cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د جین مصنوعي سنتېز
د تودوخې پر بنسټ د الیګونیوکلیوټيډونو نښلون
معمولاً د هغو الیګونوکلیوټيډونو یوه مجموعه چې په جلا جلا یا انفرادي ډول طراحي شوي دي، د اتومات جامد فاز د سېنت‌سایزرونو پر مخ جوړېږي، خالصېږي او وروسته د ځانګړې تودوخې او معیاري نښلون یا پلیمراز غبرګونونو په مرسته سره نښلول کېږي. د الیګونوکلیوټيډي تودوخې د خاصیت د ښه کولو لپاره د سنتېز پړاو د داسې لیګاز DNA او پلیمراز انزایمونو پر یوه مجموعه تکیه دی چې د حرارت په مقابل کې مقاومت لري. تر دې مهاله د جین د سنتېز لپاره ګڼ مېتودونه معرفي شوي دي چې «فوک ای» او د جین د سنتېز لپاره د لیګاز د ځنځيري غبرګون اصلاح شوې بڼه یې د بېلګې په توګه یادولی شو. پر دې سربېره د پلیمراز د ځنځیري غبرګون یا پي.سي.ار د نښلون ګڼ مېتودونه هم موجود دی.
ارتور دي ګوبينيو
د ګوبينو ليکنې د لوړوالي يا غوره والي پلويو سپين پوستو، د غلامۍ پلويو امريکايانو لکه جوسيا سي نوټ او هنري هوتزي له لورې چې خپل کتاب يې انګليسي ته وژباړه، په چټکۍ سره وستايل شوې. دوی د هغو برخو په ګډون د اصلي کتاب نږدې ۱۰۰۰ پاڼې له منځه وېوړې، چې امريکايان يې په منفي ډول د توکم له مخې د ګډ نفوس په توګه بيان کړي وو. المان کې د ګوبينيزم “Gobinism” په نوم د يو ټولنيز خوځښت په هڅولو سره د نوموړي کتابونه د ريچارد واګنر، د واګنر د زوم هاوسټن سټيوارټ چامبرلېن، رومانيايي سياستپوه پروفيسور ای سي کيوزا او د نازي ګوند هغو مشرانو په ګډون د سامي توکم ضد نامتو اشخاصو باندې هم اغېز درلود، چې وروسته يې د نوموړي کتاب چاپ ته چمتو (سم يا ايډيټ) او بيا ځلي خپور کړ.
نسب
ګوبېنيو د يوې پخوانۍ ښې جوړې شوې اشرافي کورنۍ څخه دی. پلار يې لوئيس يد ګوبينيو (۱۷۸۴ -۱۸۵۸ ز) يو فوځي لوړ رتبه مامور يا افسر او پياوړی شاهي پلوی و. مور يې اني لوئيس ماګديليني ډي ګيرسي د نااصل شاهي مالي چارواکي لور وه. د ډي ګيرسي کورنۍ ۱۸ پېړۍ کې د سينټ ـ ډومينګيو (نني هايتي) د فرانسوي پاچاهۍ مستعمره کې د يو څه وخت لپاره ژوند وکړ. ګوبينيو تل وېرېده چې ښايي د مور له اړخه تور پوستي نيکونه لري.
له فرانسوي اوښتون څخه د خپلې کرکې په څرګندولو سره ګوبينو وروسته وليکل: «زما د زېږېدنې ورځ د جولای ۱۴ ده او په همدې نېټه باندې باستيل نيول شوی و، چې د مخالفينو د يو ځای کېدلو څرنګوالی ثابتوي. د يو هلک او ځوان په توګه ګوبينيو له منځنيو پېړيو سره مينه درلوده، چې نوموړی يې د خپل وخت په پرته د غوره زړه ورتيا طلايي دوره بولي. يو څوک چې ګوبينيو د يو ځوان په توګه پېژني، نوموړی د مينه ناک شخص په توګه بيانوي، چې د شواليه [زړه ورتيا] نظريې او د اتلولۍ انګېزه يې درلوده او د هغه څه خوب يې ليده، چې تر ټولو اصيل او مهم و.
د ګوبينیو بلار د بروبون جرګې “House of Bourbon” بيا رغولو ته ژمن و او له شاهي پوليګناک “Polignac” وروڼو سره يې فرانسې څخه تښتېدلو کې مرسته وکړه. نوموړي ته د ناپيليون د پټو پوليسو له لورې د بند سزا ورکړل شوه، مګر هغه وخت ازاد شو، چې متحدینو په ۱۸۱۴ ز کال کې پاريس ونيوږ د سل ورځو پر مهال د ډي ګوبينيو کورنۍ له فرانسې څخه وتښتېده. د واټرپولو له جګړې څخه وروسته د ناپيليون په وروستۍ ماتې پسې لويس ډي ګوبينيو د پاچا اتلسم لوی په شاهي ساتونکي ځواک “Royal Guard” کې د جګړن رتبې په ورکولو سره د باربون جرګې ته خپلې ژمنتيا له امله وستايل شو. د يو شاهي ساتونکي تنخوا خورا ټيټه وه او د ډي ګوبينيو کورنۍ د خپلې تنخوا لپاره هلې ځلې وکړې.
مګديلين ډي ګوبينيو خپل مېړه د خپلو ماشومانو د روزونکي چارلس ډي لا کوينډيري لپاره پرېښود. له خپل مئين سره يو ځای يې خپل زوی او دوه لورګانې د ختيځې فرانسې، سويزرلېنډ او د باډين سترې ډيوکي “Grand Duchy of Baden” سيمې د پراخه ګرځېدنو په اوږدو کې له ځان سره وګرځول. د ځان د ملاتړ په موخه يې چل يا دوکې ته مخه وکړه، چې له امله يې بندۍ شوه. د ګوبينيو مور د هغه لپاره سخت شرم وګرځېد، چې شل کلنۍ ته له رسېدلو څخه وروسته يې ورسره هيڅکله بيا خبرې ونه کړې.
د ځوان ډي ګوبينيو لپاره چې د دوديزو اشرافي او کاتوليک ارزښتونو ته ژمن و، د خپل مور او پلار د واده له منځه تلل، له خپل عاشق سره يې د مور پرانېستې اړيکې، د هغې د دوکه ورکولو عملونه او په ثابت ډول بې وسۍ کې د ژوند کولو له امله تپل شوې ناکراري ټول خورا ژوبلونکي وو.
ځواني
ګوبينيو د خپلې ځوانۍ لومړنۍ برخه د انزلېګن “Inzligen” ښارګوټي کې تېره کړه، چې مور او د مور عاشق يې په کې اوسېدل. نوموړی په الماني ژبه کې روان [فصيح] شو. د بوربن ماڼۍ د کلک ملاتړي په توګه يې پلار وروسته له هغې له شاهي ساتونکي ځواک څخه لاس اخېستلو ته اړ و، چې د ۱۸۳۰ زکال د جولای اوښتون د اولينس جرګې پاچا لوئيس فليپ لي ريو سيټوين واک ته راوړ. نوموړي له پاچاهۍ سره د فرانسوي اوښتون د ميراث د همغږي کولو ژمنه وکړه. ځوان ګوبينيو د بوربن د ملاتړ په اړه د خپلې کورنۍ تاريخ ته په پام سره د جولای اوښتون فرانسې لپاره ناورين وباله. د نوموړي نظريات د کاتوليک فرانسې پر وړاندې د قانوني ژمنو نظرياتو له ډلې څخه وو، چې د بوربن مجلس له لورې اداره کېږي. د ډي ګوبينيو پلار په ۱۸۳۱ زکال کې د خپلو درې ماشومانو پالنه په غاړه واخېسته او زوی يې د خپلې ځوانۍ پاتې برخه د برېتاني “Brittany” په لورېنټ “Lorient” کې تېره کړه.
ګوبينيو د يو ځوان په توګه له ختيځ سره مينه درلوده، لکه څرنګه چې په ۱۹ پېړۍ کې اروپا کې منځنی ختيځ پېژندل شوی و. هغه وخت چې نوموړي د سويس په “College de Bironne” کې زده کړې کولې، يو ملګري زده کوونکي يې ورياد کړل چې: « د نوموړي ټولې هيلې د ختيځ پر لور وې. نوموړي يوازې د مسجدونو او منارو خوب ليده؛ نوموړي خپل ځان مسلمان ګڼه او د مکې زيارت کولو ته چمتو و. ګوبينيو د فرانسوي ژباړونکي انټويني ګالاند “Antoine Galland” له لورې د ختيځ نکلونه يا کيسې خوښولې او زياتره وخت به يې ويل، چې غوښتل يې ختيځ پلوی شي. نوموړي د عربي، فرانسوي او ايراني کيسو ژباړې ولوستې او د فرانسويانو به اند «بې ځايه ختيځ پلوی» “unorientaliste de pacotille” شو. په ۱۸۳۵ ز کال کې ګوبينيو د سېنټ ساير “St. Cyr” فوځي ښوونځي د ننوتلو ازموينه کې بې پايلې شو.
د ۱۸۳۵ ز کال په سپټمر کې په جيب کې د پنځوس فرانکس په درلودلو سره د ليکوال جوړېدلو په موخه پاريس ته لاړه. فرانسې ته له خپل کاکا تيباوت-جوزف ډي ګوبينو سره لاړه، چې يو مشروعيت غوښتونکی و او له لوئيس فليپ سره يې بې کچې کرکه لرله. ګوبينيو د اشرافيت پر لور د خپل تمايل په څرګندولو سره د ليس سيلټي ‘Les Scelti’ (ټاکنه) په نوم د مشروعيت غوښتونکو روڼ اندو يوه ټولنه جوړه کړه، چې په خپله نوموړی، انځورګر ګيورمېن جان (الماني اون بوهن) او ليکوال مګزيم ډيو کېمپ ‘Maxime du Camp’ يې غړي وو.
ښځې په پاکستان کې
په پاکستان کې د ۲۰۱۷ کال د سرشمېرنې پر بنسټ د هغه هېواد ۴۸،۷۶٪ وګړي ښځې دي. د پاکستان د تاریخ په اوږدو کې ښځوتل مهمه ونډه لرلې او همدارنګه یې له ۱۹۵۶ کال وروسته په ټاکنو کې د رایو ورکولو اجازه ترلاسه کړې. په پاکستان کې ښځې لوړپوړې لکه د لومړي وزارت، ملي اسمبلۍ، اپوزیسیون مشرتابه، فدرال وزیرانو، قاضیانو، او وسله وال پوځ د ماموریت په اډانه کې څوکۍ خپلې کړې دي. جنرال شهیدې ملک د پاکستان په وسله وال پوځ کې تر ټولو لویه څوکۍ لرله. بی نظیر بوټو لومړۍ ښځه وه چې د ۱۹۸۸ کال د ډسمبر په ۲ مه د پاکستان د لومړۍ وزیرې په توګه یې لوړه وکړه.
په پاکستان کې د ښځو وضعیت ته په پام د طبقاتو او سیمې له مخې لکه د ښاري او کلیوالي ډول له مخې توپیر لري همدارنګه نا برابرو ټولنیزو، اقتصادي شرایطو او قبیلوي او فیودالي ټولنیز ویش د پاکستاني ښځو پر ژوند اغیز پرېښی. په پاکستان کې د جنسیتي اندېښنو اړوند نړیوال رپوټونه ښیي چې په ټولیز ډول په پاکستان کې د ښځو ترمنځ د سواد کچې په زیاتوالي سره د ښځو د حقونو په برخه کې پرمختګ ترلاسه شوی.
له دې سره، پاکستان له یو لړ ستونزو سره مخ دی چېرې چې ښځې د زده کړو په ډګر کې شاته پاتې دي. د دې لامل هم د دولتي بودیجې کمښت، د ښځو لپاره لږ ښوونځیو او پوهنتونونو، او همدارنګه په خاصو مواردو کې د ښځوله حقونو د ناخبرۍ له امله په روزنیزو مرکزونو کې د ښځو له خوا کمې نوم ثبتونې ته اړوندېږي. په شاته پاتې سیمو کې د جنسي تیري، ناموسي وژنو، وژنو او په زوره د واده کولو راپورونه ورکول کېږي. دا ټول موارد د پوهې کمښت، غربت، د پاکستان په قضايي سیستم کې ستونزو، د قانون د پلي کولو په برخه کې د مقاماتو او قانون پلي کولو بنسټونو لکه پولیسو ضعیف چلند ته اړوندېږي.
تاریخچه
له تاریخي پلوه، مسلمانو سمون غوښتونکو لکه سید احمد خان هڅه وکړه څو ښځوته زده کړې برابرې کړي، د ودونو شمېر محدود کړي او ښځې د زده کړو له لوري پیاوړې کړي. د پاکستان بنسټ اېښودونکي، محمد علي جناح، هغه کس چې د ښځو په برخه کې د مثبت فکر په لرلو پېژندل کېده. وروسته له هغې چې پاکستان خپلواکي واخیسته، د ښځو ډلې او فیمینست سازمانونه د مطرحو څېرو لکه فاطمه جناح تر مشرۍ لاندې د ښځو پر وړاندې د اقتصادي او ټولنیزو بې عدالتیو د له منځه وړو په برخه کې په کار پیل وکړ.
جناح په ډاګه کړه چې مسلمانو ښځو مشرانو له هرې ډلې په فعالانه ډول د ۱۹۴۰ مې لسیزې په نیمايي کې له پاکستاني تحریک ملاتړ وکړ. ددوی تحریک د هغوی د مشرانو ښځو او د هغوی سیاسي مشرانو ته د اړوندو نورو ښځو له خوا رهبري کېده. کله به هم ښځو په لویه کچه لاریونونو کې ګډون وکړ. له ۱۹۴۷ وړاندې په پنجاب کې مسلمانو ښځو مسلم لیګ ته په رایه ورکولو ټینګار وکړ پداسې حال کې چې نارینه وو بیا له یونینسټ ګوند Unionist Party ملاتړ کاوه.
د هند په ملي کانګرس کې ډېری مسلمانو ښځو له هندي لوري څخه له وتو ملاتړ وکړ. ځینو لکه د لاهور ښار سیده صفیه بیګم په ۱۹۳۵ کال کې د مسلمانو ماشومانو لپاره لومړنی انګلیسي ښوونځی د مسلمانانو په ښار کې پرانیست. پاکستاني ښځو ته په ۱۹۴۷ کال کې د رایې د ورکړې حق ورکړل شو، دوی وکولای شول د ۱۹۵۶ کال په ملي ټاکنو کې د موقت اساسي قانون پر بنسټ د بیاځلي رایې کارولو حق هم ترلاسه کړي. د پاکستان په مشروطه تاریخ کې له ۱۹۵۶ کال څخه تر ۱۹۷۳ کال پورې د هغه هېواد په پارلمان کې د ښځو لپاره څوکۍ ځانګړې شوې وې.
که چېرې جنرال ایوب خان عادلانه ټاکنې کړې وای، نو مېرمن فاطمه جناح به په نړۍ کې د تر ټولو لوی مسلمان هېواد لومړنۍ مسلمانه ولسمشره وه.
د مېرمنو پر وړاندې تاوتریخوالی
په ۲۲۰ کال کې د عورت بنسټ له خوا د" کوید ۱۹ پر مهال د ښځو او نجونو پر وړاندې د تاوتریخوالي" تر عنوان لاندې راپور پر بنسټ د پاکستان په ۲۵ سیمو کې د ښځو پر وړاندې د کورني تاوتریخوالي د ۲۲۹۷ پېښو راپور ورکړل شوی چې پکې د ناموسي وژنو، وژنو، جنسي تېري، ځان وژنې، په تیزابو سوزونې او تښتونې پېښې شاملېږي؛ چې له دې کچې ۵۷ سلنه یې له پنجاب او ۲۷ سلنه یې له سند څخه راپور ورکړل شوې دي.
په ۱۹۹۹ کال کې، په پاکستان کې لږ تر لږه ۱۰۰۰ مېرمنې وژل شوې چې ۹۰٪ یې دې کورني تاوتریخوالي له امله دي. قانون پلي کوونکي بنسټونه په معموله بڼه د کورني تاوتریخوالي پېښې د شخصي ستونزو تر عنوان لاندې ردوي. د کورني تاوتریخوالي په پېښو کې، دا اړینه ده څو وپوهېږي چې د ښځې او مېړه ترمنځ د تېري پېښه جرم نه ګڼل کېږي. ډېری ښځې له هغوی د ناوړه ګټنې د پېښو راپور نه ورکوي ځکه دوی غواړي د خپلې کورنۍ د نوم له خرابېدو مخه ونیسي، ډارېږي چې ورسره به ناوړه چلند زیات شي، او وېرېږي چې دوی به له خپلو مېړونو یا بچیانو بېل کړای شي. هغې ښځې چې د تاوتریخوالي راپور ورکوي، تر ډېره د پولیسو او د دوی د کورنیو له خوا ورسره ناوړه چلند شوی؛ نږدې ۳۳٪ ښځې د ځاني تاوتریخوالي سره مخ شوې او هیڅکله یې راپور نه دی ورکړل شوی. کله چې د ښځې او مېړه د تاوتریخوالي موضوع رامنځته کېږي، آن حامله ښځې یې هم قرباني دي. ددې لپاره چې له دغو تاوتریخوالو خلاصون ومومي ډېری ښځې مذهبي ټولنو او یا مذهبي چارو ته مخه کوي څو په کور کې له کېښناستو او نورو ستونزو لرې اوسي. ځینو یې بیا له خپلو ملګرو او کورنیو مرسته غوښتې، خو له رسمي شکایت کولو یې ډډه کړې ځکه احساس کوي چې دوی به درک نشي.
جنسیتي نقشونه
له دې سره چې د پاکستان اکثریت وګړي مسلمانان دي(۹۶،۴٪ تر ۲۰۱۰)، خو د ښځو حالات تر ډېره توپیر لري. د ښځو کالي تر منطقې، طبقې او یا هم ځانګړو مناسبتونو پورې توپیر کوي، خو کمیس پرتوګ د پاکستاني ښځو اصلي لباس دی. ګراراس Ghararas(اوږده لمن، بلوز او پتلون) او ساري (لهنګاس Lehengas) تر ډېره عام وو خو اوس تر ډېره یوازې په ودونو کې اغوستل کېږي.
لږ پاکستانۍ مېرمنې حجاب او چادري په عامه چاپېریال کې اغوندي، کوم چې د اغوستو کچه یې یو له بله توپیر لري؛ چادري تر ډېره په پښتون میشتو سیمو کې اغوستل کېږي. د افغان سنتي جامو یو شمېر ډولونه په وروستیو لسیزو کې ددغه هېواد په ځینو برخو کې دود شوي دي. پاکستان هېڅکله د حجاب د اغوستو یا نه اغوستو لپاره کوم قانون نه لري. په پاکستان کې د نظر پوښتنو پر بنسټ  ډېری ښځې حجاب په خپله خوښه اغوندي. حجاب اغوستل لازمي نه دي، ښځې کولای شي د کراچي، لاهور، اسلام آباد او نورو لویو ښارونو په ښاري سیمو کې پتلون او تی شرت واغوندي. په وروستیو پینځو کلونو د دغه هېواد په ډېری ښارونو کې د لویدیځ جامې ډېرې دود شوې. پاکستان یو محافظه کار هېواد دی او تر ډېره هڅه کېږي چې ښځې تر ډېره حده له اوږدې لمنې په عامه چاپېریال کې کار واخلي، ځکه پاکستانۍ ښځې په سنتي ډول د لنډو کالیو د اغوستو اجازه نه لري.
زده کړې
د پاکستان له خپلواکۍ وروسته د سواد کچې د زیاتوالي سربېره، تراوسه هم د پاکستاني ښځو د زده کړو وضعیت په نړۍ کې په ښکتنۍ کچه کې ځای لري. د ښاري سیمو د ښځو په پرتله په کلیوالي سیمو کې د ښځو د سواد کچه پنځه چنده کمه ده. د نارینه وو په پرتله تراوسه هم د ښځو د زده کړو کچه ډېره ټیټه ده: د ښځو لپاره د سواد کچه ۴۵،۸٪ ده په داسې حال کې چې د نارینه وو لپاره دا ۶۹،۵٪ ده (د ۲۰۱۵ کال شمېرې، د ۱۵ یا له هغو زیاتو کلونو لپاره).
د فیلیپین کلتور
د فیلیپین کلتور د کلتوري تنوع له مخې ځانګړی شوی دی. که څه هم په دې وروستیو کې د فیلیپین د مجمع الجزایر ډېریو توکمیزو ډلو ګډ فلیپیني ملي هویت رامنځته کړی دی، د هغوئ کلتورونه ټول د سیمې د جغرافیې او تاریخ، له ګاونډیو کلتورونو سره د پیړیو تعامل او د استعماري قوتونو له مخې رامنځته شوي دي. په دې وروستیو کې د فیلیپین کلتور هم په نړیوالې ټولنې کې د ګډون له امله اغیزمن شوی دی.
تاریخ
د فیلیپین مجمع الجزایر د معاصرو توکمیزو ډلو په منځ کې، نیګریټوسیان د لومړنیو کډوالو په توګه ګڼل کیږي؛ نن ورځ، که څه هم د هغوی شمېر لږ دی، خو هغوی د ژوند او کلتور خورا دودیزه طریقه ساتلې ده. له لومړنیو کډوالو وروسته، اتریشیان مجمع الجزایر ته ورسېدل. په توکمیز اکثریت او ژبو کې د اتریش د کلتور اغېزې له ورایه څرګندېږي.
په ۱۵۰۰ لسیزه کې د فیلیپین بېلابېل توکمونه د اروپایی استعمارګرانو له راتګ نه دمخه په بېلابېلو خپلواکو سیاستونو تنظیم شوي وو، چې تاریخ لیکونکي یې د «بارنګای» په نوم یادوي. دې سیاستونو کې له دېرشو نه تر سلو پورې کورنۍ شاملې وې، او د لقب درلودونکو مشرانو له خوا اداره کېدلې. تر ټولو لوی یې، لکه بوتون، توندو او د سولو سلطنت وو، چې پېچلي سیاسي جوړښتونه وو چې د مجمع الجزایر د لویو سیندونو سیسټمونو د ډیلټا پر بنسټ، چې له یوې خوا یې له سیاستونو سره سیاسي او سوداګریزې اړیکې او له بلې خوا د سمندري سویل ختیځې اسیا او ختیځې اسیا له سیاسي او سوداګریزو قدرتونو سره لکه د برونای سلطنت، د ماجاپاهیت سترواکۍ، د چین د چینګ او مینګ کورنۍ او ان جاپان سره د اړیکو له امله رامنځته شوي وو. غیر مستقیمه کلتوري تبادله او یو څه سوداګرۍ د هند له شبه قارې او عربستان سره هم ترسره شو.
دودیزې جامې
بارو د هغو جامو له مخکېنۍ بڼې نه رامنځته شوی چې د هسپانوي دورې دمخه به لوزون ټاګالوګیانو اغوستل. کله چې هسپانویان راغلل او په ټاپوګانو کې میشت شوو، نو هسپانوي کلتور د فیلیپین د تاریخ په راتلونکو پیړیو هم اغیز وکړ او موډ یا فیشن په پراخه توګه بدل شو. هسپانویانو پاچاهۍ منحلې کړې او هېواد یې سره یو ځای کړ، او پایله يې د فتح شوي مجمع الجزایر او هسپانوي کلتور د بیلابیلو توکمونو د کلتورونو یوځای والی و. Barong tagalog (د نارینه وو لپاره) او Baro't saya (د ښځو لپاره) په نوم د جامو نوی ډول راڅرګند شو او په پایله کې یې نوی رامنځته شوی فلیپیني کلتور تعریف کړ.
نڅا
د فیلیپین ولسي یا محلي نڅاوو کې ټینکلینګ او کارینوسا شاملې دي. Singkil د مینډاناو په سویلي سیمه کې یوه مشهوره نڅا ده چې په ځنګل کې د شهزاده او شهزادګۍ کیسه څرګندوي.
عیسویت
کله چې په ۱۶ پیړۍ کې هسپانیوي استعمارګران فیلیپین ته لاړل، نو د فیلیپین خلکو د عیسویت دین ته مخه کړه. دا دوره په تاریخ کې، په هیواد دننه د بېلابېلو انیټیسټ عقایدو د له منځه وړلو لپاره د عطف ټکي په توګه یاده شوې ده، چې د استعماري عقیدې د سیسټمونو له خوا چې له هسپانیوي سلیقو سره، په ځانګړې توګه له عیسوي عقیدې سره یې سمون درلود، ځای پر ځای شوه. عیسویت د فیلیپین د کلتور پر هر اړخ لکه: پر لیدیز یا بصري هنرونو، معمارۍ، نڅا او موسیقۍ باندې اغېزې ښندلي دي. په اوس وخت کې، فیلیپین په اسیا - ارام سمندر کې او ختیځ تیمور کې د دوو لویو کاتولیکانو (۸۰،۵۸٪) هیوادونو له ډلې نه دی. دا هیواد خپله خپلواکه فیلیپیني کلیسا د Aglipayan  په نوم هم لري، چې د ملي نفوس شاوخوا ۲٪ برخه په برکې نیسي. نورې عیسوي کلیساګانې د بېلابېلو عیسوي فرقو او کلتورونو ترمنځ وېشل شوي دي. د ۲۰۱۴ کال د سرشمیرنې له مخې، د عیسویت دین د نفوس شاوخوا ۹۰،۰۷٪ برخه جوړه کړې وه، چې په لویه کچه په ټول هیواد کې شتون لري.
د فیلیپین بومي ولسي مذهبونه
د فیلیپین بومي ولسي مذهبونه چې په ټولیز ډول د انیټیزم په نوم هم یادیږي چې معنی یې پلارني مذهبونه دي، دا د فیلیپین د بېلابېلو توکمیزو ډلو اصلي دینونه دي. د مذهبونو ډیری متنونه په خطي نسخو کې نه لیکل کېږي بلکې په دودیز ډول حافظې کې ساتل کېږي او ویل کیږي.
په هرحال، په عصري وختونو کې لیکل شوي متنونه هم د مذهبونو د ځینو اړخونو د ساتلو لپاره په ځانګړې توګه د دوی د کیسو چې د فیلیپیني افسانو او دودیزو رواجونو او نورو کړنو مهم اړخونه دي کارول شوي. په دې کې د خلقت په اړه کیسې یا د مهمو شخصیتونو لکه خدایانو، اتلانو او ځینو ځانګړو مخلوقاتو په اړه کیسې شاملې دي.
ځینې مشهورې، خو جلا څېرې، دا دي د ټاګالوګ باتالا او ماکیلینګ، د ایلوکانو لام انګ، او د ماراناو سریمانوک.
اسلام
په ۱۳ پیړۍ کې فیلیپین ته د اسلامي افسانو پوهه د سویل ختیځې اسیا د سوداګریزو لارو له لارې ورسیده. د اسلام خپراوي د عقایدو بېلابېل سیسټمونه رامنځته کړل، په ځانګړې توګه د مجمع الجزایر په سویل لویدیځو برخو کې، چیرې چې د سلطنت سیسټم د بومي خلکو له خوا د دین د اجباري تبادلې له اړتیا پرته منل شوی و، ځکه چې مذهبي سوداګرو د ټاپوګانو د استعمار اراده نه درلوده. اوس مهال، شاوخوا ۶٪ نفوس مسلمانان دي، چې د منډاناو په بنګسامورو سیمه کې راغونډ شوي دي. ډېری فلیپیني مسلمانان د شافعي مکتب پر بنسټ سني اسلام عملي کوي.
نور
هندویزم په ۲۰۰ـ ۳۰۰ وروسته له میلاد کلونو کې فیلیپین ته ورسید په داسې حال کې چې واجریانا بودیزم په شاوخوا ۹۰۰ وروسته له میلاد کال کې فلیپین ته ورسید. د هندویزم ډیری پیروان هندوان دي په داسې حال کې چې د بودیزم د پیروانو ریښه بیا ​​​​چینایان یا جاپانيان دي، په ځانګړې توګه هغه کسان چې په تیرو څو لسیزو کې فیلیپین ته کډوال شوي دي. شینټویزم له ۱۲ پیړۍ نه دمخه د جاپاني سوداګرو له خوا دې هېواد ته راوستل شو، په داسې حال کې چې په ۱۶ پیړۍ کې یهودیت د پلټنو له لاری راغی. تاویزم د ځینو چینایي مهاجرینو له خوا ترسره کیږي. اتیزم یا الحاد هم په فیلیپین کې موندل کیږي.
زده کړه
په فیلیپین کې زده کړه د متحده ایالاتو، هسپانیا او د هغه د ګاونډیو اسیایی هیوادونو د لویدیځې او ختیځې ایډیالوژۍ او فلسفې نه اغیزمنه شوې ده. فیلیپيني زده کوونکي دولتي ښوونځي ته په څلور کلنۍ کې ځي، چې پیل یې له نرسري ښوونځي نه تر وړکتونه پورې وي. زده کوونکي په شاوخوا اووه کلنۍ کې لومړنۍ یا ابتدايي ښوونځي ته ننوځي (له ۶ نه تر ۹ کاله پورې) چې له ۷ نه تر ۱۰ ټولګي پورې د عالي لیسې په توګه په کې شامل دي، او بیا وروسته له هغه دوی فارغېږي. له هغه ځایه چې فیلیپین دمخه د ۱۲K- سیسټم پلي کړی، زده کوونکي SHS یا عالي لیسې ته داخلېږي، یوه دوه کلنه دوره هم پای ته رسوي، ترڅو وکولای شي د پوهنتون په دوره کې په خپله ټاکنه وکړي لکه ABM (د محاسبې سوداګرۍ مدیریت) ، STEM (ساینس، ټیکنالوژي، انجینري او ریاضي) او HUMSS (بشري او ټولنیز علوم) او نورې برخې لکه TECH-VOC (تخنیکي مسلکي) شاملې دي. زده کوونکي کولای شي کالج یا پوهنتون (۳ نه تر ۵ کلونو) کې د ګډون کولو لپاره د کالج د داخلې ازموینې (CEE) د ترسره کولو یا له عالي لیسې تر فارغېدو وروسته د کار موندلو په هکله پخپله پرېکړه وکړي.
جشنونه
په فیلیپین کې جشنونه، چې په سیمه ییزه توګه د fiestas په نوم پیژندل کیږي، د هسپانیا د استعمار دورې او هغه وخته پورې رسېږي کله چې هسپانویانو دې هیواد ته د عیسویت دین معرفي کړ. د فیلیپین ډیریو ښارګوټو او ښارونو ته یو ساتونکی پیر یا مشر ګمارل شوی دی. په فیلیپیني جشنونو کې مذهبي، کلتوري یا هم دواړه شاملېږي. دا جشنونه د ساتونکي پیر د درناوي لپاره یا د تاریخ او کلتور د یادولو په موخه، لکه د ځایی محصولاتو د ودې او د ښو حاصلاتو د ترلاسه کولو لپاره ترسره کیږي. جشنونه د سپیڅلي ولس، ډله ییزو خوځښتونو، رسم ګذشتونو، د تیاتر لوبو، مذهبي یا کلتوري دودونو، سوداګریزو نندارتونونو، کنسرټونو، نندارو او بېلابېلو لوبو او سیالیو له مخې ډلبندي کیدای شي.
هنري جورج
هنري جورج (زوکړه: ۱۸۳۹ د سپټمبر ۲، مړينه: ۱۸۹۷ د اکتوبر ۲۹) یو امريکايي سياسي اقتصادپوه او ژورنالېست و. د نوموړي ليکنه د ۱۹ پېړۍ امريکا کې خورا نامتو وه او د مخ پر وده دورې د سمون بېلابېل خوځښتونه يې رامنځته کړل. د جورج اصالت يا “Georgism” په نوم اقتصادي فلسفه يې ولمسوله او دا هغه باور دی، چې خلک بايد د هغه ارزښت څښتنان شي چې دوی يې په خپله توليدوي، مګر د طبيعي سرچينو په ګډون د ځمکې اقتصادي ارزښت بايد په برابر ډول د ټولنې په ټولو غړو پورې اړه ولري. جورج په نامتو ډول استدلال وکړ چې د ځمکې پر ارزښتونو باندې يوه ځانګړې ماليه به ډېره ګټوره او عادلانه ټولنه رامنځته کړي.
د نوموړي تر ټولو نامتو کتاب «وده او بې وسي: Progress and Poverty» (۱۸۷۹ز) په نړيواله کچه په ميليونونو نسخې وپلورل شو. ياده څېړنه د اقتصادي او تکنالوژيکي ودې تر منځ د نابرابرۍ او بې وسۍ د زياتوالي اختلاف، په خپل دوراني بهير سره د سوداګريز دوران صنعتي اقتصادونه او د کرايې تر لاسه کولو کارونه لکه د ځمکې د ارزښت ماليه او د دې او نورو ټولنيزو ستونزو د درملنې لپاره د انحصار ضد نور سمونونو پلټنه کوي. د جوزج نورو کارونو [ليکنو] د ازادې سوداګرۍ، پټې رايې او د ټاکلو طبيعي انحصاراتو د عمومي مالکيت ساتندويي (دفاع) کوله.
نوموړی د زياتو کالونو لپاره يو ژورنالېست و او د خپلې ليکنې او ويناوو نامتووالي ورته په ۱۸۸۶ ز کال کې د نيويارک ښار د ښاروال په توګه د ټاکنو پر مخ وړل ورپه برخه کړل. په ۱۸۸۶ ز کال کې د متحده کارګر ګوند “United Labor Party” د نوماند او په ۱۸۹۷ز کال کې د جيفرسن ديموکراسي ګوند “Jefferson Democracy Party” د نوماند په توګه يې په ترتيب سره ۳۱ سلنه او ۴ سلنه رايې تر لاسه کړې او په لومړۍ سيالۍ کې د نيويارک ايالتي جرګې د لږه کيو له پخواني مشر تيودور روزويلټ څخه مخکې شو. د دويمې ټاکنې مبارزې پر مهال له خپلې مړينې څخه وروسته يې نظريات د ادارو او سياسي مشرانو له لورې په ټولو متحده ايالتونو او نورو انګليسي هېوادونو کې پر مخ وېوړل شول. د ۲۰ پېړۍ د نيمايي کارګر اقتصاد پوه او ژورنالېست جورج سول “George Soule” وليکل چې جورج تر دې دمه خورا نامتو امريکايي اقتصادي ليکوال او د هغه کتاب ليکونکی و، چې ښايي اقتصاد کې د بل هر ليکل شوي کتاب په پرتله يې په نړيواله کچه پراخه دوران يا خپرېدنه درلوده.
شخصي ژوند
جورج په فلادلفيا کې په يوې ټيټې منځنۍ کورنۍ کې وزېږېد، چې د ريچارد اس ايچ جورج او کاترين پراټ جورج (کورنی نوم واللېنس) د لسو ماشومانو له ډلې دويم ماشوم و. پلار يې د مذهبي متنونو خپرونکې او د پروتستانت کليسا يو نېک پيرو و او جورج يې فلادلفيا کې ‘Episcopal Academy’ ته واستوه، چې د پروتستانت کليسا پورې يې تړاو درلود. جورج په خپله مذهبي پالنه کې ستړی شو او له فراغت پرته يې اکاډمي پرېښوده. د دې پر ځای يې خپل پلار وهڅوه، چې يو روزونکی ورته وګوماري او دا روزنه يې په فرانکلين انسټيټيوټ کې د د لوست او لکچرونو کې د ګډون  بشپړونکې وګڼله. د هغه رمسي زده کړې په ۱۴ کلنۍ کې پای ته ورسېدې او د ۱۵ کلنۍ په عمر د يو ځوان په توګه د ۱۸۵۵ ز کال په اپرېل کې هندو “Hindoo” [؟] باندې سمندر ته لاړه، چې د مېلبورن او کلکتې لپاره ټاکلی بريد دی. نوموړي په ۱۸۵۸ ز کال کې خپل سفر پای ته ورساوه او په لنډ ډول يې د سرو زرو هيلې ته پام وکړ، مګر پر ځای يې په همدې کال سانفرانسسکو کې د چاپي تورو د برابرونکي په توګه کار پيل کړ.
جورج په کليفورنيا کې پر اني کروسينا فوکس باندې مئين شو، چې د استراليا د سيډني اصلي اوسېدونکې وه. دوی د ۱۸۶۰ ز کال د اکتوبر په ۱۲ د نوموړې زوکړې په ورځ سره وکتل. فوکس يتيمه وه او له خپل کاکا سره يې ژوند کاوه. د نوموړې کاکا چې يو بډايه او د پياوړي ذهن لرونکی شخص و، د خپلې ورېرې د بې وسه غوښتونکي مخالف و، مګر جورج او فوکس دواړو يې خبره ونه منله، وتښتېدل او د ۱۸۶۱ زکال د ډسمبر په ۳ نېټه يې په داسې حال کې واده وکړ، چې هنري په پور جامې راخيستې وې او اني يوازې د کتابونو يوه کڅوړه درلوده.
دا يو خوښ واده و او څلور ماشومان يې زېږېدلي وو. د ۱۸۶۲ ز کال د نومبر په ۳ اني هنري جورج جونير ‘Henry George Jr.’ (۱۸۶۲ – ۱۹۱۶ز) وزېږاوه، چې له نيويارک ښار څخه د متحده ايالتونو راتلونکی استازی شو. له دې څخه وړاندې ان د راتلونکي مجسمه جوړونکي ريچارد اف جورج ‘Richard F. George’ (۱۸۶۵-۱۹۱۲ز) په زېږېدنې سره هم کورنۍ لوږې يا کاختۍ ته نږدې وه. د جورج دوه نور ماشومان لورګانې وې. مشره يې جيني جورج (۱۸۶۷- ۱۸۹۷ز) وه، چې وروسته جيني جورج اټکېنسن شوه. بله لور يې انا انجيلا جورج ‘Anna Angela George’ (۱۸۷۸ – ۱۹۴۷ز) نومېده، چې د راتلونکي نڅاګر انګيس ډي ميل او راتلونکې اداکارې پيګي جورج (چې د مارګريت جورج ډي ميل په نوم زېږېدلې وه) مور وه.
جورج د پروتستانت مذهب پلوي په توګه لوی شوی و، مګر د خدای پالنې پر انساني فلسفه باندې يې باور درلود. مېرمن يې اني يوه ايرلينډۍ کاتوليک مذهبې وه، مګر زوی يې هنري جورج جونير وليکل، چې دوی ورونه او خويندې په اصل کې د هنري جورج له خدای پالنې او انسان دوستۍ څخه اغېزمن شوې وو.
برتانوي کولمبيا کې د سرو زرو د راويستلو پر وړاندې له پرېکړې وروسته جورج د نوې رامنځته شوې سانفرانسسکو ټايمز “San Francisco Times” لپاره د يو چاپونکي په توګه له دندې څخه ګوښه کړای شو. نوموړي په سمدستي ډول خپرولو يا نشر ته د سرمقالو د سپارلو وړتيا درلوده، چې له ډلې يې د «د اورګاډي ليکې به موږ ته څه راوړي:What the Railroads Will Bring Us» تر سرليک لاندې نامتو مقاله يادولی شو، چې د لسيزو لپاره يې د کليفورنيا ښوونځيو کې د لوستنې اړتيا پرېښوده. جورج د ټايمز لوړو پوړيو ته ورسېد او په پای کې د ۱۸۶۷ ز کال په اوړي کې يې ادارې مدير شو. نوموړي د بېلابېلو ورځپاڼو لپاره کار وکړ، چې له ډلې يې د بېلګې په ډول له ۱۸۷۱ څخه تر ۱۸۷۵ ز کال پورې د څلور کالونو لپاره د سانفرانسسکو ډيلي ايوننګ پوسټ ‘San Francisco daily Evening Post’ په نوم د خپلې ورځپاڼې د مديراو د يو څه مودې لپاره د ريپورټر “Reporter” ورځپاڼې د پر مخ وړونکي په توګه دندې يادولی شو، چې وروستۍ ورځپاڼه د انحصار ضد يوه ديموکراتيک خپرونه يا نشريه وه. نوموړي د خپلې ورځپاڼې د دوراني حالت د ساتلو لپاره د هڅې څلور سخت کالونه تېر کړل او په پای کې اړ شو چې کوڅو کې سوال وکړي. د جورج کورنۍ هڅه وکړه، مګر د ورځپاڼې صنعت کې د جورج مخ پر وده نامتوووالي او ښکېلتيا دوی له بې وسۍ څخه پورته کړل.
سياسي او اقتصادي فلسفه
جورج د ليکلن جمهوري غوښتونکي ‘Lincoln Republican’ په توګه پيل وکړ، مګر وروسته ديموکرات شو. نوموړی د اورګاډي د ليکې او د کان کيندنې د ګټو، فاسدو سياستوالو، د ځمکې محتکرينو او د کار د تړون يا هوکړه کوونکو سخت مخالف و. نوموړي په لومړي ځل د اورګاډي پټلۍ به موږ ته څه راوړي “What the Railroad Will Bring Us” تر سرليک لاندې د ۱۸۶۸ زکال مقاله کې خپل نظرونه څرګند کړل. جورج استدلال وکړ، چې د اورګاډي د پټلۍ په جوړښت کې لوړوالی به يوازې هغو يو څو نېمکرغو ته ګټو وروسوي، چې په دې پټليو او نورو اړوند تشبثاتو کې ګټې لري، په داسې حال کې چې د نفوس ستره برخه له بې وزلۍ سره مخامخ کوي. د نوموړي دا دريځ د دې لامل شو، چې د “Central Pacific Railroad” شرکت اجرائيه غړي يې دښمنان شي او همدا خلک وو، چې د کليفورنيا ايالتي جرګه ته د ټاکنې لپاره يې د نوموړي د بلنې په ماتولو کې مرسته وکړه.
جورج يوه ورځ په ۱۸۷۱ ز کال کې پر اس باندې سورلۍ کولو لپاره لاړه او د دمې کولو په موخه ودرېد، په داسې حال کې چې د سانفرانسسکو خليج منظره يې هم کوله. نوموړي وروسته د هغه الهام په اړه وليکل، چې هلته يې درلود: "له يو تېرېدونکي ګاډيوان څخه مې د يو څه غوره غوښتلو په اړه د ويلو وپوښتل، چې هلته ځمکې څه ارزښت درلود. نوموړي ځينو غواګانو ته اشاره وکړه، چې دومره لرې څرېدلې چې له ورايه د موږګانو په څېر ښکارېدلې او ويې ويل: «زه په کره ډول نه پوهېږم، مګر هلته يو سړی دی چې يو جريب ځمکه به ښايي په زر ډالر وپلوري». دا خبره پر ما باندې لکه د برېښنا د يو پړک په څېر راغله، چې د بې وزلۍ د پرمختګ دليل د شتمنۍ په پرمختګ کې پورې تړلی و. د نفوس په زياتېدلو سره د ځمکې ارزښت هم لوړېږي او هغه خلک چې کار کوي، بايد د امتياز لپاره ډېرېه اداينه وکړي."
مېډوې جګړه
مېډوې جګړه د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال د آرام سمندر په جبهه کې تر ټولو لویه سمندري جګړه وه چې په پرل هاربر باندې د جاپان له برید شپږ میاشتې او د مرجان سمندرګي له جګړې یوه میاشت وروسته د ۱۹۴۲ زکال د جون میاشتې په څلورمه نېټه پیل شوه او د همدغې میاشتې تر ۷مې نېټې یې دوام وکړ. د متحده ایالاتو سمندریزو ځواکونو د اډمیرالانو هر یو چسټر ډبلیو. نیمیتز، فرانک جې. فلچر او ریمونډ اې. سپروانس تر قوماندانې لاندې د جاپاني اډمیرالانو هر یو یاماموتو ایسوروکو، ناګومو چوایچي، کوندو نوبوتاکه تر قوماندې لاندې د جاپان سترواکۍ ته اړوندو برید کوونکو پوځي بېړیو ته په مرجاني سمندرګي کې ماته ورکړه او په دې سره یې جاپاني بېړیو ته سخت زیان واړوه. پوځي تاریخ پوه جان کیګان هغه «د سمندریزې جګړې په تاریخ کې تر ټولو حیرانونکې او قطعي ضربه» بولي، په داسې حال کې چې د سمندري جګړو بل تاریخ لیکونکی کریګ سیمونډز هغه «د نړۍ په تاریخ کې د سلامیس، ترافلګار او توشیما تنګي د جګړو په خوا کې داسې شدیده جګړه بولي چې هم یې له تاکتیکي او هم له ستراتیژیک پلوه پام وړ اغېز درلود».
په توکیو باندې د دولیتل هوايي برید ځواب؛ په دام کې د امریکايي الوتکو وړونکو بېړیو اچول او همدارنګه د مېډوې اشغال د جاپان د پراخې ستراتیژۍ یوه برخه وه څو د جاپان د دفاعي محدودې د پراختیا پر وړاندې ټول موانع له منځه یوسي. دغه عملیات همدارنګه په فیجي، ساموآ او خپله هاوايي باندې د زیاتو بریدونو لپاره لار برابرونکي و. دغه طرح د امریکایانو د غبرګون اړوند د جاپانیانو د غلطو فرضیاتو او همدارنګه په لومړیو کې د هغو اړوند د کمزوري دریځ لرلو له امله کمزورې شوه. تر ټولو مهمه دا چې امریکايي کوډ لوستونکو وکولای شول د جاپاني کوډ شوو پیغامونو په پرانیستو د طرح شوي برید تاریخ او ځای ومومي او په دې سره د متحده ایالاتو سمندریز ځواک ته لار برابره شوه چې خپل کمین چمتو کړي.
په دغه جګړه کې څلور الوتکو وړونکو جاپاني بېړیو او همدارنګه دریو امریکايي بېړیو ونډه واخیسته. په جاپانۍ ډله کې شاملې څلور بېړۍ – اکاګي، کاګا، سوریو او هیریو په نومونو هغه بېړۍ چې شپږ میاشتې وړاندې په پرل هاربر باندې په برید کوونکو شپږو بېړیو کې شاملې وې – د میکوما لویې کروز بېړۍ په ګډون غرقې شوې. متحده ایالاتو هم د یورک ټاون الوتکې وړونکې او هامان برید کوونکې بېړۍ له لاسه ورکړې، په داسې حال چې د الوتکو لېږدوونکې یو اس اس انټرپرایز او یو اس اس هورنټ له جګړې بشپړې روغې راووتې.
له مېډوې جګړې او په سولمون ټاپو ګانو کې د سختو عملیاتو وروسته جاپان د جنګي تدارکاتو (په ځانګړې توګه د الوتکو وړونکو بېړیو) او بشري قوې (په ځانګړې توګه د مسلکي روزل شوو پیلوټانو او د خدمتي کارکوونکو) په برخه کې د مخ پر زیاتېدونکو تلفاتو سره د مقابلې په لار کې شاته پاتې شو؛ په داسې حال کې چې متحده ایالاتو د پراخو صنعتي او روزنیز وړتیاوو پر بنسټ زیانونه په اسانۍ جبران کړل. د میډوې جګړه د ګودال کانال له عملیاتو سره یوځای د آرم سمندر په جګړه کې د عطف ټکی ګڼل کېږي.
مخینه
په آرام سمندر کې د جګړې په پراختیا سره چې لویدیځ سنګرونه هم په کې شامل و، جاپاني سترواکۍ په ډېرې چټکتیا سره یو شمېر لومړنیو ستراتیژیکو موخو ته لاسرسی وموند چې بریتانوي هانګ کانګ، فلیپین، بریتانوي مالایا، سنګاپور او هالنډي ختیځ هند (معاصره اندونیزیا) یې ونیول. وروستی یې د حیاتي نفتي زیرمونو له امله د جاپان لپاره ځانګړی اهمیت درلود. له همدې امله د عملیاتو د دویم پړاو لپاره د ۱۹۴۲ زکال د جنوري په لومړیو کې چمتووالي نیول پیل شول.
د جاپان د سلطنتي پوځ (IJA) او د هغو د سمندریز پوځ (IJN) ترمنځ د ستراتیژیکو اختلافاتو له امله د پوځ د لوی درستیزیت او د اډمیرال ایسوروکو تر قوماندې لاندې دجنګي بېړیو د قوماندانۍ ترمنځ ستونزې رامنځته شوې او په دې سره د ۱۹۴۲ زکال تر اپرېل میاشتې پورې هېڅ ستراتیژي جوړه نه شوه. اډمیرال یاماماتو بالاخره د استعفا کولو په ګواښ سره په دغه بورکراتیکه مبارزه کې بریالی شو او له هغو وروسته یې د آرام سمندر د مرکزي برخې اړوند طرحه ومنل شوه.
د یاماماتو لومړنۍ ستراتیژیکه موخه د امریکايي ټرانسپورتي سمندریز ځواک له منځه وړل و؛ هغه ځواک چې نوموړي د آرام سمندر د عملیاتو په مخکې اصلي ګواښ باله. دغې اندېښنې هغه مهال زور واخیست چې د ۱۹۴۲ زکال د اپرېل په ۱۸مه د ډولیټل برید پر مهال د متحده ایالاتو د هوايي ځواک شپاړلسو بي- ۲۵ میتچل بم غورځونکو الوتکو له یو اس اس هارنټ بېړۍ څخه په پرواز کولو د توکیو په ګډون ګڼ شمېر نور جاپاني ښارونه بمبار کړل. دغه برید له دې سره چې له پوځي پلوه کمزوری و خو جاپانیان یې بیداره کړل څو د جاپان د بومي جزایرو په چاپېر کې په خپلو دفاعي لارو چارو کې تشو ته پام وکړي او همدارنګه یې د امریکايي بم غورځونکو الوتکو پر وړاندې د جاپاني قلمرو زیان منل څرګند کړل.
پر ځای یې یاماموتو میډوې د جګړې لپاره وټاکله، هغه مرجاني کوچنۍ جزیره چې د هاوايي جزیرې د لړۍ شمال لویدیځې خوا ته له آواهو څخه په نږدې ۱۳۰۰ مایلي (۱۱۰۰ سمندري مایله، ۲۱۰۰ کیلومتره) فاصله کې یې موقعیت درلود. دا په دې معنی و چې د هاوايي په اصلي ټاپوګانو کې د مستقرو امریکایي الوتکو له اغېز څخه لږ خوندي و. له دې سره چې مېډوې په جاپاني لویه طرحه کې چندان اهمیت نه درلود خو جاپانیانو دا احساس کوله چې امریکایان مېډوې د پرل هاربر اډې لپاره حیاتي بولي او له همدې امله اړ کېږي څو له هغو کلکه دفاع وکړي. متحده ایالاتو بیا مېډوې حیاتي برخه بلله؛ له جګړې وروسته متحده ایالاتو په مېډوې کې د خپلو اوبتلونو یوه اډه جوړه کړه چې له پرل هاربر څخه یې د سون توکو او تدارکاتو ترلاسه کولو اجازه لرله او همدارنګه یې د خپلو عملیاتو شعاع تر ۱۲۰۰ مایله (۱۹۰۰ کیلومتره) فاصلې پراخه کړه.
د آلیوتي جګړه
په مېډوې عملیاتو کې د جاپان د سلطنتي ځواک د ملاتړ ترلاسه کولو په موخه د جاپان سمندریز ځواک هوکړه وکړه څو د آلیوتي له آتو او کیسکا ټاپوګانو له لارې چې د الاسکا د قلمرو سازمان یافته همکاره برخه وه؛ په متحده ایالاتو باندې په برید کې د هغو ملاتړ وکړي. سلطنتي ځواک دغه جزایر ونیول څو وکولای شي د ځمکې پر بنسټ د متحده ایالاتو د بم غورځونکو الوتکو له محدودې بهر په آلاسکا کې جاپانۍ اصیلې جزیرې رامنځته کړي. په ورته بڼه ډېر امریکایان اندېښمن و چې دغه اشغال شوې جزیرې به د جاپانیو بم غوځورنکو الوتکو د اډو په توګه د امریکا په لویدیځو سواحلو کې په ستراتیژیکو او وګړیزو ځایونو باندې په برید کې وکارول شي. په آلیوتي باندې د جاپان په برید (Operation AL) کې ګڼ شمېر بېړۍ له منځه ولاړې؛ که چېرې داسې نه وای شوي په میډوې باندې د برید کوونکي ځواک قدرت به لا زیات وای. په داسې حال کې چې ډېری تاریخي راپورونه د آلیوتی عملیات د امریکايي ځواکونو د لرې کولو لپاره بولي، خو د جاپان د جګړې د طرحې له مخې دغه عملیات په پام کې و چې په مېډوې له برید سره هم مهاله پیل شي. د ناګومو د ضربتي ځواکونو د بېړیو یو ورځنی ځنډ لامل وګرځېد چې د الیوتی علمیات پر مېډوې له برید یوه ورځ مخکې پیل شي.
اغیز
د مېډوې جګړه تر ډېره پورې «په آرام سمندر کې د عطف ټکی» بلل کېږي. دا د جاپان پر وړاندې د متفقینو هېوادونو تر ټولو ستره سمندریزه بریا وه. که چېرې جاپان د متحده ایالاتو په څېر دغه جګړه ګټلې وای کولای یې شو ټوله مېډوې جزیره خپله کړي.
په افغانستان کې د جګړې په اړه نړیوال عامه نظر
په ۴۷ هېوادونو کې د عامه نظر په اړه یوه نړیواله سروې چې د ۲۰۰۷ کال په جون کې د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري په پروژه (Global Attitudes Project) کې ترسره شوه، په افغانستان کې د ناټو له پوځي عملیاتو سره د پام وړ مخالفت ترسترګو شو. د ۴۷ هېوادونو له ډلې په ۲ هېوادونو کې – اسراییل (۵۹٪) او کینیا (۶۰٪)، اکثریت په افغانستان کې د سرتېرو د پاتې کېدو ملاتړ وکړ. بل اړخ ته، د ۴۷ هېوادونو له ډلې په ۴۱ هېوادونو کې ډېریو غوښتل چې د ناټو ځواکونه باید ژر تر ژره له افغانستانه ووځي. د ۴۷ هېوادونو له ډلې په ۳۲ هېوادونو کې اکثریت غوښتل چې د ناټو ځواکونه ژر تر ژره افغانستان پرېږدي. د ناټو له ۱۲ غړو هېوادونو څخه په ۷ هېوادونو کې اکثریت غوښتل چې ژر تر ژره ځواکونه وباسي.
د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري سروې چې د ۲۰۰۸ کال د جون په میاشت کې په ۲۴ هېوادونو کې ترسره شوه بیا وموندله چې د ۲۴ هېوادونو له ډلې په ۲۱ هېوادونو کې اکثریت یا ډېروغوښتل چې د ناټو سرتېري ژر تر ژره افغانستان پرېږدي. د ۲۴ هېوادونو څخه په ۳ کې - متحده ایالاتو (۵۰ سلنه)، استرالیا (۶۰ سلنه)، او بریتانیا (۴۸ سلنه) کې عامه نظر دا و چې د وضعیت تر ثبات پورې دې سرتېرې هلته پاتې شي. له هغه وخت وروسته، په استرالیا او بریتانیا کې عامه نظر بدل شو او اکثریت استرالیایانو او بریتانویانو غوښتل چې خپل سرتېري له افغانستانه وباسي. په سروې کې د ناټو د ۷هېوادونو له ډلې، په افغانستان کې د ناټو د سرتېرو د پاتې کېدو په اړه یوه هم اکثریت نه دی ښودلی – یوازې یو، یعنې امریکا، اکثریت (۵۰ سلنه) ته نږدې شوی و. د ناټو د نورو شپږو هېوادونو له ډلې په پنځو کې اکثریت غوښتل چې د ناتو سرتېري ژر تر ژره له افغانستان څخه ووځي.
د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري سروې د ۲۰۰۸ کال د جون په میاشت کې په ۲۵ هېوادونو کې په ډاګه کړه چې د افغانستان جګړې په ډېرو هېوادونو کې خپل محبوبیت له لاسه ورکړی او ډېری وګړي له افغانستان څخه د امریکا او ناټو د پوځیانو وتل غواړي. د ۲۰۰۹ کال نړیوالې سروې راپور ورکړ چې د ۲۵ هېوادونو له ډلې په ۱۸ هېوادونو کې اکثریت یا ډېرو غوښتل چې ناټو باید ژر تر ژره خپل سرتېري له افغانستان څخه وباسي. (د ۲۰۰۸ کال په پرتله بدلونونه دا و چې د تانزانیا، سوېلي افریقا او استرالیا پر ځای  اسراییل، کینیا، فلسطین او کاناډا سروې شوي وو، او په هند او نایجریا کې د نظرونو بدلون راغلی و.) د ۲۵ هېوادو له ډلې په ۴ کې اکثریت، امریکا (۵۷٪)، اسرائیل (۵۹٪)، کینیا (۵۶٪)، او نایجیریا (۵۲٪)، په دې اند وو چې په افغانستان کې د ناټو سرتېري پاتې شي. سره له دې چې امریکا د ناټو په متحدینو غړ وکړ چې افغانستان ته نور سرتېري واستوي، د ناټو په ټولو سروې شویو هېوادونو کې له دې اقدام سره اکثریت یا ډېر مخالف وو: په جرمني کې (۶۳٪)، په فرانسه کې (۶۲٪)، په پولنډ کې (۵۷٪)، په کاناډا کې (۵۵٪)، په بریتانیا کې (۵۱٪)، په هسپانیا کې (۵۰٪)، او په ترکیه کې (۴۹٪) مخالف وو.
د اروپا په کچه، په فرانسه، جرمني، بریتانیا او نورو هېوادونو کې ټولپوښتنو په ډاکه کړه چې اروپایي وګړي غواړي چې خپل سرتېري وباسي او د افغانستان په جګړه کې لږې پیسې ولګول شي.
د امریکا د عامه نظر په پرتله نړیوال عامه نظر
د پوځي عملیاتو په اړه د امریکایانو او نړیوال عامه نظر ترمنځ دا اختلاف تل لیدل کېده، که څه هم په متحده ایالاتو کې هم د جګړې په اړه مخالفت مخ په زیاتېدو و. د ۲۰۰۹ کال د جولای له ۱۰ تر ۱۲ د ګالپ ټولپوښتنې په ګوته کړه چې اکثریت (۶۱ سلنه) امریکایانو سوچ نه کاوه چې په ۲۰۰۱ کال کې متحده ایالاتو د نظامي ځواکونو په لېږلو کې تېروتنه کړې، خو ۳۶٪ امریکایانو ویل چې تېروتنه ده. ۵۴٪ لا هم په دې فکر وو چې د متحده ایالاتو لپاره هرڅه سم روان دي. د ۲۰۰۹ کال د جولای له ۱۵ تر ۱۸ د انګس ریډ  یوې نظرپوښتنې په ډاګه کړه چې ۵۵٪ امریکایانو د پوځي عملیاتو ملاتړ کاوه، پداسې حال کې چې ۳۵٪ یې مخالف وو. ۴۹٪ امریکایان په دې اند وو چې د دوی هېواد د پوځي ځواکونو په لېږلو سره سم کار کړی دی. نږدې نیم، يعنې  ۴۸٪ امریکایان په دې اند وو چې د جګړې په اړه روښانه نظر نه لري.
له متحده ایالاتو څخه بهر نړیوال عامه نظر په پراخه کچه د جګړې مخالف و. د نړیوال لیدلوري یوه سروې چې د ۲۰۰۷ کال په جون کې په ۴۷ هېوادونو کې ترسره شوه، د پیو څېړنیز مرکز د نړیوال لیدلوري پروژې د ناټو د عملیاتو سره پراخ مخالفت وموند. د ۴۷ سروې شویو هېوادونو له ډلې په ۴ هېوادو کې اکثریت د سرتېرو د پاتې کېدو پلویان وو، چې په دې هېوادونو کې متحده ایالات (۵۰ سلنه)، اسراییل (۵۹ سلنه)، ګانا (۵۰ سلنه)، او کینیا (۶۰ سلنه) ښودل شوي وو. د ۴۷ هېوادونو له ډلې په ۴۱ هېوادونو کې ډېریو غوښتل چې د ناټو سرتېري دې ژر تر ژره ووځي. د ۴۷ هېوادونو له ډلې په ۳۲ هېوادونو کې اکثریت غوښتل چې د ناټو سرتېري ژر تر ژره ووځي. د ناټو له ۱۲ غړو هېوادونو څخه په ۷ کې اکثریت د ځواکونو د ژر تر ژره وتلو پلویان وو.
د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري سروې چې د ۲۰۰۸ کال د جون په میاشت کې په ۲۴هېوادونو کې ترسره شوه، په ورته ډول وموندله چې د ۲۴ هېوادونو له ډلې په ۲۱ هېوادو کې اکثریت یا ډېرو غوښتل چې ناټو ژر تر ژره خپل سرتېري وباسي. له ۲۴ هېوادونو څخه په ۳ کې – یعنې متحده ایالات (۵۰ سلنه)، اسټرالیا (۶۰ سلنه)، او بریتانیا (۴۸ سلنه) -کې عامه نظر داسې و چې د وضعیت تر ثبات پورې دې ځواکونه پاتې شي. له دې ټولپوښتنې وروسته، په بریتانیا او استرالیا کې هم نظرونو د متحده ایالاتو د عامه نظر څخه توپير وموند او په دواړو هېوادونو کې اکثریت غوښتل چې د دوی سرتېري  له جنګ څخه بېرته هېواد ته راستانه شي. د ناټو د ۷ هېوادونو له ډلې چې په سروې کې یې ګډون درلود، د وضعیت تر ثبات پورې د ناټو د سرتېرو د پاتې کېدو په اړه په هېڅ یوکې هم اکثریت نه دی ترسترګو شوی، یوازې متحده ایالات اکثریت (۵۰٪) ته نږدې شو. د ناتو د نورو ۶ هېوادونو له ډلې، په پنځو کې اکثریت په دې نظر وو چې د ناتو سرتېري باید ژر تر ژره ووځي: په دې کې هسپانیا (۵۶ سلنه)، فرانسې (۵۴ سلنه)، جرمني (۵۴ سلنه)، پولنډ (۶۵ سلنه)، او ترکیې (۷۲ سلنه) ګډون درلود.
د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري سروې د ۲۰۰۹ کال په جون کې په ۲۵ هېوادونو کې دوام وموند او دې پایلې ته ورسیده چې اکثریت هېوادونو له جګړې سره لېوالتیا نه درلوده او په کې ډېریو عامه وګړو غوښتل چې امریکایي او ناټو ځواکونه دې ژر تر ژره ووځي. د ۲۰۰۹ کال نړیوالې سروې په ډاګه کړه چې د ۲۵ هېوادو له ډلې په ۱۸ کې اکثریت یا ډېرو غوښتل چې ناټو دې خپل سرتېري له افغانستان څخه ژر تر ژره وباسي. (د ۲۰۰۸ کال په پرتله بدلونونه دا و چې د تانزانیا، سوېلي افریقا او استرالیا پر ځای اسراییل، کینیا، فلسطین او کاناډا سروې شوي وو، او په هند او نایجریا کې د نظرونو بدلون راغلی و د ۲۵ هېوادو له ډلې په ۴ کې اکثریت، امریکا (۵۷٪)، اسرائیل (۵۹٪)، کینیا (۵۶٪)، او نایجیریا (۵۲٪)، په دې اند وو چې په افغانستان کې د ناټو سرتېرې پاتې شي. په سروې کې د ۸ ناټو هېوادونو له ډلې په ۱ کې - یعنې متحده ایالاتو کې - د وضعیت تر ثبات پورې د ناټو سرتېرو د پاتې کېدو په برخه کې اکثریت موجود و. سره له دې چې امریکا د ناټو په متحدینو غړ وکړ چې افغانستان ته نور سرتېري واستوي، د ناټو په ټولو ۷ سروې شویو هېوادونو کې له داسې اقدام سره اکثریت یا ډېری مخالف وو: په جرمني کې (۶۳٪)، په فرانسه کې (۶۲٪)، په پولنډ کې (۵۷٪)، په کاناډا کې (۵۵٪)، په بریتانیا کې (۵۱٪)، په هسپانیا کې (۵۰٪)، او په ترکیه کې (۴۹٪) مخالف وو.
د پیو څېړنیز مرکز له لوري د نړیوال لیدلوري سروې د ۲۰۱۰ کال په جون کې په ۲۲ هېوادونو کې دوام وموند او یو ځل بیا دې پایلې ته ورسېده چې په ډېرو هېوادونو کې د جګړې ملاتړ موجود نه و. نظرپوښتنې په ډاګه کړه چې چې د ۲۲ هېوادو له ډلې په ۱۶ کې اکثریت یا ډيری غواړي چې پوځي ځواکونه دې "ژر تر ژره" وایستل شي. د ۲۲ هېوادو له ډلې یوازینی هېواد کینا و چې اکثریت (۵۷ سلنه) په دې اند وو چې د وضعیت تر ثبات پورې دې سرتېري پاتې شي.
د رومانیا انقلاب
د رومانیا انقلاب چې د کریسمس د انقلاب په نوم هم پېژندل کېږي په رومانیا کې د مدني نارامیو هغه دوره وه چې د ۱۹۸۹ زکال په ډسمبر میاشت کې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د ۱۹۸۹ زکال د انقلابونو د برخې په توګه رامنځته شوه. د رومانیا انقلاب په تیمیشوارا ښار کې پیل شو او په چټکۍ سره یې د هېواد نورو برخو ته هم پراختیا ومونده چې له امله یې له اوږدې مودې راهیسې د رومانیا د کمونیست ګوند واکمن عمومي منشي نیکولای چائوشسکو او د هغه مېرمن اېلنا محاکمه او اعدام شول؛ په دې سره په رومانیا کې ۴۲ کلن کمونیستي حکومت له منځه ولاړ. دا د ۱۹۸۹ زکال د پېښو په اوږدو کې وارسا تړون ته اړوند وروستی مارکسېستی – لینینېستي هېواد و چې دولت یې له تاوتریخوالي څخه د ډکو لارو چارو په ګټنې راوپرځول شو او رهبر یې هم اعدام کړای شو. د اټکلونو له مخې له زرو تنو څخه زیات کسان په کې مړه او له دې شمېر زیات ټپیان شول.
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته رومانیا په ۱۹۴۷ زکال کې د کمونیستي حاکمیت په منلو د شوروي اتحاد تر اغېز لاندې راغی. هغه مهال چې رومانیا د ۱۹۶۴ زکال په اپرېل میاشت کې ځان د شوروي اتحاد له نفوذ خلاص کړ، راتلونکی کال نیکولای چائوشسکو د دغه هېواد رهبر شو. د نوموړي تر ولکې لاندې رومانیا په ډېره لږ کچه د داخلي ځپونکو چارو شاهد وه چې له امله یې دغه هېواد په کور دننه او لویدیځ کې مثبت انځور وموند. د ۱۹۸۰مې لسیزې په وروستیو کې د ترینګلتیاو پر مهال په تیمیشوارا ښار کې د ډسمبر میاشتې په نیمايي کې پیلني اعتراضات د اقلیت هنګري الاصله کسانو له خوا له هېواد څخه د هنګري د اصلاح شوې کلیسا د کشیش لازل توکز د ویستلو اړوند د دولت د هڅو په غبرګون کې پیل شول. ورته مهال رومانیايي وګړي په ګاونډیو هېوادونو کې وروستیو بدلونونو ته په پام د چائوشسکو د ګوښه کېدو او په دولت کې د بدلون په لټه کې شول. د استخباراتو د ادارې (Securitate) افسران چې د هېواد په هره برخه کې یې شتون درلود؛ د ختیځ بلاک تر ټولو لوی ځواک بلل کېده چې د لسیزو لپاره د وګړیزو مخالفتونو اصلي ځپونکي و او په مکرر ډول یې له تاوتریخوالي څخه په ګټنې سیاسي اختلافات شنډ کړي و، خو دا ځل څرګنده شوه چې د دغو هڅو مخه نه شي نیولای هغه هڅې چې وروسته په زیاته کچه هلاک کوونکي او بریالي انقلاب واوښتې.
د رومانیا په سوسیالیستي جمهوریت کې ټولنیزو او اقتصادي ناخوښیو له ډېر مهاله په ځانګړې توګه د ۱۹۸۰مې لسیزې په اقتصادي ریاضتي (سختي کوونکو) کلونو کې شتون درلود. دغه اقتصادي سخت اقدامات تر یوه بریده د چائوشسکو له خوا د هېواد د بهرنیو پورونو د خلاصون په موخه طراحي شوي و. په پلازمېنه بخارست کې د چائوشسکو د ناسمې عامه وینا له امله چې په میلیونونو رومانیایانو ته د دولتي تلویزیون له خوا خپره شوه د پوځ نږدې ټولو لومړۍ درجه افسرانو په یوه خوله له دیکتاتور څخه مخ واړوه او د معترضینو لوری یې ونیو.
د رومانیا په یو شمېر ښارونو کې د نږدې یوې اونۍ اعتراضات، په واټونو کې تاوتریخوالي او وژنې لامل وګرځېدې چې رومانیايي رهبر د ډسمبر په ۲۲ مه د خپلې مېرمنې الېنا سره یوځای له پلازمېنې وتښتي. په چټکه بڼه له چورلکې څخه په ګټنه د نیونې له ډاره د هغوی تېښته لامل وګرځېده چې نوموړی د تېښته کوونکي او همدارنګه په جنایاتو کې د اصلي تورن په توګه وبلل شي. هغوی په تارګویشت کې ونیول شول او د یوې پوځي محکمې له خوا پوځ ته د عام وژنې په موخه د صحرایي محاکمو د ترسره کولو د اجازې ورکولو، ملي اقتصاد ته د زیان اړولو او د رومانیايي وګړو پر وړاندې له خپل اجرایوي واک څخه د پوځي اقداماتو په برخه کې د ناوړه ګټنې په تور محاکمه شو. دوی په دغو تورونو کې پړ وګڼل شول او پر اعدام محکوم شول؛ هغوی له ځنډ پرته د ۱۹۸۹ زکال د کریسمس په ورځ اعدام شول او په دې سره په رومانیا کې وروستي کسان شول چې په اعدام محکوم او اعدام شول؛ ځکه چې نور په رومانیا کې د اعدام جزا لغو شوه. د چائوشسکو له تېښتې وروسته تر څو ورځو پورې د انقلابيانو او د چائوشسکو څخه د ملاتړ کوونکو سرتېرو ترمنځ چې پیاوړي جنګیالي و په واټونو کې جدي جګړو زور واخیست. د بخارست روغتونونه هم د زرګونو ملکي وګړو په درملنه بوخت و. له وروستي اولټیماټوم (وړاندیز) وروسته د استخباراتو ډیری کارکوونکو د ډسمبر په ۲۹مه په دې ډاډ چې نه محاکمه کېږي ځانونه یې تسلیم کړل.
د نن ورځې رومانیا د چائوشسکو تر سیوري لاندې د کمونیستي مخینې لرلو له امله تر دغه مهاله ګڼ شمېر لوړې ژورې لرلې دي. د چائوشسکو د رژیم له راپرځېدو وروسته د ملي ژغورنې جبهې (National Salvation Front) په چټکۍ سره واک په خپل لاس کې واخیست او په پنځو میاشتو کې دننه یې د آزادو او عادلانه ټاکنو د ترسره کولو ژمنه ورکړه. د راتلونکې کال د مۍ میاشتې په ټاکنو کې یادې جبهې د رایو په اکثریت بیاځلي د دولتي چارو واګې پرغاړه واخیستي او دغه جبهه په یو سیاسي ګوند واوښته، په ټولنیزو سیاستونو کې د بدلون پر مټ چې د راتلونکو دولتونو له خوا هم پلي شول یو لړ اقتصادي او دیموکراتیک اصلاحات یې رامنځته کړل. له دغه مهال راوروسته رومانیا د خپلو پخوانیو اړیکو سره په پرتله، له شوروي اتحاد سره ملایمې اړیکې وساتلې او تر ډېره له لویدیځ سره همغږی شو. رومانیا په ۲۰۰۴ زکال کې د ناټو سازمان او په ۲۰۰۷ زکال کې یې د اروپایي اتحادیې غړیتوب ترلاسه کړ. په داسې حال کې چې د دغه هېواد دیموکراتیک اصلاحات په نسبي ډول بریالي و، خو فساد ته اړوند ستونزې لا هم پر خپل ځای دي. اقتصادي اصلاحات دوام لري په داسې حال کې چې له بې وزلۍ سره د مخ ماشومانو لوړه کچه لري، خو د نړیوال بانک له خوا د لوړ عاید لرونکو هېوادونو په ډله کې راغلی او د اقتصادي همکاریو او پراختیا د سازمان د غړیتوب په مسیر کې قرار لري.
تلفات
د رومانیا په انقلاب کې د ټولو وژل شوو کسانو شمېر ۱۱۰۴ تنه و چې له دغه شمېر څخه ۱۶۲ تنه هغو اعتراضاتو ته اړوند و چې د چائوشسکو د حکومت د راپرځېدو (د ۱۹۸۹ زکال د ډسمبر له ۱۶مې نېټې څخه تر ۲۲ مې نېټې پورې) لامل وګرځېدل او ۹۴۲ تنه نور په هغو نښتو کې له منځه ولاړل چې د ملي ژغورنې د جبهې له خوا د حکومت نیولو وروسته رامنځته شوې. د ټپیانو شمېر ۳۳۵۲ تنه و چې ۱۱۰۷ تنه د چائوشسکو د واکمنۍ پر مهال و او ۲۲۴۵ تنه هم د ملي ژغورنې د جبهې له واک ته رسېدو وروسته و. رسمي شمېرې د انقلاب پر مهال د وژل شویو شمېر ۶۸۹ تنه ښيي چې ډېری یې ملکي وګړي و.
د ملي ژغورنې د جبهې چارواکو بیا د ۱۹۹۰ زکال په جنوري میاشت کې ادعا وکړه چې شاوخوا ۷۰۰۰ کسان د ډسمبر میاشتې په څلورو ورځو کې په واټونو کې د سختو نښتو له امله ووژل شول.
د بخارست پوهنتون د مرکزي کتابتون سوزېدنه
د بخارست پوهنتون مرکزي کتابتون د نامعلومو شرایطو له امله وسوزېد چې په هغه کې د ۵۰۰ زره کتابونو په خوا کې شاوخوا ۳۷۰۰ خطي نسخې وسوزېدلې.
سیاسي بدلونونه
انقلاب رومانیا ته د ټولې نړۍ پام واړوه. په پیل کې د نړۍ ډېره همدردي د یون ایلیسکو تر مشرۍ لاندې د ملي ژغورنې د جبهې له حکومت سره وه چې خپله ایلیسکو د ۱۹۸۰مې لسیزې تر لومړیو پورې وړاندې له دې چې له چائوشسکو سره اختلاف پیدا کړي د پخواني کمونیست ګوند د رهبري غړی او د چائوشسکو له متحدینو څخه و. د ملي ژغورنۍ جبهه چې تر ډېره پورې کمونیست ګوند ته د ټیټې طبقې له غړو څخه جوړه وه له ځنډ پرته یې د دولتي بنسټونو له دې ډلې د اصلي رسنیو لکه د ملي راډیو تلویزیون واګې په لاس کې واخیستې. هغوی په رسنیو باندې د واک په مرسته له هغو څخه د خپلو سیاسي مخالفینو پر وړاندې ګټنه وکړه؛ هغه نوي تاسیس شوي سیاسي ګوندونه چې ادعا یې کوله له ۱۹۴۸ زکال څخه د وړاندنیو ګوندونو ځای ناستي دي.
اقتصادي اصلاحات
له دې سره نوي لیبرال اصلاحات په یو ځلي ډول اجرا نه شول: د ۱۹۹۰ زکال په وروستیو کې بیې آزادې شوې او همدارنګه د اسعارو د تبادلې د نرخ په آزاد کېدو د رومانیا د پولي واحد لیو ارزښت ۶۰ سلنه راوغورځېد. د دولتي مشترکو کروندو ځمکې د خصوصي مالکینو ترمنځ وویشل شوې او همدارنګه د ۷۰۸ لویو دولتي شرکتونو نوملړ د خصوصي سازۍ په موخه برابر شو.
د فرانسې څلورم هنري
څلورم هنري (۱۳ ډسمبر ۱۵۵۳ – ۱۴ مۍ ۱۶۱۰ زکال) چې همدارنګه د ښه هنري پاچا یا لوی هنري په نوم پېژندل کېږي؛ له ۱۵۷۲ زکال څخه د ناوار پاچا و (د دریم هنري په توګه) چې بیا د ۱۵۸۹ زکال څخه تر ۱۶۱۰ زکال پورې د فرانسې پاچا شو. نوموړی له بوربون کورنۍ څخه د فرانسې لومړنی پاچا و چې د کاپتیانو په لړۍ کې کادتي څانګې ته اړوند و. نوموړی په ۱۶۱۰ زکال کې د فرانسوا راویلاک له خوا چې یو سخت دریځی کاتولیک و ترور شو او پر ځای یې د هغه زوی دیارلسم لویي واک ته ورسېد.
هانري د وانډوم د دوک، آنتوان دوبوربون او د هغه د مېرمنې جین دالبرت چې د ناوار ملکه وه؛ زوی و. هنري ته د یو کاتولیک په توګه د تعمید غسل ورکړل شو خو د خپلې مور له خوا د پروتستانت عقیدې په لرلو را لوی شو. هغه ته د ناوار تاج او تخت په ۱۵۷۲ زکال د مور له مړینې وروسته په میراث پاتې شو. هانري د یو اوګنو په توګه د فرانسې په مذهبي جګړو کې ونډه لرله او په ډېرې ستونزې سره یې د سن بارتلومي د عام وژنې پر ورځ ځان وژغوره. هغه وروسته د سلطنتي پوځ پر وړاندې د پروتستانت ځواکونو مشري وکړه.
هنري او د هغه څخه مخکښ د فرانسې دریم هنري د پاچا نهم لوئي له مستقیمو لمسیانو څخه و. دریم هانري د والوا کورنۍ ته اړوند و چې د فرانسې د دریم فیلیپ لمسی او د سنت لوئي زوی و. څلورم هنري بوربون کورنۍ ته اړوند و چې د کلرمونټ د کنټ رابرټ لمسی او د سنت لوئي کوچنی زوی و. د بوربون د کورنۍ د مشر په توګه هنري د «وینې له مخې لومړنی شاهزاده» و چې په ۱۵۸۹زکال کې د خپل اوښي او لرې د تره زوی دریم هنري له مړینې وروسته د سالیک د قانون له مخې د فرانسې د پاچاهۍ ځای ناستی شو.
نوموړي په پیل کې پروتستانت باورونه وساتل (یوازنی فرانسوي پاچا و چې داسې یې وکړل) او اړ شو له کاتولیک اتحادیې سره مبارزه وکړي، هغه اتحادیه چې نه یې غوښتل د فرانسې د پاچاهي تاج د د یو پروتستانت پر سر کېښودل شي. له څلور کاله کړکېچ وروسته هغه د خپلې پاچاهۍ د ترلاسه کولو په موخه کاتولیک شو. هغه د یو عمل کوونکي سیاستوال په توګه نانت فرمان (۱۵۹۸ زکال) خپور کړ چې پروتستانتانو ته یې مذهبي آزادۍ تضیمن کولې او په اغېزمنه توګه یې د فرانسې مذهبي جګړو ته پای ټکی کېښود.
د څلورم هنري د واکمنۍ پر مهال نړیوالې اړیکې
د څلورم هنري د پاچاهۍ پر مهال په لویدیځه اروپا باندې د واک موندلو په موخه د فرانسې، د هسپانیا د هابسبورګ واکمنانو او د روم د مقدسې سترواکۍ ترمنځ سیالۍ دوام وموند. دغه شخړې د دېرش کلنې جګړې تر پای پورې حل نه شوې.
هسپانیا او ایټالیا
د سلطنت پر سر د هنري د مبارزې پر مهال هسپانیا د کاتولیک ډلې اصلي ملاتړې وه او هڅه یې وکړه چې واک ته د هانري له رسېدو مخه ونیسي. د پارما د دوک تر قوماندې لاندې هسپانوي هالنډي پوځ په ۱۵۹۰ زکال کې د هانري پر ضد حرکت وکړ او د پاریس محاصره یې ماته کړه. بل هسپانوي پوځ بیا د هنري له مخالفو اشرافو سره د هنري پر ضد مرسته وکړه څو د خپلو ځواکونو پر ضد په ۱۵۹۲ زکال کې د کراون جګړه وګټي.