cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د روانډا انقلاب
د هوتیانو او توتسيانو تر منځ د اړیکو خرابېدل
د ۱۹۵۶ ز کال نه دمخه پاچاهۍ او نامتو توتسي د خپلواکۍ د مهال وېش په اړه په دې باور وو، چې په یو ټاکلي وخت کې به بشپړ واک له بلجیم نه دوی ته لیږدول کېږي. د هوتیانو د مخ په زیاتیدونکي نفوذ او د دې ډلو تر منځ د تاو تریخوالي په اړه اندیښمن وو، نو ځکه د ۱۹۵۶ز کال په وروستیو کې دوی د خپلواکۍ د چټک لېږد لپاره کمپاین پیل کړ. پاچا روداهیګوا او عالي شورا چې د توتسیانو تر واک لاندې وه د یو منشور له لارې چې د(mise en point) په نوم یادېده د مالیې، پوهنې، عامه چارو او نور نوي وزارتونه وړاندیز کړل، چې له بلجیم نه پرته په خپلواک ډول د دوی له خوا پرمخ وړل کېده، خو د هوتو مخالفو اشرافو په چټکۍ سره د دې پرمختګ په وړاندې غبرګون وښود او دا یې د توتسيانو له خوا د توتسي دسیسې په توګه وغندله چې له خپلواکۍ وروسته یې په روانډا کې د توتسي حاکمیت پیاوړی کاو. دغه راز کیبانډا د هوتو له اتو نورو مشرانو سره یو ځای د بهتو منشور په نوم د یو بدیل کار په توګه کار پیل کړ. د دې سند په لیکلو کې له لیکوالانو سره د بلجیم  ځوانو عالمانو مرسته وکړه، ځکه دوی د هوتویانو له ارمانونو سره خواخوږي لرله. د بهتو منشور د بلجیم په غیر مستقیمه واکمنۍ نیوکه وکړه او د منځني طبقې د پراختیا غوښتنه یې وکړه. دا لومړی سند و چې توتسیان او هوتویان ته یې د جلا نسلونو په توګه اشاره وکړه او توتسیان یې د « توکمپالنې انحصار» په جوړولو تورن کړل. یاد منشور د « احصایوي قانون» پر بنسټ له توتسیانو نه هوتویانو ته د واک د لېږد غوښتنه کوله. همدارنګه د هېواد د راتلونکي لپاره د دواړو نسلونو تر منځ سیالیو زیاتېدل د بلجیم د سیاستوالو او عامو خلکو پام د روانډا ټولنیزو ستونزو ته راواړوه، چې تر هغه وخته پورې یوازې د ټولنپوهانو او د استعماري حکومت د برخو اندیښنه وه.
په ۱۹۵۸ز کال کې ګیترا په نیانزا کې له پاچا سره د هغه په ​​ماڼۍ کې لیدنه وکړه. که څه هم ګیترا پاچاهي ته د پام وړ درناوی درلود، خو روداهیګوا له هغه سره ډېر سپک چلند وکړ. آن په یو وخت کې روداهیګوا ګیترا یې له غاړې ونیو او هغه او د هغه پیروان یې (د روانډا نفرت کوونکي) وبلل. دې سپکاوی MSM، APROSOMA او هغه کاتولیک خپرونې چې هوتو پلوه وې دې ته وهڅول چې د پاچاهۍ په وړاندې قوي دریځ غوره کړي. کنیاماتکا له ګیترا سره د روداهیګوا د چلند په اړه یو مفصل بیان خپور کړ، د هغه نیمه الهی انځور یې رد کړ او هغه یې په توتسي پلوه توکمپالنې تورن کړ. یادې مجلې د هوتو او توتسي د اصلي افسانو په حواله کیسې هم خپرې کړې او د پاچا تګلارې یې له دوی سره په ټکر کې بللې. دغه راز روداهیګوا د بغاوت څرګندونه د هغه، د هوتو مخالفانو او بلجیم چارواکو ترمنځ د دایمي شخړې لامل شوه. په ۱۹۵۸ز کال کې د بلجیم د استعمار وزارت هڅه وکړه چې روداهیګوا له واک نه لرې کړي، خو سیمه اېزو مشرانو او توتسیانو (چې د هوتو د مخ پر ودې حرکت نه یې ویره درلوده) د روداهیګوا  په ملاتړ  یو لړ اعتصابونو او لاریونونو تر سره کړه.
اوشين هایټس
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
مرکزي اروپا ګرمۍ وخت زون
د مرکزي اروپا د دوبي وخت Central European Summer Time) د وخت زون UTC+2 دی.
نور وګوره
وېشنيزه:هېوادونه وېشنيزه:وخت وېشنيزه:وختتېری وېشنيزه:وخت زون وېشنيزه:وخت زون کينډۍ وېشنيزه:وخت واحد
مرکزي اروپا وخت زون
د مرکزي اروپا وخت (Central European Time) د وخت زون نوم دی چې د همغږي نړیوال وخت څخه یو ساعت مخکې دی. دا وخت زون په ډېری اروپایي هېوادونو او د شمالي افریقا په ځینو هېوادونو کې کارول کیږي.د مرکزي اروپا د وخت اوسنی توازن +2 دی. یانې دا د کايناتي وخت څخه دوه ساعته مخکې دی.
کارول
لاندې هېوادونه تل د مرکزي اروپا وخت کاروي:
د جغرافيوي معلوماتو سيستم
د جغرافيوي معلوماتو سيستم “GIS” د ډېټابېس يو ډول دی، چې جغرافيوي معلومات لري (په دې معنا چې د هغو ښکارندو په اړه تشرېحات لري، چې درک يا موقعيت ورته اړين دی او د دې معلوماتو د منظم کولو، تحليل کولو او څرګندولو لپاره نرمغال يا سافټوير وسايلو څخه کار اخلي. د يو پراخه مفهوم له مخې يو څوک کولی شي دې ډول سيستم کې د انساني کارونکو او ملاتړ کاري ډلې، تګلارو او کاري بهيرونو، د اړوندو مفاهيمو او لارو چارو د پوهې اصلي ماده او بنسټيزې ادارې يا سازمانونه شامل کړي.
د دې اصطلاح د بې شمېره جمعې بڼه (د جغرافيوي معلوماتو سيستمونه) چې لنډيز يې “GIS” دی، د دې سيستمونو اړوند د صنعت او مسلک لپاره تر ټولو عامه اصطلاح ده. دا اصطلاح د ځمکې د معلوماتو “geoinformatics” او د يو څه پراخه «د ځمکې فضايي» څانګې له يوې برخې سره نږدې ورته ده، چې “GPS”، د ليرې واټن ادراک او داسې نور هم رانغاړي. د جغرافيوي معلوماتو پوهه چې هغه پوهنيزه روزنه ده، چې ياد سيستمونه او د هغوی بنسټيز جغرافيوي اصول څېړي، هم “GIS” په بڼه لنډيز کېدلی شي، مګر د جغرافيوي معلوماتو څرګنده پوهه يو څه زياته عامه ده. د جغرافيوي معلوماتو پوهه د تخنيکي جغرافيې په څانګه کې د جغرافيې يوه څېرمه يا فرعي روزنه ګڼل کېږي.
د جغرافيوي معلوماتو پوهه «د مهم شاخص بدلېدونکي» د موقعيت په کارولو سره د پخوانيو نا اړوند معلوماتو د تړاو وړتيا برابروي. هغه درکونه او اندازې چې د ځمکې په فضايي وخت کې موندل کېږي، د وړاندې کولو د نېټې او وخت، طول البلد يا اوږدوالي “x”، عرض البلد “y” او لوړوالي يا ارتفاع “z” له لارې د ثبت کېدلو وړتيا لري. د موقعيت او اندازې ټول د ځمکې پر بنسټ، فضايي او لنډمهالي سرچينې بايد يو له بل سره او په پای کې له يو رښتيني فزيکي موقعيت يا پراخوالي [اندازې] سره د تړاو وړ وي. د ځمکې د جغرافيوي پوهې دې مهمې ځانګړتيا د پوهنيزې پلټنې او څېړنو د نويو لارو پرانېستل پيل کړي دي.
تاريخچه او پرمختګ
په داسې حال کې چې د ګڼيال يا ډيجيټل “GIS” تاريخ د ۱۹۶۰ز لسيزې د نيمايي هغه وخت ته رسېږي، چې روګر توملېنسن په لومړي ځل د «جغرافيوي معلوماتو سيستم» عبارت رامنځته کړ، نو زياتره جغرافيوي مفکورې او لارې چارې چې د جغرافيوي معلوماتو پوهه يا “GIS” يې خپل کاری (اتومات) کوي، لسيزې د مخه تاريخ لري.
يو له لومړنيو بېلګو څخه چې فضايي شننه يا تحليل په کې کارول شوی و، په ۱۸۳۲ز کال « Rapport sur la marche et les effets du choléra dans Paris et le département de la Seine» نومي راپور کې له اپيډيمولوژي څانګې څخه رامنځته شوه. فرانسوي جغرافيه پوه او نقشه کښونکي چارلس پېکويټ يوه نقشه جوړه کړه، چې پاريس کې ۴۸ ولسوالۍ يا سيمې يې په ډاګه کولې او د کولرا له امله د هرو ۱۰۰۰ تنو اوسېدونکو د راپور شوې مړينې د ګڼې په انځوريز [د ليدلو وړ بڼې] د وړاندې کولو په موخه يې له پيکه رنګونو څخه کار واخېست.
په ۱۸۵۴ز کال کې جان سنو “John Snow” چې د اپيډيمولوژي پوه او ډاکتر و، د فضايي شننې په کارولو سره وکولی شول لندن کې د کولرا د خپرېدنې سرچينه معلومه کړي. سنو دا کار د سيمې پر نقشه باندې د هرې سببيت د اوسېدنې د ځای او همدا راز د اوبو د نږدې سرچينو په نښه کولو له لارې تر سره کړ. يو ځل به چې دا ټکي په نښه شول، نوموړي به کولی شول په يوه ډله يا کلسټر کې د اوبو هغه سرچينه مشخص کړي، چې د ناروغۍ د خپرېدنې ځواب ويونکې وه. دا په اپيډيمولوژي کې د يوې خپرېدنې د سرچينې په نښه کولو کې د جغرافيوي ميتودولوژي له برياليو لومړيو کارونو څخه وه. په داسې حال کې چې د نقشه کښلو او موضوع بنسټيزو عناصر وار له مخه په نقشه کښنه کې وو، مګر د سنو نقشه په انځوريزه بڼه د معلوماتو د وړاندې کولو سربېره په جغرافيوي ډول د ناخپلواکو ښکارندو د تحليل په موخه، د نقشه کښنې د لارو چارو د کارونې له امله بې سارې وه.
د ۲۰ پېړۍ لومړي وختونه د فوټوزنکوګرافۍ د پرمختګ شاهد وو، چې نقشو ته يې په پوړونو يا طبقو د وېش لاره هواره کړه؛ د بېلګې په ډول: يو پوړ د زرغونوالي لپاره او بل هغه د اوبو لپاره. دا په ځانګړي ډول د طرحو يا خاکو د چاپ لپاره کارول کېده، چې رسمول يې يو سخت کار و، مګر په بېل پرت کې د دوی دردل په دې معنا سره وو، چې له نورو پرتونو سره د نقښه کښ له ګډوډېدلو پرته پرې کار کېدلی شو. دا کار په لومړيو کې د ښيښې په تختو کې کښل شوی و، مګر وروسته پلاستيکي فلمونه جوړ شو، چې د نورو څيزونو په پرتله يو څه روښانه و، د زېرمه کولو لږ ځای يې نيوه او او يو څه ژر ماتېدونکی يا کړسن و. کله به چې ټول پرتونه بشپړ شول، د اوږد بهير يا پروسس کېمرې په کارولو سره به په يو انځور کې يو ځای کېدلې. کله چې رنګه چاپ رامنځته شو، د پرتونو نظريه د هر رنګ لپاره د بېلو چاپي پلېټونو د جوړولو لپاره هم وکارول شوه. په داسې حال کې چې د پرتونو کارول وروسته له اوږدې مودې څخه د جغرافيوي معلوماتو د معاصرې پوهې له ځانګړو بڼو څخه شوه، هغه انځوريز بهير چې شېبه د مخه تشرېح شو، په خپله يو “GIS” ځکه نه ګڼل کېږي، چې نقشې يوازې انځورونه وو او هيڅ ډيټابېس يې نه درلود، چې دوی ته ورسره اړيکه ورکړي.
د جغرافيوي معلوماتو د پوهې په لومړيو ورځو کې دوه نور پرمختګونه د يادونې وړ دي، چې يو د ايان مک هارګ د «له طبيعت سره ډيزاين» نومې خپرونه يا اثر او د هغه د نقشې د پوښښ مېتود و او بل د متحده ايالتونو د احصايې د ادارې د دوه ګوني خپلواکې نقشې د جوړولو سيستم «» کې د سړک د يوې شبکې معرفي کول وو.
هغه لومړنی اثر چې د نقشه کښلو د اسانولو په موخه يې د کمپيوټر کارولو په اړه پراخه معلومات وړاندې کول، په ۱۹۵۹ز کال کې د والډو توبلير له لورې وليکل شو. د کمپيوټر د سخت غالي يا هارډوير نور پرمختګ د ذروي وسلو د څېړنې په واسطه راپورته شو، چې د ۱۹۶۰ ز لسيزې په لومړيو کې په يو څه پراخه کچه د عمومي موخو لپاره د کمپيوټري نقشه جوړونې لامل شوه.
په ۱۹۶۰ ز کال کې د نړۍ لومړنی رښتينی عملياتي “GIS” د کاناډا د اونتاريو په اوتاوا کې د ځنګلاتو او کليوالي پرمختګ د فدرالي څانګې له لورې رامنځته شو. ياد سيستم چې د ډاکتر روګر توملېنسن له لورې جوړ شوی و، د کاناډا د جغرافيوي معلوماتو سيستم “Canada Geographic Information System” نومول شوی و او د کاناډا د ځمکو د شتون لښتليک لپاره د راټولو شويو معلوماتو د زېرمه کولو، تحليل کولو او تنظيم يا اداره کولو په موخه کارول کېده، چې د خاورو، کرنې، بياجوړونې، د حېواني ژوند، د اوبو مرغانو، ځنګلاتو او د ۱:۵۰۰۰۰ په کچه د ځمکې د کارونې په اړه د معلوماتو د نقشه ييز کولو په واسطه د کاناډا د کليوالي سيمو د ځمکنۍ وړتيا د مشخص کولو په موخه يوه هڅه وه.
د نثر وړمبې دورې کتابونه
د نثر ړومبې دورې کتابونه
1)هاشم سرواني د سالو وږمه( ريګستان نسيم)(ناياب)
2)سلېمان ماکو تذکرت الاوليا (اووۀ پاڼې موندلې دي)
3)محمد بن علي البستي تاريخ سوري(ناياب)
4)احمد بن سعيد لودي اعلام الوزعي فی اتاريخ الودي(ناياب)
6)شېخ ملي د شېخ ملي دفتر (ناياب)
7)کجو خان تاريخ خان کجو(ناياب)
پښتو نثر ابتدأ
پښتو نثر ابتدا
1)ابو محمد هاشم سرواني 223 نه تر 297ھ
2)سلېمان ماکو 612ھ
3)محمد بن علي البستي 650ھ ځواوشا
4)احمد بن سعيد لودي 686ھ خواوشا
5)شېخ کټامتے زي 750ھ خواوشا
6)شېخ ملي 830ھ خواوشا
7)کجو خان 900ھ
الياژ
الياژ (په فرانسوي: Alliage) یا مصر د فلزاتو یو مخلوط یا جامد محلول دی چې د اصلي فلزاتو څخه جوړ دی، کوم چې د بنسټ فلز په نوم یادیږي، د یو یا ډیرو فلزاتو یا غیر فلزاتو عناصرو سره. په ساده اصطلاحاتو کې، یو مصر د یو فلز څخه د یو یا ډیرو نورو عناصرو مخلوط دی. د مثال په توګه، پولاد د اوسپنې او کاربن مصر دی.
يو جامد محلول چې لږ ترلږه يوه برخه يې فلز وي او فلزاتیک فزیکي او کیمیاوي ملکیتونه ولري د فلزي الیاژ په نوم یادیږي، او یو جامد محلول چې لږترلږه یوه برخه یې د سیرامیک وي او د سیرامیک ځانګړتیاوې لري د سیرامیک په نوم یادیږي. مصر
تاریخ
د الیاژ تولید اوږد تاریخ لري او ممکن هغه وخت ته لاړ شي کله چې انسان فلزات پیژني. لومړی مصر د فلزاتو څخه جوړ شوی و چې انسانانو ته شتون درلود او په پراخه کچه شتون درلود. مسو ، ټین ، سیسه او زنک د لومړنیو فلزاتو څخه وو چې انسانانو له هغه څخه مصر جوړ کړ.
د مسو الیاژ
برونز لومړنی الياژ دی چې انسان جوړ کړی؛ شاید د مسو او ټین په ناڅاپي ترکیب کې په پړسیدلي شکل کې او د دوی مخلوط یخ کول. ځکه چې دا مصر د مسو او ټین دواړو څخه سخت و، نو دا د چاقو، نریو او داسې نورو په جوړولو کې کارول کیده. له دې وروسته د انسان د لاسونو په واسطه بېلابېل ډولونه جوړ شول او د خپلو اړتیاوو او ځانګړتیاوو سره سم وکارول شول. یو له خورا پراخه کارول شوي د پیتلالياژ دی ، کوم چې د مسو او زنک ترکیب دی. دا مصر د اوږدې مودې لپاره د هغې د لوړې سختۍ له امله کارول کیږي.
د الیاژ ملکیتونه
په ځینو مرکباتو کې، د الیاژ د اجزاو عناصرو سره د مخلوط کولو وروسته، د ټولو اجزاوو عناصرو ځانګړتیاوې په جوړ شوي مصر کې لیدل کیږي. لکه څنګه چې مالګه په اوبو کې منحل کیږي، یو عنصر یوازې په بل کې منحل کیږي. خو په ځینو مرکباتو کې فلزات په داسې ډول سره ګډیږي چې د ذراتو ترتیب بدلیږي او کیمیاوي ترکیب ترلاسه کیږي. الیاژ د ډیرو کوچنیو ذراتو څخه جوړ شوي دي. ځینې دا ذرات سره یوځای کیږي او د تخمونو په نوم مجموعه جوړوي. د دې دانې اندازه د الیاژ په راتلونکو ملکیتونو کې خورا اغیزمنه ده. همدارنګه، د دانې اندازه په فکتورونو پورې اړه لري لکه اجزاو ته د تودوخې اندازه او د دوی د یخولو سرعت؛ په حقیقت کې، هرڅومره چټکه چې موږ مواد سړه کوو، د غنمو اندازه کوچنۍ کیږي. په دې توګه، د دانې ښیښه او نرموالی د الیاژ په راتلونکو ملکیتونو اغیزه کوي، او د تودوخې او یخولو سرعت په تنظیم کولو سره، په مصر کې مطلوب ملکیتونه رامینځته کیدی شي. ډیری مرکبات د دوی د اجزاو فلزاتو په پرتله سخت دي. د دې دلیل لپاره، دوی لږ زیانمنونکي دي. په ورته ډول، ډیری مرکبات د جزو فلزاتو د تودوخې د تودوخې په پرتله په ټیټه تودوخه کې منحل کیږي او کمزوری بریښنا چلونکي لري.
د الياژ ډولونه
د فلزاتو له مخې، الیاژ په فیرس او غیر فیرس وېشل شوي دي. فیرس الیاژ هغه مرکبات دي چې اساس يې د وسپنې فلز ده. یو له دوی څخه خورا مهم پولاد دی. له بلې خوا، ټول هغه الیاژونه چې اساس فلز په کې د اوسپنې پرته بل فلز دی د غیر فیرس الیاژ په نوم یادېږي.
د وسپنې الیاژ
په دې مرکباتو کې اساس فلزات وسپنه ده. د کاربن مقدار پورې اړه لري چې پدې کې شامل شوي ، دوی په دوه کټګوریو ویشل شوي: فولاد او کاسټ اوسپنه.
پولاد
په اوسپنه کې له 2% څخه تر 0.02% کم کاربن شتون فولاد تولیدوي. د کاربن پرته نور عناصر اضافه کول، هر یو فولاد ته مختلف ملکیتونه ورکوي. منګنیز فولاد سخت کوي، نکل فولاد د زنګ وهلو مخه نیسي، ټنګسټن دا پیاوړی کوي، او د کرومیم او نکل شتون فولاد د زنګ ضد کوي. اوسپنه هم د کم کاربن الیاژ دی چې د ریوټونو ، د اوبو پایپونو، زنځیرونو او نورو په جوړولو کې کارول کیږي. فولاد په ډیری ودانیو کې کارول کیږي لکه پلونه، ودانۍ او لوی ودانۍ.
کاسټ وسپنه
په اوسپنه کې له 2 څخه تر 6٪ پورې کاربن شتون د کاسټ اوسپنې په شکل کې دی.
د کاسټ اوسپنې الياژ: Fe+c
غیر فیرس الیاژ
په دې مرکباتو کې اساس فلز د اوسپنې پرته بل فلز دی. د برونزو ، پیتل او ډیری مرکبات چې موږ پوهیږو، غیر فیرس الیاژ کارول کیږي. سرو زرو د فلزاتو مقدار په ګوته کوي چې پدې کې اضافه شوي. د خالص سرو زرو قیراط 24 ګمان کیږي؛ نو د 18 قیراط سره زر هغه دی چې 24 برخې لري، 18 برخې یې سره زر او پاتې یې مسو دي. یو له مشهور غیر فیرس الیاژونو څخه وارسا دی. دا مصر د مسو د اساس فلز او زنک او نکل د محلول عناصرو په توګه ترکیب دی. وارسا ته د سپینو زرو سره د ورته والي له امله د الماني سپینو زرو او انګلیسي سپینو زرو په نوم هم یادیږي.
د سرو زرو الياژ
دا د سپینو زرو او پارا مصر دی، چې د غاښونو ډکولو لپاره هم کارول کیږي. په دې الیاژ کې، د بنسټ فلز پارا دی.
سرچینې
عباس هنربخش روف، حجت الله شاهسوري، ابوالفضل زري "د فزيکي فلزاتو او مادي علومو بنسټونه"، د اميرکبير پوهنتون او تکنالوژۍ جهاد خپرونه، 2005 Alloy physics: a comprehensive reference,olfgang Pfeiler (2007)
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
سکایی ټاور
سکایی ټاور متحده عرب امارات په ښار  ابو ظبي کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 74 منزلونه دي او ددې لوړوالی  310 ميټر (1,017 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2010 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
بدر رفيقي
بدر رفيقي ، د جولای ۲۲ ۱۹۹۸، مراکش سندرغاړی، په مراکش کې په سيدي ​​بنور کې زېږېدلی.
پرل ريور ټاور
پرل ريور ټاور چين په ښار  گوانگژو کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 71 منزلونه دي او ددې لوړوالی  310 ميټر (1,016 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2012 کې ترسره شو۔
ارطغرل غازي
ارطغرل یاهم ارطغرل غازي چي دعثماني ټولواکمنۍ (خلافت) دبنسټ ایښودونکي عثمان خان غازي پلار دی په دیارلسمه زیږدیزه پېړۍ کي یې ژوند درلود. دتاریخونو پربنسټ دارطغرل دپلار نوم سلیمان شاه وو البته په دې خبره کي ټول تاریخ پوهان یوه خوله نه دی اوځیني کسان دارطغرل دپلار نوم کندوالپ ښيي.
ارطغرل غازي د دیارلسمې زیږدیزي پېړي په دویمه نیمايي کي هغه مهال له خپلي قبیلې سره اوسنۍ ترکیې ته ولاړی کله چي په اسلامي نړۍ کي دمغولو تاړاک پیل سو او ارطغرل ددې لپاره چي خپل قوم له دغه تاړاکه څخه وژغوري دروم سلجوقي سلطنت ته یې پناه یووړ. سلجوقي سلطنت ته تر ننوتلو وروسته په لاره کي ارطغرل دوه فوځونه په جګړه ولیدل خونوموړی په دې نه پوهېدی چي دغه دواړه فوځونه دچادي ؟ تریوڅه وخت تم کېدلو وروسته کله چي ارطغرل غازي یولښکر په دوی کي ناتوانه ولیدی سمدستي یې دهغه مرستي ته ورودانګل اوپرځواکمن لښکر یې خونړي یرغل وکړچي ددې په پایله کي ځواکمن لښکرماته وخوړل او کمزوری لښکر وژغورل سو.
ترجګړې پای ته رسېدو وروسته ارطغرل پوه سوچي دکوم لښکر دوی مرسته کړي ده هغه دسلجوق واکمن علاءالدین کیقباد دی اوعلاءالدین چي دارطغرل له دغه مرستي څخه ډېر خوښ سوی وو نوموړي ته یې پخپله خاوره کي ځای ورکړ.
دارطغرل ژوند
دعلاءالدین کیقباد سره ترمرستي وروسته ارطغرل دسګوت په نوم سیمه ترلاسه کړه اوهلته له مېشت کېدوسره سم یې پر رومي سلطنت یرغلونه پیل کړه. ددې یرغلونو په پایله کي دختیځ رومي سلطنت یوشمېر ځمکي دارطغرل لاس ته ورغلې اود بیلجک سیمي واکمن مجبوره سوچي ارطغرل ته جزیه ومني. څرنګه چي ارطغرل په ټولو جګړوکي له ځان څخه ښه غیرت اوهمت وښود له همدې کبله سلجوقي واکمنو نوموړي ته نوري ځمکي هم په واک کي ورکړې او ارطغرل ددوی دملاتړي په حیث پاته سو. دعلاءالدین کیقباد ترمرګ وروسته کله چي غیاث الدین کیخسرو یوځل دخپلي واکمنۍ سرحدي سیموته ولاړی ارطغرل له خپل لوري ځیني ډالۍ ورکړې اوپه دې سره ددوی ملګرتیا نوره هم ټینګه سول.
دارطغرل وفات
ارطغرل په ۱۳۸۰، ۱۳۸۱ اویاهم ۱۳۸۸ زیږدیزکال کي داسي وخت له نړۍ سترګي پټي کړې چي تر۹۰ کلونو یې ډېر عمر درلود اوترمرګ وروسته یې په سګوت کي خاوروته وسپاره.
سرچینې
چارشی لی ج۱/ ۱۲۲ او۱۲۳مخونه (کتاب)
یوناما
یوناماUNAMA د افغانستان لپاره د امریکا متحده ایالاتو یو مرسته کوونکی پروژه ده چې په ۲۰۰۲ م کال د افغانستان د امنیت شورا په غوښتنه تاسیس شوه
جميرا امارات ټاورز هوټل
جميرا امارات ټاورز هوټل متحده عرب امارات په ښار  دوبۍ کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 56 منزلونه دي او ددې لوړوالی  309 ميټر (1,014 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2000 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
ريشم ( اداکاره)
ریشم په ا Resham یوه پاکستانۍ اداکاره ده. هغه په سنګم فلم کې راڅرګنده شوه، دچې له کبله يې هغې د غوره اداکارې ملي جایزه وګټله. هغه د ناگن په ډرامه کې رول لوبولی دی. ریشم به په دی ټرایل او د پروډیوسر کامران شاهد په يوه فلم کې هم راڅرګنده شي.
حوالې
وېشنيزه:1980 زېږېدنې وېشنيزه:1978 زېږېدنې وېشنيزه:1968 زېږېدنې وېشنيزه:پاکستاني وېشنيزه:پښتو وېشنيزه:پښتو ډرام وېشنيزه:پښتو ډرامې وېشنيزه:پښتو سينما وېشنيزه:پښتو فلمونه
جورج برنارد شاو
جورج برنارد شاو ( زوکړه: د ۱۸۵۶ زکال د جولای ۲۶ مه – مړینه: د ۱۹۵۰ زکال د نومبر ۲ مه) چې د هغه په خپل ټینګار د برنارد شاو په ساده نوم پېژندل کېږي؛ ایرلنډي ډرامه لیکونکی، منتقد، بحث کوونکی او سیاسي فعال و. په لویدیځ تئاتر، کلتور او سیاست باندې د هغه اغېز له ۱۸۸۰ مې لسیزې څخه د هغه د مړینې تر مهاله پراختیا ومونده. نوموړي له ۶۰ زیاتې ډرامې/نمایشنامې لیکلې چې پکې د هغه تر ټولې مشهورې ډرامې؛ من او سوپرمن (Man and Superman؛ ۱۹۹۲ زکال)، پیګمالیون (Pygmalion؛ ۱۹۱۳ زکال) او سینټ جوان (Saint Joan؛ ۱۹۲۳ زکال) شاملېږي. شاو د معاصر طنز او تاریخي تمثیل په پراخه کارولو سره د خپل نسل تر ټولو مخکښ ډرامه لیکونکی شو او په ۱۹۲۵ زکال کې یې د ادبیاتو د نوبل جایزه ترلاسه کړه.
شاو په دوبلین کې وزېږېد او په ۱۸۷۶ زکال کې یې لندن ته کډه وکړه؛ نوموړي هلته هڅه وکړه څو ځان د لیکوال او ناول لیکونکي په توګه ثابت کړي، همدا و چې له ځان سره یې د زده کړو سختو هڅو ته مخه کړه. د ۱۸۸۰ مې لسیزې په نیمايي کې نوموړی د تئاتر او موسیقي په معتبر منتقد واوښت. د سیاسي بیدارۍ راوروسته نوموړی له تدریج پالونکې فابیان ټولنې سره مل شو او د دغه ټولنې په مخکښ رساله لیکونکي واوښت. شاو له کلونو وړاندې څخه ډرامې لیکلې، خو هغه په عامه ډګر کې خپله لومړنۍ بریالۍ کمیډي ډرامه د سړي او اسلحې (Arms and the Man) تر عنوان لاندې په ۱۸۹۴ زکال کې ولیکله. نوموړی د هنریک ایبسن تر اغېز لاندې د انګلیسي ژبې د ډرامو په برخه کې د نوي ریالېزم د رامنځته کېدو په هڅه کې و او له خپلو ډرامو څخه یې د سیاسي، ټولنیزو او مذهبي باورونو د خپرولو د وسیلې په توګه کار اخیست. د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د ډرامه لیکونکی په توګه د هغه شهرت د یو شمېر منتقدانه او وګړیزو ډرامو پر مټ چې مېجر بارابارا (Major Barbara)، د ډاکټر ستونزه (The Doctor's Dilemma) او سیزار او کلئوپاترا (Caesar and Cleopatra) په کې شاملېدې؛ تضمین شو.
د شاو له خوا بیان شوې نظریې تر ډېره پورې بحث پارونکې وې. هغه د نژادي ودې (یوژنیک) او الفبايي اصلاحاتو ترویج ته کار وکړ او د واکسیناسیون او تنظیم شوو مذهبي چارو سره یې مخالفت څرګند کړ. هغه په لومړۍ نړیواله جګړه کې دواړې ښکېلې غاړې یو ډول مقصرې وګڼلې او په داسې حال چې جمهوري غوښتونکی نه و له جګړې په وروسته مهال کې یې د ایرلنډ پر وړاندې د بریتانیا پر سیاستونو نیوکې وکړې. دغه دریځ نیولو د نوموړي په ځایګي او یا هم د هغه د ډرامو پر موثریت هېڅ تل پاتې اغېز نه درلود. د دواړو جګړو ترمنځ په مهال کې د هغه ډرامې تر ډېره جاه طلبانه وې چې عمومي بریا ته یې په بېلابېلو کچو لار ومونده. په ۱۹۳۸ زکال کې نوموړي د پیګمالیون فیلمبرادري شوې نسخه جوړه کړه چې پر مټ یې د اوسکار جایزه ترلاسه کړه. د سیاست او مباحثې اړوند د هغه لیوالتیا پر خپل ځای وه او د ۱۹۲۰ مې لسیزې په وروستیو کې یې تر ډېره بریده پورې د فابیان ټولنې د تدریج پالنې په پالیسیو سترګې پټولې او د ښي او کیڼ اړخو دیکتاتوریو په ګټه یې لیکنې کولې – نوموړي هم د موسولیني او هم د ستالین ستاینه کوله. شاو د خپل ژوند په وروستۍ لسیزه کې په ډېره کمه کچه په عامه ډګرونو کې ویناوې کولې، خو د ۹۴ کلنۍ پر عمر د مړینې تر مهاله پورې یې خپلو ارزښتمنو لیکنو ته دوام وکړ او د هر ډول دولتي ویاړونو له دې ډلې په ۱۹۶۴ زکال کې یې د مېرېټ یا غوره توب د عالي نښان له اخیستو ډډه وکړه.
د شاو له مړینې وروسته د هغه د اثارو اړوند علمي او انتقادي نظریاتو توپیرونه لرل، خو په منظمه توګه یې د بریتانوي ډرامه لیکونکو ترمنځ له شکسپیر وروسته دویم ځایګی ساتلی. تحلیل کوونکي د انګلیسي ژبو د ډرامه لیکونکو په نسلونو باندې د هغه د اغېز یادونه کوي. د شاویان کلمه د شاو د عقایدو په رانغاړلو سره د بیان د وسیلې په توګه ژبې ته لار موندلې.
سیاسي بیداري: مارکسېزم، سوسیالېزم، فابیان ټولنه
د ۱۸۸۲ زکال د سپټمبر په ۵ مه شاو د لندن په فارنګډن میموریال صالون کې په جوړې شوې غونډه کې ګډون وکړ او د سیاسي اقتصاد پوه هنري جورج له خوا د وینا پر مهال یاد شو. شاو له دې وروسته د پراختیا او بې وزلۍ (Progress and Poverty) تر نامه لاندې د جورج اثر ولوست او د اقتصاد اړوند د هغه د لېوالتیا د رامنځته کولو لامل وګرځېد. نوموړي د سوسیال دیموکرات فدراسیون په ناستو کې ګډون کولو ته مخه کړه؛ هلته د کارل مارکس له اثارو سره بلد شو او د ۱۸۸۳ زکال ډیری ورځې یې د سرمایې په نوم د هغه د اثر په لوستلو تېرې کړې. نوموړی د دغه فدارسیون د بنسټګر هنري هینډمن تر اغېز لاندې رانغی او هغه یې مستبد، بدخویه او د رهبرۍ د ځانګړنو نه لرونکی معرفی کړ. شاو په یوه اغېزمن راډیکال خوځښت کې د کارګري طبقو د تنظیم اړوند د سوسیال دیموکرات فدراسیون په وړتیاو شک درلود او له همدې امله له دغه فدراسیون سره یوځای نه شو – هغه ویلي چې دا یې غوره وبلله څو له خپلو فکري سیالانو سره کار وکړي.
شاو د «ولې ډېری خلک بې وزله دي؟» (Why Are The Many Poor?) تر نامه لاندې رسالې له لوستلو وروسته چې د فابیان په نامه د نوې جوړې شوې ټولنې له خوا خپره شوې وه د ۱۸۸۴ زکال د مۍ په ۱۶ مه یې د دغې ټولنې په راتلونکې تبلیغاتي غونډه کې برخه واخیسته. هغه په سپټمبر میاشت کې د دغې ټولنې غړیتوب ترلاسه کړ چې د کال له بشپړېدو وړاندې یې خپل مانفیست (ارمان) د فابیان د دویمې ګڼې رسالې په نامه خپور کړ او ټولنې ته یې وړاندې کړ. نوموړی د ۱۸۸۵ زکال د جنوري په میاشت کې د دغې ټولنې له اجرایوي کمېټې سره یوځای شو او د همدغه کال په وروستیو کې یې وب او همدارنګه اني بیسانټ چې پیاوړی ویناواله وه؛ په دغه کمېټه کې وګمارل.
په ټوله ۱۸۸۰ مه لسیزه کې د فابیان ټولنه کوچنۍ پاتې شوه، د هغو د اعتدال پیغام تر ډېره پورې د لوړو غږونو ترمنځ نه اورېدل کېده. دغې ټولنې په ۱۸۸۹ زکال کې د سوسیالېزم اړوند فابیان مقالاتو په نامه رسالې له خپرولو وروسته چې شاو یې مسئولیت پر غاړه درلود او خپله یې هم دوه مقالې په کې لیکلې وې؛ شهرت وموند. د «انتقال» تر نامه لاندې د دغې رسالې دویمه ګڼه چې په تفصیل سره یې تدریج پالنه او نفوذ تشرېح کول دا یې څرګندوله چې «د محتاطانه او تدریجي بدلون اړتیا باید ټولو ته څرګنده وي». په ۱۸۹۰ زکال کې شاو د «سوسیالېزم څه دی» تر نامه لاندې دیارلسمه رساله خپره کړه چې د هغې پخوانۍ رسالې اړوند په کې بیا کتنه شوې و چې شارلوټ ویلسون په کې سوسیالېزم د انارشېزم د عباراتو له مخې تعریف کړی و. شاو په دغه نوې نسخه کې لوستونکو ته دا څرګنده کړه چې «سوسیالېزم کېدای شي په بشپړه توګه د اساسي قانون له مخې د دیموکراتیکو بنسټونو پر مټ رامنځته شي».
سیاسي او ټولنیزې لیکنې
د شاو سیاسي او ټولنیزې تبصرې په بېلابېلو ډولونو د فابیان په رسالو، مقالاتو، په دوه بشپړو کتابونو، بې شمېره اخبارونو او مجلو او همدارنګه د هغه د ډرامو په مقدمو کې خپرې شوې دي. په فابیان کې د شاو ډېری رسالې په نامعلومه توګه خپرې شوې چې د شاو د غږ پر ځای یې د ټولنې د غږ استازولي کوله، په داسې حال کې چې وروسته د دغې ټولنې منشي اډوارډ پیز د شاو له خوا د دغو رسالو لیکل ومنل. د هولروید په خبره د لومړنیو فابیانانو کار تر ډېره پورې د شاو تر اغېز لاندې د «هغوی د تاریخ بدلون او بېرته لیکنه» وه. د رساله لیکونکي په توګه د شاو له استعداد څخه ډېر ژر د ټولنې د مانیفیست په رامنځته کولو کې ګټنه وشوه – چې له دې وروسته د هولروید په خبره نور د هغه لیکنې د تېر په څېر تجملي نه وې.
جیمز مورې میسن
میسن د امریکا د کورنۍ جګړې د پیل پر وخت د غلامۍ او همدارنګه د ویرجینیا د جلا کېدو کلک ملاتړ وکړ. میسن له ۱۸۵۱ ز کال نه تر ۱۸۶۱ ز کال پورې د متحده ایالاتو د کنفډریټ ایالتونو د ملاتړ په موخه د هغه تر اخراج پورې د متحده ایالاتو د سنا د بهرنیو اړیکو کمېټې رییس و او ډېر لېواله و، چې د امریکايي پنبې صادروونکي دې وساتل شي. نوموړي د کنفدراسیون مخکښ ډیپلومات و او اروپا ته د مرستې په سفر ولاړ؛ خو د بریتانیا د کنفدراسیون د یوه هیواد په توګه په رسمیت پېژندلو کې ثابت نه شو. دا چې چې میسن د ۱۸۶۱ ز کال په نومبر کې انګلستان ته سفر وکړ، د متحده ایالاتو سمندري ځواکونو یې هغه کښتۍ برمته کړه او نوموړی یې توقیف کړ، چې هلته د ټرینټ افیر په نوم یاد شوی و. نوموړی له دوه میاشتو قید وروسته ازاد کړل شو، میسن خپل سفر ته روان وساته او دا مرسته یې وکړه، چې له برتانیې او اروپا نه کنفډریټ وپېري؛ خو په دې بریالی نه شو، چې د ډیپلوماتیکې ښکېلتیا ترلاسه کړي. د جګړې په ختمېدو سره میسن کاناډا ته جلا وطنه شو؛ خو وروسته بېرته الکساندریا ویرجینیا ته راغی او هلته یې په ​​​​۱۸۷۱ ز کال کې له دې دنیا سترګې پټې کړې.
لومړنی ژوند
میسن په انالوستان ټاپو کې زېږېدلی و، چې اوس د تیوډور روزویلټ ټاپو دی، وروسته د کولمبیا په ولسوالۍ کې شامل کړای شو (اوس له ارلینګټن ویرجینیا سره وصل دی). نوموړی په ۱۸۱۸ ز کال کې د پنسلوانیا له پوهنتون نه فارغ شو، بیا یې په ویلیامسبرګ ویرجینیا کې د قانون علم حاصل کړ او په۱۸۲۰ ز کال کې یې د ویلیم او ماري له کالج نه د قانون سند ترلاسه کړ.
سیاسي دنده
میسن چې کله ویرجینیا بار ته داخل شو، له هغه وروسته یې په ویرجینیا کې قانون تمرین کړ، په فریډریک کاونټي کې یې د کرکیلې چاره هم پر مخ یووړه. دا چې د سرشمېرنې ریکارډ ډېر خراب و، نو ښايي نوموړی د ۱۸۳۰ په سرشمېرنه کې د ۵ غلامانو مالک وي. کله چې د ۱۸۵۰ ز کال فدرالي سرشمېرنه وشوه، نو میسن د لسو غلامانو مالک و، چې نیمایي یې له لسو کلونو کم ماشومان وو. په همغه کال کې نوموړي (یا د ورته نوم بل سړي) ۲۵ کلنه تور پوستې مېرمن او د هغې څلور ماشومان په ریپاهاناک کاونټي کې لرل. کله چې د ۱۸۶۰ ز کال سرشمېرنه وشوه، نو نوموړي ۴۹ کلن تور پوستي سړی، ۳۵ کلنه تورپوستې ښځه او د ۱۴، ۱۳، ۱۲، ۱۰ او ۳ کلونو عمر لرونکي ماشومان لرل او هغه یا د ده په نوم بل جیمز ایم میسن په سویلي کلپپر کاونټي کې د اوو غلامو ماشومانو(تر ټولو مشره یې یوه ۱۳ کلنه نجلۍ وه) مالک و.
میسن د خپل پلار له مړینې مخکې ډېر ژر خپل سیاسي دنده پیل کړه، د ویرجینیا د استازو په مجلس کې یې د فریډریک کاونټي (نیمه وخت) له استازو نه څو ځله ټاکنې وګټلې. د نوموړي لومړۍ دوره د یوې دورې له تجربه لرونکي جیمز شیپ سره یوځای د ۱۸۲۶ ز کال د دسمبر په ۴مه پیل شوه؛ خو یوازې شیپ راتلونکی کال بیا ټاکنې وګټلې. کله چې په ۱۸۲۸ کال کې ټاکنې وشوې، شیپ ونه ګټلې او میسن له ویلیم کاسټل مین او جونیر سره یوځای د شیناندوه درې د دروازې د استازیتوب کولو په موخه په ټاکنو کې بریالی شو، په راتلونکي کال کې دواړو بیا ټاکنې وګټلې. وروسته له دې چې تجربه لرونکي قانون جوړونکي هیروم ایل اوپي د ۱۸۲۹ــ ۱۸۳۰ کال د ویرجینیا د اساسي قانون کنوانسیون ته د فریډریک او ګاونډي جیفرسن کاونټي له څلورو ګډو استازو نه یو یې استعفا ورکړه، میسن له جان آر کوک، د کانګرس غړي الفریډ ایچ پاول او ملګري استازي توماس ګریګس جونیر سره په ګډه خپل ځای ونیوه. که څه هم ځینو تمه لرله، چې کنوانسیون به د غلامانو واک کم کړي، کله چې د اساسي قانون نتیجه راووتله، یوازې لوېدیځې ویرجینیا ته یې اضافي رایې ورکړي (د فریډریک کاونټي او هغو کاونټیانو په شمول، چې د امریکا د کورنۍ جګړې په لړ کې به له لوېدیځې ویرجینیا جلا شي)، میسن او کیسل مین د ۱۸۳۰ــ۱۸۳۱ ز کال د مقننه غونډې په موخه له هغه وروسته یوځای شول، چې بیا وټاکل شول او ویلیم ووډ په وسیله  له دې غونډې سره یوځای کړل.
د غلامۍ اتل
میسن «د سویلي سیاسي چوکاټ اتل شو»، « او غلامي له درېیو موضوعاتو یوه بله موضوع وه، چې د هغه په ​​​​ژوند یې ډېر اغېز کړی و، د دې سیاسي ایډیالوژۍ په هسته کې طرح شوی و.( دوه نور موضوعات د ویرجینیا د تجزیې غوښتنه او د کنفیډریسي رامنځته کول وو)
میسن یوازې یو سپین ستراتیژیست نه و، بلکې تر ډېره سپین سویلي او ډېر شمالي و. نوموړي نیګرو « د هیواد لوی لعنت» باله. دا چې نوموړي تورونو ته رایه ورکړه، نو مېسن یې په ​​ځانګړې توګه خپه کړ. هغه په دې فکر و، چې دا د خلکو د واکمني او د «جمهوریت پای» وه.
میسن دا نظر درلود، چې د غلامۍ رامنځته کول اړین کار نه و یا قانون ته اړتیا نه لري، چې قانوني شي. دا له وړاندې د خدای له خوا رامنځته شوې، لکه په انجیل کې چې ثبت شوې ده. غلامي له پخوا نه په افریقا کې موجوده وه: «نیګرو په افریقا کې د غويي هومره ملکیت دی». د نوموړي دریځ دا و چې کانګرس په هر ځای کې د غلامۍ د ختمولو هیڅ واک نه درلود او یقینا په کنساس کې غلامي نه وه. غلامي یو حالت و، کومه اداره نه وه، د هغه په ​​وسیله یې معنا دا وه، چې امریکایان د افریقیانو غلامي نه کوي، دوی یوازې له نورو افریقایانو اخیستل چې له وړاندې یې دوی غلام کړي وو.
د ژوند وروستۍ برخه
کله چې په ۱۸۶۲ز کال کې وینچستر د اتحادیې اردو ونیوه، په اول کې د رژیمي دفترونو لپاره د میسن کور «سیلما» غوښتل شوی و. ښايي د مېسن په اړه به نه پوهېدل؛ خو جنرال بانکس ښه خبر و، ښاغلی بانک پخوا د کانګرس غړی او بیا د میساچوسټس والي و. د میسن د غلامۍ پلوه فعالیت د زده کړې او د هغه د نفرت شوي فراري غلامۍ د قانون لیکوالۍ له امله سرتېرو په خپل نوښت د سیلما ویجاړولو ته لاره هواره کړه. چت لومړی وغورځېد. یو څه وخت وروسته دیوالونه ړنګ شول او هر څه چې د سوځولو وړ وو، د لرګیو په اور کې ایره شول. دوی دومره پوره وو چې «له برج نه د بنسټ تر ډبرې پورې یوه تېږه په بله پاتې نه ده، د نیګرو کورونه، بهر ودانۍ (هلته یو یخ کور و) او دښتې ټولې پټې شوې، حتا زیاتره ونې یې حلقه شوي دي.» د میسن په خبره کور «خراب شوی» و. هغه بیا هیڅکله په وینچیسټر کې ونه اوسېده.
میسن له ۱۸۶۵ تر ۱۸۶۸ ز کال پورې په کاناډا کې و او په جلاوطنۍ کې یې ژوند کاوه. وروسته له هغه چې د کنفډریټ چارواکو بندیزونه ترې لرې شول، بېرته متحده ایالاتو ته راستون شو او د نننۍ ویرجینا په الکساندریا کې یې په ۲۶ ایکره (۱۱ هکتاره) ځمکه کې یې د کلرینز املاک واخیستل. ( په ۲۰۰۸ کې یوازې کور په ۸۰۰۰۰۰۰ ډالرو وپلورل شو، چې په ۲۰۲۱ کال کې له ۱۰۰۶۶۸۶۲۴ ډالرو سره معادل و). نوموړي له کاناډا نه سپين پوستي نوکران راوستل او کله چې د نورو په لټه کې و، نو له یو څه ستونزې سره مخ شو، ځکه چې هغه نه غوښتل څوک وټاکي کړي. هغه په ​​​​دې باور و چې ازاد تور پوستي له «بې ارزښتو نه بدتر» دي. هغه په ۱۸۷۱ ز کال کې په کلارنس کې مړ شو او د چاریس کلیسا په میدان کې خاورو ته وسپارل شو (الکساندریا، ویرجینیا). د نوموړي د مړینې په اړه د هغه له کورنۍ پرته بل چا معلومات نه دي وړاندې کړي.
د توکم پالنې مخالف
د توکم پالنې مخالف (anti-racism) د نظرياتو او سياسي فعاليتونو يو لړۍ رانغاړي، چې موخه يې د بې ځايه توکميز پلوۍ، منظمې توکم پالنې او د مشخصو توکميزو ډلو د ظلم پر وړاندې ځواب ويل يا يې مخنيوی کول دي. د توکم پالنې مخالف په عادي ډول د شعوري هڅو له مخې جوړېږي او د هغو چارو په اړه فکر کوي، چې د ټولو خلکو لپاره په انفرادي او سيستماتيک ډول د برابرو موکو چمتو کولو اراده لري. anti-racism د يوې فلسفې په توګه د شخصي لومړيتوبونو تر لاسه کولو، د مقابلې عملونو او همدارنګه د توکميز توپيري چلند نظامونو او یا د شخصي توکميزو تنګ نظريو ته د بدلون ورکولو په موخه کار کولو کې بوختېدلی شي. د توکم پالنې مخالف سترې معاصرې هڅې (د تور پوستو ژوند مهم دی: Balck Lives Matter) تنظيمول او د کارځای انټي راسیزم دي.
اروپايي رېښې
اروپايي توکم پالنه د اروپايانو له لوري امريکا ته خپره شوه، مګر د رامنځته کېدلو نظريات يې هغه مهال پوښتل شوي دي چې پر بومي يا ذاتي وګړو باندې پلي شول. د نوې نړۍ له موندنې څخه وروسته دې نړۍ ته د لېږل شويو روحانيونو زياتره غړي چې د رنسانس په نويو انساني ارزښتونو کې لوستي وو، تر اوسه په اروپا کې نوي او د واتيکان له خوا نه وو منل شوي، د هسپانيې او خپلې کليسا پر سلوک او د ذاتي وګړو او مرئيانو نظرياتو باندې نيوکه کول يې پيل کړل.
د ۱۵۱۱ ز په ډسمبر کې ډومنيکن راهبه Antonio de Montesinos لومړنۍ اروپايۍ وه، چې په ښکاره ډول يې د هسپانوي چارواکو او د Hispaniola مشران د هغوی د ظلم او استبداد له امله د امريکايي الاصلو او هغو خلکو په پلوۍ ورټل، چې د مرئيانو په توګه په زور کار کولو ته اړ شوي وو. Ferdinand پاچا يې په ځواب کې د بورګوس Burgos او Valladolid قوانين تصويب کړل. که څه هم د قوانينو پلي کېدل بطي وو او د ۱۵۴۲ نوي قوانينو بايد يو څه پياوړي ګامونه پورته کړی وی. ځکه چې ځيني خلک د Fray Bartolome de las casas يوازې خول نه؛ بلکې په Valladolid Cotroversey کې د پاپ مقام پوښتل خوښوي، چې ايا هغه هندوان ريښتيني انسانان و. درېيم پاپ پاول په پاپ ليک Veritas Ipsa يا Sublimis Deus (۱۵۳۷ز) کې تاييد کړه، چې هندوان او نور توکمونه له هغه وخت راهيسې د انسان اوسېدلو مستحق وو، چې د تعميد غسل ورکړای شوي دي. له دې څخه وروسته د دوی د عيسوي اوښتون هڅې د ټولنيزو حقونو تر څنګ انګېزه تر لاسه کړه، په داسې حال کې چې د افريقايي تور پوستي توکم د ورته حالت په رسميت پېژندنې ته ځواب ونه ويل شو او قانوني ټولنيزه توکم پالنه د هنديانو يا اسيايانو په اړه خپره شوه. که څه هم له دې څخه وروسته د بيارغونې وروستۍ ګرځېدنه يا بېلتون د سياسي ليکو تر څنګ په هماغه څو لسيزو کې اروپا کې پېښه شوې وه او د بېلابېلو توکمونو د انساني ژوند ارزښتونو په اړه بېلابېل اندونه د شمالي اروپا په ځمکو کې نه وو سم شوي، چې شونی ده د پېړۍ په وروستيو او راتلونکې پېړۍ کې له زبېښاک توکم (Colonial race) سره ځکه يو ځای شوی وی، چې هسپانوي او پرتګالي سترواکان لږ شول. دا به د فرانسوي سترواک د خپلې اغېزې په لوړوالي سره يوه بله پېړۍ ونيوله او د خپلې محکمې په تر ټولو لوړو کړيو کې يې د پايلې روښانفکري (Enlightenment) وده وکړه [رامنځته شو]، چې د Rousseau د وخت له راهيسې د زياتره پوهانو له لوري ملاتړ شوې سياسي وينا يا ليکنې وړاندينۍ برخې ته دا پخوانۍ بې پايلې مسئلې راوګرځوي. دا مسئلې په تدريجي ډول په ټيټو ټولنيزو کچو خپرې شوې، چې دوی په کې د اروپايي توکميز ډېره کيو څخه د بېلابېلو توکمونو د نارينه او ښځينه وو ريښتينی ژوند و.
د کوېکر ډلې نوښتونه
به ۱۶۸۸ ز کې «د غلامۍ په خلاف د جرمني غوښتنه: Germantown Petition against Slavery) سره جرمني کډوالو د خپل ډول لومړنی امريکايي سند جوړ کړ، چې د هر چا لپاره يې د برابرو انساني حقونو يوه پلمه جوړه کړه. وروسته له دې چې ياده هڅه له پامه وغورځېدله، په ۱۸۴۴ ز کې د متحده ايالتونو د غلامۍ له منځه وړنې پلوي خوځښت له وېری يو ځل بيا وموندل (کشف) شوه، چې نږدې ۱۹۴۰ ز لسيزه کې ناسمه ځای پر ځای شوه او يو ځل بيا د ۲۰۰۵ ز په مارچ کې ورغول شوه. له امريکايي اوښتون څخه مخکې د John Woolman او Anthone Benezet په ګډون د Quaker [د دوستانو ټولنه] يوې کوچنۍ ډلې د ملګرو مذهبي ټولنې خپل مرستندويان وهڅول، چې خپل مرئيان خپلواکه کړي، د مرئيانو له سوداګرۍ لاس واخلي او د مرئيتوب پر وړاندې يو واحد کوېکر سياست رامنځته کړي. دې کار د دوی مذهبي نفوذ ته ځيني اخلاقي واک يا امتياز برابر کړ، چې د اتلانتيک دواړو اړخونو باندې د د مرئيتوب له منځه وړلو خوځښت په پيل کې مرسته وکړي. Woolman په ۱۷۷۵ ز کال انګلېنډ کې د سرخکان له امله د بریتانوي ټاپوګانو د دوستانو ټولنې غړو (Quakers) ته د نوموړي د مرئيتوب خلاف پيغام له راوړلو څخه لږ وروسته مړ شو.
د امريکايي اوښتون پر مهال او ورڅخه وروسته د مرئيتوب پر وړاندې د Quaker خدمتونه او تبليغات د هغوی د نفوذ تر شا خپرېدل پيل کړل. په ۱۷۸۳ز کې د دوستانو ټولنې ۳۰۰ تنو چې په عمده ډول له لندن سيمې څخه وو، د مرئي سوداګرۍ پر وړاندې برتانوي پارلمان ته خپل لومړنی لاسليک شوی غوښتنليک وړاندې کړ. په ۱۷۸۵ ز کې انګرېز Thomas Clarkson په کمبرېج پوهنتون کې شامل شو او په لاتيني ژبه د يوې مقالې (Anne Liceat invitos in servitutem dare: Is t lawful to enslave the unconsenting? ايا د ناخوښه وګړي په مرئيتوب نيول قانوني دي) ليکنې په دوره کې يې د Benezet فعاليتونه ولوستل او په انګلېنډ کې يې د مريي سوداګرۍ څخه د سرغړونې عمري هڅه پيل کړه. په ۱۷۸۷ ز کې خواخوږو وګړو د مرئيانو د سوداګرۍ له منځه وړلو لپاره يوه کمېټه جوړه کړه، چې دا يوه کوچنۍ نفوذ نه لرونکې ډله وه، چې د Quakers نه خوښونکې د کليسا غړو د يو ځای کولو له مخې يې په بريالي ډول ريباري وکولی شوه، کمېټه يې په قانوني ډول پارلمان کې ځای کړه. په شلو بنسټ ايښودونکو کې ۹ تنه يې د دوستانو ټولنې غړي وو او درې مخکښ يې د کليسا غړي Granville Sharp، Thomas Clarkson او William Wiberforce وو چې ټول پروتستانت عيسوي مذهبي وو.
د مرئيتوب له منځه وړنې خوځښت
د توکم پالنې په خلاف وروستي برياليتوبونه د مرئيتوب له منځه وړنې خوځښت له لوري په متحده ايالتونو او انګليستان کې ګټل شوي وو. که څه هم د ياد خوښځت زياتره پلويانو تور پوستو او غنمرنګو ته سپين پوستو سره برابر ونه ګڼل، مګر په ټوله کې يې پر خپلواکۍ او زياتره ان د ټولو لپاره د چلند پر برابرۍ باور درلود. يو څو تنه يې، لکه John Brown لږ څه مخکې لاړ. Brown غوښتل په همدې مبارزه کې ومري، لکه څرنګه چې وايي: «په دې غلام هېواد کې په ميليونونه خلک چې حقونه يې د ناوړه، ظالم او بې عدالته تصويب [قانون] له مخې له پام غورځول شوي دي». د مرئيتوب له منځه وړلو زياتو تور پوستو پلويانو لکه Fredrick Douglass د تور پوستو او غنمرنګو د انسانيت او د ټولو خلکو د برابرۍ لپاره په روښانه ډول بحث وکړ.
که څه هم په سويلي متحده ايالتونو کې د ټينګار (مقاومت) او شمال کې د تصور اصالت يوې عمومې ماتې له امله بيارغونه (Reconstruction) پای ته ورسېدله او او د امريکايي توکم اړيکو ډېرې ښکته برخې ته يې لاره هواره کړه. له نږدې ۱۸۹۰ ز څخه تر ۱۹۲۰ ز پورې دوره د Jim Crow قوانينو د بيارغونې شاهده وه. ولسمشر Woodrow Wilson چې بيارغونې ته يې د يوه آفت په سترګه کتل، فدرالي حکومت يې بېل کړ. Ku Klux Klan د خپلې پېژندنې يعنې شهرت او پياوړتيا تر ټولو لوړ ټکي ته ورسېده. «د يوه ملت زوکړه» د D. W. Griffith فلمي احساس و.
په ۱۹۱۱ ز کې د نړيوالو نژادونو لومړني کانګرس (First Universal Races Congress) په لندن کې ناسته وکړه، چې د زياتو هېوادونو بېلابېلو ويناوالو په کې د توکم ستونزو او د توکمونو تر منځ اړيکو ته د پرمختګ ورکولو لارو چارو په اړه څلور ورځې بحث وکړ.
ماريا اي. بيسلي
ماريا اي. بيسلي (née Hauser، ۱۸۳۶-۱۹۱۳) يوه امریکايۍ سوداګره (متشبثه) او مخترعه وه. په شمالي کارولينا کې زېږېدلې، بيسلي په ميخانيکي کارونو کې له پياوړې لېوالتيا سره ستره شوه او له خپل نېکه څخه يې د بيلر (بيرل) د جوړولو مسلک زده کړ. د ۱۸۷۸ او ۱۸۹۸ز کلونو په منځ کې، هغې په متحده ايالاتو کې د پنځلسو اختراعاتو حق امتياز په خپل نوم کړ چې په دې کې دا اختراعات شامل دي: د پښو ګرمونکی، يوه پرمختللې د ژوند بېړۍ او د اورګاډو لپاره له پټلۍ د کوزېدو يوه اله، په هر حال، د يوې مخترعې په توګه د هغې بنسټيزه بريا د بيلر جوړولو ماشینونو او کار کې له يوې ځانګړتيا څخه سر راپورته کړ. بيسلي د اختراع د ثبت جواز د تيلو معياري شرکت ته ورکړ، هغې خپل کار د «World's Industrial and Cotton Centennial Exposition» او د «World's Columbian Exposition» (د کولمبيا نړیوال نندارتون) کې وړاندې کړل او د بيلرونو د طرحه کولو او جوړولو د دوه شرکتونو بنسټ يې کېښود (له دوی څخه يو يې وروسته په ۱.۴ ميليونه امریکايي ډالرو وپرول شو چې په ۲۰۲۱ ز کال کې له ۴۲۲۲۲۹۶۳ امريکایي ډالرو سره برابر نرخ دی).
د ژوند لومړي کلونه
ماريا په شمالي کارولينا کې له يو ډاکتر سره واده وکړ چې جان کيو بيلي نومېدو او د هغه نوم يې خپل کړ. دوی دوه زامن درلودل: چې يو يې «سي. اسکر» او بل يې «والټر» نومېدو. د ۱۸۶۱ز کال په شا اوخوا کې، څنګه چې کورنۍ جګړه په پيل کېدو وه، «جان کيو» ناروغ شو. ماریا بيسلي خپله کورنۍ په کینټاکي کې د خپل نېکه کور ته ولېږدوله (کوم کور چې هغه وروسته نوموړې ته په وصيت کې ورکړ). دوی دلته د لږ تر لږه لسو کلونو لپاره ژوند وکړ. ورسته بيسلي پرېکړه وکړه چې په لرې شمال کې د هغوی د زامنو لپاره د زده کړې ښه فرصتونه دي، له همدې کبله يې په کينټاکي کې خپله ځمکه وپلورله او له کورنۍ سره بيا وکوچېدل، دا ځل د پينسلوانيا فيلاډيلفيا ته ولاړل.
مسلک
په فلاډيلفيا کې د خپل ژوند پر مهال، بيسلي د ښار په لارښود کتابونو کې خپل مسلک د «لباس جوړونکې» په توګه ثبت کړ، خو په ۱۸۷۶ز کال کې، کله چې په فلاډيلفيا کې د سل کلنۍ ننندارتون پيل شو، بيسلي د ماشينونو په تالار کې د نندارو لپاره اکثر تله راتله. دې تجربې هغه وهڅوله چې دخپلو اختراعاتو طرحه جوړه کړي. په ۱۸۷۸ او ۱۸۷۹ز کلونو کې، نوموړې د اختراع خپل لومړی حق امتياز تر لاسه کړ: دا د پښو تودولو يوه پرمختللې اله وه او د وريتولو د ارکارې يوه طرحه وه.
په ۱۸۸۰ز کال کې، بيسلي په ډېرې اغېزناکې طريقې سره د جوړولو لپاره د یو نوي ماشين د اختراع مخکې وړلو پرېکړه وکړه. نوموړې د جوړولو د طريقې د ارزولو لپاره په ټول هېواد کې د بيلر جوړولو بېلا بېلو سوداګريو څخه ليدنه وکړه او دا پايله يې تر لاسه کړه چې تر ټولو ستونزمن پړاو يې د بيلر د ميلونو په شا اوخوا کې د کړيو د لګولو کار و. نوموړې په ۱۸۸۱ او ۱۸۸۲ز کلونو کې د بيلر د کړيو جوړولو د ماشين حق امتياز ثبت کړ، کوم چې هغې د «World's Industrial and Cotton Centennial Exposition» نندارتون کې په ۱۸۸۴ز کال کې نندارې ته وړاندې کړ. د هغې اختراع د صنعتي بيلر پر توليد څرګندې اغېزې وکړې (يو ماشين په ورځني ډول کولای شول تر ۱۷۰۰ پورې بيلرونو ته کړۍ جوړې کړي) او د هغې حق امتياز جواز معياري تيلو شرکت ته د يو ماشین پر سر په يوه مياشت کې د ۱۷۵ امريکايي ډالرو په بدل کې ورکړل شو. بيسلي له دې بريا څخه ګټه واخيسته او د بيلر په اړوند يې لږ تر لږه پنځه نور ماشينونه او صنعتي پروسې ايجاد کړې. په داسې حال کې چې هغې د خپلو اختراعاتو امتياز ثبتولو ته دوام ورکړ، نوموړې خپلو سوداګريزو شريکانو ته د نيمه حقوقو په لېږدولو سره مالي مرستې خوندي کړې. د مالي مرستې په ملاتړ سره، نوموړې په ۱۸۸۴ز کال کې د «بيسلي معياري بيلر جوړولو شرکت» بنست کېښود، په کوم کې چې هغې اکثريت ونډې درلودې. اوه کاله وروسته، دا شرکت د « American Barrel and Stave Company» په نوم يو شرکت د ۱.۴ ميليونه امريکايي ډالرو په بدل کې تر لاسه کړ (په ۲۰۲۱ز کال کې دا مبلغ د ۴۲۲۲۲۰۶۳ امریکايي ډالرو برابر دی).
تر ۱۸۹۱ز کال پورې، کله چې هغې په شيکاګو کې ژوند کاوه، بيسلي په رسمي دول د خپل ځان لپاره د يوې مخترعې په توګه تبليغات کول او هغه د « Wabash Avenue Subway Transportation Company» شريکه بنسټګره او رئيسه شوه، کوم شرکت چې په پام کې درلوده چې په شيکاګو کې د ځمکې لاندې د سرکونو نوی سيستم جوړ کړی. يو کال مخکې، نوموړې د « Chicago Barrel company» شرکت يوه شریکه وګرځېده (دې شرکت هم بيلرونه او هم د بيلرونو اړوند نور ماشينونه جوړول) چې په دې شرکت کې په ابتدايي ډول ۵۰۰۰۰۰ امريکايي ډالره پانګونه شوې وه. په ۱۸۹۳ز کال کې د بيسلي اختراعات د کولمبيا نړيوال نندارتون کې نندارې ته وړاندې شول او د هغې کورنۍ په بشپړې ژمنتيا سره د هغې د کار ملاتړ کاوه: جان کيو. د اختراعاتو استازی شو، څو د هغې د طرحو لپاره په بازار موندنه کې مرسته وکړي، په داسې حال کې چې د دوی زوی والټر د هغې په کارځای کې د مديريت کارونه پر مخ وړل. تاريخ پوهه «بي. زرينه خان» وايي چې د رازدارۍ له قوانينو سره سره (کوم قوانين چې ميړنو ته د دوی د مېرمنو د عايد او ملکيتونو په اړوند قانوني حقوق ورکوی) جان کيو. په څرګند ډول د هر ډول هغو دعوو څخه پر تېرېدو لاسليک وکړ چې شونې وه هغه دا حقوق د خپلې مېرمنې په سوداګريزو معاملاتو درلودل، د پايلې په توګه هغه د دې ډاډ ورکړ چې د هغې مراجعین او شریکان د خپلو ژمنو د منسوخولو لپاره د يوې واده شوې ښځې په توګه د هغې د قانوني حيثيت ناسمه ګټه پورته نه کړي.
د ۱۸۹۰ز لسيزې په منځ کې، بيسلي د دې موضوع په اړوند په مطالعه پيل وکړ چې خرابېدونکي توکي د اورګاډي په مټ تر اوږد واټن پورې څه ډول ورسول شي. هغې باور درلود چې ځواب د توکو د سړو ساتلو لپاره په يخچال لرونکو موټرو د تکيه کولو پر ځای، د برېښنايي کولو په مټ د اورګاډو د چټکتيا په زياتولو کې اېښی دی. نوموړې د خپلې ځمکې په شا اوخوا کې يو لنډ تجرباتي اورګاډی جوړ کړ او په داسې لارو چارو يې کار پيل کړ، په کومو کې چې په يو ساعت کې د ۱۰۰ ميله چټکتيا سره مرستې او زغملو لپاره اورګاډی بيا طرحه شي. د ۱۸۹۵ز کال په مارچ مياشت کې، «جيمز جي. هلس، پارکر کرټينډن«» او «جان ډبليو. هيل» د ۲۰۰ ميلیونه امريکايی ډالرو په پانګې سره « Inter Ocean Electric Railway company» شرکت کې شامل شول (کوم چې په هغه وخت کې په لويديځ کې تر ټولو زياته ورکړل شوې پانګه وه)، او دې شرکت اعلان وکړ چې په پام کې لري د نيويارک، شيکاګو او سان فرانسيسکو تر منځ له ځمکې يو لوړ برېښنايي اورګاډې پټلۍ جوړه کړي، په کوم کې چې بيسلي د يو نوي او غوره اورګاډي تر شا بنستيزه طراحه او هڅونکې قوې په توګه وړاندې شوه. د هغې په ثبت شويو مرستو کې تر ډېره بريده ايروډايناميکل شکل لرونکي موټر، د اورګاډي انجنير ته د ليکې د لا زېاتې نژدې لیدلو کې مرسته کونکي يو ټيليسکوپي چشمې او د اورګاډي د ايکسل په شاو خوا کې د سړو اوبو او هوا د څرخولو يوه اله شامل دي چې په دې ډول د زيات ګرمېدو د پېښو خطر کموي. نوموړې په ۱۸۹۸ز کال کې د اورګاډي د پټلۍ د موټرو له پټلۍ څخه د ښکته کېدو د مخنیوي د لارو حق امتياز هم تر لاسه کړ.
برج رافال
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
پښتو اولسي ادب
ټپه
ټپې ته لنډۍ مصرعه يا ټپه وائي۔ ټپه دوې مصرعې لري۔ ړومبې 9 او دويمه 13 وي۔ ټپه مهر, لنډۍ مار  او د ټپې دواړې مصرعې په يوې حساب  وي ځکه مصرعه هم ورته وائي۔ ټپه کښې د پښتنو ټول تاريخ او ژوند ليدلے شي۔ موضوع يی ټول ژوند دې۔ نمونې ضرورت نشته۔
(2)چاربېته د نوم نه ظاهره ده چې څلور بيتونه لري۔ دسر شعر نه پس کړیو کښې درې مصرعې وي او څلورمه ي د سر شعر په وزن وي۔ ځنو چاربېتو سر دوه شعرونه وي او کړیو  کښې ي د درو مصرعو په ځاي درې شعرونه وي او څلورم د مطلع په وزن او قافيي وي۔ چاربېتې ډېر قسمونه دي۔ لکه کړه بند   زنځيرۍ   مثمن   مستزاد وغېره۔ مضوع تاريخي واقعات   داستانونه   قيصې     مذهبي واقعات   جنګي تذکرې     عشق و محبت
استاذان
احمد دين طالب(مردان) قمردين   صالح محمد     محمد ايوب خان     توکل او ميرا
نمونه
مطلع:ريبارا راته اوايه صنم چېرته دې زما د سترګو تور د زړه مرهم چېرته دې
کړۍ:موده وشوه چې زه د مينې يار نه وينم د خپل زخمي زخمي زړګي قرار نه وينم ګل رنګه ګل رخسار او ګل غزار نه وينم بې مثله داروګر زما دغم چېرته دې زما د سترګو تور د زړه مرهم چېرته دې
موضوعات ساده    روماني    تاريخي      کليوال رنګ وي پکښې ۔اکثر يي زنانه وايي ۔ د خيالاتو اظهارپکښې ساده وي ۔ افغانستان کښې ډېرې وييلې شي۔ د سل کاله نه يي شروع شوې دي۔
مطلع: توره بهرام خانه نوابه څڼې دې غوړې کا چې باد يي رپوينه۔نوابه
مصرعه:يو ځلي بيا په دې لار راشه۔نوابه مصرعه:په پخوانو پلونو دې پرېوتل ګردونه۔ نوابه تکرار مطلع:تورا بهرام خانه۔ نوابه
(4)بګتۍ
مطلع دوې مصرعې يوه اوږده يوه لنډه او هم قافيه وي ۔ کله کله دواړې برابرې او اوږدې او هم قافيه راشي۔ مطلع نه پس کړیو کښې که دوې مصرعې وي نو دريمه به د مطلع په وزن او هم قافيه او که درې مصرعې وي نو څلورمه به د مطلع سره هم وزن او هم قافيه وي۔ او دې نه پس به ورسره مطلع بيا تکراريږي۔په بګتۍ کښې د چاربېتې غوندې چستي وي۔ داپه افغانستان کښې خصوصي او په پښتونخوا کښې په عمومي توګه وييلې شي۔
موضوعات حسن عشق    معاملات     واقعات       روماني واقعات   محبوبې تذکرې      دهجر وصل واقعات۔   خاص موضوع يي جسن و عشق دې۔
خاص خبره بګتۍ په کړيو کښې دوې يا درې مصرعې وي څلور به پکښې نه وي ځکه چې څلور شي بياترې چاربېته جوړه شي۔
مطلع:د مازيګر اوبو له مسته په نخرو راځي شور يي د ګنګړو راځي
کړۍ:د  مازيګر     اوبوله    لاړه ښه صراحي غندل يي غاړه ميينه    امن  د سر  غواړه څلورمه مصرعه:دسهيلو ورسره ډله دستورو راځي شور يي دګنګړو راځي تکرار:د مازيګر اوبو له مسته په نخرو راځي شور يي د ګنګړو راځي
(5)بدله بدلې ته اردو کښې مثنوي وايي ۔ بدلې ته بدله ځکه وايي چې په هر بيت کښې يي بدله قافيه وي۔د بدلې هر شعر اکثر 8-8 سېلابونه لري۔ کله کله کلاسيکي غزل غوندې او کله کله خپل خپل سېلابونه هم ورته جوړول شي۔د بدلې په ټولو بيتونو کښې چې کوم مضمون شروع وي هم هغه تر اخره پورې وي۔بيتونو حد پکښې خاص نه دې۔په پښتو کښې داسې بدلې هم شته چې په يوې قافې ليکلې شوې دي۔ بدله چې شروع کيږي نو اول تمهيد ورته تړلې شي نو بياواقعه شروع کيږي۔
موضوعات مزهبي موضوعات     قصص الانبيا     صحابه کرامو قيصې    قران او انبياو معجزې    روماني موضوعات  لکه ليلی مجنون   فرهاد شيرينۍ وغېره    تا ريخي واقعات    رزميه واقعات    اخلاقي واقعات     خپل اتلان  ستاييل۔
نمونه يو قيصه درته کوم د ګل په رنګ چې دې لرې شي د خوږ زړګي نه زنګ
د اګبر په زمانه کښې زما لاله يو عاشق و خبروم دې له اخواله
کور يي و د تولاندي کلي نه بره چې اوس ښکاري دغه ځوان د غره د سره۔
خراساني تورکي ژبه
دخراسان تورکي ژبه د یو ډول ترکي ژبې نوم دی چې د خراسان د ترکانو له خوا ویل کیږي. دا ژبه د شمالي خراسان، رضوي خراسان په ځینو سیمو او د سمنان ولایت په شمال کې ( ناردینو د ګلستان د شاوخوا سیمو ښه نوم دی) کې ویل کیږي. د یونیسکو د وروستي اټکل له مخې په ایران کې د دغې ژبې د ویونکو شمیر ۲۰۰ زرو ته راټیټ شوی دی.
شاه ليد
په خراسان کې د ترکانو د شتون په اړه بېلابېل اقوال شته. ایوانوف د خراسان ترکان د هغو ترکي یرغلګرو پاتې شوني ګڼلي چې په دریمه پیړۍ کې یې له ترکستان څخه پر خراسان برید وکړ. فاري او سیدلي په ایران کې د اسلام له راتګ مخکې په خراسان او ترانش کې د ترکانو شتون تاریخ ته منسوب کړی دی. د هجري پېړۍ په لومړیو جغرافیایي منابعو کې هم د لوی خراسان په سیمو کې د خلجی ترکانو د شتون په اړه مواد شته. د جوهانسن په وینا په ایران کې زیاتره ترکان د سلجوقیانو مخالفان دي. سلجوقيان د غزا له قومونو څخه وو او د خراسان ترکان د همدغو غازي ترکانو له پاتې شونو څخه ګڼل کېږي
جغرافيايي سيمه
خراساني ترکي ژبه د خراسان ولایت د جوغتۍ ښار ، جوین ښار، خوشاب ښار، کلات ښار ، او د خراسان ولایت د رضوي ښار د نیشابور ښار په سرویلات او د شمالي خراسان ولایت د اسفرین ښار بام او صفي آباد برخو کې حاکمه ژبه ده. دا ژبه په بوجنورډ او شیروان کې هم ډیری ویونکي لري. دا ژبه د سمنان ولایت په شمال کې د کالپوش په سیمه کې مختلفې ژبې لري، چې تر ټولو پخوانۍ یې ناردین دی. دغه راز د شمالي خراسان ولايت په فروج ، ماني او سملغان او د خراسان ولايت د قوچان ، دراز ، فيروز ښار ، نيشابور او شهرګ په سيمو کې هم غږ لري، رضوي غږ لري.
د ورکېدو وېره
د یونیسکو سازمان د نړۍ له خطر سره مخامخ یا متروکه ژبو یو اتلس چمتو کړی چې د ګوګل نقشې په مرسته انلاین لیدل کیدی شي. په دغه نوملړ کې د ایران هېواد ۲۵ له خطر سره مخامخې ژبې ښودل شوي، چې خراساني ترکي یوه له دغو ژبو څخه ده او د زیانمنې ژبې په توګه یادېږي.
وينګ
د امریکایی پروفیسور ګیرنوټ وینډفور په وینا، خراسانی ترکیه په شپږو ژبو ویشل شوې ده:
۱- د خراسان په شمال لويديځ کې د بوجنوردي ژبه
۲- په شمالي خراسان کې د ګوچاني ژبه
۳- د خراسان په شمال ختیځ کې د مشهد د ګوجګي ژبه
٤- د سلطان آباد سبزوارې لهجې (جنوبي خراسان ترکي): دا له ژبپوهنې پلوه د ازري او ترکمن ژبو تر منځ پوله لري، خو د دواړو ژبو له جملې څخه نه ګڼل کېږي.
۵- د نیشابور پورتنۍ خرو ژبه (د خراسان سویل ختیځ ترکي)
۶- د مانه په دره او سملغان کې د لنګر ژبه
سربیره پردې، په یوه بله کټګورۍ کې، د آلمان د ګوتینګن پوهنتون د ترکيې د مطالعاتو د څانګې د مشر، پروفیسور ګیرارډ ډورفر د نظر له مخې، خراساني ترکیه په دریو سیمه ایزو ژبو ویشل شوې ده:
ډلبندي
خراساني ترکي د اوغز ژبې له کورنۍ سره تړاو لري. په دې ډله کې اذربایجاني ترکي، استانبول ترکي ، ګګوز ژبه، ترکمن ژبه، سالار ژبه او قشقايي ترکي هم شامل دي.
سرچینې
وېشنيزه:د ايران ژبې وېشنيزه:Pages with unreviewed translations