cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د هانګ کانګ اقتصاد
هانګ کانګ د ځمکې د پلور او مالياتو او تر څنګ يې د نړيوالو سوداګريو له راجلبولو څخه عايد تر لاسه کوي، تر څو د خپلو دولتي مالي تمويل لپاره پانګه چمتو کړي، ځکه چې د مالياتو خپله تګلاره يې کمه ده. د «Healy Consultants» په وينا، هانګ کانګ د نېغ په نېغه بهرنۍ پانګونې (FDI) د راجلبولو له امله، په ختيځه اسيا کې د سوداګرۍ لپاره تر ټولو په زړه پورې چاپېریال لري. په ۲۰۱۳ز کال کې، هانګ کانګ په ټوله نړۍ کې د بهرنۍ نېغ په نېغه پانګونې تر ټولو ستر تر لاسه کونکی و.
د «Tax Justice Network» د ۲۰۱۱ز کال د مالي محرميت شاخص کې هانګ کانګ ته څلورم درجه ځای ورکړل شوی و. د «Network Readiness Index » (NRI) په نوم د نړيوالې اقتصادي ټولنې له خوا د هانګ کانګ حکومت ته د څلورم لوړ اسيايي حکومت درجه ورکړل شوه، دې ټولنې په ۲۰۱۶ز کال کې د حکومت د معلوماتو او مخابراتي ټيکنالوژۍ اندازه کوي او په ټوله نړۍ کې ديارلسم ځای ورکړل شوی و.
اقتصادي وړاندوينې
په ۱۹۹۷ز کال کې د هانګ کانګ له سپارلو راهيسې، د هانګ کانګ اقتصادي راتلونکی د نړيوال توب د ننګونو او د چين د مرکزي سيمو له ښارونو سره د نېغ په نېغه سيالۍ سره زيات مخ شوی دی. په ځانګړي ډول، شانګهای د جغرافيايي ګټې تر لاسه کولو ادعا کړې. د شانګهای ملکي حکومت هيله درلوده چې دا ښار تر ۲۰۱۰ز کال پورې د چين مرکزي اقتصادي مرکز وګرځوي.
منفي غېر مداخله
د «ميلټن فريډمين» په څېر اقتصاد پوهانو او «کاټو انسټيټيوټ» ډېر ځله د هانګ کانګ اقتصاد د ازاد اقتصاد د پانګونې د اقتصادي تګلارې د يوې بېلګې په توګه ښودلی دی چې د دې ښار بريا همدې تګلارې ته منسوبوي. خو ځینو نورو بيا استدلال وړاندې کړی چې دا اقتصادي ستراتژيي په مناسب ډول د ازاد اقتصاد له نظره نه ده ځانګړې شوې. دوی وايي چې اوس هم داسې ډېرې لارې شته چې تر مخې يې حکومت په اقتصاد کې ښکېل دی چې ځينې يې ان د نورو هغو هېوادونو د ښکېلتيا له درجې هم اوړي، څومره چې پکې پانګوال هېوادونه ښکېل دی. د بېلګې په ډول حکومت د عامه کارونو په پروژو، روغتيا، زده کړې او ټولنيزې ښېګڼې په لګښتونو کې ښکېل دی. سربېره پر دې، سره له دې چې د نړيوالو معيارونو سره سم په شخصي او شرکتي عايد د ماليې کچه ښکته ده، د نورو هېوادونو په خلاف د هانګ کانګ حکومت د خپلو عايداتو د پام وړ برخه د اجارو او ځمکو له مالياتو څخه تر لاسه کوي. په هانګ کانګ کې ټولې ځمکې د حکومت ملکيت دی او شخصي ابادونکو او کارونکو ته د ټاکلې مودې لپاره د فيسونو په بدل کې په اجاره ورکول شوي دي، کوم فيسونه چې د دولت خزانې ته تاديه کېږي. د اجاره شويو ځمکو د خرڅلاو په محدودولو سره، د هانک کانګ حکومت د ځمکو نرخونه په هغه اندازه ساتي، کوم چې مصنوعي لوړ نرخونه بلل کېږي او دا چاره حکومت سره مرسته کوي چې دولتي لګښتونه پوره کړي، سره له دې چې په عايد او ګټه ماليات يې ښکته وي.
اقتصادي ازادي
هانکانګ په ۲۰۲۰ز کال کې د «The Heritage Foundation» د اقتصادي ازداۍ په شاخص کې له سينګاپور وروسته په نړيواله کچه د دويم درجه ازاد اقتصاد لرونکې هېواد ډلبندي شوی و. دا شاخص سواګري، تجارت، پانګونه، مالي تمويل، د شتمنۍ حقوق او په مزدورۍ بنديزونه اندازه کوي او په ۱۸۳ اقتصادونو کې د فساد، حکومتي اندازې او پيسو د مديريت اغېزې تر پام لاندې نيسي. هانګ کانګ یواځینی اقتصاد دی چې د ۱۰۰ نومرو په اندازه کې يې ۹۰ يا له دې څخه زياتې نمرې، په ترتيب سره په ۲۰۱۴ او ۲۰۱۸ز کلونو کې تر لاسه کړې دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، د « Heritage Foundation »  په نوم يو څېړنيز انستيتيوت د هانګ په حکومتي نظام او ديموکراتیکو پروسو کې د چين د حکومت د مخ پر زياتېدو مداخلې ته په کتنې سره، هانګ کانګ له چين څخه جلا او د يوې جلا هستې په توګه د نړۍ د ازادو اقتصادونو له خپل فهرست څخه لرې کړ. په دې ډول هانګ کانګ او «مکاو» هغه حيثيت له لاسه ورکړ چې له څو لسيزو څخه یې په دې شاخص کې درلود. د « Heritage Foundation» مشر روښانه کړه چې هانګ کانګ ته د لا زياتو اقتصادي ازاديو ضمانت ورکړل شوې دی، خو دا اقتصادي تګلارې په پايله کې بيا هم د بجينګ له خوا مديريت کېږي.
تروندهايم
تروندهايم د ناروې د لويو ښارونو څخه دی چې ددې هيواد په شمال ختيځ سېمه کې پروت دی، دا ښار د توريزم (سياحت) لپاره خورا مشهور دی.
نور معلومات
63.44°N, 10.4°W
وېشنيزې:کمونيزم
وېشنيزه:سياست
شاه حسين هوتک
د ميرويس نيكه دويم زوى حسين نومېد چې د ۱۱۱۴ هـ كال د ربيع الاول پر ۲۳ د كلات په سيوري كې وزېږېد. د عمر تر دولسو كلو پورې يې فقه، تفسير، منطق او د بلاغت علوم ولوستل. هغه مهال چې پر ۱۱۳۵ هـ كال اعليحضرت شاه محمود اصفهان فتح كړ، نو خپل كشر ورور حسين يې د كندهار پر تخت كېناوه. اعليحضرت شاه حسين ډېر عالم، اديب او علم روزونكى پاچا وو او د ده عصر پر پښتنو باندې په ډېرې ارامۍ او راحت تېر شو، لوېديزې او شمالي خوا ته تر فراه، سبزوار او هرات پورې او ختيځ خواته تر غزني او گومل پورې ده حكمراني كوله او سربېره پردې، پښين ، شال او د پنجاب د اسماعيل او غازي خان دېرې هم د شاه حسين په وختو كې فتح شوې. همدارنگه د ملتان لته هم د كندهار د قوواو له خوا تهديد شوه او د پښتنو پرمختگ د ملتان تر حدودو ورسېد. د دې زلمي پاچا د علم پروروۍ د ثبوت لپاره همدا دليل بس دى چې په شاهي ارگ كې يې ادبي انجمن جوړ كړى وو او په اوونۍ كې به یې يوه ورځ د خپل وخت ډېر لوى علما، شاعران او اديبان خپل كتابتون ته رابلل. شعرونه به يې اورېدل او ادبي مجلسونه به يې كول. شاعرانو ته به يې صلې وركولې چې د همدې ټولنې په بركت او ددې پاچا په امر د پښتو قيمتي نښير پټه خزانه ډگر ته راووت او وليكل شو او نور ډېر كتابونه په پښتو كې پيدا شول. شاه حسين پخپله هم د پښتو ژبې ښه شاعر وو. پر ملي وزن يې خواږه شعرونه ويل. د دې علم دوست پاچاهي تر ۱۱۴۹ هـ پورې دوام وكړ ، څو د همدې كال د رجب په ۱۷ نادر شاه افشار د افغانستان خواته د ضبط په خيال راوكوچېد، ځكه چې ده د درې څلورو كالو پرله پسې جگړو په اثر د هرات د ابداليو حكومت له منځه اخيستى وو او د پښتنو د ځواکونو پاتې برخه يې هم په پارس او گورجستان كې ماته كړې وه، ځكه يې نو اوس د كندهار د غلځيو د پايمالولو څخه بل كار نه درلود. د كوچني اختر د مياشتې پر دويمه نادر شاه تر سيستان راتېر شو او د همدې مياشتې پر ۱۸ د دلخك او دلارام له لارې د هېلمند غاړې ته راورسېد او د دې ځاى تر نيولو وروسته د كوچني اختر پر ۲۱ د هېلمند تر سيند راپورې ووت. د ۱۱۴۹ هـ د ذيقعدې په اوايلو كې يې د كندهار کلکه كلا محاصره كړه. شاه حسين د كندهار زلمى مدافع له خپل نامتو سپه سالار سيدال خان ناصر سره يو كال او څو مياشتې په مېړانه دفاع وكړه او نادر شاه يې له خپل ستر پوځي ځواک سره پرې نه ښود چې پر ښار تصرف وكړي. د ۱۱۵۰ هـ د ذيحجې لومړۍ ورځې وې چې د زلمي شاه حسين نظامي طاقت پاى ته ورسېد، ځكه چې تر هغه دمخه د هوتكو د دورې نامتو او زړور سپه سالار سيدال خان ناصر د شاه حسين له زوى محمد سره د كلات په كلا كې د نادر د جنگياليو په لاس ورغى او دا نامتو سپه سالار د نادر په امر د سترگو له نعمته بې برخې او ړوند كړاى شو. ځكه نو شاه حسين هم نادر شاه ته تسليم شو او د ده له دې تسلېمېدو سره د هوتكو د شاهنشاهۍ لمر ولوېد او لكه سلطان محمد چې ليكي: «زلمى شاه حسين تر ۱۵ كالو سلطنت وروسته د نادرشاه په امر د پارس مازندران ته تبعيد شو او هماغلته د نادري قهر د زهرو په مټ د برات په لسمه پر ۱۱۴۹ ؟ ، بايد ۱۱۵۲ وي، له دنيا ولاړ.
د شاه حسين هوتک د شعر یوه بېلگه
غزل
سرچینې
‎
وېشنيزه: د افغانستان پاچايان وېشنيزه: افغانستان وېشنيزه: پښتانه
مارتینیک
مارتینیک په فرانسوي Martinique) په مرکزي امریکا او د کارایب سمندر کې پراته ټاپوګان دي چې د دومینیکن حنوب سنت لوسیا شمال او د ونزویلا ختیځ ۴۸۳ کې موقیعت لري.
تیموریي واکمنې
د تیموریانو ټولواکمنې په انګلیسي Timurid Empire (۱۳۷۰تر ۱۵۰۶م کال پورې د ترکانو د ریښوی قوم (ازبکانو) لخوا جوړه شوې واکمني وه، د تیموري امپراطورې بنسټ ګډ تیمور ایښی وو.
اکروتيري او دېکېليا
اکروتيري او دېکېليا د قبرس په جزیره کې د برتانیا تر کنټرول لاندې د دوو سیمو نومونه. د بریتانیا بهرنۍ سیمه د قبرس په ټاپو کې ده. هغه سیمې چې د برتانیا پوځي اډې او تاسیسات پکې شامل دي
تاريخ
دا دوه اډې د قبرس له خپلواکۍ راهیسې د انګلستان او شمالي ایرلنډ تر کنټرول لاندې دي.
سیاست
برېتانیا د مدیترانې په سمندرګي کې د خپلو تګلارو له مخې دغه دوه اډې په واک کې لري او له هغو څخه پوځي استفاده کوي.
جغرافيه
اکروتيري په سوېل کې کې او دېکېليا د قبرس د ټاپو په سوېل ختیځ کې موقعیت لري.
د اکروتيري او دېکېليا ایپسکوپي کنټونمینټ مرکز دی چې د اکروتيري سکټور کې موقعیت لري. دا هیواد د اکروتیري په نوم یو مشهور کلی لري او د اکروتيري په سیمه کې موقعیت لري.
د دې دوو اډو ټوله مساحت 255 مربع کیلومتره en:1 E7 m² او نفوس یې 14,000 دی چې د برتانوي کارمندانو او سرتیرو په شمول (د نفوس نیمایي برخه).
د اکراتري او داکیلیا رسمي ژبې انګلیسي او یوناني دي او په دې هیواد کې نښې په دې دوو ژبو لیکل کیږي.
سرچينې
وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:نيمه خپلواک هېوادونه وېشنيزه:پوځي اډې وېشنيزه:برېتانيا
ليکلی تاريخ
ثبت شوی تاریخ یا لیکل شوی تاریخ يا تاريخي ليکلی دور یو تاریخي داستان دی چې د لیکل شوي شالید یا نورو اسنادو شواهدو پر بنسټ ترتیب شوی. لیکل شوی تاریخ د نورو پخوانیو دودونو لکه افسانوي دودونه، ژبنی تاریخ یا لرغونپوهنې سره توپیر لري. د نړۍ د تاریخ په یوه عمومي سروې کې، لیکل شوی تاریخ د لرغوني نړۍ د تاریخ د موجوده حسابونو سره د څلورم زریزې مخزېږديزې شاوخوا پیل کیږي او د لیکلو تاریخ سره سمون لري. د لیکلو ریکارډونو د محدود کارولو له امله، د ځینو جغرافيايي سيمو يا کلتورونو لپاره لیکل شوی تاریخ په نسبتا لنډ معاصر وخت پورې محدود دی. په تیرو وختونو کې، ټول تاریخي معلومات نه ثبت شوي او ځینې وختونه شیان لکه د طبیعي پیښو اغېزې یا د خلکو نومونه ثبت شوي ندي. له همدې امله، د لیکلو پس منظر په مختلفو برخو کې یو شان نه دی.
د ليکل شوي تاريخ تفسير اکثرا په تاریخي تګلار یا د تخنیکونو او لاښوونو ټولګې پورې اړه لري چې تاريخ ليکوونکي د لومړني سرچینو او نورو شواهدو څخه د څیړنې لپاره کاروي او بیا د تیرو حسابونو لیکي. د ماهیت او حتی د ثبت شوي تاریخ د تشریح کولو لپاره د مؤثره میتود کارولو احتمال په اړه پوښتنه د تاریخ په فلسفه کې د پوهنپوهنې پوښتنې په توګه راپورته شوې. د مختلفو تاریخي میتودونو مطالعه د تاریخ پیژندنې په نوم پیژندل کیږي، کوم چې د ثبت شوي تاريخ مختلف تفسيرونه معاينه کوي.
له کاره وتنې نېټه
د تاريخ څخه پخوا دوران په دودیز ډول د ثبت شوي تاریخ څخه مخکې دورې ته اشاره کوي چې د لیکلو سیسټم په ایجاد سره پای ته ورسیده. مخکنۍ تاریخ د یوې سیمې د تیرې برخې برخې ته اشاره کوي چې هیڅ لیکل شوي ریکارډونه شتون نلري یا چیرې چې لیکل د هغه کلتور برخه نه وه.
د تاریخ پیل د تاریخ او تاریخ تر مینځ د لیږد دورې ته اشاره کوي، په ټولنه کې د سواد له ظهور وروسته، مګر د لومړنیو تاریخ پوهانو له لیکو څخه مخکې. اصطالح هغه وخت ته هم اشاره کولی شي چې په هغه کې یو کلتور یا تمدن لا تر اوسه لیکلو ته نه دی رسیدلی، په ورته وخت کې نورو کلتورونو خپل شتون په خپلو لیکنو کې ثبت کړی دی.
د لیکلو لومړني سیسټمونه د پیچلو سیسټمونو څخه مخکې راغلل. لومړني مثالونه یې د جیهو سمبولونه (نږدې 6600 مخزېږديز)، د وینچا نښې (نږدې 5300 مخزېږديز)، د سیند دره سکریپټ (نږدې 3500 مخزېږديز)، او د نسیبیدي رسم الخط (نږدې 500 مخزېږديز). د کره وخت په اړه اختلاف شتون لري چې مخکې تاریخ کله تاریخ شو او کله چې ابتدايي لیکنه ریښتینې لیکنه شوه. په هرصورت، د لومړي لیکلو سیسټم اختراع تقریبا د څلورم پېړۍ په وروستیو کې د ډبرو نوې دوره کې د برونزو دورې پیل سره معاصر دی. په عموم کې، د لرغوني سومري مېخي ليکدود ژبه او د مصري هیروګلیفونه د لومړي لیکلو سیسټمونو په توګه پېژندل کیږي.
تاریخي نښې
لومړني تاریخونه د مصر ، میسوپوتامیا او سومیریانو د لومړنیو سپیڅلو سلطنتونو لومړیو تمدنونو ته رسیږي ، کوم چې د 3500 مخزېږديز څخه د یو بل څخه په خپلواکه توګه څرګند شوي. لومړۍ ثبت شوې نیټه چې د نورو تاریخونو په پرتله په کیفیت او اعتبار کې خورا توپیر لري، د فرعونانو او د دوی واکمنۍ پورې اړه لري او د پخوانیو مصریانو لخوا رامینځته شوې. د پخوانیو ځایونو څخه د ترلاسه شویو کارونو له مخې، په وروستیو وختونو کې ډیری قوي تاریخي ریکارډونه بیا کشف شوي.
ختیځه آسیا
په چین کې، د لیکل شوي تاریخ لومړی ریکارډ د مخزېږديز د دوهم زریزې څخه د هډوکي په کاپي کې موندل شوی. شوچينګ (د اسنادو کتاب) د چين له پنځو کلاسيکو متنونو څخه يو دی او د چين د تاريخ يو له لومړنيو اثارو څخه دی.
سيما کيان (د سلو کالو په شاوخوا کې) په چين کې لومړی کس و چې د مسلکي تاريخي ليکنو لپاره يې کار برابر کړ. د هغه لیکل شوی کار شیجي ( لوی تاریخي ریکارډونه ) ، په ادبياتو کې یوه تلپاتې لاسته راوړنه وه چې تر 16 پېړۍ پورې وغځول شوه او د ځانګړو موضوعاتو او د مشهورو اشخاصو شخصي ژوندلیکونو او همدارنګه د آمیانو د ژوند او کړنو په اړه ډیری مقالې شاملې وې چې معاصر او تیرو وختونو معاینه کوي. . د هغه کار په چین کې وروسته تاریخي اثار اغېزمن کړل ، پشمول د هان امپراتورۍ د نامتو بان کورنۍ.
اروپا
هیروډوټس (484-425 مخزېږديز) په عمومي ډول د "تاریخ پلار" په نوم یادیږي او د هغه مشهور کتاب هیروډوټس تاریخ د 450-420 مخزېږديز د لسیزو پیښو پوښي. په هرصورت، د هغه معاصر تاریخ لیکونکی Thucydides (تقریبا 460 مخزېږديز - شاوخوا 400 کاله مخزېږديز) د لومړي تاریخ لیکونکي په توګه پیژندل کیږي چې په خپل کار کې د Peloponnesian Wars په نامه تاریخ په ښه تاریخي میتودولوژي سره تاریخ لیکلی دی. د هیروډوټس په مقابل کې، ټروسیډایډس تاریخ د انساني انتخابونو او کړنو محصول ګڼي نه د الهي مداخلې لامل او اغېز.
سینټ اګسټین د مینځنۍ پېړۍ په پیل کې د لویدیځ عیسوي فکر او غربي فلسفې یو اغېزمن شخصیت و. د منځنیو پیړیو او رینانسانس دورې په جریان کې، تاریخ اکثرا د سپیڅلي او مذهبي لید څخه مطالعه کیده. د 1800 میلادي کال په شاوخوا کې، د آلمان فیلسوف او تاریخ پوه، فریدریش هیګل ، د تاریخ مطالعې ته فلسفه او سیکولر طریقه وړاندې کړه. د جان توش په وینا، "د منځنۍ منځنۍ دورې (1300 څخه تر 1000) پورې)، لیکل شوي کلمه د لویدیځ تاریخ لپاره د بلې سرچینې په پرتله په پراخه کچه ژوندي پاتې ده. لویدیځ تاریخ پوهانو په 17 او 18 پیړیو کې، په ځانګړې توګه په فرانسه او آلمان کې، د عصري تاریخي څیړنو سره پرتله کولو میتودونه رامینځته کړل کله چې دوی د تاریخ لیکلو لپاره د دې لومړنیو سرچینو څیړنه پیل کړه. د دغو تاریخونو ډیری د خپلو تاریخي داستانونو سره قوي نظریاتي او سیاسي اړیکې درلودې. په شلمه پېړۍ کې، اکاډمیک تاریخ پوهانو خپل تمرکز د عصري ملتپالو داستانونو څخه، چې ډیری وختونه یې د هیواد یا لویو خلکو ویاړ، د ټولنیزو او فکري ځواکونو هدفي او پیچلي تحلیلونو ته اړولی. په شلمه پېړۍ کې په تاریخي میتودولوژي کې لوی تمایل دا و چې تاریخ د هنر په پرتله د ټولنیز ساینس په توګه چلند وکړي. د مقعد ښوونځي سره تړلي، فرانسوي تاریخ پوهانو د عامو خلکو د ژوند د موندلو لپاره د خامو معلوماتو په کارولو سره کمیتي تاریخ معرفي کړ او د کلتوري تاریخ په جوړولو کې یې مهم رول ولوباوه.
سوېلي اسیا
په سریلانکا کې، ترټولو پخوانی تاریخي متن مهاوامسا دی. بودايي راهبانو د سریلانکا تاریخ له دریمې پېړۍ مخزېږديز څخه لیکلی. دا تاریخي اثار په پنځمه پېړۍ کې یوځای شوي او په یوه سند کې خپاره شوي. [11]
د کولاماما "کوچنی کرونیکل" په نوم یو جامع کتاب چې د سنګالی راهبانو لخوا تالیف شوی، د څلورم پېړۍ څخه په 1815 کې د سری لنکا د برتانیې نیولو پورې تاریخي پیښې پوښي.
مهاوامسا یو جامع کار دی چې د دوه زره کلن تاریخ دوامداره تاریخي شالید پوښي او په نړۍ کې یو له ترټولو اوږد دوامداره تاریخي کارونو څخه شمیرل کیږي. دا کار یو له هغو څو اسنادو څخه دی چې د سنګا پوا کلینگا څخه د شهزاده ویجایا افسانوي راتګ دمخه د ناګا او یوکا خلکو په اړه مواد لري، د لنکا اصلي اوسیدونکي.
منځنی ختیځ
ابن خلدون ، عرب مورخ او تاریخي ټولنپوه، د خپل کتاب سریزه (۱۳۷۷) په سر کې د اوو تېروتنو په اړه خبرداری ورکړی، چې د ده په باور تاریخ پوهانو کړې دي. په دې تنقید کې یې تېر ته د یوې عجیبې موضوع په سترګه کتل چې تفسیر ته اړتیا لري. ابن خلدون اکثراً د "خلکو توهین او د تاریخي احصایو په بې بنسټه منلو" باندې نیوکه کوي. د پایلې په توګه، هغه د تاریخ مطالعې لپاره یو ځانګړی ساینسي میتود معرفي کړ او هغه یې "نوي ساینس" وبلله. د هغه تاریخي میتود په تاریخ کې د حکومت د رول، ارتباطاتو ، تبلیغاتو او د مشاهدې تېروتنې لپاره هم لاره هواره کړه او په دې توګه هغه د "تاریخ پېژندنې پلار" یا "د تاریخ پلار" په نوم پیژندل کیږي. د تاریخ فلسفه ".
د نېټې ثبتولو طریقې
پداسې حال کې چې لیکل شوي تاریخ د لیکلو له اختراع سره پیل کیږي، د وخت په تیریدو سره، د تاریخ ثبتولو نوې لارې د ټیکنالوژۍ پرمختګ سره یوځای شوي. اوس دا ممکنه ده چې تاریخ د عکاسي ، غږ ثبتولو او ویډیو ثبتولو له لارې ثبت کړئ. په دې وروستیو کې ، د انټرنیټ ارشیفونو د ویب پاڼو کاپي ذخیره کړې او د انټرنیټ تاریخ مستند کړی. د تاریخي معلوماتو د راټولولو نورې لارې هم د ټیکنالوژۍ له بدلونونو سره مل دي. د مثال په توګه، لږترلږه د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې، د دې ډول تاریخ په ثبتولو سره د شفاهي تاریخ د ساتلو هڅې پیل شوې. تر 1990 کلونو پورې، دا د انلاګ ثبت کولو میتودونو لکه کیسټونو او مقناطیسي ټیپونو په کارولو سره ترسره کیده. د نوي ټیکنالوژیو په خپریدو سره، ډیجیټل ثبت کول اوس ممکن دي. په هرصورت، تاریخي ثبت او تفسیر اکثرا په لیکلو ریکارډونو ډیر ټینګار کوي، دواړه ځکه چې ډیری تاریخي اثار لیکل شوي او ځکه چې تاریخ لیکونکي د اړیکو او څیړنې لپاره لیکلي سرچینې کاروي.
تاریخي طریقه
په تاریخي میتود کې هغه تخنیکونه او لارښوونې شاملې دي چې تاریخ لیکونکي د لومړنیو سرچینو او نورو شواهدو څخه د څیړنې لپاره او بیا د تاریخ لیکنې لپاره کاروي. تاریخپوهان دا سرچینې د معلوماتو یا نظریاتو تر ټولو نږدې سرچینې ګڼي.
سرچينې
<د حوالې ګروپ=""> وېشنيزه:بشريت تاريخ څنګپټه وېشنيزه:بشريت تاريخ وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
محمود خان اڅکزی
وېشنيزه:پښتانه
ټولنيزې رسنۍ
کاروونکي معمولا د ټولنيزو رسنيو خدمتونو ته په ډېسکټاپونو کې د اېنټرنېټي اپليکېشنونو له لارې يا د ډانلوډ خدمتونو له لارې چې د دوی ګرځنده وسیلو (لکه ځیرکو موبايلونو او ټبلېټونو ته) په ټولنیزو رسنیو کې د فعالیت زمینه برابروي، لاسرسی پیدا کوي. کله چې کاروونکي له دغو برېښنایي خدمتونو سره ښکېلېږي، دوی داسې د لوړې کچې تعاملي یا (interactive) جوړښتونه یا پلېټفارمونه رامنځته کوي چې افراد، ټولنې، او سازمانونه کولی شي د کاروونکو له خوا تولید شوې (user-generated) یا په خپله رامنځته شوې (self-curated) او په انلاین بڼه خپرې شوې منځپانګې سره شریکې کړي، په ګډه یې رامنځته کړي، بحث پرې وکړي، ګډون په کې وکړي، او یا هم سمونونه پکې راوړي. دغه راز، ټولنیزې رسنۍ د خاطراتو او یادونو د مستندولو، د بېلابېلو څیزونو د زده کړې او سپړنې، ځان مشهورولو (advertise oneself)، او د بلاګونو، غږيزو فايلونو، ویډیوګانو، او د ګېمونو اړوند سایټونو د جوړولو له لارې د نظریاتو له پراختیا سره د ملګرتیاوو جوړولو لپاره کارېږي.
د انسانانو او ټېکنالوژۍ تر منځ همدا بدلېدونکې اړیکې د ټېکنالوژيکي ځاني-څېړنو (technological self-studies) د پراخېدونکي ډګر د تمرکز ساحه هم ده. د ټولنیزو رسنیو ځینې خورا مشهور وېبسايټونه چې تر ۱۰۰ مېليونه زیات راجسټر شوي کاروونکي یا کارنان لري، عبارت دي له: فېسبوک (Facebook) او ورسره تړلي فېسبوک مېسنجر (Facebook Messenger)، ټيک ټاک (TikTok)، وي چټ (WeChat)، انسټاګرام (Instagram)، کیوزرن (QZone)، ویبو (Weibo)، ټویټر (Twitter)، ټمبلر (Tumblr)، بایدو تېبا (Baidu Tieba) او لېنکډ اېن (LinkedIn). ځینو تعبیرونو ته په پام، نور مشهور پلېټفارمونه هم ځینې وختونه د ټولنیزو رسنیو د خدمتونو په ډله کې شاملېږي. په دغو پلېټفارمونو کې یوټوب (YouTube)، کیوکیو (QQ)، کورا (Quora)، ټېلېګرام (Telegram)، وټسپ (WhatsApp)، سېګنل (Signal)، لاین (LINE)، سنپ چټ (Snapchat)، پېنټرسټ (Pinterest)، وایبر (Viber)، رېډېټ (Reddit)، ډای سکورډ (Discord)، وي کې (VK)، مایکروسافټ ټیمز (Microsoft Teams) او ګڼ نور شاملېږي. ویکي‌ګانې (Wikis ) بیا د ګډ کار په پایله کې د منځپانګو جوړولو بېلګې دي.
ډېری ټولنیزې رسنۍ له دودیزو رسنیو (لکه: چاپي مجلو او ورځپاڼو، تلویزیون، او راډیويي خپرونو) سره د څرنګوالي، لاسرسي، فریکونسۍ، کارونې، تړاو او اهمیت، او دوام په شمول بېلابېلو برخو کې توپیر لري. د دې ترڅنګ، ټولنیزې رسنۍ د ډیالوګیک (dialogic) لېږد سیسټم پر بنسټ کار کوي، په دې معنا چې ډېرو ترلاسه کوونکو لپاره به ډېرې سرچینې وي، په داسې حال کې چې دودیزې رسنۍ د مونولوژیک (monologic) لېږد ماډل پر بنسټ کار کوي کار کوي (یعني دا چې د ډېرو کاروونکو لپاره به یوه سرچینه وي). د بېلګې په توګه: يوه ورځپاڼه ډېرو پېرودونکو ته رسول کېږي او د راډيو یو سټېشن هماغه پروګرامونه د ټول ښار لپاره خپروي.
د انټرنیټ د ډرامټيکې پراختیا له کبله، ډیجیټل رسنۍ یا ډیجیټل بیانات (digital rhetoric) د یوه کلتور د استازیتوب یا پېژندلو لپاره کارېدای شي. دا څېړل چې بيانات (rhetoric) څه ډول په ډیجیټل چاپېریال کې ځای پر ځای دي، د ډېری پوهانو لپاره د څېړنو یو نوی او مهم بهیر ګرځېدلی.
کتونکي او څارونکي د ټولنیزو رسنیو د کارولو ګڼې مثبتې او منفي اغېزې بیانوي. ټولنیزې رسنۍ کولی شي له حقیقي یا مجازي ټولنو سره د یوه کس د نښلون او اړیکې په پراختیا کې مرسته وکړي او د شرکتونو، پانګه اچوونکو، غیر انتفاعي سازمانونو، مدافع ډلو، سیاسي ګوندونو، او حکومتونو لپاره د اړیکو (یا بازارموندنې) اغېزناکه وسیله شي. څارونکي همدا راز په دې اند دي، چې د سیاسي ناکراریو پر مهال له ټولنیزو رسنیو څخه د ټولنيزو خوځښتونو د اړیکو او تنظیم لپاره د یوې وسیلې په توګه کارول هم زیات شوي دي.
د ټولنیزو رسنیو تاریخچه
پلاټو سیستم (PLATO system) په ۱۹۶۰ کال کې وروسته له هغه کار پیل کړ، چې په ایلینوی پوهنتون (University of Illinois) کې جوړ او وروسته د CDC شرکت (Control Data Corporation) له لوري بازار ته وړاندې شو. دغه سیستم د ټولنیزو رسنیو د ځانګړنو لومړنۍ بڼې د ۱۹۷۳ دورې له نوښتونو سره وړاندې کړې، د بېلګې په توګه: نوټونه (Notes) چې د پلاټو پیغام-فورم اپلیکېشن (PLATO Messege-forum) و، ټرم-ټاک (TERM-talk) چې د بيړنۍ پيغام رسونې ځانګړتیا یې لرله؛ ټاکوماتیک (Talkomatic) چې ښایي لومړۍ انلاین چټ خونه وه؛  خبري راپور (News Report) چې یوه انلاین ورځپاڼه او بلاګ و؛ او د لاسرسي لیستونه (Access Lists) چې د نوټ فایل یا بل اپلیکېشن مالک ته یې دا شونتیا برابروله چې د کاروونکو ځانګړې ډلې ته لاسرسی محدود کړي، د بېلګې په توګه: یوازې ملګري، ټولګیوال، یا همکاران.
ارپانېټ شبکه (ARPANET) چې په لومړي ځل په ۱۹۶۷ کال کې انلاین شوه، د ۱۹۷۰مې لسیزې په وروستیو کې د نادولتي/سوداګریزو نظریاتو او اړیکو یوې بډایه کلتوري تبادلې ته وده ورکړه، چې د شبکې د ادابو (یا 'netiquette') له لارې دMIT  مصنوعي ځيرکتيا لابراتوار د ۱۹۸۲ کال په یوه لارښود کتاب کې ښودل شوي دي. ارپانېټ د لېږد د کنټرول پروتوکول (TCP) د مشخصاتو یعني RFC 675 چې په ۱۹۷۴ کال کې د وینټ سرف (Vint Cerf)، یوګین دلال (Yogen Dalal) او کارل سنشین (Carl Sunshine) لخوا لیکل شوي، تر لومړي خپرېدو وروسته انټرنټ ته راووت. دا بیا د یوزنېټ (Usenet) د بنسټ په توګه مطرح شو چې په ۱۹۷۹ کې په چپل هیل کې د شمالي کارولینا پوهنتون او ډیوک (Duke) پوهنتون کې د ټام ټروسکوټ (Tom Truscott) او جیم ایلیس(Jim Ellis)  له خوا ډیزاین او په ۱۹۸۰ کې رامنځته شو.
تعریف او ځانګړنې
دا فکر چې ټولنیزې رسنۍ تر ډېره د خلکو راټولولو او رایوځای کولو د توانایۍ له مخې پېژندل کېږي، په پراخه کچه لیدل کېږي او دا په دې معنا ده چې په بنسټيزه توګه بېلابېلې ټېکنالوژۍ لکه ټېلېګرف او ټېلېفون هم ټولنیزې رسنۍ دي. دا اصطلاح ډېره روښانه هم نه ده، ځکه د ۲۰۰۰مې لسیزې په منځنیو کلونو کې ځینو څېړونکو ټولنیزې رسنۍ د ټولنیز شبکو یا د ټولنیزو شبکو د خدمتونو په نوم یادې کړې دي. د ۲۰۱۵ کال یوې تازه مقالې د دې برخې اړوند ادبیات څېړلي او لاندېنۍ څلور شریکې ځانګړنې یې پکې موندلې، چې د پخوانیو او اوسنیو ټولنیزو رسنیو د خدماتو اړوندې دي:
په ۲۰۱۹ کال کې مېريم وېبسټر قاموس (Merriam-Webster) ټولنیزې رسنۍ "د برېښنایي اړیکو (لکه د ټولنیزو شبکو او مایکرو بلاګونو د وېبپاڼو) د هغو بڼو په توګه تعریف کړې چې له لارې يې کاروونکي انلاین ټولنې رامنځته کوي ترڅو معلومات، نظرونه، شخصي پیغامونه، او نور توکي (لکه ویډیوګانې) شریک کړي."
په داسې حال کې چې د ټولنیزو رسنیو د بېلابېل ډوله خپلواکو (stand-alone) او نه بېلېدونکو (built-in) خدمتونو له کبله د ټولنيزو رسنيو تعريف ستونزمن شوی، خو بیا هم د بازار موندنې او ټولنیزو رسنیو متخصصین په پراخه کچه موافق دي چې په ټولنیزو رسنیو کې لاندې ۱۳ ډوله ټولنیزې رسنۍ شاملې دي:
مبایل ټولنیزې رسنۍ
ګرځنده یا مبایل ټولنیزې رسنۍ په ګرځنده وسایلو لکه ځیرکو تلیفونونو او ټبلیټ کمپیوټرونو کې د ټولنیزو رسنیو کارولو ته ويل کېږي. مبایل ټولنیزې رسنۍ د ګرځنده یا مبایل بازارموندنې ګټور اپليکېشونه دي ځکه د کاروونکي له خوا تولید شوې منځپانګې رامنځته کول، تبادله کول او خپرول کولی شي له شرکتونو سره د بازارموندنې په څېړنه او د اړیکو په پراختیا کې مرسته وکړي. ګرځنده ټولنیزې رسنۍ له نورو سره توپیر لري ځکه دا ډول رسنۍ د کاروونکي اوسنی موقعیت (د ځای حساسیت) یا د پیغامونو لیږلو او ترلاسه کولو ترمنځ د وخت ځنډ ثبتوي.
د کارونې او غړيتوب اړوند احصائیې یا شمېرې
د سټاټيسټا (Statista) له نظره اټکل کېږي چې په ۲۰۲۰ کې په ټوله نړۍ کې نيږدې ۳.۶ میلیارده خلکو له ټولنيزو رسنيو ګټه اخيسته چې دا شمېره د ۲۰۱۹ کال له ۳.۴ ميليارده څخه لوړه ده او داسې اټکل شته دی چې تر ۲۰۲۵ کال پورې به دا شمېره ۴.۴۱ ميليارده ته پورته شي.
پياز
پیاز چی علمی نوم یی Allium cepa د غوټی په شکل یو تغیرموندلی ساقه ده. پیازو جنس نور ډیر سپیشزونه هم لری. مگر خپله پیاز ددی جنس څخه یوازنی نبات دی چی ډیر کرل کیږی.‌
تاریخچه
د پيازو لومړنى ټاټوبى افغانستان او ايران دى او وروسته ورو ورو له دغو سيمو نه نږدې هېوادو لكه هند ، چين او بيا تر يونانه پورې خپور شوى دى. داسې ويل كيږي < چې په لرغونو زمانو كې د پيازو غوټې د يوه ښه دارو درمل په توگه پلورل كېدې او يا هم د خلكو ترمنځ په نورو توكو تبادله كېدې.
د پیازو استعمال
پياز د خوراك وړ يو بوټى دى چې د سابو له ډېرو مهمو او ارزښتمنو بوټو نه گڼل كيږي. د خوندورو او گټورو سابو له شمېر نه پياز هم د بېلابېلو ناروغيو په درملنه كې او هم د بدن د پياوړتيا لپاره گټور دى. پياز يو داسې هېښنده بوټى دى ، چې هېڅ داسې يوه د كور مېرمن او اشپز به نه وي چې له پيازو نه به په پخلي او خواړو كې كار وانخلي. پياز په سلاټو ، ښوروا ، سوپ ، پټاټو ، قورمې ، غوښې ، پلو او نورو بېلابېلو خواړو كې كاريږي. همدا راز زموږ په گران هېواد افغانستان كې د پيازو له شنو پاڼو نه پيره كي هم پخوي چې ډېر خوندور وي. دغه خوندور او اشتها راپاروونكى بوټى هم خام او هم پوخ خوړول كيږي. موږ انسانان د پيازو له خوراك او كارونې سره دومره روږدي شوي يو ، چې ډېرى وختونه مو هېر وي چې د كال په هر موسم كې داسې ارزانه او اغېزمن درمل ته لاسرسى لرو چې هر څوك يې د بېلابېلو ناروغيو سره په مبارزه كې كارولاى شي.
پياز د يوې درملوونكې وسيلې په توگه له ډېرو پخوا زمانو نه راهيسې كاريږي. ددغه بوټي كمپېښه ( نايابه ) روغتيايي ځانگړتياوې ان لرغونو مصريانو ته او د لرغوني روم امپراتورۍ په وختونو كې لا خلكو ته مالومې وې. پياز او د هغه كارونه څه دپاسه څلور زره كلن تاريخ لري.
د پیازو کرل
پیاز معمولا د تخم له لاری کرل کیږی. مگر کیدای شی چی د خپله د پیاز غوټه هم وکرل شی.‌ کله چی د پیاز غوټی بیا وکرل شی نو پیاز نه بلکه د هغه تخم تولیدوی.‌پدی حالت کی پیاز د ورځی د اوږد والی سره حساسیت ښی.‌
د‌پیازو ساتنه
پیاز ورسته د حاصل د ټولولو څخه باید په یو وچه او بی نمه خونه کی کیښودل شی. د حرارت درجه باید د ۴ سانتی گراد څخه ښکته نه وی او د ۱۰ سانتی گراد څخه زیاته نه وی.‌
مآخذونه
وېشنيزه:سابه
ذاکر نایک
ذاکر نایک چې اسلاَ د هند د هیواد دی ، اصلي نوم یی ذاکرعبدالکریم نایک دی. ذاکر نایک په ۱۹۶۵م کال په اکتوبر میاشت کې زیږیدلی دی. ذاکر نایک یو اسلامي واعظ دی، چې خلکو ته د اسلام دین په اړه معلومات ورکوي او د هغوی پوښتنې جوابوي،هغه د (peace tv) موسس او بنسټ ایښودونکی دی چې د یوه ریپوټ له مخې د ۱۰۰ ملیونو زیات لیدونکي لري او ددې تر څنګ دIslamic research foundation یا IRF موسس او مشر هم دی.
شهرت ننگيال
بټنوک|289px|شهرت ننگيال بټنوک|289px|شهرت ننگيال
سرچينې
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران
سنت بارتلمي
سنت بارثلمی یاهم (سن بارتلمي) په فرانسوي Saint Barthélemy) د فرانسه اړوند نیمه خپلواکه سیمه ده. پلازمینه یې ګوستاویا ژبي فرانسوي او انګلیسي ولسمشر یې د فرانسي فرانسوا اولاند دی او ۲۱ کیلومتره مساحت لري. دیادی سیمي د وګړو شمیر ۸۲۳'۸ نفرو ته رسیږي او د پیسو واحد یې یورو ده.
توپک مادل ۲۴
توپک مادل ۲۴ (په چېکي: Puška vzor 24) یو پوځي توپک دي چی په چکوسلواکيا کی د ۱۹۲۴ کال څخه تر ۱۹۴۲ کال پورې جوړېده. نوموړي وسله د نړی د بېلا بېلو هېوادونو ته هم صادر شوه.
پېژندنه
توپک مادل ۲۴ د ۷،۹۲ یو تکرارېدونی توپک دی چی گلنگدان یی د موزر د سیستمونو څخه دی. نوموړي توپک د ۷،۹۲ مرمی څخه کار اخلی. هر توپک برچه لری چی اوږدوالی یی ۳۰۰ میلیمتر دی.
سرچینې
‎ وېشنيزه:چېکي وسلې
کابل جان
کابل جان د افغانانو اجتماعی سایټ دی چی ډیر شمیر افغانانو په کی نوم لیکنه کړی ده
کارلوس انډرس
خپل سیاسي ژوند یې د وېنزوېلا (Democratic Action) تنظیم له غړیتوب څخه پېل کړ په دې وخت کې د تنظیم مشر (Rómulo Betancourt) وو. د ۱۹۴۵ کال په ډسمبر کې د پوځ افسرانو او عامه خلکو د وخت ولسمشر (Isaías Medina Angarita) له واکه لرې کړ او (Betancourt) یې ولسمشر شو اندرېس پېرېز د ولسمشر منشي وټاکل شو. څه وخت وروسته د ښي اړخو کودتا اندرېس پېرېز له هېواده جلا وطن کړ او تر ۱۹۵۸ پورې یې جلا وطنۍ کې ژوند وکړ. کله چې د (Marcos Pérez Jiménez) دیکتاتوري نظام نسکور شو نو اندرېس پېزېز بیا ځلې د حکومت په مختلفو پوسټونو په مختلفو وختونو کې وګمارل شو.
په کال ۱۹۷۳ کې یې د ولسمشرۍ ټاکنو ته ځان نوماند کړ او د وېنزوېلا ولسمشر شو. په دې وخت کې تر ټولو اړینه مسله د وېنزوېلا د نفتو تولید وو. په کال ۱۹۷۶ کې یې د وېنزوېلا ټول د نفت تولید ملي کړل تر دې مخکې یې سوداګریز شکل لره په کومو چې بهرنیانو پانګونه کړې وه خو له دې وروسته هم کار کوونکي او تخنیکي وسایل بهرني وو کومو چې د نفتو له بهیر سره مرسته کوله.
اندرېس پېرېز امر وکړ چې د نفتو تولید دې کم شي تر څو سرچینې وساتل شي. پېرېز ګمان کوه چې د وسپنې او نفتو شرکتونه باید ملي شي او له دې لارې د وېنزوېلا کرنه، د فولادو میل، د پوهنې پروګرامونو او بهر بورسونو ته کار وشي. په ۱۹۹۲ کال کې پرې دوه ځلې ناکامه کودتا وشوه چې یو ځلې د پوځ لخوا وه. په کال ۱۹۹۴ کې د عامه بودیجې د ناسمې کارونې په تور ونیول شو او دوه کاله یې زندان کې تېر کړل. په ۱۹۹۸ کې له زندانه ازاد شو او د سنا جرګې ته نوماند شو خو یو کال وروسته یې وېنزوېلا پرېښوده او د ژوند پاتې برخه یې په دومینیکان جمهوریت او متحده ایالتونو کې تېره کړه.
خمنډک ډوله ژوې
خمنډک ډوله ژوي (علمي نوم: Acari) د غڼه ډوله ژويو تر ټولو لويه طبقه ده چې ۵۰ زره ډوله ژوې لري. اوږدوالی يې ۰،۰۸ - ۱ میلي متره دی چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. خمنډک ډوله ژوې د نورو غڼه ډوله ژويو په پرتله طفيلي ژوې دي او په څلورو څېرمو طبقو تقسیمېږي.
وېشنيزه:غڼه ډوله ژوي وېشنيزه:خمندک ډوله ژوي
اومه تېل
ا لیکنه تر ټول افغانستان پورې ورسوئ خام تیل Crude oil نفتي مایع ده کومه چې د ځمکې په قشر کې د ډبرو د جوړښت په ژورو برخو کې جمع شوې وي او په کیمیاوي تولیداتو کې د کارونې لپاره یا هم د تیلو په توګه د سوځولو لپاره راوېستل کیږي. خام تیل د الوتونکو مایعاتو د هایدروکاربونونو مخلوط وي (یو ترکیب ده د کوم چې عمده اجزا هایدروجن او کاربن ده) خو کمه اندازه نایټروجن، سلفر او اکسیجن هم لري. دا عناصر یو پېچلی مالیکولي جوړښت رامنځته کوي او ځینې یې په اسانۍ نشي پېژندل کېدای. د ډول او کیفیت توپیر په پام کې له نیولو پرته ټول خام تیل په خپل وزن کې له ۸۲ تر ۸۷ % پورې کاربن لري او په خپل وزن کې له ۱۲ تر ۱۵ % پورې هایډروجن لري.
د هایدروکاربن ترکیب یې توپیر لري او د ترکیب د توپیر له مخې په (paraffins, naphthenes, and aromatics) نومونو پېژندل کیږي. پارافین (paraffins) په خامو نفتو کې تر ټولو عام هایدرو کاربونونه دي؛ ځینې مایع پارافین د پټرولو یا ګاسولینو (gasoline or petrol) عمده جوړونکي دي او له همدې امله زیات ارزښت لري. نفتینز (naphthenes) د تصفیې په ټولو تولیداتو کې اړین جز ده خو د تصفیې په پروسه کې اسفالټ یا قیر ته ورته پاتې شوني هم جوړوي. اروماټیک (aromatics) د ډېرو خامو تیلو کمه برخه جوړوي. په خامو نفتو کې تر ټولو عام اروماټیک بنزین (benzene) ده.
همداسې د خامو نفتو فزیکي خواص یا ځانګړنې هم زیات توپیر لري د بېلګې په توګه رنګ یې له بر رنګه تر تور رنګ پورې شته. تر ټولو اړینه فزیکي ځانګړنه یا خاصیت یې مخصوص وزن (specific gravity) ده (مخصوص وزن په معیاري حالتونو کې د وزن نسبت له خالصه اوبو سره د نفتو برابر حجم یا هم په بله مانا د یوې مادې د غلظت نسبت له یوه معیاري غلظت سره پرتله کوونه ده معمولا اوبه د مایعاتو لپاره او جامد معیار ده همداسې هوا د ګاز لپاره). د پېټرولیم صنعت د ( American Petroleum Institute) مخصوص وزن کاروي لاندې یې مخصوص وزن وګورئ : Heavy: 10–20° API gravity Medium: 20–25° API gravity Light: above 25° API gravity
مغول قوم
مغولان د ختیځې اسیا یوه توکمیزه ډله ده چې اصلي وطن یې مغولستان، د چین مغولستان او د روسیې فدراتیف د بوریاتیا جمهوریت دی. مغولان د مغولي خلکو د سترې کورنۍ اصلي غړي دي. د لویدیځ مغولستان کې اوریتان او همداشان بوریاتان او کالیمیکان په روسیه کې د مغولو د قومي-ژبني ډلو په توګه ډلبندي کېږي.
مغولان د یوه ګډ میراث او هویت له مخې له یوه بل سره تړلي دي. د هغوی اصلي لهجې په ټوله کې د مغولي ژبې به توګه پیژندل کېږي. د نننۍ ورځې د مغولو نیکونه د پروتو-مغولانو په توګه پیژندل کېدل.
تعریف
په عمومي توګه، په دغه اصطلاح کې خاص مغولان (همداشان چې د خالخا مغولانو په نوم هم مشهور دي)، بوریاتان، اویراتان، دکالمیک قوم او سویلي مغولان شامل دي. په دویمه کې بیا د اباګا، اباګانار، ایوهان، بارینان، چهاران، ختیځ دوربتونه، د ګورلوس مغولان، جلایید، جارود، خرچینان، خشیګتن، خورچین، خووچید، موومیانګان، نایمانان، اونیګود، اوردوس، سونود، تومد او اورادوس مغولان شاملیږي.
اومه تېل
په متحده ایالتونو کې د خامو تیلو کچه د انګلستان په واحد بیلر باندې کیږي، په هر بیلر کې ۴۲ ګیلنې خام تیل ځایږي خو د نړۍ په ډېرو برخو کې د خامو تیلو کچه د وزن په واحد میټریک ټن باندې کیږي. د متحده ایالتونو د سپکو تیلو یو بیلر تیل تقریبا ۱۳۹ کیلو ګرامه وزن لري او د سپکو تیلو یو میټریک ټن ۲۵۲ امپریالستي ګیلنې او د متحده ایالتونو ۷.۲ بیلره تیل وي.
مغول قوم
تعریف
د «مغول» نوم په لنډه توګه د ټانګ چین د اتمې پېړۍ په سوابقو کې د شیوي د قبیلې د بیانولو لپاره را ښکاره شو. بیا د یوولسمې پېړۍ په وروستیو کې د لیایو د سلسلې په اوږدو کې د خیتان تر حاکمیت لاندې یو ځل بیا را ښکاره شو. په ۱۱۲۵ ز کال کې د لیایو له سقوط وروسته، د خاما مغولان د مغولستان په فلات کې پر یوه مخته تلونکې قبیلې سره بدل شو. سره له دې، د جورچن تر حاکمیت لاندې د جین سلسلې او د تاتار کنفډراسیون هغوی کمزروي کړل.
په دیارلسمه پېړۍ کې، د مغول کلیمه د مغولو د سترو قبیلو لپاره د یوې چترۍ حیثیت وموند چې د چنګیزخان د حکومت په مهال سره یو موټي شول.
اومه تېل
خام تیل لمړی د تصفیې لپاره لېږل کیږي چېرې چې لمړی د هایدرو کاربن زیات شکلونه کوم چې په خامو تیلو کې موجود دي جلا کیږي جلا کېدنه د نږدې ځانګړنو یا خواص پر بنسټ کیږي؛ دوېم ګام کې جلا شوي هایډرو کاربن په کیمیاوي توګه د خپلې خوښي په تولید بدلوي؛ درېم ګام کې هغه عناصر او ترکیبونه ترې جلا کیږي چې د تصفیې شرکت یې نغواړي. د خامو تیلو د هایدرو کاربونونو د جلا کېدو اصلي بهیر تقریبي تقطیر ده. کوم خام تیل چې په نسبتي یا تقریبي توګه جلا شوي وي د نورو بهیرونو له لارې په مختلفو نورو تولیداتو بدلیږي لکه ګاسولین یا پټرول، ډیزل، بنزین او اسفالټ
مغول قوم
تاریخچه
په بېلابېلو زمانو کې مغولي خلک له سکاييانو، ماجوج او تونګوسي قومونو سره یو ګڼل شوي دي. د چین د تاریخي متونو له مخې، د مغول د خلکو اصل او نسب کولای شو په ډونګو کې چې د ختیځ مغولستان د عشایرو یو کنفډراسیون و او منچوریا یې اشغال کړې وه، ومومو. ډونګو د شیونګنو ګاونډی و، چې لا تر اوسه د هغو د هویت په اړه بحثونه کېږي. که څه هم ځینې څېړونکې پر دې اند دي چې هغوی لومړني مغول و، خو په زیات احتمال سره هغوی د مغول او ترک قبایلو یوه ګڼ توکمیزه ډله وه. داسې وړاندیز شوی چې د هونانو ژبه له شیونګنو سره ورته وه.
که څه هم، کولای شو چې ډونکو په ډېره اسانۍ سره لومړني مغول وبولو، ځکه چې چینايي تاریخ پوهانو یوازې د مغول قبیلې او پاچاهۍ (د شیان پي او وهان خلک) په خلکو کې موندلې دي، که څه هم ځینې تاریخي متون ادعا کوي چې د ځینو قبایلو لپاره (د بېلګې په توګه خیتان) اجداد او نیکونه له شیونګنو او ډونګو نه ګډ رامنځته شوی دی.
د چین په کلاسیکو آثارو کې
سیما کیان له ډونګانو څخه د یان په شمال کې په داخلي مغولستان کې له ۶۹۹ نه تر ۶۳۲ مخکې له میلاد نه له شانرونګ سره یو ځای یاد کړي دي. د چین غیررسمي سرچینې لکه یي ژو شو (د ژو ورک شوی کتاب) او د غرونو او سیندونو په کلاسیک کتاب کې، د ډونګو فعالیتونه د شانګ له سلسلې (له ۱۶۰۰ تر ۱۰۴۶ مخکې له میلاد کلونو) پورې ښیي.
Xianbei د ډونګو د کنفدراسیون برخه جوړوله او احتمالاً په مخکنیو زمانو کې چې تر یوه بریده د ډونګو په کنفدراسیون او همداشان د ژو په سلسله کې یې خپلواکي درلوده. د متخاصمو هېوادونو په اوږدو کې، د «ستر احضار» شعر ( په چینې ژبه: 大招؛ پین‌یین: Dà zhāo) د چو د ایاتونو په ټولګه کې یې د شیان بي د نازکو ملاوو او نرۍ اوږدو غاړو ښځو ته اشاره کړې ده او د دولتونو د خبرواترو په کتاب کې راغلي دي چې د پاچا چنګ ژو د حکومت په مهال (۱۰۴۲ تر ۱۰۲۱ مخکې له میلاده) هغوی د ژو د رعیت د اربابانو په ناسته کې د ګډون لپاره کیانګ (岐阳) (د کیشان اوسني ښار) ته راغلل، خو د چو د څارنې له مخې هغوی ته د اور د مراسمو د تر سره کولو اجازه ور نه کړل شوه، ځکه چې دوی د چو د حکومت تابع نه و.
دغه لومړني شیان بي د اورډوس دښتې له نږدې ژوکایګو کلتور نه راغلي دي ( ۲۲۰۰-۱۵۰۰ له میلاد مخکې)، چېرې چې د هغوی مورنۍ DNA د مغولو له داور خلکو او Tungusic Evenks سره مطابقت لري. د ژوکایګو شیان بي (چې د داخلي مغولستان او شمالي شانزي د اورډوس د کلتور برخه ده) له شانګ سره یې سوداګریزې اړیکې درلودي. د لیو سونګ د سلسلې مفسر، پي يين (裴駰)، په خپل جیکسي (集解) کې د ختیځ هان د سلسلې د څېړونکې فوکیان (服虔) څرګندونې را نقل کړي دي چې وايي شانرونګ (山戎) او بیدي (北狄) د شیان بي (鮮卑) د اوس زمانې اجداد دي. یو ځل بیا په داخلي مغولستان کې د مغولي مرکزي شیان بي سیمې نږدې تړاو د علیا Xiajiadian کلتور و (۱۰۰۰- ۶۰۰ له میلاد وړاندې)، چېرې چې د ډونګو کنفډراسیون د هغو په مرکز کې پروت و.
وروسته له هغه چې د ډونګو د موډو چانیو د پاچا، شیونګنو له خوا ماتې وخوړه، شیان بي او اوهان د همدې کنفډراسیون د پاتې شونو په توګه ژوندي پاته شول. د اوهان تاډون خان (چې له میلاد نه ۲۰۷ کاله مخکې مړ شو) د کومو زې د لومړنیو مغولو اجداد و. اوهان د ډونګو د سلطنت مستقیم نسل دی او د ټانګ نوی کتاب بیا وايي چې په له میلاد وړاندې په ۲۰۹ کال کې، موډو چانیو د ډونګو د کلیمې د کارولو پر ځای، اوهان ته ماتې ورکړه. سره له دې هم، شیان بي د ډونګو له جانبي رشتې څخه وه او تر یوه بریده پورې یې بېل هویت درلود، که څه هم له اوهان سره ګډه ژبه لري. له میلاد را وروسته په ۴۹ کال کې، د شیان بي حاکم بیانهي (بیان خان؟) د هان د ګوانګوو د سترواک نه د سخاوتمندانه سوغاتونو له تر لاسه کولو وروسته یې پر شیونګنو برید وکړ او هغه ته یې ماتې ورکړه او ۲۰۰۰ کسان یې ور ووژل. شیان بي د تانشي هوای خان (د حکومت دوره یې له ۱۵۶ تر ۱۸۱ کال پورې) تر مشرۍ خپل اوج ته ورسېد، چا چې خپل پراخ دولت جوړ کړ خو ډېر کم عمر یې وکړ (۹۳ تر ۲۳۴).
د شیان بي له دولت څخه دری برجسته ډلې بېلې شوي دي چې په چینايي تاریخ کې ثبت شوي دي: روران (چې ځینې ادعاد کوي هغوی د پانونیایي خواره واره دي)، د خیتان خلک او شیوي (هغه قبیله چې ورته «شیوي مینګو» ویل کېږي چې د چنګیزي مغولانو اصلیت هم دی). د همدې دریو شیان بي ډلو تر څنګ، نورې ډلې هم وي لکه، مورونګ، ډوان او ټوبا. د هغوی کلتوری کوچیانی و، د هغوی مذهب شمنیزم یا بودیزم  و او د هغوی پوځي ځواک ډېر زیات و. تر اوسه پورې داسې مستقیم شواهد نشته چې روران خلکو به په مغولي ژبو خبرې کولي، که څه هم زیاتره علماء پر دې هوکړه لري چې هغوی لرغوني مغولیان دي. سره له دې، خیټان بیا دوه خپلې نسخې لري او د هغوی په نیمه پرانیستل شویو لیکنو کې زیاتره مغولي کلیمې موندل کېږي.
مغول سترواکي
د قرغیزیانو له خوا د اویغور خاقاناتي په دړې وړې کولو سره په مغولستان کې د ترکانو سلطه پای ته ورسېده. د تاریخ پوهانو له قوله، قرغیزیانو د نویو نیول شوو ځمکو جذبولو ته لېوالتیا نه درلوده. د دې پر ځای، هغوی سیمه ییز قبایل د بېلابېلو ماناپونو (د قبیلو د مشرانو) په مټ کنټرولول. خیټانانو بیا هغه سیمې چې د ترک اویغورانو له خوا پرېښودل شوي وي، اشغال کړي او تر خپل کنټرول لاندې یې راوستي. د ینیسي قرغیزیانو دولت په خاکاسیا باندې متمرکز و او په ۹۲۴ کال کې د خیټانانو له خوا له مغولستان څخه وشړل شول. د لسمې پېړۍ په پیلیدو سره، خیټانانو د اباوجي په مشرۍ، د ټانګ سلسلې د سرحدي ګاردانو او د شي، شیوي او جورچین د کوچیاني ډلو پر وړاندې د یو لړ لښکرکښیو په ترڅ کې غالب شول.
د یلو ډاشي په مشرۍ د لیاو د سلسلې پاتې شونو د جورچین په مشرۍ د جین د سلسلې له خوا په ماتې خوړلو سره د مغولستان له لارې لویدیځ ته وتښتیدل او قره خیټای (د لیاو لویدیځه سلسله) په ۱۱۲۴ کال کې رامنځته کړه، په داسې حال کې چې د لویدیځ مغولستان کنټرول یې هم په لاس کې درلود. په ۱۲۱۸ کال کې، چنګیز خان قره خیټای له ځانه سره یو ځای کړل او له هغه وروسته هغوی په ګمنامي کې پاتې شول. د هغوی ځینې پاتې شوني د قوتلوق خانیان د سلسلې تر نوم لاندې (۱۲۲۲-۱۳۰۶) په ایران او په افغانستان کې د ډای خیټان په توګه را څرګند شول. د مغول د سترواکۍ په پراخېدو سره، مغول خلک د اوراسیا په نږدې ټولو سیمو کې ځای پر ځای شول او د ادریاتیک له سمندر نه نیولي د اندونیزیا تر جاوا او له جاپان نیولي تر فلسطین (غزې) پورې یې لښکر کشي وکړي. په ورته وخت کې هغوی د ایران پاچاهان، د چین سترواکان او د مغولانو ستر خانان شول او یو یې (العادل کیتبوغه) د مصر سلطان شو. د زرین پوځ (Golden Horde) مغولي خلکو د خپل حکومت په مټ تر ۱۲۴۰ کال پورې پر روسیې حکومت وکړ. په ۱۲۷۹ کال کې هغوی د سونګ سلسله له منځه یوړه او ټول چین د یوان د سلسلې تر حاکمیت لاندې راوست.
احمديت
احمديت يا مرزاييت چې قاديانيت هم ورته ويل كېږي، د معاصرې نړۍ يو له هغو لاروركو ډلو (فرقو) څخه ده، د كومې خبر چې خپله رسول الله صلى الله عليه وسلم په خپل سپېڅلي حديث كې داسې وركړې، چې زما له مرگ څخه وروسته به دا امت ټوټه، ټوټه شي. ددې ډلې بنسټ د هندي پنجاب په گورداسپور ولسوالۍ كې زوكړې (غلام احمد قادياني) په لاس اېښودل شوې.
د قاديانيانو ډله له مسلمانانو څخه جلا ډله ده
دقادياني مذهب جوړونکی او دقاديانيانو مذهبي مشرمرزا غلام احمد ( قادياني ) نوميږي مرزا غلام احمد دپنجاب په وﻻيت کي دگورداس پور ولسوالۍ په يوه کلي قاديان کي په کال ١٨٤٠ کي وزيږيد. لمړنۍ زده کړي يي په فارسي ، عربي قرآن او حديث کي کړي خو کله چي ځوان شو نوله خپل پلار سره يي دبزگرۍ په کارونو کي مرسته کوله. وروسته ديوې ستونزي له کبله چي ورپيښه شوه کورته راستون نه شو. ددې ستونزي په اړه دمرزا غلام احمد ځوې مرزا بشير احمد په خپل کتاب ((سيرة مهدي )) کي داسي ليکي : پيښه څه داشان وه چي غلام احمد خپل پلار وليږه تر څو دخپل پلار دحکومتي ماموريت (کو پون ) چي په هغه موده کي دکال ٧٠٠ روپۍ کيدې واخلي غلام احمد چي کله دا پيسې راواخستې نو له خپلو نورو ملگرو سره په لهولعب کي ورڅخه مصرف شوې ځکه نو دشرم له کبله کورته رانغلو او په سيالکوټ نومي ښارکي په يوه حکومتي داېره کي د(محرر) په توگه وټاکل شو دماموريت پدې څلورکلنه موده کي له يوه پادري سره دغلام احمدپيژندگلوي راغله او دواړه خواږه ملگري شو. دقاديانيانو په يوه کتاب ( دمسيح موعود لنډ حاﻻت) کي ليکل شوي چي دمرزا او پادري ترمنځ به په مذهبي معاملاتو کي په ساعتونو خبري اتري کيدلې کله چي هغه پادري هند ته وﻻړ نو مرزا غلام هم حکومتي دنده پريښوده او خپل کلي قاديان ته ستون شو او هلته يي ديوه مذهبي ، مبلغ ، مصلح په شکل ژوند تيرول پيل کړل ) . په لومړي وخت کي مرزا غلام احمد په ظاهره خپل مذهبي ژوند داسلام دحقانيت دثابتولو لپاره مصرف کړ اوکله ناکله به يي هندو او عيسايي پادريانو ته دمناظرې بلنه هم ورکوله دمرزا فلسفيانه ويناوو او مناظرانه خبرو دډيرو عواموپه زړه کي ځاي ونيو او پدې ډول دمرزا غلام دمنونکو شميره مخ په زياتيدو شوه لکه څنگه چي دمرزا دويناوو اومناظرو موضوع خالص اسلام وو او مقابله يي له هندو اوعيسايي پادريانو سره وه ځکه نو دهغه وخت علماو هم دمرزا تايئد کاوه اودهغه دويناوو ستاينه به يي کوله . کله چي مرزا پوه شو چي اوس نو دده دمنونکو شمير ښه ډير شو او دهمدردانو يوه لويه کړۍ يي پيدا شوه نو ورو ورو يي خپله تگلاره بدلوله او دعوې يي پيل کړي لمړنۍ دعوه يي داوکړه چي ده ته ( مرزا غلام احمد ) ته الهام کيږي دوهمه دعوه يي دا وکړه چي دې (مهدي ) دی دريمه داچي رسول الله صلی الله عليه وسلم چي نړۍ ته دکوم ( مسيح ) خبرداری ورکړی هغه زه ( مرزا غلام احمد ) دی او حضرت عيسی عليه السلام مړ شوی. په پاي کي يي دادعوه وکړه چي په ده باندي وحي راځي او ده ته دخداي پال له لوري د نبوة اورسالت لويه دنده په غاړه ورکړل شويده. مرزا غلام دخپلي وحي اونبوة له اعلان سره سم دمسلمانانو له ﻻندي کره اوټولنيزو عقايدو څخه مخ واړاوه او ويي ويل چي په دې مسائلو کي د مسلمانانو عقايد غلط دي بلکه دمرزا راوړل شوي عقايد سم دي اوله ټولو مسلمانانو څخه يي لازمي غوښتنه وکړه چي که دځان لپاره نجات غواړۍ نو دمرزا په عقايدو ايمان راوړۍ.
1_دمسلمانانو عقيده ده چي نبوة يووهبي شی دی او پدې کي دانساني هڅو هيڅ رول نشته پاک خداي له خپل حکمت سره سم ځيني انسانان انبياء کرام وټاکل. خو پدې اړه مرزا وايي چي نبوة يو کسبي شی دی او له مجاهدې او رياضت وروسته يوامتي هم دامقام ﻻسته راوړاې شي.
2_دمسلمانانو عقيده ده چي حضرت محمد ( صلی الله عليه وسلم ) خاتم الرسل آخيري نبي ده اوله هغه وروسته بل نبي نه راځي .مگر مرزا غلام وا يي چي دنبوة دروازه به ترقيامته خلاصه وي او تر قيامته به نبيان ځي راځي.
4_ د مسلمانانو عقيده ده چي حضرت عيسی او حضرت مهدي عليهما السلام دوه ځانگړي شخصيات دي حضرت عيسی عليه السلام به له اسمانه راښکته شي او مهدي عليه السلام به چي له پخوا به په ځمکه کي موجودوي ورته ښه راغلاست ووايي. او رسول الله صلي الله عليه وسلم ددواړو نښي نښاني په پوره ډول بيان کړي دي او په هغو کي دتأويلاتو هيڅ ځاي نشته. مگر مرزا وايي چي عيسی او مهدي دواړه يو شخصيت دی اوهغه دمرزا غلام احمد په شکل کي موجوددی نو زه (مرزا غلام احمد ) هم عيسی يم هم مهدي.
5_ دمسلمانانو داعقيده ده چي جهاددسلام له احکامو څخه دی او ترقيامته به روان وي. مگر مرزا وايي چي ځما په راتگ سره مسلح جهاد منسوخ شو.
دمرزا غلام احمد په ليکنو کي نوري خطاگاني هم شته مونږ دخپل دليل د درولو لپاره دقاديانيانو له ځينو کتابونو څخه دمرزا غلام ځيني خرافات رانقلوو.
(( ځما دي په هغه خداي سوگندوي چي زه يي راستولې يم اوپه چا پسي چي دروغ نه دي روا چي هغه خداي زه عيسی مسيح موعودراليږلې يم. )) اشتهار ديوي غلطي ازاله بحوالۀ تبليغ رسالت ١٨ مخ.
((ځما دادعوه ده چي زه هغه مسيح موعود يم دچا په اړه چي پاک خداي په خپلو کتابونو کي وړاندوينه کړي چي هغه به په آخيره زمانه کي ظاهريږي )) تحفۀ گولړويه مصنف مرزا غلام احمد قادياني ١٩٥ مخ.
((دکوم مسيح موعودخبري چي په حديثو کي شويدي په همدې حديثو کي راغلي چي هغه به نبي هم وي امتي هم )) حقيقة الوحي مصنف مرزا غلام احمد ٢٦ مخ.
((په حديثو کي وړاندوينه شوي چي له محمدي امت څخه به يو شخص پيداکيږي چي هغه ته به خلک عيسی بن مريم وايي او هغه به دنبي په نامه نومول کيږي )) حقيقة الوحي ٣٩٠ مخ.
(( ځما په خپله وحي باندي داسي ايمان دی لکه په تورات انجيل اوقرآن باندي ))اربعين لمبر ٤٠ مصنف مرزاغلام احمد قادياني
(( اودخداي کلام په مادومره نازل شویکه هغه يوځاي شي نو شل ټوکه به تري جوړشي ))حقيقة الوحي ٣٩١ مخ.
((له نن ورځي وروسته انساني جهاد چي دتوري په زوربه کيدو دخداي له امر سره سم بند شوی له دی وروسته که څوک په کافر توره اوچتوي او خپل ځان ته غازي وا يي نو هغه دهغه رسول نافرماني کوي چاچي ١٤٠٠ دمخه ويلي ووچي دمسيح موعود له راتگ سره سم به جهاد ختم شي نو اوس ځما له راتگ وروسته دتوري جهادنشته )) تبليغ رسالت ١١ مخ ٩ټوک.
(( زمونږله نظره خو بل کوم نبي ندی راغلی بلکه هرڅوک چي راغلي د محمد څادر وراغوستل شوی چي په اصل کي محمد پخپله راغلی )) دمرزا غلام احمدله ويناوو څخه منقول له ( دمبايعينو دټولۍ صحيح عقايد ) مطبوعه قاديان ١٧ مخ.
((دالله تعالی وعده ده چي هغه به يوبل خاتم النبيين نړۍ ته راليږي نو عيسی پخپله محمد دی چي داسلام داشاعت لپاره به بيا راځي ))کلمة الفصل مصنف مرزا بشير احمد١٥٨ مخ.
(( حضرت عيسی مړ شوی دهغه ژوندی گڼل اوبيرته نړۍ ته راتلل په هغه پسي تهمت ويل دي )) ضميمۀ براهين احمديه مصنف مرزاغلام احمد ٢٣٠ مخ.
((دعيسی څلور وروڼه او دوه خويندي دي اودا دهغه حقيقي وروڼه او خويندي دي يعني ديوسف او مريمي اوﻻدونه )) کشتي نوح ١٦ مخ. فتو‌‌‌ی د غلام احمد له پورتنو اقوالو څخه څرگنده شوه چي مرزا غلام احمد قادياني دنړۍ دټولو مسلمانانو له پاکي عقيدې څخه مخ اړولی اود خپلو ناپاکو عقايدو په بنسټ يي نوی مذهب جوړ کړی ځکه نو دنړۍ دټولو علما ء کرامو دامتفقه فيصله ده چي مرزاغلام احمد قادياني او دده منونکي يا پيروکار ټول کافران او مرتد دي او داسلامي حکومت په واکدارانو دا ﻻزمه ده چي داسي بد عقيده خلک زر ترزره مړه او دخپلو ناوړه کړووړو په سزا يي ورسوي. څنگه چي دمرزا غلام احمد منونکي په ډير حکمت سره په انسان کي حلول کوي نو دمسلمانانوپه ځانگړي ډول هغه مسلمانان وروڼه چي په غربي او اروپايي هيوادونو کي اوسيږي دخبرتيا لپاره مو ددې مقالې ليکل ضروري وگڼل. الله تعالی دي مونږ او تاسي ټول دکفارو مرتدينو او منافقينو له هر ډول شر او فساد څخه خوندي وساتي. آمين ثم آمين
دا هم وگورئ
وېشنيزه:اديان او گروهې وېشنيزه:مذهب
د امریکا متحده آیالاتونو سمندري ځواک
د امریکا متحده آیالاتونو سمندري ځواکو (د امریکا سمندري ځواکونه) په انګلیسي United States Navy (USN)
هامار کاتډرل ښوونځۍ
هامار کاتډرل ښوونځۍ د ناروې دوهمه تر ټولو پخوانۍ ښوونځۍ ده, لکه د نوم څخه چي ېې ښکاري دا ښوونځۍ د هامار ښار په دننه برخه کي پرته ده.
د زړه او رگونو غونډال
زړه او رگونو غونډال د زړه چې يو عضلي پمپ دی او رگونو څخه جوړ غونډال دی چې دنده يې د بدن ټولو برخو ته د وينې رسول دي. اکسیجن په وینه کی د سږو له لارې جزبیږی وینه د زړه څخه تر ټولو لوی شریان یعنی شریان ابحر (آيورټا) په واسطه له زړه څخه وځي چې وروسته له نورو شریانونو څخه تېریږی چی بلآخره دبدن بېلابېلو ژونکو او ووبونو ته رسیږی هغه غشاء چی د زړه شاوخوا یې پوښلی دی د پېريکارد پوښ (پرده) په نوم یادیږي. زړه د ټټر د هډوکو او پښتیو تر شا پروت دی.
میر بالاچ مری
میر بالاچ مری  د بلوچستان لیبریشن آرمی یا د بلوچستان آزادونکی اردو لومړی قومندان و چې په ۱۹۶۶ ز. کال کې په مسکو کې ږیدلی و او د مکتب دوره یې کابل هم تېر کړی دی او د ۲۰۰۱ کال څخه یې د پاکستان پرضد نظامی علمیات پیل کړ او د بلوچستان د مکمل خپلواکی لپاره یې هځی پیل گړ  او په زرها بلوڅ ځوانان ورسره یوځای غرونو ته وختل او د خپواک بلوچستان ناره یې پورته کړو، پاکستانی پوځ ته یې ډیر مرگ ژووبله واړوله او پاکستانی استخبارات د افغانی طالبان په وسیله په یوی خاص عملیات کې د بلوچستان او افغانستان پولې سره نږدی د هلمند په ولایت کې دی یې شهید کړ.
سرچینې
وېشنيزه:بلوڅ ازادي غوښتونکي
نبض
نبض هغه ضربه چې د زړه د هر پمپ سره مینځ ته راځی د نبض په نامه یادیږی. د ضربانو (ټکانونو) تعداد په یوه دقیقه کی د زړه د نبض سرعت ښکاره کوی.
د BHP کمپنۍ
د نړۍ دوېم لوی شرکت وپېژنۍ او څه ترې زده کړئ BHP Billiton نړیواله د طبیعي سرچینو کمپنۍ ده او په ۲۰۰۱ کال کې د (BHP Ltd) او (Billiton PLC) له یوځای کېدو جوړه شوې. د نړۍ په لویو شرکتونو کې یو ده. د وسپنې، فولادو، مسو، المومینیم، سپینو زرو، تیلو او ګازو په تولید کار کوي. له دې پرته په ټرانسپورټ او انجنیري هم پانګونه کوي. مرکزي دفتر یې د استرالیا په مېلبورن کې ده.
د (BHP Ltd) شرکت یې د ۱۸۸۵ کال د اګسټ په ۱۳ نېټه په ویکتوریا کې د (Broken Hill Proprietary Company Limited) په نامه راجسټر شوی وو. نوم یې له (New South Wales) سره نږدې د (Broken Hill) ښار نوم خوښ کړی وو چېرې چې په ۱۸۸۳ کې د سپینو زرو او زینک لوی کانونه موندل شوي وو. په ۱۸۸۰ لسیزه کې یې د نړۍ د سپینو زرو تر ټولو غني کان باندې کار کوه خو ۱۸۹۰ لسیزه کې د منرالونو ارزښت په تدریجي توګه په کمېدو شو نو یاد شرکت تر ۱۹۳۹ کال پورې په همدې کان کار وکړ او په تدریجي توګه یې په ۱۹۰۰ کال کې خپل پام سپینسر خلیج ته نږدې وسپنې او فولادو ته واړوه. وروسته یې په (Port Kembla, Whyalla, and Kwinana) کې په فولادو کار پیل کړ.
په ۱۹۵۴ کې یې د طبیعي ګاز او نفتو لټون پیل خو فعالې چارې یې په ۱۹۶۴ کې ترسره کړې. له دې پرته یاد شرکت په نورو توکو کې لکه سیمنټ، خښتو او د کیشتیو پرزو، کیبل او سیمانو تولید کې هم بوخت وو. په ۲۰۰۰ کال کې یې خپل نوم له (BHP) څخه (BHP Limited) ته بدل کړ. په ۲۰۰۱ کال کې یې اعلان وکړ چې د انګلستان له (Billiton PLC) شرکت سره یو ځای کیږي کوم چې په ۱۸۶۰ تاسیس شوی وو. کله چې د انګلستان له شرکت سره یو ځای کېده په ۲۰ هېوادونو کې یې لویې پروژې لرلې.
اووشو
ووشو د نړیوالو رزمي لوبو څخه یوه ده چې په نړیواله کچه ډیره پیژندل شوې.