cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عزيز الرحمن الفت
دندې
د عزيز ارحمن الفت وروستۍ دولتي دنده د کندهار ښاروالي وه، په 1354 ل کال کې يې تقاعد وغوښت چې و نه منل شو او وروسته يې پخپله کار پرېښود.
عزيز الرحمن الفت د ژوند لوړ و ژور ليدلي او د ژوند د رښتيني خوند څکه يې کړې، هغه مهال چې دی په کندز کې والي و، په يوه غونډه کې د بيانيې په ورکولو سره د شپږو مياشتو لپاره د زندان د تورو تمبو شاته وغورځول شو. په همدغه زماني واټن کې چې لا يې ماموريت نه رخصت نه و اخيستی په الفت د وژلو بريدونه هم شوي چې قسمت ترې ژغورلی دی.
عزيز الرحمن الفت د 1357 ل کال د ليندۍ پر 20مه پېښور ته مهاجر شو، په پېښور کې يې د کابل د لاسپوڅي دولت او د هغو نورو وگړيو اعمالو په ضد چې د اسلام تر پردې لاندې تر سره کول او د ملي او اسلامي مبارزينو د منزل پر لور يې د يون لوري ته تغير ورکاوه. په کلکه غندل او پر ضد يې په پراخ فعاليت لاس پورې کړ. عزيز الرحمن الفت په همدغه وخت کې تر 12 زيات کتابونه او رسالې وليکلې چې پخپل شخصي لگښت يې چاپ کړي دي.
عزيز الرحمن الفت په 1359 ل کال کې د اسلامي انتقام په نامه يو حزب جوړ کړ چې موخه يې په هيواد کې د روسي يرغلگرو پر ضد د مبارزې سمبالول او منظمول وو، د هغو وطن پلورونکو پر ضد يې هم په خلاص مټ فعاليت کاوه چې د هيواد ملي گټو ته يې زيان رساوه. عزيز الرحمن الفت د پاکستان او ځينو نورو هيوادونو دولتي مشرانو ته اوږده مکتوبونه لېږلي وو، چې په هېواد کې بهرنی مداخلت ته پکې څرگنده اشاره شوې وه او بهرني مداخلې يې خندلې وې.
عزيز الرحمن الفت دوه مياشتې د محاز ملي اسلامي او يو کال د مولوي خالص په حزب اسلامي کې د فرهنگي کمېټې د مشر په توگه دنده تر سره کړې ده.
د نثر بېلگه
عزيز الرحمن الفت په سياسي لوبې کې کاږي: لويه خدايه!
نور ته دغه وطن دغه خلک او دغسې په زرگونو تنه مايوسه، بېکسه، دردېدلي، او نا اميده پاکې مېرمنې، او بوډاگان، يتيم ماشومان، معيوبه زخميان او د غرو او دښتو آوارگان د روسانو منگولو، د اميرانو له کنځلو، د دوۍ د دروازو له ودرېدلو، د روسي ايجنټانو له تسلط او د گاونډيانو له هر راز توهين، تمسخر، سپکاوي، او تحقيرولو نه د تل لپاره داسې آزاد او خلاص کړې چې د دوۍ دا آزادي بل قدرت ته د دوۍ د غلامي او بندگي په قميت تمام نه شي. او د شرقي استعمار ټکول د غربي استعمار د نفوز لپاره بيا سوړې پيدا نه کړې.
پاکه خدايه!
>که تا د څو خودغرضو او چپاولگرو قاتلو، جابرانو، او ظالمانو د بې موجبه قتلونو او آزارونو په گناه د افغانستان ټول مسلمانان نيولي او له دوۍ نه ناراضه يې، نو د دې تر څنگ خو د لکونو نورو مسلمانانو پاکې وينې ستا د رضا لپاره هم تويې شوې دي، دا خو به هم ستا په دربار کې يو څه اجر او پاداش لري، نو ته اې قهاره او جباره خدايه د دغو بيگنا تويو شويو وينو په خاطر خپل قهر او غضب په هغو جابرو ظالمانو، ستمگرو، سنگدلو قاتلانو او چپاولگرانو باندې نازل کړې چې د مسلمانانو په ځورولو او د مهاجرو په برړولو، د دوۍ د استحقاق په خوړلو، د جهاد په ودرولو او د کورونو په لوټ او تالاکولو ځانونو او اولادونو، وروڼو، بچيو، ورېرونو او نور خپلوانو ته په مېليونونو روپۍ زخيره کړې او د کال څو مياشتې په هغو او دغو بهانو په دغو پيسو باندې په خارج کې عياشي او فحاشي تېروي.
خدايه!
ته موږ د هغه تش په نامه اسلامي ټيکه دارانو له ظلم، توهين، تحقير، زلت، سپکاوي، او احتياج نه هم نور خلاص کړې...
مړينه
شهيد عزيز الرحمن الفت په همدغه هڅه و هاند کې د خپل هيواد په خاطر شپه او ورځ پر ځان يوه کړې وه. ده د خپل ژوند په وروستيو کې غوښتل چې د مقاومت د ليکو تر منځ واټن ورک کړي. له همدې امله يې د افغانستان د رښتينو مجاهدينو او مهاجرينو په نامه شورا جوړه کړه او د افغانستان په سپېڅلي او ځلاند نامه يې يوه پينځلس ورځنې جريده خپره کړه چې دغه جريده د ده په ژوند تر اوومې گڼې خپره شوه.
عزيز الرحمن الفت د افغانستان د مقاوت له هغو مخکښانو او مېړنيو څخه دۍ چې د اسلامي مفکورې په لرلو يې د ملي گټو په خاطر ځان قربان کړۍ دي. عزيز الرحمن الفت په 1341 ل کال کې د سياسي لوبې په نامه يو کتاب وليکه چې ده د قلم سوز او زړه درد په کې انعکاس شوي دي، د همدغه سوز او درد په غبرگون کې الفت 1362 ل کال د وږي پر 29 ماښام شهيد کړ شو.
انا الله و انا اليه راجعون
نومورا مېډوسا
نومورا مېډوسا (په لاتين: Nemopilema nomurai) یوه لویه مېډوسا ده چې په غلی سمندر، جاپاني سمندر او ژيړ سمندر کې ژوند کوي نومورا مېډوسا د  Rhizostomatidae په کورنی او د Nemopilema په جنس پورې اړه لري او د نړی تر ټولو ستره مېدوسا ده. اوږدوالي یی ۲ متره دي او وزن یی ۲۰۰ کيلو گرامه دي. نومورا مېډوسا پلانکتون خوري.
وېشنيزه:سمندري ژوي وېشنيزه:مېډوسايان
مسجد نبوي
نبوي جومات (په عربي ژپه : المسجد النبوي ) تر ډېره د نبي جومات په نوم هم يادېږي د نړۍ تر ټولو لوی جومات دی. دغه جومات د سعودي عرب هېواد په المدينه ښار کې شتون لري. دا جومات د اسلام د لارښود محمد (ص) په لاسونو د انصارو په مرسته ودان شوی او همدې جومات کې د اسلام د لارښود محمد (ص) د پای ارام اومړستون هم شتون لري.
سټار تلويزيون
سټار تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د وګړو یا ډلو جنیټیک
د وګړو یا ډلو جنیټيک د جنیټیک یوه فرعي څانګه ده چې د جمعیتونو تر منځ د جنیټيکي توپیرونو په اړه بحث کوي او د تکاملي بیولوژۍ یوه برخه ده. د بیولوژۍ په دې څانګه کې د تطابق، تکثیر او د جمعیت د جوړښت په څېر ښکارندې یا پدیدې څېړل کېږي.
د وګړو یا ډلو جنیټيک د معاصر تکاملي ترکیب په رامنځته کېدو کې یو حیاتي عنصر و. لومړني بنسټګران یې «سېوال رایټ»، «جي بي اېس هالډن» او «رونالډ فېشر» وو چې د کمیتي جنیټیک د اړوندو څانګو بنسټونه یې هم کېښودل. د وګړو جنیټیک په دودیز ډول یوه ډېره ریاضیکي څانګه ده او نظري، لابراتواري او ساحوي څېړنې په کې شاملې دي. د وګړو یا ډلو جنیټیکي ماډلونه هم د DNA د مسلسل  احصایوي استنتاج لپاره او هم د مفهوم د ثبوت او رد لپاره کارول کېږي.
تاریخچه
د وګړو یا ډلو جنیټیک د منډلي وراثت او بیوسټاټيک ماډلونو تر منځ د روغې جوړې په توګه پیل شو. طبیعي انتخاب یوازې هغه وخت د تکامل لامل کېږي چې په یوه نفوس کې پوره جنیټيکي بېلابېلوالی موجود وي. د منډلي جنیټیک تر کشف وړاندې یوه عامه فرضیه د وراثت ترکیب و. خو د وراثت په ترکیب سره جنیټیکي بدلون په چټکۍ له منځه ځي او د طبیعي یا جنسي انتخاب په مرسته شوی تکامل داسې کېږي چې د منلو وړ نه وي. په منډلي وراثت سره په وګړو یا ډلو کې د بېلابېلوالي د ساتنې د څرنګوالي لپاره «هارډي واینبرګ» حل‌لاره وړاندې کوي. د دغه اصل له مخې د انتخاب، تحول [په وراثت کې ناڅاپي بدلون]، لېږدېدنې او جنيټيکي بدلون په نشتون کې د الیلونو (په یوه جین کې بدلونونه) زیاتوالی ثابت پاتې کېږي.
په دې برخه کې بل مهم ګام د بریتانیايي بیولوژېسټ او د احصایې متخصص «رونالډ فېشر» څېړنه وه. فېشر د مقالو په یوه ټولګه کې چې له ۱۹۱۸ کال وروسته پیل شوې او په ۱۹۳۰ کال کې د جنیټيکی نظریې په نامه کتاب ترې جوړ شو، وښوده چې د بیومټرېسټونو په مرسته دوامدار اندازه شوي ګډ بدلونونه د اکثرو جلا جینونو له ترکیبي کړنلارې سره رامنځته کېدای شي، طبیعي انتخاب په وګړو کې د الیلونو فرېکونسي بدلولی شي او په پایله کې تکامل ته رسېږي. بل انګرېز جنيټيک پوه « جي بي اېس هالډن» د مقالو په یوه لړۍ کې چې په ۱۹۲۴ کال کې پیل شوه، د شرایطو تر پراخې کچې لاندې په يوه جیني ځای کې د الیل د فرېکونسۍ د بدلون ریاضیات وکارول. هالډن د طبیعي انتخاب د واقعي دنیا د بېلګو لپاره احصایوي تحلیل وکاراوه، لکه د پتنګ تکامل او صنعتي میلانیزم؛ ده څرګنده کړه چې د انتخاب ضرایب ښايي تر هغه ډېر وي چې فېشر فکر کاوه، دا د ککړتیا تر ډېرېدو وروسته د ستر یا پټولو د یوې ستراتيژۍ په توګه د چټک تطبیقي تکامل لامل کېږي.
امریکايي بیولوژېسټ «سېوال رایټ» چې د حیواناتو د نژاد د اصلاح په ازمېښتونو کې یې مخینه لرله، د کوچنیو او نسبتاً منزوي وګړو یا ډلو د متقابلو جینونو پر ترکیب او هغو هم‌نژادي اغېزو یې تمرکز وکړ چې جنیټيکي بېځایه کېدنې ښيي. رایټ په ۱۹۳۲ کال کې د تطبیقي منظرې مفهوم وړاندې کړ او استدلال یې وکړ چې جینیټکي بېځایه کېدنه او هم‌نژادي کولی شي کوچني او منزوي فرعي جمعیتونه یا ډلې له یوه تطبیقي اوج څخه لرې کړي او طبیعي انتخاب ته دا اجازه ورکړي چې دغه کوچنی جمعیت د بېلابېلو تطبیقي اوجونو لوري ته واړوي.
فېشر، هالډن او رایټ د وګړو یا ډلو د جنيټيک د څانګې بنسټ کېښود. دغه طبیعي انتخاب له منډلي جنيټيک سره مدغم شو چې د تکامل د کړنلارې د څرنګوالي په اړه د یوې واحدې نظریې په پراختیا کې لومړنی حیاتي ګام و.
معاصر ترکیب
د موجوداتو د جنیټيک ریاضیاتو په لومړیو کې د معاصر ترکیب د پیل په توګه وده وکړه. د «بیټي» په څېر ځينو لیکوالانو ادعا وکړه چې د موجوداتو جنیټيک د معاصر ترکیب هسته تعریفوي. د شلمې پېړۍ په لومړیو څو لسیزو کې ډېری ساحوي طبیعت‌پالان هم پر دې باور وو چې لامارکېزم او ارتوجینزېس په ژوندۍ نړۍ کې د لیدل شویو پېچلتیاوو لپاره غوره تشرېح وړاندې کوي. د معاصر ترکیب په جریان کې دغه نظریې له منځه لاړې او یوازې هغه تکاملي لاملونه وساتل شول چې د موجوداتو د جنيټيک د ریاضیاتو په چوکاټ کې بیانېدلی شوای. په دې اړه اجماع رامنځته شوه چې کوم تکاملي لاملونه ښايي پر تکامل اغېز وکړي، خو د بېلابېلو لاملونو د نسبي اهمیت په اړه د نظر یووالی نه موجود نه و.
انتخاب
طبیعي انتخاب چې جنسي انتخاب هم په کې شاملېږي، هغه واقعیت دی چې ځينې ځانګړنې د ارګانېزم د ژوندي پاتې کېدو او تکثیر احتمال لوړوي. د وګړو جنیټیک طبیعي انتخاب د ژوندي پاتې کېدو د وړتیا او په یوه ځانګړګي چاپېریال کې د بیا زیږېدو د احتمال په توګه تعریفوي. د ژوندي پاتې کېدو وړتیا معمولاً د w=1-s په سمبول سره ښودل کېږي چې په دې کې s د انتخاب ضریب دی.
تحول
تحول (په وراثت کې ناڅاپي بدلون) د نویو اللونو (alleles) په ډول د جنیټيکي بېلابېوالي نهايي سرچینه ده. پر دې سربېره کله چې یوې خوا ته د تحول یا ناڅاپي بدلون تمایل موجود وي، یعنې د بېلابېلو ناڅاپي بدلونونو د پېښېدو لپاره بېلابېل احتمالات وي، دغه تحول ښايي د تکامل پر مسیر اغېز وکړي؛ د بېلګې په توګه هغه مکرر تحول چې غواړي د انتخاب په مقابل مسیر کې وي، کولای شي د تحول-انتخاب تعادل رامنځته کړي. په مالیکوالي کچه، که له A څخه G ته د تحول پر ځای له G څخه A ته تحول ډېر پېښ شي، A لرونکي جینوټيپونه به تکامل ته تمایل ولري.
جنیټيک ډرېفټ
جنیټيک ډرېفټ په اللي فریکونسۍ کې بدلون راتلل دي چې د ناڅاپي بېلګې اخیستنې په پایله کې رامنځته کېږي. یعنې په بچیانو کې موجود اللونه د والدینو د اللونو ناڅاپي بېلګې دي. جنیتيک ډرېفټ ښايي د جیني ډولونو د ورکېدو لامل شي او په پایله کې جنیټيکي بېلابېوالی کم کړي. د طبیعي انتخاب پر خلاف چې د تکثیر د بریالیتوب په مټ جیني ډولونه لږ یا ډېر معمولوي، د جنیټيک ډرېفټ بدلونونه د چاپېریالي یا تطبیقي فشارونو له امله نه دي او هماغومره احتمال لري چې یو الل لږ یا ډېر معمول یا مشترک کړي.
د جین افقي انتقال
د جین افقي انتقال له یوه موجود څخه بل هغه موجود ته د جنیټيکي موادو لېږد ته ویل کېږي چې ترې زیږېدلی نه وي. دا کار تر ډېره په یوکاریوټونو کې معمول دی. په طبابت کې د انټي بیوټیک د مقاومت له ډېرېدو سره مرسته کوي، ځکه کله چې یوه باکټریا د مقاومت جینونه ترلاسه کوي، په چټکۍ سره يې نورو ډلونو ته لېږدولی شي. په لویه کچه د انتقال بېلګه یوکاریوټي بډلویيډ روټیفرونه دي، داسې ښکاري چې په پراخه کچه یې جینونه له باکټریاوو، فنجي او نباتاتو څخه ترلاسه کړي دي. ویروسونه هم کولای شي د ارګانېزمونو تر منځ DNA ولېږدوي او د جینونو د انتقال امکان ان په بیولوژیکي برخو کې رامنځته کړي. د یوکاریوټونو او پروکاریوټونو د اجدادو د حجرو تر منځ په لوړه کچه د جین انتقال د کلوروپلاسټونو او مایټوکانډریا د ترلاسه کولو په جریان کې هم پېښ شوی دي.
د نن مجله
د نن افغانستان نوم مجله چی د کابل ځخه نشریږی.
وېشنيزه:پښتو رسنۍ
لاله سری
لاله سری (علمي نوم: Falco chicquera) د غوښه خوړونکو مرغانو څخه دي چې د Falconidae په کورنۍ او د Falco په جنس پورې اړه لري. نوموړي مرغه په افريقا او هندوستان کې ژوند کوي.
وېشنيزه:باز ډوله مرغان وېشنيزه:باښه ډوله مرغان
د پاکستان ولسوالۍ
د پاکستان ولسوالۍ (په اوردو: اضلاع پاکستان) د ځمکنۍ هوارې له مخې د دغه هېواد د جغرافي وېشنو د دويم پړاو لويې سيمې گڼل کېږي. تر دې وروسته د دريم پړاو لويې سيمې ناحيې دي چې ولايتونو او ولسواليو وروسته په درېيم کتار کې راځي. د ۲۰۰۰ ز. کال تر اگسټ تر مياشتې کله چې ډيويژنونه له مېنځه لاړل نو ناحيې اوس د جغرافي وېشنو د سر درېم کتار کې شمېرل کېږي.
سرچینې
وېشنيزه:پاکستان وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ
ايډيت سټاين
ايډيټ سټاين (مذهبي نوم يې Saint Teresia Benedicta a Cruce ؛ د Saint Teresa Benedicta of the Cross  او Saint Edith Stein په نومونو هم پېژندل کېږي( ۱۲ اکتوبر ۱۸۹۱ – ۹ اګست ۱۹۴۲ز کال) يوه المانۍ يهودۍ فيلسوفه وه، چا چې مسيحي مذهب ومانه او پښې ابلې کارنيليت راهبه شوه (Discalced هغه مسيحي راهبې ته ويل کېږي چې پښې تورې ګرځي يا يواځې چپلې پښو کوي، د مسيحي مذهب يو نظم دی). هغه د سپيڅلې کاتوليکې کليسا يوه شهيده او قديسه پېژندل شوې؛ هغه همدا راز د اروپا يوه له شپږو ملاتړو بزرګانو څخه ده.
هغه په یوه مذهبپاله يهودي کورنۍ کې زېږېدلې وه، خو په تنکۍ پېغلتوب کې په «اګنوستي» بدله شوه. په ۱۹۱۵ز کال کې د لومړۍ نړيوالې جګړې له ناورين څخه اغېزمنه شوه، هغې د مرستيالې رنځورپالۍ لپاره درسونه وويل او د عفونيتي ناروغيو په يو روغتون کې يې کار وکړ. په ۱۹۱۶ز کال کې د «فرايبرګ» په پوهنتون کې د خپلې دوکتورا د رسالې له بشپړولو وروسته، نوموړې په همدې پوهنتون کې مرستيالي تر لاسه کړه.
د کارملايټ نظم د سمونپال د «ايويلا» د «سينټ ټريسا» د ژوند له لوستلو څخه، ايډيت سټاين مسيحي عقيدې ته راکش شوه. هغې ته د ۱۹۲۲ز کال د جنورۍ په لومړۍ نېټه په کاتوليکه کليسا کې مذهبي غسل ورکړل شو. په دې وخت کې هغې غوښتل چې پښې ابلې کارنيليت راهبه شي، خو د هغې روحاني پالونکي «بيرون ارچابي» په مټ له دې کاره واوښته. له دې وروسته هغې په «سپاير» کې د زده کړې په يو کاتوليک ښوونځي کې استادي وکړه. د دولتي مامورينو لپاره د «اریايي تاييد» (د دې تاييد چې دا شخص له اريايي نسل څخه دی) د اړتيا په پايله کې، کوم چې د ۱۹۳۳ز کال په اپريل کې نازي حکومت د مسلکي مدني خدماتو د بيا پر ځای کولو د قانون د برخې په توګه نافذ کړی و، هغه اړ شوه چې خپله دنده خوشې کړي.
ايډيت سټاين د اکتوبر په څوارلسمه نېټه د کولون په پښې ابله کارميليټ عبادتځای کې د کليسا د خدمت د نوې نوماندې په توګه ومنل شوه، د ۱۹۳۴ز کال د اپريل په مياشت کې يې نوې کار کوونکې په توګه مذهبي عادت خپل کړ، «ټريسيا بينيډکټا کروس» يې د نوي نوم په توګه غوره کړ (ټريسا يې د ايولا د سینټ تريسا په ياد کې، بينيډکټا يې د نرسيا د سينټ بينيډکټ په وياړ و). هغې په ۱۹۳۵ز کال د اپريل په يوويشتمه نېټه خپله لنډمهالې لوړې او د ۱۹۳۸ز کال د اپريل په يو وېشتمه نېټه تلپاتې لوړې تر سره کړې.
په همدې کال، «ټريسا بينيډکټا» يوه «کروس» او د هغې بيالوژيکي خور «روسا» چې هغه مهال يې نوی دين منلی او بهرنۍ وه (د رهبانيت درېيمه درجه، چا به چې له خانقا څخه دباندې د ټولنې اړتياوې سمبالولې)، د دوی د خونديتابه په موخه، د هالنډ په «ايکټ» کې کارميلأيټ خانقا ته واستول شوې. د ۱۹۴۲ز کال د جولای په شپږ وېشتمه نېټه، د هالنډي اسقفانو د مذهبي لارښونو د ليک په ځواب کې، په کوم کې چې له يهوديانو سره د نازيانو چلند د اصلي موضوع په توګه ځای کړای شوی و، د يهودي اصليت ټول تعميد شوي کاتولیکان (د پوليسو د راپور تر مخې ۲۴۴ تنه) د ګيسټاپو له خوا د راتلونکې يکشنبې په ورځ يعنې د ۱۹۴۲ز کال د اګست په دويمه نېټه، ونيول شول.دوی د «اشويتس» اجباري پنډغالي ته واستول شول، چېرته چې دوی د ۱۹۴۲ز کال د اګست په نهمه نېټه د ګاز په يوه خونه کې ټول ووژل شول.
د ژوند لومړي کلونه
که څه هم پلار يې هغه مهال مړ شو، چې نوموړې کشره وه، د هغې کونډه مور پرېکړه کړې وه، چې خپلو بچيانو ته بشپړه زده کړه برابره کړي، له همدې امله يې اډيټ بريسولاو ته واستوله چې په « Schlesische Friedrich-Wilhelms-Universität» کې زده کړه وکړي. په نولس کلنۍ کې، سټاين له خپلې کورنۍ سره هغه کور ته ولاړه چې مور يې په بريسولاو کې رانيولی و، د کوم یادونه چې هغې وروسته په خپل ژوندليک کې کړې ده. اوسمهال، د ايډيټ سټاين کور په يو موزیوم بدل شوی چې د سټاين د کورنۍ تاریخ ته ځانګړی کړای شوی دی.
علمي مسلک
د ۱۹۱۳ز کال د اپريل په مياشت کې، سټاين د ګونتن پوهنتون ته ورسېده، تر څو له «ايډمونډ هسرل» سره د دوبي سمستر ولولي. د سمستر په پای ته رسېدلو سره هغې پرېکړه کړې وه چې له «هسرل» سره په فلسفه کې د دوکتورا سند ولولي او «خواخوږي» يې د خپلې رسالې د عنوان په توګه ټاکلې وه. د ۱۹۱۴ز کال د جولای په مياشت کې دهغې زده کړې د لومړۍ نړيوالې جګړې د پيل له امله له خنډ سره مخ شوې. وروسته هغې په ۱۹۱۵ز کال کې د جګړې پر مهال د سره صليب د رضاکارې رنځورپالې په توګه په « Mährisch Weißkirche» د عفونيتي ناروغيو په يو روغتون کې کار وکړ. په ۱۹۱۶ز کال کې، سټاين د «فرايبرګ» پوهنتون ته ولاړه، تر څو د خواخوږۍ په  هکله خپله رساله بشپړه کړي. له فرايبرګ څخه د خپل سند له تر لاسه کولو څخه لږ وخت مخکې هغې موافقه وکړه چې په همدې پوهنتون کې د «هسرل» مرستياله شي. د هغې د رسالې عنوان و « Das Einfühlungsproblem in seiner historischen Entwicklung und in phänomenologischer Betrachtung » (د خواخوږۍ ستونزه، څنګه چې له تاریخي اړخه منځ ته راغلی او د ښکارنده پېژندنې له اړخه د پام وړ ګرځېدلې)، دې رسالې ته په فلسفه کې د دوکتورا سند او تر څنګ يې د امتياز وياړ ورکړل شول. له دې وروسته سټاين د «فرايبرګ» د پوهنځي غړې شوه، چېرته چې هغې تر ۱۹۱۸ز کال پورې د «هسرل» د مرستيالې استادې په توګه کار وکړ، څوک چې همدې ادارې ته د تبديل شوی و. په ۱۹۱۹ز کال کې د «ګوټنګن» پوهنتون د هغې د وړتيا رساله رد کړه. که څه هم سټاين د دوکتورا په ازموينه کې له امتياز سره بريالۍ شوې وه، د هغې د وړتيا تر لاسه کولو هڅې د دې حقيت له امله له ناکامۍ سره مخامخ شوې چې هغه يوه ښځه وه.
د هغې د وړتیا د رد شوې رسالې نوم « Beiträge zur philosophischen Begründung der Psychologie und der Geisteswissenschaften» (له فلسفي بنسټو سره د روان پېژندنې او بشري علومو مشارکت) و، کوم چې به ۱۹۲۲ز کال کې به « Jahrbuch für Philosophie und phänomenologische Forschung » کې خپور شوی و. هغه د يوې رښتياپالې ښکاره پېژندونکې په توګه ډلبندي شوې ده.
په داسې حال کې چې سټاين له مخکې څخه له کاتوليکۍ سره اړيکې درلودې، په ۱۹۲۱ز کال کې په «بيډ برګزبرن» کې د دوبي د رخصتيو پر مهال د «ايويلا» د «ټريسا» صوفۍ د ژوندليک لوستل و چې هغه يې د مذهب بدلولو ته وهڅوله او په پايله کې ورسره دا هيله پيدا شوه چې د يوې پښې ابلې کارملايټ ژوند غوره کړي. د ۱۹۲۲ز کال د جنورۍ په لمړۍ نېټه مذهبي غسل ورکړل شول او خپلو مذهبي سلاکارانو له دې اقدام څخه راوګرځوله چې سمدستي د کارملايټ راهبې په توګه د پټې او ايسارې راهبې په ژوند کې د ننوتلو هڅه وکړي. سټاين له ۱۹۲۳ ز کال څخه تر ۱۹۳۱ز کال پورې د «سپير» په ډومينيکي راهبانو په ښوونځي کې د استادۍ دنده تر لاسه کړه. په همدې ځای کې سټاين د «تاماس ايکيناس» « Aquinas' De Veritate» (د رښتيا) الماني ژبې ته وژباړه، په عموم کې يې له کاتولیکې فلسفې سره ځان بلد کړ او هڅه يې وکړه چې د خپل پخواني استاد «هسرل» ښکارنده پېژندنه تر «تاماسيزم» پورې ورسوي. هغې د ۱۹۲۹ز کال په اپريل کې له «هسرل» او «هايډيګر» سره وکتل، دا هغه کال و چې «هايډيګر» «هسرل» ته د هغه په اويایمه کليزه وينا وکړه. په ۱۹۳۲ز کال کې، هغه په «مونسټر» کې د کاتوليکې  کليسا اړوند په تعليمي مؤسسه کې په کار پيل وکړ، خو يهودي ضد قوانينو چې د نازي حکومت له خوا تصويب شوي وو، هغه اړ کړه چې په ۱۹۳۳ز کال کې له خپلې دندې استعفاء وکړي. «پاپ پيوس» يوولسم ته په يو ليک کې هغې د نازي حکومت غندنه وکړه او له پاپ يې هم وغوښتل چې په ښکاره ډول د دې حکومت غندنه وکړي،«تر څو د عيسی مسيح له نوم څخه ناوړه ګټې اخستنې ته پای ورکړی».
برېښنايي څراغ
برېښنايي څراغ یا الکټریکي لایټ هغه وسیله ده چې له الکټریکي یا برېښنايي ځواک څخه د لیدلو وړ رڼا تولیدوي. دا د مصنوعي رڼا تر ټولو معمول ډول دی او د اوسنۍ ټولنې اړتیا ده چې د ماښامنیو او شپنیو فعالیتونو پر مهال ودانیو ته داخلي او بېرونۍ رڼا برابروي. په تخنیکي لحاظ هغه د بدلولو وړ توک یا عنصر چې له برېښنا څخه رڼا تولیدوي، لامپ بلل کېږي. لامپونه معمولاً یو داسې تل یا بنسټ لري چې له سرامیک، فلز، ښیښې یا پلاستیک څخه جوړ وي او په مرسته یې لامپ د یوه څراغ یا لایټ په ساکټ کې ټینګېږي. ساکټ ښايي له برېښنا یا برق سره د یوه پېچي مزي، دوو فلزي سنجاقونو یا مېخونو او دوو فلزي سرپوښونو په مرسته ونښلېږي.
برېښنايي څراغونه درې اصلي ډولونه لري. یو ډول یې ګرمېدونکي څراغونه دي چې د الکتریکي جریان په مرسته ګرمېږي او رڼا تولیدوي، بل ډول یې ګازي لامپونه دي چې د ګاز په مرسته د یوې الکتریکي لیندۍ له لارې رڼا تولیدوي چې بېلګه یې فلورسنټ لامپونه دي، او درېیم ډول هغه اېل.اې.ډي لامپونه دي چې په یوه نیمه هادي کې د الکترونونو د جریان له لارې رڼا تولیدوي.
تر دې وړاندې چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې الکتریکي روښنايي عامه شي، خلکو به له شمعو، ګازي څراغونو، د تېلو له لامپونو او اور څخه استفاده کوله. انګرېز کیمیاپوه «همافري ډېوي» په ۱۸۰۲ کال کې لومړنی ګرمېدونکی ګروپ جوړ کړ او ورپسې په ۱۸۰۶ کال کې لومړنی الکتریکي قوسي څراغ یا لایټ جوړ شو. په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د ډیوي قوسي لامپ په بریالیتوب سره سوداګریز شو او د ډېرو عمومي ځایونو د روښانولو لپاره وکارول شو. د «جوزف سوان» او «توماس ادیسون» د هڅو په پایله کې ګرمېدونکي لامپونه د ۱۸۸۰یمې لسیزې په جریان کې په پراخ ډول د لاسرسي وړ وو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یې په بشپړ ډول د الکتریکي قوسي لامپونو ځای ونیو.
ګرمېدونکي ګروپونه
دغه ګروپ ته د ورتلونکې انرژۍ تر ۳ سلنه کمه برخه پر رڼا بدلېږي. کابو ټوله ورتلونکې انرژۍ پر تودوخه بدلېږي چې د ګرمې هوا په موسم کې باید له ودانۍ څخه د ایرکنډېشن په مرسته وایستل شي او له همدې امله د ډېرې انرژۍ د مصرفېدو لامل کېږي. په سړه هوا کې، هغه مهال چې د ژمي په سړو او تیاره میاشتو کې تودوخې او روښنایۍ ته اړتیا وي، د تودوخې جانبي یا اړخیز تولید یې ارزښتناک دی. دغه ډول ګروپونه په ډېرو هېوادونو کې د انرژۍ د کمې اغېزناکتیا په دلیل له استفادې څخه د لوېدو په حال کې دي.
هالوجني لامپ
هالوجني لامپونه تر سټنډرډ ګرمېدونکو لامپونو ډېر کوچني دي، ځکه چې د بریالي فعالیت لپاره د لامپ لپاره څه باندې ۲۰۰ سانتي ګراد درجې تودوخه اړینه ده. په همدې دلیل دغه ډول ګروپونه یو داسې لامپ لري چې له کوارټز یا الومینوسیلیکاټ څخه جوړ وي. دغه لامپ په یوه اضافي ښيښه‌يي لایه کې بند وي. بېرونۍ ښیښه یې د احتیاط لپاره ده، یعنې که د کار پر مهال داخلي پوښ وچوي، دغه ښیښه د دې لپاره ده چې د ماورای بنفش وړانګو خپرښت کم کړي او ګرمې ښيښې راونغاړي.
هغه لامپونه چې د ۱۲ یا ۲۴ واټه تولید لپاره جوړ شوي دی، د تارونو جوړښت یې نښتی دی چې د رڼا د کنترول لپاره ګټور دي. دغه لامپونه د غیر هالوجني لامپونو په نسبت ډېر وخت کار کوي او اغېزناکتیا یې زیاته ده. د عمر په اوږدو کې یې د رڼا تولید یا خروجي کابو ثابته پاتې کېږي.
فلورسنټ لامپ
فلورسنټ لامپونه له یوه ښيښه‌يي نل یا ټیوب څخه جوړ شوي دي. د دغه ټيوب له لارې برېښنايي جریان د دې لامل کېږي چې ګازونه ماورای بنفش انرژي تولید کړي. د نلونو داخلي برخې د فاسفورس په مرسته پوښل شوې دي چې د ماورای بنفش فوتونونو د ټکرونو په پایله کې مرئي یا د لیدلو وړ رڼا تولیدوي. د دغو ګروپونو رڼا د ګرمېدونکو ګروپونو په نسبت ډېره زیاته ده. څومره رڼا چې ګرمېدونکي ګروپونه تولیدوي، د هماغومره رڼا د تولیدولو لپاره دا ګروپونه د هغوی شاوخوا څلورمه یا درېیمه برخه انرژي مصرفوي. د فلورسنټ د روښنايۍ د سیستمونو د رڼا معمولي خروجي له ۵۰ څخه تر ۱۰۰ لومن پر واټ ده چې د ګرمېدونکو ګروپونو تر اغېزناکتیا څو برابره زیاته ده. د فلورسنټ ګروپونو وسایل د ګرمېدونکو ګروپونو په نسبت قېمته دي، ځکه چې د لامپ له لارې د جریان د تنظیم لپاره یوه بالاست ته اړتیا لري، خو د انرژۍ کم لګښت یې دغه لوړ لګښت جبرانوي. فلورسنټ ګروپونه د ګرمېدونکو ګروپونو په اندازو کې موجود دي او د انرژۍ په مصرف کې د سپما لپاره د یوه بدیل په توګه په کورونو کې کارول کېږي. دا چې دغه ډول ګروپونه سیماب لري، له همدې امله د خطرناکو ضایعاتو په ډله کې ډلبندي کېږي. د متحدو ایالتونو د چاپېریال ساتنې مرکز سپارښتنه کوي چې فلورسنټ ګروپونه باید له عمومي کثافت‌دانیو څخه جلا شي.
اېل.اې.ډي لامپ
دغه ډول ګروپونه له ۱۹۷۰یمې لسیزې راهیسې په مصرفي الکترونیکي وسایلو او غږیزو مسلکي تجهیزاتو کې د لارښودو څراغونو په توګه مشهور دي. په ۲۰۰۰مه لسیزه کې یې اغېزناکتیا او خروجي داسې حد ته ورسېده چې دا مهال د روښنایۍ په ډېرو مواردو لکه د موټرونو د مخې او برېک په څراغونو، فلش لایټونو او د بایسکېل په څراغونو کې کارول کېږي. هغه اېل.اې.ډي لامپونه چې د موټرونو په څراغونو کې کارېږي، تر ۱۰۰۰۰۰ ساعتونو پورې د اوږدمهالي کار په خاطر پېژندل کېږي، خو د روښنایۍ لپاره کارېدونکي ډولونه یې بیا کم عمر کوي.
کاربني قوسي لامپ
کاربني قوسي ګروپونه د کاربني میلې له دوو الکټروډونو څخه جوړ شوي دي چې یو جریان محدودوونکی بالاسټ یې تأمینوي. الکتریکي قوس د میلو د سرونو په لمس کولو او بېرته جلا کولو سره حرکت کوي. بل قوس د میلو د سرونو تر منځ سپینه او ګرمه پلازما تولیدوي. دغه لامپونه د ګرمېدونکو لامپونو په نبست ډېره اغېزناکتیا لري، خو د کاربني میلو عمر یې کم دی او د استفادې پر مهال باید په پرله‌پسې ډول تنظیم شي، ځکه چې د شدیدې تودوخې له امله یې قوس سولېږي. دغه لامپونه ډېره اندازه ماورای بنفش وړانګې تولیدوي، په کور کې د کارولو پر مهال د هوا بدلولو ته اړتیا لري او دا چې ډېر تېز دي، اړتیا ده چې له مخامخ کتو یې ځانونه وژغورل شي.
دغه ډول ګروپ چې د لومړي ځل لپاره د ۱۸۰۵ کال په شاوخوا کې «هامفري ډيوي» اختراع کړ، لومړنی عملي الکتریکي څراغ و. په ۱۸۷۰یمه لسیزه کې د لویو ودانیو او واټونو د روښانولو لپاره سوداګریزه استفاده ترې وشوه، تر هغه مهاله چې د شلمې پېړۍ په لومړیو کې یې ځای ګرمېدونکو ګروپونو ونیو. کاربني قوسي ګروپونه په ډېره لوړه اغېزناکتیا سره کار کوي او ډېر زیاته اندازه سپینه رڼا تولیدوي. دغه لامپونه د رڼا نقطه‌يي سرچینه ده. دغه ډول ګروپونه تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته په کمو داسې ځایونو کې کارول کېدل چې دغه ډول ځانګړنو ته یې اړتیا لرله چې د فېلم پراجکټورونه او د سټېج رڼا اچونه یې د بېلګو په توګه یادولی شو.
سپما گڼون
وېشنيزه:بانکوالی
اپلاتونواله
اپلاتونواله یا د یوناني فیلسوف اپلاتون فلسفي افکارو باندې اطلاق کېږي. د اپلاتون په فلسفه کې چې کوم اصلي مسائل څېړل شوي، هغه د معقول او محسوس مسئلې دي. د مثل نظریه ددې توپیر (تفاوت) د بیانولو لپاره تدوین شوې ده.
سرچینې
وېشنيزه:اپلاتونپوهنه وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:اپلاتونواله وېشنيزه:یوناني فلسفه وېشنيزه:لودیځه فلسفه وېشنيزه:ایډیالیزم (فلسفه)
ماله کښ
ماله کښان (علمي نوم: Circus) د شکری ډوله مرغانو یو جنس دي.
وېشنيزه:شکری ډوله مرغان
کابل نيوز تلويزيون
کابل نيوز تلويزيون له کابل څخه خپرېدونکی افغاني تلويزوني چينل دی.
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
د موادو ساینس
د موادو ساینس چې له څو ګونو رشتو څخه جوړه ساحه ده، د نویو موادو په ځانګړې توګه د جامدو موادو ډیزاین او د هغه استخراج ځان کې را نغاړي. ‎دې څانګې ته په عام ډول د موادو علم او ​​​​انجینري هم ویل کېږي، چې د انجینرۍ د ګټورو توکو پر جوړولو ټینګار کوي او د موادو فزیک د مادي ملکیتونو د تشریح کولو لپاره د فزیک پر کارولو ټینګار کوي. د موادو ساینس د روښانتیا په دور کې خپلې فکري ریښې لري، دا هغه وخت وو چې څیړونکو د کیمیا، فزیک، او انجنیري تحلیل پیل کړ ترڅو په فلزاتو او معدنیاتو کې د لرغونو، رجحاناتو پر مشاهدو وپوهیږي. د موادو ساینس لاهم د فزیک ، کیمیا او انجینرۍ لخوا تر اغیز لاندې ده. د بیلګه په توګه اکاډمیک بنسټونه د اوږدې مودې راهیسې د اړوندو برخو د فرعي ساحې په توګه ګڼل کېږي. د ۱۹۴۰ لسیزې په پیل کې د موادو علم په پراخه کچه د ساینس او ​​​​انجینرۍ د ځانګړي ساحې په توګه پېژندل شوې او په ټوله نړۍ کې لویو تخنیکي پوهنتونونو د دې مطالعې لپاره ښوونځي جوړ کړل.
د موادو ساینس پوهان ټینګار کوي تر څو پوه شي د موادو تاریخ (پروسس)، ځانګړنې او فعالیت د هغو پر جوړښت څنګه اغېز کوي. د پروسس کولو- جوړښت- ځانګړنو په اړیکو پوهېدل د موادو تمثیل بلل کېږي. دا تمثیل په مختلفو څېړنیزو ساحو کې د نانو ټکنالوژۍ، بایومټریال او فلزپوهنې په شمول د پوهاوي د پرمختګ لپاره کارېږي.
د موادو ساینس هم د قانوني انجنیرۍ او د ناکامۍ د تحلیل، موادو، محصولاتو، جوړښتونو یا اجزاو د څېړلو یوه برخه ده، چې ناکامېږي یا د هدف په توګه کار نه کوي، د شخصي ټپ یا د ملکیت د زیان لامل کېږي. د پوهاوي لپاره دا ډول څېړنې مهمې دي، لکه د بېلابېلو هوایي ټکرونو او پېښو لاملونه.
تاریخچه
له ۱۹۶۰ لسیزې مخکې زیاتره پېښې د مواد پوهنې د فلزاتو یا سیرامیک انجینرۍ څانګې وې، چې د ۱۹مې او ۲۰مې پېړۍ په پیل کې په فلزاتو او سیرامیکونو ټینګار ته اشاره کوي. په متحده ایالاتو کې د موادپوهنې وده د پرمختللي څېړنیزې پروژې د ادارې له خوا په یوه برخه کې کتل شوې وه، چې د ۱۹۶۰ لسیزې په لومړیو کې یې « د موادو په علومو کې د بنسټیزو څېړنو او روزنې ملي پروګرام د پراخولو لپاره» د پوهنتون - کوربه شویو لابراتوارونو د لړۍ مالي ملاتړ وکړ. د مېخانیکي انجینرۍ په مقابل کې د نوي مادي ساینس ساحه له ماکرو کچې نه د موادو نښه کولو ته ډېر پام کوي. دا کار په هغې طریقه کوي، چې مواد د مایکروسکوپیکې کچې د چلند د پوهې پر بنسټ ډیزاین شوي دي. د اټومي او مالیکولر پروسو او همدارنګه د موادو د ټولیزوځانګړنو ترمنځ د اړیکو د پراخې پوهې له امله د موادو ډیزاین د ځانګړو مطلوبو خواصو پر بنسټ رامنځته شو. له هغه وخت راهیسې، د موادو ساینس ساحه پراخه شوې چې د موادو ټول ډولونه پکې شامل دي، د سیرامیک په ګډون، پولیمر، سیمیکمډکټر، مقناطیسي مواد، بایومیټریالونه، او نانومیټریالونه، کوم چې عموما په دریوډلو ویشل شوي: سیرامیک، فلزونه او پولیمر نه عبارت دي. په وروستیو لسیزو کې د موادو په ساینس کې مهم بدلون د نویو موادو د موندلو، د موادو د ځانګړتیاوو او په پېښو د پوهېدو لپاره د کمپیوټر د ظاهر جوړونې فعاله کارول دي.
بنسټونه
مواد یوه ماده ده (تر ډېره د جامدې؛ خو په نورو کې متراکم شوی پړاو شاملېدای شي) چې د ځانګړو موخو لپاره کارول کیږي. زموږ په شاوخوا کې بې شمېره مواد شته، چې له ودانیو او موټرونو نیولې تر فضایی الوتکو پورې په هر څه کې موندل کېدای شي. د موادو اصلي ټولګي فلزات، سیمیک مډکټرونه، سیرامیکونه او پولیمر دي. په وده لرونکو او پرمختللو توکو کې نانومیټریالونه، بایومیټریالونه او د انرژۍ د موادو څو ډوله شامل دي.
د موادو ساینس بنسټ د موادو د جوړښت، د موادو د جوړولو لپاره د پروسس لارې چارې او په اخر کې د موادو د ځانګړنو ترمنځ د تعامل مطالعه ده. د دې مغلق ترکیب د کارولو په ترڅ کې د موادو د تولید فعالیت شروع کیږي. د ډېر اوږدوالي په مقیاس کې ډېرې ځانګړنې د موادو پر فعالیت اغېز کوي، مایکرو جوړښت د اجزاوو د کیمیاوي عناصرو له ډلې او میکروسکوپي ځانګړنې د پروسس له ډلې دي. د ساینسپوهانو موخه دا ده، چې د ترموډینامیک او کایناتیک موادو له قوانینو سره په ګډه په موادو پوه شي او اصلاح پکې راولي.
جوړښت
د موادو جوړښت په دې ډګر کې له مهمو برخو څخه ګڼل کیږي. د تعریف له مخې، ساحه د« هغو اړیکو چې د موادو د جوړښتونو او ځانګړنو ترمنځ شتون لري» په څېړنې پورې اړه لري. د موادو ساینس له اتومي کچې نه ترمیکرو کچې پورې د موادو جوړښت ارزوي. د موادو ځانګړتیا هغه پروسه ده چې د موادو ساینس پوهان د موادو جوړښت د هغه په وسیله ارزوي. په دې کې د ایکس شعاعو، الکترونونو یا نیوټرونونو سره توپیر او د سپیکټروسکوپي مختلف ډولونه او کیمیاوي تحلیلونه لکه رامان سپیکټروسکوپي، د انرژي د وېش سپیکټروسکوپي ، کروماتګرافي، حرارتي تحلیل، د الکترون مایکروسکوپ تحلیل او داسې نور مېتودونه شامل دي.
اټومي جوړښت
اټومي جوړښت د موادو له اتومونو سره تعامل کوي او د تنظیم څرنګوالی ارزوي، ترڅو مالیکولونو، کرسټالونو او نورو ته وده ورکړي. د موادو زیاتره برېښنايي، مقناطیسي او کیمیاوي ځانګړنې له دې جوړښت نه رامنځته کېږي. د اوږدوالي مقیاس چې په انګسټروم (Å) کې شامل دی. کیمیاوي اړیکې او اټومي ترتیب (کریسټالوګرافي) د هر ډول موادو د ځانګړنو او چلند د مطالعې لپاره بنسټیز دي.
تړل
د دې لپاره چې په مادي جوړښت او د هغه له ځانګړنو سره د تړاو په اړه په بشپړه توګه پوه شو، د موادوساینس پوه باید وڅیړو چې څنګه مختلف اتومونه، ایونونه او مالیکولونه له یو بل سره تنظیم شوي او تړل شوي دي. دا د کوانټم کیمیا یا کوانټم فزیک مطالعه او کارولو ته اړتیا لري. د جامد حالت فزیک، د جامد حالت کیمیا او فزیکي کیمیا هم د اړیکو او جوړښت په مطالعه کې رول لري.
کهکشان تلويزيون
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
تاریخي ماتریالیزم
د کارل مارکس د تاریخ نظریه، یعني "تاریخي ماتریالېزم یا مادیت"، تاریخي بدلون د طبقاتي ټولنو په ظهور او وده او د ژوند د دوام لپاره د انسانانو په ګډ کار کې ګڼي. د مارکس او اینګلس له نظره، د تاریخي پېښو "وروستی لامل" او د خوځښت ځواک باید د ټولنې په اقتصادي پرمختګ او د تولید په طریقه کې د بدلونونو له لارې رامنځته شوو ټولنیزو او سیاسي تحولاتو کې وپلټل شي. تاریخي ماده پالنه یا مادیت دا نظر په کلکه ګواښ
لی چې تاریخي بهیر پای ته رسېدلی او پانګوال نظام یا کپیټلېزم د تاریخ پای دی. د مارکس له پېر راوروسته دا نظریه بدله شوې او پراختیا یې موندلې ده. دا نظریه اوس ګڼ مارکسیستي او غیر مارکسیستي ډولونه لري.
د تاریخ په اړه د روشنګرۍ د دورې نظرونه
په ۱۶مه او ۱۷مه پېړۍ کې بریتانیا او د اروپا نورې برخې له ژورو سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو بدلونونو سره مخامخ شوې. د نوو ټکنالوژیکي نوښتونو غوراوی او د علمي او ساینسي څېړنو پراختیا، چې د طبیعت د رازونو او اسرارو د موندنې لپاره ځانګړې شوې وې، له نوو او مخ پر ودې ټولنیزو طبقو سره مل وو، چې د بېلګې په توګه هغه د ځمکو پانګوال مالکان او ښاري سوداګر چې واک او ځواک یې د فیوډالو لښکرو پرځای په سوداګرۍ، مالیه او نړیواله سوداګرۍ کې نغښتی و، یادولی شو.
د 'آزادۍ روحیه'
د روښانتیا د دورې مفکرینو انفرادي آزادۍ ته وده ورکړه او پر مذهبي عقایدو او د پاچایانو پر الهي حق یې ورودنګل. د توماس هابز (۱۵۸۸-۱۶۷۹ز کلونه)، مونټېسکیو (۱۶۸۹-۱۷۵۵ز کلونه) ولټېر (۱۶۹۴-۱۷۷۸ز کلونه)، ادم سمېت (۱۷۲۳-۱۷۹۰ ز کلونه)، تورګو (۱۷۲۷-۱۷۸۱ ز کلونه) او کندورسیه (۱۷۴۳-۱۷۹۴ز کلونه) په شمول ګڼ شمېر مفکرینو د نړۍ کلیسايي تفسیر مات کړ او د بشري طبیعت، تاریخ، اقتصاد او ټولنې په اړه یې نوې علمي او ساینسي څېړنې وړاندې کړې. ځینو فیلسوفانو د بېلګې په توګه ویکو (۱۶۶۸-۲۳ – ۱۷۴۴ز کلونه) هېردر (۱۷۴۴-۱۸۰۳ز کلونه) او هیګل (۱۷۷۰-۱۸۳۱ز کلونه) هڅه وکړه چې په بې‌شمېره تاریخي متنونو کې د بشري تاریخ یوه تنظیمي موضوع، معنا یا لوری کشف یا رابرسېره کړي. د روشنګرۍ د دورې د ډېری فیلسوفانو په اند، نظریې د تاریخي بدلون او د تمدنونو د عروج او زوال په اړه د پوهېدو لپاره اصلي سرچینه وه. تاریخ د "آزادۍ د روحیې" یا د ملتپالنې یا ډیموکراسۍ او قانون د ودې تدریجي پرمختګ و. سیاسي بدلون په اصل کې د عقل او استدلال د تنظیموونکي ځواک د پایلې په توګه پېژندل شوی و. د بېلګې په توګه: اډوارډ ګیبون (۱۷۳۷-۱۷۹۴ز کلونه) په خپل مشهور کتاب "د رومي سترواکۍ د زوال او سقوط تاریخ" کې د روم سترواکۍ سقوط په امپراتوري دولت باندې د عیسویت د ځپونکو اغېزو له امله بللی دی.
د ستر شخصیت' تاریخ
د تاریخ یو بل عام مفهوم دا دی چې د سلطنتونو، سترواکیو او دولتونو عروج او زوال په پراخه کچه د ټولنې د سر او مخکښو خلکو د کړنو او هیلو له مخې تشریح کېدای شي، لکه: پاچاهان، ملکې، امپراتوران، جنرالان، یا مذهبي مشران. د تاریخ دغه نظریه د ۱۹مې پېړۍ سکاټلنډي فیلسوف توماس کارلایل (۱۷۹۵-۱۸۸۱ز کلونه) له لوري خلاصه شوې، چې وایي: "د نړۍ تاریخ د سترو انسانانو له ژوندلیک پرته بل څه نه دي".
د تاریخ ماتریالیستي یا مادي مفهوم
د همدغو پخوانیو مفکرینو، په ځانګړې توګه د کندورسیه تر نفوذ لاندې، یوټوپیایي سوسیالیست هېنري سېن سیمون (۱۷۶۰-۱۸۲۵ز کلونه) د تاریخ په اړه خپل مادیالیستي یا ماتریالیستي تفسیر وړاندې کړ، هماغسې چې وروسته بیا په مارکسیزم کې هم ورته تفسیر وکارول شو. دغه تفسیر تاریخي دورې د هماغو دورو د ټیکنالوژۍ او تنظیم د کچې له مخې تحلیل کړې او هغه یې د غلامۍ، نیمه غلامۍ، او بالاخره د مزدورۍ د دورو ترمنځ ووېشلې. د سوسیالیست فرانسوي رهبر ژان جورېس په وینا: فرانسوی لیکوال انټوین برناو لومړی کس و چې دا تیوري یې رامنځته کړه چې اقتصادي ځواکونه د تاریخ محرک عوامل دي.
د مارکس د تاریخ په تیورۍ کې د هیګل ونډه
مارکس د برلین په پوهنتون کې د زده‌کړې پرمهال د هیګل (۱۷۷۰-۱۸۳۱ز کلونه) له فلسفې سره مخامخ شو. د روشنګرۍ د دورې د فلسفې په اړه د هیګل یو له مهمو انتقادونو څخه دا و، چې که څه هم خلکوزیاتره کولی شوای، د ټولنو ترمنځ توپیرونه تشرېح کړي، خو دوی بیا د دې لپاره مبارزه کوله چې د هغو د بدلون لامل بیان کړي.
هیګل او تاریخپالنه
کلاسیکو اقتصادپوهانو د یوه نړیوال او نه بدلېدونکي انساني فطرت پر بنسټ د مدني ټولنې یو ماډل وړاندې کړ. هیګل دغه نظر ته ګواښ وکړ. ټولنه له تاریخي پلوه تشخیص شوې وه او د وخت د نظریاتو پرمټ په نه هېرېدونکې توګه راجوړه شوې وه. هیګل استدلال کاوه چې پوهه، هنر، ساینس او د دولت بنسټونه ټول د دوی د تاریخ پرمټ تعریف شوي او یوازې د دوی د تاریخي تحولاتو له څېړلو سره د درک وړ دي. هیګل همدا راز فلسفي فکر ته تاریخي بڼه ورکوي او د یوه ځانګړي کلتور د ځان پوهنې په سترګه ورته ګوري. په دې توګه: 'فلسفه د هغې خپلې دورې ته وایي چې د فکر له لارې درک کېږي'.
د بدلون ډیالکټیک
ټولنې څه ډول بدلون مومي؟ د هیګل ډیالکټیک مېتود نړۍ د یوې پېچلې مجموعې په توګه وړاندې کوي. دا په دې معنا ده چې د ټولنې ټولې برخې، د بېلګې په توګه، ساینس، هنر، قانون، کار او اقتصاد، دولت او کورنۍ او نور، ټول یو له بل سره تړلي او پر یو بل متقابل اغېز او نفوذ لري او له همدې امله یې په انزوا او یوازې‌والي کې سم درک یا تحلیل نه شي کېدای. بنسټونه او ارګانونه هېڅکله ولاړ یا ساکن نه دي؛  دوی د وخت په تېرېدو سره د بدلون او پراختیا له یوې دوامدارې پروسې څخه تېرېږي. د هیګل په وینا: د زمانې په هر ځانګړي پړاو کې ټولنه د متخاصمو ځواکونو یوه ملغمه یا ګډوله ده ؛ ځینې یې ثبات ترویجوي او نور بیا د بدلون لپاره هڅې کوي. یوازې بهرني عوامل نه دي چې بدلون راولي، بلکې داخلي تضادونه هم رول په کې لري. د دغه تحرک یا ډاینامیک بې وقفې حرکت یا چلول د هغو واقعي خلکو په وسیله کېږي، چې خپلو موخو ته د رسېدو لپاره مبارزه کوي. پایله دا ده چې نظریې، بنسټونه او ټولنیز جوړښتونه په نوو بڼو بیا تنظیمېږي او نوې ځانګړتیاوې بیانوي. د تاریخ په ځینو پرېکنده وختونو کې، د لویو جګړو په دورو کې، د "سترو تاریخي شخصیتونو" کړنې "د هماغې دورې له روحیې" سره سمون لرلی شي ترڅو د ازادۍ په برخه کې بنسټیز پرمختګ رامنځته کړي.
د ژوند کولو لپاره تولید
د مارکس د تاریخ تیوري بیا د بشر د موجودیت پر بنسټیز واقعیت ولاړه ده. مخکې له دې چې د 'سیاست، ساینس، هنر، دین او نورو تعقیب' ممکن شي، انسانان باید لومړی خوراک، څښاک، سرپناه او جامې ولري. دا ډول لید د تاریخ په اړه د مارکس د نظر ماتریالېستي یا مادي بنسټ جوړوي. په ټولو ټولنو کې او د تولید په ټولو طریقو کې، د ډبرو د لرغونې دورې (paleolithic) په لومړیو کې د ښکارونو راټولوونکو له وخته رانیولې، تر فیوډالي ټولنو او عصري پانګوالو اقتصادونو پورې "د انساني وجود د طبیعت همېشني او دایمي شرایط" انسانان دې ته هڅوي چې په ټولنیزه توګه یو بل ته لاس ورکړي او د خپل ژوند لومړنۍ اړتیاوې تولید کړي.
تولیدي ځواکونه او اړیکې
مارکس دوه متقابل او لازم او ملزوم جوړښتونه په ګوته کړل، ترڅو دا تشرېح کړي چې انسانان څه ډول له طبیعت سره تعامل کوي او څه ډول یې د خپل ژوند د لومړنیو اړتیاوو د تولید په پروسه کې خورا پېچلي قواعد او ادارې ډیزاین کړې دي، ترڅو د دوی ترمنځ او همدا راز له چاپېریال سره د دوی تعامل اداره کړي.
تولیدي ځواکونه
تولیيد ځواکونه هر هغه څه ته ویل کېږي چې موږ یې د ټولنې د اړتیا وړ څیزونو د جوړولو لپاره کاروو. په دغو ځواکونو کې انساني کار او د تولید لپاره اړین خام مواد: ځمکه، وسایل، او اړینه پوهه شامله ده. د ډبرو د لرغونې دورې (Paleolithic Age) په وروستیو کې د لومړیو انسانانو له لوري جوړې شوې کلکې او تېرې نېزې او د کبانو د ښکار نېزې او سیخونه ټول د تولید په ځواکونو کې راځي. د وخت په تېرېدو سره د تولید ځواکونه ودې او پراختیا ته اړتیا لري، ځکه نوي مهارتونه، پوهه او ټیکنالوژي (لکه د ځمکې اړولو لرګینې یووې یا سسپارې او بیا اوسپنیزې درنې یووې یا سسپارې) د بشري اړتیاو د پوره کولو لپاره کارېږي. له یوه نسل څخه بل نسل ته، تخنیکي مهارتونه، د کړو وړو تکاملي دودونه او میخانیکي نوښتونه بیا تولید او خپرېږي. په اوسني وخت کې د بشریت لپاره موجود تولیدي ځواکونه خورا پراخ دي او لا نور د ودې او پراختیا په حال کې دي.
د تولید اړیکې
مارکس بیا دا فرضیه یا نظریه د دغه حقیقت پر اهمیت له ټینګار کولو سره پراخه کړه چې د تولید او تبادلې د ترسره کولو لپاره، خلک باید خورا مشخصو ټولنیزو اړیکو ته ننوځي، یا په لا ډېر مشخص ډول، "د تولید اړیکو" ته ننوځي. که څه هم، تولید په ډېر ساده ډول، یا د خپلې خوښې او تصادفي اړیکو ته د ننوتلو له لارې هم نه ترسره کېږي، بلکې د تولید د موجودو ځواکونو د پراختیا له لارې تشخیصېږي.
کوثر تلويزيون
وېشنيزه:افغاني رسنۍ وېشنيزه:پښتو رسنۍ
ښکلی ذهن
ښکلی ذهن (انګليسي: A Beautiful Mind) دا فلم د امريکايي نوبل ګټونکي اقتصادپوه او رياضي‌پوه پروفيسر جان فروبز ناش (جون ۱۳، ۱۹۲۸ - می ۲۳، ۲۰۱۵) پر ژوند جوړ دی. په فلم کې د جان ناش رول ښاغلی روسل کرو په ډېر هنر لوبولی دی. ناش د ریاضي په ګڼو برخو کې پر نړيواله کچه خورا سترې تيوريانې پنځولي چې تفاضلي هندسه، ګېم تيوري او تفاضلي معادلې يې د بېلګې په توګه يادولای شو. ده د رياضي داسې ستونزې حل کړې چې چا يې په اړه فکر هم نه شو ګړای. ناش د ډېر رياضت او فکرکولو له امله لېونی شو او د خپل عمر ډېر کلونه يې په روغتون کې تېر کړل. د ناش لېونتوب تر داسې حده ورسېد چې هر سره نېکټايي لرونکی به د کمونيسټانو له خوا د ده پر وړاندې توطئيه جوړونکی ورته ښکارېدئ. د ده لېونتوب هغه وخت علني شو چې په ۱۹۵۹ کې يې په کولمبيا پوهنتون کې د امريکا د رياضي‌پوهانو ټولنې ته ليکچر ورکاوه. د ده د ليکچر پر مهال ټول خلګ پوهېدل چې سړی سم نه دی. د ناش د ژوند ټوله کيسه په دې فلم کې وګورئ، دی ولي لېونی شي؟ د لېونتوب نوعيت يې څنګه وي؟ له لونتوب سره څنګه مبارزه وکړي او بلاخره د نوبل جايزه څنګه وګټي؟ دا او دې ته ورته ټولې پوښتنې به مو فلم در ځواب کړي. دا فلم په ۲۰۰۱ کې راووتی چې هغه مهال لا پروفيسر ناش ژوندی وو. پروفيسر جان فروبز ناش په ۲۰۱۵ کې د ۸۵ کلنۍ په عمر هغه مهال چې له کاناډا څخه د اېبل جايزې تر ګټولو وروسته کور ته روان وو له خپلې مېرمنې سره يو ځای په يوه ټرافيکي پېښه کې ووژل شو.
شاهين ۲
شاهین ۲ (په اردو کې: شاهین ۲ یا هتف ۶ ) د پاکستان د مځکې څخه مځکې ته د منځ واټنه بالستسك توغنډى چې د دوو برخو څخه جوړه شوی ده. دغه توغندی څو اټومی سرگلولې له ځان سره وړلی شي. د شاهین توغندی چی د سوځولو (سوند) جامدو موادو څخه جوړه شوی ده ۲۰۰۰ کیلومتره واټن وهلی شي. په نوموړی اعلاميه کی ويل شوی چې نوموړی توغندی د شاهين يو ډول بالستيک توغندی دی او د پاکستان لخوا پخپله جوړه شوه. پاکستان دغه بالستیک توغندۍ په ۲۰۰۴ کال کې په برياليتوب ازمويلی دی.
سرچینې
وېشنيزه:پاکستاني وسلې
مفکوره یا نظر
په عام استعمال او فلسفه کې افکار یا نظرونه (انګلیسي: ideas) د فکر پایله او حاصل دی. همدارنګه په فلسفه کې، افکار د ځینو څیزونو ذهني ښودونکي تصویرونه هم کېدای شي. ډېری فیلسوفانو ایډیاوې یا نظرونه د شتون بنسټیزې انټولوژیکي یا د هستي پېژندنې اړوند کټګورۍ ګڼلې دي. د افکارو او نظرونو د رامنځته کولو او درک کولو وړتیا د انسان یوه بنسټیزه او مشخصه ځانګړتیا ګڼل کېږي. په یوه عامیانه مفهوم کې، یوه مفکوره یا نظر حتی له فکر کولو یا جدي تفکر پرته په یوه انعکاسي او ناڅاپي ډول رامنځته کېږي، لکه کله چې موږ د یوه نظر یا یوه شخص یا ځای په اړه خبرې کوو. یو نوی یا تازه نظر یا مفکوره اکثرا د نوښت لامل کېدای شي.
د کلمې ریښه
د مفکورې یا ایډیا کلمه له یوناني کلمې (ἰδέα) څخه اخیستل شوې چې "بڼه، نمونه یا الګو" معنا لري او ریښه یې له (ἰδεῖν) idein څخه ده چې "د لیدلو" په معنا ده.
فطري او غیرفطري نظرونه
د افکارو یا نظرونو د ماهیت په اړه یو نظر دا دی چې ځینې نظرونه له بنسټه وي (چې د ذاتي یا فطري افکارو په نوم یادېږي) کوم چې کېدای شي عمومي او مطلق وي او زموږ د درک او فهم د بیاښودنې په توګه نه وي رامنځته شوي، بلکې تل موجود وي. دا ​​له ناڅاپي یا اکتسابي نظرونو یا ایډیاوو څخه توپیر لري کوم چې هغه انځورونه یا مفاهیم دي چې قضاوت ورسره یوځای کېږي او د یوه بېروني څیز په مرسته رامنځته کېږي.
بل نظر دا دی چې موږ نظرونه یوازې په هغه ډول مومو په کوم ډول چې د شخصي تجربو په مرسته د ریښتینې نړۍ په اړه پوهه ترلاسه کوو. دا هغه نظر دی چې له مخې یې انسانان خپلې نژدې ټولې سلوکي ځانګړتیاوې له روزنې او پالنې (د ژوند له تجربو) څخه ترلاسه کوي او دا د تابولا راسا tabula rasa ("خالي یا سپینه تخته") په نوم پېژندل کېږي. د مفکورو د رامنځته کېدو په لاره کې ډېره سردرګمي لږ تر لږه د "نظر یا ایډیا" د اصطلاح کارولو له امله ده ترڅو هم د بیا ښودنې ادراکات او هم د مفهومي تفکر موضوع راونغاړي. دا تل د فطري نظریاتو د علمي عقایدو پربنسټ روښانه کېدای شي چې پکې "انتزاعي نظرونه د انضمامي نظرونو په مقابل کې"، او همدارنګه "ساده نظرونه د پیچلو نظرونو په مقابل کې" ګڼل کېږي.
افلاطون
افلاطون په لرغوني یونان کې یو له هغو لومړنیو فیلسوفانو و چې د افکارو یا نظرونو او د فکر کولو د پروسې په اړه یې مفصل بحث وړاندې کړ (د افلاطون په یوناني ژبه کې د مفکورې یا ایډیا کلمه د دغې کلمې له عصري انګلیسي اصطلاح څخه یو بېل مفهوم لري). افلاطون په خپلو ډیالوګونو لکه فیدو، سمپوزیم، جمهوریت او تیمایوس کې استدلال کړی، چې د نظرونو یا شکلونو (eidei) یوه داسې ساحه شته ده، چې له هر هغه چا څخه چې د دغو نظرونو په اړه افکار ولري خپلواکه ده، او دا هغه نظرونه دي چې صرف نظرونه له پوهې څخه توپیروي، ځکه د مادي شیانو په مقابل کې، چې لنډمهاله او د متضادو ځانګړنو لرونکي دي، نظرونه نه بدلېدونکي دي او هماغسې دي، چې دي. له دې کبله ښکاري چې افلاطون ټینګار کوي چې مادي شیان یوازې د اند او فکر توکي او موضوعات دي؛ او ریښتینې پوهه یوازې د نه بدلېدونکو نظرونو لرل ګڼل کېدای شي. پر دې سربېره د افلاطون نظرونه د کلیاتو په توګه کار کوي؛ د جمهوریت نومي اثر لاندې برخې ته پام وکړئ:
"هو، موږ همداسې کوو."
"او موږ پر دې هم ټینګار کوو چې په خپله یو عادلانه، په خپله یو ښه، او داسې نور د ټولو شیانو لپاره شته چې موږ د ډېر په توګه ټاکلي دي. اوس یوځل بیا موږ دوی ته د هر یوه د یوه نظر په توګه اشاره کوو لکه څنګه چې نظر یو و؛ او موږ دا هغه څه بولو چې واقعا دي."
"همداسې ده."
"او سربېره پردې، موږ وایو چې لومړني یې لیدل کېږي، مګر نه درک کېږي، په داسې حال کې چې نظرونه یا ایډیاوې درک کېږي مګر نه لیدل کېږي."
——افلاطون، Bk. VI 507b-
رنه دیکارت
دیکارت اکثرا د مفکورې یا نظر معنا "په ذهن کې" د یوه انځور یا بیا ښودنې په توګه لیکلې، کومه چې په سیمه‌ییزه ژبه کې پوره مشهوره وه. سره له دې چې دیکارت ته معمولا د دغې اصطلاح د غیر افلاطوني کارونې د اختراع کولو کرېډېټ هم ورکول کېږي، هغه په ​​لومړیو کې د همدې عامیانه کارونې پیروي وکړه. د "لومړۍ فلسفې په اړه مینځګړیتوب" اثر کې هغه وايي: "زما ځینې افکار د شیانو د انځورونو په څېر دي، او د "ایډیا" نوم په سمه توګه تړاو ورسره لري." هغه ځینې وختونه په دې اند و، چې نظرونه فطري دي او د "ایډیا" د اصطلاح کارول د هغې له اصلي لومړنۍ علمي کارونې څخه توپیر لري. هغه د دغې اصطلاح ګڼ غیر معادل تعریفونه وړاندې کوي، او دا اصطلاح د ښکارندو شپږو مختلفو ډولونو ته د اشارې کولو لپاره کاروي، او نظریات یا ایډیاوې په بېلابېلو جینیکیک کټګوریو کې په متضاد ډول وېشي. د هغه لپاره علم د افکارو یا نظرونو بڼه لري او فلسفي څېړنه د دغو ښکارندو یا موجودیتونو ژوره کتنه او څېړنه ده.
ایمانویل کانت
ایمانویل کانت مفکوره (idea) د مفهوم (concept) په مقابل کې تعریفوي. "منظم نظرونه یا مفکورې" هغه ایډیالونه یا ارزوګانې دي چې یو څوک باید تمایل ورته ولري، مګر د تعریف له مخې ممکن په بشپړ ډول تحقق ونه مومي. د کانت په خبره، آزادي یوه مفکوره ده. د عقلي او نړیوالې موضوع خودمختاري یا خپلواکي د تجربوي موضوع له جبرګرایۍ سره په تقابل کې ده. کانت احساس کاوه، چې فلسفه دقیقا د هغې د حدودو په پېژندلو کې ده. د هغه په فکر د فلسفې کار د قواعدو او قوانینو ورکول نه وو، بلکې د سلیم عقل د شخصي قضاوت تحلیلول وو.
په ببشرپوهنه او ټولنیزو علومو کې
د خپرېدو یا انتشار اړوند څېړنې له کلتور څخه کلتور ته د نظریاتو او مفکورو د خپرېدو پلټنه کوي. ځینې بشرپوهنیزې یا انتروپولوژیکي تیورۍ وايي چې ټول کلتورونه له یوه یا څو اصلي کلتورونو یا څو کلتوري کړیو څخه، چې له یو بل سره نژدې وي، د نظریاتو تقلید کوي. د تکامل د خپراوي تیوري وایي چې کلتورونه پر یو بل اغېزې ښندي، مګر ورته او مشابه مفکورې او نظرونه په جلاوالي کې رامنځته کېدای شي.
د ۲۰مې پېړۍ په نیمایي کې، ټولنیزو ساینس پوهانو په دې اړه څېړنې پیل کړې چې څنګه او ولې نظرونه او مفکورې له یو شخص یا کلتور څخه بل ته خپرېږي. ایورټ راجرز د نوښتونو د خپرېدو په مطالعاتو کې مخکښ و، چا چې د مفکورو د رامنځته کوونکو عواملو په ثابتولو کې له څېړنې کار واخیست. په ۱۹۷۶م کال کې ریچارد داوکینز په خپل کتاب خودخواه جین (The Selfish Gene) کې د نظرونو په خپرېدو کې د بیولوژیکي تکامل د تیوریو د پلي کېدو او کارونې وړاندیز وکړ. هغه د میم (meme) اصطلاح رامنځته کړه ترڅو د انتخاب یو انتزاعي واحد تشریح کړي، چې په تکاملي بیولوژي کې د جین (gene) معادل ده.
جان برایټ
کواکري برایټ د غله جاتو له قوانینو سره د مخالفت له امله شهرت درلود. له ریچارډ کابډن سره په همغږۍ، هغه د غله جاتو د قوانینو ضد ډله د دغو قوانینو د لغوه کولو په موخه جوړه کړه؛ د دغو قوانینو پر بنسټ په وارداتي غنمو باندې مالیه د ځمکې لرونکو له ګټو څخه د ملاتړ په موخه زیاته شوې وه او له امله یې د خوراکي توکو بیې لوړې شوې وې. د غله جاتو قوانین په ۱۸۴۶ زکال کې لغوه شول. برایټ له کابډن سره د آزادۍ سوداګرۍ په بل مخ قدمۍ؛ یا د لویې بریتانیا او فرانسې ترمنځ د ۱۸۶۰ زکال د آزادې سوداګرۍ په هوکړه (Cobden–Chevalier Treaty) کې همکاري وکړه او د لویې بریتانیا او د فرانسې د دویمې سترواکۍ تر منځ یې نږدې متقابلې اړیکې رامنځته کړې. دغه هڅه د فرانسوي اقتصاد پوه میشل شوالیه په مرسته په فرانسویانو باندې په بریتانوي پارلمان د عمومي بې باورتوب سربېره بریالۍ شوه.
برایټ له ۱۸۴۳ زکال څخه تر ۱۸۸۹ زکال پورې د بریتانیا په ولسي جرګه کې غړیتوب درلود؛ هغه د آزادې سوداګرۍ، ټاکنیزو اصلاحاتو او مذهبي آزادیو د ترویج هڅه کوله. هغه نږدې یوازنی کس و چې د کریمه د جګړې پر وړاندې یې د مخالفت غږ اوچت کاوه؛ نوموړي د آیرلنډ لپاره د ویلیام اورات ګلادسټون له کورني سیاست سره مخالفت کاوه. هغه ځان د متوسطې طبقې وګړو ویاند باله او په کلکه سره یې د ځمکې لرونکو اشرافو له امتیازاتو سره مخالفت کاوه. د ایرلنډ په اړه هغه د انګلیکنانو د سیاسي امتیازاتو د پای ته رسولو په هڅه کې و؛ د آیرلنډ کلیسا یې منحل کړه او ځمکني اصلاحات یې پیل کړل، چې له مخې یې کاتولیکو بزګرانو ته ځمکې وېشل کېدلې.
لومړنی ژوند
برایټ د انګلستان د لانکاشر سیمې د روچډیل په ګرین بانک کې وزیږېد – هغه سیمه چې د صنعتي انقلاب له لومړیو مرکزونو څخه وه. د هغه پلار ژاکوب برایټ ډېر درنښت لرونکی کواکر (کواکر مذهبي ټولنه وه) و، چې په ۱۸۰۹ زکال کې یې په روچډیل کې د پنبې کارخونه جوړه کړې وه. د ژاکوب پلار ابراهام د ولتشایر یومن و، چې د ۱۸ مې پېړۍ په لومړیو کې یې کاونتري ته کډه کړې وه؛ هغه ځای چې لمسیان یې هلته پاتې شول. ژاکوب برایټ د ملګرو د ټولنې (کواکر ټولنې) په اکورث ښوونځي کې زده کړې وکړې. جان برایټ، د خپل پلار د دویمې ښځې مارتا وود زوی و چې مور یې په بولټون لومورز کې د یو کویکر مغازه لرونکي لور وه. هغې په اکورث ښوونځي کې زده کړې کړې وې او د لوړ او عالي ذوق لرونکې مېرمن وه. ژاکوب له دغې مېرمنې یوولس ماشومان لرل چې جان د هغو د ژوندیو ماشومانو تر ټولو مشر و. د هغه کوچنی ورور ژاکوب برایټ د پارلمان غړی او ښاروال و.
د هغه په خویندو کې پریسیلا برایټ مک لارن (مېړه یې ډانکن مک لارن د پارلمان غړی و) او مارګاریت برایت لوکاس شاملېدلې. جان یو نازک خیالی ماشوم و چې خپل کور ته څېرمه شپني او ورځني ښوونځي ته به د ورځې له مهاله تله او د ویلیام لیټل ووډ له خوا به یې محافظت کېده. یو کال یې په اکورث ښوونځي، دوه کاله یې په بوتهام ښوونځي، یورک او نږدې یونیم کال یې کلیترو ته څېرمه په نیوټن ښوونځي کې په زده کړو کولو خپلې زده کړې پای ته ورسولې. د هغه په خبره: هغه په لږ کچه لاتین او یوناني ژبې زده کړې وې ،خو ډېره مینه یې له انګلیسي ادبیاتو سره لرله، چې مور یې د هغو په برخه کې روزنه ورکوله او همدارنګه یې له کوره بهر چارو سره ډېره لېوالیتا لرله. په شپاړس کلنۍ کې هغه د پلار ژرندې ته لاړ او د هغه په سوداګرۍ کې یې ونډه واخیسته.
ژاکوب برایت په روچډیل کې د سیمه ئیزو کلیساوو له شمېر سره د مخالفینو یو له رهبرانو و. روچډیل د پارلماني اصلاحاتو د خوځښت په برخه کې هم مخکښ ښار و، چې له مخې یې دغه ښار په بریالیتوب سره ادعا وکړه چې د اصلاحاتو د لایحې له مخې یې په پارلمان کې چوکۍ خپله کړې. جان برایټ په دواړو مبارزو کې ونډه لرله. هغه سخت سری نه جوړېدونکی و او ویاړ به یې کاوه چې په اجدادو کې یې د جورج فاکس ملګری جان ګرانټون چې د دوستانو د مذهبي ټولنې ډېر ځورول شوی، بندي شوی مبلغ و؛ شاملېږي. له سیاست سره د هغه لېوالتیا د لومړي ځل لپاره په ۱۸۳۰ زکال کې د پرسټون له ټاکنو سره وپارېده چې په کې اډوارډ سټنلي له یوې اوږدې مبارزې وروسته د ویناوال هنري هنټ له خوا ماته وخوړه.
نوموړی هغه مهال چې د روچډیل د نویوځوانانو د الکولو ضد خوځښت غړی و، د لومړي ځل لپاره یې په عامه محضر کې د وینا کولو فن زده کړ. دغه ځوانان کلو ته تلل، د کلیوالي ټولنو یوه چوکۍ یې په پور اخیسته او د هغو په پرانیستي چاپېریال کې به یې خبرې کولې. د جان برایټ لومړۍ وینا د الکولو د څښاک په ضد خوځښت کې وه. برایټ خپل یادښتونه ګډوډ سره واړول. د خوځښت مشر یوه سندره خپره کړه او د سندرې پر مهال یې برایټ ته وویل چې: خپل یادښتونه یوې خواته کړي او هغه څه یې چې په زړه کې دي ووايي. برایټ اطاعت وکړ او په ډېر تردید سره یې په وینا پیل وکړ: هغه خپل لوری وموند او ښه وینا یې وکړه؛ په داسې حال کې چې ځینې مهال به یې خبرې ترې ګډوډې شوې. د ده د دغو لومړنیو کلونو کیسې په بریتانیا او متحده ایالاتو کې د هغه د حرفوي توب پر مهال خپرې شوې، تر دې چې د کارنل پوهنتون په څېر مؤسساتو محصلینو هغه د یو شمېر فعالیتونو، لکه: د ایروینګ ادبي ټولنې د فعالیتونو لپاره نمونه بلله.