cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د افغانستان 2020 کال سيلاب
سيمه ييز غبرګون
د 2020ز کال د اګست مياشتې د 29مې نېټې راپورنه وایی چې سيلابونو 2049 کورونه زيانمن کړي وو. ANDMA د ګډې ارزونې له ډلګيو سره په شریکه، په پروان، وردک، کاپيسا، لوګر، کابل، نورستان، کونړ، لغمان او ننګرهار ولايتونو کې، بشري مرستو ته د 1876 کورنيو اړتيا تاييد کړه. شريکې ارونې د تلفاتو شمېر، په کرنیزه ځمکه او په عامه زېربناوو اغېز په ګوته کړ. او د کابل په څېر ولايتونو کې يې اغیزمنو کورنیو ته د یوې میاشتې خوراک ووېشلو. سربېره پر دې، ANDMA له نورو بشرپالو شریکانو سره په اغیزمنه توګه همکاري او کار وکړ، اغېرمنو ځواب ويلو څخه ډاډ تر لاسه کړي.
په داسی حال کې چې پروان تر ټولو زیات ځپل شوی ولایت و، 500 کورونه پکې ويجاړ شوي، 300-400 کورنۍ پکې بې ځايه شوې وې، د افغانستان د دفاع وزارت د سرکونو د پاکولو او د ژغورنې د عملیاتو د ترسره کولو لپاره خپل پوځ واستاوه. افغان امنیتي ځواکونو له ناټو سره يو ځای د پاتې شونو په لېرې کولو کار وکړ، د ژغورنې پلټنو مشري يې وکړه، او مرستې يې ووېشلې. د پروان ولایتي چارواکو د خوراک، اوبو، او تودو لباسونو وېش پيل کړ، په داسې حال کې چې د لنډمهاله سرپناه لپاره يې ښوونځیي وکارول. دوی د ټولګټو چارو عامې وزارت له وسايلو څخه د کابل او پروان روغتونونو ته د ټپیانو د لېږد لپاره کار واخیست.
د بې ځایه شویو کورنیو لپاره د کویډ-۱۹ اقداماتو کول ناممکن وو، او له وړاندې اغیزمنو خلکو لپاره یی چاپیریال لا پسې خراب کړی و. په سيمه ييزه کچه د سيلاب پېښو په وړاندې د ژغورنې او غبرګونونو سره سره، په افغانستان کې زرګونه ودانۍ سيندونو ته څېرمه سيمو کې پرتې دي. دوی پرته له دې چې د سيلاب کمولو مناسب پروټوکونه موجود وي، له خطرناکو سيلابونو سره مخ دي.
نړيوال غبرګونونه
د ملګرو ملتونو د بشرپالو چارو د همغږۍ د دفتر (OCHA) په وینا، نړيواله ټولنه په دې پوهيږي چې افغانستان د طبيعي پيښو او ورسره تړلو بشري کړاوونو له لوړ خطر سره مخ دی. د اروپایی کمیسیون INFORM د خطر ډلبندي، افغانستان د خطرونو د ټولیز ګواښ، ټیټ ټولنیز-اقتصادي حالت او د مقابلی د محدودو میکانیزمونو او زیربناوو پر بنسټ د خورا لوړ خطر په توګه ټاکی. ډیری نړیوال بشرپاله فعالین په افغانستان کې دوامداره شتون ته دوام ورکوي، او د ANDMA سره یوځای د 2020ز کال د سیلاب د موسم په اوږدو کې سیلابونو ته د ځواب ویلو لپاره چمتو دي.
د 2020ز کال د سیلاب موسم له پیل څخه دمخه، OCHA د افغانستان د ICCT سیلابونو اټکلي پلان جوړ کړ، چې په 2020ز کال کې د سیلابونو وړاندوینه کوي، څو د تیرو درېیو کلونو وچکالۍ وروسته عادي کچې ته راستون شي. په هر حال، دې راپور دا هم په ګوته کړه چې شونې ده د اقلیم د بدلون اغیزې د سیلابونو په ګډون د شدیدو طبیعي پیښو د زیاتوالي او سختوالي لامل شي، او په همدې بنسټ ممکنه ده چې بشري مرستو اړتيا لوړه کړي.
د 2020ز کال د اګست د میاشتې د 26 نیټې د سیلاب تر ټولو سختې پیښې وروسته، په پروان ولایت کې، چې یو له سختو ځپل شویو ولایتونو و، یو شمیر نړیوالې مرستندویه موسسې په خدمت بوختې وې، او له ANDMA سره یې د زیانونو او د ژوند د زیان په ارزونه کې مرسته پیل کړې وه. د کډوالۍ نړیوال سازمان (IOM)، ډبلیو ایف پي، د افغان کډوالو لپاره د ډنمارک د مرستو کمیټه، د ډنمارک د کډوالۍ شورا، پاملرنه نړيواله مؤسسه او ARCS په سیمه کې موجود فعالين وو. OCHA راپور ورکړ چې د 2020ز کال د سپتمبر تر 8مې نېټې پورې بشرپاله فعالینو 892 کورنیو ته غیر خوراکي توکي (NFIs)، خیمې، سرپناوې، د خوراکي توکو لپاره نغدې پيسې او د حفظ الصحې بستې ویشلي دي. IOM همدرانګه خبر ورکړی چې په مرکزي سيمه کې نورو 1884 کورنيو، په ختيځه سيمه کې 9 کورنيو او په سويل ختيځه سيمه کې 48 کورنيو ته د ګڼو نړيوالو ادارو او ANDMA له خوا هم غېر خوراکي توکي، سرپنا، د خوراک لپاره نغدي او د حفظ الصحې بستې هم وېشل شوې وې.
د رڼا ککړتیا
د رڼا ککړتیا د ناغوښتل شوې، نامناسبې، یا ډېرې مصنوعي رڼا شتون ته وايي. په تشرېحي معنا کې د رڼا ککړتیا اصطلاح د ورځې یا شپې په جریان کې په ناسم ډول د رڼا اچولو اغېزو ته ویل کېږي. د رڼا ککړتیا نه یوازې د یوې داسې ښکارندې یا پدیدې په توګه پېژندل کېدای شي چې د یوې ځانګړې سرچینې یا د ککړتیا د کوم ډول په پایله کې رامنځته کېږي، بلکې د ککړتیا د بېلابېلو سرچینو په پراخو او ډله‌ییزو اغېزو کې د یوه ونډه لرونکي عامل په توګه هم پېژندل کېدای شي.
که څه هم دا ډول ککړتیا ښایي د ورځې په اوږدو کې هم وي، خو اغېزې یې د شپې پر مهال د تیارې برعکس لوړېږي. د اټکل له مخې د نړۍ ۸۳ سلنه خلک پر رڼاوو تر ککړ شوي اسمان لاندې ژوند کوي او د نړۍ ۲۳ سلنه ځمکه له اسمان ګلو (skyglow) یا اسماني ستورو پرته د نورو سرچینو د رڼاګانو تر اغېزو لاندې ده. د مصنوعي رڼاګانو له لوري اغېزمنې ساحې مخ په زیاتېدو دي. د ښاري کېدو د یوه ستر منفي اړخ په توګه د رڼا پر ککړتیا روغتیا ته د ګواښ، د ایکوسیستمونو ګډوډولو، او د ښکلا چاپېریال خرابولو تور شته دی.
د رڼا د ککړتیا حل‌لارې اکثراً اسانه اقدامات دي چې د رڼا د وسایلو تنظیمول یا د رڼایۍ مناسب لامپونه کارول یې د بېلګې په توګه یادولی شو. دا چې دا د انسانانو له‌خوا رامنځته شوې ښکارنده ده، له دې امله یې پر انسانانو او د ځمکې پر پراخو ایکولوژیکي سیسټمونو اغېزې راکمول پراخې ټولنیزې پېچلتیاوې لري چې د رڼا ککړتیا له سیاسي، ټولنیزو او اقتصادي ملحوظاتو سره پوښي یا غاړه غړۍ کوي.
تعریفونه
د رڼا ککړتیا په بل ډول تیاره شرایطو کې د بشري مصنوعي رڼا شتون دی.
دا اصطلاح په عمومي ډول د بیروني چاپېریال او شاوخوا سیمو لپاره کارېږي، خو د کور دننه مصنوعي رڼا ته هم کارول کېږي. ناوړه پایلې یې ډېری دي چې ځینې ​​​​یې ښايي لا هم نه وي پېژندل شوې. د رڼا ککړتیا د ښارونو د اوسېدونکو لپاره د شپې په اسمان کې د ستورو له رڼا سره سیالي کوي، د ستورپوهنې او ستورو له څارنې سره تداخل کوي او د ککړتیا د نورو ډولونو په څېر اکوسیستمونه ګډوډوي او ناوړه روغتیايي اغېزې لري.
د رڼا ککړتیا د صنعتي تمدن یوه منفي اغېزه ګڼل کېږي. سرچینې یې د ودانیو بهر او د ودانیو په داخل کې د رڼاوو اچول، اعلانونه، د بیرونۍ ساحې رڼا (لکه د موټرو پارکونه)، دفترونه، فابریکې، د سړک څراغونه او د سپورت روښانه شوي ځایونه دي. د شمالي امریکا، اروپا او اسیا په خورا صنعتي او ګڼ‌مېشتو سیمو کې او د منځني ختیځ او شمالي افریقا په لویو ښارونو لکه تهران او قاهره کې یې شدت خورا زیات دی، خو حتا په نسبتاً لږ مقدار کې رڼا هم لیدل کېدای شي او ستونزې رامنځته کوي. د رڼا د ککړتیا د ناوړه اغېزو په اړه پوهاوی د ۱۹مې پېړۍ په دویمه نیمایي کې پیل شو، خو تر ۱۹۵۰مې لسیزې پورې یې د اغېزو د مخنیوي هڅې پیل نه شوې. په ۱۹۸۰یمه لسیزه کې یو نړیوال «د تیاره اسمان غورځنګ» د تیاره اسمان نړیوالې ټولنې له رامنځته کېدو سره راڅرګند شو. اوس د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې دا ډول تعلیمي او مدافع سازمانونه شته دي.
د ۹۹ سلنه اروپایانو او امریکایانو په ګډون د نړۍ شاوخوا ۸۳ سلنه خلک د رڼا له کبله تر ککړو شویو اسمانونو لاندې ژوند کوي چې د طبیعي تیارې په پرتله تر ۱۰ سلنه ډېر روښانه دي. د شمالي امریکا ۸۰ سلنه خلک نه‌شي کولی د "شیدو لار" کهکشان وګوري.
پر عامه روغتیا اغېزې
د انسان پر بدن د ډېرې رڼا د اغېزو په اړه طبي څېړنې ښيي چې د رڼا د ککړتیا یا ډېرې روښنایۍ له امله یو شمېر ناوړه روغتیايي اغېزې رامنځته کېدای شي او د روښانولو د ډیزاین ځینې درسي کتابونه د انسان روغتیا د مناسبې داخلي رڼا لپاره د یوه واضح معیار په توګه کاروي. د ډېرې روښانتیا یا د روښنايي ناسم ترکیب روغتیايي اغېزې ښايي د سر درد د پېښو زیاتوالی، د کارګر ستړیا، له طبي اړخه تعریف شوی روحي فشار، د جنسي فعالیت کمښت او د اضطراب او زړه‌خوړینۍ زیاتوالی وي. په همدې ډول د څارویو ماډلونه هم مطالعه شوي چې ښيي جبري یا حتمي رڼا پر مزاج او اضطراب یا تشویش منفي اغېزې ښندي. د هغو کسانو لپاره چې د شپې ویښ پاتې کېدو ته اړتیا لري، د شپې رڼا هم پر ویښتیا او مزاج سختې اغېزې لري.
یو وروستی بحث چې د هاروارډ طبي پوهنتون د پروفیسور «سټیون لاکلي» له‌خوا لیکل شوی او "د رڼا په وسیله ړوند شوی؟" په نامه لارښود کتاب کې شته دی. څلورم څپرکی یې "د انسان پر روغتیا د رڼا د ککړتیا اغېزې" دی او لیکي چې: "... د رڼا نفوذ، حتا که کمه هم وي، احتمال لري د خوب پر ګډوډۍ او د میلاتونین غدې پر ځپلو پام وړ اغېزې ولري. حتا که دا اغېزې له یوې شپې تر بلې پورې نسبتاً کمې هم وي، پرله‌پسې مزمن سرکاډین، خوب او د هورمونونو اختلال ښايي اوږدمهالي روغتیايي خطرونه ولري". د نیویارک د علومو اکاډمۍ په ۲۰۰۹ کال کې د سرکاډین اختلال او سرطان په اړه د یوې غونډې کوربه و. سره رڼا لږ تر لږه میلاتونین غده ځپي.
د ۲۰۲۱ کال یوه نوې څېړنه چې په جنوبي اقتصادي ژورنال کې خپره شوې ده، ښیي چې د رڼا ککړتیا ښايي د باردارۍ یا امېندوارۍ تر ۲۳مې اونۍ وړاندې په بې‌وخته زیږون کې ۱۳ سلنه زیاتوالی راولي.
ایکولوژيکي اغېزې
کله چې مصنوعي رڼا پر ژوندیو موجوداتو او ایکوسیستمونو اغېزې وکړي، دا د ایکولوژیکي یا چاپېریالي رڼا ککړتیا بلل کېږي. په داسې حال کې چې د شپې رڼا ښایي د انفرادي ژوندیو نوعو لپاره ګټوره، بې‌طرفه او یا هم زیان رسوونکې وي، خو بیا یې هم شتون په دوامداره توګه اکوسیستمونه ګډوډوي. د بېلګې په توګه د تارکشکو یا غڼو ځینې ډولونه له رڼا سیمو څخه ډډه کوي، حال دا چې نور ډولونه یې بیا خوښ وي چې خپل جالونه په مستقیم ډول د یوه څراغ پر ستنه جوړ کړي. دا چې د څراغ ستنې یا پایې ډېری الوتونکي حشرات جذبوي، هغه غڼې چې له رڼا سره ستونزه نه‌لري د هغو غڼو په پرتله برتري مومي چې له رڼا څخه ډډه کوي. دا د هغې طریقې یوه ساده بېلګه ده چې وايي د ژوندو نوعو فریکونسۍ او د خوړو جالونه د شپې د رڼا په واردولو سره ګډوډېدای شي.
د ۲۰۰۹ کال یوه څېړنه دا هم ښيي چې د قطبي رڼا اخلال یا د رڼا د مصنوعي قطبي کېدو له امله (حتا د ورځې په جریان کې چې د لمر د رڼا د طبیعي قطبي کېدو سمت یا لوری او د هغې انعکاس د ډېرو حیواناتو لپاره د معلوماتو سرچینه وي) پر حیواناتو او ایکوسیستمونو ناوړه اغېزې ښندي. د ککړتیا دغه بڼه د قطبي رڼا ککړتیا نومېږي. د غیر طبیعي قطبي شوې رڼا سرچینې ښایي له قطبي کولو سره په حساسو ژویو کې غیر انطباقي او ناسازګار چلند رامنځته کړي او ایکولوژیکي تعاملات بدل کړي.
په لوړو جوړښتونو کې څراغونه کولی شي کډه کوونکي مرغان ګډوډ کړي. د متحدو ایالتونو د کبانو او ځنګلي ژوند د خدماتو ادارې له اټکل سره سم، د هغو مرغانو شمېر چې لوړو برجونو ته له راجلب کېدو وروسته وژل کېږي په کال کې له څلور څخه تر پنځو میلیونو ته رسېږي. د وژونکي رڼا د پوهاوي پروګرام په ټورنټو، اونټاریو، کاناډا او نورو ښارونو کې د ودانیو له مالکینو سره کار کوي تر څو د کډه کېدو په دوره کې د څراغونو په بدلولو سره د مرغیو مړینې راکمې کړي.
پر ستورپوهنه اغېزې
ستورپوهنه د رڼا له ککړتیا سره ډېره حساسه ده. هغه د شپې اسمان چې له یوه ښار څخه لیدل کېږي، له هغه څه سره چې له تیاره اسمان څخه لیدل کېدای شي هېڅ ورته‌والی نه‌لري. سکای ګلو (د شپې پر مهال په اتومسفیر کې د رڼا خپرېدل) د ستورو او کهکشانونو او په‌خپله د اسمان تر منځ توپیر راکموي او په دې توګه دا ستونزمنوي چې کم‌نوره اجرام ولیدل شي. دا یو هغه عامل دی چې په لرې سیمو کې د نویو دوربینونو یا تلسکوپونو د جوړولو لامل شوی.
د اتومسفیر د ککړتیا ډېروالی
یوې څېړنې چې په سان فرانسیسکو کې د امریکا د جیوفزیکي اتحادیې په غونډه کې وړاندې شوې، موندلې ده چې د رڼا ککړتیا د نایټریټ راډیکالونه له منځه وړي او په دې توګه د شپې پر مهال په نورماله توګه د اتومسفیر د هغه ګرد او غبار د راکمولو مخه نیسي چې له موټرونو او فابریکو څخه د خارجو شویو بخارونو او دودونو په وسیله رامنځته کېږي. دا څېړنه له ملي سمندري او اتومسفیري ادارې څخه د «هارالډ سټارک» له‌خوا وړاندې شوې وه.
د طبیعي اسمان د قطبي‌والي کمېدل
په شپه کې د سپوږمیز اسمان قطبي کېدل د ښاري رڼا د ککړتیا په شتون کې خورا زیات راکمېږي، ځکه چې خپرېدونکې ښاري رڼا نه قطبي کېږي. د قطبي شوې سپوږمۍ رڼا انسانانو ته نه ښکاري، خو داسې انګېرل کېږي چې د اکثرو څارویو له‌خوا د نیویګیشن یا مسیر موندنې لپاره کارول کېږي.
سارنسک
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
سارنسک (په روسي: Саранск؛ موکشايي: Саранош؛ ارزيايي ژبه: Саран ош) د روسيې په مرکزي اروپا کې يو ښار دی. دا د موردوویا جمهوریت پلازمینه ده او همدارنګه د دې مالي او اقتصادي مرکز دی. نفوس يې د 2010 کال د سرشمېرنې له مخې : 297,415 تنه و.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:راونډا وېشنيزه:روسي رادارونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روس وېشنيزه:روسان وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي ښارونه
ابو سعيد ميرزا
ابو سعید ميرزا (چغاتي/فارسي: ابو سعید میرزا؛ 1424 – 8 فبروري 1469) د پنځلسمې پیړۍ په منځ کې د تیموري سترواکۍ يو واکمن و.
په تیموري واکمنه کورنۍ کې زېږېدلی یو کوچنی شهزاده ابو سعید د خپلو جنګیالیو اړيکو په منځ کې يو تر ټولو مخکښ شخص ثابت کړ. د دوه لسیزو په اوږدو کې، هغه د تیموري سترواکۍ ډیره برخه بیا یو ځای کړه، په کومه کې چی د هغه د مشر کاکا شاه رخ له مړینې وروسته درزونه پيدا شوي وو. په هر حال، د  ابو سعيد  دا هيلې چې سترواکي د تيمور پر مهال خپلو پخوانيو حدودو ته وروګرځوي، هغه وخت له ناکامۍ سره مخ شوې، کله چې پر اوسني لويديځ ايران د بريد پر مهال ووژل شو.
هغه د بابر پرنی نیکه و، چا چې وروسته د هندوستان د مغولي سترواکۍ بنسټ کېښود.
د ژوند لومړي کلونه او مخينه
ابو سعید په 1424ز کال کې زیږیدلی و، هغه د تیموري شهزاده محمد میرزا او د د هغه د مېرمنې شاه اسلام دويم زوی و. پلار يې د ميران شاه يو زوی و، چې هغه بيا خپله د تيمور درېيم زوی و. مور يې د سهراب کورد لور او د حکاري د عز الدين شير خپلوانه وه، څوک چې د تيمور پخوانی مخالف (دوښمن) و.
داسې برېښي چې پلار يې په سیاسی مسائلو کې لږه ښکیلتیا درلوده، که څه هم محمد میرزا د خپل اکا له بانفوذه زوی الغ بیګ سره نږدې اړیکی درلودې، څوک چې واکمن سلطان شاه رخ زوی او د ماوراء النهر والي و. کله چی الغ بيګ د مرګ په بستر پروت محمد ميرزا ليدنې ته ورغی؛ نو د مرګ پر لور روان شهزاده د ابوسعيد لاس ونیو، او د الغ بيګ په لاس کې يې کېښود، په دې ډول يې دا هلک د نوموړي په ساتنه کې ورکړ.
د واک تر لاسه کولو ابتدايي هلې ځلې
ابو سعید ته الغ بيګ په دربار کې يوه دنده ورکړل شوه، وروسته يې د ښه خدمت په بدل کې د هغه لور واده کړه. په هر حال، د شاه رخ له مړينې وروسته په تيموري تخت د الغ بيګ له کېناستو سره سم، ابو سعيد د خپل ولينعمت مخالفت پيل کړ. په 1449ز کال کې، کله چې الغ بيګ د خپل زوی عبداللطيف د بغوت په ځپلو بوخت و، ابوسعید په شمالي پوله کې خپله دنده پریښوده او د ارګون د قبیلې د يو ټولي په کارولو سره يې په پلازمېنه سمرقند د يو بريد رهبري وکړه. د الغ بیګ بل زوی عبدالعزیز کلا ته شا تګ وکړ او خپل پلار یی خبر کړ، پلار یی خپل پوځ بیرته د ښار پر لوړ رهي کړ، او ابو سعيد يې شاتګ ته اړ کړ. عبدالطیف له دې ګډوډۍ څخه په خپله ګټه کار واخيست، الغ بيګ يې تعقيب او مات کړ، او ډېر ژر يې وواژه. ابوسعید خپل ځواکونه د خپل اکا د زوی پر ضد رهبري کړل، خو هغه له ماتې سره مخ او ونيول شو.
په 1450ز کال کې، ابو سعيد په سمرقند کې له زندانه وتښتېد، او بخارا ته ولاړ. که څه هم، هلته يې لږ ملاتړ تر لاسه او بندي شو، يوازې هغه مهال له اعدام څخه وژغورل شو، چې ښار ته د عبدالطیف د مړينې خبر ورسېد. بخاري امیرانو په بېړه دا شهزاده خوشې کړ، او هغه ته د وفادارۍ لوړه يې وکړه، او ل هدې سره سم نوموړي په سملاسي ډول د نوي واکمن پر ضد خپل پوځونه مارش کړل، چې هغه د الغ بيګ وراره عبدالله ميرزا و. په سمرقند له ابتدايي ناکام یرغل وروسته، ابوسعید او د هغه د پیروانو کوچنۍ ډلې د یاسي سرحدي ښارګوټی ونیو. کله چی عبدالله د غچ اخیستلو لپاره خپل ځواکونه رهي کړل، ابوسعید له ازبک واکمن ابو الخير خان څخه د مرستې غوښتنه وکړه. نوموړي موافقه وکړه، او د دوی شریکو ځواکونو د 1451ز کال په جون مياشت کې عبدالله ته ماتې ورکړه. دې ته په کتنې سره چې د هغه سيال په جګړه کې وژل شوی و، برياليو وکولای شول له کوم مخالفت پرته سمرقند ته ننوځي. ابوسعید په تیموري تخت کېناست، او د ازبکانو څخه د مننې په پار يې ابوالخير ته ارزښتمن سوغاتونه او تر څنګ يې د الغ بيګ لور په نکاح ورکړه.
له تيموري شهزاده ګانو سره ټکرونه
کله چې ابوسعید په 1454ز کال کې بلخ ونیو، په ځواب کې د هرات يو بل تيموري ابوالقاسم بابر خپل ځواکونه د هغه پر ضد مارش او سمرقند يې محاصره کړ. بلاخره، دواړه خواوو په جنګ بندۍ موافقه وکړه، او د امو سيند يې د پولې به توګه وټاک. دا تړون په 1457ز کال کې د ابوالقاسم بابر تر مړینې نافذ و، تر هغه وخته کله چې د هغه کشر زوی محمود، چې د الغ بېګ لرې وراره و، د ابراهيم ميرزا له خوا له هراته وشړل شو. ابوسعید غوښتل چې ښار او همدارنګه د خراسان چاپیره سیمه ونیسي، خپل پوځونه یی د ابراهیم پر ضد رهبري کړل، او ابراهيم يې تېښتې ته اړ کړ. خو بیا هم تر 1456ز کال پورې د ښار په نیولو و نه توانیده. راتلونکی کال، ابو سعيد د شاه رخ عمر خوړلې کونډه مېرمن ګوهر شاد اعدام کړه، څوک چې يوه اغېزناکه او شتمنه شهزادګۍ وه، نوموړې يې له ابرهيم سره په دسيسه جوړولو تورنه کړې وه، څوک چې د هغې کړوسی و.
له دې سره سره، ځينې نور تيموري شهزاده ګان پاتې و چې د هغه واکمنۍ ننګولو ته يې دوام ورکړ. په 1454ز کال کې، اویس میرزا، څوک چې د تيمور د مشر زوی عمر شیخ له پښت څخه و، د ابو سعيد د پخواني ملاتړي ابوالخیر خان په مرسته پاڅون پيل کړ، خو له سختې ماتې سره مخ شو. ابو سعید د عمر شيخ د پښت له يو بل تن سلطان حسین بایقرا ل خوا هم ورته ګواښونو سره مخ شو. سلطان حسين بايقرا له دې وړاندې د قره قویونلو له مشر څخه هغه مهال ګرګان هم نیولی و، کله چې جهان شاه له سيمې په شا شوی و. که څه هم نوموړي په لومړيو کې هغه مهال ابو سعيد ته د وفادارۍ لوړه کړې وه، کله چې د هغه مشر واکمن په 1460ز کال کې د بغاوت له امله له اندېښنو سره مخ و. حسین بایقرا مازندران ونیو او ورپسې کال کې يې هرات محاصره کړ. که څه هم هغه وروسته له دې ځمکو وایستل شو، حسین بایقرا له بښنې سره سره، د ابوسعید پر سیمو بريدونو ته دوام ورکړ. په 1461ز کال کې، د عبداللطيف زوی محمد جوکی هم په پاڅون وکړ. هغه د شاهروخیه ښار تر نیولو دمخه د ماوراء النهر له لارې خپله لاره ووهله، چیرته چې ابو سعید اړ شو، تر څو اوږدمهالې محاصره پیل کړي، کومې چې د 1462ز کال د نومبر مياشتې څخه پيل او بيا د 1463ز کال تر سپتمبر پورې وغزېدلې.
ډېوېډ لېنچ
لېنچ مخکې له دې چې د لنډو فلمونو جوړولو ته مخه کړي د ۱۹۶۰ لسیزې په وروستیو کې یې انځورګري زده کړه. د ایرېزرهېډ په نوم د هغه لومړنی ۹۰ دقیقه یی فلم (۱۹۷۷) د نیمې شپې د فلمونو په مدار کې بریالی و او د فیل سړي (۱۹۸۰)، د شګو غونډۍ (۱۹۸۴) او ابي بخمل (۱۹۸۶) په نوم فلمونو له کاګردانۍ سره بریا ته ورسېد. لېنچ ورپسې له مارک فراسټ سره خپله تلویزوني شبکه جوړه کړه او د ټواین پیک په نوم د یو سړي د معمایي وژنې ډرامه په دوو څپرکو کې په کې خپره شوه. هغه همدارنګه د ټواین پېک مخکیني فلمونه: فایر واک وېت مي (۱۹۹۲)، د وایلډ اټ هاړټ جاده یي فلم (۱۹۹۰) او د سټرېنټ سټوري (۱۹۹۹) کورنی فلم هم په همدې دوره کې جوړ کړل. د سوریالیستي فلم جوړونې لور ته د هغه تللو له سره د هغه درې نور فلمونو: هېګوې (۱۹۹۷)، مالهالنډ ډرایف (۲۰۰۱) او اېنلنډ اېمپایر (۲۰۰۶) د خیالي منطق د غیر تشریحي داستاني جوړښت له مخې پر مخ ولاړل. لېنچ او فراسټ دواړو په ۲۰۱۷ کال کې د ټواین پیک دریېم څپرکي لپاره چې د شوټایم له خوا خپرېده بیا یوځای شول. لېنچ د هرې برخې لیکوالي او کارګرداني وکړه او د ګوردن کول په توګه یې خپل رول بیا پر سکرین راڅرګند کړ.
د یو موسیقار په توګه د بلوباب سټېډيو البومونه (۲۰۰۱)، کرېزي کلاون ټایم (۲۰۱۱) او بېګ ډریم (۲۰۱۳) جوړول او همدارنګه د خپلو بېلابېلو فلمونو لپاره د غږ او موسیقۍ طرحه کول (ځینې وختونه د خپلو همکارانو اېلن سپلېټ، دین هېړلي او یا انجېلیو بادلمېنټي سره)؛ انځورګري او عکاسي؛ د اېمېجس/ انځورګری (۱۹۹۴)، کچ  د بېګ فېش (۲۰۰۶) روم ټو ډريم (۲۰۱۸) د کتابونو لیکل او ګڼ شمېر نور ادبي اثار؛ او د ویډيویي موسیقیو (لکه د موبي له خوا شارټ اېن د بک اف هېډ لپاره ویډيو جوړول چې په بدل کې يې هغه بېرته د لېنچ بېګ ډریم ته یوه ویډيو جوړه کړه ) او همدارنګه د اعلاناتو جوړول چې د لېډي بلو شانګهای په نوم د ډایور سوداګریز فلم جوړول، د لېچ له نورو کاري هڅو څخه یادولی شو.
د ترانسېډنتال مېډيیشن/ متعالي تفکر (TM) یو لېوال تمرین  کوونکی و. په ۲۰۰۵ کال کې يې د ډېوېډ لېنچ بنسټ جوړ کړ چې په ښوونځیو کې د TM د تدریس په لټه کې دی او له هغه مهال راهیسې یې لمن له خطر سره مخ ګڼ نور نفوس لکه بې ځایه شویو ټولنو، غازیانو او کډوالو رسېږي.
د ژوند لومړي کلونه
ډېوېډ کېټ لېنچ د ۱۹۴۶ کال د جنوري په۲۰مه د مونټانا په مېزولا کې زېږېدلی. پلار یې ډونالډ والټون لېنچ (زوکړه ۱۹۱۵ - مړینه ۲۰۰۷) یو څېړونکی پوه و چې د متحده ایالاتو د کرنې څانګې (USDA) ته یې کار کاوه او مور یې اېډوانا "سني" لېنچ (کورنی نوم یې سندبېرګ، زوکړه ۱۹۱۹- مړینه ۲۰۰۴) یوه د انګریزي ژبې کورنۍ ښوونکې وه. د لېنچ له مشرانو مورنیو نیکونو څخه دوه یې له فنلنډي - سویډني کډوالو څخه و چې په ۱۹مه پېړۍ کې متحده ایالاتو ته تللي وو. هغه د یو پروتیستان په توګه لوی شو. لېنچ تر  ډېره د USDA له خوا ډونالډ ته ورکړل شوي ځای په شاوخوا کې ګرځېده له همدې امله په دوه میاشتینۍ کې له خپل مور او پلار سره د ایډاهو سنډ پاینټ ته لاړ؛ دوه کاله وروسته یې د ورور جان تر زېږون وروسته کورنۍ د واشنګټن سپوکېن ته کډه شوه، هلته د لېنچ خور مارټا نړۍ ته راغله. وروسته یې کورنۍ د شمالي کارولینا ډرهام، د اېډاهو بویز، لکساندریا او وېرجینیا ته کډه شول. لېنچ نسبتاً په اسانۍ سره ځان له دې ژوند سره  برابر کړ هغه وویل: دا چې نږدې تل نوی ښوونځی پیل کړي د نويو ملګري موندل ورته ستونزمن نه وو. "ما په ماشومتوب کې نړۍ په بشپړ ډول فوق‌العاده ولیده. البته ځینې معمولي وېرې راسره وې لکه ښوونځي ته د تګ وېره وه ... هغه مهال ښوونځي ته تلل د ځوانانو پر وړاندې یو جنایت و. چې د ازادۍ تخمونه/زړي يې له‌منځه وړل. ښوونکو پوهه یا مثبت کړه‌وړه نه هڅول."لېنچ د زده‌کړو تر څنګ له بای سکاوټ/څارندوی/ پیشاهنګ سره یوځای شو، که څه هم هغه وروسته وويل چې «يوازې [څارندوی] شوم، بناً ما وکولی شوی هغه خوشي کړم او شاته يې پرېږدم.» هغه د اېګل سکاوټ (د امریکا د پیشاهنګانو تر ټولو لوړ رتبه د شاهین نښان، ژباړن) تر ټولو لوړې درجې ته ورسېد. هغه په‌خپله ۱۵مه کلیزه کې د نورو پیشاهنګانو تر څنګ د یو شاهيني نښان لرونکي پیشاهنګ په توګه له سپينې ماڼۍ څخه بهر د ولسمشر جان اېف کنېډې د لوړې/تحلیف په مراسمو کې موجود و. همدارنګه له کوچني‌والي له انځورګرۍ او نقاشۍ سره مينه لرله او په وېرجينیا کې چېرته يې چې د پلار ژوند کول خوښېدل، د ژوند کولو پر مهال يې د یوې دندې/مسلک په توګه خپل دا مسیر وڅاره.
لېنچ په اسکندریه کې د فرانسیس سي هامونډ په ښوونځي کې له علمي پلوه کوم غوره‌والی نه درلود او د ښوونخي له کارونو سره يې چندان لېوالتیا نه لرله، خو د پېژندل شویو زده‌کوونکو له ډلې وو او تر پرېښودلو وروسته يې پرېکړه وکړه چې په کالج کې انځورګري وکړي. هغه مخکې له‌دې چې په ۱۹۶۴ کال کې په بوستون کې د ښکلو هنرونو ښوونځي (چېرته چې له موسیقار پیټر وولف سره په یوه خونه کې و) ته ولېږل شي، خپلې زده‌کړې په واشنګټن کې د کورکوران د هنر او طراحۍ په ښوونځي کې پیل کړې. هغه دا ځای یوازې یو کال وروسته پرېښود او ويې ويل، «په ټوله کې په هغه ځای کې ماته هېڅ انګېزه رانه‌کړل شوه» په بدل کې يې هغه پرېکړه وکړه چې غواړي د اروپا شاوخوا ته له خپل ملګري جک فیسک سره چې په کوپر یونین کې د هغه له زده‌کړو څخه ناراضي و سفر وکړي. دوی هيله‌من و چې په اروپا کې به له اتریشي [1]اکسپرسیونیست انځوګر کوکوشکا څخه د هغه په ښوونځي کې انځورګري زده کړي. خو سالزبورګ له رسېدو سره وپوهېدل چې کوکوشکا نه‌شته؛ په اروپا کې تر دوه اونۍ وخت تېرولو وروسته بېرته ناهيلي متحده ایالاتو ته راوګرځېدل.
سرچينې
[1]  یو هنري ښوونځۍ/سبک دی، ژباړن
د يونان کلتور
د يونان کلتور د زرګونو کلونو په موده کې بدلون موندلی، په «مينون» کې او بيا وروسته په «مايسينين» کې پيل شوی، تر کلاسيک يونان پورې يې د پام وړ دوام کړی، په رومي سترواکۍ او د هغې په ځای ناستې بيزانس سترواکۍ يې اغېز پرېښی. د فرانکي دولتونو، عثماني سترواکۍ، وينيشين جمهوريت او باوريايي او ډنمارکي پاچاييو په څېر نور کلتورونه او دولتونو هم په اوسني يوناني کلتور خپل اغېز پرېښي. خو تاریخ پوهان د يونان د خپلواکۍ جګړه د يونان د ګڼ اړخيز کلتور د بيا راژوندي کولو او په يوه هسته کې د بيا پنځولو لامل بولي.
يونان په پراخه کچه د لوېديځ کلتور او ديموکراسۍ زانګو بلل کېږي. اوسني جمهوريتونه د ولسونو له خوا د حکومت، د منصفه پلاوي به مټ د محاکمې او قانون تر مخې د برابرۍ په برخه کې د يونان پوروړي دي. لرغوني يونانيان په ګڼو ډګرونو کې مخکښان وو، کوم چې پر منظم فکر متکي دي، په دې ډګرونو کې بيالوژي، هندسه، تاريخ، فلسفه او فيزيک شامل دي. يونانيانو د حماسي او غزليزې شاعرۍ، تاريخ، ناورين او ټوکو ټکالو په څېر مهمې ادبي بڼې  وړاندې کړي دي. د ترتيب او تناسب د تر لاسه کولو په برخه کې، يونانيانو د ښکلا يوه داسې بېلګه وپنځوله چې په لوېديځ هنر يې ژور اغېز پرېښود.
لرغونی يونان
لومړی ستر لرغونی يوناني مدنيت «ماينوين» و، کوم چې د ژړو په عصر کې په کريټ او د ايجين ټاپوګانو د ايجين مدنيت و، له ۳۰۰۰ مخزېږديز څخه تر ۱۴۵۰ مخزېږديز پورې يې وده وکړه او د زوال له يو وروستي پړاو څخه وروسته بالاخره د يونان په تياره پېړیو کې د ۱۱۰۰ مخزېږدز په شا اوخوا کې پای ته ورسېد. د خپل ځواک د عروج پر مهال، دوی له ښاري کورونو څخه نيولې تر شاهي ماڼيو پورې ودانۍ جوړې کړې. د دې ودانۍ بېلګه په «کنوسوس» کې د «مينوس» پاچا ماڼۍ وه، کومه چې له دوه څخه تر درې سطحو جوړه وه، له پنځه سوو څخه زياتې خونې او د دالانونو او زينو لرونکې ډېرې چوترې يې درلودې. د دې ماڼۍ په داخلي برخه کې د ښه راغلاست لوړ تالارونه، د ملکې او ماشطو لپاره پراخه کورونه، د پوره فاضلاب او اوبو نظام لرونکي حمامونه، د خوراکونو زېرمې، دوکانونه، صحنې، د لوبو ميدانونه او نورې اسانتياوې شاملې وې. ديوالونه له توږل شويو مرمرو يا صافو کړای شويو ډبرو څخه جوړ شوي وو، کوم چې په ډېرو ښايسته شويو نقاشيو پوښلي وو. د ماڼۍ تر څنګ، د «سينټوريني» په ټاپو، په ۱۹۶۷ز کال کې يو پوره م«ينون» ښار وموندل شو چې «اکروتيري» بلل کېږي، وروسته، «مايسينين» مدنيت په مايسينای، ټيريانز او پيالوس کې د ماڼۍ ودانۍ جوړې کړې.
د يونان له تياره پېړيو وروسته، مهندسي په داسې سبک بدله شوه چې له روميانو سره په شريکه يې په کلاسيکي معمارۍ او وروسته په نوي کلاسيک اغېز وکړ. د دې سبک بېلګې د دوی عبادتځايونه وو، لکه «پارتينين» او «ايريکټونين» چې دواړه د اتن په «ايکروپوليس» کې موقعيت لري، نندارځايونه هم د دې سبک بېلګې دي. دې عبادتځايونو او نندارځايونو د نظري وهم او متوازن تناسب يو پېچلی مرکب کارولی دی. د لرغوني کلاسيکي يونان عبادتځايونه عموماً له يو بنياد څخه جوړ وي چې په هره څنډه کې زينې لري (چې په کريپيډوما پېژندل کېږي)، يوه «سيلا» (انګړ) (يا ناوس) چې په هغې کې د يوې مذهبي ډلې مجسمه وي، ستنې، د ستنې پر سر پرته تخته او د ليندۍ په بڼه کږې شوې دوه ستنې چې يوه به مخ لور ته او بله به شا لور ته وه، موجود وو. تر څلورمې مخزېږديزې پېړۍ پورې، یوناني معمارانو او ډبرتوږونکو د ټولو ودانيو لپاره د اصولو يو نظام جوړ کړی و چې د اوامرو په نوم پېژندل کېدو: ډوري، لوني او کورنتين. دا ودانيز اصولد خپلو ستنو (په ځانګړي ډول د ستنې د پورته برخې په واسطه، کومې چې له بام سره نږدې وي او تاج يې بولي) په مټ په ډېرې اسانۍ سره د پېژندل کېدو وړ دي. ډوري ستنه پیاوړې او بنسټيزه ده، لوني يې نرۍ او د پورته سر په کونجونو کې څلور تاوشوې برخې (چې تاوشوې يا حلزوني برخې/طومار يې بولي) لري (د ستنې سر) او کارنيتن ستنه يې کټ مټ د لوني په څېر ده، خو سر يې په بشپړ ډول بدل دی چې د اکانتوس په پاڼو او څلورو تاوشويو برخو ښکلې شوې ده.
بيزانسي يونان
لکه «پارتينون»، کوم چې لرغوني يوناني مذهب ته د وقف لپاره جوړ شوی و، ايا صوفيا د مسيحيت يوه مشهوره کليسا بلل کېده. د دواړو دينونو عبادتځايونه د ظاهري او داخلي اړخونو ته په کتنې سره يو له بل څخه زيات توپير لري. په لرغونې زمانه کې، د يو عبادتځای بهرنی منظر تر ټولو زياته مهمه برخه وه، ځکه چې داخلي برخې ته يواځې راهبانو لاسرسی درلود، چېرته چې د هغه خدای مجسمه کېښودل کېده، د کوم لپاره به چې دا عبادتځای جوړ شوی و. په دې ځای کې مراسم بهر تر سره کېدل او عبادت کوونکو چې څه ليدل هغه د عبادت ځای مخه وه، کومه به چې له ستنو جوړه وه، دوه طوماري لوړې برخې او د ليندې په څېر ستنې يې درلودې. په ورته وخت کې، مسيحي عبادتي مراسم د کليساګانو په داخل کې تر سره کېدل، عموماً بهرنۍ اړخ يې ډېر کم يا بيخي نه ښکلې کېدو.
بيزانس معمارانو عموماً د مرمرو ستنې، د تشو خانو لرونکي چتونو او د ډېر سينګار ځانګړتيا درلوده، تر څنګ يې د زرين شاتختې سره د موزايکو (يو ډول ودانيز مواد دي) څخه هم زیات کار اخيست. د بيزانس معمارانو له خوا کارېدونکي ودانيز مواد نور مرمر نه و چې لرغونو يونانيانو يې زياته ستاينه او کارونه کوله، د دې پر ځای يې ډېر وخت ډبرې او خښتې غوره بللې، په داسې حال کې چې د کړکيو لپاره يې د نازکو مرمرو تختې کارولې.
نوی يونان
د يونان له خپلواکۍ وروسته او د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې، د دولتي او خصوصي دواړو ودانيو لپاره نوي کلاسيکي فن تعمير ډېر زيات کارول شوی دی. د یونان د پاچايۍ د اتن او نورو ښارونو لپاره د نولسمې پېړۍ د ودانۍ فن تر ډېره بريده د « Theophil Hansen, Ernst Ziller, Panagis Kalkos, Lysandros Kaftanzoglou, Anastasios Metaxas» او « Stamatios Kleanthis» په څېر معمارانو څخه اغېزمن دی. په همدې وخت کې، له بله اړخه، په یونان کې کليساګانو د نوي بيزانسي بيا راژوندي کول تجربه کړي دي.
په ۱۹۳۳ز کال کې، د اتن منشور، کوم چې د نويپال خوځښت يو منشور دی، د « Le Corbusier» له خوا لاسليک او خپور شو. د دې خوځښت لومړی معماران دا وو: Ioannis Despotopoulos, Dimitris Pikionis, Patroklos Karantinos او Takis Zenetos. له دويمې نړیوالې جګړې او يونان له کورنۍ جګړې وروسته، د یونان د سترو ښارونو په مرکزونو کې د کورونو د ودانيو په زياته کچه جوړېدل، د يوناني اقتصاد او له جګړې وروسته د بيا رغېدو لپاره يو مهم مرستندوی عنصر و. د ۱۹۶۰ او ۱۹۷۰ز لسيزې په اوږدو کې لومړۍ اسمان څکې ودانۍ هم جوړې شوې، لکه د OTE برج او اتن ټاور کمپلکس.
سوله غوښتنه
سوله غوښتنه د جګړې، پوځي ګرایي (د عسکري خدمت او همدارنګه د جبري خدمت په ګډون) یا تاوتریخوالي پر وړاندې مخالفت یا مقاومت دی. سوله غوښتونکي تل د عادلانه جګړې نظریې رد کوي. د سولې غوښتنې (pacifism) کلمه د سولې لپاره د فرانسوي مبارز امیل ارنو له خوا ابداع شوه چې بیا په ۱۹۰۱ زکال کې په ګلاسکو کې د نړیوالې سولې په لسم کانګرس کې د سولې په برخه کې د نورو فعالینو له خوا هم ومنل شوه. دغې اصطلاح ته ورته بله اصطلاح آهیمسا (ahimsa) ده چې په هېڅ وجه چاته د زیان نه اړولو په معنی ده چې د هندي ادیانو لکه د هندوئېزم، بودېزم او جینېزم یو له اصلي فلسفو څخه ده. په داسې حال کې چې په دې اړوند معاصر مفاهیم نوي دي او د ۱۹مې پېړۍ راوروسته توضیح شوي، خو ګڼ شمېر لرغوني ارجاعات لري.
په معاصر پېر کې له دغې موضوع سره لیوالتیا د لئو تولستوی له خوا په خپلو وروستیو آثارو په ځانګړې توګه، د خدای پاچاهي په تا کې دننه ده (The Kingdom of God Is Within You) تر عنوان لاندې اثر کې بېرته راوپارول شوه. مهاتما ګاندي هم د تاوتریخوالي نه کوونکي ثابت قدمه اپوزیسیون د چارو د ترسره کولو لارښوونه وکړه چې ده ورته «ساتیاګراها» ویل او د هند د خپلواکۍ په خوځښت کې یې مهمه ونډه لرله. د دغه چارو اغېزې مارتین لوترکینګ جونیر، جیمز لاوسون، مري او چارلز بیرډ، جیمز بیول، ټیچ نات ان او د مدني حقونو د خوځښت ډیری نورو غړو ته الهام بخښونکې وې.
اخلاقي ملاحظات
سوله غوښتنه کېدای شي په اخلاقي اصولو (اخلاقي الزامي لیدلوري) یا هم په پراګماتېزم (نتیجه پالونکي لیدلوري) تکیه ولري. اصولي سوله غوښتنه په دې باور ده چې د لید له یوه ټکي څخه له جګړې څخه رانیولې د شخصي فزیکي تاوتریخوالي تر طیف پورې ټول تاوتریخوالي له اخلاقي پلوه ناسم دی. پراګماتیکه سوله غوښتنه باوري ده چې د جګړې او بین فردي تاوتریخوالو لګښت دومره زیات دی چې باید پر ځای یې د اختلافاتو د حل او فصل لپاره نورې غوره لارې چارې وپلټل شي.
عدم تشدد
یو شمېر سوله غوښتونکي د عدم تشدد له اصولو پیروي کوي، دوی باوري دي چې له تاوتریخوالي خالي اقدام له اخلاقي پلوه غوره او یا تر ټولو اغېزمن دی. ورته مهال یو شمېر پلویان یې بیا له فزیکي تاوتریخوالي څخه د ځان او نورو څخه د بېړنۍ دفاع په برخه کې ملاتړ کوي. یو شمېر نور بیا په دغه ډول بېړنیو حالاتو کې د مقاومت له یو شمېر سمبولیکو چارو لکه د پوځي بنسټونو بهر د سره رنګ په تویې کولو سره د وینې د ښودو او یا هم د هوايي ځواک مرکزونو ته په ننوتو په جنګي الوتکو باندې له ګذار کولو ملاتړ کوي.
عدم تشدد ته اړوند ټول مقاومتونه (چې ځینې وختونه ورته مدني مقاومت هم ویل کېږي) په هر ډول شرایطو کې د تاوتریخوالي د بشپر رد پر بنسټ نه دي. په دغه ډول خوځښتونو کې ډېری رهبران او ګډون کوونکي په ځانګړو شرایطو کې له تاوتریخوالي څخه پرته لارې چارې مهمې ګڼي او مطلق سوله غوښتونکي نه دي. ځینې وختونه لکه په ۱۹۶۵ زکال کې له سلما څخه مونټګومري ته د بشري حقونو د خوځښت لاریون له ځانه د مسلحانه ساتنې غوښتنه وکړه. د مدني مقاومت او د قوې د فکتورونو ترمنځ ارتباطات پریمانه او ډېر زیات پېچلي دي.
مطلقه سوله غوښتنه
بي بي سي یو مطلق سوله غوښتونکی د داسې کس په توګه توصیف کوي چې باوری وي د انسان ژوند دومره اهمیت لري چې هېڅکله باید یو انسان وه نه وژل شي او یا هم هېڅکله جګړه وه نه شي، آن که د ځان څخه د دفاع په موخه وي. د دغه اصل مراعات کول ستونزمنه چاره ده، ځکه چې تاوترایخوالی د مرستې د وسیلې په توګه د هغه کس لپاره چې زیان یې لیدلی یا هم وژل شوی شتون نه لري. همدارنګه ادعا کېږي چې په سوله غوښتنه کې دغه منطقي استدلال کېدای شي چې تاوتریخوالي ته مخه کول د نه تاوتریخوالي پر نسبت د ناوړه پایلو لامل ګرځي.
د شرایطو پر بنسټ سوله غوښتنه
د عادلانه جګړې له تیوري څخه په ګټنې د شرایطو پر بنسټ سوله غوښتنه د هغه دریځ څرګندويي کوي چې د مطلقې سولې غوښتنې له دریځ څخه توپیر لري. د مشروطې سولې غوښتنې ډول رایجه سوله غوښتنه ده چې کېدای شي له ځانه دفاع مجاز وبولي خو له وخته وړاندې دفاع یا مداخلې څخه بیا ملاتړ نه کوي.
ملي آزادي او د پولیسو اقدامات
په داسې حال کې چې ټول سوله غوښتونکي د ملي دولتونو ترمنځ د جګړې مخالف دي، خو داسې موارد شتون لري چې دوی د کورنۍ جګړې یا انقلاب پر وړاندې له پوځي چارو ملاتړ کړی. د بېلګې په توګه د امریکا د کورنۍ جګړې پر مهال د امریکا د سولې بنسټ او د عددم تشدد د بنسټ یو شمېر پخوانیو غړو د اتحادیې له پوځي عملیاتو ملاتړ وکړ او استدلال یې کاوه چې دوی د کنفدراسیون پر وړاندې د یو «پولیسي» اقدام په ترسره کولو بوخت و او د جنایتکارو په توګه یې د هغوی پر وړاندې غبرګون جلا و. د هسپانیا د کورنۍ جګړې له پیلېدو وروسته فرانسوي سوله غوښتونکي رنه ژرین د هسپانیا له جمهوریت څخه د ملاتړ غوښتنه وکړه. هغه استدلال وکړ چې هسپانوي ملت پالنه «د فردي دښمن سره د پرتلې وړ ده» او د جمهوریت هڅې هم د جنایاتو په ځپلو کې د پولیسو د ځواکونو له اقداماتو سره یو شان دي.
په ۱۹۶۰ مه لسیزه کې نوي کیڼ اړخ ته اړوند اصلاح غوښتونکو د ملي آزادۍ غوښتونکو په جګړو کې د یو شمېر ډلو لکه ویټ کونګ او الجزایري اف ال ان (FLN) څخه ملاتړ وکړ؛ دوی استدلال کاوه چې د دغه ډول هېوادونو د آزادولو لپاره نورې سوله ئیزې هڅې نتیجه نه ورکوي او جګړه یوازنۍ پاتې حل لار ده.
سوله غوښتونکې کلیساوې
په عیسویت کې سوله غوښتونکې کلیساوې هغه عیسوي ډلو ته اړوندېږي چې په مستقیمه توګه له سولې غوښتنې ملاتړ کوي. د «سولې د تاریخي کلیساو» اصطلاح په ځانګړې توګه د کلیسا دغو دریو لرغونو ډولونو ته نغوته کوي: بریترین کلیسا، منونیتان (او نور اناباپتیستان لکه آمیشان، هوتریتان او حواریوني عیسوي کلیساوې) او همدارنګه کواکران (د ملګرو مذهبي ټولنه). د سولې تاریخي کلیساوو د خپل پیدایښت له وخت څخه تر ۱۶مې پېړۍ پورې دا دریځ درلود چې عیسی خپله یو سوله غوښتنونکی و چې د سولې لارښوونې یې کړي او هغه یې ترسره کړي نو له همدې امله پیروان یې هم باید دغه هغه پر لار لاړ شي.
اسلام
د تاریخ په اوږدو کې ګڼ شمېر مسلمانو خوځښتونو سوله غوښتنه له اسلامي الهیاتو سره اړونده بللې. ورته مهال د حضرت محمد(ص) له مهاله جګړه د اسلامي تاریخ نه جلا کېدونې برخه ده چې هم له ځانه د دفاع او هم د اسلامي عقیدې د خپرولو په موخه ترې ګټنه شوې.
سوله د اسلام په مبارک دین کې ځانګړی ځایګی لري او مسلمانان تل د خپلو ټولو ستونزو د هواري په موخه سولې او سوله ئیزو لارو چارو ته هڅول شوي دي.
د فلیپین انقلاب
د فلیپین انقلاب چې هسپانویان ورته د تاګالوګ جګړه وايي هغه انقلاب و چې د یوې کورنۍ جګړې او ورپسې د هسپانیا د سترواکۍ (د هسپانیا پاچاهي) تر ادارې لاندې د هسپانوي ختیځ هند د استعماری چارواکو پر وړاندې د فلیپین د خلکو او یاغیانو له جګړې یې سرچینه واخیسته.
د فلیپین انقلاب د ۱۸۹۶ زکال په اګست میاشت کې هغه مهال پیل شو کله چې هسپانوي چارواکو د کاټیپونان استعمار ضد پټ سازمان کشف کړ. کاټیپونان سازمان د آندرس بونیفاسیو په مشرۍ د فلیپین د وګړو ترمنځ د نفوذ په پراختیا پیل وکړ او سربېره پر دې یې په ۱۸۹۵ زکال کې د کیوبایي ملت پالو پر وړاندې د هسپانیا له ماتې بشپړه ګټنه وکړه او د هسپانیا سترواکي یې د یوه کمزورې سترواکۍ په توګه خلکو ته معرفي کړه. په کالوکان کې د یوې لویې غونډي پر مهال د کاټیپونان مشرانو د انقلابي حکومت د جوړولو وویل او خپل نوی تاسیس کړی دولت یې «هارینګ بایانګ کاتاګالوګان» وباله؛ په دې سره هغوی د یوه سراسري وسله وال انقلاب اعلان وکړ. بونیفاسیو په پلازمینه مانیلا باندې د برید غوښتنه وکړه. دغه برید له ماتې سره مخ شو، خو د پلازمینې په چاپېر کې یو شمېر ایالتونو په پاڅون لاس پورې کړ. په ځانګړې توګه په کاویت کې د ماریانو آلوارز او بالدومرو اګوینالدو (دواړه د کاټیپونان د بېلابېلو برخو مشران و) په مشرۍ پاڅون کوونکو لومړنیو مهمو بریاو ته لاسرسی وموند. د انقلابیانو ترمنځ د واک پر سر شخړه د کاټیپونان په مشرتابه کې د بې اتفاقۍ لامل وګرځېده چې له امله یې بونیفاسیو په ۱۸۹۷ زکال کې اعدام شو او د انقلاب مشري هم امیلیو اګوینالدو پر غاړه واخیسته، هغه چې د نوي تاسیس شوي انقلابي دولت مشري یې پر غاړه لرله. همدغه کال انقلابیونو او هسپانیا د بیاک - نا- باټو تړون لاسلیک کړ او په دې سره د لنډ مهال لپاره تاوتریخوالي راکم شول. فلیپیني انقلابي افسرانو ځانونه هانګ کانګ ته تبعید کړل؛ خو بیا هم تاوتریخوالي په بشپړه توګه پای ته وه نه رسېدل.
د ۱۸۹۸ زکال د اپرېل په ۲۱مه وروسته له هغه چې په هاوانا بندر کې یواس اس مېن بېړۍ ډوبه شوه د اپرېل په ۲۵مه د امریکا له خوا له هسپانیا سره د جګړې له اعلان وړاندې متحده ایالاتو د فلوریدا د ټاپووزمې په سویلي سواحلو کې د هسپانیا تر استعمار لاندې د کیوبا ټاپو کلابند کړ. دغه چاره په ۱۸۹۸ زکال کې د هسپانیا او امریکا په جګړه کې لومړنی پوځي اقدام و. د مۍ میاشتې په لومړۍ نېټه په آسیا کې د متحده ایالاتو د سمندریز ځواک ډلګۍ د جورج ډیوئي تر قوماندې لاندې د مانیلا د خلیج په جګړه کې هسپانوي سمندریز ځواک ته ماته ورکړه او په دې سره یې د مانیلا کنټرول په عملي بڼه په خپل واک کې واخیست. د مۍ په ۱۹مه اګوینالدو چې په غیررسمي ډول یې متحده ایالاتو ته لاس ورکړی و فلیپین ته راوګرځېد او د هسپانویانو پر وړاندې یې خپل بریدونه بېرته پیل کړل. تر جون میاشتې پورې یاغیانو یوازې له مانیلا پرته په نږدې بشپړه توګه د فلیپین واګې پر خپل لاس کې واخیستې. د جون په ۱۲مه اګوینالدو د فلیپین د خپلواکۍ اعلامیه صادره کړه؛ په داسې حال کې چې دا د انقلاب پای ټکی نه و؛ ځکه چې هسپانیا او متحده ایالاتو دواړو د فلیپین خپلواکي په رسمیت وه نه پېژنده.
په فلیپین باندې د هسپانیا حکومت په رسمي توګه د ۱۸۹۸ زکال د پاریس هوکړې پر بنسټ چې د هسپانیا او امریکا جګړې ته یې هم پای ټکی کېښود؛ پای ته ورسېد. په دغه هوکړه کې هسپانیا د فیلیپین او همدارنګه متحده ایالاتو ته د څېرمو نورو هسپانوي استعماري برخو کنټرول متحده ایالاتو ته وسپاره. په دې سره د مانیلا په چاپېر کې د امریکايي او کمزورو فلیپیني ځواکونو له خوا په نسبي ډول سوله ټینګه شوه.
د ۱۸۹۹ زکال د فبروري په ۴مه د امریکا او فلیپین ترمنځ د مانیلا جګړه د فلیپیني او امریکايي ځواکونو ترمنځ پیل شوه. اګوینالدو له ځنډ پرته امر ورکړ چې «له امریکایانو سره د ملګرتیا او سولې اړیکې له منځه تللې او نور به ورته د دښمن په سترګه کتل کېږي». د ۱۸۹۹ زکال په جون میاشت کې د فلیپین لومړي جمهوریت په رسمي توګه د متحده ایالاتو پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ چې امریکایان ورباندې برلاسي شول.
له دې وروسته تر ۱۹۴۶ زکال پورې فلیپین په نړیواله توګه د یوه خپلواک هېواد په توګه چا په رسمیت نه پېژانده.
لنډیز
په فلیپین کې اصلي انقلابي نظریاتو د ۱۹مې پېړۍ په پیل کې زور واخیست هغه مهال چې دغه هېواد په نړیواله سوداګرۍ کې ورګډ شو. په ۱۸۰۹ زکال کې لومړنی بریتانوي شرکت په مانیلا ښار کې رامنځته شو او په ۱۸۳۴ زکال کې د یوه سلطنتي فرمان پر بنسټ دغه ښار د نړیوالې سوداګرۍ پر مخ پرانیستل شو. فلیپین له ۱۵۶۵ زکال راوروسته د مکسیکو څخه اداره کېده، چې استعماري اداري لګښتونه یې د ګالئون سوداګرۍ پر مټ پوره کېدل. له بهرنیو سوداګریو سره مخ پر ودې سیالۍ په ۱۸۱۵زکال کې ګالئوني سوداګرۍ ته پای ټکی کېښود. په ۱۸۲۱ زکال کې د مسکیکو د خپلواکۍ په رسمیت پېژندلو وروسته هسپانیا اړ شوه څو په مستقیم ډول له مادرید څخه په فلیپین حکومت وکړي او د خپل استعماري دولت د لګښت لپاره د عوایدو نوې سرچینې ومومي. په دغه مهال کې د فرانسې له انقلاب وروسته نظریاتو د ادبیاتو پر مټ دغه هېواد ته لار ومونده چې له امله یې د فیلیپین په ټولنه کې یوه روڼ آندې اصول پالونکې طبقه رامنځته شوه.
په ۱۸۶۸ زکال کې هسپانیا د ملکې دویمې ایزابېلا استبدادي حکومت ته پای ټکی کېښود. د دغه خپل سري حکومت ځای د جنرال فرانسېسکو سرانو په مشرۍ یو لېبرال حکومت ونیو. په ۱۸۶۹ زکال کې سرانو؛ کارلوس ماریا دلاتور د ۹۱م عمومي ګورنر په توګه وټاکه. د دلاتور رهبرۍ په فلیپین کې د آزادۍ غوښتنې یا لیبرالېزم نظریات معرفي کړل.
د هسپانیا د پاچا په توګه د ساوي د آمادئوی ټاکنه لامل وګرځېده څو دلاتور په ۱۸۷۱ زکال کې خپل ځایګی له لاسه ورکړي. په ۱۸۷۲ زکال کې د راتلونکي ګورنر جنرال، رافائل دایزکویردو ترمشرۍ لاندې حکومت په کاویته ال ویجو سیمه کې د سان فیلیپ په پوځي اډه کې د فیلپیني ځواکونو د پاڅون شاهد شو. له دغه بغاوت اووه ورځې وروسته ډېری کسان ونیول شول او محاکمه شول. د نیول شوو کسانو په ډله کې د خوزه بورګوس، ماریانو ګومز او کشیش جاسینتو زامورا په نومونو درې تنه یې سیکولار کشیشان و چې بیا د هسپانوي چارواکو له خوا په باګومبایان کې اعدام شول. د هغوی اعدام په ډېری فلیپیني وګړو ژور اغېز وکړ؛ ملي اتل خوزه ریزال د ال فیلي بوسټریسمو (El filibusterismo) تر نامه لاندې خپل ناول د هغوی په یاد ولیکه.
ډیری فلیپیني وګړي چې د احتمالي پاڅون په تور نیول شوي و د هسپانیا جزايي مستعمراتو ته تبعید شول، خو یو شمېر نور یې بریالي شول څو هانګ کانګ، یوکوهاما، سنګاپور، پاریس، لندن، ویانا، برلین او د هسپانیا نورو برخو ته وتښتي. دغو کسانو په یادو ځایونو کې له فلیپیني زده کوونکو او نورو هغو تبعیدیانو سره چې له جزايي مستعمراتو تښتېدلي و ولیدل. هغوی د ورته برخلیک له امله یو بل ته لاس ورکړ او د تبلیغاتي خوځښت په نامه (Propaganda Movement) سازمان یې جوړ کړ. له سیاسي شرایطو څخه تښتېدلو دغو کسانو له خپلو لیکنو څخه په لومړۍ درجه کې د هسپانویانو د ناوړه ګټنو د څرګندولو او په استعماري دولت کې د سمون راوستلو په موخه ګټنه کوله.
د ما مه لمس کوه (Noli Me Tángere؛ ۱۸۸۷ زکال) او هغه جنګیالی چې په خپل هېواد کې جنګ نه غواړي خو نور یې په ظلم کې ګیر کړي وي (El Filibusterismo؛ ۱۸۹۱ زکال) تر نومونو لاندې د خوزه ریزال ناولونو په ټولنیز، سیاسي او مذهبي برخو کې د هسپانویانو ظلمونه افشا کړل. د هغه د لومړني ناول چاپ هغه مهال چې ډومنیکی هاسینداس د دولتي مالیاتو په ورکړه کې له ستونزې سره مخ شول؛ د نوموړي په زیږون ځای کالامبا، لاګانا کې د ۱۸۸۸ زکال د بزګرانو د بدنامې جګړې لامل وګرځېد. په ۱۸۹۲ زکال له امریکا لویې وچې څخه له را ګرځېدو وروسته ریزال د فیلپینا لا لیګا (فلیپیني ډله) په نوم پټ سازمان جوړ کړ او په استعماري دولت کې د اصلاحاتو په لټون کې شو. د دغه سازمان له جوړېدو څو ورځې وروسته هغه مهال چې هسپانویان خبر شول چې ریزال په فلیپین کې دی نوموړی یې ونیو او له هېواد څخه یې تبعید کړ.
وروسته له هغه چې داپیتان ته د ریزال د شړلو خبر خپور شو، د یاد سازمان غړي آندرس بونیفاسیو او ملګرو یې د کاټیپونان په نامه بل مخفي سازمان د مانیلا په ټونډو سیمه کې په یوه کور کې جوړ کړ، په داسې حال کې چې یو شمېر محافظه کارو غړو یې د دومینګو فرانکو او نومریانو آدریانو تر مشرۍ لاندې د Cuerpo de Compromisarios په نامه وروسته بل سازمان جوړ کړ. کاټیپونان ګڼ شمېر غړي پیدا کړل او د ټیټو طبقو ډېر کسان یې ځانته جلب کړل. د ۱۸۹۶ زکال په جون میاشت کې بونیفاسیو د ریزال د ملاتړ خپلولو په موخه یوکس داپیتان ته ولېږه، خو ریزال په وسله وال انقلاب کې له ګډون ډډه وکړه. د ۱۸۹۶ زکال د اګست په ۱۹مه کاټیپونان د یو هسپانوي راهب له خوا کشف شو چې د فلیپین د انقلاب د پیلېدو لامل وګرځېد.
نژاد او جینیټیک
ډېری نژادي جوړښتونه له فینوټایپي ځانګړنو او جغرافيايي اصل یا نسب سره تړاو لري او د «کارل لینوس» په څېر څېړونکو له ۱۸مې پېړۍ راهیسې د نژادي تنظیم لپاره علمي ماډلونه وړاندې کړي دي. د منډلي جینيټيک تر کشف او د انسان د جینوم تر نقشه‌اخیستنې وروسته د نژادي جینیټیک په چوکاټ کې د نژادي بیولوژۍ په اړه پوښتنې مطرح شوې دي. د انساني بېلابېلوالي د بېلګو او له نورو نژادي ډلو سره یې د اړیکو د څېړنې لپاره ګڼ څېړنیز مېتودونه کارول شوي دي چې د فردي ځانګړنو څېړنه، د لویو جمعیتونو او جنيټيکي کلسترونو څېړنه او د ناروغۍ لپاره د جنیټیکي خطر د عواملو څېړنه په کې شاملېږي.
د نژاد او جینیټک په اړه پر څېړنو په دې خاطر نیوکه شوې ده چې ګواکي له علمي نژادپالنې څخه یې سرچینه اخیستې یا ونډه په کې لري. که څه هم دا یو حقیقت دی چې د انساني بېلابېلوالي بېلګې تر ډېره کلینیکي دي، د انسان جینیټيکي کود کابو په ټولو خلکو کې ۹۹.۹ سلنه یو ډول دی او د ډلو تر منځ مشخصې پولې نه‌شته؛ خو ځینو خلکو له دې سره سره بیا هم د جینیټيکي ځانګړنو او جمعیتونو اړوندې څېړنې له نژاد سره د اړوندو ټولنیزو نابرابریو د توجیه لپاره د شواهدو په توګه کارولې دي.
په جنيټيکي او بیولوژيکي-طبي څېړنو کې د نژاد د تعریف او معنا په اړه عملي بحثونه موجود دي. ځینې ​​څېړونکي استدلال کوي چې نژاد د جنيټيکي نسب لپاره د «شاخص» په توګه کار کولی شي، ځکه چې هم‌نژاده اشخاص ښايي مشترک یا ګډ نسب ولري؛ خو ځينې نور بیا د بیولوژۍ او هغو ټولنیزو، سیاسي، کلتوري او اقتصادي عواملو تر منځ د توپير دفاع کوي چې په نژاد کې ونډه لري.
د نژاد مفهوم
د "نژاد" مفهوم د څرګندو فزیکي ځانګړنو له مخې د انسانانو د ډلبندۍ د سیستم په توګه په تېرو پنځو پېړیو کې د اروپایي ښکېلاک تر اغېز لاندې رامنځته شو. له دې سره سره هغه مفهوم چې دا مهال د نژاد پوهه بلل کېږي، په ټول ثبت شوي تاریخ کې یې پراخ شواهد موجود دي. د بېلګې په توګه په لرغوني مصر کې د انسانانو څلور پراخې نژادي ډل‌بندۍ موجودې وې چې مصریان، اسیایان، لیبیایان او نوبیان وو. ارسطو هم د لرغوني یونان و چې یو وخت یې لیکلي وو: "د اسیا خلک... روح نه لري، دوی په دوامداره غلامۍ او اطاعت کې ښکېل دي." دا مفهوم د یوې ځانګړې ډلې د ټولنیزو شرایطو پر اساس په بېلابېلو بڼو کې څرګند شوی چې تر ډېره پورې د نابرابر چلند د توجیه کولو لپاره کارول کېږي. د انسانانو په جلا نسلونو کې د ډلبندۍ لومړنۍ اغېزناکې هڅې د «کارل لینیس» د طبیعیت په نظام نومي کتاب کې شوې دي چې ۴ نژادونه په کې شامل دي او د دې تر څنګ د «جوهان فریډرېش بلومینباخ» د بشر د طبیعي بېلابېلوالي په کتاب کې ۵ نژادونه شامل دي. مهمه خبره دا ده چې تر هغه وروسته په راتلونکو پېړیو کې پوهانو پر څه باندې ۶۰ نژادي کټګوریو بحثونه کړي دي. د وخت په تېرېدو سره په ټولنه کې د نژاد مفهوم بدل شوی دی. مثلاً په متحدو ایالتونو کې د "سپین" ټولنیزه او قانوني اصطلاح په متناقض ډول اصلي امریکایانو، عرب امریکایانو او اسیایی امریکایانو ته کارول شوې ده. نژادي کټګورۍ هم په ټوله نړۍ کې توپیر لري؛ مثلاً په متحدو ایالتونو کې د برازیل په پرتله یو شخص ښايي په یوه بېله کټګورۍ پورې اړوند وګڼل شي. د نژاد په مفهوم کې د خپلسرۍ له امله دا ستونزمنه ده چې په مستقیم ډول له بیولوژۍ سره تړاو ولري.
نژاد او د انسان جینیټیکي بېلابېلوالی
د بیولوژیکي او ټولنیزو علومو تر منځ د نظر یو پراخ یووالی موجود دی چې وايي نژاد د انسان د جینیټيکي بدلونونو دقیقه ښودنه نه ده، بلکې یو ټولنیز جوړښت دی. انسانان له جینیټيکي پلوه له یو بل ته ډېر ورته دي، د کابو ۹۹.۹ سلنه انسانانو جینیټيکي کود له یو بل سره شریک دی. له دې سره سره، موږ بیا هم په فینوټایپ کې پراخ فردي توپیرونه وینو چې لامل یې هم جینیټيکي توپیرونه دي او هم د جین-چاپېریال پېچلي تعاملات دي. د دغو جینیټيکي توپیرونو لویه برخه په بېلابېلو ډلو کې رامنځته کېږي؛ د دغو ډلو تر منځ ډېر لږ جینيټيکي توپیر موجود دی. د هغو ډلو تر منځ جینیټیکي توپیرونه موجود دي چې له ټولنیز پلوه یې د نژاد په پېژندل شویو کټګوریو کې نقشه نه‌شته. دا چې انسانان په جغرافیایي برخه کې یو څه جینیټيکي بېلابېلوالی لري، له همدې امله د انسان جینیټیکي توپیرونه پیوسته بڼه لري. له همدې امله دې حقیقت ته په کتو سره چې په بېلابېلو پاړکو یا طبقو کې ځانګړنې بېلابېلې دي، د انساني ډلو په شاوخوا کې جنیټیکي پولې رامنځته کول ناشوني دي. د لرغونې ډي.اېن.اې په اړه نظرونه څرګندوي چې هېڅ انساني نفوس "خالص" نه دی - ټول جمعیتونه د کډوالۍ او اختلاط اوږده مخینه لري. مثلاً د اروپایانو جنیټیکي جوړښت شاوخوا ۵۰۰۰ تر ۸۵۰۰ کاله پخوا هغه مهال په پراخه کچه بدل شو چې له نږدې ختیځ څخه ګڼ کروندګر هلته ورغلل. حتا په تاریخي وختونو کې په ټوله نړۍ کې بېلابېلو جمعیتونو داسې ترکیبي پېښې تجربه کړې دي چې د دوی د اوسنیو جینیټيکي جوړښتونو لامل شوې دي. مثلاً د مدیترانې، کوچنۍ اسیا او د عرب بحیرې په شاوخوا کې بېلابېل جمعیتونه د افریقا د شمال له بېلابېلو جمعیتونو څخه د وروستي تاریخي جنین جریان ښيي. د دغو سیمو د ترکیب خورا وروستی جریان تر میلاد مخکې له ۹۸۰ څخه تر ۱۷۵۴ پورې و. د معاصرې منځنۍ او ختیځې اروپا نفوس له ۴۴۰ څخه تر ۱۰۸۰ میلادي کلونو پورې په لوېدیځ کې له پولنډ څخه او په سوېل کې له بلغاریا څخه د شمال ختیځې او ختیځې اسیا د جنيټيکي جریان نښې نښانې څرګندوي او احتمالاً د تاتاریانو، مجارستانیانو او بلغاریایانو په ګډون د داخلي اسیا د بېلابېلو کوچیاني ډلو یو کوچنی جنیټیکي میراث په کې منعکسېږي.
د نژاد جینیټيکي بنسټونه
د دې پوښتنې په اړه چې ایا د نژاد لپاره جینيټيکي بنسټ شته که نه، ګڼې علمي څېړنې تنظیم شوې دي. «لویجى لوکا كاوالي-سفورزا» په خپل کتاب "د انساني جینونو تاریخ او جغرافیه" کې لیکلي: "له علمي پلوه د نژاد مفهوم په توافق ترلاسه کولو کې پاتې راغلی؛ موجود تدریجي بدلون ته په پام سره هېڅ هم ممکن نه دي. ښايي نیوکه وشي چې نژادي تصورات ان عامو خلکو ته د افرادو د طبقه‌بندي کولو اجازه ورکوي. لوی تصورات ټول د پوستکي د رنګ، د وېښتانو د رنګ او شکل او د مخ د خواصو پر اساس سطحي توپیرونه منعکسوي چې د ژور تحلیل له مخې له باوري جینیټیکي ځانګړنو سره نه تاییدېږي او د هغه د وروستي تکامل سرچینه د اقلیم او ښايي د جنسي انتخاب تر اغېزو لاندې وي".
یو تازه او هراړخیز کتاب چې جینیټيک‌پوه «ډېوېډ ریچ» لیکلی دی، وايي هغه دودیز نظرونه چې د نژاد بیولوژيکي بنسټونه مطرح کوي، ناسم دي:"دا مهال ډېری خلک په دې باور دي چې انسانان له بیولوژیکي پلوه د 'نژاد' له مفهوم سره سم په 'لومړنیو یا پیلوونکو' ډلو وېشل کېدای شي... خو د 'نژاد' په اړه دا لرغونې نظریه په تېرو کلونو کې ناسمه ثابته شوې ده."
په پورټوریکو برید
ځمکنی برید د جولای په ۲۵مه هغه مهال پیل شو چې پیاده ډلګۍ ته اړوند ۱۳۰۰ سرتېري د تورن جنرال نېلسون اې. مایلز تر قوماندې لاندې په ګوانیکا ساحل کې کښته کړای شول. د لومړنۍ نښتې له کنټرول کولو وروسته امریکایانو د کوآمو په لور مخکې تګ وکړ او هلته له پورټوریکويي او هسپانوي ځواکونو سره ونښتل. دغه جګړه هغه مهال پای ته ورسېده چې د متفقینو له اړخه د دوه سرتېرو او له امریکايي اړخه د څلورو سرتېرو له مړینې وروسته متفقینو شاتګ ته مخه کړه. متحده ایالاتو وکولای شول د اګست په لومړۍ نېټه د فاجاردو کنټرول په لاس کې واخلي، خو د اګست په ۵ مه وروسته له هغه شاتګ ته اړ شول چې د پورټوریکويي – هسپانوي سرتېرو څخه جوړې ۲۰۰ کسیزې ډلې د پدرو ډېل پینو تر مشرۍ لاندې د دغه ښار کنټرول بېرته په واک کې واخیست؛ په داسې حال کې چې د دغه ښار ډېری ملکي وګړي نږدې آرامه سیمو ته تښتېدلي و. امریکایان په دغه ټاپو کې په مخکې تګ سره له زیات مخالفت سره مخ شول. هغوی په ګواماني سیند او کوامو کې په یو بل باندې په مخامخ نښته کې ښکېل شول چې دواړې دغې جګړې د متفقینو ځواکونو په شاته تګ سره بې پایلې پاتې شوې. په سن ژرمن کې جګړه لارس ته د هسپانویانو د مشابه شاته تګ له امله پای ته ورسېده.
د ۱۸۹۸ زکال د اګست په ۹ مه امریکايي ځواکونه چې د هغو پوځي ډلګیو په تعقیب کې و چې له کوامو آو آسومانته څخه یې شاته تګ کړی و په آیبونیتو کې له شدید مقاومت سره مخ شول چې د شپږو سرتېرو له ټپي کېدو وروسته یې شاته تګ وکړ. هغوی درې ورځې وروسته له پیاوړې کړې توپخانې سره راوګرځېدل او په غافل کوونکي برید یې لاس پورې کړ. له نږدې یو ساعت جګړې وروسته د هسپانوي اړخ څخه د ډزو غږونه غلي شول. امریکايي وسلې نږدې ۲۱۵۰ یارډه مخکې یووړل شوی او هلته ځای پر ځای شوې، خو سرتېرو یې راپور ورکړ چې هغوی هلته څېرمه د هسپانوي کومکي ځواکونو تګ راتګ لیدلی او اړ شول څو خپلې وسلې بېرته د جګړې اصلي کرښې ته را شاته کړي. د هسپانویانو پر وړاندې د بیاځلي شدیدې جګړې له پیلېدو لږ دمخه د اګست په ۱۳ مه وروسته له هغه په پورټوریکو کې ټول پوځي عملیات ودرول شول کله چې د متحده ایالاتو ولسمشر ویلیام مک کینلي او د هسپانیا د دولت په استازیتوب فرانسوي سفیر ژول کامبون په اوربند هوکړې ته ورسېدل او له مخې یې هسپانیا په پورټوریکو، کیوبا، فلیپین او ګوام باندې له خپل حاکمیت څخه لاس واخیست.
پیلامه
په ۱۸۹۰ زکال کې د سمندري پوځ د جګړې د پلاوي غړي او د متحده ایالاتو مخکښ ستراتیژیک متفکر تورن الفرډ ټایر ماهان په تاریخ باندې د سمندریز ځواک د اغېز (The Influence of Sea Power upon History) تر نامه لاندې کتاب ولیکه او په هغو کې یې د بریتانیا د سلطنتي سمندري ځواک په څېر د لوی سمندري ځواک په جوړولو بحث کړی و. د هغه د ستراتیژۍ یوې برخې په کارابین سمندرګي کې د یو شمېر مستعمراتو د نیونې اړتیا څرګنده کړه چې وکولای شي د سمندري ځواک د اډو او د هغو د تامیناتي مراکزو په توګه عمل وکړي؛ همدارنګه د ایستموسین کانال د جوړېدو پر مهال د ستراتیژیکې دفاع د نقاطو په توګه ترې کار واخیستل شي.