عامه ګټو د شريکولو له لارې د انفرادي پياوړتيا د وړاندې کولو په موخه د ټولنيز ملکيت پلوي کوي، په داسې حال کې چې شخصي ملکيت ته درناوی کوي.
ټولنيز انارشيزم يوه چترۍ اصطلاح (umbrella term) ګڼل کېږي، چې په اصلي ډول د (anarcho-communism)، د اشتراکي اصولو پلوی انارشيزم او ځيني وختونه د دوه اړخيز اصالت د پانګه وال څخه مخکې اقتصادي موډلونو ته ويل کېږي. دا کولی شي نادولتي اداره شوي متحد د ګډو ګټو د ساتنې سوسياليستي ټولنه، د دوه ګوني ځواکک صنعتي ديموکراسي او اقتصادي ديموکراسي يا همدارنګه د کارکوونکو متحد ټولنې او د کارکوونکو او مستهلکينو شوراګانې راونغاړي، چې د اوسني دولتي نظام ډېره برخه ځای پر ځای کوي، په داسې حال کې چې بنسټيز حقونه ساتل کېږي.له دې سره سره ټولنيز انارشيزم د anarcho-syndicalism [د انارشيزم او د صنفي اتحاديو د اصولو د پېروۍ ګډ اصالت] د سوداګرۍ اتحاديې د نږدې کېدلو لار، د دريځ پلوۍ او specifism او د ټولنيزې هڅې تګلارې او د ټولنيزې چاپيرپوهنې چاپيريالي فلسفه هم شاملوي. ټولنيز انارشيزم د يوې اصطلاح په توګه په ازاد فکرۍ (libertarianism)، ازاد فکره سوسياليزم او کيڼ اړخې ازاد فکرۍ سره رانغاړل کېږي، چې د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې وروسته  له هغې له فردي اصالت انارشيزم څخه د بېل انارشيزم په توګه راپورته شو، چې anarcho-communism د حاکم ميلان په توګه د اشتراکي انارشيزم ځاي ناستی شو.
ټولنيز انارشيزم، د انارشيزم د اشتراکي اصولو د پلوي يا سوسياليستي څانګې په توګه تشرېح شوی دی او همدرانګه د انارشيزم له سوسياليست سره تړلې هغې بڼې وړاندې کوي، چې د انفراديت پلوي انارشيزم له لوري له ليبرال سوسياليست څانګې سره په توپير وړاندې شوي دي. سره له دې د دغو ډله ايزو يا کمونيستي انارشيزم پلويو له ډلې يو څو يې د بنسټپال انفراديت پر بنسټ د خپلو نظرياتو ملاتړ کړی دی. دوی ډله ايز اصالت يا کمونيزم ته د انفرادي خپلواکۍ د درک کولو لپاره د تر ټولو غوره ټولنيز نظام په سترګه ګوری. د فرد پالنې – سوسياليست ورته نظريې وېش هم ځکه مخالف دی، چې د فرد پلوۍ انارشيزم په پراخه ډول سوسياليستي دی او يو بل اغېزمنوي. Carl Landauer د فرد پالونکي او ټولنيز انارشيستانو تر منځ توپير په دې ډول لنډيز کړی دی، چې «کمونيستي انارشيستان د فرد د اړ کولو په موخه د ټولنې هيڅ حق نه مني. دوی د خپل دې باور له مخې د انارشيستي فرد پلويو سره توپير لري، چې نارينه که چېرې تېري څخه ازاد شي، د کمونيستي ډول وړتيا ټولنو ته به ننوځي، په داسې حال کې چې بله څانګه پر دې باور ده، چې خپلواک شخص به د ګوښه کېدنې (تجريد) يوه لوړه درجه غوره وګڼي.
کتنه
انارشيزم پلوی سوسياليزم، anarcho-socialism او سوسياليستي انارشيزم اصطلاحګانې ټولنيز انارشيزم ته کارېدونکې اصطلاحګانې دي، مګر د انارشيزم د زياتره پلويانو له لورې ځکه رد شوي دي، چې دوی په عمومي ډول ځان د ازاد فکرۍ دود سوسياليستان ګڼي او هغه مهال نا اړين او وارخطا کوونکي ښکاري چې د ازاد فکرۍ يا بې دولته سوسياليزم پر وړاندې د اقتدار خوښونکي يا دولتي سوسياليزم لپاره د هم معنا (مترادف) په توګه ونه کارول شي. انارشيزم په تاريخي ډول په سوسياليستي او د پانګه والۍ ضد خوځښت سره د بازار ضد انارشيستانو او د بازار پلويو انارشيستانو تر منځ د شته اصلي وېش سره مشخص شوي دي. د بازار ضد انارشيستان د اقتصادي پلان جوړونې د يو څه نامتمرکز بڼې او د بازار پلوي انارشيستان د پانګه والۍ ضد د بازار سوسياليزم څخه ملاتړ کوي. يادې اصطلاحګانې په اصلي ډول د anarcho-capitalism او هغو پوهانو له لورې کارول کېږي، چې د دواړو تر منځ د توپير کولو په موخه anarcho-capitalism پېژني. همدارنګه انارشيستان د ورته دلايلو له امله د کيڼ اړخي انارشيزم او ښي اړخي انارشيزم ډلبندي هم رد کوي او انارشيزم ته د بنسټ پال کيڼې څانګې يا لرې کېڼ نظريې په توګه ګوري.
په داسې حال کې چې د anarcho-capitalist نظريات پوهان او پوهان انارشيزم په دوه اړخيز ډول ځانګړي انفراديت انارشيزم (کاپيټليزم) او ټولنيز انارشيزم (سوسياليزم) باندې وېشې، د انارشيزم پلوي نظرپوهان او پوهان دا نه مني. انارشيستان د انفرادي انارشيزم او ټولنيز انارشيزم تر منځ دا ډول هڅه نه ويني، چې په دوه اړخيز ډول د ځانګړي په پرتله د بشپړونکي په توګه ګڼل کېږي، د دوی توپير د دوی د بشپړونې په پرتله په اصلي ډول د انارشي د تر لاسه کولو د وسيلو پر بنسټ دي. ځيني انارشيستان بحث کوي، چې د انارشيزم دننه هڅه د سوسياليستانو او پانګه والو تر منځ نه ده، مګر د انارشيستانو او نا انارشيستانو تر منځ ده.
د سوفیا نړۍ
د سوفي نړۍ ناول یو له هغه کتابونو دی، چې د نړۍ په کچه یې لوستونکي ډېر دي او په ډېرو ژبو ژباړل شوی دی. دغه کتاب تر دې دمه د پښتو په ګډون په ۶۰ ژبو ژباړل شوی دی. کتاب د ناروې مشهور لیکوال جوسټین ګارډر لیکلی دی. د کتاب اصلي ژبه ناروېژي ده، خو وروسته انګلیسي ته وژباړل شو، چې له انګلیسي بیا د نړۍ ډېرو ژبو ته ژباړل شوی دی.
کتاب د فکر او انساني ژوند د ودې او پرمختګ پر څرنګوالي را څرخي. په کتاب کې ډېری فلسفي مسایل په خورا ښکلې بڼه بیان شوي دي او په اسانو مثالونو کې شرحه شوي. د کتاب لیکوال د فلسفې استاد تېر شوی دی او دغه کتاب یې هم خپلو زده کوونکو ته لیکلی دی، څو وکړی شي دوی په دې توګه د فلسفې له ځینو پېچلو مسایلو سره په اسانه بلد کړي.
باور کارډ
وېشنيزه:د بانکوالی وییونه او اوزار
سرطان
نری رنځ(سرطان)، د ناروغيو يوه ډله ده، چې د حجرې غير عادي وده رانغاړي او د دې توان لري چې د بدن نورو برخو ته خپور شي يا پرې برید وکړي. سرطانونه له benign (سليم) تومورونو سره توپير لري. سليم تومورونه د بدن نورو برخو ته نه خپرېږي. په ممکنه نښو او علايمو کې غوټې، غيرعادي توليد مثل، اوږدمهاله ټوخی، د وزن ناڅرګند بايلل او د کولمو په حرکتونو کې بدلون شاملېږي. که څه هم یادې شوي نښې سرطان په ګوته کوي، مګر نور سببونه هم لرلی شي. د سرطان له ۱۰۰ نه زيات ډولونه انسانان اغېزمنوي.
د سرطان له امله د ٪۲۲  مړينې سبب د تمباکو استعمال دی. ٪۱۰ نور يې د چاغوالي، کمزوري غذايي رژيم، د فزيکي فعاليتونو د کموالي او يا د الکولي مشروباتو د زيات څښاک له امله دي. په نورو عواملو کې ځيني انتانونه، د ايوني وړانګو پر وړاندې واقع کېدل او چاپېريالي ککړونکي شاملېږي. په مخ پر وده نړۍ کې د سرطان ٪۱۵ د ځينو انتانونو، لکه: Helicobacter pylori, hepatitis B, hepatitis C, human papillomavirus infection, Epstein–Barr virus او ايډز له امله دي. ذکر شوي عوامل لږ تر لږه د يوې برخې په توګه د يوې حجرې د جينونو بدلولو په واسطه عمل کوي. په نمونه يي ډول د سرطان له پرمختګ کولو نه وړاندې زياتو جنيټيکي بدلونونو ته اړتيا ده. نږدې له (٪۱۰ – ۵) سرطانونه د ارثي جنيټيکي نيمګړتياوو له امله دي. سرطان د هغې د معلومو اعراضو او نښو يا هم د سکريننګ (screening) ازموينې په واسطه معلومېدلی شي. وروسته بيا په نمونه يي ډول د طبي انځور (Medical Imaging) په واسطه پلټل کېږي او د biopsy په وسیله تاييديږي.
د ځينو څرګندو سرطانونو د پرمختګ خطر، د سګرټ نه څښلو، د صحي وزن ساتلو، د الکولو محدود څښاک، زياتو سبزيجاتو په خوړلو، مېوه جاتو او په ټوله کې د غله جاتو، د معلومو انتاني ناروغيو پر وړاندې واکسين اخيستلو، د پروسس شوې او سرې غوښې لږ مصرف او د لمر وړانګو له مستقيم تماس په محدودولو سره کمېدلی شي. د screening په واسطه د cervical او colorectal سرطانونو ابتدايي تشخيص ګټور دی. د سينو د سرطان تشخيصول د screening په واسطه د بحث وړ (جدي بحثونه) دي. سرطانونه زياتره د وړانګو تداوي (radiation therapy)، جراحي، کيموترافي او targeted therapy په واسطه معالجه کېږي. د درد او نښې (علامې) تنظيم د پاملرنې يوه مهمه برخه ده. لږوونکې پاملرنه (palliative care) په هغو خلکو کې په ځانګړي ډول مهمه ده، چې پرمختللې ناروغي لري. د ژوندي پاتې کېدلو موکه يا چانس د سرطان په ډول او د تداوۍ په پيل کې د ناروغۍ په وسعت او پراخوالي پورې اړه لري. له ۱۵ کلنۍ نه د کم عمره ماشومانو په تشخيص کې په پرمختللې نړۍ کې د ۵ کالونو ژوندي پاتې کېدو منځنۍکچه ۸۰ سلنه ده. په متحده ايالتونو کې د سرطان لپاره د اوسط پينځه کاله ژوندي پاتې کېدلو اندازه ٪۶۶ ده.
په ۲۰۱۵ ز کې نږدې ۹۰،۵ ميليونه خلکو سرطان درلود. لکه د ۲۰۱۹ز په کلني ډول نږدې ۱۸ ميليونه نوې پېښې واقع کېږي. په کلني ډول د سرطان له امله د مړينې کچه ۸.۸ ميليونه يعنې د ټولې سلنې (٪۱۵.۷) ده. په نارينوو کې د سرطان تر ټولو عام ډولونه د سږو، پروستات، colorectal او معدې سرطانونه دي. په ښځو کې تر ټولو عام ډول د سينې، colorectal، سږو او cervical سرطانونه دي. که چېرې د پوستکي سرطان د (melonama) د نورو په پرتله د سرطان له کلنۍ جمله نوو پېښو سره شامل شي، دا به نږدې ٪۴۰ پېښې تشکيل کړي. په کوچنيانو کې acute lymphoblastic leukemia او د عصب تومورونه له افريقا پرته ډېر عام دی. non-Hodgkin lymphoma سرطان زيات واقع کېږي. په ۲۰۱۲ کې په نږدې ۱۶۵۰۰۰ له ۱۵ کالونو نه کم عمره کوچنيانو کې سرطان تشخيص شوی و. د سرطان خطر په څرګند ډول په عمر سره زياتېږي او زياتره سرطانونه په عام ډول په پرمختللو هېوادونو کې واقع کېږي. تر زړښته د وګړو د ژوند کولو او په مخ پر وده هېوادونو کې د ژوند ډول د بدلون له مخې د سرطان کچه او اندازه زياتېږي. د سرطان مالي بيې د يوه کال لپاره د ٪۲ د معلوماتو له مخې ۱.۱۶ تريليونه امريکايي ډالر اټکل شوي وو.
رېښه او تعريفونه
سرطان وییکی، د لرغوني يونان له (καρκίνος) نه راغلی دی، چې د پنجه پړاو او تومور معنا لري. د نورو عالمانو له منځه يوناني عالم (فزيکپوه) هايپوکرات او ګالين د پنجه پړاو او تومورونو ورته والی په پړسېدلو رګونو سره يادښت کړ. ذکر شوی ويیکی، په نږدې ۱۶۰۰ کې په انګليسي کې د معاصر طب په برخه کې معرفي شو.
سرطانونه د ناروغيو يوه پراخه کورنۍ رانغاړي چې د حجرې د غير عادي ودې په شاملولو سره د بدن په نورو برخو باندې د حملې او په کې د خپرېدلو توان لري. دوی د نيوپلازم يوه فرعي ډله تشکيلوي. نيوپلازم يا تومورد حجرو يو ګروپ دی، چې undergone نامنظمه وده لري او زياتره يوه کتله يا غوټه (لمف) تشکيلوي، مګر کېدای شي په تيت او پرک ډول وېشل شوی وي.
له عادي حجرې نه هغې حجرې ته پرمختګ چې د سرطان د بشپړولو په موخه يوه د کشف وړ کتله تشکيلولی شي، د خطرناک پرمختګ په توګه پېژندل شوي ګڼ پړاوونه شاملوي.
نښې او علامې
کله چې سرطان پيل شي، هېڅ نښې نه توليدوي. نښې او علايم هغه وخت ښکاره کېږي چې کتله وده وکړي يا ټپ رامنځته شي. پايله لرونکې موندنې د سرطان په ډول او موقعيت پورې اړه لري. محدودې نښې يې مشخص دي. ډېر کله په هغو اشخاصو کې په مکرر ډول واقع کېږي، چې نور حالتونه لري. د سرطان تشخيص ستونزمن کېدلی شي او د يوه ستر مقلد په توګه په نظر کې نيول کېدلی شي.
له تشخيص نه وروسته کېدای شي، خلک خپه يا خوابدي شي. په سرطان لرونکو خلکو کې د ځان وژنې خطر دوه برابره دی.