cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
باد ماتوونکی
د تخمونو په تيت کېدو باندې د باد اغېزه(Wind effect on seed dispersal)
باد د ځينو نباتاتو د تخمونو په شيندلوکې هم ونډه لري او دا ډول نباتات چې تخمونه يې دباد په واسطه خپريږي د Anemochore په نوم ياديږي، د دې بوټو تخمونه ځانګړي جوړښت لري چې د تخمونوپه خپرېدو کې مرسته کوي د بېلګې په توګه د Centaurea depressa او د قاصد ګل تخمونه چترۍ ډوله تاج در لودونکې دي چې په اسانۍ سره د باد په واسطه حرکت کولاي شي. دکاربن ډاي اکسايد(CO2)په جذب باندې د باد اغېزې (Effects of wind on absorption of co2) د بادد ملايم جريان په صورت کې د CO2 دجذب اندازه زياتوالي مومي چې دا زياتوالي د باد سرعت تر يوې ټاکلې اندازې پورې لوړوي له هغه څخه پورته د CO2 په جذب کې کوم د پام وړ زياتوالي نه دي ليدل شوي. Deneke (1931) په نوم عالم د خپلې تجربې څخه داسې نتيجه واخيسته چې د کاربن داي اکسايد د جذب اندازه د باد تر 167cm/sec پورې ډېروالي مومي، له دې څخه په لوړ سرعت سره د کاربن داي اکسايد په اندازه کې ډېر لږ زياتوالي ليدل شوي. څېړنو د CO2 زياته تبادله هم ګټمنه ښودلې. د Photosynthesis په عمليه کې هغ وخت زياتوالي راځي کله چې د نبات لپاره په پوره توګه CO2   برابر شي. د باد زيات سرعت د نبات د ودې لپاره زيان رسونکې دي ، د Photosynthesis او  Transpiration  ظرفيت کموي. باد ځينې نورې اغېزې هم لري د مثال په ډول د آفاتو ضد دواګاني( کله چې د محلول په شکل استعماليږي )، ګازونو اواوبو(د باراني خړوبونې په وخت کې ) مهم انتقالوونکې عامل دي. دنباتاتودکرلوپه وخت کښې قطارونه ددايمي بادونودلګيدوله لوري دجهت سره سم جوړشې ترڅوباددهغوله منځ څخه تيراودنباتاتودماتيدواوچپه کېدوسبب ونه ګرځي. دنباتاتودقطارونوجهت معمولادځمکې دنشيب (ميلان )اودآبيارۍ داوبودتګ لوري په واسطه ټاکل کېږي په داسې حال کښې چې دګړنديوبادونوپه ساحه کښې بادله يوه ځانګړي لوري لګيږي بايدهڅه وشي دځمکې دجوړولواودآبيارۍ دسيستم دطرحه کولوپه وخت کې دبادجهت په نظرکې ونېول شي.
باد ماتوونکې (Windbreak)
بادماتوونکې دونو(Trees)يادرخچو(Shrubs)ليکې ياکرښي ته ويل کېږي چې په يومنظم شکل کرل شوي وي اودکرنيزي ساحې، کورونو، کانالونو (Canals) او نورو ساحو دباد اوخاورو الوتلوڅخه ساتنه کوي.دغه جوړښت حيوانات(Livestock)ديخي هواڅخه ساتې او Shelterbelt نباتات اوڅړځايونه له ګرم اووچونکې بادونوڅخه ساتې.دغه جوړښت دخاوري تخريب(Soil Erosion)کم اودWildlifeلپاره داوسيدوساحې برابروي،دغه جوړښت دکرنيزو ځمکودتبخېراندازه کموي اوMicroclimate رامينځته اواصلاح کوي چې دکټاري او يا سرحدرول اجراکوي چې داوړي په موسم کې ګازاتودرامينځته کېدواندازه کموي،علاوه له دې دغه جوړښت ځينې مهم توليدات لکه ډاګې دمختلفواهدافولپاره،دسونګ لرګې، ميوي علوفه، فايبراوملچ توليدوي.دغه جوړښت بايديوه برخه دبادته دتېريدواجازه ورکړي اوياهم بايددباددشدت اندازه د۲۵ـ۷۵ فيصده کمه کړي،دغه جوړښت دديوال په څېروظيفه اجراکوي چې دهوادلوړيدوباعث کېږي،چې دغه هوا شايدوروسته ديوڅه فاصلي طي کولوبيرته راښکته شي. دګڼ بادماتوونکې په وخت کې ستونزمنه ده چې بادله هغې څخه سرايت وکړي خوپه داسې حالاتونوکې دونودماتيدوباعث کېږي چې دابه په لاندينې بادونوکې اله ګوله رامينځته کړي.اوداډول بادماتوونکې دهغوساحولپاره مفيددي چې زيات اندازه حفاظت ته اړه لري اولږه اندازه پراخوالي ولري.دبادماتوونکې دغوښتنې وړنفوذدونوپه انتخاب اودهغوترمينځ په فاصلوپوري اړه لري.دغه جوړښت دباددسمت ښي لوري ته جوړيږي چې دساتندوي ساحې اوږدوالي دبادماتوونکې لوړوالي تعينوي. دWindbreak اوږدوالي هغه وخت موثره وي چې کله دونودلوړوالي څخه د۱۲ ځله څخه زيات وي.يوقطاره بادماتوونکې(Single row windbreak)دکوچنيوساحولپاره موثره وي چې بايددونوانواع يې ډبل علوفوي اوياپاڼيزه وده ولري .کله چې له دې قطارونوڅخه يوه ونه دمينځه لاړه شي دغه ډول بادماتوونکې خپل ارزښت له لاسه ورکوي چې له همدې وجې په کرونده کې د۳ـ۵ پورې قطارونه دبادماتوونکې عام اومعمول دي اودونوترمينځ فاصله بيادبادماتوونکې دمقصدپورې اړه لري په کوموځايونوکې چې دبادماتوونکې توليدته لومړنۍ اړتياوي نوبيادځمکې استعمالوونکې بايدزياته اندازه کوچنې لينونه اوزياته اندازه دکوچنيوونواودرختچوچې دزياته اندازه علوفي اوسونګ لرګې برابرکړي.خوکه توليددلرګې په موخه وي نوبيابايددبادماتوونکې لوړوالي اوددوي ترمينځ فاصلي بايدزياتې شي.کله چې هدف اوغوښتنه دباارزښته نباتاتوساتنه وي نوبيابادماتوونکې بايدلوړاوپراخه وي څومره چې ممکن وي ترڅوزياته ساتنه وشي.په وچوساحوکې نباتات بايدپه لري فاصلوکې وکرل شي ترڅو دوي درطوبت دلاسته راوړلولپاره سيالي ونه کړي.کله چې دروازه اوياهم لاره اړينه وي نوبايديوه ساحه کې فاصله (Gaps)پريښودل شي چې په دې ساحه دبادتاثيراوشدت هم زيات وي چې دا بايددباددشدت خلاف دشدت په تغېرد۴۵ درجې زاويه باندي جوړشي چې په عمومې ډول نرۍ اوعمودي وده لرونکې ونې بايدد Windbreakلپاره انتخاب شي. د پراخو سيمو لپاره دباد  دتخريب دمخينوي څخه يو اصولي عمليه د باد ماتوونکو رامينځته کول دي باد ماتوونکې په حقيقت کې د کروندو ،باغونو، کورني حيواناتو او دساختمانونو د حمايت لپاره د شديدو بادو نو داثراتو راکمولو پخاطر رامينځته کېږي. باد ماتوونکې يومانع وي چې عموماً د زيات باد په لوري جوړ يږي ترڅو دباد دسرعت دکموالي په اساس تخريب کم کړي. يو باد ماتونکې هغه وخت ښه رول لوبولي شي چې په صحيح ډول جوړ او هميشه د خر ابيدو څخه وساتل شي.
د بادماتوونکو ګټي(Advantages of windbreaks)
۱- بادماتوونکې دباد سرعت کموي چې په نتيجه کې دبادپه واسطه تخريب کميږي. ۲- د با دماتونکې په واسطه د ميخانيکې زيانونو مخنيوي کيږي. ۳- دمحلي micro climate په تغير او د کرنيزو نباتاتو دزياتوالي لپاره موثره دي. ۴- داهلي حيواناتو حفاظت کوي. ۵- دوحشي ژوند لپاره خوراک او د اوسيدو ځايونه مينځته راوړي.
د باد ماتوونکو ډولونه (Types of windbreak)
باد ماتوونکې ممکن دمصنوعي موادو او يا د ونو، درختچو او د لوړ قدو نباتاتو څخه را مينځته شوي  وي. چې پدي اساس دوه ډوله باد ماتوونکې وجود لري.
غيري ژوندي ، مصنوعي يا ميخانيکې باد ماتوونکې
په مصنوعي باد ماتوونکو کې د تيږو ، فلزي ، لرګيو ، پلاستيکې ديوالو نو او په منطقه کې د موجودو ونو داړه ول شوو برخو ديوالونه شامل دي. دا باد ماتوونکې دباد دتخريب څخه علا ؤه دواوري د غورځيدلو لپاره په هغو ساحو کې چې واوره ښويدنه رامينځته کېږي او لويي لاري بندوي داوسپنو پټليو  او هـــــمدارنګه  دنقليه وسائيلو د حــــرکت مانع کېږي.هم رامينځته کېږي. ددې باد ماتوونکو په طرحه کې مهم او موثر عامل  د اوليه موادو انتخابول دي. د بعضي غيري ژونديو باد ماتوونکو رامينځته کول  لکه د تيګو او لرګيو ديوالونه معمولاً قيمته تما ميږي نو پدي اساس ددې  باد ماتوونکو څخه په ډيرو ارزښت لرونکو محصولاتو يا هم  دتخريب  شوو منطقو  دپوښلو لپاره استفاده کېږي. بعضي غير ژوندي باد ماتوونکې لکه :فلزي او داسې نورو ديوالونو رامينځته کول که څه هم هغه باد ماتوونکې کوم چې دونو پواسطه رامينځته کېږي په نسبت کم موثريت لري ولي ددې لپاره ورته ترجيح ورکول کېږي چې په اسانۍ سره د اشغال وړدي .مصنوعي باد ماتوونکې ممکن نيمه  قابل نفوذ ياغيري قابل نفوذ وي. نيمه قابل نفوذ ډولونه يي د غيري قابل نفوذ څخه غوره دي ځکه چې په نيمه قابل نفوذ کې د باد پواسطه رامينځته شوي ګردونه د ديوال غاړو ته نه راجمع کېږي .په مجموع کې په هغه  وختونو کې دغيرو ژونديو باد ماتونکو څخه استفاده کېږي چې: د دورمو باد ماتوونکې: مصنوعي باد ماتوونکو لپاره کولاي شوو چې د دورمو څخه استفاده وکړو ددې ډول باد ماتوونکو د جوړه ولو لپاره د دورمو غټي ساقي په يومشخص اوږودالي سره غوڅيږي او په هغه ژوروالي چې cm ۱۵ په اندازه په ځمکه کې جوړ شوي وي ودرول کېږي او وروسته پري خاوره اچول کېږي که چېري د باد ماتونکې ارتفاع يومتر او ياد هغې څخه زياته وي دزيات استحکام لپاره دورمې دسيم پواسطه يودبل سره وصليږي.لاندينې شکل دبادماتوونکې د يوي شبکې ښودنه کوي کوم چې د دورمو څخه جوړه شوي ده
او دا د مديترانۍ دبحر په ساحل کې کوم چې  (km۶۵) کې دغرب الجزاير سره جوړه شوي ده  هغو محصولاتو ساتنه کوي کوم چې په داشت کې پخيږي. اصلي باد ماتوونکې به په سيند باندي په عمو دي ډول جوړيدل چې ارتفاع يي (m۲) وه او يوله بل څخه يي فاصله (m ۱۰-۱۵) پوري رسيده فرعي باد ماتوونکې په عمودي ډول سره  (حائل هاي) اصلي باندي رامينځته شوي وه .چې ارتفاع يي(۱-۷۵)  پوري وه او يودبل څخه يي فاصله  (cm۰،۷۵) وه چې (ګوجه فرنګي )به پکې دقطار په شکل کرل کېده چې دخاوري دحرکت کنترول اوکوم تاوانونه چې به دوچکالي له امله وه هغه به يي په ګرمواو وچو مياشتو کې راکمول. دپوزي ډوله باد ماتونکې دجوړه ولو لپاره دهغې پوزيوڅخه استفاده کېږي چې دلاندي موادو څخه جوړ شوي وي مثلاً د ګيا ګانو څخه لکه غله جات ، دورمه اونور ټول زراعتي محصولات په عمودي شکل په ځمکه کې ايښودل کېږي. ديولرګين باد ماتوونکې دجوړه ولو لپاره بايدپه لومړيوکې فلزي ساختمان په ځمکه کې نصب شې. ددې لپاره بايدm ۳په m ۳ کې فاصله وي. داوسپنيزي ميلې قاعده بايد په پنډوالي سره په خاوره کې کېښودل شې او دهغې څخه وروسته (۳) درې قطاره داوسپني په افقي شکل نصبيږي. دباد ماتوونکو دځاي نيول او دهغوي مخنيوي ترڅو چې له منيځه ولاړ نشي دهر يوي اوسپنيزي تختي لاندي داوسپنيزي ميلي په حدودو ۴متره په افقي شکل اوعموداً د باد ماتوونکو پرسمت رامينځته کېږي. او د پايو پواسطه کلکېږي او ګرد چاپيره دهغې پواسطه راحصاريږ ي .ددې لپاره چې دپايو رامينځته کول دخپل حد څخه زياته ستوماني رامنځته نکړي او په عوض کې د داسې سا ختمانونو مصارف خپل حداقل حد ته  ورسيږي. هريوه پايه بايد د دوه سيمونو په واسطه وساتل شي او سيمونه په پورتني برخه کې د پايو سره او په لانديني برخه کې په دوه انجامونو د او سپنيزو ميلو کوم چې ۴متري کې د خاروي حجم په داخل کې وي تړل کېږي
دفلزي ساختمان دنصبولو څخه وروسته لرګينې تختي د او سپنيزو قطارونو د فا صلو په منځ کې د باد ماتوونکو پر مخ را مينځته کېږي. اوس که وغواړو چې متراکم باد ما توونکې رامينځته کړو نو ټول لرګي مينځته راوړو. په بل عبارت د لرګېو په منځ کې چې کومه فاصله وي هغه په نظر کې نه نيول کېږي. که چېرته وغواړي چې د باد ماتوونکو تراکم ۷۵٪ وي نو پدي حالت کې درې عدده تختي کېښودل کېږي او ديوي تختي په اندزه فاصله پريږدو. او که چېرته وغواړي چې ۷۵٪ تراکم سره يي رامينځته کړي نوتختي نصبوو او دهغوي په اندازه خالي فضاپريږدو او بيا ورپسي بله تخته کېږدو. په هر حال هره اندازه تراکم چې وغواړو کولاي شو چې رامينخته يي کړو. هغه لرګين باد ماتو نکې چې خلا لرونکې وي د باد دسرعت اندازه دغيري خلا لرونکو باد ماتوونکو په نسبت نه راکموي مګرم په دوي کې  دباد فاصله د هغوي څخه زياته ده .دد ينه علاوه دهغوي د جوړولو او احداث مصارف هم کم دي. د واوري دکنترول لپاره کوم ديوالو نه چې رامينځته کېږي معمولاً په هغې کې د لرګېنو ډاګو څخه استفاده کېږي چې بايد cm۰،۷۵ ضحامت،cm۴ عرض او cm۱۲۰اوږدوالي لري او دسيم په واسطه يودله بل سره په کلک شکل تړل کېږي.په داسې شکل سره چې هر يوديوبل څخه cm۲،۵فاصله ولري .ياهم تقريباً ۴۰٪ خاليګاه بايد ولري. او دغه لرګين ديوالونه عموماً دهغو فولادي ميلو په مابين کې کوم چې په خاوره کې ښخ شويدي نصبيږي. او کله چې دي لرګينو د يوالو نوته ضرورت نه وي نو هغه دفولادي ميلوڅخه راوباسي او د ځمکې په سطحه اچول کېږي او وروسته ديوسلنډرپه شکل يودبل سره يو ځاي کېږي او حفاظت يي کوي. ۲- ژوندي يادونو باد ماتوونکې :ـ دونو باد ماتوونکې معمولاً ديو قطار يا څو قطاره ونو او درخچو څخه جوړ يږي چې عمو ماً په عمو دي ډول د باد په سمت قرار لري. بعضي کار پوهان پدې عقيده لري چې په کرونده کې د باد د تخريب دمخنيوي لپاره علاوه دباد ماتوونکو څخه ځينې نور عمليات هم په نظرکې ونېول شي. لکه : نوبتي کرنه ، د نباتي پاتي شونو پوسيله د خاورو پو ښل ، کرنيز تناوب او داسې نور هم بايد صورت ونيسي. دونو د باد ماتوونکو نمونه په لاندې شکل کې ښودل شويده.
دژونديو باد ماتوونکوطرحه د کروندو غاړو ته يو پخواني عمل دي او اوس په ښه شکل سره دنړۍپه زياتو ساحو کې دزيانمنيدو څخه دمحصولاتو دساتلو، د ګرمې د اثراتو دکمولو، دتبخير دکمولواو ديخ وهنې داثراتو دکمولو لپاره ديوي ښي عملې په توګه ورڅخه استفاده کېږي.د مثال په ډول دامريکا په متحده ايالاتوکې د ۱۸۵۰کال څخه تر ۱۹۷۰کال پوري km۳۲۰۰۰۰ څخه زيات باد ماتوونکې کرل شوي وه. اوپه ۱۹۷۰کال کې د امريکا دخاوري دساتني اداري په تخميني ډول وئيلي وه چې اوس هم دامريکا ۳،۲۴ميلون هکتاره پراخو سيمو باد ماتوونکو ته ضرورت لري.لکه څرنګه چې تروه Troeh په نوم عالم او دهغې همکارانو وئيلي دي چې په وچو او ګرد لرونکو طوفاني کلونو کې د ۱۹۳۵-۱۹۴۲ کال پوري يوازي ۲۱۸ميلونه ونې په ۳۱۰۰۰کروندوکې او km۳۲۱۸۰ باد ماتوونکې او ساتندويه کمربندونه په لسو دښتو کې دتګزاس دايالت څخه نيولي ترکاناډا دحريم پوري کرل شوي وي. داروپايي هيوادونو په بعضي برخو کې ځيني وختونه دُر (Rye) او انګور د قطار ونو په منځ کې دباد ماتوونکو په حيث کرل کېږي. دانباتات تيزه وده لري او په پسرلي کې په پوره اندازه ښاخونه او پاڼې لرې کولاي شي چې د باد په مقابل کې مقاومت وکړي. په جنوبي اسپانياکې ددې لپاره د ګنيوڅخه استفاده کېږي. دامريکا په متحده ايالاتو کې د کروندو د ساتني لپاره دځمکنۍ مڼو څخه پکې د نازکه برخو دشکرې څخه استفاده کېږي چې پورتني نباتات د باد ماتوونکې لپاره پکار وړل کېږي .معمولاً دغذايي موادو او اوبوپه خاطر خپل څنګ کې نباتاتو سره رقابت کوي ولي زيات  توجو وړ مشکل مينځته  نه راوړي نو پدې اساس ددې څخه داصلي نباتاتو په توګه استفاده کېږي. دونو دباد ماتوونکو څخه دباد دتخريب د مخنيوي لپاره  په ټولو ساحو کې استفاده نه کېده ولي زياتره په مرطوبو او نيمه مرطوبو ساحو کې ورڅخه استفاده کېده ځکه چې  باد ماتوونکې په ټولو شرايطو کې د باد د تخريب په پوره ډول مخنيوي نه کوي اوله بل طرفه باد ماتوونکې دکروندي ساحه په وړو برخو تقسيموي چې په نتيجه کې کرنيز عمليات او کرنه دستونزو  سره مخامخ کوي. همدارنګه د باد ماتوونکو نباتي پوښښ د کرنيزو نباتاتو سره داوبو په سر رقابت هم کوي چې په وچو ساحو کې دايومحدودونکې فکتور دي او ددې څخه علا‌ وه په وچوساحو کې د باد ماتوونکو ونو دودي لپاره کافي اندازه باران وجود نلري.
دبادماتوونکو لپاره مناسبي ونې (Suitable trees for windbreak)
څرنګه چې دونه ډوله بادماتوونکو جوړول اواحداث ډيرو مصارفو او وخت ته اړټيا لري بايد دا په نظر کې ولرو چې ددې جوړول اوطرحه  په داسې ډول وي چې مصارف يي کم او لوړ قدې ونې لاسته راوړو. اوددوي په انتخاب کې مهمترين اوموثر عامل دادې چې ونې بايدپه ښه شکل رامنځته شي اوهم ارزښتناکه وي .په عمومي ډول دونو انتخاب دبادماتوونکو په حيث بايد دالاندي ټکې په پام کې ولرو. ۱-دونې په انتخاب کې بايد دمحلي او کليو الي خلکو درهنما څخه استفاده وکړو. ۲-دبادماتوونکې په حيث دونې انتخاب کې هغه ونه بهتره ده چې چټکه وده ولري. ۳-په وچوساحو کې داسې نوعي انتخاب شي چې عمودي ريښي ولري ترڅود ژورواوبو څخه استفاده وکړي او دساتل شوي سيمې دغذايې موادو سره رقابت ونه کړي. که چېرته قوي ريښه لرونکې ونې پيدانشي نوښه خبره داده چې د کرل شوي ونې ريښي اصلاح کړو. ۴ – دهغه ونو څخه استفاده وکړو چې تنکې ښاخونه ولري او مناسبه ارتفاع ولري د څيړني په اساس دا ثابته شويده چې ښه خبره داده چې دنباتاتو څخه په مختلفو اندازو کې کار واخستل شي. د ونو دنوعو دانتخاب لپاره ضروري دا ده چې دتيزو بادونو موسم ته پام وکړو که چېرته تيز بادونه په اوړي کې وي نوکولاي شو چې دپاڼه ريژو ونوڅخه استفاده وکړو اوکه چېرته تيز اوشديد بادونه د خزان موسم کې وي په کوم وخت کې چې ونې پاڼې رژوي نو بايدد تل شنو ونو څخه استفاده وکړو اوکه چېرته بادونه دکال په دوه موسمونو کې وي يعني په ژمي او اوړي دواړو کې وي نوبيا داسې ونې وکرو چې تل شني وي.اويا هم لاندي خصوصيات ولري بايد انتخاب شي. ۱ : داوړي او وژمي بادونو په مقابل کې مقاومت ولري. ۲:دونې تنه په لاندي برخو کې ښاخونه او پاڼي ولري او بي ښاخه او بي پاڼو نه شي. د ونود بادماتوونکو په رامنځته کولو کې لاندې ټکې ډير اهميت لري: هغه ونې چې دبادماتوونکولپاره استعماليږي په لاندې ډول دي. Coastal areas
No Botanical Name Common/English Name 1 Anacardium occidentale CashewNut 2 Grevilea robusta Silver oak 3 Casuariana equistifolia Causarina,JangliJhau 4 Saraca indica Ashok 5 Acacia albida Apple-ring acacia,winter thorn 6 Syzygium paniculatum Magenta lilly pilly 7 Popalous spp Poplar
Semi-arid zones(FAO 1980s)
Dry and Arid regions
No Botanical Name Common/English Name 1 Albizia lebbeck Siris,Albizia 2 Azadirachta indica Neem 3 Artocarpus heterophyllus Kat-hal 4 Pongamia glabra Karanj 5 Sesbania grandiflora Agast 6 Tamarindus indica Tamarind 7 Tamarix dioica Jhau 8 Eucalyptus spp Eucalyptus 9 Cassia siamea Kassod tree 10 Prosopis julifera Mesquite 11 Leucaena leucocephala Lead 12 Dalbergia sisoo Sissoo 13 Zizyphus spina-christi Christs thorn jujube 14 Parkinsonia aculeate Parkinsonia, Pailoverde
د باد دسرعت په کمولو کې د بادماتوونکې رول(The Role of windbreaks in reducing wind velocity) مخکې له دې چې بادپه بادماتوونکولګېږي ديوڅه فاصلي مخکې دبادسرعت کموالي کوي اوکله چې دبادماتوونکوڅخه تېرشي بېرته په تدريجې شکل سره زياتوالي کوي اوخپل اولنې سرعت ته رسيږي.ګرکو(Greco )په نوم عالم داسې وايي چې دباد دسرعت کموالي دبادماتوونکو په مخکې برخه کې په ۱۰-۹ برابره ارتفاع د بادماتوونکو ونوته رسيږي .اودبادماتوونکې ارتفاع شاوخوا ۳۰برابر دبادماتوونکې ونې ته رسيږي څرنګه چې ناهال(Nahal) په نوم عالم څرګنده کړي ده چې په يو ونه ډوله بادماتوونکې کله چې باد په متوسط تراکم په عمودي ډول لږيږي نو دباد سرعت ۶۰-۸۰٪ دباد ماتوونکو شاوخوا ته ونې کمه وي او هغې سره نيږدي تقريباً ۲۰٪ دونې ارتفاع په ۲۰برابره کموالي راولي اود بادماتوونکو ۳۰-۴۰ برابر ارتفاع کې په هيڅ صورت دباد په سرعت کې کموالي نه ليدل کېږي.
د يو بادماتوونکې شبکې خصوصيات (Charactristcs of a windbreak network)
هغه مهم عوامل چې دبادماتوونکې په احداث کې ضروري دي عبارت دي له : دبادماتوونکو ارتفاع ،اوږدوالي ،پيړوالي يا ضخامت ،تراکم اوفاصله دبادماتوونکو ده.
دبادماتوونکې ارتفاع (Height of windbreak)
دساتل شوي ساحي اوږدوالي دبادماتوونکو دارتفاع سره متناسب دي يعني هرڅومره چې دبادماتوونکوارتفاع زياته وي په هماغه اندازه به دساتل شوي ساحي اوږدوالي زيات وي. دساتل شوي ساحي ارتفاع معمولاً په (H)سره ښودل کېږي. يو بادماتوونکې خپل شاوخوا تر ۲ برابره دخپل لوړوالي په اندازه ساتي .دڅيړنو په اساس داڅرګنده شويده چې دباد دسرعت دکموالي اندازه دبادماتوونکې په خصوصيات يوشان دي اما په مختلفو ارتفاع لرونکو ونو کې دهر يوي  ونې ارتفاع په اندازه  دباد ماتوونکې ونې څلور برابره سره مساوي وي.
دباد ماتوونکو اوږدوالی (Length of windbreak)
داسې په نظر راځي چې د باد ماتوونکو اوږد والي يا طول بايد دهغې ساحي د عرض سره برابروي کوم چې ساتل کېږي په داسې حال کې چې دارنګه نده بايد د عرض څخه يي طول زيات وي. دباد درامينځته کېدو په وخت کې کله چې ديوي قايمي زاويه لاندي د باد ماتوونکې سره لګيږي. څرنګه چې د باد سرعت د باد ماتوونکو په دواړو انجامونو کې د لمړي بادد سرعت څخه زيات دي. ( معمولاً۱۱۰ په سلو کې د لمړي باد سرعت وي او بعضي وخت ددې څخه هم زيات ) .نو ددې شکل په اساس به ساتل شوي ساحه مثلثي شکل  ولري اوس که دداسې ساحي ساتل هدف وي چې مستطيلي شکل ولري نو لازمه ده چې دساتل شوي ساحي سطحي ته بايد پراخوالي ورکړو پدي منظور د هر لوري د باد ماتوونکې مقدار: مثلاً شاوخوا د باد ماتوونکو دارتفاع ۶برابره دهغې په اوږدوالي کې زياتوالي راولو دا بايد په نظرکې ولرو چې داکار هروخت نه ترسره کېږي نو ددې لپاره چې د باد ماتوونکو په اوږدوالي کې د زياتوالي راوستلو لپاره مجبوره يو ترڅو نوره ساحه هم په برکې ونېسو.ځيني وخت د داسې شکلو نو  دله مينځه وړلو پخاطر د باد ماتوونکو هر لوري ته  دعمودي باد ماتوونکې رامينځته کوو چې تقريباً ۲-۳ برابره د باد ماتوونکو دارتفاع په اندازه طول ولري. ديو باد ماتوونکې په رامينځته کولوکې بايد کوشش وشي ترڅو په کې سوري او درزونه رامينځته نشې ځکه چې سوري او درز يا چاودديو باد ماتوونکې په څنډوکې د باد سرعت د تيزوالي لا مل ګرځي او دساتل شوي ساحي سطحه راکموي. چې داپه شکل کې دپورته خواڅخه ښودل شويدي. چې پدي شکل کې داپړکېدل (Flash) دبادد جهت جريان ښايي لکه څنګه چې کتل کېږي د کروندي په ټوله سطحه کې يواځي د مثلثونو سطحي په اهتزاز  راځي او د باد څخه مخنيوي کوي
دباد ماتوونکو عرض (Wide of windbreak)
دڅيړنو په اساس داڅرګنده شويده چې د باد ماتوونکو عرض د باد د سرعت په کموالي کوم تاثېرنه لري بلکې تراکم د باد ماتوونکو دي چې د باد دسرعت په اندا زه کې کموالي کوي. ياپه بل عبارت د باد ماتوونکو د تراکم يوشان والي د کم عرضه باد ماتوونکو په نسبت په هماغه اندازه د باد ماتوونکو تاثېر پراخه او زيات وي. ودراف او همکاران يي پدي عقيده دي چې باد ماتوونکې بايد په پنډ او ضخيم شکل رامينځته کړو. چې پدي صورت سره امکان لري چې عرض د باد ماتوونکو ترڅو متروپوري ورسيږي. څرنګه چې ناهال په نوم څرګندوي چې د باد ماتوونکو غوره عرض د ۴-۱۰ قطاره پوري دونو موجو د يت دي تروه او همکاران يې داسې وايي چې معمولاً بايد باد ماتوونکې -۷- قطاره وي چې -۷- قطاره باد ماتوونکې  په موثر ډول د باد سرعت کنترولوي. مګرم د ځمکې يوه پراخه سطحه د باد ماتوونکو پواسطه نيول کېږي. دامريکا متحده ايالاتو په دښتوکې (۱۰) قطاره پراخه باد ماتوونکې ونې رامينځته شويدي .همدارنګه د اولني او وسطي قطار ونو ارتفاع زياته دپاتي شونو څخه وي او همدارنګه د څنډو قطارونه د  درخچو څخه تشکېل شوي وي. چې تراوسه پوري د دي باد ماتوونکو کوم عامل معلوم ندي .په هرحال پدي اړه تحقيقات او څيړني رواني دي چې داسې باد ماتوونکي مينځته راوړي چې زيات تاثير ولري او دونو څخه وي. په اصل کې د باد ماتوونکو عرض کوم چې د ځمکې په سطحه کرل کېږي بايد داقتصادي ګټو له نظره وټاکل شې. د باد ماتوونکو په عرض کې عموماً د قطارونو شمير ضروري دي. او همدارنګه د باد ماتوونکو رامينځته کولوپه وخت کې بايد د باد ماتوونکو اندازه د تراکم له مخې وټاکل شي.د ځمکې هغه سطحه چې دکمو ونو پواسطه نيول شوي وي دهغې ساتنه اسانه ده ځکه چې دونوڅو قطارونو څخه استفاده کول په يو ځاي کې د بادماتوونکوپه لاندي ډول دي.
د باد ماتوونکوفاصله (Distance/Space of windbreak)
دباد ماتوونکورول په وړو نباتي ټولنوکې يا هم دبادماتوونکورول په Micro climax کې باد ماتوونکې په محدودووړونباتي ټولنوکې په مختلفواشکالوسره اثرکوي چې عبارت دي له: 1- يو دمهمو اغيزو دباد ماتوونکې داده چې دباد سرعت راکموي چې دباددسرعت په کميدو سره دتبخيراندازه کميږي چې په نتيجه کې دخاورې درطوبت اندازه په ساتل شوې سيموکې زيادښت کوي نوحداکثردباددسرعت راکميدل دباد ماتوونکو په شاه برخه کې وي اودهغې په نژدې ساحو کې وي. نوددې له کبله اکثراًدتبخير کميدل دباد ماتوونکوپه شاه اونژدې شاوخوا کې وي معمولاًهرڅومره چې دبادماتوونکو څخه ليرې لاړ شو،نو دتبخيرشدت زياتوالي کوي.دجاپان په هيواد کې چې دباد ماتوونکواغيزه دتبخير په راکمولوکې ډيره څيړلې اومطالعه شويدي داپه ډاګه کوي چې دبادماتوونکو په شاه برخه کې يوبرابراندازه ارتفاع چې دهغې دتبخيرمقدار40%اوپه پنځه برابره ارتفاع دفاصلې سره په هوا کې دتبخيردمقدار اندازه 60% خلاصيږي. دتبخير اندازه دباد ماتوونکې دتقوې اومخنيوي کې دباددسرعت،دبادماتوونکوطبيعت او دبادماتوونکې دخاليګاه پورې اړه لري.دباد ماتوونکو تاثيردتبخير په راکمولو کې دباددسرعت په اساس لاندې شکل کې ښودل شوېده.په مجموعي شکل ديوباد ماتوونکې اغيزه دتبخير په راکمولو کې دباد ماتوونکو په شاه کې وي.چې داخاليګاه لرونکوبادماتوونکوکې دهغې په يوڅه اندازه فاصلې کې اوپه نسبتاًمتراکمو بادماتوونکوکې دهغې په ګاونډ کې وجود لري.
2-بادماتوونکې دلمر دوړانګومخنيوي کوي اوسيوري رامنځته کوي چې په نتيجه کې دحرارت درجه اوتبخير کموالي کوي.
Windbreak کولاي شي د باد سرعت دWindward ( د باد دلګېدو لوري) او Leeward ( دباد څخه مخفوظ لوري)، دواړو لوروته کم کړي خو د Windward په پرتله د Leeward لوري ته د باد سرعت زيات کمېږي او باد تر ټولو زياته قوه په مانع نقطه  يا Windbreakباندې واردوي دباد څخه ساتل شوي (Leeward) لوري، Windbreak ته نږدې په يوه لنډ واټن کې د باد سرعت اصغري ټکې ته ښکته ځي له هغې څخه د فاصلې په زياتيدو سره د باد سرعت د دوهم ځل لپاره خپل مخکېنۍ کچې ته رسسيږي .شکل:هغه فاصله چې د باد سرعت پکې کم او زيات وي د Windbreak په ګڼ او ړنګيتوب پورې هم اړه لري ، هغه بادماتوونکي چې ګڼ وي او دباد تېريدو ته لاره ورنه کړي د زياتې فاصلې له وهلوڅخه به وروسته خپل لمړني سرعت ته ورسيږي او که باد شکن ړنګي وي او باد ته لاره ورکړي خپل لمړني سرعت ته به زر ورسيږي(۴).
ګراف : د Windbreak دواړو لوريو ته د باد د چټکتيا تغير او د هغې د فاصلې اندازه د بادماتوونکو څخه. د باد دسرعت څخه په محفوظه ساحه کې د نباتاتو په وړاندې د ميخانيکې زيانونو او دخاوروله تخريب څخه مخ نيوي کېږي. هغه وخت چې د باد د سرعت څخه 39% كم شي او هم د ونو دلوړوالي ۱۰ برابره ساحه دباد دزيان څخه محفوظه و اوسي ، په ريګي ځمکوکې د ريګ دحرکت اندازه د آزادې ساحې په پرتله۵۰٪ته راټيټيږي. په هغو ځايونو کې چې دايمي او چټک بادو نه وجود ولري Windbreak د زيات Evaporation څخه مخنيوي کوي.
دبادماتوونکوتنظيم (Windbreak Management)
بادماتوونکې دکرنې او باغداري دفارمونولپاره يوه مهمه برخه ده.بادماتوونکې دبزګرانو داوسيدودځاي څخه ساتنه کوي.همدارنګه داهلي حيواناتواونباتاتوڅخه ساتنه کوي،دوحشي ژوند لپاره استوګنځاي برابروي دانساني ژوند دکورنې لپاره ديوسالم چاپيريال په رامينځته کولوکې مرسته کوي.ددوي داوسيدلوسيستم دځوانو،رسيدلواوزاړه عمر لرونکوونوسره وي.لکه دنوروډېروژونديوشيانوپه څېرکوم چې دخاصي توجواوتنظيم ته اړتيا لري اوددې اداره ترهغې دوام مومې ترڅودوي خپل وظايف بهترکړي.دبادماتوونکوتنظيم په دې پوهيدلوته اړتيا لري چې څنګه ستاسې بادماتوونکې کارسرته رسوي.دقوي ،سالمواويوشان بوټواوونوته چې کله پاملرنه کېږي چې ټول ساختمان دبادماتوونکودبادپه مقابل کې ديوه موثره مانع په ډول وي نوددې هدف دپوره کولولپاره ځينې عمليات بايدترسره شي.لکه دهرزه ګياوکنترول، دلويوحيواناتواوموږکانوڅخه ساتنه،په درسته ډول شاخه بري،دحشراتواوناروغيوکنترول اوهمدارنګه په هغه نږدې ځمکواوکروندوکې چې دمناسبوکېمياوي موادواستعمال ته اړتيا وي بايددبادماتوونکودتنظيم په پلان کې شامل وي.دښې پاملرنې اوتوجوسره بايد يوبادماتوونکې ددې جوګه شي چې داوږدعمر لپاره ساتنه وکړي.سره له دې چې دوحشې ژوندلپاره استوګنځاي برابروي اوپه طبعي منظره کې ښکلازياتوي.
حشرات اوناروغي(Insects and Diseases)
په سالمواوصحتمندوونوکې دهميش لپاره حشرات اوناروغي کومه ستونزه نه ده.هغه ونې چې دخطرسره مخامخ دي اوهمدارنګه خپل قوت اوسلامتياله لاسه ورکوي اوپه کمزوري بڼه وده غوره کوي نوداټول دهرزه ګيادسيالۍ له وجې دي.اوهمدارنګه هغه چې دحيواناتوپه واسطه زيانمن شوي وي هغه ډيرزيات دحشراتواوناروغيودستونزوسره حساس وي په مکررډول پلټنې داپه ډاګه کوي چې په لومړيووختونوکې ټپونه به دناروغيواوحشراتودستونزودرامينځته کولولپاره زمينه مساعده کړي.په پسرلي اومني کې بايددخپلوبادماتوونکوڅخه څارنه وکړوکه چېرته کنترول ته اړتياولري بايددخپلومحلي ساتونکواودترويج داداروسره ددې لپاره مشوره وکړوترڅودمخنيوي غوره لاري چاري راوښائي.
واښه وژونکې(Herbicides)
زياتره بادماتوونکې ددې لپاره کرل شوي وي ترڅودکرنيزوعملياتوساتنه وکړي کوم چې دمختلفوواښه وژونکواستعمال ته اړتيالري.نودبادماتوونکوپه ساحه کې به بوټې اوونې به دهغه واښه وژونکوسره حساسيت ولري کوم چې ستادکروندي شاوخواپه نوروکروندوکې استعمال شوي وي.دهرکال ستونزي اوکېمياوي موادبه زمونږدبادماتوونکوعمررالنډکړي اوهمدارنګه هم به دحشراتواوناروغيوستونزي رامينځته کړي.نوپه دې بايدخبراوسي چې دبادحالت بايد په نظرکې ونېول شي کوم چې واښه وژونکې له يوځاي څخه بل ځاي ته انتقالوي اوپه دې بايد هڅه وکړوترڅومونږپه خپلوبادماتوونکوکې اوياهم دهغې شاوخواواښه وژونکواستعمالوبايدپه داسې طريقه استعمال شي چې زمونږبادماتوونکوته خطرمخامخ نه کړي.
سره ورکوونه (Fertilization)
په زياتوحالاتوکې به ستاسې ونې ديته اړتيا ونه لري چې سره په کې استعمال شي اودسري زيات استعمال به ددې باعث شي ترڅوتېزه وده کوم چې دونودغټيدوسبب کېږي اوهمدارنګه کمزوري رهنمارامينځته کوي اودګڼوالي مخنيوي به وکړي.دفصل په اخرکې سره ورکوونه به داستراحت پيل کمزوري کړي اوشايددژمني ټپونودرامينځته کېدولامل شي.اوکه چېرته داسې وګڼي چې خاوره دغذادکمبودسره مخامخ ده نوبايدځان په دې مطمن کړواودسري استعمال څخه بايدمخکې دخاوري ازمايښت ترسره شي.
دقطاري کټاروبادماتوونکې(Fence row windbreaks)
يوبې ساري چانس دادي کله چې دقطاري کټاري په رامينځته کېدلوکې ونې اوبوټې په مناسب شکل تنظيم شوي وي.په احتياطي ډول دقطع کولوانتخاب دکټاروپه حدوداتوکې به داديته برابرکړي چې دځمکې په يوه موثره بادماتوونکې بدل شي.ډيرې بومې اومورنې نوعي دونواوبوټوکوم چې دکټارودقطارونودساتني لپاره مناسب وي اوديوبادماتوونکې دمشخصولولپاره وي بايداستعمال شي.کله چې دانتخاب لپاره مناسبې نوعې کوم چې داوږدعمرلرونکې وي،دناروغيوپه مقابل کې مقاومت ولري،دماتيدنې په مقابل کې مقاومت ولري اودګڼ تاج دپرمختګ مقاومت ولري.مثلاًڅيړۍ(Oak)،آش(Ashes)اوسخت Maples اوهمدارنګه Eastern red Cedar بايد انتخاب شي.که چېرته امکان ولري بايدونې د۱۰ــ۱۶فوټ اويودبل سره ديومستقيمي کرښي په شکل سره تړاوولري که چېرته درزواقع شي نوپه ازادوفاصلوسره اودوړونېالګېودمعمولي نوعوکوم چې په قطارونوکې وي بايدوکرل شي.تاسوبايدکوشش وکړي چې دمطلوبه نوعوتخمونه اوزړي هم وکري.دايوه ښه نظريه ده چې داړتياڅخه بايدزياتې ونې وکرل شي.په خاص ډول په هغې صورت کې چې په مستقيم ډول دنيالګيوکرنه ترسره شوي وي.تردې پورې چې موجوده اندازه کوم چې دسيالې له وجي کمه وي چې دا په خاص ډول په وچوساحوکې صحيح ده اوداداوبواوواښودکنترول دحالت بشپړونکوته به دلومړيوڅوکلونوپورې اړتياوي.دکم تصوراوخيال سره دمعمولي احساس اوهغه ټيټ ارزښت کوم چې دقطاري کټاروسره تړاولري امکان لري چې ديوباارزښته بادماتوونکې په په توګه.
سپارښتنې (Recommendation)
۱ـ دنباتاتودفعاليتونو دتخريب دمخنيوي لپاره يوه اغيزمنه لاره ده چې ترڅورامنځ ته اوتاسيس شي. ۲ـ دباددتخريب دمخنيوي څخه دبادماتوونکي تخنيک يوه له اغيزمنولاروڅخه ده چې دباد څپوته پورته خواته ميلان ورکوي اودهغې پواسطه دتخريب څخه مخنيوی کوي. ۳ـ بادماتوونکي دخاوري دتخريب څخه مخنيوي کوي نوددې لپاره بايدرامينځته شي. ۴ــ‏ بادماتوونکې  دباد سرعت کموي چې په نتيجه کې تخريب کميږي بايدتاسيس شي. ۵- د با دماتونکې په واسطه د ميخانيکې زيانونو مخنيوي کيږي چي بايدرامينځته شي. ۶- دمحلي micro climate په تغير او د کرنيزو نباتاتو دزياتوالي لپاره موثره دي نوپه همدي وجه بايد جوړاوتنظيم شي. ۷- داهلي حيواناتو حفاظت کوي نوددې لپاره يې رامينځته کول مهم دي. ۸- دوحشي ژوند لپاره خوراک او د اوسيدو ځايونه مينځته راوړي نوددوي په رامينځته کولوکې بايد هڅه وشي. ۹ـ بادماتوونکي دمحصولاتوپه زياتولوکې مهمه ونډه لري نوددې په خاطربايدچې جوړشي.
کویپر کمربند
کویپر کمربند په انګلیسي Kuiper Belt) د ستور پیژندونکی ف ک لیونارډ لخوا په ۱۹۳۰م کال کې د نظریه په توګه وړاندی شو.
عبدالشکور رشاد
مخينه
اكاډيميسن پوهاند عبدالشكور رشاد د ١٣٠٠ لمريز لېږدي كال د لړم د مياشيې پر ۲۳ نېټه (د ١٩٢١ زېږدي كال د نومبر پر ١٤)، چې له لويي برتانيا څخه زموږ د گران هېواد افغانستان د سياسي خپلواكۍ دوه كاله تېر شوي ول، د کندهار ولايت (كندهار ښار) د بابړو د كوڅې په يوې مخورې او درنې كورنۍ كې سترگې دې نړۍ ته پرانيستې. په دغه كورنۍ کې د سوداگرۍ تر څنگ له پوهنې سره ښه مينه درلوده او پلار يې ارواښاد عبدالغفور خان دمروجو علومو د مطالعې خاوند او پر خپلي مورنۍ ژبي سربېره يې ، په پاړسي عربي ، اردو او انگريزي ژبو پوهيدى او نيكه يې حاجي محمد اياز خان دخپل وخت مشهور سوداگر او ورنيكه يې ( غور نيكه ) محمد جان خان ، تر نيكه يې نېك محمد خان او سرنيكه يې لكي صاحب خان چي ديو لك سكو خاوند او دمعاصر افغانستان دبنسټ ايښودنكي ستر احمدشاه بابا ( ١٧٤٧ - ١٧٧٣ م ) د وخت له مشهورو خلكو څخه و. دا كورنۍ پخوا دپاچا جوړونكو ( King Makers ) كورنيو څخه بلل كېده ، لكه نور محمد خان بابړ چي ( مستوفي الممالك ) او گل محمد خان بابړ چي د ( امين الملك ) دنده سرته رسوله او دافغانستان ټولي اقتصادي او دهغه دپلان چاري ور دغاړي وې ، دلوي احمدشاه بابا سره يې كورنۍ دوستي هم درلوده او دهغه د لمسي شهزاده زمان چي وروسته له خپل پلار تيمور شاه څخه پر تخت كښېناست او دشاه زمان په نوم يې شهرت تر لاسه كړ ، خسر يې هم و.
روزنه او پالنه
داستاد رشاد په روزنه او پالنه كي په لومړي گام كي دهغه فاضل پلار مهمه ونډه درلوده ، لكه چي دى خپله د گوربت مجلې سره په مركه كي وايې : "زما لومړى استاد زما پلار و ، پر هغه دي خداى ورحميږي زه يې روزلى ، خو متاسفانه چي د هغه سيورى په ١٣ كلنۍ كي زما له سره څخه ليري سو او ما دده له ټول فضيلت څخه استفاده ونه سوه كړاي ، تقريبا ً ٦٩ ( اوس ٧٣ ) كاله وړاندي ما انگرېزي الفبا له پلاره زده كړې او عربي كتابونه مي هم تر مختصر پوري له پلاره سره ويلي دي ، پاړسي كتابونه مي لكه گلستان ، بوستان ، حافظ او نور ټول له پلاره سره لوستي ، البته نور استادان مي هم درلوده، خو لومړى استاد مي پلار و ." او همدارنگه د افغانستان په نوم كوم اخبار چي په لاهور كي خپرېدى او پښتو برخه يې درلوده ، د دوى پلار ته را استول كېدى او هغه يې مطالعه كاوه.
دندې او کارونه
خو د خپلي ځيركتيا له امله ډېر ژر په ١٩٣٣ م كال كې په لومړي درجه له ښوونځي فارغ او په ١٩٣٤ م كال يې پر ديارلس كلنۍ د ښوونكي په توگه رسمي ماموريت پيل كړ ، چي د پوهي او سن دلږوالي له امله يې په كوچني ښوونكي ډېر شهرت پيداكړ چي حتى ډير شاگردان به يې تر ده مشران هم وه. په ١٩٤٦ م كال دكندهار د ښار دانتخابي ټولني رئيس او په ١٩٤٧ م كال دكندهار د ښاروال مرستيال سو او له ١٩٤٧ م كال وروسته هندوستان ته ولاړ ، هلته يې خپلو ځانگړو زده كړو او هم يې دپښتنواو پښتو په اړه ژورو څيړونو ته دوام وركړ ، چي د "لودي پښتانه" كتاب ، چي ٤٢٠ مخونه لري او "سوري پښتانه" چي ٤٠٠ مخونه لري يې ښه بيلگي دي او دهغه تر څنگ يې هندي ژبي او ديوانگري ليكدود هم زده كړ او څه سانسگريټ او انگرېزي ژبي يې هم وكوتي. ١٩٥٢ م كال د ويښو ځلميانو چي د افغانستان لومړي ملي ديموكرات گوند و ، د استازي په توگه د كندهار د ښاريانو له خوا پارلمان ته انتخاب سو خو دكندهار د والي عبدالغني خان ( قلعه بيگي ) او دچارواكو دمخالفت په وجه چي د ويښ ځلميانو او پوهاند رشاد سره يې درلود د دوى د رائيو صندوق د پوليسو له خوا ضبط او دى دښاروالۍ له تالار او انتخاباتي حوزې را وايستل سو. په ١٩٥٧ م كال دپښتو ټولني د مسلكي غړي او دكابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي د استاد په توگه وپېژندل سو چي وروسته بيا د پښتو ټولنې د رياست مسلكي مرستيال وټاكل سو ، سره له دې چي د كابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي استاد هم و. په ١٩٦١ م كال د پخواني شوروي اتحاد دسنت پيرزبورگ (پخوانى لينن گراد) دښار د ختيځ پېژندني د انستيتوت د پښتو ژبي د استاد په توگه د دوه نيم كاله له پاره ولېږل سو ، چي وروسته افغانستان ته راستون او د كابل پوهنتون د ژبو، ادبياتو او بشري علومو د پوهنځي په پښتو څانگه كي استاد او بيا د دغه ډيپارټمنټ (څانگي) شف (مشر) سو او د وخت لوړه علمي رتبه پوهاندي يې په ١٩٧٤ م كال كي تر لاسه كړه، څو د١٩٧٨ م تر پېښي وروسته ډېر ژر لزوماً تقاعد ته سوق سو، خو ددې رژيم د مخالفت سره سره يې خپلي علمي او فرهنگي اړيكيد كابل پوهنتون، د علومو د اكاډمۍ، علمي ټولنو او كړيو سره وساتلې.
ادبي ژوند
استاد رشاد لومړى شعر په ١٩٣٤ م كال پر ديارلس كلنۍ ويلى، خو د هغه لومړى شعر په ١٩٣٨ م او لومړى څېړنيزه ليكنه په ١٩٤١ م كال د افغانستان په مطبوعاتو (طلوع افغان) كي خپاره سوي دي. دده په وينا له ٢٦ كلنۍ څخه د ويښو ځلميانو د نهضت غړى و.
د جهاد پر مهال په كابل كي اوسېد، خو مضامين او شعرونه به يې په مستعارو نومونو چي په هيواد كي خطر ورته پېښ نه كړي، د كلفورنيا په Freedom ، د ناروې په مجاهد ولس، جرمني ، اطريش، هند، پېښور ، كراچي او نورو ځايونو كي خپرېدل او چي ډېر به ترخه نه وو او په سمبوليك ډول به پكي د وخت رژيم غندل سوى او ملي جهاد او آزادي ستايل سوې وه ، په كابل كي هم خپرېدل او له ١٩٩٢ م كال وروسته چي د تنظيمونو تر منځ د واك د ساتلو او يا تر لاسه كولو جگړه پيل او ايتنيكي اختلافاتو ته لمن ووهل سوه، د هغه دغندني په خاطر يې هم شعرونه او ليكني له هيواد څخه دباندي خپرې كړي او د طالبانو په وخت كي په يوه غونډه كي چي د ١٩٧٩ م كال د روسانو د يرغل د غندني په اړه نيول سوې وه، استاد رشاد د سر په بيه د طالبانو سياست د روشنفكرانو او دموكراسۍ په اړه وغانده او دا يې په ډاگه وويل چي: " زه ويښ ځلمى وم ، يم او اوسم به او دا گوند هغه گوند دى چي په افغانستان كي يې د لومړي ځل له پاره د ډيموكراسۍ ږغ پورته كړ ."
د ١٩٧٨ م كال تر پيښي را وروسته بيا تر ١٩٩٢ م كال پوري ددوى د سياستونو د غندني په اړه يوه شعري ټولگه د " ملحد شاهۍ" په نوم ليكلې او د ١٩٩٢ م كال څخه بيا تر ١٩٩٦ م كال پوري يوه شعري ټولگه د"تنظيم شاهۍ يا ملا شاهۍ" په نوم ليكلې او وروسته يې د طالبانو تر سقوط پوري د " طالب شاهۍ" په نوم يوه شعري ټولگه ليكلې ده. استاد د خپل ژوندانه تر وروستۍ شېبې پوري د زورواكۍ او بلواكۍ پر ضد شعرونه او ليكني كړي دي ، خو په څرگند ډول ويلاى سو چي ژوند يې تل د چارواكو سره په مخالفت (اپوزيشن) كي تېر سوى دى ، چي نه يې ظالم واكمنان منلي او نه يې پردۍ واكمنۍ ، د ډيموكراټ او متعادل سياست خوښوونكى او ريفورمست دى. په دغه توپير چي په لږ آزاد چاپېريال كي يې مخالفت څرگند او د اختناق په شرايطو كي به يې په پټه او سمبولونو مخالفت كاوه. له دا ټولو ستونځو سره سره چي په وار وار تعقيب سوى او تهديد سوى و او دا امكان يې هم تر لاسه كړى وو چي څو ځله په شخصي ډول جاپان ، هندوستان ، پاكستان ، يمن امريكا، سعودي عربستان او نورو هيوادونو ته سفرونه وكړي ، خو خپل هيواد يې خوشي نه كړ او بيرته خپل هيواد ته راستون سوى دى.
ارواښاد استاد به تل دا ويل چي " هيوادپر هر چا گران دى خو ما ايمان پر راوړى ، كه مرم هم به دلته يم او كه ژوندى يم هم به دلته يم ." ارواښاد استاد په پاړسي، عربي، اردو، هندي، روسي او انگريزي ژبو پوهېدى او له تركي او جاپاني ژبو څخه يې هم استفاده كولاى سواى. پر خپلي مورنۍ ژبي سربېره يې په پاړسي او اردو ژبو كي هم ښه عروضي شاعري كوله ، خو دوى خپل ټول ژوند د پښتو ادب د پرمختگ او ودي په لاره كي تېر كړى دى ، علمي ، ادبي او تاريخي اثار يې ليكلي ، د نړيوالو ادبياتو ژباړي يې كړي او زيات شعرونه يې زموږ شعري نړۍ ته ډالۍ كړي دي. ددوى (٤٩) اثار له سلگونو مقالو سره چاپ سوي دي چي په لاندي ترتيب سره ذكر كيږي :
د پوهانو اندونه
اكاډيميسن پوهاند عبدالشكور رشاد د خپل استعداد، علاقې، پرله پسې زيار او مطالعې په نتيجه كي عالم، عامل او معلم پېژندل سوى او د پښتو ادبياتو د تاريخ د معاصري دورې ليكوال ارواښاد كانديد اكاډيميسن سر محقق محمد صديق روهي د استاد په اړه ليكي:
هېره دي نه وي چي فاضل استاد ته د ١٣٨٢ ل كال د مرغومي پر نهه ويشتمه په جلال آباد ښار كي دده په وياړ جوړ سوي سيمينار په ترڅ كي د (علامه) بېسارى دروند لقب وركړه سو.
مړينه
دا ستر پوهاند او نابغه علامه رشاد بابا د ١٣٨٣ ل كال د لېندۍ د مياشتي پر يوولسمه (١١مه) نېټه، د چهارشنبې په ورځ د كابل په څلورسوه بستريز روغتون كي د ماپښين پر دوولس نيمو (١٢:٣٠) بجود زړه د ناروغۍ له امله په حق ورسېد.
انالله و انا اليه راجعون
علامه رشاد دتاريخ ليکني په ډگر کي
ليکوال : پوهنوال رسول باوري
تر دې مهاله زيات شمير پوهانو ، څيړونکو اوليکوالو د علامه رشاد پر علمي شخصت  ليکني  او څيړني کړيدي. او د څيړنو دا لړۍ لا روانه ده. يو شمير پوهانو د علامه رشاد تخليقي اثارڅيړلې او په هغو کي يې د نوښت غښتلۍ څرک موندلۍ دۍ ، يوشمير څيړونکو د استاد ادبي څيړنو ته پام کړۍ او په هغو کي يې د علامه رشاد ځواکمن دريځ جوت کړيدۍ  او همداشان په ژبپوهنه ، کلتور پوهنه ، متون پوهنه او د پوهي په نورو ډگرونو کي  يې د علامه اکادميسن پوهاند رشاد ونډه جوته کړېده. زه په دې لنډه ليکنه کي علامه رشاد د يوه مورخ په توگه را يادوم اوور سره يوځای  هغو ځانگړنو ته  د درنولوستونکو پام اړوم چي د معياري تاريخ ليکني بنسټيز ارونه دي.
د تاريخي اثارو د پيژندني او د هغو په اړه د رايې څرگندوني لپاره   تر ټولو  لومړنۍ پړاو د هغه تاريخي اثر د ليکوال  او يا  مورخ  د ذهنيت  او ليد لوري  پيژندل او پوهيدل دي ، چي  نوموړۍ  مورخ کومو اندونو او ځانگړو افکارو ته  ژمن او يا لږ تر لږه  له هغو څخه  اغيزمن  شوۍ  دۍ. علامه رشاد هم د نورو مورخينو په څير ليد لورۍ او د خپلو تاريخي ليکنو لپاره يې  معنوي مودل او ذهني لارښود درلود ، هغسي چي استاد رشاد د لودي پښتانه نومي اثر په سريزه کي ليکي : ((  په نړۍ کي له لرغونو زمانو  دادوددۍ چي ملکونه ، اولسونه ، کامونه ، کورنۍ ، او حتی شخصيتونه  لوړيږي ، ځوړيږي ، ودانيږي ، ورانيږي  وړيږي ، واک مومي ، بيواکه کيږي ، ژوند مومي او محوه کيږي ، دا ټولي اوښتني ( تغييرات ) ځانته سببونه لري ، د دغو سببو نو پلټنه او گرويږنه  او د هغو د اغيزو او نتائجوڅيړل او شنل د تاريخ غايه ده ))
دا د اسلامي نړۍ تر ټولو ستر مورخ او فيلسوف ابن خلدون نظريه ده. نوموړي په اتمه هجري پيړۍ کي ژوند کاوه  ، په تونس کي وزيږدۍ ، بيا يې دد ژوند تر ورستيو کلونو د الازهر پوهنتون کي د الهاياتو ، فلسفې او اسلامي تاريخ  داستاد په توگه دنده تر سره کول. د ابن خلدون څخه په لسگونو تاريخي ، فلسفي او ديني کتابونه په ميراث پاته دي ، خود ( د ابن خلدون مقدمي ) په نوم اثرنړيوال شهرت گټلۍ دۍ ، په دې اثر کي د تاريخ او ټولنپوهني په تړاو دنوموړي اندونه خپاره شويدي. د ابن خلدون نظرياتو  نه يوازي د اسلامي  نړۍ  دمورخينوپر افکارو  اثر ښندلۍ ؤ ، بلکي د نړۍ پر بيلا بيلو فلسفي او تاريخي ذهنيتونو يې داسي اغيزي پريښي ،  چي يوشمير يې متاثره کړي  او يو شمير نورو بيا د خپلو افکارو د تدوين لپاره د منځپانگي تر بريده ورڅخه گټه پورته کړيده ، چي په لويديځه نړۍ کي د بيلگي په توگه  نامتو ټولنپوه اگست کنت او په ځانگړي ډول د شلمي پيړۍ انگليسي نامتو مورخ او فيلسوف ارنولد تايبې يادولای شو چي په علمي کړيو کي يې د (( تمدنونو د انحطاط فيلسوف  )) په نوم زيات شهرت وگاټه. د ټولني دايروي وده چي د ابن خلدون له نظرياتوڅخه راپيل شويده ، په اوس مهاله بيلا بيلو ايز مونو، سياسي او ټولنيزو مسلکونو کي په يوه يا بل ډول کارول کيږي. علامه رشاد هم د ابن خلدون نظريو ته ژمن پاته شوۍ د تاريخ ليکني هغه متود يې کارولۍ چي ريښې او جرړي يې د ابن خلدون په نظريو کي له ورايه څرگندي دي.
ډيرو شننوکو د علامه رشاد په اړه دا خبره منلې   چي هغه هيڅ يوه کرښه د کاغذ پر مخ نه راکښل  څوچي د هغې په اړه به  يې باور او ډاډ نه وای  حاصل شوۍ. همدا وينا داستاد علامه رشاد د نورو ټولنيزو علومو تر څنگ په تاريخي څيړنو کي هم په پوره وړتيا  څرگنده ده. د علامه رشاد څخه په زيات شمير تاريخي ليکني د ادب او ژبپوهني په تړاو را پاته دي ،چي د بيلگي په توگه ، ډيلۍ د پښتنو په وخت کي سريزه ؛ در باره نظامنامه اکبري و ناظم ان ؛ کوروش خون اشام ، د قيصه خوانۍ خونړۍ پيښه ، څوارلس کلن غازي حاتم او زيات شمير نور داډول خپاره شوي اثاريادولای شو  ، خو زما د دې ليکني لپاره د علامه رشاد د نورو تاريخي کتابونو څخه د لودي پښتانه  په نوم تاريخي اثر  چي  د ٤٢٥ پاڼو په لرلو په هند کي د لودي کورنۍ بشپړ تاريخ دۍ ، او هم مي د يوې بيلگي په توگه د نورو تاريخي مقالو څخه په لس مقالې نومي کتاب کي د (( دکرلانيو پاچا هي کورنۍ  )) د بحث لپاره ټاکلي دي.
په تاريخي اثارو کي هغه ليکنه يا کتاب د زيات باور وړ گرځي چي د تاريخي څيړنو ټول ارونه پکښي کارول شوي وي. د دې ارونو څخه يو هم د باوري منابعو او لاسوندونو څخه گټه اخيستنه ده چي د پيښو د تصديق او سپيناوي لپاره کارول کيږي. علامه رشاد په لودي پښتانه او هم د کرلانيو پاچاهي کورنۍ په اړه د هري پيښي او هري وينا لپاره لاس وند وړاندي کړي او هره وينا يې د ماخذ په مرسته د منلو وړ گرځولې ده. د دې ادعا د ثبوت لپاره د لودي پښتانه  ، تاريخي  اثر  د متن هره پاڼه لوستونکي  ته د ډاډ څرگند  لاس وند دۍ. د بيلگي په توگه :  په  ٧٩ نه اويا يمه پاڼه کي چي د سلطان بهلول د رسيدلو په اړه سرليک پيل کيږي ورسره سم د بيلا بيلو ماخذونو او لاسوندونو ياودنه کوي ، د خورشيد جهان ؛ مرقع افغان  ؛ شوکت افغان د اثارو بيلا بيلي پاڼي را يادوي ، چي د نوموړي مطلب د کره کولو لپاره  تر ټولو ډاډمن اخځونه دي ، او دا ميتود د لس مقالي نومي اثر په بيلا بيلو برخو کي هم  په پوره ځير تيا کارول شويدۍ.
د برلاسو تاريخي څيړونکو يوه ځانگړ تيا دا ده چي د پيښو پر مهال  ليکل شويو اثارو ته پوره پام اړوي او د لومړي لاس منابعو په توگه  د هغو اثارو څخه زياته گټه پورته کوي چي د پيښي مهال ته نږدې او يا پر يوه مهال وي ، پوهاند رشاد هم د بر لاسو مورخينو په څير د لودي پښتانه په اړه  زيات هغه اثار او منابع کارولي چي د هغه مهال ليکوالو ليکلي دي ، لکه  مسالک الممالک ( اصطخري ) کتاب الهند ( البيروني ) زين الاخبار ( عبدالحۍ گرديزي ) حدودالعالم ، تزک بابري ( بابر نامه : اودخان خان )طبقات ناصري  ( جوزجاني ) اوداسي  په لسگونو ، نور يادولای شو.
په تاريخي څيړنو کي يوه بله ستره ځانگړتيا دا ده چي د يوې ادعا لپاره د يوه ماخذ  وړاندي کول بس نه دي ، لاس بري مورخين د يوه لاسو ند پر ځاي د ډيرو لاسوندونو پيدا کولو او وړاندي کولو ته پام کوي او زيار باسي چي د خپلي ادعا د سپيناوي لپاره څو ماحذونه وړاندي کړي او يا د يوه ماخذ د تصديق لپاره نور ماخذونه  وښئي. علامه رشاد هم د همدې ميتود څخه په لودي پښتانه نومي اثر کي او هم په لس مقالې نومي کتاب کي  ، کار اخيستۍ دۍ. د لودي پښتانه په ١٤٩ مه پاڼه کي چي د جونپور دريمه جگړه را يادوي او په لمن ليک کي د هغه مبارک خان سپيناوۍ کوي چي په دې جگړه کي ښکيل دۍ ، او وايې چي دا د ماخذونو په حواله هغه مبارک خان نه دۍ چي د مبارک خان لواڼي په نوم پخوا ياد شويدۍ ، بلکي دا د مونجي خيلو لودي کورنۍ اړوند يوه بل مبارک خان دۍ .(پاڼه  ١٤٩ لودي پښتانه )
اکادميسن علامه رشاد په هغه مقاله کي چي د کرلاڼيو پاچاهي تر سرليک لاندي يې خپره کړيده هم دا ميتود کارولۍ دۍ ، د بيلگي په توگه : د کرلاڼي د نوم څيړلو لپاره بيلا بيل لاسوندونه او منابع وړاندي کوي او تر هغه بريده يې د لاسوندنو او اثارو کره کتنه کړيده چي په پر له پسې توگه يې يو ماخذ په بل ماخذ تائيد کړېدۍ ، او ان دا چي  طبعاتي تيروتنو ته يې  هم پام کړي او هغه يې يادي کړيدي ، لکه چي په لس مقالې  نومي اثر په ٣٦ پاڼه کي ليکي : د صولت شير شاهي په ١١٤ مخ کي چي سيد احمد مرتضی ليکلۍ او د عليگړ پوهتون له لوري چاپ شويدۍ هلته د تاج خان سره يوځای بواني ليکل شويدۍ ، چي دا چاپي تيروتنه ده. ( پاڼه ٣٦  لس مقالې )
د تاريخ د علمي يون دوه بنسټيز فکتورونه د زمان او مکان يوالۍ دۍ ، هغه تاريخي پيښه چي زمان او مکان يې څرگند نه وي دبشپړي تاريخي پيښي په توگه نه شميرل کيږي. د همدې اصل له مخي په ټولو تاريخي اثارو کي د پيښي ځای ښودل او د وخت څرگندتيا تر ټولو لومړۍ په پام کي نيول کيږي. علامه رشاد په لودي پښتانه نومي کتاب کي په پر له پسې توگه دا اصل په پام کي نيولۍ او د هرې پيښي سره يې د وخت سپيناوۍ کړي او هم يې د سيمي او ځای پيژندل شوني کړيدي. د نوموړي اثر هيڅ يوعنوان او سر ليک بيله څرگندي نېټې نه ليدل کيږي او ورسره د پيښي سيمه او ورشو هم جوته شويده. د بيلگي په توگه په ١٠٩ پاڼه کي د بهلولپور سرليک را يادوو : بهلولپور د خزينته الا صفی په حواله سلطان بهلول ته منسوب دۍ ،  په ٩٣٢ هجري  کال چي کله  بابر مغل  د سلطان شهاب الدين غوري ودان شوۍ ښار سيال کوټ وران کړ نو يې د هغې سيمي اوسيدنکي بهلولپور ته وليږل. د بابر نامې په ١٦٦ مخ کي ليکل شويدي چي د بهلولپور کلا د چناب د سين پر غاړه پرته ده. (  ١٠٩ پاڼه  ، لودي پښتانه ).
دپام وړيادونه:
په دې لنډه ليکنه کي د علامه رشاد ((  لودي پښتانه. پښتو ټولنه. ١٣٣٦ .  )) او  ((  لس مقالې. دولتي مطبعه. ١٣٦٧ )) سربيره د لاندي اخځونو څخه هم گټه اخستل شويده ، چي د الفبا په ترتيب دي :
ليكنه: ډاكټر طارق "رشاد"
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
د اودس فرضونه
د اودس فرضونه
ياداښت:که له پورتنيو فرضونو څخه يو پاته سو، اودس ناقص دی او په ناقص اوداسه هيڅ لمونځ نه صحيح کېږي.
هنگو ولسوالۍ
د هنگو ولسوالۍ د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۳۱۴،۵۲۹ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
شنگله ولسوالۍ
شنگله ولسوالۍ د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۴۳۴،۵۶۳ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
سانتا روسا
سانتا روسا ولایت د ارجنټاین هیواد اړوند یو ولایت دی.
کرک ولسوالۍ
کرک ولسوالۍ د پاکستان د خيبر پښتونخوا ولايت يوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۴۳۰،۷۹۶ وو.
سرچينې
وېشنيزه:د خيبر پښتونخوا ولسوالۍ وېشنيزه:خيبر پښتونخوا
لرغونپوهنیزه کولتور
لرغونپوهنیزه کولتور یا د لرغونپوهنې کولتور د بشري هغو لاس جوړو پاتې شونو ټولگې څخه عبارت دی چې یوه ځانگړي وخت و ځای پورې اړه ولري، چې دا گومان پرې کېږي چې د انساني ټولنې یوه ځانگړي مهال پورې اړوند مادي فرهنگ  لرغوني پاتې شوني گڼل کېږي.
له لرغونپوهنیزه کولتور څخه د کولتوري-تاریخي لرغونپوهنې بنسټیز اصول موخه ده.
سرچینې
[//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Archaeological_culture&oldid=492083627 له انگلیسي ویکيپېډیا څخه اخېستنه]
وېشنيزه:لرغونپوهنه وېشنيزه:د لرغونپوهنې تگلارې او اصول وېشنيزه:کولتور وېشنيزه:لرغونپوهنیزه کولتورونه
تعدد یا نوی تیوری ( سیاسی تیوری)
تعدد یا نوی تیوری Pluralist Theory دا تیوري د اسټن مطلقه واکمني تر برید لاندې نیسي چې د جرمني ټولنپوه اوټو گیرکې او انگلیسي تاریخ پوه میټلانډ له لوري رامنځ ته شوې. ددې تیوري پر بنسټ، واکمني د ویش وړ او محدوده ده او داسې ادعا کیږي چې د دولت ترڅنگ نور سازمانونه هم شته چې انسانان د مختلفو موخو د ترلاسه کولو لپاره په کې تظمیږي لکه مذهبي، ټولنیزې، اقتصادي، سیاسي او مسلکي ډلې او گروپونه نوځکه باید دا سازمانونه د دولت ترڅنگ هم واک ولري. ددې تیورۍ مخکښان نه غواړي چې انارشي رامنځ ته کړي مگر په دې اند دي چې د ځینو روښانه پرنسیپونو پر بنسټ باید واکمني وویشل شي او دولت باید د یو داور په صفت هغه شخړې حل کړي چې د نورو سازمانونو ترمنځ رامنځ ته کیږي او دولت باید له نورو سازمانونو سره سیالي وکړي او ځان باید ثابت کړي چې لوړترینه سازمان دی. دوۍ دولت ته د لوړ حاکمیت لرونکي سازمان په سترگه نه گوري بلگي ادعاکوي چې دولت خدمتگار او باید خپل خدمات وړاندې کړي او د دولت مقام داسې نه گڼي چې باید درنښت یې وشي بلکې د خدمتگار په سترگه ورته گوري. هسیاو دا ځینې ځانگړنې د تعدد تیورۍ ته ورکړي. یعنې فردي ازادۍ ته باید درناوی وشي، ددې تیورۍ تاکید پر ټولنیزو سازمانونو وي، د ټولو گډون بایدی یقیني شي نه یواځې داچې حکومت او قانون به خبرې کوي بلکې ټول افراد او سازمانونه به په پروسو کې ورگډ وي.دا تیوري وايي چې د دولت مطلقه واکمني د منلو وړ نه ده په دې معنا که چیرې ټول ځواک په دولت پورې وتړل شي په دې معنا چې ټولنیز خوځښتونه، احزاب، مدني ټولنې او ملي سازمانونه بې معنا کیږي. ددې تیوري ځینې مخکښان دادي: فیگیس، پاول بودکاور، لیون ډوگویټ، هوگو کراب، لنډسې، ایرنیسټ بارکراو هارولډ لاسي.
د هندوراس هیواد د ولایتونو نوملړ
د هندوراس هیواد ولایتونه (د هندوراس هیواد د آیالاتونو.نوملړ)
ختیځ تیمور
ختیځ تیمور انګلیسي East Timor Democratic Republic of په رسني نوم جمهوری دمکراتیک ختیځ تیمور د آسیا په سویل ختیځ کې پروت هیواد دی، د باندا سمندر، تیمور سمندر، فلورس سمندر، د اندونیزیا هیواد ختیځ ختیځ سوندای آیالات ختیځ خواته د اندونیزیا ملوک ټاپوګان او استرالیا شمال لویدیځ لورته پروت دی پلازمینه یې دیلی ده. د ختیځ تیمور رسمي ژبي تیتون ژبه او پرتګالي دي مساحت یې ۸۷۴'۱۴ کیلومتره مربع او ۰۰۰'۱۱۵'۱ وګړي لري.
د تېلو کمښت
د تېلو کمښت د تېلو په یوه څاه، نفتي ساحه یا جغرافیايي سیمه کې د تېلو د تولید کمښت ته ویل کېږي. د هوبرټ د اوج تیوري د مخکېني کشف د کچو او د اټکل شوي تولید د کچو پر بنسټ د تولید د کچې اټکل کوي. د هوبرټ منحني اټکل کوي چې د نه نوې کېدونکو سرچینو د تولید منحني د نورمال وېش منحني ته تقرب کوي یا نږدې کېږي. نو د دې تیورۍ پر بنسټ، کله چې تولید له اوج څخه تېرېږي، د تولید کچه یوه داسې کمښت ته دننه کېږي چې بېرته نه را ګرځي.
د متحدو ایالتونو د انرژۍ د معلوماتو ادارې په ۲۰۰۶ کال کې اټکل وکړ چې په ۲۰۱۵ کال کې به د تېلو نړیوال مصرف په ورځ کې ۹۸.۳ میلیونه بیلرو (۱۵۶۳۰۰۰۰ متر مکعبو) ته ورسېږي او په ۲۰۳۰ کال کې به دا مصرف په ورځ کې ۱۱۸ میلیونه بیلرو ته لوړ شي. په ۲۰۰۹ کال کې د تېلو نړیوال مصرف ته په کتو سره چې په ورځ کې ۸۴.۴ میلیونه بیلره و، په ۲۰۱۵ کال کې د اټکل شوي مصرف کچې ته په رسېدو کې د ۲۰۰۹ او ۲۰۱۵ کلونو تر منځ د کلني ډېرښت اوسط په کال کې ۲.۷ سلنه ډېروالی ښيي.
د سرچینو شته‌والی
د نړۍ د طبیعي تېلو عرضه ثابته ده، ځکه چې تېل په طبیعي ډول ډېر ټکني یا ورو ورو جوړېږي او د استخراج له سرعت سره یې نه‌شو برابرولای. د میلیونونو کلونو په جریان کې پلانکټونونه، باکتریاوې او نور نباتي او حیواني مواد د سمندر د تل په رسوباتو کې خښ شوي دي. کله چې شرایط مناسب وو – یعنې د تجزیې لپاره اکسیجن کم و او د خښولو لپاره کافي تودوخه او ژوروالی موجود و – دغه عضوي پاتې‌شوني پر نفتي ترکیباتو بدل شول، په داسې حال کې چې ورسره رسوبات یې پر شګلنو کاڼو، سلیټ کاڼو او نورو اوبو زبېښونکو رسوبي کاڼو بدل شول. کله چې دغه ترکیبات د اوبو نه زبېښېونکو ډبرو لکه شېل، مالګې او اتشفشاني ډبرو په مرسته وپوښل شي، د تېلو ذخیرې یا زېرمې جوړوي چې دا مهال کار ترې اخیستل کېږي.
د تولید د کمښت ماډلونه
په لنډ او منځني مهال کې د تېلو تولید د ځمک‌پوهنیزو شرایطو، دولتي سیاستونو او انجنیري مېتودونو له مخې په داسې ډول کمېږي چې د اټکل وړ وي. د کمښت د منحني بڼه له دې نظره توپیر لري چې څاه، میدان یا د میدانونو یوه مجموعه په پام کې ونیول شي. په اوږد مهال کې د ټېکنالوژۍ پرمختګونو ځینې اټکلونه ننګولي دي.
د تېلو د څاه په تولید کې کمښت
د تېلو یو منفرد څاه د خپل عمر په لومړیو کې په حد اکثر سرعت سره تېل تولیدوي. بالاخره د تولید کچه داسې حالت ته رسېږي چې نور مطلوبه اندازه تولید نه لري. د کمښت د منحني بڼه د تېلو په زېرمه او د زېرمې د محرک په میکانیزم پورې تړاو لري. څاه ګان د اوبو د محرک او د ګاز د سرپوښ لرونکي محرک په زېرمو کې کابو په ثابت سرعت سره تر هغه مهاله تېل تولیدوي چې نفوذي اوبه څاه ته ورسېږي او د تېلو تولید په ناڅاپي ډول کم کړي.
د تېل لرونکې ساحې د تولید کمښت
د تېل لرونکې ساحې منحني د ځینو عواملو په واسطه بدلېدای شي: