cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
قاسم علي خان اپريدی
ليکلي اثار
په پټنه کې د هغه د دیوان په تمهید کې کاتب وایي چې هغه څو شعري ټولگې په فارسي او هندي کې هم لیکلې دي او دی د انگرېزي، کشمیري او تورکي ژبو سره هم لږ لږ بلد وو. د دیوان په پای کې شاعر وایي چې دا شعرونه د حافظ غلام محمد په مرسته راټول شول او پر ۱۲۰۶ سپوږميز (۱۷۹۲) زېږدي کې ترتیب شول. هغه وخت د ډېلي پر تخت مغل شاه عالم (نابینا) پاچا ناست وو.
د شعر بېلگې يې
دا هم د هغه د پښتو دیوان د پیل يو څو بیتونه:
حق مالک د کل جهان دی رب زما- حق مالک د دوه جهان دی رب زما چې څښتن د هر مکان دی رب زما- هم څښتن د لامکان دی رب زما
په اردو کې د قاسم علي خان اپریدي گڼ شمېر شعرونه عشقي دي، خو د هند د پوځ او د مغلو په حالاتو يې په پښتو ژبه کې لیکل کړي دي. د پښتو شعر یوه بېلگه يې داسې ده:
بقالان وه اوس سپایان په هندوستان شول- دروېزه کاندي اشراف چونگي چونگي
حیف درحیف دی چې حرمت د اشراف نشته- په اسلام هسې راغلې ده تنگي
احمد شاه درانی نشته دی یارانو- چې پر سر کاندي افسر جیشي زنگي
شاه عالم د قناعت پر حجره کیناست- که پیدا کا نور اولاد تیمور لنگي
دا هم د هغه داردو شعر یوه بېلگه:
جب سی پهلوسی میری شوخ وه خودکام گیا- صبر کوچ هوا، جان کا آرام گیا عقل وهوش وخرد وفهم بهي ایک باري- هوگی رخصت هوی، جس جا په وه کلفام گیا دوستو کیون نه کرو ورد زبن نام اسکا- که غذا روح کې اور قوت اندام گیا
مړينه
قاسم علي خان اپریدی پر ۱۸۲۳ زېږدي کال ومړ شو. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
اخځليک
۱- https://www.safiahaleem.com/?p=5679
۲-د ليکوال ډاکتر لطيف ياد فېسبوک پاڼه.
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
حیراتان
حیرتان بندر Hairatan) د افغانستان د شمالي ولایت بلخ په شمال کې د ازبکستان سره پر پوله پروت ښار. حیرتان چې د ریل ګاډی له لارې د مزار شریف ښار او ازبکستان هیواد سره نښتی د آمو سیند په څنډو کې د باري کشتیو د انتقال بندر هم لري.
ترينکوټ ولسوالۍ
ترینکوټ ولسوالۍ د افغانستان د روزگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۱۰۹،۷۱۲ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د روزگان ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
افغان ـ جرمن آنلاین وېبپاڼه
د بنسټ نېټه او بنسټگر
افغان جرمن آنلاین وېبپاڼه په لومړي ځل د ۲۰۰۴م زېږدي کال په جنورۍ کې تاسیس شوې او د وېبپاڼو د مالوماتو رابرسېره کولو وېبپاڼې (http://who.is) څخه داسې ښکاري چې دغه وېبپاڼه د قیس کبیر په نوم چا ثبت کړېده.
سرچینې
http://who.is/whois/www.afghan-german.com
سانسور په وینزویلا کې
په وینزویلا کې سانسور ټولو هغو کړنو ته راجع کېږي چې په دغه هېواد کې د وینا ځپل ګڼل کېږي. بې پولې خبريالانو په ۲۰۱۵ ز کال کې وینزویلا د نړۍ د مطبوعاتو د ازادۍ په نوملړ کې د ۱۸۰ هېوادونو نه ۱۳۷مقام ورکړ او د وينزويلا د معلوماتو ازادي یې د "سخت وضعیت" په کچه درجه بندي کړه.
د بشري حقونو د څار سازمان ویلي چې د " ولسمشر چاویز او اوس د ښاغلي مادورو د رهبرۍ په ترڅ کې د واک تمرکز په اجراییه څانګه کې او د بشري حقونو د تضمینونو له منځه تلل، حکومت ته دا وړتیا ورکړې چې خپل منتقدین وډارکړي سانسور او محاکمه یې کړي" او راپور یې ورکړي که چېرې خپرونکي پر حکومت نیوکه وکړي کېدای شي سانسور شي.
بې پولې خبریالانو ویلي چې په وینزویلا کې "حکومت او د هغه د کیډناس یا cadenas په نوم اجباري اعلانونونه تقریباً په بشپړ ډول په رسنیو واکمني لري ".
خپلواک ټلویزیون په ۱۹۹۸ ز کال کې د ۲۴ ملي ټلویزیوني چینلونو د ۸۸ سلنې استازیتوب کولو په داسې حال کې چې نور ۱۲سلنه چینلونه د وینزویلا د حکومت له خوا کنټرول کېدل. تر ۲۰۱۴ ز کال پورې د ۱۰۵ ملي ټلویزیوني چینلونه نه یوازې ۴۸ چینلونو، یا ۴۶ سلنې خپلواکو رسنیو استازیتوب کولو په داسې حال کې چې د وینزویلا حکومت او "کمونیستي چینلونه" چې دوی تمویلول ۵۴ سلنه چینلونه یا ۵۷ پاتې چینلونه یې تشکیلول. فریډم هاوس یا د ازادۍ کور دا هم ویلي چې "سیستماټیکه ځان سانسوري" د وینزویلا د حکومت د فشار له امله د پاتې خصوصي رسنیو پر وړاندې هڅول شوې ده.
د وینزویلا د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا، ۱۱۵ رسنۍ چې ۴۱ چاپي رسنۍ، ۶۵ راډیوګانې او ۹ تلویزیوني چینلونه په کې شامل وو د ۲۰۱۳ او  ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د نیکولاس مادورو د حکومت پرمهال تړل شوي دي.
د ۲۰۱۹ کال په لومړیو اوو میاشتو کې د وینزویلا د مطبوعاتو او ټولنې انسیټیټوټ د وینا له ازادۍ څخه د سرغړونې لږ تر لږه ۳۵۰ قضیې وموندلې.
د سرچینو ایستنې او د رسنیو پېرودنې
ولسمشر هوګو چاویز او نیکولاس مادورو دواړو به د رسنیو سازمانونه تر فشار لاندې راوستل څو دوی د اړینو سرچینو په ترلاسه کولو کې پاتې راشي. د وینزویلا حکومت به د بهرنیو اسعارو نرخونه د رسنیو سازمانونو لپاره ترتیبول څو نور ونشي کړای خپلې سرچینې واردې کړي یا دوی په لویه پیمانه جریمه کړي. بیا به حکومت فرانټ کمپنۍ کاروله، څو د کمپنۍ د پيرودو لپاره اغېزمن سازمان ته ګټور وړاندیز وکړي. فرانټ کمپنۍ به له پېرودلو وروسته ژمنه کوله چې کارکوونکي به یې نه بدلېږي خو ورو ورو به یې خوشې کول او د وینزویلا د حکومت په ګټه به خپل پوښښ بدلولو.
نیکولاس مادورو لږ وروسته د وینزویلا ولسمشر شو، د وینزویلا د ځینو لویو رسنیو سازمانونو څخه دری، ایل یونیورسل، ګلوبوویژن او التي ماس نوټیسیا په هغه مالکینو باندې وپلورل شول چې د وینزویلا د حکومت سره همفکر وو. لږ وروسته د اغېزمنو رسنیو د سازمانونو کارکوونکو په استعفا کولو پیل وکړ چې ځینې یې د سانسور له امله وو چې د سازمانونو د نویو مالکینو له خوا پلي شوي وو.
د وینزویلا خلکو ته د ورځپاڼو له چاپولو نږدې ۸۳ کلونو وروسته، ورځپاڼې د ۲۰۱۶ ز کال د مارچ په ۱۷ خپله وروستۍ فزیکي نسخه خپره کړه او د چاپي توکو کارول یې بند کړل. ال کارابوبینو د خپل وروستي مخ په سرمقاله کې څرګنده کړه چې دولتي اداره چې د ورځپاڼو د کاغذ د توزیع مسؤلیت لري د ورځپاڼو اړینو سرچينو د خرڅلاو لپاره یې پوره هڅه نه وه کړې.
د ښاغلي مادورو له ټاکنې وروسته په وینزویلا کې د ۲۰۱۳ او ۲۰۱۸ کلونو ترمنځ د ستونزو او حکومتي سانسور له امله ۵۵ ورځپاڼو خپرول بند کړل.
د راډیو سانسور
په وینزویلا کې ۵۰۰ خپلواکه د راډیو سټیشنونه او یوازې یو د دولت تر تحریم لاندې سټیشن په ۲۰۰۱ ز کال کې موجود وو.
د مخابراتو د ملي کمېسیون د هغه وخت رییس ډیوسدادو کابیلو د ۲۰۰۹ ز کال د اګست په میاشت کې د ۳۲ راډیوګانو او ۲ تلویزیوني سټیشنونو د مداخلې  امر صادر کړ چې هغه پرېکړې د رادیوسایډ نوم ترلاسه کړ.
د مطبوعاتو د کارکوونکو د ملي ټولنې په وینا د مادورو حکومت په ۲۰۱۷ ز کال کې ۴۶ راډیو سټیشنونه بند کړل.
کونټل د رادیو او ټلویزیون د ټولنیز مسؤلیت د قانون سره سم چې په  ۲۰۰۴ ز کال کې نافذ شو د ۲۰۱۹ ز کال د جنورۍ ۲۲ راهیسې د تاوتریخوالي د ودې او د سازماني چارواکو د نه منلو پروړاندې په مکرر ډول توصیه وکړه. د سیزر میګویل روندن راډیویي پروګرام په ګډون چې په هېواد کې یو له ډېرو اورېدل شویو پروګرامونو څخه و، د راډیو د ځینو پروګرامونو د بندېدو امر وشو. نور پروګرامونه په موقتي توګه لغو شول یا یې د سانسور اخطارونه ترلاسه کړل، د خصوصي ټلویزیونونو او راډیو سټیشنونو د تړلو ګواښ هم شامل و که چیرې دوی جان ګوایدو د وینزویلا د سرپرست یا موقت ولسمشر په توګه وپیژني.
د تلویزیون سانسور
بې سرحده خبریالانو په ۲۰۰۸ ز کال کې راپور ورکړ چې " هوګو چاویز او د هغه حکومت له رسنیزې  جګړې کلونو وروسته نږدې ټول نشراتي سکتور کنټرول کړ".
کولمبیایې خبري چینل NTN24 د وینزویلا د ۲۰۱۴ کال اعتراضي لاریونونو په ترڅ کې د "تاوتریخوالي هڅولو" له امله د CONATEL  (د وینزویلا دولتي اداره چې د مخابراتو د تنظیم، څارنې او کنټرول لپاره ټاکل شوې وه) له خوا له انتن څخه وایستل شو. ښاغلي مادورو بیا د لاریونونو په اړه د معلوماتو د لاسوهنې له امله د فرانسې خبري اژانس (AFP) وغندلو. وروسته له هغې چې د اسکار مراسمو له ګډون کوونکو څخه په ټویټر کې د مخالف کمپاین وغوښتل چې د دوی په ملاتړ خبرې وکړي،  Venevisión خصوصي ټلویزیوني چینل د لومړي ځل لپاره په څو لسیزو کې د اسکار جایزې خپرې نه کړې چېرې چې جیرډ لیټو کله چې خپله جایزه وګټله د " خوب لیدونکو" اپوزیسیون سره خپل یووالی اعلان کړ.
کله چې یوې تلویزیوني لړۍ چې هوګو چاویز نقش سره یې د ایل کمانډنټ په نوم د لومړي ځل لپاره خپریدله، د بولیوریا حکومت هغه برخه سانسور کړه چې ښاغلي مادورو وایي چې ایل کمانډنټ "یوه لړۍ ده د یو ریښتیني مشر او د لاتینې امریکا او د نړۍ د اتل د بدنامولو هڅه کوي" په داسې حال کې چې CONATEL وینزویلایانو ته ټویټ وکړ چې "که کوم کیبل چلوونکی چې د "ایل کمانډنټ " لړۍ خپروي د هوګو چاویز میراث ته سپکاوی کوي باید کمېسیون ته خبر ورکړي.
د ارجنټاین تودو نوټیسیا او د کولمبیا ایل تیمپو د ۲۰۱۷ ز کال د اپریل په ۱۰ د حکومت ضد لاریونونو په ترڅ کې د CONATEL  د امرونو په اساس بند شول.
CONATEL د ۲۰۱۷ ز کال د اګست په ۲۴ د کولمبیا دوه تلویزیوني چینلونه کاراکول تلویزیون او RCN کولمبیا بند کړل. CONATEL په دې چینلونو کې "د داسې پیغام خپرولو په همکارۍ چې د وینزویلا د بولیوریا جمهوریت د ولسمشر نیکولاس مادورو موروس وژل هڅوي" تور لګوي. د OAS سکرتر جنرال لویس الماگرو او د کولمبیا ولسمشر خوان مانویل سانتوس د دې چینلونو د لرې کولو پر پرېکړې نیوکه وکړه. ولسمشر نیکولاس مادورو په هماغه ورځ د خپل مطبوعاتي کنفرانس پر مهال د نړیوالو رسنیو پر سازمانونو سختې نیوکې وکړې او ویې ویل چې "د CNN، فاکس نیوز او BBC د درواغجن ځواک شڼډول چې هره ورځ یې کرکه کرله ګران کار و". ښاغلي مادورو دا هم وویل چې په وینزویلا کې بي بي سي "د پوځي لاسوهنې لپاره ترټولو لویه تبلیغاتي وسیله ګرځېدلې ده." د مطبوعاتو د کارګرانو د ملي ټولنې په وینا درې ټلویزیوني چینلونه د ۲۰۱۷ کال تر اګست میاشتې پورې لغو شول.
۲۴ هوراس کانال چې د چیلي د عامه نشراتو،Televisión Nacional ملکیت ؤ د وینزویلا د ۲۰۱۹ کال د ولسمشریزو کړکچنو په ترڅ کې د وینزویلا د کیبل او سپوږمکۍ ټلویزیون اپریټرونو څخه د جنورۍ په ۲۴ د مخابراتو ملي کمېسیون (Conatel) له خوا لېرې شو. د وینزویلا په پوله کې د فبرورۍ په ۲۳ نېټه د شخړو په ترڅ کې Conatel یو ځل بیا ۲۴ هوراس کانال بند کړ، دلیل یې هم څرګند نشو.
د وینزویلا ایډ لایف کنسرت په جریان کې د فبروري په ۲۲  نېټه جیو او انټینا ۳ د کنسرت خپرولو په پار له کیبل او سټلایټ تلویزیون څخه لېرې شول. د کنسرت په ترڅ کې د CANTV کاروونکو لپاره یوټیوب ته لاسرسی هم بند شوی وو.
انيس ورځپاڼه
انيس ورځپاڼه يوه افغاني ورځپاڼه ده چې د لومړي ځل لپاره د غلام محي الدين انيس لخوا يې بنسټ ايښودل شوی.
وېشنيزه: افغاني‌ورځپاڼې
سمندرګی
سمندرګی چې د نړيوال سمندر يا په ساده ډول سمندر په توګه نښتی دی، د مالګينو اوبو هغه کتله ده، چې د ځمکې د سطحې نږدې ۷۱ سلنه پوښي. د سمندرګي ويی د سمندر دويمې درجې برخو د څرګندولو لپاره هم کارول کېږي. لکه: د مديترانې سمندرګی، همدارنګه ځينې لويې او په بشپړ ډول وچه کې راګېر د مالګينو اوبو جهيلونه لکه د کسپين سمندرګی. سمندرګی د ځمکې اقليم برابروي او د اوبو، کاربن او نايتروجن دورانونو کې مهمه ونډه لوبوي. د انسانانو له لورې له سمندرګي څخه ګټه اخېستل او څېړل له لرغونو وختونو راهيسې ثبت شوي دي او له تاريخ څخه مخکې دوره کې په ښه ډول ثبوت شوي دي، په داسې حال کې چې معاصرې پوهنيزې څېړنې ته يې سمندر پوهنه يا “Oceanography” وايي. د سمندر اوبو کې تر ټولو زيات حل شوي جامد يا کلک مواد سوديم کلورايد دي. اوبه د نورو زياتو عناصرو له منځه د مګنيزيم، پوتاشيم، کلسيم او سيماب مالګې هم لري، چې ځينې يې په دقيقه راټولېدنو يا تمرکز کې دي. مالګينتوب په پراخه ډول توپير کوي، چې د لويو سيندونو سطحې او خولو ته نږدې لږ او د سمندر په ژورو کې لوړ دی، که څه هم د منحل شويو مالګو اړوند تناسبونه د سمندر په اوږدو کې خورا لږ توپير کوي.
د بکتريا، پرازيتونو، الجي، نباتاتو، فنجي او حيواناتو په ګډون د ژونديو موجوداتو پراخه ډولونه په سمندرګي کې ژوند کوي، چې د سمندري ژوو او نباتاتو د اصلي او طبيعي ځای او ايکوسيستمونو يوه پراخه لړۍ وړاندې کوي، چې په ولاړ يا عمود ډول له لمريزې سطحې او ساحلي ليکې څخه د سړو، تياره او ناپايه سيمې خورا ژورو او فشارونو پورې او په عرض البلد کې د کنګل تر قطبي سرپوښونو لاندې له سړو سړو اوبو څخه په استوايي سيمو کې د مرجاني ډبرو رنګا رنګ تنوع پورې ترتېبېږي. د ژونديو موجوداتو د لويو ډلو زياترو يې په سمندرګي کې تکامل کړی دی او ښايي ژوند يې هم همدلته پيل کړی وي.
سمندرګي انسانانو لپاره د پام وړ خوراکي توکي په ځانګړي ډول کبان او تر څنګ يې تر اوبو لاندې د کب نيونکو له لورې د نيولو يا کرلو په حالت کې کلک پوښ لرونکی کب (شيلفېش)، تي لرونکي ژوي او سمندري واښه هم برابروي. له سمندرګي څخه انساني کارونې نور ډولونه سوداګري، سفر کول، د معدني موادو راويستل، د برېښنا توليد، جګړه او د وخت تېرۍ فعالتونه لکه لامبو وهل، کښتۍ چلول او د تنفس وسيلې په واسطه د سمندر ژورو ته غوټه وهل دي. زياتره دا فعاليتونه سمندري ککړتيا رامنځته کوي. سمندرګی د همدې له امله انسانانو لپاره د تاريخ او کلتور په اوږدو کې يو بشپړونکی عنصر دی.
پېژندنه
سمندرګی د اتلانتيک، ارام، هند، د سويلي او شمالي قطب سمندرونو په ګډون د ځمکې د ټولو سمندري اوبو يو له بل سره تړلی سيستم دی. که څه هم د سمندرګي ويی د شمال سمندرګي (North Sea) او سور سمندرګي (Red Sea) غوندې د سمندري اوبو زياتو معلومه او خورا کوچنيو جسمونو ته هم کارول کېدلی شي. د سمندرګيو او سمندرونو تر منځ څرګند توپير نه شته، که څه هم سمندرګي په عمومي ډول کوچني دي او زياتره وخت په يوه برخه کې (لکه د ژۍ يا څنډې سمندرګيو يا په ځانګړي ډول د مديترانې سمندرګي غوندې) او يا په بشپړ ډول (لکه د هېواد دننه سمندرګي) د وچې له لورې راچاپېر شوي دي. که څه هم د سرګاسو سمندرګی (Sargasso Sea) هيڅ ساحلي ليکه نه لري او د “North Atlantic Gyre” په يو دايروي بهير کې پروت دی. سمندرګي په عمومي ډول د ولاړو اوبو يا جهيلونو په پرتله لوی دي او مالګينې اوبه لري، مګر د ګاليله سمندرګی (Sea of Galilee) د تازه اوبو جهيل دی. د سمندرګي د قانون په اړه د ملګرو ملتونو کنوانسيون بيانوي چې ټول سمندر (ocean) سمندرګی (sea) دی.
فزیکي پوهه
ځمکه پر خپله سطحه باندې د مايع اوبو د سمندرګيو په درلودلو سره يوازېنۍ پېژندل شوې سياره ده، که څه هم مريخ د کنګل سرپوښونه لري او په نورو لمريزو نظامونو کې ورته سيارې ښايي سمندرونه ولري. د ځمکې ۱۳۳۵۰۰۰۰۰۰ کېلو متر مکعب (۳۲۰۰۰۰۰۰۰ ميل مکعب) سمندرګی د خپلو معلومه اوبو نږدې ۹۷،۲ سلنه لري او د خپلې سطحې نږدې ۷۱ سلنه پوښي. د ځمکې د اوبو ۲،۱۵ سلنه کنګل دي، چې له ډلې يې په سمندري کنګل کې موندل شوې کچه د شمالي قطب سمندر پوښي، د کنګل سرپوښ انترکتيکا او د هغې ګاونډ سمندرګي او ټوله نړۍ کې کنګلونه او سطحي زېرمې تر پوښښ لاندې نيسي. د اوبو پاتې ۰،۶۵ سلنه تر ځمکې لاندې زېرمې يا د اوبو د دوران بېلابېل پړاوونه جوړوي، تازه اوبه لري، چې د زياتره ځمکني ژوند له لورې يې مخالفت شوی او يا يې ورڅخه ګټه پورته کړې ده. لکه: هوا کې بخار، هغه ورېځې چې بخار يې په بطي ډول جوړوي، له هغوی څخه د باران ورېدل او هغه سيندونه او جهيلونه، چې د سمندر پر وړاندې په پرله پسې ډول د خپلو اوبو د بهير په توګه په بې اختياره ډول جوړ شوي دي.
د اوبو او د ځمکې د اوبو دوران پوهنيزه څېړنې ته هايدرولوژي وايي او هايدروډيناميک د حرکت پر مهال د اوبو فزيک څېړي. د سمندرګي يو څه وروستۍ څېړنه په ځانګړي ډول د سمندر پوهه يا “oceanography’ ده. دا پوهه د سمندر د بهيرونو د بڼې يا شکل د څېړنې په توګه پيل شوه، مګر له پيل راهيسې يې يو لوی او ګڼ څانګه ييز ډګر ته پراختيا موندلې ده. د سمندر پوهه د سمندري اوبو ځانګړتياوې ازمايي، څپې، سمندري لوړې څپې او بهيرونه څېړي. نخشې د سمندري بنسترونو ساحلي ليکې او نقشې جوړوي او سمندري ژوند څېړي. د سمندرګي له حرکت، د هغې له قوو او پر هغه باندې د عمل کونکو قوو اړوند فرعي څانګه د فزيکي سمندرپوهنې “physical oceanography” په نوم يادېږي. سمندري بيولوژي يا بيولوژيکي سمندرپوهنه نباتات، ژوي او نور هغه ژوندي موجودات څېړي، چې په سمندري ايکوسيستمونو کې ژوند کوي. دواړو ته د کيمياوي سمندرپوهنې په واسطه معلومات ورکړل شوي دي، چې د سمندرونو دننه د ماليکولونو او عناصرو کړه وړه او په ځانګړي ډول د کاربن دوران کې د سمندر ونډه او د سمندري اوبو په زياتېدونکې تېزابي کېدنه کې د کاربن ډای اکسايد ونډه څېړي. سمندري او د سمندري سيند جغرافيه د سمندر بڼه او بڼه ورکول نقشه کوي، په داسې حال کې چې سمندري جغرافيې (جيولوژيکي سمندرپوهنې) د لويې وچې د تمايل ثبوت او د ځمکې د جوړښت او ترکيب برابر کړی دی، د رسوب بهير يې روښانه کړی دی او د اورغورځونې او زلزلو په څېړلو کې يې مرسته کړې ده.
مالګينتوب
د سمندري اوبو يوه ځانګړنه دا ده، چې مالګينې دي. مالګيتوب په عمومي ډول د برخو او زر (۱۰۰۰) تر منځ نسبت (‰ يا په ميل کې) له مخې اندازه کېږي او پرانيستی سمندر په يو ليتر کې نږدې ۳۵ ګرامه (۱،۲ اونز) جامد مواد لري، چې ٪۳۵ مالګينتوب دی. د مديترانې سمندرګي د مالګيتوب لکه لږ څه زياته (٪۳۸) ده، په داسې حال کې چې د شمالي سور سمندرګي مالګيتوب ٪۴۱ ته رسېږي. د دې خلاف په وچه کې راګېر ځيني خورا مالګين جهيلونه خورا لوړ مالګينتوب لري. لکه: “Dead” سمندرګی په يو لېتر کې ۳۰۰ ګرامه (۱۱ اونز) حل شوې جامده ماده لرې چې د سلنې له مخې ٪۳۰۰ کېږي.
د افغانستان سمندرګي
هامون سمندرکی چې د افغانستان په نیمروز ولایت کې د ایران سره پر پوله موقیعت لري د افغانستان او ایران شریک مرزی سمندر ګی دی. هامون د هلمند سیند څخه سرچینه اخلي.
یوګسلاویا
پخوانې یوګسلاویا یوه سیاسي سیمه وه چې په ۲۰ مه میلادي پیړۍ) کې د بالکان لویځ لورته له دري هیوادونو جوړه وه. یادو دري هیوادونو د یوګسلاویا فدراله پادشاهي، یوګسلاویا جمهوریت او د یوګسلاویا سوسیالیستي جمهوریت جوړوه.
شیر خان بندر
شیر خان بندر د افغانستان په شمال کې د شمالي کندز ولایت اړوند د افغانستان او تاجکستان د پولې ترمنځ ترمنځ پروت ښارګوټی او هیوادیز بندر دی.
سوفي ګرګوار
سوفی ګرګوار په انګلیسي Sophie_Grégoire Trudeau) زوکړه ۴ افریل ۱۹۷۵م کال) یوه تلویزیوني کارمنده وه چې په ۲۰۰۸م کال کې له کاناډایي ولسمشر جاستن ترودو سره واده وکړ.
چوره ولسوالۍ
چوره ولسوالۍ د افغانستان د روزگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۷۳،۷۵۹ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د روزگان ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
هژبر شينواری
هژبر شينواری يو افغان رسنوال او کارتونېست دی.
سوکالي
سوکالي Welfare په اقتصاد کې ټولنیزه سوکالي د تولیدوونکو او مستهلکینو لپاره د بازار څخه د ترلاسه کیدونکې سوکالي مجموعه ده، چې په ډیری کتابونو کې ټولنیزې سوکالۍ(social welfare) په نوم نومول شوې او ټولنیزه سوکالي هغه مهال خپل اعظمي حد ته رسیږي، چې بازار په پوره ډول سیالیگر وي.
هوساینه (یا په عموم ډول، ټولنیزه هوساینه) د دولت یو ډول ملاتړ دی چې موخه یې له هغه څه ډاډ ترلاسه کول دي چې د ټولنې غړي وتوانېږي لومړنۍ بشري اړتیاوې لکه خواړه او سرپناه پوره کړي. ټولنیز خوندیتوب کېدای شي د هوساینې سره مترادف وي، یا په ځانګړې توګه د ټولنیزې بیمې په هغو پروګرامونو دلالت وکړي چې یوازې هغو کسانو ته ملاتړ چمتو کوي چې مخکې یې ونډه اخیستې وي (د بېلګې په توګه د تقاعد سیستم)، او د ټولنیزو مرستو د پروګرامونو برعکس دی چې یوازې د اړتیا پر بنسټ (د بیلګې په توګه د معلولیت مرستې) ملاتړ چمتو کوي. د کار نړیوال سازمان ټولنیز خوندیتوب د زاړه عمر لرونکو خلکو لپاره د ملاتړ، د ماشومانو د ساتنې ملاتړ، طبي درملنه، د مور/پلار کېدو او ناروغۍ رخصتۍ، د وزګاري او معیوبیت مرستې، او د کار د ټپیانو لپاره د ملاتړ په توګه تعریفوي.
په پراخه بڼه، هوساینه کېدای شي د وړیا یا سبسایډي ټولنیزو چوپړتیاوو لکه روغتیا پاملرنې، تعلیم، حرفوي زده کړې او عامه کورونو پر مټ د هوساینې د بنسټيزې کچې د چمتو کولو هڅې تر پوښښ لاندې راولي. په یوه هوسا دولت کې، دولت د ټولنې د روغتیا، پوهنې او هوساینې مسولیت پر غاړه اخلي چې یو لړ ټولنیزې چوپړتیاوې لکه څنګه چې پورته بیان شوې، وړاندې کوي.
لومړۍ عمومي قانوني حکومتي هوساینه په اوومه پېړۍ (۶۳۴ ز کال) کې د راشدین خلیفه عمر رضی الله عنه په وخت کې را منځ ته شوه. لومړی هوسا دولت د آلمان شاهي نظام (۱۸۷۱-۱۹۱۸) و، چې په کې د بسمارک حکومت په ۱۸۸۹ کال کې ټولنیز خوندیتوب وړاندې کړ. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې، انګلستان د ۱۹۱۳ کال په شاوخوا کې ټولنیز خوندیتوب وړاندې کړ، او د اتلي د حکومت (۱۹۴۵ – ۱۹۵۱) په وخت کې، د ۱۹۴۶ کال د ملي بیمې په قانون سره یې هوساینه تصویب کړه. د لوېدیځې اروپا، آسټرالیا او نیوزیلنډ په هېوادونو کې، ټولنیزه هوساینه په عمده توګه د حکومت له لوري د ملي مالیاتو له عوایدو څخه ورکول کېږي، او په لږه کچه د غیر دولتي موسسو (NGOs) او خیریه موسسو (ټولنیز او دیني) له لوري چمتو کېږي. د ټولنیز خوندیتوب حق او د ژوند مناسب معیار د بشري حقونو د عمومي اعلامیې په ۲۲ او ۲۵ مادو کې تر ټینګار لاندې نیول شوی.
تاریخچه
سترواک اګوسټس د روم په سترواکۍ کې، لومړی د Cura Annonae یا د غلې مرسته د هغو اتباعو لپاره چمتو کړه چې نه یې شوای کولای هره میاشت خواړه واخلي. ټولنیزه هوساینه د سترواک ټراجان له لوري پراخه شوه. د تراجان پروګرام د ډېرو له لوري، د ځوان پلیني په ګډون، وستایل شو. د سونګ د کورنۍ حکومت (۹۶۰ ز کال کې) ډېری پروګرامونو چمتو کړل چې کېدای شي د ټولنیزې هوساینې په توګه وګڼل شي، لکه د تقاعد کورونو ودانول، عامه کلینیکونه او د غریبانو لپاره هدیره جوړول. د اقتصاد پوه رابرټ هینري نیلسن په وینا، "د منځنۍ پېړۍ رومي کاتولیک کلیسا د بې وزلو لپاره خورا پراخ او هراړخیز هوسا سیستم پر مخ وړه ..." له ۱۴ پېړۍ څخه وروسته د ایټالیا د ښاري حکومتونو له کلیسا سره ګډ کار پیل کړ، ترڅو ټیټو طبقو ته سوکالي او تعلیم چمتو کړي. په وروسته پروتستانت اروپایي هېوادونو لکه د هالنډ په جمهوریت کې، د  ۱۹ پېړۍ په لومړیو کې سوکالي د ټولنو د نظام د سیمه ایزو ډلو له لوري تر هغه اداره کېده، چې دا نظام له منځه لاړ. د مقدس روم سترواکۍ په آزادو شاهي ښارونو، لکه د نورمبرګ په څېر ښارونو کې ښاري حکومتونه کولای شو د عامه هوساینې د راټولولو او وېش کنټرول په لاس کې واخلي.
د اوومې پېړۍ خلیفه عمر (رض) د زکات یوه بڼه، چې د اسلام له پنځو بناوو له ډلې ده، د عمومي ټولنیز خوندیتوب د مالیې په توګه نافذ کړ. په دودیز ډول د یو کس د شتمنیو ۲.۵ اټکل شوی یا د د دولت د زکات پیسې د مسلمانانو په بېلابېلو ډلو، لکه بې وزلو خلکو او سختو پروړو، وېشل کېدې. د اموي او عباسي خلافتونو په وخت کې، که څه هم د زکات نظام په مکرر ډول غير موثر او فاسد و، د زکات راټولول زيات شول. اسلامي فقهاوو زیاتره وختونه مسلمانانو ته لارښوونه وکړه چې پيسې په مستقيم ډول پر اړمنو کسانو ووېشي تر څو يې اغېز لوړ شي.
د شمالي مقدونیا ایداري وېش
د شمالي مقدونیا هیواد ایداري وېش (د شمالي مقدونیه هیواد د ولایتونو نوملړ)
سوکالي
تاریخچه
په همدې ډول په یهودي دود کې، صدقه (چې د زیداکاه په بڼه وړاندې کېده) د سخاوت پرځای دیني مسؤلیت ګڼل کېږي. معاصره صدقه د انجیلي عشر، یا د بې وزلو لپاره لسمه برخې په توګه او همدارنګه د انجیلي ګړنو په بڼه دوام لري، لکه د شیمیتا (سباتیک کال، د رخصتۍ اوم کال) په جریان کې بې وزلو ته اجازه ورکول چې د کروندې کنجونه او حاصلات راټول کړي.
خاص روزگان ولسوالۍ
خاص اروزگان ولسوالۍ د افغانستان د روزگان ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۳۷،۸۸۸ وگړو ته رسېږي.
سرچينې
وېشنيزه:د روزگان ولايت وېشنيزه:د افغانستان ولسوالۍ
سوکالي
تاریخچه
په عمده توګه د ۱۹ پېړۍ په وروستیو او د ۲۰ پېړۍ په لومړیو کې وو چې په زیاتره هېوادونو کې د دولت د هوساینې منظم سیستم وړاندې شو. د آلمان صدراعظم، اوټو فون بسمارک د کارګرانو لپاره  هوساینې له لومړیو سیستمونو څخه معرفي کړ. په انګلستان کې د هنري کمبل بنرمن او ډېوېډ لویډ جورج لیبرال حکومت په ۱۹۱۱ کال کې د ملي بیمې سیستم معرفي کړ، چې وروسته دا سیستم د کلمېنټ اتلي له لوري پراخ شو.
په ۲۰۱۴ کال کې د ایلو (ILO) له لوري په خپور شوی راپور اټکل شوی چې د نړۍ یوازې ۲۷٪ نفوس بشپړ ټولنیز خوندیتوب ته لاسرسی لري. د نړیوال بانک د ۲۰۱۹ کال د نړیوال پرمختیایي راپور استدلال کوي چې د ټولنیزې بیمې زیاتره ډولونو دودیز معاش ماډل "د معیاري استخدام د قراردادونو څخه بهر د کاري مقرراتو له لوري په پراخه کچه له خنډ سره مخ کېږي".
ډولونه
هوساینه بېلابېل ډولونه لري، لکه د پیسو تادیات، سبسایډي او ارزښت لرونکي اسناد، یا د کور مرسته. د هوساینې سیستمونه دهېوادونو په پرتله توپیر لري، خو هوساینه عموماً وزګارو، ناروغه یا معیوبو، بوډاګانو، ماشوم لرونکو، او پخوانیو تجربه کارو سرتېرو ته ورکول کېږي. دا پروګرامونه کېدای شي د یو کس لپاره د هوساینې د ترلاسه کولو لپاره مختلف شرایط ولري:
ټولنیز ملاتړ
د پرمختګ په حال کې هېوادونو کې، د ټولنیز خوندیتوب فعالیتونه زیاتره د ډېر کاري نفوس لپاره، همدارنګه په غیر رسمي اقتصاد د اتکا له امله نشته. د دې ترڅنګ، خلکو ته د رسېدنې لپاره د دولت ظرفیت ممکن د محدودو زیربناوو او سرچینو له امله محدود وي. په دې ډول شرایطو کې، ټولنیز ملاتړ زیاتره د ټولنیز خوندیتوب پرځای کارول کېږي، چې له ځانه سره پراخه تګلارې لري، لکه د کار په بازار کې مداخله او د سیمه ایزو ټولنو پر بنسټ پروګرامونه، ترڅو د بې وزلۍ کمولو او د بیکارۍ په څېر د حالاتو په وړاندې خوندیتوب چمتو کړي.
سرچینې
اقتصادی اصطلاحات/ ع.ع.، ا. و.
وېشنيزه:اقتصاد
پامیر غرونه
پامیر غرونه د غرونو یوه لویه لړۍ ده چې د هند کش، تیان شان، قراقروم او کونلون په نومونو یې برخې یادیږي. پامیر ته د نړۍ بام هم ویل کیږي.
کاظم خان شيدا
کاظم خان شيدا (زوکړه اټکلي ۱۱۳۵ سپوږميز کال - مړینه اټکلی ۱۱۹۴ سپوږميز کال) د لوی افغانستان د پښتو ژبې يو لوی شاعر وو.
مخينه
کاظم خان شیدا د افضل خان خټک زوی، د اشرف خان هجري لسمی او د خوشال خان خټک کړوسی دې. د زوکرې کال يې ۱۱۳۵ سپوږميز لېږديز اټکل شوی او تر ۱۱۹۴ سپوږميز لېږديز کاله يې ژوند یقیني دی. د پښتو ژبې پیاوړی او نازکخیال شاعر دی. د شعرونو دیوان يې په افغانستان او پښونخوا کې څو ځله چاپ شوی دی.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د کاظم خان شيدا ديوان، د عبدالروف بېنوا په زيار، پښتو ټولنه، د ۱۳۳۱ لمريز لېږدي کال کابل چاپ.
۲-
اخځليک
- https://nassirahmad.blogsky.com/1392/04/21/post-25/%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D8%A7
۲- https://www.tolafghan.com/articles/3347
۳-
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
مالتایي ژبه
مالتایي Malti) (مالتي ژبه) د مالتا هیواد رسمي ژبه ده، مالتي ژبه ژبه د اروپایي ټولنې رسمي ژبه هم ده. مالتایي ژبه د لومړی ځل لپاره په ۱۹۳۶م کال کې د انګلیسي ترڅنګ د مالتا هیواد رسمي ژبه شوه، له هغی وړاندی دی ایټالوي د یاد هیواد رسمي ژبه وه. په مالتایي ژبه کابو ۳۸۰ زره خلک خبري کوي، د مالتي ژبې ترټولو تاریخي اثر په یاده ژبه د پنځه لسمې پیړۍ شعر دی.
پامیر سیند
پامیر سیند د افغانستان او تاجکستان هیوادونو اړوند د پامیر غرونو څخه سرچینه اخیستونکی سیند دی، چې د واخان سیند سره د یوځای کیدلو نه وروسته له پنج سیند سره یوځای کیږي.
آنټاریو
آنتاریو اونتاریو/اونټاریو) په انګلیسي Ontario) د کاناډا هیواد له ښارونو څخه یو دی. د انټاریو ولایت مرکز آټاوا او پلازمینه ټورنټو هم په یاد ولایت کې موقیعت لري.
شمس الدین کاکړ
شمس الدین کاکړ (زوکړه؟ - مړینه؟) د افغانستان د پښتو ژبې یو نامتو شاعر او ليکوال دی.
مخينه
د ۱۹ زېږدي پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې د کندهار د کلچ اباد په کلي کې د شمس الدين کاکړ په نوم یو شاعر اوسېده چې ته به وایې له ازله یې د ښه استعداد، پوهنې او فضیلت ترڅنگ ډېره سخته لاستنگي په برخه وه او همدغې لاستنگۍ کلچ اباد او کندهار هم د ده د وجود څخه محروم کړل. شمس الدین کاکړ دومره بې وسه وو چې ان د خپلې خوښې یو واده یې هم په نصیب نه شو او په همدې ارمان کې گور ته ولاړ:
چی یو قند د یار د خولې په هار خرڅېږي - شمس الدینه ډېر بې قدره قندهار دی
شمس الدین کاکړ په ډېره تیاره زمانه کې په یوه لیري پراته کلي کې ژوند کاوه او دغه لامل وو چی خلکو د هغه د علم، فضیلت او شخصیت قدر ونه کړ. هغه ته یې په دومره سپکه سترگه وکتل چې د نکاح لپاره یې د هغه لېږلې مرکه د نادارۍ او غریبۍ په وجه جواب کړه او شمس الدین هم د پښتو ژبې د یوه بل په زړه ټپي شاعر کاظم خان شيدا په څېر د ملک او ټاټوبي پرېښودلو ته اړوت او مخ یې پر هندوستان ونیوی:
لکه لعل په ایرو کې وي بې قدره- هسې پروت دی شمس الدین پر قلیچ آباد
شمس الدین کاکړ په ځوانۍ کی لاهور ته ولاړ او د خپل قېمتي ژوند نږدې ټول پسرلی یې هلته په مسافرۍ کې تېر کړ. هر وخت کندهار ته د ستنېدلو ارزو ورسره وه، خو کله چې به د چاپېریال ناخوالې او د هغه د لوړ شخصیت او فضیلت په مقابل کې د خلکو بې قدرۍ ور په زړه شوې، نو په ډېر غمگین غږ به یې ویل:
برایی می خوب لیدۍ چی مخ پر کور ځم - په هوس لکه بلبل د باغ پر لور ځم
اشتیاق د دیدن آس راته زین کړی - دی په مخ کی زما پلی ځي زه سپور ځم
واړې لارې بېلتانه راته سپارلي - زه بې لاري غلی غلی لکه چور ځم
جذبه مې د دلبر څکوي وځان ته - گڼه هومره طاقت نه لرم په زور ځم
چی بیا وایي خدای خو مه وای راوستلی - زه یې محض د قبلېدو د دې پېغور ځم
قندهار خو د هستوگنې وطن نه دی - باری څه کړم په زیارت د پلار او مور ځم
په نصیب به مې دیدن له یاره کېږي - شمس الدین چې اوس له ښاره د لاهور ځم
شمس الدین د حمید ماشوخېل ډېره ښه پیروي کړې ده. ان په ځینو ځایونو کې خو یې نه یوازې د هغه د غزلونو په اقتفا غزلې ویلې دي، بلکې مضمون یې هم کټ مټ ورڅخه اخیستی دی، خو هغه یوازي د خط په ستایلو او د شیخ و زاهد څخه په گیلو اکتفا نه کوي؛ او د کاغذ پر مخ باندې یوازې د نگار ښکلی مخ نه ترسیموی، بلکې د خپل زمان شرایطو ته ښه متوجه وو او چې په سترگو یې بد ورغلي دي هغه یې بد بللي دي، او چی ښه یې لیدلي دي هغه یې توصیف کړي دي.
د شمس الدين کاکړ ځينې شعرونه د پښتو ژبې سندغاړیو له موسیقۍ سره ویلي دي، چې له هغوی څخه يو هم هغه غرل دی چې ښاپیرۍ نغمې له موسيقۍ سره ويلی دی. ددغې سندرې کپوزوونکی پاینده محمد منگل دی. دا سندره پر ۹/۱۵/ ۱۳۶۰ نېټه او لمريز کال د راډيو افغانستان په ۳۴۸ شمېره سټډيو کې ثبت شوې او د ارشيف په ۴۰۴۹ شمېره فيته کې خوندی ده: زما په خوله به فریادونه نه وای- که په سینه کې مې دردنه نه وای
ما به تمامه شپه خوبونه کول - که مې په زړه کې ستا خيالونه نه وای زه به له تا نه ولې بېل اوسېدم - که د قدرت پکې لاسونه وای زه به پخوا لیونی شوی ومه - خو که په ژوند کې مې سازونه نه وای
يا هم د بخت زمينې او اسماعيل پیروز دا لاندې سندره، چې کمپوزوونکی يې اسماعیل پیروز دی، پر ۱۳۶۰/۴/۱۰ نېټه د راډيو افغانستان په ۳۵۲ شمېره ستډيو کې ثبت شوې او د ارشيف په ۴۰۳۷ شمېره فیته کې خوندی ده:
ستا په خندا کې که د گل نښه ده - زما ژړا کې د بلبل نښه ده
مخ رانه څله پټوې په زلفو - دلبرې دا مې د منزل نښه ده
دا چې درزا کوي بې واره اشنا - دا مې په زړه کې څه د چل نښه ده
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د شمس الدین کاکړ دیوان.
۲- خلاصته المریدین، د ۱۳۴۴ لمریز کال کابل چاپ.
اخځليک
۱- https://www.tolafghan.com/posts/30111
۲- http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00---off-0areu--00-00-10-0---0---0direct-10---4---0-0l--11-en-Zz-1---20-about---00-0-1-00-0--40-0-11-00-0utfZz-8-00&cl=CL1.209.21&d=HASH0105cb754c5e2f6de288eef5&x=1
4- د راډيو افغانستان ارشيف.
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه ليکوال وېشنيزه: افغاني ليکوال وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
کامگار خان خټک
کامگار خان خټک (زوکړه؟ - مړینه ١٧٧٥ زېږدي کال) د لوی افغانستان يو پښتو ژبې شاعر او د ستر کلاسیک شاعر او ليکوال خوشال خان خټک کړوسی دی.
د اطلاعاتو ازادي
د اطلاعاتو ازادي د يو شخص يا خلکو د اطلاعاتو د خپرولو يا ورڅخه د ګټې اخيستنې ازادي ده. اطلاعاتو ته لاسرسی په اغېزناک ډول د معلوماتو د غوښتلو، تر لاسه کولو او ورکولو په موخه د يو شخص وړتيا ته وايي. دا ځيني وختونه پوهنيزه، طبيعي او دوديزه پوهه، د اطلاعاتو ازادي، د پرانيستي نړيوال جال (انټرنيټ) او پرانيستو معيارونو په ګډون د پرانيستې پوهې د سرچينو جوړول او د لومړنيو معلوماتو پرانيستی لاسرسی او د لاسرسي وړتيا، د ګڼيال (ډيجيټلي) ميراث ساتنه، د لاسرسي وړ ژبو کې لکه سيمه ييزې منځپانګې ته د لاسرسي خپرولو په شان کلتوري او ژبني راز راز والې يا تنوع ته درناوی، د ټول عمر يا عمرمهالې او برېښنايي زده کړې په ګډون ټولو لپاره معياري زده کړې، د نويو رسنيو او د لوست معلومات او مهارتونه خپرول او د مهارتونو، زده کړو، جنډر، عمر، توکم، قوميت او د معلوليت لرونکو وګړو له لورې د لاسرسي وړتيا پر بنسټ د نابرابريو په ډاګه کولو په ګډون پر ليکه ټولنيز راګډون او د موبايل، انټرنيټ د پراخه کړۍ جوړښتونو په ګډون د اړيکې او د اطلاعاتو او اړيکو ټيکنالوژۍ د زغم وړ پرمختګ رانغاړي.
د اطلاعاتو د پرانېستي خپراوي او د اطلاعاتو د ازادۍ د رسمي قوانينو له لارې دولتي اطلاعاتو ته د خلکو لاسرسی حکومت کې په پراخ ډول د ديموکراسۍ او بشپړتيا يوه مهمه بنسټيزه جوړښتي برخه ګڼل کېږي.
کامگار خان خټک
مړينه
کامگار خان خټک پر ١٧٧٥ زېږدي کال مړ شوی دی. اروا يې ښاده او جنت يې ځای شه.
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د کامگار خټک دیوان، د ۱۳۵۸ ل ل کال چاپ.
د اطلاعاتو ازادي
مايکل بکلېنډ (Michael Buckland) شپږ ډوله خنډونه راپېژني، چې بايد اطلاعاتو ته د لاسرسي په موخه له مخې لرې شي. ياد خنډونه د سرچينې تشخيص، د سرچينې شتون، د اطلاعاتو چمتو کونکي لپاره د کارونکي بيه، ادراکي لاسرسی او منښت يا د منلو وړتيا دي. په داسې حال کې چې اطلاعاتو ته لاسرسی، اطلاعاتو ته د لاسرسي حق، د پوهېدلو حق او د اطلاعاتو ازادي ځيني وختونه د يو بل پر ځای (مترادف) کارلو کېږي، چې بېلابېل اصطلاحات بايده ده، چې د مسئلې ځانګړي مګر اړوند اړخونه روښانه کړي.
کامگار خان خټک
اخځليک
۱-https://babacenter.nl/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%86%D9%87/%D8%AF%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%86%D9%88%DA%89%DB%8C%D8%B1%D9%84%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C-%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%B1%D8%BA%D9%88%D9%86%DB%8C/
د اطلاعاتو ازادي
د اطلاعاتو ازادي د بيان په ازادۍ پورې تړلې ده، چې هرې ارتباطې وسيلې ته پلې کېدلی شي؛ هغه که وييز، ليکنيز، چاپي، برېښنايي او يا د هنري بڼو له لارې وي. دا په دې معنا چې د بيان د ازادۍ ساتنه د يو حق په توګه يوازې منځپانګه او د بيان وسيلې هم رانغاړي. د اطلاعاتو ازادي يو بېل مفهوم دی، چې ځيني وختونه د انټرنټ او معلوماتي ټيکنالوژۍ په برخه کې محرميت له حق سره په ټکر کې راځي. په همدې ډول د بيان د ازادۍ په حق سره د محرميت حق يو پېژندل شوی انساني حق دی او د اطلاعاتو ازادي د دې حق د پراختيا په توګه عمل کوي. د انګليستان حکومت دا نظريه د بيان د ازادۍ د پراختيا او يو بنسټيز انساني حق په توګه منلې ده او په نړيوال قانون کې هم پېژندل شوې نظريه ده. د ادبي غلا اړوند د متحده ايالتونو او نړيوال ګوند يا ډلې سياسي کړنلارې يا دريځونه رامنځته کړي دي، چې په پراخ ډول د اطلاعاتو د ازادۍ مسايلو پر بنسټ دي.
کامگار خان خټک
اخځليک
وېشنيزه: پښتانه شاعران وېشنيزه: پښتانه وېشنيزه: افغانان
د اطلاعاتو ازادي
برخه
انټرنټ ته د لاسرسي برخه کې د پام وړ زياتوالی شته، چې په ۲۰۱۴ ز کال کې يوازې له درې ميليونو څخه زياتو کارونکو ته ورسېد، چې نړۍ د نفوس نږدې ۴۲ سلنه جوړوي. مګر له ګڼيال (ډيجيټل) وېش څخه د نړۍ نيمايي نفوس لا هم بې برخې دی. د نفوس ياده کچه په ځانګړي ډول ښځې او نجونې او همدرانګه په افريقا، لږ پرمختللو هېوادونو او همدارنګه د کوچني ټاپو مخ پر وده بېلابېلو دولتونو کې ده. برسېره پر دې، معلوليت لرونکي وګړي د ټيکنالوژيکي وسايلو د جوړښت يا د روزنې او زده کړو د شتون يا نه شتون له لارې ګټه پورته کولی يا لا زيات زيانمنېدلی شي.
ګڼيال وېش
اطلاعاتو ته لاسرسی د نړيوال ګڼيال وېش له امله له سترو ستونزو سره مخامخ کېږي. ګڼيال وېش د اطلاعاتو او اړيکو د ټېکنالوژيو د لاسرسي، کارونې يا اغېز يوه اقتصادي او ټولنيزه نابرابري ده. د هېوادونو په منځ کې وېش (لکه په متحده ايالتونو کې د ګڼيال وېش غوندې) ښايي د اشخاصو، کورنيو، سوداګريو يا جغرافيوي سيمو تر منځ نابرابريو ته وويل شي، چې په عادي ډول په بېلابېلو ټولنيز اقتصادي کچو يا د سرشمېرنې اړوند نورو ډولونو کې وي. د نړۍ د بېلابېلو هېوادونو تر منځ وېش ته د نړيوال ګڼيال وېش وايي، چې پر نړيواله کچه د پرمختللو او مخ پر وده هېوادونو تر منځ ټیکنالوژيکي تشه ازمايي.
توکميز وېش
که څه هم کمپيوټرونو يا انټرنيټ ته د لاسرسي له کمښت څخه په ټوله کې زياتې ډلې اغېزمنېږي، مګر د رنګ [توکم] ټولنې په ځانګړي ډول د ګڼيال وېش په واسطه په منفي ډول اغېزمنې ګڼل کېږي. دا خبره د بېلابېلو توکمونو او قوميتونو په منځ کې د کور انټرنيټ د لاسرسي د کتنې پر مهال روښانه کېږي. د ٪۷۰ هسپانيايي، ٪۸۶ تور پورستو، ٪۷۲ امريکايي/ هندي/ الاسکايي اصلي اوسېدونکو او ٪۶۸ اصلي د هاوايي او ارام ټاپوګانو له اوسېدونکو سره په پرتلنې،  ٪۸۱ سپين پوستي او ٪۸۳ اسيايان د کور انټرنيټ ته لاسرسی لری. که څه هم عايد د کور انټرنيټ د لاسرسي په توپير کې يو عامل دی، مګر لا هم د ټيټ يا ښکته عايد لرونکو ډلو په منځ کې شته توکميزې او قومي نابرابرۍ شته. د  ٪۵۱ هسپانويانو او ٪۵۰ تور پوستو پر وړاندې د ٪۵۸ ټيټ عايد لرونکو سپين پوستو راپور ورکړل شوی دی، چې د کور انټرنيټ ته لاسرسی لري. ياد معلومات د «ډيجیټل ونه منل: د کور انټرنيټ پر منښت باندې د منظم توکميز توپيري چلند اغېز» تر سرليک لاندې راپور کې ورکړل شول، چې د “Free Press” په نوم واشنګټن ډي سي کې مېشت د عامه ګټې ډلې له لورې خپاره شول. راپور دې پايلې ته رسېږي، چې د بېلابېلو توکمونو او قبيلو د خلکو پر وړاندې د دايمي کوونکي يو اړخيز قضاوت جوړښتي خنډونه او توپيري چلند پر ګڼيال وېش باندې اغېز لرلو کې مرسته کوي. همدارنګه ياد راپور د پايلې په توګه څرګندوي، چې هغوی چې انټرنيټ ته لاسرسی نه لري؛ لا هم ورته لوړه غوښتنه لري او د کور انټرنيټ د لاسرسي په بیه کې کمښت به په عادلانه ګډون کې د زياتوالي لامل شي او د بې برخې شويو دلو په واسطه به د انټرنيټ منښت يا غوره کولو ته وده ورکړي.
په توکميز وېش کې ډيجيټلي سانسور او عددي توپيري چلند ليدل کېږي. د کرکې د بيان (Hate-speech) قواعد او همدرانګه د کرکې د بيان د الګوريتم پرليکه کړنلارې لکه فيسبوک په ټولنه کې د ښځو او تورپوستو وګړو په شان د ژۍ ته شويو ډلو په پرتله سپين پوستي نارينه او هغه وګړي خوښ کړي دي، چې د ټولنې په ممتازو ډلو پورې اړه لري. د کورنيو اسنادو په يوه ټولګه کې چې د “ProPulica” له لورې په يوه تر سره شوې پروژه کې راټول شوي وو، د کرکې وينا د توپير او د خوندي ډلو د پېژندنې په اړه د فيسبوک لارښوونو slides څرګند کړل، چې درې ډلې يې مشخص کړې او هرې ډلې ښځينه چلوونکي [د موټر] تورپوستي کوچنيان يا سپين پوستي نارينه لري. کله چې دا پوښتنه وړاندې شي چې د څېرمه ټولګې کومه ډله خوندي ده، سم ځواب يې سپين پوستي نارينه و. د لږه کۍ ډلې ژبه د انساني هغه توپيري چلند له امله د کرکې موندنې د خپلسرو توکو په واسطه په منفي ډول اغېزمنه شوې ده، ياد توپيري چلند په پای کې پرېکړه کوي چې څه شی د کرکې وينا ګڼل کېږي او څه شی نه ګڼل کېږي.
په افغانستان کې د ۲۰۰۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې
په افغانستان کې د ۲۰۰۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې د ۲۰۰۴ زکال د اکتوبر په ۹مه نېټه ترسره شوې. په دغو ټاکنو کې حامد کرزي د ۵۵.۴٪ رایو په ګټلو سره د بل هر نوماند له رایو درې چنده زیاتې رایې ترلاسه کړې او بریالی اعلان شو. ورته مهال نورو دوولس نوماندانو له ۱٪ لږ رایې خپلې کړې وې. اټکل کېږي چې په دغو ټاکنو کې د ۱۲ میلیونه ثبت شوو رایو ورکوونکو له درې پر څلور برخې زیاتو کسانو رایه ورکړه. په ټاکنو باندې څار د ټاکنیز مدیریت د ګډ پلاوي پر غاړه و چې مشر یې زعیم شاه او مرستیال یې هم د رې کېنډې په نامه په ملګرو ملتونو کې کارکوونکی امریکایي وګړی و.
د ټاکنو په ورځ د درغلیو د یو لړ تورونو له خپرېدو وروسته شاوخوا ۱۵ نوماندانو اعلان وکړ چې دوی به د ټاکنو بهیر تحریم کړي، خو وروسته له هغه چې ملګرو ملتونو اعلان وکړ په ټاکنو کې به د درغلیو د څېړنو په موخه درې کسیزه پلاوی جوړ کړي؛ دغه تحریم هم له منځه ولاړ. په دغه پلاوي کې یو پخوانی کاناډايي دیپلمات او یو سویډني ټاکنیز کارپوه شامل وو چې دریم غړی یې بیا وروسته د اروپايي اتحادیې له خوا معرفي شو.
د ټاکنو ورځ په پیل کې د ۲۰۰۴ زکال د جولای میاشتې ۵مه نېټه ټاکل شوې وه، خو دوه ځلې لومړی تر سپټمبر او بیا تر اکتوبر میاشتې وځنډېدې. ولسمشریزو ټاکنو ته هر نوماند هم دوه مرستیالان لرل. یو شمېر نوماندانو له دغې کړنلارې څخه د افغانستان د اکثریت قومونو ترمنځ د تعادل جوړولو په موخه ګټنه وکړه. د ټاکنو بهیر په داسې توګه و چې که چېرې یو نوماند هم له ۵۰٪ زیاتې رایې خپلې نه کړي دویم پړاو ټاکنې به کېږي.
نوماندان او اړوند مسایل
۲۳ کسانو په ټاکنو کې د ګډون په موخه ځانونه نوماند کړل، خو له دغو څخه پنځه تنه یې د ټاکنیزو مبارزو په پیل کې له خپلې نوماندۍ پر شا شول.
په دوی کې مخکښ نوماند د انتقالي او موقتې ادارې مشر حامد کرزی و. کرزي په خپلواکه بڼه ځان نوماند کړ په داسې حال کې چې د سوسیال دیموکرات، افغان ملت ګوند په ګډون یې د یو شمېر سیاسي ګوندونو ملاتړ له ځان سره درلود.
په پیل کې دا انګېرل کېده چې د کرزي د انتقالي او موقت حکومت پر مهال د افغانستان د نوي رامنځته شوي پوځ جنګ سالار جنرال او د افغانستان د ملي اسلامي جنبش د ګوند مشر، عبدالرشید دوستم به د کرزي اصلي سیال وي؛ خو ډېر ژر مالومه شوه چې هغه کافي محبوبیت نه لري.
پر ځای یې یونس قانوني چې د انتقالي او موقتې ادارې پر مهال یې په لوړ پوړو دولتي څوکیو کار کړی و، د کرزي د پیاوړي سیال په توګه راڅرګند شو. قانوني د شمالي ټلوالې مخکښ غړی و او د انتقالي او موقتې ادارې د مرستیال ولسمشر محمد قسیم فهیم ملاتړ یې هم له ځانه سره درلود چې په دغه ټاکنو کې د کرزي له ټاکنیز ټکټ څخه ووت. قانوني ادعا کوله چې د احمدشاه مسعود له آرمانونو استازولي کوي، په داسې حال کې چې دغه ادعا یو شمېر نورو نوماندانو هم لرله (په دغو کې د مسعود ورور احمدضیا مسعود هم شامل و چې کرزي د مرستیال ولسمشر په توګه په خپل ټاکنیز ټکټ کې ټاکلی و).
بل نوماند هم محمد محقق و. نوموړی د وحدت اسلامي ګوند مشر او د برهان الدین رباني او کرزي په ادارو کې وزیر پاتې شوی و؛ همدارنګه د دوستم له پیاوړو ملاتړو څخه و. محقق په کرزي باندې د یو ضعیفه رهبر په توګه نیوکې کولې او ژمنه یې وکړه چې ټولې مخالفې ډلې به یو موټې او د نشه یي توکو سوداګرۍ ته به پای ټکی کېږدي. له دې سره په نوموړي باندې د شوروي د اشغال او د مجاهدینو ترمنځ د کورنۍ جګړې پر مهال او وروسته د طالبانو سره په جګړه کې د پریمانه جنګي جرمونو د ترسره کولو تورونو شتون درلود.
د نوماندانو په ډله کې تر ټولو ځوان نوماند ۴۱ کلن حفیظ منصور و. هغه هم د شمالي ټلوالې غړی او د مسعود د میراث مدعی و. منصور خبریال و او د اطلاعاتو او کلتور د وزارت د وزیر په توګه یې دنده ترسره کړې وه؛ نوموړي په کرزي تور پورې کړ چې هڅه کوي یوه منتخبه دیکتاتوري رامنځته کړي.
د ښي اړخو مذهب پالو اصلي نوماند احمد شاه احمدزی و چې د شوروي د اشغال پر مهال یې په پاکستان کې تبعیدي حکومت جوړ کړی و. احمدزي له دې وړاندې د یوې راډیکال اسلام پالې ډلې مشري پر غاړه لرله چې په پیل کې د مجاهدینو په کتار او وروسته هم د طالبانو او القاعده په کتار کې فعاله وه، خو له دغه مهال وروسته یې له دغو ډلو سره خپله هر ډول اړیکه رد کړه.
همایون شاه اصفي د سلطنت پالونکو استازولي کوه، په داسې حال کې چې پخواني پاچا محمد ظاهر شاه له وړاندې دغه ګنګوسې رد کړې وې چې غواړي د دولت مشري وکړي.
آوسټرالوپیتهېکوس
آوسټرالوپیتهېکوس یا سهیلي بيزو (په لاتین: Australopithecus) د اوسنو انسانانو د اجدادو څخه وو چی ۲ - ۳ میلیونه کاله مخکې په سهيلي افريقا کی یی ژوند کاوه. هیکل یی لکوالی وو د ككرۍ حجم ۵۰۰ سانتیمتره مربع وو اوږدوالي یی ۱۲۰ سانتیمتره وو او وزن یی ۳۵ کیلوگرامه وو.
په افغانستان کې د ۲۰۰۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې
نوماندان او اړوند مسایل
عبدالستار سیرت چې د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال یې د څو وزارتونو په څوکیو کار کړی و بل نوماند و. سیرت وروسته د تبعیدي پاچا محمد ظاهر شاه د استازي په توګه خدمت وکړ، هغه په پیل کې د انتقالي ادارې مشر وټاکل شو، خو د کرزي په ګټه له دغه چارې تېر شو.
آوسټرالوپیتهېکوس
وېشنيزه:د انسانانو اجداد
په افغانستان کې د ۲۰۰۴ زکال ولسمشریزې ټاکنې
نوماندان او اړوند مسایل
ډاکټره مسعوده جلال د نوماندانو په کتار کې یوازنۍ ښځینه نومانده وه، په داسې حال کې چې دوه نورې ښځې د ولسمشر د مرستیالانو په توګه ټاکنو ته درېدلې وې (نیلاب مبارز د آصفي د مرستیالې او شفیقه حبیبي هم د دوستم د مرستیالې په توګه ټاکنو ته ودرېدې).
څو نوماندانو په ښکاره توګه د ښځو له حقونو ملاتړ کاوه چې په دغو کې حامد کرزی، وکیل منګل او د پولیسو پخوانی ډګروال عبدالحسیب آرین شامل و. ۷۲ کلن نوماند عبدالهادي خلیلزی چې پخوانی ښوونکی او د مذهبي چارو په برخه کې وکیل و، ادعا یې وکړه چې د ښځو له حقونو څخه «د اساسي قانون، افغاني کلتور او د اسلام د سپېڅلي دین په رڼا کې» ملاتړ کوي.
ټاکنیزې سیالۍ او د رایو ورکولو بهیر
د رایو په پاڼه کې د نوماندانو نومونه د هغوی له انځورونو او ټاکنیزو نښو سره یوځای و. د اړتیا په صورت کې د هغوی نښانونه د دوی د ګوندونو له نښانو سره یوشان و. په داسې حال کې چې ډېری نوماندانو ګوندي اړوندتیا ته له پام پرته په خپلواکه بڼه په ټاکنو کې ګډون کړ او یو شمېر عامه نښانونه یې د خپلې نوماندۍ لپاره غوره کړل. په رایو ورکولو کې له چلوټیو څخه د مخنیوي په موخه د رایو له ورکړې وروسته هر رایه ورکوونکی خپله ګوته په رنګ باندې توروله.
د رایو ورکولو مرکزونه په افغانستان کې د سهار په ۶ بجو او په یو شمېر نورو برخو کې د سهار په اوو بجو پرانیستل شول، همدارنګه په پام کې وه چې د رایو د ورکړې مرکزونه به د مازیګر په ۴ بجو وتړل شي، خو د رایو د ورکړې بهیر دوه ساعته نور هم دوام وموند. له دې سره یو شمېر د رایو ورکولو مرکزونه د دغه خبر له ترلاسه کولو وړاندې په خپل وخت وتړل شول.
له ټولو پام وړ دا وه چې په ایران او پاکستان کې څه باندې دوه میلیونو افغان کډوالو د کډوالو د نړیوال سازمان (IOM) د لوژستیکي او عملیاتي هڅو پر مټ وکولای شول رایې ورکړي. د پاکستان په پېښور ښار کې د ستورات پوچر تر مشرۍ لاندې د IOM یوه کوچني ټیم په دوه میاشتو کې وکولای شول له ۴۰۰ زیات ټاکنیز افسران او همدارنګه له ۶۰۰۰ زیات نور مامورین استخدام کړي څو ۸۰۰ زره کډوالو ته د رایو د ورکړې لارښوونې وکړي چې بیا له دغو څخه نیمايي یې وکولای شول رایه ورکړي.
شمېرپوهنه
ریاضیات ( Mathematics ) له یوناني کلیمې: μάθημα ،máthēma نه اخیستل شوې چې د 'پوهې، مطالعې او زده کړې' په معنا ده او د داسې موضوعاتو، لکه: د شمېرنو (حساب او عددي تیوري)، فورمولونو او اړوندو جوړښتونو، (لکه: الجبر)، شکلونو او هغو فضاګانو چې دا شکلونه په کې شامل دي (لکه: هندسه) او مقدار او د هغو بدلونونو (لکه: محاسبه او انالیز) له مطالعې نه بحث کوي. د دې پوهې د کره پراختیا او د معرفت پوهنې د حالت په اړه عمومي هوکړه نشته.
د ریاضیاتو په ډېر فعالیت کې د ذهني شیانو د خاصیتونو کشف او ثابتولو (د نظري استدلال په واسطه) شامل دي. دا شیان یا له طبیعت نه ذهن ته اخیستل کېږي (لکه طبیعي شمېرنې یا "یو خط")، یا (په عصري ریاضیاتو کې) ذهني شیان دي چې د خپلو اساسي خاصیتونو له خوا چې د حقیقي فرضیو اواصولو په نامه یادېږي، تعریف کېږي. یو ثبوت د مخکې پېژندل شوو پایلو لپاره او د  مخکې ثابت شوو قضیو، فرضیو او (له طبیعت نه د درک په حالت کې) د ځینو اساسي خاصیتونه لپاره، چې د تربحث لاندې تیوریو د رښتیني پیل د ټکو په توګه ګڼل کېږي، د ځینو قیاسي قواعدو د کارونو له یوې لړۍ نه تشکیل شوی دی. د ثبوت پایله، د قضیې په نامه یادېږي. د فزیکي قوانینو برعکس، د یوې قضیې اعتبار په هېڅ تجربه اتکا نه کوي، بلکې د هغه د استدلال په سموالي باندې اتکا کوي (که څه هم تجربه زیاتره د علاقې وړ نوو قضیو د کشف لپاره ګټوره وي).
په ساینس کې ریاضيات، د پېښو د ماډل جوړولو لپاره په پراخه کچه کارول کېږي. دا له تجربوي قوانینو نه د کمیتي وړاندوینو د استخراج امکان برابروي. د بېلګې په توګه: د سیارې حرکت د نیوټن د جاذبې قانون په کارولو سره د ریاضیکي محاسبې پر مټ په کره توګه وړاندوینه کېدای شي. د هرې تجربې نه د ریاضيکي حقیقت استقلال پدې معنا دی چې د واقعیت بیانولو لپاره د داسې وړاندوینوغور او دقت، یوازې د ماډل په وړتیا پورې اړه لري، نو کله چې ځینې ناسمې وړاندوینې رامنځته کېږي، دا معنا لري چې ماډل ته باید وده ورکړل شي یا بدل شي، نه دا چې ریاضيات غلط دي. د نمونې په توګه: لمر ته د عطارد په نژدې نقطه کې حرک د نیوټن د جاذبې د قانون په واسطه نه شي تشرېح کېدای، خو د انیشټین د عمومي نسبیت په واسطه په ښه توګه تشرېح کېږي. د انیشټین د تیورۍ دا تجربوي اعتبار ښیي چې، د نیوټن د جاذبې قانون یوازې یو تقریب دی ( چې لاهم په ورځني ژوند کې خورا دقیق دی).
ریاضيات په ډېرو ساحو، لکه: په طبیعي علومو، انجینرۍ، طب، مالي، کمپیوټر ساینس او ټولنیزوعلومو کې اړین ګڼل کېږي. د ریاضیاتو ځینې ساحې، لکه احصایه او د لوبې تیوري ته خپل کارونې سره په مستقیمه اړیکه کې پراختیا کوي او زیاتره د تطبیقي ریاضیاتو په نوم  ډلبندي کېږي. د ریاضیاتو نورې برخې ته د هر ډول کارونې نه په خپلواکه توګه پراختیا مومي (او له همدې امله نظري ریاضيات بلل کېږي)، مګر عملي کاورنې زیاتره وروسته کشف کېږي. یوه غوره بېلګه یې د تام عددنو د تجزیې مسئله ده، چې بېرته اقلیدس ته راګرځي، خو مخکې له دې چې (د کمپیوټري شبکو د امنیت لپاره) د RSA مخفف نوم سیستم کې وکارول شي، هېڅ عملي کارونه یې نه درلوده.
له ډېر پخوا راهیسې چې لیکل شوي ریکارډونه شته دي، ریاضیات د انسان فعالیت ګڼل کېږي، خو د "ثبوت" مفهوم او له هغې سره تړلی "ریاضيکي دقت" په لومړي ځل په یوناني ریاضياتو، په ځانګړې توګه د اقلیدس د عناصرو په کتاب کې راڅرګند شو. کله چې الجبر او د دفرنشیل او د انتګرال محاسبه د ریاضیاتو د اصلي ساحو په توګه په حساب او هندسه کې اضافه شول، ریاضیاتو په یو څه ورو چټکتیا سره تر رنسانس دورې پورې وده وکړه. له هغه وخت راهیسې، د ریاضيکي نوښتونو او ساینسي موندنو ترمنځ تعامل د ریاضيکي کشفونو په میزان کې د چټک زیاتوالي لامل شوی. د ریاضیاتو بنسټیز ناورین، د نولسمې پېړۍ په پای کې د اکسیومي تګلارې د سیستماتیک کولو سبب شو. دې په خپل وار سره د ریاضیکي ساحو او د دوی د کارونو په برخو کې د پام وړ زیاتوالی را منځ ته کړ. د دې شاهد د ریاضیاتو  موضوعي طبقه بندي ده، چې له شپېتو نه ډېرې د ریاضیاتو د لومړۍ سطحې ساحې فهرست کوي.
ټریسټان زارا
ټریسټان زارا (په فرانسوي: [tʁistɑ̃ dzaʁa]؛ په رومانیايي [trisˈtan ˈt͡sara]؛ د تاریخ لیکلو د پخواني سټایل له مخې د ۱۸۹۶ کال د اپرېل په ۱۶مه سمیول یا سامي روزنسټاک کې چې د S. Samyro په نوم هم پېژندل کېږي زېږېدلی او د ۱۹۶۳ کال د ډېسمبر په ۲۵مه مړ شوی) یو رومانیايی اوانګارد (دا لقب د هنر په برخه کې نویو یا تجربي اثارو یا هنرمندانو ته چې د پرمختګ په حال کې وي ورکول کېږي، ژباړن) شاعر، مقاله لیکونکی اوننداره وړاندې‌کوونکی هنرمند و. هغه همدارنګه ژورنالیست، د ډرامې لیکوال، ادبي او هنري کره‌کتونکی، موسیقي جوړوونکی او د سینما فعال مدیر و چې د ډاډا نظام ضد فرهنګي غورځنګ د بنسټ اېښودونکي او محوري شخصیت په توګه وپېژندل شو. د نوي ځوان ادریان مانیو تزاري تر اغېز لاندې يې له سمبولیزم سره مینه پیدا شوه او له یون وینیا (چې له هغه سره يې تجربي شعرونه هم لیکل) او نقاش مارسل یانکو سره یې د سیموبولول مجله رامنځته کړه.
شمېرپوهنه
د ریاضیاتو ساحې(برخې)
د رنسانس له دورې نه مخکې ریاضیات په دوو اصلي ساحو وېشل شوي وو، حساب چې له عددونو سره ښکېل و او هندسه چې د شکلونو مطالعې ته اختصاص شوې وه. ځینې کاذب علمونه، لکه: د عددونو په وسیله طالع لیدنه( numerology ) او د ستورو په وسیله طالع لیدنه( astrology) هم موجود وو، چې په روښانه توګه له ریاضیاتو څخه، نه توپیر کېدل.
ټریسټان زارا
د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د ویني په کمېریا کې تر لنډمهالې همکارۍ وروسته په سویس کې له جانکو سره یوځای شو. هلته په کاباره ولټر او زونفتهاوس زورواګ کې د زارا  نندارې پیل شوې او همدارنګه د هغه د شعر او هنر مانفیسټونه د لومړني ډاډایزم په یوه ځانګړنه بدل شول. د هغه اثار د هوګو بال د خوښې وړ لا معتدلې کړنلارې پر وړاندې د ډاډا نیهلیزم اړخ  څرګنداوه.
زارا په ۱۹۱۹ کال کې پاریس ته تر کډه کېدو وروسته کله چې د ډاډا له ریئسانو څخه و د لېترېچر مجلې له کارکوونکو سره یوځای شو چې دا د سورریالیزم (واقعیت پالنې) غورځنګ د تکامل په لور د هغه لومړی ګام و. نوموړی په هغه لویو بحثونو کې ښکېل و چې د ډاډا د وېش لامل شول او د اندره برټون او فرانسیس پیکابیا پر وړاندې يې د وینه او یانکو د روماني التقاطي نوي‌پالنې پر وړاندې له خپلو اوصولو څخه دفاع وکړه. د هنر او ډاډاییستي ډرامو په اړه د هغه دا شخصي لیدلوری د هغه د ګاز زړه (۱۹۲۱) او د ورېځو دسمال (۱۹۲۴) په نندارلوبو کې تعریف شو. زارا چې د خودکارو تخنیکونو مخکښ و، په پای کې يې ځان له برټون سورریالیزم سره هملاری کړ او د هغه تر اغېز لاندې يې د «اټکلي سړي» په نوم خپل لومړنی تخیلي شعر ولیکه.
شمېرپوهنه
د ریاضیاتو ساحې(برخې)
د رنسانس دورې شاوخوا دوې اصلي نوې ساحې راڅرګندې شوې. د ریاضياتو د سمبولیک ارایې معرفي چې د الجبر سبب شوه چې په لنډه توګه د فورمولونو مطالعه او کاورنه په کې شاملې دي. محاسبه چې دفرنشیل او انتګرال محاسبې لنډ شکل دی، د متوالي توابعو مطالعه ده، چې د بدلون او د مختلفو مقدارونو (متحولینو) ترمنځ اړیکه را منځ ته کوي. دا وېش په څلورو اصلي ساحو کې د ۱۹ مې پېړۍ تر پایه پورې د اعتبار وړ پاتې شو، که څه هم ځینې ساحې، لکه نجومي میخانیک او جامد میخانیک چې زیاتره د ریاضیاتو په توګه ګڼل کېدل، اوس په فزیک پورې تړاو لري. د دې دورې په جریان کې ځینې موضوعات چې په ریاضيکي ساحو (په بېلابېلو برخو وېشل شوي)  نه مخکې دي، لکه احتمالي تیوري او ترکیبونو ته یې چې پراختیا وکړه او وروسته د خپلو خپلواکو ساحو په توګه وپېژندل شوې.