cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هستي پالنه (اګزیستانسیالېزم)
هستي پر ذات مخکې ده
جانتان وبر د جوهر له کلمې څخه د سارتر ګټنه د فیشن موډل په توګه نه، بلکې د یوې ضروري ځانګړنې په توګه د هدف پېژندنې په طریقه تفسیر کوي: «جوهر د څو اجزاو د ټولګې لرل دي چې د خپلو اړیکو پر بنسټ داسې ترتیب شوي وي چې وکولای شي په ټولیزه توګه یو شمېر چارې مخته یوسي». د بېلګې په توګه د یو جوهر لپاره کور ته اړتیا ده څو هغه له خرابې هوا وساتي، له همدې امله دیوال او چت لري. انسانان له کورونو سره توپیر لري ځکه – د کورنو پر خلاف – دوی داخلي موخې نه لري: هغوی آزاد دي چې خپلې موخې وټاکي او په دې توګه خپل جوهر جوړ کړي. له همدې امله د دوی وجود د هغو پر ذات مخکښ دی.
کانزاس-نبراسکا قانون
د ۱۸۵۴ کال د کانزاس – نبراسکا قانون (د متحده ایالاتوعمومي قوانینو ۱۰ ټوک ۲۷۷ام مخ) د خاورې یو طبیعي قانون ؤ، چې د کانزاس او نبراسکا خاورې یې رامنځته کړې. دا قانون د دیموکرات سناتور سټیفن اې. ډوګلاس له لوري ترتیب شو، د متحده ایالاتو د۳۳ام کانګرس له لوري تصویب شو او د ولسمشر فرانکلین پیرس له لوري په قانون بدل شو. ډوګلاس دا لایحه وړاندې کړه او موخه یې دا وه چې د د براعظم سراسري رېل پټلۍ جوړولو او آسانتیا لپاره نوې ځمکې پرانیزي، خو د کانزاس - نبراسکا قانون د میسوري جوړجاړي د اغېزمنې الغاء، د غلامۍ پر سر ملي تاوتریخوالي ته د لمن وهلو او یو لړ وسله والو نښتو ته چې د "په وینو ککړ کانزاس" په نوم یادېدې، د مرسته کولو په پار زیات نامتو دی.
متحده ایالاتو د ۱۸۰۳ کال لویزیانا پیرود کې پراخه ځمکه ترلاسه کړې وه او د ۱۸۴۰ کال لسیزه راهیسې ډوګلاس د لویزیانا پیرود په یوه برخه کې د سیمه ییز حکومت رامنځته کولو په لټه کې ؤ چې لاهم نامنظم ؤ. د ډوګلاس هڅې د سناتور ډېوېډ رایس آچیسون او نورو سویلي مشرانو له خوا ودرول شوې، دوی د هغو خاورو د جوړولو اجازه ور نه کړه چې په غلامي یې بندیز لګولی ؤ؛ غلامي بنده کېده ځکه چې د میسوري جوړجاړي د شمالي عرض البلد د ۳۶ درجې او ۳۰ دقیقې شمالي (د میسوري پرته) خاوره کې غلامي بنده کړه. د سویلي خلکو لکه آچیسون د ملاتړ ترلاسه کولو لپاره پیرس او ډوګلاس موافقه وکړه چې د میسوري جوړجاړي د الغاء ملاتړ کوي او پرځای یې د غلامۍ وضعیت د "خلکو ځانواکي" پر بنسټ مشخص شي. د خلکو تر ځانواکۍ لاندې د کانګرس په ځای د هرې خاورې اسوېدونکي به مشخص کوله چې آیا غلامۍ ته اجازه وکړل شي یا نه.
د میسوري جوړجاړي د لغوه کولو او د کانزاس خاورې او د نبراسکا خاورې د تنظیم کولو لپاره د ډوګلاس لایحه په سنا کې په ډېر توپیر سره تصویب شوه، خو د استازو جرګې له سخت مخالفت سره مخ شوه. که څه هم شمالي ویګانو د دې قانون سخت مخالفت وکړ، یاده قانون د نږدې ټولو سویلي او ځینو شمالي دیموکراتانو په ملاتړ سره د جرګې له خوا تصویب شو. د دې قانون له تصویب وروسته، غلامۍ پلوه او د غلامۍ ضد عناصر کانزاس ته راوبهېدیل ترڅو داسې خلک رامنځته کړي چې د غلامۍ لپاره یا د غلامۍ ضد رایه ورکړي، چې په پایله کې یو لړ وسله والې نښتې چې د " په وینو ککړ کانزاس " په نوم پېژندل کېدې، رامنځته شوې. ډوګلاس او پیرس هیله درلوده چې د خلکو ځانواکي به د غلامۍ پر سر د ملي بحث په پای ته رسولو کې مرسته وکړي، خو د کانزاس - نبراسکا قانون شمالي خلک یې غصه کړل. غلامي پلوه او د غلامۍ ضد ځواکونو  ترمنځ وېش چې دې قانون رامنځه کړ، د وېګ ګوند لپاره د مرګ کنده وه، چې د یاد قانون څخه وروسته وپاشل شو. شمالي پاتې شوني یې د غلامۍ ضد جمهوري غوښتونکی ګوند رامنځته کړ. یاد قانون او د غلامۍ پر سر هغه تاوتریخوالي چې دې قانون ورته لمن ووهله، هغه مهمې پېښې وې چې د امریکا کورنۍ جګړې ته یې لاره هواره کړه.
جان کي
جان فیلیپ کي (زوکړه: د ۱۹۶۱ زکال د اګست ۹ مه) تقاعد شوی نیوزلنډي سیاستوال دی چې له ۲۰۰۸ زکال څخه یې تر ۲۰۱۶ زکال پورې د نیوزلنډ د ۳۸ لومړي وزیر او همدارنګه یې له ۲۰۰۶ زکال څخه تر ۲۰۱۶ کال پورې د نیوزلنډ د نېشنل ګوند د مشر په توګه خدمت کړی. د ۲۰۱۶ زکال په ډسمبر میاشت کې له دغو دواړو څوکیو څخه په استعفا کولو او د سیاست په خوشي کولو سره کي د نیوزلنډ د شرکتونو د مدیره پلاوي مشر وټاکل شو.
کي په اوکلنډ کې وزېږېد او په ماشومتوب کې یې کرېسټ چرچ ته کډه وکړه؛ نوموړي په کانټربري پوهنتون کې زده کړې وکړې او په ۱۹۸۱ زکال کې یې له دغه پوهنتون څخه د سوداګرۍ په څانګه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ. هغه په مریل لینچ کې د کارکولو په موخه له هېواد څخه له وتو وړاندې د نیوزلنډ د بهرنیو اسعارو په بازار کې کار وموند او په ۱۹۹۵ زکال کې د نړیوالو بهرنیو اسعارو د مارکېټ مشر شو، هغه ځایګی چې نوموړي په کې شپږ کاله کار وکړ. په ۱۹۹۹ زکال کې نوموړی د نیویارک په فدرال ریزرف بانک کې د بهرنیو اسعارو د تبادلې د کمېتې د غړي په توګه وټاکل شو چې تر ۲۰۰۱ زکال پورې یې دلته کار وکړ.
کي د اوکلنډ د هلینزوېل ټاکنیزې حوزې څخه په استازولۍ د نېشنل ګوند له هغه محدود شمېر استازو څخه و چې د ۲۰۰۲ زکال په ټاکنو کې د نېشنل ګوند له پام وړ ماتې سربېره یې د نیوزلنډ پارلمان ته لار ومونده. په ۲۰۰۴ زکال کې نوموړی د نېشنل ګوند د مالي مسئول په توګه وټاکل شو او بالاخره په ۲۰۰۶ زکال کې د دان براش د ځای ناستي په توګه د نېشنل ګوند مشرۍ ته ورسېد. د اپوزیسیون له دوه کلنې رهبرۍ وروسته کي وکولای شول د ۲۰۰۸ زکال د نومبر میاشتې په عمومي ټاکنو کې خپل ګوند بریا ته ورسوي. هغه د ۲۰۰۸ زکال د نومبر په ۱۹ مه د لومړي وزیر په توګه لوړه وکړه. نېشنل ګوند د هغه تر مشرۍ لاندې په دوه راتلونکو نورو عمومي ټاکنو کې (د ۲۰۱۱ زکال په نومبر او د ۲۰۱۴ زکال په سپټمبر میاشت کې) هم بریا خپله کړه. تمه کېدله چې کي به د ۲۰۱۷ زکال په عمومي ټاکنو کې بیا سیالۍ ته ودرېږي، خو نوموړي د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په ۵ مه د لومړي وزارت له څوکۍ او د نېشنل ګوند له مشرۍ څخه استعفا ورکړه. د هغه ځای د ۲۰۱۶ زکال د ډسمبر په دولسمه بېل انګلېش ونیو.
د لومړي وزیر په توګه کي د نیوزلنډ پنځم ملي حکومت اداره کړ چې د ۲۰۰۰مې لسیزې په وروستیو یعنې په ۲۰۰۸ زکال کې یې د اقتصادي رکود په پیل سره حکومت کول پیل کړل. نوموړي د خپلې واکمنۍ په لومړۍ دوره کې په توکو او خدماتو باندې مالیات لوړ کړل او شخصي مالیات یې راکم کړل، په داسې حال کې چې د اقتصادي بسیاینې له ګڼو نورو لارو چارو یې هم کار واخیست. د نوموړي دولت د TVNZ 6، TVNZ 7، Kidzone او Heartland په ګډون د څو تلویزیوني چینلونو د جوازونو له تمدید څخه ډډه وکړه او ورته مهال یې د نیوزلنډ راډیو بودیجه هم راکمه کړه. د ۲۰۱۱ زکال په فبروري میاشت کې د دغه هېواد په دویم لوی ښار کریسټ چرچ کې پیاوړې ځمک ښووېدنې په پام وړ توګه په ملي اقتصاد اغېز وکړ او دولت د کانټربري د ځمک ښووئیدنې د ژغورنې اداره رامنځته کړه. د لومړي وزارت په دویمه دوره کې د کي ادارې د پنځو دولتي شرکتونو د جزیي خصوصي سازۍ پالیسي مخته یووړه، په داسې حال کې چې د وګړو څخه په دې اړوند ټول پوښتنه د ۲ پر ۱ پایلې سره له دغه سیاست سره مخالفت څرګند کړ. نوموړی همدارنګه د استوګن ځایونو له شدید کړکېچ په ځانګړې توګه په اوکلنډ کې مخ شو چې له وړاندې د نه نیول شوو تدابیرو له امله ورباندې کلکې نیوکې ترسره شوې. د خارجي سیاست په برخه کې، کي د افغانستان په جګړه کې ښکېل د نیوزلنډ دفاعي ځواکونه له افغانستان څخه وویستل، له متحده ایالاتو سره یې ویلنګټون اعلامیه لاسلیک کړه او په ټرانس پاسیفیک مشارکت کې یې د نورو هېوادونو د ګډون په موخه فشار راوړ.
لومړۍ دوره (۲۰۰۸- ۲۰۱۱ زکال)
کي د ۲۰۰۸ زکال د نومبر د اتمې نېټې په عمومي ټاکنو کې له بریا وروسته لومړی وزیر شو چې په دې سره یې د کلارک تر رهبرۍ لاندې د کارګر ګوند ۹ کلنې حکومتولۍ ته پای ټکی کېښود. نېشنل ګوند ۴۵ سلنه ګوندي رایې او همدارنګه د پارلمان له ۱۲۲ څوکیو څخه ۵۹ څوکۍ خپلې کړې چې د برحاله کارګر ګوند د موجود اکثریت څخه یې ځان مخته کړ.
کي د ۲۰۰۸ زکال د نومبر په ۱۹ مه د لومړي وزیر او د تورېزم د وزیر په توګه لوړه وکړه او په دې سره هغه د خپلې وړاندیز شوې کابینې سره د اجرایوي شورا غړیتوب ترلاسه کړ. نوموړي بېل انګلېش د خپل مرستیال او د مالیې د وزیر په توګه وټاکه. د هغه د لومړي وزارت په لومړۍ دوره کې نېشنل ګوند په نظر پوښتنو کې تر ټولو مخکښ و چې یو مبصر له کي څخه ملاتړ د «ستراتوسفیر» په توګه توصیف کړ. په ۲۰۱۱ زکال کې نوموړی په مخکښو رسنیو کې د «تلفون جان» (تلفون یوه خالصه کیمیاوي ماده ده چې په ډېرو مهمو چارو کې ترې ګټنه کېږي» په مستعار نوم یادېده ځکه هېڅ خراب کوونکې چاره په هغه پورې نه وه نښتې، یا یې هم هېڅ خرابي نه لرله.
د کي دولت د نړیوال اقتصادي رکود په غبرګون کې چې د هغه د واکمنۍ له پیلېدو ډېر ژر وروسته پیل شو، څو پیاوړي اقتصادي سیاستونه معرفي کړل. دولت پر وګړو او په ټولو هر ډول عوایدو باندې د مالیاتو د کمښت طرحه وړاندې کړه. د شخصي مالیاتو لوړه کچه له ۳۹٪ څخه ۳۸٪ او بیا ۳۳٪ ته راښکته کړای شوه. هغه په خپله لومړۍ بودیجه کې په توکو او خدماتو باندې د دولتي مالیاتو کچه له ۱۲.۵٪ څخه ۱۵٪ ته لوړه کړه، په داسې حال کې چې کي وړاندې اعلان کړی و چې دغه ډول زیاتوالی به د نېشنل ګوند په دولت کې رامنځته نه شي. د کي دولت همدارنګه د اقتصادي بساینې ګڼ شمېر طرحې تصویب کړې. . د نوموړي دولت د TVNZ 6، TVNZ 7، Kidzone او Heartland په ګډون د څو تلویزیوني چینلونو د جوازونو له تمدید څخه ډډه وکړه او ورته مهال یې د نیوزلنډ راډیو بودیجه په واقعي توګه راکمه کړه.
دویمه دوره: ۲۰۱۴ – ۲۰۱۷ زکال
د ۲۰۱۱ زکال د نومبر د ۲۶ مې نېټې عمومي ټاکنې د نېشنل ګوند د رایو او څوکیو د ګټلو د زیاتوالي شاهدې وې، په داسې حال کې چې کارګر ګوند په زیاته کچه شاته پاتې شو. کي د دغو ټاکنو شپه د خپل ګوند لپاره د «ډېره ښاده شپه» او «پیاوړې بریا» وبلله.
په ۲۰۱۲ زکال کې، کي د کیم ډاټکام په نیولو او همدارنګه د وروستیو افشاګریو په بنسټ هغه له ډاټکام څخه په غیرقانوني توګه د دولتي ارتباطاتو د امنیت ادارې (GCSB) له خوا په جاسوسي کولو کې لاس درلود. د لومړي وزیر په توګه کي په مستقیم ډول د (GCSB) مسئولیت پر غاړه درلود، هغه اداره چې د نیوزلنډي وګړو اړوند د جاسوسۍ اجازه نه لري – ډاټکام دایمي اقامت ترلاسه کړی و. درې ورځې وروسته کي د ناقانونه جاسوسۍ له امله بخښنه وغوښته. «زه له ښاغلي ډاټکام څخه بخښنه غواړم. زه له نیوزلنډیانو بخښنه غواړم ځکه هر نیوزلنډي وګړی... د GCSB پر وړاندې دا حق لري چې د قانون له مخې خوندي واوسي او ما ونشو کولای د هغه لپاره مناسب ملاتړ برابر کړم». وروسته څرګنده شوه چې هغه مهال چې کي له هېواده بهر و GCSB له واکیال لومړي وزیر بېل انګلېش څخه غوښتي و چې په دې اړوند «وزارتي اجازه» لاسلیک کړي او په دغه دوسیه کې د دغه دفتر د دخالت اړوند د جزیاتو پلټنه ودروي – دا یوازنۍ دغه ډول چاره وه چې په تېرو لسو کلونو کې ترسره شوې وه.
دریمه دوره: ۲۰۱۴- ۲۰۱۶
د ۲۰۱۴ زکال د سپټمبر میاشتې د ۲۰ مې نېټې ټاکنو د نېشنل ګوند بیاځلي بریا تضمین کړه. نېشنل ګوند د ګوندي ۴۷ سلنه رایو او د ۱۲۱ څوکیو څخه د ۶۰ څوکیو په ترلاسه کولو سره بیا اکثریت ترلاسه کړ. د ټاکنو د رایو د شمېرنې په شپه داسې ښکارېده چې دغه ګوند له ۱۹۹۴ زکال وروسته لومړنی تر ټولو زیات اکثریت د ۶۱ څوکیو په ترلاسه کولو خپل کړی خو د رسمي شمېرنو (د ځانګړو رایو د شمېرنې په ګډون) دغه ګوند یوه څوکۍ (د مورین پېګ) د شنه ګوند په ګټه له لاسه ورکړه.
کي له ډېر مهال راهیسې د نیوزلنډ د بیرغ د بدلون څخه ملاتړ کاوه او د ۲۰۱۴ زکال د عمومي ټاکنو په ټاکنیزو سیالیو کې یې د دغې موضوع اړوند د ټول پوښتنې ترسره کولو ژمنه وکړه. په ټاکنو کې له بریا وروسته د نیوزلنډ د بیرغ د بدلون اړوند دوه ټول پوښتنې د ۲۰۱۵ زکال په نومبر/ډسمبر او د ۲۰۱۶ زکال په مارچ کې ترسره شوې. دویمه ټول پوښتنه د موجود بیرغ د ساتنې لامل وګرځېده. د هغه متنقدینو (ملي او نړیوالو) دغه ټول پوښتنې غیرضروري، لګښتمنې او «بېهوده پروژې» وبللې.
په ایران کې بشري حقونه
د پهلوي شاهي کورنۍ (۱۹۲۵ زڅخه تر ۱۹۷۹ز کال پورې) د ۱۹۷۹ز کال د اسلامي انقلاب څخه د ایران تر اسلامي جمهوریت پورې (۱۹۷۹ز کال څخه تر اوسه پورې) د ایراني اتباعو له حقونو سره د حکومت چلند د ایرانیانو، د انساني حقونو د نړیوالو فعالینو، لیکوالانو، نادولتي بنسټونو او د متحده ایالاتو له خوا تر نیوکې لاندې نیول شوی دی. په داسې حال کې چې د شاهي کورنۍ د پاچایانو تر واکمنۍ لاندې واکمني د بشري حقونو د ناوړه کړنو له امله د لویدیځو څارګرو سازمانونو له خوا په پراخه کچه تر برید لاندې ؤ، خو کله چې د اسلامي جمهوریت حکومت بریالی شو، د ډېرو له نظره لا هم بدتر ګڼل کېږي.
د پهلوي کورنۍ - رضا شاه پهلوي او د هغه زوی محمد رضا شاه پهلوي - ځینې وختونه د "شاهي دیکتاتور"، یا "د یو کس واکمنۍ" په توګه نومول کېدل او هغوی د خپلو سیاسي مخالفینو د ځپلو لپاره له پټو پولیسو، شکنجې او اعدامونو څخه کار اخیست. د محمد رضا شاه پهلوي د واکمنۍ پر مهال د اعدام شوو سیاسي بندیانو شمېر له ۱۰۰ څخه تر ۳۰۰ تنو پورې رسېږي.
د اسلامي جمهوریت په چوکاټ کې د زندانونو سیستم مرکزي شو او په لویه کچه پراخ شو او د دې واکمنۍ په یوه لومړۍ دوره کې ( ۱۹۸۱ز څخه تر ۱۹۸۵ ز پورې) له ۷۹۰۰ څخه زیات کسان اعدام شول. اسلامي جمهوریت د دواړو کړنو، هم د محدودیتونو او هم د مجازاتو له امله تر نیوکې لاندې راغلی چې د نړیوالو بشري ارزښتونو په بنسټ نه دي، بلکې د اسلامي جمهوریت د اساسي قانون او نور قوانین په بنسټ دي (لکه د جرمونو لپاره سختې سزاګانې، له تاواني شوو پرته د جرمونو مجازات، د بیان او مطبوعاتو پر آزادۍ محدودیتونه، د دین  پر آزادۍ محدودیتونه او داسې نور) او هم " له قانون څخه پورته" کړنو لپاره، چې نه د ایران د قانون په بنسټ دی، نه هم د نړیوالو ارزښتونو، لکه د ورځپاڼو دفترونو ته اوراچول او د سیاسي بندیانو او مخالفونوملکیانو له محاکمې پرته وهل ټکول، شکنجه، جنسي تیري او وژل.
پهلوي کورنۍ
د ایران شاهي دولت، د پهلوي کورنۍ د سلطنت پر مهال د ایران حکومت، له ۱۹۲۵ز څخه تر ۱۹۷۹ز پورې دوام درلود. د یوه تاریخ له مخې، د پهلوي رژیم د واکمنۍ پر مهال د بندیانو شکنجه او ناوړه چلند بېلابېل ډولونه درلودل، خو دواړو پاچاهانو - رضا شاه پهلوي او د هغه زوی محمد رضا شاه پهلوي – له سانسور، پټو پولیسو، شکنجې او له عدامونو کار اخست.
د رضا شاه دوره
د رضا شاه پاچهي په داسې وخت کې استبدادي او دیکتاتوري وه چې په سیمه او نړۍ کې استبدادي حکومتونه او دیکتاتوري د حکومتولۍ عادي بڼې وې او د بشري حقونو نړیواله اعلامیه، څو کاله له هغې وروسته وه. د مطبوعاتو آزادي، د کارګرانو د حقونو او سیاسي آزادي د رضا شاه په واکمنۍ کې محدودې وې. خپلواکې ورځپاڼې تړل شوې وې، د سیاسي ګوندونو فعالیت – حتی د احیا وفاداره ګوند  - منع شوي وو. حکومت په ۱۹۲۷ ز کال کې ټولې سوداګریزې اتحادیې بندې کړې او د ۱۹۲۷ز او ۱۹۳۲ زکلونو تر ترمنځ یې د ګارګرو له تنظیم کوونکو څخه ۱۵۰ ته ونیول.
فزیکي ځواک د ځینو بندیانو ډلو په وړاندې کارول کېده – یعنې عام مجرمین، شکمن جاسوسان او هغه کسان چې د شاه د وژنې دسیسه یې کوله. د کورنو غله په ځانګړې توګه د باستینادو سزا (د پښو په تلو وهل) او ستراپادو (د مجرم په مټو د شاه له خوا تړل او ځړول ) مجازات کېدل، ترڅو "د هغوی غلا برملا کړي". شکمن جاسوسان او وژونکي په "وهل کېدو، له خوبه محرومېدل او د قاپاني جزا " (د شاه لور ته د مټو قاتول) چې کله ناکله د یو مفصل درز لامل کېده، مجازات کېدل، خو د سیاسي بندیانو لپاره – چې په اصل کې کمونستان وو – د رضا شاه د واکمنۍ پر مهال "د شکنجې څرګند ډول نه  ؤ". د فشار اصلي بڼه یوازینی بند و چې په هغه کې " د کتابونو، ورځپاڼو، لیدونکو، د خوړو د کڅوړو او د مناسبې طبي پاملرنې" بندول وو. په داسې حال کې چې ډېری وخت سیاسي بندیان، د قاپاني په سزاګواښل کېدل، مګرهغوی په ندرت سره دا جزا لېدلې ده.
د محمد رضا شاه دوره
محمد رضا وروسته له هغه پاچا شو چې پلار یې په ۱۹۴۱ ز کال کې د روسانو او امریکایانو له خوا له واکه وغورځول شو. سیاسي بندیان (ډېری کمونیستان) د نیواکګرو له خوا خوشې شول او شاه (چې په هغه وخت کې ولیعهد و) نور په پارلمان کنټرول نه درلود، خو په ۱۹۴۹ ز کال کې د شاه د وژنې له هڅې وروسته، هغه وکولای شول چې نظامي قانون اعلان کړي، کمونستان او نور مخالفین یې زنداني کړي او په مطبوعاتو کې یې پر شاهي کورنۍ نیوکې محدودې کړې دي.
د شاه پلوه کودتا وروسته چې په ۱۹۵۳ ز کې یې لومړی وزیر محمد مصدق له واکه لرې کړ، شاه یو ځل بیا خپل مخالفین وځپل او سیاسي ازادي محدوده شوه. هغه د مصدق سیاسي ډله ملي جبهه غیرقانوني وبلله او ډېری مشران یې ونیول. د تودې ګوند له ۴۰۰۰ څخه زیات سیاسي فعالان ونیول شول، (د ۴۷۷ وسله والو په ګډون) څلوېښت کسه اعدام شول، ۱۴ نور تر شکنجې لاندې ووژل شول او تر ۲۰۰ زیات په عمري بند محکوم شول.
د خپل واک د اوج په وخت کې، د شاه پټ پولیس ساواک په حقیقت کې نامحدوده واکونه درلودل. دغې ادارې له CIA سره نږدې همکاري کوله.
د ۱۹۷۴ز او ۱۹۷۵ز ترمنځ د بخښنې نړیوال سازمان د کلني راپور له مخې " د سیاسي بندیانو ټولیز شمېر په ټول کال (۱۹۷۵ز)  کې شاوخوا، له ۲۵۰۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰۰ پورې اټکل شوی ؤ.
له ۱۹۷۱ز څخه تر ۱۹۷۷ز پورې
په ۱۹۷۱ز کال کې، د جندرمیري (پولیسو) په پوسته د چریکي برید ( چې دری پولیس په کې ووژل شول او دوه چریکیان خوشې شول، چې د "سیاهکال پېښې" په نوم یادېږي) د حکومت په وړاندې "یوه سخته چریکي مبارزه" پیل کړه او د حکومت سخت غبرګونونه یې را وپارول. ګوریلا د شاه د نسکورولو لپاره "وسله واله مبارزه" پيل کړه او د نړیوالې درېیمې نړۍ امپریالیزم له ضد انقلابیانو (ماوو زیدونګ، هو چی مین، او چیګوارا) څخه يې الهام اخیست، د ۱۹۷۰ز لسیزې په لومړۍ نیمایي کې خورا فعال شول. کله چې د دوی په سلګونو کسه، له حکومتي ځواکونو سره په جګړو کې ووژل شول او په لسګونو ایرانیان اعدام شول، د بښنې نړیوال سازمان په وینا : شاه لږ تر لږه د  ۳۰۰ سیاسي اعدامونه حکم ورکړ.
شکنجه د وسلو د زیرمو، خوندي کورونو او د چریکي ملګرو د موندلو او د دولت دښمنان د را کمولو او د دولت د ملاتړي کوونکو د زیاتوالي لپاره کارول کېده.
په ۱۹۷۵ ز کال کې، د بشري حقونو د عفوې نړیوال سازمان - چې غړیتوب او نړیوال نفوذ یې د ۱۹۷۰ ز لسیزې په اوږدو کې خورا زیات شو- په ایران کې د سیاسي بندیانو سره د چلند په اړه یو راپور خپور کړ چې " په پراخه کچه د اروپا او امریکا په مطبوعاتو کې تر پوښښ لاندې راغی". په ۱۹۷۶ ز کال کې، دا ځپل د "بې شمېره نړیوالو سازمانونو او بهرنیو ورځپاڼو" او د متحده ایالاتو د نوي ټاکل شوي ولسمشر جیمي کارتر له خوا د خپرونو او څېړنو له امله د پام وړ نرم شوي وو.
سخالين اوبلاست
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:105%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;"
سخالین اوبلاست په   د روسیې یو اوبلاست دی چې په روسیه کې موقعیت لري.
سرچينې
وېشنيزه:روسي سندرغاړې وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي رادارونه
د اردن دویم عبدالله
عبدالله الثانی بن الحسین (زوکړه: د ۱۹۶۲ زکال د جنوري ۳۰ مه) د اردن پاچا دی چې د ۱۹۹۹ زکال د فبروري په ۷ مه واک ته ورسېد. نوموړی هاشمي کورنۍ ته اړوند دی چې له ۱۹۲۱ زکال څخه د اردن سلطنتي کورنۍ ده. هغه د نسب له مخې د اسلام د سپېڅلي پیغمبر حضرت محمد(ص) د اولادې ۴۱م نسل ته اړوند دی.
عبدالله د ملک حسین او د هغه د دویمې مېرمنې شهزادګۍ منی لومړی زوی دی او په عمان کې زېږېدلی. د پاچا د مشر زوی په توګه هغه د خپل پلار څرګند وارث و، خو پلار یې په ۱۹۶۵ زکال کې خپل ولیعهد د عبدالله تره شهزاده حسن وټاکه. عبدالله په عمان کې ښوونځي ته ولاړ او خپلې زده کړې یې له هېواده بهر بشپړې کړې. هغه خپل پوځي فعالیت په ۱۹۸۰ زکال کې د روزونکي افسر په توګه د اردن په وسله وال پوځ کې پیل کړ او په ۱۹۹۴ زکال کې د دغه هېواد د ځانګړو ځواکونو قوماندان شو چې بالاخره په ۱۹۹۸ زکال کې د دغه هېواد په پوځ کې تر تورن جنرالۍ ورسېد. په ۱۹۹۳ زکال کې عبدالله له رانیا الیاسین سره واده وکړ دوی د ولیعهد حسین، شهزاده ایمان، شهزادګۍ سلما او شهزاده هاشم په نومونو څلور ماشومان لري. ملک حسین په ۱۹۹۹ زکال کې له خپلې مړینې څو اونۍ وړاندې خپل مشر زوی عبدالله خپل وارث وټاکه او له پلار وروسته واک ته ورسېد.
مشروطیت غوښتونکی پاچا، عبدالله هغه مهال چې واک ته ورسېد اقتصاد یې ازاد کړ او په دغه برخه کې اصلاحات د اقتصادي ودې لامل وګرځېدل چې تر ۲۰۰۸ زکال پورې یې دوام وموند. په راتلونکو کلونو کې د اردن اقتصاد له ستونزو سره مخ شو او د لوی اقتصادي ناورین او همدارنګه د عربي پسرلي تر اغېز لاندې راغی چې له امله یې د نفتو عرضه را لږ شوه او همدارنګه یې له ګاونډیو هېوادونو سره سوداګري وپاشل شوه. په ۲۰۱۱ زکال کې په ټوله عربي نړۍ کې د اصلاحاتو په موخه پراخ لاریونونه راوتلل. ډېری دغه اعتراضات په یو شمېر هېوادونو کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو لامل وګرځېدل، خو عبدالله په چټکۍ سره د دغو کورنیو نارامیو پر وړاندې د خپلې ادارې په بدلون، په اساسي قانون او همدارنګه د عامه آزادیو او ټاکنو اړوند قوانینو کې په اصلاحاتو غبرګون وښود. هغه د ۲۰۱۶ زکال په عمومي ټاکنو کې د اردن په پارلمان کې د تناسبي استازولۍ سیسټم رامنځته کړ، هغه اقدام چې د نوموړي په خبره بالاخره د پارلماني حکومتونو د جوړېدو لامل ګرځي. دغه اصلاحات د سیمه یېزو بې مخینې ننګونو له دې ډلې منابعو نه لرونکي د هغه هېواد ته د ۱.۴ میلیونه سوریايي کډوالو د ورتګ او همدارنګه د داعش (د عراق او شام لپاره اسلامي دولت) ډلې د رامنځته کېدو په حالت کې ترسره شول.
عبدالله د اردن د ثبات ساتلو له امله په ملي او نړیواله کچه محبوبیت لري؛ نوموړی همدارنګه د ادیانو ترمنځ د بحثونو او د معتدل اسلام د ترویج کوونکي په توګه شهرت لري. نوموړی چې اوس مهال په ټوله عربي نړۍ کې له مهالیز پلوه زیات واک چلونکی واکمن دی، د اسلامي ستراتیژیکو مطالعاتو د سلطنتي مرکز له خوا په ۲۰۱۶ زکال کې د عربي نړۍ د تر ټولو اغېزمن واکمن په توګه وبلل شو چې په ۲۰۲۲ زکال کې یې د عربي نړۍ د اغېزمنو واکمنانو په کتار کې پنځم ځای خپل کړی. عبدالله په اورشلیم یا بیت المقدس کې د مسلمانانو او عیسویانو د سپېڅلو ځایونو متولی دی، هغه ځایګی چې له ۱۹۲۴ زکال څخه د هغه کورنۍ ته اړوند دی. په ۲۰۲۱ زکال کې د پاندورا اسنادو افشا او همدارنګه په ۲۰۲۲ زکال کې په سویس کې د شتمنیو افشا څرګنده کړه چې عبدالله په پریمانه کچه سرمایه ځانته ساتلې او هغه یې د خپلو بهرنیو حسابونو او مالیاتي تېښتو څخه په کار اخیستو پټه ساتلې. د دغو افشاګریو په غبرګون کې سلطنتي محکمې څرګنده کړه چې له هېواده بهر د هغه حسابونه د نوموړي د خصوصي حریم او امنیت د خوندیتوب په موخه کارول شوي، په داسې حال کې چې دغه شخصي سرمایه ورته له پلار څخه په میراث رسېدلې.
پوځي فعالیت
عبدالله خپل پوځي فعالیت په ۱۹۸۰ زکال کې د بریتانیا په سندهرست سلطنتي پوځي اکاډمۍ کې پیل کړ، په داسې حال کې چې نوموړی د اردن په وسله وال پوځ کې د ښوونې او روزنې د برخې فعال افسر و. له سندهرست وروسته عبدالله د دویم بریدمن په رتبه د بریتانیا په پوځ کې دنده ومونده او په لویدیځ جرمني کې یې د یوه کال لپاره د ۱۳مې او ۱۸مې سلطنتي پوځي ډلګیو قومانداني وکړه.
شاهزاده له دې وروسته په ۱۹۸۷ زکال کې د واشنګټن په جورج ټاون پوهنتون کې د بهرنیو خدماتو اړوند په اډمونډ اې. والیش کالج کې زده کړې وکړې او د نړیوالو چارو په برخه کې یې پرمختللې زده کړې او څېړنې وکړې. نوموړی بېرته هېواد ته راوګرځېد څو د ټانګونو په ۱۷مه سلطنتي لوا کې د مرستیال په توګه خدمت وکړي او په دې سره یې د جګړنۍ رتبه هم ترلاسه کړه. عبدالله په ۱۹۹۰ زکال کې په بریتیش سټپ کالج کې د اداري چارو په زده کړو کې برخه واخیسته او راتلونکی کال د اردن د وسله والو ځواکونو د عمومي مفتش په دفتر کې یې د زرهي پوځونو د استازي په توګه خدمت وکړ. نوموړي په ۱۹۹۲ زکال کې د وسله والو ځواکونو د یوې لوا قومانداني پر غاړه لرله او راتلونکی کال یې په داسې حال کې چې د ۴۰ مې لوا قومانداني ورترغاړې وه د ډګروالۍ رتبه هم ترلاسه کړه.
عبدالله له رانیا الیاسین سره چې په عمان کې د اپل شرکت د بازارموندنې کارکونکې وه په هغه میلمستیا کې ولیدل چې د هغه خور شهزادګۍ عایشې د ۱۹۹۳ زکال په جنوري میاشت کې جوړه کړې وه. دوی دواړه دوه میاشتې وروسته کوژده شول او په جون میاشت کې یې واده وکړ.
ځای ناستوب او واک ته رسېدل
عبدالله په څو ماموریتونو له دې ډلې له هېواد څخه بهر د شوروي اتحاد او متحده ایالاتو له مشرانو سره د ناستو په ترڅ کې د خپل پلار په څنګ کې برخه واخیسته. نوموړی د ۱۹۹۰مې لسیزې پر مهال ځینې وختونه د خپل پلار د نایب السلطنت په توګه دندې مخته وړې، خو دغه چاره تر ډېره د پاچا د کشري ورور ولیعهد حسن له خوا ترسره کېدله. عبدالله په ۱۹۸۷ زکال کې مسکو ته د خپل پلار د لېږل شوي پلاوي مشري وکړه. هغه به په مکرر ډول په واشنګټن کې پنټاګون ته ورتله او د اردن لپاره به یې د نظامي مرستو د ترلاسه کولو لپاره لابي ګري کوله. شاهزاده په دمشق کې له حافظ الاسد او په بغداد کې له صدام حسین سره (د ۱۹۹۰ زکال د فارس خلیج له جګړې وړاندې) د خپل پلار په لیدنو کې د هغه ملتیا کوله. عبدالله په ۱۹۹۷ زکال کې اردن ته د اسرائیلي چارواکو د سفر پر مهال د نظامي تمریناتو قومانداني پر غاړه لرله او په ۱۹۹۸ زکال کې یې معمر القذافي ته د لاس په لاس پیغام وړلو مسئولیت پر غاړه درلود.
هغه مهال چې په ۱۹۹۲ زکال کې څرګنده شوه چې ملک حسین په سرطان ناروغۍ اخته دی په مکرر ډول یې د درملنې په موخه متحده ایالاتو ته سفر کاوه. وروسته له هغه چې حسین د درملنې په موخه له ۶ میاشتني غیابت وروسته د ۱۹۹۸ زکال په وروستیو کې اردن ته راوګرځېد، هغه د اردن د چارو اړوند د خپل ورور په مدیریت په ښکاره نیوکه وکړه او هغه یې د نایب السلطنت په توګه د اساسي قانون له واکونو څخه په ناوړه ګټنې تورن کړ. د ۱۹۹۹ زکال د جنوري په ۲۴ مه نوموړي له خپلې مړینې دوه اونۍ وړانډې؛ د عبدالله په ګډون چې فکر یې کاوه هغه به خپل ژوند په پوځ کې تېروي، ټول خلک د خپل ځای ناستي په توګه د عبدالله په ټاکلو حیران کړل.
پاچا د ۱۹۹۹ زکال د فبروري په  اوومه ومړ. د هغه د مړینې له خبر خپرېدو څو ساعته وروسته عبدالله د پارلمان په بېړنۍ ناسته کې راڅرګند شو. د حسین دوه وروڼه حسن او محمد له هغه سره یوځای په داسې حال کې چې عبدالله یې شاته و غونډې ته ننوتل. هغه په عربي ژبه د لوړې جملې چې نږدې ۵۰ کاله وړاندې یې پلار ویلې وې؛ وویلې «زه د لوی خدای پر نوم لوړه کوم چې له اساسي قانون څخه ساتنه کوم او خپل هېواد ته به وفادار اوسم».
د زنګ ضد فولاد
د زنګ ضد فولاد د وسپنې د فلز يو مخلوط دی چې د زنګ او د رژېدو ضد دی. دا لږ تر لږه ۱۹٪ «کروميم» لري او د نورو اړینو خصوصياتو د تر لاسه کولو لپاره په دې کې کاربن، نور غېر فلزي او فلزي مواد شاملېدای شي. د زنګ ضد فولادو د رژېدو په وړاندې مقاومت د کروميم پايله ده، کوم چې يوه غېر فعاله پرده جوړوي، کومه چې کولای شي د اکسيجن په نه شتون کې مواد خوندي کړي او خپله بېرته جوړ شي.
د رژېدو په وړاندې مقاومت او روڼوالی په ډېرو فعاليتونو کې کارول کېږي. شونې ده چې د زنګ ضد فولاد د څادرونو، تختو، ميلونو، مزو او نلونو کې تاوول کېدای شي. دا همدا راز د پخلي په لوښو، پرې کوونکو وسايلو، جراحي وسايلو، لويو فعالیتونو، موټرو، په لویو ودانيو کې ودانيزو موادو، صنعتي وسايلو (لکه د کاغذ کار خونې، کيمياوي کارخونې، د اوبو تصفيه) او د کيمياوي موادو او خوراکي تولیداتو د زېرمه کولو زېرمه ځايونو او ټانکرونو کې استعمالېدای شي.
د زنګ ضد فولادو د بيالوژيکي پاکوالي وړتيا د المونیم او مسو دواړو څخه ښه ده چې د بيالوژيکي پاکوالي وړتيا يې له هندارې سره د پرتلې وړ ده. د پاکوالي وړتيا، پیاوړتيا او د رژېدو په وړاندې مقاومت يې د درمل جوړولو او خوارکونو د پروسس په کارځايونو کې د زنګ ضد فولادو استعمال ته وده ورکړې ده.
په بېلا بېل ډوله د زنګ ضد فولادو د AISI د درې رقمه شمېرې په مټ نښان لګول کېږي، د ISO ۱۵۵۱۰ معيار د ګټورې تبادلې په جدول کې د شته ISO, ASTM, EN, JIS او GB معيارونو ځانګړنو کې د زنګ ضد د کيمياوي مرکباتو فهرست ورکوي.
د رسولو وړتيا (د برېښنا موصليت)
د فولاتو په څېر د زنګ ضد فولاد هم په نسبي ډول د برېښنا کمزوری موصل دی چې د مس په پرتله په څرګند ډول کم برېښنايي موصلونه لري. په ځانګړي ډول، د زنګ ضد فولاد برېښنايي اړيکې مقاومت (ECR) د ډبل خونديتوب د اکسايډ د پوړ په پايله کې منځ ته راځي او د برېښنايي موصل په توګه په اجرائاتو کې د هغې فعاليت محدودوي. د مسو مرکب او د نيکل پوښ لرونکي نښلونکي د کم ECR ارزښتونو د ښودلو خاصيت لري او د دا ډول فعاليتونو لپاره غوره مواد بلل کېږی. له دې سره سره، د زنګ ضد فولاد نښلونکي په داسې حالاتو کې کارول کېږي، چېرته چې د ECR د ډيزاين کم معيار لري او د رژېدو د مقاومت اړتيا وي، د بېلګې په ډول د تودوخې په لوړه درجه کې او په اکسيد کونکي چاپېريال کې.
د ويلې کېدو نقطه
د نورو مخلوطو فلزاتو په څېر، د زنګ ضد فولادو د ويلې کېدو نقطه د انفرادي تودوخې درجه کې نه، بلکې د تودوخې درجې د اندازې په بڼه څرګندېږي. د تودوخې د درجې دا اندازه له ۱۴۰۰ څخه نيولې بیا تر ۱۵۳۰۰ سانتيګراد (له ۲۵۵۰ څخه تر ۲۷۹۰ فارنهايت پورې) پورې رسېږي چې تر بحث لاندې مخلوط فلز د ځانګړي ډبلوالي پورې اړه لري.
مقناطيسيت
مارټينيټک، ډوپليکس او فيريټک ډوله زنګ ضد فولاد مقناطيسي دي، په داسې حال کې چې اسټنيټک د زنګ ضد فولاد عموماً غېر مقناطيسي وي. فيريټک فولاد د خپل مقناطيسيت د دې د جسم د مرکز د مکعب کريسټال جوړښت له امله منځ ته راوړي، په کوم کې چې د وسپنې اتوم د مکعب په بڼه کې ترتيب کېږي (په هر کونج کې د وسپنې د يو اتوم په لرلو سره) او د وسپنې يو اضافي اتوم په مرکز کې لري. همدا د وسپنې مرکزي اتوم د فيريټک فولادو د مقناطيسي ځانګړتياوو لامل دی. دا جوړښت د کاربن اندازه هم محدودوي، کوم چې فولاد کولای شي تر ۰.۰۲۵٪ پورې يې جذب کړي. په کورنيو وسايلو کې کارېدونکي برېښنايي والونه او داخلي سوځولو ماشينونو کې د داخلولو سيستم لپاره په کمو جبري سيمو کې درجې تيارې شوي دي. د ځينو فعاليتونو لپاره د غېر مقناطيسي موادو اړتيا وي، لکه د مقناطيسي اهتزاز په مټ انځور اخيستل. اسټينټيک د زنګ ضد فولاد د کار د سختۍ په مټ تر يو بریده مقناطيسي کېږي، کوم چې عموماً غېر منقاطيسي وي. کله کله، که اسټينټک فولاد کات يا پرې کړای شي، نو د زنګ ضد فولادو په څنډو کې مقناطيسيت پیدا کېږي، ځکه چې کريستالي جوړښت خپله بېرته ځان منظموي.
رژېدل
د نايټروجن زياتوالی هم د رژېدو په وړاندې مقاومت ښه کوي او ميخانيکي پیاوړتيا زياتوي. په دې ډول، بېلا بېل ډول کروميم او موليبډينم موادو سره د زنګ ضد فولادو مختلفې درجې موجودې دي، کومې چې د هغه چاپېريال سره سمون لري، کوم چې دا مرکب بايد وزغمي. په لاندې لارو چارو سره د رژېدو په وړاندې مقاومت لا پسې زياتېدای شي:
ويجاړېدل
ګالنګ، کوم ته چې کله کله يخ ويلډنګ (جوش/يو بل سره جوش کول) هم ويل کېږي، د سختې نښلېدونکې ويجاړۍ يوه بڼه ده، کومه چې هغه مهال منځ ته راځي، کله چې د دوه فلزاتو سطحې يو له بل سره په نسبي حرکت کې او تر سخت فشار لاندې وي. اسټينټيک د زنګ ضد فولاد وصلونکي په ځانګړي ډول د «تريډ ګالنګ» لپاره حساس وي، په داسې حال کې چې نور مرکبات هم حساس دي، کوم چې خپله د خونديتابه اکسايډ سطحې پردې جوړو، لکه ايلومينيم او ټايټينيم. د لوړې اړيکې ځواک لاندې په ښوېدو سره، دا اکسايډ خرابېدای، ماتېدای او د اجزاوو له برخو څخه لرې کېدای شي، په کوم سره چې لوڅ غبرګون لرونکی فلز رالوڅېدای شی. کله چې دوه سطحې له يو مواد څخه جوړې وي، نو دا لوڅې شوې سطحې په اسانۍ سره ويلې کېدای شي. د دواړو سطحو د جلا کېدو په پايله کې سطحه چاودېدای شي او ان تر دې چې د فلز اجزاء وصل کونکي په بشپړ ډول بندېدای شي. د مختلفو موادو (د زنګ ضد فولادو په خلاف برونز) استعمال يا مختلف د زنګ ضد فولاد (اسټينيټک په وړاندې مارټينيټک) استعمال څخه «ګالنګ» کمېدای شي. سربېره پر دې، د دوه برخو تر منځ د يوې پردې وړاندې کولو او ګالنګ د مخنیوي لپاره «تريډډ» موصلونه ښويولای (غوړول) شي (تريډيډ موصلونه هغه وصل کونکي دي چې د يو ماشین برخې يو له بل سره تړي لکه نټونه او پيجونه). نايټرونيک ۶۰، د مينګنيج، سلکان او نايټروجين سره د انتخابي ترکيب په مټ جوړ شوي دي، کوم چې د سختوالي په ميلان کې د کمۍ ښودنه کړې ده.
تاريخ
په ۱۷۹۸ز کال کې د زنګ ضد فولادو له ايجاد وروسته د علمي پرمختګونو يوه لړۍ پيل شوه، کله چې کروميم په لومړي ځل «لويس ووکلين»  فرانسوي اکاډمۍ ته وروښودل. د ۱۸۰۰ز لسيزې په لومړيو کې، برتانوي ساينسپوهانو «جيمز سټوډارټ، مايکل فيراډي» او «رابرټ ميلټ» د اکسډايز کولو عواملو په وړاندې د کروميم وسپنې مرکب (کروميم فولاد) د مقاومت مشاهده وکړه. «رابرټ بنسن» د کروميم د پیاوړي تيزابو په وړاندې مقاومت وموند. د وسپنې-کروميم مرکب د رژېدو مقاومت په لومړي ځل په ۱۸۲۱ز کال کې «پير برتير» پېژندلی و، چا چې د يو شمېر تيزابونو د بريد په وړاندې د هغې مقاومت وليد او په پرې کونکو الو کې يې له هغې څخه د ګټې اخيستلو وړانديز وکړ.
په ۱۸۴۰ز لسيزه کې، د برتانيې شيفيلډ فولادو جوړونکو او بيا د المان ګروپ دواړو کروميم فولاد جوړول او وروسته يې دا په ۱۸۵۰ز لسيزه کې د توپونو لپاره استعمالول. په ۱۸۶۱ز کال کې، «رابرټ فارسټر مشيت» په برتانيه کې د کروميم فولادو حق امتياز تر لاسه کړ.
دې حالاتو د پولونو د جوړولو لپاره د بروکلين د کروم فولادو کارځای د «جي باور» په مټ کروميم لرونکي فولادو لومړی امريکايي توليد منځ ته راوړ. د دې توليد لپاره په ۱۸۶۹ز کال کې د متحده ايالاتو يو حق امتياز صادر شو. له دې ووسته يو انګريز «جان ټي. ووډز» او «جان کلارک» په مټ کروميم مرکب د رژېدلو مقاومت ومنل شو، چا چې د ټنګسټن او ميډيم کاربن سره تر ۵-۳۰٪ پورې کروميم حدود وليدل. دوی د «هوا په وړاندې مقاومت کونکي مرکباتو» لپاره د برتانوي حق اختراع په مټ د اختراع د سوداګريز ارزښت تعقيب کړ.
د ۱۸۹۰ز لسيزې په وروستيو کې، الماني کيمياپوه «هنس ګولډسمت» له کاربن څخه د پاک کروميم توليد لپاره يو ايلومينترمک (ترمايټ) عمل منځ ته راوړ. د ۱۹۰۴ او ۱۹۱۱ز کلونو تر منځ، ډېرو څېړونکو، په ځانګړي ډول د فرانسې «لیون ګيليټ» داسې مرکب چمتو کړ، کوم چې اوسمهال د زنګ ضد فولاد بلل کېږي.
ويوکي ليکدود
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
د کلمې نقشه یا لوګوګرام  کې   یو واحده نښه يا پته ده چې د یوې کلمې استازیتوب کوي. په بل عبارت، لغت یو داسې کرکټر دی چې یوه بشپړه او پراخه کارول شوې کلمه په ګوته کوي. دا لغتونه په ډېرو ژبو کې شته. یو عصري مثال يې هغه سمبولونه دي چې موږ یې کاروو، لکه $ د ډالرو لپاره.
يانې په لنډه توګه ويلای شو چې ويوکي ليکدود هغه ليکدود دی چې په هغې د يو ځانګړي لغت لپاره يوه خاصه نښه موجوده وي چې د ټول لغت مانا ورکوي.
دا د لیکلو سیسټمونه معمولا په پخوانیو وختونو کې رامینځته شوي، او د نورو لیکلو سیسټمونو په مقابل کې ولاړ دي چې نحوي ، الفبا او ابجد دي، په کوم کې چې هر لیک په اصل کې د یو واحد غږ یا د غږونو ترکیب استازیتوب کوي.
قاموسونه په عام ډول د فکر نقشې یا هیروګلیفونو په نوم پیژندل کیږي. که موږ غواړو د دې کلمې دقیق معنی ومومئ، مفکرین د تورو او فونیمونو پر ځای د نظرونو استازیتوب کوي. په عمل کې، د لیکلو موجوده سیسټمونو څخه هیڅ یو (د جعلي لیکلو سیسټمونو پرته) په بشپړه توګه لیکونکي ندي. د لیکسي لیکلو سیسټمونو په مینځ کې ، یوې کټګورۍ ته د کنسونینټ نقشه ویل کیدی شي ، لکه مصري هیروګلیفونه ، چیرې چې یو حرف د کنسوننټ نمایندګي کوي ، او بله کټګوري نحوي ده ، لکه کیونیفورم ( د سومیرین ، اکاډین ، او هیټایټ ژبو لیکلو لپاره) او چینایي حروف. ( د چینایي ، جاپاني ، کوریايي ، او ویتنامی ژبو لیکلو لپاره کارول کیږي)، او نور. په دې کټګورۍ کې، د حروفونو شمیر معمولا لوی وي، او هر کرکټر یو مورفیم او یو حرف ټاکي. پهلوي رسم الخط کې ( د منځني فارسي او پارتیایي ژبو د لیکلو لپاره) د کلمو د نقشې یوه ځانګړې بېلګه لیدل کېږي. پهلوي رسم الخط د ابجد رسم الخط دی، خو ځینې کلمې یې په آرامي معادل لیکل شوي دي.
په حقیقت کې، د لوګوګرامونو یو له غوره تاریخي مثالونو څخه شاوخوا پنځه زره کاله دمخه د سمیرین لیکلو میتود کې موندل کیدی شي. د دې ډول لیکلو په بڼه کارول کیږي، دا ډیری وختونه د کینیفورم په نوم پیژندل کیږي. په دې ډول لیکلو کې، سومریانو د نرمو خاورو په سطحه د ځانګړو ډیزاینونو جوړولو لپاره یو تیز او د کیل په څیر وسیله کارولې.
سرچينې
وېشنيزه:ليکدودونه
د مساواتو قانون (متحده ایالات)
د مساواتو قانون د متحده ایالاتو په کانګرس کې هغه لایحه ده چې که چېرې تصویب شي له مخې یې د ۱۹۶۴ زکال د مدني حقونو قانون تعدیل کېږي او پر بنسټ به یې د جنسیت، جنسي تمایل او جنسیتي هویت له مخې په استخدام، مسکن، عمومي تسهیلاتو، زده کړو، فدرال تمویل کېدونکو پروګرامونو، مالي مسایلو او قضا کې تبعیض منع شي. د جورجیا د کلېټون ښارګوټي پر وړانډې د بوسټاک (Bostock v. Clayton County, Georgia) په قضیه کې د ۲۰۲۰ زکال په جون میاشت کې د متحده ایالاتو سترې محکمې یوازې د استخدام په برخه کې له نارینه همجنس بازانو (ګې) او څو جنسیته وګړو ملاتړ وکړ، خو په نورو برخو کې یې کوم نظر ورنکړ. د بوسټاک حکم همدارنګه د الټیټیوډ اکسپرس (Altitude Express) او د هارېس فیونرل هومز شرکت (Harris Funeral Homes) قضیې هم تر پوښښ لاندې راوړې.
دغه لایحه همدارنګه د مدني حقونو په برخه کې موجودې ملاتړېزې چارې د نندارتونونو، توکو، خدمتونو او ټرانسپورټ په څېر ګڼ شمېر عمومي تسهیلاتو اړوند رنګین پوستانو ته هم پراخوي.
د مساواتو قانون تر ډېره د بوسټاک د قضیې د پرېکړې په څېر جنسي تبعیض په داسې توګه تعریف کوي چې په هغو کې جنسي تمایل او جنسیتي هویت شاملېږي همدارنګه په کې «امیدواري، د ماشوم زېږون یا د افرادو شخصي روغتیايي حالت او د جنسیت پر بنسټ کلیشې شاملېږي». دغه لایحه همدارنګه یاده موضوع د دوه جنسه وو (چې ښځینه او نارینه نښې لري) د ټولنې په ګډون تعریف کوي. د دغه قانون موخه د جنسیت پر بنسټ د افرادو پر وړاندې د تبعیض په صورت کې قانوني ملاتړ دی.
په داسې حال کې چې له ۱۹۷۰مې لسیزې راهیسې په همدې ډول ګن شمېر لایحې وړاندې شوې خو د مساواتو د قانون دغه معاصره نسخه د لومړي ځل لپاره د متحده ایالاتو په ۱۱۴م کانګرس کې وړاندې شوه. د ۱۱۶ کانګرس د کاري دورې پر مهال دغه لایحه د ۲۰۱۹ زکال د مۍ په اوولسمه د متحده ایالاتو د استازو په جرګه کې د دواړو ګوندونو څخه د ۲۶۳ – ۱۷۳ رایو په ترلاسه کولو تائید شوه. له دې سره د متحده ایالاتو سنا جرګې د دغې لایحې له ترلاسه کولو وروسته د هغو اړوند کوم ګام اوچت نه کړ ځکه د وخت ولسمشر ډونالډ ټرمپ یوځل څرګنده کړې وه چې هغه به دغه لایحه ویټو کړي. د ۲۰۲۱ زکال د فبروي میاشتې په ۱۸مه نېټه دغه قانون بیاځلي ۱۱۷م کانګرس ته وړاندې شو؛ د استازو جرګې د جمهوري غوښتونکو په ملاتړ هغه د ۲۲۴ موافقو او ۲۰۶ مخالفو رایو په ورکولو تائید کړه. دغه لایحه بیاځلي سنا جرګې ته د ارزونې په موخه ولېږل شوه.
موخه او محتوا
تر ۲۰۲۰ زکال پورې د متحده ایالاتو ۲۹ ایالتونو د LGBT وګړو پر وړاندې تبعیض غیرقانوني نه و بللی، په داسې توګه چې LGBT ټولنو په ملي کچه ډېر لږ ملاتړ درلود او د امریکايي LGBT وګړو دوه پر دریمې برخې وګړو په شخصي ژوند کې د تبعیض سره د مخ کېدو یا د هغو د تجربې کولو راپور ورکړی و. د مساواتو قانون د دغه ډول تبعیضونو پر وړاندې د قانوني ملاتړ په لټه کې دی څو په ټول هېواد کې د LGBT وګړو پر وړاندې د تبعیض ضد قوانین پلي شي.
د مساواتو قانون ۱۹۶۴ زکال ته په اړوند د مدني حقونو په قانون کې د LGBT وګړو لپاره د ملاتړیزو اقداماتو د ځای پر ځای کولو په لټه کې دی. په ځانګړې توګه دغه قانون د جنسیت، جنسیتي میل، جنسیتي هویت او دوه جنس توب پر بنسټ په عمومي تسهیلاتو او امکاناتو، زده کړو، فدرال تمویل کېدونکو پروګرامونو، استخدام، مسکن، مالي مسایلو او قضایي مواردو کې تبعیض منع کوي.
همدارنګه رنګین پوستانو، ښځو او نورو ټولو لږکیو ډلو ته د مدني حقونو د پراختیا هڅه کوي؛ دغه هڅه د عمومي تسهیلاتو د تعریف د پراختیا پر مټ ترسره کوي چې هغه ځایونه او جوړښتونه په کې شاملېږي چې:
ملاتړ
د مساواتو قانون د ۵۴۷ ملي، ایالتي او سیمه ییزو بنسټونو له خوا ملاتړ کېږي. په دغو بنسټونو کې بشري حقونو او ټولنیز عدالت ته اړوند ملي سازمانونه لکه د امریکايي مدني آزادیو اتحادیه (American Civil Liberties Union)، د افترا ضد لیګ (Anti-Defamation League)، د ګې، لیزبین او نارمل جنسي اړیکو د زده کړو شبکه (GLSEN)، د بشري حقونو کمپاین (Human Rights Campaign)، د بشري حقونو څارډله (Human Rights Watch)، د سویلي بېوزلۍ حقوقي مرکز(Southern Poverty Law Center)، لمبادا لیګل (Lambda Legal)، ناواجو نېشن (Navajo Nation)، د ښځو لپاره ملي سازمان (National Organization for Women)، د رنګین پوستانو د پراختیا ملي بنسټ (NAACP) او د متقاعدینو امریکايي بنسټ (AARP)؛ په کې شاملېږي.
د دغه قانون څخه په ملاتړ کوونکو تخصصي بنسټونو کې بیا د امریکا د ارواپوهنې ټولنه (American Psychological Association)، د امریکا طبي ټولنه (American Medical Association)، د امریکا مشورتي ټولنه (American Counseling Association)، د امریکايي ښوونکو فدراسیون (American Federation of Teachers)، د امریکايي وکیلانو ټولنه (American Bar Association)، د امریکايي ماشومانو اکاډمي (American Academy of Pediatrics) او د والدینو ښوونکو ملي ټولنه (National PTA) شامل دي.
مخالفت
ګڼ شمېر کارپوهانو او سیاسي مخکښانو په بېلابېلو مهالونو کې د مساواتو له قانون سره خپل مخالفت څرګند کړی. د دغو ترمنځ تر ټولو پام وړ یې له جورجیا ایالت څخه جمهوري غوښتونکې استازې مارجري ټېلر ګرین ده چې له امله یې د ایلینوس ایالت له جمهوري غوښتونکې استازې ماري نیومن سره لنډ مهاله سیاسي اختلافات هم رامنځته شول. ګرین د یوې وینا پر مهال وویل چې دغه وړاندیز شوی اقدام «د خدای خلقت له منځه وړي، ... په بشپړه توګه د ښځو مذهبي آزادۍ او حقوق هم له منځه وړي» او «د څو جنسه و حقونه په دې سره د ښځو له حقونو زیاتېږي».
باراک اوباما
ولسمشر اوباما او د هغه مرستیال جوبایډن هغه مهال د مساواتو له قانون ملاتړ وکړ چې د لومړي ځل لپاره د متحده ایالاتو ۱۱۴م کانګرس ته وړاندې شو.
ډونالډ ټرامپ
د ټرامپ دولت د مساواتو له قانون سره مخالفت وکړ. د ۲۰۱۹ زکال په اګست میاشت کې سپینې ماڼۍ د یوې اعلامیې په خپرولو څرګنده کړه چې، «د ټرامپ اداره له هر ډول تبعیض سره مخالفه ده او د ټولو پر وړاندې د یو شان چلن ملاتړ کوي؛ له دې سره په استازو جرګه کې تائید شوې لایحه په خپل اوسني ډول باندې له هغو زهرجنو ګولیو ډکه ده چې د والدینو او باطني حقونو د تضعیف په موخه ګواښ دی».
جوبایډن
ولسمشر جوبایډن او مرستیال ولسمشرې هریس د مساواتو د قانون له کلکو ملاتړو څخه دي چې له سپینې ماڼۍ څخه یې د یوې اعلامیې په خپرولو څرګنده کړه چې، «زه د کانګرس له استازي له ډېوېډ سیسیلین او د کانګرس د برابرۍ غوښتونکې ټولې ډلې ستاینه کوم چې تېره ورځ یې په استازو جرګه کې د مساواتو قانون وړاندې کړ، همدارنګه له کانګرس غواړم په چټکۍ سره دغه تاریخي قانون تصویب کړي. له هر چا سره باید په کرامت او درناوي چلن وشي او دغه لایحه دغه حیاتي ګام ډاډمن کوي چې امریکا زموږ اساسي ارزښتونو یعنې برابرۍ او آزادۍ ته ژمنه ده».
مورچل نیونکی ښکاري
مورچل نیونکی ښکاريان (په انګلیسي: Ambush predators) یا په تمه-پاتې-کېدونکی ښکاريان (په انګلیسي: sit-and-wait predators ) غوښه خوړونکي حیوانات دي، چې د پټېدنې، غولونې یا (د معمولاً فطري) ستراتېژيو له لارې د یوه غافلګیر-کوونکي غړې څخه په ګټه اخیستنې، ښکار نیسي یا یې په لومه کې اچوي. د تعقیب کوونکو ښکاریانو برخلاف چې د مطلقې تېزۍ یا طاقت په کارولو سره په ښکار پسې ځغاسته کوي، مورچل نیونکي ښکاريان د پټېدنې په واسطه له ستړیا څخه ځان ساتي، له یو ناڅاپي شدید برید څخه مخکې چې ښکار په تېزۍ سره ناتوانه کوي او نیسي یې، په صبرناکه توګه ښکار ته په تمه پاتې کېږي ترڅو ورته رانیږدې شي.
مورچل نیونه زیاتره وخت فرصت طلبه وي او ښایي په یوه غار کې د پټېدنې، د بڼې بدلونې، د یرغلیز برید یا د لومې کېښودنې (د بېلګې په توګه جال) له لارې تر سره شي. یاد ښکاري بیا د ښکار د تشخیصولو، ارزیابي کولو او د برید وخت د تعیینولو لپاره، د حواسو ترکیب کاروي. شپني مورچل نیونکي ښکاریان لکه پیشوګانې او ماران عمودي درز لرونکي کسي لري، چې د دوی سره په کمه رڼا کې تر ښکار پورې د فاصلې په معلومولو کې مرسته کوي. د کربوړو له اوږدې سریښناکې ژبې څخه د چونګښ-کب (frogfishes) تر لویې خولې پورې، بېلابېل مورچل نیونکي ښکاريان د خپل ښکار د نیولو لپاره له بېلابېلو وسیلو څخه کار اخلي.
مورچل نیونکي ښکاریان د حیواناتو د واکمنۍ په ساحه کې په پراخه توګه خپاره شوي دي، چې د متعددو ډلو ځیني غړي لکه د اوبو ستوري (starfish)، سرسوبنده (cephalopods)، کلک پوستکي (crustaceans)، غڼې، حشرات لکه ملخان او د ملاتیر لرونکي یا فقاریان لکه ډېری کبان او ماران په کې شامل دي.
کړنلارې
مورچل نیونکي ښکاریان معمولاً بې حرکته پاتې کېږي (کله-کله پټېږي) او له ټوپ وهلو څخه مخکې د ښکار لپاره په تمه کېږي ترڅو مورچل ته نږدې راشي. مورچل نیونکي ښکاریان کله کله خپلې بڼې ته بدلون ورکوي او ښایي یوازې وي. کله چې ښکار-کوونکی له ښکار څخه تېز وي د تعقیبي ښکار-کولو کړنلاره له مورچل نیونې هغې څخه غوره وي. مورچل-نیونکي ښکار کوونکي زیاتره وخت ناڅاپي کړنلارې کاروي. د بېلګې په توګه کله چې تعقیبوونکی ښکاري په لنډ واټن کې له ښکار څخه تېز خو په اوږد واټن کې ورو وي، نو د یادې کړنلارې د یوې برخې په توګه څارنې یا مورچل نیونې ته اړتیا  پیدا کوي.
پټېدنه
مورچل نیونه اکثره په پټېدنې متکي وي، که هغه د سترګو څخه د پنا کېدنې له لارې وي یا د بڼي بدلونې په وسیله وي.
غارونه
مورچل نیونکي ښکاریان لکه لومه جوړوونکې غڼې او استرالیایي چنګاښ-ته-ورته-غڼې او مېنټیس شریمپس (یو ډول کلک پوستکی لرونکی کب چې اوږده لکۍ لري) په سمندر کې په پټېدنې متکي دي، چې غارونه جوړوي  او په کې پټېږي. یادې وسیلې د لید د محدودې ساحې په بیه اغېزمنه پټېدنه چمتو کوي.
کېموپلاژ یا بڼه بدلونه
ډېری مورچل نیونکي ښکاریان د کېموپلاژ څخه کار اخلي ترڅو ښکار د دوی د برید محدودې ته، د دوی په حضور د پوهېدو پرته راشي. په حشراتو کې مورچل نیونکي خسکونه (ambush bugs) د ګل د سر سره چېرې چې د ښکار لپاره په تمه کېږي، خورا نږدې مطابقت لري. په کبانو کې وېرټي سټېرګېزر (یو ډول سپین کب دی) تقریباً ځان په بشپړه توګه په شګه کې خښوي او د ښکار لپاره انتظار باسي. ډیول سکورپیونفیش (سمندري لړم) په عمومي توګه قسماً د سمندر په تل کې یا د ورځې په اوږدو کې په سمندري ایرمونو کې خښ وي، د ځان د لا ډېر کېموپلاژ لپاره د شګو او نورو رسوباتو په وسیله ځان پوښي. ټېسیلډ ویبګونګ یو ډول داړونکی کب دی چې په نورو ژویو برید کوي او خوري یې، د مورچل نیونکي ښکاري په توګه تطابق یې، د یوې حاشیې (fringe) سره، چې د یاد ژوي شکل منحلوي (د جسم حقیقي بڼه یې نه تفکیک کېږي)، په یوه کلک اوار او کېموپلاژ بدن مشتمل دی.
یرغلیز تقلید
زون-لکۍ باز (zone-tailed hawk) چې بوقلموني کجیرانو ته ورته دی، د بوقلموني کجیرانو په ډله کې الوت کوي، بیا یو-ناڅاپه له ډلې بېلېږي او د کجیرانو له ډلې یو ښکار کوي. په هر ترتیب، په دې اړه د نظرونو اختلاف دی چې آیا یاد ښکار واقعاً د لیوه د مېږې په جامه کې (wolf in sheep's clothing) تقلید یوه بڼه ده که نه.
ګُلي اوښارې یرغلیز تقلید کوونکې دي، د هغه ښکار د راجذبولو لپاره چې ګرده آفشاني کوي او شېره راټولوي، په کافي اندازه د ګل سره مشابهت لري. په حقیقت کې، سور-رنګه اوښارې خپل ښکار، ګرده آفشانې حشرې، د ګل په پرتله په اغېزناکه توګه را جذبوي. چنګاښ-ته-ورته غڼې، په ورته توګه، د هغو ګلونو غوندې رنګ لري چې دوی معمولاً ورباندې کښېني، دوی ان کولای شي خپل ښکار ته له ګل څخه لرې هم فریب ورکړي.
لومې
ځینې مورچل نیونکي ښکاریان د ښکار د نیولو لپاره لومه کاروي. لېسوینګونه (Lacewings) د نیوروپیترا (جال وزر لرونکی خوځندکي) د کورنۍ الوتونکی حشرات دي. په ځینو نوعو کې، د یادو حشراتو لاروایي  بڼه چې انټلیون (زمری ډوله مېږی) بلل کېږي، یو مورچل نیونکی ښکاري دی. یاد خوځندوکی هګۍ په ځمکه کې، ډېری په غارونو کې یا د ګټونو په تاقچو کې ځای په ځای کوي. د یادو حشراتو کوچنیان هغه یې، د غار په شکل لومې جوړوي. انټلیون د خاورې یا شګې د نري پوښښ لاندې پټېږي. کله چې یو مېږی، خزدکه یا هر بل ښکار په لومه کې نښلي انټلیون یې په خپلو مضبوطو زامو کې نیسي.
ځینې جال-اوبدونکې غڼې په-تمه-پاتې-کېدونکي مورچل نیونکي ښکاریان دي. پاڼې-ته-ورته-جال-اوبدونکې غڼې (Linyphiidae) د خپل اوبدلي جال سره ډېر وخت پاتې کېدنې ته تمایل لري، په دې بنسټ په-تمه-پاتې-کېدونکو ښکاریانو سره مشابهت لري، په داسې حال کې چې دایروي-جال-اوبدونکې-غڼې (لکه ارېنیډا. په انګلیسي: Araneidae) تمایل لري چې په مکرر ډول له یو جال څخه بل ته حرکت وکړي (او په دې بنسټ د فعالو ښکاریانو سره تشابه لري).
تشخیصول او ارزول
مورچل نیونکي ښکاریان باید د برید وخت په دقت سره تعیین کړي. دوی باید ښکار ومومي، د برید ارزښت یې ارزیابي کړي او کله چې دقیقاً په مناسب ځای کې قرار ولري ښکار یې کړي. دوی بېلابېل مطابقتونه ایجاد کړي دي، چې یاده ارزیابي اسانه کوي. د بېلګې په توګه، زهرجن ماران واړه الوتونکي ښکار کوي، د خپلې خولې د لویوالي مطابق ښکار انتخابوي: ستر ماران ستر ښکار انتخابوي، دوی تود او متحرک ښکار ته ترجیح ورکوي؛ د دوی د سترګو او پوزې ترمنځ ژور ارګانونه د انفرارېد (تودوخې) اخیستونکي لري، چې دوی ته د دوی د کوچنۍ اندازې، ګرمې وینې لرونکي ښکار د موندلو او ښایي د پرېکړه کولو وړتیا ورکوي.
ليتوسفير
د ځمکې ليتوسفير
د ځمکې ليتوسفير چې د ځمکې کلک او ټينګ باندنی ولاړ يا عمود پوړ جوړوي، قشر او تر ټولو پورته منټل برخه رانغاړي. ليتوسفير له استينوسفير څخه لاندې پروت دی، چې د پورتني منټل يو څه کمزورې، ګرمه او ژوره برخه ده. د ليتوسفير او استينوسفير تر منځ بريد يا پوله د فشار پر وړاندې غبرګون کې د توپير له مخې پېژندل کېږي: ليتوسفير د جيولوژيکي وخت د خورا اوږدو دورو لپاره کلک يا ټينګ پاتې کېږي، چې په دې موده کې د حالت له مخې يا په ارتجاعي ډول بڼې ته بدلون ورکوي او يا دا چې د ژر ماتېدونکي يا چغزي ناکامۍ له لارې يې بڼه بدلېږي، په داسې حال کې چې استينوسفير په سرېښناک ډول بڼه بدلوي او د بڼې د نرم بدلون له لارې له فشار سره سمون يا جوړ جاړی کوي.
په پام کې ده چې د ليتوسفير پنډوالی له همدې امله د ايزوترم ژوروالی وي، چې د ژر ماتېدونکي يا چغزي او سرېښناک چلند تر منځ په لېږد پورې اړه لري. د تودوخې (۱۰۰۰ سانتي ګريد يا ۱۸۳۰ فارنهايت) درجه چې اولووين منرال په کې لوله کېږي يا د هوارولو او اوږدولو د وړتيا کچې ته رسېږي، د دې ايزوترم د برابرولو لپاره زياتره وخت ځکه کارول کېږی، چې اولووين په عمومي ډول په پورتني منټل کې تر ټوول کمزوری منرال دی.
ډولونه
ليتوسفير پر سمندري او د وچې ليتوسفير باندې وېشل کېدلی شي. سمندري ليتوسفير په سممندري قشر (په يو سانتي متر مکعب کې نږدې ۲،۹ ګرام يا يو انچ مکعب کې ۰،۱۰ پونډ غلظت په درلودلو سره) پورې تړاو لري او د سمندر په کاسو يا ډنډوکو کې دی. د وچې اړوند ليتوسفير (په يو سانتي متر مکعب کې د نږدې ۲،۷ ګرام يا په يو انچ مکعب کې د ۰،۰۹۸ پونډ غلظت په درلودلو سره) د وچې په قشر  پوړې تړلی دی او د لويو وچو او د وچې اړوند تاخچو لاندې پروت دی.
د وینې رګ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
ليتوسفير
سمندري ليتوسفير
سمندري ليتوسفير په عمومي ډول د “mafic” منرال له قشر او “ultramafic” اورينو ډبرو له منټل (غليظ او دانه لرونکو تيږو) څخه جوړ شوی دی او د وچې د ليتوسفير په پرتله غليظ دی. ځوان سمندري ليتوسفير چې په منځنيو سمندري غونډيو کې موندل کېږي، د قشر په پرتله پنډ يا ډبل نه دی، مګر سمندري ليتوسفير د عمر په تېرېدلو سره نور هم ډبل کېږي او د سمندر له منځنۍ غونډې څخه لرې کېږی. تر ټولو پخوانی سمندري ليتوسفير په نمونه يي ډول نږدې ۱۴۰ کېلومتره (۸۷ ميل) پنډ دی. دا ډبلوالی د يخوالي د اداره کولو له مخې رامنځته کېږي، چې ګرم استينوسفير د ليتوسفير په منټل بدلوي او د دې لامل کېږي، چې سمندري ليتوسفير د عمر په تېرېدلو سره په زياتېدونکي ډول ډبل او غليظ شي. سمندري ليتوسفير په حقيقت کې په منټل کې د ثبات لپاره يوه د پولې يو حرارتي پوړ دی. د سمندري ليتوسفير د منټل برخې ډبلوالی د پولې د يو حرارتي پوړ په توګه اټکل کېدلی شي، چې د وخت د ريښې مربع په شان ډبلوالی کوي.
د وینې رګ
د وینې رګونه د څارویو په بدن کې تنګ نلونه دي او د دوراني سیسټم (زړه او رګونو غونډال ) برخه ده چې په ټول بدن کې وینه لیږدوي.
ليتوسفير
سمندري ليتوسفير
په دې ځای کې h د سمندري منټل د ليتوسفير ډبلوالی دی، k د سليکيت ډبرو لپاره (نږدې 1.0×10−6 m2/s يا 6.5×10−4 sq ft/min) حرارتي خپرېدنه ده او t د ليتوسفير د ورکړل شوې برخې عمر دی. عمر ډېری وخت له L/V سره برابر وي، چې “L” د سمندري منځنۍ غونډۍ له خپرېدونکي مرکز څخه واټن او “V” د ليتوسفيري پلېټ ګړنديتوب دی.
د سمندري ليتوسفير غلظت د استينوسفير په پرتله د ميليونونو کالونو لپاره د يو څو ټنونو لپاره لږ دی، مګر له دې څخه وروسته يې غلظت د استينوسفير په پرتله په زياتېدونکي ډول زياتېږي. په داسې حال کې چې په کيمياوي ډول بېل شوی سمندري قشر د استينوسفير په پرتله روښانه دی، د منټل ليتوسفير حرارتي راټولېدنه يا انقباض سمندري ليتوسفير د استينوسفير په پرتله نور هم غليظ کوي. د پوخ سمندري ليتوسفير جاذبي بې ثباتۍ کې دا اغېز لري، چې سمندري ليتوسفير د “subduction” په نوم جيولوژيکي بهير په سيمو کې په ثابت ډول تر مهم ليتوسفير لاندې ډوبېږي، چې کېدلی شي سمندري يا د وچې وي. سمندري نوی ليتوسفير په ثابت ډول د سمندر په منځنيو غونډيو کې توليدېږي او په subduction  بهير په سيمو کې بېرته د منټل پر لور دوران کوي. د پايلې په توګه سمندري ليتوسفير د وچې د ليتوسفير په پرتله خورا ځوان دی: تر ټولو پخوانی سمندري ليتوسفير نږدې ۱۷۰ ميليون کالونه عمر لري، په داسې حال کې چې د لويې وچې لیتوسفير ځينې برخې بيليونونه کالونه عمر لري.
Subducted ليتوسفير
د ۲۱ پېړۍ په لومړيو کې جيوفزيکي څېړنې ثابتوي، چې د ليتوسفير لويې ټوټې د هستې او منټل تر منځ پولې ته نږدې د ۲۹۰۰ کېلو متر (۱۸۰۰ ميل) په ژوروالي په منټل کې ښکته کانال شوي دي، په داسې حال کې چې نور يې د پورتني منټل له پاسه ګرځي يا لامبو وهي. دا چې نور په منټل کې ۴۰۰ کېلومتر (۲۵۰ ميل) لرې مخ ښکته نښلي مګر د لويې وچې د پلېټ له پاسه نښتې پاتې کېږي، دا حالت په ۱۹۸۸ ز کال کې د جوردان “Jordan” له لورې د وړانديز شوي ټيکټوسفير له کچې سره ورته دی. سبډکټنګ “Subducting” ليتوسفير [له هغه جيولوژيکي بهير څخه تېرېدونکی ليتوسفير چې سمندري ليتوسفير په کې د ځمکې په منټل کې له متقابل پولو سره يو ځل بيا دوران کوي] د نږدې ۶۰۰ کېلو مترو (۳۷۰ميل) په ژوروالي کې کلک يا ټينګ پاتې کېږي (لکه څرنګه چې د وادادي او بينيوف “Wadati-Benioff” تر منځ سيمې په اوږدو کې ژورو زلزلو په ډاګه کړ).