cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
پر ښځو تاوتريخوالی
پېژندنه
د تاوتریخوالي په وړاندې د ښځو د خونديتابه اړوند غړيو هېوادونو ته د وزيرانو د کميټې له خوا په (2002)5 شمېره ثبت شوې سپارښتنه کې، اروپايي شورا روښانه کړې، چې د ښځو په وړاندې تاوتريخوالی په لاندې ډول دی،«خو تاوتریخوالی تر دې مواردو پورې محدود نه دی»: الف. هغه تاوتريخوالی چې په کورنۍ يا داخلي واحد کې تر سره کېږي، په ګډون د  بدني يا روحي تيري، عاطفي يا رواني ځورولو، جنسي تيري يا جنسي سپکاوي، له محارمو سره جنسي اړيکې، د جوړو، دايمي يا کله کله شريکانو يا ملګرو تر منځ جنسي تيري، د غيرت په نوم تر سره شويو جرمونو، د ښځينه جنسي اعضاوو يا جنسي غړو پرې کول او نورو دوديزو کارونو تر سره کول چې ښځو ته زيان رسونکي وي، لکه په زور ودونو په ګډون.
حضرت فاطمة الزهرا- د رسول الله لور
حضرت علي ورته وویل :بېګا مو ټوله شپه په لوږه تېره کړه او ماشومان لوږې راخستي ول او نن سهار د کار موندنې لپاره له کوره راووتم او بالاخره په دې پټي کې مې کار وموند،چې دا پټی اوبه کړم او له څاه د هرې بوکې اوبو راایستو پر وړاندې یوه کجوره لاسباړه او مزدوري راکړي؛نو مهرباني وکړئ دلته کېنئ،چې لږ نور کار وکړم،چې فاطمې ته پرې کجورې یوسم.
پر ښځو تاوتريخوالی
پېژندنه
ب. هغه تاوتریخوالی چې په عامه ټولنه کې تر سره کېږي، په ګډون د جنسي تيري، جنسي ناوړه چلند، جنسي سپکاوي يا په کارځای کې د ښځو ځورول، په ادارو يا نورو ځايونو کې د جنسي ناوړه ګټې اخستنې يا اقتصادي ګټې يا جنسي سياحت په موخه د ښځو قاچاق.
حضرت فاطمة الزهرا- د رسول الله لور
حضرت رسول الله هم له علي علیه السلام سره مرسته وکړه او دواړو دومره اوبه راو ایستې،چې ډېرې کجورې یې په لاسباړه کې لاس ته راوړې.بیا دواړه مخ و لاس ووینځه او جامې یې وڅنډلې.حضرت علي کجورې په لمن کې واچولې،ماشومان یې لاسه ونیول او د خدای په پېروز او لورنه خوښ،له رسول الله سره کور روان شو .(۵۴)
پر ښځو تاوتريخوالی
پېژندنه
ج. د دولت يا د چارواکو له خوا تاوتریخوالی کول يا يې بښل.
د. د وسله والو نښتو پر مهال د ښځو د حقوقو تر پښولاندې کول، په ځانګړي ډول د هغوی يرغمل نيول، په زور بې ځايه کول، په منظم ډول جنسي تيری، جنسي مريتوب، په زور بلاربول او د جنسي يا اقتصادي ګټې اخستلو په موخه د هغوی قاچاقول. د جنسيت پر بنسټ د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي دا تعريف د ځينو په اند د منلو وړ نه او ستونزې زېږونکی دی. دا تعريفونه د ټولنې په پېژندلو کې د «سړي مشرۍ» مفهوم وړاندې کوي، کوم چې د ښځو او نارينه وو تر منځ د ناانډوله اړيکو ښودنه کوي. د دا ډول تعريفونو مخالفین استدلال کوي چې دا تعريفونه د نارینه وو په وړاندې کېدونکي تاوتریخوالي ته پاملرنه نه کوي او د جنسيت ټکی، لکه چې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالي جمله کې کارول کېږي، يواځې د ښځو لور ته اشاره کوي. نور معترضين استدلال کوي چې په ځانګړې طريقه د جنسیت د ټکي پلي کول د دې لامل ګرځي چې د ښځمنوالي لپاره د کمترۍ او ښکته والي او د نارينتوب لپاره د برترۍ اندونه منځ ته راوړي. داسې پراخه منل شوی تعرف نه شته چې د جنسیت پر بنسټ د تاوتريخوالي ټول اړخونه پکې رانغښتي وي، نه يواځې د مېرمنو لپاره، کوم چې د غبرګو (دويال) مخالفتونو تصور يو ځل بیا وړاندې کوي: چې هغه د نارينتوب په وړاندې ښځمنتوب دی.
حضرت فاطمة الزهرا- د رسول الله لور
یوه ورځ حضرت امیرالمؤمنین علي علیه السلام خورا وږی و او خپلې مېرمن ته یې وویل : که په کور کې خواړه  وي؛نو را یې وړه.
حضرت فاطمة الزهرا سلام الله علیها ورته وویل : قسم پر هغه خدای چې زما پلار یې نبي او ته یې وصي کړې،په کور کې بیخي خواړه نشته او دوه ورځې کېږي،چې یو مو هم خواړه نه دي خوړلي .روستي خواړه مې دوه ورځې مخکې تاته راوړل،حال داچې زه او دوه زامن مې وږي ول.
حضرت علي ورته وویل :ولې دې مخکې نه خبرولم،چې خواړه مې درته چمتو کړی وای.
حضرت فاطمة الزهرا سلام الله علیها ورته وویل :
د مهسا امیني د مړینې اړوند لاریونونه
د مهسا امیني د مړینې اړوند لاریونونه د ایران د حکومت پر وړاندې د هغو لاریونو او مدني نارامیو ټولګه ده چې د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر په ۱۶مه په تهران کې د ۲۲ کلنې مهسا امیني د مړینې له امله پیل شول؛ مهسا د ایران د مذهبي پولیسو له خوا د نامناسب حجاب – د ایران د اجباري حجاب د قانون پر خلاف – لرلو له امله هغه مهال ونیول شوه چې نوموړې له سقز څخه تهران ته په سفر راغلې وه. د عیني شاهدانو په خبره د نیولو پر مهال امیني د مذهبي پولیسو له خوا شدیده ووهل شوه؛ هغه ادعا چې ایراني چارواکي یې رد کوي.
لاریونونو په چټکۍ سره د امیني له زیږون ځای سقز څخه د کردستان نورو ولایتونو او بیا یې د ایران ټولو برخو ته پراختیا ومونده. د دغو لاریونونو په غبرګون کې د سپټمبر له ۱۹مې وروسته د ایران دولت په ځینو سیمو باندې انټرنټ پرې کړ. د لاریونونو په پراختیا سره د ټولنیزو رسنیو څخه د کار اخیستو په برخه کې په ملي کچه ډېری انټرنټي بندیزونه ولګول شول. د ایران رهبر ایت الله علي خامنه ای دغه پراخې نارامۍ نه یوازې بغاوت وبللې بلکې هغه یې د بهرنیو هېوادونو او له هېواده بهر مخالفینو له خوا «ترکیبي جګړه» وبلله. ښځو، له دې ډلې زده کوونکو په دغو لاریونونو کې اصلي رول درلود. په داسې حال کې چې په تېر کې لوی اعتراضات چې د دولت له خوا له تاوتریخوالي څخه په ګټه اخیستو ځپل شوي تر ډېره د ټاکنو د پایلو او یا اقتصادي ستونزو اړوند و، خو  د ۲۰۲۲ زکال اعتراضاتو د ښځو د حقونو د زیاتوالي سربېره بله اصلي غوښتنه لرله؛ دا چې اسلامي نظام راوپرځول شي. د ګارډین ورځپاڼې په خبره دغه لاریونونه د ۱۹۷۹ زکال د اسلامي انقلاب له مهال را وروسته د حکومت پر ضد تر ټولو لوی ګواښ دی. د ۲۰۱۹-۲۰۲۰ زکال د لاریونونو پر خلاف د ۲۰۲۲ زکال لاریونونه «هېواد شموله و چې ټولو ټولنیزو طبقاتو، پوهنتونو، واټونو او ښوونځیو» ته یې لار ومونده.
د ایران د بشري حقونو د غیرانتفاعي سازمان د راپور پر بنسټ د ۲۰۲۲ زکال د نومبر تر ۱۹مې نېټې پورې له ۱۸ کلونو څخه د کم عمر لرونکو ۴۳ تنو په ګډون لږ تر لږه ۳۷۸ کسان په دغو لاریونونو کې د اوښکو بهونو ګازونو او وسلو څخه د ګټنې په ګډون د دولت د مداخلې له امله وژل شوي. دغه لاریونونه د ۲۰۱۹-۲۰۲۰ زکال له لاریونونو را وروسته تر ټولو خونړي لاریونونه دي چې له ۱۵۰۰ زیاتو کسانو ته په کې مرګ ژوبله اوښتې. د دغو اعتراضاتو پر وړاندې د دولت غبرګونونه په کلکه سره غندل شوي.
مخینه
په ۱۹۷۹ زکال کې د ایران له انقلاب ډېر ژر وروسته، ایراني ښځې له قانوني پلوه مکلفې شوې څو خپل وېښتان په عمومي ځایونو کې د بشپړ حجاب کولو پر مټ وپوښي. د دغه منفور قانون اجرایوي حالت د حسن روحاني د ولسمشري په دوره کې چې له ۲۰۱۳ زکال څخه تر ۲۰۲۱ کال پورې وه راکم شو، خو د روحاني د سخت دریځي ځای ناستي ابراهیم رئیسي د ولسمشرۍ پر مهال یې بېرته زور واخیست. همدا و چې د ۲۰۲۲ زکال د سپټمبر په ۱۴مه ۲۲ کلنه ایراني کردي نجلۍ مهسا امیني د ایران د مذهبي پولیسو له خوا د مناسب حجاب نه لرلو له امله ونیول شوه. په پولیسو تور پورې شو چې د هغې پر سر باندې یې مرګوني ګوزارونه کړي او له امله یې نوموړې د سپټمبر په ۱۶مه مړه شوه.
لاریونونه
پیلني لاریونونه چې تر ډېره پورې د ښځو له خوا مخته وړل کېدل د اجباري حجاب د له منځه وړو غوښتنه یې لرله ورپسې دغه اعتراضات په ملي پاڅون واوښتل. دغو لاریونونو د ۲۰۰۹، ۲۰۱۷ او ۲۰۱۹ زکال د لاریونونو په پرتله زیاته پراختیا ومونده او آن د اسلامي جمهوریت د قدرت مراکزو لکه مشهد او قم ښار ته یې لار ومونده. د پخوانیو یو شمېر لاریونونو پر خلاف په دغو لاریونونو کې منځنۍ ښاري او کاریګري کلیوالي طبقاتو ته اړوند کسان شامل و. له دې سربېره د ښوونځیو نجونې هم د لومړي ځل لپاره په لاریونونو کې ورګډې شوې. دغو لاریون کوونکو د امیني په مړینه باندې د اعتراض سربېره د ښځو له حقونو څخه په دفاع د اجباري حجاب د له منځه وړو او د ښځو لپاره یې د لا زیاتو آزادیو غوښتنه کوله؛ همدارنګه یې د ایران په مذهبي پولیسو، رهبر او دین پالونکي رژیم نیوکې لرلې.
د ایران د پخوانیو ډېرو لاریونونو پر خلاف داسې ښکاري چې لاریون کوونکي تدریجي اصلاحاتو ته د ځان محدود کولو پر ځای په دولت کې د بشپړ بدلون غوښتونکي دي. د آزادې اروپا د راډیو/ ازادي راډیو د راپور له مخې اقتصادي ستونزو او د ژوندانه ناوړه شرایطو د لاریونونو له ودې سره مرسته کړې. نیویارک ټایمز بیا د ایراني وګړو ناخوښیو لکه «د بیو زیاتوالي، لوړې بېکارۍ، فساد، (او) سیاسي فشارونو» ته اشاره کړې او د ایران کمزوری اقتصاد یې د دغو اعتراضاتو تر شا اصلي محرکه قوه بللې؛ د ایراني بنسټونو د راپورونو له مخې د ۲۰۲۱ زکال په اګست میاشت کې یو په دریمه برخه ایراني وګړي په بېوزلۍ کې ژوند کوي. محافظه کاره تحلیل ګر عبدالرضا داوري داسې شمېره وړاندې کړې چې ښيي ۹۵ سلنه ایرانیان «د خپل ځان او خپلو ماشومانو د نن او سبا ورځې د هوسا ژوند اړوند اندېښمن دي». په ایراني کاري بازار کې یوازې ۱۵ سلنه مېرمنې کار کوي. په ۲۰۲۲ زکال کې د WEF سازمان د جنسیتي توپیر د راپور پر بنسټ په مخکښو دولتي بنسټونو کې د ښځو د ځایګي له مخې ایران د ۱۴۶ هېوادونو په کتار کې ۱۴۳ ځایګی لرلی دی.
د دغو اعتراضاتو په غبرګون کې، وګړو د ایران په څو ښارونو کې د دولت په ملاتړ لاریونونه وکړل څو د دغو لاریونونو پر وړاندې ودرېږي. د ایران دولت دغه متقابل لاریونونه «خپله رامنځته شوي» وبلل. د دولت ملاتړو لاریون کوونکو د دولت ضد لاریون کوونکو د وژنې غوښتنه کوله او هغوی یې د «اسرائیلو سرتېري» بلل او همدارنګه یې «مرګ پر امریکا» او «مرګ پر اسرائیلو» شعارونه ورکول؛ هغه شعارونه چې د تل لپاره د ایران د مذهبي مشرانو روایت دی او تل د هېواد په نارامیو کې بهرني هېوادونه ښکېل ګڼي.
رسنیز پوښښ د اینټرنټ د بندښت او د خبریالانو د نیولو په ګډون د غونډو د پوښښ اړوند د ایران د حکومت د دوامداره او نوو محدودیتونو پر بنسټ له ستونزو سره مخ شو. په داسې حال کې چې ان بي سي نیوز (NBC News) تلویزیون په تهران کې خبریال درلود خو ډیری لویدیځې رسنۍ اړ وې څو په خپلو همکارو رسنیو، د بشري حقونو په ډلو او د ټولنیزو رسنیو پر محتوا تکیه وکړي. د بي بي سي نیوز د راپور له مخې د ایران د دولت له خوا په ټولنیزو رسنیو کې د ناسمو اطلاعاتو او مرکو یوه پروژه رامنځته شوې او په دې سره یې هڅه کړې لویدیځې رسنۍ اغوا کړي څو د هغو درواغ معلومات خپاره کړي: «په دې سره دوی داسې هم ویلی شي چې بهرنۍ رسنۍ جعلي خبرونه خپروي».
د لاریون کوونکو اقدامات
معترضان تر ډېره پورې کوچنۍ او چټکې غونډې جوړي چې ګڼ شمېر یې د غونډو «فلش ماب» یا هدفمند چټک ډول ته اړوندېږي. موټر چلوونکي د امنیتي ځواکونو د چټکتیا د راکمولو په موخه کوڅې په خپلو موټرو سره بندوي؛ سړکونه د خځلنیو او یا آن د پولیسو د موټرو په چپه کولو بندول کېږي. موټرسایکل لرونکي ځواکونه د ټرافیکو جریان تړي او هغوی بیا په لاریون کوونکو ډزې کوي. په ځیني مواردو کې امنیتي ځواکونه له رنګي توپونو څخه په لاریون کوونکو باندې د نښې جوړولو لپاره ګټنه اخلي. یو شمېر لاریون کوونکي بیا له ځان سره اضافي جامې ګرځوي څو د رنګ شوو پر ځای هغه واغوندي، له پېژندنې څخه د مخنیوي په موخه له ماسک ګټنه کوي او یا هم عامه امنیتي کمرې له منځه وړي. یو شمېر معترضین د خپلو کورنو له کړکیو یا د بامونو له سره شعارونه ورکوي. په نمایشي لاریونونو کې د وینې په څېر په سور رنګ باندې د سترګو رنګ کول، د حجاب لرې کول او سوزول او یا هم د ښځو له خوا په عامه محضر کې د ویښتانو لنډول شاملېږي. له دې امله چې لونګۍ د رژیم د سمبول په توګه په پام کې نیول کېږي یو شمېر فعالین په لونګیو غورځولو لاس پورې کوي (د واټونو پر سر د «مخکښو» ایراني روحانیونو لونګۍ یې له سره غورځوي او بیا تښتي)؛ یو شمېر اصلاح غوښتونکي لکه احمد زید آبادي په دغه بهیر باندې نیوکه کوي او څرګندوي چې دغه کار بیا کولای شي په موضوع کې نه شامل علما وځوروي.
مدني تحریمات
د پوهنتونو یو شمېر ښوونکو او پروفیسورانو د تدریس په تحریم او یا هم په استعفا ورکولو سره د زده کوونکو له خوځښت خپل ملاتړ ښوولی. په دغو ښوونکو کې نصرالله حکمت (د شهید بهشتي پوهنتون)، عمار عاشوري (اسلامي آزاد پوهنتون)، لیلا ګلداران (د شیراز د هنرونو پوهنتون)، غلام رضا شهبازي (د هنرونو د پوهنتون او سوره پوهنتون) او همدارنګه علی رضا بحریني، شهزام خزايي او آذین موحمد (په تهران کې د ټکنالوژۍ په برخه کې د شریف پوهنتون) ښوونکي شاملېږي.
شعارونه
لاریون کوونکي له داسې شعارونو او بنرونو ګټنه کوي چې په مستقیم ډول د ایران په اسلامي جمهوریت او خامنه یي باندې نیوکه کوي. لاریون کوونکي د مذهبي پولیسو سره د بشري حقونو د نقض له امله خپل شدید مخالفت څرګندوي. «ښځه، ژوند، آزادي» (په فارسي ژبه: زن، زندګی آزادی) د دغه لاریونو بنسټیز شعار دی.
د کابل سقوط (۲۰۲۱)
دا مقاله په  ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو د عملیاتو په لړ کې د کابل د کلابندۍ په اړه ده. په ۲۰۰۱ کال کې پر افغانستان د متحده ایالاتو په یرغل پسې د کابل د نیولو په اړه، د کابل سقوط (۲۰۰۱) ته مراجعه وکړئ.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په  ۱۵نېټه، د افغانستان پلازمېنه کابل، په هېواد کې ترهګریزو بريدونو وروسته، چې د ۲۰۲۱ د مې په میاشت کې پیل شول، د طالبانو له خوا ونیول شو. په افغانستان کې دا د جګړې وروستی ګذار وو، او د طالبانو لپاره د بشپړ بریالیتوب نښه وه. د دې بریدونو په پایله کې د ولسمشر اشرف غني په مشرۍ د افغانستان د اسلامي جمهوریت ړنګ او په فغانستان کې د طالبانو په مشرۍ د اسلامي امارت د بیا واک ته ورسېد.
د امریکا او طالبانو معامله، چې د ۲۰۲۰ کال د فبروري په ۲۹ لاسلیک شوه، د افغان ملي امنیتي ځواکونو (ANSF  ) د سقوط  له مهمو عواملو څخه ګڼل کېږي. له معاملې وروسته، متحده ایالاتو په پراخه کچه د هوایي بریدونو شمېر کم کړ او افغان امنیتي ځواکونه یې د طالب بلواګرۍ سره په مبارزه کې له مهم اړخ څخه بې برخې کړل.
له سقوط څو میاشتې مخکې د امریکا د استخباراتو په ټولنه کې ډېرو اټکل کړی و چې له افغانستانه د امریکايي ځواکونو تر وتلو لږ تر لږه شپږ میاشتې وروسته به کابل ونیول شي. خو د ۲۰۲۱ کال د می په میاشت کې، حتی لا تر اوسه بهرني  ځواکونه د وتلو په حال کې وو چې طالبان وتوانیدل د پراخه بریدونو په پایله کې د افغانستان زیاتره ولایتونه په چټکۍ ونیسي. په دې موده کې، د افغان دولت د دوام اټکلونه بېخي کم شول. بلآخره، د متحده ایالاتو ولسمشر جو بایډن د اګست په ۱۶ ومنله چې سقوط "د [دوی] له اټکل څخه ډېر ژر پېښ شو".
امریکا او متحدینو یې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۴ څخه تر ۳۱مې نېټې پورې، له افغانستانه له ۱۲۳۰۰۰ څخه زیات کسان د کابل د حامد کرزي د نړیوال هوایي ډګر له لارې  تخلیه کړل. د مرکزي حکومت د ړنګېدو سربېره، هوایی ډګر د تخلیې په اوږدو کې د ناټو او متحده ایالاتو د اردو تر کنټرول لاندې پاتې شو. په تخلیه شوو کسانو کې بهرني ډیپلوماتیک کارکوونکو او پوځي پرسونل، د دریمو هېوادونو ملکي وګړو، افغان متحدینو او زیان منونکو افغانانو لکه خبریالانو او د بشري حقونو فعالانو ګډون درلود. د هوايي ډګر دا تخلیه د امریکا په پوځي تاریخ کې تر ټولو لوی غیر محاربوي عملیات ګڼل کېږي، چې د امریکا پوځي پرسونل په ۱۸ ورځني ماموریت کې ۷۹۰۰۰ ملکي وګړي د هوايي ډګر له لارې له افغانستان څخه بهر ته ولېږدول.
د اګسټ په ۳۱ نېټه د متحده ایالاتو له وتلو وروسته، د امریکایي اتباعو او د امریکا ویزه لرونکو افغانانو په ګډون شاوخوا د ۱۰۰۰ کسانو یوه ډله لا هم په کابل کې بند پاتې وه. د بهرنیو چارو وزیر انتوني بلینکن دوه اونۍ وروسته وویل چې په دې کې د متحده ایالاتو څو زره وګړي او سل امریکایي اتباع دي.
د امریکا او طالبانو معامله
په دې معامله کې هم د امریکا او هم د طالبانو لپاره د جګړې محدودیتونه شامل وو، لکه د طالبانو له خوا د تروریزم ضد ژمنو په بدل کې له افغانستانه د ټولو ناټو ځواکونو وتل. امریکا  هوکړه وکړه چې که طالبان پر خپلو ژمنو ودري، په ۱۳۵ ورځو کې (یعنې د ۲۰۲۰ کال د جولای په میاشت کې) به د خپلو ځواکونو شمېر له ۱۳۰۰۰ څخه ۸۶۰۰ ته راکم کړي او ورپسې به په ۱۴ میاشتو کې (یعنې د ۲۰۲۱ کال د مې تر لومړۍ نېټې) په بشپړه توګه ووځي. امریکا هم ژمنه کړې چې په ۱۳۵ ورځو کې به پنځه پوځي اډې وتړي او د ۲۰۲۰ کال د اګست تر ۲۷ پورې به پر طالبانو اقتصادي بندیزونه پای ته ورسوي.
دې معاملې د افغان ملي امنیتي ځواکونو پر روحیه پراخ اغېز وکړه. له افغان ځواکونو سره د امریکا ملاتړ ډېر کم شوی وو او د تړون د شرایطو له مخې، د متحده ایالاتو پوځي الوتکو نه شو کولای چې د طالبانو پرهغو ډلو برید وکړي چې له ۵۰۰ مترو څخه زیات لرې واټن کې وي، چې طالبانو ته د افغان پوځي قطعاتو په نښه کولو غوره فرصت برابر کړ.
دې معاملې د افغان پوځ او پولیسو مورال نور هم کمزوری کړ، چې غړي یې له طالبانو سره معاملې ته اړ شول. په تړون کې د معلوماتو د نشتوالي او د پټو ضمایمو له برکته چې د  وخت افغان حکومت ته څرګند نه وو، طالبانو هم وتوانېدل چې د تړون په اړه تبلیغات او ناسم معلومات خپاره کړي. د پروپاګند موخه دا وه چې محلي پولیس او نظامي قطعات قانع کړي چې امریکا لا وړاندې طالبانو ته سیمې سپارلې او دوی باید له خپل دریځ په شا شي.
د طالبانو د ۲۰۲۱ کال بریدونه
د ۲۰۲۱ کال په اپرېل کې، له بریدونو څو اونۍ مخکې، د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت په افغانستان کې د امریکایي ملکي وګړو څخه وغوښتل تر څو " ژر تر ژره  په سوداګریزو الوتنو کې له افغانستانه ووځي. "
طالبانو او د هغوی متحدو وسله والو ډلو د ۲۰۲۱ کال د مې په لومړۍ نېټه، له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو د یوې مهمې برخې له وتلو لږ وروسته پراخ بریدونه پیل کړل.
د افغانستان ملي اردو په ټول هېواد کې له چټکې ماتې وروسته، په  ناورین کې پاتې شوه، د اګست په نیمایي کې یې یوازې دوه واحدونه پاتې وو: د ۲۰۱ قول اردو او ۱۱۱ فرقه چې دواړه په کابل کې ځای پر ځای وو. پلازمېنه وروسته له هغه کلابنده پاتې شوه چې طالبانو د مهترلام، ښرنې، ګردیز، اسعداباد او په ختیځ کې د نورو ولسوالیو په ګډون څو مهم ښارونه ونیول.
د افغان دولت د دوام وړاندوینې د بريدونو په جریان کې په پراخه کچه کمې شوې. د امریکا د استخباراتو ټولنه د ۲۰۲۱ کال د جولای په میاشت کې دې پایلې ته ورسیده چې د امریکايي پوځیانو له وتلو وروسته به افغانستان حکومت د ۶ او ۱۲ میاشتو ترمنځ سقوط وکړي. د اګسټ په لومړیو کې اټکل یوې ارزونې وکړ چې کابل به د څو میاشتو لپاره دوام وکړي. یو بل اټکل، کابل ته د طالبانو له رسیدو یوازې پنځه ورځې مخکې، وښوده چې پلازمینه به "له ۳۰ څخه تر۹۰  ورځو" دوام وکړي. بلآخره، یو بل اټکل له سقوط دوه ورځې مخکې وړاندیز وکړ چې ښار به په یوه اونۍ کې سقوط شي.
تنور
د نوم ريښه
دا کلمه د هندي / اردو تندور (تنور / تندور) څخه راځي، چې په عربي ژبه کې کارول کیږي. په فارسي کې د تنور مانا تندور ده (د خټو ټوټې). د ده خدا فارسي لغتونو له مخې، دا فارسي کلمه د اکاډین کلمې تانارو (𒋾𒂟) څخه اخیستل شوې ده، چې د "خټې" او (نورو / نورا) "اور" څخه جوړه شوې ده او د ګیلګامش په اکاډین نسخه کې یادونه شوې، (په سنسکرت کې، تنور ته کنډو ویل کیده.)
د تندور سره تړلي او ورته کلمې په مختلفو ژبو کې کارول کیږي، د بیلګې په توګه درې فارسي کلمې تاندور او تنویر، ارمني تنور (تونیر)، جورجی تون (تون)، عربي تنور (تنور)، عبراني تنور (تنور)، ترکي تندر، ازبکان ورته تندر، آذربایجاني تندر او کرد ټینور وايي.
البته هېره دې نه وي د تنور لفظ په پښتو ژبه کې له دوه لفظونو ترکيب دی چې لومړی يې (تن)او دوهم يې (اور) يانې هغه تن يا بدن چې هلته اور وي، ملطب د اوربلولو ځای.
کارول
د تنور لپاره تودوخه معمولا د چارکول (ډبرو سکرو) یا د لرګیو له اور څخه رامینځته کیږي چې پخپله تندور کې سوځي ، نو دا اور د روټیو پخولو لپاره کارول کیږي. خواړه د دې اور د تودوخې په واسطه پخیږي چې ګرمه هوا، د پخلی کولو او څاڅکو او د خوړو جوس او نور د ډبرو سکرو ته لیږدول کیږي.
یو تنور چې د تودوخې درجه یې 480 درجې سانتي ګراد (900 °F) او دا معمول دی چې تنور د اوږدې مودې لپاره سوځول ترڅو د پخلي لوړه تودوخه وساتي. تنور معمولا په ځمکه کې کیندل شوي سوري کې نصب کیږي.
ډولونه
دا د خښتو څخه جوړ شوی چې د ځمکې لاندې ایښودل شوی. د خټو یا فلزاتو څخه جوړ شوی تنور په ځمکه کې د سوري په کیندلو یا د ځمکې څخه پورته ایښودلو او شاوخوا دیوال جوړولو سره نصب کیږي.
لوښي
په تنور کې ډول ډول تندوري خواړه پخیږي چې له هغې جملې څخه تندوري روټي، تندوري نان، تندوري لچا پراته، مسي روټي او تندوري کلچه او نور عام دي.
حوالې
وېشنيزه:پنجابي پخلي
برېښنایي بټرۍ
برېښنایي بټرۍ د برېښنایي انرژي یوه سرچینه ده، چې د یوه یا زیات الکتروکېمیاوي شیلونو (حجرې) له بهرنیو تړښتونو څخه، د برېښنایي وسیلو د انرژي تامینولو په موخه جوړه شوې ده.
کله چې بټرۍ برېښنا تولیدوي، مثبت قطب یې کتود او منفي قطب یې انود دی. منفي قطب د هغو الکترونونو زېرمه ده چې د یوه بهرني برېښنایي مدار له‌لارې مثبت قطب ته بهېږي. کله چې یوه بټرۍ یوه خارجي برېښنایي بار سره وصل کېږي، یو رېدوکس ریکشن لوړې انرژي لرونکي ریکتانتونه ټیټې انرژي لرونکو ته بدلوي او د ازادې انرژي توپیر بهرني مدار ته د برېښنایي انرژي په بڼه لېږدول کېږي. له تاریخي پلوه د «بټرۍ– battery» ګړنه هغې وسیله ښیي چې له څوګونو شیلونو (حجرو) څخه جوړ شوي وي؛ سره له‌دې، د کارونې په پراخېدو سره، هغه وسیلې چې له یوه شیل څخه جوړې شوې وي، د بټریو په کتار کې راځي.
اختراع
د بغداد بټرۍ (شاوخوا ۱۵۰م‌ز تر ۶۵۰ز) داسې یوې وسیلې په توګه کارول کېدله چې برېښنایي بهیر یې ساتلای شو، خو دغه موضوع قطعي نه‌ده.
د «بټرۍ–battery» ګړنه لومړی ځل د بنجامین فرانکلین له‌خوا په ۱۷۴۹ز کال کې هغه مهال وکارول شوه چې، د لیدن ښیښه‌یي لوښو تړل شویو خازنونو د یوې ټولګې په کارولو سره یې د برېښنا په هکله ازمایښتونه ترسره کول. فرانکلین یوشمېر ښیښه‌یي لوښي په داسې یوې وسیلې کې سره وتړل چې هغه ورته «بټرۍ» ویل او د وسلو د یوځای کارکړنې نظامي ګړنې څخه یې کار واخېست. د ساتونکو معلقو ظرفونو د شمېر په ضربولو سره یو خورا غښتلی چارج زېرمه کېدلای شي او د چارج په ازادېدلو سره به لا زیاته انرژي شتون ولري.
ایټالیایي فزیک‌پوه «الساندرو ولټا» په ۱۸۰۰ز کال کې د «ولټایي پیل» په نامه لومړنۍ الکتروکېمیاوي بټرۍ جوړه او معرفي کړه. دغه بټرۍ د مسي او جستي صفحو یوه ټولګه وه، چې نوموړې صفحې په مالګوبو کې د خیشت شویو کاغذي ډېسکونو په واسطه جلا کېدلې او د پام‌وړ مودې لپاره یې یو ثابت بهیر تولیدولای شو. ولټا پر دې پوه نه‌ؤ چې ولټېج د کېمیاوي ریکشنونو له‌امله رامنځ‌ته شوی دی. هغه ګومان کاوه چې شیلونه د انرژي نه‌ختمېدونکې سرچینه ده او په الکترود کې د رژېدنې اړوند اغېزې کوچنۍ ستونزه ده، په‌داسې حال کې چې مایکل فارادي په ۱۸۳۴ز کال کې وښودله چې په بټریو د دغې رژېدنې مخنیوی شونی نه‌دی.
که څه هم پخوانۍ بټرۍ د ازمایښتي موخو لپاره ډېر ارزښت درلود، خو په عمل کې د هغو ولټېج په نوسان کې ؤ او د یوې پایښت لرونکې دورې لپاره یې لوی بهیر رامنځ‌ته کولای نه‌شو. «د دانیل شیل»، چې په ۱۸۳۶ز کال کې د بریتانوي کېمیاپوه «جان فرېدریک دانیل» له‌خوا جوړ شو، د برېښنا لومړنۍ عملي سرچینه وه؛ دغه شیل صنعتي معیار وګرځېده او د برېښنایي تلګراف شبکو لپاره د انرژي سرچینې په توګه، په پراخ ډول وکارول شو. دغه شیل، د مس سلفېټ محلول په واسطه له ډک شوي مسي لوښي څخه جوړ شوی دی او په هغه کې له سلفریک اسید ډک بې‌ځلانده استر لرونکی خاورین لوښي او د جست یو الکترود ډوب دی.
دغه نمجنو شیلونو کې اوبلن الکترولیتونه کارول شوي دي، چې د ناسمې کارونې په صورت کې څڅېږي او تویېږي. ډېریو د ترکیبونو د ساتلو په موخه ښیښه‌یي لوښي کارول، چې ماتېدونکي او خورا خطرناک وو. نمجن شیلونه د دغو ځانګړنو له‌امله، په لېږدېدونکو وسایلو کې نامناسب وو. د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې، د وچ شیل لرونکو بټریو په اختراع سره، لېږدېدونکو برېښنایي وسایلو عملي بڼه ونیوه. په دغو بټریو کې د اوبلن الکترولیت په ځای له یو ډول ټینګو سرېښ لرونکو موادو څخه کار واخېستل شو.
له تاریخي پلوه، د خلا ټیوبونو په بټرۍ د «A» بټرۍ لپاره نمجن شیل (ترڅو د مزي لپاره انرژي تامین کړي) او د «B» بټرۍ لپاره وچ شیل کارول کېده (ترڅو د صفحې ولتېج تامین کړي).
راتلونکی
د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۸ز کلونو په ترڅ کې، د بټرۍ کلنۍ تقاضا کچه 30 سلنه لوړه شوه او په ۲۰۱۸ز کال کې، په ټولیز ډول، 180Gwh ساعت ته ورسېده. په محافظه‌کاره توګه، تمه کېږي چې د ودې کچه شاوخوا 25 سلنه وساتل شي او په ۲۰۳۰ز کال کې د تقاضا کچه 2600Gwh ته ورسېږي. سربېره پر دې، تمه کېږي چې د لګښت په راټیټېدلو سره به د تقاضا کچه تر 3562Gwh پورې لوړه شي.
کېمیاوي حالت او اصلونه
بټرۍ، کېمیاوي انرژي په مستقیمه توګه برېښنایي انرژي ته اړوي. په ډېریو حالاتو کې، ازاده شوې برېښنایي انرژي د هغو فلزاتو، اکسیدونو یا مالیکولونو د پيوستون توپیر یا د اړیکې انرژي ښیي، چې د الکتروکېمیاوي ریکشنونو تر لاندې واقع شوي دي. د بېلګې په توګه: انرژي په Zn یا Li کې د ساتلو وړ ده، چې د لوړې انرژي لرونکي فلزات دي ځکه چې، د انتقالي فلزاتو پر خلاف، د d الکترون د اړیکې په واسطه نه تثبیت کېږي. بټرۍ داسې ډیزاین شوې ده چې انرژیکي مطلوب رېدوکس ریکشن یوازې د یوه سرکټ بهرنۍ برخې له‌لارې د الکترون د حرکت پر مهال رامنځ‌ته کېږي.
بټرۍ له یوشمېر ولټایي شیلونو څخه جوړه شوې ده. هر شیل دوه نیمه شیلونه لري، چې د فلزي کتیون لرونکي یوه هادي الکترولیت په واسطه په پرله‌پسې توګه تړل شوي دي. یو نیمه شیل الکترولیت او منفي الکترود لري او دا هغه الکترود دی چې انیونونه (منفي چارج شوي آیونونه) وربهېږي؛ بل نیمه شیل کې الکترولیت او مثبت الکترود شتون لري او دا هغه الکترود دی چې کتیونونه (مثبت چارج شوي آیونونه) وربهېږي. کتیون په کتود کې ریدکشن کېږي (الکترونونه اضافه کېږي، په داسې حال کې چې فلزي اټومونه په انود کې اکسدېشن کېږي (الکترونونه لېرې کېږي). ځینو شیلونو کې د هر نیمه شیل لپاره جلا الکترولیتونه کارول کېږي؛ وروسته له‌هغې، د برېښنایي دورې د بشپړولو لپاره د نیمه شیلونو ترمنځ د آیونونو د بهېدلو پر مهال، د الکترولیتونو له ګډېدلو څخه د مخنیوي په موخه له یوې جلا کوونکې صفحې څخه کار اخېستل کېږي.
کارکړنه، ظرفیت او بې‌چارجه کېدل
د یوې بټرۍ ظرفیت د برېښنایي چارج هغه مقدار دی چې په یوه معلوم ولټېج کې یې ورکولای شي. په هره کچه چې د شیل دننه د الکترود زیات مواد شتون ولري، د بټرۍ ظرفیت لوړېږي. د یوه کوچني شیل ظرفیت د هغه لوی شیل په پرتله، چې ورته کېمیاوي حالت لري، ټیټ دی، که څه هم دواړه د خلاص سرکټ یوشان ولټېج تولیدوي. د بټرۍ ظرفیت د اندازه کولو واحد امپیر ساعت (A.h) دی. د یوې بټرۍ معلوم ولټېج، په ټولیز ډول، په 68°F (20°C) کې د شلو ساعتونو لپاره د یوې نوې بټرۍ د تولید شوي بهیر او د نوموړې بټرۍ د تولید شوي بهیر د ضرب حاصل دی، په داسې حال کې چې په هر شیل کې د یوه قطب له مشخص ولټېج څخه لوړ پاتې کېږي. د بېلګې په توګه: د کور دننه تودوخه کې، د 100A.h ظرفیت لرونکې بټرۍ د 20 ساعتونو دورې په لړ کې 5A لېږدولای شي. د بټرۍ په واسطه د لېږدېدونکي زېرمه شوي چارج نسبت بېلابېلو لاملونو پورې تړاو لري؛ لکه: د بټرۍ کېمیاوي حالت، د چارج د لېږدولو چټکتیا (بهیر)، د قطب اړین ولټېج، د زېرمه کولو دوره، د چاپېریال تودوخه او داسې نور.
وېټامين ډي
ويټامين ډي زموږ د بدن د بقا له پاره ډير مهم دی. دا د مدافعې قوه پياوړي کوي او له هډوکو او عضلاتو سره مرسته کوي. ډير انسانان خپلو فزيکي اړتياو ته سمه پاملرنه نه کوي او په ناخبره توگه د ويټامين ډي له کمښت سره مخامخ کيږي.
د انسان بدن عمدتاً د لمر د وړانگو په مرسته وټيامين ډي توليدوي. بې له لمره زموږ بدن په کافي اندازه ويټامين ډي نه شي جوړولای. يو څه ويټامين ډي د صحي خوراک يعني د کب د غوړو، مرخيړيو او يا لبنياتو له لاري ترلاسه کيدلای شي.
دا چې لمر د ويټامين ډي د ترلاسه کولو تر ټولو ستره سرچينه ده، نو د ځمکې د نيمې شمالي کرې وگړي په ژمي کې د دغه ويټامين له کمښت سره مخامخ کيږي. د کارپوهانو په حواله د افغانستان د مرکزي ولايتونو اوسيدونکي هم د هيواد د نورو سيمو په پرتله د ويټامين ډي له کمښت سره مخامخ دي او د ژمې په رارسيدو سره یې ناروغۍ زياتيږي.
کمښت
پر دې سربيره د ويټامين ډي پر کمښت دا شک هم کيږي چې دا شکر، د وينې د جريان ناروغيو او حتی د سرطان د رامنځته کيدو خطر هم زیاتوي. همد راز د عضلاتو د يوې ډيري خطرناکې ناجوړتيا «Multiple sclerosis» او ويټامين ډي د کمښت ترمنځ د تړاو په اړه هم په پراخي څيړنې رواني دي.
ځينو څيړنو ښوولې ده چې د عضلاتو د دغه ذکر شوې ناروغۍ مريض ته د ويټامين ډي زيات مقدار ورکول د دغه او نورو دغه شان ناروغيو سرعت راکموي او حتی کولای شي قسماً یې ورغوي.
د مونشن د هيلمهولت د مرکز داکتره بابره توراند په دې اړه وايي: «د ويټامين ډي د کمښت تشخيص د وينې د معايني له لاري کيږي. په دې معاينه کې په ځيگر کې له ويټامين ډي څخه د جوړ شوي هايدرو اوکسي ويټامين ډي د ۲۵ ډول غلظت اندازه کيږي.»
دغه ساينس پوهه د هغه تازه څيړني مشري کوي چې په دې وروستيو کې خپره شوې او ښيي چې د آلمان تر۵۰ سلنه زيات د پاخه عمر کسان د ويټامين ډي له کمښت سره مخامخ دي. که څه هم چې د هر عمر کسان د دې ويټامين له کمښت سره مخامخ کيدلای شي، خو زاړه کسان تر ډيره اغیزمن دي.
توراند وايي: «د بدن پوست د سن په زياتيدو سره د لمر د وړانگو څخه د ويټامين ډي د جوړولو وړتيا له لاسه ورکوي. له همدې کبله تر۶۵ کلنې ورووسته د دې خطر زیاتيږي چې سړی د ويټامين ډي له کمښت سره مخامخ شي.»
ويټامين ډي په بدن کې د کلسيم جذب او استعمال کنترولوي چې زموږ د هډوکو يو ډير مهم عنصر دی. توراند په دې اړه وايي: «خو بل پلوه همدا کلسيم دي چې د ويټامين ډي په زيات مقدار کې جوړول خطرناکه کولای شي. په دوامداره توگه د ويټامين ډي زيات مقدار د دې سبب کيږي چې بدن زيات کلسيم جذب کړي. دا په اصطلاح  Hypercalcemia يا د کلسيم زيات مقدار ځيني وخت د پښتورگو ډبرو سبب کيږي او همدا راز د زړه د حملو خطر زیاتوي.» له همدې کبله نوموړې د ويټامين ډي تر کارولو دمخه له يوه ډاکتر سره پر مشوره ټينگار کوي.
سرچينه
https://m.dw.com/ps/%D9%88%D9%84%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D9%BC%D8%A7%D9%85%D9%8A%D9%86-%DA%89%D9%8A-%D8%B2%D9%85%D9%88%DA%96-%D8%AF-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%84%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%AF%DB%8C/a-41856858
امېليوس
امېليوس ( /ə ˈ m iː l i ə s / ؛ يوناني:Ἀμέλιος )، چې کورنی نوم یې جینټیلیانوس و، د درېمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې نوې اپلاتوني فلسفې فیلسوف او لیکوال و.
ژوندلیک
امېليوس د توسکاني اصلي اوسېدونکی و. په اصل کې د اپامیا د نیومینیوس د اثارو شاګرد و، هغه په دریم کال کې د پلوتين په لیکچرونو کې برخه اخیستنه پیل کړه کله چې پلوتين روم ته راغی، او تر 269 پورې، له شلو کلونو څخه زیات د هغه سره پاتې شو، کله چې هغه د رومي سوریې اپامیا ته تقاعد شو، هغه ځای چې د نومېنوس اصلي استوګنځی بلل کيږي. هغه په غلطۍ سره د سوډا لخوا اپامیوس ونومول شو.
امېليوس د هغه اصلي نوم نه و. داسې برېښي چې هغه دا د نړۍ د شیانو لپاره د خپل توهین څرګندولو لپاره غوره کړی، لکه د کلمې ἀμέλεια (ameleia) په یوناني کې د غفلت مانا لري. پورفیري د پلوټینس په ژوند کې د امیلیوس په اړه ویلي، "امیلیوس غوره وګڼله چې خپل ځان ته امیریوس ووایي، د R لپاره L بدل کړي، ځکه چې لکه څنګه چې هغه تشریح کړه، دا غوره وه چې د امیلیا، یووالي څخه، د امیلیا، بې پروایۍ په پرتله نوم واخیستل شي."
امېلیوس د نیومینیوس ټول تعلیمات یې په عملي ډول حفظ کړي ، او د پورفیري په وینا ، له 100 څخه ډیر ټوکه خبرې او تبصرې یې لیکلي. پلوټینس امیلیوس د هغه یو له تکړه شاګردانو څخه ګڼلی و. دا امیلیوس و چې پورفیري یې د پلوټینس د عقیدې په حقیقت قانع کړ، او د هغه سره په بریالۍ هڅو کې برخه واخیسته چې پلاټینوس هڅوي چې خپل عقیدې لیکو ته ژمن کړي. د هغه اصلي کار په څلویښتو کتابونو کې یوه مقاله وه چې د دې ادعا په وړاندې استدلال کوي چې نیومینیس باید د پلوټینس د نظریو اصلي لیکوال وګڼل شي. امیلیوس د یوسیبیوس او نورو لخوا هم حواله شوی ځکه چې د جان انجیل کې د لوګوس تعریف په تصویب سره نقل شوی.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:اپلاتون وېشنيزه:اپلاتون پلويان وېشنيزه:اپلاتونواله وېشنيزه:اپلاتوني ښوونځی وېشنيزه:اپلاتونيزم وېشنيزه:اپلاتونپوهنه
د انګلستان پاچا، سټیفن
سټیفن (زوکړه: ۱۰۹۲ یا ۱۰۹۶ – مړینه: د ۱۱۵۴ زکال د اکتوبر ۲۵ مه) چې تر ډېره پورې د سټیفن بلوآ په نوم شهرت لري د ۱۱۳۵ زکال د ډسمبر له ۲۲مې څخه په ۱۱۵۴ زکال کې د مړینې تر مهاله د انګلستان پاچا و. نوموړی له ۱۱۲۵ زکال څخه تر ۱۱۴۷ زکال پورې د خپلې مېرمنې په واسطه د بلوګون کنټ او له ۱۱۳۵ زکال څخه تر ۱۱۴۴ زکال پورې د نورماندي دوک و. د نوموړي واکمني په یوې ګډوډۍ/انارشي سره ځانګړي کېږي، هغه کورنۍ جګړه چې د خپلې تره لور او سیالې شاهزادګۍ ماتلیدا سره یې وکړه او بیا یې زوی دویم هنري د انګلستان د لومړني آنژوین پاچا په توګه د هغه ځای ناستی شو.
سټیفن د فرانسې په مرکز په بلوآ ښارګوټي کې د بلوآ د کنټ، سټیفن هنري او آدلا په کورنۍ کې وزېږېد، مور یې د فاتح ویلیام لور وه. پلار یې هغه مهال ومړ چې سټیفن لا کشر و او نوموړی د خپلې مور له خوا را لوی کړای شو. سټیفن د خپل تره دربار ته لار ومونده چې د انګلستان لومړی هنري و؛ هلته شهرت ته ورسېد او پریمانه ځمکې ورکړل شوې. هغه د بلوګون له ماتلیدا سره واده وکړ او په دې سره یې په کنټ او بلوګون کې ډېرې ځمکې په میراث کې ترلاسه کړې چې له امله یې د انګلستان په یو بډایه کس واوښت. سټیفن د لومړي هنري له زوی ویلیام آدلین سره په ۱۱۲۰ زکال کې د سپینې بېړۍ له ډوبېدو په ډېرې سختۍ ژوندی راووت. د ویلیام مړینې د انګلستان د تاج او تخت ځای ناستوب له ننګونو سره مخ کړ. کله چې په ۱۱۳۵ زکال کې هنري ومړ، سټیفن په چټکۍ سره له مانش کانال تېر شو او د هغه د ورور هنري په مرسته چې د وینچستر کشیش او د ګلاستونبري اباټ و وه یې کولای شو پاچاهي ترلاسه کړي؛ هغه استدلال وکړ چې په سراسر پاچاهۍ کې د نظم ټینګښت د لومړي هنري له لور شاهزادګۍ ماتلیدا څخه د ملاتړ له قسم ورته لومړیتوب لري.
د سټیفن د واکمنۍ لومړي کلونه په انګلستان او نورماندي کې د هغه په قلمرونو باندې د سکاټلنډ د لومړي ډېوېډ، ولزي یاغیانو،او همدارنګه د ماتلیدا د مېړه او د انژو د کنټ جفري پلانتاژنت له بریدونو سره بیا هم له پراخو بریاو سره مل و. په ۱۱۳۸ زکال کې د شهزادګۍ لېور چې د ګلاوسټر رابرټ و د سټیفن پر وړاندې یې پاڅون وکړ او هغه یې په کورنۍ جګړې وګواښه. سټیفن له خپل نږدې سلاکار والرن دو بومنت سره په ګډه د خپلې حکومتولۍ څخه د دفاع په موخه پیاوړي ګامونه واخیستل چې په کې د یوې پیاوړې مذهبي کورنۍ نیول هم شامل و. هغه مهال چې شاهزادګۍ او رابرټ په ۱۱۳۹ زکال کې برید وکړ، سټیفن وه نشو کولای دغه پاڅون په چټکۍ سره وځپي همدا و چې پاڅون په سویل لویدیځ انګلستان کې وده وکړه. هغه په ۱۱۴۱ زکال کې د لینکولن جګړې پر مهال ونیول شو، ډېری ملاتړو یې ورته شا کړه او د نورماندی کنټرول یې له لاسه ورکړ. نوموړې وروسته له هغه را خوشی شو چې مېرمن یې او د یپرس ویلیام چې د هغه پوځي قوماندان و؛ رابرټ یې د ونچسټر په لار کې ونیو، خو له دې سره هم دغې جګړې کلونه دوام وکړ او هېڅ یو لوري هم په کې کومه ګټه وه نه کړه.
ماشومتوب
سټیفن په ۱۹۰۲ یا ۱۰۹۶ زکال کې د فرانسې په بلوآ کې وزېږېد. د هغه پلار سټیفن هنري چې د بلوآ او شارتر کنټ و، مخکښ فرانسوي اشرافي او فعال صلیبي جنګیالی و چې د سټیفن په لومړني ژوند کې یې ډېر لږ رول درلود. د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال سټیفن هنري په ډارن توب شهرت وموند له همدې امله په ۱۱۰۱ زکال کې بېرته شام ته ولاړ څو خپل شهرت بېرته ورغوي. هلته د رمله جګړې پر مهال ووژل شو. د سټیفن مور آدلا، د فاتح ویلیام او د فلاندر د ماتلیدا لور وه چې د خپلو هم عصره وګړو ترمنځ یې د تقوا، شتمنۍ او سیاسي استعداد په برخه کې شهرت درلود. د سټیفن د ژوندانه په لومړیو کلونو کې یې مور پر هغه پیاوړی اغېز درلود.
مړینه
د پاچاهۍ د وارث په توګه د سټیفن له خوا د هنري په رسمیت پېژندل هغه مهال د کورنۍ جګړې د پای ته رسېدو وروستۍ حل لار نه وه. د نوي پولي واحد او اداري اصلاحاتو وروسته دا شونې وه چې کېدای شي سټیفن د لا زیاتو کلونو لپاره په واک کې پاتې شي او د هنري ځایګی چندان باوري نه و. په داسې حال کې چې د سټیفن دویم زوی ویلیام په ۱۱۵۳ زکال کې د دې وړتیا نه لرله چې د تاج او تخت په لاسته راوړو کې دې د هنري سیالي وکړي، خو دا شونې وه چې شرایط دې په راتلونکو کلونو کې بدلون وکړي – د بېلګې په توګه په ۱۱۵۴ زکال کې پراخو ګنګوسو شتون درلود چې ویلیام قصد لري هنري ووژني. تاریخ پوه ګراهام وایټ د وینچسټر هوکړه د یوې متزلزلې سولې په توګه توصیف کوي چې د معاصرو ډیری تاریخ پوهانو له قضاوت سره سم د ۱۱۵۳ زکال په وروستیو کې وضعیت ناڅرګند او د وړاندوینې وړ نه و.
ډېری ستونزې له حل پرته پاتې وې، له دې ډلې په ډېری برخو باندې د سلطنتي واک بېرته ټینګول او د دغې پیچلې مسئلې حل چې له اوږد مهالې کورنۍ جګړې وروسته باید بارونان تر بحث لاندې ځمکې او املاک کنټرول کړي. سټیفن د ۱۱۵۴ زکال په لومړیو کې خپلو هڅو ته زور ورکړ او د خپلې پاچاهۍ ټولو برخو ته یې سفرونه وکړل. هغه یو ځل بیا د انګلستان سویل لویدیځ ته د سلطنتي فرامینو په صادرولو لاس پورې کړ او یورک ته یې سفر وکړ؛ هلته یې لویه غونډه جوړه کړه څو شمالي بارونانو ته وښيي چې سلطنتي واک بېرته تائید شوی. د ۱۱۵۴ زکال له ستړي اوړي وروسته سټیفن ډوور ته سفر وکړ څو د فلانډر له کنټ تیري سره وویني. یو شمېر تاریخ پوهان پر دې باور دي چې پاچا له وړاندې ناروغ و او د خپلو کورنیو چارو لپاره یې چمتووالی نیو. سټیفن د معدې په ناروغۍ اخته شو او د اکتوبر په ۲۵ مه په ډور پریوري کې ومړ؛ نوموړی په فېورشام صومعه کې د خپلې مېرمن ماتلیدا او زوی یوستاس په خوا کې خښ کړای شو.
د هخامنشیانو اشور
(په زړه فارسي: : 𐎠𐎰𐎢𐎼𐎠 Aθurā) اتورا چې د اشور په نوم هم یاديږي، د بین النهرین په ټاپو (اوسنی عراق، ژباړن) کې د هخامنشیانو په خاوره کې یوه جغرافیه‌يي سیمه وه چې له میلاد څخه مخکې له ۳۳۰ تر ۵۰۹ کال پورې یو پوځي تحت‌الحمایه هېواد و. که څه هم ځينې وختونه د یوې ساتراپي/satrapy (یوه یوناني کلیمه چې د خاورې د ساتونکي په معنا ده، ژباړن) په توګه په پام کې نیول کېږي، د هخامنشیانو سلطنتي کتبې يې د داهيو (چې د ډاهیاوا/ dahyāva جمعه ده) په نوم یادوي، هغه مفهوم چې په عمومي توګه د خلکو د يوې ډلې یا هم د یو هېواد او د هغه د خلکو په معنا له هېڅ ډول تفسیري دلالت پرته تفسیریږي.
په دې هېواد کې تر ډېره د اشوریانو د نوې امپراتورۍ خاورې- د اوسني شمالي عراق اړوند د دجلې د برني سیند او د فرات سیند د منځنۍ او برنی برخې اشوریان، د اوسني ایران ځینې شمال لویديځې برخې، د ننۍ سوریې (اېبرناري) شمال ختيځه برخه او د اناتولي (اوسنۍ ترکیې) سویل ختيځه برخه په‌کې شامله وه. له دې سره مصر او د سینا ټاپوزمه د هخامنشیانو جلا قلمرونو وو. د نيو-اشوریانو امپراتوري له تاوتریخوالي سره مل د کورنیو جګړو تر یوې دورې وروسته او ورپسې د هغوی د پخوانیو اتباعو، ایراني وګړو (ماد، پارسیان او سکایان)، بابلیانو او کیمریانو یرغل له میلاد څخه مخکې د اوومې پېړۍ په وروستیو کې له‌منځه ولاړه. د نینوا په جګړه کې د نسکورېدو له اوج سره مخ شوه او د اشوریانو امپراتوري له میلاد څخه مخکې  تر ۶۰۹ کال پورې په بشپړډول نسکوره شوه.
له میلاد څخه مخکې د ۵۵۹ او ۶۰۹ کلونو تر منځ د اشور پخواني قلمرونه په ختيځ کې د ماد امپراتورۍ او په لویديځ کې د بابلیانو د نوې امپراتورۍ تر منځ ووېشل شول. دا دواړه برخې له میلاد څخه مخکې په ۵۳۹ کال کې د هخامنشیانو په امپراتورۍ کې ځای پر ځای شوې وې او داسې استدلال شوی چې په ترتیب سره یې د ماد او اورا/ Aθurāساتراپي جوړوله. د هېرډوېټ په روایت کې له اېبر-ناري پرته په  نهمه تابع ولسوالۍ کې «بابل او نور اشور» شامل و.
د څو بغاوتونو سره سره اورا/Aθurā د هخامنشیانو د امپراتورۍ مهمه برخه وه او اوسېدونکو ته يې د هخامنشي امپراتورۍ په ټول حکومت کې د حاکمیت حق ورکړل شوی و او پخوانۍ ارامي په ديپلوماتیک ډول د هخامنشیانو له خوا کارول کېده.
اشوري سرتېري (له لېدیایانو سره) د خپلو جنګي مهارتونو لپاره پېژندل شوي وو، چې د هخامنشي نظام د پیاده پوځ اصلي پیاوړې برخه یې جوړوله. د اشوریانو د امپراتورۍ د نسکورېدو په بهیر کې د هغوی لویو ورانیو ته له پام سره ځینې لومړني څېړونکي دا سیمه د ناامنه کنډوالې په نوم یادوي. که څه هم نور اشور پېژندونکي لکه جان کرتیس او سیموپارپولا په شدید ډول دا ادعا رد کړې او دې ټکي ته اشاره کوي چې اشور څه ډول په هخامنشي امپراتورۍ د سیمو تر منځ په تر ټولو شتمنې سیمې بدل شو. دا شتمني پر ځمکه د کرنې د غوړېدا له امله وه چې هخامنشیانو نږدې ۲۰۰ کاله په اغېزمن ډول ورڅخه ګټه پورته کړه.
د اشوري امپراتورۍ نسکورېدل
له میلاد څخه مخکې د ۱۴مې پېړۍ د منځنۍ برخې او ۱۱مې پېړۍ د وروستۍ برخې ترمنځ او بیا له میلاد څخه مخکې د ۷مو او لسمو پېړيو د وروستیو تر منځ د اړونده اشور منځنۍ امپراتورۍ او د نیو- اشوري امپراتورۍ له پوځي، فرهنګي، اقتصادي او سیاسي پلوه پر منځني ختيځ واک درلود. پارسیان او د هغوی ګاونډیان مادیان، اشکانیان، اېلامیان او مانایان د اشوریانو لاس‌پوڅي وو او باج يې ورکاوه.
که څه هم اشوري امپراتور له ميلاد څخه مخکې په ۶۲۶ کال کې د کورنۍ جګړې یوې دورې ته دننه شو چې په شدید ډول د اشور امپراتورۍ  کمزورې کړه  او په پای کې د دې لامل شو چې د هغه تابع پخواني خلک یعنې بابلیان، مادیان، پارسیان، سکایان او کیمریان له یو بل سره متحد شي او له میلاد څخه مخکې د ۱۶۱۶ کال پر جګړه ځپلو اشوریانو برید وکړي. د نینوا جګړې په پای کې له میلاد څخه مخکې په ۶۱۲ کال کې اشوري امپراتوري د راتلونکو کلونو لپاره له منځه یوړه.
اشوریانو د خپلو نورو پخوانیو لاس‌پوڅو په مرسته چې د دغو نویو قدرتونو له راڅرګندېدو څخه په ډار کې و، د مصر ۲۶مې لړۍ چې د سایېت کورنۍ/ لړۍ په نوم هم یاديږي له یو بل سره جګړې ته دوام ورکړ. په ۶۰۹ کال کې په مګيدو کې د یهودا پاچاهۍ خلاف ډېر لګښت لرونکې خو بریالۍ جګړې د مصر سایېت ته اجازه ورکړه چې د ژغورنې لپاره مخته تګ وکړي خو د بابلي-ماد-سکايي اتحاد په واسطه يې ماته وخوړه. په پای کې په هم‌هغه کال کې د اشور نوې پلازمېنه حران هم ولکه او په دې توګه امپراتوري پای ته ورسېده.
له دې سره سره د اشور د پخواني پوځ ځینې پاتې‌شونو په کارکېمش کې له میلاد څخه مخکې په ۶۰۵ کال پورې د  وروستۍ ماتې تر پایه جګړې ته دوام ورکړ.
د بابلیانو واکمني بې شهرته وه خو ډېر دوام يې ونه‌کړ. په ۵۳۹ کال کې لوی کورېش بابلي پاچا نابونېدوس ته چې په خپل نظر له حارن څخه یو اشور و ماته ورکړه- بابل یې ونیوه او هغه يې له اشور سره د هخامنشیانو د امپراتورۍ په یو ولایت بدل کړ.
اتورا د هخامنشیانو د امپراتورۍ د یوې برخې په توګه
د اشوریانو پخوانیو مهمو پلازمېنو، نینوا، دور-شروکین او کلهو (اوسنی نېمرود) د هخامنشیانو دواکمنۍ پر مهال لږ نفوس درلود. د اشوریانو ډېری مېشت‌ځایونه په کوچنیو ښارونو، ښارګوټو او کلیو کې د بېدیاوو په کچه او د تېا-اېډ-ډرم په څېر په غرونو کې د غونډیو پر سر وو. په هر حال د ژرژ روکس په څېر د نويو اشورپېژندونکو په وینا د راپخا، ګوزانا (د اوسني حلف د تېل کنډوالې) او اربلا (اوسنی اربيل) په څېر ښارونه زیان نالیدلې پاتې شول او اشور د بیارغېدنې په حال کې و. له دې سره سره چې د اشور ډېری ښارونه له ميلاد څخه مخکې په ۷مه پېړۍ کې د هغوی د نسکورېدو په لاملو جګړو کې ويجاړ شوي وو د يوناني څېړنکي ګزنفون په وینا کلیوال اشور رونق درلود. ګزنفون او یونانیان له کلهو او نینوا څخه تر تېرېدو وروسته (چې هغه یې د هغو کنډوالو په توګه یادې کړې چې محدود شمېر اشوریانو په‌کې ژوند کاوه) ګزنفون او یونانیان د دجلې سیند د ختيځ ساحل تر څار وروسته شمال لويديځ ته وګرځېدل. هغه د کلیوال اشور په اړه داسې تشرېح ورکړه:     "هلته په کلیو کې د غله‌جاتو نسبي پرېماني وه او یوه ماڼۍ يې ومونده چې ډېر کلي يې په شاوخوا کې وو... په دغو کلیو کې د درېیو ورځو لپاره پاتې شول، نه یوازې د ټپیانو لپاره بلکې له دې امله چې دوی  پرېمانه تدارکات – اوړه، شراب او د وربشو لویې زېرمې درلودې چې د زیانونو لپاره راټول شوي وو، دغه ټول تدارکات د سیمې د لنډمهالې ساتراپۍ له لارې راټول شوي وو."تصدیق/شواهد د اشوري سیمې او د ساتراپ ماڼۍ د بډایه کرنیزو سرچینو یو مثال دی. دا په کره ډول نه ده مشخصه چې ماڼۍ چېرته پرته وه، خو استین هنري لایارد وړاندیز کوي چې دا ماڼۍ زاخوا ته نږدې وه.
بېکيني
بېکيني په انګرېزي:( bikini ) په پښتو د ښځو د تيانو/سينو او د شرمګا پوښاک ته وايي، دا دوه ګونی/جوړه پوښاک تر ډېره حده په ټوله نړۍ کې دود دی، او ښځينه يې تر جامو لاندې اغوندي. د لامبو په وخت کې هم ښځې ورڅخه کار اخلي.
بېکيني د تيانو او لاندې د شرمګا د سمبالښت لپاره اغوستل کېږي، دا عموماً په ټوله نړۍ کې دود دی، ښځې يې تر جامو لاندې اغوندي. تر ډېره په غربي او اروپايي هېوادونو کې دود دی، په افغانستان کې هم دود دی، خو ښايي په بله بڼه.
اغوستنه
بېکيني جوړه جامه ده،يو د تيانو او بل د شرمګا د سمبالښت لپاره اغوستل کېږي.
د شرمګا سمبالښت لپاره لکه پرتوګ داسې اغوستل کېږي، خو توپير یې دا دی چې لنډ دی، يوازې شرمګا په پټېږي، لکه څنګه چې يې په پورتني انځور کې وينئ.
پروکلوس
پروکليس / ( 8 فبروري 412 – 17 اپرېل 485) د پروکلوس جانشین په نوم یادیږي ( يوناني ژبه, Próklos ho Diádokhos ) یو یوناني نیوپلاټونیست فیلسوف و، د لرغوني زمانې یو له وروستي لوی کلاسیک فیلسوفانو څخه و. هغه د نیوپلاتونيزم یو خورا پراخه او بشپړ پرمختللی سیسټم رامینځته کړ او د وروسته ژباړو او ژباړونکو له لارې یې د بازنتین فلسفه ، لومړنۍ اسلامي فلسفه ، او سکالیسټیک فلسفه باندې ژوره اغېزه وکړه.
ژوندلیک
د مارینس په وینا، پروکلس په میلادي کال کې په قسطنطنیه کې د لیسیا څخه د لوړ ټولنیز دریځ په کورنۍ کې زیږیدلی، او په زانتوس کې لوی شوی. هغه د خپل پلار په څیر د قضایي موقف تعقیبولو په نیت په اسکندریه کې د بیاناتو ، فلسفې او ریاضياتو زده کړې وکړې. هغه د خپلو زده کړو د بشپړولو دمخه، قسطنطنیه ته راستون شو کله چې د هغه رییس، د هغه اصلي ښوونکي (یو لیوناس) هلته کار کاوه. پروکلس یو بریالی وکیل شو. په هرصورت، د قانون د عمل تجربې پروکلوس په دې پوه شو چې هغه واقعیا فلسفې ته ترجیح ورکوي. هغه اسکندریه ته راستون شو، او په هوډ سره یې د اولمپیوډورس لوی مشر لاندې د ارسطو د کارونو مطالعه پیل کړه. هغه په دې دوره کې د ریاضیاتو زده کړه هم پیل کړه او همدارنګه د هیرون په نوم یو ښوونکي سره ( د اسکندریه هیرو سره هیڅ تړاو نلري، چې د هیرون په نوم هم پیژندل کیده). د یو باصلاحیت زده کونکي په توګه، هغه په پای کې په الکساندریا کې د موجود فلسفي لارښوونو له کچې ناخوښه شو، او په 431 کې د فلسفې مرکز اتن ته لاړ، ترڅو د نوي اکاډمۍ د نیوپلاټونیک جانشین کې زده کړې وکړي، چیرته چې هغه د پلوټارک لخوا تدریس شوی و. اتنز ( د چایرونیا د پلوتارک سره مغشوش نه شي) ، سیرینوس او اسکلپیجینیا ; هغه په 437 کې د اکاډمۍ د مشر په توګه د سیرینوس ځای ناستی شو، او په پایله کې به د نیپولس مارینس لخوا د هغه په مرګ بریالی شي. هغه په اتن کې د سبزیجاتو لیسانس په توګه ژوند کاوه، د ژوند تر پایه پورې د خپلو ملګرو لپاره هوسا او سخاوتمند و، پرته له یو کلن جلاوطنۍ څخه، د عیسویانو د فشار څخه مخنیوي لپاره. [1] راپور ورکوي چې هغه هره ورځ 700 کرښې لیکي.
فلسفه
د پروکلوس د ځانګړو عقیدو په ټاکلو کې یوه ننګونه دا ده چې د هغه وخت نیوپلاټونیسټانو ځانونه نوښتګر نه ګڼل. دوی پخپله د افلاطون د سمو تفسیرونو لیږدونکي ګڼل. که څه هم د نیوپلاتوني عقیدې د افلاطون په ډیالوګونو کې د نظریاتو څخه ډیر توپیر لري، دا ډیری وختونه ستونزمن وي چې د مختلفو نیوپلاتوني مفکرینو ترمنځ توپیر وکړي او دا معلومه کړي چې د هر یو لپاره اصلي دی. د پروکلوس لپاره، دا په لویه کچه یوازې د پلوټینس سره ممکنه ده، یوازینی بل نیوپلاتون لیکونکی چې د پام وړ لیکنې ژوندي پاتې دي.
پروکلوس، لکه د پلوټینس او ډیری نورو نیوپلاټونیسټانو په څیر، د نیوپلاټونیزم په دریو فرضیو باندې موافقه وکړه: یو ( مرغۍ )، عقل ( نوس ) او روح ( روح )، او د Enneads په اړه یې تبصره لیکلې، چې له بده مرغه یوازې ټوټې دي. ژوندي پاتې کېدل په نورو وختونو کې هغه د Plotinus په نظرونو نیوکه کوي، لکه د اصلي حرکت کونکي. [4] د پلوټینس په خلاف، پروکلس هم دا خبره بده نه ګڼله، یوه مفکوره چې د پلوټینس په نظام کې د تضاد لامل شوې وه. دا [4] ده چې معلومه شي چې د پروکلوس او سیرینوس د نظریو ترمنځ څه توپیر دی: د وروستي لپاره، یوازې د ارسطو د میټافزیک نظرونه ژوندي پاتې دي، او پروکلوس هیڅکله په خپلو خوندي لیکنو کې په خپل ښوونکي انتقاد نه کوي. [4]
د پروکلوس د سیسټم ځانګړی ځانګړتیا د هغه د انفرادي کچې پراخه کول دي، چې د هینډس په نوم یادیږي، د هغه یو تر منځ چې مخکې دی او د پوهیدو وړ الهییت. هډونه "په پراخه کچه" شتون لري، د وجود څخه بهر هم، مګر دوی د سببونو د زنځيرونو په سر کې ولاړ دي او په یو ډول دغو زنځیرونو ته خپل ځانګړی ځانګړتیا ورکوي. هغه دوی د یوناني خدایانو سره پیژني، نو یو هینډ ممکن اپولو وي او د ټولو شیانو اپولونین لامل وي، پداسې حال کې چې بل یې هیلیوس وي او د ټولو لمر شیانو لامل وي. هر حناد د خپل کرکټر له مخې په هر بل حناد کې برخه اخلي. هغه څه چې داسې ښکاري چې ضربیت په بشپړ ډول ضرب نه دی، ځکه چې هر هینډ په سمه توګه د پولی سینټریک سیسټم مرکز ګڼل کیدی شي. وینا، فلسفه هغه فعالیت دی چې کولی شي روح د بدني احساساتو له تابعیت څخه آزاد کړي، دا په روح، عقل او یو کې د هغې اصلي یادونه وکړي، او دا نه یوازې د لوړو پوړونو ته د پورته کولو لپاره چمتو کوي. اوس هم په دې ژوند کې، مګر د مرګ وروسته سمدلاسه نوي بدن ته د راګرځیدو مخه ونیسئ. روح پاملرنه، په داسې حال کې چې په بدن کې ژوند کوي، په پوهه نړۍ کې د خپل اصل څخه دومره لیرې وي، پروکلوس فکر کوي چې موږ اړتیا لرو د خپل روحاني اصل د جسمي یادښتونو څخه کار واخلو. په د امبلیچوس لخوا وړاندې شوي د تیوري له نظریو سره موافق دی. تیورجی ممکنه ده ځکه چې د خدایانو واکونه ( هینډز ) د دوی د لاملونو لړۍ حتی د مادي نړۍ پورې غزوي. او د ځینو ځواکمنو کلمو، عملونو او شیانو په واسطه، روح کولی شي د لړۍ لړۍ بیرته د خبرو کولو لپاره. پروکلوس پخپله په اتن کې د ډیری مذهبونو پیروونکی و، په پام کې نیولو سره چې د خدای ځواک په دې مختلفو طریقو کې شتون لري.
د اپلاتون تبصرې
د پروکلوس ډیری اثار د افلاطون ( السیبیاډس ، کراتیلس ، پارمینایډس ، جمهوریت ، تیمایوس ) د خبرو اترو تبصرې دي. په دې تبصرو کې، هغه خپل فلسفي سیسټم د افلاطون د وفادار تفسیر په توګه وړاندې کوي، او په دې کې هغه د نورو نیوپلاټونیسټانو څخه توپیر نه درلود، ځکه چې هغه فکر کاوه چې "د افلاطون په کارپس کې هیڅ شی غیر ارادي یا په اتفاق سره شتون نلري"، چې "د افلاطون لیکنې وې. په الهی الهام شوی" (ὁ θεῖος Πλάτων ho theios افلاطون - الهی افلاطون، د خدایانو لخوا الهام شوی)، چې "رسمي جوړښت او د افلاطون متنونو محتوا د کائناتو تقلید کوي"، او له همدې امله دوی اکثرا د شیانو په اړه خبرې کولې. د پردې لاندې، له فلسفي پلوه بې بنسټه حقیقت پټول. په هرصورت پروکلوس د افلاطون نږدې لوستونکی و ، او ډیری وختونه د هغه د اپلاتون سرچینو په اړه خورا هوښیار ټکي جوړوي.
د تیمیوس په اړه تبصره
د افلاطون په تبصره کې د تیمایوس پروکلس د روح رول د اصولو په توګه تشریح کوي چې په ټوله توګه د مادي نړۍ بدن ته د عقل په شکلونو کې منځګړیتوب کوي. روح د ځینو تناسبونو له لارې جوړ شوی، چې په ریاضي ډول په تیمیوس کې تشریح شوی، کوم چې دا اجازه ورکوي چې بدن د خپلو ریاضي او جیومیټریک نظریاتو ویشل شوي انځور په توګه جوړ کړي.
سیستماتیک کارونه
د خپلو تبصرو سربیره، پروکلس دوه لوی سیسټمیک کارونه لیکلي. د الهیات عناصر (Στοιχείωσις θεολογική) د 211 وړاندیزونو څخه جوړ دي، هر یو یې د ثبوت په توګه تعقیبوي، د یو (الهی یووالي) له شتون څخه [6] او مادي نړۍ ته د انفرادي روحونو د نزول سره پای ته رسیږي. د افلاطون الهیات (Περὶ τῆς κατὰ Πλάτωνα θεολογίας) د افلاطون ډیالوګونو څخه د موادو یو سیستماتیک کول دي چې له دوی څخه د الهی امرونو ځانګړتیاوې ښیي، د کائنات هغه برخه چې یو ته نږدې ده.
موږ درې مقالې هم لرو، یوازې په لاتیني ژباړه کې شتون لري: د پروویډنس په اړه لس شکونه ( Decem dubitationibus circa providentiam ); د پروویډنس او برخلیک په اړه ( D Providentia et fato ); د بدیو د شتون په اړه ( D malorum subsistentia ).
د یوکلید عناصرو په اړه تبصره
پروکلس، د یوکلیډ پوهاند، د روډس د جیومیټری تاریخ یوډیموس ښه پوهیده، او د جیومیټری د ابتدایی تاریخ یوه لنډه خاکه یې ورکړه، چې داسې بریښي چې د یوډیموس په زاړه، ورک شوي کتاب باندې تاسیس شوی. پاسپورت ته د "ایوډیمیا لنډیز" ویل شوي او ځینې نږدې نیټې ټاکي، کوم چې ممکن نه وي نامعلوم پاتې شوي. د اقلید د جیومیټرۍ د عناصرو په لومړي کتاب باندې اغیزناک تبصره یو له خورا ارزښتناکو سرچینو څخه دی چې موږ یې د لرغوني ریاضیاتو تاریخ لپاره لرو، او د ریاضیاتي شیانو د وضعیت په اړه د افلاطون حساب خورا اغیزناک و.
په دې کار کې، پروکلوس د افلاطون سره تړلي لومړني ریاضي پوهان هم لیست کړل: د ریاضي پوهانو یوه بالغه ډله ( د تاسوس لیوډاماس ، د تاراس آرکیتاس ، او تیاتیتس )، د ځوانو ریاضي پوهانو دویمه مجموعه ( نیوکلایډز ، د کنیډس یودوکس )، او دریم لا تر اوسه. ځوانه ډله ( امینتاس ، مینایچموس او د هغه ورور ډینوستراتس ، د میګنیشیا تیودیوس ، د کولفون هرموتیموس او د اوپس فیلیپ ). د دغو ریاضي پوهانو څخه ځینې یې د عناصرو په ترتیب کولو کې اغیزمن وو چې یوکلید وروسته خپاره کړل.
ورک شوي کارونه
د هغه یو شمیر افلاطون نظرونه ورک شوي دي. د الکسيبیاډز، کراتیلس، تیمیوس او پارمینایډس سربیره، هغه د نیوپلاتونیک نصاب کې د پاتې ډیالوګونو په اړه تبصرې هم لیکلي. هغه د اورګانون په اړه تبصره هم لیکلې، او همدارنګه د افلاطون او ارسطو دواړو ته پروګلومینا.
میراث
پروکلس د مینځنۍ پیړۍ په فلسفه باندې خورا لوی تاثیر وکړ ، که څه هم په لویه کچه په غیر مستقیم ډول د مفسر Pseudo-Dionysius the Areopagite د کارونو له لارې. د پنځمې پیړۍ په وروستیو یا د شپږمې پیړۍ په پیل کې دا یوناني لیکوال د ډیونیسیس دی آریوپاګیټ په تخلص لیکلی و، دا شخصیت په اتن کې د سینټ پاول لخوا بدل شوی. د دې افسانې له امله، د هغه لیکنې تقریبا د رسول واک لري. هغه یو اصلي عیسوی لیکوال دی، او د هغه په کارونو کې د پروکلوس د میټافزیک اصولو لوی شمیر موندل کیدی شي.
په منځنیو پیړیو کې د پروکلوس د نفوذ لپاره بله مهمه سرچینه د بویتیوس د فلسفې کنسولیشن دی، چې د پروکلوس یو شمیر اصول او شکلونه لري. مرکزي شعر د تیمیوس په اړه د پروکلوس د تبصرې لنډیز دی او کتاب V د پروکلس مهم اصول لري چې شیان د خپل طبیعت له کیږي ، بلکه د پیژندل شوي موضوع د ځانګړتیا له مخې.
د پروکلس د الهیات د عناصرو لنډیز د لیبر دی کاسیس ( د لاملونو کتاب ) تر نامه لاندې خپور شوی. دا کتاب ناڅرګند دی، مګر په عربي نړۍ کې د ارسطو د کار په توګه خپور شوی، او په لاتیني ژبه ژباړل شوی. دا د خپل اټکل شوي ارسطو د اصل له امله لوی واک درلود، او دا یوازې هغه وخت و چې د پروکلس عناصر په لاتین کې وژباړل شول چې توماس اکیناس د دې اصلي اصل درک کړ. د پروکلوس کارونو هم د رینیسانس په جریان کې د شخصیتونو لکه د کیوسا نیکولاس او مارسیلیو فیکینو له لارې نفوذ درلود. په انګلیسي ژبو نړۍ کې د پروکلس ترټولو مهم لومړنی عالم توماس ټیلر و، چې د هغه د ډیری کارونو انګلیسي ژباړې یې تولید کړې.