cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مرجاني ډبرې
ایکوسیستمي خدمتونه
مرجاني ډبرې سیاحت، کب نیونې او د ساحلي کرښو ساتنې ته ایکوسیستمي خدمتونه وړاندې کوي. د مرجاني ډبرو نړیوال اقتصادي ارزښت په هر کال کې له ۲۹.۸ څخه تر ۳۷۵ میلیارده ډالرو پورې اټکل شوی دی. شاوخوا ۵۰۰ میلیونه کسان له هغو ایکوسیستمي خدمتونو څخه ګټه‌من دي چې مرجاني ډبرې یې وړاندې کوي.
د یو کلیومتر مرجاني ډبرو د له منځه وړلو د یوې ۲۵ کلنې دورې په جریان کې اقتصادي لګښت د ۱۳۷۰۰۰ او ۱۲۰۰۰۰۰ تر منځ ډالره اټکل شوی دی.
د «سرکیس» او د هغه د همکارانو په وینا، د برموډا مرجاني ډبرې د شپږو مهمو ایکوسیستمي خدمتونو پر بنسټ په متوسط ډول هر کال دغه ټاپو ته ۷۲۲ میلیونه ډالره اقتصادي ګټه اړوي.
ګواښونه
مرجاني ډبرې ۴۸۵ میلیونه کاله مخکې تر پیدایښت را وروسته له ګڼو ګواښونو سره مخ دي چې ناروغۍ، ښکار، مهاجمې نوعې، اوبړۍ او د جیولوژۍ اړوند خطرونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. وروستي انساني فعالیتونه هم جدي ګواښونه له ځان سره لري. له ۲۰۰۹ څخه تر ۲۰۱۸ کال پورې په ټوله نړۍ کې مرجاني ډبرې ۱۴ سلنه کمې شوې دي.
د ګلخانه‌يي ګازونو انتشار یا خپرښت د سمندر د تودوخې د ډېرېدو او همدا راز د سمندر د سطحې د لوړېدو له لارې یو پراخ خطر رامنځته کوي، که څه هم چې مرجانونه د سمندري اوبو د پي.اېچ او کاربونېټي کچو په بدلولو سره خپل مایعات سازګاروي او د سمندرونو د اسیدي کېدو تر مستقیم خطر لاندې نه راځي. د انسان له‌خوا د جوړو شویو او اتشفشاني ایروسلونو ککړتیا هم کولای شي د سمندر د تودوخې کچه بدله کړي.
په ۲۰۱۱ کال کې دوو څېړونکو وړاندیز وکړ چې سمندري بې‌شمزۍ یا غیر فقاریه حیوانات د هغو عواملو له اغېزو سره مخ دي چې د پرمین دورې په پای کې د انهدام یا ټولیز له منځه تګ په جریان کې پېښ شول؛ او په دې برخه کې هغه جنسونه ډېر زیان‌منونکي دي چې کمزورې تنفسي فیزیولوژي او کمزوري پوستکي لري چې مرجانونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
د ایران او عراق جګړه
د ایران او عراق جګړه (په پارسي کې: جنګ ایران و عراق؛ او په عربي کې: الحرب الإيرانية العراقية) د ایران او عراق تر منځ یوه اوږدمهاله وسله واله جګړه وه چې د ۱۹۸۰ ز کال د سپټمبر په ۲۲مه پرعراق باندې د ایران له یرغل سره پیل شوه. یادې جګړې اته کاله دوام وکړ او ۱۹۸۸ز کال د اګسټ په ۲۰مه هغه مهال پای ته ورسېده کله چې دواړو خواوو د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۵۹۸ پریکړه لیک تصویب کړ. دغه راز پر ایران د عراق د برید اصلي لامل د روح الله خمیني له خوا عراق ته د نوې ایراني ایډیالوژۍ د خپریدو مخه نیول و چا چې په ۱۹۷۹ز کال کې یې د ایران د اسلامي انقلاب مشري پر غاړه درلوده. همدارنګه په عراق کې د صدام حسین مشرتابه منځ کې اندیښنه وه، چې ایران یو مذهبي دولت دې او ډېري خلک یې هم شیعه مذهبه دي چې په دې ډول به ایران د عراق اکثریت شیعه مذهبه خلک د رسمي سیکولر او سني واکمن بعثي (Baʽathist) حکومت په وړاندې راټول کړي او په عراق کې به له فرقه یي تاوتریخوالی څخه ګټه پورته کړي. دغه راز عراق غوښتل په فارس خلیج کې د ایران پر ځای د یوه ځواکمن لوبغاړي په توګه راڅرګند شي، ځکه پهلوي ایران پراخه اقتصادي او پوځي ځواک درلود او همدارنګه له امریکا او اسراییلو سره یې هم نږدې اړیکې درلودې.
د ایران او عراق جګړه د دواړو هېوادونو ترمنځ د ځمکنۍ سرحدي لانجو اوږد تاریخ له امله و، ځکه عراق غوښتل د شط العرب ختیځ څنډه له ایران نه بېرته ونیسي کوم چې د ۱۹۷۵ز کال کې د الجزایر په تړون کې ایران ته سپارل شوی وه. همدارنګه په عراق کې د جګړې له پیل وروسته په ایران کې له عربو نه د بېلتون غوښتونکو ملاتړ زیات شو. په داسې حال کې چې داسې ادعاوې موجودې وې چې عراق غواړي د خوزستان ولایت له ایران سره یوځای کړي، خو صدام حسین د ۱۹۸۰ز کال په نومبر کې په ښکاره ډول وویل چې عراق نه غواړي کومه سیمه له ایران سره یوځای کړي او داسې انګېرل کېده چې عراق هڅه کوله پر خوزستان خپل حاکمیت ټینګ کړي. په داسې حال کې چې عراقي مشرتابه د ایران له انقلاب وروسته ګډوډۍ نه د ګټې اخیستلو هیله درلوده او د سخت کمزوري شوي ایران په مقابل کې یې د پرېکنده بریا تمه درلوده، خو عراقي پوځ یوازې درې میاشتې ایران کې پرمختګ وکړ او د ۱۹۸۰ز کال د ډسمبر میاشت کې د عراق یرغل ودرېد، ځکه د دواړو خواوو تر منځ سخته جګړه پیل شوه او د ایران پوځ د عراقیانو په وړاندې پرمختګ وکړ چې د ۱۹۸۲ز کال تر جون میاشتې پورې یې نږدې ټولې له لاسه وتلې سیمې بېرته ونیولې. دغه راز وروسته له هغه چې عراقي ځواکونه یې له جګړې نه مخکې سرحدي کرښو ته شاتګ ته اړ کړل ایران د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۵۱۴ پریکړه لیک رد کړ او پر عراق یې یرغل پیل کړ، چې د عراق په خاوره کې د ایران یرغل پنځه کاله دوام وکړ که څه هم عراق د ۱۹۸۸ز کال په نیمایي کې لاسه په کار شو او د لویو ضد عملیاتو لړۍ یې پیل کړه چې په پای کې د عراق جګړه پای ته ورسېده.
د اته کلنې جګړې ستړیا، اقتصادي ستونزي، د مورال ټیټوالی، پوځي کړکېچ، د ایراني پوځیانو او ولسي وګړو پر وړاندې د عراقي ځواکونو له خوا د ډله ییزې ویجاړونکو وسلو د کارولو په اړه د نړیوالې ټولنې بې غوري او همدارنګه د ایران او امریکا ترمنځ د پوځي تاو تریخوالي زیاتېدل د دې لامل شو چې د ایران له خوا د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په منځګړیتوب د اوربند غوښتنه اوج ته ورسیږي. په ټولیز ډول د ایران او عراق په جګړه کې شاوخوا ۵۰۰۰۰۰ کسان ووژل شول ( چې د تلفاتو لویه برخه ایران کې وه ) خو د جګړې پای د جبران او سرحدي بدلونونو پایله نه وه او د دواړو جنګیالیو له خوا ټول مالي زیانونه د یو ټریلیون ډالرو نه ډېر اټکل کېده. دغه راز یو شمېر ګوډاګي ځواکونو د دواړو هېوادونو لپاره فعالیت کاوو، چې په ایران کې د عراق پلوه عرب بیلتون غوښتونکو ملیشې د ایران د مقاومت ملي شورا له خوا ملاتړ کېده. په داسې حال کې چې ایران بیا له عراقي کردانو سره خپل اتحاد جوړ کړۍ وو، چې زیاتره یې د کردستان ډیموکراټیک ګوند او د کردستان د وطنپالو اتحادیې له خوا یې ملاتړ کېده. دغه راز عراق د جګړې په ترڅ کې له امریکا متحده ایالاتو، بریتانیې، شوروي اتحاد، فرانسې، ایټالیا، یوګوسلاویا او ډېرو عربي هېوادونو نه ډېرې مالي، سیاسي او لوژیستیکي مرستې ترلاسه کړې. په داسې حال کې چې ایران په نسبي ډول منزوي شوی و او د سوریې، لیبیا، چین، شمالي کوریا، اسراییل، پاکستان او جنوبي یمن نه یې د پام وړ مرستې ترلاسه کړې.
اقتصادي حالت
په هغه وخت کې اقتصادي زیانونه په هر هېواد کې د ۵۰۰ میلیارده ډالرو نه ډېر (په ټولیز ډول ۱.۲ ټریلیون ډالر) اټکل کیده. سربیره پردې د دواړوهېوادونو اقتصادي چارې په ټپه ولاړې وې او د تیلو صادراتو کې هم ستونزي پیدا شوې وې. دغه راز عراق له سود پرته ۱۳۰ میلیارده ډالرو نه ډېر نړیوال پور اخیستی و، چې په دې توګه یې د ناخالصو تولیداتو وده کمېدو سره مخ شو. همدارنګه د عراق د پورونو ډیره برخه چې اندازه یې ۱۳۰ میلیارده ډالره وه له خپلو پخوانیو عربي ملاتړکونکو څخه و. دغه راز له جګړې وروسته عراق پر کویټ د تېلو د غلا تور ولګاو او په دې ډول یې پر کویټ برید وکړ، چې په پایله کې یې د عراق مالي وضعیت نورهم خراب کړ: همدارنګه د ملګرو ملتونو د جبران کمیسیون عراق ته امر وکړ چې د کویټ او متحده ایالاتو په ګډون د یرغل قربانیانو ته د ۲۰۰ میلیارد ډالرو نه ډیر تاوان ورکړي. د تادیاتو د پلي کولو لپاره، عراق د هر اړخیز نړیوال بندیز لاندې و چې د عراق اقتصاد یې نور هم کړکیچن کړ او د صدام د واکمنۍ تر پایه پورې یې د خصوصي او عامه سکتورونو بهرني پورونه ۵۰۰ میلیارد ډالرو نه ډېر کړل. د اوږدې مودې نړیوالو بندیزونو وروسته د عراق د منفي اقتصادي ودې سره یوځای، عراق په نړۍ کې ترټولو ستر پورورکونکی هېواد شو. دغه راز بې ثباته اقتصادي وضعیت د عراق نوی حکومت دې ته اړ کړ چې د ایران-عراق جګړې له امله د پورونو یوه مهمه برخه معاف کړي، همدارنګه په هوايي بریدونو کې د دواړو هېوادونو د تیلو د صنعت یوه لویه برخه هم زیانمنه شوې ده.
د عراق او ایران بهرنی ملاتړکونکي
ډونالډ رمزفیلډ د ۱۹۸۳ز کال په ډسمبر کې د منځني ختیځ لپاره د امریکا د ځانګړي استازي په توګه له صدام حسین سره وکتل، چې وروسته رمزفیلډ د ۲۰۰۳ز کال کې د عراق جګړې په لړ کې د متحده ایالاتو د دفاع وزیر په توګه دنده ترسره کړه، چې صدام یې له واکه لرې کړ او بالاخره اعدام شو. دغه راز شوروي اتحاد چې د جګړې پر مهال د عراق د وسلو اصلي عرضه کوونکی و، له عراق سره یې د خپل اتحاد د پای ته رسېدو هیله نه درلوده او د صدام له ګواښونو نه یې وېره درلوده ځکه که چیرې کرملین هغوی ته هغه وسلې چمتو نه کړي چې هغوی غوښتلې نو په لوېدیځ او چین کې به د وسلو نوي عرضه کوونکي ومومي. دغه راز شوروي اتحاد هیله درلوده چې عراق ته د وسلو د کمولو ګواښ نه به د شوروي-ایران اتحاد د جوړولو لپاره د ګټې په توګه وکاروي.
د جګړې په لومړیو کلونو کې امریکا له ایران او عراق سره ښې اړیکې نه درلودې، چې له ایران سره یې د ایران د انقلاب لامله او له عراق سره یې له شوروي اتحاد سره د ملګرتیا او له اسرائیلو سره د دښمنۍ له امله و. دغه راز د عراق یرغل له منځه وړلو کې د ایران بریالیتوب او په ۱۹۸۲ز کال کې د جګړې د پای ته رسولو لپاره د خمیني له انکار وروسته متحده ایالاتو په ۱۹۸۴ز کال کې ایران سره د ډیپلوماټیکو اړیکو په بیا پیلولو سره پر عراق برید وکړ، ځکه متحده ایالاتوغوښتل چې ایران د شوروي له نفوذ نه لرې وساتي او د فارس خلیج نور هیوادونه د ایران د پرمختګ له هر ډول ګواښ نه خوندي کړئ، چې په پایله کې یې له عراق سره محدودې مرستې پیل کړې.
له ۳۰ نه زیاتو هېوادونو د عراق، ایران یا د دواړو ملاتړ وکړ، چې د مرستو ډېره برخه عراق سره وه، خو ایران د مهماتو او حیاتي موادو د ترلاسه کولو لپاره یوه پیچلې پټه شبکه درلوده. هاخوا بیا عراق هم د خپلو وسلو د پیرودلو په اړه د ابهام د ساتلو او د «رسمي محدودیتونو» د مخنیوي لپاره د ۱۰-۱۲ متحد هېوادونو په ګډون د پېرودلو یوه لویه شبکه درلوده. دغه راز د مصر او اردن نه عرب اجیرانو او رضاکارانو د یرموک لوا جوړه کړه او د عراقیانو تر څنګ یې په جګړه کې برخه واخیسته.
د انګليستان د بېوزلۍ قوانين
د انګليستان د بېوزلۍ قوانين په انګلېنډ او وېلز کې د بې وزلۍ د هوساينې يو نظام و، چې ۱۵۸۷-۱۵۹۸ ز کالونو کې د منځنيو پېړيو له وروستي او د تودور د دورې د قوانينو له تدوين څخه يې وده وکړه. ياد نظام له دويمې نړيوالې جګړې څخه وروسته د معاصر مرستندويه دولت تر راپورته کېدنې پورې دوام وکړ.
د انګلیستان د بېوزلۍ قانون جوړونې تاريخ ۱۵۳۶ز کال ته ورګرځېدای شي، چې د قانون جوړولو عمل په کې له بې ارادې يا کمزوري بېوزله په رانغاړلو سره تصويب شو، که څه هم د پلانتاګينيت “Plantagenet” په نوم شاهي جرګې ډېر لومړني قوانين وو، چې د بېکاره ګرځندويانو او سوالګرو له امله له راپورته شويو ستونزو څخه يې بحث کاوه. انګليستان او وېلز کې د بېوزلۍ د قانون تاريخ پّ عمومي ډول د دوه قوانينو يا منشورونو تر منځ وېشل کېدلی شي، چې يو يې د بېوزلۍ پخوانی يا لرغونی قانون و، چې د لومړۍ اليزابت د پاچاهۍ پر مهال (۱۵۵۸ – ۱۶۰۳ز کال) کې تصويب شو او دويم په ۱۸۳۴ز کال کې کې تصويب شوی د بېوزلۍ نوی قانون دی، چې د بېوزلۍ د هوساينې نظام کې يې په اغېزناک ډول سمون راوړ. د بېوزلۍ نوي قانون ياد سيستم يا نظام په ناڅاپي ډول په سيمه ييزه کچه له پلي کېدونکي نظام څخه په لوړه کچه متمرکز نظام ته بدل کړ، چې د بېوزلۍ قانون د اتحاديو په واسطه يې د مرستون يا دارالمساکين په پراخه کچه پرمختګ وهڅوه.
د بېوزولۍ د قانون نظام د ۲۰ پېړۍ په پيل کې د ځينو عواملو له امله له زوال سره مخ شو. لکه: د ازادي غوښتونکي يا لېبرال مرستندويه سمونونو وړاندې کول، له ملګرو ټولنو يا سوداګريزو اتحاديو څخه د مرستې د نورو سرچينو شتون او همدارنګه د ټوټه کېدنې سمونونه، چې بېوزلۍ د قانون سيستم يې له پامه وغورځوه. ياد قانون د ۱۹۴۸ز کال د مرستې تر ملي قانون “National Assistance Act 1958” پورې په رسمي ډول له منځه نه و تللی او د قانون ځيني برخې تر ۱۹۶۷ز کال پورې کتابونو کې پاتې وې.
د منځنيو پېړيو د بېوزلۍ حکم يا قانون
د منځنيو پيړلو د لومړيو د بې وزلۍ قانون د کارګرانو قانون “Ordinance of Labourers” و، چې د ۱۳۴۹ز کال د جون په ۱۸ نېټه د انګليستان د پاچا درېيم ايډوارډ له لورې تصويب او په ۱۳۵۰ ز کال کې تعديل شو. ياد قانون انګلېستان کې د تورې مړينې “Black Death in England” د ۱۳۴۸-۱۳۵۰ز کال د پيل په غبرګون تصويب شوی و او دا هغه مهال و، چې د اټکل له مخې د هېواد ۳۰-۴۰ سلنه نفوس په کې مړ شو. د نفوس کمښت د برتانيې په کرنيز اقتصاد کې ژوندي پاتې شوي کارکونکي په لويه غوښتنه يا تقاضا کې پرېښودل. ځمکوالو بايد کارکونکو لپاره د سيالۍ په موخه د هغوی د معاشونو د لوړوالي يا د ځمکې د کارونې تر منځ يو اختيار ټاکلی وی. د کارګرو معاشونه لوړ شول او دې حالت په ټول اقتصاد کې بيې تر فشار لاندې ځکه راوړلې، چې د توکو توليدولو بيه ډېره لوړه شوه. د بيو د اداره کولو هڅې يانې امر (او په پای کې قوانينو لکه د ۱۳۵۱ زکال د کارګرو منشور) ټينګار کاوه، چې هر هغه څوک چې کار کولی شي؛ ياد معاشونه له وبا څخه په مخکې کچو ساتل شوي وو او د خوراکي توکو بيې نه وې لوړې شوې. کارکونکو دې نيمګړو حالتونو ته له خپلو ګومارونکو څخه د تېښتې او ازادېدلو د موکې په سترګه وکتل، چې له امله يې درېيم اډوارډ تښتېدلو کارکونکو ته د سزا ورکولو په موخه نور قوانين تصويب کړل. د دې تر څنګ د کمبرېج منشور “Statute of Cambridge” په ۱۳۸۸ز کال کې تصويب شو او د کارګرو او سوالګرو پر خوځښت باندې يې بنديزونه ولګول.
د تودور د بېوزلۍ قانون
د انګليستان د بېوزلۍ د قانون اصليت د منځنيو پېړيو د وروستیو له منشورونو څخه ګڼل کېدلی شي، چې له سوالګرو او بېکاره ګرځېدنې څخه يې بحث کاوه، مګر يوازې د تودور د دورې پر مهال و، چې د بېوزلۍ د قانون نظام په ليکلي ډول رامنځته (تدوين) شو. د عيسوي روحانيونو د استوګنځايونو یا صومعو له ماتې يا زوال “Dissolution of Monasteries” څخه مخکې د تودور د سمون “Tudor Reformation” پر مهال صومعې د بېوزلو د مرستې لومړنۍ سرچينې وې، مګر د صومعو د له منځه تګ په پايله کې د بېوزله مرستې په پراخه کچه له اختياري بنسټ څخه د زور (اجباري) ماليې ته حرکت پيل کړ، چې په سيمه ييزه کچه ټولېده. لومړنۍ قانون ايښودنه بېکاره ګرځېدونکو پورې تړلې وه او وړ خلک يې کار کولو ته اړ کول، په ځانګړي ډول هغه مهال چې له تورې مړينې څخه وروسته کارګر کم وو.
تودور د اوم هينري د پاچاهۍ پر مهال د رامنځته شوې ستونزې د حل کولو هڅه کوي. په ۱۴۹۵ز کال کې پارلمان د بېځايه ګرځېدونکو او سوالګرو قانون “Vagabonds and Beggars Act” تصويب کړ، چې امر يې کاوه چې بېځايه ګرځېدونکي، بېکاره او شکمن اشخاص بايد د درې ورځو او درې شپو لپاره په ساتنځايونو (زېرمو) کې وساتل شي او له ډوډۍ او اوبو پرته نور هيڅ هم بايد ونه لري او له دې وروسته بايد له ښاره د باندې ووېستل شي. هر سوالګر چې د کار کولو لپاره وړ دی، بايد “Hundred” ته ورشي، چې دا يې وروستۍ پاتې کېدنه ده يا دا چې زېږېدلی وي او هلته د هغه درد له پاسه پاتې کېږي، چې مخکې يې يادونه وشوه. که څه هم دې قانون هغه بېکاره وګړو لپاره د ټولنو پر وړاندې د پالنې بار بېرته وروسپاره، چې د ګومارنې په پرتله يې زيات ماشومان زېږول؛ مګر د فقر د ستونزې لپاره يې سمدستي حل لاره وړاندې نه کړه؛ دا [قانون] يوازې له نظر يا ليد څخه لرې يا له يو ښارګوټي څخه بل ته تللی و. د دې سربېره د بېځايه ګرځېدونکو او بېکاره وګړو تر منځ هيڅ توپير نه و شوی او دواړه د سزا ورکولو او له ښاره د وېستلو په موخه، په ساده ډول د «کلکو سوالګرو» په توګه ډلبندي شوي وو.
په ۱۵۳۰ز کال کې د اتم هينري د پاچاهۍ پر مهال يوه اعلاميه تصويب شوه، چې بېکاري يې د بديو د مور او ريښې په توګه څرګندوله او امر يې کاوه، چې بېځايه ګرځېدونکو ته ساتنځايونو کې د سزا ورکولو پر ځای بايد په متروکو ووهل شي. دا بدلون راتلونکی کال په يو بل مهم بدلون سره د ۱۵۳۱زکال د بېځايه ګرځېدونکو قانون “1351 Vagabonds Act” کې تاييد شو: دې بدلون د سولې عدالتونو ته لارښوونه وکړه، چې کمزورو بېوزلو ته د سوال کولو لپاره سيمه مشخص کړي. دې ډول سوالګرو ته د جواز ليکونو ورکول په عمومي ډول په معلول، ناروغ او سپين ږيري يا سپين سرې پورې ټاکلي يا محدود وو. يو کمزوری شخص چې له ټاکلې سيمې څخه به يې د باندې سوال کاوه، دوه شپې او ورځې به ساتنځای کې بندي کېده او يوازې ډوډۍ او اوبه به يې ورکولې، چې له دې څخه وروسته به هغې سيمې ته د ستنېدلو سوګند کاوه، چې د سوال کولو اجازه به په کې ورکړل شوې وه. يو سالم يا په اندامونو روغ سوالګر به په متروکو وهل کېده او د خپلې زوکړې سيمې ته د بېرته ورتګ سوګند به يې کاوه يا دا چې د درې کالونو لپاره به هلته پاتې کېده او کار به يې کاوه. که څه هم د هغه سالم شخص په اړه هيڅ لايحه نه وه جوړه شوې، چې د کار پېداکولو وړتيا يې نه درلوده. ټول سالم بېکاره وګړي په يوه ډله کې ګڼل شوی وو. هغوی چې کار يې نه شو موندلی، د لوږې ګاللو يا قانون ماتولو تر منځ سخته ټاکنه يې درلوده. په ۱۵۳۵زکال کې يوه مسوده وليکل شوه، چې د دولتي کارونو د داسې نظام يا سيستم د رامنځته کېدنې غوښتنه يې کوله، چې د بېکارۍ له ستونزې څخه بحث کوي او پر عايد او پانګه باندې د ماليې له مخې تمويلېږي. يو کال وروسته يو تصويب شوی قانون تصويب شو، اجازه ورکړه چې بېځايه ګرځېدونکو دې په متروکو ووهل شي.
ښځې په لرغوني روم کې
د لرغوني روم مېرمنې هم ازادې زېږېدلې دي، مګر نه يې رايه ورکولی شوه او نه يې يو سياسي مقام تر لاسه کولی شو. د محدودې عامه قاعدې له امله رومي تاريخپوهان ښځينه د نارينه وو په نسبت کمزورې نوموي. هغه مهال چې رومي مېرمنو مستقيم سياسي ځواک نه درلود، مګر بيا هم بډايه او ځواکمنو کورنيو کولی شول د شخصي مذاکراتو له لارې فشار وارد کړي، چې دا هڅه يې تل کړې هم ده. له Lucretius او Claudia Quinta سيمو څخه ځينو استثنايي مېرمنو نه هېرېدونکې تاريخي فعاليتونه هم درلودل. د جمهوريت د دورې ځينو مېرمنو Cornelia د Gracchi مور او Fluvial د پوځ قومانداني هم وکړه چې له امله يې په سکو (پيسو) باندې  د هغې انځور هم چاپ شو. د Julio Claudine د کورنۍ مېرمنې په ځانګړي ډول Livia (۵۸ کال له میلاد وړاندې د میلاد تر ۲۹ کال پورې) او ځوانه Agrippina (د میلاد له ۱۵ کال څخه تر ۵۹ کال پورې) د امپراطوري ادابو او رسومو په تشکيلولو کې يې همکاري وکړه. د امپراطور مېرمن Helena چې د مسيحيت په پرمختګ کې يې د يوې متحرکې قوې په توګه عمل کړی، د يادونې وړ ده. دا د ټولنې له نارينه غړو سره يو معمول دی، چې ځانګړې مېرمنې او د هغوی مهم سياسي فعاليتونه په تاريخي سوابقو کې د ټيټې طبقې مېرمنو فعاليتونه ضعيفه کوي.
د روم د امپراطورۍ د وخت په ځينو ليکنو او په ځانګړي ډول په ګڼو ځايونو کې پر تېږو او شناختو د مېرمنو نومونه اوس هم د سند په توګه شته. د لاتيني ادب په ځينو لاسوندونو کې د هغې وخت  د مېرمنو مزاحيه، شاعري، طنز، ورزش، خريدارۍ، ميک اپ (سينګار کولو)، جادو کولو او د ولادت په اړه د تشويش او داسې نورو په ګډون د ورځني ژوند ځينې صحنې خوندي شوي دي؛ که څه هم ټولې يې د نارينه وو د سترګو پر وړاندې شوي دي. د Cicero نشر شوي ليکونه په غير مستقيم ډول راښايي چې څرنګه يو غوره شخص په کورنيو اړيکو کې د خپلې مېرمنې (Terentia) او  لور (Tullia) سره برخورد وکړ، که څه هم د نوموړي ويناوې چې: «يوه رومي مېرمنه کولی شي په خپله خوښه ټولنيز ژوند او په هر ډول چې وغواړي جنسي غريزه مشبوع کړي»؛ د توهين او بې احترامۍ څخه خالي نه وې.
يو ستر او عام قانون چې يوازې د مېرمنو لپاره مراعت شو په ديني برخه کې و: د Vestal مذهبي دفتر. د دېرشو کلونو لپاره يې له واده او جنسي اړيکو څخه ځان لرې وساته. Vestal په خپله قرباني ورکړه. زده کړې يې وکړې او د مذهبې تشريفاتو او رواجونو په سم ډول رعايت يې وکړ، چې همدا د روم د ژوندي پاتې کېدو او امنيت لپاره اړين ګڼل شوي وو. مګر دا چې دا فعاليتونه د نارينه وو روحاني کشيشانو له خوا نه شو تر سره کېدی.
ماشومتوب او زده کړې
په لرغوني روم کې د ماشومانو او راتلونکي اميدونه او هيلې د اجتماعي حالت په واسطه مشخص شوې وې. رومي کوچنيانو به ځينې لوبې کولې چې د لوبو توکي يې د لرغونپوهنې او ادبي سرچينو په واسطه پېژندل شوي دي. د حيواناتو رسامي پکې مشهوره وه. ځينو ماشومانو ژوندي حيوانات او مرغان هم لکه د کورنيو حيواناتو ساتلي دي. په رومي رساميو (نقاشيو) کې نجوني ښکاري چې د هلکانو لوبو ته ورته لوبې کوي. لکه توپ، ريسمان بازي، او داسې نور. هغه ماشومان چې له بلوغ څخه وړاندې وفات شوې وې، د ځينو نجونو پر مزار يا قبر يې نانځکې موندل شوي دي. معمولاً دا نانځکې (۱۵-۱۶) سانتي متر قد لري چې دواړه لاسونه يې اړخونو پورې وصل او له لرګي، قرمز اړو هډوکي څخه جوړې شوي دي. ځينو نجونو د واده کولو پر مهال د خپل کوچنيوالي نانځکې نوور خلکو او ملګرو ته ډالۍ کړي دي. د اشرافو نجونې به په (۱۲) کلنۍ کې واده کېدلې، په داسې حال کې چې د ټيټې طبقې نجونې به معمولاً لږ څه پيغلتوب ته له رسېدو څخه وړاندې ودېدلې. د اشرافو نجونو د واده کېدلو د عمر يو مثال کوی شو د Cicero د ژوند د ملګرې Atticus په اړه وليکو چې خپله (۱۴) کلنه لور (Cecilia Attica) يې Marcus Vipsinius Agrippa  ته واده کړه.
له نجونو څخه دا طمعه هم کېده چې بايد تر خپل واده پورې خپل عفت، حيا او نوم وساتي. حد اقل په (۱۲) کلنۍ کې واده لپاره رضايت ښکاره کول او د خپل پلرني کور ترک کولو د يوې روښانه قاعدې په توګه شتون درلود، چې په خاص ډول پلرونو ته يې په دې برخه کې ډېره ازادي ورکړې وه؛ چې آيا کله او چاته خپله لور واده کوي. واده د پلار او راتلونکو خاوندانو (مېړونو) تر منځ ملګرتيا ته زمينه سازي کوله، او په دوه اړخيز ډول به يې د سياسي او اقتصادي انګېزو په درلودلو سره يې ګټور تړون رامنځته کړ. ټولنيز رژيم له وخته مخکې (په کم عمر کې) واده په مقابل کې تنظيم او مجهز شو او د ماشومانو د راتلونکي او تعليم په واسطه عملي شو، چې د نجونو په برخه کې په ځانګړي ډول محدود و. که څه هم ځينې نجونې دولتي ابتدائيه ښوونځيو ته لاړې، مګر په ټوله کې يې کچه ډېره کمه وه. داسې فکر کېده چې د نجونو له پاره د هغوی په کورونو کې د ښوونځي اړوند انفرادي شخصي زده کړې پر مخ تللې؛ نظر دېته چې له هلکانو سره په ګډو ټولګيو کې د نجونو حيا او عزت ته متوجه تهديدونو په اړه تشويشونو شتون درلود. Avid او Mortial استنباطوي چې نجونې او هلکان په مشابه يا ګډ ډول تعليم زده کولی شي او Livy دا يوه پېزوينه بولي چې د يوې سل کسيزه ډلې د مشرې لور دې به ښوونځي کې وي. ډېری تاريخپوهان او فيلسوفان وړانديز کوي چې د Epictetus په شان تعليمي سيستم په ځانګړي ډول د وينا او خبرو کولو اړوند ټرايننګونه د نارينه وو د ښېګڼې او فضيلت په پرمختګ سره وار له مخه د ځوانانو له خوا اشغال شوي و، چې دې ځوانانو به د رومي ارزښتونو په اړه په عمومي ويناوو کې د ښوونځي تمرينونه تر سره کول.
د دواړو جنسونو اړوند ماشومانو به د ماښامنۍ يا نورو پروګرامونو او مراسمو په ګډون کولو سره په ټولنيز ډول برخورد کول زده کول. دواړو جنسونو په مذهبي جشنونو کې ګډون کاوه. د مثال په ډول: د 17BC په سيکولر (غير مذهبي) لوبو کې Carmen Saeculare د نجونو او هلکانو د يو ټيم له خوا زمزمه شو. ماشومان د ښوونځي د نورمونو له مخې د پرهېزګارو او سپېڅلو ځوانانو په توګه تربيه کېدل، چې تعليمي نصاب کې يې ژبه، ادبيات، فلسفه او د پوهې او درک اړوند مضامين موجود و. د اشرافو ماشومانو ته له کوچنيوالي څخه لاتيني او يوناني ژبې تدريسېدلې. د لوړو طبقو مېرمنې په ښه او عالي ډول باسواده وې او ځينې وختونه د هغوی د زده کړو او کښتونو (بزرګري خدماتو) له امله د نارينه تاريخپوهانو له خوا ستاېل کېدلې هم. ځينې مېرمنې په ټولنيز ډول مشهورې او حتی خپلواکه شوې. Cornelia Metella په ادبياتو، فلسفې او جيولوژي برخو کې د شته علم له امله له نورو ځانګړې وبلل شوه. د زده کړو ودا سندونه رسمي چمتووالي ته اشاره کوي. که څه هم په ټيټې طبقې خلکو کې تعليم محدود او يوازې د واده تر وخته او د کور په کارونو پورې تړلی و. اشرافو د خپلو اولادونو په روزنه عملاً پيسې مصرفولې، تر څو په ټولو هغو مهارتونو سمبال شي چې په راتلونکي ژوند کې به ورسره مخ کېږي. Epictetus وړانديز کوي چې د (۱۴) کلنې نجلۍ ته به د ښځې (ښځه توب ته د رسېدلې ښځې) فکر کېده او ورته به له واده وروسته ژوند په اړه اړينې خبرې ورزده کېدلې.
د خپرېدلو نظريه
د خپرېدلو نظريه په رياضياتو او فزيک کې د څپو او ذرو پر خپرېدنه باندې د پوهېدلو لپاره يو چارچوکاټ دی. د څپې خپرېدل په يو څه مادي جسم سره د يوې څپې ټوټه کېدنې يا خپرېدنې ته مطابقت کوي. د بېلګې په ډول: د رنګين کمان جوړولو په موخه د باران د څاڅکو له لوري د لمر خپرې شوې وړانګې يا رڼا. خپرېدنه پر يو مېز باندې د بيليارډ توپونو غبرګون، د سرو زرو هستې په واسطه د الفا ذرو Rutherford خپرېدنه (يا د زاويې بدلون)، د اتومونو د يوې ټولګې له لوري د الکترونونو او ايکس وړانګې خپرېدنه (يا ماتېدنه) او د ټوټه کېدنې د برخې غير ارتجاعي خپرېدنه هم رانغاړي، چې له يوې نرۍ فلزی پاڼې څخه تېرېږي. په خورا کره ډول د پلوو تشخيصي معادلو د حل لارو د څرنګوالی څېړلو څخه مشتمله ده، چې په لرې ماضي يا تېر کې په خپلواک ډول خپرېږي، يو له بل سره يو ځای کېږي او يا په يو تاکلي حالت کې يو له بل سره تعامل کوي او له دې څخه وروسته راتلونکي ته يو بل څخه لرې کېږي يا خپرېږي. د سيده خپرېدنه ستونزه د خپرېدونکي معلومولو د ځانګړتياوو پر بنسټ د خپرې شوې وړانګې يا ذرې د پرله پسې اوښتون د وېش مشخص کولو ستونزه ده. د سرچپه خپرېدنې ستونزه د وړانګې اچونې د معلوماتو له اندازه اخيستلو يا له جسم څخه د خپرو شويو ذرو د يو جسم د ځانګړتياوو (بڼه، دننی جوړښت) معلومولو ستونزه ده.
د بې سي درک لپاره يې د لومړنۍ څرګندونې له راهيسې، يادې ستونزې ګڼ کاريالونه موندلي دي. لکه: echolocation [د انعکاس درک]، د ځمکې فزيکي سروې، نه ورانونکي ازمويل، طبي انځور اخيستل او د کوانټم [د انرژي بنسټيز واحد] نظريه يې د يو څو نومونه دي.
ادراکي تنبه يا تکيه ګانې
د خپرېدنې په نظريه کې کارېدونکي مفهومونه په بېلابېلو څانګو کې په بېلابېلو نومونو سره يادېږي. د دې برخې څيز يا جسم عامو موضوعګانو ته د لوستونو پام ورګرځوي.
ګډې نښې او د ترتيب يا لړۍ معادلې
کله چې نښه د زياتو خپرېدونکو مرکزونو يوه ټولګه وي، چې موقعيت يې د تمې خلاف بدلون کوي؛ د يو لړ معادلې په اړه فکر کول معمول دي، چې دلايل يې د کارېدنې په بېلابېلو برخو کې بېلابېلې بڼې غوره کوي. په يو تر ټولو ساده حالت کې يو غبرګون په پام کې ونيسئ، چې په يو ورته اندازه يا قيمت کې چې  دذرو د ناڅاپي شمېر پر واحد سيمه پر د وخت واحد باندې له خپور شوې ميلې څخه ذرې لرې کوي. د بېلګې په توګه چې
=
چې Q په کې د غبرګون ضريب او x په نښه کې طی شوی واټن دی.
چې I0 په کې لومړنی پرله پسې اوښتون، د لارې اوږدوالی (Δx ≡ x − xo)، دويم مساوات د غبرګون له منځنۍ اندازې څخه ازاده لاره λ، درېيم د يوې سيمې د تېرېدنې برخې η د راپېژندلو په موخه د موخې د ګڼې او د واحد حجم σ نسبت کاروي او وروستی هغه يې د غلظت له منځنۍ اندازې څخه د خپلواکې لارې T راپېژندلو لپاره د په نښه شوې کتلې غلظت ... کاروي. له همدې امله يو د Q = 1/λ = ησ = ρ/τ په واسطه لکه څرنګه چې کيڼ لور ته په انځور کې ښودل شوې ده؛ د دې کميتونو تر منځ بدلون کوي.
د الکترومقناطيسي زغم د ليدلو په طيف کې د بېلګې په ډول د غبرګون ضريب (لکه په cm-1 کې Q) ته په بېلابېل ډول کدريت، د زغم ضريب او د ووړ کولو ضريب وايي. په هستوي فزيک کې د سيمې د تېرېدنې برخې (لکه د 10-24 cm2 په انبار يا واحدونو کې σ)، د غلظت له منځنۍ اندازې څخه د خپلواکې لارې (لکه د ګرامونو او سانتي متر مربع نسبت کې T) او د کتلې د ووړ کولو دوه اړخيزه ضريب (لکه سانتي متر مربع او ګرام نسبت کې) يا د سيمې او nucleon نسبت مشهور دي، په داسې حال کې چې د الکترون ليدلو طيف کې د غير ارتجاعي له منځنۍ اندازې څخه په خپلواکې لارې (لکه په نانوميتر کې λ) زياتره وختونه بحث شوي دي.
په نظرياتي فزيک کې
د خپرېدنې نظريه په رياضيکي فزيک کې د تشخيصوونکې معادلو په يوه برخه کې د حل لارو غبرګون يا خپرېدنه باندې د پوهېدلو او څېړلو لپاره يو چارچوکاټ دی. تشخيصوونکې معادله په اواز پوهنه کې د څپې معادله ده او خپرېدنه د خپلو حل لارو يانې له کلکو جسمونو څخه يا له ناورته وسط (لکه د غږ څپې په سمندري اوبو کې د سمندر له لاندې برخې څخه راځي) په واسطه د غږيزو څپو د خپرېدنې څرنګوالی څېړي. د الکتروډيناميک په لرغوني حالت کې تشخيصوونکې معادله يو ځل بيا د څپې معادله ده او د رڼا يا بې سيم څپو خپرېدنه په کې څېړل کېږي. په هستوي فزيک کې يادې معادلې د کوانټم الکتروډيناميک، کوانټم کروموډيناميک او معياري موډل معادلې دي، چې حل لارې يې بنسټيزو هستو (ذرو) ته مطابقت کوي.
د انرژي د بنسټيز واحد په عادي ميخانيک کې چې د کوانټم کيميا رانغاړي؛ د Schrodinger معادله يې مناسبه معادله ده، که څه هم يو ډول جوړښتونه لکه د Lippmann-Schwinger معادله او د Faddeev معادلې هم په پراخه ډول کارول کېږي. د ګټې حل لارې د خپلواکو اتومونو، ماليکولونو، فوتونونو، الکترونونو او پروتونونو اوږدمهاله حرکت تشرېح کوي. اصلي کيسه دا ده چې ګڼې ذرې له لرې ناټاکلي واټن څخه يو له بل سره يو ځای کېږي. وروسته دا څرګندونکي سره يو ځای کېږي، په اختياري ډول تعامل کوي چې يا له منځه ځي او يا نوې ذرې جوړوي. توليدات يا ناکارېدلې څرګندونکې [هغه کيمياوي ماده چې د نورو مادو د څرګندولو لپاره کارول کېږي] له دې وروسته يو ځل بيا نامحدوديت ته الوځي. (اتومونه او ماليکولونه زموږ د موخو لپاره اغېزناکې ذرې دي. همدارنګه تر ورځنيو حالتو يوازې فوټونونه جوړېږي او له منځه ځي). حل لارې څرګندوي چې کومو لوريو ته په څومره چټکتيا سره د توليداتو د الوتلو زياته شونتيا شته. حل لارې د بېلابېلو تعاملونو او د رامنځته کېدنو او له منځه تلنو د پېښېدلو شونتيا هم څرګندوي. د خپرېدنې ستونزو ته د حل لارو موندلو دوه عمده تخنيکونه شته: د پلوې څپې شننه او د زيږېدلو (Born) اټکل.
ارتجاعي او نا ارتجاعي خپرېدنه
د ارتجاعي خپرېدنې اصطلاح دلالت کوي، چې د خپرېدونکو ذرو دنني حالتونه بدلون نه کوي او د همدې لپاره د خپرېدنې له پړاوونو څخه نابدل شوي راڅرګندېږي. په نا ارتجاعي خپرېدنه کې د ارتجاعي په خلاف د ذرو دننی حالت بدلون کوي، چې کېدای شي د خپرېدونکي اتوم د ځينو الکترونونو د هڅونې په کچه يا يې په بشپړ ډول د له منځه وړنې او بشپړ نويو ذرو د جوړښت په بڼه وي.
په کوانټم کيميا کې د خپرېدنې بېلګه په ځانګړي ډول ځکه تشرېحي ده، چې ياده نظريه په مناسب ډول پېچلې ده، په داسې حال کې چې تر اوسه غوره بنسټ لري چې له مخې يې یو شعوري ادراک جوړېدلی شي. کله چې دوه اتومونه يو له بله بېل شي، د يو څه توپيري معادلې د تړلي حالت حل لارو په توګه اوسېدل يې درک کېدلی شي. په دې ډول لکه: د هايدروجن اتوم په يو منفي سرچپه ځواک (لکه راښکونکی Coulombic) مرکزي ځواک سره د Schrodinger معادلې سره مطابقت کوي. د دوه هايدروجني اتومونو خپرېدنه به د هر اتوم حالت ته ګډوډ کړي، چې په پايله کې به يو يا دواړه وهڅول يا ان په چارج لرونکو ذرو بدل شي؛ چې د ناارتجاعي خپرېدنې د يو پړاو استازولي کوي.
د ژور نا ارتجاعي خپرېدنې (deep inelastic scattering) اصطلاح په هستوي فزيک کې د خپرېدنې ازمايښت يو ځانګړي ډول ته ويل کېږي.
رياضيکي چارچوکاټ
په رياضياتو کې د خپرېدنې نظريه د مفاهيمو د ورته ټولګې يو خورا معنوي يا ذهني جوړښت څخه بحث کوي. د بېلګې په ډول: که چېرې يوه تشخيصوونکې معادله د ځينو ساده او متمرکزو حل لارو لرونکې پېژندل شوې وي او حل لارې د يو معلومه اندازې يوه دنده وي؛ ياد پارامتر يا معلومه اندازه د وخت ادراکي ونډه غوره کولی شي.
د ۱۹۶۳ ز کال د سوريې کودتا
د ۱۹۶۳ زکال د سوريې کودتا چې د سوريې د حکومت له لورې د مارچ ۸ اوښتون (عربي: ثورة الثامن من آذار) په نوم يادېږي، د عرب سوسياليست بعث ګوند د سوريې د سيمه ييزې څانګې “Syrian Regional Branch” د فوځي کمېټې له لورې سوريه کې د واک بريالۍ نيونه وه. د کودتا پلان او افشا کېدونکې دسيسې د عراق د سيمه ييزې څانګې له بريالۍ فوځي کودتا څخه انګېزه اخېستې وه.
کودتا د بعث ګوند د ملي مشرۍ په پرتله د فوځي کمېټې له لورې پلان شوې وه، مګر د ګوند مشر ميشل افلاق “Michel Aflaq” له دسيسې سره خوښي څرګنده کړه. د پلان جوړولو د بهير په اوږدو او د واک تر لاسه کولو څخه سمدستي وروسته د فوځي کمېټې د مشرۍ غړي محمد عمران، صلاح جديد او حفيظ الاسد وو. کمېټې د دوه مرستندويانو “Nasserists” رشيد القطاني او محمد الصوفي نومونه او د خپلواک زيد الحرير نومونه هم لښتليک کړل. ياده کودتا په اصل کې د مارچ د ۷ لپاره پلان شوې وه، مګر وروسته له هغې يوه ورځ وځنډول شوه، چې حکومت وموندله چې د دسيس جوړونکي د پلان جوړولو په موخه چېرته سره راټولېږي.
هغه پېښې چې کودتا ته لاره هواروي
معاصره سوريه په لومړي ځل ۱۹۲۰ ز کال کې د لومړي فيصل تر پاچاهۍ لاندې د سوريې عربي پاچاهۍ “Arab Kingdom of Syria” په توګه رامنځته شوه. پلان داسې و چې دا دولت به يوازې سوريايي نه، مګر يوه نوې عربي پاچاهي وي او د عرب ملتپالنې او ټول (پان) اسلامي تګلارو ننګه يې وکړه. که څه هم برتانويانو چې له لومړۍ نړيوالې جګړې څخه وروسته يې د ياد دولت په رامنځته کولو کې مرسته کړې وه، له فرانسې سره د سايکس-پيکوټ تړون په نوم پټ تړون وکړ او سوريې او لبنان لپاره يې قيموميت رامنځته کړ. دې سيمې د همدې له امله د فرانسې د مستعمرې سيمې په توګه دنده تر سره کړه او نوي رامنځته شوي حکومت ته زياتره سوريايانو د ناخوښۍ په سرتګه کتل، چې زياتو وګړو يې د اروپايي امپرياليزم د مريي يا تر ملاتړ لاندې سيمې په توګه ګڼه. په دې پړاو کې ځينو خوځښتونو د سوريايي پېژندنې يا هويت رامنځته کولو هڅه وکړه، چې خورا د يادونې وړ يې د سوريې ټولنيز ملتپال ګوند “Syrian Social Nationalist Party” و يا دا چې د کمونېزم او اسلامېزم ګټندويان (مدافعين) شول. ډېره کيو سوريايانو د سوريايانو په پرتله ځانونه عربان ګڼل او دې ګڼلو ته يې دوام ورکړ.
تر څار يا قيمومت لاندې سيمه د ځانګړتيا له مخې فيوډالي وه او په نيمه ليبرال اوليګارشي ټولنيز يا سوسيال بنسټ باندې پاتې شوه. دا نظام د عرب متحده جمهوريت “United Arab Republic (UAR)” تر رامنځته کېدنې پورې په خپل حال پاتې شو او يوه طبقاتي ټولنه يې رامنځته کړه، چې د ښاري او کليوالي ژوند نمونو ته يې غبرګون ورکاوه. د اټکل له مخې درې زره کورنۍ سوريه کې د نيمايي ځمکې څښتنانې وې. منځني پوړ له کوچني تر منځنۍ کچې ملکيتونو ډېری برخه درلودل. څه ناڅه دوه پر درې برخې بزګرانو ځمکې نه درلودې. کرنيز عايدات خورا ټيټ وو، د نفوس دوه غوره سلنې د عايد ۵۰ سلنه تر لاسه کاوه، په داسې حال کې چې منځني پوړ (سوداګرو يا منځنيو ځمکوالو ډلو) چې د نفوس ۱۸ سلنه وه، د کرنيزو عوايدو ۲۵ سلنه تر لاسه کړل. د ټولنې ښکته ۸۰ سلنه پوړ پاتې عايد تر لاسه کړ. د ځمکوال او بزګرانو اتحاد د ټولګي يا پوړ د يو بل تر منځ د توپيرونو او ټولنيز مخالفت پر بنسټ و، چې دا ښايي د ځمکوالو پرېوتنې يا ماتې ته لاره هواره کړي.
ياد قيموميت په ۱۹۴۶ز کال کې فرانسې ته د انګليستان د وروستي شرط له امله له منځه لاړ (منحل شو) او سوريه د ۱۹۴۶ زکال د اپرېل په ۱۷ نېټه يو خپلواک هېواد شو. ورته ممتازه پرګنه چې د قيموميت پر مهال يې سوريه باندې حکومت کړی و، واک کې پاتې شو او د تېر په څېر واکمني يې وکړه. د عرب او اسرئيل تر منځ د ۱۹۴۸ ز کال جګړه “1948 Arab-Israel War” کې پاتې والی د دوديز ممتاز پرګنې د ماتې او سياست کې د فوځ د راپورته کېدلو لامل شو. حسنی الضعيم “Husni al-Za’im” په ۱۹۴۹ ز کال کې د سوريې لومړنی فوځي زورواکی يا دکتاتور شو، مګر په ۱۹۵۰ ز کال کې فوځي لوړ رتبه مامور ادېب شېخاکلي “Adib Shikhakli” د پردو تر شا واک تر لاسه کړ او په ۱۹۵۳ ز کال کې يې يو بل فوځي استبداد يا زورواکي رامنځته کړې وه. د سوريې سياسي پردې ته د فوځ ورپېژندنې هغه اوليګارشي ړنګه کړه، چې منځني پوړ ته يې په سوريايي سياست کې د ګډون وړتيا ورکوله. که څه هم په داسې حال کې چې واکونه يې کمزوري شوي وو، مګر دوديز ممتازې ډلې توليد شوې ډېری شتمني تر لاسه کړه.
د بعث پلوۍ نظريه په همدې چاپيريال کې رامنځته شوه. ۱۹۴۰ ز لسيزه کې د ميشل افلاق او صالح الدين البطر له لورې د عرب بعث خوځښت “Arab Ba’ath Movement” رامنځته شو، چې بعث پلوي خوځښت لومړيو پړاونو کې د يادونې وړ نور لوبغاړي ذکی الارسوزي، واهب الغنيم او جلال السيد وو. اکرم الحوراني ۱۹۵۳ ز کال کې عرب سوسياليست ګوند “Arab Socialist Party (ASP)” جوړ کړ، چې د بعث ګوند په اصل کې د همدې ګوند او عرب بعث ګوند په يو ځای کېدنه يا اتحاد کې رامنځته شوی و. په ۱۹۴۷ ز کال کې د عرب بعث ګوند د رامنځته کېدنې ډلې يا غونډې ته د ۱۵۰ استازو له ډلې ډېره کي يې د منځني پوړ ممتاز مسلکي وګړي يا روڼ اندي وو. په ۱۹۵۰ ز لسيزه کې ياد ګوند وکولی شول د ښاري منځني پوړ بنسټ تر لاسه کړي. که څه هم د بعث ګوند سوچه د منځني پوړ ګوند نه و او له خورا لومړيو وختونو څخه يې د نويو غړيو د استخدامولو او د ګوند د نوي، سازمانونو د جوړولو په موخه کليوالي سيمو ته د ګوند کادر غړي واستول. بعث ګوند په ۱۹۵۶ ز کال کې د سوريې په تاريخ کې د کارګرو لومړني لاريون جوړ کړ. په داسې حال کې چې بعث ګوند پياوړی و، له سراسر ټولنې څخه د غړو د ګومارنې پرېکړه يې د ګوند دننه قوم پلوۍ “tribalism” او پيرو پلوۍ “clientelism” لامل شوه. د ګوند مشرانو بيا په ديموکراتيکو معيارونو او کړنلارو باندې سترګې پټې کړې.
بعث ګوند له يو مهم دوه اړخيز حالت سره مخامخ شو، چې يا بايد د سيالو ټاکنو او يا بايد د زورواکۍ له لارې واک تر لاسه کړي. ان دا چې لېبرال او ديموکراسۍ ته متمايل بنسټ اېښودونکي مشران هم د زورواکۍ له لارې د واک تر لاسه کولو پلوي وو او د فاسد ټاکنيز بهير يادونه يې کوله. بعث ګوند د واک له تر لاسه کولو څخه وړاندې سلا وکړه، چې د عرب متحده جمهوريت کې ګمال عبدالناصر سره د واک شريکولو ته به اجازه ورکړل شي. د عرب متحده جمهوريت “UAR” به د مصر تر واک لاندې اوسېدل ثابتوي او بعث ګوند اړ د ځان منحل کولو ته اړ و، مګر “UAR” په ۱۹۶۱ ز کال کې سوريه کې د فوځي کودتا له امله ړنګ شو. د عرب متحده جمهوريت رامنځته کېدنه او ړنګېدل د بعث ګوند لپاره ځکه يو ناورين و، چې هغو خلکو په منځ کې يې بېلتون رامنځته کړ، چې د ياد جمهوريت پلوي يې کوله، هغوی چې مخالفت يې کاوه او هغوی چې سد ګوند د دوديزو مشرانو ملاتړ يا مخالفت يې کاوه. په ۱۹۶۲ ز کال کې افلاق د بعث ګوند کانګرس جوړ او ګوند يې يو ځل بيا رامنځته کړ. د UAR پر مهال بېلابېلو څانګو امرونه نه وو څارلي او منحل شوي نه وو او پر ځای يې په ژور ډول د پان يا ټول عربپال فکر دښمنان شوي او د پرځای يې راډيکال سوسيالېستان شوي وو. فوځي کمېټې چې د مارچ د ۸ اوښتون يې تر سره کاوه، خپل ډېری نظريات شريک کړل.
پادري
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" پادري یا روحاني پلار یا راهب يا کاهن چې په انګليسي کې ورته Priest وايي د عیسايي روحانينو د یوې کټګورۍ نوم دی.
اصطلاحات
په فارسي ژبه کې د پادري لپاره د کشيش کلمه کارول کيږي د آرامي کلمې "قیشیشه" څخه اخیستل شوې چې مانا یې "بوډا سړی" دی. په عربي کې د قس او قیس کلمې هم له همدې "قیشیه" څخه اخیستل شوي دي.
د پادري رتبه او د هغه دندې
په رومن کاتولیک کلیسا کې او د ارمنیانو ، اسوریانو ، ارتودوکس او ایپسکوپال کلیساګانو کې، هغه سړی چې د 6 څخه تر 7 کلونو پورې یې په عیسوي مدرسه کې تیر کړی وي یا یې د نظارت لاندې په یو معتبر پوهنتون کې فلسفه او الهیات بشپړ کړي وي. د بشپ لخوا راوړل شوی او د بشپ لخوا لاسلیک شوی، هغه ته ویل کیږي چې پادری وي. له دې روزنیز کورس وروسته، هغه څوک چې پادری شي، د مذهبي مراسمو د ترسره کولو او تبلیغ کولو اجازه ترلاسه کوي.
د ایرانیانو په منځ کې چې په بهر کې ژوند کوي، د پروتوسټنټ کلیساونو محدود شمیر پادریان په غلطۍ سره پادریان بلل کیږي. پداسې حال کې چې دوی باید شپون یا مبلغ وبلل شي - کوم چې په انګلیسي کې پادری، مبلغ دی؛ ځکه چې دوی د عیسوي دود په مفهوم کې پادشاهي نه لري.
په اسلام کې د کاهن معادل د اخوند ملا په نوم یادیږي او په یهودیت کې ورته ربي ویل کیږي او په لرغوني ایران کې دې ته ماګ یا موباد هم ویل کیږي، د هر کاهن یوه مهمه دنده د سپیڅلي قربانۍ یا یوکریسټ د مراسمو ترسره کول دي.
لاسي مراسم
کاهن باید د تنظیم نسب ولري ترڅو هغه وکولی شي خپل تنظیم د لوی پادری په توګه د بشپ له لارې له مسیح سره وصل کړي چې هغه یې ټاکلی.
په سینما کې پادری
داسې ښکاري چې فرضیه دا ده چې کاهن باید یو مهربان، ځان قرباني، پاک، خدای پوه، صبر پالونکی وي. نور ښه ځانګړتیاوې په دې لیست کې اضافه کیدی شي. که څه هم په سینما کې پادشاه ځینې وختونه د ځان قرباني شخص (او د مسیح په څیر آزاد کونکی) او بې غرضه ښودل کیږي؛ مګر ځینې وختونه موږ یوازې د پادری کالي ګورو، کوم چې د یو نا اهله شخص لخوا اغوستل کیږي. موږ رابرټ ډی نیرو او شان پین د دوه مجرمینو په رول کې وینو چې موږ انګلیس نه یو؛ یا ایوان مک ګریګور په انګریز او شیطانانو کې؛ دوی دواړه د خلاصون لپاره د تېښتې د لارې په لټه کې دي او شاید یو څوک د خلاصون په توګه ووایی ، د پادری رول ولوبوي او دا د پادری په رول کې ډوب شوي او د خپل ژوند ټول توضیحات یې ورسره تړلي دي. تر دې حده چې د مخکې جوړ شوي پلان سره سم، هغه د جعلي قربانۍ سره جعلي آسمان ته تسلیمیږي، او د مسیح په رول لوبولو سره، هغه یو ښار وژغوري، او باید وویل شي، یو تمدن، او هغه کال تیریږي. زوړ سړک په شپه کې او د زړونو اتل او لوی پادریان شي او د پوپل مقام ته ورسیږي. دا دواړه به د خلاصون نه وروسته چادر یوې خواته وغورځوي، او دا غواړي چې د تل لپاره د پسونو په جامو کې لیوه پاتې شي. د مرین پلار (د ویام فریدکین ) د شیطان د فتنې او توهین تر چتر لاندې صبر کوي ترڅو د یوې بې ګناه انجلۍ پاک روح د هغه له شر څخه خلاص کړي.
پادری تل د عیسوی مذهب او کلیسا د سمبول په توګه په فلمونو کې د یو روحانی شخص په توګه کارول کیږی چې د انسان او خدای ترمنځ منځګړی دی. له همدې امله ، موږ په ندرت سره داسې فلم ګورو چې د نورو کرکټرونو په څیر یوازې د یو کرکټر په توګه د پادری سره معامله کوي ، مګر په ریښتیني نړۍ کې د پادری شاوخوا میټاټیکټیک مسلې تل په فلمونو کې په پام کې نیول شوي. کله چې موږ په خورا مهمو فلمونو کې د پادری د شخصیت شتون ته بیاکتنه کوو چې ورسره معامله شوې، موږ ګورو چې مختلف فلم جوړونکي څنګه خورا مهم مفکورې او دیني تعلیمات، انټولوژیکي پوښتنې، انساني بحرانونه او د معاصرې نړۍ ننګونې له زړه څخه پورته کوي. د یوه پادری اړوند کیسه. د پیل څخه تر اوسه د مذهبي طریقې ژوره بیاکتنه او تازه لوستل ترلاسه شوي.
سرچینې
Wikipedia-bijdragers, "Priest" Wikipedia, de vrije encyclopedie, http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Priester&oldid=14066989 (accessed november 6, 2008).
وېشنيزه:پادري وېشنيزه:عيسايت وېشنيزه:مسيحيت وېشنيزه:کليسا وېشنيزه:پاپ موسيقي وېشنيزه:پاپ
قشر (ځمک‌پوهنه)
په ځمک‌پوهنه یا جیولوژۍ کې قشر د یوې ډبرینې سیارې، سیاره‌ګۍ یا طبیعي سپوږمکۍ تر ټولو بېرونی جامد پوښ دی. له لاندېني پوښ سره یې توپیر معمولاً د کیمیاوي ترکیب په مرسته کېږي؛ له دې سره سره د کنګلیزو سپوږمکیو په مورد کې ښايي (د مایع پوښ په مقابل کې د جامد پوښ) پر بنسټ تشخیص شي.
د ځمکې، عطارد، زهرې، مریخ، ایو، سپوږمۍ او نورو سیاروي اجرامو قشرونه د انګاري یا اور ورینو پروسو له لارې جوړ شوي دي او وروسته د توږل کېدو، اتشفشان او رسوب په مرسته اصلاح شوي دي.
ډېری ځمکې ته ورته سیارې نسبتاً یو اړخیز قشرونه لري. ځمکه دوه بېلابېل قشرونه لري چې یو ډول یې قاره‌يي قشرونه او بل ډول یې سمندري قشرونه دي. دغه دواړه ډوله قشرونه متفاوت کیمیاوي ترکیبات او فزیکي خواص لري او د بېلابېلو جیولوژيکي پروسو په پایله کې رامنځته شوي دي.
د قشر ډولونه
سیاروي ځمک‌پوهان قشرونه د جوړښت د څرنګوالي او وخت له مخې په درېیو ډولونو وېشي.
لومړنی قشر
دا د یوې سیارې اصلي قشر دی. د یوه مګما سمندر له انجماد څخه جوړېږي. د سیارو د ودې په وروستیو کې ځمکې ته ورته سیارو داسې سطحې لرلې چې مګمايي سمندرونه وو. دغه سطحې له سړېدو سره پر جامدو قشرونو بدلې شوې. دغه قشرونه د لویو ټکرونو په پایله کې له منځه تللي او د لویو بمبارونو د دورې پای ته د نږدې کېدو تر مهال پورې څو څو ځله بیا جوړ شوي دي.
د لومړنیو قشرونو ماهیت لا هم د بحث وړ دی. د دغو قشرونو کیمیاوي، منرالوژي او فزیکي خواص او اتشفشاني میکانیزمونه نامعلوم دي. تر ډېره یې دلیل دا دی چې د دغو برخو څېړنه یې ستونزمنه ده. د ځمکې هېڅ کوم لومړنی قشر تر ننه پورې باقي نه دی پاتې. د ټکټونیکي تختو له امله د ځمکې د توږنې لوړې کچې د ځمکې د لومړني قشر په ګډون ټولې هغه پخوانۍ ډبرې له منځه وړې دي چې تر شاوخوا ۴ میلیارده کلونو ډېرې لرغونې دي.
له دې سره سره ځمک‌پوهان کولای شي د نورو ځمک‌ډوله سیارو په څېړنې سره د لومړني قشر په اړه معلومات ترلاسه کړي. د عطارد ارتفاعات ښايي د لومړني قشر څرګندونه وکړي، خو بیا هم دا برخه د بحث وړ ده. د سپوږمۍ انورتوزیټ ارتفاعات لومړني قشرونه دي چې د سپوږمۍ له لومړنیو مګمايي سمندرونو څخه یې د پلاجیوکلازونو شکل اخیستی او جوړ شوي دي. خو دا ډېره شونې نه ده چې ځمکه دې هم د ورته بېلګې پیروي وکړي، ځکه چې سپوږمۍ یوه بې اوبو منظومه وه او ځمکه اوبه لرونکې منظومه ده. یوه مریخي اسماني ډبره چې «ALH84001» نومېږي، ښايي د مریخ د لومړني قشر څرګندونه وکړي. خو بیا هم دا خبره د بحث وړ ده. زهره هم د ځمکې په څېر لومړني قشرونه نه‌لري، ځکه چې ټوله سیاره څو څو ځله جوړه شوې او بدله شوې ده.
دویمي یا ثانوي قشر
ثانوي قشر د ځمکې په پوښ کې د سیلیکاټ موادو د جزئي ذوب یا ویلي کېدو په پایله کې جوړېږي او له همدې امله د ترکیب له نظره تر ډېره بازالټي دی.
دا په لمریزه منظومه کې د قشر تر ټولو معموله بڼه ده. د عطارد، زهرې، ځمکې او مریخ ډېری سطحې له ثانوي قشر څخه جوړې دي. د ځمکې پر مخ موږ وینو چې ثانوي قشر تر ډېره د سمندر-منځي انتشار په مرکزونو کې رامنځته کېږي او دا هغه ځای دی چې د ځمکې د پوښ اډیاباټیکه را پورته کېدنه د نسبي ذوب یا ویلي کېدو لامل کېږي.
درېیم قشر
درېیم قشر تر ډېره په کیمیاوي لحاظ له لومړني او ثانوي قشر څخه تعدیل شوی دی. دغه قشر په څو ډولونو جوړېدای شي:
د درېیم قشر یوازنۍ پېژندل شوې بېلګه د ځمکې قاره‌يي قشر دی. دا معلومه نه ده چې ایا نورې ځمکې ته ورته سیارې درېیم قشر لري که نه، که څه هم شواهد څرګندوي چې هغه سیارې دا ډول نه دي. احتمالاً دلیل یې دا دی چې د درېیم قشر د جوړېدو لپاره ټکټونیکي تختو ته اړتیا ده او ځمکه د لمریزې منظومې یوازنۍ سیاره ده چې د ټکټونیکي تختو جوړښت لري.
د سپوږمۍ قشر
فکر کېږي چې د «تیا» په نامه یوه تیوريکي لومړنۍ سیاره د ځمکې د جوړېدو پر مهال له ځمکې سره ټکر شوې ده، د ټکر په پایله کې ځینې مواد فضا ته پورته شوي دي او سپوږمۍ یې جوړه کړې ده. کله چې سپوږمۍ جوړه شوه، فکر کېږي چې بېرونۍ برخه یې په مذاب یا ویلې حالت کې وه چې د سپوږمیزې مګما سمندر بلل کېږي. د دغې مګما له سمندر څخه ډېره اندازه فېلډسپار پلاجیوکلازونه جوړ شول او د سطحې پر لوري وخوځېدل. دغه قشر تر ډېره له ترکیبي ډبرو څخه جوړ دی. د قشر پورتنۍ برخه په متوسط ډول شاوخوا ۸۸ سلنه پلاجیوکلازونه لري. د قشر لاندېنۍ برخه ښايي ډېره برخه فرومګنیزیم کاني توکي ولري چې پیروکسنونه او الیوین یې د بېلګې په توګه یادولی شو، خو حتا لاندېنۍ برخه یې هم په متوسط ډول شاوخوا ۷۸ سلنه پلاجیوکلازونه لري. لاندېنی پوښ یې څه ناڅه متراکم دی او ډېره برخه الیوین لري.
د قشر ډبلوالی یې له ۲۰ څخه تر ۱۲۰ کیلومترو پورې دی. د سپوږمۍ په لیرې برخه کې د قشر ډبلوالی د نږدې برخې په پرتله په متوسط ډول ۱۲ کیلومتره ډېر دی. د متوسط ډبلوالي اټکلونه د ۵۰ تر ۶۰ کیلومترو په محدوده کې دي. د دغه قشر ډېره برخه پلاجیوکلازونه لري چې د سپوږمۍ تر جوړېدو لږ وروسته په ۴.۵ تر ۴.۳ میلیارد کاله مخکې مهال کې جوړ شوی دی. ښايي ۱۰ سلنه یا کمه برخه قشر اتشفشاني ډبرې ولري چې د لومړنیو پلاجیوکلاز لرونکو موادو تر جوړېدو وروسته ور اضافه شوې دي. په دغو اضافاتو کې تر ټولو مشخصې او حیجمې برخې بازالټونه دي چې له ۳.۹ تر ۳.۲ میلیارد کاله مخکې جوړ شوي دي. کوچنيو اتشفشانونو تر ۳.۲ میلیارد کاله یا هم ۱ میلیارد کاله مخکې مهال پورې دلته دوام کړی دی. په سپوږمۍ کې د ټکټونیکي تختو هېڅ شواهد نه‌شته.
د سپوږمۍ څېړنې ښودلې ده چې قشر د یوې داسې ډبرینې سیارې پر مخ جوړېدای شي چې تر ځمکې پام وړ کوچنۍ وي. که څه هم د سپوږمۍ شعاع د ځمکې شاوخوا څلورمه برخه ده، خو د سپوږمۍ د قشر متوسط ډبلوالی په پام وړ ډول ډېر دی. دغه ډبل قشر د سپوږمۍ تر جوړېدو سملاسي وروسته رامنځته شو. مګماټېزم د اسماني ډبرې د کلک ټکر تر دورې وروسته تر شاوخوا ۳.۹ میلیارده کاله مخکې مهال پورې دوام درلود، خو تر ۳.۹ میلیارد کاله ځوانې اتشفشاني ډبرې د قشر یوه کوچنۍ برخه جوړوي.
عبدالقادر (افغان کمونېست)
ډګر جنرال عبدالقادر (په روسي ژبه: Абдул Кадыр؛ زوکړه: ۱۹۴۴ زکال – مړینه: د ۲۰۱۴ زکال د اپرېل ۲۲مه) افغان سیاستوال، دیپلومات او د افغانستان د هوايي ځواکونو پخوانی افسر و چې مرسته یې وکړه ولسمشر محمد داوود خان د یوې سپینې کودتا په ترڅ کې د افغانستان لومړنی جمهوریت رامنځته کړي؛ هغه د افغان هوايي ځواک قومانداني وکړه او د ثور په انقلاب کې یې د افغانستان د ملي راډیو تلویزیون پر ودانۍ برید وکړ. هغه مهال چې د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند د ولسمشر داوود خان جمهوریت د یوې خونړۍ کودتاه په ترڅ کې له منځه یووړ او د افغانستان د دیموکراتیک جمهوریت اعلان یې وکړ؛ عبدالقادر د دریو ورځو لپاره د دولت د واکیال په توګه دنده ترسره کړه او واک یې د افغانستان د خلق دیموکراتیک ګوند رهبر نور محمد ترکي ته وسپاره. له دغه مهال وروسته نوموړي دوه ځله، د ۱۹۷۸ زکال له اپرېل میاشتې څخه تر اګست میاشتې پورې د نور محمد ترکي په کابینه او بیا ځلي له ۱۹۸۲ زکال څخه تر ۱۹۸۶ زکال پورې د ببرک کارمل په کابینه کې د دفاع د وزیر په توګه دنده ترسره کړه. د وزارت دویمه دوره یې په افغانستان کې د شوروي له جګړې سره هم مهاله وه.
لومړنی ژوند
عبدالقادر په ۱۹۴۴ زکال کې د افغانستان د سلطنتي نظام پر مهال د هرات ولایت په هرات ښار کې وزېږېد. نوموړی په خټه په هرات ولایت کې تاجک قوم ته اړوند و. هغه د افغان ملي پوځ له خو اداره کېدونکي حربي ښوونځي ته ولاړ او په شوروي اتحاد کې یې د میګ – ۱۵، میګ -۲۱ او سوخو -۷ الوتکو د مسلکي پیلوټ په توګه زده کړې وکړې. هغه خپلې پوځي زده کړې شوروي اتحاد کې وکړې او هلته له مخکښو زده کړیالانو څخه و. په افغان هوايي ځواک کې د دندې پر مهال د افغانستان له کمونېست ګوند سره مل شو او وروسته یې د دغه ګوند له پرچم ډلې سره لاس یو کړ.
د ۱۹۷۳ زکال د جمهوریت غوښتونکو انقلاب
ډګروال عبدالقادر په ۱۹۷۳ زکال کې د پوځ د لوی درستیز جنرال عبدالکریم مستغني په ملاتړ د لومړي وزیر محمد داوود خان په مشرۍ له کودتاه سره مرسته وکړه. ولسمشر داوود خان واک ته له رسېدو وروسته د راډیکال ځمکنیو اصلاحاتو، د ګوندونو د قانوني کېدو او یو شمېر نورو اصلاحاتو ژمنه وکړه. همدارنګه یې پرچم ډلې ته په خپله کابینه کې د څلور وزارت خونو وړاندیز وکړ. قادر د پرچم ډلې د غړي په توګه د افغانستان د هوايي ځواک مرستیال وټاکل شو په داسې حال چې د پرچم بل ملاتړی جګړن ضیا محمدزی د پوځ لوی درستیز وټاکل شو. له دې سره داوود خان په ۱۹۷۴ زکال کې پرچمیانو ته اړوند وزیران او چارواکي له دندو ګوښه یا یې هم جګ پوړې دندې ترې واخیستې. قادر هم یو له دغو کسانو څخه و چې د کابل د پوځي مسلخ ریاست یې ورکړ. د قادر په ګډون د پرچم ډلې ګڼ شمېر ملاتړو خپل لوری بدل کړ او له خلقیانو سره مل شول.
د ۱۹۷۸ زکال په اپرېل میاشت کې ولسمشر داوود خان او د هغه سخت دریځي د کورنیو چارو وزیر عبدالقدیر خان نورستاني د افغانستان د خلق دیموکراتیګ ګوند د ځپلو په موخه شدید اقدامات تر لاس لاندې ونیول. وروسته څرګنده شوه چې دا یوه ناسمه پرېکړه وه. ډګروال قادر او جګړن محمد اسلم وطنجار چې په ملي پوځ کې د یاد ګوند له مخکښانو څخه و په ډېرې سختۍ وتوانېدل وتښتي. همدا و چې حفیظ الله امین د اپرېل د ۲۷مې نېټې سهار وختي په پټه سره د کودتاه د پیلولو امر ورکړ.
د ثور انقلاب
نوموړي په ارګ او د ولسمشر محمد داوود خان په استوګنځي باندې د برید امر ورکړ. دغه مهال اسلم وطنجار د زرېدارو د قواوو د څلورم کنډک د لومړي ټولي قومانداني کوله. د دوی تر قوماندې لاندې ځواکونو کابل ونیو. حکومت سقوط وکړ او محمد داوود خان شهید کړای شو.
د اپرېل په ۲۷ مه د ماښام په اوو بجو عبدالقادر د افغانستان راډیو له لارې په دري ژبه اعلان وکړ چې د ده له خوا د وسله والو ځواکونو انقلابي شورا رامنځته شوې او اوس مهال د دولت واک په لاس کې لري. د دغې شورا د لومړنیو اصولو اعلامیه چې د همدغې ورځې په ماښام کې خپره شوه؛ د اسلامی، دیموکراتیکو او بې پلوه آرمانونو بې ژمنې تائید و: "د راډیو له لارې اعلان وشو چې، د لومړي ځل لپاره په تاریخ کې د سلطنت، ظلم، استبداد وروستني بقایا... پای ته ورسېدل او ټول دولتي واک د افغانستان د ولس لاس ته ورغی."انقلابي شورا د حفیظ الله امین او جګړن اسلم وطنجار له خوا جوړه شوه او د یو ملکي حکومت د جوړولو تر مهاله یې د هېواد چارې پر غاړه واخیستې. د اپرېل په ۳۰مه د خلق دیموکراتیک ګوند انقلابي شورا (د نورمحمد ترکي او ببرک کارمل په مشرۍ) یو لړ برخلیک ټاکونکي فرمانونه صادر کړل. د لومړي فرمان پر بنسټ په رسمي بڼه پوځي انقلابي شورا لغو شوه. دویم فرمان چې د می میاشتې په لومړۍ صادر شو د کابینې غړي په کې وټاکل شول او قادر د دفاع وزیر شو.
د خلقي حکومت غړیتوب
نوموړی د ۱۹۷۸ زکال په مۍ میاشت کې د دفاع وزارت پر څوکۍ کېناست او د دریو میاشتو لپاره یې دغه دنده مخته یووړه. د می په ۶ مه قادر له شوروي قوماندانانو څخه د نیول شوو کسانو سره د چلن د ډول اړوند لارښوونه وغوښته. د اګست په ۱۷مه په داسې حال کې چې لا د دفاع وزیر و، په هغه توطئه کې د لاس لرلو له امله ونیول شو چې په ښکاره توګه له هېواده بهر د تبعید شوو پرچمیانو له خوا تنظیم شوې وه. له دې امله چې قادر په پوځ کې پام وړ محبوبیت درلود، ترکي د هغه د وژلو جرائت ونکړ او پر ځای یې نوموړی په ۱۵ کاله بند محکوم کړ.
د ترکي او حفیظ الله امین دغه سیاست چې غوښتل یې واک په بشپړ ډول ځانونو ته اړوند کړي او د هغو کسانو له شره ځان خلاص کړي چې ګویا نامطلوب دي تر ډېره څرګند شو. لومړي وزیر حفیظ الله امین وروسته وویل: "ګوند ونشو کولای له قادر څخه یو واقعي مارکسېست – لینېنېست جوړ کړي، هغه چې د هر ډول منفي اغېز پر وړاندې مقاومت ته چمتو و. دا زموږ تېروتنه وه."
د پرچمي حکومت غړیتوب
د شوروي له برید وروسته کابل کلابند شو. پلونه وتړل شول، ښار ته په نښلېدونکو ټولو واټونو کې موانع او پټ کمینونه رامنځته شول. قادر دغه مهال د ښار قومانداني کوله. د هېواد په مشرتابه کې د بدلونونو د برخې په توګه هغه د ۱۹۸۵ زکال په نومبر میاشت کې د ګوند له سیاسي کمېټې استعفا ورکړه او راتلونکی کال د ولسمشر ډاکټر نجیب الله له خوا په وارسا، پولنډ کې د افغانستان سفیر وټاکل شو. نوموړی په ۱۹۸۸ زکال کې بېرته افغانستان ته راوغوښتل شو او د پارلمان غړی وټاکل شو. په ۱۹۸۹ زکال کې له افغانستان څخه د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته باور پر دې دی چې هغه بلغاریا ته وتښتېد او هلته یې سیاسي پناه وغوښته.