cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
بيافرا جمهوريت
بیافرا ، په رسمي ډول د بیافرا جمهوريت، په سوېل ختیځه نایجیریا کې یو جلا غوښتونکی دولت و، چې د 1967 کال د مۍ مياشتې له 30مې نېټې څخه يې تر 1970 کال د جنورۍ تر 15 مې نېټې شتون درلود، چې له يادې نېټې وروسته له فدرالي نايجېريا سره يو ځای شو.
غوټۍ خاورې
غوټۍ خاورې د افغانستان يوه پښتنه لیکواله او څېړونکې ده. مېرمن خاورې په کال ۱۳۴۰م لمریز کال د کب په میاشت کې د ننگرهار د روداتو په ولسوالۍ کې زېږېدلې. آغلې غوټۍ خاورې د ښاغلی شاه ولي خان خاورې لور او د حاجي عبدالغفران خان لمسۍ ده چې په خټه علي محمد خېل دي.
مخينه
مېرمن خاورې د ننگرهار د روداد ولسوالۍ په يوې روڼ اندې کورنۍ کې زېږېدلې وه. دې آغلې خپلې زده کړې په کابل کې ترسره کړي او د وخت په رسنیو کې د خبريالې او څېړونکې په توگه کار کړی. همدارنگه شاعري هم کوي.
زده کړې
خپلې لومړنۍ او د لېسې زده کړې یې د رابعې بلخي په لېسې کې پای ته رسولي. وروسته د کابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو له پوهنځي څخه د پښتو ادبياتو له څانگې د لسانس بری لیک اخیستی او بيا يې خپله ماسټري هم ترسره کړې.
دندې
د آغلې دندې له ۱۳۶۳م لمریز څخه د زېري جریدې مرستيالې مسولې په توگه پیل شوي او بيا د علومو اکاډمۍ د فلکلور او گړنيزو ادبياتو د ديپارټمنټ غړې شوه. په ۱۳۶۵م لمریز کې د همدې ډيپارټمنټ پازواله شوه چې وروسته بيا د کابل مجلې چلوونکې ، د باختر آژانس د پښتو څانگې د رسنیو کارکوونکې او غړې هم وه.
علمي چارې
غوټۍ خاورې د ۱۳۶۰ م لمريز کال راهیسې علمي او څېړنيزه لیکنې کوي چې ډېر شمېر علمي او څېړنيزې لیکنې یې د هېواد په بېلابېلو خپرونو کې خپرې شوي. د آغلې راټول شوي او چاپ شوي نښېرونه پدې توگه دي ː
ناچاپ شوي نښېرونه
وېشنيزه:پښتنې ليکوالې
ترنچین
ترنچین په الماني Trentschin) په سلواکي Trenčín) د سلواکیا هیواد د ترنچین سیمې مرکز دی.
عبدالوارث نظام
دلاچی تخم
گناوه ولسوالي
گناوه ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان گناوه)  د ايران د بوشهر ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د بندر گناوه ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۲٬۴۸۴ تنه نفوس لري. د گناوه ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۵۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د بوشهر ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د آیرلنډ ایداري وېش
د آیرلنډ هیواد د ولاتونو نوملړ (د آیرلنډ هیواد آیالاتونه) آیرلنډ له ایداري پلوه په ۴ ولابتونو او ۳۴ ولسوالیو ویشل شوی دی.
آخون دروېزه
د آخون دروېزه اصل نوم عبدالله وو او لقب يې آخون دروېزه دی معروف په الله داد، په خټه د پلار له خوا تاجک يا ترک او د مور له خوا پښتون، مشهور ديني او روحاني عالم و، او د پښتو ژبې د ادب په تاريخ کې د نيم عروضي نثر له موسسينو څخه گڼل شوی دی او په پښتو کې ډېر شهرت لري خو څنگه چې نيم عروضي نثر تر ده دمخه پير روښان منځ ته رايستلی نو ځکه آخون دروېزه بايد د هغه سبک پيرو وبللای شي نه موسس.
د پلار نوم يې گدايي د نيکه نوم يې سعدي د ورنيکه نوم يې احمد د غورنيکه نوم يې مته معروف په درغان و چې هغه بيا د جيون زوی او د جنتی لمسی و، دی د خپل دی نيکه په باب ليکي چې «انساب او از قدما برانند که به مردم ترک باز مېگردد».
وېشنيزه:د افغانستان نوميالي وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:پښتانه ليکوال
انځرغنه
انځرغنه (په انگرېزي: Cactus) يو ډول بېديانی بوټی دی چې په هغو سيمو کې چې لږې اوبه او ډېره تودوخه وي راشنه کېږي.
مانه او سملقان ولسوالي
مانه او سملقان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان مانه و سملقان)  د ايران د خراسان شمالي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د آشخانه ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۱٬۷۲۷ تنه نفوس لري. د مانه او سملقان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۹ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خراسان شمالي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
د جینوم اېډېټ
د جینوم اېډېټ یا د جینوم انجنیري او یا د جین اېډېټ، د جنیتیکي انجنیرۍ یو ډول دی. په دې ډول انجنیرۍ کې د یوه ژوندي موجود په جینوم کې ډي.اېن.اې اضافه کېږي، اصلاح کېږي یا بدلېږي. د جنیتیکي انجنیرۍ په لومړنیو یا پخوانیو تخنیکونو کې جنیتيکي مواد په کوربه جینوم کې په تصادفي ډول اضافه کېږي، خو د دې پر خلاف د جینوم د اېډېټ له لارې په ځانګړو ځایونو کې مواد اضافه کېږي.
مخینه
جنیتیکي انجنیري په ارګانېزمونو او موجوداتو کې د نویو جنیتیکي عناصرو د رامنځته کولو لپاره د یوې طریقې په توګه له ۱۹۷۰یمې ز لسیزې راهیسې موجوده ده. د دې ټېکنالوژۍ یو خنډ په کوربه جینوم کې د ډي.اېن.اې د اضافه کولو تصادفي ماهیت دی چې په ارګانېزم کې نور جینونه زیانمنولی او بدلولی شي. د دې تر څنګ ګڼ داسې مېتودونه هم کشف شوي دي چې د یوه ارګانېزم د جینوم په ځانګړو ځایونو کې اضافه شوي جینونه په نښه کوي. د دې تر څنګ یې په یوه جینوم کې د ځانګړو تسلسلونو اېډېټ او د هغو اغېزو کمښت فعال کړی چې په نښه شوي نه دي. که په یوه ژوندي موجود کې فعال جین کېښودل شي او د یوه نیمګړي جین پر ځای په نښه شي، په دې توګه د ځانګړو جینیتیکي ناروغیو درملنه کېدای شي.
همولوګ بیاترکیب
د یوه ارګانېزم په ځانګړو ځایونو کې د جینونو د هدف ګرځولو یا په نښه کولو لپاره لومړني مېتودونه پر همولوګ بیاترکیب (homologous recombination) تکیه وو. د ډي.اېن.اې د داسې جوړښتونو په رامنځته کولو سره چې د په نښه شوي جینوم له تسلسل سره انطباق لرونکی قالب لري، ښايي د حجرې په داخل کې د همولوګ بیاترکیب پروسې په پام وړ ځای کې جوړښت دننه کړي. «ماریو کاپکي»، «مارټین ایوانز» او «الیور سمیټیس» ته د بنسټیزو جنیني حجرو له لارې په موږکانو کې د جنیتیکي بدلونونو د رامنځته کولو لپاره د همولوګ بیاترکیب د کارولو د څرنګوالي د کشف له امله په ۲۰۰۷ کال کې د فیزیولوژۍ او طب په برخه کې د نوبل جایزه ورکړل شوه.
جیني درملنه
ایډیاله جیني درملنه دا ده چې د نیمګړي یا معیوب جین پر ځای یو طبیعي ایلیل (allele) اضافه شي. دا چاره د انتقال شوي جین په نسبت ګټوره ده، ځکه چې د بشبړو کود کوونکو او تنظیمي تسلسلونو رانغاړلو ته په کې اړتیا نه‌شته، بالخصوص هغه مهال چې د جین کوچني نسبتونه بدلون ته اړتیا لري، لکه څرنګه چې دایمي همداسې کېږي هم. د هغو جینونو څرګندونه چې تر یوه حده ځای پر ځای شوي دي، تر هغو بشپړو جینونو چې د ویروسي لېږدوونکو په مرسته لېږدول کېږي، له طبیعي حجروي بیولوژۍ سره اړخ لګوي.
د ناروغیو له منځه وړل
څېړونکو په «ګامبیای» [ګامبیای یوه افریقايۍ غوماشه ده چې د ملاریا په لېږدولو کې ډېره اغېزناکه ده] کې د شنډولو د اړوندو جینونو د اصلاح لپاره د «کریسپر-کاس۹» (CRISPR-Cas9) په نامه د جینونو د محرکونو سیستم کارولی دی. دې تخنیک د ژېړې تبې، ډینګي تبې او زیکا په څېر ناروغیو په له منځه وړلو کې لا ډېره مرسته کړې ده.
کریسپر-کاس۹ سیستم د کلینیکي جینوټوپونو د هدف ګرځولو له لارې د باکتریايي نوعو د تعدیل لپاره پروګرام کولی شو. دا سیستم کولای شي د پاټوجین په له منځه وړلو سره ګټورې باکتریايي نوعې په انتخابي ډول د مضرو نوعو په نسبت فعالې کړي چې د انتي بیوتیکونو په مقابل کې برتري ورکوي.
د هغو درملنو لپاره چې د اېچ.ای.وي، سپومي او هپاټيټ ویروس په څېر انساني ویروسونه په نښه کوي، ویروس ضد استفادې تر څېړنو لاندې دي. له «کریسپر» څخه د ویروس د حجروي سطحې د اخیستونکو پروتینونو د کود کوونکو جینونو د بېلولو په موخه د ویروس د په نښه کولو لپاره کار اخیستل کېدای شي. د ۲۰۱۸ ز کال په نومبر میاشت کې «هې جیانکويي» وویل چې د انسان دوه جینونه یې اېډېټ کړي دي تر څو هغه سي.سي.ار۵ (CCR5) جین غیر فعال کړي چې اېچ.ای.وي یې حجرو ته د ننوتو لپاره کاروي او دا جین یې کود کوي. ده وویل چې څو اونۍ وړاندې د «لولو» او «نانا» په نامه دوې غبرګونې نجونې زیږېدلې وې او دوی دواړو د معلول سي.سي.ار۵ تر څنګ د سي.سي.ار۵ فعالې کاپیانې لېږدولې او د اېچ.ای.وي په مقابل کې زیانمنونکې وې. دا څېړنه په پراخه کچه ناسمه او خطرناکه وبلل شوه.
په نږدې راتلونکي کې به د «کریسپر» نوی سیستم هم وکولای شي هغه ناروغۍ او شرایط له منځه یوسي چې انسانان پرې اخته کېدای شي. د دغې نوې ټېکنالوژۍ په مرسته به ساینس‌پوهان وکولای شي چې د انسان د سپرم د حجرې جینونه واخلي او هغه جینونه بدل کړي چې سرطان یا نورې غیر طبیعي نیمګړتیاوې فعالوي. دغه چاره د والدینو هغه اندېښنه له منځه وړي چې د بچیانو لرلو یا هم عادي ژوند د لرلو وړتیا ته اندېښمن دي. د دغه بهیر تر یوازې یوه نسل وروسته به د بشري نسل ټول راتلونکی د ګډوډیو د ستونزو او ناوړه شرایطو په اړه اندېښنه ونه لري.
خطرونه
د متحدو ایالتونو د ملي استخباراتو مشر «جېمز کلاپر» په ۲۰۱۶ ز کال کې د متحدو ایالتونو د استخباراتي ټولنې د نړیوالو ګواښونو د ارزونې په اعلامیه کې د جینوم اېډېټ د ډله‌ييزې وژنې لپاره یوه بالقوه وسله وبلله او ویې ویل، د جینوم هغه اېډېټ چې "له لوېديځو هېوادونو سره په توپیر" د ځینو هېوادونو له‌خوا د قانوني یا اخلاقي معیارونو له مخې ترسره کېږي، احتمالاً د مضرو بیولوژيکي عواملو یا محصولاتو د رامنځته کولو ګواښ ډېروي. دا اعلامیه څرګندوي چې د دې ټېکنالوژۍ کم لګښت او د پراخېدو چټکتیا، او قصدي یا غیر قصدي ناوړه استفاده ښايي پراخې اقتصادي او امنیتي پایلې ولري. د بېلګې په توګه د «کریسپر» په څېر ټېکنالوژۍ د «وژونکو غوماشو» د جوړولو لپاره کارېدای شي چې د طاعوني ناروغیو د رامنځته کېدو لامل کېږي او مهم محصولات له منځه وړي.
د بیواېتېک په اړوند د نافیلډ شورا د ۲۰۱۶ ز کال د سپټمبر میاشتې د راپور له مخې د جنیتیکي کود د اېډېټ لپاره د وسایلو ساده‌ګي او کم لګښت له «بیوهکرانو» سره مرسته کوي تر څو داسې ازمېښتونه وکړي چې د اېډېټ شویو جنیتیکي موادو د انتشار ګواښ رامنځته کوي. دې څېړنې وښوده چې د یوه شخص د جینوم د اېډېټ کولو ګواښونه او ګټې – او بل نسل ته یې د بدلونونو لېږد – دومره پېچلی دی چې بیړنیو څېړنو ته اړتیا لري. دا ډول بدلونونه ښايي داسې ناوړه پایلې ولري چې نه یوازې ماشومانو، بلکې د هغوی راتلونکو بچیانو ته هم زیان ورسوي، ځکه چې بدل شوی جین یې په سپرم کې موجود دی. په ۲۰۰۱ ز کال کې پر اسټرالیايي څېړونکو «رونالډ جکسون» او «ایان رامشاو» په «ویرولوژي» مجله کې د یوې مقالې د خپرولو له امله نیوکې وشوې. دوی په دې مقاله کې د موږکانو د کنترول په اړه څېړنه کړې وه چې هغه مهال موږکان په اسټرالیا کې یو لوی افت و او دوی ویلي وو چې که په «موزپاکس» ویروس ککړ شي نو د شنډتوب لامل به یې شي. نیوکې هم ځکه پرې وشوې چې دا ډول حساس معلومات وړاندې کول د بیوترورېستانو له‌خوا د بیولوژيکي وسلو د جوړېدو لامل کېږي او ښايي دا پوهه د چیچک د نورو هغو ویرسونو د واکسین په مقابل کې د مقاومو سویو د جوړولو لپاره وکارېږي چې پر انسان اغېز لري. پر دې سربېره په وحشي جمعیتونو کې د جین د محرکونو د خپرېدو ایکولوژيکي ګواښونه هم موجود دي.
زوریک
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> زیوریخ يا زوريک چې په مالټايي ژبه کې يې کېŻurrieq ليکي د مالټا په سویل ختیځ سیمه کې یو ښار دی چې د <a href="./%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%BC%D8%A7" rel="mw:WikiLink" data-linkid="undefined" data-cx="{&quot;userAdded&quot;:true,&quot;adapted&quot;:true}">مالټا</a> هېواد کې موقعیت لري، چې په 1995 کې یې 8,684تنه نفوس درلود، مګر په 2005 کې یې نفوس 9,816 و.
سرچینې
وېشنيزه:زيوريخ وېشنيزه:زيوريک وېشنيزه:زوريک وېشنيزه:مالټا وېشنيزه:اروپایي هېوادونه وېشنيزه:مرکزي اروپا
پرشوف
پرشوف په سلواکي د سلواکیا هیواد د پرشوف سیمې مرکزي ښار دی. پرشوف ښار کابو ۹۱ زره وګړي لري.
اسحاق ننگيال
اسحاق ننگيال (۱۳۳۵ ل کال، د لغمان ولايت - ۱۳۷۷ ل د غويي ۸، پېښور) د افغانستان يو پښتو ژبی شاعر وو.
مخينه
اسحاق ننگيال پر ۱۳۳۵ لیږدیز لمریز کال د لغمان ولايت د الينگار ولسوالۍ په بسرام کلي کې زیږېدلی دی. د پلار نوم یې محمد یوسف دی.
زده کړې
لومړی یې د لغمان ولایت په روښان لیسه کې زده کړې تر سر کړې..له ۱۳۵۳ څخه تر ۱۳۵۵ کال پوری په کابل کی د پولیسو په اکاډمۍ کې په زده کړو بوخت و، او له فراغت وروسته دهمدغې اکاډمې تدریسی غړی شو.
دندې
ژورنالیستیک کار یې د څارندوي مجله کی پیل کړ او ډیر کلونه ییورته په پیام ورځپاڼه کی دوام ورکړ. دلته یی هم د پوځی خبریال دنده ترسره کړه او هم یی زیاته موده په مستقیم ډول د دی ورځپاڼی د ادبي پاڼې د خپریدو مسولیت تر غاړې وو. ننگیال د یوی لنډی مودی لپاره د افغانستان د لیکوالو ټولنی د ژوندون مجلی د مسوول مدیریت دنده هم تر سره کړه د یوی لنډي مودی لپاره د اطلاعاتو او کلتور وزارت د شعر او ادب د اداری مسوول وو. په کابل کی د تنطیمی اداری له سقوط نه وروسته وروسته پیښور ته لاړ او هلته یی د افغانستان لپاره د بی بی سی رادیو د تعلیمی خپرونو په پروژه کی کارپیل کړ، چی د ژوند تر پایه پوری په همدغه اداره کی په خدمت بوخت و.
اسحاق ننگیال، له ۱۳۵۰ لیږدیز لمریز کال راهیسې په شاعرۍ پیل کړی دی. په خپل ادبی ژوند کی یی یو شمیر جایزی گټلی دی.؛ښه به وی چې دلته ئې اثار هم معرفي شي
مړينه
اسحاق ننگیال د ۱۳۷۷ لمریز کال د ثور د میاشتی په اتمه د ۱۹۹۸ میلادی کال د اپریل په ۲۸ د سه شنبې په ورځ د ۴۲ کالو په عمر د زړه د دریدو له امله د پیښور په خیبر روغتون کې له نړۍ سترگې پټې کړې او د لغمان د الینگار په بسرام کې په خپله پلرنۍ هدیره کی خاورته و سپارل شو.
محمد عالم حيران
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پښتانه شاعران
اېکوادور
اکوادور ( /ˈɛkwədɔːr/ (واورئ) EK-wə-dor؛ هسپانوي تلفظ: [ekwaˈðoɾ] (واورئ)؛ کویچوا: اکوایور؛ شوار: ایکواډور یا ایکواتور(، په رسمي ډول د اکوادور جمهوریت )هسپانوي: República del Ecuador ، چې په لفظي ډول "د استوا جمهوریت" په توګه ژباړل کیږي، کویچوا: اکواډور ریپوولیکا، شوار: ایکواتور نونکا)،   د سویلي امریکا په شمال لوېدیځ کې یو هېواد دی چې په شمال کې د کولمبیا، په ختیځ او جنوب کې له پیرو او په لویدیځ کې له ارام سمندر سره پوله لري. اکوادور په ارام سمندر کې د ګالیپاګوس ټاپوګان هم شاملوي چې د اصلي ځمکې لویدیځ ته شاوخوا 1,000 کیلومتره (621 میله) واټن کې پراته دي. پلازمېنه یې کیوټو ده.
د ننني اکوادور سیمې یو وخت د یو شمېر هندي الاصله امریکایي(Amerindian) ډلو کور ؤ چې په تدریجي بڼه د 15مې پیړۍ په بهیر کې د اېنکا په سترواکۍ کې شاملې شوې. دا سیمه د 16مې پیړۍ په اوږدو کې د هسپانیا له خوا مستعمره شوه، په 1820ز کې د ګران کولمبیا(Gran Colombia) د یوې برخې په توګه خپلواکي ترلاسه کړه، چې وروسته بیا په 1830ز کې په خپله د خپلواک دولت په توګه راڅرګند شو. د اکوادور له توکمیز پلوه په متنوع نفوس کې د دواړو سترواکیو میراث منعکس کیږي، چې له 17.1 میلیونو وګړو څخه ډېری یې مېستې زوز(دوه رګه) دي، ورپسې د اروپایانو، اصلي امریکایانو او افریقایي نسلونو لوی اقلیتونه دي. هسپانوي یې رسمي ژبه ده او د زیاتره نفوس له خوا ورباندې خبرې کېږي، که څه هم د کویچوا او شوار په ګډون 13نورې بومي ژبې هم پیژندل شوي.
د اکوادور خپلواکه دولت د منځني عاید درلودونکی نیابتي-ډېموکراتیک جمهوریت او یو مخ پر ودې هېواد دی چې په توکو، لکه پټرولیم او کرنیزو محصولاتو باندې ډیره تکیه کوي. دا هېواد د ډېموکراتیک جمهوري ریاست له خوا اداره کیږي. دا هېواد د ملګرو ملتونو سازمان، د امریکايي ایالتونو سازمان(Organization of American States)، مرکوسور(Mercosur)، پروسور(PROSUR) او د ناپېیلي غورځنګ(Non-Aligned Movement) بنسټ اېښودونکی غړی دی.
په نړۍ کې  د چاپېریال د ډېرې تنوع درلودونکو17 هېوادونو څخه یو اکوادور د لویې کچې بومي نباتاتو او حیواناتو کوربه توب کوي، چې ښه بېلګه یې د ګالیپاګوس ټاپوګان دي. د خپل ځانګړي ایکولوژیکي میراث په ویاړ، د 2008 نوی اساسي قانون په نړۍ کې لومړی هغه دی چې په قانوني توګه د پلي کېدو وړ طبیعت حقونه، یا د ایکوسیستم حقونه په رسمیت پیژني.
د اقتصادي او پالیسۍ څیړنو د مرکز په وینا: د 2006ز او 2016زکلونو ترمنځ، بې وزلي له 36.7٪ څخه 22.5٪ ته راټیټه شوې او د سړي په سر کلنۍ GDP وده یې ٪1.5 وه (په تیرو دوو لسیزو کې د 0.6 سلنې په پرتله). په ورته وخت کې، د هېواد د اقتصادي نابرابرۍ د ګیني شاخص(Gini index) له 0.55 څخه 0.47 ته راټیټ شوی.
رېښه
د هېواد نوم په هسپانوي ژبه کې د "استوا" معنی لري، د هسپانوي رسمي نوم، ریپبلیکا ډیل اېکوادور (لغت "د استوا جمهوریت") څخه راوتلی، د ګران کولمبیا د پخوانیي اکوادور څانګې څخه اخیستل شوی چې په 1824ز کې له هغو سیمو څخه تشکیل شوی چې د وېش پر بنا د کیوټو د تر واک لاندې راتلې. کیوټو، چې د صوبې او جمهوریت پلازمېنه پاتې شوې، یوازې د 40 کیلومتره (25 میله) په واټن، له استوا سره د یوې درجې په ¼ مه برخه کې موقعیت لري.
له اېنکا نه مخکې دوره
د اېنکا له راتګ نه مخکې په دې سیمه کې چې بیا وروسته اکوادرو شو، بېلابېل خلک میشت شوي وو. د لرغون پېژندنې شواهد ښیي چې په امریکا ګانو کې د پخوانیو -هندوانو لومړی مېشت کېدنه شاوخوا 16,500-13,000 کاله وړاندې د کنګل د وروستۍ دورې په پای کې نږدې تر سره شوې. لومړني خلک چې اکوادور ته رسیدلي ممکن د شمالي او مرکزي امریکا څخه د ځمکې له لارې یا یې د آرام سمندر ساحل ته د کښتۍ په واسطه سفر کړي وي.
که څه هم د دوی ژبې سره تړلې نه وې، دې ډلو د کلتورونو ورته ګروپونه رامنځته کړل، چې هر یو یې په بېل چاپیریال کې میشت دي. د ساحل خلکو د کب نیولو، ښکار کولو او راټولولو کلتور ته وده ورکړه. د انډیز د هسکو سیمو خلکو د ژوند کرهنیز طرز ته وده ورکړه، او د امازون حوزې خلکو د  ښکار کولو کوچیاني بڼې او راټولولو طریقې ته وده/پراختیا ورکړه.
د وخت په تیریدو سره دغو ډلو یو له بل سره په اړیکه او یو له بله سره په خلط کېدو پیل وکړ تر څو د یوې سیمې  کورنیز ګروپونه د ورته ژبې او کلتور سره په یوه ټولنه یا قبیله بدل شول. په اکوادور کې زیات شمېر تمدنونه رامنځته شوي، د بېلګې په توګه د والدیویا کلتور او په ساحل کې د مچالیلا کلتور، کویټس (د اوسني کيوټو سره نږدې)، او کناری (د اوسني کوینکا سره نږدې). هر تمدن خپلو ځانګړو د معمارۍ فن، کلالۍ، او مذهبي ګټو ته وده ورکړه.
د انډیز په لوړو غرونو کې، چیرې چې ژوند ډیر آرامه ؤ، د قومونو ګروپونو سره  همکاري وکړه او کلي یې جوړ کړل. په دې توګه لومړي نسلونه د کرنې سرچینو او د څارویو د کورني کولو پر بنسټ جوړ شول. په پایله  کې، د جنګونو او د دوی د مشرانو د ودونو د ریشتو له لارې، د نوموړو نسلونو یوې ډلې کنفدراسیونونه جوړ کړل. یوه سیمه د شیریس په نوم د کنفدراسیون لاندې یوځای شوه، کومې چې د مختلفو سیمو ترمنځ منظمه سوداګري او راکړه ورکړه تجربه کوله. د نوموړي هېواد سیاسي او نظامي ځواک د دوچییلا د وینې-کرښې (Duchicela blood-line) تر واکمنۍ لاندې راغی.
د اېنکا دوره
کله چې اېنکایان راورسیدل، دوی وموندل چې دا کنفدراسیون دومره وده کړې چې د اېنکا دوه نسلونو واکمنانو - توپا اېنکا یوپانکي او هوینا کیپیک – دوی د اېنکا سترواکۍ ته جذب کړي. اصلي کنفدراسیونونه چې دوی ته یې خورا ستونزې ورکړې د پیرو، بولیویا او شمالي ارجنټاین لرې سیمو ته تبعید کړای شول. په ورته ډول، د پیرو او بولیویا څخه د اېنکا یو شمیر وفادار پیروان اکوادور ته راوړل شوي وو ترڅو د بغاوت مخه ونیسي. په دې توګه، د اکوادور د جګو ځمکو سیمه په 1463ز کې د اېنکا سترواکۍ برخه شوه چې هماغه ژبه یې خپره کړه.
په مقابل کې، کله چې اېنکایانو د اکوادور په ساحلي او ختیځ امازون ځنګلونو کې یرغل وکړ، دوی چاپیریال او ځایی خلک دواړه په لوړه کچه خپل دښمنان وموندل. برسېره پر دې، کله چې اېنکا هڅه وکړه چې د دوی تابع کړي، نو دا اصلي خلکو د ننه خوا ته شا تګ وکړ او د غلچکیو تاکتیکونو لاره یې غوره کړه. د پایلې په توګه، د امازون  څنډې او د اکوادور آرام سمندر ساحل ته د اېنکا پراختیا له خنډ سره مخ شوه. د امازون ځنګل او د اکوادور ساحلي خلک تر هغه چې هسپانوي سرتیري او مبلغین ځواک ته ورسیدل یو څه خپلواکه پاتې شول. امازونیان او د ساحلي اکوادور کیاپاس وګړي یوازینۍ ډلې وې چې د اېنکا او هسپانوي تسلط سره یې مقاومت وکړ، دوی خپله ژبه او کلتور تر 21مې پیړۍ پورې په ښه بڼه وساتل.
د اسپانیا د راتګ نه مخکې ، د اېنکا سترواکي په کورنۍ جګړه کې ښکیل وه. د اروپایی ناروغۍ له امله چې په اکوادور کې خپره شوې وه، د ولیعهد نینان کوچي(Ninan Cuchi) او سترواک هوینا کیپاک دواړو ناڅاپي مړینې، د دوه ډلو ترمنځ د واک خلا رامنځته کړه. د اتاهولپا په مشرۍ شمالي ډلې ادعا وکړه چې هوینا کیپیک له خپلې مړینې نه مخکې د سترواکۍ د ویشلو په اړه لفظي فرمان ورکړی ؤ. هغه د اوسني اکوادور او  شمالي پیرو اړوندې سیمې خپل د علاقې وړ زوی اتاهولپا ته ورکړې وې، چې د له کیوټو څخه پرې واکمني وکړي؛ او پاتې نور یې هواسکر ته ورکړې وې، چې له کوزکو څخه ورباندې حکومت کوي. هغه غوښتل چې زړه یې د هغه په زړه پورې ښار کیوټو کې ښخ شي او پاتې بدن یې په کوزکو کې د هغه له پلرونو سره ښخ شي.
سرچينې
‎
په برازیل کې بشري حقونه
په برازیل کې په بشري حقونو کې د ژوند حق او د بیان ازادي؛ او د غلامۍ او شکنجې غندنه ګډون لري. دې هېواد د بشري حقونو په اړه د امریکا کنوانسیون تصویب کړ. د نړۍ په کچه د ۲۰۱۷ کال د ازادۍ په راپور کې د آزادۍ کور (Freedom House) برازیل ته د سیاسي حقونو او مدني آزادیو په برخه کې "۲" نمرې ورکړې دي؛ چې "۱" نمره د ډېر آزاد استازیتوب کوي او "۷" نمرې د دېر لږ په معنی دي.
خو د بشري حقونو لاندې ستونزې لکه: د پولیسو او د زندانونو د ساتونکو له لوري د بندیانو او زندانیانو شکنجه؛ په جنایي قضیو کې د ښکېلو شاهدانو د خوندیتوب نشتوالی؛ سخت شرایط؛ له محاکمې وړاندې اوږد توقیف او د محاکمې غیر معمولي ځنډ؛ د تعقیب نه لېوالتیا او همدارنګه په محاکمو کې د فساد له امله د حکومتي چارواکو ناغېړي؛ د ښځو په وړاندې تاوتریخوالی او تبعیض؛ د جنسي تېري په ګډون د ماشومانو په وړاندې تاوتریخوالی؛ انساني قاچاق؛ د پولیسو وحشت؛ د تور پوستو او بومي وګړو په وړاندې تبعیض؛ د کار د قوانینو په پلي کولو کې پاتې راتلل؛ او په غیر رسمي سکتور کې د ماشومانو کار تر سترګو شوي دي. د بشري حقونو سرغړونکي زیاتره له قانوني مصئونیت برخمن دي. د یونیسکو له قوله، "برازیل د بشري حقونو د پرمختګ او دفاع لپاره د ګامونو پراخه لړۍ هڅوي، که څه هم چې د ډېرو لویو ټولنیز او اقتصادي نابرابریو سره مخ دی."
غلام کارګران او د ګارګرانو استثمار
غلامي په برازیل کې غیر قانوني ده. د غلامۍ او کار شرایط لکه د رکود دوران د یوې کمپنۍ تر ولاک لاندې د ښارګوټي په بڼه، لکه امازون، لاهم د برازیل په لرې پرتو سیمو کې شته (چې د دې ډول ښارګوټي افسانوي انځور د رن ډاون یا ځنګل ته ښه راغلاست په فلم کې تر سترګو کېږي). "د پور غلامي" (چې په کې کارګران اړ دي چې د زیاتېدونکي پور د ورکولو لپاره کار وکړي) اوس هم په ځینو کلیوالو سیمو کې تر سترګو کېږي، که څه هم چې دا غیرقانوني ده او حکومت یې په وړاندې کارنده مبارزه کوي. "د پور غلامي" په ځانګړې توګه د ګنیو په لویو کروندو کې د اندیښنې وړ ده، ځکه چې ګني د ایتانول لپاره خام مواد دي، چې د برازیل حکومت اوس مهال په فعاله توګه د دې محصول تولید او څېړنې هڅوي.
په ۲۰۱۴ ز کال کې، برازیل لاهم د متحده ایالاتو د کار وزارت په راپور کې د ۷۴ هغو هېوادونو ډلې ګڼل شوی چې تر اوسه په غیر رسمي کاري سکتور کې ماشومان او غلام کارګران په کار ګوماري. په راپور کې د ماشومانو د کار یا جبري کار پر مټ د تولید شوو توکو نوملړ د برازیل هېواد اړوند ۱۶ محصولات په ګوته کوي چې په کې پنبه، کاجو، اناناس، وريجې او بوره ګډون.
د بشري حقونو څخه ناوړه ګټه اخیستنه یوازې په سیمه ییزو وګړو پورې تړلې نه ده، بلکې په بهرنیو او کورنیو کارګرانو کې هم تر سترګو کېږي. په ۲۰۱۷ ز کال کې، یو فیلیپیني وګړی وموندل شو چې د عصري غلامۍ په شرایطو کې د یوې برازیل کورنۍ لپاره کار کوي.
داخلي تاوتریخوالی
د ۲۰۰۶ ز کال د اګست په اوومه د برازیل پخواني ولسمشر لویز اناسیو لولا دا سلوا په برازیلیا کې د ښځو پر وړاندې د کورني او داخلي تاوتریخوالي قانون لاسلیک کړ.
قومي لږکي
که څه هم د قانون له مخې توکمیز تبعیض منع دی، تورپوستي اتباع، په ځانګړې توګه افریقاقي - برازیلیان، په دوامداره توکه له تبعیض سره لاس او ګرېوان دي. قانون په ځانګړې توګه د نژاد پر بنسټ هر وګړي ته د عامه یا خصوصي تاسیساتو، کارموندنې، یا کور په برخو کې ډډه منع کوي. قانون د نژادي تبعیض یا تعصب هڅول او د توکمیز ضد سمبولونو او نښو خپرول هم منع کوي او د بند شرایط چمتو کوي. افریقايي-برازیلیان چې د نفوس نږدې ۷٪ جوړوي، په حکومت، مسلکي پوستونو، او منځنیو او لوړو کچو کې له لږ استازیتوب څخه برخمن دي. دوی د وزګارۍ لوړه کچه تجربه کړې او د سپین پوستو په پرتله په منځني ډول نږدې نیمایي معاش ترلاسه کوي. په دې ځای کې توکمیز تعلیم د پام وړ تشه هم تر سترګو کېږي. د فبرورۍ په میاشت کې ملګرو ملتونو ته په یوه حکومتي راپور کې، د بشري حقونو د چارو وزارت یا SEDH په هېواد کې د نژاد پالنې شتون ومانه، خو څرګنده یې کړه چې حکومت د افریقایي نسل لپاره د پوهنتون د شمولیت د سهمیې په ګډون د دې ستونزې د کمولو لپاره مثبت ګامونه پورته کړي او پورته کوي.
په فدرالي ولسوالۍ او د ساو پاولو، ریو دي جینیرو، پرانا، ماتو ګروسو، میناس ګیریس، ایسپریتو سانټو، بهیا، او نورو ایالتونو کې لوی عامه پوهنتونونه د مثبت عمل پروګرامونه په لاره اچولي. د بېلګې په توګه، د برازیلیا پوهنتون د خپل لومړي کال ۲۰۰۷ ز کال  د خالي بستونو ۲۵ سلنه د نورو نژادونو (رنګ لرونکو) زده کونکو لپاره ځانګړي کړل. د ریو دي جنیرو فدرالي پوهنتون د یوې څېړنې پر بنسټ چې د جنوري په میاشت کې خپره شوه، نږدې نیمایي عامه فدرالي او دولتي پوهنتونونو د سهمیې سیسټم یا د ازموینې بونس درلود.
قانون بومي اوسیدونکو ته پراخ حقونه، لکه د دوی د کلتوري میراث ساتنه او د دوی د دودیزو ځمکو د ځانګړي کارول، ورکوي. که څه هم زیاتره ستونزې شته، خو حکومت د دې حقونو په خوندیتوب کې محدود پرمختګ کړی دی. د بومي وکړو ملي بنسټ (FUNAI) اټکل کړی چې په بومي ځمکو کې ۴۶۰۰۰۰ وګړي په ۲۲۵ ټولنو کې شتون لري او له ۱۰۰۰۰۰ څخه تر ۱۹۰۰۰۰ نور بومي وګړي د ښاري چاپیریال په ګډون د دې سیمو څخه بهر ژوند کوي. د پوهنې وزارت له قوله، په ۲۰ دولتي او فدرالي پوهنتونونه د بومي وګړو لپاره د شمولیت د چوکیو خونديتوب ته دوام ورکوي. د پوهنتون د بومي زده کونکو شمېر، نږدې ۵۰۰۰ یا د پوهنتون د ټولو محصلینو نږدې ۱ سلنه، په خپل ځای پاتې دی.
نيکولای الېکساندروويچ دوريانکوف
نيکولای الېکساندروويچ دوريانکوف (د ۱۹۲۳ زېږدي کال د جنوري ۳، مسکو - د ۱۹۷۹ ز کال د ډيسمبر ۱۷، مسکو) (په روسي ژبه: Николай Александрович Дворянков) د شوروي اتحاد ختيځپوه، د پښتو ژبې په څېړنه کې د لويې ونډې درلودونکی، د ژبپوهنې دوکتور، پروفيسر، د افغانستان د پښتو ټولنې ویاړمن (افتخاري) غړی وو.
احځلیک
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
۲-
وېشنيزه: روسي ختيځپوهان
تويسرکان ولسوالي
تويسرکان ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان تویسرکان)  د ايران د همدان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د تويسرکان ښار دی. دا ولسوالي ۱۰۱٬۶۶۶ تنه نفوس لري. د تويسرکان ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۲۸ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د همدان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
بشري حقونه په سويلی کوريا کې
له دویمي نړيوالی جګړې وروسته د جون تر مبارزې (June Struggle) پورې کله چې کوريا د يوحکومت په ډول تأسيس شوه، دغه هېواد استبدادي او مطلقه نظام و او د پوځي دیکتاتورۍ په چوکاټ کې په ډيری سياسي او مدني حقوق ځپل کېدل.
مدنی ازادي په ځانګړی ډول د بيان او ټولنې ازادي په کلکه منع شوي وو اود رژيم مخالفين د شکنجې، زندان، او ژر اعدام له ګواښ سره مخامخ کيدل.
پاڅونونه لکه جيجيو Jeju uprising پاڅون يې په کلکه وځپل او د جزيرې ۱۰ سلنه وګړي يې له منځه يوړل او ټول وژني لکه د منګيون Mungyeong  ټول وژنه، د بوډو ليګ ټول وژنه د رژيم له خوا ترسره شوې او په پايله کې په توليز ډول تر ۲۰۰،۰۰۰ کسان په کې ووژل شول.
په ۱۹۸۰ ز کال کې، د ګوانګجو Gwangju په ښار کې د خلکو له خوا په عمومي توګه د پوځي قانون د استبدادي رژیم پر ضد لاریونونه وشول چې د پراخ مینجونګ Minjung غورځنګ د یوې برخې وو، د پاڅون د حکومتي سرتیرو له خوا تر ډزو لاندې و نیول شول چې په پایله کې وژنې، جنسي تیري او وهل را منځه شول چې اوس د ګوانګجو پاڅون په نوم یادېږي.
د سويلی کوريا د د ۱۹۸۷ ز کال ولسمشريزې ټاکنۍ وروسته تر هغی ترسره شوي چې د جون میاشتې مبارزې له خوا مطرح ځینې غوښتنی ومنل شوې او د جون د مبارزی غوښتنو د استبدادي قانون په کمزوري کې یې اساسي او اغېزمن رول ولوبولو.همدارنګه بل دليل يي دا  و چې له دې يو کال وروسته د ۱۹۸۸ زکال د دوبي المپیک لوبو هم پری اثر کړی ؤ چې په سيول کې په لاره اچول کيدې چې په هغه ځای کې چارواکو نه غوښتل د يو بل پاڅون مخنیوی وکړي ځکه چې دوی په دی  کار سره غوښتل څو په نړيواله توګه ځان له محکومولو خلاص کړي او په  ټوليز ډول له بايکاټ سره مخ نشی او وکولای شی چې په دی سره د سويلي کوريا تصوير ښه ښکاره کړي.
يوه لسيزه وروسته د سويلی کوريا د ۱۹۹۷ زکال  ولسمشريزې ټاکنی د کوريا په تاريخ کې لومړنۍ ټاکنۍ وګڼل شوې چې د واکمن ګوند له لوري قدرت بل لوري ته په سوله یيز ډول وسپاري. مخکی له دې پوځي کودتاګانې د واک په لېږد کې معمول وې لکه د ډسمبر دولسمې او بیا د مې میاشتې د اتلسمې کودتا ګانې.
نن هم هلته، د مشخصو ډلو او کسانو پر وړاندې او همدارنګه د هغو کسانو پر وړاندي چې بیلابېلې سياسي ایډيالوژي لري پر وړاندې یې د پام وړ ښکاره تبعيضي محدوديتونه شته. هغه ډلي چې له ګواښ سره مخ بلل شوې دا دي، له ښځو، همجنسګرايانو، توکمي او قومی لږکيو لکه د جيجو کډوال، د پخوانې شمالی کوريا اتباعو د کډوالو په ګډون، د ځوان ترېنر او روزونکي، همدارنګه هغوی چې په عامه توګه د کين اړخو نظرونه څرګندوي چې کيدای شي د ملي امنيتي جنجالي قانون تر عدلي څار لاندې راشی چې همدې ته ورته قانون به په خوا د زندانی کولو او په پخوانيو سياسی بنديانو باندې پلی کېده.
تاریخچه
د بشري حقونو منځ ته راتګ د چوسن خاندان Choson Dynasty د روښانتيا غورځنګ سره د اصلاح کوونکو کيم اوک کايون Kim Ok-Kyun ، سو چی پيل So Chae-p'il) او پاک يانګ هايو له دوران تړاوکې بلل کېدی شي. له دې وړاندې، دوديزې سياسي انګېرنې په نيو کنفيوشيزم کې ځای پرځای شوې وې چې په غالب ډول سره يي تمرکز په حکومت او د هغوي حاکميت په پلارني مسؤليت باندې راټول ؤ.په ۱۹ مه  پېړی کې دغه نظرونه بيا د جنسي او ټولنيزې طبقې په مساواتو بدل شول.
دغه نظریې د جاپان د ښکېلاکي دورې په دوران کې خورې شوې او په ۱۹۱۹ ز کال کې  مدني او سياسي حقونه د کوريايي کډوالو له خوا په ډاګه شول. د کوريا دننه، د حقونو د نظرونو خپرول د تنظیم او احتجاج  د تګلارې لپاره د تجربې لاره هواره کړه.
څرنګه چې د ښکېلاکي قانون او حاکميت لاندې ډېرو کوريايي کډوالو د دوه ګونو معياري او د ناوړې ګټې اخیستنې لکه د جاپانيانو له خوا شکنجه تجربه کړل. له دې امله، د قانوني سيستم رامنځ ته کېدل د کوريايي ملتپالو له لوري تعقيب شول.
په ۱۹۴۵ ز کال کې د جاپان د قانون واکمنۍ له ازادۍ وروسته، د بشر حقونو پر وړاندې دوه لاملونه يو د شمالي او سویلي برخو وېش او بل د دوی ایډیالوژيکي شخړې خنډ شول. همدارنګه، تر اوسه د جاپاني ښکیلاکي قوانين پر خپل ځای او د اجرا وړ وو. د متحده ايالاتو د سلاکارانو لاسوهنې چې غوښتل يې په سياسی پېښو کې د زور زياتي کارولو مخنیوی وکړي او همدارنګه د قانوني اصلاحاتو د ملاتړ په برخه کې بریالي نه وو. دې شخړو د پارک چيونګ هی په ولسمشری کې دوام وکړ.
په ۱۹۶۷ ز کال کې د کوریا مرکزی استخباراتو ( KCIA ) د ۳۴ اتباعو په بنديانولو سره د جاسوسۍ یوه برخه جوړه کړه څو د پارک چانګ هی حکومت ټينګ کړی.
د ۱۹۸۰ ز کال د ګوانګجيو ټول وژنې وروسته د ډيموکراسۍ او د پراخو مدنی ازاديو عامه غوښتنه په زياتېدونکې توګه مطرح کېده، يواځې د ۱۹۸۸ ز کال د سيول المپيک لوبو مخکې د ډيموکراسۍ په ملاتړ کړنو کې په پراخه توګه ډيروالی وليدل شو چې په ۱۹۹۲ ز کال کې یې هڅه وکړه څو ازادې ټاکني ترسره کړي او په پايله يې  د بشر حقونو د اوږدې مودې ملاتړې کيم يانګ سام يې قدرت ته ورسولو.
په ۱۹۸۱ ز کال کې د بوريم قضيه کې (Burim Case) هغه بې ګناه کسان وليدل شول چې د يو کتابتون (book club) غړي وو.دوی په خپل سري ډول ونيول شول او ګڼ شمير کسان يې وربړول (وځورول)  څو په درواغو اعتراف وکړي چې دوی د کمونیستي ادبياتو کتابونه لوستل.
د ډيموکراسۍ یو فعال او د نوبل د سولې جايزې ګټوونکی کيم ډې جونګ د ولسمشری په وخت کې او د بشر حقونو پخوانی وکيل روح مو هاين له لوري په سويلي کوريا په سیاست کې بدلون راغی او د بشري حقونو پرمختګ وکړ. د کوریا د بشري حقونو ملي کمېسیون(NHRCK)  د حکومت او د کيم له واکمنۍ رامنځ ته شو.
د هغه د واکمنۍ په دوران کې هغو غیر دولتي بنسټونو (NGO's) ته بودجه ورکړل شوه  چې د بشري حقونو د دفاع په برخه کې یې فعاليت درلود څو د مدنی ټولنې د پرمختګ او پياوړتيا لپاره لاس په کار شي. کله چې د هغه ځای ناستی روح (Roh) د پخواني ولسمشر لار غوره کړه او اصلاحات لکه روڼتيا يې پياوړي کړه، ملت لوړې هيلې لرلې.
په داسې حال کې چې په سياسي ډګر کې د هغه  د تجربې د نشتوالي او همدارنګه فساد د هغه د پلانونو د پلی کيدو مخه ډب کړه.
ورپسې ولسمشرانو لي ماينګ او پارک جيون های د ولسمشرۍ پړاونو کې دې دواړو د سياسی ازاديو او بشري حقونو سکټورونو د مالي ملاتړ په کمولو سره، د رسنيو پر وړاندې  بدنامونکی چلند او د حکومت پر وړاندې د اعتراضونو د ځپل کيدو له لارې د ازادۍ او بشرحقونو ځينې برخې له سقوط سره مخ کړې.
د پارک جمهوري ریاست په دوره کې، ملګرو ملتونو یو څیړونکی ولېږلو څو د ولسمشر پارک پر وړاندې د اعتراضونو او اعدام په اړه د اندېښنو په اړه ارزونه وکړي.
بحرونه
د عربي عروض بحرونه شپاړس ټاكل شويدي چې پنځلس خليل بن احمد جوړ كړي او يو بحر متدارك ابوالحسن اخفش باندي زيات كړيدى. شپاړس بحرونه دا دى :
بيت په بحر طويل كي په څلور واره فعولن، مفاعيلن تمامېږي يعني داسي : فعولن مفاعيلن     فعولن مفاعيلن مثال:
دا بحر په عربي پوري مخصوص دى په پارسي كي ډېر لږ راځي. په دې بحر كي بيت په څلور واره فاعلاتن فاعلن تمامېږي مثلاً : "جامي" ددې بحر بيت په څلور واره مستفعلن فاعلن تمامېږي مثلاً : "جامي" په دې بحر كي بيت په دوه واره مستفعلن مستفعلن مفعولات تمامېږي مگر د زحافاتو په اثر اوړي چې يو ډول يې دادى : مفتعلن مفتعلن فاعلات مثلاً :
منسرح آسان ته وايي، دا بحر په څلور واره مستفعلن مفعولات تمامېږي مگر د زحافاتو په اثر اوړي مفتعلن فاعلات مفتعلن راځي لكه:
په څلور واره مس تفع لن فاعلاتن تمامېږي، مگر د زحافاتو په اثر اوړي چې يو ډول يې دادى چې څلور واره مفاعلن فعالتن راشي لكه :
د مشابه په معنى څلور واره مفاعيلن فاع لاتن راځي. او د زحافاتو په اثر اوړي يو ډول يې مفعول فاعلاتن څلور واره راځي : "خاقاني" د پرېكولو معنا لري په دې بحر كي څلور واره مفعولات مستفعلن راځي او دا د منسرح عكس دى خو زحافات يې اوړي يو ډول يې فاعلات مفتعلن راځي لكه :
اته واره مفاعلتن راځي لكه : "سيفى عروضى" اته واره متفاعلن راځي چې د زحافاتو په اثر اوړي او دوه واره متفاعلن ، مستفعلن، مستفعلان لكه :
په دې بحر كي اته واره مفاعيلن راځي لكه :
اته واره مستفعلن راځي لكه:
اته واره فاعلاتن راځي لكه:
اته واره فعولن راځي لكه:
اته واره فاعلن راځي لكه:
تبصره
د افاعيلو هر ركن د بيت يو جز دى او دبحرو بشپړ اجزا اته دي نو كه اته سره په يوه بيت كي راغلي وه هغه ته مثمن وايي، او كه شپږ جزو راغلي وي مسدس يې بولي، او كه څلور جزو راغلي وي مربع يې بولي، په عجمي ژبو كي مثلث او مثنى او موحد هم راغلي دي،مگر په عربي كي نشته او د هر بحر چې په اركانو كي تغير راغلى وي هغه بحر مزاحف بولي او كه تغير نه وي راغلى هغه سالم بولي.
سرچينه
بېنوا (ادبي فنون)
وېشنيزه:پښتو ژبه
پښتو عروض
يو خو دا چې پښتو آريايي ژبه ده او عربي سامي ژبه ده او د دواړو ژبو خصوصيات سره بېل دي، بل دا چې په پښتو كي ابتداء په ساكن بيخي ډېره راځي، او دا په عربي كي هـيڅ جواز نه لري، او نه خليل بن احمد پخپلو عروضو كي د ابتداء په ساكن مراعات كړيدى، له دې څخه هم ښكاري چې خليل خاص د عربي ژبي دپاره عروض جوړ كړيدي نو كه د پښتو د بيت په سر كي ابتداء په ساكن راشي، تقطيع به يې څنگه كوو؟ ځكه نو بايد سېلاب وپېژنو:
سېلاب يوې هجا ته وايي، هجا د خولې يو وار ښورېدل دي، يعني د حروفو ډېر والي يا لږوالى اهميت نه لري مثلاً : در، ور، پر،كه څه هم دوه توري دي مگر سېلاب يې يو دى، لكه لا داسي وي چې څلور توري يو سېلاب ولري لكه : ورور، ترور يا نور. دوه سېلابي كلمې لكه: اتر، خبر، زنه،پزه، گټل، وهل، درې سېلابي كلمې لكه زړه ور، مرور، كښېناستل، څلور سېلابي كلمې لكه : دړي وړي، لاندي باندي ترله وتل. پنځه سېلابي كلمې لكه وژلي شوي، خوړلي شوي. شپږ سېلابي كلمې لكه خبري اتري، يا نوري داسي كلمې، سېلاب چې وپېژانده شو نو دا هم ښكاره ده چې دپښتو د شعر په تقطيع كي فقط حركت او سېلاب اهميت لري د تورو ډېرښت ته نه كتل كېږي.
سرچينه
بېنوا (ادبي فنون)
نصر الله سوبمن منگل
نصرالله سوبمن منگل (زوکړه ۱۳۲۸ لمريز لېږدي کال، پکتیا-مړینه د ۱۳۹۹ ل ل کال د وري ۷، کابل) د افغانستان يو پښتو ژبی ليکوال، څېړونکی او ژباړن وو.
مخینه
څېړنپوه نصرالله سوبمن منگل پر ۱۳۲۸ ل ل کال د هغه وخت سمت جنوبي يانې پکتيا د لژې درې د سيدگي کلي په يوه کورنۍ کې زېږېدلی وو. د هغه خدای بښلی پلار الحاج تازه گل د سروزير شامحمود خان د گارډ يو افسر وو او د هغه په برکت او پاملرنه يې خپلې زده کړې تر ليسانس پورې په کابل کې ترسره کړې. تر فراغت وروسته پر ۱۳۴۹ ل ل کال د کابل پوهنتون د مرکزي کتابتون د ريفرنس د مدير په توگه وگومارل شو. پر ۱۳۵۰ ل ل کال د کادر لپاره په ازاده سيالۍ کې په دويمه پوړۍ بريالی او د ښوونې او روزنې پوهنځي د جغرافيې د څانگې د ښووند (استاد) په توگه ومنل شو. نصرالله سوبمن منگل پر ۱۳۵۶ ل ل کال له کابل پوهنتونه د پوهنيزې پوړۍ (علمي رتبې) په ساتنې سره د پښتو څېړنو نړيوال مرکز ته تبديل شو. دا مرکز پر ۱۳۵۷ ل ل کال د افغانستان په علومو اکاډمي کې ويله (مدغم) شو. په دغه مرکز کې د پوځي خدمت د احتياط دورې (۱۳۶۵-۱۳۶۶ ل ل) په تفريق سره نږدې شل کاله د تاليف او ترجمې د څانگې د امر په توگه دنده ترسره کړه. پر ۱۳۸۲ ل ل کال د علومو اکاډمۍ د بشري علومو د مرستيال په توگه وگومارل شو. پر ۱۳۸۳ ل ل کال يې د يو کال په موده د ملگرو ملتونو د يوناما په څانگه کې دنده پر مخ یووړه او بيا پر ۱۳۸۴ ل ل کال علومو اکاډمۍ ته راستون او د يوې لنډې مودې لپاره د ټولنيزو علومو د مرکز د سروال په توگه وگومارل شو. تر دې وروسته پر همدغه کال د علومو اکاډمۍ د بشري علومو د مرستيال په توگه وگومارل شو.
خدای بښلی منگل پر ۱۳۹۲ ل ل کال دويم ځل د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز د تاليف او ترجمې د څانگې د امر په توگه انتصاب او تر ۱۳۹۶ ل ل کاله همدغلته پاتې شو. د همدغه کال په غبرگولي مياشت کې د نورو مشرانو اساتيدو په شان د کورناستو (متقاعدينو) په لړ کې راغی.
مړینه
ليکوال نصرالله سوبمن منگل تر اوږدې ناروغۍ وروسته، د ۱۳۹۹ کال د وري مياشتې پر ۷ نېټه د پېنځنۍ (پنجشنبې) پر گهيځ له دې خاورينې نړۍ سره مخه ښه وکړه او د کابل په شهدای صالحيونو مړستون کې خاورو ته وسپارل شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- جغرافيای شرق دور و جنوب شرق آسيا.
۲- درانی احمد شاه، ليکوال گندا سېنگ، له انگريزي څخه ژباړه.
۳- لرغونی افغانستان، د هند له لرغونې جغرافيې څخه په پښتو ژباړه.
۴- د کابل سلطنت بيان، لومړی ټوک، له انگريزي څخه ژباړه.
۵- نطق های اعليحضرت امان الله خان غازي، قسمت اول، تهيه و تدوين.
۶- نطق های اعليحضرت امان الله خان غازي، قسمت دوم، تهيه و تدوين. ۷- د سوات په پښتنو کې سياسي مشرتوب، د فريدريک بارت تاليف، له انگريزي څخه ژباړه.
۸- بيړنۍ لويه جرگه، له دري څخه پښتو ته ژباړه. ۹- بيړنۍ لويې جرګې ته يوه لنډه کتنه، له دري څخه پښتو ته ژباړه.
۱۰- پښتانه په هند کې، تاليف، لاهور.
۱۱- زندگي نامه و جزئيات حضرت سيد بهايي جان.
۱۲- افغانستان د څلور لارې پر سر، له انگريزي څخه ژباړه. ۱۳- افغانستان، ناپېيلتوب او زبرځواکونه، له انگريزي څخه ژباړه. ۱۴- د امريکا متحده ايالتونو منطقوي جغرافيه.
۱۵- د سيد بهايي جان پېژندنه.
۱۶- په سلگونو ژباړې، له انگليسي او پارسي ژبو څخه.
۱۷- د تاريخ، جغرافيې، ادب او نورو ټولنیزو علومو په برخه کې په سلگونو پوهنيزو څېړنيزو مقالو ليکل.
اخځليک
۱- د ليکوال لطيف یاد فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:افغانان
د کوریا وېش
د کوریا وېش د جاپان له ماتې سره په دویم نړیوال جنګ کې پیل شو. د جګړې په بهیر کې، په جګړې کې د جاپان له تسلیمیدو وروسته متحدو مشرانو د کوریا د راتلونکي په اړه فکر کاوه. مشران دې تفاهم ته ورسېدل چې کوریا به له جاپان نه ازادیږي، خو تر هغه چې کوریایان د ځان بسیاینې لپاره چمتو ګڼل کېږي، تر هغه پورې به د نړیوال څار لاندې وي. د جګړې په وروستیو ورځو کې، متحده ایالاتو وړاندیز وکړ چې د کوریا ټاپو وزمه په دوو اشغال سیمو (متحده ایالاتو او شوروي) د ۳۸ موازي د وېش کرښې په توګه ووېشل شي. روسانو د دوی وړاندیز ومنه او د کوریا له وېش سره یې موافقه وکړه.
په مسکو کې د بهرنیو چارو د وزیرانو په کنفرانس کې د ۱۹۴۵ ز کال په ډسمبر میاشت کې موافقه وشوه چې د کوریا څارنه به د څلورو قدرتونو له خوا د پنځو کلونو لپاره دوام کوي. په هرحال، د سړې جګړې پیل او د کورنيو او نړیوالو عواملو په ګډون، له څارنې سره د کوریا مخالفت، د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ په راتلونکو دوو کلونو کې د څارنې په اړه خبرې اترې ناکامې شوې، نو په دې توګه دا څارنه عملاً باطله شوه. یوازې د یوې خپلواکې او متحدې کوریا د دولت د بیا رغېدو لپاره د یوه توافق په چوکاټ کې موافقه یا هوکړه شوې وه. په ۱۹۴۸ ز کال کې، وروسته له هغه چې ملګري ملتونه په دې ونه توانېدل چې د شوروي اتحاد لپاره د منلو وړ پایلې رامنځته کړي، نو ټولټاکنې د ملګرو ملتونو تر څار لاندې یوازې د متحده ایالاتو له خوا په اشغال شوي سویلي کوریا کې ترسره شوې. د امریکا په ملاتړ سینګمن ري ټاکنې وګټلې، په داسې حال کې چې کیم ایل سونګ د شوروي تر اشغال لاندې شمالي کوریا د مشر په توګه خپل دریځ څرګند کړ. دا کړنه د ۱۹۴۸ ز کال د اګست په ۱۵ په سویلي کوریا کې د سویلي کوریا د تاسیس لامل شوه، تر دې وروسته په چټکۍ سره په شمالي کوریا کې د ۱۹۴۸ ز کال د سپټمبر په ۹ نیټه د کوریا د خلق ډیموکراټیک جمهوریت تاسیس شو، متحده ایالاتو له سویل او شوروي اتحاد له شماله ملاتړ وکړ او هر یوه حکومت د  کوریا په ټولې ټاپووزمې کې د حاکمیت ادعا کوله.
جاپاني واکمني (۱۹۱۰-۱۹۴۵)
کله چې د روسیې-جاپان جګړه په ۱۹۰۵ ز کال کې پای ته ورسیده، کوریا تش په نامه د جاپان تر څار لاندې ونیول شو او په ۱۹۱۰ ز کال کې د جاپان له خوا ضمیمه شو. د کوریا سترواک ګوجونګ له واکه لرې شو. په راتلونکو لسیزو کې، ملتپالې او بنسټپالې ډلې د خپلواکۍ لپاره د مبارزې په پار راڅرګندې شوې. ددې ډلو فکرونو او کړنو له یو بل سره توپیرونه درلودل، نو ځکه یې ونشو کړای چې په یوه غورځنګ کې سره راټول شي.
دویم نړیوال جنګ
د قاهرې کنفرانس د ۱۹۴۳ ز کال په نومبر میاشت کې، د دویمې نړیوالې جګړې په منځ کې، فرانکلین ډي روزویلټ، وینسټن چرچیل او چیانګ کای شیک په دې سره موافقه وکړه چې هغه سیمې چې جاپان په زوره نیولې وې، باید هغه سیمې بېرته له لاسه ورکړي. درېیو واړو ځواکونو د کنفرانس په پای کې اعلان وکړ چې دوی «د کوریا د خلکو د غلامۍ په پام کې نیولو سره، ... پریکړه وکړه چې په مناسب وخت کې کوریا به ازاده او خپلواکه شي». روزویلټ د ۱۹۴۳ ز کال د نومبر په میاشت کې د تهران په کنفرانس او د ۱۹۴۵ ز کال په فبروري کې د یالتا په کنفرانس کې له جوزف سټالین سره دا مفکوره مطرح کړه. استالین مخالفت ونه کړ، خو د څارنې د دورې له لنډې مودې څخه یې دفاع وکړه.
د کوریا جګړه
له ۱۹۴۸ نه تر د ۱۹۵۰ کال د جون تر ۲۵ پورې د کورنۍ جګړې تر پیلیدو، د دواړو خواوو وسله وال ځواکونه د پولې په اوږدو کې په یو لړ خونړیو جګړو کې ښکیل وو. په ۱۹۵۰ ز کال کې، کله چې د شمالي کوریا ځواکونو پر سویلي کوریا باندې برید وکړ او د کوریا جګړه یې پیل کړه دا شخړې په ناڅاپي ډول زیاتې شوې. ملګرو ملتونو د سویل د ساتنې لپاره مداخله وکړه، او د متحده ایالاتو په مشرۍ یې ځواک ورواستاوه. د سویل له اشغالېدو سره، د کوریا د خلق ډیموکراټیک جمهوریت هڅه وکړه چې کوریا د خپل رژیم لاندې متحده کړي، د صنعت ملي کول، د ځمکو اصلاحات، او د خلکو د کمیټو بیا رغاونې یې پیل کړې.
اوربند
له درې کلنې جګړې وروسته د کوریا د اوربند تړون لاسلیک شو. دواړو خواوو موافقه وکړه چې د دولتونو ترمنځ ۴ کیلومټره (۲.۵ میله) حایله سیمه رامنځته کړي، چې د کوریا د غیر نظامي سیمې (DMZ) په نوم پیژندل کیږي. ريي د اوربند له منلو نه انکار وکړ او په زور يې د هيواد د بيا يوځاى کېدو غوښتنه وکړه. د هیواد د بیا یوځای کولو لپاره د دواړو خواوو د هڅو سره سره، جګړې د کوریا وېش ته دوام ورکړ او د سویلي کوریا او متحده ایالاتو ترمنځ د دایمي یووالي او په سویل کې د متحده ایالاتو د دایمي لښکرکوټ د رامنځته کېدو لامل شو.
د کوریا د اوربند له شرایطو سره سم، په ۱۹۵۴ ز کال کې د کوریا د مسئلې په هکله د جینوا کنفرانس جوړ شو. د ډیریو ښکېلو هیوادونو د هڅو سره سره، کنفرانس د اعلامیې پرته د متحدې کوریا لپاره پای ته ورسید.
اوربند د بې پلوه هیوادونو د څارنې کمیسیون NNSC)) رامنځته کړ چې د اوربند د څارنې دنده یې پر غاړه وه. له ۱۹۵۳ ز کال راهیسې، د سویس  او سویډن وسله وال ځواکونه د NNSC غړي دي چې DMZ ته نږدې موقعیت لري. پولنډ او چکوسلواکیا بې پلوه هیوادونه وو چې د شمالي کوریا له خوا غوره شوي وو، خو شمالي کوریا وروسته له هغه خپل څارونکي اخراج او یا ووېستل چې دغو هیوادونو د سرمایه دارۍ سیسټم ومنه.
له اوربند وروسته اړیکې
د ۲۰۱۸ ز کال د اپریل په ۲۷ د شمالي کوریا مشر کیم جونګ اون او د جنوبي کوریا ولسمشر مون جای ان په غیر پوځي سیمې DMZ)) کې سره وکتل. د پانمونجوم اعلامیه چې د دواړو مشرانو له خوا لاسلیک شوه پولې ته نږدې د اوږدمهاله نظامي فعالیتونو پای ته رسیدو او د کوریا د بیا یوځای کېدو غوښتنه وکړه.
د ۲۰۱۸ ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه، په ټولې DMZ کې حایلې سیمې رامنځته شوې ترڅو په اطمینان سره د ځمکې، سمندر او هوا د دښمنۍ پای ته رسولو کې مرسته وکړي. حایلې سیمې د دیوکجیوک Deokjeok ټاپو له شمال نه په لویدیځ بحر کې د سویل تر Cho ټاپو پورې او د Sokcho ښار شمال او په ختیځ (زېړ) سمندر کې د Tongchon ښار سویل ته غځول شوي دي.
الزنتان، لیبيا
اړوند پوښتنې
وېشنيزه:ليبيا وېشنيزه:تريپولي وېشنيزه:افري وېشنيزه:الزانتا وېشنيزه:معمرالقزا وېشنيزه:د ليبيا واکمن معمرالقزافي
واخان
واخان یا وَخان یوه غرني سیمه ده چې د منځنۍ آسیای په زړه کې، د  افغانستان په شمال‌شرقی برخه کې ، د  پامیر (د  شمال لخوا)، قراقروم (د سوېل لخوا) ا و هندوکُش (د لویدېځ له خوا ) د غرونو په مینځ کې واقع سوی دی. واخان دهلېز یوه درۀ د افغانستان د خاورې یوه نرۍ تړانگه ده چې تر د لویدېخ نه تر ختېخه پورې غځېدلي ده او د آمو دریای علیا (پنج سیند) او آب واخان ددې دهلېز څخه سرچشمه اخلي. واخان ولسوالۍ په افغانستان کې د بدخشان ولایت یوه ولسوالۍ ده.
نقشه
نوشاخ څوکه هندوکُش د غرونو لړۍ غټ پامیر کوچنۍ پامیر قـــــراقـــــروم غرونو لړۍ واخان د غرونو لړۍ دالان واخــــــان
افغانستــــــــان
◉خاروغ <span style="color: black">تاجیکســـــــــــــتان چین پاکســـــــــــــتان بدخشــــــــان ولایت
◉فیض‌آباد ○اِشکاشِم سرحد بروغیل○ ○قلعۀ پنجه خَندود○ قاذِرِح○
وېش
واخان پر دریو جغرافیوی سیمو باندی ویښل سوی دی:
سرچینې
وېشنيزه:واخان
خالق رشيد
مخینه
عبدالخالق رشید د ارواښاد څارنوال غلام سخي رشید زوی، د ښایسته خان لمسی د غزني ولایت د رشیدانو ولسوالۍ په حسن خان ښاره (کلي) کې پر ۱۳۳۵ لمریز کال په یوه نیمه باسواده او نیمه ځمکه واله کورنۍ کې زیږېدلی دی. د مور (اټغرزیږدې) له خوا یې اړیکي د کلات له اټغر سره تړلي دي؛ مورني نیکه یی (کیپتان عثمان غني) د عبدالخالق نوم د هوتکو د نامتو خان عبدالخالق خان هوتک نامه ته د درناوي په موخه پرې ایښی دی، ځکه چې له هغه سره یې خپلوي درلوده. د مورني نیکه کورنۍ یې د کومې ستونزې له لامله رشیدانو ته رامهاجره شوې وه او دلته د استاد رشید له پلارگنۍ سره، چې دوی دلته پخوا ځای پرځای شوي ول او ځمکې يې اخیستې وې، ځای پر ځای شوه.
ليکوال عبدالخالق رشید خپلې لومړنۍ زده کړې یې په ۱۳۴۳ ل ل کال د رشیدانو په ښوونځي کې، چې په هغو کالو کې نوی جوړ شوی وو او تر دریم ټولگي پورې وو، ترسره کړې. منځنۍ زده کړې یې په شلگر (اندړو) کې د سلطان شهاب الدین غوري په منځني ښوونځي کې، چې لا لیسه شوی نه وه، پیل کړې او تر ۱۳۵۲ ل ل پورې دوام ورکړ. د لېسې دوره یې د غزني ولایت په مرکز د سنایې (رح) په عالي لېسه کې پر ۱۳۵۴ کال په لوړه نومره سرته رسولې ده. پر ۱۳۵۵ کال د کابل پوهنتون دادبیاتو او بشري علومو په پوهنځي کې شامل شو. پر ۱۳۵۸ ل ل کال يې له نوموړې پوهنځي څخه د کدر په درجې سره د لېسانس سند تر لاسه کړ. هغه څه موده د پوهنې وزارت په تالیف او ترجمې ریاست دنده ترسره کړه، څو ژباړې یې هلته هم چاپ شوې، بیا له یوې لنډې مودې (پوځي خدمت) وروسته په همدغه پوهنځي کې د استادۍ پر دنده وگومارل شو.
استاد رشید پر ۱۳۶۶ له کابل پوهنتونه د ماسترۍ سند په اخستلو بریالی شو او د ماسترۍ پايليک (تیزس) «د پښتو کره کتنې تاریخچه» یې د کاندید اکادیمسن محمد صديق روهي تر لارښوونې لاندې بشپړ کړ.
استاد رشید په ۲۰۰۸ - ۲۰۱۱ زېږدي کلونو کې د هند په ډیلي کې د افغانستان د فرهنگي آتشې په توگه دنده ترسره کړه. هغه ددې تر څنگ پر علمي کارونو سربېره ډېرې فرهنگي هلې ځلې وکړې، سیمنارونه يې جوړ کړل او لومړي ځل يې په هند کې د افغاني تاریخي یادگارونو یو مستند فېلم هم برابر کړ چې تر اوسه پورې زموږ له افغان تلویزیونو څخه خپرېږي. په دغه موده کې يې د هند او افغانستان د فرهنگي میراثونو په معرفۍ کې هم ښه برخه واخيسته چې لړۍ يې تر اوسه نه ده پرې شوې. اوس چې د هند او افغانستان په اړه کومې فرهنگي چارې روانې دي، د دې ټولو تر شاه په تیره یوه نیمه لسیزه کې د رشيد صاحب ونډه د پاملرنې وړ ده.
په نهرو پوهنتون کې پښتو ژبه د یوه مضمون له کچې څخه تر لیسانس دورې پورې لوړول هغه کار وو چې په هند کې د پښتو ژبې او پښتو څېړنو په برخه کې نه هیرېدونکی کار وو. د پښتو څانگې بې. اې پروگرام د ۲۰۱۵ ز کال د جولای له میاشتې په رسمي توگه له معادل لیسانس څخه په لوړه کچه تر ماسترۍ او دوکتورا پورې دوام مومي چې دا هم د استاد له نه هیرودنکو خدمتونو څخه گڼل کېږي. پر ۲۰۲۰ ز کال پښتو لومړني ماستران ټولنې ته وړاندې کړل.
استاد رشید په پښتو، دري، اردو، هندي او انگلیسي ژبو پوهېږي او تر ۵۰۰ زیاتو علمي نړیوالو سیمینارونو کې يې برخه اخیستې او مقالې یې په کې لوستلې دي. همدارنگه هغه لومړنی افغان لیکوال دی چې د سارک هېوادونو د ادبیاتو د ټولنې لپاره یې هلې ځلې وکړې او لومړنی افغان لیکوال دی چې پر ۲۰۱۳ ز کال يې د سارک لیکوالو ادبي جایزه د اگرې په ښار کې ترلاسه کړه. د استاد رشید لیکنې او څېړنې د هند په رسنیو کې ډېرې پاموړ دي، چې د لسگونو لیکنو او مقالو په لړ کې یې له دوو آثارو (د مهاتما گاندي ژوند او مبارزه) او علامه اقبال (اقبال او افغانستان شناسي) یادونه کولای شو. د استاد رشید تر نظر لاندې د هند په بېلابېلو پوهنتونو کې یو شمیر هندي زده کړيالو د ماسترۍ او دکتورا پايليکونه (تیزیسونه) هم بشپړ کړي دي. نوموړي پايليکونه د افغانستان پېژندنې، د افغانستان د ژبو او تاریخ او د دواړو هېوادونو تر منځ د فرهنگي او تاریخي پیوستون د اوږدې لړۍ په اړوند لیکل شوي دي. نوموړی لومړنی افغان استاد دی چې د هند د زیاترو پارسي څانگو په کریکولم کې يې د افغانستان د معاصرو ادبیاتو څپرکی پرانست چې اوس په دغه برخه کې په منظمه توگه څېړنې کېږي.
مدني اکر
شاعر، ليکوال او څېړونکي عبدالخالق رشید پر ۱۳۶۱ ل ل کال د کابل او ننگرهار پوهنتون د تاریخ له استادې او لیکوالې رحیمې سره واده وکړ. ژوند یې سره له دې چې د استادۍ معمول ژوند وو، تر اوسه پورې په ټولو ټولنیزو ارزښتونو بسیا او له ویاړه ډک دی. دوی اوس د پېنځو بچیانو خاوندان دي چې ټول لوړې زده کړې لري او مشره لور يې مرغلره رشید اوس د کاناډا په البرتا پوهنتون کې په عقلي، عصبي او رواني زده کړو کې په خپله دوکتورا باندې کارکوي.
د شعر بېلگې یې
د عبدالخالق رشید پلار څارنوال غلام سخې خان ډیره موده په کابل ، غزني او دپکتیا کې د ولایت دسرڅارنوال په توګه کار کړی دی ، تر مرګ یوکال  دمخه يی دطالبانو له خوا جبري تقاعد  تر لاسه کړ  او په کور کیناست. په ۱۳۸۱ کال د زړه ناروغي ورته پیدا شوه او د حوت د میاشي په  (۲۸ ) یې له دغې نړۍ سره خداي  پامانی وکړه. استاد رشید د خپل پلار د مړینې په مهال له وطنه دباندې و ، دغه شعر یې د هغه په مړینه ویلی دی: دتقديركرښې مې په زړه باندې داغونه كيښول- ښه ورته وګوره په غم يې بيا غمونه كيښول
فلك ناترسه دى چې نه خاندې نه ژاړي په چا- د سلگۍ زړه وپوښته څه شان يې دردونه كيښول يوه ورځ يې سرې دړۍ كتار كړې دواده په نامه- بله ورځ يې پرې بيا د اوښكو توپانونه كيښول يوه يارانه ددې دنيا د وفا ناز نه لري- فقط د ډمى په ګډا يې خپل نازونه كيښول هر خوا چې گورې له يوه درد سره يې ځان مل كړى - وگوره بيا يې زما د پلار په گور گلونه كيښول
زما د اوښكو په توپان باندې يې زړه ونه سو - د سر چترۍ رانه يووړه توپانونه كيښول
د مينې كور كې به دې گورمه جنت دې ځاى شه - دغې دنيا خو لرې لري نصيبونه كيښول
څومره ظالم يې چې د يوه سړي ناز هم نه شي وړاى - په څه (سخي) مغرور دې هم د مرگ لاسونه كيښول
* *  *
لکنهوتي سپوږمۍ  ته
څومره روښانه یې یه ښکلې سپوږمۍ،
نن د جمنا او گنگا د دغې ناوې، د دغې ډمې په ښکلا کې ډوبې، ددغې ښکلې لکنهوتی په اننگو کې مستې، یو مساپر د نن په دغه ښار کې، په ننداره کې ډوب دی. یو مساپر او یو وزري پښتون، تا ته گوري، نن شپه د نوي کال ده، او ته په دغه ښار کې، د هغو ستړو پښتنو د کاروان چې ستا سترگک او د رڼا لښکر بې، د درنو پښو خاورې و،
د هماغو له کاله، یو ستړی مات وزری، دلته لیدلی شې نن؟ هغوی چې ستا رڼا ته یې سرونه، د گنگا زړه کې ټیټ وو، او تر خپل سر پورته یې څه نه لیدل، د هغو هغو بریمنو بریتو، یو بریتور مات وزر دلته پروت دی، تاته گوري ته یې وینې؟ څومره روښانه یې یه ښکلې سپوږمۍ، ای د گنگا جمنا د دغې ناوې، د دغې ښکلې لکنهوتی په اننگو کې مستې، نن شپه د نوي کال ده، په دغه ښار کې اوسي دوه پښتانه، یو له دې ښکلې بنگلې تاته گوري، تا ستایي، او بل په هغه خوا کې، هلته په قبر کې ارام ویده دی، اوس دواړه تاته گوري، ټول لکنهو آرام دی، ډوب په خوبونو کې ټول، په سپینو سپینو مړوندو باندې سرونه ایښي، چی د پایزیب له شرنگا پرته د بل چا نه اوري. او موږه دوه پښتانه، مړ او ژوندی دواړه، یوازي تاته گورو تا ستایو، ځکه زموږ شیرشاه پرتا مین و، ته یې خپل بخت بللې، خپله مینه...