cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ښځو نړيوال تړون
له ۱۹۲۶ز کال راهيسې، دې سازمان د ملتونو له ټولنې سره نژدې اړيکې درلودې. له ۱۹۴۷ز کال راهيسې، IAW د ملګرو ملتونو اقتصادي او ټولنيزې شورا لپاره د عمومي سلاکارۍ حيثيت لري، کوم چې د ملګرو ملتونو لپاره تر ټولو لوړ ممکنه نادولتي سازمان دی او دا څلورم سازمان دی چې دا حيثيت ورکړل شوی. IAW له اروپايي شورا سره هم مشارکتي حيثيت لري. په نيويارک کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر، په جینيوا کې د ملګرو ملتونو په دفتر، په ويانا کې د ملګرو متلونو په دفتر، په پاريس کې په یونيسکو، په روم کې د خوراک او کرنې په سازمان او په سټراسبرګ کې په اروپايي شورا کې استازي لري. په قاهره کې په عربي ټولنه او په رياض کې د خليجي هيوادونو په شورا کې هم استازي لري او په برسلز کې د اروپايي ښځو په ډله (لابي) کې د دې سازمان يو استازی شته. ملګرو ملتونو ته د دې سازمان مشر استازی «شيرل هيلس» ده. ملګرو ملتونو ته د دې سازمان اوسنۍ مرکزي استازې «سون يانګ سون» ده، څوک چې په نيويارک کې د دې مؤسسې د ښځو د وضعيت په اړوند د کميټې مشره او د مؤسسو د کنفرانس لومړۍ مرستياله مشره هم ده. د IAW رسمي کاري ژبې انګليسي او فرانسوي ده. د ځان لپاره يې طلايي رنګ خوښ کړی، کوم رنګ چې له نولسمې پېړۍ څخه په متحده ايالتو کې د روښانفکره مېرمنو د حقوقو خوځښت له بنسټيز رنګ سره اړیکه لري.
الیزابیت باریټ براونینګ
انتقادي استقبال
باریټ براونینګ د خپل ژوند په اوږدو کې په انګلستان او متحده ایالاتو کې په پراخه کچه مشهوره وه. د باریټ براونینګ شعر پر ایملي ډیکنسون خورا اغیز وکړ، د هغې صفت یې وکړ او هغه یې د یوې بریالۍ میرمنې په توګه یاده کړه. په متحده ایالاتو او بریټانیا کې هغه د ټولنیزو بې عدالتیو پر وړاندې د خپل دریځ له امله، همدا شان په متحده ایالاتو کې د غلامي، د ایټالویانو سره د دوی د بهرنیو واکمنانو له خوا بې عدالتي، او د ماشومانو کار د مبارزې په پار لا ډېر شهرت ترلاسه کړ.
د ښځو نړيوال تړون
تاریخچه
د ښځو نړيوال تړون چې مخکې د ښځو د رايې حق نړيوال تړون په نوم پېژندل کېده، له تاریخي اړخه د «پانګوالو روښانفکره ښځو خوځښت» کې  IAW تر ټولو مهم نړیوال سازمان دی. د دې سازمان د جوړولو پرېکړه په ۱۹۲۰ز کال کې په واشنګټن کې د ښځو د رايې حق د ملاتړ په موخه د هغو خلکو له خوا وشوه چې د ښځو نړيوالې شورا له دوه زړي والي څخه ناهيلي شوي وو. دا اتړون په ۱۹۰۴ز کال کې په برلين کې د دويم کنرانس پر مهال په رسمي ډول جوړ شو چې لومړی نوم يې د ښځو د رايې حق لپاره نړيوال تړون (IWSA) و او د خپل تاريخ په اوږدو کې يې مرکز تر ډېره بريده په لندن کې و. د دې سازمان په بنسټ اېښودونکو کې «کاري چاپمين کيټ، ميليسينټ فاوسيټ، هلين لينګ، سوزان بي. انتوني، انيتا اګسپرګ، ريچل فوسټر اويري او کاتي شيرميکر» شامل دي.
له دې وروسته په تر سره شويو ناستو کې په کوپنهاګن (۱۹۰۶ز کال)، امسټرډام (۱۹۰۸ز کال)، لندن (۱۹۰۹ز کال)، سټاکوهلم (جون ۹۱۱ ۱ز کال) او بوداپست (۱۹۱۳ ز کال) کې تر سره شوې ناستې شاملې دي. د  ۱۹۰۹ز کال په فبرورۍ کې جوړ شوی د ښځو لپاره د رايې حق فرانسوي اتحاد (UFSF) له مخکې څخه د ۱۹۰۹ز کال د اپريل په مياشت کې په لندن کې د IWFA له خوا منل شوی و چې د فرانسوي رايې حق خوځښت استايتوب يې کاوه. IWFA همداراز د « us Suffragii» په نوم خپله مياشتينۍ مجله پيل کړه. IWSA د «ايميلن پنکرسټ» په طريقه د رايه ورکونکو د مخالفت پر ضد د «مليسينټ فاوکټ» څخه اغېزمن شوی سازمان و او له همدې امله يې په ۱۹۰۶ز کال کې په لومړي سر کې په «کوپن هاګن» کې د WSPU په ناسته کې له ګډون  نه انکار وکړ.
الیزابیت باریټ براونینګ
انتقادي استقبال
د باریټ براونینګ ژوندلیک لیلیان وایټینګ (۱۸۹۹) خپور کړ چې هغه یې د «تر ټولو فلسفي شاعرې» په توګه یاده کړه او د هغې ژوند «د انجیل پلي شوي مسیحیت» په توګه انځوروي. د وایټینګ له نظره، د «د هنر لپاره هنر» اصطلاح د باریټ براونینګ پر اثارو نه پلي کیږي، ځکه چې هر شعر یې  په ځانګړي ډول هدف لرونکی، او له ډېر «صادقانه لید» نه زیږیدلی دی. وایټینګ په دې انتقادي تحلیل کې، باریټ براونینګ د داسې یوې شاعرې په توګه انځوروي چې د کلاسیکو ادبیاتو پوهه د «معنوي الهام شعوري ډالۍ» سره کاروي.
د ښځو نړيوال تړون
تاریخچه
د ۱۹۲۰ز لسيزې په وروستيو کې، دې سازمان خپل نوم بدل کړ او «د ښځو لپاره د رايې او برابر هويت نړيوال تړون» نوم غوره کړ او په ۱۹۴۶ز کال کې دا نوم هم بدل او اوسنی «د ښځو نړيوال تړون» نوم يې خپل کړ. په لومړي اجرائيه پلاوي کې يې «کاری چاپمين کاټ (مشره)، انيټا اګسپور (لومړۍ مرستياله)، ډونوان بولډن (دويمه مرستياله) او ريچل فوسټر اويري (منشۍ) شاملې وې.
د دې سازمان لومړۍ مشرې «کاری چاپمين کاټ» د خپل مشرتابه پر مهال په متحده ايالتو کې «د ښځینه رايه ورکوونکو ټولنه» تنظيم هم جوړ کړی و.
د سړې جګړې په اوږدو کې IAW يو روښانه لویديځ پلوی دريځ غوره کړ.
د همجنس پرستانو حقوق
په ټولنيز ډول د خپل پرمختګيز ازاد خياله ښځو د حقوقو له دريځ سره سم، IAW د همجنس پرستانو له حقوقو دفاع کوي او د هغوی د حقوقو لپاره هلې ځلې د ښځمنپالنې نه جلا کېدونکې برخه بولي؛ په ۲۰۲۱ز کال کې، IAW او د هغې اړوندې د ايسلينډي ښځو حقوقو ټولنې (IWRA)، داسې مراسم جوړ کړل چې د ښځو خوځښت څه ډول کولای شي، د همجنس پرستانو ضد غږونو په وړاندې مبارزه وکړي، کوم چې په پرله پسې ډول په زياتېدو دي او کوم چې له پولو څخه ورهاخوا د ښځو د حقوقو د يووالي په وړاندې په ګواښ بدلیږي. IWRA ويلي دي چې: « IWRA د ټولو ښځو د ښځمنپالنې لپاره کار کوي، له همجنس پرسته ښځو څخه پرته ښځمنپالنه، ښځمنپالنه نه شي بلل کېدای». د IWRA ډنمارکي اړوند د ډنمارک د ښځو ټولنې ويلي  دي چې: دوی «هوموفيبيا» او «ترانسفوبيا» ته په جدي نظر ګوري او زياتوي چې: «موږ د ټولو هغو اقداماتو ملاتړ کوو، کوم چې د لوطيانو او دوه جنسه خلکو حقوقو ته وده ورکوي» او دا چې «موږ د همجنس پرستانو خوځښت ته د نابرابرۍ په وړاندې مبارزو کې د خپل نژدې متحد په سترګه ګورو او موږ په ګډه د داسې يوې ټولنې لپاره مبارزه کوو، چېرې چې جنس او جنسیت په یو فرد محدوديتونه نه لګوي». د IAW نارويژني اړوند، د ښځو د حقوقو لپاره نارويژنۍ ټولنه، د جنسي میلان، جنسيتي پېژندګلوي او جنسيتي څرګندونو پر بنسټ د توپيري چلند پر ضد د قانوني خونديتوبونو ملاتړ کوي.
لاریون
لاریون د یوه ډله خلکو له‌خوا هغه اقدام دی چې د یوې سیاسي موخې یا بلې ګټې لپاره پر یوه اندېښمنوونکي علت د اعتراض لپاره کېږي؛ تر ډېره په لاره کې د ډله‌ييز تګ په بڼه وي چې په یوه ټاکلي ځای کې سره راټولېږي او د ویناوالو خبرې اوري. لاریون له ډله‌ييزې جلسې یا ناستې سره توپیر لري.
د بکارت پرده
د بکارت پرده، په انګرېزي؛ (Hymen) د ښځو د جنسي آلې د دخول په سيمه کې اواره پرده ده، او د تناسلي الې په خوله کې شتون لري، د بکارت پرده په هغو پېغلو کې وي چې هېڅکله یې جنسي اړيکه نه وي ټينګه کړې، په ساده توګه؛ هغه نجونې چې د بکارت پرده لري باکره ورته ويل کېږي. د بکارت پرده په ځينو ټولنو په ځانګړې توګه په افغاني ټولنه کې ډېر اهميت لري، د يوې نجلۍ عفت او عزت ګڼل کېږي، دوی په دې‌ باور دي چې کومې نجلۍ چې د بکارت پرده لري هغې هېڅکله جنسي اړيکه نه ده نيولې، مګر په اصل کې دا باور يې غلط دی، يوازې ۶۰سلنه نجونې د بکارت پرده لري، پاتې نور يې په بېلابېلو دلايلو د بکارت پرده نه لري. يوازې جنسي اړيکه يې د پردې کېدو لامل نشو ګڼلای.
لاریون
د لارو بندولو او کار بندیز په څېر اقدامات هم ښايي لاریونونه وبلل شي. لاریون کېدای شي تاوتریخجن یا سوله‌ييز وي (ګډونوال یې معمولاً «سیاسي مبارزه» بولي)، یا هم کېدای شي په سوله‌ييز ډول پیل شي او شرایطو ته په کتو سره پر تاوتریخوالي بدل شي. کله ناکله د بغاوت ضد پولیس یا د قانون د پلي کولو نورې ادارې هم په کې مداخله کوي. په ځینو مواردو کې ښايي دغه کار د دې لپاره وشي چې د اعتراض د پېښېدو مخه ونیسي. په نورو مواردو کې ښايي د دې لپاره وشي چې د رقیبو ډلو تر منځ د شخړې مخه ونیول شي یا هم ښايي د دې لپاره وشي چې د لاریون د پراخېدو او پر تاوتریخوالي د بدلېدو مخه ونیول شي.
د بکارت پرده
د نارينه او ښځينه تناسلې سېسټومونه نه يوازې د تکثر دنده پر غاړ نه لري، بلکې اطراحيه، تکثري او د جنسي غرېزې د پوره کېدو ټولې دندې پر مخ وړي. هېڅ داسې آزموینه يا څېړنه نشته چې وښيي نجلۍ په طبيعي ډول د بکارت پرده درلوده که نه، د بکارت پردې شلېدل ډېر نری درد او ځينې وخت وينه لري.
لاریون
تاریخچه
دا اصطلاح د ۱۹مې پېړۍ له منځنیو کلونو راهیسې کارول کېږي، لکه څرنګه چې «د هیولا جلسه» (monster meeting) اصطلاح په لومړیو کې د معترضانو لویو راټولېدنو ته د کارېدو په موخه په ایرلنډ کې رامنځته شوه او الهام یې له ډانیل اوکنل (۱۷۷۵-۱۸۴۷) څخه اخیستل شوی و. لاریونونه یو ډول فعالیت دی چې معمولاً د خلکو د راټولېدو په بڼه په پلې لاره تګ ته ویل کېږي. له دې امله، کله چې د یوې نظریې اړوند خلک راټولېږي، دا چاره د هغې نظریې اهمیت څرګندوي.
د بکارت پرده
ممکن د لومړۍ جنسې اړيکې پر مهال لږ درد ولري يا هم لږ وينه وبهېږي، هغه هم د پردې د پرې کېدلو پر مهال. ځينې نجونې دا وينه لري او ځينې يې نه لري، دا وينه ډېره چټکه نه وي. يوازې د يو څو ثانيو لپاره دوام کوي. هغه هم يو څو څاڅکې.
لاریون
تاریخچه
لاریونونه کولای شي د یوې عمومي موضوع په ځانګړي ډول یوه شکایت یا ټولنیزې بې عدالتۍ په اړه یو لیدلوری (که مثبت وي یا منفي وي) عام کړي. که ډېر خلک ګډون په کې وکړي، معمولاً لاریون بریالی بلل کېږي. څېړنو ښودلې ده چې د دولت پر ضد لاریونونه په بډایه هېوادونو کې تر بېوزلو هېوادونو ډېر پېښېږي.
د بکارت پرده
د بکارت پردې ډولونه
د بکارت پرده ډېر ډولونه لري، خو ترټولو مهم او ډېر ډولونه يې په لاندې توګه دي؛
لاریون
وختونه او موقعیتونه
کله ناکله د لاریون لپاره ټاکل شوې نېټه او ځای تاریخي یا فرهنګي اهمیت لري، لکه د هغې پېښې کلیزه چې د لاریون له موضوع سره تړاو ولري.
موقعیتونه هم تر ډېره له موضوع سره د اړیکې په دلیل ټاکل کېږي. د بېلګې په توګه که لاریون له کوم بهرني هېواد سره د ستونزو په موخه وي، ښايي په داسې ځای کې ترسره شي چې له هغه هېواد سره تړاو ولري چې سفارت یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
د بکارت پرده
بڼه او رنګ
د بکارت پرده د هلال په څېر (کله چې سپوږمۍ يا مياشت مکمله نه وي یعنې نيمه وي نو دغه شکل ته هلال وايي) بڼه يا شکل او ګلابي وزمه رنګ لري. د بکارت پرده په اسانۍ سره نه لېدل کيږي خو لېدنه يې شونې ده.
لاریون
وختونه او موقعیتونه
په داسې حال کې چې ثابت لاریونونه ښايي په پلو لارو کې ترسره شي، لوی لاریونونه معمولاً په واټونو کې کېږي. کېدای شي رسمي اجازه ولري یا له رسمي اجازې پرته ترسره شي.
د بکارت پرده
د وينې د بهر کېدو لاره
د بکارت پرده مياشتني ناروغۍ يا Menstruation دوينې د بهر کېدو لار ده په بکارت پرده کې دوه کوچني سوري دي، چې له دغه سوريو څخه د مياشتني ناروغي يا Menstruation وينه بهر کيږي، کله چې د بکارت پرده په غېرې نارمل ډول سره نمو وکړي او ياد سوري بند کړي، نو بيا په ښځو کې مياشتنۍ ناروغۍ منځ ته راځي خو وينه نه بهر کيږي، چې دغه ستونزه بيا جراحي عملياتو ته اړتيا لري. ځيني وخت ښځې وايي چې هېڅ مياشتنۍ ناروغي نه لرم، په حقيقت کې مياشتنۍ ناروغي شته، خو د بکارت پردې د سوريو د بندېدو له امله وينه بهر نه وځي.
لاریون
سوله‌ييز او تاوتریخجن
ځینې لاریونونه او اعتراضات کېدای شي تر یوه حده د موټرونو، کاروبارونو، ننداره‌چیانو او پولیسو په مقابل کې د بلوا یا تاوتریخوالي لامل شي. پولیس او پوځیان په دغه ډول شرایطو کې د لاریونوالو په مقابل کې د نا وژونکو ځواکونو یا داسې وسلو کارولو ته لاس اچوي چې کمې وژونکې وي، لکه ټېزر، ربړي مرمۍ، فلفل سپرېګانې او اوښکې بهونکی ګاز. کله ناکله د مخنیوي په موخه د دغو وسلو د کارولو له امله تاوتریخجن حالات رامنځته کېږي چې کېدای شي د یوې شخړې تحریک، بې ثباتۍ یا شدت لا ډېر کړي.
د بکارت پرده
پوښل
په نارمل او روغتيايي ډول سره د بکارت پرده د مهبل يا د ښځې تناسلي آلې لاندې برخه يا سوری پوښوی نه ټول مهبل. که چېرې د بکارت د پردې په وسيله ټول مهبل پوښل شوی وي، نو دا بيا د بکارت پردې غشاء په غېرې روغتيايي ډول سره نمو کړي او صحي نه ده.
د بکارت پردې دنده
تر ډېرو څېړونو وروسته هم طبي ساينس پوهان په دې نه دي توانېدلي، چې ديادې پردې ځانګړې دنده او ګټه په څه کې ده، دا ځکه چې له جنسي اړيکو وروسته د بکارت پرده له منځه ځي خو کومه روغتيايي ستونزه نه رامنځ ته کوي.
لاریون
نړیوال
د سوله‌ييزو لاریونونو حق په نړیوالو کنوانسیونونو په ځانګړي ډول د مدني او سیاسي حقونو د نړیوال تړون په ۲۱مه او ۲۲مه مادو کې تضمین شوی دی (چې د سوله‌ييزو راټولېدو د حق په نامه دی). د دغه حق پر اجرا د ملګرو ملتونو د سازمان ځانګړی رپورټر څارنه کوي. په ۲۰۱۹ کال کې یې راپور د سوله‌ييزو راټولېدنو پر ازادۍ د محدودیتونو له امله خبرداری ورکړ: "ځانګړي رپورټر په ځینو هېوادونو کې د هغو قوانینو د تصویب په اړه ژوره اندېښنه ښودلې ده چې پر راټولېدنو کلک محدودیتونه لګوي، په دې کې د ټولیزو ممنوعیتونو اړوند مقررات، جغرافیايي محدودیتونه، اجباري اعلامیې او جوازونه شاملېږي. [...] د سوله‌ييزو لاریونونو د ترسره کولو لپاره مخکېنۍ اجازې ته اړتیا له نړیوالو قوانینو سره په ټکر کې ده [...]."
د بکارت پرده
له جنسي اړيکو پرته د بکارت پردې پرې کېدل نه احساسيږي
کله چې د آس سورلۍ، باسيکل او جمنسټيک تمرين په کولو سره د بکارت پرده څېرې شي، نو درد او نور حس يې نشي کېداي، خو يوازې وينه ترسترګو کېدای شي. د جنسي اړيکو له امله د بکارت پردې پرې کېدنه بيا په ډېره کمه اندازه سره درد لري او حس يې کيږي.
لاریون
انګلستان
د جدي ترتیب شویو جرمونو او پولیسو د ۲۰۰۵ کال قانون او د ترهګرۍ د ۲۰۰۶ کال قانون څرګندوي چې ځینې سیمې د «خوندي سیمو» په توګه ټاکل شوې دي چې اشخاص هلته د ننوتلو اجازه نه لري. تر دې وړاندې دا ځایونه پوځي اډې او اتومي برېښناکوټونه وو، خو قانون په ۲۰۰۷ کال کې بدل شو او نورې هغه سیمې هم په کې شاملې شوې چې تر ډېره سیاسي دي، لکه ډاونېنګ واټ، وسټ‌مېنسټر ماڼۍ او MI5 او MI6 ودانۍ. تر دې وړاندې به پر دغو سیمو تېري کوونکي اشخاص په هغه صورت کې نه نیول کېدل چې کوم جرم به یې نه و کړی او له سکورټ سره به بیرون وتل، خو د قانون له اصلاح سره دا موضوع بدله شوه.
د بکارت پرده
د بکارت پردې د پرې کېدو لامل يوازې جنسي اړيکې نه دي
په عامو او نالوستو خلکو کې تر ډېره دا عقيده شتون لري چې د بکارت پردې پرې کېدل او له منځه تلل يوازې او يوازې د جنسي اړيکو پر اساس کېدای شي. دا سمه ده چې د جنسي اړيکو وورسته د بکارت پرده له منځه ځي، خو جنسي اړيکې د بکارت پردې يواځنی لامل نه دی. ټوپ وهل، باېسکل، آس چلول، جمنسټيک کول او ځيې نورې ناروغۍ هم لامل کېدای شي ترڅو د بکارت پرده پرې شي.
د بکارت پرده په ژوند کې يو ځل وي
د بکارت پرده چې يو خل له منځه لاړه شي بيا په هېڅ صورت سره منځ ته نه راځي، تر اوسه داسې جراجي عمليات نه دي تر سره شوي، ترڅو له منځ تللې د بکارت پرده بيا منځ ته راوړي. مصنوعي پردې شته مګر هېڅ بريالۍ پايله نه لري.
په حیواناتو کې
ډیری تی يا سينه لرونکي حیوانات انسانانو ته ورته تناسلي اندام او پرده لري. حیوانات لکه شیمپانزي، فيل، پسونه ، کبان او اسونه.
دا هم ولولئ
پېغلتوب
د برتانيا فوځ
د برتانيا فوځ د هېواد د ځمکنۍ جګړې اصلي ځواک او د شاهي سمندري او شاهي هوايي ځواک تر څنګ د برتانيا د وسله والو ځواکونو يوه برخه ده. تر ۲۰۲۲ زکال پورې برتانوي فوځ ۸۰۹۷۶ منظم پوره وخته غړي، ۴۰۹۰ “Gurkhas” او ۵۲۶۰۰ تنه زېرمه غړي (چې ۲۹۴۰۱ تنه يې په خپله خوښه زېرمه فوځ کې او ۲۳۱۹۹ تنه يې په منظم زېرمه فوځ کې پخواني تنظيم شوي غړي دي) لري.
د معاصر برتانوي فوځ تاريخ په انګريزي فوځ او سکاتلينډي فوځ کې د وړاندې والي په درلودلو سره ۱۷۰۷ز کال ته ورګرځي، چې په ۱۶۶۰ ز کال کې د بيارغونې پر مهال جوړ شوي وو. د برتانوي فوځ “British Army” اصطلاح په ۱۷۰۷ زکال کې د انګلېنډ او سکاتلېنډ تر منځ د يووالي له قوانينو “Acts of Union” څخه وروسته تصويب شوه. د برتانوي فوځ غړي پاچا ته د خپل سر قوماندان په توګه د ژمنتيا سوګن کوي، مګر د ۱۶۸۹ز کال د حقونو لايحه “Bill of Rights of 1689” او د ۱۶۸۹زکال د حقونو د ادعا قانون “Claim of Right Act” له پاچا څه غوښتنه کوي، د سولې په وخت کې د فوځ ساتلو په موخه بايد د پارلمان رضايت ولري. د همدې له امله پارلمان لږ تر لږه په هرو پينځو کالونو کې يو ځل د وسله والو ځواکونو قانون “Armed Forces Act” په تصويبولو سره د فوځ تاييد کوي. فوځ د دفاع وزير له لورې اداره کېږي او د لوی درستيز له لورې يې مشري يا قومانده کېږي.
برتانوي فوځ چې په اصل کې له پياده او سپرو څخه جوړ شوی دی، په برتانوي عسکري نظام کې يو له دوه منظمو ځواکونو څخه و (د برتانوي فوځي ځواکونو هغه برخې، چې د سمندري ځواکونو خلاف د ځمکنۍ جګړې دنده ورکول شوې وه)، چې دويم ځواک يې د “Board of Ordnance” په نوم د توپخانې فوځي قطعه “Ordnance Military Corps” وه (چې له شاهي توپچي، شاهي انجنيرانو او شاهي کان کېندونکو څخه جوړه شوې وه)، چې له اصلي ملکي کميساري څانګې “Commissariat Department” تر څنګ نورې څانګې زېرمه او اکمالوي. برتانوي فوځ کې لښکرکوټونه او نورې څانګې هغه وخت په پام کې ونيول شوې، چې په ۱۸۵۵ زکال د توپخانې بورډ  له منځه لاړ. د بورډ نورې زياتې ملکې څانګې د جګړې دفتر “War Office” نومې اداره کې جذب شوې.
د برتانيې فوځ د اوه کالونو د جګړې، د امريکا د اوښتونيزې جګړې، ناپيليوني جګړو، د کريميا جګړې او د لومړۍ او دويمې نړيوالو جګړو په ګډون د نړۍ د سترو قدرتونو تر منځ په سترو جګړو کې ونډه اخېستې ده. په دې ډېری پرېکنده جګړو کې د برتانيې برياليتوبونو دې هېواد ته لاره هواره کړه، چې نړيوالې پېښې تر خپل اغېز لاندې راولي او ځان د نړۍ د يو مخکښ نظامي او اقتصادي قدرت په توګه رامينځته کړي. د سړې جګړې له پای ته رسېدلو راهېسې د برتانيې فوځ د جګړې په يو شمېر سيمو کې خپور [ښکېل] شوی دی، چې زياتره وخت د اکتشافي ځواک د برخې، ايتلافي ځواک يا د ملګرو ملتونو د سوله ساتي عمليات د برخې په بڼه و.
جوړښت
د انګريزي کورنۍ جګړې تر وخته پورې، انګلېنډ هيڅکله داسې يو منظم فوځ نه درلود، چې د مسلکي افسرانو او مسلکي فرقه مشرانو او ډلګۍ مشرانو لرونکې وي. دې هېواد پر فوځي وزمه فوځ يانې ملېشې باندې تکيه کوله، چې د سيمه ييزو چارواکو يا د اشرافيت له مخې د چمتو شويو خصوصي ځواکونو په واسطه منظم شوې وه؛ يا دا چې فوځ يې په پيسو د ګومارل شويو اروپايي فوځيانو پر بنسټ و. د منځنيو پېړيو له وروستيو څخه تر انګريزي کورنۍ جګړې پورې هغه وخت چې د هغه ځواک په څېر يو بهرني اکتشافي ځواک ته اړتيا وه، چې د انګلينډ پينځم هينري فرانسې ته ولېږدوه او په ۱۴۱۵ز کال اګينکورټ جګړه کې وجنګېده، د اکتشافي يا علمي سفر د مودې لپاره يو مسلکي فوځ جوړ شوی و.
د انګريزي کورنۍ جګړې پر مهال د اوږد مهاله پارلمان غړي په دې وپوهېدل، چې سيمه ييزو ټولنو (لکه ختيځه ټولنه) کې د منظم شوې ولايتي ملېشې د کارولو مشري زياتره وخت د پارلمان د ځايي غړو (چې د عوامو او مشرانو دواړو مجلسونو څخه وو) له لورې کېدله، په داسې حال کې چې د پارلماني غړو تر واک لاندې سيمو د جګړې ګټلو توان نه درلود. نو پارلمان دوه کارونه پيل کړل. يو کار د ځان نه منلو يا د خواهشاتو وژونکی حکم و، چې پارلماني فوځونو کې د افسرانو په توګه له خدمت کولو څخه د پارلمان د غړو مخنيوی کوي. دې چارې پارلمان کې د ملکي وګړو او د ملکي افسرانو د لښ تر منځ توپير رامنځته کړ؛ چې ملکي وګړو په اصل کې غوښتل د پروتستانت د شېخانو کليسا پورې تړلي وي او د مزاج له مخې د شاهي پلويو پر وړاندې د پخلاينې پلوي وو، په داسې حال کې چې دويمې ډلې غوښتل دينپوهنه برخه کې د هغې چا پر وړاندې خپلواک (ډله ييز)، چې دوی ورته راپور ورکوي. دويم کار د پارلمان په تمويل د يو فوځ د جوړونې لپاره قانون ايښودنه و، چې مشري يې ستر جنرال توماس فايرفاکس کوله، چې د نوي موډل فوځ “New Model Army” (چې به اصل کې په نوې بڼه جوړ شوی و) په توګه وپېژندل شو.
په داسې حال کې چې دا د جګړې د ګټلو يو نوی جوړښت يا فرمول ثابت شو، ياد فوځ چې د منظم کېدلو او په سياسي ډول د فعالېدلو په حال کې و، د انتقالي دورې پر سياست يې واکمني وکړه او په ۱۶۶۰ زکال کې په پراخه کچه ناخوښ وګڼل شو. نوي موډل فوځ ته ۱۶۶۰ زکال کې د پاچاهۍ د بيارغونې په وخت کې اداينه شوې او له منځته تللی و. د زياتو لسيزو لپاره د اوليور کرومويل تر څار يا قيموميت لاندې د نوي موډل فوځ ادعا شوي تېري د تبليغاتو په توګه کارول شوي وو (او لا هم د ايرلينډ په ولسي ادب کې څرګندېږي) او د وېګ ډلې د تل پاتې فوځ له جوړولو څخه مخ وګرځاوه. د ۱۶۶۱ او ۱۶۶۲ زکالونو د ملېشې قوانينو د ځايي چارواکو له لورې د ملېشې له رابللو او په واسطه يې د خپلو سيمه ييزو سيالونو له ځپلو څخه د هغوی مخنيوی وکړ. د ملېشې رابلل يوازې د پاچا او ځايي اشرافيانو د هوکړې په شتون کې شوني وو.
دويم چارلس او د نوموړي کاوالېر [وړ نوم دی، چې اعتباري سپور عسکر ته وايي] ملاتړو تر شاهي واک لاندې د نوي فوځ ملاتړ وکړ او د دوی له ملاتړ څخه سمدستي وروسته، بيارغونې د دې ډول فوځ په جوړولو کار پيل کړ. د انګرېزي فوځ “English Army” لومړني کنډکونه د له مينځه تللي نوي موډل فوځ د غړو په ګډون د ۱۶۶۰ زکال د نومبر او ۱۶۶۱ز کال د جنوري تر منځ جوړ شوي وو او د انګليستان لپاره يو نوی منظم فوځي ځواک شو، چې د پارلمان له لورې تمويلېده. شاهي سکاتلنډيان او ايرلينډي فوځونه د سکاتلينډ او ايرلينډ د پارلمانونو له لورې تمويل شوي وو. پارلماني واک د ۱۶۸۹ز کال د حقونو د لايحې “Bill of Rights 1689” او د همدې کال د حقونو د ادعا قانون “Claim of Right Act 1689” له مخې رامينځته شوی و، که څه هم پاچاهۍ لږ تر لږه د نولسمې پېړۍ تر پای ته رسېدلو پورې د فوځي ادارې د بېلابېلو برخو تر خپل اغېز لاندې راوستلو ته دوام ورکړ.
له بيارغونې [دورې] څخه وروسته دويم چارلس له خپلې عمومي بوديجې څخه د ۱۲۲۰۰۰ يورو په لګښت، د پياده او سپرو ځواکونو څلور کنډکونه راټول کړل او هغوی يې خپل ساتونکي وبلل. دا کار د تل پاتې انګرېزي فوځ بنسټ شو. په ۱۶۸۵ز کال کې يې کچه پلو عسکرو کې ۷۵۰۰ تنو او لښکرکوټونو کې ۱۴۰۰ تل پاتې دېره فوځيانو ته پورته شوه. په ۱۶۸۵ زکال کې يوې سرکښۍ يا پاڅون دويم جيمز ته لاره هواره کړه، چې د فوځيانو ګڼه ۲۰۰۰۰ نارينه وو ته لوړه کړي. ياده کچه په ۱۶۸۵ز کال کې هغه مهال ۳۷۰۰۰ وه، چې انګلېنډ د فرانسې او ديوکي جګړې د پای ته رسولو پړاو کې ونډه ولوبوله. واک ته د ويليم او ماري له رسېدلو څخه وروسته، انګلېند د ستر اتحاد جګړه “War of the Grand Alliance” کې ځان ښکېل کړ، چې ښکېلتيا يې په اصل کې بېرته د دويم جيمز (د ماري پلار) واک ته د رسولو په پار د فرانسوي بريد د مخنيوي په موخه وه. په ۱۶۸۹ز کال کې درېيم ويليم فوځ ۷۴۰۰۰ او وروسته په ۱۶۹۴ز کال کې ۹۴۰۰۰ تنو ته پراخه کړ. پارلمان يې په اړه خورا اندېښمن و او د ځواکونو کچه يې په ۱۶۹۷ز کال کې ۷۰۰۰۰ ته راښکته کړ. سکاتلېنډ او ايرلېنډ په نظرياتي ډول بېل فوځي جوړښتونه درلودل، مګر په نارسمي ډول له انګريزې ځواک سره يو ځای يا ګډ وو.
جیمي لی شپږ
شپږ په 12 کلنۍ کې د اداکارۍ دنده پیل کړه. هغې خپل لومړی رول د کلیو ډی واچټر په ټلویزیوني لړۍ ایلا کې ترسره کړ.
شپږ د ډرامې لړۍ D5R (په بشپړ ډی وجیور کې) کې د امبر په توګه د هغې رول سره مشهور شو. پرته له دې چې د ډرامې روزنې تعقیب کړي، شپږ د 300 ځوانانو سره د پلټنې په جریان کې په شپاړس کلنۍ کې د کیټینټ لړۍ کې د امبر په توګه مخکښ رول ترلاسه کړ.
د 2020 په فبروري کې هغه د جون وان ایرډ لخوا په کامیډي هاري د کوچنيانو وین ګوري کې لیدل کیدی شي. تولید د د فارس تیاتر په لاس کې دی. دا د هغې لومړی پړاو دی.
هغه په یوټیوب کې د خپل ورځني ژوند په اړه ویډیوګانې ساتي. هغې د 2021 په مارچ کې د ډیسک جاک په توګه پیل وکړ. په 2022 کې هغې په VTM کې غداران کې برخه واخیسته چیرې چې هغه غداره وه.
تاریخ کښنه
نور وګوره
وېشنيزه:وخت وېشنيزه:عثماني امپراتوري وېشنيزه:عثماني خلافت وېشنيزه:اردو ژبه وېشنيزه:پېښليک وېشنيزه:تاريخپوهان
د ایټالیا لومړی اومبرتو
لومړی اومبرتو (زوکړه: د ۱۸۴۴ زکال د مارچ ۱۴ مه – مړینه: د ۱۹۰۰ زکال د جولای ۲۹ مه) ایټالوي واکمن و چې د ۱۸۷۸ زکال د جنوري میاشتې له ۹ مې نیټې څخه یې د ۱۹۰۰ زکال د جولای تر ۲۹ مې نېټې پورې هغه مهال چې ترور کړای شو د ایټالیا د پاچا په توګه دنده ترسره کړه.
د اومبرتو واکمني د افریقا په شمال کې د ایټالوي استعمار د پراختیا شاهده وه چې په بریالیتوب سره یې وکولای شول په ۱۸۹۶ زکال کې د ایتوپیا له سترواکۍ څخه د ادوا په جګړه کې له ماتې خوړلو سربېره اریتره او سومالیا ونیسي. نوموړي په ۱۸۸۲ زکال کې د جرمني له سترواکۍ او اطریش – هنګري سره درې اړخیز اتحاد رامنځته کړ.
نوموړی د خپلو محافظه کاره سیاستونو او همدارنګه په میلان کې له باوا عام وژنې څخه د ملاتړ له امله په کلکه سره د کیڼ اړخو ډلو له کرکې سره مخ و. په ځانګړې توګه انارشېستانو ترې کرکه لرله او د هغه د واکمنۍ په لومړي کال کې یې د ده د ترور هڅه هم وکړه. نوموړی له باوا عام وژنې دوه کاله وروسته د ګائتانو بریشي په نامه د یو بل انارشیست له خوا ووژل شو.
واک ته رسېدل او د ترور لومړۍ هڅه
اومبرتو د خپل پلار له مړینې وروسته (د ۱۸۷۸ زکال د جنوري په ۹ مه) واک ته ورسېد، هغه د دې پر ځای چې ځانته د (ساوي) د «څلورم اومبرتو» لقب وټاکي ځان یې د «ایټالیا لومړی اومبرتو» وباله او هوکړه یې وکړه چې پلار یې د باسلیکا سوپرګا سلطنتي مقبرې پر ځای د روم په پانتئون معبد کې خښ شي. هغه مهال چې نوموړی له ملکې مارګریتا او لومړي وزیر بندیتو کایرولي سره یوځای په شاهي سفر روان و، د ۱۸۷۸ زکال د نومبر په ۱۷ مه د جوواني پاسانانته په نامه انارشېست ځوان له خوا په ناپل کې د مارش پر مهال ورباندې د چاقو ګذار وشو. پاچا په خپلې تورې سره د هغه د ګذار دفاع وکړه خو کایرولي د پاچا څخه د دفاع پر مهال په کلکه سره په پښه ټپي شو. احتمالي قاتل په داسې حال کې په اعدام محکوم شو چې قانون یوازې د پاچا د مړینې په صورت کې د هغه د اعدام جزا قانوني بلله. پاچا دغه حکم د هغه په عمر قید واړوه او نوموړی یې د ۱.۴ متره (۴ فوټه ۷ اینچه) لوړوالي لرونکې خونه کې بندي کړ، هغه یې له روغتیايي خدمتونو څخه محروم او همدارنګه یې په ۱۸ کیلوګرامه (۴۰ پونډه) زنځیر باندې په دغه خونه کې وتاړه. پاسانانت درې لسیزې وروسته د اروایي درملنې په یوه مرکز کې ومړ.
بهرنی پالیسي
د بهرني سیاست په برخه کې اومبرتو تر ټولو لومړی له اطریش – هنګري او د جرمني له سترواکۍ سره درې ګونی اتحاد تائید کړ او په مکرر ډول یې وین او برلین ته سفرونه وکړل. ورته مهال په ایټالیا کې یو شمېر کسانو خپلو اطریشي دښمنانو ته چې لا یې هم د ایټالیا تر ادعا لاندې سیمې په واک کې وې، د دښمنۍ په سترګه کتل. اومبرتو چې یو پیاوړی پوځ پالونکی و، او د پروس – جرمني له پوځ سره یې پرېمانه لیوالتیا لرله همدا و چې جرمني ته به یې د سفر پر مهال د پروس له لښکرو څخه یو ځل لیدنه کوله او همدارنګه په دې ډېر خوشاله و چې یوځل یې اجازه موندلې وه له فرانکفورت بهر د هوسر پروس د یوې ډلګې پوځي مانورونه رهبري کړي. د جرمني سترواک دویم ویلهلم په یوه لیدنه کې ورته ویلي چې باید د ایټالیا پوځ (Regio Esercito) تر دومره کچې پیاوړی کړي څو پرمټ یې دا وړتیا ولري چې پارلمان لغو او د یو دیکتاتور په توګه واک وچلوي.
د نوموړي په سیاستونو باندې تر ډېره نیوکې د ده له خوا د ټاکل شوو لومړیو وزیرانو، په میزوګیورنو (سویلي ایټالیا) کې د سازمان یافته جنایت کارانو د قدرت دوام او همدارنګه په سیسیل باندې د سیسیلي مافیا او کامپانیا باندې د کامورا مافیايي ډلې د واکمنۍ له امله وې. د سیسلي د مافیا او کامورا دواړو مافیايي ډلو د «موازي دولتونو» په توګه عمل کاوه او د هغو ځواک په روم کې د متوالي حکومتونو له خوا زغمل کېده، ځکه دواړو ډلو په ټاکنیزو درغلیو او د رایو ورکولو په شمېر زیات ښودلو کې ونډه لرله او د دوی مشرانو به پرېکړه کوله چې څوګ ګټونکی واوسي. له دې امله چې د سویلي ایټالیا په ټاکنو کې د دغو جرمي ډلو له ملاتړ پرته بریا امکان نه درلود، سیاستوالو به د کامورا او مافیا ډلو سره معامله کوله او د د رایو په بدل کې به یې د هغوی جنایتونه زغمل. سویلي ایټالیا د دغه هېواد تر ټولو شاته پاتې برخه وه چې په لوړه کچه په کې بېوزلۍ او کډوالۍ شتون درلود او د وګړو د بې سوادۍ کچه یې هم له ۷۰ سلنه څخه لوړه وه.
د سویلي ایټالیا (Mezzogiorno) استازو به تل په دغه برخه کې د زیاتو ښوونځیو د جوړلو پر خلاف رایه ورکوله او په دې توګه سره به یې په سویل کې هر ډول شاته پاتې والي او بې وزلۍ ته دوام ورکاوه، ځکه چې دلته واکمنو دواړو ډلو د هرې هغې ټولنیزې اصلاح سره مخالفت کاوه چې ګمان به کېده د دوی قدرت ګواښوي. له دې سره پاچا د ټولنیزو اصلاحاتو پر ځای لوړ پوځي لګښتونه غوره بلل او هرکال به د ایټالیا دولت د تحصیلي لګښتونو ۱۰ چنده په پوځي برخه لګوله. اومبرتو چې د تهاجمي میلیټیارېزم (پوځ پالنې) پلوي و یو مهال یې وویل چې د پوځي بودیجې د کمښت منل به «یوه وحشتناکه رسوايي وي او کېدای شي له امله یې په ټولیزه توګه له ټولو سیاستونو شاته پاتې شو». د پوځي بودیجې له کمښت سره د اومبرتو مخالفت لږ تر لږه له دې امله وه چې هغه سترواک دویم ویلهلم ته ژمنه ورکړې وه چې له فرانسې سره د جګړې په صورت به کې ایټالیا د پوځ ۵ لواګانې جرمني ته لېږي، هغه ژمنه چې پاچا هېڅکله مناسبه وه نه ګڼله له خپلو لومړي وزیرانو سره یې شریکه کړي.
اومبرتو له استعماري پراختیا سره چې په ۱۸۸۵ زکال کې په اریتره کې د ماساوا په اشغال سره پیل شوه، لېوالتیا لرله. له همدې امله په ۱۸۸۰زکال کې ایټالیا سومالیا هم اشغال کړه. د ایټالیا د ستونزو لپاره د اومبرتو ترجیحي حل لار د خلکو شدید مخالفت ته له پام کولو پرته د ایتوپیا اشغال و چې له امله یې له خپل سخت دریځي امپریالېست لومړي وزیر فرانچسکو کریسپي څخه ملاتړ وکړ، هغه چې د ۱۸۹۵ زکال په مۍ میاشت کې یې څرګنده کړې وه چې «د پارلمان په موجودیت کې د مطلق حکومت کولو امکان شتون نه لري». د ۱۸۹۳ زکال په ډسمبر میاشت کې اومبرتو له دې سره چې کریسپي په بانکا رومانا رسوايي او ګڼو نورو چلوټیو کې د ګډون له امله خپل شهرت له لاسه ورکړی و خو پاچا د هغه دغه چارې «محرمانه» وبللې او هغه یې د لومړي وزیر په توګه وټاکه. له دې امله چې کریسپي په پریمانه کچه پوروړی و، پاچا په پټه سره له ده سره ومنله چې د پاچا د لارښوونو څخه د پیروي په بدل کې یې پورونه پرې کوي.
اومبرتو چې په ښکاره ډول یې پارلمان یوه «بده ټوکه» باله د پارلمان له بیاځلي ناستو څخه یې مخه ونیوله څو نه شي له کریسپي څخه د رومانا بانک د رسوايي اړوند ستونزمنې پوښتنې وکړي. کریسپي یوازې د خپل پارلماني خوندیتوب پر مټ له قانوني چلن ځان ژغوره. هغه مهال چې پاچا ته وویل شول له کریسپي غوندې کس څخه د هغه ملاتړ د پاچاهۍ لپاره ګواښمن پرېوزي هغه ځواب ورکړ چې «کریسپي یو خوګ دی، خو داسې خوګ چې ورته اړتیا لري» او د فساد سربېره یې باید «د ملي ګټو په موخه هغه په قدرت کې پاتې شي او دا یوازني لامل دی چې ده ته اهمیت لري». د پاچا په ملاتړ کریسپي په استبدادي ډول حکومت کاوه او غوره یې ګنله قوانین د دې پر ځای چې د پارلماني لوایجو پر بنسټ تصویب شي د سلطنتي احکامو په صدور سره یې اجرایوي کول. د ۱۸۹۵ زکال د جون په ۲۵ مه کریسپي د خپلې بانکي رسوايي اړوند د پارلماني څېړنو مخه ونیوله او څرګنده یې کړه چې د لومړي وزیر په توګه له قانون څخه لوړ دی ځکه چې پر خبره یې «۵۳ کاله یې ایټالیا ته خدمت کړی». اومبرتو چې د افریقا په شمال ختیځ کې د خپلې سترواکۍ پراختیا ته په تمه لرلو تورن و، د ۱۸۹۶ زکال د مارچ په لومړۍ نېټه په ایتوپیا کې د ادوا فاجعه جوړونکې جګړې د هغه محبوبیت را کم او هغه ته یې د ټولو پام را وګرځاوه چې له امله یې په روم کې د «مرګ پر پاچا» او «ژوندی دې وي جمهوریت» تر شعارونو لاندې لاریونونه پیل شول.
ترور
د ۱۹۰۰ زکال د جولای په ۲۹ مه اومبرتو په مونزا کې ترور شو. پاچا د ایټالوي الاصله امریکايي انارشیست ګائتانو بریشي له خوا څلور مرمۍ وویشتل شو. بریشي ادعا کړې وه چې غواړي د ۱۸۹۸ زکال د مۍ میاشتې د لاریونونو د ځپلو پرمهال د قربانیانو غچ واخلي.
اومبرتو د ۱۹۰۰زکال د اګست په ۹ مه د روم په پانتئون معبد کې د خپل پلار دویم ویکټور امانوئل په څنګ کې خښ کړای شو.
قرامطيان
قرامطيان (اسماعيلي شیعه مذهب) ته باطینیه هم ویل کیږي. دوی په مختلفو سیمو کې په مختلفو نومونو پېژندل شوي. په حلب او مصر کې دوی اسماعیلیان بلل کېدل، په قم، کاشان او طبرستان کې یې سبا، په بغداد او د مارواءالنهر سیند په اوږدو کې او غزني کې ورته قرامطيان ویل کېدل، په کوفه کې یې مبارکي ویل کېدل، په بصره کې په روندي او برقعي ویل کېدل. په ری کې دوی خلقي او باطني، ګرګان کې په محمره ، په سوريه کې مبيضه، په لويديځ کې سعيدي، په لحساء او بحرين کې جنابي، په اصفهان کې باطاني. دوی په خپله خپل ځانونه تعليمي ګڼل
حمدان بن اشعث
قرامطه جمع لفظ دی مفرد لفظ يې قرامطي دی. ویل کیږي چې قرمط د حمدان بن اشعث لقب دی چې د دې فرقې بنسټ اېښودونکی دی. په عربي کې د قرمط مانا نږدې تګ ته وايي. دا سړی د ټيټ قدی و له همدې کبله يې څنګ پرڅنګ ګامونه اخيستل، نو ځکه ورته خلکو د قرمط په نوم ياداوه. دا هم ویل کیږي چې د قرمط اصل قرامطیه دی چې نبطي ژبې کلمه ده. یانې د سرو سترګو لرونکی سړی. ځکه د حمدان بن اشعث سترګې ډېرې سرې وې. له همدې امله عربانو ورته قرمط ویل.
ځینې تاریخپوهان په دې باور دي چې اسماعیلیان له قرامطه څخه راغلي دي. خو اسماعيليان وايي، چې د اسماعيليانو ډېرې څانګې وې، چې اصلي څانګه يې قرامط ده. ځکه چې د اسماعیلي فرقه د اسماعیل بن جعفر صادق له مړینې وروسته پیل شوه. تاریخ چې ۱۳۳ هجری قمری دی او قرامطه احمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعیل چې په ۲۴۲ هجری قمری کال کښې وفات شو د حسین د زوی په دوره کښې له اسماعیلیانو څخه جدا شو. دا دواړه فرقې د عقیدې له مخې متفق دي او د دې دواړو فرقو تر منځ یوازېنی اختلاف د صدارت دی. خو قرموط د فاطمیون د سلطنت له پیله پنځوس کاله مخکې سیاسي ډګر ته راغی، نو ځینې خلک په دې باور دي چې اسماعیلیان له قرموط څخه منځته راغلي دي.
له اسماعيليانو څخه د قرامطيانو بېلوالی
حمدان بن اشعث چې د قرامطي ګروهې بنسټګر و، د احمد بن عبدالله (مستور) له خوا د کوفې سیمې کې دعوت کاوه او په کوفه او سلمیه کې یې په مساوي توګه اړیکې روانې وې. احمد په ۲۴۲ هجري کې وفات شو. د هغه ځای ناستی حسین حمدان ته یو لیک ولیکه چې موضوع یې د حمدان د روایت له مخې له پخوانیو لیکونو سره توپیر درلود. له همدې امله یې خپل مرستیال دای عبد العان سلمیه ته ولېږه چې حقیقت معلوم کړي. کله چې عبدالعان سلميه ته ورسېد، پوه شو چې احمد وفات شوى او زوی يې حسين د ده ځاى ناستى دى. عبدالعزيز له حسين څخه وپوښتل چې حجت او امام څوک دی؟ حسین ورته برعکس پوښتنه وکړه. ته راته ووایه چې دا امام څوک دی؟ عبدوان وویل: هغه امام محمد بن اسماعیل بن جعفر صاحب الزمان دی. حسین وویل زما له پلاره پرته بل امام نشته او زه یې جانشین یم. د دې خبرې په اورېدو سره عبد الحمدان (قرامط) راغی او د سليمې له پېښې يې خبر کړ. حمدان خپل ټول پیروان راټول کړل او امر یې وکړ چې د سلمیه له بلنې څخه جلا شي. دغو مرسته کوونکو په خپلو ځايونو کې د هغه امر منلى و، خو په نورو ځايونو کې يې هيڅ نه شواى کولاى. ځکه دعوت د کوفې ټولو سیمو ته خپور شوی و.
د قرامطه حرکت پیل
حمدان په ۲۶۸ هجري قمري کال کې د سلمیه سلسله ماتوله او خپله یوه جلا دعوه یې صادره کړه. اوس د دعوت قرمط شروع شو. د کوفې ناباطين او عربو قبيلو په کثرت سره دې دعوت ته داخلېدل پيل کړل. حمدان د هغه د مرستې لپاره یو شمېر مرستندویه غوښتونکي چمتو کړل. هر داعي او د هغه مرستندوی به د خپلې وظیفې سره سم خپل ځای ته ورځي او د دعوت څارنه به کوي. په تدریج سره، د حمدان ځواک زیات شو او هغه د شتمنیو د راټولولو لامل شو. له لنډې مودې وروسته په شهيدانو باندې ډول ډول مهرونه وضع شول او د فطره، حجره، بلغة، خمس او الفا په نومونو ونومول شول. د هر یوه ثبوت د قران کریم څخه اخیستل شوی. د الفح شرح له مخې ټولو مریدانو ته یې امر وکړ چې خپل منقول او غیر منقول مال د ټولو دعوا کوونکو په خزانه کې جمع کړي. هیڅوک هیڅ ملکیت نه لري. تر څو په مالي لحاظ یو بل ته لومړیتوب نه وي. هر کس ته به د دعوې له خزانې څخه د هغه د اړتیا سره سم پیسې ورکول کیږي. ټول به یو شان ژوند کوي او د عیش او عشرت څخه به ډډه کوي. د دې چلند لپاره له قرآن کریم څخه سند را اخيستل شوی او خلکو ته ویل شوي چې د دوی مال ساتلو ته اړتیا نشته ځکه چې دوی د ځمکې مالکان دي. دا د دوی د امتحان وخت دی ترڅو د دوی اخلاص او صداقت و ارزول شي. دوی ته یوازې د وسلو اخیستلو او په کور کې د ساتلو اجازه ورکړل شوې وه. یو باوري داعي د کلیوالو د عایداتو د راټولولو لپاره وټاکل شو. په دې پيسو به وږو ته ډوډۍ ورکوله، بربنډو ته جامې ورکول کېدې او له معيوبينو سره مرسته کېده، تر څو دا طريقه په داسې ښه ډول پرمخ ولاړه شي، چې هيڅوک غريب او محتاج پاتې نه شي. ټولو اوسېدونکو خپله دنده په دقت سره ترسره کړه. حتی غریبو ښځو به په خوشحالۍ سره د خپلو تکلونو عاید د دعوت خزانې ته جمع کاوه او کوچني ماشومان به په خوښۍ سره د مرغیو د ساتنې مزد هم د دعوت خزانې ته ورکاوه.
عصري زده کړه
کله چې حمدان ولیدل چې پیروان یې په ټولو شیانو کې د هغه اطاعت کولو ته چمتو دي، نو په تدریج سره یې خپلو پیروانو ته د تناویه فرقې ښوونه پیل کړه. له دې امله د دوی هغه پرهیزګاري او سپېڅلتيا چې دوی ته مخکې ښوول شوې وه په بشپړه توګه ورکه شوه او دوی په فسق کې شول. دوی ته څرګنده شوه چې د ټاکلي حد تر رسېدو وروسته د شريعت ظاهري عملونه بندېږي. اوس لمونځ او روژې ته ضرورت نشته. د امام الحق یعني محمد اسماعیل بن جعفر صادق علم کافي دی. دا هغه مهدي دي چې په اخرت کې به راڅرګند شي او خپل حق به واخلي. دا د هغو کسانو لپاره راټولیږي چې د بیعت ادعا کوي. دوی ژوندي دي او هیڅکله نه مري، دوی اصلي هدف دی. د داسې امام د پوهې له ترلاسه کولو وروسته، د کومې ګناه او له عذاب څخه د وېرې اړتیا نشته.
د عباسیانو کمزوري
د دې حیرانوونکي پرمختګ اصلي لامل د عباسي خلافت ضعف و. د سرحدونو مدیریت ښه نه و او په هیواد کې ناکراري وه. هغه اعرابیان چې په بصره کې د سپاهیانو په توګه اوسیدل. دوی لوټ کړل. اصلي ناباطین بزګران له دې ظلمونو ستړي شول او بغاوت یې وکړ. د عربو ځنې قومونه چې له عباسيانو سره يې دښمني درلوده هم ورسره يو ځای شول. په داسې یوه تیاره فضا کې قرمطه خپل تبلیغ پیل کړ او د خپلو نه ستړي کیدونکو هلو ځلو له لارې د عراق او بحرین خلک له قرمته سره یوځای شول. ځکه چې دا دوی ته هیله پیدا کړه چې د مهدي د ظهور وخت نږدې دی. هغه به دوی له اوسنیو ستونزو څخه خلاص کړي. د مهدي د ظهور خبر په داسې کړکېچن وخت کې د خپرېدو ښه فرصت و. د مهدي انتظار د قرمتا د سیاسي پرمختګ دویم مهم لامل دی.
ذکرويه
د حمدان بلنه په کوفه کې اعلان شوه، خو نورو ښارونو ته یې خبر نه و رسېدلی. هلته ادعا کوونکي په دې باور وو چې له سلمیا سره یې اړیکې دوام لري. یو له دوی څخه دای تالقان ته ولاړ. کله چې دې داعي وليدل چې د کوفې قرمت د خطونو ليکل بند کړي دي. نو له تالقان څخه ووت او د قرمته په لټه کې شو، عبد ورته ورسېد او د هغه د چوپتیا په خاطر یې ملامت کړل. عبد العان وويل چې د سلميې امامانو د امام محمد بن اسماعيل له بلنې ډډه کړې ده، نو له هغوى سره يې اړيکې پرې کړې دي. له هغه وروسته دغه داعي له زکراويه بن محروية سره وليدل او هغه يې وهڅول چې د دعوت سلسله بيا پيل کړي. هغه وویل: عبد، دا په ژوند کې ناشونی دی. بيا يې وړانديز وکړ چې که عبد الله په يو ډول ووژل شي، نو دعوت دې پيل شي. ځينو نورو مدعيانو هم له دې نظر سره موافق و او عبد په ۲۸۶ هجري کې يې وواژه. د دې په لیدلو سره د هغه لخوا ټاکل شوی عبد الداعي او د هغه پیروان د ذکرویا سره د مقابلې لپاره چمتو شول. له دې ځايه په قرمته كې يوه فرقه ولوستل شوه او په دوو ډلو ووېشل شوه، د عبد د دوى ډله پياوړې وه، نو زكراويه په يوه څاه كې پټ شو.
د ذکرويه بیا تنظیمول
د دوو کلونو لپاره، زکراویا او د هغه پلویان په پټه کې پاتې شول. عباسي خلیفه معتزد د دوی د ماتولو لپاره لښکر واستاوه او څو جنګونه وشول چې ډېر قرمطین ووژل شول. له همدې امله د عبدان ګوند ضعیف شو او غړو یې د ذکراویه هېره کړه. خو زکراویا په پټه خپل کار ته دوام ورکړ او په تدریج سره یې خپل واک زیات کړ. اوس زکراویه خپل پام هغو ښارونو ته واړوه چې کوفې ته نږدې وو. هڅه یې وکړه چې د دې ښارونو اوسیدونکي تر خپل نفوذ لاندې راولي. خو هغه په دې هڅه کې ناکام شو. نو په 289 هجري کې يې خپل درې زامن يحيى، حسين او علي بلاد شام ته ولېږل او هغوى ته يې امر وکړ چې لاړ شي او په بنو قلب کې کار وکړي او ادعا وکړي چې دوى د اسماعيل بن صادق له اولادې دي. يحيى په خپل تبليغ کې ډېر بريالى و او ډېر سوريان يې پيروان شول. هغه په شیخ مشهور شو او د محمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق دعوه یې وکړه. په دې توګه قرمته خپله سکه په بلاد شام کې خوندي کړه. پر دوی د عباسي خلیفه معتزد د غلام شبل رفاصه له خوا برید وشو. شیبل ووژل شو. قرامطه د رفاصه جامع جومات وسوځاوه او لوټماري يې پيل کړه. له دې وروسته احمد بن محمد طي له هغوى سره مخامخ شو او د هغوى مشر ابو الفروس يې ونيوه او په بغداد کې يې معتزد ته ولېږه. معتزد هغه په ستر عذاب سره وواژه.
د دمشق پر لور د قرامطيانو خوځښت
په ۲۹۰ هجري قمري کال کې قرمته د دمشق پر لور حرکت وکړ. د جهان احمد بن طولون غلام 'تباغ' و. هغه د مصر د پوځ په مرسته د قرمتا سره څو جنګونه وکړل. په وروستۍ جګړه کې یحیی او د هغه ډېر ملګري ووژل شول. هغه کسان چې ژوندي پاتې شول د یحیی ورور حسین چې خپل نوم یې احمد بدل کړی و د خپل مشر په توګه وټاکه. د هغه په خوله کې داغ وو، نو هغه د صاحب الشام په نوم مشهور شو. هغه خلکو ته قناعت ورکړ چې دا مقام ورته د خدای لخوا د شناخت په توګه ورکړل شوی او هغه پخپله مهدي امیرالمومنین دی. له هغه څخه د هغه د تره زوی عیسی بن مهدي راغلی. چا خپل نوم عبدالله بن احمد بن محمد بن اسماعیل بدل کړ او د مدثر لقب یې ونیو او ادعا یې وکړه چې د الله په کلام کې ذکر شوی مدثر زما نفس دی. ډېر بدويان ورسره ملګري شول او د هغوی په مرسته يې دمشق محاصره کړ. د دمشق خلکو هغه ته د یو څه ملکیت په ورکولو سره سوله وکړه. بیا هغه د حمص، حما، مارات النعمان او بعلبک په لور روان شو. چیرې چې د هغه په نوم خطبه ولوستل شوه. د دغو ځايونو له فتحه کولو وروسته يې سليمه ته مخه کړه او د بنو هاشم ډېر کسان يې په توره ووهل.
په قرامطيانو د خليفه کتفي لښکرکشي
قرامطيانو د شام په ښارونو کې دومره وحشتونه او فسادونه رامنځته کړل چې عباسي خلیفه مکتفي خپل سپه سالار محمد بن سلیمان له یوه لوی لښکر سره د جګړې لپاره ولېږه او پخپله هم ورسره رقه ته ولاړ. دا ځل قرامطيان له سختې ماتې سره مخ شول. صاحب الشام احمد (حسین) او د هغه څو ملګري ونیول شول او په شکنجه ووژل شول. له همدې امله د ذکراویا درې زامن ووژل شول. له دې پېښې یو کال هم تېر نه و، چې قرامطيانو بیا د پخوا په پرتله په ډېر قوت سره د خپلو بریدونو لړۍ پیل کړه.
د حاجيانو لوټل او وژل
کله چې زکراویه ولیدل چې د هغه پیروان سوریې ته په شا شوي او درې زامن یې په جګړه کې وژل شوي دي، هغه په عراق کې له خپل پټنځای څخه راووت، چیرې چې هغه شل کاله پټ و، او د الهام په توګه یې ادعا وکړه چې د هغه زامن په جګړه کې وژل شوي دي. جګړه او اوس د صاحب الزمان د ظهور وخت نږدې دی. د هغه عراقی داعی ورته راغی او په اوږو یې پورته کړ او په یوه جلوس کې یې راوویست او ویې ویل چې دا د امام الزمان مرستیال دی. په زرگونو قرمته کسان ورسره ملګري شول. مفتي يو ځل بيا د هغوى پر ضد لښکر ولېږه، خو دا ځل يې لښکر مات کړ. قرمطه کوفې، بصرې او بغداد ته ورغلل او لوټماران یې پیل کړل. په لاره کې له مکې څخه د حاجیانو پر دریو کاروانونو سخت برید وشو. په دغو بریدونو کې شاوخوا شل زره کسان ووژل شول او څو سوه زره دیناره د قرمطه لاس ته ورغلل. په بغداد کې داسې کور نشته چې غم یې نه وي خوړلی او له هغه څخه چیغې نه وي پورته شوې.
د بحرین بنو جنابي
د جنبي له وژنې وروسته د هغه مشر زوی ابو القاسم سعید د هغه ځای ناستی شو. تر درې کلنې واکمنۍ وروسته یې کشر ورور ابو طاهر سلیمان پاڅون وکړ او هغه یې وواژه. په 403 هجري کې ابو طاهر په بحرین کې د قرمته ولسمشر شو. د 311 هجري او 325 هجري کلونو تر منځ د بحرین قرمته په بصره، کوفه او د عراق په نورو ښارونو کې د خپلو وروڼو په پرتله ډیر فسادونه وکړل. ځینې روایتونه ښیی چې مهدی چې د فاطمی نسل لومړنی امام و، هڅه وکړه چې له قرمته سره اتحاد وکړی. مهدي د ابوطاهر والي په رسمیت وپېژندل. ابوطاهر لا دمخه کافي ځواک ترلاسه کړی و. کله چې یې د مهدي ملاتړ ترلاسه کړ، د بصرې پر لور یې حرکت وکړ او لس ورځې یې وینه توی کړه او ولی سبک مفلمی یې وواژه. هغه ښار ته له راستنېدو وروسته، هغه ټوله شتمني چې ده ترلاسه کړې وه، خپل استوګنځي ته ولېږه. دوی نیول شوي بندیان د غلامانو په توګه وپلورل.
په ۳۱۵ هجري قمري کال کې قرامطیان کوفې ته ننوتل او د بصرې نه زیات ښار یې محاصره کړ. د هغه لښکرې بیا په عراق کې پراخې شوې او څو ځله یې عباسي خلافتونه مات کړل. بالاخره مقتدر د لښکر دوه مشران هارون بن غریب او صفیه بصرې ته ولېږل. هغه قرامطيانو ته ماتې ورکړه. له هغه وروسته قرامطيانو بيا په عراق کې سر پورته نه کړ.
د بیت الله بې حرمتي او د حجر اسود انتقال
تر اوسه پورې قرامطيانو د حاجيانو کاروانونه لوټل، خو په ۳۱۷ هـ ق کې قرامطيان له عراقه وتښتېدل او مکې ته ورسېدل. سږ کال منصور دیلامي د حاجیانو مشر و. هغه خلک له ځانه سره یوړل او له بغداد څخه مکې ته روان شو. په مکه مکرمه کې د عین ترویا په ورځ ناڅاپه قرامطيانو په دوی برید وکړ او مالونه یې لوټ کړل. په بیت الله او مسجد الحرام کې یې ډېر حاجيان ووژل. حجر اسود يې له خپل ځای څخه وويست او له ځانه سره يې يوړ. د مکې امير ډېر اميران له ځانه سره بوتلل او هڅه يې کوله چې قرامطيان له خپلو اعمالو راوګرځوي. خو د دوی هڅې ناکامې شوې. له دې وروسته د بيت الله دروازه او محراب ونړول شو او د قربانيانو جسدونه يې د زمزم څاه ته وغورځول او ځينې يې پرته له غسل او کفن څخه په مسجد الحرام کې ښخ کړل. د مکې په خلکو باندې سخت مصیبتونه نازل شول. کله چې د دې پېښې خبر قیروان ته ورسېد، مهدي د قرامطيه په مشر ابوطاهر لعنت وکړ او د تورې ډبرې د بېرته راوړلو لپاره یې ولیکل. له مهدي نه وروسته د هغه زوی او جانشین قایم هم ابو طاهر ته یو لیک ولیکه. ابوطاهر په 339 هجري کې دا تور ډبره بېرته راوړله. دا چې موږ یې په امر اخیستې او په امر یې بیرته راګرځوو. حجر اسود څه د پاسه دولس کاله له قرامطيانو سره په هجرت کې پاتې شو او په دې موده کې قرامطيانو په مکه کې قبضه وکړه. په تور ډبره کې چې کومې د ماتېدو او ګرېدو نښې ليدل کيږي، هغه د قرامطيانو په وسيله له خپله ځايه د ويستلو او لرې کولو له کبله دي.
پهسوریې او مصر د تسلط هڅه
په ۳۶۱ هجري قمري کې کله چې فاطمي خلیفه معاذ خپل مشر حسن ته لیک ولیکه نو قرامطيان د دمشق او مصر پر لور د تګ لپاره تیار شول. په دې کار سره هغه ډېر وډار شو، خو حسن پروا ونه کړه او د جګړې لپاره تيار شو. معاذ حسن له دندې ګوښه کړ او د هغه د قبیلې یو خپلوان یې د قرامطيه د والي په توګه وټاکه. د حسن په نه شتون کې، نوی والي د اوول ټاپو ته لاړ او احساء یې لوټ کړ. خو طلع الله عباسي خلیفه د دوی ترمنځ سوله وکړه. حسن ډېره هڅه وکړه چې سوريه او مصر فتح کړي خو ناکام شو.
سقوط
په ۳۶۶ هجري کې حسن له افتاګین سره وکتل او له بنو عباس سره یې بیعت وکړ. تر څو د عباسیانو په مرسته بنو فاطمه سره جګړه وکړي. خو کله چې هغه ماتې وخوړه او وتښتېد، نو قرامطيانو له هغه څخه مخ واړاوه او د هغه د ګوښه کولو او د جنابي د کورنۍ د مشر د ټاکلو لپاره يې موافقه وکړه او د سردارۍ لپاره يې يو نه بلکې دوه تنه جعفر او اسحاق وټاکل. څو ورځې وروسته د دوی تر منځ اختلاف پیدا شو او تر څنګ یې د جنابي په کورنۍ کې هم کورنۍ جګړې پیل شوې. له دې امله د قرامطه ځواک مات شو او اصغر بن ابي الحسن طغلبي په ۳۹۸ هجري کې دوی فتح کړل او د موجه الاحساء په فتح کولو سره یې د دوی دولت پای ته ورساوه.
تبصره
هرڅوک حیران دي چې قرامطيان څنګه ثابت او په خپل غږ کې ریښتینی و. په یوه وخت کې به یې ماته وخوړه، بیا به په بل ځای راپورته شول. له همدې امله دوی خپل هدف ته د رسېدو لپاره د خپل سر له ورکولو هم ډډه نه کوله. تل د مهدي په تمه او انتظار کې دي، کله یو کس مهدي ګڼي او کله بل. د دوی د ادعا کونکو انګېزه عموما خود غرضه وه. ډېر بې وزله او بې وزله عربان د لوټمارۍ په لالچ کې له دوی سره یوځای شول. خو د داسې ناروا انګېزو تر څنګ باید یو څه معنوي ځواک هم وي، چې دومره ګڼ ګوندونه په واک کې وساتي او هغوی ته دا ځواک ورکړي، چې له خطرناکو وحشیانو سره د بغاوت په مالونو مقابله وکړي. نارینه او ښځینه هم په جګړو کې برخه اخیستې وه.
بې له شکه د لوټمارۍ تر څنګ د قرامطيانو مذهبي لېوالتیا دوی دې ته وهڅول چې که څه هم په شمېر کې لږ وو، خو د عباسیانو د ملخانو له لښکرو سره په مقابله کې یې هېڅ شرم نه کاوه. د دوی په سپین بیرغ باندې د قرآن کریم یو آیت لیکل شوی و او د مهدي د ظهور او ظهور په تمه د دوی لیوالتیا نوره هم زیاته شوه. ځینې وختونه دوی بیرته راګرځول شوي. مګر د بریا الهی وعدې د دوی زړورتیا نه پریږدي. حتی د عباسیانو غوره مشران هم په خپلو سیالیو کې ناکام ثابت شول. زیاته یې کړه چې دا کسان یو ځل بغداد ته نږدې شول. خلیفه مقتدر ډېر په غوسه شو او په حیرانۍ یې وپوښتل: آیا د قرمته لښکر له ۲۷۰۰ څخه زیات نه دی؟ زموږ اتیا زره پوځ ته ماتې ورکړه.
هېره دې نه وي چې محمود غزنوي هم د خپلو سيالانو ( پښتنو لوديانو ) د ماتولو لپاره په سند کې واکمنه لودي کورنۍ قرامطيان وبلل او د هغوی ټولوژنه يې وکړه، چې بې له شکه هدف يې يوازې او يوازې د پښتنو کمزوري کول و، ترڅو په افغانستان کې د ده پر وړاندې څوک راپانسي، نو له همدې کبله و، چې د غور سوري پښتانه ( محمد سوري) او د هغه لښکر يې په غور کې او لودي کورنۍ يې په ملتان کې قتل عام کړل.
حوالې
ډاکټر زاهد علي. د مصر د فاطمیون تاریخ
ابن خلدون. د ابن خلدون تاریخ
د اسلامي نړۍ مشهوره حلقه وېشنيزه:قرامطيان وېشنيزه:اسماعيليان وېشنيزه:شيعه ګان وېشنيزه:اسلام وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
د تايلينډ کلتور
د تايلينډ کلتور د وخت له تېرېدو سره زيات توپير کړی، د «سکوتیا» په پړاو کې په پرتليز ډول د ګوښه والي له حالت څخه، تر اوسني «ايوتايا» پړاو پورې، په کوم کې چې له ټولې اسيا څخه اغېز جذب شوی دی. هندوستاني، چينايي، برمايي، خمير او نور سويل ختيځ اسيايي اغېزې تر اوسه په تايلينډي کلتور کې لېدل کېږي. بودايي دين، روحانيت او لوېديځ پالنه هم د نوي کلتور په جوړولو کې مهمه ونډه تر سره کوي.
د تايلينډ به بېلا بېلو سيمو کې د تايلينډي ملي کلتور پېژندګلو د بېلا بېلو طريقو له لارې کېدای شي، چېرته چې په دې هېواد کې مختلف سيمه ييز کلتورونه راټول شوي دي، لکه لاننا، ډمبرو، اسان، کيرن، تر څنګ يې چينايي نسل، مالايي نسل، هندوستاني نسل، اروپايي نسل (پرتګالي اصليت)، فارسي نسل، عرب نسل او د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې د پاچا «چولاونګ کورن» په پړاو کې د ملتپالنې اروپايي بهير د تايلينډ کلتور کې ډېر اغېز غورځول پيل کړي وو. په هر حال، د ښاري کلتور وده په ۱۹۳۲ز کال کې د «سيامي» اوښتون څخه وروسته خپلې لوړې څوکې ته ورسېده، کله چې د مطلق العنانو حکمتونو يوې لړۍ د خلکو په کلتور او د ژوند په طريقه کې زيات واک تر لاسه کول پيل کړل، په ځانګړي ډول د فيلډ مارشان «پليک فيبنسونګکرم» د حکومت پر مهال.
اوسمهال تايلينډ داسې کلتور لري، کوم چې د هېواد د بېلا بېلو سيمو څخه د ګڼو سيمه يیزو دودونو مجموعه ده، همدا راز د بودايي دين ارزښتونه او ختيځ رجحانات دي، کوم چې د اسيا په ډېرو برخو کې شته. د «چکري» واکمنې کورنۍ پاچايي او شاهي ادارې د اصيل «سيامي» کلتور تر مخې د زیات درناوي وړ دي، په داسې حال کې چې په تايلينډ کې ټولنيز ارزښتونه د نورو سويل ختيځو اسيايي کلتورونو په پرتله ډېر ټولنيز او له مذهبي اړخه سيکولار (بې دينه) دي، کوم چې د لوېديځ نېواک له اغېزو څخه تېر شوي دي.
دين
په تايلينډ کې نږدې ۹۴.۶ سلنه بودايان، ۴.۳٪ مسلمانان او ۱٪ مسيحيان دي. د بودايي دين پيرويان په بنسټيز ډول د «تيرواډا» مکتب فکر  (په کوم کې چې تايلينډي ځنګلي دودونه او د هميوتيکا نکايا او سانتي اسوکي فرقې شاملې دي) څخه دي او يوه نامعلومه اندازه لږکي يې د «مهايانا» مکتب فکر پورې اړوند دي. سربېره پر دې په تايلينډ کې مسلمانان لږکي هم شته (۵-۶ سلنه)، مسيحيان لږکي (۱ سلنه) او نور دينونه هم موجود دي. حکومت د تايلينډي تيرواډا بودايي دين ملاتړ او سرپرستي کوي، راهبان يې يو لړ حکومتي ګټې تر لاسه کوي، لکه د دولتي نقل او حرکت وسايلو وړيا کارول.
په تايلينډ کې د لرغونو او طبيعي ارواحو په اړوند سيمه ييزو باورونو په بودايي دين کې ژور اغېز کړی، کوم عقايد چې د بودايي دين په کون پېژندنه کې ننويستل شوی دی. ډيری تايلينډيان د روح کورونه، له خپلو استوګنځايونو دباندې د کوچني کوچني کورونو په بڼه جوړوي او دوی باور لري چې د دې کور روحونه په هغې کې ژوند کوي. هغوی د دې روحونو د خوشاله ساتلو لپاره د خوراک څښاک شيان وړاندې کوي. که دا روحونه خوشاله نه وي، باور دا دی چې دوی به بيا د کورونو په داخل کې و اوسېږي او ګډوډي به منځ ته راوړي. د روحونو دا کورونه د تايلينډ په عامه ځايونو او کوڅو کې موندل کېدای شي، چېرته چې عام خلک نذارنې وړاندې کوي.
د «تيروادا» بودايي دين له منځ ته راتګ مخکې، په تايلينډ کې هم هندوستانی برهمني دين او هم «مهايان» بودايي دين موجود وو. په اوسني تايلينډي ولسي ادب کې له دې دواړو قوانينو څخه اغېز تر نن ورځې موجود دی. برهمني مزارونه د تايلينډ په ولسي دين کې مهمه ونډه لري او مهايان بودايي دين اغېز د «لوکيتيشورا» په څېر شخصيتونو په موجوديت کې څرګند دی، کوم چې د «بوديستوا اولوکيتيورا» يوه بڼه ده، کومه چې کله کله د تايلينډ په مجسمه جوړونه کې شاملېږي.
رواجونه
د تايلینډيانو دوديز رواجونه او ولسي ادب په شلمه پېړۍ کې « Phya Anuman Rajadhon» هغه مهال سره راټول کړل، کله چې نويتابه د تايلینډ څېره بدله کړه او ډېر رواجونه له منځه ولاړل او يا په نوي ژوند کې ورک شول. بيا هم، د تهذيب پر لور هلې ځلې د تايلينډيانو د ورځني ژوند يوه ستره برخه ده او د دوی د ارزښتونو په پيمانه کې لوړ ځای لري، کوم چې په لرغوني «سيامايي» کلتور کې رېښې لري، د تهذيب دا هلې ځلې مهذبو شويو ته له ودې ورکولو او شډلتيا څخه ځان ساتنې څخه جوړې دي.
په تايلينډي دودونو کې يو ځانګړی دود «وای» دی. په ستړې مشې، مخه ښې، د يوې ژمنې په توګه يا د بښنې سره يو ځای کارول کېږي، په ګڼو بڼو کې شته، کوم چې د ښکېلو خلکو د اړیکه لرونکي حيثيت عکاسي کوي. عموماً، په سلام کې په لاسونو سره د دعا په بڼه اشاره شامله وي، کوم چې د هندي نیمه لويې وچې له « Añjali Mudrā» څخه اخېستل شوی دی او شونې ده چې په دې کې د سر يو څه ښکته کول هم شامل وي. له دې سلام سره ډېر ځله يوه نرۍ موسکا هم وي، کومه چې د ښه راغلاست روحيې او خوشاله چلند نښه ده. د ګرځندوی په رسالو کې عموماً تايلينډ ته «د مسکاوو ځمکه» ويل کېږي.
دوديزه تايلينډۍ ټولنه کې، په ځانګړي ډول د عاشقانو تر منځ، په عام محضر کې د مينې څرګندونه ډېره عام نه ده. په ځانګړي ډول ځوان نسل کې دا ډول حرکتونه مخ په عامېدو دي.
له دې امله چې د ارامې رويې درناوی کېږي، په تايلينيډي کلتور کې د شخړو او غصې ناڅاپي څرګندولو څخه ځان ساتل کېږي. د همدې لاملونو پر بنسټ، ګرځندويان بايد دې ته پاملرنه وکړي چې شخړې ونه زېږوي يا غوصه څرګنده نه کړي. اختلافاتو او شخړو سره به په موسکا سره چلند کېږي او په بل چا د ملامتۍ اچولو هڅه به نه کېږي. په تايلينډ کې په ورځني ژوند کې، د سانوک پر تصور ټينګار کېږي، دا هغه اند دی چې ژوند بايد يوه تفريح وي. له همدې امله، شونې ده چې د کار او هرې ورځې فعاليتونو پر مهال تايلينډيان تر يو بريده ساعت تېري وي. په تايلينډي کلتور کې په ټولنيزو تعاملاتو کې د مثبتو احساساتو څرګندول هم مهم دي.
ډېر ځله، تايلينډيان له مخالفتونو، کوچنيو تېروتنو يا له بدبختۍ سره د چلند لپاره د « mai pen rai» فقره کاروي چې معنا يې ده «پروا نه کوي». په تايلينډ کې د دې فقرې په هر ځای کې استعمال، د شخړو، نظري اختلاف يا شکايت د کمولو پر لور د يو ميلان عکاسي کوي. له دې امله چې مسکا او د « mai pen rai» فقره دا څرګندوي چې دا پېښه مهمه نه ده او په همدې بنسټ ټکر او د خجالت حساس هم نه شته.