اموي_خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج ۲ص۲۰۳)    پېغام خپرندويه مرکز دوهم برخه د اموي خلافت فتوحات داسلامي فتوحاتو لړۍ دابوبکر صديق (ض) په زمانه کي دعربي جزيرې څخه دباندي ووته. دعراق او شام سيمي د مسلمانانو په لاس فتحه شوې. دعمر (ض) دخلافت پر مهال يې لمنه نوره هم پراخه شوه. ايران ، بلوچستان ، فلسطين او مصر دمسلماناانو لاس ته ولوېده. دعثمان (ض) دخلافت پر مهال هم دفتوحاتو لړی جاري وه. دعثمان (ض) په شهادت سره فتوحات دځنډ سره مخامخ شوه. او دمسلمانانو تر منځ خپل منځي جنگونه پيل شوه(۱).دامويانو په منځ ته راتگ سره فتوحات بيا پيل شوه. چي دعبدالملک او دهغه دزوی وليد په وخت کي دزيات سترتوب تر پولي ورسېدل .په دومره پراخوالي کوم بل قوم پر نړی حکومت کړی نه ؤ.دفارسيانو او روميانو حکومتونه دخپل انتهايي عروج په وخت کي هم دومره پراخ نه وه(۲).اسلامي دولت په ختيځ کي تر چينه او په لويديځ کي تر المغربه پوري اوږد شوی ؤ.دفتوحاتو کومه لړۍ چي په راشده خلافت کي پيل شوې وه. دامويانوپه دوره کي پای ته ورسېده .ځکه تر دوی وروسته په عباسي خلافت کي کوم مهم فتوحات نه دي تر سره شوي. له همدې امله دامويانو دورې ته دفتوحاتو دور وايي(۳). په اموي دورکي داسلامي خلافت په ټوله شاوخواکي فتوحات جاري وه.خوپه عمومي ډول زيات فتوحات په ځينو لويو محاذونوکي موجود وه. چي هر يوبه يې په تفصيل سره وڅېړل شي. لومړی مطلب :-دکوچنی اسيا او روم فتوحات:- دعمر(ض) دخلافت پرمهال دشام په سيمو کي درومي امپراطوری زياتي سيمي مسلمانانو فتحه کړې. دعثمان (ض) په خلافت کي معاويه(ض) ديوې سمندری حملې په ترڅ کي دروم دبحيرې ځيني ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) عبدالمالک همت        دحق او باطل جگړې     (۱۳۸۸هـ ش)    (ص۳۲۷)    مستقبل خپرندويه ټولنه (۲) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۶۹)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۳) اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۵) جزيرې دروميانو څخه ونيولې. دامويانو دخلافت پر مهال دروم جبهې ته خاصه پاملرنه کېده.ځکه دروم امپراطوري دشام ولايت ته چي داموي خلافت مرکز ؤ نژدې پرته وه. او هم داچي د رومي امپراطوری له خوا اسلامي حکومت ته احتمالي تهديدونه موجود وه(۱). دمعاويه (ض) د خلافت په پيل کي عبدالرحمن بن خالد بن وليد دروم پر ښارونو دلښکرکشيو اعلی قومندان ټاکل شوی ؤ. په (۴۸هـ ق) کال معاويه (ض) دسفيان بن عوف تر قومندانی لاندي پر قسطنطينيه دحملې لپاره يو لښکر ولېږه.خو مسلمانان ونه توانېدل چي قسطنطينيه فتحه کړي اوپرته له کومي لاسته راوړني بيرته راستانه شوه.ديزيد په وخت کي مسلمانانو دروم خواته کومه بريا نه درلوده(۲). په (۷۳هـ ق) کال عبدالملک خپل ورورمحمد بن مروان پر جزيره او ارمينيا دلښکرکشۍ لپاره ولېږه. دجزيرې اوارمينياتر فتحي وروسته محمدپه (۷۵هـ ق) کال داندوليه سيمه له روميانو څخه ونيول .په(۷۶هـ ق) کال محمددملطيي له لاري درومي امپراطوري پر مرکز قسطنطينيه حمله وکړه. په (۸۲هـ ق) کال دارمينيا خلگو بغاوت وکړ .محمد ددوهم ځل لپاره پر ارمينيا حمله وکړه(۳). په (۸۴هـ ق) کال عبدالله بن عبدالملک دمصيصه سيمه له روميانو څخه ونيول. دوليددخلافت پر مهال په (۸۷هـ ق) کال مسلمه بن عبدالملک دلولق ،بولس،قمقيم،او اخرم کلاگاني دروميانو څخه ونيولې .او په (۸۹هـ ق) يې له خپل وراره عباس بن وليد سره دعموريه،هرقله او سوريا کلاگاني فتحه کړې. په(۹۰هـ ق) کال عباس بن وليدبن عبدالملک دسوريې په منطقه کي پنځه کلاکاني جوړي کړې او دروميانو داحتمالي خطر مخه يې ونيول. په (۹۱هـ ق) کال کي چي مسلمه دارمينيا او جزيرې والی وټاکل شو. پر اذربايجان يې حمله وکړه. دکش او شومان کلاگاني يې فتحه کړې. په (۹۲هـ ق) کال مسلمه پر سرسنې تر حملې وروسته دهغه ځای ټول وگړي د روم د ښارونو په لور وشړل(۴). په (۹۴هـ ق) کال عباس بن وليد انطاکيه ددوهم ځل لپاره ونيول. په(۹۵هـ ق) کال د هرقله اوسېدونکو بغاوت وکړچي دعباس له خوا غلی شو.په (۹۷هـ ق) مسلمه درضاضيه سيمه ونيول او په همدې کال ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) عبدالقادرجبارة      مسلمه بن عبدالملک حياته وجهاده       (۱۴۲۸هـ ق)      (ص ۷۳)     الجامعة الاسلامية غزة (۲) اکبرشاه نجيب ابادي   داسلام تاريخ    فضل مولا لټون    ۱۴۲۵هـ ق    (ج۲ ص ۱۵)   پيغام خپرندويه مرکز (۳) اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۶۵) (۴) اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۶۶) سليمان پر قسطنطينيه دحملې تياری پيل کړ. په (۹۸ هـ ق) کال مسلمه قسطنطينيه محاصره کړه او سليمان ته يې دورتلو بلنه ورکړه. خوپه همدې کال سليمان وفات شو. او محاصره پای ورسېده(۱). په (۹۸هـ ق) داود بن سليمان دالمرأة کلا ددوهم ځل لپاره ونيول. په (۱۰۳هـ ق) عباس بن وليدپر روم حمله وکړه. او درسله ښار يې فتحه کړ. په (۱۰۶هـ ق) مروان بن محمد په روم حمله وکړه او دقونيه ښار يې فتحه کړ.په (۱۰۹هـ ق) کال معاويه بن هشام د روميانو څخه طيبه ښار ونيو. په (۱۱۰هـ ق) کال کي معاويه بن هشام د صملة اوالبوة مشهوري کلاگاني فتحه کړې. په (۱۱۱هـ ق) کال معاويه له خپل ورور سعيدبن هشام سره د قيساريې ښار فتحه کړ. په (۱۱۱هـ ق کال کي جراح بن عبدالله حکمي دهشام له خوا دارمينيا والی وټاکل شو . جراح په همدې کال پر تفليس حمله وکړه ، او دبيضايې ښار يې فتحه کړ . په (۱۱۲هـ ق) کال داردبيل په سيمه کي دترکانو سره په يوه نښته کي جراح په شهادت ورسېد ، او پر ځای يې سعيد حرشي دارمينيا والی شو . سعيد دترکانو له خوا لاندي شوي سيمي بيرته فتحه کړې ،او په سيمه کي يې امنيت خپور کړ. تر سعيد وروسته مسلمه بن عبدالملک دارمينيا والی شو. تر (۱۱۴هـ ق) کال  پوري مسلمه او مروان په گډه د ارمينيا او اذربايجان په ښارونو کي په جهاد بوخت وه. په (۱۱۴هـ ق) مسلمه دهشام له خوا بر طرف او دسيمي ټول واک مروان بن محمد ته وسپارل شو(۲).تر دې وروسته په دې محاذ کي کومه خاص پېښه نه ده شوې . دوهم مطلب:-دترکستان فتوحات :- په (۴۱هـ ق) کال کي زيادبن ابي سفيان دبصرې والی وټاکل شو. دهغه اختيارات تر فارس اوسيستان پوري رسېدل . دخراسان او سيستان واليان دزياد په خوښه ټاکل کېده. په (۴۳هـ ق)کال زياددسيستان زياتي سيمي ونيولې او تر کابل پوري مخته ولاړ. دسيستان تر فتحي وروسته ربيع بن زياد حارثي دسيستان حاکم وټاکل شو.ربيع تر کابل پوری ټولي سيمي تر خپل واک لاندي راوستې. اوپه (۵۱هـ ق) کال کي کي له ۵۰۰۰۰ زره لښکر سره چي کډي او کورونه هم ورسره وه په ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) عماد الدين ابن کثير   البداية والنهاية     تحقيق:- عبدالله بن عبدالمحسن  (ج۱۲،ص۶۳۱)    (۱۹۹۸م)  البحوث والدراسات الاسلامية (۲) اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۷۰) سيستان کي مېشته شو(۱). په (۵۳هـ ق) کال زياد تر جيحون تير شو. اوپر بخارا يې حمله وکړه. دزياد تر مړيني وروسته يې زوی عبيدالله بن زياددبصرې ، خراسان او فارس عمومي حاکم مقررشو. په (۵۵هـ ق) کال عبيدالله پر سمرقند حمله وکړه. په (۵۶هـ ق) کال کي سعيد بن عثمان دخراسان حاکم مقررشو. سعيد دترمذ دخلگو سره صلحه وکړه. په (۶۱هـ ق) کال کي ديزيد له لوري سلم بن زياد دخراسان حاکم مقرر شو. دسلم په وړاندي زيات بغاوتونه راپيدا شوه. چي په غلي کولويې بريالی نه شو(۲). په (۶۴هـ ق) عبدالله بن حازم دخراسان دوالي په توگه پر خراسانيانو لاس بری شو،او بغاوتونه يې له منځه يووړل. کله چي حجاج دعراق والی وټاکل شو ، هغه دختيځ فتوحاتوته زياته توجه کول. په(۷۸هـ ق) کال دعبدالملک دخلافت پر مهال دحجاج له خوا مهلب بن ابي صفره دخراسان والی وټاکل شو. مهلب دکش، خوارزم، قلعة نيزک سيمي فتحه کړي. ترمهلب وروسته دهغه زامن يزيد او مفضل دخراسان واليان وه(۳). په (۸۵هـ ق) کال قتيبه بن مسلم الباهلي دخراسان والی مقرر شو. قتيبه په (۸۶هـ ق) کال کي طخارستان ونيوه. او په (۹۰هـ ق) کال کي يې پربخارا حمله وکړه. دترکانو خاقان وتښتېده او بخارا دمسلمانانو په لاس فتحه شوه. په (۹۲هـ ق) کال کي قتيبه دسيستان دحاکم رتبيل شاه بغاوت له منخه يووړ. او په (۹۳هـ ق) کال کي يې سمرقند او خوارزم فتحه کړل. په (۹۴هـ ق) کال دشاش خلگو بغاوت وکړ قتيبه ورباندی حمله وکړه او دشاش سيمه يې فتحه کړل. تر(۹۵هـ ق) کال پوري تر کاشغره ټول ترکستان په اسلامي دولت پوري وتړل شو. په همدې کال قتيبه دهبيره بن مثمرج په مشری يو هيئت دچين باچا ته ورولېږه دچين باچا دجنگ پرځای دصلحي وړانديز وکړ او داثبات لپاره يې دخپل هيواد يو څه خاوره ورکړه(۴). په (۹۶هـ ق) کال دوليدتر مړيني وروسته چی کله سليمان واک ته ورسېد قتيبه يې په شهادت ورساوه. اوپر ځای يې يزيد بن مهلب دخراسان والی وټاکل شو. دجوزجان دخلگو سره