cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ژان ژاک روسو
"په ما كي تر فكر مخكي احساس راوټوكېد، چي له دغه خطرناكه ډول څخه شهواني غريزه را پكي وخوځېده چي په وړكتوب كي زما په نس پوري تړلې وه. روسو په اته كلنۍ كي د آكا د زوى سره په بوسي"Bossey" كلي كي اوسېدوى چي پيسې او خرڅ حكومت وركاوه. د بوسي زړه وړونكى پنځ(طبيعت) او شنو نندارو د روسو په زړه كي له پنځ سره مينه رازرغونه كړه، خو دوه كاله وروسته لاړ شو چي بېرته د آكا له زوى سره ژنيو ته ولاړ شي. روسو غوښته چي مذهبي لارښود شي، خو پلار او آكا يې هيله درلوده چي هنرمن شي، هغه و چي په ديارلس كلنۍ كي د يوه ځان غوښتي او سخت زړي ډبرتوږونكي سره شاگرد كړ. درې كاله يې په ډبرو ستونزو، ښكنځلو او رټنو ورسره تېر كړل، كله چي يې د استاد زور او وهلو ټكولو نور د ده د زغم كاسه نسكوره كړه، نو د 1728كال د مارچ پر 14_مه په پټه او تش جېب له ژنيو څخه وتښتېد، لالهانده ل يوه ښاره بل ته تلى او د ژوند تېرولو لپاره يې ډېرو ټيټو او سپكو كارونو ته لاس اچاوه، كله به د مذهبي لارښود له كوره راوتى او كله هم له "تورن" يتيمتون څخه او اخر هم له رنډۍ خانې څخه، ديارلس كاله دغه ډول سرگردان گرځېد، له ډېرو پېښو سره مخ شو او له ډېرو ښځو سره يې وپېژندل.
اټموسفیري کیمیا
لابراټواري مطالعې
په لابراټوار کې ترسره شوې اندازه ګیرۍ د ککړوونکو د سرچینې او مخزن او په طبیعي توګه رامنځته کېدونکو مرکباتو په هکله زموږ پوهې لپاره اړینې دي. دا آزمېښتونه په کنټرول شویو چاپېریالونو کې ترسره کېږي چې د فردي ځانګړو کیمیاوي غبرګونونو ارزونې یا د اټموسفیر د یو ځانګړي جز د ځانګړنو ارزونې امکان برابروي. د علاقې وړ تجزیو بڼو کې د ګاز مرحلې غبرګونونه او همدارنګه متضاد غبرګونونه، دواړه شامل دي چې په هوا کې د ځوړندو ذراتو د جوړېدو او ودې مربوط کېږي. همدارنګه د اټموسفیر فوټوکیمیاوي مطالعه له لوړ اهمیت څخه برخمنه ده چې د لمر نور په واسطه د جلا کېدونکو مالیکولونو د سرعت او د حاصل شويو محصولاتو کچه تعینوي. سربېره پر دې، ټرموډینامیکي ډېټا لکه د هنري قانون کمیتونه هم لاس ته راوړلی شو.
ژان ژاک روسو
په 1741م كي بېرته پاريس ته راغى، يو كال وروسته له يوې نجلۍ "ترز" سره چي كوچنى مېلسمتون يې درلود او هم يې د مور وپلار ساتنه كوله آشنا شو، دا مهال يې د منشيتوب او موسيقۍ د نوټو له لاري څه پيسې ميندلې، د پلار يو څه پاتمړي يې چي ور رسېدلي وو ژر خلاص كړل او يو مخ فقير شو، دا مهال د ترز كوچنى په نس كيږي او روسو په دې اړه سخت اندېښمن كيږي، دا ځكه چي دى به ونه شي كولاى چي خپله لږ گټه به خپل كوچنى وروزلاى شي، سربېره پر دې كېداى شي چي د ده خپل ژوند له سره گډوډ شي، ځكه نو كله چي يې كوچنى پيدا شو، هغه يې په اصطلاح په مسجد كي كښېښود چي هر چا يووړى. د روسو پنځه اولادونه پيدا كيږي او د ټولو سره همداسي چم كول. خامخا به وروسته روسو په دې كار له خپل وجدانه شرمېدلى وي او زړه به يې د پښېمانۍ په اور كي سوځېدلى وي او د دغي گنا د اغېز له مخي د "امگېل" كتاب په لومړۍ برخه كي ليكي: "څوك چي د پلارولۍ دنده نه شي تر سره كولاى د پلار كېدو حق نه لري." په هر حال، دا چي روسو منظمي زده كړي نه وې كړي او هم يې ډېر كمال او هنر نه و زده كړى، خو څنگه چي ډېر حساس، د سرشاره ذوق څښتن، ښورنده او پياوړى قلمكار و او هم ډېر هڅاند و، نو ويې شواى كولاى چي د فرانسې د هغه مهال د سترو ليكوالو ځاى خپل كړي. د ده خبرو غالباً له دوديزو عقايدو او څرگندو عقلي حكمونو سره توپير درلود، خپله يې هم دې شي ته پام و او داسي وايي: "دا مي ډېره هيله ده چي د توپيرونو څخه ډك سړى واوسم آن چي د خيالونو، اندېښنو او وهمونو سړى." كه د روسو نظر د زياترو سره جوړ نوي، خو ډېر ښه، كنه نو بيا به هم دى هغه نړۍ ته اعلان كړي كه څه هم خبره رسوايي ته ووزي. په دې ډول نو نژدې تر څلوېښت كلنۍ پوري يې كوم مهم اثر ونه ليدل شو.
په 1719كال كي روسو په "مركوردو فرانس" ورځپاڼه كي ولوستل: د "ديژن" ښار فرهنگون لاندي موضوع سيالۍ ته وړاندي كوي: (آيا د پوهي او صنعت پرمختگ به د خلگو دودونه او خويونه چگټل كړي؟ يا سم؟) روسو هم په دې سيالۍ كي برخه واخيسته او "د پوهنو او صنعتونو په اړه خبري" تر سرليك لاندي يې خپل عقايد او نظريې فرهنگون ته ورسولې. كار وروسته روسو خبريږي چي مقالې يې جايزه وړې ده، له دې ځايه نو د روسو نوم خولو ته لوېږي او انگازې خپريږي. روسو په دې مقاله كي په رښتيا سره زبات كړې وه چي د پوهي پراخي او پرمختگ په ښكاره انسان ته هوسايي بخښي، خو معنويت يې چټلوي. پوه سړى هنرمن كيږي، خو انسان كيږي نه. د دې مقالې خپرېدو ډېره توده قلمي جگړه رامنځته كړه، پر روسو سخت او بې زړه سويه بريدونه وشول. روسو به ځينو ته ځواب او ځيني به يې بې ځوابه پرېښول. په هر حال دا مقاله له روسو څخه نوموتى ليكوال او د خلگو پاموړ گرځوي. روسو د ايټاليايي موسيقۍ د خاطراتو د يادوني تر اغېز لاندي "د كلي پټي ليدونكى" تر سرليك لاندي ننداره وليكله او په "قونتن بلو" كي د سلطنتي كورنۍ نندارې ته وړاندي شوه او د روسو د لا زيات نامه لامل شوه. "دوك دومون" هيله وكړه چي دى پاچا ته ور وپېژني خو ده ونه منله. درې كاله وروسته د "ديژن" ښار فرهنگون بيا د سيالۍ لپاره نوې موضوع په دې ډول را وړاندي كړه: "د خلگو په منځ د نابرابرۍ سرچينه څه ده؟ آيا دا نا انډولي د طبيعي قانون له مخي سمه ده؟" روسو په "د خلگو په منځ كي د ناانډولۍ خبري" كي فرهنگتون ته ځواب وليكى. د خبرو شيره يې دا وه چي: د خلگو تر منځ ناانډولي د مدنيت او ټولنيز ژوند له امله توپيرونه په طبيعي ډول د دوى لپاره خطرناك نه دي. طبيعي انسان، ښه، خپلواك او خوښ دى، خو ټولنيز انسان بد، غلام، سراښ او ناخوښه دى. په ټولنيز ژوند كي، زه او ته، زما شتمني، ستا شتمني، رامخته كيږي، سراښتوب او تمه سره اېشي، گډوډي رامنځته كيږي او دا گډوډي د جنگ جگړي لامل كيږي، په پايله كي قاضي، قانون، آمر، مامور په پاى كي حكومت او ټولو د مدنيت غوښتنو ته اړتيا پيدا كيږي. انسان د لارو چارو، چل او تېرايستلو هـڅه كوي، پوهه او صنعت رامنځته كوي او هر څه چي پرمختگ وكړي په زياتو چټليو كي ننوزي، په پايله كي له خپله ځانه(پنځ) څخه ليري كيږي.
د روسو د فسلفې بنسټ له پنځ سره مينه ده، عواطف د چارو مدار گڼي، هغه چي زړه يې گواهي وركوي، دى باوري دى چي پنځ رښتيا ښيي او زړه هم رښتيا گواهي وركوي، ټولي ناوړي له هغه ځايه پيليږي چي انسان له خپله درانه عقل څخه په چارو كي كار اخلي. څرگنده ده چي دغه ډول فكر او نظر د هغه مهال د پوهانو له فكر سره، چي له پوهي او تمدن سره يې لېونۍ مينه درلوده، زيات واټن درلود او د روسو د وروسته شخړو او نيوو لامل شو. ولټر د روسو د مقالې"د ناانډولۍ په اړه خبري" په ځواب كي ليكي: "ذوق او قريحې هـيڅكله موږ حيوانيت ته نه يو كش كړي، كله چي انسان ستا كتاب لولي، نو زړه يې غواړي چي پر څلورو ولاړ شي." دا چي روسو د انسان ټولي بدمرغۍ او ناوړي چاري له تمدن او ټولنيز ژوندانه زېږېدنه گڼي، دې ته يې هم پام دى چي خپل طبيعي حالت ته بېرته راتلل ناشونى دى. نو ټولنيز ژوند ښايي چي د ځينو تړونونو او آرونو پر بنسټ يو څه طبيعي حالته ته نژدې كړو، څنگه چي له تمدنه څخه برخمن يو، نو له پنځ څخه هم بايد بې برخي نه شو. د روسو په اند دا كار كېدونى نه دى، خو له دوو لارو كېداى شي: يو خو د يوه ټولنيز تړون او د مدني ژوندانه د تنظيم له مخي او بل د وگړو د روزني له لاري. نو د دغو عقايد تر اغېز لاندي يې دوه ارزښتمن كتابونه "ټولنيز تړون" او "اميل" وليكل. كه چيري د يوې فلسفې ارزښت د هغې د قضيو د سمون، د ځواب وركولو د ډو ل او د دليلونو د پوخوالي له مخي، نيوكه پر وشي او وارزول شي، نو د روسو فلسفه ډېره نيمگړې ده، خو كه يې ارزښت د نامه او خپرېدو له مخي وارزول شي، نو خبره يو مخ توپير لري. كارلايل په خپله نوموتي كتاب"اتلان" كي روسو د فرانسې د اوښتون لامل گڼي، چي دا بېشكه مبالغه ده، ځكه هغه څه چي يو ولس اوښتون ته هڅوي، د هغه د ژوند ځيني شرطونه دي چي يو يې هم اقتصادي وضع ده، خو رښتيا خبره دا ده چي كله د فرانسې انقلابئان د باسنيل تر نيولو وروسته د خپلو ورانيو د بيارغوني په فكر كي شول، نو د دوى ستر روڼاندي د روسو د نظريو په اړه سره راټول شول او د روسو ځيني نظريې تر يو مهاله د خپلو كړنو مرستندوى وټاكلې.
روسو د ټولنيز ژوند د بنسټ د ټينگښت د هغې ټولني د وگړو د ښې روزني له مخي گڼي او په دې اړه يې د ښووني او روزني يو كتاب "اميل" لكلى دى. اميل چي د روسو په نظريو خيالي كوچنى دى، د هغو آرونو له مخي چي په پام كي يې ور ته نيولي دي، پالنه يې كوي، دا كتاب كه څه هم لكه د روسو نور آثار غلط او تخيلي مطلبونه لري، خو بيا هم د لطيفو ټكو، ځيرو څېړنو لرونكى او د فرانسوي ادبئاتو له غوره آثارو څخه گڼل كيږي، د روزني په اړه د روسو نظريې دا ډول دي: پر هيچا بايد هيڅ شى ونه تپل شي او نه هم يوه كار ته اړ ايستل شي، بلكي د كار تگلاره بايد داسي جوړه كړه شي چي د ده طبيعي غريزې ومنل شي، بيا نو كېداى شي چي د ښه فكر، ښې وينا او ښې كړني هيله ځني وشي.
احمد تکل
احمد تکل (۱۵ د مرغومي، ۱۳۴۳ ل. -) (په انگرېزي: Ahmad Takal) د پښتو ژبې تکړه شاعر او د آزادۍ راډيو د پښتو څانگې خبريال دى.
مخينه
احمد تکل په خټه پښتون دی او په ۱۳۴۳ ل. کال کې په کابل کې زېږېدلی خو پلرنی ټاټوبی يې د ميدان وردگ ولايت، د نرخ ولسوالۍ، د صدمردې د کلي دى.
زده کړې
احمد تکل ښوونځى په کابل کې ولوست. بيا يې د کابل پوهنتون کې خپلې لوړې زده کړې وکړې.
دندې
تکل د څه وخت لپاره د افغانستان د ليکوالو په انجمن کې کار وکړ. وروسته يې په پېښور کې د بي بي سي راډيو په تعليمي پروژه کې کار پيل کړ.
له ١٣٨١ل کال راهيسې له ازادۍ راډيو سره کار کوي.
شاعري او ليکوالي
احمد تکل له کلونو راهيسې شاعري او ليکوالي کوي. ورسره يې ځينې ادبي ليکنې ژباړلې هم دي. د خوښې شاعر يې خوشالخان خټک دى.
سرچينې
د ښکلا يوه شېبه، د ليکوال ځاني ويبلاگ
وېشنيزه:پښتانه شاعران
پابلو نرودا
پابلو نرودا د ډیر نامتو شیلیایی شاعر نوم دی چی د شلمی پیړی ډیری ژبی د هغه له نامه سره آشنایی لری، د نرودا اصلی نوم ریکاردو ایلیسر نیفتالی ریایس بوساولتو دی. د هغه آثار د نړی په لسگونو ژبو کی ژباړل شوی دی، او د ویلیام شکسپیر نه وروسته په نړی کی تر ټولو نامتو شاعر دی چی شعرونو یی په پراخ ډول په خلکو کی اغیزه کړی.
نرودا خپل شعرونو په پراخو ډولونو کی ویلی دی، مینه، حماسی - تاریخی او سیاسی شعار ډوله شعرونه د هغه د شعر ځانگړی برخه جوړوی. د هغه د شعرونو ډیره ښکلی او خوندوره برخه په « ډیرو عادی څیزونو غزل لیکل دی» د همدی ځانگړی سبک له امله، یو کولمبیایی ناولست گابریل گراشیا مارکویز نرودا ته « د شلمی پیړی د هری ژبی شاعر» خطاب کړی دی. نرودا په ۱۹۷۱ زیږدیز کال کی د ادبیاتو د نوبل جایزه وگټله.
د خپل ژوند په ترڅ کی نرودا ډیرو لوړو دیپلوماتیکو څوکیو ته ځان رسولی دی چې له هغو څخه د شیلی د کمونست گوند د پارلمان د غړی یا سناتور دنده ده. کله چی د شیلی محافظه کار ولسمشر گونزالز ویدیلا کمونستان وشړل، نو د نرودا د نیولو امر یی په رسمی توگه صادر کړ. مگلرو نرودا په یو کور کی پټ کړ او بیا له هغه ځایه د یوی غریزی لاری ارجنتاین ته مهاجرت وکړ.
کله چی په شیلیا کی کودتا وشوه او اگوستی پینوشی ولسمشر شو ورسره سم په نرودا د سرطان مرض ولگیده، او بیا دولس کاله پس د زړه د دریدو له امه ومړ. نرودا ډیره نامتو څیره وه، نو ځکه د هغه مړینی په شیلیا کی خلک د ماتم کوربه کړل ، په نړی او خلکو کی یی ډیر زیات انعکاس وکړ. پینوشی د هغه د جنازی مراسم په شیلی کی منع کړل، ولی شیلیایانو د هغه خبره ونه منله او سرکونو ته یی ودانگل، په همدی ډول لومړی ولسیز لاریون د شیلیایی پوځی دیکتاتوریزم په ضد بنسټ پیدا کړ.
د ژوندانه لومړی کلونه
نرودا د پارال په ښار کې د لینارس ولایت کې چې د مووال په نامه زون ته مربوط دی ، وزیږید. د هغه پلار جوسی دیل کارمن ریایس مورالیس د اورگاډو په کار کی مامور وه، او د هغه مور روزا نیفتالی باساولتو اوپاز د ښوونځی ښوونکی وه، چی د نرودا له زیږیدنی دوه میاشتی روسته مړه شوه. ډیر ژر نرودا له خپل پلار سره یو بل ښار ته تیموکو ته ولاړل، چیری چی د هغه پلار یوی بلی ښځی ترینیداد کاندیا ماروردی سره واده وکړ. نرودا خپل د ماشومتوب نهه کاله تیر کړل، هغې دی ماشوم ته د رادولف غږ کاوه.
نرودا په ماشومتوب کی د خپلی مور په وړوکی نامه "نیفتالی" یادیده، پلار یی د ده لیکنو او ادبیاتو سره د هغه د بی ساری علاقی په اړه هغه ته په غصه کیده، ولی له نورو څخه یی هڅونی تر لاسه کولی. چی د گابریل میسترال نوم پکی د اخستو دی ، ښاغلی گابریل میسترال بیا وروسته د نوبل د جایزی گټونکی هم شو.
د نرودا لومړنی چاپی اثر د هغه یوه مقاله وه چی یوی محلی ورځپاڼی ته یی ولیکله، په داسی حال کی چی ده دیارلس کاله عمر درلوده. له ۱۹۲۰ زیږدیز کال نه را په دیخوا د پابلو نردوا د مستعار تخلص په ایښودو، نرودا یو شاعر، ژورنالست او غوره نثر لیکونکی شو.
اشعار
یو کال وروسته په ۱۹۲۱ زیږدیز کی نرودا سانتیاگو ته ولاړ او غوښتل د هغه ځای د پوهنتون له لاری د استادی څانگه غوره کړی، ولی ډیر ژر یی خپل ډیر وخت شعر ته وقف کړ. په ۱۹۲۳ کال کی د هغه لومړی شعری ټولگه « د شفق کتاب » چاپ شو، یو کال وروسته یی بله شعری مجموعه په نامه د "د مینی شل شعرونه او یوه ناومیده سندره" له چاپه راووته. دواړه اثرونه په ډیرو نورو ژبو باندی وژباړل شوی. او په نړی کی په میلیونو دغه کاپی وپلورل شوی، او نرودا یی د شهرت گدی ته ورساوه.
نروداپه جاوا کی یوی دنگی هالندی انجلی سره چی ماریاکا انتونیتا انگینار واگیلزنگ نومیده او په بانک کی یی کارو کاوه آشنا شو، چی بیا وروسته دا د ده لومړنی ښځه پاتی شوه. همدلته وو چی نرودا د دیپلوماتیکو خدمتونو ترڅنگ په لوړه کچه شعرونه مطالعه او تجربه کړل. نرودا ډیر مشهور آثار دادی: د بی پایه انسان لټون، د خاورو استوگنه، هسپانیا زما په زړه کی، خشم او خواری، ټولیز غږ، انگور او باد، د مینی سل شعرونه، د ایسیلانگرا یادښتونه، د پوښتونو کتاب، یادونه او په لسگونو نور.
د هسپانیا کورنی جنگ
کله چی هسپانیه په کورنیو جنگونو کی ډوبه شوه نو نرودا یی هم د لومړی ځل لپاره سیاست ته را وکاږه. د همدغه کورنیو جگړو تجروبو نرودا له انزوا لری کړ او په شعرونو کی یی ټولنیزی ژمنی او همکاری را څرگندی شوی.
سناتور
د مارچ د میاشتی په څلورمه ۱۹۴۵ زیږدیز کال وو، د هغه وخت د کمونست گوند لخوا نرودا د سناتور په سمت وټاکل شو. او بیا یی په رسمی توگه دوه میاشتی وروسته د دغه گوند غړیتوب ترلاسه کړ.
په ۱۹۴۷ کی یی د ولسمشر – ویده لا- په ضد یوه اعتراضیه وینا وکړه، چې بیا وروسته اړ شو څو له شیلی څخه په پټه وتښتی. دا بیانیه د "زه تا محکوموم" په نامه یاده شوی ده.
تبعید
د ولسمشر ویده لا ځواب د نرودا بندی کوول وو، نو له همدی کبله نرودا په پټه ژوند پیل کړ، دی او د ده میرمن په پټه د خپلو ملاتړو په کورنو کی سرگردانه شول. او بیا همداسی په پټه اروپا ته ولاړ او هلته یی دری کاله ژوند وکړ.
بیرته شیلی ته
په ۱۹۵۲ زیږدیز کال کی د ولسمشر ویده لا د استبدادی حکومت پښی د اداری فساد له امله سستی شوی وی او د شیلی سوسیال گوند ښاغلی سلوادور آلندی د ۱۹۵۲ زیږدیز کال د ټاکنو لپاره نومولی وو او سلوادور د نرودا له ملاتړ څخه ډیر خوشاله وو، ځکه چی نرودا د کین لاسو مخکښه ادبی څیره وه ، او د هغه په ټاکنیزکمپاین یی ډیر ژور تاثیر درلوده.
په همدغه وخت کی ده چی نرودا د ادب لوړو ته رسیدلی دی او د هغه اثار د دنیا په ډیرو ژوندیو ژبو ژباړل شوی وو، او همدا وخت دی چی نرودا په سیاسی ډگر کی هم ډیر شهرت ته ورسید. او په همدغه وخت کی نرودا امریکا د ویتنام په خونړی جنگ کی محکومه کړه. هماغه وو چی امریکایانو هم دی د یو کمونست په آدرس باندی خپل موخه وگرځاوه ، او د ده او دده په څیر کمونستانو په ضد یی یو اپوزیوسیون د امریکا په ملاتړ رامنځته کړ او غوښتل یی چی د نرودا شهرت ورو ورو له منځه یوسی.
وروستی کلونه
په ۱۹۷۰ کی نرودا ځان ولسمشری ته د شیلی په ټولټا کنو کی ونوماوه. ولی ډیر ژر یی خپله نوماندی د سلوادور آلندی په ملاتړ پریښوده ، سلوادور په همدغه کال کی ولسمشری ته وټاکل شو، چی د شیلی په تاریخ کی لومړی دموکراتیک ټاکل شوی ولسمشر دی. سلوادور بیا نرودا د فرانسی د سفیر په توگه وټاکه، خو نرودا دوه نیم کاله وروسته شیلی ته راستون شو او ویل یی چی روغتیایی ستونزی ورته پیدا شوی دی.
کله چی په شیلیا کی په ۱۹۷۳ زیږدیز کی کودتا وشوه او اگوستی پینوشی ولسمشر شو ورسره سم په نرودا د سرطان مرض ولگیده، او بیا دولس کاله پس د زړه د دریدو له امه په ایسیلانگرا کی ومړ. نرودا ډیره نامتو څیره وه، نو ځکه د هغه مړینی په شیلیا کی خلک د ماتم کوربه کړل ، په نړی او خلکو کی یی ډیر زیات انعکاس وکړ. پینوشی د هغه د جنازی مراسم په شیلی کی منع کړل، ولی شیلیایانو د هغه خبره ونه منله او سرکونو ته یی ودانگل، په همدی ډول لومړی ولسیز لاریون د شیلیایی پوځی دیکتاتوریزم په ضد بنسټ پیدا کړ.
د نرودا شعر
نرودا یو هراړخیز شاعر دی، دا خطاب کیدای شی د نړی له نورو ډیرو شاعرانو څخه په نرودا ښه مصداق ولری. نرودا داسی له مینی ډک شعر وایی چی توري د هغه د مستي تاب نشی راوړای، او داسی د خپل ټاټوبی دردونه برسیره کوي چی هره کلمه یی د تیري کونکي په مخ سپیړه ده. کله داسی ساده شعر وایی چی له ساده څیزونو شعر رامنځته کوي، او کله داسی فلسفی او حکیمانه شعر وایی چې نړی کی یی ساری نه شته.
د نرودا د شعر ژبه ډیره ساده او صمیمی ده او خپله ژبه د پیچلو ابهامو ترمنځ نه ورکوي، او د هغه انځور جوړونه هم ډیره عینی ده، نرودا هم لکه د نورو سترو شاعرانو په څیر چې د ویلو لپاره یو څه لری، خپل شعر په اوهامو کی نه پیڅی نه هم معما کی ور دننه کیږی، د دی لپاره چی لوستونکی هغه ته اهمیت لری او هغه ته درناوی کوی.
هغه د خپلو خلکو په منځ کی ژوند وکړ او د خپلو خلکو لپاره یی شعر ووایه او د هر شاعر غوښتنه له دی پرته هیڅ نه وي.
سرچينې
وېشنيزه:شاعران
د افغان مېړانه او غميزه
د افغان مېړانه او غميزه د لياخوفسکي يو اثر دی چې محب الرحمن، پښتو ژبې ته اړولی دی.
وېشنيزه:پښتو کتابونه
پکتيکا ولايت
پکتيکا د افغانستان يو سوېل ختیځ ولايت دی.
څلور خواوې
دپکتيکا ولايت شمال اوشمال لوېديز لوري ته دغزني ولايت او دلوېديز لوري په يوه څنډه کې يې زابل ولايت او د د پاکستان هيواد دبلوچستان ايالت موقعيت لري. جنوب اوجنوب لوېديزته له شمالي اوجنوبي وزيرستان سره اوږده پوله لري. پکتيکا ولايت له پاکستان هېواد سره د 360 کيلومتره اوږده پوله لري. مساحت: 36360 کيلومتره مربع.
ميشت قومونه:
په پکتيکا ولايت کې لاندې لوی قومونه او کوچنۍ قبېلې مېشتې دي: په پکتيکاکې لوې قبيلې لمړی سلېمانخېل اوبياخروټي دي چې سلېمانخېل يې ډيری په کټوازکې اوخروټي قوم يې په سرروضه، سروبی، اومنه، چهاربران، گومل، برمل، شکين او اورگون ولسوالي کې استوگن دي. اورگوني قوم يې يوازې په اورگون کې دخروټو او ځدراڼو سره يوځای مېشت دي. ځدراڼ يې په گيان، زېړوک، نکه او اورگون کې ژوندکوي. علې خېل يې په مرکزښرنه او يوسف خېلوکې. اندړ يې په مرکزاو مټاخان کې او همداشان دېگان ياتاجک قوم يې يوازي په مرکز، او وزير يې يوازې په برمل او شکين کې اباد دي. اوهمدارنگه کوچيان يې په بېلابېلوسيموکې ژوندکوي.
د کليو شمېر
د پکتيکا ولايت دمرکزاو ولسواليو دکليوشمېر (2370) دی او دمرکز په گډون يې هره ولسوالۍ قومي شوری لري.
فصلونه
پکتيکا په گڼو پراخو دښتو سربېره، گڼ غرونه اوځنگلونه لري چې خلک يې دکاريزونو اوخوړونو داوبو ترڅنگ په ژوروڅاه گانو خپلې کرنيزي ځمکې اوباغونه خړوبوي. په پکتيکاکې غنم، جوار، اوربشې للمي ريشې، شفتلې، او د انگورو، مڼو، بادامو، زردالو په باغونو سربېره دبېلا بېلو ميوو اوسبزيو پالېزونه لري. په غرونوکې يې دسون اوپه نجارۍ کې داستعمال دلرگيو گڼ ځنگلونه لري چې ميوه جات يې دپکتيکا، نورو ولايتونو او له هېواد نه دباندي هم صادرېږي.
ژبې يې
په پکتيکا کې پښتو او دری ژبې ويل کيږي.
د سيمو نومونه، تاريخي او فرهنگي ځايونه
په پکتيکا کې ډيرتاريخي ځايونه شتون لري، چې له دې جملې څخه دپکتيکا ښار ختيځ ته پطنه غونډۍ يادولی شو چې دغه غونډۍ داسلام نه وړاندي د زمردوخت تاريخ لري او د پخوانيو خلکو له قوله ويل کېږي چې په دې غونډۍ دپطني په نامه يوې مشهورې مېرمنې قبيله اباده وه، او دحضرت علی (رض) په راتگ سره له دې ځايه څخه داسلام خورېدل پيل شول. دې ته ورته دپکتيکا ولايت په نوروسيموکې هم تاريخي ځايونه شتون لري، چې دگومل ولسوالۍ هم ډېره مشهوره ده اودخروټو دقوم له پيدايښت سره تړاو لري ځکه چې گومل دټولو خروټو (مور) ده اوله همدې ولسوالۍ څخه دخروټو د نسل شجره راپيل شوېده. دسيمې يوليکوال وايې،چې دگومل په اړه دسلطان محمود غزنوي په وخت کې دفوځ د يوه افسر په سر يوې مېرمنې دگومل په اړه دا ټپه هغه وخت وويله چې خاونديې دهندوستان دفتح کولو لپاره تللی ؤ او دغه افسر خالو نومېده.
که دخالولښکرې راغلې زه به گومل ته دخپل يارديدن ته ځمه
مشهورې حرفې او کسبونه
نجاري، اهنگري، ټغر او ليمڅي جوړولو سربېره ځيني نورې کوچنۍ لاسي صنايع هم لري.
مشهور ځايونه او زيارتونه يې
په پکتيکا کې زيات مشهور زيارتونه اوځايونه شتون لري چې په لاندې ډول دي: او يو شمېرنور مشهورځايونه شته.
مروجې لوبې او تکړښت
نېزه بازي، خوسی، کرکټ، واليبال، فوټبال ، بېډۍ، او داسې نورې...
شاعراناو ليکوال
سلېمان لايق، عبدالمصور درمل، خيال محمد کټوازی، امير محمد منصوري، محمد نعيم نسيم زئ، غلام جان زرغون، استاد حاجي محمد مير، عبدالرحمن غضري، مولوي محمد نبي حق پرست، سلطانخېل، استاد صادق خوارمل، خالد ريحان، بختيار ځدراڼ، عبدالجبار عابد، عبدالرحمن اندړ، مولوي اسدالله، مولوي بشېر مدني، محمد ياسين ياسين، عبدالباري نعيمي، او يوشمېر نور ليکوالان اوشاعران موجود دي.
کتابخانې:
په پکتيکا ښار او ولسواليو کې دځينو فرهنگي کړيو له لوري وړې کتابخانې پرانيستل شوې دي، خو هغه ډول چې لازمه ده استفاده ترې نه کيږي. په پکتيکا کې دا مهال د اطلاعات اوکلتور رياست له عامه کتابتون، شال کتابپلورنځي، دپښتون غږکتابخانه ، د غازې ادې عامه کتابتون، د ښوونځيو اولېسو کتابخانو سربېره او يوشمېر نورو وړو کتابتونونو څخه دمطالعې مينه وال استفاده کوي.
بوختې رسنی:
په پکتيکا کې دامهال يوه دولتي پکتیکا ملي رادیو تلویزیون او یو شمېر نورې خصوصي پښتون غږ، تلوسه، یاران ايف ايم، او انسان غږ راډيوګانې فعاليت ترسره کوي. همدارنګه په دې ولايت کې يوه چاپي رسنۍ د کټواز مهالنۍ په نوم فعاليت لري‌.
ښوونيز بهير:
په پکتيکا کې دوې دلوړو زدکړو مؤسسه اوترڅنگ يې يو ښوونيز مرکز شتون لري،چې نومونه يې دي. 1- دپکتيکا پوهنتون"دپکتيکا عالي دارلمعلمين 2- لمرښوونيزمرکز 3- شال
ښوونځي:
په پکتيکا کې نږدې شاوخوا 332 ښوونځي دي  259 يې لمړني شوونځي، 36 منځني، 31 يې لېسې او 12 يې ديني مدرسې دي. يوه خصوصي ليسه لري. او دټولو ښوونکو شمېريې 3300 تنه دي چې يوازي 200 تنه يې رسمي دي.
په ټولو دولتي اوخصوصي ښوونځيو کې تقريباً ... انجونې اوهلکان درس وايې، چې د زده کونکو نهمه برخه يې انجونې دي.
طبعي زيرمې:
پکتيکا ډيرې طبيعي زيرمې لري، چې په ځينو سيمو کې يې د تېلو زېرمي، دمسو زېرمي، اوسپينې، او کوهېلې زېرمي شتون لري.
ميوې:
پکتيکا دجلغوزيو او بادامو ترڅنگ، انگور، مڼې، او زردالو لري. جلغوزي يې په سروبي، اومني، گيان، گومل، زېړوک، نکه، چهاربران اوسرروضه کې موجودې دي. انگورپه مرکز يوسفخېل او مټاخان کې په زياته اندازه موجود دي. مڼی او زردالو يې نږدې په ټولوسيموکې موجود دي.
مشهور حيوانات او دمالداري حالت:
اهلی: وزې، ميږې،غوايي اوغوا، ميښي،خر، کچرې، چران او .. وحشی: دپکتيکا په ولايت کې هغه مهال چې غرونه يې گڼو ځنگلونو پوښلي وو، بې شمېره اوډول ډول وحشی حيوانات لکه پړانگان، زمري، ليوان، هوسۍ او داسې نور حيوانات موجود وو خو په دې وروستيوکې دپکتيکا ولايت دڅوولسواليو چې غرونويې وهل شوی په غرونوکې دحيواناتو کميت هم خورا کم شوی دی، حتی چې په ځينو سيموکې په نشت حساب دي، دپکتيکا ولايت په لرې پرتوسيمو او د ښار په شاوخواسيموکې خلک زيات مالونه لري.
وحشی:
دپکتيکا په ولايت کې هغه مهال چې غرونه يې گڼو ځنگلونو پوښلي وو، بې شمېره اوډول ډول وحشی حيوانات لکه پړانگان، زمري، ليوان، هوسۍ او داسې نور حيوانات موجود وو خو په دې وروستيوکې دپکتيکا ولايت دڅوولسواليو چې غرونويې وهل شوی په غرونوکې دحيواناتو کميت هم خورا کم شوی دی، حتی چې په ځينو سيموکې په نشت حساب دي، دپکتيکا ولايت په لرې پرتوسيمو او د ښار په شاوخواسيموکې خلک زيات مالونه لري.
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
د افغانستان ملي نهضتونه
وېشنيزه:پښتو کتابونه
د افغانستان جگړه (۲۰۰۱)
د افغانستان جگړه یا د دوامداري آزادۍ د پوځی عملیاتو څخه يوه پوځی عملیه ده چې د۲۰۰۱ کال څخه په افغانستان کې د طالبانو پر ضد د ناټو لخوا اداره کېږی.
تاریخ
د سپټمبر په ۱۱ مه نېټه کال ۲۰۰۱م زېږيز کې دامریکا په سوداگريزو ودانيؤ باندې د ترهگرو تر برید وروسته د امریکا حکومت د شک پربنسټ د القاعدی سخت دريڅه تنظيم د پړې لامل وگاڼه، د همدغو تورونو په بنسټ ېې د القاعدې د مخ نيوۍ په تکل پر افغانستان باندې بريد پیل کړ. د امریکا حکومت ټينگار کاؤه چې په افغانستان کې د القاعدې پوڅي گړندي مرکزونه پراته دي او د سخت دريڅې اسلامي ډلې ترنامه د لوېديڅې نړۍ خلکو ته گواښ پېښوي. امریکایی حکومت غوښتل چې طالبان د القاعدې مشر اسامه بن لادن امريکې ته وسپاري ، خو د طالبانو مشرانو په وار وار د هغه د مېلمه گڼلو په حالت ټينگار کاؤ ورسره ېې د امريکې د چارواکو څخه د تورونو پر بنسټ جوت ثبوتونه غوښتل، دا لړۍ تر هغه روانه وه ترڅو طالبانو د اسامه بن لادن امریکايانو ته د ورسپارلو څخه انکار وکړ او عربي هېوادونو ته وراستولو باندې همغږي وښووله. پدې لړ کې عربي هېوادونو هم د هغه د بېرته ترلاسه کولو څخه لاس په سر شول. امریکا طالبانو ته خپل اخري توربرېښ پدې ډول ورکړ، که چېری طالبان اسامه ابن لادین دوی ته ونه سپاري، نو امریکایی پوځ به پر افغانستان راودانگي او هر ډول برید به وکړی. طالبانو همدې توربريښ ته په بابېزه وکتل او د ملگرو ملتونو له لارې ېې د حل لپاره لاس وغڅاوه ، دا چې د طالبانو حکومت په بشپړه توگه د ملگرو ملتونو لخوا نه ؤ پېژندل شوی نو ېې طالبان له پامه وغورڅول او د شمالي ټلوالې په استازیتوب ېې د برهان الدین رباني له پلوؤيانو سره د مشورو پر اساس پر افغانستان د برید امر ورکړ. چې په ترڅ کې ېې د اکټوبر پر ۷مه نېټه په کال ۲۰۰۱ م زېږيز کې د افغانستان په خاوره په ډېره بې پروا توگه بريدونه پیل کړه.
پوځی عملیه
په ۲۰۰۱ م زېږيز کال د اکټوبر پر ۷مه امریکایی پوځ د القاعدې په پلمه پر طالبانو برید وکړ. په۱۳.۱۱.۲۰۰۱ د شمالي جنگسالاره ډلې کابل ته پرته د ملگرو ملتونو له اجازې ورننوتل. د طالبانو تر پرزېدو وروسته نوی منڅمهالې اداره جوړه شوه چې په ترڅ کې ېې حامد کرزی د افغانستان نوی موقت ولسمشر ونومول شو.
عمومی معلومات
ډاکترمحب زغم||
په بګرام كې د يو چا كره لور پيدا شوه. ده غوښتل چې خپلو اولادونو ته د قران شريف له مخې نومونه خوښ كړي. ده وويل: زه به د فال په دود د قران شريف يوه صفحه خلاصه كړم، چې هره كلمه مې مخې ته راغله، هماغه به مې د لور نوم شي. قران شريف يې چې خلاص كړ، هلته يې د ((زانيه)) كلمه وليده. ده د اكثرو نورو افغانانو په شان يوازې د قران شريف لوستل زده كړي وو، په معنا يې نه پوهېده، نو خپله لور يې ((زانيه)) ونوموله. يو وخت چې نورو ورته وويل ((زانيه)) خو له ((زنا)) راخيستل شوې ده او بده معنا لري ايله چې يې سر خلاص شو. وروسته يې پر لور باندې د ((عايشه)) نوم كېښود.
هغه نومونه چې زموږ له تاريخي وياړونو سره رابطه لري، لكه ملالۍ، زرغونه، نازو، ميرويس، احمدشاه، خوشال او داسې نور په انسان كې د وطنپالنې او ملت ته د خدمت جذبه پيدا كوي.
ښه به دا وي، چې خپل اولاد ته تر زېږون د مخه نوم پيدا كړې. نن سبا خو الټراسوند يا ټلويزيوني معاينه د مور په نس كې د ماشوم هلك نجلۍ معلومولاى شي، كه دغه امكانات هم نه وي، كولاى شې د هلك او نجلۍ دواړو لپاره مناسب نومونه وټاكې او بيا ماشوم كه هلك و، د هلك نوم او كه نجلۍ وه د نجلۍ نوم ورباندې كېږدې.
اوس په كلينيكونو او روغتونونو كې د زېږون سند هم وركول كېږي، په دې سند كې معمولاً د نوزېږي پر ځاى د هغه د مور نوم ليكل كېږي، خو كه چېرې مور خپل ماشوم ته تيار نوم ولري، په كارت كې به خپله د ماشوم نوم راشي. البته دا كار له احصايې سره هم مرسته كوي.
د نوم په انتخاب كې سړى بايد خپلې ګاونډۍ ژبې هم هېرې نه كړي. ممكن يو نوم په پښتو كې ښه معنا ولري، خو په دري يا په اردو كې بده معنا. بر عكس د دري او اردو ځينې ښې كلمې بيا په پښتو كې ښه معنا نه لري.
زما يوه همكاره ده، تخلص يې ((غرجي)) دى، دا تخلص يې د مېړه له كورنۍ راخپل كړى دى، خو دا معمولاً چا ته خپل تخلص نه ښيي، ځكه چې ((غر)) په دري كې بده معنا لري.
ځينې خلك له خارجي نومونو سره علاقه لري او پر خپل اولاد باندې د نورو ژبو نومونه ږدي. دلته هم بايد لومړى د دغه خارجي نوم معنااو ښه او بد ځان ته معلوم كړو او بيا دې ته ځير شو، چې دغه نوم زموږ په ژبه يا زموږ په ګاونډيو ژبو كې خو به بده معنا نه لري؟
هغه نومونه چې د يوه توري يا د يوې هجا په بدلېدو په بله نامناسبه كلمه اوښتى شي، هم خطرناك وي. زموږ خلك په تېره بيا ماشومان عادت لري، چې د نورو نومونه د مسخرې لپاره اړوي. زما د ترورزي نوم نصير و. ((سير)) په دري كې يعنې ((اوږه)) نو موږ به ځوراوه، پرې غږ به مو كړل: نصير (نه سير)، نه پياز، نه كچالو.
زموږ د يوه ملګري نوم ((دولت)) و، نورو ملګرو به چې هغه وليد، زياړې به يې كړلې چې د دولت څه و څه. ده بيا جنګ كاوه، چې ما څه كړي دي؟ بيا به ملګرو ويل موږ خو ((دولت يعنې حكومت)) ته زياړې كوو.
ځينې خلك ګومان كوي، چې عربي نومونه اسلامي او د نورو ژبو نااسلامي نومونه دي. حال دا چې تر اسلام د مخه هم په عربو كې همدغه نومونه چې موږ يې اسلامي بولو، دود وو. هغه نومونه چې د الله نومونه يا صفات او يا د حضرت محمد(ص) نوم او القاب په كې وي، بې له شكه چې اسلامي دي، خو په عامه توګه هر عربي نوم خامخا له اسلام سره تړاو نه لري.
ځينې وګړي د سيمو او سيندونو نومونه لري. خيبر، ميوند، اباسين، آمو، اريانا داسې نومونه دي، چې په خلكو كې ډېر عام شوي دي. دغه نومونه پر خپلې ظاهرې معنا ورهاخوا بله معنا هم لري. خيبر او ميوند له مېړانې او اتلولۍ سره تړلي نومونه دي او په اباسين او اريانا كې خپل تېر برم وينو. خو ځينې خلك بيا پر خپل اولاد د داسې سيمې نوم ږدي، چې دغه بل كمال نه لري. په كابل كې يو ډاكتر قندهار نومېږي.
په انسانانو كې د ژوو او الوتونكو نومونه هم لږ نه دي. لكه مينا، طوطي، زمرى، هيلۍ، هوسۍ، بلبله، كوتره او داسې نور. زما په ګومان د ګلانو او بوټيو نومونه به ښه وي، خو د ځناورو او مرغانو نومونه له انسان سره ښه نه ښكاري.
اړوندې لیکنې
روماتيک تبه
(په انگرېزي: Rheumatic fever) د اپيديميالوژی له نظره Rheumatic fever (RF) او Rheumatic Heart Disease (RHD) يوه دبله څخه نشو بيلولای. روماتيک تبه يو febrile disease ده چي منضم انساج  په ځانګړي ډول سره د مفاصلو او زړه منضم انساج په کي مصابيږي  او معمولاً د هغه  pharyngitis په تعقيب رامنځ ته کيږی چی  عامل يی group  A  beta  haemolytic  streptococci  وی. روماتيک تبه اکثراً د زړه د روماتيک ناروغيو باعث ګرځي. سره ددی چی روماتيک تبه ساری ناروغی نه ده ولی د ساری ناروغي په پايله کی رامنځ ته کيږی. روماتيک تبه او دزړه روماتيک ناروغي د قلبي وعايي ناروغيو لپاره د نړي په سطحه د پام وړ سبب ګڼل کيږي. سره ددی چی په پرمختللو هيوادونو کي د تيرو پنځو لسيزو په دوران کي  د روماتيک تبي او د زړه د روماتيک ناروغيو په کچه کي کموالي راغلي دي  ليکن  حتي د يوشتمي پيړي په شروع کي هم د ای ګروپ ستريفتوکوک له آمله رامنځ ته کيدونکی فارنجيت نه ورسته  د زړه ماوفيت  په د واړو  پرمختللو او ورسته پاتي هيوادونو کي د عامي روغتيا لپاره يو ستونځه پاتي ده  چي زياتره  ځوان نسل ماوفه کوي. د RHD له کبله زړه ته continuing damage ، increasing disabilities؛ په مکرر ډول سره په روغتون کی بستری کيدل؛ او وخت د مخه مړينه ( معمولاً د ۳۵ کلنی په عمر او يا له دی څخه هم د مخه ) رامنځ ته کيدای شی. روماتيک تبه يوه د هغو مزمنو ناروغيو له ډلی څخه ده چی په ډيره اسانی سره وقايه کيدای شی.
ستونزه:
مخ پر وده هيوادونو کی د روماتيک تبی او د زړه د روماتيک ناروغيو شيوع کی کموالی نه دی راغلی. څيړنو ښودلی ده چی په داسی هيوادونو کی د زړه د ماوفه کيدو او په مکرر ډول سره د روماتيک تبی د رامنځ ته کيدو پيښی ډير ی زياتی دی. د نړی په کچه ۱۵ ميليونو څخه ډير خلک پری اخته دی او هر کال ۴۷۰۰۰۰ د روماتيک فيور نوی پيښی رامنځ ته کيږی چی ددی ډلی څخه بيا ۶۰ سلنه يي د زړه په روماتيک ناروغی اخته کيږی. يواځي په ۲۰۰۸ کال کی ددی ناروغی د اختلاطاتو له آمله ۲۲۰۰۰۰ مړينه يي لرله چی د ټولی مړينی ۰.۴ سلنه جوړوی چی تقريباً ټول يي په مخ پر وده هيوادونو کی وی. د نړی په زياتره برخو کی د RF د نويو پيښو اندازه (incidence rate) پنځوس په سل زره ماشومانو کی ده. ددی ناروغی لپاره hyperendemic ساحی د بيلګی په ډول د استراليا اصلی استوګن او نوی زيلاند کی يي بيا د نويو پيښو اندازه په سل زره ماشومانو کی د ۳۰۰-۵۰۰ پوری ده. په هر صورت روماتيک تبه په ۲۱ پيړی کی د زياتی ګڼی ګوڼي او غربت ناروغی ده.
مورټيليټي او موربيډيټی:
د زړه ماوفيت د روماتيک تبی تر ټولو شديد اختلاط شميرل کيږی چی له کبله يي د پام وړ موربيډيټي او مورټيليټي رامنځ ته کيدای شی. هغه خلک چی د RHD څخه رنج وړی په هغوی کی د زړه احتقانی عدم کفايه، سټروک، ا و اندوکارديت  ډير معمول وی. هر کال د روماتيک کاردايټس  ناروغان يو نيم سلنه مړيڼه لری. د زړه روماتيک ناروغی د موربيډيټي، د ميترال د دسام د عدم کفايي او تضيق لپاره د نړی په کچه يو عمده لامل دی. چی د ناروغی په شدت باندی د روماتيک ناروغيو د حملاتو تعداد، د ناروغی د رامنځ ته کيدو او د درملنی د شروع تر منځ وخت، او جنس (په ښځو کی د نارينه وو په پرتله ډير شديد سير لری) ډير رول لری. که چيرته د انتی بيوتيکو پّه وسيله سره وقايه ترسره شی نو د ۶۰-۸۰ سلنه پيښو کی د عدم کفايو مخه نيول کيدای شی. په ځينو هيوادونو لکه شمالی امريکا، غربی اروپا، او جاپان کی دا ناروغی د تيرو دوه لسيزو راهيسی کمه ده او په عمومی ډول سره ويلای شو چی هلته اوس دا ناروغی غير معموله ده. چی په دی کی د درملنی په څنګ کی ټولنيز او اقتصادی بدلونونو هم پراخ رول لوبولی دی.
اپيديميولوژيک لاملونه:
عامل: ګروپ A ستريفتوکوک ځينی نوعی (M type 5) rheumatogenic potential لری نه ټولی نوعی. ددی ميکروب ټولی نوعی پنسيلين ته حساس دی ولی د بده مرغه دا چی بيل بيل ايميونولوژيکی نوعی لری او د يوه په وړاندی معاف کيدل د نورو لپاره cross immunity يا خو نشی رامنځ ته کولای او يا هم ډيره کمه رامنځ ته کوی ، نو ځکه داسی واکسين چی په کلی ډول سره ددی  ګروپ ټولی نوعی په وړاندی ځواب ووايی تر اوسه پوری نه دی اماده شوی. په دی ورستيو کی داسی فرضيه وړاندی شوی چی د ناروغی اصلی رامنځ ته کونکی B-4  coxsackie virus دی او ستفريفتوکوک يواځي يو conditioning agent دی. نو په همدی خاطر ددی ناروغی د عامل او پتوجنيک ميکانيزم تر منځ ډير داسی څه شته چی ورته تشه ويلای شو. دا چی د ناروغی عامل د نقليدو ډير لوړ ريټ لری نو ځکه يي eradication حتی د تيوری له نظره هم د امکانه څخه وتلی ده.
ميزبان او چاپيريالی لاملونه:
دا ناروغی زياتره د ۵-۱۵ کلونو په عمر کی پيښی لری ولی ۲۰ سلنه پيښی يي په کاهلانو کی هم ليدلای شو (د ۳۵ کلنی عمر نه ورسته او په شيرخوارانو کی  نادراً ليدل کيږی.). دواړه جنسونه په يوه ډول ماوفه کوی ولی په ښځو کی يی انزار د نارينه وو په پرتله ډير خراب دی (د ۳۵ کلنی عمر نه ورسته او په شيرخوارانو کی  نادراً ليدل کيږی.). نژاد : سره ددی چی حادی روماتيکی تبی ته ارثی مساعدوالی کی شک نشته ولی نژاد ددی ناروغی لپاره کوم خطری لامل نشو ګڼلای. د ايميونولوژی له نظره د ناروغی عامل  ځينی  توکسيک محصولات لری چی دا محصولات بيا د انسانو د ځينو نسجونو سره cross antigenic  تړاونه لری چی د همدی له امله ناروغی رامنځ ته کيږی. روماتيک ناروغی يوه ټولنيزه -اقتصادی ناروغی ده چی د غربت، زياته ګڼه ګوڼه، د کورونو د خراب حالت، ناقص او ناکافی روغتيايي چوپړونو،  ناکافی صحی او ماهر مسلکی پرسونل،  او undernutrition ته ورته ستونزو سره تړاو لری. نو ځکه په صراحت سره ويلای شو چی د ژوند د معيار په ښه کيدو سره ددی ناروغی په پيښو او شيوع کی په زياته اندازی سره کمی راتللی شی.
کلينيکي منظره:
د کلينيک له نظره په ناروغانو کی تبه (تر ۱۲ هفتو او له دي څخه هم زيات وخت لپاره دوام کوي)، polyarthritis (د کوچني مفاصلو په پر تله غټ مفاصل لکه بجلي ، زنګون، څنګلي، او د لاس د بند مقاصل په کي معمولاً مصابيږي)،  Carditis (په ۶۰-۷۰ سلنه پيښو کي د cardiac murmurs, pericarditis, myocarditis, endocarditis,  د زړه د غټ والی  او د زړه د عدم کفايی  په بڼه ليدل کيږی)، په  RHD   کی کيدای شی  چی د زړه ټولی طبقی ( اندوکارديم، مايوکارديم، او پيريکارديم) متاثره شی ولی اندوکارديم تر ټولو ډير ماوفه کيږی. هر کله چی د قلبی والونو (valves) فبروزيس رامنځ ته شی نو کيدای شی چی ماوفه والونه يا stenosis  (narrowing) او يا  incompetence (Widening) لاندی راشی. د ميترال دسام سټينوزيس او انکمپيټنس په ماشومانو کی زيات ليدل کيږی او د ابحر تضيق او عدم کفايه په لويانو کی ډير ليدل کيږی. د ميټرال دسامونه تر ټولو ډير او Pulmonic valves تر ټولو کم ماوفه کيږی.
تشخيص:
نړيوال روغتيايی سازمان په کال ۲۰۰۳-۲۰۰۲ کی د روماتيک فيور او د زړه د روماتيکی ناروغيو د تشخيص لپاره لاندی معيارونه وضع کړی وه. دا معيآرونه په حقيقت کی د Jones د معيارونو revised بڼه ده چی د لاندی حالاتو تشخيص کی اسانی رامنځ ته کوی: A primary episode of RF. دوه غټ معيارونه، يا يو غټ معيار او دوه کوچنی معيارونه جمع داسی شواهد چی د ناروغه وګړی  group A  ستريپتوکوکل  انتان باندی  د مخه د مصاب کيدو دلالت وکړی. Recurrent attacks of RF in patients without RHD. دوه غټ او يا يو غټ او دوه کوچنی معيارونو تظاهرات جمع مخکی په ګروپ A ستريپتوکوک باندی د مصاب کيدو شواهد. Recurrent attacks of RF in patients with RHD. دوه کوچنی معيارونو تظاهرات، جمع په مکرر ډول سره مخکی په ګروپ A ستريپتوکوک باندی د مصاب کيدو شواهد. وقايه
Primary Prevention:
د لته ټول کوښښ دا وی چی د روماتيک تبی د رامنځ ته کيدو نه مخکی د لومړی ځل لپاره يي مخه ونيول شی. ددي په خاطر چي د RF د لومړني حملي مخه مونيولي وي نو د علوي تنفسي سيستم د Group A  ستريفتوکوکل انتاناتو درملنه بايد په کافي اندازي سره ترسره شي او مناسب انتي بيوتيک ورته توصيه شي. ددي په خاطر چي دRHD مخه مونيولي وي  نو لازمه ده چي د ستوني د ستريفتوکوکل انتاناتو د زرګونو پيښو مخه مو نيولي وي  يعني کيسونه مو پيژندلي وي او ورسته مو تداوي کړي وي. ددي لپاره ښه عملي طريقه داده چي د مکتب عمر هلکان او نجونو ته (چي دي ته High risk group وايي) زياته پاملرنه وشي او هر وخت چي د ستوني تکليف پيداکوي بيدون له دي نه چي سواب او کلچر ترسره شي په empirical  ډول سره د پنسلين په وسيله تداوي شي. نور وقايوی تدابير: د روماتيک تبی د وقايی او کنترول اړوند غير طبی تدابير •	د ژوند کولو شرايطو بهتری، د غربت - ناروغی – غربت سايکل ماتول. •	د روماتيکی تبی او RHD د کنترول او مخنيوی لپاره پلان جوړول او په دی اړه د ملی پروګرامونو عملی کول. •	په هغو هيوادونو کی چی روماتيکی تبه او د زړه روماتيکی ناروغی د عامی روغتيا لپاره د پام وړ يوه ستونزه وی په دی اړه د ملی پروګرامونو پلی کول ډير زيات اړين دی. •	د دی ناروغيو لپاره ابتدايی او ثانوی وقايوی تدابير په  پر مختللو او مخ په وده هيوادونو کی  ډير مصؤن، عملی، او موثر دی.
Secondary Prevention:
دلته موخه داده چی د acute RF او د  severe RHD  بيا رامنځ ته کيدو مخه ونيول شی. د RF ثانوي وقايه د هغو ناروغانو لپاره ترسره کيږي چي پخوا يي د RF  او يا RHD  حمله تيره کړي وي. داسي ناروغانو ته د وقايي په خاطر په دوامداره ډول سره انتي بيوتيک توصيه کيږي ددي کار موخه داده چي د علوي تنفسي سيستم څخه د دګروپA ستريفتوکوک colonization  له منځه يوړل شي او په همدي ډول د علوي تنفسي انتان چي سبب group A beta-hemolytic streptococci   وي له منځه يو سي او په دي ډول سره د نوي حملي مخه ونيول شي.ټول هغه ناروغان چي د روماتيک تبه يي تيره کړي وي بايد ثانوي وقايه  شي ولوکه دوي RHD  باندي اخته  شوي هم نه وي. هغه ناروغان چی په هغوی کی روماتيک تبه تثبيت شوی وی نو د دی تبی د بيا رامنځ ته کيدو د مخنيوی په خاطر بايد په منظم ډول سره Benzathine benzyl penicillin د ۱.۲ ميليون واحده په اندازه په عضلی ډول  په دری اونيو کی يو ځل د پنځو کالونو لپاره او يا دا چی د ناروغ عمر د اتلس کلنی څخه واوړی تطبيق کيږی. که چيرته carditis تاسس کړی وی نو په دی صورت کی پورتنی درمل په عينی طريقی سره د لسو کلونو لپاره او يا دا چی د ناروغ عمر ۲۵ کلنی ته ورسيږی ادامه ورکړل شی. په ډيرو شديدو حالاتو کی د بيلګی په ډول چی د والونو ناروغی ولری او يا post valve surgery په حالت کی وی د ټول عمر لپاره بايد بنزاتين پنسلين واخلی.
دنړۍ لس ښکلي ځنګلونه
پورته کوونکی فيض الرحمن احمدي لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپېريال ساتنې اوځنګلونوڅانګه
دبیګ بیر ځنګل
دا ځنګل د کاناډا هېواد د برټیش کولمبیا په سواحلو کې واقع دی، معتدله او باراني آب او هوا لري د کاناډا په شمال کې تر الاسکا پورې وړاندي تللي دی. دا یو داسی ښکلې او په زړه پورې ځنګل دی چې په مکمله توګه طبیعي اود لاسوهني څخه خوندي پاتې شوی دی چې په نړۍ کې د همدی امله ډیر شهرت لري. نوموړي ځنګل د سلګونو ډوله وحشي حیواناتو لکه: امریکایې پړانګان، لیوه او د خاکسترۍ رنګه خوګانو او د څو نه موندل کېدونکو او نادره نوعو د خوګانو لرونکې او د دوي کور تشکېلوي. د The great bear ښکلی او لوی ځنګل ددی په خاطر چې د اقیانوس او کوهستانو په منځ کې پروت دی نو همدا علت دی چې ډیرې ښکلې او په زړه پوری طبیعې او ښکلي منظری لري چې په ښکلا کې یې دری عناصر ډیرد اهمیت وړدي. ځنګل، کوهستانونه او سیند چې د سیاحینونو لپاره ډیر په زړه پورې دی. ددې ځنګل یو څو د ګوتو په شمیر جزیرې چې د ځنګل په وسیله پوښل شوی دی د دې ځنګل ښکلا یې څو چنده کړي ده. د دې ځنګل نوم ایښودنه په کال ۱۹۹۰م د یوې چاپیریال پیژندونکې ډلی لخوا چې کاناډایان وه وشوه. نوموړی ځنګل د برټیش کلمبیا سواحلو نه نیولی تر جنوب شرق پورې د الاسکا سره نښلي، دا د ۱۹۹۰ کال د نوم ګذارې نه وړاندي د مرکزي سواحلو او شمالي سواحلو د ځنګل په نوم پیژندل کېده. د نوموړی ځنګل مساحت تقریبا ۳۲ زره کېلومتره مربع ته رسیږي او په قانونې بڼه په دریو عمده برخو ویشل شوی دی. -1 ساتل شوې سیمه -2 معدني سیمه -3 د محیط زیست متنوع سیمه
د امازون ځنګل
امازون د جنوبي امریکا په شمال د یو ډیر لوی ځنګل نوم دی. د امازون بارانی ځنګلونه د کال په ټولو فصلونو کې د ګرمې هوا لرونکې وي او همدارنګه لوړ رطوبت هم لري دا ځکه چې په نوموړو ځنګلونو کې تقریبا هره ورځ باران اوري په امازون کې د حرارت متوسطه درجه تقریبا 30c0او 86f0ده البته په غرنې برخه کې بیا 25c0او 76f0 ده. همدا ډول امازون د نړۍ یو لوی سیند دی چې زیاتې څانګې لري چې زیاتره اوبه یې سمندر ته لویږي او د دوه فیصده په شاوخوا کې اقیانوس ته هم ځي. دا یو عریض او اوږد ترین سیند دی چې د نړۍ د اوږدو سیندونو په قطار کې راځي نوموړی سیند د 6.2 او 6.7 زره کېلومتره ترمنځ اوږد والی لري. نه یوازي دا چې امازون د نړۍ تر ټولو اوږد سیند دی بلکې د اکثره وحشي حیواناتو کورهم دی چې د لاسوهني څخه په امن کې دی دغه ځنګلي ساحه چې یو سیند یې هم له منځ څخه تیریږي ډیر هېوادونه په برکې نیسي چې عبارت دي له: برازیل، اکوادور، ګویان، کلمبیا، ونزویلا، بولیوی او سورینام څخه تیریږي چې د دې زیاتره برخه یعنی 60% د برازیل په هېواد کې ده. نوموړی ځنګل په اوس وخت کې د نړۍ د اوه ګونو عجایبو لپاره هم نوماند دی. اناتو یوه د عجیبه میوو څخه ده چې په نوموړو سیمو کې پیداکېږي چې د نوموړي میوې پوستکې په مکمله توګه اړول کېږي او منځ برخه کې چې کومي هستي وجود لري نو هغه خوړل کېږي چې دا د ویټامین څخه غنی دی چې پخوا وخت کې به ورسره ډیره استفاده کېدله.
د کاناډا ګڼ داخلي ځنګلونه
دا سرسبزه او ښکلې ځنګلونه دي چې د باراني ځنګلونو د جملې څخه شمیرل کېږي چې د بریټش کلمبیا په مرکز کې چې د کاناډا یو ایالت دی موقیعت لري د نړۍ د ښکلو ځنګلونو په فهرست کې وروستی مقام لري د دې ځنګل د ونو زیاته فیصدی د سدر یا لمنځې د ونو څخه دی د همدې په وجه چې د شمالي منطقو کې قرار لري اود راکې د غرونو د سلسلې سره هم نږدیوالی لري نو په همدی اساس سړه هوا په نوموړي سیمه کې حاکمه ده زیاته او یوه لویه برخه د دې ځنګلونو د راکې د غرونو په منطقه کې قرار لري نو دا پخپله د دې باعث شوی چې دي ځنګل ته یې یوه بیله ښکلا او ښایست ورکړی دی.
دکاناډا دځنګلونو انواع
د ستن پاڼو ونو لرونکي دي لکه صنوبر، کاج او داسی نور چې اکثره مخروطیان دي چې د نوموړي ځنګلی ساحی سره یې ښه توافق حاصل کړي. دغه ځنګلونه د ۱۰۰ کېلو متره عرض سره د تندرا یوه برخه تشکېلوي. دا ځنګلونه یو د هغه ځنګلونو څخه دي چې تراوسه پکې لاسوهنه نه ده شوي. نوموړي ځنګلونه د ځایی او کلیوالو خلکو لپاره ډیر اقتصادي اهمیت لري چې اقتصادي اهمیت یې د هغه د منابعو، تفریحګاوو، ښکار، ماهیانو نیونه او د سیاحینو د چکر له امله ده. سلګونه خلک ورکې په کار بوخت دي چې دغه کارونه بیلابیل صنایع تشکېلوي. د دغی برخې ځنګلونه د کاناډا هېواد د لرغوني تاریخ ښکارندوي کوي د نوموړی ځنګل د انواعو په اړه ویل کېږي چې لس زره کاله مخکې ورته کاج او صنوبر مهاجرت کړی دی. د دې ځنګل جدی ستونزې اور اخیستنه، حشرات، ناروغي او داسی نور دي. ولی اوس مهال طبیعي سوځیدنې ځایونه ۷۵٪ څخه زیات بیرته رغول شوي دي. اکثره ونې دلته مخروطیان دي چې د همدې ځای بومی انواع دي چې ستن ډوله پاڼې لري او د مخروطي تاجونو لرونکي دي مهم مثالونه یې تورصنوبر، سپین صنوبر، او اروپایې تاج دي او ځیني پلنې پاڼې هم لري چې عبارت دي له توس، یو نوعه د کاج او داسی نوردي داسی انواع دلته رشد کوي چې خاوره یې ډیر عمق نه لري او وده په کې ډیره کمه ده په اوسنې وخت کې په دي ځنګلونو کې ځیني برخې د بیلا بیلو مقاصدو لپاره قطع شوی دیلکه د ښاری پراختیا، د تفریح ځایونو، نفتو، ګازو د پراختیا او د برق د پروژو د پرمختګ لپاره قطع کړاي شوي دي چې د صنعتي کېدلو پروژو د ځنګلونو قطع ته لار هواره کړي ده چې دلته په کاناډا کې په مجموع کې ۹ زره کېلو متره ځنګل قطع شوی دی هر کال د ځنګل ۱-۱.۵٪ پورې ځنګل له منځه ځي.
د کاناډا په ځنګل کې د حیواناتو وحشي ژوند او هبیټاټ
دلته مختلف انواع د حیواناتو لکه ( Land birds) موجود دي دلته په نوموړي منطقه کې یو ډیر لوی تالاب وجود لري. چې د نړي هر ایکوسیستم په کې موجود دی. میلیونونه الوتونکي اود دوي بیلا بیل انواع دلته شتون لري چې د دې له جملې څخه کرک، بازان، باقرقره، ماهیخورک،دارکوب او نورې مرغیګانې چې ډير ښه اواز ایستونکي مرغان هم پکې وجود لري چې د نوموړو انواعو لپاره په ځنګل کې د توتانو بیلا بیل انواع چې دوي د غذا په توګه ورڅخه استفاده کوي وجود لري.
دلته څو انواع د وحشي حیواناتو د انقراض له خطر سره مخ دی چې دا یوه د اندیښنې وړ خبره ده یو د دې انواعو څخه چې د انقراض د خطر سره مخ دی ځنګلي ګوزن دی. د ځنګل شمالي برخې څخه خطراتو د دوي انقراض ته لاره هواره کړي ده.
د افریقا په قاره کې د کانګو ځنګل
د هغه ځنګلونو برخلاف چې سرد سیره سیمو کې موقعیت درلود، دا ځنګل د استواء په کرښه قرار لري دا ځنګل په نړۍ کې د امازون د ځنګل نه وروسته دوهم لوی ځنګل دی د دې ځنګل تقریبا برخه د کانګو په هېواد کې پرته ده او نوره پاتې برخه یې د ګابن، کامرون او استوایي ګینه په هېوادونو کې پرته ده د دغو ذکر شوو هېوادونو د میلیونونو وګړو ژوند په همدی ځنګلونو پورېتړلۍ دی ډول ډول انواع د حیواناتو پکې اوسیږي لکه فیل، شامپانذه، ګوریل، بابون، زرافه، طاؤس او نور مختلف اوستوایي مرغان دلته خپل ژوند تیروي. په افریقا کې دغه سیمه دډیرو ژوندیو موجوداتو د انواعو لرونکي ده چې ډیر مشهور یی فیلان دي چېcharexes د جهانی شهرت څخه برخوردار دي یوه اندزه وحشی ژوند په کېخطر سره مخ دی یعنی دوي دانقراض د خطر سره مخ دي ولی هغه نیمه برخه دفیلانو کوم چې پاتی دي په دي نیمه قاره کې موجود دي. ۱۰۰۰۰ نوعی د وښو چې ۳۰۰۰ یی په نورو ځایونو کې هم د پیدا کېدو وړ دي ۲۸۰ نوعی خزنده ګان او ۲۱۶ نوعی mammalsپکې موجودي دي همدارنګه ۱۰۰۰ نوعی الوتونکې او ۴۰۰-۹۰۰ نوعی پروانې دلته شتون لري. دغه ځنګلونه د ژوندیو موجوداتو  د انواعو څخه ډیر غنی دي چې اکثره یی داسی منطقی هم شته چې لدی څخه هم ډیريسس ژوندي نوعی لري. ددغه ځای بومی انواع شامپانزه ، کوتوله، اکاپي او همدارنګه کرکدن (پیګمې) دلته موندل کېږي.
د مونته وریځین ځنګلونه
دغه ښکلی او په زړه پورې ځنګل د اورګوئه هېواد د کوردیلرای په غرونو کې موقیعت لري او یو عمده خاصیت یې دا دی چې همیشه د هغې اب هوا وریځین شکل لري چې د دغه لست نور ځنګلونه دا خاصیت نه لري د کال په اکثره ورځو کې نوموړی ځنګل په وریځو پوښلی وی چې نوموړي وریځې د ځنګل ښکلا او ښایست څو برابره کړي ده د دغه ځنګل مساحت 10520کېلو متره مربع دی او د ګرمسیری اب هوا لرونکې دی په نوموړی ځنګل کې د نباتاتو بیلا بیل انواع لیدل کېږي چې د انواعو شمیر پکې 2500 نوعو څخه زیات دی. دنړۍارکېده ګلانو زیاتې نوعی په نوموړی ځنګل کې موندل کېږی چې په نړۍکې دخاص شهرت څخه برخوردار دي. لدي څخه پرته نوموړی ځنګل علاوه د نباتاتو د بیلابیلو نوعو څخه د یو شمیر وحشي او تې لرونکې حیواناتو کور هم بلل کېږی.
کوکونینو ځنګل
دا ځنګل چې مساحت یې ۷۵۱۱کېلو متر مربع دی او په شمالې اریزونا کې قرار لري ددی ځنګل یوه لویه برخه دکاج ونو او په مجموعکې تل شنو ونو یا Ever green تشکېل کړی ده چه دا ددوي باعث شوی چې د واوری د انبارونو دلاندې یې په ژمی موسم اویخه هوا کې خپل شینوالی ساتلی دی او خپله منظره په ژمی کې همداسي سرسبزه ساتي. او یوه بله مهمه نقطه چې ددی ځنګل د ښکلا باعث شوی ده هغه دا چې ددی ځنګل شاوخوا ساحه دښتو نیولي ده چه د دښتو په منځ کې ددې شینوالی څو چنده زیات کړي دی.
د مارک تواین ملې ځنګل
ددې فهرست دریم ځنګل چه نوم یی د مشهور لیکوال د مارک تواین څخه اخستل شوی نوموړی ځنګل د امریکا د متحده ایالاتو میسوری ایالت په جنوبي څنډه کې پروت دی. یوه ددې ځنګل ښکلاګانو څخه داده چې اګریر چېنه چه دلته موقعیت لري یوه مشهوره چېنه دیچې د نړۍد لویو چینو له جملې څخه دی چه د ورځی ۲۱۴ میلونه متره مکعب اوبه ورڅخه خارجیږی ددي طبیعي ښکلا ددې باعث شوي ده چه زیات طرفداران د نړۍدګو‌ډ ګوډ څخه ځانته را جلب کړي دي ددې ځنګل ځینې برخې یې دومره ګڼی دي چې تر اوسه په دی هیڅوګ نه دي توانیدلیچې منځ ته یی ور شی چې یواځی دهواله لارې څخه ددي ځنګل عکسونه واخیستل شی البته د بعضی سیمو. مارک تواین یوه دهغو یوولسو سیمو څخه ده چې د وحشي ژوند په اساس کتګوری شوې ده چې په میسوری ایالت کې موقعیت لري مساحت یی km2۱۰۹ اویا هم ۵۴.۵ جریبه ده د وحشي ژوند هغه ساحه ده چې دقانون لاندی ساتل شوي ده او د فوق العاده ښکلي ، تفریحي ، ماهیانو، وحشيژوو ، تاریخې ارزښت او فرهنګي ارزښت په سترګه ورته کتل کېږي. د ځنګل شاوخوا نیمه ساحه عامه ځمکه ده ولې هغه خاصو ځایونو ته دعامو خلکو لاس رسی نشته چې دولت خاص کړی دي. ددې ترڅنګ یوه رود خانه هم وجود لريچې ماهی ګیران ورته د کشتۍ له لارې ورځي او وحشي ژوند هلته په اوبو کې هم مشاهده کوي.
د سوندرا باڼس ځنګل
دا چې د نړۍ د لسو بهترینو ځنګلونو له جملې څخه یو د سوندرا باڼس ځنګل دی خو نوم یې تر اوسه دومره ډیر نه دی اوریدل شوی او اشنایې مو ورسره کمه ده. نوم یې د بنګالي ژبې څخه اخستل شوي چې د ښکلې او ښائسته معنی لري چې د تروشو اوبو خوښونکو ونو لرونکي دي چې د دې ښه مثال یا د دې په څیر ځنګل د ایران په جنوب کې د حرا ځنګل دی. دغه ځنګل د هندوستان او بنګله دیش هېوادونو کې شتون لري او دومره ښکلا لري چې د نړۍ په یو ځای کې به هم مشاهده نه شي. د دې ځنګل د مهمو حیواناتو له جملې څخه د زمري او ببر ډیر مشهور دي چې د ډیرو مشهورو اسیايې وحشی حیواناتوله جملې څخه دي دلته شتون لري. دلته د نباتاتو تقریباٌ د ۳۰۰ څخه زیاتې نوعی شتون لري چې ډیر يې ګرمسیره نباتات دي همدارنګه د حیواناتو انواع هم پکې وجود لري سره له دې سلګونه د تروو اوبو کانالونه چې بیرته په دریاب باندې ختمیږي شتون لري، سلګونه سیندونه او چېنې د دې باعث شوي دي چې یو ګڼ او ښکلې نباتي پوښښ رامنځته کړی دی چې د هر سیاح او ګرځیدونکې د توجه وړ ګرځي او په لیدو یې د انسان روح تازه کوی
سرچینې
1.	Rakestraw, Lawrence (1981). A History of the United States Forest Service in Alaska. Copyright Lawrence Rakestraw. Printed by the USDA Forest Service in 1982, 1994, 2002. SD565R24, 81-620020 2.	Durbin, Kathie (1999). Tongass: Pulp Politics and the Fight for the Alaska Rain Forest. Corvallis, Oregon: Oregon State University Press. ISBN 0-87071-466-X. 3.	Ketchum, Robert Glenn (1987). The Tongass: Alaska's Vanishing Rain Forest: The Photographs of Robert Glenn Ketchum. Text by Robert Glenn Ketchum and Carey D. Ketchum; introduction by Roderick Nash. New York, New York: Aperture Foundation. Distributed in the U.S. by Farrar, Straus, and Giroux. 4.	List, Peter C., ed. (2000). Environmental Ethics and Forestry: A Reader. Environmental Ethics, Values, and Policy series. Philadelphia, Pennsylvania: Temple University Press. ISBN 1-56639-784-7. ISBN 1-56639-785-5 5.	Gulick, Amy (2009). Salmon in the Trees: Life in Alaska's Tongass Rain Forest. Written by Amy Gulick, Illustrated by Ray Troll. Published by Mountaineers Books. ISBN 978-1-59485-091-2 6.	Rain forest.mongabay.com 7.	/amazon/animals.html 8.	www.akairan.com 9.	ګرفته از صفحه یی جام جم .
چو شي
چو شي (په چینایي: 朱熹؛ په انګلیسي: Zhu Xi؛ پیدایښت: ۱۸-اکټوبر-۱۱۳۰؛ مړینه: ۲۳-اپرېل-۱۲۰۰ز) چې پخوا د رومي شوې بڼې «Chu Hsi» په ډول لیکل کېده، یو چینایي کنفسیوس څېړونکی، فیلسوف او د چین د سانګ لړۍ دولتي چارواکی ؤ چې د نوي کنفسیوس فلسفي مکتب په پراختیا کې خورا اغېزمن تمام شو. په چینایي فلسفه کې هغه ستره ونډه درلوده او په بنسټیزه توګه یې چینایي نړۍلید ته بدلون ورکړ. ګڼ شمېر آثار لري: د څلور کتابونو اېډېټ او تفسیر (چې وروسته، له ۱۳۱۳ څخه تر ۱۹۰۵ز پورې د چین په ټولواکمنۍ کې د ملکي خدماتو د ازموینې په درسي نصاب کې شامل شول)، «د اشیاوو څېړنې او شننې» لړۍ په هکله لیکنې (په چینایي: 格物؛ په پین‌یین: géwù) او د نفس د تزکیې د لارې په توګه د تفکر پراختیا.
هغه داسې یو څېړونکی ؤ چې د پخوانیو کلاسیک آثار، تفسیرونه، تاریخونه او نورې لیکنې یې په ژوره او دقیقه توګه لوستلې وې. که څه هم هغه په خپل زړښت کې له دولتي دندو څخه ډډه کوله، خو د ژوند په اوږدو کې یې څو ځلي د دولتي چارواکي په توګه خدمت کړی. هغه کابو سل کتاب ولیکل، راغونډ او اېډېټ کړل او له لسګونو پوهانو سره یې مکاتبه درلوده. هغه د زده‌کوونکو د څوګونو ډلو روزونکي په توګه پاتې شوی، چې ډېري زده‌کوونکي یې د کلونو لپاره د هغه تر نظر لاندې ښوونه ټاکلې وه. د چنګ د وروڼو او نورو د ښوونې بنسټ هغه کېښود او خپلې ډېر مېتافزیکي تیوري‌ګانې یې د (lǐ 理) اصل او (qì 氣) حیاتي ځواک له‌مخې وپنځولې. لارویانو یې د هغه زرګونې مکالمې په مکتوبي بڼه ثبت کړې دي.