cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
عنایت الله رشید
اَو مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید يو مدت د افغانستان د حکومت د اِسلامي شئون اَو دِ اَوقاف د وزارت سرپرست وو ، يعني همآﮞ مهال کښې چې يو نــِــوَی وزیر ټاکل شوَی نه وو ، د افغانستان په يوِه سابقه حکومت کښې دِ هاسې موقت وزیر په حیث حکومتي وظیفه ئې لرله ، او همداراز د ارزښتمند کابل پوهنتون د سابقه «د اِجتماعي علوم د پوهنځي» رئيس وو ، او همداراز په کابل پوهنتون کښې د ژوْرنالیزم او د صحافت اُستاد اَو وُرســَــره د کابل پوهنتون د ژِبېوﮞ او د ادبیات د پوهنځي د عربي ژِبې د ډېپارټمنټ آمر او اُستاد هم وو ، او يو مدت هم د افغانستان د علوم د اکادېمي عضو او غړی او همکار وو ، او يو څه وړاندې تر همآﮞ همکارۍ ، د افغانستان د اسلامي علوم د تحقیقات (او د څېړنوﮞ یا د راڅـېـړښـتـوں) په مرکز کښې د تأریخ د ډېپارټمنټ آمر وو. او همداراز د افغانستان د غزني ولایت د مطبوعات د مدیر په حیث هم وظیفه ئې لرله ، او تقریباً لس کاله (اَو څو نورې میاستې هم وُرســَــره) ئې د قدرمند مصر د عربي جمهوریت په پلازمېنې یا پایتخت کښې ، د قاهرې په قدرمند ښار کښې د مصر د راډيو او د تلویزیون (يا تېلېـڤـيزیون يا د ترېـلــِــرېــوِيـنــِــمڅـېـوْن یا د لروینون) په مؤسسې کښې د خارجي یا بهرني نشرات يا خپرونېوﮞ د څانګې د پښتو ژِبې د پروګرام (يا پهوړاندکرښ) په برخې کښې رَسمي همکار وو. او همداراز  د راډيو افغانستان د خارجی نشرات (يا د بــَــهرَنــِــيوں خپــَــرَوِنېوﮞ) د څانګې د عربي ژِبې د پروګرام (يا پهوړاندکرښ) ســَــره د ترجمې يا ژباړې او د نطاقي يا د وياندي په برخې کښې هم همکار وو. همداراز تقریباً په غیر ِ رسمي ډَول ، يو څو مدت بدون د کوْم رسمي معاش يا بدون د کوْم حکومتي اُجرت يا مزد د ترلاسه کول څې ، په څو وروْستــِــيوں یا آخــِــري ورَځـېـوں کښې د ۱۹۹۲ د میلادي یا مسيحي زېږدین په کال کښې او هم په څو نسبتمند کمېوں اولي میاستوں د ۱۹۹۳ د میلادي یا مسیحي زېږدین په کال کښې ، د افغانستان د داخلي جنګان په وقت کښې چې د ځينې پخوائي یا سابقه همتحصیلي عالیقدروں دوستوں او د ځينې عالیقدروﮞ خېښوں په مرَسته د قدرمند اُروپايي د چېک د جمهوریت پلازمېني يا پایتخت ته د کورنۍ د ځينې غړيوﮞ ســَــره په سفر د افغانستان د داخلي جنګان څې وُوَتــِــلــَــی شوْ ، د چېک د قدرمند جمهوریت د پراګ په ارزښتمند ښار کښې ، يو نسبت مند لنډ مدت د افغانستان د حکومت د ســِــفارَت ســَــره ، دِ یوِه نسبتمند کم مدت لپاره ، بدون د کوْم رسمي معاش څې مګر ځينې اِداري همکاریان ئې هالته وُلــَــرِل ، مګر البته بدون د کوْم حکومتي معاش يا بدون د رَسمي مــُــزد د پـــَــېـسېوں د ترلاسه کړل څې ، او مګر چې د نسبت مند کم مدت څې وروْسته ، د چېک د جمهوریت څې ، د ځمکي د لارې په سفر يا په درومـېـدا ، او د آلمان يا جـېـړمني يا دویچلــَــند د ارزښتمند هېواد د لارې څې ، د هالنډ په قدرمند اُروپايي شاهي هېواد کښې د پناهنده او د مهاجر په ډَول راتللی وو ، او همالته د مهاجر په ډَول رَسمي منل شوَی وو ، او بیا وروْسته د هالنډ په قدرمند هېواد کښې د رَسمي منل شوي ښاروَند په حیث مېشت وو.
د مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید څې ځينې لیکل شوي او چاپ شوي کتابان او ځينې چاپي خپرې شوې مقالې په پښتو او دري پاړسي او عربي ارزښتمندېوﮞ ژِبېوﮞ کښې سته وو. همداراز مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید صاحب ، په خپل ارزِښتمند ژوَند کښې ئې د پښتو ، دَري پاړسي او د عربي ارزښتمندېوں ژِبـېـوں ســَــره ، همداراز په ارزښتمندېوﮞ انګلیسي او فرانسوي او هالنډي او روسي ژِبېوﮞ ئې ځيني رَسمي تعلیمي او تحصیلي کورسوْنهه يا لوَستبهیران ئې لوَستلي وو ، او په دې نورېوں ژِبېوﮞ د تفهیم او د افهام او د پوهول تر سطح خبرې او لیکل ئې کولي شوَی ، او همداراز په ارزښتمندېوﮞ هندي او اردو ژِبېوﮞ هم خبرې او پوهېدا ئې کولي شوَی. يعني چې تقریباً يا نږدېليځ چې په ۸ يا ۹ جهاني ژِبېوﮞ ئې خبرې ئې کولي شوَی.
د دوي پلاري او موري کورني ژوَندان
د مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید ، پلار ئې صاحب ، مرحوْم ښاغلی غلام قادر مسکین صاحب د افغانستان يو مــُــلکي حکومتي اِداري کارمند وو ، چې د افغانستان د شاهي اَرګ د اعلیٰ حضرت پادشاه ، د دارُ الـتــَّــحریر ِ شاهي ، د قلم ِ مخصوص د اِدارې مشر یا مدیر وو چې د افغانستان د پادشاه د اسناد د تنظیم مسئول وو.
په خپله د مرحوْم ښاغلي غلام قادر مسکین صاحب پلار صاحب ئې يعني مرحوْم ښاغلی عطاء محمد خان صاحب د افغانستان يو حکومتي فتویٰ ګر وو چې لــِــکه چې د خپل عصر د ځينې نــِــويوﮞ ستونزمندېوﮞ چارېوﮞ د حل يا ســُــسـتــئـېـلــَــهـشوْن یا solution  لپاره د حکم د میندل وظیفه ئې لــِــکه چې لرله ، چې مګر کوْمه پلا د خپل وقت کوْم پادشاه (شاید امیر عبد الرحمــٰــن خان) پې په قهر شوَی شاید چې وو او د افغانستان حکومتي فتویٰ ګر ښاغلی عطاء محمد خان ئې بندي او زِنداني کړلی وو او ځينې شخصي ځمکې او جایداد ئې چې لرل ترې ضبط شوي وو ، چې بیا په بنديخانې يا زِندان کښې د مرحوْم ښاغلي عطاء محمد خان صاحب ســَــره مشر زوي ئې يعني مرحوْم ښاغلی غلام قادر مسکین صاحب هم د خپل پلار صاحب د خدمت لپاره اُوسېده او په زِندان کښې ترې تعلیم او لوَست او زده کړې ئې ترلاسه کول ، او چې ملکیت او خاوندتیا یا خاوندتوب او جایداد او شخصي ځمکې د دوي چې حکومت ضبط کړل ، نور مرحوْم ښاغلي غلام قادر مسکین صاحب خپل ځان ته د «مــِــسکین» تخلص ئې وټاکه چې هاسې بېوزلي ته فرمایل کېدل چې اِسکان مند او په يوِه ځي کښې که پائي يا پاته کېدِه او تجارت يا کوْم سفر ئې نه شوْ کولی ، او نسبتمند شتمن که نه وو ، چې همدا د «مسکین» تخلص ، مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید هم پخوا يا سابقاً کارَوِل ، مګر د مصر په قدرمند عربي جمهوریت کښې د خارجي راډيويي نشرات په برخې کښې د وظیفې په وقت کښې ښاغلي عنایت الله (ج) رشید ته فرمایل شوي وو چې د «مسکین» تخلص يو څه مناسب یا وَړ نــِــه وو ، او باید چې کوْم بــِــل د اُمېد د بخښن تخلص ئې که ځان ته ټاکلی ئې وَی ، چې بیا د ښاغلي عنایت الله (ج) رشید صاحب يو نږدې خېښ ئې وو چې ښاغلی «رشید» نوْمېده او په افسوس چې د قدرمند افغانستان د پــُــلــِــخــُــمري د اَرزِښتمند ښار د برېښنا يا د برق د بند اُوبــِـــهـوﮞ ته نږدې شاید چې د اَوداســِــه يا د وضوء کــَــوِل په وقت کښې لوېدلی او وفات شوَی وو (په تأسف) نور د همآﮞ قدرمند خېښ د ارزښتمند ياد د ژوَندي ساتل لپاره هم ښاغلي عنایت الله (ج) مسکین صاحب خپل تخلص ئې رسماً «رشید» ته واړاوِه.
مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید د پلار او مور دواړېـوﮞ خواووﮞ څې پښتون وو ، مګر مرحوْم پلار صاحب ئې يعني مرحوْم ښاغلی غلام قادر مسکین صاحب چې ځينې پښتو شــِــعـران (يا وَيښتجوړې) ئې هم لیکلي ترې سته پائي يا پاته شوي دي ، او هم ويل شوي چې د پښتو ژِبې د ګرامر يا د صرف او نحو يو کتاب ئې هم په افغانستان کښې چاپ شوَی وو ، او يوه حکومتي جائزه ئې هم د همآﮞ کتاب د لیکل لپاره مرحوْم ښاغلي غلام قادر مسکین صاحب ته وَرکړله شوې وه ، د مرحوْم ښاغلي غلام قادر مسکین صاحب نږدې کورنۍ ئې د کابل د ولایت د چهار آسیاب د ولسوالۍ د «موسیٰ هي» د سیمې يا مــِــنطــَــقې څې وو ، چې د لوګر د ارزښتمند ولایت ترڅنګ سیمه ده ، مګر ځينې ډېر پخوا نیکه ګان ئې اصلاً د افغانستان د ارزښتمند وطن یا هېواد ، د زابل د قدرمند ولایت د مرکز يا د پلازمېنې د کلات (يا د قلعات) د ښار څې وو چې د زابل ارزښتمند ولایت د قندهار (يا د کندهار يا د کــَــنـدَر) د ارزښتمند ولایت او د غزني د ارزښتمند ولایت ترمنځ ځي کښې دئ ، او مګر همداراز د افغانستان د قدرمند هېواد ، د زابل ارزښتمند ولایت هم ، د پکتیکا او د اُروزګان د ارزښتمندوں ولایتوں او د ارزښتمند پاکستان د هېواد ، د بلوچستان د قدرمندې صوبې ترڅنګ هم څه جغرافیايي (يا ځمــِــکــَــرښيځ) وضعیت (يا پــُــځـيـسـوْن يا پــُــځـيـشوْن) يا position  لــَــري ، او د مرحوْم ښاغلي غلام قادر مسکین صاحب ، پښتون قوم يا ټبر ئې د «سلیمان خېل» قدرمند قوم يا ټبر فرمایل شوَی وو ، او مګر د مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید ، د ماما صاحب قوم يا ټبر ئې د پښتنوﮞ د «اَنـدَړ» قدرمند قوم يا ټبر فرمایل شوَی وو چې ډېرتر د غزني په قدرمند ولایت کښې لــِــکه چې د «اَنـدَړ» قدرمند قوم يا ټبر هالته مېشتــِــه وو.
مګر مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید تقریباً شپږ کالن وو چې مور صاحبه ئې په افسوس چې په طبیعي مرګ په افسوس چې وفات شوې وه ، او بیا د دوي پلار صاحب يو بــِــل وادِه ئې وکړ چې د مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید دوَيمه مور صاحبه ئې اصلاً د شوروي اُزبـېـکــِــستان يا د بــُــخارا د اِمارت څې افغانستان ته د يوې روښان آندې مګر د مهاجروں شويوں عالیقدرې کورنۍ څې وه چې په افغانستان کښې په دَري پاړسي قدرمندې ژِبې خبرې ئې فرمایل ، او مګر مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید که څه هم چې وړاندې د مکتب يا د ښوونځي د تلــِــل څې ، په کور کښې پخوا په پښتو ارزښتمندې ژِبې ډېرتر غږېدل ، مګر وروْسته دَري پاړسي قدرمنده ژبه ئې هم د دوَيمې مور صاحبې د راتلوﮞ ســَــره د پلاري کور ژِبه ئې او تر ډېر حد پورې خپله ژِبه ئې هم شوِله ، ځکه نور مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید ، ژِبــَــهـيځ (يا ژِبـيـځ) کوْم تعصب ئې هم هېڅ نه لرل ، که څه هم چې پښتو قدرمنده ژِبه دوي ته اولي او موري ژِبه ئې وه ، او پښتو قدرمنده ژِبه دوي ته په طبیعي ډَول ګرانه ترینه يعني د خوښې ژِبه ئې وه.
مرحوْم ښاغلی پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید صاحب ، ټول څلور عالیقدرې مرحوْمې خوَيندې (يا عالیقدرې خور ګان) ئې لرل ، او ټول اُووِه عالیقدران وروڼه ئې لرل ، مګر يو عالیقدر ورور صاحب ئې په وړکتابه کښې په افسوس چې وفات شوَی وو. اَو دِ اُووِهوں عالیقدروں وروڼوں د دوي څې په ۲۰۱۹ ميلادي يا زېږدین کال کښې دوه نسبت مندان (يا بــَــرخئــَــړیکمــَــندان) کــِــشران مګر عالیقدران وروڼه د دوي ژوَندیان سته وو ، اَو دِ عقیدې اَو دِ باوَر ســَــره ســَــنم ، دِ پاک خــُــداي (جــَــلَّ جــَــلالــُــهُ اَو ځــَــلـېـدِه ځــَــلاوالــَــی ئې اَو لـوَړ اِېـسـانـد شوْ بـرَم ئې) ستــِــر دَربار ته بې حد اَو بې څنډ ډېر زیاد شــُــکران چې دوي دوه عالیقدران تر د همدې د ۲۰۱۹ ميلادي يا زېږدین کال د نوامبر يا د نوڤـېـمـبــېــر دِ مياستې په ۲۵ ــِــمې نېټې کښې ژوَندیان وو اَو اُمېد سته دئ چې عــُــمــْــران اَو ژوَندان ئې اُوږدِه تــَــرین که شي. اِلــَــٰــهي آمین
رَسمي اَو حکومتي ځینې کاروْنه يا ځينې وظيفې د دوي
او بیا وروْسته چې مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید صاحب يو څه بېرته چې نسبتمند روغ يا برخئړیکمند جوړ چې شوْ ، د افغانستان د اسلامي علوم د تحقیقات په مرکز کښې د تأریخ ډېپارټمنټ آمر شوْ چې هالته ځينې څېړنيځ کتابوْنه هم د همآﮞ مرکز د خوا څې چاپ او نشر او خپارِه شوِل.
او وروْسته هم يو څو مدت د افغانستان قدرمند د علوم د اکادېمي غړی يا عضو او همکار هم شوْ ، تر څو چې په ۱۹۹۲ میلادي کال کښې د افغانستان اسلامي موقت حکومت رامنځته شوْ ، او اول کښې د عالیقدر فقید او مرحوْم جلالتمآب آقاي ِ پروفېسور ِ شــِــرعیات حضرت صبغت الله (ج) مجددي صاحب موقتي حکومت ته ډېر خلک اُمېدمــَــندان وو چې د خــَــير ســَــره افغانستان کښې که جنګ که ختم او بس شوَی که وَی ، مګر وروْسته تــِــر دوېوں مياستوں ، کوْم مهال يا هـېـړ يا وقت کښې چې د بــِــل آقاي ِ فقید پروفېسور ِ سابق ِ شــِــرعیات او رهبر ِ جمعیت ِ (سابقاً جنگي و سابقاً ناســَــلامــَــتگــَــري مــَــند و نام نهاده ِ) اسلامي جلالتمآب پروفېسور ِ سابقه ِ شرعیات آقاي ِ بــُــرهان الدین رباني ، چې د افغانستان د حکومت دِ وُلــِــسـمــِــشرۍ (يا دِ رئيس يا د ســَـرمــَــند دِ جمهوریت) واک او قدرت ته چې ورَسـېـد ، او د حزب ِ (سابقاً جنگي و سابقاً ناســَــلامــَــتگــَــري مــَــند و نام نهاده ِ) اسلامي ِ آقاي ِ جلالتمآب صدر ِ اعظم ِ سابقه ِ افغانستان آقاي ِ ګــُــلـبــَــدین حکمتیار ســَــره چې سیاسي جنګي اختلافان د کابل قدرمند ښار کښې د جمعیت د جنګي ډَلې د شوریٰ ي ِ نظار دِ څو پلاهې سياسي وَعده خــِــلافي گــَــر اَو دِ څو ځــَــل حکومتوال ژمــِــن مات کړندوي او شاید مــُــنافــِــق ډَوله قاچاقبر اَو جنګسالار آقاي ِ احمد شاه مسعود په وړاندې چې داخلي یا د افغانستان د ارزښتمند هېواد کورَنيځ مګر ناسلامت منديان اَو نااِسلامي خطرمندان جنګان ، په تأسف او په افسوس چې شروع یا پــَـيل يا پــِــهل شوي وو ، بیا ډېر خلک اړ او مجبوران شوي وو چې د افغانستان څې خارج یا بــَــهــَــر ته سفر وکړي او مهاجران شي ، چې د هموں وقتوں په شاوخوا کښې ، مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید د ځينېوں عالیقدروﮞ خـېـښوں په مرَستېوں او د ځينې سابقه د مصر د قدرمند عربي جمهوریت د تحصیلي همدوره ځينې عالیقــَــدروں دوستوں په مرَستېوں ، مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید صاحب و ئې کړلي شوِل چې د چېک قدرمند اُروپايي جمهوریت ته سفر وکړي ، چې هالته يو زوي ئې پخوا یا سابقاً محصل وو ، او د چېک په اروپايي قدرمند جمهوریت کښې د افغانستان د حکومت په سفارت کښې د پراګ په اُروپايي اَرزښتمند ښار کښې يو نسبتمند لنډ مدت ، د ځینېوں اِداري کاروﮞ لپاره ځينې همکاریان ، مرحوْم ښاغلي پوهنمل عنایت الله (ج) رشید وکړل ، مګر بدون د کوْم حکومتي معاشي پيسېوﮞ څې ، او مګر هالته هم د قلبي يا د زړه تکلیف ئې يو څه بېرته جــِــدي شوَی وو ، چې مګر د چېک د اروپايي قدرمند حکومت په مرَسته په وَړیا ډَول يو څه نسبتمند لنډ مدت تداوي ئې هالته وکړل ، مګر د بې سرنوشتي یا د نامعلوم او ناپېژند برخلیک د لرل څې ، بیا د آلمان يا د جـېـړمني يا د دویچلند د عالیقدر هېواد د لارې څې د هالنډ قدرمند هېواد ته په ۱۹۹۳ میلادي يا مسیحي زېږدین کال کښې ، سفر ئې وکړل ، او هالته پناهنده شوْ ، او د مهاجر په ډَول ومنل شوْ ، او د ۲۰۱۶ میلادي يا مسیحي زېږدین کال د جنوري تر لسمې نېټې پورې چې د هالنډ په قدرمند هېواد کښې چې تقریباً چې په «دوْ اتیا» يا «۸۲» کالني او څو میاستې مند سن کښې چې په افسوس او په تأسف چې وفات شوْ ، تر همآﮞ وقت پورې همالته د هالنډ په قدرمند هېواد کښې مېشت وو.
ځينې کتابان او ځینې لیکنې او ځينې ژباړې (يا ځينې تــَــرجــَــمې) د دوي
مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید ځينې کتابان (يا کــَــرښـېـتـابــِــه يا کــَــرښـېـتـوب ګان) ئې لیکلي وو ، او ډېرې ژباړې او ترجمې ئې کړلي وو ، او هم ډېرې مقالې ئې چاپ شوي وو ، لــِــکه چې هم د غزني د مطبوعات د مدیر د وظيفې په وقت کښې ئې ، او هم د مصر په قدرمند عربي جمهوریت کښې ، او هم د کابل په قدرمند پوهنتون کښې ، او هم د افغانستان د سابقه حکومت د اسلامي شئون او د اوقاف په قدرمند وزارت کښې ، او هم د افغانستان د اسلامي علوم د تحقیقات په مرکز کښې ، او هم د افغانستان د علوم په قدرمندې اکادېمي کښې ، چې که څه هم چې ســَــنمـدِلاسه ، د مرحوْم ښاغلي پوهنمل عنایت الله (ج) رشید ، د ټولوﮞ لیکلي او چاپ شوي کتابوﮞ او مقالېوﮞ او د ژباړېوں او تــَــرجــَــمـېـوں ټول لیست او فهرست او نوْملــَــړ پوْره تر اوسه يو ځايي په لاسرَسي کښې نه وو ، ځکه چې د مرحوْم ښاغلي پوهنمل عنایت الله (ج) رشید صاحب ، وَتــِــل د افغانستان د قدرمند وطن څې د داخلي جنګان په وقت کښې شوي وو ، او خپل ځان ســَــره ئې خپل شخصي کــِــتـابـتــوْن يا د کتابوﮞ او د لیکنوﮞ زېرمه او ذخیره ئې د هالنډ قدرمند هېواد ته ئې و نه شوْ کړلی چې که انتقال وَرکړي ، مګر اکیداً چې د دې کتابوﮞ لیکوال یا همکار لیکوال يا مؤلف ، مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید صاحب وو :
۱ . په عربي قدرمندې ژِبې کښې يوه ټايپي چاپ شوې رساله په نامه يا په عــُــنوان يا په سرلیک د : «اَلصــَّــحافــَــة اَلاَفغانــِــيــَّــة وَ دَورُها في التــَّــنـمــِــيــَّــة ِ الـقــَــومــِــيــَّــة ۱۸۶۷ ـ ۱۹۷۰ (ســَــنــَــوات ميلادِيــَّــة)» چې معنیٰ ئې تقریباً يا نږدېليځ چې هاسې وو چې «افغاني ژوْرنالیزم (يا ورَځپاڼیالي يا ورَځـيـنـخــَــبــَــريالي يا خبریالي) او رول يا نقش ئې په ملي وَدې یا نمو وَرکړن کښې ، د ۱۸۶۷ میلادي يا مسیحي زېږدین کال څې تر ۱۹۷۰ میلادي يا مسیحي زېږدین کال پورې». لیکوال يا مؤلف ئې ښاغلی عنایت الله (ج) رشید وو.
۲. د مرحوْم سردار محمد داود خان سابقه رئيس د جمهوریت د افغانستان د وينائوﮞ يو کتاب ګک چې د «خطاب به ملت» تر عنوان لاندې مګر د عربي قدرمندې ژِبې ته ژباړل شوَی وو ، چې ترجمه کړندویان ئې مرحوْم ښاغلی عنایت الله (ج) رشید صاحب ، او مرحوْم فقید ښاغلی آقاي ِ عبد القیوم رهبر صاحب وو. [[دوتنه:ژانر هاي وسايل ارتباط همگاني.jpg|بټنوک|په دري پاړسي قدرمندې ژبې کښې ، د ژورنالیزم يا د ورَځـپـاڼـېـوالـيـزدَهــِــم دِ مسلکي پوهنتوني تحصیلي یا لوَړ زده کړَهيزې د قدرمندې رشتې ، د يوه تدریسي کتاب (یا کــَــرښـتـابــِــه یا د بـېـلـپـاڼـېـټـوْک) د اولي يا د ړومبینهې یا د پهوړاندترې صفحې يا پاڼې تصویر یا انځور چې د ارزښتمند اینترنت د یوې ارزښتمندې صفحې څې اخیستل شوَی یا نیول شوَی وو ، او په انځور کښې لوستل کېدَی شوَی چې د همآں ارزښتمند او قدرمند کتاب مؤلفان یا لیکوالان ئې : ښاغلی «ابراهیم عثمان» (یا : تاجیکستاني عالیقدر پوهنتوني استاد ښاغلی یا آقاي ِ «ابراهیم عــُــثـمانـوڤ») صاحب ، اَو افغانستاني لــِــکه چې دري پاړسي ژبی عالیقدر پوهنتوني مسلکي استاد آقاي ِ کاظم آهنگ (صاحب) ، اَو هم مرحوم ښاغلی «عنایت الله (ج) رشید» صاحب ، د همآں ارزښتمند یا قدرمند پوهنتوني تحصیلي یا لوَړ زده کړنيځ تدریسي یا ښوونيځ کتاب (یا د همآں کــَــرښـتـابــِــه یا د همآں بـېـلـپـاڼـېـټـوْک) قدران مندان مؤلفان يا لیکوالان ئې وو.
مګر د ارزښتمند اینترنت په نزد کښې ، د همدسې کېښودل شوي او د ادعاء شوي کتاب په عنوان یا په سرلیک د : «ژانر هاي وسایل ارتباط همگاني» په داخلي متن کښې ئې او هم د چاپ کال ته ئې يو څه شک وو ، ځکه چې همآں کتاب شاوخوا ، لــِــکه چې د ۱۳۶۱ هجري شمسي یا کډین نمريځ په کال کښې شاید چې چاپ شوَی وو ، او شاید نه د ۱۳۶۳ هجري شمسي یا کډین نمريځ په کال کښې ، او چې مګر په دې انځور یا تصویر کښې د ۱۳۶۳ رقمان لیدل کېدل یا لوَستل کېدل. ]] ۳ . يو کتاب په نامه يا په عنوان يا په سرلیک دِ : «ژانر هاي وسايل ارتباط همگاني (يا ، ژانــــْــــر يا   genre  هاي ِ وَسائــِــل ِ اِرتــِــباط ِ هــَــمــَــگاني)» ، یا په انګلیسي عالیقدرې ژبې کښې ، تقریباً يعني چې :
The Genres Of The Mass (Communications's) Media
(or in the Latin grammatic genitive case: Mediorum)
or
Mass Media Genres
Genres Of The Public Relation's Media
یا په پښتو قدرمندې ژبې کښې تقریباً یا نږدېليځ يعني یا منځآندَوي چې : «ځــِــنـېـڅــِــهـران (يا : ځــِــنـېـډَولان) دِ ټـولـيـزېـوں (يا : د ډَلـــَــهـيـزېـوں ، یا : دِ مــَــنـځـســـَــټــېـوں) دِ اَړيـکــې يــَــوبــِــل تـه (يا : دِ کــَــرَهــَــمـوانـيـځـکـېـدشـوْنـوں) رَســَــنــِــيـوں (یا : مــَــنـځـېـدهــِــمـونـېـوں ، یا : دِ مــَــنـځـېـداهـېـوں)» ، يا په کمتروں کلمېوں یا په لږتروں وُوړوَيېدوں تقریباً یعني چې : «د عامه اړيکېوں د خبري رسنیوں ژانروْنه (یا : ســَــبکان یا : اُسلوبان )» ، چې همآں دِ «ژانر هاي ِ وسائل ِ ارتباط ِ همگاني» دِ عــُــنـوان يا د ســَــرلیک ســَــره ارزښتمند کتاب (يا : کــَــرښـېـتـوب ، يا : بـېـلـپـاڼـېـټـوْک) په دَري پاړسي قدرمندې ژِبې کښې ، کابل پوهنتون د ژوْرنالیزم (یا : دِ ورځـپـاڼـېـوالـيـزدَهــِــم) د قدرمندې رِشتې د زده کړې لپاره ، يو تدریسي یا ښوونيځ کتاب وو چې درې عالیقدران لیکوالان يا مؤلفان ئې لرل : ۱. آقاي ِ استاد کاظم آهنگ (صاحب) ، ۲. تاجیکستاني ښاغلی ، آقاي ِ اُستاد ابراهیم عثمانوﭪ (صاحب) ، ۳. مرحوْم ښاغلی اُستاد عنایت الله (ج) رشید (صاحب).
اَو «ژانــْــر» يا genre  اصلاً د فرانسوي قدرمندې ژِبې څې يوه کلمه (يا ، وَیــَــی ، يا ، وُوړوَيـېـد ، يا ، word  ، يا ، وُوړوَيــِــښـت ، یا ، وَيوکــَــی ، يا ، لوګــَــړېد ، يا ، لوژَغيوْن ، يا ، لوغــَــږيوْن ، یا ، لــُــغــَــة څې يــَــويـزه يا يــَــويـځ) وو ، چې که څه هم چې په انګلیسي قدرمندې ژِبې کښې د gender  په ډَول هم ترجمه کړلي يا ژباړل کېدِلي شوَی ، اَو معنیٰ ګان ئې پښتو قدرمندې ژِبې کښې تــَــقریباً يا نــِــږدېـلـيـځ چې : «ځــِــنـېـڅــِــهر» يا «ځــِــنـېـډَول» يا «جــِــنـس» يا «ډَول» يا «نــَــوع» يا «ســَــبک» يا «خـېـل یا راز د لیکــِــن» يا «شـېـوه دِ وَيــِــل» یا «طــَــریقه دِ اِظهار» يا «تـرَڅ دِ راښـودِن» يا «خاص (يا ځانګــَــړَی) چــَــل» هــَــم کـېـدَی شوَی ، مګر په اِنګلیسي قدرمندې ژِبې کښې د genre يا د «ژانــْــر» کلمه ډېـرتــَــر یا زیادتر دِ هــُــنــَــر اَو دِ اَدَبــِــيــّــات د ځينې تــَــخـلـیـقي يا پــَــنځــَــوونيزوں یا رامنځته کړنیزوں د کاروں : «ډَول» يا «نــَــوع» يا «ســَــبک» يا «سـټـايـل يا  style» ته هم لــِــکه چې فرمایل کېدل. ۴ . يو کتاب په پښتو قدرمندې ژِبې کښې په نامه يا په عنوان يا په سرلیک د : «د حضرت محمد (صلوات و السلام علیه) ژوَند» ، چې لیکوال يا مؤلف ئې يوازې مرحوْم ښاغلی اُستاد عنایت الله (ج) رشید صاحب وو ، او د ۱۳۶۹ هجري شمسي (یا کډین نمريځ) کال ، د ســُــنـبــُــلې (یا دِ وَږي) په برِج یا میاست کښې ، د افغانستان د اسلامي شئون او اوقاف د وزارت ، د نشرات د ریاست د خوا څې ، د کابل په قدرمند ښار کښې ، د «آریانا» په مطبعې کښې په ۵۰۰۰ ټــوْکه شمېر (يا شمــِــهر) ، يا تـيـراژ ، یا  tirage  (يا تـرېـبـاســِــښـت) کښې چاپ شوَی وو.
۵ . يو د تأریخ (يا پېښلیک یا اِيـسـتــَــهـېـړي یا history) په بارې کښې يو کتاب هم د افغانستان د اسلامي علوم د تحقیقات مرکز ، د تأریخ د ډېپارټمنټ د خوا څې چاپ شوَی وو ، او د ۱۹۱۹ تر میلادي يا زېږدین کال پورې ، د افغانستان د خپلواکي یا د استقلال لپاره د ځینېوﮞ قدرمندوں اسلامي ديني مــَــولیٰ ګان (یا مــُــلایان) يا د دیني عالــِــموں د ځینېوں وَنـډېـوں په بارې کښې ، چې مګر دقیق عنوان یا کــَـره ســَــرلیک ئې همدا اوس په لاسرَسي کښې نه وو ، مګر کتاب په دَري پاړسي قدرمندې ژِبې کښې وو.
+++++++++++
همداراز د هالنډ په قدرمند هېواد کښې ، مرحوْم ښاغلی پوهنمل عنایت الله (ج) رشید د يوِه «هالنډي پښتو قاموس» (يا ډيـکـشـيـنــَــري ، يا ، دِوَيــِــښـتـشـوْنګــَــري) دِ يوِه کتاب د جوړَوِل کار ئې شروع يا پــَــيل يا پهل کړلی وو چې د هالنډي او لاتیني ارزښتمندې الفباء د C ،  B  ، A  حرفان يا توري ســَــره پــَــيل يا پــِــهل يا شروع کېدونکي هالنډي کلمې ئې دِ يوِه ارزښتمند «هالنډي عربي قاموس» څې ، پښتو قدرمندې ژِبې ته ئې ژباړلي وو ، مګر لــِــکه چې د D حرف په نزد کښې کار ئې د ناروغي یا د ناجوړي د سبب یا د کــَــويزې څې ، او د منظمې تداوي او علاج ته د اړتهیا او ضرورت په لرل ، د دې قاموس کار ئې تکمیل نه شوْ کړلی ، مګر وروْسته د مرحوْم ښاغلي پوهنمل اُستاد عنایت الله (ج) رشید صاحب ، يو زوي ئې په نامه د «میروَیس رَشید (مــِــسکین)» چې په نظري فیزیک کښې او په تطبیقي فیزیک کښې ، هالنډي حکومتي پوهنتوني رسمي دوې د ماسټريان درجې او ډيپلومان ئې ترلاسه کړلي وو او همداراز د يوِه امېریکايي شخصي ارزښتمند پوهنتون څې په نظري (يا تهېوریک يا ترېلیدین) فیزیک (يا پــَــنـځـپـوهــِــن) کښې د دکتورا درجه ئې په ۲۰۱۸ میلادي يا زېږدین کال کښې د جنوری په میاست کښې ترې ومنل شول ، په همکارۍ ســَــره دِ عالیقدر ډيپلوم انجینیر او مهندس ښاغلي احمد ولي جان اڅکزي صاحب ، دواړه يو دِ بــِــل ســَــره په همکارۍ ، يو «هالنډي ڤلامي پښتو قاموس» ئې يو څه جوړ کړل چې د ۱۵۰۰۰ څې يو څه ډېرتر یا يو څه زیادتر د هالنډي او ڤلامي کلمې (يا ويان یا وَيي يا وَيوْنه یا وَیوْکي يا ووړوَيېدان يا لوګــَــړېداهې یا لوژَغیان يا لوغــَــږیان يا لــُــغــة څې يــَــويزې) ئې لرل ، او د ارزښتمند اینترنت د دې قدرمند پاڼېمخ په نزد کښې خپور او نشر شوْ چې لینک یا (لړنیوک) ئې دا وو :
https://www.qamosona.com
محمد عارف غروال
مخينه
الحاج څېړنمل محمد عارف غروال د رحمت الله خان زوی، پر ١٣٢٤ لمريز لېږدي کال د خوست ولايت د ځاځي ميدان ولسوالۍ د ډيرۍ ميلې په غرني کلي کې زېږېدلی دی. په اووه کلنۍ کې يې د کلي له ملا صاحب ارواښاد عابد گل څخه د قران شريف ختم او نورې مسنونه دعاگانې زده کړې. په اته کلنۍ کې د کابل په رحمان بابا لېسه کې له خپل کشر ورور ډاکتر عبدالرحيم غروال سره يوڅای شامل شو. پر ١٣٤٣ لمريز کال له نوموړې ليسې فارغ او د کانکور تر ازموينې وروسته پر ١٣٤٤ ل ل کال د کابل پوهنتون د ادبياتو په پوهنځي کې شامل شو او د ١٣٤٧ ل ل کال د سلواغې مياشتې پر ٢٧ نېټه يې له پښتو څانگې څخه د ليسانس بری ليک تر لاسه کړ. د ١٣٤٨ ل ل کال له پيلېدو سره يې د پښتو ټولنې د پښتو کورسونو د ښوونکي په توگه رسمي دنده پيل او د دې تر څنگ يې د نرسينگ په عالي ښوونځي او شپې لېسه کې د پښتو د ښوونکي په توگه دنده سرته رسوله.
محمد عارف غروال د ١٣٤٩ ل ل کال په اوږدو کې د پښتو ټولنې د سروالۍ (رياست) د علمي چوکاټ په علمي کدر کې د مسلکي غړي په توگ ومنل شو. دا مهال هغه ته د کابل مجلې د مهتمم دنده وسپارل شوه؛ دوه کاله وروسته د ادب او فلکور لوی مديريت ته د مسلکي غړي په توگه بدل او د دې تر څنگ يې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د باختر اژانس په لويه سروالۍ کې د پښتو خپرونو د ترجمې او ايډيټ دنده هم پر مخ بووله.
په پېښور کې د افغانستان د مجاهدينو د اسلامي لنډ مهال حکومت له جوړيدو سره د (دعوت او ارشاد) په وزارت کې د افغانستان د تاريخ ټولنې د سروال (رييس) په توگه وټاکل شو، چې ددغه حکومت تر ړنگيدو پورې يې گڼ شمېر تاريخي اسناد راټول کړل او د ساتلو په موخه يې د ښاغلي حبيب الله رفيع په مرسته يو کال په شخصي ډول د افغانستان د تاريخ ټولنې تر نامه لاندې وساتل او د راټولونې او يو ځاى کونې په کار يې لاس پورې کړ.
څېړنمل غروال په کابل کې د شوروي پلوه رژيم تر راپرځېدو وروسته او د مجاهدينو اسلامي حکومت له جوړيدو سره سم د کابل راډيو د سروال په توگه وگومارل شو، خو د حالاتو د گډوډۍ له لامله يې دنده پيل نه کړه. بیا ورته د پنځو کليدي وزارتونو لپاره د وزير په رتبه مشاورين وټاکل شول، نو غروال په اطلاعاتو او کلتور وزارت کې د وزير د سلاکار په توگه وگومارل شو. لکه څنگه چې حالات هماغسې کړکيچن او د کورنۍ جگړې بهير څپاند وو، نو د دغې دندې پر مخ وړلو کې خنډونه راپيدا شول، خو د دې تر څنگ يې د افغانستان د اسلامي محاذ د فرهنگي چارو د سرپرست او د (محاذ) د جريدې مسوول په توگه د کورنيو جنگونو پر خلاف خپلې قلمي هلې ځلې روانې وساتلې. دوه کاله وروسته، چې د (محاذ) جريده د اقتصادي ستونزو له لامله څه موده وځنډيده، نو بيا يې د معيوبينو په موسسه کې د (معيوبيت) مجلې د مسوول په توگه دنده پيل کړه، خو کله، چې موسسه د مالي ستونزو سره مخ شوه، نو پېښور کې د دويمې پښتو ورځپاڼې ((پامير)) د پيل په لومړيو کسانو کې د ايډيټر بورډ د غړي په توگه د ژبې او ادب په خدمت بوخت شو. څه موده وروسته دا ورځپاڼه د مالي ستونزو له لامله ودريده، نو ښاغلي غروال د طالبانو د اسلامي غورځنگ په نشراتي ارگان (شريعت) جريده کې د ايډيټريل بورډ د غړي په توگه دنده پيل کړه. تر اته مياشتې همکارۍ وروسته، چې د (شريعت) جريدې دفتر کابل ته ليږدېده، نو همکاري ورسره وځنډوله او تر څه مودې پورې بې کاره پاتې شو. د ١٣٧٦ ل ل کال د زمري مياشتې پر ١٥ نېټه، چې د محاذ جريدې بيا پر خپريدو پيل وکړ، غروال صاحب د افغانستان د ملي اسلامي محاذ د فرهنگي چارو سروال او د محاذ جريدې د مسوول په توگه وگمارل شو. هغه تر ۱۹۹۸ ز کاله د همدې (محاذ) جريدې د مسووليت چارې په غاړه درلودې. د حامد کرزي د حکومت تر جوړيدو وروسته کابل ته له خپلې کورنۍ سره ستون شو، چې په علومو اکيډمۍ کې د پښتو ژبې د ودې او پرمختگ لپاره پر دنده بوخت شو.
محمد عارف غروال له کوچنيوالي له شعر او شاعرۍ سره مينه درلوده او تل به يې د پخوانيو شاعرانو شعرونه لوستل، تر څو په خپله هم يو ښه شاعر شو. په لومړي سر کې يې عشقي شعرونه ويل، خو کله چې د هېواد دردونه ورسره مله شول، نو بيا يې د هېواد د ابادۍ او خپلواکۍ په اړه خپلو اشعارو ته مخه وکړه او په دغه لاره کې يې ډېر شعرونه وليکل. د غروال صاحب اشعار د هېواد په بېلابېلو مجلو او ورځپاڼو کې خپاره شوي دي. له شعرونو سره يې لوستونکي ډېر ښه اشنا دي.
بهرنیو هېوادونو ته سفرونه
څېړنمل محمد عارف غروال پر ۱۳۶۷ ل ل کال د امريکا متحده ايالاتو ته سفر کړى دی. پر ۱۳۶۸ ل ل کال يې سعودي عربستان ته د حج فريضې د ادا کولو لپاره تللى دى.
مدني اکر
غروال صاحب واده کړی، ۵ زامن او څلور لوڼې لري.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د رحمان بابا ديوان.
۲- د حبيب الله ديوان. ۳- د دولت لواڼې ديوان.
۴- د خوشال خان خټک غزليات. ادبي او څېړنيز:
۵- غرنۍ سندرې.
۶- د بنگړو شرنگ.
۸- بمونه او غمونه (تورزن او تورن افغان).
نړیوال قانون
نړیوال قانون چې د عامه نړیوال قانون او د ملتونو قانون په نوم هم یادېږي، د قواعدو، نورمونو او معیارونو هغه ټولګه ده چې په عمومي ډول د ملتونو ترمنځ د لازم الاجراء په توګه پېژندل شوې. دا قانون د جګړې، ډیپلوماسۍ، سوداګرۍ، او بشري حقونو په ګډون په پراخو ساحو کې د دولتونو لپاره معیاري لارښوونې او د یوه ګډ مفهوم چوکاټ رامنځته کوي. د نړیوال قانون موخه د باثباته، منظمو او سازمان شوو نړیوالو اړیکو دودولو او عملي تطبیق ته وده ورکول دي.
د نړیوال قانون په سرچینو کې نړیوال دودونه (عمومي دولتي کړه وړه چې د قانون په توګه منل شوي)، تړونونه او د قانون هغه عمومي اصول شامل دي چې د ډېری ملي قانوني نظامونو له خوا په رسمیت منل شوي. نړیوال قانون دغه راز ښایي د نړیوالو اصولو او آدابو په مراعاتولو کې هم انعکاس ومومي، چې هغه کړنې او دودونه پکې راځي چې د دولتونو له لوري د ښو اړیکو او متقابل رسمیت پېژندنې لپاره منل شوي، لکه د بهرنۍ کښتۍ بیرغ ته درناوی کول یا د کوم بهرني حقوقي حکم پلي کول.
نړیوال قانون د دولتونو له قانوني نظامونو سره دا توپیر لري چې نړیوال قانون اساسا –البته نه په ټوله معنا– پر افرادو د پلي کېدو پر ځای پر هېوادونو پلی کېږي، او همدا راز تر ډېره د رضايت او خوښمنۍ له لارې عملي کېږي، ځکه پر خپلواکو دولتونو د پلي کولو لپاره یې په نړیواله کچه هېڅ منل شوې مرجع نشته. له دې کبله، دولتونه ښایي پرېکړه وکړي چې د نړیوالو قوانینو پیروي ونه کړي او ان کولی شي یو تړون مات کړي. که څه هم، دا ډول سرغړونې، په ځانګړې توګه له دودیزو نړیوالو قوانینو او اجباري نورمونو (jus cogens) سرغړونې، له نظامي مداخلې نیولې تر ډیپلوماتیکو او اقتصادي فشارونو پورې له جبري اقدام سره مخ کېدای شي.
د ملي حقوقي نظام (ښاري قانون) او نړیوال قانون ترمنځ اړیکه او تعامل پېچلی او بدلېدونکی دی. کله چې تړونونه له دولتونو ورپورته یا نړیوالو محکمو لکه د بشري حقونو اروپایي محکمې یا د جرمونو نړیوالې محکمې ته په ملي کچه د قضایي واک یا صلاحیت اجازه ورکوي، له کبله یې ښایي ملي قوانین پر نړیوال قانون تبدیل شي. د جېنېوا کنوانسیون په څېر تړونونه ممکن ملي قوانین د دغه تړون له احکامو سره پر مطابقت ملزم کړي. ملي قوانین یا اساسي قوانین هم ښایي د نړیوالو حقوقي مکلفیتونو ترسره کولو یا په کورني قانون کې د ادغام لپاره وړاندوینې ولري.
د نړیوال قانون سرچینې
پردې سربېره، قضایي پرېکړې او د نړیوالو حقوقو د نامتو پوهانو لارښوونې او هدایات هم کېدای شي د "د قانون د مقرراتو د ټاکلو لپاره د فرعي وسایلو" په توګه وکارول شي.
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
نړیوال قانون
د نړیوال قانون سرچینې
ډېری پوهان پر دې موافق دي چې د ترتیب له مخې د دغو سرچینو تنظیم، د سرچینو یوه ضمني سلسله مراتب یا د اهمیت له پلوه درجه بندي وړاندیز کوي. که څه هم، د ۳۸مې مادې ژبه په ښکاره ډول دا ډول سلسله مراتب (hierarchy) نه لري، او د نړیوالو محکمو پرېکړې او محاکمې د دغه ډول سختې او محدودې درجه بندۍ (hierarchy) ملاتړ نه کوي. په بل اړخ کې، د نړیوالې جنایي محکمې د روم اساسنامې ۲۱مه ماده په څرګند ډول د پلي کېدونکو قوانینو (یا د نړیوالو قوانینو د سرچینو) درجه بندي وړاندې کوي.
محکمې او تطبیق
دا چې نړیوال قانون د شخړو د هواري لپاره هېڅ اجباري قضایي سیستم یا د اجباري مجازاتو سیستم نه دی ټاکلی، د نړیوال قانون سرغړونې په یوه کورني حقوقي سیستم کې د سرغړونو اداره کولو په څېر ساده نه دي. که څه هم، داسې وسایل شته دي چې له لارې یې سرغړونو ته د نړیوالې ټولنې پام اړول کېږي او د هواري لپاره یې ځینې لارې موندل کېږي. د بېلګې په توګه، په نړیوالو قوانینو کې قضایي یا نیمه قضایي محکمې په ځینو مشخصو برخو لکه سوداګرۍ او بشري حقونو کې شته دي. د مثال په توګه، د ملګرو ملتونو سازمان جوړښت د نړیوالې ټولنې لپاره یوه وسیله په لاس ورکړه څو د امنیت شورا له لارې پر هغو غړو دولتونو نړیوال قانون پلی کړي چې د دغه سازمان له منشور څخه سرغړونه کوي.
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
د لوراند او لورین الله په نامه
نړیوال قانون
محکمې او تطبیق
دا چې نړیوال قانون په یوه داسې حقوقي چاپېریال کې دی چې له یوه ټولمنلي "حاکمیت یا خپلواک ځواک" څخه (یعني یو بهرنی ځواک چې د نړیوالو نورمونو د پیروۍ جبري کولو لېوالتیا او توان ولري) برخمن نه دی، د نړیوال قانون "تطبیق" له کورنیو شرایطو سره خورا توپیر لري. په ډېری قضیو کې، د نړیوال قانون پلي کول د کوازي (Coasian) ځانګړتیاوې غوره کوي، چېرته چې نورم په خپله پلی کېږي. په نورو قضیو کې، له نورمونو څخه سرغړونه ښایي یو ریښتینی خطر رامنځته کړي، په ځانګړې توګه که نړیوال چاپېریال بدلېدونکی وي. په دغسې حالت کې، او که پام‌وړ شمېر دولتونه (یا پام‌وړ شمېر ځواکمن دولتونه) په دوامداره توګه د نړیوال قانون یو ځانګړی اړخ له پامه غورځوي، نورم ښایي د دودیز نړیوال قانون له مفاهیمو سره سم بدلون ومومي. د بېلګې په توګه، له لومړۍ نړیوالې جګړې مخکې، نامحدوده اوبتل جګړه (unrestricted submarine warfare) له نړیوال قانون څخه سرغړونه ګڼل کېده او ظاهرا د آلمان پر وړاندې د متحده ایالاتو د جګړې د اعلان لامل هم ګڼل کېده. خو د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې، دا کار دومره پراخ شو چې د نورمبرګ محاکمې په جریان کې، د آلمان پر امیرالبحر کارل دونیتز د نامحدودې اوبتل جګړې امر ورکولو له کبله شته تورونه له پامه وغورځول شول، سره له دې چې دا چاره د ۱۹۳۶م کال د دویم لندن بحري تړون څخه ښکاره سرغړونه وه.
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation   )
د صبر په اوبو ترې لاس ووینځه کاروانه ګلاب ګلاب یاران دې د پردیو رنګ وهلي
څېړنه : اجرالدین اقبال
سریزه
دا چې په هېواد کې اسلامي جمهوري دولت رامنځ ته شوی؛ نو باید ددې دولت ستنې پر کومو بنسټونو ولاړې وي، د راولاړولو لپاره یې له کومو لارو چارو او تاکتیکه کار واخلو، څنګه ځان د پردیو د پټو ستروګو له لاروی وژغورو او د هېوادني شرایطو په پامنیوي خپله جګړه ځپلې ، کمزورې او د استضعاف په ولکو کې راګېره ټولنه له نادودو خلاصه او یوه سوکاله، پیاوړې، پر ځان متکي، د نړۍ سیاله او په پای کې د نورو لپاره بېلګه ټولنه جوړه کړای شو. دلته د یو مسلمان ټولنپوه مبارز د شننې ژباړه دروړاندې کوو چې له پورته موخې سره مو لاسنیوی کوي. تمه ده چې دا مو ځوان کهول ته د ځان جوړونې او ټولنې جوړونې په بهیر کې یو ښه لارښود وي.
سورة الفاتحة
سورة الفاتحة يا سورت الفاتحه د قران لومړنۍ سوره ده. سورة الفاتحة مکي سورة دی چې له ۷ آيتونه لري. دا سورة په گڼ شمېر نورو نومونو هم نومول شوې چې د سورة االحمد، سورة حمد، په نامه هم ياده شوې.
سرچينې
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
محمد عارف غروال
چاپ شوي نښيرونه يې
ژباړې:
۱۰- منظر مرگ، راه عملي فارسي، کورني طبيب پښتو.
۱۱- انگريزي پښتو ورځنۍ خبرې.
ناچاپ اثار يې:
۱۲- اختيارات بديعي يوناني طب پښتو، (څېړنه). ۱۳- په افغانستان کې د جهاد د پيل لومړي غورځنگونه، (څېړنه).
۱۴- په افغانستان کې د روسانو او داخلي کمونستانو جنايات، (څېړنه). ۱۵- د جهاد خاطري، (څېړنه).
۱۶- پښتو جهادي ادبيات (څېړنه).
۱۷- د زړه چغې اشعار.
۱۸- ليونۍ مينه، تر جهاد مخکې شعرونه.
اخځليک
۱- https://larawbar.net/8674.html#.YAfXINSF5kg
۲- https://www.tolafghan.com/articles/5286
۳-
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال
له ځانه پردیتوب؛ (Alienation )
(( الینیشن (Alienation  ) یا له ځانه پردیتوب  په ړومبی ځل ما (ارواښاد داکتر علي شریعتي) په خپلو کتابونو او ویناوو کې د اوسني پېر انسانانو ته د یوې فاجعې په توګه په هر اړخیز ډول اوڅار کړ.
د الینیشن (Alienation  )، له ځانه پردیتوب اصطلاحي او علمي مانا: «الینه کېدل» د «پېریاني کېدو» پر مانا ده. پخوا ګروهن ول څوک چې خپل عقل له لاسه ورکړي لیوني کېږي؛ یعنې څه؟ یعنې «جن»، «پېری» چې یوه ناانساني وګړه او شخصیت دی، «زما» په انساني وجود کې ورننوځي او زما انساني شخصیت چې په عقل احساسېده، زایلوي او خپله یې پر ځای کېني، او تردې روسته زه ځان، هغه انسان نه احساسوم چې تل مې پېژانده؛ بلکې پېری یې ننګېرم. نو ځکه، «الینه کېدل» یعنې هغه ناروغي چې په دې حال کې، انسان ځان څنګه چې واقعیت او حقیقت لري، نه حسوي؛ بلکې په ځان کې پېری مومي. «مجنون» کټ مټ د «الینه» ژباړه ده. ځینو «الینیشن »،«پردیتوب» یا « له ځانه پردیتوب» ژباړلی دی. مخکې به یې لیوني یا مجنونان دمګرو ته بوتلل، چې له بدنونو یې «دیو» یا «جن، پېری» وباسي؛ یعنې روغ رمټ یې کړي. دا ددې نښه ده، ګروهن ول، لیونې هغه دی چې پېري ځاله پکې کړې. پېری څنګه د انسان په «بدن» کې ځاله کوي؟ کله چې انسان له پېري یا پېری له انسان سره تماس پیدا کوي او تل تګ راتګ ورسره لري، لږ لږ یې په انساني «خود» کې رسوخ پیدا کوي او د انسان ځایناستی کېږي. نو «مجنون» یعنې «الینه شوی». او مجنون یعنې «پېریانی»، او دېوانه (او لیونی) هم هغه چې «دیو» پکې ورننوتی دی.
نو الینیشن (Alienation  ) په ټولنپوهنه او د ننني انسان په فلسفه او ژوند کې زموږ په ژبه، لېوني کېدل، مجنونېدل او پېریاني کېدل دي. د اوسني انسان پېریاني کېدل، د دیني پوهانو، میتافیزیسنانو، ایدیالستانو او پر ماوراء الطبیعت باندې د ګروهنو له خوا اوڅار -مطرح شوی نه دي؛ بلکې لومړي ځل د «هګل» په نامې یو بې خدا فیلسوف اوڅار کړل ورپسې په دیالکتیک ماتریالېزم، د نولسمې پېړۍ په سوسیالېزم، د نولسمې پېړۍ د اخلاقي سوسیالستانو په افکارو- د هګل زده کړیالان – کې ورننوت او نن هم په مدرنو فلسفي ښوونځيو او ټولنپوهنه کې مطرح دی. خو زه یې تر اوسنۍ نړۍ په لاډېرو اړخونو کې اوڅارم. نن په ټولنپوهنه کې مطرح دي چې «زه» د یو انساني موجود په توګه د بېلابېلو اړتیاوو او وړتیاوو درلودونکی یم، خو ویشل شوی دروند ژوند، چې ماشین، پانګوالۍ، زښت ډېر تولید او همداراز متصاعد لګښت پر ژوند ورتپلی، انسان په ټولنه کې په یوه داسې وضعیت کې راښکېلوي، چې ناچار تل باید د کار یوه بڼه ترسره کړي.
او دا چې انسان جوړ شوی نه دی چې تل پر یوې برخې، پر یو ځانګړي کار او پر یو ځانګړي اړخ لګیا شي او تل ځان په دې کار، عمل او رسالت کې ومومي؛ نو ځکه کوم انسان چې دېرش کاله هره ورځ له اتو تر لسو دولسو ساعتونو پورې تل یو جزيي بیاځلي کار ترسره کوي؛ نو په دې حال کې،ځان چې اړخیز، څو اړتیاییز او څو جلوه ییز دی، نه احساسوي. ددې مسالې څرګندولو لپاره له پرېمانو بېلګو، د «چارلي چاپلین» بېلګه تر ټولو ډاګېزه ده. نوموړی په خپل هنري ځواک، خورا پېچلي مسایل چې عالمان یې په منطقي فن او علمی اصطلاحاتو اوڅارولای نشي؛ خو دا یې په یوه څرګند مثال او په یو ډېر ساده ژست پوره څرګند اوښیي. چارلي د «نوي پېر» په فلم کې یو سړی ښيي چې ړومبی یو آزاد انسان و: مختلف احساسات یې درلودل، د مور و پلار درناوی یې کاوه، د پخوانیو دوستانو په راتلو یې ولولې ښودې، اړتیا یې احساسوله، زړه یې تنګېده، غوښتل یې له چا سره کېني او خواله وکړي، د ژوند د بېلابېلو اړخونو په باب یې اړتیاوې او غبرګونو نه درلودل، ډول ډول وړتیاوې یې درلودې او....... په کوڅه کې یې چې خپله مور لیده، د زویولی احساسات پکې پیدا کېدل.
خپل ملګری یې چې لیده، غوښتل یې ورسره کېني او یو بل وپوښتي، د ژوند کیسې وکړي، تېر یاد کړي. دښمن یې چې لیده لا یې کرکه زیاتېده چې غچ ترې واخلي (بالاخره انسان دی او ډول ډول اړتیاوې لري) سترګې یې چې پر کومې ښې منظرې لوېدې، د ښکلا پوهنې احساس ورته خوندور و، او که سترګې یې پر یوې بدې منظرې لوېدې د کرکې احساس پکې راویښېده او....... دا آزاد طبیعي انسان دی. روسته، دا سړی په یوې سترې پېچلې کار خانه کې کار کوي، چې له تولګې یې ناخبره دی، نه پوهېږي دا دومره ستر پرسونل او تخنیک څه سازوي او څه همغږي سره لري. سړي ته د کارخانې مسوول امر کوي چې په پلانۍ کوټه کې به درېږې او د ورځې به لس ساعته کار کوې کار دې دادی چې یوه فلزي تخته په یکنواخت ډول په حرکت کې ده. له یوې خوا راننوځي او په بله وځي. دا سړی نه پوهېږي چې تخته له کومه راځي او چېرې ځي او ولې دا کار کوي. اوه اته تنه یې په څنګ کې دي. د سړي کار دادی تخته چې حرکت کوي درې پېچونه ورباندې دي، پر دوو پېچونو باندې به کار نه لرې او درېیم به یو ځل تاووې. روسته لومړي دوه پېچه چې تېر شول، درېیم به دوه ځل تاووې، تر دوو پېرونو روسته درېیم به نیم تاووې. بیا همدغسې......... تر ۸ یا ۹ ساعتونو پورې دې کار ته دوام ورکوي.
د کار وخت پوره کېږي او کور ته ستنېږي په پېچونو پورې کار نه لري چې څه وو، ولې دا کار وشو، له کومه ځایه راتلل او چېرې تلل او څه یې سازول؟ له خپل کړي کاره څه انځورنه نه لري. په څنګ کې له اوو اتنو سره خبرې نشي کړای؛ ځکه تخته په بیړه تېرېږي، که سترګې یې پر ملګري ولګي چې څوک دی، پېچ تېرېږي او ټوله کارخانه درېږي، د کارخونې مسوول راځي جریمه کوي یې او وباسي یې. دا سړی یوازې دا دی: پر پېچ څارنې دوه سترګې. ګردې انساني کړنې یې – د انسان په توګه – یو وار تاوول، دوه ځل تاوول او نیم وار تاوول دي. خو انسان یو موجود دی چې یوه ځانګړنه یې داده چې ړومبی کار سنجوي، دویم که کوم کار انتخابوي، د هغې موخې په پار یې انتخابوي چې ورڅوبمن دی؛ موخه ټاکي او روسته خپله د کار سریزې چمتو کوي او بیا د کار په ترڅ کې احساسوي: د کار پایله مې داده او دې موخې ته مې وررسوي؛ او پردې سربېره چې د کار په موقع کې دغسې یو احساس کوي (؛یعنې له خپل کاره آګاهي او پوهه لري) یو انسان دی چې مختلف احساسونه او بېلابېلې اړتیاوې لري. خو همدا کارګر له ماشیني یو اړخیز، مکرر او یکنواخت نظام سره روږدی شوی نه دی، خپل کار ته دوام ورکوي یو دم یې ملګری یا خپلوان راځي؛ پېچ خوشې کوي او روغبړ ته یې ورځي، چای راغواړي، یو له بله پوښتنه ګروېګنه کوي او.........
ناڅاپه ویني پولیس راغلل، څراغونه سره شوي؛ د خطر زنګ! پلټونکي راغلي؛ څه خبره ده؟ د کارخانې د کنترول غونډال ښیي چې یو پېچ نا تاو شوی تېر شوی دی!! هر څه پر ټپه ودرېدل، راغلل او کارګر یې له ګرېوانه ونیو، څه دې وکړل؟ په کارګر کې یو ډېر ساده طبیعي انساني احساس څرک، ددې لامل شو چې ګرد سره نظم ویجاړ شي؛ یعنې په اوسني نظام کې، انسان د انساني احساس کوچنی شان ته مجال نه لري، چې پکې ورځای شي. خو لږ لږ دا سړی چې دغسې احساسات یې درلودل، ماشیني نظام یې دومره منظموي چې تر ۲۰ کالو کار روسته یې په اړه لاندې تعریفونه صادق نه دي:
«انسان ناطق څاروي» ، «انسان نمانځونکی څاروی» او «انسان ځانخبری او سازوونکی څاروی» او...
نو دا انسان څه دی؟ «په پېچونو کې د دوو پښو یو څاروي»!!
دا، هغه دی، ځان هغه انسان چې احساسات، هیلې، اړتیاوې، کمزورۍ، حساسیتونه، خاطرې او فضایل لري نه احساسوي. دا ټول نړېږي او د «مارکوزه» په وینا «یواړخیز انسان» کېږي او د «رنه ګنون» په وینا «کم شوی، کسر شوی انسان» کېږي، او د «شاندل» په وینا یو «دوري انسان» کېږي یعنې (تولید د لګښت لپاره او لګښت د تولید لپاره). دا انسان چې کوچنی نړۍ وه، یوه کوچنی عالم و، په الهي خویونو سینګار و، په ماشیني نظام کې په پلاس اوړي؛ یعنې د ماشین شخصیت، د پېچ شخصیت او ددې میخانیکي حرکت شخصیت پکې ورننوتی دی؛ یعنې ځان پلانی، د پلاني زوی، له پلاني کور، له پلاني کورنۍ، له پلاني خېل، له پلانۍ روزنې او له پلانیو ځانګړنو نه بولي؛ بلکې ځان په واقع کې، یوازې او یوازې د ماشین یواوزار حسوي.
دا ډول الینیشن (Alienation  ) یا له ځانه پردیتوب کله د سخت ناروغ بڼه خپلوي چې باید طبیب یې درمل کړي؛ او کله د سختې ناروغۍ بڼه، چې د اروایي ناروغیو ته یې وربوځي. یو ارواپوه ډاکتر وايي، چې د اروایي ناروغیو روغتون کې یو ناروغ و، چې دېرش کاله یې موټرواني کړې وه، او په دې وخت کې یې شل کاله خپل ټکسي موټر درلود. کله چې ناروغان د غرمې ډوډۍ ته وربولي؛ نو ټول خوړنځي ته ور روان شي، ویني چې یو تن په لار کې ولاړ دی؛ ورته وايي ولې نه ځې؟ وايي: «تېل مې خلاص کړي دي»! بیا چې یوه کولچه او یو ګیلاس اوبه ورکړي، وايي: «ښه ده! تر هغه ځایه مې رسوی!» او روانېږي. دا احساس یې په سخت حالت کې د ناروغۍ بڼه خپلوي؛ خو په عمومي حالت کې یې د یو ټولنیز چلن، اخلاقو، لید او ځانګړې روحیې بڼه خپلوي او ناروغي نه ده. ( یادونه : کله به مو د لویو لارو پر سر لیدلي وي، چې د پر سرک ولاړ موټر موټروان ته ویل کېږې : ولې ولاړ یې؟ وايي تېل مې خلاص کړي یا پلانی څیز مې خراب دی؛ یعنې موټر یې تیل خلاص کړي یا د موټر یې کوم څیز خراب دی ؛ خو موټروان ځان موټر احساسوي او وایې تېل مې یا پلانی څیز مې خراب دی، چې دا یو الینیشن دی ) ناورغي څه ده ؟ ناروغي یو انحرافي او کږلېچي حالت دی چې یوازې ځینې یې لري؛ خو که ټول یې ولري؛ نو ناروغي نه ده.
دا الینیشن په انسان کې د ماشین او ناانساني نظام له لارې ورننوځي او انسان پرې اخته کېږي او په واقع کې د ټکنوکراسۍ له لرې الینیشن دی. کله الینیشن په اداري نظام رامنځ ته کېږي. لکه د ولسوالۍ په اداري نظام کې یو تن د مالیې مامور پر وظیفه ګوماري ، ۲۰یا ۳۰ کاله پرخپلې دندې بوخت وي او بل کار یې نه وي؛ نو دا کارمند ځان د "مالیې مامور صیب" احساسوي او خلک یې هم پرهمدې نامې یادوي او ورځي او د ماليې او د ماليې مامور په نامې یې پېژني. چې دې حالت ته د بوروکراسۍ له لارې الینیشن وايي. یا کله څوک چې به په پخوا زمانې کې د ولسوالۍ تلفن ته ناست و او نور به یې خبرول؛ نو تلفنچي یا تلفن باشي یې ورته وایه.
په نولسمه پېړۍ کې اخلاقي سوسیالستانو (دهګل زده کړیالانو) د "پیسو" او "بورژوازۍ" له لارې الینیشن مطرح کړ. په دې توګه "بورژا" هغه انسان دی چې ګرد سره فضایل پېسو ته ورمنسوبوي ؛ ټولې مادي او مانېزې شونتیاوې له پیسو راولاړې ګڼي او وايي چې پیسې دا کار کوي، پیسې دي چې فضایل رادبره کوي، ارزښتونه پنځوي، نه زه، نه ته او نه بل. نو ځکه زه د یو بورژوا په توګه، پیسو ته، د "ژوندوزلې" په توګه نه؛ بلکې د "خپل ژوند" په توګه سوچ کوم؛ ځکه خپله د "پیسو وزله " یم. د "پیسو الینیشن" یعنې د پیسو لېونی، نه وايي "زما پیسې" ؛ وایي او مومي "زه پیسې ". لکه چې "پیسې" د "خپل" انساني شتون پر ځای احساسوي، ټول موجود ارزښتونه، نه په خپل وجود کې؛ بلکې په خپلې " موجودۍ" یعنې پیسو کې بولي ! که خپل چلن او ټولنیز احساس ته دقیق ځیر شو، د پیسه دار ډېر درناوی کوو او بې پیسو ته سپک وینو؛ ان ترلاس لاندې مو چې د پیسو خاوندېږي په عزت ورته قايلېږو. دا په پیسو الینیشن کېدل دي. په قرآن کې چې "ربا" ته ((يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ)) کاروي کټ مټ همدا اصطلاح ده چې نوموړی، شیطان لېونی کړی؛ یعنې پیسې یې په انساني هستۍ کې ورننوتي؛ عقل یې پیسو خوړلی، دا پیسې دي چې فکر کوي او احساس کوي، حرکت کوي، نه پیسو والا او پیسو ځپلی!
اخلاقي سوسیالیستان "زهد پالي" هم د انسان د الینینش کېدو لاملونو ګڼي. په اسلام کې له دې ناروغۍ سره ټینګه مبارزه شوې (که څه جرړه یې را ایستل شوې نه ده او روسته د هند او مسیحیت تر اغېز لاندې اسلامي ټولنې ته راننوتې ده، موږ دا ناروغي نه احساسوو، اروپایان یې ښه پېژني ځکه ډېره یې ویني. زرګونه مسیحي نجونې او ځوانانې ویني چې د نامزدۍ ګوته یې په لاس کړی او وایی [ العیاذباالله ] "له مسیح سره یې واده کړې ! له خدای سره ! ". نجونه یا زلمی؛ یعنې هغه انسان چې جنسې لېوالتیا لري او باید له بنیادم زلمي یا نجونې سره واده وکړي؛ خو [العیاذباالله] هاغسې وینا کوی؛ نو هغه نجونه چې له زلمی سره د واده پر ځای [ العیاذباالله ] له حضرت باري تعالی سره واده کوي معلومېږي چې الینیشن شوی.
دهغه بابا داستان مو اورېدلی چې درې خره یې ورک کړي وو جومات ته راغی، چې ملا یې پر منبر د ورکاوي اعلان وکړي .ملا چې یو صاحبدل و، ويې ویل : خلکو ! د چا ښه اواز بدې ایسي ؟ یو خرمقدس پاڅېد : زما! بیا يې وویل : څوک د دنیا له ماله کرکجن دی ؟ بل خر مقدس پاڅېد: زه ! روسته یې وویل : د چا ښکلی مخ نه خوښېږي ؟ درېيمی خرمقدس ځان معرفي کړ: زما د حقیر بنده نه خوښېږي! ملا پر منبر بابا ته وویل: درې واړه خره یې پېدا شول، له ځان سره یې دربوځه!
ولې "زهدپالي" الینیشن دی؟ ځکه د طبیعي او واقعي انسان بنسټیز، فطري او غریزي اړخونو ته شا وراړوي یا یې د ځپلو هڅه کوي؛ نو انسان چې دا اړخونه او روحي غړی ونلري؛ انسان نه دی؛ پرښته ده، پرښته خو ځان نه احساسوي او بنیادم (هم) نه دی. په نظر مې، کله "مذهب" هم انسان له ځانه پردی(الینیشن) کوي. په تېره په تاریخي فرهنګونو کې چې ګرد سره مذهبې دي، په تېره په ختیځ کې مذاهب او په تېره "صوفیانه مذاهب" انسان په "ریاضت" او عشق له ځانه پردی (الینیشن) کوي. په "تصوف مذهب" کې "وحدت الوجود" انسان په خدای له ځانه پردی (الینشن) کوي. حلاج رښتیا ځان "الله" مونده او په واقع " تر خپل څادر لاندې یې بې له خدایه څوک نه احساساوه " یعنې کله یې چې ویل ، زه خدای یم ، مطلب یې دا و، چې زه نه یم ، یوازې "الله" دی. خپله یې هم ویل "الله" راکې ننوتی دی. دغسې یو احساس چې مذهبي ډولی روحي کږلېچ دی، لاملېږي چې انسان ځان خدای حس کړي. "مذهبي لېونتوب" چې په ارواپوهنه کې ځانګړې ویینه لري، همدا دی. د حافظ په وینا :
چنان پر شد فضای سینه از"دوست" ــ که رنګ "خویش" ګم شد از ضمیرم
ترسم این فصاد اګر فصدم کنی ـــ نېشتر را بر رګ لیلی زنی
نو ځکه له ځانه پردېتوب (الینیشن) یو حالت دی چې د انسان واقعي شخصیت پکې زایلېږي او پردی شخصیت (انسان یا څیز) پکې ورنووځې او پردی خپل "ځان" احساسوي. [ یادونه : په دې هکله ستر عارف او ادیب ښاغلي امیر حمزه خان شینواري په خپل نثري اثر "ژوند" کې هم پراخ سپړنه او کېنستنه کړې ده. نوموړي انسان پر دې حالتونو ویشلی دی: حیوانیت، انسانیت، روحانیت. هره برخه یې بېله بېله بیان کړې او د هر یوې برخې ځانګړنې یې راسپړلي. امیر حمزه خان شینواری پایله اخلي، چې انسان باید د حیوانیت او روحانیت تر جغ لاندې رانشي، دواړه حیوانیت او روحانیت باید د وزرو او وزلې په توګه وکاروي؛ خو انسان باید انسان پاتې شي. د لا ډېر معلوماتو لپاره اندیال وېبپاڼه وګورئ چې د حمزه شینواري د نثري اثر"ژوند" پورته ویل شوې برخې پکې بیان شوي دي.] خو موږ ختیزوال او مسلمانان ماشین، تکنوکراسۍ او بوروکراسۍ له ځانه پردي (الینیشن) کړي نه یو، موږ تردې ټولو خطرناک، پر "فرهنګي الینیشن" اخته یو. "فرهنګي الینیش" یعنې څه؛ الینیشن په هره بڼه چې وي دا دی : " انسان څه چې دی، د "ځان" په توګه نه احساسوي؛ بلکې یو بل څیز په خپلې نامې احساسوي، چې خپل یې نه دی". دا انسان، له ځانه پردې (الینیشن) شوی؛ دا بل څېز که پیسې وي، یا ماشین، یا دوسیه، یا زهد، یا معشوق، هیڅ توپېر نلري او یوازې د لوري په سلیقې او چانس پورې اړه لري. "فرهنګ" څه دی؟ فرهنګ بېلابېل تعریفونه لري؛ خو هرتعریف چې لري، زما خبرې پکې ځاييږي : " فرهنګ د یو قوم د مانېزو، هنري، تاریخي، ادبي، دیني او احساسي تجلیاتو (د سمبولونو، نښو، آدابو، دودونو، اثارو، ټولنېزو چلنونو او .. په بڼه ) ټولګه ده، چې د دې قوم د تاریخ په اوږدو کې چمتو شوې او یوه مشخصه بڼه یې خپله کړې ده. دا تجلیات، ددې قوم دردونه، اړتیاوې، د روح او فطرت څرنګوالی، د ټولنیز او مادي ژوند ځانګړنو او بالاخره یې ټولنېزو اړیکو او اقتصادي جوړښت ته مخونه ورکوي."
کله چې زه، خپل دین او مذهب، خپل ادبیات، ننګېرنې، کړاوونه او اړتیاوې په خپل فرهنګ کې احساسوم؛ په واقع کې ځان احساسوم، خپل ټولنیز او تاریخي "خپل" (نه وګړیز) ؛ یعنې هغه سرچینه چې دا فرهنګ ترې راخوټېدلی او زیږېدلی دی. نو ځکه فرهنګ د بېخبنا مخبنا ده او زما د ټولنې او ټولنې د تاریخ واقعي "بود او شتون" دی. خو مصنوعي او غالباً شکمن لاملونه، د ټولنې فرهنګ څنډي او پرځای یې پردی فرهنګ ځایناستی کوي او روسته چې ځان احساسوم د بلې ټولنې فرهنګ د خپل فرهنګ په توګه احساسوم او بیا له داسې دردونو کړېږم چې درد مې نه دی، له داسې رنځونو رنځېږم چې زما له فرهنګي، فلسفي او ټولنیزو واقیعتونو سره تړاو نه لري ؛ داسې ارمانونه، هیلې او ایدیالونه پیدا کوم چې د بلې ټولنې ته به طبیعي وي؛ خو زما د ټولنې له ټولنېزو، اقتصادي، سیاسي او تاریخي شرایطو سره به اړخ نه لګوي ؛ خو "زه" به یې خپل ګڼم. په دې توګه په بل فرهنګ له ځانه پردی (الینیشن) شوی یم.
په آفریقا کې تورپوټکی، په شمالي افریقا کې بربر، په آسیا کې افغان، هندی او ایرانی، هر یو ځانګړی تېر او ځانګړې اوسنی وضع لري؛ خو له منځنیو پېړیو راروسته او د شپاړسمې پېړۍ تر رنسانس روسته، د اولسمۍ پېړۍ تر سیانتېزم راروسته، د نولسمې پېړۍ تر ایدیالوژیو راروسته او تر لومړي او دویم جنګ روسته د پانګوالۍ نړۍ کړاوونه "خپل کړاوونه" مومي ! دا په تا پورې څه اړه لري؟! په دې کې کوم یو ستا و، چې اوس یې کړاو، ارمان، احساس او غبرګون ستا وي؟ کټ مټ لکه پښه مې چې درد کوي؛ خو د اعصابو له درده چغې وهم ! ولې؟ دا ځکه تل له داسې چا سره په تماس کې یم چې تر ما ډېر پوه، ښه پېسه دار او ډېرمحترم دی او اعصاب یې خراب دي. زه د "دردمند" په توګه، پښه دردی یم ؛ خو د "درملو" په نامې د اعصابو د درملو په لټه کې یم؛ ځکه د بل روحي درد او د اعصابو کمزوري حسوم ، نه خپله پښه دردي. [ یادونه: په افغانستان کې د کمونستانو مبارزه د دغسې فرهنګې الینیشن غوره بېلګه وه او په اوسني وخت کې د پروژوي دموکراسۍ ډنډورچیان] نو "زه"، "ځان" څنګه چې یم نه احساسوم؛ بلکې "هغه بل" څنګه چې دی احساسوم ؛ یعنې له ځانه پردې شوی یم (الینیشن). نه ویني چې په ټولنه کې لوږه، عمومي نالوستي، ناامني، جګړه او بې اعتمادي ده؛ خو پردی پال د پردیو حساسیت او ارمان لري؟