cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تنقيدي فېصلې ۔۔۔فېصل فاران
لري 1_ ماھيئت هغه دےچې کوم بيان نه پېژندګلي (تعریف) جوړېږي 2__ماھيئت هغه سبب دے پہ کوم سبب چي يوشےهغه دے کوم چي دے 3__ماھيئت هغه دےچې،د بدلون نہ بےپرواہ بےتغيروصف دے 4__ماھيئت هغه خاصيت دےچې يوشے بل نہ د شناخت پہ اصليت بيلوي نو پۀ دې بنیاد د نثرم بي هيتي دا ماهیئت د تخلیقي واردات [پرانستے] ښودنه ده ـ دلتہ د تخلیقي واردات شعري مواد د هیئت پرېکړه کوي کہ ھرصورت اختياروي دغسي روایتي شاعري د جذباتو سره کلک پېوستون لري او نثرم حسیت سره تړون لري حسيت د فردیت او وجودیت بشپړه امکانات لري ـ پۀ دې بنیاد دا د رېنے ډیکارټ نه ترمارتن هائیډګر پورې د فلسفیانه مفکورو احاطه کوي ـ هم دغسې د فردیت او وجودیت تنهائي او لایعنیت هم دے ـ پۀ دې حواله بیا د نثرم تړون فکشن کښې د هرمن هیسے ناول سدهارت او د البیئر کامیو ناولټ آوټ سائیډر د ګبريل کارشیا ناول د تنهائۍ سل کاله د میلان کونډېرا ناول ایګنورنس د فرانز کافکا افسانې میټا مارفاسس د چیخوف افسانې کوچوان د موپاسنټ افسانې نیکلس سره کېږي ـ ددي یوه عملي نمونه ماته هغه وخت منکشف شوه چې کله ډاکټر خادم حسېن زما د نظمونو مسوده ' یو شپه د خوب پۀ ښار کښې او نور نظمونه ' د لوستو نه پس ماته غبرګون راکړو چې دا نظمونه ما داسې لوستل لکه د ګبريل ګارشيا ناول یا د لاطینې امریکې فکشن لولم روایتي شاعري د سماجیت سره نېغ پۀ نېغه انسلاک لري ولې نثرم سماجي پيوند سره شاعر پۀ توګه د فرد یا وجود متعارف کوي ـ یعنې دې کښې د لیکوال د ذات د انکشاف عمل خامخا پټ وي کوم چې بندیوانه شاعرۍ کښې بندېزونه سم ښکاره کېدو ته نۀ ورکوي. کوم نثرم کۀ ټولنيزوښودنو سماجي تماشو کښې شاعر د فرد یا وجود پۀ توګه متعارف نۀ کړي نو دا نثرم به شعري تجربه خو وي ولې تخلیقي واردات به نۀ وي ـ د فضل محمود روښان نظمونه هم دې بنیاد باندې د هئیت د بې هئیتۍ نه پوئمزان پروز ښکاري خو ماهیئت نه هېڅ پروز پوئمز نۀ دي ـ دې کښې هغه سماجي مظهر کښې د فرد یا وجود پۀ توګه نۀ ملوث کېږي نظمونه ئے اخباري تبصري يا سطحي تجزيه پاتي شي دا هغه بنیادي نکته ده چې چیندخ نما تنقید نګاران پرې نۀ شي پوهېدےلکه __دا نظمونه د نمونې ئې ولولئ (۱)______ دياسرعرفات ملګري خواره واره شول دالقدس غازيانو نن بيروت خالي کړو يو طرف ته اسرائيل او دهغه سامراجي دوستان ملکونه په مينځ کښې د وينو سېلاب بل طرف ته د عربو عياش او بې ضميره حکمرانان لکه دشترمرغ په شانتې سترګې پټې د طوفان په وخت کښې د اسلام په مخ دا بدنما داغونه (۲)________ مينه مونږ ته د ژوند لاره ښائي نفرت مونږه ايره کوي رښتيا وئيل مونږ کښې جراْت پيدا کوي او دروغ وئيل زمونږ شخصيت مسخ کوي او مونږ ته د بې غيرتئ لارې پرانيزي ____ ( رڼې ملغلرې/فضل محمودروښان)
ښکاره ده چې د نثرم ژبه هغه نۀ وي کومه چې پۀ عامه توګه د منلي شوي د نثر وي ـ یعنې متن ئې نثر سره ورته وي خو ژبه ئې شعري وي لکه څنګه چې شاعرۍ پۀ نامه وړاندې کونکي زیاتره نظمونو او غزلونو ژبه منظومه وي خو د نظمیت باوجود پکښې شاعري نۀ وي ـ نظمیت کۀ د تاثر متبادل وے نو دغه زیاتره نظمونه غزلونه به بې تاثره نۀ وو ـ اوتاثر هم د زور بیان دویمه نامه ده او مونږ دغه وایو چې وېنایي انداز یا بیانیت د نثرم بنیادي اسلوبي خاصه ده ځکه شاعري پۀ ښۀ نثر کښې او ښۀ نثر پۀ شاعرۍ کښې کښلے کېدے شي ـ سهل ممتنع پۀ شعر کښې د ښۀ نثر د مخامخ مثال دے ـ هسې هم هغه شاعري ښه شاعري منلے کېږي چې نثر سره بېخي لږ توپیر لري ـ دا د سلاست، روانۍ، سادګۍ ، ،فصاحت او بلاغت غوندې اصطلاحات هم د دې خبرې سپیناوے کوي او خبره خطابیه پله بوځي انګريزي کښې د "اوډ "غوندې داخلي نظم د خطابيه  شاعري نمونه ده دې کښې يواځې مجسم څيزونه نه ولې نامحسوسه شيان او انګيختونه مخاطبه کيږي نونثرم کښې سانچه د نثر وي خو دا منلې شوې نثري سانچه نۀ وي ځکه چې دا پۀ تفصیل نۀ وي ـ نۀ غېر استعاراتي او غېر تمثیلي وي ـ دغسې نۀ قطعیت او نۀ د نثر غوندې منطقیت لري ـ نۀ د بندیوانه شاعرۍغوندې تخیلي چوکاټ لري چې پکښې لفظونه د جذبې د لاندې وي.نثرم کښې د معنویت اډاڼه نېغ پۀ نېغه پۀ لفظونو او د لفظونو دروبست نه زېږېدلې ژبنیزه پېرایه باندې وي او نامیاتي اهنګ د دې ژبنیزه پېرایې مابعد دے ـ دا مابعد څۀ دے؟ دا د مروجه منلي شوي بندیوانه شاعرۍ د تلازماتو نه د راوتې تصویرګرۍ نه تېښته ده ـ او د مصرعو فقرو د پېژندګلوي او تشخص د موندلو هڅه ده ـ دغه پېژندګلوي د لفظ لغوي،اصطلاحي اساطيري ،رمزي او زماني د هرې معنې احاطه کوي ـ هم دغه احاطه د نثرم نامیاتي وزن ته لاره پېدا کوي. کوم نظمیه کلام چې دا شعري مواد(پوئټک کانټنټ) نۀ لري هغه منظوم کلام وي خو شاعري نۀ وي ـ زاړۀ خلق پۀ دې پوهه وو ځکه هغوي نظم او شاعري خپله کښې خپله کښې بیل بیل منلي وو دشاعري متضاد علمي مضامين دي چې پويه دانش غواړي ددې متضاد نثرنه ناشاعري ده او دنثرمتضادخونظم دےځکه پخوانو شاعرانوریاضي او ګرامر تاریخ مدح خواني هر څۀ منظوم لیکل  چې يادول ئې آسان وي خو د اوسنو تنقید نویسانو غوندې ورته دا کشاله نۀ وه چې شاعري او نظم خپله کښې يو ومني ـ
دغه شعري مواد نامیاتي اهنګ د نثري اهنګ او دتمثیل،شبهیت،استعارې،تشبیه معنوي اهنګ (موزونيت /تناسب ترتيب )پۀ تړون پېدا کوي ـ تشبیه ،استعاره،تمثیل ،تشبیهت ټول د مبالغې پېدا کولو وسیلې دي ځکه دلته خبره بیا هم فصاحت بلاغت او بیانیت ته ځي
Musahta'موسحته
نه اخذ دے ـ د دې دوه مطلبونه دي ـ یو ردهم او بل پاسم پوئټري ـ پاسم پوئټري حمدیه شاعرۍ ته وائي ـ دا بائبل کښې هم شتون لري ـ یعنې موشح نهمه صدۍ کښې موندل کېږي خو دا صنف دې نه لا زیات لرغونے دے ـ دا شاعري نثري وي خو دې کښې قافیه او بندونه [ ۵ ] وي ـ دلته یو بل انکشاف دا کېږي چې د شاعرۍ اصل بندېز او جبر قافیه او بندونه نۀ دي دا بحر او مصنوعي خارجي وزن دے ـ ما چې کله پښتو کښې د نثرم شاعري کوله زما وړاندې د بادیلیئر، ریمباد، میلارمے، ګوئرن، بورخېس، پابلو نرودا او د ورلین شاعرۍ سره سره دا صنف هم ؤ ځکه زما نثرمونو کښې خطابیه اسلوب هم شته دے ـ دې سره خاے پۀ ځاے قافیې نه مرسته هم اخستے شوې ده ـ دا مرسته د تجنیس صورت کښې ده ـ د دې محرک البته پښتو ټپه کښې د تجنیس خاصه ده ـ د لفظیات سره د الټريشن زړۀ راښکون پۀ دغه بنیاد د پال ورلین او سټیفن میلارمے د نثرمونو خاصیت هم دے ـ هلته هم الټرېشن ته زښته پاملرنه ده ـ د موشح پۀ حواله د تهوما دا اقتباس سپیناوے کوي:
" The poetic form consist of a multilinked stropic verse poem, written in classical arbic.usually consisting of 5 stanzas alternating with a refrain with running rhyme. It was constomanry to open with one or two lines which matched the second part of the poim in rhyme."
او بیا ما د وړومبي ګوټ نه پس پیالۍ په ټېبل کېښوده ماته زما کمرې نه کتابونو اوازونه کول نطشے او سارتر زما په انتظار وو ماته احساس ؤ ماله نن ناشته نه وه پکار جان! دا موبائیل ـ ـ ـ د هغې په غږ، زه د ناشتې ټېبل ته بیرته ستون شوم داسې زما موبائیل اکثر مانه پاتې کېږي بېډ کښې سوفه کښې او په ټېبل دې کښې د فلمي ایکټرس او پردو جینکو لوڅ تصویران او هارډکور ویډیوګانې نه وي بې د پېټرنه او پاسورډه هر وخت او هر څوک ئې سپړدلے شي کتلے ئې شي داسې یو ورځ نه څو څو ځله زما ' همزاد' کتلے دے او په هر ځل بس هم دغه یو تپوس ئې رانه کړے دے: جان!! په ګوګل باندې، ته دا اکثر ولې سرچ کوې؟
Poets who committed suicide
د مسلمانو له خوا د فارس نيول
د مسلمانانو له خوا د فارس فتحه يا د عربانو له خوا د ايران نيول له ۶۳۳ز کال نه تر ۶۵۴ز کال پورې د راشده خلافت له خوا تر سره شول، د فارس په نيول کېدو سره ساساني سترواکي ونړېده او زردشتي دين په بشپړ ډول له منځه ولاړ.
په عربو کې  مسلمانان داسې مهال راپورته شول چې په فارس کې بې مخينې سياسي، ټولنيز، اقتصادي او پوځي کمزورۍ روانې وې. ساساني سترواکۍ چې يو وخت د نړۍ ستر ځواک و، له بيزانسي سترواکۍ سره د څو لسيزو له جګړو وروسته خپلې بشري او مادي سرچينې له لاسه ورکړې وې. په ۶۲۸ز کال کې د پاچا دويم خسرو له اعدام وروسته د ساساني دولت کورنی سياست ډېر ژر خراب شو. د پايلې په توګه په راتلونکو څلورو کلونو کې د تخت د لسو نوو دعوه کوونکو پر سر تاج کېښودل شو. په ۶۲۸-۶۳۲ز کلونو کې د ساساني کورنۍ جګړې نه وروسته نوره مرکزي سترواکي نه وه.
عرب مسلمانانو په لومړي ځل په ۶۳۳ز کال کې په ساساني سيمو بريد وکړ، دا هغه مهال و کله چې خالد ابن الوليد مابين النهرين سيمې ونيولې (هغه مهال د ساساني استورستان په نوم پېژندل کېدې چې اوس تقريباً له عراق سره برابرې سيمې دي)، دا سيمې هغه مهال د ساساني دولت سياسي او اقتصادي مرکز و. کله چې خالد په شام کې د بيزانس سنګر ته واستول شو، ناڅاپه مسلمانانو د ساسانيانو په متقابلو بريدونو کې ډېرې سيمې له لاسه ورکړې. د مسلمانانو دويم بريد په ۶۳۶ز کال کې د سعد ابن ابي وقاص په مشرۍ کې پيل شو، کله چې د قادسيه په جګړه کې مهم بري، په لوېديځ کې چې اوسنی ايران دی، د ساسانيانو واکمنۍ د تل لپاره پای ته ورسوله. د راتلونکو شپږو کلونو لپاره، د زاګراس غرونو د راشده خلافت او ساساني سترواکۍ تر منځ يو طبيعي خنډ جوړ کړ. په ۶۴۲ز کال کې، عمر ابن الخطاب چې هغه مهال د مسلمانانو خليفه و، پر ايران د راشده خلافت پوځ د هر اړخیزه بريد حکم وکړ او په ۶۵۱ز کال کې ټوله ساساني سترواکي فتح شوه. له مدينې نه په لارښوونې، څو زره کیلو متره لرې، د څو اړخيزو او همغږو بريدونو په يوې لړۍ سره، د عمر(رض) له خوا د ايران چټکه فتحه د هغه ستره بريا وګرځېده او د يوه ستر نظامي اوسياسي ستراتيژيست په توګه يې د هغه په شهرت کې ستره ونډه درلوده. په ۶۴۴ز کال کې، د عرب مسلمانانو له خوا د ټول فارس له انضمام مخکې، عمر(رض) د ابو لوء لوء فيروز له خوا په شهادت ورسول شو، ابو لوء لوء يو ايرانی صنعتګر و چې په جګړه کې نيول شوی او عربو ته د مريي په توګه راوړل شوی و.
ځينو ايراني تاريخ پوهانو له عربي سرچينو نه په ګټې اخستنې سره له خپلو نيکونو نه دفاع کړې، تر څو وښيي چې: «د ځينو تاريخ پوهانو د ادعاوو پر ضد، ايرانيانو د عرب يرغلګرو په وړاندې اوږده او سخته جګړه وکړه». د کسپين ولايتونو په استثنی په ۶۵۱ز کال کې (طبرستان او ماوراء النهر) د ايراني ځمکو ډېرې مرکزي ښاري سيمې د عرب اسلامي ځواکونو تر ولکې لاندې راغلې وې. ځينې سيمې له يرغلګرو سره وجنګېدې؛ که څه هم عربو د دې هېواد په ډېرو برخو خپله واکمني قايمه کړې وه، ډېر ښارونه په بغاوت راپورته شول، خپل عرب واليان يې ووژل يا يې د دوی په پوځي مرکزونو بريدونه وکړل. عربو پوځي مرستو په پايله کې ايراني بغاوتونه وځپل او بشپړه اسلامي واکمني يې هلته ټینګه کړه. د ايران اسلامي کېدل تدريجي او د هڅونې له لارې د پېړيو په اوږدو کې په بېلا بېلو لارو چارو سره تر سره شول، په داسې حال کې چې ځینې ايرانيانو تر اوسه هم اسلام نه دی منلی؛ په هر حال، داسې ډېرې پېښې رامنځ ته شوې دي چې د زردشتيانو سپېڅلي متنونه (کتابونه) وسوځول شول او مذهبي مشران اعدام شول، په ځانګړي ډول په هغو سيمو کې چې سخت مقاومت په کې شوی و، خو ايرانيانو د خپلې فارسي ژبې او ايراني کلتور په ساتنې سره د خپل ځان په بيا ثابتولو پيل وکړ. له دې سره سره، اسلام د منځنيو پېړيو تر وروستيو پورې په ايران کې په يوه واکمن دين واوښت.
تاريخ لیکنه او وروستۍ علمي څېړنې
کله چې لوېدیځو پوهانو په لومړي ځل د مسلمانانو له خوا د فارس د نيولو څېړنې وکړې، دوی يوازې د ارمينيايي مسيحي مذهبي کشيش سبيوس پر روايتونو او په هغو عربي روايتونو چې له دې پېښو وروسته د پېښو د تشرېح په توګه په يوه وخت کې لیکل شوې وو، تکيه کړې وه. شونې ده چې ترټولو مهم اثر د ارتور کريستنس او د هغه کتاب « L’Iran sous les Sassanides» وي، کوم چې په ۱۹۴۴ ز کې په کوپينهاګين او پاريس کې خپور شو.
نوې څېړنه دوديز روايت تر پوښتنې لاندې نيسي: پروانه پورشريعتي په خپل کتاب (د ساساني سترواکۍ سقوط او زوال) کې ليکي: د ساساني –اشکاني کانفډريشن او د عربو له خوا د ايران  نيول چې په په ۲۰۰۸ز کال کې خپور شوی، هم د هغه څه په اړه چې پېښ شول، په دقيق ډول د ستونزمن طبيعيت د هڅو تفصيلي انځور وړاندې کوي او هم ډېری اصلي څېړنې وړاندې کوي، کوم چې د زماني جدول او ځانګړو نېټو په ګډون، دوديز بنسټيز واقعيتونه تر پوښتنې لاندې راولي.
د پروانه پورشريعتي مرکزي لیکنه دا ده چې د عامه اټکل پر خلاف، ساساني سترواکي تر ډېره بريده غیر متمرکزه شوې وه او په حقيقت کې له اشکانيانو سره په يوه «کانفډريشن» اوښتې وه، چا چې خپله هم په لوړه  کچه خپلواکي درلودله. د بيزانس سترواکۍ په وړاندې له سترو برياوو سره سره، د تمې خلاف اشکانيان له کانفډريشن نه ووتل او په دې توګه د مسلمانو پوځونو په وړاندې د اغېزناکې او منظمې دفاع لپاره د ساسانيانو چمتووالی او وسايل کمزوري او کم و. سربېره پر دې، شمالي او ختيځې اشکاني کورنۍ کوست خراسان او کوست ادوربادګان (اذربايجان) هم خپلو اړوندو پياوړو سيمو ته په شا شوې، له عربو سره يې سوله وکړه او د ساسانيانو سره څنګ په څنګ له جنګېدو انکاري شول.
د پورشريعتي د څېړنې يوه بله مهمه موضوع د دوديز زماني جدول بيا ارزول دي. پورشريعتي استدلال کوي چې: د عربانو له خوا د بين النهرين نيول «واک ته د وروستي ساساني پاچادرېيم يزدجرد (۶۳۲-۶۵۱) تر رسېدو وروسته په ۶۳۲-۶۳۴ز کلونو کې، هغه شان نه دي تر سره شوي، څنګه چې باور کېږي، بلکې دا سيمې عربانو د ۶۲۸ نه تر ۶۳۲ز کال پورې موده کې نيولي دي». په دې زماني جدول کې د دې مهم بدلون معنا دا ده چې، په دقيق ډول د عربانو فتوحات هغه مهال پيل شول، کله چې ساسانيان او اشکانيان د ساساني تخت او تاج د تر لاسه کولو لپاره په کورنيو جګړو اخته وو.
له سوبې(فتحې) مخکې ساساني سترواکي
له میلاد مخکې له لومړۍ پېړۍ راهيسې، د رومي (وروسته بيزانس) او اشکاني (وروسته ساسانيان) سترواکيو تر منځ پوله د فرات سيند و. په دې پوله د تل لپاره سيالي روانه وه. ډېرې جګړې او بيا ډېراستحکامات په شمالي غره یيزو سيمو متمرکزې وې، ځکه چې د عربو يا سوريې پراخه سارايي سيمو (رومي عربستان) په جنوب کې دا دواړه سيالې سترواکۍ سره په سويل کې وېشلې وې. په سويل کې د يوازيني ګواښ شتون کله نا کله د عربو د کوچي قبايلو بريدونه وو. په همدې بنسټ دواړو سترواکيو له کوچنيو او نيمه خپلواکو حاکمانو سره اتحاد وکړ، دې کوچنيو واکمنيو د دواړو سترواکيو تر منځ د حايلو هېوادونو (د دوو سيالو هېوادونو تر منځ پروت هېواد) په توګه کار کاوه او بيزانس او فارس يې د بدويانو (کوچياني قبيلو) له بريدونو نه ساتل. د بيزانس پلويان غسانيان وو، د فارس پلويان اللخميان وو. غسانيانو او لخميانو په پرله پسې ډول يو له بل سره دښمنۍ درلودلې، په دې ډول دوی سره مصروف وو، خو د دوی دښمنيو په بيزانس او فارسيانو کوم ستر اغېز نه درلود. په شپږمه او اومه پېړۍ کې، بېلا بېلو لاملونو د ځواک هغه توازن له منځه يووړ، کوم چې له پېړيو راهيسې پاتې و.
له بيزانس سره جګړې هغه کمزوری کړ، ساساني سرچينې خالي شوې او په دې توګه د مسلمانانو  لومړۍ موخه وګرځېده.
محمد رسول باوري
پوهنوال محمد رسول باوري په ١٣٣٦ لمريز کال (١٩٥٧زېږديز کال ) د روزگان ولايت په دهراوت ولسوالي کي زيږيدلی.
زده كړې
په ١٣٥٢ لمريز کال د تيرينکوټ د سيدالخان ليسې څخه فارغ او د ١٣٥٤لمريز کال د کانکور ازمويني وروسته د کابل پوهنتون د ادبياتو او بشري علومو پوهنځی د تاريخ څانگي ته شامل شو ، په ١٣٥٨لمريز کال يې د کابل پوهنتون د ليسانس دپلوم تر لاسه کړ. د همدې کال د کب په مياشت کي يې د کابل پوهنتون د علمي کادر لپاره په ازموينه کي برخه واخستل خو لا نتيجه څرگنده نه وه چي په ١٣٥٩ لمريز کال د غوايي په مياشت کي د مکلفيت چوپړ شپږ مياشتنۍ دورې ته وليږل شو ، د ښاغلي باوري په وينا د چوپړ دا دوره هر شپږ مياشتي وروسته جبراْ شپږ مياشتي نوره اوږدېدله او د اتلسو مياشتو وروسته په ١٣٦٠ لمريز کال د ليندۍ په مياشت کي  يې د مکلفيت د چوپړ څخه د فراغت پاڼه تر لاسه کړه.
دندې
د همدې کال د مرغومي په مياشت کي يې د کابل پوهنتون د اجتماعي علومو پوهنځی د لرغونپوهني ډيپارتمنت د علمي غړي په توگه دنده پيل کړه.
ښاغلي باوري د خپلي دندي تر څنگ د ١٣٦٥ څخه تر١٣٦٧ لمريز کال د ماسټرۍ پروگرام بشپړ کړ او د کابل پوهنتون څخه يې د ماسټرۍ يا  .ام. اې. دپلوم تر لاسه کړ. ښاغلي رسول باوري د ١٣٦٠ لمريز کاله څخه تر ١٣٧٧ لمريز کاله پوري يې بېله ځنډه د کابل پوهنتون اجتماعي علومو پوهنځی د لرغونپوهني په ډيپارټمنت کي د استاد په توگه دنده تر سره کړېده.
استاد رسول باوري د کابل پوهنتون د کړنلارو( لوايح ) سره سم د پوهيالي کانديد رتبې څخه بيا تر پوهنوالۍ پوري علمي رتبې يو په بل پسې ترلاسه کړيدي ، او په دې ترڅ کي يې تر شل عنوانه زيات علمي او تحقيقي کتابونه ليکلي چي له هغو څخه پنځلس عنوانه کتابونه د کابل پوهنتون ، علومو اکاډمۍ او يو شمير بهرنيو علمي موسيسو له خوا چاپ او خپاره شويدي.
خپريدو ته چمتو اثار
تر دوه سوه زياتي مقالې يې د هيواد د ننه او بهر په بيلا بيلو خپرونو کي چاپ شويدي. تر پنځوس زياتو ملي او نړيوالو علمي سيمنارونو کي يې گډون کړيدﺉ. په ١٣٦٨ لمريز کال يې د کابل پوهنتون د ادارې له لوري د زيار کښ استاد ستاينليک تر لاسه کړﺉ او په ١٣٧٤ لمريز کال يې  د محمود طرزي د ليکوالۍ دولتي نښان گټلی دی. د کابل پوهنتون د لرغونپوهني د څانگي دغه استاد ( باوري) د ١٣٧٧ لمريز کال راوروسته د هيواده ليري او د يوشمير نورو افغان روڼ اندو په څېر په هالنډ هيواد کي کډوال دی ،او دا مهال د هالنډ د خروننگين ( Groningen) په ښار کي د لرغونپوهني انستيوت د ارخيو زولوخي څانگي سره په علمي څيړنو بوخت دۍ او د همدې پوهنتون د لرغونپوهانو سره يو ځای يې د هالنډ هيواد د بېلا بېلو لرغونو سيمو په سپړنو کي برخه اخستې ده. د دې ترڅنگ د سلام فرهنگي ټولني د ويبپاڼي چاري هم پر مخ بيايي.
باندنۍ تړنې
د سلام فرهنگي ټولنه
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:افغان لرغونپوهان وېشنيزه:لرغونپوهان
ښار
د مختلفو هېوادونو ښارونه    د جاپان پلازمېنه توکیو ; په نړۍ کې ترټولو ډېر نفوس لرونکی ښار      هانګ کانګ, چین ; په نړۍ کې د ډېری اسمانڅکو ودانيو سره      پاریس ، د فرانسې پلازمېنه ; په نړۍ کې د ډیېری سېلانیانو سره      ویانا ، د اتریش پلازمېنه ; په نړۍ کې تر ټولو هوسا ښار      بیت المقدس د نړۍ تر ټولو جنجالي ښار دی     ښار یو لوی انساني استوګنځی دی. د لوی نفوس لرونکی استوګنځی چېرې چې ډېری ودانۍ، دوکانونه او سړکونه او نور شتون لري، چېرې چې د روغتیا، تعلیم او ودانیو اداره یا ښاروالۍ (ښاروالۍ) شتون لري.
ښار هغه ځای دی چې د نفوس لوړ کثافت او سیاسي، اداري او تاریخي مرکزيت لري چیرې چې د خلکو اصلي فعالیت غیر کرنیز دی او ښاري همغږي لري چې د محلي حکومت له لارې اداره کیږي.
د کلي څخه د ښار د جلا کولو ځانګړنې په لاندې ډول دي:
تعریف
په انګلیسي کې د Urban او په فرانسوي کې Urbain کلمه د لاتیني Urbanus څخه راځي، چې مانا یې د ښار یا ښار پورې اړه لري، او د Urbs څخه چې د روم ښار ته اشاره کوي.
په وروستیو لسیزو کې د جغرافیې ، ټولنپوهنې، اقتصاد ، ډیموګرافۍ او ځینو نورو علومو د مفکرینو له خوا د ښار څو تعریفونه وړاندې شوي، او ټولنپوهان د انګلس او مارکس په ګډون ښار هغه ځای ګڼي چې نفوس پکې متمرکز وي، د تولید وسیله. سرمایه ، اړتیاوې او اړتیاوې او داسې نور په دې پوهېږي چې د ټولنیزو کارونو ویش هلته شوی دی. جغرافیه پوهان ښار د سړکونو، ودانیو، وسایلو او جوړښتونو مصنوعي منظره ګڼي چې ښاري ژوند ممکنه کوي. تاریخپوهان ښار د هغه د عمر له مخې تعریفوي، او د اقتصاد پوهانو په وینا، ښار هغه ځای ته اشاره کوي چیرې چې د ډیری اوسیدونکو ژوند په کرنه ولاړ نه وي. ډیموګرافر هم د یوې نقطې د نفوسو شمیر د هغه نقطې د ښاريتوب معیار ګڼي. د ښاري ډیزاین مفکرین ښار یو پیچلي منظم کمپلیکس ګڼي چې درې اصلي برخې لري: بدن، تخیل او فعالیت، چې په دوامداره توګه بدلیږي او وده کوي. ښاریان ښار هغه ځای ګڼي چې انسانان له ځمکې ووځي او فکر پیل کړي. {سرچینې ته اړتیا لري}
دوهم معیار هغه معیار دی چې ملز د ښار تعریف کولو لپاره تصویب او تکیه کوي.
ښار هغه ساحه ده چیرې چې ځمکه د کور جوړونې لپاره د تولید د نورو عواملو په پرتله په ځانګړې توګه د پلازمینې د شاوخوا سیمو په پرتله ډیره کارول کیږي. ځکه چې خلک معمولا د دوی استوګنې ته نږدې سیمو کې کار کوي ؛ له همدې امله، ښار د دوو نورو فکتورونو لخوا تشریح شوی، د بیلګې په توګه، ډیر کارموندنه او د توکو او خدماتو ډیر تولید. په عموم کې، ښار هغه ساحه ده چې د ځمکې سره د تولید او نورو عواملو تناسب د نږدې سیمو څخه لوړ وي. په عموم کې، ښارونه د روغتیا ، اوبو او بریښنا ، د ځمکې کارولو ، کور او ترانسپورت لپاره پیچلي سیسټمونه لري او په کلیو کې د سادگي څخه لرې دي.
د ښار او ښاري کېدو تاریخ
د ښارونو په بدن کې د بدلون تاریخ په وروستیو لسیزو کې یوه مهمه موضوع ګرځیدلې ده. د نړۍ لومړی درې تمدنونه د خپل پیل د وخت پر بنسټ، میسوپوتامیا ، مصر او هند دي، چې د مړو تمدنونو په نوم یادیږي، او لویدیځ تمدن له دې دریو تمدنونو څخه سرچینه اخلي. د چین تمدن یو غیر معمولي استثنا ده. د دې نه منلو وړ کلتور ، له پیل څخه، په درې زره پیړۍ کې، د ژیړ سیند په غاړه کې، تر 20 پیړۍ پورې. بیا هم، دا دوام لري.
ښار باید د اوه زره کلونو څخه ډیر تاریخ په پام کې ونیول شي، کوم چې د نوولیتیک انقلاب څخه لږ وروسته څرګند شو، په منځني ختیځ کې د دایمي کلیوالي ټولنو په تدریجي بدلون سره، او په دوامداره توګه تر نن ورځې پورې پراخ شوی؛ په دې ډول چې نن ورځ دا د انسان په ژوند کې حاکمه بڼه ده. د ښارونو راڅرګندېدل د تاریخ په بهیر کې یو لوی بدلون و.
دا ښار د ټول لرغونی یونان سیسټم په زړه کې دی. یوناني تمدن یو ځل یو پیاوړی ډومین شو او د یوناني معجزې خبرې وشوې کله چې د یونان ښاري دولتونه تاسیس شول. د ښار تنظیم او د ښار راتلونکی د پخوانیو یونانیانو د فکر په مرکز کې و.
صنعتي انقلاب ، د یو پیاوړي محرک په توګه، د اقتصادي، اداري، سیاسي، ټولنیزو او کلتوري بنسټونو په جوړولو سره د ښارونو جوړښت بدل کړ. بلکه، دا د ښار په ټولنیز ژوند کې خورا لوی بدلونونه او بدلونونه راوستل.
د ښار د شتون لاملونه
ښارونه یو مشترک خصوصیت لري او هغه د خپلو ګډو غوښتنو د پوره کولو لپاره په یوه ځای کې د خلکو تمرکز دی. نو دا د تاريخ په مختلفو دورو کې د خلکو د ګډو غوښتنو توپير دی چې د ښار د رامنځته کېدو د لاملونو په اړه د بېلا بېلو نظريو د رامنځته کېدو لامل شوی دی. د مثال په توګه، د فرانسوي تاریخ لیکونکي، فاسټیل دی کولنګ په دې باور دی چې زاړه ښارونه باید د نویو ښارونو سره پرتله نشي. په ننني عصر کې د ښار د شتون د ثابتولو تر ټولو ښه لاملونه اقتصادي لاملونه دي.
د ښار جوړونې اغېزې
په ځمکه باندې د انسانانو اصلي اغېزه د بیولوژیکي کمپلیکسونو رامینځته کول دي، په ځانګړې توګه د ښارونو. ځکه چې زیاتره کارونه د ښارونو د شتون او د هغو د پراخېدو له امله رامنځته کیږي او وده کوي.
د ښاريزم نظريې
په نړۍ کې د ښاريزم نظریه: لکه د تاریخي دورې دوام، د آسیا د تولید طریقه، د ختیځ ظلم او داسې نور.
د ایراني ښاريزم نظریه: لکه د ایراني ټولنې ستراتیژي او ځمکنۍ پالیسي، د نفوسو د ښار له تیورۍ څخه، د تابعیت او غیر تابعیت تر منځ اړیکه، د ښاري پیمانه او واحد جوړونې پیمانه او داسې نور.
د الفا ښار
کله چې یو ښار بل ښار ته د رسېدو لپاره پراخ شي، دا ښاري سیمه یو مهم ښار او ځینې وختونه یو لوی ښار (نړیوال مرکز) ګڼل کېدی شي.
د نړۍ ځينې مهم ښارونه
په نړۍ کې ترټولو ګڼ نفوس لرونکي ښارونه په لاندې ډول دي: د ژوند د کیفیت له مخې د نړۍ تر ټولو غوره ښارونه په لاندې ډول دي:
سرچینې او سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:ښار وېشنيزه:ښارجوړونه وېشنيزه:ښاري انجينري وېشنيزه:ښارګ وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:ښاریتوب وېشنيزه:ښارګي وېشنيزه:ښارګی وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
شيخ متي
شيخ متي چي خليلي و
لوى څښتن ځني راضي و
دا مشهور عارف او متقي شاعر د پښتنو غورياخېلو څخه دى چي د شيخ عباس زوى او د خرښبون پرهېزګار نيكه لمسى و. نوموړي مشهوره كورنۍ د خرښبون تر مرګ وروسته په ارغستان، پښين او پېښور كي سره خپره شوه، چي د پېښور لـه دغو څخه بيرته د كندهار خواو او د ترنك غاړو ته لاړل. شيخ متي په 623 هجري قمري كال زېږېدلى او د 65 كالو په عمر د ترنك په غاړه په 688 هـ كال وفات شوى دى چي مزار يې تر اوسه هم د كندهار و شمال ختيز خواته تقريبًا 50 ميله ليري په يوه غونډي كي چي كلات يې بولي سته او دى په كلات بابا مشهور دى. نوموړى خپل ژوند هم د ترنك پر غاړه د غونډان په غره او د كلات په حدودو كي تېر كړى دى.
د پښتو ځينو مورخانو ددغي عرفاني كورنۍ يادونه كړې ده چي اولاده يې تر اوسه د كندهار په " نكودت" نومي كلي كي اوسي او خلـك يې درناوى كوي. شيخ متي ډېر خداى دوسته او پرهېزګار سړى و، تل به د خداى په ياد او مخلوق ته په خير رسولو سره لګيا و. د شيخ متي بابا اخلاقي او تصوفي شهرت : شيخ متي په پښتنو كي لوړ اخلاق او عرفاني شهرت لري نو ځكه خو دا لوړ ستانه د " بابا " په لقب يادېږي، پښتانه هر چاتـه دا لقب نه وركوي. يوازي و هغو كسانو ته دغه نوم وركول كېږي چي په دوى كي د علم يا عرفان يا بل لوړ خدمت لـه رويه و منل شي او ټوله خلـك يې په " بابا " قبول كړي. محمود هوتك د پټي خزانې موْلف وايي چي شيخ متي لوى زاهد، عابد او پر خداى  مين سړى ،. عالـم او د دين مرشد و او روحاني ژوند يې كاوه. ددې مشهور عارف په هكله خلـك تر اوسه پوري ډېري كيسې كوي او كمالات يې بيانوي. په پټه خزانه كي لـه " افضل الطرائق" څخه يو حكايت د ده د ښو اخلاقو په باب را نقل شوى دى چي دلته يې په لنډه توګه بيانوو. يوه ورځ شيخ متي په لار تېرېدهْ چي هلته ډېري ډبري پرتې وې او لاره يې بنده كړې وه چي دغه ځاى يې وليد نو څو شپې پرله پسې راغى او لـه هغي لاري څخه يې كاڼي او ډبري ليري كړل. يوه دهقان خپله مځكه اوبوله ده ته يې وويل ته د خداى دوست يې او ټول خلـك ستا احترام كوي نو دوني زحمت ولي په ځان تېروې چي دغه لار پاكوې. شيخ متي ځواب وركړ د خلـكو خدمت تر هر څه ښه دى. همدارنـګه وايي چي يوه ورځ دده مشر زوى شيخ محمد زهر دده په زيارت كي دننه ډېر تږى و كه يې كتل د متي بابا د قبر سره اوبه نژدې را و غورځېدلې او بهانده چينه پيدا شوه چي تر اوسه بهېږي. دغي غونډۍ هيڅ اوبه نه درلودې. اولاد او عقيدت مندان چي به ورتلل د اوبو لـه نېستۍ څخه به ډېـر پـه عذاب وه ځينـو بـه لـه ترنــك څخه و دغي غونـډۍ تـه اوبـه خېژولې. په وچ ډاګ باندي د الله  په اراده سره د داسي چينې پيدا كېده چي په ژمي تودې او په دوبي سړې اوبه لري. د شيخ متي بابا رښتينى او د تصوف څخه ډك ژوند بيانوي. لـه دغي چينې څخه خلـك د پوستكي ناروغيو لپاره اوبه د درمل په توګه استعمالوي. د شيخ متي د مناجات و نهم بند ته لنډه كتنه : شيخ د پښتنو خورا لوى صوفي او عرفاني شاعر دى چي په غونډان ( د كلات په يوه غره كي يې يو كتاب ليكلى چي نوم يې" د خداى مينه" ده ). د پټي خزانې موْلف وايي چي دا كتاب په كلات كي دده پر مزار پروت و چي خلـكو به لوست. اكثره عرفاني اشعار او مناجات يې په داسي ډول ويل شوي وه چي په خلـكو يې ډېره اغېزه كوله زړونه يې ويلي كول. ددې صوفي او مقتدر شاعر اشعار زموږ په لاس كي نه شته خو د پټي خزانې موْلف يې يوه عارفانه خوږه منظومه لـه خپله پلاره اورېدلې ده چي په نهم بند كي يې داسي ويل شوي دي. ستا په جمال باندي شيدا سوم
لـه خپلي سټي را جلا سوم
په ژړا ژاړم چي بېلتون دى
يمه پردېسى بل مي تون دى
د شيخ متي بابا د مناجات لـه دغه بند څخه دده لوړ عرفاني، فكري او فلسفي مقام ښكاري، دى وايي كه لمر او سپوږمۍ روښانه وي. كه په دښتو باندي ګلان خاندي. كه په پسرلي د مځكي مخ زرغونېږي. كه په غرو كي د ميني شپېلۍ ږغېږي. كه بورا وي په ګل كړېږي. دا ټول د يوه ابدي عرفاني جمال مظاهر دي. او انسان تل ددغه جمال په مينه ژوندى پاتي او هر شى د جمال په څېر وي انسان پخپله هم لـه فياضۍ او ښكلي منبعو څخه راوتلى دى، نو په دې دنيا كي هم پر ښكلا مين دى او تل ميل لري چي بيرته خپلي ښكلي مرجع ته ولاړ سي. نو شيخ متي بابا هم كټ مټ دغه فكر تصوير كوي او د مولانا بلخي په قول خپل روحاني مرجع ته ميل كوي مولانا وايي :
بشنو ازني چون حكايت مېكند
وز جدائى ها شكايت ميكند
د شيخ پورته بيت كه څه هم په ښكاره ډول ساده ويل شوى دى مګر حقيقي معنٰى پكښي نغښتې ده ځكه برسېره په دې چي لـه نوموړي سره حقيقي پوهه تصوف او پرهېزګاري ورسره وه مګر د دنيا بېلتون ورته سخت معلومېده او كومي كړني چي يې په دنيا كي ترسره كړې دي د الله  د رضائيت لـه پاره يې هيڅ نه ګڼي او هم د دنيا ژوند موقف او آخروي ژوند همېشنى بولي. لكه چي پاك پروردګار  د قرآن مجيد په 30مه پاره د اعلٰى په سوره (17) شماره آيت كي داسي فرمايلي دي.
ښه ده ښه ده دا دنيا
چي توښه ده د عقبا
همدارنـګه پاك خداى د قرآن كريم په 26مه پاره د الحجرات په سوره (13) شماره آيت كي داسي فرمايي.
لـه پورتنيو څېړنو څخه ښكاره شوه چي شيخ متي د خپل عصر په تصوف واقف سړى و، په عرفاني او تصوفي برخه كي يې پاخه افكار درلوده او د پښتو د متصوفو شاعرانو امام ګڼل كېږي، چي تر ده وروسته په دغه فكر او دغه ډول ډېر اشعار روښانيانو عبدالقادر خټك، رحمان بابا او نورو شاعرانو ويلي دي. روح دي يې ښاد وي
پرانیستې ټولنه
پرانیستې ټولنه، (فرانسوي:sociétéouvert) یوه اصطلاح ده، چې د فرانسوي فیلسوف هنري برګسن له خوا په 1932ز کال کېرامنځته شوې او یو متحرک سیسټم تشرېح کوي، چې اخلاقي نړیوالتوب ته متوجه دی. برګسن له یوې پرانیستې ټولنې سره توپیر درلود، چې هغه یې تړلې ټولنه، د قانون، اخلاقو یا مذهب تړلی سیسټم بولي. دا د تړل شوي ذهن په څېر جامد دی. برګسن وړاندیز کوي، چې که د تمدن ټولې نښې له منځه ولاړې شي، د تړلې ټولنېغریزې به د نورو د شاملولو یا اېستلو لپاره پاتې شي.
د پرانستې ټولنې مفکوره د دویمې نړیوالې جګړې په لړ کې په  اطریش کې دزېږېدلي بریتانوي فیلسوف کارل پاپپر له خوا نوره هم پراخه شوه. پاپر دا د تاریخي لړۍ د یوې برخې په توګه ولیده، چې خلاصې یا بېځایه شوې ټولنې ته چې د ټولو مخامخ متقابل عملونه په کې نشته،د پرانیستې ټولنې له لارې عضوي، قبیلوي یا تړلې ټولنېته رسېږي (د دود په اړه د انتقادي چلند له خوا په نښه شوې).
تاریخچه
پاپر کلاسیک یونیان له قبایلیزم نه د پرانیستې ټولنې پر لور د ورو لېږد د پیل په توګه ولیدل او د لومړي ځل لپاره د شخصي ګروپ د کمو اړیکو له امله له رامنځته شوي فشار سره مخامخ شو.
په داسې حال کې چې قبیلوي او ډله‌ ییزې ټولنې د طبیعي قوانینو او ټولنیزو دودونو ترمنځ توپیر نه کوي؛ نو له دې امله افراد هغه دودونه نه شي ننګولای، چې د هغوی په باور سپېڅلی او جادويي بنسټ لري، د یوې پرانیستې ټولنې پیل د طبیعي او د انسان پرمټ جوړ شوي قانون ترمنځ د توپیر، د شخصي مسؤلیت زیاتوالی او د اخلاقي انتخابونو لپاره حساب ورکول دي، چې له دیني عقیدې سره سمون نه لري.
پاپپر استدلال وکړ، چې د انفرادیت، نیوکې او بشردوستانه نظرونه هغه وخت نه شي ماتېدای چې خلک یې په اړه پوه شي او له همدې امله دا ناشونې ده، چې تړلې ټولنې ته بېرته راستانه شي، خو په ورته وخت کې باید دوامداره احساساتي کشش وپېژندل شي. هغه څه چې د «قبایلیزم ورک شوي ګروپ روح» یې بللی، لکه د ۲۰مې پېړۍ په مطلقیت کې چې څرګند شو.
په داسې حال کې چې د پاپر د مطالعې له دورې راهیسې له شک پرته د خلاصې ټولنې د خپرېدو له امله په نښه شوې وي، دا ښايي د پاپرپلویانو ته لږ او د وروستي عصري اقتصادي پرمختګونو رول ته ډېر منسوب شي.د ودې پر بنسټ صنعتي ټولنې د خپلو غړو سواد، هویت او ټولنیز خوځښت ته اړتیا لري، عناصر چې د دود پر بنسټ له چلند سره سمون نه لري، خو د خلاصو ټولنیزو اړیکو دډېر خپراوي غوښتنه کوي، جورج سمیل د میټروپولیټان ذهني درېځ د ځانګړتیا په توګه ولیده.
پېژند
کارل پاپر پرانیستېټولنه داسې تعریف کړه، چې:«په هغې کې فرد له شخصي پرېکړو سره مخامخ کېږي»، لکه له «جادو یا قبیلوي یا اجتماعي ټولنې سره چې مخالفت کوي».
هغه په ​​دې اند و، چې له وینې تویونې، انقلاب او کودتا پرته یوازې ډیموکراسي د اصلاحاتو او رهبرۍ د بدلون لپاره یو بنسټیز میکانیزم وړاندې کوي.
دآزادې ټولنې عصري پلویان ( د چا له خو؟! وړاندیز کوي، چې ټولنه به په عام مفهوم کې له ځانه هېڅ راز پټ نه ساتي؛ځکه چې ټول د ټولو په پوهه باور لري. سیاسي آزادي او بشري حقونه د یوې خلاصې ټولنې بنسټ بلل کېږي.
کره کتنیزه پوهه
د پرانستې ټولنې په اړه د پاپر مفکوره سیاسي نه، بلکېعلمي ده. کله چې پاپپر پرانستې ټولنه او د هغې دښمنان ولیکل، هغه په ​​دې باور و، چې ټولنیز علوم د فاشیزم او کمونیزم د ارزښت او ماهیت په درک کولو کې پاتې راغلي؛ ځکه چې دا علوم د هغه څه پر بنسټولاړ دي، چې هغه یې د نیمګړې معرفت‌ پوهنې په توګه لیدلي وو. توکمپالنې پوهه دې ته اړ کړه، څو سیاسي شي، چې انتقادي فکر یې ناشونی کړ او په استبدادي هېوادونو کې د پوهې د له منځه وړلو لامل شو.
د پاپپر نظریه چې پوهه لنډ مهاله او د منلو وړ ده،په دې معنا ده چې ټولنه باید د بدیل لید لپاره پرانیستې وي. یوه ازاده ټولنه له کلتوري او مذهبي ډېرښت سره تړلې ده. تل د پرمختګ لپاره پرانیستې وي؛ځکه چې پوهه هېڅکله بشپړه شوې نه ده، بلکې تل روانه ده: «که موږ غواړو چې انسانان پاتې شو؛ نو یوازې یوه لارلرو، هغه لار پرانیستې ټولنه ده، ... نامعلومه، ناڅرګنده او ناامنه»
په تړلې ټولنه کې د پوهې او حتمي حقیقت ځينې ادعاوې د واقعیت د یوې نسخې د تطبیق هڅه کوي. داسې ټولنه د فکر په آزادۍ پورې تړلې ده. په مقابل کې په آزاده ټولنه کې هر وګړی اړ دی، په انتقادي فکر کې برخه واخلي، چې د فکر او بیان آزادۍ او فرهنګي او حقوقي بنسټونو ته اړتیا لري، څو دا کار اسانه کړي.
نورې ځانګړنې
بشردوستي، برابري او سیاسي آزادي، د یوې پرانیستې ټولنې اساسي ځانګړنې دي. دا د اتنیانو د ډیموکراسۍ دیوه سیاستوال پیریکلس په وسیله د هغه د ستاینې په وینا کې پېژندل شوې وې: «په عام ژوند کې پرمختګ د وړتیا لپاره شهرت ته رسېږي، طبقاتي ملاحظات په وړتیاکې د لاسوهنې اجازه نه ورکوي او نه بیا د غربت لاره بندوي، که یو انسان د دولت د خدمت کولو توان لري، د هغه د حالت د پټوالي خنډ نه دی، هغه آزادي چې په خپل حکومت کې ترې خوند اخلو، زموږ په عادي ژوند کې هم پراخېږي».
دا د یوې دودیزې ټولنې او د پولیس د راپورته کېدونکي، نوي او ډېر خلاص ځای ترمنځ تاوتریخوالی و، چې په بشپړډول یې کلاسیک اتن په نښه کړاو پاپپر له هغې دوامداره احساساتي غوښتنې ښه خبر و، چې هغه «هولیزم ... په عصري نړۍ کې د قبیلوي ژوند د ورک شوي یووالي لپاره لېوالتیا» بلله.
اخطار
په هر حال، پاپر ازاده ټولنه له ډیموکراسۍ، پانګوالۍ یا لیزیز- فیر اقتصاد سره نه پېژني، بلکې د ټولنیزې ډلې په مقابل کې یې له هر ډول فکر کولو او د فرد په برخه کې یې له یوه انتقادي ذهنیت سره پېژني. د پاپر تصور دا دی، چې حقیقت له لاسه ورکولای شي. انتقادي چلند په دې معنا نه دی چې حقیقت موندل کېږي.
د طالبانو تاریخ
د طالبانو تاریخ
بهرنی اغېز
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) ډیر ژر وکولای شول د پاکستان په مرسته دغو مخالفینو ته مرستې ورسوي. په داسې حال کې چې له طالبانو څخه د سي آی اې د مستقیم ملاتړ ثابتونکي هېڅ شواهد نه دي وړاندې شوي، خو استدلال شوی چې د دوی له خوا پوځي مرستې په غیرمستقیمه توګه د هغو طالبانو لاس ته رسېدلې چې د مجاهدینو په بېلابېلو ډلو کې یې شتون درلود، ځکه چې د ۱۹۸۰مې لسیزې پر مهال د امریکا استخباراتي ادارې او د پاکستان استخباراتي ادارې (ISI) هغو افغانانو ته وسلې ورکولې چې د افغان دولت پر ضد یې جګړه کوله؛ ورته مهال آی اس آی د نړۍ له ګوټ ګوټ څخه د راډیکال مسلمانانو په راغونډولو لاس پورې کړ څو له شوروي سره په جګړه کې ونډه واخلي. دغه مهال پاکستاني ولسمشر محمد ضیا الحق په افغانستان کې د یوې مذهبي او سیاسي طرحې پلي کولو ته مخه کړه. ضیا باوري و چې باید سیاسي اسلام ومنل شي او همدارنګه یې مذهبي ایډیالوژي د مجاهدینو د پیاوړتیا لپاره اصلي منبع بلله. هغه جهاد سیاسي وسله ګڼله. ضیا ټینګار درلود چې سي آی اې باید له مجاهدینو سره هر ډول مرسته د پاکستان له لارې وکړي؛ په داسې حال کې چې لا له وړاندې له مجاهدینو څخه د پاکستان ملاتړیزې چارې آی اس آی مخته وړلې.
ضیا او د آی اس آی مشر اختر عبدالرحمن د افغانستان پولې ته څېرمه د دیني مدرسو د جوړولو په طرحې کار پیل کړ څو افغان ځوانان دلته په خپله خوښه وروزي، همدا و چې له دغو مدرسو څخه د فارغو شوو ځوانانو شمېر د ۱۹۷۱ زکال له ۹۰۰ تنو څخه په ۱۹۸۸ زکال کې شاوخوا ۳۳۰۰۰ تنو ته ورسېد. د ډیری دغو مدرسو لګښتونه د سعودي عربستان او همدارنګه د خلیج د نورو عربي هېوادونو له خوا ورکول کېدل. په دغو مدرسو کې د سعودي مذهبي ایډیالوژي زده کوونکو ته ورښودل کېده. په دې سره د افغان طالبانو ډیری رهبرانو د پاکستان په اکوړه خټک کې د حقانیې په نامه مدرسه کې زده کړې وکړې او پاکستان هم له دغو کسانو کلک ملاتړ کاوه. د دغې مدرسې مشري د پاکستان د جمیعت علما اسلام ګوند مشر مولانا سمیع الحق کوله چې د «طالبانو پلار» ګڼل کېږي.
په ۱۹۸۹ زکال کې له افغانستان څخه د شوروي اتحاد د ځواکونو له وتلو وروسته د واک تشه رامنځته شوه او د هېواد په یو شمېر برخو کې د مجاهدینو د یو شمېر ډلو ترمنځ خپل منځي جګړې پیل شوې. ولسمشر محمد نجیب الله خبرداری ورکړ چې «افغانستان به د ترورېزم په مرکز بدل شي». د پاکستان استخباراتو په پیل کې له ګلبدین حکمتیار او هغو پخوانیو پوځي افسرانو څخه ملاتړ کاوه چې له ګلبدین سره یوځای شوي و. خو هغه مهال چې احمدشاه مسعود په ۱۹۹۲ زکال کې کابل ونیو ګلبدین ماته وخوړه. دغه مهال جاوید نصیر د پاکستاني استخباراتو مشر وټاکل شو چې په ښکاره توګه یې اسلامي او مذهبي ارزښتونو ته تبلیغ کاوه او د پاکستان په استخباراتي نسل کې تر ټولو مذهبي کس ګڼل کېده.
ورته مهال د پاکستان نوې لومړۍ وزیرې بې نظیر بوټو غوښتل څو د پاکستان اقتصاد مرکزي آسیا ته د ځمکنۍ سوداګرۍ په پراختیا پیاوړی کړي. هغې نصیرالله بابر د کورنیو چارو وزیر وټاکه چې مخکښ پښتون و او د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې افغان مجاهدینو ته د چریکې جګړې روزنه ورکړې وه. هغه د مرکزي آسیا بازار ته د لاسرسي په موخه له پښتونستان څخه د ګټنې ملاتړ وکړ. په ۱۹۹۴ زکال کې بابر یو ازمایښتي سوداګریز کاروان جوړ کړ چې باید ترکمنستان ته ورسېږي. هغه مهال چې دغه کاروان د پاکستان پولو ته ورسېد طالبانو په تازګۍ سره په دغه سیمه کې عملیات پیل کړي و. آی اس آی د دغه ناڅرګند قندهاري خوځښت څخه ملاتړ ته مخه کړه څو له دغه فرصت څخه په ګټنې په سیمه کې ګټه وکړي. هغوی د پاکستان د متحدینو په توګه د طالبانو ملاتړ وکړ او هڅه یې وکړه دوی د ۱۹۹۰مې لسیزې پر مهال د مجاهدینو له دولت څخه د افغانستان یو شمېر برخې ونیسي او په کابل کې د افغانستان د اسلامي امارت په نامه نوی دولت جوړ کړي.
د متحده ایالاتو برید او ورپسې شخړې، ۲۰۰۱- ۲۰۲۱ زکال
د سپټمبر د ۱۱ مې له بریدونو وروسته متحده ایالاتو په ۲۰۰۱ زکال کې په افغانستان برید وکړ، طالبانو په چټکۍ سره د امریکا د هوايي ځواک او ځانګړو ځواکونو د بریدونو له امله چې د طالب ضد شمالي ټلوالې په ملاتړ یې ترسره کړل، ماته یې وخوړه او تر نومبر میاشتې یې په ټول افغانستان کې واک له لاسه ورکړ. په دغو بریدونو کې له ۸۰۰۰ څخه تر ۱۲۰۰۰ طالب وسله وال ووژل شول چې د دوی د بشري قوا ۲۰ سلنه برخه یې جوړوله. د افغانستان اسلامي امات راوپرځېد او ملاعمر هم پاکستان ته په تېښته بریالی شو.
ورته مهال طالبانو د ګاونډیو هېوادونو په ځانګړې توګه د پاکستان په ملاتړ بیاځلي وکولای شول خپل کسان تنظیم کړي دغه چاره یې هم تر ډېره له هېواد څخه د بهرنیو نیواک ګرو ځواکونو د شړلو او همدارنګه د پخوانیو طالب چارواکو سره د نوي جوړ شوي افغان دولت د ناعادلانه چلن په انګېزه ترسره کړه. یو شمېر هغه کسان چې پخوا د طالبانو په لیکو کې نه و تر ډېره د بهرنیو ځواکونو او همدارنګه تر ډېر لږ کچې د افغان دولت د ناسم چلن له مخې له دوی سره مل شول. ورته مهال په پیل کې له دغې ډلې څخه ډېر لږ ملاتړ شتون درلود له همدې امله یې په لومړیو پړاونو کې ونشو کولای خپل نفوذ زیات کړي.
بیاځلي واکمني، ۲۰۲۱ زکال – تر نن ورځې
د ۲۰۲۰ زکال د فبروري په ۲۹مه متحده ایالاتو او طالبانو د قطر په پلازمېنې دوحې ښار کې د سولې هوکړه لاسلیک کړه چې په رسمي ډول یې په افغانستان کې د سولې د راوړو هوکړه ونوموله. د دغې هوکړې په څرګندو مواردو کې له افغانستان څخه د ټولو امریکايي او ناټو ځواکونو وتل، د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمو کې د القاعدې ډلې د فعالیتونو څخه د مخنیوي اړوند د طالبانو ژمنه او همدارنګه د طالبانو او افغان دولت ترمنځ خبرې اترې شاملې وې. متحده ایالاتو هوکړه وکړه چې د ۲۰۲۰ زکال تر جولای میاشتې پورې به په افغانستان کې د خپلو مېشتو سرتېرو شمېر له ۱۳۰۰۰ څخه ۸۶۰۰ تنو ته راکم کړي او وروسته له هغه چې طالبان خپلې ټولې ژمنې بشپړې کړي، د ۱۴ میاشتو په اوږدو کې به خپل ټول ځواکونه وباسي. له دغې هوکړې څخه چین، روسیې او پاکستان ملاتړ وکړ، په داسې حال کې چې امریکا په هغې کې افغان دولت ته ونډه ورنکړه او نه یې هم له افغان دولت څخه په کې کومه مشوره واخیسته. د متحده ایالاتو دولت او همدارنګه یو شمېر هغو افغان سیاستوالو چې د متحده ایالاتو او طالبانوي پلوي یې کوله پر افغان دولت په ځانګړې توګه په ولسمشر محمد اشرف غني یې فشار راووړ څو د دوحې د هوکړې د یوې برخې په توګه ۵۰۰۰ تنه طالب بندیان خوشي کړي؛ په دغو بندیانو کې ۴۰۰ تنه یې په لویو جرمونو او ترهګریزو چارو کې د لاس لرلو په جرم بندیان شوي و، همدا و چې افغان دولت اړ شو دغه بندیان د ۲۰۲۰ زکال په سپټمبر میاشت کې خوشي کړي. د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت د ملي امنیت شورا وویل چې ډیری دغه خوشي شوي بندیان د جګړې متخصصین و او بیاځلي یې د جګړې لیکو ته په تلو طالبان لا پیاوړي کړل.
د ۲۰۲۱ زکال په لومړیو کې هم پنټاګون او هم افغان دولت په دې باوري و چې کابل د متحده ایالاتو دوامداره پوځي ملاتړ ته اړتیا لري. ورته مهال ولسمشر بایډن د پخواني ولسمشر ټرامپ له هغې پالیسۍ څخه پیروي کوله چې باید د متحده ایالاتو ځواکونه له دغې بې پایه بهرنۍ جګړې وباسي، په داسې حال کې چې افغان دولت د متحده ایالاتو په پوځي مرستو اتکا لرله. د بایډن ادارې د ۲۰۲۱ زکال په اپرېل میاشت کې اعلان وکړ چې له لومړني ټاکل شوي مهلت وړاندې به امریکايي سرتېري له افغانستان څخه وباسي او دغه نېټه یې د ۲۰۲۱ زکال د سپټمبر ۱۱مه وښووله. په جولای میاشت کې بایډن دغه موده د اګست میاشتې ۳۱مې نېټې ته را لنډه کړه.
طالبانو او د هغو نورو متحدو وسله والو ډلو له افغانستان څخه د بهرنیو ځواکونو د وتو په چټکتیا سره د ۲۰۲۱ زکال د مۍ له لومړۍ نېټې څخه د افغان دولت پر تاسیساتو او ملکي وګړو باندې بریدونو ته زور ورکړ، په داسې حال کې چې د دوحې له هوکړې وروسته یې آن یو بهرنی سرتېری هم په نښه نه کړ. ورته مهال متحده ایالاتو پر افغان دولت فشار راووړ چې د دوحې د هوکړې له مخې باید یو شمېر ولایتونه طالب وسله والو ته وسپارل شي، همدارنګه یې له افغان ملي امنیتي ځواکونو څخه ملاتړیزې چارې ودرولې چې له امله یې د پوځ په لیکو کې یو ډول ناهیلي رامنځته شوه، همدا و چې د اګست میاشتې تر نیمايي پورې یوازې د سیلاب قول اردو د کابل لوا او ۱۱۱مه فرقه فعاله پاتې شوه چې د دواړو مرکزونه په کابل کې و. ورته مهال د بهرنیو فشارونو له امله افغان دولت د مهترلام، ښرنې، ګردیز او اسعد باد په ګډون ډیری ښارونه طالبانو ته خوشي کړل او طالبان د کابل تر دروازو را ورسېدل. په داسې حال کې چې ولسمشر اشرف غني له هېواد څخه د دفاع وویل، خو له دې امله چې پوهېدلی و بهرنیو هېوادونو له وړاندې افغان دولت ته شا کړې او له طالبانو سره یې خپله معامله کړې پرېکړه یې وکړه د دې پر ځای چې جګړه وکړي او وینه وبهېږي جلا وطني غوره کړي؛ همدا و چې له هېواد څخه د ولسمشر له وتو څو ساعته وروسته د ۲۰۲۱ زکال د اګست په ۱۵مه طالبان په کابل ښار کې ولسمشریزې ماڼۍ ته ننوتل.
برېښنایي مرمري سکيټ کب
برېښنایي مرمري سکيټ کب (په لاتين: Torpedo marmorata) د غضروفي کبانو څخه یو سکيټ کب دي چی په اروپايي سمندرونو کی ژوند او ښکاري کوي. نوموړي کب برېښنایی انرجي جوړوي چی د ښکارولو لپاره کاروي. برېښنايي مرمري سکيټ کب په ځانگړي ډول د اتلانتيک سمندر په ختيځي برخو کی ژوند کوي خو ځيني سکيټ کبان په متوسط سمندر کی هم شته.
پېژندنه
برېښنایی مرمري سکيټ کب څیرونکي ژوي دي چی بدن یی د ټيکلي شکل لري. پوستکي یی نسواري رنگ او نس یی سپين رنگ لري. اوږدوالي یی د ۶۰ سانتيمترو څخه تر ۸۰ سانتيمترو پورې وي. وزن یي ۲ کیلوگرامو څخه تر ۵ کيلوگرامو پورې دي. په خوله کی تېرو غاښونو لري. د بدن په مخکني برخه کی خاصي غړي لري چی بريښنايي جريان (220V) جوړوي. نوموړي سکيټ کب کوچني کبان او بې شمېری زوي ښکاروي.
وېشنيزه:سکيټ کبان
صربیایي بوسنیا جمهوریت
سربیایي بوسنیا جمهوریت (صربیایی بوسنیا ولسمشریزه) په صربیایي Република Српска) د بوسنیا او هرزګوینا فدراسیون ترڅنګ په بوسنیا او هرزګوینا هیواد کې سیاسي برخې دي.
متحده عرب امارات
عربي متحده امارات د نړۍ یو له پرمختللو هیوادون څخه دی چې سعودی عربستان په ټاپووزمه کې موقیعت لري. د یاد هیواد پلازمینه ابوظبۍ او رسمي ژبه یې عربي ده او همدارنګه انګلیسي پکی هم مهم رول لري. یاد هیواد ۶۰۰'۸۳ مساخت او ۰۰۰'۱۰۶'۸ وګړي لري، د پیسو واحد یې اماراتي درهم دی.
د عربو موقيعت
د عربو موقيعت عموماً عربي هېوادونه د اسيا په جنوب لويديځ کې پراته  دي او د يوي ټاپوزمې شکل لري چې د لغت لمخې عرب د دښتي صحرا او هغي وچي معنى ورکوي چي نه پکې اوبه موجودي  وي او نه پکې شنه  بوټي  وجود ولري. د عربي وچي اوسيدونکو ته يې دا نوم له خورا ډيري پخوا زماني څخه  ايښودل شوى دى  د دې ټاپوزمي  لويديځ  خوا ته  د سري بحيري  او سينا ټاپوزمه پوري د ختيځ خوا ته يې عربي خليج  جنوب ته عراق  زياتو برخو پوري د جنوب لخوا يې عربي بحيرې چې وروسته  ورته د هند بحر ويل کېږي او د شمال  خوا ته  يې د سوريې  او عراق د ځينو  برخو پوري   اوږدوالي لري. دا وچه د خپلر طبعي او جغرافي موقيعت له مخي خورا زيات ارزښت  لري  د  داخلي  جوړښت  له مخي د صحرا او شګو ديوالونو تر منځ واقع ده چې يو خارجي دښمن  ته خورا سخته ده چې د لاس ته  راوړلو  او غلامولو لپاره يې هڅه وکړي  نو ځکه د تاريخ په اوږدو کې  ددي  وچي اوسيدونکي تل   ازاد پاتي شوي دي که  څه هم د  دوئ  د دوه لويو  امپراطوريو ګاونډيان وو  او دوي ته به ګرانه  وه چې  د شګو  ديوالونه نه واى ژغورلي د هغوئ  له ټکولو څخه به ځانونه ساتلي  نه واى. د باندنيو اړيکو په رڼا کې بايد ووايو :- دا چه د پخوانۍ زمانې د مشهورو برخو په منځ کې پرته ده چې  د وچې  او اوبو لاري ورسره  تړلي دي په دې معنى چې غرنۍ څنډه يې د افريقا ته د ننوتلو  دروازه  او شمال شرقي برخه  اروپا ته      د اخليدلو کيلي او ختيځ  څنډه يې د بحيره عربو  قومونو منځنى ختيځ او ليري ختيځ   دراوزي دي چي  تر هند  او چين  خلاصيدلي  او په همدي ډول ټولي لوي وچي يې له عربي وچي سره د اوبو په واسط تړلي دي چې د هغوئ بحري  کشتۍ  په مستقيم ډول د عربي وچي له بحري بندرونو  کې داخليدلي  شي همدا مهم  جغرافيوي موقيعت دى چي د دې وچې شمال او جنوب   تل  ولسونو د راټوليدلو ځاى د تجارت مرکز د ثقافت ، دين ، هنرونو او راکړي ورکړي اساسي مرکز ګرځيدلي دى .(٧) مخونه ١-٢ ) عربي متحده امارات : United Arab Emirates – UAE   د نوم لنډيز : UA رسمي نوم : عربي متحده امارات ،  United Arab emirates نړيوال نوم :  UAE محلي نوم : الامارات العربيه المتحده ، Alemarat alarabiyahas mutahidah
جغرافيايې موقيعت
د عربي متحده اماراتو پراخوالى ٨٣٦٢٣ km2 کيلومتر مربع دى د اسيا په سويل لويديځ کې او د فارس د خليج او د عمان د بحيري په سويل غاړه کې پ پروت دى شمال اوختيځ خوا ته يې عمان ، لويديځ ته يې عربستان او شمال لويديځ ته يې قطر پروت دى .په شمال نيمه کره، په ختيځ طوالبلدونو کې ٢٥،٢٣،  او ختيځ  طوالبلد ٥٧،٥  ــــ ١٥٠ درجو  تر منځ موقيعت لري. له هغه ځايه چې د عربي متحده اماراتو پولې په سمه توګه نه دې روښانه نو ځکه بيل بيل اخځونه راز راز ارقام وړاندي کوي د انټرنيټ  د معلومات له مخي دا رقم2 km ٨٢٨٨٠    يا ٣١٨٧٧ m2  ميل مربع  يې وچه ده .او اوبه يې ٨٢٨٨٠km2    يې ښودل شويدي. په مجموعي ډول د عربي متحده اماراتو د اووګوني فدرالي اماراتو مساحت داسي ښودل شويدى. ١- ابوظبى : km2 ٧١،٧٧ يا %٨٦ ٢ - دوبۍ km2 ٤١،٤٤٠ يا % ٥ ٣- راس الحيمه : km2 ٦٥٧ يا %٠،٢ ٤: فجيره   km2٢٤٣  يا %٠،١،٥ ٥ – ام لکوين : km2 ٨،٢٨٨ يا %١ ٦- شارجه km2 ٢،٩٠٠،٣ يا%٣،٥. ٧- عمان km2 ٢٧٣ يا %٠،٣٣ ښودل شويدى. ( (١) مخونه ١٤-١٦) څلوخواوې :د متحده اماراتو شمال خوا ته فارس خليج ( عربي خليج) او عمان Oman  ، شمال ختيځ ته يې عمان Oman ،شمال لويديځ ته يې قطر Qatar ،جنوب ته يې سعودي عربستان  Saudi Arabia  ، او عمان ( شمال او شمال ختيځ پولي په ګډون )ختيځ ته يې د عمان خليج Gulf Oman   او لويديځ ته يې سعودي عربستان ( جنوب پولي په ګډون ) د عربي متحده اماراتو د پولو ټول اوږدوالى په وچه کې km2  ٩٣١دى .دغه هېواد د اوبو سره  km  ١٣١٨ پوله لري. د اسيا په سويل لويديځ کې او د فارس د خليج او عمان بحيري په سويلي غاړه کې پروت دى. ختيځ او شمال ختيځ خواته يې عمان ، سويل او لويديځ ته يې عربستان او شمال لويديځ ته يې قطر هېواد پروت دى .( (١) مخونه ١٦٤-١٦٥ )
مهم غرونه : مهم غرونه نلري يوازې يې د ( جبل يبيرjabelybir  څخه يې يادونه کولي شو چي  په جنوب ختيځ کې موقيعت لري نور د پام وړ غرونه نلري  لوړه څوکه يې د جبل يبير نوم سره ياديږې .        مهم سيندونه : متحده امارات کوم لوى او مشهور سيند نلري . اقليم : عربي متحده اماراتو اقليم په عمومي توګه وچ او نيم دښتې دى  د اماراتو هوا عموماً په سواحلو کې د ورښت د کموالي سره سره د فارس او عمان خليجونه د ګاونډيتوب له  امله  لنده او د استوا  له کرښې سره د نژدي والي سره هوا توده ده .د سرطان کرښه د دي هېواد له منځه ( خصوصا د ابوظبي ) له منځه څخه تيريږي .د عربي متحده اماراتو په دوبي کې د  تودوخي منځنۍ درجه د سانتي ګريد (٤٨) ته اوچتيږې  او په ژمي کې د دوبۍ هوا 0 c ١٠-١٤ ته رسېږي  د دغه هېواد په سواحلو کې د هوا لندبل  له %٨٥ څخه جګيږي د اماراتو په جګو سيمو کې ورښت وي  او په اوارو سيمو له ( هغه هم نا څارپي تيز بادونه ) وي په متحده اماراتو  کې اوبه لږ او تل   وچکالي وي  چي د نباتاتو د کموالي سبب ګرځې . .د دغه هېواد په جنوب ختيځو سواحلو کې  هر دوبي ډير تيز بادونه لګېږي  چې شرقي  ( نومېږي )  او د دغه سيمي هوا يې  توده کړي او خاوري او شګي له ځانه سره راوړي چې خصوصاً په کروندو  باندي بدي اغيزي کوي .( (٢) مخونه ١٦٥-١٦٦)
جغرافياوي ځانګړتياوي
عربي متحده امارات له اووه ( ٧) اماراتونو څخه تشکيل او منځ ته راغلي چې عبارت دي له  ١- ابوظبى  ٢-راس الحيمه  ٣-فجيره  ٤- ام الکوين  ٥- شارجه ٦- دوبۍ ٧- عمان دي .د استوا کرښه د دغه هېواد له مينځه ( ابوظبى) څخه د فارس خليج په جنوبي برخه د اماراتو  په شمال کې پرته ده. د فارس په خليج کې د اماراتو پوله د قطر له جنوب ختيځ څخه ( خورالعديه )  د هرمز   تنګي تر جنوبي  څنډې ( د راس مسندم ) پورې km  ٧٧٧ اوږدوالې لري پدي اوږد  واټن  کې ډير غټ  او کوچني ټاپوګان پراته دي چي په اماراتو پوري اړه لري د عربي متحده اماراتو ډير اوږدوالي له شمال ختيځ څخه تر جنوب لويديځ برخو پوري km٥٤٤ پوري رسېږي او ډير پلنوالې  يې له جنوب ختيځ څخه تر شمال  لويديځ پوري ( km٣٦١) ته رسېږي .د عربي متحده اماراتو موقيعت د عمان خپلواکه عربي هېواد په دوو برخو ويشلي دى لکه  چي په نقشه کې ښکاري د اماراتو شمال او شمال ختيځ ته دعمال شمالي برخه اود اماراتو په جنوب   او جنوب ختيځ کې د عمان اصلي خاوره موقيعت لري عربي متحده امارات په خپلو منځو کې د پولو يا خاوري د پراخوالي په سر دعواوي نلري مګر د دوي تيت يا شيندل شوي موقيعتونه  داسي دي  چې د خپل منځي پولو پوره ټاکل يې سخت او ګران  ښکاري  د شارجي  او عمان  اماراتونه هر يو له دريو (٣) جلا جلا سيمو څخه جوړ شويدي ، دوبۍ،فيجره ،او راس الحيمه هر يو  له دوه دوه برخي لري .ام لکوين او ابوظبۍ هر يو يې يوازي يوه يوه سيمه لري. د متحده اماراتو هغه سيمي او ځايونه چې په خلکو اباد دي زياتره د فارس د خليج اود عمان د خليج  په څنډو کې پراته دي .چي پرمختللي کارخاني په همدي سيمو کې موقيعت لري يدغه سيمو کې اقتصادي فعاليتونه ډير تر سره کېږي .چې د همدي فعاليتونو نتيجه ده چې د نفوسو ګڼوالي تر سترګو کېږي .د بهرنيو هېوادونو   راغلي مهاجر همدغه سيمو کې ميشت کېږي. د دغه هېواد لوى ښارونه : ابوظبۍ ، عجمان ، راس الحيمه ،فجيره ، ام الکوين او نور ټول په سواحلو کې موقيعت لري .پاتي سيمي زياتره بيدياوي دښتي ، شګلني ، او يا داسي سيمي دي چې هيڅ قسمه کرنه ، اوبه  او هيڅ قسمه  اقتصادي  او زراعتي  فعاليتونه پکې نه تر سترګو کېږي  او په کيلو مترو کيلو مترو کې يو انسان هم نه ليدل کېږې او يوازي د پروتو بينتا prothobinta  په نوم يوازي هغه نباتات ليدل کېږي چې ډيرو کمو  اوبو ته ضرورت لري .؛ په عمومي توګه د سمندر له سطحي څخه د عربي متحده اماراتو تر ټولو ټيټه سيمه د فارس خليج ده صفر متر ته رسېږي  او تر ټولو جګه سيمه په متحده  اماراتو کې د جبل يبير (  jabletibir )   غر لوړه څوکه ده چې د سمندر د سطحي څخه ١٥٢٧ متره لوړوالي لري .( (١) مخونه ٦٠-٦٤)
سياسي او بشري وضعه
( اداري ويش ) پايتخت يې د ابوظبى ښار دى Abu Dhabi  ، نوټ : عربي متحده اماراتو د جوړښت له مخې د هر امارات مرکز د څه مودي لپاره  د ټول هيواد پايتخت وي. نفوس :٢،٣٤٤،٤٠٢ تنه په کال (١٩٩٩م کال کې حساب شويدي يا په بل عبارت    د ٢٠٠٠ م کال د احصايې لمخي ٢،٤ ميليونه تنه ښودل شويدي  البته يوازي د ابوظبى نفوس .  د بهرنيو اوسېدونکو شمېر (١،٥٧٦،٥٨٩) تنه چې په کار په بيلابيلو کسبونو مشغول دي ښودل شويدي .((١) م٥)
د عربي متحده اماراتو د نفوسو ديموګرافي ځانګړتياوي په لاندي دول سره. ١	 د نفوسو ګڼوالي   2  km١ کې 	٢٨ تنه ٢	د نفوسو ګڼوالي په يو ميل مربع کې 	٧٣،٥ تنه ٣	ښاري وګړي 	%٩٠ ٤	کليوال وګړي 	%١٠ ٥	٥- ١٤ کلن 	%٣١نارينه٣٦٨،٨٤٤ ښځي ٣٥٣،١ ٦	١٥- ٦٤ کلن 	%٦٧نارينه ١٥،٦٩ښځي ٥٥٨،٩٠٢ ٧	له ٦٥ کلن څخه پورته 	%٢ نارينه٣٢،٦٥٣ ښځي ١٤،٨٤٨ (١٩٩٩م) ٨	د جنسيت تناسب د زيږيدلو په وخت کې 	%١،٠٤٩ ‌ تنه ٩	د جنسيت تناسب له ١٥ څخه ٦٤کلنۍ پورې	%١،٨٢ تنه ١٠	له ٦٥ کلنۍ څخه پورته	%٢،٢٢ تنه ١١	 په ټول نفوس کې 	%١،٥٣ تنه ١٢	په ١٠٠٠ کسانو کې زيږيدنه 	%١٨،٨٦ تنه ١٣	په ١٠٠٠ کسانو کې مړينه 	%٣،١٣ ماشومان ١٤	 د نفوسو زياتوالي کلنۍ وده 	%١،٧٨ (١٩٩٩ م ) ١٥	په ١٠٠٠ زيږيدلو ماشومان کې مړينه 	 ٣،١٣ ماشومان ١٦	د ژوند سطحه په منځنۍ توګه 	 ٧٥،٢٤ کاله ١٧	په نارينه وو کې 	٧٣-٨٣ کاله ١٨	 په ښځو کې 	٧٦-٧٨ کاله ١٩	د ښځو حمل په ١٠٠٠ کې 	٣،٥ ماشومان