cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د متحده ايالتونو تاريخچه (۱۹۹۱-۱۹۸۰)
ډيموګرافيک بدلون او د Sun Belt وده
د ۱۹۷۰ ز لسيزې په پراخ ډول بحث شوې احصايوي ښکارنده د Sun Belt راښکاره کېدل و، چې دا سويل لويديځ، سويل ختيځ او په ځانګړي ډول فلوريدا او کليفورنيا (چې له مخې يې په ۱۹۶۴ ز کال کې د تر ټولو ګڼ نفوسه «نيويارک» څخه هم مخکې و) رانغاړونکې يوه سيمه وه. په ۱۹۸۰ ز کال کې د Sun Belt وګړي، د شمال ختيځ او منځني لويديځ (Rust Belt) له صنعتي سيمو څخه د تيري کولو په موخه راپورته شوي وو، چې په ثابت ډول يې صنعت له لاسه ورکړی و او لږه وګړيزه وده يې لرله. د (Sun Belt) راپورته کېدل، د هغو بدلونونو لوړې کچې ته رسېدل وو، چې په ۱۹۵۰ ز لسيزه کې په امريکايي ټولنه کې پيل شو. د ا ارزانه هوايي سفر، موټرونو، د دولتونو تر منځ نظام او د برابرې هوا رسېدلې ټولو په ګډه د سويل او لويديځ ستره کډوالي وهڅوله. ځوان او د کاري عمر لرونکي امريکايان او تجربه لرونکي متقاعدين ټول Sun Belt ته راټول شول.
د Sun Belt راپورته کېدنه، د ولس په سياسي اقليم کې د محافظه کارۍ په پياوړي کولو سره اوس هم يو بدلون رامنځته کوي. په دې مخ پر وده سيمه کې پراخ ذهنيت په چټک ډول د Rust Belt له اندېښنو سره مخالفت وکړ، چې په اصل کې د دوی له خوا مېشت شوي وو، په ځانګړي ډول لږه کۍ ډلې او لوړ رتبه اتباع وو، چې يا يې نورو سيمو ته د تګ وړتيا نه لرله او يا يې نه غوښتل لاړ شي. شمال لويديځ او منځنی ختيځ ټولنيزو خپرونو ته ډېر ژمن پاتې او د سويل او لويديځ د پراخو نامنظمو ايالتونو په پرتله د منظمې ودې خورا لېوال وو. په يادو سيمو کې ټاکنيزو تمايلاتو لرې والی منعکس کړ. شمال لويديځ او منځنی ختيځ په فدرالي، ايالتي او سيمه ييزو ټاکنو کې په زياتېدونکي ډول ديموکرات نوماندانو ته رايه کاروي، په داسې حال کې چې سويل او ختيځ اوسمهال د جمهوري غوښتونکې ډلې لپاره کلک بنسټ دی.
دا چې په شمال لويديځ او منځني ختيځ کې توليدي صنعت په پرله پسې ډول له خپلو دوديزو مرکزونو څخه راووت، بې روزګاري او غربت زيات شو. د نيويارک ښاروال John Lindsay له لوري د نمونې په ډول وړاندې شوې ليبرالي ځواب په ناڅاپي ډول د خيريه خدمتونو، زده کړو، عمومي ګومارنې او عمومي تنخواګانو لوړوالی و، په داسې حال کې چې د ماليې بنسټ مخ په کمېدو او راټولېدونکی و. نيويارک ښارپه ۱۹۷۵ ز کال کې يوازې د دېوالي توب مخه ونيوله، چې پر خپلې بوديجې باندې د سختې ادارې تر څنګ د ايالتي او فدرالي پيسو په کارونې سره وژغورل شو.
په همدې وختونو کې، په کليوالي، ښارياتو او Sunbelt سيمو کې مېشتو محافظه کارانو د لېبرالانو د پراخو لګښتونو  او هغه څه پر وړاندې نيوکه وکړه، چې دوی د ليبرال ټولنيزو خپرونو پاتې راتلل ګڼل. دا د ۱۹۸۰ ز کال ولسمشريز توکم او د ۱۹۹۴ ز کال منځنۍ دورې په هغو ټاکنو کې يوه پياوړې موضوع وه، چې د ديموکراتانو له ۴۰ کلونو ادارې يا کنترول څخه وروسته په کې جمهوري غوښتونکو د استازو مجلس تر لاسه کړ.
د ۱۹۶۰ لسيزې ليبرالي مشرانو، د سترې ټولنې (Great Society) د دورې ځانګړتيا او د مدني حقونو خوځښت په ۱۹۷۰ لسيزه کې محافظه کار ښاري سياستپوهانو (لکه د نيويارک ښاروال Ed Koch، چې يو محافظه کار ديموکرات و) ته په ټول هېواد کې لاره هواره کړه.
د متحده ايالتونو له لورې د شوروي د سولې ردونه
۱۹۷۰ ز لسيزې د امريکا پر ځان باور ته پياوړي ګوزارونه ورکړل. د ويتنام جګړې او د واټر ګېټ رسوايۍ په ولسمشرۍ کې ډاډ او باور تن نس کړ. په ۱۹۷۵ ز کال کې د سويلي ويتنام د غورځېدونې، په ۱۹۷۹ ز کال کې د ايران د يرغمل کړکېچ، په افغانستان کې د شوري لاسوهنې، د نړيوال تروريزم ودې او د وسلو سيالۍ په ګډون نړيوالو ماتو، د نړيوالو چارو اداره کولو په برخه کې د هېواد د وړتيا په اړه ډار راپورته کړ. د انرژي کړکېچ، لوړې بېکارۍ او خورا لوړ انفلاسيون او د شیانو بیو او  قېمتونو زور اخيستنې اقتصادي پلان جوړول ستونزمن کړل او د امريکايي هوساينې د راتلونکي په اړه يې بنسټيزې پوښتنې راپورته کړې.
امريکايي «نا راحتي» يوه اصطلاح ده، چې د «د باور کړکېچ» تر سرليک لاندې د جيمي کارتر په وينا پسې، د ۱۹۷۰ز لسيزې په وروستيو او د ۱۹۸۰ ز لسيزې په لومړيو کې رامنځته شوه او ځکه بې بنسټه نه شوه، چې ملت پر ځان باور له لاسه ورکاوه.
د شوروي اقتصاد د Leonid Brezhnev تر واکمنۍ لاندې سقوط کاوه. د بېلګې په ډول: اقتصاد يې د محاسبې له مخې په پېړيو شاته و او يوازې د تېلو د ګټورو لېږدونو (صادراتو) له امله ژوندی ساتل شوی و. په همدې وختونو کې له شوروي اتحاد  سره روغه جوړه ځکه له منځه لاړه، چې کمونيستانو په درېيمه نړۍ کې لاسته راوړنې تر لاسه کړې. ډېره حيرانوونکې لاسته راوړنه، په ۱۹۷۵ ز کال کې هغه مهال د ويتنام بريا وه، چې شمالي ويتنام پر سويلي ويتنام باندې بريد وکړ او هغه يې ونيو، چې امريکايي ځواکونو يوازې د امريکايي ملاتړو د ژغورنې په موخه لاسوهنه وکړه. نږدې يو ميليون کډوال وتښتېدل، چې ډېری ژوندي پاتې شوي يې متحده ايالتونو ته راغلل. د مسکو يا بيجنګ له خوا په شا شوي نور کمونيستي خوځښتونه، په ټوله افریقا، سويل لويديځې اسيا او لاتيني امريکا کې په چټکۍ سره خپرېدل. د ۱۹۷۰ ز لسيزې په پای ته رسېدلو سره يې افغانستان ته په يو حرکت کې د ځواکونو په لېږلو سره، شوروي اتحاد د بريژينوف نظريې ( دکتورين) ته ژمن ښکارېده. د دوی دا چاره د لويديځو او اسلامي هېوادونو له لوري په بشپړ ډول ناکاره عمل وګڼل شو.
په نړيوال او کورني ډول د امريکايي زوال دې ټولو کتنو يا ادراکونو ته په غبرګون  سره د علمي اشخاصو، ژورنالېستانو، سياستپوهانو او تګلاره جوړوونکو يوه ډله، چې زيات خلک يې نوي محافظه کار نوموي. نظر دې ته چې ډېری غړي يې تر اوسه ديموکراتان وو، په ۱۹۷۰ز لسيزه کې يې د دفاعي مسئلو په اړه د ديموکرات ګوند د leftward هڅې پر وړاندې بغاوت وکړ (په ځانګړي ډول په ۱۹۷۲ ز کال کې د Goerge McGovern له نوماندۍ څخه وروسته) او ليبرال ديموکراتان يې د ملت د کمزوري شوي جيوپوليټيکي درېځ لپاره پړ کړل. زيات يې ديموکرات سناتور Henry “Scoop” Jackson باندې راټول شول، مګر وروسته يې ځانونه رونالډ ريګن او جمهوري غوښتونکو سره يو خای کړل، دوی ورسره د پياوړي شوروي کمونيست پراختيا پر وړاندې د مخالفت کولو ژمنه وکړه. دوی په عمومي ډول د کمونيست خلاف ديموکراتان او د سترې ټولنې (Great Society) د مرستندويه خپرونو مخالف وو، مګر د دوی اصلي نښې د کمونيزم رانغاړلو پخوانۍ تګلارې او شوروي اتحاد سره روغه جوړه وې او د بې موخه مذاکراتو، ديپلوماسۍ او د وسلو کنترول په پرتله يې د کمونيزم ګواښ راټولول او سوله ييز پای غوښتل.
د بټرۍ تاریخ
د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د برېښنایي جنراتورونو او برېښنایي شبکو تر پرمختیا دمخه، بټرۍ د برېښنا لومړنۍ سرچینه وه. د بټرۍ په ټکنالوجي کې پرله‌پسې پرمختګونو، له پخوانیو علمي مطالعاتو نیولې د تلګراف او ټېلفون، او وروسته له‌هغې د لېږدېدونکو کمپیوټرونو، ګرځنده ټېلفونونو، برېښنایي موټر او د ګڼ‌شمېر نورو برېښنایي وسایلو تر رامنځ‌ته کېدو پورې، په سترو برېښنایي پرمختګونو کې اسانتیاوې راوړې.
ساینس‌پوهانو او انجنیرانو د سوداګریزو بټریو څوګونې بڼې رامنځ‌ته کړې. «نمجن شیلونه (حجرې)» خلاصې جعبې وې چې اوبلن الکترولیت او فلزي الکترودونه په کې ځای په ځای شوي وو. د الکترودونو بشپړ مصرفېدلو سره سم، نمجن شیلونه د الکترود او الکترولیت د ځای په ځای کولو له‌لارې تجدید شول. د خلاصو جعبو کارونه په ګرځنده یا لېږدېدونکو وسایلو کې مناسبه نه‌ده. نمجن شیلونه، په سوداګریزه توګه، د تلګراف او ټېلفون په سیسټمونو کې وکارول شول. په لومړني برېښنایي موټر کې له نیمه-سرغوچو نمجنو شیلونو څخه کار اخېستل شوی ؤ.
د بټریو یوه مهمه ډلبندي، د «عُمر دورې» پر بنسټ ډلبندي ده. «لومړنۍ» بټرۍ له جوړېدلو وروسته سملاسي بهیر تولیدولای شي، خو که یو ځلي چې فعال توکي یې مصرف شول، په برېښنایي توګه د بیا چارجولو امکان یې نشته. د اسید-سرب بټریو او وروسته له هغو د «دوه‌یمې» یا «د چارج‌وړ» ډولونو په رامنځ‌ته کېدلو سره، شیل ته د انرژي راګرځولو زمینه برابره شوه، چې په‌دې توګه د دایمي مونتاژ شویو شیلونو عمر کې زیاتوالی راغی. د شلمې پېړۍ په دوه‌یمې نیمایي کې د نکلي او لیټیمي بټریو په جوړولو سره، له لاسي څراغ څخه نیولې تر ګرځنده ټېلفونونو پورې، د ګڼ‌شمېر لېږدېدونکو برېښنایي وسایلو په پراختیا کې اسانتیاوې راغلې. ډېرې لویې ولاړې بټرۍ د شبکه‌یي انرژي په زېرمه کولو کې کارونې لري، چې د برېښنا انرژي د توزېعي شبکو په انشا کولو کې مرسته کوي.
اختراع
د اتلسمې پېړۍ له نیمایي وروسته، مخکې تر دې چې بټرۍ جوړې شوې وي، ازمایښت کوونکو، د برېښنایي چارج زېرمه کولو په موخه، د لیدن له ښیښه‌یي لوښو څخه کار اخېسته. د لیدن ښیښه‌یي لوښي، د خازن د لومړنۍ بڼې په توګه، د بټریو پر خلاف، خپل چارج په فزیکي ډول زېرمه کاوه او ټول یې په یوه ځلي ازادوه. ډېري ازمایښت کوونکو د لیدن څو ښیښه‌یي لوښي سره وتړل ترڅو غښتلی چارج رامنځ‌ته کړي او له هغو جملې څخه یو هم د مستعمره‌یي امریکا مخترع «بنجامین فرانکلین» ؤ او کېدای شي لومړی کس وي چې دغه تړښت یې د «برېښنایي بټرۍ» په نامه یاد کړ (برېښنایي بټرۍ، په نظامي اصطلاح، د وسلو د یوځای کارکړنې لپاره یوه لوبه ده).
د لویجي ګالواني د موندنو پر بنسټ، د هغه یوه ملګري او همکار ساینس‌پوه «الساندرو ولټا» باور درلود چې مشاهده شوې برېښنایي ښکارنده د د دوو داسې بېلابېلو فلزونو له‌امله رامنځ‌ته کېږي چې د یوه نمجن منځګوړي له‌لارې سره وصل شوي دي. هغه خپله فرضیه د ازمایښتونو له‌لارې تایید کړه او پایلې یې په ۱۷۹۱ز کال کې خپرې کړې. په ۱۸۰۰ز کال کې، ولټا لومړنۍ واقعي بټرۍ اختراع کړه، چې د فزیکي بڼې پر ځای، د یوه کېمیاوي تعامل له‌لارې چارج زېرمه کوي او ازادوي، چې د «ولټایي پیل» به نامه مشهور شو. ولټایي پيل کې د مسي او جستي ډېسکونه یو د بل په سر کېښودل شوي وي او په مالګوبي کې د خیشتې شوې ټوټې یا مقوا (یعنې، الکترولیت) یوه قشر په واسطه جلا کېدل. د لیدن ښیښه‌یي لوښي پر خلاف، ولټایي پیل روانه برېښنا او ثابت بهیر تولیدوه، او په هغه وخت کې چې نه کارول کېده، خورا لږ چارج یې له‌لاسه ورکوه، که څه هم د هغه لومړني موډلونو د جرقې د تولیدولو لپاره، بشپړ غښتلی ولټېج رامنځ‌ته کولای نه‌شو. هغه پر بېلابېلو فلزونو باندې ازمایښت ترسره کړ، چې جست او نقرې تر ټولو ښې پایلې ورکړې.
ولټا باور درلود چې رامنځ‌ته شوی بهیر د دوو بېلابېلو مادو د تماس پایله ده– یوه پخوانۍ او منسوخ شوې علمي تیوري چې د تماسي راکښلو په توګه پېژندل کېږي– نه د کېمیاوي تعاملاتو پایله. په پایله کې، هغه د جستي صفحو رژېدنه د یوې نااړوندې نیمګړتیا په توګه په پام کې ونیوله چې کېدای شي، په یوه ډول، د موادو په بدلولو سره دغه ستونزه هم حل شي. سره له‌دې، هېڅ ساینس‌پوه ونه‌شو کولای چې د دغې رژېدنې د حل لاره ومومي. په حقیقت کې، مشاهده شوه چې د لا لوړ بهیر په تېرېدو سره، رژېدنې چټکه رامنځ‌ته کېده. دغه ښکارنده ښیي چې، د بټرۍ د بهیر رامنځ‌ته کولو وړتیا لپاره، په حقیقت کې دغه رژېدنه حتمي وه. دغه مساله تر یوه بریده، د الکتروکیمیاوي تیوري په ملاتړ سره، د ولټا د تماسي راکښلو تیوري د ردېدلو لامل وګرځېده. د «پیالو تاج» او «ولټایي پیل» په تړاو د ولټا بېلګې په پورته او ښکته برخو کې یوشمېر اضافي فلزي ډېسکونه لري چې اوس مهال نااړین انګېرل کېږي.
د ولټا د پیل اصلي موډلونه ځینې تخنیکي نیمګړتیاوې درلودې؛ یوه نیمګړتیا یې، د ډېسکونو د دروندوالي له‌امله د مالګوبو خیشته شوې ټوټې نښېځېدنې په پایله کې د الکترولیت څڅېدنه او د لنډو سرکټونو رامنځ‌ته کېدل وو. د ویلیام کریکشنک په نامه یوه سکاټلنډي، د موادو د سر په سر کېښودلو پر ځای د هغو پلنولو له‌لارې دغه ستونزه حل کړه. دغه بټرۍ د ژورې بټرۍ (Trough Battery) په توګه پېژندل کېده. په‌خپله ولټا هم یو ډول بټرۍ اختراع کړه چې د مالګې محلول په واسطه د ډکو شویو پیالو له ځنځیري لړۍ څخه جوړه شوې وه؛ چې دغه پیالې په مایع کې د ډوب شویو فلزي قوسونو په واسطه سره وصل شوې وې. دغه بټرۍ د «پیالو تاج» په نامه یادېدله. فلزي قوسونه له دوو بېلابېلو لېم شویو فلزونو (د بېلګې په توګه: جست او مس) څخه جوړ شوي وو. دغه موډل جوته کړه چې، که څه هم ډېره معمول نه‌دی، خو د اصلي پيلونو په پرتله خورا کاروړ دی.
د ولټا بټریو یوه بله ستونزه د بټرۍ لنډ عمر ؤ (تر ټولو ښه حالت کې، یو ساعت ؤ)، چې لامل یې دوې ښکارندې وې: لومړی لامل یې دا ؤ چې تولید شوی بهیر د الکترولیت محلول الکترولیز کوي او په پایله کې یې د مس پر مخ د هایدروجن د پوکڼیو یوه پرده رامنځ‌ته کېږي چې په پرله‌پسې توګه د بټرۍ دننی مقاومت زیاتوي (دغه ستونزه، چې د قطبي کېدنې په نوم یادېږي، د اضافي تدبیرونو په نیولو سره په نومهالو شیلونو کې حل شوې ده). بل لامل یې د «موضعي عمل» په نامه یوه ښکارنده وه، چې په هغه کې دقیقه‌ای لنډ سرکټونه د جست د ککړو برخو پر شاوخوا رامنځ‌ته کېدل او له‌امله یې جست ضعیفه کېده. دغه ستونزه په ۱۸۳۵ز کال کې د انګلیسي مخترع «ویلیام ستورجن» له‌خوا حل شوه؛ ستورجن وموندله چې ګډ شوي جست (چې پر سطحه یې یو مقدار پاره موښل شوې وي) له «موضعي عمل» څخه نه اغېزمن کېږي.
د ولټا بټرۍ، له نیمګړتیاوو سره، سره، د لیدن ښیښه‌یي لوښو په پرتله لا ثابت بهیرونه رامنځ‌ته کوي؛ او د انګلیسي جراح «انتوني کارلیسل» او انګلیسي کېمیاپوه «ویلیام نیکولسن» له‌خوا د د اوبو لومړنۍ الکترولیز په څېر، د ګڼ‌شمېر نویو ازمایښتونو او کشفیاتو لپاره لاره اواره کړه.
ډېوېډ بالتیمور
ډېوېډ بالتیمور (زوکړه: د ۱۹۳۸ زکال د مارچ اوومه) امریکايي بیولوژېست یا ژوند پوه، د پوهنتون اداره کوونکی او په ۱۹۷۵ زکال کې د فزیولوژي یا طبابت په برخه کې د نوبل جایزې ګټونکی دی. نوموړی د کالیفورنیا د ټکنالوژۍ د انستیتیوت (Caltech) متقاعد ریس او د هغو د بیولوژي د څانګې فروفیسور دی؛ چېرې چې نوموړي له ۱۹۹۷ زکال څخه تر ۲۰۰۶ زکال پورې خدمت وکړ. ورته مهال هغه د ژباړنیزو طبي خدمتونو د مرکز د مدیر په توګه خدمت وکړ چې د کالټېچ او کالیفورنیا پوهنتون هغه پروژې په کې شاملې وې چې اساسي علمي کشفیات یې د طبي واقعیتونو په موخه ژباړل. نوموړي همدارنګه له ۱۹۹۰ زکال څخه تر ۱۹۹۱ زکال پورې د راکفلر پوهنتون د رئیس، له ۱۹۸۲ زکال څخه تر ۱۹۹۰ زکال پورې د بایو میډیکل څېړنو لپاره د وایټ هېډ انستیتیوت د بنسټګر او مشر او په ۲۰۰۷ زکال کې د علومو د پراختیا لپاره د امریکايي ټولنې د مشر په توګه په رسمي بڼه خدمت وکړ.
بالتیمور د څېړونکي، مدیر، ښوونکي او د ساینس او اینجینري د عامه ملاتړي په توګه د خپلو لاسته راوړنو پر مټ په نړیوالو علمي چارو له دې ډلې په امیونولوژي (وقایه پوهنه)، وایرس پوهنې، سرطاني څېړنو، بایو ټکنالوژي او د ډې ان اې (DNA) په نوو ترسره شوو څېړنو باندې کلیدي اغېز درلود. هغه په پریمانه شمېر د دوکتورا د کچې زده کړیالان او فوق دوکتورا علمي همکاران روزلي چې ډېریو یې په مخکښو څېړنیزو چارو کې ونډه لرلې. نوموړي د نوبل د جایزې سربېره په ۱۹۹۹ زکال کې د متحده ایالاتو د علومو ملي مډال او په ۲۰۲۱ زکال کې د لسکر جایزه ترلاسه کړې. بالتیمور اوس مهال د اټومي ساینس پوهانو د بولټن د ملاتړي پلاوي غړیتوب لري او همدارنګه د بشردوستانه اتحاد ستر علمي سلاکار دی.
لومړنی ژوند او زده کړې
بالتیمور د ۱۹۳۸ زکال د مارچ په اوومه په نیویارک ښار کې د ګرترود (لیپشیتز) او ریچارډ بالتیمور په کورنۍ کې وزېږېد. نوموړی فورسټ هېلز او ریګو پارک ته څېرمه په کویینز سیمه کې کې رالوی شو، هغه مهال چې په دویم ټولګي کې و له خپلې کورنۍ سره یې د نیویارک ګریټ سیمې ته له دې امله کډه وکړه چې مور یې دا احساس کړی و چې د پخوانۍ سیمې په ښوونځیو کې یې زده کړې سمې نه دي. پلار یې د یو ارتدوکس یهودي په توګه را لوی شوی و او مور یې هم اتیسته یا په خدای باور نه لرونکې وه؛ په داسې حال چې بالتیمور د یهودیانو د رخصتۍ له ورځو څخه پیروي کوله او له خپل پلار سره یې د میتسوا بار له لارې د کنیسې په مراسمو کې ونډه اخیسته. نوموړی په ۱۹۵۶ زکال کې د ګریټ نېک له عالي لیسې فارغ شو او د ژوند پوهنې اړوند خپله لیوالتیا د لیسې پر مهال د اوړي په رخصتیو کې د مېن په بار هاربر سیمه کې د جکسون لابراتوار له خوا زده کوونکو ته د اوړي د پروګرام له امله بولي. په همدغه پروګرام کې و چې له هاوارډ تمین سره بلد شو او بیا یې وروسته یې ورسره خپله د نوبل جایزه شریکه کړه.
بالتیمور په ۱۹۶۰ زکال کې په عالي درجه د لیسانس سند له سوارثمور کالج ترلاسه کړ. نوموړی د جورج سترایزنګر له خوا له مالیکولي ژوند پوهنې سره بلد شو او په ۱۹۵۹ زکال کې یې د هغه تر نظر لاندې د اوړي پر مهال په کولډ سپرېنګ هاربر لابراتور کې د خپلې ماسټرۍ د څېړنیز پروګرام د برخې په توګه کار وکړ. په دغه ځای کې نوموړي د سالواډور لوریا او سایروس لوینتال په نومونو د ماساچوست د ټکنالوژۍ د انستیتیوت (MIT) له دوه علمي غړو سره چې وروسته یې بیا د نوبل جایزه ترلاسه کړه ولیدل؛ هغوی دغه ځای ته د مالیکولي ژوند پوهنې د تکمیلي زده کړو د نوي پروګرام لپاره د نوماندانو په موندنه پسې راغلي و. هغوی له ده وغوښتل چې د ماساچوست د ټکنالوژۍ انستیتیوت ته خپل غوښتنلیک ولېږي. د یو فارغ زده کړیال په توګه د بالتیمور راتلونکی هوډ څرګند و، هغه مهال چې په ۱۹۶۰ زکال کې د MIT د تکمیلي زده کړو په پروګرام کې شامل شو په نه ستړې کېدونکې او هڅانده بڼه یې د علم زده کړې ته مخه کړه او د خپلې دوکتورا پای لیک یې په دوه کلونو کې پای ته ورساوه. د پاژ ژنټیک سره د هغه لومړنۍ لیوالتیا په چټکۍ سره د حیواني ویروسونو اړوند د هغه د لیوالتیا لامل وګرځېده. نوموړي په ۱۹۶۱ زکال کې د حیواني مکروبونو اړوند د کولډ سپرېنګ هاربر په روزنیزه دوره کې ونډه واخیسته او ورپسې د نیویارک ښار په راکفلر انستیتیوت کې د ریچارډ فرانکلین لابراتورا ته ولاړ (د دوکتورا سند یې له راکفلر انستیتیوت واخیست)؛ هغه چې د حیواناتو د وایرس پوهنې اړوند د مالیکولي څېړنو په برخه کې تر ټولو مخکښ لابراتوار و. نوموړي هلته د وایرسونو د تکثیر او په حجروي متابولېزم باندې د هغو د اغېز اړوند اساسي څېړنې وکړې چې د لومړي ځل لپاره د RNA انزایم تشرېح هم په کې شامله وه.
خپلواک څېړونکی
د ۱۹۶۵ زکال په فبروري میاشت کې بالتیمور په لاجولا کې د سالک په نامه د بیولوژیکي څېړنو په نوي تاسیس شوي انستیتوت کې د خپواک څېړونکي په توګه د رناټو ډولبکو له خوا استخدام شو. نوموړي په دغه ځای کې د پولیو وایرس د RNA په تکثیر څېړنه وکړه او په دې سره یې بل اوږ مهالی مسلک د مارک جراراد او مایکل جاکوبسون په ګډون د نورو لومړنیو پوهانو د لارښونې په موخه رامنځته کړ. هغوی د موجودو وایرسي پولي پروتینونو د پروتئولیتیک تجزیې میکانیزم کشف کړ چې د یوکاریوتي پروتینونو په سنتز کې یې د پروتیني تجزیې اهمیت څرګند کړ. نوموړي همدلته له خپلې راتلونکې مېرمن الیس هوانګ سره ولیدل چې په ۱۹۶۷ زکال کې یې له بالتیمور سره په سالک کې په کار پیل کړی و. نوموړي او الیس په معیوبو تداخلي ذراتو او شبه ویروسي ډولونو باندې کلیدي ازموینې ترسره کړې. د دغه کار پر مهال هغه دې مهمې پایلې ته ورسېد چې د پولیو وایرس خپل وایرسي پروتینونه د یو لوی پولي پروتین په توګه تولید کوي او ورپسې هغه د منفردو عمل کوونکو پتیدونو بهیر ته مخه کوي.
د نوبل جایزه
بالتیمور په ۱۹۷۵ زکال کې هغه مهال چې ۳۷ کاله عمر یې درلود له هاوارډ تمین او رناټو ډولبکو سره یې په مشترک ډول د نوبل جایزه ترلاسه کړه. د دغې جایزې د اشتراک استدلال دا ویل شوی چې، «د توموري وایرسونو او د حجراتو د ژنټیکي موادو ترمنځ د تعامل اړوند د اکتشافاتو له امله» دغه جایزه ورکړل شوې. دغه مهال په وایرس پوهنه کې د بالتیمور تر ټولو لویه مرسته د معکوس ټرانس کریپتاز کشف (Rtase یا RT) و چې د رترو ویراسونو لکه د اېډز د وایرس په تکثیر کې مهم کشف و او هغه په خپلواکه بڼه ترسره کړی و؛ په داسې حال کې چې ورته مهال د ساتوشي میزوتانی او تمین له خوا هم ورته مورد کشف شو.
د نوبل جایزې له ګټلو وروسته، بالتیمور خپل لابراتوار بېرته برابر کړ او په هغو کې یې په ایمونولوژي او وایرس پوهنه تمرکز وکړ چې د ایمونوګلوبین ژن په توضیح باندې یې ډېر کار وکړ. نوموړي همدارنګه نوو ستونزو لکه د Abelson murine leukemia وایرس (AMuLV) پاتوژنېسېز، د لنفوسیټونو توپیر او د ایمونولوژي اړوندو موضوعاتو ته مخه کړه. په ۱۹۸۰ زکال کې د هغه ډلې انکوژن له AMuLV څخه جدا کړ او څرګنده یې کړه چې هغه د کیناز پروتینونو نوې ډلې ته اړوند دی چې د تیروزین له امینو اسیند څخه د فوسفو اخیستونکي په توګه کار اخلي. دغه ډول انزایمي فعالیت د ټوني هانتر له خوا کشف شو چې په دې اړوند یې پراخ کشفیات ترسره کړي دي. نوموړي همدارنګه د RNA ویروسونو اړوند اصلي پوښتنو ته د ځواب ویلو هڅو ته دوام ورکړ او په ۱۹۸۱ زکال کې یې له وینسنت راکانیلو سره په ګډه چې د هغه په لابراتوار کې په فوق دوکتورا زده کړو بوخت و له نوي ترکیب لرونکې ډې ان اې (recombinant DNA) څخه کار واخیست څو د پولیو وایرس پلاسمید کوډ کوونکی یا حیواني RNA وایرس تولید کړي. دوی پلاسمید ډي ان اې (plasmid DNA) د تي لرونکو حیواناتو په حجراتو کې وکرله او عفونتي پولیو وایرس یې تولید کړ. عفونتي کولون یا د یو وایرس کوډ کوونکی DNA ژنوم هغه معیاري وسیله ده چې نن ورځ ترې په وایرس پوهنه کې ګټنه کېږي.
ګل لرونکی بوټی
ګل لرونکي بوټي هغه بوټي دي چې ګلونه او میوه لري او د انجیوسپرمي پرګنۍ رامنځته کوي چې معمولا د انجیوسپرم په نوم یادېږي. د انجیوسپرم اصطلاح د یوناني کلمو د انجیون (لوښي یا محتوا) او سپرما (تخم) څخه اخیستل شوې او هغه بوټو ته اشاره کوي چې خپلې تخم د مېوې په منځ کې تولیدوي. دا بوټي د ځمکني بوټو تر ټولو متنوع ډله ده، چې ۶۴ طبقې، ۴۱۶ کورنۍ، نږدې ۱۳۰۰۰ پېژندل شوي نسلونه او ۳۰۰۰۰۰ پېژندل شوي نوعې لري. انجیوسپرمونه پخوا د مګنولیوفایتا په نوم یادېدل.
انجیوسپرمونه د جمناسپرم په څېر تخم تولیدونکي بوټي دي. دوی د ګلانو، په خپلو تخم کې اندوسپرم او د تخم لرونکو مېوو د تولید په څېر ځانګرتیاوو له مخې د جمناسپرمونو څخه تفکیک کېږي.
د ګل لرونکو بوټو پلرونو د کاربونیفیرس له پای ته رسېدو وړاندې د ټولو ژوندیو جمناسپرمونو له ګډ پلرونو څخه ۳۰۰ مېلیون کاله وړاندې جلا شوي. د ګل لرونکو بوټو نږدې فوسیلي خپلوان ناڅرګند او لانجه ییز دي.
تر ټولو لومړني انجیوسپرم فوسیلونه د کریتاسې دورې په لومړیو کې شاوخوا ۱۳۴ مېلیون کاله وړاندې د ګرده په بڼه دي. د کریتاسې دورې په جریان کې انجیوسپرمونه په چاودیدونکي ډول متنوع شول او د دې دورې په پای کې د ځمکې سیارې په سر د بوټو په غالب ګروپ بدل شو، چې د جمناسپرم د پخوانیو پراخو ډلو د کمېدو او ورکېدو سره مطابقت لري. د انجیوسپرمونو اصل او تنوع اکثراً د "داروین د کرکجن اسرار " په نوم یادېږي.
ترینکوټ
ترينکوټ (دري: ترين کوت)، د ترینکوټ د ولسوالی اړوند یوه سیمه ده چې د افغانستان د سوېلي ارزګان ولايت مرکز دی. ترينکوټ ښار ۷۱۶۰۴ (۲۰۱۵) نفوس لري، او دا ښار په خپل بازار کې شاوخوا ۲۰۰ وړې هټۍ لري.
د ترينکوټ په ولسوالۍ کې د پښتنو دوې سترې قومي ډلې شتون لري، چی یو یې د ترينو قومونه دی: چې پوپلزي، بارکزي، نورزي، اڅکزي ترې لاندې راځي؛ او بل یې د غلزي قومونه دي: چې توخي، هوتک په کې ګډون لري. په ښار کې په منځنۍ یا لویه کچه اقتصادي تصدۍ یا شرکتونه شتون نلري.
ترينکوټ د افغانستان په سوېل کې یو ولایتي مرکز دی. د خاورې ډېره برخه نا آباده (۶۹٪) ښودل شوې چې ۶۷٪ یې کرنیزه ده. استوګنیزه برخه د آبادې خاورې ۴۷ سلنه تشکیلوي. هوايي ډګر د ښاروالۍ په ساحه کې موقعيت لري، چې د آبادې شوې خاورې په برخه کې دويم ستر ځای (۲۴٪) ګڼل ګېږي.
د طالبانو د ۲۰۲۱ کال د پراخو بریدونو په لړ کې، ترینکوټ د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۳ نېټه د دې ډلې د جګړه مارو له خوا ونیول شو.
تاریخچه
له تاریخي اړخه، دا سیمه د ۱۲ – ۱۳ پېړیو په پیل کې د ځینو ترین پښتنو قبیلوي سردارانو ځای و او ځینو یې وروسته د مغل - صفوي جګړې (۱۶۲۲-۲۳) پرمهال یا وروسته، د هند نیمې وچې ته کډه شول.
وروستۍ جګړه
په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان دې سویلي ښار د طالبانو لپاره د پام وړ ستراتېژیک ارزښت درلود. د نومبر په ۱۶ نېټه، د دې ښار ښاریان د طالب والي پر ضد راپاڅېدل، چې د طالبانو په وړاندې د پښتنو لومړنی منظم مقاومت ګڼل کېږي. حامد کرزی، چې هغه وخت یو ناڅرګند سیاستوال و، په سیمه کې د پاڅون/پوځ د جوړولو په هڅه کې و. نوموړی په دې وخت کې د متحده ایالاتو د ځانګړو ځواکونو د یوې ۱۱ کسیزه ډلې له خوا چې د الفا ۵۷۴ علمیاتي قطعې په نوم یادېده، مل کېده. طالبانو د کرزي او د هغه د ملېشو په وړاندې چې د ښار د دفاع لپاره ځای پر ځای شوي وو، ځوابي برید پیل کړ. د امریکا د هوايي ځواک په مرسته، امریکايي او ملیشه ځواکونو طالبان له ترینکوټ څخه په شا و تمبول.
د کرزي لپاره، په ترينکوټ کې د طالبانو ماتې يوه مهمه بريا وه، چې له دې بريا څخه يې خپلې نوې چريکي ډلې ته د زياتو کسانو د جلب او جذب لپاره کار واخيست. د هغه ځواک شاوخوا ۸۰۰ کسانو ته لوړ شو. د نومبر په ۳۰ نېټه دوی له ترینکوټ څخه د کندهار پر لور پرمختګ پیل کړ.
د FOB Ripley (د ریپلې د لمړۍ کرښې علمیاتي اډه) په نوم یوه امریکایی اډه چې د امریکایي سمندري سرتېري جان ریپلې په نوم  ونومول شوه، په ۲۰۰۴ کال کې په ترینکوټ کی جوړه شوه. د ۲۰۰۴ کال په مې میاشت کې دا اډه د ګډ علمیاتي ځواک له لوري رامنځ ته شوه چې په کې د سمندري چټکو ځواکونو ۲۲مه قطعه (د ځانګړو عملیاتو له وړتیا سره) (22ndMEU SOC)، د ۲۵مې پلی فرقې د دریمې لېوا، ۲ - ۵ پلی ځواک (وحشي پيشوګان)، د متحده ایالاتو د اردو د ملکي چارو برخه او د فلوریدا او آیوا د ملی ګارد ګډ ۱۶۸ ځواک ګډون درلود. د ۲۰۰۱ کال  په مني کې، دا سیمه د طالبانو د رژیم وروستی سنګر و. له هغه وروسته نورو بهرنيو پوځيانو په مرکز ترينکوټ کې له دې اډې عمليات وکړل.
د MEU SOC ۲۲مې قطعې په مشرۍ د غرني طوفان له عملیاتو وروسته، د طالبانو زیاتره ځواکونه د افغانستان او پاکستان ترمنځ غرنۍ سیمې ته وتښتېدل. کله چې د ناټو ایساف ماموریت د افغانستان د سوېل د امنیت مسولیت په غاړه واخیست، د۲۰۰۶  کال په اګست کې د ناټو هالنډي سرتیرو کمپ هالنډ (چې اوس د ترینکوټ ګډه اډه نومېږي) جوړ کړ.
د ۲۰۰۷ کال د مارچ په پیل کې، د متحده ایالاتو د اردو د انجینرانو قول اردو (USACE) د ارزګان ولایت له د ترینکوټ څخه د لوېدیځ په لور تر دهراوود او بیا  د ارزګان د  لوېدیځې سیمې اړوند تر شهیدي حساس ولسوالۍ  پورې د سرک  جوړولو کار پیل کړ. په همدې وخت کې USACE هم د کندهار په لوري د سرک د ښه والي په موخه د پیاده رو او پلونو د جوړولو کار پیل کړ.
د ۲۰۱۰ کال د جولای په ۴ نېټه، متحده ایالاتو د اردو د دوهم سترایکر سپاره غونډ د لومړي دلګي سرتیرو، له ارزګان څخه د هالنډي ځواکونو له وتلو وروسته په ترینکوټ او دهراود کې د عملیاتو مسولیت په غاړه واخیست.
د ۲۰۱۱ کال د جولای په ۲۷ نېټه د افغان ملي اردو او ایساف ځواکونو لخوا ترینکوټ ته نږدې د سور مرغاب په سیمه کې د ملا قاسم په کور د عملیاتو په ترڅ کې یو پاکستاني وزیرستانی ځانمرګی ترهګر ونیول شو. د سيف الله په نوم دا بريدګر سره د پژواک خبري آژانس خبریال احمد اميد خپلواک مرکه وکړه. په مرکه کې سیف الله وویل چې هغه او د پاکستان ۱۴ نور ترهګر لږ تر لږه دوه میاشتې په ښار کې ګرځیدلي ترڅو د برید لپاره مناسب وخت او ځای وټاکي. هغه وويل: "څو ځله له بهرنيانو سره ښکېل شوو، خو ملا قاسم به د بهرنيانو په ليدلو تښتېده او بالاخره موږ له کوم بريد پرته ونيول شوو."
بله ورځ، د جولای په ۲۸ نېته شاوخوا ۱۲ بجې، دریو ځانمرګو بریدګرو د ولایت د ودانیو په دروازو کې له چاودېدونکو توکو ډکو موټرو ته وچاودنه ورکړه، چې له هغې سره سم نور ځانمرګي بریدګر چې په درنو وسلو سمبال وو، ودانیو ته ننوتل او دننه یې د خلکو په وژلو پیل وکړ. د ډزو په پای کې لږ تر لږه ۱۹ کسان ووژل شول او ۳۷ نور ټپیان شول. په وژل شویو کې د پژواک خبریال خپلواک، ۱۰ ماشومان، ۲ ښځې او د ملي پولیسو یو سرتېری شامل وو. خپلواک د بدن په مختلفو برخو ۲۰ مرمۍ ویشتل شوی و. د جولای تر ۲۹ پورې د مړو شمېر ۲۱ ته پورته شو. په سیمه کې د استرالیایي ځواکونو قوماندان تورن جنرال انګس کمپبل وویل: "د یاغیانو سخت دریځه عناصر د تاوتریخوالي او هدفي وژنو له لارې خپلې مبارزې ته ادامه ورکوي، پرون یې د خپلو موخو لپاره دروند قیمت ورکړ چې ټول یاغیان یې خپلو اهدافو ته تر رسېدو مخکې ناکام او ووژل شول". د افغانستان د ملي اردو وياند حکمت الله کوچي وويل: "د مرستيال والي په دفتر کې دوه چاودنې وشوې، يوه د ځانمرګي بريدګر چاودنه او بله د ملي اردو د يوه سرتېري له خوا د يوه بل ځانمرګي بريدګر د ویشتلو له امله وه."
د ۲۰۱۱ کال د مارچ په لومړۍ نېټه، د متحده ایالاتو د ۷۰م زرهي غونډ، د ۴مې دلګې سرتېرو د ترينکوټ او دهراود ولسوالۍ مسئوليت په غاړه واخيست. د ۲۰۱۱ کال د نومبر په ۲۳ نېټه، د امریکا ۱۴ سپاره غونډ، د کشف، تعقیب او هدف د لومړی دلګې سرتېرو په ترینکوټ کې د عملیاتو مسوولیت په غاړه واخیست.
ترانسپورت
د ۲۰۱۴ کال له مې میاشتې راهیسې د ترینکوټ هوایي ډګر په منظم ډول کابل ته د مسافرینو مستقیم خدمتونه وړاندي کوي.
جغرافیه
ترینکوټ یو څه منزوي دی: یوازینۍ هوایي کرښه یې د ښار په څنډه کې د ناټو په مشرۍ د ایساف د ولایتي بیارغونې ډلې هوایي اډه ده. د ترينکوټ څخه بهر ته يوازينۍ ځمکنۍ لار د سوېل په لور د کندهار مرکز ته غځېدلې لار ده، چې کله ناکله د طالبانو د بريدونو او ډزو سره مخ کېده.
اقلیم
ترينکوټ سوړ نيمه وچ اقليم لري چې ګرم اوړي او ساړه او یخ ژمي لري. د اورښت کچه ټیټه ده، او زیاتره  د ډسمبر څخه تر مارچ پورې ورېګي.
د روم جمهوريت اساسي قانون
د روم جمهوريت اساسي قانون د ناتدوين شويو نورمونو او دودونو يوه ټولګه، چې د بېلابېلو ليکلو قوانينو سره يو ځای يې د روم جمهوريت کړنلاريزه يا اجراتي حکومتولي پرمخ وېوړه. ياد اساسي قانون د رومي پاچاهۍ له اساسي قانون څخه سرچينه واخېسته او د جمهموريت له نږدې ۵۰۰ کالونو څخه د زياتې مودې لپاره يې د پام وړ او په اغېزناک ډول نږدې د نه پېژندنې پړاو ته تکامل وکړ. له ميلاد څخه د مخکې ۱۳۳ کال څخه د جمهوري حکومت او معيارونو ماتې ښايي د اګسټس “Augustus” او د هغه د پاچاهۍ د راپورته کېدلو لامل شي.
د جمهوريت اساسي قانون په درې اصلي څانګو وېشل کېدلی شي:
د دې درې څانګو په منځ کې د چک او بېلانس يوه پېچلې ټولګه هم رامنځته شوه. د بېلګې په ډول: جرګو په نظرياتي ډول ټول واک درلود، مګر د قضائي يا اجرائي مشرانو له لورې اداره يا رابلل کېدلې، چې د بحث اداره کولو يې پر دوی باندې واکمن نفوذ پلی کاوه. نورو قاضيانو هم د جرګو مخې ته يو عملونه وېټو کولی شول، که څه هم تر وروستي جمهوريت پورې دا چاره خورا لږه تر سرترګو کېدله. په ورته ډول د قاضيانو د واک کتلو يا ارزولو په موخه هر قاضي خپل يو همکار وېټو کولی شو او عوامو د خپلو حقونو ساتندويان وټاکل، چې د يو قاضي عملونه يې ويټو کولی يا يې په کې منځګړتوب کولی شو.
د جمهوريت اساسي قانون په داسې حال کې چې د سمون وړ او تکامل کونکی و، لا هم د پام وړ معيارونه درلودل. د استازوليو يا کنسلونو، د مشرانو جرګې يا سنا او د عوامو د ساتندويانو د ډلې په څېر بنسټونو د جمهوريت په لومړيو کې د پام وړ تکامل وکړ، مګر له ميلاد څخه مخکې له څلورمې پېړۍ څخه يو څه ثابت پاتې شول. د حکمونو شخړې “Conflict of Orders” چې د پلوې يا پارتيزان واکمنۍ له يوې دورې پيل شوه، په پای کې يې عام ولس ته برابر سياسي حقونه ورکړل، په داسې حال کې چې د ساتندويانو د ډلې د واک او د عوامو جرګې د پياوړتيا معلومولو په موخه يې قضا هم جوړه کړه، چې د روم له عوامو څخه جوړه شوې جرګه وه او د قانون جوړونې بشپړ واک يې درلود.
وروستی جمهوريت د ولايتي واکمنانو په لاسونو کې د واک په مرکزي کولو کې د زياتوالي، د سياسي بدلونونو د پياوړي کولو په موخه د فوځي ځواک د کاورنې (لکه: د سولان دېکتاتوري) او د تاوتريخوالي د کارونې شاهد و، چې برياليو قومندانانو ته د ستر واک ورکولو په موخه په مناسب ډول د بډو ورکړل شويو يا بې زړه شويو خپلواکو جرګو له ګټې اخېستنې سره یو ځای و. د تاوتريخوالي زياتېدونکی مشروعيت او په شمېر او محدودو کسانو ته د واک مرکزيت به د جمهوريت بنسټونو کې د باور په ماتې سره کورنۍ جګړې او په يو مطلق يا استبدادي نظام کې د اګسټس له لورې د هغې د بڼې بدلون ته لاره هواره کړي، چې په جمهوري خيال او مشروعت سره پوښل شوی دی.
د اساسي قانون پرمختګ
د جمهوري غوښتونکو لومړني اساسي قانون باندې پارتيزانو يا پلويو واک درلود، چې د قضاتو، مشرانو جرګې او د جرګو د رايه ورکونکو ډلو ټول واک يې د ځان (انحصار) کړی و. اساسي قانون په عمومي ډول د پاتيزان ټولګي په لګښت کې د سترې نامتو استازولۍ پر لور په تمايل درلودلو سره په بطي ډول پرمختګ وکړ.
د دې دوديز حساب له مخې روم د پاچاهانو د ځايناستي اصل له مخې اداره شوی و. روميانو باور درلود چې دا دوره، چې د رومي پاچاهۍ دوره وه، له ميلاد څخه مخکې ۷۵۳ کې پيل او ۵۱۰ کې پای ته ورسېده. د پاچاهۍ له نسکورېدلو او د جمهوريت له رامنځته کېدنې څخه وروسته روميانو هر کال د دوه کونسلانو يا استازو ټاکل پيل کړل. د کنسولر فاسټي “fasti” په نوم د استازو د لښتليک له مخې، چې پيدايښت يې د جمهوريت رامنځته کېدنې ته ورګرځي، لومړني استازي له ميلاد څخه مخکې ۵۰۹ کال کې غوره شوي وو.
معاصر پوهان که څه هم د پاچاهۍ او حکومت تر منځ پر يو څه روښانه تکامل باندې ټينګار کوي، چې مشري يې ټاکل شويو قاضيانو کوله. د تاريخپوهانو زياتېدونکی شمېر د کنسولر فاسټي پر اعتبار باندې هم شک کوي او دوی ته په لرغوني جمهوريت کې د کوچني کره والي په درلودلو سره د وروستي جمهوريت د توليد په سترګه ګوري. د پاچاهۍ پاتې يا معيارونه که څه هم په جمهوري غوښتونکو بنسټونو کې منعکس شوي وو. لکه: د ريکس ساکروريوم (د د ديني دود پاچا) مذهبي اداره او انټرريګنيوم (د وخت هغه دوره چې د استازي، سالار او دېکتاتور د ادارو د تشوالي په وخت کې يې د يو انټيريکس پر مټ اداره کېده). که څه هم په دې اړه شواهد شته دی، چې لرغونی جمهوريت د پراخه بدلون وخت و او د ريکس ويی د خپل سري يا ظالم او قوانيونو په څير مفاهيم وړاندې کوي، چې د هر هغه شخص ملکيت او ژوند ظبط اعلان کړ، چې د ظالم يا پاچا په توګه د ځان ټاکلو دسيسه يې جوړوله.
د جمهوريت لومړنۍ جرګې د پاچاهۍ پر مهال د قانوني ټاکنو د تصويبولو د وسيلو په توګه راپورته شوې او سل کسيزې کمېټې څخه وروسته بيا غوښتنه کېدله، چې لومړني استازي وټاکي. به دې لرغونې دوره کې استازولۍ تر اوسه خپله کلاسيک يا لرغونې بڼه نه وه اخېستې او هغه وخت د سالار ماکسيموس ګڼل کېده؛ ځيني پوهان د ليوين د لرغوني جمهوريت د استازولۍ په اړه د بدلون مننې نظر لري، چې پر لرغونو جمهوري غوښتونکو بنسټونو باندې د وروستي جمهوريت د دوه استازو، سالارانو او داسې نورو بڼه تحميلوي. لرغوني جمهوريت کې د فوځي واک تمرين بنسټيز شوي نه و او له زياتو اشرافو څخه جوړ شوی و، چې د قوماندانانو د صلاحيت د رسمي دولتي تصويب په پرتله يې د خصوصي تاړاک يا يرغلونو مشري کوله. استازولۍ دريځ تر هغه ځايه چې د قانوني فوځي صلاحيت په څېر لوړ عمومي يا د سترواکۍ و، يوازې له ميلاد څخه مخکې د درېيمې پېړۍ په پای کې په ښه ډول رامنځته کېږي.
له ۱۸۴۸ زکال څخه تر ۱۸۴۹ زکال پورې د جرمني انقلابونه
له ۱۸۴۸ زکال څخه تر ۱۸۴۹ زکال پورې د جرمني انقلابونه (په جرمني ژبه: Deutsche Revolution 1848/1849) چې پیلنی پړاو یې د مارچ د انقلاب په نامه یادېږي په پیل کې د ۱۸۴۸ زکال د هغو انقلابونو برخه و چې په ډېری اروپايي هېوادونو کې رامنځته شول. دغه انقلابونه د جرمني په کنفدراسیون له دې ډلې د اتریش په سترواکۍ کې د کمزورې همغږۍ لرونکو اعتراضاتو او بغاوتونو لړۍ وه چې په پان جرمنېزم یې ټینګار درلود. دغو انقلابونو د کنفدراسیون د غړو نهه دېرش هغه خود مختاره سیاسي نظامونو څخه د وګړیزې ناخوښۍ څرګندويي کوله چې د ناپلیوني جګړو له امله د روم د سپېڅلۍ پخوانۍ سترواکۍ له پاشل کېدو وروسته د جرمني د قلمرو په توګه په میراث پاتې شوي و. د دغو انقلابونو بهیر د ۱۸۴۰مې لسیزې په نیمايي کې پیل شو.
منځنۍ طبقې ته اړوند عناصر لیبرال اصولو ته ژمن و، په داسې حال کې چې کاریګري طبقه د کار او ژوندانه په شرایطو کې د اساسي سمون په لټه کې وه. د انقلاب پر مهال د منځنۍ طبقې او کاریګري طبقې جلا کېدل لامل وګرځېدل څو محافظه کار اشراف هغو ته ماته ورکړي. لیبرالان له سیاسي ځورونې څخه د تېښتې په موخه تبعید ته اړ شول چې وروسته د ۴۸ کسانو (Forty-Eighters) په نوم پېژندل کېدل. ډیری هغه متحده ایالاتو ته کډه شول او له ویسکانسین څخه تر تکزاس پورې سیمو کې استوګن شول.
د انقلابونو رامنځته کوونکې پېښې
د ۱۸۴۸ زکال د پاڅون مقدمات په ۱۸۳۲ زکال کې د هامباخر جشن له لومړیو څخه برابر شول، هغه مهال چې د لوړو مالیاتو او سیاسي سانسور اړوند عمومي نارامیو زور واخیست. د هامباخر جشن د هغو جمهوري غوښتونکو لپاره پام وړ و چې د جرمني په معاصر ملي بیرغ کې یې کارېدلي تور، سور او طلایي رنګونه د جمهوري غوښتونکي خوځښت او د جرمني ژب ویونکو وګړو د اتحاد سمبول باله.
د لیبرال اصلاحاتو غوښتونکي فعالیتونه د جرمني په ډېری ایالتونو کې چې هر یو یې ځانته جلا انقلاب درلود پراختیا ومونده. دوی همدارنګه د فرانسې په پاریس ښار کې د فبروري له ۲۲مې نېټې څخه تر ۲۴مې پورې د کارګرانو او صنعتګرانو له هغو لاریونو الهام واخیست چې له امله یې د فرانسې پاچا، لویي فیلیپ بریتانیا ته تبعید شو. په فرانسې کې د ۱۸۴۸ زکال انقلاب د فبروري په انقلاب شهرت لري.
د انقلابونو لړۍ له فرانسې څخه ټولې اروپا ته پراختیا ومونده؛ چې ډېر ژر وروسته له هغو په ویانا کې د ۱۸۴۸ زکال د مارچ د ۱۳مې نېټې په لوی لاریون سره د اتریش او جرمني انقلابونه را پیل شول. دغه لاریون لامل وګرځېد چې اتریشي سترواک لومړي فردیناند ته اړوند مخکښ وزیر شاهزاده فون مترنیخ استعفا ورکړي او بریتانیا ته ځان تبعید کړي. د وین د لاریون د نېټې له امله په جرمني کې انقلابونه په معمول ډول د مارچ د انقلاب په توګه یادېږي.
د جرمني یو شمېر پاچایانو د لویي فیلیپ له برخلیک څخه په ویرې د انقلابیونو یو شمېر غوښتنې لږ تر لږه په لنډ مهالې توګه ومنلې. په سویل او لویدیځ کې لویې وګړیزې غونډې جوړې شوې او پراخ لاریونونه ترسره شول. هغوی د مطبوعاتو د آزادۍ، د شوراګانو جوړولو د آزادیو، لیکلي اساسي قانون، د وګړو د وسله وال کولو او پارلمان غوښتنه کوله.
د انقلاب ماته
د جرمني ژبې ویونکو هېوادونو د یو موټي کولو په موخه د ۱۸۴۸ زکال انقلاب له دې امله ماته وخوړه چې د فرانکفورت شورا د جرمني د حاکمو طبقاتو د ډېری ګټو منعکس کوونکې وه. د دغې شورا غړو د ائتلاف جوړونې او د ځانګړو موخو لپاره د فشار واردولو وړتیا نه لرله. لومړنی جنجال هم د دغې شورا د موخو اړوند رامنځته شو. محافظه کارو لیبرالانو غوښتل د اساسي قانون مسوده پاچایانو ته د وړاندې کولو په موخه برابره کړي، په داسې حال کې چې د دغې شورا د راډیکال غړو لږکۍ ډلې غوښتل خپله دغه شورا د قانون جوړونکي پارلمان په توګه معرفي کړي. دوی ونشو کولای په دغه اساسي ویش جوړ راشي او له همدې امله یې د یو موټي کولو او یا هم د دیموکراتیکو قوانینو په جوړولو کې کوم قطعي ګام اوچت نشو کړای او اړوند یې شورا له بحث کولو ډډه وکړه. په داسې حال کې چې د فرانسې انقلاب د یو موجود ملي دولت پر بنسټ و، خو په ۱۸۴۸ زکال کې د جرمني دیموکرات او لیبرال قواوې په هم مهاله توګه د ملت جوړونې او اساسي قانون ټاکلو له اړتیا سره مخ شول چې پر دوی یې له کچې زیات مالیات لګول.
هغه مهال چې د ۱۸۴۸ زکال د مۍ په ۱۸مه د فرانکفورت شورا تاسیس شوه، استازو هاینریش فون ګاګرن د دغې شورا د لومړي مشر په توګه وټاکه. نوموړي د اتحاد غوښتنکې ښي اړخې منځلارې ډلې پیاوړی ملاتړ له ځانه سره درلود او همدارنګه یې په کیڼ اړخو منځلارو استازو هم اغېز درلود، په دې توګه هغه کولای شول د فرانکفورت د شورا ۲۵۰ استازي له ځانه سره ولري. ګاګرن په کلکه سره د جرمني ایالتونو له اتحاد ملاتړ وکړ. ورته مهال نوموړی ټینګار درلود چې دغه شورا باید د پاچایانو هوکړه خپله کړي ځکه چې هغوی په شدت سره غبرګون ښوونکي و. ورته مهال دا یوازې د پروس پاچاهي وه چې د دغه اتحاد د جوړولو په موخه اړتیا وړ پوځي ځواک یې درلود. خو د ګاګرن په ګډون د دغې شورا ډېر غړي د پروس په دولت او د هغو په مطلقه حکومتولۍ بې باوره و. منځلارو لیبرالانو د پاچایانو د خدمت کوونکو په توګه د خپل ځایګي د له لاسه ورکولو له ډاره په چټکۍ سره دې پایلې ته ورسېدل چې یوازې خبرې اترې د سیاسي پرمختګ لامل ګرځي. د پروس پوځ د اصلاحاتو اړوند غوښتنو ته پام ونکړ او په ۱۸۴۹ زکال کې یې دغه شورا اړ کړه له فرانکفورت پښې سپکې کړي.
د فرانکفورت شورا د مالیاتو په زیاتولو کې هېڅ واک نه درلود او په بشپړه توګه یې د پاچایانو په غوره نیت تکیه لرله. له دې امله چې د دغې شورا ډېری غړي په ایالتونو کې د نفوذ لرونکو څوکیو واکداران و، د بنسټیزو اصلاحاتو د غوښتنې لپاره د هغوی بې میلي او یا هم د هغوی د واکدارانو خواشیني په دې معنی وه چې هغوی نه شو کولای د وسله والو ځواکونو لپاره بودیجه غونډه کړي یا هغه قوانین اجرا کړي چې کېدای شي تصویب یې کړي. شاوخوا سلګونو راډیکالانو چې باور یې درلود وسله وال پاڅون ته اړتیا ده خپله لیوالتیا یې له لاسه ورکړه او شورا یې پرېښوده څو د یو «واقعي» انقلاب لپاره په سیمه ئیزه کچه هڅې وکړي. له بوروکراسي پرته دوی نه شو کولای د دغې چارې لپاره مالي امکانات برابر کړي.
د شورا غړو د اصلاحاتو لپاره پیاوړې انګېزه نه لرله، خو له دې سره د دوی ترمنځ پام وړ اختلافات څرګند شول چې د پرمختګ مخه یې ونیوله؛ د بېلګې په توګه د ګراس ډویچلنډ (Grossdeutschland) مدافعین د د کلین ډویچلند (Kleindeutschland) د مدافعینو پر وړاندې، کاتولیکان د پروتستانتانو پر وړاندې او د اتریش ملاتړي د پروس د ملاتړو پر وړاندې ودرېدل. تر ټولو پام وړ موضوع چې د شورا د له منځه تلو لامل شوه د دیموکراتیک اساسي قانون د لیکنې اړوند د منځلارو غړو غوښتنه او د اصلاحاتو په موخه له غبرګون ښوونکو پاچایانو سره د مذاکرې اړوند د لیبرالانو ټینګار و. ورته مهال په دغو مواردو کې شریکو بېلابېلو ډلو له شورا بهر په غونډو جوړولو لاس پورې کړ څو د خپلو کړنو اړوند پرېکړې وکړي.
ورته مهال د جرمني ایالاتو واکمنانو په تدریج سره دا وموندله چې د هغوی ځایګي له ګواښ سره مخ نه دي. د بایرن پاچا واک پرېښی و خو دا یوازې د ټیټې طبقې د فشار له امله و. د وسله وال پاڅون د ګواښ په له منځه تلو سره پاچایان دې ته متوجه شول چې اتحاد نه شي رامنځته کېدلای. په داسې حال کې چې شاهزادګانو په خپلو قلمرونو کې بغاوتونه ځپل خو هغوی د پروس پر قدم ولاړل او له شورا څخه یې خپل استازي راوغوښتل. یوازې پروس و چې د خپل فوق العاده پوځي ځواک پر مټ یې وکولای شول د شاهزادګانو د پوځي برید پر وړاندې د فرانکفورت له شورا ساتنه وکړي، خو له دې سره پروس خپلې ځانګړې ګټې په پام کې لرلې.
د فرانکفورت ملي شورا د ۱۸۴۸ زکال د جون په ۱۴مه د رایش فلوټ یا د جرمني د سمندریز ځواک په جوړولو هوکړه وکړه؛ هغه چاره چې په راتلونکي کې د جرمني د قدرت او ځایګي لپاره مهمه وه.
د ښځو د رایو ورکولو د حق مهالیز چوکاټ
د ښځو د رایو ورکولو حق – په ټاکنو کې د ښځو د ونډې اخیستو حق – د ټولې نړۍ په هېوادونو کې د بېلابېلو مهالونو پر مهال ورکړل شوی. په ډېری هېوادونو کې ښځو ته د رایو د ورکړې حق د عمومي رایو د ورکړې له حق وړاندې ورکړل شوی، چېرې چې ځانګړو ټولنیزو اقتصادي ډلو یا نژادونو ته اړوندو ښځینه او نارینه وو نه شو کولای رایه ورکړي. یو شمېر هېوادونو دواړو جنسیتونو یعنې ښځو او نارینه و ته یو ځای د رایو د ورکړې حق ورکړی. په دغه مهالیزه توضېح کې هغه کلونه یاد شوي چې د ښځو د رایو د ورکړې حق په کې د بېلابېلو هېوادونو له خوا تصویب شوی. یو شمېر هېوادونه په کې له یوځل زیات یاد شوي ځکه چې ښځو ته د دغه حق اړوند د عمر، د ځمکې د مالکیت او نورو مواردو له مخې په کې بدلونونه راغلی. په ډېری مواردو کې د رایو د ورکړې له حق ورکولو وروسته هغوی راتلونکی کال په عملي بڼه رایې ورکړې دي.
په من ټاپو (له جغرافیايي پلوه بریتانیا ته له اړوندو ټاپوګانو څخه دی خو د متحدې پاچاهۍ اړوند نه دی) کې یو شمېر ښځو په ۱۸۸۱ زکال کې د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ.
نیوزلنډ په نړۍ کې لومړنی خپلواکه (خودمختاره) هېوادو و چې له ۱۸۹۳ زکال وروسته په کې ټولو ښځو په پارلماني ټاکنو کې د رایو د ورکړې حق ترلاسه کړ. ورته مهال ښځو تر ۱۹۱۹ زکال پورې دا حق ترلاسه نه کړ چې په پارلماني ټاکنو کې ځانونه نوماند کړي.
د سویلي اسټرالیا مستعمرې په ۱۸۹۴ زکال کې ښځو ته اجازه رکړه چې هم رایه ورکړي او هم ځانونه نوماند کړي. په سویډن کې بیا له ۱۷۱۸ زکال څخه تر ۱۷۷۲ زکال پورې د آزادۍ د دورې (age of liberty) پر مهال ښځو ته په مشروط ډول د رایو د ورکړې حق ورکړل شو. خو له دې سره هم تر ۱۹۱۹ زکال پورې په مساوي ډول د رایو ورکولو لپاره زمینه برابره نه شوه، هغه مهال چې نور د ښځینه او نارینه رایه مساوي ګڼل کېده.
۱۹۰۲ زکال ته اړوند اسټرالیایي د ټول ګټو رایو قانون (Commonwealth Franchise Act 1902) ښځو ته لار برابره کړه چې په فدرال ټاکنو کې رایه ورکړي او همدارنګه د اسټرالیا پارلمان ته ځانونه نوماند کړي او په دې سره یې دغه فدرالی شوی نوی هېواد په لومړني هغه هېواد بدل کړ چې ښځو په کې د رایو د ورکړې او ځان نوماند کولو حق تر لاسه کړ، په داسې حال کې چې یو شمېر بومي یا لرغوني اسټرالیایي ایالتونه له دغې پرېکړې مستثنی و.
په ۱۹۰۶ زکال کې د فنلنډ لوی دوک نشین (Grand Duchy of Finland) چې وروسته د فنلنډ په جمهوریت واوښت په نړۍ کې لومړنی هېواد و چې ټولو ښځو او نارینه و ته یې د رایې او همدارنګه د ځان نوماند کولو حق رکړ. همدارنګه فنلنډ لومړنی اروپايي هېواد و چې ښځو ته یې د رایو د ورکړې حق ورکړ. د نړۍ په کچه لومړنیو ښځینه پارلماني استازو راتلونکی کال د فنلنډ پارلماني څوکۍ خپلې کړې.
په اروپا کې وروستۍ قضايي حوزه چې ښځو ته یې د رایو د ورکړې حق ورکړ، سویسي ایالت یا کانتون اپنزل اینرهودن و چې په ۱۹۹۱ زکال کې یې دغه کار وکړ. دغه ایالت د سویس تر ټولو کوچنی ایالت دی چې په ۱۹۹۰ زکال کې یې نږدې ۱۴۱۰۰ تنه اوسېدونکي لرل. په سویس کې ښځو په فدرال کچه د رایو د ورکړې حق په ۱۹۷۱ زکال کې ترلاسه کړ چې په ایالتي کچه یې بیا له ۱۹۵۹ زکال څخه تر ۱۹۷۲ زکال پورې ترلاسه کړی و.
۲۰۰۱ زکال
افغانستان (د طالبانو د لومړۍ دورې واکمنۍ وروسته بېرته ښځو ته د رایو ورکولو حق ورکړل شو)
په بیولوژي کې کمال پوهنه
په بیولوژي کې کمال پوهنه (Teleology in biology) د هدف مدارۍ له ادبیاتو څخه د تکاملي تطابق په راپورونو کې ګټه اخیستنه ده چې یو شمېر ژوند پوهان او د علومو فیلسوفان هغه ستونزه جوړونکي بولي. د دغې چارې لپاره د ټیلونومي (teleonomy) اصطلاح هم مطرح شوې ده. له داروین وړاندې، ارګانېزمونو ته د موجودو موجوداتو په توګه کتل کېدل ځکه خدای پاک هغه طراحي او خلق کړي و. د هغو ځانګړنې لکه سترګې د طبیعي الهیاتو پر بنسټ داسې جوړې شوې وې چې هغوی ته یې وړتیا وربخښله د لیدلو په څېر خپلې نورې دندې ترسره کړي. تکاملي ژوند پوهان تر ډېره پورې د کمال پوهنې له ورته فورمولونو څخه ګټنه کوي څو اصلي موخه ومومي، خو دا د اصلي موخې پر ځای، یا په اګاهانه او یا هم غیراګاهانه توګه په طبیعي انتخاب دلالت کوي. د دغې چارې مخالف ژوند پوهان او مذهبي مفکرینو باور درلود چې تکامل په خپله په یو ډول موخه لرونکی (ارتوژنیسېز) دی او په ژوند پالونکو نسخو کې د ژوندانه د هدفمندې قوې پر بنسټ هدایت کېږي. له دې امله چې دغه ډول نظریات اوس مهال بې اعتباره شوي او تکامل د طبیعي انتخاب په واسطه د موروثي تغیراتو په توګه عمل کوي، په بیولوژي کې له کمال پوهنې څخه ګټنه تر نقد لاندې راغلې او داسې هڅې شوي څو زده کوونکي قانع کړي د کمال پوهنې له ادبیاتو (teleological language) څخه له کار اخیستو ډډه وکړي.
له دې سره یو شمېر هغه ژوند پوهان چې د تکامل اړوند لیکنې کوي څرګندوي چې ارګانېزمونه خپلې موخي لري، همدارنګه د ژوند پوهنې فیلسوفان لکه فرانسیکو ایالا او ژوند پوهان لکه جان هالډین باورمن دي چې کمال پوهنه د تکاملي ژوند پوهنې څخه نه جلا کېدونې ده.
کمال پوهنه
کمال پوهنه (Teleology) چې له یوناني تیلوس «پای، موخه» او لوژیا «پوهې» څخه اخیستل شوې په ۱۷۲۸ زکال کې د فیلسوف کریسټین فون وولف له خوا ابداع شوه. دغه مفهوم په لرغوني یونان کې د ارسطو له فلسفې سرچینه اخیستې، چې له مخې یې د یو شي وروستی علت (کمال یا هدف) د هغو د کارکولو څرنګوالی دی. په داسې حال کې چې د ارسطو په بیولوژي یا ژوند پوهنې کې د طبیعي انتخاب له مخې تکامل ته پام نه دی شوی.
طبیعي الهیات
له داروین وړاندې طبیعي الهیاتو د خدای شتون مانه او د طبیعت کارکرد یې د خدای د شتون لپاره د ښکاره دلیل په توګه استفاده کوه. انګلیسي مذهبي طبیعت پوه جان رې څرګنده کړې چې د هغه موخه «د طبیعت د اثارو یا خلقت له مخې د لوی خدای د جلال انځور کول» و. طبیعي الهیات له دغو طراحیو څخه د کمال پوهنې استدلالونه وړاندې کوي، په دې توګه ټول غړي د خپلې ظاهرې موخې اړوند په غوره بڼه عمل کوي، همدا پر دې دلالت کوي چې په سمه توګه طراحي شوي او باید د یو خیر غوښتونکي خالق له خوا طراحي شوي وی. د بېلګې په توګه سترګې د لیدو دنده ترسره کوي او د عنبیې او عدسیې په څېر ځانګړې اجزاوې لري چې له لید سره مرسته کوي؛ له همدې امله دا د دې استدلال ملاتړ کوي چې سترګې په همدې موخه جوړې شوې دي.
هدفمند تکامل
دیني متفکرینو او ژوند پوهانو په مکرر ډول دا فرض کړې چې تکامل د ژوندانه د یو ډول قوې په واسطه هدایت کېږي، هغه فلسفه چې د ژوند پالنې په توګه پېژندل کېږي او غالبا دغه تصور وړاندې کوي چې دا هر څه یو ډول هدف یا لوری لري او هغه د ارتوژنیسېز یا تطبیقي تکامل په توګه پېژني. دغه ډول هدف مداري د کمال پېژندنې اوږد مهاله قوې ته اړتیا لري، په داسې حال چې یو شمېر نور باوري دي چې دا هرڅه یوازې بیولوژیکي دي. د بېلګې په توګه، جنین پوه کارل ارنست فون بایر په طبیعت کې په یوې کمالي قوې باور درلود، په داسې حال کې چې معنویت پالونکي فیلسوف هنري برګسون، ارتوژنیسېز ژوند پالنې ته اړوند باله او د خلاق تکامل (۱۹۰۷ زکال) په نامه خپل کتاب کې یې د élan vital په نامه د یوې خلاقې قوې اړوند بحث وکړ. د ژوندانه فزیک پوه، پییر لیکومت دو نوي او بوټي پېژندونکي اډمونډ ورسینوټ د تکاملي ژوند پالنې فلسفو ته پراختیا ورکړه چې په ترتیب سره د ټلفینالېزم (telefinalism) او تلیسم (telism) په توګه پېژندل کېږي. د هغوی نظریات د غیرعلمي نظریاتو په توګه په کلکه سره تر نیوکو لاندې راغلل. د ژوندیو موجوداتو لرغون پوه جورج ګیلورډ سیمپسون استدلال وکړ چې دو نوي او سینوټ د تکامل مذهبي نسخه ترویج کوي. د ژوندیو موجوداتو یهودي لرغون پوه پیر تیلارډ دو شاردن استدلال کړی چې د یوې «اومیګا نقطې» په لټه کې تکامل د هغه څه په فرضي معنی دی چې هغه یې «هدایت شوی زیاتوالی» بولي. د معاصر تکاملي سنتسېز په رامنځته کېدو سره چې په کې د تکامل ژنټیکي میکانېزمونه کشف شول، د ارتوژنیسېز فرضیه تر ډېره بریده پورې د ژوند پوهانو له خوا له پامه وغورځول شوه؛ په ځانګړې توګه هغه مهال چې رونالډ فیشر په ۱۹۳۰ زکال کې د طبیعي انتخاب د ژنټیکي تیوري په نامه خپل کتاب کې د هغو اړوند استدلال وکړ.
طبیعي انتخاب
طبیعي انتخاب چې په ۱۸۵۹ زکال کې د چارلز داروین له خوا د تکامل د مرکزي میکانېزم په توګه معرفي شو، په فنوټایپ کې د توپیرونو له امله د ډیفرانشیل بقا او مثل د تولید اړوند و. دغه میکانېزم مستقیما پر تکامل چې د وخت په اوږدو کې د جمیعت په وراثتي صفاتو کې بدلون دی؛ دلالت کوي.
تطابق
ژوند پوهان تر ډېره دا تصور لري چې هغه صفت چې په یوه جمیعت کې پاتې کېږي د تکامل پر مهال د هغوی لپاره غوره شوی او دغه پوښتنه مطرح کوي چې څه ډول دغه ځانګړنې دغې چارې ته لاسرسی مومي. ژوند پوهان دغه ډول هر میکانېزم د دغه صفت عملکرد بولي او یو شمېر عبارات ورته کاروي لکه « function of stotting یعنې د هوسیو له خوا د خیز وهلو چاره چې خپلې نورې ډلې ته پیغام رسوي چې دوی په نښه شوي»، یا «primate hand/ پرایمېټ هنډ چې د یو مطلب د اخذ کولو په موخه کارول کېږي».
تطابق په یو ژوندي موجود کې د لید وړ جوړښت یا بله ځانګړنه ده (د بېلګې په توګه، یو انزایم) چې د طبیعي انتخاب په واسطه د هغو د فعلي عملکرد د ترسره کولو په موخه رامنځته کېږي. یو ژوند پوه کېدای شي دا فرضیه مطرح کړي چې وزر د الوتونکو د پرواز لپاره برابر دي. دغه موضوع دریو مواردو ته اړتیا لري: دا چې دغه ځانګړنه ارث منونکې ده، دغه ځانګړنه د پرواز عمل ترسره کوي او همدارنګه دغه ځانګړنه د هغو د لرونکو موجوداتو د وجود د غړو تناسب تنظیم کوي. وزر په ښکاره توګه په ژوندیو الوتونکو کې دغه درې شرطه پوره کوي. له دې سره یوه دغه تاریخي پوښتنه شتون لري چې آیا دغه ځانګړنه د الوتونکو له پرواز سره یوځای رامنځته شوې؟ متاسفانه ښکاري چې د دغې فرضیې لپاره دغه ډول نه ده: تروپودا ډایناسورانو وزر لرل خو ډېر یې نشو الوتلی. وزر کېدای شي د یوې استثنا (exaptation) په توګه توصیف شي ځکه د پرواز لپاره ټاکل شوي و خو ډېر ژر د بلې موخې لکه د عایق سازۍ لپاره یې تکامل وموند.
د ناراحتۍ اړوند لاملونه
ظاهري کمال پوهنه په تکاملي ژوند پوهنې کې تکرار کېدونې موضوع ده چې د یو شمېر لیکوالانو د تعجب لامل ګرځېدلې او د یو توضیحي سبک په توګه لا هم بحث پارونکې ده. د ژوند پوهانو ترمنځ د کمال پوهنې اړوند د ناراحتۍ بېلابېل لاملونه شتون لري.
لومړی دا چې د انطباق مفهوم په خپله بحث پارونکی دی، ځکه کېدلای شي داسې اخذ ترې وشي، هماغه ډول چې تکاملي ژوند پوهانو لکه سټیفن جي ګولډ او ریچارډ لوونټین یې اړوند استدلال کړی و او نورو ژوند پوهانو هم په ۱۷۵۹ زکال کې د ولټر او ډاکټر پانګلوس له طنزي کاندیدې اثر سره یوه خوله و دا چې دا «بهترینې ممکنې نړۍ» دي یا په بل ډول هر صفت د هغو له عملکرد سره مناسب دی.
دویم یې دا چې کمال پېژندنه له داروین وړاندې د الهیاتي طبیعت سره اړیکه لري او طبیعي نړۍ د یو خالق د اګاهانه طراحۍ او خیرغوښتونکي نیت شاهدي ورکوي لکه څه ډول چې جان رې د هغو اړوند لیکلي.
دریمي بیا د لامارکېزم له رایجو اشکالو سره د تېروتنې د ګواښ اقتباس دی چې له مخې یې حیوانات په ځانګړې توګه د خپلو مقاصدو له مخې پر خپل تکامل اغېز لري، په داسې حال کې چې خپله لامارک تر ډېره پورې د کارېدونکو عاداتو اړوند خبرې کولې او دغه باور چې د هغه تفکر کمال پوهنه ده له ستونزې سره یې مخ کړې.