cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مانجاکا خلک
مانجاک خلک په انګلیسي Manjack) په افریقایي هیواد ګینه بیساو کې یوه ډله خلک دي چې د یاد هیواد ۸.۱ سلنه نفوس جوړوي.
سکهر
سکهر د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په سيند ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 3,35,551 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 14م لوی ښار دی. او دا د سيند ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
استقلاب
استقلاب (په انگرېزي: Metabolism) په بدن کې د هغو ژونکو کړنچارو ټولگه ده چې انرژي پکې جوړه ، زېرمه او ژونديو ووبونو (نسجونو) ته رسېږي ، يا په بل عبارت په ژونديو سېلونو کې د کيمياوي او پږني بدلونونو ټولگه له استقلاب څخه په مانا راوځي. ميټابوليزم دوه پړاوونه لري. يو ېې انابوليزم او بل ېې کېټابوليزم يادېږي. انابوليزم چې ترې څخه په دې کې ساده خوراکي توکي ، لکه کاربوهايډرېټ ، امينو اسيدونه ، او شحمونه(د بدن غوړ) په پېچلو ، مغلقو او مرکبو موادو بدلېږي. د بدن ووبونو د جوړښت له پاره پکارلوېږي. کېټابوليزم په دې پړاؤ کې مغلق مواد، لکه خواړه او د بدن ووبونه په ساده موادو بدلېږي او انرژي ترې جوړېږي او بدن له نوموړې انرژۍ څخه د خپل ترميم او ساتلو له پاره کار اخلي او هغه مواد چې له مېټابوليزم څخه لاس ته راځي د مېټابوليت په نوم يادېږي. د هر شخص بدن يوه اندازه خوراکي موادو ته اړتيا لري ، تر څواساسي استقلاب د ژوندي پاتې کېدو له پاره ترسره کړي، او د هر شخص د يوې ورځې خوراکي اړتيا د هغه د عمر وزن ، دبدن د شحمودسلنې گړندتياؤ په اساس سمبالېږي. له مخې ېې د روغ او ناروغ په صحي حالت پورې او د نورو فکټورونو له مخې توپیر لري. په همدې ډول د بدن د استقلاب کچه د اومېندوارۍ ، خوارځواکۍ ، ناروغيو او نورو بېلابېلاو فکټورونو څخه اغېزمنه کېږي.
د کاربوهايډرېټونو استقلاب
کاربوهايډرېټ د يوشخص د ورځينۍ انرژۍ په سلو کې له ۵۰ څخه ۶۰ سلنه اړتيا پوره کوي. د خوراکي توکيو له هر گرام کاربوهايډرېټ څخه ۴ کالوري انرژي د استقلاب په پايله کې ترلاسه کېږي. ټول کاربوهايډرېټونه په مونو سکرايډونو باندې شنل کېږي او د گلوکوز (C6H12O2) په بڼه چې يوه ساده خوږنه(قند) ده جذبېږي. گلوکوز په ځيگر او غړو (عضلاتو) کې ښايي په گلايکوجن بدل او زېرمه شي. په سېلونو کې گلوکوز په اوبو او کاربن ډای اوکسايډ سره اوکسيډايز (د آکسيجن او نورو عنضرونو يا توکيو گډوله )کېږي، چې انرژي او تودوخه ورسره خوشې کېږي پورتنۍ کړنه د انسولين او ځينو نورو هورمونونو، لکه تايروکسين ، گلوکوز او کورټيکوسټرايډو موجوديت ته اړتيا لري. د کاربوهايډرېټو کمښت په بدن کې د وزن د کمېدلو ، د پروټينو د لږوالي او ستړياسبب کېږي.
د شحمونو استقلاب
شحم يا غوړي د بدن د انرژۍ منځی بلل کېږي. په بله وينا، د بدن د انرژۍ مرکزي منبع ده. زموږ بدن کولای شي چې غوړي په ډېره اندازه سره زېرمه کړي. له يوه گرام شحم څخه د استقلاب په پايله کې ۹ کېلوري انرژي ترلاسه کېږي. تقریبآ په سلو کې ۹۰ سلنه غوړ چې له نباتي او حیواني موادو څخه لاسته راځي د ټرايگلاسرایډونو (Triglyceride) يا ساده شحمونو په ډول دي او پاتې په سلو کې د کولسټرول يا مرکبو شحمونو په ډول دي. ساده شحمونه له جذب څخه وروسته بېرته په طبعي شحمونو بدلېږي. په شحمي ووبونو کې زېرمه کېږي او له اوکسيډایز کېدو څخه کاربن ډای اوکسايډ اوبه اوانرژي آزادېږي او مرکب شحمونه د سېلي (حجروي) غشأ د جوړښت او د عصبي ووبونو د جوړښت او د غوړو ورته موادو د لېږد لپاره پّ بدن کې مهم رول لوبوي. د شحم د کموالي له امله ستړيا او د پوستکي وچواله منځته راځياو د شحم د سويې د زياتوالي په صورت کې د وينې د فشار لوړوالی او د زړه ناروغي منځ ته راځي.
د پروټينو استقلاب
د پروټينو استقلاب د سېلونو او ووبونو د ترميم او ودې له پاره ډېره ستره او اساسي خوراکي توکي هر گرام پروټين څخه چې د نباتي يا حيواني خواړو څخه لاس ته راځي په بدن کې ۴ کالوري انرژي ترلاسه کېږي. پروټينونه په بدن کې په کيمياوي توگه په امينو اسيدونو تجزيه کېږي او جذبېږي. نوموړي امينو اسیدونه بېرته سره يو ځای او د بدن پروټينونه جوړوي په هغو حالاتو کې چې په بدن کې د انرژۍ نورې منابع کمې وې .پروټينونه په ا مينو اسيدونو تجزيه کېږي او انرژي راجوړوي.
د درملو استقلاب
د درملو مېټابوليزم يا استقلاب زياته برخه په ځيگر کې ترسره کېږي خو ځينې وخت پّ پښتورگو ، کولمو او پوستکي کې هم د درملو استقلاب ترسره کېږي. کله چې د درملو استقلاب په ځيگر کې ترسره شي د درملو انحلاليت په غوړ کې کمېږي او فارمکالوژيک اغېزې ، بدلون مومي ، يانې درمل د انزايمونو په واسطه تجزيه کېږي او په دوهم پړاؤ کې تجزيه شوې برخه له داخل المنشه موادو ، لکه گلوکورنيک اسيد سره يوځای کېږي او له بدن څخه طراح که درمل په بدن کې د استقلاب په واسطه په اوبو کې منحل او اطراح نشي نو د يوې عمومي بېهوښه کوونکي درمل له تطبیق څخه وروسته به ناروغ تقریبآ د ټول عمر له پاره په هوښ رانشي.
سر چينې
وېشنيزه:ژونکيميا
انديکا ولسوالي
انديکا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان اندیکا)  د ايران د خوزستان ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۴۷٬۶۲۹ تنه نفوس لري او مساحت یې ۲۳۹۱ کیلومتره مربع دی. د انديکا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د خوزستان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
ويټني هيوسټن
ويټني اليزابېت هيوسټن (۹ د اگسټ، ۱۹۶۳ ز. – ۱۱ د فېبروري، ۲۰۱۲ ز.) (په انگرېزي: Whitney Houston) يوه امريکايي مشهوره سندرغاړې، پروډيوسره، لوبگره او ماډله وه. هغه په ۱۱ د فېبروري، ۲۰۱۲ ز. کال کې د امريکا د کاليفورنيا ايالت د بېورلي هېلز ښار په يوه هوټل کې مړه وموندل شوه.
وېشنيزه:امريکايي سندرغاړې وېشنيزه:امريکايي لوبگرې
د کمپيوټر انجنیري
د کمپیوټر انجنیري د انجنیرۍ یوه څانګه ده چې د هارډویر او سافټویر د پراختیا لپاره د اړین کمپیوټر ساینس او برېښنايي انجنیرۍ ګڼې برخې په کې راځي. د کمپیوټر انجنیران د سافټویر انجنیرۍ یا برېښنايي انجنیرۍ پر ځای معمولاً د الکټرونیک انجنیرۍ، د سافټویر د ډیزاین او د هارډویر او سافټویر د یوځای کولو په برخو کې زده‌کړې کوي. د کمپیوټر انجنیران له مایکرو کنټرولرونو، مایکرو پروسسرونو، شخصي کمپیوټرونو او سوپر کمپیوټرونو نیولې تر سرکټ ډیزاین (circuit design) پورې د هارډویر او سافټویر په ډېرو اړخونو کې ښکېل دي. دغه څانګه نه یوازې دا چې د کمپیوټري سیستمونو د کار پر ډول تمرکز کوي، بلکې په لویه کچه کې یې د ادغام پر ډول هم تمرکز لري.
هغه معمول کارونه چې د کمپیوټر انجنیران په کې ښکېل دي، د ځای پر ځای شویو مایکرو کنټرولرونو لپاره د سافټویر او عملیاتي سیستم لیکنه، د وي.اېل.اېس.ای چېپونو (VLSI chips) ډیزاین، د انالوګ سېنسرونو ډیزاین، د مختلط سېګنال د سرکټ بورډونو ډیزاین او د عملیاتي سیستم ډیزاین دي. د کمپیوټر انجنیران د روباتیکو څېړنو لپاره هم مناسب دي چې د موتورونو، اړیکو او سېنسرونو په څېر الکتریکي سیستمونو د کنټرول او نظارت لپاره د ډيجیټل سیستمونو پر کارولو تکیه دي.
د لوړو زده‌کړو په ډېریو مؤسسو کې د کمپیوټر د انجنیرۍ زده‌کوونکو ته د زده‌کړو په لومړي او وروستي کال د ژورو تحصیلي برخو د انتخابولو اجازه ورکول کېږي، ځکه چې د کمپیوټرونو د ډيزاین او کارولو لپاره اړینه پوهه د لېسانس سند تر محدودې لویه ده. نورې مؤسسې ښايي د انجنیرۍ له زده‌کوونکو وغواړي چې د خپل اصلي تخصص په توګه د کمپیوټر تر انجنیرۍ وړاندې یو یا دوه کاله عمومي انجنیري ولولي.
تاریخچه
د کمپیوټر انجنیري په ۱۹۳۹ کال کې هغه مهال پیل شوه چې «جان وینسنټ اټاناسوف» او «کلیفورډ بري» د فزیک، ریاضیاتو او برېښنايي انجنیرۍ له لارې د نړۍ د لومړني الکترونیکي ډیجیټل کمپیوټر پر جوړولو پیل وکړ. جان وینسنټ اټاناسوف یو وخت په ایووا ایالتي پوهنتون کې د فزیک او ریاضیاتو استاد و او کلیفورډ بري د برېښنايي انجنیرۍ او فزیک له څانګې فارغ و. دوی دواړو د اټاناسوف-بري (Atanasoff-Berry) په نامه کمپیوټر جوړ کړ چې د (ABC) په نامه هم پېژندل کېږي. د دغه کمپيوټر بشپړېدو پنځه کاله وخت ونیو. که څه هم اصلي ABC کمپیوټر په ۱۹۴۰مو کلونو کې له کاره ولوېد او له کارولو څخه یې لاس واخیستل شو، خو مخترعانو ته یې د درناوي لپاره په ۱۹۷۷ کال کې یوه کاپي جوړه شوه چې د څېړونکو او انجنیرانو یوې ډلې کار په کې وکړ او د جوړولو لپاره یې څلور کاله او ۳۵۰۰۰۰ ډالره مصرف شول.
د کمپوټر انجنیرۍ د زده‌کړو تاریخچه
د کمپیوټر انجنیرۍ د سند لومړنی پروګرام په ۱۹۷۱ کال کې په متحدو ایالتونو کې د اوهایو په کلیولنډ کې په «کیس ویسټرن ریزرو» پوهنتون کې پیل شو. له ۲۰۱۵ کال راهیسې په متحدو ایالتونو کې د کمپيوټر د انجنیرۍ ۲۵۰ پروګرامونه موجود دي. د کمپيوټر د انجنیرۍ پوهنځیو ته اعتبار د بېلابېلو هغو مرکزونو له‌خوا ورکول کېږي چې د EQANIE شبکې برخې دي. د هغو انجنیرانو شغلي اړتیاوو ته په کتو سره چې کولای شي په هم‌مهاله ډول هارډویر، سافټویر، عملیاتي سیستم او بېلابېل نور کمپيوټري سیستمونه مدیریت کړای شي، په نړیواله کچه ځینې مؤسسې د لېسانس سند په کچه زده‌کړې وړاندې کوي چې عموماً د کمپيوټر انجنیري بلل کېږي. د کمپیوټر انجنیرۍ او برېښنايي انجنیرۍ دواړو په درسي نصابونو کې د انالوګ او ډیجیټل سرکټونو ډیزاین شامل دی. د انجنیرۍ د نورو څانګو په څېر د کمپیوټر په انجنیرۍ کې هم د ریاضیاتو او ساینس په اړه سمه پوهه لرل اړین دي.
زده‌کړې
د کمپيوټر انجنیري په ځینو پوهنتونونو کې د کمپيوټر ساینس او انجنیرۍ په نامه پېژندل کېږي. د کمپیوټر انجنیرۍ د لومړنۍ کچې ډېری دندې لږ تر لږه په کمپیوټر انجنیرۍ (یا کمپيوټر ساینس او انجنیرۍ) کې د لېسانس سند ته اړتیا لري. په معمول ډول باید یو شخص ریاضیات لکه حساب، الجبر او مثلثات او د کمپیوټر ساینس ځينې کلاسونه زده کړي. کله ناکله د دغو دوو څانګو د ډېر ورته‌والي له امله د برېښنايي انجنیرۍ سند هم منل کېږي. دا چې د هارډویر انجنیران معمولاً د کمپيوټر د سافټویر سیستمونو په مرسته کار کوي، نو د کمپيوټر په پروګرامېنګ کې هم باید قوي مخینه ولري. د کمپيوټر انجنیرۍ څانګه برېښنايي انجنیرۍ ته ورته ده، خو د کمپيوټر ساینس ځینې درسونه درسي پروګرام ته ور اضافه شوي دي. ځینې لوی شرکتونه یا تخصصي دندې د ماسټرۍ سند غواړي.
د کمپيوټر انجنیرانو ته دا هم مهمه ده چې د ټکنالوژۍ له چټکو پرمختګونو سره ګام په ګام روان وي. له دې امله ډېری دغه انجنیران د کاري دورې په جریان کې زده‌کړه کوي. دا کار ښايي ګټور وي، په تېره هغه مهال چې خبره د نویو مهارتونو د زده کولو یا د شته مهارتونو د ښه کولو وي. د بېلګې په توګه د سافټویر په پراختیا کې چې د یوې ستونزې د حل لګښت څومره ډېرېږي، کېدای شي د سافټویر تر خپرولو وړاندې د باکیفیته کوډ په جوړولو او ازمېښت سره ډېر لګښتونه سپما شي.
د کار ساحه
د کمپیوټر په انجنیرۍ کې دوې لویې برخې دي: هارډویر او سافټویر.
د کمپيوټر هارډویر انجنیري
د کار د شمېرو ادارې (BLS) له مخې د کمپیوټر د هارډویر انجنیرانو لپاره د دندو په لرلید کې له ۲۰۱۹ څخه تر ۲۰۲۹ کال پورې لس کلنه وده شاوخوا ۲ سلنه او په ټولیز ډول د کمپیوټر په هارډویر انجنیرۍ کې ۷۱۱۰۰ دندې اټکل شوې دي. دغې ادارې له ۲۰۱۴ څخه تر ۲۰۲۴ کال پورې د کمپیوټر د هارډویر انجنیرۍ وده ۳ سلنه او په ټولیز ډول په دې برخه کې دندې ۷۷۷۰۰ اټکل کړې وې. دغه اټکل له ۲۰۱۲ څخه تر ۲۰۲۲ پورې د شوي اټکل په نسبت ۷ سلنه او له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۲۰ پورې د شوي اټکل په نسبت ۹ سلنه کموالی لري. دا مهال د کمپیوټر هارډویر برخه له الکتروینک او کمپیوټر انجنیرۍ سره برابره ده او په ډېرو فرعي برخو وېشل کېږي. تر ټولو مهمه برخه یې د ځای پر ځای شوي سیستم ډیزاین دی.
د کمپيوټر سافټویر انجنیري
د متحدو ایالتونو د (BLS) ادارې له مخې "وړاندوېینه کېږي چې د کمپیوټر د اپلیکېشنونو سافټویر انجنیران او د کمپیوټري سیستمونو سافټویر انجنیران به هغه دندې وي چې تر نورو به چټکه وده کوي". په ۲۰۱۴ کال کې د کمپيوټر د سافټویر انجنیرانو لپاره لس کلنه وده ۱۷ سلنه اټکل شوې وه او پر همدغه کال په دې برخه کې په ټولیز ډول ۱۱۱۴۰۰۰ دندې موجودې وې. په دغه شمېر کې د سافټویر جوړوونکو لپاره د (BLS) د ۲۰۱۲-۲۰۲۲ کلونو د اټکل په نسبت ۲۲ سلنه کموالی راغلی او د ۲۰۱۰-۲۰۲۰ کلونو تر اټکل ۳۰ سلنه کم دی. پر دې سربېره، د سایبري امنیت په اړه ډېرېدونکې اندېښنې د دې لامل کېږي چې د کمپیوټر سافټویر انجنیري د نورو برخو په نسبت ډېره وده وکړي. ځینې کارونه هم ښايي په بهرنیو هېوادونو کې ترسره شي، په همدې دلیل به د دغې څانګې وده د تېرې لسیزې په څېر چټکه نه وي، ځکه کومې دندې چې په متحدو ایالتونو کې د کمپیوټر سافټویر انجنیرانو ته رسېدې، د هغوی پر ځای به د هند په څېر د نورو هېوادونو انجنیرانو ته ورسېږي. د (BLS) د شمېرو له مخې له ۲۰۱۴ څخه تر ۲۰۲۴ کال پورې د کمپیوټر د پروګرامرانو د دندو لرلید ۸ سلنه کم شوی. پر دې سربېره، د سافټویر په برخو کې د ښځو ونډه د انجنیرۍ د نورو څانګو په نسبت ډېره کمه شوې ده.
6 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
تورکيه
ترکيه چې رسمي نوم یې د ترکیې جمهوريت دی، عمدتاً د اسيا په لويديځ کې په اناتوليا او ډېره کمه برخه يې په سويل ختيځه اروپا د بالکان په سيمه کې پرته ده. شمال لويديځ لور ته له يونان او بلغاريې، شمال لور ته له تور سمندر، شمال ختيځ ته له ګرجستان، ختيځ ته له ارمنستان، اذربايجان او ايران، شمال ختيځ ته له عراق، سويل لور ته له سوريې او مديترانې سمندر او لويديځ لور ته له ايجين سمندر سره ګډه پوله لري. د دې هېواد غوڅ اکثريت وګړي ترکان دي، کردان يې ستر لږکي دي. انقره د ترکيې پلازمېنه، استانبول يې شاهي پلازمېنه، ستر ښار او مالي مرکز دی.
7 اکتوبر
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
تورکيه
اوسنۍ ترکيه، کوم ځای چې د نړۍ په کچه د انسانانو د لومړيو ميشت ځايونو له ډلې دی، د ګوبکلي تپې په څېر د مهمو نوي ډبرين عصر د سيمو کور دی، همدا راز د هيتيانو، د اناتوليا د نورو خلکو او مسيني يونانيانو  په څېر لرغوني تمدنونه دلته ميشت شوي دي. د ستر سکندر له فتوحاتو وروسته چا چې هلينستي پړاو پيل کړ، په اوسنۍ ترکيه کې ډېرې لرغونې سيمې له کلتوري اړخه يونانې شوې چې د بيزانس په پير کې يې هم دوام وموند. په يوولسمه پېړۍ کې سلجوقي ترکانو کوچ پيل کړ، په ۱۲۴۳ز کال کې د مغولو تر بريدونو پورې د روم سلطنت په اناتوليا واکمني وکړه او له دې وروسته دا سيمه په کوچنيو ترکي واکمنيو ووېشل شوه. د ديارلسمې پېړۍ په وروستيو کې عثمانيانو د دې کوچنيو واکمنيو په يو ځای کولو پيل وکړ، بالکان يې ونيو  او د عثماني پړاو پر مهال د اناتوليا ترکي کېدلو وده وکړه. دويم محمد په ۱۴۵۳ز کال کې قسطنطنيه (استانبول) ونيوه او د لومړي سليم د واکمنۍ پر مهال هم د عثماني پراختيا دوام پيدا کړ. د سليمان القانوني د واکمنۍ پر مهال عثماني سترواکي په نړيوال ځواک بدله شوه. د اتلسمې پېړۍ له وروستيو څخه راپدېخوا، د ډېرو سيمو په له لاسه ورکولو سره د سترواکۍ ځواک مخ پر کمېدو شو. دويم محمود د نولسمې پېړۍ په لومړيو کې د نويتابه بهير پيل کړ. د ۱۹۰۸ز کال د ځوانو ترکانو انقلاب د سلطان واک محدود کړ، د دېرش کلونو ځنډ وروسته یې عثماني پارلمان بيا راژوندی کړ او  دا سترواکي يې د څو ګونديز پړاو ته داخله کړه. د ۱۹۱۳ز کال کودتا دا هېواد د درې پاشاګانو تر واک لاندې راوست، دوی په ۱۹۱۴ز کال کې د مرکزي قوتونو د برخې په توګه په لومړۍ نړيواله جګړه کې د سترواکۍ له داخلېدو سره مرسته وکړه. د جګړې پر مهال، عثماني حکومت د ارمنيانو او اشوريانو په وړاندې ټولوژنه تر سره کړه. په جګړه کې له ماتې وروسته، عثماني سترواکي ووېشل شوه.
7 اکتوبر
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
تورکيه
د متحده ځواکونو پر ضد د ترکيې د خپلواکۍ جګړې په پايله کې د ۱۹۲۲ز کال د نومبر په لومړۍ نېټه سلطنت منحل شو، د ۱۹۲۳ز کال د جولای په څلور وېشتمه نېټه د لوزان تړون لاسليک شو (چې د سور Sèvres د تړون ځای يې ونيو) او د ۱۹۲۳ز کال د اکتوبر مياشتې په نهه ويشتمه نېټه جمهوريت اعلان شو. د هېواد د لومړي ولسمشر مصطفی کمال اتاترک له خوا د پيل شويو سمونونو له مخې، ترکيه سيکولر، واحد او پارلماني جمهوري هېواد شو. ترکيې د کوريا په جګړ کې د پام وړ ونډه تر سره کړه او په ۱۹۵۲ز کال کې له ناټو سره يو ځای شوه. د شلمې پېړۍ په وروستۍ نيمايي کې ترکيه له ګڼو پوځي کودتاګانو سره مخ شوه. په ۱۹۸۰ز کال کې اقتصاد ازاد شو چې د پياوړي اقتصاد د ودې او سياسي ثبات لامل وګرځېد. په ۲۰۱۷ز کال کې د يوې ټولپوښتنې په پايله کې پارلماني جمهوري نظام په ولسمشري نظام بدل شو. له هماغه وخته د ولسمشر رجب طيب اردوغان او د هغه د ګوند د عدالت او پراختيا ګوند، تر واکمنۍ لاندې د ترکيې نوی حکومت اسلام پاله او واک خوښوونکی بلل کېږي. په هېواد کې د اردوغان واکمني د دې هېواد د پيسو د کړکېچ، د پړسوب او اقتصادي کمښت او د بې وزلۍ د زياتېدو لامل شو.
ترکيه د جيوپوليټيک ستراتيژيک موقعيت له مخې يو سيمه ییز ځواک او تازه په تازه صنعتي شوی هېواد دی. د ترکيې اقتصاد، کوم چې د پورته کېدونکي او د ودې په حال کې اقتصادونو کې ډلبندي شوی، د ناخالص کورني اسمي توليد له نظره د نړۍ شلم ستر اقتصاد او د PPP له اړخه د نړۍ  يوولسم ستر اقتصاد دی. ترکيه د ملګرو ملتونو د منشور غړی دی، د ناټو، پيسو نړيوال صندوق، نړيوال بانک لومړنی غړی دی، د OECD, OSCE, BSEC, OIC او G20 بنسټ اېښودونکی غړی دی. په ۱۹۵۰ز کال کې د اروپايي شورا د لومړي غړي په توګه، ترکيه په ۱۹۶۳ز کال کې د اروپا د اقتصادي کمېټې شريک غړی شو، په ۱۹۹۵ز کال کې د اروپا د ګمرکي اتحاديې سره يو ځای شو او په ۲۰۰۵ز کال کې يې د اروپايي اتحاديې سره د الحاق مذاکرات پيل کړل.
نوم
په انګليسي ژبه د ترکيې نوم « Turkey» (د منځنيو پېړيو لاتيني بڼه یې دا ده: Turchia/Turquia» معنا ده «د ترکانو ځمکه». په منځنۍ انګليسي ژبه کې د Turkye ټکي کارول «د ډوشس کتاب» په نوم د «چاسر» په لومړي اثر کې شوي (شاو خوا ۱۳۶۹). د ترکانو ځمکه اصطلاح د پنځلسمې پېړۍ په اثر «ډګبي رازونه» کې کارول شوې ده. وروستۍ کارونه يې د ډانبار په شعرونو، د شپاړسمې پېړۍ د Manipulus  په لغاتو (Turkie)  او د فرانسيس بيکن سيلوا سيلواروم کې د (Turky) په ډول شوې دي. د اوسنۍ ترکیې انګليسي ليکنې (Turkey) تاريځ ۱۷۱۹ز کال ته ورګرځي.
له صليبي جګړو وروسته په لويديځو سرچينو کې د ترکيې نوم راڅرګند شوی. د څوارلسمې پېړۍ په عربي سرچينو کې، ترکيه عموماً د ترکمانيه په مقابل کې ياده شوې چې شونې ده په پراخه معنا سره يې مطلب اغوز وي. ابن بطوطة د ۱۳۳۰ کلونو کې دې سيمې ته د «بر الترکية المعروف ببلد الروم» نوم اخستی يعنې (د ترکانو ځمکه چې د روم په ځمکو هم پېژندل کېږي). له لومړۍ نړيوالې جګړې وروسته د دې هېواد تجزيې ترکي ملتپالنه بيا راژوندۍ کړه او د «ترکيه د ترکانو لپاره» احساسات لوړ شول. د الکسندروپل په تړون کې په لومړي ځل د ترکيې نوم په نړيوالو اسنادو کې داخل شو چې دا تړون د ستر ملي مجلس دولت له خوا له ارمينيا سره لاسليک شوی و. له افغانستان سره په لاسلیک شوي تړون کې، د «دولت عليای ترکي» (د ترکیې عالي دولت) اصطلاح کارول شوې او په دې ډول له عثماني سترواکۍ د نوم سره تشبيه ورکړل شوې.
له تاريخ مخکې د اناتولي تاريخ او ختيځه تراکيه
د اناتولي ټاپووزمه چې د اوسنۍ ترکيې ډېره برخه په بر کې نيسي، د نړۍ يو له لرغونو دايمي استوکنيزو سيمو څخه ده. ګڼ لرغوني اناتولي خلکو په اناتوليا کې ژوند کړی، لږ تر لږه د نوي ډبرين پير څخه تر هلنيستي پړاو پورې. ډېريو دې خلکو په اناتوليايي ژبه خبرې کولې، کومه چې د سترې اندو-اروپايي ژبې د کورنۍ يوه څانګه ده؛ او د هيتي او لويي اندو-اروپايي ژبو لرغونتيا ته په کتنې سره، ځينې علماء اناتوليا د يو فرضي مرکز په توګه وړانديز کوي، له کوم مرکز څخه چې اندو-اروپايي ژبې خپرې شوي دي. د ترکيې اروپايي برخه، چې ختيځه تراکيه ورته ويل کېږې، کې هم لږ تر لږه څلوېښت زره کاله مخکې انسانانو ژوند کړی او معلومه شوې چې له زېږد نږدې شپږ زره کاله مخکې په نوي ډبرين پير کې وه.
د ګوبکلي تپه د انسان په لاس تر ټولو لرغونې جوړه شوې مذهبي ودانۍ ده، هغه عبادتځای چې لرغونتيا يې له زېږد مخکې نږدې لس زره کلونو ته رسېږي، په داسې حال کې چې Çatalhöyük په سويلي اناتوليا کې د نوي ډبرين او د مسو د پير ډېر ستر استوګنځای دی، کوم چې له زېږد مخکې له نږدې ۷۵۰۰ څخه تر ۵۷۰۰ پورې موجود و. دا تر دې د مه د نوي ډبرين پير يوه لويه او ښه خوندی موندل شوې سیمه ده او د یونسکو د نړيوال ميراث په نوملړ کې شامله ده. د ټرای استوګنځای په نوي ډبرين پړاو کې پيل او د وسپنې تر پير پورې يې دوام پیدا کړ.
ایداري وېش
د ترکې هیواد ایداري وېش (د ترکیه هیواد ولایتونه) ترکیه ټول ۸۱ ولایتونه لري، بغیر له دري ولایتونو چې مرکزي نومونه یې د ولایت نوم سره توپیر لري نور ټول ولایتي مرکزونه د ولایت له نوم سره یو دي. یاد دري ولایتونه عبارت دي له ختای مرکز انتاکیه) قوجا ایلي مرکز ایزمیت) او سقاریه مرکز آداپازاري).
اقتصاد
د ترکې اقتصاد په وروستیو دوه لسیزو کې د پام وړ پرمختګ کړی دی اوس مهال ترکیه د صنعتي هیوادونو سازمان غړیتوب هم لري.
تاریخ
د ترکې تاریخ زرګونه کلونو ته رسیږي یوه ښه بیلګه یې عثماني واکمني ده چې کابو ۶۵۰ کاله واکمني یې وکړه.
سرچينې
وېشنيزه:تورکيه
مير تشيال تمځی
د مير تشيال تمځى (ساليوت – ۸) په روسي ژبه کې ( «Мир» («Салют-8» د شوروي اتحاد او وروسته بيا د روسيې هغه تشيال تمځى وو ، چې په تشيال كې د ځمكې په مدار كې درول شوى او يو پېچلى گڼ دنديز ، پوهنيز – څېړنيز كومپلېكس وو. د ۲۰۰۱ ز كال د مارچ پر ۲۳ نېټه دغه تمځى د ارام سمندر په اوبو كې وغورځول شو او په اوبو كې ډوب كړاى شو.
د جوړوېدو تاریخ
د مير تشيال تمځي د جوړېدو پروژه پر ۱۹۷۶ ز كال په پام كې ونيول شوه ، هغه مهال ، كله چې د اېن پي او اېنېرگييا يا د تشيال سامان الاتو د توليدولو مؤسسې داسې تخنيكي وړانديز وكړ چې په مدار كې دې داسې يو تشيال تمځي ودرول شي ، چې ډېر بشپړ او اوږد مهاله وي. د ۱۹۷۸ ز كال په اگسټ كې د نوي تشيال تمځي يوه بېلگه توليد شوه. د ۱۹۷۹ ز كال په فبرورۍ كې ، كله چې د نوي نسل تشيال تمځيو د توليد كارونه پيل شول ، نو د تشيال تمځي د مهم بلاك ، د داخلي جوړښتونو ، سامان الاتو او مهمو پرزو د جوړلو كارونه هم پيل شول. خو د ۱۹۸۴ ز كال پر پيل ټول ځواك د بوران پروگرام ته ځانگړى شو او په خپله د تمځي جوړولو كار په ټپه ودرېد. وروسته د شوروي اتحاد د كمونيست گوند د مركزي كومېټې د منشي گريگوري رومانوف لاسوهنې مرسته وكړه او دا دنده يې وسپارله چې د كمونيست گوند د مركزي كومېټې د ۲۷ كنگرې تر جوړېدو پورې دې د تمځي جوړولو كار پاى ته ورسيږي.
کیګالی
کیګالی په انګلیسي Kigali) د افریقایي هیواد راونډا پلازمینه ده.
مير تشيال تمځی
مدار ته توغول او په کار پیل کول
د میر تشیال تمځي مركزي بلاك له جوړېدو وروسته ، دغه تمځی د ۱۹۸۶ ز كال د فبرورۍ پر ۲۰ مدار ته وتوغول شو. وروسته د لسو كلونو په اوږدو كې نور مودولونه يو په بل پسې ورواستول شول او له تمځي سره ونښلول شول. له ۱۹۹۵ ز كاله راهيسې بهرنيانو دغه تمځي ته الوتنې كولې. بايد وويل شي چې له ۱۹۹۵ ز كاله مخكې هم بهرنيانو دغه تمځي ته الوتنې كړې او هلته يې پوهنيزې – څېړنيزې چارې ترسره كړې دي. همدا راز دغه تمځي ته ۱۵ تشيال ډلو الوتنه وكړه چې له دغه شمېر نه يې ۱۴ نړيوال او د داسې هېوادو تشياليونو په كې گډون درلود لكه سوريې ، بلغاريا ، افغانستان ، فرانسې ( ۵ ځلې )، جاپان ، لويې برتانيا ، اتريش ، جرمني (دوه ځلي)، سلواكيا ، كاناډا. لومړني افغان تشیالیوني عبدالاحد مومند هم پر ۱۹۸۸ ز کال همدغه تشیال تمځي ته الوتنه کړې او په هغه کې يې پوهنیز - څېړنیز کار کړی وو. د ((“ مير “ – “ شاتل “)) پروگرام په اډانه كې دغه تشيال تمځي ته د اتلانتيس تشيال بېړۍ په واسطه ۷ تشيال ډلې ولاړې ، چې يوه يې د ايندېوور او بله يې د ډيسكاوېري په نامه يادېدې. د دغو ټولو تشيال ډلو په بهير كې ۴۴ ستوريونو نوموړي تشيال تمځي ته سفرونه كړي دي.
جهنگ
جهنگ د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په پنجاب ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 2,93,366 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 15م لوی ښار دی. او دا د پنجاب ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.
مير تشيال تمځی
د تشیال تمځي له منځه وړل
د ۱۹۹۰ يمو ز كلونو په پاى كې په تشيال تمځي كې ډېرې ستونزې رامنځته شوې ، او هغه دا چې كله به يې كومه اله له كاره ووته او كله به يې هم كوم غونډال. څه موده وروسته د روسيې حكومت داسې څرگنده كړه چې د تمځي پر له پسې رغاوونه ډېر لگښت غواړي. په پاى كې داسې پرېكړه وشوه چې د مير تشيال تمځى دې راښكته كړاى شي او په اوبو كې دې وغورځول شي. تر ۲۰۰۱ ز كاله پورې د مير تشيال تمځي د استهلاك هغې دورې په پرتله چې په لومړي سر كې دده لپاره ټاكل شوې وه ، له درې گرايه نه هم ډېر خدمت كړى وو. هغه وو چې د ۲۰۰۱ ز كال د مارچ پر ۲۳ د ارام سمندر په سويلي برخه كې په ټاكلې سيمه كې ، د فيدجي ټاپوگانو ته نږدې په اوبو كې راوغورځول شو او ډوب كړاى شو. د مير په تشيال تمځي كې د نړۍ له ۱۲ هېوادو نه ۱۰۴ تشياليونو كار كړى دى.
جهنگ
نور ولولئ
وېشنيزه:د پاکستان ښارونه
مير تشيال تمځی
اخځونه
وېشنيزه: كيهاني سټېشن
اتیراو
آتیراو ولایت په انګلیسي Atyrau Region) په قزاقي Атырау облысы) د قزاقستان هیواد ختیځ کې پروت آیالات دی.
مۍ
مۍ (علمي نوم: Vigna radiata) د غلو دانو له کورنۍ څخه ده چې د نړۍ په گوټ گوټ کې کرل کېږي او د کارونې ډېر موارد لري. دا غله له غټو وریجو او ځینې خلک یې یواځې هم پخلي لپاره کاروي. د افغانستان په ننگرهار، لغمان، بغلان، کندوز، بدخشان او هلمند ولایتونو کې کرل کېږي.
توصيف
مۍ یو کلن بوټي دي چې د لوبيا په کورنۍ او د Vigna په جنس پورې اړه لري. اوږدوالي یې ۱ متر او د دانې قطر یې ۵ میلیمتره دي او په گرمو سیمو کې شنه او کرل کېږي. دانه یې ژيړ، سور يا زرغون رنگ درلودلای سي. د دي بوټي مېوه پټوكى ورته وایی هره دانه یو شمېر توکې لکه  پروتئينونه (۲۵٪)،فلافونويدونه، ويټامینونه (B)، اوسپنه، مس، سوډيم، مگنيزيم لري.
تاریخ
نوموړي بوټي ۳۲۰۰ کاله مخکې په چین کې د دردونو د علاج لپاره کار شوي وو. د مۍ دانې آنتی‌اکسیدانونه Isovitexin او Vitexin (تصوير) لري چې د وینې فشار کم کوي او د سرطان او شكرى ناروغى پر ضد آغېزه هم لري. وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات
سریفو نهاندمانجو
مانویل شریفو نهانمانجو په انګلیسي Manuel Serifo Nhamadjo) زوکړه ۲۵ مارچ ۱۹۵۸ مرګ ۱۷ مارچ ۲۰۲۰) د ګینه بیساو هیواد ولسمشر وو.
زمبیا
زمبیا چې رسمي نوم یې د زېمبیا جمهوریت دی په سویلي افریقا کې په وچې پورې تړلی یو هیواد دی. د زمبیا پلازمینه لوساکا او رسمي ژبه یې انګلیسي ده ۶۱۸'۷۵۲ کیلومتره مساحت او ۰۰۰'۶۶۸'۱۱ میلیونه وګړي لري. د یاد هیواد د پیسو واحد د زمبیا کواچای ده.
زامبیا (/ˈzæmbiə, ˈzɑːm-/) په رسمي ډول د زامبیا جمهوریت په وچه کې پروت هېواد دی چې د مرکزي، سویلي او ختیځې افریقا پر تقاطع موقعیت لري. که څه هم معمولاً په مرکزي-سویلي افریقا کې پروت بلل کېږي. په شمال کې د کانګو له دیموکراتیک جمهوریت، په شمال ختیځ کې له تانزانیا، په ختیځ کې له مالاوي، په سویل ختیځ کې له موزامبېک په سویل کې له زېمبابوې او بوتسوانا، په سویل لویدیځ کې له نمېبیا او په لویدیځ کې له انګولا سره ګاونډيتوب لري. د زامبیا پلازمېنه لوساکا ده چې د زامبیا په سویلي مرکزي برخه کې موقعیت لري. نفوس یې په سویل کې تر ډېره د لوسکا په شاوخوا او په شمال کې د کاپربېلټ په ایالت کې چې د هېواد اصلي اقتصادي  قطبونه دي متمرکز دی.
زامبیا د ۱۹۶۴ ز کال د اکتوبر په ۲۴ له بریتانیا څخه خپلواکي تر لاسه کړه او لومړی وزیر کینېت کوندا یې پرانیستونکی ولسمشر شو. د کوندا سوسیالست متحد ملي خپلواک ګوند (UNIP) له ۱۹۶۴ ز څخه تر ۱۹۹۱ ز کال پورې په واک کې پاتې شو. کواندا په سیمه ییزه دیپلوماسۍ کې په سویلي رودېزیا (زېمباوې)، انګولا او نمېبیا کې د نښتې د حل لارې په لټه له متحده ایالاتو سره په نږدې همکارۍ کلیدي رول ولوباوه. زامبیا له ۱۹۷۲ ز څخه تر ۱۹۹۱ ز کال پورې د یو واحد ګوند لرونکی هېواد و، UNIP یوازینی سیاسي ګوند و چې د "یو ملت یوې زامبیا له شعار سره" د کوایندا له خوا رامنځته شوی و. په ۱۹۹۱ ز کال کې له  سوسیال دیموکراتیک غورځنګ څخه فرېدرېک چلیوبا کواندا ځای ناستی شو او ټولنیزې -اقتصادي پراختیا او د دولت د تمرکز لرې کولو دوره یې پیل کړه. زامبیا له هغه مهال راهيسې په یو څو ګوندي هېواد بدل شوی او د واک د سوله ییز لېږد څو لېږدونه یې تجربه کړي.
زامبیا پرېمانه طبعي سرچینې لري، چې له ډلې يې معدني مواد، حیات وحش، ځنګلونه، خوږې اوبه او کرنیزې ځمکې یادولی شو. نړیوال بانک په ۲۰۱۰ ز کال کې زامبیا په نړۍ کې د اقتصادي سمون/اصلاح د چټکې ودې هېواد معرفي کړ. د سویلي او ختيځې افریقا د ګډ بازار مرکزي دفتر (COMESA) په لوساکا کې پروت دی.
نوم
د زامبیا خاوره له ۱۹۱۱ ز کال څخه تر ۱۹۶۴ ز کال پورې د شمالي رودزیا په نوم پېژندل کېده. په ۱۹۶۴ ز کال کې يې له بریتانیا څخه د خپلې خپلواکۍ د ترلاسه کولو له امله نوم په زامبیا بدل شو. د زامبیا نوم د زامبري له سیند څخه اخیستل شوی (زامبېزي، ښايي د لوی سیند په معنا وي).
له تاریخ څخه مخکې دوره
د کالامبو په ابشار او د زامبري په دره کې د ژور کېندنې کار د فرهنګونو پرله پسې‌والی ښيي. د کالبمو ابشار ته نږدې د لرغوني کمپ وسایل رادیو کاربن دي چې لرغونتوب یې له ۳۶۰۰۰ کلونو څخه مخکې دورې ته ورګرځي.
د بروکېن هېل سړي (د کابوه سړي په نوم هم یاديږي) د کوپړۍ/جمجمې د فوسیل پاتې شونې چې له میلاد څخه مخکې له ۳۰۰۰۰۰ څخه تر ۱۲۵۰۰۰ کلونو پورې اړه لري، تر ډېره ښيي چې په دې سیمه کې لومړنیو انسانانو ژوند کړی. د بروکېن هېل یا ماتې غونډۍ سړی د زامبیا د کابوه په سیمه کې کشف شوی.
بانټو  (ابانټو)
د بانټو  یا ابانټو  (معنا خلک) قوم یوه لویه متنوع قومي او ژبه ‌نیزه ډله ده چې په سویلي، ختیځه او مرکزي افریقا کې د نفوس اکثریت جوړوي. له دې امله چې زامبیا د مرکزي افریقا، سویلي افریقا او د افریقا د لوی سیند څلورلارې ده، د نننیو زامبیایانو تاریخ د دغو  درېیو سیمو تاریخ دی.
په دغو درېیو سیمو کې ډېری تاریخي پېښې په هم‌مهال ډول پېښې شوې دي او په دې توګه د زامبیا تاریخ نه شي کولی د نورو افریقایي هېوادونو په څېر په بشپړ ډول په تاريخ‌وار ډول وړاندې شي. د مدرنې زامبیا لومړنی تاریخ د شفاهي سوابقو، لرغون پېژندنې او د لیکل شویو ریکارډونو (تر ډېره غیر افریقايي وګړو لیکلي) له پخواني‌والي څخه استخراج شوی.
د بانټو اصلیت
د بانټو خلک اصلاً د کامرون او نایجیریا په شاوخوا کې د افریقا په لویديځ او مرکز کې اوسېدل. نږدې له ۴۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ کاله مخکې یې د زریزې اوږده پراختیا د لویې وچې په ډېرو برخو کې پيل کړه. دا پېښه د بانټو د پراختیا( خورېدو) په نوم یاديږي. دا د بشر په تاريخ کې یو له تر ټولو لویو مهاجرتونو څخه و. باور دا دی چې بانټ‌یان لومړني کسان و چې د اوسپنې کارونې تېکنالوژي يې د افریقا پراخو سیمو ته د ننه کړه. د بانټو پراختیا اساسا له دوو لارو څخه تر سره شوه؛ چې يوه يې د کانګو له حوزې څخه لویديځ مسیر و او بله یې د افریقا د لویو سیندونو له طریقه ختیځه لار وه.
اقتصاد
وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه وېشنيزه:په وچې پورې تړلي هیوادونه
مهدي‌شهر ولسوالي
مهدي‌شهر ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان مهدی‌شهر)  د ايران د سمنان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د مهدي‌شهر ښار دی. دا ولسوالي ۴۷٬۴۷۵ تنه نفوس لري. د مهدي‌شهر ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۷ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د سمنان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
څړځای یا مالچر
څړځای پوهنې (Range science)
څړځای د هغې ځمکې څخه عبارت دی چی د کلونو په موده کې پخپل سر شنه کېدونکو نباتاتو پوښ شوي وي، پدې اساس زموږ په هيواد کې هره سيمه او ځمکه چی په مودو  د څارويو د څرېدلو په مقصد واښه تهيه کوي او د څارويو د څريدو لاندې راشي،څړځای په نامه سره يادېږي. يا څړ ځاي يو ټوټه ځمکه ده چه د اهلي او وحشي حيواناتو د څړ لپاره دومره نباتي پو ښښ ولري چه د کال په اوږدو کي تري د نباتي غذا په حيث استفاده وکړي. يا څړځای هغې ساحی ته ويل کېږی چې دکال په اوږدوکې دڅارويودڅرېدولپاره دومره نباتی ټولنه ولری چې څارويوته  کافي وي. يا هرهغه ځمکه چې لږنباتی ټولنه ولری اوڅاروی په کې دڅه وخت لپاره وڅرېږي دڅړځای په نامه سره يادېږي. ياڅړځای دځمکې هغه شنه پراخه ساخه ده چې علوفايي عنمياتو،ليګومې نباتات اويايوکلن اوڅوکلن بوټولرونکی وی چې څاروي دخوړلولپاره ورڅخه ګټه اخلي دڅړځای په نامه سره يادېږي. څړځايونه په هغه هېوادونوکې چې دڅارويوروزنه يي په ملي اقتصاد کې ډېره ونډه لري مهم ګڼل کېږي لکه نيوزلينډ،انګلستان ،استراليا، امريکا ،روسيه ،افريقااوداسې نوردي. زمونږپه هېواد کې ګڼ شمېرنفوس دکوچيانوپه شمول په مالدرئ بوخت دي اوداقتصادی فعاليتونومهمه برخه تشکيلوی.
څړځايونه او دهغی اهميت
د افغانستان څړځايونه د مختلفو اړخونو له محې په لاندی ډول  زموږ لپاره د ارزښت وړ دي. الف - د څارويو لپاره د غذايي د تيارولو له مخې پوهيږو چی د افغانسان ټولې ځمکې پرته له اوچتو او وچو ځمکو چی يا واښه نه لري او يا د يو علت په سبب څاروي پکې نه څريږي، پاتې نورې د څارويو د څريدلو او ګټې اخستنې لپاره دي. څاروي لکه پسونه،اوزې، غواګانې، کچرې ، خره ، آسونه او اوښان ډيري د کال په اوږدو او يا د کال په يووخت کی په څړځای کې څريږي او خپله خوراکه لاسته راوړي. ب - د اوبو او خاورې ساتنې له امله: نباتي پوښ خاوره د اوبو باد د تخريب يعنې (Erosion) څخه ساتي، د سېلابونو بهېدل لږ  پکې صورت نيسي، او اوبه په ځمکه کې د کتنې وړ نفوذ کوي، چی پايله کې              د ځمکې د لاندنيو اوبو د ډيريدو سبب ګرځي او چينې رامنځته ته کېږی. نباتات د سطحي اوبو جريان کموي او په خاوره کې د اوبو د ننوتو زمينه برابروي. ج - د سون موادو د تيارولو له مخې: زموږ د ليرې ځايونو او د غرو اوسېدونکي خلک او يا هغه کسان چی په دښتو کې خاصتاً کوچيان دا چی د سون نورو توکو ته لکه  تېل، ګاز اونورو ته لږ لاس رسی لري او يا يې هم نه لري، د بوټو او نورو نباتاتو څخه د سون موادوپه مقصد ګټه اخلي او همدارنګه په ډېرو ځايونو کې د پخلي، د حمام ګرمولواو د خښتو پخولو  کې ترې ګټه اخستل کيږي. د- د ساختماني موادو د تيارولو له مخې: زموږ د وطن په ډيرو سيمو کې، کورونه د لرګيو په وسيله پوښول کيږي او له پاسه يې نور بوټي اچوی او معمولاً هر شی چی جوړيږي په ټولو کې د نباتاتو د بوټو څخه ګټه اخستل کيږي. هـ - د صنعتي توکو او د طبعي درمل له مخې : ډير هغه نباتات چې په غرونو ، د غرو په لمنو او د څړځايونو په ځمکو کې شنه کيږي طبی وی يا يو شمير ځنې د کاليو په پاکولو او پريمنځلو کې د صابون په ځای ترې کار اخيستل کيږي او يادځينو ونو لکه د غوړ نښتر (لمنځه) د ننځړو تيل چې د ځينو حيواناتو د ناروغۍ د پاره د دوا په څير ترې کار اخيستل کيږي او د ځينو بوټو تخمونه دوا ده. و - د وحشي حيواناتو د ژوند د پالنې له مخې : ځينې وحشي حيوانات لکه هوسۍ او نور وحشي حيوانات په طبيعي څړځايونو کې روزل کيږي چې د څړځايونو په له منځه تلوسره د وحشي څارويو ژوند هم د منځه ځي. ز - د منطقې د ښايست او دهوا د تصفيې له مخې : شنه او چمن لرونکې ځمکه د طبيعت ښکلا زياتوي خاروې او دوړې جذبوي د پاکې هوا درامينځته کيدو سبب کيږي چې د انسانانو د روغتيا او سلامتيا سبب کيږي.
دافغانستان دڅړځايونو اجتماعی او اقتصادی ګټی
الف - دحيواناتو لپاره غذايی مواد برابروي. ب - دخاوری تخريب مخنيوی کوي. ت - دباد پواسطه د خاوری دانتقال مخنيوی کوي. ث- د سيلابونو منځته راتګ کموي. ج- سون مواد هم برابروي. ح- دطبي بوټود توليد زمينه برابروي. د- سياحانو توجو يوی منطقی ته راجدلبوي. ذ- چاپيريال ته ښکلا ور بښی. ر- تفريحی ارزښت لري. ز- د ساختمان لپاره مواد برابروي. س- لاسی صنايع د صنعت لپاره خام مواد برابروي. ش- وحشی حيواناتو دژوند لپاره زمينه برابروي. ص- د اوبو جريان منظم کوي. ض- زمونږ کلتور ( رسم رواج ) کی هم رول لري. ظ - کوچنی طبی بوټی چی دڅړځايونو او ځنګلونو کی ورته د راشنه کيدو زمينه مساعده ده د مخ پر ودی هيوادونو د ٪۷۵ نه تر٪۹۰ خلک په يونانی طب متکی دي چی د نباتاتو پاڼو،پوټکی ،ريښه ،ميوی ،ګل ،تخم او د نبات نوری حصی استعمالوي ۵۰۰۰کاله پخوا طبی نباتات په هندوستان کی د (ايورويدا) په کتاب کی جمع بندی شويدی او پدی کتاب کی ۸۰۰۰ډولونه علاج لپاره سفارش شوی دي چی پدی علاج کی د کلمو درد ،اسهالات ، ويروسی ناروغی ،پوستکی د زړه تقويه او داسی نور شامل دي او تحقيقات څرګندوي چی ٪ ۴۷ دويجات په کيماوی طب کی يی علاج کوي. په يونانی طب باندی هم شفا بخش دي او ٪ ۲۵ کيمياوی د کيمياوی طب موثره دوا دنباتاتو څخه تامينيږی. هر کال ۴۳ زره ميليونه ډالره يونانی ادو يه مارکيټ ته عرضه کيږی او امريکا کی ۱۰۰۰نوعی يونانی بوټی په سرطانی او ايډز ناروغيو علاج لپاره تجربی لاندی ګتل کيږي.
د څړځايونو ډګرونه يا منطقی
څړځايونه هغه ساحې په برکې نيسي چې حيوانات د هغې دوښو ځينې د خوړو په مقصد استفاده کوي اودهغه ساحي په اړوند چې دهغه ځای د حيوان د جوړښت او خاصيت له مخې او دوښو انتخاب يې د خوړو دپاره په طبيعې ډول تعين شوي او جوړشوي وی. ځينې څاروي لکه  اوزي په غرونو کې خوشاله دي ، پسونه د غرو لمنې خوښوي ، اوښان بيديا او د ښتې خوښوي او يا دا چې نباتات څنګه او په کوم ځای کې شنه کيږي او کوم څاروي څنګه واښه غوره کوي او همدارنګه د يخو منطقو سره کوم څاروي جوړښت کوي او کوم څاروي ګرمي منطقي خوښوي،چې دا موضوعوګانې په دوه برخو کې مطالعه کوو
الف - دا چی په لری پرتو منطقو کی د کار کولو نوری منابعی کمی دي همدا مالداري ده چی د خلکو لپاره يی کار زمينه برابره کړيده او خپل ضرورتونه پری پوره کوي.
ب -څرنګه چی مالداری زمونږ په ژوندانه کی ډير رول لري همدا څړځايوونه دي چید مالداري د ودی لپاره يی زمينه مساعده کړيده. ==د افغانستان مشهور څړځايونه== د بدخشان ولايت ( شيوه ورشک ) څړځايونه. د کندوز ولايت ( ارچی ،شيرماهی،لاله ميدان ،ابدان ميرعلم ) څړځايونه. غزنی ولايت ( ناور) څړځايونه. د فراه ولايت ( پرچمن ، ګلستان او لولافي ) څړځايونه. جوزجان ولايت ( د کوهستانونو ) څړځايونه. بادغيس ولايت ( د ابشار ) څړځايونه. هرات ولايت ( چشت شريف او اوبه ، کوشک ) څړځايونه. د باميان ولايت ( د يکاولنګ ،پنجاب او ورس ) څړځايونه. غور ولايت ( د ساوند ،شهرک، لعل او سرجنګل ) څړځايونه. زابل ولايت ( دای چوپان ) څړځايونه. وردګ ولايت ( بهسود ) څړځايونه. ارزګان ولايت ( شهرستان ) څړځايونه بغلان ولايت ( سردره خوست فرنګ ، بای ثقال ، دشت ګبر) څړځايونه د کنړ ولايت ټول غرنی اوړني او ژمنی څړځايونه او سيدو په مسير بيلی. =iد افغا نستان دځمکي ويش دنوي سروي له مخي په (۱۹۸۱)ميلادی کال کی F A O دافغانستان د اراضی ويش او د ګټی اخستلو په اساس په لاندی جدول کی داسی ښودلی دی. ==په افغانستان کی د ځمکو څخه د ګټی اخستنی ډول==
مساحت په هکتار د ګټی اخستنی ډول مساحت په هکتار دځمکی ډول
۳۷۲۰۰ ونی ۳۷۲۰۰۰ دايمي نباتات ۵۴۷۰۰۰۰۰ څړځای ۵۴۷۰۰۰۰۰ دايمی ځړځانه ۱۹۰۰۰۰۰ ځنګل ۱۹۰۰۰۰۰ ځنګلونه څلورپنځوس ميليونه او اووه سوه زره هکتاره څړځای د جملی څخه ۱۶۲۰۰۰۰۰هکتاره ژمني څړځايونه دی او۲۴۶۰۰۰۰ هکتاره د اوړی څړځايونه تشکيلوی او نور يی تر اوسه د څړ د فصل په اساس په دقيق ډول طبقه بندي شوی ندي.
په ولايتونوکی دڅړځايونوساحی
فيصدي د څړځايونو اندازی په هکتار سره
ولايت شماره
3.1 ۹۳۰۰۰۰ کابل ۱ 1.4 ۴۲۰۰۰ پروان ۲
دکاپسا خلک څارویو ته په اوړی کی ريشقه او شفتله ورکوی او دژمی لخوا سپين بوس ورکوی کاپيسا ۳ دلوګر خلک څارويو ته اوړی ژمی د غنمو بوس او ټانټی ورکوی لوګر ۴ د وردګ خلک څارويو ته په اوړی کی ريشقه او شفتله ورکوی او دژمی لخوا سپين بوس ورکوی وردګ ۵ 4.7 ۱۴۱۰۰۰۰ غزنی ۶ 2.3 ۶۹۰۰۰۰ پکتيا ۷ 0.6 ۱۸۰۰۰۰ ننګرهار ۸ 0.2 ۶۰۰۰۰ لغمان ۹ 1.8 ۵۴۰۰۰۰ کونړ ۱۰ 7.0 ۲۱۰۰۰۰۰ بدخشان ۱۱ 1.3 ۳۹۰۰۰۰ تخار ۱۲ 2.8 ۸۴۰۰۰۰ بغلان ۱۳ 0.9 ۲۷۰۰۰ کندوز ۱۴ 2.4 ۷۲۰۰۰۰ سمنګان ۱۵ 1.1 ۳۲۰۰۰۰ بلخ ۱۶ 3.5 ۱۰۵۰۰۰۰ جوزجان ۱۷ 2.3 ۶۹۰۰۰۰ فارياب ۱۸ 4.4 ۱۳۲۰۰۰۰ بادعيس ۱۹ 8.5 ۲۵۵۰۰۰۰ هرات ۲۰ 8.7 ۲۶۱۰۰۰۰ فراه ۲۱ 5.9 ۱۷۷۰۰۰۰ نمروز ۲۲ 10.5 ۳۲۵۰۰۰۰ هلمند ۲۳ 8.4 ۲۵۲۰۰۰۰ کندهار ۲۴ 3.0 ۸۷۰۰۰۰ زابل ۲۵ 4.4 ۱۳۲۰۰۰۰ اروزګان ۲۶ 7.3 ۲۰۹۰۰۰۰ عور ۲۷ 3.4 ۱۰۲۰۰۰۰ باميان ۲۸ 0.2 ۶۰۰۰۰ پکتيکا ۲۹
دافغانستان دولت دڅړځايونودتنظيم لپاره څومادې
دولسمه ماده: دکرنې اوبولګولواومالدارئ وزارت مکلف دی چې ددښتوله پراختيااودبومي نباتاتودمينځه تلوڅخه دکنټرول اومخنيوي په منظورددولتي ادرواوټولنيزې ځنګلدارئ اتحاده همکارئ درغونې دځنګل دداحداث دنباتی فرش درغونې دبدرناموله لارې له ځنګلوڅخه ددوامدارې ګټې اخيستنې لپاره په لاندې معيارونوپه پام کې نيولوسره اقدام وکړ ي الف - دځنګل درغونې ،ځنګل جوړونې اونباتی فرش درغونې لپاره ډول ډول بومي نباتاتوته لومړيتوب ورکول. ب- دنباتي فرش دسوځېدومنع کول خوداچې دايکوسيستم ياځانګړوانواعودبقاپه غرض اورته اړتياوي چې په هغه صورت کې دکرنې اواوبولګولواومالدرئ وزارت دمخه اجازه اړينه ده. ت- په هغه ساحوکې چې دبومي نباتاتواونورونباتاتو درغونې بهير په کی دوام لري دڅارويودڅرولومنع کول ترهغه وخته پورې چې نباتي فرش دڅارويودڅرېدوفشاروزغملی شي. ج- درودغاړونباتی فرش ساتنې ته لومړيتوب ورکول. ح- دکرنې اوبولګولواومالدارئ وزارت کولای شي چې داړوندواداروپه همکارئ دزرغون افغانستان پروګرام په جلامقررئ په واسطه تنظيم کړو. ديارلسمه ماده دکرنې اوبولګولواومالدارئ وزارت کولای شي دځنګلونودساتني په منظوردځنګل دسرچينوڅخه ګټه اخيستنه اودهغه دلرګيواوڅړځایونوڅخه ګټه اخيستنه په دايمي يالنډمهاله توګه منع اعلان کړي.
د څړ ځايونو طبقه بندي
څړځايونه دڅولحاظو له مخې تقسيم بندي يا طبقه بندي کولای شو: الف - د مساحت ياد پراخوالي په لحاظ ب - د طبيعي او مصنوعي څړځای په لحاظ ج - د موسومو د ګټې اخيستنې په لحاظ ( د تودو او سړو سيمو ) هـ - د حيوان دڅړيدو په اساس و - د ګياه د ډول په اساس ی - د حيواناتو د څريدو دظرفيت په زړه پورې والی او د وښو د توليد په اساس چې يو شمير يې په لنډ ډول معرفي کوو. الف - په مجموع کې د څړځايو په وسيله د افغانستان اشغال شوی مساحت. اګرچی د مالچر د ساحو د اندازې دقيقه احصايه په لاس کې نشته، ولی بيا هم د هوا يي عکس اخيستنې له مخې په تخميني توګه د څړځای ټوله ساحه د (۵۴۷۰۰۰۰۰)هکتاره په حدود کې دی له دې جملې ځنې ژمني څړځايونه (۱۶۲۰۰۰۰۰)هکتاره ، د اوړي څړځايونه (۲۴۶۰۰۰۰)هکتاره پسرلنی او منی يې هم (څو) هکتاره ځمکه نيولې ده دا څړځايونه په اوړي او ژمې کې د حيواناتو د څريدو په لحاظ او هم دوښو د خوږوالي او نه خوږوالي په تړاو ذکر شوې ساحه درجه بندي شويده. A- هغه شيمر ژمني څړځايونه چې په تودو منطقو کې پراته دي د (۸۰۰۰۰) هکتاره په حدودو کې ده او د سيستان ناحيې په برکې نيسي. (۴۰۰۰۰) هکتاره د هندوکش د غرو لړۍ په بدخشان او هزاره جاتو کې موقيعت لري او د اوړي څړځايونه جوړوي ، چې عمده نباتات يې څوکلن خواږه واښه په برکې نيسي او د لمړۍ درجې د څړځای د جملې ځينې شميرل کيږي. B - يو شمير نور څړځايونه چې هغه هم د هندوکش د غرو په لړۍ کې موجود دي او څوکلن نباتات دی او د (Grasses) د کورنۍ ګياه ګانې دي چې په دوهمه درجه کې ځای لري. C - يو شمير نور څړځايونه چې د يو کلن او څو کلنو نباتاتو ځنې جوړ شويدي لاکن د حيواناتو د پاره په زړه پورې نه وي او ښه يې نه خوري د جنوب غرب په ناحيو کې او د مملکت په شمالي ځنګلو کې موقيعْت لري د دريمې درجې د څړځايو د جملې ځينې شميرل کيږي. ۱- د طبيعي او مصنوعي څړځای په لحاظ الف - طبعي څړ ځايونه ب- مصنوعي څړ ځايونه                                                                                                                  الف - طبعي څړ ځايونه : هغه پراخه ساحه ده چه هلته شنه شوي نباتات د بشر دمداخلي څخه رامينځ ته شوی  وي لکه د بکوا او هلمند ژمني څړځايونه او د هندوکش د غرو د لړۍ ناحيې د اوړي څړځايونه موسمي څړځايونه (د تودو او سړو سيمو): لکه څنګه چې ذکر شوی د ی ځنی په موسم کې مالداران خاصتاً کوچيان تودو سيمو ته چې د حيواناتو د يحنۍ وهلو ويره يې کمه ده د حيواناتو د څرولو په خاطر هغه سيمو ته ځي لکه د جنوب لويديځ د برخو دښتو ته او د هيواد د ختيځو برخو ته او په اوړی او پسرلي کې سړو سيمو ته لکه په هزاره جاتو او هندوکش د غرو د لړۍ په ناحيو کې ځای په ځای کيږي او د طبعي څړځايو ځنې ګټه اخلي. ب ـ مصنوعي څړځايونه دهغه څړځای ځينې عبارت دی چې کروندګر يا مالدار يوه قطعه ځمکه شخصاً د وښو دنباتاتو د کرنې د پاره لکه رشقه ، شفتل ، اوربشواو جوارو ته اختصاص ورکوي ، او کري يې اوهغه د حيواناتو ژمنۍ خوراکه جوړوي. يا هغه څړ ځايونو ته وايي چه بشر دکړنو پواسه منځ ته راغلي وي ، ددي ډول څړ ځايونو مساحت د طبعي ځړ ځايونو څخه  کم وي مصنوعي څړ ځايونه مختلف ډولونه علفي نباتات پکي په مصنوعي ډول کرل کيږي د څړ ځايونو څخه په نوبتي شکل استفاده کيږي.
دوهمه درجه څړ ځايونه:                                                                                                       دوهمه درجه څړځای دلاندنيو ځانګړنو درلودونکی دی تقريباً ۸۰/۱۰۰ ځمکه يی د وښو پوسيله پټه شويده، واښه يی ښه خوړل کيږي د ګراسو د کورنيو او چترۍ لرونکی نباتات دی لږو ډيرې د سوليدو نښې په هغې کې ليدل کيږي، او واښه ْيی يو کلن او څوکلن وی او د اورښت اندازه يي په کال کې ( mm ۵۰۰-۲۵۰) وی اودڅړد ضرفيت اندازه يي اکثر د دی ډول څړځای يو واحد څاروي په يو هکتاره ځمکه کې د (۱۰۰ ) ورځو د پاره څرول کيږی. ۱- د زيات څړ په وخت کي لږ تخريب پکي وليدي شي ۲- ديو کلن او دوه کلن نباتو لرونکي وي دريمه درجه څړ ځاي: دلاندنيو ځانګړنو درلودونکی دی واښه يی يو ښوی منځنی څړځای ورته ويل کيږی، په وښو پوښيده يی د مختلفو کورنيو واښه دی په هر ځای کې يی د اندازی ځينې ډير څريدل ليدل کيږي په داسی سيمو کې       دکلني اورښت اندازه د (mm ۳۰۰-۲۵۰ ) په حدودو کې ده دا ډول څړځای زياتره په غرنيو سيمو کې او هموارو بيديا ګانو کې موجود وي د څړځای د ظرفيت ډير حد د نيم ځينې تر يو واحد څاروي په هکتار کې۱۰۰  ورځو د پاره د څريدو ظرفيت ولري. ۱- د مختلف فاميليو نباتاتو لرونکي وي ۲-د څړ تخريب پکی وليدل شی يعنی اندازی څخه زيات څړ
څلورمه درجه د څړځای: دا ډول څړځای زياتره په وچو سْمو کې موجود وی او د دی ځانګړنو لرونکی دی، واښه يی د ۵۰ سلنې ځينې ډيره ځمکه پوښوي او د غريب څړځای جزدی، او د کليو په څنګونو کې پروت وی، پسرلنی او منی څړځای شميرل کيږي پدی سيمو کې د کلني اورښت اندازه اکثره حد (250mm) ده او د. څړځای د ظرفيت يو واحد څاروی په هرو څلورو هکتارو کې د ۱۰۰ ورځو د پاره د څريدو ظرفيت ولری پنځمه درجه څړځای: د لاندنيو ځانګړنو لرونکې دی: د افغانستان ډير غريب څړځای دی، دې ډول څړځای په ټولنيز ډول يی خپل ارزښت د لاسه ورکړيدی د دی سيمې د کلني اورښت منځنۍ اندازه mm 150) ده د خاورې تحريب يي زيات د ی څاروېو د حد ځينې ډير څريدل د څړځای په هر ځای کې ليدل کيږی . واښه يی په زياته اندازه يو کلن دی د هيواد په وچو سيمو کې ليدل کيږي، دا رنګ څړځای د اوښانو او وزو د پاره چي د وچوالي په مقابل کې مقاومت لري مناسب وی د داسې څړځای ظرفيت غريب وی چې اکثره يو واحد څاروی په ۱۰ هکتاره ساحه کې د ۱۰۰ورځو لپاره د يو پسه څړ ظرفيت ولری                                                                                  ۳- څړ ځايونه د ګټي اخيستلو په منظور په لاندي ډول دي الف - دښتي  ياژمني څړ ځايونه: دا هغه څړ ځايونه دي چه په نسبتا ګرمو سيمو کي موقعت لري .پدي سيمو کي د ژمي هوا ډيره سړه نه وي دباران د اوريدو له وجي واښه راشنه کيږي  او دژمني څړ ځاي په توګه تري استفاده کيږي. ب - غرني ياپسرلني څړ ځايونه دا هغه ځړ ځايونه دي چه د څړ ا لپاره تري پسرلي کي استفاده کيږي او معمولآ په يخو سيمو کي مو قيعت لري. کله چه د ژمني څړ ځايونوکي واښه ختم شي مالداران خپل مالونه يخو سيمو ته وړي ت - اوړني غـرني څړځا يونه داڅړځايونه په غرنيو ساحو او دغرونو په لوړو برخو کي موقيعت لري ، دژمي موسم کي دا ځايونه د واورو پواسطه پوښل شوي وي کله چه پسرلي کي واوري ويلي شي د نباتاتو تخمونه او د نباتانو بيخونه  راشنه کيږي او مالدارن په اوړي کي له هغه څخه استفاده کوي .اوزي معمولآ په غرنيو سيمو کي څريږی. ۴-څارويو دڅړ په اساس د څړځايونو ډولونه الف - د پسونو څړځايونه: پسونه هم د ګراسو د کورنۍ واښه خوښوی مګر قديی دهغه قد په نسبت چې غواګانې خوښوي ټيټ وی چې زياتره غرنۍ سيمې او نيمه وچې سيمې چې د کلني اورښت اندازه يې (mm 600-500-300 ) په حدوو کې وي غوره کوي. يا د دي څړ ځايونو نباتات اکثره ټيټ قدي وي اوزياتره په غرنيو سيمو کي موقعت لري دا ساحي نيمه مرطوبي ساحي دي چه    د٣٥٠-٥٠٠مترو په ارتفاعتو کي پرتي دي.
ب- د وزو څړ ځايونه د وزو لپاره هغه څړ ځايونه مناسب دي چه نور حيوانات پکي نشي څريدلي وچو او د لږو اوبو څړځايونه او اغزی لرونکې وی چې د غواګانو او پسونو د څريدو د پاره مناسب نه وی هلته څريږي، اوهغه ځايونه چې په وښو ډک وي ښې چاقيږی او ښی شيدې ورکوي ، غرنۍ سيمې او هغه سيمې چې ډيرې لري او د نورو څارويو د پاره لکه غواګانې، ميږي، اوښان، اوآسونه ګرځيدل ګران وي اونشي کولای هلته و څريږي وزې هلته څريږي او په اسانۍ سره ځان موړ کوي دا د وزو څړځای دی نه د نورو څارويو. ت- د غوا ګانو څړ ځايونه دغواګانو لپاره هغه څړځايونه مناسب دي چه لوړ قدي نباتات ولري.مرطوب چمن زاره د غوا ګانو لپاره مناسب دي يا غواګانو هم د چمنونو واښه چې ( Grass) د کورنۍ ځينې وی او اوږده وی خوښوی او د غرونو په ځايوکې چې ډبری ولرې پدی خاطر چې هغه کوم ضرر ونه ګوری ونه څرول شي. ج - د اسونو څړځايونه: اسونه چمنونه خوښوی او معمولاً هغه څړځايونه چې نباتات يی د غنمو د کورنۍ (Graminee) ځينې وی او اوږده وی غوره کوي. ح - د اوښانو څړځا يونه: د اوښانو څړځا يي اوښ د وچو سيمو د پاره ځانګړي شويدي او د تندی په مقابل کې ډير مقاومت ښاېي د اوښانو دپاره ډير ښه څړځای،دی. ۵-د ځمکي د شکل (Topography) له مخي څړ ځايونو ډولونه الف - غرني څړ ځايونه: ب- دښتي څړ ځايونه الف- غرني څړ ځايونه دا چې غرونه اوچت او هوا يې سړه وی او همدارنګه اورښت هم په هغه ځايو کې ډير صورت نيسي لدی خاطره د څارويو د څريدلو دپاره په اوړی پسرلې او حتا د مني په موسمو کې مناسب وی، زمونږ د وطن او غرو د لمنې طبعي څړځايونه جوړوی يا غرني څړ ځايونه د غرو په لوړو ساحاتو کي واقع وي او څړ ځايونه يي دزيات اورښت له امله د ښه کيفيت لرونکي وي. ب -دښتي څړ ځايونه دا چې بيديا او دښتې د غرونو په نسبت ټيټی واقع وی مګر د ځينو ناحيو په برخو کې پوره اورښت موجود وی چې د غرونو په نسبت هم شنې اوغنی وی لدی خاطره زمونږ د هيواد ژمني څړځايونه جوړوي. يا دښتي څړ ځايونه معمولآ د لږ اورښت لرونکي وي او په ژمي کي د څړ لپاره اماده وي او د لږ اورښت له امله ټيټ ارزښت لري خو په ځينو ځا يونو کي د ګڼ نبا تي پوشش لرونکي وي. -6د وښواوبوټو په اساس د څړ ځايونه ډول الف - ونې لرونکی څړځای (مشجر) ونې لرونکی څړځای د هغه څړځای ځينې عبارت دی چې د ونو او کوچنيو ونو درلودونکي وی د ځنګل په مخ تيت وی او د لرګيو د توليد ارزښت يی په طبعی شرايطو کې د وښو د ارزښت ځينې لږ وي چې دا ډول څړځای ته ځنګلي څړځای هم ويل کيږي، د هيواد په غرونو (پکتيا) په ختيځ (کنړونو) په شمالي صفحو د هيواد شمال لويديځ ځايونو کې وجود لري. ب - بيله ونو څړځای: (غيری مشجر) د هغه څړځای، بوټو، چمنونو شنيليو او يا په وښو باندې په ټولنيز صورت پوښل شوي وی او بيله ونووی. څړځای پوهنې علماو څړځايونه په لاندی ۵ کلاسونو ويشلی دي ۱.غني يا excellent کليماکس اندازه يي.۷۵نه تر ٪۱۰۰ دخاوری تخريب نلری عضوي مواد يی ډيرزيات وي ۲.ښه  يا Good کليماکس اندازه يي ٪ ۵۰ نه تر ٪ ۷۵ دخاوری تخريب هيڅ نه تر خفيف پوری وي عضوي مواد يی په کافي اندازه وی
۳.مناسب  يا  fair کليماکس اندازه يي٪ ۲۵ نه تر٪ ۵۰ دخاوری تخريب خفيف نه تر متوسط پوری وي عضوي مواد يی متوسط وی
۴.خراب يا poor کليماکس اندازه يي ٪۰نه تر۲۵٪ دخاوری تخريب متوسط نه تر شديده پوری وي عضوي مواد يی لږ وی
څړ ځايونو ويشل په قطعا توکی
څړ ځايونه بايد په مختلفو قطعاتو او اشکالو وويشل شی ١- د قطعاتو ويش د چرا دوخت په اساس: ځيني عوامل او طبيعت لکه توپو ګرافي ، دځمکي حالت د خاوري نوعيت ، دوښو ډول د څړ وخت تعينوي په ګرمو سيمو کي د ژمي څړ ځايي او په يخو سيمو کي د اوړي څړ ځايي وی. ٢- د قطعاتو ويش د حيواناتو د ډول له مخي : دهيواد په اکثره څړځايونوکي مالداران په نا متوازن شکل حيوانات په څړ ځايي کي څروي چه دا يو غير تعادل کار دی ، د هيواد مالدارانو ته بايد وښودل شي چه پسونه جدا ، وزي جدا ،غواکاني جدا و څرول شي تر څو د څړ ځايي تعادل مراعت شي له  څړ ځايي څخه بايد په علمي بنسټ  کار واخيستل شي ،که چيرته د څړ ځايي علوفه جات له٪ ۵۰   څخه کم په حيواناتو وخوړل شي نو کيداي شي د اوږدي مودي لپاره دوام وکړي که واښيز بوټي٪ ١٠ پاڼي ولري او دهغه٪ ٥٠ د حيواناتو پواسطه وخوړل شي څړ ځايي پاتي کيږي او که ٪٦٠وخوړل شي ددي سبب کيږي چه دنبات نيمي ريشي له منځه لاړي شي، او د٪ ٨٠  پاڼوخوړل د حيواناتو پواسطه د ټول نبات د له منځه تلو سبب ګرځي. دريشو دودي دريدل د پاڼو د له منځه وړلو فيصدي ٠% ١٠% ٠% ٢٠% ٠% ٣٠% ٠% ٤٠% ٢٠-٤٠% ٥٠% ٥٠% ٦٠% ٧٨% ٧٠% ١٠٠% ٨٠% ١٠٠% ٩٠%
دڅړځايونو اوسنی حالت
د افغانستان څړ ځايونو بدلون اوس په يو نزولی حالت يا منفی بدلون کی قرار لري چی اصلي علت يی ۱-انسانانو پواسطه دسوخت موادو په حيث د څړځايی نباتاتو استعمال. ۲- په زراعتی ځمکو تبديلول. ۳- د يوی ساحی څخه زيات څړ د حيواناتو په وسيله. چی پورته مشکل دلاندی عواملوله وجهی رامنځته شو دی. داجتماعی او اقتصادی مسايل •	فقر •	امنيت نشتوالی •	نفوسو رشد •	عدم حاکميت •	اقليمی تغيرات دی.
سرچینې
۱.شفيق استاد لکچرنوټ  د کونړ پوهنتون  د کرنې پوهنځی  کال ۱۳۹۱.
۲.تابيع الله  زراعت رياست   دځنګلونومديریت کنړ
۳.څړځای پوهنی کتاب  د ننګرهار  پوهنتون •	راټولوونکی محمد نواز سيد جماالدين افغاني پوهنتون کرنې پوهنځی ځنګلونواو طبیعي منابعوڅانګه
۴. پوهنمل جمال تنها، لغمان پوهنتون، کرنې پوهنځی،
شاه جهان
شهاب‌الدین محمد شاه جهان چي د هندوستان دګورګاني (مغولی) امپراطورۍ پنځم واکمن بلل کیږي په 1592 زیږدیز کال کي دجنوري پر 5 نیټه وزېږېدی. دشاه جهان پلار جهانګیر اونیکه یې اکبر نومېدی چي پخپله زمانه کي دهند تر ټولو ستر واکمن وو. شاه جهان دخپل نیکه غوندي ډیر هنرپالونکی شخص وو اودخپلي واکمنۍ په دوران کي یې دخپلي ګراني میرمني په یاد دتاج محل غوندي یوښکلۍ ځای جوړ کړ چي نن ورځ هم دنړۍ په عجایبو کي شمېرل کیږي. ددې سربېره یې دهند په دهلي او لاهور غوندي لویو ښارونو کي یوشمېر ښایسته اوپه زړه پوري عمارتونه جوړ اوګټي اخیستني ته وسپارل.
دشاه جهان دواکمنۍ رسمي دوره له 1628 زیږدیز څخه پیل او پر 1658 زیږدیز پای ته رسیږي. په یاده دوره کي شاه جهان دهند هیواد ته دومره پرمختګ ورکړ چي په سیمه کي یې د چین او شاوخوا هیوادونه هم شاته پرېښودل.
شاه جهان دخپل سلطنت په دیرش کلنه دوره کي مذهبي ازادۍ اود هند هنري پرمختګ ته بې حده ژمن وو. نوموړی ترخپلي واکمنۍ مخکي دممتازمحل په نامه یوې مېرمني باندي مین او واده یې ورسره وکړ. ممتازمحل له شاه جهان سره اتلس کاله ژوند تېر کړ اوپه یادوه موده کي ددوی څورلس زامن پیدا سول. پرشاه باندي خپله مېرمن دومره ګرانه وه چي په هر سفرکي به یې ورسره بېول اوکله چي په 1631 زیږدیز کال کي هغه وفات سول شاه جهان یې په یاد کي دتاج محل په نوم لوی عمارت جوړ کړ.
دنوموړي مور جګات ګوسین اوپلار یې جهانګیر نومېدی. څلور مېرمني یې د قندهاري بیګم، ممتازمحل، اکبرابادی بېګم او عزالنساء بېګم نومېدې (دغه لمړۍ قندهاری بېګم یې د افغانستان په کندهار ولایت کي پیدا سوې ده). او اولادونه یې عبارت وه له
شاه جهان په 1658 زیږدیز کال کي له یوسختي ناروغی سره مخ اود زامنو ترمنځ یې دواک پر سر شخړي رامنځ ته سوې چي په پایله کي اورنګزیب پرخپلو وروڼو غښتلی سو اوپلار شاه جهان یې هم له واکمنۍ څخه لیري او زندان ته واچاوه.
زندان ته ترتګ وروسته شاه جهان یوازي اته کاله نور ژوند وکړ اوپه 1666 زیږدیز کال کي دجنوري پر22 نیټه وفات سو. وېشنيزه:مغولو پاچايي
د روسيې او اوکراین اړيکې
د روسيې او اوکراین اړيکې د روسیي اتحاديې او اوکراین تر منځ دوه اړخيزو اړيکو ته ويل کېږي. په ۲۰۱۴ ز کال کې د اوکراین د وقار اوښتون (Revolution of Degnity) څخه وروسته د اوکراين کريميايي ټاپووزمه Crimean Peninsula د نامعلومه روسي ځواکونو له لورې نيول شوې وه، چې وروسته په روسيې پورې وتړل شوه، په داسې حال کې چې روس پلوه بېلتون غوښتونکي په همدې وخت کې پر ختيځ اوکراین د اداره کولو لپاره اوکرایني پوځ په يوه وسله واله نښته کې بوخت کړ. دې پېښو د د روسيې او اوکراین تر منځ د روانې جګړې پيل په نښه کړ. د ۲۰۲۲ز کال د  فبروري پر ۲۴ مه نېټه باندې د جګړې په سترې پراختيا سره، روسيې په يوه پراخه جبهه کې د اوکرایني اصلي خاوره باندې هر اړخيزه جګړه پيل کړه. اوکراین د ۲۰۲۲ ز کال روسي بريد په ورځ له روسيې سره ټولې رسمي اړيکې پرې کړې.