cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نوبل جايزه
د جایزې د گټونکي ټاکنه
کله چي یو کاندید دکانديدۍ او دکمېټې لخوا دقضاوت کولو په منځ کښي مړسي نو که هغه څه هم ددې پروسې په پای کښي گټونکی راووزي نو د نوبل جایزې د قوانینو له مخي اجازه نسته چي دهغه و خپلوانو ته دي جایزه وسپارل سي. خو په ۱۹۳۱ زېږدیز کال کښي د ادبیاتو د نوبل جایزې گټونکی “اېریک اکسیل کارلفېلدت” او په ۱۹۶۱ زېږدیز کال کښي د نوبل سولي جایزې گټونکی د امريکا متحده ایالاتو منشي “ډاگ هاممرېکیوولډ” د جایزې د ورکولو مخته ددنیا څخه سترگي پټي کړي دي  او ددوی وخپلوانو ته جایزه ورکول سوې ده په داسي حال کښي چي د ۱۹۹۶ زېږديز کال د اقتصاد نوبل جایزې گټونکی ویلیم ويکرۍ د نوبل جایزې داعلانولو څخه وروسته او و ده ته دجایزې دتسلیمولو مخکي مړ سو چي خپلوان يې دجایزې څخه بې برخي پاته سول.
جایزه
په تیرو وختونو کښي کله کله د نوبل کمېټې او نورو کمېټو او جرگو لخوا داسي حکم هم صادر سوئ دئ چي که چيري تر یوه زیات کاندیدان جایزې ته بریالي سي نو باید هغوی نوی اختراعگاني وکړي چي ښه اختراع کونکي ته به جایزه ورکول کيږي او د پاته کاندیدانو نومونه بیا ددوهم ځل لپاره د راتلونکي کال د کاندیدانو په لیست کښي ليکي.
د نوبل جایزو مډالونه د نوبل موسسې ثبت کړل سوي تجارتي علامې دي چي د ۱۹۰۲ زېږدیز کال راهيسي په سويډن کښي د ماینټوېړکټ نومي کمپنۍ او د ناروې د پیسو جوړولو کمپنۍ لخوا توليديږي.
ټوله مډالونه د ۱۹۸۰ ميلادي کال څخه مخکي په ۲۳ قیراطو سرو زرو کي جوړ سوي دي خو د نوبل اوسني مډالونه د ۱۸ قېراطو یو رقم سرو زرو او د ۲۴ قیراطو بل رقم سرو زرو څخه جوړ سوی دي. هر مډال تقریبا ۲۰۰ گرامه وزن او د ۶۶ ميلي مترو په اندازه قطر لري.
سرچينې
وېشنيزه:نوبل جايزه
کهکشان
کهکشان د جاذبې قوې له مخې د ستورو، ستوريزو پاتې شونو، د ستورو ګاز، دوړې او تياره مادې يو تړلی نظام دی. د کهکشان انګليسي ويی “Galaxy” له يوناني “galaxias” (γαλαξίας) څخه اخېستل شوی دی، چې په لفظي ډول «د شيدو» په مانا سره دی او د شيدو لار کهکشان ته يوه نغوته يا اشاره ده، چې لمريز نظام هم په کې دی. کهکشانونه د اټکل له مخې په منځني ډول ۱۰۰ ميليونه ستوري لري، چې له ۱۰۰ ميليون (۱۰۸) څخه د لږو ستورو لرونکو کوچنيو څخه د سل ترېليون (۱۰۱۴) لرونکو ستورو تر خورا لويو کهکشانونو پورې رسېږي، چې هر ستوری په کې د خپل کهکشان د کتلې له مرکز څخه دوران کوي.
کهکشانونه د هغوی د باندنۍ بڼې له مخې د بيضوي، مارپېچ يا نامنظمو کهکشانونو په توګه ډلبندي کېږي. فکر کېږي چې ډېری کهکشانونه په خپلو مرکزونو کې خورا ستر تياره سوري لری. د شيدو لار کهکشان مرکزي تور سوری چې د ساګيټاريس ای سټار “Sagittarius A*” په نوم پېژندل کېږي، د لمر په پرتله څلور ميليون برابره لويه کتله لري. د ۲۰۱۶ ز کال تر مارچ پورې جي ان-زي ۱۱ “GN-z11” تر ټولو لرغونی او خورا لرې پروت کهکشان ليدل کېږي. ياد کهکشان له ځمکې څخه ۳۲ بېليون نوري کالونه د حرکت ګډ يا “comoving” واټن لري او داسې ګڼل کېږي، چې له “Big Bang” تيوري څخه يوازې ۴۰۰ ميليون کالونه شاته پروت دی.
په ۲۰۲۱ ز کال کې د ناسا د “New Horizones” فضايي پلټنې معلومات د نږدې ۲۰۰ بيليون کهکشانونو د پخواني اټکل د کره کولو په موخه کارول کېدل، چې د ۲۰۱۶ ز کال اټکل يې تعقيب کړ، چې له مخې يې په ټوله کې د کتلو وړ طبيعت کې دوه ترېليون يا له دې څخه زيات کهکشانونه او د اټکل له مخې (1 x 1024) ستوري شته، چې د ستورو دا کچه د ځمکې د سيارې په ټولو سواحلو کې د شګو له ټولو ذرو څخه لوړه ده. ډېری کهکشانونه له ۱۰۰۰ تر ۱۰۰۰۰۰ پارسېکونو [يو پارسېک درې نوري کالونه کېږي] قطر يا پنډوالی لري، چې نږدې له ۳۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰۰۰ نوري کالونه کېږي او د ميليونونو پارسيکونو يا مېګاپارسېکونو واټنونو له مخې يو له بل څخه بېل شوي دي. د پرتلنې په توګه: د شيدو لار کهکشان لږ تر لږه ۲۶۸۰۰ پارسيکونه (۸۷۴۰۰ نوري کالونه) قطر لري او له اندروميدا کهکشان “Andromeda Galaxy” څخه، چې نږدې ۱۵۲۰۰۰ نوري کالونه قطر لري او ورسره تر ټولو نږدې ستر کهکشان دی، د ۷۸۰۰۰۰ پارسيکونو (۲،۵ ميلون نوري کالونو) واټن لري.
د کهکشانونو تر منځ فضا په يو نازک يا نري ګاز (د کهکشانونو تر منځ وسط) سره ډکه شوې ده، چې په منځنۍ کچه په يو مکعب متر کې له يو اتوم څخه ټيټ غلظت لري. زياتره کهکشانونه د راښکون يا جاذبې د قوې له مخې په ډلو، غونچو او سترو ډلو وېشل شوي دي. د شيدو لار د سيمه ييزې ډلې يا لوکل ګروپ “Local Group” برخه دی، چې د اندوميدا کهکشان تر څنګ په دې (شيدو لار) کهکشان هم نفوذ لري. د ستورو ياده ډله د وېرګو په نوم د ستورو د سترې ډلې “Virgo Supercluster” برخه ده. دا ټولنې په تر ټولو پراخه کچه په عمومي ډول په پاڼو يا شيټونو او رښکيو يا فېلامېنټونو کې تنظيم شوې دي، چې ګرد چاپېر يې پراخه تشو نيولې ده. سيمه ييزه ډله يا لوکل ګروپ او د ستورو وېرګو نومي ستره ډله دواړه د لانياکيا “Laniakea” په نوم خورا لوی اسماني جوړښت کې ځای لري.
ارپوهنه
د کهکشان “galaxy” ويی د فرانسوي او د منځنيو پېړيو لاتينې ژبې له لورې د شيدو لار (galaxías (kúklos) γαλαξίας (κύκλος)) «د شيدو کړۍ» لپاره کارېدونکې يوناني اصطلاح څخه راپور شوی دی، چې اسمان کې د شيدو ته ورته رڼا په بڼه د هغه د ښکاره کېدنې له امله نومول شوی دی. د يوناني افسانې له مخې زيوس خپل ماشوم هيراکليس، چې له مړې ښځې څخه زېږېدلی دی، په داسې حال کې د هيرا “Hera” پر ټټر باندې اچوي چې هغه ويده ده؛ نو ماشوم به د نوموړې پاکې سپېڅلې يا اسماني شيدې وڅښي او په دې ډول به تل پاتې يا نه مړ کېدونکی شي. هيرا د شيدې ورکولو پ رمهال راويښېږي او په دې پوهېږي، چې هغه د يو ناپېژانده ماشوم پالنه کوي: هغه ماشوم لرې پورې وهي، د هيرا يو څه شيدې توېيږي او د شيدو لار په نوم د رڼا ډله جوړوي.
د ستورو په ادبياتو کې په غټو تورو ليکل شوی “Galaxy” ويی زياتره زموږ په نړۍ کې له نورو کهکشانونو سره د توپير کولو په موخه، زموږ کهکشان (د شيدو لار) لپاره کارول کېږي. د انګليسي “Milky Way” اصطلاح تاريخ ۱۳۸۰ زکال کې د چاوسر له لورې يوې قيصې ته ورګرځي: هلته کهکشان ته وګوره
کوم سړی د شيدو لاره پاکوي
او د نندارې لپاره سپين څرګندېږي
- جيوفري چاوسر، د شهرت کور “Geoffrey Chaucer”, The House of Fame” کهکشانونه په لومړيو کې د دوربين په واسطه موندل (کشف) شوي وو او د مارپېچ نيبولا په نوم پېژندل کېدل. له ۱۸ څخه د ۱۹ پېړۍ پورې ډېری ستورپوهانو فکر وکړ، چې کتل شوې کتلې يا د ستورو نابېلې شوې ډلې يا غير کهکشاني نيبولا دي او هغوی يې يوازې د شيدو لار کهکشان برخې ګڼلې، مګر د هغوی اصلي جوړښت او طبيعت ناڅرګند او د يو راز په توګه پاتې شو. هغو کتنو چې د اندروميدا کهکشان په څېر د يو څو نږدې روښانه کهکشانونو له سترو دوربينونو څخه يې ګټه اخېستله، د ستورو په خورا سترو يو ځای کېدنو [راټولېدلو] کې يې هغوی د ستورو د ښکاره تتوالي او بشپړ نفوس پر بنسټ سره بېل کړل، چې د دې جسمونو اصلي واټنونو دوی د شيدو لار کهکشان تر شا په ښه ډول ځای په ځای کړل. دوی د همدې له امله په عمومي ډول د ټاپو نړيو په نوم يادېدل، مګر دا اصطلاح په چټکۍ سره له کارونې ځکه ولوېده، چې د نړۍ ويي د ټول شتون مانا درلوده او پر ځای يې يوازې د کهکشانونو په نوم وپېژندل شول.
نوم ايښودنه
په لسګونو زره کهکشانونه په بنسټيز ډول لښتليک شوي دي، مګر يوازې يو څو يې غوره نومونه لري. لکه: اندروميدا کهکشان، ماژلاني ورېځې “Magellanic Clouds”، وايرپول کهکشان “Whirpool Galaxy” او سومبريرو کهکشان “Sombrero Galaxy”. ستورپوهان د يو شمېر معلومه لښتليکونو په مرسته کار کوي. لکه: ميزاير لښتليک يا کتلاک «Messier catalogue»، نوی عمومي لښتليک «New General Catalogue»(NGC) ، شاخص لښتليک «Index Catalogue» (IC)، د کهکشانونو او د کهکشانونو د ستوريزو ډلو لښتليک «Catalogue of Galaxies and of Clusters of Galaxies» (CGCG)، د کهکشانونو مورفولوژيک لښتليک «Morphological Catalogue of Galaxies» (MCG)، د کهکشانونو اپسالا نومي عمومي لښتليک «Uppsala General Catalogue» (UGC) او د اصلي کهکشانونو لښتليک «Catalogue of Principal Galaxies» (PGC)، چې د “LEDA” په نوم هم پېژندل کېږي. ټول پېژندل شوي کهکشانونه د پورتنيو بنسټيزو لښتليکونو په يو يا ورڅخه زياتو هغو کې هر وخت د يو بېل عدد يا ګڼې له مخې راڅرګندېږي. د بېلګې په ډول ميزاير ۱۰۹ (يا M109) يو مارپېچ کهکشان دی، چې د ميزاير لښتليک کې ۱۰۹ عدد لري. دا کهکشان د “NGC” ۳۹۹۲، د “UGC” ۶۹۳۷، د “CGCG” ۲۶۹-۰۲۳، د “MCG” ۰۴۴-۲۰-۰۹+ او د “PGC” يا “LEDA” ۳۷۶۱۷ ونډې هم لري. ميليونونه تت کهکشانونه د سلون ډيجيټل سکای سروې په څېر اسماني سروېګانو کې د هغوی د ځانګړتياوو له مخې پېژندل کېږي، چې “M109” په کې د “SDSS J115735.97+532228.9” په توګه لښتليک شوی دی.
د کتنې تاريخ
د شيدو لار او نورو نيبولا په اړه دا پوهېدنه چې موږ په يو کهکشان کې ژوند کوو، چې د زياتو موازي يا برابرو سترو موندنو له ډلې څخه دی.
د شيدو لار کهکشان
يوناني فيلسوف دموکريت “Democritus” (۴۵۰ – ۳۷۰ مخزېږديز کال) وړانديز وکړ، چې د شيدو لار په نوم د شپې له خوا اسمان کې روښانه ډله ښايي بېل ستوري ولري. ارستو (۳۸۴ – ۳۲۲ مخزېږديز کال) که څه هم باورمن و، چې د شيدو لار د ځينو لويو، ګڼو او يو بل ته د نږدې ستورو د اورينې څپې يا وږم له سوځېدنې له امله وه او سوځېدنه د اتموسفير په پورتنۍ برخه يا د نړۍ په هغه برخه کې پېښېږي، چې په درنو حرکتونو سره دوام کوي. نيوپلاتوني فيلسوف ځوان اوليمپيوډورس “Olympiodorus the Younger” په دې نظريې نيوکه کوله او استدلال يې کاوه، چې که چېرې د شيدو لار ځمکنی يا تر سپوږمۍ ښکته وي (د ځمکې او سپوږمۍ تر منځ پورت وي)، نو بايد په ځمکه باندې په بېلابېلو ځايونو او وختونو کې بېلابېل څرګند شي؛ بل دا چې بېلابېله بڼه بايد ولري، چې داسې نه ده. د نوموړي په اند د شيدو لار کهکشان اسماني جسم و.
جوانرود ولسوالي
جوانرود ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان جوانرود)  د ايران د کرمانشاه ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د جوانرود ښار دی. دا ولسوالي ۷۵٬۱۶۹ تنه نفوس لري. د جوانرود ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۶۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د کرمانشاه ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
لطيف جان بابی
لطيف جان بابى (١٩٥٤ ز. کال د ډيسمبر لومړۍ نېټه، کندهار) د پښتو ژبې يو لیکوال، شاعر، سندرغاړی او موسيقي غږوونکی دی.
مخينه
لطيف جان بابى د ۱۹۵۴ ز کال د ډيسمبر پر لومړۍ نېټه د کندهار ښار د باميزو کوڅې د بابيانو په لويه او پښتوپاله کورنۍ کې زېږېدلى دی. هغه د غلام حيدر خان بابي زوى، د عبدالله خان بابي لمسى، د محب الله خان بابي کړوسى، د سليم خان بابي کوسى او د دين محمد خان بابي کودى دی چې د خپلوۍ لړۍ يې بابو جان بابي ته رسيږي. بابو جان بابی د ميرويسي غورځنگ ډير تکړه او فعال غړى وو چې د اصفهان تر نيولو پورې د شهينشاه شاه محمود هوتک سره مل وو او د افغانانو د بري بيرغ يې په اصفهان ودراوه.
لطيف بابى د تيرو څلوېښتو کلونو راهيسې مسلکي سندارايي تارونه او تبلې غږوي او مسلکي سندرغاړی، غړاند (کمپوزر) او سندارايي لیکوال هم دی. د سندرغاړۍ سره سره شاعر هم دی چې تر اوسه یې لس شعري ټولگې چاپ شوې دي.
ښاغلی لطيف بابى د کندهار د وتلو فوټبالرانو څخه وو چې د برېښنا لوبډلې له لومړنيو لوبغاړو سره يو ځای لوبېده. بيا د ځوانانو لوبډلې ته ولاړ او تر دې وروسته د آريا لوبډلې مشري ور په غاړه شوه. په ١٩٧٩ ز. کال کې د کندهار ولایت له ملي لوبډلې سره کابل ته ولاړ او د ټولو ولايتونو په گډ لوبلړیز(ټورنمنټ) کې يې برخه واخیسته او هماغه يې وروستۍ لوبه شوه. کله چې روسانو پر افغانستان يرغل وکړ نو د ١٩٨٠ ز. کال په اپرېل مياشت کې له کابله کندهار بيا کوټې او ورپسې کراچۍ ته کډوال شو. څه موده وروسته له هغه ځايه امريکا ته ولاړ.
د پښتنو د ځانتيايي شعور او ورکړې له مخې ښاغلی بابی هم شاعر دی او سربېره پر دودیزې ورکړې يو تکړه او مسلکي سندرغاړی، غړاند (کمپوزر)، غږپوهاند او سندارايي لیکوال هم دی. ښاغلي بابي تر اوسه د سندارا پوهنې په برخه کې ډېر مسلکي اثار لیکلي دي او په ځانگړي توگه یې د پښتنو سندریز کولتور باندې ښه رڼا اچولې ده. نوموړی د ژبپوهنې په برخه کې هم يو شمېر نښېرونه کښلي او همدارنگه یې د لوی افغانستان پخواني تاریخ باندې هم خپل قلم آزمویلی او تر اوسه یې ۳۷ اثار خپاره کړي دي.
زده کړه
لطيف جان بابي په مشرقي ښوونځي، احمد شاه بابا لېسه او کابل پوهنتون د ادبياتو پوهنځي په پښتو څانگه کې زده کړې تر سره کړې دي. همدارنگه يې د امریکې د متحده ایلاتو په La Guardia college,Medgar Ever college او Adelphi University کې د ښوونې زده کړې کړې دي.
دندې
لطیف جان بابي د منځنيو ښوونځيو د ښوونکي په توگه دنده ترسره کړې ده. هغه د زده کړيالۍ پر مهال د پښتو ډرامو سره لېوالتیا ښووله او هممهال يې له کابله په راډيويي ډرامو کې برخه اخيستله. تر فراغت وروسته يې د کندهار په البېروني لېسه کې يو کال ښوونکى وو. د خلقيانو په واکمنۍ کې په سزايي توگه د کشک نخود ايوب خان لېسې ته واستول شو. له هغه ځایه يې د ښاغلي حميد جليا په غوښتنه راډيو ټلويزيون ته لاره ومونده او هلته يې د لوبگرۍ (تمثيل) تر څنگ سندرې هم ووېلې. بابي هم د خپل پلار څخه په پټه سندارا ته مخه کړې وه. کله کله به یې تبله هم وهله او غږیزې به يې جوړولې، خو بنسټيزه سندارا يې په کال ١٩٧٨ زېږديز کې د استاز قاسم جان څخه د ديلروبا په غږولو سره زده کړه. دا مهال په البېروني ښوونځي کې ښوونکى وو. نوموړي لومړى ديلروبا غږوله، بيا يې باجه زده کړه او هممههال یې له خداى بښلي تور تمبوري څخه تمبور هم زده کړ.
په کډوالۍ کې بوختياوې
ښاغلي بابي د نيويارک په علم اينډين موزيکل سکول کې د څلورو کالو لپاره د اوستاز بسنت راى (د اوستاز علاواليدن خان شاگرد وو) څخه سيتار او هيندي راگونه زده کړل چې د افغاني راگونو سره يې پرتله کړي هم دي.
همدارنگه په گارډيه کالج، ميډگار اېور کالج (La Guardia college,Medgar Ever college)او اډيلفي پوهنتون (Adelphi University) کې يې د ښوونې او روزنې زده کړې وکړې. په منهاتن رېوړويو لوړو زده کړو ښوونځي کې ښوونکى وو. لطيف بابى اوسمهال د امريکا متحدو ايالتونو د کاليفورنيا د گڼژبو په اکاډمۍ کې د مرستيال استاد يا پروفيسور په توگه دنده ترسره کوي.
ټولنیزې لاسته راوړنې
لطیف جان بابي ته په ١٩٨٩ ز کال کې د گډو ښوونکيو فدرېشن (United Teacher Federation) له خوا ستاينليک او مډال ورکړ شو او جوليان (عکسونه) يې د همدې فيډرېشن په ورځپاڼو کې خپاره شول. بابی يو له هغو سندرغاړو څخه دی چې څه زده کوي هغه باندې څېړنه هم کوي. لکه څنگه چې پخپله هم وايي «زه نښېرونه (اثار) لیکم چې راتلونکو پښتننو پښتونو ته ليکلي يادښتونه پاته شي».
سندريزې ټولگې
د لطيف بابي ډېری سندرې د ولسي رومانتیکو سندرو يا مينه ناکو سندرو بڼه لري او هم يې د دود له مخې ډېری ولسي هېوادنۍ سندرې وېلي دي. تر اوسه يې ديارلس د اورېدنې صوتي ټولگې دي او يوه انځوریزه سندره يې هم جوړه کړې او ټول يې خپاره شوي دي.
چاپ شوي نښېرونه يې
۱۱- جکړ (شعري ټولگه).
۱۲- کړاو او ناورين (شعري جونگ).
۱۴- يادگار (شعري ټولگه).
۱۶- تپوس او غبرگون (شعري ټولگه).
۱۷- د خپلواکۍ سوغات (شعري ټولگه).
۱۹- خوږمن گرېز (شعري ټولگه).
۲۰- نغوتې او نغوږي (پښتو دوه ييزي «مثنوي»).
۲۱- نغوتي او نغوږي(دوهم چاپ).
۲۲- زړتښت او اويستا چاپ. ۲۳- پښتو او اويستا وييښود (قاموس) چاپ. ۲۴- پښتو او زند وييښود (قاموس) چاپ. ۲۵- انديځ ويونه (هممانيز ويونه، مترادف لغات) چاپ.
۲۶- ويوې او وراشې، چاپ. ۲۷- ويونه او ريونه، چاپ. ۲۸- زړه پښتو په انگرېزي کې، چاپ.
۲۹- پخوا او نن (لومړۍ برخه).
۳۰- پخوا او نن (دوهمه برخه).
۳۱- پخوا او نن (څلورمه برخه).
۳۲- پښتو نومښود (لومړى چاپ).
۳۳- پښتو نومښود (دويم چاپ، له زياتونو سره).
۳۴- پښتو نوم (Pashto Noun) چاپ. ۳۵- پښتو په انگرېزي مصدري وييښود (قاموس) چاپ. ۳۶- پښتو په انگرېزي وييښود (قاموس) دوهم چاپ.
۳۷- پښتو مصدرونه او د گردانولو رودې.
ناچاپ نښيرونه يې
۱- پخوا او نن (څلورمه برخه).
۳- راگونه او رنگونه.
۵- سنداريز (Vocal)، سندريز (Musical او ريشيز (poetical)وييښود (قاموس).
۶- لغړه پښتو (قاموس).
۷- د ويونو او ريونو گنجۍ.
۸- ځلاند ستوري د سندارا (موسيقۍ) پر آسمان.
۹- لنډکى کړکيښ او اوږدکى وييکيښ (زر مخه تاريخ).
۱۰- ريشين مشين (د شاعرۍ ماشين).
اخځليک
۱- https://www.afghan.tips/2015/09/06/%D9%84%D8%B7%DB%8C%D9%81-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D9%8A/
۲- https://www.bbc.com/pashto/news/story/2006/03/060329_im-studio7-latif-bobai.shtml
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه سندرغاړي وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
افغان ملت گوند
افغان ملت گوند چې د افغان ټولنپال ولسواکیز گوند يا افغان سوسيال ډيموکراټ او افغان ملت ملي مترقي گوند په نومونو هم سره يادشوي د درېؤ افغان روڼ انديو تر منځ په لږه بډوالي څو مختلف گوندونه دي. د افغان ملت گوند اصل بنسټ ايښودونکی ېې غلام محمد فرهاد دی چې په کابل کې د پاپا تر نوم لاندې مخور کس و او د کابل (جای ريس) سیمه د ښاغلي غلام محمد فرهاد په نوم نومول شوې. افغان ملت گوند په افغانستان کې تر ټولو پخوانی سياسي گوند گڼل شوی.
د گوند پېښليک
افغان ملت په لومړي ځل د مارچ په ۸مه ، کال ۱۹۶۶م زېږيز کې دځينو افغان روڼ انديو چې د پخوانيو حکومتونو سره ېې ښې نژدې اړيکې وې تر منځ په يوې جوړې شوې غونډې کې رامنځته شو. بيا وروسته په رسمي توگه د مارچ پر ۲۷مه ۱۹۶۶ زېږيز کال کې راوچت شو. کله چې افغان ملت گوند په رسمي توگه اعلان شو انجنير غلام محمد فرهاد ېې د لومړي مشر په توگه ونومول شو. د افغان ملت گوند بنسټيزه تگلاره د لر او بر پښتنو د هېواد لوی افغانستان د ملي گټو خوندي کولو په موخه ولاړه وه. ددې تگلارې لپاره د ژمن پاتې کېدلو له کبله غلام محمد فرهاد په کال ۱۹۶۹ ز کې په لويه کچه يو ځل بياافغان لويې جرگې ته د مشر په توگه وټاکل شو. وروسته د غويي د کودتا څخه په کال ۱۹۷۸ز کې په افغان ملت گوند باندې بنديز ولگېد اوددغه گوند مشر غلام محمد فرهاد جېل ته واچول شو.
په گوند کې بډوالی
وروسته له هغې چې د افغان ملت په گوند کې داخلي ستونزې تر حده زياتې شوې او د افغاان ملتيانو خبرو ته د گوند مشرتابه د توت قدرې ارزښت ورنکړ دوي يو په بل پسې د گوند نه استعفا گانې ورکړې. دا لړۍ دومره وغځېده چې يو شمېر ناراضه افغان ملتيان د انشعاب او ځينې يې له نورو ملي احزابو سره د پيوستون په هڅو کې دي. افغان ټولنپال ولسواک گوند د خپل تاسيس ۱۳۴۴ کال راهيسې د پرله پسې انشعاب سره مخ شوی دی. په ۱۳۴۵ کال کې محمد نور احمد اعتمادي د وخت صدراعظم ته په پارلمان کې د گوند ريس غلام محمد فرهاد د اعتماد رايه ورکړه. د ښاغلي فرهادي فدايې په مشرۍ يوه ډله په دې پلمه چې ښاغلی فرهاد د دوي مشورې ته غوږ نه دی ايښی د ملت د مترقي گوند په نامه جلا شول. وروسته په پېښور کې د ښاغلي قدرت الله حداد فرهاد، شمس الهدا شمس او د ډاکټر محمد امين واکمن په مشرۍ دغه گوند درې پړقه شو. ۱۳۸۲ کال کې هېواد ته د راستنېدو او د گوند د مشر انوارالحق احدي بوختيا او ملتيا په دولتي دندو کې ددې لامل شو چې مختلفې کړۍ ددغه گوند په ورانولو کې لاس په کار شي.
سر چينې
وېشنيزه:افغاني گوندونه
وګمه
وږمه (سندر غاړې وګمه) Wagma) د کوزې پښتونخوا د پښتو ژبې یوه تکړه سندر غاړې ده. نوموړې د دوه لسېزو ډیر پښتو موسیقې ته خدمت وکړ, چې تر ننه یې پښتانه سندرې اوري.
ازنا ولسوالي
ازنا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان ازنا)  د ايران د لرستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د ازنا ښار دی. دا ولسوالي ۷۴٬۹۳۶ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱۲۱۲ کیلومتره مربع دی. د ازنا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د لرستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
عمرګل عسکر
عمرګل عسکر (۱۹۴۸ز ـ ۲۰۲۱ز) د پښتو او اردو ژبي لیکوال، شاعر، څېړنکار او ژورنالست وو. نوموړی بینکار او د راډیو پاکستان کوټې خبریال هم وو.
مخینه
عمرګل عسکر په ۱۵م اګست کال ۱۹۴۸ز د سهيلي پښتونخوا په ږوب ښار کي زېږېدلی وو.خپلې لومړۍ زدکړې یې هم هلته کړېوې.
زدکړې
نوموړي لومړۍ زدکړې پخپل ټاټوبي ږوب کې کړېوې او تر منځنۍ کچې زدکړې(های سکول) یې له بوري (لورالای) څخه وکړې دولسم ټولګی یې پرائیویټ وکړ وروسته یې له بلوچستان پوهنتون کوټې څخه په اقتصاد کي ماسټري وکړه.
دندې
نوموړي د بانک د مېنيجر تر څنګ يو شمير نوري دندې هم لرلې چې پکې په راډیو پاکستان کوټه کې دنده د یادولو وړ ده.
ادبي خدمات
نوموړي له بیلا بيلو ورځپاڼو او مجلو سره د ليکوال په توګه هم همکاري لرله چي پکښې له کوټي هيواد او اولس مجلې، له کراچۍ څخه اباسين او له پېښور څخه باغ حرم ورځپاڼې شاملي وې. ښاغلي عمرګل عسکر په کوټه کي د راډيو پاکستان له پاره هم اوږد وخت کار کړی او له دغې لاري يې په پښتو ژبه بې شمېره ډارمې، لنډي کيسې او مقالې نشر شوي دي. هغه په ګڼ شمير ادبي ټولنو کي غړيتوب لاره چي پکښي په ۹۰ عيسوي کالونو کي درې کاله په کوټه کي د پښتو اکاډمۍ لومړۍ مرستيالي هم شامله وه. نوموړی د ژوند تر آخر پوري د يادي اکاډمۍ غړی پاتې شو. ښاغلی عسکر په کوټه کي د اردو جنګ اخبار له پاره هم د «پښتو محفل» تر سرلیک لاندي څو لسیزې ليکنې وکړې.
چاپ اثار
د نوموړي يو شمير آثار چاپ شوي دي
۱. وڼېڅي یوه څېړنه (څېړنه)
باچا خان
خان عبد الغفار خان (په هندي: ख़ान अब्दुल ग़फ़्फ़ार ख़ान)، (په انگرېزي: Khan Abdul Ghaffar Khan) يا باچا خان چې په فخرې افغان او بادشاه خان هم ياد شوی د پېښور په هشنغر سيمه د اتمانزو په کلي کې ، خان بهرام خان محمدزي په کور کې کال (١٨۹۰ - ۲۰ جنوري ۱۹۸۸) زېږېدلی. دی د عدم تشدد په موخه د خدایي خدمتگار يوه ټولنه جوړه کړه او د انگرېز په مقابل د وخت د نوموتي هندي سياستوال مهاتما گاندي سره يو ځای ېې د انگرېز اشغال پر وړاندې مبارزه پبل کړه.
عمرګل عسکر
چاپ اثار
۲. سیمینار               (تالیف)
باچا خان
سياسي مخينه
عبدالغفار خان د ترنکزو دحاجی فضل واحد تارڼ کاکړ په ملگرتيا يې د استعمار په ضد د افغانانو د راويښولو او ملي حکومت د جوړولو له پاره تاريخي کارنامی په سر رسولی دی. خان عبدالغفارخان په ( ۱۹۲۰ م= ۱۲۶۸ ش) کې د خلافت د تحريک په بهير کې له يو زيات شمير خلکو سره کابل ته هجرت وکړ او د بيرته تلو په وخت کې يې د انجمن اصلاح الافاغنه ټولنه جوړه کړه. دغه ټولنه په ( ۱۹۲۹ م= ۱۳۰۷ ش) کې د خدايی خدمتگارانو په ټولنه بدله شوه، خان عبدالغفارخان په ( ۱۹۳۱ م= ۱۳۰۹ ه‍.ش) کال کې د کانگرس په ملگرتيا د هند د نيمی وچی د ازادولو له پاره زياتی مبارزی وکړی و له ۱۹۳۱ را په ديخوا د استعمار سره د مخالفت به جرم په اوه کاله بند محکوم شو. د نړی په عمومی لومړی جنگ کې د انگرېزانو سره د عدم تعاون په جرم د کانگرس د نورو مشرانو سره دوه کاله په زندان کې و او د ( ۱۹۴۷ م) کال راپه ديخوا د پښتنو ملی خپلواکۍ د غوښتلو په جرم پاکستاني حکومتونو د استعمار د لاسه په وار، وار جيل ته لېږل شوی ؤ. خان عبدالغفارخان (فخر افغان، پاچا خان) په خپل يوه تاريخي ليک کېد ( ۱۹۳۵ م) د مي په پنځه ويشتمه چې د سابرمنی، سنټرل جيل احمداباد څخه يې د حکيم عبدالخالق خليق په نامه ليکلی دی داسی وايې:
عمرګل عسکر
چاپ اثار
۳. په دایره کې کائنات (شعري ټولګه)
باچا خان
سياسي مخينه
خوږه خليقه خوشاله اوسی
عمرګل عسکر
چاپ اثار
۴. د خاورین وجود احساس (شعري تولګه)
۵. نړیوال تصوف    (څېړنه)
۷.خاطرې او نظرونه (د ژوند خاطرې)
مړینه
عمرګل عسکر د چهارشنبې په ورځ د ۲۰۲۱ ز کال د ډسمبر پر ۸ مه نېټه مړ شو او د جنازې مراسم یې د کوټې په کېنټ هديره کي تر سره شوه.
باچا خان
سياسي مخينه
خدايي خدمتگاران ورونو چې د جيل خانو بی اتفاقۍ ، بهر ځان سره راوړی وی ، هغه يې پېښودی که لا هغه شان پکښې اخته دی؟، که چيرې په صداقت سره يې دا بدعادتونه پرې نه ښودل او رشتينې خدايې خدمتگاران نه شوو ، نو دا ټولی قربانۍ به په سيند لاهو شي او اوچت سوی پښتون به بيا پريوځي ولی چې زموږ د کاميابۍ راز په رشتيني خدايي حدمتگاران کې دی.
زه چې کله دې جيل ته راغلی يم نو همېشه ناجوړه يم، ولی چې ددی ځای اب او هوا په ما صافه نه ده. بل زه يوازې يم داسی يو سړی نشته چې تبادله خيلات ورسره وکړم. زما په خيالاتو که چيری زه سرحد يا پنجاب ته بدل شم نو شايد چې ښه شم ليکن د پنجاب او سرحد حکومتو زما د اخستو نه انکار وکړ او تر اوسه پورې دې حکومت هم زه بلې جيل خانی ته بدل نه کړم.
تاسو زما څه فکر مه کوي ، خپل کار کوډ، که چيری الله تعالی زما د وجود نه د خپل مخلوق خدمت اخستل منظور وي نو ما له به صحت هم راکړی. دا دهغه طرف نه په ما يو بل ازمايش دی. تاسو راته دعا کوی چې ما پکښې الله تعالی کامياب کړی او ما له صبر او استقبال راکړی.
عمرګل عسکر
سرچینې
د عسکر صیب اړوند د پښتو ریسرچ اکاډمي ویډیایي راپور
https://www.facebook.com/101743938263808/posts/436461074792091/
باچا خان
سياسي مخينه
ستا ورور عبدالغفار
خان عبدالغفار خان د زوالفقار علی بهټو د حکومت په مخت کې د نيشنل عوامي پارټي د صوبايي حکومت په بلنه په ( ۱۹۷۰ م) کېد کابل څخه پېښور ته ولاړ او کله چې هغه حکومت ړنگ شو بيرته افغانستان ته راغی او تر ( ۱۹۸۰ م) کال پوری کله په کابل او کله په ننگرهار کې او سيده. دی د افغانانو ، د ملی آزادي غو ښتونکو او طنپالونکو لوی لارښود او (بابا) وو او حضور يې د افغانستان او سيمې د ازاديخواهانو بل مشعل وو. ده د جنرال ضياءالحق د حکومت په دور کې سختی ورځی او شپی تيرولی څو ناروغه شو او د شپږو مياشتو د کوما د حالت ورپېښيدلو او د مغز فلجيدولو وروسته په کال ( ۱۳۶۶ ش) د دلو په اوله د چهارشنبی د سهار په څلورو بجو و په پنځه څلويښت دقيقو د پيښور په ليډی ريډنگ روغتون کې وفات شو، او جنازه يې د وصيت سره سم د جمعی په ورځ د ( ۱۳۶۶ ش)کال د دلو په دريمه ( ۱۹۸۹ م) د جنوری په شلمه په ډيره درناوی د ننگرهار په مرکز جلال اباد کې خاورو ته وسپارله شوه.
د افغانستان د طالبانو اسلامی امارت او د ځينو ملی مجاهدينو تنظيمونه د افغانستان جهادی معرکې چې د هيواد د ازادۍ، خاوری د تماميت،ننگ او ناموس ساتلو په نيت په عمل راغلی او تاريخی وياړونه يې په برخه شوی دی، د خان عبدالغفارخان د دغه ناوړه تفسير څخه چې هغه د روس او امريکی د سياسي رقابتونو او دښمنيو څخه راو لاړی پیښی بولې، گېله مند دیاو داسې تفسير واقع بيناه او وطن دوستانه نه گڼی.
مسلمانان در نهضت ازادی هندوستان اثر په خپل ( ۱۲۸ ) مخ کې د خان عبدالغفارخان د ملی مبارزو په هلکه ليکی: (... در همان هنگام که دولت کاملاً بر اوضاع مسلط بود وبه وسيله زور و سر نيزه توانسته بود ملت را وادار په اطاعت سازد، زر نواحی مرز هند و مخصوصاً درميان قبايل سلحشور و مسلمان پتانها اشوب و انقلاب عظيم بر ضد دولت بر پا نمود. مسلمانان اين ايالات مرزی به رهبری خان عبدالغفارخان جبهه نيرومند تشکيل داده در برابر حکومت مستبدانه و رعب آميز انگليس استاد گی ومقاومت کردند. جواهر لال نهرو در توصيف اين رهبر جنگجوی پتان ميگويد: از دهکده په دهکده ميرفت وبرای افراد آهئين جمعيت سرخ پوشان پايگاه په وجود می اورد. اين شخص و پيروانش خاری در چشم دولت بودند. موقيعت و نفوذ او در ايالت مرزی کمتر از موقيعت و نفوذ گاندی در سراسر هندوستان نه بود. اتفاقاً در ميان او و گاندی ارتباط بر قرار شد و جمعيت سرخ پيراهنان به حزب کانگرس پيوست. چنانچه از سخن نهرو بر می ايد قيام خان عبدالغفار خان در اغاز ارتباطی با گاندی و حذب کانگره نداشته وخود او با انگيزه گسيختن زنجير استعمار برتانيه و بدست اوردن استقلال نهضت بزرگ و خونين شروع کرده است و بعد ها وقتيکه کارگردانان حزب کانگره استقلال را در برنامه يې خو قرار داده و نيرو های خود را در اين راه بکار انداختند، با انها همگام شده و به عضويت کانگره در امده است.) و درجای ديگر ميگويد: جميعت سرخ پوشان و رهبر شان خان عبدالغفار خان حقی عظيمی بر جنبش ملی هند دارند...)
خان عبدالغفارخان په هغه ليک کې چې د (عبدالغفارخان فيټ ازای بيټل) د (ډی، جی تنډر اثر)، ( Abdul ghafar khan fait is a battle D.G Tender ) دکتاب له پاره ليږلی او هغه دغه ليک د خپل کتاب په څلورم مخ کې کليشه کړی دی، د خپل ژوندانه او عقيدې په داسې ليکی: (... زه چې د اتو، نهو کالو وم او په پيښور کې مې به سکول کې سبق وايه نو اکثره مې لوبی د بنگيانو د بچو سره کولی، زه به هغه خپلو ملگرو منع کولم چې دا خو چوړيان دی؟ د دوی سره ولی لوبې کوی. ولی زه به دهغوی په دی خبرو نه منع کيدم او نه به زما په زړه د دی خبرو اثر کيدو. چې زه زلمی شوم نو زما تعلقات به اکثر د باکسته خلکو سره وو، زما دوستان اکثره لوواران، جولاگان ، ترکاڼان، شاخيلان و ، حالانکه زه د خان زوی وم. زه چې هلک وم نو د قصر اوريدلو سره مې ډير شوق وو او دا قصې به مې زياتی د خولو او يا کتابو کې اوريدی او ډيری به مې خوښی وي. بيا مې ژر په طبيعت کې تبديلي راتله او داسی کتابونه مې خوښ وه چې به هغو کې د داسې خلکو حالات چې چا به د انسانيت او د خدای د مخلوق له پاره ډير تکليفونه او مصيبتونه تير کړی وو راغلی وو).
د هند په دوه برخو وېشنه
فخرې افغان په زغرده د هند په دوه برخو وېشنې سره بډوالی درلود. تر څنگ ېې دغو پښتنو غوښتل چې د هند سياستوالو سره په گډه کار وکړي په ځانگړې توگه د سرو کميسونو پښتنو. همدا رنگه ډېرو نورو پښتنو بيا د هند په دوه ؤ برخو وېشنې چې يوه برخه ېې د مسلمانانو خپلواکه ولکه جوړېده او د انگرېزانو د وتلو د آند هرکلی ېې کاوه. د همدې لپاره ځينو فخرې افغان باندې د غیر مسلمانانو د ملگري ټاپه وهله ، تر څنگ ېې په کال ۱۹۴۶ ز. کې په هغه باندې يو بريد وشو له کبله ېې چې د پېښور روغتون کې بستر شو. د کانگرېس پارټۍ د بېلتون د ممصلحتي پرېکړې مخنيوی وکړ او پرېکړه ېې لکه د کابينې د موخې له مخې چې گاندهي د محمد علي جناح لپاره د صدر اعظمۍ وړانديز کړی و ونه منله. په پايله کې بادشاه خان او د هغه پلويانو دا احساس کړه چې دواړه د هند او پاکستان لخوا ورسره درغلي وشوه او دوکه شول. د همدې په هکله بادشاه خان (فخرې افغان، غفار خان ) گاندهي ته خپلې اخري خبرې په يوې تاريخي خبرې چې د کانگرېس پارټي سره تراوسه پاتې ده داسې وکړه ( تا موږ د لېوانو خولو ته ورټېل وهلو ). کله چې د پاکستان د نوم پر سرټولټاکنې کېدې نو باچا خان او د هند کانگرېس ملي پارټۍ د هغو ټولټاکنو څخه په څنگ شول او بايکاټ ېې ترې وکړ. ددې پايله داسې راووته چې په ۱۹۴۷ز. کال کې د پاکستان په نوم هېواد ومنل شو او د پاکستان چارواکو له خوا د خيبر پښتونخوا نوم د پښتنو سيمې ته ونومول شو. په قبايلي سيمو کې هم پاکستان د ځينو ملکانو په پيسو اخيستلو سره يوه ټولټاکنه ترسره کړه چې پايله ېې په ۵۰،۱ ٪ سله کې خلکو هاغه نوم د باچا خان پر بډوالي سربېره ومانه. باچا خان او د ولسپاله پښتنو پلويانو سره د دغه نوم سره بډوالی وښود او له ټولټاکنو څخه بيا په څنگ شول.
خدايي خدمتگار ټولنه او غړي ېې
خدايي خدمتگاري او عدم تشدد (د ظلم ځخه لاس اخيستنې) دا دواړه خبرې تر يو بله سره تړلي دي. خدايي خدمتگاري ، د خدای د مخلوق خدمت دی. او دا خدمت به په زور ، جبراکراه او تشدد نه ، بلکه په رضا ، قناعت ، مينه ، محبت او عدم تشدد وي. د خدايي خدمتگارۍ په مرامنامه کې د انسان د ټولنيز ژوندانه د سمون لپاره پرنسپونه او اصول وړاندې شوي ، چې مرامنامه يې په لاندې ډول لوستلی شۍ.
د خدايي خدمتگارﺉ مرامنامه
بسم الله الرحمن الرحيم ولتکن منکم امهّ يدعون الی الخير ويامرون بالمعروف وينهون عن المنکر و اولّک هم المفلحون ـ قرآن مجيد. ترجمه : او تاسې څخه دې همېشه يوه ډله وي چې خلق د خير خواته غواړي او په نېکو کارونو حکم کوي او خلق د بدو کارونو څخه منع کوي. همدوی دي خپله مطلب ته رسېدونکي. خدايي خدمتگاري د هغه تحريک (خوځښت) نوم دی چې په خلکو کې د خدای د مخلوق د خدمت جذبه راپیدا کوي. او څرنگه چې خدای پاک ته د خدمت ضرورت نشته نو د هغه د مخلوق خدمت د خدای خدمت گڼي. او د هغه ډلې نوم دی چې بې بدله د خدای د مخلوق خدمت کوي. دا يو سوشل (مجلسي،ټولنيز)اصلاحي او اخلاقي تحريک دی. ددې باني او محرک خان عبدالغفار خان دی. د دې تحریک ابتدا په سنه ۱۹۲۹م زېږديز کې د هشنغر په اتمانزو کلي کې شوې وه.
د خدايي خدمتگارو وعده (ژمنه) زه خدای حاضر ناضر گڼم او ورسره وعده کوم چه زه به د خپلې ډلې سره وفا داريم او د پاس لسو موادو پيروي کوم. ان الله لايغير ما بقوم حتی يغيرو اما بانفسهم. ترجمه: خدای پاک هغه قام ته تغير نه ورکوي چه قام پخپله ځان له ترڅو تغير ورنه کړي.
د پاکستان لخوا په باچا خان بنديزونه
د افغانانو \پښتنو د بیدارۍ ، یووالي او خپلواکۍ دپاره د ده اوږدې هلې ځلې او مبارزواو په دې لار کې د جیلونو او کړاوونو له گاللو څخه هیڅوک سترگې نه شي پټولی. د افغانانو دې ستر ملي مبارز ته د« هندي ناسیونالیست » نوم ورکول ، نه یواځې له واقعیتونو څخه سترگې پټول دي ، بلکې دافغانانو د ملي ارزښتونو سره په ټکرکې کار دی. همدارنگه باچاخان نه یواځې خپل ټول ژوند د پښتنو یووالي او د ډیورنډ کرښې نفې د پاره وقف کړی و ، بلکې په عمل کې یې په خپل وصیت سره ، چې وروسته له مړینې یې جنازه په جلال اباد کې خاورو ته وسپارل شي دغه ارمان تر سره کړیدی. فخر افغان خان عبدالغفار خان د پاکستاني حکومت لخوا شاوخوا ۲۲ کاله جېل ته د افغانانو د قبايلو د يووالي لپاره د کار له کبله غورځېدلی. د پاکستان د وخت حکومت دی د هند او افغانستان د ملگرتيا جوړولو او د پاکستاني ـ انگرېزي ښکېلاک د ختمولو پر بډوالي تورناوه. ډېر ځلې په کور دننه بنديز پرې لگول شوی.
ټولنيز خدمت او لاسته راوړنې
فخر افغان په پښتني تولنه کې نه يوازې چې د پوهې او علم د هڅوولو عملي کار پرمخ اچولی و ، بلکه د هند ، پاکستان ، او بنگله دېش وگړي ېې هم راويښ کړي و او ورسره ېې خپل انساني غږاوچت کړی و، او لومړی ېې د هغوی د حقوقو لپاره چې د انگرېز له غلامۍ څخه خلاس شي مټې راونغاړلې ، د همدې له کبله ورته د هند د لومړي خپلواک حکومت رامنځته کېدو سره د ولسمشرۍ د څوکۍ غوښتنليک ورلېږل شوی و. د نوموړي د لوړې حوصلې او ايماندارۍ څرک د هغه له ځواب څخه په دې ډول ښکاري چې ليکلي ېې و : "د خدای خدمت د ملت خدمت دی او همدې ته ژمن يم څو د هند او پاکستان غوندې اوس خپل ملت ته هم خپلواکي ترلاسه کړم ، او که زه د ولسمشرۍ په څوکۍ کښېنم نو دغسې په ازاده توگه ولس ته خدمت نشم کولای لکه دا نن." په ۱۹۸۴ م. زېږيز کې ېې د نوبل نړېوالې جايزې لپاره د سولې د مبارزې په لړ کې نومول شوی و ، خو د وخت د سياست له کبله ېې مخه ډب شوه. فخر افغان يو له هغو ۴۴ هندي او د سيمې نوموتومبارزو شخصيتونو په کتار کې د هند د حکومت لخوا ياد شوی چې په لړ کې ېې ورته د بهارت رتنا چې د هند تر ټولو لويه ملي جايزه ده هم ورکړی. همدا رنگه د جواهر لال نهرو ملي جايزه ېې هم په برخه شوې. د افغانستان د پخواني پاچا غازي امان الله لخوا ورته د افغانانو د وياړ لقب ورکړ شوی او د راوروسته لومړي ولسمشر داود خان لخوا ورته د افغانانو د ملي مبارز او مفکر جايزه ورنومول شوې وه.
سرچينې
وېشنيزه:اتلان وېشنيزه:د ۱۸۹۰ زېږېدنې وېشنيزه:د ۱۹۸۸ مړينې وېشنيزه:د بهارت راټنا گټونکي وېشنيزه:د هند مسلمانان وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا سياستوال وېشنيزه:پښتانه سياستوال وېشنيزه:افغان سياستوال وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:سياستوال وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:ولسمشر
شاهنشاه پاچا
شاهین شاه باچا (شاهنشا پاچا) د پښتو ژبې یو تکړه سندرغاړی وو, چې له تیرو څو کلونو راهیسی یې د موسیقې ډګر پریښودی او نعتونو ویلو ته یې مخه کړی.
تشيال وخت
سپېس ټایم په فزیکپوهنه کې د یوه ریاضیکي موډل څخه عبارت دی چې فضا یې په خپل ځان کې سره پېیلې او له یو بل سره تړلي ترکیب را په گوته کوي. د اقلیدسي فرضي مفاهیمو له مخې د نړۍ فضا، درې بُعده مکاني او یوه یې مهالي (زماني) چې چې مستقل دی لري. په سپېس ټایم کې درې بُعده فضا او یو بُعد مهال (زمان) په خپلو کې سره ادغامېږي او یو څلور بُعدي چاپېریال جوړوي. د فضا او مهال (زمان) له ترکیب او د یوه واحد چاپېریال په جوړېدا سره، فزیکپوهان په دې وتوانېدل چې هم د کیهاني (نجومي) او هم د اتومي بُعد په سطحو خپل فزیکي تیوري وړاندې کړي.
فضاوخت (سپیس ټایم) او هر هغه څه چې په فضا وخت کې شتون لري (لکه ستوري، سیارې، اسماني ډبرې، اتومونه، ذرې...)، کاینات بلل کیږي. فضاوخت (سپیس ټایم): انشتاین وايي چې فضا او وخت داسې سره تړلي لکه په یو ټوکر کې چې افقي او عمودي تارونه سره تړلي او ټوکر یې جوړ کړی. فضا او وخت نه بیلیدونکي دي ځکه ورته فضاوخت یا سپیس ټایم ویل کیږي. همدارنگه فضاوخت لکه ربړ کش کیدای شي. کاینات شاوخوا ۱۳.۸ ملیارده کاله مخکې د بیگ بنگ یا سترې چاودنې به نتیجه کې له یوې داسې نقطې څخه مینځ ته راغلل چې لایتناهي انرژي یې درلوده. ساینسپوهان وايي چې کله کاینات جوړ شول نو په لمړی سر کې دومره گرم یا له انرژۍ ډک ځای وو چې اتومونه هم پکې نشوای جوړیدای. له شروع نه تر ۳۸۰۰۰۰ کلونو پورې پکې یوازې پروتونونه، الکترونونه او نور ذرات وو. هایدروجن (تر ټولو ساده عنصر) هیلیم او په ډیره کمه اندازه نور سپک عناصر ۳۸۰۰۰۰ کاله وروسته جوړ شول. شاوخوا ۴۰۰ میلیونه کاله وروسته له سترې چاودنې یا بیگ بینگ څخه یو شمیر دغه اتومونه د جاذبې د قوې په وجه سره یو ځای شول او لمړني ستوري یې جوړ کړل. تر هایدروجن او هیلیم درانده عناصر بیا په ستورو کې دننه د هستوي تعاملاتو (نیوکلیر فیوژن) په نتیجه کې جوړ شول او لا هم په ستورو کې جوړیږي. خو تر دوی هم درانده عناصر (چې اتومي نمبر یې تر اوسپنې لوړ وي) بیا د لویو ستورو د مرگ (چاودنې یا سوپر نووا) په نتیجه کې رامینځ ته کیږي.
ستوري:
هغه اجسام دي چې هستوي تعاملات (نیوکلیر فیوژن) پکې صورت نیسي او حرارت او رڼا تولیدوي. یا ستوري هغه کروي اجسامو ته ویل کیږي چې ډیری برخه یې له هایډروجن او هیلیم څخه جوړه شوې وي او دومره کتله ولري چې هستوي تعاملات (هستوي اتحاد یا فیوژن) پکې صورت ونیسي. زمونږ لمر هم یو د منځنۍ درجې ستوری دی. په کایناتو کې ډیر لوی او واړه ستوري شته. چې لوی یې ډیره انرژي تولیدوي خو ژر له مینځه ځي ولې واړه یې بیا لږ انرژي تولیدوي خو ډیر وخت دوام کوي. ځینې لوی ستوري چې له ځمکې ښکاري عبارت دي له NML Cygni، WOH G64، VX Sagittarii، KW Sagittarii او نور د فضا په هر ځای کې ډلې ډلې ستوري وجود لري. دغه ډلې له یو بل څخه ډیره فاصله لري. د ستورو دغسې ډلې ته ستورټلیز یا کهکشان یا (Galaxy) ویل کیږي. زمونږ ستورټلیز میلکي وې (Milky Way) نومیږي چې تر سل ملیارده ډیر ستوري اټکل شوي او په کایناتو کې بیا ملیاردونه ملیاردونه ستوري موجود دي چې ځینې يې له لمر نه لوی او ځینې واړه دي. ستوري څنگه له مینځه ځي؟ کله چې د یو ستوري کتله زمونږ د لمر د کتلې تر ۱۰ چنده زیاته وي نو دغه ستوري د چاودنې (سوپرنووا) په وجه له مینځه ځي. د دغې ډلې واړه ستوري (وړې چاودنې) نیوټران سټار شاته پریږدي او لوی ستوري (لویې چاودنې) یې بلیک هول شاته پریږدي. نیوټرون ستوري په طبیعت کې تر ټولو زیات کثافت لري مثلاً د یو چاکلیټ په اندازه مواد یې څو ټنه وزن لري چې که په ځمکه وغورځیږي نو په ځمکه کې به داسې ننوځي لکه چاقو چې په حلوا کې ننوځي. دغه ستوري شاوخوا ۱۲-۱۳ کیلومتره شعاع لري خو کتله یې زمونږ له لمر څخه چې نژدې ۷۰۰،۰۰۰ کیلومتره شعاع لري ډیره وی. نیوټرون ستوري د خپل محور شاوخوا ډیر په تیزۍ سره را څرخي. ځینې یې ان په یوه ثانیه کې څو ځله څرخي. جاذبه یې د ځمکې په نسبت شاوخوا ۱۰۰ ملیارده ځلې ډیره ده. له نیوټرون ستورو څخه په فضا کې د لار پیداکولو لپاره هم گټه اخیستل کیږي. زمونږ د لمر په شان او تر دې واړه ستوري بیا چوي نه بلکه پړسیږي او ورو ورو خپل بهرني قشرونه له لاسه ورکوي. تر هغه چې بهرني ټول قشرونه یې له مینځه لاړ شي او شاته یې یو نسبتاً کم گرم جسم پاتې شي. دغه جسم وایټ ډوارف بلل کیږي چې نور انرژي نه تولیدوي (دننه پکې هستوي تعملات ودریږي). دغه پاتې شوي اجسام د خپل داخلي حرارت په وجه ډیره کمه رڼا او حرارت خپروي.
ډیر لوی ستوري چې کله چوي نو دغه ډول چاودنې ته هايپرنووا وای. هايپرنووا ډیری وخت بلیک هول شاته پریږدي. ډیر زیات لوی ستوري بیا د تر ټولو قوي چاودنې (گاما رې برسټ یا د گاما وړانگو وتل) په نتیجه کې له مینځه ځي. دا ډول چاودنې د گاما مضرې وړانگې تولیدوي. دا ډول چاودنې یو ډیر لوی بلیک هول (سوپر میسیف بلیک هول) را مینځ ته کوي. دا چاودنې په کایناتو کې تر ټولو ډیرې روښانه او خطرناکې دي. گاما وړانگې ډیره لوړه فریکونسي لري او ژوندیو موجوداتو ته ډیرې خطرناکې دي. که زمونږ په ستورټلیز یا کهکشان کې داسې کومه چاودنه وشي او دا وړانگې د ځمکې په خوا راشي نو د ځمکې په سر ډیری ژوندي موجودات به له مینځه یوسي.
Time-like interval
When a space-like interval separates two events, not enough time passes between their occurrences for there to exist a causal relationship crossing the spatial distance between the two events at the speed of light or slower. Generally, the events are considered not to occur in each other's future or past. There exists a reference frame such that the two events are observed to occur at the same time, but there is no reference frame in which the two events can occur in the same spatial location.
For these space-like event pairs with a positive spacetime interval (s^2 > 0), the measurement of space-like separation is the proper distance, :
Like the proper time of time-like intervals, the proper distance of space-like spacetime intervals is a real number value.
Light-like interval
3.1.3 Space-like interval
Interval as area
==د سپېس ټایم ریاضیات
سپېس ټایم په عمومي نسبیت کې
7 Quantized spacetime
جگجيت سېنگ
جگجيت سېنگ  (۸ د فبروري، ۱۹۴۱ ز. - ۱۰ د اکتوبر، ۲۰۱۱ ز.) (په پنجابي،ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ هندي: जगजीत सिंह) د هند يو نامتو غزل بول، کمپوزر او موزيک ډايرکټر و. هغه د خپلې ماندينې چېترا سېنگهـ سره يو ځای په سندرې وييلو پيل وکړ او تر دې حده په غزل وييلو کې بريالی شو چې اوس د غزل د پاچا په نامه هم يادېږي. جگجيت سېنگ او چېترا سېنگهـ دواړه ډېر بريالي سندرغاړي ول او له ۱۹۷۰ ز. نه تر ۱۹۸۰ ز. پورې يې شهرت اوج ته رسېدلی وه. دوی دواړه د نوې غزل بولۍ مخکښان گڼل کېږي. جگجيت سېنگ د هندي ژبې تر څنگ په پنجابي، اردو، بنگالي، گجراتي، سېندي او نيپالي ژبو کې هم سندرې وييلي او په ۲۰۰۳ ز. کال کې يې د هند د ملکي خدماتو تر ټولو درېمه لوړه جايزه پدما بهوشان ترلاسه کړې.
سرچينې
وېشنيزه:هندي سندرغاړي
د پښتو نوے غزل 2000زیږديز نه پس
مينه څه وه دا زما خو بس هوس ؤ
نور په سپي او په خنزير ئې خبرنه ؤ
چې زما د قام خلاف ؤ خو نجس ؤ
دخپل ځان پنجره کښې قيد بلبل نصيب وم
زندگي وه او که تنګ شانې قفس ؤ
څنګ به وايم اوس چې شونډې بې ذائقې وي
ماځبيښلي ترهغې چې څو مې وس ؤ
ماته خپل محبت ياد شو بيا فارانه
يوګلاب په زمکه پروت هسې تس نس ؤ
کليز
کليز يا کالښود، چې په پښتو ژبه کې يې کالهېنداره هم بولي، او په پارسي کې يې (جنتری، سالنما) بولي د وخت د اوډل شويو يونونو (تنظيم شويو واحدونو) يو غونډال دی چې موخه يې په ټاکليو مرحلو کې د مهال شمېرانه کول دي. د ستورپوهنې (استرونومۍ) د تعامل له مخې ورځ د مهال کوشنی ترين کالښوديز يوون دی. په پاسني ټوليز پېژند (تعريف) کې ټول هغه بېلابېل ميتودونه راتلالی شي، چې د کالښودونو د اوډلو پر مهال کار ځنې اخيستل کېږي.
د کالښود تاریخ
کالښودونه بېلابېل دي. ځينې يې له نجومي دورو کټ مټ اخيستل شوې نسخې دي؛ ځينۍ يې پر داسې مجردو، متداومو او بياڅلي (تکراري) دورو ولاړ وي، چې په ستورپوهنه کې هيڅ ډول ارزېښت نه لري. ځينې کالښودونه بيا د ستورپوهنيزو کتنو له مخې او ځينې نور بيا د هر يوون د کره شمېرانې (محاسبې) پر بنسټ اوډول شوي دي. ځيني کالښودونه د ليکل شويو قوانينو له مخې جوړ شوي وي او ځينې د گړنيو (شفاهي) دودونو پر لاس تر موږ پورې رارسېدلي وي.
کالښودونو په بېلابېلو زمانو کې شتون درلود او کار ترې اخيستل شوی، چي ټول يې د مهال د طبيعي وېش پر بنسټ اوډل شو دي. ورځې مياشتې او کلونه د مهال په پنځيز (طبيعي) وېش کي راځي. د کالښود په جوړولو کې ټوليزه سکالو (موضوع) داده چې د مهال يونونه د ټولنې د اړتياوو د پوره کولو په مقصد سره داوډل شي. د دې تر څنگ د دغه اوډ په بهېر کې پخپله د مهال د څارنې (کنترول) او پر هغه د پوهېدلو چاره هم مطرح کېږي. له دې لامله نو گواکې کالښود یا کليز د بشريت او پينۍ (کايناتو) تر منځ د اړیکې ټينگولو په لاره کې خدمت کوي.
کالښود د کرنې، ښکار او مهاجرت د دورو د سرښته کولو، د وړاندويېنې کولو او غيب ويلو لپاره او دغه راز د مذهبي او ولسي پېښو د سمبالولو لپاره تاداوونه جوړوي. کليزونو ته بايد د ټولنيز تړون په سترگه وکتل شي او د علمي قرارداد په توگه بايد ونه څېړل شي.
سرچینې
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C
۲-
وېشنيزه:کلیز
زهک ولسوالي
زهک ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان زهک)  د ايران د سيستان او بلوچستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د زهک ښار دی. دا ولسوالي ۷۴٬۸۹۶ تنه نفوس لري. د زهک ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سيستان او بلوچستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
سمندري غڼې
سمندري غڼې (په لاتين: Pycnogonida) د سمندري څیرونکي ژويو څخه دی چی په گرمو عمیقو سمندرونو کی ژوند کوي خو څو ډوله په شمالي سمندرونو کی هم شته. په اوس وخت کی په نړی کی تقريبا ۱۳۰۰ د سمندري غڼو ډولونه ژوند کوي. سمندري غڼې په نړی کی د کاربن (چی ۵۴۱ میلیون کاله کېږي) په وخت کی ژوند کړي دي.
پېژندنه
سمندري غڼې کوچنی ژوي دی چی اوږدوالي یی د ۱۰ میلیمترو څخه تر ۹۰ سانتیمترو پورې وی. بدن یی د سر، ټټر او نس څخه جوړ شوي دي. سمندري غڼه کولای سی څلورو یا شپږو جوړو پښو ولري. نوموړي ژوي په ځانگړي ډول نیښ لرونکي ژوي (meduses) ښکار کوي. د هاضمو سیستم یی د رودو څخه جوړ شوي دي. جنسی سیستم یی پر پښو باندي او په رودو کی دی. د سمندری غڼې ښځینه تر القاح وروسته هگی اچوي چی د نارينې لخوا حمل او ساتل کېږي. د هغو هگیو څخه پروټونینفون (protonymphon) چاکوي چی درې جوړې پښې لري چی ورو ورو په بالغ تبدیل کېږي. خواړه ېې د وړو غېرې فقاریه له بدنه جوس زبېښل یا په مرجاني حیواناتو ځان نښلونو دي. کله کله برایزوانس هم خوري. څلور ساده سترګې لري خو کومې غڼې چې په ډېرو ژورو اوبو کې ژوند کوي سترګې نلري. د هاضمې جهاز او د مثل تولید سیستم ېې برخې لري چې د دې غڼو له پښو سره وصل دي. دا غڼې نر او ښځه لري نر ېې په خپلو دوه پښو پسې هګۍ ګرځوي تر څو په بچیانو بدلې شي. واړه بچیان ېې د جوېنایل په نامه لاروال دوره لري او په وړکتوب کې د سي نیدارین په بدن باندې پرازیتي ژوند کوي. د وینې د دوران سیستم او عصبي سیستم ېې ساده ده. د طراح او تنفسي سیستم نلري. په اوسني وخت کې ۶۰۰ ډولونه پېژندل شوي او په سمندر کې ېې له ۱۳۶،۰۰۰،۰۰۰ تر ۱۹۰،۰۰۰،۰۰۰ کلونو ترمنځ پخواني فوسیلي جسدونه موندل شوي. وېشنيزه:سمندري ژوي وېشنيزه:نوسی لرونکې ژوې
د نشراتو تاریخچه
داسې ویل کېږي چې لومړۍ راډیويي خپرونه د یو لنډمهاله سټیشن څخه چې په ۱۸۹۵ ز کال کې د ګولیلمو مارکوني (Guglielmo Marconi) له لوري د وایټ په ټاپو (Isle of Wight) کې رامنځته شو، ترسره شوه. دا کار د الیسساندرو ولټا، اندرې-ماري امپیر، جورج اوم او جیمز کلرک میکسویل په شمول د یو شمېر کسانو د مخکښ کار څخه وروسته په دې ساحه کې ؤ.
د موسیقۍ او خبرو راډیويي نشرات چې موخه یې پراخو اورېدونکو ته رسېدل وو، شاوخوا په ۱۹۰۵ – ۱۹۰۶ ز کال کې په تجربوي ډول او شاوخوا ۱۹۲۰ ز کال څخه تر ۱۹۲۳ ز کال پورې په سوداګریز دول پیل شول. د د ډېرې لوړې فریکوینسۍ (VHF) سټیشنونو له ۳۰ څخه تر ۳۵ کاله وروسته په کار پیل وکړ. په لومړیو ورځو کې، راډیویي سټیشنونو د اوږدو څپو، منځنۍ څپو او لنډو څپو بانډونو کې او وروسته په  ډېره لوړه فریکونسۍ (VHF) او په زیاته لوړه فریکونسۍ (UHF) کې خپرونې وکړې. که څه هم په انګلستان، هنګري، فرانسه او یو شمېر نورو ځایونو کې، د ۱۸۹۰ ز کال څخه وړاندې داسې سیسټم موجود ؤ چې له مخې یې خبرونه، موسیقي، ژوندی تیاتر، د موسیقۍ تالار، افسانې لوستل، مذهبي خپرونې او نور د دودیز تلیفون لیکې له لارې په شخصي کورونو [او نورو ځایونو] کې د لاسرسي وړ وو، چې پېرودونکو ته یو شمېر ځانګړي، شخصي غوږکۍ (headsets) ورکړې وې. دا سیسټم په برېتانیه کې د الیکټروفون په نوم پېژندل کېد او د ۱۸۹۵ کال یا ۱۸۹۹ ز کلنو [سرچینې توپیر لري] په پېل کې او تر ۱۹۲۶ ز کال پورې موجود ؤ. په هنګري کې د ټیلفون هیرموندو [۱۸۹۳ – ۱۹۲۰ لسیزه] او په فرانسه کې تیاټروفون [۱۸۹۰ – ۱۹۳۲] په نوم بلل کېد.د ټيليفون هرمونډو دایره المعارف پاڼه یو ۱۹۰۷ ز کال پروګرام لارښود لري، چې د هغو پروګرامونو له ډولونو سره د پام وړ ورتوالی لري چې د ۲۰ يا ۳۰ کلونو وروسته د ډېرو نشراتي سټېشنونو له خوا کارول کېدل.
په ۱۹۵۰ ز کال په لسیزو کې، تقریباً هر هېواد د نشراتو سیسټم درلود، په ځانګړې توګه یو د حکومت ملکیت او د حکومت لوري چلول کېد. په بدیل حالتونو کې سوداګریزې راډیو شامله وه، لکه په متحده ایالاتو کې ؛ یا دوه ګونی سیسټم چې هم دولتي او هم سوداګریز سټیشنونه یې درلودل، د ۱۹۲۴ ز کال په پیل کې په آسټرالیا کې او ورپسې په ۱۹۳۲ ز کال په کاناډا کې معرفي شو. نن ورځ د انګلستان په ګډون زیاتره هېوادونو دوه ګوني سیسټم ته تحول کړی. په ۱۹۵۵ ز کال کې، په شمالي امریکا او لوېدیځه اروپا او همدارنګه جاپان کې تقریباً هرې کورنۍ راډیو درلوده. د ۱۹۶۰ ز کال په لسیزه کې د انتقال وړ ارزانه کوچنی ټرانزیسټوري راډیوګانو په معرفي سره د پام وړ بدلون راغی، چې د ملکیت او کارونه زیاته پراخه کړه. په ټوله نړۍ کې لاسرسی تقریباً نړیوال شو.
ارجنټاین
په ۱۹۲۱ ز کال کې، د کلاسیک موسیقۍ لېږد په ورځنۍ چاره یا پېښه بدل شو. راتلونکی کال، د ولسمشر مارسیلو تورکواتو دی الوار د لوړې مراسم په ژوندۍ بڼه خپاره شول. د لوئس اینجل فیرپو او جک ډمپسي تر منځ مشهوره "د پېړۍ جګړه" د ۱۹۲۳ ز کال په سپټمبر کې د نیویارک په پولو میدان څخه خپره شوه او د راتلونکي کال په اکتوبر میاشت کې د ارجنټاین او یوروګوای ملي لوبډلو ترمنځ لوبه خپره شوه. همدارنګه هغه مهال لومړني اعلانونه چې د "اشتهاراتو" یا " reclames" په نوم یادېدل، خپاره شول. د لسیزې په پای کې راډیویي ډرامه رامنځته شوه. په هغې کلونو کې ګڼ شمېر راډیويي سټیشنونه راڅرګند شول، ارجنټاین (په اصل کې ارجنټاین راډیو)، کلچر، ایکسلیر، مایټر (په اصل کې سویلي امریکا)، سپلېنډېډ (په اصل کې ګرنډ سپلېنډېډ)، بیلګرانو (په اصل کې نشنل)، پریتو (په اصل کې د کرټیک نشرات)، ډیل پیوبلو - ( په اصل کې د کویلمز براډکستېنګ)، امریکا-انټارټیدا (په اصل کې فینکس)، میونیسيپل، ریواداویا (په اصل کې میوبلس ډیز)، پورټینا او سټینټور (په اصل کې سرمینټو).
د لوډ سپیکرونو معرفي د اورېدلو شرایط ډېر بدل کړل. برقي وسیلې په کور کې، د کورنۍ شاوخوا راټولولو کې یو مهم ځای ترلاسه کاوه. په عین وخت کې، د سټیشنونو زیاتوالی د هوایی څپو پر سر لومړنۍ شخړې رامنځته کړې، چې د ۲۰ لسیزې په پای کې د انتشار فریکونسیو په اړه د لومړيو مقرراتو لامل شول.
آرسټرالیا
په آسټرالیا کې د نشراتو تاریخ له یوې پېړۍ څخه ډېر وخت لپاره په اوږده واټن کې د ارتباطاتو ستونزې له امله اوهمدارنګه په بډایه ټولنه کې قوي اډه چې د غږیز ارتباطاتو سره ژوره علاقه درلوده، رامنځته شو. آسټرالیا د خپلو انجینرانو، تولید کونکو، پرچون پلورونکو، ورځپاڼو، تفریحي خدماتو او خبري آژانسونو له لارې خپل سیسټم ته وده وکړه. حکومت لومړنی راډیويي سیسټم جوړ کړ، او د آماتورانو او علاقمندانو سوداګریزې ګټې یې څنډې ته بوتلې. د کارګر ګوند له راډیو سره ځانګړې علاقه درلوده، ځکه چې دوی یې ته اجازه ورکوله چې د هغو ورځپاڼو چې زیاتره د مخالفینو تر کنټرول لاندې وې، مخه ونیسي. دواړو ګوندونو د ملي نظام پر اړتیا موافقه وکړه او په ۱۹۳۲ ز کال کې یې د آسټرالیا د نشراتو کمیسیون، چې د یوه دولتي آژانس په توګه تر ډېره حده د سیاسي لاسوهنو څخه جلا ؤ، جوړ کړ. لومړني سوداګریز خپرونکي چې په اصل کې د "" B درجې سټیشنونو په نوم بلل کېدل، په ۱۹۲۵ ز کال کې په آنټن کې راغلل. د سټیشنونو شمېر (سوداګریز او ملي) د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې او د جګړې نه وروسته دوره کې نسبتاً غیر فعال وو.
جوړوونکي کلونه
د آسټرالیا آماټور راډیو چلوونکي (radio hams) د ۱۹۰۰ ز کال د لسیزې لومړیو ته رسي. د ۱۹۰۵ ز کال د بې سیم ټیلګراف قانون په داسې حال کې چې د بې سیم ټیلګراف شتون تائیدوي، په آسټرالیا کې يې ټول نشراتي مسائل د فدرال حکومت تر کنټرول لاندې راوستل. په ۱۹۰۶ ز کال کې، په آسټرالیا کې د مورس کوډ لومړی رسمي لېږد د مارکوني شرکت له لوري د ویکتوریا د کوینز کلف او د تسمانیا د ډوونپورټ ترمنځ ترسره شو.
د موسیقۍ د نشراتو آزمایښتونه
د موسیقۍ لومړۍ خپرونه د بې سیم ادغامي (اوقیانوسیې) یا AWA – Amalgamated Wireless (Australasia) څخه د ارنسټ فسک (وروسته سر ارنسټ) له لوري د ۱۹۱۹ ز کال د اګسټ په ۱۳ د یوې مظاهرې په جریان کې ترسره شوه. یو شمېر آماټوران په ۱۹۲۰ او ۱۹۲۱ ز کلونو کې د موسیقۍ خپرول پیل کړل. ورپسې زیاتو نورو آماټورانو ډېر ژر دا کار پیل کړ. 2CM د چارلز مکلورن له خوا پرمخ وړل کېد، نوموړي دا سټیشن په ۱۹۲۱ ز کال کې د سیډني د وینټورت هوټل څخه د یکشنبې ماښام منظم نشراتو سره پیل کړ. 2CM اکثراً د آسټرالیا لومړی، منظم، غیر رسمي سټیشن ګڼل کیږي.
مجوز سټ سیسټم
د ۱۹۲۳ ز کال نومبر میاشت نه وه شوې چې حکومت بالاخره یو شمېر رسماً پېژندل شوو منځنۍ ​​څپو سټیشنونو ته اجازه ورکړه. ټولو سټیشنونو تر ځانګړي مجوز سټ سیسټم لاندې فعالیت کاوه، چې د هر سټ مجوز د یوه سټیشن فریکونسۍ ته ورکړل شو. د سټ قیمت یوه برخه د پسټ عمومي ادارې (Postmaster-General's Department) له لارې حکومت ته تله، او پیسې هم خپرونکي ته تلې. د زیات محدودو اعلاناتو سربېره، دا د خپرونکو د عاید یوازینۍ سرچینه وه. له پیل څخه په سیسټم کې ستونزې راپورته شوې. زیاتره ځوانانو خپل سټونه جوړ کړل، چې کولی یې شول ټول سټیشنونه ونیسي. د مجوز سټ سیسټم د بې سیم ادغامي (اوقیانوسیې) یا AWA – Amalgamated Wireless (Australasia) څخه په نشراتو مخکښ ارنسټ فسک له خوا جوړ شو.
له ۱۹۲۴ ز کال څخه په آسټرالیا کې کټګورۍ
مجوز سټ سیسټم د ۱۹۲۴ ز کال د جولای په لومړیو کې ناکام اعلان شو او پرځای یې د A درجې او B درجې سټیشنونو سیسټم غوره شو. په هر لوی بازار کې یو یا دوه د A درجه سټیشنونه وو او لګښت یې د اورېدونکو د جواز فیس له لارې چې په ټولو اورېدونکو باندې تحمیل ؤ، ورکول کېد. هغه پنځه پخواني مجوز سټیشنونه د A درجې په سټیشنونو بدل شول او ډېر ژر د نورو ایالتونو په مرکزونو کې د سټیشنونو سره ونښلول شول.
له ۱۹۲۹ ز کال څخه، د A درجې ټولو سټیشنونو خپل ټول پروګرامونه د یوې سرچینې، د آسټرالیا نشراتي شرکت څخه ترلاسه کول، د دې شرکت شریکان دا کسان دي: د لویې اتحادیې تیاترونه (د فلم تیاتر یوه سلسله)، د فلر تیاترونه (د ژوندی تیاتر یوه سلسله) او جې. البرټ او سنز (د موسیقۍ خپرونکي او پرچون پلورونکي). د B درجې یو شمېر سټیشنونو ته هم جوازونه ورکړل شول. دوی هېڅ ډول دولتي پیسې نه ترلاسه کولې او دوی ته لازمه وه چې خپل عاید د اعلاناتو، مالي ملاټر، یا نورو سرچینو څخه ترلاسه کړي. د B درجې سټیشنونه د څو کلونو په موده کې د "سوداګریزو سټیشنونو" په توګه وپېژندل شول.
آماټور خپرونکو د اوږدې او لنډې څپې په بانډونو کې خپل فعالیت ته دوام ورکړ.