cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
فردریش انګلس
مانچستر او سالفورډ
انګلس په داسې حال کې چې د مانچستر ښار له ګڼو سيمو (چې وېجاړې او ناولې وي) يې له نږدې ليدنه کوله، د سيمو د ډار او کرکې يادښتونه يې واخېستل، چې د ماشومانو کار، تالا شوی چاپيريال او زيات کار او بې وزله کارکوونکي يې د يادونې وړ ټکي وو. نوموړي مارکس ته درې ګونې مقالې ولېږلې، چې لومړی په “Rheinische Zetung” او وروسته په “Deutsch–Französische Jahrbücher” کې خپرې شوي او په مانچستر کې د کارګر ټولګي يا پوړ په منځ کې حالتونه يې په تاريخي ډول بيانول. هغه وروسته يادې مقالې د ۱۸۴۵ ز کال «په انګليستان کې د کارګر پوړ حالتونه:The Conditions of the Working Class in England» نومي لومړني اغېزناک کتاب لپاره راټولې کړې. ياد کتاب چې د ۱۸۴۴ ز کال د سپټمبر او د ۱۸۴۵ ز کال د مارچ تر منځ ليکل شوی دی، په ۱۸۴۵ ز کال المان کې خپور شو. نوموړي په کتاب کې د غريبۍ د هغو بشپړو معلوماتو په ګوته کولو سره د پانګوالۍ او صنعتي دورې ډارونکی راتلونکی بيان کړ، چې کارګرو خلکو په کې ژوند کاوه. نوموړی کتاب په ۱۸۸۷ ز کال انګليسي کې هم چاپ شو. مانچستر کې د انګلس د اوسېدلو د وخت ارشيفي سرچينې د مانچستر پوهنتون کې د ځانګړو ټولګو له لورې په پام کې نيول شوې چاپي يا ليکنيزې نسخې (MMM/10/1) په ګډون، پر هغو ځينو حالتونو باندې رڼا واچوله، چې انګلس يې په ياد کتاب کې تشرېح کوي. دا د مانچستر په هغه شاهي بستر “Manchester Royal Infirmary” کې ليدل شوي حالتونه (قضيې) بيانوي، چې صنعتي پېښو په کې واکمنې وې او د هغو بې ډوله وګړو په اړه د انګلس له تبصرو سره همغږي دي، چې د دې ډول پېښو له امله مانچستر کې ليدل کېږي.
انګلس له بنسټپال ژورنالېزم او سياست سره خپلې ښکېلتيا ته دوام ورکړ. نوموړی څو ځله هغو سيمو ته تللی و، چې د انګليسي کارګر او چارټسټ خوځښتونو د هغو غړو په منځ کې نامتو وې، چې هغه ورسره وکتل. انګلس د سويلي ستوري “The Northern Star”، د رابرت اووين د نوې اخلاقي نړۍ “Robert Owen’s New Moral World” او ديموکراتيک کتنې “Democratic Review” په نوم ورځپاڼې په ګډون بېلابېلو ورځپاڼو ته ليکل هم وکړل.
جیمز سیلېټ
جیمز سیلېټ (James Sillett؛ زوکړه: د ۱۷۶۴ زکال د می ۱۶ مه – مړینه: د ۱۸۴۰ زکال د می ۶ مه) د بې روحه شیانو او مناظرو انګلیسي نقاش او هنرمند و. نوموړي ځان د نورویچ مکتب د مخکښ نقاش په توګه څرګند کړ؛ په داسې حال کې چې د نوموړي ډیری آثار د طبیعي مناظرو او بې روحه شیانو نقاشیو ته اړوند دي، خو د طراحۍ او میناتورۍ ښوونکی هم و. له بوټو څخه د هغه نقاشۍ جزیاتو ته د ډېر دقت او پام له امله ستایل شوې. دغه نقاشۍ او له بې روحه شیانو څخه د هغه نورې نقاشۍ د نوموړي په تر ټولو غوره اثارو کې راځي چې له امله یې یو شمېر کارپوهان نوموړی له ویلیام جکسون هوکر سره پرتله کوي چې د هغه انځورونه هم کره او جذب کوونکي و. له بوټو څخه د هغه کره نقاشۍ تر ډېره پورې د بوټو اړوند کتابونو کې د بوټو د انځورونو لپاره کارول شوې. د هغه نقاشۍ تر ډېره پورې د اتلسمې پېړۍ د استادانو د نقاشیو تر اغېز لاندې راغلي او له همدې امله د علمي سبک لرونکې دي چې پر بنسټ یې هغه په نورویچ کې له خپلو هم دوره نقاشانو جلا بلل کېږي. نوموړي خپل آثار د ۱۷۹۶ او ۱۸۳۷ زکال پر مهال په سلطنتي اکاډمۍ کې نندارې ته وړاندې کړل.
سیلېټ په نورویچ کې وزېږېد او همالته یې زده کړې وکړې؛ نوموړي د خپل هنري ژوند ډېره برخه همدلته تېره کړه. نوموړي لندن ته له سفر وړاندې له نورویچي نښان جوړونکي سره شاګردي وکړه او لندن ته له سفر کولو وروسته یې په پولي ګرافیک ټولنه کې د کاپي لیکونکي دنده ترلاسه کړه. نوموړي له نورویچي هنرمند ویلیام کاپون سره په ګډه په دروری لین یا سلطنتي تیاتر او د کاونټ ګارډن په نامه د لندن په سلطنتي اوپرا کې منظرې نقاشي کړې. نوموړي ادعا کړې چې له ۱۷۸۷ زکال وروسته یې تر ۱۷۹۰ زکال پورې په سلطنتي اکاډمۍ کې زده کړې کړې، خو د دغو موضوع تائید کوونکي شواهد شتون نه لري.
سیلېټ په ۱۸۰۱ زکال کې د ختیځ درهام له اوسېدونکې آن بانیارډ سره واده وکړ. په ۱۸۰۴ زکال هغوی له لندن څخه نورفولک ته کډه شول څو په کینګز لین کې ژوند وکړي؛ چېرې چې سیلېټ د ریچارډز د History of Lynn لپاره یو شمېر هنري آثار تولید کړل. نوموړی په ۱۸۱۱ زکال کې له خپلې کورنۍ سره په نورویچ کې استوګن شو. همالته نوموړي د نورویچ د هنرمندانو د بنسټ غړیتوب ترلاسه کړ چې بیا په ۱۸۱۴ زکال کې د دغه بنسټ مرستیال او یو کال وروسته یې هم مشر شو. سیلېټ د ګلانو د نقاشۍ د لارښود او په نورویچ کې د کلیسا ګانو، معبدونو او نورو عامه وانیو د مناظرو په نوم (A Grammar to Flower Painting, and Views of the Churches, Chapels and Other Public Edifices in the City of Norwich) اثر خپور کړ چې په دغه اثر کې د هغه له خوا توپوګرافیکو رسامیو د ۱۹مې پېړۍ پر مهال په دغه ښار کې د له منځه تللو معماریو اړوند کره او ارزښتمن معلومات وړاندې کول. نوموړی په ۱۸۴۰ زکال کې ومړ او د دغه ښار په روزاري نومې هدیره کې خښ کړای شو. د هغې لور ایما سیلېټ چې د ده نوم یې ژوندی وساته، د ګلانو نقاشۍ یې کولې او ویل کېږي چې د خپل پلار تر ټولو مخکښه سیاله وه.
مخینه
د نورویچ د نقاشانو د مکتب هنرمندان چې سیلېټ هم ورته اړوند و د جغرافیايي موقعیت، د نورویچ او کلیوالي نورفولک د جوړښت او همدارنګه د نږدې شخصي او حرفوي اړیکو له مخې له یو بل سره تړلي و. د دغه مکتب په مخکښو هنرمندانو کې جان کروم، جوزف سټنارډ، جورج وینسنټ، رابرټ لډبرورک، جیمز سټارک، جان ټریټل او جان سل کټمن شامل و. نورویچ له لندن څخه بهر لومړنی انګلیسي ښار و چې دغه ډول مکتب په کې شتون درلود او له بل هر ځای څخه یې ډېر سیمه ئیز هنرمندان لرل. د دغه ښار نمایشي، هنري، فلسفي او موسیقاري کلتور په داسې توګه وده وکړه چې د بل هر ایالتي ښار په پرتله ځانګړی و.
د نورویچ د هنرمندانو ټولنې چې د نورویچي مکتب ډیری غړي ورته اړوند و د نورفولک د هنرمندانو له ګروپي اړتیاو څخه چې باید د یو بل او همدارنګه د خپلو شاګردانو په روزلو کې یې ترې کار اخیستی وای؛سرچینه اخیسته. دغه ټولنه په ۱۸۰۳ زکال کې تاسیس شوه او د هنرمندانو ترمنځ د نورو ټولنو په جوړولو کې یې کلیدي رول درلود. د دغه بنسټ اعلان شوې موخه «د نقاشۍ، لرغون پوهنې او مجسمې جوړونې په برخو کې لا زیات کمال ته درسېدو په موخه د دغو هنرونو د رامنځته کېدو، ودې او اوسني وضعیت اړوند ارزونه» وه. دغه بنسټ منظم جوړښت درلود او د بنجامین ورینچز په دربار او نورو ځایونو کې یې په منظم ډول نندارتونونه جوړل. دغه بنسټ تر ۱۸۲۵ زکال پورې او بیا ځلي له ۱۸۲۸ زکال څخه په ۱۸۳۳ زکال کې د هغو تر منحل کېدو پورې په کلنۍ توګه هنري اثار نندارې ته وړاندې کول.
د نورویچ د هنري مکتب تر ټولو مخکښ هنرمندان کروم او کاټمن و. له دې سره چې د ۱۸۳۰ مې لسیزې پر مهال د دغه مکتب د هنرمندانو له نقاشیو سره لیوالتیا را کمه شوه، خو د دغه مکتب له نقاشیو سره لېوالتیا د سلطنتي اکاډمۍ د ۱۸۷۸ زکال له ژمني نندارتون وروسته په پراخه کچه زیاته شوه. له دې سره د پېړۍ په پای کې د دغه مکتب اړوند ډېری اثار تېرې دورې ته اړوند بلل کېدل.
لومړنی ژوند
جیمز سیلېت په نورویچ کې وزېږید او د ۱۷۶۴ زکال د می په ۱۶ مه د اوک په سنټ مارټین کلیسا کې ورته د تعمید غسل ورکړل. د سیلېت تخلص چې له سوفولک څخه یې سرچینه اخیستې د پخواني انګلیسي منځني نوم sǣliġ  له Sil اختصار څخه اخیستل شوی چې د نیک بخته سړي په معنی دی.
جیمز د جیمز سیلېټ زوی و چې په ۱۷۳۳ زکال کې د آی، سوفولک کوچني ښار ته په څېرمه کلي کې وزېږېد؛ د هغه مېرمن ماري ډوبسون په ډېر احتمال سره د نورفولک په سویل کې دسنټ ماري پلهام کلي څخه وه. جیمز او ماري د د ۱۷۵۹ زکال د جنوري په ۱۶ مه د نورویچ په سنت اګوستین کلیسا کې واده وکړ. هغوی د جمیز (ز. ۱۷۶۰ کال)، جان (ز. ۱۷۶۶ زکال) او رابرټ (ز. ۱۷۶۹ زکال) په نومونو درې نور زامن هم لرل.
د نورویچ د هنري مکتب اړوند هنرمندانو بیوګرافي لیکونکي د هغه د زده کړو او ماشومتوب اړوند پرته له دې چې د نورویچ په ګرامر ښوونځي کې د هغه په زده کړه کولو پوهېږي؛ د نور څه اړوند یې مالومات نه لري. له زده کړو بشپړولو وروسته جیمز د یو نښان جوړونکي هنرمند د شاګرد په توګه کار وکړ او په دې سره د هغه هنري چارې د هغه د هم مهاله هنرمندانو کروم او جان نینهم سره په مشابه توګه پیل شوې. له شاګردۍ څخه له خلاصون وروسته هغه لندن ته ولاړ او په پولي ګرافیک ټولنه کې یې د کاپي لیکونکي په توګه دنده ومونده؛ دغه ټولنه په ۱۷۸۴ زکال کې د جوزف بوث له خوا تاسیس شوې وه او هر کال به یې د کاپي شوو نقاشیو نندارتونه جوړول. په ۱۷۹۳ زکال کې د دغې بنسټ له سوزېدو وروسته سیلېټ اړ شو ځانته بل چېرې دنده پیدا کړي.
کورنۍ
سیلېت په ۱۸۰۱ زکال کې د ختیځ درهام له اوسېدونکې آن بنیارډ سره واده وکړ او د هغې له لارې د یوې اندازې شتمنۍ څښتن شو.
د دوی له پنځو ماشومانو څخه یې درې یې په ماشومتوب کې مړه شول. د دوی لور ایما د ګلانو د نقاشې په توګه شهرت وموند، خو له دې سربېره یې د حیواناتو، میوو او صدفونو نقاشي کوله. ایما سیلېټ او د هغې پلار یوازني هنرمندان و چې د ایمیلي سټنارډ په دوره کې یې له هغې سره سیالي کولای شوه. د هغې هنري وړتیا لامل وګرځېده څو له ۱۸۱۷ زکال وروسته له خپل پلار سره د تدریس په برخه کې مرسته وکړي، خو د هغې د ژوند یا هنري چارو اړوند ډېر لږ اطلاعات شتون لري. د هغې ورور جیمز بنیارډ سیلېټ (ز. ۱۸۰۹ زکال) د خپل پلار مسلک غوره نه کړ، خو د ژبو ښوونکی شو. ایما او جیمز بنیارډ په نورفولک کې یوځای ژوند کاوه؛ ایما د ۱۸۸۰ زکال د جنوري په ۲۷ مه د ۲۷ کلونو په عمر په داسې حال کې چې واده یې نه و کړی مړه شوه، همدارنګه د هغې ورور هم د ۹۰ کلونو په عمر بې واده کولو ومړ.
انتقالي انسان پوهنه
انتقالي انسان پوهنه د کلتوري انسان پوهنې او ټرانسپرسنل مطالعاتو فرعي ډسپلین دی. دا څېړنه د شعور او کلتور د بدل شوي حالتونو ترمنځ اړیکه معاینه کوي.
د ویلچ او وان په وینا، چا چې د 1990 لسیزې په لومړیو کې د میټاپرسنال ساحې يا انتقالي انسان پوهنې ډېری تعریفونه وړاندیز کړل، میټاپرسنال انټروپولوژي د میټاپرسنال پیښې او د شعور او کلتور ترمنځ د اړیکو کراس کلتوري مطالعه ده. چارلس لافلین، د میټاپرسنال انترپولوژي د ساحې یو بنسټ ایښودونکی، ډسپلین د میټاپرسنال تجربو د کراس کلتوري مطالعې په توګه تعریف کړی، په شمول د میټاپرسنال تجربو ټولنیز کلتوري تحرک، د دوی تفسیر، ګټورتیا، او د ټولنیزو رولونو تعریف کې د دوی ونډه.
لکه څنګه چې د میټاپرسنال ارواپوهنې سره، ساحه د شعور د بدل شوي حالتونو (ASC) او میټاپرسنل تجربې سره ډیره اندیښنه لري. په هرصورت، دا ساحه د کلتوري مسلو په اړه د ډیرې علاقې په اخیستلو کې د میټاپرسنال ارواپوهنې عمومي رجحان څخه توپیر لري؛ د مثال په توګه، د افسانې، رسم، غذا، او متنونو رول، د غیر معمولي تجربو په هڅولو او تشریح کولو کې.
په اکاډميکه تيورۍ کې ونډه
په دې برخه کې د انتروپولوژیست ډینس ګفین نظرونه هم شامل دي، چې کار یې په انتروپولوژیکي شرایطو کې د پرېښته پېژندنې- او په پرېښتو باور له اړخه د انسان پېژندنه ده.
تیک توک
تیک تاک ټیک ټاک) په انګلیسي Tik Tok) یو چینایي ټولنیز وړیا کاریال (آپ) دی، چې ترډیره پکې ټولنیز مسایل د خلکو ترمنځ شریکیږي.
مرکیوري پروژه
د مرکیوري پروژه فضا ته د انسان لېږلو لومړنی امریکايي پروګرام و چې له ۱۹۵۸ زکال څخه تر ۱۹۶۳ زکال پورې اجرا شو. د فضایي سیالۍ د دغې پام وړ پروژې لومړنۍ موخه په ایډیال توګه له شوروي اتحاد وړاندې د ځمکې مدار ته د انسان لېږل او بېرته د هغو سالم راستون کول و. د ناسا په نامه د دغې پروژې پلی کوونکي نوي تاسیس شوي ملکي سازمان چې د متحده ایالاتو د هوايي پوځ څخه یې غړي وټاکل شول له انسان پرته یې ۲۰ پراختیايي فضایي الوتنې (په یو شمېر فضایي الوتنو کې یې له حیواناتو ګټنه کوله) او همدارنګه یې د ستور مزلو (فضانوردانو) په ګډون شپږ بریالۍ الوتنې ترسره کړې. د دغه پروګرام نوم له رومي افسانو اخیستل شوی او ۲.۳۸ میلیارده ډالر (د انفلاسیون له نرخ سره برابر) لګښت یې درلود. په دغه پروګرام کې ونډه لرونکي ستورمزلي د «مرکیوري اووه» ډلې په نوم پېژندل کېدل چې د هر ستوري مزلي توغندي د نوم په وروستي کې به د هغو د پیلوټ له خوا د «۷» عدد ور زیاتېده.
دغه فضایي سیالي په ۱۹۵۷ زکال کې د شوروي اتحاد له خوا فضا ته د سپوټنیک ۱ سپوږمۍ له لېږلو وروسته پیل شوه. دغې چارې د متحده ایالاتو وګړي رابیداره کړل څو په فضايي اکتشاف کې د متحده ایالاتو ونډه ثابته کړي؛ همدا و چې ناسا سازمان جوړ شو او اداره یې هم تر ډېره د ملکي وګړو په واک کې ورکړل شوه. په ۱۹۵۸ زکال کې د اکسپلورر ۱ سپوږمکۍ له کامیابه توغوولو وروسته فضا ته د انسان لېږل راتلونکې موخه وټاکل شوه. شوروي اتحاد خپل لومړنی فضانورد یوري ګاګارین د ۱۹۶۱ زکال د اپرېل په ۱۲ مه د وسټوک ۱ توغندي پر مټ د ځمکې مدار ته ولېږه. له دې لږ وروسته د مۍ په ۵ مه متحده ایالاتو خپل لومړنی فضا نورد الن شپرد مدار ته په نږدې پرواز کې ولېږه. ورپسې د شوروي اتحاد ګرمان تیتوف د ۱۹۶۱ زکال په اګست میاشت کې یو ورځنی مداري پرواز ترسره کړه. متحده ایالاتو د ۱۹۶۲ زکال د فبروري په ۲۰مه خپلې هغه مهال خپلې مداري موخې ته ورسېد چې جان ګلن درې ځله د ځمکې په مدار وڅرخېد. د ۱۹۶۳ زکال په مۍ میاشت کې هغه مهال چې مرکیوري پروژه پای ته ورسېده؛ دواړو هېوادونو شپږ تنه فضا ته لېږلي و، خو له دې سره شوروي اتحاد په فضا کې د متحده ایالاتو رهبري کوله.
د مرکیوري فضايي کپسول د مک ډانل شرکت له خوا جوړ شو چې د هغو په فشار لرونکي کابین کې د یوې ورځې لپاره اوبو، خوراکي موادو او اکسیجن شتون درلود. د مرکیوري پروازونه د فلوریډا له کیپ کاناورال هوايي اډې څخه ترسره کېدل چې انتقال کوونکي توغندي یې د رېډسټون او اتلس ډي توغندیو اصلاح شوې بڼې وې. دغه کپسول ځانته تېښته کوونکی بل توغندی درلود چې په اصلي لېږدونکي توغندي کې د ستونزې رامنځته کېدو له امله تلونکی فضانورد وکولای شي په خوندي توګه ځان له هغو لرې کړي. دغه پرواز په داسې بڼه طراحي شوی و چې له ځمکې څخه د فضایي شبکې پر بنسټ ورسره د اړیکې نیولو او د هغو د څارنې چارې مخته وړل کېدلې؛ همدارنګه په ستور مزلي توغندي باندې ټول هغه وسایل نصب و چې کنټرول ته یې لار برابروله. کوچني ترمزي راکټونه (retrorockets) له مدار څخه د ستور مزلي د ویستو لپاره په کې ځای پر ځای شوي و او سربېره پر دې یې یو تودوخه نیونکی سپر درلود چې د اتومسفیر له حرارت یې مخه نیوله. بالاخره یو پراشوټ په اوبو کې د فضانوردانو را کوزېدو ته لار برابر کړه. فضانورد او هغه ته اړوند کپسول د متحده ایالاتو د سمندریز ځواک د یوې چورلکې پر مټ په سمندر کې وموندل شول.
د مرکیوري پروژې شهرت وموند او د هغو ماموریت له ټولې نړۍ څخه د میلیونونو کسانو له خوا د راډیو او تلویزیون پر مټ تعقیب شو. د دغه پروژې بریا جمیني پروژې ته لار برابره کړه چې دوه فضانوردان یې په هر کپسول کې انتقال کولای شول او سربېره پر دې یې وکولای شول په  سپوږمۍ باندې د کښته کېدو مهمې فضايي لاسته راوړنې ته لار هواره کړي؛ هغه چې د مرکیوري له لومړني پرواز څو اونۍ وروسته د اپولو پروګرام په ترڅ کې اعلان شوه.
جوړېدل
د مرکیوري پروژه په رسمي توګه د ۱۹۵۸ زکال د اکتوبر په اوومه نېټه تائید شوه او د ډسمبر په اوومه په عمومي بڼه اعلان شوه. له دې امله چې  دغې پروژې ته په اصل کې انسان وړونکې پروژه ویل کېده، همدا و چې ولسمشر دوایټ ایزونهاور احساس کاوه چې باید زیات پام په کې فضانورد یا پیلوټ ته وشي. د دغه نوم پر ځای له کلاسیکو افسانو څخه ورته د مرکیوري نوم غوره شو؛ هماغه ډول چې وړاندې په SM-65 او PGM-19 توغندیونو باندې یوناني اطلس او رومي جوپیټر نومونه اېښول شوي و. په دغه پروژه کې یو شمېر نورې پوځي پروژې لکه ډېر ژر په فضا کې د انسان (Man in Space Soonest) تر نامه لاندې د هوايي ځواک پروژه ادغام شوه.
مخینه
له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د متحده ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ د اټومي وسلو سیالي پیل شوه. له دې امله چې شوروي اتحاد په لویدیځه نیمه کره کې د خپلو بم غورځونکو الوتکو لپاره اډه نه لرله، جوزف ستالین پرېکړه وکړه چې له لویو وچو څخه تېرېدونکو بالستیک توغندیو ته پراختیا ورکړي او په دې سره وکولای شي توغندويي سیالي مخکې یوسي. د توغندیو په برخه کې تکنالوژۍ دواړو لورو ته دا وړتیا وربخښله څو د ځمکې په مدار کې سپوږمکیو ته د اړیکو د ټینګښت او معلوماتو د راغونډونې او همدارنګه د هوا د حالاتو د ترلاسه کولو په موخه وده ورکړي.
هغه مهال فضايي حد (چې همدارنګه د کارمان کرښې په نوم هم پېژندل کېده) د حداقل ۶۲ مایله (۱۰۰ کیلومتره) په لوړوالي تعریف شوی و او یوازې هغو ته د رسېدو لار هم د توغندیو له تقویت کوونکو څخه ګټنه وه. دغې چارې پیلوټانو ته د ګواښونو لرلو څرګندويي کوله چې په کې د توغندیو چاودنه، د جاذبې لوړه قوه او په متراکم اتومسفیر کې د ننوتو پر مهال لړزه او له ۱۰۰۰۰ فارنهایت درجو (۵۵۰۰ سانتي ګراد درجو) څخه د تودوخې زیاتوالی په کې شاملېده چې دغه حد ته په رسېدو د هوا د فشار له امله یاده تودوخه رامنځته کېدله.
په فضا کې پیلوټانو تازه هوا ته د لاسرسي په موخه فشار لرونکو خونو یا فضایي جامو ته اړتیا لرله. همدارنګه دوی هلته د وزن له نشتون سره مخ کېدل او په بالقوه توګه کېدای شو چې د سرګردانۍ لامل یې وګرځي. په نورو بالقوه ګواښونو تشعشعات او د شهابي ډبرو کوچني ذرات و چې دواړه په معمول ډول په دغه اتومسفیر کې جذب کېدل. په دغو ټولو باندې برلاسي کېدل ممکن تر سترګو کېدل: د سپوږمیکو/سټلایټونو تجربې ښووله چې د شهابي ډبرو د زراتو ګواښ ډېر مهم نه دی؛ د ۱۹۵۰مې لسیزې په لومړیو کې په مشابه ډول د بې وزنۍ رامنځته کوونکو تجربو، په انسان باندې د جاذبې د قوې زیاتوالي او د فضا محدودې ته د حیواناتو لېږلو دا څرګندوله چې ټول دغه بالقوه ګواښونه په موجوده ټکنالوژۍ برلاسي لري. بالاخره دغه فضایي حد ته د رسېدو په موخه له اټومي خولیو څخه په ګټنې د بالستیک توغندیو اړوند څېړنې وشوې چې ښووله یې په مخکې لور کې بې نوکه حرارتي سپر کولای شي د تودوخې ستونزه حل کړي.
میراث
نن ورځ د مرکیوري پروژه فضا ته د انسان لېږدونکې لومړۍ امریکايي پروژې په توګه پېژندل کېږي. له دې سره چې دغې پروژې د شوروي اتحاد سره د دغه هېواد سیالي وه نه ګټله خو ملي اعتبار یې بېرته رامنځته کړ او له علمي پلوه د راتلونکو پروګرامونو لکه د جیمني، اپولو او سکای لب لپاره بریالۍ مخکښه پروژه وه.
په ۱۹۵۰مه لسیزه کې یو شمېر کارپوهان په دې شکمن و چې فضا ته د انسان تګ ممکن دی. له دې سره هغه مهال چې جان اف کنېډې د ولسمشر په توګه وټاکل شو ډیرو کسانو د ده په ګډون په دغه پروژه شک درلود. د ولسمشر په توګه هغه پرېکړه وکړه د Freedom 7 له توغوولو څو میاشتې وړانډې له دغه پروګرام ملاتړ وکړي؛ هغه چاره چې په عامه بریا بدله شوه. له دې راوروسته د امریکا ډیری وګړو د انساني فضایي الوتنو ملاتړ وکړ؛ د څو اونیو په ترڅ کې وړاندې له دې چې ۱۹۶۰مه لسیزه پای ته ورسېږي ولسمشر سپوږمۍ ته د فضا نوردانو د لېږلو او د سپوږمۍ په سطح د هغوی د کښته کېدو د طرحې اعلان وکړ.
تر تاریخ وړاندې تکنالوژي
تر تاریخ وړاندې تکنالوژي هغه تکنالوژي ده چې تر ثبت شوي تاریخ وړاندې رامنځته شوې وي. تاریخ د لیکلو اسنادو په کارولو سره د تېرو وختونو مطالعه ده. هر هغه څه چې د تاریخ تر مکتوبو حسابونو مخکې وي هغه ماقبل‌التاریخ یا تر تاریخ وړاندې بلل کېږي چې له دې ډله یوه هم مخکېنۍ تکنالوژي ده. تکنالوژي د کتابت تر رامنځته کېدو شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله مخکې له لومړنیو انسان‌توکمو سره پیل شوه، هغوی ډبرین وسایل کارول چې ښايي د اور بلولو، ښکار او مړیو خښولو لپاره یې کار ترې اخیست.
د ډبرو زمانه
د ډبرو زمانه یوه پراخه ماقبل‌التاریخ دوره ده چې د دې دورې په لړ کې ډبره د بېلابېلو وسایلو په جوړولو کې په پراخه کچه کارول کېده. دغې دورې د لومړنیو انسان‌توکمو له وخته د پلیسټوسن دورې تر هوښیار انسان پورې کابو ۲.۵ میلیونه کاله دوام وکړ او تر ډېره د ۶۰۰۰ او ۲۰۰۰ مخزېږدو کلونو تر منځ د فلزکارۍ له را څرګندېدو سره پای ته ورسېده.
د ډبرو په زمانه کې د ژوند ډول هغه ښکاریان او راټولوونکي وو چې د ځناورو د ښکار او وحشي نباتاتو د را ټولولو لپاره یې د تکنالوژۍ له لږ بدلون سره سفرونه کول. د کنګلونو د اوسني عصر د وروستۍ دورې پای ته په ور نږدې کېدو سره (شاوخوا ۱۲۵۰۰ کاله پخوا) د ماموت او غرنیو غوایانو یا غژګاوانو په څېر لوی حیوانات له منځه لاړل او اقلیم بدل شو. انسانانو په خپلو ځايي چاپېریالونو کې د سرچینو حد اکثر حالت ته له رسولو، د وحشي نباتاتو د ډېرو ډولونو له راټولولو او خوړلو او ښکار سره تطابق وکړ. د ډبرو د منځنۍ دورې د پخوانۍ نړۍ په لرغوني دوران او نوې نړۍ کې د نباتاتو او حیواناتو اهلي کولو پام وړ بدلونونه پېښ کړل او په لرغونې او نوې نړۍ کې یې پر کرنه تکیې ته لاره هواره کړه. کرنیز ژوند د مېشتو خلکو د ډېرېدو او په تکنالوژۍ کې د پرمختګونو لامل شو.
که څه هم د ډبرو د لرغونې دورې فرهنګونو د خپل ځان په اړه هېڅ لیکلي څه پرېنښودل، خو له کوچیاني ژوند څخه مېشت او کرنیز حالت ته بدلون د پراخو لرغونو شواهدو په توګه ثابتولی شو. په دغو شواهدو کې لرغوني وسایل، د غارونو نقاشۍ او نور ماقبل‌التاریخ هنرونه یادولی شو. د انسانانو پاتې‌شوني هم د هډوکو د څېړنې له لارې او هم د مومیايي شویو بدنونو له لارې مستقیم شواهد راکوي. که څه هم پرېکند شواهد کم دي، خو څېړونکي او تاریخ‌پوهان په دې بریالي شوي چې د ماقبل‌التاریخ مهال د بېلابېلو خلکو د فرهنګونو، د هغوی د ژوند د ډول او د هغوی په ژوند کې د تنکالوژۍ د رول په اړه معلومات ترلاسه کړي.
د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه
د ډبرو د لرغونې دورې لومړي وختونه د ډبرو د لرغونې دورې لومړنۍ فرعي برخه وه. دغه دوره شاوخوا ۲.۵ میلیونه کاله پخوا هغه مهال پیلېږي چې د انسان‌توکمو له‌خوا د ډبرینو وسایلو د جوړولو او کارولو لومړني شواهد په اوسنیو څېړنو کې څرګند شول او تر شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال پورې زماني محدوده رانغاړي چې «اولډووان» او «اشول» ډبرینې تنکالوژۍ په کې شاملېږي.
لومړنیو انسانانو (انسان‌توکمو) د ډبرینو وسایلو تنکالوژي کاروله، لکه هغه لاسي تبر چې د بیزوګانو د کورنۍ اړوندو ژویو به کاراوه، دغه تکنالوژي د ۳ تر ۵ کلن ماشوم د هوش کچه څرګندوي. په هوش او د تکنالوژۍ په کارولو کې څو میلیونه کاله چندان بدلون رانغی. لومړنۍ نوعه «هومو» له «هومو هابیلیس» سره شاوخوا ۲.۴ تر ۱.۵ میلیونه کاله مخکې رامنځته شوه. هومو هابیلیس نوعو ډبرین وسایل جوړ کړل چې «اولډووان» وسایل یې بلل. هومو ارګاسټر شاوخوا ۲.۵ تر ۱.۷ میلیونه کاله مخکې په ختیځه او سوېلي افریقا کې ژوند کاوه او د خپلو اجدادو «هومو هابیلیس» په پرتله یې بېلابېل او پېچلي ډبرین وسایل کارول؛ په دې ډله کې دوی هغه «اولډووان» وسایل اصلاح کړل چې په میراث ورته پاتې وو او لومړني دوه‌مخیز اشول تبرونه یې جوړ کړل.
د ډبرو د لرغونې دورې منځني وختونه
هومو نیانډرټال انسانانو موسټرین ډبرین وسایل (Mousterian Stone tools) کارول چې لرغونوالی یې شاوخوا ۳۰۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او کوچني، چاقو ته ورته او ګروونکي وسایل په کې شاملېږي. دوی به خپل مړي له ډبرینو وسایلو او حیواني هډوکو سره یوځای په داسې قبرونو کې خښول چې ډېر به ژور نه وو، که څه هم د دغه ډول خښولو دلایل او اهمیت د بحث وړ موضوع ده.
د ډبرو د لرغونې دورې د وروستيو وختونو انقلاب
د ډبرو د لرغونې دورې د وروستیو وختونو د انقلاب په لړ کې تر نن د ۶۰۰۰۰ تر ۳۰۰۰۰ مخکې کلونو تر منځ د چلند د عصریتوب په رامنځته کېدو سره د بشر په هوش او تنکالوژیک پرمختګ کې لوی بدلون راغی. د چلند عصریتوب د هغو ځانګړنو ټولګه یا مجموعه ده چې هوښیار انسان له پخوانیو انسان‌توکمو څخه بېلوي. هوښیار انسان شاوخوا ۵۰۰۰۰ کاله مخکې د داسې پرمختللي مغز د لرلو له امله د چلند بشپړ عصریتوب ته ورسېد چې کولای یې شول چټک استدلال وکړي، ژبه وکاروي، پر خپلو اعمالو او افکارو قضاوت وکړي او مسائل حل کړي.
اوریګنېشن وسایل (Aurignacian tools) لکه ډبرینې چاړې، له ښکرو څخه جوړ شوي وسایل او له هډوکو څخه جوړ شوي وسایل په دې دوره کې جوړ شول. خلکو د جامو پر تولید پیل وکړ. هغه څه چې ښکاري د خیاطۍ ستنې به وي، تاریخ یې شاوخوا ۴۰۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي او رنګ شوي کتاني تارونه چې لرغونوالی یې تر نن ۳۶۰۰۰ کاله مخکې مهال ته رسېږي، د ګورجیا جمهوریت په یوه ماقبل‌التاریخ غار کې وموندل شول. احتمالاً بشر تر ۱۹۰۰۰۰ کال مخکې د جامو اغوستلو ته مخه کړې ده.
د ډبرو منځنۍ دوره
د ډبرو منځنۍ دوره د لرغونې دورې د ښکاریانو-راټولوونکو تر منځ انتقالي دوره وه چې د «هولوسن» له دورې سره په شاوخوا ۱۱۶۶۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او د ډبرو په نوې دوره کې د کرنې په را څرګندېدو سره پای ته ورسېده چې نېټه یې په هره جغرافیايي سیمه کې توپیر لري. په دې دوره کې د هغو اقلیمي بدلونونو له امله چې پر چاپېریال او بېلابېلو غذايي توکو یې اغېز کړی و، تطابق ته اړتیا وه.
د مایکرولېټ په نامه کوچني ډبرین وسایل لکه کوچنۍ چاړې او مایکروبورینونه په دې دوره کې را څرګند شول. د بېلګې په توګه د سوډان په «جبل صحابه» سیمه کې د ډبرو د منځنۍ دورې د جګړې په لومړني پېژندل شوي ځای کې لیندۍ یا غشي پیدا شول. هولمګارډ لیندۍ د شمالي اروپا په ګوګونو کې پیدا شوې چې د ډبرو د منځنۍ دورې اړوندې دي. دغه مایکرولېټونه د غورځوونکې تکنالوژۍ د کارولو ښکارندويي کوي، ځکه په پراخه کچه تصور کېږي چې د غشیو سرونه یې جوړ کړي دي. د ډبرو د منځنۍ دورې هغه مجموعه چې په لوېديځ جرمني کې موندل شوې ده، ښيي چې دوه ډوله غورځول کېدونکي وسایل کارېدل: یو یې داسې غشي دي چې پلنې ډبرینې څوکې لري او بل یې لویې نیزې دي چې تېره ښاخونه یا زخې په کې دي. دغه وسایل د ډبرو د منځنۍ دورې په جریان کې له چاپېریال سره د انسان د تطابق ماهیت څرګندوي او د دغې دورې ټولنې د ښکاري-راټولوونکو په توګه راپېژني.
د ډبرو د نوې دورې انقلاب
د ډبرو د نوې دورې انقلاب لومړنی کرنیز انقلاب و چې له ښکار او کوچیاني ژوند څخه د کرنې پر لور لېږد څرګندوي. دغې دورې تر نن د شاوخوا ۱۰۰۰۰ تر ۷۰۰۰ کلونو (له ۸۰۰۰ تر ۵۰۰۰ مخزېږد) تر منځ په خپلواک ډول د نړۍ په شپږو جلا ځایونو کې تکامل وکړ. لومړني پېژندل شوي شواهد یې د سوېل لوېديځې/ سوېلي اسیا، شمالي/ مرکزي افریقا او مرکزي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې موجود دي.
دلته ځینې مهمې تعریفوونکې ځانګړنې موجودې دي. د کرنې راتګ د کوچیاني ژوند ډول پر مېشت حالت واړاوه او کرنیز وسایل لکه یوې یا ژغ، د کیندلو لرګی او بېل په کرنه کې ډېر په کار شول. د سپي په ګډون ځینې حیوانات اهلي شول. د دغې دورې یوه بله لویه ځانګړنه د خاورینو لوښو یا کلالۍ پیدایښت و او د ډبرو د نوې دورې په وروستیو کې د خاورینو لوښو د جوړولو لپاره څرخ یا ګرارۍ جوړه شوه.
د هایټي انقلاب
د هایټي انقلاب (په فرانسوي کې: Révolution haïtienne ) په سنټ ډومینګو کې د غلامانو له خوا د فرانسې د مستعمرې د حاکم په وړاندې بریالی اغتشاش و، چې اوس د هایټي دولت په نوم یادیږي. دغه اړدوړ د ۱۷۹۱ کال د اګسټ په ۲۲مه پیل شو او په ۱۸۰۴ کې د خپلواکۍ په ګټلو سره پای ته ورسید. په دې اړدوړ کې تورپوستو، دوه نژاد لرونکو، فرانسویانو، هسپانویانو، انګریزانو، پولنډانو له پخواني غلام، توزینت لورتور سره یو ځای ګډون کړی و چې د هایټي یو له کاریزماتیکو اتلانو څخه وو. دغه انقلاب د غلامانو د پاڅون یوازینی انقلاب و چې له امله یې داسې دولت رامنځته شو چې هم له غلامۍ خلاص شو (نه له جبري کارګري) او هم یوازینی دولت و چې دغیرسپین پوستو او پخوانیو اسیرانو له خوا اداره کېده. دا دولت اوسمهال د اټلانټیک د نړۍ په تاریخ کې د یوې برخلیک ټاکونکي شیبې په توګه په پام کې نیول کېږي.
دې کار په ټوله امریکا وچه کې د غلامۍ پر ادارو باندې اغیزې وکړي. په پخوانۍ مستعمره کې د فرانسې د حاکمیت په پای ته رسیدو او د غلامۍ په لغو کېدو سره د هغوی د ازادیو او له اروپايي سپین پوستو خلکو څخه یې د خپلې خپلواکۍ نه په بریالۍ توګه سره دفاع وکړه. دغه انقلاب نږدې ۱۹۰۰ کاله وړاندې د روم د جمهوریت په وړاندې د سپارتاکوس د نا بریالي پاڅون را وروسته د غلامانو تر ټولو ستر پاڅون ګڼل کېږي. چې په دې سره د تورپوستو خلکو په وړاندې د اروپا هغه پخوانۍ عقیده چې دوی ته به یې په سپکه سترګه کتل او او هغوی به یې د خپلې ازادۍ په تر لاسه کولو کې ناوسه بلل، غلط راوختل. تر فشار لاندې د پاڅونوالو د سازمان دهي د وړتیا او سرټنبګي په اړه خلکو داستانونه جوړ کړل چې په دې نیمه وچه کې یې د غلامانو څښتنان ټول شوکه او وډار کړل.
په سنټ ډومینګو کې د غلامۍ اقتصاد
په ۱۸مه پیړۍ کې د کارابین د سیمې زیاتره اقتصادي وده د اروپایانو له خوا د بورې په تقاضا پورې تړلې وه. د ځمکو څښتنانو به بوره د نیشکر د کرلو له لارې د یوه محصول په توګه تر لاسه کوله چې زیات کاري ځواک ته یې اړتیا درلوده. د سنټ ډومینګو مستعمرې همداشان قهوه، کاکاو او دودیز بوټي درلودل، خو دا ټول د بورې د تولید په پرتله ډېر کم او ګټه یې هم کمه وه. دغه محصولات به له اروپايي توکو سره معامله کېدل.
د ۱۷۳۰مې لسیزې را هیسې، فرانسوي انجینرانو د ګني د تولیداتو د زیاتوالې لپاره د اوبو لګولو پیچلي سیستمونه جوړ کړل. په ۱۷۴۰ یمه لسیزه کې، سنټ ډومینګو د بریتانیا له مستعمرې جمایکا سره یو ځای، د نړۍ د بورې تر ټولو لویې تولیدوونکې مستعمرې وي. د بورې تولید پراخ زحمت غوښت چې د افریقايي غلامانو پر مټ تر سره کېده. هر کال په منځنۍ کچه ۶۰۰ کښتیو له سنټ ډومینګو څخه بروډاکس ته محصولات لېږدول، چې د همدې مستعمرې د محصولاتو او توکو ارزښت له نږدې ټولو هغو دیارلس مستعمرو سره برابر و کوم چې بریتانیا ته به یې محصولات لیږل. په ۱۷۸۹ کال کې د فرانسې د ۲۵ میلیونه وګړو نه د ۱ میلیون وګړو معیشت مستقیماٌ له سنټ ډومینګو څخه د را وارد شویو کرهڼیزو محصولاتو په سوداګرۍ پورې تړلی و او څو میلیون نورو وګړو په غیرمستقیم ډول له همدې مستعمرې سره د سوداګرۍ له کبله خپل ژوند پر مخ وړول. سنټ ډومینګو په نړۍ کې د فرانسې تر ټولو ډېره زیاته ګټمنه مستعمره وه چې په اصل کې په ۱۸مه پیړۍ کې د ټولې اروپا لپاره یوه له ډېرو زیاتو ګټمنو مستعمرو څخه ګڼل کېده.
غلامانو په ډېرو سختو شرایطو کې د بورې تولیدول جاري وساتو، له هغې ډلې د کارابین په ناخوندي اقلیم کې چیرته چې د ملاریا (چې له افریقا راغلې وه) په څیر ناروغۍ او ژیړه تبه د زیات شمېر کسانو د مرګ مړینې لامل ګرځیده. یوازې په ۱۷۸۷ کال کې، فرانسې له افریقا څخه ۲۰۰۰۰ غلامات سنټ ډومینګو ته راوړل، په داسې حال کې چې بریتانیا په کارابین سیمه کې خپلو ټولو مستعمرو ته یوازې ۳۸۰۰۰ غلامان راوستي وو. د ژیړې تبې له کبله د مرګ مړینې کچه هومره لوړه وه چې له افریقا څخه په هغه کال کې له راغلو غلامانو څخه یې ۵۰ سلنو خپل ژوند له لاسه ورکړ. له همدې کبله، سپین پوستو کروندګرو دې ته ترجیح ورکوله چې د امکان تر بریده پورې پر هغو باندې سخت کار وکړي او په ورته وخت کې هغوی ته به یې ډېر کم خواړه او او ناچیزه سرپناه ورکوله. د هغوی د محاسبې له مخې غوره دا وه چې په ډېر کم لګښت له هغوی څخه زیات کار واخیستل شي، ځکه دا احتمال ډېر و چې په هر حالت سره هغوی د ژیړې تبې له لاسه وژل کېږي. هغه وخت کې د مرګ مړینې کچه هومره لوړه وه چې په یوه وخت کې به یوې ښځې له ګڼو نارینه وو سره واده کاوه او د واده کولو دا ډول بیا وروسته په غلامانو کې پر یوه عام دود بدل شو. دا چې غلامانو هېڅ قانوني حقوق نه درلودل، نو کروندګرو، مجرد هلکانو یا د هغوی د څارونکو له خوا پر دوی باندې جنسي تیری په پټیو کې یوه معموله پیښه وه.
ډیموګرافيکي معلومات
په سنټ ډومینګو کې د غلامانو په پرتله کروندګر او د هغوی کورنۍ او د سوداګرو او دوکاندارانو شمېر یو په لسه زیات وو. د بورې د پټیو تر ټولو سترې فابریکې او د غلامانو مرکزونه د همدې ټاپوګانو په شمالي برخه کې وي او سپین پوستو به د غلامانو د پاڅون له ډاره سره هلته ژوند کاوه. هان د کارابین د معیارونو له مخې، د غلامانو فرانسوي مشرانو به له غلامانو سره په بې رحمۍ چلند کاوه. هغوی به د غلامانو د پاڅون د مخنیوي په خاطر له فزیکي زورزیاتي څخه کار اخیست. کله چې به غلامان د کار له ځای څخه تلل یا د خپلو اربابانو خبره به یې نه منله، نو هغوی به یې په لښتو وهل یا هم تر دې خطرناکې سزاګانې به یې ورکولې لکه د هغوی ختنه کول یا سوځول، چې په دې سره به یې هغوی ته شخصي درس ورکاوه او هم به یې د نورو غلامانو لپاره یو خبرداری ورکاوه. د فرانسې پاچا، لوی څوارلسم په ۱۶۸۵ کال کې په مستعمرو کې د دا ډول زورزیاتیو د تنظیم او له غلامانو سره د کړو وړو لپاره د Noir قانون تصویب کړ، خو اربابانو په ښکاره او په پرله پسې توګه سره دا قانون تر پښو لاندې کاوه. د ۱۸ مې پیړۍ په اوږدو کې ځینو سیمه ایزو قوانینو د هغه قانون ځینې برخې معکوس کړي.
لومړی ګروپ سپین پوستي مستعمرین یا les blancs وو. دغه ګروپ معمولاً د ځمکو پر څښتنانو او سپین پوستو ټیټې طبقې خلکو باندې وېشل شوي وو چې زیاتره یې څارونکي یا ورځني کارګران، صنعتګران یا دوکانداران وو.
دویم ګروپ یې هغه خلک وو چې د هغوی نژاد له تور پوستو او فرانسویانو څخه پیدا شوی وو (چې کله نا کله به یې هغوی ته مولاټوس هم وایه). دغه ډول خلک زیاتره د لوړو زده کړو او لیک لوست لرونکي خلک وو او زیاترو نارینه وو به یې په پوځ یا د پټیو د مدیرانو په توګه کار کاوه. زیاتره یې د کمپنیو د سپین پوستو او غلام مېندو زامن وو یا هم د ګډ نژاد لرونکي ښځې وي. نورو یې خپله ازادي د محصولاتو د پلور یا هم د خپلو هنري اثارو د پلور له لارې اخیستې وي. هغوی به معمولاً زده کړې یا د لاسي صنایعو روزنې تر لاسه کولې او کله نا کله به یې ازادي یا ملکیت له خپلو پلرونو څخه په ارث وړل. ځینو د ګډ نژاد لرونکو خلکو بیا خپلې کمپنۍ او غلامان درلودل.
د لېتوانیا-پولنډ مشترک المنافع تاريخ (۱۵۶۹-۱۶۴۸)
د پولنډ – لېتوانیا مشترک‌المنافع تاريخ (۱۵۶۹-۱۶۴۸) د پولنډ او لېتوانیا د تاريخ هغه دوره ده چې د دوی تر مشترک دولت مخکې د اولسمې پېړۍ په منځنۍ برخه کې له ورانوونکو جګړو سره مخ شوه. په ۱۵۶۹ کال کې د لوبلین اتحادیې د پولنډ-لېتواني مشترک المنافع په نوم یو لا متحد فېدرال دولت رامنځته کړ، چې په دواړو هېوادونو کې د پخوانیو شته شخصي اتحادیو ځای ناستی شو. اتحادیه تر ډېره د لېتوانیایايي اشرافو او په پراخ ډول پولندي شویو لېتوانیانو او اشرافي روتین‌یانو په‌واسطه د مرکزي پارلمان او سیمه‌ییزو ټولنو له لارې اداره کېده، خو له ۱۵۷۳ کال څخه یې مشري د منتخبو پاچاهانو پر غاړه وه. د اشراف‌والي رسمي حکومت په نسبي ډول تر ډېره د نورو اروپايي هېوادونو په پرتله له يو پېچلي دیموکراتیک سیستم څخه جوړ و، چې هغه مهال په اروپا کې د دود مطلقه واکمنیو خلاف و.
د پولنډ او لېوتوانیا اتحاديه په اروپا کې په یوه اغېزمن لوبغاړي او یو حیاتي کلتوري بنسټ بدله شوې وه، چې د لويديځ کلتور ته يې د ختيځ لور ته پراختيا ورکړه. د ۱۶مې پېړۍ په دويمه نيمه برخه او د ۱۷مې پېړۍ په لومړۍ نيمه برخه کې د پولنډ-لېتوانیا مشترک‌المنافع هېوادونه په مرکزي - ختيځه اروپا کې لوی ايالت و چې مساحت يې یو میلیون کیلومتره مربع ته نږدې و.
د سمونونو د لاسته‌راوړنو په دوام (په ۱۵۷۳ کال کې د ورشو کنفېدراسیون په اروپا کې د مذهبي زغم بې‌سارې پروسو اوج و) کاتولیک کلیسا په یو اېډيولوژیک ضد برید لاس پورې کړ او د سمونو/اصلاحاتو پر ضد یې داسې ادعا وکړه چې ډېری د پروتېستان مذهب له دایرې څخه اوښتي. د ختيځو مشترک المنافع هېوادونو د روټيني نفوس د مذهبي زغم اړوند د نظر اختلافونه او ستونزې په څرګند ډول د تشخیص وړ وې. په لومړني پړاو کې (د ۱۶مې پېړۍ له وروستیو څخه) هغوی خپل ځانونه د برست په مذهبي اتحادیه کې چې د مشترک المنافع هېوادونو ختيځ عيسویان يې سره ووېشل او د قزاق په یو لړ پاڅونونو کې په پوځي جبهه کې ښکاره کړل.
هغه مشترک المنافع هېوادونه چې د پاچا سټيفن باتوري پر مهال له پوځي نظره پرېکنده وو د واسا، درېیم سیګیزموند او څلورم ولاديسلاو پاچاهانو د سلطنت پر مهال له خانداني وسواس څخه کړېدل. همدارنګه د کورنیو نښتو د لوبو په ډګر بدل شوي وو، چې په هغه کې د پاچا ځواکمن نجبا او اشرافي ډلې په اصلي لوبغاړو بدل شوي وو. مشترک المنافع هېوادونه له روسیې، سویډن او عثماني امپراتورۍ سره وجنګېدل. د مشترک‌المنافع هېوادونو په اوج کې د هغوی ځينې ځواکمنو ګاونډيانو خپلې ستونزې تجربه کړې او د پولنډ – لېتواني دولت پر ختيځه اروپا په ځانګړي ډول پر روسیه د واک/تسلط په لټه کې و. د هابسبورګ له سلطنت سره متحد و چې په ۳۰ کلنه جګړه کې يې مستقیم ګډون ونه‌کړ.
د روسیې څلورم تزار ايوان په لیووني سیمه کې ځينې له دوښمنۍ سره مل کړنې وکړې چې د سیمې پر زیاته برخه د هغه د واکمنۍ لامل شو او په لیوون سیمه کې د پولنډ لیتوانیا د نښتې لامل شو. د باتوري پاچا او یان زامویسکي په مشرۍ د دې خلاف بریالی برید د ۱۵۸۲ کال د سولې او روسیې سره د مناقشې اړوند سیمو د بیا نیولو لامل شو او سویډني ځواکونو ځانونه په لرې شمال (استونيا) کې ځای پر ځای کړل. استونیا په ۱۶۰۰ کال کې د درېیم زیګیزموند په‌واسطه د مشترک المنافع هېوادونو د يوې برخې په توګه اعلان شوه چې د ليوونیا پر سر د جګړې لامل شوه. جنګ تر ۱۶۱۱ کال پورې له غوڅې پرېکړې پرته دوام وکړ.
په ۱۶۰۰ کال کله چې روسیه د بې‌ثباتۍ دور ته دننه کېده مشترک المنافع هېوادونو له روسیې سره د اتحاد وړاندیز وکړ. دا نابریالی ګام له ډېرو ورته نابریالیو هڅو سره چې ځینې یې له پوځي لاس‌وهنې سره مل وې او نور پوځي بریدونه، دیپلوماتیکې او خانداني طرحې او نورې سنبالونې په‌کې شاملې وې. په داسې حال کې چې د دوو ټولنو او امپراتورۍ تر منځ اختلافات او پر هغوی برلاسی ډېر ستونزمن و، د پولنډ – ليتواني دولت په ۱۶۱۹ کال کې د ډیولینو تر اوربند وروسته د خپل قلمرو لويې پراختیا ته د پای ټکی کېښود. په هم‌هغه مهال له تر سره شوې سترې پوځي هڅې سره کمزورې شوه.
په ۱۶۲۰ کال کې عثماني امپراتوري د دویم عثمان سلطان تر واکمنۍ لاندې د مشترک‌المنافع هېوادونو پر خلاف د جګړې اعلان وکړ. د توتورا هېتمان په ناوریني جګړه کې ستانیسلاو زولکیویسکي ومړ او د ترک – تاتا له یرغلګرو پوځیانو سره د مشترک‌المنافع وضعیت ډېر متزلزل شو. په پولنډ - لېتوانیا کې یوه عمومي سمبالونه شته وه او کله چې د هاتمن جان کارول چودکیويچ د خوتین په جګړه کې (۱۶۲۱) د دوښمن د شدیدو بریدونو پر وړاندې ودرېد د سویل ختیځې جبهې وضعیت ورغېده. د ۱۶۳۳- ۱۶۳۴ کلونو تر منځ له عثمانیانو سره ډېرې جګړې وڅارل شوې او د دې دورې په بهیر کې د مشترک‌المنافع هېوادونو پراخه برخه د تاتاریانو له یرغل او د غلام‌-نیولو له لښکر لېږدونو سره مخ شوه.
په ۱۶۲۱ کال کې پر ریګا له برید سره له سویډن سره جګړه چې اوس د ګوستاووس ادولفوس تر ولکې لاندې ده له سره پیل شوه او ورپسې سويډن د لیوونیا ډېره برخه اشغال کړه تر پوک پورې د بالتیک ساحلونو کنترول د دانزیګ له محاصرې سره مل و. مشترک المنافع هېوادونه چې په نورو ځایونو کې له جګړې څخه ستړي وو، د ۱۶۲۶-۱۶۲۷ کلونو تر منځ يې د هاتمان ستانیسلاو کونیک پولیسکي او اتریش په مرسته يې یو غبرګون ترلاسه کړ. د څو اروپايي قدرتونو تر فشار لاندې لښکرلېږدونه ودرول شول او د التمارک له اوربند سره پای ته ورسېدل او ډېر هغه څه چې ګوستاووس ادولفوس فتحه کړي وو د سویډن لاس ته ولوېدل.
له روسیې سره نوروې جګړې په ۱۶۳۲ کال کې وڅارل شوې او په شته وضعیت کې پرته له چندان بدلون پای ته ورسېدې. پاچا څلورم ولادیسلاو تر هغه وروسته سویډن ته له لاسه ورکول شویو ځمکو د بېرته اخیستلو په لټه کې شو. د جګړې په پای کې سويډن د پروس سلطنتي بنادر او ښارونه تخلیه کړل خو د لیوونیا ډېره برخه يې خوندي کړه. کورلند چې له مشترک‌المنافع هېوادونو سره پاتې شوی و، د بالتیک‌-لېتوانیا سوداګریز خدمتونه يې پر غاړه واخیستل. په ۱۶۴۱ کال کې د پولنډ د پاچا وېلیم پر وړاندې د فردریک د وروستي درناوي تر پر ځای کولو وروسته د پروس او د هغه د هوهنزولرن (اشرافي کورنۍ، ژباړن) واکمنانو په اړه د مشترک‌المنافع دريځ لا کمزوری شو.
ټاکنیز سلطنت او د اشرافو جمهوریت
په ۱۵۷۲ کال کې زېګزیموند دویم اګوستوس د جاګیلوني خاندان وروستی پاچا له هېڅ وارث پرته ومړ. سیاسي نظام د دې پېښې لپاره چمتو نه و، ځکه د نوي پاچا د ټاکنې لپاره هېڅ میتود نه‌شته و. تر ډېرو بحثونو وروسته دا مشخصه شوه چې د پولنډ او لېتوانیا ټول اشراف به پرېکړه وکړي چې پاچا به څوک شي. اشراف باید ورشو ته څېرمه په وولا کې راټول شي تر څو په سلطنتي ټاکنو کې رايې ورکړي.
د پولندي پاچاهانو ټاکنو د پولنډ د وېش تر مهال دوام درلود. د مهالني ترتیب پر اساس منتخب پاچاهان: هانري والوا، انایاګیلون، استفان باتوري، زیګزمومند درېیم واسا، څلورم ولادیسلاو، جان دویم کازیمر، میشایئل کوری‌بوت ویشنیوویسکي، جان درېیم سوبیسکي، اګوستوسلاو لسکي، اګوستوسلاو لسسکي او اګوستوسلاو درېیم پونیاتوفسکي دي.
په متحده ایالاتو کې د نجونو زده کړې
د متحده ایالاتو د استعماري تاریخ په لومړیو کې، لوړې زده کړې یوازې د نارینه و لپاره طراحي شوې وې. له ۱۸۰۰مې لسیزې را وروسته د ښځو لپاره د زده کړو په ډګر کې ځایګي او فرصتونه زیات شول. د ۱۹۷۰مې لسیزې له وروستیو او د ۱۹۸۰مې لسیزې له پیل را وروسته د لیسانس او ماسټرۍ د ورکړل شوو سندونو د شمېر له مخې ښځې له نارینه و څخه مخکې شوې او له دغه مهال راهیسې تر نن ورځې پورې ښځې په دغه برخه کې مخ پر ودې اکثریت جوړوي، چې نارینه بیا د دغو سندونو څخه د هر یو د ترلاسه کولو اړوند کوچني اقلیت ته اړوند دي. همدغه ډول توپیر له ۲۰۰۵ زکال را وروسته د دوکتورا د اسنادو د ترلاسه کولو په برخه کې رامنځته شو په داسې توګه چې ښځې په دوامداره بڼه مخ پر ودې اکثریت او نارینه یې هم اقلیت برخه جوړوي.
د استعمار پر مهال
په استعماري امریکا کې لومړنۍ زده کړو په نیوانګلنډ کې په پراخه کچه شتون درلود، خو په یو شمېر نورو برخو کې محدودې وې. د نیوانګلنډ پیوریتان (د واحد خدای منونکي) وګړي باوري و چې د سپېڅلي کتاب مطالعه اړینه ده، له همدې امله یې په خپلو زامنو او لوڼو باندې په لږ عمر کې زده کړې کولې. همدارنګه دا په کې لازمي وه چې هر ښارګوټی د یوه لومړني ښوونځي لګښتونه ورکړي په داسې حال کې چې یوازې ۱۰ سلنو یې منځنیو زده کړو ته مخه کوله. ډېر کم شمېر نجونو په رسمي ښوونځیو کې زده کړې کولې او ډېر شمېر نورو یې بیا په کور یا په اصطلاح «کورنیو روزنیزو ځایونو» کې زده کړې کولې، هغه چې زړو ښځو به په خپلو کورونو کې د لیک لوست لومړني مهارتونه هغوی ته ور زده کول. تر ۱۷۵۰ زکال پورې د نیوانګلنډ نږدې ۹۰ سلنه ښځینه وو او نږدې ټولو نارینه وو کولای شول لیک لوست وکړي. همدارنګه د ښځو لپاره هېڅ ډول لوړو زده کړو شتون نه درلود.
په نیوانګلنډ کې د مالیاتو پر مټ تمویل کېدونکي ښوونځي د ۱۷۶۷ زکال په لومړیو کې رامنځته شول. د دغو ډول ښووونځیو جوړول اختیاري چاره وه او یو شمېر ښارونو ورسره هېڅ لېوالتیا نه لرله. د بېلګې په توګه د ماساچوست، نورث همپتون چې په زیاته کچه بډایې کورنۍ یې لرلې او په سیاسي او ټولنیزو جوړښتونو یې واک درلود ډېر وروسته یې دغه چاره ومنله ځکه نه یې غوښتل له بې وزله کورنیو سره د مرستې لپاره مالیات ورکړي. نورث همپتون یوازې په هغو کورنیو باندې د مالیاتو لګولو پر ځای چې ماشومان یې لرل په ټولو کورنیو مالیات ولګول او له دغه بودیجې څخه یې د یو ګرامر ښوونځي په جوړولو کې کار واخیست چې هلکان یې په کالج کې زده کړو ته چمتو کول. نورث همپتون له ۱۸۰۰ زکال وروسته نجونو ته په دولتي بودیجې زده کړې برابرولې. د دې پر خلاف د ماساچوست، ساتون ښار د ټولنیزې او مذهبي رهبرۍ له پلوه د خپل تاریخ له لومړیو څخه له نورو توپیر درلود. ساتون د خپلو ښوونځیو لګښت یوازې په هغه کورنیو باندې د مالیاتو له مخې پوره کاوه چې ماشومان یې لرل؛ په دې توګه یې د نجونو او هلکانو دواړو لپاره د عمومي زده کړو اړوند یوه فعاله حوزه رامنځته کړه.
تاریخ لیکونکي څرګندوي چې د استعمار په دوره کې لیک او لوست له یوبل څخه جلا مهارتونه و. په ښوونځیو کې د دواړو زده کړې ورکول کېدې، خو په هغو ځایونو کې چې ښوونځیو شتون نه درلود، تر ډېره پورې هلکانو او همدارنګه تکړه نجونو ته لوستل ور ښودل کېدل. له دې امله چې نارینه و له کور بهر چارو ته اوږه ورکوله لیک لوست ته یې اړتیا لرله. نجونو یوازې د لوستلو زده کړو ته اړتیا لرله (په ځانګړې توګه د مذهبي لیکنو د لوستلو په برخه کې). د لیک او لوست ترمنځ دغه روزنیز توپیرونه د دې څرګندويي کوي چې ولې د استعمار پر مهال ښځو یوازې کولای شو یو شی ولولي، خو نه یې شو کولای چې لیکنه وکړي یا آن چې لاسلیک وکړي – دوی به په خپل لاسلیک کې له یو "X" ګټنه کوله.
په ټول سوېل کې ډېرو کم شمېر دولتي ښوونځیو شتون درلود. ډېری والدینو له خصوصي ښوونکو څخه په ګټنې په کورونو کې د خپلو ماشومانو لپاره د زده کړې زمینه برابروله او یا به یې هم هغوی کوچنیو سیمه ییزو ښوونځیو ته لېږل. په جورجیا کې د ښځو د لاسلیک اړوند یوه څېړنه ښيي چې د دغې سیمې په ښوونځیو لرونکو برخو کې د ښځو د سواد کچه لوړه وه. په سویلي کارولینا کې د ښوونځیو د پروژو شمېرې د سویلي کارولینا په مجله کې چې د ۱۷۳۲ زکال له پیل څخه خپرېده؛ اعلان کېدلې.
۱۹مه پېړۍ
د نوولسمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د هلکانو او نجونو په ګډون ډېر لږ شمېر امریکايي ماشومانو په ښوونیزو ټولګیو کې په ګټمنه بڼه وخت تېراوه. آڼ ډېر کوچني اقلیت زده کوونکو هم منځنۍ زده کړې نه ترلاسه کولې. په ځانګړې توګه د نجونو لپاره په «ښځینه فضا» او «تزکیې» ټینګار شتون درلود. په ۱۸۲۱ زکال کې اېما ویلارد د ښځینه وو لپاره خپل روزنیز مرکز جوړ کړ، هغه چې تر ډېره پورې یې تقلید شوی ډول درلود او په ټولنه کې یې د ځوانو نجونو لپاره په ځای موندنې تمرکز درلود. هغې انګېرله چې له کالج څخه د فارغېدونکو ښځینه و رول په ټولنه کې «بې معنی» دی. الیزابت کډي ستانتون چې د ویلارد له ښوونیز مرکز څخه فارغه شوې وه د دغه ډول تفکر سره یې شدید مخالفت درلود، هغه مخالفت چې د نوموړې په راتلونکې ژوند کې یې د هغې د فیمنېستي فعالیتونو د ډول په جوړولو کې مرسته وکړه. د کالج په کچه یوازې څو خصوصي ښوونځيو په کالجونو کې د ښځینه وو د شمولیت اړوند د اوبرلین کالج د ۱۸۳۳ زکال له بېلګې ګټنه کوله، خو دولتي ښوونځیو په کالجونو کې شمولیت په پام وړ کچه نارینه و ته محدود کاوه.
۲۰مه پېړۍ
په شلمه پېړۍ کې د فیمینېزم د لومړۍ څپې له پیل کېدو سره هم مهاله په متحده ایالاتو کې د برابرو زده کړو د حق اړوند د ښځینه فعالینو هڅې پیل شوې. د جنسیتي ظلم پر وړاندې د اوږد مهاله ناندریو وروسته ښځو بالاخره وکولای شول د ګڼ شمېر حکومتي قوانینو/کنوانسیونونو له مخې د  هغوی لپاره د روزنیزو مرکزونو په پرانیستل کېدو او لوړو زده کړو ته د دوام ورکولو د فرصت په برابرېدو سره د زده کړو برابرو حقونو ته لاسرسی وموند.
له روزنیزو اصلاحاتو وړاندې چې په راتلونکو پړاونو کې رامنځته شول، نجونو او هلکانو تر ډېره توپیر لرونکي ښوونیز نصابونه لرل. د نجونو لپاره دا غیر معمول نه وه چې د هغو چارو اړوند چې ټولنه یې د دوی لپاره مناسبې ګڼي لکه د سکرتریت، خبریالۍ او د ټولنیزو خدمتونو د کارکوونکو په توګه زده کړې ومومي. په ټوله امریکا کې د هلکانو او نجونو لپاره په ښوونځیو کې د جلا ښوونیز نصاب وړاندې کېدل دود چاره وه. دا لامل ګرځېده چې د عالي زده کړو ښوونیز سیستم د «جنسیت د موضوع د جوړولو په برخه کې» په تر ټولو کارېدونکې کړنلارې واوړي. دغه مهال په دې ډېر ټینګار شتون درلود او همدارنګه غوره ګڼل کېده چې د یوې نجلۍ څخه دې د یوې پوهې پر ځای «اهلي وګړې» جوړه شي. ورته مهال په تازګۍ سره په ټولنه او ښوونیز سیستم کې د ګڼ شمېر ښځو غږ اورېدل کېده، خو لا هم د هغوی د خبرو د اعتبار اړوند یو شمېر مخالفتونو شتون درلود. له دې سره هم بېلابېلو نژادونو او قومونو ته اړوندې نجونې د عامه ښوونځیو په سیستم کې شاملېدلې.
د ګارګرانو ځان-مدیریت
د کارګرانو ځان-مدیریت، چې د کار مدیریت او اداري ځان-مدیریت هم بلل کېږي، د اداري مدیریت یوه بڼه ده چې د یوې ادارې د کاري ځواک په برخه کې د ځان-لارښوونکي کاري بهیر پر بنسټ ولاړ دی. ځان-مدیریت کول د سوسیالیزم یوه مشخصه ځانګړنه ده، چې د ځان-مدیریت لپاره وړاندیزونه د سوسیالیستي خوځښت په تاریخ کې څو ځله څرګند شوي او د ډیموکرات، فردي آزادي پلوو او د مارکېټ پلوه سوسیالیستانو او همدارنګه انارشیستانو او کمونستانو له خوا په بېلابېلو ډولونو ملاتړ شوي.
هغه شرکتونه چې ځان-مدیریت یا په خپله مدیریت کېږي، د کارګرانو له لوري د اداره شوي شرکت په نوم یادېږي. ځان-مدیریت په تولیدي سازمان کې د حقوقو د کنټرول په معنی دی چې د مالکیت له موضوعاتو څخه او دا چې سازمان د کوم اقتصادي نظام پر بنسټ چارې مخ ته وړي، توپیر لري. د یوې ادارې ځان-مدیریت ښایي د هغې د کارمندانو له مالکیت سره سمون ولري، خو ځان-مدیریت د عامه ملکیت د سازمانونو په چاپېریال کې، او همدارنګه په محدوده کچه په خصوصي شرکتونو کې د همغږۍ په بڼه او په هیئت مدیره کې د کارکونکو د استازیتوب په بڼه کې هم شتون درلودلای شي.
اقتصادي تیوري
یو اقتصادي نظام چې د ځان-مدیریت شوو تصدیو څخه را منځ ته شوی وي، ځینې وختونه د اشتراکي اقتصاد، ځان-مدیریت شوي اقتصاد، یا د کوپراتیف اقتصاد په نوم بلل کېږي. دا اقتصادي ماډل د مارکیټ سوسیالیزم او غیر متمرکز پلان شوي اقتصاد یوه لویه نسخه ده، او له داسې اند څخه سرچینه اخلي چې خلک باید د هغو پریکړو په بهیر کې د ګډون وړتیا ولري چې د دوی هوساینه اغېزمنه کوي. په شلمه پېړۍ کې د ځان-مدیریت شوي مارکیټ سوسیالیزم لوی پلویان اقتصاد پوهان لکه بنیامین وارډ، جاروسلاو وانیک او برانکو هوروات وو. هوروات وايي چې یوازې اشتراک د پام وړ نه دی، بلکه د دودیزو اداري تشکیلاتو او ټولواکه مدیریت په پرتله له اقتصادي پلوه خورا ګټور دی لکه څنګه چې د اقتصادي سنجشونو پر مټ ښودل شوي چې په پرېکړه کې پراخ ګډون د مثمریت د زیاتوالی لامل کېږي. هوروات چې د ۱۹۸۰ کلونو په لومړیو کې یې د سوسیالیستي یوګوسلاویا له لیدلوري لیکنه وکړه، وړاندیز وکړ چې لویه نړۍ هم د یو ځان-مدیریته سوسیالیستي سازمان په لور روانه ده.
د کاري ځواک له خوا مدیریت شوی شرکت
د کاري ځواک له خوا د مدیریت شرکت تیوري د ځان-مدیریت شوو اداري بڼو چلند، فعالیت او ماهیت تشرېح کوي. که څه هم ځان-مدیریت شوي (یا د کاري ځواک له خوا مدیریت شوي) شرکتونه ښایي د کارګر مالکیت (د کارکوونکي مالکیت) سره سمون ولري، دا دواړه جلا مفکورې دي او یوه یې په بله دلالت نه کوي.
نوی کلاسیک اقتصاد
د دودیزې نوي کلاسیک اقتصادي تیورۍ پر بنسټ، د رقابتي بازار په اقتصادي نظام کې د کارګر (د یوه نمونه شرکت کاري ځواک) د پانګې د شتمنۍ مالکیت باید د شرکت په فعالیت باندې د ژوره اغېزه ونلري.
په نوي کلاسیک دود کې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو شرکتونو په اړه زیاتې څېړنې د دې شرکتونو په فرض شوې اعظمي کچه (د فعالیت تابع یا د ګټې او تاوان تابع) د موضو په شاخوا (د بیلګې په توګه د دې پوښتنې ته ځواب چې "د کاري ځواک له خوا مدیریت شوي شرکتونه څه شی اعظمي کوي؟"، د بېلګې په توګه د هر کارګر پر سر عاید یا ګټه) او د هغې د اغېزو په شاوخوا را څرخېږي. په دې دود کې د کاري ځواک له لوري د مدیریت شوي شرکت لومړی ماډل په ۱۹۵۸ کال کې د امریکایی اقتصاد پوه بنیامین وارډ له خوا چې د یوګوسلاو شرکتونو شننې ته لېواله و، وړاندیز شو. د وارډ په وینا، د دودیز پانګوال شرکت د فعالیت د برعکس چې د بهرنیو مالکینو ګټې اعظمي کوي، د کاري ځواک له خوا مدیریت شوی شرکت هڅه کوي د هر کارګر عاید اعظمي کړي. د دې فرضیې پر بنسټ، وارډ یوه شننه وړاندې کړ چې د کاري ځواک له خوا مدیریت شوو شرکتونو باندې یې نیوکه درلوده. په ځانګړې توګه، نوموړي استدلال وکړ چې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوی شرکت د عرضي منحني منفي میلان لري: یعنې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوي شرکت له لوري د تولید شوو محصولاتو د بازار په نرخ کې زیاتوالی به و نشي کړای چې تولید زیات کړي او نوي غړي استخدام کړي. ورپسې دا جوته شوه چې یو اقتصادي سیستم چې د کارګرانو له خوا له مدیریت شوو شرکتونو څخه را منځ ته شوی وي، کېدای شي له کاري ځواک د نامطلوبې ګټې او د بیکارۍ د لوړې کچې په لور تمایل ولري. د وارډ ماډل د اوسې ډومر له لوري نور هم پراخ شو او د جاروسلاو وانیک په لاس عمومي شوی.
دا خالصې تیوریکې شننې په ۱۹۷۱ کال کې د یوګوسلاوي اقتصاد پوه برانکو هوروات له لوري، چې په حقیقت کې د کاري ځواک له خوا د موجوده مدیریت شوو یوګوسلاوي شرکتونو او د دوی د غړو له خوا د کارول شوو کړنلارو د تجربوي تحلیل لپاره یې استدلال وکړ، تر نیوکو لاندې راغلې. په ځانګړې توګه، هغه یادونه وکړه چې د کال په پیل کې کارګران خپل عاید ثابت ټاکي او بیا یې د شرکت د عاید پر بنسټ عیاروي. هغه وایي چې د چلند دا قاعده، که د تیوریک ماډل یوه برخه وګڼل شي، پدې دلالت کوي چې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوي شرکت د مارکېټ چلند د "دودیز" شرکت، چې موخه یې د ګټي اعظمي کول دي، له فرضي چلند سره ډیر ورتوالی لري او د وارډ او د هغه د پیروانو له تیورویو سره په ټکر کې دی.
معاصر کاناډایي اقتصاد پوه ګریګوري ډاو یوه څېړنه چې د تجربوي مطالعاتو په یوه لویه برخه ولاړه وه، له نوي کلاسیک لیدلوري څخه یې د کاري ځواک له خو د مدیریت شرکتونو په اړه پراخه تیوریکي څېړنه ترسره کړې، چې د پانګې پر بنسټ د مدیریت شوو شرکتونو په پرتله یې د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو شرکتونو د کمښت په تشریح کولو تمرکز وکړ.
کلاسیک اقتصاد
په نولسمه پېړۍ کې، د ځان-مدیریت شوي اقتصاد اند په لومړي ځل د انارشیست فیلسوف او اقتصاد پوه پییر جوزف پروډون له لوري په بشپړه توګه وړاندې شو. دا اقتصادي ماډل دوه اړخیز پاله ونومول شو ترڅو پدې نظام کې د وګړو ترمنځ دوړه اړخیزه اړیکې او په آزاد بازار کې د ښکېلو کوپراتیفونو کړنې  روښانه کړي.
کلاسیک لیبرال فیلسوف او اقتصاد پوه جان سټوارټ مېل په دې باور و چې د کارګر له خوا تاسیس شوي او د هغوی تر ملکیت لاندې کوپراتیفونه به بالاخره د دوی د لوړ مثمریت او ځواکمن هڅوونکي جوړښت له امله د رقابتي بازار په اقتصادي نظام کې دودیزو پانګوالو (د پانګې پر بنسټ مدیریت شوي) شرکتونو ځای و نیسي. په داسې حال کې چې مېل او کارل مارکس دواړه په دې اند وو چې د کارګر ډیموکراتیک مدیریت به په اوږد مهال کې د سلسله مراتب (تشکیلاتي) مدیریت په پرتله ډېر اغېزمن وي، مارکس د بازار په اقتصاد کې د دودیزو پانګوالو شرکتونو د ځایناسۍ لپاره د کاري ځواک له خوا د مدیریت شوو یا د هغوی تر ملکیت لاندې شرکتونو د لیدلوري په اړه هیله مند نه و. په مثمریت کې د دوی د مزیت او برلاسۍ تر څنګ، د لوېدیځ د بازار په اقتصادي نظامونو کې د کارګرانو له خوا مدیریت شوی شرکت په نسبي توګه په ندریت لیدل کېږي.
د کمونیستي ټولنې د یوې ځانګړنې په توګه، کارل مارکس د تولیدونکو د آزادې ټولنې نظریه وړاندې کړه، چې په کې د ځان-مدیریت پروسې د مرکزي دولت دودیز لیدلوري ځای نیسي. دا مفکوره د مارکسیستي مفکورې سره تړاو لري چې د ځان-بیګانګي له تیوري څخه مخکښه کېږي.
شوروي ډوله اقتصادي پلان جوړونه
شوروي ډوله اقتصادي ماډل لکه څنګه چې په پخواني شوروي اتحاد او ختیځ بلاک کې عملي شو، د سوسیالیستانو له خو په شرکتونو کې د کارګرانو په برخه کې د پراخه ځان-مدیریت او مدیریتي عامل د نشتوالي له امله تر نیوکه لاندې ونیول شو.
د ګوتې نښه
د ګوتې نښه هغه اثر دی چې د انسان د ګوتې د وروستي مفصل له اصطکاکي ګونځو څخه پاتې کېږي. د جُرم له یوې صحنې څخه د ګوتو قسمي نښو بیاموندنه د عدلي طب یو مهم مېتود دی. پر ګوته باندې شته رطوبت او غوړ د ښیښې یا فلز پر سطحو باندې د ګوتې نښې رامنځ‌ته کوي. د کاغذ په څېر اوارې سطحې ته د پوستکي پرمخ له اصطکاکي ګونځو څخه د رنګ یا نورو موادو د انتقالولو له‌لارې، په ارادي توګه، د ګوتې بشپړې نښې ترلاسه کېدلای شي. په ټولیز ډول، د ګوتې ثبت شوې نښې د ګوتو او غټې ګوتې د وروستي مفصل د قشر آثار دي، که څه هم د ګوتې لګولو کارتونه، په ځانګړې توګه، د ګوتو د لاندېنۍ مفصلي ځینو برخو نښې هم ثبتوي.