cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د محاسبې د هارډویر تاریخچه
لرغونې دوره او منځنۍ پېړۍ
زرګونه کاله کېږي چې په محاسباتو کې له دستګاوو څخه کار اخیستل کېږي او تر ډېره د ګوتو په مرسته د یو-په-یو تناظر په توګه کارول کېږي. د شمېرلو یا محاسبې لومړنۍ دستګاه د شمېرلو یا حساب یو لرګی و. د سوایزلنډ او سوېلي افریقا تر منځ لېبومبو بون (Lebombo bone) ښايي تر ټولو پخوانۍ ریاضیکي وسیله پېژندل شوې وي. د دغې وسیلې تاریخ تر میلاد مخکې ۳۵۰۰۰ کاله وړاندې مهال ته ور ګرځي. تر دې وروسته د شمېرلو یا د سوابقو ثبتولو نور مرستندوی وسایل چې په ټول ښېرازه هلال [د منځني ختیځ د یوې تاریخي برخې نوم دی] کې دود وو، یو ډول ډبرې وې چې د غلو دانو او مالدارۍ د نورو اقلامو شمېرې یې ښودلې. د شمېرونکو میلو استفاده یې یوه بېلګه ده. چوت (abacus) په لومړیو کې د شمېر د اړوندو کارونو لپاره کارول کېده. هغه وسیله چې موږ یې دا مهال رومي چوت بولو د ۲۷۰۰ تر ۲۳۰۰ مخزېږد کلونو په لومړیو کې په بابل کې استفاده ترې کېده. له هغه وخت راهیسې د شمېر ډېرې نورې تختې او جدولونه جوړ شوي دي. په منځنیو پېړیو کې په اروپا کې د شمېرلو لپاره یو چارخانه یا پټه لرونکی ټوکر پر مېز غوړول کېده، د دغه ټوکر پر مخ به مارکرونو د ځانګړو قوانینو له مخې حرکت کاوه او په دې توګه پیسې شمېرل کېدې.
د رنسانس په دوره کې د محاسبې وسایل
سکاټلنډي ریاضي‌پوه او فزیک‌پوه «جان ناپیر» ومونده چې په تریب سره د عددونو د لګارېتم د جمع او منفي کولو له لارې دغه عددونه ضرب او تقسیم کولی شو. ناپير د لومړنیو لګارېتمي جدولونو د جوړولو پر مهال ډېرو سختو ضربونو ترسره کولو ته اړ و. په همدې پړاو کې یې د ناپيرز بونز (Napier's bones) وسیله جوړه کړه، دا وسیله چوت ته ورته وه او د ضرب او تقسیم محاسبات یې ډېر اسانه کول.
دا چې حقیقي اعداد په یوه خط یا کرښه کې د واټنونو په ډول ښودلی شو، له همدې امله د ناپير تر وسیلې لږ څه وروسته په ۱۶۲۰مه لسیزه کې خط کش اختراع شو. په دې سره د ضرب او تقسیم عملیې تر پخوا ډېرې چټکې شوې. اډمونډ ګانټر په اکسفورډ پوهنتون کې د محاسبې داسې وسیله جوړه کړه چې واحده لګارېتمي اندازه یې لرله. د ګانټر دغې دستګاه هم د ضرب او تقسیم محاسبات ډېر اسانه کړل. ویلیم اوټرډ په ۱۶۳۰ کال کې د دایروي خط کش په جوړولو سره دغه کار ډېر اسانه کړ. خط کشونه د جیبي حساب ماشینونو د اختراع کېدو تر وخت پورې د هغو انجنیرانو او نورو مسلکي کارکوونکو له‌خوا کارېدل چې په ریاضیاتو کې ښکېل وو.
حساب ماشینونه
په ۲۰مه پېړۍ کې پخواني میخانيکي حساب ماشینونه، د پیسو صندوقونه او نور د الکتريکي موتورونو د کارولو لپاره له سره ډیزاین شول. «کمپيوټر» یا شمېرونکی یوه دنده وه او تر ډېره د هغو ښځو وه چې د ریاضیکي محاسباتو لپاره یې دغه حساب ماشینونه کارول. په ۱۹۲۰مه لسیزه کې بریټانیايي عالم «لویس فرای ریچارډسون» د اوبو او هوا د وړاندوېینې په برخه کې خپلې کلکې لېوالتیا دې ته وهڅاوه چې د اوبو او هوا د ماډل‌جوړونې لپاره د انساني کمپيوټرونو یا شمېرونکو او عددي تجزیې وړاندیز وکړي. تر ننه پورې د اوبو او هوا د مناسبې ماډل‌جوړونې لپاره تر ټولو قوي کمپيوټرونه د ناویر-سټوکس (Navier–Stokes) معادلاتو کارولو ته اړتیا لري.
د فرایډن (Friden)، مارچنټ کالکولټر (Marchant Calculator) او مونرو (Monroe) په څېر شرکتونو له ۱۹۳۰مې لسیزې را وروسته د مېز د سر میخانیکي حساب ماشینونه جوړ کړل چې جمع، تفریق، ضرب او تقسیم یې کولای شول. په ۱۹۴۸ کال کې د اتریشي مخترع «کرټ هرسسټارک» له‌خوا «کرټا» (Curta) حساب ماشین جوړ شو. دا یو کوچنی او لاسي میخانیکي حساب ماشین و.
انالوګ کمپیوټرونه
د ۲۰مې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې ډېرو خلکو انلاګ کمپیوټرونه د محاسباتو راتلونکی باله. د هغو ډیجیټل کمپیوټرونو خلاف چې د شمېرو د ارزښتونو د بدلون له کبله یې بېلابېل مقدارونه په سمبولیک ډول ښودل، دغو دستګاوو د برېښنایي، میخانیکي، یا هایدرولیکي څرنګوالیو په څېر د فزیکي ښکارندو پرله‌پسې بدلېدونکي اړخونه کارولي وو تر څو حل کېدونکې مسئله ماډل وګرځوي. دا چې انلاګ کمپیوټر جلا جلا ارزښتونه نه کاروي، بلکې له پرله پسې ارزښتونو کار اخلي، د تورینګ ماشینونو په څېر یې پروسې له کره معادلاتو سره نه‌شي تکرارېدای.
لومړنی عصري انلاګ کمپیوټر د موج-وړاندوینه کوونکي ماشین (tide-predicting machine) و چې په ۱۸۷۲ ز کال کې د ویلیام ټامسون، وروسته لارډ کیلوین، له‌خوا اختراع شو. په دې کې د پولیو یا غرغرو او تارونو سیستم کارول شوی و تر څو په اتوماتيک ډول په یوه ځانګړي ځای کې د یوې ټاکلې دورې لپاره د وړاندوینې وړ څپو یا امواجو کچه محاسبه کړي. دا په ټیټو اوبو کې د بېړۍ چلونې لپاره خورا ګټور تمام شو. د نوموړي دغې دستګاه په انلاګ محاسباتو کې د نورو پرمختګونو لپاره بنسټ جوړ کړ.
ډيجیټل کمپيوټر
د اوسني کمپيوټر اصل د لومړي ځل لپاره د کمپيوټر پوه «الن تورینګ» له‌خوا تشرېح شو، ده دغه نظریه په ۱۹۳۶ کال کې د محاسبې وړ اعدادو په اړه په خپله یوه مقاله کې څرګنده کړه. تورینګ د «کورټ ګوډل» د ۱۹۳۱ کال څيړنیزې پایلې یو ځل بیا فورمول‌بندي کړې او د ګوډل پر نړیوال حساب ولاړه رسمي ژبه یې د هغو رسمي او ساده فرضي وسایلو ځای‌ناستې کړه چې د تورینګ د ماشینونو په توګه پېژندل کېږي. ده ثابته کړه چې ځینې دغه ماشینونه هره هغه ریاضیکي محاسبه کولی شي چې د الګورېتم په ډول د نمایش یا ښکارېدو وړ وي. ده دا هم ثابته کړه چې ایڼشایډنګز ستونزې (Entscheidungsproblem) لپاره هېڅ حل‌لاره نه‌شته او ویې ښوده چې د تورینګ ماشینونو د درېدو ستونزه د تصمیم‌نیونې وړ نه ده: په الګوریتمي ډول نه‌شو کولای پرېکړه وکړو چې یو تورینګ ماشین درېدای شي یعنې سکته په کې راتلای شي که نه.
الکټرو میخانیکي کمپيوټرونه
د اوسنیو محاسباتو دوره له پراخ پخواني پرمختګ سره د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې پيل شوه. په دې دوره کې جوړ شوي اکثریت کمپيوټرونه الکټرو میخانيکي وو – الکټریکي سویچونو د محاسباتو لپاره میخانيکي درجې کارولې. د دغو دستګاوو د کار چټکتیا کمه وه او بالاخره یې ځای داسې بشپړو الکتریکي کمپیوټرونو ونیو چې چټکتیا یې ډېره زیاته وه.
د الکټرو میخانيکي کمپيوټر یوه لومړنۍ بېلګه Z2 کمپیوټر و چې په ۱۹۴۰ کال کې جرمني انجنیر «کانراډ زوس» جوړ کړ. که څه هم هماغه میخانیکي حافظه په کې کارېدلې وه، خو د شمېر او کنټرول د منطق پر ځای یې د الکتریکي درجو سرکټونه په کې وکارول.
لئوکامنف
لئوبوریسووېچ کامنف (۱۸ جولای ۱۸۸۳- ۲۵ اګست ۱۹۳۶ زکال) انقلابي بلشویک او او د شوروي له مخکښو سیاستوالو و.
کامنف د داسې مور او پلار ماشوم و چې دواړه په انقلابي سیاستونو کې ښکېل و، له همدې امله وړاندې له دې چې خپله انقلابي شي، د مسکو په امپریال پوهنتون کې یې زده کړې وکړې، په ۱۹۰۱ زکال کې د روسیې له سوسیال دیموکرات کارګر ګوند سره یوځای شو او په مسکو، سن پترزبرګ او تلفیس (اوسني تلفیس) کې فعال و. هغه د روسیې د ۱۹۰۵ زکال په ناکام انقلاب کې ونډه لرله. کامنف له هېواده بهر په کډه کولو سره په ۱۹۰۸ زکال کې د بلشویکانو یو له لومړیو غړو او د تبعید شوي ولادمیر لینین له نږدې کسانو وګرځېد. په ۱۹۱۴ زکال کې سن پترزبرګ ته په بېرته راګرځېدو ونیول شو او سایبریا ته تبعید شو، خو وروسته له هغه چې په ۱۹۱۷ زکال کې د فبروري انقلاب تزاري پاچاهي راوپرځوله، بېرته هېواد ته راستون شو. په ۱۹۱۷ زکال کې هغه د لنډ مهال لپاره د شوروي روسیې د د دولت مشرۍ په معادله کچه خدمت وکړ. کامنف د اکتوبر انقلاب پر مهال د لینین د وسله وال پاڅون مخالف و، خو د لنډ مهالي دولت له سقوط وروسته هم د واک په ځایګی کې پاتې شو. په ۱۹۱۹ زکال هغه د لومړنۍ سیاسي کمېټې غړی وټاکل شو.
د ۱۹۲۳-۱۹۲۴ زکلونو په ترڅ کې د لینین د وروستۍ ناروغۍ پر مهال کامنف د شوروي اتحاد واکیال رهبر و چې له ګریګوري زینوویف او ستالین سره یې د لئون تروتسکي د راپرځولو په موخه درې اړخیز اتحاد رامنځته کړ. ستالین واک ته له رسېدو وروسته خپلو پخوانیو متحدینو ته مخه کړه او کامنف یې د شوروي اتحاد له رهبرۍ ګوښه کړ. هغه له زینوویف سره یوځای درې ځله له ګونده وایستل شو. کامنف په ۱۹۳۵ زکال کې د سرګئی کیروف له ترور وروسته ونیول شو او په ۱۹۳۶ زکال کې د ۱۶ کسانو په محاکمه کې چې د لویې تصفیې پیل و، تورن وبلل شو او د اګست په ۲۵ مه په ډزو اعدام شو. هغه په تصادفي ډول له سرګي کامنف سره په یوه ورځ چې له هغه سره یې کومه اړیکه نه لرله، مړ شو.
لومړی ژوند او مسلک
کامنف د لئو روزنفلد په نوم په مسکو کې وزېږېد. هغه د ریل د پټلۍ د یو یهودي کارګر چې روسي ارتدوکس مسیحیت یې منلی و او روسي قوم ته د اړوندې مسیحي ارتدوکس مېرمنې زوی و. د هغه مور او پلار دواړه په راډیکال سیاست کې فعال و. پلار یې هغه سرمایه چې د باکو – باتومي ریل پټلۍ په جوړولو کې ترلاسه کړې وه، د هغه په زده کړو ولګوله. کامنف د ګرجستان په تفلیس (اوسني تفلیس) کې د هلکانو جمنازیوم او بیا د مسکو پوهنتون ته لاړ؛ چېرې چې هغه په سیاسي فعالیتونو کې ښکېل شو. په ۱۹۰۲ زکال کې د هغه نیول کېدل د هغه د رسمي زده کړو د قطع کېدو لامل وګرځېدل. له دغه ځای وروسته هغه د یو حرفوي انقلابي په توګه فعالیت وکړ او په پلازمېنه سن پترزبورګ، مسکو او تفلیس کې فعال و. هغه په دغه دوره کې په ځان کامنف تخلص کېښود. د ۱۹۰۰ مې لسیزې په لومړیو کې هغه له اولګا برونشتاین سره چې د هغه مارکسیستي همکاره وه ( هغه د لئون تروتسکي خور وه چې ځانته یې جلا تخلص ټاکلی و) واده وکړ. دغې جوړې دوه زامن لرل.
کامنف په ۱۹۰۱ زکال کې له سوسیال دیموکراتانو سره یوځای شو. هغه د لنډې مودې لپاره په ۱۹۰۲ زکال کې له هېواده بهر سفر درلود چې په دغه سفر کې یې له یو شمېر تبعید شوو روسي سوسیال دیموکراتانو لکه ولادمیر لینین سره ولیدل او د هغه له پلویانو او نږدې کسانو وګرځېد. هغه همدارنګه له پاریس  نه لیدنه وکړه او له ایکسرا ډلې سره چې ورځپاڼې یې خپرولې ولیدل. د سوسیال دیموکرات کارګر ګوند په درېیم کانګرس کې له ګډون وروسته د ۱۹۰۵ زکال په مارچ کې روسیې ته بېرته راوګرځېد، څو په سن پترزبرګ کې د ۱۹۰۵ زکال د اکتوبر- ډسمبر میاشتو په انقلاب کې ونډه واخلي.
د ۱۹۱۰ زکال په جنوري میاشت کې لینینېستانو، د بوګدانف ملاتړو او د منشویکانو بېلابېلو ډلو په پاریس کې د ګوند د مرکزي کمیټې ناسته راوبلله او هڅه یې وکړه چې ګوند یو موټی کړي. کامنف او زینوویف د دغه نظر اړوند شک درلود ،خو لېوالتیا یې لرله چې هغه د یو شمېر «خیر غوښتونکو» بلشویکانو، لکه: ویکتور نوګین د فشار له امله یوځل تجربه کړي. لینین په کلک ډول له بیاځلي یووالي سره مخالف و، خو په بلشویکي رهبري کې یې اړوند په زیاته کچه رایې ورکړل شوې وې. ناسته ازمایښتي هوکړې ته ورسېده. د دغې ناستو د یو مفاد په توګه په ویانا کې د تروتسکي له خوا چاپېدونکې درې اونیز اخبار د یو مرکزي بنسټ په توګه د ګوند مالي ملاتړ ترلاسه کړ. د تروتسکی اوښی کامنف د بلشویکانو د استازي په توګه د پراودا د لیکونکو په پلاوي کې ځای وموند. د دغه یووالي لپاره هڅې د ۱۹۱۰ زکال په اګست میاشت کې هغه مهال چې کامنف د مدیره هئیت د متقابلو تورنو له امله استعفا ورکړه له ماتې سره مخ شوې.
د بیاځلي اتحاد لپاره د هڅو له ماتې وروسته، کامنف د پرولتاریا لپاره کار ته دوام ورکړ او پاریس ته نږدې په Longjumeau کې یې د بلشویکانو په یو ښوونځي کې تدریس وکړ. دغه ښوونځی په کاپری کې د واقع بوګدانف ته د اړوند ګوندي ښوونځي پر ځای د هغو لینینستي ځای نیونکی و. د ۱۹۱۲ زکال په جنوري میاشت کې کامنف له لینین او زینوویف سره مرسته وکړه څو په پراګ کې د بلشویکي استازو کنفرانس متقاعد کړي چې له منشویکانو او اتزوویستانو څخه جلا شي.
د ۱۹۱۴ زکال په جنوري کې هغه سن پترز برګ ته ولېږل شو، څو د پراودا د بلشویکي نسخې کار او بلشویکي دوما څانګه رهبري کړي. کامنف په نومبر کې ونیول شول او محاکمه شو؛ همالته یې د لینین له جګړې ضد دریځ واټن ونیو. د ۱۹۱۵ زکال په لومړیو کې کامنف سایبریا ته په تبعید محکوم شو؛ هغه هلته دوه کاله تېر کړل او تر هغه هلته و، کله چې په ۱۹۱۷ زکال کې د فبروري د بریالي انقلاب له خوا آزاد شو.
د سایبریا له پرېښودو وړاندې، کامنف وړاندیز وکړ چې تلګرام ولېږي او د تزار له ورور میخایل څخه مننه وکړي چې له تاج او تخت څخه یې ډډه کړې. وروسته هغه په خپل دغه کار دومره وشرمېد چې آن له له لېږلو یې انکار وکړ.
له تروتسکي سره مخالفت
په ۱۹۱۸ زکال کې کامنف د مسکو د شورا رئیس او له هغه ډېر ژر وروسته د د خلکو د کمیسارانو د شورا (حکومت) او د کارګرانو او دفاعي د شورا مرستیال وټاکل شو. د ۱۹۱۹ زکال په مارچ میاشت کې کامنف د لومړۍ سیاسي کمېټې دایمي غړیتوب ترلاسه کړ. د ۱۹۱۷ زکال له انقلاب وروسته او د روسیې د کورنۍ جګړې پر مهال، هغه د خپلې مېرمنې له ورور تروتسکي سره ښې شخصي اړیکې لرلې، خو له ۱۹۲۰ زکال وروسته دغه اړیکې ترینګلې شوې. کامنف د راتلونکو ۱۵ کلونو لپاره د ګریګوري زینوویف نږدې متحد او ملګری و چې آن په ځان غوښتنه کې له هغه مخکښ و.
آلانين
آلانين يا Alanine (لنډون:Ala يا A) يو α-امينو اسيد دی چې کيميايي فورمول يې HO2CCH(NH2)CH3 دی. د L-isomer (آيسومر)، د ۲۰ پروټين-جوړونکو امينو اسيدونو څخه يو امينو اسيد دی، په ساده توگه دا د پروټينونو د بنسټي ډبره ده او د دې کوډونونه GCU, GCC, GCA, او GCG دي. دا د يو غېر-قطبي امينو اسيدونو په ټولگي کې شامل دی. L-alanine آلانين د ليوسين نه وروسته په دوهمه کچه کې راځي، همدا ډول اسيد د پروټينو په 1,150 نمونه کې د primary structure يا لومړنۍ بڼې 7.8% برخه جوړوي. D-آلانين يواځې د باکټريا په سلولي دېوال کې او ځينو پېپټايډي انټيبيوټيکو کې موندل کېږي.
جوړښت
د آلانين α-کاربون د ميتايل گروپ (-CH3) سره تړلی دی، چې په همدې توگه آلانين د ماليکيولي جوړښت له مخې تر ټولو يو ساده الفا-امينو اسيد دی او په همدې پايله کې آلانين د آليفاټيک امينو اسيدونو په ټولگي پورې تړل کېږي. د آلانين ميتايل گروپ يو غېر-تعاملي گروپ گڼل کېږي او په مستقيم ډول ّهېڅکله د پروټين په کړنو کې ونډه نه لري.
ژواکي-جوړښت
آلانين په ټولگړي ډول د پيرووېټ اسيد د لږېدونکي امينېشن پروسې په مرسته لاس ته راځي. نو ددې پخاطر چې ټرانس-امينېشن تعاملونه بېرته په شاتلونکي تعاملونه دي او همدا شان پيرووېټ خپرېدونکي هم دي، نو په همدې ترڅ کې آلانين ډېر ژر مېنځ ته راځي او په همدې توگه د ميټابوليکو کړنو لکه گلايکوليسز، گلايکونيوجينېسز او د سټريک اسيد څرخ سره نژدې اړيکې هم لري. دا د لاکټېټ سره يوځای جوړېږي او د پروټين نه گلوکوزونه د آلانين څرخ په مرسته توليدوي.
سرچينې
هر پروټيني خواړه لکه غوښه، کب، هگۍ يا د شودو نه لاس ته راغلي خوړنتوکي، ټول د آلانين نه ډک دي. راسمي آلانين د سټرېکر تعامل په مرسته په آزمېنتون کې د جوړولو وړ دی او دا جوړښت د اسيت-الدهايډ سره د هايډروجن ساينايډ او آمونيا د يوځای کولو وروسته لاس ته راځي.
د آمونيا او د پيرووېټ د کاربون لرونکي په توگه
دا د گلوکوزآلانين څرخ دی چې پيرووېټ او گلوټامېټ د عضلاتو نه لرې کوي چې بيا وروسته ځيگر ته خپل لار مومي. گلوکوز دا توان لري چې بېرته د عضلاتو نه راستانه شوي پيرووېټ اسيدو نه جوړ شي. د گلوکونيوجينېسز چې د انرژي جوړولو يو ډول کړنه ده، د عضلاتو په پرتله په ځيگر کې بشپړېږي. په عضلاتو کې ټول شته ATP د عضلاتو د غونجېدو لپاره ځانگړې شوي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پروټوجينيک امينو اسيدونه وېشنيزه:گلوکوجينيک امينو اسيدونه
محمد حسنین هیکل
محمد حسنین هیکل د مصر هېواد یو لیکوال، خبریال دی چې جمال عبدالناصر ته نږدې کس و، په ۱۹۵۶ ز کې یې د الاهرام ورځپاڼې مسوول مدیر او دهمدې ادارې دمشر په توگه وټاکل شو او ۱۷ کاله یې دا دنده ترسره کړه. پردې سربېره یې دکلتور او ملي لارښوونې وزارتونه هم کړي دي او د دوو اونیو لپاره دمصر دبهرنیو چارو وزیر ټاکل شوې و.
دندې
هیکل په مصر کې داغیزناکو سیاستوالو او خبریالانو څخه گڼل کېده، نوموړی دمصر پخواني ولسمشر جمال عبدالناصر ته ډیر نږدې و. هیکل د ۱۹۲۳ ز په سپټمبر کې دمصر په شمال کې زیږیدلی و. هیکل په ۱۹۴۲ ز کې خبریالي پیل کړې وه، هغه دفلسطین جگړې دپوښښ لپاره جبهې ته تللی و او هملته  له ولسمشر جمال عبدالناصر  سره لیده کاته وشول. هیکل جمال عبدالناصر ته نږدې کس و، په ۱۹۵۶ ز کې یې د الاهرام ورځپاڼې  مسوول مدیر او دهمدې ادارې دمشر په توگه وټاکل شو او ۱۷ کاله یې دا دنده ترسره کړه. پردې سربېره یې دکلتور او ملي لارښوونې وزارتونه هم کړي دي او د دوو اونیو لپاره دمصر دبهرنیو چارو وزیر ټاکل شوې و. هیکل ( دانقلاب فلسفه ) په نوم کتاب لیکلی دی، چې دجمال عبدالناصر په نوم خپور شوی و، ولسمشر ته یې  سلگونه ویناوې لیکلي دي. محمد حسنین هیکل د مصر د ولسمشر محمد انور السادات د واکمنۍ پر مهال له سیاست څخه گوښه شو، هغه مهال یې له  السادات سره اختلاف  رامنځته شوی وو، په ۱۹۸۸ ز کې د السادات له ترور څخه  زندان ته لیږل شوی وو.
مړینه
دمصر دولتي تلویزون خبر ورکړ، چې دعربي نړۍ مشهور لیکوال او خبریال محمد حسنین هیکل شېبه وړاندې په روغتون کې د ۹۳ کلنۍ په عمر له دې نړۍ وکوچید. له څو اونیو راهسی د نوموړي روغتیايي وضعیت خرابه شوی و، کورنۍ یې روغتون ته لیږدولی و، ډاکتران وايي: هیکل د گردو ستونزه درلوده.
وېشنيزه:لیکوالان وېشنيزه:خبریالان وېشنيزه:مصري لیکوالان وېشنيزه:مصري خبریالان وېشنيزه:عرب لیکوالان وېشنيزه:عرب خبریالان وېشنيزه:مسلمان خبریالان وېشنيزه:مسلمان لیکوالان
کلی
د کلي او قریې ډېر تعریفونه شوي دي،  چې له پخوا زمانو څخه کلی د یوه ټولنیز او تشکیلاتي واحد دی چې د وگړو له ښاره لرې یوه ډله په اقتصادي، ټولنیزو، فرهنگي او سیاسي ډگر کې سره راټول شوې اوسي. کلی په افغانستان کې د ژ،ند بنسټیز واحد گڼل کېږي، او ددې اهمیت په دې خبره کې دی چې په کلیوالي ژوند کې د تشکیلاتي واحد گڼل کېږي. دا ډول ژوند له لومړنیو پېړیو پیل او تردې دمه دوام لري.
تړلې لیکنې
وېشنیزه:مسکوني سیمې وېشنیزه:هېوادني تشکیلات وېشنیزه:ښاري جغرافیه وېشنیزه:د مسکوني سیمو جغرافیه کلي وېشنیزه:کلي وېشنیزه:د افغانستان کلي وېشنیزه:د نړۍ کلي
کنډیباغ
کنډیباغ بسم الله الرحمن الرحیم کنډى باغ او کنډي باغي کنډی په ساکي ژبه کې د « کنډ» کلمه د ښار په معنی ده، په سانسکریتي ژبه کې د قریې یا ناحیې په معنی ده په لرغوني پښتو ژبه کې «کنډی» د قریه ، کلې او بانډې په معنی ده. دغه راز دوست شینواری صیب هم «کنډ» د قریې په معنی یاد کړی دی. پوهاند رښتین صیب د تون یا ځای په معنی یاد کړی. مخکې له دې چې د کنډیباغ په اړه وړاندې لاړ شم ، غواړم یوې بلې ورته سیمې ته اشاره وکړم. هډه: هډه هم ورته موازي سیمه ده چې قبلالمیلاد لرغونتوب لري. هډه د لرغونې ګندهارا یو مذهبي ښار وو چې تاریخي آثر پکې تر اوسه شتون لري. د (آشوکا) په وخت کې بودایزم اوج ته ورسید، د هډې سیمه هغه مهال ډیر ارزښت وموند، کله چې د بودا کپړۍ (ککرۍ) د هیون سهنګ له خوا کشف او پیدا شوه. کنډی هم له همدغې سیمې څخه سویل لویدیځ خوا ته په څو کیلومترې کې پرته سیمه ده. د «کنډی» له کلیمې سره ځکه د باغ ورستاړی راوړل شوی ده چې دا سیمه نسبتا نورو سیمو ته هواره او شنه سیمه وه، بهیقی د کنډی سیمه د فتح آباد تر سیمې یاده کړی ده. دغه راز منصور مبارک شاه ځوی محمد چې د «فخر مدبر» په نوم یادیده ، د غوریانو د واکمنۍ په مهال هند کې اوسیده، نوموړی د « آداب الحرب و الشجاعه » په کال 607 هجري کې سلطان التمش ته یو تاریخي کتاب ولیکه. د همدې کتاب په یو ځای کې داسې لیکل شوی « کله چې جیپال د کنډی په صحرا کې د غزنوي لښکرو سره مخ شو نو په پایله کې له ماتې سره مخ شو». بهیقی ددغې ماتې سیمه د فتح آباد او دکنډی ترمنځ سیمه ښودلی ده چې په ننګرهار کې ده د څیړنو مطابق د بهیقی خبره صحیح ده. د کنډی سیمه ډیره پراخه وه، آن په شمال لویدیځ کې د سرخرود د فتح آباد(فتیوات) سیلو او کان قطرغي تر سیمو یې برید وو. د جیپال لښکرې چې کله له ماتې سره مخ شوې او وروسته د غزنوي د لښکرو له خوا وڅارل شوې او ځای ځای ووهل شول او مړي یې پاتې شول د ننني کنډی باغ د مرغه شاه ( مرغان شاه) غوندۍ ته څیرمه ځمکو نوبادو کې تر ورستیو داسې د مړو آثار پیداکیدل ګواکې جنګي عسکر ول، دیته ورته د کنډیباغ د خوړ غاړې کمرونو چې د لوړا (لوړې) په نامه یادیږي او ځنې ورته تخت شاه وایې ، تخت شاه ورته ځکه وايې چې د جیپال لښد څه وخت لپاره دیره او دمه شو چې تر اوسه په همدې کمرونو کې د انسانانو پاتیشونې هډوکې او آثار لیدل کیږي. د کنډی اصلي اوسیدونکي د آشوکا دوخت بودایان ول چې د آشوکا له زمانې وروسته تر ډیره وخته پورې په همدې سیمه کې بودایان او هندو مذهبې ول چې تر اوسه د هندو کلي په نامه هلته د دوی کلی شتون ل دا هندو مذهبی د کنډی باغ له خلکو سره تر ورستیو کلونو راشه درشه درلود او د کنډیباغ وروستی هندو «کرمنچمټټړړذرړړند) نومیده چې په ورستیو کلونو کې له کنډی باغ څخه جلال آباد ښار مرکز ته کډه شو. پښتو او پښتانه دادب په رڼاکی”مجاویر احمد زیار“ پښتانه څوک دی” دوست شینواری“ بهیقی حیات افغانی په کنډيباغ  کې تر بودايانو ورسته د پښتون لمړى کوچيدلى قوم دلزاک، ډله زاک، دلزاق اوسيدل حيات افغانى ليکلى دا هغه قوم دى چى دمحمود غزنوى سره د فتوحاتو په برخه کى پوره مرسته کړى په کنډى باغ کى دلزاک اوس هم شته دى له دلزاکو  اخوا د پښتنو ګڼى قبيلى دلته اوسيږى لکه ل، قدم خیل،تترخیل) مومند(مهمند) سادات دلزاک زرګران ملاخيل خليفه احندزادګان ناصر اعوان امرخيل سهاک او اغاګان ( حضرت صاحبان) دا پورتنى قومونه د کنډي باغ ګډ کلتور او فرهنګ جوړه وي کنډى باغ د دغو ټولو قومونو ګډ کور دى. ماخذ افغانستان درمسير تارخ لمړى ټوک غلام محمد غبار ___-: حيات افغانى ډپټى حيات خان ____- مخزان الفغانى نعمت الله هروى __ خورشيد جهان شير محمد ګنډاپورى _____ بهيقى خواجه ابوفضل محمد بن حسين بهيقى تاريخ مختصرافغانستان پوهان عبدالحى خبيبى
تادین خان
تادين خان د جنرال عبدلراﺯق وﺭوﺭ او د اپريل تر ۱۰مې کال ۲۰۲۱ پوﺭې کندهار ولايت امنيه قومندان وو. د ځينو په وينا تادين د امنيه قومندان کيدو تر مخه يو مشهور کاروباري شخصیت وو. تادين خان ٣۴-٣۵ کلن دی، او د کندهار په تاریخ کې تر جنرال رازق وروسته تر ټولو کشر شخصیت دی چې د کندهار د امنيه قومندان په توګه وټاکل سو. ده په ځينو کارونو کې د جنرال رازق د همکار په توګه هم دنده ترسره کړې ده. مطلب د ځينو په وينا دئ د جنرال رازق سلاکار هم وو.
واک ته رسيدنه
ښاغلی تادين د پخواني امنیه قومندان ستر جنرال لوی پاسوال عبدالرازق اڅکزی ورور دی، چې د هغه د شهادت په پنځمه ورځ چي د ٢٢ اکتوبر سره سمون خوري، د کندهار د يو شمېر قومي مشرانو لخوا د اشرف غني تر لاسليک وروسته د جنرال رازق ځایناستی يا (د کندهار قومندان امنیه) وټاکل سو. په افغانستان کې ډير شمير خلګ دده پلويان دي، خو لږ بې وايي چي که څه هم جنرال رازق يو ډېر ښه امنيه قومندان وو، خو ددې مطلب دا نه دی چې ورور به يې هم دده په څېر وي.
خو په هرصورت هيڅ ډول لوی جنجال نسو رامنځته، او خپله دنده په ښه توګه پر مخ بيايي. او د کندهاریانو په نظر که څه هم دی نوی دی، خو د کندهار په حالاتو کې دومره لوي بدلون نه دی راغلی.
پوړ (Rank)، مقام يا درجه
تادين خان ته د واکمنۍ پر مهال د تورن جنرال درجه ورکړل سول، خو د وخت په تېرېدو سره ۱۶۰ ورځې وروسته د ٢٠١٩ کال د اپریل د میاشتي په لومړۍ نېټه باندې دده د ښه دندې کولو له وجې ورته د مل پاسوال رتبه هم ورکړل سول.
مقام:
تادين او د قومندانۍ اداري سيسټم
دننه د مدیریتونو، آمریتونو او اړوندو څانګو تر منځ کاري وېش، معلوم مسؤلیت او مکلفیت، د عارض د کار پیل او پای ته پوره پاملرنه، لنډ عبور، ودانیز قرابت، پوره همږغي د دوی د کاري چټکتیا بل لامل بللای سو. په هره اداره کي د بېلابېلو څانګو شتون او کاري وېش د دوی د کارونو د چټکۍ بل اساسي علت نومولای سو؛ د بېلګي په ډول له پخوا سره په توپیر د پاسپورټ په شعبه کي د څلورو نورو اړوندو څانګو فعالتيا هغه آسانتیا ده چي د خلکو کارونه په یوځایي ډول له سرګردانۍ پرته په کښي تر سره کېږي؛ خو مخکي دغه څانګي په دې شعبه کي نه وې، نابلده مراجعین به سرګردانه په اړوندو څانګو پسې ګرځېدل. د هري دروازې د مسؤل یا نوکريوال له لوري تر اړوندي ادارې پوري د مراجعینو لارښوونه له مراجعینو سره د دوی د مرستي بل مهم اصل دی؛ ځکه اکثره مراجعین نابلده او د خپل کار له پاره تر مربوطو ادارو پوري مستقیماً نه سي تللای. د قوماندانۍ دننه د عکاسخانې، فوټوکاپي او کانتین شتون د مراجعینو له پاره ستره آسانتیا رامنځ ته کړې؛ تر څو د عرایضو او کار اړوند چاري دننه له ځنډ پرته په چټکۍ سره تر سره کړي.
پر عدلي او قضایي نظام نیوکې
ښاغلي تادين خان شمشاد راډیو ته په خپله وینا کې داسي وویل: عدلي او قضایي نظام هم د فساد او هم د ډار له وجې طالب جنګیالي په سمه سزا نه محکوموي. د ده په وینا د دغو جنګیالیو ژر خوشې کیدو هغوی ته مورال ورکړي. د عدلي او قضایي ادارو داسې چلند د نظام ملا ماتوي. هغه وويل له خپله اړخه د دغو ادارو مسولینو ته ډاډ ورکوي، چې امنیت به یې ساتي، خو دوی دې طالب جنګیالي په اعدام محکوم کړي.
دی دا هم وایي، چې له دې اخوا که دا مسولین په خوب کې ډاریږي، د ده ډاډګیرنه به ورته ګټه ونه کړي.
کله چي د کورنیو چارو وزارت د سرپرست په توګه مخکیني وزیر امرالله صالح له ټاکل کیدو سره پولیس چارواکو ته امر وسو، چې له رسنیو سره مرکې او سیاسي موضع ګیرۍ نه سي کولای. خو له هغې وروسته تادین خان لومړنی امنیه قومندان وو، چې له دې امره يې سرغړونه وکړل.
د هغه او رسنیو ترمنځ خبرې آترې
هغه په لومړي ځل په (۱۴ نومبر ٢٠١٨) کي و رسنيو ته وويل چې د کندهار د امنيت لپاره به نور کار هم کوي. او د جنرال عبدالرازق اڅکزي قاتلان به نيسي.
امينو اسيد
په کيميا کې امينو اسيد يو داسې ماليکيول دی کوم چې هم اماين او هم کاربوآکسيل کړنډله په ځان کې لري. په ژونکيميا کې همدا اصطلاح د الفا-امينو اسيدونو لور ته اشاره کوي او عام فورمول يې H2NCHRCOOH, دی په همدغه فورمول کې R يو عضوي ماده ده. په الفا-امينو اسيدونو کې د امينو او کاربوآکسيلات گروپونه په يوه کاربون پورې سره تړلي دي، چې دې ته α–کاربون وايي. بېلابېل الفا-امينو اسيدونه د يو بل نه د خپل اړخي زنځير (R گروپ) کې چې د الفا کاربون سره تړلی وي، سره توپير لري. دا اسيدونه په جسامت کې هم توپير لري، لکه په گلايسين کې چې يو هايډروجن اټوم لري، آلانين چې د ميتايل گروپ په ځان کې لري او تر ټرېپټروفان پورې چې يو لوی هېټروسايکلېک گروپ لري.
کتنه
الفا-امينو اسيدونه د پروټينونو د جوړولو بنسټيزه توکي دي. يو پروټين د امينو اسيدونو د راغونډېدلو په پايله کې هغه وخت جوړېږي کله چې امينو اسيدونه د يو ځای کېدو وروسته يوه ځنځيري کړۍ جوړوي چې همدا کړۍ د پېپټايډ بانډونو په مرسته د يو بل سره تړل کېږي. پروټينونه د امينو اسيدونو د پاتې شوونکو له پرله پسې بې مثالو سلسلو له مخې څرگندېږي. همدا پرله پسې تسلسل د پروټينونو لومړنی جوړښت دی. لکه څنگه چې جوته ده چې د بېلابېلو ابېڅو د سره يوځای کولو په مرسته يو گڼ شمېر وييکي لاس ته راځي، همداراز کله چې امينو اسيدونه په بېلابېلو سلسلو کې سره يو ځای تړل کېږي نو دوی هم يو گڼ شمېر پروټينونه جوړوي.
د بدن سلولونه ۲۰ معياري امينو اسيدونه د پروټينو ژونجوړښت په پروسه کې کاروي، او دا ۲۰ امينو اسيدونه د عام جنيټيک کوډ له مخې ټاکل کېږي. همدا ۲۰ امينو اسيدونه د نورو ماليکيولونو څخه ژواکي-جوړښت مومي، خو دا جوړښت په اورگانيزمونو کې هم توپير لري او دا هر ځانگړي اورگانيزم پورې اړه لري چې کوم يو ډول امينو اسيد دوی جوړوي او کوم اسيدونه بايد د دوي د خواړو برخه وي. هغه امينو اسيدونه چې په يوه اورگانيزم کې نه جوړېږي او د هماغه اورگانيزم ژوند پرې تړلی دی، د اهم امينو اسيد په نامه يادېږي.
په پروټينو کې کړنې
امينو اسيدونه د پروټينو بنسټيزه جوړښتي يوونونه (واحدونه) دي. همدا اسيدونه لنډ پوليميري زنځيرونه جوړوي چې د پېپټايډونو په نامه يادېږي او يا همدا شان د پېپټايډونو اوږده زنځيري کړۍ هم جوړوي چې د پوليپېپټايډونو يا پروټينونو په نامه يادېږي. د پروټينونو ژونجوړښت (بيالوژيکي-جوړښت) ته چې د ام آر ان اې د کېنډيو په مرسته ترسره کېږي، د ټرانسلېشن يا ژباړې پروسه وايي او همدا پروسه د پروټينونو د جوړښت اهمه برخه ده. په دغه پروسه کې ۲۰ امينو اسيدونه د معياري جنيټيک کوډونو په مرسته په کوډونو کې سره راغونډېږي چې همدغو ته پروټينوجېنيک يا معياري امينو اسيدونه وايي. نور امينو اسيدونه چې په پروټينو کې موندل کېږي، اکثراً د ټرانسلېشن د پروسې وروسته د پوسټ ټرانزېشنل موډيفيکېشن د پروسې له لارې کوم چې د پروټينو په جوړښت کې يو بدلون دی رامېنځ ته کېږي. د پروټين د تنظيم يا عمل لپاره همدا موډيفيکېشنونه يا بدلونونه اهم گڼل کېږي؛ د ساري په توگه د گلوټامېټ کاربوآکسيلېشن د کلسيم د کېتاينونو د ښه تړنگ چاپېريال برابروي، او د پرولين هايډروآکسيلېشن د کولاجين د ثبات لپاره او د هايپوآکسيا يا د آکسيجن کمی ته په ځواب وييلو کې اهم گڼل کېږي. همداسې موډيفيکېشنونه د پروټينو د ځای او موقيعت په جوتولو کې هم مرسته کولای شي، د ساري په توگه د اوږدو اوب-کرکجنو ماليکيولي گروپونو ورگډېدنه پروټين دې ته اړ باسي چې د فوسفوليپېډ پردې پورې ځان وتړي.
په غېرپروټينو کې کړنې
همدا ۲۰ معياري امينو اسيدونه دي چې د پروټينو او ژونماليکيولونو په جوړېدنه کې کارېږي، او يا هم د يوريا او کاربون ډای آکسايډ د آکسيډايز کولو سره د انرژي د سرچينې په توگه کارېږي. د آکسيډېشن پروسه د ټرانسامينېس په مرسته د امينو گروپ په لرې کولو سره پېلېږي او په همدې توگه د امينو گروپ بيا د يوريا څرخ ته ورننوځي. کيټو اسيد د ټرانساميډېشن يو بل توليد دی کوم چې د سېټريک اسيد څرخ ته ورننوځي. گلوکوز-جوړونکي امينو اسيدونه د گلوکوزجوړېدنې د پروسې له مخې په گلوکوزو بدلېږي.
په طبيعت کې په سلگونو ډوله غېر پروټيني امينو اسيدونه موندل شوي او همدا امينو اسيدونه په ژونديو اورگانيزمونږ کې گڼ شمېر کړنې ترسره کوي. مايکرواورگانيزمونه او بوټي گڼ شمېر ناعامه امينو اسيدونه توليدوي. په ميکروبونو کې يې ښې بېلگې 2-امينوآيسوبوټيريک اسيد او لېنتيونين، کوم چې د آلانين ډايمر يو سلفايډي اړخ دی. همدا دواړه امينو اسيدونه په پېپټايډيک لانټيبايوټکسو لکه آلاميتاسينو کې موندل کېږي. خو په بله خوا په بوټو کې، 1-امينوسايکلوپروپېن-1-کاربوآکسېلېک اسيد یو وړوکی disubstituted څرخيزه امينو اسيد دی چې د بوټو د يو ډول هورمون ايتايلينو په جوړونه کې يو اهم منځگړی تړنگ دی.
په انسانانو کې، غېر پروټيني امينو اسيدونه هم ژواکپوهنيزه اهم رول لري. د ساري په توگه گلايسين، گاما-امينوبوټيريک اسيد او گلوټامېټ نيوروټرانسمېټرونه دي او گڼ شمېر نور امينو اسيدونه د ډېرو نورو ماليکيولونو په جوړښت کې هم کارېږي، د بېلگې په توگه:
همدا شان هايډروآکسيپرولين، هايډروآکسيليسين، او سرکوسين هم د بېلو ځانتياو سره د امينو اسيدونو تړنگتوکي دی. د تايرايډ هورمونونه هم د الفا امينو اسيدونو له ډلې څخه شمېرل کېږي.
ځينې امينو اسيدونه بيا په لکۍ داره ستورو، کې هم پېژندل شوي، په ځانگړې توگه يو ډول چې د کاربونلرونکي کونډرايټو په نامه يادېږي. د همدغو کتنو په سبب، ځينې په داسې اند دي چې کېدای شي د زمکې ته ژوند هم د يوې ناخاورينې سرچينې نه راغلی وي.
ټولگړی جوړښت
دلته په کيڼ لور ورکړ شوي انځور کې R د امينو اسيدونو اړخي زنځير ښکاره کوي. هر يو امينو اسيد ځان ته يو ځانگړی اړخي زنځير لري. همدلته مرکزي کاربون اټوم د الفا کاربون يا Cα په نوم يادېږي او همدا کاربون يو مرکزي چېرال اټوم دی چې دوه پخښې او د R-ډله ورپورې تړلې ده. د ډلبندۍ په وخت کې، امينو اسيدونه اکثراً د دوی د اړخي زنځيرونو د ځانگړتياؤ له مخې په څلورو ډلو وېشل کېږي. د امينو اسيدونو همدا اړخي زنځيرونه د يو کمزوره اسيد، يو کمزوره القلي، يو اوب مين (که چېرته قطبي وي) او اوب کرکجن (که چېرته غېرقطبي وي) ځانگړتياوې لري. د ۲۰ معياري امينو اسيدونو کيميايي جوړښت، د هغوی د کيميايي ځانگړنو سره يوځای د معياري امينو اسيدونو لړليک کې راغونډ شوي.
The phrase "branched-chain amino acids" or BCAA is sometimes used to refer to the amino acids having aliphatic side-chains that are non-linear, these are leucine, isoleucine and valine. Proline is the only proteinogenic amino acid whose side group links to the α-amino group, and thus is also the only proteinogenic amino acid containing a secondary amine at this position. Proline has sometimes been termed an imino acid, but this is not correct in the current nomenclature.
د معياري امينو اسيدونو لنډونونه او د اړخي زنځيرونو ځانگړنې
In addition to the normal amino acid codes, placeholders were used historically in cases where chemical or crystallographic analysis of a peptide or protein could not completely establish the identity of a certain residue in a structure. The ones they could not resolve between are these pairs of amino-acids:
Unk is sometimes used instead of Xaa, but is less standard.
غېر معياري امينو اسيدونه
د ۲۰ معياري امينو اسيدونو تر څنگ گڼ شمېر غېر معياري امينو اسيدونه هم شته. د نامعياري امينو اسيدونو نه، دوه امينو اسيدونه د جنېټيک کوډ له مخې د څرگنولو وړ دي، خو داسې امينو اسيدونه په پروټينو کې ډېر کم وي. سېلېنوسيسټين يو Selenocysteine is incorporated into some proteins at a UGA codon, which is normally a stop codon. Pyrrolysine is used by some methanogenic archaea in enzymes that they use to produce methane. It is coded for with the codon UAG.
ډېر وار داسې کېږي چې غېر معياري امينو اسيدونه د معياري امينو اسيدونو د بدلونونو په پايله کې مېنځ ته راځي. د دې يوه ښه بېلگه هوموسيسټين دی، دا هغه غېر معياري امينو اسيد دی چې د ټرانس سلفرېشن له لارې رامېنځ ته کېږي او يا هم د ميتيونين د ډيميتايلېشن چې د منځگړي ميټابولايټ، اس-اډينوسيل ميتيونين يا S-adenosyl methionine په مرسته ترسره کېږي، رامېنځ ته کېږي، خو ډوپامين بيا د l-DOPA څخه، او هايډروآکسيپرولين بيا د پرولين د پوسټ ټرانزېشنل بدلون په مرسته جوړېږي.
غذايي ارزښت
د 20 معياري پروټين جوړونکو امينو اسيدونو په کتار کې، ۸ اهم امينو اسيدونه دي چې د انسانانو بدن يې په نورمال ډول د نورو تړنگونو نه چې د انسان ودې ته اړين دي نه شي جوړولای، او په همدې خاطر پکار ده چې همدا امينو اسيدونه د خواړو له لارې انسانان ترلاسه کړي. سيسټېن، تيروسين، هسټيډين او آرگېنين په ماشومانو کې نيم-اهم امينو اسيدونه گڼل کېږي، دا ځکه چې په ماشومانو کې د هغه ميټابوليکې لار چې د هغې په مرسته همدغه امينو اسيدونه جوړېږي لا په بشپړه توگه پرمختللې نه وي.
Several common mnemonics have evolved for remembering the ten amino acids often described as essential. PVT TIM HALL ("Private Tim Hall") uses the first letter of each essential amino acid, excluding arginine. Another mnemonic that frequently occurs in student practice materials is "These ten valuable amino acids have long preserved life in man".
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:نايټروجن مېټابوليزم وېشنيزه:ژونکيميا
بی دیني
خدای نا باوري (آزاد ژوند) یاهم بی دیني چې نن ورځ په نړۍ کې زیات شمیر پلویان (ګډ فکران) لري. بی دینه (خدای ناباوره) ترډیره هغه چاته ویل کیږي چې په مذهبه خرافاتو عقیده ونه لري.
د ادبي انځور پېژندنه
ليکوال : عبيدالله اغېز ابراهيم خېل
د ادب لغوي او اصطلاحي پېژندنه
که څه هم د نورو ټولنيزو علومو او فنونو په څېر ادب کومه داسې ټاکلې او ځانګړې پېژندنه ( تعريف ) نه لري، چې هر چېرې د هر چا لپاره يو شان او د منلو وړ وي، له دې سره سره د ادب پوهانو او څېړونکو له خوا چې د ادب د کلمې د لغوي او اصطلاحي توضيح ، تعبير او پېژندنې په برخه کې څه ويل شوي دي، هغه ډېر مشترک ټکي سره لري، دلته له بېلابېلو سرچينو نه ځينې پېژندنې رااخلو :
پښتو – پښتو تشريحي قاموس کې يې د لغوي پېژندنې په اړه راغلي دي :
1.     عزت، خاطر، لحاظ، سړيتوب.
2.     تميز، تهذيب، تعظيم.
3.     علم، پوهه، زده کړه.
4.     حيا، پرده، تربيت، پالنه
د فرهنګ ادبيات پښتو دريم ټوک ليکوال د فرهنګ معين په حواله د ادب لغوي مانا، فرهنګ، پوهه، هنر، ښه سلوک، تاديب او تنبيه راخيستې ده.
( ۴ : ۱ – ۲ مخ )
پوهاند عبدالحی حبيبي د پښتو ادب تاريخ په لومړي ټوک کې ليکي (( ادب په عربي ژبه کې ښېګڼې، کناست او د زړه ظرافت او ذکاوت ته وايي چې ظرافت او حسن تبادل يې لنډ لغوي تعريف دی))، اما په اصطلاح کې ادب په دې ډول تعريف کيږي (( ادب هغه پوهنه يا هغه رياضت دی چې چې سړی د هغې په وسيله يو فضيلت او يوه ښېګڼه له ښېګڼو څخه مومي يا له تېروتنو او خطاوو څخه ژغورل کيږي.
( ۲ : ۱۲ مخ )
ښاغلی ګل پاچا الفت يې په ادبي بحثونو کې د ادب کلمې په اصل ترسرليک لاندې داسې راپېژني (( اصل يې ( هذب ) دی د بې عيبه په مانا، هذب کلمه په اصل کې د هغې ونې لپاره استعمالېده چې ځينې څانګې او ځينې ښاخونه به يې قطع شول او صافه به شوه، وروسته دا کلمه له محسوسياتو نه معنوياتو ته رانقل شوه او هغه چا ته هم وويل شوه، چې عيبونه به يې ورک شول، يانې مهذب به شو.))
( ۱ : ۱ – ۲ مخ )
د ادب علم په اوله مانا د اخلاقو له علم څخه عبارت دی، او په دوهمه مانا د ادب علم هغه پوهنه ده چې د ويلو، ليکلو او ښې وينا ډولونه راښيي او د نظم او نثر حالات، ښه والی، بدوالی او نورې مرتبې بيانوي.
( ۳ : ۱۷ مخ )
ډس کو دس وايي (( هغه معلومات چې له کتابونو څخه نه حاصليږي ادب دی.))
بروک ليکلي دي (( د لايقو ښځو او سړو ليکلي احساسات او خيالات په داسې رنګ څرګندول چې لوستونکي ترې خوند واخلي ادب ګڼل کيږي.))
( ۵ : ۳۵ مخ )
د ادبياتو عمومي وېشنه
الف – د بڼې له مخې د ادبياتو وېش :
زمونږ په فرهنګي عنعنه کې دا دود دی چې ټول ادبيات يا ادبي اثار په لومړي سر کې د بڼې له مخې په دوو برخو وېشي، چې يو ته يې ( شعر او نظم ) او بلې ته (نثر ) وايي.
۱ - شعر او نظم :
شعر د قوي احساس، جذبې او عاطفې تخيلي څرګندونه ده چې په موزونه او اهنګواله توګه شوي او د نظم لغوي مانا ترتيبول او د مرغلرو په لړ کې پېيل دي او په ادبي اصطلاح هغه وينا چې وزن او قافيه ولري ( نثر نه وي ) نظم بلل کيږي.
که څه هم د نظم اصطلاح معمولاً د شعر سره مترادفه يا له هغې سره په يوه مانا استعماليږي، حال دا چې ترمنځ يې جوت او ښکاره توپر شته او هغه دا چې ، شعر موزونه او تخيل لرونکې وينا ده او نظم موزونې قافيه لرونکې وينا ته ويل کيږي،    په دې حساب مونږ په پښتو ادب کې ډېرې داسې منظومې لرو چې شعر نه دی او يوازې يې نظم بللی شو، لکه ځينې ديني، طبي، تاريخي او نور ډول ډول منظوم اثار چې ناظمانو نظم کړي، خو د تخيل څرک پکې نه ليدل کيږي، يوازې په وزن او قافيه برابر دي.
( ۵ : ۸ مخ )
۲ – نثر :
د نثر لغوي مانا په فرهنګونو کې تيت او شيندل ده او په اصطلاح کې هغه وينا او ليکنه ده چې د وزن او قافيې له قيد او بنده خالي وي، خو د نننيو ادب پوهانو په اصطلاح نثر يو ادبي ډول دی او څرنګه چې د وزن او قافيې له قيد او بند خلاص وي، نو د هر ډول افکارو د افادې او بشري پوهې، ديني، فلسفي، ښوونيزو، روزنيزو او ټولنيزو مسايلو او مفاهيمو د څرګندولو يوه مناسبه وسيله ده.
( ۵ : ۱۰ مخ )
د بڼې او فورم له مخې نثرونه په دوه ډوله دي :
1.     ساده نثرونه
2.     هنري او ادبي نثرونه
په ساده نثرونو کې ټول علمي، ادبي، سياسي او ژورنالستيکي ليکنې، څېړنيز، تحليلي او تشريحي اثار او ليکنې راځي، چې په ساده او روانه ژبه د فکر او نظر د څرګندولو او نورو ته د پوهې او معلوماتو د لېږدولو ډېره غوره او اغېزمنه طريقه ده، خو هنري او ادبي نثرونه بيا خپلې ځانګړنې لري چې د هغو له مخې اساسي او بنسټيزه ځانګړنه چې ادبي او ساده نثرونه سره بېلوي هغه هنريت يا ادبي او هنري ارزښت دی، د ادبي نثر د ليکوال احساس، ذوق او تمايلات د مطلب او واقعيت بيانولو لپاره پکې اساسي رول لري، ليکوال چې څه ليدلي ، اورېدلي او احساس کړي وي يا يې په ذهن او خيال کې تيريږي هغه بيانوي، خو د علمي او څېړنيزو ليکنو په څېر دليل راوړلو ته پکې هيڅ اړتيا نه لري.
د ادب ژانرونه ليکوال په خپل اثر کې د هنري نثر دا لاندې ډولونه يا ژانرونه راپېژني :
لنډه کيسه، ناول، ډرامه، رومان، طنز، تکل، ادبي ټوټه، يونليک ( سفرنامه )، ادبي راپورتاژ، ادبي ليکونه، ادبي انځور، ځای پېښې، علمي سناريو او ...
( ۵ : ۹ مخ )
ب – د موضوع او منځپانګې له مخې د ادبياتو وېش :
ادب پوهان د محتوا او منځپانګې له مخې ادبيات په دوو سترو ډولونو بېلوي :
۱ – تخليقي يا هنري ادبيات ۲ – تحقيقي يا څېړنيز ادبيات
تخليقي يا هنري ادبياتو ته اصلي او واقعي ادبيات هم وايي، چې په هغو کې د شعر بېلابېل ډولونه لکه لنډه کيسه، ډرامه، ناول، ادبي ټوټه، تکل، طنز، ادبي راپورتاژ، ادبي يونليک، ځان پېښې او نور شامل دي او تحقيقي يا څېړنيزو ادبياتو کې يو لړ علمي، ټولنيزو اصولو او معيارونو له مخې د ادبياتو منشاء،ماهيت، ارزښت او اهميت په باب څېړنې ( تحقيقات ) شاملې دي.
( ۷ : ۳۵ مخ )
د ادب موخه او غرض
له ډېر پخوا زمانې راهيسې د ادب پوهانو له خو ا د ادب په هکله دوه نظريې ډېرې عامې دي:
1.     ادب د ادب لپاره
2.     ادب د ژوند لپاره
د ادب د ادب لپاره د نظريې پلويان ادب له يوې مخې د خپل ټولنيز هدف او ارزښت نه رابېلوي او په دې باور دي چې ادب يوازې او يوازې انسان ته روحي خوښۍ او لذت او تسکين ور بښي او نور هيڅ نشي کولای دوی د ادب په محتوا يا منځپانګې او مضمون کې د نغښتو ټولنيزو، اخلاقي، روزنيزو، تنبيهي او هڅوونکي ځواک له اغېزو او اهميت نه سترګې پټوي، د دوهمې نظريې ( ادب د ژوند لپاره ) پلويان بيا په دې عقيده دي چې ادب د ښکلاييز او روحي خوند او سکون ترڅنګ د ټولنيزې او اخلاقي روزنې، اصلاح او سمون او د وګړو د ذهنونو د روښانولو او هغو ته د لارښوونې دنده هم په غاړه لري.
ادب پوهنه اثر ليکوال د ادب د ژوند لپاره نظريې او په ادب کې د موخې او پيغام مسئلې په اړه د مفصلو څرګندونې لري چې په دې ډول ده (( که مونږ له پخوا څخه تر اوسه پورې ادبيات مطالعه کړو ، نو ليدلای شو چې ادبياتو همېشه په يوه او بله بڼه ټولنيز فکري ارزښت او مفهوم لرلی دی، دغه فکري ارزښت او مفهوم په واقعيت کې هغه مقصد، غرض، موخه او هدف دی چې ليکوال يې نورو ته رسول غوښتي دي، او همدغې موخې او هدف ته د رسېدو لپاره اديب له هغې نه د يوې اغېزمنې وسيلې په توګه کار اخيستی دی.))
که د هر قوم، ملت او ژبې ادبي تاريخ ته ځير شو، راته څرګنده به شي چې د هغوی دردمنو او بااحساسه اديبانو په يوه بله بڼه د خپل فکر، نظر او عقيد د تبليغ يا خپراوي سره ، د قوم او ملت د ذهني ويښتيا، معنوي لوړتيا، ټولنيزې اصلاح د  سمون لپاره د يوې وسيلې په توګه کارولې ده  او په دې ترتيب کې يې په خلکو کې د کار، عمل، اصلاح، سمون او بدلون جذبه راولاړه کړې ده، د بېلګې په ډول که د پښتو او دري ژبو په ادبي تاريخونو کې د فردوسي، خوشحال خټک، سعدي، حافظ، بايزيد انصاري، رحمان بابا، اقبال او نورو نومياليو ليکوالو او اديبانو اثار ولولو، نو راته معلومه به شي چې هغوی څنګه ادب د د ديني، مذهبي، عقايدو او د ټولنيزې اخلاقي خير ښېګڼې، د قومي او ملي احساس د بيدارۍ او تبليغ لپاره يوه ډېره اغېزمنه وسيله ګرځولې  او خپله ټولنيزه موخه يې ترسره کړې ده.
( ۴ : ۱۵ مخ )
د ادب موضوعات
د ( ادب کا مطالعه ) اثر ليکوال په عامه توګه د ادب موضوعات پر پنځو برخو وېشلي دي :
1)     ذاتي يا خپلې تجربې: هغه تجربې دي چې د اديب په شخصي ژوند پورې اړه لري.
2)     انساني تجربې : هغه تجربې دي چې د ټول بشر يا انساني نوعې په تجربو پورې اړوندې دي.
3)   ټولنيزې تجربې : هغه تجربې دي چې د ټولنې د وګړو په ګډ او عمومي تجربو پورې اړه لري.
5)   په ادب پورې اړوندې تجربې : هغه تجربې دي چې په هغو کې اديب يوازې د خپل فن او هنر بشپړتيا ته نه ګوري يا د خپل هنر وده، پرمختيا او لوړتيا په پام کې نيسي.
( ۸ : ۲۱ مخ )
د ( ادب مطالعه ) ليکوال د ادب د موضوع په اړه ليکي :
کله چې مونږ ته دا ځواب تر ګوتو شو چې مونږ ادبي تخليقات ولې کوو او د هغه کوم اسباب او علتونه دي،نو مونږ ته بايد دا هم څرګنده شي چې په ادبي تخليقاتو کې کوم شيان ليکل کيږي ، د هغه موضوع يا مواد کوم دي، ترڅو مونږ ته دا پته و نه لګيږي چې په ادب کې کومې کومې خبرې راځي، تر هغې پورې مونږ د هغه مطالعه نشو کولی، د انسان د ژوند هر اړخ د ادب موضوع ګرځېدلی شي، له دنګو ماڼيو نيولې تر کوډلو پورې د بازارونو څخه نيولې تر دفترونو پورې، لنډه دا چې د ژوندد هر اړخ د ادب موضوع کېدای ، ادب د افرادو او قومونو د تجربو خلاصه او لنډيز دی.
1)     د فرد تجربه د فرد په حيث.
2)     د فرد تجربه د انسان په حيث.
3)     د فرد تجربه د طبيعي مناظرو د ترجمان په حيث.
تر کومه چې خبره د اديب په خپل ځان او ذات پورې اړه لري په هغه کې ايب د خپلو ذاتي يا شخصي جذباتو څرګندونې کوي، يا په بله وينا اديب په دغه ډول ادب کې د خپل فکر، ذهن او جذباتو داخلي نړۍ انځوروي، د دې ډول تخليق شوي ادب غوره بېلګې عشقيه او صوفيانه شاعري او مرثيه ليکنې.
د اوسنيو ادب څېړونکو په اند (( په ادب کې مهمه دا ده چې اديب له خپلې ذاتي نړۍ نه راووځي، د خپل ليد ساحه او دايره پراخه کړي، له ځانه بهر د ټولنې او نړۍ ترجماني وکړي.))
( ۶ : ۴۵ مخ )
په ادب کې د شکل او مضمون اړيکې
په ادب کې شکل او مضمون خپل ځانګړی ارزښت او اهميت لري، ځکه چې د هر ادبي اثر په جوړښت کې د شکل او مضمون ګډون اساسي ونډ لري او د دواړو له ګډون پرته ادبي اثر نشي رامنځته کېدلای، اديب چې کله ادب پنځوي ، نو لومړی به د هغې لپاره يوه موضوع ټاکي او بيا به د هغې د بيانولو افادې او نورو ته وړاندې کولو لپاره يو ادبي فورم او بڼه خوښوي، د بېګلې په توګه کله چې هغه د ادب پنځونې او تخليق لپاره د خپلې خوښې موضوع په نښه کړي، بيا نو چې د هغې د بيانولو لپاره يې د نثري ادب کوم ژانر يا ډول لکه لنډه کيسه، ناول، ډرامه، ادبي ټوټه او ...سره مينه وي او ورته مناسب ښکاره شي او که د شعر بېلابېل ډولونه لکه غزل، رباعي، قصيده يا د ازاد شعر فورم او نورو شعري ډولونو سره يې مينه وي، خپل خيالات او احساسات د هغو په کالبونو کې په اغېزمنه توګه څرګندولای او نورو ته وړاندې کولای شي، اديب د ادب د پنځونې او تخليق عمليه د خپلې خوښې او علاقې سره سمه ترسره کوي.
د ادبياتو د تيورۍ اثر ليکوال د يو ادبي اثر شکل ( بڼه ) او مضمون (منځپانګه = محتوا ) داسې راپېژني  (( منځپانګه ( مضمون ) او بڼه فلسفي معقولې او مفهومونه دي ، منځپانګه د يو شي يا پديدې د ټولو هغه توکو مجموعه ده چې نوموړی شی يا پديده يې رامنځته کړې ده او بڼه يې د دغه توکو ځای پرځای کول، ترتيب او تنظيم دی....))
د هيګل له نظره (( منځپانګه ايډيال دی او بڼه يې حسي انځوريز تبلور دی، د هنري ادب اثار هم ټاکلې منځپانګه لري، هنري اثر په خپله د منځپانګې او بڼې دنننی يووالی دی ، بڼه او منځپانګه يو له بله نه بېلېدونکي دي...))
بڼه بل څه نه دي بلکې په خپل پوهاوي کې په ماده ييزه بڼه کې شتون موندلی شي، يا په نورو ټکو که ووايو چې د ليکوال او اديب فکر، احساس او تخيل هغه مهال مادي شتون موندلی شي، چې په الفاظو کې تجسم پيدا کړي، چې د مادي تمثيل اصطلاح همدا مانا لري، په بڼه کې هر بدلون همغه دم په منځپانګه کې بدلون دی او په منځپانګه کې بدلون همغه دم په بڼه کې بدلون دی،ادب پوهان په دې اند او باور دي چې په ادبي اثر کې شکل ( بڼه ) او مضمون بايد يو له بل سره سمون ولري.
په هر ادبي اثر کې فورم او مضمون يو له بله سره نږدې او نه جلا کېدونکې اړيکې لري، د ( ادب د تيورۍ اساسونه ) اثر ليکوال د فورم او مضمون ترمنځ نږدې اړيکې او په ادبي اثر کې د شکل او مضمون سمون په اړه ليکي (( هر بديعي او هنري ادبي اثر هغه وخت پوره ارزښت او اهميت لرلای شي چې خپل مضمون ونه سپړلای شي، هنري ارزښت له لاسه ور کوي او ليکونکی يې ليکوال نشو بللی، د هنري اثر مضمون د ادب د تيورۍ له مخې د هغو موادو په نسبت ډېر پراخ دی، کوم چې هنرمند له ژوند رااخيستي او تاليف کړي يې وي... د بديعي ادبي اثر مضمون د ژوند له هغه پلوه عبارت دی کوم چې ليکوال درک کړی او د ښکلا پېژندنې له کوم اړخه چې ور ته ګوري ، د مضمون د راسپړلو تمثيلي فورم د پرسونتاژ د ژوند هغه اړخونه دي چې ليکوال يې په خپل تصور او تخيل کې جوړوي، په خپل خاص سبک يې د ټاکلي فورم او د الفاظو په قالب کې ځايوي او بيا يې د لوستونکي په خدمت کې وړاندې کوي ...د مضمون او فورم په سمون او په بديعي تمثيل کې د دوی ځايول د هنر يوه لازمه او نه جلا کېدوونکې نښه ده.
د بديعي اثر مضمون او فورم بايد داسې ونه ګڼل شي لکه ظرف او مظروف يانې لکه يو لوښی او په هغه کې اوبه له يوه ظرفه کېاشي مظروف بل ظرف ته انتقال شي، خو که له ي، مضمون نه افادي هغه خپل فورم واخيستل شي، چې پکې ځای شوی دی، امکان لري بيخي يو بل شی ترې جوړ شي ، د يو مضمون لپاره د بل مساوي فورم لټون ناکام او بې ځايه کوښښ دی.
( ۶ : ۵۱ – ۵۲ مخ )
د ادبي انځور پېژندنه
د انځور د کلمې مانا پښتو – پښتو تشريحي قاموس ، رسم، کښيده، نقش، نښان، نمونه او علامه راوړې ده. او له ادب سره د نښتې ( ی ) په وسيله د ( ادبي ) کليمې په يو ځای کېدو ورڅخه يو په زړه پورې ترکيب جوړ شوی چې اصطلاحاً د نثري ادب يو ډول لپاره کارول کيږي چې هغه ته په انګريزي ادب کې سکېچ ( Skeich) يا پن پورترايت ( Penportrait) اصطلاح او په اردو ادب کې خاکه نګاري يا شخصيت نګاري ور ته وايي که څه هم سکېچ اصلاً د انځور ګرۍ اصطلاح ده، خو د ادب د دې ژانر لپاره ځکه وضع شوې چې په دې کې د الفاظو هم هغه اهميت دی لکه په انځورګرۍ کې چې د دکرښو دی، خو توپير په دې کې دی چې په انځورګرۍ کې د يو شخصيت ظاهري بڼه څرګنديږي او په دې ادبي ژانر کې اديب د کلمو په وسيله د شخص د باطني کردار او کړو وړو د څرګندولو هڅه او کوښښ کوي.
( ۵ : ۵۲۱ – ۵۲۲ مخ )
د نثري ادب د نورو ډولونو په څېر د ادبي انځور کومه ځانګړې، کوټلې او منلې پېژندنه نشته، بېلابېلو ادب پوهانو او څېړونکو ورته بېلابېل تشريحي، توضيحي او تحليلي تعريفونه او څرګندونې کړي دي، چې دلته يې ځينې د دغه ادبي ژانر د پېژندنې لپاره رااخلو :
د( زرينې څانګې ) ليکوال يې داسې راپېژني (( ادبي څېرې په ادبي ژبه انځورول، په ارودو ادب کې يې خاکې بولي، خو مونږ ور ته ادبي انځور ويلای شو، په دې ډول پېژندنه کې د يوه اديب يا بل چا د پېژندنې په دې ټکو زور نه اچول کيږي چې د پلاني زوی، د پلاني ځای، په پلاني کال زېږېدلی او په پلاني کال مړ شوی دی، بلکې په دې ډول ليکنوکې دا پېښې ضمني وي او د يوې څېرې د انځور لپاره داسې مواد او الفاظ برابريږي چې دا څېره د ټولنپوهنې، اروا پوهنې او وګړو پوهنې د څېړلو لپاره اساسي او پوخ کار ور کوي، په دې ډول څېره ليکنه کې د يو چا خوی بوي، کړه وړه، راشه درشه او د ژوند ډېرې نورې ګوښې روښانه کيږي او د يو دقيق تصوير په توګه د کاغذ پرمخ خوندي کيږي.))
( ۵ : ۵۲۳ مخ )
د ( پښتو ادبي اصطلاحات ) ليکوال ليکي (( خاکه نګاري ( ادبي انځور ليکنه ) د ادب يو صنف دی چې پکې د يو شخص منفرد مهم او نماينده اړخونه په داسې طرز بيان شوي وي چې د هغه ټول شخصيت لکه کړه وړه، مخ او خط وخال سره سره د هغه پټې او څرګندې خوبیانې د ژوندي او ګرځنده تصوير غوندې لوستونکي ته ښکاره شي.))
احناف ( ادبي ژانرونه ) ليکوال يې داسې راپېژني (( د خاکې ( ادبي انځور ) لغوي مانا لومړنۍ نقشه ده، خو دلته ورڅخه مقصد په الفاظو کې د انځور وړاندې کول دي او پر ادبي اصطلاح هغه ليکنه يا مضمون دی چې د يو چا د شخصيت پوره انځور وړاندې کړي، چې د شخص ليکلی انځور هم ور ته ويلای شو.
د ( څېړنې او کره کتنې ) ليکوال د ادبي انځور د پېژندنې په هکله په ډېر تفصيل سره بحث کړی، چې دلته يې په لنډون سره رااخلو :