cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
خپره شوې لورنه (امام مهدي)
د آنحضرت (ص) اوصیاء او ځایناستي هم د رسول الله لارې ته دوام ورکوونکي دي. د نبوي کورنۍ د امامانو د لړۍ دولسم امام؛ حضرت مهدي هم ټولو انسانانو ته د پالونکي د پراخه لورنې یوه وړانګه ده.
په ((آل یاسین)) زیارت کې چې د امام مهدی پهه باب دی، لولو: ((والرحمه الواسعه[2]))، سلام دې پر تا وي .... ای د پالونکي پراخه لورنې.
حضرت جابر (رض) له رسول الله (ص) نه روایت رانقل کړی، چې امام مهدي پکې په ((رحمة للعالمین)) یاد شوی دی.[3]
هو! هغه امام دی او پر ځمکه د الهي لورنې او پېرزو پلي کولو ته د الله زېرمه ده.
(( تاسې ته د مهدي زېری درکوم، هغه به زما په امت کې مبعوث شي، هغه مهال چې خلک یو له بل سره ډېر اړپېچ لري او هېڅه به کوټلي نه وي او ټیکاو به نه لري، هغه به ځمکه له عدل او نیاو ډکه کړي؛ لکه څنګه چې له ظلم او تېري ډکه شوې ده. اسمان مېشتي او ځمکمېشتي به ترې خوښ شي، شتمني به په سمه توګه پر خلکو وویشي.))
یو سړي وپوښتل: رسول الله! د شتمنۍ د سمې ویشلو څه مانا ده؟
آنحضرت (ص) وویل: ((یعنې په عدالت به شتمني پر خلکو ویشي.[4]))
همداراز امام مهدي په ((غیبت صغری)) کې په یوه لیک کې خپل یوه ځانګړي ملګري ته لیکلي دي: (( زه د ځمکمېشتو د هوساینې لامل یم.[5]))
هو! امام مهدي ځمکمېشتو ته  د الهي لورنې او پېرزو یوه وړانګه ده او که د جګړې او تورې خبره یې هم کېږي؛ نو دا چار یې هغه ظالمانو او سرغړاندو ته دی، چې د الهي لورنې د پلي کېدو پر لار خنډ دي. [1] . انبیاء/ ۱۰۷ آیت.
[2] . بحارالانوار، ۵۲ ټوک، ۱۷۱ مخ.
[3] ، کلینی، محمد بن یعقوب، الکافي، لومړی ټوک، ۵۲۷ مخ.
[4] . کشف الغمه/ دویم ټوک، ۵۷۱ مخ.
[5] . کتاب الغیبه، شیخ طوسي، ۲۹۲.
د اقلیم غورځنګ
د اقلیم غورځنګ یو نړیوال ټولنیز خوځښت دی. دغه خوځښت غواړي پر حکومتونو او صنعتونو فشار راوړي تر څو د اقلیمي بدلون لاملونو او اغېزو ته د حل‌لارو د لټولو لپاره اقدامات وکړي. غیر انتفاعي چاپېریالي سازمانونه د ۱۹۸۰یمې لسیزې په وروستیو او د ۱۹۹۰یمې لسیزې په لومړیو کې په مهمو اقلیمي فعالیتونو کې ښکېل دي، ځکه چې دوی د اقلیمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ کنوانسیون (UNFCCC) د نفوذ په لټه کې دي. اقلیمي فعالیتونه د وخت په تېرېدو سره ډېر برجسته شوي دي. په ۲۰۰۹ کال کې د کوپن هاګن د سرمشریزې په جریان کې او بیا په ۲۰۱۶ کال کې د پاریس تړون تر لاسلیک کولو وروسته ډېر چټک شو دي.
دا غورځنګ په دې وروستیو کې د ډله‌يیز خوځښت او لویو احتجاجي اقدماتو له امله پېژندل شوی دی چې په ۲۰۱۴ کال کې د اقلیم په اړه د خلکو لاریون، په ۲۰۱۷ کال کې د نړیوال اقلیم په اړه لاریون او د ۲۰۱۹ کال په سپټمبر میاشت کې د اقلیم په اړه احتجاج یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د ځوانانو فعالیت او مشارکت چې په ۲۰۱۹ کې د «ګریټا ټنبرګ» له‌خوا پیل شو، د دغه غورځنګ په وده کې مهم رول لوبولی دی.
تاریخچه
د اقلیمي بدلون اړوند فعالیتونه د ۱۹۸۰یمې لسیزې په وروستیو کې پیل شول او دا هغه مهال و چې د چاپېریال ساتنې لوی سازمانونه د اقلیم په اړه په بحثونو کې ښکېل شول چې یوه بېلګه یې د اقلیمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ کنوانسیون دی. په داسې حال کې چې د چاپېریال ساتنې سازمانونه مخکې په کورنۍ کچه فعال وو، دوی په نړیواله کچه په کمپاینونو کې مشارکت پیل کړ. د اقلیمي بدلون تر ټولو لوی نړیوال ایتلاف د اقلیم د اقدام شبکه ده چې په ۱۹۹۲ کال کې جوړه شوه. د دې شبکې لوی غړي ګرین پیس، ډبلیو.ډبلیو.اېف، اکسفام او د ځمکې ملګري په نامه نړیوال سازمانونه دي. اوسنی اقلیمي عدالت او د اقلیمي عدالت اقدام دوه لوی ایتلافونه دي چې په ۲۰۰۹ کال کې د کوپن هاګن تر سرمشریزې مخکې رامنځته شول.
په ۲۰۰۹ کال کې د کوپن هاګن خوځښت
په ۲۰۰۹ کال کې په کوپن هاګن کې د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون کنفرانس د اقلیمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ د کنوانسیون لومړۍ غونډه وه چې په کې د اقلیم غورځنګ د خپل خوځښت ځواک په لویه کچه څرګند کړ. د جینیفر هیډن په وینا د اقلیمي بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کاري چوکاټ له کنوانسیون سره د راجستر شویو نویو غیر دولتي مؤسسو شمېر په ۲۰۰۹ کې د کوپن هاګن سرمشریزې په سر کې ډېر شوی دی. د ۴۰۰۰۰ او ۱۰۰۰۰۰ تر منځ خلکو د ډسمبر په ۱۲مه نېټه په کوپن هاګن کې د اقلیم په اړه د نړیوالې هوکړې غوښتنه وکړه. فعالیت له کوپن هاګن بهر و او په ورته وخت کې په ټوله نړۍ کې څه باندې ۵۴۰۰ لاریونونه وشول.
په ۲۰۱۴ کال کې د اقلیم لپاره د خلکو لاریون
د اقلیمي بدلون غورځنګ د ۲۰۱۴ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۱مه نېټه خپله لویه غونډه وکړه او دا هغه مهال و چې دغه غورځنګ د اقلیم لپاره د خلکو د لاریون په جریان کې په نیویارک کې ۴۰۰۰۰۰ فعالان راټول کړل (په نورو ښارونو کې څو زره نور هم وو). دا لاریون د خلکو د اقلیم غورځنګ له‌خوا تنظیم شوی و تر څو په ۲۰۱۴ کال کې د ملګرو ملتونو د اقلیم د سرمشریزې لپاره له راټولو شویو نړیوالو مشرانو څخه د اقلیم په اړه د اقدام غوښتنه وکړي.
د اقلیم لپاره د ښوونځیو اعتراضونه
د اقلیم د بدلون لپاره د ښوونځيو اعتراض چې د اقلیم لپاره د ځوانانو اعتراض هم بلل کېږي او بېلابېل نور نومونه هم لري، د ښوونځيو د زده‌کونکو یو نړیوال حرکت دی چې د جمعې ورځې ټولګي پرېږدي تر څو په لاریونونو کې برخه واخلي او له سیاسي مشرانو څخه د اقلیمي بدلون او بیا نوې کېدونکې انرژۍ ته د فوسیل سون توکو د صنعت د انتقال د مخنیوي لپاره د اقدام غوښتنه وکړي.
تبلیغات او پراخ تنظیم هغه مهال پیل شو چې سویډنۍ زده کونکې «ګریټا ټنبرګ» د ۲۰۱۸ کال په اګست میاشت کې د سویډن د پارلمان مخې ته اعتراض وکړ چې په لاس کې یې پر یوه لوحه (د اقلیمي بدلون لپاره د ښوونځي اعتراض) لیکل شوي وو.
د ۲۰۱۹ کال د مارچ میاشتې په ۱۵مه نېټه نړیوال اعتراضونه په ۱۲۵ هېوادونو کې پیل شول چې په ۲۲۰۰ اعتراضونو کې څه باندې یو میلیون معترضین راټول شول. د ۲۰۱۹ کال د مې میاشتې په ۲۴مه نېټه په دویم نړیوال اعتراض کې په ۱۵۰ هېوادونو کې ۱۶۰۰ لاریونونه وشول چې په سلګونو زره معترضین یې راجلب کړل. په مې میاشت کې لاریونونه د اروپا د ۲۰۱۹ کال له پارلماني ټاکنو سره برابر وو.
په ۲۰۱۹ کال کې د راتلونکي لپاره ‎نړیواله اونۍ په ۱۵۰ هېوادونو کې د ۴۵۰۰ اعتراضونو لړۍ وه چې د سپټمبر ۲۰مه نېټه او د جمعې ورځ، همدا راز د سپتمبر ۲۷مه د جمعې ورځ یې د تمرکز ورځې وې. د سپټمبر د ۲۰مې نېټې اعتراض چې احتمالاً د نړۍ په تاریخ کې تر ټولو لوی اقلیمي لاریونون دی، شاوخوا ۴ میلیون لاریون کونکي په کې راټول شول چې ډېری یې د ښوونځي زده کونکي وو او په جرمني کې دا شمېره ۱.۴ میلیونه وه. د سپټمبر په ٢٧مه نېټه په ټوله نړۍ کې شاوخوا دوه ميليونه کسانو په لاريونونو کې برخه اخيستې وه چې په ايټاليا کې څه باندې يو ميليون او په کاناډا کې څو سوه زره لاريون کوونکي وو.
په ۲۰۱۹ کال کې د اقلیم نړیوال اعتراض
د ۲۰۱۹ کال په سپټمبر میاشت کې د اقلیم په اړه اعتراضونه چې د راتلونکي لپاره د نړیوالې اونۍ په نامه هم پېژندل کېږي، د نړیوالو اعتراضونو او لاریونونو لړۍ وه چې اقلیمي بدلون ته یې د حل‌لارو موندلو لپاره د اقدام غوښتنه کوله. دا اعتراضونه د ۲۰۱۹ کال د سپټمبر میاشتې له ۲۰مې تر ۲۷مې نېټې روان وو. د اعتراضونو اصلي نېټه د سپټمبر ۲۰مه وه چې د ملګرو ملتونو د اقلیم له سرمشریزې څخه درې ورځې مخکې او د سپټمبر پر ۲۷مه وه. لاریونونه د ۱۵۰ هېوادونو په ۴۵۰۰ ځایونو کې وشول. دا پېښه د اقلیم د غورځنګ لپاره د ښوونځي د اعتراض یوه برخه ده چې د اقلیمي فعالې «ګریټا ټنبرګ» یې بنسټ اېښی دی. ګارډین راپور ورکړ چې شاوخوا ۶ میلیونه خلکو په دغو هڅو کې برخه اخیستې وه، خو د لاریونونو یوه بله تنظیموونکې ډله ادعا کوي چې ۷.۶ میلیونه خلکو په کې برخه اخیستې وه.
د سپټمبر د ۲۰مې نېټې لاریونونه احتمالاً د نړۍ په تاریخ کې تر ټولو لوی اقلیمي اعتراضات وو. تنظیموونکو راپور ورکړی چې په ټوله نړۍ کې د جرني د ۱.۴ میلیونه لاریونوالو په ګډون څه باندې ۴ میلیونه کسانو په دغو اعتراضاتو کې برخه اخیستې ده. په استرالیا کې د اټکل له مخې ۳۰۰۰۰۰ لاریون کوونکو برخه اخیستې وه، ۳۰۰۰۰۰ نور کسان د انګلستان په لاریونونو او شاوخوا ۲۵۰۰۰۰ کسان په نیویارک کې له اعتراض کوونکو سره یوځای شول او نیویارک هغه ځای و چې ګریټا ټنبرګ وینا په کې وکړه. په ۴۰ هېوادونو کې څه باندې ۲۰۰۰ ساینس پوهانو ژمنه کړې چې د اعتراضونو ملاتړ به کوي.
د بیړني حالت اعلان
د ۲۰۲۱ کال په نومبر میاشت کې ګریټا ټنبرګ له نورو اقلیمي فعالانو سره یوځای ملګرو ملتونو ته د غوښتنو لېږل پیل کړل چې د ۳ درجې نړیوال اقلیم بیړنی حالت اعلان کړي. په پایله کې یې باید یو نړیوال ټیم رامنځته شي چې په نړیواله کچه د اقلیم کړکېچ ته ځواب ووايي. ځواب باید لږ تر لږه د کوویډ-۱۹ وبا پر وړاندې د ځواب په څېر قوي وي.
د چاپېریال ساتنې عامه فعالیتونه
دا ډول مدني فعالیت د سیسټمیک بدلون په لوري د یوې داسې لارې د رامنځته کولو لپاره مهم دی چې چاپېریال ته ګټه ورسوي. دا بدلون د حکومت د مشارکت له لارې د چاپېریال په اړه د پوهاوي د لا زیاتو پالیسیو او هغو هراړخیزو بدلونونو له لارې رامنځته کېدای شي چې د مهم چاپېریالي بدلون لپاره اړین وي. د چاپېریال د فعالانو له‌خوا د ملاتړ لپاره بېلابېلې ستراتیژۍ، اقدامات او سیستمونه کارول کېږي او په ځینو مواردو کې د چاپېریالي بدلونونو غوښتنه کوي. له دې سره سره داسې ستونزې موجودې دي چې دا ډول فعالیتونه یې ننګولي دي. دا ستونزې په برازیل، روسیه، هند او چین کې په چاپېریالي غورځنګونو کې د مساعدوالي او مشارکت احتمالي کمښت، د چاپېریال ساتنې لپاره د ښاریانو د بسیج او مشارکت خنډونه او او د چاپېریال ساتنې د غورځنګونو تر منځ په اهدافو کې توپیر دی.
مارکوس اوریلیوس
مارکوس اوریلیوس انتونینوس (د ۱۲۱ کال د اپریل ماشتې په ۲۶ زېږېدنه – د ۱۸۰ کال د مارچ میاشتې په ۱۷ مړینه) له ۱۶۱ کال نه تر ۱۸۰ کاله پورې د روم سترواک یا امپراتور او رواقي فیلسوف و. هغه د هغو ښو پنځو سترواکانو له ډلې وروستی واکمن و چې په همدې نوم مشهوره وو او (دا اصطلاح شاوخوا ۱۳ پیړۍ وروسته د نیکولو ماکیاولي له خوا رامنځته شوه) او د Pax Romana وروستنی سترواک یا امپراتور و چې دا د روم سترواکۍ لپاره د نسبي سولې او ثبات دوره وه چې له ۲۷ مخکې له میلاد نه تر ۱۸۰ میلادي کاله پورې یې دوام وکړ. هغه د روم کونسل په توګه په ۱۴۰، ۱۴۵ او ۱۶۱ کالونو کې دنده ترسره کړې.
د هادریان د واکمنۍ پر مهال مارکوس اورلیوس د سترواک له وراره پراتور مارکوس اینیوس ویرس او وارثې ډومیتیا کالویلا نه زیږیدلی. کله چې دی درې کلن و د هغه پلار مړ شو، نو مور او نیکه یې دی لوی کړ. وروسته له هغه چې ایلیوس سیزر چې هاډریان ورته خپل زوی ویلي و په ۱۳۸ کال کې مړ شو،  نو سترواک د مارکوس تره انتونین پیوس د خپل نوي وارث په توګه غوره کړ. وروسته په خپل وار سره، انتونینوس مارکوس او لوسیوس د ایلیوس زوی د خپل وارث په توګه غوره کړ. په همدغه کال هادریان مړ شو، او انتونینوس سترواک یا امپراتور شو. مارکوس چې اوس د تاج او تخت وارث دی یوناني او لاتیني زده کړې له هیروډس اټیکوس او مارکوس کورنیلیس فرونټو په څیر ښوونکو نه زده کړي. په ۱۴۵ کال کې هغه د انتونینس له لور فوستینا سره واده وکړ.
په ۱۶۱ کال کې د انتونینوس له مړینې وروسته، مارکوس اورلیوس د لوسیوس ویروس تر څنګ چې پاچاهۍ یې کوله او ده ته یې ورور ویلي و پاچاهۍ ته ورسېد. د هغه د واکمنۍ پر مهال د روم سترواکۍ د سختو پوځي جګړو شاهده وه. رومیانو په ختیځ کې، د اشکانیانو له سترواکۍ او د ارمنستان له بغاوتي پاچاهۍ سره په بریالیتوب جګړه وکړه. مارکوس په مارکوماني جګړو کې مارکوماني، کوادي او سارماتیان ایزیګز له ماتې سره مخ کړه؛ په هرحال، د سترواکۍ پرضد دغو او نورو الماني خلکو د یو ستونزمن واقعیت څرګندول پیل کړل. داسې انګېرل کېږي چې د هغه د واکمنۍ پرمهال په رومي سترواکۍ کې د عیسویانو ځورونه او شکنجه ډېره شوې وه، خو په دې مسئلې کې د هغه ښکیلتیا ناشونې ده، ځکه چې په دویمې پیړۍ کې میشتو عیسویانو هیڅکله هغه د یو ځورونکي کس په توګه نه دی یاد کړی او ان تر دې چې ترتولیان مارکوس د «عیسویانو ساتونکی» ګڼي. په ۱۶۵ یا ۱۶۶ کالونو کې د انتونین وبا راڅرګنده شوه چې د روم سترواکۍ نفوس یې وځپه او د پنځو نه تر لسو میلیونو پورې وګړو د مړینې لامل شو. ښايي چې په ۱۶۹ کال کې لوسیوس ویروس هم د وبا له امله مړ شوی وي.
مارکوس د خپلو ځینو پخوانیو نیکونو پر خلاف، دا غوره وګڼل چې وارث ونه ټاکي. د هغه په ​​اولادونو  کې لوسیلا وه، چې له لوسیوس سره یې واده وکړ، او کموډوس، چې د مارکوس له مړینې وروسته د ځایناستي په توګه ټاکل یې د دواړو معاصرو او عصري تاریخ پوهانو ترمنځ د بحث موضوع وه. د مارکوس اوریلیس ستون او مجسمه اوس هم په روم کې لا شتون لري، چې دا د دوی د نظامي بریاوو د  لمانځلو په پار جوړ شوي دي.
نوم
مارکوس د ۱۲۱ کال د اپریل میاشتې په ۲۶ په روم کې زیږیدلی. ځينې وختونه د هغه اصلي نوم مارکوس انیوس ویرس یاد شوی، خو دا نوم د ځینو سرچینو له خوا ده ته د هغه د پلار له مړینې وروسته او کله چې دی تر بلوغ وروسته د خپل نیکه له خوا په غیر رسمي ډول د زوی په توګه نیول کېږي، ټاکل کېږي. ښايي هغه یې د زېږون یا ځوانۍ په خينو پړاوونو کې د مارکوس انیوس کیټیلیوس سیوریس په نوم او یا د مارکوس کیټیلیوس سیوریس اینیوس وریروس په نوم  یاد شوی وي. د انتونینس له خوا د تاج او تخت د وارث په توګه د هغه تر منلو وروسته، هغه د مارکوس ایلیوس اوریلیس ویروس سیزر په نوم پیژندل شوی و او د هغه تر پرمختګ وروسته، د مړینې تر وخته پورې مارکوس اوریلیوس انتونینیوس اګوسټوس و، ایپیفاینیوس سیلامیس، د رومي سترواکانو د نېټو په ترتیب تاریخ کې او په On Weights and Measures  کې هغه مارکوس اوریلیوس وروس یاد کړی.
زېږېدنه او مړینه
د ۱۴۷ کال د نوامبر په ۳۰مې نېټې فوستینا د دومیتیا فوستینا په نوم یوه نجلۍ وزیږوله. هغه د فوستينا د لږ تر لږه ديارلسو ماشومانو (د دوه ځلې دوه ګونو ماشومانو په ګډون) له ډلې لومړۍ وه چې دا ټول فوستينا په راتلونکو درویشتو کلونو کې نړۍ ته راوړي وو. وروسته کله چې د ډسمبر په لومړۍ نېټې، مارکوس ته انتونینوس قضايي واک او سترواکۍ – او د سترواک پر لښکرو او ولایتونو باندې واک او صلاحیت ورکړ. د قاضي په توګه، هغه دا حق درلود چې تر څلورو انتونینوس وروسته د سنا پر وړاندې یوه طرحه وړاندې کړي. ۱۴۷ کال کې د ډسمبر میاشتې په ۱۰ نېټه د هغه قضايي یا د محکمې واکونه له انتونینوس سره نوي شوي و. د مارکوس په لیکونو کې د ډومیتیا لومړنۍ یادونې کې هغه یې د یوې ناروغې ماشومې په توګه یاده کړې. امپراتور یا قیصر فرونټو ته: که خدایان وغواړي داسې ښکاري چې د رغیدو لپاره یې تمه شته. نس ناستی یې بند شوی، د تبې وړې حملې ختمې شوي. خو ډنګر والی یې لا هم هماغسې ډېر دی او اوس هم یو څه ټوخی شته دی. مارکوس لیکي چې هغه او فوستینا د خپلې لور په پالنې کې «خورا بوخت» وو. ښايي ډومیټیا په ۱۵۱ کال کې مړه شي.
لومړنۍ واکمنۍ
د سترواک یا امپراتور له واک ته رسېدو نه لږ ځنډ وروسته، د مارکوس یوولس کلنې لور انیا لوسیلا له لوسیوس سره (ددې حقیقت سربېره چې دی یې رسمي تره هم و) کوژده وکړه. ددې پېښې د نمانځلو په مراسمو کې د بې وزلو ماشومانو د ملاتړ لپاره د پخوانيو سترواکیو د بنسټونو په څېر نوي مقررات په پام کې ونیول شوو. د روم د خلکو ترمنځ مارکوس او لوسیوس ډېر شهرت موندلی وو، او دې خلکو د دوی متمدنه چلند («پرته له کوم برم») په کلکه تایید کړ. سترواکانو د بیان ازادۍ مجازه وګڼله، د دې خبرې یو ثبوت هم همدا ده چې کومیډي لیکوال مارولوس کولای شو له مجازات یا سزا پرته له هغوئ نه نیوکه وکړي.
مارکوس د سترواکۍ د یو شمیر لویو چارواکو دندې سره بدلې کړې. د سترواکۍ د لیکونو مسوول ab epistulis Sextus Caecilius Crescens Volusianus د Titus Varius Clemens پر ځای وګومارل شو، چې Clemens د پنونیا د سرحدي ولایت اوسېدونکی و او د موریتانیا په جګړې کې یې دنده ترسره کړې وه. په دې وروستیو کې نوموړي د پنځو ولایتونو د والي په توګه دنده ترسره کړې وه. هغه داسې یو سړی و چې د پوځي کړکېچ په وخت کې ډېر غوره کس و. لوسیوس ولوسیوس ماسیانوس چې د مارکوس پخوانی ښوونکی و د مارکوس د الحاق په وخت کې د مصر ولایت والي و. ماسیانوس هم راوغوښتل شو، سناتور شو، او د خزانې (aerarium Saturni) د مشر په توګه وټاکل شو. هغه ډیر ژر قونسل شو. ګیوس اوفیدیوس ویکتورینوس چې د فرونټو زوم و د المان چګپوړی والي وټاکل شو.
مړینه او ځایناستی (۱۸۰)
مارکوس اورلیوس په ۱۸۰ کال د مارچ میاشتې په ۱۷ نېټې د نامعلومو لاملونو له امله په خپلې نظامي سیمې کې په ویندوبونا ښار کې (د پانونیا والي ولایت، نننی ویانا) یا سیرمیم ته نږدې (د پانونیا انفیریر ولایت، عصري سریمسکا میترویکا) د ۵۸ کالو په عمر مړ شو. د هغه ایرې بېرته روم ته ولېږدول شوې. د المانیانو او سارماتیانو پر ضد د هغه جګړې او لښکر کشۍ په روم کې د یوه ستون او یو معبد په توګه په یادګار پاتې شو. د هغه مړینه د ځینې ​​پوهانو په اند د Pax Romana پای دی. تر مارکوس وروسته د هغه زوی کموډوس چې په ۱۶۶ کال کې قیصر ګومارل شوی و او له ۱۷۷ کاله راهیسې یې له ده سره په ګډه حکومت کاوه د مارکوس د ځایناستي په توګه وټاکل شو.
د افغانستان د ۱۹۶۴ زکال اساسي قانون
د افغانستان د ۱۹۶۴ زکال اساسي قانون له ۱۹۶۴ زکال څخه تر ۱۹۷۳ زکال پورې د افغانستان اساسي قانون و چې د محمد داوود خان له کودتاه وروسته لغو شو، په داسې حال کې چې د دغه اساسي قانون یو شمېر برخې له ۲۰۰۲ زکال څخه تر ۲۰۰۴ زکال او له ۲۰۲۱ زکال څخه تر ۲۰۲۲ زکال پورې د دغه هېواد د راتلونکو دولتونو له خوا بېرته پلې شوې. د دغه اساسي قانون مسوده د سردار عبدالحکیم ضیايي او سردار عبدالرحیم ضیايي په ګډون په بهر کې د تحصیل یافته افغانانو د یوې کمېټې له خوا چې پاچا محمد ظاهر شاه (واکمني: له ۱۹۳۳ – ۱۹۷۳ زکال) ټاکلې وه، جوړه شوه. د دغه اساسي قانون لومړنۍ موخې دا وې چې دولت او وګړي د دیموکراسۍ او ټولنیزو اقتصادي نوښتونو پر لور تدریجي حرکت ته چمتو کړي. په دغه قانون کې راغلي نوښتونه د یوې لویې جرګې له خوا له بحثونو او بدلونونو وروسته تصویب شول چې د ښځو په ګډون په کې د ټولو افغانانو لپاره د حقونو لایحه هم شاملېدله. له عامه ارزونې وروسته دغه اساسي قانون د ۱۹۶۴ زکال په اکتوبر میاشت کې اجرایوي بڼه ومونده.
په داسې حال کې چې افغانستان په ۱۷۴۷ زکال کې د احمدشاه دراني له واکمنۍ راهیسې په یوه خپلواک هېواد اوښتی و، خو دافغانستان لومړنی اساسي قانون په ۱۸۹۰مه لسیزه کې د امیر عبدالرحمن خان د واکمنۍ پر مهال ولیکل شو او بیا یې په ۱۹۲۳ زکال کې بله نسخه خپره شوه. د ۱۹۶۴ زکال اساسي قانون، افغانستان په یو معاصر دیموکراتیک هېواد واړاوه.
مقررات
د دغه اساسي قانون له مخې نوې ملي شورا چې د ولسي جرګې تر واک لاندې وه جوړه شوه؛ د ولسي جرګې غړي د عمومي ټاکنو له لارې وټاکل شول. ملي شورا واک درلود چې په کابینه کې سلطنتي ګمارنې رد کړي او د نه باور د رایې په ورکولو سره برحاله وزیران له دندو ګوښه کړي. هغه قوانین چې د ملي شورا له خوا تصویب کېدل د اساسي قانون پر بنسټ یې د اسلامي سنتي قوانینو څخه برتري لرله. د دغه قانون پر بنسټ ملي شورا په منظمه بڼه غونډې جوړولې او د تېر په څېر د سلطنتي رضایت ترلاسه کولو ته یې اړتیا نه لرله. همدارنګه یې کولای شول په بودیجه کې زیاتوالی رد کړي خو د بودیجې کچه یې د تېر کال څخه نه شوی راکمولی. د ملي شورا غړو په ملي شورا بشپړ حاکمیت درلود او په بحثونو کې یې د خپلو څرګندونو اړوند بشپړ خوندیتوب درلود. د ملي شورا غړو د سیاسي ګوندونو د جوړولو حق درلود، خو دغه جوړښتونه باید په قانوني ډول کابینې او بالاخره پاچا ته د منلو وړ وای.
له دې سره چې د دغه اساسي قانون نوښتونه د هغو کاري خپل سرۍ (اوټوکراسۍ) سره چې د هغو ځای یې ونیو د پرتلې وړ و، خو داسې مقررات یې لرل چې موخه یې د دې څخه ډاډ ترلاسه کول و چې سلطنتي حکومت به خپل کنټرول له لاسه نه ورکوي. په اساسي قانون کې پراخو توپیرونو اجرایوي او مقننه قوې سره جلا کړې. کابینې هم په دولتي سیاستونو او همدارنګه په بېړنیو فرمانونو باندې د استناد په ګډون د پاچا له واکونو ګټنه کوله. د چارواکو او قانون جوړونکو ترمنځ همکارۍ چې د کلاسیکو پارلماني نظامونو برخه وه راکمې شوې. قانون جوړونکي د وزارتونو د څوکیو یا نورو اجرایويي ځایګیو له ترلاسه کولو څخه منع شول. د مشرانو جرګې په جوړښت باندې د څار دنده هم کابینې ځانته خپله کړه.
د دغه اساسي قانون دیموکراتیکې ځانګړنې په ځانګړې بڼه مشروطې وې. اجرایوي قوې ته په کې پراخ واکونه ورکړل شوي و څو د قانون جوړونې چارې کمزورې، بندې او یا هم برعکس کړي. یوازې د پیاوړو قانون جوړونکو پر وړاندې له احتیاط څخه کار اخیستل کېده. د دغه اساسي قانون تر ټولو بدنامه ماده له پاچا پرته د سلطنتي کورنۍ د بل هر غړي له خوا د رسمي یا سیاسي فعالیت ممنوعیت و. د دغې مادې پایلو ډیر ژر مشروطیت غوښتونکي وځورول. په دې توګه د پاچا د تره زوی او له ۱۹۵۳ زکال څخه تر ۱۹۶۳ زکال پورې د افغانستان لومړي وزیر سردار محمد داوود خان ته چې په مخ پر زیاتوالي بڼه واک ته د رسېدو په تمه و؛ واک ته د رسېدو په موخه ورته د اساسي قانون له لغو کولو پرته بله لار پاتې نه شوه.
اغېزې او ارزونه
د اساسي قانون له تصویب ډېر لږ وروسته د سیاسي واقعیتونو پر وړاندې د دغه اساسي قانون زیان منل په پام وړ توګه څرګند شول. هغه مخالفت چې د دغه اساسي قانون له امله د کابینې او ملي شورا ترمنځ رامنځته شو فاجعه یې رامنځته کړه او د سیاسي ودې چټکتیا یې له منځه یووړه. د ۱۹۶۵ زکال په اکتوبر میاشت کې د نوې مقننې قوې له ټاکل کېدو وروسته د نوې کابینې په تصویب کې کړکېچ د لاریونونو او په هغو کې د پوځي مداخلې لامل وګرځېد چې له امله یې لږ تر لږه درې لاریون کوونکي زده کړیالان ووژل شول. وړاندیز شوې کابینه بېرته وګرځول شوه او له هغه وروسته د مخکښ دیپلمات محمد هاشم میوندوال تر مشرۍ لاندې کابینه د لږ مخالفت په شتون کې تصویب شوه. چارواکو او قانون جوړونکو له ډېرو لږ هیلو سره د نوي سیسټم پلي کولو ته مخه کړه.
لیبرال یا مشروطه تجربې چې د راتلونکو اتو کلونو لپاره یې دوام وموند، تر ډېره د یوې سیاسي ماتې په توګه ګڼل کېده. کابینه او مقننه قوه تل له یو بل سره ښکېل و او د اساسي قانون لپاره د نورو حیاتي قوانینو په جوړولو نه برلاسي کېدل یا هم اوږد مهاله ځنډ د هغو اغېز کم کاوه. قانون جوړونکو ثابته کړه چې د بوروکراسۍ (دیوان سالارۍ) اغېزمن منتقدین دي چې د قوانینو په شا ته غورځولو سره یې د هغوی د اوږد مهاله کړکېچونو پر وړاندې غبرګون ښوول کېده او د هغوی د کره ارزونو مخه یې نیوله.
انجلي سوداکر
انجلي سوداکر ( کناډا ژبه:ಅಂಜಲಿ ) یوه هندي فلمي لوبغاړې ده. چې د 1972 مېلادي کال د مۍ مياشتې په 22 مه نېټه په کرناټک ايالت کڼکپور سيمه کې زېږېدلې ده.
نوموړې سوداکر سيديګودا د خپل ژوند ملګری ټاکلی او اوسمهال دوه اولادونه لري.
سرچينې
وېشنيزه:1972 زېږېدنې وېشنيزه:کوشنۍ ليکنې وېشنيزه:هندي سينما وېشنيزه:هندي رسنۍ وېشنيزه:هندي راجاگان وېشنيزه:هندي دین وېشنيزه:هندي جلا وطنه حکومت وېشنيزه:هندي تلوېزيون وېشنيزه:هندي تصوف وېشنيزه:هندي تاريخپوهان وېشنيزه:هندي انجنيران وېشنيزه:هندي
د افغانستان په شمال کې د بلوا ضد مبارزه
لاندې معلومات د ۲۰۰۹ د اپرېل او ۲۰۱۴ کلونو تر منځ د افغانستان په شمال کې پېښې تر پوښښ لاندې راولي. په داسې حال کې چې د سوېل او ختیځ د بشپړو جنګي سیمو په پرتله د هېواد دا برخه یو څه ارامه وه، په ۲۰۰۸ کال کې یو ځل بیا هغه مهال کړکېچ راپورته شو چې سیمې ته لېږل شوي آلماني سرتېري څو ځله تر برید لاندې راغلل او ګڼو سرتېرو ته پکې مرګ ژوبله واوښته. اوضاع چې له وړاندې د احتیاط په حال کې وه، مخ په خرابېدو امنیتي وضعیت، په شمال کې د جرمني تر مشرۍ لاندې ځواک اړ کړ چې د زیاتېدونکې بلوا د ځپلو لپاره یو لړ عملیات پیل کړي. ګډ عملیات هغه وخت پیل شول چې د آلمان د لومړۍ وزیرې انګلا میرکل له سفر څو دقیقې وروسته د کندز په PRT باندې د یاغیانو برید وشو. د دوو کلونو په اوږدو کې د جرمني حضور دوه چنده شو او د امریکا په مشرۍ د ایساف ځواکونه وغوښتل شول، جرمني زغره وال وسایط او د متحده ایالاتو هوايي تجهیزات ځای پر ځای شول، ترڅو د بلوا پر وړاندې لا زیات تهاجمي حالت ته لاره هواره کړي.
لومړنی وضعیت
کله چې په ۲۰۰۳ کال کې جرمني ځواکونو ظاهراً د افغانستان په شمال کې کنترول په غاړه واخیست، دا سیمه د ټول هېواد په کچه تر ټولو خوندي سیمه ګڼل کېده، چې د کندز په څېر ولایت، سولې او امنیت ته د لویو ګواښونو د نشتون له امله د آلماني سرتېرو په منځ کې د "حمام کندز" (تحت الفظي معنی یې: د کندز تفرېحي او لامبود ځای) په نوم شهرت ترلاسه کړ. دا ناسم پوهاوی تر یوې کچې په سیمه کې د سولې ساتلو لپاره د آلمان د اردو د احتیاطي چلند پایله وه چې په حقیقت کې د ترهګرۍ سره د مقابلې لپاره دومره چمتو نه وو. خو د ځانمرګو او د سړک د غاړې د بمي چاودنو له ډېریدو سره ډېر زر جوته شوه چې په سیمه کې ناټو په خطرناک ډول له محدودیتونو سره مخ ده او ضعیف ځواکونه - په ځانګړې توګه د آلمان او هنګري ځواکونه - په کلیوالو سیمو کې د عامه نظم د ساتلو توان نه درلود. د دې ترڅنګ، په څو سیمه ایزو "برخو" کې پښتون لږکیو په تدریجي ډول د اطاعت بدلول پیل کړل او د بهرنیو ځواکونو او نورو افغان توکمونو په وړاندې یې د مخالفو حرکتونو ملاتړ پیل کړ. په پایله کې دې وضعیت شمال ته د یاغیانو راتګ ته لاره هواره کړه او د افغانستان د شمالي پولې او پلازمینې ترمنځ یې د اړیکې یوه مهمه کرښه له ګواښ سره مخ کړه. د سيمه ييز ځواک د مسووليت په د لويدېځه ساحه کې د ورته ستونزو له امله، نورې بلواګرې ډلې او جنايتکاره ګروپونه وتوانيدل چې د سيمې د دې ځواک په شمال لويدېځ کې هم د  پښې ځای پیدا کړي.
د کندز ولایت لپاره د طالبانو قوماندان قاري بشیر حقاني، په ۲۰۰۸ کال کې ژمنه وکړه چې د جرمنیانو پر وړاندې به د خپلو اورپکو هڅې زیاتې کړي. طالبانو چې په مستقیمه جګړه کې ښکېلتیا ته زړه نه ښه کو، په عمده توګه یې په چریکي تاکتیکونو تکیه کوله، چې په یوه کال کې یې دری جرمنیان ووژل او له دېرشو څخه ډېر یې ټپیان کړل او په غرنیو سیمو کې د افغان امنیتي ځواکونو د تلفاتو لامل شول. دې بهیر تر ۲۰۰۹ کال پورې دوام درلود (تر دې دمه آلماني سرتېري د بلواګرو سره یوازې په څو ډزو کې ښکېل شوي وو). که څه هم د ۲۰۰۹  کال تر نیمایي پورې، د مستقیمو نښتو شمېر د تېرو اوو کلونو تر ټولټال نښتو زیات شو. ورته حالت په فاریاب ولایت او شاوخوا ولسوالیو کې هم رامنځ ته شو. د میمنې د ولایتی بیارغونې د ټیم نارویژي سرتېرو د طالبانو د ځپلو لپاره لا دمخه  عملیاتو پیل کړي وو خو دوی د اورپکو د فعالیتونو د زیاتېدو له امله له پراخ ګواښ سره مخ شول.
د ایساف قوماندان سټینلي مک کریسټال د افغانستان شمال په اړه خپله اندیښنه څرګنده کړه. نوموړي کندز، بغلان او د هېواد شمال لوېدیځ هغه ځایونه وبلل چې امنیت یې د اندېښنې وړ په خرابېدو و او د ټولو متحدینو ګډو اقداماتو ته یې اړتیا درلوده.
د مرګ ژوبلې په ډېرېدو سره، برلین هوکړه وکړه چې د خپلو ځواکونو د ښکیلتیا په اصولو له سره غور وکړي. د ۲۰۰۹ کال په اپرېل کې، د آلمان پوځ سمدلاسه د آیساف د «افغان جبهې» له کړنلارې سره سم له افغان امنیتي ځواکونو سره ګډ عملیات پیل کړل او خپلو عملیاتو ته یې د امنیت د ښه والي په موخه د نورو متحدینو د عملیاتو د ملاتړ لپاره دوام ورکړ. د کال تر نیمایي پورې، د دولت او ایساف ضد فعالیتونو دری لوی مرکزونه په نښه شول: چې د بغلان ولایت د لویې لارې تر څنګ د کندز په چهادره ولسوالۍ کې، پخپله بغلان ولایت او لوېدیځ فاریاب ولایت کې وو.
د ۲۰۰۹ کال د سپتمبر په میاشت کې، د طالبانو له خوا د تیلو په دوو نیول شویو ټانکرونو له هوایي برید وروسته چې په پایله کې یې طالب یاغیان او یو شمېر ملکي وګړي ووژل شول، چې د نیول شوو ټانکرو څخه د تېلو د غلا کولو لپاره راټول شوي وو، بلآخره د آلمان حکومت د ۲۰۱۰ کال په فبروري کې په افغانستان د خپلو سرتېرو دنده د نړیوال قانون پر بنسټ د «وسله والې جګړې» په توګه تعریف کړه، چې د آلماني قانون پر بنسټ یې آلماني ځواکونو ته اجازه ورکوله چې د تعقیب د خطر له منلو پرته، په عمل لاس پورې کړي. په داسې حال کې چې له دې وړاندې آلماني ځواکونو په سپکو زغره والو اود پیاده ځواکونو په وسله والو وسایطو لکه ډینګو او کشفي فینیک زغره والو وسایطو (همدارنګه غیر زرهی عمومي وسایطو) تکیه کوله، سیمې ته یې درنې وسلې راوړې. کله چې د دفاع وزیر کارل تیوډور زو ګوتنبرګ د ۲۰۱۰ کال د اپرېل د میاشتې په ۱۵ نېټه، له یوه وژونکي برید وروسته سرتېرو ته وینا کوله، پرېکړه یې کړه چې په کندز کې د مارډر ډوله پیاده جنګي وسایط او Pzh2000 اوتومات توپچي وسایط ځای پر ځای کوي ترڅو د سرتېرو ښه ساتنه وکړي او د هغوی "ضربات"لوړې کجې" ته ورسوي. ځواکونو همدارنګه د افغانستان د ګرمو او سختو کلیوالو سیمو د جګړې لپاره غوره او مناسبي نوي وسلې او وسایط هم ترلاسه کړل. په همدې وخت کې، د آلماني ځواکونو د پیاوړتیا لپاره د متحده ایالاتو ځواکونه د افغانستان شمال ته وغوښتل شول ترڅو سیمه ایز شمالي ځواک ته د اړتیا وړ الوتنې او د هوایي خوځښت تجهیزات چمتو کړي. په کابل کې د ایساف مرکزي قوماندانۍ پرېکړه وکړه چې خپل شمالي حضور پیاوړی کړي او په دې موخه یې یو آلماني تورن جنرال د قوماندان په توګه تعیین کړ.
د جګړې نظم
افغان حکومت او متحدین ځواکونه
بلواګر
ښاري چاپېريالپوهنه
ښاري چاپېريالپوهنه د ژونديو موجوداتو په خپل منځ کې له يو بل سره او په خپل شا او خوا کې له شته موجوداتو سره د ښاري چاپېريال له نظره د اړيکو يوه علمي مطالعه ده. ښاری چاپېريال هغه چاپېريالونه دي چې ډېرې ګڼې استوګنېزې او سوداګريزې ودانۍ، اوار ميدانونه او تر ښار پورې نور اړوند عوامل پکې زيات وي، کوم چې یوه بې سارې منظره جوړوي او له هغو چاپېريالونو سره توپير لري چې د چاپېريال پوهنې په ډګر کې له اوس څخه مطالعه شوي دي. د ښاري چاپېريالپوهنې موخه دا ده چې د انساني کلتور او طبيعي چاپېريال تر منځ انډول تر لاسه کړي.
اخروی نړۍ
د کتاب ځانګړنې:
ښاري چاپېريالپوهنه
په ټوله کې د چاپېريالپوهنې سره په پرتله کې ښاري چاپېريالپوهنه د علم يو تازه ډګر دی. د ښاري چاپېريال پوهنې طريقې او مطالعې له چاپېريال پوهنې سره يو شان او د چاپېريال پوهنې يوه فرعي څانګه ده. د ښاري چاپېريال پېژندنې مطالعه زياتېدونکی اهميت خپلوي، ځکه چې اوس مهال په ټوله نړۍ کې له ۵۰٪ څخه زيات وګړي په ښاري سيمو کې ژوند کوي. په ورته وخت کې، اټکل شوی چې په راتلونکو څلوېښتو کلونو کې، د نړۍ د وګړو دوه په درېیمه برخه به په پراخه شويو ښاري مرکزونو کې ژوند ولري. په ښاري چاپېريال کې د چاپېريال پوهنې پروسې له هغو سره د پرتلې وړ دي چې له ښاري دايرو څخه دباندې دي. په هر حال، د ښاري استوګنو بڼې او د هغوی انواع چې په دې ځایونو کې ژوند کوي ډېر کم مستند شوي دي. ډېر ځله، د دې ښکارندې لپاره تشريحات په ښاري ځايونو کې ازمويل شوي دي، تر څنګ يې اټکلونه هم بدلون مومي، ځکه چې ښاري کېدل د علمي څېړنو مرکزونه دي.
اخروی نړۍ
د کتاب نامه: اسانه اسلامپوهنه ( د ژڼیو لپاره)
لیکوال: شیخ محسن قرآیتي (د تفسیر نور مفسر)
ژباړن: ډاکټر ذبیح الله اقبال
ښاري چاپېريالپوهنه
تاريخ
ښاري چاپېريالپوهنه د ېو پېچلي او متنوع تصور په توګه پېژندل شوې ده، کومه چې د شمالي امريکا او اروپا تر منځ په پلې کېدو کې توپير لري. د ښاري چاپېريالپوهنې په اړه اروپايي تصور د ښاري سيمو ټول نفوس تر ارزونې لاندې نيسي، د شمالي امريکا تصور بيا په دوديز ډول د ښاري منظرو ټولنيز علوم، تر څنګ يې د ژونديو موجوداتو تر منځ اړيکو کې تغېرات او پروسې ارزوي او د لاتيني امريکا تصور بيا د ښاري چاپېريالي نظام د ژونديو موجوداتو پر تنوع او چلند د انسانانو د فعاليت اغېزې ازمويي. په نړيواله کچه د ښاري چاپېريالپوهنې لومړي رابراتوارونه د معتدل چاپېريالي سيستم لپاره په ۱۹۹۹ز کال کې جوړ شوي وو (چې د واشنټن پوهنتون د چاپېريال پوهنې څېړنيز لابراتوار په نوم و) او د تود چاپېريالي سيستم لپاره په ۲۰۰۸ز کال کې جوړ شوی وو چې هغه په «کوسټا ريکا» کې د « Universidad Estatal a Distancia » پوهنتون د ښاري چاپېريالپوهنې لابراتوار و.
اخروی نړۍ
وېبپاڼه:www.andyal.com
ښاري چاپېريالپوهنه
طريقې
له دې امله چې ښاري چاپېريالپوهنه د چاپېريالپوهنې يوه فرعي څانګه ده، ډېرې تګلارې يې له چاپېريالپوهنې سره ورته دي. د پېړيو په اوږدو کې د چاپېريالپوهنې مطالعې تګلارو وده کړې، خو ډېرې هغه تګلارې چې د ښاري چاپېريالپوهنې لپاره کارېږي په وروستيو کې جوړې شوي دي. په هغو تګلارو کې چې د ښاري چاپېريالپوهنې د مطالعې لپاره کارېږي، کيمياوي او بايوکيمياوی تګلارې، د تودوخې درجې ثبت کول، د تودخې نقشه جوړول او له لرې څخه د سيمو د خصوصياتو د موندلو او د اوږدې مودې د چاپېريالپوهنې څېړنيزې سيمې شاملې دي.
اخروی نړۍ
= اخروي نړۍ =
ښاري چاپېريالپوهنه
کيمياوي او بايکيمياوي طريقې
د ککړتياوو د راټولېدو او د دوی د اغېزو د معلومولو لپاره تخنيکي طريقو څخه کار اخيستل کېدای شي. ازموېنې يې دومره ساده دي لکه د ازموينې لپاره د يوې جوړې شوې تړانګې ډوبول، لکه د pH د ازموېنې په حالت کې، يا شونې ده چې ډېر پېچلی وي، لکه د صنعتي بهنګ له امله د درندو فلزاتو د ککړتيا سيمه ييز او وختي بدلونونو د کتنو په صورت کې. په دې ځانګړې مطالعه کې، د شمالي سمندر له ډېرو سيمو څخه د الوتونکو ينې په ځمکه اېښودل شوې او له هغې څخه سيماب ايستل شوي وو. سربېره پر دې، په بڼکو کې ايسار  سيماب هم له ژونديو الوتونکو او هم د ميوزيوم له بېلګو څخه ايستل شوي و، تر څو د څو لسيزو په اوږدو کې د سيماب د کچې د شتون په اړه ازموينې وکړي. د دې دوه جلا جلا اندازه کولو په مټ سره، څېړونکي توانيدلي وو چې د سيمه ييز او لنډمهالي ډول د صنعتي بهنګ له امله د سيماب د خپرېدو يو پېچلی انځور وکاږي.
په نورو کيمياوي طريقو کې د نايټريټ، فاسفوريټ، سلفيټ او داسې نورو ازمېښت شامل دی، کوم چې عموماً د ښاري ککړتياوو سره اړوند دي، لکه سره او صنعتي ثانوي توليدات. دا بايوکيمياوي جريان په اتموسفير (لکه د شنې خونې ګاز)، اوبه ييزو چاپېريالي سيستمونو او د ځمکې په چينجيو کې مطالعه شوی دي. د دې جيوکيمياوي بهنګ پراخه اغېزې په ښاري او شا اوخوا کليوالي چاپېريالي نظامونو دواړو په بېلا بېلو اړخونو کې لېدل کېدای شي.
د تودوخې درجې معلومات او د تودوخې نقشه جوړول
د تودوخې درجې معلومات د بېلا بېل ډوله مطالعو لپاره کارېدای شي. د تودوخې درجې د معلوماتو يو مهم اړخ د بېلا بېلو لاملونو سره د تودوخې درجې د تړلو وړتيا ده، کوم عوامل چې په چاپېريال اغېزه کوي يا په چاپېريال کې منځ ته راځي. ډېر ځله،  د سمندري چارو د دفتر او اتموسفيري څېړنو  (OAR) له خوا د تودوخې درجې معلومات د اوږدې مودې لپاره راټول شوي وي او د سمندري او اتموسفير ملي ادارې (NOAA) له لارې د ساينسي ټولنې په واک کې ورکړل شوي وي. د تودوخې د نقشو د جوړولو لپاره دا معلومات د سيمو، ښاري ځانګړتياوو او نورو سيمه ييزو سيمو د نقشو سره يو ځای کېږي. د تودوخې دا نقشې د وخت او ځای سره د بهيرونو او وېش ته د کتنې لپاره استعمالېدای شي.
اخروی نړۍ
آیا له ځان سره ویلای شو، چې انسان نوزېږی، ژڼی، ځوان،پوخ منګی، ورپسې بوډا شي او په مړینه یې دوسیه وتړل شي او هر څه یې پای ته ورسي؟
ښاري چاپېريالپوهنه
له لرې ځايه موندنې
له لرې ځايه موندنې هغه طريقه ده، په کومه کې چې معلومات له لرې سيمو څخه د سټلايټ (سپوږمکۍ)  انځور اخيستنې، رادار يا هوايي انځور اخيستنې په مټ تر لاسه کېږي. په ښاري چاپېريالپوهنه کې، لرې موندنې د دې لپاره کارول کېږي، څو د سيمې، هوا حالت، رڼا او بوټو د ژوند په اړه معلومات تر لاسه شي. د ښاري چاپېريالپوهنې لپاره له لرې ځايه د موندنې  د سيستم د کارولو يوه موخه دا ده چې د خوشې شويو وړانګو د فوټوساينټي څپو اوږدوالي په اندازه کولو سره د سيمې د توليد کچه معلومه شي. د سټلايټ انځورونه همدا راز د دې لپاره کارېدای شي چې د تودوخې درجې او طبيعي منظرو د تنوع تر منځ توپیر وشي، څو د ښاري کېدو اغېزې معلومې کړای شي.
LTER او اوږدمهالو معلوماتو ټولګه
د اوږدمهالي چاپېريالپوهنيزې څېړنې (LTER) سيمې د څېړنې هغه سيمې دي چې د حکومت له خوا یې مالي مرسته کېږي او د اوږدې مودې په اوږدو کې يې باوري اوږدمهالي معلومات راټول کړي وي، څو اوږدمهالي چاپېريالپوهنيز او اقليمي بهيرونه وپېژني.
اخروی نړۍ
تردې بېلګې روسته، خپلې زده کړې ته ورځو.
ښاري چاپېريالپوهنه
LTER او اوږدمهالو معلوماتو ټولګه
دا سيمې اوږدمهالي تاوده او معتدل معلومات وړاندې، لکه د منځنۍ کچې د تودوخې درجه، باراني او د چاپېريالپوهنې نورې پروسې. د ښاري چاپېريالپوهنې لپاره د LTER بنسټيزه موخه په اوږده موده کې زيات معلومات راټولول دي. شونې ده چې له دې وروسته دا اوږدمهالي معلومات و ارزول شي، څو د چاپېريالپوهنې په ګڼو پروسو د ښاري چاپېريال د اغېزو په اړه شته بهيرونه وموندل شي، لکه د وخت په تېرېدو سره د انواعو تنوع او زياتېدل. يوه بله بېلګه يې د تودوخې درجې د پرمختګونو ازمويل دي، کوم چې د ښاري مرکزونو له ودې سره ملګري دي.
اخروی نړۍ
ځمکه خپور شوی دسترخوان دی، چې ډول ډول خواړه، مېوې، رنګونه، خوندونه، سیندونه، غرونه، کانونه او ښکلاوې پرې ايښوول شوې دي او ځمکمېشتي د څه مودې لپاره په دې ستر کور کې دي. ځینې خلک ظالمان او ځینې مظلوم دي. که تر څه مودې روسته ټول مړه شي او د لمر څراغ تت شي او دسترخوان راټول شي؛ نو په دې پنځون کې څه ګټه ده؟ که له خوړو انسان جوړ شي او انسان ومري او خاورې شي او هېڅ ډول ثواب او عذاب نه وي او بد او ښه خلک ټول یوځای ورک او پوپناه شي؛ نو دا پنځون به څه موخه ولري؟ که موږ چمتو نه یوو، چې بې موخې دسترخوان خپور کړو؛  نو حکیم الله هم بې موخې انسان نه پنځوي.
الله حکیم دی، تردې چې زموږ درېدو ته یې د پښو تلی جوړ کړی دی او د بشر هر څه یې پنځولي دي. موږ نشو ویلای چې هر څه بشر ته پنځول شوي دي؛ خو بشر یوازې خوړو او ویدېدو ته پنځول شوی دی؛ نو باید یو ((حساب و کتاب)) او ((ثواب و عذاب)) وي او لکه څنګه چې په مني کې د ونو پاڼې رژېږي او بېرته رازغونېږي او لکه څنګه چې تر ویدېدو روسته بېرته راويښېږو، باید بیاځلي انسان راژوندی شي، چې د خپلو ښېګڼو او بدیو حساب ورسره وشي؛ البته د ښېګڼو او بدیو د لاسباړې یوه برخه په دې نړۍ کې هم ورکول کېږي؛ خو آریز ثواب او عذاب په هغه نړۍ کې دی.
د مړي راژوندي کېدل؛لکه له خوبه راپاڅېدل او د هېرې خبرې د رایادولو په څېر دي. هماغه الله چې موږ یې پنځولي یوو، کولای شي تر مرګ روسته مو بیاځلي راژوندي کړي.
لکه څنګه چې څوک د لومړي ځل لپاره یو موټر جوړ کړي، کولای شي پورزې یې یو له بله جلا او یو ځل بیا یې سره ونښلوي. لکه څنګه چې  موږ کولای شو، خښته بېرته خاوره او بیا هماغه خاوره بېرته خښته کړو. آیا داسې نه ده، چې د ماشوم غاښونه پرېوځي؛ خو پر ځای یې بیاځلي کلک غاښونه راوځي؟ ان که د انسان د بدن یوه کوچنۍ ذره وي، پر یوه انسان باندې اوړي. تاسې د انګور د تاک یوه پینځه سانتي متره ښاخ پرې کوئ، په ځمکه یې ټومبئ او کرئ یې، بیا هماغه کوچنۍ قلمه پر ستره ونه واوړي.
آنتوني ګیدنز
آنتوني ګیدنز، بارون ګیدنز (زوکړه: د ۱۹۳۸ زکال د جنوري ۱۸مه) انګلیستي ټولنپوه دی چې د چوکاټ جوړونې (ساختار بندۍ) د تیوري او د معاصرو ټولنو اړوند د ټول پالونکي لیدلوري د لرلو له امله شهرت لري. نوموړی د معاصر مهال مخکښ ټولنپوه بلل کېږي چې ۳۴ کتابه یې لیکلي او لږ تر لږه په ۲۹ ژبو خپاره شوي دي؛ د نوموړي کتابونه په کال کې په اوسط بڼه له یوه کتاب څخه په زیاته کچه خپرېږي. ګیدنز په ۲۰۰۷ زکال کې د انساني علومو په برخه کې د ډېرو کارول کېدونکو کتابونو پنځم لیکوال وبلل شو. نوموړي د ټولې نړۍ په شاوخوا شلو پوهنتونو کې اکاډمیک ځایګي لرلي او ګڼ شمېر افتخاري دوکتوراوې یې هم ترلاسه کړې دي.
د نوموړي علمي ژوند د څلورو پام وړ پړاونو له مخې پېژندل کېږي. په لومړني پړاو کې د ټولنپوهنې اړوند د هغه د نوي لیدلوري ترسیم او له دغې برخې څخه د هغه نظري او میتودولوژیکي درک شاملېږي چې د کلاسیکو مواردو د انتقادي تفسیر څخه یې سرچینه اخیسته. په دغه دوره کې د نوموړي په پام وړ آثارو کې کپیټلېزم او معاصره ټولنیزه تیوري (۱۹۷۱ زکال) او د پرمختللو ټولنو طبقاتي جوړښت (۱۹۷۳ زکال) شاملېږي. په دویم پړاو کې ګیدنز د چوکاټ جوړونې (ساختار بندۍ) نظریې ته پراختیا ورکړه چې د عاملتوب او جوړښت تحلیل و او په هغو کې یې د دغو دواړو هېڅ یوه ته هم یو پر بل لومړیتوب ورنکړ. دغه پړاو ته په اړوندو آثارو کې یې د ټولنیزو میتودونو نوي رولونه (New Rules of Sociological Method؛ ۱۹۷۶ زکال)، په ټولنیزه تیوري کې مرکزي ستونزې (Central Problems in Social Theory؛ ۱۹۷۹ زکال) او د ټولنې اساسي قانون (The Constitution of Society؛ ۱۹۸۴) شاملېږي چې له امله یې نوموړي په ټولنیزه برخه کې نړیوال شهرت وموند. د ګیدنز د علمي چارو دریم پړاو معاصرتوب، نړیوال توب او سیاست ته اړوند و چې په ځانګړې توګه یې په ټولنیز او شخصي ژوند باندې د معاصریت اغېز ته په کې پام درلود. په دغه پړاو کې هغه د سیاست دریمې لارې ته په اړوند پوست مودرنیته او «ارمان پالونکې – واقعیت ګرايي» باندې تمرکز درلود چې د هغه په اثارو لکه د معاصریت په پایلو (The Consequences of Modernity؛ ۱۹۹۰ زکال)، معاصریت او ځان پېژندنه (Modernity and Self-Identity؛ ۱۹۹۱ زکال)، د صمیمیت په بدلون (The Transformation of Intimacy؛ ۱۹۹۲ زکال)، د ښي او کیڼ تر شا (Beyond Left and Right؛ ۱۹۹۴ زکال) او دریمه لار (The Third Way ؛ ۱۹۹۸ زکال) کې څرګندېږي. د ګیدنز تمه دا وه چې ټولنیزه نظریه له سره ولیکي او همدارنګه له پراختیا او د معاصریت له مسیر څخه زموږ درک بېرته وارزوي.
په وروستي پړاو کې ګیدنز خپل پام د ستونزو مشخص طیف ته اړولی چې د نړیوالې ټولنې تکامل یعنې د ژوندانه د چاپېریال مسایل په ځانګړې توګه اقلیمي بدلونونه په کې شاملېږي؛ چې د اقلیمي بدلونونو د سیاستونو (The Politics of Climate Change؛ ۲۰۰۹ زکال) ، د اروپايي ټولنې د رول او طبیعت اړوند د متلاطمې او پیاوړې لویې وچې (Turbulent and Mighty Continent ؛ ۲۰۱۴ زکال) تر عنوانو لاندې کتابونو او همدارنګه په خپلو ګڼو لکچرونو او ویناوو یې کې یې د ډیجیټل انقلاب د پایلو په خوا کې تحلیل کړي دي.
بیوګرافي
ګیدنز د ۱۹۳۸ زکال د جنوري په ۱۸مه د لندن ښار په اډمنټون کې وزېږېد او همدلته منځنۍ طبقې ته په اړوندې یوې بېوزله کورنۍ کې را لوی شو؛ د هغه پلار د لندن د ترانسپورت په برخه کې کارګر و. هغه د مینچندن په ګرامر ښوونځي کې زده کړې وې. نوموړی د خپلې کورنۍ څخه لومړی کس و چې پوهنتون ته ولاړ. ګیدنز په ۱۹۵۹ زکال کې له هال پوهنتون څخه د ټولنپوهنې او ارواه پوهنې د ګډو زده کړو لیسانس سند ترلاسه کړ او ورپسې یې خپله ماسټري د لندن د اقتصاد په کالج کې د ډېوېډ لاک ووډ او اشر ټروپ تر نظر لاندې ترلاسه کړه. په دې پسې نوموړي د کمبرېج له کېنګ کالج څخه د دوکتورا سند هم ترلاسه کړ. په ۱۹۶۱ زکال کې ګیدنز په لستر پوهنتون کې دنده واخیسته او هلته یې د ټولنیزې ارواه پوهنې په برخه کې تدریس وکړ. په لستر پوهنتون کې چې په بریتانیا کې د ټولنپوهنې یو له پام وړ علمي مراکزو څخه ګڼل کېږي له نوربرت الیاس سره بلد شو همدا و چې په خپل تیوریکي دریځ یې کار پیل کړ. په ۱۹۶۹ زکال کې ګیدنز په کمبرېج پوهنتون کې وګمارل شو او هلته یې د ټولنیزو او سیاسي عمومو د کمېټې (SPS، اوس مهال د کمبرېج پوهنتون د بشري، ټولنیزو او سیاسي علومو پوهنځی) په جوړولو کې مرسته وکړه.
لنډه کتنه
ګیدنیز څه باندې ۳۴ کتابونه، ۲۰۰ مقالې او بیا کتنې لیکلي چې د طراحۍ او څېړنیزو لارو چارو په استثنا د ټولنیزو علومو په برخه کې د مهمو بدلونونو اړوندې دي. نوموړي د ډېری مخکښو مکتبونو او شخصیتونو اړوند توضیحات لیکلي چې د ټولنپوهنې له ګڼ شمېر پاراډایمونو څخه یې په دواړو مایکرو (کوچنۍ) او مکرو (لویې) ټولنپوهنې کې ګټنه کړې. د نوموړي په لیکنو کې له انتزاعي او فرا نظري مسایلو څخه رانیولې د زده کوونکو لپاره په مستقیمه بڼه درسي کتابونه په کې شاملېږي. د ټولنپوهنې یا سوسیالوژي (۹مه نسخه، پولیټي) په نامه د هغه د درسي کتاب له یو میلیون څخه زیاتې نسخې پلورل شوې دي. همدا دی چې نوموړی د ګڼ شمېر علمي څانګو اړوند د خپلو هڅو له مخې پېژندل کېږي. ګیدنز نه یوازې د ټولنپوهنې د بدلونونو، بلکې د انسان پوهنې، لرغون پوهنې، ارواه پوهنې، فلسفې، تاریخ، ژب پوهنې، اقتصاد، ټولنیزو چارو او په وروستیو کې د سیاسي علومو اړوند هم څرګندونې لرلې دي. د نوموړي پوهې او آثارو ته په پام کولای شو د هغه د ژوندانه ډېری چارې د ټولنپوهنې د تیوري یو ډول لوی ترکیب وبولو.
ځان پېژندنه
ګیدنز څرګندوي چې له سنتي نظم راوروسته ځان پېژندنه انعکاسي ده. دا د یوې لحظې کیفیت نه دی بلکې پر ځای یې د یوه کس د ژوندانه شرح ده. ګیدنز لیکي: "د یوه کس هویت نه د هغه په چلن – په داسې حال کې چې مهم دی – او نه هم د نورو په غبرګونونو بلکې د یو ځانګړي روایت د ساتنې په ظرفیت کې موندل کېدای شي. د یوه سړي ژوند لیک که چېرې هغه په پام کې وي په ورځ تر بلې نړۍ کې له نورو سره منظمه اړیکه ولري، نه شي کېدلای په بشپړه توګه تخیلي وي. باید په دوامداره توګه هغه پېښې چې په بیرونۍ نړۍ کې رامنځته کېږي، له یوبل سره ادغام کړي او هغه د خپل ځان اړوند په فعلي «کیسه» کې ځای پر ځای کړي."د بل هر مهال په پرتله موږ داسې اطلاعاتو ته لاسرسی لرو چې دا شونتیا رابخښي د خپلو چارو د عواملو او پایلو اړوند فکر وکړو. ورته مهال موږ د خپلو چارو او د متخصصینو په پوهه باندې د اتکا کولو له ناغوښتلو پایلو څخه د رامنځته کېدونکو ګواښونو سره مخ یو. موږ د خپل ژوندلیک د روایتونو، ټولنیزو رولونو او د ژوندانه د لارو چارو ټولګه رامنځته کوو، ساتو یې او پر هغو بیاکتنه کوو – دغه کیسه چې موږ څوک یو او څه ډول دغه ځای ته چې اوس یې لرو، رسېدلي یو. موږ په مخ پر زیاتوالي بڼه آزاد یو چې کوم کار ترسره کړو او څه ډول و اوسو، په داسې حال کې چې ګیدنز باوري و چې شتمني ډېری انتخابونو ته لاسرسی آسانه کوي.
اياصوفيه
اياصوفيه ( Ἁγία Σοφία  ; Sancta Sophia     Sancta Sapientia     یا پخوانی نوم، آیا صوفیا کلیسا ، اوسنی نوم آیا سوفیا کبیر جامع شريفي ( ترکي ژبه  Ayasofya  )، په استانبول کې د عبادت یو تاریخي ځای دی چې پخوا د یونان د ارتودوکس عیسوي کلیسا، د رومن کاتوليک کلیسا، د عثماني جومات ، او یو سیکولر موزیم په توګه کارول کېده. د 2020 کال د جولای په 10، د ترکیې ولسمشر ، رجب طیب اردوغان ، امر وکړ چې دا د جومات په توګه بیا ورغول شي. په 537 میلادي کال کې د روم امپراتور جسټینین I د واکمنۍ لاندې جوړ شوی، دا په نړۍ کې د عبادت ترټولو لوی ځای و او لومړی یې چې په بشپړه توګه چت درلود. دا د بازنطیني معمارۍ نمونه ګڼل کیږي او ویل کیږي چې د دې په جوړولو سره "د معمارۍ تاریخ بدل شوی".
تاریخي شاه ليد
ایا صوفیا د سلطان محمد فاتح له خوا د قسطنطنیې تر فتحې پورې د عیسویانو دوهم لوی مذهبي مرکز پاتې شوی و، په دې کې د بالکان ، یونان ، کوچنۍ آسیا ، سوریه ، مصر او اېتوپيا سترواکۍ سیمې شاملې وې، او هلته ترټولو لوی مذهبي مشر بطريق بلل کیده. او دوهم لوی امپراتورۍ په لوېدیځ کې وه، چې مرکز یې د روم ( ایټالیا ) په شاوخوا کې و. د اروپا ډیره برخه د هغه په لاس کې وه او دلته مذهبي مشر پاپ یا پاپا بلل کیده. په دغو دوو امپراتوریو کې د سیاسي اختلافاتو تر څنګ مذهبي او سمتي اختلافاتو دوام درلود. په روم کې متمرکز لویدیځ امپراتورۍ د رومن کاتولیک کلیسا پورې اړه درلوده. او د ختیځ امپراتورۍ، د اورتودوکس کلیسا د فرقې پورې تړاو درلود. هاګیا سوفیا د اورتودوکس کلیسا نړیوال مرکز و.
عيسايي اهميت
ايا سوفیا د ارتودوکس کلیسا نړیوال مرکز و، د کلیسا مشر چې د پاټریارک یا "پیټریارک" په نوم یادیږي هلته اوسیده، نو د عیسویت نیمایي کلیسا د خپل عبادت ځای ګڼل کیده.
جوړ شوی
قسطنطین په 360 میلادي کال کې په دې ځای کې د لرګیو کلیسا جوړه کړه. په شپږمه پیړۍ کې، دا کلیسا وسوځول شوه، نو قیصر جسټینین I په 532 کې د هغې په جوړولو پیل وکړ او د جوړولو کار یې په پنځو کلونو او لسو میاشتو کې بشپړ شو. د هغې په جوړولو کې لس زره جوړونکي بوخت وو او یو ملیون پونډه لګښت یې درلود. قیصر په ساختمان کې د نړۍ له مختلفو مرمرو څخه کار اخیستی، د نړۍ ځانګړي مصالحې په جوړولو کې کارول شوي دي. په ټوله نړۍ کې کلیساګانو د دې په جوړولو کې ډیری هنري اثار مرسته کړې. او ویل کیږي چې کله جسټینین د بشپړیدو وروسته د لومړي ځل لپاره داخل شوم، هغه وویل: "سلیمان ما په تا باندې فضیلت کړی". (د بیت المقدس د جوړولو په اړه د حضرت سلیمان علیه السلام یوه تکبر او کفري جمله وه).
د اسلام بریا
کله چې په ۱۴۵۳ کال کې عثماني سلطان محمد فاتح قسطنطنیه فتحه کړه او بازنطینیانو ماتې وخوړه، د دې ښار مذهبي مشرانو او ارتودوکس عیسویانو په دې فکر سره په دې کلیسا کې پناه واخیسته چې لږ تر لږه دا ودانۍ د دښمن له خوا نیول شوې نه وي. مشهور انګلیسي مورخ اډوارډ ګیبون په تفصیل سره لیکي:
خو د ترکيې عثماني پوځ له دې ستنې نه مخکې پرمختګ وکړ او د ايا صوفيه دروازې ته ورسېدل، هيڅ پرښته له اسمان نه راښکته شوه او د روميانو ماتې په بريا بدله نه شوه. په کلیسا کې راټول شوي عیسویان تر پایه پورې د یو څه فوق العاده مرستې لپاره انتظار باسي. بالاخره سلطان محمد فاتح ګام واخیست او د هر چا د ژوند او مال او مذهبي ازادۍ ضمانت یې وکړ.
د آیا صوفیا جومات
له هغه وخته چې قسطنطنیه د سلطان د سولې له وړاندیز وروسته د تورې په واسطه فتحه شوه، نو مسلمانان د دې کلیسا د ساتلو او له دغې سترې کلیسا سره د تړلو توهماتو او غلطو عقایدو له منځه وړلو ته پابند نه وو. همدارنګه تر ټولو مهم دلیل دا دی چې آیا صوفیا نه یوازې د مذهبي مراسمو د عبادت ځای و، بلکې یو سیاسي او پوځي مرکز هم و، هلته د مسیحي جګړو پلانونه جوړ شوي وو او له هغه ځایه د پاپانو په لاس د مسیحي واکمنانو او پاچاهانو متحد و. د دې ټولو دلایلو له امله سلطان محمد فاتح دا کلیسا په جومات بدله کړه، نو دا کلیسا په مال وپلورل شوه، عبادات او انځورونه یې له منځه یوړل شول او یا یې پټ کړل او محراب یې د قبلې په لور وګرځاوه، سلطان هم ورسره زیاته کړه. منارونو ته. له هغه وروسته دغه جومات د «جامعه صوفیه» په نوم مشهور شو او د عثماني امپراتورۍترپايه پورې شاوخوا پنځه سوه کاله پنځه وخته لمونځ ادا کاوه.
ځمکه اخیستل او جومات جوړول
د قسطنطنیې له فتحې وروسته په سمدستي توګه د مسلمانانو لپاره د لمانځه او راغونډیدو کوم ځای نه و، نو سلطان پریکړه وکړه چې د ارتودوکس کلیسا دغه تاریخي مذهبي مرکز په جومات بدل کړي. له همدې امله سلطان دغه ودانۍ او شاوخوا ځمکه په خپل شخصي مال وپلورله او د هغې پوره بيه يې د کليسا راهبانو ته ورکړه، د دې تر څنګ سلطان د دې لګښت بيه د مسلمانانو له خزانې نه اخيستله، بلکې پوره ټاکل شوې بيه يې واخيسته. د خپل جیب څخه یې پیسې ورکړې او دا ودانۍ او ځمکه یې د مسلمانانو د هوساینې لپاره وقف کړه. د پېر او پلور اسناد اوس هم د ترکیې په پلازمېنه انقره کې شتون لري.
ودانۍ
د آیا صوفیا مخې ته یو ښکلی چمن دی، د دروازې په تعقیب د دروازې په دواړو خواو کې هغه ډبرې دي چې ساتونکي یې ولاړ وو. دننه یو پراخه تالار دی، مربع شکل لري، د جنوب څخه شمال ته 235 فوټ اندازه کوي، د غلام دایرې او محراب پرته، د مرکزي گنبد قطر 107 فوټ دی، او د چت لوړوالی 185 فوټ دی. ټوله ودانۍ ۱۷۰ ستنې لري. په څلورو کونجونو کې مسلمانانو الله، محمد، ابوبکر، عمر، عثمان او علي په شپږ ډالونو لیکل شوي دي. په چت کې لوی ښکلي څراغونه شتون لري. ودانۍ د مرمر څخه جوړه شوې ده، ډیری تختې په عربي رسم الخط کې لیکل شوي او نقاشي شوي دي.
د آیا صوفیا میوزیم
اياصوفیا د قسطنطنیې له فتحې وروسته ۴۸۱ کاله د مسلمانانو لپاره یو جومات او د عبادت ځای و. خو د عثماني امپراتورۍ له ړنګېدو وروسته کله چې مصطفی کمال اتاترک د ترکیې مشر شو، په جومات کې یې لمونځ بند کړ او په یوه موزیم یې بدل کړ. د 2020 په جولای کې، دا د 1935 دمخه حالت ته بېرته واړول شو.
د جومات بیا رغونه
د ۲۰۱۴ کال د مې په ۳۱مه په ترکیه کې د «ځوان اناتولیا» په نوم یوې موسسې د جومات په انګړ کې د فجر د لمانځه کمپاین ترسره کړ چې د ايا صوفیا د بیارغاونې د غوښتنې په اساس ترسره شو. دې سازمان ادعا کړې چې د ملاتړ لپاره یې له یو نیم ملیون څخه ډېر لاسلیکونه راټول کړي دي. خو د هغه وخت د لومړي وزیر سلاکار ویلي وو چې مسجد ته د اياصوفیا د بېرته راوستلو اراده نه لري.
د تونس کلتور
د تونس کلتور د درې زره کلن تاریخ تولید او د مختلفو قومي ډلو ترکیب دي. لرغوني تونس د تاریخ په اوږدو کې یو لوی او پیاوړي تمدن و. مختلفو کلتورونو، تمدنونو او یو لړ پرله پسې پاچاهیو د څو پيـړیو په اوږدو کې د دې هېواد په کلتور باندې بېلابیل تاثیرات درلودل. د دې کلتورونو له جملې کارتاژي ( د دوی اصلي تمدن) رومي ( رومي الاصله افریقایان)، ویڼدل، یهودي، عیسوي، عرب، اسلامي، ترکي، فرانسوي او همدارنګه د اصلي امازیه کلتورونه یادولي شو. د کلتورونه دغه رنګارنګ جوړښت تونس په مدیترانې کې د هغه د جغرافیې ستراتيژیک موقعیت له کبله د ماري نوسټرم د تمدنونه مرکز وګرځاو.
د تونس تاریخ د خپل بډایه ماضي ښکاروندی دي چېرته چې څو مدیترانې کلتورونو قوي شتون درلود. د کارتاژی جمهوریت تر سقوط وروسته، د روم امپراتورۍ د واکمنۍ په دوران کې دې امپراتورۍ په بېلابیلو سیمو او ښارونو تاثیر پريښود چې د هغې له جملې د الجم امفهایتر ښار او د کارتاژ لرغوني ښار چې د نړۍ د میراثي ځایونو په لیست کې شتون لري یادولي شو. الجم د تونس یوازینې ښار دي چې د نړۍ د اووه میراثي ځایونو په ټولګه کې شمېرل کېـږي.
د عثماني امپراتورۍ لخوا د تونس له الحاق سره د قدرت مرکز له تونس څخه استانبول ته ولېږدول شو. د قدرت دغه بدلون د عثماني امپراتورۍ د نوی ولایت محلي حکومت ته اجازه ورکړه تر څو له خپلواکه شي تر دې چې د فرانسې تر ملاتړ لاندې حکومت جوړ شو ( چې وروسته بیا د اشغال په سترګه ورته وکتل شول). د فرانسې دغه ملاتړ په تونس کې د لويدېځي فرانسې د کلتور اصلي عناصر بیان کړل.
د تونس د کلتور مهم عناصر متنوع کېدل او د یو ځانګړي او ګډ میراث وړاندې کول دي. دا میراث کولای شو په موزیمونو کې د لومړی سر په توګه تجربه کړو: لکه د باردو موزیم، د ښار د معمارۍ د جوړښت او تنوع په باره کې بیا د سیدي بو سعید او یا د تونس د مدینې ښار یادولي شو، په خواړو کې بیا پنیرونه او فرانسوي کروسینټ د پام وړ دي، او د دې ښار موسیقي بیا د اندلس او عثماني اغېزو ته اشاره کوي. ادبیات، سینما، دین، هنرونه او ورزشونه د تونس د کلتور نورې برخي دي.
کلتوري تنوع
د اینکلوپیډیا په نوم د معلوماتو علم تونس د یو داسې هېواد په توګه بیانوي : چې هنر په اصل کې په دې هېواد کې هېڅ پرمختګ نه ده کړي، خو د بېلابیلو اغېزو تر تاثیر لاندې راغلي او د داسې جوړښتونو په واسطه پوښل شوي چې د دې هېواد د تاریخ د بېلابیلو دورو ښکاروندی دي. د کلتوري پالیسي د مطالې په اړه رفیق سعید په خپله نظریه کې دا واضح کړي چې ( دغه نسبتا کوچنې سیمې د تاریخ په اوږدو کې شتمنۍ ترلاسه کول، د کلتورونو تداخل، او د اخلاقو او عقیدو تر منځ مخالفت رامنځته کړي دي). جانیس روډس ډیلډال تونس ته توکمیز هېواد په توګه اشاره کړي او ویلي دي چې تونس د نورو مستعمرو په کتګورۍ کې نشي شمېرل کېدلي، دا ځکه چې د تاریخ په اوږدو کې د کلتورونو تنوع د تونس په میراث کې نغاړل شوي ده.
د تونس د کلتور تاریخچه تر میلاد وړاندې دورې ته رسیـږي، دا ځکه چې د بو سالم قبرونه او د تونس په صحرا کې په تېـږو کې نقاشي دا واضح کوي. په سویل کې د ایل ګتار د ښار تر څنګ هرماون یو له پخوانیو مذهبي نندارتونو څخه دي چې په دې سیمه کې موندل شوي دي.
د تونس د کلتور غوړیدلو دوره د کارتاژیانو د تاثیر لاندې د فینسیانو او یونانیانو په شمول رامنځته شوه. داسې ډېر شواهد اوس هم شته چې د دې ښکاروندی دي چې د فینسیانو او د لوېدیځو هنري کارونه او د شیشې هنرونه په کارتاژي قبرونه کې شتون لري، په ځانګړې توګه په ماسکونو کې یې سینګار ډېر کاروه تر څو شیطاني اروا وباسي او یا یې ووژني، لکه د لوټس شکلونه چې په بېلابیلو څیزونو او هنري ډیزاین شویو ودانیو کې موندل کېـږي. د کارتاژ او ال الیا د هدیرو څخه په تابوتونو کې نقاشي او مجسمه جوړونه، او د ډوکا د مقبرې معمارۍ د یونان او مصر د ګدې اغېزې تر تاثیر لاندې هنر شمېرل کېـږي.