cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د نشراتو تاریخچه
له ۱۹۲۴ ز کال څخه په آسټرالیا کې کټګورۍ
کله چې د آسټرالیا نشراتي شرکت قرارداد پای ته ورسېد، یو ملي خدمت، د آسټرالیا د نشراتو کمیسیون د ۱۹۳۲ ز کال په جولای کې رامنځته شو. یاد شرکت د A درجې ټولو سټیشنونو شتمنۍ په واک کې واخیستې. هغه لاهم د آسټرالیا نشراتي شرکت په توګه وجود لري. د آسټرالیا نشراتي شرکت خپل نوم مشترک المنافع نشراتي شرکت او وروسته د آسټرالیا راډیويي شبکې ته واړاوه. ډېر ژر یې د سیډني سوداګریز سټیشن 2UW وپېرود او اوس د آسټرالیا په کچه د سوداګریز سټیشنونو شبکه لري.
اتن
اتن (په انګلیسي: Athens //ˈæθɛnz/ ATH-enz، په یوناني: Αθήνα، په لاتیني لیکدود کې: Athína [aˈθina]؛ په پخوانۍ یوناني ژبه: Ἀθῆναι، چې لاتیني یې: Athênai (جمع)[atʰɛ̂ːnai̯] کېږي) د یونان پلازمېنه ده. دا ښار د نږدې ۴ میلیونه نفوس په درلودلو سره په یونان کې تر ټولو لوی ښار، او د اروپا په اتحادیه کې اووم تر ټولو لوی ښار بلل کېږي. اتن د اتیکا په سیمه باندې تسلط لري او پلازمېنه یې ده، او د نړۍ یو له تر ټولو لویو ښارونو څخه دی، چې له ۳۴۰۰ کلونو څخه اوږد ثبت شوی تاریخ لري او د انسانانو استوګنه پکې د یولسمې او ۷مې مخزېږدې زریزې تر منځ پیل شوې ده.
کلاسیک اتن یو ځواکمن ښاري دولت و. دا ښار د هنرونو، زده کړې او فلسفې یو مرکز او د افلاطون د فلسفي ښوونځي او د ارسطو د ویناوو ورکولو د ځای (Lyceum) لپاره کور و. دا ښار تر ډېره د اروپا په لویې وچې- په ځانګړې توګه په لرغوني روم باندې د کلتوري او سیاسي اغېزې له کبله په پراخې کچې سره د لوېدیځ تمدن زانګو او د دېموکراسۍ ټاټوبی بلل کېږي. په معاصره دوره کې، اتن یو لوی نړیوال ګڼ مېشته ښار دی او په یونان کې د اقتصادي، مالي، صنعتي، د بېړۍ چلونې، سیاسي او کلتوري ژوندانه لپاره په مرکزیت کې ځای لري. په ۲۰۲۱ز کال کې، د اتن ښاري ساحې له درۍ نیم میلیونو څخه ډېرو وګړو ته ځای ورکړی و، کوم چې د یونان د ټول نفوس ٪۳۵ جوړوي. دا ښار همداراز د هر کال زیات شمېر خلکو په ورتګ سره ځان ته د سیلانیانو راکښونکی ځای ګڼل کېږي.
اتن د نړیوالتوب او د نړۍ د ښارونو د شبکې په نامه ادارې د درجه بندۍ پر بنسټ یو د بېټا کټګورۍ نړیوال ښار بلل کېږي، او په سوېل ختیځه اروپا کې یو له تر ټولو لویو اقتصادي مرکزونو څخه شمېرل کېږي. دا ښار همدارنګه د یو لوی مالي سکتور درلودونکی دی، او د پيراووس په نامه بندر یې په اروپا کې تر ټولو لوی او په نړۍ کې دریم تر ټولو لوی مسافرتي بندر دی.
د اتن ښاروالي( همدارنګه د اتن ښار) چې په حقیقت کې د ښار یو کوچینی واحد تشکیلوي، په ۲۰۱۱ز کال کې یې په خپلو رسمي حدودو کې  ۶۶۴۰۴۶ نفوس درلود او مساحت یې ۳۸.۶۹ کیلومتره مربع (۱۵.۰۴مایل مربع) و. د اتن ښاري ساحه یا لوی اتن د ښاروالۍ له خوا ورته له ځانګړو شوو اداري حدودو څخه بهر ته غځېدلې، چې نفوس یې په ۲۰۱۱ز کال کې په ۴۱۲ کیلومتر مربع (۱۵۹ مایل مربع) مساحت کې ۳۰۹۰۵۰۸ وګړي وو. اتن همدارنګه د اروپایي اصلي خاورې تر ټولو جنوبي پلازمېنه او په اروپا کې تر ټولو د تود اقلیم لرونکی لوی ښار دی.
د معاصرې دورې نښې چې تاریخچه یې په ۱۸۳۴ز کال کې د یوناني مستقلې پلازمېنې په توګه تاسیس کېدو ته ورګرځي، هلنیک پارلمان (Hellenic Parliament) او د اتن په اصطلاح مهندسي شوي درۍ ګوني ابدات چې د یونان له ملي کتابتون، د اتن ملي او کاپودېستري پوهنتون (National and Kapodistrian University of Athens) او د اتن د فلسفې ښوونځی، شاملوي. اتن همداراز د یو شمېر موزیمونو او کلتوري بنسټونو کور دی، لکه د لرغونپوهنې ملي موزیم، چې د نړۍ په کچه د لرغونو یونانيو بقایاوو تر ټولو لویه مجموعه پکې ده، د اکروپولیس موزیم، د سیکلادیک هنر موزیم، د بیناکي موزیم، او د بیزانس او مسیحي موزیم (Byzantine and Christian Museum). اتن په ۱۸۹۶ز کال کې د معاصرې دورې د اولمپيک لوبو لومړنی کوربه ښار و، او له هغه څخه ۱۰۸ کاله وروسته یې په ۲۰۰۴ز کال کې د دوبنیو اولمپیک لوبو کوربه توب وکړ، چې په دې سره د هغو ګوتو په شمار ښارونو څخه یو شمېرل کېږي کومو چې له یو ځل څخه یې زیات د اولمپیک د لوبو کوربه توب کړی دی.
رېښه او نومونه یې
په لرغونې یوناني ژبه کې د دې ښار نوم  Ἀθῆναιو چې یو جمع نوم دی  (په کلاسیکه اتیک لهجه اتنای چې [atʰɛ̂ːnai̯] تلفظ کېږي). په پخوانۍ یوناني ژبه لکه هومري یوناني کې دغه نوم په خپله مفرده بڼه  Ἀθήνη رایج و. ښايي بیا وروسته خپل جمع بڼې(Ἀθῆναι)  ته اوښتی وي لکه د Θῆβαι (تبس یا تبای) او  Μυκῆναι (موکِنای) سیمي. د نړۍ رېښه ښایي له له یوناني او اندو-اروپایي منشې څخه نه وې او کېدای شي د اتیکا د ماقبل یوناني بستر له پاتې شونو څخه وي. په لرغونې زمانه کې دا د بحث وړ موضوع وه چې ایا اتن یې نوم له خپلې اربابې الهې اتِنا ( په اتیک لیک دود Ἀθηνᾶ، آتَنا په ایونیک لیکدود Ἀθήνη، آتِن، په دوریک لیک دود: Ἀθάνα، آتَنا) څخه اخیستی دی یا اتنا خپل نوم له دې ښاره اخیستی دی. اوس معاصر پوهان په عموم کې په دې سره موافق دي چې نوموړې الهې خپل نوم له دې ښار څخه اخیستی دی، ځکه د نوم پای د ځایونو په نومونو کې عام اما د اشخاصو په نومونو کې نادر دی.
د لرغونې اتنۍ بنسټګرې افسانې په روایت، اتنا چې د حکمت او جنګ معبوده وه، له پوزیدون سره یې چې د سمندرونو خدای و، په دغې بې نومه ښار باندې د واکمنۍ پر سره سیالي تر سره کړه؛ دوی دواړه په دې سره سلا شول چې هر یو یې اتنیانو ته ښه ډالۍ ورکړه، هماغه به یې واکمن ټاکل کېږي، او د اتن ټولواک ککروپس یې د پرېکړه کوونکي قاضي په توګه وټاکه. د کاذب اپولودروس له خوا د وړاندې شوې انګېرنې له مخې، پوزیدون خپله درۍ ښاخه لرونکې نېزه په ځمکه ووهله چې ورسره د مالګینو اوبو یوه چینه رابهانده شوه. د افسانې په یوه بله نسخه کې د ورګیلیوس یا ويرګیل په ګورګیس نومي شعر کې، پوزیدون یې پر ځای اتنیانو ته لومړنی اس ورکړ. په دواړو نسخو کې اتنا اتنیانو ته لومړنۍ اهلي شوې د زیتونو ونه تقدیم کړه. ککروپس نوموړې ډالۍ ومنله او اتنا یې د اتن ښار د سرپرستې الهې په توګه اعلان کړه.
له ۱۷مې پېړۍ څخه راهیسې یاد ښار ته اته بېلابېلې رېښې وړاندیز شوې دي چې اوس په عمومي ډول رد شوې دي. کریستیان لوبېک دې نامه ته ἄθος  (áthos) یا  ἄνθος  (ánthos کلیمه چې معنا یې ګل کېږي، وړاندیزه کړه، تر څو اتن د ګلدار ښار په توګه وښیي. لودویګ ون دودرلین (Byzantine and Christian Museum) د θάω فعل رېښه چې د تاو (θη) اصل دی ( زبېښل) وړاندیز کړ تر څو اتن ښار د یوې حاصلخېزې سیمې په توګه وښیي. اتنیان د تاز یا چرچرک د اغوستونکو په نامه یادېدل، ځکه هغوی د طلایي چرچرک وزرونه اغوستل. د اتوکتونوس (له ځمکې راټوکېدليو) د یوې نښې په توګه رېښه هم ورته وړاندیز شوې، ځکه د اتن افسانوي موسس ارکتئوس (Erechtheus) یو له ځمکې زیږېدلی یا یو ساز غږوونکی و، ځکه چې تاز یوه ساز ایستونکې حشره ده. په کلاسیکو ادبیاتو کې، دې ښار ته د بنفش تاج ښار ویل شوی دی، چې د لومړي ځل لپاره د پیندار په ἰοστέφανοι Ἀθᾶναι (iostéphanoi Athânai) کې یا د ( τὸ κλεινὸν ἄστυ (tò kleinòn ásty یعنې شانداره ښار) په توګه مستند شوی دی.
د منځنیو پېړیو په بهیر کې، د دغه ښار نوم یو ځل بیا په Ἀθήνα مفرده بڼه مختصر شو. بېلابېل نور نومونه یې د سېتاینس، ساتین او استین په شمول نمونه وو، په کومو کې چې د اضافي عبارتونو د غلطې املا لرونکي مشتقات شامل دي. د کستایل ټولواک لسم الفونسو (Alphonse X of Castile) یاد ښار ته یوه کاذبه رېښه یعنې 'هغه څوک چې له مړینې/جهل څخه مبرا دی' وړاندیز کوي[پاڼې ته اړتیا ده]. د عثمانیانو په ترکي لیک دود کې دا ښار د آتینا (چې په لاتیني تورو Ātīnā کېږي) په نوم یادېده، او په معاصره ترکي ژبه کې Atina بلل کېږي.
کینډۍ:د بُعدونو موضوعگانې
برابرها:
رامسر ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ایډا بي وېلز
ایډا بېل وېلز بارنټ (د ۱۸۶۲ کال د جولای ۱۶مه – د ۱۹۳۱ ز کال د مارچ ۲۵مه) یوه امریکايۍ څېړونکې خبریاله، روزونکې او د مدني حقونو د غورځنګ لومړنۍ مشره وه. وېلز د رنګین‌ پوستانو د پرمختګ ملي ټولنې (NAACP) له بنسټګرانو نه وه. وېلز خپل ډېر عمر له تعصب او تاوتریخوالي سره د مبارزې او د افریقایي‌الاصله امریکایانو په ځانګړې توګه د ښځو د برابرۍ لپاره ځانګړی کړی و. دا په امریکا کې ډېره مشهوره تور پوستې ښځه شوه.
وېلز د مي‌ سي‌‌ سي‌ پي ایالت په هالي سپرېنګ سیمه کې د غلامۍ په حالت کې وزېږېده او د امریکا د کورنۍ جګړې په جریان کې د غلامانو آزادولو د اعلامیې په پایله کې آزاده شوه. په ۱۸۷۸ ز کال کې چې ۱۶ کلنه وه، مور او پلار او تي‌خوری ورور یې د ژیړې تبې د وبا له امله مړه شول. وېلز په دنده پسې لاړه او د خپلې کورنۍ غړي یې له انا (نیا)سره پرېښودل. وروسته بیا له خپلو خویندو او وروڼو سره د «ټینیسي» ایالت «ممفیس» ښار ته ولاړه، هلته یې د ښوونکې په توګه د ښې تنخوا دنده پیدا کړه. وېلز په ممفیس کې د «ممفیس فري سپیچ انډ هیډلایټ» (Memphis Free Speech and Headlight) په نامه ورځپاڼه کې شریکه شوه او دغې ورځپاڼې ته یې لیکل پیل کړل. په دې ورځپاڼه کې د دې راپورونه د توکمیز تبعیض او نابرابریو د پېښو په اړه وو.
وېلز په ۱۸۹۰یمه ز  لسیزه کې په متحدو ایالتونو کې د خپلو لیکنو او رسالې له لارې لېنچېنګ مستند کړ [لېچېنګ د ځانګړې ډلې له‌خوا د خلکو خپل‌سري وژلو ته وايي]. دغه رساله «د سويلي وحشتونه: د لېنچ قانون په ټولو پړاوونو کې» نومېده. د دې تر څنګ یې د لېنچ په اړه د سپین‌پوستانو هغه تکراري ادعاوې وڅېړلې، چې ویل یې دا قانون یوازې د تور پوستو جنایتکارانو لپاره دی. وېلز «لېنچ قانون» په سويل کې د افریقايي‌الاصله امریکایانو د ځپلو لپاره چې د سپین پوستو لپاره یې اقتصادي او سیاسي رقابت او ورپسې د واک له لاسه وتلو ډار رامنځته کاوه، د سپین پوستو د وحشیانه عمل په توګه افشا کړ. په داسې حال کې چې د وېلز د ورځپاڼې څېړنیز راپورونه په ټول هېواد کې د تور پوستانو په اړوندو ورځپاڼو کې خپرېدل، یوه سپین پوستي یرغلګر یې د دغې ورځپاڼې دفتر ویجاړ کړ. وېلز د پر له پسې  ګواښونو له امله له ممفیس نه شیکاګو ته لاړه. دې په ۱۸۹۵ ز کال کې له «فریډينانډ اېل. بارنټ» سره واده وکړ او د ژوند تر پایه یې لیکنو، ویناوو او د مدني حقونو او د ښځو د غورځنګونو د اداره کولو لپاره خپل کار ته دوام ورکړ.
وېلز د یوې تور پوستې فعالې ښځې په توګه د خپلو باورونو په اړه سپین‌ ګویه وه او له عمومي مخالفتونو سره مخامخ شوه، په دې اړوند به یې کله ناکله د مدني حقونو د غورځنګونو مشرانو هم مخالفت کاوه. دا د ښځو د حقونو او د ښځو د رایې د حقونو فعاله وه او د ښځو څو مهمې ادارې یې جوړې کړې. وېلز یوه ماهره او قانع کوونکې ویناواله وه چې د ویناوو لپاره یې کورني او بهرني سفرونه کړي وو.
د ژوند لومړي وختونه
ایډا بېل وېلز د ۱۸۶۲ ز کال د جولای په ۱۶مه نېټه په مي ‌سي ‌سي ‌‌پي ایالت کې هالي سپرېنګز ته نږدې په بولېنګ سیمه کې زېږېدلې ده. وېلز د جېمز مډیسن وېلز (۱۸۴۰-۱۸۷۸ز) او الیزابېت «لیزي» (وارنټون) مشره لور وه. د جېمز وېلز پلار سپین پوستی و او د پګې په نامه له یوې تور پوستې ښځې سره یې واده وکړ. جېمز په ۱۸ کلنۍ کې هالي سپرېنګز ته راغی، چې له یوه ترکاڼ سره شاګرد شي، دلته یې د ترکاڼۍ کار ته دوام ورکړ او «په ښار کې د اوسېدونکي غلام» په توګه یې کار کاوه. د یوې غلامې په توګه د لیزي تجربې بېخي توپیر درلود. لیزي د هغو لسو ماشومانو له ډلې وه چې په ویرجینیا کې زیږېدلې وه، له خویندو او وروڼو لرې پلورل شوې وه او تر کورنۍ جګړې وروسته یې هڅه وکړه چې خپله کورنۍ پیدا کړي. د وېلز مور او پلار د غلامانو د آزادېدو د اعلامیې تر خپرېدو وړاندې د سپایر بولېنګ غلامان وو، هغه یو معمار و او دوی یې په کور کې اوسېدل چې اوس دغه کور د «بولېنګ ګېټ ووډ هوس» په نامه یادېږي. دغه کور وروسته د ایډا بي وېلز بارنټ پر موزیم بدل شو.
د وېلز پلار «جېمز وېلز» د غلامانو د آزادېدو تر اعلامیې وروسته د شاو کالج (چې اوس مهال روسټ کالج بلل کېږي) سرپرست شو. هغه د بیارغونې په دوره کې ډیموکراټانو ته د رایې له ورکولو ډډه وکړه، د لویال لیګ غړی شو او په سیاست کې د ګډون او د جمهوري غوښتونکو ګوند ته په ژمنتیا سره د یوه «نژادي کس» په توګه وپېژندل شو. هغه په ۱۸۶۷ ز کال کې په هالي سپرېنګز کې د ترکاڼۍ یو بریالی تجارت پیل کړ او ښځه یې «لیزي» د یوې مشهورې آشپزې په توګه پېژندل کېده.
لومړنۍ مسلکي مخینه او د تبعیض ضد فعالیتونه
د ۱۸۸۴ ز کال د مې میاشتې په ۴مه نېټه له «چساپیک» نه «اوهایو» ته د تلونکي رېل‌ ګاډي چلوونکي وېلز ته وویل چې خپله چوکۍ پرېږدي او د رېل‌ ګاډي بل ځای ته ولاړه شي چې هغه له وړاندې له مسافرو ډک و. یو کال وړاندې د متحدو ایالتونو سترې محکمې د مدني حقونو د ۱۸۷۵ ز کال فدرال قانون (چې په عمومي ځایونو کې یې نژادي تبعیض منع بللی و) پر ضد حکم کړی و. دغه کار د رېل ګاډو د شرکتونو ملا ور وتړله او پرېکړه یې وکړه چې، له نژادي پلوه خپل مسافر جلا کړي. کله چې وېلز چوکۍ پرې نښوده، د رېل ګاډي چلوونکي او دوو نورو کسانو له رېل ګاډي واېستله. وېلز په ممفیس کې د تور پوستو د کلیسا یوې اونیزې (The Living Way) ته په رېل ګاډي کې د خپلې کیسې په اړه خبري مقاله ولیکله او له دې سره دا په ممفیس ښار کې مشهوره شوه. وېلز په ممفیس کې د رېل ګاډي له شرکت نه د شکایت لپاره یو افریقايي‌الاصله امریکایی مدافع وکیل وګوماره. د رېل ګاډي شرکت دغه تور پوستي وکیل ته پیسې ورکړې، بیا دې بل سپین پوستی مدافع وکیل وګوماره.
واده او کورنۍ
وېلز د ۱۸۹۵ ز کال د جون په ۲۷مه نېټه د شیکاګو په (Bethel AME) کلیسا کې له مدافع وکیل «فرډینانډ اېل بارنټ» سره واده وکړ. فرډینانډ کونډ و او دوه زامن یې لرل. دی په شیکاګو کې اوسېده او یو مشهور مدافع وکیل، د مدني حقونو فعال او خبریال و. ده هم د لېنچېنګ او افریقايي‌الاصله امریکایانو د مدني حقونو په اړه د وېلز په څېر په پراخه کچه خبرې کړې وې. وېلز او بارنټ په ۱۸۹۳ ز کال کې سره پېژندلي وو او دواړو په دغه کال په شیکاګو کې د کلمبیا په نړیوال نندارتون کې د تور پوستانو د نه ‌شتون په اړه پر یوه ګډه انتقادي مقاله کار کاوه. بارنټ په ۱۸۷۸ ز کال کې د شیکاګو ساتونکی (The Chicago Conservator) په نامه ورځپاڼه جوړه کړه، چې دا په شیکاګو کې د تور پوستانو لومړۍ ورځپاڼه وه. وېلز په ۱۸۹۳ ز کال کې دغې ورځپاڼې ته لیکل پیل کړل، وروسته یې لږه اندازه مالکیت په کې ترلاسه کړ او له بارنټ سره تر واده وروسته د دې ورځپاڼې اېډېټره شوه.
خپله لیکلی ژوندلیک او مړینه
وېلز په ۱۹۲۸ ز کال کې د خپل ژوندلیک پر لیکلو پیل وکړ، چې نوم یې «د عدالت لپاره صلیبي جګړه» وه، خو د ژوند تر پایه یې دا کتاب بشپړ نه‌ کړ. دغه کتاب يې تر مړینې وروسته لور «الفرډا بارنټ ډاسټر» په ۱۹۷۰ ز کال کې «د عدالت لپاره صلیبي جګړه: د ایډا بي وېلز ژوندلیک» په نامه خپور کړ.
وېلز د ۱۹۳۱ ز کال د مارچ په ۲۵مه نېټه په شیکاکو کې د یوریما (د پښتورګو د کمزورۍ) له امله د ۶۸ کلونو په عمر مړه شوه او د شیکاګو په سویل کې د «اوک ووډز» په هدیره(ادیره ـ حضیره) کې خاورو ته وسپارل شوه.
حبيب الله کلکاني
حبیب الله کلکاني (۱۸۹۰ـاوکټوبر ـ ۱۹۲۹) (په انگرېزي: Habibullah Kalakani) مشهوره د بچه سقاؤ (په انگرېزي:Bacha-ye Saqqā) په نوم وروسته د هغه نه چې د ډيورنډ کرښې سره څېرمه پاړه چنار کې په غلا ونیول شو نو د يوولسو میاشتو په بند محکوم شو. خو څو ورځو تېرولو نه وروسته په مرموزه توگه خوشې شو او د افغانستان شمال شرقي سیمه د پروان او د کاپيسا ولایاتو ته ولاړ. په کاپيسا او پروان کې ېې څو اوزگاره کوڅه ډبو سره لاس يو کړ او غلا ېې خپل کسب وگرځاؤ.
شخصیت
بچه سقاؤ د امير امان الله خان د حکومت پر وخت په شمالي ولایاتو کې غلاوې، چور او تاړاکونه کول، پلار ېې يو عادي نالوستی سړی و، پلرنی ټاټوبی ېې د ترکمنستان خوا سیمه بلل شوې خو وروسته بیا د کلکان په سیمه کې افغانستان کې مېشت شول. بچه سقاؤ به د شپې کورونه لوټل او غلاوې به ېې کولې د ورځې به بیا په غرونو کې پټ و ، همداراز چا به چې ورسره مقاومت وکړ نو د خپلو غلو ملگرو سره يوځای به ېې سر ورپرې کړ او ایسته به ېې نورو ته د ډار به تکل وروښود. پاکستاني تاريخپوهان بچه سقا د پېښور د سيمې د انگرېزانو يو ملازم يا کاکوونکی گڼي. همدا رنگه زياتوي چې ده په پېښور کې سقاوې يا د (نايي په دکان) کې کار کاوه، همدا رنگه ځينې نورې سرچینې د سقاؤ د زوی تر شا د وخت د نقشبندي (مجددي) کورنۍ د غړو لاسونه گڼي. ددې جملې څخه يو د کلکان ملک محسن کلکاني يادېږي چې په خفا کې به ېې بچه سقاؤ ته لارښودنې کولې او پتنځايونه به ېې ورته ښودل چې د پولیس له منگولو نه به وساتل شو. همداسې ورو ورو د بچه سقاؤ ډله ډېرېده او د شمال ډېر خلک ېې په عذاب کړي و او په خلکو ېې دومره ډار ايښی و چې کله به د چا کورته د شپې مهل ورواووښت نو کس به ورته ډوډۍ او هرڅه ورکړل او د وخت پولیس او مقامات ېې نشوای خبرولای. د لړم په پای ورځو شپو کې چې کله د شینوارو تر منځ پاڅون رامنځ ته شوی و نو امان الله خان د ختيځ زون ته ډېر متوجه و ، په همدې وخت کې د وخت نه په گټې سره د سقاؤ زوی د شمالي لارو او د کابل تر منځ د لارو بندولو کوښښ پیل کړ.
واک ته رسیدنه
کله چې په افغانستان کې امان الله د وخت د پر مختللو هیوادو لکه ترکیه، ایران او تونس په څیر د شاهی نظام د درسي او دیمکراسي سیستم د پرمختګ جارې پیل کړې. بچای سقاو (حبیب الله کانانی) د نوړی پرضد پاڅون پیل کړ. که څه هم د کلکانی پاڅون شعار د امان الله خان حکومت د غیر اسلامي (د جونو ښونځیو) پرضد وو، اما ترډیره د تاجک قوم ملاتړ ددې لامل شوی وو چې نوموړی د یوه لومړنی تاجک په خېص قدرت ته ورسوی.
مړينه
بچه سقاو د حکومت د نه تجربې او په حکومت کې د نالوستو ډلو په راوستلو سره ډیره خلک وښل ټکول او بند خونو ته واچول، همدا د خلکو نارضایتي وه چې د محمد ظاهر شاه پلار محمد نادر شاه هیواد ته راغی او د کلکانی په اعدام سره یې د شاهي کورنۍ بنسټ کیښود.
عباس امیري
عباس امیري موګدام (؛ می 1943- د فبروري 2011) یو ایرانی لوبغاړی و.هغه په کال Winter 1984. in کې په اور کې د اور په لمبو کې پیل وکړ. د هغه دوه ډیر یادګار رولونه د ډرامې په سلسله کې د امام علي د ډرامې په لړ کې د پیغمبر حضرت یوسف او ابو موسی موسی اشعري د امون د معبد کاهن وو. د یوې مودې ډرامې کې د هغه وروستی رول په مختارناح کې د عبدالله بن مسعود رول و.
مراټي قوم(مراټيان)
مراټي خلک یا مراټيانن په هند کې یوه توکمیزه ډله ده چې په مراټي خبرې کوي (د هند آریایي ژبه). هغه کسان چې د مهاراشترا ایالت او د هغې په شاوخوا ولسوالیو او ایالتونو کې ژوند کوي، په شمول د بیلګام او کاروار په ګډون د لویدیځ هند ایالتونو کرناټکا او مارګاو په ګوا ایالت کې. د دوی ژبه مراټي د هند آریایي ژبو د سویلي څانګو برخه ده او د ماراتا لپاره یو ذات کارول کیږي. د مراټا حلقې په 17 پېړۍ کې سیاسي شهرت ترلاسه کړ، کله چې د مراټا جنګیالي چترپتي سوجي مهاراج د مراټا امپراتورۍ تاسیس کړه، چې ویل کیږي د مغل امپراتورۍ په زوال کې لوی رول لوبولی دی، خو وروسته د افغاني احمدشاه ابدالي له خوا د پاني پت په ډګر کې د شيواجي په ماتې او سل زرو زياتو مراټيانو په مړينه د دې امپراتورۍ ريښې د هند پر ځمکه کمزورې شوې.
حوالې
وېشنيزه:مرا وېشنيزه:مراټي ژبه وېشنيزه:مراټيان وېشنيزه:هند وېشنيزه:هندي ژبې
سميرم ولسوالي
سميرم ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان سمیرم)  د ايران د اصفهان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د سميرم ښار دی. دا ولسوالي ۷۴٬۱۰۹ تنه نفوس لري او مساحت یې ۵۲۲۴ کیلومتره مربع دی. د سميرم ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۴۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د اصفهان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ریکیاویک
رسمي نښان
ریکیاویک په ایسلنډي Reykjavíkurbor) د آیسلنډ هیواد پلازمینه او لوی ښار دی چې ۱۲۴ زره وګړي لري.
بابېړی
بابېړی يا د ناروغۍ بيابرسېری (په انگرېزيrelapse or recurrence ː) يا بېرته راگرځېدنې ته وايي. په عربي ژبه ورته نکس وييل کېږي. دا يو داسې حالت دی چې د ناروغۍ تر رغېدو وروسته ناروغ يوه موده د اعراضو او علايمو څخه خوندي ځان احساسوي او گومان کوي چې جوړ شوی خو تر يو څه مودې وروسته بېرته ناروغ کې هماغه پخواني اعراض او علايم راڅرگندېږي. په طبابت کې؛ د یوې ناروغۍ له بشپړ جوړیدو څخه وروسته د یادې شوې ناروغۍ د اعراضو او علایمو بیا را ښکاره کیدل د نکس په نوم یادیږي.
گن شمیر ناروغۍ له ښه کیدو څخه وروسته بیا بیا په یوه شخص کې رامنځته کیږي. د انتاني ناروغیو په صورت کې کیدای شي لومړنی انتان چې د لومړي ځل لپاره یې ناروغي رامنځته کړې وه له بدن څخه په بشپړه توگه نه وي پاک شوی او یا هم د دوهم ځل لپاره نوموړی انتان بدن ته ننوتلی وي.
همدارنگه هغه کسان چې د درملو سره اعتیاد لري؛ که چیرته د بیلابیلو لارو په مرسته دغه اعتیاد له منځه ویسي او د یوڅه وخت نه اعتیاد څخه وروسته شخص بیا د عین درملو په وړاندې اعتیاد پیدا کړي؛ نو د نکس په نوم یادیږي.
د نمونې په ډول له لاندې ناروغیو څخه په لنډه توگه یادونه کوو:
دا باکتریا ۱۰- ۳۰ مایکرو متره اوږدوالی او ۰٫۳ مایکرو متره سور لري. د گیمزا په واسطه ښه رنگیږي، په مایع وسط کې ښه وده کوي، په یخه وینه (۴ درجه سانتی گراد) کې تر میاشتو پورې ژوندۍ پاته کیږي.
د بیا راگرځيدونکې تبې د تفریخ دوره یوه هفته ده او سایکل څو وارې (۳- ۱۰) تکراریږي. ناروغۍ دفعتاً پیلیږي، تبه او لړزه رامنځته او په وینه کې بوریلیا موجوده وي. څلور ورځې وروسته تبه ورکیږي او یوه هفته وروسته تبه بیا رامنځته کیږي. یواځې د تبې په مرحله کې انتان په وینه کې لیدل کیږي.
سرچینې
وېشنيزه:ناروغۍ
توماس شېن کانېري
توماس شېن کانېري (۲۵ د اگسټ، ۱۹۳۰ -) (په انگرېزي: Sir Thomas Sean Connery) د هاليووډ يو تکړه لوبگر او پروډيوسر دی. نوموړی په آر کې د سکاټلنډ دى. هغه د اکاډمۍ يو ايوارډ، د بفتا BAFTA دوه ايوارډونه يې گټلي دي.
کانېري د جيمز بانډ په رول کې له څرگندېدو سره مشهور شو، چې د دې لړۍ په اوو فلمونو کې يې چې له ١٩٦٢ز تر ١٩٨٣ز څخه جوړ شول، ولوبېد.
وېشنيزه:سکاتلندي لوبگران
عسلويه ولسوالي
عسلويه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان عسلویه)  د ايران د بوشهر ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د بندر عسلويه ښار دی. دا ولسوالي ۷۳٬۹۵۸ تنه نفوس لري. د عسلويه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۹۱ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د بوشهر ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
خاورين چينجی
خاورين چينجی (په لاتين: Lumbricus terrestris)د حلقوي چينجيانو د ډلې څخه دی چې په آسيا او اروپا کی په قلیایی خاورو کې ژوند کوي. اوږدوالی یې ۳۰ سانتي مترو ته رسېدلای شي. خاورين چينجی استواني بدن لري. پوستکي یې د کلاجن لخوا پوښ شوی دی. په دې پوستکي کې مرغړي شته چې پکې بلغم منځ ته راځي. دغه بلغم د چينجي خوځښت په خاورو کې آسانوي. خاورين چينجي د کوچنیو مرغانو لخوا ښکار کېږي.
وېشنيزه: حلقوي چينجي
اوونۍ
اوونۍ چې له اوو ورځو ونۍ، يونۍ، دوه نۍ، درې نۍ، څلرنۍ، پنځه نۍ او جمعه څخه جوړه ده هغه وېش دی چې له لرغونې زمانې پرې مياشتې او کلونه وېشل شوي دي په پاړسي ژبه کې (هفته) په کالښود کې د مهال هغه برخه ده چې له اوو ورځو جوړه وي. دا د کالښود يوازنۍ برخه ده چې طبيعي بنسټ لري. شواروز د ځمکې پر چوليځ (محور) د هغې يوې بشپړې څرخېدنې وخت ته وايي، يانې چې بنسټ يې پر پنځ (طبيعت) ولاړ دی. کال د لمر پر شاوخوا باندې د ځمکې يوه وار بشپړ څرخېدلو وخت دی چې بنسټ يې پر يوه طبيعي پېښه باندې تکیه لري. خو اوونۍ داسې نه ده. په بېلابېلو اديانو کې د اوونۍ د ورځو لپاره د اووه عدد د ټاکلو لپاره ځينې توجيهات راغلي دي. خو داسې شواهد شته چې اوونۍ د ډېرو هغو لرغونو ولسو له خوا لا پېژندل شوې وه، چې په عيسويت يا نورو اديانو بيخي خبر نه ول.
سرچینیې
وېشنيزه:اوونۍ وېشنيزه:وخت *
هندي تقويم
په هندوستان کي دتقويم جوړولوڅېړنه پرهندي مدنيت باندي د بېلابېلو کلتورونود اغېزوددوام له امله يوه پرله پېچلې مسئله ده. د ۱۹۵۰ ع کال په نيمايي کي دتقويم دريفورم کميټې ديوې سروې له مخي په دغه هيوادکي زيات وکم دېرشو جنتريو رواج درلود، چي هندوانو، بودايانو او د نورو اديانو پيروانو د خپلو مذهبي ورځو د ټاکلوله پاره کارځني اخيست. ځينو دغو جنتريو ته په ملکي چاروکي هم مراجعه کېدله .داجنترۍ د مروجو پرنسيبونو پر بنسټ جوړي سوي وې خوسيمه ييزي ځانگړ تياوي يې هم درلودې.
شمالي امريکا
شمالي امریکا په شمالي نیمه کره کې یوه لویه وچه ده او تقریباً په بشپړ ډول په لویدیځ نیمه کره کې پرته ده. دا د امریکا د یوه واحد براعظم، شمالي برصغیر په توګه هم بیان کېدای شي. چې شمال خوا ته یې د ارکټیک سمندر، ختیځ ته د اتلانتیک سمندر، سویل ختیځ ته د سویلي امریکا او کارابین سمندر او لویدیځ او سویل کې له ارام سمندر سره ګډه پوله لري. ځکه چې دا د شمالي امریکا په ټیکټونک پلیټ کې واقع دی، نو ګرینلینډ د جغرافیه له پلوه د شمالي امریکا برخه ده.
شمالي امریکا شاوخوا 24,709,000 مربع کیلومتره (9,540,000 مربع میل) مساحت لري، چې د نړۍ د ځمکې شاوخوا 16.5 سلنه جوړوي او د ټولې ځمکې شاوخوا سلنه جوړوي. شمالي امریکا د آسیا او افریقا وروسته د مساحت له مخې دریم لوی براعظم دی او د آسیا، افریقا او اروپا وروسته د نفوس له مخې څلورمه قاره پېژندل کېږي. په 2013 کې، د هغې نفوس په 23 خپلواکو دولتونو کې نږدې 579 میلیون نفوس اټکل شوی، چې د نړۍ د نفوس شاوخوا 7.5 سلنه جوړوي.
شمالي امریکا ته د تیرې یخنۍ دورې په درشل کې د لومړي ځل لپاره د انسانانو له خوا نږدې 40,000 څخه تر 17,000 کاله دمخه د بیرینګ ځمکني پل څخه تیریدلو ور ورسیده. د  Paleoهند په نامه دوره د شاوخوا 10,000 کلونو دمخه (د لرغونو یا میسو-هندي دورې پیل) پورې اړه لري. کلاسیک مرحله تقریبا د 6 څخه تر 13 پیړیو پورې اړه لري. لومړني ثبت شوي اروپایان چې شمالي امریکا ته سفر کوي (د ګرینلینډ پرته) له میلاد څخه ۱۰۰۰ کاله وړاندې شاوخوا نورس و. په 1492 کې د کریسټوفر کولمبس راتګ د اتلانتیک تبادله رامنځته کړه چې پکې د کشف د دورې او د عصري دورې په لومړیو کې د اروپایی میشته خلکو مهاجرت شامل وو. د نن ورځې کلتوري او توکمیز نمونې د اروپایی استعمارانو، ځایی خلکو، افریقایي غلامانو، د اروپا، آسیا او سویلي آسیا څخه مهاجرینو او د دې ډلو د اولادونو ترمنځ تعامل منعکس کوي.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:شمالي امريکا وېشنيزه:لويې وچې
بسنټپال فيمينيزم
بسنټپال فيمينيزم، د فيمينيزم دننه يو ليد دی، چې د ټولنې د بنسټيزې بيارغونې غوښتنه کوي، چې په ټولو ټولنيزو او اقتصادي شرایطو کې د نارينه برتري له مينځه وړل کېږي. د دې په درک کولو سره چې د ښځو تجربې هم د نورو ټولنيزو وېشونو، لکه: نسل، پاړکي او جنسي دريځ ټاکنې له خوا اغېزمن کېږي. ايډيالوژي او غورځنګ په ۱۹۶۰ کلونو کې راڅرګند شو.
بنسټپالې فیمینسټي ټولنې ته په بنسټيز ډول د پلارواکۍ په توګه ګوري، چې نارينه پهکې واک کوي او په ښځو ظلم کوي. بنسټپال فیمینسټ،ان هڅه کوي چې د شته ټولنيزو معيارونو او بنسټونو په ننګولو سره، د يوې بې عدالته ټولنې څخه د هر چا د خلاصون لپاره مبارزه کې د يوې جبهې په توګه، پلارواکي له مينځه يوسي. په دې هڅه کې د ښځو د جنسي اعتراض سره مخالفت کول، د ښځو پر وړاندې د جنسي تېري او تاوتريخوالي په څېر مسئلو په اړه  د عامه پوهاوي لوړول، د جنسيت رول مفهوم ننګول او هغه څه ګواښل چې بنسټپاله فيمينيسټان يې د نژادي او جنسیت پانګواليزم په توګه ګوري او متحده ايالات او د ډېری نورو هېوادونو ځانګړتياوو سره تړاو لري. د جنس ديالکتيک يا مناظره: د فيمينيسټ انقلاب لپاره قضيه ۱۹۷۰ ز کې د شولاميت فايرسټون (Shulamith Firestone) په وينا: " د فيمينيسټ انقلاب د پای موخه، بايد د لومړي فيمينيسټ غورځنګ په څېر نه وي، نه يوازې د نارينه امتياز له منځه وړل؛ بلکې د جنسيت توپير پهخپله د انسانانو تر منځ د جنسي غړو توپيرونه باید نور په کلتوري يا سياسي توګه د اهميت وړ نه وي". دوی دې ته پام کوي، چې په زېږون کې د ښځو ځانګړی رول بايد په کار ځای کې له جريمې پرته پېژندل شوی وي او ځينو استدلال کړی چې د دې ټولنيز اړين کار لپاره بايد خساره ورکړل شي.
پخوانی بنسټپال فيمينيزم ، په ۱۹۶۰ز  کلونو کې د دويمې څپې د فيمينيزم په منځ کې را منځته شو، چې په نمونه يي ډول پلارواکۍ ته د "لېږدې تاريخي ښکارندې" په سترګه،، د ظلم د نورو سرچينو په پرتله نه يوازې د واکمنۍ  تر ټولو پخوانۍ او خورا نړيواله، مګر لومړنۍ بڼه" او د نورو ټولو لپاره د ماډل په توګه ژور يا مخکې کتلو کې دی.. وروستي سياستونه، له بنسټپال فيمينيزم څخه، چې نورو همغږو سياستونو ته چې د پاړکي، اقتصاد او داسې نورو مسئلو ته له کلتوري فيمينيزم څخه د ظلم د سرچينو په توګه د پلارواکۍ سره مساوي کړي دي.
بنسټپال فيمينيسټان د ښځو د تيري يا ظلم اصلي سبب په پلارواکي جنسيتي اړيکو کې ګوري، چې د حقوقي سيستمونو، لکه: (د ازادي غوښتونکي فيمينيزم) يا د طایفو تر منځ شخړه (لکه په انارشيست یعنې ګډوډي غوښتونکي فيمينيزم، سوسياليستي فيمينيزم او مارکسيستي فيمينيزم) سره توپير لري.
تيوري او ايډيالوژي
بنسټپال فیمینسټان ټينګار کوي چې:  نړيواله ټولنه د يوې پلارواکۍ په توګه کار کوي، چې نارينه طایفه، د ښځو پر طایفې ظالمان دي. دوی وړانديز کوي، چې د ښځو ظلم، د ظلم تر ټولو بنسټيز ډول دی، چې د انسانيت له پيل راهيسې شته وو. لکه څرنګهچې بنسټپاله فيمينيسټ ټي ګريس اټکينسن (Ti-Grace Atkinson) په خپله بنسټيزه ټوټه "بنسټپال فيمينيزم" ۱۹۶۹ ز کې وليکل:"د دې ډلې [انسانانو] لومړنی دوه اړخيزه وېش د جنسيت پر بنسټ ويل کېږي: نارینه اوښځینه ... دا ځکه چې د انسان نيمايي نسل د زيږون پروسې بار په غاړه لري او دا ځکه چې انسان 'عقلي' حيوان دی. له دې څخه د ګټې اخیستلو لپاره يې هوښيارتيا درلوده، چې ماشوم زېږوونکی يا د بار يا تحمل حیوانات په سياسي طبقه کې يوځای شوي: له بيولوژيکي پلوه په وچې پورې تړلي بارول په سياسي (يا اړين) جريمې کې ناڅرګندوي، په پایله کې دا انفرادي تعريف له انسان څخه وظيفوي يا حيوان ته بدلون ورکوي."بنسټپاله فیمینسټان استدلال کوي چې د پاچهي له امله، ښځو ته د نارينه معيار د "نورو" په سترګه کتل کېږي او په دې توګه په سيستماتيک ډول مظلومه او ګوښه شوې دي. دوی زياتوي چې : نارينه د يوې طایفې په توګه د ښځو له سيستماتيک ظلم څخه ګټه اخلي. د پلارواکۍ نظريه، د داسې عقيدې له مخې نه ده تعريف شوې، چې ټول نارينه تل د ټولو ښځو له ظلم څخه ګټه پورته کوي، بلکې دا په ډاګه کوي چې، د پلارواکۍ اصلي عنصر، د واکمنۍ اړيکه ده، چې يو ګوند په کې غالب وي او د پخوانيو ګټو لپاره له بل څخه ګټه پورته کوي. بنسټپاله فیمینسټان په دې باور دي چې، نارينه (د يوې طایفې په توګه) ټولنيز سیستمونه اود کنټرول نورې لارې چارې(مېتودونه) کاروي، چې ښځې (همدارنګه ناواکمن نارينه) تر فشار لاندې وساتي. بنسټپاله فیمینسټان د شته ټولنيزو معيارونو او بنسټونو په ګواښلو(ننګولو) سره، د پلارواکۍ د له منځه وړلو په لټه کې دي او په دې باور دي چې، د پلارواکۍ له منځه وړل به هر څوک له يوې بې انصافه ټولنې څخه ازاد کړي. ټای ګرېس اټکينسون (Ti-Grace Atkinson) ټينګار وکړچې:  د ځواک اړتيا نارينه طایفه هڅوي، چې په ښځينه طایفې باندې ظلم ته دوام ورکړي. نوموړی استدلال کوي چې: "هغه اړتيا چې نارينه يې د فشار اچوونکي اغېز لپاره لري، د ټولو بشري ظلمونو سرچينه او بنسټ دی".
د ښځو د آزادۍ په غورځنګ باندې د بنسټپاله – فيمينيسټ سياست اغېزې د پام وړ وې. د روډسټوکېنګ (Redstockings) همکار بنسټ ايښودونکي ايلن ويليس (Ellen Willis) په ۱۹۸۴ ز کې وليکل چې: بنسټپاله ـ فیمینسټانو "جنسي سياست د عامه مسئلې په توګه وپېژندله"، د دويمې څپې د فيمينيزم لغتونه يې رامينځته کړل، په متحده ايالاتو کې يې د سقط قانوني کولو کې مرسته وکړه. دوی "لومړني خلک وو چې تش په نامه خصوصي ساحه کې يې د بشپړ مساوات غوښتنه وکړه" ("د کور کار او د ماشوم پالنه ... احساساتي او جنسي اړتياوې") او " بېړنۍ فضا رامينځته کړه" چې لږ تر لږه د مساوي حقونو د تعديل د تصويب لامل شو. د بنسټپاله فيمينيزم نفوذ د ښځو لپاره د ملي سازمان (NOW) له خوا، چې يوه ښځينه ډله ده او له پخوا راهيسې يې نږدې په اقتصادي مسئلو تمرکز درلود، د دې موضوعاتو په تصويب کې ليدل کېدای شي.
رېښې
په متحده ايالاتو کې افراطي يا بنسټپاله فیمینسټانو، د ښځو د آزادۍ غورځنګ (WLM) اصطلاح جوړه کړه. WLM په لويه کچه د مدني حقونو د غورځنګ د نفوذ له امله وده وکړه، چې په ۱۹۶۰ز کلونو کې يې چټکتيا ومونده او ډېری مېرمنو چې د بنسټپال فيمينيزم لامل يې پورته کړ، د توکمپالنې پر وړاندې مبارزه کې د بنسټپال اعتراض سره پخوانۍ تجربه درلوده. په تاريخي پلوه، دا د دويمې څپې فيمينيزم په شرایطو کې ليدل کېدای شي چې دا د ۱۹۶۰ ز کلونو په لومړيو کې پيل شو. د فيمينيزم د دې دويمې څپې مخکښو شخصيتونو کې شولاميت فايرسټون (Shulamith Firestone)، کيتي سراچيلډ (Kathie Sarachild)، ټي ګريس اتکينسن (Ti-Grace Atkinson)، کارول هينيش (Carol Hanisch)، روکسان ډنبر (Roxanne Dunbar)، نومي ويسټين (Naomi Weisstein) او جوديت براون (Judith Brown) شامل وو. په وروستيو شپېتمو لسيزو کې د ښځو بېلابېلو ډلو، لکه د UCLA د ښځو د آزادۍ جبهه (WLF)، چې ځانونه يې د "راډيکال فيمينيسټ" په توګه يادول، د بنسټپاله فيمينيسټ ايډيالوژۍ په اړه بېلابېل نظرونه وړاندې کړل. د UCLA د WLF همکار بنسټ ايښودونکې ديورا ويبر (Devra Weber) يادونه کوي: "بنسټپال فیمینسټان د پلارواکۍ مخالف وو، مګر له پانګوالۍ سره په اړين ډول مخالف نه وو. زموږ په ډله کې لږ تر لږه، دوی د نامتو نارينه واکمن ملي آزادۍ هڅو سره مخالفت کاوه".
راديکال فیمینسټانو د نژادي مساوات لپاره د افراطي( بنسټپال لاريون) په ژباړلو کې مرسته وکړه، چې ډېرو په کې د ښځو د حقونو لپاره د مبارزې تجربه درلوده. دوی د ښځو لپاره د بېلابېلو مسئلو په اړه غږ پورته کړ او د ماشوم ضایع کولو حق، د مساوي حقونو تعديل، کريډيټ يا بانکي حسابونو ته لاسرسی او مساوي معاش په ګډون يې د بېلابېلو مسئلو لپاره دفاع وکړه. ډېری رنګ لرونکې مېرمنې (فران بيل (Fran Beal)، سيلستين وير (Cellestine Ware)، ټوني کيډ بامبرا(Toni Cade Bambara))د ښځو د آزادۍ غورځنګ د بنسټ ايښودونکو له ډلې څخه وې. سره له دې هم ډېری رنګ لرونکو مېرمنو په غورځنګ کې ځکه برخه نه وه اخيستې، چې دوی دې پایلې ته رسېدلې وې، چې افراطي فیمینسټانو "د لږه کیو مېرمنو لپاره د معنا مسئلو" ته ځواب نه دی ویلی، په ځانګړي ډول د تور پوستو مېرمنو لپاره د شعور لوړولو څخه وروسته ډلې د ملاتړ لپاره راټولې شوې، چې د بنسټپال فيمينيزم دویمې څپې د رنګ لرونکو مېرمنو ډېرېدونکی شمېر ليدل پيل کړل.
اشنويه ولسوالي
اشنويه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اشنویه)  د ايران د آذربايجان غربي ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۷۳٬۸۸۶ تنه نفوس لري. د اشنويه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۵ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان غربي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د افغانستان لنډ تاريخ
تاريخ:
'''يادونه: افغانستان ٥٠٠٠ کلن تاريخ لرې. گرانه ده چې ټول تاريخ وليکو خو دلته به يې ډيرې مهمې پيښتې په لنډ ډول بيان کړو: مونږ دلته دعيسی عليه السلام زيږيدنې نه مخکې او وروسته د اصطلاح په کاروو  چې د عيسی عليه السلام زيږونه مخکې او وروسته معنا لري.'''
د اهم وگورې
وېشنيزه:افغانستان
سیامک انصاري
سیامک انصاري (په اګست 1968 په تهران کې زیږیدلی) یو ایرانی لوبغاړی او ډایرکټر دی چې ډیری یې د سیت کام کامیري لړۍ کې د څرګندیدو له امله پیژندل کیږي.
روزر
روزر د لوګزامبورګ د ایش-سور-الزیت ولایت يوه ښاروالي ده چې 23.79 مربع کیلومتره مساحت لري او په 2009 کې یې نفوس 4702 تنه و.
کاستاو
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> کاستاو د کروشیا د پریمرجګرسکي کتر په ایالت کې یو ښار دی چې په 2011 کې د 8,458 تنه نفوس درلود
سرچینې
وېشنيزه:کروشيا هېواد وېشنيزه:کروشيا وېشنيزه:کرواسي وېشنيزه:کروشيا ښارونه وېشنيزه:اروپايي قومونه وېشنيزه:اروپايي شورا وېشنيزه:اروپايي سيم وېشنيزه:اروپايي تولنه وېشنيزه:اروپايي وېشنيزه:اروپا او کډوالي وېشنيزه:اروپا وېشنيزه:اروپايي اتحاديه
د افغانستان دوه گونديز کمونیزم (پرچم،خلق)
د افغانستان دوه گونديز کمونیزم (پرچم ، خلق) په انگرېزي ژبه (Afghanistan's Two-Party Communism: Parcham and Khalq) د افغانستان د کمونیستي رژيمونو په هکله يو لاسوندیز او چاڼيز کتاب دی چې د امريکني لیکوال انتهوني آرنولډ (Anthony Arnold ) لخوا په کال ۱۹۸۳م زېږديز کې په انگرېزي ژبه لیکل شوی او په همدې کال خپور شوی.دغه کتاب کې د افغانستان په خاورې د روسانو د يرغل له ۱۹۷۹م زېږدي څڅه تر ۱۹۸۳م پورې څېړنیز او شننيز مالومات ثبت شوي او د هغوی د نېغې سياسي لاسوهنې په هکله لاسوندیزه مالومات راټول شوي ، همدارنگه په افغانستان کې د پرچم او خلق گوندونو د نوموتو گوندمشرانو مرکې او ژوندلیکونه په کې لیکل او خپاره شوي.
پلدختر ولسوالي
پلدختر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان پلدختر)  د ايران د لرستان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د پلدختر ښار دی. دا ولسوالي ۷۳٬۷۴۴ تنه نفوس لري. د پلدختر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۳ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د لرستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
منطقه البروج
منطقه البروج دانوم دمځکي د پاسه په اسمانو کي ديوې فرضي دايرې ته ورکړه سوی دئ. له دې دايرې څخه لمر، سپوږمۍ اوځيني ستوري دکال په مختلفووختونوکي داسمان په بېلابېلو برخو کي ليدل کېږي. لرغونو انسانانو په لومړي سرکي دمنطقه البروج ددايرې په واسطه دکال وخت معلوماوه. په دغه دايره کي دستوروبېلابېل گروپونه سته چي لرغونو انسانانو نومونه هم پرايښي اوهري برخي ته يې په دې ډول نومونه ورکړي وو :
د افغانستان دوه گونديز کمونیزم (پرچم،خلق)
لیکبڼه يې
د کتاب لیکبڼه انگرېزي ده او تر اوسه په ډېرو ژبو ژباړل شوی.
منطقه البروج
سرچینې
وېشنيزه:ستورپیژندنه
د افغانستان دوه گونديز کمونیزم (پرچم،خلق)
سکالو يې
د کتاب سکالو په افغانستان باندې د پخواني متحدې روسيې د يرغل او د هغوی ملاتړ يې د دوه گوندیز کمونیست گوندونو (پرچم او خلق) په هکله لاسوندیز وړاندې شوي.
د پيرمحمد کاروان د شعر ادبي ښکلاوې
د پير محمد کاروان لنډه پېژنده
ليکوال: عبيدالله اغېز ابراهيم خېل
زوکړه :
زده کړې :
ښاغلی پيرمحمد کاروان لومړی د هغه چنار لاندې درس او ښوونې ته کېناست چې د ده زړه ورسره پيوند دی او دی ورسره څانګې څانګې وغځېده، چې ده ته بې پايه ګرانښت او درنښت لري، چې د ده په شعرونو کې راشين شوی  دی ان تر دې چې د خپل يو هنري او شهکار اثر نوم يې هم نومولی دی.
نورې زده کړې يانې له اووم ټولګي نه تر لسم ټولګي پورې يې د خوست په غرغښت عالي لېسه کې او پاتې نورې زده کړې يې د خوست په ميخانيکي لېسه کې بشپړې کړلې او په ( ۱۳۵۶ ل ) کال له نوموړې لېسې څخه سپين مخ بريالی راووت.
( ۱ : ۲ مخ )
دندې :
ښاغلی کاروان د ميخانيکي لېسې تر فراغت وروسته د بغلان ولايت د پلخمري په نساجي فابريکه کې د فني او مسلکي مامور په توګه په رسمي ډول په دنده وټاکل شو او بيا د کندهار نساجي فابريکي ته تبديل کړای شو، نوموړي دغه دنده په ۱۳۵۸ ل کال پرېښوده او خپلې سيمې ته ولاړ چې هلته يې د ( ۱۳۵۹ ل  نه تر ۱۳۶۹ ل ) کلونو ترمنځ د ښکېلا ګرو روسانو پر وړاندې په وسله وال جهاد لاس پورې کړ.
د ۱۳۶۹ ل کال وروستيو کې د کوزې پښتونخوا ( پېښور ) ته ولاړ او د ازاد افغانستان د ليکوالانو د ټولنې غړی شو، لومړی د خپلواکۍ مجلې د کتونکې ډلې غړی او ورپسې د وفا اخبار مرستيال او د کتونکې ډلې غړی و.
په ۱۳۷۳ ل کال د بي بي سي راډيو د نوي کور نوي ژوند ډرامې د ليکوالو په ډله کې پر دنده وګومارل شو چې تر اوسه همدغه دنده پرمخ وړي.
( ۱ : ۲ مخ )
د کاروان اثار :
الف – چاپ اثار:
1.    له ماښامه تر ماښامه ( شعري ټولګه ) ۱۳۷۱ لمريز کال
2.    چنار خبرې کوي ( شعري ټولګه ) ۱۳۷۶ لمريز کال
4.    يو زرغون د نغمو سيند ( شعري ټولګه ) ۱۳۸۷ لمريز کال
5.    له نرګسه تر نرګسه ( د لنډو کيسو ټولګه ) ۱۳۷۴ لمريز کال
6.    غره ته روان سړی ( لنډو کيسو ټولګه ) ۱۳۸۳ لمريز کال
7.    زرزري وزرې ( شعري ټولګه ) ۱۳۹۴ لمريز کال
( ۱ : ۵ مخ )
ب – نا چاپ اثار :
1.    مورې مورې تږی يم : نظمونه دي چې د مور لپاره ليکل شوي دي.
2.    د ادبي نثرونو او شعرونو د کره کتنې په اړه يې يو کتاب برابر کړی ده.
3.    د پښتو ډرامې يوه ټولګه يې هم چمتو کړې ده.
4.    د لنډو کيسو درېمه ټولګه يې هم برابره کړې ده.
لفظي ښکلاوې يا لفظي صنعتونه:
لفظي ښايت هغه ښايست ته ويل کيږي چې د يوه کلام ظاهري اړخ او شکل سره اړيکه او رابطه ولري او د يوه کلام ظاهري اړخ څېړي او د معنی سره يې کومه رابطه نه لري، لفظي صنايع بلل کيږي.
( ۲ : ۳ مخ )
مطرف تجنيس:
هغه تجنيس ته وايي چې متجانسې کلمې يې په يوه توري کې سره توپير ولري، مطرف تجنيس يې بولي.
لکه د پيرمحمد کاروان په دې بيت کې :
يو ځل که د خپلې خوښې اوښې باندې چو شم
خدايږو په ډانګـونـــو کــه ترې پاڅوئ بــد نــام
( ۵ : ۱۷۰ مخ )
په پورته بيت کې ګورو چې ( خوښې ) او ( اوښې ) مطرف تجنيس دی او (خوښې) او ( اوښې ) متجانسې کلمې دي چې په يوه توري ( خ ) او ( الف ) کې يې توپير دی.
يا هم لکه په دې بل بيت کې :
چې تېر کړی دې پرون د لري وار دی
مستانــــه رادرومه نن دبري وار دی
( ۵ : ۱۷۲ مخ )
په دې بيت کې د ( لري ) او ( بري ) کلمې مطرف تجنيس دی چې د ( لري ) او ( بري ) متجانسې کلمې په يوه توري ( ل ) او ( ب ) کې سره توپير لري.
اوس پاملرنه وکړئ د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې د مطرف تجنيس نورو بېلګو ته :
ډېره غريبي وه زمـــــا زړه پســې داغ داغ و
شپې دغم اغوستی هغه تور لباس د زاغ و
( ۵ : ۱۱۶ مخ )
***
سين ته دې ګوزار کړم که ويالې ته دې کوزار کړم
ګوره چې ځـــــــــان څنګه لـه تږي ګل نه ځــــــار کړم
( ۵ : ۱۱۷ مخ )
څه ګورم د ګل پښو ته پرته رامه نجلۍ رامه نجلۍ وه
سپينـــــــــه راپرېــوتـــــې لــــــــه شينکــــي بامه نجلۍ وه
( ۵ : ۱۱۹ مخ )
راتــــه وايي لـــه مــــــــا لــــــرې زه د يـــار يم
خلکو دومره پر دې خپل زړه باندې بار يم
( ۴ : ۲۶۷ مخ )
خـواږه دردونـــــه پکــــــې څــــــه نري نري راځي
ديو مې ايستلی دی له زړه نه اوس پري راځي
( ۴ : ۲۶۹ مخ )
مزيد تجنيس :
اوس به دلته د مزيد تجنيس ادبي صنعت په لنډه توګه در وپيژنو (( که چېرته له متجانسو کلمو څخه د يوې په سر کې يو توری زيات راغلی وي دغه ادبي صنعت ته مزيد تجنيس وايي.))
( ۷ : ۲۷ مخ )
لکه په لاندې بيت کې :
شعر خپله مست اوښ دی خپل څښتن ته نه دی رام
يو سمـــــنـــــــدر شور دی ذره نــــــــــــــــــه لــــــري ارام
په پورته بيت کې ګورو چې رام او ارام متجانسې کلمې دي او په پورته کلمو کې د ارام په کلمه کې يو د الف توری چې د کلمې په سر کې راغلی زيات دی، نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې مزيد تجنيس صنعت پروت دی.
مزيل تجنيس :
اوس به دلته د مزيل تجنيس ادبي صنعت باندې لږ څه رڼا واچوو (( مزيل په لغت کې ډېر طرف کوونکي په معنی دی او په اصطلاح کې د زايد تجنيس هغه ډو لدی چې له متجانسو کلمو څخه د يوې په منځ يا پای کې يو توری زيات راغلی وي.))
( ۸ : ۸۴ مخ )
لکه په دې لاندې بيت کې :
شعر اغا بادار دی او شاعر يې دی غــلام
( ۵ : ۱۷۰ مخ )
په ياد بيت کې د ( ناز ) او ( نياز ) دوه متجانسې کلمي دي چې د ( نياز ) د کلمې په منځ کې د ( ی ) توری زيات راغلی دی.
يا هم لکه دا بيت :
بيا راته ولي د غزل غزال د ناز په غشو
کږه وږه په کرشمو لکه لينده ماتيـــږي
( ۳ : ۸۴ مخ )
مضارع مطرف تجنيس :
مضارع په لغت کې ورته يا مشابه ته وايي په اصطلاح کې مضارع مطرف تجنيس د مطرف تجنيس هغه ډول دی چې مخالف توری يې په وتونځايونو ( مخرجونو) کې سره نژدې وي.
( ۸ : ۹۱ مخ )
د مثال په ډول په دې لاندې بيت کې مضارع مطرف تجنيس وګورئ:
تور کمر د تور کفــــــر په طــــور غوندې رڼا کړې
شنه لمبه شه وچ که وي راشين به مسلمان کړي
په دې پورته بيت کې د ( کمر ) او ( کفر ) کلمو کې مضارع مطرف تجنيس راغلی دی، ځکه چې په منځ کې د ( م ) او ( ف ) تورو کې توپير دی  چې دواړه کلمې په منځ کې دي ، نو په دې اساس ويلی شو چې په دې بيت کې مضارع مطرف تجنيس کارول شوی دی.
سجع :
اوس به دلته د سجع ادبي صنعت په لنډ ډول درپېژنو (( سجع په لغت کې د کوترې او کومرۍ ( پښته کې ) موزون او از ته وايي او ادبي فنونو په اصطلاح په نثر کې د جملو يا فقرو د پای هم اهنګي ده.))
( ۷ : ۳۸ مخ )
لکه د پير محمد کاروان په دې بيت کې :
زه دې اوښکې اوښکې لکه شبنم شم
ګله وخانده چې ستا سره همــــدم شم
( ۳ : ۴۸ مخ )
په پورتني بيت کې ( شبنم شم ) او ( همدم شم ) کلمې د سجع کلمې دي ګورو چې (شبنم شم ) شپږ توري ( ش ، ب ، ن، م، ش، م ) لري او ( همدم شم ) هم له شپږ تورو (هـ،م، د، م، ش، م ) څخه جوړه شوې کلمه ده.
ما وی که لاړې، ته خو بيا راغلې
د عشق جبريلــــه په حــــرا راغلې
( ۴ : ۱۰۱ مخ )
ستا په ګوتو کې يوه کمه سل تسپې وې
تا رڼې په ذکر ويښــــې تورې شپــــې وې
( ۶ : ۱۴۲ مخ )
***
په وينو سرو يې، خوسته منصور يې
( ۶ : ۲۰۵ مخ )
( ۵ : ۱۱۴ مخ )
چېرته يې هندارې بې تصويره يم
راشه چې بې خوبــه بې تعبيره يم
( ۴ : ۸۹ مخ )
معنوي ښکلاوې:
اوس به دلته په معنوي ښکلاوو لږ څه رڼا واچوو (( د بديع علم هغه ډول علم دی چې د کلام ښکلا يې په معنی پورې اړه ولري.))
( ۸ : ۱۰۹ مخ )
طباق :
اوس به دلته لومړی د طباق ادبي صنعت ته په لنډه توګه اشاره وکړو(( طباق هغه معنوي ښايست دی چې يو شاعر په خپل کلام يا شعر کې دوې متضادې کلمې، لکه ژړا او خندا، دوست او دوښمن، سپين او تور، شپه او ورځ، ژوند او مرګ، ښه او بد، ښادي او غم ، ذکر کړي طباق يا تضاد يې بولي.))
لکه په دې لاندې بيت کې :
په ورک جنت پسې هر ګوټ د جهنم لټــــــوم
( ۴ : ۲۵۲ مخ )
په پورته بيت کې ( جنت ) او ( جهنم ) چې يو د بل ضد کلمې دي کارول شوي دي، نو ويلی شو چې پورتني بيت کې د طباق ادبي صنعت کارول شوی دی.
اسمي طباق :
هغه طباق ته وايي چې د دوو نومونو يا صفتونو ترمنځ تقابل يا تضاد موجد وي اسمي طباق بلل کيږي.
( ۲ : ۳۵ مخ )
لکه د پيرمحمد کاروان په دا لاندې :
ستا دمخ دا سپين سبا به کله پکې ووينــم؟
څومره دې اوږده د تورو زلفو ماښامونه دي
( ۳ : ۱۴۷ مخ )
په پورته بيت کې ( سپين ) او ( تور )، ( سبا ) او ( ماښامونه ) متضادې کلمې دي چې د اسمي طباق په دول راغلي دي او همدارنګه پاملرنه وکړئ دې بل بيت ته چې د اسمي طباق صنعت پکې راغلی دی:
له ترخو مو زړونه ډک دي
بس خوږه سنـــــــدره راوړه
( ۶ : ۲۰ مخ )
په پورته بيت کې ( ترخو ) او ( خوږه ) متضادې او يو د بل ضد کلمې واقع شوي دي، نو ويلای شو چې په دې بيت کې د اسمي طباق صنعت رعايت شوی دی. همدارنګه په بل ځای کې پيرمحمد کاروان داسې وايي:
سپينې ورځې رانه ورکې
رانه تاوې تورې شپې دي
يا هم لکه د پيرمحمد کاروان په دې بل بيت کې :
د دوښمن او دوستانو له مزاجه
( ۵ : ۱۲۹ مخ )
په پورته بيت کې ګورو چې د ( ګلاب ) او ( اغزي ) کلمې او همدرانګه د (دوښمن ) او ( دوستانو ) کلمې يو د بل ضد کلمې دي او په دې بيت کې راغلې دي، نو په دې دليل باندې ويلی شو چې په دې بيت کې د اسمي طباق ادبي صنعت راغلی دی.دا هم د اسمي طباق ځينې نورې بېلګې :
مړه قومونه پرې ټول عمر ژوندي پايي
د شهيـــــد له جنــــــازې راواخلـــــی راز
***
ها سپين زنځير په سرو ګوليو ولي
پر هغو شتو سترګو هم تور وريږي
( ۵ : ۱۰۲ مخ )
د مرګ مرغان راټولوي چې پکې ځالې وکړي
ژوند له کورونو باسي ورانې کنډوالې راکوي
ګناهونه ثوابونه که ښادۍ دي که غمـونـــــه
تول د ټولو دې راوښود پيمانه مې درنه جوړه
( ۶ : ۳۶۳ مخ )
کړوال ( فعلي ) طباق :
که چېرته طباق د دوه فعلونو ترمنځ راغلی وي، کړوال طباق يې بولي، بېلګه يې په لاندې بيت کې ولولئ:
( ۸ : ۱۱۲ مخ )
وچکالي د نغمو راغله
بــــارانــــي ترنـــــــم راوړه
( ۶ : ۲۳ مخ )
( وچکالي ) او ( باراني ) چې يو د بل تضادې کلمې دي او دلته د فعل په ډول کارول شوي دي نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې د فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی.
يا هم لکه دا بل بيت:
په ويښه هم زمـــــــــا په سترګو کې يې
( ۵ : ۸۲ مخ )
په پورته بيت کې ( ويښه ) او (خوب ) چې يو د بل تضادې کلمې او فعلونه دي، نو ويلای شو په پورته بيت کې فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی.
د فعلي طباق يوه بله بېلګه په دې لاندې بيت کې وګورئ :
په غوغا وي سمندر وي، غلی غلی ارام کړې
د شبنم يوه زرينه، دُر دانـــــه مې درنـــــه جوړه
په پورته ذکر شوي بيت کې د( غوغا) او (غلی غلی ) کلمې چې يو د بل ضد واقع شوي او دواړه کلمې فعلونه دي،نو ځکه وايو چې په دې بيت کې د فعلي طباق ادبي صنعت کارول شوی دی.
تکرار حسن :
اوس به په لومړي کې دلته د تکرار حسن په ادبي صنعت لږ څه رڼا واچوو              (( تکرار حسن هغه صنتعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې کومه کلمه د تدريج، تاکيد، ډېروالي يا نورو اغراضو له مخې تکرار کړي، تکرار حسن بلل کيږي.))
د تکرار حسن ادبي صنعت د پيرمحمد کاروان په شاعرۍ کې هم ډېر استعمال شوی دی چې دلته يې مونږ ځينې بېلګو ته اشاره کوو:
دا لشې لشې باڼه دې بلې خوا ته يوسه
دلته په دې کلي کې د شنو غنمو لو دی
( ۵ : ۱۶۷ مخ )
په پورته بيت کې د ( لشې لشې ) کلمې شاعر په خپل کلام کې په تکرار سره راوړي دي او د تکرار حسن ادبي صنعت پکې استعمال شوی دی.
يا هم په دې بل بيت کې وګورئ :
د غم تورې تورې لـــړې
راخورې څپې څپې دي
( ۶ : ۲۰ مخ )
د تکرار حسن نورې بېلګې :
سهار زمونږ بهير ته و راغلی يک تنها
( ۵ : ۱۲۱ مخ )