cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
مدني مسؤليت او د هغې ډولونه
ماخذونه
1.   ابن منظور، محمد بن مكرم, لسان العرب ،لومړی چاپ ۱۴۱۶هـ  خپروونکی دار صادر, بيروت. 2.   الزرقا، مصطفى أحمد، المدخل الفقهي العام، خپروونکې - دار الفكر، بيروت.، البخاري،عبد العزيز بن أحمدكشف الأسرار عن أصول البزدوي (۴/۳۳۵)، لومړی چاپ 1418هـ. ، تحقيق - عبد الله عمر ، خپروونکې دار الكتب العلمية ، بيروت 3.   اکسفورډ ډکشنري، ۲۰۱۶، اکسفورډ کتابخانه، لندن 4.   امامي، سيد حسن، حقوق مدني، ۱۳۸۵(۲۵ م چاپ)، ناشر اسلاميه، تهران، ايران. 5.   حقوقي اصطلاحاتو قاموس، ستانکزی، نصرالله. واصل، عبدالاقرار. نجيب، ضل الرحمن. رامزپور، ابوالاحرار. قادري، فريده. حکيمي، بريالی.، ۱۳۸۷ لمريز کال،يو اس آي ډي خپرندوی. 6.   د اسلام جنايي تشريع او وضعي قوانين،عوده، عبدالقادر، ژباړن، هدايت، عبدالهادي ، دوهم چاپ، ۱۳۸۸ لمريز،پيغام خپرندوی مرکز. 7.      دانش، حفيظ الله، (ژباړن: بصير احمد کوچی)، د وجايبو حقوق، ۱۳۹۳، سيرت خپرندويه موسسه، کابل. 8.   د عدليې وزارت رسمي جريده، د افغانستان اساسي قانون، ۱۳۸۲ لمريز کال، ۸۱۸ ګڼه. 9.   عدليې وزارت رسمي جريده، د افغانستان مدني قانون، ۱۳۵۵ کال، 10. محمد اشرف، رسولي،مسوليت جزائي وعوامل رافع آن ،۱۳۸۳ ل ،انتشارات فضل ،کابل 11.  قاسم زاده، سيد مرتضی، الزام ها و  مسئوليت  مدنی بدون قرارداد، ۱۳۸۷، بنياد حقوقي ميزان. 12.  قانون مدنی ايران، جريده رسمي، ۱۳۹۰
[1] اکسفورډ ډکشنری [2] - ابن منظور، محمد بن مكرم, لسان العرب(۱۱/ ۲۸), (مادة أهل), لومړی چاپ ۱۴۱۶هـ خپروونکې - دار صادر, بيروت. [3] د اسلام جنايي تشريع او وضعي قوانين،عوده، عبدالقادر، ژباړن، هدايت، عبدالهادي ، دوهم چاپ، ۱۳۸۸ لمريز،۵۳۱مخ [4] دانش حفيظ الله، د وجايبو حقوق،ژباړن بصيراحمد کوچی، لومړی چاپ، ۱۳۹۴ لمريز کال، انتشارات سيرت خپرندوی. [5] دانش حفيظ الله، وجايبو حقوق، ۱۰۰ مخ. [6]حفوفي اصطلاحاتو قاموس، ستانکزی، نصرالله. واصل، عبدالاقرار. نجيب، ضل الرحمن. رامزپور، ابوالاحرار. قادري، فريده. حکيمي، بريالی.، ۱۳۸۷ لمريز کال،يو اس آي ډي خپرندوی، ۲۶۴ مخ [7] - الزرقا، مصطفى أحمد، المدخل الفقهي العام (صــ 784)، خپروونکې - دار الفكر، بيروت.، البخاري،عبد العزيز بن أحمد ،كشف الأسرار عن أصول البزدوي (۴/۳۳۵)، لومړی چاپ 1418هـ. ، تحقيق - عبد الله عمر ، خپروونکې دار الكتب العلمية ، بيروت [8]     محمد اشرف، رسولي،مسوليت جزائي وعوامل رافع آن (کابل : انتشارات فضل ،1383 ) ص ص3 -11. [9] دانش، حفيظ الله ، د وجايبو حقوق، ۱۰۲ مخ [10] دانش، حفيظ الله، د وجايبو حقوق، ۱۰۳ مخ [11] حفيظ الله دانش، د وجايبو حقوق، ۱۰۲-۱۰۴ مخونه [12] دانش، حفيظ الله، د وجايبو حقوق، ۱۰۳ مخ [13] مير سيد حسن امامي، حقوق مدني، جلد اول، ص: ۵۶۳-۵۶۴ [14] حقوقي اصطلاحاتو قاموس، ۲۰۱ مخ [15] د ايران مدني قانون، ۱۰ ماده [16] د عدليې وزارت رسمي جريده، د افغانستان اساسي قانون، ۱۳۸۲ لمريز کال، ۸۱۸ ګڼه، ۴۰ ماده. [17] حقوقي اصطلاحاتو قاموس، ۲۵۹ مخ [18] سيد مرتضی قاسم زاده، الزام ها و مسئوليت مدنی بدون قرارداد، ص: ۱۳-۱۶ [19] حقوقي اصطلاحاتو قاموس، ۶۱ مخ [20] د عدليې وزارت رسمي جريده، د افغانستان مدني قانون۷۵۸ مه ماده [21] پورتنی ماخذ، ۸۵۹ ماده [22] د افغانستان مدني قانون ۸۶۲ مه ماده [23] پورتنی ماخذ، ۸۶۳مه ماده [24] پورتنی ماخذ ۸۶۴ مه ماده [25] مير سيد حسن امامی، حقوق مدنی، جلد اول، ص: ۵۷۱-۵۷۳ [26] سيد مرتضی قاسم زاده، الزام ها و مسئوليت مدنی بدون قرارداد، ص: ۱۳-۱۶ [27] - الزرقا، مصطفى أحمد، المدخل الفقهي العام (صــ 784)، خپروونکې - دار الفكر، بيروت.، البخاري،عبد العزيز بن أحمد ،كشف الأسرار عن أصول البزدوي (۴/۳۳۵)، لومړی چاپ 1418هـ. ، تحقيق - عبد الله عمر ، خپروونکې دار الكتب العلمية ، بيروت
پ
پ" پي يا پي" د پښتو ژبي د الفبا څلورم توري دې. او ددي توري استعمال په عربې، فارسې، اردو او داسې نورو ژبو کې هم کيږي.
د متحده ایالاتو په استعماری تاریخ کې غلامی
دا مقاله د استعمار په دوره کې د غلامۍ په اړه ده. د متحده ایالاتو د را منځ ته کېدو وروسته، د غلامۍ په اړه، غلامي په متحده ایالاتو کې مقالې ته مراجعه وکړئ.
د ۱۵۲۶ کال نه تر ۱۷۷۶ کال پوری غلامي د متحده ایالاتو په استعماری تاریخ کې د پیچلو لاملونو له امله پراخه شوه، او څېړونکو د غلامۍ  او د غلام د سوداګرۍ  بنسټونو د پرمختګ د تشرېح کولو په اړه  ډېر نظریات وړاندی ګړې دي. غلامۍ په اروپایي مستعمرو کې د کار له تقاضا سره، په ځانګړې توګه په کارابین او جنوبی امریکا کې د بورې د مستعمرو د تشدیدي کار په بنسټ د اقتصادي نظامونو لپاره چې د بریتانیا، فرانسې ، اسپانیا، پرتګال او د هالینډ جمهوریت لخوا رهبري کېدل، دوه اړخیزه اړیکه درلوده.
د اتلانتیک د غلامانو د سوداګرۍ بیړیو د غلامۍ لپاره له افریقا څخه امریکا ته بندیان لېږدول. د شمالی امریکا په مستعمرو کې بومي خلک هم غلامان شوی وو، خو په کوچنۍ کچه. د اتلسمې پیړۍ په وروستیو کې د هند غلامی په لویه کچه پای ته ورسېده. په جنوبی ایالتونو کې د بومي خلکو غلامۍ د ولسمشر ابراهام لېنکلن له خوا په ١٨٦٣ کال کې د آزادۍ د اعلامیې تر خپرېدو دوام وکړ. همدا رنګه غلامی د آزادو خلکو د جرمونو د سزا په توګه کارول کېده. د افریقایانو لپاره په مستعمرو کې د  د غلامانو حیثیت په استعماري  قانون کې د مدنی قانون په پلی کولو او تطبیق سره میراثی بڼه غوره کړه، چې په مستعمرو کې د زیږیدلو ماشومانو نسب مور ته منسوب کېږي - چې د partus sequitur ventrem په نوم یادېده. هغه ماشومان چې د غلامې ښځې نه پیدا شوی وو، د پلار د نسب په پام کې نه نیولو سره، غلام ګڼل کېدل. هغه ماشومان چې د ازادو ښځونه پیدا شوی وو، د قومیت په نظر کې نه نیولو سره، آزاد وو. اروپایي استعماری قدرتونو امریکا د انقلاب په وخت کې، د افریقایانو او د هغوی د اولادې لپاره په ټوله امریکا کې ، د امریکا د راتلونکې په ګډون، دودیزه غلامی ځای پر ځای کړه.
بومي امریكایان
بومي امریکایانو  ځینې لومړنی اوروپایان او استعمارګر ونیول او غلام یې کړل.
لویې ټولنې د ملوک الطوایفي په څېر را منځ ته شوې او غلامان یی د بې معاشه د کارګرانو په توګه ساتل. په کمپ ډوله ټولنو کې، د اسیرو غلامانو در لودل د اسیر کوونکي په نظامي شجاعت دلالت کولو. ځینې جنګی اسیران د مذهبی شکنجه او اعدام سره مخ وو. الن ګالی او نور تاریخ لیکونکی د بومي امریکایانو د جنګی اسیرانو د غلامۍ او د اروپا د غلامانو د تجارتی سیستم تر منځ په توپیرونو ټینګار کوی چې په هغه کې ګڼ شمېر بومي خلک مدغم شوي وو. ریچارډ وایټ په خپل اثر کې چې د منځنی ډګر کې، تر نامه لاندې دی، د بومي امریکا د ډلو او د لومړیو امپراتوریو ترمنځ پیچلې ټولنیزې اړیکې جوتوی، چې په هغو کې د 'غلام' دود او د سر غوڅول شامل دي. رابی ایترایج وایی،    "'هېڅ شک شتون نه لري... دا چې د هند د غلامانو سوداګړي د مخکې موجود اسارت د ډولونو دوام او توافق نه وو. دا یو نوی ډول غلام و، چی یو نوی ډول کاری تخصص باید ولري ... منظم جګړمار غلامام کوونکي وو'"د جګړمار غلام کېدو یو مثال د ۱۶۷۰ کلونو په وروستیو کې په ورجینیا کې د ناتانیل بیكن په کړنو کې لیدل کېږي. د ۱۶۷۶ کال په جون کې د ورجینیا اسمبلې بیكن او د هغه کسانو ته د غلامانو د ښکار جواز ورته واک ورکړ په د هغه له لارې اجازه ورکړه چې هردوښمن بومي امریکایان چی ونیول شو د ټول عمر لپاره باید غلام شي. همدارنګه هغوی هغو عسکرو ته چې بومي امریکایان یې نیولی وو، د دې حق ورکړ چې د امریکا ټول بومي غلامان یا نور بومي امریکایي دارايي لکه څنګه چې دوی نیولي وو او یا یې هم وروسته ونیسي، له ځانه سره وساتي. په دې امرسره، جرګې د بومي امریکایانو د غلامکولو لپاره عامه پریکړه کړې وه. په وروسته کلونو کې د نورو قوانینو پایله دا شوه چې بومي امریکایان د نورو هغو غیر عیسوی نوکرانو سره په ډله کې ګډ کړل شول چې مستعمرو د ټول عمر لپاره د غلام په توګه را وارد شوي وو (تورپوسته غلامان).
پیوریتن نیو انګلینډ، ویریجینیا، هسپانوي فلوریدا، او د کارولینا مستعمرو ډېری وختونه د هندي استازو له لاری د بومي امریکایانو لوی تعداد غلامۍ ته اړ ایستل چی د جګړی اجوړه او غلامان ترلاسه کړي. په نیو انګلینډ کې د غلامانو د لاس ته راوړلو یرغلونه د پیکوټ جګړه او د فیلیپ پاچا جګړه را منځ ته کړه خو وروسته له هغه چې په ١٦٧٦ کال کې وروستۍ جګړه  پای ته ورسیده، دا یرغلونه په کمېدو شول. د مېشت کېدو له لومړیو کلونو څخه غلام شوي بومي امریکایان په جیمزټاون کې وو، مګر د انګلیسي غلام کوونکو او لویدیز او اوکانیچي خلکو ترمنځ په لویه کچه همکاري چې دوی یې په وسلو سمبال کړل، تر ۱۶۴۰ کال پورې پیل نه شوه. په اوسنۍ جورجیا، ټینیسي، شمالي کارولینا، جنوبي کارولینا، فلوریدا، او احتمالا الاباما کې دې ډلو د غلام کولو بریدونه ترسره کړل. د کارولینا د غلامانو تجارت، چې د استعمارګرانو لخوا تجارت او مستقیم بریدونه دواړه پکې شامل وو، په شمالي امریکا کې د برتانوي مستعمرو تر منځ ترټولو لوی و، چې د د ګالي لخوا د ۲۴۰۰۰ څخه تر ۵۱۰۰۰ پورې بومي امریکایانو اټکل شوي وو.
د تاریخ لیکونکی الریچ فیلیپس وایي چې افریقیان د غلامانو په توګه او په نوې نړۍ کې د کار کمښت لپاره غوره ځواب ګڼل کېدل ځکه چې د امریکا بومي غلامان د چاپیریال سره ډیر آشنا وو، او ډیری وختونه به سرحدي بلدو سیمو ته په بریالیتوب سره تښتېدل. افریقیانو په نامعلومو سیمو کې ژوندي پاتې کېدو لپاره ډیرې ستونزې درلودې. همدارنګه، امریکا د استعمار په پیل کې د بورې په سوداګرۍ باندې تکیه درلوده. د هغې کښت او ناروغۍ لیږدونکي غوماشو د ملاریا ناروغۍ لامل کېدلې، چې افریقایان د اصلي امریکایی غلامانو په پرتله له دې ناروغۍ زنانمن کېدل.
د پایښت وړ انرژي
انرژي هغه وخت د پایښت وړ ګنل کېږي چې "اوسنی اړتیاوې پوره کړي پرته له دې چې د راتلونکي نسلونو وړتیاوې د خپلو اړتیاوو د پوره کولو لپاره په خطر کې واچوي". د پایښت وړ د انرژۍ په ډېرو تعریفونو کې د چاپېریال د اړخونو، لکه: د شنو خونو د غازونو خپرول ، ټولنیز او اقتصادي اړخونه، لکه: د انرژي کمښت په نظر کې نیول کېږي. د نوې کېدو وړ انرژۍ سرچینې، لکه: باد، د اوبو برېښنا، سولر او د ځمکې د تودوخې انرژي د فوسیلي سون سرچینو په پرتله په عمومي توګه ډېر پایښت لري. که څه هم د نوې کېدو وړ انرژۍ ځینې پروژې، لکه: د طبیعي سون د تولید لپاره د ځنګلونو له منځه وړل دي، کېدای شي د سختو چاپېریالي زیانونو لامل شي. د غیر تجدید وړ انرژۍ د سرچینو ونډه د پایښت وړ په انرژۍ کې لانجمن بحث دی.اتومي انرژي یوه کم کاربني یا low-carbon  سرچینه ده چې د مړینې تاریخي کچه یې له باد او لمر سره د پرتله کېدو وړ دي، خو د هغې پایښت د راډیو اکټیف ضایعاتو، د اتومي فعالیتونو د زیاتوالي او پېښو د اندېښنو له امله تر بحث لاندې دی. له سکرو نه طبیعي ګاز ته بدلون، اقلیمي ټیټې اغېزې او چاپېریالي ګټې لري،مګرد ډېر پایښت وړ انتخابونو ته بدلون له ځنډ سره مخامخ کولای شي. د کاربن را ټولول او زیرمه کول د برېښنا په دستګاوو کې جوړېدلای شي، ترڅو د هغه کاربن دای اکساید یا CO2 خپرېدل حذف کړي، مګر دا ګران تمامېږي او ډېر لږ پلی کېږي.
د فوسیل سون د نړۍ د انرژۍ ٪۸۵ لګښت چمتو کوي او د انرژۍ سیستم د نړۍ د شنو خونو د ګاز په ٪۷۶ خپرولو کې مسؤل دی. په مخ پر ودې هېوادونو کې شاوخوا ۷۹۰ میلیونه خلک برېښنا ته لاسرسی نه لري او ۲،۶ میلیارده خلک د پخلي لپاره په ککړو سون توکو، لکه: لرګیو یا سکرو تکیه کوي. د پاریس د ۲۰۱۵ ز کال د تړون سره په همغږۍ، په پر له پسې توګه د شنو خونو د ګازونو د خپرولو کمول یو سیستم بنسټه بدلون ته اړتیا لري چې د انرژي د تولید، وېش، ذخیرې او مصرف تګلاره بدله کړي. د هوا د ککړتیا لوی لامل د فوسیل او کتلوي ژوند د سون توکو سوځول دي چې هر کال د اټکل له مخې د ۷ میلیونه مړینې سبب کېږي، نو ځکه د کم کاربني انرژۍ سیستم ته لېږد به د انسان روغتیا لپاره قوي ګډې ګټې ولري. داسې لارې شته دي چې برېښنا او پاک پخلي ته نړیوال لاسرسی په داسې لارو را منځ ته کړي چې د اقلیم له موخو سره همغږي ولري، په داسې حال کې چې د مخ پر ودې هېوادونو ته لویې روغتیایي او اقتصادي ګټې راوړي.
بادي او لمریزه انرژي، په ۲۰۱۹ز کال کې د نړۍ ۸،۵ سلنه برېښنا تولید کړه. دې برخې په سرعت سره وده کړې، په داسې حال کې چې لګښتونه یې راټیټ شوي او اټکل کېږي چې دا ټیټوالی دوام وکړي. د اقلیم د بدلون په اړه بین الحکومتي پلاوی یا  IPCC اټکل کوي چې د ۲۰۱۶ او ۲۰۳۵ ز کلونو ترمنځ  باید د نړۍ ۲،۵ سلنه ناخالص کورنی تولید یا GDP هر کال د انرژي په سیستم کې پانګونه شي، ترڅو د نړۍ تودوخه ۱،۵ سانتي ګراد یا ۲،۷ فارنهایت ته محدوده کړي. د حکومت ښې طرحه شوې پالیسي چې د انرژۍ د سیستم تحول ته وده ورکوي، کولای شي د شنو خونو د ګازونو خپرول کم کړي او د هوا کیفیت ښه کړي. دوی په ډېرو حالتونو کې د انرژۍ تامین هم زیاتوي. د پالیسي په تګلارو کې د کاربن قېمت، د پورت فولیو د تجدید وړ معیارونه، د فوسیل د سون موادو د مالي مرستې تدریجي حذف او د برېښنا رسونې او د پایښت وړ ترانسپورتي ملاتړ لپاره د زېربنا پراختیا شامل دي. د پاکې انرژي د نوې تکنالوژی د څېړنې، پراختیا او نندارې تمویل هم د حکومت اړینه ونډه ګڼل کېږي.
پېژند
د ملګرو ملتونو د برنډتلند کمیسیون د زموږ ګډ راتلونکی ترعنوان لاندې د خپل ۱۹۸۷ ز کال په راپور کې د پایښت وړ پراختیا مفهوم تشرېح کړ چې انرژي یې بنسټیزه برخه ده. د پایښت وړ پراختیا یې داسې تعریف کړه چې: "د اوسنيو اړتیاوو پوره کول پرته له دې چې د راتلونکو نسلونو وړتیاوې د هغوی د اړتیاوو د پوره کولو لپاره په خطر کې واچول شي"، نو له هغه وخت راهیسې د پایښت وړ د پراختیا دا توضېحات، د پایښت وړ د انرژۍ په ډېرو تعریفونو او توضیحاتو کې په ګوته شوي دي.
د انرژۍ په برخه کې د پا یښت د مفهوم د کارولو د څرنګوالي په اړه، هېڅ ځانګړي تفسیر په نړیواله کچه نه دی منل شوی. د پایښت وړ د انرژۍ په مؤثرو تعریفونو کې د پایښت څو ابعاد ،لکه: چاپېریالي، اقتصادي او ټولنیز ابعاد شامل دي. له تاریخي اړخه د پایښت وړ انرژۍ د پراختیا مفهوم د شنو خونو د ګازونو په خپرولو او د انرژۍ په تامین باندې تمرکز کړی دی. دا مفهوم د ۱۹۹۰ ز کال د لسیزې له پیل راهیسې پراخ شوی، ترڅو پراخ ټولنیز او اقتصادي مسایل چاپېر کړي.
د پایښت په چاپېریالي بعد یا اړخ کې د شنو خونو د ګازونو خپرېدل، د ژویو په تنوع او ایکوسیستم باندې اغېزې، خطرناک کثافات او زهرجنې خپرېدنې، د اوبو مصرف او د غیر تجدید وړ د سرچینو کمېدل شامل دي. د انرژۍ سرچینې چې لږ چاپیریالي اغېزې لري ،کله ناکله د شنې انرژۍ یا د پاکې انرژۍ په نوم هم يادېږي. د پایښت اقتصادي بعد اقتصادي پراختیا، له انرژۍ نهاغېزمنه ګټه اخیستنه او د انرژۍ تامین تر پوښښ لاندې راولي، ترڅو ډاډ ورکړي چې هر هېواد کافي انرژۍ ته همېشنی لاسرسی لري. په ټولنیزو مسئلو کې د ټولو خلکو لپاره ارزانه او باوري انرژۍ ته لاسرسی، د کارګرانو حقونه او د ځمکې حقونه شامل دي.
چاپېریالي اغېزې
د انرژۍ اوسنی سیستم په ډېرو چاپیریالي ستونزو کې ونډه لري چې له دې جملې د اقلیم بدلون، د هوا ککړتیا، د ژوند د تنوع له لاسه ورکول، چاپېریال ته د زهرجنو موادو خپرول او د اوبو کمښت د بحث وړ دي. د نړۍ ٪۸۵ د انرژۍ اړتیاوې تر ۲۰۱۹ ز کال پورې د فوسیل سون موادو په سوځولو سره پوره کېدې. د انرژی تولید او مصرف تر ۲۰۱۸ ز کال پورې د انسان له خوا د شنو خونو د ګازونو د کلني ٪۷۶ خپرولو عامل دي. د اقلیم د بدلون په اړه د ۲۰۱۵ ز کال د پاریس د نړیوال تړون موخه دا ده چې د نړۍ تودوخه د سانتي ګراد ۲ درجو یا فرنهایت ۳،۶ درجو ته ټیټه او په غوره توګه یې د سانتي ګراد ۱،۵ درجو یا فرنهایت ۲،۷ درجو ته محدوده کړي؛ د دې موخې د تر لاسه کولو لپاره اړتیا ده چې د شنو خونو د ګازونو خپرول ژر تر ژره کم شي او د پېړۍ تر نیمایي پورې خالص صفر ته ورسېږي.
د هوا د ککړتیا لویه سرچینه، د فوسیل او کتلوي ژوند د سون موادو سوځول دي چې د اټکل له مخې هر کال د ۷ مېلیونو مړینو لامل کېږي. د بریښنا په دستګاوو، نقلیه وسایطو او فابریکو کې د فوسیل سوند موادو سوځول د شنو خونو د ګازونو د خپرېدلو اصلي سرچینه ده چې په اتموسفیر کې د اکسیجن سره یوځای کېږي او د اسیدي باران لامل کېږي. د غیر ساري ناروغیو له امله د مړینو دوهم لوی لامل د هوا ککړتیا ده. د اټکل له مخې د نړۍ ٪۹۹ نفوس د هوا د ککړتیا له هغو کچې سره ژوند کوي چې د روغتیا د نړیوال سازمان له وړاندیز شويو حدودو څخه ډېر دي.
د ککړ کوونکو سوند موادو لکه لرګي، د حیواناتو غوشایه، سکاره یا کیروسین سره پخلی کول تقریبا د کور دننه د ټولې هوا د ککړتیا عوامل دي چې د اټکل له مخې په کال کې د ۱،۶ څخه تر ۳،۸ میلیونو مړینو لامل کېږي او همدارنګه د بهر هوا په ککړتیا کې د پام وړ ونډه لري. روغتیایی اغېزې د ښځو په منځ کې چې احتمالا د پخلي مسؤلیت لري او په کوچنیو ماشومانو کې متمرکزې دي.
UNECE په ۲۰۲۱ زکال کې د برېښنا د تولید د تکنالوژیو د چاپیریالي اغېزو د ژوند د سایکل یوه شننه خپره کړه چې لاندې اغېزې په ګوته کوي: د سرچینو کارول (منرالونه، فلزات)؛ د ځمکې کارول، د سرچینو کارول (فوسیل)؛ د اوبو کارول؛ معلقې ذرې، د کیمیاوي شعاع له امله اوزون جوړښت، د اوزون تخریب، انساني مسمومیت (غیر سرطاني)؛ د آیونیزې وړانګې، انساني مسمومیت (نري رنځ)، په اوبو کې د خوراکي توکو را ټولېدل (ځمکنۍ، سمندري، تازه اوبه)،د چاپېریال زهرجن والی ( تازه اوبه)؛ تیزابیت، د اقلیم بدلون
د پایښت وړ پراختیا موخې
د باور وړ او ارزانه انرژي، په ځانګړې توګه برېښنا، د روغتیا پاملرنې، تعلیم او اقتصادي پراختیا لپاره اړینه ده. په مخ پر وده  هېوادونو کې ۷۹۰ مېلیونه خلک تر ۲۰۲۰ ز کال پورې برېښنا ته لاسرسی نه درلود او شاوخوا ۲،۶ میلیارده خلکو د پخلي لپاره د سون ککړ کوونکو موادو په سوځولو تکیه کوي.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۳۰ ز کال د پایښت وړ د پراختیا موخو ته د رسېدو لپاره په لږ پرمختللو هېوادونو کې انرژي ته د لاسرسي لوړول او د انرژي پاکول بنسټیزې حل لارې دي چې له اقلیمي کړنو څخه تر جنسی مساواتو پورې مسائل تر پوښښ لاندې نیسي. د پایښت وړ د پراختیا ۷ هدف " د ټولو لپاره د ارزانې، د اعتماد وړ، تلپاتې او عصري انرژۍ ته د لاسرسي"، تر ۲۰۳۰ ز کال پورې برېښنا او د پاک پخلي اسانتیاوو ته د نړیوال لاسرسي په ګډون غوښتنه کوي.
آ
ا" آليف" د پښتو ژبي د الفبا اول توري دې که څه هم د ځینو په نظر ا اول توري دي. او ددي توري استعمال په عربې، فارسې، اردو او داسې نورو ژبو کې هم کيږي.
اندیال
== بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
د لوراند او لورین الله په نامه
صبر او یقین
خپل زوی امام حسن ته علي (ک) په یوه لیک کې داسې کاږي
و تفقه فى الدين و عود نفسك التصبر على المكروه و نعم الخلق التصبر فى الحق. والجى نفسك فى امورك كلها الى الهك فانك تلجئها الى كهف حريز و مانع عزيز
«او په دین کې تفقه وکړه او ځان د مکروهاتو او ناخوالو په زغملو روږدی کړه او څه ښه خوی دی چې انسان په حق لار کې زغمناک وي او په ټولو چارو کې خدای ته پناه یوسه، که داسې وکړې؛ نو ډاډمن پناه ځي ته دې پناه وروړې ده.»
د ستونزو زغمل هله شونې دي چې روح موړ وي او دوه څیزونه انسان د صبر تریخ غړپ څښلو ته چمتو کوي؛ بې له دې چې زیان او څه افت ور ورسوي:
ړومبی: د هستۍ د نظام په اړه یقین او پوهه ده؛ یعنې په خدای جوړه کړې نړۍ کې د چارو د چورلېدو پر څرنګوالی پوهېدل؛ هغه نړۍ چې تدبیر، سنبالنه او مدیریت یې د انسانانو په واک کې نه دي او ګردې چارې یې د انسان د مراد له مخې نه چورلي او د انسان د واک او ځواک کړۍ هومره ارته نه ده، چې په ټولو چارو کې برلاسی تصرف وکړای شي.
دویم: مینه او عشق دی. د چا چې روح موړ او زړه یې خپل محبوب ته ورسپارلی وي، د ډول ډول سختیو زغمل به ورته اسان وي. پر بېلا بېلو نادودو او کړاونو صبر کله هم د عاشق، محب او مینوال حالت دومره نه خرابوي چې له اروایي انډوله راووځي او پر کږو وږو یې سر شي.
څوک چې د هستۍ نظام سم نه پېژني او د مینې خوند یې څکلی نه وي؛ نو له صبر او کړاوه یې یوازېنی برخه پر کږو وږو سرکېدل او له اروایې انډوله وتل دي.
له پېغمبر (ص) څخه په یوې روایت شوې دعا کې چې د شعبان میاشتې پر پنځلسمه شپه (چې د ځینو روایاتو له مخې د قدر له شپو ده) ویل کېږي، دا مانا راغلې ده:
للهم اقسم لنا من خشيتك ما يحول بيننا و بين معصيتك و من طاعتك ما تبلغنا به رضوانك و من اليقين ما يهون علينا به مصيبات الدنيا
یقین د مکروهاتو او سختیو زغمل اسانوي؛ یقین د صبر ورور دی.
په روایاتو کې لرو، ډېر لږ څیز چې په خلکو کې ویشل شوی، یقین او صبر دی [بحار الانوار: ۷ ټوک، ۱۷۳ مخ]
او البته صبر د یقین زوکړه ده. له علي (ک) روایت شوی، چې ویې ویل:
اطرح عنك العموم بعزائم الصبر و حسن اليقين (بحار الانوار، 82 ټ، 136 صفحه)
«غمونه له ځایه په ټینګ صبر او ښه یقین وشړه.»
دویم: پر عبادت او طاعاتو صبر
درېیم : پر معصیت صبر.
الصبر ثلاثه: صبر على المصيبه و صبر على الطاعه و صبر على المعصيه (اصول كافى، 2 ټ)
(او ښایي پر راز پوهېدنې صبر هم پرې ورزیات کړو. راز پوهېدنه او د غافلانو په څېر اوسېدل، بېشکه یو ستونزمن چار دی). البته دا درې (یا څلور) چارې یو له بل سره نژدې دي او ټول پر مکروهاتو باندې په صبر کې رالنډېږي.
زغمناکېدل یو ستونزمن چار دی
زغمناکېدل؛ یعنې دا چې انسان سختي وزغمي او یو سخت چار ترسره کړي. کله پر انسان د کړاوونو او مکروهاتو زغمل سخت وي؛ نو ځکه انسان یې پر وړاندې صبر ته بلل کېږي. کله پر انسان د خدای فرمان منل سخت وي؛ نو ځکه انسان پر اطاعت صبر ته بلل کېږي او کله هم له ګناهونو ډډه کول سختېږي؛ ځکه نفس د حرامو خوندونو څکلو ته سخته اشتها لري او د نفس مخنیوی ورته سخت وي؛ نو ځکه صبر تش یو حقیقت لري چې په «اخلاق ناصري» کې د خواجه نصیر په وینا؛ پر ستونزو، کړاوونو او مکروهاتو صبر دی او دا چې مکروهات ډولونه لري؛ نو ځکه صبر مختلفې بڼې پیدا کوي؛ خو حقیقت یې د سختیو او مکروهاتو پر وړاندې زغم او نه بی تابه کېدل دي.
بې زغمي د انسان په اروا کې د اضطراب او اندېښمنۍ په بڼه راښکاره کېږي، پر خوله شکایت، ناسزا، کنځلو او پړې په بڼه او په غړیو کې د ناسنجول شويو کړو وړو په بڼه رادبرېږي.
زغمناک په دې درې واڼو ځایونو کې زغمناک دی: هم له اروایي اړخ ډاډمن دی، هم یې له خولې شکایت، کنځل او ناسزا نه راوځي او هم په عمل کې ناسمې او ناسنجول شوې کړنې نه کوي؛ نو کله چې یو تن دا درې واړه پړاوونه په بریا ترسره کړل، صبور او زغمناک ورته ویلای شو.
زغمناکېدل د سلوک په یوې مرتبې پورې تړاو لري، نه په ټولو مراتبو پورې
إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ ( الانبیاء/۱۰۱- ۱۰۳) = (خو) په رښتیا هغوى [= صالحو مؤمنانو] ته چې له مخكې زموږ ژمنه وركړه شوې ده،[له دوزخه] لرې ساتل كېږي. دوى د دوزخ د اور غږ نه اوري او د خپل زړه غوښت په [جنت] کې به تلمېشتي وي. (هغه) لویه وېره یې نه غمجنوي او پرښتې ښه راغلاست ورته وايي (او ورته وايي : (( دا هماغه ورځ ده، چې (په دنيا کې) يې ژمنه درسره كېده .))
خدای دغسې پاکیزه نفس ته وایي:
پر دې پاک نفس هیڅ ډول خپګان او ډار نشته. دا جنتي مطمئنه نفس له صبر ورپورته شوې دی. خپل زغم یې پیاوړي کړی او دا دی د بریا نوبت یې رارسېدلی دی. په دې پړاو کې، نفس د تریخ صبر خوږې مېوې څکي او خوله یې خوږيږي.
من اگر كامروا گشتم و خوشدل چه عجب       مستحق بودم و اينها به زكاتم دادند
اين همه شهد و شكر كز سخنم مى‏ريزد       اجر صبرى‏ست كزان شاخ نباتم دادند
(حافظ)
په عامیانه داستانونو کې راغلي، حافظ د «شاخه نبات» په نامه یوه معشوقه درلوده او دا چې صبر یې ترې وکړای شو، په بدل کې یې دا خوږه خبره واخسته :
دلى كه عاشق و صابر بود مگر سنگ است       ز عشق تا به صبورى هزار فرسنگ است‏
گر سخن خواهى كه گويى چو شكر       صبر كن از حرص و اين حلوا مخور
صبر باشد مشتهاى زيركان       هست حلوا آرزوى كودكان‏
که غواړې چې خبره دې د حلوا په څېر خوږه شي، باید د ځینو حلواګانو له خوړو ډډه وکړې. بېشکه هم مولوي او هم حافظ، چې دواړه د تاریخ خواږه ژبي دي، د سلوک په یوه پړاو کې یې پر ځینو غوښتنو
پښې ورایښي، کوم نبات یې ونه خواړه او په پایله کې پخپله پر کان واوړېدل، د هستۍ نظام دغسې دی.
بالصبر تدرك معالى الامور (غرر الحكم) = په صبر سترې چارې تر لاسه کېږي.
د صوفیانه اخلاقو په قاموس کې د «صبر» ناسمه مانا؛ بې پایلې کړښت دی
ورپسې ټکی دا چې په صوفیانه اخلاقو کې چې په مسلمانانو کې دود شو، «صبر» د کړښت مانا خپله کړه. داسې چې ټولو وانګېرله چې «صبر» یعنې د هر ډول سختیو زغمل او نباید د طبیعت، انسانانو او ظالمانو د کړاوونو پر وړاندې په کوم غبرګون او اقدام لاس پورې کړو؛ یعنې هر ډول اقدام او شکایت یې د صبر یو منافي او پر خلاف چار باله. دا صوفیانه اخلاق، ان د ناصوفیانو د اخلاقو د علم کتابونو ته هم ورننوتی؛ خو د مطلب حق دا دی چې زغمناکېدل په هیڅ وجه له دغسې مانا سره تړاو نلري.
د انسان ډېری ستونزې د ده له واکه بهر ورپېښېږي
انسان پر ژوند او موخې ته د ورسېدو په لار کې له ګڼو ستونزو سره مخېږي چې له واکه یې بهر دي. نړۍ یو مخې زموږ په مراد نه چورلي او ارادې ته مو تسلیم او ایلېږي نه. ډېر لږ کسان دي چې په اسانه مطلب ته ورسي او څومره چې د انسان موخه، مقصد او مقصود اوچت او ارزښتمن وي، خنډونه او کړاوونه به هم ډېر وي.
و اذا كانت النفوس كبارا       تعبت فى مرادها الاجسام‏
یعنې کله چې نفس لویی وي، بدن کړېږي؛ ځکه لویی نفس لوړ همت لري او اوچتې موخې رانغاړي؛ نو ځکه بدن ارام نه پرېږدي او تل یې سختیو او تنګسو ته ورکاږي. یو لړ دا ستونزې د خنډونو او ناسنجول شویو ستونزو له لامله پېښېږي او یو شمېر یې د انسان له ناوړه تدبیره راولاړېږي او یو شمېر نور یې له طبیعي مشکلاتو راټوکېږي او د انسان له اختیاره وتلي دي.
د ستونزو لرې کولو ته د انسان هڅه د صبر پر خلاف نه ده
عموماً دا ستونزې په دې ډول دي چې انسان یې پر وړاندې لږ و ډېر مقاومت کړای او غبرګون ښوولای شي او دا ستونزې یو مخې یا ځینې یې لرې کولای شي. ډېرې لږې ستونزې دي چې انسان یې پر وړاندې بیخي لاس تړلی، بېوسی او عاجز وي. لکه که څوک پر نا علاجه ناروغۍ اخته شي، ان که د ناروغۍ پوره درملنه ونکړای شي؛ خو لږ تر لږه درد یې تسکین او غلی کولای شي یا داسې کار کوي چې مرګ په ځنډ راشي. همدغسي طبیعي او ناطبیعي ستونزې هم دي. دا ټولې سختۍ داسې دي چې ژر یا روسته، لږ یا ډېرې د تخفیف یا لرې کېدو وړ دي؛ نو ځکه د عقل شرط دا نه دی چې انسان له ستونزو سره د مخامخېدو په لومړي قدم کې، موخه پرېږدي او لاس ترې واخلي.
له بیخه که موخه او موخې ته د وررسېدو مینه او عشق نه وي، صبر بې مانا دی؛ ځکه کړېدل بې مانا دي.
انسان کړاو د کړاو لپاره نه؛ بلکې موخې او مقصد ته د وررسېدو لپاره زغمي؛ نو ځکه بې موخې کړښت، عین سفاهت، بېړاتوب او ناپوهي ده.
عقلمن هڅه کوي چې د موخې په لار کې، ځانونه له ستونزو سره د مخامخېدو پر وړاندې چمتو کړي او پر وړاندې یې په سنجول شويو کړنو لاس پورې کړي.
اقدامات او چاره سنجونې د صوفیانه اخلاقو له مخې، له صبر سره په ټکر کې دي؛ ځکه کله په صوفیانه اخلاقو کې بې پایلې کړېدنه دودېده او ویل کېده چې باید تنګلاسي یا ظلم یا لوږه وزغمو او غبرګون و نه ښیو.
زغمناکېدل د هر ډول کړښتونو زغمل نه دي
حق دا دی چې زغمناکېدل البته پر کړښتونو صبر دی؛ خو د هر ډول کړاوونو زغمل زغمناکېدل نه دي. په واقع کې دې ټکي ته نه پاملرنه د دې لامل شوې چې صبر کله د بې پایلې کړېدنې پر مانا وانګېرل شي. مولوي په مثنوي کې د «اشغر » په نامې د یو افسانوي څاروي مثال لري وایي:
هست حيوانى كه نامش اشغر ست       او به زخم چوب زفت و لمتر است‏
تا كه چوبش مى‏زنى به مى‏شود       كو به زخم چوب فربه مى‏شود (…)
پوست از دارو بلاكش مى‏شود       چون اديم طايفى خوش مى‏شود
دا څاروی په لرګي وهلو چاغېږي؛ یعنې خواړه یې کړېدنه ده. مولوی زیاتوي:
زين سبب بر انبياء رنج و شكست       از همه خلق جهان افزون‏تر ست‏
په همدې دلیل خدای تر هر چا ډېر پر پېغمبرانو کړاوونو رالېږي. له دې مانا ناوړې پوهېدنې هم کېدای شي.
له دې خبرې نباید داسې پوه شو چې کړښت او سختي، یو نعمت دی او باید ښه راغلاست ورته ووایو؛ ځکه لومړی دا کړښت او بلا له نعمت پرته یو څیز دی. که څه کړښت کله هم ښې اغېزې درلودای شي. دویم نباید کړښتونو ته ښه راغلاست ووایو او نباید په لوی لاس یې چمتو کړو؛ بلکې که (د موخې په بهیر کې) ورسره مخ شو، باید پر وړاندې له زغمه کار واخلو.
انبیاوو بې وجهې کړښت نه ګاله
فی نفسه او خود په خوده د کړښت زغمل مطلوب نه دي. په تېره انبیاوو (ع) کله هم بې وجهې کړاوونه نه زغمل. کړښت یې د کړښت لپاره نه و. اپوټه، انبیاوو یوه موخه درلوده او موخې ته د وررسېدو لپاره یې ځانونه هر ډول کړاوو ته چمتو کړي وو او په عین حال کې تل یې له خدایه عافیت او خوندیینه غوښته. عافیت د کړاو ضد دی. کړښت او بلا له دې اړخ چې کړښت دی، په مطلق ډول کوم خیر چار نه دی او کله مهلک، مخرب او ویجاړوونکی دی؛ له همدې لامله باید له شر او بلاګانو خدای ته پناه یوسو.
په فارسي ادبیاتو کې د کړښتونو پر زغملو دوه مثالونه ویل شوي دي: یو مثال یې دا دی چې انسان باید د «میخ» په څېر وي؛ څومره یې چې وهي ښه ټینګېږي. د یو شاعر په وینا:
استوارى و استقامت ميخ       سزدار عبرت بشر گردد
بر سرش هر چه بيشتر كوبند       پايداريش بيشتر گردد
پر وړاندې یو بل مثال امام غزالي راوړی دی: امام غزالی د «علم کلام» د آفاتو په څرګندونه کې وایي چې یوه ډوله ګروهنه (معتقده) ده چې باید د کلام علم ته ورمخه کړو چې د انسان ایمان پیاوړی شي؛ یعنې په شبهاتو کې غور او ځوابونو به یې د مؤمنانو د ایمان د ټینګېدو لامل شي. امام غزالي په مقابل کې د مثال په ژبه وایي، چا لیدلي که ونه په تبر وټکوي، جرړې یې ټینګېږي؟
د دې دوو مثالونو له مخې انسانان له کړاوونو سره په مخامخېدو کې دوه ډوله دي:
ړومبی میخ صفته انسانان دي چې د کړاوونو ګوذارونه یې ښه ټینګوي او دویم نیالګي صفته انسانان دي چې سیلۍ یا نرم باد یې له بېخه رانړوي.
ټول انسانان له کړاوونو سره مخامخېدو ته هڅولای نشو
نو ځکه علی الاطلاق نشو ویلای چې ټول باید د ستونزو روغبړ ته وروځغلي؛ ځکه ډېر ځل ستونزې نه یوازې وګړي نه پخوي چې له منځه یې وړي، که په عالم کې داسې موجودات هم وي چې په لرګي وهلو چاغېږي مګر ټول موجودات خو داسې نه دي.
له آره که د یو موجود د چاپیریال نوسانات له ټاکلي بریده واوړي، نو یوازې له چاپیریال سره به د تطابق شونتیا منتفي شي، چې خپله موجود به هم له منځه ولاړ شي.
نو ځکه زغمناکېدل د ناسنجول شویو، بې پایلو او بې مانا کړاوونو د استقبال او زغملو پر مانا نه دی.
متأسفانه دې صوفیانه مانا ډېرې نادودې راولاړې کړي دي. مولوی راته وایي:
در تو نمرودى ست آتش در مرو       رفت خواهى اول ابراهيم شو
انسان که ابراهیم صفته نه وي او پر اور پښه کېدي؛ بېشکه له منځه به ولاړ شي؛ نو ځکه په اور کې تر پښو ایښوو وړاندې باید د ځان له ابراهيم صفته کېدو ډاډمن شو.
مازې د کړاوونو ښه راغلاست مطلوب نه دي؛ بلکې وروړاندې یوه موخه ترې ولرو، چې د کړاوونو زغم ته چمتووالی تر لاسه کړو.
خو دا زغم هم د شکایت نه کولو پر مانا نه دی؛ بلکې له موخې د لاس نه اخستو پر مانا دی؛ نو په دې حال کې د کړاوونو زغمل عین خواړه دي.
زغمناکېدل له تعقل او کړلارۍ سره ټکر نه لري
بل ټکی دا، موخې ته د وررسېدو لپاره، باید هر ډول کړلاره جوړه او چاره سنجونه وکړو چې له ستونزو او خطر سره مخ نشو. دا کړلارې جوړونې بیخي له زغمناکېدو او توکل سره ټکر نلري. له علي (ک) روایت شوی چې ویې ویل:
اعجز الناس آمنهم لوقوع الحوادث و هجوم الاجل (غرر الحكم)
«هغه خورا عاجز او بېوسی انسان دی چې راتلونکیو پېښو ته یې چاره نه ده سنجولې.»
سمه نه ده چې انسان ناسنجیده او بې محاسبې خوشې پر مخ ولاړ شي او له خپل ناوړه تدبیره راولاړې شوې سختۍ منلې، ګرانې او ارزښتمنې وبولي.
صبر دا دی چې انسان وپوهېږي پر ګردو سنجول شویو کړلارو سربېره، هرومرو به له ستونزو سره مخ شي.
نړی د انسان د غوښتنو تابع نه ده. صبر په اخلاقو کې د عقل او تدبیر ته د ورشا کېدو پر مفهوم نه دی؛ بلکې تعقل او د عقل کارونه پخپله اوچت اخلاقي ارزښت دی او ارزښتونه د اخلاقي نظام په ټولګه کې یو له بل سره سازګار او همغږي دي.
؛نو ځکه صبر د یو اخلاقي فضیلت په توګه کله هم عالي فضیلت (یعنې تعقل) د نفې پر مانا نه دی. نباید د ناپوهۍ او بې عقلۍ له وجهې چټي چارې وکړو او خپلې پانګې ته اور واچو او لېدو ته یې کېنو چې ګنې صبر دی.
زغمناک انسان هغه دی چې خپلې کړلارې د حتمي ستونزو د راښکاره کېدو په علت ونه دروي او کومې ستونزې چې د کړلارې په بهیر کې ورسره مخ کېږي هوارې یې کړي او له دې پړاوه تېر شي.
د پېغمبرانو زغم په دې پار و چې په ژوند کې یې موخه درلوده او د یوې کړلارې له مخې وړاندې تلل او دا چې موخه یې ډېره اوچته وه؛ نو ځکه کړاو او د غلیمانو دښمني هم ورته ډېره وه. په همدې دلیل یې کار ډېر زغم غوښته. پر زغم د انبیاوو لاسبري او قدرت یې د یقین او مینې نیغ په نیغ یېبره او محصول و. له آره کوم کسان چې د هستۍ نظام ښه پېژني او پوهېږي چې څنګه په هستۍ کې په پوره او کافي سنجېدګۍ لار ووهي؛ نو ښه زغمناکېږي. بې زغمه کسان هغوی دي دا چې نړۍ نه پېژني، د نادودو پر وړاندې بې صبري کوي.
صبر بېلا بېلې بڼې خپلولای شي: صبر کله، څوار( استقامت) او مقاومت دی. کله کېناستل او انتظار ایستل دي او ….
صبر، خوشې انتظار نه دی
صبر د «انتظار» په بڼه، د خوشې او بې ګټې انتظار پر مانا نه دی. دلته صبر یعنې په دې پوهېدل چې په نړۍ کې د یو لړ هڅو مېوه په ځنډ د طبیعت په شاخسار ښکاره کېږي؛ یعنې که څومره ګرېوانونه څیرې او چغې او فریادونه وشي؛ نو بې ګټې دي، باید انتظار وباسو چې اقدامات او کړلارې په خپل وخت کې ثمر ورکړي، د علي (ک) په وینا:
و محتنى الثمره لغير وقت ايناعها كالزارع بغير زرعه (نهج البلاغه: ۵ مه خطبه)
«څوک چې تر وخت وړاندې مېوه وواڼي، د هغه په څېر دی چې د بل پر ځمکه یې کرنه کوي»
د مولوي د زغمونو یوه بېلګه
دا صبر، دقیقاً د نه بېړندوي والي پر مانا دی. له قضا له دې ډول زغمونو یوه بېلګه د مولوي په کړنو کې مشاهده کوو. دې بزرګوار چې کله یې د مثنوي لومړی دفتر پای ته ورساوه احساس یې کړه چې د طبع اوښ یې ویده دی او مانا ګانې یې په روانه په خپل ضمیر کې نه خوټېږي. ظاهراً یې دا حالت یو دنیوي چار ته د ورپاملرنې راولاړ باله:
اى دريغا لقمه‏اى دو خورده شد       جوشش فكرت از آن افسرده شد (…)
اينت لطف دل كه از يك مشت گل       ماه او چون مى‏شود پروين گسل‏
(مثنوى، لومړی دفتر 3990 او 3992 بیتونه)
یعنې افسوس یې کاوه چې نپوهېږم کوم مشروع یا نامشروع خوند، زما د ضمیر خوټېدلې اوبه خړې پړې کړي؛ خو په ټولیز ډول یې تشخیصوله، چې ته وا یوې دنیوي تمتع پر دې حال اخته کړی دی.
سخت خاك آلود مى‏آيد سخن       آب تيره شد سر چه بند كن‏
تا خدايش باز صاف و خوش كند       او كه تيره كرد هم صافش كند
صبر آرد آرزو را نه شتاب       صبر كن و الله اعلم بالصواب‏
)مثنوى، لومړی دفتر ، 4003 -4001 بیتونه )
انبیاوو (ع) هم د خپل رسالت عملي کولو ته د زغم لار خپلوله
پېغمبران پر دې مانا، ډېر زغمناک ول، انبیا پوهېدل دا غږ یې چې پورته کړی او دا پیغام یې چې بشریت ته راوړی، په بیړه جرړی نه ځغلوي؛ نو ځکه د غرونو غرونو ستونزو او مخالفتونو پر وړاندې نه غوسه کېدل او د هستۍ نظام ته یې بد نه ویل. څوک چې دنیا پېژني، ښه پوهېږي چې تخم پر کومه خاوره شیندي؛ نو ځکه له دې کار و کسب سره اړوند زغم هم پېژني.
نو ځکه صبر مازې یوه مانا لري او دا په ستونزو کې صبر دی. د علي (ک) هغه ملګري (چې د علي (ک) امام په وینا، تل یې تر رغېدا روسته، نورو ته خپل درد وایه) هم زغم د زغم لپاره نه کاوه. نورو ته شکایت کول کله د نفس کمزوري ده، کله د مینې او پېرزوینې له مخې ده، یا د زړه بړاس ماتول دي او یا له آره د هستۍ له نظامه شکایت دی چې یو بې ګټې چار دی. خو کله څوک بل ته شکایت کوي، چې د حل لار ولټوي، دا چار هډو له زغم سره ټکر نلري. څه چې مذموم او بد دي، چې وګړي شکایت د شکایت لپاره وکړي، په تیره د ذلت له لامله.
«و رضى بالذل من كشف عن ضره : څوک چې خپلې ستونزې رابرسېروي، ذلت ته غاړه ږدي» (نهج البلاغه: ۲ حکمت)
صبر باید د حق لپاره وي، نه مازې د صبر لپاره
علي (ک) د لیک په راروسته عبارت کې وایي: «په حق لار کې زغم څومره ښه خوی دی.»
«په دین کې د تفقه» مانا
ورپسې مطلب «په دین کې د تفقه» په اړه دي. په لنډو وایو چې «په دین کې تفقه» یعنې د دین ښه پوهېدل.
«په دین کې د تفقه» په اړه د قرآن آیت او د پېغمبر (ص) دعا
اللهم فقهه فى الدين و علمه التاويل
«خدایه، ابن عباس په دین کې فقیه کړې او تاویل ورزده کړی»
دا تعبیر په قرآن کې هم راغلی دی. خدای تعالی مؤمنانو ته امر کړی اوس چې ټول په دین کې فقیه کېدای نشئ، یوه ډله دې په دين کې تفقه وکړي. دا مشهور آیت چې فقهاوو او اصولیینو پرېمانه ویینې ورباندې کړي، د توبی سورت په روستیو کې راغلی دی:
وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ(توبه/۱۲۲) = او دا نه ښايي،چې مؤمنان ټول يومخې (د جهاد ډګر ته) ووځي، ولې یې د وګړيو له هرې برخې يو شمېر نه وځي (او نور دې په مدينه كې پاتې شي) چې د دين (او اسلامي پوهنو او احكامو په باب) پوهه ترلاسه كړي او چې راستانه شي (؛نو) خپل قوم خبر كړي؟! ښايي (د پالونكي د فرمان له مخالفته) ډډه وكړي!
«په دین کې تفقه» یوازې پر فرعي احکامو يوهېدنې کې را ایساره نه ده
ټول مفسرین یو خوله دي چې په دې آیت کې «په دین کې تفقه» په هیڅ وجه د اصطلاحي فقیه کېدو؛ یعنې د دین پر فروعاتو د پوهېدو پر مانه نه ده. البته نن «فقه» په فرعي احکامو پوهېدنه ګڼل ګېږي؛ خو په صدر اسلام کې کله هم د «فقه» اصطلاح په دې مانا نه کارېده. «په فرعي احکامو پوهېدنه» فقې ته یوه نوې اصطلاح ده.
«په دین کې تفقه» له آره د دین پوهېدو پر مانا ده، له ټول هر اړخیزوالي سره چې دا مانا یې افاده کوي؛ یعنې پر قرآن پوهېدنه، تفسیر، اخلاق، روایات، د اسلام تاریخ او …. رانغاړي؛ البته د فروعاتو احکام هم رانغاړي. حضرت علي (ک) ویلي:
المتعبد على غير فقه كحمار الطاحون، يدور و لا يبرح (بحار الانوار: ۷ ټ، ۳۰۷ مخ)
«څوک چې بې پوهېدنی خدای لمانځي، د ژرندې پله ته ورته دی، چې څومره چورلي، ځای ته نه وررسي.»
څرګنده ده چې په دې روایت کې فقه د دین د پوهېدو او معرفت پر مانا ده. له امام کاظم (رح) هم روایت شوی: من لم يتفقه فى دينه لم يرض الله له عملا (تحف العقول)
«څوک چې په خپل دین کې تفقه ونکړي، خدای یې یو عمل هم نه خوښوي»
نو ځکه کله چې علي (ک) خپل زوی ته سپارښتنه ‏کوي، چې ورځه او دین ژور وپېژنه، په هیڅ وجه سپارښتنه یې د فرعي احکامو په پوهېدو کې را ایساره نه ده؛ یعنې نه وایي چې ورځه او یوازې حلال او حرام زده کړه؛ بلکې د دې سپارښتنې مفاد تر دې کار خورا ډېر دی.
په دین کې تفقه او د دین پېژندنه یو عصري چار دی
په دین کې تفقه او د دین پېژندنه یو عصري چار دی؛ یعنې یوازې په دین کې یو ډول تفقه نشته. دغسې نه ده چې یوازې یوې ډلې یو ځل دین پېژندلی وي او نور دې ناچار پر همدغو پوهېدنو وپوهېږي. په دين کې تفقه یو روان چار دی؛ یعنې په دې زمانه او عصر کې له دین څخه یو ډول پوهېدای شو او په بلې زمانې کې په بل ډول او دا ټول د دین پوهېدنه ده. له دین پوهېدو څخه مطلب، البته روشمنده پوهېدنه ده.
دا سپارښتنه دې ته ورته ده چې وګړیو ته ووایو:
ورشئ او پنځ (طبیعت) پېژاندي شئ! په هر زمانه کې پنځ پېژندنه پر یو مصداق تطبېقېږي، نن پنځ پېژندنه په ځانګړنو وزلیو شونې ده او ټاکلې پایلې هم لري؛ البته لس پېړۍ وړاندې پنځ پېژندنې بیله طریقه او پایلې درلودې یا بل مثال، که لس پېړی وړاندې مور و پلار خپل زوي ته ویل چې «ورشه او طبیب شه»، البته طبېبېدل یې مطلب و؛ خو په هاغې زمانې کې د طبیب کېدو ځانګړي سبقونه او طریقې زده کېدې. په هغې زمانې کې وګړي په رښتوني طبیبانېدل او مدعانېدای نشو، دا چې د مثال په توګه په تېر طب کې تېروتنه وه؛ نو مخکېني طبیبان قاتلین او خاینان وو. طب پر دوو څیزونو ولاړ دی: درملنې ته د طبیب هوډ او د طب په طریقه التزام او پابندي، او البته په هر زمانه کې دا طریقه، بېلابېلې بڼې لري او د وخت په تېرېدو بشپړېږي؛ نو ځکه د زمانې په اوږدو کې د سپارښتنو بڼه یوه وي؛ خو په هرې زمانې کې یې مصداقونه سره توپیر مومي؛ نو کله چې په دین کې د تفقه هوډ یا پر طبیعت د پوهېدو هوډ او په څير یې وي او کله چې وګړی په طریقه – نه په باټو او لاپو شاپو و بې طریقې- د دې چار په لټه کې شي، دا فنون ژوندي او روان دي.
«په دین کې تفقه» بدلون او تکامل د دین اصالت نه ټکنی کوي
د مسلمینو په ژوند کې، په دین کې تفقه د طبابت، طبیعت پېژندنې او….. په څېر فنونو، یو روان، مستمر، تکامل موندونکی او عصري فن و او دا ټول په هيڅ وجه د دې فنونو اصالت نه ټکنی کوي.
په اوسنۍ نړۍ کې په دین کې فقیه کېدل یو ډېر ستونزمن او پېچلی چار شوی دی؛ نو ځکه یو وړ زغم ته اړین دی.
که څوک په اوسني وخت کې وغواړي د علي (ک) دا سپارښتنه عملي کړي او په دین کې فقیه شي، پوه دې شي چې په نوې نړۍ کې ډېری چاری په اسانۍ تېرېدوني نه دي او دا یو مهم ټکی دی چې د وګړیو دې ورته پاملرنه وي.
په دین تفقه داسې صبر را نه غواړي، چې په تېرو کې یې نه غوښته. په تېرو کې وګړي په اسانۍ فقیه کېدای شول، که پر فرعي احکامو د پوهېدو پر مانا او یا په هر اړخیزو دیني معارفو د پوهېدو پر مانا وو. خو که څوک نن غواړي په دین کې فقیه شي، پوه دې شي چې له پرېمانه ستونزو سره به مخ شي. نن بشري معلوماتو خورا تنوع او ډولا ډولي موندلې او انسان ته د هستۍ پېچلتوب خورا رابربنډ شوی، او هغه چارې چې د شریعت په پوهېدو کې لازمې دي، ډېره ډولا ډولي یې موندلې ده؛ نو ځکه د دې چار عملي کول، له همدې کار سره اړوند یو صبر ته اړین دی.
له خدایه غواړو، چې موږ ټولو ته له ستونزو سره د مخامخېدو لپاره لازم صبر راکړي او موږ دې د زغمناکو او صابرانو په کتار کې کړي او موږ دې په هغو زیریو کې راونغاړي، چې له صابرانو سره یې ژمنه شوې ده. ==
فرانسس رايټ
فرانسس رايټ (۶ سپتمبر ۱۷۹۵ – ۱۳ ديسمبر ۱۸۵۲ز کال) د فيني وايټ په نوم ډېره پېژندل کېږي، يوه سکاټلينډي الاصله ښوونکې، ليکواله، ازاده اندياله، ښځمنپاله، خيالي ټولنپاله، د مریيتوب مخالفه، ټولنيزه سمونپاله او اپیکوري فيلسوفه وه چې په ۱۸۲۵ز کال کې د متحده ايالاتو تبعه شوه. هماغه کال چې په «ټينيسي» کې يې د يوې خيالي ټولنپالې (يوټوپي) په توګه د «ناشوبا» ټولنه جوړه کړه، تر څو وښيي چې څه ډول مريان د آزادۍ لپاره چمتو کړي، خو دې پروژې يې یواځې يو کال دوام وکړ.په ۱۸۲۰ز لسيزه کې رايټۍ لومړۍ ښځينه ښوونکې وه چې په څرګند ډول يې په متحده ايالاتو کې د ټولنيز سمون د مسائلو په اړه د نارينه او ښځو غونډو ته وينا وکړه. هغې د نړيوال تعليم، د مريانو د آزادۍ، د زېږون د مديريت، برابرو حقوقو، جنسي آزادۍ، د واده شويو ښځو لپاره د قانوني حقوقو او طلاق د آزادو قوانينو ملاتړ وکړ. رايټ د منظم مذهب او د اعدام د سزا پر ضد هم غږ پورته کاوه. روحانيونو او رسنيو په سختۍ سره د رايټ په بنسټپاله اندونو نيوکې کولې. په متحده ايالاتو کې د هغې عامو ويناوو د فيني رايټ ټولنې او د نارينه کارګرو له ګوند سره د هغې اړيکې جوړې کړې ، کومې چې په ۱۸۲۹ز کال کې د نيويارک په ښار کې جوړې شوې وې، نوموړې دومره پیاوړې شوه چې مخالفينو يې د دې ګوند نوماندانو ته د فيني رايټ ټيکټ نوم ورکاوه.
رايټ همدا راز د سياسي او ټولنيزو سمونونو په اړه لیکنې وکړې، په کومو کې چې «په امريکا کې د ټولنې او رواجونو اندونه (۱۸۲۱ز کال)» هم شامل وو، د هغې د سفرونو يو يادښت دی چې په متحده ايالاتو کې د لومړيو ديموکراتيکو سياسي او ټولنيزو ادارو څخه د هغې د ليدنو کتنو پايلې وړاندې کوي. هغې همدا راز په «د سويل د اوسېدونکو د زيان له خطر پرته په متحده ايالاتو کې ورو ورو د مریيتوب د ختمولو لپاره يوه طرحه (۱۸۲۵)» کې مریيتوب د پای ته رسولو په اړه خپل درېځ روښانه کړ. رايټ په ۱۸۲۹ز کال کې د اينډيانا په نيو هارموني کې له «رابرټ ډال اون» سره په شريکه « The New Harmony and Nashoba» يا « Free Inquirer» جريدې، تر څنګ يې په نيويارک کې « Free Enquirer» د ورځپاڼې، همدا راز وروسته د « The Sentinel » مهاليزې خپرونې (چې وروسته پرې د New York Sentinel and Working Man's Advocate نوم کېښودل شو) مديريت وکړ. د رايټ په نورو مشهورو خپروونو کې « Course of Popular Lectures » (۱۸۲۹ز کال) شامل دی، کوم چې د هغې د ويناوو ټولګه وه، وروستی کتاب يې د « England, the Civilizer  » (۱۸۴۸ز کال) په نوم و.
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
فرانسس «فيني» رايټ د سکاټلينډ د ډنډي په ۱۳۶ ناترګيټ کې، د ۱۷۹۵ز کال د سپتمبر په شپږمه نېټه د «کاميلا کمپبيل» او د هغې د مېړه «جيمز رايټ» په کور کې زېږېدلې وه. د هغوی کور په وروستيو کې پراخه شوي نيدرګيټ کې، د هغه وخت د «ډنډي» بندرګاه سره نژدې د ښار د مهندس «سمويل بيل» له خوا تازه جوړه شوې ودانۍ وه.
د هغې پلار د کتاني رخت جوړوونکی، د ډنډي د سوداګريزو نښو طراح او سياسي بنسټپال شتمن سړی و. هغه له «ادم سميت» سره د ليکونو له لارې اړيکه درلوده او د امريکايي هېوادپالو او فرانسوي جمهوري غوښتونکو خواخوږی و چې په هغوی کې «ګالبريت ډو ماتير، مارکوس ډی لاوایت او تاماس فين» شامل وو. فرانسس يا «فيني» چې په وړکتوب کې ورته په همدې نوم غږ کېده، د دې کورنۍ په درې ماشومانو کې منځنی ماشوم و. د هغې په خوېندو او وروڼو کې يو مشر ورور شامل و او هغه مهال مړ شوی و چې فرانسس کوچنۍ وه او يوه يې خور وه چې «کاميلا» نومېده. د رايټ مور هم په ځوانۍ کې مړه شوه او پلار يې په ۱۷۹۸ز کال کې مړ شو، کله چې فرانسس نږدې دوه کلنه وه. د زيات ميراث په مرسته، يتيمې رايټ خوېندې په لندن کې د کامپبيل کورنۍ له خوا وپالل شوې، څوک چې د دوی د مور خپلوان وو.
يوه مورنۍ ترور يې د رايټ سرپرسته شوه او هغې ته يې د فرانسوي ماده پرستانو پر بنسټ ولاړ اندونه ورزده کړل. په ۱۸۱۳ز کال کې، کله چې رايټ شپاړس کلنه وه، هغه بېرته سکاټلنډ ته ولاړه، تر څو د خپل پلار له يو اکا «جيمز مايلين» سره و اوسېږي، څوک چې په «ګلاسګو» کالج کې د فلسفې پروفيسر و. رايټ به د ژمي مياشتې په ليک او لوست او د دوبي مياشتتې د سکاټلينډ له هايلينډ څخه په ليدنو تېرولې. رايټ د يوناني فيلسوفانو له اثارو سره مينه درلوده، په ځانګړي ډول «اايپيکور»، څوک چې د هغې د لومړي کتاب موضوع وه، د هغې د دې کتاب نوم و «په اتن کې يو څو ورځې» (۱۸۲۲زکال) دا کتاب يې په اتلس کلنۍ کې لیکلی و. رايټ همدا راز تاريخ ولوست او د متحده ايالاتو د ديموکراتيک بڼې حکومت مينه واله شوه.
له متحده ايالاتو او فرانسې څخه لومړۍ لیدنه
دروېشت کلنې رايټ او د هغې کشرې خور کاميلا متحده ايالاتو ته لومړی سفر په ۱۸۱۸ز کال کې وکړ. انګلستان ته له بېرته ستنيدو مخکې دا دواړه خوېندې په متحده ايالاتو کې وګرځېدې. کله چې هغه د نيويارک ښار په سفر بوخته وه، د « Altorf» په نوم د هغې ډرامه چې له اطريش څخه د سويس د خپلواکۍ د مبارزو په اړوند وه، د ليکوال له نوم څرګندېدو پرته نندارې ته وړاندې او د ۱۸۱۹ز کال د فبرورۍ په ۱۹ نېټه يې وړاندې کېدل پيل شول، خو له درې نندارو وړاندې کولو وروسته بنده شوه. په فلاډيلفيا کې د ۱۸۲۰ز کال د جنورۍ په پنځمه نېټه د لومړۍ نندارې لپاره د هغې په اشتهار ليکل شوي و چې د دې ډرامې «تېر فصل په نيويارک کې له سترې بريا سره نندارې ته وړاندې شوې».
په ۱۸۲۰ز کال کې انګلستان ته ستنيدو ډېر ژر وروسته، رايټ «په امريکا کې د ټولنې او رواجونو اندونه (۱۸۲۱ز کال)» خپور کړ. د دې کتاب خپرېدل د هغې په ژوند کې د بدلون يوه ستره نقطه وه. د همدې کتاب له امله «جرمي بنتم» نوموړې ته بلنه ورکړه چې د هغه د ملګرو له کړۍ سره يو ځای شي، په کومه کې چې د نورو تر څنګ اقتصاد پوه جیمز ميل، سياستوال فرانسس پلور او ليکوال جورج جروت شامل و. له مذهبي روحانيانو سره د دې مخالفت د رايټ په خپله مخ په وده فلسفه اغېز وکړ.
په ۱۸۲۱ز کال کې، وايټ د «مارکوس ډی لافيټي» په بلنه فرانسې ته سفر وکړ او له هغه سره يې په پاريس کې وکتل. د دوی د عمرونو تر منځ له توپير سره سره، دواړه ملګري شول. یو مهال وايټ هغه وهڅاوه چې هغه او خور يې په لورولۍ ونيسي. دې غوښتنې د جنرال لافيټي له  کورنۍ سره اړيکې خړې پړې کړې او په لورولۍ د نيولو دا چاره تر سره نه شوه. کله چې د هغه له کورنۍ سره اړيکې بېرته ورغېدې، له جنرال لافيټي سره د رايټ اړيکو هم دوام وموند. هغه په ۱۸۲۷ز کال کې يو ځل بیا د شپږو مياشتو لپاره په فرانسه کې د ليفيټي کور ته ولاړه، څو د هغه په ژوندليک کار وکړي.
له متحده ايالاتو څخه دويم ځل لیدنه
د ۱۸۲۵ز کال د فبرورۍ په مياشت کې کله چې لايفيټي د سويل پر لور مخه کړه، رايټ د شمال لوېديځ پر لور ولاړه، تر څو د پنسلوانيا د بټلر ولسوالۍ په هارموني کې د جارج ريپ له يوتوپي ټولنې سره وګوري. هغې همدا راز د «راپيټي» کالونۍ څخه هم ليدنه وکړه چې په انډيانا کې جوړه شو وه، د هغې نوم هم هارموني و. دا مهال د انډيانا ټولنه د بدلون له پړاو څخه تېرېده. دا ټولنه په وروستيو کې په ولزي صنعتکار او ټولنيز سمونپال «رابرټ اون» پلورل شوې وه، چا چې خپلې نوې يوټوپي ټولنې ته «نيو هارموني» نوم ورکړ. له دې يوتوپي ټولنو څخه د رايټ ليدنو کتنو هغه وهڅوله چې خپله تجرباتي ټولنه جوړه کړي، کومه چې هغې په «ټينيسي» کې جوړه کړه. له انډيانا څخه د تګ پر مهال هغې د ميسيپي سيند په غاړه سفر وکړ، تر څو د ۱۸۲۵ز کال په اپريل مياشت کې په نيو اورلينز کې د لايفيټي او د هغه ډلې سره يو ځای شوه. کله چې لايفيټي فرانسې ته راستون شو، رايټ په متحده ايالاتو کې د پاتې کېدو پرېکړه وکړه، چېرې چې هغې د ټولنيزې سمونپالې په توګه کار ته دوام ورکړ. رايټ په ۱۸۲۵ز کال کې د متحده ايالاتو هويت تر لاسه کړ.
میران
میران د ننگرهار ولایت، د بهسودو ولسوالۍ له مشهورو کلیو څخه گڼل کېږي چې ددې ولسوالۍ په ... کې واقع دی. دا کلی له ............. کلیو سره پولې لري، چې ټولیز مساحت یې او د وگړو شمېره یې تنه اټکل شوی دی. په دې کلي کې د ..... په نامه لومړنی ښوونځی، ...... په نامه یوه لېسه او یو روغتیایي مرکز لري.
تړلې لیکنې
جلالکوټ ننگرهار لغمان کونړ بنغر قلعه علي میران قلعه غولا قلعه سرگینک ولایتي قلعه جانان خان قاسم اباد
افغانستان او د ورېښمو لار
د وېښمو لار
افغانستان له ډېرې اوږدې مودې راهيسې د خپلو لاجوردو، زراعتي محصولاتو، مجسمه جوړولو، لاسي صنايعو، مالداري او ساختماني چارو له امله شهرت درلود. د تاريخي اريانا ځمکنۍ لارې د ورېښمو تر لارو وړاندې هم د تګ او راتګ لپاره کارېدلې.
اريايانو ۵۶۹۶ کاله وړاندې د بلخ ښار جوړ او په کرنه، لاسي صنايعو، او طبيعي منابعو څخه په ګټې اخېستنې يې پيل وکړ. له مېلاد څخه ۲۰۰ کاله وړاندې اريايان د افغانستان، ايران، پاکستان او هند په سيمو کې خپاره شول او د يادو سيمو تر منځ د ځمکنيو لارو په جوړولو سره يې خپلمنځې اړيکې او راکړه ورکړه پيل کړه. د چين هان امپراطوري د ۲۰۶ قبل المېلاد او ۲۴ مېلادي کلونو تر منځ د مرکزي آسيا او اريانا لور ته تجارتي لارې وغزولې او په بلخ، بدخشان، کابل، باميان او نورو ښارونو کې يې له افغانانو سره د ورېښمو، اوسپنې، لاسي صنايعو، منسوجاتو، شرابو، اوښانو، او نورو تجارتي اموالو راکړه ورکړه پيل کړه.
د آی خانم، بودا، تخت رستم، هډې، او نورو تاريخي سيمو څخه ښکاري چې د ورېښمو لار د افغانستان او د ورېښمو پر لار پرتو نورو هېوادونو ترمنځ يوازي د تجارتي اموالو د تګ او راتګ لاره نه بلکه د تمدنونو، دينونو، کلتورونو، مهارتونو، او کسبونو د تبادلې وسيله هم وه.
بلخ، کندز، کابل، غزني، هرات او باميان د پېړيو لپاره لوی تجارتي مرکزونه وو چې د ختيځ او لوېديځ تجارتي اموال به پکښې پلورل کېدل او د ورېښمو پر لارو به له چين څخه مرکزي آسيا او وړاندې د هند لويې وچې او له هغه ځايه د مديترانې سمندرګي، افريقا او اروپا ته لېږدول کېدل.
وروسته له هغې چې عربو افغانستان اشغال کړ، د افغانستان د ګاونډيانو تر منځ تجارتي راکړه ورکړه او اړيکې لا پراخې شوې. تجارتي کاروانونه غټ او خوندي شول. افغانستان د نړيوال تجارت دهلېز جوړ شو.
له يو څه مودې وروسته (۵-۶) مېلادي پېړيو کې، په مروه او ايټاليا کې د ورېښمو د صنعت رواجېدل او پيلېدل د دې لامل شول چې په مرکزي آسيا او اروپا کې د چين د ورېښمو مارکيت کمزوری شو خو د افغانستان له لارې د هنديانو، عربو، چينايانو، ايرانيانو، روسانو او اروپايانو تر منځ د نورو تجارتي توکو راکړه ورکړه د هرې ورځې په تېرېدو سره مخ پرزياتېدو وه.
افغانستان د يوه نړيوال تجارتي دهلېز په توګه:
افغانستان د خپل ځانګړي ستراتېژيک موقعت په اساس تل د سيمې په امنيت، اقتصاد، ثبات او هراړخيز پرمختګ کې مهم رول لوبولی دی. د آسيا د زړه په حيث، د افغانستان پلازمېنه کابل د ورېښمو لارو د اتو لويو کرښو د تقاطع نقطه ده.
ټول تجارتي کاروانونه افغانستان ته له ننوتلو وروسته مخامخ کابل ته تلل او يا د حلقوي سړک له لارې نورو هېوادونو ته تېرېدل. حلقوي سړک اوس هم په هماغه پخوانۍ بڼه شتون لري چې ډېرې برخې يې اوس په اساسي او پاخه ډول جوړې شوې او يو شمېر نورې برخې يې لا هم د کليوالي لارې په توګه پاتې دي او د اساسي اړتياوو او خدماتو د وېش او تګ راتګ لپاره کارول کېږي.
د ورېښمو لارې په اتو نقطو کې د افغانستان له پولو څخه تېرېږي:
1.  له ترمز څخه بلخ ته
2.  له مروې څخه هرات ته
ټ
" ټي" د پښتو ژبي د الفبا شپږم توري دې. او ددي توري استعمال صرف په پښتو ژبه کيږي مطلب دا د پښتو ژبې د الفبا خپل ازاد توري دي کوم چي په هيڅ يو بله ژبه پورې تعلق نلري.
افغانستان او د ورېښمو لار
4.  له کوټې او بولان څخه کندهار (پخواني بُست) ته
5.  له بنو څخه د ګومل درې او خوست له لارې غزني ته
6.  له پېښور څخه ننګرهار ته
7.  له کاشغر څخه فيض آباد ته
8.  او له خُتن څخه تاشقرغان، کندز او بلخ ته
د ورېښمو لارې له پورتنيو نقطو څخه تر ننوتلو او له بېلابېلو ولايتونو څخه تر تېرېدلو وروسته په کابل کې له يو بل سره يو ځای کېږي.
د ورېښمو لارو په اوږدو کې د مختلفو سيمو اوسېدونکو به خپل حيوانات لکه آسونه، اوښان او خره د تجارتي اموالو د لېږد رالېږد لپاره په کرايه ورکول چې له اوسني ترانسپورتي شرکتونو سره يې ورته والی درلود. د رباطونو پاتې شوني اوس هم د افغانستان په ډېری برخو کې د لويو لارو پر شاوخوا ترسترګو کېږي.
هغه لوی ښارونه چې د ورېښمو لارې ورڅخه تېرېږي:
د ورېښمو لار د بلخ، هرات، کندهار، غزني، کندز، بُست، باميان، بګرام، خوست، بدخشان، او هډې له لويو ښارونو څخه له تېرېدو وروسته په کابل کې چې يو نړيوال تجارتي مرکز وو، يو او بل سره قطع کوي.
هغه ښارونه چې حلقوي سړک ورڅخه تېرېږي:
حلقوي سړک د ميدان وردګ، غزني، پکتيا، خوست، زابل، کندهار، هلمند، فراه، نيمروز، هرات، بادغيس، فارياب، جوزجان، بلخ، پل خمری، سرپل، پروان، کاپيسا، لغمان، ننګرهار، او لوګر ولايتونو څخه تېرېږي.
هغه تجارتي توکې چې افغانستان د ورېښمو له لارو څخه صادرول:
کابل:                             منسوجات، هليله، نيل
بُست(هلمند او کندهار):    وچې مېوې، صابون، کتان، او شراب (تراسلام وړاندې)
بلخ:                              اوښان، غلامان، صابون، کنجد، وريجې، چارمغز، بادام، خوراکي غوړي، چرم، سرپ، ورلګيت، د انارو شربت او د انګورو شربت
بدخشان:                        لاجورد، مشک، رنګه ډبرې
هرات:                           سټيل، منسوجات، ديبا، کشمش، پسته او وريجې