cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پيغمبران په قرآن کې
صالح
According to the Qur'an, Saleh was ordered by Allah to leave behind his people after they disobeyed Allah's order to care for a camel and instead killed it. In Saleh's absence, Allah punished the people with a large earthquake. They were the nation of Thamud and they were known to have carved buildings and homes out of cliffs and mountains.
ابراهيم
Ibrahim is regarded by Muslims today as one of the significant prophets as he is credited with building the Kaaba in Makkah. His family, including his son Ismail, is also credited with helping create the civilization around Makkah that would later give birth to the final prophet of Islam, Muhammad. Ibrahim is also noted for almost sacrificing his son Ismail for Allah in an event now commemorated annually by Eid ul-Adha.
لوط
Lut is most notable in Islam for attempting to preach against homosexuality in Sodom and Gomorra, only to be mocked and ignored by the people who lived there. This nation was destroyed By Allah's command. Angels came filpped the town upside down, "and We turned (the towns of Sodom in Palestine) upside down and rained down on them stones of baked clay." (Surah 15:52) This place is now known as the area of the dead sea- and this is the lowest point on Earth.
اسماعيل
اسماعیل علیه السلام د ابراهیم علیه السلام زوی چې د مسلمانانو نامتو رسول گنل کېږي چې د الهي حکم سره سرم د خپل پلار ابراهیم علیه السلام له خوا د قربانۍ ډگر ته بېول شوی و. وروسته چې کله لږ د خاپوړو شو نو یو ځل بیا د الهي حکم سره سم له خپلې مور سره یو ځای د ابراهیم علیه السلام له خوا مکې معظمی ته د بیت الله الحرام د ساتنې په موخه ولېږدول شول. په دې ځای کې هاجرې رضی الله عنها د خپل زوی لپاره چې شدیدې تندې نیولی و، د اوبو په لټه کې د صفاء او مروه ترمنځ منډې رامنډې وهلی چې په همدې وخت کې د الهي حکم سره سم د اسماعیل علیه السلام تر پل لاندې چې پښې یې یو په بل وهلی د اوبو یوه نه درېدونکې چینه راوخوټکېده، کله چې یې مور دا حال له لرې ولید نو رامنډه یې کړه او د اوبو مخې ته یې د شگو بند جوړ کړ او ویې ویل چې: زم زم، یعنی ودرېږه.
اسحاق
According to Islamic tradition, Ishaq, second-born son of Ibrahim, became a prophet in Canaan. He, along with his brother Ismail, carried on the legacy of Ibrahim as prophets of Islam.
يوسف
Yusuf, son of Yaqub and great-grandson of Ibrahim, became a prominent advisor to the pharaoh of Egypt since he was believed to have been able to predict the future. He spent a large part of his life away from his eleven brothers, who, jealous of Yusuf's success, told their father Yaqub that Yusuf had died.But indeed they had thrown him in a well and took off him his shirt and smeared it with that of a killed ram's blood.Yusuf a.s. was afraid in the well but knew very well that Allah was with him.
ايوب
According to Islamic tradition, Ayub was rewarded by a fountain of youth, which removed all illnesses except death, for his service to Allah in his hometown outside Al Majdal.
شعيب
Shoaib was a direct descendant of Ibrahim. According to Islam, he was appointed by Allah to guide the people of Midyan and Aykah, who lived near Mount Sinai. When the people of the region failed to listen to his warnings, their villages were destroyed by Allah.
موسی
Musa, referred to in the Qur'an more than any other prophet, is significant for revealing the Tawrat to the ancient Egyptians. The Qur'an says Musa realized his connection with Allah after receiving commands from him during a stop at Mount Sinai. He later went on to free the enslaved Egyptians after failing to convince the Egyptian pharaoh of Allah's power. Musa subsequently led the freed Egyptians for forty years through the desert on a long attempt to capture Canaan, the promised land. During this long journey, Musa received the Tawrat and the Ten Commandments during another trip to Mount Sinai. At the end of his life, according to Islamic tradition, Musa chose to die to be closer to Allah instead of taking an offer that would have extended his life.
اسلامپالنه
اسلامپالنه يا اسلاميزم کلمه چې ډېره د غربيانو لخوا کارول کيږي چې هدف يي ترې هغه مسلمانان دي چې د اسلام مقدس دين د ژوند لپاره يوه عمومي لار گڼي او د ژوند ټولې چارې لکه فردي ژوند، اجتماعي ژوند، سياست، اقتصاد، تعليم، قضا او نورې چارې د اسلام په رڼا کې سمبالول غواړي. دې مفکورې پورې اړوندو خلکو لپاره د اسلامپال کلمه کارول کيږي. د اسلامي خوځښت په اړه
پيغمبران په قرآن کې
هارون
Harun served as an assistant to his elder brother Musa. In Islam, he, like Musa, was given the task of saving the Israelites from the Egyptian pharaoh. He would often speak for Musa when his speech impediment preventing him from doing so himself.
اسلامپالنه
که څه هم چې په اسلام کې دې کلمې ته اړتيا نه پيدا کيږي خو دا د غربي ټولنې لخوا هغه وخت وکارول شوه چې مسلمانان په دوه ډلو سيکولر او اسلامپال وويشل شول. سيکولر ډلې اکثره د دين څخه ‌ډېر عادي پوهه لري چې هغه يواځې د جومات پورې تړلی شی گڼې او غربي ډيموکراسۍ، ژوند اصولو او تمدن څخه متاثره دي.
سرچینې
وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:معاصر اسلامي غورځنگونه
پيغمبران په قرآن کې
ذو الكفل
The status of Dhul-Kifl as a prophet is debatable within Islam, although both sides can agree that he was indeed a righteous man who strived in the way of Allah. Some Muslims believe that Dhul-Kifl is in fact Gautama Buddha.
داوود
In Islam, the Zabur (equated by some with the Psalms) were revealed to Daud by Allah. He is also significant as he is the one who conquered Goliath.
سليمان
Sulayman learned a significant amount from his father Daud before being made a prophet by Allah. According to Islamic tradition, Sulayman was given power over all things, including the jinns. Known for his honesty and fairness, he also led a kingdom that extended into southern Arabia. He was the youngest among his nineteen brothers, he was thirteen years old when he became a prophet. He inherited his fathers throne because he made fair decisions. He had the ability to control winds also and speak to animals.
الياس
Sulayman, descendant of Harun, took over control of the southern part of the Arabian Peninsula after Sulayman's kingdom collapsed. Islamic tradition says he attempted to convince the people of the Peninsula of the existence of only one god, but when the people refused to listen they were smitten with a drought and famine.
اليسع
Al-Yasa took over the job of leading the Israelites after Ilyas' death. He attempted to show the king and queen of Israel the powers of Allah, but was dismissed as a magician. Subsequently, the Assyrians were able to conquer the Israelites and inflict significant damage on them.
يونس
Islam says that Yunus was commanded by Allah to help the people of Nineveh towards righteousness. However, after Nineveh's people refused to listen to him, he became disgruntled and started to ignore him. After an incident where Yunus was spared death, he decided to re-commit himself to striving for Allah, attempting to lead the people of Nineveh to righteousness. But after returning to evil, illicit ways, the Scythians conquered them.
زكريا
A descendant of Sulayman, Zakariya was a patron of Maryam, mother of Isa. According to Islamic tradition, he prayed to Allah asking for a son, since his sterile wife al-Yashbi could not provide one. Allah granted his wishes, temporarily lifting his wife's sterility and allowing her to give birth to Yahya. His death was considered tragic as several Israelite s severed his body in half. By. O.M.T
يحيى
Islam says that, like his father Zakariya, Yahya prayed to Allah to bless him with a son who could continue his legacy of guiding people towards Islam. His prayers were answered as Isa was born.(his cousin) Throughout his lifetime, Yahya captivated audiences with his powerful sermons that preached monotheism. by omer M.T yahya (a.s)loved nature and used to weep all the time.
He is said to have been beheaded by a ruler who wanted to impress a dancer (Salome)
عيسى
One of the highest ranked prophets in Islam, Isa was sent to guide the Children of Israel. The Qur'an makes it very clear that Isa is not the son of God as Christianity teaches, but rather a prophet of God. He was able to perform many miracles but only by the will of God. It also states that he received the New Testament although the version seen today is different from the one revealed at the time. Muslims believe that Isa was not crucified on the cross but instead is in heaven, waiting to return with Imam Mahdi to defeat the dajjal. In Sura Maryam (19:88-89), The Quran states, "And they say: Allah the most gracious has begotten a son. Indeed, you have made a abominable assertion." This is such an unjust and grave claim that "At it the skies are about to burst, and the earth split asunder, and the mountains to crumble down crashing, that they have attributed to the Most Gracious a son! It is not befitting for the Most Gracious to beget a son. There is none in the heavens and the earth but comes to the Most Gracious as a slave" 19:90-93. The claim of those who attribute such fallacy to Him is refuted in these verses.
محمد
Muhammed ibn Abdullah(53 B.H-11 A.H; 571-632 AD) is the most revered and Last Prophet in Islam. According to Islamic tradition Muhammad never claimed Islam a new religion but in fact preached the unity of the religion since Adam the first person and prophet of Allah on the face of earth. The strongest Islamic belief is that Islam is the only religion which all prophets preached. Also Quran refers to all prophets as Muslims. Muhammad was born in Makkah where he spent the first part of his life as a well-travelled merchant. He would often spend his time in the mountains surrounding Makkah in prayer contemplating the situation with the city. According to Islamic beliefs, at the age of forty during one of those trips to the mountain, Muhammad began to, despite his illiteracy, receive and recite verses from Allah which today make up the Qur'an. He quickly began to spread the message he was receiving, convincing a few others in the city, including his wife, to convert a form of Islam similar to one practiced today. He became the leader of those who had submitted to Allah (Muslims), setting up a new city (present-day Medina) away from the oppressors in Makkah. Muhammad served not just as a prophet, but as a king/leader who helped defeat the Makkans in 624 during the Battle of Badr. He continued to lead the Muslims spreading Islam across the Arabian Peninsula. He performed the first hajj in 629 and established the form of Islam, with its five pillars still practiced by Muslims today. Others continued Muhammad's legacy after his death in 629 proclaiming themselves as caliphs (or successors) to Muhammad.
سرچینې
وېشنيزه:قرآن
اختراع
اختراع یوه نوې او بې سارې وسیله، ترکیب، پروسه، یا میتود دی. د اختراع پروسه د یو محصول د پرمختیا له ټولو انجینري پروسو څخه یوه پروسه ده، چې ښايي د یو ماشین یا محصول او یا د یوې وسیلې یا پایلې لپاره د نوې پروسې وده یا رامنځته کول وي. هغه اختراع چې یو بشپړه بې ساري پایله یا عملکرد/دنده رامنځته کړي ښايي یو بنسټیز پرمختګ وي. دا ډول اثار نوي دي او په همغه برخه کې متخصصو افرادو ته څرګند نه دي. یو مخترع ښايي د لوې بریا یا ماتې په لور لوی ګام اوچت کړي.
د اختراع بله معنا فرهنګي/کلتوریزه اختراع ده، د نویو ګټورو ټولنیزو چلندونو ټولکه ده چې د خلکو له خوا منل شوې او نورو ته لېږدول شوې. د ټولنیزو اختراعاتو مؤسسې په کتابونو او مجلو کې ډېری دغه نظريې راټولې کړې دي. اختراعات همداراز د خلاقیت او هنري طرحو اړینه برخه ده. اختراعات ځینې وختونه د انسان د پوهې، تجربې یا وړتیا مرزي کرښې ته پراختیا ورکوي.
ډولونه
اختراعات په درې ډوله دي: تکنالوژيکي- علمي چې طبابت هم په کې شاملېږي، سیاسي ټولنیزې چې حقوق او اقتصاد په کې شاملېږي او انسان‌پاله یا فرهنګي.
په تکنالوژيکي- علمي اختراعاتو کې د رېل‌پټلۍ، هوانوردي، واکسناسیون، هایبردایزېشن (hybridization)، انتي بیوتیک، ستورپوهنه/فضانوردي، هولوګرافي (holography)، اتومي بم، محاسبات، انترنېټ او ځيرک تلېفونونه شامل دي.
په سیاسي ټولنیزو اختراعاتو کې سیا سي قوانین، بنسټونه او نوي پروسیجرونه شامل دي چې د ټولنیز چلند میتودونه بدلوي او د دوه‌اړخیزو انساني اړیکو او سازمانونو نوې بڼې رامنځته کوي. د مثال په ډول د بریتانیا پارلمان، د امریکا اساسي قانون، په بریتانیا کې د منچستر د سوداګرۍ عمومي اتحادیه، سور صلیب، المپيکي سیالۍ، ملګري ملتونه، اروپايي اتحادیه او د انساني حقوقو نړیواله اعلامیه یادولی شو. همداراز د رایې حق، سوسیالیزم، صهیونیزم، فېمنیزم او د حیواناتو د وېګانیزم / veganism (د حیواني محصولاتو نه کارول) حقوقو ته هم اشاره کولی شو.
په انسان‌پاله اختراعاتو کې په ټوله کې کلتور شاملېږي، او د ګنو نورو ساینسي علومو په کچه اړینې او بدلون راوستونکې دي. که څه هم خلک تمایل لري چې هغوی ته په کم نظر وګوري. د مثال په ډول د ژب‌پېژندنې په برخه کې ډېری د الفبا توري اختراع شوي لکه څنګه چې د نویو کلیماتو د اختراع (neologisms ) په برخه کې شکسپير(Shakespeare) شاوخوا ۱۷۰۰ کلیمې اختراع کړې. په ادبي اختراعاتو کې حماسه، تراژيدي، کمېډي، ناول، غزل، بیاخپرونه/ بیاچاپونه (Renaissance)، نئوکلاسیزم (neoclassicism)، خیال‌پالنه/رومانتیزم (Romanticism)، نښان‌پالنه/ سمبولیزم، ښکلا‌پالنه/جمالیات، سوسیالیستي ریالیزم،سورریالیزم (Surrealism)، پوست‌مدرېنیزم (postmodernism) او د فروېډ (Freud) په وینا رواني تحلیلونه شامل دي.
د هنرمندانو او سندرغاړو له اختراعاتو څخه په روغني رنګ نقاشي، عکاسي/انځورښکنه، سینما، د موسیقي تونالېتي (musical tonality)، اتونالیتي (atonality)، جاز، راک، اوپېرا (opera) او سېمفونی اورکېستر(symphony orchestra) یادولی شو. فلیسوفانو منطق څو ځلې  اختراع کړی، لکه دیالتیکت/dialectics (د منطق په اړه فلسفې نظریه، د مباحثې او مناظرې په معنا)، اېډیالیزم، ماتریالیزم/مادیت، یوتوپيا/ utopia (د مطلوبو ځانګړنو لرونکې خیالي ټولنه، هغه څه چې نشته په معنا)، انارشېزم، نښان پېژندنه، فېنومينولوژي (د لرغوني یونان فلسفه، څه چې لیدل کېږي په معنا)، چلند‌پالنه، مثبت‌پالنه، واقعیت‌پالنه، او جوړښټ‌ماتونه/تخریب. دیني مفکرین د داسې اختراعاتو مسؤلیت پر غاړه لري لکه توحید، پانتي‌ایزم، میتودیزم /Methodism (د مسیحي مذهب څانګه)، مورمونیزم (د عیسي ع د وروستیو پیروانو مذهب)، بُت‌ماتونه، پيوریتانیزم/ puritanism (د مسیحي مذهب څانګه)، ديېزم deism/ (له دیني مسائلواو پيغمبرانو پرته،یوازې په خدای عقیده چې په خپلو بندګانو اغیز نه کوي)، سېکولریزم/دیني خپلواکي، ایکيومینیزم/ ecumenism (د عیسویانو تر منځ د یوالي غورځنګ)، او بهايي دینداري. داسې برېښي چې له دې څخه ځینې څانګې، ښکلي هنرنو، او تمایلات ښايي له پخوا څخه شته وو یا په‌خپله په‌خپل میل رامنځته شوي، خو ډېری يې اختراع‌کوونکي/مخترعان لري.
عملي وسایل
د یوې اختراع نظریې ښايي د یو کاغذ یا کمپيوټر پر مخ له لیکلو یا رسمولو سره، د تېروتنې او آزموینې په واسطه د موډلونو، تجربو او ازموینو له لارې یا د اختراع د بشپړې طرحې له جوړولو سره رامنځته کېږي. فکري توپان هم ښايي د یوې اختراع لپاره د نویو نظریو څرک وي. ګډې خلاقانه پروسې کله کله د انجنیرانو، طراحانو، معمارانو او پوهانو له خوا کارول کېږي. د مشترکو مخترعانو نومونه د اختراع د ثبت‌لیک کې لیکل کېږي.
پردې سربېره ډېری مخترعان د خپلو کاري پروسو ریکارډ په یوه کتابچه، یادداشت، عکس او داسې نورو کې ساتي، چې له ډلې يې لیوناردو ده وېنسي (Leonardo da Vinci)، ګالیلو ګالیله (Galileo Galilei)،انجلېستا تورچیلي (Evangelista Torricelli)، توماس جفرسون (Thomas Jefferson) او البرت انېشتین (Albert Einstein) یادولی شو.
د یوې اختراع د پرمختیا په پروسو کې لومړنۍ نظریه ښايي بدلون ومومي. دا اختراع ښايي د کاروونې وړ او لا ساده کړای شي. ښايي پراختیا ومومي یا ان ښايي په يو متفاوت شي بدله شي. پر يوه اختراع کار کولی شي بلې اختراع ته لار پرانیزي.
مفهومي وسایل
اختراع ډېری وختونه یوه خلاقه پروسه ده. یو خلاص او پلټونکی ذهن مخترع ته اجازه ورکوي چې له پېژندل شویو شیانو څخه وړاندې وویني. د یو نوي امکان لیدل، اړیکه یا ارتباط کولی شي د یوې اختراع څرک رامنځته کړي. په خلاق فکر کې معمولاً د بېلابېلو قلمرونو مفاهم یا عناصر شامل دي چې په نارمل ډول سره یوځای نه وي. ځینې وختونه اختراع کوونکي د بېلابېلو برخو یا قلمروونو ترمنځ کرښې له پامه غورځوي.
لوبه
لوبه ښايي د اختراع لامل شي. د ماشومتوب د دوران پلټنه/تجسس، تجربې او تخیل کولی شي د فرد د لوبو غریزې ته پراختیا ورکړي. اختراع کوونکي فکر کوي چې دوی اړتیا لري له هغه شیانو سره لوبې وکړي او په کې پلټنه وکړي چې مینه ورسره لري، او دا داخلي انګېزه د نویو خلاقیتونو د رامنځته کولو لامل کېږي.
ځینې وختونه ښايي داسې وبريښۍ چې اختراعات او نظریې په خپله، په خپل سر د تخیل په مهال رامنځته کېږي، په ځانګړي ډول کله چې ذهن له خپلو معمولو اندېښنو څخه اوزګار شي. د مثال په ډول جې.کې. رولېنګ (J. K. Rowling) د هري پاټر مخترع او فرانک هورنبي (Frank Hornby) د ماکانو (Meccano) اختراع کوونکي دواړو لومړی د اورګاډي په یو سفر کې خپلې نظریې درلودې.
په مقابل کې، بريالي فضايي انجنیر مېکس مونګ (Max Munk) د موخه لرونکي فکر پلوي وکړه.
بیا ځلي تصور کول
اختراع نوي لېد ل دي. اختراع کوونکي زیاتره د نوي نظر تصور کوي او د خپل ذهن په سترګو یې ګوري. نوي نظرونه هغه وخت رامنځته کېدی شي کله چې هوښیار ذهن له موضوع یا ستونزې مخ واړوي، کله چې د مخترع تمرکز په یو بل څه وي، یا هم د خوب او آرام پر مهال. یوه نوې نظریه ښايي د و مې موند شېبې په یوه ځلا/فلش کې رامنځته شي. د مثال په ډول د یوې نظریې د کشف لپاره له کلونو کار وروسته د عام نسب تیوري د انشتین ذهن ته د یوې حل لارې په توګه په خوب کې ورغله چې « د یو خورا لوی ځناور په شان چې نه هېرېدونکی اغېز لري، په يوه روښانه لید کې یې د کایناتو یوې لویې نقشې عمومي طرحه په خپله برابره کړه. اختراعات ناڅاپي هم کېدی شي لکه د پولي تترا فلوئوروايتۍنول (polytetrafluoroethylene ) په برخه کې چې د تيفلون (Teflon) په تجارتي نوم مشهوردي.
سولپوهنه
سولپوهنه (انگريزي: logic) (عربي: منطق) د اصولو د سم استنتاج او سم استدلال رسمي او منظمې زده کړې ته وایي. سولپوهنه تر ډیره پر اندیزو کړنو کې کارول کیږی. ډیر پخوا سولپوهنه یوازې د فلسفې د پوهنې یوه څانگه بلل کیده خو ۱۸۰۰ کلنو له نیمایی راوروسته له سولپوهنې په شمېرپوهنې او په راوروسته لسیزو کې ترې په سولگرپوهنې کې هم گټه واخیستل شوه.
منطق د مختلفو علمي څانګو اړونده برخه ده چې حقیقت او استدلال تر بحث لاندې نیسي. غیر رسمي منطق غواړي چې د باور وړ بحث په غیر رسمي بڼه وښیي؛ د بېلګې په توګه د غیر رسمي استدلال د بېلابېلو ډولونو په راوړلو سره. رسمي منطق د لومړۍ درجې لرونکي منطق په شان رسمي سیستمونه کاروي او په سمبولیکه بڼه د خبرو او بحثونو ځانګړنې وړاندې کوي. د رسمي منطق د ننه، ریاضیکي منطق د منطقي سیستم ریاضیکي ځانګړنې څېړي؛ په داسې حال کې چې فلسفي منطق بیا دغه ځانګړنې په فلسفي ستونزو؛ لکه معنی، پوهه او شته والي کې پلې کوي. د رسمي منطق سیستمونه د ژبپوهنې، ادراکي علم او کمپیوټر ساینس په ګډون په نورو برخو کې هم پلي شوي دي.
منطق له ډېر پخوا راهیسې مطالعه کېږي؛ د پخوانیو تګلارو په توګه د ارسطویي منطق، رواقي منطق، انویکسیکي linguistics او د موهیزم د پلویانو یادونه کولی شو. د اوسني رسمي منطق ریښې د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو کې د ګوټلوب فرګه Gottlob Frege په شان ریاضي پوهانو کارونو ته رسېږي.
رسمي او غیر رسمي منطق
منطق په دواړو، رسمي او غیررسمي بڼو مطالعه کېږي. رسمي تګلاره هغه ده چې له منځپانګې بېله وي. په غیر رسمي تګلاره کې د دغې ډلې استنباط باید د ځانګړو بیانونو په کارولو سره مشخص شي. غیر رسمي منطق ډېری وختونه د انتقادي فکر د کورسونو یوه برخه وي په داسې حال کې چې رسمي تګلارې لکه ډیالېکټي منطق او د بحث تیوري د څېړنې د برخو په توګه پاتې کېږي.
شالید
په پخوا وختونو کې منطق په بېلابېلو کلتورونو کې په خپلواکه توګه پرمختګ وکړ. یو پخوانی لوی لوری یې ارسطو و چې په خپلو کتابونو «ارغنون/ارګانون» او «قیاس» کې یې د منطق اصطلاح رامنځته کړه. د ارسطو ډېر لوی لید د هغه دا نظر و چې بحثونه او استدلالونه د شرایطو له مخې مشخص کېدای شي. د وروستیو وختونو منطق‌ پوه، لوکاسیویز دغه تصور «د ارسطو د تر ټولو لویې اختراع» په توګه توصیف کړ. د ارسطو د منطق سیستم همدا راز فرضي منطقي قیاس، زماني منطق، کیفیتي منطق او قیاسي منطق رامعرفي کړل؛ دغه راز یې با نفوذه کلیمې لکه شرایط، د اطلاق وړ، منطقي قیاس او قضیه را وپېژندل. ارسطویي منطق په کلاسیکو وختونو او منځنیو پېړیو کې هم په اروپا او هم په منځني ختیځ کې، ډېر د پام وړ و. په لویدیځ کې د ۱۹مې پېړۍ تر لومړیو پورې په پراخه توګه کارېدلو. اوس یې وروستیو کارونو ځای نیولی؛ خو بیا یې هم ډېری مهمې نظریې د منطق په معاصر سیستم کې شته.
په اروپا کې، د منځنیو پېړیو په وروستیو کې ډېرې هڅې وشوې چې د ارسطو فکر له مسیحیت سره سم وښودل شي. د منځنیو پېړیو په اوج کې، د منطق د فیلسوفانو د تمرکز اصلي ټکی و، دوی د فلسفي بحثونو په منطقي او انتقادي شننو کې ګډون کاوه او ډېری وخت به یې د منځنیو پېړیو د ښوونې او مذهبي فلسفې له مېتودولوژۍ سره اختلاف ښودلو. په لومړیو کې د منځنیو پېړیو مسیحي عالمانو پر هغو کلاسیکو موضوعاتو تکیه کوله چې په لاتین کې د بوئیتیوس Boethius په شان کسانو له خوا د تفسیرونو په واسطه ساتل شوي وي، وروسته بیا د مسلمانو فیلسوفانو لکه ابن سینا او ابن رشد کارونه ورته د تکیې وړ شول، دغې چارې د مسیحي علماوو د لاسرسي لپاره د پخوانیو کارونو دایره پراخه کړه، څنګه چې د مسلمانو علماوو لپاره یوناني کارونه د لاسرسي وړ وو چې په لاتین تفسیرونو کې ساتل شوي وو. په ۱۳۲۳ کې د ویلیم اکام کتاب، (Summa Logicea) خپور شو. په ۱۸مه پېړۍ کې د بحثونو لپاره جوړه شوې تګلاره د انحطاط خوا ته روانه شوه او له پامه ولوېده، لکه د هولبرګ په طنزي نمایشنامه، ایراسموس مونتانوس کې چې ښودل کېږي. چینایي منطقي فیلسوف، ګونګسون لونګ ( ۳۲۵-۲۵۰ ز) د «یو او یو تر هغه دوه نه کېږي څو چې هېڅ دوه نه شي» د پاراډاکس وړاندیز وکړ. په چین کې د منطق په برخه کې د پوهانو څېړنې که څه هم د چینګ پاچاهۍ سلسلې له خوا بندې وې، د هان في زي Han Feiziقانوني فلسفه تعقیبوي.
په هند کې د انویکسیکي Anviksiki منطق د مکتب بنسټ د میدهاتیتي (له میلاد مخکې ۶ مه پېړۍ) له خوا کېښودل شو. د پخواني مکتب نوي کولو، چې نیایا ورته وایي له پخوانیو وختونو د ۱۸مې پېړۍ تر لومړیو له نویا-نیایا مکتب سره دوام وموند. په ۱۶مه پېړۍ کې یې معاصر منطق ته ورته تیورۍ رامنځته کړې لکه د ګوټلوب فرګه « د عامو نومونو د مرجع او مفهوم تر منځ توپیر» او «د شمېرې تعریف» او همداراز د « نړیوالو لپاره محدودونکي شرایط» تیوري د اوسني نظم د تیورۍ وړاندوینه کوي. له ۱۸۲۴ راهیسې، هندي منطق د ګڼ شمېر لوېدیځو پوهانو پام ځانته اړولی او د ۱۹مې پېړۍ پر مهمو منطق‌پوهانو یې اغېز کړی لکه چارلز بابېج، اوګوستوس دې مورګان او جورج بول. په ۲۰مه پېړۍ کې لوېدیځو فیلسوفانو لکه سټنیسلا شایر او کلاوس ګلاشاف هندي منطق ډېر پراخ کړ.
په ۱۸۵۴ ز کال کې جورج بول «د تفکر قانون» خپور کړ، په دې کې یې سمبولیک منطق او د هغه اصول معرفي کړل چې اوس د بول Boolean logic منطق ورته وایي. په ۱۸۷۹ کې ګوټلوب فرګه Gottlob Frege خپل کتاب (Begriffsschrift) خپور کړ، چې د کمیت د تصور له نوښت سره یې د معاصر منطق پیل وکړ. ارسطویي او رواقي منطق یې په یوه پراخ سیستم کې پلي کړل او داسې ستونزې یې حل کړې چې ارسطویي منطق نه شو حل کولی لکه د څوګوني عمومیت ستونزه. له ۱۹۱۰-۱۹۱۳ پورې، الفرېډ نارت وایټهېډ Alfred North Whitehead او بېرټرانډ رسل Bertrand Russell د ریاضیاتو د اساساتو په اړه (Principia Mathematica) کتاب خپور کړ نوموړي هڅه وکړه چې په سمبولیک منطق کې له حقیقي قضیې او د استنباط له قوانینو ریاضیکي حقایق را واخلي. په ۱۹۳۱ ز کال کې ګودل Gödel له بنسټ‌پاله پروګرام سره د ستونزو لړۍ راپورته کړه او منطق پر دغه ډولو موضوعاتو تمرکز وکړ.
له فرګه Frege، رسل Russell و ویټګینشټاین Wittgenstein وروسته د منطق ودې د فلسفې پر تمرین او د فلسفي ستونزو پر درک شوي طبعیت او همداراز د ریاضایاتو پر فلسفه ژور اغېز درلود. منطق، په ځانګړي ډول جمله‌اي منطق د کمپیوټري منطق په حوزه کې پلی شوی او په کمپیوټر ساینس کې اساسي رول لري. منطق عموماً ډېری وخت د یوې اجباري علمي څانګې په توګه د پوهنتون د فلسفې، ټولنپوهنې، اعلانونو او ادبیاتو د ډیپارټمنټونو له خوا تدریس شوی.
سرچينې او ياداښتونه
وېشنيزه:پوهنه وېشنيزه:د فلسفې څانگې
نيکلوس ايزس
نيکلاوس ايزيس ( Νικόλαος Γύζης زېږون: د مارچ 1، 1842 مړينه: د جنوري 4، 1901) د 19 پېړۍ مشهور انځورګر او د یونان د پوهنتون پروفیسور و.
سرچينې
وېشنيزه:کينډۍ:هنر تاريخ وېشنيزه:1842 زېږېدنې وېشنيزه:1901 مړينې
لورا باسي
لورا ماریا کاترینا باسی ویراټي (۲۹ اکتوبر ۱۷۱۱ – ۲۰ فبروري ۱۷۷۸ز کلونه) یوه ايټالوۍ فزیکپوهه او د زده کړه یيزو چارو ماهره وه. د «مينيريوا» (د حکمت الهه) په نوم پېژندل شوې او انځور شوې ده، هغه لومړۍ ښځه وه چې په ساينس کې يې دوکتورا تر لاسه کړه، او په ټوله نړۍ کې دويمه ښځه وه چې په فلسفه کې يې سند تر لاس کړی و. په بلونيا پوهنتون کې يې دنده تر سره کړې، هغه په دې پوهنتون کې لومړۍ ښځينه ښوونکې وه چې معاش ورکول کېده. يو مهال يې د پوهنتون تر ټولو لوړ معاش اخيست، د ژوند په پای کې باسي د پروفيسرۍ دوه نورې دندې هم تر لاسه کړې. کله چې نوموړې د ۱۷۳۲ز کال کې د شل کلنۍ په عمر کې د بلونيا د ساينس انستيتيوت اکاډمۍ ته وټاکل شوه، نو په دې ډول د يوې ساينسي ادارې لومړۍ ښځينه غړې هم وګرځېده.
باسي په ايټاليا کې د نيوټن د ميخانيک تر ټولو مهمه مشهورونکې وګرځېده. پاپ هغه په ۱۷۴۵ز کال کې د «بينډيټيني» (د اوسني وخت د ساينس د پاپايي اکاډمۍ سره برابره ده)  د يوې اضافي غړې په توګه وټاکله. هغې په ۱۷۷۶ز کال کې د تجربويفزیکد مشرې په توګه دنده پيل کړه چې تر مړينې په همدې دندې پاتې شوه. هغه د «کارپس ډوميني، بلوګنا» په کليسا کې خاورو ته سپارل شوې.
ژوند
باسي په بلونیا کې په ۱۷۱۱ز کال کې زېږېلې وه، پلار يې يو بريالی وکيل «جوسيپي باسي» او مور يې «ماريا روسا سيسري» نومېده. د هغې د زېږېدو کره نېټه د اکتوبر شمل، اکتوبر نهه ويشتم، د اکتوبر يو دېرشم، د نومبر نهه ويشتم په توګه په مختلف ډول روايت شوې. خو د بلوګنا پوهنتون او علمي آثارو د اکتوبر په نهه ويشتمه نېټه موافقه کړې.
باسي ته شخصي زده کې ورکړل شوې وې. د هغې د تره زوی «فادر لورينزو سټيګاني» هغې ته له پنځه کلنۍ څخه د لاتيني، فرانسوي او رياضياتو درسونه ورکړل. له ديارلس کلنۍ څخه تر شل کلنۍ پورې «ګيټانو ټاکوني» څوک چې د کورنۍ ډاکټر او د بلونيا د پوهنتون د طب پروفيسر و، هغې ته فلسفه، ماوراء الطبيعت، منطق او طبيعي فلسفه وويل. هغه او ټاکوني هغه مهال يو له بله جلا شول، کله چې باسي د نیوټن په ساينس کې لېوالتيا پیدا کړه، که څه هم تاکوني د هغې لپاره په کمو لانجمنو ديکارټي ښوونو تمرکز غوره باله.
د باسي زده کړه او ځيرکتيا «پراسپيرو لورينزيني لمبرټيني» ولیده، څوک چې به ۱۷۳۱ز کال کې د بولينيا «ارچي بيشيپ» (د راهبانو مشر) شو (وروسته پاب بينيډيکټ XIV شو). لمبرټيني د باسي رسمي سرپرست شو. نوموړي د ۱۷۳۲ز کال د اپريل په اولسمه نېټه د بولينيا د پوهنتون د څلورو پروفيسرانو او د باسي ترمنځ يوه عام مناظره جوړه کړه. به ۱۷۳۲ز کال کې، شل کلنې باسي د «پلازو پبليکو» په « Sala degli Anziani» د « Philosophica Studia» په اړوند له خپلو نهه څلوېښتو لیکلنو څخه عامه دفاع وکړه. د مۍ په دولسمه نېټه د بلونيا پوهنتون هغې ته د دوکتورا سند ورکړ. هغه لومړۍ ښځه شوه چې په ساینس کې دوکتورا سند تر لاسه کوي، او له «الينا کورنارو پيسکوپيا» څخه وروسته دويمه ښځه وه چې په فلسفه کې د دوکتورا سند تر لاسه کړي، «الينا» دا سند څلور څلوېښت کاله مخکې په ۱۶۷۸ز کال کې تر لاسه کړي و. تر هغه وخته نوموړې په عام ډول د « Bolognese Minerva» په نوم پېژندل کېده. نوموړي د ۱۷۳۲ز کال د مارچ د مياشتې په شلمه نېټه د بلونيا انستيتيوت د ساينس اکاډمۍ ته تاکل شوې لمړئ ښځه وګرځېده.
د بلونيا پوهنتون
د هغې د لومړي درس عنوان « e aqua corpore naturali elemento aliorum corporum parte universi» و، کوم چې له لاتيني څخه نږدې په دې ډول ژباړل کېدای شي، «اوبه د نورو ټولو اجسامو د طبيعي عنصر په توګه». خو پوهنتون بیا هم دا باور درلود چې ښځې بايد شخصي ژوند پر مخ يوسي، په همدې بنسټ د نارينه ښوونکو په پرتله د عامه درسونو د ورکولو په برخه کې په هغې ډېر محدوديتونه لګول شوي وو. له هغې وروسته نوموړې له نارينه وو سره د ښځو لپاره د استادۍ د برابرولو حقوقو لپاره مبارزه وکړه، خو دا مبارزې بې ګټې وې. له ۱۷۴۶ څخه تر ۱۷۷۷ز کال پورې، نوموړې د جاذبې قوې له ستونزې څخه نيولې، تر برېښنا پورې موضوعاتو باندې په کابل کې یواځې يوه رسمي مقاله ورکړه. د راپورونو تر مخې هغې بوهنتون ته ټولې يو دېرش رسالې ورکړې دي. به ۱۷۳۹ز کال کې «لمبرټيني» او «فلامينو سکارسيلي» څوک چې د پاپ په دربار کې د «بلوينز» سکرتر و، د هغې د عادي استادۍ دندې غوښتنې څخه ملاتړ وکړ. يو ځل بیا هغه رد شوه، خو اجازه ورکړل شوه چې شخصي درسونه ولري او په ۱۷۵۹ز کال کې په خپل کور کې د تجربو تر سره کولو لپاره پيسې ورکړل شوې. دې چارې له هغې سره مرسته وکړه چې د پوهنتون له محدوديتونو څخه لرې و اوسي او نوي اندونه ولټوي.
صبغت الله مجددي
صبغت الله مجددي (١٩٢٦ - ۲۰۱۹). په ١٩٩٢ کال کې د کمونېسټي رژيم د راپرځېدو وروسته د افغانستان د اسلامي دولت د لومړني هېوادمشر په توگه دنده درلوده. صبغت الله مجددي د نجات اسلامي افغانستان د گوند مشر هم وو.
ښاغلی مجددي په پاکستان کې د مجاهدينو تر منځ د يوه پخواني تړون پر بنسټ د افغانستان د اسلامي دولت هېوادمشر شو. نوموړی تر دوو مياشتو پورې د افغانستان هېوادمشر و چې بيا تر ده وروسته برهان الدين رباني د هېوادمشرۍ په چوکۍ کېناسته. هغه په دې هېڅکله و نه توانېده چې د مجاهدينو د بېلابېلو گوندونو او تنظيمونو تر مېنځ پخلاينه راولي. په اوسينيو سياسي پېښو کې، مجددي د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ځان د سياست نه گوښه کړی وه. د ٢٠٠٣ کال په ډېسمبر مياشت کې د افغانستان د اساسي قانون له مخې، ښاغلی مجددي د لويې جرگې د ريس په توگه وټاکل شو. مجددي پر ۱۱ فبروري ۲۰۱۹ میلادی (د ۹۳ کالو په عمر) کي ومړ.
پخواني وختونه سياسي او شخصي ژوند
ښاغلی مجددي په ١٩٢٦ زېږيز کال کې د افغانستان لويديځ ولايت هرات کې زېږېدلی. نوموړی د مجددي له کورنۍ نه ده چې نصب يې د احمد سرهندي مجددي پورې رسېږي.
د هېوادمشرۍ وخت
صبغت الله مجددي د يوولس ورځو وروسته په کابل کې د مېشتو گوندونو لخوا د هغه تړون له مخې د دوه مياشتو لپاره هېوادمشر وټاکل شو چې په هغه تړون کې د گلبدين حکمتيار د حزب اسلامي گوند او شعيه گوندونه په تړون کې نه ؤ شامل شوي. په همدې تړون کې داسې هم راغلي وه چې د صبغت الله مجددي د هېوادمشرۍ د مودې وروسته به د جمعيت اسلامي گوند مشر برهان الدين رباني د څلورو کالونو لپاره د افغانستان هېوادمشر وټاکل شی.
د ۱۹۹۲ د جون په مياشت کې د مجددي د هېوادمشرۍ موده پای ته ورسېده او واک يې د رهبرۍ شورا ته وسپاره، چې تر دې وروسته رهبرۍ شورا برهان الدين رباني د هېوادمشر په توگه ونوماوه. د همدې ډول ترتيباتو د مخالفت پر اساس حکمتيار پر کابل باندې راکټي بريدونه پيل کړل چې همدا بريدونه تر درې کالونو پورې پرله پسې توگه کېدل او په همدې توگه د ۱۹۹۵ د فبرورۍ په مياشت کې حکمتيار کابل پرېښودلو ته مجبوره شو.
باندنۍ تړنې
صبغت الله مجددي صبغت الله مجددي صبغت الله مجددي
اسلامي زده کړې
"(الله دی) د اسمانونو او زمکې جوړونکی: هغه ستاسو او د څارويو له مېنځه ستاسو لپاره جوړې جوړې کړي، او په دې توگه هغه تاسې په گڼ شمېر جوړ کړي ياست: داسې هېڅ کوم بل معبود نشته پرته له (الله) نه او د هغه په شان هېڅ نشته، او الله دی چې هر څه اوري او ليدلی شي"
د اوبو شکل (فلم)
د اوبو شکل یا The Shape of Water په ۲۰۱۷م کال په امریکا کې جوړ شوی تخیلي او هنري فلم دی، چې د ۲۰۱۷م کال د اسکار د غوره فلم جایزه یې وګټله. د اوبو شکل یا The Shape of Water په اصل کې د یوه ناول نوم دی، چې په ۱۹۹۴م کال کې اندري کامیلیري لیکلی دی.
دغه ناول په ۲۰۱۷م کال کې د ګویلیرمو دیل تورو له خوا د هنري فلم په بڼه جوړ شو. فلم یې د ۲۰۱۷م کال د اسکار د غوره فلم جایزه وګټله. وېشنيزه:امریکایی فلمونه
استاد قيام الدين خادم
د استاد قيام الدين خادم لنډه پېژندنه
۱۳۸-۱۳۸۵لمريز د برې پښتونخوا د پښتو په اوسنۍ ادبي نړۍ کې پنځه ادبي ستوري  ۱- خادم ، ۲- الفت ، ۳ – حبيبي ، ۴- رښتين ، ۵- بېنوا دي چې ډېر شهرت لري او د استادۍ درجې ته رسېدلي دي.
د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ
د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ په بلوچستان کې یوه نظامي ډله ده چې د پاکستان سره جګړه کوي ، ددغه ډلې مشري ښاغلی حربیار مری ته ورپه غاړه ده چې یو بلوڅ نیشنلیسټ دی.
استاد قيام الدين خادم
د استاد قيام الدين خادم لنډه پېژندنه
دوی نه يوازې ادبي ، تاريخي ، اجتماعي ، اقتصادي ، ژبني ، فلکلوري او نور علمي مسايل څېړلي ، ليکلي او چاپ کړي دي بلکې ډېر پښتانه ځوانان يې په دې لار کې هڅولي او روزلي دي. د دغو پخوانيو استادانو څخه يو هم خادم د پښتو ژبې رښتينی خدمتګار يو پوخ ليکوال ښه شاعر نوميالي اديب او د فلسفې افکارو خاوند دی.
د بلوچستان د خپلواکۍ پوځ
سرچينې
وېشنيزه:بلوچستان
استاد قيام الدين خادم
د استاد قيام الدين خادم لنډه پېژندنه
زوکړه :
استاد خادم دلته له خپلې خولې درپېژنو چې خپل ژوند يې د يوې کيسې په بڼه ليکلی دی ((زه تخمينا په (۱۲۸۵) سپوږميز کال په کامه کې زېږېدلی يم ، زما د پلار نوم ملا احسام الدين او دنيکه نوم مې ملا علي ګل اخونزاده دی چې د خپل وخت جيد عالم و ، زما د پلار پلار او دارنګه زمونږ وړاندې سلسله ټول د خپل وخت  د مروجه تعليم په اساس تعليم يافته او عالمان ول ، زمونږ په سلسله کې ناخوانه سړی نه دی تېر شوی.
مونږ د پلار له خوا د کوز کونړ د شګې د اخوندزاده ګانو څخه يو .د شګې خلک په قام زاخېل دي چې د مومندو پښتنو يو قام دی ، مګر ما له خپل پلار څخه په مکرر ډول دا اوريدلي دي چې زمونږ وړاندې نيکه د څوکنو ميا عمر صاحب دی. دغه وجه ده چې زما له نامه سره په اخبارونو کې کله د ((کاموي )) او کله د(( زاخيلي )) او کله هم د ((مياعمردی) ليکل شوی دی ،ولې زما خپل تخلص(( خادم)) دی کله کله مې د خپل نامه سره ((سېلانی )) هم ليکلی دی ځکه چې زما مورنی نيکه سيد عبدالرحمن سېلانی نوميده چې فقير صاحب يې بولي .))
زده کړه :
استاد خادم پر خپل مهال دوديزې زدکړې کړې دي  بغدادۍ سيپاره وده ته پلار په غېږ کې ايښې او دده تر غوږو يې الفبې تېره کړې ده ، قران شريف يې هم له پلاره لوستی دی ، په خپله ليکي (( له ورکوټوالي څخه زما والد زما او زما د نورو ورونو په خواننده ګۍ کې کوښښ کاوه  د قران شريف او ځينې د نظم کتابونه ما د خپل والد څخه ولوستل ، زما له خط سره ډېرشوق و. ما د خپل ځان سره قلمونه ، کاغذونه او قسم قسم رنګونه ګرځول او تمامه ورځ به اخته وم.
کوم وخت به چې راسره قلم او کاغذ نه و ، نو په ډکو باندې به مې په دېوالونو خط کاوه او پښتو ، فارسي يا عربي عبارتونه به مې ليکل ، دا و چې په لږه زمانه کې زما پوره املا او خوشخطي زده شوه.
زما پلا چې زما خط ته ملتفت شو ، نو زه يې د ډېر تحسين او افرين مورد وګرځېدم ، زما پلار به د خوش طبعۍ په ډول کله کله د اشنايانو په مخ کې ويل ((د افلاطون زوی دی هرڅه يې له ځانه ياد دي .)) د خط په زده کړه همداسې بې استاده په شوق لګيا وم.
کوم وخت چې مې په ګلستان ، بوستان او نورو فارسي کتابونو شروع وکړه ،نو څو مياشتې مې له استاد څخه هم خط وکړ.
زما د خط د استاد نوم ملاخېل و، ما دده فقط يوه سر نامه پخه کړې ده ، چې تر اوسه مې ساتلې ده ، ټوټال به دا سرنامه پنځه کرښې وي ، دې مهربان استاد به تل زما د طبيعت ستاينه کوله او ويل به يې د ده په وچولي کې منطق ځليږي.
تردې وروسته ما د فقې متون د ((کنزه )) پورې وويل ، ما د خپل پلار د خولې نه اوريدلي وو چې مونږ ته به يې ويل ((زه په تاسو صرف او نحوه اول وايم ، بيا د علومو اصطلاحات درښيم ، تاسو نور په خپله ملايان کېږئ.))
زما د والدې مقوله ده ، دې به ويل (( ستاسو تنسته او پوره ورېښم دي ، تاسو ته لږ اشارت کافي دی )).
استاد خادم کرار ناست نه دی ، ترده وروسته يې هڅه کړې ده چې د علومو په زده کړې پسې له کوره ووځي. په دې هکله ليکي ((زه د خپل پلار په تېره وينا چې اوس دده د مرحمت   سيوری زمونږ له سره پورته شوی و ، د خپل يو بل استاد په معرفت د کونړ ((بوډيالۍ )) ته د (( صرف مير )) د يادولو لپاره  لاړم .ما په خپل سبق کې دنثري ګردان صغير ټول واخيست او دغه استاد مې اريان پاتې شو ،نورو شاګردانو ته يې وويل او يوه هنګامه پورته شوه ،  پس له څو ورځو څخه ټول همدرسان دمانه مخالفه شول ، زما به دې خبر ته چندان پام نه و، ځکه چې زما مطالعه او ملاحظه لا تردې حده نه وه رسېدلې چې د نفس مقابله وکړم او موازنه د خارج او نورو اشخاصوسره وکړم. په اخره کې د ملګرو رقابت د حسد درجې ته ورسېد ، ځکه چې زه خبر نه وم او د خپلو ډېرو همدرسانو څخه تېر شوی وم.
دلته ما په يوه مياشت کې اتلس بابه صرف مير ياد کړو او بيا کاله ته راغلم.
په کور کې مې د صرف او نحوې کتابونه وويل. بل هغه وخت چې ما د صرف مير شروع کړی و کافيې ته رسېدلی وم او د ((مبنی ))پورې ((هدايت النحو)) او څه ((شرح ماته عامل)) سره د نظم ماته عامله مې په ياد کړه. وروسته مې ((شرح ملا)) شروع کړو،مرعاتو پورې ((شرح جامي ))په عبارت سره زما ياد شو ، اوس نو زه د کامې نه د لړه موړې ، کنډي باغ ، اګام ،ارغچ ، کيلغو ، کابل ، پېښور اوداسې نورو ځايونو په درسونو کې ګرځېدلی وم او د صرف او نحوې د کافې معلوماتو په واسطه مې په درسونو کې ښايسته شهرت حاصل کړی و او په دې اورېدوسره چې ((فلانی ښه پوهيږي )) په ما کې يو مخصوص د بې پروايۍ حس هم پيدا شوی و....... ددې مرحلې نه وروسته ما د منطق په رسالو لاس پورې کړو :
((ايساغوجي )) مې ياده کړه او ((حسارک )) او ( سرشاهي ) په درسونو  د ګرځېدلو نه پس لاړم ((پېښور )) ته او متعاقباً ورپسې د (مکهډ ) مدرسې ته اوبيا (ديلي ) او (لودهياڼې ) ته  لاړم.
څو چې د خپل صحت په خرابۍ پوه شوم ؛نو بيا راغلم کابل ته ددې وخته پورې ما صرف ، نحوه ، منطق ، حکمت ، کلام ، فقه ، تفسير ، حديث ،مناظر ، اصول فقه ، طب او نور مروجه علوم  لوستي وو، کافيه ، اساغوجي او هدايته الحکمت د ډېرو کالو پورې زما د الحمد په شان ياد وو.......).
ده که د ښوونځي دولس کاله وو او که د پوهنتون څلور کاله او همداسې د ماسټرۍ او دکتورا لوړو زده کړو ورونه نه دي ليدلي او نه يې په پستو څوکيو او پاسته ټغر لوست ته پلتې وهلې ، نه يې ګېډه غوړه شوې او نه يې ستونی لوند شوی ، په نهرو کولمو د دوبي په ګرمۍ او د ژمي په سړه څيله کې په رېږدلو شونډو ، د لاسونو په کوف کولو په هرچا پسې پنځو ټکو زده کړې ته سيپاره ګرځولې ، د کرکېلې يوې ، جغ سپاره ...يې ګرځولې ، د لو لور يې ګرځولی ، مالونه يې څرول ، د بل منتونه يې پرځان اخيستل ،خو پنځه ټکي يې هم ګردانول ، اننګي يې څپېرو ته نيولي ، خو دوديز علوم يې داسې لوستي چې په ډېر لږ وخت کې يې ځان پرې ملا کړی  ، د ده ذهني کچې پرلوړوالي ، فکري ځواک او پوهې دومره اغېز کړی چې ده ته يې په ليک لوست کې  د منطق او استدلال خواږه ورکړي دي ، زمونږ ښوونځي او پوهنځي بايد د دوی د زده کړو له تجربو کار واخلي.
ليکوالي:
له تاسو سره لومړی دا پوښتنه پيداکيږي چې داسې لوی شخصيت ليکوالۍ ته څنګه مخه کړه؟
لومړی يې نظم وليکه که نثر ؟
څنګه يې وليکل ؟
د دې پوښتنو ځواب به په خپله د خادم صيب نه واورو:
(( اول وار زه په (۱۳۰۴) لمريز کال په کامه کې د ابتدايي مکتب معلم مقرر شوم او بيا لږ وروسته لاړم هندوستان ته ، بيا په جلال اباد کې معلم مقرر شوم ، په دې موده کې زه سخت پرېشان وم او د پرېشانۍ اسباب مې ناجوړتيا ، د تحصيل پرېښودل او د حيات په کارزار کې داخلېدل وو، په دې وخت کې زه د ژوندانه د يو سخت په چپو کې روان وم ...راغلم د لواړګي په يو کلي کې مې اوياتنو هلکانو ته ليک لوست زده کاوه .))
زه موفق شوم چې په درې مياشتو کې هلکان خواننده او په شپږو مياشتو کې يې خواننده او نويسنده کړم ...زه تقريبا دوه نيم کاله په لواړګي کې وم. همدلته زما د شاعرۍ ، نويسنده ګۍ او ادبياتو مرموز ذوق انکشاف پيدا کړ ، همدلته وم چې کوژده مې وکړه او له همدې ځايه د (۱۳۱۲) کال په اخره کې د کندهار پښتو ادبي انجمن عضويت مې ترلاسه کړ او  لاړم، د تعليم په ضمن کې ما اردو ژبه زده کړې وه ليک مې  هم پکې کولای شو ، تعليم مې په عربي کې و او په عربي مې ښه څه ليکلای شول،  پښتو مې خپله ژبه وه او له اوله څخه ما د پښتو په ليک شروع کړې وه څه نا څه په انګرېزۍ هم پوهېدم ،نو ګويا ما ته د نويسنده ګۍ زمينه تياره وه د شاعرۍ ذوق په ما کې له وړوکينې څخه و.
د ورکوټوالي په ماکې د يو نامعلوم تحير ، تجسس او لټون ماده پرته وه ، زما ياد دي چې زه وړوکی وم او چېرته لرې د خپلو دېوالونو په يو کور کې اوسېدم ، هلته يوه ښځه وه چې زه به يې تل په دې رټلم چې ((ته څومرډېرې پوښتنې کوې؟)) زه اوس پوهېږم چې دا زما د فطرت تقاضا وه ، بروز کول يې غوښتل حاصل دا چې په تمام عمر کې زما دا خاصيت و چې هرشي ته به مې په يوه بېله نګاه کتل ، تخمونه به مې کرل او ژر ژر به مې راسپړل چې وګورم دا څنګه کيږي ؟
کارتوس څنګه لوېږي ؟
ګوټکه څنګه کښته پورته کيږي؟
او داسې نور...د ګاډي سټېشن ته به چې  لاړم خلکو به نورڅه کول ، مانه به ملګري ولاړل ، زه به ولاړ وم ، کتل به مې چې يوه پرزه په بلې څه تعلق لري ؟ څنګه حرکت کوي ؟ او څه رنګ دا دروند بارکش کوي دغسې به زه کايناتو او د هغې نظام ته هم ملتفت کېدم ، د حيات په شاوخوا او د اجتماع ادارې ته هغه وخت زما فکر پيدا شو چې د اخبارونو سره اشنا شوم. دغه وخت د قوميت ، مليت او په اخره کې د انسانيت معناګانو ته ملتفت شوم او هغه حيرت او تحير چې په ما کې طبعي پروت و،اوس ورسره درداو خوږ هم ملګري شو. دا درد مجمل و او زه يې په تفسير قادر نه وم ، خو هغه وخت چې ما د ((اقبال)) اثار ولوستل زما  د زړه د مبهم درد ترجماني  راڅه څه وکړه  ...زما لومړنی نظم چې په ((اتحاد مشرقي)) کې نشر شوی ((شه بيدار پښتونه! )) نوميږي ، زما ړومبی نثر چې هغه هم په اتحاد مشرقي کې نشر شو ی دی له  اردو څخه يوه ترجمه ده چې د کار او صحت په متعلق ده ...
ښه اوس چې پر يو انسان د ژوند داسې سړې او تودې تېرې شوې وي او له داسې حالاتو سره مخ شوی وي ، دومره متجسس وي ، د حساس ذهن او فکر څښتن وي ، خيال يې د اسمان په شنو کې الوت کوي ، د کامې سمسورې غېږې هوا يې څښلي وي ، د کونړي سيند پر اوبو يې د خپلې تندې هډونه مروړلي او ساړه کړي وي ، د ادب پر چرګۍ پاتې شوی وي ، نو هغه به څنګه له شاعرۍ ځان خلاصوي ، شعر خو هغه د خوشحال بابا خبره ورپسې درومي په دنبال. استاد خادم په خپلو خبرو کې د ليکوالۍ د نيا ته د مخه کېدو کيسه ښه په زور او زېر وکړه ، لومړی يې هم نظم ليکلی او خپور کړی دی. دده د خپلې خولې شفاهي وينا ده چې پښتانه ليکوالي په شاعرۍ پيلوي.
ښه دا خو د استاد خادم  د ليکوالۍ د پيل کيسه وه ، دا کيسه همداسې پسې غځيږي ، پلټونکی او ځيرمن خادم د ژوند دغه داستان او له ليکوالۍ سره مينه پالي او همداسې يې پسې غځوي تر دې چې دی د استادۍ مقام ته رسوي .لسګونه ځانګړي اثار او بېلابېلې ليکنې پرې رامينځته کوي.
استاد خادم د ليکوالۍ پر بنسټ ماموريت ته لار پيدا کوي دا نو د استاد خادم  د ژوند د کيسې بل څپرکی دی.
دندې :
استاد خادم هيله لري چې دوديزو علومو يو کتاب هم ترې نالوستی پاتې نشي ، زده کړې وکړي ،خو د ژوند تنګلاسي او بې وسي چې پرې بريد کوي ، نو د ده دغه هيله مروړي ، په خپله وايي (( ما پنځه لس کاله سفر وکړ ، زيات د طبيعت د ناسازۍ او لږ د دې جهته چې زما تحصيل تر يوه حده ورسېده ، نو زه لا تر اوسه بې ږيرې هلک وم چې د تدريس مقام ماته په لاس نشو راتللای ، نو لا علاجه مې په نوکرۍ شروع وکړه او په جلال اباد کې د ابتدايي مکتب معلم شوم ، څه موده پس ورپسې د رشديې تعليمونه هم راکړای شو، مګر زه په دې وختونو کې ناسازه وم .))
خو په يو بل ځای کې ليکي چې (( اول وار زه په ۱۳۰۴لمريز کال په کامه کې د ابتدايي مکتب معلم مقرر شوم .)) خير د ده د دندې لومړنی بنسټ د ښوونې سپېڅلې دنده ږدي او له  څرګندونو يې داسې ښکاري چې لومړی ځل په خپل پلرني ټاټوبي (کامه ) کې په ښوونه بوختيږي ، يو څه مهال يې رنځ د هندوستان پرطبيبانو ګرځوي له هغه ځايه چې راستنيږي ، نو بيا په جلال اباد کې ښوونکی ټاکل کيږ ي داسې پوه شخصيتونه غواړي چې  د ژوند تر پايه زده کړې وکړي ، خو د مهال تنګلاسي او بې وسي يې د زړه هيله نه خړوبوي ، خادم صيب چې هم د زمانې تنګلاسي او بې وسي زده کړې ته نه پرېږدي ، نو لاس کاروبار ته اچوي ، پرېشاني او د زمانې د ناخوالو رنځورتيا دی فکر ته هم نه پرېږدي چې په کارو بار کې کومه لاره ونيسي .((...زه د ژوندانه د يوسخت انقلاب په چپو کې روان وم. ما د ځان دپاره کوم مسلک نه و خوښ کړی چې په هغې مشغول شوی وای د تعليم د دايرې راوتلی وم يا په بل عبارت د خپلې يوې خوږې او د زړه پورې معشوقې نه په ناچارۍ بېل شوی وم ، په تياره شپه کې روان وم، لاره رانه ورکه وه او نه پوهېدم چې چېرته ولاړ شم ؟
خير کوم وخت چې اعليحضرت نادرشاه شهيد په خپل جلوس د پښتنو تاج ته زينت ورکړ ، نو زه د معالجې لپاره پېښور ته  لاړم ، په هغه حوزه کې تر کوهاټه پورې وګرځېدم او بيا راغلم د لواړګي په يو کلي کې مې اويا تنو هلکانو ته ليک لوست زده کاوه ، زه موفق شوم چې په درې مياشتو کې خواننده او په شپږو مياشتو کې خواننده او نويسنده کړم ...زه تقريبا دوه نيم کاله په لواړګي کې وم ، همدلته زما د شاعرۍ ، نويسنده ګۍ او ادبياتو مرموز ذوق انکشاف پيداکړ ، همدلته وم چې کوژده مې وکړه او همدې ځايه (۱۳۱۲) په اخر کې د کندهار د پښتو ادبي انجمن په عضويت مقرر شوم او لاړم.))
خادم صاحب د خپل هڅاند ذهن ، پوهې او فکر له برکته د لواړګي تر جوماته پاتې نه شو. کندهار ته پر ۱۳۱۱/۱۱/۱۴ ځي او هلته د کندهار په ادبي انجمن کې پر ۱۳۱۲ مقرريږي کله چې دغه انجمن پر ۱۳۱۴/۵/۲۵ کابل ته راکډه کيږي او تر يو مهاله د پوهنې په وزارت پورې تړل کيږي او له هغه وروسته پر۱۳۱۵ کابل انجمن د پښتو پر انجمن ګډيږي، نو پښتو ټولنه رامنځته کيږي، نو ددې ټولنې خپرونه (زېری) د درې مياشتو لپاره ده ته سپارل کيږي ، پر ۱۳۱۸ په همدې ټولنه کې د تاليف او ژباړې د څانګې مشر ټاکل کيږي.
د خادم صيب وړتيا ورو ورو  دی خپل مقام ته رسو ي د ۱۳۲۰ کال د زمري پر لومړۍ د پښتو ټولنې عمومي مرستيال ټاکل کيږي ، پر ۱۳۲۱ د اتحاد مشرقي مدير او پر ۱۳۲۴ د دايرة المعارف د ژباړې د مدير په توګه دنده پرمخ بيايي ، خو پر ۱۳۲۵ له مطبوعاتي بهيره کډه د تعوني ديپو د پلټنو مديريت ته وړي او هلته د يادې څانګې د لوی مدير په توګه ګومارل کيږ ي له دغه ځايه بيا سر په هرات لګي ، خو پر ۱۳۲۹ کال بېرته خپل مسلک ته راځي او د کندهار د طلوع افغان مدير ګومارل کيږي ، شاوخوا يو کال دغلته دنده ترسره کوي. پر ۱۳۳۰ کال د کابل مجلې چلوونکی ټاکل کيږي ، يو کال دغه دنده هم پرمخ بيايي ، خو په ۱۳۳۱ کال له مطبوعاتي بهيره کډه د سروبي برېښنا فابريکې کوپراتيف مديريت ته وړي او د مدير په توګه ګومارل کيږي له يو کال مديريته وروسته پر ۱۳۳۲ د اصلاح ورځپاڼې د مدير په توګه راځي ، له دغې دندې وروسته څو کاله د کورسونو د مدير ((د پښتو تدريساتو مديريت )) او د زيري چلوونکی پاتې کيږي پر ۱۳۳۵ کال چې پښتو ټولنه له مديريته رياست ته لوړيږي ، استاد الفت يې مشر ګومارل کيږي او د پښتو تدريستاتو لوی مديريت د زيري جريدې په ګډون په پښتو ټولنې پورې تړل کيږي ، دامهال پښتو ټولنې غړيو ته د علمي درجو لايحه منظوريږي ، نوکره او پاخه ليکوالان ورته رامخه کوي ، دا مهال استاد خادم  د پښتو ټولنې غړی ټاکل کيږي. د علمي درجو پر بنسټ دی او استاد الفت د څېړنوال په علمي درجو ومنل شول ، پر۱۳۴۱ کال چې په پښتو ټولنه کې ادلون بدلون راغی ، نو استاد خادم ته دندې خوند نه ورکاوه ، کرار په کور کېناست ، يو کال يې په کور کې له ماموريته  وزګار وخت  پر ليکنو تېر کړ ، خو د ۱۳۴۲ کال په لومړيو مياشتو کې د رئيس په بست کې د هېواد د ورځپاڼې د مسوول مدير په توګه وټاکل شو او تر ۱۳۴۴کال پورې د دې ورځپاڼې مشر و.
پر۱۳۴۴کال د مشرانو جرګې لپاره د انتسابي سناتور په توګه د ملت خدمت ته ټاکل کيږي ، چې د دې دورې له پای ته رسېدو وروسته يې بيا بله رسمي دنده وانخيسته.
استاد بختانی خدمتګار ليکي چې (( استاد سره له پخوا نه دا شوق و چې د ملي شورا غړی (وکيل) شي ، د ولسي جرګې د وکالت د اتمې دورې لپاره يې ځان په کامه کې کانديد کړی و ، مګر د بې علمۍ عموميت او دحاکمه طبقاتو د زياتو مداخلو او په انتخاباتو کې زياتو پيسو د لګولو په وړاندې ،خلکو  ونشو کولای چې خپل خادمان انتخاب کړي استاد خپله ناکامي وليده (د زړه درد ) يې داسې څرګند کړ:
د خپل قام په بدنامۍ مې زړه خوږيږي
د فلک په بې راسۍ مې زړه خوږيـــږي
يار د يار جيبو ته ګوري دی سلګۍ کا
د دې مينې په خامۍ مې زړه خوږيــږي
نه د ځان او نه د قام شولــې خـــادمــــــه
ستا په داسې ناکامۍ مې زړه خوږيږي.
يو ځل بيا يې وغوښتل چې ځان کانديد کړي مګر د برياليتوب لپاره يې کوم روګودر ونه ليده او پاتې شو ...)).
د استاد قيام الدين خادم اثار :
استاد قيام الدين خادم له دوه اويا کله عمر څخه نهه څلوېښت کاله د پښتو ادب څېړلو ته بېل کړي ول ، د ژوند۴۹ پسرلي يې د قام له خدمته ځار او نذرانه کړل د ژوند تر وروستۍ سلګۍ پورې له قلم او کاغذ سره پاتې شو ، ده په دغه عمر کې په لسګونو اثار وليکل چې څه يې دده په ژوند او څه له ژونده وروسته خپاره شول ، خو څه يې لا اوس هم لا درکه دي.
استاد په ټولنه کې د يو څېړونکي ، شاعر ، کره کتونکي ، ژورنالست ، سناتور او بالاخره د ملت د يو رښتيني خادم په نوم شهرت لري.
د استاد خادم صاحب نظم :
استاد خادم لومړنی نظم پر ۱۳۰۹ل، کال ليکلی دی ، د استاد نظم روان خوږ او له پېچلتيا خلاص دی ، د ده د منظومې وينا ځمکه په شاعرانه خم هم رنګېدلې او سموسوره شوې ده ، په منظومه وينا کې يې يو پټ شور او کيف محسوسيږي.
مصنوعي وينا او صفتونه نه کاروي ، د خپل چاپېريال روانه او طبيعي انځور نه کوي ، په لوی لاس لوستونکی د وهمونو په دريات نه لاهو کوي ، لوستونکی يا اوريدونکی له ځانه سره لاس نيولی پر طبيعي منظرو او سردرو ګرځوي همدا لامل دی چې د ده د شاعرۍ لوستل سړی نه ستړی کوي. ژوند په خوږو کې نغاړي يوازې تشه مفکوره نه موزونوي بلکې مفکوره يا فکر د خيال پر ټال زنګوي په ځيونو نظمونو کې يې هڅه دا ده چې لوڅې خبرې ، وچه مفکوره ، بربنډ پيغام يوازې د پيغام په توګه وړاندې نه کړي بلکې د هنر ځلايي اوبه ورکړي ، دی غواړي دغه ارزښت وپرکوي او ويې ځلوي چې لوستونکی و ده ته رامات شي. د نقد ترخه د هنر په کپسول کې نغاړي سمه لار ، ملي فکر ، يووالی ، پرمختګ ، سمون ، هېواد پالنه او...د ژوند بنسټونه او ښکلا ګڼي .همدا بنسټونه د سرو زرو پر خښتو ږدي په هغو خبرو کې يې رانغاړي چې ستړې کوونکې او ځوروونکې نه وي ، د ده دغه يوه وينا چې هغه د يوې ژوندۍ ټولنې تګلاره ده ، د خيال او فکر يوه لوړه بېلګه ګڼلی شو. دغه ډول ويناوې د افاقيت پور وهي او دکلاسيک رنګ لري ، د شعر يوه ښه بېلګه يې ده ، چې په هر مهال تازه او ژوندی پاتې کېدای شي :
صحيح لاره به ښـــايم که وم وم که نه وم نه وم
رښتيا رښتيا به وايم که وم وم که نه وم نه وم
استاد دغه شعر د وزير محمد ګل خان مومند د يو نظم پر ځمکه (پښتو زه به دې ستايم که وم وم که نه وم نه وم ...) د ده په ياد سندربوله کې وويلې.
استاد خادم د ژوند لومړني کلونه له ولس سره په خپل پلارني ټاټوبي کې تېر کړي ، ځکه خو يې پر نظم د ولسي يا ملي نظمونو بازار تود و ، چار بيتې وې ، سروکي و، بګتۍ وې ، کيسې وې او ...د خادم وينا هم همدا اوبه څښلي ، دی به هم په لومړي د پښتو ملي نظمونه پر ځمکه نظمونه پر هغه لړ پېيلې چې د پښتو ځانګړې موسيقي لري چې يوه بېلګه يې د مومندو د کوډا خېلو ملک محمد عمر خان د شهادت په باره کې ده ، دغه ولسي بدله پر ۱۳۱۲لمريز کال سندريزه کړې ده :
د ډېره غمــــه مـــې د خولــــې آه وارمان درومي
چې عمرخان غازي په کوچ ددې جهان درومي
د هغه مهال د شاعرۍ لپاره يوه توده موضوع له پرنګيانو سره د افغانانو مبارزه او د خپلواکۍ غږ و، زمونږ په ولسي نظمونو کې همدغه موضوع منظومه شوې ده ، خادم صاحب هم په دې باب يوه چاربيته ليکلې ده :
پيرانګی راغـی په ګنداو کـــوي جنګونه
مخې ته يې درومي د سرحد واړه پوځونه