cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د لرګي ځانګړتیاوې
ط: کثافت (Density):
خام حالت د 23-25 % 18 - 23 % 12 – 18 % بلوط ، راش ، اکاسي، شنګ ۱۰۰۰ ۸۰۰ ۷۵۰ ۷۰۰ ريمه ، کستانيا ۹۰۰ ۷۰۰ ۶۵۰ ۶۰۰ وله ، چنار ، سور کاج ۸۰۰ ۶۰۰ ۵۵۰ ۵۰۰ سرپ ، بيجور ۸۰۰ ۵۵۰ ۵۰۰ ۴۵۰
د هغو لرګيو په باره کښې چې تخنيکي ارزښت ډير لري ، د هغې امتحاني پارچې جدا کيږي ، د لرګي کتله او حجم هر يو د هغې ټاکل کېږي. د دی په اساس د لرګيو کثافت ټاکل کېږي. په داسې حال کښې چې په قطعي ډول وچو لرګيو کثافت معلوم وي د هغو اجسامو د معادلې نه په استفاده د فزيکي خواصو له نظره يو شان لرګي وي د لرګيو د سوريو او يا خاليګاو د حجم فيصدي د لرګي په معينه کتله کښې په لاندې ډول تشريح کيږي. 100 - 100po/p او يا n = 1-po/p په پورتني فورمول کښې N د لرګيو د سوريو او يا خاليګاو فيصدي ، po په قطعي وچوالي کښې د لرګي کثافت په gr/cm3  ګرام پر في سانتي متر مکعب او p د لرګي د موادو کثافت ګرام پر في سانتي متر مکعب gr/cm3  دا چې p تقريبا مساوي په 9.5gr/cm3 دی. نو کولاي شو چې پورتنۍ معادله په لاندې ډول وښايو. N = 1 – 0.667po, 100 % - 66.7 % د خام لرګي کثافت وروسته د قطع کولو د ونې نه بې له ځنډه ټاکل کېږي.د هغې عملي اهميت په دی کښې دی چې اکثره لرګي ځنګل د ساحې نه په خام حالت کښې قطع کېږي او انتقال کېږي. د لرګي تکنالوژۍ په باره کښې د کثافت شرطي نه هم استفاده کېږي. دا ډول کثافت عبارت دي د تنې د لرګي د موادو کتله په قطعي وچ حالت کښې د لرګي په هغه حجم کښې چې په خام حالت کښې د هغه ښودل کېږي. مثلا p = mo/vf کثافت شرطي د لرګي د موادو اندازه چې په وچ قطعي حالت کښې د لرګي په يو ټاکلي حجم کښې چې لرونکی د خام حالت وی ښودل کيږي. د هغه ارزښتونو په اثر چې دا ډول لرګي په کيمياوي صنايعو ( د سلولوز جوړولو صنايع) او يا سوخت کښې استعماليږي ، تعين کيږي. د لرګيو کثافت په وچه هوا کښې چې رطوبت ۱۲ فيصده وي ټاکل کيږي.
رنځېږن
يو رنځېږن يا پاتوجېن (يوناني: πάθος پاتوس, "رنځ، ناروغي" او γἰγνομαι (γεν-) گيگنومای (جېن-) "زه يې زېږوم") يا انتاني جرثومې — عاميانه، مېکروب — يو داسې مايکرواورگانيزم يا مېکروب دی لکه ويروس، باکټريا، پريون او يا هم چڼاس چې په کوربه انسانانو، ژويو او بوټو کې د ناروغۍ سبب گرځي.
د لرګي ځانګړتیاوې
ط: کثافت (Density):
(۵-۱۱) شکل کې دلرګي کثافت اندازه کېږی
د لرګي وچوالی
د لرګي الاستيکي خاصيت: د لرګي هغه خاصيت دی چې خپل اولنې شکل د وزن يا خارجي قوی د لری کولو وروسته بيا اختياروي.
د لرګي سختوالی
۱: که خارجي قوه په عمودي ډول د جسم په طولي محور باندې وارده شي او دا امکان وي چې جسم مات کړي ، نو داخلي قوه د دی په مقابل کښې مقاومت کوي چې د استحکام د فشار په نوم ياديږي. چې کولاي شو چې په لاندې معادله کښې يې وښايو.
W = Fmax/sƂ
Ƃw= لرګي دفشار قدرت دهغه درطوبت په نظرکې نيولوسره. Fmax=دواريديدلوقوه يازيات وزن د(N)په حساب. S=دعرضي مقطع ساحه دmمربع په حساب. ۲:که خارجي قوه په عمودي ډول دجسم په طولي محور وارده شي اودهغه دقات کېدوسبب شي .هغه داخلي قوه چې ددی په مقابل کې مقاومت کوي،دقات کېدوداستحکام په نوم يادېږي. =M/WƂ M= ستاتيکي لحظه خارجي قوه اويادقات کېدولحظه د(N)په حساب. W= دمقاومت لحظه. ۳:که چېرته خارجي قوه ديوجسم په مخ وارده شي اودی ته مايل شي چې جسم لره دموردنظرپه جهت اره کړي؛هغه قوه چې دهغې په مقابل کې مقاومت کوي،دپری کولوداستحکام په نامه يادېږي. ۴:که چېرته خارجي قوه دجسم په طولي محورباندې وارده شي اودهغه دطولي محور په جهت دتيت کېدوسبب شي،دتيت کېدلوداستحکام په نامه يادېږي.
الف ) دلرګي اشتقاقي اوماتولوقوه (Splibility of wood): هرکله چې ديولرګي په کتله باندې دلرګي ماتوونکي وساېل لکه تبر،تېشه ،فانه اوداسې نوراستعمال شي اولرګي مات شي ،نودغه خاصيت ته دلرګي اشتقاق وايې.څرنګه چې يولرګی په اسانۍ ياپه مشکل سره ماتېږي دغه خاصيت دلرګي داخلي جوړښت اوهم دلرګي اناتوميکي عناصروتنظيم سره اړيکه لري.په داسی حال کې چې دلرګي الياف متناسب اودلرګي دکلنۍ حلقوجوړښت منظم وي اشتقاقي خاصيت يې زياتوالی کوي نولرګي به په اسانۍ سره ماتېږي اودغه خاصيت دلرګي دونې په ټولوبرخوکې يوشان نه وي .داستحکام اوغښتلتيا په اساس ددوۍ اناتوميکي عناصر هم فرق لري.دونې تنه دښاخونو اوريښوپه نسبت په اسانۍ سره ماتېږي.دلرګي رطوبت دلرګي اشتقاقي قوه کموي اويايې زياتوي اوهم په دی ساحه کې داناتوميکي عناصروجوړښت سست کېږي نودلرګي ماتېدل اسانه کېږي.اوکه چېرته دلرګي دحجروداخلي جدارونوته نفوذوکړي نولرګي کلک خاصيت غوره کوي اودلرګي ماتول مشکل تمامېږي.دغه حالت دلرګي پّه مختلفوډولونوکې په مختلفوشکلونوسره ليدل شوی دی،لکه دسخت پلن پاڼولرګي درطوبت په زياتېدوسره نه کلکېږي؛په مرطوب حالت کې دوچ حالت په نسبت په اسانۍ سره ماتيږي.اوهغه پلن پاڼې ونې چې نرمې پاڼې لري (چينار،وله،ريما اوداسې نور)اوهم ستن پاڼې ونې درطوبت په زياتېدو سره کلکېږي اودهغوۍ ماتېدل په مرطوبوحالاتوکې نسبت وچوحالانوته مشکل تمامېږي.دلرګي زياته غښتلتيا دارثي خواصوپه وجه يادمحيطي عواملوپه وجه رامېنځ ته کېږي اومنفي اثرات دلرګي دماتېدوپه خاصيت باندې واردوي.دغه ډول حالت دلرګي ځېنې عېبونه دي چې دبادونوپه وجه يادفشارننوتلو په وجه دشاخچوپه تختاني برخوکې منځته راځي اودلرګي دماتېدوامکانات محدودوي.بعضی طبعي عېبونه دلرګي استحکام دماتېدوپه وړاندې زياتوي اوځېنې يې کموي.لرګي دراډيال په جهت کې په اسانۍ اوتانګسيال په جهت کې په مشکلاتوسره ماتېږي.لرګي په عمودي جهت په فاېبرونوکې هېڅ کله نه ماتېږي.نرم لرګي چې کم استحکام ولري نسبت کلک لرګي ته په اسانۍ سره ماتېږي.
(۶-۱۱) شکل کې دلرګي اشتقاقي اوماتولو قوه ښودل کېږی
ب) د لرگي کلکوالی(Hardness of wood):
هغه لرگي چې د بانديني شيانو (ميخونه، پانې،ګلولې او داسي نورو) د ننوتلو په وړاندې مقاومت ولري د لرګي د کلکوالی په نامه ياديږي. د باندينيو شيانو ننوتل په لرګي کي په دوه شکلونو صورت نيسي. ۱: د تدريجي (ستاتيکي) فشار په زياتوالی. ۲:ضربي ( ډيناميکي) د لرګي کلکوالی د رطوبت د اندازې سره اړه لري کوم چې په لرګي کې موجود وي. د مرطوب لرګي کلکوالی د وچ لرګي په نسبت دوه چنده کم وي پداسي حال کې چې د لرګي رطوبت د يوی فيصدۍ ( ۸-۲۰٪ ) زياتيږي.د هغې کلکوالی په اوسط ډول په طولي جهت ۳٪ او د هغې په عمودي جهت کې ۱٪ کميږي. د لرګي کلکوالی په موازي جهت د لرګي اليافو ۱.۵- دوه چنده د راديال او تانګسيال جهت نه لوی وي. ژوندي لرګي چې اصلاً د غليظو او سختو ريزيني موادو څخه خالي وي نظر هستي ته يې سختوالی کم وي. د ستن پاڼو لرګي ريزيني مايع موادو لرونکي دي او کلکوالی يې کم وي. او هر کله چې دغه مواد غليظ او يا سخت کېږي د لرګي کلکوالی ور سره زياتيږي.
ج) : د لرګي په فزيکي او ميخانيکي خواصو باندې د ځنګل دارۍ د منجمنټ تاثير:
په ځنګل کې د علمي منجمنټ تطبيق سره د ځنګلي ونو وده او نمو تنظيميږي. او د لرګي فزيکي او ميخانيکي خواصو ته ګټه رسوي. د لرګي فزيکي او ميخانيکي خواصو(غښتلتيا، استحکام، کلکوالی او داسی نور) د کلنيو حلقو په اندازه او عرض پورې اړه لري. په پسرلنۍ اواوړنۍ وده کې او هم د ونې نوعې سره فرق کوي. په داسی حال کې چې د ستن پاڼو کلنۍ حلقو عرض کوچنی او روش د اوړني لرګي يې د پلن پاڼو څخه لوی وي نو د هغې ميخانيکي خواص به ښه وي او هم په به لوړ استحکام ولري. برعکس دغه ډول د کلنۍ حلقو وده ددي حالت په خلاف په نظر راځي. د ځنګلي ونوپه طبعي ډول وده او په خپل سر نمو ځينې وخت د لرګي فزيکي او ميخانيکي خواصو د تخريب سبب کېږي. د ځنګلدارۍ په علمي ميتيودونو سره د ونې د کلنيو حلقو اندازې کنترول کېږي او په مناسب عرض کې راوړل کېږي. نو ددغه مقصدونو لپاره د ونې علمي قطع کونه ډير د اهميت وړ دي. په همدی ډول د ونې په مختلفو ګروپونو( ستن پاڼې او پلن پاڼې) باندې مختلف تاثيرات اچوي. ستن پاڼې د ځوانۍ مرحله کې د پورتنيو طبقو د تاثير لاندې واقع وي او دکلنۍ حلقو عرض يې کم وي. او د اوړني لرګيو کيفيت يې ښه وي. د ژوند په وروستيو مرحلو کې چې د رڼا سره مخامخ واقع کېږي د کلنۍ حلقو عرض يې ( پسرلني لرګي) زياتيږي خو فشردګي او استحکام يې کميږي.بعضي د پلن پاڼو هغه انواع چې د لرګي اناتوميکي جوړښت يې حلقوی سوري لرونکي او يا دايروی وي د ځوانۍ په مرحله کې د پورتنيو طبقو تاثير لاندې کم عرض لرونکی حلقې چې اوړنې لرګی غير منکشف وي تشکيليږي. فشردګي اود لرګي ميخانيکي کيفيت کميږي.هغه وخت چې رڼا سره مخامخ وي نو وده يې سريع او د اوړنۍ حلقو عرض يې زياتيږي ، ميخانيکي او فشردګي خاصيت يې ښه والی کوي. د يوی ونې د ودی تغيرات د معين ايکولوژيکي شرايطو لاندې د هغې په حالت او موقف پورې اړه لري چې د ځنګلي ونو د ټولنو په منځ کې وي. د ستن پاڼو په اړه چې خصوصاً لرګي يې فشرده وي د صنفونو د عنوان لاندې دوهم دريم او څلورم صنفونه د لمړي صنف تر تاثير لاندې واقع وي. بالخصوص په بلوط کې چې فشردګي لري. د ځنګلي ټولنو په لومړۍ طبقو کې قرار لري. د يوی ونې کيفي وضع د هغې فزيکي او ميخانيکي خواص تشکيلوي.د قطر، طول، شکل ، موقعيت او د شاخچو اندازه او په همدي ډول د لرګي د عيبونو په اساس تعين کېږي. د ذکر شو خصوصياتو موجوديت او يا عدم موجوديت د لرګي په استعمال کې (فرنيچر، تختي) زيات اهميت لري. د ځنګلدارۍ تدابير (تربيوي قطع، انتخابي قطع) د لرګي دغه ډول عيبونه کنترولوي او هغه ته ګټه رسوي. ددغه هدف د ترلاسه کولو لپاره څلور مرحلو کې تربيوي قطع کونه په معين فصلونو کې صورت نيسي. د هری ونې د بيولوژيکي خصوصياتو په نظر کې نيولو سره خپل منځي تاثيرات او متقابل د هغه تنظيميږي. شاخه بري يې په خپل سر تامين کېږي. د قطع کونې د څلورمې مرحلې په تطبيق سره د ناروغې ونې لري کول ، کږې ونې ، دوه شاخه ونې او هغه ونې چې ډير لوي او پراخه تاجونه ولري، قطع کول يي لازم او ضروري دي. ددی په اساس د ځنګلي ونو عيبونه کنترول کېږي او د بلی خوا د هغې کيفي حالت ښه کېږي. نوټ: د لرګي فزيکي او ميخانيکي خواص نه يواځې په صنعتي او ساختماني سکتورونو کې اهميت لري بلکي د ځنګلدارۍ په نورو امورو کې هم ګټور تماميږي.
3 – دلر ګي حرار تي خصوصيات (Thermal properties of wood):
لر ګي هم دنورو اجسا مو په شان دحرارت درجې دتاثير لاندې انبساط کوي اوکله چه يخ شي منقبض کېږي. په داسي حال کښې چې ديو لر ګي معين اوږد والی دحرارت ديوی درجې دسانتي ګريد په اثر انبساط وکړي د طولي انبساط د ضريب په نامه ياديږي. لدی خاطره چې لرګی يو نا هم اهنګ او غير منظم جسم دی چې د اناتوميکي عناصرو موجوديت يې غير منظم دی. د طولي انبساط ضريب د لرګي په هر جهت کې يو شان نه دی. د طولي انبساط د ضريب اندازه څو چنده زياته د فايبرونو په جهت باندې نسبت هغې اندازې ته کومه چې د لرګي په عمودي جهت باندې تعين کېږي. کوم لرګي چې اذادي هوا ته کېښودل کېږي ګرميږي او په تدريجي ډول وچيږي. انبساط د لرګي د حرارت د درجې د زياتوالی په تناسب د لرګي د وچوالي په خلاف صورت نيسي او دومره اندازه کوچنی وي چې په نظر کې نه نيول کېږي. د لرګي دارنګه حرارتي خواص د تکنالوژۍ لپاره يو فوق العاده ارزښت لري. ددي نسبت په اساس د لرګيو حجم د زيات حرارت د تاثير لاندې زيات تغير نه کوي. په تعميراتي مواردو کې نسبت نورو ساختماني موادو ته کم متضرر کېږي. د لرګي د خطي انبساط ضريب د ونو په انواعو کې لکه په سرپ کې د فايبرونو په جهت  5.4*10-4 په حدودو کي او په عمودي جهت باندې 34.1*10-4  ثابت شوی دی. خو په نورو ساختماني موادو( فلزات وغيره) کې په فوق العاده ډول باندې کم دی. د لرګو ثابت خطي ضريب په عمودي جهت په فايبرونو د هغه ضريب څخه چې د اوسپنې ، مس لپاره تعين شوی دی زيات دی.
الف) د لرګي حرارتي هدايت او مخصوصه حرارت (Thermal conductivity and specific therm of wood): د لرګي حرارتي هدايت په هغه جهت پورې تړاو لري چې په کوم کې حرارت نفوذ کوي.  د لرګي د فايبرونو په موازي جهت حرارتي هدايت دوه برابره زيات وي نسبت عمودي جهت د هغې ته . د لرګيو هدايتي حرارت د راديال په جهت نسبت مرکزي شعاع موجوديت ته په سرعت سره انتشار کوي. خو د تانګسيال په جهت دا ډول امکان کم تر سترګو کېږي. د لرګي حرارتي هدايت خاصيت معمولاً د يو ثابت ضريب په واسطه تعين کېږي.چې دا ثابت ضريب حرارتي مقدار د watt په حساب په يوه ثانيه کې يو جهت څخه بل جهت ته دلرګي په يو متر مکعب کتله کښې ښودل کېږي، په دي شرط چه دحرارت تفاوت دذکرشو يو جهتونو ترمنځ دسانتي ګراد يوه درجه وي. د لرګي د حرارتي هدايت د ضريب غټوالی په جهت ، رطوبت او کثافت د لرګي پورې اړه لري. په هره اندازه چي لرګی سپک وی او د اناتوميکي عناصرو د سوريو حجم زيات وي او د هوا په واسطه ډک شوي وي په همغه اندازه يې د حرارتي هدايت ضريب کوچنی وي. ددی په خلاف کله چې د لرګي د اوبو ظرفيت زيات وي او حجرات يې د اوبو پواسطه مشبوع شوې وي حرارتي هدايت يي زيات وي. لرګي د هغه موادو د جملې څخه دي په هغه اندازه  د حرارت هادي نه دي لکه څنګه چې نور مواد دي لکه فلزات د هغوۍ په نسبت عايق د حرارت دي. د لرګي مخصوصه حرارت: هغه حرارت ته ويل کېږي چې د يو کيلو ګرام لرګيو حرارت د يو درجې سانتي ګراد په اندازه پورته يوسي. لرګي د يو معين حرارت لاندې د نورو موادو په نسبت کم ګرمېږي. نو پدی اساس د هغو سامانونو د لاستو په جوړولو کې د لرګي نه استفاده کېږي کوم چې د کار په جريان کې ګرمېږي. د لرګي حرارت د لرګي د رطوبت په مقدار پورې اړه لري چې د هغه په تناسب د حرارت هادي دي. يعنې که د لرګي رطوبت زيات وي د حرارت هدايت يې هم زيات وي او که رطوبت يې کم وي نو د حرارت هدايت به يي هم کم وي.
(۸-۱۱) شکل کې دلرګي حرارتي هدايت ښودل کېږي ب) برقي هدايت او د غږ د انتقال خاصيت (Electrical conductivity and noise transmission): دا چې لرګي په کامله توګه د برق هادي نه دي نو په برقي صنايعو کې د يوی عايقي مادي په ډول استفاده کېږي. د لرګي برقي هدايت د لرګي په رطوبت پورې اړه لري . په هره اندازه چې د رطوبت مقدار زياتېږي په همغه اندازه يې  عايق خاصيت کميږي. وچ لرګي د عايق برق لپاره بهترينه ماده ده. د اشباع په نقطه کې فايبرونه د اوبو د برقي هدايت سره معادل ګرځي. د لرګي د غږ د انتقال خاصيت د لرګي د اناتوميکي عناصرو په فشردګۍ او داخلي ساختمان پورې اړه لري. په هره اندازه چې د لرګي داخلي ساختمان متناسب وي او قشر يې نازک وي په  همغه اندازه يې  د غږ د انتقال خاصيت ښه وي. کوم لرګي چې اواز په ښه ډول انتقالوي او اواز ته تغير نه ورکوي د فوق العاده ارزښت وړ دي. چې د موسيقۍ د الاتو په جوړولو کې تری استفاده کېږي. کله چې په لرګي باندې ضربه وارده شي يو اواز د هغه څخه خارجېږي چې دا اواز د لرګي د کيفيت څرګندونه کوي.پدی معني چې روغې تنې واضح او لنډ اواز لري او هغه تنې چې ورستې او منځ يې خالي وي اواز يې غير واضح او غير منظم وي او په اوازونو کې يې توپېر ليدل کېږي. د غږ انتقال د لرګي د فايبرونو په طرف نسبت د لرګي په نورو ټولو جهتونو ته زيات دی. د لرګي د غږ د انتقال سرعت په طولي، راديال ، تانګسيال په جهتونو کې په لاندې ډول ثابت شوې دي.(15:5:3). په هره اندازه چې داخلي ساختمان متناسب وي او تقرر د فايبرونو منظم وي په همغه اندازه يې د غږ د انتقال سرعت زيات وي.
(۹-۱۱) شکل کې برقي هدايت ښودل کېږی
سرچينې
راټولوونکی حميد الله همدرد پورته کوونکی فیض الرحمن احمدی لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپیریال ساتنه او ځتګلاتو څانګه باید یادونه وکړم چی نوموړی لیکنه شاید کومه غلطي ولری نو هیله کوم له ما سره. یی په دی نمبر شریکه کړی ۰۷۶۶۰۵۶۶۰۹مننه ورونو 1ـ امن.شاهدالله.(۱۳۹۲هـ ش).دلرګيوټکنالوژۍ لکچرنوټ.کنړسيدجمال الدين (افغاني)پوهنتون کرنې پوهنځی
2 ـ ناصري.غلام نقشبند.(۱۳۶۹ه ش ).دلرګيو ټکنالوژي.مخ(۸-۲۲).کابل پوهنتون کرنې پوهنځی.
5- WWW.google.com/search/pictures
اوټ(جودر)
نباتي ځانګړتیاوې
اوټ مونوکوټیلیډونس او کلنی دی او لوړوالی یې 1 مترو ته رسي. تخمونه د پوستکي دننه دي او په وېښتو پوښل شوي ( trichome ). پاڼې یې تنګ دي او ښکته برخه یې ډډ ته د میان په شکل محاصره کوي. غوږونه په دوه برخو ویشل شوي دي او له همدې امله اوټ د ډبل اوټ په نوم یادیږي.
د اوړو خارجي جوړښت د چاپېریال له شرایطو سره سم بدلون مومي. د مثال په توګه، په ټیټو او شګو سیمو کې، هر نبات څو تنګ ډډونه لري، پاڼې یې لنډې او سختې دي، او د پاڼو پوښ په وېښتو پوښل شوی. مګر په حاصلخېزه او لوړو ځمکو کې، بوټي نسبتا قوي ډډ لري، پاڼې اوږدې دي، او پوزې اکثرا بې ویښتان وي.
خواړه او د درملو ارزښت
د يولاف دانې ډېر مقدار کاربوهایډریټ او غوړ اسیدونه لري (لکه پالمیټیک اسید، اولیک اسید، او لینولیک اسید ). د اوړو بدل شوي ډولونه 18٪ غوړ لري، کوم چې د پخوانیو ډولونو د غوړ مقدار دوه چنده دی. د اوړو غوړ د خوړو وړ دی، مګر دا ډیری انټي اکسیډنټ لري او ډېری یې د کاسمیټکس او روغتیا محصولاتو په تولید کې کارول کیږي.
د اوټ ځینې بدل شوي کښتونه په بیټا ګلوکان کې بډایه دي او د اوټ بیټا ګلوکان په نوم یادیږي. بیټا ګلوکان د ټایپ 2 ډایبایټس په درملنه کې کارول کیږي. همدارنګه، څېړنې ښیي چې د اوړو مصرف يې په وینه کې د خراب کولیسټرول مقدار ( LDL ) کموي او په وینه کې د ښه کولیسټرول مقدار ( HDL ) زیاتوي.
د غنمو او وربشو په څېر، غوړ ګلوټین نلري او د ګلوټین سره حساس خلکو لپاره خوندی دي. نن ورځ، ډېری روغتیایي او تندرستي ځانګړتياوې غوړ ته منسوب شوي، په همدې دلیل د دې بوټي مصرف او مطالعه ډېره شوې ده.
کښت
د يولاف اصلي سرمنشاء او کښټ وړ سيمې، معتدله سيمې په ځانګړې توګه د لوېدیځه آسیا او ختیځه اروپاده، اما اوسمهال روسیه او کاناډا د دې غلو لوی تولیدونکي هېوادونه دي، هر یو د نړۍ 20٪ غوړ تولیدوي، ورپسې پولنډ ، فنلینډ ، استرالیا او انګلستان دي. په ایران کې، د اوړو د تولید مرکز اصفهان ولایت دی، مګر د هغې کښت په پراخه کچه نه دی شوی او دا بوټي اکثرا د غنمو او وربشو په کروندو کې د زیان رسوونکو واښو په توګه وده کوي.
د نړۍ شاوخوا 90٪ يولاف د څارویو د خواړو په توګه کارول کیږي او هغه وخت چې لاشنه وي، رېبل کيږي. په دې وخت کې په يولاف کې د غوړ پروټین لوړه کچه موجوده وي.
ځنګلي يولاف
وحشي اوټ د نړۍ په ډېری غلو تولیدونکو سیمو کې د زیان رسوونکو واښو په توګه وده کوي او د اقلیم او خاورې پراخه شرایطو سره تطابق کوي. د اوینا فتوا ډولونه د لوی ځنګلي اوټ ډولونو په مینځ کې ډېر عام دي. د واښو فصلونو سره بدیل او د ځمکې ښه ژور اړول د دې زیان رسوونکو واښو سره د مبارزې لارې دي.
مريخ
په لمريز غونډال كې، مريخ (سمبول: ) له لمر څخه د واټن له مخې څلورمه او تر عطارد وروسته دوهمه كوشنۍ‌ترينه سياره ده. د لرغوني روم له ادبياتو څخه يې د جگړې د خداى (god of war) نوم پر ايښى دى. مريخ زياتره د سرې سيارې (red planet) په نامه هم يادېږي ځكه چې پر مخ يې د اوسپنې اكسايډ (iron oxide) شتون مريخ ته سوربخن رنگ وركړى دى. مريخ يوه ځمكوزمه سياره ده چې نرۍ هواوېجه لري او کندې (craters)، درې، دښتې، او قطبي كنگلنۍ خولۍ (polar ice cap) يې موږ ته د ځمكې او سپوږۍ هغې را په يادوي. د مريخ چورلیزه موده (rotational period) او موسمي کړۍ (seasonal cycle) د ځمكې له هغې سره ورته‌والی لري. د درست لمريز غونډال دوهم جگ غر چې المپس (Olympus Mons) نومېږي په مريخ كې دى چې جگوالى يې كابو ۲۲ كيلو مترو ته رسېږي او د مريخ تر ټولو جگ غر دى. د مارينر (Valles Marineris) په نامه يوه دره لري چې د لمريز غونډال له غټو درو څخه ده او اوږدوالى يې كابو ۴۰۰۰ كيلو متره، پراخوالى يې ۲۰۰ كيلو متره، او ژوروالى يې ۷ كيلو متره دى. په شمالي نيمه كره كې، هوار بورياليس ډنډ (Borealis Basin) د سيارې ۴۰% تر پوښښ لاندې راولي. مريخ د فوبوس او ډيموس په نامه دوې پېژندل شوي سپوږمیانې لري چې كوشنۍ او غير منظم شكلونه لري. دا كېداى شي چې ۵۲۶۱ يوريكا (5261 Eureka) ته ورته سياره‌وزمې (asteroid) وي.
په ۱۹۶۵ كال كې مريخ ته د مارينر ۴ (Mariner 4) تر لومړۍ كاميابې الوتنې پورې ډېر كسان د مريخ پر مخ د بهاندو اوبو پر شتون گوماني وه.
وېشنيزه:لمريز غونډال وېشنيزه:لمريز نظام وېشنيزه:ستوري وېشنيزه:ستورپوهنه وېشنيزه:ستورپېژندنه وېشنيزه:تشیالپوهنه وېشنيزه:فضاء وېشنيزه:تشیال
بست راډیو
بست راډیو دا راډيو په هلمند کې يوه له فعالو راډيوګانو څخه ده، چې په ۱۳۸۷ کال کې د عبدالسلام زاهد له لوري رامنځته شوه. د سهار له ۶ بجو څخه د غرمې تر ۱۲ او ماسپښين له دوو بجو نه د شپې تر يوولسو بجو پورې خپرونې لري. اويا کيلومتره لرې يې د پوښښ سيمه ده، د امتياز څښتن له لوري تمويليږي. او يوتن کارمند لري.
مالداري
مالداري د کرنې ۵۰ سلنه برخه تشکیلوي. په دی برخه کې نه یوازې غوا،‌ اوزی او مېږې تر څېړنې لاندې نیسي بلکه په دې برخه کې د باروړونکو حیواناتو،‌ د ماهیانو روزنه او د شاتو مچۍ روزنه هم په کې شامل دي.
وېشنيزه:کرنه
سباوون راډیو
سباوون راډیو دا راډيو په هلمند ولایت کې يوه فعاله راډيو ده، چې د انټرنيوز له لوري په ۲۰۰۴ کال کې په لښکرګاه ښار کې جوړه شوه. په شپه او ورځ کې اتلس ساعته خپرونې لري او تر اتيا کيلومتره واټن پورې ساحه يې تر پوښښ لاندې نيولې. د انټرنيوز په مالي لګښت او خپلو اعلانونو تمويلېږي، چې دمګړۍ ۲۰ تنه کارکونکي لري.
انګاري ګارې
ماګما د يوې سيارې په پوښ يا قشر کې د شته ګارو د نيمه ويلې کېدو له امله منځ ته راځي. عموماً، دا ويلې کېدل د درې جرياناتو څخه د يو يا ډېرو جرياناتو (پروسو/عمل) له امله منځ ته راځي چې هغه دا دي: په تودوخه کې زياتوالی، په فشار کې کموالی، يا په ترکيب (جوړښت/اجزاء) کې بدلون. په ګاره کې سختوالی يا د سطحې لاندې د داخلېدونکو ګارو په توګه منځ ته راځي، يا د سطحې پر سر د بهرنيو ګارو په توګه پېښېږي. شونې ده چې انګاري ګارې له سختوالي سره جوړې شي چې دانې لرونکې (ځيږه) او رڼې وي، يا له سختېدو پرته منځ ته راځي چې طبيعي شيشې جوړې کړي.
انګاري ګارې په پراخه جيولوجيکي جوړښتونو کې منځ ته راځي: د سپر، لوړې سيمې، د ځمکې کمربندونو، ډنډونو، سترو انګاري سيمو، غزېدلي قشر او سمندري قشر په څېر سيمو کې.
جيلوجيکي اهميت (د ځمکپېژندنې له نظره اهميت)
انګاري او ميټامورفي ګارې د حجم له اړخه د ځمکې د قشر پورتنۍ شپاړس کيلو متره (۹.۹ ميله) برخې له ۹۰-۹۵٪ برخه جوړوي. انګاري ګارې د ځمکې د اوسنۍ خاورينې برخې د سطحې نږدې ۱۵٪ برخه تشکيلوي. د ځمکې ډېری سمندري قشر له انګاري ګارو څخه جوړ دی.
جيلوژيکي جوړښت
شونې ده چې انګاري ګارې په داخل کې پيدا کېدونکې (پلوټونک يا هايپابيسل) يا بهرنۍ (اورشېندي) وي.
ننوتونکې (په زور سره لاندې تلونکې)
ننوتونکې انګاري ګارې د انګاري ګارو ډېره برخه جوړوي او له هغې ماګما څخه جوړېږي، کومه چې د يوې سيارې په قشر کې يخيږي او سختيږي. د ننوتونکو ګارو جسمونه د ننوتنې په نوم يادېږي او شا او خوا يې له مخکې څخه شته ګارې موجودې وي (چې کاونټري راک يې بولي) (يعنې اطرافي ګارې). «کاونټري راک» يو غوره حرارتي بېلونکی دی، په همدې بنسټ ماګما په کرار کرار يخيږي او ننوتونکې ګارې ځيږې او دانه دارې دي (فانيريټک). په داسې ګارو کې شته کاني دانې عموماً په رڼو سترګو پېژندل کېدای شي (د وسيلې له استعمال پرته). ننوتونکي د ننوتونکي جسم د بڼې او اندازې سره سم او د لاندې پروت «کانټري راک» بستر سره د دې د اړيکو تر مخې ډلبندي کېدای شي، په کوم بستر کې چې دا ګارې مداخله کوي (ننوځي). خاص ننوتونکي جسمونه باتوليتونه (ډېرې سترې ډبرې)، سټاکونه، کوچنۍ ډبرې، دړې او بندونه دي. عامې ننوتونکې ګارې ګرينايټ، ګيبرو او ډايورايټ دي.
ننوتونکې انګاري ګارې، کومې چې د قشر د داخل په ژورو کې جوړېږي، هغه د پلوټونک (يا اباسل) ګارو په نوم پېژندل کېږي او عموماً ځيږې دانې لرونکې وي. هغه ننوتونکې انګاري ګارې چې د سطحې سره نژدې جوړېږي، نیمه اورشېندې يا «هايپابايسيل» ګارې بلل کېږي او دا عموماً ډېرې نازکې دانې لرونکې وي، ډېر ځله د اورشېندو ګارو (غرګيو) سره ورته والی لري. «هايپابايسل» ګارې له «پوټونيک» يا اورشېندو ګارو څخه کمې موندل کېږي او عموماً بندونه، دړې، کوچنۍ ډبرې، لوپولتس او فالکوليتس جوړوي.
بهر وتونکې
بهروتونکې باندنۍ انګاري ګارې چې د اورشېندو ګارو په نوم هم پېژندل کېږي، د ځمکې په سطحه د ويلې شوې ماګما له يخېدو څخه منځ ته راځي. هغه ماګما چې د چاودنو يا اورشېندې د چاودنو له  امله سطحې ته راپورته کېږي، په چټکۍ سره سختېږي. په همدې بنسټ دا ډبرې د نازکو دانو لرونکې وي (افانيټک) يا ان شيشې ته ورته وي. بسالټ (تور مرمر) له ټولو عام بهرنۍ انګاري ګارې دي او د لاوا بهېدل، د لاوا څادرونه او د لاوا لوړې سطحې جوړوي. د باسالټ ځينې اقسام کلکيږي، تر څو څو ضلعي ستنې جوړې کړي. د شمالي ايرلينډ په «انټرم» کې « The Giant's Causeway» (يوه سيمه ده) سيمه د دې يوه بېلګه ده.
ويلې شوی ګاره چې عموماً د پاتې شويو کريسټالو او اوبه شويو ګازونو لرونکي وي، ماګما بلل کېږي. دا ځکه راپورته کېږي چې د هغې ګارې څخه کمه ډبله وي، له کومې چې دا راوتلې وي. کله چې ماګما سطحې ته رسېږي، بيا لاوا بلل کېږي. په هوا کې د اورشېندي چاودېدلو ته له هوا لاندې اصطلاح کارول کېږي، په داسې حال کې هغه چې د بحر لاندې منځ ته راځي د اوبو لاندې اصطلاح ورته کارول کېږي. د تور لوګي او د سمندر منځ کې موړې ته ورته باسالټ د سمندري اوشېندو فعاليتونو يوه بېلګه ده.
له اورشېندي څخه په کلني ډول چاودېدونکي بهرنۍ ګارې حجم د «پليټ ټيکټونيک» ترتيب په نظر کې نيولو سره مختلف وي. بهروتونکې ګارې په لاندې تناسب سره تولېديږي:
د لاوا خصوصيت (ځانګړتيا) د هغې تر ټينګوالي پورې تړلی دی، کوم چې د تودوخې درجې، جوړښت او سختو موادو په مټ ټاکل کېږي. د لوړې تودوخې ماګما چې په جوړښت کې يې ډېره برخه باسالتي وي، د ټينګو غوړيو په څېر خصوصيت لري او څومره چې يخيږي هومره کنډ (ځوښه) کېږي. د « pahoehoe » (سخت شوي باسالت) له سطحو سره د اوږدې، نري بسالټ بهېدل عام دي. د منځني جوړښت ماګما، لکه «انديسايټ» په خپلو کې سره د ګډو شويو اېرو، ټوف (د اورشېندو له اېرو جوړه شوې ډبره) او لاوا د نيمه سوځېدلو سکرو مخروطونه جوړوي او شونې ده چې په چاودنې سره يې د ډبل، يخې شېرې يا ان ربړ په څېر شي. فلزي ماګما، لکه «رايولايټ»، عموماً د تودوخې په کمه درجه کې چاودېږي او له باسالت د ټينګوالي څخه تر ۱۰۰۰۰ پورې زيات ټينګ وي. هغه اورشېندي چې «رايولايټي» ماګما لري، عموماً د انفجار په توګه چاودنه کوي او د «رايوليټي» لاوا جريانونه عموماً تر محدودې اندازې پورې وي او په دې کې ژوره فاصله وي، ځکه چې ماګما ډېره ټينګه وي.
له دې امله چې اورشېندي ګارې عموماً د نازکو دانو والا يا شيشې ته ورته وي، دا ډېره زیاته ستونزمنه ده چې د بهروتونکو انګاري ګارو تر منځ توپير وکړای شي، په پرتله د جلا جلا ننوتونکو انګاري ګارو. عموماً، د نازکو دانو لرونکو بهروتونکو انګاري ګارو د معدني اجزاوو ټاکنه يواځې د يو کوچني ذره بين لاندې د ګارې د نريو برخو د کتنې په مټ کېدای شي. په همدې بنسټ په ځمکه عموماً يواځې د يو اټکل تر مخې ډلبندي کېدای شي. که څه هم د IUGS له خوا د کاني جوړښت په مټ ډلندي غوره بلل کېږي، خو ډېر ځله دا عملي نه وي او د دې پر ځای د TAS د ډلبندۍ په کارولو سره يې  کمياوي ډلبندي کېږي.
ووب
ووب د سلولونو يا ژونکو هغه تنظيم شوی بنسټيز پوړ دی چې د ژونکو او يوه بشپړ اورگانيزم ترمېنځ پروت دی. يو ووب د ژونکو يو جوړښت دی چې ضروري نه ده چې يو ډول ژونکې وي خو د يو آر يا اصل نه د زېږنده ژونکو يوه ټولگه ده چې يو ځانگړی عمل ترسره کوي. په عربي کې ووب ته نسج وايي او په پارسي کې بافت بلل کېږي. په انسانانو، ژويو او بوټو کې يو ډول ژونکې ووبونه رامېنځ ته کوي، بېلابېل ووبونه سره يو ځای يو اورگان رامېنځ ته کوي او بېلابېل اورگانونه سره يو ځای يو سيستم يا غونډال رامېنځ ته کوي چې په اخر کې گڼ شمېر غونډالونه د اورگانيزم د بشپړتابه سبب کېږي.
په ژونپوهنه کې د ووبونو زده کړه د هسټالوژي يا ووبپوهنې په نوم يادېږي، د رنځپوهنې يوه څانگه چې په ووبونو کې د رامېنځ ته شوو رنځونو په اړه بحث کوي، د ووبرنځپوهنې په نوم يادېږي.
وېشنيزه:ژونپوهنه
محمد فاتح
محمد فاتح (په ترکي ژبی کی: محمد ثانى Meḥmed-i s̠ānī) د عثمانی کورنۍ څخه یو مشهور سلطان وو چی د ۱۴۵۱ کال څخه تر ۱۴۸۱ کال پوری یی حکومت کاوه.
محمد له فتحې وروسته د روم سترواکۍ د سیزار (عثماني ترکي: قیصر روم، په رومي بڼه یې: Qayser-i Rûm) د لقب ادعا د داسې حقیقت پر بنسټ وکړه چې قسطنطنیه په ۳۳۰ ز کال کې د سترواک قسطنطین له لوري له تقدیس راهیسي  د ختیځ روم د سترواکۍ چوکۍ او د ژوندۍ پاتې کېدو پلازمېنه وه. یوازې د قسطنطنیې د مشر کشیش له لوري دا ادعا په رسمیت و پېژندل شوه. خو د خپل ژوند په پاتې برخه کې دوهم محمد عثماني دولت ته د روم د سترواکۍ د دوام په سترګه کتل، ځان یې د سترواکۍ "دوام ورکوونکي" په توګه انګېره، نه د "ځایناستي" په توګه.
محمد د اناتولیا په نیولو سره، په سوېل ختیځه اروپا کې د بوسنیا تر لویدیځ پورې خپلو فتوحاتو ته دوام ورکړ. په هېواد کې یې زیات سياسي او ټولنيز اصلاحات رامنځ ته کړل، هنرونه او سیاینسي علوم يې وهڅول او د خپلې واکمنۍ په پای کې يې د بيا رغاونې پروګرام قسطنطنيه د سترواکۍ په یوه پر مختللې پلازمېنه بدله کړه. نوموړی د اوسنۍ ترکیې او د پراخې اسلامي نړۍ په برخو کې یو اتل ګڼل کېږي. د استانبول فتحه ولسوالۍ، د فاتح سلطان محمد پل او فاتح جومات هغه څه دي چې د هغه په نوم نومول شوي دي.
لومړۍ واکمني
دوهم محمد د ۱۴۳۲ کال د مارچ په ۳۰ نېټه د عثماني سترواکۍ په پلازمینه ادرین کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. پلار یې دوهم سلطان مراد (۱۴۰۴-۱۴۵۱) او مور یې هما خاتون وه، چې له یوې ناڅرګندې ریښې غلامه وه.
کله چې دوهم محمد د یوولس کلن و، د خپلو دوو سلاکارانو (مشاورینو) سره اماسیا ته د حکومت کولو لپاره واستول شو او په دې توګه یې د خپلو مخکینو عثماني واکمنانو د رواج سره سم تجربه ترلاسه کړه. دوهم سلطان مراد هم څو تنه استادان د نوموړي د زده کړو لپاره ولېږل. دې اسلامي زده کړو د محمد د ذهن په جوړولو او د هغه د اسلامي عقیدې په پیاوړي کولو کې پراخه اغېزه درلوده. نوموړی د اسلامي علومو په برخه کې د ساینس پوهانو لخوا، په ځانګړې توګه د خپل د ښوونکي ملا غوراني لخوا، تر اغېز لاندې راغی، او نوموړي د دوی تګلاره تعقیب کړه. د محمد په ژوند کې د آق شمس الدین نفوذ، په ځانګړې توګه د قسطنطنیې د فتحه کولو سره د بیزانس سترواکۍ د نسکورولو لپاره د هغه د اسلامي دندې په ترسره کولو کې، له ځوانۍ برلاسی شو.
وروسته له هغه چې دوهم مراد د ۱۴۴۴ کال د جون په ۱۲ نېټه له هنګري سره سوله وکړه، د ۱۴۴۴ کال په جولای/ اګست کې خپل ۱۲ کلن زوی دوهم محمد ته تخت پرېښود.
هانيان (هنز)
هنز (د هن جمع) کوچيان وو، چې په مرکزي اسیا، قفقاز، او ختيځې اروپا کې يې د څلورمې او شپږمې زېږديزو پېړيو تر منځ ژوند کړی. د اروپايي روايتونو پر بنسټ، دوی په لومړي ځل د «وولګا» سيند په ختيځ کې په يوه داسې سيمه کې اوسېدلي، چې هغه مهال د «سينتيا» برخه وه، اروپا ته د هانيانو رسېدل، د لوېديځ پر لور د «الانس» په نوم د يو ايراني قوم له کډوالۍ سره تړاو لري. تر 370ز کال پورې، هانيان «وولګا» ته رسېدلي وو، او تر 430ز کال پورې، دوی په اروپا کې پراخه تسلط تر لاسه کړی و، که څه هم د لنډې مودې لپاره و، ګوتيان او د رومي پولو څخه د باندې اوسېدونکي ډېر نور الماني اوسېدونکي يې فتح کړي، او ډېر نور خلک يې له هغه ځايه رومي ځمکو ته تېښتې ته اړ کړي وو.
محمد فاتح
لومړۍ واکمني
دوهم محمد په خپله لومړۍ واکمنۍ کې، د جان هنیادي په مشرۍ هغه وخت صلیبي جګړه له ماتې سره مخ کړه چې د هغه د هېواد پروړاندې د هنګري یرغل د ۱۴۴۴ کال سپټمبر د سیزګ د سولې شرایط مات کړل. د پاپ استازې کارډینال جولیان سیزارني د هنګري پاچا ته ډاډ ورکړی و چې له مسلمانانو سره د اوربند ماتول خیانت نه دی. په دې وخت کې دوهم محمد له خپل پلار، دوهم مراد څخه وغوښتل چې پر تخت کېنې، خو نوموړي رد کړه. د اوولسمې پیړۍ د تاریخونو له مخې، محمد دوهم ولیکل، "که ته سلطان یې، راشه او د خپلو لښکرو مشري وکړه، که زه سلطان یم، نو زه تاسو ته امر کوم چې راشئ او زما د لښکر مشري وکړئ." وروسته دوهم مراد د عثماني پوځ مشري وکړه او د ۱۴۴۴ کال د نومبر په ۱۰ نېټه یې د ورنا جګړه وګټله. خلیل انالحق وایي چې دوهم محمد له خپل پلار غوښتنه نه ده کړې. بلکه، جنرال خلیل پاشا هڅه وکړه چې دوهم مراد بئرته تخت ته راولي.
دوهم مراد په ۱۴۴۶ کال کې تخت ته راستون شو، دوهم محمد د سلطان لقب له ځان سره درلود خو یوازې د مانیسا د والي په توګه دنده ترسره کوله. په ۱۴۵۱ کال کې د دوهم مراد له مړینې وروسته، دوهم محمد د دوهم ځل لپاره سلطان شو. د کارامان ابراهیم بې په جنجالي سیمه یرغل وکړ او د عثماني واکمنۍ پر ضد یې بېلابېل پاڅونونه وکړل. دوهم محمد د کرامان د ابراهیم په وړاندې لومړۍ جګړه ترسره کړه او بیزانسیانو ګواښ وکړ چې د عثمانیانو له لورې  دعوه شوی اورهان خوشې کړي.
هانيان (هنز)
په اتمه پېړۍ کې، فرانسوي عالم « Joseph de Guignes» لومړی هغه څوک و چې د هانيانو او « Xiongnu» خلکو تر منځ يې د اړيکې وړانديز وکړ، څوک چې له درېيمې مخزېږديزې پېړۍ څخه د لومړۍ زېږديزې پېړۍ تر وروستيو پورې په شمالي چين کې اوسېدلي دي. د «Guignes» له زمانې راهيسې، د دا ډول تړاو په اړوند د څېړنو لپاره د پام وړ علمي هڅې وقف شوي دي. دا موضوع لا هم لانجمنه او اختلافي ده، خو د لرغونو اثارو اوسنۍ څېړنې د هغوی اسايي نسب تايدوي. له نورو هستو سره د دوی اړيکې، لکه ايرانيان هانيان او د سويلي اسيا هاني خلک، هم د اختلاف موضوع ده.
له اقتصادي اړخه، د هانيانو په اړه معلومه ده چې هغوی د کوچي پوونده وو په يوې بڼې عمل کاوه. څومره چې له رومي نړۍ سره د دوی اړيکو وده وکړه، د هغوی اقتصاد د باج اخيستلو، بريدونو او سوداګرۍ به مټ په چټکۍ سره د روم سره ونښت. داسې نه برېښي چې کله دوی اروپا ته داخل شول، نو دوی دې یو واحد حکومت درلود، بلکې له روميانو سره د خپلو جګړو پر مهال يې يو متحد قبايلي مشرتوب چمتو کړ. هانيانو په مختلفو خلکو واکمني وکړه چې په ګڼو ژبو يې خبرې کولې، او ځينو يې خپلو واکمنانو ته دوام ورکړ. د دوی مهم پوځي تخنيک د اس له سپرلۍ څخه د غشي ويشتل و.
شونې ده چې هانيانو يو ستر کوچ په خوځښت راوستی وي، کوم چې د لوېديځې رومي سترواکۍ په سقوط کې يو مهم عنصر و. د هانيانو ياد په مختلفو مسيحي روحانيونو په ژوندونونو کې هم پاتې شوی دی، چېرته چې هانيان د رقيبانو دنده پر مخ وړي، همدا راز د جرمني د اتلولۍ په افساانو کې، چېرته هانيان په جلا ډول د المان د مختلفو شخصیتونو مخالف يا اتحاديان دي. په هنګري کې، د منځنیو پېړيو د تاريخ په اړوند يوه افسانه جوړه شوې ده، چې هنګري او په ځانګړي ډول «Székely» نسلي ډلې له هانيانو سره اړيکه درلوده. په هر حال، د مرکزي سټې پوهان د هنګري او هانيانو تر منځ نږدې اړيکې ردوي. اوسنی کلتور عموماً هانيان له ډېر ظلم او بربريت سره تړي.
محمد فاتح
د محمد حکومت
داستانبول ترفتحی وروسته محمدفاتح دبالکان پر هیوادونو باندي جهادي عملیات پیل اوپخپله دیرش کلنه موده کي یې د یونان ترڅنګ البانیا، بوسنیا، سربیا اودختیځي اروپا لویه برخه فتحه کړه. په یاده موده کي محمدفاتح داسیايې ترکيې سربېره تورسمندر هم ترواک لاندي راوستی اوتر کریمیا ټاپو پوري یې فتوحات وغځول.
هانيان (هنز)
نسب (اصل)
د هانيانو نسب او د اوارو سیمو له نورو خلکو سره د هغوی اړيکې نامعلومې دي. عموماً علماء په دې موافق دي چې د دوی اصل په منځنۍ اسيا کې منځ ته راغلی  دی، خو د دوی د اصل په ځانګړتياوو اختلاف لري. کلاسیکي سرچينې ادعا لري چې دوی د 370 په شا اوخوا کې په ناڅاپي ډول په اروپا کې راڅرګند شول. معمولاً، د رومي لیکوالانو له خوا د هانيانو د ابتدا د روښانه کولو هڅو هغوی د لومړيو ميداني خلکو سره مساوي کړي وو. رومي ليکوالانو يوه کيسه تکرار کړې ده، چې هانيان هغه مهال د «ګوتيانو» سيمې ته داخل شول، کله چې هغوی يوه ځنګلي هوسۍ تعقيبوله، يا يې د خپلې يوې ورکې شوې غوا په تعقيب وتلي وو، او د «Kerch» له ابنا څخه ور هاخوا کریميا ته داخله شوې وه. کله چې هغوی دا سيمه ښه ولیده، دوی بيا په ګوتيانو بريد وکړ. د «جورډنز» ګيټیکا وايي چې ګوتيان هانيان ناپاک روحونه او د ګوتي شيشکو اولاد بولي.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دختیځي اروپا تر هیوادونو وروسته سلطان محمدفاتح خپل فوځونه ایټالیا ته برابر کړه اوغوښتل یې چي هغه ځای هم د یونان غوندي پخپل واک کي راولي خو ژوند نوره وفاء ورسره ونکړه اوپه 1481میلادي کال کي وفات سو.
هانيان (هنز)
له Xiongnu او هانيان بلل کېدونکو نورو خلکو سره اړيکې
په اتلسمه پېړۍ کې له « Joseph de Guignes» وروسته راهيسې، نويو تاريخ پوهانو په څلورمه زېږديزه پېړۍ کې د اروپا په پولو راڅرګندېدونکي هانيان له Xiongnu سره تړلي دي، چا چې له درېیمې مخزېږديزې پېړۍ او دويمې پېړۍ تر منځ د مغولو له لوړو سيمو څخه په ګڼو منځنيو ميداني سیمو بریدنه کړي دي. د «هان» واکمنې کورنۍ له خوا د ويجاړونکې ماتې وروسته، د Xiongnu شمالي څانګې د شمال لوېديځ پر لور په شاتګ وکړ؛ شونې ده چې د دوی زوزات د يورواسيايي اوارو سيمو له لارې کوچ کړی وي، او شونې ده چې د دې په پايله کې يې له هغو هانيانو سره تر يو بریده کلتوري او جنيتيکي تسلسل درلودلای وي. پوهانو همدا راز د Xiongnu، هانيانو او منځنۍ اسيا د ډېرو خلکو تر منځ اړيکې تر بحث لاندې نيولي دي، کوم چې همدا راز د «هان» يا ايراني هانيانو په نوم پېژندل کېدل، يا وپېژندل شول. په دوی کې تر ټولو پياوړي چيونايټس، کيداريټس او هفتاليان وو.
«Otto J. Maenchen-Helfen» لومړی هغه څوک و چې د ليکلو سرچينو د اروزنې پر بنسټ يې دوديز لیدلوری وننګاوه، او د لرغونو اثارو د څېړنې پر اهميت يې ټينګار وکړ. د «Maenchen-Helfen» له کار راهيسې، د هانيانو د نيکونو په توګه د Xiongnu پېژندګلو د اختلاف موضوع ده. سربېره پر دې، ډېرو پوهانو د اروپايي هانيانو سره د ايراني هانيانو پېژندګلو تر پوښتنې لاندې نيولې ده. «Walter Pohl» وايي چې:"د اوارو سيمو د جنګيالیو ستر اتحاد کې هېڅ يو له توکميز اړخه يو ډول نه وو، او يو نوم مختلفو ډلو د خپل وياړ له امله، يا د بهرنيو خلکو له خوا د خپل ژوند د طرز العمل يا جغرافيايي اصل د څرګندنو لپاره استعمال کړی و. له همدې امله د بېلګې په ډول د H(s)iung-nu, Hephthalites او اتيلا د هانيانو تر منځ د پېژندګلو يا وينې د خپلوۍ په اړه اټکلونه بې ځايه دي. تر تولو خوندي هغه څه چې موږ يې ويلای شو، يوازې همدمره دي چې د لرغونې زمانې په وروستيو کې د هان نوم، د اوارو سيمو د جنګيالیو وياړمنې واکمنې ډلې تشریح کولې."
محمد فاتح
د محمد حکومت
دمحمدفاتح په زمانه کي دفوځي فتوحاتو سربېره مسلمانان په پوهنیز ډګر اودولتي چاروکي هم ډیرمخته ولاړه اوپه دې برخه کي یې ځانګړی پرمختګ وکړ. محمدفاتح پخپله واکمني کي دعثمانیانو لپاره یولړ شرایط او اصول وضعه کړه ترڅو دهمدغه اصولو پربنسټ په راتلونکي وخت کي خپلي چاري ترسره کړي، ددې ترڅنګ یې په علمي ډګرکي هم له اسلامي اوغیراسلامي پوهانوسره بې حده مرستي وکړې اوهغوی یې وهڅول چي خپل دعلم جوهر دعثماني واکمني تر هري سیمي پوري ورسوي.
دسلطان محمد دمهمو فتوحاتو لڼډیز په لاندي ډول دی :
دقسطنطنيې استانبول فتحه په 1453 زیږدیزکال کي
دسربیا مکمله فتحه په 1456 زیږدیز کي
دموریا جزیرې فتحه په 1460 زیږدیز کي
د والاچیا جګړه په 1460 زیږدیز کي
مشتري
مشتري (سمبول: ) د لمر څخه د واټن له مخې پنځمه او د لمریز نظام تر ټولو لویه سیاره ده. دغه له ګازو ډکه سیاره د لمریز نظام د ټولو نورو سیارو له ټولګې څخه دوه نیم ځلې لویه ده خو د لمر د کتلې له یو پر زرمې برخې څخه کوچنۍ ده. مشتري د ځمکې د شپې په آسمان کې له سپوږمۍ او زهرې وروسته دریمه ځلېدونکې سیاره ده. له تاریخ څخه د مخکې زمانو راهیسې لیدل شوې او د هغې د لویوالي له امله د رومیانو د خدایانو د خدای جوپیټر نوم ورباندې اېښول شوی.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دطرابزون فتحه په 1461 زیږدیز کي
مشتري
مشتري اساسا له هایدروجن ګاز څخه جوړه شوې، خو هیلیوم ګاز د هغې د کتلې څلورمه او د هغې د حجم لسمه برخه جوړوي. په ډېر احتمال سره له درنو عناصرو څخه جوړه ډبرینه هسته هم لري، خو د نورو لویو سیارو په پرتله مشتري د کومې مشخصې جامدې سطحې درلودونکې نده. د داخلي انقباض له امله هغه له لمر څخه د اخیستونکې تودوخې په پرتله ډېره تودوخه تولیدوي. د چټک څرخېدلو له امله د دغې سیارې ډول مسطح کروي ډوله (oblate spheroid) دی؛ د استوا خواته یوه کوچنۍ خو پام وړ راوتنه لري.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دبوسنیا فتحه په 1462 زیږدیز کي
مشتري
د مشتري چاپېریال د کم نوره حلقوي سیستم او پیاوړې جاذبې قوې (magnetosphere) لرونکی دی. د مشتري د مقناطیسي قوې کچه تر نږدې ۸۰۰ میلیونو کیلومتره پورې رسېږي، چې د خپلې ګاونډۍ سیارې زهرې تر مداره یې پیاوړتیا رسېږي. مشتري په ۱۶۱۰ ز کال کې د ګالیلو ګالیله له خوا د کشف شوو څلورو لویو سپوږمیو په ګډون ۸۰ پېژندل شوې او احتمالا نورې ډېرې سپوږمکۍ لري. ګانیمېډ، د دغو سپوږمکیو تر ټولو لویه د عطارد له سیارې زیات قطر لري.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دقونیه فتحه په 1467 زیږدیز کي
مشتري
پیونر  ۱۰ (Pioneer 10) لومړنی ستورمزلی توغندی و چې د ۱۹۷۳ ز کال د ډسمبر په میاشت کې دغې سیارې ته نږدې شو او له مشتري یې لیدنه وکړه. مشتري له هغه مهاله تر اوسه څو ځلې د روباټیکو ستور مزلو توغندیو (robotic spacecraft) په واسطه څېړل شوې، دغه څېړنې له ۱۹۷۳ ز کال څخه تر ۱۹۷۹ ز کلونو ترمنځ د پیونر او ویجور (Voyager) په ماموریتونو پیل او وروسته په ۱۹۹۵ ز کال کې د ګالیلو روبوټیک ستورمزلی مشتري ته ورسېد. په ۲۰۰۷ ز کال کې د نیوهاریزونز (New Horizons) څېړونکی ستور مزلی له مشتري لیدنه وکړه او د مشتري د جاذبې قوې څخه په ګټنه یې خپله چټکټیا زیاته او او د پلوتون مسیر ته یې ځان ورساوه. وروستی ستورمزلی چې له دغې سیارې یې لیدنه کړی جونو (Juno) دی چې د ۲۰۱۶ ز کال په جولای میاشت کې د مشتري مدار ته ننوت. د مشتري په سیستم کې د څېړنو په راتلونکو موخو کې په ایروپا (د ګالیله له خوا کشف شوې د مشتري دویمه لویه سپوږمکۍ) سپوږمکۍ کې په ډېر احتمال سره په یخ پوښل شوی مایع اقیانوس شاملېږي.
محمد فاتح
د محمد حکومت
د آق سرای فتحه په 1469 زیږدیز کي
مشتري
د مشتري لپاره سیاروي سمبول، ♃، چې له یوناني زیتا (zeta) او یوې افقي کرښې اخیستل شوی، ⟨Ƶ⟩، او د زیوس (د سیارې لپاره یوناني نوم) مخفف دی.
محمد فاتح
د محمد حکومت
تر 1473 زیږدیز پوري داناطولي دستري برخي فتحه
مشتري
فزیکي ځانګړتیاوې
مشتري له دوه لویو ګازي سیارو څخه ده، چې تر ډېره د جامدې مادې پر ځای له ګازو او مایع جوړه شوې. په لمریز نظام کې تر ټولو لویه سیاره ده چې د استوايي کرښې اوږدوالی یې ۱۴۲،۹۸۴ کیلومتره (۸۸،۸۴۶ مایله) کېږي. د کثافت منځنی کچه یې ۱.۳۲۶  ګرام/ سانتی متر مکعب ده چې د کثافت له مخې په ګازي سیارو کې دوهمه خو ځمکې ته له ورته څلورو سیارو څخه یې د کثافت کچه کمه ده.
محمد فاتح
د محمد حکومت
له 1463 زیږدیز څخه تر1479 زیږدیز پوري د صلیبي جګړې په پایله کي دوینس دولت ته ستر ګوزار اوجزیې ته اړ ایستل
مشتري
جوړښت
د مشتري پورتنۍ فضا (اتومسفیر) نږدې له ۹۰ سلنه هایدروجن او ۱۰ سلنه هلیوم څخه جوړ شوی. له دې امله چې د هلیوم مالیکولونه د هایدروجن هغو په پرتله د ډېر کثافت لرونکي دي، نو د کثافت له مخې هایدروجن د مشتري د فضا (اتومسفیر) ۷۵٪ او هیلیوم ۲۴٪  جوړوي، پاتې یو سلنه نور ګازونه دي. د دغې سیارې په اتومسفیر کې په لږ کچه میتان، د اوبو بخار، امونیا او سیلیکاني ترکیبات شته. همدارنګه کاربن، ایتان، هایدروجن سلفاید، نیون، آکسیجن، فاسفین او سلفر په ډېره لږ اندازه په کې وجود لري. د اتومسفیر بهرنۍ طبقه یې د منجمدې امونیا کرستالونه هم لري. د انفرارېډ او ماورا بنفش اندازه اخیستلو له مخې په ډېره لږ کچه بنزین او هایدرو کاربنونه هم په کې موندل شوي. د مشتري داخلي برخه ډېر تراکم لرونکی مواد لري چې د حجم یا کثافت له مخې ۷۱٪هایدروجن، ۲۴٪ هیلیوم او ۵٪ نور عناصر لري.
محمد فاتح
د محمد حکومت
په 1480 زیږدیز کي دیوشمېر ایټالوي جزیرو فتحه
مشتري
جوړښت
د دغې سیاري د مالیکولي جوړښت د ارزونې (spectroscopy) له مخې، زهل له مشتري سره د جوړښت له مخې ورته ښوول کېږي، خو نورې لویې سیارې لکه اورانوس او نیپتون نسبتا لږ هایدروجن او هیلیوم لري او د هغو پر ځای په نسبي توګه ورپسې نور زیات عناصر چې اکسیجن، کاربن، نایتروجن او سلفر په کې شاملېږي، لري. له دې چې د دغې سیارې سپک ترکیبات ټول د یخ په ډول دي له همدې امله ورته یخي سیارې (ice giants) ویل کېږي.
د مشتري سپوږمۍ
مشتري ۸۰ پېژندل شوې سپوږمۍ لري. له دغو څخه ۶۰ یې له ۱۰ کیلومتره څخه لږ قطر لري. څلور غټې سپوږمۍ یې لو، ایروپا، ګانیمېډ او کالیستو دي، چې په ټولیز ډول د "ګالیله د سپوږمیو" په نوم پېژندل کېږي، او له ځمکې څخه د شپې په صاف آسمان کې په دوه سترګو دوربینونو لیدل کېدلای شي.
محمد فاتح
د محمد حکومت
سلطان محمدخان د1481میلادي کال داپریل پر25 نېټه چي د886 دصفر له 26 نیټې سره سمون خوري داسیايي ترکيې (اناطولي) په خونکار چایری سیمه کي وفات او جسد یې په استانبول کي خاورو ته وسپارل سو.
مشتري
د ګالیله سپوږمۍ
د ګالیله له خوا د مشتري موندل شوې سپوږمۍ – لو، ایروپا، ګانیمېډ او کالیستو – په لمریز نظام کې تر ټولو لویې سپوږمۍ دي. د دغو سپوږمیو د دریو (لو، ایروپا او ګانیمېډ) مدارونه د لاپلاس ریزونانس په نوم نمونه جوړوي؛ چې په هرو څلور ځله تاوېدلو کې چې لو یې د مشتري په شاوخوا کوي، ایروپا په هماغومره مهال کې دوه دورې وهي او ګانیمېډ یوازې یو ځل راڅرخي.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دسلطان محمدفاتح درې زامن وه چي نومونه یې مصطفی، بایزید اوجم وه. بایزید دمحمدفاتح تروفات وروسته واک ته ورسېدی اوجم دسلطان بایزید د واکمنی پروخت په ایټالیا کي له عثماني واکمن څخه لیری وفات سو. یوازینی شهزاده چي دمصطفی په نوم وو هغه دسلطان محمد فاتح په ژوند کي وفات سو.
مشتري
د مشتری سطح
مشتری سطح د هایدروجن څخه تشکیل شوی ده. د مشتری په اتموسفیر کی هایدروجن، میتان او امونیاک دی.
محمد فاتح
د محمد حکومت
دمحمدفاتح مېرمني چیچک خاتون، مکرمه خاتون، ګلشاد خاتون اوخدیجه خاتون نومېدلې.
مشتري
سرچینې
وېشنيزه:لمريز نظام
محمد فاتح
د محمد حکومت
وېشنيزه:د عثمانیانو حکمرانان
يوراګوای
يوراګوای چې رسمي نوم يې د يوراګوای ختيځ جمهوريت دی، په سويلي امريکا کې پروت يو هېواد دی. په لويديځ او سويل لويديځ کې يې پولې له ارجينټاين سره، په شمال او شمال ختيځ کې له برازيل سره پولې شريکې دي، په داسې حال کې چې په سويل کې له «رايو ډي لا پلاټا» سره پوله لري او سويل ختيځ ته يې له اتلانتیک سمندر (اقيانوس بحر) سره پوله شريکه ده. د يوراګوای مساحت ۱۷۶،۰۰۰ کيلو متر مربع (۶۸،۰۰۰ ميل مربع) دی او د اټکل تر مخې نفوس يې ۳،۵۱ ميلیونه دی، د دوی له ډلې دوه ميلیونه يې د ستر ښار او پلازمېنې «مونټي ويډيو» په ښاري سيمه کې ژوند کوي.
هغه سيمه چې په يوراګوای بدله شوه په لومړي ځل ۱۳،۰۰۰ کاله مخکې د ښکاريو د ډلو له خوا اباده شوې وه. دې سيمې ته د اروپايانو د رسېدو پر مهال پیاوړې قبيله د «چارا» خلک وو، دا هغه مهال و کله چې پرتګاليانو په ۱۶۸۰ز کال کې « Colónia do Sacramento» جوړ کړ؛ د نږدې ګاونډيو هېوادونو په پرتله يوراګوای لرې پرتو اروپايانو اشغال کړی و. اسپانويانو د اتلسمې پېړۍ په لومړيو کې د دې سيمې لپاره د سياليو د ادعاوو له امله مونټيويډيو د يو پوځي مرکز په توګه جوړ کړ. يوراګوای د ۱۸۱۱ او ۱۸۲۸ز کلونو تر منځ موده کې خپله ازادي تر لاسه کړه، له دې وروسته د پرتګال او اسپانيې او وروسته د ارجينټاين او برازيل تر منځ  څلور اړخيزې هلې ځلې پيل شوې. دا هېواد د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې د بهرني اغېز او لاسوهنې تر اغېز لاندې و، په داسې حال کې چې پوځ په داخلي سياست کې بيا بيا خپله دنده تر سره کړې ده. د ۱۹۶۰ز لسيزې په وروستيو او د ۱۹۷۰ز لسيزې په لومړيو کې، د چپ اړخو چريکي فعاليتونو پر ضد د اقتصادي بحرانونو او سياسي ځپنې د يوې لړۍ په پايله کې جمهوري پړاو پای ته ورسېد، کوم پړاو چې د شلمې پېړۍ په لومړيو کې پيل شوی و او د ۱۹۷۳ز کال د کودتا په پايله کې له منځه ولاړ او يو ملکي-پوځي ديکتاتوري نظام منځ ته راغلو. پوځي حکومت چپ اړخي، سوسياليستان او سياسي مخالفين تعقيب کړل، په پايله کې يې ګڼ خلک ووژل شول او د پوځ له خوا د شکنجې ګڼې پېښې منځ ته راغلې؛ په ۱۹۸۵ز کال کې پوځ يو ملکي حکومت ته واک خوشې کړ. اوس مهال يوراګوای يو ديموکراتيک پر اساسي قانون ولاړ جمهوريت دی، ولسمشر يې هم د دولت او هم د حکومت مشري په غاړه لري.
يوراګوای يو مخ پر وده هېواد دی، د لوړ عايد اقتصاد لري، په ديموکراسۍ، سوله، د فساد په کم تصور او برېښنايي حکومتولۍ کې په لاتيني امریکا کې لومړی درجه مقام لري. د رسنيو د ازادۍ، د منځنۍ طبقې اندازې او خوشالۍ په برخه کې په سويلي امریکا کې لومړی مقام لري. د سړي سر له مخې، يوراګوای د هر بل هېواد په نسبت د ملګرو ملتونو د سوله ساتو ماموريتونو کې تر ټولو زیاته پوځيانو ونډه لري. د نړيوال تروريزم شاخص له اړخه په سويلي امریکا کې د تر ټولې کمې درجې لرونکی هېواد دی، د اقتصادي ازادۍ، عايد برابرۍ، د سړي سر عايد او د مستقيمې بهرنۍ پانګونې جریان به نظر کې نيولو سره په دې لویه وچه کې دويم ځای لري. د بشري ودې د شاخص، کورني ناخالص عايد ودې، نوښت او زېربناوو له اړخه يوراګوای د دې لويې وچې څلورم غوره هېواد دی. يوراګوای په لاتيني امریکا کې يو له تر ټولو زیات ټولنيزو پرمختګي هېوادونو څخه شمېرل کېږي. د شخصي حقوقو، زغم او شموليتي مسائلو لپاره د نړيوالو اقداماتو په ډلبندۍ کې لوړه درجه لري، په کوم کې چې د LGBT د ټولنې منل هم شامل دي. دې هېواد بنګ، له خپل جنس سره واده کول او د جنین سقط قانوني ګرځولي دي. يوراګوای د ملګرو متلونو، OAS، او مرکوسر بنسټ اېښودونکی غړی دی.
د نوم رېښې
د دې نوم تر ټولو مشهور تفسير يو يې هغه و چې د يوراګوای د يو مشهور شاعر « Juan Zorrilla de San Martín» له خوا وړانديز شوی دی، «د رنګه مرغیو سمندر»، که څه هم په دې تفسير شکونه شته، بيا هم په دې هېواد کې له يو مهم کلتوري اهميت څخه برخمن دی.
د اسپانيې دنېواک پر مهال او له هغې وروسته د يو څه وخت لپاره، يوراګوای او ځينو ګانډيو سیمو ته «بانډا اورينټل» نوم اخستل کېدو، (د يوراګوای د سمندر ختيځه غاړه)، له هغې وروسته د څو کلونو لپاره د «ختيځ ايالت» په نوم يادېدو. له خپلواکۍ راهيسې دا هېواد د « República Oriental del Uruguay» په نوم يادېږي، د کوم معنا چې ده «د يوراګوای سمندر ختيځ جمهوريت». خو په انګريزي ژبه کې په عام ډول يا په دې ډول « Oriental Republic of Uruguay» او يا په دې ډول « Eastern Republic of Uruguay» ژباړل کېږي.
له نېواک مخکې
يوراګوای په لومړي ځل ۱۳،۰۰۰ کاله مخکې د ښکاریانو د راټولونکو له خوا اباده شوې سيمه وه. د یو اټکل تر مخې په شپاړسمه پېړۍ کې له اروپايانو سره د لومړۍ اړيکې پر مهال هلته نژدې ۹،۰۰۰ Charrúa او ۶،۰۰۰ Chaná او همدا راز يو شمېر Guaraní وګړي په دې ټاپوګانو کې مېشت وو.
د هېواد په ختيځه برخه کې د «پيچيټو پالوما» په نوم مشهور د انسان په لاس جوړ شوي زرګونه هدېرې (قبرونه) شته. د ځينو تاریخ يې تر ۵،۰۰۰ کاله پخوا پورې رسېږي. د هغو خلکو په اړه ډېر کم معلومات په لاس کې دي چې دا يې جوړ کړي دي، ځکه چې هېڅ لیکلی سند يې نه دی پرېیښی، خو د کرنې او پالل شويو سپيو شواهد موندل شوي دي.
اجر الدین اقبال
افغان لیکوال، شاعر او تاریخپوه اجر الدین اقبال د ننګرهار ولایت د روداتو ولسوالۍ اوسېدونکی دی.
يوراګوای
له نېواک مخکې
په ۱۸۳۱ز کال کې، د يوراګوای لومړي ولسمشر « Fructuoso Rivera»، د چاروا د نسل ختمونی وروستی بريد چمتو کړ، د کوم په پايله کې چې د يوراګوای د اصلي اوسېدونکو وروستي پاتې شوني له منځه یوړل شول.
عبدالمالک واحدي
عبدالمالک واحدي د ..... اوسېدونکی دی. هغه پخوا د کندهار ښار په ۴مې ناحیې کې اوسيده. او د جهاد په وخت کې په پاکستان او جرمني کې اوسېده.
يوراګوای
د اشغال لومړي وختونه
پرتګاليان لومړي اروپايان وو چې په ۱۵۱۲ز کال کې د شته يوراګويانو سيمې ته ننوتلي وو. اسپانويان په ۱۵۱۶ز کال کې اوسني يوراګويا ته ورسېدل. د سيمه ييزو اوسېد ونکو له خوا د اشغال په وړاندې سخت مقاومت، د سپينو او سرو زرو نشتوالی سره يو ځای، په شپاړسمه او اولسمه پېړۍ کې په دې سيمه کې د اروپايانو ميشت کېدل محدود کړل. له دې وروسته يوراګوای د اسپانوي او پرتګالي سترواکيو تر منځ د شخړو مرکز وګرځېد. په ۱۶۰۳ز کال کې، اسپانويانو په دې سيمه کې د څارويو متعارف کول پيل کړل، کوم څه چې په دې سيمه کې د شتمنۍ سرچينه وګرځېده. لومړی دايمي کلی په ۱۶۲۴ز کال کې د ريو نيګرو په سوريانو کې جوړ شو، پرتګاليانو په « Colonia del Sacramento» کې يوه کلا جوړه کړه.
عبدالمالک واحدي
کله چې واحدي په کندهار کې قوماندان و، په کابل کې یې  د ده په خپله وینا درې کورونه اخستي وو چې يو يې د آریانا په شهرک کې دی.
يوراګوای
د اشغال لومړي وختونه
هسپانيويانو د اتلسمې پېړۍ په لومړيو کې په دې هېواد کې د يو پوځي مرکز په توګه د مونتيويډيو بنسټ کېښود. د دې هېواد طبيعي بندرګاه ډېر ژر په يوه سوداګريزه سيمه بدله شوه، په داسې حال کې چې د ريو ډي لاپلاټا د پلازمېنې بيونس ايرس سره يې سيالي کوله. د يوراګوای د نولسمې پېړۍ د لومړيو تاريخ په پلاټين سيمه کې د واکمنۍ لپاره د روانې جګړې په منځ ته راتلو سره رقم شو، دا جګړې د برتانويانو، اسپانويانو، پرتګالیانو او نورو استعماري ځواکونو تر منځ پېښې شوې. په ۱۸۰۶ او ۱۸۰۷ز کال کې، برتانوي پوځ د ناپليون د جګړو د برخې په توګه د بيونس ايرس او مونټيويډيو د نيولو هڅې وکړې. مونټيويډيو د ۱۸۰۷ز کال د فبرورۍ له مياشتې څخه تر سپتمبر مياشتې پورې د پرتانوي پوځ په واک کې و.
د خپلواکۍ هڅې
په ۱۸۱۱ز کال کې، د يوراګوای ملي اتل « José Gervasio Artigas» د اسپانوي واکمنۍ په وړاندې يو بريالی پاڅون پيل کړ او د مۍ په اتلسمه نېټه يې د لاس پيډراس په جګړه کې هغوی ته ماتې ورکړه.
ووبپوهنه
ووبپوهنه (په انگرېزي: histology) د ووبونو د جوړښت او ډولونو يوه مايکروسکوپي زده کړه ده.
وېشنيزه:ژونپوهنه وېشنيزه:پوهنه
سمون راډیو
سمون راډیو سمون راډيو په هلمند ولایت کې له فعالو رسنيو څخه ده، چې په ۱۳۸۵ کال کې د محمد سليم زمريال له لوري رامنځته شوې او د اتيا کيلومتره پوښښ په درلودلو سره ۱۳ ساعته خپرونې لري. دا راډيو د جوړونکي په شخصي لګښت او اعلانونو تمويلېږي، چې ۱۵ تنه کارمندان لري.
هدايت الله توخي
هدایت الله توخي د حاجي صبغت الله توخي زوی، په ۱۳۲۶ ھ. ش کال د کندهار د ښار په یوه دینداره او پیژندل سوی کورنۍ کی زیږیدلی دۍ.
دندې
ارواښاد مرحوم توخي صاحب د ۱۳۴۶ ھ .ش کال څخه بیا تر ۱۳۴۷ ھ .ش کال پوری د بیروت په امریکایی پوهنتون کی د افغانی محصلینو د ټولنی د رئیس په توګه دنده تر سره کړیده.
ارواښاد مرحوم توخي صاحب د محمد ظاهر شاه او سردار محمد داود خان دواکمنۍ پر مهال عالی دولتی مناصب درلودل او لاندنۍ دندی یی تر سره کړیدی: ۱. د ۱۳۴۸ ھ. ش کال څخه بیا تر ۱۳۵۳ ھ. ش کال پوری د هلمند په ولایت کی د هلمند او ارغنداب د ساختمانی دستګاه د اداری او مالی مرستیال په توګه دنده تر سره کړیده. ۲. د ۱۳۵۳ ھ .ش کال څخه بیا تر ۱۳۵۴ ھ .ش کال پوری د افغاني کیمیاوی سري د شرکت « شرکت کود کیمیاوی افغان » د ټولو حوزو د عمومی مالي مسؤل په توګه دنده تر سره کړیده. ۳. د ۱۳۵۴ ھ .ش کال څخه بیا تر ۱۳۵۶ ھ .ش کال پوری په کابل کی د جنګلک د فابریکی د رئیس په توګه دنده تر سره کړیده. ۴. د ۱۳۵۶ ھ .ش کال څخه بیا تر ۱۳۵۷ ھ .ش کال پوری په کابل کی د حجاری او نجاری د فابریکی د رئیس په توګه دنده تر سره کړیده.
او په ګران هیواد کی د ۱۳۵۷ ھ .ش کال د غوایی د اوومی غمیزی په راتګ سره د وخت د کمونیستی رژیم لخوا له دندی څخه ګوښه کړای شو، مرحوم توخي صاحب چه پدغه وخت کی تر سخت تعقیب لاندی هم و د څه مدی لپاره یی شخصی دنده پر مخ بیوله څو د خپلی کورنۍ او اولادو لپاره ورځنۍ اړتیاوی پری سرته ورسوي او د سختی خطری سره بیا هم چه ده ته متوجه وه پدی لټه کی و چه څرنګه د خپلی کورنۍ سره له هیواده ووځي او بالاخره یی د لاری په موندنی سره برۍ و موند او د کویټی په ښار کي د خپلی درني او پتمني کورنۍ سره میشت سو او د خپل ژوند تر پایه د خپلی پتمني کورنۍ سره پاته سو.
شخص دندې او شخصي ژوند
ارواښاد مرحوم توخی صاحب د ۱۳۵۷ ھ .ش کال څخه بیا تر ۱۳۶۸ ھ .ش کال پوری پخپله شخصی دنده بوخت و او ددي تر څنګ یی د وخت د حاکم کمونیستی رژیم په ضد قلمی مبارزه هم پر مخ بیوله او په بیلابیلو ژبو به یی د افغان مسلمان او مؤمن اولس څخه د دفاع په هکله لیکني کولي. ارواښاد مرحوم توخي صاحب د هجرت په وخت کی بیا هم آرام پاته نسو او د خپل مسلمان او ځوریدلی اولس د سوکالۍ او هوسایني لپاره د هیڅ راز بسپنی او مرستي څخه دریغ و نکړ او د هغوی د ستونزمن ژوند په ټولو پړاونو کی د هغوی ترڅنګ لکه غرهوډمن او مصمم ولاړ و.