cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
شمن باوري
تعریفونه
د «شمنېزم» اصطلاح د لومړي ځل لپاره د بهرنیو ناظرینو په توګه د لویدیځو انسان پوهانو له خوا د ترکانو او مغولانو او همدارنګه د تونګوزي د ګاونډیو وګړو او سامویدي ژب ویونکو د لرغونو دینونو لپاره وکارول شوه. په ټوله نړۍ کې د ډېری مذهبي سنتونو په مشاهده کولو سره لویدیځو انسان پوهانو له دغې اصطلاح څخه پراخې ګټې اخیستنې ته مخه کړه. دغه اصطلاح د هغو نا اړوندو جادویي – مذهبي اعمالو لپاره چې په یو شمېر قبایلي ادیانو کې یې شتون درلود وکارول شوه؛ دغه ډول ادیانو په اسیا، افریقا، استرالیا او حتا د امریکا لویې وچې ته په بشپړه توګه نا اړوندو سیمو کې شتون درلود او باور پر دې دی چې چارې یو بل ته ورته دي. په داسې حال کې چې دغه اصطلاح د یو شمېر کلتوري بهرنیانو له خوا د ډېری بومي معنوي چارو لپاره کارول شوې، خو له دې سره بیا هم د «شمن» او «شمنېزم» کلمات په دقیقه توګه د بومي معنویت تنوع او پیچلتیا نه توصیف کوي. هر قوم او قبیله ځانته ځانګړې د ژوندانه طریقه لري او د هماغو له مخې په خپلو ژبو کې یو شمېر اصطلاحات کاروي.
میرچا الیاده لیکي: «له دغې پیچلې ښکارندې څخه لومړنی تعریف کېدای شي د هغو تر ټولو لږ ګواښ لرونکی تعریف وي: شمنېزم = «د مذهبي جذبې، خلسې یا آرامښت تخنیک». شمنېزم دغه فرضیې ته اړوندېږي چې شمنان د انساني نړۍ او د ارواه ګانو د نړۍ ترمنځ پیغام وړونکي دي.
ټرانس هومانیزم (ټرانس بشرپالنه)
ټرانس بشرپالنه یو فلسفي او فکري خوځښت دی چې د انساني وضعیت له ودې څخه د هغو پېچلو ټکنالوجیو له پرمختیا او په پراخه توګه د لاسرسۍ وړ کولو څخه ملاتړ کوي چې کولی شي په‌ لوړه کچه د عمر اوږدوالی او شناخت ته زیاتوالی وروبښي.
ټرانس هومانیسټي متفکران د نويو راپورته کېدونکو ټکنالوجیو ګټې او زیانونه مطالعه کوي چې کولی شي د انساني بنسټیزو محدودیتونو باندې برلاسي شي او همدارنګه د داسې ټکنالوجیو څخه د ګټې اخیستنې اخلاق بررسي کوي. ځینې ټرانس بشرپالان په دې باور دي چې انسانان کېدای شي بالآخره په داسې موجوداتو ځان بدل کړي چې له اوسنیو شرایطو ډېرې پورته وړتیاوې ولري چې له انسانه وروسته موجوداتو لپاره به وړ لېبل وي.
د ټرانس بشرپالانو د څېړنو بله موضوع دا ده چې څنګه کولی شو بشریت له شته ګواښونو لکه اټومي جګړې یا د فضایي اسټرویډ ټکر څخه وساتو.
جولیان هاکسلي یو بیولوژیسټ وو چې په ۱۹۵۷م کال کې یې په یوې اغېزناکې مقاله کې د ټرانس هومانیزم اصطلاح دود کړه. د «ټرانس هومانیزم» اصطلاح معاصره معنا د راتلونکي پېژندنې یو له لومړیو ښوونکو له لوري وړاندوینه شوې وه، یو کس چې خپل نوم یې په FM-2030 بدل کړ. په ۱۹۶۰مه لسیزه کې، هغه «د انسان نوي مفهومونه» په نوي ښوونځي کې تدریس کړل، کله چې یې د خلکو په پېژندلو پیل وکړ چې ټکنالوژۍ، د ژوند سبکونه او له انسانه وروسته «انتقالي» نړیوال لیدلوري د «ټرانس هومانیزم» په توګه مني. دا ادعا ګانې د بریټانوي فیلسوف ماکس مور لپاره فکري زمینې رامنځته کوي ترڅو په ۱۹۹۰م کال کې د ټرانس بشرپالنې اصول د راتلونکي پېژندونکې یوې فلسفې په توګه بیان کړي او په کالیفورنیا کې یو فکري ښوونځی تنظیم کړي چې له هغه وخته اوس په نړیوال ټرانس بشرپاله خوځښت بدل شوی دی.
د بشریت بدل شوي راتلونکي په هکله د ټرانس بشرپالنې لیدلوری چې د تخیلي علمي اصلي کارونو څخه اغېزمن شوی، ډېری پلویان او مخالفان یې د لیدلورو له پراخې لړۍ لکه فلسفه او دین څخه ځان ته جلب کړي دي.
په ۲۰۱۷م کال کې، د پن ایالتي پوهنتون نشراتو، د فیلسوف سټیفان لورنز سورګنر او ټولنه پېژندونکي جیمز هوګز په همکارۍ، له انسانه وروسته مطالعو مجله د لومړنۍ پوهنتوني مجلې په توګه چې په ښکاره ډول له انسانه وروسته موضوع ته ځانګړې شوې وه، د انسان څخه وروسته او ټرانس بشرپالنې مفهومونو د ښکارولو په موخه او همدارنګه د دې دواړو د پرتله کولو په موخه خپره کړه.
د ټرانس هومانیزم مختاړي
د نیک بوسټروم په وینا، ماورایي انګیزې لږ تر لږه د ګیلګمش په حماسه کې د ابدي‌توب لپاره هڅې له وخته او همدارنګه د ځوانۍ سرچینې، د ژوند الکسیر او د زړښت او مرګ څخه د ساتنې نورو هڅو تاریخي لټونونو کې بیان شوې دي.
د ټرانس هومانیزم نظریو یو له لومړنیو مختاړو، د رنې ډیسکارټس اثر د میټوډ په هکله خبرې اترې دي. ډیسکارټس په دې خبرو اترو کې، د طبابت یوه نوې بڼه تصور کړه چې کولی شي هم فزیکي ابدي‌توب او هم لا پیاوړي ذهنونه رامنځته کړي.
ویلیام ګاډوین په خپل کتاب سیاسي عدالت (۱۷۹۳) په لومړنۍ نسخه کې د «ځمکې ابدي‌توب» د امکان (هغه څه چې اوس د فزیکي ابدي‌توب په نوم یادېږي) په هکله استدلالونه وړاندې کړل. ګاډوین د سنټ لئون په نوم خپل ګوټیک ناول کې د ژوند تمدید او ابدي‌توب موضوع ګانې وڅېړلې، چې په ۱۷۹۹م کال کې د کتاب له خپرېدو سره سم هغه نامتو (او بدنام) شو، خو اوس په ډېره کچه هېر شوی دی. کېدای شي سنټ لئون د خپلې لور فرانکشټاین ناول لپاره الهام بښونکی اوسي.
دا بحث شتون لري چې آیا موږ کولی شو د فریډریش نیچه فلسفه پر ټرانس بشرپالنې د یوې اغیزې په توګه ومنو که نه، سربېره پر دې چې هغې فلسفې د «Übermensch» (ستر انسان یا فوق العاده انسان) صفت کړی، ځکه چې هغه د ځان پر واقعي کولو ټینګار کوي نه په ټکنالوجیکي بدلون. د ماکس مورې او سټیفان لورنز سورګنر فلسفې په ژور ډول د نیچه تفکر تر اغېزې لاندې راغلي دي. په مقابل کې، د ټرانس بشرپالنې اعلامیه «... (څه په مصنوعي عقل، څه په انسان، څه له انسانه وروسته یا غیر انساني حیواناتو کې) د ټولو احساساتو له هوساینې څخه ملاتړ کوي».
د نولسمې پېړۍ د وروستیو څخه د شلمې پېړۍ تر لومړیو خوځښت چې د روسي کاسمیزم په توګه پېژندل کېږي، همدارنګه داسې نظرونه له خپل ځان سره لري چې وروسته‌ په ځانګړې توګه د لومړني پروټاګونیسټ روسي فیلسوف، ان اف فیوډوروف، لخوا د ټرانس هومانیزم خوځښت په محور بدلې شوې.
لومړني ټرانس هومانیسټي فکرونه
د هغه مقاله د علمي او عمومي علاقې لامل شوه. جي ډي برنال، په کمبریج کې یو کریسټالوګراف، په ۱۹۲۹م کال کې نړۍ، غوښه او شیطان کتاب ولیکه، چې په هغه کې یې د بیونیک ایمپلنټونو او پېژندګلوي ودې له لارې د انسان په بدن او هوښ کې د فضا د استعمار او بنسټیزو بدلونونو په لیدلوري رڼا وغورځوله. دا نظریې له هغه وخته راهیسې د ټرانس بشرپالنې مضمونونو په توګه عامې دي.
جاپاني میټابولیسټ معمارانو په ۱۹۶۰م کال کې یو مانیفسټ جوړ کړ چې د طراحۍ او ټکنالوجۍ له لارې «زموږ د ټولنې فعال میټابولیک ودې هڅونې» لپاره یې ځینې موخې جوړې کړې. د دې مانیفسټ په موادو او انسان په برخه کې، نوبورو کاوازو سپارښتنه کوي چې: "له څو لسیزو وروسته، د اړیکو ټکنالوجۍ له چټکې ودې سره، هرڅوک به په خپل غوږ کې د «مغزي امواجو ترلاسه کوونکی» ولري چې په مستقیم او دقیق ډول به هغه څه چې نور د هغه په هکله فکر کوي او برعکس یې ورته ولېږدوي. هغه څه چې زه فکر کوم د ټولو کسانو لپاره به اشنا وي. نور به فردي شعور شتون ونه لري، یوازې د ټول بشریت اراده به شتون ولري."
ژرژ کوویه
ژان لئوپولډ نیکولای فردریک کوویه (زوکړه: د ۱۷۶۹ زکال د اګست ۲۳مه – مړینه: د ۱۸۳۲ زکال د می ۱۳ مه) چې د ژرژ کوویه یا جورج کوویه په نوم پېژندل کېږي، د طبیعت او حیواناتو په برخه کې فرانسوي عالم و چې ځینې مهال هم د «لرغونې ژوند پوهنې بنسټګر پلار» بلل کېږي. کوویه د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې د طبیعي علومو د څېړنو په برخه کې یو له مخکښو کسانو څه و چې د فوسیلونو سره یې د ژوندیو حیواناتو په پرتله کولو د پرتله ئیزې اناتومي او لرغونې ژوند پوهنې د څانګو په رامنځته کولو کې مهم رول درلود.
د کوویه چارې د فقاریه حیواناتو د لرغونې ژوندپوهنې د بنسټ اېښودونکو چارو په توګه په پام کې نیول کېږي؛ نوموړي لینه یي طبقه بندۍ ته په څانګو باندې د شاخو د ویشلو او همدارنګه یې په دغه طبقه بندۍ کې د فوسیلونو او د هغو د ژوندیو ډولونو په ځای پر ځای کولو سره پراختیا ورکړه. کوویه همدارنګه د یو پېژندل شوي واقعیت په توګه د انقراض د اثبات له امله پېژندل کېږي – هغه مهال د کوویه ډیری هم دوره پوهانو انقراض یوازې د یو ګمان په توګه ګاڼه. نوموړي د ځمکې د تیوري (۱۸۱۳ زکال) تر عنوان لاندې مقاله کې څرګنده کړه چې منقرض شوي ډولونه د فاجعه جوړونکو دوره یي سیلابونو له امله له منځه تللي. په دې ترتیب سره کوویه د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې د ځمک پوهنې په ډګر د فاجعې پالنې له اغېزمنو پلویانو څخه شو. له الکساندر برونګنیارت سره په ګډه د پاریس د حوضې په طبقاتو (لایو) باندې د څېړنې پر بنسټ نوموړي د ژوندانه په ډګر کې د چینه پوهنې (biostratigraphy) اساسي اصول رامنځته کړل.
د نوموړي په نورو لاسته راوړنو کې کوویه ثابته کړه چې د فیلانو هډوکو ته ورته هډوکي چې په شمالي امریکا کې موندل شوي یو منقرض شوي حیوان ته اړوند دي چې بیا یې وروسته ورباندې ماستودون نوم کېښود؛ همدارنګه هغه لوی اسکلټ چې دنن ورځې په ارجنټاین کې موندل شوی مګاتوریم ته اړوند دی، چې له تاریخ وړاندې لوی ځمکنی حیوان و. نوموړي په پتروسور باندې پټروډاکټایلوس نوم کېښود (خو نه یې هم کشف کړې او نه یې هم د هغو لومړنی نوم اېښي) او هغه یې سمندري ژوندانه ته اړوند موساسور انقراض شوی حیوان وباله. له دې سربېره نوموړی لومړنی کس و چې څرګنده یې کړه؛ له تاریخ وړاندې دوره کې ځمکه له تي لرونکو څخه وړاندې د خزندګانو په واک کې وه.
کوویه همدارنګه د تکامل د نظریاتو سره د شدید مخالفت له امله پېژندل کېږي چې هغه مهال (د داروین له نظریې وړاندې) تر ډېره پورې د جان باپتیست ډي لامارک او ژفروا سنټ هیلر له خوا وړاندې شوې وې. کوویه باورمن و چې د تکامل ثابت کوونکي هیڅ شواهد شتون نه لري خو د څرخي تخلیق او د ژوندیو موجوداتو د تخریب شواهد چې د سیلابونو په څېر د نړیوالو انقراضونو په واسطه له منځه تللي شتون لري. په ۱۸۳۰ زکال کې کوویه او ژفروا په یوه مشهوره مناظره کې له یوبل سره مخ شول چې ویل کېږي د هغه مهال په بیولوژیکي تفکر کې یې د دوه پام وړ انحرافاتو څرګندويي کوله – دا چې آیا د یو حیوان جوړښت د هغو د عملکرد یا (تکاملي) مورفولوژي پربنسټ دی. کوویه د هغو له عملکرد ملاتړ وکړ او د لامارک تفکر یې رد کړ.
کوویه همدارنګه نژادي څېړنې ترسره کړې چې د علمي نژاد پالنې بنسټ یې برابر کړ او د نژادي ډلو د فزیکي ځانګړنو او ذهني وړتیاوو ترمنځ د فرضي توپیرونو اړوند یې یو شمېر آثار خپاره کړل. کوویه له نورو فرانسوي طبیعت پوهانو سره یوځای سارا بارټمن د خپلو ازموینو لپاره وټاکله هغه چې په بند کې یې په هغې د غفلت په حالت کې ترسره کړې. نوموړي په بارټمن باندې د هغې له مړینې لږ وړاندې خپله ازموینه ترسره کړه او د هغې له مړینې وروسته یې د هغې جسد هم وڅېره چې بیا یې په تحقیر کوونکي ډول د هغې فزیکي ځانګړنې له شادیانو سره ورته وبللې.
د کوویه تر ټولو مشهور اثر Le Règne Animal (۱۸۱۷ زکال؛ په پښتو ژبه: د حیواناتو پاچاهي) و. په ۱۸۱۹ زکال کې نوموړي ته د فرانسوي اشرافو لقب د هغه د علمي چارو په ویاړ ورکړل شو. له دې وروسته هغه د بارون کوویه په نوم پېژندل کېده. نوموړی د کولرا وبا پر مهال ومړ. په دغه لویه وچه او متحده ایالاتو کې لوئیس اګاسیز او په بریتانیا کې ریچارډ اوون د کوویه له اغېزمنو پیروانو څخه و. د نوموړي نوم یو له هغو ۷۲ نومونو څخه دی چې په ایفل برج کې حک شوی دی.
له تکامل سره مخالفت
کوویه د تکامل په نظریاتو نقد درلود، په ځانګړې توګه په هغه نظریاتو چې د ده هم مهاله کسانو؛ لامارک او ژفروا سنټ هیلر وړاندې کړې وې چې له یو شکل څخه بل شکل ته تدریجي بدلون په کې شامل و. نوموړي په مکرر ډول ټینګار درلود چې له فوسیلي موادو سره یې پراخې تجربې ښوولې چې یو فوسیلي ډول په معمول ډول په تدریجي توګه بل فوسیلي ډول ته تغیر نه کوي. د نوموړي د مخالفت تر ټولو پیاوړې ریښه د نوعو د تدریجي بدلون اړوند وه چې موخه یې د اناتومیکي اصولو پر بنسټ د هغو کره ډل بندي وه. که چېرې نوعو بدلون کاوه او د هغوی ترمنځ مالومو توپیرونو شتون نه درلود دغه ډول پروژه بیا ناشونې وه. د کالیفورنیا پوهنتون د لرغونې ژوند پوهنې د موزیم پر باور «کویر په ارګانیک تکامل باور نه درلود، ځکه چې د یو ژوندي موجود په اناتومي کې هر ډول بدلون لامل ګرځېد څو هغه ژوندی پاتی شي. نوموړي په هغو مومیايي شوو پشکو او اکراس مرغانو باندې څېړنه وکړه چې ژوفروا په مصر باندې د ناپلیون د برید پر مهال راوړې وې او څرګنده یې کړه چې هغه د خپلو ژوندیو سیالانو سره هېڅ توپیر نه لري؛ کوویه له دغې موضوع څخه د خپلې دغې ادعا د ملاتړ په موخه کار اخیست چې ژوندي جوړښتونه د وخت په تېرېدو سره تکامل نه کوي».
نوموړي همدارنګه د زرګونو هغو مومیايي شوو حیواناتو پر بنسټ چې په مصر باندې د ناپلیون د برید پر مهال راوړل شوي و څرګنده کړه چې هغه له خپلو معاصر سیالانو سره هېڅ توپیر نه لري. کوویه ولیکل: «په ډاډمنه توګه د مومیايي شوو انسانانو او د نن ورځې انسانانو د اسکلیټونو په نسبت د دغو موجوداتو او د هغو ترمنځ چې وینو یې هېڅ لوی توپیر شتون نه لري».
لامارک دغه نتیجه رد کړه او استدلال یې وکړ چې تکامل په ډېره کراره بڼه ترسره شوی او د څو زرو کلونو په اوږدو کې هم د مشاهدې وړ نه دی. کوویه بیا په خپل نوبت سره انتقاد وکړ چې څه ډول لامارک او نور طبیعت پالونکي په ډېرې آسانۍ سره کولای شي سلګونه زره کلونه «په یو قلم وهلو» سره د خپلو نظریاتو د ملاتړ په موخه وکاروي. پر ځای یې نوموړي استدلال وکړ چې کولای شو قضاوت وکړو اوږد مهال یوازې هغه څه کولای شي چې د لنډ مهال د تولید په ضرب کولو سره کېږي. له دې امله چې لنډ مهال هېڅ ارګانیک تغیر نه جوړوي، هغه استدلال وکړ چې اوږد مهال هم کوم اغېز نه لري. له دې سربېره د اجزاوو د همغږۍ پر اصل باندې د هغه باور لامل وګرځېد څو شک وکړي چې هر میکانېزم کولای شي د یوه حیوان په یوه برخه کې له نورو برخو څخه په جلا توګه (د هغه لارې پر بنسټ چې لامارک یې ویلي و) بدلون راولي، پرته له دې چې د حیوان په ژوندي پاتې کېدو اغېز وکړي.
ډېری لیکوالانو په ناحقه توګه کوویه په دې تورن کړی چې هغه په سرسخت ډول په دې باوري و چې فوسیلي انسانان هېڅکله نه شي پیدا کېدلای. هغه د ځمکې اړوند په خپله نظریه کې ولیکل: «تر نن پورې په فوسیلي پاتې شوو کې د انسانانو هېڅ هډوکی نه دی موندل شوی»، خو خپل هدف یې پیا په واضحه توګه بیان کړی: «کله چې ادعا کوم چې تر اوسه انساني هډوکي په فوسیلي پاتې شونو کې نه دي موندل شوي دا باید درک شي چې زه د فوسیلونو، د هغو د ډبرین شوو ډولونو او نورو ورته مواردو اړوند وایم». ډبرین شوي هډوکي چې یو مهال په معدني موادو اوښتي او بیا ډبرې شوي په معمول ډول له هغو هډوکو ډېر لرغونې دي چې تر دغه تاریخه موندل شوي دي. د کوویه هدف دا و چې د انسانانو موندل شوي هډوکي ډېر لږ عمر لري ځکه لا ډبرین شوي نه دي او یوازې په سطحي طبقاتو کې موندل شوي. هغه د خپلې دغې ادعا اړوند سخت دریځی فکر نه درلود او هغه مهال چې نوې موندنې وشوې هغه په دې اړوند خپلو راتلونکو نسخو کې داسې اسکلیټ توضیح او پر هغو یې آزادانه اعتراف وکړ چې «انساني ډبرینه شوې فوسیلي نمونه وه».
هستيوس پرينتوسي
حوالې
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه
د روسیې او ترکیې جګړه (۱۸۷۷- ۱۸۷۸ زکال)
له ۱۸۷۷ زکال څخه تر ۱۸۷۸ زکال پورې د روسیې او ترکیې ترمنځ جګړه د عثماني سترواکۍ او د روسیې په مشرۍ د بلغاریا، رومانیا، صربستان او مونټینګرو څخه جوړ ائتلاف ترمنځ جګړه وه. دغه جګړه چې په بالکان او قفقاز کې وشوه په بالکان کې یې د ۱۹مې پېړۍ له ملت پالنې سرچینه واخیسته. په نورو عواملو کې یې؛ له ۱۸۵۳ زکال څخه تر ۱۸۵۶ زکال پورې د کریمه په جګړه کې د ځمکنیو تلفاتو بېرته جبران، په تور سمندرګي کې د خپل ځایګي بېرته موندل او د عثماني سترواکۍ څخه د خپلواکۍ ترلاسه کولو په موخه د بالکاني ملتونو له سیاسي خوځښت څخه د ملاتړ اړوند نور روسي اهداف شامل و.
د روسیې په مشرۍ ائتلاف جګړه وګټله او عثمانیان یې د قسطنطنیې تر دروازو پورې شاته تګ ته اړ کړل چې له امله یې اروپايي ځواکمن هېوادونه اړ شول په هغو کې مداخله وکړي.
په پایله کې روسیه وتوانېده د قفقاز په قارص او باطوم ولایتونو ادعا وکړي او د بودجک سیمه هم ځانته الحاق کړي. د رومانیا، صربستان او موټینګرو شاهزاده نشینه واکمنیو چې له کلونو راهیسې یې په ډي فکټو یا عملي بڼه د خپلو سیمو واکمني کوله په رسمي توګه یې له عثماني سترواکۍ څخه خپلې خپلواکۍ اعلان کړې. د عثماني سترواکۍ له څه باندې پنځه پېړیو واکمنۍ (۱۳۹۶- ۱۸۷۸ زکال) وروسته د روسیې د پوځي مداخلې او مرستې پر مټ د بلغاریا خودمختاره هېواد یا د بلغاریا شهزاده نشینه دولت رامنځته شو.
په عثماني سترواکۍ کې له عیسویانو سره چلن
د کریمه د جګړې له پای وروسته د ۱۸۵۶ زکال د پاریس د سولې تړون په ۹مه ماده کې عثماني سترواکي اړ کړای شوه څو عیسویانو ته له مسلمانانو سره یو ډول حقوق ورکړي. د دغې هوکړې له لاسلیک وړاندې عثماني دولت د ګلهانه په نوم فرمان صادر کړ چې په هغو کې یې د مسلمانانو او غیرمسلمانانو د مساوي حق لرلو اعلان وکړ او په دې برخه کې یې یو لړ ځانګړي اصلاحات ترسره کړل. د بېلګې په توګه د جزیې په نامه مالیات یې لغو کړل او غیر مسلمانانو اجازه ترلاسه کړه په پوځ کې شامل شي.
په لبنان کې د ۱۸۶۰ زکال کړکېچ
په ۱۸۵۸ زکال کې د لبنان د شمال ماروني بزګرانو د خپلو روحانیونو په تحریک تر ډېره پورې دروزي قومي – مذهبي ډلې ته اړوندو خپلو فئوډال اربابانو پر ضد پاڅون وکړ او د بزګرانو جمهوریت یې تاسیس کړ. د لبنان په سویل کې چېرې چې ماروني او دروزي بزګرانو دواړو د دروزي حاکمانو تر نظر لاندې کار کوه؛ دروزي بزګران د خپلو نورو هم مذهبو په خوا کې د مارونیانو پر ضد ودرېدل او دغه موضوع په داخلي جګړه واوښته. په داسې حال کې چې دواړو لورو زیان ولید او نږدې ۱۰۰۰۰ مارونيان د دروزيانو په لاس قتل عام شول.
د ۱۸۶۰ زکال د مۍ په ۲۷مه د مارونیانو یوې ډلې په یوه دروزي کلي برید وکړ، ورته مهال نه یوازې په لبنان بلکې په سوریې کې هم په غچ اخیستونکو وژنو لاس پورې شو. په پایله کې له ۷۰۰۰ څخه تر ۱۲۰۰۰ تنه چې ټولو مذاهبو ته اړوند و ووژل شول؛ له ۳۰۰ زیات کلي، ۵۰۰ کلیساوې، ۴۰ سومعې او ۳۰ ښوونځي له منځه یووړل شول. په بیروت کې په مسلمانانو د عیسویانو برید په دمشق کې مسلمانان راوپارول او په اقلیت عیسویانو یې برید وکړ چې له ۵۰۰۰ څخه تر ۲۵۰۰۰ تنه په کې ووژل شول؛ په دغه بریدونو کې د امریکا او هالنډ د قونسلانو وژنې دغو پېښو ته نړیوال اړخ ورکړ.
د اروپا د مداخلې له ګواښ څخه د مخنیوي په موخه د عثماني سترواکۍ د بهرنیو چارو وزیر محمد فواد پاشا سوریې ته ولېږل شو څو هرڅومره ژر چې کېږي دغه ستونزه حل کړي. محمد د والي او دولتي چارواکو په ګډون دواړو لورو ته د اړوندو یاغي مشرانو د نیولو هوډ وکړ او هغوی یې اعدام کړل. نظم بېرته ډېر ژر واکمن شو او لبنان ته د خودمختارۍ ورکولو مقدمات برابر شول؛ خو دغه اقدامات د اروپا د مداخلې څخه د مخنیوي لپاره کافي نه و. ورته مهال فرانسې د ۱۸۶۰ زکال په سپټمبر میاشت کې په سیمه کې خپلې جنګي بېړۍ ځای پر ځای کړې خو له دې څخه په اندېښنې چې په سیمه کې د فرانسې یو اړخیزه مداخله به د فرانسې نفوذ پراخ کړي بریتانیا هم په دغه چاره کې ځان ور ګډ کړ. د اروپا د فشار له امله سلطان د لبنان لپاره د نوي والي په ګمارنې داسې هوکړه وکړه چې دغې څوکۍ ته نوماند باید د اروپایي ځواکونو په هوکړه وي.
په کرت کې پاڅون، ۱۸۶۶- ۱۸۶۹زکال
د کرت پاڅون چې په ۱۸۶۶ زکال کې پیل شو د وګړو په ژوندانه کې د ښه توب راتلو په موخه د اصلاحاتو اړوند د عثماني سترواکۍ له پاتې راتلو او له یونان سره د انوسیس اتحاد اړوند د کرت وګړو له لیوالتیا یې سرچینه اخیسته. یاغیانو په بشپړه جزیره واک وموند یوازې له هغو پنځو ښارونو پرته چېرې چې مسلمانو کډوالو شتون درلود. یوناني مطبوعاتو ادعا وکړه چې مسلمانانو د یونانیانو په عام وژنه لاس پورې کړی او دغه موضوع په ټوله اروپا کې خپره شوه. په زرګونو داوطلب یونانیان بسیج شول او دغې جزیرې ته ولېږل شول.
د ارکادي صومعې کلابندۍ ځانګړی شهرت وموند. د ۱۸۶۶ زکال په نومبر میاشت کې شاوخوا ۲۵۰ یوناني کرت جنګیالي او شاوخوا ۶۰۰ ښځې او ماشومان د نږدې ۲۳ زره کرتیانو له خوا چې اکثریت یې مسلمانان و او عثمانیانو یې ملاتړ کاوه کلابند شول او دغه موضوع په پراخه کچه په ټوله اروپا کې خپره شوه. له خونړۍ جګړې وروسته چې دواړو خواو ته په کې تلفات ورسېدل یوناني کرتیان د خپلو مهماتو له خلاصېدو وروسته تسلیم شول، خو د تسلیمۍ پر مهال ووژل شول.
په اروپا کې د قدرت د موازنې تغیر
په داسې حال کې چې عثماني سترواکي د کریمه په جګړه کې بریالی لوری و، خو بیا هم یې ځواک او اعتبار مخ پر زوال و. پر خزانې باندې فشار عثماني دولت اړ کړ څو یو لړ بهرني پورونه د لوړ سود ورکولو پر مټ واخلي چې له دغو پورونو اخیستلو وروسته د مالي اصلاحاتو سربېره دوی د خپلو پورونو د ورکړې توان له لاسه ورکړ او سترواکۍ یې له اقتصادي ستونزو سره مخ کړه. د روسانو له خوا له قفقاز څخه په شمالي اناټولیا کې د تورسمندرګي بندرونو او همدارنګه د بالکان کنستانسا او وارنا بنادرو ته د شړل شوو ۶۰۰ زره چرکس مسلمانانو ځای پر ځای کولو عثماني دولت له مالي ستونزو او همدارنګه له مدني بې نظمۍ سره مخ کړ.
د مانورونو پیل
د ۱۸۷۷ زکال د اپریل په ۱۲مه رومانیا روسي ځواکونو ته اجازه ورکړه چې په ترکانو باندې د برید په موخه د دوی له قلمرو څخه تېر شي.
د ۱۸۷۷ زکال د اپرېل په ۲۴مه روسیې له عثمانیانو سره د جګړې اعلان وکړ او خپل ځواکونه یې اونګني ته په څېرمه پروت سیند باندې د ایفل له نوي جوړ شوي پل څخه په ګټه اخیستو رومانیا ته ولېږل چې له امله یې ترکیې دانوب سیند ته څېرمه رومانیايي ښارونه بمبارد کړل.
د ۱۸۷۷ زکال د مۍ په ۱۰مه د رومانیا شهزاده نشینه قلمرو چې د ترکیې تر رسمي حاکمیت لاندې و خپله خپلواکي یې اعلان کړه.
د جګړې په پیل کې پایله چندان څرګنده نه وه. روسانو کولای شول ډېر پوځونه بالکان ته ولېږي ځکه شاوخوا ۳۰۰ زره سرتېري یې په واک کې لرل. عثمانیانو د بالکان په ټاپووزمه کې شاوخوا ۲۰۰ زره سرتېري لرل چې له دغه شمېر څخه ۱۰۰ زره یې په پیاوړو پوځي اډو کې ځای پر ځای شوي و او ۱۰۰ زره نور یې هم پوځي عملیاتو ته ځانګړي شوي و. عثمانیان له دغې ښېګڼې برخمن و چې په سیمه کې په پیاوړې توګه ځای پر ځای و او د تور سمندرګي بشپړه قوماندانۍ او ګزمه کوونکې بېړۍ هم د دانوب سیند په اوږدو کې په دنده بوختې وې. دوی همدارنګه د بریتانیا او امریکا له خوا د نویو جوړو شوو وسلو په پرتله پیاوړې وسلې او د جرمني له خوا د جوړو شوو توپونو څخه پیاوړي توپونه لرل.
له دې سره عثمانیانو په معمول ډول غیرفعال دفاعي حالت غوره کړ او په دې سره یې د ستراتیژیکو اعمالو ابتکار روسانو ته پرېښود چې د یو لړ تېروتنو وروسته یې د جګړې لپاره بریالۍ ستراتیژي ومونده. په قسطنطنیه کې د عثماني ځواکونو قوماندانۍ د روسانو د هوډ اړوند کمزوري فرضیات لرل. دوی دې پایلې ته رسېدلي و چې روسان به د دانوب په اوږدو کې له هغو څخه په تېرېدو تر دلتا پورې ډېر ستړي شي او د تور سمندګۍ د سواحلو په اوږدو کې به لنډه لار غوره کړي. دغه چاره د دې واقعیت له پامه غورځول و چې دغه سواحل پیاوړې، غوره تدارکات لرونکې او نه ماتېدونکې ترکي قلا ګانې لري.
د جاپان کلتور
د جاپان کلتور د دې هېواد له تاریخ مخکې « Jōmon» پړاو څخه نيولې، بيا تر نوي اوسني کلتور پورې په يوه زريزه کې د چاپان کلتور زيات توپير کړی، کوم کې چې له اسيا او نړۍ له نورو سيمو څخه اغېزمن شوی.
تاریخي ټولکتنه
د جاپانیانو نسب لا هم له رازونو ډک پاتې دی؛ په هر حال، دوه سيال اټکلونه شته چې هڅه کوي د جاپانيانو نسب روښانه کړي.
لومړی اټکل د غبرګ جوړښت د نمونې وړانديز کوي، په کومه کې چې د جاپان وګړي له سيمه ييزو اصلي اوسېدونکي «جومو» خلکو او وروسته له ختيځې يورواسيا لويې وچې څخه راغليو خلکو اولاد دي، کوم چې د «ياويي» خلکو په نوم پېژندل کېدل. د جاپان اصلي کلتور په بنسټيز ډول له «ياويي» خلکو څخه راوتلی دی، څوک چې د ۱۰۰۰ مخزېږديز او ۳۰۰ شریک پړاو کې په جاپان کې مېشت شول. «یاويي» کلتور له سیمه ييز « Jōmon» کلتور سره ګډ او په « Honshū» ټاپو کې خپور شو. د اټکل تر مخې اوسني جاپانيان ۸۰٪ «ياويي» او ۲۰٪ له « Jōmon» جاومن نسب څخه دي.
دويم اټکل د جينومي اصليت درې ګونې نمونه وړاندې کوي. دا اټکل وړانديز کوي چې اوسني جاپانيان له درې جلا جلا نسبي ډلو څخه دي چې هغه دا دي: جومو، ياويي او کوفن چې هر یو يې په ترتيب سره ۱۳٪، ۱۶٪ او ۷۱٪ جنيټیکي نسب لري. د کوفن پړاو پر مهال، ويل شوي چې له چين څخه کډوالې ډلې جاپان ته تللي او په دې ټاپو کې ځای پر ځای شوي دي، له ځانه سره يې جلا جلا کلتوري پرمختګونه او مرکزي مشرتوب راوړی. هغه کډوال چې د کوفن پړاو پر مهال جاپان ته راغلي، داسې برښي چې د چين د هان چينايانو له نسب سره يې نسب يوځای کېږي. جامون خلک ښکاريان وو؛ ياويي خلکو د وريژو کر متعارف کړ او کوفن کډوالو امپريالي دولتي جوړښت متعارف کړ.
له لرغونو وختونو څخه تر منځنيو پېړيو پورې جاپاني کلتور د ګڼو چينايي واکمنو کورنيو تر اغېز لاندې و، تر ډېره بريده له «ټانګ» واکمنې کورنۍ څخه راوتلی او تر کمې اندازې له اسيايي هېوادونو څخه راوتلی دی. د بېلګې په ډول، په جاپاني ژبه کې يو ليکلی متن په چينايي تورو (کانجي) کې دی، خو جاپانيان له چينايانو سره جنيټيکي اړيکه نه لري. له «ميجي» پړاو څخه جاپان په بنسټيز ډول له لوېديځو هېوادونو څخه اغېزمن شوی.
د جاپان خلکو د «ټوکوګاوا شوګنيټ» پر مهال د ۲۲۰ کلونو څخه زياتې مودې پورې له بهرنۍ نړۍ څخه په پرتليز ډول جلا اوسېدو يوه اوږده موده تجربه کړې ده، ان د «تورو بېړيو» تر رسېدو او ميجي پړاو پورې.
اوسمهال د جاپان کلتور په ټوله نړۍ کې يو له اغېزناکو کلتورنو څخه دی، بنسټيز لامل يې د منل شوي کلتور نړيوال رسېدل  دي. په ۲۰۲۱ز کال کې، د متحده ايالاتو «خبرونه او نړۍ» راپور د جاپان د کلتور اغېز په اسيا کې يو له لوړو او په نړۍ کې پنځم اغېزمن کلتور په توګه ډلبندي کړی و.
ژبه
جاپاني ژبه د جاپان ملي او لومړۍ ژبه ده. جاپانيان له لغوي اړخه يو جلا غږيز لهجوي نظام لري. لومړۍ جاپاني ژبه تر ډېره بريده د دې هېواد د دولت پر بنسټ په اتمه پېړۍ کې پېژندل شوې ده، هغه مهال کله چې د پخوانيو جاپانيانو درې ستر اثار مرتب شوي وو. په چينايي اسنادو کې د جاپاني ژبې تر ټولو لومړی ثبوت له ۲۵۶ز کال څخه شوی دی. جاپاني ژبه له چينايي ژبې سره جنيټيکي اړيکه نه لري، خو له کومې بلې ژبې سره يې هم کومه څرګنده اړيکه نه شته.
د جاپانيانو د پيل په اړه ډېر نظريات موجود دي، خو د تړاو تر ټولو پياوړی دلايل يې له کوريايي ژبې سره موجود دي چې د يو ډول نحوې پر بنسټ دي او له التايي ژبو سره چې دا د شمېرو د ورته نظام او فعلونو د بڼو پر بنسټ دي.
جاپاني ژبه د درې رسم الخطونو په ټولګې سره ليکل کېږي چې هغه دا دي: کانجي، هيراګانا او کاتاکانا. چينايي توري يا کانجي (漢字)، په ډېره اندازه په جاپاني ليک کې د بې غږه ايډيوګرام په توګه کارول کېږي، کوم چې په ۵۰ز کال کې له چين څخه جاپان ته لېږدول شوي دي؛ له دې مخکې، جاپان د لیکلو کوم نظام نه درلود. اوسمهال، په نوې جاپاني ژبه کې د کانجي د پام وړ شمېر توري شته، د کومو معنا چې په نوې چينايي ژبه کې کارېدونکو «هانزي» تورو څخه مختلفه ده. په نوې جاپاني ژبه کې د نوې چينايي ژبې په پرتله ډېر کم اسانه چينايي توري شته؛ جاپانيان په عموم کې ډېر کم کانجي استعمالوي او عموماً د نومونو، صفتي او فعلي جرړو لرونکو لپاره کار ځينې اخلي.
په جاپاني ويي پانګه کې ۴۹٪ ټکي د چينايي اصليت لرونکي دي، ۳۳٪ ټکي د جاپاني اصليت لرونکي دي او ۱۸٪ ټکي له نورو ژبو څخه پور شوي دي، په کومو کې چې د مخلوط اصل ټکي او په جاپان کې جوړې شوې سيوډو-انګريزي شامل دي چې « wasei eigo» بلل کېږي.
هيراګانا او کاتاکان دواړه غږيز سيلابونه دي چې د پنځمې پېړۍ د چينايي له « man'yōgana» څخه مشتق شوي دي. هيراګانا او کاتاکانا له اسانه شوې «کانجي» څخه جوړ شوي دي؛ هيراګانا د نولسمې پېړۍ په شا اوخوا کې راڅرګند شول او عموماً د ښځو له خوا د غېر رسمي ژبې په توګه کارېدل، په داسې حال کې چې کاتاکانا د نارينه وو له خوا د رسمي ژبې لپاره کارېده. تر لسمې پېړۍ پورې، دواړه په شریک ډول د هر چا له خوا کارېده.
لاتيني الفبا توري عموماً په نوې جاپاني ژبه کې کارول کېږي، په ځانګړي ډول د شرکتونو د نومونو او نښانو، اعلاناتو لپاره او هغه مهال کله چې جاپاني ژبه په کمپيوټر کې اچول کېږي. هندو-عربي شمېرې عموماً په شمېرو کې کارول کېږي، خو دوديز سينو-جاپاني شمېرې ډېرې عامې دي.
په تېرو څو پېړيو کې په لوېديځه نړۍ د جاپاني کلتور اغېز له امله د دې ژبې ډېر اصطلاحات، لکه اوريګامي، سونامي، کراوکي او پاپ کلتور اصطلاحات لکه شونين او شوجو، په انګليسي ژبه کې شامل شوي دي، تر څنګ يې د اکسفرډ په انګليسي قاموس کې هم زيات کړای شوي دي.
دين
شينټو او بوديزم د جاپان ستر دينونه دي. په ۲۰۱۸ز کال کې د کلتوري چارو لپاره د جاپان د حکومتي ادارې د سرشمېرنې کلنۍ څېړنې پر بنسټ، ۶۶.۷ سلنه خلک په بودايي دين عمل کوي، ۶۹.۰ سلنه په شينټو دين عمل کوي، ۷.۷ سلنه د نورو دينونو پيروان دي. په دې هېواد کې لږکي مسیحیان او مسلمانان هم شته. په ۲۰۱۸ز کال کې د کلتوري چارو لپاره د جاپان د حکومتي ادارې د سرشمېرنې کلنۍ څېړنې پر بنسټ، شا اوخوا دوه ميلیونه یا نږدې ۱.۵٪ جاپانيان مسيحيان دي. مسلمانان (۷۰۰۰) له سترو کډوالو ټولنو څخه جوړ شوي دي، خو له توکميزو جاپاني ټولنو څخه ډېر کم دي.
شينټو
شينټو يو توکميز دين دی، کوم چې په مراسمو او مذهبي مناسکو تمرکز لري. په شينټو دين کې، پيرويان باور لري چې کامي – د شينټو خدايان يا روحونه –د ډبرو، ونو او غرونو په ګډون په ټول طبيعيت کې موجود دي. د انسانانو په اړه هم باور دا دی چې کولای شي د کامي څښتنان شي. د شينټو يوه موخه دا ده چې د انسانانو، طبيعيت او کامي تر منځ اړيکې جاري وساتي يا يې پیاوړې کړي. دا دين په جاپان کې د شريک پړاو له شپږمې پېړۍ مخکې جوړ شوی دی، له کوم وروسته چې د دې دين پيروانو د کامي د عبادت لپاره مزارونه جوړ کړل.
بودايي دين
بودايي دين په هندوستان کې او په څلورمه او شپږمه مخزېږديزه پېړۍ کې جوړ شوی دی او بالاخره په چين او کوريا کې خپور شوی دی. دا دين په شپږمه شریکه پېړۍ کې جاپان ته رسېدلی دی، چېرته چې دا دین په لومړيو کې زيات منل شوی نه و. ډيری جاپانيان په بودايي دين کې په شته سختو فلسفي پيغامونو نه پوهېدل؛ په هر حال، باور دا دی چې د دې دين له خوا د هنر د تعريف له امله په وروسته وختونو کې د دې دين د مقبولیت د زياتېدو لامل وګرځېد.
له ۱۹۷۹ز کال وروسته د ایران او امریکا د متحده ایالاتو اړیکې
دا مقاله د ایران او نورو هیوادونو په ځانګړې توګه د متحده ایالاتو او اسراییلو ترمنځ د روانو نړیوال ترینګلتیاوو په اړه ده.
په ۱۹۷۹ز کال کې  د ایران له انقلاب نه را پدېخوا، ایران له لوېدیځو هېوادونو په تېره بیا له امریکا سره یو څه ستونزمنې اړیکې درلودې. ایران  د امریکا د متحده ایالاتو تر پرله پسې هغو یو اړخیزو بندیزونو (US unilateral sanctions) لاندې دی کوم چې د بِل کلنټن د ولسمشرۍ پرمهال ولګول شول.
ایران د ۱۹۷۹ز کال له انقلاب څخه پخوا هم خپل یو ملکي اتومي پروګرام درلود. په هر ترتیب، څرنګه چې له انقلابه راپه دې خوا، د ایران رژیم او عامه پالیسیو په شدت سره بدلون موندلی دی، او یاد بدلون یو شمېر داسې اندېښنې رابرسېره کړې دي چې کېدای شي ایران له دغه پروګرام څخه د اتومي وسلو په پرمختګ کې کار واخلي. نوموړې اندېښنې هغه وخت راپورته شوې چې د ۲۰۰۲ز کال د اګسټ په میاشت کې د ایران د خلق مجاهدینو سازمان (MKO) یو مهم غړي علیرضا جعفر زاده د دوو پټو اتومي ساحو شته والی په ډاګه کړ: چې لومړی یې په نتنز کې د یورانیمو د بډایولو تاسیسات (چې یوه برخه یې تر ځمکې لاندې ده) او دویم یې په اراک ښار کې د درندو اوبو (2H2O) تاسیسات وو.
په ضمن کې، په ایران باندې د متحده ایالاتو له خوا تور پورې شوی دی چې په منځني ختیځ کې د اسلامي تند لارو غورځنګونو ملاتړ کوي، او په عراق کې ملېشو ته وسلې عرضه کوي. همداراز ایران د اسراییلو پر وړاندې سخته ژبه کارولې او د اسراییلو د دولت د شتون مشروعیت او له فلسطینیانو سره د هغوی چلند یې تر پوښتنې لاندې راوستی دی.
د یادو فکتورونو له کبله، د ځینو هېوادونو او ایران ترمنځ کړکېچ  د خرابۍ داسې یوې کچې ته رسېدلی دی چې ځینې سیاستمدارانو لکه د اېټالیا لومړي وزیر رومانو پرودي (Romano Prodi) یا ژورنالېستانو ورته د یو "نړیوال کړکېچ" (international crisis) نوم ورکړی دی، ان تر دې چې د امریکا متحده ایالتونو او اسراییلو د ایران د اتومي پروګرام د بندولو په پار د پوځي ځواک له نه کارولو څخه ډډه کړې ده، که څه هم په پرله پسې ډول یې ټینګار کړی دی چې د ځواک کارول به د وروستۍ حل لارې په توګه یو غوراوی وي.
د ایران له اتومي برنامې سره تړاو لرونکي ډېپلوماتیک فعالیتونه
د ایران اتومي پروګرام یو لانجمن پروګرام دی ځکه، سره له دې چې د ملکي اتومي پروګرام پراختیا، د بډایولو د فعالیتونو په ګډون، په ښکاره ډول د اتومي وسلو د نه تکثیرولو د تړون (Nuclear Non-Proliferation Treaty-NPT) تر شرایطو لاندې اجازه لري، خو داسې ادعاوې شتون لري چې ایران د NPT څخه په سرغړونې سره د اتومي وسلو یو غیر قانوني پروګرام پر مخ وړي (  ایران او د ډله ییز ویجاړي وسلې وګورئ ).
د امریکا د متحده ایالاتو او اروپایي ټولنې تر مشرۍ لاندې نړیوالې ټولنې د ایران د بډاینې د فعالیتونو د درولو غوښتنه کړې ده. حال ده چې د ناپېیلي غورځنګ ۱۱۸ غړو هېوادونو بیا "د سوله ییزې اتومي تکنالوژۍ په تر لاسه کولو کې" د ایران له حق څخه ننګه کړې ده.
دغه دېپلوماتيکې هلې ځلې هغه وخت خپل اوج ته ورسېدې چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا  په ۱۷۳۷م نمبر پرېکړه لیک (وروسته له پام وړ دېپلوماتیکو هلو ځلو) د چین او روسیې دواړو په تاییدۍ سره (چې د وېټو حق یې درلود) تصویب شو. دا پرېکړه لیک هغه ځانګړي، خو سپک اقتصادي بندیزونه اعمالوي چې یوازې د ایران له اتومي برنامې سره تړلي دي.
ایران د دغه پرېکړه لیک له منلو څخه په کلکه ډډه کړې ده. د ایران پارلمان د ۲۰۰۶ز کال د ډسمبر په ۲۷مه نېټه یوه داسې لایحه تصویب کړه چې له مخې یې حکومت مجبور شو چې د ملګرو ملتونو د پرېکړه لیک په غبرګون کې د اتومي انرژۍ له نړیوالې استازولۍ (IAEA) سره خپله همکاري بیا وارزوي او په اتومي انرژۍ باندې د تسلط موندې لپاره خپل خوځښت لا ګړندی کړي. یادې لایحې ولسمشر محمود احمدي نژاد مختار کړ تر څو په خلاص لاس د ایران په اتومي تاسیساتو باندې د اتومي انرژۍ د نړیوالې استازولۍ (IAEA) څارنې د پای ته رسولو په ګډون د یادې استازولۍ پر وړاندې لا سخت دریځ غوره کړي.
د فرانسې د بهرنیو چارو وزیر فیلیپ دوست-بلازي (Douste-Blazy)  وايي چې، ”د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په دویمه نېټه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پنځو دایمي غړو په ګډون چې د وېټو حق لري، شپږ محوري غړې، په دې سره سلا شول چې د ایران د اتومي ستونزې په اړه د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې یو نوی پرېکړه لیک تصویب کړي، تر څو په ایران باندې لا سخت بندیزونه ولګوي“.
د ۲۰۰۷ز کال په مارچ کې، روسیې خبرداری ورکړ چې د ایران لپاره د اتومي بټۍ جوړول به لږ تر لږه دوه میاشتې ځنډوي ځکه چې ایران د له جنورۍ میاشتې راپه دېخوا د هغې د میاشتنيو پیسو په ورکړه کې ناکام شوی دی. روسیې زیاته کړه چې نوموړی ځنډ کولی شي پروژې ته "نه جبرانېدونکی" زیان ورواړوي. د یاد ځنډ له امله، روسیې هم په نا مشروط ډول ایران ته د سون د توکو په توګه د غني شوو هغو یورانیمو لېږد ودراوه د کومو لپاره یې چې ژمنه کړې وه چې د همدې کال په مارچ کې به یې ایران ته ورکوي. ایران په تادیاتو کې د وروسته پاتې کېدو په ردولو سره وقهرېد، ځکه چې قانع شوې روسیې اوس غوښتل تر څو په دې هېواد باندې فشار راوړي چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته چې د یورانیمو د غني کولو له درولو څخه د ډډې کولو په پار یې پرې بندیزونه لګولي، غاړه کېږدي. د روسیې د چلند دغې نمونې د اتومي دستګاوو لپاره د بشپړې انرژۍ د تر لاسه کولو او له انحصار نه د خلاصېدو لپاره د ایران هوډ لا پیاوړی کړی دی ځکه دوی وایي چې روسیه هېڅکله نه په تېر کې د اعتماد وړ یوه شریکه وه او نه به هم په راتلونکې کې وي.
د ایران له لوري په لوېدیځ باندې د د دوه مخي توب او او دوه ګونو معیارونو تور لګونه
د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه، مخکې له دې چې د ملګرو ملتونو د امنیت د شورا هغه ضرب الاجل پای ته ورسېږي چې له ایران نه پکې غوښتل شوي وو چې د یورانیومو بډاینه وځنډوي، د ایران د ملي امنیت شورا مشر علي لارېجاني ګوښنه وکړه چې، "دوه ګونی معیارونه به د نړیوالو ادارو اعتبار په وخیم ډول زیانمن کړي". "زه فکر کوم چې ځینې هیوادونه د ایران په اتومي مسئلې کې خپلې ناوړه ګټې لټوي. تاسې پوهېږئ چې ځینو هیوادونو تر اوسه هم د اتومي وسلو د نه پراخولو تړون (NPT) نه دی لاسلیک کړی، اما بې درېغه اتومي فعالیتونه ترسره کوي، "نوموړي وویل، دا د خواشنیۍ ځای دی چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ایران په وړاندې یو پرېکړه لیک تصویب کړی دی، په داسې حال کې چې د داسې هېوادونو په وړاندې هېڅ اقدام نه دی تر سره شوی.
د ۲۰۰۷ز کال د مارچ په ۱۸مه، ایران په داسې حال کې چې د لوېدیځو طاقتونو له لوري د خپلې اتومې برنامې په تړاو تر فشار لاندې و، د برتانیې د هغه پلانونو غندنه یې وکړه چې د بې وسلې کولو د نړیوالو هڅو پر وړاندې د یو "جدي شاتګ" په توګه د دې هېود اتومي زېرمو د نوي کولو غوښتنه پکې شوې وه. د برتانیې ولسي جرګې د لومړي وزیر ټوني بلېر د هغه پلانونو ملاتړ وکړ چې له مخې یې باید د ایران د ترایډنټ توغندیو (Trident missile) د اتومي وسلو سېستم له سره نیول شوی وای.
تر NPT  تړون لاندې د برتانیا، متحده ایالاتو، روسيې او فرانسې له خوا د بې وسلې کولو اړوندو اېښودل شوو شرایطو ته په اشارې، "برتانیا حق نه لري په داسې حال کې چې دوی د خپلو مکلفیتونو سره تطابق نه لري، نور تر پوښتنو لاندې راولي " او " له ‌بده مرغه، برتانیا، چې پرله پسې د اتومي وسلو د نه پراختیا لپاره چغې وهي، نه یوازې دا چې نوموړې وسلې یې نه دي پرېښې بلکې د اتومي وسلو د لا پراختیا په لور یې جدي ګامونه اخیستي دي." دا وینا د اتومي انرژۍ نړیوالې استازولۍ ته د ایران استازي په یوه کنفرانس کې چې د ټرایډنټ په پرېکړه یې غور کاوه، واوروله.
د ۲۰۰۷ کال د سپټمبر په ۲۴مه نېټه د ایران ولسمشر په کولمبیا پوهنتون کې  د خپلی وینا له اورولو وروسته د پوښتنو او ځوابونو په یوه ناسته کی یادونه وکړه چې: زما په اند هغه سیاستوال چی د اتوم بمونو تر شا دي او یا یې ازموینې کوي، او جوړوي یې، له سیاسی اړخه ډېر څټ ته او وروسته پاتې دي.
په ایران کې د ننه د اتومي پالیسۍ پر وړاندې مخالفت
د ۲۰۰۷ز کال د فبرورۍ په ۲۰مه نېټه یوه کوچیني راډیکال اصلاح غوښتونکي ګوند، چې دا یران د اسلامي انقلاب د مجاهدینو سازمان (MKO) دی، شکایت وکړ چې د اتومي انرژۍ د تولید په پار د ایران هلو ځلو د هېواد ملي امنیت، ملي ګټې او د ایراني وګړو برخلیک له خطر سره مخ کړی دی.
د همدې کال د فبرورۍ په ۲۶مه نېټه، محافظه کارې ورځپانې رسالت احمدي نژاد ته د پړې ګوته ونیوه او ویې ویل " نه کمزورتیا او نه هم د غیر اړینې تعرضي ژبې کارول په بهرنۍ پالیسۍ کې د منلو وړ دي."
لاستېنيا مانتېنيايي
لاستېنيا (یا لستينيا ) د مانتینیا اوسېدونکی ( Λασθένεια Μαντινική  د اپلاتون یوهښځینه زده کوونکې وه.
هغه په منتینا کې زېږېدلې، منتېنيا په پیلوپونیس کې د ارکاډیا یو لرغونی ښارو. هغې د اپلاتون په اکاډمۍ کې د سړيو جامې اغوستې. د اپلاتون له مړینې وروسته هغې د اپلاتون له وراره سپیوسیپس سره خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. دا هم ویل کیږي چې د سپیوسیپس سره یې اړیکه درلوده.
سرچينې
وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويوکي وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي وېشنيزه:فلسفي وییپانگه وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي اندونه
د ډبرو نوې دوره
د ډبرو نوې دوره په نورو ځایونو کې د ډبرو په منځنۍ دوره پسې راغله او بیا یې تر ناوخته دوام وکړ. دغې نوې دورې په شمالي اروپا کې تر شاوخوا ۱۷۰۰ مخزېږد کال پورې دوام درلود، په داسې حال کې چې په چین کې یې تر شاوخوا ۲۰۰۰ مخزېږد کال پورې د «شانګ ارلیټو» فرهنګ تر را څرګندېدو پورې دوام وکړ. د نړۍ نورې برخې (لکه اقیانوسیه او د امریکا لویې وچې شمالي برخې) له اروپا سره د اړیکو تر وخت پورې په پراخه کچه د ډبرو د نوې دورې د پراختیا په پړاو کې پاتې شوې.
د ډبرو نوې دورې د ډبرو د نوې دورې انقلاب رامنځته کړ چې د چلند او فرهنګ د ځانګړنو او بدلونونو پرمختګونه په کې شامل وو او تر دې ټولو مهمه دا وه چې کرنه او د اهلي حیواناتو استفاده یې دود کړه.
منشاء
د ډبرو نوې دوره تر میلاد شاوخوا ۱۰۲۰۰ کاله مخکې په شام کې پیل شوه او له ناټوفي فرهنګ څخه یې هغه مهال منشاء واخیسته چې له وحشي غلو دانو څخه استفاده پر لومړنۍ کرنه بدله شوه. د ناټوفیانو دوره یا «د ډبرو د نوې دورې لومړي وختونه» له ۱۲۵۰۰ څخه تر ۹۵۰۰ مخزېږد کلونه وو او د ډبرو د نوې دورې تر کلالۍ مخکې پړاو ۱۰۲۰۰ تر ۸۰۰ مخزېږد کلونو سره غاړه غړۍ ده. دا چې ناټوفیان د خوړو په برخه کې له وحشي غلو دانو سره تړل شوي وو او د ژوند ډول یې څه ناڅه بې‌تحرکه یا غیر کوچیاني شوی و، فکر کېږي چې (تر میلاد شاوخوا ۱۰۰۰۰ کاله مخکې) له «یانګر ډرایاس» سره اړوندو د اوبو او هوا بدلونونو خلک د کرنې پراختیا ته اړ کړي دي.
تر میلاد مخکې له ۱۰۲۰۰ تر ۸۸۰۰ پورې په شام کې کرنیزې ټولنې رامنځته شوې او کوچنۍ اسیا، شمالي افریقا او شمالي بین‌النهرین ته پراخې شوې. بین‌النهرین تر میلاد مخکې له شاوخوا ۱۰۰۰۰ کال را وروسته د ډبرو د نوې دورې د انقلابي بدلونونو تر ټولو لومړی ځای دی.
د ډبرو د نوې دورې په لومړۍ کرنه کې کم شمېر وحشي او اهلي نباتات لکه غنم، ږدن او سپلټ غنم شامل وو او د سپیانو ساتنه هم دود وه. تر میلاد مخکې په شاوخوا ۸۰۰۰ کال کې اهلي مېږې او وزې، غواوې او خوګ هم ور اضافه شول.
د ډبرو د نوې دورې دغه مشخصوونکي فرهنګي عناصر په ټولو ځایونو کې په یوه ډول نه دي را څرګند شوي: په نږدې ختیځ کې لومړنیو کرنیزو ټولنو خاورین لوښي نه کارول. د نړۍ په نورو ځایونو لکه افریقا، سوېلي اسیا او سوېل ختیځه اسیا کې د اهلي کولو چارې په خپلواک ډول پیل شوې او د خپلو سیمو اړوند جلا فرهنګونه یې رامنځته کړل چې د اروپا او سوېل لوېديځې اسیا له فرهنګونو څخه په بشپړ ډول خپلواک وو. د جاپان لومړنیو ټولنو او د ختیځې اسیا نورو فرهنګونو د کرنې تر پراختیا مخکې خاورین لوښي کارول.
تر کلالۍ وړاندې الف د ډبرو نوې دوره
د ډبرو په نوې دوره کې تر کلالۍ وړاندې لومړی پړاو تر میلاد مخکې په شاوخوا ۱۰۰۰۰ کال کې په شام کې پیل شو. د ترکیې د سوېل ختیځ په «ګوبلېکي تپه» کې یوه معبدي سیمه تر میلاد مخکې له شاوخوا ۹۵۰۰ کال سره تړاو لري چې ښايي د دغې دورې د پیل په توګه په پام کې ونیول شي. لکه څرنګه یې چې په شاوخوا کې کوم دایمي استوګنځی نه ښکاري، نو دغه سیمه د کوچیاني ښکاریانو-راټولوونکو قبایلو له‌خوا جوړه شوې ده او ښايي دا به د بشر په لاس جوړ شوی تر ټولو لرغونی عبادت‌ځای وي. دلته لږ تر لږه اووه ډبرینې دایرې دي چې پراخوالی یې ۲۵ اېکړه (۱۰ هېکتاره) دی، د اهکي ډبرو ستنې یا پایې په کې دي چې د حیواناتو، حشراتو او الوتونکو څېرې په کې حک شوې یا کیندل شوې دي. شاید سلګونو کسانو د دغو ستنو د جوړولو لپاره ډبرین وسایل کارولي وي او احتمالاً موخه یې دا وه چې بامونو ته تکیه ورکړي. د دغې دورې نور لومړني ځایونه تر میلاد مخکې شاوخوا ۹۵۰۰ تر ۹۰۰۰ کال ته ور ګرځي چې په تل‌السلطان (لرغونې جریکو)، اسرائیلو، د اردن په ګیلګال دره او د لبنان په بیبلوس کې موندل شوي دي. د دغې دورې پيل تر یوه حده د «تاهوني» او «هیوي نیولېټيک» دورو له پیل سره هم غاړه غړۍ دی.
تر کلالۍ وړاندې ب د ډبرو نوې دوره
د ASPRO کرونولوژۍ یا تاریخ‌ټاکنې له مخې، د ډبرو په نوې دوره کې تر کلالۍ وړاندې دویم پړاو تر میلاد مخکې په شاوخوا ۸۸۰۰ کال کې په شام کې پیل شو. د اردن په عمان سیمه کې یو ۳۰۰۰ کسیز استوګنځی موندل شوی. دغه ښار چې په نږدې ختیځ کې د «عین غزال» په نامه د ماقبل التاریخ یو تر ټولو ستر استوګنځی بلل کېږي، له شاوخوا ۷۲۵۰ مخزېږد څخه تر شاوخوا ۵۰۰۰ مخزېږد کال پورې په دوامدار ډول مسکوني ښار و یا خلک په کې اوسېدل.
استوګنځایونه یې د مستطیل ډوله خښتو کورونه لري چې کورنۍ به په کې په یوه یا ګڼو کوټو کې اوسېده. د خښو شویو مړیو یا تدفینونو موندنې ښيي چې یوه اجداد پرسته ډله داسې وه چې د مړیو ککرۍ یې ساتلې او د دې لپاره چې د مخ ځانګړنې یې وساتل شي، خټه یې په کې کاروله. نور جسد به یې د اوسېدو له ځایه بېرون اچاوه تر څو وشړېږي  او یوازې هډوکي یې پاتې شي، بیا به یې هډوکي په استوګنځي یا کورونو کې دننه تر ځمکه لاندې خښول.
سوېلي او ختیځه اسیا
غیر کوچیاني ژوند چې د وښو له لټون څخه د کرنې او مالدارۍ پر لوري لېږد په کې شاملېږي، تر میلاد شاوخوا ۷۰۰۰ کاله مخکې په سوېلي اسیا کې د اوسني پاکستان په بلوچستان سیمه کې پیل شو. د بلوچستان په مهرګره سیمه کې د غنمو، جوارو او ورپسې د وزو، مېږو او غواوو اهلي کول ثابتولی شو. د ۲۰۰۶ کال د اپرېل میاشتې په لومړیو کې نېچر علمي مجلې وویل چې د کماني یا لیندۍ ډوله برمو او اورټک ډبرو په مرسته په بدن کې دننه د غاښونو د سوري کولو تر ټولو پخواني شواهد په مهرګره سیمه کې موندل شوي دي.
په سوېلي هند کې د ډبرو نوې دوره په ۶۵۰۰ مخزېږد کال کې پیل شوه او تر شاوخوا ۱۴۰۰ مخزېږد کال پورې یې د «مګالېټيک» دورې تر پیل پورې دوام وکړ. د سوېلي هند د ډبرو نوې دوره په کارناټاکا سیمه کې چې وروسته تامیل نادو ته پراخه شوه، په هغو خاورینو غونډیو مشخصېږي چې تاریخ یې تر میلاد مخکې ۲۵۰۰ کاله پخواني مهال ته رسېږي.
استرالیا
استرالیا د نیوګینې پر خلاف په دې باور ده چې د ډبرو نوې دوره یې نه لرله او د ژوند ډول یې د ښکاریانو-راټولوونکو په څېر تر هغه مهاله دوام درلود چې اروپایان ورغلل. دغه لیدلوری د کرنې د تعریف له پلوه ننګول کېدای شي، خو «نیولېټيک» یا د ډبرو نوې دوره د استرالیا د ماقبل‌التاریخ په اړه په بحث کې د یوه کم کارول شوي او کم اهمیته مفهوم په توګه باقي پاتې دی.
ارامي ژبه
ارامي د سامي ژبو غړې ژبه ده چې له 3,000 کلونو څخه ډېر لرغونتوب لري.
ارامي ژبه د امپراتوریو رسمي ژبه وه او حتی د سمر، اسور او بابل د پادریانو. اصلي ژبه د دانيال او عزرا د آسماني کتابونو لویه برخه او د تلمود کتاب ژبه ده. آرامي د عیسی ژبه ګڼل کیږي او نن ورځ دا د ډېری کوچنیو اقلیتونو مورنۍ ژبه ده. نن ورځ، یو شمېر ټولنې، چې ډېری یې اسوریان دي، په نوې آرامۍ ژبه خبرې کوي. دا ژبه اوس د خطر سره مخامخ ګڼل کیږي. مګر د هغې فرعي څانګې ، عربي او عبراني ژبې دي، اوس هم شتون لري.
ارامي د افرو اسيايي ژبو يوه کورنۍ ده او د دې کورنۍ د ډېرو ژبو له جملې څخه د سامي ژبو فرعي څانګه ګڼل کېږي. آرامي د شمال لوېدیزې سامي ژبې ډلې برخه ده، چې د کنعاني ژبې لکه عبراني هم پکې شاملې دي.
وېش
په 12 مه پېړۍ کې، د آرامي ژبو ویونکي په تدریجي ډول د ارمنستان په سویلي سیمو کې د بازانټیم (اوسنۍ ترکیه) / فارس (اوسنی ایران) / دمشق (اوسنۍ سوریه) / لبنان / اردن / مصر او د اوسنۍ نړۍ ټولو هېوادونو ته خپاره شول. منځني ختیځ او د منځنۍ اسیا یوه برخه لکه دوی په افغانستان او ترکمنستان کې مېشت شول او د عیسوي نړۍ یوه مهمه ژبه یې جوړه کړه. په 14 مه پېړۍ کې، دا ژبه په خپل اوج کې وه او د سویلي او سویل ختیځې آسیا ډېری هېوادونو ته رسېدلې، لکه هند، مالیزیا، اندونیزیا، تبت، او همدارنګه د افریقا او ختیځې اروپا ځینې برخې لکه اوکراین، بلغاریا، هنګري، البانیا، مقدونیه او یونان ته ورسېدل.
له پنځلسمې ميلادي پېړۍ راوروسته د دې ژبې څو څانګې راڅرګندې شوې چې پکې سامي ژبه، افريقي عبراني ژبه، اسوري ژبه، کنعاني ژبه شامله ده، چې له دې څخه د عبراني ژبه د اسرائيلو، اردن، په هېواد کې ډېره پراخه شوه. فلسطین، او مصر ، لکه څنګه چې نن ورځ د اسراییل هیواد ژبه عبراني ده.
لیکل شوی جوړښت
لومړنۍ آرامي الفبا د فنيقي ليکدود پر بنسټ وه. د وخت په تېرېدو سره، "مربع" الفبا ورو ورو وده وکړه. پخوانیو فلسطینیانو او په کنعان کې مېشتو نورو خلکو دا الفبا د خپلې ژبې لیکلو لپاره غوره کړې. اوس دا الفبا د عبراني الفبا په نوم پېژندل کیږي. د دې لیکنې جوړښت په آرامي کتابونو او نورو یهودي آرامي لیکنو کې کارول کیږي.
د آرامي الفبا په بشپړه توګه بدله شوې نسخه، د مانډایک الفبا، اوس د مانډیانو لخوا کارول کیږي.
د دې لیکلو سیسټمونو سربېره، د آرامي الفبا نور ډولونه په پخوانیو وختونو کې د بیلابیلو ډلو لخوا کارول کیده: د بیلګې په توګه، په پیټرا کې ناباتایان او په پالمیرا کې د پالمیرین الفبا. په ډیرو وروستیو وختونو کې، تورویو (لاندې نوی ختیځ آرامي وګورئ) ډیری وختونه د لاتیني الفبا د بدل شوي ډول الفبا سره ليکل کيږي.
تاریخ
دا طبقه بندي د هغه طبقه بندي پراساس ده چې د بییر کلاس * له خوا کارول کیږي.
لرغونې ارامي
ډیری لاسوندونه چې د دې ژبې د کارونې لومړنۍ بېلګې په ګوته کوي چې د 10 پېړۍ BC پورې تاریخ لري. دا نسخه اکثره د ارامی ښار-دولتونو ترمنځ ډیپلوماټیک اسناد دی. داسې ښکاري چې په دې وخت کې آرامي ليکدود د فينيقي ليکدود پر بنسټ ولاړ دی او په لیکل شوې ژبه کې یو ځانګړی یووالی لیدل کيږي. ښایي د ارام په ختیځو سیمو کې له څه مودې وروسته د هغه وخت د اړتیاوو د پوره کولو لپاره یو بشپړ رسم الخط ځای پرځای شو.
پخوانۍ لرغونې ارامي
د 935 او 967 مخزېږديزو ترمنځ Tigletpilser II آرامي د اسوري ژبه او د هغه امپراتورۍ ژبه شوه.
د 700 مخزېږديز کال راهيسې دا ژبه په ډېرو ځايونو کې خپره شوه مګر خپل يووالی يې له لاسه ورکړ. په میسوپوتامیا ، بابل ، فینیشیا او مصر کې بېلابېلې ژبې څرګندې شوې. په هرصورت، اکاډیان په اسور کې آرامي نفوذ وکړ او بیا بابلیان راغلل. لکه څنګه چې په 2 پاچاهانو 18:26 کې ثبت شوي ، د یهودي پاچا حزقیاه په آرامي کې د اسوري ډیپلوماټانو سره خبرې وکړې ترڅو عام خلک پوه نشي. شاوخوا 600 B.C. د کنعان پاچا ایم، د مصر پاچا فرعون ته خپل لیک په آرامي ژبه لیکي.
دېیر لرغونی ارامی
نور نومونه: سلطنت ارامیک، امپیریل ارامیک، اچمینید ارامیک، رسمي آرامي، مقدس ارامیک.
کلډین یا "کلډیان ارامیک" د آرامي لپاره عمومي اصطلاح وه چې د بابل په کلډین سلطنت کې کارول کیږي. دا اصطلاح سپېڅلې ارامي ژبې ته اشاره کولو لپاره کارول کېده، چې په وروستیو کې لیکل شوي. دا باید د عصري کلډین "نیو-ارامیک" ژبې سره مغشوشه نه شي.
شاهي ارامي
د 500 مخزېږديز کال په شاوخوا کې م. داريوش I ارامي ژبه د آخمینيډ فارس امپراتورۍ د لویدیځې نیمې رسمي ژبې په توګه غوره کړه. په ورته وخت کې، د آرامي لیکلو سیسټم، چې تر هغه وخته پورې یوازې د ببیروش په ستر ستراپي کې کارول کیده، د لوی آخمینیډ هیواد کې د مختلفو ژبو سره د ټولو ساتراپيانو ترمنځ د لیکلو اړیکو وسیله شوه. د بابلیانو پاچاهانو لا تر اوسه د خپلو ډیرو کارونو لپاره د ختیځ آرامي محلي ژبي کارولې، مګر د داريوش قوماندې د آرامي ژبې بنسټونه پیاوړي او پیاوړي کړل. نوی سلطنت آرامی په لویه کچه معیاري شوی و. د هغې سکریپټ د تاریخي ریښو پر بنسټ د خبرې شوي ژبو په پرتله ډیر و. دغه راز پر دې ژبه د لرغونې فارسي ژبې ناڅرګندو اغېزو هم دا روښانه او انعطاف منلی دی. د سلطنت آرامي ځینې وختونه د رسمي آرامي یا مقدس آرامي په توګه ویل کیږي. پیړۍ وروسته د Achaemenid کورنۍ له سقوط وروسته (په 331 مخزېږديز کال کې) AD)، شاهي ارامي چې داريوس رسماً تراوسه هم د سيمې ګډه ژبه وه.
ارامي سپېڅلې ارامي ژبه ده چې د عبراني کتابونو په څلورو جلا برخو کې موندل شوې ده:
اصطلاح " Achaemenid Aramaic " د سلطنت د ارامي د تشرېح کولو لپاره په کاريږي. ډېری وختونه، د آرامي کارولو وخت د داريوش د واکمنۍ له پیل څخه (له 500 BC څخه) دی. m) په 331 BC کې د اچیمینید کورنۍ له سقوط څخه شاوخوا یوه پیړۍ پورې. م. هغوی پوهېږي. ډیری اسناد چې د دې ډول آرامۍ شتون ثابتوي په مصر او په ځانګړې توګه په ایلفینټین کې موندل شوي. په دغو اسنادو کې تر ټولو مشهور کتاب د احقر د حکمت کتاب دی، چې په هغه کې افوریزمونه او لارښوونې کلمې شاملې دي او په انداز کې د متلونو انجیل ته ورته دی. Achaemenid Aramaic د نورو آرامي ډولونو سره ډیر ورته دی او د لیکل شوي مثالونو موندل خورا ګران دي. یوازې د محتاط ازموینې سره يو څوک کولی شي د محلي ژبې څخه د پور کلمه ومومي.
د آخمینیانو وروسته آرامي
د الګساندر( مقدوني سکندر ) فتوحات په چټکۍ سره د آرامي ژبې او ادب بشپړتیا له منځه نه وړي. هماغه ارامي ژبه چې په پنځمه ميلادي پېړۍ کې کارول کېده، د دويمې پېړۍ په پيل کې موندل کېږي. د دوی د واکمنۍ له پیل راهیسې، سیلوسیډ په سوریه او میسوپوتامیا کې د دوی په خاوره کې د یونان کارولو ته اړ کړ. دا په دریمه پیړۍ کې وه چې آرامي په مصر او سوریه کې یونان ته لاره هواره کړه. په هرصورت، آرامي ژبه وتوانېده چې د اچمینیډز څخه وروسته خپلې ودې ته دوام ورکړي او د سوریې د صحرا له لارې له یهودو څخه عربستان او پارتیا ته لاره پیدا کړي. د ارامي سلطنت د دوامداره کارول د هیلینیسټ ضد احساساتو نښه وه. مقدس ارامیک یوه هایبرډ (ګډوله ) ژبه ده. په مقدس ارامي ژبه کې ځینې متنونه شاید په بابل او د یهودانو په خاوره کې د اچمینیډ سلطنت له زوال دمخه څرګند شوي وي. د Seleucid دورې په جریان کې، د یهودانو احتجاج پروپاګند په آرامۍ کې د ډینیل کتاب رامینځته کولو المل شو. دا کیسې شاید په پیل کې شفاهي وې. دا مسله کیدای شي په یوناني سیپټوګینټ او مسورین متن کې د ډینیل د مختلفو ټولګو د شتون یو لامل وي، کوم چې د عبراني ژبې څخه د آرامي اغیزې په ګوته کوي.