cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ایتا جینېرو
ایسټېټ جنرل په فرانسه کې --- ایتا جېنېرو Estates-General of French Monarchy -États-Généraux په فرانس کې له انقلاب نه مخکې سلطنتي حکومت له درې ډلو جوړ وو: دستور ورکونکي چې روحانیون او اشراف وو، اقلیت خو تر نورو ېې زېات امتیاز لاره او درېمه ډله 'خلک ' وو چې اکثریت وو. دلته په ۱۳ پېړی کې د وکیلانو په مشوره او دودونو سنتي کړنو ته په کتو د لوی گډون په ذریعه اساسي قانون جوړېده چې د همدې مقننه قوې نوم اېتا ژېنېرل یا جېنېرل وو. د اېتا جېنېرل بنسټ په ۱۳ پېړي کې کېښودل شوي وو او تر ۱۷۸۹ تر د فرانسې انقلاب پورې ېې دوام وکړ. دغه مقننه قوه چې له درې ډلو جوړه وه په اول ځل د پاریس په نوتر دام چې په فرانسي نتخ دام تلفظ کېږي د اپریل په ۱۰ کال ۱۳۰۲ کې جوړه شوه. او د بحث موضوع د پادشاه څلورم فیلیپ او د کتو لیک عیسویان پاپ اتم بونیفاس تر منځ مخالفت په اړه وه. د پرېکړې لپاره د ټول فرانسوي ملت نظر هم راغونډ شوی وو. دغې جرگې د پادشاه ملاتړ وکړ. په دوېم ځل ۱۳۰۸ کې د اغونډه په تور چې په فرانسوی توغ تلفظ کېږي جوړه شوه, موضوع ېې د عیسویانو د مذهبي جنگي لښکر ختمول وو په پخوانی وخت کې پادشاه هم لښکر لاره او کلیسا هم مذهبي لښکر تر څو له عیسویت نه دفاع وکړی.په ۱۳۲۰ کال کې داېتا جېنېرال یا جېنېرل ایسټېټ غونډه په پونتواز او پوانتیی کې وشوه او په دواړو غونډو کې خلکو خپله مرسته له پادشاه پنځم لویي سره وکړه د مرستې موخه د سلطنتي خزانې تقویت وو. په کال ۱۳۵۵ کې دا غونډه د دوېم جان له لوري جوړه شوه تر څو د خلکو مالي مرسته د انگلستان په ضد د جنگ لپاره راغونډه کړي. کله چې په فرانسه کې ځنې اصلاحات را منځ ته کېدل نو د اېتا جېنېرل مقننه قوې ورسره مخالفت وکړ خو د داوفین چې په فرانسوی داوفه تلفظ کېږي د دوی مخالفت رد کړ. دا غونډه په ۱۴۴۸ کې جوړه شوه تر څو په اول ځل د کلیو لپاره استازي وټاکي. خو د پادشاه دولسم لویي په وخت کې چې ۱۷ کاله د فرانسې پادشاه وو او په ۱۷ کلو کې ېې صرف یو ځل دا غونډه په کال ۱۴۸۶ کې را وبلله. له دې وروسته اول فرانسیس چې په فرانسې له ۱۵۱۵ تر ۱۵۴۷ حاکم وو دا غونډه را ونه بلله. په ۱۶ پېړی کې دیارلسم لویي د سلطنت دوره کې مذهبي جنگ جوړ شو او په ۱۶۱۴ کې دا غونډه را وبلل شوه خو د دې غونډې کمزورتیا هم په گوته شوه هغه کمزورتیا د خلکو د نظر اختلاف د خپلو شخصي گټو ساتنې لپاره. په دې غونډه کې جرگې د دفترونو خرڅول رد کړل او په دې سره ېې اشراف په دې مجبور کړل چې له خپلو ځنې امتیازاتو تېر شي خو جرگه هم بې پرېکړې پای ته ورسېده. له دې وروسته د دې ډلې خلک هم په سلطنتي حکومت کې یا د قاضي په حیث او یا هم کوم اداري کار نیولی وو چې دا جرگه کمزورې شوه او وگړي ېې کم شول د دې جرگې بله او اخري غونډه په کال ۱۷۸۹ وشوه چې په دې وخت کې سلطنتي حکومت له ډېرو ستونزو سره مخ وو او د فرانسې د انقلاب پېل وو ؛ ستونزې لکه مالي کمزورتېا، د پادشاه قدرت کې کمی. چې بلاخره د انقلاب ملي شورا جرگې په ۱۷ جون د اېتا جېنېرل لغوه کېدل اعلان کړل چې د ټولنیزو او سنتي ډلو د دولت په چارو کې د گډون پای ته ورسېد
د پوهنپوهنې کیفیتي يا ماډل منطق
د پوهنپوهنې کیفیتي يا ماډل منطق (Epistemic modal logic) دکیفیتي منطق یوه فرعي څانګه ده چې د پوهې په اړه استدلال کوي. پوهنپوهنه اوږده فلسفي مخینه لري چې تر لرغوني یونان پورې رسېږي. د پوهنپوهنې منطق یو نوی پرمختګ دی، چې په ډېرو برخو کې لکه: فلسفه، نظري کمپیوتر ساینس، مصنوعي هوش، اقتصاد او ژبپوهنې کې کارول کېږي. د کیفیتي منطق په اړه له ارستو نه وروسته فیلسوفانو بحثونه کړي او د منځنیو پېړیو فیلسوفانو، لکه: ابن سینا، اوکام او دانز اسکاتوس هم خپلې کتنې وړاندې کړي دي. په ۱۹۱۲ ز کال کې سي ای لیویس و چې ددې موضوع په اړه یې لومړنی سمبولیک او منظم چلند رامینځته کړ. دې برخې ډېره وده وکړه او په ۱۹۶۳ز  کال کې يې له کریپيک سره د کار کولو په ترڅ کې يې عصري بڼه غوره کړه.
تاریخي پرمختګ
په ۱۹۵۰ ز لسیزه کې ډېری لیکنې د پوهې د منطق په اړه لیکل شوې دي، خو د فنلنډي فیلسوف وون رائټ مقاله، چې په ۱۹۵۱ز کال کې یې لیکلې، په کیفیتي یا ماډل منطق کې د بنسټیز سند په توګه منل شوې ده. په ۱۹۶۲ز کال کې، د هینټیککا په نوم بل فنلنډي د پوهې او باور Knowledge and belief په نامه اثر ولیکه. دا لومړنی اثر و چې د کتاب بڼه یې لرله، په کومو اخلاقي څرګندونو چې په باوري کیفیتي منطق کې بحث کېږي، د هغو پرځای یې د پوهې معناپوهنې ته د رسېدو لپاره د لارو چارو وړاندیز کاوه. دې کار د دې موضوع لپاره ډېر بنسټیز کار کړی، له هغه وخته راهیسې ډېرې څېړنې ترسره شوې دي. د بېلګې په توګه: د پوهنپوهې منطق، له متحرک منطق سره د ځینو نظریاتو پر بنسټ ځای شوی،چې د پوهنپوهنې متحرک منطق رامنځته کړي، تر څو په مختلفو سیستمونو کې د منطق او استدلال پر بنسټ، د معلوماتو د بدلون او تبادلې لپاره کار وکړي. په دې برخه کې ډېری مهم کارونه، د پلازا، ون بېنټم، بالټاګ، ماس او سولیکي له خوا شوي دي.
د معیاري ممکنې نړۍ ماډل(طرحه)
د پوهې د ماډلینګ ډېری هڅې د ممکنې نړۍ د موډل پر بنسټ ولاړې دي. د دې کار د ترسره کولو لپاره موږ باید د ممکنې نړۍ ټولګه، د هغو کسانو تر منځ ووېشو، چې د دې سیستم له پوهې سره سمون لري او یا یې نه لري. په عمومي ډول، دا له عام استعمال سره تړاو لري. که زه په دې پوهېږم، چې دا یا جمعه او یا شنبه ده، نو زه په باورسره په دې پوهېږم، چې پنجشنبه نه ده. زما د پوهې له مخې، داسې کومه ممکنه نړۍ نشته، چې هلته پنجشنبه وي، ځکه چې په ټوله نړۍ کې یا جمعه یا شنبه ده.
د دوی تر منځ دوه مهم توپیرونه شته دي :
په عمومي توګه، د منطق پر بنسټ طریقه د فلسفې، منطق او مصنوعي هوش په برخو کې کارول کېږي او د پېښو پر بنسټ طریقه ډېری وختونه د تیورۍ، اقتصاد او ریاضي په برخو کې کارول کېږي. د منطق پر بنسټ چلند کې، د کیفیتي منطق په کارولو سره نحوه او معناوې رامنځته شوې دي.
فرانسوي ډایرکټري
فرانسوي ډایرکټري (په انگریزي: French Directory) د فرانس د انقلاب په اول دوران کې د حکومت نوم ډارېکټوري وو چې د سیاستمدارانو له یوې لوې ډلې جوړشوی وو او ۴ کاله ېې دوام وکړ. ۵ ډارېکټران چې د عمومي امنیت کمېټه ېې اداره کوله. ۲۵۰ استازي ېې لرل چې عمرونه ېې له ۴۰ کالو زېات وو او یا ۴۰ کلن وو وزیران او معاونانو لپاره هم یو لېست وو. دغو استازو وزیران، سفیران، د پوځ جنرالان او د ماېې راغونډوکي ټاکل. خو دې حکومت کافي بودېجه د خپل قضایي سیستم او پروژو لپاره نلرله. همدې حکومت او اساسي قانون ته چې له ۱۷۹۵نه تر ۱۷۹۹ پورې دوام وکړ ډاریکټوري وایي. دا حکومت دفرانسې دانقلاب دوېم حکومت گڼل کېږي
فريمان ولسوالي
فريمان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان فریمان)  د ايران د خراسان رضوي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د فريمان ښار دی. دا ولسوالي ۹۹٬۰۰۱ تنه نفوس لري. د فريمان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۲ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان رضوي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
مدیترانه
مدیترانه سمندر (د مدیترانې سمندر) یاهم منځنی سمندر د تاریخ پا اوږدو کې د روم سمندر او سپین سمندر هم یادیده. مدیترانه له اطلس سمندر سره وصل ده چې شمال ته یې اروپا سویل ته افریقا او ختیځ ته یې آناتولیا او سوریه پراته دي.
رادیکالي مرکزپالنه( سنټریزم)
رادیکالی مرکزپالنه یا سنټریزم (د رادیکال مرکز، د رادیکالي مرکز یا منځني اړخ په نامه هم یادېږي)هغه مفهوم دی، چې د شلمې پیړۍ په وروستیو کې په لویدیځو هېوادونو کې راڅرګند شوی.
په دې اصطلاح کې رادیکال په بنسټونو کې د اساسي اصلاحاتو بلنې لپاره د رادیکالي مرکزونو ډېرې لېوالتیا ته اشاره کوي. مرکزیت پالنه یا سنټریزم هغه باور ته اشاره کوي، چې ریښتیني حل لارې یوازې ایدیالیزم او احساس ته نه، بلکې ریالیزم یعنې واقعیت پالنې او پراګماتیزم یا عمل پالنې ته اړتیا لري. د رادیکالي مرکز پالنې یو متن مرکز پالنه د «بې فکره ایدیالیزم» په توګه تعریفوي، چې په اصل کې د جان اف کینیدي جمله ده.
رادیکالي مرکزیت پالونکي د کیڼ او ښي اړخ نه نظریات راټولوي او تر ډېره هغه بیا له یو بل سره یوځای او ترکیبوي. ډېری یې د ټولنیزو ستونزو لپاره د عمومي ګټو په برخه کې له قوي دولتي څارنې سره د بازار پر بنسټ ولاړو حل لارو ملاتړ کوي. په مخ پر ودې هېوادونو کې د نړیوال مشارکت ډېروالی او د یوې پیاوړې منځنۍ طبقې د ودې لپاره ملاتړ شته. په امریکا کې ډېری رادیکالي مرکزیت پالونکي د لویو سیاسي ګوندونو په دننه کې فعالیت کوي؛ خو د نوښتونو او خپلواکو نوماندانو یا درېیم شخص نه هم ملاتړ کوي.
په رادیکالي مرکزیت پالنې یا سنتریزم باندې یوه عامه نیوکه دا ده، چې سیاستونه یې یوازې د دودیز مرکزیت پالو له سیاستونو سره لږ توپیر لري. ځینې څارونکي رادیکالي مرکزیت پالنه یا سنتریزم په اساسي توګه د قطبي شویو خلکو او ډلو تر منځ د خبرو اترو او نوي فکر د پیاوړي کولو پروسې په توګه بولي.
اغېزې او پروسیجرز
د رادیکالي مرکزیت پالنې په سیاسي فلسفه باندې ځینې اغېزې په مستقیمه توګه سیاسي نه دي. رابرت سي سلومېن رادیکالي مرکزیت پال لیدلوری لرونکی فیلسوف یو شمېر فلسفي نظریې او افکار ارزوي، چې د تعادل، پخلاینې یا ترکیب نه ملاتړ کوي، لکه د کنفوسیوس په اړه د رېن نظريې، د معنا په هکله د ارستو نظريې، د میشل دومونتېن د زیدریوس اراسموس او انسان پالنې نظريې، د تاریخ په اړه د جیامباتیستا ویکو تکاملي لیدلوري، د ویلیام جېمز او جان دیوي د پراګماتیسم او د اروبېند غوس د مخالفینو د ادغام نظریې ملاتړ کول. ‎
په هر حال ډېری اغېزې او مخکیني ذکر شوي جوړښتونه په سیاسي برخې پورې تړاو لري. د بېلګې په توګه: د بریتانیا رادیکالي مرکزیت پلوی سیاستوال نیک کلیګ ځان د سیاسي تیوریسن جان ستوارتمېل، پخواني لیبرال صدراعظم دیوېد لوید جورج، اقتصاد پوه جان مینارد کینز، ټولنیز اصلاح غوښتونکي ویلیم بیوریج او د لیبرال ګوند پخواني مشر جو ګریموند وارث ګڼي. جان اولون په خپل کتاب «خپلواک ملت ۲۰۰۴زکال » کې د متحده ایالاتو د ۲۱مې پیړۍ د سیاسي مرکزیت پالنې یا سنټریزم سرلارو لکه ولسمشر تیودور روزولېت، د سترې محکمې مشر ارل وارن، سناتور دانیل پاتریک مونیهان، سناتور مارګارت چیس اسمېت او سناتور ادوارد بروک په هکله بحث کوي. رادیکالي مرکزیت پال لیکوال مارک ساتین له ټاکنیز ډګر څخه بهر د وګړوسیاسي اغېزو ته اشاره کوي، لکه ټولنپال مفکر امیتای ایتزیوني، د مجلې خپرونکي چارلس پیټرز، د مدیریت برخې تیوریسن پیټر دراکر، د ښاري پلان جوړونې تیوریسن جین جاکوبز او د هیدي او الوین تافلر په نامه راتلونکي پالونکو«فیوچریسټ» ته اشاره کوي. ساتین بنیامین فرانکلین د منځني رادیکال د خوښې وړ بنسټ ایښودونکی بولي، ځکه چې هغه «په غوره توګه عملي» و، «په غوره توګه پنځګر» و او په دې وتوانېد، چې «جګړه ییزې ډلې او زخمي اړخونه دې ته اړ کړي، چې له خپلو اختلافاتو نه لاس واخلي».
لومړني تعریفونه
په ۱۹۷۰یمه لسیزه کې ټولنپوه ډونال ډای وارن د رادیکال مرکزد هغو «منځنیو امریکایی رادیکالونو» نه جوړ شوی مرکز وباله، چې د لویو حکومتونو، ملي رسنیو او اکادمیکو شخصیتونو او دغه راز د شتمنو خلکو او د درغلۍ کوونکو شرکتونو په هکله شکمن وو. که څه هم دوی ښايي دیموکراتانو یا جمهوریت غوښتونکو او یا هم د جورج والاس په څېر پوپولیستانو ته رایه ورکړي؛ خو له سیاسي پلوه یې د بېوزلۍ احساس کاوه او د داسې رهبرانو په لټه کې وو، چې د هغوی اندېښنې حل کړي.
په ۱۹۸۰یمه او ۱۹۹۰یمه لسیزو کې ډېریو لیکوالانو د رادیکالي مرکزیت پالنې یا سینټیزم په هکله خپل نظر او فکر بیان کړ. د بېلګې په توګه: د مریلین فرګسون په نامه مستقبل پوه او بیا جمعیت پال یا کل‌نګر د دې یادې نظریې لپاره یو هولیستیکي اړخ په اضافه کولو سره وویل:«د رادیکالي مرکز... بې طرفه نه دی، د واټ په منځ کې نه ده، بلکې د ټول واټ یوه بېلګه ده». د الن وولف په نامه ټولنپوه د سیاسي ټولګې پنځګره برخه یې په مرکزیت کې ښودلې ده:«د ښي او کیڼ اړخو رادیکالیستان پوهیږي، چې چېرته ولاړ دي، حال دا چې مرکزیت هغه څه وړاندې کوي، چې اصلي او د تمې وړ نه دي». سټینلي کراچ افریقایي ـ امریکایي تیوریسن د یو«راډیکالي پراګماتیست» په توګه د ځان په اعلانولو سره ډېری سیاسي مفکرین خپه کړل، کروچ څرګنده کړه: «زه دا تاییدوم، هرهغه څه چې زه فکر کوم، د کار کولو، الهام بښونکي او غیر عاطفي اوسېدو، د کاذبو بسته بندیو او د نسل له منځه وړلو څخه هاخوا د استدلال کولو غوره چانس لري».
په ۱۹۹۵ز کال کې د جوکلاین په نامه ژورنالیست په نیوزویک کې په خپل اغېزناکه خبر:«د منځني رادیکال اړوند تعقیب» سره رادیکالي مرکزپالونکي د دودیزو ډیموکراتانو او جمهوریت غوښتونکو په پرتله ډېر قهرجن او ناهیلي بیان کړل. کلاین وویل چې: دوی څلور پراخې مشترکې موخې لري: له سیاست څخه د پیسو ترلاسه کول، د بودیجې توازن، د مدنيت بیا رغونه او په ښه توګه د حکومت د اداره کولو څرنګوالی. دغه راز هغه وویل: د دوی اندېښنې«هغه څه چې د پام وړ فکري خوځښت باندې د بدلېدو په حال کې دي، د لیبرالیزم او محافظه کارۍ اړوند دودیزو مفاهیمو ځای پر ځای کولو له یوې هڅې نه کم څه نه دي» ته وده ورکوي.
د ٢١مې پېړۍ بیاکتنه
د ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کلونو کې د رادیکالي مرکزپالنې یا سنټریسټ سیاست لپاره څلورپیژندګلوۍ خپرې شوې؛ ‎د تېد هالستد او مایکل لیند رادیکالي مرکز (۲۰۰۱زکال )، د میتیو مېلر دوه فیصدي حل لار(۲۰۰۳زکال)، د جان اولون خپلواک ملت (۲۰۰۴ ز کال) او د مارک ساټین منځنی رادیکال (۲۰۰۴ز کال) د دې کتابونو هڅه کوله، چې د رادیکالي مرکزپالنې یا سنټریزم مفهوم د «احتیاطي اشارو» او ژورنالیستیکي مشاهدې څخه لوړ او پراخ کړي او د یوې سیاسي فلسفې په توګه یې تعریف کړي.
لیکوالان له بېلابېلو سیاسي شالیدونو نه خپل کار ته رسیدلي: اولون د نیویارک د جمهوري غوښتونکي ښاروال روډولف جیولیاني لپاره وینا لیکونکی و؛ میلر د ولسمشر بېل کلینتون د بودیجې په دفتر کې له خدمت کولو نه مخکې سوداګریز مشاور و. لیند د هري ترومن په سبک باندې د «ملي لیبرالیزم» یو توجیه کونکی و. هالستد «د پرمختګ د بیا تعریف کولو» په نامه یو فکري مکتب اداره کړی و او ساتین د متحده ایالاتو د زرغون ګوند بنسټیزه سیاسي وینا د«لس بنسټیز ارزښتونه»په توګه چمتو کړې وه. په هر حال په دې برخه کې یوه نسلي اړیکه موجوده ده: دا چې دې ټولو لیکوالانو د خپلو کتابونو د خپراوي په وخت کې له ۳۱ نه تر ۴۱ کلونو پورې عمر درلود (پرته له ستین څخه، چې نږدې۶۰ کلن و).
انګیرنې
زموږ ستونزې د وخت په ضایع کولو سره نه حلېږي، بلکې په ډېریو برخو کې اساسي او بنسټیزو اصلاحاتو ته اړتیا ده.
زموږ د ستونزو د حلولو لپاره په پراخه کچه نویو پیسو مصرفولو ته اړتیا نه ده.
په هر حال، زموږ د ستونزو حل د کیڼ او ښي اړخ غوره نظریو په کارولو کې نغښتی ده، چې په هر بل ځای کې یې د موندلو امکان شته دی.
د فکر په برخه کې له ټاکل شوي چوکاټ څخه بهر اضافي او پنځګرو نظریو ته هم اړتیا لري.
دا ډول فکر، د نړۍ له موجوده حالت یا هم د انسان د طبیعت له معتدل درک او پوهې نه جلا کولای نه شو. په دې برخه کې د ایډیالیزم یا ارمان پالنې او ریالیزم یا واقعیت پالنې یو ترکیب ته اړتیا ده. جان اولون وايي: «له ریالیزم پرته ایډیالیزم کمزوری دی» او «له ایډیالیزم پرته ریالیزم خالي دی».
گابان، بوټسوانا
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> ګابان د بوټسوانا د کونینګ ولسوالۍ یو ښار دی چې په 2000مېلادي کال کې یې 12,530 تنه نفوس درلود چې 5,882 یې نارینه او 6,648 یې ښځې وې.
اقتصادي پراختیا
د عامه سکتور د اقتصادي مطالعې له مخې، اقتصادي او ټولنیزه پراختیا هغه بهیر دی چې له مخې یې د یوه ملت، سیمې، سیمه ییزې ټولنې او یوه شخص اقتصادي هوساینه او د ژوندانه کیفیت د ټاکل شوو موخو او هدفونو له مخې وده کوي.
دغه اصطلاح، په ۲۰مه  او ۲۱ مه پېړۍ کې په پرله پسې ډول کارول کېږي، خو په لویدیځ کې له اوږده مهال راهیسې شته دی. "عصري کېدل"(Modernization)، "غرب ګرایي" (Westernization)، او په ځانګړي ډول "صنعتي کېدل"(industrialization) هغه نور اصطلاحات دي، چې د اقتصادي پراختیا په بحث کې کارول کېږي. په تاریخي ډول، د اقتصادي پراختیا سیاستونو یا پالیسیو په صنعتي کېدو او زیربناوو پام درلود، خو له ۱۹۶۰ مې لسیزې راهیسې په زیاتېدونکې بڼه د بې وزلۍ له منځه وړلو ته پام کوي.
په داسې حال کې چې اقتصادي پراختیا د خلکو د هوساینې په موخه پالیسي ده، اقتصادي وده بیا د بازار تولیدي وړتیا او په ناخالصو داخلي تولیداتو کې د زیاتوالي ښکارنده (پدیده) ده؛ اقتصاد پوه امارتیا سن (Amartya Sen) اقتصادي وده "د اقتصادي پراختیا د بهیر یو اړخ" بولي. په عامه توګه اقتصاد پوهان د ودې پر اړخ او په ټولیزه بڼه پر اقتصاد تمرکز لري، په داسې حال کې چې، د ټولنې د اقتصادي پراختیا څېړونکي بیا ټولنیزې اقتصادي پراختیا (socioeconomic) ته هم پام کوي.
د لوړو زده کړو ګڼ شمېر مؤسسې (پوهنتونونه)، لکه: مکګېل پوهنتون (McGill University)، د لندن اقتصادي ښوونځي (London School of Economics)، جونیاټا کالج (Juniata College)، د ټولنیزو مطالعاتو نړیوال انسټیټیوټ (International Institute of Social Studies)، د بالسیلي د نړیوالو اړیکو ښوونځی (Balsillie School of International Affairs) او د نورمان پیټرسن د نړیوالو اړیکو ښوونځی (Norman Paterson School of International Affairs) د اقتصادي پراختیا د زده کړو او څېړنو د یوې برخې په توګه وړاندې کوي.
تعریف او ترمینولوژ
د اقتصادي پراختیا د کره تعریف اړوند بحثونه شوي: هغه مهال چې په ۲۰ مه پېړۍ کې اقتصاد پوهانو پراختیا، یوازې د اقتصادي ودې په توګه ګڼله، ټولنپوهانو بیا د بدلون او عصري کېدلو په پراخه بهیرنو ټینګار درلود. د پراختیا او ښاري مطالعاتو کارپوه کارل سیډمن (Karl Seidman) په لنډو ټکو کې اقتصادي پراختیا:  " په یوه ټولنه یا سیمه کې د پیاوړې او پراخې مشترکې اقتصادي هوساینې او د ژوندانه د کیفیت ښه کولو په موخه د فزیکي، انساني، مالي او ټولنیزو پانګو د جوړولو او له هغو د ګټنې بهیر" بولي. ډافن ګرین وډ (Daphne Greenwood) او ریچارډ هولټ (Richard Holt) اقتصادي پراختیا له اقتصادي ودې بېله بولي، په دې بنسټ چې، اقتصادي پراختیا " په یوه ټولنه کې د هر وګړي لپاره د ژوندانه په معیارونو کې پراخ او تلپاتې بدلون" دی، خو د ودې معیارونه بیا د سړي سرعاید دی، چې د ژوندانه له کیفیت سره اړیکه نه لري. د اقتصادي پراختیا مفهوم پراخ او کیفيتي اړخونه لري. اقتصادي پراختیا، په اقتصادي ودې سربېره، د وګړو د هوساینې په برخه کې په یو شمېر مهمو او ارزښتناکو برخو، لکه: روغتیا او زده کړو په برخه کې پر  له پسې بدلونونو دلالت کوي. د لوا پوهنتون د نړیوالې پراختیا او اقتصاد مرکز څرګندوي چې :  "‘اقتصادي پراختیا' هغه اصطلاح ده چې په ۲۰ مه پېړۍ کې په مکرر یا پر له پسې ډول متخصصینو، اقتصاد پوهانو، سیاستوالو او نورو کارولې ده. له پېړیو راهیسې دغه اصطلاح ، په لویدیځ کې شته. 'عصري کېدل'(Modernization)، 'غربي کېدل' (Westernization)، او په ځانګړي ډول 'صنعتي کېدل'(industrialization) هغه نور اصطلاحات دي، چې د خلکو له خوا د اقتصادي پراختیا په بحث کې کارول کېږي. اقتصادي پراختیا د ژوند له چاپېریال سره مستقیمه اړیکه لري."سره له دې چې، د دغه مفهوم سرچینه نامعلومه ده، خو یو شمېر پوهان استدلال کوي چې ، پراختیا د پانګوالۍ (capitalism) له ودې او د فیوډالیزم (feudalism) له منځه تلو سره نږدې اړیکه لري. یو شمېر نور یې بیا، له ښکېلاک وروسته هېوادونو سره اړوند بولي.
د اقتصادي پراختیا موخې
د یوه هېواد پراختیا، له ګڼ شمېر مفاهیمو سره اړه لري، خو په عام ډول په کې د زیاتو تولیداتو پر بنسټ اقتصادي وده، هغه سیاسي سیستمونه چې د خپلو وګړو له لومړیتوبونو په بشپړه توګه یا د امکان تر کچې استازولي کولای شي، ټولو ټولنیزو ډلو ته د پراخو حقونو ورکول او د هغو د لاسته راوړو لپاره د فرصتونو برابرول، د هغو بنسټونو او سازمانونو اړوند چې کولای شي، له تخنیکي او لوژستیکي پلوه په پېچلو کارونو کې ونډه واخلي، د سم چلند ترسره کول، (لکه:  د مالیاتو لوړول او د عامه خدمتونو وړاندې کول) شاملېږي. دغه چارې د اقتصاد، سیاست، ټولنې او عامه مدیریت په برخو کې د دولت د مدیریت وړتیاوې څرګندوي. په عمومي توګه، د اقتصادي پراختیا سیاستونه هڅه کوي چې، د دغو مسایلو اړوند ستونزې حل کړي.
د دغې موضوع په پام کې نیولو سره، اقتصادي پراختیا په معمول ډول په بېلابېلو برخو او شاخصونو، (لکه: د سواد کچې، ژوندانه ته د هیلو لرلو او بې وزلۍ کچې) کې، له ودې سره اړوند ده، چې کېدای شي د اقتصادي ودې د یوه ځانګړي پروګرام د پایلو پر ځای د اقتصادي پراختیا لامل وګرځي، د بېلګې په توګه: د روغتیا او زده کړو په برخو کې ښه والی، له اقتصادي ودې سره نږدې اړیکه لري، خو ښایي په اقتصادي پراختیا کې یې اغیز ښکاره نه وي. په هر حال، دا مهمه ده چې د اقتصادي پراختیا له هر ځانګړي پروګرام نه دا هیله ونه لرو، چې وکولای شي، هم مهاله ګڼ شمېر ستونزې اوارې کړي، ځکه کېدلای شي ،د هغو پر وړاندې ډېرې نه ترلاسه کېدونې موخې رامنځته شي، چې د لاسرسي احتمال به ورته ډېر کم وي. د پراختیا هر سیاست، باید محدودې موخې او په تدریجي ډول هغو ته لاسرسی وټاکی، څو له قرباني کېدو (له منځه تلو) یې مخه ونیول شي، هغه چې پریتچیت (Prittchet)، وولکاک(Woolcock) او اندریوز(Andrews) یې ’له وخته مخکې بار کول‘ (premature load bearing) بولي.
د پراختیا شاخصونه او معیارونه
لوی اقتصاد، ټولنې او د کلتور اړوند بېلابېل شاخصونه او معیارونه شته چې د اقتصاد پوهانو او جغرافیې پوهانو له خوا په یوه سیمه او یوه هېواد کې د اقتصادي پراختیا د ارزونې په موخه کارول کېږي. د نړیوال بانک، " د نړیوالې پراختیا شاخصونه" ، هر کال له نړیوالو رسمي سرچینو راغونډېږي، چې په کې په ملي، سیمه ییزه او نړیواله کچه اټکلونه شاملېږي.
سړي سر د ناخالصو تولیداتو کچه، د کال په نیمايي کې د وګړو پر شمېر د داخلي تولیداتو د ناخالصې کچې وېش دی. د داخلي ناخالصو تولیداتو کچه، په اقتصاد کې د ټولو وګړو د تولید د ناخالص ارزښت او پرهغو د مالیاتو مجموعه ده، چې هر ډول سبسایډي ترې منفي کېږي، کوم چې د توکو په ارزښت کې نه حسابېږي. د لګول شوې پانګې او یا هم د طبیعي سرچینو د تشېدو او یا هم له منځه تلو له منفي کولو پرته محاسبه کېږي.
عصري ترانسپورت
د اروپايي پراختیا اقتصاد پوهان استدلال کوي چې د عصري ترانسپورټ د شبکې شتون ، لکه: د لوړ سرعت لرونکي ریل زیربنا، د یو هېواد په اقتصادي پراختیا کې مهم رول لوبوي: دغه نظریه په پام وړ ډول د اساسي ریلي ټرانسپورټ د شاخص (چې د BRTI شاخص په نوم پېژندل کېږي) او د هغو د اړوند موډل (اصلاح شوي) د ریلي ټرانسپورټ زیربنايي شاخص (RTI) په توګه پېژندل کېږي.
د GDI او GEM پېژندنه
د دغسې یوه شاخص د جوړولو په موخه د هڅو له امله چې د جنسیتي مساوات کچه معلومه کړي، ملګروملتونو دوه شاخصونه جوړ کړي دي: د جنسیت اړوند د پراختیا شاخص (Gender-Related Development Index)(GDI) او د جنسیتي پیاوړتیا شاخص (Gender Empowerment Measure (GEM)). دغه شاخصونه، د لومړي ځل لپاره، په ۱۹۹۵ ز کال کې، د UNDP د انساني پراختیا په راپور کې معرفي شول.
د جنسیتي پیاوړتیا کچه
د جنسیتي پیاوړتیا په کچه(GEM) کې د مختلفو شاخصونو په راغونډولو تمرکز کېږي، چې په اقتصادي، سیاسي او حرفوي ډګرونو کې لاسته راوړنو ته د ښځو په لاسرسي پام کوي. GEM له درېو متغیرونو جوړ شوی: د عاید لاسته راوړلو وړتیا، په حرفوي او مدیریتي دندو کې ونډه او په پارلماني چوکیو کې ونډه.
د جنسیتي پراختیا شاخص
د جنسیتي پراختیا شاخص (GDI) د انساني ودې په بریاوو کې جنسیتي توپیر اندازه کوي. دغه شاخص، د درېو متغیرونو له مخې چې روغتیا، زده کړې او د ژوندانه معیارونه دي، د ښځو او نارینه وو ترمنځ توپیر په پام کې نیسي.
گل محمد نورزاد
استاد گل محمد نورزاد د نورمحمد زوی په ۱۳۲۵ه ش کال کي د غزني ولایت د قره باغ ولسوالي د لایق په کلي کي زیږیدلی دی.
استاد لومړنۍ زده کړې په خپله سیمه کې کړي دي، منځني او ثانوي زده کړې یې په کابل کې کړي دي.
په ۱۳۴۵ کال د کابل له سید جمال الدین عالي دار المعالمین نه فارغ شوی دی.
له ۱۳۵۰ ه ش کال څخه تر ۱۳۷۰ ه ش کال پوري یې د کابل پوهنتون د ساینس پوهنځي د استادي سپیڅلي دنده ترسره کړې ده.
د کورنیو جگړو له وجې یې د استادۍ دنده پریښوده او یو څه موده په کور کښیناست بیا یې د هیواد په گوټ گوټ کې له تعلیمي او خیریه مؤسسو سره کار پیل کړ او په څنگ کې یې په ډیرو ښوونځیو کې تدریس هم کاوه.
په ۱۳۸۸ ه ش کال یې یو ځل بیا د کابل پوهنتون په ساینس پوهنځي کې خپله د استادۍ دنده پیل کړه.
استاد د ریاضي په برخه کې چاپ او ناچاپ کتابونه او گڼ شمیر علمي مقالې لیکلي دي چې گڼ شمیر محصلان ورڅخه استعفاده کوي.
ناچاپ
استاد پنځه دیرش کاله د هیواد د معارف او ښوونې په برخه کې تیر کړل او گڼ شمیر شاگردان او محصلین روزلي دي. د روان ۱۳۹۳ ه ش کال د لندۍ د میاشتې په نهمه نیټه په یوه ترافیکي پېښه کې په شهادت ورسید. روح یې ښاد او یاد دې تل وي.
آسترېليانی کاتولېک پوهنتون
آسترېليانی کاتولېک پوهنتون په آسترېليا کې د مېلبورن په ښار کې ودان شوی او شاوخوا ۲۵۰۰۰ زده کړيالان لري.
محمودآباد ولسوالي
محمودآباد ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان محمودآباد)  د ايران د مازندران ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د محمودآباد ښار دی. دا ولسوالي ۹۸٬۴۰۷ تنه نفوس لري او مساحت یې 262.80 کیلومتره مربع دی. د محمودآباد ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د مازندران ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د اډېنبوګ کلا
اډېنبورګ کلا د سکاټلنډ په اډېنبورګ کې یوه تاریخي کلا ده، چې لږ تر لږه د اوسپنې له زمانې راهیسې انسانانو اشغال کړې ده، که څه د لومړنۍ مېشتېدا ماهیت نامشخص دی. دا د یوې پرښې/ لویې ډبرې پر سر ولاړه یوه شاهي کلا ده چې لږ تر لږه په دوولسمه پېړۍ کې د سکاټلنډ د لومړي ډېوېد له واکمنۍ څخه دلته موجوده ده او تر ۱۶۳۳ کال پورې د شاهي مېشت ځای په توګه وکارول شوه. له ۱۵مې پېړۍ څخه د استوګنځي په توګه د کلا رول راولېده او په ۱۷مه پېړۍ کې تر ډېره د پوځي لښکرو د مېشت ځای په توګه وکارول شوه. له ۱۹مې پېړۍ وروسته یې د سکاټلند د ملي میراث په توګه ارزښت مخ په لوړېدو شو او د تېرې یوې نیمې پېړۍ راهیسې يې د بیارغونې لپاره بېلابېلې برنامې ترسره شوې.
د اډېنبورګ کلا د سکاټلنډ پاچاهۍ د مهمې پوځي کلا په توګه په ۱۴مه پېړۍ کې د ۱۷۴۵ کال د یعقوبي پاڅون تر راڅرګندېدو پورې د سکاټلنډ د خپلواکۍ د جګړو په ډېرو نښتو کې ښکېله وه. په ۲۰۱۴ کال کې تر سره شویو څېړنو د کلا په ۱۱۰۰ کلن تاریخ کې ۲۶ بریدونه تشخیص کړل او ادعا يې وکړه چې «په لویه بریتانیا کې تر ټولو ډېر محاصره شوې او په نړۍ کې له تر ټولو د ډېرو بریدونو سره مخ شوی ځای دی.» اوسنۍ ډېرې لږ ودانۍ يې په ۱۶مه پېړۍ کې د لانګ له محاصرې سره تړاو لري هغه وخت چې د منځنیو پېړیو زیاتره دفاعي جوړښتونه د توپخانو د بمبارولو په‌واسطه لمنځه لاړل. د دوولسمې پېړۍ له لومړیو څخه د سېنټ مارګارت د وړې کلیسا له تر ټولو د پام وړ استثناوو څخه ده چې په اډېنبورګ کې د تر ټولو زړې ودانۍ، شاهي ماڼۍ او په ۱۶مه پېړۍ کې د تر ټولو لوی تالار په توګه په پام کې نیول کېږي، که څه هم داخلي فضا يې د ویکتوریا د دور له نیمايي وروسته ډېر بدلون کړی. دا کلا همدارنګه د سکاټلنډ د ویاړونو په نوم د شاهي نښانو/ګاڼو لرونکې او د سکاټلنډ د ملي جګړې د یاد ځای او د سکاټلنډ د جګړې ملي موزیم هم دی. که څه هم د کلا اوسنی حضور تر ډېره تشریفاتي او اداري دی خو د بریتانیا پوځیان یې لا هم د ځینې برخو مسولیت پرغاړه لري. د کلا ځینې ودانۍ د پوځي جامو موزیمونه دي چې د سیلانیانو د جاذبې په توګه د کلا په پېژندګلوۍ کې مرسته کوي.
ځمکپوهنه
دا کلا د مړ شوي اورغورځوونکي د خولپوټي پر سر موقعیت لري چې اټکل کېږي شاوخوا ۳۵۰ میلیون کاله مخکې د ټيټ کاربنېفیروس په دوره کې را پورته شوی. د کلا ډبره د یو اورغورځوونکې تنور پاتې ټوټې دي چې تر سړېدو مخکې يې خپلې شاوخوا رسوبي ډبرې غوڅې کړې دي او د تورو مرمرو یو ډول ډېر کلک [1]ډولریټ یې جوړ کړي. ورپسې یخچالي سولېدنې چې په ختيځه برخه کې یې له نرمې پرښې څخه ساتنه کوله او د پرښو یوه غونډۍ او وروستاړې یې رامنځته کړې د ډولریټ په‌واسطه مقاومت وکړ او خوندي پاتې شوه.
د کلا د ډبرې څوکه د سمندر له سطحې څخه ۱۳۰ متر (۴۳۰ فوټ) لوړوالی لري او د سویل، لویدیځ او شمال طرفونو ته د منظرې له محوطې څخه ۸۰ متره (۲۶۰ فوټ) ارتفاع لرونکي ډبریز ګړنګونه لري. دا په دې معنا ده چې کلا ته د رسېدلو تر ټولو اسانه لار د هغې ختيځ لور ته ده، چېرته چې د غونډۍ میل په نرمۍ ښکته کېږي. د دغه ډول سیمو دفاعي ګټه په‌خپله روښانه ده، خو د پرښې ځمکپوهنه ځینې ستونزې رامنځته کوي ځکه تور مرمر بیخي د نفوذ قابلیت نه لري. د کلا د پورتنۍ برخې د اوبو تامینول ستونزمن و او په ۲۸ متره (۹۲ فوټ) یو ژور څاه کې د ښکته کېدو سره به ځینې وختونو د وچکالۍ یا محاصرې پر مهال اوبه خلاصېدې چې په ۱۵۷۳ کال کې د لانګ محاصره د دغه ډول پېښو د یوې بېلګې په توګه یادولی شو.
لومړنۍ اوسېدنه/سکونت
د لرغونپوهنې څېړنو لا دا نه ده څرګنده کړې چې د لومړي ځل لپاره کله د پرښې کلا د انسانانو د استوګنځي په توګه وکارول شوه. د لومړۍ پېړۍ په وروستیو او له میلاد څخه وروسته د بریتانیا پر شمال د جنرال اګریکولا د برید په بهیر کې دې سیمې ته د روم‌یانو د لېوالتیا هېڅ ثبت شوي اثار نه‌شته. له میلاد څخه وروسته په دوییمه پېړۍ کې د بطلیموس نقشه د ووټادېنا په خاوره کې د الونا په نوم مېشت ځای ښيي چې د «پرښې سیمه» په معنا ده، چې په احتمالي ډول دا د پرښې د کلا لپاره لومړی پېژندل شوی نوم دی. که څه هم دا کېدای شي، په سیمه کې د غوڼدیو د ټبر د یوې بلې غونډۍ څوکې ته اشاره وي. د وېنټون ادریو  (زوکړه، شاوخوا ۱۳۵۰- مړینه، شاوخوا ۱۴۲۳) د اوریګینال کرونیکل اثر چې د سکاټلنډ د تاریخ لومړنۍ سرچینه ده، د بریتانیا افسانوي پاچا «ایبراوس» (ابراوکوس)، د بګګېډ [جوړ] اډېنبورګ په نوم یاد کړی. د مخکیني تاریخ لیکونکي مونموت جیفري (زوکړه، شاوخوا ۱۱۰۰-مړینه شاوخوا ۱۱۵۵) په وینا ابراوکوس له خپلو شلو مېرمنو څخه ۵۰ بچیان لرل او د کیریبروک (یورک)، «الکلوډ» (ډامبارټون) او د میدینز کلا بنسټ اېښودونکی و. د ۱۶مې پېړۍ انګلیسی لیکوال جان سټو (زوکړه، شاوخوا ۱۵۲۵- مړینه ۱۶۰۵)، د میدینز کلا د جوړیدو امتیاز ابراوکوس ته ورکوي چې له میلاد څخه مخکې په ۹۸۹ کال کې اډېنبورګ نومول شوې. د میدینز د کلا نوم (په لاتیني ژبه: Castra or Castellum Puellarum) تر ۱۶مې پېړۍ په مکرر ډول یاد شوی. د لومړي ډېوېډ (زوکړه ۱۱۲۴- مړینه ۱۱۵۳ کال) او د سکاټلنډ په پاچاهۍ کې د هغه د ځای ناستو په منشورونو کې لیدل کېږي که څه هم لامل یې معلوم نه دی. د بریتانیا په اړه د وېلیم کامډن د بریتانیا په نوم سروې (۱۶۰۷ کال) کې راغلي چې «بریتانویانو [هغه] د ماینډ اګند [وزر لرونکې لویه ډبره]، سکاټلندۍ، د میډینر کلا او د وېرجېن کلا چې په پخوانۍ زمانه کې به د Picts roiall bloud  په نوم ځوانې پېغلې هلته ساتل کېدلې له نومونو سره یاده کړې». د ۱۷مې پېړۍ د لرغونپوهنې د پلار ریچارډ هې په وینا دا نجونې یوه ډله راهبې وې چې له کلیسا څخه اخراج شوې وې او ځای یې کانون (فرمانبرداره راهبو) ته ورکړل شوی و چې «د سرتېرو تر منځ ژوند کول یې مناسب بلل». په هر حال، دا کیسه د ۱۹مې پېړۍ د لرغونپوه دانیل ویلسون له‌خوا جعلي وګڼل شوه او تر هغه وروسته تاریخ پوهانو له پامه غورځولې ده. دا نوم کېدای شي د «د ۹ پېغلو غونډ/ډله» په نوم له یو ډول افسانې څخه اخیستل شوی وي. ارتوري افسانې داسې وړاندیز کوي چې دا سیمه یو وخت د مورګین لافي لپاره زیارت ځای و هغه یوه له ۹ خویندو څخه وه. وروسته سېنټ موننا چې د هغوی له ۹ ملتیا کوونکو څخه یو بلل کېږي، د شهرت ترلاسه کولو لپاره په اډېنبورګ، دامبارټون او نورو ځایونو کې په کلیساوو پانګونه وکړه. د اوسپنې زمانې د ډېرو نورو غونډیو له‌خوا هم ورته نومونه شریک شوي دي او ښايي په ساده توګه د هغې کلا تعریف وي چې هېڅ‌کله په زور ونه نیول شوه، یا د ماګ ډان په څېر له پخواني بریتانوي نوم څخه اخیستل شوې وي.
جورج ډېنټن
جورج ډنټون (په انگریزي:Georges Danton ) په کال ۱۷۵۹ کې په فرانس کې زېږېدلې او په کال ۱۷۹۴ کې د فرانسې په پاریس ښار کې ترې سر پرې کړل شو. د فرانسې انقلابي رهبر ووچې د ده په خوله د سلطنتي سیستم نسکورولو کې ېې خپل رول لوبولی. د سلطنتي سیستم له ورانېدو وروسته د فرانسې دعمومي امنیت کمېټې ریس وو. خو د هغه زیات ملایمت او ممکن مخالفت د ترور او وحشت له حکومت سره د خپل مرگ په لور رهبري کړ چې ځنې وکیلانو په ده تورونه ولگول او د اعدام په حکم ېې محکوم کړ. ډنټون د جک زوی وو چې په ۱۷۸۴ کې ېې د قانون زدکړې پای ته ورسولې او د پاریس ښار ته ولاړ او هلته ېې د پادشاه په شورا کې د وکیل په حیث دنده پېل کړه. او له شارپانتیي سره ېې واد وکړ. وروسته ېې مکر را سیاسي ویناوې پېل کړې چې په وینا کولو کې ېې ښه مهارت لاره. په دې وخت کې د فرانسې سلطنتي حکومت ساتونکو ځنې وکیلان قتل عام کړل او ډنټون له وېرې د انگلستان په لندن ښار کې پناه واخیسته. په ۱۷۹۱ کې د فرانسې د ملي شورا انتخابات ووچې ډنټون په انتخاباتو کې د گډون لپاره له انگلستان بېرته راگرځېده. په دې وخت کې د پاریس خلک د سلطنتي حکومت په ضد راپارېدلي وو چې د هغه وخت پادشاه ېې له قدرته لرې کړ او ډنټون د دې دعوا وکړه چې دا کار خپله ډنټون کړی دې. چې په دې وخت کې د رېن اف ټېرور (د ترور او وحشت له حکومت) په نامه په فرانسه کې د یو گروپ پالیسي له ډنټون سره مخالفت کوي له ده سره ېې بل ملگري نیسي چې دواړو نه سر وهي او دعمومي امنیت کمېټې ته بل مشر ټاکي
بوسحاقي
بوسحاقي (Boushaki) ممکن مراجعه وکړي:
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه، په ځانګړې توګه د بېلابېلو ګروپونو د رایې ورکولو حق او له رایې ورکولو څخه بې برخې کول، د متحده ایالاتو په تاریخ کې یوه اخلاقي او سیاسي مسئله وه.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو د شرایطو لرل، د متحده ایالاتو د اساسي قانون او د فدرالي او دولتي قوانینو له خوا اداره کېږي. د اساسي قانون څو تعدیلات (په ځانګړې توګه پنځلسم، نولسم، او شپږویشتم) اړتیا لري چې د متحده ایالاتو د اتباعو د رایې ورکولو حقونه د توکم، رنګ، د غلامۍ پخوانی حالت، جنسیت، یا عمر (۱۸ کلن او زاړه) له مخې کم نه کړي؛ اساسي قانون لکه څنګه چې په اصل کې لیکل شوی د ۱۷۸۷-۱۸۷۰ز په اوږدو کې هېڅ ډول نور حقونه نه دي رامنځته کړي، پرته له دې چې که دولت یو کس ته اجازه ورکړې وای چې د خپل ایالت قانون جوړونکې ډلې لپاره رایه ورکړي، نو دا اړینه ده چې هغه کس ته اجازه ورکړي چې د متحده ایالاتو د استازو جرګې غړو په ټاکنو کې رایه ورکړي.
مخینه
د رایې حق د هرې ډیموکراسۍ بنسټ دی. د بېلګې په توګه قاضي القضات ارل وارن، په Reynolds v. Sims, 377 U.S. 533, 555 (1964) کې ليکلي: «د خپلې خوښې نوماند ته په ازاده توګه د رايې ورکولو حق د ديموکراتيکې ټولنې بنسټ دی او بې له شکه د رايې حق په آزادې او دیموکراټیکې ټولنې کې یوه اساسي موضوع ده.
د امریکا اصلي خلک
له ۱۷۷۸ څخه تر ۱۸۷۱ ز کال پورې، حکومت هڅه وکړه چې د بېلابېلو اصلي قومونو سره خپلې اړیکې د تړونونو له لارې حل کړي. دې تړونونو د دوو خپلواکو هېوادونو ترمنځ تړونونه رامنځته کړل او دا یې بیان کړل چې د امریکا اصلي خلک د دوی د قومونو اتباع دي او د متحده ایالاتو په سرحدونو کې ژوند کوي. پر تړونونو د اجرایوي څانګې له خوا بحثونه وشول او د متحده ایالاتو د سنا له خوا تصویب شول.
افریقایي امریکایان او بېوزلي سپین پوستي
د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې د اساسي قانون د تصویب په وخت کې، ډېریو ایالتونو د ملکیت وړتیا درلوده چې د امتیاز ورکولو حق یې محدودوو؛ د ایالتونو له مخې ټاکلې اندازې یې توپیر درلود، خو د ځینو اټکلونو له مخې، د نیمایي څخه زیات سپین پوستي د رایې ورکولو له حق څخه بې برخې شوي وو. ډېریو ایالتونو د شمالي کارولینا په ګډون له انقلاب څخه وروسته د بېلابېلو رنګونو آزادو شویو نارینه وو ته د رایې ورکولو حق ورکړ.
د رایې ورکولو له حق څخه د بې برخې کولو حقوقي ګواښونه
افریقایي امریکایانو په چټکۍ سره په ۱۹ پېړۍ کې د دې ډول احکامو پر وړاندې قانوني ننګونې پیل کړې. بوکر ټي واشنګټن، چې په توسکګي پوهنتون کې د هغه وخت په ټولنیزو محدودیتونو کې د کار کولو هڅې لپاره او د هغه د عامه دریځ له مخې مشهور و، په پټه توګه د بې شمېره قانوني ګواښونو لپاره تنظیمات او مالي مرستې  وکړې تر څو خلک له خپلو حقوقو څخه بې برخې نه شي. هغه په ​​شتمنو شمالي متحدینو او مخورو باندې غږ وکړ چې د دې کار لپاره مالي مرستې راټولې کړي.
اسیایی امریکایان
د نولسمې پېړۍ په نیمایي کې دې هېواد ته د آسیایي کډوالو د لومړنۍ څپې له راتګ راهیسې په متحده ایالاتو کې د آسیایی امریکایانو لپاره د رایې ورکولو حق په دوامداره توګه د بحث موضوع وه. د آسیایی کډوالو لپاره د رایې ورکولو د حقونو مسئله د ۱۸۸۲ ز کال څخه د چینایي امریکایانو د تابعیت وضعیت سره د چین د محرومېدو له قانون سره پیل شوه چې د ۱۸۷۰ ز کال د تابعیت له قانون څخه یې الهام اخیستی او جوړ شوی و.
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم د عیسویانو تر ټولو لویه ډله ده چې د هغو ترکیبي ډلې په ټولیزه توګه د دغه هېواد ۴۳ سلنه وګړي (یا ۱۴۱ میلیونه تنه) جوړوي. یو شمېر نور اټکلونه ښيي چې د متحده ایالاتو د نفوسو ۴۸.۵ سلنه وګړي (یا ۱۵۷ میلیونه تنه) پروتستانت دي. ورته مهال د ټولې نړۍ د پروتستانتانو ۲۰ سلنه برخه جوړوي. متحده ایالات د نړۍ د نورو هېوادونو په پرتله تر ټولو زیات پروتستانت وګړي لري. د امریکایي پروتستانتانو یو په دریمه برخه باپتېستان دي. سویلي باپتیست کنوانسیون په متحده ایالاتو کې د پروتستانتانو تر ټولو لویه ډله ده چې د امریکايي پروتستانتانو لس سلنه برخه په کې شاملېږي. د دیارلسو اصلي امریکايي مستعمراتو څخه دولس یې پروتستانت او یوازې مریلنډ په پام وړ توګه کاتولیک نفوس درلود چې د بالتیمور د ارباب د مذهبي تساهل له امله وو.
د دغه هېواد تاریخ تر ډېره زائر پلرونو (د پلیموت مستعمرې اوسېدونکو) ته اړوندېږي چې د هغوی برونېسټ عقیدې د دې انګیزه برابره کړه څو له انګلنډ څخه نوې نړۍ ته کډه شي. دغه انګلیسي ناراضیان چې اتفاقا پیوریټین – او له دې امله – کالونېستان و؛ د لومړي ځل لپاره په هغه ځای کې چې وروسته په پلیموت مستعمره واوښته استوګن شول. د امریکايي کالونېستانو په میراث تر ډېره د پوهانو، څېړونکو او لیکولانو له خوا ټینګار کېږي او یو شمېر بیا اړباسي څو څرګنده کړي چې متحده ایالات د «کالونېزم پر بنسټ» رامنځته شوي؛ په داسې حال کې چې دې ته هم نغوته کوي چې د اکثریت پروتستانت وګړو پر بنسټ په استثنايي ډول رامنځته شوي. امریکايي پروتستانتېزم له هماغه پیل څخه متنوع و؛ له دې امله چې ګڼ شمېر لومړني کډوال انګلیکان، بېلابېل اصلاح غوښتونکي، لوتریان او اناباپتېستان و. په راتلونکو پېړیو کې دغو لیدلورو د پراخه کچه بیداریو له امله په ټول هېواد کې تنوع وموند.
پروتستانتان په بېلابېلو فرقو/ډلو وېشل شوي چې عموما د «هغو د اصلي کرښو» یا «انجیلي» کرښو له مخې ډل بندي کېږي، په داسې حال کې چې کېدای شي ځینې یې پیا په هېڅ یو دغو کټګوریو کې شامل نه شي. یو شمېر تاریخي افریقايي – امریکايي ډلې د تورو کلیساو په توګه ډل بندي کېږي. د امریکا په خاوره کې پروتستانتېزم بې سابقه بدلونونه موندلي او په ګڼ شمېر څانګو، ډلو، د ډلو ترمنځ په څو خوځښتونو او هغو ته په اړوندو ډلو وېشل شوی او همدارنګه یې په یو شمېر نورو بدلونونو کې بدلون موندلی. ټولو دغو بدلونونو د تبلیغي چارو له مخې تر نړیوالې کچې پراختیا موندلې.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
پوځ
د پوځي دریځ له امله د پوځ غړو ته د رایې ورکولو حق هېڅکله نه و ورکړل شوی- د پوځ هر یوه غړي په واضیح او مطلق ډول د هغه وخت د شرایطو په پام کې نیولو سره چې د هېواد په تاریخ کې پېښ شوي وو د رایې ورکولو حق ترلاسه کړ. د متحده ایالاتو په ټولټاکنو کې د پوځي غړو د رایې ورکولو حقونو پورې اړوند مسئلې شاوخوا پر دوه نورو مسئلو متمرکزې وې: د غیر حضوري رایې ورکولو حق او د ټاکنو پورې اړوند فعالیتونو کې د بې پلویتوب شرایط.
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
باپتېستان
باپتېستان په متحده ایالاتو کې د پروتستانتانو تر ټولو لویه ډله ده چې د امریکایي پروتستانتانو یو په دریمه برخه جوړوي.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
واشنګټن، ډي. سي.
په ۱۸۰۱ ز کال کې واشنګټن، ډي. سي. ایالت د مریلینډ او ویرجینیا ایالتونو له یوې برخې رامنځته شو. د ویرجینیا یوه برخه د هغه ځای د اوسیدونکو په غوښتنه، په ۱۸۴۶ ز کا ل کې د غلامۍ د ساتنې او د دولت د بیا رغولو لپاره د کانګرس د قانون له مخې ویرجینیا ته وروګرځول شوه. کله چې مریلینډ د خپلې ځمکې یوه برخه کانګرس ته ددې لپاره وسپارله چې د هېواد د پلازمینې په توګه ترې کارواخیستل شي، کانګرس د مریلینډ د رایې ورکولو قوانینو ته نور دوام ورنه کړ.
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
باپتېستان
افریقايي الاصله امریکايي باپتېستان چې د سپین پوستو په باپتیست بنسټونو کې نه پرېښودل کېدل، څو ډلې یې رامنځته کړې چې د هغو تر ټولو لویې یې؛ ملي باپتیست کنوانسیون د ۷.۵ میلیونه غړو په لرلو او آزاد خیالی مترقي ملي باپتیست کنوانسیون دی چې د ۲۰۰۰ کلیساو په لرلو سره ۲.۵ میلیونه غړي لري.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
ځوانان
په ۱۹۶۰ لسیزې کې د رایې ورکولو د حقونو درېیم غورځنګ بریالی شو چې د رایې ورکولو عمر له یوویشت څخه اتلس کلونو ته راټیټ کړي. فعالانو یادونه وکړه چې ډېری هغه نارینه چې د ویتنام په جګړه کې د جګړې لپاره چمتو شوي وو، ډېری یې ځوانان وو او دوی دا حق نه درلود چې د هغو مشرانو په هکله خپل نظر څرګند کړي کومو چې دوی یې جګړې ته لېږلي وو. ځینو ایالتونو لا پخوا د رایې ورکولو عمر کم کړی و: په ځانګړې توګه جورجیا، کینټکي او هاوايي، لا پخوا د یوویشت کلنو څخه کم عمر لرونکو کسانو ته د رایې ورکولو اجازه ورکړې وه.
معلولیت
په ځینو ایالتونو کې، هغه خلک چې په ذهني توګه بې کفایته ګڼل کېږي اجازه نه ورکول کېږي چې رایه ورکړي. د رایې ورکولو د حقونو متخصص میشل بشپ ویلي: «موږ په متحده ایالاتو کې وروستی جمعیت یو چې تاسو کولی شئ زموږ د هویت له امله زموږ د رایې ورکولو حق واخلئ».
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
باپتېستان
باپتیستان د اوولسمې پېړۍ له پیل راهیسې د شمالي امریکا په یوه برخه کې چې اوس مهال د امریکا متحده ایالات دي مېشت و. دواړه راجر ویلیامز او جان کلارک په خپل وطن کې د مذهبي آزادیو لپاره د هڅو له امله په شمالي امریکا کې د باپتیست عقیدې د بنسټګرو په توګه پېژندل کېږي. په ۱۶۳۹ زکال کې ویلیامز د روډ آیسلنډ په پراویډنس کې د باپتیست کلیسا بنسټ کېښود (په متحده ایالاتو کې لومړۍ باپتیست کلیسا وه) او کلارک هم د روډ آیسلنډ په نیوفورټ سیمه کې د باپتیست کلیسا په جوړولو پیل وکړ چې په نیو فورټ کې لومړۍ باپتیست کلیسا شوه. د یو باپتیست تاریخ پوه په خبره چې په دې اړه یې څېړنه کړې؛ څرګندوي چې «د پېړیو په اوږدو کې په دې بحثونو شتون لرلی چې ایا د پراویډنس یا د نیوفورټ کلیساوې په امریکا کې د لومړنۍ باپتیست ټولګې د ځایګې وړتیا لري او که نه؛ همدارنګه د دواړو ټولګو اړوند کره سوابق شتون نه لري».
لویې باپتیست فرقې
په متحده ایالاتو کې د مذهبي فرقو لارښود کتاب په متحده ایالاتو کې ۳۱ باپتیست ډلې یا کنوانسیونونه پیژندلي او ښوولي. یو جزیي لیست لاندې شتون لري. (شمېرې د باپتیست نړیوال اتحاد له ویب پاڼې اخیستل شوې او د ۲۰۰۶ زکال معلومات منعکس کوي).
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
معلولیت
د محافظه کارۍ په بهیر کې، خلک کولای شي د رایې ورکولو حق له لاسه ورکړي. په کالیفورنیا کې، SB ۵۸۹ په ۲۰۱۵ کال کې تصویب شو او دا انګیرنه یې رامنځته کړه چې د محافظه کارۍ په بهیر کې کسان کولی شي رایه ورکړي.
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
لوترنېزم
د ۳.۱ میلیون غړو په لرلو سره په امریکا کې انجیلي لوتري کلیسا (ELCA) تر ټولو لویه امریکایي لوتري فرقه ده چې له هغو وروسته په نوبت سره د میسوري شورا لوتري کلیسا (LCMS) د ۱.۹ میلیونو غړو او د ویسکانسین انجلیي لوتري شورا (WELS) د ۳۴۴۰۰۰ غړو په لرلو لویې لوتري فرقې جوړوي. په امریکا کې د لوتري انجیلي کلیسا او د میسوري د شورا د لوتري کلیسا ترمنځ ډېری توپیرونه له تاریخي او کلتوري عواملو سرچینه اخلي، په داسې حال کې چې یو شمېر نور یې بیا الهیاتي خصوصیاتو ته اړوندېږي. ELCA د LCMS په پرتله تر ډېره د نړۍ شمولیت په هڅو کې بوخته ده.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
د متحده ایالاتو سیمې
د متحده ایالاتو اتباع او غیر تابعیت لرونکي اوسېدونکي چې د امریکا په ساموا، ګوام، شمالي ماریانا ټاپوګانو، پورټو ریکو یا د متحده ایالاتو ویرجن ټاپوګانو کې اوسېږي اجازه نه لري د متحده ایالاتو په ملي او ولسمشریزو ټاکنو کې رایه ورکړي، ځکه چې دا د متحده سیمې له متحده ایالاتو سره تړاو لري خو د ولسمشرۍ استازی نه لري. د متحده ایالاتو اساسي قانون د رایې ورکولو لپاره رایه ورکوونکی دې ته اړ کوي چې د ۵۰ ایالتونو څخه یو یا د کولمبیا په یوې سیمې کې اوسیدونکی وي ترڅو په فدرالي ټاکنو کې رایه ورکړي.
لاسرسی
فدرالي قانون لکه د امریکایانو د معلولیت قانون ۱۹۹۰ (ADA)، د ۱۹۹۳ د رایه ورکوونکو د ثبت ملي قانون(NVRA) ، یا «موټر-ووټر قانون » او د ۲۰۰۲ کال د امریکا د رایې قانون (HAVA) سره د ځینو ستونزو په حل کولو کې سره مرستې کوي. په متحده ایالاتو کې معلولین او غیر انګلیسي ژبې رایې ورکونکي د خپلو رایې ورکولو د حقوقو په هکله اندېښمن دي. ځینو څېړنو ښودلي چې د رایې ورکولو ځایونه د معلولیت لرونکو رایې ورکوونکو لپاره د لاسرسي وړ نه دي.
د امریکا په متحده ایالاتو کې پروتستانتېزم
لوترنېزم
LCMS د پروس له جبري اتحادیې څخه له جرمنیو کډوالو سرچینه اخیسته چې په سنت لوئیز کې استوګن شوي و؛ چې په ۱۸۴۷ زکال کې د هغو له تاسیس راهیسې دوامداره تاریخ لري. LCMS په شمالي امریکا کې د لوتري کلیسا دویم لوی بنسټ دی (۲.۰ میلیونه غړي). دغه بنسټ د یوې کلیسا په توګه ځان د سپېڅلي کتاب پر دوکتورینو او د لوترېزم په تاریخي اعترافاتو باندې په وفادارانه پایبندي باندې ټینګار کوونکی بولي. د سپېڅلي کتاب د ټولو برخو په کره لوستلو باندې د LCMS د یو شمېر رهبرانو  ټینګار د دې لامل وګرځېد د ۱۹۷۰ مې لسیزې په وروستیو کې پراختیا ومومي او په خپل نوبت سره د لوتري انجیلي کلیساو د ټولنې د رامنځته کېدو لامل وګرځي چې اوس مهال د ELCA برخه ده.
په متحده ایالاتو کې د رایې ورکولو حقونه
د غیر تابعیت لرونکو کسانو رایه ورکول
له ۴۰ څخه ډېر ایالتونه یا سیمې د خپلواکۍ د اعلامیې څخه مخکې مستعمرو په ګډون، په ځینو وختونو کې غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکړې چې د استوګنې اړتیاوې پوره کړي په ځینو یا ټولو ټاکنو کې ګډون وکړي. دا په خپله متحده ایالاتو ته د کډوال کېدو د پیاوړي تداوم ښکارندویي کوي. ځینې ​​​​ښارونه لکه شیکاګو، په مریلینډ کې ځینې ښارګوټي یا کلي نن ورځ غیر امریکايي اتباعو ته اجازه ورکوي چې د ښوونځي یا نورو سیمه ییزو ټاکنو کې رایې ورکړي.
دولنا میتروپولیا
دولنا ميترو پوليا د بلغارستان هېواد په پلون ولايت يو ښار دی چې په 2001 مېلادي کال يې 3،669 تنه نفسود درلود.
سرچینې
وېشنيزه:بل وېشنيزه:بلغاريه وېشنيزه:بلغاري ژبه وېشنيزه:بلغاري وېشنيزه:په بلغاريه کې د استوګنې وړ ځايونه
افغان مواقیت اپلکیشن (د لمانځه او قبله نماء لپاره)
افغان مواقيت اپليکيشن د جامعه اسلاميه حمادیه قندهار ښار څخه وړاندي سوی دی چي بدون منفعت او هر ډول اعلان څخه خلاص دئ، چي صرف دثواب په موخه خلکو ته وړاندي سوی دئ او هر ډول تغير حق يې يوازي د ادارې سته ، او دا اپلیکیشن لاندنی څانګړتیاوي لري:
۱- په دې اپلیکیشن باندي تاسي په ټوله نړۍ کښی خصوصا د افغانستان په هر ولایت او هره ولسوالۍ کښي پنځه وخته لمونځ معلومولای سی.
۲- د قبلې لور معلومول.
۳- د اوسني او راتلونکي میاشت لپاره د لمانځه وختونه.
۴- د هر لمانځه خبرتیا د مؤذن په وسیله.
۵- د رینګټون / وایبریشن / خاموش حالتونه.
۶- د اپلیکیشن بڼه په پښتو، فارسي، عربي او انګلیسي ژبو.
۷- د لمانځه وختونه په میلادي، هجري قمري او هجري شمسي کلیزو.
نوموړی اپکلیشن کي د دین د زده کړې اړوند برخه هم شتون لري، چي عقاید، زکات، حج، روژه او نور بېلابیل ضروري مسایل پکښي د لینکونو له لاري بیان شوي دی.
نوموړی اپکلیشن د تعلیم القرآن اسلامي راډیو او حمادیې مدرسې د مؤسس مفتي عبدالهادي حماد په هڅو او کوښښونو د مسلمانانو وروڼو لپاره تهیه او ترتیب سوی دی.
https://play.google.com/store/apps/details?id=com.al_moazzin
جو بایډن
جوزف رابنيټ بايډن جونير (د ۱۹۴۲ز کال د نومبر په شلمه زېږېدلی) يو امريکايي سياستوال دی چې د متحده ايالاتو اوسنی او شپږ څلوېښتم ولسمشر دی. نوموړی د ديموکراتيک ګوند غړی دی، له ۲۰۰۹ز کال څخه تر ۲۰۱۷ز کال پورې يې د بارک اوباما د ولسمشرۍ پر مهال د مرستيال ولسمشر په توګه او له ۱۹۷۳ز څخه تر ۲۰۰۹ز کال پورې يې د متحده ايالاتو د سنا په مجلس کې د ډالوير د استازي په توګه دنده تر سره کړې.
بايډ د پنسیلوانیا په سکرانټون کې زېږېدلی او لوی شوی دی، په ۱۹۵۳ز کال کې کله چې هغه لس کلن و له خپلې کورنۍ سره د ډالوير نيوکاسيل ولسوالۍ ته وکوچېد. په ۱۹۶۸ز کال کې د سيراکيوز پوهنتون څخه په حقوقو کې د سند له تر لاسه کولو مخکې يې د ډالوير په پوهنتون کې زده کړې کړي دي. په ۱۹۷۰ز کال کې د نيوکاسيل ولسوالۍ شورا ته وټاکل شو، په ۱۹۷۲ز کال کې کله چې نهه ويشت کلن و له ډالوير څخه د متحده ايالاتو سنا مجلس ته وټاکل شو او په دې توګه د متحده ايالاتو په تاريخ کې شپږم تر ټولو کشر سناتور وګرځېد. بايډن د دولسو کلونو لپاره د سنا مجلس د بهرنيو اړيکو د پلاوي مشر يا لوړ پوړی غړی و او د اوباما د ولسمشرۍ پر مهال په بهرنيو چارو کې اغېزناک کس و. هغه همدا راز له ۱۹۸۷ز څخه تر ۱۹۹۵ز کال پورې د سنا مجلس د قضايي پلاوي مشري وکړه، د نشه يې توکو د تګلارې، جرم د مخنيوي او مدني ازاديو مسائلو سره يې سروکار و؛ له تاوتريخوالي څخه د ډګو جرمونو د مخنيوي قانون او د قانون د عملي کېدو قانون او همداراز د ښځو په وړاندې د تاوتريخوالي د قانون د تصويب لپاره يې د هڅو مشري کوله، د متحده ايالاتو د سترې محکمې د تاييد د اورېدو شپږو ناستو څآرنه يې وکړه، په دې ناستو کې د «رابرټ بورک» او «کلارنس توماس» لانجمنې ناستې هم شاملې وې. هغه په ۱۹۸۸ز او ۲۰۰۸ز کال کې د ډيموکراتيګ ګوند د نوماند په توګه د ولسمشرۍ ټاکنو کې برخه واخسته؛ خو ناکام شو. بايډ د شپږو دورو لپاره د سنا مجلس ته وټاکل شو، هغه څلورم تر ټولو عمر خوړلی سناتور و، په داسې حال کې چې په ۲۰۰۸ز کال کې د ټاکنو په ګټلو سره د ولسمشر اوباما مرستيال شو، دوی نوماند جان ميککين او د هغه مرستيالې نوماندې ساراپالين ته ماتې ورکړه. په ۲۰۱۲ز کال کې اوباما او بايډن بيا انتخاب شول، دا ځل يې ميټ رومني او په سيالۍ کې د هغه ملګري پاول رايان ته ماتې ورکړه.
د مرستيال ولسمشر په توګه د اتو کالو په اوږدو کې، بايډن د سنا مجلس په تجربو تکيه درلوده او ډېر ځله يې د کانګريس د جمهوري غوښتونکو سره د ادارې د استازي په توګه مذاکرات هم کړي دي، د دولت په استازيتوب يې د ۲۰۱۱ز کال د  بوديجې د سمبالښت قانون پر سر مذاکرات وکړل، کوم چې د پورونو د کړکېچ حل کړ، په ۲۰۱۲ز کال کې يې د امريکا د ماليه ورکوونکو د بښنې قانون پر سر مذاکرات تر سره کړل چې د ګړنګ پر غاړه نژدې پېښېدونکې مالي ستونزه يې حل کړه. هغه همدا راز په ۲۰۰۹ز کال کې د زېربنايي لګښتونو څارنه وکړه، تر څو له ستر اقتصادي رکود سره مبارزه وکړي. بايډن په بهرنيو تګلارو کې د ولسمشر نژدې سلاکار و او په ۲۰۱۱ز کال کې يې له عراق څخه د امريکايي سرتېرو د ايستلو په طرحه کې مخکښ نقش درلود. اوباما په ۲۰۱۷ز کال کې بايډن ته د وياړلې ولسمشرۍ د ازادۍ نښان ورکړ.
د ۲۰۲۰ز کال د ولسمشرۍ په ټولټاکنو کې بايډن او د هغه ملګرې کامالا هريس،  ولسمشر ډونالډ ټرمپ او د هغه مرستيال مايک پنس ته ماتې ورکړه. بايډن تر ټولو زوړ ولسمشر دی، لومړی ولسمشر دی چې ښځينه مرستياله لري، له ډالوير څخه لومړی ولسمشر دی او له جان ايف کنيډي څخه وروسته دويم کاتوليک ولسمشر دی. د هغه د ولسمشرۍ لومړي فعاليتونه د ۲۰۲۱ز کال د امريکا د ژغورنې طرحې قانون په وړانديز، د هغې لپاره تبليغاتو او د دې قانون پر لاسليک متمرکزه وه، تر څو له متحده ايالاتو سره مرسته وکړي چې له کوويډ-۱۹ وبا او اقتصادي ځوړندتیا او تر څنګ يې له ځينو اجرائيوي لارښوونو څخه بېرته خپل ځای ته راشي. د بايډن لارښوونو د وبا مخنيوی وکړ او د ټرمپ د ادارې ډېرې تګلارې يې بېرته راوګرځولې، په دې تګلارو کې د اقليم د بدلون په اړه د پاريس له تړون سره بېرته يوځای کېدل او د کوچنيانو د راتګ لپاره د ځنډېدلو اجرأتو د نویو عريضو منل (DACA) شامل دي، که څه هم يو فدرالي قاضي دویمه موضوع بنده کړه. بايډن د ۲۰۲۱ز کال تر سپتمبر پورې له افغانستان نه د ټولو امريکايي سرتېرو د انخلاء پروسه بشپړه کړه؛ په دې موده کې افغان حکومت سقوط وکړ او طالبانو واک په لاس کې واخيست، د تخليې د بڼې او د کمزوري طراحۍ د ادعاوو پر سر بايډن له نيوکو سره مخ شو. بايډن د غوره طرحې د بيا جوړولو وړانديز وکړ چې د دې طرحې اړخونه د دوه ګونديزو تر لاس لاندې پانګونې او دندو په قانون کې ځای پر ځای کړای شوي دي، همدا طرحه د ۲۰۲۱ز کال د نومبر په مياشت کې د بايډن په لاسليک په قانون بدله شوه.
د ژوند لومړي کلونه (۱۹۴۲-۱۹۶۵)
جوزف رابنيټ بايډن جونير د ۱۹۴۲ز کال د نومبر په شلمه نېټه د پنسیلوانیا د سکرانټون سنټ ماريا په روغتون کې زېږېدلی، د (فينيګان کورنۍ) کې چې د مور نوم يې کاترين يوجنيا «جين» بايډن او د پلار نوم يې جوزف رابينيټ بايډن سينیر و. هغه په خپله کاتوليکه کورنۍ کې ترټولو مشر اولاد و، د واليريا په نوم يوه خور او فرانسيس او جيمز په نوم دوه وروڼه يې لرل. جين ايرلنډي توکمه وه، مشر جوزف انګريزي، فرانسوي او ايرلنډي اصل درلود.
د بايډن پلار يو شتمن سړی و،خو د بايډن د زېږېدو پر مهال له مالي ستونزو سره مخ شو او د څو کلونو لپاره دا کورنۍ د بايډن له مورني نيا او نېکه سره و اوسېدل. په ۱۹۵۰ز کلونو کې سکرانټون له اقتصادي شاتګ سره مخ شو او د بايډن پلار ونه شول کولای يو ثابت کار پيدا کړي. د ۱۹۵۳ز کلونو په پيل کې کله چې بايډن لس کلن و، دا کورنۍ د ډالوير د کلايمونټ په يو اپارتمان کې اوسېده او وروسته يې له ميفيلډ سره نژدې يو بل کور ته کوچ وکړ. پلار يې وروسته د دوهم لاس موټرو يو بريالی خرڅوونکی شو او خپله کورنۍ يې د يوې منځنۍ کورنۍ په څېر پر مخ وړله.
د کلايمونټ په ارچيمير اکاډمۍ کې بايډن بيس بال لوبه کوله او په لېسه کې د فوټبال د لوبډلې پياوړی لوبغاړی او بال اخستونکی و. که څه هم يو کمزوری زده کوونکی و، هغه د ښوونځي په ټيټو او لوړو ټولګيو کې د خپل ټولګي مشر و. هغه په ۱۹۶۱ز کال کې فارغ التحصيل شو. په نيويارک کې د ډالوير په پوهنتون کې بايډن د لنډې مودې لپاره د فوټبال د نوي لوبغاړي په توګه لوبه وکړه او د يو استثنايي زده کوونکي په توګه يې په ۱۹۶۵ز کال کې د تاريخ او سياسي علومو په دوه څانګو او په انګليسي ژبه کې د يوې فرعي څانګې په توګه د ليسانس سند ترلاسه کړ.
بايډن د خبرو پر مهال د ژبې بنديدو ستونزه درلودله چې د هغه شل کلنۍ کې زياته شوې وه. هغه وايي دا ستونزه يې د اينې په وړاندې د شعرونو په لوستلو سره راکمه کړې وه، خو ځينې څارونکي په دې باور دي چې د ۲۰۲۰ز کال د ديموکراتيک ګوند د ولسمشرۍ په مناظرو کې دې ستونزې د هغه فعاليت اغېزمن کړی و.