cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد حسن ضمير ساپی
دندې
ده له خپل هېواد سره بې سارې مینه درلوده، له هېواده لیري والی یې نه شو زغملای، نو ځکه د امکان تر وروستي بريده پورې بهر ته لاړ نه شو او چې لومړنی امکان ورته مساعد شو، نو یې په بهر کې له خپلو اولادونو او کورنۍ سره گډ ژوند ته د هېواد د مور په غیږه کې مړينې ته ترجیح ورکړه او هېواد ته راستون شو.
مړينه
استاد محمد حسن ضمير ساپی، چې د افغانستان يو له نومياليو ملي، پوهنیزو او ادبي شخصيتونو څخه وو، د د ۱۳۸۷ ل ل کال د مرغوني په لومړۍ، د يکشنبې پر ورځ (د ۲۰۰۸ ز کال د ډيسمبر پر ۲۱) د ۷۹ کالو په عمر په حق ورسېد. د هغه جنازه د همدغه کال د سې شنبې پر ورځ د مرغومي پر ۳ له ډيلي څخه کابل ته ولېږدول شوه او د لغمان ولايت د علي خېلو په کلي کې پخپله پلرنۍ هديره کې خاورو ته وسپارل شوه.
ليکلي آثار
څرگنده ده چې په دغه لنډ یادښت کې د ارواښاد پوهاند ضمیر ساپي د ټولو علمي او تحقیقی هستونو یادول ناشونی کار دی، ځکه ده تر اویاوو (۷۰) زیات کتابونه لیکلي، ترجمه کړي او یا یې تدوین کړي دي. موږ دلته یوازې د ځینو آثارو لنډه یادونه کوو:
اخځليک
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال
انټوینېټ براون بلک‌وېل
انټوینېټ لویزا براون وروسته انټوینېټ براون بلک‌وېل (د ۱۸۲۵ ز کال د مې ۲۰مه – د ۱۹۲۱ز کال د نومبر ۵مه) لومړنۍ ښځه وه چې په متحدو ایالتونو کې د پروټسټانټ منسټرې یا کاهنې په توګه وټاکل شوه [منسټر په مسیحي کلیساګانو کې هغه کس ته ویل کېږي چې د دین خدمت کوي او ټولنې ته خدمتونه وړاندې کوي]. اغلې براون د وخت د مهمو مسایلو په اړه ډېره ماهره ویناواله وه او له خپلې مذهبي عقیدې نه په استفادې سره یې، د ښځو د حقونو د پراخوالي لپاره د خپلو هم‌عصرو په پرتله ډېرې هڅې کړې دي.
د ژوند لومړي وختونه او زده‌کړې
براون د نیویارک ښار په «هینریټا» سیمه کې د «جوزف براون» او «اې بي مورس» اوومه بچۍ وه. براون په ۳ کلنۍ کې د ‌ډېرې ځیرکې نجلۍ په توګه وپېژندل شوه. تر ۹ کلنۍ وړاندې کلیسا ته ومنل شوه. د کلیسا د اجتماع د غړیتوب تر لنډې مودې وروسته یې د یکشنبې په ځانګړو ناستو کې هم وعظونه کول پیل کړل. براون په ۱۸۴۱ کال کې د ۱۶ کلنۍ په عمر د «مونرو» ښار په اکاډمۍ کې د لومړنیو زده‌کړو تر بشپړولو وروسته، په ښوونځي کې تدریس پیل کړ. دې نه غوښتل خپل ژوند پر تدریس تېر کړي، له همدې امله یې له «اوبرلین کالج» نه په مذهبي درسونو کې د سند پر اخیستلو تمرکز وکړ.
اغلې براون څلور کاله په ښوونځي کې تدریس وکړ او دومره پیسې یې وسپمولې چې د اوهایو په اوبرلین کالج کې یې د خپلو زده‌کړو لپاره بس وې. دې د مور او پلار په ملاتړ په کالج کې نوم‌لیکنه وکړه. مور او پلار یې نه یوازې د ښځو او نرانو پر برابرو زده‌کړو، بلکې د تور پوستانو پر زده‌کړوهم باور درلود. براون په کالج کې ادبي کورس پای ته ورساوه او په ۱۸۴۷ ز کال کې یې د ادبیاتو سند ترلاسه کړ، د دغه کورس موده د ښځینه زده‌کوونکو لپاره ټاکل شوې وه. دې خپلې رخصتۍ په تدریس او د عبري او یوناني ژبو پر څېړنه تېرې کړې. په ۱۸۷۴ ز کال کې یې د لېسانس په کچه تر فراغت وروسته هڅه وکړه چې په کالج کې د مذهبي درسونو د زده‌کړې لپاره ومنل شي. د کالج مدیریت له دې غوښتنې سره مخالف و چې ښځې مذهبي زده‌کړې وکړي، دا کار مدیریت په پای کې له ځانګړو شرطونو سره ومانه. شرطونه دا وو چې په کورسونو کې ګډون کولی شي، خو رسمي نه پېژندل کېږي. په مذهبي کورسونو کې د ګډون په برخه کې پر مطرح شویو شرایطو سربېره، دا یوه ښه لیکواله او کاریزماټیکه عمومي ویناواله وه. ان په دې دوره کې له ښځو نه ونه‌غوښتل شول چې په غونډو کې خبرې وکړي، خو له دې وغوښتل شول، چې په اوهایو او نیویارک کې د غلامۍ پر ضد او د ښځو د حقونو په اړه خبرې وکړي. براون د ۱۸۶۰ ز کال په اپریل میاشت کې «اوبرلین کالج» ته را وګرځېده، چې د «نرانو او ښځو» په نامه یوه وینا وکړي.
د غلامۍ مخالفت او د کلیسا غړیتوب
براون تر فراغت وروسته د وعظ له جواز پرته پرېکړه وکړه، چې د خپلې منسټرۍ یا کاهنیت هیلې ودروي او د «نارټ سټار» (The North Star) خپرونې لپاره د تور پوستو د غلامۍ د اصولو له منځه وړلو په پلویتوب لیکنه وکړي. دې په ۱۸۵۰ز کال کې د ښځو د حقونو په لومړني ملي کنوانسیون کې وینا وکړه چې ډېره وستایل شوه او دا یې د ویناوو پیل و. دې په خپلو ویناوو کې د تور پوستانو د غلامۍ د اصولو په له منځه وړلو، برابرۍ او د ښځو پر حقوقو تمرکز کاوه. براون د ښځو، د حقونو په ډېرو کلنیو ملي کنوانسیونونو کې ویناوې وکړې.
د ښځو حقونه
اغلې براون په بېوزلو سیمو کې د خیریه کارونو او په دغو سیمو کې له بېوزلو خلکو سره د مرستو را ټولولو لپاره نیویارک ښار ته لاړه. نیویارک ته په لاره د «ماساچوسټ» ایالت په «ووسټر» سیمه کې تم شوه، تر څو د ښځو د حقونو په لومړني ملي کنواسیون کې ګډون وکړي. دغه کنوانسیون دومره اغېز پرې وکړ چې پرېکړه یې وکړه ،یوه خپلواکه ویناواله شي. ټول نیو انګلنډ او ځینو سیمو، لکه:  پنسلوانیا او اوهایو ته یې سفرونه وکړل، تر څو د ښځو د حقونو، غلامۍ ضد او برابرۍ په اړه ویناوې وکړي. کله به یې چې موکه موندله، ان د کلیسا په خطابه کې به یې هم خبرې کولې.
براون د خپل واده په اړه په دې باور وه چې تر ټولو ښه کار مجرد پاتې کېدل دي، ځکه مجردې ښځې د متاهلو ښځو په پرتله ډېرې خپلواکې دي. له «ساموېل بلک‌وېل» سره تر پېژندلو وروسته یې د واده په اړه نظر متزلزل شو. دوی دواړو د ۱۸۵۶ ز کال د جنورۍ میاشتې په ۲۴مه نېټه واده وکړ او ۷ بچیان یې وشول، چې دوه یې په ماشومتوب کې مړه شوي دي.
وروستی ژوند
اغلې براون د امریکا د موحدینو یا یکتاپرستانو ټولنې (American Unitarian Association) نه غوښتنه وکړه او د منسټرې یا کاهنې په توګه وپېژندل شوه. دې په توحیدپاله کلیسا کې وینا وکړه او بیا یې نورې ویناوې پیل کړې.
براون په ۱۸۹۳ز کال کې په شیکاګو کې د کلمبیا د نندارتون په جریان کې د نړیوالو مذهبونو په پارلمان کې ګډون وکړ. دې هلته وویل: "ښځو ته پر ممبر همدومره اړتیا ده، لکه په نړۍ کې چې ورته اړتیا ده، ځکه ښځې د بشر په تکامل کې اړینې دي."
په ۱۹۰۳ ز کال کې يې د نیوجرسي د الیزابت توحیدي ټولنې له جوړېدو سره مرسته وکړه او هلته یې د منسټرې یا کاهنې په توګه خدمت وکړ.
په ۱۹۲۰ ز کال کال کې د ۹۵ کلنۍ په عمر د ۱۸۵۰ ز کال د ښځو د حقونو کنوانسیون یوازنۍ ژوندۍ پاتې ګډونواله وه چې دا کنوانسیون د ماساچوسټ ایالت په ووسټر ښار کې جوړ شوی و او اغلې براون د اساسي قانون د نولسم تعدیل تصویب ولید چې ښځو ته یې د رایې حق ورکړ. دې د ۱۹۲۰ ز کال په ټاکنو کې «وارن جي هارډېنګ» ته رایه ورکړه.
مړینه او میراث
اغلې براون د ۱۹۲۱ ز کال د نومبر میاشتې په ۵مه نېټه، د ۹۶ کلونو په عمر د «نیوجرسي» ایالت په «الیزابېت» سیمه کې مړه شوه.
د ماشومتوب کور یې په ۱۹۸۹ ز کال کې د ملي تاریخي ځایونو په نوملړ کې شامل شو.
په ۱۹۷۵ ز کال کې عیسوي توحیدي کلیسا، په خپله لسمه عمومي عیسوي جرګه کې د دې کلیسا ټاکل شویو ښځو ته د براون جایزې ورکول پیل کړل.
توماس تابانه
توماس تابانا په انګلیسي Tom Motsoahae Thabane) زوکړه ۱۹۳۹م کال) له ۲۰۱۲-۲۰۱۵م کال پوری د لسوتو هیاد لومړی وزیر وو.
بي بي سي
بی بی سی،BBC : British Broadcasting Corporation د برتانيې همغاړه خپرندويه ټولنه (بي بي سي)په بریتانیا کې يوه عمده خپرندویه رسنۍ ده. همدا رنگه بي بي سي په نړۍ کې تر ټولو لويه خپرندويه رسنۍ گڼل کېږي .دا ټولنه د ۲۳۰۰۰ شاوخوا کارکوونکي لري .د دې تولنې مرکزي ودانۍ په لنډن ښار کې شتون لري. د بي بي سي تر ټولو غټ مسولیت د عامه خلکو لپاره په بریتانيا, د چاینل ټاپو او د مېن ټاپو کې خپرنیز چوپړ دی. بي بي سي يوه (خپل پېيلې (Autonomous ) عامه خپرنيزه رسنۍ ده ، چې د شاهي قانون تر تګلارې پورې نښتې اداره ده.
BBC (پښتو)
وېشنيزه:بي بي سي
مطيع الله روهيال
مطيع الله روهيال (زوکړه ۱۳۶۰ لمريز لېږدي کال، د کندهار ښار) د افغانستان پو پښتو ژبی ليکوال او څېړونکی دی.
مخينه
مطیع الله روهیال په ۱۳۶۰ لمریز کال کې د کندهار ښار په یوې عالمه او فاضله کورنۍ کې دې نړۍ ته سترگې غړولې دي. پلار یې عبدالقدوس اخونزاده او نیکه یې عبدالله اخونزاده ساکزی د کندهار ښار پوهان تیر شوي دي.
روهیال خپلې زده کړې د کندهار د البیرونی او محمد هوتک په لیسو کې سرته رسولې دي او خپل لیسانس یې د کندهار پوهنتون د ژبو او ادبیاتو د پوهنځي د پښتو څانگې او خپله ماستري یې په همدغه څانگه کې د کابل پوهنتون د ژبو او ادبیاتو له پوهنځي اخيستې ده. دا مهال د کندهار پوهنتون د ژبو او ادبیاتو د پوهنځي د پښتو څانگې استاد دی.
استاد روهیال د پښتو متونو په پلټنه، څېړنه، تدوین او د دغو متونو د تعلیقاتو، تحشیو، اوډون، سمون، د لغتنامو او سریزو د لیکلو په کار کې ډیر ماهر دی او تر اوسه یې پر ډیرو پښتو آثارو لمنليکونه، تعلیقات او سریزې لیکلي دي او ډیر پښتو آثار یې بیا له سره چاپ ته چمتو کړي دي.
ليکلي او ترتيب کړي آثار:
الف: اوډلي او چاپ کړي
۱- د بېنوا کتابښود، د محمد معصوم هوتک له لنډ یادښت سره، چاپکال: ۱۳۹۳، مخ شمېر: ۱۴۴، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپروونکی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۹۱، چاپځای: ملالۍ مطبعه (کندهار).
ناچاپ:
۲- د حبيبي کتابښود.
۴- پښتو دعاوي.
تدوين او بیا چاپ:
۵- د عبدالله محزون پوپلزي دېوان (نقل، سمون او لغتنامه)، سریزه او لمنلیکونه: محمد معصوم هوتک، چاپ: ۱۳۹۲ ش- ۲۰۱۳ ع، مخ شمېر: ۱۵۶، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپروونکی: د کندهار د اطلاعاتو او فرهنگ ریاست، چاپځای: ملالۍ مطبعه کندهار- افغانستان. ۶- د گل محمد مالگيري دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه)، چاپکال: ۱۳۹۳ ش، مخ شمېر: ۱۶۰، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپروونکی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه، د خپرونو لړ: ۸۶، چاپځای: ملالۍ مطبعه.
۷- د جديد توخي دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه)، دوه یادښتونه: سید خیر محمد عارف (صدر پښتو اکېډمۍ کوټه) او ډاکټر عبدالروف رفیقي، چاپکال: ۲۰۱۵ ع، مخ شمېر: ۲۶۳، د چاپ شمېر: ۵۰۰ (ټوکه)، ډیزاین: خلیل الله تصمیم، خورونکی: پښتو اکېډمۍ بلوچستان کوټه.
۸- اوسني ليکوال (بشپړ متن)، ترتيب او زياتوني، لیکوال: عبدالروف بېنوا، چاپکال: ۱۳۸۸ ش- ۲۰۰۹ ع، مخ شمېر: ۱۱۹۹، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ زر ټوکه، کمپوز او ډیزاین: م. روهیال، چاپچاري او د ټایټل طرحه: صحاف نشراتي مؤسسه، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه، د خپرونو لړ: ۳۱، کندهار.
۹- پښتانه شعراء (بشپړ متن)، ترتيب، سمون او زياتوني، لیکوالان: (علامه عبدالحی حبیبي، پوهاند صدیق الله رښتین، علامه عبدالشکور رشاد او سرمحقق عبدالله بختانی خدمتگار)، د دوهم چاپ یادښت: محمد معصوم هوتک، دوهم چاپ: ۱۳۹۱ ش- ۲۰۱۲ع، مخ شمېر: ۱۲۱۶، چاپ شمېر: زر ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپروونکی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه، کندهار- افغانستان.
۱۰- د بېنوا شعري کليات، (ټولونه، سمون او سریزه)، یادښت: عبدالباري جهاني، چاپکال: ۱۳۹۳ ش، مخ شمېر: ۲۸۰، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۸۵، چاپځای: ملالۍ مطبعه.
۱۳- خوږ بانډار– د استاد نوري (سريزه او ترتيب).
۱۴- زوړ کندهار– د استاد نوري (سريزه او ترتيب).
۱۵- کندهاري خطاطان (لومړۍ برخه)، د عبدالقدوس نجيب کندهاري تتبع او لیکنه، (زیار او سمون)، چاپکال: ۱۳۹۳ ش، مخ شمېر: ۹۶، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۹۰، چاپځای: ملالۍ مطبعه. ۱۶- اراکوزيا – د نجيب کندهاري (سريزه او ټولونه).
۱۷- د پښتو د شعر او ادب خواږه اړخونه او خوندوري خواوي، لیکوال: م. عبدالخالق واسعي، زیار او سمون، چاپکال: ۱۳۹۳ ش، مخ شمېر: ۸۸، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۸۷، چاپځای: ملالۍ مطبعه.
۱۸- د پښتو ادبي او شعري قاموس، لیکوال: م. عبدالخالق واسعي، زیار او سمون، د ډاکتر عبدالرازق پالوال یادښت، چاپکال: ۱۳۹۳ ش، مخ شمېر: ۱۱۲، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوټر اداره، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۸۸، چاپځای: ملالۍ مطبعه.
۲۲- تتمه البیان فی التاریخ الافغان، سید جمال الدین افغان، ژباړن: ارواښاد محمد رفیق حبیبي، لمنلیکونه او زیاتوني: محمد معصوم هوتک، تصحیح او مقابله: مطیع الله روهیال، د ژباړلو کال: ۱۳۱۸ ش، چاپکال: ۱۳۸۶ ل= ۲۰۰۷ ع، مخ شمېر: ۱۲۰، چاپ شمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز: م. روهیال، خپرندوی: د افغانستان د کلتوري ودې ټولنه- جرمني، د خپرونو لړ: ۸۹.
ناچاپ
۲۳- د بريالي دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه).
۲۴- د رحمت داوي دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه).
۲۵- د ملا رحمت الله بابا دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه).
۲۷- د عبدالنبي بېټني دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه).
۲۸- د ملا عبدالمنان حيرت دېوان (سريزه، سمون او لغتنامه).
۲۹- د نسيم گل– د ارواښاد نسيم نوري ناچاپه اثر (سريزه او ترتيب).
ترتيب، تدوین او ټولونې
۳۰- کندهار د تاريخ په اوږدو کي (د سیمینار د مقالو ټولگه)، چاپکال: ۱۳۸۴ ش، مخ شمېر: ۳۸۸، چاپشمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: رشاد کمپیوټر اداره (روهیال)، خپرندوی: د کندهار اطلاعات و کلتور ریاست، د خپرونو لړ: ۲، چاپچاري: صحاف نشراتي مؤسسه.
۳۱- بېنوا يادونه (د مقالو ټولگه)، چاپکال: ۱۳۹۰ ش = ۲۰۱۱ ع، مخ شمېر: ۲۸۸، چايشمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: روهیال کمپیوتر اداره، خپرندوی: د اطلاعاتو او فرهنگ ریاست، د خپرونو لړ: ۴۱، مالي لگښت: عینو خیریه بنیاد، کندهار.
۱۱ (عدد)
۱۱ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۰ څخه  مخکي او د ۱۲ وروسته موجود دي.
مطيع الله روهيال
ترتيب، تدوین او ټولونې
۳۲- شل مقالې (پنځلس برخي، د علامه حبيبي د مقالو ټولگه)، خپرندوی: د رشاد خپرندویه ټولنې تر څنگ د بېلابېلو ټولنو له خوا او په مختلفو وختو کې.
۱۱ (عدد)
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۱:
مطيع الله روهيال
ترتيب، تدوین او ټولونې
۳۳- د پښتو ادب لنډ تاريخ (د علامه حبيبي اثر)، چاپکال: ۱۳۸۷ ش= ۲۰۰۸ ع، مخ شمېر: ۲۶۸، چاپشمېر: ۱۰۰۰ ټوکه، کمپوز او ډیزاین: مطیع الله روهیال، خپرندوی: علامه رشاد خپرندویه ټولنه- کندهار، د خپرونو لړ: ۲۳، مالي لگښت: د علامه حبیبي د څېړنو مرکز.
علامه رشاد خپرندویه ټولنه
دا ټولنه د فعال روهیال په پرُفیضه بازو رامنځته سوې، فعاله او له افتخاره سرشاره ټولنه ده چې په ۱۳۸۳ کال کې تاسیس سوې ده چي مؤسس، مدیر، پرسونل او هرڅه يې پکې یوازي په یوه سر سره همدا یو کس دی، که تر دې دمه يې چا په دغه کم و کیف بل مثال پیدا کړ نو ما دي هم په خبر کړي.
۱۱ (عدد)
په کیمیا کې
۱۱ د سوډيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۱ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه
مطيع الله روهيال
علامه رشاد خپرندویه ټولنه
ټیک په همدغه کال (کندهار د تاریخ په اوږدو کې) سیمینار ته علامه رشاد بابا هم له کابله تشریف راوړی وو؛ په یوه ترڅ کې يې روهیال څنگ ته ورغی او تر غوږ يې ور تېره کړه چي دی، په دغه نوم، دغسې یوه اراده لري؛ علامه بابا له خپل معمول سره سم درنه خندا ورته وکړه او ورته ويې ویل چي زه به یو مستحق سړی در وښیم: د میرزا حنان بارکزي په نوم يې ونوموه خو په دا سبا بیا روهیال ورسره پر بغل سو او غوڅه يې ورغبرگه کړه چي (خدای یو مالگې تروې) چي په همدغه نامه به يې نوموم. نور نو هغه سنگین شخصیت څه ورته ویلای سوای او نور نو کار او بېساري کار د پیاوړي محقق محمد معصوم هوتک د (احمدشاهي کندهار، اول ټوک) په چاپ سره په همدغه کال کې شروع سو.
د دغې ټولنې له چینله د استاد روهیال د خپلو لیکلو، تدوین کړو، احیاء کړو او راټولو کړو آثارو تر څنگ، چې لوړ معرفي سول، د نورو کتابونه يې هم چاپ کړي چې دلته يې د دې لیکنې د وروستي سند په توگه په لنډیز سره د لیست وړاندي کول ضروري بریښي:
۱- احمد شاهي کندهار (اول ټوک)، م. معصوم هوتک.
۲- احمد شاهي کندهار (دوهم ټوک) م. معصوم هوتک.
۳- پر معياري ژبه د معيار په ژبه يوه څېړنه، م. معصوم هوتک – ١٣٨٦ ش.
۴- د پلار ليکونه لور ته، د نسيم سليمي ژباړه– ١٣٨٦ش.
۵- انکار، شاعر: عبدالقديم پتيال – ١٣٨٦ ش.
۶- د پښتنو د ټولنيز تاريخ مبادي، محمد انور نوميالی، ١٣٨٦ ش.
۷- د کوډو سرنوشت د علمي پلټني په روڼا کې، محمد انور نوميالى، ١٣٨٦ش.
۸- په افغانستان کې د يوه بندي خاطرات، د نسيم سليمي ژباړه– ١٣٨٦ش.
۹- شل مقالې (لسمه برخه)، علامه حبيبي – ١٣٨٦ش.
۱۱- د خليل الله خليل دېوان، شاعر خليل الله خليل، ١٣٨٦ش.
۱۲- پښتو متلونه، د نسيم سليمي ټولونه – ١٣٨٦ش.
۱۳- احمد شاهي کندهار (دواړه ټوکه يو ځاى)، م. معصوم هوتک – ١٣٩٢ش.
۱۴- شل مقالې (يوولسمه برخه)، علامه حبيبي – ١٣٨٦ش. ۱۵- شل مقالې (دوولسمه برخه)، علامه حبيبي – ١٣٨٦ش.
۱۶- شل مقالې (ديارلسمه برخه)، علامه حبيبي – ١٣٨٦ش.
۱۷- افغان شاغاسيان (انگريزي)، م. معصوم هوتک – ٢٠٠٨ ز.
۱۸- ستايني او وېرنې، عبدالمجيد بابى – ١٣٨٧ش.
۱۹- پښتو ستا ميني بوداپيست ته بوتلم، م. معصوم هوتک – ١٣٨٧ش.
۲۰- انگور، علي محمد کرزى – ١٣٨٧ش.
۲۱- ملي هينداره (درې ټوکه)، محمد گل نوري – ١٣٨٧ش.
۲۲- د پښتو ادب لنډ تاريخ (دوه ټوکه)، علامه حبيبي – ١٣٨٧ش.
۲۵- د بېنوا پرېشانه افکار (دوهمه برخه – نثر)، استاد بېنوا – ١٣٨٧ش.
۲۶- کندهاري وروڼه، م. معصوم هوتک – ١٣٨٧ش.
۲۷- پردېس بېنوا، عبدالقديم پتيال – ١٣٨٧ش.
۲۸- د کندهار دودونه، مولانا عبدالخالق واسعي – ١٣٨٧ش.
۲۹- د کندهار مشاهير، محمد ولي ځلمى – ١٣٨٧ش.
۳۰- اوسني ليکوال (درې ټوکه)، استاد عبدالروف بېنوا، ١٣٨٨ ش.
۳۱- نبوي معجزې، مولوي عبدالهادي حماد، ١٣٨٨ ش.
۳۲- نبوي کورنۍ، مولوي عبدالهادي حماد، ١٣٨٨ ش.
۳۳- ځوان کلونه ناځوان وختونه، شاعر: سعيد لودين، ١٣٨٨ ش.
۳۴- د لومړي افغان – انگرېزي جنگ مقدمه، د نسيم سليمي ژباړه، ١٣٨٨ ش.
۳۵- اراکوزيا، عبدالقدوس نجيب، ١٣٨٨ ش.
۳۶- په کندهار کې کورنى جوړښت، د اکاډميسين کانديد ظاهر افق، ١٣٨٨ ش.
۳۷- د کندهار ښار، عبدالهادي ريشا، ١٣٨٨ ش.
۳۸- افغانان نه ژاړي، حاجي محمد رزمي، ١٣٨٩ ش.
۳۹- له کندهاره تر اټکه، م. معصوم هوتک، ١٣٨٩ ش.
۴۰- پردېس عربي قاموس، د اختر محمد جهيد ژباړه، ١٣٨٩ ش.
۴۱- د پښتو ژبې نننۍ مسئلې، محمد هارون خپل، ١٣٨٩ ش.
۴۲- افغانستان، سياسي کمزوري، بهرنۍ مداخله، د ډاکټر نثار احمد صمد ژباړه، ١٣٨٩ ش.
۴۳- ليک نښې، ظاهر افق، ١٣٨٩ ش.
۴۴- ويکبلري، محمد نعيم قاسمي، ١٣٨٩ ش.
۴۵- پټه خزانه، محمد هوتک، ١٣٩٠ ش.
۴۶- ادبي فنون، استاد بېنوا، ١٣٩٠ ش.
۴۷- پښتني قبيلې، م. معصوم هوتک، ١٣٩٠ش.
۴۸- بين المللي سياست ته يوه کتنه، د صديق ظهير ژباړه، ١٣٩٠ ش.
۴۹- د پند او عبرت قصې، لومړى ټوک، ډاکټر نثار احمد صمد، ١٣٩٠ ش.
۵۰- پند او عبرت، شاعر: عبدالباري جهاني، ١٣٩٠ ش.
۵۱- کليله او دمنه، د صالح محمد زېري ژباړه، ١٣٩٠ ش.
۵۲- د پښتو فوکلوري نکلو لنډ تحليل، عبدالباري جهاني، ١٣٩٠ ش.
۵۳- پښتو متون سمېدل غواړي، م. معصوم هوتک، ١٣٩٠ ش.
۵۴- تاريخچۀ شعر پښتو، علامه حبيبي، ١٣٩٠ ش.
۵۵- تاريخچۀ سبکهاى شعر پښتو، علامه حبيبي، ١٣٩٠ ش.
۵۶- پښتو و لويکان غزنه، علامه حبيبي، ١٣٩٠ ش.
۵۷- پند او عبرت (دوهم چاپ د زياتونو سره)، عبدالباري جهاني، ١٣٩١ ش.
۵۹- پښتانه شعراء (اول ټوک)، علامه عبدالحى حبيبي، ١٣٩١ ش.
۶۰- پښتانه شعراء (دوهم ټوک)، پوهاند صديق الله رښتين، ١٣٩١ ش.
۶۱- پښتانه شعراء (دريم ټوک)، پوهاند عبدالشکور رشاد، ١٣٩١ ش.
۶۲- پښتانه شعراء (څلرم ټوک) سرمحقق عبدالله بختاني، ١٣٩١ ش.
۶۳- پښتانه شعراء (پنځم ټوک)، سرمحقق عبدالله بختاني، ١٣٩١ ش.
۶۴- د ناوې مخور، م. معصوم هوتک، ١٣٩١ ش.
۶۵- اخلاقي کنايې، ډاکټر نثار احمد صمد، ١٣٩١ ش.
۶۶- تعميې او تاريخي مادې په پښتو ادب کې، م. معصوم هوتک، ١٣٩١ ش.
۶۷- خوږ بانډار، محمد گل نوري، ١٣٩١ ش.
۶۸- د افغانستان لنډ تاريخ، علامه حبيبي، ١٣٩١ ش.
۶۹- زر او يوه شپه (څلرم ټوک)، د م. معصوم هوتک ژباړه، ١٣٩١ ش.
۷۱- زوړ کندهار.
۷۲- زر او يوه شپه (لومړى ټوک)، د محمد انور نوميالي ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۳- زر او يوه شپه (دوهم ټوک)، د محمد انور نوميالي ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۴- زر او يوه شپه (دريم ټوک)، د محمد انور نوميالي ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۶- زر او يوه شپه (اووم ټوک)، د م. معصوم هوتک ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۷- زر او يوه شپه (اتم ټوک)، د م. معصوم هوتک ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۸- زر او يوه شپه (نهم ټوک)، د م. معصوم هوتک ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۷۹- زر او يوه شپه (لسم ټوک)، د م. معصوم هوتک ژباړه، ١٣٩٢ ل.
۸۱- د حبيبي شعري کليات، شاعر: علامه حبيبي، ١٣٩٣ ل.
۸۲- د بېنوا شعري کليات، شاعر: استاد بېنوا، ١٣٩٣ ل.
۸۴- د پښتو شعر خواږه اړخونه او خوندورې خواوې، م. عبدالخالق واسعي، ١٣٩٣ ل.
۸۵- د پښتو شعري او ادبي قاموس، م. عبدالخالق واسعي، ١٣٩٣ ل.
۸۶- هغه پلا او دا پلا، محمد انور نوميالى، ١٣٩٣ ل.
۸۷- کندهاري خطاطان، عبدالقدوس نجيب، ١٣٩٣ ل.
۸۸- د بېنوا کتابښود، مطيع الله روهيال، ١٣٩٣ ل.
۸۹- معرفة الافغاني، پير محمد کاکړ، ١٣٩٣ ل.
۹۰- کندهاري معماران، محمد حسن نعيمي، ١٣٩٣ ل.
۹۱- د پند او عبرت قصې (دوهم ټوک)، ډاکټر نثار احمد صمد، ١٣٩٣ ل.
اخځليک
۱- د لطيف ياد فېشبوک پاڼه.
۲-
وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
زړور
زړور په انګلیسي Braveheart) یو حماسی امریکایي فلم دی چې د مل ګیبسون په آداکاری څرخی، یاد فلم په ۱۹۹۵م کال کې د امریکایي کمپنیو پارامونت پیکچرز، او فاکس شلمه پیړۍ له خوا وړاندی شو. وېشنيزه:امریکایی فلمونه
اقليدس
اقليدس ( Εὐκλείδης Eukleidēs), fl. 300 BC, چې د سکندريې اقليد, په نامه هم پېژندل کېږي، يو يوناني شمېرپوه و چې د هندسې د پلار په نامه پېژندل شوی. هغه د پټولېمي پېر په وخت کې په سکندريې کې په هندسي څېړنو کې فعاله وو. د هغه عناصر د شمېرپوهنې په تاريخ کې يو ډېر اهم اثر گڼل کېږي، چې د هندسي شمېرپوهنې په ښوونه کې د دغه اثر د ليکلو له وخت نه تر ۱۹ مې پېړۍ او د ۲۰ مې پېړۍ تر پيل پورې د يوه درسي کتاب په توگه کارېده. په عناصر, کې اقليدس د داسې اصولو ښوونې کښلې دي چې نن د اقليدسي هندسې په نامه پېژندل کېږي او دا پخپله د اکزيومونو يو سېټ گڼل کېږي. اقليدس د نظري هندسې، د بوکر د برخو، د کروي هندسې، د گڼو تيوري او د ريگور په اړه هم ليکنې کښلي دي.
"اقليدس د يوناني نوم عربي ليکلې بڼه ده چې مانا يې نېکه خوښي ده.
سرچينې
‎
وېشنيزه:فيلسوفان وېشنيزه:شمېرپوهان
عبدالاحمد محمديار
عبدالاحمد محمديار (په انگرېزي: Abdul Ahmad Mohammadyaar) ځوان ليکوال او شاعر دى، چې د افغانستان په فرهنگي ډگر کې يې زياتې هڅې کړې دي. دا مهال په کندهار کې ژوند کوي او د بېنوا فرهنگي ټولنې مشري يې ورترغاړې ده.
مخينه
د ارواښاد محمد حسين زوى پر 1356ل كال د شنه ارغنداو په چارباغ سيمه كې زېږېدلى دى، يو كلن و چې د گوزڼ(فلج) كرغېړنې ناروغۍ يې له سترگو څخه رڼا او له تنكيو پښو څخه د خوځښت زور واخيست. محمديار د ژوندانه تر دې شېبې پورې يوازې پر خپلو دوو ژمنو ملگرو (لكړو) د خپل ژوند درانه پېټې لېږدولي او له هغوى سره يې د تلپاتي يووالي ژمنه كړې ده. څه له پاسه اووه كلنه شاعري يې دې حد ته رسولې ده، چې په كندهار ادبي ټولنه كې يې د ادبي بنډار ټول ملگري تر بلې مياشتنۍ مشاعرې پورې د شعر اورېدو ته په تمه وي. ځينې خواره واره نثرونه او شعرونه يې په طلوع افغان ورځپاڼې، خلافت، هيلې، گندهارا، كندهار او نورو مجلو كې خپاره شوي دي. د محمديار د ذهن يوه برخه حماسې او يو ډول جوش ته ځانگړې شوې چې ځيږه ژبه يې بيا ددې اغېز نور هم ډېروي، تغزل يې ښايسته او له بغاوت څخه ډك دى، هېڅوخت يې د خپل شعر(واعظ او زاهد) ته ددوستۍ لاس نه دى وركړى، بلكې دى ورته هره شېبه گواښېږي او نادودې يې په زغرده غندي.هېڅوخت له ژونده نهيلى شوى نه دى، هغه د صبر لوى غر دى چې يوازې ديوې وركې رڼا په تمه شپې سبا كوي او هر څه زغمي. كله چې قلم اوچتوي نو د الهام په مست سمندركې ډوبېږي او خيال يې دومره اوچت الوت كوي چې"د اسمان لور"(سپوږمۍ) يې پر لمن باندې را رغړي.
زده کړې
عبدالاحمد محمديار خپلې زده کړې تر دوولسم پورې په کندهار کې بشپړې کړي. دا مهال په کندهار پوهنتون کې د ادبياتو پوهنځي د لومړي کال محصل دى.
باندنۍ تړنې
په ويکي شعرونو کې د عبدالاحمد محمديار شعرونه
سرچينې
د ارغند د څپو ژبه
وېشنيزه:پښتانه شاعران
مايسور
مايسور د هند يو ښار دی، دا د هند په کرناټک ايالت کې دی. دا د هند 54م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 755,379 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 920,550 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
د خيبر پښتونخوا ولايت ولسوالۍ
د خیبر پښتونخوا ولسوالۍ په شمېر کې 26 دي چې نومونه يې په لاندې توگه دي:
سرچينې
List of districts of Pakistan
د لرغونو او عصري انسانانو د نسلونو یوځای کول
د لرغونو او عصري انسانانو د نسلونو یوځای کول د منځنۍ ډبرې دورې او نوې ډبرې دورې پرمهال ترسره شوې ده. دغه ډول د نسلونو یوځای کېدنه په داسې څو خپلواکو پېښو کې ترسره شوه چې په هغوی کې نیندرتالونه او ډینیسووانونه او همدارنګه یو شمېر ناپېژندل شوي هومینین شامل وو.
په یوریشیا کې، د عصري انسانانو د نیندرتالونو او ډینیسووانونو ډولونو د نسلونو یوځای کول څو ځلې ترسره شول. په عصري انسانانو کې د جینونو د تداخل پېښې اټکلوي چې د نیندرتالونو د جینونو د تداخل پېښه نږدې ۴۷،۰۰۰ تر ۶۵،۰۰۰ کلونه دمخه او ډینیسووانونو د جینونو د تداخل پېښه نږدې ۴۴،۰۰۰ تر ۵۴،۰۰۰ کلونه دمخه رامنځ ته شوې.
د نږدې ټول عصري نفوس په جینومونو کې له نیندرتال څخه ترلاسه شوې ډي این ای موندل شوې او دا ګڼه د سیمې له پلوه د پام وړ توپیر لري. د صحراء د سویل لورې افریقایي سیمو څخه دباندې خلکو ۱ تر ۴ سلنې پورې عصري جینومونه درلودل، خو بیا هم اټکلونه توپیر لري او – له وروستیو څېړنو سره سم – د افریقا په نفوس کې هېڅ یا نږدې ۰.۳ سلنه عصري جینوم موجود وو. نوموړې کچه د ختیځې اسیا په خلکو کې تر ټولو لوړه، په اروپایانو کې منځنۍ او د سویل ختیځې اسیا په خلکو کې تر ټولو ټیټه ده. د ځینو څېړنو له مخې، دغه کچه د ختیځې اسیا د خلکو او اروپایانو په پرتله په میلانیزیانو کې هم ټیټه ده. په هر حال، نورو څېړنو موندلې چې په اسټرالو – میلانیزیانو او همدارنګه په اصلي امریکاییانو کې د اروپاییانو په پرتله د نیندرتال د ترکیب کچه لوړه ده (که څه هم دا کچه د ختیځه اسیا د خلکو په پرتله لوړه نه ده).
د افریقا او لویدیځې یوریشیا په عصري وګړو کې له ډینسووان څخه رامنځ ته شوی نسل تر ډېره کچه نشته دی. تر دې دمه، د ډینیسووان د ترکیب نسل تر ډېره بریده په لوړه کچه د اوشینیا په وګړو او د سویل ختیځې اسیا په ځینو وګړو کې موندل شوې او په اټکلیزه توګه د عصري میلانیزیانانو ۴ تر ۶۰ سلنې جینوم له ډینیسووان څخه اخېستل شوی دی. په داسې حال کې چې د سویل ختیځې اسیا د نیګریټو ځینې وګړي د ډینیسووان له ترکیب څخه دی او د اندامانیز په څېر نورو وګړو کې دغه ترکیب نه لیدل کېږي. پردې برسېره، په مرکزي/منځنۍ اسیا کې د ډینیسووان د رامنځته شوي نسل لږې نښې لیدل شوي دي او د مرکزي سیمې د وګړو په پرتله د سویلي اسیا په وګړو کې د ډینیسووان د نسل کچه لوړه ده.
د افریقا په نیمه وچه کې څو خپلواکو مرکبو پېښو ته ورته لرغوني ایلیلونه موندل شوي، خو اوسمهال څرګنده نه ده چې دغه لرغوني افریقایي هومینین څوک وو.
که څه هم د انسان د تکامل په اړه روایات ډېری وخت متضاد وي، خو د ډي این اې شواهد ښیي چې د انسان تکامل باید د یو ساده ځنځیري یا څانګې لرونکي تکامل په توګه نه، بلکې د اړونده ډولونو د ترکیب په توګه وګڼل شي. په حقیقت کې، جینومي څېړنې ښودلې چې د انسان په تکامل کې د پام وړ بېلابېلو نسلونو ترمنځ دوه رګه کول (هایبرایډیزیشن) یو قاعده ده، نه استثناء. پردې سربېره، دغه استدلال کېږي چې دوه رګه کول د عصري انسانانو په ظهور کې یو اړین خوځنده ځواک و.
د مرکب تناسب
د ۲۰۱۰ ز کال د می د میاشتې په ۷مه نېټه، د وینډیجا ډوله دریو نیندرتالونو د جینوم ترتیبولو وروسته، د نیندرتال جینوم د ترکیب یوه طرحه خپره شوه او څرګنده یې کړه چې د افریقا د ختیځې صحراء وګړو (د بېلګې په توګه: یوروبا او سان) په پرتله د یوریشیا وګړو د (بېلګې په توګه: فرانسوي، هان چینایي، او پاپوا نیو ګیني) له نیندرتال سره ډېر  ایلیلونه شریک کړي دي. د ګرین او ورسره نورو لیکوالانو په وینا (۲۰۱۰ زېږدیز کال)، له افریقا دباندې ګډوالۍ څخه وروسته، له نیندرتالونو څخه تر عصري انسانانو پورې د جین په وروستي جریان کې د جین زیات ورته والی په غوره توګه روښانه شوی دی. دوی اټکل وکړ چې له نیندرتال څخه د رامنځ ته شوي نسل تناسب باید ۱ تر ۴ سلنې یوریشیایي جینوم ولري. پروفر او ورسره نورو لیکوالانو (۲۰۱۳ ز کال) اټکل وکړ چې د نا افریقایي وګړو تناسب باید ۱.۵ تر ۲.۱ سلنې پورې وي، لوهسي او فرنټز (۲۰۱۴ زکال) په یوریشیا کې د ۳.۴ تر ۷.۳ سلنې پورې لوړه کچه وښووله. په ۲۰۱۷ ز کال کې پروفر او ورسره نورو لیکوالانو له اوشینیا څخه دباندې د غیر افریقایي وګړو لپاره خپل اټکل ۱.۸ تر ۲.۶ سلنې ته بدل کړ.
د چین او ورسره نورو لیکوالانو (۲۰۲۰ زېږدیز کال) له خوا له وروستۍ څېړنې سره سم ، افریقایان (په ځانګړي ډول د افریقایي وګړو ۱۰۰۰ جینومونه) هم د نیندرتال ترکیب لري او د نیندرتال دغه ترکیب په افریقایي وګړو کې ۱۷ میګابیس په پام کې نیول کېږي چې د دوی د جینوم ۰.۳ سلنه ده. د لیکوالانو په وینا، افریقایانو خپل د نیندرتال ترکیب په پراخه کچه د هغو خلکو (عصري انسانان چې د نیندرتال ترکیبات لري) د کډوالۍ پرمهال ترلاسه کړی چې له اجدادي اروپایانو جلا شوي (د ختیځې اسیا د وګړو او اروپایانو له جلا کېدو وروسته).
د فرعي نفوس د ترکیب کچه
د اروپایانو په پرتله د ختیځې اسیا په وګړو کې د نیندرتال لوړ ترکیب وموندل شو او اټکل کېږي د ختیځې اسیا په وګړو کې نږدې ۲۰ سلنه ډېر تداخل شته. دا کېدای شي د ختیځې اسیا د وګړو او اروپایانو له جلا کېدو وروسته د ختیځې اسیا د وګړو په لومړنیو نسلونو کې د ترکیب د زیاتو پېښو په رامنځ ته کېدو، له وروستیو ګډوالیو څخه د لږ نیندرتال نسل درلودونکي وګړو له خوا په اروپایانو کې د نیندرتال د نسل په کمولو یا په داسې طبیعي ټاکنې سره تشریح کړل شي چې د اروپایانو په پرتله د ختیځې اسیا په وګړو کې نسبتاً ټیټه وي. هغه څېړنې چې د ترکیب ماډلونه انځوروي، ښیي چې د ختیځې اسیا په وګړو کې د نیندرتال الیلونو پر وړاندې د تصفیه کوونکې ټاکنې لږ اغېزمنتوب د ختیځې اسیا د وګړو نیندرتال نسل لوی تناسب په پام کې نه شي نیولی او له همدې امله هغو خورا پېچلو ماډلونو ته ترجیح ورکوي چې د نیندرتال تداخل اضافي تخم د ختیځې اسیا په وګړو کې ور شاملوي. دا ډول ماډلونه په اصلي/ابایي یوریشیایانو کې هغه تخم ښیي چې وروسته بیا جلا کېږي او د ختیځې اسیا وګړو ته یو اضافي تخم ور بښي. دا لیدل شوې ده چې د اروپا په وګړو کې د نیندرتال د ترکیب په کچو کې یو کوچنی خو د پام وړ توپیر شته، خو د ختیځې اسیا په نفوس کې د پام وړ توپیر نشته دی. پروفر او ورسره نور لیکوالانو (۲۰۱۷ ز کال) یادونه وکړه چې د ختیځې اسیا وګړي (۲.۳ څخه تر ۲.۶٪) د لویدیځو یوریشیایانو (۱.۸ څخه تر ۲.۴٪) په پرتله د نیندرتال د ډي این کچه لوړه ده.
وروسته د چین او ورسره نورو لیکوالانو (۲۰۲۰ ز کال) له خوا په ګوته شوه چې د ختیځې اسیا وګړي د اروپایانو په پرتله د نیندرتال ۸ سلنه ډېر نسل لري، چې دغه کچه په تېرو راپورونو کې د نیندرتال نسل له ۲۰ سلنې کچې بدله شوې ده. دا له دې حقیقت څخه سرچینه اخلي چې له افریقایانو سره شریک شوی د نیندرتال نسل پټ کړل شوی وو، ځکه چې تصور کېده چې افریقایان د نیندرتال هیڅ ترکیب نه لري او له همدې کبله د مرجع نمونو په توګه کارول کېده. له همدې کبله، افریقایانو سره د نیندرتال په ترکیب کې هر ډول اضافه والی په غیر افریقایانو او په ځانګړې توګه په اروپایانو کې د نیندرتال ترکیب په کم ارزښت تمام شو. له افریقا څخه د وتلو او په نوره نړۍ کې له خپرېدلو وروسته، د نیندرتال ترکیب یو واحد تخم په ختیځ اسیا کې د بډایه کېدو په موخه لیکوالانو خورا توجیه کوونکي توضیحات ورکړل، خو دوی زیاتوي چې د نیندرتال په نسل کې توپیر ښایي همدارنګه پراخېدو ته ځانګړی شوی وي څو اوسني خورا ارزښتناک موندل شوي توپیرونه په پام کې ونیسي. د هر ډول وګړو د نیندرتال ترتیب د ټولې اندازې تناسب په توګه، په اروپایانو کې د ترتیب ۷.۲ سلنه په ځانګړې توګه له افریقایانو سره شریکه شوې، په داسې حال کې چې د ختیځې اسیا په وګړو کې د ترتیب ۲ سلنه په ځانګړې توګه له افریقایانو سره شریکه شوې ده.
خویشکی.یا خیشکی پښتو قبایل
دخیشکوقبیله خېشکي یاخویشکی په پښتنوکي یوه مشهوره قبیله ده،دوی دپښتنودسړبن په ټولنیزګروپ اوډلی پوری اړه لری اوپه همدی ټولنیزګروپ کې دځمند اولاده ده. تاریخ حیات افغانی کي داسی راغلي ځمند قبیله لومړی دکندهار ارغستان او پیښین کی اوسیدله اودترین قبېلی سره دجګړوله امله یو شمیریه دپروان (غوربند) درې ته اونوريې ملتان ته لاړل اویوشمیر یه هندوستان قصور ته لاړل چی اوس دلاهور ختیځ ته پروت دی اودغو خیشکو پښتنو افاغنه قصوریان یادقصور پټانان وایی دغوخیشکو تر  1807 م کال  پوری پردغي سیمي باندی  واکمنی او راج کاوه.چی جنرال شهنوار خان خیشکی چی دمغلوپه پوځ کې يوستر جنرال تیرشوی دي. خیشکی زړور جنګیالی میلمه پال او په علم اوپوهې مین خلک دی. دخیشکوداستوګنې سيمی. 1-دافغانستان دپروان ولایت غوربند سیمه کی. 2-په کندهار او پیښین کې اودکندهارپه ارغنداب او ارغستان ولسوالیو کې. 3-دپښتونخواپه پیښور په ګینټه ګهر چارسده په هزاره کې ، په خېشکی پایان او خېشکی بالا کې په بنوکی په دیره اسماعیل خان کی په کلۍ مروت اونورو سیموکې استوګنه لری. 4-په پنجاب کی :دلاهورپه قصورښار کې چی دپاکستان دبهرنیو چاروپخواني وزیر خورشید احمد خان قصوری هم دهمدی سیمې قصوری پښتون و؛ په ملتان کی په هیروال کی په تانده کی اوسیده. 5-په هندوستان کې په خورجه کې چي دهند داتراپرادیش کی موقعیت لري. دخیشکو ځینی قبېلی .. جانبت خېل ۔ملی خېل ۔علم خېل ۔حیات خېل ۔شاهی خېل ۔ بهادرخان خېل ۔رسول خېل ۔عزیززی او روم خیل ۔تیخان خیل ۔کاڼه خیل ۔بغوڼډک خیل۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ دخیشکو مشهور۔نومیالی عارفان او صوفیان ۔۔ جنرال محمودخان جنرال شاه نظرخان او شهنواز خان دمغولو په پوځ کې مشهور جنرالان تیرشوی او سلیم خان دقصورو مشروو۔ خېشکی قصوری چشتی چی عبدی تخلص یی کاوه او د70 شاوخوا کې کتابونه لیکلې دي چی مهم اثریی  (اخبارالاولیا من السان الاصفیا) دی همدا راز نور صوفیان یی دادی : حاجی ګګن شوریانی خېشکی،شیخ یحي خېشکی ،مولانا احمد شیخ متو،شیخ دوراني ،مولاناعبدلواحد، او شیخ ډانګ مار اوسی نور............................. مشهور شاعر یی ارزاني خېشکی ۔اودکابل پوهنتون استاد صابرخېشکی اونور. یادونه۔۔۔قبېلی یواځی دغوربند دخیشکوپوری ټړاو لری ۔ بغیر دعزیززی او روم خیلو نه که تاسو ته یادوی راته کومنت کړی۔ داپوست می ځکه وکه چی کومه بل ناشناس راپيدا نشي۔ کاپی
جرمني رنسانس
جرمني رنسانس د شمالي رنسانس یوه برخه وه چې د ۱۵ او ۱۶ پېړيو تر منځ له ايټالیايي رنسانس څخه په الهام اخیستلو د یوه فرهنګي او هنري غورځنګ په توګه د جرمني متفکرانو تر منځ خپور شو. د جرمني په بېلابېلو حکومتونو او ایالتونو کې د علم او هنر ډېری حوزې د انسان دوستۍ د رنسانس د خپراوي تر اغېز لاندې راغلې. د خټګرۍ، هنر او علم په برخه کې ډېر پرمختګونه وشول. جرمني دوه بدلونونه رامنځته کړل چې نږدې وو په ۱۶ پېړۍ کې پر ټوله اروپا تسلط ومومي: د پروتستان اصلاحات(سموونې) او چاپ.
د جرمني له تر ټولو مهمو انسان‌پالو څخه یو کنراد سلتیس (۱۴۵۹-۱۵۰۸ز کلونه) و. سلتیس په کلن او هایدلبرګ کې زده‌کړې وکړې او ورسته يې ټولې ايټالیا ته سفر وکړ چې لاتینې او یوناني لاس‌لیکونه يې راټول کړل. هغه چې په شدیده توګه د تاستوس تر اغېز لاندې راغلی و د جرمني د معرفي کولو لپاره يې له جرمینیا (د تاریخي کتاب نوم) څخه کار واخیست. په پای کې يې خپل وخت شعر ته وقف کړ او په هغه کې يې په لاتیني ژبه د جرمني ستاینه وکړه. بل مهم شخصیت یوهان روچلین (۱۴۵۵- ز کلونه) و چې د ايټالیا په بېلابېلو سیمو کې يې زده‌کړې وکړې او وروسته يې د یوناني تدریس وکړ. هغه د عیسویت د پاکولو په موخه عبراني ژبه مطالعه کړه خو د کلیسا له مقاومت سره مخ شو.
مخینه
رنسانس تر ډېره له کلاسیکو زده‌کړو سره بیاځلي علاقه وه او همدارنګه د چټکې اقتصادي پراختیا پایله وه. جرمني د ۱۶مې پېړۍ په پیل کې (د روم په سپېڅلې سترواکۍ کې شته قلمرونو ته اشاره کوي) د ښارمېشتۍ له ټیټې کچې سره سره د ايټالیا یا هالنډ په پرتله د اروپا له تر ټولو هوسا(ښاد) سیمو څخه و. د ځانګړو برخو لکه د کان اېستلو کمال، معدن، بانک او نساجۍ له پانګې څخه يې ګټه پورته کوله. تر ټولو مهم دا چې په جرمني کې د کتاب چاپ پراختیا ومونده او جرمني چاپګرانو د نویو کتابونو د سوداګرۍ په برخه کې تر ۱۶مې پېړۍ پورې پرډېری نورو هېوادونو تسلط درلود.
هنر
د جرمني رنسانس یا د شمالي رنسانس مفهوم تر یوې کچې ان په هغه اثارو کې چې له شک پرته د انسان له شخصیت او د رنسانس له نورو اړخونو سره په ټکر کې دي د ګوتیک د استادانه تزیئناتو د دوامداره کارونې له امله تر ۱۶مې پېړۍ پورې ګنګ دی. لرغونو سینګار توکو په جرمني کې چندان تاريخي انګازه نه لرله، خو جرمني له نورو اړخونو په چټکۍ سره پرمختګونه وڅارل، په ځانګړي ډول د متحرکو تورو له کارولو سره چاپ، یوه جرمنۍ اختراع وه چې نږدې څو لسیزې د جرمني په انحصار کې پاتې شوه او د لومړي ځل لپاره د جرمني له خوا د اروپا ډېرو برخو لکه فرانسې او ايټالیا ته ورسېده.
د لرګي پر مخ چاپ او حکاکي مخکې په جرمني او د اروپا له ګنو نورو برخو څخه په ټيټو هېوادونو کې پراختیا موندلې وه، او جرمنیان د کتابونو د انځورګرۍ په پراختیا کې چې معمولاً له ټيت هنري سټندرد څخه برخمند وو، مخکښ و، خو په ټوله اروپا کې د لرګي له بلوکونو سره ليدل کېدل، چې تر ډېره په نورو ښارونو یا نورو ژبو کې د ګڼو چاپګرانو ته په پور ورکول کېدل. د جرمني د رنسانس لوی هنرمند البرشت دورر په نورنبرګ کې په یوه وتلې کارخونه کې د شاګرد په توګه خپل کار پيل کړ، د مایکل وولګموت کارخونې د نویو رسنیو د ګټې اخیستنې لپاره تر ډېره خپلې نقاشۍ پريښې وې. دورر د هغې دورې د تر ټولو حیرانوونکي انځوریز کتاب پر مخ کار وکړ، دا کتاب د نورنبرګ د پېښو کښنې انځورونې په نوم د هغه د پلار بللي، سپانسر انتون کوبرګر له خوا چې هغه مهال د اروپا په کچه د چاپ د لویې خپروندیې ناشر و خپور شو.
وروسته له دې چې هغه په ۱۴۹۰ ز کال کې خپله د کار تحصیلي دوره بشپړه کړه، د څلورو میاشتو لپاره يې جرمني او څو میاشتې يې ايټالیا ته سفر وکړ او وروسته يې په نونبرګ کې خپله کارګاه جوړه کړه. هغه د خپلې ښې حکاکۍ او د لرګي پر مخ د غوره کښنې له امله په ټوله اروپا کې په چټکۍ سره شهرت تر لاسه کړ. د مشخص جرمني سبک له خوندی کولو سره سره د هغه آثار پياوړی ايټالوي نفوذ ښيي او تر ډېره په تجسمي هنرونو کې د جرمني د رنسانس په توګه په پام کې نیول کېږي. چې په راتلونکو ۴۰ کلونو کې د هغې سیمې په توګه چې د اروپا په شمال کې لوی نوښتونه رامنځته کړل د فرانسې او هالنډ ځای ناستې شوه. دورر له مارتین لوټر څخه ملاتړ وکړ، خو د مدونا (د بي بي مریم او عیسی (ع) مجسمه) او نورو کاتولیکو انځورونو د جوړولو او د وېش په دواړو غاړو کې يې د پروتستان د سموونو له موجودولو څخه لاس وانه‌خیست.
مخکې له دې چې دا مشخصه شي، چې د سموونو وېش تلپاتې شوی، دورر په ۱۵۲۸ ز کال کې مړشو، خو د راتلونکي نسل زده‌کوونکو ونه شو کولی، چې له سمت‌پالنې څخه لرېوالی غوره کړي. د جرمني زیاتره وتلي هنرمندان پروتستان شول، خو دې چارې دوی له ډېرو مذهبي نقاشیو څخه چې مخکې د هنرمندانو د عاید تر ټولو اصلي سرچينه وه بې بر خې کړل. مارتین لوتر پر ډېری کاتولیکو انځورونو نیوکه کړې وه، خو په خپله په انځورګرۍ يې نيوکه نه لرله او د هغه نږدې ملګري لوی لوکاس کراناخ یو شمېر «لوتري محرابونه» نقاشي کړي وو چې تر ډېره يې د شپې وروستۍ ډوډۍ انځوروله، ځينې يې د دولسو حوارینو (د عیسی(ع) ۱۲ نږدې یاران) په توګه د پروتستانو د وتلو خدایانو له انځورونو سره مل وې. د لوتران هنر دا پړاو له ۱۵۵۰ ز کال څخه مخکې پای ته رسېدلی و. ښايي د کالوينیزم د تر ټولو سخت انیکونیک (سوچه طبعیت، د مادې نه‌شتون) نفوذ تر اغېز لاندې و او په پروتستاني سیمو کې د مذهبي اثارو د عامه نندارې او توليد مخنیوی وشو. تر ډېره ښايي نږدې په ۱۵۵۰ ز کال کې د جرمني د هنر پراختیا له همدې امله درېدلې وه، خو په تېرو لسیزو کې جرمني هنرمندان د بدیلو موضوعاتو د پراختیا په برخه کې خورا زوغون وو، تر څو دا موضوعات د خپلو کتابونو په منظومه خلا کې ځای پر ځای کړي. کرانچ د نریو پورټورېټ پرتو انځورونو سربېره د پاروونکو لوڅو عمودي انځورګریو یو فارمټ د کلاسیک یا سپېڅلي کتاب په نوم رامنځته کړ.
ماتیاس ګرونوالډ له یادو پرمختګونو څخه لږ لرې پروت دی، چې ډېر لږ هنري اثار یې له ځانه پريښي،خو د هغه د ایزېنهيم/ Isenheim  د محراب شاهکار چې په ۱۵۱۵ کال کې بشپړ شوی، له هغه مهال راهیسې چې په ۱۹ مه پېړۍ کې يې د منتقدینو پام ځانته راواړوه، په پراخ ډول د جرمني د تر ټولو لويې رنسانس نقاشۍ په توګه په پام کې نيول شوی. یاد اثر په شدید ډول احساسي دی چې د جرمن ګوتیک د بې بندو باریو دود د رنسانس د ترکيب بندۍ اصولو له کارولو سره په انځور کې کښي او دوام ورکوي، خو دا ټول په هغه ډېرو درې وزر لرونکو او څو وزر لرونکو ګوتیکو بڼو کې.
ساموبور
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css">
ساموبور د کروشیا په زاګرب سيمه کې یو ښار دی چې په 2011 کې د 38,474 تنه نفوس درلود.
سرچینې
وېشنيزه:کروشيا وېشنيزه:ساموبو وېشنيزه:افريقايي ښارونه وېشنيزه:اروپایي هېوادونه وېشنيزه:امريکار
ګارېت هوبارت
ګارېت اګوستس هوبارت (د ۱۸۴۴ ز کال د جون له ۳ مې – د ۱۸۹۹ ز کال د  نومبر تر ۲۱مې) پورې د متحده ایالاتو ۲۴م مرستیال ولسمشر و، چې د ۱۸۹۷ز کال نه تر ۱۸۹۹ ز کال پورې د خپلې مړینې تر وخته پورې دنده ترسره کړه. نوموړی د امریکا شپږم مرستیال ولسمشر و چې د دندې په اوږدو ګې له نړۍ سترګې پټوي. هوبارت د مرستیال ولسمشر له چوکۍ نه دمخه، د نیو جرسي یو اغېزمن سوداګر، سیاستوال او سیاسي فعال و.
هوبارت د نیو جرسي په لانګ برنچ کې د جرسي په ساحلي سیمه کې نړۍ ته سترګې پرانیستلې او د دې سیمې په ګاونډۍ مارلبورو سیمه کې لوی شو. هوبارت د رتګړز په کالج کې له زده کړو وروسته، د پیترسن د سیمې له مشهور وکیل، سقراط ټوټل سره یو ځای حقوق ولوستل. نوموړي هم له ټوټل سره زده کړې وکړه او هم یې د هغه له لورجیني سره واده وکړ. که څه هم نوموړي ډېر لږ د محکمو په کوټو کې پښه کېښوده، خو د شرکتونو د وکیل په توګه یې ډېره شتمني ترلاسه کړه.
هوبارت د سیمه ییز حکومت په چوکیو کې دنده ترسره کړه او وروسته يې په بریالیتوب سره د جمهوري غوښتونکي په توګه سیالۍ ته را ودانګل چې هم یې د نیو جرسي په عمومي مجلس کې خدمت وکړ، چې په دې ځای کې د مجلس رئیس و ټاکل شو او هم یې د نیو جرسي په سنا کې خدمت وکړ، چې په دې ځای کې  نوموړی د مجلس رئیس شو. هغه د ګوند اوږد مهاله چارواکی و او د نیو جرسي هغه استازي چې د ۱۸۹۶ ز کال د جمهوري غوښتونکو ملي کنوانسیون ته تللي وو، پرېکړه وکړه چې هوبارت د مرستیال ولسمشر په توګه نوماند کړي. د هوبارت سیاسي نظریاتو د مک کینلي له نظریاتو سره، چې و لسمشرۍ ته د جمهوري غوښتونکو احتمالي نوماند و، ورته والی درلود. نیو جرسي په راتلونکو ټاکنو کې برخلیک ټاکونکی ایالت و، مک کینلي او د هغه نږدې سلاکار او راتلونکي سناتور مارک هانا پرېکړه وکړه چې کنوانسیون د هوبارت نوماندۍ ته اړ کړي. د ولسمشرۍ مرستیال نوماند د خپل ملګري د سرپوښلو کمپاینونو په بڼه هلې ځلې پیل کړې، که څه هم نوموړي د نیویارک ښار په دفتر کې په کمپاین کې ډېر وخت تیر کړ. مک کینلي او هوبارت ټاکنې و ګټلې.
هوبارت د مرستیال ولسمشر په توګه په واشنګټن کې ځان یوه مشهوره څېره څرګند کړ او د مک کینلي نږدې سلاکار و. د هوبارت غوره و ړتیا او ښه چلند د ولسمشر لپاره ارزښتناکه و، لکه څنګه چې د ۱۸۹۹ ز کال په نیمایي کې، کله چې د جګړې وزیر رسل الجر په دې پوه نه شو چې مک کینلي غواړي، هغه له دندې ګوښه شي، هوبارت الجر په نیو جرسي کې د دوبي خپل کور ته را وغوښت او نوموړي ته یې دا خبره څرګنده کړه، چې الجر واشنګټن ته له راستنیدو سره سم مک کینلي ته خپله استعفا وړاندې کړه. هوبارت د ۱۸۹۹ ز کال د نومبر په ۲۱ د زړه د ناروغۍ له امله د ۵۵ کلونو په عمر له دې نړۍ سترګې پټې کړې. نوموړي چوکۍ په ۱۹۰۰ ز کال کې د جمهوري غوښتونکو په ټکټ کې د نیویارک د والي، تیوډور روزویلټ له خوا ډکه شوه.
د ژوند لومړي کلونه
ګارېت اګوسټس هوبارت د نیو جرسي په لانګ برانچ کې د اډیسن ویلارډ هوبارت او سوفیا وانډر په کورنۍ کې نړۍ ته سترګې خلاصې کړې. اډیسن هوبارت د نیوانګلنډ د لومړیو استعماري کډوالو پښت درلود او د هوبارت کورنۍ ډېری غړي روحاني مشران وو. اډیسن هوبارت د نیو جرسي یوه ښوونځي ته، چې د نیوجرسي د مارلبورو ښارګوټي په یوه کوچني کلي کې موقعیت لري، د  تدریس لپاره را کډه شوی و. د نوموړي مېرمن د هالنډي کډوالو پښت درلود، چې په ۱۷مه پېړی کې په نیوامستردام (اوسني د نیویارک ښار) کې مېشت شوي وو. وروسته نوموړې  لانګ ټاپو او بیا نیو جرسي ته کډه شوې وه. کله چې په ۱۸۴۱ ز کال کې اډیسن او سوفیا هوبارت واده وکړ، دوی لانګ برانچ ته کډه شول، چې هلته اډیسن د یوه لومړني ښوونځي بنسټ کېښود. ګارېت د ۱۸۴۴ ز کال د جون په ۳ مه نېټه په لانګ برانچ کې نړۍ ته پښه کېښوده. د ماشتوب په دوره کې د دوی دری ماشومان ژوندې پاتې شول، چې ګاریټ د درېیو هلکانو له ډلې دویم و.
په پیل کې هوبارت په لانګ برانچ کې د خپل پلار ښوونځي ته ولاړ. دا کورنۍ د ۱۸۵۰ ز کلونو په لومړیو کې مارلبورو ته کډه شوه او نوموړی یې د کلي ښوونځي ته واستاوه. د هغه د ماشومتوب کیسې نوموړی هم عادي زده کړو او هم په مذهبي زده کړو کې د غوره زده کوونکي په توګه په ګوته کوي او د ماشومتوب په لوبو کې د مشر په توګه را څرګندېده. پلار یې د نوموړي د وړتیاوو په پېژندلو سره، هغه د فری هولډ په سیمه کې یو مشهور ښوونځي ته ولېږه، خو هغه د ښوونکي سره د اختلاف له امله، له بېرته راستنیدو نه یې ډډه وکړه. وروسته نوموړي د مېډلټاون پاینټ په اکاډمي کې (چې په پای کې د ګلین ووډ انسټیټیوټ په نامه یاد شو) زده کړې پیل کړې. دا د نیوجرسي په مېټاوان کې یو نامتو ښوونځی و. هوبارت په ۱۵ کلنۍ کې فارغ شو، مور او پلار یې په دې اند و چې هغه کالج ته د تګ لپاره لا ډېر تنکی دی، نو د یو کال لپاره په کور کې د زده کړو لپاره پاتې شو او د برادولټ ښوونځي کې چې پلار هم په دې ځای کې کار کاوه  د نیم وخت لپاره دنده پر مخ وړه.
هوبارت په ۱۸۶۰ ز کال کې د رتګړز په کالج کې لوړې زده کړې پیل کړې او په ۱۸۶۳ ز کال کې فارغ شو او په خپل ټولګي کې یې درېیم مقام ترلاسه کړ. په وروستي ژوند کې، هوبارت رتګړز ته د یو سخاوتمند مرسته کوونکي په توګه و چې د مرستیال ولسمشر د چوکۍ له لاس ته راوړو وروسته یې نوموړي ته افتخاري سند ډالی کړ او له مړینې لږ مخکې نوموړی په دې ځای کې د مشرتابه د بورد غړي په توګه وټاکل شو.
د ځانګړي نسبيت تاريخ
د ځانګړي نسبيت تاريخ له زياتو نظرياتي پايلو او ازمايښتي موندنو څخه جوړ دی، چې د البرت ای مايچلسن (Albert A. Michelson)، هنډريک لورينس (Hendrik Lorentz)، هنري پوينکېر (Henri Poincare) او نورو له لورې تر لاسه شوي دي. دا نظريه د البرت انشټاين له لورې د ځانګړي نسبيت وړانديز شوې نظریه او د مکس پلېنک (Max Planck)، هيرمېن مېنکوسکي (Hermann Minkowski) او نورو په وروستني کار کې د اقتدار لوړې درجې ته ورسېده.
پېژندنه
که څه هم اسحاق نيوټن خپل فزيک د بشپړ يا مطلق وخت او فضا [ځای] پر بنسټ رامنځته کړ، تر څنګ يې د ګاليله د نسبيت اصولو پيروي هم وکړه، چې په کره ډول د ميخانيکی سيستمونو لپاره تکرارېږي. داسې ويلی شو چې: تر هر هغه ځايه چې د ميخانيک قوانين اړوند دي، په inertia حرکت کې ټول څارونکي برابر امتيازات لري او د حرکت هيڅ غوره حالت کوم ځانګړي خنډ (د حرکت مخنيوونکي يا لږ تر لږه د چټکتيا کموونکي) څارونکي پورې تړل کېدلی (منسوبېدلی) نه شي. که څه هم د الکترومقناطيس نظريه او الکتروديناميکس نظريه او همدرانګه د ۱۹ پېړۍ پر مهال د «رڼا د منځني حالت» د ګډوډۍ په توګه د رڼا د څپې نظريه يا “Luminiferous ether” په پراخه کچه منل شوې وه، چې ياده نظريه د جيمز کلرک ماکسول “James Clerk Maxwell” په کار کې تر ټولو پرمختللې بڼه خپله کړه. د مکسول د نظريې له مخې ټولې د ليدلو وړ (رڼا ته منسوب) او برېښنايي ښکارندې د هغه وسيلې له لارې خپرېږي، چې د وړانديز له مخې يې بايد شوني وي چې ايتر ته اړوند حرکت په ازمايښتي ډول مشخص کړي.
د ايتر له لارې د حرکت موندنې په موخه د هر پېژندل شوي ازمايښت بې پايلېتوب د دې لامل شوه، چې هندريک لورينس په ۱۸۹۲ ز کال کې د يو ساکن يا بې حرکته ځلاند ايتر (luminiferous aether)، د فزيکي اوږدوالي راټولېدنې (انقباض) او هغه سيمه ييز وخت پر بنسټ د الکتروديناميک د نظريې رامنځته کول پيل کړي، چې د مکسول معادلې په کې د نسبت د خنډ يا حرکت مخنيونکو ټولو چوکاټونو کې خپله بڼه ساتي. د لورينس د ايتر نظريې سره د کار کولو له مخې هنري پوينکېر “Henri Poiincare” وار له مخې د طبيعت (د الکتروديناميک او د ځمکې د کښښ يا جاذبې قوې په ګډون) د يو عمومي قانون په توګه وار له مخه «د نسبيت اصل» وړانديز کاوه. نوموړي ياد اصل په ۱۹۰۵ ز کال کې د لورينس د بدلون د لومړنيو فرمولونو د کره کولو په موخه وکاروه، چې په پايله کې يې د معادلو بشپړه او کره ټولګه تر لاسه شوه. يادې ټولګې ته اوس د لورينس «د بڼې بدلون يا ټرانسفورمېشن» وايي. لږه موده وروسته په همدې کال کې البرت انسټاين د ځانګړي يا خاص نسبيت په اړه خپله اصلي مقاله خپره کړه، چې يو ځل بيا يې په کې د نسبيت د اصل پر بنسټ په خپلواک ډول د وخت او ځای د واټنونو د بنسټيزو پېژندنو په بدلولو سره د لورينس «د بڼې بدلون يا ټرانسفورمېشن» تر لاسه او په بنسټيز ډول يو ځل بيا وژباړه، په داسې حال کې چې د ګاليله د بشپړ ورته وخت له کېنمېټيک څخه تېرېږي، نو په دې ډول په لرغوني الکتروډيناميک کې د ځلاند ايتر پر وړاندې د هر ډول نسبت د اړتيا مخنيوی کوي. د هرمېن مېنکوسکي (Hermann Minkowski) وروستي کار چې نوموړي په کې د انسټاين د ځانګړي يا خاص نسبيت نظريې لپاره د څلور اړخيز (څلور بعدي) هندسي «معلوم وخت» موډل وروپېژاند، د نسبيت د عمومي نظریې په اړه د انسټاين وروستي پرمختګ ته لاره هواره کړه او د نسبيتي برخې نظريو بنسټ يې کېښود.