cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
په افغانستان کې د جګړې اغېز (۲۰۰۱- ۲۰۲۱ زکال)
د ښځو حقونه
په ۲۰۱۳ زکال کې ښوونځیو ته د تلونکو نجونو شمېر ۳.۲ میلیونو ته ورسېد چې دغه کچه په ۲۰۰۱ زکال کې له ۵۰ زرو څخه کمه وه. د ۲۰۰۳ زکال د ۶٪ سره په پرتله په ۲۰۱۷ زکال کې ۳۹٪ نجونې ښوونځي ته تللې. په ۲۰۲۱ زکال کې د پوهنتونونو یو په دریمه برخه زده کړیالانې نجونې وې او د پارلمان ۲۷ سلنه څوکۍ هم د ښځو په واک کې وې. په داسې حال کې چې طالبان په عموم بڼه د ښځو له زده کړو سره مخالف دي، خو په ۲۰۱۷ زکال کې یې په خوګیاڼیو ولسوالۍ کې نجونو ته اجازه ورکړه ښوونځیو ته ولاړې شي او د سیمه ییزو وګړو ترمنځ د زده کړو پر مټ خپل ځایګی لوړ کړي. په ۲۰۱۸ زکال کې یونیسف راپور خپور کړ چې د دغه هېواد په یو شمېر ولایتونو لکه کندهار، هلمند، وردګ، پکتیکا، زابل او ارزګان کې ۸۵٪ نجونې ښوونځیو ته نه ځي.
د علم څانګې
رسمي علوم
رسمي علوم د ساینس هغه څانګې دي چې له رسمي سیستمونو سره تړاو لري، لکه منطق، ریاضي، تیوریکي کمپیوټر ساینس، د معلوماتو تیوري، د سیستم تیوري، د پریکړې تیوري، امار او احصایې.
ناخبري وجه
ارماني تېرمهال : د ناپوره کېدونکو ارمانونو څرګندولو لپاره ار کړ (اصلي فعل/ main verb ) پسې "ای" تړل کېږي. که چېرې په جمله کې له ار کړ سره مرستیال کړ راشي، نو بیا یوازې هغه کې یو زیات "الف" راځي. بېلګې: کاش تا زه نازولای. => نازول ار کړ دی، نو یو الف پکې زیاتېږي. کاش ته راغلی وای. => دلته له ار کړ "راغلی" سره مرستیال کړ "وی" دی، نو یوازې وای الف خپلوي او ار کړ په خپله بڼه پاتې کېږي. په لنډه، "کاش ته راغلای وای" جمله ناسمه ده.
د علم څانګې
رسمي علوم
د نورو څانګو خلاف، رسمي علوم په واقعي نړۍ کې د مشاهدو (تجربوي پوهې) پر بنسټ د تیوریو له اعتبار سره تړاو نه لري، بلکې د تعریفونو او قواعدو پر بنسټ د رسمي سیستمونو له ځانګړنو سره سروکار لري. له همدې کبله په دې اړه اختلاف شته دی چې ایا رسمي علوم واقعا هم یو علم تشکیلوي او کنه. که څه هم، د رسمي علومو میتودونه د علمي ماډلونو جوړولو او ازموینې لپاره، چې د لیدلو وړ واقعیت سره سروکار لري، اړین دي؛ او په رسمي علومو کې لوی پرمختګونه اکثرا په تجربوي علومو کې هم د لویو پرمختګونو لامل شوي دي.
ناخبري وجه
شرطي تېرمهال: د ارماني تېرمهال غوندې د ناپوره کېدونکو شرطونو څرګندولو لپاره هم کړ (فعل) یو الف خپلوي. بېلګه: که ته راغلی وای. => یوازې مرستیال کړ الف خپلوي.
ټینګاري تېرمهال: د هغو کړنو څرګندولو لپاره، چې په تېرمهال کې ترسره کېدای شوې یا پکار وه چې ترسره شوې وای، ار کړ الف خپلوي او که مرستیال کړ ورسره وي، بیا یوازې هغه. بېلګې: زه به راغلی وای، خو شونې نه وه. ما به درکتلای او تا به راکتلای. ته باید راغلی وای. هغه باید کار کړی وای.
د علم څانګې
طبیعي علوم
طبیعي علم د ساینس یوه څانګه ده، چې له مشاهدې او تجربې څخه د ترلاسه شوو تجربوي شواهدو له مخې، د طبیعي ښکارندو له تشریح، وړاندوینې او پوهېدنې سره سروکار لري. د دقیقې بیاکتنې (peer review) او د موندنو د بیا تکرار د وړتیا په څېر میکانېزمونه په دې موخه پکې کارېږي چې د علمي پرمختګونو اعتبار یقیني کړي.
ناخبري وجه
تواني یا امکاني تېرمهال: د ناپوره کېدونکو شونتیا یا امکاناتو څرګندولو لپاره هم کړ یو الف خپلوي. خـــــو دلته بیا د پورتنیو حالتونو په شان یوازې ار کړ الف خپلوي او مرستیال کړ نـــــه. لاندېنیو بېلګو کې "شول/شو" مرستیال کړونه دي. بېلګې: هغه وکړای شو چې هلته لاړ شي. هغه راتللای شو، خو رانغی. هغوی کولای شول چې راشي.
د علم څانګې
طبیعي علوم
طبیعي علوم بیا پر دوو لویو څانګو وېشل کېدای شي: د ژوند اړوند علوم او ​​فزیکي علوم. د ژوند اړوند علوم د بیولوژي په نوم پېژندل کېږي، او فزیکي علوم بیا په نورو فرعي څانګو وېشل شوي: فزیک، کیمیا، ستورپوهنه او د ځمکې علوم. د طبیعي علومو دا څانګې ښایي په لا زیاتو تخصصي څانګو (چې د ډګرونو یا ساحو په نوم هم پېژندل کېږي) ووېشل شي.
ناخبري وجه
کامران منګل
ظاهر احمد يار
ظاهر احمد يار د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
د علم څانګې
فزیکي علوم
د فزیک علم د هغو طبیعي علومو د څانګو لپاره یوه جامع اصطلاح ده، چې د ژوند اړوند علومو برعکس، غیر ژوندي سیستمونه څېړي. که څه هم، د "فزیکي" اصطلاح یو غیر ارادي او یو څه اختیاري توپیر رامنځته کوي، ځکه د فزیکي علومو ډېری څانګې بیولوژیکي ښکارندې هم مطالعه کوي. د فزیکي علم او ​​​​فزیک ترمنځ هم توپیر شته دی.
ظاهر احمد يار
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
د علم څانګې
کیمیا
کیمیا (چې د کلمې د ریښې پېژندنې په اړه یې پام‌وړ اختلاف شته دی) د مادې او هغو بدلونونو علم دی، چې په ماده کې واقع کېږي. د مادې علم د فزیک د توجه وړ ساحه هم ده، مګر په داسې حال کې چې فزیک ډېر عمومي او بنسټیز چلند کوي، کیمیا ډېره تخصصي ده او د ترکیب، چلند (یا عکس العمل)، جوړښت، او د مادې له خواصو، او همدارنګه د کیمیاوي تعاملاتو په جریان کې د مادې له بدلونونو سره تړاو لري. کیمیا یو فزیکي علم دی چې مختلف مواد، اتومونه، مالیکولونه او مادې (په ځانګړې توګه د کاربن پر بنسټ) مطالعه کوي. د کیمیا د فرعي څانګو مثالونه عبارت دي له: بایو کیمیا یا د هغو موادو مطالعه چې په بیولوژیکي ارګانیزمونو کې موندل کېږي؛ فزیکي کیمیا یا د فزیکي مفاهیمو په کارولو سره د کیمیاوي پروسو مطالعه لکه ترموډینامیک او کوانټم میخانیک؛ او تحلیلي کیمیا یا د موادو د نمونو تحلیل ترڅو د دوی د کیمیاوي ترکیب او جوړښت په اړه پوهه ترلاسه کړي. په وروستیو کلونو کې یې ګڼ شمېر لا زیاتې تخصصي څانګې هم رامنځته شوې دي، د بېلګې په توګه نیورو کیمیا یا د عصبي سیستم کیمیاوي مطالعه.
جیولوجي
جیولوجي (له لرغوني یوناني کلمې γῆ, gē ("ځمکه") او λoγία ("مطالعه"، "بحث کول" څخه اخیستل شوې) د ځمکې علم دی چې له جامدې ځمکې، هغو ډبرو چې ترې تشکیل شوې ده، او هغو پروسو څخه چې د وخت په تېرېدو سره بدلېږي، بحث کوي. په جیولوجي کې د مریخ یا سپوږمۍ په څېر د هرې ځمکنۍ سیارې یا طبیعي سپوږمکۍ د جامدو ځانګړتیاو مطالعه هم شاملېدای شي. عصري جیولوژي د ځمکې نور ټول اړوند علوم، د هایدرولوژي او اتموسفیر علومو په ګډون، په پام کې نیسي، او له همدې کبله د ځمکې د سیستم د علم او کروي یا سیاروي علم یو مهم اړخ ګڼل کیږي.
ټولنیز علوم
مثبت اندي ټولنیز ساینس پوهان د طبیعي علومو له میتودونو سره ورته میتودونه د ټولنې د پېژندلو لپاره د وسیلو په توګه کاروي، او په دې توګه علم په لا زیاته دقیقه عصري معنا تعریفوي. تفسیرپال ټولنیز ساینس پوهان، بیا ښایي ټولنیز انتقاد یا سمبولیک تفسیر د تجربې له مخې د ناسمو تیوریو د جوړولو پر ځای وکاروي، او په دې توګه له علم سره په یوه پراخ مفهوم کې چلند وکړي. په عصري اکاډمیک عملي ډګر کې، څېړونکي اکثرا انتخابي دي او بېلابېل مېتودونه کاروي (د بېلګې په توګه د دواړو کمي او کیفي څېړندودونو یو ځای کول). د "ټولنیزې څېړنې" اصطلاح هم د خپلواکۍ درجې ته رسېدلې ځکه چې د مختلفو څانګو متخصصین ګډ اهداف او مېتودونه لري.
تطبیقي علوم
په طبیعي علومو کې، هغه څانګې چې بنسټیز علوم بلل کېږي، لومړني معلومات رامنځته کوي ترڅو په طبیعي نړۍ کې شته ښکارندې تشریح کړي او یا یې وړاندوینه وکړي. تطبیقي علم د یوې ځانګړې عملي یا ګټورې پایلې ترلاسه کولو لپاره د وسیلې په توګه د علمي پروسو او پوهې کارول دي. په تطبیقي علم کې د انجینرۍ او طب په ګډون د تطبیقي علومو اړوند ډګرونو یوه پراخه لړۍ شاملېږي.
د ایپیډیمولوژي په څېر په تطبیقي علومو کې هم رسمي علوم تطبیقېدای شي، د بېلګې په توګه احصائيې او د احتمال تیوري. جینیټیک ایپیډیمولوژي یو تطبیقي علم دی چې دواړه بیولوژیکي او احصایوي میتودونه کاروي.
سيګوارټ داګسلاند
سيګوارټ داګسلاند (پيدايښت ١٨. اکتوبر ١٩٦٣، ستوانګر) يو ناروېجی سندرغاړی، پيانو وهونکی، کمپونيسټ، ليک ليکونکی او پلان جوړونکی دي. هغه د ميوزک ليکونکی او وهونکي (آدا کوونکی) دی. هغه ٢٠ سولو البمونه جوړ کړي او ٥٠٠٠٠٠ ډسکه يې خرص سوي.
ايس‌ټي‌ايس-۱۱۹
ايس‌ټي‌ايس-۱۱۹ (انگليسي: STS-119) نړيوال تشیال تمځای ته د تشیال ماکو (Space Shuttle) یو ماموریت وو چې د ډېسکوري په نامه تشیال ماکو لارې یې د ۲۰۰۹ په مارچ کې الوتنه ترسره کړه. دې ماموریت نړیوال تشیال تمځای ته څلورم (Integrated Truss Segment, S6)، لمریزې هیندارې او بېټریانې ورسول او د هغو د نصبولو چارې یې ترسره کړې. دا ماموریت د ۲۰۰۹ د مارچ پر ۱۵مه (د ماښام پر ۷:۴۳ بجو، ختیزه مهال سيمه) پیل او د ۲۰۰۹ د مارچ پر ۲۸مه (د ماښام پر ۳:۱۳ بجو، ختیزه مهال سيمه) د ډېسکوري له بریالۍ ناستې سره پای ته ورسېد.
سرچینې
وېشنيزه:تشیال وېشنيزه:شټل وېشنيزه:تشیال ماموریت
برتا ون ستنر
برتا سوفی فليسيټيس فرایفرا ون ستنر (۹ جون ۱۸۴۳ – ۲۱ جون ۱۹۱۴ز کال) یوه طريشۍ-بوهميايي سوله خوښې ناول ليکونکې وه. په ۱۹۰۵ز کال کې هغه دويمه ښځه وه چې د نوبل جايزه يې تر لاسه کړې وه (په ۱۹۰۳ ز کال کې له ماري کوري وروسته)، هغه لومړۍ ښځه وه چې د نوبل سولې جايزه ورکړل شوې وه او لومړۍ اطريشۍ ښځه وه چې دا جايزه تر لاسه کوي.
د ژوند لومړي کلونه
برتا کينسکي د ۱۸۴۳ز کال د جون مياشتې په نهمه نېټه  د پراګ د «اوبيکني ديور» ولسوالۍ په «کينسکي ماڼۍ» کې زېږېدلې وه. د هغې پلار اطريشي ډګرجنرال (المانی: فيلډمارشال بريدمن) « Franz Michael de Paula Josef Graf Kinsky von Wchinitz und Tettau » (۱۷۶۹-۱۸۴۳ز کلونه) نومېده چې د هغې د زېږېدو څخه لږه موده مخکې مړ شوی و، مور يې « Sophie Wilhelmine von Körner » (۱۸۱۵-۱۸۸۴ز کلونه) نومېده، مور يې له پلار څخه شا او خوا پنځوس کاله کشره وه.
د هغې پلار د «کاونټ وليم کينسکي» (۱۵۷۴-۱۶۳۴ز کلونه) له لارې د نوميالۍ کينسکي کورنۍ غړی و. د «برتا» مور د داسې يوې کورنۍ غړې وه چې ښکته حيثيت يې درلود او د کوم لقب لرونکې نه وه، د خپل مېړه د ملګري «جوزف ون کارنر» (په شاهي پوځ کې د سپرو ځواکونو قوماندان) لور وه، څوک چې د شاعر «تيودور کورنر» لرې خپلوان و. «برتا» د خپلې مور د نسب له لارې هم د «تيودور کورنر ادلر ون سيګرينګن» خپلوانه وه چې د دې شاعر همنومی او د ورور له لمسيانو څخه يې و، چا چې وروسته د اطريش د څلورم ولسمشر په توګه کار وکړ، د فلم جوړوونکي، ليکوال او مصنف «جيسن ايل. کويرنر» (په ۱۹۷۲ کې زېږېدلی) سره يې هم خپلوي درلوده.
«برتا» د ټول ژوند لپاره د اطريش د لوړ درناوي له دايرې څخه له دې امله ايستل شوې وه چې هغې مخلوط نسب درلود، د بېلګې په ډول: يواځې هغه خلک په شاهي دربار کې د حاضرېدو وړ بلل کېدل، چې له سکه غورو نيکونو څخه يې سوچه اشرافي نسب درلود. سربېره پر دې له هغې څخه دا امتياز ځکه هم اخستل شوی و چې د خپلو والدينو د درېيم زوی په توګه د هغې پلار ډېره شتمني او مالي سرچينې هم نه درلودې، چې هغې ته يې په وصیت سره په میراث پرېږدي. «برتا» ته د پراګ په (Church of Our Lady of the Snows) کليسا کې مذهبي غسل ورکړل شوی و، نه د اشرافو لپاره  غوره شوی دوديز تعميدي غسل.
د «برتا» له زېږېدو ډېر ژر وروسته، د هغې مور د «برتا» د پالونکي «لينډګراف فردرش مايکل زو فورستنبرګ-ټايکويتز» (۱۷۹۳-۱۸۶۶ز کلونه) سره نژدې په برنو کې د استوګنې لپاره ولاړه. د هغې مشر ورور « Count Arthur Franz Kinsky von Wchinitz und Tettau » (۱۸۲۷-۱۸۶۶) په شپږ کلنۍ کې پوځي ښوونځي ته استول شوی و او له کورنۍ سره يې ډېره کمه اړيکه کېده. په ۱۸۵۵ز کال کې د هغې مورنۍ ترور « Charlotte (Lotte) Büschel, née von Körner » (چې کونډه هم وه) او د هغې لور «الويرا» له دوی سره په دې کور کې یو ځای شوې. د الويرا پلار يو شخصي پوهاند او د هغې د پلار « Count Johann Carl August von Huyn» له مړينې وروسته د هغې رسمي پالونکی هم وګرځېد، هغه او برتا نژدې همزولې وې او د فکري پوهې په تر لاسه کولو کې يې لېوالتيا درلوده، هغې خپله ترله له ادب او فلسفې سره اشنا کړه. له خپلې زده کړې ورهاخوا «برتا» په ځوانۍ کې د يو شمېر خصوصي ښوونکو تر څارنې لاندې په فرانسوي، ايټالوي او انګليسي کې هم پوهه تر لاسه کړه، هغه يوه شوقي پيانو غږوو نکې او سندرغاړې هم وه.
د برتا مور او ترور چې ځانونه يې روښانفکره بلل، د ۱۸۵۶ز کال په دوبي کې «وايزبيډن» ته په دې هيله د قمار لپاره ولاړې، چې له شتمنۍ سره به راستنې شي. د دوی تاوان دومره دروند ثابت شو چې دوی «ويانا» ته تګ لپاره اړ شوې. د دې سفر پر مهال له «برتا» څخه شهزاده «Philipp zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg» (۱۸۳۶-۱۸۵۸) څخه د واده غوښتنه وکړه، هغه د شهزاده « August Ludwig zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg» (د ناسو دوک د دولت وزير) او « ranziska Allesina genannt von Schweitzer» (۱۸۰۲-۱۸۷۸) درېيم زوی و، خو د واده داغوښتنه د «برتا» د کم عمرۍ له امله رد شوه. دا کورنۍ په ۱۸۵۹ز کال کې «وايزبيډن» ته راستنه شوه، دويم سفر يې هم په ورته توګه بريالی شو او دوی په «کلوسټرنيوبرګ» کې په يو کوچني ملکيت کې ميشت شول. له دې لږ وروسته برتا د « novella Erdenträume im Monde» په نوم خپل لومړی خپور شوی اثر وليکه چې په « Die Deutsche Frau » خپور شو. د کمزورو مالي شرايطو له امله «برتا» د شتمن « Gustav, Baron Heine von Geldern» سره د لنډې مودې لپاره کوژده وکړه چې له هغې څخه يو دېرش کاله مشر او د بانکدارې «هين» کورنۍ غړی و، دا کوژه د هغې لپاره د خوښې وړ نه وه او رد يې کړه، د هغې په يادښتونو کې ثابته شوې چې هغې له دې کرکه کوله چې يو زوړ سړی د هغې د ښکلولو هڅه وکړي.
په ۱۸۶۴ز کال کې، دې کورنۍ دوبی په «بيډ هومبرګ» کې تېر کړ، کوم چې د هغه مهال د اشرافو تر منځ د قمار يو په زړه پوری ځای و. «برتا» د جورجيا له شريفزاده د «مينګريلا» د شهرادګۍ «ايکاترين ډاډياني» سره ملګرتيا پیدا کړه او له «دويم سکندر تزار» سره يې وليدل. هغې چې د پيسو پیدا کولو لپاره د اوپرا (اوپرا د موسيقۍ ننداره وړاندې کول) د سندرغاړې د دندې پيدا کولو په لټه کې وه، هغې د زده کړو يوه ژوره دوره پيل کړه چې په يوه ورځ کې به يې له څلور ساعته زيات په خپل اواز کار کاوه. سربېره پر دې چې په ۱۸۶۷ز کال کې يې په پاريس کې د نوميالي «ګلبرټ ډوپريز» او په ۱۸۶۸ز کال کې په «بيډن بيډن» کې له «پولين ويارډوټ» څخه زده کړې کولې، هېڅکله يې يو مسلکي مصروفيت ونه موند. هغه په دريځ باندې د وېرې له احساس سره مخ وه او نه يې شول کولای چې ښه تمثیل وکړي. د ۱۸۷۲ز کال په دوبي کې، د شهزاده « Adolf zu Sayn-Wittgenstein-Hohenstein» (۱۸۳۹-۱۸۷۲ ز کلونه) سره د هغې کوژدنه وشوه، څوک چې د شهزاده «Alexander zu Sayn-Wittgenstein-Hohenstein» (۱۸۰۱-۱۸۷۴ ز کلونه) او « Countess Amalie Luise von Bentheim-Tecklenburg-Rheda» (۱۸۰۲-۱۸۸۷ ز کلونه) زوی و. د همدې کال د اکتوبر په مياشت کې شهزاده اډولف په سمندر کې هغه مهال مړ شو، کله چې هغه هڅه کوله، له خپلو پورونو څخه امریکا ته وتښتي.
د سټنر په کور کې روزنه، په جورجيا کې ژوند
د «برتا» پالونکی (سرپرست) (لينډ ګريو فريډرک زو فرسټن برګ) او د هغې ترله الويرا دواړه په ۱۸۶۶ز کال کې مړه شول او هغې (چې اوس يې د واده عمر تېر شوی و) خپل ځان د خپلې مور د نااشنا طبيعيت او د کورنۍ د ناوړه مالي حالت له امله زيات تړلی وموند. په ۱۸۷۳ز کال کې، هغې د «کارل، فراير ون سوتنز» د څلورو لوڼو د ښوونکې او ملګرې دنده تر لاسه کړه چې د هغوی عمرونه د پنځلسو او شلو کلونو تر منځ وو. د «ستنر» کورنۍ د کار په درې موسمونو کې د ويانا په « Innere Stadt» کې ژوند کاوه او د دوبي موسم يې د ښکته اطريش په « Harmannsdorf» کلا کې تېراوه. هغې له خپلو څلورو ځوانو زده کوونکو سره له مينې ډکه اړیکه درلوده، چا چې هغې ته د «بولوټ Boulotte» (چاغه) لقب له دې امله ورکړی و چې هغه ډېره غټه وه، دا هغه نوم و چې هغې وروسته د خپل ادبي مستعار نوم په توګه غوره کړ او په دې ډول به يې لیکو « B. Oulot».
هغه ډېره ژر د دې نجونو په مشر ورور « Baron Arthur Gundaccar von Suttner» ميئنه شوه، څوک چې له هغې اووه کاله کشر و. دوی کوژده وکړه، خو د هلک د پلار او مور د مخالفت له امله يې واده ونه کړ. په ۱۸۷۶ز کال کې د هغې استخدامونکو په هڅونه، هغې د یوې ورځپاڼې اعلان ته ځواب ورکړ او د لنډې مودې لپاره په پاريس کې د «الفريد نوبل» منشۍ او د کور ساتونکې شوه. د خپل کار په څو اونيو کې، د هغې او «نوبل» تر منځ ملګرتيا پيدا شوه او شونې ده چې «نوبل» د مينې وړانديزونه ورته کړی وي، خو هغه «ارتور» ته وفاداره پاتې شوه او ډېر ژر ويانا ته ستنه شوه،  تر څو «ګمپينډورف» په «ايجيډ» کليسا کې له هغه سره په پټه واده وکړي.
رائے ونډ اجتماع
رائے ونډ اجتماع یوه کلنۍ درې ورځنۍ ټولنه ده چې د پاکستان په رای ونډ ، لاهور ، کې ترسره کیږي. هر کال د نړۍ ده ګوټ ګوټ نہ په زرګونو خلک په دی اجتماع کې برخه اخلې. دا مهال د رائیونډ مرکز امیر (مدیر) مولانا نظر الرحمن دی.
ہر یو اجتماع د پنجشنبه په ماسپخین کې پیل کیږي او تر راتلونکو دریو ورځو پورې دوام کوي او په استثنايي ډول د دعا سره پای ته رسیږي. دا د تبلیغی جماعت غړو راټولونه د درنښت برکتونه یوہ نښہ وي. او په پاکستان کې د 2 میلن څخه ډیرو غړو راجلبولو لپاره پیژندل کیږي. د اجتماع وروستۍ ورځ شاید ډیر میلینونه خلک وګوري ، په شمول د پاکستان نامتو شخصیتونه، سیاسي او دہ ادارو خلک. د رائے ونډ اجتماع له بنګله دیش وروسته د تبلیغی کلنۍ ترټولو لویہ اجتماع وی. په کال 2011 کې دہ پاکستان اجتماع په دوو برخو ویشلی شوہ.
دا غونډه د 3 ورځو لپاره دوام کوي او بیا دہ جماعت په شکل کې د 10 کسانو څخه تر 15 پورې ډلہ جوړہ شي چې د الله د پیغام  لپاره دہ نړۍ ګوٹ ګوٹ ته ځي. هر کال په سلهاو زره خلک پدې مذهبي غونډو کې برخه اخلي. پہ دی اجتماع کی یو څو مسلمانان پوهان له هندوستان څخه راځي، او اکثریت یې له پاکستان څخه راځي. د علماو د خطبو اصلي موضوع دا یی چې دا ژوند دې دہ الله تعالی په حکمونو او د محمد په لارښونو تیر شي. دا په یوځاې کې په پاکستان کې د مسلمانانو ترټولو لویو غونډو څخه دہ. کوم چې د رائے ونډ مرکز لخوا پلان او اداره کیږي.
تبلیغي جماعت خپلو پلویانو ته وايي چې "او په اونۍ کې یوه دہ جمعی شپه، په میاشت کې درې ورځې، په کال کې څلوېښت ورځې، او لږترلږه څلور میاشتې یو ځل په خپل ژوند کې تیر کړي.
سرچینې
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:تبليغي جماعت وېشنيزه:پاکستان
ګوګل مېپس
ګوګل مېپس يا ګوګل نقشې د ګوګل لخوا هغه نقشې دي. چې د ټولې نړۍ په اړه تفصيلي مالومات لري. په دغه کې د نړۍ هر ځای، هغه په اړه مالومات او عکسونه لري. هر څوک کولای شي مالومات ورګډ کړي. خو لومړی به يې ځان ګوګل لوکل ګاييډ جوړ کړي.
لوري
د ګوګل مېپس يوه ځانګړتيا دا هم ده، چې يو ځي ته د تلګ لار ښايي. د دې په مرسته کېدای شي هر ځای لار مالومه کړئ.
د وینو داغ اثارو تحلیل
د وینو داغي اثارو تحلیل (په انگلیسي: Bloodstain pattern analysis، چې لنډیز یې : BPA) کېږي، د جرمپوهنې تخصصي څانگې له مهمو کړنو څخه گڼل کېږي.
په وینه ککړو اثارو څېړونکي کارپوهان په جنایي پېښې ځای کې د پاشل شویو څاڅکو یا بهېدلو وینو په څېړلو چې د ډي اېن اې معاینه هم په کې وي. او په همدې توگه د وینو د نمونو پرتلنه چې کولای شي د جنایي پېښې په پلټنو او قاتل ته د ورنږدې کېدو په اړه مهم مسائل رابرسېره کړي.
په پرمختللیو هېوادونو کې د وینې د اثارو تحلیل په علمي تگلارو سره د بیولوژي، کیمیا، شمېرپوهنې او فېزیک په څېر نورو علومو په گټې اخېستنې کېږي. له دې ډول علمي تگلارو په وسیله کولای شو د جنایي دوسیو په حلونه کې د عدالت او قانون پلي کولو ښه مدرک و اوسي.
سرچینې
Bevel, Tom; Gardner, Ross M. Bloodstain Pattern Analysis With an Introduction to Crimescene Reconstruction, 3rd Ed. CRC Press 2008
وېشنيزه:جرم وېشنيزه:جرمپوهنه وېشنيزه:جنایي وییپانگه وېشنيزه:وینه وېشنيزه:جنایي او قانوني څانگې
کـاربن ډای اکسايد
د کاربن په څرخه کې د موجود کاربن د سرچینې په توګه د اتومسفیر کاربن ډای اکسایډ د ځمکې پر مخ د ژوند لپاره د کاربن اصلي سرچینه ده او غلظت یې د ځمکې په مخکې صنعتي اتومسفیر کې د پریکامبیرن دورې له وروستیو څخه د فوټوسنټزي موجوداتو او بیولوژيکي پدیدو په مرسته تنظیم شوی دی. نباتات، اوبړۍ او سیانوباکټریا د فوټوسنټېز علمیې له لارې له کاربن ډای اکسایډ او اوبو څخه د کاربوهایډرېټ د سنټېز لپاره د لمر انرژي کاروي او اکسیجن د یوه اضافه محصول په توګه تولیدوي. ټول هوازي موجودات اکسیجن مصرفوي، کاربن ډای اکسایډ ازادېږي او د تنفس له لارې د انرژۍ د تولید لپاره عضوي مرکبات میتابولیز کېږي. دا چې نباتات د فوټوسنټېز عملیې لپاره کاربن ډای اکسایډ ته اړتیا لري او انسانان او حیوانات د خوړو لپاره نباتاتو ته اړتیا لري، نو کاربن ډای اکسایډ د ځمکې پر مخ د ژوند لپاره اړین دی.
کاربن ډای اکسایډ د ځمکې په اتوموسفیر کې د اوږدمهال مهم ګلخانه‌يي ګاز دی. له صنعتي انقلاب راهیسې د انسانانو له‌خوا د خپرو شویو موادو (تر ډېره د فوسیلي سون‌توکو د کارولو او ځنګلونو وهلو) غلظت په چټکۍ سره په اتوموسفیر کې ډېر شوی او له امله یې د ځمکې کره ګرمه شوې ده. کاربن ډای اکسایډ د سمندر د اسیدي کېدو لامل کېږي، ځکه چې په اوبو کې حلېږي او کاربونیک اسید جوړوي.
تاریخچه
کاربن ډای اکسایډ لومړنی ګاز و چې د یوې جلا مادې په توګه تعریف شو. د ۱۶۴۰ کال په شاوخوا کې یوه کیمیا پوه «جان باپټېسټ وان هېلمونټ» د لرګیو سکاره په یوه سر پټي لوښي کې وسوځول، ده ولیدل چې د ایرو اندازه تر لومړیو سکرو ډېره کمه ده. ده وانګېرله چې د لرګیو پاتې سکاره په یوه ناڅرګنده ماده بدل شوي، دغه ناڅرګنده ماده یې «ګاز» یا «وحشي روح» (spiritus sylvestris) ونوموله.
د کاربن ډای اکسایډ خواص په ۱۷۵۰مه لسیزه کې سکاټلنډي ډاکتر «جوزف بلک» وڅېړل. ده ومونده چې د د ګاز د تولید لپاره د چونې ډبره (کلسیم کاربونېټ) ګرمولای یا له اسیدونو سره تصفیه کولای شو. نوموړي دغه ګاز «ثابته هوا» و نوماوه. ده دا هم ومونده چې ثابته هوا تر هوا غلیظه ده چې نه د اور له لمبې او نه هم د حیواناتو له ژوند سره مرسته کوي. ده ولیدل چې کله د ګاز پوکاڼې د چونې له اوبو (د کلسیم هایدروکسایډ په مرسته مشبوع شوی ابي محلول) تېرېږي، کلسیم کاربونېټ ته رسوب ورکوي. ده غوښتل په دې کار سره وښيي چې کاربن ډای اکسایډ د حیواناتو د تنفس او میکروبي تخمیر له لارې تولیدېږي. په ۱۷۷۲ کال کې انګرېز کیمیاپوه جوزف پرېسټلي «د ثابتې هوا په مرسته د اوبو مشبوع کول» په نامه مقاله خپره کړه، په دې مقاله کې یې د کاربن ډای اکسایډ د تولید او د ګاز د چمتو کولو لپاره پر ګچ د سلفوریک اسید څڅوب پروسه تشرېح کړې وه.
کاربن ډای اکسایډ د لومړي ځل لپاره په ۱۸۲۳ کال کې د «هامفري ډيوي» او «مایل فاراډي» له‌خوا (په لوړو فشارونو سره) پر مایع بدل شو. د جامد کاربن ډای اکسایډ (وچ یخک) لومړنۍ تشرېح فرانسوي مخترع «اډرین جین پیر تیلوریه» وکړه.
تجرید او تولید
کاربن ډای اکسایډ له هوا څخه د تقطیر په مرسته ترلاسه کولی شو، خو دا طریقه مؤثره نه ده. له صنعتي پلوه کاربن ډای اکسایډ تر ډېره بیا نه ترلاسه کېدونکی اضافي محصول دی چې په بېلابېلو طریقو سره تولیدېږي او ښايي په بېلابېلو اندازو وکتل شي.
د ټولو کاربن لرونکو سون‌توکو سوځېدل لکه میتان (طبیعي ګاز)، نفتي تقطیرونه (بېټرول، ډیزل، د خاور تېل، پروپان)، د ډبرو سکاره، لرګي او نور عمومي عضوي مواد کاربن ډای اکسایډ او په ځینو مواردو کې خالص کاربن او اوبه تولیدوي. د بېلګې په توګه د میتان او اکسیجن تر منځ کیمیاوي جوړجاړی یا تعامل:
CH4+2 O2  → CO2 + 2 H2O
په ۸۵۰ سانتي ګرېد (۱۵۶۰ فارنهایټ) درجو حرارت سره د چونې د ډبرې 3CaCO له حرارتي تجزیې څخه کلسیم اکسایډ تولیدیږي چې دا مرکب په صنعتي کچه ډېر کارېږي.
CaCO3 → CaO + CO2
کاربن ډای اکسایډ د امونیا په تولید کې د بخار د ریفارمېنګ (بدلولو) او د اوبو د ګاز ځای پر ځای کولو په تعامل کې د هایدروجن د صنعتي تولید جانبي محصول دی. دغه پروسې د اوبو او طبیعي ګاز (میتان) له تعامل سره یوځای پیلېږي. دا په بیر او نورو ګاز لرونکو څښاکونو کې د کاربني کولو لپاره د غذايي درجې د کاربن ډای اکسایډ اصلي سرچینه ده. د ۲۰۱۸ کال په اوړي کې په اروپا کې د لنډمهالې ساتنې لپاره د امونیا د څو کارخونو د بندېدو له امله کاربن ډای اکسایډ کم شو.
اسیدونه له اکثرو فلزي کاربونېټونو څخه کاربن ډای اکسایډ ازادوي. په پایله کې ښايي په مستقیم ډول د کاربن ډای اکسایډ له طبیعي چینو څخه ترلاسه شي چې هلته د چونې پر ډبره یا ډولوميټ د اسیدي شویو اوبو د اغېز له امله تولیدېږي. لاندې د هایدروکلوریک اسید او کلسیم کاربونېټ (د چونې یا ګچ ډبره) تر منځ تعامل ښودل شوی:
CaCO3 +2 HCl → CaCl2 + H2CO3
وروسته بیا کاربونیک اسید (H2CO3) په اوبو او کاربن ډای اکسایډ تجزیه کېږي.
H2CO3 → CO2 + H2O
کارونه (استفاده)
کاربن ډای اکسایډ په خوراکي، تېلي او کیمیاوي صنایعو کې کارول کېږي. له دغه مرکب نه بېلابېلې سوداګریزې استفادې کېږي، په لویه کچه د ګاز لرونکو څښاکونو په تولید کې د کیمیاوي مادې په توګه کارېږي.
په کیمیاوي صنایعو کې کاربن ډای اکسایډ تر ډېره د یوې جوړوونکې مادې په توګه د یوریا په تولید کې کارول کېږي او کمه اندازه یې د میتانول او ډېرو نورو محصولاتو د تولید لپاره کارول کېږي. د کاربوکسیلیک اسید ځينې نور مشتقات لکه سودیم سالسیلېټ د کاربن ډای اکسایډ په کارولو  سره د کولبي – سکمېټ تعامل [یو کیمیاوی تعامل دی] په مرسته جوړېږي.
کشف
وېشنيزه:کیمیا وېشنيزه:عضوی کیمیا
غاټول
غاټول (په انگرېزي: Tulip) چې ځینې خلک یې خاټول هم بولي د سوسن کورنۍ چې په افغانستان او گاونډیو هېوادونو کې یې د لومړي کال لمانځلو یواځینې لامل گڼلی شو. ددې گل څه باندې ۱۰۰ تر ۱۵۰ مختلف ډولونه ثبت شوي. دا گل د نړۍ په هره برخه کې راشنه کېږي، مگر په خپل سر راټوکېدونکي گلانو سیمه یې بیا د مرکزي اسیا هېوادونه دي چې د وښو په څېر راشنه کېږي. د راټوکېدو موسم یې د پسرلي (بهار) موسم دی. دا گل په افغانستان، ترکیه، ایران، د اورال غرونو د سیندونو په سواحلو، د سوریې په لودیځه برخه، د خزر او تور سمندرگي پر څنډو، یونان، ایټالیا، اسپانیا او د شمالي افریقې د مدیترانه یي سمندرگي په غاړو راشنه کېږي. د بوټپوهنې له پلوه دا بوټي په دوه برخو وېشل شو: غټ روزل کېدونکي لاله گلان او کوشني خپلسري راټوکېدونکي لاله گلان. د خپلسري راټوکېدونکو گلانو په نسبت روزل شوي گلان د غټو پاڼو او جام لروکي وي. او همدارنگه مختلف النوعه گلان په کې پیداکېږي. غاټول گلان په ټولیزه توگه په څلورو ډلبندیو وېشل شوي: لومړی ژر گل نیونکي، دویم منځني کچ گل نیونکي، درېیم ځنډ گل نیونکي او څلورم یې نور ډولونه دي. له ۱۹۸۱ز کال راهیسي د هالېنډ هېواد پیاز لرونکو غاټولو د سلطنتي ټولنې له خوا ددې گلانو ډلبندي وشوه چې دا گلان یې د بوټي او د گل د پرانېستنې له مخې په ۱۵ ډلو ووېشل.
ددې گل پیاز (غوټه) راویستلو سره یو څو فرعي کوشنۍ (وړې) غوټي هم لري، چې هغه کوشنۍ غوټي له مورنۍ (اصلي) غوټي څخه په بېلولو او بل ځای کې نیالولو سره کولای شو ددې گل نسل زیات کړو.
د تولید او صادراتو له مخې هالېنډ په لومړي کتار کې راځي چې د پیازو دا غوټې نورې نړۍ ته صادروي.
د غاټول گل په افغانستان، ترکیه، هالېنډ، مجارستان، بلژیک او ایران کې د ملي گل په توگه پېژندل کېږي.
نورالدین جهانګیر
میرزا نورالدین بیګ محمد خان سلیم (د واکمنۍ کلونه ۱۶۰۵–۱۶۲۷ ز)، چې په خپل سلطنتي نامه يانې جهانګير سره نامتو وو، او بشپړ لقب يې «السلطان الاعظم و الخاقان المکرم، خسرو جهان پناه، ابوالفتح نورالدین محمد جهانګیر غازي پادشاه» د هند د ګورګانيانو د لړۍ يا په بله وينا د مفولو د ټولواکمنۍ څلورم ټولواکمن وو.
غاټول
نومونه
د غاټول گل (لاله) له لال یا هماغه له لعل چې د سانسکرېټي ژبې ویي دی، څخه اخېستل شوی، چې د سور مانا ورکوي، څخه اخېستل شوی. نن سبا د غاټول (لاله) اصطلاح هغو گلانو ته کارول کېږي چې پیاز ډوله غوټه ولري. ددې گلانو علمي نوم تولیپا او د سوسنیانو له کورنۍ څخه دي. ددې گل جوړښت بشپړه کاسه او جام ته ورته ده. په دې کې شک نشته چې د لاله اصطلاح له لال څخه چې سره مانا ورکوي همدې د غاټول گل پورې تړې اصطلاح ده.
نورالدین جهانګیر
مخينه
شاهزاده سلطان سليم پر ۱۵۶۹ زېږديز کال د مغلولي پادشاه اکبر په کور کې وزېږېد. دی د اکبر پاچا درېيم زوی وو. مور يې مريم اوززماني (۱۵۴۲-۱۶۲۳ ز کلونه) نومېده. شاهزاده سليم له ۱۶۰۱ ز کاله راهيسې د اله اباد واکمن وو.
غاټول
نومونه
غاټول گل په اروپايي ژبو کې د Tulip او Tulpe تولیپه په نومونو یادېږي. ددې گل بڼه پگړۍ ته ورته ده، نو ځکه یې یې نوم هم له پگړۍ (ټولبند) څخه اخېستل شوی. په اغلب گومان ترورکي ژباړن اروپاییانو ته ددې گل په ورپېژندلو کې دا اصطلاح کارولي وي، او دا گل یې هغوي ته د پگړۍ ته ورته ستر او ول ول توصیف کړی وي. نو په همدې توگه اوس ددې گل نوم چې د ترکانو له خوا اروپایانو ته ورپېژندل شوی همدا تولیپه کېښودل شو.
په فرهنگ او هنر کې
در زبان گل‌ها لاله بر اساس رنگ دارای معانی متفاوتی‌است. لالهٔ قرمز به معنای اعتراف به عشق، لالهٔ زرد به معنای عشق بی‌امید و لالهٔ سفید به معنای عشق از دست رفته‌است.
بهرنی تړن
وېشنيزه:غاټول وېشنيزه:گلان وېشنيزه:ځنگلي بوټي وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:بلخ وېشنيزه:یو کلن بوټي وېشنيزه:پښتو ښځینه نومونه وېشنيزه:افغان ملي سېمبول '''
کنډواله
د تېرو تمدنونو څخه راپاتې کنډواله ښارونه، کلي او کلاگانې هغه تاریخي ځایونه دي چې په ممکنه توگه د لرغونپوهنیزه هاندو هڅو په پایله کې تاریخي ځای ځایگی، لرغونتیا او اهمیت په زبات رسېدای شي.
راحله بي بي کبراه
راحله بي بي کبراه د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
۱۲۷ (عدد)
۱۲۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۲۶ څخه  مخکي او د ۱۲۸ وروسته موجود دي.
په کلینډر کې
۱۲۷ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۲۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
زرلښت حفيظ
زرلښت حفيظ ملکزۍ د ملک حفيظ الله لورد ننگرهار د ښېوې ولسوالۍ دقلاټک د کلې دملکزيانو په کورنۍ کې زيږيدلې ده پينځه کلنۍ کې دښېوې څخه ننگرهارته د خپلې کورنۍ سره راغلې ده. دننگرهاردالاېې لېسې دولسم ټولگي څخه فارغه شوېده.
زده کړې او مخينه
عالي تحصيلات ېې د کابل د اجتماعي علومو په انستيتوت کې اودهغې نه وروسته ېې دموراوماشوم په برخه کې د نساېي وﻻدي څانگه کې خپل تحصيلات بشپړکړي دې. د زرلښتې ماشومتوب په ننگرهار وﻻيت کې تير شوی دى هغې په ١٣ کلنۍ کې په شعرويلو پيل کړيدى. زرلښته د طبيعت د ښکلاگانو سره ډېره مينه لري. زرلښته وايي دژوند هره شيبه ورته ډير ارزښت لري شاعرۍ او ليکوالۍ سره ډيره مينه لري.
دندې
په پيښور ښار ناصرباغ سيمې ته څېرمه د تاڼې ترڅنگ دسيدجمال الدين افغان په نوم روغتون کې ېې د قابلې په توگه دنده ترسره کړېده. زرلښته د ٢٠٠٢ په جنورۍ کې کاناډا ته مهاجره شوې ده اوهلته د يوې لنډې وقفې نه ورسته بيا هم خپل تحصيلاتوته دوام ورکړ دم گړۍ د کاناډا د البرټا په ولايت پيترلاهي روغتون کې رسمي دنده لري خوسره له دې چې هغه کارکوي خپلو تحصيلاتوته د طب په برخه کې دوام ورکوي.
ناچاپه آثار
زرلښته نور ناچاپ اثار هم لري چې چاپ ته تيار دي يو په بل پسې به چاپ او مينه والو ته به ېې وړاندې شي
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:ښځينه ليکوالې وېشنيزه:پښتنې ليکوالې وېشنيزه:پښتنې شاعرانې
فيثاغورثيت
په «ماګنا ګريشيا» کې له ځينو سياسي بې ثباتيو وروسته، ځينې فيثاغورثي فيلسوفان د یونان اصلي ځمکو ته وتښتېدل، په داسې حال کې ځينې نور په «ريجيوم» کې سره رایوځای شول. تر ۴۰۰ مخزېږديز پورې ډېری فيثاغورثي فيلسوفان له ايټاليې وتلي وو. فيثاغورثي اندونو په اپلاتون او د هغه له لارې په ټوله لويديځه فلسفه ستر اغېز اعمال کړ. د فيثاغورث په اړوند ډېری پاتې سرچينې د ارستو او د اصليت د مکتب فکر فيلسوفانو څخه سرچينه اخلي.
د يوه فلسفي روايت په توګه، فيثاغورثيت په لومړۍ مخزېږديزه پېړۍ کې بيا راژوندی شو او د نوي فيثاغورثيت په نوم نوی اند يې منځ ته راوړ. په ايټاليا کې د فيثاغورث پالنې دوام پيداکړ او د يوې مذهبي ټولنې په توګه فيثاغورثيان د «باکي» ډلې يا «اورفيزم» د يوې برخې يا له هغوی څخه د ډېرو اغېزمنو شويو په توګه پاتې شول.
تاريخچه
فيثاغورث له مخکې څخه د فيثاغورثي قضيې په اړه د خپلو رياضياتي لاسته راوړنو له امله په لرغونو وختونو کې ښه مشهور او پېژندل شوی و. فيثاغورث ته د دې کشف امتياز هم ورکول شوی دی چې هغه ويلي چې په يو قايم الزاويه مثلث کې د هيپوتنوس مربع د دوه نورو اړخونو د مربعو له مجموعې سره برابره وي. په لرغونو وختونو کې فيثاغورث د دې کشف له امله هم پېژندل شوی و چې ويلي يې و موسيقي رياضياتي بنيادونه لري. هغه لرغونې سرچينې چې فيثاغورث ته د لومړي هغه فيلسوف په سترګه هم ګوري، چا چې په لومړي ځل د موسيقۍ وقفې کشف کړي دي، همدا سرچینې هغه ته د مونوکارډ د کاشف په سترګه هم ګوري، دا يوه نېغه لکړه وه، له کوم څخه چې د يو تار او يو خوځنده پول په مرسته د موسيقۍ د وقفو تر منځ اړيکې پېژندل کېدې.
د فيثاغورث په اړه ډېرې پاتې سرچينې له ارستو او اصليت د مکتب فکر له فيلسوفانو سرچينه اخلي، چا چې د ژوندليک، ډوکسوګرافي او ساينس د تاريخ په څېر تاريخي علمي روايتونو بنسټ ايښي. د فيثاغورث او د لومړي فيثاغورثيت په اړه د پنځمې مخزېږديزې پېړۍ پاتې سرچينې له ماوراء الطبيعة عناصرو څخه تشې دي، په داسې حال کې چې د فيثاغورث په اړه د څلورمې پېړۍ پاتې سرچينو افسانې او نکلونه وړاندې کړي دي. د «انيګزيماينډر، د ايفيسيو انډرون، هريکلايډيس» او «نينتيس» په څېر هغه فيلسوفان چې فيثاغورثيت يې تر بحث لاندې نيولی، دوی تاریخي ليکلو سرچينو او تر څنګ يې د فيثاغورثيت په اړوند شفاهي روايتونو ته لاسرسی درلود، کوم چې تر څلورمې مخزېږديزې پېړۍ پورې مخ په زوال وو. نوي فيثاغورثيت فيلسوفان، چا چې د فيثاغورثيت په اړه ډېرې پاتې سرچينې ليکلي دي، د افسانو او خيالي نکلونو روايت ته يې دوام ورکړ.
د فيثاغورث او د هغه د پلويانو په اړه تر ټولو لومړۍ پاتې لرغونی سرچينه د روحونو د لېږد په اړه د فيثاغورثيانو د باورونو په اړوند د «زينوفونس» يوه غندنه ده. زينوفونس د فيثاغورث په اړه ليکلي چې: کله دوی وايي چې: هغه يو ځل تېرېدو يې ليدل چې يو سپی په لښتو وهل کېږي
د هغه پرې زړه وسوځېد او ويې ويل:
«بس کړئ! مه يې وهئ! ځکه چې هغه د یوه ملګري روح دی
او کله چې ما د هغه ژبه واورېده نو ومې پېژند». د هريکولټس په يوه پاتې برخه کې، فيثاغورث او د هغه پلويان په لاندې ډول تعريف شوي دي:"فيثاغورث، د منسارخوس زوی، له ټولو انسانانو ورهاخوا څېړنې کولې او د دې لیکنو په ټاکلو سره يې خپل ځان ته یو حکمت جوړ کړ، يا يې خپله يو حکمت جوړ کړ: يوه ټولپوهاندي، يوه تېروتنه."د فيثاغورث په اړه د لرغونو سرچينو دوه نورې پاتې برخې، د خيوس د يون او د «ايمپيډوکلس» دي. دواړه د فيثاغورث له مړينې وروسته په ۴۹۰ز لسيزه کې زېږېدلي وو. تر دې مهاله هغه د یوه حکيم په توګه پېژندل شوی او په ټول يونان کې يې شهرت خپور شوی و. د يون په وينا فيثاغورث: "...د خپلې نارينه برترۍ او حيا له امله نامتو دی، آن په مړينه کې يې هم داسې ژوند درلود چې د هغه د روح خوشحالونکی دی، که چېرې هوښيار فيثاغورث په رښتيا سره له نورو ټولو انسانانو څخه زيات علم او پوهه تر لاسه کړې وي."امپيډوکلس فيثاغورث په دې ډول تعريف کړی چې هغه «د يوه غوره علم انسان و، په ځانګړي ډول د هر ډول ځيرکو کارونو ماهر و، چا چې د پوهې تر ټولو زیاته شتمني تر لاسه کړې وه. په څلورمه مخزېږديزه پېړۍ کې، «سوفيسټ ايلسيداميس» وليکل چې ايټالويانو  په پراخه کچه د فيثاغورث ستاينه کوله.
نن سبا پوهان په عام ډول د فيثاغورثيت دوه پړاوونه سره جلا کوي: لومړی فيثاغورثيت چې له شپږمې څخه تر پنځمې مخزېږديزې پېړۍ پوری دی او وروستی فيثاغورثيت چې له څلورمې څخه تر درېیمې مخزېږديزې پېړۍ پورې دی. په ايټاليا کې د «سپارټيانو» مستعمره «تارانتو» په فيثاغورثيت د ډېرو عمل کولو کور وګرځېد او وروسته همدا ځای بيا د نوي فيثاغورثيت مرکز و. فيثاغورث په «کروټون» او «ميټاپونټو» کې هم ژوند کړی، دواړه د اخيانو مستعمرې وې. لومړي فيثاغورثيان په کروټون او ټوله «ميګنا ګريشيا» کې اوسېدل. دوی يو سخت عقلاني او د جدي خوراکي پرهېز، پوښاک او چلند سره مل ژوند غوره کړ. د دوی د خښولو  مراسم د روح د تلپاتې والي په اړه د دوی له باور سره غوټه و.
لومړۍ فيثاغورثي ډلې يو بل ته نژدې ټولنې وې او نوي فيثاغورثيان د وړوالي او اصولو پر بنسټ غوره شوي وو. د لرغونو سرچينو د معلوماتو پر بنسټ لومړي فيثاغورثيان په چوپتيا سره د ښوونو (akousmata) د اورېدو له يو پنځه کلن پيلونکي پړاو څخه تېر شوي دي. شونې وه چې پيلونکي د يوې ازموينې له لارې د داخلي کړۍ غړي شي. خو فيثاغورثيانو همدا راز کولای شول که وغواړي له دې ټولنې ووځي. «ايامبليخوس» په نوم سره د ۲۳۵ فيثاغورثيانو يادونه کړې ده، به دوی کې اولس يې مېرمنې دي چې هغه دا مېرمنې په فيثاغورثيت «تر ټولو مشهورې» عمل کونکي بللې دي. دا رواج و چې د کورنۍ غړي فيثاغورثيان شي، ځکه فيثاغورثيت په يو فلسفي دود کې منځ ته راغلی و چې د هر چا ورځني ژوند لپاره يې اصول درلود او فيثاغورثيان د رازونو په ساتلو اړ وو. د فيثاغورث کول د رازونو د ځای په ډول مشهور و.
فيثاغورث په شا اوخوا ۵۷۰ مخزېږديز کې په «ساموس» ټاپو کې زېږېدلی و او د «پوليکريټس» د سياستونو د مخالفت له امله يې په شا او خوا ۵۳۰مخزېږديز کې خپل پلرنی ټاټوبی خوشې کړی و. په کروټون کې له مېشتېدو مخکې فيثاغورث په ټول مصر او بايبيل کې ګرځېدلی و. فيثاغورث په کراټون کې لومړۍ فيثاغورثي ټولنه جوړه کړه چې د پټې ټولنې په نوم پېژندل شوې او سياسي نفوذ يې تر لاسه کړ. د پنځمې مخزېږدېزې پېړۍ په لومړيو کې کراټون ستر پوځي او اقتصادي اهميت تر لاسه کړ. فيثاغورث په منځلارۍ، تقوا او د مشرانو او دولت په درناوي ټینګار کاوه او له يوې ښځې سره د واده کولو پر بنسټ کورنۍ د جوړښت ملاتړی و. د کراټون شورا هغه په رسمي دندو وګوماره. پر نورو سربېره فيثاغورث په ښار کې د زده کړې مسئوليت په غاړه درلود. د يو سياسي سمونپال په توګه د هغه نفوذ په درناوي سره د ايټاليې او سيسلي په نورو يوناني مستعمرو کې هم خپور شو. فيثاغورث په کراټون کې د فيثاغورثيانو د راټولېدو پر ځای د اور ورته کولو له يو بريد څخه ډېر ژر وروسته مړ شو.
شهزاده شاهد
د مولوي شهزاده شاهد حياء خان زوی د کنړونو ولايت د څوکۍ ولسوالۍ د دېوه گِل د درې د سيري کلي اوسيدونکی په کال ١٣٤١ لمريزکې زيږيدلی.
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يې د ملا محمد زيد په منځنۍ ښونځي کې ترسره کړي او بيا د پښتونخوا د حديقه العلوم په جامعه پوهنتون کې خپلې زده کړې د لېسانس په کچه ترسره کړي. په ١٩٩٢ ز.کال کې له فارغېدو وروسته په همدې جامعه کې د استاد په توگه وظيفه اجرا کړې. په ١٣٦٨ ل.کال کې د کونړ ولايت په څوکۍ ولسوالۍ کې يو ديني مرکز جوړ شو چې تراوسه پورې يې گڼ شمېر علماء او حافظان ټولنې ته وړاندې کړي دي. په ۲۰۰۲م، ز. منځمهالې اضطراري لويه جرگه او د اساسي قانون په لويه جرگه کې د کونړ نماينده، د کونړنو ولايت د مرافعي ريس او د کابل ولايت د مرافعي ريس په توکه وظيفي اجراکړي او په ١٣۸۴ کال ټاکنو کې د کنړ ولايت څخه په تر ټولو ډيرو رايو په اخستلو سره د هيواد په ولسي جرگه کې د خلکو استازيتوب کوي.
نورالبشر نويد
بټنوک|کيڼ|350px‍|نورالبشر نويد بټنوک|کيڼ|350px‍|نورالبشر نويد نورالبشر نويد (زوکړه د ۱۹۵۶ زږېديز کال د فبرورۍ ۱۲) د پښتونخوا يو پښتو ژبی ليکوال او ژورنالسټ دی.
مخينه
نورالبشر نويد د ۱۹۵۶ زېږيز کال د فبرورۍ پر ۱۲ د رشيد آباد ترو په کلي کې نړۍ ته راغلی. ده خپلې لومړنۍ زده کړې په همدې کلي کې ترسره کړي. له ماشومتوب څخه يې د پښتو ژبې سره يوه خاصه مينه درلوده. د دې تر څنگ يې د پښتنو د ويښولو په موخه د سياست ډگر ته هم ورودانگل، خو د سياست په ډگر کې يې له قلم نه کار واخيست.
دندې
نوموړی يو بريالی ډرامه نگار، د کالمونو ليکوال، شاعر او يو فعال ژورناليست دی. ښاغلی نويد له پېښور څخه خپرېدونکې مجلې «ليکوال» مشر او چلوونکی هم دی. د هغه ليکنې په وحدت ورځپاڼه کې خپريږي، چې د ماته غوږ شه د سرليک تر نامه د ورځنيو چارو سره سره سياسي، علمي او فني شننې، گروهې او نيوکې پکې وي.
thumb|کيڼ|350px‍|نورالبشر نويد
د شعر بېلگه
دا زما په سر کښې د پښتو نشه کهٔ کفر دی دا پښتون تندی به ستا جنت کښې ماتؤمه زهٔ
ـــــــــــــــ
ما د تیارو دښمني داسې ؤکړه زهٔ خپل احساس سوزؤم اور کؤم مرگیه! تهٔ مې هم وژلی نهٔ شې زهٔ د ملگرو خلو کښې شور کؤم
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ډرامه ليکونکي وېشنيزه:پښتانه
رضا رضايي
رضا رضايي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ربات
رباط یا په عربي ژبه کې الرباط د مراکش هېواد پلازمېنه او د دې هېواد تر ټولو ستر اوم ښار دی چې د اټکل له مخې په ۲۰۱۴ ز کال کې ۵۸۰۰۰۰ ښاري وګړو پکې ژوند کاوه چې د شاوخوا سیمو د وګړو په ګډون دا شمېر ۱.۲ میلیون وګړو ته رسېده. دا ښار همداشان د رباط سالي کینیترا د اداري سیمې ښاري مرکز دی. رباط د اتلانتیک سمندر پر غاړه د بو ریګریګ سیند په خوله کې پروت ښار دی.
رباط په ۱۲مه پېړۍ کې د الموحدونو د سترواکۍ له خوا جوړ شو. دې ښار په چټکه توګه سره وده وکړه، خو د الموحدونو د سترواکۍ په نړیدو سره د یوه څه مودې لپاره له زوال سره مخ شو. په ۱۷مه پېړۍ کې، رباط د بربري سمندري غلو لپاره په یوه پټنځای بدل شو. فرانسویانو په ۱۹۱۲ ز کال کې مراکش تر خپل قیمومیت لاندې راوست او رباط یې د هغه اداري مرکز وګرځاوه. مراکش په ۱۹۵۵ ز کال کې خپله خپلواکي واخیسته او رباط یې خپله پلازمېنه وګرځوله.
رباط، تماره او سلا د څه باندې ۱.۸ میلیون وګړو یو شهرک جوړوي. د خټو او چیکړو د ستونزو له امله د رباط نقش د یوه بندري ښار په توګه را کم شوی دی. خو بیا هم، رباط او سلا د نساجي مهم صنایع، د خوراکي توکو تولید او ودانیز صنعت لري. سربېره پر دې، ګرځندوی او په رباط کې د ټولو بهرنیو سفارتونو شتون د دې لامل ګرځیدلی چې رباط د هېواد یو مهم مرکز پاتې شي. د هغې سروې له مخې چې د CNN له خوا په ۲۰۱۳ ز کال کې تر سره شوه، د مراکش پلازمېنه رباط  «په ۲۰۱۳ ز کال کې د غوره سفر کوونکو مسیرونو» په توګه ټاکل شوې وه. دا ښار د مراکش د امپریالیستي څلورو ښارونو نه یو دی او د رباط مدینه بیا د نړۍ د میراث لرونکې سیمې په توګه هم ثبت شوې ده. رباط ته د ONCF سیستم له لارې په ټرین سره سفر کېدای شي  او همداشان د الوتکو په مټ د رباط – سلا هوايي ډګر له لارې.
ایتمولوژي
د رباط نوم د عربې کلیمې الرباط نه را اخیستل شوی دی چې معنی یې رباط ده یعنې اسلامي مرکز یا مورچه. دا نوم د رباط الفتح لنډیز دی چې د فتحې د مورچې یا د کامیابۍ د مورچې معنی ورکوی- دا هغه نوم دی چې الموحدونو په ۱۱۷۰ ز کال کې د یوې سمندرې پایګاه په توګه د دې ښار د جوړولو پر مهال ورکړ.
لرغونې سلا
له میلاد نه وړاندې په لومړۍ زریزه کې، فنیقیانو د اوسني مراکش د اطلس سمندر پر غاړو باندې ګڼې سوداګریزې مستعمرې جوړې کړي، خو په دغه سیمه  کې د سلا یا شلات په نوم د فنیقي هستوګنځي د شتون په اړه لرغون پیژندونکې ځینې بحثونه لري. له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې، سیمه ییزو اوسېدونکو لا په نیو-پونیکي ژبه باندې لیکل کول، خو دا سیمه د روم تر اغېز لاندې راغله. تر څو چې دا هېواد له میلاد نه وړاندې په لومړۍ پېړۍ کې په رسمي بڼه د روم له خوا ضمیمه شو، د لرغونې موریتاني سلطنت تر کنټرول لاندې و. هغه سیمه چې د چیله په نوم مشهوره وه او د ننني ښار په سویلي سیمه کې واقع وه، رومیانو د سلا په نوم یوه مستعمره جوړه کړه. په دې ښار کې کېندنو ښودلې چې له رومي جوړښتونو نه وړاندې دلته موریتاني جوړښتونه موجود و. له لیکسوس سره یو ځای، د سلا مستعمره یوه له هغو دوو سمندري ځایونو څخه و چې د رومیانو تر کنټرول لاندې و. د سلا بندر (چې اوس له منځه تللی) د رومیانو د سوداګریزو کښتیو له خوا له Anfa او Insula Purpuraria سره د سویل لویدیځو لارو لپاره کاریده.
سرچينې
وېشنيزه:د نړۍ د هېوادونو پلازمېنې وېشنيزه:مراکش
دلازاک
په کرښه کونکی: رازمحمد محمدی
ډاکټر لطیف یاد
دلازاک تاریخ:
د پښتنو دعنعنوي او دوديزې شجرې له مخې دلازاک دکرلاڼي پښتنو په ټو لنیزې ډلې کې شمير ل کيږي، خو دلازاک دتا ريخي پلوه دساکي پښتنو يوه څا نګه ده چې د(۷۵۰) او (۸۵۰ زیږدیز) کلونو تر مینځ دسليمان دغرو نو دلړۍ نه د خپلې استو ګنې او سنۍ سیمې ته ليږ ديد لي دي٠
دتاريخي رواياتو سره سم دلازاک لومړني پښتانه دي چې دپیښور په وادۍ کې دابا سين تر غاړو پورې استو ګن شوي وو او داسي ويل کيږي ې دوی پر دغه سيمې با ندې دهندو شا ها نو په وخت کې قبضه کړې وه ٠دلازاک دغزنوي سلطان محمود٩٩٧(-) زیږدیز د واکمنۍ په وخت کې دهغه سره دهند په بر يدونو کې ملګري او دخپل يوه مشر ملک يحيي په مشر تا به د سو منات په حمله کې يې ګډون درلود٠ (١)
داسي رو ايتو نه هم شته چې دلازاکو دلا هور دراجا دکمزورتيا په وجه دخيبر دتا ريخي درې له لارې پر پیښور باندې چې په هغه وخت کې بګرام ورته ويل کیده (٢) ير غل وکړ او دتورې په زور يې دغه سيمه په خپله ولکه کې راوسته، ان چې دسند لويديزې بر خې يې هم تر ليرې ليرې ځايو نو کې په خپلې قبضې کې راوستې او خپل تسلط يې وربا ندې ټينګ کړ٠
تاريخ حيات افغا ني چې له نن نه١٤۶ کلو نه وړاندې ليکل شوی دی د دلازاکو پښتنو په اړوند داسي کښلي دي :
ددغې قبيلې ځيني سپين ږيري دخپلو پلرو نو او نيکو نو په اړوند داسي روايت کوي کله چې په پيل کې د دلازاک قبيله د افغا نستان ختيځو بر خو ته داخله شوه، نو تر دې وړاندې په پيښور او دسند درياب په لو يدېزو او ختيزو غاړو کې سره کافر او سيدل او هغو خلکو ته يې سره کا فر ويل چې د ګر يک او بکټرين له نسله وو٠ په پيل کې ديګان او داصلي سو اتيو نيکو نه هم د پيښور ، راولپينډۍ او دجلال اباد تر حدودو میشته وو چې بيا د دلا زاکو دقبيلې خلکو په تد ريجي تو ګه دغه خلک پر شا وتمبول او خپله قبضه يې پرې ټینګه کړه٠ لنډه دا چې دغه قبیله دکابل دواکمن مرزا الغ بيګ تر وخته ډېره مشهوره وه، خوکله چې دوی خپل زور او ځواک با ندې مغروره شول، نو لو مړی دخليلو او مو مندو له خوا چې پیښور ته راتلل مات او دپیښور پرېښودلو ته اړ شول٠ ه په هغه وخت کې پیښور، دو آبه،با جوړ، ننګرهار،کلپا ڼه او دهزاره تر سیمې پورې ټو لې سیمې ددلازاکو وي٠ په دغه وخت کې يو سفزي هم په کا بل کې د مرزا الغ بيګ له خوا ټکول شوي وو او پيښور ته راغلي وو٠ (٣)
د يو سفز يو مشر ملک احمدد دلا زاکو نه د يو سفز يو لپاره د يوې سيمې غو ښتنه وکړه ، هما غه و چې دلا زاکو ديو سفز يو سۍمه دوی ته ورکړه٠ ورو سته بيا يو سفز يو ددلازاکو نه دنورو سيمو غو ښتنه وکړه او ورته يې وويل چې يوازې دو ابه لږه ده په هغې سيمې کېمو ګو زاره نه کيږي، چې بيا دلا زاکو ورته د دانشکول، عنبر او دبا جوړ سیمې هم ورکړي او دلا زاکو ته يې وويل چې اشنغر هم په دوابه پورې دی که څه زور او قوت مو وشي اشنغر هم په خپله توره له شلما نيو نه واخلئ .(٤)
وروسته بيا د يوسفزيو او دلازاکو تر مينځ دځمکو په نيولو سختې او خو نړۍ جګړې وشوې چې له دواړو خواوو ډېر کسان ووژل شول٠ په پای کې ديو سفزو دمشر ملک احمد او ددلا زاکو دقبيلې دمشر ملک محمد خان دلا زاک تر مينځ سو له وشوه٠
د دلا زاکو يو شمير د مغو لي واکمن جهانګير دو اکمنۍ په وخت کې دظفرخان کوکه تر مشرتابه لاندې ددلازاکو دځواک دټکولو لپاره وګومارل شو.ظفرخان کوکه ددلازاکو ډیر شمیر مشران بندیان کړل او ډیر شمی کورنۍیې پنجاب او د هند بيلا بيلو بر خو ته وليږل شوې چې زيات شمیر دلازاک لا تر او سه هم هلته میشته دي٠ دمغولی واکمن شاهجهان دواکمنۍ په وخت کې ددوی ډیرې کورنۍ دپنجاب نه بیرته دخیبر پښتونخوا سیمې ته راغلې.
= ددلا زاکو دقبيلې ښا خو نه : = ددلا زاکو د قبيلې مشهور ښا خو نه دادي : نوري خيل، يعقوب خيل، احمد خيل، دتک زي،عمر خيل،يحيي زي، زکر يا خيل، سموزي، شمشير خاني،نصرت خيل،عنا يت خيل ،امازي ،یاسین خیل ،مونډازي ،موتي زي وحیدرزي،موما زي حسین زی او نور٠٠٠
= دلازاک په پښتو نخواکې : = د لازاک اوس دپښتو نخوا په چارسدې،مردان، سوات، پونیر ، ، مانسهره ،شبقدر،چکدره،ښار(باجوړ)،پيښوراو همداراز په حسن ابدال، ټکسيلا، راولپنډۍ، هريپور، چچ ، هزاره،اټک او ايبټ آاباد کې میشته دي٠
د هر يپور دسيمې دلازاک په لا ندنيو کليو او با نډو کې میشته دي:
سرای صالح،شاه محمد،لبن با نډې،مراد اباد،مونن،غيبه،بګرا،شاه مقصود، چور، پورانا باکه، هرې، اخون با نډې،تیر،تالوکير،بهيرا، کو ليان،کلنوان او چمبه کې اوسيږي٠
همداراز داټک دسيمې دلا زاک ددغې سیمې په لا نديو کليو او با نډو کې ژوند کوي:
= په هندوستان کې ددلازاکو داستوګنې سیمې : = د هندو ستان داتراپراديش دايالت د ميرټ د ولسوالۍ ( دسټر کټ)کې هم ډېر شمیر دلازاک پښتا نه او سيږي چې تر او سه پورې ددغې قبيلې ځيني خلک په پښتو ژبې خبرې کوي٠ دشا هجهانپور دسيمي يو مشهور پښتون ليکوال چې ددلا زاک په قبيلې پورې اړه لري ښا غلی مر غوب احمد خان دی چې ددلا زاکو دقبيلې په اړوند يې پر اخه څيړ نې کړي دي چې دسرخ مناري، شيوګۍ، مصري خيلو،جلالپور،رسولپو ر دسيمو دلازاک يې چې د ميرټ د دسټر کټ دشاهجهانپور په سيمې پورې اړه لري موږ ته را پيژ ندلي او همداراز يې په دغه سيمه کې ددلازاک دقبیلې ځيني تا ريخي شخصيتو نه يې مو ږته رامعر في کړي دي چې په دغو کسانو کې يو هم محمد عباس خان دلازاک و چې دمغولي واکمن جها نګير په وخت کې د خپلو پنځه زره پو ځو نو سره هندوستان ته راغلی او بيادشاهجهان دو اکمنۍ په وخت کې همد لته میشته شوی و او د شا هجهان له خواورته شا هي منصب هم ور کړل شوی و٠
دوهم نا متو پښتو ن چې ددلازاک په قبيلې پورې يې اړه درلوده هغه محمدخان و چې د مغولي واکمنۍ له خوا ورته داوړيسه دسيمې صو بداري ورکړل شوې وه ا و دهو ګلي، بنګا پور او دبيهار پر سيمو يې راج کاوه چې دده او لاده په هو ګلي کې استو ګنه لري ، خودده مزار دشا هجهانپور دسيمې په شهيد والا باغ کې دی او داسي ويل کيږي چې په کو مې جګړې کې شهيد شوی و٠
همداراز بل نا متو پښتون چې دشاهجهانپور په سیمه کې میشته شوی و دولت خان و چې ددلازاک ه قبیلې پورې يې اړه درلوده دلازاک پښتون و چې دده او لاده اوس هم دشاهجهانپور په سيمه کې استو ګنه لري٠
جنيد خان بل پښتون دلازاک و چې درسولپور سيمې ته را ليږ ديدلی و او اوس دغه ځای د ننپورپه نا مه يا ديږي چې دا سیمه هم په شاهجهانپور پورې يوه تړ لې سیمه ده٠
بل پښتون دلازاک دلاور خان و چې هغه هم دې سیمې ته راليږ ديدلی و او دشاهجها نپور په دلازاک محله ياجلا لپور کې يې استو ګنه غوره کړې وه٠
همداراز د او رنګزيب په وخت کې د دلا زاکو دقبيلې يو شمير مشهور شخصيتو نه چې سر کاري پو ځي منصبو نه يې درلودل په هغو کې مصري خان، عنا يت خان او نهر خان مشهور دي٠ (٦)
پا تي دې نه وي چې دهند په بنګال،داندراپراديش په باري، د پنجاب په جلندر، دراجستان په دلازي او ځينو نورو سيمو کې هم دلازاک پښتانه استو ګنه لري٠(٧)
د دلا زاکو دقبيلې يوه مشهوره اتله شاه بورۍ نو ميده چې د عبد الر حمن عمر خيل دلازاک لور وه چې دنو موړې د اتلوالۍ کا رنا مې د پښتو ژبې په کيسو کې شته٠ (٨)
= منابع او ماخذونه : = ١- پښتا نه دتاريخ په رڼا کې،٣٧٥ مخ٠
٢-تاريخ حيات افغاني،ددانش چاپ،پیښور، ٣٢٣ مخ٠
٣- نو موړی اثر ٣٢٣ مخ٠
٤-تواريخ حا فظ رحمت خاني، دپير معظم شاه اثر، پیښور،٣٠-٣١ مخونه٠ "٦- http://en.wikipedia.org/wiki/Dilazak"٧- http://www.freewebs.com/ishaat/detail.htm
پښتو کړ
کړ (فعل) او ډولونه یې:
د کړ پېژندون: هغه ویی (لفظ) دی، چې کړنه او پېښه څرګندوي. کړ ته مهالویی هم ویل کېږي، دا چې له مهالونو سره اړول کېږي. بېلګې: کول، راوړل، وهل، لمبېدل، رسېدل، خوړل، څښل او داسې نور.
په ټولیز ډول کړ په دوو بڼو وېشل کېږي، چې یو یې لازمي فعل دی او بل معتدي فعل.
معتدي کړ (transitive verb): هغه کړ دی، چې تل په غونډله یا جمله کې له یو مفعول (object) راوړل کېږي. هغه مفعول یو نوم، نومځری (ضمیر) یا کوم عبارت کېدای شي. کړونه لکه خوړل، نیول، وهل، څښل، اغوستل (...) معتدي فعلونه دي. بېلګې: ۱) زه اوبه څښم. (دلته کړ څښم دی او مفعول یې اوبه دي) ۲) هغه کبان نيسي. (دلته کړ نیسم دی او مفعول یې کبان دي) ۳) احمد زه ووهلم. (دلته کړ ووهلم دی او.مفعول یې زه دی) ۴) زه ډېرې خبرې نه شم کولی. (دلته کړ "نه شم کولی " دی او "ډېرې خبرې" مفعول دی)
مفعول دوه ډوله دی، چې دواړه له متعدي کړ سره په جمله کې راوړل کېږي. یو ډول بې سیده مفعول (direct object) دی او بل یې ناسیده مفعول (indirect object) دی.
سیده مفعول هغه دی، چې ار کړ (اصلي فعل) یې په مستقیمه توګه اغېزمنوي. په پورتنيو بېلګو کې مفعولونه سیده دي. که لومړنۍ بېلګه (زه اوبه څښم) د شننې لپاره بیا راواخلو، نو اوبه سیده مفعول دی او څښل ار یا ټوليز کړ (main verb) دی.
ناسیده مفعول هغه دی، چې په جمله کې له سیده مفعول سره اړیکه لري. ځینې ژبپوهان یې د سیده مفعول ترلاسونی (recipient) بولي، ځکه چې سیده مفعول ناسیده مفعول ته رسېږي. ځينې متعدي کړونه هم له سیده او هم له ناسیده مفعول سره کارول کېږيو لکه ورکول، ښودل، پېرودل، کول او نور هغه کړونه، چې په " ول" پاید ته رسېږي. بېلګې: ۱) هغه ماته یوه ډالۍ راکړه. (دلته 'ماته' ناسیده مفعول دی او "یوه ډالۍ" سیده مفعول دی؛ او راکړه، چې د ورکولو تېرمهالي بڼه ده، آر یا ټولیز کړ دی. ) ۲) احمد ملګري ته د خپل ټولګي انځور وښود. (دلته 'خپل ملګري ته" ناسیده مفعول دی او ' خپل ټولګي انځور' سیده مفعول)
لازمي کړ (intransitive): هغه کړ دی، چې بې له کوم مفعول کارول کېږي، لکه ژړېدل، خندېدل، ولاړېدل، ویرېدل او نور هغه کړونه، چې په ېدل یا کېدل پای ته رسېږي. بېلګې: ۱) زه ژاړم. ۲) هغه پر هره خبره خاندي. ۳) ننګیال سخت وډار شو.
لکه څنګه یې مخکې يادونه وشوه، لازمي کړونه په "ېدل" پای مومي او معتدي کړونه په "ول". په لومړني انځور کې د دواړو بېلګې کتلي. بېلګې: لازمي .......... معتدي: خوښېدل .....خوښول خوږېدل ...... خوږول لړزېدل ......... لړزول خبرېدل ........ خبرول
ځينې لازمي  کړونه دي، چې له ستاينومونو (صغتننو) څخه یې ریښه اخيستې وي، ډېری ناکره کارول کېږي: ناکره .............. کره: سپک کېږي ...... سپکېږي مین کېږي.......... مینېږي زوړ کېږي............ زړېږي کلک کېږي............ کلکېږي په ډېرو داسې ورته کړونو کې "ستاینوم + کېږي " ستاینوم+ېږي "بدلېږي او له ستاينوم سره نښلېږي.