cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هلينستي يونان
د مقدون پنځم فلپ (۲۲۱ – ۱۷۹ مخزېږديز) د حکومت پر مهال، مقدونيايانو نه يواځې دا چې د «رهوډرز» په مشرۍ د اتحاد په وړاندې د د «کريټن» جګړه (۲۰۵-۲۰۰ مخزېږديز) وبايلله، بلکې د «کارتيج» د «هنيبيل» سره د هغوی پخواني اتحاد هم دوی له لرغوني روم سره په لومړۍ او دويمه مقدونيايي جګړه کې ښکېل کړل. د دې شخړو په پايله کې د مقدونيې ښکاره کمزورۍ د «سيليوسي» سترواکۍ «ستر درېيم انټيوکسس» د يونان په ځمکه بريد ته وهڅولو، بيا هم په ۱۹۱ مخزېږديز کې «ترموپلايي» او ۱۹۰مخزېږديز کې په «ميګنيشا» کې د روميانو له خوا د هغوی په ماتې سره روم د يو مهم پوځي ځواک په توګه په سیمه کې مخکښ ځای خپل کړ. په ۱۹۶۸ز کال کې د مقدونيې او په ۱۶۷مخزېږديز کې د «ايپريس» له نيولو وروسته په شا او خوا دوه لسيزو کې، روميانو بالاخره په ټول يونان قبضه وکړه.
د هلنستي پړاو پر مهال په هغه نړۍ کې د يونان اهميت په تېزۍ سره کم شو چې په يوناني ژبه يې خبرې کولې. د هلنستي کلتور ستر مرکزونه سکندريه او انتاکیه وو، کوم چې په ترتيب سره د بستلميوسي مصر او سيلوسايډ سوريې مرکزونه وو. د پرګيمون، ايفيسس، روډس او سيلوسيا په څېر ښارونه هم له اهميت څخه برخمن وو او د ختيځې مديترانې په چټکۍ سره ښاري کېدل د دې وخت يو خصوصيت و.
مقدون
د سکندر هلو ځلو د يوناني ښاري دولتونو لپاره يو شمېر پايلې درلودې. دې هڅو د يونانيانو لمنې ډېرې پراخې کړې، په دې ډول چې په پنځمه او څلورمه مخزېږدېزه پېړۍ کې د ښارونو تر منځ نه ختمېدونکې جګړې يې کوچنۍ او بې اهميته وګرځولې. د دې په پايله کې په ختيځ کې د نويو یوناني پاچاييو پر لور په پرله پسې کډوالي پيل شوه، په ځانګړي ځوان او هيله مند قشر. ډېرو يونانيانو سکندريې او انتاکيې او ډېرو نورو نویو هلنستي ښارونو ته کوچ وکړ، کوم چې د سکندر پر مهال جوړ شوي وو، ان دومره لرې چېرته چې اوس افغانستان اوپاکستان دي، چېرته چې يوناني-باختري پاچايي او اندو-يوناني پاچايي تر لومړۍ مخزېږديزې پېړۍ پورې وپايېدلې.
د فيليپ او سکندر له خوا د يوناني ښارونو ماتې هم يونانيانو ته وښودله چې د هغوی ښاري دولتونه کله هم د بيا لپاره په خپل حق کې په ځواکونو نه شي بدلېدای او دا چې د مقدون او ځای ناستو دولتونو واکمني يې تر هغه وخته نه شي ننګولای، تر څو چې دا ښاري دولتونه سره متحد نه شي، يا لږ تر لږه فدراسيون جوړ کړي. يونانيانو د حقيقي اتحاد په نظر کې نيولو لپاره، خپلې سيمه ييزې خپلواکۍ ته زيات ارزښت ورکاوه، خو هغوی د فدراسيون جوړولو لپاره ډېرې هڅې وکړې، د کوم په مټ چې هغوی د خپلواکۍ د بيا تر لاسه کولو لپاره هيله درلوده.
د سکندر له مړينې وروسته د هغه د قوماندانانو تر منځ د واک تر لاسه کولو لپاره هلې ځلې پيل شوې، کومې چې د هغه د سترواکۍ د ماتې  او د يو شمېر نويو پاچاييو د جوړېدو لامل وګرځېدې. مقدون د سکندر د مخکښ قوماندان «انټيپيټر» زوی «کيسنډر» ونيو، چا چې له څو کلونو جګړو وروسته خپل ځان د يونان د پاتې ډېرې برخې مشر واکمن کړ. هغه په «تيسالونيکي» کې د مقدونيې لپاره د يوې نوې پلازمېنې بنسټ کېښود او عموماً هغه يو تعميري واکمن و.
د «اناتوليې» واکمن «انټيګنس» د «کينسډر» واک وننګاوه، چا چې له یوناني ښارونو سره ژمنه کړې وه چې که چېرې هغوی د ده ملاتړ وکړي، نو دا به يې خپلواکي بېرته ورکړي. دې چارې د «کيسنډر» د سیمه ييزو واکمنو په وړاندې يو بريالی بغاوت منځ ته راوړ. په ۳۰۷مخزېږديز کې، د «انټيګنس» زوی «ډيميټريو» د «اتن» ښار ونيو او د «اتن» دیموکرتيک نظام يې بيا پر ځای کړ، کوم چې د سکندر له خوا ځپل شوی و. خو په ۳۰۱مخزېږديز کې، د «کيسنډر» او د نورو هلنستي پاچايانو يو اتحاد د «ايپسس» په جګړه کې «انټيګنس» ته ماتې ورکړه او په دې ډول يې دا ګواښ پای ته ورساوه.
په هر حال، په ۲۹۸مخزېږديز کې د «کيسنډر» له مړينې وروسته، «ډيميټريس» د مقدونيې تخت ونيو او د يونان د ډېرې برخې واک يې تر لاسه کړ. نوموړي ته په ۲۸۵مخزېږديز کې د يو بل يوناني ايتلاف له خوا ماتې ورکړل شوه او د يونان مشري د «تريس» د پاچا «ليسيماچس» لاسو ته وغورځېده. په ۲۸۰مخزېږديز کې، «ليسيماچس» له ماتې سره مخ او ووژل شو. له دې وروسته د مقدونيې تخت د «ډيميټريس» زوی «دویم انټيګنس» لاس ته ورغی، چا چې پر يوناني ځمکو د «ګال» بريدونه هم له ماتې سره مخ کړل، څوک چې هغه مهال په بالکان کې اوسېدل. د «ګاليانو» په وړاندې جګړې د مقدون «انټيګونايډ» او د سيلوسايډ انټيوچ سره متحد کړل، دا يو داسې اتحاد و چې تر ټولو شتمن هلنستي ځواک، د مصر د بتليموس پر ضد جوړ شوی و.
دويم انټيګونس په ۲۳۹مخزېږديز کې تر خپلې مړينې واکمني وکړه او د هغه کورنۍ د مقدونيې تخت تر هغه وخته له ځانه سره وساته، تر څو په ۱۴۶مخزېږديز کې د روميانو له خوا نسکور کړای شو. په یوناني ښاري دولتونو د دوی واکمني وخت په وخت وه، په هر حال، له دې امله چې نور واکمن، په ځانګړي ډول بتليموس، په يونان کې مقدونيايي مخالف ګوندونو سره مرستې کولې، څو وکولای شي د انټيګونايډز ځواک کمزوری کړي. انټيګونس د يونان په ستراتيژيک مرکز «کورنت» کې يو لښکرګوټ جوړ کړ، خو اتن، رهوډز، پرګامم او نورو يوناني دولتونو د پام وړ خپلواکي له ځانه سره وساتله او د دې د دفاع لپاره يې ايټولين تړون جوړ کړ. سپارټا هم خپلواکه پاتې شوه، خو عموماً يې له هر اتحاد سره يوځای کېدل رد کړ.
په ۲۶۷مخزېږديز کې، دويم بتليموس یوناني ښارونه د انټيګونس په وړاندې بغاوت ته چمتو کړل، د کوم په پايله کې چې د «اتن» د يو مشر «کريمونايډز» څخه وروسته د «کرمونيډين» جګړه پېښه شوه. دې ښارونو ماتې وخوړه او اتن خپلواکي او خپلې دیموکراتېکې ادارې له لاسه ورکړې. د ايټولین تړون تر «پيلوپونيز» پورې محدود و. خو په ۲۴۵مخزېديز کې په «تبس» د واک تر لاسه کولو له اجازې سره د مقدونيې اتحادي وګرځېد. دا د يو سياسي فعال په توګه د اتن پای و، که څه هم په یونان کې تر ټولو ستر، شتمن او زيات کرنيز ښار پاتې و. په ۲۵۵ مخزېږديز کې، انټيګونس په «کاز» کې مصري سمندري ځواک ته ماتې ورکړه او له روډوس پرته ايجين ټاپوګان يې په خپله واکمنۍ کې داخل کړل.
په اسلام کې پر بنده گانو د الله حقونه
پر بنده گانو دالله عزوجل حقوق :
نسيم گل توتاخېل
الحاج پوهاند نسيم گل توتاخېل (زوکړه؟ د پکتيا ولايت، د سيد کرم ولسوالۍ - مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال د زمري ۲۶) د کابل پوهنتون د ساينس پوهنځي ښووند (استاد)، څېړونکی، ليکوال، ټولنيز، سیاسي او فرهنگي شخصیت وو.
مخينه
الحاج پوهاند نسيم گل توتاخېل د پکتيا ولایت د سيدکرم ولسوالۍ د توتاخېلو په لوړ کلي کې زېږېدلی دی. په کوشنیوالي کې يې د کلي د جومات د ملا له سيپارې زده کړې پيل کړې وې. ورپسې یې ټول قران کریم ختم کړی، بيايې پنج کتاب، گلستان، بوستان، مراسلات او خلاصه ولوستل. همدارنگه يې د اخوند د مدرسې له لوی مدرس څخه هم زده کړې وکړې او په پای کې يې د قران شريف تفسير هم ولوست. هغه د کندرخېلو لېسې د لومړنۍ دورې په فارغینو کې د لېسې د عمومي اول نومره په توگه فارغ شو او د هغه کال د کانکور په ازموينه کې يې برخه واخيسته. تر ازموينې وروسته د کابل پوهنتون ساينس پوهنځي ته په لوړو نومرو بریالی شو. د ساينس په پوهحنځي کې تر ۴ کلونو زده کړې وروسته په لوړه درجه فارغ او په همدغه پوهنځي کې د علمي کدر په توگه وگومارل شو.
ارواښاد استاد توتاخېل په سايسن پوهځني کې د پوهیالۍ او پوهنیارۍ د علمي پوړيو تر اخيستو وروسته د لوړو زده کړو لپاره جرمني ته واستول شو. د جرمني د لايبرزيک ښار په هردېر انستيتوت کې د جرمني ژبې تر زده کړې وروسته مارتين لوتېر پوهنتون ته وروپېژندل شو. هلته يې د نظري او عملي زده کړو په څنگ کې د ماسترۍ پايليک (تېزېس) د لیکلو او دفاع په پايله کې په لوړه پوړۍ (درجه) بری ليک تر لاسه کړ. تر دې وروسته هېواد ته راستون شو او په خپل پوهنځي کې د ښووند په توگه وگومارل شو. د ښووندۍ (استادۍ) په اوږدو کې يې د پوهنملۍ، پوهندويۍ او پوهنوالۍ اکاډمیکو پوړيو تر اخيستو وروسته د پوهاندۍ پوهنيزې پوړۍ ته د رسېدو لپاره يې په څېړنيز کار لاس پورې کړ او دا پوړۍ يې هم واخیسته.
د کابل ثانوي تخنيک لېسې مدير، د ساينس پوهنځي ښووند، د کانکور کومېټې غړی، په کابل ښار کې د ټولنيزې فرهنگي شورا سروال (ريس)، او په همدې وخت کې په فرهنگي چارو کې د ښوونې او روزنې وزير سلاکار، د لوړو زده کړو د قانون له مخې د بيولوجي ديپارتمنت د انتخابي مشر په توگه هغه دندې دي چې نوموړي په دولتي اډانه کې ترسره کړې دي. «پوهاند نسيم گل توتاخېل زما استاد وو او په وروستیو کلونو کې مې يې د همکارۍ ویاړ درلود. استاد نه یوازې د ساينس او بيالوجۍ استاد وو، بلکې د هېواد یو کولتوري، فرهنگي او ټولنيز شخصیت وو چې د ښو اخلاقو او زغم بېلگه يې په شخصيت کې له ورايه ښکارېده. استاد په ټولگي، تدريس او اکاډيميکو چارو کې په پوره رښتینولۍ او حوصله مندۍ خپله دنده سرته رسوله. هغه د پوهاندۍ لوړې پوهننيزې پوړۍ ته رسېدلی وو خو له ځوانانو او همکارانو سره بې د یوه ښه ملگري او همزولي په توگه چلند کاوه.»
توتاخېل صاحب پر ۱۳۸۷ ز کال د کابل مېشتو توتاخېلو د شورا بنسټگر غړی، د افغانستان د ملي يووالي شورا بنسټ اېښوودونکی او سروال وو. دا شورا پر ۱۳۸۲ ل ل کال د سلواغې پر ۲۶ جوړه او په عدلیه وزارت کې ثبت شوه. هغه د پکتیا، پکتيکا، خوست او لوگر ولایتونو له کابل مېشتو مطرحو مشرانو څخه د جوړې شوې لويې پکتیا شورا بنسټگر غړی، له ۱۳۸۰ کال راهيسې د ازادو رايو په پایله کې درې ځلي يانې ۱۵ کاله د همدغې شورا د منشي او سروال په توگه پاتې شوی دی.
له ۱۳۸۳ تر ۱۳۸۴ ز کاله د کابل ښار د څلورو مرکزي دولتي پوهنتونونو د استادانو د پوهنيزې فرهنگي ټولنې بنسټوال غړی او منشي وو. پر ۱۳۸۶ کال کې د څلورو مرکزي پوهنتونونو له زده کړيالو د جوړ شوي «افغان محصل» ټولنې بنسټ اېښودونکی او په کابل کې د اکاډېميک عدالت په نامه خپرېدونکي اورگان د بنسټ اېښودونکي په توگه دندې ترسره کړې دي.
ليکوال او ژورناليست قريب الرحمان، چې هغه مهال د افغان محصل ټولنې غړی وو، له استاد سره له نږدې پاتې شوی دی. نوموړی په دې اړه خپلې خاطرې داسې بیانوي: «استاد توتاخېل يو داسې شخصيت وو چې همېشه يې غوښتل ځوانانو ته وده ورکړي، په ځوانانو کې د رهبريت او مدیريت او خلاقیت ځانگړنې رابرسېره کړي. زه د ډېرو داسې صحنو شاهد يم چې استاد توتاخېل ما او څو نورو محصلينو او ځوانانو د افکار د زغملو لپاره او هغوی ته د زمينې برابرولو لپاره ډېرې هڅې کړې دي. يوه غونډه يې يې زه د بېلگې په توگه يادول غواړم. موږ يې يو وخت له یوه سیاسي مشر سره لیدنې ته بوتلو. نو مجلس داسې وو چې بايد استاد او هغه سیاسي مشر په خپلو کې سره غږېدلي وای او موږ يوازې د مجلس تماشه کړې وای. خو استاد زه او یو بل ځوان په هغه ځای کې کېنولو چې دی بايد پکې ناست وای او هغه سیاسي مشر ته يې یادونه وکړه چې دا ځوانان دي او دوی بايد زده کړي چې څنگه له يو چا سره مجلس وکړي او څنگه د رهبريت خواص زده کړي.»
استاد توتاخېل د دوستانو په سلا یو ځل په پکتيا او بل ځل په کابل کې ولسي جرگې ته ځان نوماند کړ. نسیم گل توتاخېل په داسې حال کې چې د ولس له زیاتې خواخوږۍ، مینې، دوستۍ او باور یوه نړۍ مننه کوي، خو په دې باور وو چې د ځينو چارواکيو لاسوهنو او په کميسیون کې فساد د دې سبب شو چې په ټاکنو کې بريالی نه شي.
استاد توتاخېل نه يوازې دا چې په علمي او اکاډيميکو برخو کې يې فعاليتونه لرل، لکه څنگه مو چې مخکې يادونه وکړه، په سیاسي او ټولنيزه برخه کې يې هم فالیت کاوه. هغه هڅه کوله په رسنيو کې خپل لید څرگند کړي، د هغوی په بحثونو کې گډون وکړي، خلک راويښ کړي، نوی فکر وکړي او د ملت جوړونې روحیه پیاوړې کړي. هغه په دې برخه کې د پاموړ فعاليتونه کړي دي، له ملي گټو يې دفاع کړې ده، د ملي گټو سیاسي دريڅ يې درلود او د خلکو له گټو يې په زغرده دفاع کوله.
پوهاند توتاخېل د خپلو همکارانو په گډون په کابل کې د ملگریو ملتونو، اروپايي ټولنې، د مطرحو هېوادونو له سفيرانو او استازیو سربېره له هېوادمشر حامد کرزي، هېوادمشر ډاکتر اشرف غني، سردار عبدالولي، د هېوادمشر له مرستیالانو، مطرحو سیاسي او دولتي شخصيتونو، جهادي مشرانو او داسې نورو چارواکیو سره په ځلونو غونډې کړې دی. استاد په دغو غونډو کې له هغوی سره د هېواد پر ملي گټو، د خلکو پر ارامۍ او سوکالۍ بحثونه کړي دي. پوهاند توتاخېل له هغوی سره خپله دا هیله شريکه کړې چې دلته ژر تر ژره روانه جگړه پای ته ورسېږي او د خبرو اترو له لارې افغانستان د تلپاتې سولې او ټيکاو څښتن شي.
الحاج توتاخېل پوره ۶ کاله پرله پسې مبارزه وکړه چې د مناسب زهنیت په رامنځته کولو سره استاداان، پوهنيز او فرهنگي شخصيتونه، قومي مشران او دولتي چارواکي پر دې قانع کړي چې د لويي پکتیا باتور ولس ته پر توره سربېره قلم هم په کار دی او د لويې پکتيا په مرکز گردېز تاريخي ښار کې يو داسې پیاوړی پوهنتون جوړ شي چې رڼا يې ټول تياره گوټونه روښان کړي. په پایله کې د استاد په هڅو د لوی خدای ج په فضل او د پکتیا د بېلابېلو قومونو مشرانو، پوهنتون استادانو او په دولت کې د پکتیا ملکي او پوځي کدرونو په مرسته، پر ۱۳۸۲ ل ل کال مبارزې رنگ راوړ او د هېوادمشر حامد کرزي له خوا د پکتیا پوهنتون د دوو پوهنځيو په تشیکل ومنل شو. وروسته له پېښوره د اریانا رالېږدول شوي پوهنتون درې پوهنځي، طب، انجينري او حقوق هم د ډېرو منډو ترړو په پایله کې منظور او د پکتیا پوهنتون برخه شوه. اوس يې کرار کرار نور پوهنځي زیاتېږي او هيله داده چې د پکتیا پوهنتون به د هېواد په کچه مطرح پوهنتون شي.
نسيم گل توتاخېل د بېلابېلو شوراگانو، د مدني ټولنو او جرگو د غړي، منشي او ريس او هممهال په فرهنگي چارو کې د پوهنې وزير د سلاکار په توگه پر ۱۳۸۴-۱۳۸۷ د کابل ښار په درېيمه پېنځه، اوومه، اتمه، نهمه، لسمه او دولسمه ناحيه کې لومړی د مورنې ژبې په ملاتړ ناحیوي شوراگانې جوړې او د هغوی په مرسته يې نږدې ۱۲۰۰۰۰ یو لک شل زره هلکانو او نجونو لپاره ته په خپله مورنۍ ژبه په ټولو ښوونځيو کې ټولگي جوړ او تدریرس پيل شو چې لا تر اوسه په لږ او ډېر توپير جريان لري.
ارواښاد توتاخېل د کابل مېشتو لويې پکتيا مشرانو سره په گډه پرېکړه وکړه چې د کابل ښار په لاهوري دروازه کې د ملي نجات په نامه وران ويجاړ شوي څلی بیا ورغوي. هغه د دغه څلي انځورونه، مخينه او تاريخچه پیدا کړه او پر کار يې لاس پورې کړ؛ ملي سوداگرو د څلي د جوړولو لښگښت پر غاړه واخيست، دوه کاله يې د دولت په ادارو کې منډې ترړې وکړې. له بده مرغه د کابل ښاروالۍ د بدنيته چارواکیو او د ارگ د ځينو ځانساتو مشرانو له لامله د څلي د جوړولو کار له ځنډ او خڼډ سره مخ شو. وروسته په ملي شورا او په بهر کې ملي مشرانو وغوښتل چې د ياد شوي څلي په بیا رغولو لاس پورې کړي. هغه وو چې د لويې پکتيا، لوی ننگرهر او لوی کندهار مشران د شمالي او شمال د مشرانو په گډون سره راټول او د ۱۳۹۵ ل ل کال د تلې مياشتې د ۲۳ نېټې پر تاریخي ورځ د شاندارو مراسمو په ترڅ کې بيرته پر خپل ځای د ملي نجات څلي بنسټ کېښود. هغه چاته چې په دې برخه کې يې ډېرې هلې ځلې کړې وې يو یو ستاينلیک ورکړ شو. استاد توتاخېل هم د تېرو او د دغه مهال د خدمتونو په پار په یوه ستايليک ونازول شو او له فعاليتونو يې مننه شوه.
استاد توتاخېل د لويې پکتیا د کابل مېشتو شورا له مشرانو سره په گډه د کابل مېشتو ځاځيو، څمنکيو، منگلو، ځدراڼو، زرمت، گردېز، خوست، پکتیا او لوگر شوراگانو په جوړولو کې سیده او ناسیده همکاري کړې ده. هغه د کابل ښار د څلورو دولتي پوهنتونونو د «افغان محصل» ټولنې نږدې ۴۰۰۰ څلور زره غړي د ۱۳۸۷ ل ل کال د چنگاښ پر ۸ له مرکزي ليليې څخه تر ملي شورا پورې رهبري کړل چې په پوهنتونونو کې يې په دواړو رسمي ژبو د تدريس پيلېدل غوښتل. هغه د خپلو ټولو شوراگانو له غړیو سره په گډه ددې لپاره هاند و هڅه (مبارزه) کړې چې د ملي مفکورې په رڼا کې د ملت جوړنې بهیر چټک او ټولې ملي گټې خوندي وي.
استاد د یادو کارونو او خدمتونو ترڅنگ د ژوند تر ټولو ډېره برخه د کابل پوهنتون په ساينس پوهنځي کې په تدريس او د کدرونو په روزنه تېره کړې ده. هغه په تدريسي برخه کې يو پیاوړی کدر وو چې د نړۍ په نامتو پوهنتونونو کې يې زده کړې کړې وې او هغه تحربې يې خپل هېواد ته راوړې وې. نوموړی له پوره حوصلې او دقته برحمن کس وو. په علمي چارو کې يې پراخه حوصله او دقت درلود. هغه کسان چې له استاد توتاخېل سره نږدې پاتې شوي، د نوموړي حوصله او علمیت ستايي او پر خبره يې استاد پر خلکو او ملت یو مین سړی وو، چې له ټولگي نیولې تر ټولنو او لوړو څوکیو تل يې د ولس په بيدارۍ او ويښولو کې هڅه کوله.
د استاد شاگردان له هغه ښې خاطرې لري. د بیولوژي پوهنځي د بوتاني ډېپارټمنټ امر استاد حامد همدرد د استاد توتاخېل مړینه ستره ضایعه بولي او نوموړی د دې پوهنځي ویاړ گڼي.
بهرنيو هېوادو ته سفرونه
استاد توتاخېل جرمني، جاپان، هند او روسیې ته پوهنيز او رسمي، پاکستان او سعودي عربستان ته ځاني (شخصي) سفرونه کړي دي.
کورنۍ او مدني اکر
د افغاني سرې میاشتې ټولنې پخوانی لوی سروال (رییس) او سکرتر جنرال ارواښاد ډاکتر عرب گل توتاخېل، مدیر بسم الله گل توتاخیل او استاد نعمت گل توتاخېل د پوهاند استاد نسيم گل توتاخېل وروڼه دي. پوهاند توتاخېل واده کړی وو چې څلور زامن لري او ډاکتر اباسین نسیمي، لومړی څارن بهیر توتاخېل، سمسور اتل توتاخېل او څارنوال ویس توتاخیل نومېږي.
مړينه
استاد نسيم گل توتاخېل تر کلونو خدمت او تدريس وروسته د ۱۳۹۹ لمريز لېږدي کال د زمري پر ۲۶ (د ۲۰۲۰ ز کال د اگسټ پر ۱۶) نېټه د زړه د درېدو له کبله له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې.
گڼو ملي بنسټونو، سیاسي شخصیتونو، پخواني هېوادمشر حامد کرزي او اوسني هېوادمشر محمد اشرف غني د استاد توتاخېل پر مړینه د خواشینۍ پیغامونه خپاره کړل او د هغه مړینه یې یوه ستره ضایعه وبلله. اروا يې ښاده او جنت يې ځای.
چاپ شوي نښيرونه يې
الحاچ پوهاند نسيم گل توتاخېل د ۳۰ په شاوخوا کې پوهنيز څېړنيز نښيرونه لري چې د هېواد او له هغه بهر په په معتبرو پوهنيزو مجلو او نورو مهالنيو کې چاپ شوي دي.
۱- د عالي نباتاتو اناتومي، مارفولوژي او ایمبریولوژي، (درسي کتاب)، د ۱۳۹۵ ل ل کال کابل پوهنتون چاپخونې چاپ.
۲-
اخځليک
۱- https://www.spogmairadio.com/10224/
۲- https://www.facebook.com/permalink.php?id=108645213812897&story_fbid=313069863370430
۳- https://rohi.af/news/44321
۴-
سردار محمد نادر نعیم
سردار محمد نادر نعیم خان زوکړه ۱۹۶۵م کال) د سردار محمد عزیز خان زوی د سردار محمد نعیم خان لمسی او د افغانستان د لومړنی ولسمشر سردار محمد داود خان وراره دی. نوموړی د مور له لوری د محمد ظاهر شاه لمسی کیده.
کورنۍ
سردار نعیم خان د افغانستان د وروستې شاهی او لومړنۍ ولسمشریزې کورنۍ غړی وو د نوموړی د مور پلار محمد ظاهر شاه د خپل پلار محمد محمد نادر شاه له مرګ وروسته په افغانستان څلویښت کاله شاهی حکومت وکړ. همدارنګه د نوموړی تره سردار محمد داود خان چې د محمد ظاهر شاه نه یې د یوې سپینې کودتا په ترڅ کې واک نیولی وو د افغانستان لومړنی ولسمشر وو. محمد ظاهر شاه او سردار محمد داوود خان او کورنۍ یې د بارکزیو (بارکزي) له قوم څخه وو.
ژوند
له دې مخکې چې په ۷ د ثور د حفیظ الله امین په مشرې د سردار داود خان په وړاندی کودتا وشي محمد نادر نعیم تر شپږم ټولګی د کابل په استقلال لیسه کې زده کړې وکړی له هغې وروسته نوموړی انګلستان ته مهاجر شو چې له کابو دیرش کالو وروسته د خپل پلار جسد سره کابل ته ستون شو. نوموړی د خپل نیکه محمد ظاهر شاه ترڅنګ په ارګ کې د ولسمشر کرزی ترڅنګ پاتی شو، اما د خپل نیکه له مرګ وروسته له ارګ بهر خپلواک سیاسي ژوند پیل کړ. سردار نعیم خان د ولسمشر کرزی په امر د سردار محمد داود خان په ګډون د خپلې کورنۍ ۱۸ غړي چې د ثور کودتا پرمهال وژل شوي وو وموندل او د رسمي مراسمو سره یې خاورو ته وسپارل.
لرغونی یونان
لرغونی یونان د مدیترانې یو شمال‌ختیځ تمدن و چې له ۱۲مې تر ۹مې مخزېږدیز پېړۍ څخه د یونان د تیاره پېړیو له مهاله د کلاسیکې لرغونې دورې تر پای (شاوخوا ۶۰۰ تر میلاد وروسته) مهال پورې موجود و او د ښاري دولتونو او اړوندو فرهنګي او ژبنیو قلمروونو یوه ازاده مجموعه یې رانغښته. لرغونی یونان یوازې یو وار د ۱۳ کلونو لپاره د مقدوني سکندر تر سترواکۍ لاندې (۳۳۶-۳۲۳ مخزېږد) متحد شو. د لوېدیځ په تاریخ کې په کلاسیکه لرغونې دوره پسې جوخت لومړنۍ منځنۍ پېړۍ او د بیزانس دوره واقع شوه.
د برونزو د زمانې په وروستیو کې د لرغوني یونان د تمدن تر ړنګېدو کابو درې پېړۍ وروسته د یونان ښاري قطبونه په اتمه مخزېږدیز پېړۍ کې بیا را جوړ شول او د مدیترانې لرغونې دوره یې پیل کړه. ورپسې د یونان-پارس له جګړو څخه تر ۵مې او ۴مې مخزېږدې پېړۍ پورې د یونان کلاسیکه دوره واقع شوه. د مقدوني سکندر فتوحاتو د مدیترانې له لوېديځ څخه تر مرکزي اسیا پورې «هېلنسټي تمدن» پراخ کړ. هېلنسټي دوره د روم جمهوریت له‌خوا د ختیځې مدیترانې له فتحې او له رومي یونان سره د روم د مقدونیې ولایت او وروسته د روم د سترواکۍ پر مهال د «اخایا» ولایت له یوځای کېدو سره پای ته ورسېده.
د یونان کلاسیک فرهنګ په ځانګړي ډول فلسفې پر لرغوني روم پراخه اغېزه لرله چې یوه بڼه یې په ټوله مدیترانه او ډېره برخه اروپا کې هم موجوده وه. له همدې امله کلاسیک یونان په ټولیز ډول د لوېديځ د تمدن زانګو بلل کېږي، دا هغه اصلي فرهنګ و چې اوسني لوېديځ یا غرب د سیاست، فلسفې، علم او هنر په برخو کې خپلې بنسټیزې ایډیالي بڼې او ایډیاوې ترې اخیستي دي.
تاریخ لیکنه
د لرغوني یونان تاریخي دوره د نړۍ په تاریخ کې بې‌سارې ده، ځکه چې په مستقیم ډول د هراړخیزې تاریخ لیکنې د لومړنۍ دورې شواهد وړاندې کوي، په داسې حال کې چې لومړنی لرغونی تاریخ له ډېرو تیت پرګ اسنادو لکه د نېټو له سوابقو، د پادشاهانو له فهرستونو او علمي کتیبو څخه پېژندل شوی دی.
هروډوټ په پراخه کچه «د تاریخ پلار» پېژندل کېږي: د ده تاریخونه په ټولو برخو کې د ده په نامه دي. د هروډوټ اثار چې د ۴۵۰ او ۴۲۰ مخزېږدو کلونو تر منځ لیکل شوي دي، تر میلاد شاوخوا یوه پېړۍ مخکې مهال ته رسېږي او د ۶مې مخزېږدې پېړۍ د تاریخي شخصیتونو لکه لومړني داریوش، دویم کمبوجیه او درېیم پسامټیک په اړه خبرې کوي او د ۸مې مخزېږدې پېړۍ ځینو شخصیتونو لکه «کانډولا» ته اشاره کوي. د هروډوټ د اثارو سموالی د بحث وړ دی.
د توسیډيډ، زینوفون، ډموسټین، افلاطون او ارسطو په څېر لیکوالان د هروډوټ ځای‌ناستي شول. په دوی کې ډېری اتنیان وو یا هم د اتن پلویان وو، همدا لامل دی چې د نورو ښارونو په نسبت د اتن د تاریخ او سیاست په برخه کې ډېر پېژندل شوي دي. د دوی تمرکز په سیاسي، پوځي او ډيپلوماټیک تاریخ پورې محدود و او اقتصادي او ټولنیز تاریخ یې له پامه غورځاوه.
لرغونې دوره
په ۸مه مخزېږده پېړۍ کې یونان له تیاره پېړیو څخه په راوتو شو چې پیل یې د میسني تمدن تر ړنګېدو وروسته وشو. سواد له منځه تللی و او میسني خط هېر شوی و، خو یونانیانو فنیقي الفبا ومنله او د یوناني الفبا لپاره یې بدله کړه. هغه شیان چې په فنیقي لیکنو حکاکي شوي دي، ښايي له نهمې مخزېږدې پېړۍ څخه وړاندې به په یونان کې موجود وو، خو د یوناني لیکنو لومړني شواهد د یونان د هغو خاورینو لوښو له لیکنو څخه ترلاسه شوي دي چې د ۸مې پېړۍ د منځنیو کلونو اړوند دي. هغه مهال یونان په ګڼو خودمختارو کوچنیو ټولنو ووېشل شو او دا هغه څه وو چې تر ډېره یې لامل په جغرافیه کې ریښې لرلې: هر ټاپو، هره دره او هره دښته له خپل ګاونډ څخه سمندر یا غرونو جلا کړې ده.
د شپږمې مخزېږدې پېړۍ په دویمه نیمايي کې اتن د «پیسیټراټوس» او بیا وروسته د هغه د بچیانو «هیپیاس» او «هیپارخوس» تر ظلمونو لاندې و. له دې سره سره په ۵۱۰ مخزېږد کال کې د «کلیټنس» په تحریک سره د سپارټا پادشاه «لومړي کلیومنس» له اتنیانو سره مرسته وکړه چې استبداد را وپرځوي. سپارټا او اتن ډېر ژر پر یوه او بل برید وکړ، دغه مهال «لومړی کلیومنس» راپورته شو او «ایساګوراس» یې د سپارټا پلوي مشر په توګه وټاکه. کلیسټنس چې د سپارټایانو له کنټرول څخه د اتن د خپلواک کولو لېوال و، د سیاسي انقلاب وړاندیز یې وکړ: یعنې دا چې ټول خلک موقعیت ته له کتو پرته په واک کې شریک وي او اتن پر «ډیموکراسۍ» بدل کړي. د اتنیانو ډیموکراټیکې لېوالتیا «ایساګوراس» څنډې ته کړ او د هغه د بیا را ګرځولو لپاره یې د سپارټایانو په مشرۍ ټول بریدونه په شا وتمبول. د ډیموکراسۍ را څرګندېدو د اتن پر ډېرو ټپونو پټۍ کېښوده او زرین یا طلايي عصر یې پیل کړ.
کلاسیک یونان
تر میلاد مخکې په ۴۹۹ کال کې ایوني ښاري دولتونه چې د پارسیانو تر واک لاندې وو، د خپلو هغو مستبدو حاکمانو پر خلاف یې بغاوت وکړ چې د پارس ملاتړ ورسره و. دوی له «اتن» او «ارټریا» څخه د را لېږل شویو ځواکونو په مرسته تر «سارډس» پورې مخته لاړل او ښار یې د پارسیانو تر ځوابي برید وړاندې وسوځاوه. دغه بغاوت تر ۴۹۴ کال پورې دوام وکړ او دا هغه مهال و چې باغي ایونیانو ماته وخوړه. داریوش هېره نه‌کړه چې اتن د ایونیا له بغاوت سره مرسته کړې وه او په ۴۹۰ کال کې یې د غچ اخیستو لپاره یو سمندري ځواک چمتو کړ. اتنیان د شمېر له پلوه ډېر زیات وو او په «پلاته» ښار کې یې د خپلو نورو متحدانو په مرسته پارسیانو ته د «ماراتون» په جګړه کې ماته ورکړه او پارسي سمندري ځواک بېرته وګرځېد.
فلسفه
د لرغوني یونان فلسفه پر عقلانیت او پلټنه متمرکزه وه. دغې فلسفې له ډېرو اړخونو پر مدرنه فلسفه او مدرنو علومو مهمې اغېزې کړې دي. د لرغوني یونان او هلنېستي دورې د فیلسوفانو د څرګند نفوذ پایله په منځنیو پېړیو کې مسلمان فیلسوفان او اسلامي علما، د اروپا د رنسانس او روښانوالۍ دورې او اوسني سیکولري علوم دي.
ادبیات او تیاتر
د یونان لومړني ادبیات شعرونه وو او د خصوصي استفادې پر ځای د اجرا یا نندارې لپاره لیکل کېدل. لومړنی پېژندل شوی یوناني شاعر «هومر» دی چې د شفاهي شعر د موجود دود یوه قطعي برخه ګڼل کېږي. که څه هم هومر هغه مهال شاعري کوله چې یونانیانو لیکل رامنځته کړل، خو د ده شعرونه بیا هم په شفاهي ډول پنځېدل. لومړنی شاعر چې خپل اثار یې په لیکلي ډول پنځولي دي، «ارخیلوخوس» دی چې د ژوند زمانه یې د اوومې مخزېږدې پېړۍ منځني کلونه دي. تراژيدي فورم د لرغونې دورې په وروستیو کې رامنځته شو او ځینې عناصر یې له هغو لرغونو شعري ژانرونو څخه واخیستل چې موجود وو. د کلاسیکې دورې په پیل کې «کومېډي» ژانر را څرګند شو – د دغه ژانر اړوند لومړنی کال تر میلاد مخکې ۴۸۶ دی – دا هغه مهال و چې کومېډي سیالۍ د اتن په «ډیونیسیا» ښار کې رسمیت وموند، خو له دې سره سره لومړنی لرغونی کومېډي د اریستوفان «اخارنیان» دی چې تاریخ یې ۴۲۵ کال ته ور ګرځي.
مطیع الله عابد
هجرت شپې و ورځې
دا د هغو ورځو خبر ده چې نه کوم تنظیم وه او نه کوم دفتر. ډیر لږ خلک پیښور ته رسیدلي وو او لکه د محشر د ورځ په شان د یوبل نه ورک وو. د عابد کورنۍ د چارسده روډ په یوه کوارټر کې واړول. عابد د خپل پلار سره په دین بهار کالونۍ کې هغه مکتب کې داخلیدو دپاره لاړ چې شاگردان به په زمکه کښیناستل. توره تخته به په دیوال او خړه لخته به د استاذ په لاس کې ځړیده. عابد اول دوه کاله همدې د کوڅې د سر مکتب کې تیر کړل. بیا ېې د کورنۍ گزاره ښه شوه نو پتلوني مکتب ته لاړو. د یو نه بل ته بدل شو او ترشپږمه ې شخصي انگریزی مکتب کې درسونه وویل. بیا د کور نه لیرې د پښیور صدر په اول درجه دولتي مکتب گورنمنټ های سکول کینټ اول کې داخل شو. خو یو کال پس د نهم صنف دپاره د پیښور اشنغری گورنمنټ های سکول نمبر دویم ته راغلو. عابد اووم صنف نه بغیر اتم ته خیز وهلی. لسم نه پس د پیښور ستر کالج اسلامیه کالج ته لاړو او هلته ې تاریخ او سیاسیاتو کې لیسانسه واخیسته. په همدې موده کې په عابد د لیکوالی پیران راغلي وو.
نجیب ترکی
نجیب الله ترکی یو ځوان افعان کرکټ لوبغاړی وو چې د ۲۰۲۰م کال په اکتوبر میاشت کې په جلال آباد ښار کې د یوې ترافیکي پیښې نه څو ورځې وروسته په روغتون کې مړ. نوموړی ۲۹ کاله عمر لره چې په وروستیو کې د افغان کرکټ ملي ټیم او شپږیزه ټورلمنټ کې ښه ولوبید.
ترکی د افغانستان لپاره ۹ شل آوریځې او یوه یو ورځینې لوبه کړې وه. په یوه بهرنې لوبه کې د هیواد لپاره ترکی نرټولو زیاتې د ۹۰ منډو ریکارډ لره.
د استرالیا تاریخ
د استرالیا تاریخ د استرالیا د لویې وچې د ځمکې او خلکو کیسه ده. د استرالیا اصلي اوسېدونکي لومړی ځل د ۵۰۰۰۰ تر ۶۵۰۰۰ کلونو ترمنځ پخوا د سمندر له لارې له سوېل ختیځې اسیا څخه د استرالیا اصلي خاورې ته رسېدلي او د دغې لویې وچې په ټولو برخو کې خواره شوي، چې په شمال کې له باراني ځنګلونو نیولې د مرکز له صحراګانو او د تسمانیا او باس تنګي د سوېلي قطب فرعي ټاپوګانو (sub-Antarctic islands) پورې مېشت شوي دي. هغه هنري، د موسیقۍ اړوند او معنوي دودونه چې دوی رامنځته کړل د انساني تاریخ تر ټولو پخوانیو دا ډول پاتې دودونو څخه ګڼل کېږي.
د توریس تنګي د ټاپوګانو لومړني اوسېدونکي – چې له توکمیز او کلتوري پلوه له اصلي استرالیایانو سره توپیر لري - شاوخوا ۲۵۰۰ کاله دمخه له اوسنۍ پاپوا نیو ګیني (Papua New Guinea) څخه راغلي او د توریس تنګي او کیپ یارک ټاپو وزمې په ټاپوګانو کې مېشت شوي چې د استرالیا د وچې شمالي برخه جوړوي.
استرالیا ته د اروپایانو لومړی ځل پېژندل شوی تګ په ۱۶۰۶ کال کې د هالنډي سمندر مزلي یا بېړۍ چلوونکي ویلیم جانزون له لوري و. د همغه کال په وروستیو کې، هسپانوی سپړونکی لویس واز دي توریس (Luís Vaz de Torres) له هغه ځای څخه تېر شو، چې اوس د توریس تنګي او اړوندو ټاپوګانو په نوم یادېږي. نورو ۲۹ هالنډي سمندرمزلو (navigators) بیا په ۱۷مه پېړۍ کې لویدیځ او سویلي ساحلونه وپلټل او دې لویې وچې ته یې د نوي هالنډ (New Holland) نوم ورکړ. د مکاسان ترپانګرانو (Macassan trepangers) له ۱۷۲۰ کال وروسته، یا ممکن دمخه، د استرالیا د شمالي ساحلونو لیدنه وکړه. نورو اروپايي سپړونکو هم خپلو سپړنو ته دوام ورکړ، تر دې چې په ۱۷۷۰ کال کې جیمز کوک (Lieutenant James Cook) د استرالیا ختیځ ساحل د لویې بریتانیا لپاره ترسیم کړ. هغه د بوټاني خلیج (اوسمهال سیډني کې) کې د استعمار کولو له ملاتړو څرګندونو سره لندن ته راستون شو.
د برتانوي کښتیو لومړۍ بېړۍ د ۱۷۸۸ کال په جنوري کې بوټاني خلیج ته ورسېده ترڅو هلته یو تبعیدځای (penal colony) رامنځته کړي، چې د استرالیا په اصلي ټاټوبي کې لومړۍ مستعمره بلل کېږي. په ورپسې پېړۍ کې بیا انګرېزانو په دې لویه وچه کې نور استعمارونه هم وکړل، او اروپايي پلټونکو او سپړوونکو یې په داخلي چارو کې ګام کېښود. د استرالیا اصلي وګړي په دې دوره کې د پېژندل شوو ناروغیو او له اشغالګرو سره د جګړو له کبله خورا کمزوري شول او شمېر یې هم کم شو.
د سرو زرو چپاولونو (Gold rushes) او کرنیز صنعت سوکالي راوستله. خپلواکې پارلماني ډیموکراسۍ د ۱۹مې پېړۍ په نیمایي کې د برتانیا په ټولو شپږو مستعمرو کې رامنځته شوې. دغو مستعمرو په ۱۹۰۱ کال کې په یوه فدراسیون کې د رایوځای کېدو لپاره د ټولپوښتنې له لارې رایه ورکړه او په دې توګه عصري استرالیا رامنځته شوه. استرالیا په دوو نړیوالو جګړو کې د برتانیې ترڅنګ جګړه وکړه او کله چې د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې د جاپان د امپراتورۍ لخوا وګواښل شوه، د متحده ایالاتو پر یوه اوږدمهاله متحد بدله شوه. له اسیا سره یې سوداګري زیاته شوه او له جګړې وروسته کډوالۍ پروګرام کې یې له ټولو لویو وچو څخه تر ۶.۵ میلیونو ډېر کډوال ومنل. د دویمې نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو راوروسته یې د نړۍ له نږدې هر هېواد څخه د خلکو د کډوالۍ ملاتړ کړی او نفوس تر ۲۰۲۰ کال پورې تر ۲۵.۵ ملیون اوښتی، چې په کې ۳۰ سلنه نفوس یې په بهر کې زیږېدلی.
تاریخپوهنه
پوځي تاریخ له لومړۍ نړیوالې جګړې وروسته د حکومت له ملاتړ برخمن شو، چې تر ټولو مخکښ هغه یې د ۱۹۱۴-۱۹۱۸ کلونو په جګړه کې د استرالیا تاریخ (۴۲-۱۹۲۱) د چارلیس بین ۱۲ ټوکه کتاب دی. د بین مخکېني اثر د استرالیا د جګړې د رسمي خبریال په بڼه د انزاک داستان په رامنځته کولو کې مرسته کړې وه چې د مک کینا په وینا: "سملاسي یې د ملیت د نورو ټولو روایتونو ځای ونیوه – چې د سپړونکو مارش، د استوګنې پرمختګ، یوریکا، فدراسیون او په پرمختللو دیموکراتیکو قوانینو کې د استرالیا د پرمختګ ریکارډ پکې راځي."
د استرالیا د تاریخ راډیکال ملتپال تفسیرونه له ۱۹۳۰ لسیزې راهیسې ډېر برجسته شوي. براین فیټزپټریک له ۱۹۳۹ کال څخه تر ۱۹۴۱ کال پورې د تاریخونو یوه لړۍ خپره کړه چې په کې هڅه شوې له استرالیا سره د بریتانیا د اقتصادي اړیکو استثماري ماهیت او د ټولنیز عدالت او اقتصادي خپلواکۍ لپاره په مبارزه کې د کارګرانو د غورځنګ رول روښانه کړي. د افراطي ملتپالو د لړۍ یو له خورا اغېزناکو اثارو څخه د رسیل وارډ د استرالیا داستان (۱۹۵۸) دی، چې د محکومانو (convicts)، بوشرنګرانو یا ځنګل مېشتو (bushrangers)، طلا کیندونکو، څاروي ساتونکو (drovers) او سکولګرانو (shearers) له تجربو څخه د متمایزو دیموکراتیکو ملي اخلاقو د ریښې موندلو هڅه په کې شوې. په ۱۹۶۰ لسیزه کې بیا مارکسیستي تاریخپوهانو لکه باب ګولان (Bob Gollan) او ایان ټرنر (Ian Turner) له بنسټپالو ملتپالو سیاستونو سره د کارګر غورځنګ اړیکه څېړلې ده.
په ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ کلونو کې د پوهنتون د تاریخ ډیپارټمنټونو ګړندۍ پراختیا د استرالیا په تاریخ کې د تفسیرونو او تخصصونو زیاتېدونکې تنوع ولیده. یو شمېر علمي تاریخپوهانو لاهم د امپریالي تاریخ په دود کار کړی، په داسې حال کې چې نورو د استرالیا په متمایزه سیاسي، کلتوري او اقتصادي پراختیا کې د لیبرال، محافظه کار او نورو دودونو ونډې راسپړلې دي. مننګ کلارک بیا د استرالیا د تاریخ په لومړیو دوو ټوکونو (۱۹۶۲، ۱۹۶۸) کې د استرالیا د تاریخ یو ځانګړی تفسیر کړی او د "ایپیک تراژیدي" کیسه بیانوي چې په هغه کې "سپړونکو، واکمنانو، اصلاح کونکو، او لانجه ماراتو د اجنبیانو نه منلو اړوند ترلاسه کړو طرحو د تحمیل بې ځایه هڅه کړې وه". د مکینټایر په وینا، کلارک "لږ پیروان لرل او پرله پسې ټوکونو یې د دغه مسلک په پرتله پر خلکو ډېره اغېزه درلوده." له دغې دورې څخه د استرالیا د تاریخ د یو بل پام وړ "لوی انځور" تفسیر د جیفري بلیني د فاصلې استبداد (۱۹۶۶) دی.
بیولوژيکي جګړه
بیولوژيکي جګړه چې د میکروبي جګړې په نامه هم پېژندل کېږي، د یوه جنګي عمل په توګه د انسانانو د وژلو، زیانمنولو او ناتوانه کولو په موخه د باکټریاوو، ویروسونو، حشراتو او فنجي په څېر بیولوژيکي زهر یا عفوني عوامل کارول دي. بیولوژيکي وسلې ژوندي موجودات یا د تکثیر په حال کې موجودات دي (یعنې ویروسونه، چې په نړیوال ډول «ژوندي» نه ګڼل کېږي). د حشره‌پېژندنې (حشراتو) جګړه د بیولوژيکي جګړې یو فرعي ډول دی.
یرغلیزه بیولوژيکي جګړه د نړیوالو بشرپالو حقوقو، نړیوالو عرفي حقوقو او ګڼو نړیوالو معاهدو پر بنسټ ممنوع ده. په ځانګړي ډول د بیولوژيکي وسلو د ۱۹۷۲ کال کنوانسیون (BWC) د بیولوژيکي وسلو پراختیا، تولید، پېرودل، لېږدول، زېرمه کول او کارول ممنوع کړي دي. له دې امله په وسله‌والو نښتو کې د بیولوژيکي عواملو کارول جنګي جنایت دی. (BWC) د مخنیوي، خوندیتابه یا نورو سوله‌ييزو موخو لپاره دفاعي بیولوژيکي څېړنې نه دي منع کړې.
بیولوژيکي جګړه له هغو جګړو سره توپير لري چې د جمعي وژنې د وسلو (WMD) نور ډولونه لکه اتومي جګړه، کیمیاوي جګړه او راډیولوژيکي جګړه په کې شاملېږي. دا ډول هېڅ یوه وسله هم غیر اتومي وسله نه ګڼل کېږي چې د چاودېدونکي، حرکي یا اور لګوونکي پتانشیل په دلیل کارول کېږي.
شپږیزه
شپږیزه ټورنمنټ (د شپږیزې لیګ) دافغانستان کرکټ بورډ لخوا په لاره اچول شوې سیالۍ دي چې هرکاله د هیواد د شپږ زونونو د سیالو ډلو لخوا پکې د یوبل پر وړاندې لوبې ترسره کیږي. یادې سیالۍ چې په نړیواله توګه پیژندل شوی لیګ بلل کیږي د نورو ځوانانو جزبول او تجارتي بڼه لري.
بیولوژيکي جګړه
عمومي کتنه
بیولوژيکي برید ښايي ډېره ملکي مرګ‌ژوبله واړوي او په اقتصادي او ټولنیزو زېربناوو کې د سختې ګډوډۍ لامل شي.
د پوځي استفادې لپاره د یوې تکتیکي وسلې په توګه د بیولوژيکي جګړې یوه لویه ستونزه دا ده چې د اغېز لپاره ډېرې ورځې نیسي او له دې امله ښايي مخالف ځواک په چټکۍ سره مهار نه‌کړای شي. ځینې بیولوژيکي عوامل (چیچک، ذات الریه طاعون) د ارېسول تنفسي قطراتو له لارې له یوه کس څخه بل کس ته د لېږدېدو وړتیا لري. دغه ځانګړنه یې ډېره په زړه پورې هم نه ده، ځکه ښايي عامل یا عوامل د دغه میکانېزم له لارې هغو کسانو ته هم ورشي چې باید ورنه‌شي. تر دې بده یې لا دا ده چې دغسې وسلې کېدای شي له هغو لابراتوارونو څخه لیک یا بهر شي چې په کې جوړې شوې دي، حتا که یې د استفادې لپاره اراده هم موجوده نه وي. د بېلګې په توګه کله چې یو څېړونکی پرې ککړ شي، تر دې وړاندې چې پوه شي پرې ککړ شوی، بېرون ته یې ورسره لېږدوي. په اېبولا د هغو څېړونکو د اخته کېدو او مړینې ګڼې پېښې ثبت شوې دي چې په لابراتوار کې یې کار پرې کاوه، هېڅ داسې شواهد نه‌شته چې وښيي د دوی کار د بیولوژيکي جګړې لپاره و، نو له دې څخه په ناڅاپي عفونت د اخته کېدو پتانشیل څرګندېږي، حتا د هغو دقیقو څېړونکو لپاره چې پر خطرونو یې هم پوره خبر دي. که څه هم ځینې ترهګر سازمانونه د بیولوژيکي جګړې مهارولو ته چندان پام نه کوي، خو کابو د ټولو هېوادونو د پوځي او ملکي جمعیت لپاره یوه لویه اندېښنه ده.
لرغونې دوره او منځنۍ پېړۍ
د بیولوژيکي جګړې د لومړنیو ډولونو تاریخ لرغونې دورې ته رسېږي. د بیولوژيکي وسلو د کارولو په اړه لومړنۍ مستنده پېښه په (۱۵۰۰ مخزېږد تر ۱۲۰۰ مخزېږد) کلونو کې په هېټایټ (Hittite) متنونو کې ثبت شوې ده، ویل شوي چې په ټیولرمیا (tularemia) اخته کسان د دښمن سیمو ته ولېږل شول او د وبا د رامنځته کېدو لامل شول. اشوریانو د دښمن څاه‌ګان د ارګوټ فنجي په واسطه زهري کړل، که څه هم پایلې یې نامعلومې وې. سیتیاني غشو ویشتونکو به خپل غشي او رومي سرتېرو به خپلې تورې په چټلیو او جسدونو ککړولې، بیا به ټپیان په ټيټانوس ناروغۍ اخته کېدل. په ۱۳۴۶ کال کې د مغولو د زرین پوځ د هغو جنګیالیو جسدونه چې د طاعون له امله مړه شوي وو، د محاصره شوي کریمیا ښار پر دېوالونو واچول شول. متخصصان په دې اړه د نظر اختلاف لري چې ایا دغه عملیات اروپا، نږدې ختیځ او شمالي افریقا ته د تاوون (Black Death) ناروغۍ د ورتلو لامل شول که نه چې کابو ۲۵ میلیونه اروپایان یې ووژل.
بیولوژيکي عوامل تر شپاړسمې میلادي پېړۍ را وروسته د افریقا په ډېرو سیمو کې په پراخه کچه وکارول شول، ډېری وخت د زهرجنو غشو په څېر یا د جګړې په ډګر کې د پوډر د شیندلو او یا هم د دښمن د اسونو او خوراکي اوبو د زهري کولو په څېر وو.
له ۱۷۶۳ څخه تر اوسه
د برېتانیا پوځ د ۱۷۶۳ کال په جون میاشت کې د فورټ پیټ د محاصرې په جریان کې هڅه وکړه چې د ځايي امریکایانو پر خلاف له چیچک ناروغۍ څخه کار واخلي. دغه ناروغي له ۱۷۶۳ څخه تر ۱۷۶۴ کال پورې په اوهایو کې د سلو ځايي امریکایانو د وژل کېدو لامل شوه. دا څرګنده نه ده چې چیچک ناروغي د فورټ پيټ د پېښې پایله وه او که دا ویروس مخکې له مخکې په خلکو کې خپور و. د امریکا د انقلاب په جګړه کې جنرال جورج واشنګټن داسې خبر واورېد چې برېتانیوی جنرال ویلیم هاو غواړي هغه کسان له بوسټون څخه وباسي چې د چیچک ناروغۍ لپاره تلقیح شوي یعنې واکسین یې کړی تر څو نور امریکایان پرې اخته شي. واشنګټن د دې موضوع په اړه کنګرې ته راپور ورکړ خو ویې ویل چې په سختۍ سره اعتبار ورکولی شي. واشنګټن خپل سرتېري هم واکسین کړل او د روانې وبا اغېز یې کم کړ. ځینې تاریخ‌پوهان په دې باور دي چې د برېتانیا سمندري وسله‌والو په ۱۷۸۹ کال کې د اسټرالیا په نیو سوټ وېلز کې له چیچک څخه کار اخیستی. ډاکتر سټ کاروس وايي: "موږ یو داسې قوي تفصیلي کېس لرو چې ښيي چیچک ناروغي قصداً د کوم کس له‌خوا د ځايي خلکو منځ ته راوړل شوې ده."
په ۱۹۰۰ کال کې د میکروب تیورۍ او په باکټریاپوهنه کې پرمختګ په جګړه کې د بیولوژيکي عواملو د احتمالي استفادې په تخنیکونو کې د تجربو نوې کچه رامنځته کړه. د لومړۍ نړیوالې جګړې په جریان (۱۹۱۴-۱۹۱۸) کې د جرمني د سترواک دولت له‌خوا د توري رنځ (anthrax) په بڼه بیولوژيکي ویجاړي وشوه چې بېلابېلې پایلې یې لرلې. په ۱۹۲۵ کال کې د جنیوا پروتوکول له کیمیاوي او بیولوژيکي وسلو څخه استفاده ممنوع کړه.
استراخان
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" هیواد له ولایتونو څخه یو دی. یاد ولایت تور سمندر څیرمه پروت دی.
ایسپ راکي
اېسپ راکي په انګلیسي Rakim Mayers) په نښان  A$AP Rocky) په انګلیسي ASAP Rocky) زوکړه ۳ اکتوبر ۱۹۸۸م کال) یو امریکایي رپ سندر غاړی، ترانه ویونکی، د موسیقي برابروونکی، سینماګر او د هیپ هاپ ایسپ موسیقي ګروپ غړی دی.
ترافیکي پیښه
ترافیکي پیښه (د نقلیه وسایو ټکر) کله چې چې یو موټر یاهم کومه بله نقلیه وسیله په سړک اتوبان یاهم بل چیرته د بلې نقلیه وسیلې یاهم له بل کوم جسم سره ټکر وکړي ورته ترفیکي پیښه ویل کیږي.
شرعي علوم
شرعي علوم يو جمع نوم دی چې په پښتو کې د شرعي پوهنې يا سمې پوهنې مانا لري. دا د اسلامي دينپوهنې يوه لويه څانگه ده چې په عربي کې شرعيات هم ورته وايي. دغه پوهنه په څلورو وېشنيزو ویشل شوې:
وېشنيزه:اسلامي دينپوهنه
جاوېد اقبال رمدايي
ډگر جنرال جاوېد اقبال رمدايي د پاکستان د دفاع ملي پوهنتون ریس يا ټولمشر دی. دی د پوهنتون د ټولمشرۍ يا رياست لپاره په ۲۰۱۳م زېږدي کې د اگست په ۲۰مه وټاکل شو. اقبال دغه دنده د خپل سيال پخواني ريس ډگرجنرال ناصر خان جنجوا څخه ترلاسه کړه او ډگر جنرال ناصر خان جنجوا ترفیع وکړه او سترجنرالي یې ترلاسه کړه او کوټې ته یې ولېږه.
پوځي او تعلیمي مخینه
وېشنيزه:پاکستاني جنرالان
مینا ګل
مینا ګلMina gul) د کوزې پښتونخوا یوه پښتنه سندر غاړې ده.
صدیق منصور انصاري
صدیق منصور انصاري افغان لیکوال، ژورنالېست، سیاسي چارو کارپوه، مدني ټولنیز فعال دی چې د افغانستان مدني ټولنو فدراسیون ریاست په غاړه لري.
زوکړه
ښاغلی صدیق منصور انصاري د ۱۳۵۴ هجري لمریز کال د وري (حمل) پر ۲۳مه (۱۹۷۵ زېږدیز د اپرېل ۱۲مه) نېټه د جلالکوټ ښار لومړۍ ناحیه کې د هېواد په یوه ستره متدینه روحاني، علمي او با رسوخه کورنۍ کې زېږېدلی دی.
د افغان دولت او طالبانو ترمنځ لیده کاته
په هغه لومړي کانفرانس کې چې د صدیق منصور انصاري په هاند و هڅو د پروفیسر حسن نکاټا او جاپان هېواد کیوټو ښار د دوشیشه پوهنتون اداری په تخنیکي همکارۍ ترسره شو؛ انصاري وکولای شول چې د افغان دولت او په جګړه کې ښکېلو وسله والو ډلو ټپلو هریو حزب اسلامي او د طالبانو وسله والې ډلې استازي راغونډ او د افغان سولې د پروسې په اړه لومړنۍ مخامخ ناسته ترسره کړي. په دې ناسته کې د طالبانو وسله والې ډلې په استازۍ قاري دین محمد او د حزب اسلامي ډلې په استازۍ غیرت بهیر ګډونوال ول.
د ۹۷ کال ټاکنو روڼتیا لپاره هلې ځلې
د صدیق منصور انصاري په مشرۍ د بېلا بېلو مدني ټولنو استازو د ۱۳۹۷ د غويي ۳۱مه یک شنبې په ورځ د حزب اسلامي له مشر حکمتیار سره په کتنه کې د راتلونکو ټاکنو پر شفافیت او ځينو نورو مهم ملي مسایلو خبرې وکړې. د افغانستان د مدني ټولنې د فدریشن مشر صدیق منصور انصاري وويل: له بدمرغه چارواکي د خلکو د فريادونو اورېدونکي نه دي. ۴۰ کاله کيږي چې دا ولس له ګڼو ستونزو او کړاونو سره لاس او ګريوان دی، خو دوی خپل غوږونه کاڼه اچولي دي.
ښاغلي انصاري د حزب اسلامي مشر ته په خطاب کې وويل: هغه څه چې د افغانستان خلک يې له تاسو غواړي،هغه د شهیدانو د آرمانونو پوره کول دي او موږ چمتو يو چې د يو مدني سیاسي خوځښت له لارې د هېواد روان بحران ته د پای ټکی کېږدو.
صدیق منصور انصاري وويل: راځئ د خپل دين، هېواد او ولس د ژغورنې لپاره د نااهلو خلکو پر ځای اهل خلک وټاکو او که موږ خپل ديني او ملي مسؤليتونه په ښه توګه و پېژنو، نو کولی شو دغه ستر امانتونه وړ او اهل خلکو ته وسپارو.
نوموړي څرګنده کړه: د افغانستان خلک دېته ليواله دې چې په وضعیت کې ژور بدلون راشي، د سولې او امن تږي دي او په دې اړه ستاسو رول ته سترګې په لاره دي. زموږ هيله داده چې ستاسو په شتون کې افغانستان ته امن او سوله راشي او کار اهل کار ته وسپارل شي.
د ۱۳۹۳ لمریزو ولسمشرۍ ټاکنو جنجال حللارې وړاندیز
کله چې په ۱۳۹۳ لمریز کال د افغانستان ولسمشیزه ټاکنې دویم پړاو ټاکنې جنجالي شوی، نو د مدني ټولنې فډرېشن مشر صدیق انصاري د افغانستان حکومت او نړیوالې ټولنې ته یوه حللاره وړاندې کړه په وسیله یې ټولټاکنو ته ورپېښ کړکېچ په اسانه حل کېدای شوای. ددې عملي کړنلارې په وسیله چې ۷۰ کسیزه ډله وه، ۱۰ کسه د افغانستان د مدني ټولنې له فېدراسیون څخه، ۱۰ کسه د نړیوالې ټولنې، ۱۰ کسه د ټالکنو خپلواک کمېسیون له خوا چې د ټاکنو ترسره کوونکي دي، ۱۰ کسه شکایاتو د اورېدو کېمسیون له خوا، ۱۰ کسه د قضایي او څارنوالۍ اورګانو له خوا، او ۱۰-۱۰ کسه د دواړو انتخاباتي ټیمونو څخه چې دا ۷۰ کسیزه ډله به پاکې رایې له ناپاکو د یوه قوي او ژور میکانیزم له مخې په ۳۴ ولایتونو کې سره جلا کوي او د دواړو ټیمونو مخ ته کېږدي چې په دې توګه به ټولو ته د منلو وړ وي.
ایتوپیا
اېتوپیا چې رسمي نوم یې د ایتوپیا فدرالي دموکراتیک جمهوریت په انګلیسي Federal Democratic Republic of Ethiopia) دی افریقا،د افریقا ښکر کې په وچې پورې تړلی یو هیواد دی. پلازمینه یې آدیس آبابا او مساحت یې ۳۰۰'۱۰۴'۱ کیلومتره دی. ایتوپیا ۶۳۵'۱۳۵'۱۱۰ میلیونه وګړي لری او د پیسو واد یې د ایتوپیا بیر (ETB) ده.
اقتصاد
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:اېتوپیا وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه
د اېتوپيا ژبې
د ایتوپیا ژبې د ۲۰۰۷ د سرشمېرنې له مخې[6]
اورومو (33.8%) اماریک (29.3%) سومالی (6.2%) تیگرینیا (5.9%) سیدامو (4.0%) ولایتا (2.2%) ګورج (2.0%) افار (1.7%) هادیه (1.7%) ګمو (1.5%) نور (11.6%) د ایتھنولوګ په وینا، په ایتوپیا کې 90 انفرادي ژبې ویل کیږي. [373] په هېواد کې ډېری وګړي د کوشیټیک یا سیمیټیک څانګو افریقایي ژبو خبرې کوي. په پخوانیو کې د اورومو ژبه شامله ده، چې د اورومو لخوا ویل کیږي، او سومالیا چې د سومالیانو لخوا ویل کیږي؛ په وروستي کې اماریک شامل دي، چې د امهارا لخوا ویل کیږي، او د تیګرینیا، چې د دګریانو لخوا ویل کیږي. په ګډه، دا څلور ډلې د ایتوپیا د نفوس درې پر څلورمه برخه جوړوي. نورې افریقایي ژبې چې د پام وړ شمیر ویونکي لري د کوشیټیک سیډامو، افار، هادیه او اګاو ژبې او همدارنګه د سامیتیک ګوراج ژبې، هراري، سلت، او ارګوبا ژبې شاملې دي.[6] عربي چې د افرواسیاټیک کورنۍ پورې اړه لري، په ځینو سیمو کې هم ویل کیږي. [374]
برسیره پردې، د اوموټیک ژبې د اوموټیک توکمیزو لږکیو ډلو لخوا ویل کیږي چې په سویلي سیمو کې اوسیږي. په دغو محاوراتو کې آری، بنچ، ډیم، ډیزین، گامو-ګوفا-داورو، مال، همر، او والیتا شامل دي.
د نیلو-سهاران کورنۍ ژبې هم د توکمیزو لږکیو لخوا ویل کیږي چې د هیواد په سویل لویدیز برخو کې متمرکز دي. په دې ژبو کې نور، انوک، نیانګاتوم، ماجنګ، سوري، میین او مرسي شامل دي.
اماریک د لومړنیو ښوونځیو د لارښوونو ژبه وه، خو په ډیرو سیمو کې د سیمه ایزو ژبو لکه اورومیفا، سومالیا یا تیگرینیا لخوا بدله شوې ده.[376] په داسې حال کې چې ټولې ژبې د ایتوپیا د 1995 په اساسي قانون کې د مساوي دولت پیژندنې څخه خوند اخلي او اورومو د اصلي ویونکو لخوا ترټولو نفوس لرونکې ژبه ده، اماریک د ټولو ویونکو د شمیر له مخې ترټولو نفوس لرونکی دی.[204]
د ایتوپیا مختلفې سیمې او چارټر شوي ښارونه د خپلو کاري ژبو ټاکلو لپاره وړیا دي.[376] امهاري د امهارا سیمې، بینیشنګول-ګومز، سویلي هیوادونو، ملیتونو، او خلکو سیمه، ګمبیلا سیمه، ادیس ابابا او ډار داوا کې د رسمي کاري ژبې په توګه پیژني.[377] د اورومو ژبه د رسمي کاري ژبې په توګه کار کوي او په اورومیا، [18] کې د هرار او ډار داوا او د امارا سیمه کې د اورومیا زون کې د زده کړې لومړنۍ ژبه ده. صومالیه د سومالیا د سیمې رسمي کاري ژبه ده او ډییر داوا، په داسې حال کې چې افار، [378] هاراري، [379] او تیگرینیا [380] په خپلو سیمو کې د رسمي کاري ژبو په توګه پیژندل شوي. په دې وروستیو کې د ایتوپیا حکومت اعلان وکړ چې افار، اماریک، اورومو، صومالیه او تیگرینیا د ایتوپیا د رسمي فدرالي کاري ژبو په توګه منل شوي دي. ایټالوی لا هم د خلکو د ځینو برخو لخوا ویل کیږي، ډیری یې د زاړه نسل په منځ کې، او په ځینو ښوونځیو کې تدریس کیږي (په ځانګړې توګه د اسټیټوټو سټالی ایټالیانو اومنیکمپرینسیو دی اډیس ابیبا). امهاریک او تیګرینیا دواړو د ایټالوي ژبې ځینې کلمې په پور اخیستي دي.[381][382]
آډولف دابس
آدولف دابس (اډولف دابس) په ۱۹۷۹م کال کې په افغانستان کې د افغانستان سفیر وو. نوموړی په همدی کال د کابل ښار د نوی ښار (شهر نو) سیمې د چرګانو کوڅې څخه د څلور نامعلومه کسانو لخوا د اوسنی سرینا هوټل چې هغه مهال په یاده سیمه کې یو بل د کابل هوټل نومې هوټل وو پت دویمه طبقه کې ووژل شو. له هغې وروسته امریکا په افغانستان کې د روسې پر وړاندې د تازه جوړو شوو جهادي ډلو سره خپلو مرستو ته زور ورکړ. اما د دابس د وژنې مسولیت ترننه چا پر غاړه ندی اخیستی. ویل کیږي د نوموړی تښتونکو د (باعث بدخشی) نومی کس د خوشې کولو غوښتنه لرله.
هارلم
هارلم (نیویارک) په انګلیسي په نیویارک ښار کې یوه سیمه ده. Harlem)
غير شرعي علوم
غير شرعي علوم چې په پښتو ژبه غير شرعي پوهنې يا بوبې پوهنې هم يادېږي هغه علوم يا پوهنې دي چې انساناني ژوند ته يې يو رنگ وربخښلی دغه پوهنې په درې لويو څانگو وېشل شوي: شوی
وېشنيزه:اسلامي دينپوهنه
مټاخان ولسوالۍ
مټاخان ولسوالۍ د افغانستان د پکتيکا ولايت ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۹،۷۵۸ وگړو ته رسېږي ددغي ولسوالۍ د مسجدونو شمېر  تقريباً 100 ته رسېږي دغه ولسوالي د پکتيکا ولايت شمال خوا ته پرته ده چي د پکتيکا ولايت  له مرکز ښرني او اورګون او سروضې  ولسواليو او د پکتيا ولايت له زرمت ولسوالۍ د غزني ولايت له شلګره ولسوالۍ سره ګډه پوله لري.
سرچينې
وېشنيزه:د پکتيکا ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
سرینا هوټل
سرینا هوټل زوړ نوم (کابل هوټل) په انګلیسي Serena Hotel ) په ۱۹۴۵م کال کې د افغانستان د دولت له لوری ورغول شو. یاد هوټل په ۲۰۰۵م کال کې د بیارغونې وروسته د سرینا هوټل په نوم په کار پیل وکړ.
ايمي نيوتر
اماليا ايمي نيوتر (23 مارچ 1882 – 14 اپريل 1935) يوه المانۍ رياضي پوهه وه چې د تجريدي الجبر په برخه کې مهمه ونډه درلوده. نوموړې د نيوتر لومړۍ او دويمه تيوري کشف کړه، کومې چې په رياضياتي فيزيک کې بنسټيز حيثيت لري. نوموړې د « Pavel Alexandrov, Albert Einstein, Jean Dieudonné, Hermann Wey» او «Norbert Wiener» له خوا د رياضياتو په تاريخ کې د ټولو مهمې ښځې په توګه ياده شوې ده. د خپل وخت يوه له مخښکو رياضي پوهانو په توګه، نوموړې د "رينګ" (د حساب د جمعې د عمليې يوه څانګه ده) "فيلډ" (د حساب د ضرب او جمعې د عمليو يوه څانګه ده) او الجبر په برخو کې يو لړ اندونه وړاندې کړي دي. په فيزيک کې، د نيوتر نظريه د تناسب او ساتنې د قوانينو (قانون حفظ يا قانون الانحفاظ) تر منځ اړيکه تشریح کوي.
اینگوار کامپراد
اینگوار کامپراد، Feodor Ingvar Kamprad (زیږېدنه ۳۰ مارچ ۱۹۲۶) سویډنې تجار او د کار رامینځته کونکی دی. دی د آیکیا شرکت بنسټ ایښودنکی دی.
ايمي نيوتر
نيوتر په فرانکونيايي ښار «ايرلانګن» کې په يوه يهودي کورنۍ کې زېږېدلې وه، پلار يې رياضي پوه «ميکس نيوتر» و. اصلاً په اړينو ازموينو کې له برياليتوب وروسته هغې د فرانسوي او انګليسي ژبو د تدريس (ښوولو) نيت درلود، خو د هغې پر ځای يې د ايرلانګن په پوهنتون کې د رياضياتو زده کړه وکړه، چېرته چې د هغې پلار تدريس کړی و. په 1907ز کال کې د «پال ګورډن» تر څارنې لاندې، د خپلې دوکتورا تر بشپړولو وروسته، نوموړې له معاش پرته د ايرلانګن د رياضياتو په انستيتيوت کې د اوو کلونو لپاره کار وکړ. هغه مهال ښځې په لوړه کچه له تعليمي دندو ايستل شوې وې. په 1915ز کال کې، ډيوډ هلبرټ او فيلکس کلين نوموړې ته بلنه ورکړه چې د ګوټڼګن په پوهنتون کې د رياضي له څانګې سره يوځای شي، کومې چې د رياضياتي څېړنو لپاره نړيوال شهرت درلود. خو د فلسفياتي پوهنځي اعتراض وکړ، او نوموړې د څلورو کلونو لپاره د «هلبرټ» په نوم د درسونو په ورکولو تېر کړل. په 1919ز کال کې نوموړې ته د ځای ورکولو تاييد شول، په کوم سره چې هغې وکولای شول د «Privatdozent» (په ځينو اروپايي پوهنتونونو کې يوه علمي رتبه ده) رتبه تر لاسه کړي.
اینگوار کامپراد
کامپراد خپل تجارتي فعالیتونه له ډیر کم عمر نه شروع کړی ول، چې د ورلگېت او باېسکل خرڅونه و ! دی په ۱۹۴۳ ز. کال کې آیکیا (ایکه‌آ) شرکت تاسیس کړ.
دا نفر یو غټ میلیادر دی، خو ویل کېږی چې ډیر کنجوس سړی هم دی.
ايمي نيوتر
د نيوتر رياضياتي کار په درې "پړاونو" وېشل شوی دی. په لومړي پړاو (1908-1919) کې، نوموړې د الجبري ثابتونو او شمېرو په برخو کې ونډه درلوده. د متغيراتو په محاسبه کې د متغيرو ثوابتو په اړه د هغې کار، یعنې د نيوتر تيوري د نوي فيزیک د پرمختګ په رهنمايۍ کې ثابتې شوې تر ټولو مهمو رياضياتي تيوريانو څخه يوه بلل کېږي. په دويم پړاو (1920-1926) کې، هغې په هغه کار پيل وکړ کوم چې د [تجريدي] الجبر بڼه بدله کړه. د هغې په کلاسيکي 1921 ليکنه کې چې عنوان يې « Idealtheorie in Ringbereichen» (heory of Ideals in Ring Domains)، نيوتر په تبادلي رينګز کې د بيلګه ييزو تيورۍ ته په پراخه پيمانه د کاريالونو سره په يوه وسيله کې وده ورکړه. نوموړې پورته کېدونکې ځنځيري حالت په ښې طريقې سره استعمال کړ، او هغه شيانو ته د «نيوتريان» نوم ورکړل شوی، چې د دې په ګټه کارېدای شوای. په درېیم پړاو (1927-1935) کې، نوموړې د غېر تبادلي الجبر او سختو پېچلتياوو شمېرو په اړه اثار خپاره کړل، او د ټولګو د استازولۍ تيوري يې د نمونو او بېلګه ييزو له تيورۍ سره يوځای کړه. د نوموړې پر خپلو خپرونو سربېره، نيوتر د خپلو افکارو په اړوند مېړنۍ وه، او هغې ته د نورو رياضي پوهانو له خوا د خپرو شويو څېړنو د يو شمېر لیکنو امتياز ورکړل شوی دی، ان په هغو څانګو کې هم چې د نوموړې له مهمو کارونو څخه لېرې دي، لکه الجبري ټوپولوژي.
شخصي ژوند
ایمي نيوتر د 1882ز کال د مارچ په درويشتمه نېټه زېږېدلې وه، هغه د رياضي پوه ميکس نيوتر او «ايډا اماليا کافمين» په څلورو بچيانو کې تر ټولو مشره وه، پلار او مور دواړه يې د يهودي سوداګرو له کورنيو څخه وو. د نوموړې لومړی نوم «امالي» و، خو هغې په کم عمرۍ کې د خپل منځني نوم په کارولو پيل وکړ، او په خپل بالغ ژوند او خپلو خپرونو کې يې د تل لپاره د ايمي نیوتر نوم استعمال کړ.
اینگوار کامپراد
بهرنۍ تړنې
وېشنيزه:میلیاردران
ايمي نيوتر
شخصي ژوند
په ځوانۍ کې، نيوتر په زده کړه کې ممتازه زده کونکې نه وه، که څه هم هغه په هوښيارتيا او ملګرپالنه مشهوره وه. په کوچنيوالي کې يې د نږدې ليد ښه و او د ژبې په سر يې خبرې کولې. د دې کورنۍ يو ملګري کلونه وروسته د ځوانې نيوتر په اړه يوه کيسه وکړه چې د ماشومانو په يوه ميلمستيا کې به يې ذهني لوبې په چټکۍ سره حل کولې، او په دې ابتدايي عمر کې يې خپل منطقي ذهانت ښکاره کاوه. هغې ته د پخلي او پاکولو چل ښودل شوی و، څنګه چې هغه مهال ډېرو نجونو زده کاوه، او د پيانو غږولو درسونه يې هم ويلي و. نوموړې له دې فعاليتونو څخه هېڅ يو يې په شوق سره تعقیب نه کړ، په داسې حال کې چې هغې له نڅا سره مينه درلوده.
نوموړې درې کوچني وروڼه درلودل: مشر يې الفريډ و، چې په 1883ز کې زېږېدلی و، نوموړي ته په 1909ز کال کې له ايرلانګن څخه په کيميا کې دوکتورا سند ورکړل شو، خو هغه نهه کاله وروسته مړ شو. بل ورور يې فرټز نيوتر په 1884ز کې زېږېدلی و، نوموړی د تعليمي برياليتوبونو له امله يادېږي. په ميونخ کې له زده کړې وروسته نوموړي په عملي رياضياتو کې خپل شهرت تر لاسه کړ. نوموړی په 1941ز کال کې په شوروي اتحاد کې اعدام شو. تر ټولو کشر يې ګوستاو رابرټ و چې په 1889ز کال کې زېږېدلی و. د هغه د ژوند په اړه ډېر کم معلومات موجود دي، نوموړی له اوږدو ناروغيو ځورېدو، او په 1928ز کال کې ومړ.
په 1935ز کال کې، نوموړې د مبيض (تخمدان) د کڅوړې جراحي عمليات وکړل، که څه هم په هغې کې د رغېدو نښې وې، بيا هم څلور ورځې وروسته په دري پنځوس کلنۍ کې مړه شوه.
په پوهنتون کې ژوند او زده کړه
نيوتر په لومړي سر کې په فرانسوي او انګليسي ژبو کې مهارت وښود. د 1900ز کال په پسرلي کې، نوموړې د دې ژبو لپاره د ښوونکو په ازموينه کې ګډون وکړ، هغې مجموعي « sehr gut» (ډېر ښه) نومرې تر لاسه کړې. د هغې فعاليت نوموړې د نجونو لپاره ځانګړو ښوونځيو کې د دې ژبو د تدريس لپاره وړ وګرځوله، خو هغې د دې پر ځای د ايرلانګن په پوهنتون کې خپلو زده کړو ته دوام ورکول غوره کړل.