cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
رولېنګ سټون
رولېنګ سټون يوه امريکايۍ مياشتنۍ مجله ده، چې پر موسيقي، سياست او عمومي کلتور باندې تمرکز کوي. ياده مجله په ۱۹۶۷ز کال کې د جان وينير “Jann Wenner” او د موسيقۍ د برخې منتقد رالف جی ګليسن “Ralph J. Gleason” له لورې د کليفورنيا په سانفرانسسکو کې رامنځته شوه. نوموړې مجله په لومړيو کې د هنټر اس تامپسن “Hunter S. Thompson” له لورې د راک موسيقۍ او سياسي راپورونو ته د پوښښ ورکولو له امله پېژندل شوې وه. په ۱۹۹۰ ز لسيزه کې مجله پراخه شوه او خپل تمرکز يې يو څه ځوان لوستوالو ته واړوه، چې د ځوانانو اړوند تلوېزيوني نندارو، فلمي لوبغاړو او عمومي يا نامتو موسيقۍ برخو سره لېوالتيا لري. رولېنګ سټون له همغه وخت راهيسې د موسيقۍ، وخت تېرۍ او سياست په ګډون د خپلې منځپانګې دوديز جوړښت ته ستنه شوې ده.
لومړنۍ مجله په ۱۹۶۷زکال کې خپره شوه، چې پر پوښ يې جان لينن “John Lennon” انځور کړی و او په هرو دوه اونيو کې خپرېدله. ياده مجله د لمسونکې انځورګرۍ او د پښتۍ انځورونو له امله پېژندل کېږي، چې د موسيقي پوهانو، سياستپوهانو، اتلانو او فلمي لوبغاړو انځورونه چاپوي. په متحده ايالتونو کې د چاپي نسخې تر څنګ، د “Rollingstone.com” او ګڼو نړيوالو ګڼو له لارې هم خپله منځپانګه خپروي.
پينسکي ميډيا کارپورېشن “Penske Media Corporation” د رولېنګ سټون اوسنی مالک دی، چې د مجلې ۵۱ سلنه ونډه يې په ۲۰۱۷ او پاتې ٪۴۹ په ۲۰۲۰ زکال کې وپېرله. نوح شاچمېن “Noah Shachtman” په ۲۰۲۱ز کال کې د مجلې مسوول مدير شو.
له ۱۹۶۷ څخه تر ۱۹۷۹ز کال پورې: بنسټ ايښودنه او لومړنۍ تاريخچه
رولېنګ سټون په ۱۹۶۷ز کال د جان وينير او رالف ګليسن له لورې په سانفرانسسکو کې رامنځته شوې وه. د تنظيم لګښتونو د اداينې په موخه وينير له خپلې کورنۍ او د خپلې نږدې راتلونکې مېرمن له مور او پلار جين شينډيلهايم څخه ۷۵۰۰ ډالر پور کړل. لومړۍ ګڼه د ۱۹۶۷ز کال د نومبر په ۹ نېټه خپره شوه او پر پوښ يې د “How I Won the War” فلم له امله سيمه ييزو جامو کې د جان لينن انځور خپور کړ. دا ګڼه د ورځپاڼې په بڼه وه، چې د “Monterey Pop Festival” په اړه يې سرمقاله درلوده. د پوښ بيه ۲۵ (چې په ۲۰۱۶ز کال کې ۲،۰۳ ډالر سره برابره وه) وه او په هرو دوه اونيو کې يو ځل خپرېدله.
په لومړۍ ګڼه کې وينير روښانه کړه، چې د مجلې سرليک د باب ډايلان د ۱۹۶۵ز کال لکه د يوې رغړېدونکې ډبرې “Like a Rolling Stone” او د ۱۹۵۰ز کال “Rolling Stone” نومي جاز سندرې ته اشاره کوي، چې د موډي واټرس “Muddy Waters” له لورې ثبت شوه. "تاسې ښايي حيران ياست، چې موږ د څه کولو هڅه کوو. د دې ويل ستونزمن دي، چې: د يوې مجلې ډول او د يوې ورځپانې ډول. د دې “Rolling Stone” نوم چې له يوې پخوانۍ وينا «رغړېدونکې تېږه هيڅ خزه [يو ډول نازک نبات دې، چې پاڼه ګلان او ريښه نه لري] نه راټولوي» څخه اخېستل کېږي، چې موډي واټرس همدا نوم خپل ليکل شوې سندرې لپاره وکاروه. رولېنګ سټونس خپل نوم د موډي له سندرې څخه غوره کړ. «لکه د يوې رغړېدونکې ډبرې:Like a Rolling Stone» د باب ډايلان د لومړني راک او رول سبک ثبت شوې موسيقۍ سرليک و. موږ يوه نوې خپرونه پيل کړې ده، چې هغه څه منعکس کوي، چې موږ يې په راک او رول موسيقۍ کې يا د راک او رول موسيقۍ اړوند بدلونونه ګڼو."ځينو ليکوالانو ياد نوم يوازې د ډايلان د يو کسيزې سندرې اړوند ګڼلی دی: «د رالف ګليسن په وړانديز، وينير خپله مجله د باب ډايلان د سندرې په نوم ونوموله». رولېنګ سټون په لومړيو کې د وخت د هايپي “hippie” ضد کتور او د هغې په اړه راپور ورکولو سره مشخص شوه. که څه هم د وخت له پټو ورځپاڼو څخه يې لرې والی غوره کړ. لکه: بيرکيلي بارب “Berkeley Barb” ورځپاڼه چې خورا دوديز ژورنالېستيک معيارونه يې رانغاړل او د پټو مطبوعاتو د بنسټپال سياست مخنيوی يې کاوه. په لومړۍ ګڼه کې وينير وليکل، چې: «رولېنګ سټون يوازې د موسيقۍ په اړه نه ده، مګر د ټولو هغو شيانو او کړو وړو په اړه ده، چې موسيقي يې رانغاړي». د ۲۰۱۷ز کال په يوه مقاله کې چې د خپرونې ۵۰ کاليزه يې نمانځله، د رولېنګ سټون ډيويډ براون “David Browne” وويل، چې د مجلې نوم د “Rolling Stone” او “Like the Rolling Stone” تر څنګ د رولېنګ سټونس “the Rolling Stones” يوه اشاره وه.
د مجلې اوږدمهاله شعار «ټول هغه خبرونه چې مناسب دي» د لومړنيو مرسته کونکو، مدير او ځيني وخت د مجلې د چلونکې سوسن لايډون “Susan Lydon” له لورې چمتو شوی و. نوموړې ياد شعار د کولمبيا ډيلي سپېکټېټور “Columbia Daily Spectator” د “April Fools” ګڼه کې له خپور شوي «ټول هغه خبرونه چې مناسب دي، موږ يې چاپوو» او د نيويارک ټايمز د «ټول هغه خبرونه چې د چاپولو لپاره مناسب دي» شعار له ادبي پېښې يا تقلېد څخه تر لاسه کړ. په ۱۹۶۹ زکال په کې په لومړي ځل د مذهبي دود اړوند خپرونې راڅرګندې شوې.
په ۱۹۷۰ز لسيزه کې رولېنګ سټون د ګونزو “gonzo” [د ژورنالېزم هغه ډول، چې د واقعيت له ادعاوو څخه پرته لېکل کېږي] ژورنالېست هنټر اس تامپسن په خوښه سياسي پوښښ پيل کړ، چې د مجلې د سياسي برخې لپاره يې ليکل کول. تامپسن لومړی د رولينګ سټون په پاڼو کې خپل تر ټولو نامتو کتاب ډار او لاس ويګس کې بې مينې کېدل “Fear and Loathing in Las Vegas” خپور کړ او نوموړی له مجلې سره په ۲۰۰۵ ز کال کې د خپلې مړينې تر وخته مرستيال مدير پاتې شو. په ۱۹۷۰ز لسيزه کې مجلې د کېمرون کرووي “Cameron Crowe”، ليستر بانګز “Lester Bangs”، جوی کلين “Joe Klein”، جوی ايزتيرهاس “Joe Esxterhas”، بين فونګ-توريس “Ben Fong-Torres”، پاټي سميت “Patty Smith” او پي جی اورورکي “P. J. O’Rourke” په ګډون د زياتره نامتو ليکوالانو د مسلکونو په پيلولو کې هم مرسته وکړه. د ۱۹۷۰ زکال د جنوري د ۲۱ نېټې ګڼې د الټامونټ وړيا کنسرت “Altamont Free Concert” او د ميريديث هنټر مړينې “death of Meredith Hunter” ته پوښښ ورکړ، چې په ۱۹۷۱ز کال د ملي مجلې انعامونو “National magazine Awards” کې يې د تخصصي ژورنالېزم “Specialized Journalism” انعام وګټه. وروسته په ۱۹۷۰ز کال کې رولېنګ سټون د چارلسم مانسن “Charles Manson” په اړه يو ۳۰۰۰۰ وييز فيچر خپور کړ، چې د ډيويډ ډالټن “David Dalton” او ډيويډ فيلټن له لورې ليکل شوی و او له مانسن سره د دوی د هغه وخت مرکه يې هم رانغاړله، چې نوموړي په کې د محاکمې په تمه لا کونټي بندخونه کې شپې سبا کولې. دې فيچر مجلې ته د لومړۍ ملي مجلې انعام ورپه برخه کړ. څلور کالونه وروسته، دوی د پاټي هيرسټ “Patty Hearst” د تښتولو اوديسه [سفر] هم تر پوښښ لاندې ونيوله. يو مرکچي چې د نوموړي د زياتو همکارانو په مشرۍ يې خبرې کولې، وويل چې هغه د ملجې لومړی نکل (کاپي) د خپل پوهنځي انګړ ته د هغې له لومړۍ رارسېدنې سره سمه وپېرله او دا يې «د کتاب د مذهبي دود د برخې يا د تېرېدو د دود» په توګه بيان کړه.
په ۱۹۷۲ز کال کې وينير ټام وولف “Tom Wolfe” ته دنده وسپارله، چې د ناسا د سپوږمۍ د وروستي ماموريت اپولو ۱۷ “Apollo 17” تر سره کولو ته پوښښ ورکړي. نوموړي په ۱۹۷۳ز کال کې له مدار څخه وروسته پښېماني “Post-Orbital Remorse” تر سرليک لاندې د هغه خواشينۍ يا زړه تنګون په اړه څلور برخې لړۍ خپره کړه، چې ځينو ستور مزلو په فضا کې له اوسېدلو څخه وروسته تجربه کړه. له دې لړۍ څخه وروسته وولف په ټوليز ډول د فضايي خپرونې په اړه څېړنه پيل کړه، چې دا يې هغه اوه کلنه پروژه شوه، چې نوموړي په کې د هنر په اړه د رنګ شوي ويي “The Painted Word” تر سرليک لاندې کتاب ليکلو، “Mauve Gloves & madmen, Clutter & Vine” په نوم د لنډو ادبي ټوټو د ټولګې او په پای کې د “The Right Stuff” نومي اثر د بشپړولو لپاره وخت تر لاسه کړ.
رولېنګ سټون د موسيقۍ اړوند له کوچنيو مجلو څخه ليکوالان په دنده وګومارل، چې پاول نيلسن “Paul Nelson” (له Sing Out! مجلې څخه، چې له ۱۹۷۸ څخه تر ۱۹۸۳ز کال پورې د ثبت د کتنو مدير شو) او ډېف مارش “Dave Marsh” (له Creem مجلې څخه) د بېلګو په ډول يادولی شو.
په ۱۹۷۷ زکال کې مجلې خپل مرکزي دفتر له سان فرانسسکو څخه نيويارک ښار ته ولېږدوه. مدير جان وينير وويل، چې سان فرانسسکو په «يو کلتوري لرې پرتې سيمه» باندې بدل شوی و.
دبرتانیا د سلطنتي تاج جواهرات
د برتانیا سلطنتې تاج جواهرات چې په پیل کې د انګلستان  د تاج جواهرات بلل کېدل د سلطنت تشریفاتي توکې دي چې د لندن په برج کې ساتل کیږې او په هغو کې د تاج ايښودنې نښانونه اوهغه رسمي کالي شامل دي چې د پاچایانو له خوا اغوستل کیږي.
د تاج ايښودنې نښانونه په اروپا کې د سلطنت ۸۰۰ کلنو کاریدونکو نښویواځينۍ او په نړۍ کې د سلطنتي نښانونو خورا تاریخي او بشپړه ټولګه ده. هغه توکي چې د انګلستان د پاچایانو د تاج ايښودنې لپاره کارول او پانګونه کیږې د هغوی رول په متفاوت ډول د برتانیا د دولت او څو همګټو هیوادونو ، د انګلستان د کلیسا او دانګلستان د وسله والو ځواکونو د مشر په توګه ښيي. دا توکي د انګلستان، سکاتلند، ویلز او شمالي آیرلند  نسبي شیان اود ویاړ ملي نښانونه ښیي.
سلطنتي نښانونه ۲۳۵۷۸ قیمتي ډبرې لري، د دې نښانونو په منځ کې د کلینان یو Cullinan I  په نامه یو الماس دی چې ۵۳۰ قیراطه  ( ۱۰۶ ګرامه) وزن لري په نړۍ کې خورا لوي پرې شوی الماس دي چې د پاچا په لکړه باندې نښلول شوی دي. دا له نایابه زيږه غمې ډوله الماس څخه پرې شوی دی او دهغه نوم د کلینان څخه ( چې افریقا کې یو ځای دی) اخیستل شوی دی. دا الماس په ۱۹۰۵ ز کال کې په جنوبي افریقا کې کشف شو او وروسته اوم ادوارد Edward VII ته وړاندې شو. د سترواکۍ په تاج باندې کلینان دوه Cullinan II ، د ستوارت یاقوت، سنټ ادوارد یاقوت او د تور شهزاده یاقوت Black Prince's Ruby چې په سره رنګ د لوی کرستل په بڼه ده. د کوه نور الماس ۱۰۵چې  قیراطه یا ۲۱ ګرامه وزن لري د ملکې ویکتوریا له خوا له هند څخه راوړل شواو د درې ملکو د تاجونو په سینګارونه کې ترې کار واخیستل شو.. یو کم شمېر تاریخي توکي چې د لندن په برج کې دي یا خالي دي یا په ښيښه یی او کریستلي بڼه دي.
په یوه تاج ايښودنه کې په پاچا چې اوږدې جامې یې اغوستې وې او زیورات ورپورې وي  یوډول سپېڅلي غوړي شیندل کیږي. دا غوړي  له یوه ګرد غاب څخه کاچوغې ته توییږي او بیا په پاچا شیندل کیږي او د پاچا په سر د سېنټ ادوارد تاج ايښودل کیږي. له دې وروسته دا تاج د سترواکۍ ددولت  له یوه بل سپک تاج سره چې معمولا د دولتي پارلمان په پرانستلو کې اغوستل کیږي تبدیلږي. د پاچایانو مېرمنې هم په هوارو نښانونو مزېنې وي. له ۱۸۳۱  زکال د هرې ملکې لپاره یو ځانګړی تاج جوړ شوی دی. هغه څه چې د سلطنتي جواهراتو په څېر یې درناوی کیږي هغه دولتي تورې، ترومپتونه، تشریفاتي لکړې، د کلیسا غاب، تاریخي نښانونه، د مېلمستیا غاب اود شاهی تعمید حوضونه دي. دا توکي د شاهي ټولګې برخه ده او د سلطنت په بنسټ پورې اړونده ده چې له یو پاچا بل پاچا ته پاتې کیږي. کله چې دا توکې نه کارول کیږي، دا جواهر د جواهراتو په کور او د مارتین په برج کې نندارې ته ايښودل کیږي چې هلته هر کال دوه نیم میلیونه خلک له هغو ليدنه کوي.
له تاریخ دمخه او د رومیانو په وخت کې
په برتانیا کې د تاج د کارونې  معلومه نېټه چې د لرغونپوهانو  له خوا په ۱۹۸۸ ز کال کې کشف شوې ده هغه په  دیل Deal او کینت Kent کې ده چې په ۱۵۰ تر ۲۰۰ مخزېږدیز پورې اړه لري. د میل هیل واری اورMill Hill Warrior د مقبرې په منځ کې یوه توره، دسينې ګل، تشریفاتي ډال او د برونزو یو سینګار شوی تاج له یو کمان سره چې په مستقیمه تو ګه د اغوستونکي  په سر ناست و وموندل شول. په دې وخت کې تاجونه د واک نښې وې چې د مذهبي او نظامي مشرانو له خوا به په سر کیدل. کشیشانو په ۴۳ مخزیږدیزکې  د رومیانو له خوا د برتانیا تر نیولووروسته تاجونه کارول. په ۱۹۵۰ ز کال کې د انګلستان د نورفولک په هاکورد کم ویلتونHockwold cum Wilton, Norfolk سیمه کې په یوه کنده کې د برونزو یو تاج وموندل شوچې په هغه کې دوه کمانونه اونارینه وو څېرې انځور شوې وې. په دې ځای کې د پاچا د وچويلي  دوه بندونه چې له برونزو جوړ دي له یو برابرېدونکي سر تړوني سره چې د نقرې تزئینات پرې حک شوي ومونل شول. د وچويلې د یوه بند په منځ کې یوه لوحه ده چې په هغه کې یوسړی لیدل کیږې چې ګرد شی ، د شپانه ډانګ ته ورته یو شی کروی جسم او سلطنتي لکړې ته ورته شیان یې په لاس کې نيولی لیدل کیږي. دې شیانو ته  د سلطنتي سینګارونو لپاره بدلون ورکړل شوی دی.
انګلوساکسون
په ۵۹۷ ز کې د پاپ لومړي ګريګوري Pope Gregory I له خوا په بنیدت تاین Benedictine ( دراهبانو دلړۍ یوډول راهب دی)  پورې اړوند راهب انګلستان  ته واستول شو چې د هغه ځاي مشرکین عیسویت ته واړوي. راهب اګوستاین Augustine د  کنتربری Canterbury لومړنې ستراسقف شو. ددو پېړیو په ترڅ کې، د عیسوي مراسمو په لړ کې په سپېڅلو غوړود پاچایانو د غوړولورسم او په هغوی دتاج ايښودل ( په پیل کې د خولۍ په واسطه) رامنځ ته شول اوسلطنتي نښانونویومذهبي هویت خپل کړ. تر دې مهاله د تاج ايښودنې دایمې نښانونه نه و اوهر پاچا به ځانته د نښانونو یو جلا ټولګه جوړوله چې له همدې نښانونو سره به خښیده. په نهمه پېړۍ کې، په ختیځ روم کې طلایي تاجونو د برونزو د تاجونو ځای ونیو او ډیر ژر د انګلیسي تاجونو دجوړولو معیاري مواد شول.
پاچا ایتلستان King Æthelstan (کابو ۹۲۴-۹۳۹) دانګلوساکسون ډېرې واکمنۍ سره یو کړې چې د انګلستان شاهي دولت ترې جوړ کړي. یو پخوانۍ انځور ښیي چې انګلیسی پاچا یو تاج اغوستی او سينت ( پرهېزګار شخص) ته د بید Bede  لخوا د سنټ کتبرت St Cuthbert  د ژوند کتاب یوه کاپی سنټ ته خپله وړاندې کوي لیدل کیږي. دهغه د واکمنۍ په مهال، په سکو باندې د پاچایا نو انځورونه داسې کښل شوي و چې خولۍ او ګوتې یا د رومي سترواک ستر کونستانتاین Constantine the Great په څیر حلقوی الماسونه ورپورې و.
سناتور بهرام خان څمکنی
سناتور بهرام خان څمکنی
سناتور بهرام خان څمکنی د زمان شاه خان زوی په ۱۳۱۴ هجري شمسي کال کې د پکتیا ولایت د څمکنیو ولسوالۍ د عبد الرحمن خېلو په کلي کې سترګې وغړولې
له فراغت سره سم یې د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې د افغانستان په مختلفو ولایتونو کې په بېلابېلو بستونو کې دنده تر سره کړه.
په کال ۱۳۶۹ کې یې د خدمت د دورې په پای ته رسېدو سره تقاعد ترلاسه کړ او د نظام له ړنګېدو وروسته په خپل هېواد کې پاتې شو.
په کال ۱۳۸۲ کې د کورنیو چارو وزارت د اړتیا پر بنسټ بېرته برحال او د خوست ولایت د غلام خان بندر د کمیسار په توګه په دنده وګومارل شو. له دوه کاله دندې وروسته یې بېرته تقاعد تر لاسه کړ او په خپل هېواد کې یې خپل ژوند ته دوام ورکړ.
د ۱۳۸۸ کال د ولایتي شورا ګانو په ټولټاکنو کې د څمکنیو قوم له خوا د پکتیا ولایت ولایتي شورا ته نوماند او د رایو په اکثریت یې د پکتیا ولایتي شورا ته لار ومونده، چې وروسته د همدې شورا لخوا د افغانستان ملي سنا ته د پکتیا ولایت د منتخب سناتور په توګه ور وپېژندل شو.
د افغانستان د ملي شورا د شپاړسمې دورې په پرانیست غونډه کې د د افغانستان د ملي سنا موقت ریئس و او وروسته په همدې مجلس کې د قبایلو او دفاعي کمیسون غړی پاتې شوی دی.
سناتور بهرام خان څمکنی یو دیندار، په هېواد مین او ملي ګټو ته ژمن شخصیت ؤ.
د ۱۳۹۶ کال د مرغومي د میاشتې په ۱۲ نېټه یې خوست په ولایت کې د ماسپښین د لمانځه پر مهال خپل روح د حق داعي ته وسپارلو.
د واده نېټه: ۱۳۴۴
لس زامن او نهه لوڼه
ورونه: ملک یار محمد، دوست محمد، رحیم
ټولنيزه نابرابري
ټولنيزه نابرابري هغه وخت پېښېږي، چې په يوه ټولنه کې سرچينې په نمونه يي ډول د معيارونو ځانګړي کولو له لارې په نابرابر ډول وېشل کېږي، چې په ټولنيز ډول د اشخاصو د پېژندل شويو ډولونو په اوږدو کې مشخصو نمونو ته وده ورکوي. دا په ټولنه کې د ټولنيزو توکو د لاسرسي د لومړيتوب توپير دی، چې د ځواک، مذهب، خپلوۍ، نوم يا اعتبار، نژاد، توکم، جنډر، عمر، جنسيتي تمايل او پوړ يا ټولګي له مخې منځته راغلی دی. ټولنيزه نابرابري په عمومي ډول د وتنۍ د برابرۍ د نه شتون معنا لري، مګر ښايي موکې يا فرصت ته د لاسرسي د برابرۍ د نه شتون په اصطلاحاتو کې هم په نوبتي ډول د يو بل پر ځای نظر کې ونيول شي. ټولنيز حقونه د کار بازار، د دننۍ سرچينه، روغتيا پالنه او د بيان، زده کړو، سياسي استازولۍ او ګډون ازادۍ دي.
ټولنيزه نابرابري په اقتصادي نابرابرۍ پورې تړلې ده، چې په عمومي ډول د شتمنۍ يا وتنۍ د نابرابر وېش پر بنسټ روښانه شوې ده او د ټولنيزې نابرابرۍ پرله پسې څېړل شوی ډول دی. که څه هم د اقتصاد او ټولنپوهنې لارې چارې د اقتصادي نابرابرۍ د تشرېح کولو او ازمايلو په موخه په عمومي ډول له بېلابېلو نظرياتي لارو څخه کار اخلي، دواړه برخې د دې نابرابرۍ څېړنه کې په فعال ډول ښکېلې دي. که څه هم د سوچه اقتصادي سرچينو په پرتله ټولنيزې او طبيعي سرچينې هم په زياتره ټولنو کې په نابرابر ډول وېشل شوي دي او ښايي ټولنيز دريځ سره مرسته وکړي. د ځانګړي کولو اصول هم د حقوقو او امتيازاتو، ټولنيز ځواک، عمومي يا دولتي توکو لکه زده کړو يا قضايي نظام ته د لاسرسی، د مناسب کور لرلو، لېږد رالېږد، کرېدت يا اعتبار او مالي خدمتونه لکه بانکولۍ او نورو ټولنيزو توکو او خدمتونو وېش اغېزمنولی شي.
په نړيواله کچه زياتره ټولنې د وړ اشخاصو پر لاس د چارو د اداره کولو يا مېرېتوکراس اوسېدلو ادعا کوي؛ په دې معنا چې د دوی ټولنې په ځانګړي ډول د وړتيا پر بنسټ سرچينې وېشي. د ميرېتوکراسۍ “meritocracy” اصطلاح په ۱۹۵۸ز کال کې د “Michael Young” له لورې د «د غوريزواکۍ راپورته کېدنه: The Rise of the Meritocracy» تر سرليک لاندې ديستروفي مقاله کې وکارول شوه، چې موخه يې د هغو ټولنيزو نيمګړتياوو په ګوته کول وو، چې د نوموړي د تمې له مخې په هغو ټولنو کې راپورته کېږي، چې روښانفکران په کې باور لري چې دوی د وړتيا پر بنسټ په بشپړ ډول بريالي دي؛ نو له منفي مفهوم څخه پرته انګليسي ژبه کې د دې اصطلاح خپلول پيغور بخښونکي دي. يانګ “Young” اندېښمن و چې د زده کړو د درې اړخيز نظام “Tripartite System” چې د نوموړي د مقاله ليکنې پر مهال انګليستان کې پلی کېده، وړتيا يا لياقت داسې بولي: «ځېرکتيا او هڅه چې د دې درلودونکي په کم عمر کې مشخص شوي او د مناسبو پياوړو زده کړو لپاره غوره شوي وي» او دا چې «د ځانګړتياوو له مشخص کولو، ازموينه کې د نمرو اخېستلو او تحصيلي وړتياوو سره د نوموړي اندېښنه چې دا يې ملاتړ کوي، د کارګر پوړ د زده کړې په لګښت به يوه لوست منځنی پوړ ممتازه پرګنه جوړه کړي، چې په اړين ډول د عدالت او په پای کې د اوښتون پايله لري.
که څه هم وړتيا په زياتو ټولنو کې تر يوې کچې اهميت لري، مګر څېړنه ښيي چې ټولنو کې د سرچينو وېش زياتره وخت تر هغې کچې د اشخاصو د ټولنيزو ډلبنديو د مراتبو سلسله څاري، چې دې ټولو ته د ميريتروکراتيک ويلو د باوري کولو لپاره خورا مهم دي، ځکه چې ان استثنايي هوښيارتيا، وړتيا او د وړتيا نورې بڼې ښايي د هغو ټولنيزو زيانونو لپاره زیان رسونکي نه وي، چې خلک ورسره مخامخ کېږي. په زياتو حالتونو کې ټولنيزه نابرابري په نژادي او توکميزې نابرابرۍ، د جنډر له مخې نابرابرۍ او د ټولنيز دريځ له نورو بڼو سره تړلې ده او دا بڼې په فساد پورې تړاو درلودلی شي. په بېلابېلو هېوادونو کې د ټولنيزې نابرابرۍ د پرتلنې لپاره د اندازه کولو عمومي واحد د ګيني “Gini” ضريب دی، چې په يو هېواد کې له صفر (په عادلانه ډول وېشل شوې شتمنۍ او وتنۍ) څخه تر ۱ (يو شخص ټوله شتمني او وتنۍ لري) پورې د شتمنۍ تمرکز اندازه کوي. دوه هېوادونه ښايي کټ مټ ګیني ضريب ولري، مګر د نکل په توګه به بېل اقتصاد (وتنۍ) او يا د ژوند کيفيت لري؛ نو ګيني ضريب  ته بايد د ګټورو پرتله کولو په موخه له حالتونو سره سم سمون ورکړل شي.
ټولنيزه
ټولنيزه نابرابري نږدې هره ټولنه کې موندل کېږي. دا نابرابري له يو لړ جوړښتي عواملو لکه جغرافيوي موقعيت يا د تابعيت دريځ څخه بڼه غوره کوي او زياتره وختونه يې د کلتوری خبرو اترو او پېژندنو په واسطه (لکه: ايا بې وسه يا غريب مستحق دي او که نه) ملاتړ کېږي. په ساده ټولنو کې هغوی چې لږې ټولنيزې ونډې او دريځونه يې د غړو له لورې نيول شوي وي، ټولنيزه نابرابره په کې ښايي خورا ټيټه وي. په قبيلوي ټولنو کې د بېلګې په ډول يو قومي مشر ښايي ځيني امتيازونه ولري، ځيني وسايل وکاروي يا د دندې يا دفتر هغه لباس واغوندي، چې نور ورته لاسرسی نه لري، مګر د دې قومي مشر ورځنی ژوند د قوم د بل هر غړي له ژوند سره خورا ورته دی. انسان پېژندونکي دا ډول لوړ برابري غوښتونکي کلتورونه د «خپلوۍ ته مايل» په توګه مشخص کوي، چې د شتمنۍ يا دريځ په پرتله ټولنيزې همغږې ته ارزښت ورکونکي ښکاري. دا کلتورونه په مادي ډول د متمايلو کلتورونو سره توپير لري، چې دريځ او شتمني په کې ستايل کېږي او سيالي او نښته په کې عامه ده. خپلوۍ ته متمايل کلتورونه ښايي له پرمختګ څخه د ټولنيز سلسله مراتبو د مخنيوي لپاره کار وکړي او دا ځکه چې دوی باور لري، چې دا به ښايي د نښتې او بې ثباتۍ لامل شي. په ننۍ نړۍ کې زموږ ډېری نفوس د ساده ټولنو په پرتله په يو څه پېچلو ټولنو ژوند کوي. دا چې ټولنيزه پېچلتيا ورځ تر بلې زياتېږي، ټولنيزه برابري هم د ټولنې د خورا بې وسه او خورا شتمنو غړو تر منځ له پراخېدونکي درز سره يو ځای د زياتېدلو هڅه کوي. د ټولنيزو ټولګيو او مليتونو ځانګړي ډولونه ځانونه په سخته سيمه کې مومي، چې پر مټ يې دوی په يو ټولنيز نظام کې برابرېږي او د همدې له امله ټولنيزه نابرابري ازمايي (تجربه کوي).
ټولنيزه نابرابري په برابرۍ غوښتونکو ټولنو، ډلبندي شويو ټولنو او ډلبندي شويو ټولنو او د ايدګار واتسن په پيرسي مکتب “Perse School” باندې وېشل کېدلی شي. د برابرۍ غوښتونکې ټولنې هغه دي، چې د برابرو موکو او حقونو او په پای کې د نه توپيري چلند له لارې د ټولنيزې برابرۍ ګټندويي کوي. د ځانګړو مهارتونو درلودونکي وګړي د پاتې وګړو په پرتله غوره نه ګڼل کېدل. مشران د واک پر ځای يوازې نفوذ لري. هغه اصول او باورونه چې برابري غوښتونکې ټولنې يې په پام کې نيسي، په برابر ډول او برابر ګډون لپاره دي. په ساده ډول پوړونه يا ټولګي نه لري. درجه ورکړل شوې ټولنه زياتره وخت هغه کرنيزې ټولنې دي، چې د سلسله مراتبو له مخې د هغه مشر له لورې ډله يا ګروپ شوي دي، چې په ټولنه کې د دريځ درلودونکی ګڼل کېږي. په دې ټولنه کې خلک واک او سرچينو ته د لاسرسي پر ځای دريځ او نوم يا حيثيت ته په پام سره ډله شوي دي. مشر په کې تر ټولو اغېزناک شخص دی، چې خپل خپلوان او کورنۍ يې پيروي کوي او هغوی چې لرې اړيکه ورسره لري، ټيټه رتبه ورکول کېږي. ډلبندي شوې ټولنې هغه دي، چې په ولاړ ډول په پورتنۍ ډله، منځنۍ ډله او ښکتنۍ ډله وېشل شوې دي. ياده ډلبندي شتمنۍ، ځوړاک او نوم يا حيثيت ته په پام سره شوې ده. پورتنۍ طبقه يا ډله زياتره وخت د ټولنې مشران او تر نورو زيات نفوذ لرونکې وي. دې ډول ټولنه کې د يو شخص لپاره له يو پوړ يا رتبې څخه بل ته تګ شونی دی. ټولنيز دريځ هم په کې له يو نسل څخه بل يا راتلونکي نسل ته د ميراث وړ دی.
د سویس اقتصاد
په ۱۹۴۰مه لسیزه، په ځانګړې توګه د دوهمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې، اقتصاد د صادراتو له زیاتوالي او آلمان، فرانسې، بریټانیا او نورو اروپایي هېوادونو ته د وسلو لېږد له امله ګټه وکړه. که څه هم، د سویس د انرژۍ مصرف په چټکۍ سره راټیټ شو. له نازيانو سره د بانکونو همکاري (که څه هم هغوی په پراخ ډول له بریټانویانو او فرانسویانو سره هم همکاري کوله) او د جګړې په اوږدو کې له محوري ځواکونو سره د هغوی سوداګریزې اړیکو باندې وروسته جدي نیوکې وشوې او د سویس نړیوالې انزوا لنډې دورې لامل شوې. د سویس د تولید اسانتیاوې تر ډېره حده له جګړې څخه اغېزمنې نشوې او له هغه وروسته هم واردات او هم صادرات په سرعت سره وده وکړه.
په ۱۹۵۰مه لسیزه کې، د هرکس پر سر د کورني ناخالص تولید کلنۍ وده په منځنۍ توګه ۵ سلنه او د سویس د انرژۍ مصرف کابو دوه برابره شوه. د سویس د انرژي د لومړنۍ سرچینې په توګه د سکرو ډبرو خپل ځای له لاسه ورکړ، ځکه چې نور وارداتي فوسیلي تېل لکه خام او تصفیه شوي تېل او طبیعي او تصفیه شوی ګاز ډېر شول.
په ۱۹۶۰مه لسیزه کې، کلنی ناخالص کورني تولید وده په منځنۍ توګه ۴ سلنه وه او د سویس ټولټال انرژۍ مصرف بیاځلې کابو دوه برابره شوه. د لسیزې تر پایه پورې، تېلو د سویس د انرژۍ درې پر څلورمه برخه جوړوله.
په ۱۹۷۰مه لسیزه کې د ناخالص کورني تولید وده له ۶.۵ سلنې پورته والي وروسته په ۱۹۷۰م کال کې ورو ورو راټیټه شوه؛ وروسته ناخالص کورنی تولید د ۱۹۷۵ او ۱۹۷۶م کلونو کې ۷.۵ سلنې ته ورسېد. سویس مخ په زیاتېدونکي توګه د خپل اصلي تمویل کوونکو، کارتل اوپک، له لوري وارداتي تېلو پورې وتړل شو. په ۱۹۷۳م کال کې د تېلو نړیوال ناورین د دې لامل شو چې په ۱۹۷۳ تر ۱۹۷۸م کاله پورې د سویس انرژۍ مصرف راټیټ شي. په ۱۹۷۴م کال کې په ټول هېواد کې درې یکشنبې له موټرو پرته تېرې شوې چې خصوصي ټرانسپورټ د تېلو د عرضې شاک په پایله کې منع شو. له ۱۹۷۷م کال وروسته کورني ناخالص تولید بیا وده وکړه، سربېره پر دې چې سویس د ۱۹۷۹م کال د انرژۍ ناورین څخه اغېزمن شو چې په سویس کې د انرژۍ د لنډمهالې کمښت لامل شو. په ۱۹۷۰م کال کې صنعت لا د کاري ځواک ۴۶ سلنه په کار ګومارل، خو د ۱۹۷۰مې لسیزې اقتصادي رکود په اوږدو کې، د خدمتونو برخې وده وکړه او په ملي اقتصاد یې برلاسي وموندله. تر ۱۹۷۰م کاله، ۱۷.۲ سلنه نفوس او د کاري ځواک کابو یو پر څلورمه برخه بهرني وګړو جوړوله، که څه هم د اقتصادي رکود په اوږدو کې د دندو له لاسه ورکولو دا تعداد را کم کړ.
په ۱۹۸۰مه لسیزه کې، په ۱۹۸۲م کال کې د سویس اقتصاد ۱.۳ سلنې کچې ته راټیټ شو، خو په نوره لسیزه کې یې د پام وړ وده درلودله، چې له ۳ تر ۴ سلنه کورني ناخالص تولید وده یې درلودله، پرته له ۱۹۸۶م او ۱۹۸۷م کلونو څخه چې په ترتیب ۱.۹ او ۱.۶ سلنې ته راټیټ شو.
په ۱۹۹۰مه لسیزه کې د سویس اقتصاد له ورو ودې سره مخ شو او په لوېدیځه اروپا کې یې ترټولو ضعیفه وده درلودله. له ۱۹۹۱ تر ۱۹۹۳م کاله اقتصاد د یوه درې کلن رکود تر اغېز لاندې راغی، کله چې اقتصاد ۲ سلنه راټیټ شو. دا ټیټېدل د سویس د انرژۍ په مصرف او د صادراتو د ودې په کچه کې هم څرګند شو. د سویس اقتصاد په کورني ناخالص تولید کې هیڅ د پام وړ (په کلنۍ توګه یوازې ۰.۶ سلنه) پرمختګ ندی لرلی.
له ۱۹۹۰م کال څخه مخکې له ۱ سلنې څخه کمې وزګارۍ کچې تجربه کولو وروسته، درې کلن رکود هم د دې لامل شو چې د وزګارۍ کچه په ۱۹۹۷م کال کې ترټولو لوړ حد یانې ۵.۳ سلنې ته ورسېږي. په ۲۰۰۸م کال کې، سویس له ناروې وروسته (لیسټ ته مراجعه وکړئ) د هغو اروپایي هېوادونو په منځ کې چې نفوس یې له یو میلیون څخه ډېر دی، د نومونې برابرۍ او د هرکس په سر د ناخالص کورني تولید د اخیستو ځواک پربنسټ دوهم ځای کې قرار درلود. په ۱۹۹۰مه لسیزه کې څو ځلې، اصلي معاشونه راټیټ شول ځکه چې نومول شویو معاشونو نشوی کولی ترڅو له تورم سره همغږي ولري. په هرحال، د ۱۹۹۷م کال په پیل کې، د اسعارو په حرکت کې نړیوال بیا راژوندي کېدو نوي کېدل، د سویس اقتصاد لپاره اړین محرک رامنځته کړ. دې کار په آرامۍ سره سرعت ترلاسه کړ او په ۲۰۰۰م کال کې په واقعي ډول له ۳.۷ سلنه ودې سره خپلې لوړې کچې ته ورسېد.
سالاري ژبه
سالاري یوه تورکي ژبه ده چې د چین د ګانسو ولایت د سالاري خلکو له خوا ویل کیږي چې د هوانګ سیند په سویلي څنډه کې د لانچو ښار په لوېدیځ کې ژوند کوي. د سالار ترکانو ژوند تر ډېره په کرنه او مالدارۍ ولاړ دی. د سالار یوه لوېدیځه ژبه د ګولچه په ولسوالۍ کې د قزاقستان پولې ته څېرمه شاوخوا دوه زره خلک خبرې کوي.
آجر
آجر
هغه شخص دی کوم چې مال په اجاره ورکوي. يانې اجر هغه شخص ته وايي چې څوک خپل مال په اجاره ورکوي، يا په لنډه کې که ووايو چې اجاره ورکوونکي شخص ته آجر وايي.
سالاري ژبه
سلاري ژبه
دا د اوغوز له څانگې يوه تورکي ژبه ده چې شاوخوا اويا زره ويونکي لري. زياتره سالاران د چين په ګان سو او چينګ های ولايتونو کې ژوند کوي. په تېرو وختونو کې، دا ژبه د اویغور ژبې یوه ژبه ګڼل کېده، په داسې حال کې چې دا ژبه په تاریخي توګه د اوغوز-ترکمنانو د ډلې یوه برخه ده ځکه چې سالاران د سلور قوم (اوغوز ترکمن) څخه وو او په 14مه پېړۍ کې (1370)له ترکستانه  چین ته هجرت کړی دی
آجر
سرچينې
حقوقي اصطلاحاتو قاموس، کابل پوهنتون حقوقو او سياسي علومو پوهنځی، ۱۳۸۷ لمريزکال
سالاري ژبه
سلاري ژبه
سالار ژبه په دوو لویو ژبو وېشل شوې ده. دا ویش له دې حقیقت څخه رامینځته شوی چې د ژبو یوه څانګه د تبتی او چینایي ژبو تر اغیزې لاندې وه او بله څانګه یې د ایغور او قزاق ژبو تر اغیز لاندې وه. د سالار د نفوس یوازې دریمه برخه د سالار ژبه خبرې کوي، چې ترکمنانو ته ورته ده. بله برخه تبتي خبرې کوي او ډیری یې په چینایي خبرې کوي. عصري سالار ژبه د ګاونډیو چینایي او تبتی ژبو لخوا خورا اغیزمنه شوې ده. په پاى کې بايد وويل شي چې ژبپوهنه ليکلې بڼه نه لري. له همدې امله، دیکتاتور اویغور ژبه د خپلې لیکلې ژبې په توګه غوره کړه.
د دې ژبې یوه بیلګه
په سالار تورکي کې یو شمېر کلمې د مثالونو له مخې چې پوتانین د تاشکول په کلي کې چې د سنګیر سیند په غاړه موقعیت لري یادونه کړې او د دوی آذربایجان تورکي معادل:
سرچینې
Lin Lianyun (林莲云): 汉撒拉、撒拉汉词汇 (چینايي-سالار سالار-چینایي لغت. چینګدو، د سیچوان د خلکو مطبوعات. ۱۹۹۲) وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:سا وېشنيزه:سالار ژبه وېشنيزه:سالار قوم وېشنيزه:چين وېشنيزه:ترکستان وېشنيزه:يغيور وېشنيزه:ايغور
خط
خط په پښتو ژبه کې په لاندې ماناګانو راتللای شي:
خط په معمارۍ کې
اصطلاح ګانې
.
جینټیکي توپیرونه
د نفوسو ترمنځ توپیرونو یا د وګړو ترمنځ د )ډي این ای( توپیر ته جینیټکي توپیر ویل کېږي. میوټېشن او جینټیکي بیایوځای کېدنه د جینټیکي توپیرونو سرچینې دي. د جنسي تکثیر او جینټیکي جریان په څېر نور میکانیزمونه له جینټیکي توپیرونو سره مرسته کوي او مېوټېشنونه یې وروستۍ سرچینې دي.
د نفوس د وګړو تر منځ
جیڼټیکي بدلونونه په ډېرو کچو پېژندل کېدی شی. ښايي د فینوټایپیکو بدلونونو له ډلې نه په کميتي ځانګړنو کې جیڼټیکي بدلونونه وپېژندلای شو. دا هغه ځانګړنې دي چې کوډ یې د ډېرو جینونو ( لکه د سپي د پښو اوږدوالی) په وسیله ترسره کېږي او توپیر یې دوامداره دی. همداراز ځینې نورې ځانګړنې چې جلا ځانګړنې ورته ویل کېږي ( دا هغه ځانګړنې دي چې کټګوري یې له نورو هغو جلا دي او کوډ یې د یوه یا څو جینونو په وسیله شوی دی، چې په ځینو ګلانو کې سپین، ګلابي یا سور ګلابي رنګ یې ښه مثال دی.
جینتیکي بدلونونه هغه وخت هم پېژندل کېدای شي چې له پروټین الکټروفوریسس د انزایمونو په سطحه کې ګټه واخیستل شي. پولیمورفیزم په ملا تیر لرونکو موجوداتو کې ډېر عام نه دی؛ خو په حشراتو او نباتاتو کې د انزایمونو لپاره نیمايي کوډ کوونکي جینونه  ښايي پولی مورفیک وي. پولیمورفیک جینونه هغو ته ویل کېږي چې په ټولو ځایونو کې له یوه ډېر ایلیلونه لري.
پایله دا شوه چې په جینونو کې د نیوکلیوټایډونو د بنسټ ترتیب توپیر لري، له دې امله جینټيکي بدلون منځته راځي. نوې ټکنالوژۍ ډېر جینټیکي توپيرونه معرفي کړي او له ساینسپوهانو سره مرسته کوي چې په مستقیم ډول د ډي این ای په ترتیبولو کې ترې ګټه واخلي. دا توپیرونه له وړاندې د پروټین الیکتروفورسیس په وسیله کشف شوي دي. د کوډنګ او د انټرون په ناکوډنګ دواړو سیمو کې چې کله د ډي این ای ازمېښت ترسره شو، نو جینټیکي توپیر یې معلوم کړی و.
که د ډي این ای په ترتیب کې د نیوکلوتایدونو بدلون په پروټین کې د هغه امینو اسید د بدلون له امله وي چې د همغې ډي این ای د ترییب په وسیله کوډ شوی وي، نو دا وخت جینټیکي بدلون د فینوټایپیک بدلون لامل کېږي او که د امینو اسید په ترتیب کې رامنځته شوی بدلون پر شکل اغېز وکړي، نو دا به د انزایم له امله وي.
د نفوسو ترمنځ
د جغرافیايي بدلونونو معنا دا ده چې د بېلابېلو ځایونو نفوس جنینټیکي توپیرونه ولري. د دې د رامنځته کېدو لامل طبیعي انتخاب یا جینټیکي چریان دی.
اندازه کول
د پولیمورفیک جین لوسي سلنه یا په هیټروزاګوس وګړو کې د جین لوسي سلنه هغه لارې دي چې په عام ډول ورباندې د نفوسو د  جنیټیکي توپیر کچه معلومېږي. له چاپېریال سره د نفوسو د هر وګړي د سازښت پروسې په پوهاوې کې دا پایلې ډېرې ګټورې دي.
سرچینې
ناڅاپي مېوټېشنونه هغه وروستۍ سرچینه ده چې جینټیکي بدلونونه رامنځته کوي. میوټېشنونه بېلابېل ډلونه لري، چې ځينې یې ښايي نادر وي، زیاتره یې خلکو ته زیان نه رسوي او بې پرې دي؛ خو په ځینو مثالونو کې دا هم کېدای شي چې نوي ایلیلونه د طبیعي انتخاب په وسیله غوره شي. د کروموزومي میوټېشن ښه بېلګه پولي پلويدي ده. هغه حالت چې د ژوندیو موجوداتو جینټیکي بدلون پکې درې یا له درېوو زیات ( درې یا ډېر) سېټونه لري، پولي پلویدي ورته ویل کېږي.
ددې تر څنګ چې ناڅاپي القاح هم له میوټېشن سره مرسته کوي، د میوسیس پر وخت کراس اوور (جینټیکي بیایوځایوالی) او ناڅاپي بېلوالی د دې لامل کېدای شي چې د نویو ایلیللونو ترکیب تولید کړي. د لېږد وړ جینټیکي عناصر، داخلي ریټرووایرس، لاینز، ساینز او داسې نور هغه څه دي چې له بدلونونو او بیایوځای کېدلو سره مرسته کوي یا ورته اسانتیا برابروي. په څو حجروي موجود کې د ورکړل شوي جینوم جینټیکي توپیر ښايي د مکروبونو له لارې په ارث کې ورسېږي او یا په سوماتیکو حجرو کې حاصل شي.
بڼې/شکلونه
د اندازې او ډول پر اساس جینټيکي بدلون په بېلابېلو برخو وېشلی شو او دا وېش موږ ته جینټیکي بدلون راښیي. د بنسټ جوړه بدیل او انډیلونه د کوچنۍ اندازې د ترتیب په بدلون ( له کیلو بایټ نه کوچنی) کې راځي. د لویې اندازې په جوړښتي بدلون (له یو کیلو باټ لوی) کې ښايي د کاپي شمېرې له بدلون (بایلل یا ترلاسه کول) او د کروموزوم له بیاتنظیم (لېږد، انعطاف، یا د لاسته راوړلو ټوټه شوي یوه والد بې نظمي) څخه یو شامل وي. عددي توپیر دوه ډوله دی چې په ټولو کروموزومونو یا جینومونو کې یې یا د پولي پلوډي ډول او یا د انیوپلوډي ډول موجود وي. هغه عناصر چې د لېږد وړ دي، په کوربه جینومونو کې د جینټیکي نوښت سبب کېږي، جینټیکي بدلون ځینې وخت د پرله پسې نواقصو او وېروسونو په وسیله رامنځته کېږي او زیاتره وخت یې لامل د انډروجینس ریټرو وبروسونه وي.
په نفوسو کې ساتنه
جینټیکي توپیر د بېلابېلو عواملو په وسیله په نفوسو کې ساتل کېږي. هغه ایلیلونه چې د زیان احتمال یې شته، کولای شي چې په هیټروزایګوس وګړو کې د ډیپلوید ارګانیزمونو په نفوسو کې ځان پټ کړي ( مغلوب ایلیلونه په هغو وګړو کې د پټېدو وړتیا لري چې لږ عام هوموزایګوس دي). په متعادل پولیمورفیزم کې جینټیکي توپير د طبیعي انتخاب په وسیله هم ساتل کېدای شي. د هیټروزایګوس د خوښۍ پر وخت یا هغه وخت چې انتخاب په فریکونسي پورې تړلی وي، دا امکان شته چې پولیمورفیزم رامنځته شي.
د جینټيکي بدلونونو تاریخ
د جینټیکي بدلونونو اصطلاح هغه بدلونونه په ګوته کوي، چې د ډي این ای په ترتیب کې د وګړو ترمنځ په عصري وختونو کې شته او د تکاملي بیولوژي د زیاترو پوهانو تړاو له همدې بدلونونو سره دی. هغه کسان چې د لومړني مکمل جینوم له ترتیبولو وړاندې یې دا لېوالتیا لرله چې په ځمکه کې د ژوند په رنګارنګۍ پوه شي، د دوی مرکزي موخه دا وه چې جینټیکي بدلونونه اندازه کړي او ورباندې پوه شي، د دوی موخه دومره مخکینۍ وه چې د وراثت د مسؤل مالیکول په حیث ډي این ای نه وه کشف شوې.
هغو کسانو چې د چارلیس داروین له لیکنو وړاندې یې له جسم او پراختیا سره لېوالتیا وه، د ارثي بدلون نظریه ورته ډېره مهمه وه، دا په داسې حال کې ده چې نن ورځ د جینټیکي بدلونونو تعریف د معاصر مالیکول پر جینټیک ولاړ دی. دا چې له موروپلار نه ارثي بدلون اولاد ته لېږدول کېږي او مفهوم یې دا دی چې د ژوند د ډولونو ترمنځ طبیعي توپیر شته، نو دې بدلون پر عصري نظریو په تېره بیا پر کټګوریو لکه ډولونو یې تکیه نه ده کړې او دا بدلونونه د ۱۸مې او ۱۹مې پېړۍ په ذهنونو کې نه شته.
د ارثي بدلون په اړه له داروین وړاندې نظریې
د پيري لویس ماپرټیس کار دا مهال په ریاضي او فزیک کې په ابتدايي بڼه پېژندل شوی و، نوموړی عالم د فرانسې هېواد و. هغه د ۱۷۰۰مې لسیزې په منځ کې معلومه کړه چې ډولونه د رښتینو او اصلي بڼو پر لرلو سربېره کله چې نوی زېږون وده کوي، نو پېښې دا وړتیا لري چې نوي بدلونه راوپېژني، دا بدلونونه د وخت په تېرېدو سره یوځای کېږي. په « جهان پېژندنه» کې په ۱۷۵۰ ز کال کې د نوموړي وړاندیز دا و چې ننني ډولونه د « یوه ړانده برخلیک» په وسیله رامنځته شوي دي او د زیاترو بدلونونه ډېره کمه برخه جوړوي، بل دا چې زیاتره ډولونه د هغو له اړتیا سره سازښت نه لري، له دې امله ژوندي پاتې نه دي. ځینې تاریخپوهان وړاندیز کوي چې د هغه نظریات د میراث قوانین اټکلوي او د ګریګور میندل په وسیله وده ورکړل شوه.
ددې تر څنګ د ارثي بدلونونو د نسل لپاره یو مختلف چوکاټ وړاندیز شو. دا وړاندیز د فرانسوي فیلسوف چې ډینس ډیډروټ نومېده، له خوا وشو. دا چې بدلون هم د تکثیر او هم وروسته هغه وخت چې اولادونه وده کوي، د معرفي کېدو وړتیا لري، نوموړي وانګېرل چې د «اصلي مادې» د تولید په پرتله د «نورمال» ژوندیو موجوداتو د تولید امکان کم دی. دا مفکوره ښاغلي ډیډروټ له میوپیرټیس نه پور کړې وه. همداراز ډیډروټ په دې هم باوري و چې ماده دا ځانګړنې لري چې ژوند وکړي او په جوړښتونو کې ځان ته د ژوند کولو امکانات برابرولای شي. د ډیډروټ د ۱۷۴۹ ز کال کار چې د  ړندو لیک نومېده، په دې کار کې یې د یېولوژیکې بدلون د پېژندلو په اړه نظر وړاندې کړ. په دې کې یې د موجودو ډولونو بدلون ته پام ونه وکړ، بلکې د خودي زېږېدلو جوړښتونو پر بدلون یې تمرکز وکړ.
نومېنيوس اپاميايي
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" نومېنيوس اپاميايي ( يوناني, Noumēnios ho ex Apameias ; Numenius Apamensis  ) یو یوناني فیلسوف و، چې د سوریې او روم په اپامیا کې اوسېده، او د دوهمې پېړۍ په وروستۍ نیمایي کې شهرت پيدا کړ. هغه یو نیوپیتاګوریان او د نوې اپلاتوني فلسفې مخکښ و.
فلسفه
د هغه د ډېری اثارو بیانات او ټوټې د اوریګین ، تیوډورټ ، او په ځانګړې توګه د یوسیبیوس له خوا ساتل شو او له دوی څخه موږ کولی شو د هغه د اپلاتون - فيثاغورثيت فلسفې طبیعت، او د اپلاتون د نظریاتو سره نږدې والی زده کړو.
د فلسفې د سټینفورډ انسایکلوپیډیا څخه جورج کارامانولیس یادونه وکړه، "د نیومینیوس د کار پاتې شوني هیڅ شک نه پریږدي چې هغه د خپل اصولو سیسټم په جوړولو کې د افلاطون په متنونو تکیه کوله. په هرصورت، لرغوني شواهد د هغو کسانو ترمنځ ویشل شوي چې هغه یې د افلاطون فیلسوف په توګه طبقه بندي کوي ( پورفیري ، د پلاټ ژوند. 14.12، یوسیبیوس ، پریپ. Ev. XI.21.7) او هغه کسان چې هغه فيثاغورثيان ګڼي ( اوریجن ، د سیلسس I.15، VI.51، V.38 frs. 1b-1c، 53، پورفیري، اډ ګوروم 34.20-35.2؛ fr. 36، Calcidius ، In ټیمیوم 297.8 وازینک؛ fr. 52.2). موږ باید په دې دوه اړخيزه طبقه بندۍ کې هيڅ تضاد ونه وينو. نیومینیوس د فيثاغورثيت اپلاتونيست دی لکه نیمه پیړۍ دمخه ماډریټس یا د زریزې په شاوخوا کې د الکساندریا یودوروس . يانې، نیومینیوس فيثاغورث او اپلاتون دواړه د دوو چارواکو په توګه منلي چې بايد په فلسفه کې پيروي وکړي، خو هغه د اپلاتون واک د فيثاغورثيت تابع ګڼي، چې هغه د ټولو ریښتینې فلسفې سرچینه ګڼل کیږي - د اپلاتون په شمول. د نیومینیوس لپاره دا یوازې دا دی چې اپلاتون دومره ډېر فلسفي اثار لیکلي، په داسې حال کې چې د فيثاغورث نظرونه په اصل یوازې په شفاهي ډول لېرې شوي(cf. fr. 24.57-60).
د هغه کتابونه په ښه ډول ( Peri Tagathou – Περὶ Τἀγαθοῦ) داسې ښکاري چې يو ښه ډول و. هغه په دقيقه توګه تشرېح کړی و، په عمده توګه د سټوکس سره په مخالفت کې، دا وجود نه په عناصرو کې موندل کېدی شي ځکه چې دوی د بدلون او لیږد په دایمي حالت کې وو، او نه هم په ماده کې ځکه چې دا مبهم، بې ثباته، بې جانه او په خپل ذات کې دي. زموږ د پوهې موضوع نه ده؛ او دا چې، په مقابل کې، وجود، د دې لپاره چې د مادې د تخریب او تخریب په وړاندې مقاومت وکړي، باید پخپله د هر ډول بدلون څخه بې برخې او لیرې شي، په ابدي شوتون کې،پرته له دې چې وخت د بدلون تابع وي، ساده او د پام وړ نه وي. په خپل طبيعت کې په خپله اراده او همدارنګه د بهر څخه د نفوذ له مخې. ریښتینی وجود د لومړي خدای سره ورته دی چې په خپل ځان کې شتون لري ، دا د ښه سره دی ، او د روح ( نوس ) په توګه تعریف شوی. مګر لکه څنګه چې لومړی (مطلق) خدای په خپل ځان کې شتون لري او په خپل حرکت کې بې خنډه نه وي، نو نشي کولی تخلیقي وي ( demiurgikos - δημιουργικός)، هغه فکر کاوه چې موږ باید یو دویم خدای فرض کړو، څوک چې ماده یوځای ساتي، خپله انرژي ورته ښيي او هغه ته د پوهېد وړ جوهر او ټولو مخلوقاتو ته روح ورکوي؛ د هغه ذهن لومړی خدای ته لارښوونه کوي، په کوم کې چې دا هغه نظرونه ګوري چې له مخې یې نړۍ په همغږۍ سره تنظیموي، د نړۍ د رامېنځته کولو په هیله نیول کیږي. لومړی خدای خپل نظرونه دوهم خدای ته رسوي، پرته له دې چې خپل ځان له لاسه ورکړي، لکه څنګه چې موږ یو بل ته پوهه رسوو، پرته له دې چې ځان بې برخې کړو. د دریم او دویم خدای ترمنځ د اړیکو په اړه، او په هغه تګلاره چې دوی هم د يو په توګه تصور کيږي (شاید د مادې د مبهم دورې سره په مخالفت کې)، هيڅ مالومات د هغه ټوټو څخه نه اخيستل کيږي کوم چې مونږ ته کښته ځمکې ته راغلې دي.
نیومینیوس او یهودیت او مسیحیت
نیومینیوس د ډیرو پخوانیو لیکوالانو لخوا نقل شوی دی چې افلاطون ته یې د " موسی عاطفي کولو" په توګه اشاره کړې، د بیلګې په توګه، هیلینیک موسی. نومینیس وویل: "مګر افلاطون څه شی دی"، "مګر موسی په اتیک یوناني ژبه خبرې کوي؟" په ښه کې (کتاب 3، fr 10a)، نیومینیوس حتی د عیسی په اړه یوه کیسه بیانوي (که څه هم هغه نوم نه یادوي)، او د موسی او مصري بابا خبرې کوي. جورج کارامانولیس نور یادونه کوي: "د یهودي دود ته دا ډول پاملرنه د لومړني عیسوي الهیات پوهانو او بخښنې پوهانو لپاره مهمه ده چې غواړي د کافر کلتور په مقابل کې د یهودي - مسیحي دود غوره والی رامینځته کړي. که څه هم دا پاملرنه د نیومینیوس له اړخه د تاریخي اندیښنو له امله نه ده بلکې د فلسفې لخوا هڅول کیږي. نومینیوس غوښتل وښيي چې د یهودي ملت باید د پخوانیو خلکو څخه شمیرل کیږي چې په لوګو کې برخه لري او همدارنګه دا چې موسی د افلاطون په څیر د لومړي اصول مفهوم درلود، ځکه چې دواړه خدای د خدای په توګه پیژندلی و."
د اپلاتون څخه د هغه اصلي توپير د "لومړي خدای" او " ډیمیورج " ترمنځ توپیر دی. دا شاید د یهودي - الکساندرین فیلسوفانو د نفوذ له امله وي (په ځانګړي توګه فیلو او د هغه د لوګوس نظریه). د پروکلوس په وینا، د هغه اثار د نیوپلاټونیسټانو لخوا خورا درناوي شوي، او د پلوټینس شاګرد امیلیوس (چې په ګناسټیسیزم باندې نیوکه کوله، نیوپلاټونیزم او ناسټیکزم وګورئ) ویل کیږي چې د دوی په اړه یې د تفسیر شاوخوا دوه کتابونه لیکلي دي. د ارتوډکس یهودو - مسیحي تعلیماتو برخلاف (او نور د ګونوسټیکزم له تعلیماتو سره سم) ، لکه اورفیوس او افلاطون نیومینیوس د انسان بدن د روح زندان په توګه لیکلی. نیومینیوس، د پروفیسور مایکل واګنر په وینا د خدای سره د همغږۍ په توګه مادې ته په کتلو کې د ناپوهۍ تمایلات وښودل.
کارونه
د پوهانو او اپلاتون تر منځ د اختلاف د ټکو په اړه د هغه د اثارو ټوټې، د ښه په اړه (په کوم کې چې د اوریجن ، کانټرا سیلسم ، iv. 51 په وینا، هغه عیسی مسیح ته اشاره کوي)، او د افلاطون په صوفیانه ویناوو کې، ساتل شوي دي. د Eusebius په Praeparatio Evangelica کې. ټوټې په FWA Mullach، Fragmenta Philosophorum Graecorum iii کې راټول شوي دي. F. Thedinga, De Numenio philosopho Platonico (Bonn, 1875) هم وګورئ؛ هینریک ریټر او لودویګ پریلر ، هسټ. فل. ګریکا (ed. ای ویلمن ، ۱۸۹۸، ۶۲۴-۷؛ T. Whittaker ، The Neo-Platonists (1901)، E.A. Leemans, Studie over den Wijsgeer Numenius van Apamea د Uitgave der Fragmenten, Brussels 1937, and E. Des Places, Numénius, Fragments, Collection Budé, Paris: Les Belles Lettres, 1973.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
د ليکلو ژبه
د ليکلو ژبه د لیکل شويو سمبولونو یا مانا لرونکو تورو منظم سیسټم دی چې د ژبې په ساتلو، منعکس کولو او لېږدولو کې مرسته کوي.
تاریخ
د لیکل شوې ژبې تاریخ معمولا د لیکلو تاریخ په څېر ورته تاریخ دی. ځکه چې د لیکلو په سیسټم کې، کرښه لومړی ښکاره شوه، بیا د نښو په اضافه کولو سره بشپړه شوه.
سرچینې
وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:ژبه
په الجزایرکې بشري حقونه
په ۲۰۱۱ زکال کې د الجزایر ولسمشر عبدالعزیز بوتفلیقه چې له ۱۹۹۹ زکال څخه تر ۲۰۱۹ زکال پورې په واک کې و، هغه بېړنی حالت یې د عربي پسرلي د هغو اعتراضاتو په پایله کې چې په ټوله عربي نړۍ کې رامنځته شول، لغو کړ چې په ۲۰۰۲ زکال کې د الجزایر د کورنۍ جګړې له پای وروسته یې هم شتون درلود.
په الجزایر کې د بشري حقونو پر وړاندې په جدي ګواښونو کې د ټولنو او غونډو جوړولو او د تګ راتګ د آزادیو پر وړاندې اساسي محدودیتونه، د بیان او مطبوعاتو پر آزادۍ د دولتي کنټرول په خوا کې پراخ فساد، له رسمي مجازاتو معافیت، له لنډ مهالې نیونې څخه له کچې زیاته ګټنه، د بندخونو غیرمعیاري شرایط ، د بندیانو ځورونه، د آزادې قضایي قوې نشتون، د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی او تبعیض، د کارګرانو محدود حقونه او د دولتي امنیتي مامورینو له خوا خپلې سرې وژنې شاملېږي. په ۲۰۱۷ زکال کې د بشري حقونو څار ډلې راپور ورکړ چې د الجزایر دولت په مخ پر زیاتېدوني بڼه د ویب پاڼو د چلوونکو، خبریالانو او او رسنیزو څېرو پر وړاندې د هغوی د سوله ئیزو څرګندونو له امله د دغه هېواد د جزایي قانون پر بنسټ چې «ولسمشر ته توهین او پر دولتي چارواکو نیوکې» او همدارنګه «د اسلام دین ته سپکاوی» جرم ګڼي؛ له جنايي څېړنو کار اخلي او سربېره پر دې سوله ئیز لاریونونه «غیرمجازې غونډې» ګڼي.
بوتفلیقه په ۲۰۱۹ زکال کې وروسته له هغه استعفا ورکړه چې د پنځمې دورې ولسمشرۍ لپاره د ځان د نوماند کولو د هوډ له اعلانولو وروسته له څو میاشتنیو لاریونونو سره مخ شو. له یوې لنډ مهالې دورې وروسته عبدالمجید تبون د ولسمشر په توګه وټاکل شو، هغه د لاریون کوونکو په ګټه څرګندونې کولې. له دې سره د بشري حقونو څار ډلې په ۲۰۲۱ زکال کې راپور ورکړ چې د الجزایر دولت د هیراک خوځښت اړوند د فعالینو، معترضینو او خبریالانو د نیونې او بندي کولو په خوا کې د اساسي قانون په تعدیل کولو سره د بیان د آزادۍ او د قضا د خپلواکۍ د لا زیات محدودو کولو اړوند ګامونه اوچتوي.
اساسي حقوق
د زیږون، نژاد، جنسیت او نورو ځانګړنو له مخې تبعیض غیرقانونی دی، په داسې حال کې چې ښځې له پام وړ ځانګړي او سیستماتیک تبعیض سره مخ دي. له دې سره چې دغه چارې له اساسي قانون سره په ټکر کې دي، خو دولت د خپلو سیاسي مخالفینو اړیکې، خبري رسنۍ، د بشري حقونو بنسټونه او په ترهګرۍ تورن کسان تر جدي څار لاندې نیسي. کورونه له کوم حکم پرته پلټل کېږي. اساسي قانون همدارنګه د بیان او مطبوعاتو آزادۍ خوندي کوي، خو دغه چاره د بېلابېلو احتیاطي وړاندوینو په خوا کې ترسره کوي. د ۱۹۹۰مې لسیزې راهیسې د دولتي ځواکونو د چلن اړوند په عمومي بڼه نظر څرګندول، همدارنګه په اسلام نیوکې، هغه څرګندونې چې حکومتي رهبرانو ته په کې سپکاوی کېږي، یا هم هر هغه څه چې «ملي یووالی» ګواښي یا «فردي حیثیت» زیانمنوي ناقانونه دي.
په خبري رسنیو باندې د دولت له خوا فشار تر ډېره د سپکاوي کولو په تور د خبریالانو په نیونه واردېږي، هغه چې په عامه بڼه تعریف شوي او د الجزایر د قوانینو له مخې سخته جزا لري. د خبریالانو له خوا د خپل ځان سانسور کول دود چاره ده، په داسې حال کې چې ډېری خبریالان په دولت باندې د ښکاره نیوکه کولو څخه دریغ نه کوي. راډیو ګانې او تلویزیونونه چې په بشپړه توګه دولتي دي، د دولت په ګټه خپرونې لري او د رژیم مخالفې ډلې هغو ته لاسرسی نه شي پیدا کولای. ډېری ورځپاڼې په دولتي چاپ خونو کې چاپېږي او دولت هم له دغې لارې څخه په ګټه اخیستو د هغو په خبریالانو او مدیر مسئولانو باندې د نفوذ ساتلو په برخه کې کار اخلي.
انټرنټ ته لاسرسی په عموم بڼه کومه ستونزمنه چاره نه ده، خو دولت برېښنالیکونه او چټ خونې تر خپل څار لاندې لري. علمي غونډې او ورته نور موارد ځینې وختونه له دولتي لاسوهنې سره مخ کېږي، په دې توګه چې په دغو غونډو کې بلل شوو بهرنیو پوهانو ته ویزې نه ورکول کېږي. الجزایري پوهان له هېواده بهر غونډو کې د ګډون په موخه رسمي تائید ته اړتیا لري او تر ډېره پورې تائید نه شي اخیستلای.
په داسې حال کې چې د الجزایر اساسي قانون د عباداتو ازادي تضمین کوي، خو اسلام یې خپل دولتي دین اعلان کړی او له اسلامي اخلاقو سره په ټکر چارې منع کوي؛ په دې توګه له مسلمانانو پرته نورو ادیانو ته د اړوندو کسانو لپاره حقیقي مذهبي ازادي د یو شمېر قوانینو او اقداماتو پر مټ محدودېږي. د نامسلمانو ډلو ثبت ستونزمنه چاره ده، دیني تبلیغ یې هم درې کاله بند لري، له دې سربېره مسیحي ډلې تر ډېره پورې د ویزو په اخیستو کې له ستونزو سره مخ دي په داسې حال کې چې دغه ستونزه په وروستیو کلونو کې راکمه شوې ده. په ځانګړې توګه د الجزایر پروتستانت کلیسا د دولت له خوا په نښه شوې ځکه چې د ۲۰۱۷ زکال له نومبر میاشتې څخه د ۲۰۱۹ زکال تر اکتوبر میاشتې پورې ۱۸ کلیساوې یې تړل شوې دي. دغه وضعیت په الجزایر کې مذهبي ازادۍ له شک سره مخ کوي. په ټولیزه بڼه له اسلام پرته نورو ادیانو ته له اړوندو وګړو سره له ټولنیز پلوه تر یوه بریده سم چلن کېږي، خو یو شمېر تبعیضونه او ناوړه ګټنې هم شتون لري؛ همدارنګه ډیری عیسویانو ته په ټیټه سترګه کتل کېږي.
په داسې حال کې چې د بشري حقونو څار ډلې الجزایر هېواد ته د ۲۰۱۱ زکال په فبروري میاشت کې د بېړني حالت د لغو کولو مبارکي ورکړه، خو ټینګار یې وکړ چې اړتیا ده دولت خلکو ته «خپلي اساسي ازادۍ» بېرته ورکړي او د «ځپونکو ګڼ شمېر قوانینو په اصلاح کولو سره هغه خپل سري اقدامات ودروي چې قانوني بنسټ نه لري». د بشري حقونو د څار ډلې چارواکې سارا لي ویتسون څرګنده کړې چې د بېړني حالت لغو کولو «په مدني آزادیو باندې ډېر لږ اغېز لرلی، ځکه په پراخه کچه د قوانینو داسې کتابونه شتون لري چې په هماغه کچه ځپونکي دي او یا هم په ځپونکې بڼه پلي کېږي». دغه بنسټ څرګنده کړې چې « تر اوسه پورې په الجزایر هېواد کې د غونډو جوړولو آزادي تر پښو لاندې ده او یوازې په نابرابره او انتخابي بڼه د دغه هېواد په ایالتونو کې رعایت کېږي».
د ۲۰۱۲ زکال په مۍ میاشت کې د بشري حقونو څار ډلې له دې شکایت وکړ چې د الجزایر دولت «د ۲۰۱۲ زکال د مۍ د ۱۰مې نېټې ټاکنو ته په نږدې مهالیزه دوره کې د خلکو په نیونه او نورو ورته تاکتیکونو باندې په پلازمېنه کې د لاریونونو له ترسره کېدو مخه نیولې». سوله ییز لاریون کوونکي چې په ډله کې یې لږ تر لږه یو د ټاکنو نوماند هم شامل و ونیول شول او یو شمېر نور کسان هم ښار ته له راتلو منع کړای شول. د بشري حقونه څار ډله زیاتوي، په داسې حال کې چې بېړنی حالت له تخنیکي پلوه د ۲۰۱۱ زکال په فبروري میاشت کې لغو شوی دی، خو امنیتي ځواکونه لا هم «د عمومي غوڼدو پر وړاندې د ځپونکو قوانینو څخه په کار اخیستو د غونډو جوړولو مخه نیسي». د بشري حقونو څار ډله دغه قوانین «د بین المللي قوانینو له مخې د الجزایر له خوا د بشري حقونو اړوندو الزامي ژمنو سره په ټکر» توصیف کوي او د دغه هېواد له دولت یې غوښتي څو «د غونډو جوړولو پر آزادیو باندې غیرموجه محدودیتونه له منځه یوسي».
په همدې ترتیب په داسې حال کې چې اساسي قانون په هېواد کې دننه تګ راتګ اړوند آزادۍ تضمین کوي، خو په عملي توګه دا هم محدودې شوې دي. د هېواد سویلي ایالتونو ته د تګ راتګ په برخه کې یو لړ محدودیتونه شتون لري. د کورنیو چارو وزارت دا حق لري یو څوک په کور کې نظر بند کړي. هغه ځوانان چې لا پوځي خدمت یې پاتې وي نه شي کولای له هېواده بهر ولاړ شي. مېړوښې ښځې د خپلو مېړونو له اجازې پرته بهر ته سفر نه شي کولای.
د ۲۰۲۲ زکال د فبروري په ۲۱ مه د بشري حقونو څار ډلې راپور خپور کړ چې الجزایري چارواکو په خپل سرې توګه د بشري حقونو مدافعین، د مدني ټولنو فعالین، اپوزیسیون ته اړوندې څېرې او خبریالان په سوله ییز ډول د خپل بیان له حق څخه په ګټه اخیستو بندیان کړي.
د ۲۰۲۲ زکال د مارچ په ۲مه د بخښنې نړیوال سازمان راپور ورکړ چې الجزایري چارواکو په مدني ټولنې خپل بریدونه زیات کړي او یوازې د فبروري په میاشت کې یې۲۷ تنه د بشري حقونو مدافعین او سوله ئیز فعالین نیولي دي.
د ایټالیا دویم اومبرتو
دویم اومبرتو (زوکړه: د ۱۹۰۴ زکال د سپټمبر ۱۵ مه – مړینه: د ۱۹۸۳ زکال د مارچ ۱۸ مه) چې بشپړ نوم یې اومبرتو نیکولا توماسو جووانی ماریا دي ساووا و؛ د ایټالیا وروستی پاچا و. هغه د ۳۴ ورځو لپاره د ۱۹۴۶ زکال د مۍ له ۹مې څخه د ۱۹۴۶ زکال د جون تر ۱۲ مې نیټې پورې واکمني وکړه؛ په داسې حال کې چې نوموړی له ۱۹۴۴ زکال راهیسې د مۍ پاچا (په ایټالوي ژبه: Re di Maggio) په نوم په عملي توګه واک چلاوه.
سویلي امریکا ته رسمي سفر، ۱۹۲۴ زکال
اومبرتو د پیډمونټ د شاهزاده په توګه د ۱۹۲۴ زکال د جولای میاشت څخه تر سپټمبر میاشتې پورې سویلي امریکا ته سفر وکړ. نوموړی له خپل لارښود بونالډي سره برازیل، یوروګوای، ارجنټاین او چلي ته ولاړ. دغه سفر له مورني هېواد او رژیمي ګټو سره له ایټالیا بهر ایټالوي وګړو د اړیکې رامنځته کولو په موخه د فاشېزم د سیاسي طرحې یو برخه وه. په برازیل کې دوی د برازیل پلازمېنې ریو ډي جینرو او سائوپائولو ایالت ته د تلو ترتیبات درلودل، چېرې چې په زیاته کچه ایټالویان هلته استوګن و. له دې سره د ۱۹۲۴ زکال د جولای په ۵ مه لوی بغاوت هغه مهال پیل شو چې اومبرتو لا له مخکې له اروپا وتلی و او هغه یې اړ کړ څو په خپل سلطنتي سفر کې یو لړ تغیرات رامنځته کړي. شاهزاده د باهیا په پلازمینه سلواډور کې د خپلو بېړیو لپاره د اړتیا وړ توکو د تامین په موخه تمه شو، چېرې چې له دې ځایه نوموړی په مستقیم ډول سویلي امریکا ته ولاړ.
پوځي دندې او د هغه د ترور هڅې
اومبرتو په پوځي برخه کې زده کړې وکړې او د وخت په تېرېدو سره د ټولو شمالي ځواکونو او بیا د سویلي ځواکونو عمومي قوماندان شو. دا یوازې یو رسمي رول و او اصلي قومنداني د هغه د پلار پاچا دریم ویکټور امانوئل په واک کې وه چې په دې توګه یې په کلکه توګه د فاشیست رهبر بنیټو موسولیني پر وړاندې خپل عالي ځواک ساته. اومبرتو او موسیلیني د دوه اړخیزو هوکړو په کولو سره تل په خپل منځ کې فاصله ساتله. په ۱۹۲۶ زکال موسولیني هغه قانون تصویب کړ چې لویې فاشیستي شورا ته یې اجازه ورکوله چې د پاچاهۍ د ځای ناستي ټاکلو په برخه کې پرېکړه وکړي، په داسې حال کې چې ده خپله په عملي بڼه اعتراف کړی و چې شاهزاده د خپل پلار ځای ناستی کېږي.
د ۱۹۲۹ زکال د اکتوبر په ۲۴ مه هغه مهال چې نوموړي له شاهزادګۍ ماري خوزې سره خپله کوژده اعلان کړه د ترور هڅه یې وشوه. اومبرتو هوډ درلود چې په Colonne du Congrès هدیره کې د فرناندو دو روزا په نامه هغه ګمنامه بلجیمي سرتېری په قبر باندې د ګلو ګېډۍ کېږي چې د «مرګ پر موسیلیني» شعار ویلو سره یې د یوې مرمۍ په فیر کولو سره د اومبرتو د ترور نا بریالۍ هڅه وکړه.
دو روزا ونیول شو او د څېړنو پر مهال یې څرګنده کړه چې هغه د دویم انټرنشنال له غړو څخه دی چې ایټالیا ته راتښتېدلی څو د خپلو سیاسي عقایدو له امله وه نه نیول شي. د هغه محاکمې لویه سیاسي پېښه وه؛ په داسې حال کې چې نوموړی د ترور په تور مجرم وپېژندل شو خو د پنځه کاله بند جزا ورته وټاکل شوه. دغه حکم په ایټالیا کې سیاسي غوغا او د ایټالیا او بلجیم په اړیکو کې یې لنډ مهالی درز رامنځته کړ، خو له دې سره هم اومبرتو د ۱۹۳۲ زکال د مارچ په میاشت کې دو روزا ته د بخښنې غوښتنه وکړه او د خپلې محکومیت د نیمايي دورې له بشپړو وړاندې خوشی شو چې بیا د هسپانیا په کورنۍ جګړه کې ووژل شو.