د_نادر_افشار_پرضد_د_افغانانو_پاڅونونه
د سيستان پاڅون
د نادر د فيوډالي دولت د ظلمونو پرضد تر ټولو لوى پاڅون د 1746 – 1747م (1159- 1160هـ) كلونو په بهير كې د سيستان پاڅون و، چې د 1746م كال د دوبي په لومړيو كې پيل شو. ددې پاڅون لامل هم د درنو مالياتو اخيستل وو. د مللك محمود سيستاني زوى فتح عليخان كياني د پاڅون مشري پر غاړه لرله. فتح عليخان چې د كندهار، كابل، خيبر درې او هندوستان په فتحو كې يـې د نادر پر گټه ستر خدمتونه كړي وو، له هندوستانه په راستنېدو د سيستان پر مشرۍ وټاكل شو. فتح عليخان د 1158هـ.[د 1745/ 1746م كال په ژمي كې] د نادر له خوا يو ليك ترلاسه كړ چې نادر د هغه په ترڅ كې ورڅخه ډېر ماليات غوښتي وو. فتح عليخان د مالياتو اخيستونكو په واسطه پر خلكو زور راوړ، چې دا شمېر پوره كړي. خــو دا شمېر د هغه انډول پروړاندې چې شاه غوښتى و، ډېر لږ و، په دې ترڅ كې سلطنتي مالياتو اخيستونكو نادر ته گزارش وركړ چې فتح عليخان په لوى لاس ډېر ماليات نه راټولول. حال دا چې خپله مالياتو اخيستونكو ډېره برخه ماليات چې په بېلابېلو ډولونو يـې له خلكو راټول كړي وو، خپلو جېبونو ته اچولي وو. نادر په دې خبرې تر پوهېدو وروسته امر وكړ چې ماليات اخيستونكي دې اعدام كړل شي او تر هغه وروسته يـې سيستان ته نوي كاركوونكي ولېږل او هغوى ته يـې لارښوونه وكړه چې يوځل بيا د يو مليونو تومانو په شا و خوا كې له خلكو ماليات راټول كړي. فتح عليخان ته يې هم گ واښ وكړ چې په مالياتو ټولونه كې ډېره هڅه وكړي او له مالياتو سره مل دربار ته راشي. فتح عليخان او د سيستان خلكو چې وليدل د دومره مالياتو وركولو توان نه لري، نو پر پاڅون يـې لاس پورې كړ. په پيل كې ( له ټولو پوړونو) شلو زرو تنو په پاڅون كې گډون وكړ. د سيستان پر خلكو سربېره ډېر بلوڅان هم له پاڅون كوونكو سره مل شول، په دې بهير كې اورېدل كېدل چې د كندهار او كابل خلك هم د پاڅون خيال لري، اوضاع په پيل كې د پاڅون كوونكو له غوښتنو سره سمه مخكې تله او فتح عليخان د نادر يو كاروان چې له هندوستان څخه راته لوټ كړ او تر هغه وروسته يـې پر (بم) يو بريمن بريد وكړ او ويې نيوه. فتح عليخان ددې بري او پاڅون كوونكو د زياتوالي له كبله چې ورسره يو كېدل، په دې سوچ كې شو، چې ځان د سيستان د خپلواك حاكم په توگه اعلان كړي. نو خپل ليكونه يـې فراه، فيروزكوه او نورو گاونډيو سيمو ته ولېږل او هغوى يـې له مالياتو اخيستونكو څخه سرغړونې ته راوبلل. هغه دېرش كسيز پوځ چې د نادر له خوا د پاڅون كوونكو د ځپلو لپاره لېږل شوى و، د پاڅون كوونكو له خوا دړې وړې شو، د پاڅون توندوالي نادر دېته اړ وېست چې سيستان ته نوي ځواكونه ولېږي. د 1746م كال په مني (خزان) كې محمدرضاخان د نادر د پوځ په ملتيا پاڅون كوونكو ته سخته ماتې وركړه او فتح عليخان يـې هم په اسارت ونيو. د نادر د دربار پېښليكوال محمدكاظم د پاڅون كوونكو ماتې د فتح عليخان او د پاڅون كوونكو د يو بل ځواكمن او زړور مشر ميرسيف الدين ترمنځ د نظر اختلاف گڼـي، چې اخر په پاڅون كې د دواړو رقيبو مشرانو پر مړينې پايته ورسېد. هغه ليكي: تر هغه مهاله چې د جگړو برى د پاڅون كوونكو و، فتح عليخان له خپلې يوې ډلې سره د فراه په ډگر كې له جگړې لاس واخيست او سيستان ته روان شو. ميرسيف الدين په داسې حال كې چې د پاڅون كوونكو ځواك كمزورى شوى و، د نادر له ځواكونو سره خپلې مبارزې ته دوام وركړ او په دې توگه د جگړې په ډگر كې په مېړانه ومړ. پاڅون كوونكو چې خپل مشر يـې له لاسه وركړى و، له مقاومته لاس واخيست او سره بېل شول. دې پېښې د نادر ځواكونو ته وخت وركړ چې نامنظمو پاڅون كوونكو ته سخت گوزارونه وركړي او فتح عليخان ونيسي. فتح عليخان د 1746م كال په اكتوبر مياشت كې نادر ته ولېږل شو او د نادر په امر يـې سترگې وايستل شوې. خو پر پاڅون كوونكو د محمدرضا برى بشپړ شوى نه و، ځكه ډېر هغه بلوڅ او سيستاني پاڅون كوونكي چې ژوندي پاتې وو، د فتح عليخان د يوه فرمان وركوونكي ميركوچك تر مشرۍ لاندې راغلل او ميركوچك هم هغوى د (خواجه غره) كوه خواجه، لرغونې گارې "درز" پر لوري چې يوه پياوړې گاره او د هامون د لويديځ د پاى په لوړه څوكه كې وه، وبلل. نادر سم له لاسه خپل وراره علي قليخان او طهماسب خان جلاير ته د پاڅون كوونكو او تر ټولو لومړى د ميركوچك د ځپلو دنده وركړه. خو د خلكو ځپل او اېلول ناشونى كار و، هغو خلكو چې د ملاماتوونكو باجونو او خراجونو له كبله نېستمن شوي وو، د نادر د لېږل شويو پوځونو پرضد سخت مقاومت وكړ. پاڅون كوونكو اعلان وكړ چې د شاه د پوځونو په واسطه تر نيول كېدو مړينې ته ترجيح وركوي. د شاه د پوځونو په رانژدې كېدو سره خلكو خپل خواړه او نور توكي په خاورو كې پټول او خپله هم د خواجه نومي غره په لويو گارو يا نيزارونو كې پټېدل. په دې توگه به پاڅون نوره پراختيا او ځواك هم مونده. محمدكاظم ليكي: كله چې علي قليخان د پاڅون د ځپلو لپاره سيستان ته راغى، نو د ورانۍ له وحشتناكې منظرې، تشو كليو او خالي ښار سره مخامخ شو. هماغه مهال هره ورځ د نادر د وژنو، بېرحميو او وحشتناكو هڅو خبرونه اورېدل كېدل، د ځينو افشاري خانانو او د شاه د ځينو خپلوانو لكه: (امام قليخان، محمدعليخان، قاسمخان افشار او نورو…) د ړندولو او وژلو خبرونه هم اورېدل كېدل. د (دولت نادر شاه افشار) كتاب ليكوالان ادعا لري چې د سيستان ځينو اوسېدونكو له پاڅون كوونكو سره خيانت وكړ، له علي قليخان سره يـې د زرو تنو پاڅون كوونكو د نيولو او د بري گټلو په برخه كې مرسته وكړه. خو په وروستيو ټولو جگړو كې د علي قليخان پوځونو ماتې وخوړه او ځينې پوځيان يـې د پاڅون كوونكو خوا ته وتښتېدل. پر همدې مهال خبر راغى چې نادرشاه د علي قليخان د ورور ابراهيم خان ټول مالونه لېږدولي او امر يـې كړى چې علي قليخان دې د ماتې په بدل كې سل زره تومانه او طهماسب قلي خان جلاير دې هم د شاه خزانې ته پنځوس زره تومانه وركړي. علي قليخان ددې فرمان تر موندو وروسته پوهېده، چې د پاڅون ځپل او د سيستان له خلكو په دې كچ د مالياتو اخيستنه يو ناشونى كار دى، نو له دې كبله له پاڅون كوونكو سره يو شو. ډېرو خلكو چې د شاه د پوځونو او د مالياتو اخيستونكو له وېرې غرونو، نيزارونو او سمڅو ته پناه وړې وه، بېرته خپلو پخوانيو استوگنځيو ته راستانه شول. خو طهماسب خان، سره له دې چې د پنځوسو زرو تومانو مالياتو (جريمې) په وركولو موظف شوى و، بيا هم نادر ته وفادار پاتې شو او په دې هڅه كې شو چې علي قليخان د سيستان له پاڅون كوونكو سره له يووالي راوگرځوي، څـرنـگه چې علي قليخان د هغه له لارښوونې سرغړونه وكړه، نو طهماسب هم د هغه په اړه د نادر له خوا د اعدام صادر شوى فرمان وروښود. علي قليخان هم طهماسب ته د نادر په لاسليك د وژلو فرمان وښود، كه څه هم طهماسب د دې فرمان په كتو يو څه اغېزمن (متاْثر) شو، خو بيا هم نادر ته وفادار ملگرى پاتې شو. د نادر پرضد د علي قليخان لومړنى اقدام دا و چې له خپل ځواكمن حريف ميركوچك سره يـې روغه وكړه او د نادر پرضد هغې وېرې چې د نادر له لوري هره خوا خپره شوې وه، د سيستان، بلوچستان، هرات، بادغيس، بلخ، اندخوى، ننگرهار، كابل او نورو سيمو قومونه پاڅون او ښورښ ته وهڅول. كله چې په خراسان كې د علي قليخان د پاڅون خبر خپور شو، نو د هرځاى د استازو او فيوډالانو ليكونه ورته سيستان ته راتلل او د هغه له پاڅون سره يـې د يووالي چمتووالى ښوده، علي قليخان ورو – ورو د نادر د تخت او تاج د نيولو په سوچ كې شو، علي قليخان د (1747)م كال د اپرېل په شپږمه [1160هـ كال د ربېع الثاني په 15 مه] له ډېرو ځواكونو سره له سيستانه هرات ته راغى. د هغه ځاى ډېر قبايلي مشران ورته راغلل او خپل ملاتړ او د مرستو ژمنې يـې ورته اعلان كړې، دلته طهماسب خان يو ځل بيا هڅه وكړه چې د نادر پرضد علي قليخان له هر اقدامه راوگرځوي. خو علي قليخان نه يوازې د هغه لارښوونو ته غوږ ونه نيوه، بلكې هغه ته يـې زهر وركړل او ويې واژه. د روسيې سفير شازاده م.م گليتسين د 1747م كال د اپرېل په 13 مه نېټه له رشت ايالت څخه گزارش وركړ چې: "د ايرانيانو د بې كچې خوارۍ له كبله نوموړي پاڅونونه هرځاى خپاره شوي، چې وجه يـې د شاه بېسارې لوټونې او ستم دى، ټول ايران له حتمي زوال سره مخ دى، لكه څنگه چې خپله ايرانيان په يوه خوله او غوڅ ډول وايي: په ايران كې يوازې خراسان ايالت تر نورو يوڅه هوسا دى، خو اوس هغه ځاى هم له داسې وضعې سره مخامخ دى، چې يووخت يـې د سيستان د پاڅون په بهير كې ونه شول كولاى د شاه پوځيانو ته ډوډۍ وركړي؛ نور ولايتونه هم د پلازمېنې په گډون له ورانۍ سره مخ دي، هغه كلي چـې له روسيې هېواد څخه يې نيولي، لكه څنگه چې ما په خپل سفر كې وليدل ټول وران شوي، يو سم كلى هم نه پيدا كېـږي. ټول اوسېدونكي يـې تښتېدلي دي… خو د سيستان په اړه ټول وايي چې خلك يـې ډېر ځواكمن شوي دي، ځكه كه هغوى دومره خطرناك نه واى، شاه به هم دومره كارونه شا ته نه غورځول. د شاه د ځواكونو په اړه هم په زغرده ويل كېـږي، چې ډېر خلك يـې تر پخوا ساړه شوي او له بېلابېلو وحشتونو څخه ستړي شوي دي او هر وخت پر تېښته لاس پورې كوي". د سيستان پاڅونونه په سيستان پورې محدود پاتې نه شول، كرمان ښار هم د خپلو كليو په گډون د سيستان په پلوي د 1746م كال په دوبي كې له اطاعت څخه سرغړونه وكړه او د روسي كونسل (باكونين) په وينا: "د هغه ځاى مشران او فرمان وركوونكي شاه ته نه ورځي او اعلان يـې كړى چې شاه ته له خدمت كولو خوشحاله دي، خو د حساب لپاره به شاه ته ورنه شي.ځكه هرڅوك چې ورشي سترگې يـې اېستل كېږي او ړندوي يې… دوى هم دا غوره گڼـي چې په كرمان كې پاتې شي، په عزت سره مړه شي، خو د شاه په دربار كې شكنجه، ړانده يا خفه نه شي". د نادرشاه طبيب "بازين" په كرمان كې يو هرم وليد چې له پرې كړو سرونو جوړ شوى و، د (دولت نادرشاه افشار) ليكوالانو د هغه مهال يو رښتينى گزارش نقل كړى: " د مارچ په څوارلسمه په كرمان كې دېرش تنه او په هغوى كې څلور خانان، درې سلطانه او يو چاوشباشي ووژل شول او دوولس تنه هم له سترگو محروم شول. دا كار هره ورځ له استثناء پرته تكرارېږي. هغه پر هېچا، هېڅ مقام آن خپلو پوځيانو هم رحم نه كوي، بلكې له ټولو سره همدغه چلند كوي، په كرمان كې د څلورو خښتو په اندازه د سپينږيرو له سرونو يو منار جوړ شوى، ځكه چې د سرونو وېښتان يې سپين دي… هره ورځ د خلكو سترگې ايستل كېـږي او خلك وژل كېـږي". په دې توگه نادر غوښتل د بېشمېرو وژنو او د پاڅون كوونكو په سيمو كې د سرونو د منارونو په جوړولو، پر سلو برخو وېشل شوي هېواد كې چې له اقتصادي زوال سره هم مخامخ و، خپل حاكميت وساتي. د فيوډالي ستم پرضد د استثمار شويو كسانو مبارزې چې ځينې به د كروندگرو په ځواكمنو پاڅونونو او ځينې به د ښار په نېستمنو كې منعكسېدلې، په رښتيا چې د نادر د فيوډالي استبداد له منځه وړلو ته د اصلي هڅو رښتينى لامل و. د اتلسمې ميلادي پېړۍ په پنځمه لسيزه كې د نادرشاه ټوله واكمني د فيوډالي بېلتونپالو او آزاديپالو د پاڅونونو او ښورښونو په اور سوځېده، دا پاڅونونه په افغانستان، منځنۍ اسيا او ارمنستان پورې محدود نه وو. بلكې د ايران په ټولو ايالتونو لكه كرمان، فارس، اصفهان، شېراز، گېلان، خوى او نورو كې د استبداد او د نادري سياست ضد پاڅونونه چې د مالياتي ستم پرخلاف او له كروندگرو د ناسمې گټې اخيستنې له كبله وو، ورځ په ورځ زياتېدل؛ اخر د خلكو پرله پسې سرغړونو اوپاڅونونو د نادر دولت له زوال او سقوط سره مخامخ كړ. څـرنـگه چې كله نادر د سيستان او خبوشان (قوچاق) د پاڅونونو د ځپلو لپاره روان و، نو خپل حرمسراى او خزانه يـې كلات ته ولېږله او د قوچان په دوه فرسنگۍ فتح آباد كې يـې پوځ تم كړ او څو ورځې يـې زيــن كــړى اس لـه ځان ســــره وساتــه، چـې د تېښتې پر وخت ورڅخه كار واخلي، آن يو ځل يـې كلات ته د تېښتې هڅه هم وكړه، خو يوې ډلې سرتېرو پرې نه ښود او ډاډ يـې وركړ چې د ژوند ترپايه به يـې خدمت وكړي. سربېره پردې يـې د ځان پرضد يوه توطيه كشف كړه، سبا ته يـې تصميم ونيو، توطيه كوونكيو ته چې له خپلو خپلوانو څخه يـې وو سزا وركړي، خو توطيه كوونكي هماغه شپه د نادر له هوډه خبر شول. نو د نادر خېمې ته ورننوتل اونادر يې وواژه( 1747م كال د جون نهمه [د1160هـ. ق كال د جمادي الاخر 11 مه]. د نادر په مړينې سره د هغه دولت هم دړې وړې شو او پوځي مشران د نادر په هره پراخه سيمه او قلمرو كې حكومتونو ته ورسېدل.