cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د روسيې د جايزې پروګرام
استخباراتي معلومات راټولول
په افغانستان کې مېشت د ځانګړو عملیاتو امريکايي ځواکونو او استخباراتي افسرانو له خوا ورکړل شوي دا راپورونه چې په 2019ز کال کې وسله والو ته د امريکايي پوځي کارکونکو په نښه کولو په بدل کې جايزې ورکړل شوي دي، په 2019 او 2020ز کلونو کې زيات شول. دا راپورونه د نيول شويو وسله والو څخه د شويو تحقيقاتو (د متحده ايالاتو د پوځ له خوا شويو تحقيقاتو په ګډون)، نيول شويو مجرمانو څخه د څېړنو، او د څارنې معلوماتو پر بنسټ ولاړ وو. د طالب وسله والو راپورونه "د هېواد د دواړو لوريو او جلا جلا قبيلو څخه تر لاسه شوي راپورونه" سره ورته وو. په پيل کي، استخباراتي ادارو او شنونکو له نيول شويو کسانو څخه د تحقيقاتو پر بنسټ راټولو شويو پايلو د باورتيا په اړه اختلاف درلود. نيول شويو برېښنايي معلوماتو د GRU تر واک لاندې حسابونو څخه د طالبانو اړوندو حسابونو ته د سترې پانګې لېږدول وليدل. افغان چارواکو وويل، پر يو شمېر هغو سوداګرو د جايزې د پروګرام د منځګړيتوب شک و، چې د حوالې د سيستم له لارې يې پيسې لېږدولې وې، او دوی په عملياتو کې نيول شوي وو. د 2020ز کال د جنورۍ مياشتې په شا اوخوا کې، د متحده ايالاتو د ځواکونو او افغان ملي امنيت شريکو عملياتو پر مهال په کندز کې د طالبانو پر يو مرکز بريد وکړ. ديارلس کسان ونيول شول. يو تاجکستان ته وتښتېد، او د نشه يي توکو د یو افغان سوداګر رحمت الله عزيزي په اړه ګومان کېدو چې روسيې ته تښتېدلی. امنيتي ځواکونو په کابل کې د عزيزي له کور څخه 500000 امريکايي ډالر تر لاسه کړل. د نيويارک ټايزم په وينا، د متحده ايالاتو استخباراتو عزيزي د مهم منځګړي په توګه وپېژانده، چا چې له روسيې څخه سلګونه زره نقد ډالرو تاديات تر لاسه کړي او د طالبانو سره په اړيکه لرونکو وسله والو يې ويشلي و. دې بريد د طالبانو او اړوندو شبکو څخه د روسيې د مالي ملاتړ په اړه د امریکا د استخباراتو شکونه لا زيات کړل.
تګاب ولسوالۍ (کاپيسا)
تګاب ولسوالۍ د افغانستان د کاپیسا ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۷۳،۲۱۷ وگړو ته رسېږي د یادی ولسوالی ټول خلک په پښتو ژبه خبری کوی انار ددی ولسوالی دمشهورو میوو څخه دي.
سیاسي څیرې
د ولسمشر حامد کرزی په ولسمشریزه دوره کې له تګاب نه په ولسي جرګه د کاپیسا د خلکو استازی حاجی احمد فرید وو.
مشهورې میوي
انار د تګاب ولسوالۍ مشهور او پیژندل شوی محصول دی او همدارنګه الوچی ،انګور او امروت هم په کې کیږي.
سرچينې
وېشنيزه:د کاپيسا ولسوالۍ
نوین بورګ
نوین بورګ کانتو په الماني Neuenburg) د سویس له شپږ وېش کانتونونو څخه یو دی. د نوین بورګ ولایت مرکز نوین بورګ ښار او مساحت یې ۸۰۳ کیلومتره مربع دی. یاد ولایت په ۳۱ د ډسمبر ۲۰۱۸م کال وکړي لرل.
د تېکنالوژۍ تاریخچه
نوې پوهه خلکو ته د نویو شیان د رامنځته کولو ځواک ورکوي، په برعکس ډول ډېرۍ علمي هڅې د تېکنالوژۍ په مرسته رامنځته شوې چې له انسان سره مرسته کوي هغو ځایونو ته سفر وکړي چې مخکې یې نه شو کولی،  د علمي وسایلو په مرسته کولی شو د خپلو طبعي حواسو له دایرې څخه ډېر جزیات په طبیعت کې مطالعه کړو.
له هغه ځایه چې د تېکنالوژي ډېره برخه تطبیقي علم دی، تخنیکي تاریخچه له علمي تاریخچې سره تړلې ده. څرنګه چې تېکنالوژي له سرچېنو څخه کار اخلي تخنیکي تاریخچه له اقتصادي تاریخچې سره په کلک ډول تړل شوې. تېکنالوژي له هغو سرچینو څخه زموږ په ورځني ژوند کې د کارېدونکو مصنوعي تېکنالوژيو په ګډون نورې سرچينې تولیدوي.
تېکنالوژيکي بدولونونه د یوې ټولنې پر فرهنګي دود اغیز کوي او ورڅخه اغېزمنېږي. دا د شتمنۍ،  اقتصاد، سیاسي، او نظامي ځواک د پروژو د اقتصادي ودې د ځواک او پرمختګ په معنا دي.
د تېکنالوژیکي پرمختګ اندازه کول
ډېری ټولنپوهانو او انسان پېژندونکو/انترپولوژیستانو ټولنیزې تيورۍ رامنځته کړې چې له ټولنیز او کلتوري تکامل سره معامله کوي. ځينو لکه ليوېس اېچ. مورګان (Lewis H. Morgan)، لیسېل وایټ (Leslie White) او ګېهارد لېنسکي (Gerhard Lenski) تېکنالوژیک پرمختګ د انساني تمدن په لور د پرمختګ اصلي لامل بولي. د مورګان د ټولنیز تکامل د درېیو لویو پړاوونو مفهوم (وحشیګري، بربریت او تمدن) د تېکنالوژي د څلي په توګه وېشلی شو لکه اور. د وايټ د استدلال پر بنسټ د کلتوري تکامل په اړه د قضاوت معیار انرژي وه.
د وايټ له نظره «د کلتور لومړنی عملکرد/دنده د انرژي کنټرول او له هغې څخه کار اخیستل دي.» وايټ د انساني پرمختګ پنځه پړاوونه داسې توپيروي: خلک په لومړي سر کې د خپلو عضلو له انرژۍ څخه کار اخلي. دویم دوی د اهلي شویو څارویو له انرژۍ څخه کار اخلي. درېيم دوی د بوټو/نباتاتو له انرژۍ څخه کار اخلي (کرنیز تکامل). په څلورم پړوا کې دوی دا زده کوي چې د طبعي سرچینو لکه: د ډبرو سکاره، تېل او غوړو له انرژۍ څخه کار واخلي. په پنځم پړاو کې دوی له هستوي انرژي څخه کار اخلي. وایټ د P=E/T فورمول معرفي کړ، چې E د مصرف شوې انرژي اندازه او T له انرژي څخه د ګټې اخیستونکو تخنیکي فکتورونو د اغېزمنتیا کچه ده. د هغه په‌خپله وینا « کلتور په هر کال کې د مصرف شوې انرژۍ د لوړوالي له کچې سره او یا د انرژۍ کاروونکو وسایلو داغیزمنتیا  له لوړالي سره تکامل مومي.» نېکولای کارداشېف (Nikolai Kardashev) خپل تيوري قیاس کړ او د کارداشېف تله/پیمانه یې رامنځته کړه، چې د پرمختللو تمدونونو له انرژۍ څخه کار اخیستل یې طبقه‌بندي کړل.
د لېنسکي (Lenski's) کړنلارې پر معلوماتو تمرکز درلود. هر څومره چې د یوې ټولنې د پوهې او معلوماتو کچه لوړه وي (په ځانګړي ډول طبعي چاپېریال ته د بڼې ورکولو امکان) په همغه کچه یاده ټولنه پرمختللې ده. هغه د تاریخي پرمختیا او اړیکو پر بنسټ د انسان د پرمختګ څلور پړاوونو معرفي کړل. په لومړي پړاو کې معلومات د جینونو په واسطه لېږدول کېږي، دویم کله چې انسان حس کړي چې دوی کولی شي د تجربې له لارې معلومات زده او ولېږدوي. درېیم انسانان له نښو څخه کارول پيلوي اومنطق ته پراختیا ورکوي. څلورم هغوۍ کولی شي سمبولونه/نښانونه رامنځته کړي، ژبې او لیکلو ته پراختیا ورکړي. د اړیکو په تېکنالوژۍ کې پراختیا په اقتصادي  او سیاسي سیستم، د شتمنۍ وېش، ټولنیزه نابرابري او د ژوند په ګڼو نورو برخو کې پراختیا ته ژباړل شوې. هغه همداراز ټولنې د تېکنالوژۍ د سطحې، اړیکو او اقتصاد پر بنسټ له یو بل څخه توپير کړې.
په اقتصاد کې بهره ورتوب د تېکنالوژيکي  پرمختګ معیار دی. بهره ورتوب هغه مهال لوړیږي چې لږ اېنپوټ/ ننوتی (په کلاسیک ډول کار او سرمایې ته کارېږي، خو ځینې وختونه انرژي او مواد هم په کې شاملېږي) د یو واحد اوټپوټ/وتي په تولید کې وکارول شي. د تېکنالوژۍ د پرمختګ یو بل شاخص د نویو محصولاتو او خدماتو پراختیا ده چې د بېکارۍ د جبران لپاره ضرور دي له دې حالت پرته به په پایله کې کاري ننوتي راکم شي. په پرمختللو هېوادونو کې د بهر ورۍ وده د ۱۹۷۰ لسیزې د وروستیو راهیسې لږ شوې؛ که څه هم په ځینو اقتصادي برخو لکه توليد کې د بهرورۍ وده زیاته وه. د مثال په ډول په محتده ایالاتوکې له ۷۰ کلونو وروسته د تولید په برخه کې د کارمندۍ / استخدام کچه چې په ۱۹۴۰ لسیزه کې له ۳۰ سلنه څخه زیاته وه، له لس سلنې څخه زیاتې ته راښکته شوه. دې ته ورته بدلونونه په نورو پرمختللو هېوادونو کې هم پېښ شوي. دې ته له صنعت وروسته پړاو وايي.
د ۱۹۷۰ لسیزې په وروستیو کې ټولنپوهانو او انسان پېژندونکو لکه الوین ټافلر (Alvin Toffler) د راتلونکي شوک لیکوال، ډنیل بېل (Daniel Bell) او جان نایس‌بېټ (John Naisbitt) د صنعت وروسته ټولنو تیوریو ته ورنږدې شول او استدلال یې وکړ چې د صنعتي ټولنې اوسنی حالت مخ په ختمېدو دی، خدمات او معلومات د صنعت او مالوتو په پرتله لا اړینېږي. له صنعت څخه وروسته ټولنو په اړه ځینې افراطي لیدلوري په ځانګړي ډول په داستاني ادبیاتو کې په حیرانوونکي ډول د نږدې او وروسته انفرادیت/واحدیت ټولنو له ليدلورو سره ورته دي.
د جغرافیې او دورې پر بنسټ
د تېکنالوژي د تاریخچې لنډیز د جغرافیې، وخت او دورې پر بنسټ په لاندې ډول یاد شوی:
ټوپولف ټو-۳۳۴
ټوپولف ټو-۳۳۴ (په روسي: Туполев Ty-334) یوه روسي مسافروړونکي الوتکه ده چی د ۱۹۹۹ کال څخه په روسيې او اوکراين کی جوړېږي. دغه الوتکه په ۹۰ کلو کی طرح شوه. لمړني الوتنه یی په ۱۹۹۹ کال کی ترسره شوه.
وېشنيزه:د ټوپولف الوتکې وېشنيزه:مسافروړونکي الوتکې
آرتور فیلیپ
اډمیرل آرتور فیلیپ (زوکړه  ۱۷۳۸ کال د اکټوبر ۱۱ – مړینه د ۱۸۱۴ کال د اګسټ ۳۱) د بریټانیا شاهي سمندري ځواک افسر وو چې د نوي سویلي وېلز مستعمرې لومړي والي په توګه یې خدمت وکړ.
فیلیپ د ۱۷۵۱م کال له جون څخه د ۱۷۵۳م کال تر ډسمبر پورې د ګرینویچ روغتون په ښوونځي کې زده‌کړې وکړې. وروسته بیا د فورچون نهنګ ښکار کښتۍ کې شاګرد شو. د فرانسې په وړاندې د اوه کلنې جګړې له پیل سره، فیلیپ د شاهي سمندري ځواک په اچ ام اس باکینګهام کښتۍ کې د کاپیټان مایکل اوریټ د خدمت کوونکي په توګه لیسټ کې نوم لیکنه وکړه. فیلیپ له اوریټ سره په HMS Union او HMS Stirling Castle کې هم خدمت وکړ. فیلیپ د ۱۷۶۱م کال د جون په ۷مه د ډګرمن رتبه ترلاسه کړه، مخکې له دې چې د دښمنیو په پای کې د ۱۷۶۳م کال په ۲۵مه خپل نیمایي حقونه ترلاسه کړي. هغه په ۱۷۴۴م کال کې د پرتګال سمندري ځواک ته اعزام شو او د اسپانیې په وړاندې جګړه کې یې خدمت وکړ. په ۱۷۷۸م کال کې بېرته شاهي سمندري ځواک کې خدمت ته راوګرځېد، په ۱۷۸۲م کال کې فیلیپ د HMS Europa په قومندانۍ، غوښتل چې په سویلي آمریکا کې د اسپانیا مستعمرات تصرف کړي، خو مخکې له دې چې موخې ته ورسېږي، اوربند وشو. په ۱۷۸۴م کال کې، فیلیپ د سکرټر ایوان نپین لخوا په اروپا کې د فرانسې دفاع ګانو څېړنې لپاره وګومارل شو.
په ۱۷۸۶م کال کې فیلیپ د لارډ سیډني له خوا د لومړۍ بېړۍ قومندان په توګه وګومارل شو، هغه بېړۍ چې ۱۱ کښتۍ په کې شاملې وې، کارکوونکي یې د نوي سویلي وېلز په بوټاني خلیج کې یو جزایي مستعمره او یو ښارګوټی جوړ کړي. فیلیپ د بوټاني خلیج ته تر رسېدو وروسته، دا سیاست نامناسب وموند او د مېشت ځای لپاره د یوه مناسب ځای په لټه کې شو، چې هغه یې د جکسون په بندر کې وموند – د نن ورځې سیډني سیمه، آسټرالیا. فیلیپ د لرې لید لرونکی یو والي وو او ډېر ژر یې پام شو چې نوی سویلي وېلز د محکومانو د ازادۍ لپاره یوې مدني او سیسټماټیکې ادارې ته اړتیا لري. خو په لومړۍ بېړۍ کې د مسلکي سوداګرو راوستلو لپاره د هغه پلان رد شوی وو. په پایله کې، هغه د کاري ځواک، نظم، انظباط او عرضې په زمینو کې له ډېرو ستونزو سره مخ شو. فیلیپ له ځایي سیمه ییزو خلکو سره د همغږو اړیکو غوښتونکی وو، هغه باور درلود چې ټول مستعمره کسان د بریټانیا وګړي دي او په دې ترتیب سره د قانون تر ملاتړ لاندې قرار لري، له همدې کبله ځایي خلک د فیلیپ تر قوماندې لاندې ټولو خلکو سره یوشان حقونو څخه برخمن وو. په پایله کې د دوه ډلو په کلتور کې توپیر د جګړې لامل شو. دوهمې او دریمې بېړۍ ته د ګڼ شمېر بندیانو د ننه کېدل په ځایي کم پیدا سرچینو باندې نوي فشارونه وارد کړل. کله چې فیلیپ د ۱۷۹۲م کال په ډسمبر کې کور ته سفر وکړ، مستعمره د رسمي ځمکنیو مرستو، سیسټماټیکې کرنې او اوبو تامین سره د شکل اخیستو په حال کې وه.
د ۱۷۹۲م کال د ډسمبر په ۱۱مه، فیلیپ مستعمره پرېښوده ترڅو د پښتورګي کاڼې درملنې لپاره بېرته بریټانیا ته لاړ شي، هغه پلان درلود چې اسټرالیا ته بېرته راشي خو طبي مشورو ورته توصیه وکړه چې له قوماندانۍ څخه استعفا وکړي. د هغه روغتیا لا ښه شوه او په ۱۷۹۶م کال کې په سمندري ځواک کې فعالې دندې ته راوګرځېد، مخکې له دې چې د فنسیبل سیند همپشایر بېړۍ قومندانۍ باندې وګومارل شي، په داخلي اوبو کې یې د ګڼو بېړیو قمنداني په غاړه لرله. بلآخره په ۱۸۰۵م کال کې له فعاله سمندري خدمت څخه تقاعد شو. د ۱۸۱۴م کال آګسټ ۳۱مه کې د هغه له مړینې مخکې هغه د خپل تقاعد وروستني کلونه د سامرسټ په بات کې تېر کړل. د نوي سویلي وېلز لومړني والي په توګه، د آسټرالیا ګڼې سیمې د هغه په نوم نومول شوي دي چې په هغو کې د فیلیپ بندر، د فیلیپ ټاپو، په سیډني کې د فیلیپ سړک، په کانبرا کې د فیلیپ ښارګوټی او په سیډني کې د قومندان فیلیپ ټاور ودانۍ او همدارنګه ډېری سړکونه، پارکونه او ښوونځي شامل دي.
د ژوند لومړي کلونه
آرتور فیلیپ د ۱۷۳۸م کال د اکټوبر په ۱۱مه نېته د لنډن بریډ سړک کې د آل هالوس په کلیسا کې وزېږېد. هغه د فرانکفورت مهاجر جاکوب فیلیپ زوی وو چې په بېلابېلو روایتونو کې د ژبې ښوونکی، د سوداګریزې بېړۍ مالک، سوداګر بېړۍ چلوونکی یا معمولي بېړۍ چلوونکی وو. د هغه مور، الیزابت بریچ، د جان هربرټ په نوم یوه معمولي بېړۍ چلوونکي کونډه وه چې د ۱۷۳۲م کال د آګسټ په ۱۳مه د جامائیکا په HMS تارتار بېړۍ کې د ناروغي له امله ومړه. د آرتور فیلیپ زېږېدو په مهال د هغه کورنۍ د لندن ښار په چیپ سایډ کې د کرایه دار په توګه د منځنۍ کچې ژوند درلود.
د فیلیپ د ماشومتوب دورې څخه هیڅ رپوټ په لاس کې نشته. پلار یې جاکوب، په ۱۷۳۹م کال کې ومړ، له هغه وروسته د فیلیپ کورنۍ لږ عاید درلود. آرتور په ۹ کلنۍ کې د بریټانیا سمندري ځواک سره سیند ته لاړ. د ۱۷۵۱م کال د جون په ۲۲مه، هغه د ګرینویچ روغتون ښوونځي کې، چې د غریبو بېړۍ چلوونکو زامنو لپاره خیریه ښوونځی وو، ومنل شو. د ښوونځي درسي پلان له مخې د هغه زده‌کړې په سواد، حساب او اړخ پېژندنې مهارتونو لکه نقشه کښنه باندې متمرکز وې. د هغه د ښوونځي مدیر، کشیش فرانسیس سویندن، ولیدل چې فیلیپ له شخصیتي اړخه «بې ادعا، معقول، تر کوچنۍ کچې پورې په هرکار کې چې متعهد شي سوداګر ته ورته دی».
فیلیپ د دوه نیم کالو لپاره د ګرینویچ روغتون ښوونځي کې پاتې شو، چې په منځنۍ کچه د زده کوونکو د یوه کال اقامت څخه ډېر وو. د ۱۷۵۳م کال په پای کې، هغه د فورچون بېړۍ کې، چې د نهنګ ښکار ۲۱۰ ټنیزه کښتۍ وه چې د سوداګریز بېړۍ چلوونکي ویلیام رېډهیډ لخوا رهبري کېده، د ښوونکي په توګه اووه کلن تړون لاسلیک کړ. فیلیپ د ډسمبر په ۱ د ګرینویچ روغتون ښوونځی پرېښود او څو میاشتې نورې یې د فورچون بېړۍ کې تېرې کړې او په ۱۷۵۴م کال کې د نهنګ ښکار څپرکي پیل ته په تمه وو.
د فیلیپ اوسني انځورونه له منځنۍ کچې څخه ټیټ، زیتوني څېرې لرونکی او تورو سترګو لرونکی ښکاري. د رابرټ هیوګز له نظره، جېږه پوزه او لاندېنۍ ډبله شونډه د هغې په څېره کې څرګند وو.
د نهنګ ښکار او سوداګریز سفرونه
د ۱۷۵۴ کال په اپرېل کې فورچون بېړۍ د نهنګ ښکار لپاره د بارنتز سمندر کې سوالبارد ته نږدې سیمې خوا حرکت وکړ. د شاګرد په توګه د فیلیپ مسئولیتونه د نهنګ د لاش پرې پرې کول او په بېلرونو کې د هغو په بسته بندي کولو کې مرسته کول وو. خواړه ډېر کم وو او د فورچون ۳۰ کارکوونکو خپل خوراکي رژیم له هګۍ، سکوروې واښو او د امکان په صورت کې د شمالي ګوزنې سره تکمیل کړ. د ۱۷۵۴م کال د جولای په ۲۰مه بېړۍ بېرته انګلستان ته راوګرځېده. د نهنګ ښکار عملې مدیترانې ته د ژمني سفر لپاره پیسې واخیستې او له ۱۲ ملایان یې ځای ناستي شول. فیلیپ په کښتۍ کې پاتې شو، ځکه فورچون بارسلون او لیورنو ته د مالګې او ممیزو لېږد یو بهرنی سوداګریز سفر ترسره کړ او د روتردام له لارې د حبوباتو او لیمویي محصولاتو سره بېرته راوګرځېد. د ۱۷۵۵م کال په اپرېل کې بېړۍ انګلستان ته راغله او سمدستي د نهنګ ښکار لپاره یې هماغه کال د سوالبارد لوري ته حرکت وکړ. فیلیپ لا هم یو عمله وو، خو کله چې د جولای په ۲۷مه بېړۍ بېرته انګلستان ته راغله، خپله شاګردي یې پرېښوده.
فرانسیسکو فرانکو
فرانسیسکو فرانکو باهامونډ (۴ ډسمبر ۱۸۹۲ – ۲۰ نومبر ۱۹۷۵ زکال) هسپانوي جنرال و چې د هسپانیا د کورنۍ جګړې پر مهال یې د هسپانیا د دویم جمهوریت په راپرځولو کې د ملت پاله ځواکونو مشري وکړه او له هغو وروسته یې له ۱۹۳۹ زکال څخه تر ۱۹۷۵ زکال پورې په هسپانیا باندې د یوه دیکتاتور په توګه واک وچلاوه او د ځان لپاره یې د کادیلو یا رهبر لقب وټاکه. د ملت پالو له واکمنۍ څخه د فرانکو تر مړینې د هسپانیا په تاریخ کې دغه دوره په معموله توګه د فرانکوئیستي هسپانیا او فرانکویست دیکتاتوري دوره بلل کېږي.
فرانکو چې د ګالیسیا د پېرول سیمې په یوې لوړې طبقې نظامي کورنۍ کې وزېږېد، له ۱۹۰۷ زکال څخه یې تر ۱۹۱۰ زکال پورې د هسپانیې پوځ د تولډو پیاده پوځ په اکاډميکې کې زده کړې وکړې. هغه مهال چې په ۱۹۲۶ زکال کې یې په مراکش کې خدمت کاوه، د ۳۳ کلنو په عمر برید جنرالۍ رتبې ته ورسېد، چې له امله یې په هسپانیه کې په تر ټولو ځوان جنرال واوښت. دوه کاله وروسته، په ساراګوسا کې د پوځ د عمومي اکاډمۍ مشر شو. د یوه محافظه کاره او سلطنت غوښتونکي په توګه نوموړی په ۱۹۳۱ زکال کې د سلطنت له منځه تلو او د دویم جمهوریت بنسټ اېښودو پېښمانه او د پوځي اکاډمۍ له منځه تلو نور هم پسې ژوبل کړ، خو له دې سره هغه په پوځ کې خدمت ته دوام ورکړ. وروسته له هغه چې د هسپانیې ښي اړخي CEDA کنفدریشن او راډیکال جمهوری غوښتونکی ګوند د ۱۹۳۳ زکال ټاکنې وګټلې، د هغه ځایګی لوړ شو او هغه ته یې واک ورکړ چې په استوریاس کې د ۱۹۳۴ زکال پاڅون وځپي. فرانکو د ۱۹۳۶ زکال له ټاکنو وړاندې چې په کې کیڼ اړخې جبهه واک ته ورسېده او هغه یې قناري ټاپوګانو ته ولېږه، د لنډ مهال لپاره د پوځ د لوی درستیز په توګه وټاکل شو. هغه چې په پیل کې یې له پوځي کودتاه سره لېوالتیا نه لرله، خو په پای کې یې په ۱۹۳۶ زکال ورسره لاس یو کړ او د هسپانیا د نیولو لپاره یې د هڅو له ماتې وروسته د هسپانیې کورنۍ جګړې ته لمن ووهله.
د جګړې پر مهال، هغه په افریقا کې د هسپانوي استعماري ځواک مشري کوله او د یاغیانو د ګڼ شمېر مشرانو له مړینې وروسته، هغه د خپلې ډلې یوازنی مشر شو چې په ۱۹۳۶ زکال کې د جنرال سیمو (مارشال) او د دولت د مشر په توګه وټاکل وشو. هغه د یو ګوندی دولت د جوړولو (FET y de las JONS) پر مهال ټول ملت پاله ګوندونه سره ادغام کړل. درې کاله وروسته ملت پالو د بریا اعلان وکړ او د سیاسي مخالفینو د ځپلو له لارې یې په هسپانیا کې د فرانکو دیکتاتورۍ ته پراختیا ورکړه. د هغه دیکتاتورۍ اجباري کار رامنځته کړ، د اجباري کار له کمپونو څخه یې ګټنه وکړه او همدارنګه له ۳۰۰۰۰ څخه تر ۵۰۰۰۰ تنو پورې یې اعدام کړل. د جګړې د مهال له وژنو سره یوځای د دغو سپینو ترورونو شمېر له ۱۰۰۰۰۰ څخه ۰۰۰ ۲۰۰ کسو ته ورسېد.
له کورنۍ جګړې وروسته هسپانیا کې، فرانکو د ملي ادارې (Movimiento Nacional) په رامنځته کولو سره خپل شخصیتي ځایګی جوړ کړ. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال هغه د هسپانیا بې پلویتوب وساته، خو له محور ځواکونو څخه یې ملاتړ وکړ – د هغو غړو هېوادونو ایټالیا او جرمني د هسپانیا د کورنۍ جګړې پر مهال، له هغه سره مرسته کړې وه – او په بېلابېلو اړخونو کې یې د دغه هېواد نړیوال شهرت ته زیان واړاوه. د سړې جګړې د پیلیدو پر مهال فرانکو د تکنوکراتیکو او لیبرال اقتصادي پالیسو په مرسته هسپانیا د ۲۰ مې پېړۍ له اقتصادي ناورینه واېسته او د «هسپانوي معجزې» په نامه یې د هسپانیا د چټکې اقتصادې ودې د دورې مشري وکړه. هماغه مهال د هغه رژیم له یو توالیتر دولت څخه د محدودې اکثریت پالنې په استبدادي حکومت واوښت.
د هسپانیا په تاریخ کې د فرانکو میراث بحث جوړوونکی پاتې شوی، ځکه د وخت په اوږدو کې د هغه د دیکتاتورۍ ماهیت بدلونونه لرلي، د هغه واکمني په وحشیانه توګه د مخالفینو په ځپلو چې په لسګونه زره مړي یې له ځان سره لرل او همدارنګه په اقتصادي ودې چې تر ډېره بریده یې د هسپانوي وګړو د ژوند کچه لوړه کړه؛ مشخصه کېږي. د هغه د دیکتاتورۍ سبک په کافي اندازه د انطباق وړ و، چې ټولنیزو او اقتصادي اصلاحاتو ته یې لار برابروله، خو بیا هم یو ډېر متمرکز، اقتدار پلوی، ملت پال، ملي کاتولېزم پال، ماسون ضد او کمونېزم ضد حکومت و.
د فرانکو تر ادارې لاندې هسپانیه
فرانکو د ۱۹۳۹ زکال په فبروري میاشت کې د بریتانیا، فرانسې او ارجنټاین له خوا د هسپاینې د د دولت د مشر په توګه په رسمیت وپېژندل شو. له دې وړاندې هغه د ملت پالو د جنرال سیمو (مارشال) او د دولت مشر (Jefe del Estado) په توګه ټاکل شوی و، له دې وروسته هغه د ځان لپاره د «جلالتماب دولت مشر» ("Su Excelencia el Jefe de Estado") رسمي عنوان وټاکه. هغه همدارنګه د هسپانیا په رسمي دولتي اسنادو کې د «هسپانیا د رهبر» («Caudillo de España»)، کله هم د «هسپانیا په میراثونو کې د وروستۍ صلیبي جګړې د رهبر» ("el Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad") او د «کمونېزم او د هغو د هملاسو سره د آزادي بخښونکې جګړې د رهبر» ("el Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices") په توګه بلل کېده.
د کاغذ پر مخ، فرانکو له ځانه د وړاندې او وروسته بل هر هسپانوي رهبر په پرتله زیات واک درلود. د مادرید له نیولو وروسته نوموړي په لومړیو څلورو کلونو کې په انحصاري ډول د خپلو فرمانونو له مخې واک وچلاوه. د «دولت د مشر قانون» د ۱۹۳۹ زکال په اګست کې تصویب شو، چې له مخې یې ټول ځواک د «تل لپاره» د فرانکو واک ته ورغی. د دغه قانون له مخې هغه اړ نه و چې د ډېری قوانینو اړوند له کابینې سره مشوره وکړي. د پین په خبره، فرانکو د خپل قدرت په اوج کې له ستالین او هیټلر څخه ډېر واک درلود. هغه څرګندوي چې په داسې حال کې چې هیټلر او ستالین د ربړي ټاپې لرونکي پارلمانونه لرل، خو له جګړې وروسته لومړیو کلونو کې دغې چارې په هسپانیه کې صدق نه کاوه – هغه وضعیت چې په اسمي توګه یې د فرانکو رژیم «په نړۍ کې په تر ټولو خپل سري رژیم» واړاوه.
د ۱۹۴۷ زکال د جولای په ۲۶ مه نېټه فرانکو د هسپانیا نظام شاهي(سلطنتي) اعلان کړ، خو پاچا یې و نه ټاکه. دغه حرکت تر ډېره په ملي اداره کې د سلطنت غوښتونکو (کارلېستانو او الفونسېستانو) د رضایت په موخه و. فرانکو تاج او تخت خالي پرېښودل او ځان یې د ټول عمر لپاره نایب السلطنت اعلان کړ. هماغه مهال فرانکو د یو پاچا ګڼ شمېر امتیازات ځانته ځانګړی کړل. هغه د کپتان جنرال یونیفورم (هغه درجه چې په سنتي ډول پاچا ته اړوندېږي) واغوست او په ال پاردو ماڼۍ کې هستوګن شو. په دې سربېره هغه د یو سیوري کوونکي لاندې تګ شروع کړ او همدارنګه یې انځور د هسپانیا په پوستي نښو او سیکو کې راووت.
د کلیسا او دولت بېلوالی
د کلیسا او دولت بېلوالی د مذهبي سازمانونو او دولت ترمنځ په اړیکه کې د سیاسي واټن د پېژندنې لپاره یو فلسفي او فقهي مفوم دی. له مفهومي پلوه، دا اصطلاح د یوه سېکولر دولت رامنځته کولو (د کلیسا او دولت له څرګند قانوني جلاوالي سره یا له هغه پرته)، د کلیسا رسمي حیثیت له منځه وړلو او د کلیسا او دولت ترمنځ د شته رسمي اړیکې بدلون ته اشاره لري. که څه هم دا مفهوم پخوانی دی، خو مشخصا "د کلیسا او دولت د جلاوالي" عبارت د "کلیسا او دولت ترمنځ د جدایۍ دېوال" څخه اخیستل شوی، هغه اصطلاح چې د توماس جفرسون له لوري رامنځته شوې ده. دغه مفهوم د جان لاک په څېر د روشنګرۍ د فیلسوفانو له لوري دود شوی.
په یوه ټولنه کې د کلیسا او مدني دولت ترمنځ د جدایۍ کچه د قانوني جوړښتونو او مروجو حقوقي نظریو له لارې، چې د مذهب او دولت ترمنځ د مناسبې اړیکې پېژندنه کوي، مشخصېږي. د مټ د اوږدوالي اصل یوه داسې اړیکه وړاندیز کوي چې پکې دوه سیاسي بنسټونه د داسې سازمانونو په توګه چلند کوي چې هر یو یې د بل له واکمنۍ څخه خپلواک وي. د laïcité سېکولري اصل یا د دولتي او مذهبي چارو د بېلوالي کلک تطبیق په فرانسه کې شوی، په داسې حال کې چې د ناروې، ډنمارک او انګلیستان په څېر سېکولرې ټولنې په خپل اساسي قانون کې د یوه رسمي دولتي دین په رسمیت پېژندلو ساتنه کوي.
په بېلابېلو هېوادونو کې
په بېلابېلو هېوادونو کې د حکومتي او مذهبي بنسټونو ترمنځ د جدایۍ کچه له یو بل سره توپیر لري. له ۱۷۸۰مې لسیزې راهیسې، یو شمېر هېوادونو د کلیسا او دولت ترمنځ څرګند خنډونه جوړ کړي دي. د حکومت او مذهب یا مذهبي بنسټونو ترمنځ د واقعي جلاوالي کچه په بېلابېلو هېوادونو کې توپیر لري. په ځینو هېوادونو کې دواړه بنسټونه په ژوره توګه سره تړلي دي، خو په پوست-کمونستي یا کمونېزم وروسته نړۍ کې بیا نوې شخړې شته دي.
په نورو پادشاهیو کې هم د حکومت مشر یا د دولت مشر یا نور جګ‌پوړي رسمي شخصیتونه ښایي له قانوني پلوه د یوه ځانګړي مذهب پر غړیتوب ملزم وي. د دولتي کلیساګانو د جګ‌پوړو غړو د انتصاب یا ټاکلو واک هم تر ډېره تراوسه له غیر روحاني حکومتونو سره دی. له دې سره سره، دا واکونه ښایي تر یوه بریده لنډمهالي یا سرسري وي او د مذهبي آزادۍ هغه واقعي کچه چې ملت یې لري، پټه کړي. د اندورا په قضیه کې دوه دولت‌مشران دي چې یو یې هم د اندورا اصلي اوسېدونکی نه دی. یو یې رومي کاتولیک روحاني دی چې په اصل کې د هسپانیا د یوه شمالي ښارګوټي سو دې اورجېل (Seu de Urgell) اوسېدونکی دی. نوموړی د پروټسټانټ کلیسا د شهزاده لقب لري (بل شهزاده د فرانسې د دولت مشر دی). شهزادګان د نورو ترڅنګ د قوانینو د تصویب او اساسي قانون د محکمې د ګومارنو په برخه کې له سیاسي واک څخه برخمن دي.
دوستانه او دښمنانه جلاوالی
پوهانو د هغه څه ترمنځ چې د کلیسا او دولت "دوستانه" او "دښمنانه" جلاوالی بلل کېدای شي، توپیر کړی دی. دوستانه ډول یې د دولت په چارو کې د کلیسا لاسوهنه محدودوي خو په ورته وخت کې د کلیسا په چارو کې د دولت لاسوهنه هم محدودوي. په بل اړخ کې بیا دښمنانه بېلوالی یوازې تر کور یا کلیسا پورې د دین د محدودولو په لټه کې دی او دیني زده کړې، دیني مناسک او په عام ډول د عقیدې ښکاره کول هم محدودوي.
د سېکولرېزم دښمنانه ماډل د فرانسې له انقلاب سره منځته راغی او د مکسیکو په انقلاب کې، په ۱۹۱۰م کې د پرتګال لومړي جمهوریت کې رامنځته شوی اساسي قانون کې او همدا راز د هسپانیا د ۱۹۳۱م په اساسي قانون کې یې هم بېلګې ولیدل شوې. هغه دښمنانه ماډل چې په دغو مواردو کې لیدل کېږي، په زورواکو یا دیکتاتورو دولتونو کې لیدل شوو سیاسي ادیانو ډول ته نژدې یو څه ګڼل کېدای شي.
په ۱۹۰۵م کې د فرانسې جلاوالی او په ۱۹۳۱م کې د هسپانیا جلاوالی په شلمه پېړۍ کې د دوو ډېرو دښمنانه جلاینو په توګه پېژندل شوې دي. که څه هم په دواړو هېوادونو کې د کلیسا او دولت ترمنځ اوسنۍ اړیکې په ټوله کې دوستانه ګڼل کېږي. له دې سره سره، د فرانسې پخواني ولسمشر نیکولاس سرکوزي د خپلې واکمنۍ د دورې په پیل کې د خپل هېواد اوسنی وضعیت یو "منفي سېکولریت" وباله او دین ته د یو څه زیات پرانستي "مثبت سېکولریت" د رامنځته کولو هڅه یې وکړه. د دین او مذهب په اړه د دولت اندېښنو ته د ځینو له لوري په هسپانیا او مکسیکو کې د کورنیو جګړو د یوه لامل په سترګه کتل کېږي.
ميرامشا
ميرامشا یا ميران‌شاه دافغانستان له خوست ولايت سوېل ختيځ لوري ته د ډيورڼد له پولې هاخوا موقعيت لري چې داوړ، وزير او مسيد پكښې اوسېږي.
د سيانا کاترين
د سيانا کاترين (۲۵ مارچ ۱۳۴۷ – ۲۹ اپريل ۱۳۸۰ز کلونه) د ډومينيکي نظام غیر روحاني غړې، يوه صوفۍ، فعاله او لیکواله وه، چا چې په ايټالوي ادبياتو او کاتولیکه کليسا زيات اغېز درلود. په ۱۴۶۱ز کال کې سپېڅلې (سپېڅلې کول په مسيحي مذهب کې يو مړ تن د روحاني مشر په توګه اعلانول دي) کړای شوه، هغه همدا راز د کليسا ډاکټره هم وه.
په سيانا کې زېږېدلې او لويه شوې وه، د خپل پلار او مور د غوښتنې په خلاف، نوموړې له کم عمرۍ څخه غوښتل چې خپل ځان خدای ته وقف کړي. هغه له «مانټيليټ» سره يو ځای شوه چې د پرهېزګاره ښځو يوه ډله وه، تر ډېره بريده کونډې وې او په غیر رسمي ډول دومينيکي روحانيت ته وقف شوې وې. په پاپ ګریګوري يوولسم د هغې اغېز د نوموړې د ۱۳۷۶ ز کال په پرېکړه کې مهمه ونډه درلوده چې له «اويګونن» څخه روم ته ولاړه شي. وروسته پاپ کاترين له فلورانس سره د سولې د مذاکراتو لپاره واستوله. د يوولسم ګريګوري له مړينې (۱۳۷۸ ز کال په مارچ کې) او د سولې له تر سره کېدو وروسته (۱۳۷۸ ز کال جولای کې) هغه بېرته سيانا ته ستنه شوه. هغې د «خدای د پيرزوينې خبرې اترې» په نوم د خپلو روحاني رسالو ټولګه منشيانو ته ولوستله. د لويديځ ستر انشاعب (بېلتون) د سيانا کاترين اړ کړه چې له پاپ سره روم ته ولاړه شي. هغې شهزاده ګانواو کاردينالانو ته ګڼ لیکونه واستول، تر څو د پاپ اربن شپږم تابعدارۍ ته وده ورکړي او له هغه څه څخه دفاع وکړي چې هغې د «د کليسا لوښی» باله. هغه د ۱۳۸۰ز کال د اپريل په نهه ويشتمه نېټه د خپلې سختې روژې څخه ستړې او مړه شوه. اربن شپږم د هغې د جنازې او خښولو مراسم د روم په «سانتا ماريا سوپرا مينروا» په کليسا کې ترسره کړل.
د پاپ په تاريخ کې د پیاوړي اغېز لرلو او زياتو ليکلو له امله د سيانا کاترين د منځنيو پېړيو يوه له نومياليو څېرو څخه وه. نوموړې له «اويګنن» څخه روم ته د پام په ستنيدو کې لاس درلود او بيا يې ډېر ماموريتونه تر سره کړل چې پاپ ورته سپارلي وو، کوم کار چې په منځينو  پېړيو کې د ښځو لپاره نادر و. د سلګونو ليکونو او لسګونو دعاوو په نوم د هغې مکالمې هم هغې ته د ايټاليې په ادبياتو کې يو پیاوړی ځای ورکړ.
ژوند
« Caterina di Jacopo di Benincasa» د ۱۳۴۷ز کال د مارچ په ۲۵ نېټه د سيانا جمهوريت (اوسنۍ ايټاليې) په سيانا کې زېږېدلې وه (له تور مرګ لږ مخکې چې اروپا يې ويجاړه کړه)، مور يې « Lapa Piagenti » نومېده چې د يو سيمه ييز شاعر لور وه، پلار يې « Jacopo di Benincasa» نومېده چې د کاليو رنګريز و او خپل کاروبار يې د خپلو زامنو په مرسته پر مخ وړ. هغه کور اوس هم شته چې کاترين پکې ستره شوې وه. لاپا نږدې څلوېښت کلنه وه چې له وخت مخکې يې دوه غبرګونې لوڼې هره يوه کاترين او جيوانا وزېږولې. هغې له دې وړاندې ه دوه ويشت بچيان زېږولي وو، خو نيمايي مړه شوي وو. جيوانا يې يوې دايي ته وسپارله خو ډېره ژر مړه شوه. د کاترینه پالنه يې خپلې مور وکړه او ډېره ژر يوه صحتمنده ماشومه شوه. هغه دوه کلنه وه چې د لوپا پنځه ويشتم بچی وزېږېد، هغه هم لور وه چې جيوانا نوم يې پرې کېښود. په ماشوموالي کې کاترين ډېره خوشاله وه له همدې امله هغې ته کورنۍ د مينې نوم  « Euphrosyne » ورکړ، دا د «خوشالۍ» په معنا يو يوناني ټکی دی، همدا راز دا د الکساندريا د خوشالۍ يوه ښځینه اله هم وه.
د «کپوا» «ريمونډ»، هغه لومړی عيسوي ملا چې د کاترین اعترافات يې اوريدلي او ژوندليک ليکونکی و، ويلي چې نوموړې په لومړي ځل په پنځه يا شپږ کلنۍ کې عيسی مسيح ليدلی دی: هغه او يو ورور يې د يوې واده شوې له ليدلو وروسته کور ته روان وو چې د هغې په اړه ويل کېږي چې د مسيح لیدل تجربه کړل چې د پطرس، پولس او يو حنا رسولانو سره په جلال کې ناست و. ريمنډ زياتوي چې په اووه کلنۍ کې کاترین ژمنه وکړه چې خپل ټول ژوند به خدای ته ورکوو.
کله چې کاترين شپاړس کلنه وه، د هغې خور «بوناوينچورا» د ماشوم د زېږون پر مهال مړه شوه؛ هغه لا په دې غم خپه وه چې خبره شوه، مور او پلار يې غواړي د خپلې خور له کوند شوي مېړه سره واده وکړي. هغه له دې سره په پرېکنده ډول مخالفه وه او سخته روژه يې پيل کړه. هغې له بوناوينچورا څخه دا زد ه کړي و، د چا مېړه چې هېڅ پاملرنه نه کوله، خو هغې تر هغه وخته له خوراک څخه په انکار کولو سره خپله چلند بدل کړ، تر څو هغه ښه اخلاق وښودل. د روژې تر څنګ، کاترين خپله مور نوره هم ناهيلي کړه چې خپل اوږده ويښتان يې د اعتراض په ډول لنډ کړل، ځکه چې هغه ډېره زياته هڅول کېده، تر څو خپله ظاهري بڼه ښه کړي او وکولای شي د يو مېړه پام راواړوي.
وروسته کاترين د کاپوا رايمنډ ته مشوره ورکوله چې د ستونزې پر مهال هغه څه وکړي، کوم څه چې دې په تنکۍ پېغلتوب کې کړي وو: «په خپلو مغزو کې یوه خونه جوړه کړه، له کوم څخه چې ته کله هم نه شې تښتېدای». په دې داخلي خونه کې هغې خپل پلار د مسيح د استازي، خپله مور يې د پېغلې مريم او خپل وروڼه يې د رسولانو په توګه جوړ کړل. به عاجزۍ سره د دوی خدمت کولو سره هغې د روحاني ودې فرصت تر لاسه کړ. کاترين له يوې خوا د واده منل شوی جريان او موروالي سره او له بلې خوا د راهبې د ټيکري سره مقاومت وکړ. هغې د ډامينيکن په پيروۍ سره د عبادتځای له ديوالو څه دباندې يو فعال او عبادت کوونکی ژوند غور ه کړ. بالاخره د هغې پلار ومنله او هغې ته يې اجازه ورکړه چې څنګه خوشحاله وي، هغسې ژوند وکړي.
مکه کې د درونکښ پېښه
په 11 ستمبر 2015 باندې د مکې په ښار کې حرم شريف کې دننه د ډېرې تېزې سيلۍ او تلغاک په سبب د صفا مروه په يوې ستنې ناڅاپه درونکښ وغورځېدلو د کوم له امله چې 107 حاجيان شهيدان او د 300 څخه زيات ډېړ ټپيان شول۔ په هغه ځای کې موجود خلک وایي چې د سيلۍ ډېره تيزه شوه نو درونکښ گاگير شو او د صفا مروه په اوچت چت ولگېدو ،د هغه څخه وروستو کوز چت کې ننوتو۔
ديداريوسفزی
ديدار یوسفزی پښتون شاعر دی.
باندنۍ تړنې
ډاکټر دېداريوسفزێ شاعرې
وېشنيزه: پښتانه شاعران
په پښتو لنډيو کې د تلميح ادبي صنعت
په لنډيو کې تلميح
تلميح د بديع علم د معنوي ښايست له غوره صنايعو څخه يو رنګين او په زړه پورې صنعت دی ، تلميح عربي کلمه ده چې مانا يې يو شي ته ايما ده.
ځينې پوهان چې د بديع د علم په ګڼو صنايعو کې پوره څېړنه کوي او ورسره ډېر اشنا دي هغ بيا داسې وايي:يو مطلب ، تاريخ او نوم په نظم او نثر کې د رمز ، ايما ، اشارې او کنايې په توګه راوړلو ته تلميح وايي ، خو دا هغه معنوي ښايست دی چې شاعر په خپل شعر کې داسې الفاظ راوړي چې هغه د اعجاز په صورت يوه حکايت او يا يوې لنډې کيسې ته اشاره او اشارت وکړي ، نو تلميح يې بولي.
د تلميح په باره کې د ((روح ادب )) په اثر کې بيا دغه کښل شوی دی په خپلو اشعارو کې څه مشهورې واقعې يا متل ته اشاره کول چې پوره خبره ونه کړي ، په دې اعتماد چې نوره کيسه مخاطب ته په خپله معلومه او جوته ده.
تلميح پېژندنه:
تلميح په لغت کې ليدلو ، اشاره کولو او په مالګه کولو ته وايي او په اصطلاح کې هغه ادبي صنعت دی چې شاعر په خپل کلام کې يوې تاريخي پېښې يا کيسې ته په لنډه توګه اشاره وکړي يا تلميح لغوي مانا يې کوم تاريخي کيسې يا متل ته اشاره کونه يا په شعر کې د نورو علومو د اصطلاحګانو راوړنه ده.
د دغو پورتنيو تعريفو نو له مخې يو څېړونکی او څېړنپوه د څېړنې په لړ کې ويلای شي چې د بديع په رنګين علم کې تلميح هغه معنوي صنعت او ښکلا ته ويلی شي چې شاعر په خپلو اشعارو کې يوې غورې او مشهورې کيسې ، پېښې او واقعې ته يوازې اشاره وکړي ، که چېرې لوستونکي او څېړونکي ته دغه پېښه او کيسه په شعري بيت کې ورمعلومه وي ،نو د شعر خوند او ارزښت په کلام کې بېخي زيات ګلورين او خوږ ور معلوميږي ، ددې خبرې په عکس او  خلاف که لوستونکي ته دغه پېښه او کيسه ورمعلومه نه وي ،نو په دغه حال کې د شعر رنګ او خوند ورته په زړه پورې نه وي او هسې يو عادي بيت به يې ګڼي چې پوره مفهوم به يې ورمعلوم نه شي ، د تلميح ډېر او خورا زيات موضوعات او مطالب د متل ، افسانې او نکل په رنګ د تاريخي ، مذهبي او د عوامو په کيسو هم رنګين او ګلورين وي ، همدارنګه د ولس د دود او دستور په خم کې هم غوټه شوي او رنګين شوي وي ، که دغه موضوعات په تلميح کې راشي او شاعر ته په دغه اړوند پوره معلومات وي ،نو تلميح کې به هم خوند او رنګ زيات محسوس کيږي ، ځکه لوستونکي او مطالعه کوونکي ته دغه غوره مطلب په يوه کلمه کې ډېر بشپړ او پوره ورمعلوميږي ...
تر دغه لنډو خبرو وروسته که پښتو لنډۍ يو څېړونکی لولي او مطالعه کوي يې ، نو په دغه  لنډ مثنوي ولسي شعر کې خامخا د لوست او څېړنې پرمهال د زياتو تلميحاتو سره مخ کيږي ، لنډۍ د پښتو د ولسي ادب دايرة المعارف او د پښتو په ژوندانه کې د زياتو موضوعاتو بې ساري خزانه ده ، د لنډيو په اړه د زياتو معلوماتو څخه تېرېږم ،ځکه چې د لنډيو له اباسين سره ټول پښتانه لوستي دي که نا لوستي دي اشنا دي ،د پښتو په بېلابېلو سيمو کې پښتانه دغه ادبي صنعت ته لکه چې دمخه وويل شول ، ټيکۍ ، ټپه ، مسرې او سندره هم وايي لنډۍ ملي شعر دی هره پښتنه او پښتون يې په مينه وايي ، لنډۍ د رزم او بزم شعر دی ، شعر ادب دی ، ادب له ژوند سره تړلی دی ، لنډۍ هم د پښتو ادب په لويه ورشو کې د نورو ولسي شعرونو په شان په روانه ، سليسه او ساده ژبه په زړه باغ کوونکي انځور او ځانګړي قالب کې ادا کيږي ، لنډۍ د متل ، امثل او حکم په څېر يو معجزکلام دی په اوريدونکي باندې په اورېدلو او بيان سره ډېره اغېزه او اثر کوي.
حضرت ادم عليه السلام
د رب العالمين يا د خالق عالم د لويو قدرتونو څخه يو لوی قدرت دا دی چې ادمعليه السلام  يې له خټو څخه پيدا کړ او په خپل الهي حکمت او قدرت سره يې ساه او روح ورکړ چې ژوند يې په برخه شو ، ادم عليه السلامد ټول بشر او انسانانو بابا دی ،په يوه پښتو لنډۍ کې د ادم عليه السلامباباتوب او د بشر د پلار په اړوند داسې اشاره راغلې ده :
بابا ادم زمونږ بابا دی                           اصيل نمسي به دبابا په لاره ځينه
حضرت نوح عليه السلام
حضرت نوح عليه السلامهم يو نازولی او لوی پېغمبر و ، ده ته الله جل جلالهډېر عمر ورکړی ده ، ډېر وخت او ډېر کالونه يې خپل قوم ته لارښوونه او نصيحت وکړ، خو د رواياتو له مخې يوازې اتيا تنو نر او ښځو ايمان پرې راوړ ، د ده يو زوی چې نوم يې کنعان و ، ډېر نافرمانه و او د ده له خبرو به يې سر غړاوه ، هغه ته يې ډېر وويل چې سمې او سيخې لارې ته راشه !، خو هغه ونه منله ، دده قوم دده خبرې او نصيحتونه ونه منل الله پاک هغه ته وفرمايل چې د ساج ونه کښېنوي او دا ونه چې لويه شوه د هغې له لرګيو څخه يې کښتۍ جوړه کړه ، دده د بېړۍ اوږدوالی درې سوه ګزه ، سور يا پلنوالی يې پنځوس ګزه او لوړوالی يې دېرش ګزه و،د نوح عليه السلامدې کښتۍ درې پوړونه او طبقې درلودلې چې يو پوړ يې د حيواناتو ، بل يې دانسانانو  اودرېيم  يې د مرغانو لپاره و، الله پاک پرې توپان رانازکړ ،نوح عليه السلام له خپلې کورنۍ سره په بېړۍ کې کېناست ، د توپان له کمېدو او ورکېدو وروسته بېړۍ دجودي په غره باندې ودرېده او نور ټول ژوندي موجودات غرق شول ...
د حضرت نوحعليه السلام  په باب د پښتو لنډيو په رنګينو  کې داسې يادونه راغلې ده :
او ښکې مې سترګو نه بهيږي                    توپان دنوح به په دنيا کې جاري  شينه
(پښتولنډۍ، ۱۲۸مخ)
حضرت يعقوب عليه السلام
د پښتو ادب د لوی سمندر په طلايي بڅرکو او لنډيو کې په دغه اړه داسې اشارې راغلې دي:
په سترګو ړوند درپسې نه شوم                 لکه يعقوب په زړه سوری درپسې شومه
ستا په ديدن پسې جــــــــانـــانه                لکه يعقوب پېغمبر ړوند په سترګو شومه
ښه ده چې بيا مې وليــــدلــــــې                لکه يعقوب په سترګو ړوند درپسې ومــــه
(پښتو لنډۍ ، ۶۳،۳۰۷، ۳۳۶مخونه)
ښه دی چې بيا مې وليدلې                    لکه يعقوب پېغمبر ړوند درپســې ومــــــه
(روهي سندرې، ۴۸۸مخ)
حضرت يوسف عليه السلام
حضرت يوسف عليه السلام د حضرت يعقوب عليه السلام زوی و ، خدای جل جلاله يوسف عليه السلام ته ډېر بې ساری ښايست ، حسن او ښکلا ورکړې وه خپلو ميرني ورونو يې رخه ورسره کوله ، ددې کينې او رخې له کبله يې په کوهي کې واچاوه ، پلار يې د ده په بېلتون او جدايۍ کې ړوند شو ، دی له کوهي څخه روغ رمټ د يوې قافلې د تېرېدلو له امله چې غوښتل يې له کوهي څخه اوبه راوباسي ، راوويستل شو او د قافلې مشر د مصر په پاچا عزيز باندې په پيسو وپلوره ، د عزيز ميرمن زليخا پرې مينه شوې وه ځکه چې دی ډېر ډولي او ښکلی و، د ليدلو سره يې زړه پرې بايللی و...
په قران عظيم الشان کې هم د دغې کيسې په اړوند په دولسمه او ديارلسمه سيپاره کې (پاره ) کې اوږد بيان راغلی او ډېر رنګين راوړل شوی دی...
د پښتو په ولسي ادب پښتو لنډيو کې يې هم په زياته مينه بيان داسې راوړل شوی دی:
يوسف په شان جانان مې ورک دی       له ربه غواړم د اکرم په شان صبرونه
(پښتو لنډۍ ، ۴۹۰مخ)
دويم يوسف راته ښکـــارېږې       خوبان دمصر دې خجل په مخ کې ځينه
په ښار د مصر کې غوغا شوه    چاوی يوسف د زليخــــــــا ورســـېـــــــدنه
ثاني يوسف وې په جهان کې      خوبان د مصــــــر دې ديدن لره راځينـــه
(روهي سندرې ، ۳۲، ۴۸، ۵۲ مخونه)
يار مې يوسف له ما جــــــدا شو         زه زليخا پيالې د صبر پسې خورمه
(پښتو لنډۍ ، ۴۸۴مخ )
حضرت موسی عليه السلام
حضرت موسی عليه السلام د الله جل جلاله يو جلالي او له اولوالعزمو پېغمبرانو څخه  و ، چې په موسی کليم الله يې شهرت درلود، دی د مصر د فرعون د وليد دزوی مصعب د پادشاهۍ په وخت کې پيدا شو، نجوميانو فرعون ته ويلي و، چې د بني اسرايلو هر يو ماشوم چې هلک وي ، د زېږېدو او پيدا کېدو سره ووژني ، کله چې موسی پيدا شو موريې د فرعون له ډاره په صندوق کې واچاوه او د نيل درياب ته يې وغورځاوه ، اوبو چې د موسی صندوق د فرعون د ماڼۍ لاندې تېراوه ، دلته  د فرعون د ښځې يوې مينځې د دغه نازولي ماشوم صندوق راواخيست چې خلاص يې کړ ، ګوري چې ژوندی ماشوم پکې دی ، خپلې بي بي اسيا ته چې د فرعون ښځه وه او اولاد يې نه درلود ، پټ ورووړ، اسيا هغه ماشوم په زوی توب سره ونيو ، پټ يې رالوی کړ ، دغه ماشوم ، ژړل او د کومې ښځې د تي پۍ يې نه رودلې ، اسيا ټولې ښځې راوغوښتلې يوازې د مور شيدې يې ورودلې و اسيا ورته د دايي په نوم ونيوله ، موسیعليه السلام د فرعون په کور کې رالوی شو ، موسی عليه السلام يوه ورځ چې يو قبطي وواژه ، له دې کبله له مصره ووت او دشعيب عليه السلام ترڅنګ ورغی ، له هغه سره شپون شو ، لس کاله يې ورسره تېر کړل ، دلته شعيب عليه السلام خپله يوه لور هغه ته په نکاح ورکړه او مصر ته ولاړ ، شعيب عليه السلام يوه امسا او لکړه هم هغه ته په بخشش سره ورکړه ، د ليارې په اوږدو کې يې د شپې له خوا په ښځه باندې د اولاد پيداکېدو درد راغی ، دا په هغ دښته کې و، چې د ايمن په نوم يادېدله ، موسی عليه السلامد اوبو د پيداکولو لپاره ولاړ ، د ونې په سر يې روښنايي وليدله او داسې وينا او خطاب ورته وشو (اني اناالله ) او معجزه پرې وشوه ، پيغمبرشو...کله چې موسی عليه السلام معجزې فرعون ته وښودلې  ، فرعون هغه په جادو او سحر تورن کړ  ، وايي چې د ده دا لکړه به لکه دښامار او منګور شوه ، د فرعون پاړوګرانو ټول ماران به يې وخوړل ،لاس به يې چې په تخرګ او بغل ننباسه سپين به شو او يد بيضايادېده ، قبطيانو به اسرايلو ته زجر، کړاو او ربړ ورکاوه ، نو له دې امله موسیعليه السلام له بني اسرايلو سره مصر څخه هجرت وکړ ، د رود نيل څخه تېر شول ، قبطيان چې په دوی پسې تر شا ورغلل اوبو کې غرق شول ...موسی عليه السلام به د الله جل جلاله د يادولو او مناجات لپاره کوه طور ته تللو ، اللهجل جلالهپه ده باندې اسماني کتاب د تورات په نوم چې په لوحو او لوايحو کښل شوی و، نازل کړ،څه وخت وروسته چې موسی کليم الله د الله پاک سره خبرې کولې او دده ديدار يې وغوښت ، داسې ځواب ورته راغی (لن ترني)...
په پښتو لنډيو کې يې ياد او ذکر داسې راغلی دی:
د موسی ژبه دې خدای درکړي        چې دې ديدار د پاک الله په برخه شينه
(پښتو لنډۍ ،۱۳۲مخ )
په لاندې ټپه کې دطور غره د يادونې اشاره د موسیعليه السلام په اړه او د هغه د نېک کرار له امله چې دغه غره ته به د الله جل جلالهد ياد لپاره تللو ، په مينه سره شوې ، چې هلته به يې د لوی څښتن د ديدار غوښتنه کوله ، که څه هم لنډۍ عشقي رنګ رنګ لري ، خو دې موضوع ته څه اشاره او رنګيني غوندې پکې برېښي، لکه :
اشنا سورګل د کوه طور دی          زه مرغلره د درياب د غاړې يمه
(پښتو لنډۍ ، ۸مخ)
حضرت خضر عليه السلام
د حضرت خضر عليه السلام په اړوند دا مشهوره ده چې هغه د ژوند او حيات اوبه څښلي دي او تر قيامته پورې به ژوندی وي او داسې هم د ده په اړه ويل کيږي چې دی يوه خولۍ لري ، هغه يې په سر ايښې وي څوک يې نه ويني ، داسې هم وايه شي چې له چا څخه لاره ورکه وي ، دی يې لارښوونه کوي او سمه لاره ورښيي.حضرت خضر عليه السلام ته ځينې پښتانه متخرځي بابا او ځينې خواجه خده ريزنده هم وايي، دا په دې مفهوم چې د متخرځي بابا او خواجه خده ريزنده په نومونو يې هم يادوي ، په پښتو لنډيو کې ددې يادونه داسې راغلې ده ، لکه :
د خضر عمر دې نصيب شه                 زما د زړه ونې په تــــا ولاړې دينـــــه
د خضر عمر دې نصيب شه                 زما د زړه مټې په تـــا ولاړې دينــــــه
خدايه ! د خضر عمر ورکړې                دا پادشاهي د سليمان ورکړې مينه
(پښتو لنډۍ، ۶۳، ۱۳۸، ۹۸مخونه)
حضرت سليمان عليه السلام
حضرت سليمان عليه السلام د داود عليه السلام زوی و ، الله جل جلالهورته پېغمبري او پادشاهي دواړه ورکړې وې ، ده يو ګوتمه او نګين درلود ، ددغه نګين له مخې چې د اعظم (اسم اعظم ) نوم پرې کښل شوی و، د انس و جن پادشاهي يې د هغه له فيضه او برکته په نصيب وه ، انسانان ، دېوان  ،ښاپېريان ،  مرغان، خځندې او باد ورته اېل او مطيع وو، دده د پادشاهۍ په سيمه او قلمرو کې به چې څه تېرېدل باد به ورته په غوږ کې وررسول او تخت به هم چېرې چې غوښتل هماغه ځای ته په هوا رساوه ، تخت يې په هوا کې  روان وو... وايي چې حضرت سليمان په سبا کې د بلقيس د زور او قدرت نه خبر شو ، د هغې سره يې د جنګ کولو اراده وکړه ، بلقيس پوه شوه چې هغه پېغمبر دی او ويې غوښتل چې دربار ته يې ورشي ، سليمان عليه السلام باد ته امر وکړ چې دبلقيس تخت راوړي او د ده دربار ته يې حاضر کړي ، باد چې بلقيس د تخت سره سليمان عليه السلام ته راورسوله ،نو بلقيس په سليمان عليه السلام ايمان راوړ ، د هغه ښځه او په نکاح کې شوه.
په پښتو لنډيو کې يې يادونه داسې په مينه راغلې ده :
درته به کـــر د ګلـــــو وکـــــړم                ته سليمان شه له هوا کوه سيــلونـه
ګوته په لاس که په تخت کېنـه              په هوا درومه دبلقيس کوه سيلونــه
زه به بلقيس ته سليمــــان شه              تخته روان شه د پکتيا کوو سيلونه
(پښتو لنډۍ ، ۲۳۱، ۲۴۸، ۲۵۲مخونه)
حضرت عيسی عليه السلام
عيسی عليه السلام د مريمې زوی و ،د  الله جل جلالهډېر نازولی او اولوالعزمه پېغمبر و ، په ده باندې چې کوم اسماني کتاب د الله جل جلالهله خوا نازل شوی و ، انجيل نوميږي ، عيسی عليه السلام ته مسيح هم وايي ، ده خپل قوم اسرايل د خپل دين د منلو لپاره راوبلل او هغوی ته يې د دين د منلو بلنه ورکړه ، هغوی ونه منله او له ده څخه يې معجزه وغوښته ، عيسي عليه السلام مړي په خپل دم سره راژوندي کړل او دده په پېغمبرۍ باندې يې ګواهي ورکړه ، د جهودان په نوم يو سړی دده د وژلو اراده وکړه ، عيسی  عليه السلام ترې وتښتېده، خو يوه حواريون چې يهودا نومېده ، د دېرشو درهمو درشوت په ورکولو يې عيسی عليه السلام هغوی ته وروښود.
جهودان وغوښتل چې عيسی عليه السلام ونيسي ، الله پاک عيسی عليه السلام د هغه له سترګو پنا کړ، له دې ايشوع يهودا يې د عيسیعليه السلامپه بڼه او څېره انسان جوړ کړ ،هغوی همدی ونيو ، هغه زګېروي او فريادونه کول ،دا چېغې يې وهلې چې زه ايشوع يم ،خو د ده خبرو او فريادونو څه ګټه ونه لرله ايشوع يې په سولۍ او دار کړ، عيسیعليه السلام اسمان ته پورته ولاړ، ايشوع اووه شپې ورځې په ونه کې ځوړند و، مريمه به د شپې د ده د ليدو لپاره د ونې لاندې ناسته وه ، تر سهاره به يې ژړل.
اوومه شپه الله جل جلالهد رحمت له مخې عيسی عليه السلام له اسمان څخه ځمکې ته را غی مريمې ته يې ډاډ ورکړ ، چې زه ژوندی يم ،نوره زما په بېلتون مه ژاړه ، اووه تنو حواريونو عيسی عليه السلام په دغه شپه وليده چې د مريمې سره تر سپېده داغ پورې دلته ناست و، په ګهيځ مهال کې عيسی عليه السلام اسمان ته ولاړ.
وايي چې کله قيامت رانژدې شي ، نو حضرت عيسی عليه السلام به ځمکې ته راکښته شي او د الله جل جلالهمخلوق ته به د دجال له ظلم او شر څخه خلاصی ورکړي.
پښتو د ولسي ادب په رنګين ګلستان کې د عيسی په ياد زياتې څرګندونې راغلې دي ، په پښتو لنډيو او ټپو کې د عيسی عليه السلام په اړه داسې اشاره راغلې ده :
پيغام د يار رالره راغــــی             که نن په دم د عيسی مړی ژوندی شه
اسمان ته لار د ختو نشته              عيســــی وروخوت  د الله په قدرتونه
(لنډۍ ، روهي سندرې ، ۲۹۱مخ)
حضرت محمد صلی الله عليه وسلم
د بشر په نېټه ليک او تاريخ کې له نن څخه څه  د پاسه  (۱۴۰۰) کلونه دمخه د ربېع الاول د مياشتې په شپږمه او يا دولسمه د دوشنبې په بختوره ورځ د حضرت رسول اکرم د مبارک ميلاد سره اړونده ده او په دغه ورځ د آمنې  په لمن کې د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم   د عبدالله له مرګ وروسته نړۍ ته سترګې وغړولې او د ظلمت تياره جهان د لمر په څېر پرې رڼا شو ، د جهالت او خرافاتو تورې تيارې يې د تل  لپاره داسلام  په روښنايۍ بدلې کړې ، حضرت محمد صلی الله عليه وسلم  بشر ته نېک مرغي راوړه ، د جهل او ظلم هغه توره پرده چې په نړۍ او دنيا کې خپره وه هغه د اسلام په سپېڅلي او مقدس نور سره يې لرې او څيرې کړه ،خلکو ته دغه نوراني شخصيت اخلاق وروښودل او هم يې ولسونه هغو بدو او ناوړه عادتونو ته ځير کړل چې بې له زيان او ضرره کومه دنياوي او اخروي ګټه په کې نه وه .ده ولسونه د روغې او ګټې خواته وهڅول ...د بشر په ژوندانه کې د خير ، سعادت ، مينې او محبت کوم تعليم اولارښوونې چې حضرت محمد صلی الله عليه وسلم  بيان کړي دي ، هغه ټولې د انسانيت او بشريت ټولنيز ژوند ښه او نېکمرغه کوي او اخروي ژوند يې نېک او مسعود ګرځوي ، بختور به هغه څوک وي چې دده د لارښوونو پيرو  وي. حضرت رسول اکرم صلی الله عليه وسلم له ځان سره د اسلام سپېڅلی او مقدس بشپړ دين راوړ ، داسلام په سر کې قران عظيم الشان دی ، قران مجيد د روحي امراضو دپاره شفا او د نا پوهانو لپاره هدايت او رحمت اللعالمين دی ، په قرانکريم کې وحدانيت ، رسالت او قيامت دی ، قران مجيد وايي چې خدای يو دی شريک نه لري ، وحدانيت د اسلام بنسټ دی ، په عظيم قران کې رسالت دی او قران وايي چې محمد صلی الله عليه وسلم  رسول دی ، او د خدای له لوري ولس ته رالېږل شوی چې خلکو ته سمه لاره او صراط المستقيم وښيي، محمد صلی الله عليه وسلم  رسالت پرځای کړ، الله جل جلاله احکام يې خلکوته ورسول ، ولس يې ورباندې پوه کړ،هرڅوک چې د محمد صلی الله عليه وسلم  رسالت ونه مني هغه مسلمان کېدای نشي او ګمراه دی ، د مسلمانی غوره او اصلح شرط دادی چې د محمدصلی الله عليه وسلم  رسالت به منې د خدای استازی به يې ګڼې ...د قران پاک بل غوره ټکی او رڼا دا ده چې قيامت راتلونکی دی او هر چا ته به پکې خپل عمل ور رسيږي  ، قران مجيد د حضرت پېغمبر صلی الله عليه وسلم  معجزه ده ، دغه اسماني مقدس الهي کتاب چې په محمدصلی الله عليه وسلم  باندې نازل شوی په فصاحت او بلاغت کې د اعجاز درجې ته رسېدلی ، اعجاز په دې مفهوم چې نور خلک له دغسې کلام نه عاجز او خوار دي ،قران عظيم په محمد صلی الله عليه وسلم  باندې په درويشتو کلونو کې ايت په ايت او ټوټه ټوټه نازل شوی دا نزول به هغه وخت کې کېده چې اړتيا به وه...
لنډه دا چې حضرت محمد صلی الله عليه وسلم  د تيارې او ظلمت په ځای بشر او ولس ته نور او رڼا راوړه ، دظلم او تيارې په ځای يې عدل او انصاف جاري کړ ، د دښمنۍ او تربګنۍ پرځای يې سوله ،مينه او دوستي په ولس کې راوستله ، محمدصلی الله عليه وسلم د بشر د نېکمرغۍ لپاره د مرګ تر وخته پورې د اسلام د دين د بشپړېدو لپاره د خپلو يارانو اواصحابو سره ډېر کړاوونه وليدل ، خو بشر ته يې يو بشپړ دين د دوی د سعادت لپاره په واک کې ورکړ، د حضرت محمد صلی الله عليه وسلم   محاسن او صفتونه بېخي ډېر دي او دا به ووايو چې الله جل جلالهدنيا د ده له رويه پيداکړې ، دی اولين او اخرين دی  ، د پښتو د شفاهي او ولسي ادب په ستر بحرالکاهل کې حضرت رسولصلی الله عليه وسلم  چې نبوت په ده ختم شوی ، دده لوړ ، بېخي بې ساري شخصيت او سترې پېغمبرۍ په ټولو خواوو ، ګڼو بهيرونو او ټولنيز ژوند په برخه کې په سوونو، سوونو يادونې او ستاينې د ده د زياتو سرښندنو ، غوره کارونو معجزو ، جنګونو ، خواريو ، ځورېدنو ، زياتو سختو ستونزو په اړه شوي لوی لوی کتابونه پرې کښل شوي او کښل کېدای شي، خو دلته د ده د کړنو په اړه لنډې لنډې اشارې په مينه راغلې دي ، دا لنډې اشارې د پښتو د وګړيز ادب د يوې سپېڅلې او غوره برخې په لنډيو او ټپو کې راغلې ، ددغه ستر پيغمبر حضرت محمد صلی الله عليه وسلم   د کړنو په اړه چې کومې ډېرې لنډۍ د پښتون ولس خوا اراهت شوې دي ، د هغو ټولو راوړل او راټولول ډېر زيات وخت او يو بل لوی اثر ته اړتيا لري ، مونږ يې يو څو دلته د بېلګې په توګه د هغه د پېغمبرۍ د لو ړ مقام په اړه د روښانه او ځلانده ستورو په شان درته ځلوو:
باد رپ ، رپ نبي لــه راغـ‎ـــــــــی                    د عرش دپاسه چې نبي الله له ځينــــــــه
رحمت دخدای راغی دنيـــــا تــــــــه                  بس د شيطــــــــــــان په خونه اور ولګېدنه
رحمت  د رب راغی دنيــــــــــا تـه                د شيطان په خــونـــه اور ولګېــــــــــــدنـــــه
پاس په اسمان کې مرحبــــــا شوه               محمد وخـــوت د الله ديدار ته ځيــــــنــــــه
پر دين محکم د پاک حضرت شـه              چې شفاعت دې د قيامت په ورځ کوينــــه
چې پېغمبـــــــر لـــــه دنيــــــــــا لاړو              پاتې به نشي چې  د ســـا خاوندان وينــــــه
اباد مکان د کســــــــری وران شو               چې پاک رسول مقبول پيدا په جهان شونه
ابادو کليو کې غــــــــــ-وغــــــــا وه              چې پاک رســــــول سفر ددې جهــــان کاونه
ابادو کليـــــــــــــــــــــــو کــې ژړا وه               چې پاک حضرت سفر له دې دنيـــــــا کاونه
په مرســـــــلانو کې ســــــــردار دی                دوست د رحمان دی تل پرې وايم درودونه