cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د انګولا کورنۍ جګړه
د انګولا د خپلواکۍ لپاره د خلکو کمونیستي غورځنګ/ MPLA
په ۱۹۵۰ کال کې د MPLA د رامنځته کېدلو له وخت څخه د MPLA اصلي ټولنیزه اډه د امبوندو د خلکو او څو نژادي ښاري روښان‌فکرانو لکه د لواندا ښار، بنګویلا او هوامبو تر منځ وه. MPLA د ۱۹۶۲ او ۱۹۷۴ کلونو تر منځ د خپلو استعماري ضد مبازو په بهیر کې د څو افریقايي هېوادونو او  همدارنګه د شوروي اتحاد له‌خوا ملاتړ کېده. کوبا د MPLA په تر ټولو پياوړي متحد بدله شوه او د پام‌وړ جنګي او ملاتړی پرسونل یې انګولا ته ولېږه. دا ملاتړ او همدارنګه د ختيځ بلوک د څو نورو هېوادونو لکه ختيځ جرمني ملاتړ د کورنۍ جګړې په بهیر کې خوندي کړای شو. یوګوسلاویا د MPLA لپاره پوځي او مالي ملاتړ چمتو کړ چې په ۱۹۷۷ کال کې ۱۴ ميلیون ډالره مرسته او همدارنګه په هېواد کې د یوګوسلاویايي امنیتي پرسونل موجودیت او انګولایانو ته په بلګراد کې د ديپلوماتیکو زده‌کړو وړاندې کول شامل وو. په یوګوسلاویا کې د متحده ایالاتو سفیر له MPLA سره د یوګوسلاویا د اړیکو په اړه ولیکل او څرګندونه يې وکړه چې: «ټيټو په څرګند ډول د ازادۍ لپاره د چوریکي مبارزاتو د منلي مشر په توګه له خپل رول څخه خوند اخلي.» اګوستینو نتو په کورنۍ جګړه کې د MPLA مشر په ۱۹۷۷ کال کې اعلان وکړ چې د یوګوسلاویا مرستې ثابتې او کلکې دي او دا مرستې يې فوق‌العاده یادې کړې. د ۱۹۸۷ کال په نوامبر کې د يوې ځانګړې اعلامیې پر بنسټ، د ۲۰۰۰۰ MPLA پوځیانو تر منځ پورتګالي پوځیانو د انګولا په مرکز او سویل کې په یو لوی برید کې ګډون وکړ.
د انګولا د خپلواکۍ لپاره ملي جبهه/ FNLA
FNLA د MPLA په موازیتوب کې جوړه شوه، او په لومړیو کې د باکونګو د خلکو د ګټو د دفاع او د کانګو د تاريخي امپراتورۍ له رغولو څخه د ملاتړ لپاره اختصاص شوې وه. دا غورځنګ په چټکتیا سره په یو ناسیونالیستي دولت بدل شو چې له پورتګال سره د مبارزې لپاره يې په زېير کې د موبوتوسسه سکو د دولت له‌خوا ملاتړ وشو. د ۱۹۷۴ کال په بهیر کې FNLA هم د لنډ مهال لپاره د چين د خلکو د جمهوریت له ملاتړ څخه برخمن و؛ خو دا مرسته په چټکۍ سره لغوه شوه، له هغه وخت وروسته چېن تر ډېره له یونیټا/ UNITAسره د انګولا د خپلواکۍ د جګړې په بهیر کې مرسته وکړه. متحده ایالاتو د پورتګال خلاف چې د ناټو له غړو هېوادونو څخه و د غورځنګ د جګړې په بهیر کې د FNLA له ملاتړ څخه ډه‌ډه وکړه خو د کورنۍ جګړې په بهیر کې يې ورسره هوکړه وکړه.
د نښتې ريښې/جرړې
انګولا د ګڼو افریقايي هېوادونو په څېر له استعماري لاس‌وهنې سره د یو هېواد په توګه رامنځته شوه. د انګولا او د هغې د استعماري ځواک په قضیه کې – پورتګال- له څلورو پېړیو څخه زیات مهال په‌دې خاوره کې فعال حضور درلود.
قومیتي وېشونه
د دې خاورې اصلي نفوس د خویسان خورې ورې ډلې وې. دوی چې له شمال او ختيځ څخه راغلي وو د بانتو د خلکو د څپه‌ییز نفوذ په واسطه یا جذب شول یا د سویل لور ته ولېږل شول، چېرته چې پاتې ډلې لا هم شته دي.
د بانټو د خلکو سېل/څپه له ميلاد څخه مخکې نږدې په ۵۰۰ کال کې پيل شوه او ځینو یې تر ۲۰مې پېړۍ پورې په خاوره کې دننه خپل مهاجرت ته دوام  ورکړ. هغوی یو شمېر مهم اداري واحدونه رامنځته کړل چې تر ټولو مهم يې د کانګو امپراتوري وه چې مرکز يې د نننۍ انګولا په شمال لویديځ کې و او د شمال لور ته یې د اوسنۍ دیموکراتیکې جمهوري کانګو (DRC) تر لویدیځ، د کانګو د معاصر جمهوریت تر سویل او لویديځ او د ګابن تر ټولو سویلي برخې پورې يې دوام درلود.
د بیماران صندوق
د بیماران صندوق یا د بیماران جعبه بودایانو ته اړونده هغه کوچنۍ د سروزرو صندوقچه ده چې د افغانستان په ختیځ کې جلال آباد ته څېرمه د بیماران په ۲مه شمېره سټوپه (بودایي قبر) کې وموندل شوه.
موندنه
د بیمارانو صندوقچه د سکې د ضرب وهلو د تاریخ پر بنسټ له میلاد څخه وروسته ۰- ۱۵ کال (فوسمن)، په ټولیز ډول له میلاد وروسته ۵۰ – ۶۰ کال (بریتانوي موزیم) او ځینې مهال ډېر وروسته (دویمې میلادي پېړۍ) ته اړونده بلل کېږي چې دا ټول یوازې د هنري فرضیاتو له مخې دي. دغه صندوقچه اوس مهال د بریتانیا په موزیم کې ساتل کېږي. د دغې ځانګړې هنري ټوټې تاریخي مخینه د بودایي هنر په کرونولوژۍ او د بودا د انځورنو په جوړولو پام وړ اغېز لري، ځکه چې په کې پرمختللې آیکنوګرافي ښيي چې کېدای شي له دغو څخه وړاندنيو اشکالو یې هم شتون لرلی وي.
توضېح
د دغه دوه پیروانو د غاړې کړۍ، د لاس کړۍ او تر سر پورې روښانه حلقه په ډېر احتمال سره د بوداویستانو څرګندویي کوي. دوی خپل لاسونه د انجیلا مودرا د درناوي په څېر له یو بل سره سرېښ نیولي.
دغه کوچنۍ صندوقچه له سرو زرو جوړه ده چې ۷ سانتۍ لوړوالی (۲.۷۵ انچه) لري. دغه یادګار د ګندهارا د یوناني – بودایي هنرونو شاهکار ګڼل کېږي.
بودا: یوه نادره آیکنوګرافي
داسې ښکاري چې بودا پر څنګ روان وي. د هغه ښی لاس د هغه پر سینه راغلی څو مودرا ابهایا شکل جوړ کړي. چپ موټی یې خپلې خېټې ته نږدې راتاو کړی. د هغه شاکیاموني جامې د ولاړ بودا د ټولو پیژندل شوو نښو څخه تر ټولو پېژندل شوې نښه ده چې په آسانه بڼه یې د هغه د بدن بشپړ جوړښت پوښلی. دا په ډېر احتمال سره د رهباني جامو په لومړیو دوه لایو کې دي چې په کې کوم دروند بالاپوش، سنګاتي، شتون نه لري او تر ګونډو پورې رسېږي او په مشخصه بڼه په ځان راپرېوزي. همدارنګه یې جامه په ښي لاس او کیڼ لاس را کښته شوې (د بودا د هغه کلاسیک انځور پر ځای چې په ښي لاس یې خپله جامه رانیولې) چې د اوتاریا سرپټونکي د ډول په څېر ده. هغه په سر کې یوه غوټه لري چې اوشنیشا پوښي او یوې ساده حلقې د هغه سر چاپېر کړی. د ایکنوګرافي (د حالت او جامو) د جزیاتو دغه ترکیب ډېر نادره دی او یوازې د کانیشکا په سکو (له میلاد څخه وروسته ۱۵۰ کال شاوخوا) کې موندل شوی، هغه چې د «بودا شاکیاموني» کتیبې په کې شته او د بودا د هغه سکو سره څرګند تضاد لري چې په هغو کې ښکاري بودا درنې جامې اغوستې دي. خپله دغه وضعیت د بودایي مجسمو په ګندهارایي هنر کې د یو بودېساتوا په توګه پېژندل کېږي، خو په دغو مواردو کې هغه د هندي شاهزاده دهوتي (لنګ) اغوستی او سلطنتي چلتار یې پر سر اېښی.
نسواري رنګه يېږ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
نسواري يېږه ( ساینسي نوم : Ursus arctos ) یو لوی او لوی ریچھ دی چې د شمالي امریکا او شمالي یوریشیا په ډیرو سیمو کې ویشل شوی دی. د دې ډول ریچھ وزن له 70 څخه تر 780 کیلو ګرامه پورې توپیر لري، او د هغې ترټولو لوی فرعي ډول، کوډیاک نسواري رنګه يږ ، د دې سره سیالي کوي ترڅو د لوی ریچھ ډولونه او په ځمکه کې ترټولو لوی ښکار حیوان لقب ترلاسه کړي. د نسواري ریچھ فرعي ډولونه ( کوډیاک نسواري رنګه يږ ) په ځمکه کې ترټولو لوی او قوي غوښه خورونکی دی.
که څه هم د نسواري حیوان د اوسیدو ځای کم شوی او په ډیری سیمو کې له منځه تللي ، دا لاهم د IUCN د لږ تر لږه اندیښنې په لیست کې پاتې دی او د شاوخوا 200,000 سرونو نفوس سره، دا د ورکیدو ګواښ نه کوي. د نسواري مرغانو تر ټولو لوی شمیر په ترتیب سره په روسیه ، امریکا (اکثره په الاسکا کې)، کاناډا ، کارپاتیا سیمه (په ځانګړې توګه رومانیا ) او فنلینډ کې ژوند کوي، چیرته چې دا د دې هیواد ملي حیوان بلل کیږي. البته، د دې حیوان درې فرعي ډولونه، د شمالي افریقا نسواري ریچھ (Atlas bear )، کالیفورنیا او میکسیکو ریچھ، په 19 او 20 پیړیو کې له منځه تللي او د دې حیوان ځینې جنوبي آسیا فرعي ډولونه هم د ورکیدو له خطر سره مخ دي. د مارسیکا براون ریچھ په نوم د ایټالیې په مرکز کې د نسواري ریچھ یو فرعي ډول شتون لري چې شمیر یې د 50-60 کسانو ترمنځ دی او دوی د ورکیدو له خطر سره مخ دي. په ایران کې، دا ږیره په شمالي سیمو، په ځانګړې توګه مازندران کې ژوند کوي.
د انسانانو سره اړیکه
دوی ممکن د اوو میاشتو څخه ډیر په ځاله یا غار کې پرته له خواړو خوب وکړي. په دې حالت کې، دوی په بشپړه توګه بې حسه او ضعیف کیږي. د ویښیدو وروسته، دوی د ورک شوي انرژي بیرته ترلاسه کولو لپاره خورا ډیر خوري. په ورځ کې 40 کیلو ګرامه!
نسواري ږیره معمولا د شپې فعال وي. په اوړي کې، هغه له 180 کیلوګرامو څخه ډیر غوړ ذخیره کوي، کوم چې هغه ته د ژمي په جریان کې د مقاومت توان ورکوي، کله چې هغه ډیر کمزوری شي. په هرصورت، دوی هیبرنیټ نه کوي او په اسانۍ سره ویښ کیږي. د دې حیوان نر او ښځه دواړه ژمی په غار یا ځاله کې تیروي. نسواري ږیره خورا یوازیني دي، په هرصورت، دوی ممکن د لوی خوراکي سرچینې په شاوخوا کې په لوی شمیر کې راټول شي، د عمر او اندازې پراساس ټولنیز درجه بندي جوړوي.
کله چې نسواري ږیره ټپي شي، په ډیر لوړ اواز غږیږي، خو په نورمال حالت کې نورو ته په ویره او غوسه خبرداری ورکوي او د غاښونو په مینځلو سره لاندې غږونه تولیدوي. دوی تقریبا تل د انسان تماس څخه ډډه کوي.
خواړه
دوی هر ډول حيوانات دي او د نباتاتو مختلف محصولات کاروي پشمول: بیر، د ونې ریښې، انعطاف، مرخیړی، او همدارنګه د غوښې محصولات لکه کب، حشرات، او کوچني تی لرونکي. لکه څنګه چې معلومه ده، دوی غوښه نه دي. نسواري ږیره د خپلې خواړو انرژي %90 د نبات له موادو څخه ترلاسه کوي. د دوی د ژامو جوړښت د دوی د خواړو ډول سره متناسب دی. د دوی غاښونه د نورو غوښو په پرتله پراخه دي. د دوی د خواړو ډول د پام وړ د دوی د اوسیدو ځای پورې اړه لري. د مثال په توګه، په یلوسټون کې ږیره د اوړي په جریان کې ډیری ولو کیګونه خوري. ځینې وختونه دوی په ورځ کې 40,000 الو خوري او دا مقدار ممکن د دوی کلنۍ نیمایي انرژي چمتو کړي.
د پسرلي په موسم کې، د نړۍ په ډیرو برخو کې د نسواري ږیرو اصلي خواړه د ژمي، واښه، څانګو او ګلانو څخه پاتې شوي مړي دي. د اوړي او مني په لومړیو کې، میوې، په ځانګړې توګه بیری ، ډیر مهم کیږي، او په هغو سیمو کې چې میوه کمه وي، د نباتاتو ریښې او بلب د ریښو په خوړو کې مهم رول لوبوي. دوی معمولا د څارویو خواړو ته هم ځي. په اوړي او مني کې، حشرات ، لاروا ، حشرات او د مچیو پټي د دې څارویو مهم خواړه دي. نسواري ږیره چې ساحل ته نږدې ژوند کوي معمولا سیپونه او کیکونه تغذیه کوي. دا حیوانات کولی شي مرغان او د دوی هګۍ هم وخوري او د موږکانو او نورو کوچني تی لرونکو حیواناتو په ښکار کولو سره خپل خواړه بشپړ کړي.
په کامچاتکا ټاپووزمه او د الاسکا په ځینو برخو کې، سالمون د سپونګ موسم په جریان کې د حیوان اصلي خواړه دي. د دې کبانو لوی شمیر او لوړ تغذیه ارزښت په دې سیمو کې د مارانو د لوی اندازې یو لامل دی. مګر ډیری نسواري ږیره د نورو څارویو په ښکار کولو کې خورا ښه ندي. البته، ډیری نسواري ږیره کله ناکله د لویو څارویو په ښکار کې خپل بخت هڅه کوي، مګر د دوی ډیری هڅې په ښکار باندې د ناڅاپه او حساس برید سره پیل کیږي او د ښکار په تیښته پای ته رسیږي. مګر ځینې نسواري ږیره ډاډمن ښکار دي چې د لوی ښکار ښکار د دوی لپاره عادي خبره ده. دې ږیرو معمولا په ځوانۍ کې د خپلو میندو څخه د ښکار کولو څرنګوالی زده کړل. لوی تی لرونکي حیوانات چې دا ږیره یې ښکار کولی شي په دې کې هرن ، وحشي پسونه، وحشي وزې او خنزیر شامل دي. په دې ډول ښکار کې، دوی معمولا ماشومانو یا ناروغ او معیوب حیواناتو ته ځي چې ښکار یې اسانه وي. جسدونه هم د نسواري حیوان د خواړو برخه ده، او دا په ځانګړي ډول د پسرلي په لومړیو کې خورا مهم کیږي کله چې وږې ږیره یوازې له خوب څخه ویښ شوي وي.
د ځانګړي ښکار اړیکې
بالغ ږیره د نورو ږیرو پرته د هر برید په وړاندې خوندي دي، مګر کله ناکله د روسیې په ختیځ کې د سایبریا پړانګانو لخوا برید کیږي. په دې سیمه کې، نسواري ږیره او اسیایي تور ږیره په ګډه 5-8% جوړوي او یوازې نسواري ریچھ د سایبریا پړانګ د خوړو 1-1.5% جوړوي. کله چې په یوه سیمه کې د پړانګ د ښکار کچه کمه شي، پړانګ په ږیرو برید کوي. معمولا لوی بالغ ږیره په ژمي کې د پړانګ له برید څخه خوندي وي، مګر ځینې وختونه دوی په ژمي کې وژل کیږي کله چې دوی په خټو کې وي. البته، داسې قضیې ثبت شوي چې ږیرو پړانګان وژلي دي چې یا د دوی لخوا د ځان د وژلو څخه دفاع وکړي یا خپل ښکار وخوري.
د روسیې په لرې ختیځ کې د راډیو ټیلی میټری په کارولو سره په یوه څیړنه کې، د نسواري ږیرو او سایبریا پړانګانو ترمنځ 44 ټکرونه لیدل شوي، چې دوه یې په 20 قضیو کې جنګیدلي. نسواري ږیره په 50٪ جګړو کې وژل شوي، پړانګان په 27٪ کې وژل شوي، او دواړه حیوانات په 23٪ کې ژوندي پاتې شوي او جګړه پای ته رسوي. د دغو دوو حیواناتو تر منځ د ډېرو نښتو یو لامل دا دی چې ځینې وږي نسواري ږیره له خوبه راویښېږي او پړانګان تعقیبوي چې خپل ښکار غلا کړي. د پایلې په توګه، د پړانګانو شتون ممکن نسواري ږیرو ته ګټه ورسوي، په ځانګړې توګه لوی ریښتان، چې د خپلو پښو نښان تعقیبوي ترڅو د هغو څارویو مړي ومومي چې دوی پخپله د ښکار کولو توان نلري.
نسواري ږیره لیدل شوي چې شمال ته د قطبي ریچھ سیمې ته حرکت کوي. نسواري ږیره په خپله سیمه اشغالوي تر څو د خنثی ږیرو څخه ساتنه وکړي او د قطبي ریچھ مړی د نسواري ریچھ په ډنډونو کې موندل شوي دي او د پانډا کبان هم د نسواري ریچھانو لخوا خوړل شوي دي.
په کلتور کې
د دویمې نړیوالې جګړې په جریان کې، د ویټیک په نوم یو ایراني نسواري ږیره د پولنډي سرتیرو لخوا اخیستل شوی و. Vitek د شرکت سمبول شو. بیا په نظامي کمپ کې د خپل شتون د مشروعیت لپاره، دا لومړی شخصي ملکیت شو، بیا د اردو برخه شوه او د پوځي تجهیزاتو په لیږدولو کې یې د سرتیرو سره مرسته وکړه. د جګړې وروسته، دا د اډینبورګ ژوبڼ ته واستول شو او د خلکو پام یې ځانته راجلب کړ. د دې ږیرې پوځي خدمت د سکاټلینډ او پولنډ د خلکو لخوا په یاد دی.
له يېږې سره مخامخ کېدل
د الاسکا نفوس شاوخوا 7,500 قطبي ریښتان، 35,000 نسواري او 11,000 تور ریښتان لري، په هرصورت، نسواري ریښتان په دې سیمه کې د ټولو بریدونو 86٪ برخه جوړوي. د نسواري ریچھ سره مخ کیدل د قطبي ریچھ په پرتله 13 ځله ډیر خطرناک او د تور ریچھ په پرتله 22 ځله ډیر خطرناک دي. سمیټ باور لري چې دا توپیر د ډیری فکتورونو له امله رامینځته شوی. تور ریچھ په طبیعي ډول د نسواري ریچھو او ګریزلیانو په پرتله ډیر ډارونکي دي، او د قطبي ریچھ د استوګنې ځای په لیرې پرتو سیمو پورې محدود دی چې لږ خلک لري. د ګډ کارونې په ساحو کې (لکه د راسبیري کروندې، د کبانو سیندونه، او د ښکار ځایونه)، انسانان د نورو ریږو ډولونو په پرتله د نسواري ریښو سره ډیر تعامل کوي. ناسم ځای، ناسم وخت. احصایې ښیي چې د ریښو بریدونه موسمي بڼه لري، او د پسرلي په پرتله په مني کې د ښکار په موسم کې د بریدونو شمیر لوړ دی. د دوبي د راسبیري موسم هم د انسانانو او حیوانانو تر مینځ د بلې مقابلې لوړ وخت دی. د ورځې وخت هم کولی شي د برید په څرنګوالي کې رول ولوبوي. تاسو ډیر احتمال لرئ چې د شپې په جریان کې د کب څخه ډک سیند ته نږدې د ورځې په پرتله د شور کولو په وخت کې د ریچھ سره مخ شئ. وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د پايښت وړ ښار جوړونه
د پايښت وړ يا تل پاتې ښار جوړونه هم د ښارونو او هم يې د جوړولو د لارو چارو څېړلو ته وايي، چې د خلکو او ځای په اړه د مصرف يا استهلاک، ککړتيا او زيان رسونکو اغېزو د کمښت له لارې د هغوی اوږد مهاله پايښت ته پر وده ورکولو باندې تمرکز کوي، په داسې حال کې چې د خلکو او ځای دواړو ټوليز ښه والی يا هوساينه لوړوي. په هوساينه کې د نورو ګڼو عواملو له ډلې فزيکي، ايکولوژيکي، اقتصادي، ټولنيزه، روغتيايي او د برابرۍ عوامل شامل دي، چې ښارونه او وګړي يې رانغاړي. د معاصرې ښاري جوړونې په برخه کې د ښارونو اصطلاح له ښارګوټو څخه تر ښارونو، لويو ښارونو او خورا سترو ښاري سيمو پورې د انساني استوګنو بېلابېلو کچو ته ويل کېږي، چې د يادو سيمو چاپيريال، کليوالي سيمې يا له ښار څخه د باندې سيمې رانغاړي. پايښت د خپلو اړوند لارو چارو د منظرې معمارۍ، معمارۍ او مدني او چاپيريالۍ انجينرۍ تر څنګ په ښاري پلان جوړونه او د ښاري ډيزاين کې د ملکي لارې چارې کليدي برخه ده. شنه ښاري جوړونه [په ښار جوړونه کې د پوره کچې نباتاتو د کرنې عمل] او ايکولوژيکي ښار جوړونه له تل پاتې ښار جوړونې سره ورته دوه نورې عامې اصطلاحګانې دي، په داسې حال کې چې يادې اصطلاحګانې پر طبيعي چاپيريال او ايکوسيستمونو باندې د زيات او پر اقتصادي او ټولنيزو اړخونو باندې د لږ تمرکز کونکو په توګه تشرېح کېدلی شي. د ځمکې د پرمختګ لارې چارې هم د پايښت وړ يا تل پاتې ښار جوړونې پورې اړه لري، چې تل پاتې پرمختګ ورته وايي او په فزيکي ډول د پايښت وړ ودانيو د جوړونې بهير دی. همدا راز د ښاري پلان جوړونې لارې چارې هم له يادې برخې سره اړيکه لري، چې چټکه وده يا د ودې مديريت ورته وايي او د ښاري استوګنو د پلان جوړونې، طرحه کولو او ودانولو بهيرونه په ګوته کوي، چې د پايښت د معيارونو او اصولو له مخې د نه پلان کولو په پرتله د زيات دوام وړ دي.
اصطلاح
د تل پاتې ښار جوړونې اصطلاح وياړ په ۱۹۹۰ ز لسيزه کې انګليستان کې د کمبريج پوهنتون د پروفيسورې سوسن اووينس “Professor Susan Owens” د دوکتورا دورې د زده کونکي او د معمارۍ د برخې د اوسني پروفيسور فليپ ټاب له نظره د نوموړې په برخه دی. د پايښت وړ ښار جوړونې په نوم د پوهنتون د فراغت لومړنۍ خپرونه په ۲۰۰۲ ز کال په تکزاس ای اينډ ام پوهنتون “Texas A&M University” کې د مايکل نيومن او فليپ ټاب نومي پروفيسورانو له لورې رامنځته شوه. اوس په نړيواله کچه په دې نوم د پوهنتون لسګونه پروګرامونه شته. د ګوګل سکالر د معلوماتو له مخې تر ۲۰۱۸ز کال پورې په سلونو پوهنيزې مقالې، کتابونه او خپرونې شته، چې سرليکونه يې د پايښت وړ ښار جوړونې کټ مټ ويي او په زرګونو مقالې، کتابونه او خپرونې شته، چې ياده کټ مټ اصطلاح لري.
په ۲۰۰۷ ز کال کې د امريکا متحده ايالتونو کې دوه مهمې پېښې وشوې، چې د پايښت وړ ښار جوړونې د پوهې بنسټ او خپرېدنه يې زياته کړه. لومړۍ پېښه په اپرېل کې په تکزاس ای اينډ ام پوهنتون کې د پايښت وړ ښار جوړونې په اړه نړيوال کنفرانس و، چې له پينځه لويو وچو څخه يې نږدې ۲۰۰ تنه راجلب کړل. دويمه پېښه د کال په وروستيو کې د ډوګ فار “Doug Farr” له لورې «د تل پاتې ښار جوړونې» نومي کتاب خپرېدل وو. د فار له نظره دا هڅه په سيمه ييزه کچه د ټولو سرچينو د چمتو کولو او وړاندې کولو په واسطه د ښاري پرمختګ د چاپيريالي اغېزو له منځه وړل په نښه کوي. د برېښنا او خوړو په څېر د خدمتونو او عمومي توکو د ژوند بشپړ دوران د ضايعاتو يا د چاپيريال د باندنيو توکو د له منځه وړلو په نيت له توليد څخه تر مصرف پورې ارزول کېږي. له همغه وخت راهيسې په نړيواله کچه د پام وړ څېړنې او عمل ياده اصطلاح د پام وړ پراخه کړېده، چې د فار کتاب کې د چاپيريالي او فزيکي عواملو په ګډون د نورو ګڼو عواملو له ډلې ټولنيز، اقتصادي، مرستندويه او د عمومي روغتيا عوامل رانغاړي؛ په دې ډول دا د ښاري ډيزاين له برخې ورهاخوا ټوله ښاري پلان جوړونه، تګلاره او پرمختګ کې په پام کې نيول کېږي. هغه لارې چارې چې پر ټولنيزو او اقتصادي اړخونو باندې تمرکز کوي، د مناسبو ښارونو او عادلانه ښارونو اصطلاحګانې کاروي. ملګرو ملتونو تل پاتې ښار جوړونه د پايښت وړ ښارونو او ټولنو “Sustainable Cities and Communities” تر سرليک لاندې د پرمختګ د تل پاتې نړيوالو موخو د ۱۱ موخې په توګه ځای په ځای کړی دی.
د دولتي استازوليو، نادولتي سازمانونو، مسلکي ټولنو، پوهنتونونو او د څېړنې انسټيټيوټونو، د انسان دوستۍ بنسټونو او مسلکي شرکتونو په ګډون ټوله نړۍ کې يو لړ ادارې شته، چې د تل پاتې ښار جوړونې لارو چارو ته وده ورکوي او يادې لارې چارې څېړي. د ايکولوژيکي ښار جوړونې خوځښت او د غځېدونکو ښارونو خوځښت هم د تل پاتې ښار جوړونې اړوند دي، چې لومړنی هغه يې د ايکولوژيکي اصولو پر بنسټ د ښاري چاپيريالونو پر رامنځته کولو باندې تمرکز کوي او دويم يې د ستر پرېکون په حالت کې د عرضې د نړيوال ځنځير پر ځای د وېشل شويو سيمه ييزو سرچينو د جوړولو په واسطه د خالي کېدونکو سرچينو په ګوته کولو باندې تمرکز کوي. لکه څرنګه چې د غځېدونکو ښارونو فکر وده کړې ده، د دوه ګونو ښاري طبيعي ايکوسيستمونو په واسطه د غځېدونکو ځوابونو د همغږي کولو په موخه د اقليمي بدلون تر شا هم تللی دی. لکه: د طبعي ګواښونو، جګړې او شخړې، اقتصادي ټکانونو او کړکېچونو، پراخه کډوالۍ او نورو ټکانونو پر وړاندې ښاري سيمې.
د پايښت وړ ښار جوړونه: له طبيعت سره ښاري ډيزاين، د ډوګ فار له لورې (۲۰۰۷ز کال)
د معمارۍ او ښار پلان جوړونکی ډوګ فار د ايکولوژيکي ښار جوړونې، د پايښت وړ ښاري زيربنا او نوې ښار جوړونې د عناصرو د يو ځای کولو تر څنګ ښارونه د پلي ګرځېدلو وړ کولو په اړه بحث کوي او د سرچينو د کارولو او هر څه ښار يا ښارګوټي ته د راوړلو په اړه د کړۍ يا څرخ د نږدې کولو په موخه د دوی تر شا ځي. دا لاره په يو لنډ واټن کې فعاليتونو او ځايونو ته د پراخه لاسرسي د برابرولو او د غوښتل شويو توليداتو د کيفيت زياتولو په واسطه د ژوند پر زياتېدونکي څرنګتيا باندې متمرکز ده.
د ورته اصولو پرتلنه
نوې ښار جوړونه “New Urbanism” په ۱۹۸۰ز لسيزه کې راپورته شوه او د پايښت لرونکې ښار جوړونې لپاره لومړنی بنسټ ځکه و، چې دا د فعاليتونو او د ځمکې د کارونو يو له بل سره د نږدې کولو پر بنسټ ده، ښاري او د ښاري وګړو غلظت زياتوي، د زيربنا چمتو کولو او د لېږد رالېږد انرژي د کارونې برخو کې خورا اغېزناکه ده او په پلي ګرځېدونکي واټن کې نور ډېر څه لري. د نوې ښارجوړونې او د سره ټول يا نغښتي “Compact” ښار په نوم د هغې د خورا نړيوالې اصطلاح په اړه د پام وړ نيوکې شته، چې د موندنو له مخې يې نوې ښار جوړونه ټاکلې يا محدوده لاره چاره ده. اصلي پايله يې دا وه، چې د يو ښار د پايښت وړتيا يوازې د بڼې له مخې نه شي اندازه کېدلی او د تل پاتې والي د اندازه کولو په برخه کې دا بهيرونه تر نيوکې لاندې يا د بحث وړ وو. د نوې ښار جوړونې نيوکه دا ده، چې دا ډول ښار جوړونه د ۲۱ پېړۍ ښارونو باندې د ۱۹ پېړۍ د ښاري بڼې د پلي کولو هڅه کوي او بل دا چې نوې ښار جوړونه ژوند لپاره د لوړ بيه ځايونو د جوړولو په واسطه اقتصادي بېلابېلوالی يا تنوع له پامه غورځوي، چې خورا خصوصي او اداره شوي دي. همدا راز نيوکه کونکي په دې باور دي، چې په داسې حال کې چې نوې ښار جوړونه زياتې راښکونکې نظريې لري، نو ښايي د کچې، لېږد رالېږد، پلان جوړونې او د قوانينو د ټولګو، سيمه ييز اصالت او بازار موندنې په ګډون د معاصرو مسايلو له پراخې لړۍ څخه په بحث کولو کې ستونزه ولري.
شنه ښار جوړونه ښايي له تل پاتې ښار جوړونې سره خورا ورته نظريې لري. دوی دواړه د يو بل پر وړاندې د طبيعت او ښارونو پر عمل باندې ټينګار کوي او همدا راز غوره ټولنې او د ژوند ډولونه جوړوي. که څه هم د شنې ښار جوړونې اصول د درې ګوني صفر چارچوکاټ پر بنسټ دي، چې په صفر کچه د فوسيلي سون توکو د انرژۍ له کارونې، صفر کچه ضايعاتو او په صفر کچه د شنو خونو ګازونو له توليد څخه بحث کوي. د پايښت وړ ښار جوړونه له بله پلوه د هغو ټولنو پر طرحه کولو باندې زياته متمرکز ده، چې د پلي تګ وړ او د لېږد رالېږد خدمتونه په کې برابر شوي وي او په دې ډول به خلک غوره وګڼي، چې خپلې ورځنۍ اړتياوې په پښو (پلي ګرځېدلو) پوره کړي.
ښځې په منځنيو پېړيو کې
په منځنيو پېړيو کې ښځو يو شمېر بېلابېلو ټولنېزو ونډو کې بوخت شوې. ښځو د مېرمن، مور، بزګرې، کسب ګرې او راهبې دندې او همدارنګه يې د ساتونکې يا د واکمنې ملکې په څېر د مشرۍ ځينې مهمې ونډې درلودې. د ښځې مفهوم د منځنيو پېړيو په يو شمېر لارو کې بدل شو او د دوی د دورې پر مهال بېلابېلو قوو د ښځو ونډې اغېزمنې کړې.
د منځنۍ دورې لومړنۍ پېړۍ (۴۷۶ – ۱۰۰۰ ز کال)
د عيسوي روحاني ژوند په رامنځته کېدلو سره د کليسا دننه نورې ونډې هم د ښځو لپاره د لاسرسي وړ شوې. له ۵ پېړۍ څخه راوروسته عيسوي ذاهدانو د يو څه زياتې فعالې مذهبي ونډې د لوبولو په موخه ښځو لپاره د واده او ماشوم پالنې پر وړاندې يو بديل وړاندې کړ.
ساتونکې په خپل حق کې مهمې څېرې کېدلی شوې، چې زیاتره وختونه يې د سړو او ښځو دواړو صومعو يا خانقاګانو باندې واکمني کوله او د پام وړ ځمکې او واک يې درلوده. د وايټبای هېلدا “Hilda of Whitby” (۶۱۴ – ۶۸۰ز) په څېر شخصيتونه په ملي او ان نړيواله کچه اغېزناکې شوې.
نخ کاري په دې وخت کې په دوديز ډول د ښځو له يو شمېر کسبونو څخه و، چې په لومړيو کې د نخ او څرخۍ په کارونې سره تر سره کېده؛ د نخ څرخ د منځنۍ لوړو پېړيو په پای کې وړاندې شو.
د منځنيو پېړيو د ډېرې مودې لپاره تر هغې چې د hops په نوم ګلانو څخه اوبو کې د نشايستې د يوې سرچينې د مشبوع کولو په واسطه د الکولي څښاکو توليد په پراخه کچه د ښځو له لورې تر سره شو؛ دا د کار هغه بڼه وه، چې په کور کې هم تر سره کېدلی شوه. د دې تر څنګ له واده کړيو ښځو څخه په عمومي ډول د خپلو خاوندانو په چارو يا دندو کې د مرستې کولو تمه کېده. دا ډول ګډونونه د هغه حقيقت له مخې برابر شوي وو، چې ډېری کار د کور دننه يا ورته نږدې تر سره کېده. که څه هم د لوړ منځنيو پېړيو د ښځو ثبت شوې بېلګې شته، چې د خپل خاوند له دندو پرته په يو بل کار يا دنده کې بوختې وې.
قابله ګي په نارسمي ډول عملي کېدله او په وار وار په وروستيو منځنيو پېړيو کې يو تخصصي دنده شوه. ښځې زياتره وخت د زېږون پر مهال مړې کېدې، که څه هم که چېرې به د ماشون د زېږون له کالونو څخه ژوندۍ پاتې کېدلې، نو د نارينه وو په څېر اوږد ژوند (ان ۷۰ لسيزې) يې کولی شو. د پرمختللې تغذيې له امله د لوړو منځنيو پېړيو پر مهال ښځو لپاره د ژوند اميد لوړ شو.
لوړې منځنۍ پېړۍ (۱۰۰۰ – ۱۳۰۰ز کال)
د اکيتن ايلينور “Eleanor of Aquitaine” (۱۱۲۲ – ۱۲۰۴ز) د لوړو منځنيو پېړيو پر مهال د لويديځې اروپا له تر ټولو شتمنو او خورا ځواکمنو ښځو له ډلې څخه وه. نوموړې د وېس “Wace”، بينويټ ډي سېنټي ماوري “Benoit de Sainte Maure” او کريټين ډي ترويس “Chretien de Troyes” په څېر ادبي شخصيتونو ملاتړې وه. نوموړې د ۱۵ کلنۍ په عمر د اکيتن د ديوکې او د پويټيارس مخورې مېرمن يا کونټېس “Countess of Poitiers” په توګه د خپل پلار ځايناستې شوه.
د لېندسبرګ هيراد (Herrad of Landsberg)، د بېنجن هېلډيګارد (Hildegard of Bingen) او هيلويس ډي ارجينټيول (Héloïse d'Argenteuil) د دې دورې پر مهال اغېزناکې ساتونکې او ليکوالانې وې. د انټوېرپ هاديوېچ (Hadewijch of Antwerp) شاعره او صوفۍ وه. د بېنجن هېلډيګارد او د ساليرنو ټروټا (Trota of Salerno) دواړه په ۱۲ ز پېړۍ کې طبي ليکوالانې وې.
د سيسلي ملکه کونسټېنس (Constance, Queen of Sicily)، د ليون او کاسټايل يوراکا (Urraca of León and Castile)، د ناواري لومړۍ جون (Joan I of Navarre)، د بيت المقدس ملکه ميلېسيندي (Melisende, Queen of Jerusalem) او نورو واکمنو ملکو د سياسي ځواک برخه کې کار وکړ.
ښځينه کسبګرې په ځينو ښارونو کې د خپلو نارينه وو په څېر مساوي ډلو کې تنظيم شوې وې.
کليسا کې د ښځو ونډې ته په پام سره درېيم معصوم پاپ “Pope Innocent III” په ۱۲۱۰ز کال کې وليکل: «هیڅ مهمه نه ده چې تر ټولو سپېڅلې پاک لمنې ماري “Virgin Mary” يو څه پورته دريځ لري او د ټولو حواريونو په پرتله دا لا هم هغې ته نه مګر د هغوی په حق کې څرګنده ده، چې څښتن د اسمان پاچا ته کليدګانې وروسپارلې».
وروستۍ منځنۍ پېړۍ (۱۳۰۰ – ۱۵۰۰ ز)
په وروستيو منځنيو پېړيو کې د سينا سېنټ کترين “Saint Catherine of Siena” او د اوېلا سينټ تيريسا “Saint Teresa of Avila” په څېر ښځو د ديني نظرياتو په وده او د کليسا دننه بحث کې د پام وړ ونډې ولوبولې او وروسته د رومن کاتوليک کليسا ډاکترانې “Doctors of the Roman Catholic Church” اعلان شوې. د نوروېچ راهبه جولين “Julian of Norwich” هم په انګلېستان کې د پام وړ وه.
د کاستايل لومړۍ ايزابيلا “Isabella I of Castile” له خپل مېړه د اراګون دويم فرديناند “Ferdinand II of Aragon” سره ګډه پاچاهي اداره کړه او د ارک جان “Joan of Arc” د سل کلنې جګړې “Hundred Years’ War” پر مهال بېلابېلو موکو باندې په برياليتوب سره د فرانسوي فوځ مشري وکړه.
کرسټين ډي پيزان “Christine de Pizan” د ښځو د موضوعګانو په اړه د وروستيو منځنيو پېړيو يوه نامتو ليکواله وه. د «د مېرمنو د ښار کتاب:Book of the City of Ladies” په نوم کتاب يې د ښځو پر وړاندې کرکې يا توپيري چلند باندې بريد وکړ، په داسې حال کې چې «د مېرمنو د ښار خزانه :The Treasure of the City of Ladies» په نوم کتاب يې د ژوند له ګامونو څخه د ښځو لپاره د ښځينه غوره والي يوه نظريه څرګنده کړه، چې له شهزادګۍ څخه تر بزګرې مېرمن پورې لړۍ جوړوي. شهزادګۍ ته د نوموړې سلا د جګړې د مخنيوي په موخه د ديپلوماتيکو مهارتونو د کارونې سپارښتنه ده: "«که چېرې کوم ګاونډي يا باندنی شهزاده د کوم دليل له مخې د نوموړې د مېړه پر وړاندې د جګړې کولو هيله لري، يا که چېرې د هغې مېړه په بل چا د جګړې کولو هيله لري، نو ښه مېرمن به دا ټکی په پوره پام سره ذهن کې ونيسي، چې لويې بدۍ او بې پايه ظلمونه د جګړې په پايله کې هېواد ته ويجاړي، عام وژنه او زيان رسوي او وتنۍ يې زياتره وخت ډارونکې ده. هغه به سخت او اوږد فکر وکړي، چې ايا تل د خپل مېړه د عزت ساتلو لپاره د جګړې د مخنيوي په موخه کوم څه کولی شي."د منځنۍ دورې له وروستۍ پېړۍ څخه راوروسته د ښځو پر کارونو باندې د بنديزونو لګول پيل شول او د ګډو ګټو د ساتنې ټولنې په زياتېدونکي ډول يوازې نارينه پلوې شوې. ځيني لاملونه ښايي د يادو ټولنو پورته کېدونکی دريځ او سياسي ونډه او له کورنيو صنعتونو سره زياتېدونکې سيالي وو، چې ټولنې يې د خپل غړيتوب غوښتنو سختولو ته وهڅول.
واده
د منځنيو پېړيو واده خصوصي او ټولنيزه موضوع وه. د کانون قانون “canon law” په نوم د کاتوليک کليسا قانون له مخې واده د مېړه او مېرمنې تر منځ يوه کلکه ځانګړې اړيکه وه، چې مېړه ته يې په اړيکه کې ټول واک او ځواک ورکاوه. مېړه او مېرمن ملګري وو او د حضرت ادم عليه السلام او بي بي حوا څرګندونکي ګڼل کېدل. که څه هم مېرمنو بايد خپلو مېړونو ته واک سپارلی وی، مګر لا يې هم خپلو وادونو کې حقونه درلودل. مکدوګال د چارلس ريډ له هغه دليل سره همغږی دی، چې نارينه او ښځې دواړو د واده او جنس په اړه ګډ حقونه درلودل، چې په دې ډول دي: «د واده لپاره د خوښۍ يا رضايت حق، د واده پور [مهر؟] يا جنسيتي دندې حق د غوښتلو حق، هغه وخت د واده د پرېښودلو حق چې ګومان کوي واده يې بې اعتباره دی او يا د بېلتون لپاره نور دلايل ولري او په پای کې د ښخولو لپاره د خپل ځای د غوره کولو حق. مړينه هغه ټکی دی، چې د خپل مېړه يا مېرمنې له بدن څخه د يو مېړه يا مېرمنې مالکيت په کې پای ته رسېږي.
چارلس ډاروین
چارلز رابرټ ډاروین (۱۸۰۹ فبرورۍ ۱۲ د ۱۸۸۲ اپریل ۱۹) انګریزې طبیعت پېژندونکي، جیولوژیست (ځمک پوه) او بیالوژیست ؤ چې تر ډېره د تکامل په علم کې د خپل رول له مخې پېژندل کېږي. نوموړي دغه نظریه مطرح کړه چې ټول ژوندي موجودات د ګډ نسب لرونکي دي. هغه نظریه چې اوس د پوهانو له خوا منل شوې او د علم یو له اساسي مفاهیمو ګڼل کېږي. نوموړي له الفرد راسل والاسي (Alfred Russel Wallace) سره په ګډه مقاله کې خپله علمي نظریه مطرح کړې چې د تکامل دغه پړاو د طبیعي انتخاب په نوم د هغه بهیر د پایلو له مخې دی چې په کې د بقا لپاره هڅې د انتخابي پالنې په ګډون د هغو په طبیعي انتخاب ورته اغېز لري.
ډاروین د بشري تاریخ په کچه ډېره اغېزمنه څېره ګڼل کېږي، چا چې د دې ویاړ درلود چې جسد یې په ویست مینستر کلیسا کې خښ شي.
د ژوندانه پیل او زده کړې
چارلز رابرټ ډاروین د ۱۸۰۹ کال د فبروري میاشتې په ۱۲ مه د انګلستان د شروپ شیر ښار په شروزبري سیمه کې په خپل کور مونټ کې وزېږېد. هغه په بډایه ټولنه کې د یو ډاکټر او یوه مالي افسر رابرټ ډاروین او سوسانا ډاروین له شپږو اولادونو پینځم زوی و. د هغه دواړه نیکونه اراسموس ډاروین او جوسیا وجوود، د غلامۍ پر ضد له فعالو مبارزینو څخه وو.
دواړه کورنۍ تر ډېرې اندازې یونیتارین عیسوي وې. له دې سره چې وجوودانو په خپل منځ کې انګلیکانانو ته هم ځای ورکړی وو. رابرټ ډاروین چې خپله نسبتاً ازاد خیاله ؤ، خپل ماشوم چارلز ته یې د ۱۸۰۹ کال په نوامبر میاشت د شریسبوري په سنټ چاډ کلیسا کې د تعمید غسل ورکړ، خو چارلز او د هغه خویندو او وروڼو یې له خپلې مور سره یو ځای یونیتارین کلیسا ته تلل. اته کلن چارلز مخکې له دې چې په ۱۸۱۷ کال کې هغه ښوونځي ته چې د کلیسا د وعظ کوونکي له خوا اداره کېده ولاړ شي، له طبیعي تاریخ او د هغو په اړه د معلوماتو له راغونډلو سره یې لیوالتیا لرله. د هماغه کال په جولای کې یې مور مړه شوه. د ۱۸۱۸ کال له سپتمبر میاشتې وروسته هغه نور له خپل مشر ورور اراسموس سره په ګاونډي ښار شروزبري کې انګلیکن ښوونځي ته لاړ.
ډاروین مخکې له دې چې له خپل ورور ارسموس سره په ۱۸۲۵ کال کې د ایډنبرګ طبي ښوونځي (هغه مهال د بریتانیا په کچه د طبي زده کړو تر ټولو پرمختللی ښوونځي ؤ) ته ولاړ شي، د هماغه کال دوبي کې یې له خپل پلار سره د طبابت په برخه کې د کار زده کړې په موخه تېر کړ او له خپل پلار سره یې مرسته کوله چې د شروپ شیر د بېوزلو وګړو درملنه وکړي. ډاروین درسي لکچرونه ستړي کوونکي او د جراحي عملیات یې ناراحته کوونکي وبلل. له همدې امله یې زده کړې خوشې کړې. د زده کړو پرځای د جان ادمونستن په نوم ازاد شوي تور پوستي ته لاړ چې له چارلز واترتن سره یې د سویلي امریکا په باراني ځنګلونو کې ملتیا کړې وه څو په نږدې ۴۰ ورځني یو ساعته غونډو کې ورڅخه تاکسیدرمي زده کړي.
ډاروین د پوهنتون په دویم کال کې، د پلینیان له ټولنې سره یوځای شو. د راډیکال دیموکرات زده کړیالانو هغه ټولنه چې په ماټریالیستي نظریات یې په علم کې دود شوي ارتودوکسي مذهبي مفاهیم له پوښتنو سره مخ کول. ډاروین د طبيعي تاریخ له درس څخه چې رابرټ جیم سان ورکاوه ستړی شو. د جیم سان د ځمک پوهنې په درس کې د نپتونیزم او پلوتونیزم موضوعات شامل وو. ډاروین د بوټو ډلبندي زده کړه او د پوهنتون د موزیم له کلکسیون سره یې چې هغه مهال چې په اروپا کې یو له لویو موزیمونو څخه ؤ، مرسته کوله.
له طبي زده کړو څخه د ډاروین لاس په سر کېدو د هغه پلار خواشیني کړ، هغه په قاطعیت سره نوموړی د کمبرېج پوهنتون د عیسویت کالج ته ولېږه چې د هنر په برخه کې لیسانس واخلي، چې په سیمه ییزه کچه د انګلیکن کشیش کېدو له پاره لومړنی ګام ؤ. له دې امله چې ډاروین په وروستۍ ازموینه کې په شرایطو برابر نه و، نو د ۱۸۲۸ کال په جنوري میاشت کې عادي دورې ته شامل شو. هغه تر مطالعې په اس سپرلیدل او نښه ویشتلو ته ډېر ارزښت ورکاوه. د کاکا زوی یې ویلیام ډاروین فاکس چې هغه هم د کریسټ کالج لوست، نوموړی یې د خپلو شانپرکونو (butterfly) په کلیکسیون سره متاثره کړ او ډاورین ته یې د حشرو پیژندنې علم ور معرفي کړ او نوموړی یې وهڅاوه تر څو د خزنده ګانو را ټولول تعقیب کړي.
ډاروین دغه کار په ډېرې لیوالتیا ترسره کاوه. د هغه یو شمېر موندنې د بریټانوي حشراتو د رسامۍ په کتاب کې چې د جیمز فرانسیس ستیفنز اثر دی چاپ شوې. ډاروین د بوټو پېژندونکي جان ستیونز هنسلو نږدې ملګری او پیروی شو. نوموړي له نورو مخکښو طبیعت پلوه روحانیونو سره هم ملاقات وکړ. دغو روحانیونو د ده علمي کار د طبعي مذهبي الهیاتو په توګه ګڼلو. ډاروین د زده کړیالانو ترمنځ په "هغه سړي چې له هنسلو سره قدم وهي" مشهور شو. کله چې ازموینې را نږدې شوې ډاروین خپل وخت مطالعې ته ځانګړې کړ چې د ویلیام بیلي د مسیحیت د اثبات د کتاب ژبې او منطق یې خوښ شو. ډاروین د ۱۸۳۱ کال په وروستیو ازموینو کې ښه وځلېد او د عادي دورې د ۱۷۸ زده کړیالانو ترمنځ یې لسم ځایګی خپل کړ.
ډاروین اړ وو څو د ۱۸۳۱ ز کال جون میاشت پورې په کمبرېج کې پاتې شي. هغه د طبیعي الهیاتو یا د خدای د صفاتو او وجود د مدارکو کتاب چې ویلیام پیلي لیکلی ؤ ولوست (لومړی ځل په ۱۸۰۲ کال کې چاپ شوی ؤ)، چې په طبیعت کې د الهي طرحې د بحث لامل شو او دغه کتاب دا توضیح کوله چې د خدای د چارو برابري د طبیعي قوانینو له مخې ده. هغه په همدې کال کې د طبیعي فلسفې د مطالعې اړوند مقدماتي بحثونو په نوم د جان هرشل نوی کتاب هم ولوست، په دغه کتاب کې د طبیعي فلسفې تر ټولو لوړې موخې د دلیل او شواهدو له مخې توصیف کړي وو.
د ډاروین د تکاملي نظریې پیل
کله چې ډاروین د افریقا لویې وچې له سفر وروسته انګلستان ته راوګرځېد، نږدې په ټولو علمي مرکزونو کې ډاروین پېژندل شوې څېره وه ځکه هنسلو د ۱۸۳۵ کال په ډسمبر میاشت کې د ځمک پوهنې په برخه کې ټاکل شویو طبیعت پوهانو ته د ده د یوې لیکنې په لېږلو د خپل پخواني زده کوونکي شهرت زیات کړی و. هغه مهال چې د ۱۸۳۶ کال د اکتوبر په دویمه د فالموث بېړۍ کورنوال ته ورسېده. ډاروین په چټکۍ سره شروزبري ته د خپل کور او خپلوانو د لیدو په موخه ولاړ. د دوی له لیدنې وروسته د هنسلو د لیدو لپاره کمبریج ته ولاړ، هنسلو ده ته لارښوونه کړې وه چې طبیعت پوهان پیدا کړي څو هغه حیوانات چې ده راغونډ کړي طبقه بندي او هم د بوټو پېژندنې نښې راټولې کړي. د ډاروین پلار هم د پانګونې لپاره ترتیبات ونیول څو زوی یې وکولای شي یو خپلواک عالم واوسي. ډاروین هم په احساساتي ډول په افتخار د لندن د انستیتیوتونو په شاوخوا کې ګرځېده څو د ده د ټولګو د توصیف په موخه متخصصین پیدا کړي. ژوو پېژندونکو کار په ډېر ځنډ ترسره کاوه او له دې ډار وو چې ډېرې نمونې به په ګودام کې پاتې شي.
چارلز لایل په ډېرې لیوالتیا ډاروین د لومړي ځل لپاره د اکتوبر په ۲۹ مه ولید، ډېر وخت لا نه وو تېر چې هغه یې هډوکي پېژندونکي یا اناتومېست ریچارد اون ته ور وپېژندلو. اوون په هغو فوسیلونو باندې د کار لپاره چې ډاروین راغونډ کړي وو د انګلستان د جراحانو د سلطنتي کالج له امکاناتو کار واخیست. هغه په ډېرې حیرانتیا متوجه شو چې دغه فوسیلونه هغه موجوداتو ته اړوند دي چې نسل یې له منځه تللی دی. د هغو لوی وجود لرونکو موجوداتو په څېر لکه ground sloths  او یا هم Megatherium. څرنګه چې ډاروین فکر کاوه دغه له منځه تللي موجودات په سویلي امریکا کې د هغو له نویو ژوندیو ډولونو سره اړوند وو.
د ډاروین مړینه او د خښولو مراسم
په ۱۸۸۲ کال کې هغه د صدري انژین یا "صدري پړسوب" په ناروغۍ اخته شو، چې هغه مهال د زړه د شریانونو د بندېدلو او یا هم د زړه د ناروغۍ په معنی وه. د هغه د مرګ پر مهال طبیبانو د ده ناروغي صدري حمله، یا د زړه سکته تشخیص کړه. ګمان په دې دی چې ډاروین د شیګاس ناروغي لرله (هغه ناروغي چې د یوې وینې خوړونکي حشرې په واسطه لېږدول کېږي).
تمه دا وه چې هغه به په ډاون کلي کې په سنټ مري کلیسا کې خښ شي خو د ډاروین د همکارانو  او عمومي او پارلماني غوښتنې وروسته، د سلطنتي ټولنې مشر ویلیام سپاتیس ووډ پرېکړه وکړه چې ډاروین د دې ویاړ لري تر څو په ویسټ منیستر کلیسا کې د جان هرشل او اسحاق نیوټن په خوا کې خښ کړل شي. د نوموړي د خښولو مراسم د اپریل په ۲۶ مه د چهارشنبې په ورځ د ده د کورنۍ غړو، ملګرو، پوهانو، فیلسوفانو، مخورو او زرګونو عامو وګړو په ګډون ترسره شول.
ب ام و
بایریشه موتورن ورک اګ (په جرمني ژبه: Bayerische Motoren Werke AG) چې اختصار ډول یې ب ام و (BMW) دی د لوکسو موټرونو او موټرسایکلونو څو ملیتي شرکت دی چې مرکز یې د جرمني د مونیخ په بایرن کې موقعیت لري. دغه شرکت په ۱۹۱۶ زکال کې د الوتکو د ماشینونو د تولید کوونکي شرکت په توګه تاسیس شو چې له ۱۹۱۷ زکال څخه یې تر ۱۹۱۸ زکال پورې او بیا ځلي له ۱۹۳۳ زکال څخه تر ۱۹۴۵ زکال پورې یې د الوتکو ماشینونه تولید کړل.
د دغې کمپنۍ موټر د BMW (ب ام و)،Mini  (میني) او Rolls-Royce (رولزرویس) او موټرسایکلونه یې د BMW Motorrad (ب ام و موټوراډ) په برانډونو بازار ته وړاندې کېږي. په ۲۰۱۷ زکال کې ب ام و د ۲ میلیونه ۲۷۹ زره او ۵۰۳ موټرو د تولید له امله د نړۍ د زیاتو موټر تولیدونکو شرکتونو په نوملړ کې څوارلسم ځایګی خپل کړ. دغه شرکت د موټري سپورټ په ځانګړې توګه په touring cars، sports cars او Isle of Man TT د موټرو زغلونې په سیالیو کې پام وړ مخینه لري.
د ب ام و مرکزي دفتر په مونیخ کې موقعیت لري او خپل نقلیه وسایط په جرمني، برازیل، چین، هند، مکسیکو، هالنډ، سویلي افریقا، بریتانیا او متحده ایالاتو کې تولید کوي. په ۱۹۵۹ زکال کې د هربرت او هارلد کوانډت په نامه د دوه وروڼو له خوا په دغه شرکت کې د پانګونې له امله دغه شرکت له سقوط څخه وژغورل شو او له همدې امله د کوانډت کورنۍ د دغه شرکت اوږد مهاله لوی سهم لرونکی دی (نور اسهام یې عمومي اسهامو ته اړوند دي).
تاریخچه
اوټو پلوګ ماشین فابریک (Otto Flugmaschinenfabrik) شرکت په ۱۹۱۰ زکال کې د ګوستوف اوتو له خوا په بایرن کې تاسیس شو. دغه شرکت د ۱۹۱۶ زکال د مارچ په اوومه د بایریشه پلوګزیګ ویرکه اګ (Bayerische Flugzeugwerke AG) په نامه بیاځلي تنظیم شو. دغه شرکت وروسته په ۱۹۲۲ زکال کې خپل نوم بایریشه موتورن ورک اګ ته واړوه. له دې سره د ب ام و نوم ۱۹۱۳ زکال ته اړوندېږي هغه مهال چې د دغه نوم اصلي کارونکې کمپنۍ د کارل راپ له خوا (په پیل کې د Rapp Motorenwerke GmbH په نوم) تاسیس شوه. د Rapp Motorenwerke's انجن تولیدونکي شرکت پانګه او نوم په ۱۹۲۲ زکال کې بایریشه پلوګزیګ ویرکه ته انتقال شو او په همدغه کال کې یې دغه نوم ځانته غوره کړ. د BMW لومړنی تولید د BMW IIIa په نامه د شپږ کسیزې الوتکې ماشین و چې د ۱۹۱۷ زکال په پسرلي کې د انجینر مکس فریز له خوا طراحي شو. د لومړۍ نړیوالې جګړې له پای ته رسېدو وروسته BMW د موټرسایکلونو د ماشینونو، کرنیزو وسایلو، کورنیو وسایلو او د ریل پټلۍ د برېکونو په تولید سره خپلې سوداګرۍ ته دوام ورکړ. دغه شرکت خپل لومړنی موټرسایکل په ۱۹۲۳ زکال کې د BMW R 32 په نوم تولید کړ.
BMW په ۱۹۲۸ زکال کې هغه مهال د موټرو په جوړونکي شرکت واوښت چې Fahrzeugfabrik Eisenach هغه وپېره او د Dixi marque د جواز له مخې یې اسټین ۷ موټر تولید کړل. لومړنی هغه موټر چې د BMW په نوم وپلورل شو یو تغیر لرونکی ډیکسي و چې BMW 3/15 ورته ویل کېدل او د Automobilwerk Eisenach موټر جوړلو د شرکت له خوا د BMW له پېرلو وروسته وپلورل شو. په ۱۹۳۰ مه لسیزه کې BMW خپل تولیدات د سپورټ موټرو او لویو لوکسو موټرو په جوړولو سره پراخ کړل.
د جګړې پر مهال د BMW کارخونه په شدید ډول بمبار شوه او له جګړې وروسته د لویدیځ جرمني ټولې کارخونې د موټرو او طیارو له تولید څخه منع شوې. له دې سره هم دغه شرکت د دیګونو، هرکارې (تخم پزۍ) او بایسکلونو په جوړولو لاس پورې کړ. په ۱۹۴۸ زکال کې BMW بیاځلي د موټرسایکلو تولید پیل کړ. په ۱۹۵۲ زکال کې یې په بایرن کې د BMW 501 لوکس موټر په جوړولو سره بیاځلي د موټرو په تولید هم لاس پورې کړ. د دغه شرکت د موټرو تولید په ۱۹۵۵ زکال کې د ارزانه کوچنیو ایسیټا موټر جوړولو په جواز اخیستو سره پراختیا وکړه. د لوکسو موټرو لږ پلور او د کوچنیو موټرو لږ ګټه د دې لامل وګرځېده چې BMW له شدیدو مالي ستونزو سره مخ شو او په ۱۹۵۹ زکال کې نږدې و چې د هغو د سیال ډایمیلر بنز له خوا وپېرل شي.
په BMW کې د هربت کوانډت او هارلډ کوانډت له خوا په پریمانه کچه پانګونه د دې لامل وګرځېده چې دغه شرکت د یو جلا بنسټ په توګه بقا وکړي. د دغو دوه وروڼو پلار ګونتر ګوانډت یو مشهور جرمنی صنعتګر و. کوانډت په ۱۹۳۳ زکال کې له نازي ګوند سره یوځای شو او د وسلو او بټریو په جرمنۍ ورماخت کمپنۍ کې یې پریمانه پانګه ترلاسه کړې وه. د هغه لږ تر لږه دریو شرکتونو په پراخه کچه له غلامو کارګرانو ګټنه کوله چې د کارګرانو شمېر یې په ټولیزه توګه ۵۰۰۰۰ تنو ته رسېد. هغه ته د اړوندې بټرۍ جوړولو یوې کمپنۍ د اجباري کار ځانګړی کمپ درلود چې آن د اعدام لرګي یې هم لرل. ژوند کولو ته د دغو کارګرانو تمه یوازې شپږ میاشتې وه. په داسې حال کې چې کوانډت او BMW د جګړې پر مهال له یو بل سره مستقیمه اړیکه نه لرله خو د نازیانو د واکمنۍ پر مهال د هغه د پلار له خوا راغونډې شوې شتمنۍ کوانډت ته د BMW د پېرلو توان ورکړ.
BMW 700 موټر بریالی و او د شرکت له بېرته په پښو درېدو سره یې مرسته وکړه. په ۱۹۶۲ زکال کې د BMW د کامپکټ څوکیو/باډۍ لرونکو نویو موټرو تولید د سپورټ موټرو په نړۍ کې د BMW د شهرت موندلو پیل و. د ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال BMW په خپلو تولیداتو کې د چت او لوکسو چوکیو کارولو سره خپل کار ته پراختیا ورکړه. د BMW 5 Series منځنۍ کچې څوکیو لرونکی موټر په ۱۹۷۲ زکال کې معرفي شو له هغو وروسته BMW 3 Series کامپکټ څوکیو لرونکی موټر په ۱۹۷۵ زکال کې، BMW 6 Series د لوکس چت په لرلو په ۱۹۷۶ زکال کې او BMW 7 Series د لویو لوکسو چوکیو لرونکي موټر په ۱۹۷۸ زکال کې معرفي شو.
BMW M برخې خپل لومړی د سړکو موټر چې یو منځنۍ کچه ماشین لرونکی غوره موټر و په ۱۹۷۸ زکال کې یې وړاندې کړ. په دې پسې وروسته په ۱۹۸۴ زکال کې BMW M5  او په ۱۹۸۶ زکال کې BMW M3  یې بازار ته وړاندې کړل. همدارنګه په ۱۷۸۶ زکال کې BMW خپل لومړنی V12 ماشین لرونکی 750i لوکسو څوکیو لرونکی موټر هم معرفي کړ.
دغې کمپنۍ په ۱۹۹۴ زکال کې روور ګروپ (Rover Group) هم وپیره خو دغه پېرل یې بریالي نه شول او د BMW لپاره په لویه کچه د مالي زیان لامل وګرځېد. په ۲۰۰۰ زکال کې BMW د روور ډېری برانډونه وپلورل او یوازې میني یې ځانته وساته.
په ۱۹۹۸ زکال کې BMW همدارنګه د رولز رایس برانډ حقوق هم د Vickers Plc څخه ترلاسه کړل.
د BMW لومړنی مډرن ډېر تولید شوی توربو لرونکی پټرولی ماشین په ۲۰۰۶ زکال کې نندارې ته وړاندې شو، (له ۱۹۷۳ زکال څخه تر ۱۹۷۵ زکال پورې BMW د BMW 2002 turbo موټرونو لپاره یوازې ۱۶۷۲ دانې توربو لرونکي M10  ماشینونه تولید کړي و)؛ چې بیا له ۲۰۱۰مې لسیزې وروسته په ډېری ماشینونو کې له توربو سیسټم څخه ګټه اخیستنه پیل شوه. د BMW لومړنی هایبرډ موټر په ۲۰۱۰ زکال کې BMW ActiveHybrid 7 و، همدارنګه د BMW لومړنی ډېر تولید شوی برېښنايي موټر BMW i3  دی چې په ۲۰۱۳ زکال کې یې وړاندې کړ.
د ۲۰۲۱ زکال په جنوري میاشت کې BMW اعلان وکړ چې د موټرو تولید یې په ۲۰۲۰ زکال کې د کویډ -۱۹ وبا او د هغو د محدودیتونو له امله ۸.۴ سلنه کم شوی. له دې سره د ۲۰۲۰ زکال په لومړیو میاشتو کې BMW د خپلو پېرودونکو په تقاضا کې د ۳.۲ سلنه زیاتوالي شاهد و.
د ۲۰۲۲ زکال د جنوري په ۱۸ مه نېټه BMW د M760Li xDrive نوی محدود ماډل د «وروستي V12» په نامه معرفي کړ چې وروستی BMW موټر دی چې V-12 ماشین یې په کې کارولی.
وجود او ماهيت
کله چې د یو څیز سره مخ کیږي، له هغې څخه دوه مانا اخیستل کېدی شي: يوه دا چې دا يو څيز دی او بله دا چې دا څه څيز دی. په اسلامي فلسفه کې په لومړۍمانا کې وجود او په دویمه مانا کې ماهيت بلل کیږي. دا توپیرد ارستو په دویم تحلیل کې موندل کيږي، خو ابن سینا د لومړي ځل لپاره په ښکاره توګه د دې يادونه وکړه. په بل عبارت، وجود د موجوداتو عام اړخ ګڼل کیږي ځکه چې دوی شتون لري. ماهيت د دوی ځانګړی اړخ ګڼل کیږي ځکه چې د هرې کټګورۍ مخلوقات خپل طبیعت لري (د مثال په توګه، د آس طبیعت (ماهيت) د انسان له طبیعت (ماهيت) سره توپیر لري).
اصلي وجود یا طبیعت
په اسلامي فلسفه کې په وروستیو کې دا مسله راپورته شوې چې د یو څیز موجودیت اصل دی یا د هغه طبیعت. په بل عبارت، هغه شی چې بهرنۍ نړۍ ډکوي او د تاثیر سرچینه ده، وجود یا طبیعت دی. میرداد د لومړي ځل لپاره دا موضوع راپورته کړه، خو ځینو خلکو د بهر د طبیعي نړۍ د موجودیت پر سر شخړه خپله لومړنۍ بڼه ګڼلې ده. میرداماد پخپله د طبیعت په اصليت باور درلود، خو ملا صدرا او د هغه تابعین د وجود په اصل باور درلود.
سرچينې
فياض، غلام رضا (۲۰۰۸). وجود او هغه څه چې په صدرای ښوونځي کې دي. قم: د پوهنتون او ولسوالۍ د څیړنې انسټیټیوټ.
پايليکونه
وېشنيزه:فلسفه
یکاترینبورګ
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;;font-weight:bold;font-family:Bahij Zar; background:none;" یکاترینبورګ (په روسی کې: Екатеринбург, پخوانی نوم: Sverdlovsk ) د روسیې یو له مهمو ښارونو څخه دی چې د سویرډلوسک ولایت مرکز دی. دا ښار د یورال فدرالي ولسوالۍ د صنعتي او کلتوري مرکز په توګه هم پېژندل کیږي.
د 2010 سرشمېرنې له مخې ، د دې ښار نفوس 1,349,772 و او له همدې امله دا په روسیه کې څلورم ډېر نفوس لرونکی ښار دی. یکاترینبورګ د 1924 او 1991 ترمنځ د Sverdlovsk په نوم پېژندل شوی و. پخوانی نوم د یاکوف سویرډلوف څخه اخیستل شوی و، هغه یو د بالشویک مشرانو څخه و.
سرشمېرنه
د سرشمېرنې د پایلو له مخې چې له تېر څخه تر اوسه پورې ترسره شوي، د دې ښار نفوس یوازې په 1724 کې له 4,000 څخه په 2010 کې 1,349,772 تنو ته لوړ شوی، چې دا د ډېرېدو رجحان څرګندوي:
ځمکلار
د یکاترینبورګ میټرو يا ځمکلار په 1991 کې جوړه شوې او اوس مهال 1 کرښه او 9 تمځايونه لري.
سرچینې
وېشنيزه:ښارونه وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي ښارونه وېشنيزه:د روسيې ښارونه
ایروس رامازوټي
ایروس لوسیانو والټر رامازوټي  کې    (د 28 اکتوبر  1963 زیږیدلی)، ایټالوی سندرغاړی، چې د "Eros Ramazzotti" په نوم پیژندل شوی. ایروس په ایټالیا او ډیری اروپایی هیوادونو کې د انګلیسي ژبو هیوادونو او هسپانوي ژبې نړۍ په شمول یو له خورا مشهور او مشهور سندرغاړو څخه پیژندل کیږي. او د هغه ډیری البومونه په ایټالیا او هسپانوي دواړو کې خپروي. په 1984 کې، هغه 11 سټوډیو البومونه د دریو تالیف البومونو، درې ژوندیو البومونو، او 37 سندرو په بڼه خپاره کړل. دا ټول د پام وړ په ډیری اروپایی هیوادونو کې او همدارنګه په سویلي او مرکزي امریکا کې د جدول په قطار کې وو. راماتسوتي په خپل 25 کلن مسلک کې له 50 ملیون څخه ډیر البوم ریکارډونه ثبت کړي دي. د هغه د میوزیک کټګورۍ کې د ډیری مشهور هنرمندانو سره کار شامل دی پشمول: چیر ، ټینا ټرنر ، انډریا بوسیلی ، اناستازیا ، لوسیانو پاواروټي ، لورا پوزیني او ریکي مارټین. راماتسوتي په 1993 کې د "توت ستوري" البم په خپرولو سره خپله لومړۍ نړیواله بریا ترلاسه کړه. چې شپږ میلیونه البومونه یې خرڅ کړل. دا بریالیتوب په 1994 کې د هغه نړیوال تړون لامل شو. د "BMG" شرکت سره شو هغه د جووینټس فوټبال ټیم مینه وال دی.
سرچینې
وېشنيزه:1963 زېږېدنې
د مالیزیا سیاست
د مالیزیا سیاسی نظام د استازیتوب پر بنسټ فدرال دیموکراسۍ په اډانه کې مشروطه شاهي نظام دی، چې یانګ دی پرتوګونګ د دولت مشر او د مالیزیا لومړی وزیر د حکومت مشر دی. اجراییوي قوه د فدرالي حکومت او ۱۳ ایالتي حکومتونو په واک کې ده. په داسې حال کې چې مقننه قوه له فدرالي پارلمان او ۱۳ ایالتي اسمبلۍ په اختیار کې ده. که څه هم قضایه قوه له اجراییه او مقننه قوې نه خپلواکه ده، خو اجراییه قوه په محکمو کې د قاضیانو په ټاکلو سره د خپل نفوذ ساتلي.
د مالیزیا حکومتي سیسټم د ویسټ منسټر سیسټم په بنسټ دی او د واکونو سلسله مراتب یې د فدرالي اساسي قانون په بنسټ ده او د مالیزیا د حکومت درې څانګو (اداري څانګي) چې اجرایوي، قضایه او مقننه قوه دي تعینوي. په داسې حال کې چې پارلمان له ملي شورا ( مشرانو جرګې یا سنا) او استازو جرګې (ولسي جرګې ) نه جوړ دی.
مالیزیا په ۱۹۵۵ز کال کې فدرالي مقننه شورا لپاره له لومړني مستقیمو ټاکنو راهیسې څو ګوندي نظام لري. دغه راز د مالیزیا واکمن ګوند د اتحاد ګوند ایتلاف (مالیزیایي کې: Parti Perikatan) و، چې له ۱۹۷۳ز کال راهیسې د نوموړي ګوند ځایناستی د ملي ایتلاف (ملي جبهه) ګوند شو. ملي ایتلاف (BN) حکومت ۶۱ کاله په واک کې و چې په نړۍ کې ترټولو اوږد مهاله حکومتونو نه ګڼل کېږي. دغه راز د مالیزیا د عمومي ټاکنو ۱۴ پړاو په پایله کې چې د ۲۰۱۸ز کال د مې په ۹مه نیټه ترسره شوې د امېد ائتلاف (PH) ګوند واک تر لاسه کړ، خو د مالیزیا د ۲۰۲۰-۲۰۲۲ز کلونو سیاسي کړکېچ وروسته د امېد ائتلاف ملي حکومت د ۲۰۲۰ز کال د مارچ له لومړۍ نېټې نه تر د ۲۰۲۱ز کال د اګسټ تر ۱۷ مې له هغه وروسته چې د ملي ایتلاف ګوند د یاد ګوند له ملاتړ نه لاس واخیست او له ایتلاف نه ووت حکومت وکړ. چې ملي ایتلاف ګوند له هغه وخت راهیسې د مالیزیا له سراواک ګوندونو اتحاد (GPS)، د مالیزیا ملت ګوند (PBM) او متحده صباح ګوند (PBS) سره د اعتمادي شریکانو په توګه حکومت کړی.
د امید ایتلاف ګوند چې په کې ډیموکراټیک عمل ګوند (DAP)، د خلکو عدالت ګوند (PKR)، د ملي باور ګوند (امانه) او د صباح میراث ګوند او له متحده پرمختیایي کینابالو سازمان (UPKO) سره د اعتمادي شریکانو په توګه یو ځای دي د مالیزیا د اپوزیسیون زیاتره برخه جوړوي. همدارنګه د اپوزیسیون نورو ګوندونو کې د مالیزیا متحده ډیموکراټیک اتحاد (MUDA)، د وطنپال ګوند (PEJUANG) او متحد سراواک ګوند (PSB) شامل دي.
په ۲۰۱۶ز کال کې د اقتصادي اطلاعاتو څانګې مالیزیا د «نیمګړې ډیموکراسۍ» په توګه وګڼله، خو مالیزیا په ۲۰۱۸ز کال کې د اقتصادي اطلاعاتو څانګې له خوا د کال غوره هېواد په توګه ونومول شو، ځکه د ۱۴مې عمومي ټولټاکنو وروسته واک په سوله ایزه توګه له مهاتیر محمد نه چې د هېواد توکمپاله تګلارو کمولو لپاره  زړه نازړه وه، انور ابراهيم ته ولېږدول شو.
د مالیزیا اتحادیه
د مالیزیا اتحادیه (مالای: Kesatuan Melayu؛ KM) په ۱۹۲۶ز کال کې د محمد یونس عبدالله، ټینګکو قادرعلي او امبوک سولو له خوا رامنځته شوه، چې د یادې اتحادیې له جوړولو نه یې موخه د خلکو ژوند کې د مالیزیا د ونډې زیاتوالۍ، د استعماري چارواکو په وړاندې د مالیزیا له ګټو ملاتړ او د مالیزیایانو لپاره د لوړو او تخنیکي زده کړو وده ورکول و. دغه راز یونس عبدالله د سولې د عدالت ، د لومړۍ نړیوالې جګړې پرمهال د استعماري حکومت له خوا رامنځته شوی د مسلمانانو مشورتي شورا او د سینګاپور ښاروالۍ د شورا غړي په توګه هم دنده تر سره کړي. همدارنګه یونس د KM د مشر په توګه د تنګیو د مېشت ځایونو د مقننه شورا لومړی مالیزیایې غړی شو. یو له لومړنیو مسلو نه چې KM مطرح کړه د مالیزیا مېشته کېدو لپاره د ځمکې غوښتنه وه، چې دا غوښتنه ومنل شوه او د ځمکې د پېرودلو او پراختیا لپاره ۷۰۰،۰۰۰ امریکایي ډالره ورکول شو. دغه راز یادو مېشت ځایونو اوس ډېره پراختیا موندلي چې په سینګاپور کې د یونس سیمې برخه ده.
KM په نورو برتانوي مالیزیایي ایالتونو کې هم د ورته سازمانونو لکه د مالیزیا د پینانګ ټولنه (په ۱۹۲۷ز کال کې) او د پیراک مالیزیایي ټولنې (په ۱۹۳۷ز کال کې) جوړولو کې لویه ونډه درلوده. دغه راز KM له دویمې نړیوالې جګړې نه روغ پاتې شو او د سنګاپور د یووالي ګوند جوړولو لپاره د مالیزیا متحد ملي سازمان او د مالیزیا چینایي ټولنې سره سیاسي ایتلاف ته ننوت، خو په پای کې KM په سنګاپور کې د ۱۹۵۵ز کال په مقننه ټاکنو کې د انتخاباتي ماتې په پایله کې له منځه لاړه.
د ځوانې مالیزیا اتحادیه
د ځوان مالیزیا اتحادیه (مالایی: Kesatuan Melayu Muda؛ KMM) په ۱۹۳۸ز کال کې په کوالالمپور کې د ابراهیم یعقوب په مشرۍ تاسیس شو. که څه هم نوموړي اتحادیه د یوې ټولنیزې اتحادیې په توګه ثبت شوی و؛ چې د سپورټ، تعلیم، کرنې، روغتیا او نورو تفریحی برخو کې د مالیزیاي ځوانانو د اصلاح لپاره کار کاوو، خو د KMM اصلي موخه له بریتانیا نه د ټولو مالیزیایې ایالتونو د سیاسي خپلواکۍ لپاره مبارزه او د بریتانیا له سترواکۍ سره مخالفت کول وو. په داسې حال کې چې KMM د مالیزیایې ټولنې ملاتړ ترلاسه کړ، خو د مالیزیا د اشرافو او بیوروکراسۍ د ملاتړ په تر لاسه کولو کې پاتې راغۍ او په مالیزیا باندې د جاپاني یرغل په وخت کې د KMM له ۱۰۰ نه ډېر غړي د چارواکو له خوا د همکارۍ په تور ونیول شول.
د KMM ټول نیول شوي غړي د ۱۹۴۲ ز کال د فبروري په میاشت کې د سینګاپور له سقوط وروسته خوشې شول. د ۱۹۴۲ ز کال د جنورۍ په ۱۴مه د مرستیال ولسمشر مصطفی حسین په مشرۍ د KMM یوه پلاوي له جاپاني چارواکو سره د مالیزیا د خپلواکۍ په اړه خبرې اترې وکړې، خو جاپاني چارواکو د دې غوښتنې په غبرګون کې KMM منحل کړ او د هغې په ځای یې د Pembela Tanah Ayer ( یا د مالیزیاي مخفف سره PETA)  په نوم ملیشې رامنځته کړه.