cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د نور فزیک
زیاتره اپتیکي ښکارندې د نور د کلاسیک الکترومقناطیسي طبقه بندۍ له لارې تشرېح کېدای شي. په هر حال، د نور پوره الکترومقناطیسې شرحې زیاتره وخت په عمل کې د پلي کېدو لپاره ستونزمنې دي. عملي اپتیک معمولاً د ساده شوو موډلونو په کارولو سره تر سره کېږي. له دغو څخه تر ټولو عمده یې، هندسي اپتیک، له نور سره د داسې شعاوو د مجموعې په توګه چلند کوي چې د مستقیمو خطونو په مسیر باندې په حرکت کې دي او کله چې له یوې سطحې څخه تېرېږي یا ورڅخه انعکاس کوي کږوالی مومي. فزیکي نور پېژندنه د نور یو ډېر پر مختللی موډل دی چې د څپو اغېزې لکه انکسار او تداخل شاملوي کومې چې د هندسي اپتیک په واسطه نشي محاسبه کېدای. له تاریخي پلوه، لومړی د نور شعاع-بنسټه موډل ته پراختیا ورکړل شوې ده، ورپسې  څپې-بنسټه موډل رامنځته شوی دی. په ۱۹مه زېږدیزه پېړۍ کې د الکترومقناطیسي تیورۍ پرمختګ دا کشف کړه چې د نور څپې په حقیقت کې الکترومقناطیسي تشعشع وه.
ځېنې ښکارندې په هغه نور پورې تړلې دي چې دواړه څپې-ډوله او ذره-ډوله ځانګړتیاوې لري. د دغو اغېزو تشرېح کوانټم مېخانیک ته اړتیا لري. هر کله چې د نور ‌ذره-ډوله ځانګړتیاوې په پام کې نیول کېږي، نو نور ته د ذراتو د مجموعې موډل ورکول کېږي چې نوموړي تشکیلوونکي ذرات فوتونونه نومېږي. د کوانټم اپتیک په اپتیکي سېستمونو باندې د کوانټم مېخانیک له پلې کېدو سره سروکار لري.
تاریخچه
اپتیک د لرغونو مصریانو او بین النهرینیانو په واسطه د عدسیو له پراختیا سره پیل شو. تر ټولو لومړنۍ پېژندل شوې عدسیې له صیقل شوي بِلور یا کرستال څخه جوړې شوې وې، چې زیاتره یې له کوارتز څخه وې او لرغونتیا یې تر ۲۰۰۰م.ز پورې کرېټ (په یونان کې د هېراکلیون د لرغون پېژندنې موزیم ته) رسېده. د رودس عدسیې او همدارنګه د نمرود د عدسیې په څېر عاشوري عدسيې تر شاوخوا ۷۰۰م.ز کال پورې لرغونتیا لري. لرغونو رومیانو او یونانیانو به شېشه یي کُرې له اوبو څخه ډکولې تر څو عدسيې ترې جوړې کړي. دغه د عمل په جامه کې پرمختګونه د لرغونو یوناني او هندي فیلسوفان له خوا د روښنایۍ او لید د تیوریو او په یوناني-رومي نړۍ کې د هندسي اپتیک په واسطه تعقیب شول. د اپتیک کلیمه له لرغونې یونانۍ کلیمې ὀπτική (اوپتیک)، څخه اخیستل شوې ده چې معنا یې "ښکارېدنه، لیدنه" ده.
د اپتیک په اړه د یونان فلسفه د لېد د عمل د څرنګوالي له پلوه په دوو متضادو نظریو وېشل شوې وه، چې د ورود له تیورۍ او د انتشار له تیورۍ څخه عبارت وې. د ورود د تیورۍ مېتود لید له هغو اجسامو څخه باله چې له خپلو ځانونو څخه یې د ایدولا په نامه کاپۍ را ایستلې کومې چې سترګو انځورولې. دغه نظریه د ډیموکرېتوس، اپیکوروس، ارسطو او د هغوی د لارویانو په پروپاګند او ترویج سره، داسې ښکاري چې له عصري نظریو سره په دې برخه کې چې  لید په حقیقت کې څه شی دی یو څه اړیکه لري، اما له هېڅ تجربوي بنسټ پرته یوازې د ګمان په توګه پاتې شوې ده.
افلاتون لومړی د انتشار نظریه بیان کړه، هغه نظریه چې له مخې یې بصري ادراک د هغو شعاوو په واسطه صورت نیسي چې له سترګو څخه خپرېږي. هغه همدارنګه په تمائیوس ډیالوګ کې د هندارو د تعادل د اوښتون په اړه نظر ورکړ. شاوخوا سل کاله وروسته، اقلیدس (له څلورمې تر دریمې مخزېږدې پېړۍ) د اپتیک په نامه یوه رساله ولیکله چې په هغه کې یې لید ته له هندسې سره تړاو ورکړ، او په دې توګه یې هندسي اپتیک رامنځته کړ. هغه د خپل کار بنسټ د افلاتون د انتشار په نظریه باندې کېښود، چېرته چې هغه د پرسپېکټیو ریاضیکي قوانین تشرېح کړل او د انکسار اغېزې یې په کیفي بڼه شرح کړې، که څه هم چې دا پوښتنه یې راپورته کړه چې له سترګې څخه د روښنایۍ اشعه هر ځل چې د یو شخص سترګه رپېږي په سملاسي توګه ستوري روښانه کوي. اقلیدس د نور د مسیر د تر ټولو لنډ مسیر اصل بیان کړ، او په هموارو او کُروي هندارو باندې یې زیات شمېر انعکاسونه په نظر کې ونیول.
بطلیموس، په خپله رساله اپیک (Optics) کې د لید یوه بهر ته خپرېدونکې-داخل ته خپرېدونکې نظریه وړاندې کړه: چې له مخې یې له سترګې څخه وړانګو (یا جریان) یو مخروط تشکیلاوه، چې رأس یې په سترګه کې و، او قاعدې یې د لید ساحه تیریفوله. شعاوې حساسې وې، او د مشاهده کوونکي عقل ته یې د سطحو د واټن او جهت په اړه معلومات لېږدول. هغه د اقلیدس د زیاتره نظریو لنډیز وړاندې کړ او د انکسار د زاویې د اندازې د تشرېح کولو لپاره یې په لارو چارو باندې غور وکړ، که څه هم چې نوموړی ونتوانېد تر څو انکسار د زاویې او د وړانګو د زاویې تر منځ تجربوي اړیکه په ګوته کړي. پلتارچ (له لومړۍ ـــ تر دویمې زېږدیزې پېړۍ پورې) په کُروي هندارو باندې زیات شمېر انعکاسونه تشرېح کړل او د انځورونو د کیرالیَت (chirality) د قضیې په ګډون یې د دواړو اصلي او خیالي لویو شویو او کوچینیو شویو انځورونو د رامنځته کېدلو په اړه یې بحث وکړ
د منځنیو پېړیو په بهیر کې، په اسلامي نړۍ کې د اپتیک په اړه یوناني نظریې بیا راژوندۍ شوې او د لیکوالانو له خوا پراختیا ومونده. له دغو پوهانو څخه په تر ټولو لومړنیو کې یو الکِندي (شاوخوا ۸۰۱-۸۷۳ز کال ) و چې د اپتیک په اړه یې د ارسطو او اقلیدس د نظریو د ښېګڼو په اړه لیکنه وکړه، په داسې بڼه چې د انتشار د نظریې ملاتړ یې وکړ، ځکه یادې نظریې د اپتیک ښکارنده د کیفیت له پلوه په تر ټولو غوره توګه تشرېح کولی شوی. په ۹۸۴ز کال کې فارسي ریاضي پوه ابن سهل "په سوځوونکو هندارو او عدسیو" باندې خپله رساله ولیکله چې د سنېل قانون ته په ورته ډول یې د انکسار یو قانون پکې تشرېح کړ. هغه خپل قانون د عدسیو او منحني هندارو لپاره د تر ټولو غوره اشکالو د محاسبې لپاره وکاراوه. د ۱۱مې زېږدیزې پېړۍ په لومړیو کې، أبو علي الحسن بن الحسن بن الهيثم (ابن الهیثم) د اپتیک کتاب (کتاب المناظر) ولیکه په کو کې چې هغه د انعکاس او انکسار څېړنه وکړه او د لید او روښنایۍ د تشرېح لپاره یې یو په مشاهد او تجربو ولاړ نوی سېستم وړاندیز کړ. هغه له سترګو څخه د خپرېدونکو شعاوو سره په تړلې د بطلیموسي اپتیک "د انتشار نظریه" رد کړه، او پر ځای یې هغه نظریه چې رڼا د لیدل کېدونکو اجسامو له ټولو نقطو څخه په ټولو جهتونو کې په مستقیمو خطونو سره انعکاس مومي او بیا وروسته ستګې ته ننوځي، رامخکې کړه، که څه هم چې نوموړی د سترګو په واسطه د وړانګو د انځورولو په سمه تشرېح کې پاتې راغی. د ابن الهیثم څېړنه په عربي نړۍ کې په لویه کچه رد شوه، اما یاده څېړنه د ۱۲۰۰ز کال په شاوخوا کې په بې نومه ټوګه لاتیني ته وژباړل شوه او لا هم لنډیز کړای شوه او د پولنډي راهب ویتېلو له خوا ورته پراختیا ورکړل شوه چې په اروپا کې یې د اپتیک په برخه کې د راتلونکو ۴۰۰ کلونو لپاره په یو معیاري متن واړوله.
په ۱۳مه زېږدیزه پېړۍ کې د منځنیو پېړیو په اروپا کې، انګرېز اسقف رابرټ ګراسټېسټ د ساینسي مقالو یوه پراخه لړۍ ولیکله، او نور یې له څلورو بېلابېلو لیدلورو څخه تر بحث لاندې ونیو: د نور معرفت پېژندنه (epistemology )، د نور مېتافزیک یا د کاینات پېژندنه، د نور علت پېژندنه یا د نور فزیک، او د نور الهیات پوهنه چې نوموړې وېشنې یې د ارسطو او افلاطون د اثارو پر بنسټ تر سره کړې. د ګاسټېسټ تر ټولو نامتو زده کوونکي روګر بېکن د ارسطو، ابن سینا، أبو الوليد محمد ابن احمد ابن رشد، اقلیدس، الکندي، بطلیموس، تېدیوس، او افریقایي قسطنطین په ګډون د وروستیو ژباړل شویو اپتیکي او فلسفي اثارو د یوې پراخې لړۍ په استناد سره خپل اثار ولیکل. بېکن وتوانېد چې د شېشه یي  کُرو ځینې برخې د لویو ښودونکو شېشو په توګه وکاروي تر څو وښیي چې نور له اجسامو څخه د ازادېدو پر ځای له هغوی څخه منعکس کېږي.
ستِتوسکوپ
سټیتوسکوپ د ساه د غږ اورېدلو لپاره د اکوسټیک طبي وسیله ده، ډاکټران يې د څارویو یا انسانانو د بدن داخلي تنفس د غږونو اوریدلو لپاره کاروي، عموماً يوه کوچنۍ وسيله ده چې د ناروغ پوټکي پر وړاندې ایښودل کېږي، او یو یا دوه غوږۍ يې د ډاکټر د غوږونو سره وصل وي. سټیتوسکوپ د زړه ، سږو یا کولمو د رامینځته شويو غږونو اوریدو لپاره کارول کېږي.
په لږ ساده توګه؛ "سټیتوسکوپ" چې د راډ شکل لرونکي زنځیرونو سره مجهز دی، د ماشینونو لخوا رامینځته شوي. لاندې يو ډول وسیله لري، چې د ناروغ پر بدن د ايښودلو لپاره ځانګړې شوې، او د همدې سره دوه غږونه نښتي چې د ډاکټر په غوږونو کې د ايښودلو لپاره ځانګړي شوي. (د بېلګې په توګه، دا چې د ناروغ دننه کوم ډول حالت دی، يا يې د زړه تکان څنکه دی، د دې لپاره چې دا غږونه بهر راوباسي او ډاکټر ترې خبر شي نو د نوموړي وسيلې څخه کار اخلي).
لغات پېژندنه
استِتوسکوپ په اصل کې د انګرېزي ژبې يو لغات دی، خو اوس دا نوم په بېلابېلو ژبو کې تر ډېره کچه عام دی. ځينې کسان ورته د ډاکټر غوږۍ هم وايي، زیاتره پښتانه دې ته معاينه وايي، مګر په اصل کې معاينه د ډاکټر د ناروغيو څېړنې ته وايي، خو په هر حال؛ هرچا کې په عامه اصطلاح يو رسم شته.
اوسمهال په پښتو ژبې هېڅ ډول لغات نه دی ورته ټاکل شوی، خو غوره دا ده چې د افغانستان د علومو اکاډمۍ او نور علمي بنسټونه ورته يو لغات وټاکي.
اوسنی تمرین
سټیتوسکوپونه د روغتیا پاملرنې متخصصینو سمبول دی. د روغتیا پاملرنې چمتو کونکي يا ډاکټران اکثرا لیدل کېږي چې د غاړې شاوخوا يې سټیتوسکوپ اغوستلی وي. او همدا راز استِتوسکوپ چې د ډاکټرانو په غاړه وي یو مثبت فکر رامنځته کېږي.
قيمت
د استِتوسکوپ قيمت په بېلابېلو هېوادونو کې د هغوی د ارز پر بنسټ متفاوته دی، همدا راز د استِتوسکوپ قيمت د نوموړي د کيفيت سره هم تړاو لري.
په متوسطه توګه په امريکا کې د يو عادي استِتوسکوپ قيمت شاوخوا 147 امريکايي ډالره دی. چې د افغانستان د ۱۴۰۰ افغانيو سره سمون خوري. خو ځينې يې بيا تر دې ګران دي.
مينانه جنسي تېری
د 1980 لسیزې راهیسې، په ځینو هېوادونو کې د جنسي تېري ډېری برخه د مينه ناکه جنسي تېري پېښو نيولې ده. دا ډول جنسي تېري په ځانګړې توګه د پوهنتونونو او روزنتونونو په چاپېريال کې ډېر عام دي او ډېری وختونه د الکولو یا نورو مخدره توکو کارول سره مل وي. مينانه جنسي تېري ډېری قربانيان هغه نوي ځوانان دي چې له شلو کلونو څخه کم او له څوارلسو کلونو زيات عمر لري.
د فلاويا کورنۍ
د فلاويا کورنۍ د ۶۹ او ۹۶ز کالونو تر منځ د روم سترواکۍ باندې واکمني وکړه، چې د ويساپاسين “Vesapasian” (۶۹ -۷۹ز) او د هغه د دوه زامنو ټايټس (۷۹ -۸۱ز) او ډوميټين (۸۱ – ۹۶ز) واکمنۍ رانغاړي. فلاويان د ۶۹ز کال چې د څلور سترواکانو د کال “Year of the Four Emperors” په توګه پېژندل کېږي، د کورنۍ جګړې پر مهال واک ته ورسېدل. وروسته له هغې چې ګالبا او اوتو په بېړه په يو بل پسې مړه شول، ويتيليس “Vitellius” د ۶۹ ز کال نيمايي کې سترواک شوږ د تخت په اړه د نوموړي ادعا سره ختيځو ولايتونو کې د مېشتو عسکري غونډونو له لورې په چټکۍ سره وننګول شوه، چې خپل قوماندان ويسپاسين يې د هغه پر ځای سترواک اعلان کړ. د بدرياکم دويې جګړې “Second Battle of Bedriacum” ياد انډول په پرېکنده ډول د فلاويايي ځواکونو په ګټه اعلان کړ، چې د ډسمبر په ۲۰ نېټه روم ته ننوتل. بله ورځ د روم د مشرانو جرګې يا سنا ويسپاسين د رومي سترواکۍ رسمي سترواک اعلان کړ او په همدې ډول د فلاوين کورنۍ دوره پيل کېږي. که څه هم يادې کورنۍ خپله لنډمهالي ثابته کړه، مګر د واکمنۍ پر مهال يې د پام وړ بېلابېلې تاريخي، اقتصادي او فوځي پېښې وشوې.
د ټايټس واکمني له ګڼو طبيعي ناورينونو سره مخ شوه، چې تر ټولو سخت يې ۷۹ز کا کې د ويسووييس په نوم اور غورځونکی غر “Mount Vesuvius” راخوټېدل وو. د پمپي او هيرکيولانيوم نږدې ښارونه تر ايرو او ويلي موادو يا لاوا لاندې په بشپړ ډول سوځېدلي وو. يو کال وروسته روم د اور او وبا يا طاعون تر بريد لاندې راغی. فلاوين کورنۍ په فوځي برخه کې د ۶۶ز کال له بې پايلې يهودي پاڅون څخه وروسته، په ۷۰ زکال کې د ټايټس له لورې د بيت المقدس د کلابندۍ او ويجاړۍ شاهد و. د ۷۷ او ۸۳ز کالونو تر منځ سترې برتانيه کې د نايوس جوليس اګريکولا “Gnaeus Julius Agricola” په امر د يادونې وړ برياوې تر لاسه شوې، په داسې حال کې چې دوميتين د داکيانو “Dacians” پر وړاندې جګړه کې د پاچا ډيسيبالس “Decebalus” خلاف د پرکنده بریا ترلاسه کولو وړتيا درلوده. د دې تر څنګ سترواکۍ د “Limes Germanicus” په اوږدو کې د سنګرونو د پراختيا له مخې د خپلې پولې ساتنې پياوړې کړې.
فلاويانو اقتصادي او کلتوري سمونونه هم پيل کړل. د ويسپاسين تر مشرۍ لاندې د سترواکۍ د مالي چارو د بيا رغونې په موخه نوې ماليې وټاکل شوې، په داسې حال کې چې دوميتين د روم سکې وهلو ته د هغې د نقرې په زياتولو سره يو ځل بيا ارزښت ورکړ. د ټايټس له لورې په قانوني ډول د ودانۍ يو لوی پروګرام رامنځته شو، چې د فلاوين کورنۍ د پرمختګ نمانځلو په موخه يې په روم ښار کې ګڼې تل پاتې نښې پرېښودې، چې د زيات په زړه پورې يې د ازادې فضا فلاويايي نندار ځای “Flavian Amphitheater” و، چې د کولوسيوم “Colosseus” په نوم ښه پېژندل کېږي. س
فلاوين واکمني د ۹۶ز کال د سپټمبر په ۱۸ نېټه هغه وخت پای ته ورسېده، چې دوميتين ووژل شو. د نوموړي پر ځای د فلاوين کورنۍ ملاتړ او سلاکار مارکس کوکسييس نيروا “Marcus Cocceius Nerva” کېناست، چې د نيروا-انتوناين په نوم د اوږدمهاله کورنۍ بنسټ يې کېښود.
فلاوين کورنۍ د پرېنسېپېټ دورې “Principate Era” د څلورو کورنيو په منځ کې له دې امله ځانګړې وه، چې دا له يوې پراخې يا پالل شوې کورنۍ څخه پرته د يو شخص او د هغه د دوه زامنو کورنۍ وه.
د کورنۍ تاريخچه
له ميلاد څخه مخکې د لومړۍ پېړۍ پر مهال د کورنۍ جګړې لسيزو د روم د پخوانۍ ارستوکراسۍ په له منځه وړلو کې ستره ونډه درلوده، چې په وار وار سره يې ځای د ۱ ز پېړۍ د لومړۍ برخې پر مهال د ايټاليا نوي اشرافيت ونيو. دا ډول يوه کورنۍ د فلاويانو يا د فلاويا جنس په نوم وه، چې يوازې په څلور نسلونو کې له يو څه ناپېژندنې څخه نامتووالي ته پورته شوه او د جوليو-کلاودين کورنۍ د سترواکانو تر مشرۍ لاندې يې شتمني او دريځ تر لاسه کړ. د ويسپاسين نيکه ټايټس فلاويس پيټرو د قيصر د کورنۍ جګړې پر مهال د پمپي په مشرۍ د سلو تنو د مشر په توګه خدمت کړی و. د نوموړي فوځي دنده په رسوايۍ سره هغه مهال پای ته ورسېده، چې له ميلاد څخه مخکې ۴۸ز کال کې د فارسالس جګړه “Battle of Pharsalus” کې د جګړې له ډګره وتښتېد. سره له دې هم پيټرو له خورا شتمنې ټيرټولا سره د واده کولو په واسطه وکولی شول خپل دريځ ته وده ورکړي، چې د هغې بخت ورته د پيټرو د زوی لومړي ټايټس فلاويس سابېنس مخ پورته خوځښت ډاډمن يا تضمين کړ. سابينس اسيا کې د ماليه راټولونکي او هيلويشيا (نني سويس) کې د بانک د مامور په توګه د خپلو خدمتونو له لارې په خپله هم زياته شتمني او د اس ساتنې شونی دريځ ګټلي وو. له ويسپاسيا پولا “Vespasia Polla” سره په واده کولو سره يې ځان په يو څه زياتې پتمنې پارتيزاني جينس ويسپاسيا کورنۍ سره يو ځای کړ، چې د سناتورۍ رتبې ته د نوموړي د زامنو دويم ټايټس فلاويس سابېنس او ويسپاسين رسونه يې تضمينوله.
له ميلاد څخه مخکې نږدې ۳۸ کال کې ويسپاسين له مشرې دوميتيلا “Domitilla the Elder” سره واده وکړ، چې د فيرينتيوم “Ferentium” د يو اس ساتونکي لور وه. دوی دوه زامن درلوده، چې ټايټس فلاويس ويسپاسيانس ۳۹ ز کال کې او ټايټس فلاويس دوميتينس ۵۱ز کال کې زېږېدلی و؛ يوه لور يې چې دوميتيلا نومېده، ۴۵ ز کال کې زېږېدلې وه. مشره دوميتيلا مخکې له دې چې ويسپاسين سترواک شي، مړه شوه. له دې څخه وروسته يې معشوقه کاينېس “Caenis” په ۷۴زکال کې د نوموړې تر مړينې پورې مېرمن وه. د ويسپاسين سياسي مسلک د محکمې د رئيس، aedile او سالار [له کونسل څخه ټيټه رتبه] په توګه دندې رانغاړي، چې په ۵۱ز کال کې استازيتوب يا کونسلۍ دندې ته پورته شو او دا د دومېتين د زوکړې کال و. نوموړي د يو فوځي قوماندان په توګه په ۴۳ زکال کې انګليستان باندې په رومي بريد “Roman invasion of Britain” کې د ګډون له مخې نوم يا شهرت تر لاسه کړ. سره له دې، لرغونې سرچينې د دوميتين د پالنې پر مهال د فلاوين کورنۍ د بې وسۍ ادعا کوي او ان ادعا کوي، چې ويسپاسين د کاليګيولا (۳۷ – ۴۱ز) او نيرو (۵۴ – ۶۸ز) تر سترواکيو لاندې بې اعتباره شوی و. معاصر تاريخ دا ادعاوې اعتباري کړي دي او وړانديز کوي، چې دا کيسې د جوليو- کلاوديين د لږې نامتو يا اعتباري کورنۍ تر سترواکۍ لاندې د بريا له منځه وړلو او د د کلاودييس (۴۱ – ۵۴ز) او د هغه د زوی برېتانيکس د سترواکيو د لاسته راوړنو د لوی ښودلو په موخه د تبليغاتي مبارزې د برخې په توګه د فلاوين واکمنۍ تر مشرۍ لاندې خپرې شوې وې. د ټولو ادعاوو په ښکاره کېدلو سره بيا هم د فلاويانو لپاره د سترواکۍ مينه يا لېوالتيا د ۴۰ او ۶۰ ز لسيزو په اوږدو کې لوړه وه. په داسې حال کې چې ټايټس د بريتانيکس شرکت کې د دربار يا محکمې زده کړې تر لاسه کړې، ويسپاسين بريالی سياسي او فوځي مسلک وڅاره. نوموړی د ۵۰ ز لسيزې پر مهال له دندې څخه د لاس اخېستنې (تقاعد) له يوې اوږدمهاله دورې څخه وروسته د نيرو په لارښوونه دولتي دندې ته راستون شو، چې په ۶۳ ز کال کې يې د افريقا ولايت “African province” د مرستيال کونسل په توګه خدمت پيل کړ او په ۶۶ ز کال کې يې له يونان څخه د رسمي کتنې پر مهال د سترواک ملتيا وکړه.
ټایټس له ۵۷ څخه تر ۵۹ زکال پورې جرمنيا “Germania” کې فوځي استازی و او وروسته يې برېتاننيا کې خدمت وکړ. د نوموړي لومړۍ مېرمن اريسينا تيرتولا له واده څخه دوه کالونه وروسته ۶۵ز کال کې مړه شوه. ټايټس د مارسيا فرنيلا په نوم دويمه مېرمن وکړه، چې له يوې خورا نامتو کورنۍ څخه وه. که څه هم د مارسيا کورنۍ د سترواک نيرو له مخالفت سره نږدې اړيکې درلودې؛ يعنې خلاف يې وه. د نوموړې کاکا بريا سورانس او لور يې سرويليا د هغو خلکو له ډلې څخه وو، چې د ۶۵ زکال د زهرو ورکولو له بې پايلې دسيسې “Prisoning conspiracy” څخه وروسته وژل شوي وو. ځيني معاصر تاريخپوهان په دې نظر دي، چې ټايټس خپلې مېرمنې ته د دې له امله طلاق ورکړ، چې کورنۍ يې له دسيسې سره تړاو درلود. نوموړي بيا هيڅکله واده ونه کړ. داسې برېښې چې ټايټس ګڼې لورګانې درلودې، چې لږ تر لږه يوه يې د مارسيا فرنيلا څخه وه. يوازې يوه پېژندل شوې لور يې چې تر بلوغته پورې ژوندۍ پاتې شوه ده، جوليا فلاويا نومېده، چې ښايي دا له اريسينا څخه د نوموړي لوړر وه، چې مور يې هم جوليا نومېده. د دې دورې پر مهال ټايټس د قانون برخه کې هم کار وکړ او د محکمې د رئيس رتبه يې تر لاسه کړه.
د لاسونو لړزېدل
د لاسونو لړزیدل څه دي؟
د لاسونو لړزه او خوځښت په داسې حال کې چې د انسان په کنټرول کې نه وي په طبي اصطلاح يې د ناروغۍ نوم: (د لاسونو لړزه) بلل کېږي. د لاسونو يا د بدن نورو غړو لړزېدل يوه عصبي ناروغي يا اختلال دی، چې په متفاوته توګه د انسان پر ورځني چارو او روان ډېرې اغېزې لري.
د لاس د لړزې لاملونه
د لاسونو لړزه يا رېږدېدل، يوه عصبي ناروغي ده، ځينې هغه عصبي ناروغۍ چې د لاسونو د لړزېدلو لامل ګرځي په لاندې ډول دي:
• د مغز سکته: دا ناروغي په عصبي ټولګي کې تر ټولو خطرناکه ناروغي ده، د مغز سکته هغه وخت پیښېږي کله چې مغز ته د وینې جریان کې د وینې خنډ رامینځته شي. دا حالت عصبي لارو ته د تلپاتې زیان لامل کیږي او د بدن د غړو د لړزېدلو يو لامل کېږي.
• عصبي رنځ: دماغ ته جسمي زیان کولی شي د همغږۍ حرکت کې دخیل اعصابو ته زیان ورسوي. کله چې د نوموړي ناروغۍ ناورين حالت ضربه پر اعصابو اغیزه کوي نو سمدلاسه دا د لاسونو د لړزېدلو لامل کېږي.
د پارکېنسون ناروغي: د عصبي ناروغۍ په برخه کې د ۲۵ سلنه څخه زيات وګړي په دې ناروغۍ اخته دي، دا ناروغي په هغه وخت کې د لاسونو لړزیدلو لامل کېږي چې د انسان احساسات را وپارېږي، يا هم په ساده ژبه(پرېښانه او افسرده شي، په قهر شي، يوه پېښه وشي چې د خپګان لامل يې شي.)
ځينې درملونه (دوا) هم د داسې ناروغيو لامل کېږي؛ لکه: امفتامين، کافيېن، کورتیکوا
دا درمل، په ځانګړې توګه د افغانستان هېواد کې، کله چې ډاکټران د ناروغ په ناروغۍ پوه نشي نو ورکوي يې، د ناروغ حالت نور هم برعکس خراب کړي چې لا هم بېچاره په نورو ډاکټرانو ګرځي خو پايله يې نه پيدا کېږي څو چې يو سم طبي او روغتيايي ډاکټر ته مراجعه کوي.
روغتيا او حل لاره څه ده؟
که چېرته ستاسو په کورنۍ کې داسې کسان وي، يا هم خپله په دې ناروغۍ اخته ياست نو مهرباني وکړئ يو وړ روغتيايي ډاکټر ته مراجعه وکړئ
سرچينه
ډاکټر نازيه ساپۍ له ويب سايټ څخه
Https://Facebook.com/Safi19official
د اتن پلوتارک
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
د اتن پلوټارک ( Πλούταρχος ὁ Ἀθηναῖος  ; ج. 350 – 430 مېلادي) یو یوناني فیلسوف او نیوپلاټونیسټ و چې د پنځمې پیړۍ په پیل کې یې په اتن کې تدریس کاوه. هغه هلته د ا اپلاتوني ښوونځي بیا تاسیس کړه او مشر شو. هغه د ارسطو او اپلاتون په اړه تبصرې لیکلي، په هغه نظرونو ټینګار کوي کوم چې دوی سره ګډ وو.
ژوند
هغه د نیستوریوس زوی او د هیریوس او اسکلپیجینیا پلار و، چې په ښوونځي کې د هغه همکاران وو. په اتن کې د نیوپلاتونزم اصل معلوم نه دی، مګر پلوتارک په عمومي توګه د هغه کس په توګه لیدل کیږي چې د افلاطون اکاډمۍ یې په خپل نوي پلاټونیزم کې بیا تاسیس کړه. پلوتارک او د هغه پیروانو (د "افلاطون جانشین") ادعا وکړه چې د يامبلېکوس پیروان دي ، او د هغه له لارې د پورفیري او پلوتين. د هغه د شاګردانو په منځ کې شمیر سوریون و، چې د هغه وروسته د ښوونځي مشر شو، او پروکلوس.
فلسفه
د پلوټارک اصلي اصل دا و چې د ارسطو مطالعه باید د افلاطون څخه مخکې وي، او د منځني افلاطون پوهانو په څیر د دوو لیکوالانو ترمنځ په تسلسل باور درلود. په دې اعتراض سره هغه د ارسطو پر روح ( De Anima ) تبصره ولیکه چې د افروډیسیس د سکندر له وخته راهیسې د ارسطو ادبیاتو کې خورا مهمه ونډه وه. او د افلاطون د تیمیوس په اړه تبصره. د هغه مثال د سوریې او د ښوونځي نورو لخوا تعقیب شو. دا انتقادي روح په پروکلوس کې خپل خورا لوړ لوړوالی ته رسیدلی، د دې وروستیو ورځو همغږي کولو وړ توجیه کونکي.
پلوتارک د مکتب په ټولو تیوریکي دودونو کې مهارت درلود، او د يامبليکوس سره په دې باور و چې د تیورجیکي دودونو په واسطه د خدای سره د اړیکو د ترلاسه کولو په امکان کې. د الکساندریسټانو او د رینسانس د لومړیو لیکوالانو برعکس، هغه دا خبره ساتلې وه چې هغه روح چې په بدن کې د تخیل او احساس د اړیکو په واسطه تړل شوی د احساساتو د بدني رسنیو سره له منځه نه ځي.
په ارواپوهنه کې، په داسې حال کې چې په دې باور دی چې دلیل د ټول شعور بنسټ او بنسټ دی، هغه د احساس او فکر تر منځ د تخیل پوهنځی مداخله وکړه، کوم چې د دواړو څخه جلا دی، د روح فعالیت دی چې د دوامداره احساس محرک دی. په بل عبارت، دا د دلیل د عملیاتو لپاره خام مواد چمتو کوي. دلیل په ماشومانو کې د غیر فعال ظرفیت په توګه شتون لري، په لویانو کې لکه څنګه چې د احساس او تخیل په معلوماتو کار کوي، او په خپل خالص فعالیت کې، دا د خدای پاک یا خالص عقل دی.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
د تړلې دورې تلویزیوني سیسټم
د تړلې دورې تلویزیوني سیسټم (په انګلیسي: Closed-circuit television یا CCTV) چې د تصویري څارنې په توګه هم پېژندل کېږي، د یو لړ محدودو مانیټورونو پر مخ، یوه ځانګړي موقعیت ته د سیګنال لېږدولو په موخه د ویډیویي کمرو کارونه ده. له خپرندویه تلویزیوني سیسټمونو سره یې توپیر په‌دې کې دی چې سیګنال په څرګنده توګه نه لېږدول کېږي، که څه هم کېدای شي په‌کې له point-to-point (یا P2P) یا point-to-multipoint (یا P2MP)، یا شبکه‌یي سیمي یا بې‌سیمو اړیکو څخه کار واخېستل شي. که څه هم دغه تعریف کابو د ټولو ویډیویي کمرو په هکله صدق کوي، خو پورتنۍ ګړنه تر ډېره، په هغو سیمو کې کې چې اضافي امنیت ساتنه یا دوامداره څارنه یوه اړتیا ده، د څارنې لپاره د لګول شویو کمرو لپاره کارول کېږي (ویډیویي ټېلفونونه په ندرت سره «CCTV» نومول کېږي).
د CCTV په کارولو سره د وګړو څارنه د نړۍ په ډېریو سیمو کې عامه ده. په وروستیو کلونو کې، په ځان کې لګېدلې ویډیویي کمرې د څارنې د نوې بڼې په توګه پېژندل شوې دي او تر ډېره د قوانینو په اجرا کولو کې ورڅخه ګټه اخېستل کېږي چې کمرې د پولیس د افسر پر سینه یا سر لګېدلې وي. ویډیویي څارنې، د کارونو ترمنځ د برابروالي او د وګړو د خصوصي حریم په تړاو، حتی په عامه ځایونو کې، لانجمن بحثونه راپارولي دي.
په صنعتي فابریکو کې، د CCTV تجهیزات کېدای شي د کنټرول له یوه مرکزي خونې څخه د یوې پروسې بېلابېلو برخو د څارلو په موخه وکارول شي، په تېره بیا که چېرې څارل شویو چاپېریالونو کې د خطر ګواښ شتون ولري یا د انسانانو لاسرسی ورته ونه‌شي. د تړلې دورې تلویزیوني سیسټمونه کېدای شي په دوامداره توګه، یا یوازې د اړتیا په صورت کې د یوې ځانګړې پېښې د څارنې په موخه وکارول شي. د CCTV یوه پرمختللې بڼه، د ویډیو دیجیتلي ثبت کوونکو په کارولو سره، د ډېرو کلونو لپاره د ثبت امکان برابروي او د کیفیت او کارکړنې بېلابېل غوراوي او نورې اضافي ځانګړنې لري (لکه: د حرکت تشخیص ورکول او د برېښنالیک خبرداری). په‌دې وروستیو کې نامتمرکزو IP کمرو، چې په احتمال سره په مېګاپېکسلي سنسورونو مجهزې شوې دي، زمینه برابره کړې ده ترڅو ویډیو، په مستقیمه توګه، د بشپړې مستقلې کارکړنې لپاره، شبکې ته تړلې حافظې، یا دنني فلش کې ثبت شي.
د یوه اټکل له‌مخې، د ۲۰۲۱ز کال په پیل کې د نړۍ په ګوټ، ګوټ کې د څارونکو کمرو شمېر به ۱ بیلیون (میلیارد) ته ورسېږي. د دغو کمرو ۶۵ سلنه به په اسیا کې لګېدلې وي. د CCTV وده په وروستیو کلونو کې ډېره کراره شوې ده. د دغې ټکنالوجۍ پراختیا او کارونې په دولتي څارنه کې د پام وړ ودې، او د ټولنې د پرمختللې څارنې او کنټرول په مېتودونو کې د پام وړ پرمختګ او په نړۍ کې له جنایي جُرمونو څخه د مخنیوي اقداماتو د یوې ټولګې رامنځ‌ته کولو زمینه برابره کړې ده.
تاریخچه
د تړلې دورې تلویزیون سیسټمونو یوه لومړنۍ میخانیکي بڼه د ۱۹۲۷ز کال په جون میاشت کې د یوه روسي فزیک‌پوه «لیون ترمین» له‌خوا وپنځول شوه («په شوروي اتحاد کې تلویزیون» ته مراجعه وکړئ). دغه سیسټم، چې په اصل کې د کارګر او دفاع شورا له‌خوا وړاندیز شوی ؤ، له یوې لاسي سکن کوونکې لېږدوونکې کمرې او بې‌سیمې لنډې څپې لېږدوونکي او اخېستونکي څخه جوړ شوی ؤ او ژورلید یې تر سلو کرښو پورې رسېده. د ترمین CCTV سیسټم، چې د د کلیمنت وروشیلوف له‌خوا مصادره شوی ؤ، جوزف ستالین، سیمون بودیوني او سرګو اورجونیکیدزې ته وښودل شو او وروسته بیا د مسکو کرملین په انګړ کې د مېلمنو د څارنې په موخه ولګول شو.
بل لومړنی CCTV سیسټم د زیمنس AG شرکت له‌خوا، په ۱۹۴۲ز کال کې، د نازي آلمان د پيناموندې د ازمایښت‌ځي اووم موقعیت کې، د V-2 توغندیو د غورځونو څارنې په موخه لګول شوی ؤ.
په متحده ایالاتو کې، د «Vericon» په نامه لومړني سوداګریز CCTV سیسټم په ۱۹۴۹ز کال کې د لاسرسي وړ وګرځېده. د Vericon په هکله معلومات ډېر لږ دي، یوازې د دې اعلان شوی ؤ چې د لګولو لپاره یې د دولت جواز ته اړتیا نه‌شته.
ټکنالوجي
د څارنې لومړني تصویري سیسټمونه کارکړنې په ثابت ډول وې، ځکه چې معلومات په هېڅ ډول نه‌ثبتېدل او نه‌خوندي کېدل. د «حلقه-په‌-حلقه» رسنیو پراختیا د څارنې د فلمونو ثبتولو زمینه برابره کړه. په دغو سیسټمونو کې اړینه وه ترڅو مقناطیسي فیتې په لاسي توګه بدلې کړل شي، چې ډېر وخت یې نیوه او ګرانه او غیرباوري لړۍ وه؛ د دې ترڅنګ، مسوول چلوونکی اړ ؤ ترڅو فیته په لاسي توګه د فیتې له حلقې څخه د ثبت‌کوونکي له‌لارې پر اړوندې حلقې باندې کښېږدي. دغو نیمګړتیاوو ته په کتنې سره، تصویري څارنه هغومره هم پرمختللې نه‌وه. VCR ټکنالوجي په ۱۹۷۰ز لسیزه کې رامنځ‌ته شوه او د معلوماتو ثبتولو او پاکولو بهیر یې لا اسانه کړ او د ویډیویي څارنې کارونه لا عامه شوه.
په وروستیو کلونو کې د CCTV ټکنالوجي د انټرنتي محصولاتو او سیسټمونو او نورو ټکنالوجیکي پرمختیاوو په لور مخه کړې او په‌دې سره یې د کارونې کچه لا لوړه شوې ده.
د جنایي جُرمونو مخنیوی
په ۲۰۰۹ز کال کې د نورت‌ایسترن او کمبرېج پوهنتونونو د څېړونکې له‌خوا په یوې ترسره شوې سیسټماتیکي ارزونه کې له مېتا-تحلیلي تخنیکونو څخه کار واخېستل شو ترڅو د ۴۱ بېلابېلو مطالعو له‌لارې پر جنایي جرمونو باندې د CCTV منځنۍ اغېزې راغونډې کړي.
د مېتا-تحلیل په مطالعاتو کې د تجربي‌وږمه ارزونو له طرحو څخه کار واخېستل شو چې په هغو کې په ازمایښتي او کنټرولي برخو کې د جنایي جرمونو مخکېنۍ او وروستنۍ سنجونې شاملې دي. سره له‌دې، یوشمېر څېړونکو د دغې څېړنې په اړوندو لیکنو کې مېتودولوجیکي ستونزو ته اشاره کړې ده. په لومړي سر کې، څېړونکو استدلال کړی دی چې، د بریتانیا د موټرو پارک مطالعات (چې په مېتا-انالیز کې نغښتې دي) دغه واقعیت په دقیقه توګه کنټرول کړي چې CCTV سیسټمونه د امنیتي له نورو اړوندو ګڼ‌شمېر اقداماتو سره په هم‌مهال ډول معرفي شوي دي. دوه‌یمه دا چې، ځینو اشاره کړې ده چې په ډېریو مطالعاتو کې، کېدای شي د ټاکنې پلویتوب مسایل شتون ولري، ځکه چې د CCTV سیسټمونه، په بالقوه توګه، پخوانیو جنایي جُرمونو ته لېوالتیا لا زیاته کړې وه. په ځانګړې توګه، که چېرې CCTV د جنایي جُرمونو پر وړاندې د غبرګون په توګه وپېژندل شي، اټکلې اغېزې کېدای شي مغرضانه بڼه ونیسي.
استدلال شوی دی چې د ټاکنیز پلویتوب او زېږېدونکې ستونزې، د «تصادفي کنټرول شویو ازمایښتونو» او «طبیعي ازمایښتونو» په څېر، د غښتلو څېړنیزو طرحو پر مټ اوارې شي. «په جُرم‌پېژندنه او د جرم مخنیوي کې د سکاندیناوي مطالعاتو مجله» کې د ۲۰۱۷ز کال خپرې شوې څېړنه کې اووه مطالعات راغونډ شوي دي چې په هغو کې دې ته ورته څېړنیزو طرحو څخه کار کېږي. په دغې څېړنه کې ترسره شوي مطالعات ښیي چې CCTV په عامه واټونو او د ښاري مترو په تم‌ځایونو کې د جنایي جرمونو کچه له ۲۴ تر ۲۸ سلنه پورې راټیټوي. همدا راز څرګنده شوې ده چې CCTV د فوټبال په لوبغالو کې د سرغړوونکو چلندونو او په سوپرمارکېټونو او په ګڼو سوداګریزو پلورنځیو کې د غلا کچه راښکته کړي. سره له‌دې، داسې هېڅ شواهد موندل شوي نه‌دي چې CCTV دې ګڼې په پارکېنګونو او د ښاري مترو په تم‌ځایونو کې مطلوبې اغېزې ولري. سربېره پر دې، نوموړې څېړنې ښودلې ده چې CCTV سیسټمونه، د قتل او تېري په څېر جرایمو په پرتله د مالي جرایمو (لکه: غلا) په مخنیوي کې لا اغېزناک تمامېږي.
د پولیس لپاره د CCTV د موثریت په تړاو یوه بله مساله د سیسټم د کارکړنې مهال په هکله ده؛ په ۲۰۱۳ز کال کې  د فیلادلفیا ښار مُفَتش وموندله چې ۱۵ میلیون ډالري سیسټم یوازې په ۳۲ سلنه حالاتو کې فعالیت درلود. ځیني ویل شوي غښتلي شواهد شتون لري چې CCTV د مجرمینو په پېژندلو او محکومولو کې مرستندویه واقع کېږي؛ د بېلګې په توګه: د بریتانیا پولیس ځواکونه، په منظم ډول، د جُرم له پېښېدو وروسته د CCTV ثبت شویو ویډیوګانو ته مراجعه کوي. سربېره پر دې، CCTV سیسټمونه د جُرمونو تورنو او قربانیانو د حرکتونو په تعقیبولو کې مهم رول لوبولی دی او د شکمنو ترهګرو په تعقیبولو کې، د ترهګرۍ ضد افسرانو له‌خوا، د یوې اساسي وسیلې په توګه، په پراخ ډول کارول کېږي. لوی‌مقیاسه CCTV سیسټمونو، له ۱۹۷۰ز لسیزې راهیسې د ترهګرۍ پر وړاندې دفاع کې د اهمیت وړ ونډه اخېستې ده. په عامه ترانسپورت کې هم کمرې د جرایمو د مخنیوي په موخه لګېدلې دي.
د ایران انقلاب
د ایران انقلاب د پېښو هغه لړۍ وه چې په پایله کې یې د پهلوي لړۍ وروستی واکمن شاه محمد رضا پهلوي له واکه ګوښه او پر ځای یې د ایت الله روح الله خمیني تر مشرۍ لاندې چې خپله د انقلابیونو د یوې ډلې مشر و اسلامي جمهوري نظام واکمن شو. د دغه انقلاب ملاتړ کیڼ اړخو او اسلام پالو بنسټونو کاوه.
په ایران کې د ۱۹۵۳ زکال له کودتا وروسته پهلوي له متحده ایالاتو او لویدیځ بلاک سره ښې اړیکې جوړې کړې څو وکولای شي د یو پیاوړي ټولواک پاچا په توګه واک وچلوي. نوموړي د خپل واک ساتلو په موخه چې د ۲۶ نورو کلونو لپاره یې هم واکمني وکړه په کلکه سره یې په متحده ایالاتو اتکا لرله. دغه چاره د ۱۹۶۳ زکال د سپین انقلاب او په ۱۹۶۴ زکال کې د ایت الله خمیني د نیونې او تبعید لامل وګرځېده. د خمیني او پاچا ترمنځ د ستونزو په زیاتوالي سره د ۱۹۷۷ زکال په اکتوبر میاشت کې لاریونونه پیل شول چې دواړو سیکولر او مذهبي عناصرو په کې ونډه لرله او په پایله کې په مدني مقاومت واوښتل. لاریونونو په ۱۹۷۸ زکال کې د رکس سینما له سوزولو وروسته چې د انقلاب د ماشې په توګه بلل کېږي؛ زور واخیست او د همدغه کال د اګست او ډسمبر میاشتو ترمنځ اعتصابونو او لاریونونو هېوادنۍ چارې په بشپړه توګه فلج کړې.
د ۱۹۷۹ زکال د جنوري په ۱۶ مه شاه له ایران څخه ووت او په دې سره وروستی ایرانی پاچا شو چې د تبعید ژوند ته یې مخه کړه. نوموړي خپل مسئولیتونه سلطنتي شورا او لومړي وزیر شاپور بختیار ته تفویض کړل چې اپوزیسیون ډلې ته اړوند و. ایت الله خمیني د دولت له خوا بېرته ایران ته راوغوښتل شو چې تهران ته په راګرځېدو سره په زرګونو تنو ایرانیانو یې هرکلی وکړ. له دې ډېر ژر وروسته د فبروري په ۱۱ مه سلطنتي نظام پاچا ته د وفاداره ځواکونو او وسله والو یاغیانو ترمنځ د واټ پر سر وسله والو شخړو له امله سقوط وکړ. د ایران خلکو جمهوري اسلامي نظام ته د خپل حکومتي نظام د اوښتو اړوند د ۱۹۷۹ زکال د اپرېل د لومړۍ نېټې په ټول پوښتنه کې رایه ورکړه؛ په دې سره یې د نوي اساسي قانون چوکاټ تنظیم او هغه یې تائید کړ چې له مخې یې د ۱۹۷۹ زکال په ډسمبر میاشت کې خمیني د ایران عالي رهبر وټاکل شو.
انقلاب په غیر معمول بڼه بریالی شو او بریا یې ټوله نړۍ حیرانه کړه ځکه د انقلابونو ډېری دود لاملونو (لکه په جګړه کې ماته، مالي کړکېچ، د بزګرانو پاڅون یا هم ناراضي پوځ) په کې شتون نه درلود او په داسې هېواد کې رامنځته شو چې نسبي هوساینه یې لرله همدارنګه یې وکولای شول په ډېرې چټکۍ سره پام وړ بدلونونه راولي؛ ډېری ایرانیان یې تبعید ته اړ کړل او د لویدیځ پلوه سیکولار استبدادي سلطنتي نظام پر ځای یې د ولایت فقیه په مفهوم ولاړ لویدیځ ضد اسلام پاله داسې دیني حکومت رامنځته کړ چې د استبداد او ټولواکۍ (ټوټالېټرنېزم) له ترکیب څخه جوړ و. له دې سربېره دغه انقلاب په سیمه کې د شیعه مسلمانانو د ځایګي د بېرته جوړولو او په منځني ختیځ کې د سني عربانو د بشپړې واکمنۍ د له منځه وړو په موخه و؛ همدا و چې ایران او سعودي عربستان یې د یو بل پر وړاندې ودرول او له ۲۰۲۲ زکال راهیسې دواړه هېوادونه په منځني ختیځ او نوره اسلامي نړۍ کې د خپل نفوذ د زیاتوالي په موخه په نیابتي جګړو کې سره ښکېل دي.
مخینه
د انقلاب د عوام پالنې، ملت پالنې او وروسته د شیعه اسلامي ځانګړنو لپاره مطرح شوي عوامل دا دي:
د شاه د واکمنۍ پر مهال د ایراني ټولنې یو شمېر طبقاتو د هغه نظام ظالم، وحشي، فاسد او تجمل پالونکی باله. همدارنګه خلک له یو شمېر اساسي کمښتونو څخه ځورېدل چې له امله یې د اقتصاد په ډګر کې تولید کم، تقاضا زیاته او پړسوب رامنځته شو. د ډېرو نورو له نظره شاه د یو کافر لویدیځ ځواک (یعنې متحده ایالاتو) لاس پوڅی بلل کېده چې د هغو کلتور د ایران پر کلتور اغېز کړی و. ورته مهال د لسیزې په لومړیو کې د اوپک نفتو د بیو له لوړوالي څخه د شاه ملاتړ کېدای شي لامل ګرځېدلی وي چې شاه د لویدیځو سیاستوالو او مطبوعاتو ترمنځ – په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو د ولسمشر جیمي کارتر د ادارې پر مهال – خپل محبوبیت له لاسه ورکړی وي. هغه مهال چې ولسمشر کارتر د بشري حقونو پالیسي تصویب کړه او له مخې یې هغه هېوادونه د امریکا د وسلو او نورو مرستو څخه محروم کېدل چې د بشري حقونو په نقض کوونکو چارو یې لاس پورې کاوه، لار یې برابره کړه څو یو شمېر ایرانیان د دې زړه پیدا کړي څو د پرانیستو اوږدو لیکونو او عرایضو پر مټ وکولای شي د دولت له خوا د خلکو ځپل وننګوي.
دغه انقلاب چې له امله یې د محمد رضاه شاه پهلوي د سلطنتي نظام ځای د خمیني تر مشرۍ لاندې اسلامي نظام ونیو تر یوه بریده د شیعه مسلمانانو د ځایګي بېرته جوړولو پرمټ و. نوي نظام د لویدیځتوب پر وړاندې مقاومت وکړ او ایت الله خمیني یې د حضرت علي کرم الله وجهه د زوی امام حسین پیرو باله او شاه ته هم د حسین د دښمن لومړي یزید په سترګه کتل کېدل. په نورو عواملو کې یې د خمیني د اسلام پاله خوځښت له پام غورځول و چې شاه د واکمنۍ پر مهال هغه د مارکسېستانو او اسلامي سوسیالېستانو سره په پرتله کوچنی ګواښ باله او همدارنګه د دولت سیکولار مخالفینو بیا دا فکر کاوه چې کولای شي خمیني ګوښه کړي.
مصدق او د انګلیس او ایران د نفتو شرکت (۱۹۵۱-۱۹۵۲ زکال)
له ۱۹۰۱ زکال وروسته د انګلیس او فارس د نفتو شرکت (په ۱۹۳۱ زکال کې یې نوم د انګلیس او ایران د نفتو شرکت ته واوښت) چې بریتانیايي نفتي شرکت و د ایراني نفتو د تولید او پلور انحصار یې په واک کې و. دا په ټوله نړۍ کې د بریتانیا ډېر عاید لرونکې سوداګري وه. ډېری ایرانیانو په بېوزلۍ کې ژوند کاوه په داسې حال کې چې د ایران د نفتو څخه ترلاسه کېدونو عوایدو د نړۍ د قدرتمند هېواد په توګه د بریتانیا د ځایګي ساتلو په برخه کې ټاکونکی رول درلود. په ۱۹۵۱ زکال کې لومړي وزیر محمد مصدق هوډ وکړ چې دغه شرکت له ایران څخه وباسي د نفتو زیرمې ترې واخلي او ایران د بهرنیو ځواکونو له لاسونو څخه خلاص کړي.
په ۱۹۵۲ زکال کې مصدق د انګلیس – ایران د نفتو شرکت ملي اعلان کړ او په دې سره ملي اتل شو. ورته مهال یې د بریتانیا غصه راوپاروله او هغه یې په غلا تورن کړ. انګلیسان د نړیوالې محکمې او ملګرو ملتونو له خوا ایران ته د مجازاتو په ټاکنې کې پاتې راغلل، خپلې جنګي بېړۍ یې د فارس خلیج ته ولېږلې او بالاخره یې ډېر سخت بندیزونه پرې ولګول. مصدق د ځان پر ضد د بریتانیا له لښکرکشۍ اغېزمن نه شو. د فرانکفورتر نیو پرېس (Frankfurter Neue Presse) اروپايي اخبار په دې اړوند راپور ورکړ چې مصدق «غوره بولي په فارسي تیلو کې وسوزي له دې چې بریتانیا ته حتی ډېر لږ امتیاز ورکړي». انګلیسانو د وسله وال برید پلان جوړ کړ خو وروسته له هغه چې د متحده ایالاتو ولسمشر هری اس. ترومن چې د مصدق د ډلې په څېر یې له ملت پالو خوځښتونو سره همدردي لرله او یوازې د زوړ سبک امپریالېزم لکه د انګلیس – ایران د نفتو د شرکت د مخته وړونکو کسانو له تحقیر کولو پرته یې بل هوډ نه درلود؛ د بریتانیا د لومړي وزیر وینسټون چرچل د پوځي ملاتړ غوښتنه یې رد کړه او په دې سره انګلیسانو د کودتا لپاره هوډ وکړ. مصدق د چرچیل له پلان خبر شو او امر یې وکړ چې د ۱۹۵۲ زکال په اکتوبر میاشت کې دې د انګلستان سفارت وتړل شي؛ په دې سره یې ټول انګلیسي دیپلماتان او د هغو اجنټان مجبور کړل له هېواده ووزي.
په داسې حال کې چې له امریکا څخه د بریتانیا د ملاتړ غوښتنه په پیل کې د ولسمشر ټرومن له خوا رد شوه، خو د ۱۹۵۲ زکال په نومبر میاشت کې وروسته له هغه چې ډوایټ ډي. ایزونهاور د متحده ایالاتو ولسمشریزې ټاکنې وګټلې متحده ایالاتو په دې اړوند خپل دریځ بدل کړ. د ۱۹۵۳ زکال د جنوري په ۲۰مه د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزیر جان فاسټر دالس او د هغه ورور آلن دالس چې د مرکزي استخباراتو د ادارې رئیس و خپلو بریتانوي سیالانو ته وویل چې د مصدق پر وړاندې ګام اخیستو ته چمتو دي. د هغوی پر باور هر هغه هېواد چې په قاطعانه ډول له متحده ایالاتو سره متحد نه وي یو بالقوه دښمن دی. ایران هم په پریمانه کچه نفتي شتمني، له شوروي اتحاد سره اوږده پوله او ملت پاله لومړی وزیر درلود. د کمونېزم او «دویم چین» (وروسته له هغه چې مائو تسه د چین کورنۍ جګړه وګټله) په لمن کې د ایران د لوېدو امکان دالس وروڼه په وحشت کې اچولي و. د آژاکس عملیات پیل شول او په دې سره د ایران یوازنی دیموکرات حکومت ونړېد.
سوريانوس
سوريانوس ( Συριανός  سوریانوس ; مړ  437 مېلادي) یو یوناني نیوپلاټونیست فیلسوف و، او په اتن کې د اپلاتون د اکاډمۍ مشر و، په 431/432 زېږدیز کال کې د خپل ښوونکي پلوتارک ځای ناستی شو، هغه د پروکليوس د ښوونکي په توګه مهم دی، او د پلوتارک او پروکليوس په څېر، د اپلاتون او ارستو د مفسر په توګه مهم دی،  د هغه تر ټولو مشهور کار د ارستو د میټافزیک تفسیر دی. ویل کیږي چې هغه د ارستو په ډی کیلو او ډي تشریحي او د اپلاتون تیمیوس باندې هم لیکلي دي.
ژوند
هغه د مصر د اسکندریه اوسیدونکی او د فیلوکسینس زوی و. موږ د هغه د شخصي تاریخ په اړه لږ څه پوهیږو، مګر دا چې هغه اتن ته راغی، او د نیوپلاتونیسټ مکتب د مشر، د اتن د پلوتارچ لاندې یې په ډیر لیوالتیا سره زده کړه وکړه، چې هغه یې په ډیره ستاینه او مینه کې ګڼل، او هغه یې د خپل ځای ناستی په توګه وټاکه. هغه د پروکلوس او هرمیاس د ښوونکي په توګه مهم دی. پروکلوس هغه ته په خورا درناوي سره وکتل، او لارښوونه یې وکړه چې د هغه په مړینه کې هغه باید د تیمیستیوس سره په ورته قبر کې ښخ شي.
لیکنې
د سيريانوس د لیکنو یوازې لږې پاتې شوي، ژوندي پاتې شوي اثار په لاندې ډول دي:
د ورک شوو اثارو په منځ کې، سوریایانو د ارسطو د ډی کیلو او دی تفسیر په اړه تبصرې لیکلي. موږ د افلاطون د تیمایوس په اړه د پروکلوس له تبصرې څخه زده کوو چې سیرینوس هم په ورته کتاب کې تبصره لیکلې. سیریانیوس د اورفیوس د الهیات او د اورفیوس، پیتاګورس او افلاطون سره همغږي په اړه اثار هم لیکلي. تیوډورس میلیتینیوتا ، په خپل پروومیم په اسټرونومیوم کې ، د فیلسوف سریانوس لخوا د Ptolemy د Magna Syntaxis تبصرو ته اشاره کوي. سوډا ډیری اثار سوریانو ته منسوبوي، مګر په حقیقت کې د پروکلوس کارونه دي.
فلسفه
د سریانیس فلسفی اهمیت د میټافزیک او د افلاطون د تفسیر په ډګر کې دی. هغه د نیوپلاتونیسټ میټافزیک سیسټم توضیحاتو پراخولو کې مهم دی چې د يامبليکوس لخوا پیل شوی او په بشپړ ډول د پروکلوس لخوا تشریح شوی.
ترټولو ارزښتناکه پاتې شوني چې موږ یې لرو د ارسطو د میټافزیک نظرونه دي. د ارسطو د وړاندیزونو په تشریح کولو کې، هغه د دې موضوع په اړه د نیوپلاتونیسټ مکتب نظرونه ضمیمه کوي، او هڅه کوي چې وروستی د پخوانیو په وړاندې رامینځته کړي. سیرینوس په خپل مابعدالطبیعاتي تفسیر کې په څو ځایونو کې د موناد او دیاد په اړه خپل نظر تشریح کوي. یو سمدلاسه د عالي موناد او ډیاد لخوا تعقیب کیږي. سریانیس موناد مذکر او ډیاد د مونث په توګه تشریح کوي. هغه د دوو کاسمیک اصولو نظریه کاروي ترڅو د بدۍ اصل تشریح کړي. هغه دا ردوي چې د شیانو افلاطون ډولونه شتون لري کوم چې بد یا اساس دي. ډیډ په غیر مستقیم ډول د شر لپاره مسؤل دی. سریانیس د شر شتون بلیت او کثرت ته منسوبوي، کوم چې د هغه په دې باور دی چې ډیاد په مستقیم ډول د رامنځته کولو مسولیت لري.
د هغه له بنسټیزو اصولو څخه یو دا دی چې دا د عمومي تطبیق وړاندیز دی چې د ورته شیانو په ورته وخت کې تایید او رد نشي کیدی. مګر دا چې په هر معنی کې د یو وړاندیز د اثبات یا انکار حقیقت شامل وي، دا یوازې په موجوده شیانو باندې تطبیق کیږي، مګر په هغه څه باندې نه چې د وینا او پوهې څخه پورته وي، ځکه چې دا نه تاییدوي او نه ردوي، ځکه چې هر ادعا درناوی کوي. دا باید دروغ وي. په ټوله کې، په دې کار کې ایښودل شوي عقیدې د نیوپلاتونیسټ ښوونځي دي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي اندونه
د برازیل کلتور
د برازیل کلتور په اصل کې غربي کلتور دی، چې له پرتګالي کلتور او همدارنګه د هغه کلتوري او توکمیز یوځای والي نه چې د بومي خلکو، پرتګالي استعمارګرانو او افریقیانو ترمنځ رامنځته شوی، اخیستل شوی دی. د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې ایټالویان، هسپانویان، جرمنان، اتریشیان، عربان، ارمنیان، جاپانیان، چینایان، کوریایان، یونانیان، پولنډیان، سویسیان، اوکراینیان او روسان په برازیل کې مېشت شوو، چې د برازیل په کلتور کې او د څو کلتوري او څو توکمیزې ټولنې په رامنځته کولو کې یې مهم رول ولوباوه.
د پرتګالي سترواکۍ د استعمار په پایله کې چې درې پېړۍ یې دوام وکړ، د برازیل د کلتور هسته یا اصلي بنسټ د پرتګال له کلتور نه واخیستل شو. د پرتګالي میراثونو په ډله کې ژبه، د خواړو توکي لکه وریجې، لوبیا او فیجوډا، غالب مذهب او د استعماري معمارۍ سبکونه شامل دي. په هرحال، دا اړخونه د افریقایي او بومي یا اصلي امریکایي د دودونو او همدارنګه د نورو لویدیځو اروپایي هیوادونو له خوا اغیزمن شوي. د برازیل د کلتور ځینې اړخونه د ایټالوي، هسپانوي، جرمني، جاپاني او نورو اروپایی مهاجرینو ونډه ده. امريکايانو او افريقايانو د برازيل د ژبې، خواړو، موسيقۍ، نڅا او مذهب په جوړولو کې ستر رول لوبولی دی.
دغه متنوع کلتوري شالید د هغو ډیریو جشنونو او مراسمو په ښودلو کې کې مرسته کړې، چې په ټولې نړۍ کې پیژندل شوي لکه: د برازیل کارنیوال او Bumba Meu Boi. دې رنګین کلتور د سیلانیانو لپاره داسې چاپیریال رامنځته کړی چې هر کال شاوخوا یو میلیون نه ډیر سیلانیان له برازیل نه لیدنه کوي.
تاریخ
له درېیو پیړیو راهیسې برازیل د پرتګال مستعمره و. په دې دوره کې شاوخوا یو میلیون پرتګالي مهاجر راغلل او خپل کلتور یې مستعمرې ته راووړ. د برازیل بومي یا اصلي اوسیدونکو له استعمارګرانو سره ډیرې اړیکې درلودې. ډیری یې له منځه لاړل، ځینې نور له پرتګالیانو سره یوځای شوو. د همدې دلیل لپاره، برازیل په خپل کلتور کې په ځانګړې توګه په خپلو خواړو او ژبه کې امریکايي اغیزې هم لري. برازیلي پرتګالي په سلګونو داسې کلیمې لري چې له اصلي امریکايي نه یې سرچینه اخیستې ده.
هغه تور افریقایان چې برازیل ته د غلامانو په توګه راوړل شوي وو، د برازیل د کلتور په جوړولو کې یې فعاله ونډه درلوده. که څه هم پرتګالي استعمارګرانو خپل غلامان دې ته اړ کول چې کاتولیکزم ته مخه کړي او په پرتګالي ژبې خبرې وکړي، خو د هغوئ کلتوري اغیزې د برازیل د ټولو توکمونو او
ژبه
د برازیل رسمي ژبه پرتګالي ده. شاوخوا ۹۹ سلنه نفوس په همدې ژبې خبرې کوي، چې دا ژبه یې د ملي هویت یو له پیاوړو عناصرو څخه ګرځولې ده. یوازې ځینې امریکايي ډلې او د مهاجرینو کوچنۍ ډلې شتون لري چې په پرتګالي ژبې خبرې نه کوي.
اقلیت ژبې په ټول هیواد کې ویل کیږي. په لیرې پرتو سیمو کې یو سل او اتیا امریکایی ژبې ویل کیږي او یو شمیر نورې ژبې د مهاجرینو او د دوی د ماشومانو له خوا ویل کېږي. د هیواد په سویل کې د الماني ژبې د پام وړ ټولنې شتون لري (ډېری د Hunsrückisch، د الماني ژبې لوړه لهجه ده) او ایټالیوي (ډېری د تالیان لهجه ده) خبرې کوي، چې دواړه د پرتګالي ژبې له خوا اغیزمنې شوې دي. د یادونې وړ ده چې سلاویکي ټولنې، اوکراینیان او پولنډیان هم ددې اقلیت ژبو برخې دي.
دین
د برازیل د نفوس شاوخوا ۲/۳ برخه رومي کاتولیکان دي. کاتولیک د پرتګالي یسوعیونو له خوا چې په ۱۵۴۹ کې د استعمار پر مهال د بومي خلکو د مذهب د بدلولو په موخه راغلي وو، معرفي او خپور شو. د عیسی ټولنې د برازیل د مذهبي هویت په جوړولو کې لوی رول لوبولی دی، تر هغه چې په ۱۸ پیړۍ کې د مارکي پومبال له خوا له دې هیواد نه وشړل شو.
د برازیل ټولنه په دې وروستیو لسیزو کې د پروټیسټانټ د ودې شاهده وه. د ۱۹۴۰ او ۲۰۱۰ کلونو ترمنځ، د رومي کاتولیکانو سلنه له ۹۵٪ نه ۶۴،۶٪ ته راښکته شوه، په داسې حال کې چې د پروټیسټانټ بېلابېل مذهبونه له ۲،۶٪ نه ۲۲،۲٪ ته لوړ شوي دي.
افریقایي-برازیلی مذهب Candomblé، د orixá  له خدایانو سره، چې د یوروبا له دودونو نه مشتق شوی دی، په عمومي ډول سلواډور او باهیا کې ځانګړی ارزښت لري.
ادبیات
په برازیل کې د ادبیاتو تاریخ شپاړلسمې پیړۍ پورې رسېږي، په برازیل کې د لومړنيو پرتګالي سپړونکو لیکنو لکه Pêro Vaz de Caminha، چې د ژویو، نباتاتو او بومي خلکو توضیحات په کې شامل وو، هغه اروپایان یې حیران کړل چې برازیل ته تللي وو. کله چې برازیل د پرتګال مستعمره شو، هلته «یسوعي ادبیات» شتون درلود، چې اصلي نوم یې پلار انتونیو وییرا و، یو پرتګالي یسوعی و چې د پرتګالي ژبې د نامتو باروک لیکوالانو له ډلې څخه و. د دې دورې یو څو نورې څرګندې ادبي بېلګې لا ژوندۍ پاتې دي، چې له هغې ډلې د José Basílio da Gama's حماسي شعر دی چې دپرتګاليانو له خوا د ماموریتونو د فتحې په جشن کې، او د Gregório de Matos Guerra کار دی، چې په لویه کچه یې طنزي، مذهبي او سیکولر شعرونه رامنځته کړه. په برازیل کې د اتلسمې پیړۍ په نیمایي کې نیوکلاسیزم د ایټالوي سبک په پیروۍ دود و.
ټلویزیون
د برازیل د معاصر مشهور کلتور په رغونې کې ټلویزیون لوی رول لوبولی دی. چې په ۱۹۵۰ کې د  Assis Chateaubriand  له خوا معرفي شو او د هیواد د ډله ییزو رسنیو په ډله کې ترټولو مهم عنصر پاتې دی.
Telenovelas د برازیل د تلویزیون یوه ځانګړتیا ده، چې معمولا په ډیریو لویو تلویزیوني شبکو کې په هغه وخت کې چې ډېر لیدونکي لري خپریږي. په انګلیسي ژبو هیوادونو کې Telenovelas د مفهوم له لحاظه تلویزیوني سریالونو ته ورته دی، خو د وخت له اړخه توپیر لري، telenovelas ډېر لنډ (معمولا شاوخوا ۱۰۰ نه تر ۲۰۰ برخې) وي. چې په پراخه کچه په ټول هیواد کې لیدل کیږي، تر دې حده چې د ملي هویت او یووالي په برخه کې د پام وړ عنصر ګڼل کېږي، او له ۱۲۰ نه زیاتو هیوادونو ته لېږدول شوي دي.
ټولنیزې رسنۍ
په برازیل کې چې د سویلي امریکا یو هېواد دی ټولنیزې رسنۍ د ټولنیزو شبکو غوښتنلیکونه کاروي. دا د اقتصادي ودې او کمپیوټرونو او ځیرک مبایلونو ته د لاسرسۍ له امله دی. برازیل په نړۍ کې د ټویټر دویم لوی کارونکی هېواد دی (په ۴۱،۲ میلیون ټویټرونو کې) او د متحده ایالاتو نه بهر د یوټیوب ترټولو لوی بازار دی. په ۲۰۱۲ کې، په اوسط ډول په فیسبوک کې د مصرف شوي وخت ۲۰۸٪ زیاتوالی موندلی په داسې حال کې چې په نړیواله کچه په کارولو کې یې ۲٪ کموالی راغلی. په ۲۰۱۳ کې، برازیل د نړۍ په کچه د ۶۵ میلیونو خلکو په درلودلو سره د فیسبوک د کاروونکو په دویم لوړ شمیر کې ځای درلود. په دې موده کې، برازیل کې د ټولنیزو رسنیو کاروونکو په اوسط ډول په میاشت کې ۹،۷ ساعته انلاین تېر کړي دي.
د استانبول تاريخ
د يوويشتمې پېړۍ په پيل کې د لرغونپوهانو له خوا د نوي ډبرين عصر راسپړل شوي هنري تولیدات ښيي چې په شپږمه مخزېږديزه زريزه کې د استانبول په تاریخي ټاپوزمه کې انسانانو ژوند کړی. دې لومړۍ مېشتېدنې، کومه چې له نږدې ختیځ څخه اروپا ته د نوي ډبرين عصر د اوښتو د خپرولو لپاره مهمه وه، مخکې له دې چې د اوبو د کچې لوړېدو له امله ډوبه شي، شا او خوا زر کاله یې دوام وکړ. په اسیایي لوري کې د «فیکرټیپي» په غونډۍ د انسان لومړۍ استوګنه د مسو له پړاو پیل شوې، د موندل شويو هنري مصنوعاتو تاريخ يې له ۵۵۰۰ څخه تر ۳۵۰۰ مخزېږديز پورې رسېږي. دا هم د پام وړ ده چې په اروپایی لوري کې، د ټاپوزمې (سرایبورونو) نقطې ته نږدې د لومړۍ مخزېږديزې زرېزې په لومړيو کې انسانان مېشت و. معاصرو لیکوالانو دې ته له ممکنه «تراکي ټوپونيم لايګوس» سره اړيکه ورکړې، «پيليني دی ايلډر» دا د «بيزانټيم» د سيمې د لومړي نوم په توګه ياد کړی دی.
د دې ښار ځانګړی تاریخ د ۶۶۰مخزېږديز په شا او خوا کې پيل شوی، کله چې د «میګارا» يوناني اوسېدونکو دا سيمه ونيوله او په اروپايي لوري «باسفورس» کې يې د «بزانتيوم» بنسټ کېښود. په ۱۹۶مخزېږديز کې يې د رومي جمهوریت په لاس سقوط وکړ او تر ۳۳۰ پورې په لاتيني کې د «بيزانتيوم» په نوم پېژندل کېدو، تر دې چې ډېر ژر دې ښار ته د «قسطنطنيه» نوم ورکړل شو او د رومي سترواکۍ نوې پلازمېنه وګرځېده. د «لومړي جسټانين» د واکمنۍ پر مهال، دا ښار په لوېدېځه نړۍ کې په يو ستر ښار بدل شو، په داسې حال کې چې د وګړو شمېر يې له نيم ميليون څخه زيات و. قسطنطنيه د بيزانس سترواکۍ د پلازمېنې په توګه کارېده، تر هغه وخته چې په ۱۴۵۳ز کال کې د قسطنطنيې په سقوط سره په عملي دول پای ته ورسېده. له دې وروسته قسطنطنيه د عثماني ترکانو پلازمېنه شوه.
د منځنيو پېړيو په اوږدو کې د دې سیمې د وګړو شمیر کم شو، خو څومره چې عثماني سترواکي خپل تاریخي عروج ته نږدې شوه، په شپاړسمه پېړۍ کې د دې ښار د وګړو شمېر نږدې ۷۰۰۰۰۰ تنه ورسېد او په دې ډول يو ځل بيا په نړۍ کې د ګڼ مېشتو ښارونو په کتار کې راغی. په ۱۹۲۳ز کال کې د ترکيې د جمهوریت بنسټ کیښودو سره، د هغه هیواد پلازمینه له قسطنطنيې څخه انقرې (مخکې انګوره) ته ولېږدول شوه. له ۱۴۵۳ز کال راهیسې اصلي نوم استانبول د دې ښار یواځینی رسمي ترکي نوم و او له هغې راهیسې يې په ډېرو لوېديځو ژبو کې هم د دوديز نوم قسطنطنيې ځای نيولی.
له تاريخ مخکې حالات
په هغه سيمه کې چې اوس د استانبول په نوم پېژندل کېږي، لږ تر لږه له نوي ډبرين عصر څخه انسانانو ژوند کړی. د تر ټولو لومړيو استوګنځايونو نېټه يې ۶۷۰۰ مخزېږديز ته رسېږي، کوم چې په اروپايي اړخ کې د «ينيکاپ» د ځمکې لاندې لارې مرکز او «مرمري» سورنګ د جوړېدو پر مهال په ۲۰۰۸ز کال کې کشف شول. په اناتوليايي اړخ کې، تر ټولو لومړی پېژندل شوی کلی يې د «فکرټيپي» غونډۍ ده چې تاريخ يې د مسو تر عصر رسېږي، داسې لاسي صنايع ځينې موندل شوي چې نېټه يې ۵۵۰۰ څخه تر ۳۵۰۰ مخزېږديز پورې رسېږي. په نږدې «کادکي» (چلسدون) کې يو ساحلي کلی موندل شوی چې تاريځ يې «فوينيشيانو» ته رسېږي.
لايګوس
د «فليني دي ايلډر» له نظره د هغه په تاریخي روايتونو کې د دې ښار لومړی نوم «لايګوس» و چې احتمالاً د ګاونډيو «سيمايسترا» د کليو سره يو ځای د تراکيانو له خوا جوړ شوی و. اوسمهال د «سيراګيلو» له نقطې سره نژدې د لايګوس اړوند يواځې يو څو ديوالونه او نيمه جوړې ودانۍ پاتې دي، چېرته چې اوس د «توپکپي» ماڼۍ ولاړه ده. لايګوس او سيمايسترا په اروپايي اړخ کې د استانبول يواځيني کلي وو. په اسیایی لوري کې يوه «فوينشي» مستعمره وه. د لايګوس په اړخ کې يې وروسته «بيزانتيوم» موقعيت درلود.
بيزانتيوم
بیزانشن (Βυζάντιον)، لاتيني بڼه يې بیزانتیوم دی، دا د دې ښار بل نوم و. انګېرل کیږي چې دا نوم له «تراکي» يا «ايلياري» اصل څخه اخستل شوی دی او په همدې بنسټ يې نېټه له لرغوني يوناني مېشت ځای څخه شاته رسېږي. شونې ده چې دا نوم د تراکي يا الياري شخصي نوم «بايزاس» څخه اخېستل شوی وي. د لرغوني يونان افسانې د «بايزاس» په نوم افسانوي پاچا د «میګاري» نېواکګرو د رهبر او ښار ته د خپل نوم ورکونکي بنسټګر په توګه يادوي. په «چالسډون» کې «کيپ مودا» لومړی هغه ځای و چې په ۶۸۵مخزېږديز کې د «ميګارا» يوناني استوګنو د ابادولو لپاره غوره کړ، دا په ۶۶۷مخزېږديز کې د «بايزاس» پاچا تر مشرۍ لاندې د «بوسفوريوس» په اروپايي اړخ کې د «بايزانشن» له مستعمره کولو مخکې و. بايزانشن، د بايزانشن د پړاو په اوږدو کې، د يو لرغوني ساحلي کلي په سیمه کې جوړ شوی و چې «لايګوس» نومېدو، «اکروپوليس» په هغه ځای اباد و، چېرته چې اوس د «توپکاپي» ماڼۍ اباده ده.
د بريالي «سیپتیمیوس سیوریس» په وړاندې د «پیسینیوس نایجر» له ملاتړ وروسته، دا ښار روم محاصره کړ او په ۱۹۶مخزېږديز کې يې د پام وړ زيان وليد. بايزانټيوم د روم سترواک «سیپتیمیوس سیوروس» بيا اباد کړ او ډېر ژر يې خپله پخوانۍ سوکالي تر لاسه کړه، د لنډ مهال لپاره سترواک د خپل زوی په وياړ د «اګستا انتونینا» نوم ورکړ.
وروستی رومي پړاو او ختيځه رومي (بيزانس) سترواکي
وروسته له هغې چې ويل کېږي یو پیغمبري خوب د دې ښار موقعيت په ګوته کړ، په ۳۲۴ کې د ستر قسطنطین پام د بايزانتيوم د موقعيت پر لور واوښت؛ خو احتمالاً د دې وړاندوينې تر شا رېښتينی دليل په «بوسفوريوس» کې د ۳۲۴ د سپتمبر په ۱۸ نېټه د «کرايسوپولس» (Üsküdar) په جګړه کې د «ليسينيوس» په وړاندې د قسطنطین وروستۍ بريا وه، کومې بريا چې د شريکو رومي سترواکانو تر منځ کرونۍ جګړه پای ته ورسوله او د «تیتراکي» نظام پاتې شوني يې ختم کړل، د کوم په جریان کې چې نیکومیډیا (اوسنۍ ازمیت، د استانبول ختیځ ته ۱۰۰ کیلومتره لرې) د رومي سترواکۍ تر ټولو مخکښ مرکزي ښار و.