cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
اموي خلافت
د اموي خليفه ګانو نومونه
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   ژباړن: مولوي احمد الله ابو البدر    ( ۱۳۹۳هـ ش)     (ص ۱۷۲)     صداقت خپرندويه ټولنه (۲) غلام محمد غبار       په افغانستان کي داسلام خپريدل او دعربو نفوذ     (۱۳۹۱هـ ش)      (ص۳۵)       صداقت خپرندويه ټولنه (۳) دکتور ابراهيم الشريفي   داسلام تاريخ   ژباړن: مولوي احمد الله ابو البدر    ( ۱۳۹۳هـ ش)     (ص ۱۷۲)     صداقت خپرندويه ټولنه شمالي افريقا :- شمالي افريقا په پيل کي دمصر تر واک لاندي وه. کله چي عقبه بن نافع او نورو فاتحينو دلويديځ طرف ته زياتي سيمي فتحه کړې .نو ديزيد بن معاويه په وخت کي المغرب (شمالي افريقا) يو مستقل ولايت وگرځېده.او دقيروان څخه يې نوری برخي اداره کېدې. اندلس:-کله چي په اندلس کي فتوحات پيل شوه. نوپه لومړي سر کي دشمالي افريقا مربوط ولايت ؤ. حاکم په يې دشمالي افريقا دوالي له خوا ټاکل کېده. دعمربن عبدالعزيزد خلافت پر مهال يو مستقل ولايت وگرځېده. بصره:- بصره په پيل کي يو مستقل ولايت ؤ. کله چی عراق ديو لوی ولايت په توگه تشکيل شو. بصره دعراق دولايت يوه برخه وگرځېده(۱). دوهم مطلب:- اداري تشکيلات:- دامويانو حکومت يو فاتح او سوبيالي حکومت ؤ. که څه هم چي مسلمانان به کله کله په خپلو منځو کي يو له بل سره جنگېدل.خو د روم، سند، افريقا،او ترکستان په محاذونو کي په جهاد هم بوخت وه.دخلگو دهوسايي او ارامي لپاره يې زيات خدمات تر سره کړي وه. دچارو دسمون او ښه اداره کېدو لپاره دحکومت په داخل کي مختلف تشکيلات رامنځ ته شوي وه. بېلا بېل ديوانونه موجود وه. چي دنني عصر دوزارت سره مساوي شمېرل کيږي. مرکزي دېوان دخلافت په مرکز او په نورو ولايتونو کي يې څانگي موجودي وې(۲). خليفه:-دحکومت په رأس کي خليفه قرار درلود. هغه ددې تر څنگ چي دټولي اسلامي نړۍ حاکم ؤ ، داسلامي پوځونو اعلی قومندان هم ؤ. خليفه دخلگو له خوا دبيعت پر اساس ټاکل کېده. که څه هم چي دغه کار په اموي دولت کي تر يو اندازې بدلون ميندلی ؤ، او زيات وخت يې دجبر له ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۶۹)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) اکبرشاه نجيب ابادي   د اسلام تاريخ      ژباړن:  فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج۲ص۵۱۳)    پېغام خپرندويه مرکز
لاري بيعت تر لاسه کاوه. او دبادشاهانو رويه يې ځانته غوره کړې وه. خليفه دالهي قانون پر تطبيق مکلف ؤ(۱). دتفويض معاون (لومړی وزير):- تر خليفه وروسته به يو وزير موجود ؤ. چي په هر لحاظ دخليفه نائب گڼل کېده. دلومړي وزير تر لاس لاندي بيل بيل وزيران ټاکل شوي وه، چي د دېوانونو سرپرستي يې په غاړه درلوده. دلومړي وزير واک به دخليفه له خوا محدود کېدی. والي :- خليفه په ولاياتو کي خپل نمايندگان درلودل. چي والي يې ورته وايه. هر والي په خپله سيمه کي دپوره واک څښتن ؤ. خو په مهمو او ضروري مسائلو کي دخليفه اجازه حتمي وه. ديني رهبري او دلمنځونو امامت دوالي دنده وه. پر دې سربېره هر والي دخپل ولايت دپوځونو اعلی قومندان هم ؤ(۲). حاکم :- هر ولايت په مختلفو برخو وېشل شوی ؤ. (چي داوسني زمانې دولسوالۍ سره مترادف شکل لری .) دوالي له خوا يې حاکم ټاکل کېده. چي د والي دنماينده شکل يې درلود. عامل په خپله سيمه کي ازاد ؤ. خو مهم مسائل دوالي په اجازه مطرح کېدل(۳). حاجب (کوټوال):-دامنصب دمعاويه (ض) په دور کي رامنځ ته شو. حاجب دخليفه ځانگړۍ محافظ ؤ. او په ټولو حالاتو کي به دخليفه سره ملگری ؤ. دحاجب له اجازې پرته چا له خليفه سره نه شوای ليدلای. دخليفه دماڼۍ او داوسېدو دځای ټول مسؤليت دحاجب پر غاړه ؤ، ځکه نو حاجب دخليفه له خوا دخپلو باوري کسانو له ډلي څخه ټاکل کېدی (۴). صاحب الشرطه (دپوليسو مشر):-دښارونو دامنيت او دعامه نظم دخوندي ساتلو په منظور په ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۶۱)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      ژباړن:  فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج۲ص۵۱۴)    پېغام خپرندويه مرکز (۳) تقی الدين النبهاني       نظام الاسلام         (۲۰۰۱م)        (ص۱۴۰)        امت پروډکشن (۴) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۰)  پرينټينگ  پريس  لاهور
ښارونو کي پوليس موجود وه. چي ددغه پوليسو مشر ته يې صاحب الشرطه ويل. په هر ولايت کی به د والي له خوا تنظيمېدل. قاضي:- ددې لپاره چي په ټولنه کي امن وي او خلگ په ارامي سره ژوند وکړي ، په هر ښار کي يو قاضی موجود ؤ. دخپل وخت مشهور فقيه او مجتهد به دخليفه له خوا د قاضي په توگه ټاکل کېدی .دشرعي احکامو تطبيق او دخلگو ددعوو او جنجالونو حل کول دقاضي دنده وه. رئيس العسکر:- ددې تر څنگ چي دټولو لښکرو مشري به دخليفه پر غاړه وه. خودخلافت دمنظمو پوځونو په سر کي به يو اعلی قومندان هم موجود ؤ. دهري سيمي پوځ ته به جلا رئيس العسکر (اعلی قومندان) ټاکل شوی ؤ. خو دا کومه دائمي وظيفه نه وه .زيات وختونه به دپوځ دلېږلو په وخت کي رامنځ ته کېده(۱). صاحب البريد:-داشعبه دمعاويه (ض) په وخت کي رامنځ ته شوه. ددوی دنده دعامه خلگو او دحکومت ضروري ليکونه له يو ځای څخه بل ځای استول وه. ددې تر څنگ يې دخلگو او حاکمانو رازونه او دولايتونو مهم خبرونه تر خليفه پوري رسول. داسلامي خاوري په مختلفو برخو کي په زياته اندازه ډاکخانې موجودي وي. په څو پړاوه کي به دډاکخانې تر څنگ دتازه دمه اسانو يوه چُوکۍ هم موجوده وه. هری ډاکخانې ځانته مسؤل درلود. چي دټولو مشر ته يې صاحب البريد وايه(۲). محتسب:-په ښارونو کي ځيني کسان ددې لپاره ټاکل شوي وه. چي خلگ دغير شرعي اعمالو څخه منعه کړي. او نيکو کارونو ته يې دعوت کړي. دبازار دنرخونو او خرابو مالونو کنټرول هم ددوی دنده وه. بيت المال:- دخلافت دمالي چارو شعبه وه. دشرعي احکامو سره سم يې ددولتي عايداتو او ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      ژباړن:  فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج۲، ص۵۱۶ـــ ۵۱۷)     پېغام خپرندويه مرکز (۲) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۰)  پرينټينگ  پريس  لاهور مصارفو سرپرستي کول. (دا اداره بيا وروسته په ديوان الخراج بدله شوه.) ددې ادارې رئيس ته يې خازن وايه ، چی په هر ولايت کي يې خاصه څانگه او مسؤل شخص درلود(۱). دېوان الذمام:-داسلامي دولت په داخل کي دذميانو دحقوقو دخوندي ساتلو په موخه دا اداره رامنځ ته شوې وه. چي دجزيې او دذميانو اؤوند کاغذونه او اسناد ساتل کېدل. دېوان العسکر:-دپوځ دحاضری لستونه ، دپوځ معاشات ورکول، دجنگي سپرليو او وسلو رانيول ددې شعبې کار ؤ. دېوان العسکر به په مستقيم ډول دخليفه اويا يې دمعاون له خوا تنظيمېده. ديوان التوقيع:- په دغه دفتر کی دټولو هغه فرمانونو نقل ساتل کېده،چي دخليفه په لاسليک يا مهر به صادر شوي وه. ددې ادارې په سر کي دخليفه عمومي منشي يا کاتب قرار درلود. دبهر نه دراغلو پېغامونواورول، فرمانونه ليکل او دضروري اسنادو ساتل هم دکاتب دنده وه(۲). ديوان العمال:-دلته ددولت دټولو مأمورينو نومونه ليکل شوي وه. دهغوی دمرتبو او وظيفو ټاکل دهمدې ادارې دنده وه(۳).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) تقی الدين النبهاني       نظام الاسلام         (۲۰۰۱م)        (ص۱۴۰)        امت پروډکشن (۲) اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      فضل مولا لټون    (۱۴۲۵هـ ق )   (ج۲ص۵۲۰   ــ ۵۲۱ )    پېغام خپرندويه مرکز (۳) أحمد شلبي    موسوعة التاريخ الإسلامي           ) ۱۹۸۲م(     (ج۲  ص۱۷ـــ ۱۹). )       مكتبة النهضة المصرية  ( دريم مطلب :- نظامي تشکيلات:- دراشده خلافت په څېر مسلمانانوپه اموي خلافت کي هم له نظامي اړخه لوړوالی درلود. شاوخوا امپراطوريوهيڅ يوې هم داموي خلافت سره سيالي نه شوای کولی. امويانو په زياته اندازه پوځ درلود. چي په قوي اونوې وسله سمبال ؤ. دبري پوځ ترڅنگ دمسلمانانو بحريه (بحري پوځ) هم قوي ؤ. په خپل وخت کي مسلمانان دروم (مديترانې) په بحيره کي لومړی بحري طاقت ؤ. دبحري پوځ دلاپياوړتيا لپاره دشمالي افريقا په تونس او قرطاجنه کي دبحري جهازونو دجوړولو فابريکې جوړي شوي وې. دبحري جنگونو پر مهال په يو وخت کي مسلمانانو شاوخوا(۲۰۰۰) سمندري جهازونه دجنگ ډگر ته را ايستل. دوليد په وخت کي سمندري پوځي نظام ډير پراخ شو. بحري پوځ پنځه برخي شو،يوه برخه دشام په سواحلو کي ،دوهمه برخه دشمالي افريقااو تونس په سواحلوکي، دريمه برخه اسکندريې پر ساحل،څلورمه برخه دنيل په سيندکي او پنځمه برخه دنيل له خولې څخه بيا دروم تر ساحله مېشتي وې. دامويانو بري پوځ زيات منظم ؤ. هغوی پر منظم پوځ سربېره رضاکار مجاهدين هم لرل. چی دجنگ پر مهال يې دښارونو څخه راټولول. پوځ په دوه بوخو وېشل شوی ؤ. ددوبي(گرمۍ) پوځ ته يې صايفه او دژمي (يخ) پوځ ته يې شتائيه ويل (۱). دپوځ مراتب يا منصبونه:- رئيس العسکر يا اميرالجيش:-  دمنظمو پوځونو مشر ته يې رئيس العسکر يا امير الجيش وايه. په هر پوځ کی به (۱۰۰۰۰) لس زره تنه سپاهيان موجود وه. قائد(قومندان):- دهر قائد تر لاس لاندي (۱۰۰۰) زر تنه سپاهيان موجود وه. او په هر پوځ کي به (۱۰) تنه قائدين (قومندانان) وه. نقيب (لوی سرگروپ):-  په پوځ کي به (۱۰۰) تنه نقيبان وه. او هر نقيب بيا د(۱۰۰) تنو سپاهيانو پر سر مشرؤ. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)   ډاکټر ثروت صولت      ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ      (۱۹۷۹م)      (ج۱ص ۱۷۰)      پرينټينگ  پريس  لاهور عريف (کوچنی سرگروپ) :- په هر پوځ کي (۱۰۰۰) تنه عريفان موجود وه. چي هر عريف بيا د(۱۰) تنه سپاهيانو پر سر مشر ؤ(۱). ب:- په پوځ کي دقبوليت شرطونه:- بلوغ:-اموي خليفه گانو په پوځ کی هغه کسان نيول چی دبلوغ سن ته رسېدلي وه. په پوځ کي کوچنيانو ته برخه نه ورکول کېده. اسلام :-  اموي خليفه گانو په خپل پوځ کې يوازې مسلمانان نيول ذميانو او غير مسلمو کسانو ته يې برخه نه ورکول تر څو مسلمانان د خپلې عقيدې څخه په اخلاص دفاع وکړي. روغتيا او صحت :-   معيوب او مرضمن اشخاص د پوځ  لپاره نه  نيول کېده يوازې روغ او صحتمند کسان نيول کېده تر څو په ښه توگه  دښمن سره مقابله وکړي. جنگي او غيرتمند :-   هغه کسان چې په جنگ به يې خاص مهارت درلوده د دولت لخوا زياته توجه ورته کېده. ځکه چې دغسي کسان د سختيو او کړاونو سره عادت وه او مشکلات يې زغملای شوای (۲). د پوځ ډولونه :- الفرسان ( اس سپاره ):- د پوځ په دې برخه کې هغه سپاهيان وه چې پر اسونو به سپاره وه د پوځ په مخکنۍ او شاتنۍ برخو کې به يې قرار درلود. سپاره به په زغرو ، غشو، لېنديو او نېزو سمبال وه. ددولت له خوا سپرو سپاهيانووته زياته توجه کېدل. دغنيمت په مالونو کي دسپاهي جلا او دآس يې جلا برخه وه(۳).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۸) (۲) اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۶ ) (۳)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۹) المنجنيقين:-     دامويانو په وخت کي دلويو کلاگانو او ښارونو ددېوالو دنړولو لپاره دمنجنيق څخه گټه اخيستل کېده.په دې ډله کي  هغه کسان شامل وه چي دمنجنيق په واسطه يې پر دېوالو ډبري غورځولې. ددوی مشر ته يې امير المنجنيق وايه. النطافون (اور ويشتونکي):-  په دې ډله کي هغه کسان شامل وه چي د دښمن پر رسد ، وسائلو ، خېمو او سپرليو باندي يې اور لگېدونکي غشي غورځول. ددوی سره داسي غشي وه چي پر سرو به يې يو ډول کيمياوي ماده تړل شوې وه.او دغورځولو په وخت کي به اور ته اچول کېده. الدبابون:-   دبابه يو کجاوې ته ورته کوچنی خونه وه چي دانسان دقد په اندازه جوړه شوې وه. سپاهي به دننه په کي کښېناسته. او له هماغه ځايه يې غشي او نېزې اورولې. ددې وسلې څخه يې دښمن ته دنژدې ورتگ په وخت کي کار اخيسته. کوم سپاهيان چي به په دې برخه کي گمارل شوي وه هغوی ته يې دبابون ويل(۱). المشاة (پياده):-   په دې ډله کي هغه کسان شامل وه چي په پياده شکل به جنگېدل. دا ډله سپاهيان په زغرو ،خولونو،تورو، غشو، لېنديو، نېزواو نورو...... وسلو سمبال وه. الفعله (کارکوونکي):-   په دې ډله کي هغه کسان شامل وه. چي خندقونه يې کيندل، دپوځ لپاره يې خېمې درولې، دپوځ درسد سامان يې باروی او کښته کوی، دلارو څخه يې واوري ليري کولې .موقتي پلونه يې جوړول،ددښمن په وړاندي يې لاري پرې کولې. بحريه ( بحري پوځ):-    دبحري پوځ لپاره په زياته اندازه بحري جهازونه جوړ شوي وه. اوپه داسي يو کيمياوي ماده يې وهلي وه چي اور يې نه اخيسته. همدارنگه بحري سپاهيانو ته داسي جامې جوړي شوي وې. چي اور يې نه اخيسته. داموي خلافت بحريه ډېره قوي وه چي د روم بحيره ټوله تر خپل تسلط لاندي راوستلې وه. دبحري پوځ مشر ته يې امير البحر وايه(۲).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۰) (۲)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۱) الاطباء والممرضون(ډاکتران او نرسان):-     دلښکر سره به په سفرونو کي دزخميانو اومريضانو دمرهم پټی او تداوي لپاره ډاکتران او نرسان موجود وه. دلښکر لپاره سيار روغتونونه وه. چي هر لور ته به د لښکر سره ملگري وه(۱. پوځي وسله:-  په اموي دور کي دوسلودجوړولو لپاره په کوفه ، بصره ،شام او نورو ښارونو کي فابريکې جوړي شوي وي . پوځ ته هر ډول وسله يې دهمدې فابريکږ څخه تر لاسه کول. حربيه:-    حربيه دپياده پوځ وسله وه چي توره،نېزه او ډال په کي شامل وه. راميه:-  راميه هم دپياده پوځي وسله وه. چي توره ،نېزه ،ډال ،غشي او لېندۍ په کي شامل وه(۲). السيف:-    توره دهر پوځي عادي وسله وه. چي دشکل او جوړښت له مخي د الصمصامه ،اليماني او نورو نومونوسره يادېدې. الرُمح:-     نېزه ډېره مهمه وسله شمېرل کېده. داوږدوالي له مخي يې يوله بل سره فرق درلود. دغټي نېزې اوږدوالی (۵) ذراعه ؤ. دا وسله به زيات وختونه دسپرو له خوا استعمالېده . القوس والسهم:-     غشی او لېنده دليري ويشتونکو وسلو څخه وه. چي داوږدې مسافې څخه پر دښمن ويشتل کېده. دځينو غشو په سره اور اخيستونکې ماده استعمال شوې وه. چي ددښمن په قرارگاه کي داور لگولو کار ترې اخيستل کېده. الترس:-     سپاهيانو په دنېزې ،توري او غشو څخه دد فاع په خاطر له ډال يا سپر څخه کار اخيسته. چي ځيني يې له څرمني او ځيني يې له اوسپني څخه جوړ وه. الدرع والخود:-   هر يو جنگي سپاهي به زغره په تن کول ، چي داوسپني يا څرمني څخه به جوړه وه. او ددې تر څنگ يې په سر خول او په لاس باندي جوشن اغوستل(۳). ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۱) (۲)  اکبرشاه نجيب ابادي    د اسلام تاريخ      فضل مولا لټون    (۱۴۲۵ه ق )   (ج۲ص۵۲۶)    پېغام خپرندويه مرکز (۳)  اللواء الرکن محمود شيت خطاب      قادة فتح بلاد الروم      (۲۰۰۷م)         (ص۱۲) منجنيق:-     ډېره غټه جنگي وسله وه. منجنيق دلومړي ځل لپاره مسلمانانواختراع کړ. ددې وسلې څخه يې دکلا گانو دمحاصرې پر وخت کار اخيسته. لوی منجنيق ته يې عروس وايه.چي دپنځه سوه کسانو په واسطه له يو ځای څخه بل ځای ته انتقالېده. او دنيم قنطار په اندازه ډبري يې غورځولې(۱). دپوځ شمېر:-  په اموي خلافت کي دپوځ لپاره بېل دېوان او شعبه پرانيستل شوې وه. چي د دېوان الجيش يا دېوان الجند په نوم يادېده. چي دمنظم پوځ ټول سپاهيان په کي ثبت وه. منظم پوځونه په بېلابېلو ښارونو کي په لښکر کوټونو کي اوسېده. بصره ۸۰۰۰۰سپاهيان، کوفه ۶۰۰۰۰ سپاهيان، الفسطاط۴۰۰۰۰سپاهيان، شام ۴۰۰۰۰سپاهيان........ ددې تر څنگ په زياته اندازه نور پوځونه په قيروان ، خراسان، سنداو اندلس کي پراته وه. دمنظمو پوځونو شمېر شاوخوا نيم ميليون ته رسېده. درضاکارومجاهدينو څخه هم دجنگ په وخت کي کار اخيستل کېده. ددوی خواړه، سپرلی، وسله ،دکور مصارف او نور هر څه د دولت له خوا ورکول کېده (۲).
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) پروفيسر محمد نعيم صديقي     داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۱۷۳)       عمريه کنب خانه (۲) پروفيسر محمد نعيم صديقي    داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۱۷۴)       عمريه کنب خانه
دکوفې جامع جومات جوړول:-کله چي معاويه (ض) زياد بن ابي سفيان دکوفې والی وټاکه. زياد په کوفه کي يو جامع جومات جوړ کړ. په دې جومات کي دلومړي ځل لپاره دډبرو پايې ولگول شوې .دکوفې جامع جومات دومره پراخ ؤ چي په يو وخت کي (۶۰۰۰) شپږ زره کسانو لمونځ په کي ادا کاوه. دې جومات ته يو مينار هم ورکول شوی ؤ چي په اسلامي دنيا کي لومړی مينار ؤ(۱). دکعبې دخوني بيا رغونه:-ديزيد په زمانه کي پر کعبه دډبرو داورېدو له امله دکعبې ودانی ته زيان ورسېدی.عبدالله بن زبير دخپل خلافت پر مهال هغه ونړول،او درسول (ص) دوړاندي کړي نقشې سره سم يې ورغول.دحطيم برخه يې دکعبې حصه وگرځول. چي له امله يې اوږدوالی لس زراعه زيات شو.دختيځ او لويديځ طرف ته يې دوې دروازې ورکړې.دعبدالملک دواکمنی پرمهال حجاج دکعبې ودانی ونړول ،او په پخواني شکل يې جوړه کړه.حجاج کعبې ته دورېښمويو پوښ هو ورکړ(۲). په قران کي اعراب لگول:-قران دعربو په مورنی ژبه نازل شوی ؤ.چي په اساني سره پرې پوهېدل. کله چي نوري سيمي فتحه شوې او عجمو اسلام راوړ.نو هغوی ته دقران زده کړه سخته وه.ددې لپاره چي عجم په صحيح ډول دقران په الفاظو پوه شي. دعبدالملک له خوا حجاج ته امر وشو، چي په قران کي اعراب ولگوي. تردې وروسته په قران کي اعراب (زور،زېر،پېښ،شد،مداو نورتجويدي ټکي ) ولگول شوه(۳).
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) ډاکټر ثروت صولت    ملت اسلاميه کي مختصر تاريخ     (۱۹۷۹م)     (ج۱ص ۱۷۳)  پرينټينگ  پريس  لاهور (۲) پروفيسر محمد نعيم صديقي     داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۱۲۵)       عمريه کنب خانه (۳) پروفيسر محمد نعيم صديقي     داسلامي نړۍ تاريخ       (۲۰۱۴م)        (ج۲ ص۲۳۰)       عمريه کنب خانه
خلکو شمېر
آبادي د خلکو يا د بل څه سالرونکي څيزونو شمېر ته وائي۔
ماندیکا ژبه
مندیکا ژبه د نیجر کانګویي ژبو له کورنۍ څخه ده. مندیکا ژبه په ګینه ,ګینه بیساو او سنګال هیوادونو کې ویونکي لري.
لوبامبا
لوبامبا په انګلیسي Lobamba) په افریقا کې پروت د سوازیلانډ هیواد سلطنتی پلازمینه ده.
21 اگسټ
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
اټوم
دلوى بښونکي او لوراند خداۍجججپه پاک اوسپ‌‌‌‌‌‌‌‌يڅلي نوم سريزه زمونږ ګران هيواد افغانستان چي د وياړلی، لرغونی او پخواني تاريخ درلودونکى دى پدي وروستيوکلونوکي زمونږ سياسي ټولنيزي او فرهنګي چاري دپرمختګ موخه وګرځيده خو دل مهرباني اومرسته اوزموز دخپلواک اوسوله خوښونکي ملت د پرلپسي کوښښونودملګروملتونواودنړى دنوروبشردوستوهيوادونوپه زيار اوکوښښ زمونږپه ګران هيوادکي يوه لنډمهاله اداره رامنځته شوه چي پدي توګه زموږدهيوادوالوڅو کلنى ناخوالې او بدمرغې پاي ته ورسيدې ددغه ناخوالواو غميزوله کبله زمونږ ګران هيوادوال دي ته اړشول چي له خپل ګران هيواد څخه نوروهيوادونوته مهاجرت وکړي او په ټوله نړى کې خواره شي په همدغه وخت کې زموږ  ځوان اوزلمې نسل دليک اولوست له ستر نعمت څخه بي برخي پاتي شو او که څه پوهه يې هم تر لاسه کړه دخپل هيواد له تاريخ څخه نااشنا پاتې شول داسمه اوپرځاې خبره ده چي د  نوې اولنډمهالې ادارې حاکميت د خپل کار له پيل څخه دميلي لوړوموخو تر لاسه کولو له پاره نوي پروګرامونه  دټولنې په ټولو برخوکې په کار واچول او په دغه لاره کى پرلپسې هڅې وکړې او اغيزمن ګامونه يې پورته کړل چې دخپلودغوهڅو په لړ کى يې دپوهنې او روزنې په برخه  ګې د ملي فرهنګي بيارغونې ،غوړونې ،او دهيواد دځوان نسل روزنې ته زياته پاملرنه وکړي چې په راتلونکي کې واقعي مسلمان ،متمدن انسانان ،يوموټې اوقوي افغانان وروزل شي اوهم خپل ځانونه دنړى له پرمخ تللي  روزنې سره اشناکړي  دګران هيوادافغانستان په مختلفو ساحوکې پر مختګونه جريان لري اوزموږ په ټولنه کې ژور او بنسټيزبدلونونه منځته راغلي دي په ځانګړې توګه په ښوونه اوروزنه کې دافغانستان په 34 ولايتونو کې دښوونکودمسلکي څانګي دپوهي  د
لوړولو لپاره عالي موسسې اودښوونکودعالي زد ه کړو لپاره ډير په لوړه کچه پوهنتونونه اودښوونې اوروزنې پوهنځې جوړى شويدې .ځنګه چې يو ښه ډاکتر،انجينر ،درمل جوړونکې ، او سياسي حقوق پوهه او هرډ ول عالي شخصيتونه د ښوونکوپه مرسته روزل کيږ ي  اودټولنې دپر مختګ او دوګړو په ښوونه  او روزنه کې ښوونکې لومړى مقام لري او  پرته دښوونکي څخه دافرادو روزل امکان نلري او نه څوک دښونکىنه بغيرکوم کسب زده کولاي شي يعنې ټول عالي شخصيتونه د ښوونکي په مرسته روزل کيږي او همدارنګه ښوونکې دټولنې دپر مختګ لومړى لامل دې  نو زه هم ددې لپاره چې په راتلونکي کې دټولنې دوګړو دخدمت جوګه شم اوپه لوړه کچه يو اثر  راتلونکي نسل محصيلينو او زده کوونکو ته پريږدم نو ديو ليسانسه استاد په توګه راته دننګرهار پوهنتون دښوونې اوروزنې پوهنځې دکيميا اوبيالوژي دڅانګې د امريت لخوانه [داتوم جوړښت] ترعنوان لاندې موضوع راکړل شويده او  دمونوګراف په ليکلو کې مې د ډيرو نويو او عصري اخځليکونوڅخه استفاده کړيده. البته دمحترم استاد پوهنيار معصوم خان (قيومي ) تر لارښوونې لاندې چې محترم استاد د ماسره دموضوع په ليکلو او دموادو په راټولولو کې ډيرې هلى ځلى کړيدي  نو زه له ده څخه  زياته مننه کوم اوکورودانىورته وايم او دالله جلجلاله ددربار څخه ورته دډيرو برياوو غوښتنه کوم  .او راتلونکې  کې دسرلوړى ،اوبريالى  اوسي.
داتوم تاريخ Atom history پوهيږو چه دکيميا په هکله نظر يات ديوناني فيلسوفانو لخوا منځته راغلي دي ځينو عقيده درلوده چه دټولو شيانو موجوديت د او بوځخه دى يو بل شميرفيلسو فانو به وي چه دکايناتو اساسى ماده هواده اوځېنى نوروداسى عقيده درلوده چى دهرشىاساس اورده اوځينى نوروبه ويل چىدټولوشيانواساس خاوره ده هغه وچه 600_300ق م پيړى کي يويوناني فيلسوف چه Empedocles امپيدوکولوس دپخوانيو فيلسوفانوافکار ،نظريات ،تغيرات ديوي بلى اساسي مادې په يو ځاي کولو سره چه د(خاور)ځخه عبارت ده يو ځاى کړه او ځلور واړه مادې هوا ،اوبه ،اور، خاوره داساسي عناصرو په ډول قبول  کړل .ديونان پخوانيوفيلسوفانو دغه دوه نظرياتو ته ډير اهميت ورکاوه. الف: دځمکې پرمخ ټول موجودات دڅلورو مادو څخه جوړشويدي اوبه ،هوا، اور ،خاوره چه نسبتونه يئ مختلف دي. ب: دادوره چه دمادې په نظرياتو وﻻړه ده او مختلفې برخې دمادي فلسفي اوطبيعت په برخه کښي ځيړنى او تحقيقات کول  د600_ 300 ق،م وروسته لدې څخه يو بل فيلسوف Leucippus  ليسپوس دمادې دجوړښت په باره کې نوې فکر رامنځه کړ اوده ويل چه دطبيعت ټول اجسام له وړو ذرو څخه جوړ شويدي ديمو کراتس پدي وړو ذرو داتوم نوم کيښود او د اتوم دجوړښت نظريي ته يي پراخوالې ورکړ. افلاطون :  داتوم په هکله په متفاوت شکل عقيده درلوده چه ديواتوم مختلف اتومونه کولائ شي چه د ترکيب په وخت کې يو بل عنصر په وجودراوړي ارسطو ويل چه اتوم قابل د تجزيئ اوتقسيم وړدې. ارسطو دمادې شکل ،رنګ، او سختي اوديوې مادې څخه دبله ماده جوړيدل، په  طبيعت  کې دجانداره او بې جانه اشياوو په رشد  او تکامل  عقيده درلوده چه معدنونه کولائ شي. رشد وکړي او پس داستخراج څخه دوباره معدني موادپه وجودراوړي ارسطو عقيده درلوده چه اتوم د تجزئي اوتقسيم وړندې همدارنګه داتوم دتاريخ په باره کې چه کومو عالمانو نظرئي ورکړيدې پلاندې ډول دي. ( 1) ديموکراتس  : دلومړي ځل لپاره داتوم په باره کې نظريه ورکړ يده ده ويل ټول کائنات دځلورواتومونو څخه جوړشويدي اوبه،هوا،اور، کاڼي. ( 2) کاناډا : يو بل عالم  ددې خلاف وائي کائنات دګرد اودوړو څخه چه دنور دتيريد و په وخت کښې دالله جلاجلاه په حکم په جوړه ايز ډول ارتباط لري. ( 3) ارسطو  : ويل يوجسم دلايتناهي پورې دتجزيي وړدې او دهغې کوچني ذرې ته اتوم وايي. ( 4) جاندالتون  :   دالومړى سړې وؤ چې کيمياوي تعامل ئي پلاس راوړ اودعنصراساس ئي کيښود عنصرداتومواتحاددى  نواتوم دعنصردخوځنده ذراتو يوميکرو پيچلي سيستم څخه عبارت دې چې له وړو ذراتولکه پروتون،نيوترون،الکترون ،پوزيترون پنوم له نورو         200ذراتوڅخه جوړشويدې. Atom     -A   دنفئ په معنې ده او Tomدتجزيې معنى ورکوي نو داتوم معنې ده نه تجزيه کيدونکې. جاندالتن دعنصرلپاره ځلورشيان تشريح کړه. أ‌-	 په عين کيمياوي تعامل کې برخه اخلي. ب‌-	 ديو عنصراتومونه عينې کتلې لري. ت‌-	دتجزېې وړندى. ث‌-	 عنصردلايتناهي ذرونه جوړ شويدې.
دبور boor  تيوري: الکترون په خورازيات سرعت    متره   دهستې په چاپيره دوراني حرکت اجراکوي اود احرکت ديو خط پرمخ چه الکتروني مدار بلل کيږي صورت نيسي. الف. داتوم جوړښت دنيلزNiles دتيوري په  اساس هم شمسي نظام ته ورته دى. ب. الکترون په هر اختياري مدار کى حرکت نشي کولا ى بلکى په هغه مدار کې حرکت کوي چه دمعينى شعاع اوانرژى لرونکى وي. ج. الکترون پدي دوران ياحرکت کى انرژي نه ورکوي په هغه وخت کى چې الکترون ديوې انرژيکي سوي څخه بلې انرژيکې سوئي ته ولاړشي دانرژى تبادله صورت نيسي که الکترون دهغى انرژيکي څخه چه هستې ته نژدي وي او هغه يوې داسې انرژيکې سوې ته چه دهستى څخه لري وي ولاړشي نوبايدانرژي واخلي اومعکوس که دهغه انرژيکي سوي څخه   چه هستى څخه لري وي هغه انرژيکې سوئي ته چه هستي ته نژدي وي ولاړشي طبعي اخستل شوې انرژي بيرته دلاسه ورکوي. دهنېز برګ تيوري : دهنېز برګ دنظري په اساس دالکترن دپاره معين او مشخص مدارونه نه تصور کيږي .په 1924 کال کې Bedraggle   مطالعه کړه چه الکترونونه هم ذروي حرکت اوهم موجي خاصيت لري لکه پلاندې رابطه کې دپلانک ثابت  m    الکترون کتله او   v    دالکترون سرعت او        دموج طول دى که چيرى دالکترون سرعت          v  =   o   صفر وي هماغه الکترون د لايتناهي طول موج لرونکى دى  نو په لنډډول داسى وايو چى 19  پيړئي راپديخوا داتوم جوړښت په هکله تحقيقات ډير زيات شوى دي ددي علمي تحقيقاتو په لړ کى داتوم دجوړښت درې بنسټيزي
ذرې يعنې نيوترون ، الکترون ،پروتون ،کشف اودهغوې مهم مشخصات وپيژندل شول اوپه نتيحه کې دغه نظريه چي اتوم دتجزئي وړندى غلطه ثابته شوه پدې هکله بعضې علمي ځيړنې اودهغوې نتيجي بيانوو داتوم فرعي ذرې الکترون : الکترون داتوم دجوړښت داساسي برخو څخه شمير ل کيږي اوالکترون د  وړانګي په نامه هم ياديږي  دهيلمولتزلخوانه ( دفرادي  دقوانينو په اساس  )پيشګوې شوې وو اما په علمي توګه صرف 1995 کال په راديو اکتيف تشعشعاتو کې ليدل شويدې الکترونونه په کيميا کې خورالوي اومهم رول لوبوي  دکيمياوي پيښو توضيح اوتشريح دالکترون ددخالت په اساس دشلمې پېړى په لومړي ځلورمه کي شروع شوه j  j   tamson    جي ،جي تامسن، ليويز،کي اوپوزر کوفسکي په کيمياوي حوادثو کې دالکترون وجود تائيدکړى دى. دنيلزبوردتيوري په اساس الکترون په 1897 کال دتامسن لخوا کشف شو او تامسن داسې وائي. الف. الکترون په خورا زيات سرعت  سانتي متر في ثانيه د هستې په چاپيره دوراني حرکت اجراکوي. ب. الکترون په هر اختيا ري مدارحرکت نشي کولاى بلکې په هغه مدار حرکت کولاي شي چي معينه شعاع ولري. ج. الکترون پدې دورا ن کې انرژي دلاسه نه ورکوي په همدې اساس داتوم اساسي حالت د دزمان په اوږدوکې تغير نکوي. د. که څه هم الکترون يوه مادي نقطه ګڼل کيږي اماسره لدې هم ذروي اوهم موجي خاصيت له ځانه ښکاره کوي.
الکترون داتوم ترټولوسپکه ابتدائ ذره ده چي منفي چارچ لرونکې ده اود 1.1095 ګرامه سره مساوي ده چې دډير سپک عنصرهايدروجن دکتلې      سره مساوي ده الکترون د  په سمبول ښودل کيږي همدارنګه د الکترون دچارج مطلقه قيمت دپروتون سره مساوي دى دپروتو ن کتله د      67    1.ګرام سره مساوي ده چه دالکترون دکتله څخه 2000 ځلى لويه ده. همدارنګه ژ،ژ، تامسن   1897 کال  کې او مليکان په   1909کې د الکترون دکتلې اوچارج (  m)    په هکله يو لړ تجربى وکړى تامسن ونه شوکړاې چه دالکترون کتله او چارج جدا جدا پيداکړي خو هغوي ددغو مهمو کميتو نونسبت   پيداکړ. ده په خپلو تجروبو کې پر کتودي وړانګودبرقي اومقناطيسي ساحې دواړوتاثيرپه يو وخت کې مطالعه کړ(په ﻻندي شکل کې ګورې کله چه خارجي برقي اومقناطيسي ساحې دکتودي وړانګو په لار کې نه وي  نو ددغه وړانګې په مستقيم خط ځي اود     pنقطه کې پر فلورسينسي پرده غورځي  کله چې يوازې برقي ساحه دهغې په لار کې پيداشي نو کتودي وړانګه  دp2   پرنقطه غورځي خوکله  چې دبرقي ساحى پر ځاې مقناطيسي ساحه کيښودل شي نوکتودي وړانګه بيادp3 پر نقطه فلورسينس منځته راځي اوس که دواړه ساحې يو ځا عمل وکړي اودواړه ساحوته داسې تغير ورکړل شي ترځو چې ددواړه ساحوتاثير بيلانس شي اوکتودي وړانګې بيا د P   پر نقطه وغورڅي له دغه شرايطو تامسن د              قيمت         1.75پيداکړ..
(دالکترون شکل دهستې په شاوخوا)
بيا وروسته مليکان په 1909 کال دالکترون چارج دلاندى تجربى په جريان کې وپيژانده    په لاندى شکل کې دمليکان دتجربى ساده شکل ښودل شويدى
داشکل يوه کوچنى کوټه ده چې پاس ئي ( +) الکترود اولاندى ئي ( - ) چارج الکترودنصب دى  دکوټه ګۍ په منځ کى يوه داسى تخته ايښودل شويده چى په منځ کې کوچنې سورى دې اوټوله
کوټه ګۍ په دوه وړوکوتو ويشلى دتيلو قطرې په اتومايزر په ډيرو کوچنيوقطروتبديلي او هم چارجداره کيږي اوداکوچنى چارج لرونکى قطر ى دکوټى پورتنې برخې ته شيندل کيږي کيداې شي کومه ذره د تختې دسوري دلار ي دجاذبې دقوې ترتاثير لاندي دکوټې پرتل پريوزي دلته د قطرى حرکت دکوټې په ديوال کښې دايښودل شوې مايکرسکوپ په مرسته کتل کيږي لومړې دجاذبى دقوې تر تاثيرلاندي بيادغه قطري بيرته دپورته کيدو اوراغورځيدو سرعت دبرقي ساحې تر تاثير لاندې اندازه کيږي سرعت ددې قيميتونو دتيلودکثافت په کوټه کښىدهوا دکثافت اودبرقي ساحې د شدت په پيژندلوسره مليکان اوملګرو دتيلودقطرې چارج اندازه کړ اوبيا ئي وموندل چې دتيلو دقطرې چارج        1.6022    کولومبه ئي د الکترون چارج وباله نود        دنسبت څخه ئي دالکترون کتله داسې پيداکړه. c
د پروتون کشف 1986  کال کې ايوګني ګولډشتين پواسطه کشف شو دپروتون چارج د مطلقه قيمت له مخې دالکترون سره مساوي دي خو دچارج علامه ئي سره فرق لري دپروتـــــــــون کتله د  1.76 ګرام سره مساوي ده چې د الکترون دکتلى څخه 1836.12     ځلې لو يه ده دپروتون د p په سمبول سره ښودل کيږي ګولدشتين پروتون په لاندې دس جارج تيوب کې کشف کړ  پدي تيوب کي ( _ ) الکترود ډير سوري  لري .که کتودي وړانګې (+) الکترود په لور ځي او  هلته د تيوب پر داخي ښيښه فلورسينس جوړوي ګولډشتين وليدل چې يو بل ډول وړانګې دکتودي وړانګو په مخالف حرکت کوي چې د (_)  الکترود  سوريو نه د تيريدو وروسته ددغه الکترودشاته دتيو ب د ننه پر ښيښه فلورسينس جوړوي دا چې دا وړانګه دسوريو څخه وځي نو ځکه  په اول کې دکانا ل دوړانګو پنامه ياديږي ځرنګه چې داوړانګې منفي الکترود ته ځي  نوګولډشتين وويل چې داکانالي وړانګې مثبت (+) چارج لري. (ومثبتو وړانګو دليدځاې
( دپروتون شکل ) دنيوترون کشف په 1932 کال کى چادويک دهستوي عمليودځيړنوپروخت کې د بريـښناله مخې خنثى ذره کشف کړ ه او دنيوترون نوم ئي ورکړ کتله ېي تخمينادپروتون دکتلې سره مساوي ده کله چې چادويک د بريليم عنصر د    وړانګو پواسطه بمبارد کړه هغه وپوهيده چې بيا دبريليم څخه يو شميرنورې وړانګي وزي چې دنفوذقابليت ئي ډير چټک دې هغه پردې وړانګو پارافين  بمباردکړل نو ورته معلومه شوه چه د پارافين څخه په ډير جګ سرعت پروتونونه الوزي  لکه په لاندې شکل کې.
په اوسني وخت کې  دنيوترون  ،الکترون   ، پروتون ، برسيره دوه سوه څخه زياتې نوې    ذرې کشف شويدي  چې په راتلونکي فصل کې به ولوستل شي دا توم هستوي ذرات داتوم هستوي ذرات په شپږو ګروپونوباندې ويشل شويدې. لومړې ګروپ :  دفوتون په نوم ياديږي  دفوتون سمبول   دې ګاماهغه ذرات دي چي د فوتون په ګروپ پورې اړه لري او په دوه ډوله دي ( 1)  positron      پوزيترون    چې سمبول ئي       دې 2) )  Negatron      نيګاترون  چې سمبول  ئي            دې فوتون دنور خورا کوچنې  ذرې ته ويل کيږي دوهم ګروپ : داذرات دليپتون     leptonپه نوم ياديږي  هغه ذرات چې د ليپتون   پنامه ياديږي دليپتون په ګروپ پورې اړه لري  چې پلاندې ډول ويشل شويدي ) (1   انتي پوزيترون    Anti positron چه سمبول ئي   دې. (2)    انتي الکترون     Anti electron   چه  سمبول ئي        دې. دريم ګروپ : دهستوي ذراتو دريم ګروپ دباريون baryon   پنوم يا ديږي  دباريون سمبول دهغه ذراتو پورې  اړه لري پدې ګروپ کښې لاندې ذرات شامل دى ( 1)  پروتون proton      چه سمبول ئي             دى. (2)  نيوترون Neutron    چه سمبول ئي   دې   (3)  Antiproton)         (4 )   Antineutron   ذرات شامل دي پدې ګروپ  کې نوموړې ذرات ددرندوالي له کبله مطالعه کيږي .  ذکر شوې ځلوروواړه ذرات يو دبل سره تعامل کولائي شي او په نتيحه کښې ځينې نور ذرات منځ ته راوړي چه اساسي ذرات نه دي.
ځلورم ګروپ : دهستوي ذراتو پدې ګروپ کې دميزون Meson  پنوم   ذرات شامل د ې پدې ګروپ کې درې ډوله ذرات شته لکه. (1 )                                    pai meson ( 2)                        son       Mai   me                ( 3)                  -K  meson دپورتنيو ذراتو څخه   سره تعا مل کوي او په نتيجه کښې نور ذرات توليدوي اوهمدارنګه د      اود ذر  ات هم سره تعامل کوي کولاې شي  .پنځم ګروپ : دهستوي ذراتو پدې ګروپ کې د نيوکليون Nucleon     پنوم ذرات شامل دي او په لاندى ډول دي proton           Anti proton neutron            Anti  neutron شپږم ګروپ : دهستوي ذراتو په شپږم ګروپ کښې دهايپرون hyperons   پنوم ذرات شامل دي اودوه ډوله دي. ( 1)  سيګما sigma  (               (  2)  لندا landa   د هستې کشف            داتوم دجوړښت په مطالعه کښې ډير مهم رول د هستې کشف ارائه کړ رادرفورد دراديواکتيف موادوچې الفاذرات ئي شيندل په يوه داسې کوټه کې چې يوکوچنې سورې ئي درلود ايښودي  وو کله چې د  وړانګې له دغه څخه راوتلې نو مخ ته ېي دفلز يوه نازکه صفحه پرته وه ددې  صفحې نه په يوه معينه فاصله يو ساده ميکروسکوپ چې دفلزي صفحې  چاپيره ئي دايروي  مدار ګرځاوه نصب وو ميکروسکوپ فقط يوه استوانه وه چې  خوله ئي په  ورقه پوشل شوې وه ا و بله خوله کې  ېي  عدسيه نصب وه کله چې د 2ns  پر ورقه د وړانګې لګېدې  نوپرعدسيه کې ېي رڼا ښکاريده اودغه وړانګې شميرل کيداېي شوې لکه په لاندې شکل کې.  د
رادرفورد دګرځنده ميکروسکوپ پواسطه وليدل کله چې دالفاوړانګه پر فلزي صفحې لګيږي ډيرشميريي مستقيما اولږشميريي دمستقيم مسيرڅخه ديوځه انحراف سره دفلزي صفحې څخه تيروي او يوډيرلږ شمېر ئي دفلزي صفحې څخه بيرته انعکاس کوي لدې تجربې څخه  ښکاري چې داتومو ډيره فضابايد الکترونو نيولي وي ځکه دالفاوړانګې چې
مثپت چارج لري اودالکترونوڅخه ئي کتله 7500 کرته زياته ده داوړانګې      دالکترونوپواسطه نشي تم  کيداې نوځکه ډيرشميردالفاوړانګې دمثبت چارج لرونکو           هستو په ځنګ کې دتيريدو له  کبله له  خپل اولني مسيرڅخه يوځه انحراف کوي اوډيرلږ شميردالفاوړانګې کله چې ددرنواو مثبتوهستو سره ټکرکوي بيرته شاته ګرځي نولدى څخه ښکاري چې دغه درنواومثبتو هستو بايدپه اتوم کې ډيرکم ځاې نيولې وائي رادرفوردددغوتجروبوله مخې داتوم جوړښت داسې وښود. الف. اتوم په داخل کې يوه هسته لري چې د  څخه جوړه شويده چې دهغې چارج مثبت دى اوتقريبا داتوم ټوله کتله پکې پرته ده. ب.  دهستې چارچاپيره منفي چارج لرونکې الکترونونه په مختلفوکيفي مدارو کې دايم ګرځي په اتوم  کې دالکترونونواوپروتونوشميرسره مساوي دى. ج.  داتوم جوړښت دشمسي نظام په ځير دى چې دالکترونواوهستې تر منځ دالکتروستاتيکې جذب قوه دهستې په چارچاپيره دالکترونو ددايمي ګرځيدو اوهستې ته دهغوي دجذبيدو سبب ګرځي. درادرفوردمودل بعضې نميګړتياوې لري مثلا دماکسويل دنظرئي په اساس چې کله الکترون په يوه مدار کښې دهستې چارچاپيره ګرځي نوهغه بايد هميشه انرژي درڼاپه شکل د لاسه ورکړي اوپدغه صورت کې به الکترون په مارپيچي حرکت هستې ته رانژدې شي اوبالاخره په هسته به پريوزي اواتوم به ګډوډشي. هسته ددوه کميتو نو پواسطه مشخصه کيږي ترتيبي نمره (z) اوکتلوي عدد(A) په هسته کې دنيکلونونو،پروتونونو،نيوترونونومجموعه يا A=Z+n    ده داتومونوهستې په اوسني وخت کې داسې افاد کيږي لکه دکاربن داتوم هسته   لدې څخه داسې نتيجه کيږي چې دپروتونون شميرئي مثبت  4اوکتلوي عدد يي  12 دې اونيوترونوشميرئي دکتلوي عدداودهستې چارج دتوپير سره مساوي دى.
دبريښناله مخې هرخنثې اتوم بايددومره الکترونونه ولري چې ځومره پروتونونه دهغې په هسته کې قرارولري  دکتلوي عدددمفهوم څخه نتيجه اخستل کيږي چىاتومي کتلې بايديوازې دتام عددونوپواسطه وښودل شي  همدارنګه سادي saidi وښودله چى دراديواکتيفي موادودتجزئي په وخت کې کيدائي شي دعين عنصراتومونه منځ ته راشي چى اتومي کتلې ېي توپير ولري اودهستې يومساوي چارج ولري دايزوتوپونو   isotopes په نوم ياديږي  لدې امله دعناصرواتومي کتلې دهغوي دټولو ايزوتوپونوداوسط کتلې څخه عبارت دي اوکه دمختلفوعناصرواتومونه يوډول کتلې ولري پداسې حال کى چى دهستې چارج ئي فرق ولري داډول اتومونه دايزوبارونو isobars په نوم ياديږي  هغه اتومونه چى دنيوترونوعين شمير لري ايزوتون isotones    په ياديږي لکه په لاندى مثالونوکى.
ايزوتونونه	                                ايزوبارونه	       ايزوتوپونه
(54p,82n )                              (18p,22n )                           (20P,20N  ) (50p,82n )                             (19p,21n  )                             (20p,20n) (57p,82n )                             (20p,20n )                              (20p,20n)
داتوم د جوړښت د پيچلتيا تجربوي ثبوت په 19 نولسمه عيسوي پيړئي کې دمختلفوتجروبوپواسطه داتوم دجوړښت پيچلتيااثبات ته ورسيده داتجربې دغازاتو له منځ څخه دټيټ فشارلاندې دبريښنادجريان دتېريدوپه اثر ترسره شوې  ددې تجروبوپه نتيجه کى معلومه شوه چى دبريښنادمنبع دمنفي قطب څخه چې دکتود  په نوم ياديږي دمثبت قطب خواته ډيرکوچنې ذرې دوړانګو په څيرپه سترګو نه ليدل کيږي اودکتودي   cathode-rays وړانګو په نوم ياديږي دحرکت په حال کې دي وروسته يي دالکترون نوم ورکړ که دتيوب شاوخواکې برقي ساحه يامقناطيسي ساحه توليد شي ليدل کيږي چې ذکرشوى وړانګې دخپل لومړني مسيرڅخه کږيږي نوموړې ذرې دزيات سرعت اومعينې کتلې لرونکې دي پرته لدې چې کتوددکومې مادې جوړشويدې هغه ذرې چې دهغې څخه خارجيږي هميشه عين چارج اوکتله لري دالکترون چارج په طبعيت کې ترټولو کوچينې چار ج دى اوالکترون د انګليسي فيزيک پؤ(سرجوزوف تامسن)  لخواکشف شوچى دمنفي بريښنااساسي واحددى اونوموړي لاندې موډل داتوم لپاره پيشنهادکړ.
شکل
( شکل دکاتوديک وړانګودمطالعې شيما ). د تامسن مود ل Tamson modal اتوم ديوې مثبتې چارج شوې کرې څخه متشکل دى چه الکترونونه په هغه کې په خاص ډول پراته دي نوموړي دغه مودل يوازې درياضيکې محاسبوپه مرسته فورمول بندي کړ  چى شکل ئي په لا ندې ډول دى دتامسن داتومي مودل شيما
دالکترون کشف څخه وروسته په 1894 ع کال فرانسوي عالم بکرل دراديواکتيويتې حادثه کشف کړه چه داتوم دجوړښت په زده کړه که ئي مرسته وکړه نوموړې ځير شوچى يورانيم اود هغه مالګې نه ليدونکې وړانګې خپروي ذکرشوې وړانګې د عکاسې صفحه توروي اوهوا ايونايزکو ي وروسته ښکاره شوه چى يو شمير نور عناصر لکه پولينم او راديوم  هم راديواکتيويتي له ځانه ښئي په همدې ډول نور عناصر لکه تکنيتيم اوپروميئم   اوټول هغه عناصر چى په متناوب سيستم کې دسرب څخه وروسته قرار لري داډول فعاليعت له ځانه ښئي.
راد يواکتويتي Radioactivity په خپل سر دبې ثپاته ايزوتوپودهستې څخه دهستوي وړانګو شيندل کيدوته راديواکتيويتي وائي. يا په بل عبارت ديو اتوم دهستې خپل سري بدلون ته راديواکتيويتي Radio activity وائي چې دابتدائي ذرو دخپرولو په نتيجه کې په بله هسته بدليږي. دغسې بدلون يوازې غيرمستقرې ياغيرثابتې هستې زغمي .ټولې راديواکتيف هستې ناپايداره دي دخپل په خپل تجزيه کيدوپه صورت کې په پايدار ه هستې باندې بدليږي  راديو اکتيويتي دهنري بکرل Becquerel  چه فرانسوي فزيک پؤوو اوداکول په پوليتخنيک کي ئي تدريس کاوه    کال يا  1895 کال کى کشف کړه..په اوسنې وخت کې په عمده ډول درې ډوله راديو اکتيو يتي پيژندل شوي په لاندې  شکل کې په مقناطيسي ساحه کې دراديواکتيوتجزئي ذرې. سربي بلاک برقي اويامقناطيسي ساحې                                   راديواکتيف مواد Radio active source
سورة النمل
وېشنيزه:قران وېشنيزه:قراني سورتونه
اټوم
په همدې ډول دالکترون دخاريجيدو په اثردهستې چارج ديوواحد په اندازه زياتيږي او کتلوي عدديي تغيرنکوي دهغه عنصرهسته چې د  وړانګو دخارجيدوپه وخت کې لاس ته راځي  دلومړني عنصرايزوبار دى په پيريوديک جدول کې يو خانه (حجره) وروسته
دلومړني عنصر په مقايسه دجدول اخر ته ځاي لري اوپه لاندې ډول ښودل کيږي دغه حادثه دطبعي اومصنوعي عناصرودواړولپاره دتطبيق وړدى پوزيتروني تجزيه د ذره يعنې پوزيترون    دالکترون په شان کتله او چارج لري مګر علامه ئي مثبت ده د پوزيتروني تجزئي په وخت کى لاندي عمليه صورت نيسې
دغه تجزيه يوازې د مصنوعي عناصرولپاره ليدل کيږې دپوزيتروني تجزئي په وخت کې دپروتونونو شميرپه هسته کې ديو واحد په اندازه کميږي او کتلوي عدد يي تغير نه کوي لاسته راغلي هسته دلومړنې هستې ايزوبار بلل کيږي چې منځ ته راغلى عنصر دلومړنې عنصر په پرتله په پيريوديک جدول کې يوه خانه مخکې دجدول دشروع نه قرار لري.
دګاماوړانګه :.
دګاماوړانګې الکترومقناطيسي وړانګې دي چه سرعت يي دنوردوړانګوسره يوشې دې ددې وړانګو نفوذد  او تروړانګو زيات دې داوړانګې چارج نلري نو ځکه په برقې او مقناطيسي ساحوکې له خپلى لارې نه انحراف نه کوي.
الکتروني جذب (غضب الکتروني )
نرماشير ولسوالي
نرماشير ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان نرماشیر)  د ايران د کرمان ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د رستم‌آباد ښار دی. دا ولسوالي ۵۴٬۲۲۸ تنه نفوس لري. د نرماشير ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۸۹ کېښودل شو.
اټوم
هستې ته دنژدې قشر يعني k   څخه دالکترون جذب دهستې په واسطه. لدې امله په هسته کې دپروتونونوشميرکميږي. دهستې چارج ديو واحد په اندازه کميږي اوکتلوي عددتغير نکوي لاسته راغلې هسته په هغه اتوم پورى اړه لري چې دلومړني عنصر ايزوبار دي اوپه پريوديک جدول کې دجدول دحجري يوه خانه دلومړني عنصر څخه وړاندې ځاي لري
نرماشير ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د کرمان ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
اټوم
دکتودي وړانګو اوراديو اکتيويتي ځيړنوپه پاي کې ښکاره شوه چې اتوم دپيچلې جوړښت لرونکې دې.
داتوم هستوي مودل (درادرفوردمودل ) Radar ford modal په کال 1911کې انګيسي فزيک پوورادرفورد داتوم دجوړښت دټاکلولپاره تجربې  ترسره کړې چې په لاندې ډول تشريح کيږې. نوموړي دسروزرونازکه ورقه د 0.00004 قطرلرونکې د2000 الفا ذروپه مقابل کې کيښوده اوځيرشوچې دالفاذروعمده برخه دخپل مسسير دتغير پرته دفلزي ورقې څخه تيريږي يوازې دذکرشويوذرويوه کمه برخه يعنې 10-8  ذروځخه يوازې يوه ذره خپل مسير ته تغيرورکوي ځکه چې دالکترونو خپلې کتلې نشي کولاي دالفادذرومسيرته بدلون ورکړي اويا په نادرډول شاوخوا ته پرتاب کيږي ذکرشوي عالم لدې تجربې ځخه لاندې نتيجي ترلاسه کړې. داتوم ډيره کوچنې فضاهستې نيولي چې دمثبت چارج لرونکې ده او داتوم اساسي کتله په هغې کې متمرکيزه ده رادرفورددمحاسبوله مخې وروسته دتجروبوپوسطه ثبوت کړه چې داتوم قطر         اودهستې قطر      ده بناپردې رادرفورددې نتيجي ته ورسيدچې اتوم له هستې اوالکترونوڅخه متشکل دې چې دهستې چارچاپيره ګرځې پدې ډول داتوم دجوړښت اساس هستوي يامنظوموي مودل چې درادرفوردپه نوم ياديږي پيشنهادشو چې شکل يي پلاندې ډول دى.
دلته h      دپلانک ثابت  (          p       (    6.6252    دوراني مومنت    او n    تام عدد دې  چې دالکترون دمداردکوانتې عددپه نوم ياديږي    m    ،  v     ، او r      په ترتيب سره دالکترون کتله ، سرعت اودمدارشعاع ښئ  د    n    قيمت تام عددلکه  1,2,3,4,5,6,7   دي اودهر مدا   ر لپاره فر ق کوي.
کله چې الکترون هستې په نژدې لمړې مدار ( n =   1   )  کې حرکت کوي دداسې مدار شعاع ډيره کوچنې وي ولې دغه ډير ثابت وي خو کله چې اتوم دبهر څخه انرژي رانيسي ( جذبوي )  نوبياالکترون د  n  =  1    مدار څخه لوړ   (     >  1   n   )ي   مدار ته ټوپ وهي  په لوړ مدار کې الکترون زيات وخت نشي پاتې کيد اي هغه بيرته لمړې مدار ته ټوپ وهي اوهمغه مقدارجذب کړې انرژي دتشعشع پشکل بيرته آزادوي .دبور په اساس دايروي الکتروني مدارونه هر يوکوانتې دي يعنې هغوې يودبل څخه په معينه فاصله جدااود انرژې
اندازه ېې هم کوانتي يعنې انرژي ئي کټ مټ مشخصه ده اويودبل نه په معينه اندازه فرق لري پس کومه انرژي چې الکترون ئي ديو مدارڅخه بل مدار ته دټوپ وهلو په جريان کې جذب يا ازادوي دهغې مقدار هم کوانتي دې. دلته E1   او  E2    	دالکترون انرژي په يو اختياري مدار (  ١ )  او  ( 2) کې h     دپلانک ثابت اوy    دجذب ياازادي شوي انرژې فريکونسې او hy    هغه مقدار انرژي ده چې د (1مدار څخه 	2   مدار ته دټوپ وهلوپه وخت کې الکترون اخيستې اوبياېي بيرته درڼا په شکل ازاده کړيده که څه هم بورديومدارڅخه بل مدار ته دټوپ وهلوميخانيکيت نه تشريح کوي ولې دکوانتي مدارونوپه مفهوم کې داتومې  سپکترمخطط شکل اودمستقرمدارونوپه مفهوم کې په عادي حال کې داتوم ثبات بيانوي اوډيره مهمه خبره داده چې هفه نظري محاسبې چى دبورداتومي مودل پراساس کيږي دتجروبي ارقاموسره ښه سرخوري بوردهايدروجن په اتوم کې د هغه دمثبتې هستې اومنفې الکترون ترمنځ دجذب دقوې په يام کې نيولوسره داتوم دجوړښت يوشميرمشخصات پيداکړل الکترون داسې يوه ذره په پام کې نيسوچې کتله ئي m    اوسرعت ئي v    دې  اودهستې چارچاپيره منظم دوراني حرکت کوي پدې شرايطوکې هغه دجذب المرکزقوه چې الکترون هستې ته راکاږې يعنې دهستې په لورعمل کوې عبارت دى.
مګر دجذب المرکزقوه چې الکترون هستې ته جذبوې دلته دمنفي الکترون (  (e اومثبتې
هستې ( ze)  ترمنځ دالکترون ستاتيکي جذب قوې څخه عبارت ده. يوثابت عدددې چې دخلاعايقيت ښئي
د3 او  4   معادلي څخه داسې ليکو.
داولې څخه داسې ليکوچه
6 او5     معادلې نه داسې ليکو.
چې دلته a0     دبورشعاع پنامه ياديږي چې دهغه عددي قيمت دې مثال - دهايدروجن په اتوم کې دالکترون د  n=  1     دى پس د18    معادلى لمخى ليکو يا داسې ليکو.
داتوم کوانتم ميخانيکي مود ل ( دشرودنګر معادله ) په 1926   جرمني سانس پوه اروين شرودنګر داتوم دهستې چارچاپيره په درى کوارديناتو کې دالکترون حرکت دموج په څيرپه نظر کې ونيواودالکترون اساسې مشخصات لکه کتله (  m   )  ټوله انرژي (   E   )  پو تانشلي انرژي  ( EP   )  اوموجې تابع    ئي  سره  مرتبط کړل چې دغې معادلې ته دشرودنګر معادله وايي دشرودنګردمعادلې عمومي شکل دادى.
دلته   x,   y  ,     z   ,             داسې يو کميت دې چې دهستې چارچاپيره (  x,  z,   y, )     په درې واړوکوارديناتو کې دالکتروني موج امپلتود يعنې دهستې چارچاپيره دالکترونې وريځي پراخوالى اوشکل تعنيوې اودموجي تابع په نوم ياديږي چې دموجي تابع    فزيکې مفهوم ډيرمشخص ندې دهغې مربع يعنې    دهستې چارچاپيره په يوه نقطه کې دالکترون دموجوديت احتمال او   د          dv                    دحجم په هره نقطه کې دالکترون دموجوديت احتمال ښئ دالکترون دموجوديت احتمال دهستې دچارچاپيره فضاپه هره نقطه کې شته خوهغه ځاي کې چې هلته د      قيمت ډير وي دالکترون دموجوديت احتمال هم هلته ډير وي داچې په يوه لحظه کې  دالکترون دموجوديت احتمال دهستې چارچاپيره فضا کې شته پدې لحاظ دغه فضا ته الکتروني وريځ ويل کيږې اوپه ګڼونقطو سره ښودل کيږې. الکتروني وريځې ، الکتروني اربيتال اودبوردنظرئي په اساس الکتروني .مداريومفهوم ته اشاره ده اوخاصتاالکتروني اربيتال اوالکتروني مدارتقربيايومفهوم يعنې دهستې چارچاپيره هغه فضاښئ چې الکترون هلته
ډيرګرځي. دکوانتم ميخانيک په مودل کې الکتروني وريځوشکل وشرودنګردمعادلې دحل يعنې دموجي تابع   کميت څخه لاس ته راځي. دشرودنګردمعادلې حل ډيرمشکل دى دشرودنګرمعادله کې بعضې کوانتي عدد لکه n ,  l,   m     چې په خپله معادله کې نشته ولې دمعادلې دحل لپاره په هغې شامليږي ددې کوانتې عددمفهوم لاندې تشريح کيږې. اتومي اربيتالونه کوانتي عددونه. اربيتال کولار شودتاموعددونوپه مرسته چې دکوانتي عددونوپنوم ياديږي تشريح کړودغه عددونه دادي. (1)	اصلي کوانتې عدد   n. (2)	اربيتالي کوانتې عدد l. (3)	مقناطيسي کوانتي عدد ml. (4)	اوسپين کوانتي عدد  s. چې هريوبه په لاندې ډول تشريح شي. اربيتال داربيتال تعريف : داتوم دهستې په شاوخواکښې دهغې فضا څخه عبارت دې چې په هغه کې دالکترون دموجوديت زيات احتمال وي اربيتالو نو ته مقناطيسې کوانتم عددونه هم وائي ارپيتالونه دفضاموقيعت ښئ.
په اربيتالونوکښې دالکترونودځاې په ځاې کيدو اصول په يو اتوم کې له دوه الکترونو څخه زيات نشي پيداکيداې چې ځلور واړه کوانتي عددونه يي يوشان وي په يوه اربيتال کې دوه الکترونونه هغه وخت ځايداي شي چې دهغوي سپينونه سره مخالف وي سپين  په علامې ښودل کيږي مخالف سپينونه    په علامې سره ښودل کيږې. دکوانتم تعريف. په 1900   کال کې يوجرمني فزيک پوه لخوانه داسې نظر ورکړ. هغه تشعشعي اترژي چې دبخارې دګرم شوې سيم څخه خپريږې کوم مسلسل جريان ندې بلکې دقطع شوې ذراتو په شکل وي چې هغي دکوانتا په نوم ياديږې. دکوانتم انرژي : هغه اترژي ده چې ديواربيتال څخه دالکترون دخاريجيدوياجذبيدو په وخت کې جذبيږي او ياخارجيږي ديو کوانتم انرژي په نوم ياديږې. دکوانتم اتوم ميخانيکي مودل : دالکترون دموجوديت احتمال دهستې چارچاپيره فضا په هره نقطه پدې لحاظ دغه فضا ته الکترونې وريځې يااربيتال ويل کيږې  اودکوانتي اعدادومفهوم لاندې تشريح کيږې.
الف : اساسي کوانتي عدد Principal quantum  number)   ) داکوانتي عدددهستې چارچاپيره په يو انرژيکې سويه ( الکتروني قشر ) کې دالکترون ټوله انرژي اوهم دهستې چارچاپيره دالکترونې وريځې پراختيايعنې دهستې اوالکترون تر منځ اعظمي فاصله ښئ  داکوانتې عددتام اومثبت قيمتونه (  1,2,3,4,5,6,   )  اخستلاي شې په اتوم کې دالکتروني سويولپاره ( دالکتروني قشرونو )  لپاره چې د n    دمختلفوقيمتونوسره مطابقت کوي انرژيکې سويه دتوروپواسطه هم افاده کيږې. ب : اصلي کوانتي عدد   n   : لکه پلاندي ډول (   1,2,3,4,5,6,7       )   اوهم دالکتروني سويوحروفي افاده. K, L,   M,  N  ,  O  ,  P  ,  Q    )   )  دهايدروجن په اتوم کې دمختلفوانرژيکې سويودانرژې دمحاسبې لپاره دلاندې فورمول څخه ګټه اخلو. يا پدې ځاي کې m    دالکترون کتله  e     دهغې چارج   -h     دپلانک ثابت او  n     اصلې کوانتي عدد دى. پلاندې شکل کې دهايدروجن په اتوم کې دانرژيکې سويي دياګرام.
n-1 ( پورتننې شکل دهايروجن په اتوم کې دانرژيکې سوي دياګرام ) فرعي کوانتمي عدد ياازيموتال کوانتي عدد : داکوانتي عدددالکتروني اربيتال شــــــــکل ښئ اودا قيمتونه اخيســــــــــتلاي شي        ….n -1     0,1,2,3,4,5,6   l=   په لاندې شکلونو کې دالکتروني اربيتالومختلف شکلونه ښودل شويدي.
P               L  = 1                                                              ( s   )        = 0  L
d                  L  = 2
الکتروني اربيتال کروي شکل لري اودs    په سمبول سره ښودل کيږي   که L= 1    وي اربيتال ددنبل شکل لري اودp    په سمبول ښودل کيږي    که L  =  2      وي اربيتال دڅلور پاڼي شکل لري اودd    په سمبول  سره ښودل کيږې که  L  =  3   وي اربيتال مغلق شکل لري اود f     په سمبول ښودل کيږي که  L  =  4     وي اربيتال د  g   دپه سمبول ښول کيږي  که L  = 5    اربيتال د  h   په سمبول ښول کيږي د  g   او   f   اربيتالوشکلونه ډيرمغلق دې په لاندې شکلونو کې ددهستې چاپيره فضاکې د   s  p, d,   اربيتالوممکن حالات يعنې دهرډول اربيتال ممکن شکلونه ښودل شويدې.
پورتنې شکل دs,,p, d,     اربيتالوشکل دې. په اعظمي قيمت که     L   =  n -1 =0  دي که L=o     وي يعنې په لومړي کوانتي سويه کې يواځې دs   اربيتال وجودلري په دوهمه انرژيکې سويه کې   n=  3   کې  l = o,1,2  کيدائي شي نودلته د s,p ,d     اربيتالونه وجودلري. مقناطيسي کوانتي عدد( m). The magnetic quantum number داکوانتي عدددالکترون مقناطيسي خواص تشريح کوي اوهم دهستې چارچاپيره فضاکې دهرالکتروني اربيتال ممکن جهتونه يعنې په هره انرژيکي سويه کې دهرنوع اربيتال تعداد ښئ مقناطيسي کو انتي عدد  m   لاندې قيمتونه  اخستلاي شي      m = 0,  _+1, _+2. په هره عمومي انرژيکې سويه  n )  ) کې دهرډول اربيتالوتعدادپه لاندې جدول کې ښودل شويدې.
دلوړلربيتال تعداد  دلوړاربيتال سمبول    لوړاربيتال   دفرعي  اربيتالوسمبولونه         فرعي اربيتالونه   عمومي انرژيکې سويه M=2l+1                                    s            L=n-1                   l=0,1-n-1           s                                           1                     p                 0                              sp                    0 2                            d              1                               spd                 0,1 3                    f                 2                            spdf               o,1,2, 4                                       3                                                  0,1,2,3,                            دپورتنې شکل څخه معلوميږي چې په هره عمومي انرژيکي سويه کې داربيتالو دنوعيت تعداددهغه انرژيکي سوئي دنمبرسره مساوي دى يعنې په n= 1   عمومي سويه کې يوډول اربيټال   (  s)   په  n= 2   سويه کې دوه ډوله اربيټالونه  s ,p    په  n  =  3   کې درى ډوله اربيټالونه  spd  وجودلري داچې په هره عمومي سويه کې دs  اربيټالوتعداد1, د p  اربيټالوتعداد3    د d   اربيټالو 5    اودf  اربيټالوتعداد   7  دى نوپه لومړي عمومي انرژيکي سويه    n= 1  کې داربيتالوعمومي تعداد 1  په   n= 2  کې داربيتالوعمومي تعداد   1+3=4  په  n= 3   کې داربيتالوعمومي تعداد  1+3+5 =9   په ځلور n= 4  کې داربيتالوعمومي تعداد 1+3+5+7 =  16    دى اوداچې په هر اېبيتال کې يواځې دوه الکترونونه چې مخالف سپينونه ولري ځاى کيداى شي نوپه  1  n=   کې د الکترونو اعظمي تعدا  د    1=2     2  په n= 2   کې الکترونو تعداد   4 =8   2  په n=3   کې دالکترونواعظمي تعداد  9= 18   2   اوپه n= 4   کې دالکترونواعظمي تعداد. 16= 32  2  دى پدې حساب په يوه عمومي  انرژيکې سويه کې دالکترونوعمومي تعداد  w   دلاندى فورمول په مرسته حساب کيداًئ شي   n        w= 2  دلته w   دالکترونوتعداداوn   دعمومي انرژيکې سوئي نمبرښئ.
سپين کوانتي عدد په خپل محور ديوشي څرخيدل دسپين په نامه ياديږي لکه دچورلنډسکي حرکت ، دځمکې وضعي حرکت ، اوداسې نور په خيل محوردالکترون څرخيدوته دهغه سپين کوانتي عد دوايې الکترون کيداي شي دساعت دعقربې حرکت په لور اويادهغې په لور اويادهغې په مخالف لور پرخپل محور وچورلي که دالکترون حرکت دعقربې دحرکت په لور ممکن دې نودعقربې دحرکت په مخالف لورهم دالکترون چورليدل   امکان لري. سپين کوانتي عددکولاي شوپه ساده ډول دالکترون حرکت دخپل وضعې محورپه اطرافوباندې تصور کړودغه عددد m3 دحرف پواسطه ښودل کيږي ياغالبادs  دتوري پواسطه هم افاده کيږې اولاندې قيمتونه اخلي  او. Gould ischemic  Unlenbeck پيشنهادکوي چې يوالکترون کولاي شي په خپل محوروګرځې. لکه څنګه چې هغه دهستې پرشاوخواراګرځي لکه دځمکې کره چې په خپل محورباندې دلمرپرشاوخواراګرځي لکه پلاندې شکل کې.
( پورتنې شکل دالکترون سپين ښئ )