د_نادر_افشار_پرضد_د_افغانانو_پاڅونونه
د كابل رود په سرچينو كې د پښتنو پاڅونونه:
په 1740م كال د نادر له خوا د هند تر فتحې او بخارا ته تر ورننوتلو وروسته هغه پښتانه چې د كابل رود په سرچينو كې يـې ژوند كاوه، د پرديو د چپاو پرضد رااوچت شول او د پاڅون دا بيرغ د سپينغره په لمن كې د مېشت عاشق خان غلزي له خوا اوچت كړل شو، كه څه هم د نادر كينه گرو ځواكونو د طهماسب قليخان جلاير په مشرۍ دا پاڅون وځاپه، خو د پاڅون مشرتابه مخكې له دې چې ځان د دښمن په لاس اسير وويني، په خنجر يـې خپل ټټر وواهه او په مېړانه يـې مړينه ومنله. د عاشق خان له پاڅون سره جوخت يوسفزي قوم هم د محمدكاظم په وينا: "څه نا څه د خيبر، پېښور او اټك رود په سواحلو كې مېشتو نهه سوو افغان كورنيو  هم پاڅون وكړ، د نادرافشار دربار د پېښو ليكونكي په وينا: [هغوى له پلرونو او نيكونو رانيولې تر اوسه پورې د چا پلوي او اطاعت نه و منلى، پر سينه يـې يوازې د فرمانروايۍ او مشرتوب دعوه واكمنه وه]". د نادر ځواكونو د عاشقخان په مشرۍ د پاڅون كوونكو تر ځپلو او لوټلو وروسته پر گندمگ بريد وكړ. د هغه ځاى واكمن مقربخان خپلې گټې په خطر كې ليدې، د خپلو گټو د ساتنې او د دښمن د خوښۍ په موخه يـې دښمن ته خبر وركړ، چې د يوسفزيو د پاڅون مشر محمدعلي خان دى او پاڅون كوونكي قومونه د اټك رود په ښي (راسته) ساحل (نوښار) كې استوگن دي. د نادر د ځواكونو مشر د خيبر واكمن مقربخان موظف كړ چې خپل قومونه وپالي، خواړه او واښه ورته برابر كړي او خپله دى د خپلو ځواكونو په ملتيا د محمدعلي خان د ځپلو لپاره دوى ته لار وښيي. په لنډه موده كې پر اټك رود، پول وتړل شو او د نادر ځواكونه ورباندې واوښتل. محمدعلي خان د دښمن د شړلو لپاره د خپل پلرني ټاټوبي له جنگياليو قومونو څخه څلوېښت زره تنه برابر كړل او په شېردره نومي ځاى كې د ښكېلو غاړو ترمنځ درې خونړۍ جگړې ونښتې، خو دښمن كوم مهم برى ترلاسه نه كړ، محمدعليخان چې خپله يـې هم په جگړو كې گډون درلود، پر اوږه ټپي شو او څه موده يـې له جگړې لاس واخيست. خو د نادر ځواكونه به هر وخت د پاڅون كوونكو قبيلو له بريدونو سره مخامخېدل او تلفات به ور رسېدل، دښمن شاتـگ ته اړ شو او غوښتل يـې كابل ته ستون شي، خو جنگياليو لاره ورباندې بنده كړې وه، طهماسب قليخان اړ شو، پوځ په يوه خرابه كلا كې پټ كړي او تر هغه مهاله تم شي. چې د ستنېدو خوندي لار پيدا كړي. نو خپل ځينې پوځيان يـې د اټك د شا و خوا سيمو پر لوټونې او چپاو مامور كړل. هغوى هم په وحشتناكو وژنو او ترور سره د خلكو ډېر مالونه، غنيمتونه او اسيران خپل استوگنځي ته راوړل. په اسيرانو كې يو تن حاضر شو چې طهماسب ته د "ميان برشبانه" لار چي په شنه دره كې د يوسفزيو د يوه گڼ او لس زره كسيز كورني قوم له منځه تېرېده، وښيي، ددې اسير سړي د خيانت له كبله دښمنو پوځونو د شپې په پټه درې ته ودانگل او د لمرختو پر وخت يـې پر كوچيو يوسفزيو يرغل وكړ. دا كوچيان چې جگړې ته يـې تيارى نه درلود، وارخطا شول، ځينې يـې وتښتېدل او ډېر نور يـې ووژل شول. د محمدكاظم په وينا: طهماسب قليخان د هغو بېگناوو خلكو عامه وژنه اعلان كړه او يرغلگرو تر مازيگره له شلو زرو تنو زيات ماشومان، ښځې، سپينږيري او ځوانان له تېغه تېر كړل او دښمن ته ډېر مالونه او غنيمتونه هم په لاس ورغلل. دا برى د دښمنانو د بېباكۍ سبب شو، ځينې پوځيان هماغه شپه د يوه بل اسير په لارښوونه له غره څخه واوښتل او د غره تر شا يـې پر غرمېشتو يوسفزيو چې پنځه – شپږ زره تنه كېدل يرغل وكړ او له دوى سره يـې هم د مخكېنۍ ورځې چلند وكړ، د عالـم اراى نادري د ليكوال محمدكاظم په وينا: د غرمېشتو خلكو مالونه اوشته تالا او "د هغه قوم ډېر بارونه، مالونه او خېمې لوټ شوې". د يوسفزيو د پاڅون لمن پراخه وه او طهماسب قليخان نه شول كولاى په لنډه موده كې ټول پاڅون وځپي، نو له ناچارۍ څخه يـې نادرشاه ته چې د داغستان د فتحې لپاره جگړې ته روان و، ليك ولېږه او په هغه كې يـې اشاره كړې وه چې:"د اټك ټولو افغان قومونو مخالفت ته ملا تړلې او له دې شرارت څخه لاس نه اخلي". نادر د پاڅون د ځپلو لپاره له اذرباييجان څخه د اميراصلان قرخلو په مشرۍ يو مرستندوى پوځ ورولېږه، چې د فارس او بلوچستان له لارې كابل ته ننوځي او د پاتې نور پوځ په ملتيا پر پاڅون كوونكو بريد وكړي. ځكه په 1743 – 1155هـ كال د نادر له كينه گرو ځواكونو سره د اذرباييجان د اميراصلان قرخلو هوسا پوځونه هم د اټك د شا و خوا مېشتو قومونو د ځپلو لپاره روان شول، اميراصلان د هماغه كال په حرم مياشت كې د نادر د لښكر له نورو خانانو لكه: فتح عليخان كياني، مظفرعليخان، توكل خان بيات، نظر علي بېگ سره كوهاټ ته ننوتل، د كوهاټ د پاڅون كوونكو مشران محبتخان او سردار خان يوسفزي وو. دښمن ځواكونو محبتخان ته يو ليك وليكه، چې له جگړې پرته تسليم شي. محبتخان په ظاهره تسليمي او د سردارخان يوسفزي اطاعت څرگند كړ، دښمن پوځونه هم د سردارخان سيمې ته ننوتل، خو تر ننوتو وړاندې يـې پر لاره پرتې سيمې ورانې او لوټ كړې. محمدكاظم ليكي: "پرنات" نومې سيمه بشپړه لوټ كړل شوه او دښمن (نادر پوځ) ته 200 – 300 زره پسونه، خره، اسونه او اوښان له نورو اسيرانو او گڼ شمېر نورو غنيمتونو سره لاسته ورغلل. كله چې طهماسب قليخان د سردارخان كلا نيم فرسخۍ ته ورسېد، نو سردارخان يـې د ليك له لارې له قيد و شرط پرته اطاعت ته راوباله، سردارخان ځواب وركړ: "د ايران پاچا نادر هم دې سيمې ته راغلى و، خو له كومې لاسته راوړنې پرته بېرته ستون شو، ته د هغه د درگاه يو ټيټ نوكر يـې، هرڅه دې چې له لاسه كېـږي كوه يـې". دا ځواب د طهماسب پر سر د سوك يو گوزار و، خپل څه پوځ يـې پر سردارخان كلا بريد ته چمتو كړ، خو نه پوهېده د خپل پوځ پر كومې ډلې مخكې د بريد امر وكړي. بايد يادونه وشي چې محبتخان او عصمت الله خان له خپلو ځواكونو سره له بلې لارې سردارخان كلا ته ځانونه رسولي وو او جگړې ته چمتو شوي وو. لومړنى سرلښكر چې پر سردارخان كلا باندې بريد ته چمتو شوى و، كلا ته تر رسېدو مخكې پر ځمكه راوپرځول شو. سردارخان كلا په بېساري مقاومت له ځانه دفاع كوله، خو د غاړو ځواكونه د پرتلې نه وو، د دښمن توپونو او خمپارو د پاڅون كوونكو د پرځولو او د كلا د ورانولو لپاره په ډېره توندۍ فعاليت كاوه، په وروستيو ورځو كې د نادر ازمويل شويو او جگړوځپلو پوځونو په يو هراړخيز بريد كې د درنو تلفاتو په منلو دكلا يو برج چې تر نورو برجونو ځواكمن و، ونيو. دښمن كلا ونيوله، خو د كلا اوسېدونكو په ډېره زړورتيا تر وروستي بريده له ځانه دفاع كوله، دښمنانو چې د كلا په نيولو كې يـې بېساري تلفات ليدلي وو، د ښرمښانو په شان د كلا پر اوسېدونكو ور ودانگل، د ښځو، ماشومانو، سړو او آن سپيو او نورو څارويو له وژنې څخه يـې ډډه ونه كړه. د عالـم آراى نادري د ليكوال په وينا: "ميراصلان د هغې كلا ښځې، سړي له الوتونكو او نورو حيوانانو سره له تېرو تورو تېر كړل او له سهاره يـې تر مازيگره داسې عامه وژنه وكړه، چې د سړو او حيواناتو په گډون په كلا كې هېڅوك ژوندى پاتې نه شول، بله ورځ يـې ټوله كلا ولټوله او د هغې ټول څيزونه يـې چې له شماره وتلي وو د ځان كړل". د پاڅون مشران هم د نورو پاڅون كوونكو په شان د مرگ ترحده وجنـگېدل او د مېړانې مرگ  يـې د اسارت تر ژوند غوره وباله. د نادر ځواكونو په كوهاټ كې د محبتخان، سردارخان او عصمت الله خان يوسفزي په مشرۍ د پاڅون تر ځپلو وروسته د هغه پاڅون كرارولو ته روان شو، چې د (شاه بزرگخان) په مشرۍ روان و. د محمدكاظم په وينا: د شاه بزرگخان په مشرۍ د يوسفزيو ددې لوى پاڅون د گډونوالو شمېر څلوېښتو زرو تنو ته رسېده. د دواړو غاړو ترمنځ سختې جگړې ونښتې، خو ددښمن جگړه ييز مهارت، توپخانې او نورې وسلې د قومي جنگياليو تر وسلو ښې وې، دېوالي (حصاري) جگړې پيل شوې، شاه بزرگخان كلا هم د كوهاټ د سردارخان كلا پر برخليك اخته شوه، خو مخكې له دې چې د كلا اوسېدونكي د دښمن له خوا ووژل شي، شاه بزرگ  تسليم شو او دښمن ته يـې (دوه لكه تومانه چې هر لك يـې سل زره تومانه دى). جريمه وركړه او له خپلو ملكي خلكو څخه يـې سل زره تومانه راټول كړل او د نادر پوځ مشرانو ته يـې وركړل. په دې توگه يـې نه يوازې ځان او نور ملكي كسان له وژنې وژغورل، بلكې د سيمې مشري او حكومت يـې هم ترلاسه كړ. وروسته له دې چې نادر پوځ د دېره غازي خان او دېره اسمعيل خان شنو درو ته روان شو، د هغو سيمو مشرانو هم تسليمي غوره وگڼله او له مړينې يـې ځانونه خلاص كړل. محمد كاظم، د دېره اسمعيلخان او دېره غازيخان په ستاينه كې وايي: ددې درو ترمنځ ورشوگانې وې، چې د پاچايانو د ودانيو فضا او د ارم گلبڼ ته ورته وې، په هغه شنه سيمه كې حيرانوونكي مرغان ډېر وو، خو په هره برخه كې يـې تاووس مرغه ډېر ليدل كېده، څو ورځې يـې په هغو ورشوگانو كې تېرې كړې او له هغه ځايه بيا غازيخان او اسمعيلخان دېرو ته ننوتل او د هغو سيمو سرشته يـې پياوړې كړه.