cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نصرالله حافظ
دندې
پر ۱۳۳۹ ل ل کال د پښتون غږ مجلې مرستيال او پر همدغه کال د راډيو د مراقبت د مرستيالۍ دنده هم ورکړ شوه او وروسته بيا د راډيو افغانستان د روزنې د ادارې د پښتو برخې چلوونکی وگومارل شو.
پر ۱۳۴۳ ل ل کال د راډيو افغانستان د تدقيق مدير او د هنر او ادبياتو د ادرې مرستيال وگومارل شو. څه موده يې د نوموړې راډيو د روزنې د ادارې د ټولنيزو خپرونو د مديريت دنده درلوده. په راډيو کې يې د پښتو ډرام او ډيالوک د مدير په توگه هم دنده سرته رسولې ده.
پر ۱۳۵۳ ل ل کال د راډيو افغانستان د انسجام مدير او د هنر او ادبياتو د ادارې مرستيال. پر ۱۳۵۸ لمريز لېږدي کال د پښتو او بلوڅو د خپرونې لوی مدير او له ۱۳۵۹ ل ل کاله راهيسې يې تر کورناستۍ (تقاعدۍ) پورې د راډيو د هنر او ادبياتو په اداره کې کار کاوه. د نصرالله حافظ شعرونه د ۱۳۳۱ ل ل کاله راهيسې د هېواد په رسنيو کې په ډېره پيمانه خپاره شوي دي.
حافظ صاحب په راډيو افغانستان کې د دغو لاندينيو خپرونو لپاره ليکنې کړې دي: سهارنۍ نزرانه، د حق پتنگان، د شومه دم انگازې، از هر چمن سمنې، زرغون ټال، د ادب وږمې، هنر او ژوند، څپې، د نکريزو پاڼه، د تاووس بڼکه، د معرفت سمونه، د نيسان غږ او داسې نورې، چې د دغو ټولو خپرونو توکي د راډيو افغانستان په آرشيف کې خوندي دي.
نصر الله حافظ د راډيو افغانستان د پښتو ادبياتو په برخه کاله ۵۵ کاله کار کړی دی. له کومې ورځې چې نوموړی په راډيو افغانستان کې په دنده گومارل شوی، د پښتو تصنيفونه او يا هغه سندرې چې د ښځينه او نارينه سندرغاړو له خوا په سټډيو کې ثبتېدلې، د هغوی سمون حافظ صاحب کاوه.
همدارنگه شاعر ډېر نکلونه له پارسي پښتو ژبې ته اړولي دي. ښاغلی حافظ د گڼ شمېر مشاعرو وياندي او انانسري هم کړې ده؛ خپل او پردي نظمونه يې په خپل ښکلي غږ کې زمزمه کړي او دکلمه کړي دي.
اړينه ده وویل شی چې نصرالله حافظ د رحمان بابا، خوشال خان خټک بابا، حمزه بابا، استاد راحت زاخيلي، استاد قيام الدين خادم او ځينو نورو پر ادبي اثارو پاموړ ادبي څېړنې کړې دي.
شاعر نصرالله حافظ پر ۱۳۷۴ لمريز لېږدي کال کورناستی (تقاعد) شو. هغه د تقاعد پر مهال د زړو او پخوانيو کاغذونو پر نوي کولو او اوډلو بوخت وو. هغه د خپلو چاپ او ناچاپو نښیرونو په اوډلو بوخت وو، د دې لپاره چې هغه د اوسمهال او راتلونکيو پښتونو لپاره د کارونې او لاسرسي وړ وگرځوي.
د شاعر ادبي جايزې
دغه تکړه شاعر ډېرې فرهنگي او ادبي جايزې گټلې دي، چې يوه له هغو څخه هغه جايزه وه چې د افغان او شوروي د سولې او دوستۍ جايزه وه چې پر ۱۹۸۲ زېږدي کال يې د شعرونو په برخه کې تر لاسه کړه.
بهرنيو هېوادو ته يونونه (سفرونه)
حافظ صاحب پېنځه وارې شوروي اتحاد ته تللی او په دې ټولو سفرونو کې يې کلتوري سکالووې څېړلې او ارزولي دي.
د شاعر وروستی يون د عراق هېواد پلازمېنې بغداد ته وو. د صدام حسين د واکمنۍ پر مهال به په بغداد کې شعري جشنونه کېدل، چې له همدغو جشنونو څخه يې اتم جشن ته له افغانستانه حافظ صاحب بللی وو. دا يو کلتوري سفر وو او کابو يوه مياشت يې پاینه (دوام) وکړ؛ هلته يې ډېرې فرهنگي مؤسسې وليدلې او د عراق د مهمو د ښارونو ليدنه يې هم وکړه. يوه بله خبره، چې په دغه يانه کې يې هند هم وليد، ځکه په هغه وخت کې ايران د افغانستان الوتکو ته اجازه نه ورکوله، چې د ايران په خاوره کې کښيني، نو ځکه د حافظ صاحب الوتکه د هند د ډيلي له لارې عراق ته ولاړه.
مدني اکر
نصرالله حافظ درې زامن او دوې لوڼې لري او د کابل په شاه شهيد کې اوسي.
د نصر الله حافظ د شعر ځانگړنتياوې
حافظ صاحب د پښتو معاصر ادب يو داسې ځلانده ستوری دی، چې د پښتو ادب به د هغه هغه چوپړ چې پښتو ادب ته يې کړی، هېڅ هېر نه کړي او په کلونو کلونو به د خدمت په وياړ لمانځل کيږي.
حافظ صاحب خپلې لومړنۍ ازموينې په نظم کې کړې دي، چې هغه مهال پښتنو او بلوڅو ډېر توند حرکت کاوه او هره شپه به د پښتونستان په پروگرام کې د حافظ صاحب يو شعر خامخا خپرېده، چې د هغو ټولو نظمونو څخه يې د تاترې په نامه يوه ټولگه جوړه کړې چې د سرحداتو او قبايلو چارو وزارت له خوا ورته د چاپ پسول اغوستل شوی دی.
تر هغه پورې چې د ابوالمراد حمزه شينواري غزونې ټولگه کابل ته راورسېده، د هغه مهال ځوانانو، لکه امان الله سيلاب ساپی، محمد خان فضا، ممنون صاحب، خليل زی صاحب، استاد پوهاند دوکتور مجاور احمد زيار او يو شمېر نورو په غزل ويلو پيل وکړ. حافظ صاجب خپل ځان د ادب په دې ډگر کې هم وآزمويه، چې بريالی ترې ووت او د دغو هڅو په پايله کې يې پښتو ادب ته ډېرې غزليزې ټولگې ورډالۍ کړې.
هغه د ژوند په هر ډگر کې شعر ويلی دی. د بېلگې په ډول د ښوونکي په اړه د هغه لومړی شعر چې د ښوونکي د مقام د لوړتيا لپاره يې پر ۱۳۳۵ ل ل کال ليکلی وو. د مور په اړه يې هم ډېر شعرونه ويلي، چې دوو شعرونو يې د مور د ورځې لومړۍ درجه جايزه هم گټلې ده.
د پسرلي په اړه يې هم ډېر شعرونه ويلي دي، چې که راټول کړای شي، نو يوه بشپړه پسرلنۍ ټولگه ترې جوړېږي.
د ښوونځي د ماشومانو، د ملي وحدت او د کورنۍ جنگ جگړو په اړه يې د (کابل شهيد شو) تر سرليک لاندې ډېر شعرونه ويلي دي، چې د هر يو په راټولېدو سره به يوه بشپړه شعري ټولگه ترې جوړه شي.
راځو د حافظ صاحب د شعر ځانگړنو ته، د هغه په شعر کې دا څو لانديني ټکي ډېر پاموړ دي:
لومړی دا چې د فورم له پلوه د حافظ صاحب په شعر کې منل شويو پخوانيو شعري چوکاټونو ته ډېره زياته پاملرنه شوې ده.
کله کله نوی شعر هم ليکي، خو ډېر لږ يې خپل پام دې برخې ته رااړولی، دا ځکه چې د هغه د شعر اساسي برخه د شعر فورم دی او بله دا چې د هغه په شعر کې زموږ د وگړو د ژبې ډېر رنگه مفاهيم او د وگړو د ژوند ځانگړنې په کې انعکاس مومي، ډېرې سوچه کلمې او ترکيبونه په کې پيدا کېږي، لکه دا:
بله دا چې د هغه ډېرو شعرونو د موسيقي له څپو سره ملگرتيا کړې ده، د ټنگ ټکور په دغو څپو کې غزليزې سندرې، ترانې او نور شامل دي او ځينې خو يې په دغو شعرونو کې د پښتو ډېرې ښې نمونې دي لکه:
د دې ټکو په څنگ کې د پښتو ژبې په نومهالې (معاصرې) شاعرۍ کې د نصرالله حافظ دريځ تر ډېره ځايه په نومهالي غزل کې د ډېر غور وړ دی. هغه بايد په افغانستان کې د پښتو د نومهالی غزل له مخکښانو څخه وشمېرل شي. په دې ډول غزلو کې د فورم له پلوه د کلاسيکې شاعرۍ اغېز او د منځپانگې (محتوا) له پلوه د نوې زمانې غوښتنې او زموږ د چاپېريال ارمانونه سره يوځای کيږي. دا پښتو غزل ته يوه ځانگړې بڼه ورکوي، دا ځانگړنه د هغه په غزلو کې هم د پوره دقت وړ ده.
حافظ صاحب په عنعنوي فورمونو رنگين غزل ليکي، ولسي ژوند، ښايستونو، تشبيه گانو او استعارو سره خپل غزل لا ښايسته کوي.
د ملي فرهنگ ولسي ژوند ارزښتونه منعکسوي، روانه او ساده ژبه استعمالوي او د خپل ژوند هنرمند ذوق په برکت يې ښايسته کوي. هغه د پښتو د پخواني ادب يو استازی دی، چې ډېر ځله په هغه فورم د وخت مسايل طرح کوي.
غزل خو خپله ژبه او افاده لري، مگر د ښه شاعر په غزل کې د هغه چاپېريال پيغام او د زړه راز هم نغښتی وي؛ لکه چې وايي:
په دغه بيت کې خو شاعرانه تصوير شته، مگر آيا دا غزل په ژبه زموږ د اوسني ژوند يو ښه انځور دی. سربېره پر تغزل په دې مجموعه کې د غزل په فورم داسې پارچې هم شته چې ملي او ټولنيزه محتوا لري.
شاعر په يو ځای کې وايي:
حافظ صاحب شاعر دی، شعر ليکي اوغزل وايي، وعظ او نصيحت خو نه کوي، مگر د ټولنې کلتوري ارزښتونوته په شعر کې انعکاس ورکوي، د هنر کافره د زړه کعبې ته رابولي او د شوراگانو د هېواد دلروبا ته په غزل کې دوزخ، جنت او صراط يادوي.
دا پياوړی شاعر چې څنگه د شعر د فن او نزاکتونو ماهر دی، دغه ډول د ټولنې په هر اړخ او ملي ژوند په هر ه خوا ورته موضوعات رامخکې کيږي. د هغه انساني عاطفه او ملي مينه قدم په قدم او لحظه په لحظه را لړزيږي. نو ځکه هغه په شعر ويلو کې دريايي قوت او روان قلم لري. دغه وجهه ده، چې هغه ډېر اشعار ويلي ، چې هغه د هېواد د هر پېر په ادبي او هنري ډگر کې ځان څرگندوي. ډېر خپاره شوي هم دي، علمي او ادبي مقاماتو او د هېواد د ولس نازولی هم دی، په ملي او نړيوالو غونډو کې پېژندل شوي هم دي، جايزې او امتيازات يې هم تر لاسه کړي دي.
د شاعر په اړه د نورو ليکوالو اندونه
د هېواد نامتو مشر ليکوال او شاعر عبدالله بختانی خدمتگار پر حافظ صاحب يو څه ليکلي، چې دلته به يې د ځينو خبرو يادونه وکړو:
«نصرالله حافظ چې کله په ښه او بدو پوه شو، نو په شعر ويلو يې پيل وکړ. زما په ياد دي، چې په ۱۳۳۲ لمريز کال کې زه په پښتو ټولنه کې د زېري مدير وم، موږ د استاد حمزه شينواري دا غزل شاعرۍ لپاره طرح کړی و:
ځوان حافظ په دې لړ کې خپل غزل راوړ او په زېري کې خپور شو. دا يې لومړی شعر وو، چې په اخبار کې خپور شو. له هغه دمه تر دې دمه زه او حافظ دواړه سپين ږيري شوي يو. زه يې د دوستۍ افتخار لرم، ډېر خوښ يم، چې اوس زما د شاعر اشنا غږ د شمشاد له څوکې خپور شوی دی، تاترې ته رسېدلی او د وطن دې خوږ ژبې بلبل، ستا د چم گلونه په غزلو کې ستايلي دي. حافظ صاحب په خپلو شعرونو کې د ولس شاعري او د پښتو د پخوانيو شاعرانو شعري عنعنې ته په ښه او درنه سترگه کتلي او په ښه ډول يې دوام ورکړی او غنا يې وربښلې ده.»
زموږ د پښتو ژبې يوه باغي او په پښتو او پښتنو مين شاعر اجمل خټک د نصرالله حافظ په اړه خپل نظر داسې څرگندوي:
زه په خپله د شاعرۍ د ټولو اړخونو د ژورې مطالعې يو طالب العلم يم او دا مې پر ځان لازم گڼلې ده، چې د پښتو د شعر او فن د بشري او ملي اړخ سره ډېر نږدې پېژندگلوي پيدا کړم.
په لړ کې زما ډېره دلچسپي د حافظ او د ده د شعر او فن سره ده، ځکه په دعوې سره ويلی شم، چې نه يوازې د ده شعر خوند او ژوند لري، بلکې د ده شخصيت هم د ده د شعر غوندې خوږ او اثر ناک دی.
نو ځکه دی په نورو زلمو کې ادبي او هنري صنعتونه را لړزوي او د نوي عصر زلمي شاعران ترې رنگ او ترنگ اخلي. په دې لحاظ دی يوازې خپله شاعر نه دی، بلکې د وطن په ښکلې لمن کې د شعر د بهار يوه داسې وږمه ده، چې ډېرې غوټۍ او غونچې پرې موسيږي او غوړيږي.»
د هېواد يو بل نامتو څېړونکو، ليکوال او شاعر بيا د حافظ صاحب په باب ليکي:
«د حافظ صاحب ډېره پاړکۍ واقعا شعرونه دي، هم وزن لري او هم آهنگ لري او هم شعري کيف او خوند. په ځانگړې ډول د ده په شعر کې د وزن خبره هېڅ مطرح نه ده، ځکه چې دی د شعر په چار کې د خوشحالي او رحماني سبک کلک ساتونکی دی او د رديف او قافيې ټينگ پابند دی. د حافظ صاحب په پاړکو کې غزل ځانگړې ښکلا او ځلا لري او د پښتو د غزل د سلسلې يوه پياوړې کړۍ ده.»
د همداسې شاعر خبره ده، هغه د پښتنو په نومهالي شعر کې د ډېرې زمانې شاعر دی. نن هم هغه له شعر سره ژوند کوي، ځکه چې شعر د هغه ژوند دی، ځکه چې که هغه شعر ونه وايي هغه به مړ وي، هغه به فنا وي، شاعر همداسې وي او د شاعر ژوند هم همداسې دی.»
د شمشاد له هسکې څوکې باندې يوه لنډه ليکنه
د ا د شاعر د زړه ارمان دی، هيله يې ده، چې دا غږونه، دا کوکې او د شاعر دا فريادونه ټول واوري، ځکه چې هغه نو د څه لپاره فرياد جگوي او د څه لپاره هرې خواته کوکې وهي، چاته شعر وايي او دچا لپاره يې ليکي؟
د نصرالله حافظ صاحب دغه شعري ټولگه د شمشاد له هسکې څوکې د هغه د شعرونو يوه منتخبه ټولگه ده، په دې شعري غونډ کې د مضمون او شکل په لحاظ تنوع په پام کې نيول شوې ده.
په دردونو او تکلونو باندې يو څو خبرې
حافظ صاحب په خپله پښتنه شاعري کې د پښتنو شاعرانو پخوانۍ عنعنې ته په درنه سترگه کتلي دي او په ښه ډول يې دوام ورکړی دی، چې د همدې دوام له کبله يې دې ډول شعرونو ته غنايي وربښلې ده. حافظ په عنعنوي فورمونو رنگين غزل ليکي اولسي ژوند، د صنايعو، تشبيه گانو، استعارو او کنايو باندې خپل غزل ښايسته کوي. د ملي کلتور اولسي ژوند ارزښتونه منعکسوي، روانه او ساده ژبه کاروي او دخپل هنرمند ذوق په برکت يې ښايسته کوي، هغه د پښتو د پخواني ادب پوخ استازی دی، چې ډېر ځله په هغه فورم کې د وخت مسايل مطرح کوي. حافظ صاحب په خپله دغه شعري غونډ کې کابو ډېر غزلونه ځای کړي دي، نه يوازې ويلي دي بلکې ډېر يې ښکلي ويلي دي، چې د ويونکي په زړه منگولې لگوي او سړی نه پرېږدي، چې دا ټولگه په يو ځل ويلو پرېږدي، بلکې بيا بيا ځلې لوستلو ته يې هڅوي. لکه د حافظ صاحب د دې ټولگې دا لاندينۍ بيت:
تاسې وگورﺉ په پورتني بيت کې يې څومره ښه ولسي تصوير راوړی دی او څومره ښه تغزل په کې شته دی، په دې ټولگه کې سربېره پر تغزل په فورم کې داسې پارچې شته دي، چې ملي او ټولنيزه منځپانگه لري، شاعر په خپل شاعرانه غږ کې د پښتونولي د کلتور روحيه څرگندوي. موږ د حافظ په دې ټولگه کې د هر ډول ټولنيزې، ملي او پښتنۍ موضوع څرک ليدلی شو، چې دا ټولگه د پښتو ادب په منظومه شاعري کې يوه ډېره ښه ډېرونه ده.
د تاترو په نامه شعري ټولگې باندې يو څو خبرې
د ادبي هنر په رنگينيو او ښکلو کې د وطن د مينې د جذباتو او غورځنگونو او د تخيل د پروازونو نور او رنگ امتزاج زموږ د پښتو د شعر يوه لويه ځانگړنه ده.
دا امتزاج چې څومره په برياليتوب سره منځ ته راشي، يو شعر هومره کامياب، خوندور او اثرناک وي، زموږ په نني پښتو شعر کې د دغه فن ماهر او استاد نصرالله دی او دا شعري ټولگه يې يوه نمونه ده، چې د حافظ صاحب په اثارو کې د ده شخصيت، د ده فکر، مليت، بشريت، ادب او هنر هغه هنداره ده، چې که د ذوق او مطالعې خاوند يې ولولي نو د حافظ صاحب  د وخت او د ده د احساس، دردمن زړه او روښانه فکر ډېر ښکلي او معياري انځورونه په کې ژوندي او خوځنده ليدلی شي. د نړۍ تاريخي رفتار په دې ننۍ مهمه مرحله او د خپل هېواد او ټولنې د ملي ويښتيا حرکت، اولسي او ټولنيزو غورزو پرزو د بدلون په دې مهال کې د انساني خوشحالۍ، سوکالۍ او امن د لوی بهير سره گام پر گام د خپل وطن نوي، ملي او د پرمختگ شعري فن ته ډېره اړتيا لري، له نېکه مرغه زموږ د هېواد لر او بر عالمان، پوهان، اديبان او شاعران هم دېته ډېر په اخلاص او جوش پاملرنه کړې ده. د حافظ صاحب د ((تاترې)) په دې لړ کې يو ښکلی اثر دی او ددې ټولگې اشعار په دغه برخه کې يو گټور او مثالي گام دی. يانې زموږ د وياړلي تاريخ، قوم او اولس د ژوند د روان کاروان په نني سباوون کې د سحر د ستوري په شان په عين مهال او اړتيا کې رامنځ ته کيږي، هيله ده دا ټولگه به د ډاډ، جوش او مستۍ لپاره ډېره گټوره ثابته شي. په همدې سره تاسو د ((تاترو)) شعري ټولگې څخه د شعر يوې نمونې ته رابولم:
مړينه
نصرالله حافظ د ۱۳۹۲ لمريز لېږدي کال د لړم پر ۱۴ د ورپېښې ناروغۍ له لامله په کابل کې له دې نړۍ سترگې پټې کړې. اروا يې ښاده او جنت يې څای شه.
ناچاپه آثار
حافظ صاحب په نظم او نثر کې ډېر ناچاپ آثار لري، چې ځينې به يې د ياد کړو:
د نثر يوه بېلگه
په هېواد کې پسرلنۍ ميلې لکه څنگه چې طبیعت د ښکلاوو ښکارندوی او د ښکلا پېژندنه، ستاينه او درناوی په حقيقت کې د ژوندانه په اسرارو پوهېدل او په طبيعت باندې د سالم عقل لاس بری ښيي، نو له دې کبله لرغونو اريايانو لا دليک د زېږېدلو نه په لرغونو وختونو کې عادت درلود، چې سهار به له خوبه له وخته پاڅېدل او دلمر راختو ته به سترگې په لاره وو، چې کله به د لمر زرينې وړانگې د لومړي ځل لپاره د شنيليو او بوټو په پاڼو پرېوتې اود شبنم څاڅکي به يې لکه د ملغلرو هسې ځلول. نو په دغه وخت کې به دوی د سوما د شرابو نه څو غړپونه کول او وروسته بيا د خوښۍ او خوشحالۍ په سندرو ويلو به يې پیل کاوه. په گډه به يې سندرې ويلې، په گډه به سره نڅېدل او د طبيعت له دغې بې سارې ښکلا څخه به يې خوند او مزه اخيستله او دخپلو دغو خوښيو د مراسمو په پای کې به يې ((تيارې)) ته چې دوی به ورڅخه کرکه کوله او له منځه تللو دعاوې به يې کولې او په تېرو باندې به يې تل د رڼا د برياليتوب غوښتنه کوله په تېره د پسرلي په موسم کې چې د سوما نه به يې لوی لوی خمونه او چاټۍ ډکولې او سوما به يې دومره ذخيره کول، چې بيا يې د کال په اوږدو کې ورباندې خپله خوښي زياتوله. د اکسوس او رندوس ترمنځ او له پاميره او کشمیره نيولې په سويل کې دهند تر سمندره پورې دا اوږده او پلنه پرته ځمکه د پښت، پکتا د توکم د زېږېدو لويدو زانگو او ټاټوبی دی، د اکسوس غاړې ښکلي او ستر لرغونی بلخ د دوی د مدنيتونو ميراث دی، هندوکښ او سپين غر سمسورې درې، زرغونې لمنې او پراخه ورشوگانې ددوی د پادو او رمو د څړځايونه او د اباسين د غاړې د دوی هستوگنې پخې دېرې وې.
چې په دغو دېرو او سيمو کې به دوی دکال په لومړيو ورځو کې او بيا هم په نورو موسمونو کې ډول ‌ډول ميلې او خوشحالۍ کولې او د يو خاص ډول مراسمو په ترڅ کې به یې سرته رسولې. د اريايانو مېلې زياتره په شنيليو او د دامان د گلونو په سينو کېدلې ځکه چې گل اميدواري، خوشحالي او د ژوند خندا تمثيلوي. څرنگه چې زموږ مطلب په هېواد کې د ځينو پسرلنيو مېلو څخه يادونه ده، نو بايد ووايو، چې د لرغونو ميلو اصلي شکل او بڼه هم د وخت په تېرېدلو او اوښتلو سره اوښتې ده. ځينې يې په بدله بڼه پاتې دي او ځينې خو يې له منځه تللي دي.
او هغه مېلې، چې تر اوسه پورې پاتې دي، د بېلگې په ډول د پسرلنيو مېلو په لړ کې د ټولو نه لويه او ستره ميله چې ستر نوم لري، د بلخ د مزارشريف د شاه ولايت گلاب د جنډې د پورته کولو مېله ده، چې په خامو د رندو مراسمو سره پيل کيږي. گلاب د جنډې د پورته کولو مېله ده، چې په خاصو درندو مراسمو سره پيل کيږي، د هېواد او د هېواد نه دباندې په زرگونه خلک ورته راځي او دجنډې د پورته کولو مراسم گوري، چې بيا وروسته دغه مېلې ته د گل سرخ ميله وايي، ځکه چې د هغې سيمې ټولې غر او غونډۍ په سرو گلونو کې نغښتې وي او د طبیعت شاهکاري په کې خپل ځان څرگندوي او داسې د وطن نورې مېلې.
سرچينې
‎
۱- https://www.pashtovoa.com/a/1789962.html
۲- https://www.farda.org/Articles_new/13_updates/131100/articles_Maria_Daro1.htm
وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
کاریزونه کلی
کاریزونه کلی د لوگر ولایت، د خوښۍ ولسوالۍ یو کلی دی چې .... وگړي لري.
سرچینې
وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د خوښۍ ولسوالۍ کلي وېشنيزه:د لوگر ولایت کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي
سره غونډه کلی
سره غونډه کلی د لوگر ولایت، د خوښۍ ولسوالۍ یو کلی دی چې .... وگړي لري.
سرچینې
وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د خوښۍ ولسوالۍ کلي وېشنيزه:د لوگر ولایت کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي
۱۴۰ (عدد)
۱۴۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۳۹ څخه  مخکي او د ۱۴۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۴۰:
په کلینډر کې
۱۴۰ کولاي سي:
د مهاجرینو ښارګوټی
د مهاجرینو ښارگوتی د لوگر ولایت، د خوښۍ ولسوالۍ اړوند ښارگوتی دی چې ټولټال .... کورونه او ... وگړي لري. ددې ښارگوټي بنسټ د
سرچینې
وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د خوښۍ ولسوالۍ کلي وېشنيزه:د لوگر ولایت کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي
موریتانیا
موریتاني چې په رسمي توګه د موریتاني اسلامي ولسمشریزه ده د افریقا په شمال لویدیځ کې پروت یو هیواد دی. پلازمینه یې نواکشوت ښار او رسمي ژبه یې عربي ژبه ده، مساحت یې ۷۰۰'۰۳۰'۱ کیلومتره مربع او ۰۰۰'۰۶۹'۳ میلیونه وګړي لری. د موریتانیا د پیسو واحد د موریتانیا اوقیه (MRO) ده او د خپلواکی کال ۲۸ نوامبر ۱۹۶۰ له فرانسه دی.
موريتانيا (/ˌmɒrɪˈteɪniə, ˌmɔːrɪ-/؛ عربي: موريتانيا، Mūrītānyā ، فرانسوي: Mauritanie ، بربر: Agawej or Cengit ، پيولر: Moritani ، اولوف: Gànnaar ، سونينکي: Murutaane) په رسمي ډول د موريتانيا اسلامي جمهوريت (عربي: الجمهورية الاسلامية الموريتانية) دی، چې د شمال لويديځې افريقا يو خپلواک دولت دی. لويديځ ته له اتلانتيک سمندر، شمال او شمال لويديځ ته له سويلي صحرا، شمال ختيځ ته له الجيريا، ختيځ او سويل ختيځ ته له مالي او سويل لويديځ ته له سينيګال سره ګډه پوله لري. دا هېواد په افريقا کې يوولسم تر ټولو پراخه هېواد دی او ۹۰ سلنه خاوره يې د افريقا په لويه دښته (Sahara)  کې پرته ده. د ۴،۴ ميليونه وګړو زياتره برخه يې د هېواد په منځني سوېل کې ژوند کوي او نږدې درېيمه برخه يې په پلازمېنه او پراخه ښار نواکچوټ “Nouakchott” کې متمرکز ده، چې پر اتلانتيک ساحل باندې پروت دی.
د هېواد نوم، د موريتانيا له لرغونې بربر پاچهۍ څخه تر لاسه کېږي، چې په ننني ماراکو او الجيريا کې پرته وه. بربريانو له ميلاد څخه درې پېړۍ مخکې د نننۍ موريتانيا سيمې نيول پيل او سيمه يې ونيوله. عربانو په اتمه پېړۍ کې ياده سيمه ونيوله او د اسلام مبارک دين، عربي کلتور او عربي ژبه يې ورته راوړل. د ۲۰ پېړۍ په لومړيو کې موريتانيا، د فرانسې له لورې د فرانسې د لويديځې افريقا د برخې په توګه ونيول شوه. که څه هم په ۱۹۶۰ ز کال کې يې خپلواکي تر لاسه کړه، مګر له همغه وخت راهيسې يې بيا پېښېدونکې کودتا او د پوځي استبدادۍ دورې ازمايلي دي. په ۲۰۰۸ ز کال کې د وروستۍ کودتا مشري جنرال محمد ولد عبدالعزيز وکړه، چې په ۲۰۰۹ او ۲۰۱۴ ز کال کې يې وروستۍ ولسمشريزې ټاکنې وګټلې. د ۲۰۱۹ ز کال له ټاکنو څخه وروسته يې محمد ولد غزواني ځايناستی شو، چې له خپلواکۍ راهيسې د موريتانيا د واک لومړنی سوله یيز لېږد وګڼل شو.
نوموړی هېواد په کلتوري او سياسي ډول د عربي نړۍ برخه دی. د عرب يووالي (Arab League) غړی دی او عربي يې يوازينۍ رسمي ژبه ده. فرانسوي ژبه په کې په پراخه کچه ويل کېږي او د lingua franca په توګه خدمت کوي، چې د دې هېواد استعماري ميراث منعکس کوي. رسمي دين يې اسلام دی او نږدې ټول اوسېدونکي يې سني مسلمانان دي. موريتانيايي ټولنه د خپل عربي پېژندنې يا شناخت د خپرېدنې تر څنګ ګڼ توکميزه ده. د Bidhan يا د “White moors” په نوم توکم تر ۳۰ سلنه نفوس جوړوي، په داسې حال کې چې “Haratin” يا د “black moors” په نوم توکم ۴۰ سلنه رانغاړي. دواړه ډلې د عربي بربر توکم، ژبې او کلتور يووالی منعکس کوي. د نفوس پاتې ۳۰ سلنه نيمه صحرايي بېلابېلې توکميزې ډلې رانغاړي.
د اوسپنې فلز لرونکې ډبرې او نفتو په ګډون د طبيعي سرچينو د پرېمانۍ يا ډېرښت سره سره يو غريب هېواد پاتې کېږي. اقتصاد يې په بنسټيز ډول پر کرنې، کورنيو ژوو او کب نيونه باندې ولاړ دی. موريتانيا د انساني حقونو د بې وسه ثبت له امله پېژندل کېږي، چې د غلامۍ پرله پسې تمرين يې خورا د يادونې وړ دی چې د “Bidhan” او “Haratin” تر منځ د ثروت، نسب او ټولنيز درېځ له مخې د وګړو د ډلبندۍ د يوه تاريخي نظام پايله ده. دا هېواد د نړۍ تر ټولو وروستی هېواد دی، چې په ۱۹۸۱ ز کال کې يې غلامي له منځه یو وړه او په ۲۰۰۷ ز کال کې يې جرم وګڼله.
رېښه
موريتانيا خپل نوم، د هغه لرغوني بربري پاچهي څخه تر لاسه کوي، چې له ميلاد څخه مخکې درېيمه پېړۍ کې غوړېدل پيل کړل او وروسته د موريتانيا رومي ولايت شو، چې له ميلاد څخه مخکې اوومه پېړۍ کې يې وده وکړه. که څه هم دواړه سيمې سره نه يوځای کېږي: تاريخي موريتانيا د معاصرې موريتانيا په پرتله د پام وړ شمال خواته زياته پرته وه او ځکه چې د افريقا د مديترانه يي ساحل ټول لويديځ نيمايي په اوږدو کې خپره شوې وه.
د “Mauretania” اصطلاح، په خپل وار سره د “Mauri” په نوم د سيمې د بربر ولسونو لپاره د يوناني او رومي ژبو له exonym څخه اخيستل کېږي. د Mauri ويی د “Moors” نوم رېښه هم ده.
تاريخچه
نور وګړي هم له “Sahara” څخه سوېل او لويديځې افريقا ته کډوال شول. د يو شکمن عربي دود له مخې د “Almoravids” په نوم قبيلې سوېل لور ته يون وکړ او نږدې ۱۰۷۶ ز کال کې يې د ګانا لرغونې او پراخه سترواکي ونيوله. له ۱۶۴۴ څخه تر ۱۶۴۷ ز کال پورې د نننۍ موريتانيا سيمې اصلي يا ذاتي وګړو هغه يمني ماقيل عربان (Yemeni Maqil Arabs) په خپله وروستۍ هڅه کې شاتګ ته اړ کړل، چې د دوی پر سيمه باندې يې بريدونه کول. ياده بې پايلې هڅه د “Char Bouba” جګړې په نوم پېژندل کېږي. د بريد کوونکو مشري بن حسن قبيلې کوله. د بن حسن جنګياليو نسل يا اولاد د موري “Moorish” ټولنې پورته پوړ شو. بن حسن لپاره د حسنيه نومول شوی عربي ګړدود يا لهجه د پراخه کوچي نفوس په منځ کې حاکمه ژبه شوه.
بربريانو د سيمې د روحانيونو “marabouts” د ډېره کيو په توليد سره يو څه نفوذ بېرته تر لاسه کړ. ماراباوټس هغه چا ته ويل کېدل، چې په ياده سيمه کې يې اسلامي دود خوندي او تدريس کاوه.
استعماري تاريخچه
فرانسې د ۱۹ پېړۍ په وروستيو کې د سينيګال له سيند څخه د شمال پر لور د نننۍ موريتانيا اړوند سيمو ادعا پيل کړه. په ۱۹۰۱ ز کال کې “Zavier Coopolani” د سترواک ماموريت دنده پر غاړه واخيسته. له “Zawaya” قبيلو او حسني جنګياليو کوچيانو باندې د پوځي فشار د ستراتيژيک يووالي له لارې يې پر موريتانيايي اماراتو باندې د فرانسوي حکومت پراخول اداره کړل. فرانسې له لورې د سيمو د نيولو هڅې په ۱۹۰۳ او ۱۹۰۴ ز کې پيل شوې، چې ځواکونه يې د “Trarza”، “Brakna” او “Tagant” په نيولو بريالي شول، مګر د ادرار “Adrar” شمالي امارت د شيخ مع العينين “Maa al-Aynayn” د استعمار ضد سرکښۍ (يا جهاد) له لورې اوږدمهاله مرستې تر لاسه کړې او د Tagant او نورو سيمو سرکښانو سيمې ونيولې. فرانسې په ۱۹۰۴ ز کال کې د موريتانيا سيمه ورغوله او د فرانسې د لويديځې افريقا برخه شوه، چې په لومړيو کې د څار او قيموميت لاندې او وروسته د مستعمرې په توګه وه. په ۱۹۱۲ ز کال کې فرانسوي پوځونو ادرار ته ماته ورکړه او ياده سيمه يې له موريتانيا سره يو ځای کړه.
ایداري وېش
د موریتانیا هیواد په ټوله کې په ۱۵ ولایتونو او ۴۴ ولسوالیو ویشل شوی دی.
سرچينې
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:موریتاني
شخص ته رجوع
شخص ته رجوع (په لاتین کې د«شخص لپاره») او شخص ته د رجوع د استدلال مخفف دی. دغه استدلال څو هغو بڼو ته اشاره کوي ځینې یې ناسم دي، نه ټول. معمولا دغه اصطلاح یوې بیاني ستراتیژۍ ته اشاره کوي چېرې چې ویناوال د دې پر ځای چې خپله د استدلال ماهیت تر پوښتنې لاندې راولي د شخص په شخصیت، انګېزه او ځینو نورو ځانګړتیاو باندې برید کوي. شخص ته د رجوع تر ټولو مروجه بڼه دا ده چې "A د X ادعا کوي، B ادعا کوي چې A د یو ناخوښه ملکیت درلودونکې ده، پس B دې پایلې ته رسیږي چې د X استدلال ناسم دی".
شخص ته د رجوع تېر ایستوونکی استدلال په رسمي منطق کې رامنځ ته کېږي چې په هغه کې د یو استدلال اعتبار شخص ته د رجوع د قیاس یا کسرپر بنسټ له هغه شخص څخه چې مطرح کوي یې خپلواک دی. شخص ته د رجوع معتبر استدلالونه په غیر رسمي منطق کې واقع کیږي چیرې چې استدلال کوونکی خپل استدلال له واک څخه په دلیلونو لکه شاهد، تخصص، یا د معلوماتو ټآکنیز وړاندې کولو چې د هغه موقف څخه چې د دوی ملاتړ کوي تکیه کوي. په دې حالت کې کېدای شي مخالف استدلالونه په دې بنسټ چې موخه صادقه نه ده، وړاندې شي او وکتل شي چې د دې علت د ادعا شوي تخصص نه شتوالی دی او که د ګټو ټکر. شخص ته د رجوع د معتبر استدلال بل ډول هغه دی چې معمولاً یوازې د ځانګړي فلسفي په کارونه کې ورسره مخ کیږو. د دغه استدلال له باورونو او استدلالونو د ډیالیکتیکي ستراتېژۍ په کارونې موخه د دوی پر وړاندې اشاره کوي، په داسې حال کې چې د هغه باورونو او استدلالونو له اعتبار سره همغږی نه دی. شخص ته د رجوع استدلالونه په لومړي ځل په لرغوني یونان کې مطالعه شول او جان لاک په 17 مه پیړۍ کې شخص ته د رجوع د استدلالونو ازموینه بیا راژوندۍ کړه.
تاریخ
شخص ته د رجوع د استدلالونو بیلابیل ډولونه په لویدیځ کې لږترلږه د پخوانیو یونانیانو راهیسې پیژندل کېدل. ارسطو په خپل کتاب Sophistical Refutations کې د پوښتونکي د ځای پر ځای کولو تېروتنه په تفصیل بیان کړې خو دلیل یې تر څېړنې لاندې نه دی نیولی. د پخوانیو د تېروتنې نه وړ شخص ته د رجوع د استدلالونو ډیری مثالونه د فیلسوف پیرهونېسټ سیکسټس امپریکوس په اثارو کې خوندي شوي دي. په دې استدلالونو کې د مخالفانو مفکورې او انګېرنې د مخالفانو پر وړاندې د یوې منطقي (مناظریي) تګلارې د یوې برخې په توګه کارول کیږي څو د دوی استدلالونه او انګیرنې بې بنسټه ثابتې کړي. په دې ډول استدلال د شخص لپاره (ad hominem) ګڼل کېږي، پرته له دې چې د استدلال کوونکو اشخاصو په ځانګړنو برید وکړي.
اېټالوي فیلسوف ګالیله ګالیله او انګریزي فیلسوف جان لاک هم دغه استدلال څېړلی دی. شخص ته د رجوع استدلال د یوې بڼې مانا د استدلال څېړل دي، په دې اساس چې ایا دا د استدلال کوونکي شخص اصولو ته ریښتیني دي او که نه. د نولسمې پیړۍ په نیمایي کې شخص ته د رجوع له اصطلاح نه عصري پوهه او درک د انګریزي منطق پوه ریچارډ ویټلي د هر اړخیز تعریف له خوا وړاندې شو. د ویټلي په وینا، شخص ته د رجوع استدلال «ځانګړو شرایطو، شخصیت، څرګندو نظرونو، یا د فرد تیر چلند ته په ګوته کېږي.»
شخص ته د رجوع د استدلالونو پخوانۍ مفکوره د کاتولیک ارسطو پوهانو ترمنځ د 19 پیړۍ او حتی تر 20 مې پیړۍ پورې وساتل شوه. د مثال په توګه، د ډومینیکن فریار او کارډینال، توماسو ماریا زیګلیارا(the Dominican friar and Cardinal, Tommaso Maria Zigliara) له شک پرته پخوانیو علمي بحثونو ته اشاره کوي. په داسې ډول چې د مطلق او نسبي مظاهرو ترمنځ توپیر کوي او وروستني شخص ته د رجوع د استدلال په توګه اشاره کوي: «"مطلقه" مظاهره هغه ده کومه چې له داسې مقدماتو څخه سرچینه اخلي چې واقعیت یې موږ ته د منلو وي او داسې انګیرو چې وکړای شو بیا په بشپړه توګه خبرې یا اټکل وکړوڅنګه چې موږ د خدای واقعي شتون د مخلوقاتو د احتمالي ځانګړنو پر بنسټ څرګندوو. په همدې ډول دې ته ورته نورې مظاهرې. په هرصورت، یو نسبي برهان (شخص ته رجوع څه شی ده؟) هغه مظاهر ده چې له هغه اصولو تیریږي چې زموږ له خوا د مطرح شوي کس د منلو وړ وي او موږ هغه د انکار لپاره فرض کوو په داسې حال کې چې د داسې اصولو د صحت بحث یو طرفه کوي. د بېلګې په توګه کله چې یو څوک د ماده پرستانو یا عقلپالو له خوا منل شوي اصول په دې خاطر وپیژني څو دوی ته قناعت ورکړي چې نظریه یې غلطه ده."»
د وخت په تېرېدو سره د دغې اصطلاح مانا تغییر وموند. د شلمې پیړۍ په پیل کې د منطقي تېروتنې سره تړلې وګڼل شوه چې په هغه کې یو بحث کوونکی د دې پر ځای چې یو استدلال رد کړي، په خپل مخالف برید کولو. دغه تګلاره د شلمې پیړۍ په نیمایي کې د فلسفې په درسي کتابونو کې هم مشهوره شوه او د شلمې پیړۍ په دویمه نیمایي کې د استرالیایي فیلسوف چارلس لیونارد هامبلین له خوا تر پوښتنې لاندې راوستل شوه. په یوه مفصل کار کې یې وړاندیز وکړ چې په یوه استدلال کې د یو شخص پر وړاندې د بیان شاملول حتمن یو استدلال په یو ناسم استدلال باندې نه بدلوي، ځکه دغه ځانګړی عبارت داسې مقدمه نه ده چې د پایلې لامل شي. په داسې حال کې چې د هابلین نیوکه په پراخه کچه ونه منل شوه. کاناډایي فیلسوف ډګلاس ان والټون شخص ته د رجوع د استدلال تېروتنه نوره هم تر څېړنې لاندې ونیوله. نن ورځ د ځانګړو فلسفې کارولو پرته، شخص ته د رجوع د اصطلاح کارول د دوی د استدلال په هڅه کې د یو شخص پر شخصیت او اخلاقو باندې د مستقیم برید په مانا دی.
اصطلاحات
په لاتین argumentum ad hominem کلیمه د "شخص پر وړاندې استدلال" لپاره کارول کېږي "اشتهار" د "ضد" سره مطابقت لري، خو دا همدارنګه د "په" یا "پر لور" معنی هم ورکوي. د ad mulierem او ad feminam اصطلاحات په ځانګړي ډول هغه وخت کارول کېږي چې نیوکه ترلاسه کوونکی کس ښځه وي.
شخص ته د رجوع استدلالونو د تېروتنو ډولونه
شخص ته د رجوع استدلال د غیر رسمي تېروتنې په توګه طبقه بندي شوی او په ترټولو دقیقه توګه د جنیټیکي تېروتنې په توګه، د بې اړیکې تېروتنې په فرعي کټګورۍ کې راځي. شخص ته د رجوع د تېروتنې ډېر ډولونه شته. دا ټول له یوې عمومي طرحې پیروي کوي چې په هغه کې د دې پرځای چې د یو چا استدلال او د هغه ردولو ته پام وشي، د استدلال د ملاتړو پر شخصیت حمله کوي او دې پایلې ته رسېږي چې ګواکي دغه برید استدلال ردوي.
د شرایطو وړ (پر پېښو او حالاتو پورې اړوند یعنې تصادفي)
شخص ته د رجوع تصادف د سرچینې په تعصب یا تنګ نظرۍ د برید په مانا دی او دا په ګوته کوي چې یو څوک په داسې حالت کې قرار لري. د بېلګې په توګه، د دوی دنده، شتمني، ملکیت، یا اړیکې د یو ځانګړي موقف اخیستلو لپاره له پامه غورځول کېږي. یوه ساده بېلګه یې داده چې: یو پلار ممکن خپلې لور ته ووایي چې سګرټ ونه څکوي، ځکه چې د هغې روغتیا ته زیان رسوي خو دا ښایي په ګوته کړي چې دی خپله سګرېټ څکوي یا یې سګرېټ څکول. دا هغه واقعیت نه بدلوي چې سګرېټ څکول د مختلفو ناروغیو لامل کېږي او د دې د پلار بې ثباتي یا تناقص د هغه د ادعا د ردولو لپاره مناسب دلیل نه دی.
پلار څوک دی
د ژوند سایه د اولاد او کورنۍ یواځنی سرپرست چې د خپل اولادونو او کورنۍ لپاره هر ډول ستونزې زحمتونه ګالي.
پلار جان ته د اولاد هغه د ابا یا بابا غږ سکون ورکوي، په زړه یې خوږ لګیګي. غواړم د پلار جان په اړه پوره معلومات درکړم پلار یوه لویه هستي ده خو ددې هستۍ په ارزښت هغه څوک پوهیږي چې پلار جان یې له لاسه ورکړی وي.
د 2005ز کال د افغانستان پارلماني ټولټاکنې
د 2005ز کال د سپتمبر په اتلسمه نېټه په افغانستان کې د ولايتي ټاکنو تر څنګ پارلماني ټاکنې هم تر سره شوې. پخوانيو جنګسالارانو په ولسي جرګه او ولايتي شوراګانو (له کوم څخه چې د سنا مجلس غړي ټاکل کېږي) دواړو کې اکثيت څوکۍ تر لاسه کړې. په ولسي جرګه کې ښځو 28٪ څوکۍ تر لاسه کړې، چې د 2004ز کال په اساسي قانون کې دوی ته ورکړل شويو 25٪ څوکيو څخه شپږ زياتې وې.
ټاکنيز سيستم
شا اوخوا دولس ميليونه رايه ورکونکي د رايې ورکولو وړ وو، تر څو د پارلمان ولسي جرګې 249 څوکيو او د څلور دېرشو ولايتونو ولايتي شوراګانو ته رايې ورکړي. پارلمان ته ټول 2707 نوماندان (چې 328 يې ښځينه او 2379 يې نارينه وو) خپلواک دي؛ ګوندونه د قانون تر مخې رسميت نه لري او فهرستونه يې نه شته. همدا د نيوکې موضوع ده: په نسبي ډول ناڅرګند خلک په دومره اسانۍ سره يوه څوکۍ ګټلای شي، څومره چې يې ډېر مشهور نوماندان ګټلای شي. دې چارې د خلکو لپاره دا پرېکړه هم د پام وړ ستونزمنه کړه چې چاته رايه ورکړي، بيا هم شونې ده چې ځينې نوماندان د يوې ځانګړې ډلې غړي يا د هغوی له ملاتړ څخه (له مالي اړخه) برخمن وي.
د نيوکې يوه بله سرچينه د ګڼو غړيو لرونکو ټاکنيزو حوزو کې د يوې او نه لېږدېدونکې رايې کارول وو، په ځانګړي ډول هغه مهال کله چې د ګوند فهرستونه هم نه و موجود. په نورو ټکو، هر ولايت یو شمېر غړي ټاکي، خو هر رايه ورکونکی يوازې يو نوماند ته رايه ورکولای شي. په دې سره د رايو د وېشل کېدو ګواښ تر هغه ځايه لوړېدای شي، چېرته چې نوماندان په عملي ډول په اتفاق سره ټاکل کېدای شي. په لومړيو پايلو کې دا وېره تايید شوه. د بېلګې په ډول، په فراه ولايت کې، دا يو له هغو لومړيو ولايتونو و چې پايلې يې اعلان کړې، د پنځو څوکيو لپاره 46 نوماندانو سیالي وکړه. يو نوماند هم له 11٪ څخه زياتې رايې خپلې نه کړې، او له پنځو ټاکل شويو نوماندانو څخه څلورو يې له 8٪ کمې رايې خپلې کړې وې. په کابل کې، چې 33 څوکۍ يې درلودې، ډېرو ټاکل شويو نوماندانو له 1٪ څخه کمې رايې خپلې کړې، په داسې حال کې چې 30٪ زياتې رايې درې نوماندانو ته کارول شوې وې، په داسې حال کې چې مخکښو نوماندان له هغه منتخب نوماند څخه پنځه ويشت ځله زياتې رايې خپلې کړې، چې تر ټولو کمې رايې درلودې، او ډېرو ټاکل شويو نوماندانو له 2000 څخه هم کمې رايې خپلې کړې وې. دې وضعيت د يوې داسې مقننې د جوړېدو خطر پیدا کړ، په کومه کې چې د غړيو اکثريت يا کم مشروعيت درلود، يا يې له لويه سره مشروعيت نه درلود.
له دې امله چې د افغانستان د نفوس د پام وړ برخه لوستل او لیکل نه شي کولای، ټولو نوماندانو یوه نښه هم درلوده. دا نښې په فهرستونو کې شاملې وې. په دوی کې د فوټبال، موټرو يا ډول ډول ګلانو انځورونه شامل وو، خو تر دې محدود نه وو. له دې امله چې د نښو تر منځ پوره توپيرونه نه وو، ځينو نوماندانو د دوی د نښې په توګه ګڼې نښې درلودې: يو د بل شا ته دوه يا درې فوټبالونه، لکه ګلالۍ حبيبي (د کابل د پارلماني نومدانو فهرست کې په 16مه پاڼه). د بېلګې په ډول، له نورستان ولايت څخه د پارلمان لپاره د نوماندانو فهرست همداسې ښکارېدو. نوماندانو نه شول کولای په خپله نښې غوره کړي: د دې پر ځای، ټاکنيزې کمېټې غوره کولې. پنځه څلوېښت نوماندان رد کړای شول، ځکه دوی له وسله والو ډلو سره اړيکې درلودې، يا يې خپلې دولتي دندې نه وې خوشې کړې.
خلکو په خپلو ولايتونو کې نوماندانو ته رايې ورکړې. هر ولايت په پارلمان کې خپل شمېر غړي لري، چې د هغه ولايت د وګړو شمېر پورې تړاو لري. د وګړو د شمېر له اړخه تر ټولو ستر ولايت کابل دی چې دري دېرش څوکۍ لري (390 تنه ورته نوماندان و، 50 يې ښځينه او 340 نارينه وو)، داسې حال کې چې د نورستان، نيمروز او پنجشير په څېر کوچني ولايتونه يوازې دوه څوکۍ لري.
د ولايتي شوراګانو لپاره د ټولو نوماندانو شمېر 3025 وو. له اروزګان پرته هر ولايت د ولايتي شورا د څوکۍ لپاره ښځينه نوماندانې هم درلودې. په ټولو ولسواليو کې د پارلمان لپاره هم ښځينه نوماندانې وې. په اصل کې د ولسوالۍ د شورا لپاره هم په همدې نېټه ټاکنې مهال وېش شوې وې، خو په 2005ز کال کې تر سره نه شوې (بايد لومړی د ولسواليو شمېر، پولې او د نفوس شمېرې ټاکل شوې وای).
په دري دېرشو کلونو کې په افغانستان کې دا لومړۍ پالمانې ټاکنې وې: د کمونستي واکمنۍ، کورنۍ جګړې او طالبانو واکمنۍ، پر افغانستان د متحده ايالاتو د يرغل او طالبانو د حکومت له نسکورولو او د 2004ز کال ولسمشريزو ټاکنو څخه وروسته، په 2005ز کال کې پارلمانې ټاکنې ترتيب شوې. په اصل کې، د 2001ز کال د بون د تړون سره سم، ټاکل شوې وه چې ټاکنې د 2004ز کال د جون په مياشت کې تر سره شي. خو د امنيتي وضعيت له امله، حامد کرزي (چې هغه مهال عبوري ولسمشر و، او اوس د افغانستان ولسمشر و) ټاکنې يو کال وروسته نېټې ته وځنډولې. امنيت بيا هم يوه ستونزه وه، ځکه طالبانو او نورو ګواښ کړی و، چې په سختۍ سره به ټاکنې ګډې وډې کړي. له رايې ورکولو مخکې ګڼ نوماندان ووژل شول.
په پارلمان کې د څوکيو څلورمه برخه – 68 څوکۍ – د ښځو لپاره ځانګړې شوې وې، همدا راز 10 څوکۍ د کوچيانو لپاره. دا يې تر ټولو کم شمېر دی: د دې ډلو لپاره د څوکيو زيات شمېر نه دی ټاکل شوی. د مشرانو جرګې 102 غړي، کوم چې سنا مجلس (مشرانو جرګه) دی، په غېر مستقیم ډول د ولايتي شوراګانو له خوا ټاکل کېږي.
تر سره کېدل
د 2009ز کال د افغانستان د ټاکنو پر مهال، د افغانستان لپاره د متحده ايالاتو پخواني سفير (Ronald E. Neumann)، يادونه وکړه چې د 2005ز کال په ټولټاکنو کې د خلکو لپاره له يو څخه زياتو رايو کارولو څخه د مخنيوي په موخه کارول شوی نه پاکېدونکی رنګ بالاخره د منځلو وړ ثابت شو. همدا ستونزه د 2004ز کال د ولسمشريزو ټاکنو پر مهال هم پېښه شوه، او د 2009ز کال په ټولټاکنو کې بيا تکرار شوه.
پايلې
لومړۍ پايلې د اکتوبر په نهمه اعلان شوې، وروستۍ پايلې د درغلۍ د تورونو له امله وځنډېدې، او بالاخره د نومبر په دولسمه نېټه اعلان شوې. يوازې اقليت نوماندانو د کوم ګوند په استازولۍ په ټاکنو کې ګډون وکړ، په داسې حال کې چې يو شمېر منتخبو غړيو د ډلو سره ډېرې کمزورې اړيکې درلودې.
سيد منصور نادري
سيد منصور نادري د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
الحاد یا بې‌دیني د روشنګرۍ په دوره کې
الحاد یا بې‌دینواله (Atheism)، د دیدرو د مدخل او د دالامبر د دایرة المعارف د تعریف له مخې، "د هغو کسانو نظریه ده چې په نړۍ کې د خدای له وجود څخه انکار کوي. یوازې د خدای وجود ردول هم الحاد نه دی. د الحاد پر کرکجن لقب یو څوک هغه مهال تورنېږي، چې د خدای تصور ولري او رد یې کړي." د روشنګرۍ یا روښانوالې په پېر کې، ښکاره او څرګند الحاد په مذهبي آزادۍ او مذهبي زغم کې له پرمختګ سره شونی شو، خو بیا هم د تشویق په حد کې نه و.
د بې‌دینۍ یا الحاد تورونه رایج وو، خو ډېری هغه خلک چې د خپلو هم‌څنګانو له لوري د الحاد شک پرې کېده په حقیقت کې بې‌دینان یا ملحدین نه وو. ښکاري چې په دې دوره کې هولباخ او دني دیدرو دوه له دغه کم شمېر ښکاره پېژندل شوو ملحدینو څخه وو. توماس هابز له مقدس کتاب څخه د خپل ماتریالیستي تفسیر له کبله تر ډېره یو ملحد بلل کېده – هنري هاموند، د هغه یوه پخواني ملګري، نوموړی په یوه لیک کې "مسیحي ملحد" بللی. ډیویډ هیوم د "دین طبیعي تاریخ" په اړه د لیکلو له کبله پر الحاد تورن و. پیر بېل بیا د نوموړي په انتقادي قاموس کې د یوې اخلاقي الحادي ټولنې له شونتیا څخه د دفاع له کبله پر الحاد تورن و، او باروخ سپینوزا ډېری وختونه د خپل "پانتیزم" له کبله د یوه ملحد په توګه مطرح و. که څه هم، دغو درې واړه څېرو د دا ډول تورونو پرضد له ځانه دفاع کړې ده.
د مذهبي زغم زیاتېدل
د مذهبي اصلاحاتو او اصلاحاتو-ضد دورو کې اروپا یوه "آزاروونکې ټولنه" وه او مذهبي لږکي یا الحاد پکې د زغم وړ نه و. حتی په فرانسه کې، چېرې چې د نانت فرمان په ۱۵۹۸م کې صادر او بیا په ۱۶۸۵م کې بېرته لغوه شو، د اتلسمې پېړۍ په پیل کې د مذهبي آزادۍ او نورو ادیانو د زغملو ډېر لږ ملاتړ موجود و. دولتونو د دوو لاملونو له کبله د دیني یووالي ساتنې ته اندېښنه لرله: لومړی دا چې دوی باور درلود چې د دوی انتخابي منښته یا پر ګناه اعتراف خدای ته د رسېدو لاره وه او نور ادیان بدعتي او الحادي وو؛ او دویم دا چې مذهبي یووالی د ټولنیز او سیاسي ثبات لپاره هم اړین و. د مذهبي آزادۍ او زغم زیاتېدل د عمل ګرایۍ یا پاراګماټیکو سیاسي انګېزو او هغو اصولو پایله وه چې د روشنګرۍ فیلسوفانو یې ملاتړ او ننګه کوله. د اتلسمې پېړۍ د ډېری بحثونو یوه اصلي موضوع دین وه. دا په قهوه خانو کې او د روشنګرې اروپا د ټولنو د بحثونو موضوع وه او هم د فیلسوفانو ترمنځ د اختلاف ځای و. مایکل جې. باکلي د مذهبي زغم او آزادۍ پیل او پرمختګ او خپله الحاد بې‌دیني، په مخکې کلونو کې شته دیني تاوتریخوالي ته د یوه غبرګون په توګه توصیفوي: له فرانسې څخه د هوګنوتانو شړل، د اسپانیا عقیدوي پلټنه، د جادوګرو محاکمې، د انګلیستان، سکاټلنډ او هالنډ داخلي جګړې. باکلي استدلال کوي چې "مذهبي جګړو د اروپایي فرهنګ پرمخ تلونکي سیکولرستي حساسیت کې د منښتې یا پر ګناه د اعتراف لومړیتوب په نه جبرانېدونکي ډول بې اعتباره کړی و." همدا نظریه اولې پیتر برېل او ري پورتر هم تکرار کړې ده. که څه هم، ماریسا لینتون ټینګار کوي چې دا تصویر عام و چې مذهبي تنوع د ناآرامۍ او احتمالي کورنۍ جګړې لامل کېږي.
د جاسټین چمپیون له قوله، په انګلیستان کې مسئله د دیني حقیقت مشخصول نه وه چې آیا خدای شته دی کنه، بلکې خبره دا وه چې څه ډول کشیشان د هغه څه د ټاکلو توان ترلاسه کړي چې د حقیقت په توګه منل شوي دي. راډیکالو جمهوري غوښتونکو لکه هېنري سټاب، چارلېز بلونټ او جان ټولانډ دین د یوه ټولنیز او کلتوري بنسټ په توګه درک کړی و، نه د متعالي اصولو په توګه. د دوی اصلي انګیزه کشیشي درغلي او ټګماري وه. د توماس هابز د کتاب (لویاتان) په دویمه نیمایي کې د دغه ډول ضد روحاني تفکر نمونه موندل کېږي. هابز هم د تولاند او د دغې دورې د نورو ضد روحاني لیکوالانو په څېر، دین د تاریخ پر بنسټ درک کاوه. هغوی د دیني حقیقت او کلیسا په جلا کولو سره لا ډېرو مذهبي اختلافاتو ته لاره هواروله.
دا چې فرانسه یوه مطلقه شاهي وه چې پادشاه ته پکې د الهي حاکمیت په سترګه کتل کېدل، عموما تصور دا و چې فرانسویان باید د هغه مذهبي تصورات خپاره کړي. د نانت فرمان چې د هوګنو لږکیو ته یې په فرانسه کې آزادي ورکړه، په ۱۶۸۵م کال کې لغوه شو. ماریسا لینتون استدلال کوي چې که څه هم فیلسوفانو په فرانسه کې د مذهبي آزادۍ یا زغم په زیاتولو کې رول لرلی دی، خو د فرانسوي هوګنوتانو فعالیتونو هم رول پکې لرلی دی: هغوی د فرانسې په لرې پرتو سیمو کې په عام ډول د عبادت پیل وکړ او د فرانسې ولیعهد ته د دوی دوامداره وفادارۍ ښایي د اووه کلنې جګړې په پیل او دوران کې د دوی د ایمان په اړه د پادشاه د شک په کمولو کې مرسته کړې وي. د اتلسمې پېړۍ په منځنیو وختونو کې، یانسنیستي روشنفکرانو د کالوینیستانو لپاره د مذهبي آزادۍ یا زغم اړوند مبارزې پیل کړې. لینتون استدلال کوي چې دغو عواملو هم عمومي افکار د مذهبي آزادۍ یا نورو ادیانو د زغملو په لور بوتلل. مذهبي آزادي یا زغم ټولو ته هم د منلو وړ نه و؛ د مثال په توګه، آبه هوټویل په فرانسه کې مذهبي آزادي یا د نورو ادیانو زغمل وغندل ځکه دا چاره د کلیسایي اقتدار د کمزوري کېدو او د بې دینۍ د تشویق لامل کېده. له دې سره سره، په ۱۷۸۷م کال کې شپاړسم لويي د مذهبي زغم یو فرمان صادر کړ چې له مخې یې هغوی د واده کولو او شتمنۍ لرلو مدني حق تایید کړ، خو بیا هم دوی د عبادت له رسمي حق څخه محروم وو او نه یې شوای کولی چې دولتي مناصب ولري او یا ښوونکي شي. د پروتستانتانو لپاره بشپړ مذهبي زغم یا آزادي د فرانسې د انقلاب تر وخته نه ورکول کېده.
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن    عبداللّٰه
بن  عبدالمطلب
بن ہاشم
بن   عبدمناف
بن قُصَیْ
بن کِلاب
بن مُرّہ
بن کعب
بن غالب
بن فِہر
بن نَضَر
بن کِنانہ
بن خُزیمہ
بن مدرِکة
بن الیاس
بن مُضَر
بن  مَعْد
بن عدنان
بن  اَوُدْ
بن ہمَیْسَع
بن سلامان
بن عَوْص
بن  بَوْز
بن قَمْوال
بن  اُبَیّ
بن  عَوام
بن  ناشِد
بن  حِزَا
بن بَلداس
بن یَدلاف
بن طابخ
بن جاحم
بن ناحِش
بن ماخی
بن عَیفی
بن عَبْقَر
بن عُبَیْد
عبدالباري جهاني
مخينه
عبدالباري جهاني د حاجي عبدالاحمد خان زوی پر ۱۳۲۷ لمريز لېږدي کال په کندهار ښار کې زيږيدلى دی. دی په خټه هوتک دی. نوموړی د افغانستان د پخواني هېوادمشر حامد کرزي د کوچنيوالي انډيوال هم دی او د افغانستان د ملي سرود شعر هم ښاغلي جهاني لیکلی دی.
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن دُعا
عبدالباري جهاني
زده کړې
لومړنۍ زده کړې يي د ميرويس نيکه په ليسه کې کړې او بيا پر ١٩٧٢ کال کې د کابل پوهنتون د ادبياتو پوهنځى پاى ته رسولى.
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن حَمدان
عبدالباري جهاني
دندې
جهاني له لوړو زده كړو څخه وروسته په پښتو ټولنه کې په کاربوخت شو. د کابل مجلې مسؤل مدير هم پاتې شوی دى ، او دوه کاله د پوهنې په وزارت کې هم کار وكړ.
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن سَنْبَر
عبدالباري جهاني
دندې
دوه ځله يي بېروت ته هم سفرکړى دى. کله چې په هيواد کې حالات په بدليدو شول نو دى په ١٩٨١ کال کې پاکستان ته کډې کولوته اړشو.
هلته يي دوه کاله تير کړل او بيا يي د امريکې غږ راډيو ته ازموينه په بري پاى ته ورسوله. د امريکې متحدوايالتونو ته د کارکولو لپاره کډه شو. تراوسه هملته اوسى او کار کوى. ددې تر څنگ ېې د ۲۰۰۴م زږدي کال د اساسي قانون په جوړښت کې د مرستيال په توگه هم دنده لرله او د افغانستان د نوي ملي تگلارې (ملي سرود) د شعر جوړول هم د ښاغلي جهاني په لاس ترسره شوي.
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن یَثربی
بن یَحْزَن
عبدالباري جهاني
ليكلي اثار
د ښاغلي جهاني لس کتابونه چاپ شوي دي اوځينې کتابونه يي له دري او انگليسي ژبو څخه پښتو ته ژباړلي دي، چې له دې ډلې څخه يې د کوماندان په نوم ناول د يادولو وړ دى.
سرچينې
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
د محمد علیه السلام شجره نسب
بن یَلْحَن
بن ارعَوَی
بن عَیْضِی
بن ذیشان
بن عِیصَر
بن اَقناد
بن اِیہام
بن مُقَصّر
بن ناحث
بن زارِح
بن سَمِی
بن مُزِی
بن عِوَض
بن عِرام
بن قِیدار
بن اسماعیل (علیہ السلام)
بن   تارَّخ/آذر
بن ناحُور
بن سارُوغ
بن اَرغوا
بن  فالِغ
بن  عابر
بن    اَرْفخشار
بن      نوح (علیہ السلام)
بن     لامِک
بن   مَتُشالخ
بن   ادریس (علیہ السلام)
بن یارَد
بن مَہْلَائیل
بن قِیْنان
بن شیث (علیہ السلام)
بن آدم (علیہ السلام)
تړلې لیکنې
اسلام محمد
لویدیځ(غربي) مارکسيزم
لویدیځ مارکسیزم د مارکسیستي نظریې هغه بهیر دی چې په روسیه کې د ۱۹۱۷ زکال له انقلاب او د لینینیزم له واکمنېدو راوروسته په لویدیځه او مرکزي اروپا کې رامنځته شو. دغه اصطلاح د نظریه ورکوونکو هغې ټولګې ته اشاره کوي چې له کلاسیک او ارتودوکس مارکسیزم او همدارنګه د شوروي اتحاد د مارکسیزم – لینینېزم څخه یې جلا د مارکسیزم تفسیر وړاندې کړ.
لویدیځ مارکسیزم د پخوانیو مارکسیسټ مکتبونو په پرتله په ډېره کمه کچه اقتصادي تحلیل ته پام درلود او پر ځای یې د کپیټلیسټي(سرمایه داري) ټولنو د کلتوري بهیرونو په مطالعه ټینګار کاوه. د مارکسیزم له فلسفي او ذهني اړخونو یې ګټه کوله او د کلتور او تاریخي ودې د ارزولو په موخه یې له غیر مارکسیستي لارو چارو کار اخیست. تر ټولو مهمه موضوع هم د جورج ویلهلم فریدریش هیګل په فلسفه کې د کارل مارکس د نظریې د اصل رامنځته کول او بېرته رغول و چې دوی هغه د «ځوان مارکس» (د مارکس لومړني بشري آثار) په نامه یادوله.په دې سربېره یو شمېر مخکنۍ څېرې لکه ګیورګ لوکاچ، آنتونیو ګرامشي له سیاسي پلوه مخکښې وې، د ۱۹۷۰ مې لسیزې په نیمايي کې پري اندرسون له دویمې نړیوالې جګړې وروسته لویدیځ مارکسیزم تر ډېره د پوهنتوني فیلسوفانو، د بېلګې په توګه: د نورو ترمنځ د تئودور آدورنو، ګالوانو دلا ولپه او هربرت مارکوز په ګډون مشخص کړ.
له ۱۹۶۰ مې لسیزې راهیسې دغه مفهوم، له نوي کیڼ اړخ سره نږدې اړیکې لرلی. په داسې حال کې چې ګڼ شمېر لویدیځ مارکسیستان د مارکسیستي انسان پالنې (Marxist humanism) پیرو و، هغه اصطلاح چې یو شمېر شخصیتونه او فکري مکتبونه، لکه: د لوئیس آلتوسر جوړښتي مارکسیزم او نیکوس پولانزاس په کې شامل و او په کلکه سره یې په هیګلنیزم او د هغوی په انسان پالنې نیوکې کولې.
تاریخچه
پري اندرسون څرګندوي چې لویدیځ مارکسیزم د لویدیځې اروپا په ګڼ شمېر پرمختللو کپیټلیسټي ټولنو کې جرمني، اطریش، هنګري او ایټالیا  د پرولتاري انقلابونو له پاتې راتلو وروسته د لومړۍ نړیوالې جګړې له امله رامنځته شو. هغه استدلال کوي چې دغه کلتور د سوسیالیستي تیوري او کارګري طبقې د چارو ترمنځ د جلاتوب څرګندويي کوي چې په ۱۹۲۰ زکال کې د لویدیځې کاریګري طبقې له پاتې راتلو او رکود څخه سرچینه اخلي.
د لویدیځ مارکسیزم رېښې ۱۹۲۳ زکال ته رسېږي، هغه مهال چې د  History and Class Consciousness په نامه د ګئورګ لوکاچ کتاب او د کارل کورش د مارکسیزم او فلسفې په نامه کتاب خپور شو. په دغو کتابونو کې لوکاچ او کورش داسې مارکسېزم وړاندې کړ چې د مارکس د نظریې په هګلي بنسټ یې ټینګار کاوه. دوی استدلال کاوه چې مارکسیزم یوازې د سیاسي اقتصاد ساده نظریه نه ده او باید د خپلو پخوانیو بورژوازي په پرتله پراختیا ومومي، خو د طبیعي علومو په څېر د ټولن پوهنې علمي نظریه هم نه ده. د دوی لپاره مارکسیزم په لومړي پړاو کې یو نقد و او د ټولنې یو باخبره بدلون. هغوی روښانه کوي، چې مارکسیزم هغه ډول چې «مبتذل» مارکسیزم باور لري، فلسفه نه منسوخه کوي، پر ځای یې مارکسیزم فلسفي حقایق تر هغه مهاله ساتي، ترڅو چې یو رښتینی انقلابي بدلون نه وي رامنځته شوی.
د دوی دغه چارې د درېیم انټرنشنال له مخالفت سره مخامخ شوې، هغو چې مارکسیزم د تاریخ او طبیعت نړیوال علم باله. په دې سره په ۱۹۳۰ مه لسیزه کې د مارکسیزم دغه ډول د جرمني فرانکفورت ښوونځي غوره کړ. د ایټالوي کمونیست انتونیو ګرامشي د زندان یادښتونه چې لویدیځ مارکسیزم ته اړوند طبقه بندي شول، په همدغه دوره کې ولیکل شول ،خو تر ډېر وروسته خپاره نه شول. ارنست بلوخ یو له هغو معاصرو څېرو څخه دی چې ځینې مهال د لویدیځ مارکسیزم د بنسټ اېښودونکو پلرونو له ډلې شمېرل کېږي.
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته، د یو شمېر ژورنالونو، لکه :Les Temps Modernes او Socialisme ou Barbarie پربنسټ، یو شمېر نظریه ورکوونکو، لکه: لوسین ګولدمن، آنري لوفور، موریس مرلو- پونټي او ژان پاول سارتر د فرانسوي لویدیځ مارکسیزم بنسټ کېښود. د لویدیځ مارکسیزم په دغه نسل کې تر ډېره حرفوي علمي وګړي او په زیاته کچه د فلسفې ښوونکي شاملو و.
ځانګړي عناصر
په داسې حال کې چې د مارکسیستي فکر داسې ډېر مکتبونه شته چې په کلکه سره له مارکسیزم – لینینیزم سره توپیر لري، لکه: استرومارکسیزم او د انتون پانه کک او هرمان ګورتر هالنډي چپ کمونیزم، خو هغه نظریه ورکوونکي چې اقتصادي ارزونې ته لومړیتوب نه ورکوي د لویدیځو مارکسیستانو په توګه په پام کې نیول کېږي. په داسې حال کې چې سرمایه داري اقتصاد، د مارکسیزم په لومړیو بنسټونو تمرکز کوي، خو لویدیځ مارکسیزم د زیربناوو په ستونزو تمرکز کوي، ځکه د دوی پام په کلتور، فلسفې او هنر باندې دی.
لویدیځ مارکسیزم تر ډېره د یوې ټولنې د مارکسیستي درک په موخه د کلتور، طبقاتي وېش او فردیت د مطالعې پر اهمیت ټینګار کوي. لویدیځ مارکسیستان ډېره لېوالتیا لري چې د مارکس توکو ته د ارزښت ورکولو له نظریې، مفکورې او له ځانه د جلاتوب له نظریې ډېره ګټنه وکړي او هڅه کوي، څو دغو موضوعاتو ته له نوو مفاهیمو، لکه: واقعي کولو او کلتوري برترۍ سره یوځای وده ورکړي.
له غیر مارکسیستي سیسټمونو سره تعامل هغه ځانګړنه ده چې لویدیځ مارکسیزم د هغو له مخکنیو مکتبونو څخه جلا کوي. ګڼ شمېر لویدیځ مارکسیستان له اروايي تحلیل څخه په فردي اګاهي باندې د کلتوري اغېز د توضیح کولو په موخه کار اخلي.