cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فیمینېستي اقتصاد
فیمینېستي اقتصاد په جنسیتي اګاهۍ، ټول شموله اقتصادي ارزونو او د پالیسو پر تحلیل باندې تمرکز لرونکې د اقتصاد او اقتصادونو انتقادي مطالعې ته ویل کېږي. د فیمینېستي اقتصاد په څېړونکو کې پوهان، فعالین، د پالیسیو اړوند نظر ورکوونکي او متخصصین شاملېږي. ګڼ شمېر فیمینېستي اقتصادي څېړنې په داسې موضوعاتو تمرکز کوي چې په دغه برخه کې له پامه غورځول شوې دي لکه د پالنې چارې، د ژوندانه د نږدې شریک تاوتریخوالی یا هغه اقتصادي نظریې چې کولای شي د جنستي اغیزو او تعاملاتو د غوره ترکیب له امله، لکه د پولي او غیر پولي اقتصادي سکتورونو ترمنځ وده وکړي. یو شمېر فیمینېستي څېړونکي د معلوماتو د راغونډونې او اندازه کولو په نویو ډولونو لکه د جنستي پیاوړتیا د شاخص (GEM) او د وړتیاوو د لارو چارو په څېر د جنسیتي آګاهۍ په تیوریو بوخت دي. فیمینېستي اقتصاد «په سیمه ییزو، ملي او فراملتي ټولنو کې د ماشومانو، ښځو او نارینه و د هوساینې د کچې د زیاتوالي» په موخه هدایت کېږي.
جهانزیب
جهانزیب هغه هلک دی چی په ۹ کلنی کی په برتانیه کی یی ذدکړوته دوام ورکړ.
فیمینېستي اقتصاد
فیمینېستي اقتصاد پوهان د سنتي اقتصادونو ټولنیز جوړښت ته د پام اړولو هڅه کوي او د هغه د مثبتوالي او ګټمن توب کچه تر پوښتنې لاندې راولي چې په دې سره غواړي وښيي څه ډول د هغو موډلونه او کړنلارې نارینه وو ته د اړوندو انحصاري موضوعاتو او همدارنګه له مفروضاتو او کړنلارو څخه د یو اړخیز ملاتړ له امله مغرضانه دي. په داسې حال کې چې اقتصاد په سنتي ډول په بازارونو او له خپلواکۍ، انتزاع او منطق سره په اړوندو نارینه پلوه نظریاتو تمرکز لري. فیمینېستي اقتصاد پوهان په اقتصادي ژوند کې د «ښځینه کلتوري» موضوعاتو لکه د کورنیو اقتصادونو او همدارنګه په اقتصادي ښکارنده کې د ارتباطاتو، لاسي رسي وړ توب او احساس لرلو د اهمیت اړوند د بشپړې ارزونې غوښتنه کوي.
ریښه او تاریخچه
په لومړیو کې فیمینېستي اخلاق پوهانو، اقتصاد پوهانو، سیاست پوهانو او بشري نظام پوهانو استدلال کاوه چې د ښځو سنتي چارې (لکه: د ماشومانو لویول، له ناروغو بوډاګانو پالنه) او یو شمېر نورې دندې (لکه: طبي پالنه او تدریس) په سیستماتیک ډول د نارینه وو له چارو کم ارزښتې دي.
بټسي واریور د کور د کارکوونکو (Houseworker's) په نامه اثر کې چې په ۱۹۶۹ زکال کې یې ولیکه او بیا وروسته خپور شو؛  د غلامۍ یا د مینې په بدل کې کار او د فراغت د وخت د منبع تر عنوان لاندې قانع کوونکی استدلال وړاندې کوي او څرګندوي چې د ښځو له خوا د کورني کار تولید او د نسل تولید د ټولو اقتصادي چارو بنسټ رامنځته کوي او هغه فعال ساتي؛ په داسې حال کې چې له کوم مزد پرته دی او په ناخالصو داخلي تولیداتو کې هم نه راځي. د واریور په خبره: «اقتصاد په همدې ډول چې نن وړاندې کېږي په واقعیت کې د کوم بنسټ نه لرونکی دی ځکه چې د اقتصادي ژوند بنسټ له پامه غورځوي. دغه بنسټ د ښځو د کار پر مټ رامنځته کېږي. د ښځو لومړنی کار د مثل تولید دی چې نوي کارګر تولید کوي (او لومړنی تولید کېدونی محصول هم د مور شیدې دي چې د هر مصرف کوونکي/نوی کارګر ژوند ساتي)؛ دویم دا چې د ښځو کار د چاپېریال پاکوالی، د خامو موادو د استفادې په موخه پخلی او د ټولنیز ثبات د خوندیتوب لپاره ماشوم روزنه ده چې هغوی بازار ته چمتو کوي او په دې سره کارګري ژوند خوند کوي. دا د ښځو دوامداره صنعت جوړوي چې کارګرانو ته وړتیا وربخښي د کاري قوې په ډګر کې هر ځایګی ونیسي. له دغه اساسي کار او توکو پرته به نه اقتصادي فعالیت شتون ولري او همدارنګه له هغو پرته نه شو کولای تکامل ته د دوام په موخه ژوندي پاتې شو.
واریور همدارنګه څرګندوي چې د نارینه وو ناقانونه عواید له ناقانونه چارو لکه د وسلو او انسانانو له قاچاق، سیاسي فساد، مذهبي مواخذو او ګڼ شمېر نورو لارو چارو چې لا افشا شوې نه دي ترلاسه کوي او په دې سره د نارینه و لپاره د عوایدو بډایه جریان رامنځته کېږي؛ همدا دی چې د ناخالصو داخلي تولیداتو شمېرې له وړاندې باطلې کوي. له دې سره چې ښځې هم په یو شمېر پټو عاید کوونکو چارو لکه په انساني قاچاق، فحشا او د جنسي موخو لپاره په کورنیو غلامیو کې مخکښانې دي او په دې سره د هغو دلالانو د عوایدو ډېره لږ برخه کمېږي، ځکه چې دغه کمېدونکې برخه دغه ښځې او په دغو چارو کې کارول کېدونکي ماشومان ترلاسه کوي. د بېلګې په توګه په ۲۰۱۴ زکال کې د اوربان انستیتیوت راپور چې د دولت په مالي ملاتړ په کې یوازې په متحده ایالاتو تمرکز شوی و، څرګندوي چې په دالاس کې د واټ پر سر ګرځېدونکې یوه فاحشه کېدای شي د خپل هرې جنسي معاملې په بدل کې پنځه ډالر عاید ولري. خو د هغوی دلالان بیا په اتلانتا کې د اونۍ ۳۳۰۰۰ ډالر عاید ځانته جوړوي؛ چېرې چې په کال کې د جنسي چارو سوداګري نږدې ۲۹۰ میلیون ډالر عاید لري. واریور باوري ده چې د حقایقو پر بنسټ یو ټول شموله اقتصادي تحلیل کولای شي د چاپېریال او د مثل د تولید د اړتیاوو د راتلونکې پلان جوړونې لپاره باور وړ اساسات برابر کړي.
په ۱۹۷۰ زکال کې استربوسیروپ د اقتصادي ودې په برخه کې د ښځو د رول تر عنوان لاندې خپل اثر خپور کړ چې په هغو کی یې د کرنې، صنعت او نورو جوړښتونو په برخه کې د بدلونونو له امله د رامنځته کېدونکو جنسیتي اغېزو سیستماتیکه ارزونه کړې وه. د دغې ارزونې شواهدو په یادو برخو کې د بدلونونو له امله د ښځو اړوند د هغو منفي پایلې څرګندې کړې. د نورو چارو په خوا کې دغه کار د دغې پراخې ادعا بنسټ کېښود چې «ښځې او نارینه د لویو اقتصادي شاکونو، نیولیبرالي سیاستونو او د نړیوال کوونکو قواوو طوفان په بېلابېلو ډولونو زغمي». له دې سره په پرمختللو هېوادونو کې د  کاري فرصتونو په برخه کې مساوات له ۱۹۷۰مې لسیزې څخه تر ۱۹۹۰مې لسیزې رامنخته شو، خو بیا هم دغه چارې په هغو هېوادونو کې چې د مساواتو پیاوړي دودونه یې لرل د معاشاتو د توپیرونو په له منځه وړولو کې بریالۍ نه وې.
د فیمینېستي اقتصاد ملاتړ کوونکي بنسټونه
فیمینېستي اقتصاد اوس مهال په پراخه کچه په رسمیت پېژندل شوی او شهرت یې موندلی؛ هماغه ډول چې ګڼ شمېر سازمانونه او بنسټونه اوس مهال د هغو د اصولو تر اغېز لاندې دي.
د فیمینېستي اقتصاد نړیوال بنسټ
د فیمینېستي اقتصاد نړیوال بنسټ (International Association for Feminist Economics) چې په ۱۹۹۲ زکال تاسیس شو یو خپلواک امریکايي اقتصادي بنسټ دی چې هڅه کوي په نیوکلاسیکو اقتصادونو کې د نارینه و اړخ ته د هغو د بنسټونو اوښتون وننګوي. په داسې حال کې چې ډېری غړي یې اقتصاد پوهان دي، خو «نه یوازې د ښځینه اقتصاد پوهانو بلکه د ټولو نارینه و اقتصاد پوهانو او همدارنګه د نورو څانګو د پوهانو او غیر علمي فعالانو» پر مخ پرانیستی دی، چې اوس مهال د نړۍ په ۶۴ هېوادونو کې ۶۰۰ غړي لري. له دې سره چې بنسټګر غړي یې تر ډېره په متحده ایالاتو کې میشت دي، خو ډېری اوسني غړي یې له متحده ایالاتو بهر دي. په ۱۹۹۷ زکال کې دغه سازمان د ملګرو ملتونو د یو غیر دولتي بنسټ عنوان ترلاسه کړ.
د فیمینېستي اقتصادونو مجله
د فیمینېستي اقتصادونو په نامه مجله (Feminist Economics) چې له رایس پوهنتون څخه د ډیانا ستراسمن او له یوتا پوهنتون څخه د ګونسلي بریک له خوا مخته وړل کېږي، هغه علمي مجله ده چې د فیمینېستي اقتصادي نظریاتو اړوند د آزاد بحث لپاره زمینه برابروي. دغه مجله داسې کاري اجنډا تائید کوي چې پر باور یې د هغو له مخې د ښځو او نارینه و په ګډون د نړۍ د ټولو خلکو ژوند ښه کېدلای شي.
د نه پوهېدو وړ ليکدود
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" تر دې دمه کشف شوي ډېری هيروګليفونه د هغه تمدنونو او ملتونو لخوا لیکل شوي چې نه يې تر شاه کوم داسې ملت يا قام پرېښود او نه هم داسې ليکدود چې د دې ليکدود په مانا خلک وپوهوي، مګر په نړۍ کې داسې تمدنونه هم شته چې د هغوی د متنونو  لوستل او پرې پوهېدل د پوهانو او متخصصينو لپاره يو ستونزمن کار و.
د سیند دره
بټنوک| د سیند دره د سیند دره د نړۍ ترټولو پخوانی کلتوري میراث په خپلو پښو کې لري. تر اوسه پورې، د دې تمدن له 450 څخه زیاتې نښې هړاپا او موهن جودارو په شمول په پاکستان او هند کې کشف شوي. د څېړنې شواهد ښیي چې د دراوډیان مېشته کېدو دمخه ، په 7000 مخزېږديز کې دلته بېلابېل قومونه مېشت وو. ډاراویان د 4000 مخزېږديز په شاوخوا کې د سیند په دره کې په دایمي توګه اوسېدل. دراوډیان یو متمدنه ملت و، په علم او هنر کې متحد وو، په کرنه او تجارت خبر وو. د دې سيمې اوسېدونکو د نورو تمدنونو په پرتله ډېر پخوا په ليک او لوست پيل کړى و او دلته مېشت خلک د هغه زمانې پرمختللي خلک وو چې خپل ژوند يې په منظم او منظم ډول تېراوه. چا چې پنځه زره کاله وړاندې د سیند دره د خپل معاصر مصري، آشوري او سامي تمدن سره د علم، هنر او سوداګرۍ په برخه کې څنګ ته کړه. خو بیا د کوم ناڅرګند لامل له امله د سیند دره دغه ستر مرکزونه له منځه ولاړل. د موهن جودرو او نورو ښارونو د ویجاړولو لاملونه د څیړونکو ترمنځ توپیر لري. ځينې يې طبيعي آفات او سېلابونه بولي، په داسې حال کې چې د ځينو څېړونکو په اند له منځنۍ اسيا او ختيځې اروپا څخه د اريانو پوځي يرغل دغه تمدن له منځه وړی دی.
د سیند د درې د اوسېدونکو په اړه تر هغه وخته پورې په ډاډه زړه نه شي ویلای چې د دوی لیکنې تحلیل او لوستل شوي وي. د سیند د وادۍ څخه د مسو او ډبرو مهرونه، د مختلفو حیواناتو عکسونه او د نامعلومو حروفو سره نقش شوي مهرونه موندل شوي دي، مګر د نړۍ له مختلفو هیوادونو څخه لوړ پوهه پوهان راغلل، مګر دوی په دې نامعلومو حروفونو پوه نشول. او د دوی په لوستلو سره. د دې کرکټرونو درک کول اوس د دې متخصصینو لپاره یوه ننګونه ده. د متخصصینو پوهه یوازې په هغو جزیاتو پورې محدوده ده چې د دې کتابونو، مهرونو او تختو له تاثیراتو او شکلونو څخه څرګندیږي.
رونګو رونګو
بټنوک| رونګو رونګو د اسټرالیا او امریکا تر منځ یوه جزیره، ایسټر ټاپو ده، چې یو نا مالوم تمدن پکې ژوند کاوه، پاتې شوني یې په ډبرو او تختو لیکل شوي او په دې ټاپو کې شپږ زره کسان اوسېدل. کارپوهانو د دې ټاپو ليکدود ته د "رونګو رونګو" نوم ورکړ، په حیرانتیا سره، رونګو رونګو د سیند وادۍ سکریپټ ته ورته دی. د دې لیکنو په لوستلو سره ممکن د دې ناپېژندل شوي تمدن په اړه مالومه شي، مګر ماهرین د دې لیکنې په پوهېدو کې پاتې راغلي، ځکه چې په دې ټاپو کې د اسپانوي برید په پایله کې یوازې یو څو کسان ژوندي پاتې شول او ټول هغه کسان ووژل شول چې سواد یې درلود.
مايا تمدن يا مايان تمدن
بټنوک| د مایان تمدن مایا Mayan یو پخوانی میسوامریکن تمدن دی چې په شمالي مرکزي امریکا کې خپور شوی. د نن ورځې مکسیکو، هاندوراس، بیلیز او ګواتیمالا په دې سیمه کې موقعیت لري. متخصصین د دوی د عروج د پیل نقطه 600 مخزېږديز ته اشاره کوي، چې تر 900 میلادي کال پورې یې دوام درلود. په دې موده کې یې په لویو سیمو کې ښاري چارې ترسره کړې. دا په دې موده کې وه چې دوی یادګاري لیکنې پریښودې او په دې موده کې دوی په رسمي توګه خپل کلتور او تمدن ثبت کړ. د مایا تمدن د نورو میسوامریکن خلکو څخه توپیر درلود چې دوی ډیر دمخه لیکل زده کړل. هغه د لیکلو خپل طرز درلود. همدارنګه په ریاضیاتو کې د هغه پرمختګ حیرانوونکی و چې نه یوازې هغه د شمیرو لیکل زده کړل بلکه د صفر کارولو څرنګوالی یې هم پوهیده. په ستورپوهنه، فزیک، جراحۍ او طب کې د هغه پرمختګ حیرانوونکی و. د دوی تمدن او کلتوري برتري په شاوخوا هیوادونو هم اغیزه وکړه، دا کار تر هغه وخته دوام وکړ چې هسپانوي استعماران دې سیمو ته راغلل او د مایا تمدن په زور سره سقوط ته اړ شو. د مایا قومونو کتابونه وپلټل شول او وسوځول شول، د دوی ودانۍ زیانمنې شوې، او د دوی ژبه او مذهبي عملونه شیطاني شوي. د میان تمدن کم شوی، مګر د میانو خلکو اولادونه اوس هم د میسوامریکن سیمو کې شتون لري. ډیری دا خلک اوس هم د مایا مذهب ډیری رسمونه ترسره کوي، مګر پیچلي مایا سکریپټ هیر کړی دی.
فیستوس ډیسک
بټنوک| فیستوس ډیسک په 1908 کې، د یونان د کریټ په ټاپو کې د فایستوس له ساحې څخه څو ډبرې ډیسک ترلاسه شوي. دا سکریپټ تر اوسه نه دی لوستل شوی او د معما همداسې لاينحله پاتې ده.
حوالې
میاشتنۍ روحاني ډایجسټ، کراچۍ وېشنيزه:ژبې
اقلیمي عدالت
اقلیمي عدالت داسې مفهوم دی چې د اقلیمي بدلون د ګټو او له اقلیمي بدلون سره د مقابلې د مسؤولیتونو عادلانه وېش رانغاړي. عدالت، انصاف او برابري بشپړ سره مساوي نه دي، خو د اړوندو اصطلاحاتو له یوې کورنۍ څخه دي او په خبرو اترو او سیاست کې تر ډېره د یو بل پر ځای کارول کېږي. تطبیقي اخلاق، څېړنه او پلټنه د دغو اصطلاحاتو په مرسته له انساني اقلیمي بدلونونو سره د یوې اخلاقي، قانوني او سیاسي موضوع په توګه چلند کوي، نه د داسې موضوع په توګه چې یوازې چاپېریالي یا فزیکي ماهیت لري. دغه چاره د عدالت په ځانګړي ډول د چاپېریالي او ټولنیز عدالت له مفاهیمو سره د اقلیمي بدلونونو د لاملونو او اغېزو د تړلو له لارې ترسره کېږي. په اقلیمي عدالت کې د برابرۍ، بشري حقونو، ټولیزو حقونو او د اقلیمي بدلونونو د تاریخي مسؤولیتونو په څېر مفاهیم څېړل کېږي. د اقلیمي عدالت په اقداماتو کې د اقلیمي بدلونونو د اړوندو ستونزو په اړه د حقوقي اقداماتو نړیواله مجموعه شاملېږي. په ۲۰۱۷ کال کې د ملګرو ملتونو د چاپېریال ساتنې د پروګرام راپور په ټوله نړۍ کې ۸۹۴ هغه قانوني اقدامات په ګوته کړل چې د کېدو په حال کې وو. اقلیمي عدالت د ملګرو ملتونو د ۲۰۳۰ کال تر اجنډا لاندې د تل‌پاتې پراختیا د ۱۳مې موخې بنسټیز اړخ دی.
د اقلیمي عدالت د ژبې استفاده او محبوبیت په وروستیو کلونو کې ډېر زیات شوی دی، له دې سره سره د اقلیمي عدالت په اړه له بېلابېلو لارو پوهاوی رامنځته شوی او کله ناکله یې پر بېلابېلو معناوو بحثونه کېږي. په ساده ډول د اقلیمي عدالت مفاهیم د اجرائي عدالت په خوا کې ډلبندي کولی شو چې پر عادلانه، شفافه او هراړخیزه تصمیم‌نیونه او توزیعي عدالت ټینګار کوي. یعنې پر دې موضوع ټینګار کوي چې څوک به د اقلیمي بدلونونو او له دغو بدلونونو سره د مقابلې لپاره د شویو اقداماتو لګښتونه پر غاړه اخلي. د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي دویمه کاري ډله دا مهال د اقلیمي عدالت درېیم اصل په داسې ډول راپېژني چې بنسټیز درناوی، له فرهنګونو او بېلابېلو نظرونو سره ښه تعامل او اړیکې په کې اړینې دي. تشخیص او درناوی د توزیعي او اجرائي عدالت لپاره د مهمو بنسټونو په توګه پېژندلی شو.
اقلیمي عدالت ته د پاملرنې او د دغه مفهوم د محبوبیت یو لوی لامل د ولسي غورځنګونو یا خوځښتونو را څرګندېدل دي. ځانګړی تمرکز د ډېرو زیانمنو خلکو او سیمو پر رول دی. بېلګه یې هغه ډلې دي چې په نامتناسب ډول د اقلیمي بدلونونو په مقابل کې زیانمنېدونکي دي یا د اقلیمي بدلونونو تر اغېز لاندې دي چې ښځې، توکمیز اقلیتونه، ځوانان، عمر خوړلي کسان او بېوزلي یې د بېلګې په توګه یادولی شو. د کم عایده ټولنو، ځايي ټولنو او رنګین‌پوستانو د ټولنو په څېر هغه ټولنې چې له تاریخي پلوه څنډې ته شوې دي، د اقلیمي بدلونونو له ډېرو ناوړه پایلو سره مخ دي. یعنې دا هغه ټولنې دي چې په اقلیمي بدلونونو کې تر ټولو کمه ونډه لري خو بیا یې له ډېر شدیدو پایلو یا اغېزو څخه هم همدوی کړېږي. دوی ښايي اقلیمي بدلونونو ته د هغو غبرګونونو له امله لا ډېر زیانمن شي چې شته نابرابرۍ لا ډېرولای شي چې دغه نابرابري د اقلیمي بدلونونو د درې‌ګونې بې‌عدالتۍ په نامه پېژندل کېږي.
د لاملونو او مسؤولیتونو تر منځ د تناسب نشتوالی
د انساني اقلیمي بدلونونو مسؤولیت د خلکو او ډلو تر منځ ډېر بېلابېل دی. څېړنې ښيي چې د چاپېریالي اغېزو ډېر مسؤولیت د نړۍ تر ټولو هوسا خلکو ته ورګرځي او اړینه ده چې همدوی د خوندي چاپېریالي شرایطو لوري ته د تګ لپاره قوي اقدام وکړي.
د اکسفام او سټکهلم چاپېریالي مؤسسې د ۲۰۲۰ کال د راپور له مخې له ۱۹۹۰ څخه تر ۲۰۱۵ کال پورې د نړۍ ۱ سلنه تر ټولو شتمنو خلکو د ۵۰ سلنه بېوزلو خلکو دوه برابره کاربن خپور کړی دی. دا په ترتیب سره په هغه دوره کې د ۷ سلنه په پرتله ۱۵ سلنه ټولیز یا تجمعي خپرښت و.
د لاملونو د نامتناسبوالي له امله د بې‌عدالتۍ د ستونزې له ډېرېدو سره ډېری هغه خلک او ملتونه تر نورو ډېر د اقلیمي بدلون تر اغېزو لاندې دي چې په اقلیمي بدلونونو کې کمه ونډه لري یا د اقلیمي بدلونونو کم مسؤولیت ورګرځي. یوه څېړنه اټکل کوي چې سناریوګانو ته په کتو سره که د نفوس د ودې په الګوګانو کې بدلون رانه‌شي، اقلیمي بدلونونه تر ۱.۵ درجې سانتي ګراد پورې محدود نه‌شي او خلک مهاجرت ونه‌کړي، نو هغه سیمې چې له ۱ تر ۳ میلیارده کسان په کې اوسېږي، ښايي په ۵۰ کلونو کې د صحرا د ډېرو ګرمو سیمو په اندازه ګرمې شي (چې حد اکثر کلنۍ تودوخه به یې تر ۲۹ سانتي ګراد درجو پورته وي). دې څېړنې وښوده چې ډېری دغه زیانمنې سیمې به تر ۲۰۲۰ کال پورې د تطابق کمه وړتیا ولري. یوه ستونزه ښايي په ټوله نړۍ کې د وچکالۍ زیاتوالی وي.
مسؤولیت او لاملونه
که څه هم د فوسیلي سون‌توکو شرکتونه د انساني اقلیمي بدلونونو ډېر مسؤولیت لري، خو پر چاپېریال یې منفي اغېزې ښايي بېلابېل لاملونه ولري:
ډېری پالیسۍ (او د میلیاردرانو د اقداماتو په څېر اوسنۍ خصوصي هڅې) ښايي ګڼې مثبتې چاپېریالي اغېزې ولري. خو ښايي دغه هڅې په داسې ډول وي چې په ظاهر د چاپېریال د خوندیتابه لپاره وي او اصلاً چاپېریال ته زیانونه واړوي. یا هم ښايي دا هڅې په اقلیمي موخو یا پالیسیو کې پاتې راشي، ځکه چې سیاست تر ډېره پر توافق ولاړ دی.
نسل‌منځي حقوق
اوسني دولتونه او د نړۍ نفوس ځینو بدلونونو ته اړتیا لري تر څو د راتلونکو نسلونو لپاره اقلیمي عدالت برابر کړي چې په دغو بدلونونو کې قربانۍ هم راځي او دا قرباني د ژوند په ډول کې بدلون، په عمومي لګښتونو کې بدلون او د کار یا شغل په انتخاب کې بدلون دی.
اټکل کېږي چې د مخنیوي وړ شدیدې اغېزې به احتمالاً د اوسني بالغ جمعیت د ژوند په اوږدو کې رامنځته شي. د اوسنۍ اقلیمي پالیسۍ پر بنسټ، په ۲۰۲۰ کال کې زیږېدلي ماشومان به د خپل ژوند په اوږدو کې د هغو کسانو په پرتله ۲ تر ۷ ځله زیات د ګرمۍ له څپو او نورو شدیدو اقلیمي پېښو سره مخ شي چې په ۱۹۶۰مه لسیزه کې زیږېدلي دي. د نورو اټکلونو تر څنګ دغه اټکل د نسل‌منځي حقونو اړوندې ستونزې مطرح کوي، ځکه دغه نسلونه (یعنې خاصې ډلې او اشخاص او د دوی حکومتولي او پرمختللی اقتصاد) وو چې په اقلیمي بدلونونو کې یې ونډه لرله.
د ډي.اېن.اې طبیعي زیانمنېدنه
د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه د ډي.اېن.اې په کیمیاوي جوړښت کې بدلون ته ویل کېږي چې د ډي.اېن. د یوې رشتې ماتېدل، د ډي.اېن.اې له شمزۍ څخه د نوکلیوبېس ورکېدل، یا د 8-OHdG په څېر له کیمیاوي پلوه بدل شوی بېس یې بېلګې دي. ډي.اېن.اې ښايي په طبیعي ډول یا هم د چاپېریالي عواملو له لارې زیانمنه شي، خو دغه زیان په مشخص ډول له میوټېشن سره توپير لري، که څه هم چې دا دواړه په ډي.اېن.اې کې د خطا یا عیب ډولونه دي. د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه په ډي.اېن.اې کې یو غیر طبیعي کیمیاوي جوړښت دی، په داسې حال کې چې میوټېشن د بېسونو په تسلسل کې بدلون ته ویل کېږي. د ډي.اېن.اې زیانمنېدنه په جینیټيکي موادو کې د بدلونونو لامل کېږي او د تکثیر د مکانیزم د سم فعالیت مخه نیسي. د ډي.اېن.اې د زیانمنېدنې غبرګون د سېګنال د لېږد یو پېچلی مسیر دی او څرګندوي چې ډي.اېن.اې څه وخت زیانمنه شوې ده او په دې توګه د زیان په مقابل کې حجروي غبرګون پیلوي.
د ډي.اېن.اې زیانمنېدل او میوټېشن یا بدلون بېلابېلې بیولوژيکي پایلې لري. که څه هم د ډي.اېن.اې ډېری زیانونه د ډي.اېن.اې تر ترمیم یا بیارغېدنې لاندې راتلای شي، خو دغه ډول ترمیمونه هم ۱۰۰ سلنه کارند نه دي. د ډي.اېن.اې ناترمیم زیانونه د بالغو تي لرونکو حیواناتو د مغز او عضلاتو په هغو حجرو کې راټولېږي چې د تکثیر وړ نه وي او په دې توګه ښايي د زړښت لامل شي. د لویو کولمو د پوښونکو حجرو په څېر په هغو حجرو کې چې د تکثیر وړ وي، د تکثیر پر مهال خطاوې یا عیبونه د ډي.اېن.اې په قالبي رشته کې د پخوانیو زیانونو د تکثیر په دوام یا د ډي.اېن.اې د زیانونو د ترمیم پر مهال پېښېږي. دغه خطاوې د ایپي‌جینیټيکي میوټېشن یا بدلونونو لامل کېدای شي. دغه دواړه ډوله بدلونونه تکرارېدای شي او ښايي د حجرې راتلونکو نسلونو ته انتقال شي. دغه بدلونونه ښايي د جین فعالیت یا د جین د څرګندېدو تنظیم بدل کړي او احتمال لري چې د سرطان له پرمختګ سره هم مرسته وکړي.
ډولونه
د ډي.اېن.اې د طبیعي زیانمنېدنې لامل ښايي میتابولیکې یا هایدرولیټيکې پروسې وي. میتابولېزم داسې ترکیبات ازادوي چې د اکسیجن د فعالو نوعو، د نایتروجن د فعالو نوعو، د کاربنیل د فعالو نوعو، د لیپيډي پراکسیډېشن د محصولاتو او د الکیله کوونکو عواملو په ګډون ډي.اېن.اې ته زیان رسوي او هایدرولیز په ډي.اېن.اې کې کیمیاوي رابطې ماتوي. د اکسیډېټیو ډي.اېن.اې هغه زیانونه چې په طبیعي ډول رامنځته کېږي، لږ تر لږه ۱۰۰۰۰ ځله د انسان په هره حجره کې او شاوخوا ۱۰۰۰۰۰ ځله په ورځ کې د موږکو په هره حجره کې رامنځته کېږي.
د اکسیډېټیو ډي.اېن.اې زیانمنېدنه کولای شي څه باندې ۲۰ ډوله بدل شوي بېسونه او یو رشته‌يي ماتېدنې رامنځته کړي.
د ډي.اېن.اې د زیانونو په نورو ډولونو کې ډيپورېشن، ډيپرېمیډېنېشن، دوه رشته‌يي ماتېدنې، O۶-مټیلګوانینونه او سیټوزین ډامینېشنونه شاملېږي.
ډي.اېن.اې ښايي د چاپېریالي عواملو له لارې هم زیانمنه شي چې د دغو چاپېریالي عواملو په بېلګو کې ماورای بنفش وړانګې، ایوانیز وړانګې او جینوټوکسیک کیمیاوي مواد یادولی شو. د تکثیر فوکونه یا د انشعاب ځایونه هم ښايي د ډي.اېن.اې د زیانمنېدو له امله بند شي او دوه رشته‌يي ماتېدنې هم د ډي.اېن.اې د زیان یو ډول دی.
د تي لرونکو وده
د تریاسیک په منځ کې، ډېری سایناپسید Synapsid ډولونه شته چې د تي لرونکو حیواناتو په څېر ښکاري. د تي لرونکو ژوو تکامل په لومړي ځل په پنسلوانیا د کاربنیفیرس دورې په وروستیو کې د دوی د سایناپسید (synapsid) څارویو یوه ډله ده چې تي لرونکي په کې شامل دي او هر ژوی چې د نورو غړو په پرتله د تي لرونکو سره ډېر نږدې تړاو لري، لکه مرغۍ او داسې نورو ته ویل کېږي، نيکونو لومړۍ څرګندیدو راهیسې، له ډېرو پړاوونو څخه تېر شوي دي. د ټریاسیک دورې (یو جیولوژیکي سیسټم او د میسوزویک دورې لومړۍ او لنډه دوره ده چې بیا په درېو نورو دورو وېشل شوې ده) په نيمایې کې، د سیناپسیډ ډیری ډولونه شته، چې د تي لرونکو په څېر ښکارېدل. دغه کورنۍ او نسب چې د نن ورځې تي لرونکو ته لارهواروي، په جوراسیک دوره کې جلا شوې، د دې دورې په سایناپسید کې شامل نسل درایولیستیس چې د پلاسینتال او مارسوپیالزسره، د مونوتریمیز په پرتله نږدې اړیکه لري او امبوندرو چې له مونوتریمیز سره نږدي اړیکه لري. وروسته بیا د ایتیرین او میتاتیرین کورنۍ جلا شوې میتاتاریان هغه ژوي دي چې د مارسوپیالز سره ډېر نږدې تړاو لري، په داسې حال کې چې یوتیرین هغه دي، چې د پلاسنټال سره ډېر نږدې تړاو لري. له هغه وخته چې جورامیا، چي لومړنی پېژندل شوی ایتیرین ګڼل کېږي، ۱۶۰ میلیونه کاله دمخه په جوراسیک کې ژوند کاوه، دا جلاتوب باید په ورته دوره کې پېښ شوی وي.
وروسته له دې چې د کرتاسیوس- پیالوجین د دورې د انقراض پېښې غیر الوتونکي دایناسور (چی مرغان یوازینی پاتې شوي دایناسور دي) او نور، د تي لرونکي ژوو ډلې، د ځمکې له مخ نه محوه کړې، پلاسنټال او مارسوپیل تي لرونکي په ډېری نويو شکلونو او ایکولوژیک ځایونو کې د پیالوجین او نیجین دورو په اوږدو کې بدلون کړی، چې په پایله کې ټول عصري ګروپونه څرګند شول.
تي لرونکي د سایناپسید یوازیني ژوندي موجودات دي. د سیناپسید کورنۍ او نسب، د کاربونیفیرس دورې په وروستیو کې د ۳۲۰ او ۳۱۵ میلیونه کلونو دمخه د سوروپسید کورنۍ او نسب څخه جلا شوه. سوروپسید د نننیو ژوو او الوتونکو، خزندګانو او د ټولو له منځه تللو امنیتونه دي چې د تي لرونکو په پرتله له دوی سره ډېر نږدې تړاو لري. په دې کې د تي لرونکو څارویو په څېر خزندګان شامل نه دي، کومه ډله چې د تي لرونکو سره ډېر نږدې تړاو لري.
د پیرمیان دورې په بهیرکې، د سنپسیدز په ډله کې غوښه خوړوونکي او څو مهم نباتات شامل دي. ورپسې په تریاسیک دوره کې، سربیره پردې، د سوروپسیدونو یوه پخوانۍ ناڅرګنده ډله، آرکوسورز، واکمنه د ملاتیر لرونکي حیوانات شول. د دې دورې په لړ کې د تي لرونکو ډول را څرګند شو، لکه: د دوی د بوی لوړ احساس چې د لوی مغز له خوا یې ملاتړ شوی و، د شپې له خوا د هغوی جوړښت او فعالیت ته اسانتیاوې را منځ کړې چې هغوی یې د ارچوسور ښکایانو له ښکار څخه پت ساتل. د شپې ژوند کول ممکن د تي لرونکو د ځانګړتیاوو، لکه تودوخې او ویښتانو په پراختیا کې خورا مرسته کړې وي. په میسوزویک دوره کې، وروسته له هغه چې د تروپود دایناسور د رویسوچیان پرځای د غښتلو غوښه خوړونکو په څېر ځای پر ځای کړل، څاروي نورو ایکولوژیک ځایونو ته خپاره شول. د بېلګې په توګه: ځینې یې د اوبو وګرځېدل، ځینې یې هوا ته شول، او یو شمېر نور یې، حتی د کوچني ډیناسورونو نه تغذیه شول.
په ډېری شواهدو کې فوسیلونه شامل دي. د ډېرو کلونو لپاره، د میزوزویک تي لرونکو فوسیلونو او دوی ته نږدې کورنۍ او نسب خورا نادر او ټوټه ټوټه و، مګر د ۱۹۹۰ز لسیزې له نیمایي راهیسې، ډېری مهمې نوي موندنې شته، په ځانګړي توګه په چین کې. د مالیکولي فیلوجنیتیک یو څه نويو تخنیکونو د پرمختللو او عصري نوعو لپاره، د مهمو جلا کېدو وخت اټکل کولو سره د تي لرونکي وده او تکامل په ځینو اړخونو باندې هم رڼا اچولې. دا تخنیکونه کله چې په غور سره وکارول شي، زیاتره د فوسیل ریکارډ سره سم وي.
که څه هم د تیوغدې د عصري تي لرونکو ځانګړې نښې دي، خو د شیدو ورکولو ودې او تکامل په اړه لږ څه معلومات ترلاسه کېږي، ځکه چې دا نرم نسجونه زیاتره د فوسیل په ریکارډ کې نه ساتل کېږي. د تي لرونکو ژوو د ودې او تکامل په اړه ډېری څېړنې د غاښونو په شکلونو باندې کېږي چې د فقاریه حیواناتو یا څارویو بدن کلکې برخې دي. د څېړنې نورې مهمې ځانګړتیاوې، د غوږ د منځ د هډوکو وده او تکامل، د غړو جوړېدل، د هډوکي ثانوي تالو، پوست، ویښتان او تود وینېتوب دي.
د تي لرونکي تعریف
په داسې حال کې چې د ژونديو تي لرونکو ډولونه په ښځينه ژوو کې د شیدو تولیدوونکي غدو یا تیو شتون سره پیژندل کېدای شي، د فوسیلونو طبقه بندي کولو پرمهال نورو ځانګړتیاوو ته هم اړتیا وي، ځکه چې د تيو غدې او نورو نرمو نسجونو  نښې په فوسیلونو کې نه لیدل کېږي.
یوه داسې نښه چې په پیالونتولوژي کې شته او په ټولو ژوندي تي لرونکو کې شریکه ده (د مونوتریمز په ګډون)، مګر په کوم لومړني تریاسیک ترپسېد کې نه شته، په لاندې شکل کې ښودل شوې، هغه دا چې: تي لرونکي د اورېدو لپاره دوه هډوکي کاروي چې نور ټول امنیتس یې د خوړلو لپاره کاروي. لومړني امنیتس د ژامې داسې مفصل درلود چې د ارتیکولر (د لاندې ژامې شاته یو کوچنی هډوکی) او کوادریت (د پورتنۍ ژامې شاته یو کوچنی هډوکی) څخه جوړ شوي وو. ټول غیر تي لرونکي تیتراپودز ذوحیاتین، کیشپانو، کربوړو، مارانو، تمساح ګانو، ډیناسورونه (د الوتونکو په ګډون)، ایکتیوسور،پتیروسور او تیراپسید په ګډون دا سیسټم کاروي، مګر تي لرونکي بل ډول د ژامې مفصل لري، چې یوازې د غاښونو لرونکي هډوکي (د لاندې ژامې هډوکی، چې غاښونه په کي دي) او سکواوموسال (د کوپړۍ یو بل کوچنۍ هډوکي) څخه جوړ شوی دی. په جوراسیک کې، د کوادریت او ارتیکولر هډوکو په منځني غوږ کې د سندان او څټک هډوکو ته تکامل او وده ورکړه. تي لرونکي هم د کوپړۍ د هډوکي دوه بارزې لري. دوی د کوپړۍ په لاندینۍ برخه کې دوې غوټۍ لري چې د غاړې په پورتنۍ برخه کې دي، په داسې حال کې چې نور تیتراپود د کوپړۍ د هډوکي یوه بارزه لري.
د ۱۹۸۱ زکال په یوه مقاله کې، کینیټ اې کرمیک او د هغه همکارانو د تي لرونکو او پخوانیو سنپسیدو نو ترمنځ د مرزي کرښې ایستلو لپاره استدلال وکړ چې د تي لرونکي مولار غاښونه منځ ته راتلل او د غاښونو توازن مفصل څرګند شوی و. دوی یادونه وکړه چې، ټاکل شوی معیار یوازې یو ساده او عادی معیار ده، د دوی غورچاڼ د دې حقیقت پراساس و چې " لاندينۍ ژامه، د میسوزویک تي لرونکي خورا احتمالي سکلېټي عنصر دی چې باید وساتل شي". نن ورځ ډېری پیالوټولوژیستان په دې اند دي چې که څاروي دا معیار پوره کړي، څاروي تي لرونکي دي.
امنیوتس
لومړني بشپړ ځمکني فقاریه، امنیوتس وو. د دوی هګیو داخلي پردې (غشاوې) درلودې، چې وده کوونکي جنین ته د تنفس کولو اجازه ورکوي، مګر او به دننه ساتي. دې امنیوتس ته اجازه ورکړه، چې په وچه ځمکه کې هګۍ واچوي، په داسې حال کې چې ، ذوحیاتین په عمومي توګه خپلې هګۍ په اوبو کې اچوي( ځینې ذوحیاتین، لکه د سورینام عادې چنګښه، په دې حلقه کې په بل ډول تکامل کړی). لومړني امنیوتس په ظاهره په منځني کاربونیفیرس کې د ریپتیلیومورفس اصل او نسب څخه راپورته شو.
غده
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" غدود (انګليسي:Gland) په حقیقت کې د حجرو یوه ځانګړې ډله ده چې د خپلو شخصي میټابولیک اړتیاوو سربېره یو ډول ماده خارجوي یا پټوي. يا هم کولی شوچې ووايو ؛ غده هغه ارګان دی چې د څارویو بدن ته د اخراج لپاره ماده یا مایع (لکه لعاب یا د تی لرونکو شیدې ) راټولوي یا رامینځته کوي او له چمتو کولو وروسته چمتو شوي ماده وینې ته خوشې کوي نو په دې حالت کې دې غدې ته ویل کیږي. د انډروکرین غدې ؛ او که یوه غده خپل محصول د بدن غارونو یا د بدن بهرنۍ سطحې ( پوستکي او نور) ته وباسي یا خارج کړي نو دې غدې ته د Exocrine غدود ویل کیږي.
د تي لرونکو وده
امنیوتس
د څو میلیونه کلونو په اوږدو کې، دوې مهمې امنیوتس قبیلې او کورنۍ جلا وپېژندل شوې: د تي لرونکو ساینپسید نسب او سوروپسید، چې دکربوړو، مارانو، کيشپانو، تمساح ګانو، ډیناسورونو او الوتونکو برخه ده. د ساینپسید او سوروپسید لومړني پېژندل شوي فوسیلونه( په ترتیب سره آرکیوتیرس او هیلونوموس) له ۳۲۰ څخه تر ۳۱۵ میلیونه کاله دمخه لرغون والی لري. د اصلي وخت پیژندل مشکل دي، ځکه چې د وروستي کاربونیفیرس څخه د هډوکو فوسیل خورا نادر دي او له همدې امله، د دې هر ډول څارویو لومړۍ پېښې ممکن د لومړي فوسيل په پرتله خورا دمخه وي.
غده
لامل
په اردو کې د غدود کلمه له عربي ژبې څخه اخیستل شوې او جمع یې غد دی، په داسې حال کې چې صفت یې غدي (د غدود) په نوم یادیږي. په فارسي او اردو کې د غدود جمع او صفت غدودي هم عام دی، سربېره پر دې په اردو کې د غدود کلمه هم لیدل کېږي، چې له امله یې د غدود کلمه (په اصلي جمع کې) د غدود له واحد سره ګډوډي رامنځته کوي. داسې انګیرل کیدی شي چې دا ابهام ممکن د واحد په توګه د غدې د خپریدو لامل شوی وي. په انګلیسي کې، د غدود کلمه د لاتیني ګنډولا څخه اخیستل شوې، چې معنی یې ټنسل دی.
ډولونه
په تبصره کې، غدې په دوه اصلي ډولونو ویشل شوي دي.
د تي لرونکو وده
ساینپسید
پلایکوزورس سانپسید، د لومړني پریمیان دورې تر ټولو لوی ځمکني فقاریه لرونکو کې وو، لکه د ۶ متره (۲۰ فوټه) اوږد کوتیلورینچوس هانکوکي. د نورو لوی پلایکوزورس په منځ کې دیمیترودن ګرادډیس او ادافوسوروس کروسیګر وو.
د المان اقتصادي تاريخچه
د ۱۹ پېړۍ تر لومړيو پورې المان چې د ګڼ شمېر هغو ايالتونو اتحاد و چې د اندازې او پرمختګ له مخې يې توپير درلود، خپله له صنعتي کېدلو څخه وړاندې ځانګړتيا وساتله، چې سوداګري په کې يو شمېر ازادو ښارونو ته نږدې متمرکز شوه. د ۱۸۴۰ ز لسيزې پر مهال د رېل ګاډي شبکې له پراخه پرمختګ څخه وروسته چټکه اقتصادي وده او عصريتوب د صنعتي کېدلو لامل شو. په ۱۹۰۰ کال اروپا کې تر ټولو لوی اقتصاد المان په څو مهمو برخو لکه کيمياوي صعنت او د فولادو توليد کې بنسټيز دريځ رامنځته کړ. د توليد لوړه وړتيا، تل پاتې سيالي او د خونديتوب پلوي وروستي سياستونه چې له متحده ايالتونو اوړ برتانيې سره يې مبارزه وکړه، اړينې ځانګړتياوې وې.
د دويمې نړيوالې په پای ته رسېدول سره د هېواد اقتصادي زيربنا په بشپړ ډول ويجاړه شوې وه. لويديځ المان د مارشال پلان له مخې په برابر شوي مالي ملاتړ او د اقتصاد وزير “Ludwig Erhard” د اقتصادي اصولو په لارښوونې سره د بيارغونې خپله خپرونه پيل کړه، چې د ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ ز لسيزو پر مهال په اقتصادي حيرانونکې پېښه “economic miracle” کې وځلېده. د ختيځ المان وروسته پاتې کېدونکي اقتصادي اسانتياوې (تاسيسات) د جګړې د بدلو يا جبران پلان د لومړيو ګامونو د يو ګام په توګه د شوروي د اشغال اشغالګر ځواک له لورې ويجاړ شول. ختيځ المان د سوسياليست پلان شوي اقتصاد د ختيځ بلاک يا “Eastern Bloc” نظام کې راونغاړل شو. دا هېواد د ژوند د معيارونو په برخه کې خورا شاته ولوېد او تر هغې وخته پورې يې خورا لوړه صنعتي ککړتيا درلوده، چې په پای کې په ۱۹۹۰ ز کال کې د لويديځ المان له لورې په ځان پورې وتړل شو او د پانګوالۍ تر چتر لاندې بېرته ورغول شو.
معاصر المان په ۲۰۱۷ ز کال کې د ۳،۶۷ تريليون امريکايي ډالر ناخالص کورني توليد په لرلو سره په اروپا کې د موټرانو، ماشين الاتو، درمل او کيمياوي او برېښنايي توليداتو غوندې د لوړ کيفيت لرونکو توکو د ستر لېږدونکي په توګه په لوی ملي اقتصاد کې خورا ماهر کاري ځواک په دندو ګوماري.
د منځنيو پېړيو المان
د منځنيو پېړيو المان چې د شمالي اروپا په ازادې درې “Northern European Plain” کې پروت دی، په سلګونو سيالو پاچاهيو، د شهزاده تر لانس لاندې سيمو، ديوکي پاچاهيو/ديوکيانو، بيشوپرېکس/ډايوسيسيس او ازادو ښارونو باندې ووېشل شو. اقتصادي ښېرازۍ د جغرافيوي پراختيا معنا نه درلوده، مګر له نورو ځينو سره د مرستې، نور سره د سيالۍ او د حکومت، سوداګرۍ او توليد په منځ کې د دنني پوهاوي غوښتنته يې کوله. د المان د سياسيو فوځي او اقتصادي ناڅرګندتيا په ازمايښت کې د ساتنې هيله هم پيدا شوه.
ښارګوټي او ښارونه
د المان د سيمو ټول نفوس په ۱۰۵۶ ز کال کې د درېيم هنري د پای په وخت کې نږدې له ۵ تر ۶ ميليون پورې او په ۱۱۹۰ ز کال کې د فريدريش بارباروسا “Friedrich Barbarossa” له واکمنۍ څخه وروسته نږدې له ۷ څخه تر ۸ ميليون پورې اټکل شوی و. زياتره اوسېدونکي بزګران وو، چې د اشرافو او روحانيونو تر واک لاندې “serfdom” ښار کې استوګن وو. ښارګوټي وار په وار راڅرګند شول او په ۱۲ پېړۍ کې د سوداګريزو لارو په اوږدو او د سترواکۍ کوټ او کلاګانو ته نږدې زيات نوي ښارونه جوړ شول. ياد ښارګوټي د ښاري حقوقي نظام تر لاس لاندې وو. د “Cologne” غوندې ښارونو چې د سترواک ازاد ښارونو “Imperial Free Cities” دريځ يې تر لاسه کړی و، ځايي ځمکوالو يا اشقفانو ته نو ځواب ويونکي نه وو، مګر له دليل پرته د سترواک تابع وو او له سترو سوداګريزو او قانوني ازاديو څخه يې خوند واخيست. ښارګوټي د اشرافو د يوې شورا له لورې اداره کېدل، چې په عمومي ډول سوداګريز روڼ اندي وو. کسبګرو د ګډو ګټو ټولنې جوړې کړې، چې د سختو اصولو له مخې اداره کېدلې او د ښارونو د واک تر لاسه کولو هيله يې درلوده، چې يو څو يې د ښځو پر مخ هم پرانېستې وې. ټولنه ډول ډول يا متنوع شوې وه، مګر د روحانيونو، ډاکترانو، سوداګرو، د کسب ګرو بېلابېلو ټولنو، د نامسلکي ورځ مزدورانو او بزرګرانو په معلومو ټولګيو وېشل شوې وه. بېوزلو وګړو ته بشپړ تابعيت نه ورکول کېده. سياسي کړکيچونه د ماليې ټاکنې، دولتي لګښت، د سوداګرۍ د کړنلارې او د بازار د څارنې او همدارنګه د شرکت خپلواکۍ د خنډونو له مسائلو له څخه راپورته شول. پر راين “Rhine” سيند باندې د “Cologne” مرکزي درک دا ښار د ختيځ او لويديځ تر منځ د سترو سوداګريزو لارو په څلورلارې کې ځای کړ او د کولوګني د ودې بنسټ و. د منځنيو پېړيو او د معاصرو پېړيو د لومړيو د کولوګني اقتصادي جوړښتونه پر راين سيند باندې د يو ستر بندر او د لېږد رالېږد د مهمې برخې په توګه د ښار د دريځ له مخې مشخص کېده. دا ښار د خپلو اوسېدونکو له لورې اداره کېده.
د هانسيټيک اتحاد
د هانسيټيک اتحاد په شمالي او مرکزي اروپا کې د ښارګوټو او ښارونو د سوداګرو ټولنو يو سوداګريز او دفاعي اتحاد و، چې په بالتيک سمندرګي، شمال سمندرګي او د منځنيو پېړيو د وروستيو پر مهال (له ۱۲ څخه تر ۱۵ پېړۍ) يې د بېړۍ چلولو وړ نښتل شويو سيندونو په اوږدو کې پر سمندري سوداګرۍ باندې واکمني وکړه. د اتحاديې هر غړي ښار د خپل حاکميت قانوني نظام ته پاملرنه کوله او له ازاد سترواک ښارونو څخه پرته يې يوازې ټاکلې سياسي خپلواکي درلوده. د ګډو ګټو ټولنې چې د “Lubeck” او “Hamburg” ښارونو په يوې هوکړې سره يې فعاليت پيل کړ، د خپلو اقتصادي پانګو د پياوړتيا او يو ځای کولو لکه د سوداګريزو لارو خوندي کول او د ماليې لومړيتوبونو، د بيو د اداره کولو او غوره خونديتوب او د خپلو سيمه ييزو توکو د بازار موندنې په موخه سره يو ځای شوې. د سترواکۍ دننه د سوداګرۍ مهم مرکزونه لکه پر راين سيند باندې کولوګني او په شمال سمندرګي باندې بريمين “Bremen” له اتحاديې سره يو ځای شول، چې دا چاره د ستر ديپلوماتيک درناوي لامل شوه. د خوښې وړ منشورونه چې زياتره وختونه ځانګړي وو او د ستر اقتصادي پټ ځواک لپاره د بېلابېلو ځايي شهزاده ګانو له لورې په رسميت پېژندل شوي وو، د سوداګريزو عملياتو لپاره ورکول شول. هانسيټيک اتحاد د خپلې ودې پر مهال په لويديځ کې د لندن او ايدنبرګ تر منځ ختيځ کې “Novgorod” او ناروې کې “Bergen” ته په حقيقت کې ټولو ښارونو کې سوداګريز چارځايونه يا پوسټونه او “kontors” په خپل واک کې وساتل. د ۱۴ پېړۍ په وروستيو کې ياد ځواکمن اتحاد د اړتيا په حالت کې فوځي وسايلو سره خپلې ګټې پر مخ وېوړې. دا حالت له ۱۳۶۱ څخه تر ۱۳۷۰ ز کال پورې د ډنمارک له خپلواکۍ پاچاهۍ سره په يوه جګړه کې اوج ته ورسېد. د هانسيټيک اتحاد اصلي ښار “Lubeck” پاتې شو، چې په ۱۳۵۶ ز کال په کې لومړنی غذايي رژيم تر سره او رسمي جوړښت يې اعلان شو. ياد اتحاد له ۱۴۵۰ زکال څخه وروسته د يو شمېر عواملو له امله له منځه ولاړ. لکه: د ۱۵ پېړۍ کړکېچ، د ستر سوداګريز واک پر لور د سيمه ييزو لاردانو بدلېدونکي سياستونه، د سپينو زرو کړکېچ “silver crisis” او د يوروشيا په پراخه سوداګريزه شبکه کې ژۍ ته کېدنه.
د ۱۳۴۷ او ۱۳۵۱ ز کالونو تر منځ المان او اروپا د تور مرګ “Black Death” وبا د خورا سخت پيل ښکار شو. ياده وبا سره له دې چې د اټکل له مخې له ۳۰ څخه تر ۶۰ سلنه اروپايي نفوس د ناڅاپه مړينې لامل شوه، د پراخه ټولنيز او اقتصادي ګډوډۍ او ژورې مذهبي ناخوښۍ او تعصب لامل هم شوه. لږه کۍ ډلې او په ځانګړي ډول يهوديان پړ، په نښه شوي او تر بريد لاندې نيول شوي وو. د پايلې په توګه زياتو يهودانو سيمه پرېښوده او په ختيځه اروپا کې استوګن شول. د نفوس د لويو برخو مړينه د کاري ځواک د ستر سقوط لامل شوه. انساني ځواک لږ پيداکېدونکی توکی شو او د منځنۍ کچې يا اوسط کارکونکو ټولنيز او اقتصادي حالت ځکه د څو پېړيو لپاره وده وکړه، چې ګومارونکي د لوړې اجورې ورکولو ته اړ ايستل شوي وو.
موردوويا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
سرشمېرنه
=== حیاتي احصایې ===
دین
زمرہ:سانچہ جات ابواب
حوالې
وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسي سياستوال وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي سندرغاړې
سټیریوسکوپي
سټیریوسکوپي (چې د سټیریوسکوپیک یا سټیریو تصویر اخیستنې په نامه هم یادېږي) د دوه‌ سترګیز لید لپاره د سټیریوپسېس په کارونې سره په یوه عکس کې د ژوروالي د تصور یا توهم رامنځته کولو یا لوړولو یو تخنیک دی. د سټیریوسکوپي کلمه له یوناني کلمې στερεός (stereos) څخه چې د پیاوړي یا قوي په معنا ده، او له σκοπέω (skopeō) کلمې څخه چې د کتلو او لیدلو په معنا ده، اخیستل شوې ده. هر سټیریوسکوپي یا درې بعدي عکس د سټیریوګرام په نامه یادېږي. په اصل کې سټیریوګرام د سټیریو عکسونو یوې داسې جوړې ته ویل کېږي چې د سټیریوسکوپ په کارولو سره لیدل کېدای شي.
هايدروجن پراکسايد
هايدروجن پراکسايد يو کيماوي مرکب دي او فرمول يې H2O2 دی. دا په خپله سوچه يا خالص بڼه کې خورا زېړبخن اسماني رنګه مايع او د اوبو په پرتله لږ څه زيات سرېښناک يا ټينګ مرکب دی. دا د يو اکسيدايز کونکي مرکب، د سپينونکي يا پاکونکي عامل او مکروب وژونکو درملو په توګه کارول کېږي، چې په عمومي ډول د مصرف کونکي د کاورنې لپاره اوبو کې د اوبلن محلول (د وزن له مخې له ۳ تر ۶ سلنه) په توګه وي او د صنعتي کارونې لپاره د يو څه لوړ غلظت لري. متمرکز يا غليظ هايدروجن پراکسايد يا «د لوړ ازمايښت پراکسايد» هغه وخت د چاودنې په ډول تجزيه کېږي، چې تودوخه ورکول شي او د توغنديو صنعت کې ورڅخه د محرک عامل په توګه کار اخېستل کېږي.
سټیریوسکوپي
ډېری سټیریوسکوپیک مېتودونه د لیدونکي ښۍ او کیڼې سترګې ته په جلا توګه دوه متوازن او برابر یا افسېټ عکسونه وړاندې کوي. دا دوه اړخیز عکسونه بیا په دماغ کې یوځای کېږي تر څو د درې بعدي (3D) ژورتیا احساس ورکړي. دا تخنیک له درې بعدي (3D) ښودونکو سره چې یو انځور په درېیو بشپړو ابعادو کې ښکاروي، متفاوت دی او کتونکي ته دا شونتیا برابروي چې د سر او سترګو د حرکتونو په مرسته د درې اړخیزو شیانو په اړه معلومات زیات کړي.
هايدروجن پراکسايد
هايدروجن پراکسايد د اکسېجن له بېرته راګرځېدونکو يا ارتجاعي ډولونو څخه او تر ټولو ساده پراکسايد دی او هغه مرکب دی، چې د اکسېجن او اکسېجن تر منځ يوه اړيکه (رابطه) لري. دا مرکب د رڼا پر وړاندې د راتللو په وخت کې په بطي او د عضوي يا ارتجاعي مرکبونو په شتون کې په چټکۍ سره تجزيه کېږي. نوموړی مرکب په عمومي ډول د هوا د ثابت ساتونکې الې يا سټبلايزر په مرسته، کمزوري اسيدي محلول او تياره بوتل کې ساتل کېږي، چې د رڼا مخه ونيسي. هايدروجن پراکسايد د انسان د بدن په ګډون بيولوژيکي سيستمونو کې موندل کېږي. هغه انزايمونه چې له هايدروجن پراکسايد څخه ګټه اخلي يا يې تجزيه کوي، د پراکسېدايزز په توګه ډلبندي کېږي.
ځانګړتياوې
د H2O2 د جوش ټکی ۱۵۰،۲ سانتي ګرېډ (۳۰۲،۴ فارنهايټ) اټکل شوی دی، چې د اوبو په پرتله نږدې ۵۰ سانتي ګرېډ (۹۰ فارنهاريټ) لوړ دی. که چېرې هايدروجن پراکسايد ته په دې کچه تودوخه ورکړل شي، په عمل کې به په کې ممکن چاودېدونکې حرارتي تجزيه رامنځته شي. دا مرکب ښايي تر سپک فشار لاندې، د تودوخې په ټيټو درجو کې په خوندي ډول وڅڅېږي [تقطير شي].
سټیریوسکوپي
مخینه
سټیریوسکوپي له ورکړل شویو دوه اړخیزو عکسونو څخه د درې اړخیزې ژورتیا تصور یا توهم رامنځته کوي. د انسان لید د ژورتیا د درک په ګډون یوه پېچلې پروسه ده چې یوازې د سترګو له لارې د اخیستل شویو بصري معلوماتو په ترلاسه کولو سره پیلېږي او په مغز کې زیات پروسس پرې کېږي، ځکه هڅه کوي دغه خام معلومات درک کړي. یو له هغو کارونو څخه چې په مغز کې د هغه څه د تفسیر او تشرېح پر مهال ترسره کیږي چې سترګې یې ګوري، دا دی چې له لیدونکي څخه د شیانو د نسبي فاصلو ارزونه وکړي او د دغو شیانو د ژوروالي ابعاد وارزوي. هغه نښې نښانې چې دماغ یې په یوه لیدل شوې صحنه کې د نسبي واټن او ژورتیا د اندازه کولو لپاره کاروي دا دي:
هايدروجن پراکسايد
جوړښت
هايدروجن پراکسايد د نغښتل شوي “C2” تناسب يا انډولتوب په درلودلو سره، يو غير سطحي ماليکول دی، چې په لومړي ځل ۱۹۵۰ز کال کې د پاول انټوني ګېګيوري له لورې د ليدلو د سوربخن طيف په کارولو سره ښودل شوی و. که څه د دوه اکسېجنونو تر منځ (O-O) يو ګونې اړيکه يا رابطه ده، مګر دا ماليکول د ترانس بڼې له لارې د ان انتيوميرونو “enantiomers” تر منځ د څرخېدنې لپاره د څرخېدلو يو څه لوړ بريد يا سيمه (386 cm-1 “4,62 kJ/mol) او د “cis” په بڼه د څرخېدلو (2460 cm-1 “29.4 kJ/mol) بريد يا سيمه لري. وړانديز کېږي، چې ياد خنډونه [د څرخېدلو سيمې] د اکسېجن د نږدې اتومونو د يوازينۍ جوړې تر منځ د پورې وهلو [دفعه کولو] او د اکسېجن او هايدروجن (O-H) تر منځ د دوه اړيکو د غير قطبي اغېزو له امله دي. د پرتلنې په توګه، د ايتان د څرخېدلو سيمه (1040 cm-1 “12.4kJ/mol”) ده.
د اکسېجن او هايدروجن (O-H) د دوه اړيکو تر منځ نږدې ۱۰۰ درجې زاويه “dihedral angle”، ياد ماليکول په خپل ورته ماليکول يا ايون باندې نه تپل کېدونکی “chiral” ګرځوي. دا تر ټولو کوچنی او ساده ماليکول دی، چې د يو پر بل د نه بارېدونکي (enantiomerism) په بڼه څرګندېږي. وړانديز شوی دی، چې د يو غيرانتوميري مشخص تعاملونه ښايي د بل په پرتله، د رېبونيوکليک اسيد د يوې انتيوميري بڼې د پراخېدنې او د همدې له امله د رېبونيوکليک اسيد “RNA” برخه کې د ورته غير انتوميروالي د اصل لامل شوی وي.
سټیریوسکوپي
مخینه
(له لومړیو دوو نښانو یا اشارو پرته نورې ټولې یې په دودیزو دوه اړخیزو عکسونو کې شته چې انځورګري، عکاسي او تلویزیون یې د بېلګو په توګه یادولی شو.)
سټیریوسکوپي په یوه عکس، فلم یا نورو دوه بعدي تصویرونو کې هرې سترګې ته د یو څه متفاوت عکس په وړاندې کولو سره د ژورتیا د تصور یا توهم داسې تولید دی چې لومړی دغه نښه یا اشاره (سټریوپسېس) اضافه کوي. دا دوه عکسونه بیا په دماغ کې یوځای کېږي تر څو د ژورتیا درک ورکړي. دا چې په عکس کې د سټیریوسکوپي له‌خوا ټول تولید شوي ټکي پرته له دې چې په اصلي صحنه کې د دوی ژوروالی په پام کې ونیول شي په ورته صفحه باندې تمرکز کوي، نو په دې صورت کې دویمه اشاره یا نښانه، تمرکز یا فوکس تکراري نه دی او له همدې امله د ژورتیا تصور یا توهم نیمګړی دی. همدا راز د سټیریوسکوپي دوې اغېزې شته چې د انسان د لید لپاره غیرطبیعي دي: (۱) د صفحې یا سکرین په مخکې یا یې تر شا د یوه څیز د درک شوي موقعیت او د هغه نور د واقعي سرچینې ترمنځ د توپیر له کبله د همغږۍ (convergence) او تمرکز (accommodation) تر منځ د تطابق نه‌شتون؛ او (۲) د سټیریوسکوپي په ځینو مېتودونو کې د ناسم عکس جلا کولو له امله د سترګو تر منځ ممکن تداخل.
هايدروجن پراکسايد
اوبلن محلول
هايدروجن پراکسايد په اوبلن محلول کې، د اوبو او هايدروجن پراکسايد د ماليکولونو تر منځ د هايدروجني اړيکې د اغېزو له امله، له خالص يا سوچه مادې [حالت] څخه توپير لري. دا مرکب او اوبه يو د لږ تر لږه دوه جامدو جوړونکو برخو ځانګړی مخلوط يا “eutectic” جوړوي او د کنګل کېدلو د ټکي ټيټوالی ۵۶- سانتي ګرېډ ته راټيټوي؛ خالص اوبه په صفر سانتي ګرېډ او خالص هايدروجن پراکسايد په(-0.43) سانتي ګرېډ درجه کې کنګل کېږي. د ورته مرکبونو د جوش ټکی هم د دواړو د جوش ټکو (125.1 سانتي ګرېډ) سره د اړيکې له مخې ټيټ شوی دی. دا [هايدروجن پراکسايد] په ۱۱۴ سانتي ګرېډ کې په جوش راځي. د مرکب د جوش ټکی له خالص اوبو څخه ۱۴ سانتي ګرېډ لوړ او له خالص هايدروجن پر اکسايد څخه ۳۶،۲ سانتي ګرېډ ټيټ دی.
سټیریوسکوپي
د سټیریو عکاسۍ تخنیکونه
د عمومي اهدافو د سټیریو عکاسۍ لپاره چې هدف په کې د طبیعي انساني لید نقل کول یا تکرار وي او د امکان تر حده د داسې نږدې لید تاثر ورکول وي لکه واقعتً چې همالته حضور ولري، په دې صورت کې به سمه بنسټیزه کرښه یا بېسلاین (د هغه ځای تر منځ واټن چې ښي او کیڼ عکسونه په کې اخیستل کېږي) د سترګو تر منځ له واټن سره ورته وي. کله چې له داسې یوه بېسلاین سره اخیستل شوي عکسونه د لید د یوه داسې مېتود په کارولو سره لیدل کېږي چې هماغه شرایط رانقلوي په کوم کې چې عکس اخیستل شوی وي، نو پایله به یو داسې عکس وي چې هغه ځای ته خورا زیات ورته وي چې عکس په کې اخیستل شوی وي. دا د "اورتو سټیریو" په توګه تشرېح کېدای شي.
هايدروجن پراکسايد
له ورته مرکبونو سره پرتلنه
هايدروجن پراکسايد د (HmX−XHn) د اړيکو ترتيباتو سره (چې اوبه هم د پرتلنې لپاره ښودل شوي دي) بېلابېل جوړښتي ورته والي لري. دا د دې لړۍ تر ټولو لوړ نظرياتي د جوش ټکی (X = O, S, N, P) لري. د دې مرکب د ويلې ټکی هم په مناسب ډول لوړ دی، چې د هايدرازين او اوبو د ويلي کېدلو له ټکو سره د پرتلنې وړ دی، مګر يوازې همدومره چې هايدروجن پر اکسايد د هايدورکسېل امين بلوري کېدل يې د پام وړ خورا چټک دي او په ځانګړي ډول د پياوړې هايدروجني اړيکې ښودونکي دي. ډای فاسفين او هايدروجن ډای سلفايډ مرکبونه يوازې کمزورې هايدروجني اړيکه څرګندوي او له هايدروجن پراکسايد سره لږ کيمياوي ورته والی لري. په جوړښتيز ډول د “H2O2” ورته ټول مرکبونه د نږدې [ګاونډ] يوازينۍ جوړې تر منځ د پورې وهنې له امله، ورته پييلي جوړښتونه لري.
موندنه يا کشف
د الکساندر اون هوبولدت “Alexander von Humboldt” په اړه ځيني وختونه ويل کېږي، چې لومړنی شخص دی، چې د باريوم پراکسايد په نوم يې د لومړني جوړ شوي [مصنوعي] پراکسايد راپور ورکړ؛ که څه هم دا لاسته راوړنه د نوموړي د ناڅرګندو الفاظو له امله د بحث وړ ده، مګر هغه په ۱۷۹۹ زکال د هوا د تجزيې په اړه خپلو هڅو کې د فرعي محصول په توګه د باريم پراکسايد په اړه راپور ورکړی و. نولس کالونه وروسته لويس ژاک تينارد وپوهېده، چې دا مرکب د وار له مخه د نامعلوم مرکب د چمتوالي لپاره کارول کېدلی شو، چې نوموړي د “eau oxygenee” (اکسېجن لرونکو اوبو) په توګه روښانه کړ او په پای کې د هايدروجن پراکسايد په نوم وپېژندل شو. نن ورځ د اکسېجنې اوبو اصطلاح ښايي د پرچون خرڅلاو کڅوړو باندې څرګنده شي، چې هغه مخلوطونو ته وايي، چې يا اوبه او هايدروجن پراکسايد لري او يا اوبه او منحل اکسېجن لري. که چېرې کارونکی د دې مخلوطونو په توپير باندې سم پوه نه شي، د هغوی د ژوبلېدلو لامل کېدلی شي.
سټیریوسکوپي
د سټیریو عکاسۍ تخنیکونه
له دې سره سره، داسې حالتونه هم شته چې ښايي له اوږده یا لنډ بېسلاین څخه کار په کې اخیستل ګټور وي. هغه فکتورونه چې باید په پام کې ونیول شي د لیدلو کارېدونکی مېتود او د عکس اخیستلو هدف په کې شامل دي. د بېسلاین مفهوم د سټیریوګرافۍ پر نورو څانګو هم پلی کېږي چې سټیریو رسامي یا طراحي او د کمپیوټر په مرسته تولید شوي سټیریو عکسونه یې د بېلګې په توګه یادولی شو، خو دا بیا د کامرو یا لینزونو د رښتینو فزیکي جلا کولو پرځای د لید غوره شوې نقطه رانغاړي.
هايدروجن پراکسايد
موندنه يا کشف
د تينارد د بهير يا پروسس يوې پرمختللې بڼې يا نسخې له هايدروکلوريک اسيد څخه ګټه واخيستله او وروسته يې د باريوم سلفېټ په فرعي توليد کې د برخه اخېستلو په موخه ورسره سلفوريک اسيد ورزيات کړل. دا بهير د ۱۹ پېړۍ له پای څخه د ۲۰ پېړۍ تر نيمايي پورې کارول کېده.
نوی-بابل سترواکي
نوی-بابل سترواکي چې د بابل د دویمې سترواکۍ په نوم هم پیژندل کیږي او په تاریخي لحاظ د کلداني سترواکۍ په نوم یادېږي، د بین النهرین وروستۍ سترواکي وه چې د بین النهرین اصلي پاچاهانو له خوا اداره کېده. په ۶۲۶ مخکې له میلاد کې د بابل د پاچا په توګه د نابوپولاسار له تاج ایښودنې سره پیل او په ۶۱۲ مخکې له میلاد کې د نوې-اشوري سترواکۍ له سقوط سره په ټینګه تاسیس شو، د نوی-بابل سترواکي او د هغه واکمن کلداني سلطنت لنډ مهاله و، په ۵۳۹ مخکې له میلاد کې د فارس هخامنشي سترواکي له خوا له یوې پېړۍ وروسته فتح شو.
هايدروجن پراکسايد
موندنه يا کشف
د پراکسايدونو د پاکولو يا سپينولو او پر طبيعي رنګونو باندې يې د مالګو اغېز په ۱۸۲۰ز لسيزه کې د تينارډ له ازمايښتونو راهيسې پېژندل شوی دی، مګر د پراکسايدونو د صنعتي توليد لومړنۍ هڅې بې پايلې شوې. د هايدروجن پراکسايد لومړنی توليدونکی ماشين په ۱۸۷۳ زکال برلين کې جوړ شوی و. له سلفوريک اسيد سره د الکترولايز په واسطه د هايدروجن پراکسايد د جوړښت کشف کولو يو څه زيات ګټور برېښنايي کيمياوي لاره چاره وړاندې کړه. دا په لومړي ځل ۱۹۰۸ز کال کې د اتريش د کارينتيا په ويبينسټين سيمه کې سوداګريز شو. د انتراکوېنون بهير چې لا هم ورڅخه ګټه اخېستل کېږي، د ۱۹۳۰ ز لسيزې پر مهال د ای جي فاربين “IG Farben” نومي الماني کيمياوي توليدونکي شرکت له ولرې لډوېګشافين سيمه کې رامنځته شوی و. د ترکيب مېتودونو برخه کې زياته غوښتنه [تقاضا] او پرمختګونه د هايدروجن پراکسايد د کلني توليد د زياتوالی لامل شول، چې د توليد کچه يې په ۱۹۵۰ زکال کې له ۳۵۰۰۰ ټنو څخه په ۱۹۶۰ز کال کې ۱۰۰۰۰۰ ټنو، ۱۹۷۰ ز کال کې ۳۰۰۰۰۰ ټنو او ۱۹۹۸ زکال کې ۲،۷ ميليون ټنو ته ورسېده.
سټیریوسکوپي
د استفادې ځایونه
په داسې حال کې چې سټیریوسکوپیک تصویرونه معمولاً د ساتېرۍ لپاره کارېږي چې سټیریوګرافیک کارتونه، درې بعدي یا D3 فلمونه، D3 تلویزیونونه، سټیریوسکوپي ویډیو ګېمونه، د انګلیف او عکسونو په کارولو سره چاپ، پوسټرونه او د اټوسټروګرامونو کتابونه په کې د یادولو وړ دي؛ خو تر څنګ یې د دې ټکنالوژۍ نور کارځایونه هم شته دي.
هنر
«سلواډور ډالي» په خپله سپړنه کې په بېلابېلو نظري تصوراتو یا توهماتو کې ځینې اغېزناک سټیریوګرامونه رامنځته کړل. په نورو سټیریو هنرمندانو کې د «زو بیلوف»، «کریسټوفر شنبرګر»، «ربیکا هیکیمن»، «ویلیم کینټریج» او «جیم نوټین» نومونه یادولی شو. سور-او-سیان انګلیف سټیریوسکوپي عکسونه هم د لاس په مرسته رنګ شوي یا نقاشي شوي دي.
نوی-بابل سترواکي
د اشوریانو له ماتې او بابل ته د سترواکۍ له لېږد وروسته، د لومړي ځل لپاره دې ښار، په ځانګړې توګه سویلي بین النهرین نږدې زر کاله دمخه د لرغوني بین النهرین حمورابي سترواکۍ له ړنګېدو وروسته په لرغوني نږدې ختیځ باندې خپلې واکمنۍ ته دوام ورکړ. د نوي-بابل واکمنۍ دوره په دې توګه په ټول بابل کې د بې ساري اقتصادي او نفوس ودې او د کلتور او هنري کارونو بیا رغاونې شاهد و، د نوي-بابل پاچاهانو په ځانګړې توګه په بابل کې د لویو ودانیو پروژې ترسره کړې.
سټیریوسکوپي
زده‌کړې
په ۱۹مه پېړۍ کې دا درک شوه چې سټریوسکوپي عکسونو خلکو ته دا فرصت برابر کړی چې لرې ځایونه او شیان تجربه کړي، او هم ډېرې داسې سیاحتي ټولګې تولید شوې او داسې کتابونه خپاره شول چې خلکو ته یې دا شونتیا برابره کړه چې د جغرافیې، ساینس، تاریخ او نورو موضوعاتو په اړه زده کړي. دا ډول کارونې یې د شلمې پېړۍ تر نیمایي پورې دوام درلود او «کیسټون ویو» شرکت تر ۱۹۶۰مې لسیزې پورې ځینې کارتونه تولیدول.
نوی-بابل سترواکي
مخینه
بابل د یو خپلواک دولت په توګه د اموريت مشر سومو-ابوم سي له خوا په ۱۸۹۴ وروسته له میلاد کې تاسیس شو او له تاسیس نه یوه پیړۍ وروسته، دا یو کوچنی او نسبتا ضعیف دولت و، چې د پخوانیو او ډیرو ځواکمنو دولتونو لکه اسین، لارسا، اسیر او ایلام  تر نفوذ لاندې و. خو حمورابي (د ۱۷۹۲-۱۷۵۰ مخکې له میلاد کلونو په شاوخوا کې) بابل په یو لوی ځواک بدل کړ او په پای کې یې بین النهرین او تر هغه هاخوا سیمې یې فتحه کړې، او زړه یا لومړنۍ بابل سترواکۍ یې تاسیس کړه.
سټیریوسکوپي
فضايي اکتشاف
د مریخ د اکتشاف هغه وسایل یا مریخ مزلي چې په ۲۰۰۳ کال کې د ناسا له‌خوا د مریخ د سطحې سپړلو لپاره فضا ته توغول شوي، په داسې ځانګړو کامرو سمبال دي چې څېړونکو ته د مریخ د سطحې د سټیریوسکوپي انځورونو د کتلو شونتیا برابروي.
نوی-بابل سترواکي
مخینه
د هغه له مړینې وروسته، د هغه کورنۍ یوه نیمه پیړۍ دوام وکړ، خو د بابل سترواکي په چټکۍ سره سقوط وکړ او بابل یو ځل بیا یو کوچنی دولت شو. بابل د لومړي هیتي مرسیلي پاچا په وخت کې د ۱۵۹۵ مخکې له میلاد کلونو شاوخوا کې سقوط وکړ. وروسته له هغه کاسیتانو واک ترلاسه کړ او شاوخوا پنځه پیړۍ یې واکمني وکړه ترڅو چې د بابلیانو د اصلي واکمنانو له خوا له منځه یوړل شول.
وروستی تاریخ
د دویم نبوکدنزار له واکمنۍ وروسته، سترواکي د سیاسي ګډوډۍ او بې ثباتۍ سره مخ شوه. د نبوکدنزار زوی او ځای ناستی امیل مردوک یوازې دوه کاله حکومت وکړ او د نفوذ لرونکي درباري نیریګلیسار له خوا په کودتا کې ووژل شو. نیریګلیسار سیماګیر و، د ختیځو ولایتونو څخه یو والي، او د نبوکدنزار په څو جګړو کې یې شتون درلود. په مهمه توګه، نیریګلیسار هم د نبوکدنزار له لور سره واده کړی و او په دې توګه یې له شاهي کورنۍ سره تړاو درلود. احتمالا د زوړ عمر له امله، د نیریګلیسار واکمني هم لنډه وه، د هغې ځینې ثبت شوي فعالیتونه په بابل کې د ځینو یادګارونو بیا رغونه او په کیلیکیه کې جګړه وه. نیریګلیسار په ۵۵۶ مخکې له میلاد کې مړ شو او د هغه د کم عمر زوی لباشي مردوک ځای ناستی شو. د لباشي – مردوک واکمني نوره هم لنډه وه. هغه یوازې له نهه میاشتې واکمنۍ وروسته ووژل شو.
د بابل سقوط
په ۵۴۹ مخکې له میلاد کې د پارس هخامنشي پاچا لوی کوروش، په اکباتانا کې د خپل بادار استیاګ د ماد پاچا، پر وړاندې پاڅون وکړ. د استیاګ پوځ له هغه سره خیانت وکړ او کوروش ځان د ټولو ایراني خلکو او همدارنګه د ایران څخه دمخه د ایلامیانو او ګوتیانو د واکمن په توګه څرګند کړ، د ماد سترواکۍ پای ته ورسیده او د هخامنشۍ سترواکۍ تاسیس شوه. د مادیانو پر وړاندې د هغه د بریا لس کاله وروسته، کوروش پر بابل برید وکړ.
نابونایډس، بیلشازار د لوی فارس د لښکرو د ځپلو لپاره واستاوه، خو د اوپیس په جګړه کې د بابلیانو ځواکونو ماتې وخوړه. د اکتوبر په ۱۲، وروسته له هغه چې د کوروش انجینرانو د فرات سیند اوبه وګرځولې، د کوروش سرتیري پرته له دې چې جګړې ته اړتیا ولري بابل ته ننوتل. نابونایډس تسلیم او تبعید شو. ګوتي ساتونکي د مردوک د لوی معبد په دروازو کې ځای پر ځای شوي وو.