cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ګرېس هوپر
دويم نړيوال جنګ
هوپر د دويم نړيوال جنګ په لومړيو کې سمندري ځواکونو کې د ځان شاملولو هڅه وکړه. د يو څو دلايلو له امله ونه منل شوه. ۳۴ کلني په سمندري ځواک کې د ګډون لپاره زيات عمر و او د وزن او لوړوالي نسبت يې خورا ټيټ و. نوموړې د دې لپاره هم ونه منل شوه، چې په Vessar پوهنتون په رياضياتو څانګه کې د يوې رياضي پوه او د همدې برخې د پروفيسورې په توګه يې دنده په جګړه کې د هڅې په پرتله ارزښتناکه وه. په ۱۹۴۳ کې د جنګ پر مهال هوپر له Vessar پوهنتون څخه د نه شتون رخصت تر لاسه او د متحده ايالتونو په سمندري زېرمه (United States Navy Reserve) کې يې د خدمت سوګند وکړ. نوموړې يو له هغو ګڼو مېرمنو څخه وه، چې په اختياري او وړيا ډول يې په WAVES کې خدمت وکړ. هغې بايد په لېست کې د شاملېدلو لپاره يو معافيت تر لاسه کړی وی؛ وزن يې د سمندري ځواکونو د لږ تر لږه وزن (۱۲۰ پونډ يا ۵۴ کېلو ګرام) په پرتله ۱۵ پاونډ (6.8kg) لږ و. هوپر په ډسمبر کې راپور ورکړ او د ماسوچوست په Northampton کې د Smith College د سمندري زېرمې د سمندري زده کوونکو ښوونځي (Naval Reserve Midshipmen’s School) کې وروزل شوه. په ۱۹۴۴ کې د خپل ټولګي د اول نمره په توګه فارغه شوه او په Harvard پوهنتون کې د ټيټې رتبې (دويمې بريدمنې) په توګه د کښتيو د محاسبې پروژې اداره کې وګومارل شوه. هوپر د Howard H. Aiken په مشرۍ د Mark 1 کمپيوټر پروګرامونې ډله کې خدمت وکړ، چې هوپر او Aiken په ګډه د Mark1 په اړه درې مقالې وليکلې چې Automatic Sequence Controlled Calculator په نوم هم پېژندل کېږي. د جنګ په پای کې منظم سمندي فوځ ته د ورګرځېدلو غوښتنه يې د ۳۸ کلنۍ عمر له امله ونه منل شوه. په Navy Reserve کې يې خدمت کولو ته ادامه ورکړه. تر ۱۹۴۹ کال پورې د هاروارډ پوهنتون د محاسبې په لابراتوار کې پاتې او د يوې څېړونکې په توګه يې د کار په لېوالتيا کې په هاروارډ کې تر سمندري هوکړې (قرارداد) لاندې د بشپړې پوفيسورۍ مرتبه تر لاسه کړه.
UNIVAC
هوپر په ۱۹۴۹ کې د Eckert-Mauchly کمپيوټر شرکت کې د مشرې رياضې پوه په توګه کارکوونکې شوه او د UNIVAC I په وده ورکولو کې له ډلې سره يو ځای شوه. نوموړې د Remington Rand لپاره د خپل کاري پروګرامونې ودې (Automatic Programming Development) په کې د UNIVAC رئيسې په توګه هم خدمت وکړ. UNIVAC په ۱۹۵۰ کال بازار کې لومړنی پېژندل شوی لوی برېښنايي کمپيوټر و او د Mark I په پرتله د معلوماتو په پروسس کولو کې خورا غوره و.
د بابل د پاچاهانو نوملړ
د بابل پاچا ( اکیندین ساکاکانکي چې وروسته د شربابل په نوم هم يادېده) په لرغوني بین النهرین کې د بابل د ښار واکمن و، پاچاهي یې بابل وه چې په خپلواک ډول ترمیلاد ۱۹ پېـړۍ د مخه واکمن و او واکمني یې تر میلاد ۶ پیړۍ وړاندي ختمه شوه. د بابل واکمني تر ډېره خپلواکه وه چې سویلي بین النهرین د واکمنۍ لویه برخه وه. په دې واکمنۍ کې د سومر او اکد لرغونې سیمي شاملي وې. په دغه سیمه دوې سترې واکمنۍ تېرې شوې دي. کله چې د بابل پاچاهانو په لرغونو ختیځوسیمو واکمني پیداکړه نو د بابل لومړۍ امپراتوري ( د پخواني بابل امپراتوري له ۱۸۹۴/ ۱۸۸۰ څخه تر ۱۵۹۵ کاله ترمیلاد د مخه) دوام وکړ او د بابل دویمې امپراتورۍ (نوی بابل امپراتوري له ۶۲۶ څخه تر ۵۳۹ کاله تر میلاد وړاندي) وغزېده.
د بابل وروستی واکمن نوبونایدیس و، چاچې له ۵۵۶ څخه تر ۵۳۹ کاله تر میلاد وړاندې واکمني کوله.د نوبونایدیس واکمني د هخامنشینانو د امپراتور کوروش لخوا د بابل په نیولو سره پای ته ورسیده. که څه هم د هخامنشیانو لومړی واکمن بابل ته درناوی درلود او د( بابل پاچا ) لقب یې کاراوو خو وروستیو هخامنشیانو واکمنانو ته د دې لقب ورکول ښايي یوازیني کار وي چې پخپله بابلیانو کړی وي چې وروسته بیا واکمنانو دا لقب لغوه کړ. هغه واکمنان چې بابل یې تر خپلي واکمنۍ لاندې و، بابلیانو به د خپلو پاچاهانو په سترګه ورته کتل، که څه هم بابل د هخامنشیانو له یرغل وروسته بیا خپلواکي تر لاسه نه کړه. همدارنګه بابلیانو څو ځله کوښښ وکړچې بهرني واکمنان وباسي او بېرته خپله امپراتوري جوړه کړي چې وروستۍ هڅي یې ترمیلاد وړاندې  د ۳۳۶/ ۳۳۵ کالو په اخېرکې د نایدین بیل د بغاوت په وخت کې وې.
شاهـي لقـبونـه
د دغه ښارد تاریخ په اوږدو کې د بابل واکمنانو او دهغوی واکمنۍ ته بیلابیل لقبونه کارول کېـدل چې تر ټولوعام لقبونه یې (د بابل استازی)،( د کاردونیش پاچا) او (د سومر او اکد پاچا ) وو. له دغو لقبونو څخه د یوه لقب کارول دا معنا نه درلوده چې په ورته وخت کې دې نور لقبونه ونه کارول شي، د مثال په ډول د نیو اسیرین پاچا د تیګلت پلسردرې ته ( ۷۲۹ تر ۷۲۷ میلاد دمخه په بابل کې) درې واړه لقبونه په یو وخت کې کارول شوي دي.
رول او مشروعیت
د بابل واکمنانود خپلو واکمنیو حق، د بابل د خدای مردوک لخوا د الهي ټاکل کېدو او د ښار د پادریانو لخوا د تقدیرپه نوم ترلاسه کاوو. د مردوک اصلي انځور(ډېری یې له خدای سره تړاو درلود )، د مردوک مجسمه د پاچاهانو د تاج ایښودلو په جشن کې په ښکاره ډول کارول کېده. چا چې به د نوي کال په جشن کې د مردوک له لاسونو څخه خپل تاجونه واخیستل، دا په دې معنا وه چې دوی ته د خدای لخوا دا پاچاهۍ ورکول کېـږي اوهر کال په همدې وخت پرځمکه د پاچا  په واکمنۍ او مردوک په منلو ټینکارکېده. پاچا به هر نوي کال په پنځمه ورځ یوازې د بابل لوی معبد ته ، ته او له لوی پادري سره به یې کتل.
دارګين قوم
دارګین ټبر(Dargin people) یا دارګوا خلک (Dargwa people) (دارګين: : дарганти, روسي: даргинцы) د قفقاز اصلي توکميزه ډله ده چې په شمالي قفقاز کې اوسيږي، د روسیې په داغستان جمهوریت کې د آوار څخه وروسته دویمه لویه توکمیزه ډله ده.
سرچينې
وېشنيزه:داغستان وېشنيزه:چيچنيا وېشنيزه:چيچن وېشنيزه:چيچنايان وېشنيزه:روسان وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي وګړي
اړيکې!
اړيکې!
لیکنه:ځار
اړيکې د ټولنيز اوسېدو لپاره يو اساسي شرط دی، اړيکې پالل مو په ټولنه کې مقام مالوموي، زياتره غواړي چې ښې اړيکې وپالي، تل ترې نور ښې خاطرې ولري او د يو ښه ملګري په توګه يې ياد کړي.
اړيکه جوړول اسانه؛ خو پالل يې بيا سخت دي، ځکه اړيکې مديريت ته اړتيا لري، هغوی چې په اړيکو جوړولو کې ښه نه دي، د ټولنيز پلوه وروسته پاتي، د کمې پاملرنې او نه خوښېدونکو وګړو کې شمېرل کېږي.
هر کله چې غواړو له نورو سره ښې اړيکې وساتو، يا د اړيکو ښه پيل وکړو، مهمه نه ده چې د مقابل کس په هکله دې کافي او پوره مالومات ولرو، اړينه دا ده چې مونږ څومره ارزښت ورکوو، څومره يې خبرو ته غوږ نيسو، تر کومه حده ورسره موافق يو، تل یې د کمزورو ټکو پر ځای، مثبتو ټکو ته پاملرنه وکړو او ويې هڅوو، د هغوی باور او بريا ته بايد د شک په سترګه ونه ګورو او تل تر منځه يوه ښه د اړيکې فضا ولرو.
هغوی چې د اړيکو په پاللو کې پاتې راځي يا غواړي اړيکې وپالي، نو هڅه دې وکړي، چې په لومړيو کې کمې اړيکې جوړې کړې، تر څو ورته رسيده ګي وکړي او په کې پاتې رانه شي.
هغوی چې کمې اړيکې جوړوي، زه نه وايم چې غلط دي، شايد هغوی ډېر د حساس مذاج خاوندان وي او نه غواړي چې نور ترې خفه شي، ځکه په اړيکه پاللو کې پاتې راتلل ځيني وخت انسان په يو ډول دروني يا وجداني عذاب اخته کوي او شايد ډېر مشکلات هم ورته پيدا کړي.
دوهم مانویل پالایولوګوس
دوهم مانویل پالایولوګوس (په یوناني: Μανουὴλ Παλαιολόγος، رومي بڼه یې: Manouēl Palaiológos؛ د ۱۳۵۰ کال د جون له ۲۷ – د ۱۴۲۵ کال د جولای تر ۲۱)، له ۱۳۹۱ کال څخه تر ۱۴۲۵ کال پورې د بیزانس سترواک و. له خپل مرګ لږ وړاندې د یو راهب له لورې یې سر وخریل شو او د متیو نوم یې ترلاسه کړ. مېرمن هیلینا ډراګاس وړاند وینه وکړه چې د دوی زامن، آتم جان پالایولوګوس او یولسم قسطنطین پالایولوګوس سترواکان کېږي. د جولای په ۲۱ نېټه د نوموړي یادبود د یونان د ارتودوکس کلیسا له خوا لمانځل کېږي.
ژوند
دوهم مانویل پالایولوګوس د سترواک پنځم جان پالایولوګوس او د هغه مېرمنې هیلینا کانتاکوزین دوهم زوی و. هغه ته چې د خپل پلار له خوا د حاکم لقب ورکړل شوی و، راتلونکی دوهم مانویل په ۱۳۶۵ او ۱۳۷۰ کلونو کې د بیزانس سترواکۍ د ملاتړ لپاره لوېدیځ ته سفر وکړ او په ۱۳۶۹ کال کې یې د تیسالونیکا د حاکم په توګه دنده پر مخ یوړه. په غیر قانوني توګه د واک په ترلاسه کولو کې د هغه د مشر ورور، څلورم اندرونیکوس پالایولوګوس له لورې ناکامه هڅه  د دې لامل شو چې مانویل د خپل پلار وارث او مرستیال سترواک اعلان شي. په ۱۳۷۶ – ۱۳۷۹ کلونو او بیا په ۱۳۹۰ کال کې، څلورم اندرونیکوس او بیا د هغه د زوی اوم جان د دوی ځای ونیو، خو مانویل په ۱۳۹۰ کال کې د وینس جمهوریت په مرسته خپل وراره ته ماتې ورکړه. که څه هم پنځم جان بېرته واک ته راستون شو، خو مانویل اړ شو چې په پروسا (برسا) کې د عثماني سلطان اول بایزید دربار ته د افتخاري یرغمل په توګه لاړ شي. مانویل هلته د خپل استوګنې په اوږدو کې اړ شو چې په عثماني خوځښت کې برخه واخلي چې فلاډیلفیا یې را وپرځوله، چې په اناتولیا کې د بیزانس وروستی کلا ګڼل کېده.
د قسطنطنیې کلابندي او د اروپا دربارونو ته لیکونه
دوهم مانویل د ۱۳۹۱ کال د فبروري په میاشت کې د خپل پلار د مړینې په اورېدو د عثماني درباره وتښتېد او د هغه د وراره اوم جان له لوري د احتمالي ادعا په وړاندې یې پلازمینه خوندي کړه. که څه هم د اوم جان سره اړیکې ښې شوې، سلطان اول بایزید د ۱۳۹۴ کال څخه تر ۱۴۰۲ کال پورې قسطنطنیه کلابنده کړه. په ورته وخت کې د عثمانیانو پر وړاندې صلیبي جګړه چې د هنګري د پاچا، د لوګزامبرګ سیګسموند تر مشرۍ لاندې وه، د ۱۳۹۶ کال د سپټمبر په ۲۵ د نیکوپولس په جګړه کې له ماتې سره مخ شوه. دوهم مانویل په دې صلیبي جګړه کې د مرستې لپاره ۱۰ کښتۍ لېږلې وې. د ۱۳۹۷ کال د اکټوبر په میاشت کې، د مانویل تره تیوډور کانتاکوزینوس، د ناتالا له  جان سره یوځای د فرانسې د شپږم چارلز دربار ته د سترواک لیکونه (چې د ۱۳۹۷ کال د جولای له لومړۍ نېټې سره یې سمون درلود) راوړل او د فرانسې له پاچا څخه یې د پوځي مرستې غوښتنه وکړه. د دې ترڅنګ، چارلس د ۱۳۹۸ کال د اپریل په میاشت کې د انګلستان د پاچا دوم ریچارډ سره د خبرو لپاره د دوو اشرافو لپاره، د نورو مرستو د غوښتلو په موخه بسپنه هم چمتو کړه. خو انګلستان په دې وخت کې د هر ډول مرستې د چمتو کولو لپاره د کورنیو ستونزو سره مخ شو.
خو دواړه مشران د فرانسې د مارشال دوهم ژان لی مینګر سره ټاټوبې ته راستانه شول چې له اګیس مورتس څخه له شپږو کښتیو او ۱۲۰۰ سرتېرو سره د دوهم مانویل مرستې ته را لېږل شوی و. مارشال د ناتالا جان وهڅو چې په خپله د لوېدیځې اروپا دربارونو ته لاړشي او د عثماني سترواکۍ په وړاندې مرسته وغواړي. له نږدې پنځه کلنې کلابندۍ وروسته، دوهم مانویل ښار خپل وراره ته وسپاره، چې د ښاغلي ژان دي شاتیموراند تر مشرۍ لاندې د  ۳۰۰ کسیز فرانسوي ګارنیزیون له لوري یې مرسته کېده او (له ۴۰ کسانو سره یوځای) یې د مارشال سره بهر ته یو اوږد سفر پیل کړ.
د پوستکې حساسیت او درملنه یې
د پوستکې حساسیت او درملنه یې
ډاکتر رحیم
کله چې د انسان د بدن پوستکی له یو شمېر څيزونو سره چې د ناروغي د را منځ ته کېدو سبب ګرځي، مخ شي؛ نو د بدن دفاعي سیسټم هڅه کوي چې په بدن کې د کېمیاوي بدلونونو په مټ د ناروغي مخه ونیسي. انسانان په ورځني ژوند کې له زرګونه داسې شیانو سره مخ کېږي چې له ډېريو سره يې د بدن دفاعي سیسټم غبرګون نه ښیي، خو ځينې وخت دغه شیان چې په اصل کې بدن ته کوم زیان نه لري، د بدن دفاعي سیسټم د هغې پر وړاندې سخت غبرګون ښیي چې دغه ډول شیانو ته الرجن Allergen يا حساسيت ویل کېږي.
الرجیک ایکزیما څه ډول منځ ته راځي؟
یو شمېر شیان چې په هغو کې ځينو کسانو ته الرجن وي، دا دي
نیکل؛ دغه ماده په غوږوالۍ، غاړه‌ګۍ، فلزي تڼۍ، دست بند او نورو کې وي چې د ځينو انسانانو په وجود اغېز کوي.
د بدن او خونو د خوشبویي سپريګانې او عطرونه هغه څه دي چې يو شمېر انسانان ور سره حساسيت ښيي. ځینې جامې؛ په تېره بيا ليلوني هغه چې د يو شمېر انسانانو بدن ور سره حساسيت کوي او غبرګون ښيي.
ځینې انټي‌بیوټیک کریم چې د پوستکي لپاره استعمالېږي، لکه Neomaycin، خو کله کله کېدای شي د پوستکي حساسیت د لمر له وړانګو هم پیدا شي، په تېره بیا په هغو کسانو کې چې د لمر وړانګو ته ډېر وخت کار کوي.
څنګه کولای شو، د پوستکي د حساسیتي غبرګون درملنه وکړو؟
د پوستکي د حساسیت درملنه د ناروغي په نوعيت او حالت پورې اړه لري، خو په هر حال باید تاسې په داسې پېښو کې ناروغ شوی ځای په پاکو اوبو او صابون پرېمنځۍ چې الرجن يا حساسيت راکم شي. که چېرې ناروغي ډېره جدي نه وي، کومې بلې درملنې ته اړتیا نه‌شته، يوازې يې پاک پرېمنځئ او کوم ډول کریم وکاروئ چې روغ شئ.
که ستاسې د پوستکي التهابي غبرګون ډېر جدي وي، اړ یاست چې د جلدي ناروغیو یوه متخصص ډاکټر ته ورشئ، په دې ډول به مو ناروغي بابيزه نه وي ګڼلې.
الکساندر بېن (فیلسوف)
لومړنی ژوند او تعلیم
هغه په ۱۸۳۶ کال کې ماریشال کالج ته لاره ومونده، په دې کالج کې د ریاضیاتو استاد جان کرویکشنک، د کیمیا استاد توماس کلارک او د طبیعي فلسفې استاد ویلیم نایټ تر اغېزې لاندې راغی. د خپلې لیسانس دورې په پای کې د ویسټ منسټر بیاکتنه (Westminster Review) خپرندویه کې لیکوال شو او د "الیکټروټایپ او ډاګوریوټایپ" تر سرلیک لاندې خپله لومړۍ مقالې یې  د ۱۸۴۰ کال په سپټمبر کې خپره شوه. دا د جان سټوارټ مل سره د هغه د اړیکو پیل ؤ، چې د عمري ملګرتیا لامل شوې. هغه ته د نیلي پیتې (Blue Ribbon) جایزه او همدارنګه د ګرې ریاضیکي بورس (Gray Mathematical Bursary) ورکړل شو. د کالج مسلک او زده کړې یې په ځانګړي ډول په ذهني فلسفه، ریاضياتو او فزیک کې وتلې او لوړې وې او د لیسانس څخه په لوړه درجه فارغ شو.
بېن په ۱۸۴۱ کال کې د اخلاقي فلسفې استاد، ډاکتر ګلیني پر ځای چې د ناروغۍ له وجهې د خپلې علمي دندې ترسره کولو وس نه درلود، وټاکل شو. هغه د دې درې پرله پسې دورو ترسره کولو ته دوام ورکړ، چې په ترڅ کې یې د ویسټ منسټر خپرندویې لپاره لیکلنې کولې او همدارنګه د جان سټوارټ مېل سره یې د هغه د منطق سیسټم (System of Logic ) (۱۸۴۲) لاسي نسخې په بیاکتنه کې مرسته وکړه. هغه په ۱۸۴۳ کال کې د کتاب لومړنۍ بیاکتنه د لندن او ویسټ منسټر خپرندویې ته وړاندې کړه.
علمی مسلک
په ۱۸۴۵ کال کې د ګالسکو په انډرسن پوهنتون کې د ریاضیاتو او طبیعي فلسفې استاد وټاکل شو. یو کال وروسته، یوې پراخې رشتې ته په ترجیح ورکولو سره له دندې ګوښه شو او ځان یې لیکلوالی ته وقف کړ. په ۱۸۴۸ کال کې لندن ته لاړ ترڅو د سر اډون چاډویک په مشرۍ په روغتیايي هیئت کې پسټ ډک کړي، دلته یې د ټولنیزې صلاح لپاره کار کاوه او د فکري حلقې چې جورج ګروټ او جان سټوارټ مېل په کې شامل وو، یو مهم غړی شو. نوموړي په ۱۸۵۵ کال کې خپل لومړی لوی اثر، حواس او عقل (The Senses and the Intellect) او ورپسې په ۱۸۵۹ کال کې د احساساتو او ارادې (The Emotions and the Will) اثر خپور شو. دې آثارو د خپلواکو مفکرینو په منځ کې ځای ور په برخه کړ. بېن د ۱۸۵۷ کال څخه تر ۱۸۶۲ کال پورې د انډرسن پوهنتون لپاره او همدارنګه د ۱۸۶۴ -  ۱۸۶۹ د لندن پوهنتون لپاره د منطق او اخلاقي فلسفې ممتحن ؤ او د هند ملکي خدماتو ازموینو لپاره د اخلاقي علومو ښوونکی هم ؤ.
بېن په ۱۸۶۰ کال کې د برېتانیې د ولیعهد له خوا په ابرډین پوهنتون کې د منطق د ریګیوس څوکۍ پرانیستې او د انګلیسي ادبیاتو ریګیوس څوکۍ لپاره وټاکل شو، دا پوهنتون د ۱۸۵۸ کال د سکاټلنډ د پوهنتونونو کمیسیون له خوا د ابرډین د کنګز کالج او ماریشال کالج له یوځای کېدو وروسته نوی رامنځته شو.
ژبپوهنه
تر ۱۸۵۸ کال پورې په ابرډین پوهنتون کې نه منطق او نه هم انګلیسي ته مناسبه پاملرنه شوې وه، نو بېن د دې نیمګړتیاوو برابرولو لپاره خپل ځان وقف کړ. دی نه یوازې په دې بریالی شو چې عموماً د سکاټلنډ په شمال کې د تعلیم معیار لوړ کړي، بلکه په ابرډین پوهنتون کې یې فلسفې مکتب رامنځته کړ او په برېتانیه کې یې د انګلیسي ګرامر او ترکیب په تدریس پراخه اغېزه وکړه. هغه خپلې هڅې په لومړي سر کې د درسي کتابونو چمتو کولو ته متوجه کړې: د انګلیسي لوړ ګرامر (Higher English Grammar) او یو انګلیسي ګرامر (An English Grammar) دواړه په ۱۸۶۳ کې خپاره شول، ورپسې په ۱۸۶۶ کال کې د بدیع علم لارښود (the Manual of Rhetoric)، په ۱۸۷۲ کال کې لومړی انګلیسي ګرامر (A First English Grammar) او په ۱۸۷۴ کال کې د انګلیسي ګرامر پرتله (the Companion to the Higher Grammar) خپاره شول. یاد اثار جامع وو او د دوی لومړني نظرونه او میتودونه د پراخ هرکلي سره مخ شول.
د کاناډا لېبرال ګوند
د کاناډا لېبرال ګوند (په فرانسوي ژبه: Parti libéral du Canada) په کاناډا کې تر ټولو اوږدمهاله او پخوانی فعال فېدرال سیاسي ګوند دی. دا ګوند د خپل تاريخ په ډېره برخه کې د کاناډا پر فېدرال سیاست واک درلود او نږدې له شلمې پېړۍ راهیسې له ۷۰ کلونو څخه یې واک په لاس کې دی. چې په پایله کې ځینې وختونه د «د کاناډا د طبعي واکمن ګوند» په نوم یاديږي.
دا ګوند د لېبرالیزم له اصولو څخه پلوي کوي او په ټولیز ډول په مرکز او په کيڼ لور کې د کاناډا د سیاسي طیف تر منځنۍ برخې پورې نفوذ لري او له خپلو سیالانو ښي اړخي محافظه‌کار ګوند او نوي دیموکرات ګوند چې هغه مهال یې د لږکیو د پاچاهۍ په بهیر کې ځان له لېبرالیانو سره متحد باله، پروت دی. دا ګوند د یوې [1]لويې خيمې په توګه تشرېح شوی چې د «د دلالۍ سیاستونه» پلي کوي او د رایې ورکوونکو د پراخ طیف ملاتړ راجلبوي.
لېبرال ګوند د لومړي ځل لپاره په ۱۸۷۳ کال کې د الکساندر مکېنزي په مشرۍ واک ته ورسېد، خو د هغه مهال د بدو اقتصادي شرایطو له امله یې رایې پنځه کاله وروسته وکارولې. هغوی تر ۱۸۹۶ کال پورې واک ته راستنه نه‌شول؛ وېلفرډ لوریه له هغه مهال تر ۱۹۱۱ کال د ګوند د ماتې تر مهال لومړی وزیر و او د هغه د تصدۍ دوره د کاناډا، انګلیس او فرانسې تر منځ له بېلابېلو سازښتونو سره مشخصه شوه. د ۱۹۲۰ لسیزې له لومړيو څخه د ۱۹۵۰ لسیزې تر منځنيو برخو پورې لېبرال ګوند د لومړیو وزیرانو هر یو وېلیم لیون مېکنزي کېنګ او لوئیس سېنټ لوران په ورو ورو د کاناډا د هوساینې یو دولت رامنځته کړ.
نړيوالې روغتيايي پاملرنې، د کاناډا د تقاعد طرحه، د کاناډا د زده‌کړيالانو لپاره د پور د ورکړې طرحه، د کاناډا د سلطنتي سمندري ځواک د رامنځته کولو طرحه،څواړخیز پالنه، د دوو رسمي ژبو د لرلو پلويتوب، څوګوني رسمي کلتورپالنه، د وسلو کنترول، د کاناډا د اساسي قانون هېوادپالنه او د کاناډا د حقوقو او ازادیو د منشور رامنځته کول، د روڼ‌والي/شفافیت قانون، د هم‌جنس‌پالانو د ودونو قانوني کول، ايتینېزیا او د کنبېس قانون، د کاربن ملي قیمت‌جوړونه او د جنین د زیانولو لارو چارو ته پراخ لاس‌رسی د لېبرال په لاسلیک پالیسۍ او قانوني پرېکړو کې شامل وو.
لېبرال ګوند چې له ۲۰۱۳ کال راهیسې يې مشري د جاستین ټروډو پر غاړه ده، د ۲۰۱۵م کال په فېدرال ټاکنو کې د دولت اکثریت ترلاسه کړ. د ۲۰۱۹ او ۲۰۲۱ کال په دواړو فېدرال ټاکنو کې دا ګوند له یو اقلیت دولت سره بیاځلي وټاکل شو.
سرچینې
لېبرالیان د نولسمې پېړۍ له اصلاح‌غوښتونکو څخه رامنځته شوي، چې په ټوله شمالي امريکا او بريتانیا کې يې له مسؤل دولت څخه ملاتړ کاوه. چې جورج براون، الکسانډر مکېنزي، رابرټ بالډون، وېلیم ليون مکېنزي او په برنۍ کاناډا کې کلیر ګرېټس، په نوا اسکوشا کې جوزوف هاو او په ښکتنۍ کاناډا کې د لويس ژوزوف پاپينو په مشرۍ د سور فرانسوي ګوند او د وطن‌پالانو فرانسوي ګوندونه په‌کې شامل وو. فرانسوي سور ګوند او کلېیرګرېټس به ځينې وختونه د کاناډا د قانون جوړونې په مجلس کې چې په ۱۸۵۴ کال کې پيل شو د یو متحد بلوک په توګه عمل کاوه او د فرانسوي، انګلیسي او کاناډايي غړو له ترکیب سره یو متحد لېبرال ګوند په ۱۸۶۱ کال کې رامنځته شو.
کنفېدراسیون
د بریتانیا د پخوانیو کاناډايي مستعمراتو (انتاریو او اوسني کيوبېک/کبک) د کنفېدراسیون پر مهال نيوبرانزويک او نوا اسکوشیا، سخت‌دريځي لېبرالان چې د ښاغلي جان مک‌ډونالډ په مشرۍ د عمل‌پاله محافظه‌کار پیوستون په‌واسطه سره راټول شوي وو څنډې/حاشیې ته شول. تر کنفېدراسیون ۲۹ کاله وروسته لېبرالیان په دولت کې له یوې دورې پرته له مخالفت سره مخ شول. الکساندر مکنزي تر کنفېدراسیون وروسته په عملي ډول د رسمي اپوزسیون مشر و او په پای کې یې دې ته غاړه کېښوده چې په ۱۸۷۳ کال کې د لېبرال ګوند لومړنی رسمي مشر شي. هغه په ۱۸۷۳ کال کې وکولی شوی د پاسافیک/ارام سمندر د رسوایۍ له امله د مکډونالډ د دولت تر استعفا وروسته ګوند د لومړي ځل لپاره واک ته وروسوي. مېکنزي په پرلپسې ډول د ۱۸۷۴ کال ټاکنې وګټلې او د څلورو نورو کلونو لپاره يې د لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ. لېبرال ګوند د پنځو کلونو په بهیر کې ګڼ شمېر سمونې/اصلاحات رامنځته کړل، چې له ډلې يې د پټې رایې پر ځای د ازادې رایې کارول، یوې ورځې ته د ټاکنو محدودول او د کاناډا د سترې محکمې رامنځته کول، د کاناډا د سلطنتي نظامي کالج رامنځته کول او د حساب‌اروزونې د عمومي دفتر رامنځته کول یادولی شو؛ که څه هم ګوند یوازې وکولی شوی په اونتاریو کې یوه پیاوړې ملاتړې اډه رامنځته کړي او په ۱۸۷۸ کال کې يې واک مکډولانډ ته وبایله. لېبرالیانو ۱۸ کاله نور په اپوزسیون کې تېر کړل.
وېلفېرډ لوریر
لېبرال ګوند د  وېلفرډ لوریر تر مشرۍ پورې د یو مدرن ګوند په توګه راڅرګند نه‌شو. لوریر وکولی شوی د لېبراليانو په واړانديز له فرانسوي کاناډا څخه د محافظه‌کارانو له بېګانګۍ څخه د یوه باوري ځای‌ناستي په توګه ګټه پورته کړي. لوریر وکولی شوی د هغه روحاینت خلاف چې لاهم ځواکمنه رومي کاتولیکه کلیسا يې ځوروله د ګوند پر نومیالي‌توب برلاسی ومومي. په انګلیسي ژبې کاناډا کې له مقابل عمل څخه د لېبرال ګوند ملاتړ د کروندګرو تر منځ د هغه د محبوبیت لامل شو او د مخ پر ودې چمن‌زاره/زرغونو ولایتونو کې یې د ګوند له غښتلتیا سره مرسته وکړه.
لوریر د ۱۸۹۶ کال په لېبرال ټاکنو کې لېبرالیان واک ته ورسول (چې په هغه کې نوموړی لومړنی فرانسوي ژبی لومړی وزیر شو) او پر هغه دولت يې څار وکړ چې د کاناډا په لويديځ کې يې د مېشتېدو لپاره مهاجرت زیاد کړ. د لوریر دولت له شمال لویدیځو قلمرونو څخه د ساسکاچوان او البرتا ولایتونه رامنځته کړل او د کاناډا صنعت ته یې پراختيا ورکړه.
سازمانېدل/رامنځته کېدل
د پېړۍ تر لومړیو پورې لېبرال ګوند له سیمه‌ییزو او ولایتي پیاوړو ملي مشرانو سره د سیمه‌ییزو ارګانونو یو سست پيوستون/ائتلاف و خو تر پارلمان پورته غیر رسمي او سیمه‌ییز سازماني جوړښت و. دې ګوند هېڅ ملي غړيتوب نه درلود. یو فرد له ولایتي لبرال ګوند سره د یوځای کېدو له لارې د ګوند غړی کېده. لوریر د ګوند لومړنی کنوانسیون په ۱۸۹۳ کال کې د یوې برنامې تر شا د لېبرال د ملاتړو د متحد کولو او د یو کمپاین له رامنځته کولو سره راوبله چې په ۱۸۹۶ کال کې يې لېبرال ګوند بریا ته ورساوه، خو له پارلمان څخه بهر د یو ملي رسمي سازمان د رامنځته کولو لپاره هېڅ کومه هڅه تر سره نه شوه.
د ۱۹۱۱ او ۱۹۱۷ کال په فېدرال ټاکنو کې د ګوند د ماتې په پایله کې لوریه هڅه وکړه تر څو ګوند په ملي کچه د درېیو بنسټونو په رامنځته کولو سره سازمان کړي چې: د لېبرال اطلاعاتو مرکزي دفتر، د لېبرال د ملي سلا مشورې کمېټه او د لېبرال د سازمانولو ملي کمېټه وو. په دې توګه د سلا مشورې شورا د پارلمان د غړو په واک کې شوه او درې واړه بنسټونه د بوديجې له کمښت سره مخ وو او د واک ترلاسه کولو لپاره یې له سیمه‌ییزو او ولایتي لېبرالي ټولنو سره سیالي کوله. دې ګوند د ملي ګوند دويم کنوانسیون (د کاناډا د مشرۍ لومړنی کنوانسیون) په ۱۹۱۹ کال کې ترتیب کړ تر څو وېلیم ليون مکېنزي کېنګ د لوریر د ځای‌ناستي په توګه وټاکي، خو د ۱۹۲۱ کال په فېدرال ټاکنو کې واک ته د ګوند له بېرته راستنېدو سره د نوي په پښو درېدلي ملي ګوند سیمه‌ييز ګوندي سازمانونه تر ډېره د سیاسي هلو ځلو د امتياز اخيستونکو/ملاتړو په‌واسطه هدایت شول.
سرچينې
[1] د سیاسي ګوندونو یوه پالیسي چې د ګوند دغړو تر منځ د ليدلورو د پراخ طیف د هڅونې لپاره کارول کېږي، ژباړن.
[2] د یوې ګډې موخې د ترلاسه کولو لپاره د څو هېوادونو ائتلاف/پیوستون (په ورو ورو د اتومي بې‌وسلې کېدا پلويتوب)، ژباړن
[3] په کاناډا کې د مړينې پر مهال په‌خپله خوښه د اسانه مړينې د طبي مرستې یو فورم دی چې په لاعلاجه ناروغي اخته لوړ عمر لرونکو کسانو لپاره د لومړي ځل لپاره په ۲۰۱۶ کال کې قانوني شو، ژباړن.
[4] په کاناډا کې د چرسو له نشه‌يي بوټي څخه تفریحي استفادې ته د جواز قانون، ژباړن
[5] د کاناډا په لویديځ کې د بریتانیا په مستعمره یونایټېد ولایت کې مېشت اصلاح‌غوښتونکي، ژباړن
د ايټاليې اقتصاد
د ايټاليې اقتصاد زيات پرمختللی د بازار اقتصاد دی. دا هېواد په اروپايي اتحاديه کې دريېم ستر اقتصاد لري، د اسمي جي ډي پي له اړخه په نړۍ کې اتم ستر اقتصاد دی او د جي ډي پي (PPP) له پلوه دولسم ستر اقتصاد دی. ايټالیه د اروپايي اتحاديې، يوروزون (هغه سيمه چې د اروپايي اتحاديې غړي هېوادونه پکې موقعيت لري)، OECD، G7 او G20 سازمانونو بنسټګر غړی دی. دا هېواد په نړۍ کې لسم ستر صادرونکی دی چې په ۲۰۱۹ز کال کې يې ۶۳۲ مليارده ډالرو په ارزښت صادرات کړي. دا هېواد د اروپايي ټولنې له نورو هېوادونو سره نږدې سوداګريزې اړيکې لري، له کومو سره چې د ټولې سوداګرۍ  ۵۹٪ برخه تر سره کوي. په صادراتو کې د بازار د شراکت له اړخه د دې هېواد تر ټولو ستر سوداګريز شریکان المان (۱۲.۵٪)، فرانسه (۱۰.۳٪)، متحده ايالات (۹٪)، هسپانيه (۵.۲٪)، انګلستان (۵.۲٪) او سويټزرلينډ (۴.۶٪) دي.
له دويمې نړیوالې جګړې وروسته پړاو کې، ايټاليه د کرنې پر بنسټ اقتصاد څخه بدلون وموند، کوم چې د نړيوالو جګړو د پايلو له امله سخت اغېزمن شوی و، او دا هېواد د نړۍ په يو له پرمختللو هېوادونو، په نړيوالې سوداګرۍ او صادراتو کې مخکښ هېواد وګرځېد. د بشري پرمختګ د شاخص تر مخې، دا هېواد د ژوند له خورا لوړ معيار څخه برخمن دی. د «اکانومسټ» په وينا، ايټاليه د نړۍ اتم د ژوند لوړ معيار لرونکی هېواد دی. ايټالیه د نړۍ درېيمې سترې د سرو زرو زېرمې لري او د اروپايي اتحاديې په بوديجه کې خالصه ونډه اخستونکی درېیم ستر هېواد دی. سربېره پر دې، د دې پرمختللي هېواد خصوصي شتمني په نړۍ کې يو له سترو شتمنيو څخه ده. د خصوصي شتمنۍ له پلوه، ايټالیه له هانګ کانګ وروسته، له خصوصي  شتمنۍ څخه د جي ډي پي په تناسب سره دويم ځای لري.
اټياليه د نړۍ په کچه د توليداتو په جوړولو (هغه تولیدات چې د ماشين په کارولو سره جوړېږي) کې شپږم ستر هېواد دی، کوم چې د نړیوالو ګڼ ملیتي شرکتونو د یو کوچني شمېر د پرتلې په کچه د نورو اقتصادونو په پرتله او د زياتو متحرکو کوچنیو او منځنیو کچو سوداګريزې ادارې لری، کوم چې د ګڼو صنعتي برخو په ډلبندۍ کې شمېرل کېږي او د ايټاليې د صنعت د ملا تير جوړوي. ايټاليه خورا مهم توليدات لري او صادروي. د دې هېواد په توليداتو کې ماشينونه، موټرې، درمل، فرنيچر (د کور، دفتر او نورو ساختمانونو د عيارولو سامان الات)، خوراکي توکي او لباس شامل دي. له همدې امله  ایټاليه د پام وړ سوداګريز زياتوالی (مازاد) لري. دا هېواد همدا راز د اغېزناکې او نوښتي سوداګرۍ اقتصادي برخې، صنعتي او مسابقتي کرنيزه برخه (ايټاليه په نړۍ کې د شرابو تر ټولو ستر توليدونکی دی) او په تخليقي ډول طرحه شوي د غوره معيار تولیداتو د جوړولو له امله هم شهرت لري: په دې کې موټرې، بېړۍ، د کور سامان الات او د طراحينو لباسونه شامل دي. ايټاليه په اروپا کې د هوساينې د وسايلو تر ټولو ستر مرکز دی او په نړيواله کچه د هوساينې درېيم مرکز دی. د ایټاليې د توليداتو برخه د لوړ معيار تولیداتو سره د مزدور د کم مصرف پر بنسټ د چين او نورو مخ پر وده اسيايي اقتصادونو سره د سيالۍ کولو وړتيا لري. ايټالیه د کارګرۍ يوه پياوړې څانګه لري، په کومه کې چې د خلکو يوه ستره برخه (۴.۵٪) په اروپايي اتحاديه کې د کاري همکارۍ پر مټ استخدام شوې ده.
د دې مهمو برياليتوبونو سره سره اوسمهال هېواد د جوړښتي او ناجوړښتي ستونزو سره مخ دی. د ودې کلنۍ کچه يې عموماً د اروپايي اتحاديې له منځنۍ کچې څخه کمه وي. ايټاليې په ځانګړي ډول د ۲۰۰۰ز لسيزې په وروستيو کې له اقتصادي بحران څخه سخت زيان ليدلی. له ۱۹۸۰ز لسيزې څخه راپدېخوا زیاتو دولتي لګښتونو په ولسي پورونو کې سخت زياتوالی راوستی. سربېره پر دې، د ايټاليې د ژوند معيار تر ډېره بريده په شمال او سويل کې وېشل شوی دی: په شمالي ايټالیه کې د سړي سر منځنی جي ډي پي په څرګند ډول د اروپايي اتحاديې له منځنۍ کچې څخه زيات دی، په داسې حال کې چې په سويلي ايټاليه کې ځينې سيمې او ايالاتونه په څرګند ډول له منځنۍ کچې ښکته دي. په منځنۍ ايټاليه کې، د دې پر ځای د سړي سر «جي ډي پي» د منځنۍ کچې ده. په وروستيو کلونو کې، د ايټاليې د سړي سر «جي ډي پي» وده کرار کرار د «يوروزون» منځنۍ کچې ته ورسېده، په داسې حال کې چې د دې هېواد د استخدام کچه اوس هم شاته پاتې ده. بیا هم، اقتصاد پوهان د دولتي شمېرو سره مخالفت څرګندوي، ځکه چې په ډېر شمېر کې غېر رسمي دندې (د ۱۰٪ او ۲۰٪ کار ځواک اټکل شوی دی) د غېر فعاليت يا د بې روزګارۍ په کچه کې د زياتوالي لامل ګرځېدلی. په سويلي ايټاليه کې سيوري اقتصاد (يعنې پټ يا غېر قانوني اقتصاد چې په شمېرو کې يې راپور نه ورکول کېږي) ډېر دی، په داسې حال کې کله چې د شمال پر لور ځي، نو دا اقتصاد کمښت پيدا کوي. په حقيقي اقتصادي شرايطو کې، سويلي ايټاليه تقريباً د منځنۍ ايټاليې له کچې سره سمون لري.
تاريخ
د ايټاليې اقتصادي تاريخ په درې مهمو پړاونو کې وېشل کېدای شي چې هغه دا دي: د هېواد له متحد کېدو وروسته د هلو ځلو يو لومړی پړاو، د کومې ځانګړتیا چې زیاته کډوالي او د جمود ښکار شوې وده ده؛ له ۱۸۹۰ز څخه تر ۱۹۸۰ز لسيزې پورې د پیاوړي اتحاد يو منځنی پړاو، کوم چې د ۱۹۳۰ز لسيزې د ستر رکود او دوه نړيوالو جګړو له امله دريدلی و او د سستې ودې يو وروستی پړاو، کوم چې د ۲۰۰۸ز کال د نړيوال مالي بحران وروسته د غبرګ رکود له امله لوړ شو، له کوم څخه چې دا هېواد په وروستيو کلونو کې کرار کرار بهر راوځي.
د صنعتي کېدو پړاو
له اتحاد مخکې، د ډېرو ايټالوي ايالتونو اقتصاد تر ډېره بريده پر کرنه ولاړ و؛ په هر حال، کرنيز زياتوالي په شمال لوېديځه ايټاليه کې هغه څه منځ ته راوړل چې تاريخ پوهان يې «له صنعت څخه مخکې» بدلون بولي، کوم چې د ۱۸۲۰ز لسيزې څخه پيل شوی و، د کوم له امله يې چې د تولیدي فعالیتونو تمرکز خپور شو،  که څه هم دا تولیدي فعالیتونه ډېری يې د لاسي صنايعو و، په ځانګړي ډول د «کاونټ اف کيور» د زياتې ازاد خيالې واکمنۍ پر مهال په « Piedmont-Sardinia» کې.
په ۱۸۶۱ز کال کې، د ايټاليې متحدې پاچايۍ له منځ ته راتګ وروسته، د نوي هېواد د وروسته پاتې والي په اړه په واکمنه طبقه کې ژور بيداری پيدا شو، دا ځکه چې د PPS د شرايطو تر مخې روښانه کړای شوي د سړي سر «جي ډي پي» د انګلستان په پرتله نږدې نيمايي او د فرانسې او المان په پرتله شا اوخوا ۲۵٪ کمه وه. د ۱۸۶۰ او ۱۸۷۰ز لسيزو په اوږدو کې، د تولید کارونه وروسته پاتې او د کوچنۍ کچې وو، په داسې حال کې چې د لوړې کچې کرنيزه برخه د ملي اقتصاد د ملا تير حيثيت درلود. دې هېواد کې د ډبرو سکرو او وسپنې د سترو زېرمو کمی و او وګړي يې تر ډېره بريده بې سواده وو. په ۱۸۸۰ز لسيزه کې، د کرنې يو سخت بحران د «پو» په دره کې د کرنې ډېرې نوې لارې چارې متعارفې کړې، په داسې حال کې چې له ۱۸۷۸ز څخه تر ۱۸۸۷ز کال پورې، د خونديتابه تګلارې په دې موخه وړاندې کړای شوې، څو د يو درانده صنعت بنسټ کېږدي. د فولادو او وسپنې یو شمېر ستر کارونه ژر تر ژره د اوبو ځواک وړتيا لرونکو سيمو په شا او خوا کې راټول شول، په ځانګړي ډول د منځنۍ ايټاليې په «الپاين» غونډیو او «امبريا» کې، په داسې حال کې چې «ټورين» او «ميلان» د رخت جوړولو، کيمياوي موادو، انجنيرۍ او بانکدارۍ په برخه کې چټکتيا راوسته او «جينوا» د ملکي او پوځي بېړيو جوړولو برخه ونيوله.
په هر حال، د صنعتي کېدو خپرېدلو، کومه چې د هېواد د شمال لويديځو سيمو ځانګړتيا وه، تر ډېره بريده «وينيشيا» او په ځانګړي ډول سويل له منځه وويست. د پايلې په توګه له هېواده وتلي ايټالويان تر شپږ ويشت ميلیونه ايټالويانو رسېږي، کومه چې د ۱۸۸۰ او ۱۹۱۴ز کلونو تر منځ ډېره برخه ده؛ ډيری پوهان دا د اوسنۍ زمانې تر ټولو ستر ډله ييز هجرت بولي. د سترې جګړې پر مهال، ايټالوي دولت چې لا هم کمزوری و، په بريالیتوب سره یو نوی جنګ پر مخ یوړ او ويې کولای شول چې شا او خوا پنځه ميليونه استخدام شوي کسان په وسله سمبال او وروزي. خو دا پايلې يې په وېرونکې قیمت تر لاسه کړې: د جګړې تر پايه پورې، ايټاليې ۷۰۰۰۰۰ سرتيري له لاسه ورکړل او په دې هېواد د ملياردونه ليرو دولتي پور و.
په دویمه نړیواله جګړه کې ښځې
ښځو د نړیوالې جګړې په اوږدو کې بېلابېل رولونه پر غاړه اخیستي و چې په دغو کې په کورنیو جبهو کې د هغوی مبارزه او کار کول هم شاملېږي. دغه جګړه چې په بې مخینې کچه په کې نږدې ټوله نړۍ ښکېل شوه له امله یې د ښکېلو غاړو د ټولو وګړو بسیج کېدو د ښځو د ونډې پراختیا اړینه کړه، په داسې حال کې چې د ښځو ونډې بیا له یو هېواده تر بله په کې توپیر درلود. توپیر لرونکو عمرونو ته اړوندې په میلیونونو ښځې په دغه جګړه کې مړې یا ټپیانې شوې.
په نړیواله کچه په جګړه کې د ښځو د ونډې بېلګې
په سلګونو زرو ښځو په جګړه ییزو چارو، په ځانګړې توګه د هوايي ځواک په دفاعي واحدونو کې خدمت وکړ. د بېلګې په توګه، شوروي اتحاد په خپلو پوځي واحدونو کې په مستقیمه بڼه ښځې ځای پر ځای کړې. بل اړخ متحده ایالاتو بیا دا غوره وګڼله چې په جګړه کې له ښځو کار وانخلي ځکه هغه مهال ستونزمنه وه عمومي افکار دې دغه ډول چاره ومنلی شي. پر ځای یې د نورو هېوادونو په څېر شاوخوا ۳۵۰ زره مېرمنو د متحده ایالاتو د وسله وال پوځ په واحدونو کې د پوځي یونیفورم لرونکو همکارانو په توګه خدمت وکړ. د دوی په چارو کې مدیریتي چارې، موټر چلونه، میخانیک، برېښنا او کومکي پیلوټي شامله وه.
ښځې جنسي غلامۍ ته اړ کړای شوې؛ د جاپان سلطنتي پوځ په سلګونه زره آسیايي ښځې اړې کړې څو د دویمې نړیوالې جګړې وړاندې او په اوږدو کې په آرامه کوونکو مېرمنو واوړي. د دویمې نړیوالې جګړې په اوږدو کې شاوخوا ۳۵۰ زره امریکايي ښځې له پوځ سره یوځای شوې. دوی د نرسانو په توګه کار کاوه، موټرونه یې چلول، الوتکې یې بېرته رغولې او اداري چارې یې ترسره کولې. یو شمېر له دغو ښځو څخه په جګړه کې ووژل شوې او یو شمېر نورې یې هم د بندیانو په توګه ونیول شوې.
اسټرالیا
اسټرالیايي ښځو د لومړۍ نړیوالې جګړې په پرتله په دویمه نړیواله جګړه کې ډېره ونډه لرله. ډېری ښځو غوښتل په جګړه کې فعاله ونډه ولري؛ همدا و چې تر ۱۹۴۰ زکال پورې د جګړې لپاره د دواطلبو ښځو په سلګونو ملیشه ډلې جوړې شوې. د نارینه سرتېرو د شمېر کمښت لامل وګرځېد څو پوځ له ۱۹۴۱ زکال څخه تر ۱۹۴۲ زکال پورې د ښځینه سرتېرو څانګې پرانیزي.
کاناډا
د ۱۹۳۰مې لسیزې په وروستیو کې هغه مهال چې څرګنده شوه له جګړې ځان نه ساتل کېږي، کاناډايي ښځو په دغه جګړه کې د مرستې په موخه ځانونه مکلف وګڼل. د ۱۹۳۸ زکال په اکتوبر میاشت کې د داوطلبو ښځو د خدمت اړوند بنسټونه په ویکټوریا او برېتېش کلمبیا کې پرانیستل شول. ډېر ژر وروسته ټولو ایالتونو او سیمو له دغه بهیر پیروي وکړه او ورته دواطلبې ډلې رامنځته شوې. دوی باور درلود چې «مېړونه، وروڼه، پلرونه، ملګري ټول یوځای کېږي څو د جګړې د بریا لپاره یو څه وکړي. یقیني ده چې ښځې هم کولای شي مرسته وکړي!». د ۱۹۴۱ زکال په جون میاشت کې د کاناډايي ښځو پوځ جوړ شو او لاندې مسئولیتونه ور تر غاړې و:
شوروي اتحاد
شوروي اتحاد د جګړې په لومړنیو پړاوونو کې ښځې بسیج او هغوی یې د پوځ په اصلي واحدونو کې ادغام کړې، په دې سره یې هغوی په «کومکي» حالت کې هېڅ را نه وستې. د جګړې په اوږدو کې له ۸۰۰ زرو څخه زیاتو شوروي ښځو د شوروي اتحاد په وسله وال پوځ کې خدمت وکړ چې نږدې ۳ سلنه پوځي پرسونل یې جوړاوه او تر ډېره یې هم د طبي پالونکو په توګه کار کاوه. شاوخوا ۳۰۰ زرو ښځو د هوايي ځواک په دفاعي واحدونو کې کار کاوه چې د وسلو د کارونې په ګډون یې په خپلو پوځي واحدونو کې ټولې چارې ترسره کولې. ډېر کم شمېر یې جنګي الوتنې کولې چې له درې بم غورځونکو الوتکو څخه یې ګټنه کوله او له خپلو نورو الوتکو سره به مل کېدلې. ښځې همدارنګه په پیاده او زرهي واحدونو کې د جګړې شاهدې وې؛ همدارنګه وروسته له هغه چې روسي نښه ویشتونکې قوماندانې لودمیلا پاولیچنکو د ۳۰۹ جرمني سرتېرو (ډېری یې افسران او د دښمن نښه ویشتونکي و) د وژنې ریکارډ ثبت کړ روسي نښه ویشتونکې ښځې شهرت ته ورسېدې.
پوځي چارې
د بریتانیا په پوځ کې د ښځو د فعالې ونډې تر ټولو دود دنده د روښنايي اچول وو. د روښنايي اچونکې ۹۳مې ډلې ټولې غړې ښځې وې. په داسې حال کې چې د بریتانیا په پوځي واحدونو د دوی ونډې محدودې وې، خو بیا هم د دوی په ګډو ښځینه او نارینه واحدونو کې ښځو ته زیات درناوي شتون درلود. په یوه راپور کې راغلي: «ډېری نارینه د ښځو د هیجاني طبیعت، مسلکي وړتیاوو د نشتون، له الوتکو سره د نه لیوالتیا او فیزیکي کمزورتیاوو سره دې ته حیران و چې څه ډول له ښځو څخه پیاوړې توپچي سرتېرې جوړې شوې دي». په داسې حال کې چې ښځې لا هم د کلیشه یي زیات عمر لرونکو سرتېرو او افسرانو له خوا له تبعیض سره مخ وې او نه یې خوښېدل هغوی «د دوی له وسلو کار واخلي»، د وسلو د کارونې زده کړې ورکړي او په خپلو واحدونو کې د الوتکو ضد وسلو د کارونې زده کړې وکړي. دوی ته ویل کېدل چې له دوی څخه یوازې په بریتانیا د جرمني په برید کې ګټنه کېږي او که چېرې داسې وشي په چټکۍ سره به دوی د جګړو لیکو ته لېږل کېږي.
فنلنډ
فنلنډي ښځو په دفاعي چارو کې په بېلابېلو ډولونو ونډه لرله؛ دوی د طبي پالنو، د هوایي بریدونو د خبر ورکولو او د ټپیانو د پالنې په برخو کې کار کاوه. د دوی سازمان لوتا سوارد (لوتا توره) نومېد. لوتا سوارد د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال یو له تر ټولو لویه آن تر ټولو لویه دواطلبه ډله وه.
جرمني
ډېری جرمنۍ نجونې د جرمني نجونو د لیګ (BDM) غړې وې. BDM له بېلابېلو لارو چارو په کار اخیستو په جګړه ییزو چارو کې مرسته وکړه.
د جګړې له پیل کېدو وړاندې ۱۴.۶ میلیونه جرمنۍ ښځې په کار بوختې وې چې د کاري قوې ۵۱ سلنه (له ۱۶ کلونو – تر ۶۰ کلونو) برخه یې جوړوله. نږدې ۶ میلیونه ښځې په بزګرۍ بوختې وې، ځکه چې د جرمني کرنیز اقتصاد د کوچنیو کورنیو په کروندو تکیه لرله. ۲.۷ میلیونه په صنعتي چارو بوختې وې. هغه مهال چې د جرمني اقتصاد د جګړې لپاره بسیج شو په پام وړ توګه په کاري برخو کې د ښځو ونډه راکمه شوه او ۴۱ سلنه ته په راکښته کېدو تر ټولو ټیتې کچې ته راورسېده چې بیا وروسته په تدریجي ډول ۵۰ سلنه ته ورسېده. له دې سره هم دغه کچه په جګړه کې د ښکېلو بریتانیا او متحده ایالاتو سره پرتلې وړه وه؛ ځکه چې بریتانیا په ۱۹۴۴ زکال کې وتوانېده په کاري ډګر کې د کار په عمر د برابرو ښځو د بوختیا کچه ۴۱ سلنه ته ورسوي. له دې سره متحده ایالات لا هم ترې شاته و. هغه ستونزه چې دریم رایش د کاري قوې په زیاتوالي کې ورسره مخ و دا وه چې د جګړې په چارو کې یې مرسته کوونکې کاري قوه بیاځلي زیاته کړه. په جګړه ییزو صنایعو کې د معاشاتو زیاتوالي په سلګونو زره کسان جذب کړل او خلک یې د پوځي دندې په ترسره کولو کې آزاد کړل. جنګي بندیان یې په کرنیزو صنایعو کې په کار بوخت کړل او ښځې یې په نورو کارونو کې بوختې کړې.
د ایټالیا سوسیال جمهوریت
د موسولیني تر مشرۍ لاندې د ایټالیا سوسیال جمهوریت چې د نازي جرمني لاس پوڅی حکومت و د خپل هېواد ښځو ته یې د «زیږون د ماشینونو» رول ورکړ او همدارنګه یې په نیمه پوځي او د پولیسو په تشکیلاتو (Servizio Ausiliario Femminile) کې وګمارلې. د دغو تشکیلاتو مشر برید جنرال پیرا ګاتشي فوندلي و.
جاپان
په ټولیزه توګه جاپانۍ ښځې په کومکي پوځي واحدونو کې نه شاملېدلې. ورته مهال په یو شمېر مواردو، لکه په اوکیناوا باندې د امریکا د برید پر وړاندې یې د غیرنظامي مقاومت په کولو غیر رسمي خدمت ترسره کړ. په اوکیناوا کې د ډایچي په نامه د ښځو د عالي لیسې او شیهان ښوونځي زده کوونکې او ښوونکې د جاپان د پوځ لپاره د طبي خدمتونو د وړاندې کوونکو په توګه بسیج شوې.
ښځې په افغانستان کې
د تاریخ په اوږدو کې په افغانستان کې د ښځو حقونه د بدلون په حال کې وو. د ۱۹۶۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ ښځو په رسمي ډول مساوي حقونه ترلاسه کړل. خو له دې سره په ۱۹۹۰ مه لسیزه کې دغه حقونه د کورنۍ جګړې پر مهال د طالبانو په څېر د لنډ مهالو واکمنانو له خوا سلب شول. په ځانګړې توګه د دوی د واکمنۍ په وروستیو کې، ښځو د مدني ازادیو په برخه کې ډېرو کمو ازادیو ته لاسرسی درلود. خو په امریکا کې د سپټمبر د ۱۱ مې له بریدونو وروسته کله چې د طالبانو رژیم له منځه یووړل شو، په تدریجي ډول د افغانستان د اسلامي جمهوریت تر واکمنۍ لاندې د ښځو حقونو وده وکړه او یو ځل بیا ښځو د ۲۰۰۴ کال د اساسي قانون پر بنسټ له نارینه وو سره قانوني مساوي حقونو ته لاسرسی وموند، چې تر ډېره د ۱۹۶۴ کال د اساسي قانون له مخې وو. خو کله چې طالبانو یوځل بیا په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان واک ترلاسه کړ په دغه هېواد کې د ښځو د راتلونکې اړوند اندېښنې زیاتې شوې.
امان الله خان
د افغانستان یو شمېر واکمنو هڅه کړې څو د ښځو ازادۍ زیاتې کړي. په ډېری مواردو کې دغه هڅې بریالۍ نه وې. خو له دې سره یو شمېر محدود مشران وو چې ویې کړای شول لنډ مهال لپاره، د پام وړ یو شمېر بدلونونه راولي. د دوی مخکښ شاه امان الله ؤ، کوم چې له ۱۹۱۹ کال څخه یې تر ۱۹۲۹ کال پورې واکمن ؤ او د هېواد د یووالي او پرمختګ په موخه یې د پام وړ بدلونونه رامنځته کړل. هغه په عامه چاپېریال کې د ښځو ازادۍ زیاتې کړې څو په ښځو باندې د مرد سالاره کورنیو کنټرول کم کړي. شاه امان الله د ښځو په زده کړه ټینګار کاوه. په ۱۹۲۱ کال کې یې قانون تصویب کړ چې له مخې یې په زور واده کول، د ماشومانو واده او ولور اخیستل منع او د څو ښځو لرلو په برخه کې یې محدودیتونه ولګول، کوم چې په افغاني کورنیو کې دغه چارې دود وې.
د افغان ښځو لپاره نوي ټولنیز اصلاحات هغه مهال پیل شول کله چې د شاه امان الله ښځې، ملکې ثریا، د ښځو د ژوندانه د وضعیت ښه کېدو لپاره، په کورنیو کې د هغوي د ځایګي، واده، زده کړو او مسلکي ژوند په برخه کې چټک اصلاحات رامنځته کړل. نوموړې د ښځو لومړنۍ مجله جوړه کړه (ارشاد النسوان، ۱۹۲۲)، د ښځو لومړنی سازمان (انجمن حمایت نسوان)، د نجونو لپاره لومړنی ښوونځی (مستوراتو ښوونځی ۱۹۲۰)، د ښځو لپاره په پغمان کې لومړنی تیاتر او د ښځو لپاره لومړنی روغتون ( مستوراتو روغتون په ۱۹۲۴). ثریا طرزی یوازینۍ ښځه وه چې د افغانستان د واکمنانو په نوملړ کې راڅرګنده شوه، همدارنګه نوموړې په افغانستان کې د لومړنۍ پیاوړې افغانې او مسلمانې ښځینه فعالې په توګه وپېژندل شوه.
د مجاهدینو دوره
په ۱۹۹۲ زیږدیز کال کې، هغه مهال کله چې ډاکټر نجیب الله واک د افغانستان اسلامي دولت ته وسپاره. په افغانستان کې جګړه نوي پړاو ته وواښته هغه مهال کله چې ګلبدین حکمتیار په کابل کې په اسلامي دولت بمبارۍ پیل کړې. په دغه څلور کلنه کورنۍ جګړه کې چې له تاوتریخوالي ډکه وه یو شمېر ښځې وتښتول شوې او په ځینو نورو هم جنسي تېري وشول.
مجاهدینو کمونیستي رژیم ښځو ته د ازادیو په ورکولو سره، بې خدایه او د اسلام ضد باله، کله چې واک ته ورسېدل په دې لټه کې شول چې د ښځو هغه حقونه ترې واخلي کوم یې چې په کمونیستي رژیم کې یې لرل څو اسلامي ټولنه جوړه کړي. د اسلامي دولت له جوړېدو سره په الکولي څښاک توکو بندیزونه ولګول شول اوهمدا شان په سمبولیک ډول په ښځو باندې د حجاب اغوستل اجباري شول.". د ۱۹۹۳ کال د اګست په ۲۷ مه د دولتي څېړنو او د سترې محکمې د فرامینو دفتر ټولو دولتي ادارو ته امر وکړ چې ټولې خپلې ښځینه کارکوونکې اخراج او ورپسې یې امر ورکړ چې: "'ښځې په هېڅ ډول اړتیا نه لري چې له کوره بهر ووځي، یوازې چې واقعي اړتیا ولري، په دغه ډول حالاتو کې، دوی مکلفې دي چې خپل ځانونه په بشپړ ډول پټ کړي؛ اجازه نه لري چې پام اړونکې جامې او تزئیني شیان واغوندي؛ عطر به نه کاروي؛ د دوی       جواهرات نباید اخلال(غږ)ولري؛ دوی نشي کولای د پلي تګ پر لارو په ظرافت او افتخار لاړې شي؛ له پردیو سره خبرې نشي کولای؛ په عامه چاپېریال کې په زوره خبرې نشي کولای او نشي خندلی او دوی اړ دي کله چې له کوره وځي، باید د خپلو مېړونو اجازه واخلي.'"
د طالبانو دوره
د دوی مشر ملا عمر ته ورته، ډېری طالب سرتېري غریب کلیوالي وګړي وو کوم چې په ګاونډي هېواد پاکستان کې یې په وهابي مدرسو کې زده کړې کړې وې. پاکستاني پښتانه هم د دوی له ډلې سره یوځای شوي وو. طالبانو څرګنده کړې وه چې ښځې نشي کولای دندو ته لاړې شي او همدارنګه نشي کولای له خپل کوره بهر ووځي پرته له دې چې د هغوی د کورنۍ یو نارینه غړی ورسره وي. ښځې مکلفې وې کله به چې له کوره  وتلې باید چادري یې اغوستې وای کوم چې د دوی ټول ځان یې پټولو. ښځې له رسمي زده کړو محرومې وې او په معمول ډول مجبوره وې چې په کور کې کیني.
د طالبانوپه پینځه کلنه دوره کې، په افغانستان کې ښځو حق نه درلود چې دندو ته لاړې شي. دوی تر ډېره اړ ایستل کېدې چې د خپل کور کړکۍ رنګ کړي څو نه څوک بهر او نه هم دننه ښکاره شي. هغو ښځو چې یو وخت یې د درناوي وړ څوکۍ لرلۍ اړ شوې څو په چادریو کې بهر ته راووځي او د ژوندي پاتې کېدو لپاره خپله شتمني او د کور توکي وپلوري او یا هم ګدایي وکړي. ملګرو ملتونو د طالبانو د دولت له په رسمیت پېژندلو ډډه وکړه، د امریکا متحده ایالاتو هم پرې سخت اقتصادي بندیزونه ولګول چې له امله یې سختې اقتصادي ستونزې رامنځته شوې.
له دې امله چې د طالبانو له رژیم وړاندې ډېری ښځې ښوونکې وې، د ښځو پر کار نوي بندیزونه د ښوونکو د پراخ کمښت لامل شول، کوم چې د هلکانو او نجونو دواړو په ښوونه او روزنه یې سخت اغېز وکړ. له دې سره چې ښځې له ګڼ شمېر دندو لکه ښوونې او روزنې منع شوې وې خو بیا هم یو شمېر ښځو د روغتیا په برخه کې اجازه لرله چې کار وکړي. دا هم له دې امله چې طالبانو غوښتل د ښځو درملنه یوازې باید د ښځو له خوا وشي.
د افغانستان اسلامي جمهوریت
د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې کله چې د امریکا متحده ایالاتو پر افغانستان برید وکړ او د حامد کرزي تر مشرۍ لاندې نوی حکومت چې د ۱۹۹۰ مې لسیزې وړاندې ښځو هم په کې ګډون درلود، جوړ شو. د افغانستان د ۲۰۰۴ کال د نوي اساسي قانون پر بنسټ د ولسي جرګې له ۲۵۰ څوکیو ۲۷ سلنه یې ښځو ته ځانګړې شوې.
جیولوژي
جیولوژي هغه علم دي چې د ځمکې سیارې د داخلي جوړښتونه او طبقات تر څیړنې لاندې نیسي.
ښځې په افغانستان کې
د افغانستان اسلامي جمهوریت
د افغانستان د نویو قوانینو له مخې، په ټول افغانستان کې ښځو اجازه لرله چې موټر وچلوي. همدارنګه یې اجازه لرله چې په مهمو نړیوالو لوبو لکه په اولمپیکي لوبو او یا هم د روبوټونو په سیالیو کې ګډون وکړي.
د هغه نوي قانون پر بنسټ چې د افغان ولسمشر محمد اشرف غني له خوا لاسلیک شو، ښځو ته اجازه ورکړل شوه څو د خپلو ماشومانو د زیږون په تصدیق پاڼو او ملي پېژند پاڼو (تذکره) کې خپل نوم ثبت کړي. دغه قانون د ښځو د حقونو د فعالینو لپاره یوه لویه بریا وه.
زده کړې
د شلمې پېړۍ په پیل کې د نجونو زده کړه، د نجونو د ښوونځیو د نشتوالي له امله ډېره ستونزمنه وه. کله کله به نجونو په ابتداییه کچه زده کړو ته لار پیدا کړه خو هېڅکله د منځنۍ زده کړو کچې ته وه نه رسېدلې. د ظاهر شاه د واکمنۍ پر مهال (۱۹۳۳-۱۹۷۳) د ښځو زده کړو ته لومړیتوب ورکړل شو او ځوانې نجونې ښوونځیو ته لاړې. په دغو ښوونځیو کې نجونو ته د دسپلین، نوې تکنالوژۍ، مفکورو(ایدیا) او په ټولنه کې د ټولنیزتوب زده کړې ورکول کېدې. د کابل پوهنتون په ۱۹۴۷ کال کې د نجونو پر مخ پرانیستل شو او تر ۱۹۷۳ کال پورې نږدې ۱۵۰۰۰۰ نجونې په ټول افغانستان کې ښوونځیو ته تللې.
وربشه
نباتي ځانګړتیاوې
وربشه مونوکوټیلیډونس او کلنی دی او لوړوالی یې 1 مترو ته رسي. تخمونه د پوستکي دننه دي او په وېښتو پوښل شوي ( trichome ). پاڼې یې تنګ دي او ښکته برخه یې ډډ ته د میان په شکل محاصره کوي. غوږونه په دوه برخو ویشل شوي دي او له همدې امله وربشه د ډبل اوټ په نوم یادیږي.
د اوړو خارجي جوړښت د چاپېریال له شرایطو سره سم بدلون مومي. د مثال په توګه، په ټیټو او شګو سیمو کې، هر نبات څو تنګ ډډونه لري، پاڼې یې لنډې او سختې دي، او د پاڼو پوښ په وېښتو پوښل شوی. مګر په حاصلخېزه او لوړو ځمکو کې، بوټي نسبتا قوي ډډ لري، پاڼې اوږدې دي، او پوزې اکثرا بې ویښتان وي.
خواړه او د درملو ارزښت
د يولاف دانې ډېر مقدار کاربوهایډریټ او غوړ اسیدونه لري (لکه پالمیټیک اسید، اولیک اسید، او لینولیک اسید ). د اوړو بدل شوي ډولونه 18٪ غوړ لري، کوم چې د پخوانیو ډولونو د غوړ مقدار دوه چنده دی. د اوړو غوړ د خوړو وړ دی، مګر دا ډیری انټي اکسیډنټ لري او ډېری یې د کاسمیټکس او روغتیا محصولاتو په تولید کې کارول کیږي.
د اوټ ځینې بدل شوي کښتونه په بیټا ګلوکان کې بډایه دي او د اوټ بیټا ګلوکان په نوم یادیږي. بیټا ګلوکان د ټایپ 2 ډایبایټس په درملنه کې کارول کیږي. همدارنګه، څېړنې ښیي چې د اوړو مصرف يې په وینه کې د خراب کولیسټرول مقدار ( LDL ) کموي او په وینه کې د ښه کولیسټرول مقدار ( HDL ) زیاتوي.
د غنمو او وربشو په څېر، غوړ ګلوټین نلري او د ګلوټین سره حساس خلکو لپاره خوندی دي. نن ورځ، ډېری روغتیایي او تندرستي ځانګړتياوې غوړ ته منسوب شوي، په همدې دلیل د دې بوټي مصرف او مطالعه ډېره شوې ده.
کښت
د يولاف اصلي سرمنشاء او کښټ وړ سيمې، معتدله سيمې په ځانګړې توګه د لوېدیځه آسیا او ختیځه اروپاده، اما اوسمهال روسیه او کاناډا د دې غلو لوی تولیدونکي هېوادونه دي، هر یو د نړۍ 20٪ غوړ تولیدوي، ورپسې پولنډ ، فنلینډ ، استرالیا او انګلستان دي. په ایران کې، د اوړو د تولید مرکز اصفهان ولایت دی، مګر د هغې کښت په پراخه کچه نه دی شوی او دا بوټي اکثرا د غنمو او وربشو په کروندو کې د زیان رسوونکو واښو په توګه وده کوي.
د نړۍ شاوخوا 90٪ يولاف د څارویو د خواړو په توګه کارول کیږي او هغه وخت چې لاشنه وي، رېبل کيږي. په دې وخت کې په يولاف کې د غوړ پروټین لوړه کچه موجوده وي.
ځنګلي يولاف
وحشي وربشې د نړۍ په ډېری غلو تولیدونکو سیمو کې د زیان رسوونکو واښو په توګه وده کوي او د اقلیم او خاورې پراخه شرایطو سره تطابق کوي. د اوینا فتوا ډولونه د لوی ځنګلي اوټ ډولونو په مینځ کې ډېر عام دي. د واښو فصلونو سره بدیل او د ځمکې ښه ژور اړول د دې زیان رسوونکو واښو سره د مبارزې لارې دي.
رخسانه
روکسانا يا رخسانه (انګليسي:Roxana) ( Ῥωξάνη  ; لرغونې پاړسي:Raoxshna ; (کله ناکله Roxanne ، Roxanna ، Roxandra او Roxane ) د باخترا څخه یوه ایرانۍ شهزادګۍ وه   او د مقدونیې پاچا مقدوني سکندر  مېرمن وه. هغه د 340 مخزېږديز په شاوخوا کې زېږېدلې وه  او د 310 مخزېږديز په شاوخوا کې د مرګ په سزا محکومه شوه او ووژل شوه.
تړنې
وېشنيزه:مقدوني سکندر وېشنيزه:سکندراعظم وېشنيزه:لوی سکندر وېشنيزه:الګسا وېشنيزه:الګساندر وېشنيزه:مقدو وېشنيزه:مقدونيه وېشنيزه:يونان وېشنيزه:يوناني ژبه وېشنيزه:انګليسي ژبه وېشنيزه:لرغونې پاړسي وېشنيزه:لرغوني يوناني ژبه
مرجاني ډبرې
کم‌عمقه مرجاني ډبرې چې کله ناکله د سمندر باراني ځنګلونه هم نومول کېږي، د ځمکې یو شمېر رنګارنګ یا متنوع ایکوسیستمونه جوړوي. دا ایکوسیستمونه د نړۍ د سمندرونو څه کم ۰.۱ سلنه مساحت اشغالوي چې د فرانسې د مساحت شاوخوا نیمايي برخه کېږي، له دې سره سره د ټولو سمندري نوعو لږ تر لږه ۲۵ سلنه نوعو ته مېشت‌ځایونه برابروي چې کبان، تن پوستي، چینجیان، کلک پوستي، خار پوستي، سفنجونه، ټیونیکېټونه او د نایډریا د کورنۍ نور حیوانات په کې شاملېږي. مرجاني ډبرې په هغو سمندري اوبو کې وده کوي چې کم مغذي مواد لري. مرجاني ډبرې معمولاً د ګرمو اوبو په کمو اعماقو یا ژورو کې موندل کېږي، خو ژورې اوبه او د سړو اوبو مرجاني ډبرې په کوچنیو کچو په نورو سیمو کې هم موجودې دي.
مرجاني ډبرې له ۱۹۵۰ کال راهیسې په دې خاطر ۵۰ سلنه کمې شوې دي چې د اوبو له شرایطو سره حساسې دي. دغه ډبرې د ګڼو عواملو له خطر سره مخ دي چې اضافي مغذي مواد (نایتروجن او فاسفورس)، د سمندرونو د ګرمۍ کچه لوړېدل او اسیدي کېدل، له حد ډېره کب‌نیونه (مثلاً د چاودنې په مرسته کب نیونه، ساینایډ کب نیونه، د نیزې په مرسته کب نیونه)، د لمر ضد کریمونو استفاده او د ځمکې د کارولو مضرې طریقې دي چې جاري اوبه او زیمونه ایستل (مثلاً د ترزیق د څاه‌ګانو یا د بدرفت د څاه‌ګانو له لارې) یې بېلګې دي.
مرجاني ډبرې سیاحت، کب نیونې او د ساحلې کرښو ساتنې ته ایکوسیستي خدمتونه وړاندې کوي. د مرجاني ډبرو کلنی نړیوال اقتصادي ارزښت (د ۱۹۹۷ او ۲۰۰۳ کلونو د اټکل له مخې) له ۳۰ څخه تر ۳۷۵ میلیارده ډالرو؛ (د ۲۰۲۰ کال د اټکل له مخې) تر ۲.۷ ټریلیونه ډالرو؛ او (د ۲۰۱۴ کال د اټکل له مخې) تر ۹.۹ ټریلیونه امریکايي ډالرو پورې اټکل شوی دی.
جوړښت
ډېری مرجاني ډبرې د کنګل تر وروستۍ دورې وروسته هغه مهال جوړې شوې چې د کنګل د ویلې کېدو له امله د سمندر سطحه پورته راغله او د لویو وچو په رپونو کې سېلابونه وبهېدل. ډېری مرجاني ډبرې تر ۱۰۰۰۰ کلونو کم عمر لري. کله چې ټولنو ځانونه تثبیت کړل، ډبرو پورته لوري ته وده وکړه او د سمندرونو سطحه یې لوړه کړه. هغه ډبرې چې ډېرې ورو ورو پورته ځي، ښايي تر کافي رڼا پرته غرقې شي. مرجاني ډبرې د لویو وچو له رپونو لرې د سمندر په ژورو کې، د سمندري ټاپوګانو په شاوخوا او په مرجاني ټاپوګانو کې هم موندل کېږي. ډېری دغه ټاپوګان اتشفشاني منشا لري. د ځینو نورو منشا ټکټونیکي ده چې په هغو کې د ټکټونیکي تختو حرکت د سمندر تل راپورته کړی دی.
موقعیتونه
اټکل کېږي چې مرجاني ډبرې ۲۸۴۳۰۰ کیلومتره مربع (۱۰۹۸۰۰ مایل مربع) ساحه رانغاړي چې د سمندرونو د سطحې ۰.۱ سلنه کېږي. د هند-ارام سمندر سیمه (چې سره بحیره، د هند سمندر، سوېل‌ختیځه اسیا او ارام سمندر په کې شاملېږي) د دغه ټولټال ساحې ۹۱.۹ سلنه برخه جوړوي. په سوېل‌ختیځه اسیا کې د دغه شمېر ۳۲.۳ سلنه برخه شاملېږي، په داسې حال کې چې د استرالیا په ګډون ارام سمندر بیا د دغه شمېر ۴۰.۸ سلنه برخه رانغاړي. د اتلانتیک او کارایيب سمندرونو مرجاني ډبرې د دغه شمېر ۷.۶ سلنه برخه جوړوي.
که څه هم مرجانونه هم په معتدلو او هم په ګرمو اوبو کې موجود دي، د کم‌عمقه اوبو ډبرې یوازې په هغه ساحه کې جوړېږي چې د استوا کرښې له شاوخوا ۳۰ شمالي درجو څخه تر ۳۰ جنوبي درجو پورې امتداد لري. د ګرمو اوبو مرجانونه تر ۵۰ مترو (۱۶۰ فوټو) په ډېرو ژورو یا اعماقو کې وده نه کوي. د اکثرو مرجاني ډبرو لپاره حد اکثر تودوخه ۲۶ تر ۲۷ درجې سانتي ګراد (۷۹ تر ۸۱ درجې فارنهایټ) ده او کم شمېر ډبرې تر ۱۸ درجې سانتي ګراد (۶۴ درجې فارنهایټ) په ټيټو اوبو کې موجودې دي. له دې سره سره، د فارس خلیج ډبرې په ژمي کې له ۱۳ درجې سانتي ګراد (۵۵ درجې فارنهایټ) او په اوړي کې له ۳۸ درجې سانتي ګراد (۱۰۰ درجې فارنهایټ) تودوخې سره سازګارې شوې دي. د لارک ټاپو په شاوخوا کې ۳۷ سکلراکټیني مرجاني نوعې په دغسې چاپېریال کې ژوند کوي.
اوبړۍ
ډبرې په دوامدار ډول د اوبړیو د تېري له خطر سره مخ دي. له حده ډېره کب نیونه او له وچې څخه سمندر ته د ډېرو مغذي موادو تګ کولای شي اوبړیو ته د مرجانونو د رقابت او وژلو وړتیا ورکړي. د مغذي موادو کچه ښايي د فاضلابو د اوبو یا کیمیاوي سرو په پایله کې ډېره شي. جاري اوبه کولای شي نایتروجن او فاسفورس ولېږدوي چې د اوبړیو د ډېرې ودې لامل کېږي. اوبړۍ کله ناکله د فضا لپاره له مرجانونو سره سیالي یا رقابت کولی شي. وروسته بیا اوبړۍ کولای شي مرجانونه د اکسیجن د کمولو له لارې په ډبرو کې تربت یا ساه‌بندي کړي. د اکسیجن کمښت کولای شي د تحجر یا تیږه کېدو سرعت کم کړي، مرجان کمزوری کړي او په ناروغۍ د اخته کېدو او ویجاړۍ لپاره یې لا ډېر زیان‌منونکی کړي. اوبړۍ په ګڼو سروې شویو مرجاني ځایونو کې ژوند کوي. د اوبړیو په نفوس یا جمعیت کې چمني اوبړۍ، مرجاني اوبړۍ او ماکرو اوبړۍ شاملېږي. ځینې سمندري چیژګیان دغه اوبړۍ خوري او په دې توګه د اوبړیو د تېري خطر کمولی شي.
سفنجونه
سفنجونه د سیستم د مرجاني ډبرو د فعالیت لپاره اړین دي. اوبړۍ او مرجانونه په مرجاني ډبرو کې عضوي مواد تولیدوي. دا ماده د هغو سنفجونو له لارې فېلتر کېږي چې دغه عضوي ماده پر کوچنیو ذراتو بدلوي او په وار سره د اوبړیو او مرجانونو له‌خوا جذبېږي.