cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
دوهمه ملکه الیزابت
احتمالي وراثت
الیزابېت د خپل نیکه د پاچاهۍ په دوره کې د بریتانیا د پاچاهۍ پر تخت د کېناستو لپاره تر خپل کاکا «اډوارډ» او پلار وروسته په نوملړ کې درېیمه وه. که څه هم زیږېدنې یې د ټولو پام جلب کړ او دا تمه نه کېده چې دا به ملکه شي، ځکه اډوارډ لا ځوان و او ښايي واده یې کړی وای چې اولادونه یې بیا د ځای‌ناستو په توګه تر الیزابېت وړاندې کېدل. کله یې چې په ۱۹۳۶ کال کې نیکه مړ شو او کاکا یې د اتم اډوارډ په توګه ځای ناستی شو، الیزابېت یې تر پلار وروسته د ځای‌ناستي کېدو لپاره دویمه شوه. وروسته بیا په هماغه کال کې اډوارډ له پاچاهۍ استعفا وکړه، ځکه والیس سیمپسون ته یې د واده وړاندیز وکړ او هغه یوه طلاقه شوې ښځه وه، دا موضوع د اساسي قانون د کړکېچ لامل شوه. په پایله کې د الیزابېت پلار پاچا شو او د شپږم جورج سلطنتي نوم یې خپل کړ. دا چې الیزابېت ورور نه درلود، نو احتمالي وارثه دا شوه. که مور او پلار یې زوی درلودای، هغه به تر دې مخکې وارث او ځای ناستی وای، ځکه هغه وخت د ځای ناستي په توګه لومړیتوب د لومړي زوی و.
الیزابېت له هنري مارټن څخه چې د ایټون پوهنتون مرستیال ښوونکی و، د مشروطه تاریخ خصوصي زده‌کړې وکړې او فرانسوي ژبه یې له څو داسې روزونکو څخه زده کړه چې فرانسوي یې مورنۍ ژبه وه.
دویمه نړیواله جګړه
د ۱۹۳۹ کال په سپټمبر کې بریتانیا دویمې نړیوالې جګړې ته د ننه شوه. لرډ هیلشام وړاندیز وکړ چې په لندن کې له تکراري بمبارۍ د خوندي پاتې کېدو لپاره دواړې شهزادګیانې «الیزابېت او مارګارټ» باید کاناډا ته ولېږدل شي. مور یې دا وړاندیز ونه مانه او ویې ویل: «اولادونه مې له ما پرته نه ځي او زه له پاچا پرته نه ځم، نو پاچا هېڅکله نه ځي.» دواړې شهزادګیانې د ۱۹۳۹ کال تر کرېسمېس پورې د سکاټلنډ په بالمورال کلا کې پاتې شوې او بیا په نورفولک کې د سانډرینګهام ماڼۍ ته لاړې. د ۱۹۴۰ کال له فېبروۍ تر مې پورې د وینزر په رویال لژ کې پاتې شوې او بیا وروسته ویندروز کلا ته لاړې او هلته یې څه باندې پنځه کاله ژوند وکړ.
واکمني او تاج‌اېښودنه
په ۱۹۵۱ کال کې د شپږم جورج روغتیايي حالت مخ پر خرابېدو و او تر ډېره به په عمومي پېښو کې الیزابېت څرګندېده. کله چې هغې د ۱۹۵۱ کال په اکتوبر کې کاناډا ته سفر وکړ، له هغه ځایه امریکا ته لاړه او له ولسمشر هري اېس ټرومن سره یې په واشنګټن ډي سي کې وکتل. د ۱۹۵۲ کال په لومړیو کې الیزابېت او فیلیپ د کینیا له لارې استرالیا او نیوزلنډ ته په سفر لاړل. د ۱۹۵۲ کال د فېبرورۍ په شپږمه هغې ته د پاچا د مړینې خبر ورغی. فیلیپ دغه خبر نوې ملکې ته ورکړ. د هغې ځانګړي سکرتر مارټین چارټریس له هغې وغوښتل چې د سلطنت لپاره ځانته نوم غوره کړي. هغې وغوښتل چې الیزابېت پاتې کېدل مناسب دي. دویمه الیزابېت په ټولو مملکتونو کې ملکه اعلان شوه او دوی په چټکۍ سره بریتانیا ته وګرځېدل او ملکه او فیلیپ د باکینګهام ماڼۍ ته لاړل.
ادی کالو
ادي کالو د اسټرالیایي هیواد ګوام سیمه ییز والی (ولسمشر) دی.
بریډ جند
بریډ جند ولایت (بریجند) د ویلز هیواد له ولایتونو څخه یو دی. یاده ولسوالۍ کابو ۱۴۰ زره وګړي لري.
افريقا کې د وسپنې فلزات
په افریقا کې د اوسپنې فلزاتو لومړنۍ موضوع د ټیکنالوژۍ او د داخلي اوسپنې تولید لرغونپوهنه دواړه مطالعه کوي.
ځینې وروستي مطالعات په افریقا کې د 3000 او 2500 مخزېږديز ترمینځ د اوسپنې فلزاتو پیل نیټه نیسي. د نایجیریا، کامرون او مرکزي افریقا په ځینو برخو کې د اوسپنې فلزاتو لپاره شواهد شتون لري، ممکن د 2,000مخزېږديز په پیل کې. د تاریخي ژبپوهنې ځینې شواهد وړاندیز کوي چې د نایجیریا نوک کلتور ممکن د 1000 مخزېږديز له پیل څخه د اوسپنې بوی کولو تمرین کړی وي. په مالي کې د نایجر دره نږدې جینی - جیننو کلتور د 250 مخزېږديز د بانټو پراختیا  له 500 مخزېږديز څخه تر 400 زېږديز پورې، لکه څنګه چې د ویکټوریا د جهيل د اوریو کلتور کې ښودل شوي.
وسپنه د مسو، پيتل، لرګي او ډبرو په پرتله ډېره ګټه لري، د وسپنې کارول په افريقا کې د وسپنې له دورې راهيسې پيل شوي چې د کرنې ، صنعت ، سوداګرۍ او سیاسي واک پراختیا سره. په ځینو افریقایي کلتورونو کې، د اوسپنې کارګران او د اوسپنې کارګران د دوی په کار کې د لاسي کار له امله ټیټ حیثیت لري. په نورو کې، دوی د دوی د توکو د ارزښت له امله لوړ رتبه لري.
په افریقا کې د اوسپنې تولید د پیل او خپرېدو لپاره لرغون پېژندنې شواهد
که څه هم پوهان عقيده لري چې اوسپنه له 1860 مې پېړۍ راهیسې په اروپا کې کارول کيږي، دا لاهم معلومه نده چې ایا دا ټیکنالوژي د مدیترانې له سیمې څخه فرعي سهاران افریقا ته خپره شوې ، یا ایا دا په بل ځای کې د اوسپنې کار کولو څخه په خپلواکه توګه اختراع شوې. که څه هم د نولسمې پېړۍ اروپايي پوهانو د افریقا په نیمه صحرا کې د اوسپنې د کار کولو اصلي اختراع خوښوله، لرغونپوهانو د 1945 او 1965 ترمنځ لیکلو تر ډیره د کارتاج څخه لویدیځ افریقا ته او/یا د نیل په پورتنۍ برخه کې د میرو څخه د اوسپنې د بوی کولو ټیکنالوژۍ خپریدل خوښ کړل. مرکزي افریقا ته. دا په بدل کې د ډیرو وروستیو څیړنو لخوا پوښتل شوي چې د خپلواک اختراع لپاره استدلال کوي.
د 1950 لسیزې په وروستیو کې د رادیو کاربن تاریخ اختراع د چارکول د تیلو په واسطه د فلزاتو سایټونو نیټه کول فعال کړل چې د بوی کولو او جعل کولو لپاره کارول کیږي. د 1960 لسیزې په وروستیو کې په نایجر او مرکزي افریقا (روانډا، برونډي) کې د اوسپنې د خړوبولو ځایونو لپاره د حیرانتیا وړ ابتدايي راډیو کاربن نیټې ترلاسه شوې، دا نظر بیا راژوندي کوي چې د اوسپنې جوړول په خپلواکه توګه د افریقا په نیمه صحرا کې د افریقایانو لخوا اختراع شوي وو ]  تر 3600 قبل مسیح پورې. دا نیټې په کارتیج یا میرو کې د اوسپنې د کار کولو پیژندل شوي لرغونتوب څخه مخکې دي، د خپریدو فرضیه کمزورې کوي. په 1990 لسیزه کې، په لویدیځ مدیترانې (900-800 مخزېږديز) کې د فونیشین اوسپنې د بوی کولو شواهد وموندل شول، که څه هم په ځانګړې توګه په شمالي افریقا کې دا یوازې د 5مې څخه تر څلورمې پیړۍ پورې، یا د 7مې پیړۍ مخزېږديز پورې ښکاري. تر ټولو لومړی، معاصر یا وروسته د اوسپنې ترټولو پخوانی پیژندل شوی فلزاتو تاریخ د فرعي سهاران افریقا څخه دی. د لرغونپوهنې پوه مانفرډ ایګرټ په وینا، "کارتیج د سب سهاران د اوسپنې ایسک کمولو لپاره د اعتبار نقطه نه شي ګڼل کیدی." دا لا تر اوسه معلومه نه ده چې د اوسپنې کار په لومړي ځل د عصري سوډان په کوش او میرو کې عملي شو، مګر د میرو او مصر څخه د اوسپنې پیژندل شوي تاریخي تاریخونه د فرعي سهارا افریقا څخه مخکې نه دي، او په دې توګه د نیل دره هم امکان نلري. د فرعي سهاران د اوسپنې فلزاتو سرچینه وي.
د 1970 لسیزې په نیمایي کې په مرکزي نایجر کې د اوسپنې د خواړو خپلواکه اختراع لپاره نوې ادعاګانې شتون درلود  او له 1994 څخه تر 1999 پورې یونیسکو د "Les Routes du Fer en Afrique/The Iron Routes in Africa" نوښت تمویل کړ. په افریقا کې د اوسپنې فلزاتو د اصلیت او خپریدو تحقیق کول. دې دواړه په افریقا او مدیترانې کې د اوسپنې د لومړیو کنفرانسونو تمویل وکړ او یو حجم چې د يونيسکو له خوا خپور شو چې يو څه تناقض يې رامنځته کړ، ځکه چې پدې کې یوازې د خپلواک اختراع لید سره خواخوږي لیکوالان شامل وو.
د 2000 لسیزې په نیمایي کې د شواهدو دوه بیاکتنې په مطالعاتو کې تخنیکي نیمګړتیاوې وموندلې چې د خپلواک اختراع ادعا کوي، درې لوی مسلې راپورته کوي. لومړی دا و چې ایا د راډیو کاربن لخوا تاریخ شوي مواد د اوسپنې کار کولو پاتې شونو سره په خوندي لرغون پېژندنې کې تړاو لري. د مثال په توګه د نایجر څخه ډیری نیټې په عضوي موادو کې په لوښو کې وې چې د ځمکې په سطحه د اوسپنې شیانو سره پرتې وې. دویمه مسله د "زاړه کاربن" احتمالي اغیزه وه: لرګی یا چارکول د هغه وخت څخه ډېر پخوا چې وسپنه وموندل شي. دا په نایجر کې یوه ځانګړې ستونزه ده، چېرې چې د پخوانيو ونو سوځېدلي ډډونه چارکول وي او ځینې وختونه د بوی کولو کوټې په توګه غلط پېژندل شوي. دریمه مسله د 800 او 400 مخزېږديز تر مينځ د نېټو لپاره د رادیو کاربن میتود ضعیف دقیقیت دی چې په پورتنۍ اتموسفیر کې د رادیو کاربن غیر منظم تولید ته منسوب دی. له بده مرغه په فرعي سهارا افریقا کې د اوسپنې فلزاتو د لومړني خپریدو لپاره ډیری راډیو کاربن نیټې پدې حد کې راځي.
په 2007 کې د مرکزي افریقا په جمهوریت کې د ایټین زانګاتو او همکارانو لخوا د کیندنو په خپرولو سره جنجال یوځل بیا راپورته شو. په اوبويې کې دوی د اوسپنې یو نا معلوم جعل کیندنه وکړه چې د 2000مخزېږديز اته ثابت راډیو کاربن نیټې ترلاسه کوي. دا به Oboui په نړۍ کې د اوسپنې د کار کولو ترټولو زوړ ځای جوړ کړي، او په مرکزي افریقا کې د اوسپنې د نورو تاریخي شواهدو په پرتله زر کاله زوړ دی. د افريقا لرغونپوهانو تر منځ نظرونه په چټکۍ سره وېشل شوي دي. ځینې متخصصین دا تفسیر مني، مګر لرغونپوه برنارډ کلیسټ استدلال کړی چې اوبوی یو ډیر ګډوډ ځای دی، چې زاړه چارکول په زړو کچو کې د کندې کیندلو په واسطه د جعل کچې ته راوړل شوي. کلیسټ د سایټ څخه د فلزي اوسپنې د ساتنې غیر معمولي ښه حالت په اړه پوښتنې هم راپورته کړې. په هرصورت، لرغونپوهانو لکه کرډاک، ایګرټ او هال استدلال کړی چې دا ډول ګډوډي یا ګډوډي د سایټ طبیعت ته په کتو سره امکان نلري. برسیره پردې، هول، د ساتنې حالت په اړه، استدلال کوي چې دا مشاهده د خپرو شویو انځورونو پر بنسټ والړ و چې د خپرولو لپاره غوره شوي په غیر معمولي توګه د ښه ساتل شوي شیانو لږ شمیر استازیتوب کوي. په ګبابیري کې، د مرکزي افریقا په جمهوریت کې هم، ایګرټ د اوسپنې د کمولو کوټې او د لوهار ورکشاپ په ترتیب سره د 896-773 BCE او 907-796 مخزېږديز لومړنۍ نیټې سره شواهد موندلي دي. د بورکینا فاسو په شمال کې، دوروولا ته نږدې د چاودنې د کوټې پاتې شوني هم د 8 پیړۍ مخزېږديز پورې اړه لري، چې د بورکینا فاسو د نړیوال میراث ځای د لرغوني فیرس فلزاتو سایټونو رامینځته کولو لامل شو. د نایجیریا په سویل ختیځ (اوس ایګبولینډ ) کې د نسوکا په سیمه کې، لرغون پېژندنې ځایونه چې د اوسپنې خړوبولو کوټې او سلیګ لري په 750 مخزېږديز کې په اوپي (اګسټین هول 2009) او په لیجا کې 2,000 مخزېږديز کیندل شوي دي (Pamela Ezeka 2009). د اګستین هول (2018) په وینا، د کامرون د ګباټورو له ساحې څخه د 2,153-2,044 مخزېږديز او 2,368-2,200 مخزېږديز پورې د اوسپنې کار کولو شواهد شتون لري.
په 2014 کې، لرغون پېژندونکي منفرډ ایګرټ استدلال وکړ چې که څه هم لا تر اوسه بې نتیجې دي، شواهد په ټولیز ډول په افریقا کې د اوسپنې فلزاتو خپلواکه اختراع وړاندیز کوي. د 2018 په یوه څیړنه کې، لرغونپوه اګسټین هول هم استدلال کوي چې یو خپلواک اختراع خورا احتمال لري.
پداسې حال کې چې د اوسپنې د بوی کولو اصلیت د راډیو کاربن لخوا تر نیټې پورې ستونزمن دی، د 400 مخزېږديز وروسته د اوسپنې کارونې د خپریدو تعقیب لپاره د دې کارولو سره لږې ستونزې شتون لري. په 1960 لسیزه کې دا وړاندیز شوی و چې د اوسپنې کار د بنتو ژبو ویونکو لخوا خپور شوی و، چې اصلي ټاټوبی یې د ختیځ نایجیریا او لویدیځ کامرون د بینیو سیند په دره کې د ژبپوهانو لخوا موقعیت لري. که څه هم ځینې ادعا کوي چې د اوسپنې یا اوسپنې کار کولو لپاره هیڅ کلمې د بیارغول شوي پروټو بنتو لپاره نه موندل کیږي، په لویدیځه افریقا کې د ځای نومونه بل ډول وړاندیز کوي، د بیلګې په توګه (اوکوتا) ایلورین، په لفظي توګه "د اوسپنې د کار ځای". ژبپوه کریسټوفر اهرت استدلال کوي چې په بنتو ژبو کې د اوسپنې کار کولو لپاره لومړني ټکي د عصري یوګانډا او کینیا په شاوخوا کې د مرکزي سوډانیک ژبو څخه اخیستل شوي، پداسې حال کې چې جان وینسینا د دې پرځای استدلال کوي چې دوی په غیر بنتو ژبو کې پیدا شوي. په نایجیریا کې، او دا د اوسپنې فلزات سویل او ختیځ ته د بانټو ویناوالو ته خپاره شوي، کوم چې دمخه د کانګو باران ځنګل او د لویو جهيلونو په سیمه کې خپور شوی و. لرغون پېژندنې شواهد په ښکاره ډول په ډاګه کوي چې د اوسپنې او غلې دانې کرنې (جوار او جوار) د لومړي پیړۍ په پیل کې د سویلي تنزانیا او شمالي زامبیا څخه د سویل لور ته د دریمې یا څلورمې پیړۍ لخوا د اوسني جنوبي افریقا ختیځ کیپ سیمې ته خپره شوه. . دا خورا احتمالي بریښي چې دا د بنتو ژبو خلکو د مهاجرت له لارې پیښ شوي.
تخنیکونه
د افریقې د اوسپنې د بوی کولو ټولې داخلي پروسې د بلومیري پروسې ډولونه دي. د بلومیري بوی کولو پروسې خورا پراخه لړۍ د زاړه نړۍ د نورو ځایونو په پرتله په افریقایي وچه کې ثبت شوې ، شاید د دې لپاره چې بلومیري تر 20 پیړۍ پورې د فرعي سهاران افریقا په ډیری برخو کې کارول کیږي ، پداسې حال کې چې په اروپا او د آسیا ډیری برخو کې دوی مخکې له دې چې د بلومیري ډیری ډولونه ثبت شي د چاودنې د کوټې لخوا بدل شوي. د WW Cline په افریقا کې په تیرو کلونو کې د بلومیري اوسپنې د بوی کولو د سترګو شاهد ریکارډونو تالیف د ارزښت وړ دی، او د وروستیو توکمیزو او لرغون پېژندنې مطالعاتو لخوا بشپړ شوی. په 19 او 20 پیړیو کې کارول شوي کوټونه د کوچنیو کڅوړو فرنسونو پورې اړه لري چې د ځمکې له سطحې څخه کیندل شوي او د بیلو پواسطه ځواکمن شوي، د 1.5 مترو لوړوالي څخه تر 6.5 مترو پورې د طبیعي مسودې فرنسونو (د بیلګې په توګه د کار کولو لپاره ډیزاین شوي فرنسونه) پرته له زنګونو څخه).
د استوایی افریقا په ډیری برخه کې کارول شوي ایسک لاټریټ وو ، کوم چې په لویدیز ، مرکزي او سویلي افریقا کې په زړو براعظمونو کې په پراخه کچه شتون لري. مقناطیسي شګه، چې د اوبو په جریان کې په سیندونو کې متمرکزه شوې، ډیری وختونه په غرنیو سیمو کې کارول کیږي، د ګټې اخیستنې وروسته د اوسپنې غلظت لوړولو لپاره. په اوسني سویلي افریقا کې د اوسپنې دمخه استعماري کارګرانو حتی د اوسپنې - ټایټانیوم معدنیات بوی کړي چې عصري چاودنې کوټې د کارولو لپاره ندي ډیزاین شوي. د بلومیري کوټې د چاودنې د کوټو په پرتله لږ تولیدي وې، مګر خورا څو اړخیزې وې.
د تیلو کارول په دوامداره توګه چارکول وو، او محصولات د ګلانو (د اوسپنې یو کلک ډله) او سلیګ (د مایع ضایع محصول) وو. افریقایي اوسپنې کارګرانو په منظمه توګه غیر همجنسي فولادو ګلونه تولیدول ، په ځانګړي توګه په لویو طبیعي مسودو کې. په ګلونو کې په دوامداره توګه یو څه تړل شوي سلیګ شامل وو، او د کوټې څخه د ایستلو وروسته باید د امکان تر حده د سلیګ د لرې کولو لپاره بیا تودوخه شي او په ګولیو وویشتل شي. د اوسپنې یا فولاد نیمه جوړ شوي بارونه د لویدیز افریقا په ځینو برخو کې په پراخه کچه سوداګري شوي ، لکه د مثال په توګه د نایجیریا - کامرون په پوله سکور کې ، کوم چې په نولسمه پیړۍ کې په کال کې زرګونه بارونه شمال ته د چاد جهيل ته صادرول. که څه هم ډیری افریقایي اوسپنې کارګرانو د فولادو ګلونه تولید کړي، په فرعي صحارا کې تر اوسه ډیر لږ شواهد شتون لري چې د فولاد د سختولو او تودوخې په واسطه یا د جامع وسیلو د جوړولو لپاره چې د نرم خو سخت اوسپنې بدن سره د فولادو د قطع کولو کنډک سره یوځای کوي. د پخوانیو افریقایي اوسپنې وسیلو نسبتا لږ فلزاتوګرافي لا تر اوسه نه ده ترسره شوې، نو دا پایله ممکن د راتلونکي کار لخوا تعدیل شي.
په اروپا، هند یا چین کې د بلومیري اوسپنې کارګرانو په څیر، افریقایي فلزي کارګرانو د اوبو بریښنا نه کارولې ترڅو په داسې لویو کوټو کې زنګونه ووهل شي چې د لاس په ځواک شوي زنګونونو سره مینځل کیدی شي. دا یوه برخه ده ځکه چې د افریقا نیمه صحرا د نورو سیمو په پرتله د اوبو بریښنا لپاره خورا لږ ظرفیت لري  ، مګر دا هم ځکه چې د روټري حرکت په خطي حرکت بدلولو لپاره هیڅ انجینري تخنیکونه ندي رامینځته شوي. په هرصورت، افریقایي اوسپنې کارګرانو د خپلو کوټونو اندازې زیاتولو لپاره یوه لاره ایجاد کړه، او په دې توګه د هر چارج تولید شوي فلزي مقدار، پرته له بیلو کارولو څخه. دا د طبیعي مسودې کوټه وه، کوم چې د چیمني اغیزې په کارولو سره د سلیګ جوړولو او وچولو لپاره اړین تودوخې ته د رسیدو لپاره ډیزاین شوی - ګرمه هوا د فرنس موضوع پریږدي په بیس کې د خلاصیدو له لارې ډیر هوا ته ځي. (طبیعي مسوده فرنسونه باید د باد ځواک لرونکي کوټونو سره مغشوش نه شي ، کوم چې په دوامداره توګه کوچني وو). طبیعي مسوده فرنس د فیرس فلزاتو کې یو افریقایي نوښت و چې په پراخه کچه خپور شو. طبیعي مسوده کوره په ځانګړې توګه د افریقا د سوانا ځنګلونو ځانګړتیا وه، او په دوه کمربندونو کې کارول کیده - په لویدیځ کې له سینیګال څخه په ختیځ کې سوډان پورې د ساحلي ځنګلونو په اوږدو کې، او د جنوبي تنزانیا له سویل څخه تر شمالي زیمباباب پورې د براچیستیګیا-جولبینارډیا (میومبو) ځنګلونو کې. . تر ټولو پخوانۍ طبیعي مسودې چې تر اوسه موندل شوي په بورکینا فاسو کې دي او د اوومې / اتو پیړیو پورې تاریخ لري د سلیګ لوی ډله (10,000 څخه تر 60,000 ټنو) په توګو، بورکینا فاسو او مالي کې په ځینو ځایونو کې یادونه شوې چې د لوی پراخ پراخوالی منعکس کوي. په لویدیځه افریقا کې د اوسپنې تولید له 1000 زېږديز وروسته چې د طبیعي مسودې فرنس ټیکنالوژۍ خپریدو سره تړاو لري. مګر په افریقا کې د اوسپنې ټول لوی تولید د طبیعي مسودې له کوټو سره تړاو نه درلود - د میرو (سوډان، له لومړۍ څخه تر پنځمې پیړۍ پورې) د سلیګ ټیپ کولو بیلو چلول شوي کوټونو، او د 18 - 19 پیړۍ لوی اوسپنې تولید شوي. د کیمرون د شنو ځمکو صنعت د غیر نلونو په واسطه چلول شوي کوره. د اوسپنې ټولې لویې بوی تر دې دمه ثبت شوي د سهیلیان او سوډانیک زونونو کې دي چې په لویدیځ کې له سینیګال څخه په ختیځ کې سوډان ته غځیږي؛ په مرکزي یا جنوبي افریقا کې د دې په څیر د اوسپنې د بوی کولو غلظت شتون نه درلود.
داسې شواهد هم شتون لري چې کاربن فولاد په لویدیځ تنزانیا کې د هایا خلکو د پلرونو لخوا 2,300-2,000 کاله دمخه د "مخکې تودوخې" پیچلې پروسې لخوا رامینځته شوی و چې د تودوخې دننه تودوخې ته اجازه ورکوي تر 1800 پورې ورسیږي. °C
دا تخنیکونه اوس د فرعي سهاران افریقا په ټولو سیمو کې له منځه تللي دي، پرته له دې چې د ځینو تخنیکونو په صورت کې، د ایتوپیا په ځینو لرې پرتو سیمو کې. د افریقا په ډیری سیمو کې دوی د 1950 څخه دمخه د کارونې څخه محروم شوي. د دې اصلي لامل له اروپا څخه د وارد شوي اوسپنې زیاتوالی و. تورسران اوس هم د افریقا په کلیوالو سیمو کې د کرنیزو وسایلو د جوړولو او ترمیم لپاره کار کوي، خو هغه اوسپنه چې دوی یې کاروي له زړو موټرو څخه واردیږي او یا هم له کاره لویږي.
کارول
اوسپنه یوازېنی فلز نه و چې په افریقا کې کارول کیده؛ مسو او پیتل هم په پراخه کچه کارول کیده. په هرصورت د اوسپنې ثابت خپریدل پدې معنی دي چې دا باید د ډیری مختلف استعمالونو لپاره ډیر مناسب ملکیتونه ولري. د مسو په پرتله د هغې دوام پدې معنی دی چې دا د کرنې له ټوټو څخه د وسلو جوړولو لپاره د ډیری وسایلو جوړولو لپاره کارول کیده. اوسپنه د شخصي زینت لپاره په زیورونو ، د هنري کارونو اغیزمنو ټوټو او حتی وسایلو کې کارول کیده. دا د مختلفو بڼو سکې او اسعارو لپاره کارول کیده. د مثال په توګه، کیسي پینس؛ د اوسپنې اسعارو دودیز ډول چې په لویدیځ افریقا کې د سوداګرۍ لپاره کارول کیږي. دا د اوسپنې راډونه دي چې له <30 څخه نیولې دي له cm څخه تر 2m پورې اوږدوالی. د دوی د کارونې وړاندیزونه د ازدواجي معاملو څخه توپیر لري، یا په ساده ډول دا چې دوی د ټرانسپورټ لپاره یو مناسب شکل و، خړوب شوی او یو مطلوب څیز ته بدلول. د اوسپنې اسعارو ډیری بیلابیل ډولونه شتون لري، ډیری وختونه په سیمه ایز ډول په شکل او ارزښت کې توپیر لري. اوسپنه د نورو موادو ځای نه نیسي، لکه د ډبرې او لرګیو وسایل، مګر د تولید مقدار او د کارونې مختلف ډولونه د پرتله کولو له مخې د پام وړ لوړ وو.
ټولنیز او کلتوري اهمیت
دا مهمه ده چې دا وپیژندل شي چې پداسې حال کې چې د اوسپنې تولید په افریقا کې په کلتوري توګه د سوداګرۍ او پراختیا په برخه کې خورا لوی نفوذ درلود (مارټینلي، 1993، 1996، 2004)، او همدارنګه په ټولنیز ډول په عقایدو او رسمونو کې، لوی سیمه ایز توپیر شتون لري. د کلتوري اهمیت لپاره ډیری شواهد د هغه عملونو څخه راځي چې لاهم د مختلف افریقایي کلتورونو لخوا ترسره کیږي. په تیرو وختونو کې د اوسپنې تولید په شاوخوا کې د پیښو په بیارغونه کې د ایتونوګرافیک معلومات خورا ګټور وو، مګر بیارغونه کیدای شي د وخت او د انتروپولوژیست مطالعاتو لخوا د نفوذ له لارې تحریف شي.
L د اوسپنې د تولید کنټرول اکثرا پخپله د اوسپنې کارګرانو لخوا و، یا په لویو ټولنو لکه سلطنتونو یا دولتونو کې "مرکزي ځواک" (Barros 2000، p. ۱۵۴). داسې انګیرل کیږي چې د سوداګرۍ غوښتنې په پایله کې ځینې ټولنې یوازې د بوی یا سمیټ په توګه کار کوي، یوازې د ډیری مهارتونو څخه چې د تولید پروسې لپاره اړین دي تخصص لري. دا ممکنه ده چې دا د دې لامل شوي چې سوداګر د اوسپنې په لیږد او سوداګرۍ کې تخصص ولري (Barros 2000, pg152). په هرصورت، هرې سیمې د اوسپنې تولید له صنعتي کولو څخه ګټه نه ده اخیستې، نورو د چاپیریال ستونزې رامینځته کړې چې د پراخو ځنګلونو د تخریب له امله رامینځته شوي چې د سونګ کوټونو لپاره د چارکول چمتو کولو لپاره اړین دي (د مثال په توګه د میما سیمې ایکولوژیکي بحران (هول 2000، pg48)).
د اوسپنې څاڅکو او لوښو د خپل کلتور له مخې مختلف ټولنیز حیثیت ترلاسه کړ. ځینې یې په ټولنه کې د لاسي کار د اړخ او د جادوگرۍ سره د اړیکو له امله ټیټ وو، د بیلګې په توګه په ماسای او تواریګ کې (Childs et al. 2005 pg 288). په نورو کلتورونو کې مهارتونه اکثرا د کورنۍ له لارې تیریږي او د دوی په ټولنه کې لوی ټولنیز حیثیت (کله ناکله حتی د جادوګرانو په توګه هم ګڼل کیږي). د دوی پیاوړې پوهې دوی ته اجازه ورکړه چې مواد تولید کړي چې ټوله ټولنه تکیه کوي. په ځینو ټولنو کې داسې انګیرل کیده چې دوی دومره قوي فوق العاده قدرتونه لري چې دوی د پاچا یا مشر په توګه لوړ ګڼل کیږي. د مثال په توګه، د پاچا روګیرا په شاهي مقبره کې یو کیندنه (لوی جهيلونه، ختیځ افریقا) د هغه په سر کې دوه اوسپنې ویښتان وموندل (Childs et al. 2005، p. 288 په هربرټ 1993 کې: ch.6). په ځینو کلتورونو کې افسانوي کیسې د اوسپنې د بوی د اساس په شاوخوا کې رامینځته شوي چې د دوی د خدای په څیر اهمیت ټینګار کوي.
رسمونه
د بوی کولو پروسه اکثرا د ټولنې له نورو برخو څخه لرې ترسره کیده. د اوسپنې کارګران په دودونو کې بوخت وو چې د ښه تولید هڅولو او د بد روحونو مخنیوي لپاره ډیزاین شوي ، پشمول سندرې او دعاګانې او همدارنګه د درملو او قربانیو ورکول. وروستنۍ معمولا پخپله په فرنس کې ایښودل شوي یا د کوټې د بنسټ لاندې ښخ شوي. د دې مثالونه په تانزانیا او روانډا کې د اوسپنې د دورې په پیل کې (Schmidt 1997 in Childs et al.، 2005 p. ۲۹۳).
سرچينې
<references group="" responsive="0">
کتابتون
MetalAfrica: د افريقا د فلزي کار کولو په اړه علمي شبکه
مخ پر وړاندی لوستل
وېشنيزه:درې دورو سيستم وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
هاګاتنیا
هاګاتنیا Hagatna) په آرام سمندر کې د امریکا متحده آیالاتونو اړوند سیمې ګوام په لویدیځ سمندر غاړی کې پرته پلازمینه ده.
تيودور درايزر
اخځليک
۱- https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B5%D1%80,_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80
وېشنيزه:بهرني لیکوال وېشنيزه:امريکايي ليکوال
ددیدو
ددیدو په انګلیسي Dededo) په آرام سمندر کې پروت د امریکا متحده آیالاتون اړوند سیمې ګوام یوه ولسوالۍ ده چې د نور هیواد په کچه پکې ډیر شمیر وګړي میشت دي.
د بشر تاریخ
د بشریت د لیکلي تاریخ نه د تاریخ څخه وړاندې دوره شتون لري چې د پالیولیتیک په عصر ("د ډبرې لرغونی پېر") سره پیل کېږي او بیا ورپسې د نیولیتیک ("د ډبرې نوی پېر") راځي. په نیولیتیک پېر کې د ۱۰۰۰۰ او ۵۰۰۰ تر مېلاد وړاندې کلونو تر منځ د نږدې ختیځ په حاصلخیزه هلال (Near East's Fertile Crescent) کې کرنیز انقلاب پیل شو. د دې دورې پر مهال، انسانانو د نباتاتو او حیوانانو منظمه پالنه پیل کړه. لکه څرنګه چې کرنه پرمخ تلله، ډېری انسانان د کوچیاني ژوند څخه راوتلل او په خپلو کورونو کې د بزګرانو په موخه د تل لپاره مېشت شول. نسبي امنیت او د کرنې څخه ترلاسه شوي زیات حاصلات د دې لامل شو چې ټولنې په ډېرېدونکې بڼه په سترو واحدونو ووېشل شي او دا چاره د ټرانسپورټ (لېږد او رالېږد) په پرمختګ سره نوره هم پیاوړې شوه.
له تاریخ څخه وړاندې او تاریخي دورو کې، خلکو تل اړتیا درلوده چې باید د څښاک اوبو د ډاډمنو سرچینو سره نږدې واړوي. به دایمي استوګنوځایونو کې اوسېدل ان ۴۰۰۰ کاله له مېلاد وړاندې څخه په ایران، بین النهرین، د هند لویې  وچې په اباسین دره، د مصر د نیل پر څنډو او د چین سیندونو په اوږدو کې راپیل شول. د بزرګرۍ په رامنځته کېدلو سره، د غلو دانو کرنه ډېره پرمخ لاړه او د فصلونو رسېدلو په موسمونو کې د خوراکي توکو د ذخیره کولو لپاره د کار وېش هم دود شو. د کار وېش د دې لامل شو چې هوسا لوړه طبقه رامنځته او ښارونه پراختیا ومومي او پدې توګه د تمدن بنسټ جوړ شو. د بشري ټولنو ډېرېدونکې پېچلتیا د دې لامل شوه چې د محاسبې او لیکنې سیسټمونه رامنځ ته شي. د هند په نیمه لویه وچه کې د برونز عصر په وروستیو کې هندویزم رامنځته شو. په محوري عصر (Axial Age) کې بودايي، تاویزم، کنفوشینیزم او جینیزم دینونه رامنځته شول.
د تمدنونو د غوړېدلو سره، لرغونی تاریخ ("پخوانی تاریخ" چې تر ۵۰۰ زېږدېز کال پورې د هند کلاسیک پېر او زرین عصر هم پکې شاملېږي) د امپراطوریو د ظهور او زوال شاهد و. له کلاسیک وروسته تاریخ ("منځنۍ پېړۍ"، ۵۰۰-۱۵۰۰ زېږدیز) د عیسویت د ظهور، اسلامي زرین عصر (۷۵۰-۱۲۵۸ زېږدیز) او تیموریان او ايټالوی ریناسنس (له نږدې ۱۳۰۰ زېږدیز څخه) شاهد و. په ۱۵مه پېړۍ کې د متحرک چاپ رامنځته کېدلو په اروپا کې په ارتباطاتو کې انقلاب راوست او د معلوماتو لاپراخ خپراوي ته يې زمینه برابره کړه، د منځنیو پېړیو پای يې چټک کړ او د علم انقلاب ته یې لاره پرانیسته. په لومړنی عصري پېر کې چې ځينې مهال يې "اروپايي عصر یا د اسلامي باروتو عصر بولي، له شاوخوا ۱۵۰۰ څخه ۱۸۰۰ زېږدیز پورې، د اکتشاف عصر (Age of Discovery) او د روشنګرۍ عصر (Age of Enlightenment) هم شاملېږي. په ۱۸مه پېړۍ کې، د علم او ټکنالوژۍ تراکم داسې یوې کچې ته ورسېد چې صنعتي انقلاب یې رامنځته او وروستنی عصري پېر يې راپیل کړ، کوم چې د ۱۸۰۰ زیږدیز کال شاوخوا پیل شو او تر اوسه لا ادامه لري.
د تاریخي دوره بندۍ مسله (په لرغونې، له کلاسیک وروسته، لومړني عصري او وروستي عصري دور د تاریخ وېشل) د پخوانۍ نړي، په ځانګړې توګه د اروپا او مدیترانې لپاره رامنځته شوې او دلته ښه پلې کېږي. له دې سیمې بهر، د لرغوني چین او لرغوني هند په ګډون، تاریخي زماني جدول په جلا بڼه ښکاره کېږي. په ۱۸مه پېړۍ کې، د پراخ نړیوال تجارت او استعمار له امله، د ډېرو تمدنونو تاریخونه په پام وړ کچه یو په بل کې واوبدل شول، چې دا بهیر د نړیوالتوب په نامه پېژندل کېږي. په تېرو دوه نیمو پېړیو کې د نفوس د ودې نرخ، تعلیم، ټکنالوژي، ارتباطات، تجارت، د وسلو تخریب  او ژوندچاپېریالیز تخریب په ستره کچه چټک شوی دی او بې ساري فرصتونه او خطرونه يې رامنځته کړي دي چې اوس د ځمکې کُرې بشری ټولنې ورسره مخ دي.
لومړني انسانان
جنیټیکي اندازه کول ښيي چې شاوخوا له ۴,۶ میلیونه څخه تر ۶,۲ میلیونه کاله وړاندې، د هوموساپین انسانانو د رامنځته کوونکي د احتمالي بیزو کورنۍ د هغو بیزوګانو د کورنۍ څخه راجلا شوې ده چې شامپانزي او بونوبو بیزوګان ترې رامنځته شول. شامپانزي او بونوبو بیزوګان د نننیو انسانانو سره تر ټولو نږدې ژوندۍ کورنۍ ده. د اناټومۍ له اړخه، ننني انسانان نږدې ۳۰۰۰۰۰ کاله وړاندې په افریقا کې راښکاره شول او نږدې ۵۰۰۰۰ کاله مخکې يې رفتاري عصریت (behavioral modernity) ته لاسرسی وموند. پلېئولیتیک دوره د هومینید (hominid) انسانانو په لاس د جوړو شویو وسایلو د کارونې په رامنځته کېدو سره پیل شوه. هومو ایرکتوس (Homo erectus) انسانانو د زرګونو کلونو لپاره د لرګیو او ډبرو ساده وسایل وکارول، خو د وخت په تېرېدو سره، دا وسایل لاډېر ښه او سم او پېچلي شول. ښايي ۱,۸ میلیونه کاله وړاندې، په مشخصه توګه ۵۰۰۰۰۰ کاله مخکې، انسانانو د اور څخه د تودوخې او پخلي په پار استفاده پیل کړه. په پلېئولیتیک دوره کې انسانانو ژبه او مفهومي ټولګه (conceptual repertoire) رامنځ ته کړه چې هم د مړو منظم ښخول او هم د ژوندیو منظم سینګارول پکې شامل و. کولای شو لومړنۍ هنري نندارې د غاري نقاشیو او مجسمو په بڼه ووینو چې د پیل له غاښ، ډبرې او هډوګي څخه جوړې شوي چې یو ډول معنویت پکې ښکاري؛ په ځانګړې توګه چې یا په روح پالنې (animism) او یا په جادوګرۍ (shamanism) تعبیرېږي. پلېئولیتیک انسانانو به ښکار کاوه او په عمومي ډول کوچیان و. د لرغون پېژندنې او جنیټیک ډېټا وړاندیز دا دی چې د پلېئولیتیک اصلی نفوس ښکار کاوه چې د لږو ونو لرونکو لرګینو سیمو کې به اوسېدل اودا خلک په هغو سیمو کې چې لومړنی تولید به پکې ډېر و ګډوډ پراته  و او د ګڼو ځنګلونو له پوښښ څخه یې ډډه کوله.
نږدې ۶۰۰۰۰ کاله وړاندې ننني انسانان په چټګ ډول د افریقا څخه له ځنګلونو تشې اروپا او آسیا ته خپاره شول. شمالی امریکا او اقیانوسیې ته د بني آدم چټک خپرېدل د وروستي کنګل پېر  (Ice Age)په اوج کې ترسره شول. په هغه مهال، نننۍ د معتدلې اوبو او هوا درلودونکې سیمې هېڅ د اوسېدو نه وې. خو بیا هم د کنګل پېر په پای کې، شاوخوا ۱۲۰۰۰ کاله مخکې، انسانانو په نړۍ له کنګل څخه تشې نږدې ټولې ځمکې نیولې وې.
د تمدن رامنځته کېدل
شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله مخکې پیل شوی د نیئولیتیک انقلاب د کرنې د رامنځته کېدو شاهد و چې د انسان د ژوندکولو  طریقه يې له آره وربدله کړه. د غلو دانو کرل او د حیواناتو اهلي کول لږترلږه د زوکړې څخه ۸۵۰۰ کاله مخکې په منځني ختیځ کې د غنمو،  وربشو، پسونو او وزو بڼه رامنځته شول. د اباسین په دره کې هم د میلاد څخه ۶۰۰۰ کاله وړاندې غلې دانې وکرل شوې او غواګانې او غوایان یا رمې اهلي شوې. د چین د ژیړ سیند په دره کې هم اېږدن (ارزن) او نورې غلې دانې له میلاد څخه شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې وکرل شوې. د میلاد څخه لږترلږه ۸۰۰۰ کاله وړاندې د یانګتزه درې انسانانو وریژې وکرلې. په امریکا کې هم لمرګلي له میلاد څخه لږترلږه ۴۰۰۰ کاله وړاندې وکرل شول او جوار او لوبیا بیا په منځنۍ امریکا کې له میلاد څخه ۳۵۰۰ کاله وړاندې وکرل شول. کچالو په لومړي ځل د جنوبي آمریکا په انډېس غرونو کې وکرل شول او په هماغه سیمه کې د لاما په نامه حیوان هم اهلي شو. فلزکاري په لومړي ځل له میلاد څخه ۶۰۰۰ کاله وړاندې د مسي وسایلو او ګاڼو په جوړولو کې وکارول شوه. ورپسې سره زر راغلل چې هغه هم په ګاڼو کې کارول کېدل. د فلز کاني تیږو ته اړتیا د سوداګرۍ لامل شوه ځکه هغه مهال چې لومړنیو انسانانو استوګنځي جوړول د فلزي کاني تیږو د کمښت سره مخ و.
سافټویر
سافټویر (په انګلیسي: Software) د کمپیوټر هغه برخې ته اشاره کوي چې هارډویر ته ځانګړي لارښوونې ورکوي. د مثال په توګه، د مایکروسافټ ورډ یو سافټویر دی چې موږ په اسانۍ سره متن پکښې لیکلو.
د سافټویر ځینې بیلکې
پدې برخه کې د متن لیکلو سافټویرونه (word processors) کمپیوټري لوبي (video games) او داسې نور شامل دي.
وېشنيزه:کمپیوټر وېشنيزه:سافټویر
اناپلازموسېز
اناپلازموسېز (په انگرېزي: Anaplasmosis) يوه انتاني ناروغي ده چې د شخوند وهونکو څارويو د رکېټېسيا پرازيت، اناپلازما جنس باکټېريا، په سبب رامنځ ته کېږي. دا باکټېريا د وينه زبېښونکو کنکو په وينه کې ژوند کوي. همدا راز دا باکټېريا په درمليزو چارو لکه جراحي، د څارويو د ښکرونو د غوڅولو په وخت کې، د څارويو خصي کولو او د ټاټو اوزارو او هغو ستنو له لارې چې تعقيم شوي نه وي، جوړ انسان ته لېږدول کېږي.
عبدالعلي اخوندزاده
علامه عبدالعلي اخوندزاده (زوکړه ۱۸۸۲ زېږدي کال - مړینه ۱۹۴۴ ز کال) د پښتو ژبې شاعر، د ښوونې او روزنې د دودولو يو مبارز او روښاندی وو.
اناپلازموسېز
ژوند څرخ
د اناپلازما اورگانيزم د کنکو په گېډه کې د يوه بشپړ ژوند څرخ نه تېرېږي. مچان بيا د همدغه اورگانيزم مېخانيکي لېږدونکي گڼل کېږي، او په همدې توگه د دې ناروغۍ په پېښولو کې اهمه دنده نه لري. په دې ناروغۍ اخته زاړه څاروي د وينې د کمښت شديد حالت او عضلاتي تخريب سره مخامخېږي. خو په کم عمره څارويو کې او په ډېرو شخوند وهونکو څارويو کې د اناپلازما تر اخته کېدو وروسته کوم کلينيکي نښې نه ليدل کېږي خو دا ډول څاروي د همدغه اورگانيزم وړونکي وي.
له کلاسیک وروسته تاریخ
په آسیا کې د اسلام خپرېدلو یوه نوې امپراطوري او اسلامي زرین عصر رامنځته کړ چې هلته د آسیا، افریقا او اروپا لویو وچو تر منځ سوداګري روانه او د منځنیو پېړیو په اسلامي نړۍ کې ساینسي پرمختګونه تر سره کېدل. ختیځې آسیا د چین امپراطورۍ د  بشپړ ځواک جوړېدل تجربه کول چې له امله يې ګڼې شتمنې شاهي کورنۍ رامنځته شوې او په کوریا، ویتنام او جاپان يې اغېز درلود. په چین کې له کلاسیک څخه وروسته پېر کې باروت جوړ شول. د مغولو امپراطورۍ اروپا او آسیا سره ونښلوله او د دواړو سیمو ترمنځ يې خوندي سوداګري او ثبات رامنځته کړ. په دې پېر کې د نړۍ نفوس دوه چنده شو او په ۵۰۰ زېږېدېز کال کې انساني نفوس له ۲۱۰ میلیونه تنو څخه په ۱۵۰۰ زېږدېز کال کې ۴۶۱ میلیونه تنو ته لوړ شو. په دې عصر کې که څه هم نفوس په چټکۍ سره وده ومونده خو د ځینو پېښو له امله بېرته رالږ شو لکه د جسټانیان طاعون، د مغولو ښکېلاکونه او تور مرګ.
اناپلازموسېز
ژوند څرخ
دا چې همدا اورگانيزم د اخته څارويو په سرو کروياتو کې ځانونه د معافيتي نظام د بريد نه پټوي، نو په همدې دليل د دغه انتان د بشپړه له منځه وړلو کار ستونزمن کېږي. کله چې معافيتي نظام پر انتان د بري موندلو کې پاتې راشي، نو بيا همدا اورگانيزم وده کوي او د کوربه حالت ورانېدو خواته خوځوي.
عبدالعلي اخوندزاده
مخينه
عبدالعلي اخوندزاده پر ۱۸۸۲ ز کال زېږېدلی وو. د کوټي شمال ختیځ لور ته په شاوخوا څلوېښت کیلومیټرۍ کې د خانوزۍ نومي کلی دی چې د اسيا په کچه يې د تعلیم شرح تر ټولو ښه یادېږي. شاوخوا سل کاله وړاندې عبدالعلي اخوندزاده په لومړي ځل دې سيمه کې هغه وخت يو ښوونځی خلاص کړ چې په پښتنو کې لا تعلیم ته په ښه نظر نه کتل کېدل. عبدالعلي اخوندزاده پکې لومړی د خپل کور ماشومان داخل کړل او وروسته يې کرار کرار کليوالو ته ذهن ورکړ چې زده کړه بې له دې چي نور يې ستاينه درته وکړي، بايد وکړو!
له کلاسیک وروسته تاریخ
دې پېر ته د منځنیو پېړیو پېر، له پخواني تاریخ وروسته پېر، له لرغونې زمانې وروسته پېر او له عصري تاریخ څخه وړاندې پېر هم وايي.
عبدالعلي اخوندزاده
مخينه
د پټې خزانې د موندونکي تر څنگ اخوندزاده د پښتو اديب هم دی چې د شاخ گل په نامه شعري دېوان لري چې د کوټې پښتو اکاډیمۍ چاپ کړی دی.
اناپلازموسېز
وېش
د امريکا په جنوبي او لوېديځو سيمو کې اناپلازموسېز د کنکو په ډرماسېنټور جنس کې موندل کېږي. که څه هم چې واکسينونه جوړ شوي خو تر دې دمه يو هم د عامو خلکو د کارولو لپاره نه دي راوتلي. د ۲۰ مې پېړۍ په پيل کې، دې ناروغۍ د لوېديځې امريکا په اقتصاد لويه اغېزه کړې وه. په ۱۹۸۰ او ۱۹۹۰ کالونو کې، د کنک وژونکو داروگانو په مرسته د کنکو خپرېدل کنټرول شول او همداراز د اوږدمهاله اغېزو انټيبيوتيکي درملنې، لکه ټېټراسايکلين، وکولای شول چې د دغې ناروغۍ مخه تر دې حده ونيسي. اوس دې ناروغۍ ته د يوې سترې ستونزې په توگه نه کتل کېږي.
عبدالعلي اخوندزاده
مخينه
علامه حبيبي يې په اړه ليکي: «علامه عبدالعلي اخوندزاده ما له ۱۳۳۸ هـ ق راهیسته پېژندی. زه به د لسو کالو وم چې د کندهار يوه سندرغاړي باغي اخوندزاده به د عبدالعلي بدلې د ارغنداو په گڼو باغو کۍ ويلې او دده ږغ به مځکه او آسمان رېږداوه.
له کلاسیک وروسته تاریخ
اصطلاحات او دوران بندي
له کلاسیک وروسته تاریخ هغه دوران بندي ده چې په هغې کې تاریخپوهان تاریخ ته د نړۍ د تاریخ له اړخه کتنه کوي، په ځانګړې توګه دا مکتب د ۲۰مې پېړي او ۲۱مې پېړۍ په لومړیو کې رامنځ ته شو. د نړۍ تاریخ څخه بهر، دا اصطلاح ځینې مهال د منځنیو پېړیو، منځني پېر او تورو پېړیو (وګورئ د منځنیو پېړیو فرهنګ/عقیده یا Medievalism) سره د اشتباه کولو د مخنیوي په پار کارول کېږي، خو بیا هم په نړیوال دریځ له کلاسیک وروسته اصطلاح کارول خپله ستونزه لري او کېدای شي د اروپا په  فرهنګ یا تاریخ پورې تړلې وبلل شي.
عبدالعلي اخوندزاده
مخينه
د ارواښاد عبدالعلي اخندزاده په ياد اوس هم دا څو کرښې کاږم او دا منم چې که مرحوم دغه کتاب په کوټه او پښين کې نه وای پيدا کړی، نو به اوس د پښتو ژبې او ادب د دغې تاریخي خزانې څخه لاس تور وای.»
اناپلازموسېز
وېش
په تېرو لسيزو کې د اناپلازموسېز هم-مهاله انتان زياتې پېښې رامنځ ته شوي،  چې احتمالاً دا هغه بېلابېلې ځانگړنې او کلينيکي غبرگونونه دي چې په کنکو-لېږدنده-ناروغيو  اخته ناروغانو کې لیدل شوي. په داسې کلينيکي تنظيماتو کې، د هم-مهاله انتان د موندلو لپاره لابراتوري آزمېښتونو ته اړتيا ده چې د مکرب ضد يوه مناسبه درملنه په کار واچولی شي.
عبدالعلي اخوندزاده
مړينه
ارواښاد عبدالعلي اخوندزاده پر ۱۹۴۴ ز کال له دې فاني نړۍ سترگې پټې کړې او د پښين په څنگ خانوزۍ کې خاورو ته وسپارل سو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- شاخ گل (پښتو شعري دېوان)، د کوټې پښتو اکاډیمۍ چاپ.
اخځلیک
۱-https://www.facebook.com/1994059157552873/posts/2035381580087297/ نومیالي دي چې یادېږي.
اناپلازموسېز
وېش
په 2005 کال کې، اناپلازموسېز اووېس د مغولستان په غرڅو کې وموندل شو. دا رنځزېږند او ورسره اړونده علايم (کمزوري، تبه او ژړ ميوکس مېمبرېن) پخوا د دې سيمې په ځنگلي پسونو او وزو کې ليدل شوی و خو په غرڅو کې د اناپلازموسېز اووېس دا لومړنۍ پېښه ده.
په آسټراليا کې، د غويانو اناپلازموسېز چې د اناپلازموسېز مارجينال په سبب رامېنځ ته کېږي، د دغه هېواد په شمالي او ختيځو برخو کې موندل کېږي. دا هغه سيمې دي چې د څارويو کنکې هلته ډېرې دي. احتمالاً دا کنکې (بوفيلس ميکروپلس) په ۱۸۲۹ کال کې د اندونيزيا نه د راوړل شويو څارويو سره يو ځای دې هېواد ته راغلې وي.
کلينيکي نښې نښانې او تشخيص
د وينې شديد کمښت د دغې ناروغۍ يوه جدي نښه ده چې د زړه او رگونو کړنې اغېزمنې کوي لکه د زړه د فعاليت ډېرېښت چې د وينې کمښت په وخت کې پېښېږي. هېماټوريا يا په متيازو کې وينه د سره کروياتو د حل کېدو په سبب هم پېښېدلی شي. په ټول بدن په سيستمي نښو نښانو کې نس ناستی، انورېکسي او وزن بايلنه هم کېدای شي موجوده وي. په داسې وخت کې د ناروغ بدن وينه په جېمسه سره ولړل شي او اورگانيزم په وينه کې وپېژندل شي چې دا د ناروغۍ په پېژندلو کې يوه اهمه پروسه ده.
درملنه او کنټرول
د دې ناروغۍ درملنه اکثراً د ډوکسيسايکلين په انتيبيوتيک ترسره کېږي. آکسيټېټراسايکلين او اميډوکراب هم په درملنه کې اغېزمن دي. د دې تر څنگ ملاتړه درملنه لکه د مايعاتو او د وينې سره کروياتو تذريق کولو اړتيا هم ليدل کېږي.
د اناپلازموسېز واکسين جوړ شوی. هغه څاروي چې د دې اورگانيزم کوربانه دي، بايد له نورو څارويو بېل ووژل شي. د کنکو کنټرول ډېر ستونزمن خو گټور کار دی. کنک وژونکي کيميايي مرکبات تر ډېره حده د کنکو په کنټرول او خپرېدا کې مرسته کولی شي.
له کلاسیک وروسته تاریخ
اصطلاحات او دوران بندي
له کلاسیک وروسته دوره نږدې د ۵۰۰ څخه تر ۱۴۵۰ زېږدیزو کلونو سره سمون لري. د دې پېر د پیل او پای نېټې ښايي د سیمو پر بنسټ توپیر ولري ځکه دا پېر د پخواني کلاسیک پېر په پای کې پیل کېږي: د هان چین (پای په ۲۲۰ زېږدیز کال)، لویدیځه رومي امپراطوري (په ۴۷۶ زېږدیز کال کې)، د ګوپتا امپراطوري (په ۵۴۳ زېږدیز کال کې)، او د ساسانیانو امپراطوري (په ۶۵۱ زېږدیز کال کې).
اناپلازموسېز
باندنۍ تړنې
وېشنيزه:پرازيتپوهنه
له کلاسیک وروسته تاریخ
اصطلاحات او دوران بندي
د کلاسیک وروسته پېر یو له هغو سترو پنځو یا شپږو دورو څخه دی چې تاریخپوهان يې کاروي:
که څه هم له کلاسیک وروسته پېر د لویدیځې اروپا د منځنیو پېړیو مترادف دی، خو بیا هم اړینه نه ده چې له کلاسيک وروسته پېر اصطلاح دې د لوېدیځې اروپا د کلاسیک، منځني او معاصر تاریخ د درې ګونې دودیزې دوره بندۍ برخه وي.
تګلارې
د نړۍ د تاریخ په تاریخي ډګر کې په ګڼو کلتورونو او سیمو کې پر ګډو موضوعاتو بحث کېږي او دې برخې له ۱۹۸۰مو کلونو راپه دې خوا ډېره پراختیا موندلې ده. له دې سره سره، د نړۍ تاریخ څېړنې په لومړني عصري نړیوالتوب (چې په ۱۵۰۰ کې پیل شو) او راوروسته پرمختګونو پام ورټول کړی دی او له کلاسیک وروسته تاریخ ته د افریقا او اوراسیا پورې تړلي تاریخ په سترګه ګوري. تاریخپوهان د دوره بندۍ په رامنځته کولو او ګډو موضوعاتو په تشخیص کې ستونزې پېژندلې دي چې په هغې کې نه یواځې دا سیمه بلکې، د بېلګې په توګه، د امریکا لویه وچه هم شاملېږي، که څه هم دوی له کلمبايي مبادلې (Columbian Exchange) څخه مخکې له افرو-اوراسیا سره لږ اړیکه درلوده. له همدې کبله وروستیو څېړنو پر دې پام ورټول کړی دی چې: "د ۵۰۰ او ۱۵۰۰ کلونو تر منځ نړیوال تاریخ اوس هم خپلې کمبودۍ او نواقص لري" او دا چې "تاریخپوهانو ایله اوس د منځنیو پېړیو په نړیوال تاریخ کار پیل کړی دی".
د نړۍ په ډېری سیمو کې، تثبیت شوې تاریخي پېښې شته. که څه هم په اروپا کې د منځني پېر مطالعاتو ته په نولسمه پېړۍ کې پام وشو او تمرکز يې د هر دولت-ملت لپاره د انفرادي تاریخي پېښو په رامنځته کولو و، خو په شلمه پېړۍ کې د څېړنو ډېر کار، په بریالۍ توګه، د منځني پېر د یولاس تاریخ په رامنځته کولو متمرکز و. په ورته توګه اسلامي نړۍ هم غني سیمه ییزه تاریخ لیکنه لري چې په څوارلسمه پېړۍ کې له ابن خلدون څخه راونیسه بیا په شلمه پېړۍ کې تر مارشال هاګسن او نورو پورې. په متقابله توګه، د سوداګریزو مرکزونو شبکو په اړه څېړنه چې له لارې به يې په ختیځ کې د چین او په لوېدیځ کې د اتلانتیک ټاپوګانو څخه توکي او مفکورې لېږدول کېدل هم ډېره پرمخ تللې ده – دې دوران ته د نړیوالتوب لومړنی تاریخ هم ویل کېږي؛ جنت ابولغد د دې ډګر یو کلیدي تاریخپوه دی. په توره افریقا (جنوب الصحراء) او یا امریکا کې، په پرتلیزه توګه، په ارتباطاتو پوهېدنه ډېره محدوده ده.
له همدې کبله، اوسنۍ تاریخ لیکنې د لرغونې نړۍ د تاریخ لیکلو د امکاناتو په پلټلو پیل وکړ او لکه څرنګه چې هغه مهال بشري فعالتیونه یو له بل سره ډېر تړلي و نو د نورو کلتوري سیمو، لکه امریکا او اقیانوسې سره يې تړاو رامنځ ته کړ. د جېمز بلیچ، جان ډاروین، مارګرېټ فرېنز او کرېس ویکام د ارزونې له مخې، نړیوال تاریخ ښايي حدود ونلري، خو نړیوال تاریخپوهان حدود لري."نړیوال تاریخ خو پدې مانا نه دی چې د هرڅه، هرځای او  هر وخت تاریخ دې پکې وي. [...] درې تګلارې [...] تر ډېره بریده سمې ښکاري. یوه نړیوال تاریخ دی چې د وخت، فضا او تخصص پالنې په پام کې نیولو سره په سترو تاریخي ستونزو پسې ګرځي. دا چاره ځینې مهال د 'پرتلیز' تاریخ بڼه هم خپلوي. بله یې اتصال دی، لکه انتقالي اړیکې. دریمه تګلاره د نړیوالتوب مطالعه ده. نړیوالتوب داسې یوه اصطلاح ده چې د اوس څخه باید وژغورل شي او د تېر څخه راخلاصه شي. د نړیوالتوب دا تعریف چې تل ټوله نړۍ رانغاړي، اوسنۍ پایلې د ډېر لرغوني بهیر پرځای اشتباه نیسي."یو شمېر مبصرین د ځمکې اقلیمي تاریخ په منځنیو پېړیو کې د نړۍ د تاریخ لپاره یوه ګټوره تګلاره بولي، ځکه مشخصو اقلیمي پېښو پر ټولو انسانانو اغېز درلود.
عمده لیدلوري
د کلاسیک څخه وروسته پېر د ګڼو ګډو پرمختګونو یا موضوعګانو شاهد و. هلته په نویو جغرافیوي سیمو کې د تمدن پراختیا او وده موندله؛ د نړۍ د درېیو سترو دینونو راپورته کېدل او/یا پراختیا؛ او همدا ډول سوداګري او د سوداګرۍ شبکې په چټک ډول پراخې شوې.
د تمدن وده
لومړۍ په نویو جغرافیوي سیمو کې تمدن پراختیا او وده ومونده لکه آسیا، افریقا، اروپا، منځنۍ امریکا او لوېدیځه جنوبي امریکا. لکه څرنګه چې نړیوال تاریخپوه پیټر اېن سټیرنز وايي، له کلاسیک وروسته دورې پرمهال ګډو نړیوالو سیاسي تګلارو شتون نه درلود، دا یو داسې پېر و چې دولتونه او نورې چارې تر ډېره په خلاص مټ تنظیمېدې، خو ګډې سیاسي تګلارې رامنځته نه شوې. په آسیا کې، چین خپل تاریخي سلسله يي څرخ ته ادامه ورکړه او ډېر پېچلی شو چې له امله يې اداري چارو لاښه والی وموند. د اسلامي امپراطوریو جوړېدو په منځني ختیځ، شمالي افریقا او منځنۍ آسیا کې نوی ځواک رامنځته کړ.
د سهار لمونځ
د سهار لمونځ د مسلمانانو د ۵ ورځني لمونځونو څخه لومړی لمونځ دی (د اجرا کولو وخت پراساس). د سهار لمونځ څلور رکعته دی، اول دوه رکعته یې سنت بیا دوه رکعته فرض دي.
<references group="" responsive="1">
وېشنيزه:لمونځ (اسلام) وېشنيزه:لمونځ وېشنيزه:اسلام
تامونینګ
تامونیګ په انګلیسي Tamuning) د ګوام هیواد اړوند یوه ولسوالۍ ده چې د انتونیو بی وان پټ هوایی ډګر یې ترڅیرمه پروت دی.
د مزارشريف سقوط
په 2001ز کال کې د مزارشريف سقوط د امريکايي يرغل څخه وروسته د افغانستان د جګړې لومړۍ ستره جګړه وه. د متحده ايالاتو د پوځ ځانګړو ځواکونو د هوايي بمبارۍ سره يوځای، د افغانستان د ستونزې حل لپاره متحد اسلامي محاذ (شمالي ټلواله) له خوا د بلخ ولايت د مزارشريف د ښار پر لور وړاندې تګ په پايله کې طالبانو شاتګ وکړ، څوک چې له 1998ز کال راهيسې په دې ښار واکمن وو. د لرې پرتو کلیو له سقوط او سختې بمبارۍ وروسته، طالبان او د القاعده ځواکونه له ښاره په شا شول. سلګونه طالب پلوه جنګيالي ووژل شول. شا اوخوا 500 پوندي ونيول شول، او نږدې 1000 نورو خپله لاره بدله کړه (له طالبانو جلا شول). د مزارشريف نيول د طالبانو لپاره لومړۍ ستره ماتې وه.
چمتوالی
طالبانو د 1998ز کال د اګست د مياشتې په اتمه نېټه مزارشريف ښار ونيو، او له هغې وروسته يې په واک کې راوست. د ښار له نيولو وروسته، د طالبانو جنګيالیو د شيعه ګانو پر ضد ټولوژنه تر سره کړه. دا پېښه په نړيواله کچه وغندل شوه، او د طالبانو د رژيم د لا زيات ګوښه کېدو لامل وګرځېده.
د مزارشريف د نيولو هڅې د 2001ز کال د اکتوبر په اولسمه نېټه پيل شوې، کله چې د امريکايي استخباراتو (CIA) الفا په نوم اته کسيز ټيم په دره صوف دره کې ښکته شو، کومه سيمه چې د مزارشريف سويل لور ته اتيا کيلو متره لېرې موقعيت لري، تر څو له جنرال عبدالرشيد دوستم سره اړیکه ټينګه کړي. وروسته له دوی سره ODA 595 (کوم چې وروسته د 12Strong  په نوم فلم کې هم وښودل شول) هم يوځای شو. د سي آی ای له افسرانو يو يې «جاني مايک سپين» و.
له الوتکو څخه تبليغاتي پاڼې وغورځول شوې، په کومو کې چې يوه ښځه د یو سړي له خوا د وهل کېدو په حالت کې ښودل شوې وه، او پوښتنه شوې وه چې ايا افغانان داسې ژوند تېرول غواړي، همدا راز د راديو د هغو څپو (فريکوينسي) نوملړ هم پکې شامل و، له کومو به چې امريکايان د پېښو خپله برخه خپروی. په ورته وخت کې، د متحده ايالاتو ځانګړو ځواکونو د ښار په شا اوخوا کې د رهنمايي شويو وسلو لپاره د موخو په نښه کولو په هدف د رهنمايۍ د څراغونو په توګه ليزري نښه کونکي هم نصب کړل.
د نومبر په اومه نېټه، د نړيوالو همکاريو اړوند مطالعاتو د نيويارک پوهنتون رئيس «بارنيټ روبن» د افغانستان راتلونکي په اړوند د نړيوالو اړیکو په اړه د امريکا د استازو جرګه ګۍ د استماعيه کميټې په مخ کې راڅرګند شو. نوموړي ادعا وکړه چې پر مزارشريف د بريد په څنډه کې، متحده ایالات مسئوليت لري، څو ډاډ تر لاسه کړي چې د شمالي ټلوالي له خوا د طالبانو غړي د غچ په توګه نه وژل کېږي. نوموړي يادونه وکړه چې کله ښار ونيول شو (په 1997 او 1998 کې)، دواړو خواوو زرګونه انسانان وژلي وو.
د بمبارۍ عمليات
د نومبر په اومه او اتمه نېټه، په داسې حال کې چې طالبانو د چمتوالي لپاره له کليوالو سيمو څخه 4000 جنګيالي د مزارشريف پر ښار مخ په وړاندې بېول، د امریکا بي-52 بم غورځونکو الوتکو د چشمه شفاء په تنګي کې د طالبانو په راټولو شويو مدافعينو بمونه وغورځول، کومه سيمه چې د ښار سويلي دروازه وه، همدا راز د حاجي ګک معبر، کوم چې د طالبانو په لاس کې د ښار یوازينۍ دروازه وه. دا تر دې وخت تر ټولو درانده عمليات و. په 2009ز کال کې، د طالبانو پخواني قوماندان مولوي عبدال اخندزاده د وېرې يو وحشتناک روايت شريک کړ چې دوی د بمبارۍ پر مهال په خپلو سترګو ليدلی و:
"کله چې بمبار پيل شو، ما د مزارشريف سره نږدې د شا او خوا 400 جنګياليو مشري کوله. بمونو زموږ سړي د غنمو د لو کونکي په توګه ورېبل. جسدونه ټوټه ټوته شول. د وېريدلو جنګيالیو له غوږونو او پوزو څخه د بمونو د ضربو له امله وينې بهېدې. موږ مړي نه شول خښولای. زموږ مرستندويه ځواکونه په خپلو خندقونو کې مړه شول".
له دې سره سره، طالبانو ادعا وکړه چې دوی ښار ته 500 سرتيري داخل کړي دي، تر څو د راتلونکې جګړې لپاره چمتو شي.
جګړه
د 2001ز کال د نومبر په نهمه نېټه، د دوه ODA او سي آی ای ټيمونو غړيو د غرونو په پټو ځايونو کې سنګرونه ونيول، او د تنګي په معبر يې د طالبانو پر ضد د هوايي بريدونو غوښتنې پيل کړې-تنګی معبر د بلخ درې څخه د ښار پر لور دروازه ده، په کوم ځای چې متحده ايالاتو او شمالي اتحاد د بريد موافقه کړې وه. طالبانو د BM-21 ګراډ توغنديو په مټ غېر مستقيمو بريدونو سره ځواب ووايه، کوم چې ډېر ژر په فضا کې د څرخېدونکي ملاتړ په مټ وځپل شول. هوايي بريدونو طالبانو ته زيان ورساوه او په يوې اشارې سره د عطاء او دوستم شمالي اتحاد ځواکونو پلی، اس سپرو پيک پک موټرو، او يو شمېر نيول شوي BMP زری پرسونل لېږدونکو په مټ بريد پيل کړ.
لومړيو اوازو کې ادعا وشوه، هغه جنګيالي د امريکا د بمبارۍ تر اغېز لاندې نه و راغلي چې ښار يې په واک کې و او باور يې درلود چې د هغوی مخالفينو د ښار پر لور مخکې تګ څخه انکار کړی دی. د ماسپښين په دوه بجو د شمالي ټلوالې ځواکونه چې مشري يې دوستم او استاد عطاء محمد نور کوله، د امام بخاري له پول واوښتل، د ښار مرکزي پوځي مرکز او د مزاشريف نړيوال هوايي ډګر يې ونيول. د شمالي ټلوالې غېر منظم او بې یونيفارم ځواکونه په سوال غوښتل شويو، پور شويو او نيول شويو د نقل او حرکت وسايلو د بلخ درې له خوا ښار ته ننوتل، او يوازې د ډېر کم مقاومت سره مخ شول.
وروسته له دې چې د لرې پرتو کليو د قوماندې او کنترول مهم مرکزونه تر کره هوايي بريدونو لاندې ونیول شول، شا او خوا 5000-12000 طالب جنګياليو، همدا راز د القاعده غړيو او نورو بهرنيو جګړه مارو د کندوز لور ته شاتګ پيل کړ، تر څو بيا سره يوځای شي، دوی په پيک اپ موټرو، SUV (جيپ) او لاريو کې سفر کاوه چې ZU-23-2  ډوله دافع هوا (الوتکو ضد وسلې) ورباندې نصب وې او د ځمکې د جګړې لپاره چمتو شوې وې. تر لمر پرېوتو پورې، د طالبانو ځواکونه شمال او ختيځ لور ته په شا شوي وو. له ځينو سره ويره وه چې دوی د دويم ځلي بريد لپاره سره راټوليږي. وروسته اټکل شوی و چې شا اوخوا 400-600 کسان په دې جګړه کې وژل شوي وو، خو نا شونې وه چې ملکيان او جګړه مار وژل شوي سره جلا کړای شي. شا اوخوا 1500 طالبان يا نيول شوي، يا يې خپله لاره جلا کړې وه.
کاتولیکه کلیسا
کاتولیکههکلیسا، چې د رومي کاتولیکه کلیسا په نامه هم پېژندل کېږي، ترټولو لویهعیسوي کلیسا ده، چې تر ۲۰۱۹زکاله پورې یې په ټولې نړۍ کې ۱.۳ میلیارده تعمید شوي کاتولیکهان درلودل. د نړۍ تر ټولو پخوانۍ او تر ټولو لویې او دایمي فعالې نړیوالې ادارې په توګه، د لویدیځ تمدن په تاریخ او پرمختګ کې یې مهم رول لوبولی دی. دا کلیسا له ۲۴ ځانګړو کلیساګانو څخه رغېدلې ده.
نوم
کاتولیکه (له یوناني: καθολικός څخه، رومانیایي: katholikos) د لومړي ځل لپاره د دویمې پیړۍ په لومړیو کې د کلیسا تشریح کولو لپاره وکارول شوه. د «کاتولیکه کلیسا» کلمې لومړۍ پیژندل شوې کارونه په یوناني: (καθολικὴ ἐκλησία ، رومانیایي: he katholike ekklesia ) په هغه لیک کې چې د ۱۱۰ وروسته له میلاد کال په شاوخوا کې د سینټ ایګنیټیس څخه اسمیرنایانو ته لیکل شوی و کارول شوې ده. د سینټ سیریل په کاتولیکه لیکچرونو (په ۳۵۰ شاوخوا) کې، د «کاتولیکه کلیسا» نوم د نورو ډلو څخه د توپیر لپاره چې ځانونه یې «کلیسایي» ګڼل کارول شوی. د ټولې کلیسا لپاره د «کاتولیکه کلیسا» نوم د کاتولیکه کلیسا د مذهبي تعلیماتو په کتاب کې (۱۹۹۰ز کال) او د شرعي قوانینو ټولګې (۱۹۸۳ز کال ) کې کارول شوی. د «کاتولیکه کلیسا» نوم د واتیکان د دویمې شورا (۱۹۶۲-۱۹۶۵ز کال )، د واتیکان لومړۍ شورا (۱۸۷۰-۱۸۶۹ ز کال)، د ټرینټ شورا (۱۵۴۵-۱۵۶۳ ز کلونه)، په اسنادو کې او هم یو شمېر نورو رسمي اسنادو کې کارول شوی.
تاریخچه
عیسوي مذهب د عیسی مسیح په تعلیماتو ولاړ دی چې په لومړۍ پیړۍ کې د روم سترواکۍ د یهودیه په ولایت کې یې ژوند او تبلیغ کاوه. د کاتولیکه الهیات ښوونه کوي چې معاصر کاتولیکه کلیسا د دې ابتدايي عیسوي ټولنې تسلسل دی چې د عیسی له خوا رامنځته شوی. عیسویت د لرغوني روم په ټولې سترواکۍ کې خپور شو. سترواک قسطنطین په ۳۱۳ کال کې د عیسویت دین قانوني کړ او په ۳۸۰ کې دولتي دین شو. په پنځمې او شپږمې پیړیو کې د روم په خاوره کې الماني یرغلګرو، چې ډیری یې پخوا اریایي عیسویت منلی و، په پای کې یې کاتولیک مذهب ومانه، ترڅو ځانونه د پاپانو او خانقاوو سره یوځای کړي.
لرغونوالی او د روم سترواکي
د روم سترواکۍ شرایطو د نویو نظریاتو خپریدو ته لاره هواره کړه. د سترواکۍ د سړکونو شبکو او اوبو لارو سفر اسانه کړ. سترواکۍ له یوناني ریښو سره د ګډ کلتور خپریدو ته هڅې پیل کړې او دا اجازه یې ورکړه چې نظریات په اسانۍ بیان او درک کړي. په هرحال، د روم په سترواکۍ کې د ډیریو مذهبونو پرخلاف عیسویت خپل پیروان دې ته اړ کړل چې نور ټول خدایان پریږدي. د کافرانو یا بت پرستانو په جشنونو کې د ګډون کولو څخه د عیسویانو انکار په دې معنا و چې دوی نه شوای کولی په عامه ژوند کې برخه واخلي او غیر عیسویانود حکومتي چارواکو په ګډونبه ویره درلوده چې عیسویان خدایان ناراضه کوي او په دې توګه دوی د سترواکۍ سوله او سوکالۍ ګواښوي.
منځنۍ دورې او رنسانس
کاتولیکه کلیسا له لرغوني وخته تر ننني عصره پورې پر لویدیځ تمدن بندې یې نفوذ درلود. دا د هنر، معمارۍ او موسیقۍ په برخه کې د روماني، ګوتیک، رنسانس، د سبکونو لارو او باروک سبکونو لومړنی ملاتړ و. د رنسانس شخصیتونه لکه رافیل، مایکل انجیلو، لیونارډو دا وینچي، بوټیسیلي، فرا انجلیکو، ټینټورټو، ټیټین، برنیني او کاراوګیو د ډیری تجسمي هنرمندانو بیلګې دي چې د کلیسا له خوا تمویل شوي. د سټینفورډ پوهنتون تاریخپوه پاول لیګوتکو وویل چې کاتولیکه کلیسا «د ارزښتونو، نظریاتو، ساینس، قوانینو او بنسټونو د پراختیا په مرکز کې ځای لري، چې موږ یې د لویدیځ تمدن په نامه یادوو».
پاپ فرانسیس
پاپ فرانسیس، د کاتولیکه کلیسا اوسنی پاپ، په ۲۰۱۳ ز کال کې له امریکا څخه د لومړي پاپ په توګه د شپاړلسم پاپ بینیډیکټ ځای ناستی شو، د سویلي نیم کرې څخه لومړی، او د سوریې د دریم ګریګوري وروسته چې په اتمې پېړۍ کې یې پاچهي کوله د اروپا څخه بهر لومړی پاپ پېژندل شوی. پاپ فرانسیس د هغه د عاجزۍ، د خدای په رحمت ټینګار، د بې وزلو او چاپیریال ته پاملرنې، او همدارنګه د بین المذاهب خبرو اترو لپاره د هغه ژمنتیا لپاره د پاملرنې وړ واقع شوی. د میډیا تبصره کونکي له اتلانتیک نه راحیل ډونادیو او له ووکس نه برانډن امبروسینو پاپ فرانسس ته د هغه د لږ رسمي چلند لپاره تر پخوانیو پاپانو ډېر امتیاز ورکوي. پاپ فرانسیس د هغه د هڅو «د ارتودوکس کلیساوو سره د نږدې ۱۰۰۰ کلن واټن د ختمولو» لپاره پیژندل شوی.
شرعي قانون
شرعي قانون (په لاتین: jus canonicum ) د قوانینو او قانوني اصولو سیسټم دی چې د کاتولیکه کلیسا د لوړ پوړو چارواکو له خوا رامنځته شوی او پلي کیږي، ترڅو خپل بهرنی سازمان او حکومت تنظیم کړي او د ماموریت په لور د کاتولیکانو فعالیتونه تنظیم او لارښوود کړي. د لاتیني کلیسا د شرعې قانون لومړنی عصري لویدیځ حقوقي سیسټم و او په لویدیځ کې ترټولو زوړ دوامداره قانوني سیسټم دی.
غړیتوب
کاتولیکهزم په نړۍ کې دویم لوی مذهبي دین دی چې یوازې له سني اسلام څخه په اندازې کې ډیر دی. د کلیسا غړي چې د تعمید شویو کاتولیکانو په توګه تعریف شوي، د ۲۰۱۹ ز کال په پای کې ۱.۳۴۵ میلیارد وو، چې د نړۍ د نفوس ۱۸٪ جوړوي. برازیل په نړۍ کې ترټولو لوی کاتولیک نفوس لري، ورپسې مکسیکو، فیلیپین او متحده ایالات دي. کاتولیکان د ټولو عیسویانو نیمایي استازیتوب کوي.
په ټوله نړۍ کې د کاتولیکانو جغرافیایي وېش د بدلون په حال کې دی، په افریقا کې ۱۸.۷٪، په امریکا کې ۴۸.۱٪، په آسیا کې ۱۱.۰٪، په اروپا کې ۲۱.۲٪، او په اقیانوسیه کې ۰.۸٪ دي.