cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نورستان ولايت
اقتصاد
.لينر سيند منډول جهيل شمال  لورته په درې کيلو متر ۍ واټن کې   پرته ده چې دوه لو ي خوړونو څخه ترکيب موندلې ده اود ټول مرستيالا نو څخه لو ي او دا يمي اوبه لري. لينر سيند نور دوه لوي خوړنه لري چې په لا ندي ډول سره يا دونه کوو. موچوم کنډاخوړ ١ بسيد ر  خو ړ. ٢ موچو م کنډا خوړ يو شمير کوچنې مرستيالان لري لکه ( پرنر )دپرنر لوړوغرونو نه سر چينه اخلي بدرګا و نا ) دغه خوړهم دبدرګا نا لوړوبرخونه سر چينه لري    ( نوموړي خوړ نورعادي خوړونو څخه لوي دي لا رو په اږدو کې بي شميره زراعتې زمکې ،باغونه، علف چرونه اودسيمې ښيرا زي او ،سر سبزۍ په برخه کې فو ق العاد ه تاثير اچوي چې دپريان کوتل يخچالي ساحو څخه [غربي نورستا ن پنچشيرڅخه بيلوي]سر چينه اخلې او دشتير مشهور سرحد ،درين ديش،مټا که بورز ،موچوم کونوک،کليو څخه تير اود ارنشا په سېمه کې دبسيد ر لوي خوړ سره يو ځاي کيږي. بسيدر خوړ : دغه دغربي نو ر ستا ن هغه څوکو څخه سرچينه لري چې نورستا  ن دپنجشېر درى سره نښلوي. دمثال په ډول پنجشير کې ددري سيمه يا اريو غرونه چې پنجشير اونورستا ن په مينځ کې حايل په توګه پيژند ل کيږي ،ياد شوي خوړ دګلنشا ،اڅه ګر، بسيدر ،شله در کليو څخه تيريږي اوارنشا په سيمه کي موچوم کنډا خوړسره يوځاي خپل مسير له لينر دري نه منډو ل جهيل په لور حرکت کوي. هيره دي نه وي چې دغه دواړه خوړونو پر ته نورې لوي او کوچنې خوړونه شته چې لينر سيند ورڅخه سيند ى جوړيږ ي. دلينر سيند کوچني کوچنې خوړونه : پميه، پرال،پارپل ، ګر دنه ،اوهمداسي نو ر کوچني کوچنې خوړونه شته چي دلته اختصا رلپاره يادولو څخه ډ ډه کوو.
يادوني وړ دي چې لينر سيند دنور ستا ن ټول سيندونو په څير ډير افشارونه لري اوپه مونډول ده سوخته کلې کې دوم ګل سيند سره يو ځا ي کيږي. (اول لاس معلومات) د رمه ګل سيند کوچنې مرستېالا ن: پکاول اوکيويشت خوړونه او له دکيويشت غرو نوڅخه سرچينه اخلي --باندول خوړ :دغه خوړ هم دکيوشت غر څخه سرچينه اخلي کوراج سيمه کې درمه ګل لوي سيند سره يوځاي کيږي. ماي خانه خوړ او دا سې لوي او کوچنې خوړونه شته چې درمه ګل سيند سر ه يو ځا ي کيږ ي اودايمې اوبه لري کولم اوکولتن خوړونه : دغه خوړونه چې دممګل دغرونو لړيو څخه سرچينه اخلي درمه ګل سيند لوي مرستيالانو څخه شميرل کږي دغه سيند دګنده له بو ک خوړسره يو ځا ي نورګرام ولسوالي کې کله ګوش سيمه يعني کوم چې م کال امير حبيب الله خا ن ووژل شو دنورستا ن ولا يت څخه وځې دمنګو سيمه کې الينګار 1919 سيند سره پيژند ل کيږي نوموړي سيند دکابل سېند لوي مرستېالانو څخه دي چې دننګر ها ر ولايت کا مه ولسوالۍ کې کونړ سيند سره يوځاي کيږي. محمد اکبر شور ما چ 8مخ دمنډول جهيل: نوموړي جهيل ته عام خلک حوض منډو ل واي چې تقريبي طول يي پنځه لس متره اوعرض يي دري کيلو متره دي چې په ټول کال کې عمق له يوسل و پنځوس متر و څخه تجاوز نه کوي او نوموړ جهيل په پنځه لس سوه پنځه  دبابر په زمانه کې دځمکې د خويدو په نتيجه منځته  راغلي ده چې دغې زلزلۍ دکابل او هيواد شمال شرقي برخې ته سخت ټکا ن ورکړه يادوني وړ دي چې تر اوسه دنوموړي جهيل په اړه لکوالانو علمې څيړنه ندي ترسره   البته مبالغه به نه وي که وويل شې چې دغه جهيل هيواد ته ډير ښه اقتصادي ارزښت لر ي په دي معني که چيرته دلته دبريښنا بند جوړشې په فې سا عت کې څومليون کيلو و اټه دبرق تو ليد امکان شته. محمد اکبر شورماچ
نورستان جهيل ډنډونه (سور) نورستان ټول غرونو ،سيند ونو ،سرشارو افشا رونو ښايسته کړي ده ددغې ولا يت ته ځانګړي اقتصادي ،سوق الجيشي او جيو پولوتيګ اهميت ورکړي ده نو لاز مه مي اوبلله چې پدي برخه نور هم توضيح ورکړم. اوبه کليمه په نورستاني ژبه کې مونث راغلي ده چې موږ ه دغه مسله په دوه بڼو څيړو اول دنورستاني ليکوال خاغلې سميع الله تازه په قول چي په خپل [ادبيات شفاهي نورستان ]اثر کې واي چې  پخوانۍ خلکو داسلام مقدس دين  ورتګ څخه وړاندي نورستانيان په جهيلو نو باندي ډير عقيده لرله چې دغه ښاپريانو او پريانو دغه جهيلونو کي لمبي اوکوم جهيل چې بي ا  ثره وو هغوي به ويل چې دغه جهيل بې اثره ده .امکان ولري چې دا وبو مونث کيد ل همدي اصل نه وي اودوهمه نورستان خلکو نه
Climit اقليم نورستان ولا يت په شمال شرقي بر خه کې هغه ښکلې ولا يت دي چې نورستا ن اوسيد ونکو ته مناسبه ښکلي او طبعي منظري جوړ کړي ده. او دهيواد هرډول اقليمې شرايطو تا ثير څخه مستثنا نه دي په سرطان کرښه کې لمر وړانګې عمود واقع شې په نورستا ن کې دلمر زاويه ٧٠ درجه اړ ٥٠ دقيقه وي او دحمل ورځو اودمني په موسوم کي دلمر وړانګو زاويه ٢٥درجه ٤٥ دقيقه دي نوپدي وجه نورستان معتدله سيمه کې واقع ده پدي معني چې ژمي يخ اومني متوسط او له ٢٠٠٠مترو څخه کم ساحو کي وړي ګرم لري اونورستان دجغرافياي ځانګړتيا و له مخې يو ه متوسطه ساحو کي موقعيت او معتدله اقليم لري نورستان يو مطلقه غرنۍ سيمه ده دهندوکش لړيو چي له شرق څخه  غرب لورته  دي او په نورستان کي له شما ل څخه جنوب په لور دي چي دبحرسطحي څخه ١٥٠٠ مترو څخه رانيولي تر ٦٠٦٠مترو پوري رسيږي او دنورستا ن اقليم باندي مستقيم تاثيرلري  لکه څرنګه چې ګران  هيواد افغانستان په وچه راګير دي داقيانوس جريانونه ورباند ي تاثير نلر ي نورستان هم له دغي جريان څخه مصؤن دي. يادوني وړده چي هواي طوفانونو کله کله دنورستان لوړو برخوکي تاثير اچوي دواوري وريدلو سبب کيږي همدارنګه په ټول کال کي دري ضعيف او قوي مرکزونو څخه هواي کتلي هيوا د ته راننوځي ، او خپل وار سره نورستان هم دغه اقليمي تاثيراتو څخه مثتثنا نه دي. هغه هواي کتلۍ په لاند ي ډول سره يادونه کولاي شو. ١- دهند اقيانوس ٢- سايبريا ٣- دغربي هواي کتلۍ چې هغي مرکز يي آيسلند دسايبريا يخ بادونه دقوس ،جدي
بشر ي بڼه : نورستان ولايت پيړيو پړيو را په ديخوا په ځانګړي جغرافيا ي حدوداتو کې قبا يلې ژوند درلو دل چې ګا ودنډيا نوسره هميشه په جنګ جګړه په کوله پوهاند رازقي نړي وا ل په حواله نورستانيا ن دولس سوه کاله دخپلو ګا ونډيانو سره مخالفت درلودل اويودبل سره جنګيدل.دغه مخالفتونه اوجګړي دنولسمي پيړيو تر اخره پوري دوام درلود خپل طبعې سنګرونو په واسطه دخپل ځانه دفاع کوله. په دغه خاوره امېر تيمو ر ،سکندر مقدونې ،حتې سلطا محمود غزنو ي يرغلونه کړي دي خو موفق شوي نه دي. لکه چې په روضت الصفا کتاب کې لکلې دي :خا صۀ تيمور نيز به اين تر تيب از بالا ي کوي پاين آوردند بعضې ازان بالا رفتند وتلف شدند .مردم آن ديار قوي هيکل بودند بيشتر ايشا ن برهنه پا وکلانتر ايشان را عدا وعدا شو مى ګويند وزبا ن شا ن زبا ن است جز ترکې ،پارسي وهندي. قلعۀ داشتند رود ي بسيا ربزرګ مي ګذشت واز ان سوي اب کو هي بلند قرار داشت مردم قلعه که از رسيدن تيمو ر آګاه شده بوده اند جاي خود را ترک کرده از ان اب ګذشته به بالا ي ان کوه رفته بودند وچون تيمو ر انجا رسيد کسي در قلعه نبود بعضې ازمردم تيمور به ان دره تنګ رسيده بودند وبعضي ګذشته وبعضې فرود امده واسپ ها را رها کرده بودند. سيا پوشا ن ناګهان از کمين درامده بر سرايشان ريختند( برهان اغلان) سلاح انداخته فرار کرد وشکست بر شک افتا د وجمع از امراي تېمو ر کشته شد ند. په خلاصه ډول با يد يادونه وشې چې پخوانۍ نورستان خلکو ډير په ميړانه خپل کلتو ردين څحه دفاع کوله هيچا جراءت نه کوله چې دي خاوري ته حمله اوکړي لکه اوس هم داسلام مقدس دين په ساتنه کې د نورستانيانو په مينځ کې دغه بيلګه ليدل کيږي م کال کې دامير عبد الرحمن خان وتوانيد چې دغه خاوره تسخير او اشغال کړې 1896 او ګران هيواد افغانستان پوري رسما وتړل شو ديا دشوي کا ل څخه تر مخه پد ي خا وره کې هيڅ يو ارګا ن ددولت مفهوم افاده  کړي موجود نه وو  په هفه وخت کي نورستان يو آزاد  قبايلي دود اودستو ر درلود. محمد اکبر شور ما چ 27مخ روسته له دي چې نورستان ګران هيواد افغانستا ن پوري وتړل شو دمشرقي اعلي دولت پوري مربوط وو اوڅه وخت بعد دافغانستا ن اداري ويش کې نايب الحکومت باندي تبديل شو دظاهرشا ه منځنې دوره کې هيواد په نه ويشت ولايتونو باندي ويشلې وو اومشرقي نايب الحکومت په دري ولايتو نو با ند ي تجزيه شو. او نورستا ن دکونړ او لغمان په مينځ کې تقسيم شو چې غربى برخه يي لغمان اوشرقي ،مرکزي برخه يي دکونړ ولايت  پورې وتړل شو. م کلونو په مينځ کې دنورستا ن قومي او دولتي مشرانو پرله پسې غوښتنو له امله 1358 په کال م کې واما او يګل ولسواليو خپل رسميا ت ترلاسه کړه اوروستي کلونو 1359  منډو ل اودواب کې يوځل بيا نورستان اقوامو او قبايلو په غوښتنه دوزيرانو شورا د وړانديزله مخې او دهيوادپه کچه د سرتا سري امنيت په موخه دافغانستان اداري واحدکې نورستان ولايت په توګه څرګندڅر ګند شو. محمد اکبر شور ماچ 40 مخ نورستان ولايت مرکز سره اته ولسوالي لري چې هريوي په لاندي ډول سره يادونه کولاي شو: - کامديش ولسوالي1
نورستان ولايت د افغانستان له ختيځو ولاياتو څخه گڼل كېږي، چې ډيره ځمكه يې غرونو نيولې ده. دا غرونه په طبيعي څنگلونو پوښل شوي، چې دې كار نوموړي ولايت ته لا ښكلا وربښلې ده.
د نورستان ولايت ولسوالۍ
د نورستان ولايت ایداري وېش) نورستان په ٨ اداري واحدونو ويشل شوي دی چي عبارت دي له:
وگړي
د نورستان ولايت څه باندې ۱۲۰۰۰۰ تنه وگړي لري.
نورستان په درې برخو ويشل شوې. مركزي، د نورستان ولسوالۍ عبارت دي له: پرون، كامدېش، واما، برگ مټال، غازي اباد. نورستانيان د افغانستان يوه توکميزه ډله ده. د دې توکم خلک د افغانستان په ختيځ د نورستان په ولايت کې مېشت دي.
سرچينې
وېشنيزه:د افغانستان ولايتونه
کېټ وېنسلېټ
کېټ وېنسلېټ د هاليووډ يوه نامتو اکتوره او د ټايټانېک د فلم ممثله ده.
بست کلا کیسه
د بست کلا کیسه په دی پاڼه کی واچوي.مننه
شيطاني مرخېړی
شيطاني مرخېړی (په لاتين: Boletus satanas) یوه زهرلرونکي پوڅکۍ ده چې د Boletaceae په کورنۍ او د Boletus په جېنس پورې اړه لري او په ځانگړي ډول د بلوط په ځنگلونو کې بلوطونو، زيزفونونو او بيرچونو ته نژدې د جون څخه تر اکتبر پورې شنه کېږي. نوموړي پوڅکۍ یو شمير زهرجن مواد لکه Bolesatin, موسکارين او Psychotoxin لري. هر انسان د دی پوڅکۍ تر خوړلو وروسته د معدې سترونزې او دكانگو ناروغي لري.
بیروت
بیروت په فرانسوي Beyrouth) په عربي بَیْروت) د لبنان هیواد پلازمینه لوی ښار دی چې د مدیترانی سمندر پرغاړه پروت دی. بیروت د عرب نړۍ په ختیځ کې پروت تاریخې ښار دی چې له میلاد نه پنځه پیړۍ وړاندی د انسانانو اوسیدلو سیمه وه.
د مريخ ځمک پېژندنه
د مريخ ځمک پېژندنه د مريخ سياري د سطحې، پوښ او داخلي حالت علمي څېړنه ده. د دې سيارې په هغو اجزاوو، جوړښت، تاريخ او فزيکي پروسو تمرکز کېږي چې دا سياره ځينې جوړه شوې. مريخ د ځمکې د ځمک پېژندنې له ډګر سره نژدې ده. د سيارو په علم کې، د جيولوژي (ځمک پېژندنې) اصطلاح په پراخه معنا کارول کېږي، يعنې د سيارو او ستورو د سختو برخو مطالعه. په دې اصطلاح کې د جيوفزيک، جيوکيميا، جيو مينرالوژي (کان پېژندنه)، جيو ډيسي (مساحت پېژدنه) او کارتوګرافي (نقشه جوړول) اړخونه شامل دي. يو نوی منځ ته راغلی لغت، اريولوژي د يوناني  ټکي «Arēs» (يعنې مريخ) نه اخستل شوی دی، کله کله دا ټکی په عامه رسنيو او د خيالي علمي آثارو (لکه: د کيم سټينلي رابنسن «Mars trilogy» ) کې د مريخ د ځمک پېژندنې په معنا هم کارول کېږي. د «areology» اصطلاح په «subreddit "r/Areology"» او «Areological Society» کې هم کارول شوې ده.
د مریخ جوړېدل
مريخ د يوې جلا ځمکې لرونکې سياره ده.
د « InSight» په نامه د مريخ په سطحه ښکته کېدونکی ماموريت د دې لپاره طرحه شوی، تر څو د مريخ ژورې داخلي برخې وڅېړي. دا ماموريت د ۲۰۱۸ز کال د نومبر په شپږ وېشتمه نېټه په مريخ ښکته شو او د زلزلې د اندازه کولو يوه حساسه اله به هلته واستوي، تر څو د مریخ په ژورو داخلي برخو کې د « 3D» په ډول د نقشو د جوړولو وړتيا پیدا کړي.
نړيواله فزيوګرافي (فزيکي جغرافيه)
مريخ يو جلا، په پراخه پيمانه د خپلې  سطحي ځانګړياوې لري، کومې چې د هغو جيولوژيکي جرياناتو څرګندونه کوي، چې د وخت په تېرېدو سره په دې سياره کې تر سره شوي دي. دا برخه د مريخ ګڼې سترې فزيوګرافي سيمې راښيي. دا سيمې په شریکه سره د جيولوجيکي جرياناتو هغه انځور وړاندې کوي، چې په څه ډول د اورشېندنې، ټيکټونيزم، اوبه، يخ او ټکرونه په ښکېلولو سره په نړيوال مقياس کې دا سياره جوړه کړې ده.
د نيمې کُرې وېش
د ټوپوګرافۍ او فزيوګرافۍ له اړخه د مريخ شمالي او سويلي نيمه کُره له يو بل نه د پام وړ توپير لري. دا وېش يا دوه ډوله والی د دې سيارې د ټولې ځمک پېژندنې يوه بنسټيزه ځانګړتيا ده. شمالي برخه يې ډېره ستره ټوپوګرافي ټيټوالی دی. د مريخ د سطحې يو په درېيمه برخه (تر ډېره بريده په شمالي نيمه کره کې) د سويلي دوه په درېيمې برخې نه له درې تر شپږ کيلو متره ښکته ده. دا د ځمکې د لويو وچو او سمندري کاسو تر منځ د لوړوالي د توپير د لومړۍ درجې پیاوړې ځانګړتيا ده. دا دوه برخه والی په دوه نورو لارو هم ښودل شوی دی چې هغه دادي: د دواړو نيمو کرو تر منځ  د ټکر د کندو په ګڼوالي او د قشر په ډبلوالي کې توپير. د سويلي نيمې کرې د وېش پوله (ډېر کرته سويلي لوړې ځمکې يا پاسنۍ ځمکې بلل کېږي) په پراخه کچه کنده شوې او لرغونې ده، نااواره سطحه لري چې تاريخ يې د غټ بمبار پړاو ته رسېږي. له بلې خوا، د شمالي وېش ښکته ځمکې کمې پراخې کندې لري، ډېرې نرمې او اوارې دي او داسې نورې ځآنګړتياوې لري او د دې ښودنه کوي چې، د سويلي لوړو ځمکو له جوړېدو وروسته يې په عمومي ډول سطحه بيا جوړه شوې. د دواړو نيمو کُرو تر منځ درېيم توپير يې د پوستکي (قشر) ډبلوالی دی. ټوپوګرافي او جيوفزيکي جاذبې قوې معلومات د دې څرګندونه کوي چې په سويلي لوړو برخو کې يې پوستکی تر ټولو زيات ډبلوالی لري، چې اته پنځوس کيلو متره (۳۶ ميله) ته رسېږي، په داسې حال کې چې د شمالي ټيټو ځمکو «څوکو» پوستکي ډبلوالی يې نږدې دوه دېرش کيلو متره (۲۰ ميله) ته رسېږي. په ټول مريخ کې د د دواړو توپيرونو پوله د جغرافيايي عرض په برخه کې سره توپير لري او په دې پورې اړه لري چې د درې فزيکي وېشونو له منځه کوم يو يې په نظر کې نيسي.
په دوو برخو کې د نيمې کُرې د وېشلو اصل او عمر تر اوسه تر بحث لاندې دي. په دې اړوند ګڼنې په دوو برخو وېشل شوې دي: لومړی، دا وېش د ستر ټکر د پېښې يا ګڼو سترو ټکرونو له امله رامنځ ته شوي چې د دې سيارې د تاريخ په لومړيو کې پېښ شوي دي (بهرني اندونه)، يا دويم، د دې سيارې په داخلي برخه کې په شمالي نيمه کُره کې د تودوخې د لېږد، په بل مخ اوښتون يا نورو حرارتي جرياناتو  په مټ د پوستکي د نري کېدو له امله دا وېش رامنځ ته شوی دی (اساسي اندونه). يوه اصلي نمونه د تختې تيکټونيکس (يوه لومړۍ ضمني پېښ) وړانديز کوي چې په شمال کې يې نری پوښ منځ ته راوړی دی، کټ مټ هغه څه ته ورته چې د ځمکې د تختو د پولو په پراخېدو کې پېښيږي. که اصل يې هر څه وي، خو داسې برېښي چې د مريخ وېش ډېر پخوا رامنځ ته شوی دی. يو نوی اند د شمالي قطب د ستر ټکر او د دولسو يو شان نيمو کرو برابرتيا د کشف د تاييد پهر بنسټ ولاړ دی، د دې ښودنه کوي چې بهرني اندونه له داخلي اندونو نه پياوړي دي او دا چې مريخ کله هم تيکتونيکي تخته نه درلوده، چې دا وېش يې يا دوه برخه والی جوړ کړي. له څرخېدنکې فضايي بېړۍ نه د ليزر الټيميټر او د رادار اواز معلوماتو د ډنډونو په اندازه ډېر جوړښتونه پېژندلي دي، کوم چې د ليدو وړ پخوانيو انځورونو کې پټ وو. دا ځآنګړتياوې چې د ښکته تلونکي داېرې (QCDs) ته ورته په نوم پېژندل کېږي، د سخت بمبار د پړاو پر مهال د ټکر له امله د رامنځ ته شويو کندو  ښودنه کوي چې اوسمهال ځوانو نازکو پوړونو پوښلي دي. د « QCDs» د کندو د شمېرلو څېړنو ښودلې ده چې د شمالي نيمې کرې ټيتې سطحې هومره زړې دي، څومره چې د سويلي لوړو ځمکو قشر زوړ ښودل شوی دی. د دې وېش لرغونی عمر د دې د اصليت پر اندونو د پام وړ محدوديتونه پرېباسي.
د اورشېندنې تارسيس او اليزيوم برخې
د مريخ په نيمه لويديځه کُره کې په دوو برخو د وېش د پولو منځ يوه ستره اورغورځونکې تکتونيکي سيمه ده چې د تاريس سيمې يا تاريس راوتلو په نامه يادېږي. دا ستر او لوړ جوړښت زرګونه کيلو متره قطر لري او د دې سيارې نږدې پنځه ويشت سلنه سطحه يې پوښلې ده. د ځمکې له سطحې (د مريخ د سمندر له سطحې) نه په منځني ډول له اووه نه تر لس کيلو متره  لوړ «تارسيس» د دې سيارې پر مخ تر ټولو لوړې برخې او په شمسي نظام کې تر ټولو ستر پېژندل شوي اورشيندونکي لري. درې ستر اورشېدونکي يې دا دي: «Ascraeus Mons, Pavonis Mons, and Arsia Mons» (چې په ټوليز ډول د Tharsis Montes) په نامه پېژندل کېږي او د لوړې څوکې په اوږدو کې د «NE-SW» په برابرۍ کې پراته دي. پراخ البا مونس (مخکې د البا پاتيرا په نامه پېژندل کېدل) د دې سيمې شمالي برخه نيولې ده. د الیمپوس مونس د اورشېنونکی سپر د اصلي راوتونکي او د دې سيمې په لويديځه څنډه کې پروت دی. د تارسيس ډېر زيات پراخوالي د دې سيارې په ليتوسفير باندې زيات بوج اچولی دی. د دې په پايله کې ډېر پراخ درزونه (د ګرابن او درزونو درې) له تارسيس نه بهر وړاندې باسي، چې د دې سيارې د کُرې په شا او خوا کې  په نيمې لارې پورې پراخېږي.
يو کوچنی اورشېدونکی مرکز په ايليوم کې د تارسيس لويديځ لور ته څو زره کيلو متره لرې موقعيت لري. د ايليوم اورشېدونکې ټولګه نږدې دوه زره کيلو متره قطر لري ،چې له درې اصلي اورشېدونکو نه جوړ دی، هغه درې مرکزي اورشېدونکي دا دي: « Elysium Mons, Hecates Tholus, او  Albor Tholus». د ايليوم د اورشېدولو ډلې په اړه فکر کېږي چې د «تارسيس مونټس» يو نه توپير لري، د دې په وده کې «لاواګانې» او «پايروکلاسټيکس» دواړه شامل دي.
د ستر ټکر کندې
په مريخ کې د ټکر ګڼې سترې دايروي کندې شته. تر ټولو ستره يې هغه ده چې په اسانۍ سره ليدل کېږي. د «هلاس کنده» ده، کومه چې په سويلي نيمه کُره کې موقعيت لري. دا د ټکر له امله رامنځ ته شوې دويم ستر تايید شوی جوړښت دی چې نږدې په څلور شپېته درجه ختيځ طول او څلوېښت درجه جغرافيايي عرض کې پرته ده. د دې کندې مرکزي برخه (Hellas Planitia) يو زر اته سوه کيلو متره قطر لري، پراخه، درنده توږل شوې کړۍ ځينې راچاپېره ده، کومه چې ورته په نژدې واټن کې د نا اوارو خرابو غرونو (سره نښتې کتلې(هستې) له ځانګړتياوو پېژندل کېږي چې شونې ده، له کندو نه د مخکې زاړه قشر د لوړو شويو او ټېله کړای شويو بلاکونو ښودنه کوي.
ملا سنګين
لومړنی ژوند او تعلیم
ملا سنګین لومړنۍ زدکړې د شمالي وزیرستان همزوڼي کلي کې د مولوي حبیب الرحمن صاحب نه پیل کړې، د لوړو دیني زدکړو لپاره د ستر مجاهد مولوی جلال الدین حقاني صاحب مدرسې منبع العلوم ته لاړ. نوموړی په دې وخت کې زلمی و، د جهاد او وطن سره یې ډیره مینه درلودله، د طالبانو د اسلامي امارت د واکمنۍ پر مهال به یې د درسونو د رخصتیو نه په استفاده د شراو فساد د عناصرو په ضد جهاد کې برخه اخيستله. وړه او لویه دوره یې په مدرسه (جامعة العلوم السلامیه زرګرۍ) کې له شيخ الحديث مولوي عبدالستار جان رحمه الله او شیخ مولوي سیف الله صاحب څخه ولوستله او په ۲۰۰۵ کې یې د فراغت پګړۍ وتړله.
د صلیبیانو په ضد جهاد
کله چې صلیبي وحشي ځواکونو په ګران وطن افغانستان یرغل وکړ، د خلکو په ذهنونو کې د دوی د ټیکنالوژي، قوت او زندان رعب و؛ په هغه وخت کې شهید مولوي سنګین فاتح د اسلامي امارت له طرفه د مولوي جلال الدین حقاني صاحب په جبهاتو کې په پکتیکا کې د یوه نظامي مسؤل په حیث وټاکل شو. مولوي صیب د لومړنیو مجاهدینو څخه و چا چې په کمزورو وسایلو په خوست او پکتیکا ولايتونو کې د یرغلګرو په اکمالاتي کاروانونو او د دوی په پوځي مراکزو ځپونکي بریدونه پیل کړل.
یو قومي مشر او د عوامو د خوښې قومندان
نوموړي د نظامي پوهې او مسلکي توب تر څنګ د ولسي قضایاوو او د هغوی د منازعاتو په حل او فصل کې خاص مهارت درلود. مولوي سنګین (فاتح) سره له دې چې د جګړې په مورچل کې یو باتور قومندان و خو له ولسي خلکو او خپلو ملګرو سره يې د یوه صمیمي دوست او خواخوږي ورور په حیث چلند درلود. شهید مولوي سنګین د مجاهدینو په پوځي او اخلاقي تربیه کې ډېر کوښښ کاوه او د نظامي عملیاتو د تر سره کولو په مهال به یې د ولسي خلکو د سر او مال خاصه پاملرنه کوله.
صفات او خويونه يې
تقوی، دیانت او په نبوي سنتو تمسک یې طبیعي خاصه او له تظاهر او ریاکاري څخه یې کرکه کېدله او د خپلو ملګرو تر څنګ د دښمن عسکرو هم مولوي صاحب ته لوړ احترام درلود
په جهادي مزل کې زخمی کیدل
مولوی صیب په جهادی مزل کې دوه واره ټپي هم شو ،یو وار د پکتیکا ولایت اورګون ولسوالۍ مربوط ګربګي کنډو سیمه(اوس د شهیدانو په کنډو یادیګی) کې امریکایانو بمبار ورباندي وکړ د مولوی صیب څلویښت ملګری شهیدان شول او مولوی صیب سخت زخمی شو،سانحه لویه وه خو دومره نه چې د مولوی صیب حوصله یې ماته کړي وی،مولوی صیب بیا روغ شو او د یرغلګرو انګریزانو په ضد جهاد ته یې دوام ورکړ، کله یې چې په میرانشاه بازار کې په شرخوښو او غلو باندي عملیات پیل کړل نو مولوی صیب د هر وار غوندي تر ټولو مخکي جنګیدو او په همدغو عملیاتو کې په مرمۍ ولګیدو خو الله تعالی د خپل دین د خدمت لپاره ژوندی وساتو.
شهادت
امریکایان د اتل مولوي سنګين د کامیابو عملیاتو نه ډیر تنګ شوي وو همدا علت وو چې په ۲۰۱۱ کال کې یې مولوي صیب په تور لیست کې شامل کړ، دغه د خدای د لارې سرښندونکی مجاهد او د دعوت د لارې ستر داعي د ۲۰۱۳ میلادي کال د سیپتمبر د میاشتې په نهمه نېټه په شمالي وزیرستان کې امریکایي بې پیلوټه الوتکې د یوه ملګري په حجره کې په نښه کړ، د صلیبیانو قاتل، د پکتیکا د غرونو زمری، د مجاهدینو او عوامو محبوب مشر، شمله ور ځوان مولوي سنګین فاتح په شهادت ورسید او د تل لپاره د ابدي ژوند په لور رخصت شو. انالله وانا الیه راجعون مولوي صیب د خپل پلار اولنی او آخرنی شهید زوی نه وو بلکې د مولوی صیب نه مخکې د مولوي صیب ورور عبدالوارث ‘حیدری’ د پکتیکا ولایت په زیړوک ولسوالۍ کې د امریکایانو سره په مخامخ جنګ کې شهید شوی و او د مولوي صیب د شهادت نه وروسته يې بل ورور محمد فاروق په جنوبي وزیرستان کې د پاکستاني پوځیان په لاس په شهادت ورسیدو. روح دې ښاد او یاد دې یي تل ژوندی وي
سرچينې
شهامت ويب پاڼه googleweblight.com/i?u=http://shahamat1.com/?p%3D72865&hl=ps-AF
ستیپا ناکرت
ستیپا ناکرت د ناګرنو قرباغ نیمه خپلواک هیواد پلازمینه او ایداري مرکز دی.
نيکول کېډمېن
نيکول ماري کېډمېن د هاليووډ يوه وتلې ممثله او اداکاره ده. هغې په ډېرو فلمونو کې کار کړی او ډېرې جايزې يې هم اخيستي.
دولتي انحصاري پانګوالي
د دولتي انحصاري سرمايه دارۍ نظريه د دویمې نړیوالې جګړې وروسته یو له مشهور مارکسیستي نظریو څخه و. لینن ادعا وکړه چې لومړۍ نړیوالې جګړې په انحصاري سرمایه دارۍ بدله کړې وه، خو په دې اړه یې هېڅ نظریه نه ده خپره کړې. اصطلاح هغه چاپیریال ته اشاره کوي چیرې چې حکومت په اقتصاد کې مداخله کوي ترڅو د کوچنیو شرکتونو څخه د سیالۍ څخه د شرکتونو انحصار یا انحصاري ساتنه وکړي.
سرچينې
وېشنيزه:اقتصادپوهنه وېشنيزه:پانګوالي وېشنيزه:مارکسيستي اقتصاد
ام کيو-۱ پرېډاټور
ام کیو-۱ پرېډاټور (په انگریزي:MQ-1 Predator) یوه بې پيلوټه الوتکه ده چی د امریکي هوایی ځواک لخوا کارېږي. دا بې پيلوټه الوتکه د جاسوسی (څارگري) او پوځی عملیاتو لپاره ور څخه کار اخیستل کېږې. د دغو الوتکو څخه يوازي د څار او کشف کار نه اخيستل کيږي، بلکي ورځ په ورځ د تهاجمي او يرغليزي وسيلې په توگه استعماليږي. د پرېډاټور الوتکه د ۱۹۹۵ کال ځخه د امریکی ځواکونو لخوا کارېږی. د الوتکې قیمت ۳،۲ میلیونه ډالاره دی. دا بې پيلوټه الوتکه چي کولاي سي (( ۲۴))ساعته پرواز وکړی په لسو هل فیر (Hellfire) توغنديواودورهبری شوو بمونوسمبال سوې ده. د پرېډاټور یوه عملی ډله د چلور بې پيلوټې الوتکې، یو قوماندانی مرکز، صنعتی اقمارو او ۵۵ عسکرونو ځخه تشکیل کېږی.
پاکستان
دامريکادڅار گری ادادرې دا بې پيلوټه الوتکه په پاکستان کی د القاعدې او طالبانو غړو د وژلو لپاره ور ځخه کار اخلی. دبېلگې په توگه تيرکال داکتوبرپه مياشت کي دامريکادڅار گری ادادرې دپاکستان په شمال کي پر يوه کلي باند دحملې  لپاره دهمدې  بې پيلوټه الوتکي  نه استفاده وکړه.
سرچینې
وېشنيزه:بې پيلوته الوتکې
ساندرا بللاک
ساندرا انېتا بللاک د هاليووډ سينما يوه مشهوره اداکاره ده چې په ډېرو فلمونو کې يې کار کړی.
13 فبروري
13 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
شالئ
شالۍ کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
نتالي پورټمېن
نتالي پورتمېن د هاليووډ يوه ډېره مشهوره لوبگره ده او ډېرې فلمي جايزې يې هم اخيستي.
وېشنيزه:امريکايي لوبگرانې
هالي بېري
هالي بېري د هاليووډ يوه بله مشهوره ممثله او فلمي ستورې ده.
د احمد شاه دراني کور
د احمد شاه دراني کور د کندهار په احمدشاهي ښار کې موقيعت لري، د سيمې د امپراتور او د افغانستان د بنسټگر احمد شاه دراني د هغه مهال د اوسېدو کور دى چې لا يې د پاچاهۍ تاج نه و پر سر سوى. دغه کور خپل ديوالونه لري چې هم د هماغه مهال ځانگړې خښتې پکښې کارول سوي دي، د هغه مهال د اړتياو سره سمې څو مېشت خونې پخلنځى برنډه او نور اړين ملحقات لري. اوسمهال د دغه کور اوسېدونکي ځانونه د احمد شاه دراني لمسيان بولي.
نور ولولئ
د کندهار ولايت د اطلاعاتو او کولتور وزارت وايي تر استملاک وروسته به په دغه کور کې موزيم جوړ کړي او يا به يې هم په خپله بڼه د سيلانيانو پر مخ پرانستى وساتي. د احمد شاه دراني هغه کور هم جوړ پاتې دى چې تر پاچا کېدو وروسته په کې اوسيده. اوس دا کور د کندهار د ولايت مقام دى.
وارن هېسټينگز
وارن هېسټينگز (Warren Hastings) (د ۱۷۳۲ ز کال د ډيسمبر ۶ - د ۱۸۱۸ ز کال د اگسټ ۲۲) پر ۱۷۷۳ - ۱۷۸۵ ز کلونو د برتانوي هند لومړنی مرستيال واکمن وو. ده له رابرټ کلايف سره يو ځای د برتانوي هند د مستعمرې بنسټ کېښود. وارن پر ۱۷۵۰ ز کال د ختيځ هند کمپنۍ له خوا هند ته واستول شو او هلته د کلکتې شورا غړی شو. د بنگال له نواب سره يې په جگړه کې د سئو استفادې پرضد ډېر کوټلی اعترض ښوده. پر ۱۷۶۴ ز کال چې کله د بنگال نواب ماتې وخوړه هېسټينگز انگلستان ته ستون شو. خو کله چې يې خپله ټوله شتمني له لاسه ورکړه، نو پر ۱۷۶۹ ز کال د دويم ځل لپاره هند ته ستون شو. پر ۱۷۷۲ ز کال د بنگال د سیمې مشر شو، او پر ۱۷۷۳ ز کال چې کله برتانوي پارلمان د ختيځ هند کمپنۍ پر ځای د برتانوي هند ولايت پرېکړه وکړه، نو دی د برتانوي هند لوی والي (مرستيال واکمن) شو.
د ترانسپورت د خلکو (د حقونو ساتنه) بل، 2017
د جنسیت لرونکي وګړي) د حقونو ساتنه (بل، 2017 د پاکستان سنا لخوا تایید شوی ترڅو د ترانسپینډن حق پیژني، اوس دوی کولی شي د حکومتي دفترونو سره د لیږدونکو په توګه راجستر کړي.
هندي شين تړی
هندي شين تړی (علمي نوم: Sitta castanea) د کوچنيو مرغانو یو جنس دي چې د شين تړی ډوله مرغانو په کورنۍ او شين تړی په جنس پورې اړه لري. نوموړي مرغۍ په هندوستان کې گنگا سيند ته نژدي ژوند کوي.
ښكلاپوهنه
دا يو داسی پهوهنه ده چي هر څوک کټه ورڅخه اخيستلي سی.
هندي شين تړی
وېشنيزه:شين تړی ډوله مرغان
14 فبروري
14 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
شهدای صالحين
شهدای صالحین د افغانستان په پلازمېنه کابل ښار کې د یوې هدیرې نوم دی. شهدای صالحین هدیره د کابل ښار ترټولو لویه او مشهوره هدیره ده چې د کابل ښار د آسمایی غره په لمنو کې ودانه شوې ده.
وېشنيزه:کابل
ريچارډ هولبروک
وېشنيزه:امريکايي ډيپلوماتان
استحصال
استحصال ، مېوه اخيستنه یا استثمار د بل د کار د ثمرې کارولو مانا لري. استحصال په مختلفو ټولنیزو-سیاسي سیسټمونو کې مختلف شکلونه لري. لکه څنګه چې د فیوډالیزم په دوره کې، استثمار د مالکانو لخوا په ځمکو کې د بزګرانو د کار د میوو راټولول شامل وو. او په سرمایه دارۍ نظام کې استحصال د سرمایه دارانو یا د تولید د وسیلو د خاوندانو لخوا د "کارګرانو لخوا تولید شوې شتمنۍ" د راټولولو په شکل کې دی. او دا د استعمار څخه ډېر توپیر لري.
کارل مارکس د استثمار لومړنی او تر ټولو اغېزمن تیوریست ګڼل کېږي. مارکس د کارګرانو (کارګرانو) استثمار د اخلاقي بې انصافۍ په توګه پیژني، مګر په اقتصادي بې انصافۍ یې ډیر ټینګار وکړ، د تولید شوي ارزښت په پرتله د تادیاتو ریاضياتي بې عدالتۍ ټینګار وکړ. اقتصاد پوهان د استثمار په شننه کې د مارکس او ادم سمیټ د څرګندونو په اړه د قدرت د استثمار په اړه سره ویشل شوي دي. د مارکس په څیر، سمت په ځینو اقتصادي سیسټمونو کې استحصال ته د سیسټمیک او اصلي پیښې په توګه نه، بلکې د اختیاري اخلاقي بې عدالتۍ په توګه لیدلی.
15 فبروري
نور ولولئ
وېشنيزه:فبروري
لچې کلی
لچې کلی د افغانستان د کونړ ولايت د ... ولسوالۍ یو کلی دی چې ... تنه وگړي لري. ددې کلي اوسېدونکي په ... ژبه خبرې کوي.
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
د جنسيت مساوات
د جنسيت مساوات چې د جنسي مساوات يا د جنسونو مساوات په نوم هم پېژندل کېږي، د اقتصادي ګډون او پریکړې نيولو په ګډون د جنسيت په پام کې نيولو پرته سرچينو او موکو (فرصتونو) ته د مساوي اسانتيا او د جنسيت په پام کې نيولو پرته د بېلابېلو چلندونو، هيلو او اړتياوو مساوي ارزښت ارزولو حالت دی.
د جنسيت مساوات موخه په داسې حال کې چې د جنسيت بې طرفي او د جنسيت مساوات هغه کړنې او د فکر کولو لارې دي، چې موخې ته په رسېدلو کې مرسته کوي. د جنسيت برابري چې په يو ټاکل شوي حالت کې د جنسيت توازن اندازه کولو لپاره کارول کېږي، کولای شي د جنسيت مساوات په تر لاسه کولو کې مرسته وکړي، مګر په خپله موخه نه ده. د جنسيت مساوات يوازې د استازيتوب مساوات نه دی؛ بلکې دا په کلکه د ښځو حقونو پورې تړل دياو زياتره د پاليسۍ بدلونونو ته اړتيا لري. تر ۲۰۱۷ ز پورې د جنسيت مساوات لپاره نړيوال غورځنګ د ښځو او نارينه وو ترڅنګ د جنسيتونو وړانديز يا د جنسيت له دويال (جفت) څخه بهر د جنسيت پېژندنه نه ده ثبت کړې.
يونيسف وايي چې:  "د جنسيتي برابرۍ معنا دا ده چې ښځې او نارينه، نجونې او هلکان له يو شان حقونو، سرچينو، موکو او خونديتوب څخه خوند اخلي. دا د دې غوښتنه نه کوي، چې نجونې او هلکان يا ښځې او نارينه دې يو ډول وي يا دې له دوی سره بېخي ورته (مشابه) چلند وشي".
په نړيواله کچه د جنسيتي برابرۍ تر لاسه کول، د ښځو او نجونو په وړاندې د جنسي قاچاق، د ښځو وژنې، د جګړې په وخت کې جنسي تاوتريخوالي، د جنسيت د معاشونو توپير او د ظلم د نورو تاکتيکونو په ګډون د زيان رسوونکو کړنو له منځه وړلو ته هم اړتيا لري. UNFPA وويل چې :  "له  ډېرو نړيوالو تړونونو سره سره چې د دوی بشري حقونه تائیدوي، مېرمنې لا هم د نارينه وو په پرتله خورا بې وزلې او نالوستې دي. دوی د جاېداد مالکيت، بانکي حساب درلودل، روزنې او ګومارنې ته لږ لاسرسی لري. دا تر يوې اندازې پورې د ښځو لپاره د ټاکل شوو لرغونو کليشو څخه وده کوي، چې له مخې يې ښځې د کورنۍ د ډوډۍ ګټونکو پر ځای د ماشوم پالونکو او د کور جوړوونکو په توګه پېژندلېکېږي. دوی د نارينه وو په پرتله، په سياسي توګه لږې فعالې او د کورني تاوتريخوالي ډېرې قربانيانې دي".
تر ۲۰۱۷ز پورې د جنسيت مساوات، د ملګرو ملتونو د اوولس تحمل وړ پراختيا موخو (SDG 5) پینځمه برخه ده. د جنسيت نابرابري، هر کال د ملګرو ملتونو د پراختيايي پروګرام د بشري پراختيا د راپورونو له مخې اندازه کېږي.
تاريخ
کريسټين ډي پيزان (Christine de Pizan) د جنسيت د برابرۍ لومړنی مدافع په خپل کتاب (د ښځو د ښار کتاب) ۱۴۰۵ ز کې ويلي دي چې: د ښځو ظلم په غير منطقي تعصب باندې ولاړ دی. نوموړی په ټولنه کې ډېری پرمختګونو ته اشاره کوي، چې کېدای شي د ښځو له خوا رامينځته شوي وي.
شيکرز
شيکرز (Shakers) د انجيل يوه ډله ده، چې د جنسونو بېلول او سخت برهمنې يا لونډتوب يې تمرين کړل. دوی د جنسيت مساوات لومړني تمرين کوونکي وو. په ۱۷۷۴ز کې امريکا ته د هجرت کولو د مخه د انګلستان په شمال لويدیځ کې د کويکر (Quaker) ټولنې څخه بېل شول. په امريکا کې په ۱۷۸۸ز کال د شيکرانو (Shakers) د مرکزي وزارت مشر جوزف ميچام (Joseph Meacham) يوه څرګندونه درلوده، چې جنسيت بايد مساوي وي. هغه بيا لوسي رايټ (Lucy Wright) د خپلې ښځينه همکارې په توګه وزارت ته راوړه او په ګډه يې ټولنه بيا جوړه کړه، چې د جنسیتونو حقونه برابر کړي. ميچام (Meacham) او رایټ (Wright) د مشرتابه ټيمونه جوړ کړل، چې هر مشر چې د نارينه وو د روحاني هوساينې سره معامله کوله، د يوې ښځينه مشرې سره ملګری و، چې ښځينه همکارې به د ښځو لپاره هم ورته کار کاوه. د پادرې هر نارينه مرستيال به د ښځينه مرستيالې سره ملګرتيا کوله. نارينه د نارينه وو څارنه درلوده او ښځو د ښځو څارنه کوله. ښځې له ښځو سره ژوند کاوه او نارينه د نارينه وو سره ژوند کاوه. په شيکرز (Shakers) ټولنه کې يوه ښځه بايد د کوم نارينه له خوا کنټرول يا ملکيت نه وي. په ۱۷۹۶ ز کې د ميچم (Meacham) له مړينې وروسته، رايټ (Wright) په ۱۸۲۱ ز کې د هغې ترمړينې پورې د شيکر وزارت مشر شو.
شيکرز (Shakers) له ۲۰۰ کلونو څخه زيات، د جنسيت متوازن مشرتابه غوندې بڼه ساتلې. دوی د ښځو د حقونو د نورو مدافعينو سره په ګډه کار کولو سره مساوات ته وده ورکړه. په ۱۸۵۹ز کې شيکر ايلډر فريډريک ايونز (Shaker Elder Frederick Evans) خپل باورونه په زور سره بيان کړل او ويې ليکل چې:  شيکرز "لومړنۍ وه چې ښځه يې د غلامۍ له هغه حالت څخه چې نور ټول مذهبي سیستمونه يې (لږ يا ډېر) هغې ته سپاري‎، راواېسته. له نارينه سره د هغوی د ورته والي له مخې يې، په سازمان او پوهنځيو کې د خدای او طبيعت دواړو د غوښتنې پر بنسټ د ښځو د عادلانه او مساوي حقونو د خونديتوب لپاره کار وکړ". ايونز (Evans) او د هغه همکارې مشرې انټوينيټ ډولټل (Antoinette Doolittle) په ۱۸۷۰ز کلونو کې د متحده ايالاتو په شمال ختيځ کې د ويناوالو په پليټ فارمونو (عامل سيستم) کې د ښځو د حقونو مدافعينو سره يوځای شول. د شيکرانو يوه ليدونکي (ويزيټور) په ۱۸۷۵ز کې وليکل: "هر جنس د خپل عمل په مناسبه ساحه کې کار کوي. په ترتيب کې د نارينه لپاره د ښځې مناسب تابعيت، توپير او درناوی شته او د نارينه لپاره د هغې په ترتيب کې [ټينګار اضافه شوی]؛ نو ځکه چې د دې ټولنو په هره يوه کې ' د ښځو د حقونو' لېوال مدافعين کېدای شي، دلته د دوی د نظريې عملي احساس ومومي."شيکرز (Shakers) د امريکايي ټولنې په څنډه کې، د يوې بنسټپالې مذهبي ډلې څخه ډېر وو. دوی د جنسونو مساوات په عمل کې راولي. شيکرز (Shakers) د جنسيت مساوات د لاسته راوړلو او دا چې څنګه يې تر لاسه کولای شو، په اړه بحث او اشاره کړې ده.
په پراخه ټولنه کې د جنسيت مساوات پر لور غورځنګ، د ۱۹مې پېړۍ په وروستيو کې، په لويديځ کلتورونو کې د رایې ورکولو غورځنګ سره پيل شو، چې ښځو ته د رايې ورکولو او د ټاکل شوي دفتر د ساتلو اجازه ورکول يې غوښتل. په دې موده کې د ښځو د ملکيت په حقونو کې د پام وړ بدلونونه هم ليدل شوي دي، په ځانګړي ډول د دوی د مدني حالت په اړه. (د بېلګې په توګه: د واده شوو ښځو د ملکيت قانون ز۱۸۸۲.
له جګړې وروسته دوره
له دويمې نړيوالې جګړې راهيسې، د ښځو د آزادۍ غورځنګ او فيمينيزم، د ښځو د حقونو د پېژندلو لپاره يو عمومي غورځنګ رامينځته کړ. ملګرو ملتونو او نورو نړيوالو ادارو، څو کنوانسيونونه تصويب کړي، چې د جنسيت مساوات ته وده ورکوي. دا کنوانسيونونه، د ټولو هېوادونو له  خوا په يو ډول نه دي منل شوي او په کې شامل دي:
ریچارډ میلهوس نیکسون
ریچارډ میلهوس نیکسون (۱۹۱۳ز کال نه تر ۱۹۹۴ز کال)، له ۱۹۶۹ز کال نه تر ۱۹۷۴ز کال پورې د متحده ایالاتو د ۳۷م ولسمشر په توګه دنده ترسره کوله. هغه د جمهوري غوښتونکي ګوند غړی و، چې له ۱۹۵۳ز کال نه تر ۱۹۶۱ز کال پورې د ۳۶م مرستیال ولسمشر په توګه هم پاتې شوی و.په سپینه ماڼۍ کې د هغه پنځه کلنه دوره، د ویتنام په جګړه کې د متحده ایالاتو د ښکېلتیا پای ته رسېدو، له شوروي اتحاد او چین سره د تاوتریخوالي کمېدو،په سپوږمۍ کې دلومړي ځل لپاره د انسان ښکته کېدو او د چاپېریال ساتنې ادارې د جوړېدو لامل شوه. د نیکسون دویمه دوره ډېر ژر پای ته ورسېده، ځکه د واټرګیټ قضیې تر سپړلو وروسته، هغه د امریکا یوازینی ولسمشر شو ،چې له خپلې دندې نه یې استعفا ورکړه.
نیکسون د سویلي کلیفورنیا په یوه کوچني ښار کې د کوکرانو په یوه غریبه کورنۍ کې زېږېدلی و. هغه په ۱۹۳۷ز کال کې د حقوقو له پوهنځي نه فارغ شو او  په کلیفورنیا کې یې وکالت پیل کړ، چې وروسته له خپلې مېرمن پیټ سره په ۱۹۴۲ز کال کې واشنګټن ته ولاړ، چې د فدرالي حکومت لپاره کار وکړي. د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال، په سمندري ځواکونو کې له فعالې دندې وروسته، هغه په ​​۱۹۴۶ز کال کې ولسی جرګې ته وټاکل شو.
د الجرهیسقضیې(Alger Hiss Case ) تر څېړنې وروسته، نیکسون د یوه مخکښ کمونیست ضد څېرې په توګه وپېژندل شو، چې له امله نوموړي ملي شهرت وموند، چې وروسته بیا په ۱۹۵۰ز کال کې مشرانو جرګې ته هم وټاکل شو. نیکسون د ۱۹۵۲ز کال په ولسمشرۍ ټاکنو کې د جمهوري غوښتونکو د ګوند نوماند ډوایټ ډي ایزن هاور مرستیال و او اته کاله یې د مرستیال ولسمشر په توګه دنده ترسره کړه. نیکسون په ۱۹۶۰ز کال کې د ولسمشرۍ لپاره ودرېد، خو په ډېر لږ توپیر یې د جان ایف کینیډي پر وړاندې ماته وخوړه. نوموړي د کلیفورنیا د ایالت لپاره د ۱۹۶۲ز کال په سیالۍ کې هم ماته وخوړه. په ۱۹۶۸ز کال کې د دویم ځل لپاره  ولسمشرۍ ته نوماند شو، چې هوبرټ همفري او جورج والیس ته له ماتې ورکولو سره د ولسمشر په توګه وټاکل شو.
نیکسون په ۱۹۷۳ز کال کې په ویتنام کې د امریکا ښکېلتیااو له ویتنام سره یې نظامي مسوده پای ته ورسوله. په ۱۹۷۲ز کال کې، چین ته د نوموړي د سفر په پایله کې د دواړو هېوادونو ترمنځ ډیپلوماتیکو اړیکو ته لار هواره شوه او بیا یې له شوروي اتحاد سره د بالیسټیک توغندیو ضد تړون هم لاسلیک کړ. د هغه ادارې په تدریجي ډول له فدرالي حکومت نه ایالتونو ته واک ولېږداوه. د چاپېریال ساتنې اداره یې جوړه کړه او د نري رنځ(سرطان) ناروغي پر وړاندې یې مبارزه پیل کړه. هغه په ​​​​سپوږمۍ کې د اپولو ۱۱د ښکته کېدو مشري هم په غاړه درلوده. د ۱۹۷۲ز کال په ولسمشرۍ ټاکنو کې جورج مک ګورن ته په ماتې ورکولو سره د دویم ځل لپاره د متحده ایالاتو د ولسمشر په توګه وټاکل شو.
د ۱۹۷۴ز کال په وروستیو کې، د واټرګیټ په قضیه کې د نیکسن د ادارې ښکېلتیا ډېره شوه او په دې توګه هغه خپل سیاسي ملاتړ له لاسه ورکړ، چې د ۱۹۷۴ز کال د اګسټ په ۹مه له استیضاح او په غوڅه توګه د دندې له ګوښه کېدو سره مخامخ شو، خو هغه مخکې له ګوښه کېدو لومړی امریکایې ولسمشر شو، چې له خپلې دندې یې استعفا ورکړه. وروسته د هغه د ځایناستي جیرالډ فورډ له خوا ورته بښنه وشوه.نوموړی د ۱۹۹۴ز کال د اپریل په ۱۸مه مغزي سکته وکړه او څلور ورځې وروسته، د ۸۱کلونو په عمر مړ شو.
چین
نیکسون او کیسنجر د یوه ساعت لپاره د ماو په رسمي شخصي استوګنځي کې د (سي سي پي) ګوند له رئیس ماو زیډونګ او لومړي وزیر ژو سره وکتل، چې هلته دوی پر یو لړ مسئلو خبرې وکړې. ماو وویل چې: هغه د کیڼ اړخو او شورویانو په پرتله د نیکسون له صداقت نه متاثره شوی و. له دغې غونډې وروسته، په ګډه اعلاميه کې ټايوان د چين د يوې برخې په توګه په رسميت وپيژندل شو. نیکسون د چین د معمارۍ له عجایبو، لکه: د منع شوي ښار، مینګ قبرونو او د لوی دېوال نه لیدنه وکړه. دغه سفر د امریکا او چین د اړیکو نوی پړاو پیل کړ. د متحده ایالاتو او چین د احتمالي اتحاد له ډاره، شوروي اتحاد له امریکا سره د کړکېچ کمولو ته اړ شو، چې دا د مثلثي ډیپلوماسۍ یوه برخه وه.
د نیکسون دورې په لړ کې د ویتنام په جګړه کې د متحده ایالاتو ونډه
د ۱۹۶۹ز کال په نیمایي کې، نیکسون له شمالي ویتنام سره د سولې د خبرو اترو هڅې پیل کړې، د دوی مشرانو ته یې یو شخصي لیک واستاوه او په پاریس کې د ویتنام اړوند سولې خبرې پیل شوې. لومړنیو خبرو اترو نتیجه ورنه کړه او د ۱۹۶۹ز کال د مې په میاشت کې یې  له جنوبي ویتنام نه د ټولو امریکايي پوځیانو د اېستلو وړاندیز وکړ. د ۱۹۶۹ز کال د جولای په میاشت کې، نیکسون سویلي ویتنام ته سفر وکړ او هلته یې د متحده ایالاتو د نظامي قوماندانانو او د ویتنام له ولسمشر (NguyễnVănThiệu) سره هم وکتل.
د جګړې د کمولو لپاره د نیکسون د کمپاین ژمنه، د هغه د وخت له زیاتېدونکو بمباریو سره توپیر درلود او د نیکسون «د اعتبار تشي» لامل شو. اټکل کېږي، چې د ۱۹۷۰ز کال او ۱۹۷۳ز کال ترمنځ په کمبوډیا کې د بمباریو په ترڅ کې، له ۵۰۰۰۰ نه تر ۱۵۰۰۰۰پورې وګړي وژل شوي دي.
له کلونو جګړو وروسته، د پاریس د سولې تړون د ۱۹۷۳ز کال په پیل کې لاسلیک شو. تړون یو اوربند پلی کړ او د پاتې امریکایيسرتیرو وتلو ته اجازه ورکړل شوه. کله چې د امریکا جګړه ییز ملاتړ پای ته ورسېد، یو لنډ اوربند، مخکې له دې چې جګړه بیا پیل شي وشو، چې په دې توګه شمالي ویتنام په ۱۹۷۵ز کال کې سویلي ویتنام فتح کړ.
شوروی اتحاد
چین ته د نیکسون له سفر وروسته، د نیکسون ادارې د هغه لپاره د شوروي اتحاد د لیدو لپاره خبرې اترې پای ته ورسولې. ولسمشر نیکسون او لومړۍ مېرمن د ۱۹۷۲ز کال د مې په ۲۲مه مسکو ته ولاړل او د کمونست ګوند له عمومي منشي لیونید برژنیف، الکسي کوسیګین، د وزیرانو شورا رییس؛ نیکولای پوډګورني، د شوروي د صدارت رئیس او نورو مخکښو چارواکو سره وکتل. نیکسون له برژنیف سره په سختو خبرو بوخت و، چې د دې خبرو په پایله کې د سوداګرۍ د زیاتوالي او د وسلو د کنټرول دوه مهم تړونونه لاسلیک شول: سالټ I (SALT I)،د محدودیت لومړی جامع تړون، چې د دوو زبرځواکونو له خوا لاسلیک شو او دویم د بالستیک توغندیو ضد تړون و، چې د توغندیو د ډیزاین شویو سیسټمونو د پراختیا مخنیوی یې کاوه.
له متحده ایالاتو سره د ښو اړیکو د ټینګولو په لټه کې، چین او شوروي اتحاد دواړو د شمالي ویتنام لپاره خپل ډیپلوماتیک ملاتړ لږ کړ.په ۱۹۷۳ز کال کې، نیکسون د صادراتو او وارداتو بانک وهڅاوه، چې له شوروي اتحاد سره د یوې سوداګریزې معاملې تمویل وکړي، چې له مخې به یې د ارمند هامر اوکسیډنټ پټرولیم کمپنۍله فلوریډا نه شوروي اتحاد ته فاسفټ صادر کړي او له شوروي اتحاد نه امریکا ته امونیا وارده کړي. دغه تړون، چې د  ۲۰کلونو لپاره د ۲۰میلیارد ډالرو ارزښت درلود، په ۱۹۷۳ز کال کې د نیکسون له خوا اعلان شو.
د ریچارډ نیکسون مړینه او جنازه
نیکسون د ۱۹۹۴ز کال د اپریل په ۱۸مه په نیو جرسي کې په خپل کور کې مغزي سکته وکړه. په پیل کې بیدار و، خو د خبرو کولو او د ښي لاس او پښې د خوځولو توان یې نه درلود، د هغه مغزو ته زیان د مغزي اذیما لامل شو او ژورې کوما ته ولاړ. په دې ډول نیکسون په ۱۹۹۴ز کال د اپریل په ۲۲مه د شپې په ۹بجو، د ۸۱کلونو په عمر مړ شو. د نیکسون جنازه، د ۱۹۹۴ز کال د اپریل په ۲۷مه، د کلیفورنیا په یوریا لینډا کې تر سره شوه. ریچارډ نیکسون د نیکسون کتابتون په انګړ کې د خپلې مېرمن پیټ تر څنګ ښخ کړی شو. له هغه نه دوه لوڼې ټریسیا او جولي او څلور لمسیان پاتې شول.
سرچینې
3
ابن کثير
سرچینه: تعلیم الاسلام ویب پاڼه
نوم نسب او د ږېږېدو کال یې:
نوم یې اسماعیل لقب یې عمادالدین کنیت یې ابو الفداء او پلار یې عمر بن کثیر دی په اصل کي قسي دی او په ۷۰۰ هجري یا ۷۰۱ هجري کي د بصرې په اطراف د شام په یو کلي مجدل کي زېږېدلی دی هلته د موصوف پلار خطیب وو او د ژوند زیاته حصه یې په دِمشق کي تېره کړېده ځکه ورته دِمشقي ویل کیږي.
د علومو زده کړه یې:
په ۷۰۶ هجري کال کي چي د نومړی عمر شپږ کاله هم پوره نه وو د خپل ورور شیخ عبدالوهاب سره یو ځای دِمشق ته راغلی او دده څخه یې سبقونه وویل. پدې وخت کي یې پلار وفات سوی وو.
بل روایت دا دی چي په ۷۰۶ هجري کال کي د پلار سره یو ځای دِمشق ته راغلی وو دلته یې التنبیه او مختصر ابن حاجب کتاب حفظ کړ او د کمال الدین ابن قاضي شهبه رحمه الله څخه یې د فقه علم حاصل کړ او د اصبهاني څخه یې د اصولو تعلیم حاصل کړ د ابن السوید او قاسم بن عساکر او نورو د حدیثو د شیوخو څخه یې سماع او د حدیثو روایت حاصل کړ او د شیخ ابوالجماع مزي شافعي څخه یې تکمیل وکړ چي د موصوف خسر هم دی او د علامه تقی الدین ابن تیمیه شاګرد هم پاته سوی دی. رحمة الله علیهم
سره له دې چي شافعي مسلکي وو د موصوف سره یې ژوري اړیکي لرلې تر دې چي د طلاق او په نورو مسائلو کي د علامه د خیالاتو حمایت یې کړی دی او په دې وجه یې تکالیف هم ګاللي دي.
کله چي علامه وفات سو نو د خپل خسر سره قید خانې ته ولاړی او د هغه د مخ څخه یې پټو پورته کړی او مچ یې کړی.
علمي مقام او درس و تدرییس يې:
حافظ ابن کثیر رحمه الله د خپلي زمانې مشهور او معروف محدث مفسر او مورخ وو ، په تفسیر او حدیث ، فقه اونحو کي بشپړ کمال درلوده، فن رجال او علل حدیث کي ژور معلومات درلودل، حافظ ذهبي رحمه الله په معجم کي نوموړي ته امام ،مفتي، بارع، فقیه ، مفسر، محدث او د مفیدو کتابونو مصنف ویلې دي.
د موصوف ټول ژوند په افتاء مناظره، تصیف، تالیف، درس او تدریس کي تیر شویدي دی، تر یوې مودې پوري  د امام الصالح په مدرسه کي مدرس وو او د علامه ذهبي له وفات څخه وروسته د تنکنریه په مدرسه کي هم مدرس پاتي سویدي، د حنفي علماو مشهور فاضل او عالم صدر الدین علی بن محمد بن العز الاذرعي الدمشقي المتوفی ۷۴۶هجري، د شرح عقیدة الطحاوي مصنف او شیخ محمود بن احمد بن مسعود قونوي دمشقي متوفی ۷۰۰ هجري د عقیدة الطحاوي شارح د موصوف مشهور شاګردان دي.
علمي خدمتونه يې:
نوموړي ډیر ګټور کتابونه لیکلې دي چي د موصوف پخپل ژوند کي  تر لیري لیري ځایونو پوري خواره شوي وو،
۱: التکمیل في معرفة الثقات و الضعفاء والمجاهل : داپه پنځو غټو جلدونو کي دی.
۲: جامع المثانید والسنن الهادي لاقوام سنن: پدې کي د امام احمد مسند يې د حروف په ترتیب مدون کړي، او د هر روایت کوونکي اصحابي ترجمه يې ذکر کړې ، د هغه ټولو مروي مروي روایات ، اصول سته، مسند احمد، مسند بزاز، مسند ابي یعلي، معجم کبیر او نور يې جمع کړي دي، او  د حدیثو زیات علمي ګټي يې وراضافه کړي دي، پدې کي زوائد طبرانی او زوائد ابویعلي يې هم شامل کړي دي.
۳: الاجتهاد في طلب الجهاد:  دا یو رساله ده چي امیر منجک لپاره يې په هغه وخت کي لیکلې وه چي فرنګیانو ایاس قلا محاصره کړې وه.
۴: تخریج ادلة التنبیه.
۵: سند الشیخین.
۷: مختصر علوم الحدیث.
۸: الکواکب الدراري.
۹: الاحکام الصغری په فروع او احکامو کي هم د یو مبسوط کتاب تالیف شروع کړی ووچي مکمل نه سو.
۱۰: تاریخ الکامل: پدې کي تر ۶۲۸ هجري کال پوری حالات لیکل سوي دي.
۱۱: کتاب فضائل القران.
۱۳: البدایة والنهایة: چي په څوارلسو غټو جلدونو کي چاپ سوی دی. ګټوره علمي ذخیره ده چي د تخلیف له پیل نه تر ۷۶۷هجري پوري پکښي تاریخ لیکلي سوی دی.
نوموړی د شعبان ۱۵مه، کال ۷۷۴ هجري کي په دمشق کی ددې دنیا څخه رحلت کړی دی، او په مقبره  صوفیه کي د ابن تیمیه رحمه الله تر څنګ خاورو ته سپارل سوی دی. (مفتاح السعاده، کشف الظنون ، درر کامنه)
رحمة الله علیه
ماخذ: ظفر المحصلین
رحيم الله منيب
رحيم الله منيب د غزنيولايت د ګيلان ولسوالی د ملاجانان د کلي اوسيدونکی دی.افغانستان
ښوونپوهنه
ښوونپوهنه (په انگرېزي: Didactic Method) د ښوونې علم دی.
وېشنيزه:ښوونپوهنه
16 فبروري
16 فبروري د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
د توليد تګلار (مارکسيستي اقتصاد)
د تاریخي ماديزم په مارکسيستي تيورۍ کې د توليد تګلار له لاندې برخو څخه جوړه شوې ده:
مارکس په دې باور وو چې د یو شخص تولیدي وړتیا او په ټولنیزو اړیکو کې ګډون د ټولنیز تولید دوه اساسي ځانګړتیاوې دي، او د پانګوالي تولید په طریقه کې د دې ټولنیزو اړیکو ځانګړې طریقه د انسان د تولیدي وړتیاو د تدریجي ودې سره په ټکر کې ده. یو ډیر تاریخي او پرمختللی مفهوم د ادم سمېت د ژوند کولو طریقه وه، کوم چې د ټولنې د مختلفو ډولونو پراختیا د ټولنې د اتباعو د مادي اړتیاوو د برابرولو پر بنسټ په ګوته کوي.
سردار شاه ولي خان
مارشال سردار شاه ولي خان (۱۶ د اپرېل، ۱۸۸۸ ز. - اپرېل، ۱۹۷۷ ز.) د محمد نادر شاه، سردار محمد هاشم خان او سردار شاه محمود خان ورور او د افغانستان يو پوځي افسر و. هغه په افغانستان کې يو شمېر اهمې رسمي دندې ترسره کړي او د افغانستان په سياسي تاريخ کې يو مطرح شخصيت و.
دندې
وېشنيزه:افغان وزيران وېشنيزه:افغان سرداران
راديواکتيف ککړتيا (هستوي وړانګې)
د راډيواکتيف ککړتیا، کوم ته چې راډيولاجيکل (اشعاعي/وړانګيز) ککړتيا هم ويل کېږي، په سطحو يا په جامداتو، مايعاتو يا ګازونو (د انسان د بدن په ګډون) کې د راډيواکتيف موادو راټولېدل يا شتون دی، په داسې حال کې چې د شتون يې يا اراده نه وي شوي (خپلسري وي) يا ناخوښ وي (د نړيوالې اتومي انرژۍ د ادارې (IAEA) له تعريف څخه).
دا ډول ککړتيا، د راډيواکتيف ناولتيا له امله يو ګواښ پېښوي، کوم چې «یونيز» وړانګې (يعنې الفا، بيټا او ګاما وړانګې) او آزاد «نيوټرونونو» په څېر زيان رسونکې اغېزې پیدا کوي. د ګواښ د اندازې ټاکنه د ککړتيا د غلظت، وتونکو وړانګو انرژۍ، د وړانګو بڼه او د بدن له غړیو سره د ککړتيا د نژديوالي پر بنسټ کېږي. مهمه ده چې بايد روښانه وي چې ککړتيا د وړانګو ګواښ منځ ته راوړي او د «وړانګې» او «ککړتیا» اصطلاحات يو د بل د بديل په توګه نه کارول کېږي.
د راديواکتيف ککړتيا سرچينې په دوو ډلو کې ډلبندي کېدای شي چې دا دي: طبيعي او د انسانانو له خوا منځ ته راغلي. په اتموسفير کې د هستوي وسلې له خوشې کېدو يا د يو هستوي ريکتور د ساتنې د ځای ماتېدلو څخه وروسته، په نژدې هوا، خاوره، خلک، بوټ او ژوي به په هستوي سون توکو او ماتېدو له امله پيدا شويو محصولاتو ولړل شي. له يو بوتلګي څخه د «يورينيل نايټريټ» په څېر راډيواکتيف موادو وتل به فرش (غولی) ککړ کړي او هر هغه زړوکی هم چې د دې خپرو شويو موادو د پاکولو لپاره کار ځينې اخستل کېږي. په پراخه کچه د راډيواکتيف ککړتيا د خپرېدو په حالتونو کې، «بکني ايټول»، د کلوراډو «راکي فليټ پلان»، د فوکوشيما ډايچي هستوي ناورين سره نژدې سيمه، د چرنوبيل ناورين سره نژدې سيمه او له ماياک ناورين سره نژدې سيمې شاملې دي.
د ککړتیا سرچينې
د راډيواکتيف ککړتيا لاملونه ډول ډول کېدای شي. شونې ده چې د راډيواکتيف ګازونو، مايعاتو يا بڅرکو د خوشې کېدو له امله پېښ شي. د بېلګې په ډول: که په هستوي درملو کې کارول شوي «راډيونيوکلايډ» توی شي (په تېروتنې سره يا د ګويانيا پېښې په حالت کې د غفلت له امله)، دا توکي د هغو خلکو په مټ خپرېدای شي چې په همدې سيمه کې تګ راتګ کوي.
شونې ده چې راډيواکتيف ککړتيا د ځينو ځانګړو پروسو حتمي پايله وي، لکه د هستوي سوند توکو د بيا پراسس کولو پر مهال د راډيواکتيف «زينون» خوشې کول. په داسې حالت کې چې د راډيواکتيف موادو ساتنه شونې نه وي، شونې ده چې دا بیا تر خوندي ټينګوالي پورې نري کړای شي. د «الفا» خپرونو په مټ چاپيرياليزې ککړتيا د بحث لپاره، مهرباني وکړئ په چاپېريال کې «اکټينايډونو» ته مراجعه وکړئ.
هستوي ورښت (خوشې کېدل) له ۱۹۵۰ څخه تر ۱۹۸۰ز لسيزې پورې د ۵۲۰ رامنځ ته شويو اتومي چاودنو په مټ د راډيواکتيف ککړتيا وېش دی.
په هستوي پېښو کې، د خوشې شوې راډيواکتيفي بڼې او اندازې يوه کچه، لکه د ريکټر د مخنیوي له ناکامۍ څخه، د سرچينې د اصطلاح په توګه پېژندل کېږي. د متحده ايالاتو د هستوي انتظامي کميسیون تعريف دا ډول کړی چې هغه «له يوې پښې وروسته په چاپېريال کې خوشې کېدونکې راډيواکتيف يا خطرناکو موادو قسمونه او اندازه» ده.
د منځه وړلو عمل له پای ته رسېدو وروسته، په يوه سيمه کې پاتې کېدونکې راډيواکتيفو موادو کې ککړتیا نه وي شامله. په همدې بنسټ، په بندو او ټاکلو خوندي ځايونو کې راډيواکتيف موادو ته په صحيح معنا ککړتيا نه ويل کېږي، سره له دې چې شونې ده د اندازې واحدونه يې يو شان وي.
ساتنه (زيانمن توکي په خوندي ځای کې سمبالول)
ساتنه په چاپېريال کې د ککړتيا د خپرېدو يا له انسانانو سره د اړيکې پيدا کولو يا يې د خوړلو (تېرولو) د مخنیوي بنيادي طريقه ده.
په ټاکلې خونديتابه کې پاتې کېدل، راډيواکتيف توکي له ککړونکو راډيوفونو څخه جلا کوي. کله چې راډيواکتيف مواد د ساتنې له يو ځای څخه دباندې پر پېژندنې وړ کچه راټول شي، همدا اغېزمنه شوې سيمه په عام ډول «ککړه» سيمه بلل کېږي.
د راډيواکتيف موادو د ساتنې لپاره په پراخه پیمانه لارې چارې شته چې په همدې ډول دا د ساتنې له ځايه ورهاخوا خپاره او ککړ ونه ګرځي. د مايع په حالت کې، دا چاره د لوړې کچې يو ځای شويو زېرمه کوونکو شيانو يا لوښو په کارولو سره تر سره کېدای شي، عموماً د «سمپ» سستم (د مایعاتو د راټولېدو لپاره يو لوښي يا سوری/کنده) په مټ چې د هغې وتل (بهر ته خپرېدل) د رايډيو ميټريک يا دودويزو وسايلو په مټ معلوم کړای شي.
چېرته چې شونې وي چې مواد د هوا په مټ ولېږدول شي، په دې ځای کې په پراخه کچه د «ګلووباکس» (ګلو باکس هغه بکس دی، چې بشپړ بندي وي، هوا نه ورننوځي، او د توکې اېښودل يا تجرباتي عمل هغه مهال پکې تر سره کېږي، چې لاسونه د دستکشو له لارې هلته ننويستل شي) څخه کار اخستل کېږي، کوم چې په ډېرو صنعتونو کې د خطرناکو لابراتورونو او پروسو د عملیاتو لپاره يوه عامه طريقه ده. «ګلوباکس» په يو څه منفي فشار کې ساتل کېږي او سوری شوی ګاز په لوړه کچه اغېزمنتيا تصفيه کونکو سره تصفيه کېږي، کوم چې د راډيولاجيکل وسايلو په مټ تر څارنې لاندې نيول کېږي، څو ډاډ حاصل شي چې هغه په سمې طريقې سره کار کوي.
په طبيعي ډول منځ ته راتولونکې وړانګيز فعاليت (راډيواکتيويټي)
په چاپېريال کې په طبيعي ډول ځينې «راډيونيوکلايډونه» منځ ته راځي. د يورانتيوم او توريوم په څېر عناصر او د دوی د خوسا کېدو تولیدات په ډبرو او خاوره کې شته. پوټاشيم-۴۰، کوم چې يو لومړی نيوکلايډ دی، د ټولو پوټاشيمو يوه کوچنۍ سلنه برخه جوړوي او د انسان په بدن کې شته. نور نیوکلايډونه لکه کاربن-۴۱، کوم چې په ټولو ژونديو موجوداتو کې شته، په پرله پسې ډول کايناتي وړانګو په مټ پیدا کېږي.
د راډيواکټيف دا کچه ږ ګواښ پېښوي، شونې ده چې اندازه کېدل يې ګډوډ شي. په طبيعي ډول پيدا کېدونکي «راډيون» ګاز په اړوند یوه ځانګړې ستونزه شته، کوم چې هغه وسيلې اغېزمنې کولای شي چې د عادي شاليد لرونکو سطحو سره نژدې د ککړتيا د معلومولو لپاره نصب شوي دي او شونې ده چې د ناسمو خبرداريو لامل وګرځي. د همدې مهارت له امله د راډيولاجيکل سروی د وسايلو چلونکو ته د پخوانيو وړانګو او ککړتیا څخه د وتونکو وړانګو تر منځ توپير معلومول پکار دي.
په طبيعي ډول پیدا کېدونکي راډیو اکټيف مواد (NORM) سطحې ته راوړل کېدای يا راټولېدای شي، يا د انسانانو د کارونو له امله لکه د کانونو کیندل، د تيلو او ګازو را ايستل او د ډبرو سکرو د مصرف په مټ.
د ککړتیا مديريت او څارنه
شونې ده چې راډيواکټيفي ککړتیا په سطحو يا موادو يا هوا په حجم کې موجوده وي، او د خپرېدونکو وړانګو د معلومولو په مټ د ککړتيا د کچې د اندازه کولو لپاره د ځانګړو لارو چارو څخه کار اخستل کېږي.
د ککړتيا څارنه
د ککړتيا څارنه په بشپړ ډول د وړانګو د څارنې د وسايلو په سم او مناسب ډول ټاکلو او کارولو پورې اړه لري.
د سطحې ککړتيا
د سطحې ککړتيا يا هغه ده چې ټاکلې (ثابته) او يا «په ازاد ډول» وي. د ټاکلې ککړتيا په حالت کې، راډيواکتيف مواد د تعريف تر مخې نه خپرېږي، خو د هغې وړانګيز والی بيا هم اندازه کېدای شي. په خپلواک ډول د ککړتيا په حالت کې، نورو سطحو ته لکه پوستکی يا لباس، يا په هوا کې د داخلېدو سره د ککړتيا د خپرېدو ګواښ موجود وي. په راډيواکتيف سره ککړه سختته سطحه تر يوې ځانګړې ژورتيا پورې توږل کېدای شي، تر څو ککړونکي مواد ځينې لرې کړای شي.