قوالي
د قوالی اختراع کوونکی امیر خسرو
په هغه وخت کې چې د قوالی هنر د بدلون په حال کې و او دا د پیسو ښه سرچینه ګڼل کیده، په دې وخت کې د پاکستان صابري برداران راڅرګند شول چې هڅه یې وکړه چې خپل پخوانی رنګ بیرته راژوندي کړي او د پخوا په څیر یو مهم رول ولوبوي. په لیږد کې رول. دا د قوالی د بیا ژوندی کولو دوره وه. که څه هم په یوه وخت کې په هند او پاکستان کې زیات شمیر قوالان وو، خو له صابري وروڼو سره یې هیڅ سیالي نه درلوده. وروسته له دې چې دغو وروڼو صوفيانه قوالۍ ته رنګ او همغږي ورکړه، هره قوالي چې د دوی له خوا غږول شوې، د هنر يوه برخه ده او تر اوسه د زرګونو قوالانو ډوډۍ د همدغو قواليانو په ويلو روانه ده. دا قوالونه بې له شکه په زرګونو لخوا ریمکس شوي او د بې شمیره سندرغاړو لخوا ویل شوي. خو د صابري وروڼو په لاس کې یې هیڅ هم نه دي توانیدلي. تاجدار حرم، زه له تا پرته بل څوک نه لرم، یا محمد (صلی الله علیه وسلم) د رڼا مجسمه، یا حبیبي یا مولايي، د الله په حضور کې سر ټیټ کړه. د قوالۍ تحرک او د زړه احساس د ډرم، طبلې، هارمونیم او تالی په ځواکمن غږ سره خورا زیات شوی دی. د یوې څیړنې له مخې، یو څوک د ډرم د وهلو په اوریدلو سره یو ځانګړی ډول خوښي یا د بدن او ذهن همغږي احساسوي. د څېړنو له مخې، په دې کې یو لوی عامل د مور د زړه ضربان دی، چې ماشوم یې په رحم کې د اورېدو حس تر زېږون پورې په دوامداره توګه اوري. دا ټوپ په خپل لاشعور کې دومره بډای کیږي چې د دې ټوپ او تال په اوریدلو سره غواړي د ځان هیرولو حالت ته لاړ شي چې دې نړۍ ته د هغه له راتګ دمخه د هغه ټوله کاینات وه. ماشومان د چت کولو په وخت کې ویده کیږي. دلته هم همدا علت کارول شوی دی چې کله د ماشوم په شا، سینه یا اوږه باندې د لاس په واسطه ټک وهل کیږي، د هغه په بدن او غوږونو کې هم ورته ټکان احساسیږي او ارامیږي. په قوالۍ کې چې کله دا په زوره د ډرامې وهل کېږي او ورسره د هغه ذاتونو نومونه او یا د الله تعالی د صفاتو نومونه چې د انسان روحي او احساساتي احترام او تړاو لري، څو ځلې تکرارېږي، د انسان په زړه او ذهن کې تکرارېږي. .اثر لري او اوریدونکي خوشاله کیږي کله چې دا حالت په بشپړ ډول غالب شي نو هغه حالت ته ویل کیږي چې په هغه کې انسان له شعور او حواس څخه په بشپړه توګه لیرې وي. د دې خبرې ثبوت دا دی چې اکثره هغه خلک چې د قوالی په ژبه یا د هغو کلمو په معنی نه پوهیږی چې د قوالی له اوریدو وروسته په زړه پوری وی. د صابري وروڼو د بهرنيو سفرونو په ترڅ کې په سلګونو که نه په زرګونو غيرمسلمانو د قوالۍ تر اغېز لاندې اسلام قبول کړ. په قوالی کې نوښت او د عصری قوالی بنسټ ایښودونکی: په پاکستان کې، نصرت فتح علی خان په لومړی ځل خپلو لومړنیو قوالیونو ته ور وپیژندل شو چې د خپلې کورنۍ په دودیز رنګ کې یې ویل. د هغه مشهوره قوال علي مولا علي د هغو ورځو یادونه ده. وروسته يې په خپل ځانګړي انداز کې د ولسي شعرونو او د خپلو معاصرو شاعرانو د کلامونو په ويلو سره په هېواد کې د بريا بيرغونه اوچت کړل او په دې دوره کې يې د "سن چرخي ميتي ميتي کوک ماهي مينو ياد اوندا" او "سانسو کي مالا پر سمر" مېن پی کا نام هم هغه خلک راجلب کړل چې په عمومي ډول له قوالی سره علاقه نه لري او په دې توګه د نصرت فتح علي خان د نفوذ حلقه پراخه شوه، استاد نصرت فتح علي خان په قوالي کې د عصري زمانې له غوښتنو سره سم اختراع وکړه. هغه قوالۍ مشهوره کړه او د امیر خسرو فن یې نړۍ ته روښانه کړ. دا د هغه کرشمه وه چې حتی د آسیایی موسیقۍ څخه ناخبره او اردو، فارسي، پنجابي او نور سره نا اشنا خلک به د الله په غږ سندرې او نڅا کوله. خو خان ډېر ژر له دې نړۍ لاړ. هغه اکثره د پي ټي وي د محفل سماع په پروګرام کې په دوديزه انداز کې قوالۍ سندرې کولې، هغه د شوکت خانم سرطان روغتون لپاره له عمران خان سره ډېر نږدې و، هغه په ۱۹۹۷ کال کې له عمران خان سره ډېر نژدې وم. اوس د هغه وراره استاد راحت فتح علي خان مشهور دی او غږ یې له درګاه څخه تر فلمونو پورې اورېدل کېږي. خو راحت فتح علي د دودیزو قوالونو په پرتله ډیرې غزلې او فلمي سندرې وايي. د هغه د غږ او سندرو شهرت ډیری مشهور او نامتو سندرغاړو ته وده ورکړه. د هندو افراطیانو له سخت مخالفت سره سره بیا هم په هند کې د دوی توطې خبرې کوي. د هغه هرې سندرې او غزل د شهرت ریکارډ مات کړ. دا یو حقیقت دی چې استاد راحت د هند مشهورو فلمي سندرغاړو ته د تل لپاره کور ورکړی دی. په هند او پاکستان کې د داسې خلکو کمښت نشته چې نن هم له دې هنر سره بلد دي، خو ډېری خلک دې ته د یوه نیمګړي کار په سترګه ګوري، ځکه چې دا د یو څو کسانو پرته نور له مالي پلوه ګټور نه دی. د درګاه په شاوخوا کې زياتره قوال چې ليدل کيږي له هنر څخه ناخبره دي او داسې کسان هم زيات دي چې د ورځې په شاوخوا کې ناريني کارونه کوي او ماښام مهال په ډرم او هارمونيم سره ناست وي. هغه څه چې نن اړتیا ده په رسمي توګه د دې هنر ملاتړ کول او خپل دودیز پخوانی سټایل بیرته خلکو ته راوړل دي. دا زموږ له کلتور سره تړلی هنر دی او د خپل کلتور ساتنه زموږ مسوولیت دی.