cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د منهاتن پروژه
د منهاتن پروژه د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال هغه څېړنیزه او پراختیايي پروژه وه چې لومړنۍ هسته یي وسلې یې تولید کړې. نوموړې پروژه د بریتانیا او کاناډا په مرسته د امریکا د متحده ایالاتو له خوا په لاره اچول شوې وه. د نوموړې پروژې مشري له ۱۹۴۲ز کال څخه تر ۱۹۴۶ز کال پورې د متحده ایالاتو د اردو د انجنیرۍ څانګې د تورن جنرال لاسیلي ګروز په غاړه وه. هستوي فزیک پوه رابرټ اوپنهایمر د لاس الاموس لابراتوار رییس و کوم چې ریښتیني بمونه طراحي کړل. د یادې پروژې د اردو څانګه د منهاتن سیمه ونومول شوه ځکه چې لومړنی مقر یې په منهاتن کې و؛ د یادې سیمې نوم په تدریج سره د بشپړې پروژې د رمز نوم، د تعویضي توکو انکشاف، ځای ناستي شو. د وخت په تېرېدو سره، دغې پروژې خپل لومړنی برتانوي سیال د الیاژونو ټیوب راجذب کړ. د منهاتن پروژه په ۱۹۳۹ز کال کې په نرمۍ سره پیل شوه، اما وروسته داسې پولې ته ورسېده چې له ۱۳۰۰۰۰ کسانو څخه ډېر پکې وګمارل شول او لګښت یې نږدې ۲ میلیارده امریکایي ډالرو ته (چې د ۲۰۲۰ز کال له ۲۳ میلیارده امریکایي ډالرو سره معادل دي) ورسېد. د یاد لګښت له ۹۰سلنې څخه زیاته برخه د فابریکو په جوړونه او د هستوي انشقاقي موادو په تولید باندې او له ۱۰ سلنې څخه لږ یې د وسلو په پراخولو او تولید باندې ولګېده. څېړنې او تولید په متحده ایالاتو، برتانیا، او کاناډا کې له ۳۰ څخه په زیاتو ساحو کې تر سره شول.
نبیل قریشي
مسلک
په 2012 کې، قریشي د محسن عباس حیدر لومړنۍ سندره "ریکلیس ډھول" د میوزیک ویډیو لارښود کړه.
د منهاتن پروژه
په یورانیومو باندې د کار کولو سره موازي د پلوتونیمو د تولید هلې ځلې هم روانې وې، کوم چې څېړونکو په ۱۹۴۰ز کال کې د بېرکلي په کالېفورنیا پوهنتون کې کشف کړل. د نړۍ د لومړنۍ اتومي بټۍ، شیکاګو دلۍ-۱ له امکان سنجۍ وروسته، نوموړې په ۱۹۴۲ز کال کې د شیکاګو په پوهنتون کې د مېټالورژۍ په لابراتوار کې نندارې ته وړاندې شوه، یادې پروژې په آک رېج کې X-۱۰ ګرافیټي بټۍ طرح کړه او د واشنګټن ایالت په هانفورډ کې یې د بټیو تولید طرح کړ، په کوم کې چې یورانیوم د تشعشع له لارې په پلوتونیم بدل شول. پلوتونیم بیا په خپل وار سره د بېسموت فاسفېټ په کارولو سره په کېمیاوي بڼه له یورانیومو څخه جلا شول. د چاغ سړي (Fat Man) پلوتونیمي انفجاري وسله د طرحې او پراختیا د یوې لړۍ هماهنګو هلو ځلو په ترڅ کې د لاس الاموس په لابراتوار کې جوړه شوه.
نوموړې پروژه همدارنګه د جرمني د اتومي وسلو له پروژې څخه د اطلاعاتو په راټولولو تورنه شوه. د منهاتن پروژې پرسونل، د السوس د عملیاتو له لارې په اروپا کې، کله کله ان تر دې چې د دښمن د لیکو په شا کې خدمت کاوه، چېرته چې هغوی اتومي مواد او اسناد او همداراز جرمني ساینسپوهان راټول کړل. د منهاتن د پروژې له ټینګ امنیت سره سره، شوروي اتومي جاسوسانو په بریالیتوب سره دغه پروګرام ته نفوذ وموند.
لومړنۍ اتومي وسیله یو چاودېدونکی بمب و چې د نوې مکسیکو د بمونو او توپخانې په میدان کې د درۍ ګوني ټسټ پر مهال د ۱۹۴۵ز کال د جولای په ۱۶مه نېټه وچاودېده. د کوچیني هلک او چاغ سړي بمونه یوه میاشت وروسته په ترتیب سره د هېروشیما او ناګاساکي په اتومي بمبارۍ کې وکارول شول، چې د منهاتن د پروژې پرسونل په حمله کوونکې الوتکه کې د بمب د نصب د تکنېشنانو او د یادې وسلې د متخصصینو په توګه خدمت وکړ. د منهاتن پروژې له جګړې څخه راوروسته په لومړنيو کلونو کې، په بیکیني الاټ کې د خپلو څلور لارې نوم لرونکو عملیاتو د یوې برخې په توګه د وسلو ټسټونه تر سره کړل، نوې وسلې یې جوړې کړې، د ملي لابراتوارونو د شبکې پراختیا ته یې وده ورکړه، د رادیولوژۍ په څانګه کې یې له طبي تحقیقاتو څخه ملاتړ وکړ، او د سمندري اتومي ځواکونو بنسټ یې کېښود. یادې پروژې په ۱۹۴۷ز کال کې د متحده ایالاتو د اتومي انرژۍ د کمېسیو تر رامنځته کېدو پورې د امریکا د اتومي وسلو په څېړنو او تولېد باندې خپل کنترول حفظ کړ.
رېښې
په ۱۹۳۸ز کال کې د جرمن کېمیا پوهانو اوتوهاهن او فریتز ستراسمن په واسطه د هستې د ټوټه کېدو کشف او د لیز میتنر او اوټو فرېش له خوا د هغو تیورویکې شرحې د اتومي بم جوړونه له تیوریکي لحاظه یو ممکن کار ثابت کړ. داسې وېرو شتون در لود چې ښایي لومړی د جرمنیانو له لوري د اتومي بمب پروژه یو اتومي بمب جوړ کړي، دا وېره په ځانګړې توګه د هغو ساینس پوهانو تر منځ زیاته وه چې د نازي جرمني او نورو ملتپالو هېوادونو څخه مهاجر شوي وو. د ۱۹۳۹ز کال په اګسټ کې په مجارستان (هنګري) کې زیږېدلیو فزیک پوهانو لیو سزیلارډ او ایوګین ویګنر د انشتاین-سزیلارډ د لیک مسوده جوړه کړه، په کوم کې چې د یو نوي ډول د فوق العاده ځواکمنو بمونو د احتمالي جوړېدو خبرداری ورکړل شو. په یاد لیک کې متحده ایالاتو ته مشوره ورکړل شوې وه چې د یورانیومو زېرمو ته د لاسرسي لپاره ګامونه واخلي او د انریکو فېرمي او نورو له خوا د هستوي ځنځیري تعاملاتو څېړنې ګړندۍ کړي. هغوی یاد لیک په البرټ انشتاین امضاء او ولسمشر فرانکلین ډي. روزولټ ته یې ورساوه. روزولټ د ملي ستندرد له ادارې څخه لیمان برېګز ته امر وکړ تر څو د یورانیومو د مشورتي کمېټې مشري په غاړه واخلي تر څو په لیک کې د یادو شوو موضوع ګانو په اړه څېړنه وکړي. برېګز د ۱۹۳۹ز کال د اکتوبر په ۲۱مه نېټه یوه غونډه ونیوه چې زیلارډ، ویګنر، او اډوارډ ټېلر پکې ګډون وکړ. یادې کمېټې په نومبر کې روزولټ ته راپور ورکړ چې "یورانیوم ښایي د داسې بمونو یوه احتمالي منبع تهیه کړي چې تخریب یې له تر اوسه پېژندل شوو هر څه څخه بې اندازې زیات وي."
د ۱۹۴۰ز کال په فبروري میاشت کې، د متحده ایالاتو سمندري اردو د کلمبیا پوهنتون ته ۶۰۰۰ امریکایي ډالره بودیجه اعطا کړه، چې زیاته برخه یې انریکو فېرمي او زیلارډ د ګرافیتو په پېرنه باندې ولګوله. د فېرمي، سزیلارډ، ایګن ټي. بوث او جان ډونینګ په ګډون د کلمبیا د پروفیسورانو یو ټیم د لومړي ځل لپاره د امریکا په قاره کې د هستوي ټوټه کېدنې تعامل رامنځته کړ، چې د هاهن او ستراسمن کار یې تایید کړ. همدغه ټیم بلافاصله په کلمبیا کې په پپین تالار کې د اتومي بټیو (یا د "مشالونو" لکه څرنګه چې فېرمي نومولې وې)د لومړنیو نمونو یوه لړۍ رامنځته کړه ، اما تر دې دمه د ځنځیري تعامل په تر سره کولو نه وو توانېدلي.
د یورانیومو مشورتي کمېټه د ۱۹۴۰ز کال د جون په ۲۷مه  د یورانیومو د ملي دفاعي څېړنو په کمېټې دهغې له رامنځته کېدو سره سمه بدله شوه. برېګز د یورانیومو په څېړنه، په ځانګړې توګه په یورانیوم-۲۳۵ ایزوتوپ، او پلوتونیَم باندې، کوم چې د کالیفورنیا په پوهنتون کې په ۱۹۴۰ز کال کې کشف شو د ۱۶۷۰۰۰ امریکایي ډالرو بودیجې د لګولو وړاندیز وکړ. د ۱۹۴۱ز کال د جون په ۲۸مه نېټه روزولټ خپل ۸۸۰۷ نمبر اجرایي فرمان لاسلیک کړ، کوم چې د وانېوار بوش په مشرۍ د ساینسي څېړنو او پراختیا دفتر (OSRD) رامنځته کړ. یاد دفتر ته دا صلاحیت ورکړل شوی و تر څو د څېړنو تر څنګ د انجنیرۍ په لویو پروژو کې دخیل واوسي. د یورانیومو ملي دفاعي څېړنیزه کمېټه د ساینسي څېړنو او پراختیا د دفتر اس-۱ برخه وګرځېده، او د "یورانیوم" کلیمه د امنیتي دلایلو په خاطر حذف شوه.
د متحـده عربي اماراتو تاریخ
متحده عربي امارات د عربي ټاپوزمې په ختیځ کې پروت هېواد دی چې د سویل ختیځ لور ته یې د فارس خلیج او شمال لوېدیځ لورته یې دعمان خلیج موقعیت لري. متحده عربي امارات اووه اماراته لري او د ۱۹۷۱ز کال د ډیسمبر په دویمه یې د یوه فدراسیون په توګه بنسټ کېښودل شو. له اووه څخه شپـږ اماراته یې ( ابوظبۍ، دبۍ، شارجه، عجمان، ام القوین او فجیره ) په هماغه تاریخ سره یوځای شول او اووم امارات (راس الخمیه) د ۱۹۷۲ ز کال د فبروري په ۱۰ له یاد فدراسیون سره یوځای شو. د اووه تنو شیخانو دغه ایالتونه پخوا د تروسیال (پخلاینې) ایالتونو په نامه یادېدل، چې په ۱۹ پېړۍ کې یې له بریتانیا سره اړیکې او تړونونه درلودل.
د اوسپنې د راپېـژندل شویو دریو دورو او له هغه وروسته د یوناني کلتور په دوران کې دا سیمه د یوې ارزښتناکې ساحلي سوداګریزي سیمې په توګه پاتې شوې ده. د حضرت محمد (ص) پیغام ته د الازد د ځواب له کبله، دا سیمه په ۷ مه پېـړۍ کې اسلامي شوه. دا سیمه د ردا او د دیبا د خونړیو او ویني بهوونکو جګړو په مټ غښتلې شوه او په اسلامي پېرکې یوځل بیا د سوداګرۍ یوه ارزښتناکه سیمه وګرځیده چې مرکزیې په ځانګړي ډول د جلفر، دیبا او خورفکان بندرونو په شاوخوا کې موقعیت درلود.هغوی چې د ختيځ عرب له پراخ سوداګریز بهیر سره چې د هرمز په پاچاهي کې موجود و، تړاو درلود، د ختیځ عرب او اروپا ترمنځ په روانه سوداګري یې په خپل کنترول کې اخیستې وه.د لیوا او العین دننه سیمو پراخوالی پیدا کړ او یوه داسې کوچي ټولنه جوړه شوه چې په ساحلي سیمو کې يې ګډ ژوند پیل کړ.
ځینې جګړې چې په ساحلي سیمو کې پیښې شوې، په تېره بیا کله چې پرتګالیانو د افونسودی البیوکیروکیو ترمشرۍلاندې دعربو د سوداګرۍ پر سیمه یرغل وکړ، د عربو سوداګریزې اړیکي یې پری کړي او په سوداګریزو چارو کې یې ګډوډي رامنځته کړه. همدارنګه سیمه ییزي جګړې ډېري شوې او د هرمزي واک ټوټي شو. وروستۍ جګړې سمندر ته د نژدې ټولنو ترمنځ د تروسیال د سواحلو او د بریتانیا ترمنځ وشوې چې راس الخمیه پکې چورشوه. دا جګړې چې د سمندر په ساحلي غاړو کې د تروسالي ټولنو او بریتانیايي ځواکونو ترمنځ په ۱۸۰۹ ز او ۱۸۱۹ ز کلونو کې رامنځ ته شوې، په پایله کې يې په ۱۹۲۰ ز کال کې د بریتانیا او تروسالي واکمنو ترمنځ څوماده ییز تړون رامنځ ته کړ. هغه ژمنې چې ۱۸۲۰ ز کال د عمومي سمندري تړون له مخې پیل شوې د سولي او نېکمرغۍ لامل شوې او په ساحلي سیمو کې یې د طبیعي قیمتي ډبرو سوداګري په لوړ کیفیت شروع شوه چې په نوره سېمه ييزه سوداګرۍ یې هم اغېز وکړ. په ۱۸۹۲ ز کال کې یو بل تړون دې ته لاره هواره کړه چې په په عوض کې یې د دې هېواد بهرنۍ اړیکې بریتانیا ته وسپارل شوې.
له بریتانیا سره یوه بل تړون په ۱۹۶۸ ز کال کې لاسلیک شو چې له مخې به یې بریتانیا په تروسیال ایالتونوکې له لاس وهنې ډډه کوي. پرېکړه وشوه چې یو ګډ فدراسیون جوړ کړي. دا تړون د تروسیال دوو اغېـز لرونکو واکمنانو، د ابوظبهۍ واکمن شېخ زاید بن سلطان النهیان او د دوبۍ واکمن شېخ راشد بن سیدالمکتم ومنله او دوی دواړو په ګډه د تروسیال نور برحاله واکمنان دې ته راوبلل چې په دې فدراسیون کې ورسره یو ځای شي. په لومړیو کې داسې ښکارېده چې بحرین او قطر به هم د متحده عربي اماراتو له فدراسیون سره یوځای شي مګر دواړو په اخېر کې د ازادۍ اخېستو پرېکړه وکړه.
نن ورځ متحده عربي امارات پرمختللی او د لوړاقتصاد په درلودلو سره د تیلو صادرونکی هېواد دی. همدارنګه دبۍ په ځانګړې توګه په نړیوال مارکېټ بدلېـږي. اوس دبۍ د ګرځندوی، پیراو پلور او اقتصاد په مرکز بدله شوې ده. چې د نړۍ تر ټولو لوړه ودانۍ او د انسان په لاس جوړ شوی لوی بندر په کې موقعیت لري.
لـه تاریـخ وړاندې
په ۲۰۱۱م کال کې پخواني تبرونه، همدارنګه څو رنګه لرغوني پرېکوونکي اوغارکېندونکې توکې د جبل فایا په لرغونې سیمه کې چې په متحده عربي اماراتو کې پرته ده، وموندل شول. دا څیزونه له هغو شیانو سره ورته والی لري کوم چې د لومړنیو عصری انسانانو له خوا په ختیځه افریقا کې کارول کېدل. د تودوخې د عملیې په مټ د دغو وسایلو لرغونتیا ۱۲۵۰۰۰ کاله ته رسېـږي، چې دا د  هغو ځینو نښونښانو څرګندونه کوي چې متمدینو انسانانو له افریقا څخه دباندې ژوند کاوو. څنګه چې موږ وړاندې  فکر کاوو تر هغه پخوا عصری انسانانو افریقا پرې ایښي وه. د دې څېړنو ځای د شارجه د ملیحه لرغون پېژندنې په مرکز کې، د هافیت، ام النار، وادي سق، اوسپنې دورې، هیلینیسټیک او اسلامي دورې د قبرونو او نورو موندنو په ګډون د وروستیو کلتوري نښو نښانو ترڅنګ ساتل کـېـږي.
د ګنګل زمانه
د ګنګل زمانې په اوږدو کې له ۶۸۰۰۰ نه تر ۸۰۰۰ کاله وړاندې تر میلاده داسې فکر کېدلو چې ختیځ عربستان د اوسېدو لپاره مناسب ځای نه دی. د ډبري د زماني موندنې چې د عربي او عبید کلتورونو پورې اړوند دي په هغه کې ( د ډبرو غشي د تبرونو سرونه همدارنګه د عبید کلتورخاورین لوښي موندل شوي) دا ښيي چې په دغه سیمه کې د انسان اوسېدنه له ۵۰۰۰ څخه تر ۳۱۰۰ کاله تر میلاد وړاندې وه چې د خلیج  او د بین النهرین د وګړو مېشتیدنه او اړیکې ښيي. د لرغون پېژندني نښي نښاني دا ښيي چې ترميلاد ۳۸۰۰ کاله وړاندې دعربي اوعبید کلتورونو دوره یوناڅاپه په ختیځ عربستان او د عمان په ټاپو وزمه کې  پای ته ورسېده چې دا د جهیل د اوبو د ښکته کېدو او د شګو د غونډیو د بیرته جوړیدو څخه یو څه وروسته وشول.
اسد علي پلیجو
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" اسد علي پلیجو (د اکتوبر په 2، 2001 زیږیدلی) یو پاکستاني سندرغاړی او لوبغاړی دی. هغه له ماشومتوبه له موسیقۍ څخه الهام اخیستی و او په ښوونځيو او کالجونو کې یې په محفلونو کې سندرې ویلې او موسیقۍ ته یې جدي پاملرنه پیل کړه او بالاخره په ۲۰۱۵ میلادي کال کې د پاکستان د موسیقۍ په صنعت کې داخل شو او په ډېر کم وخت کې یې خپل نوم جوړ کړ.
د متحـده عربي اماراتو تاریخ
د ګنګل زمانه
د بینونه د سیمي په سیمه کې چې د ابوظبۍ د امارت په لوېدیځه سیمه کې ده، د اوښانو د حلالي یو ځای پیداشو چې شاوخوا ۶۰۰۰ کاله وړاندې له میلاد پورې تړاو لري.
اسد علي پلیجو
هغه د خپل موسیقۍ کیریر د خپلې لومړنۍ سندرې "بلاول بهټو نوم میرا" په غلا کولو سره پیل کړ چې په اصل کې د اسد علي غلو لخوا لیکل شوی او سندرې ویل شوي.
د متحـده عربي اماراتو تاریخ
د هفیت دوره
د همدې اماراتو په لوېدیځو ساحلو کې د هفیت دوره د معماري اسنادو له مخې د «تورې زریزې» په نوم پېژندل کېږي، چې د اقلیمي بدلونونو له کبله دا را پېښ شو یدی. د هفیت دوره وروسته له هغه ونومول شوه کله چې پراخ او د مچۍ ځالو ته ورته قبرونه د جبل فایت په غرنۍ سېمه کې په العین کې پیداشول. اوهمداسي د بین النهرین سره د اړیکو نښو نښانو څخه یوه د جمادت ناصر خاورین لوښي وه. دا دوره دا ښيي چې د برونز د دوري انسانانو په متحده عربي اماراتو او عمان کې مېشتیدنه له ۳۲۰۰کاله څخه تر ۲۶۰۰ کاله وړاندې تر میلاده پورې وه. او دهفیت دوري قبرونه او پاتې شونې د متحده عربي امارات او عمان په سېمو کې لکه بیداء بنت سعود، جبل بوهیاس او بوریمي کې شتون لري.
د برونز دوره: ام النار او وادی ساق کلتورونه
ام النار چې (ام اننار) هم ورته وايي د برونز د دورې یو کلتور و چې د لرغون پیژندونکو په اند د ۲۶۰۰ کاله څخه تر ۲۰۰۰ کاله وړاندې ترمیلاد په اوسني امارات او عمان کې یې وجود درلود. د ریښې پېژندنې له اړخه دا نوم د ورته ټاپو نوم نه اخیستل شوی چې له ابوظبۍ سره نږدې پروت دی.
لوډوېک بولټزمان
لودوېګ اډوارډ بولټزمان (د ۱۸۴۴ کال د قبروري له ۲۰ – د ۱۹۰۶ کال د سپټمبر تر ۵) اتریشي فزیک پوه او فیلسوف ؤ. د هغه سترې لاسته راوړنې د احصایوي میخانیک پراختیا او د ترموډینامیک د دویم قانون احصایوي توضېح دي. په ۱۸۷۷ کال کې یې د انټروپي  اوسنی تعریف وړاندې کړ، په دې رابطه کې Ω د مایکروحالتونو شمېر دی، چې انرژي یې د سیسټم له انرژۍ سره برابره ده او د سیسټم د احصایوي بې نظمۍ د مقدار په توګه تعبیر کېږی. مکس پلانک  ثابت ته د بولټزمان ثابت نوم ورکړ.
احصایوي میخانیک د عصري فزیک یو له ستنو څخه دی. احصایوي میخانیک تشرېح کوي چې میکروسکوپي مشاهدې (لکه تودوخه او فشار) د مایکروسکوبي پارامیټرونو سره چې د یوه اوسط شاوخوا بدلون کوي، څرنګه ټراو لري. ترموډینامیکي کمیتونه (لکه د تودوخې ظرفیت) د مایکروسکوبي چلند سره نښلوي، پداسې حال کې چې په کلاسیک ترموډینامیک کې یوازینۍ شته ټاکنه د بېلابېلو توکو لپاره د دا ډول کمیتونو اندازه کول او جدول بندي ده.
ماشومتوب او تعلیم
بولټزمان د وین ښار په اطراف، ایرډبرګ کې نړۍ ته سترګې پرانیستې. پلار یې، لودوېګ جورج بولټزمان د عوایدو مأمور ؤ. نیکه یې چې له برلین څخه وین ته تللی ؤ، یو ساعت جوړونکی ؤ او د بولټزمان مور، کاترینا پاورنفینډ اصلاً د سالزبورګ څخه وه. هغه لومړنۍ زده کړې د مور او پلار په کور کې ترلاسه کړې. بولټزمان د علیا اتریش په لینز کې په عالي لیسه کې زده کړې وکړې. کله چې بولټزمان ۱۵ کلن ؤ، پلار یې مړ شو.
علمي مسلک
بولټزمان په ۱۸۶۹ کال کې کله چې ۲۵ کلن ؤ، د جوزف سټیفن له لوري د لیکلي سپارښت لیک په مرسته د اتریش ولایت په ګراز پوهنتون کې د ریاضیاتي فزیک بشپړ پروفیسور وټاکل شو. په ۱۸۶۹ کال کې یې څو میاشتې په هایډلبرګ کې د رابرټ بنزن او لیو کونیګزبرګر سره او په ۱۸۷۱ کال کې په برلین کې د ګوستاو کرشهف او هرمن وون هلمهولټز سره کار وکړ. بولټزمان په ۱۸۷۳ کال کې په وین پوهنتون کې د ریاضیاتو د پروفیسور په توګه کار پيل کړ او تر ۱۸۷۶ کال پورې هلته پاتې شو.
هغه په ۱۸۷۲ کال کې، اتریشي پوهنتونونو ته د ښځو ننتو څخه ډېر وړاندې، په ګراز کې د ریاضیاتو او فزیک لېواله ښوونکې هنریټ وون آیګنټلر سره آشنا شو. نوموړې ته د غیررسمي لیکچرونو اجازه نه وه ورکړل شوې. بولټزمان د نوې غوښتنې لپاره د هغې له پرېکړې څخه ملاتړ وکړ او غوښتنه یې ومنل شو. لودوېګ بولټزمان د ۱۸۷۶ کال د جولای په ۱۷ له هنریټ سره واده وکړ. دوی درې لوڼې درلودې: هنریټ (۱۸۸۰ کال)، ایدا (۱۸۸۴ کال)، ایلس (۱۸۹۱ کال) او یو زوی، آرتور لودوېګ (۱۸۸۱ کال). بولټزمان بېرته ګراز ته لاړ ترڅو د تجربوي فزیک استادۍ څوکۍ په غاړه واخلي. په ګراز کې د هغه د زده کوونکو په منځ کې سوانت آرنیوس او والټر نرنسټ  شامل وو. په ​​ګراز کې یې ۱۴ خوشحاله کلونه تېر کړل او هلته ؤ چې د طبیعت خپل احصایوي مفهوم ته یې وده ورکړه.
بولټزمان په ۱۸۹۴ کال کې په ویانا پوهنتون کې د نظري فزیک پروفیسور په توګه د خپل استاد، جوزف سټیفن ځای ناستی شو.
وروستي کلنونه او مړینه
بولټزمان د خپل عمر په وروستیو کلونو کې د خپلو نظریو د دفاع لپاره زیاتې هڅې وکړې. په وین کې د خپلو ځینو همکارانو سره په ځانګړې توګه ارنسټ ماخ  سره چې په ۱۸۹۵ کال کې د فلسفې او د علومو تاریخ پروفیسور شو، جوړ رانه غی. په همغه کال کې جورج هلم او ویلهیم اوسټوالډ په لوبک ښار کې په یوه غونډه کې د انرژي په اړه خپل دریځ وړاندې کړل. دوی ماده نه بلکې انرژي د کائناتو اصلي جز وګاڼه. د بولټزمان دریځ د نورو فزیک پوهانو په منځ کې چې په مناظره کې یې د هغه له اټومي نظریو څخه ملاتړ کاوه، ګټونکی شو. بولټزمان په ۱۹۰۰ کالب کې د ویلیام اوستوالډ په بلنه لپزګ پوهنتون ته لاړ. اوسټوالډ بولټزمان ته د فزیک استادۍ څوکۍ چې د ګوستاو هنریچ ویډمن له مړینې وروسته خالي وه، وړاندیز کړه. وروسته له هغه چې ماخ د خپلې خرابې روغتیا له امله تقاعد شو، بولټزمان په ۱۹۰۲ کال کې وین ته راستون شو. بولټزمان د ګوستاو وون ایسچریچ او اېمېل مولر سره یوځای په ۱۹۰۳ کال کې د اتریش ریاضي ټولنه رامنځته کړه. د هغه په شاګردانو کې کارل پریبرام، پاول ایرنفیست او لیز مایټنر شامل وو.
بولټزمان په وین کې د فزیک درس ورکړ او همدارنګه د فلسفې په اړه یې ویناوې ورکړ. د طبیعي فلسفې په اړه د بولټزمان ویناوې ډېرې مشهورې وې او د پام وړ پاملرنه یې ځان ته راواړه. لومړۍ  وینا یې لویه بریا وه. که څه هم د دې وینا لپاره  ترټولو لوی تالار غوره شوی ؤ، بیا هم خلک په زینو باندې ولاړ وو. د بولټزمان د فلسفي ویناوو د سترو بریالیتوبونو له کبله، سترواک هغه ته په ماڼۍ کې د مېلمستیا لپاره بلنه ورکړه.
په ۱۹۰۶ کال کې د بولټزمان خراب رواني حالت هغه له خپلې دندې ګوښه کېدو ته اړ کړ او د هغه د ناوغۍ نښانې ښیي چې د اوسني  تشخیص له مخې په دوه قطبي اختلال اخته ؤ. څلور میاشتې وروسته کله چې د خپلې مېرمنې او لور سره  ټریسټ (د هغه وخت اتریش) ته نږدې دوینو ته په رخصتۍ  تللي وو، د ۱۹۰۶ کال د سپټمبر په ۵ خپل ځان ځوړند کړ او د دې ځان وژنې له امله مړ شو. هغه د وین په زینټرفریډوف هدیره کې ښخ شوی دی. د قبر په ډبره یې خپل انټروپي فورمول حک شوی دی:
فلسفه
د بولټزمان د ګازونو د حرکت نظریه ظاهراً د اتومونو او مالیکولونو واقعیت له مخکې فرض کاوه، خو نږدې ټولو آلماني فیلسوفانو او زیاتره ساینس پوهانو لکه ارنسټ ماخ او فزیکي کیمیا پوه ویلهلم اوسټوالډ د دوی په شتون باور نه درلود.
فزیک
د بولټزمان تر ټولو مهم علمي کارونه د حرکت په نظریه کې وو، چې په ګاز کې د مالیکولي سرعت لپاره د مکسویل – بولټزمان د توزېع هڅول شامل دي. د مکسویل – بولټزمان احصایه او د بولټزمان توزېع د کلاسیک احصایوي میخانیک په رامنځته کېدو کې مهم ګنل کېږي. دا نظریې په نورو پېښو کې چې کوانټمي احصایې ته اړتیا نلري او د تودوخې درجې مفهوم په اړه بصیرت وړاندې کوي، هم د پلې کېدو وړ دي.
د پلانک په قول، "د انټروپي او احتمال ترمنځ لوګارتمي اړیکه لومړی ځل د ال. بولټزمان له لوري د ګازونو د حرکت په نظریه کې بیان شوه". د انټروپي  لپاره دا مشهور فورمول په لاندې ډول دی
چې  د بولټزمان ثابت او  طبیعي لوګاریتم دی. د Wahrscheinlichkeit آلماني کلمې مخفف دی چې معنی یې د مکروحالت د پېښېدو احتمال یا په دقیق ډول د احتمالي مایکرو حالتونو شمېر دی چې د سیسټم مکروسکوبي حالت سره مطابقت لري – د سیسټم (د لېدو وړ) په ترموډینامیکي حالت کې د ( لیدو نا وړ) "حالتونو" شمېر چې مختلف مالیکولونو ته د مختلف موقعیتونو او مومنټم په ورکولو سره په حقیقت بدلېدی شي. د بولټزمان فکري ماډل (paradigm) د آيډیال ګاز له  ورته ذراتو څخه جوړ شوی ؤ، چې له هغې څخه  د موقعیت او مومنتم په i-ام مایکروسکوپي حالت (رنج) کې قرار لري. د پرمیوټېشن فورمول په کارولو سره تعیین کېدی شي
په دې رابطه کې  ټول ممکنه حالتونه لري او  د فکتوریل ښکارندوی دی. په مخرج کې "تصحیح" په ورته حالت کې نه جلا کېدونکي ذرات بیانوي.
بولټزمان په ۱۸۷۷ کال کې د هغه وړاندیز له امله چې د فزیکي سیسټم د انرژۍ کچې ممکن مجزا وي، د کوانټم میخانیک له مخکښ کسانو څخه هم ګڼل کېږي.
سپوږمیزه تیوري
سپوږمیزه یا قمري تیوري هڅه کوي چې د سپوږمۍ حرکتونه تشرېح کړي. د سپوږمۍ په حرکت کې ګڼ کوچني بدلونونه (یا ګډوډۍ) موجودې دي او د تشرېح لپاره یې ډېرې هڅې شوې دي. تر پېړیو پېړیو سختوالي وروسته دا مهال د سپوږمۍ حرکت په ډېر لوړ دقت سره ماډل کولی شو.
د سپوږمۍ په تیورۍ کې لاندې برخې شاملېږي:
د سپوږمۍ تیوري د څېړنې څه باندې ۲۰۰۰ کلنه مخینه لري. څه ناڅه مدرن پرمختګونه یې په تېرو درېیو پېړیو کې د بنسټیزو علمي او ټکنالوژيکو موخو لپاره کارول شوي دي او لا هم په دې لاره کې کارول کېږي.
لرغونی بابل
د بابلي ستور پوهنې یا نجومو په اړه د ۱۸۸۰یمې لسیزې د وړاندې مهال علمي تاریخ‌لیکوالو ته هېڅ هم څرګند نه وو. له «پلیني» څخه چې کوم لرغوني لیکونه راپاتې دي، په بین النهرین کې یې د نجومو یا ستورپوهنې درېیو مکتبونو ته اشاره کړې ده چې بابل، اوروک او هيپارنوم یا سيپار دي. خو د جزئیاتو په اړه اوسنۍ پوهه یوازې هغه مهال پیل شوه چې «جوزف اپينګ» په یوه بابلي ارشیف کې پر خټینو کتیبو د میخي خط متنونه کشف کړل: په دغو متنونو کې یې د سپوږمۍ د حرکتونو یو نجومي جدول کشف کړ. له هغه مهال راهیسې د دې موضوع په اړه پوهه چې لا هم تیت پرک ده، باید د کشف شویو متنونو د دقیق عددي تحلیل له لارې د بابل او اوروک پر کتیبو جوړه شوې وای (لا د هغه درېیم مکتب په اړه هېڅ هم نه دي موندل شوي چې پلیني یې یادونه کړې ده).
کوم سیستم چې دا مهال د سپوږمۍ د موقعیت د وړاندوېینې لپاره «B سیستم» بلل کېږي، د دغه سیستم اختراع (تر میلاد مخکې په پنځمه یا څلورمه پېړۍ کې) بابلي نجوم پوه «کیډینو» ته منسوبه ده. دا سیستم وايي چې سپوږمۍ په دوامدار ډول د خپل بګرونډ په نسبت په خپل مسیر کې سرعت بدلوي. د دغه سیستم په ثابتو ستوریو کې د سپوږمۍ د سرعت د ورځنیو ګام په ګام بدلونونو محاسبه شامله وه. داسې ښکاري چې د دغو سیستمونو بنسټ د هندسي پرځای حسابي و، خو دوی یوازې د سپوږمۍ هغه نابرابري تشرېح کوي چې دا مهال د مرکز د معادلې په نامه پېژندل کېږي.
بابلیانو سلګونه کاله د نویو سپوږمیو او خسوفونو دقیق سوابق وساتل. د ۵۰۰ مخزېږد او ۴۰۰ مخزېږد کلونو تر منځ یې د قمري میاشتو او شمسي کلونو تر منځ ۱۹ کلنه دوراني اړیکه ومونده او د دغه دوران پر استفاده یې پیل وکړ چې دا مهال د مېټونیک دوران په نامه پېژندل کېږي.
ډيجیټل کمپیوټرونه او سپوږمیز لیزرونه
له دویمې نړیوالې جګړې په ځانګړي ډول له ۱۹۶۰مې لسیزې را وروسته سپوږمیزه تیورۍ په بېلابېلو لارو لا ډېره پراخه شوې ده. دغه چاره له دوو لارو تحریک شوې ده: له یوه پلوه د اوتوماتیکو ډيجیټلي محاسباتو په مرسته او له بل پلوه د هغو مدرنو مشاهداتي ډېټاوو له لارې چې دقت یې ډېر لوړ دی.
د «ارنسټ ویلیم براون» شاګر او د ای.بي.اېم کارکوونکي «والاس جان ایکرټ» هغه ډيجیټل کمپيوټرونه چې تر دویمې نړیوالې جګړې وروسته جوړ شول، د نجومي وختونو د محاسبې لپاره وکارول. په دې کې یوه پروژه دا وه چې د براون سپوږمیزه تیوري ماشین ته واچول شي او په مستقیم ډول وارزول شي. بله پروژه بېخي نوې وه چې د لمر او څلورو اصلي سیارو د حرکت د معادلاتو عددي ادغام و. دا کار یوازې هغه مهال شونی شو چې ډيجیټل الکترونیکي کمپیوټرونه د لاسرسي وړ شول.
عددي انتیګرالونه، نسبیت، مد او جزر، اهتزاز
سپوږمیزه تیوري، لکه څرنګه چې د دغو مدرنو اندازو په مرسته له عددي پلوه په ډېر لوړ دقت سره پراخه شوې ده، د کلاسیکو تیوریو په نسبت پر یو څه هراړخیزو ملاحظاتو تکیه ده. دا تیوري نه یوازې د جاذبې قوه، بلکې ډېرې جیوفزیکي جزر او مدي اغېزې او د سپوږمۍ د اهتزاز په اړه یوه هراړخیزه تیوري هم په پام کې نیسي. د ډېرو نورو علمي څانګو په څېر دغه څانګه دا مهال په داسې ډول پراخه شوې ده چې د لویو ټیمونو او مؤسساتو د څېړنو پر بنسټ کار کوي. یوه هغه مؤسسه چې په دغو پرمختګونو کې یوه مخکښه برخه لري، د جي.پي.اېل (JPL) لابراتوار دی چې د کلفورنیا د ټکنالوژۍ په انستېتیوت کې دننه دی؛ او هغه نومونه چې د ۱۹۷۰یمې لسیزې له لومړیو څخه را وروسته یې له کلاسیکو سپوږمیزو تیوریو څخه د اوسني علم وضعیت ته په لېږد کې ونډه لرلې ده، «ډرال مالهالنډ» او «ویلیامس» دي او د لمریزې (سیاروي) منظومې اړوند بیا د «مایلز سټنډيش» نوم د یادولو دی.
ماهره خان
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" ماهره حفیظ خان (زیږیدلی 21 دسمبر 1984) یوه پاکستاني اداکاره ده. هغې خپل مسلک په ۲۰۰۶ کال کې د VJ په توګه پیل کړ. خان د رومانټیک-ډرامه همسفر کې د خیرد حسین د رول د لوبولو لپاره خورا مشهوره ده چې د هغې لپاره یې ډیری ستاینلیکونه ترلاسه کړل. لکس سټایل ایوارډ د سټلایټ غوره ټلویزیوني اداکارې لپاره او هم ایوارډ د فواد خان سره د په پرده غوره جوړه لپاره.
هغې په لوی سکرین کې د عاطف اسلم په مقابل کې په رومانس بول (2011) کې پیل وکړ، کوم چې هغې ته د لکس سټایل ایوارډ لکس سټایل ورکړل شو. جایزه|غوره فلمي لوبغاړې]] نومولنه. خان خپله بالي ووډ په ۲۰۱۷ کال کې د شاه رخ خان په مقابل کې د "رئیس سره د اکشن-رومانس سره پیل کړه. هغې د "بن روئی" (2015)، "هو من جہاں" (2015)، "7 دین محبت ان" په کامیابو پاکستاني فلمونو کې هم کار کړی دی. (2018) او سوپر سټار (2019). هغې د سپورټ ویب سریال "باروان خیلادي" (2022) سره د تولید کونکي په توګه خپل لومړی کار پیل کړ.
الﺯهراوې
ستر عالم او د جراحى علم پلار. ليکنه: عبدالواجد نیازی
أبو القاسم خلف بن عباس الزهراوی په ۱۰۳۶ م د اندلس(اوسنی اسپانيې) په زهراء منطقه کې زيږېدلی، يو لوی باتجربه ډاکټر وه، د جراحى په اړه يو کتاب نشر کړ ۱۵۰۰ پاڼى يى لرلى د کتاب کى د جراحى ۲۰۰ آلات پيژندلى دی لکه د جراحى بياتى او د ﺯخم د ګنډلو تار او داسى نور، د کتاب څخه اروپا کى ۵۰۰ کاله استفاده وشوه، الزهراوی آلات د ډاکټرۍ په ساحه کې اروپايې اختراع ګانو لپاره د بنسټ ډبره وه
د الزهراوی مشهوره کتاب التصریف لمن عجر عن التالیف ده
اختراعات
١ كنول ٢ د غدی ويستلو طريقه د پوستکې لاندې نه ۳ هیدروسفالی تداوې کولو طريقه ۴ د ۶۰۰ کاله مخکې کې د امبروز پاره نه وينى رګونو بندول تشريح کړل ۵ د غاښونو داروګانې ۶ لومړنې شخص وه چى غاښونه وکرل ۷ غاښونو ويستلو آله اختراع کړې ۸ دوا جوړونکې وه. د خپل کتاب ۲۸ فصل د دواګانو په اړه دې ۹ د ميکپ لواﺯم. ﺯهراوى د ميکپ لواﺯم د طب يوه برخه ګڼله ۱۰ ﺯنګون عمليات ۱۱ د مثانه تيږې عمليات ۱۲ د رحم واﺯول د ﺯايمان لپاره ۱۳ د بدن غړې پريکول ۱۴ پوﺯى عمليات ۱۵ کالبد شکافی ۱۶ پلاستيکي جراحې ۱۷ ﺯخم ګنډل ۱۸ ﺯخم ګنډلو تار ۱۹ ګچ کول ۲۰ دوا جوړول
عبدالواجد نیازی
جان لېنون
جان وینسټن اونو لېنون (پیدایښتی نوم جان وینسټن لېنون؛ زوکړه د ۱۹۴۰ز کال د اکتوبر ۹مه ـــ مړینه د ۱۹۸۰ز کال د ډسمبر ۸مه) یو انګرېز سندرغاړی، سندرې لیکونکی، ساز غږوونکی او د سولې فعال و چې د بنسټ ایښودونکي، په شریکه سندرې لیکونکي، د ترانې د ډلې  مشر سر سندرغاړي او تال ګیټار غږونکي په حیث یې نړیوال شهرت تر لاسه کړ. لېنون په خپله موسیقۍ، لیکنو او رسامیو، فلم، او مرکو کې د خپل باغي‎ او شوخ طبیعت لپاره مشهور و. له پاول مک کارټني سره د هغه د سندرو لیکلو ملګرتیا د تاریخ تر ټولو کامیابه ملګرتیا پاتې شوې ده.
په لیورپول کې زیږیدلي لېنون له تنکۍ ځوانۍ نه د سکیفل موسیقۍ سره لیونی مینه درلوده. هغه په ۱۹۵۶ز کال کې د کواري مین موسیقي ګروپ جوړ کړ چې بیا وروسته په ۱۹۶۰ ز کال کې همدا کواري مین د بیټلز موسیقي په ګروپ باندې تبدیل شو. لېنون د بیټلز موسیقي ګروپ چې کله کله به د "سمارټ بیټلز" په نوم هم یادیده حقیقي لیډر و، چې بیا دا رول په تدریجي ‌ډول مک کارټني ته وسپارل شو. لېنون د هاو آی وان دِ وار په شمول په ګڼو فلمونو کې په ګډون کولو سره، او د این هیز اون ورایټ او آ سپانیارډ این د ورکس فلمونو په لیکلو سره، چې دا دواړه لیکنې د ادبیاتي مزخرفاتو او خطي رسامۍ مجموعې وې،  ډیر ژر خپل کار د میډیا نورو برخو ته وغځاوه. له "ټول هغه څه چې ته غواړې مینه ده (All You Need Is Love)" په نوم سندرې نه نیولې د هغه ټولې سندرې د جنګ-ضد خوځښتونو او د پراخو کلتور-ضد لږکیو له خوا د ملي ترانو په حیث منل شوې وې. په ۱۹۶۹ ز کال کې هغه د خپلې دویمې میرمنې یوکو اونو سره چې د ملټې میډیا یوه هنرمنده وه د پلاستیک اونو بانډ (د موسیقي ګروپ) شروع کړ، او د دوو اونیو لپاره یې د سولې دپاره بسترونو په نوم د جنګ ضد مظاهري وکړې، د بیټلز موسیقي ګروپ یې پریښود، او په یواځې ځان یې خپل مسلک ته ادامه ورکړه.
د ۱۹۶۸ز او ۱۹۷۲ز کلونو تر منځ لېنون او اونو د اوانټ ګارډ هنر په درې ګونو البومونو، څو نورو فلمونو، د هغه په انفرادي سندرو جان لېنون/پلاسټیک اونو بانډ (د موسیقي ګروپ) په ظهور، په نړیواله کچه د تر ټولو غوره ۱۰ سندرو "سولې ته یو چانس ورکړئ"، "اینسټانټ کرما"، "ایمایجن"، او "هپي ایکس میس" (وار ایز اوور) په ګډون په ډیرو اثارو کې له یو بل سره همکاري کړې ده. کله چې په ۱۹۷۱ز کال کې نیویارک ته ولاړ هلته یې د وېیتنام جنګ د غندلو په پایله کې د امریکا د ولسمشر نیکسن د ادارې له خوا د درېو کالو لپاره د اخراجولو هڅه وشوه. لېنون او اونو د ۱۹۷۳ز او ۱۹۷۵ز کلونو تر منځ له یو بل نه جلا شول چې په دې منځ کې لېنون د هيري نیلسن پوسي کیټ البم تولید کړ. هغه د ایلټون جان د "وټ ایور ګیټس یو ترو د نایټ" او د ډیويد بووي د "فییم" په سندرو کې هم کامیابه همکاري وکړه. له پنځه کلن ځنډ نه وروسته په ۱۹۸۰ز کال کې لېنون د اونو په همکارۍ په ډبل فینټاسي کې موسيقي ته راستون شو. هغه د همدې البم د خپریدو نه درې اوونۍ وروسته د بیټلز موسیقي ګروپ د یوه مینه وال، مارک ډیویډ چاپمن له خوا په ډزو وویشتل شو او مړ شو.
د ژوند لومړني کلونه: ۱۹۴۰ز کال ـــ۱۹۵۶ز کال
لېنون د ۱۹۴۰ز کال د اکتوبره په ۹مه نېټه په لیورپول نسايی ولادي شفاخانه کې زیږیدلی دی. مور یې یولیا ( د زېږدنوم یې سټینلي؛ زوکړه ۱۹۱۴ز کال ـــ مړینه ۱۹۵۸ز کال) او پلار یې الفریډ لېنون ( زوکړه ۱۹۱۲ز کال ـــ مړینه ۱۹۷۶ز کال) نومېدل. الفریډ په بریتانیوي سمندري پوځ کې عسکر و چې له یرلنډي نسل نه و او د خپل زو د زیږېدو په وخت کې په بهر کې و. د هغه مور او پلار د هغه نوم د هغه پلرني نیکه جان جک لېنون او د صدراعظم وینسټن چرچل له نومونو سره په تړاو جان وینسټن لېنون کیښود. د هغه پلار به ډیری وخت د کور نه بهر و خو تل به یې خپل کور ته چې د لېورپول په ۹ نیوکېسټل سړک کې و، او لېنون او مور یې په کښې اوسېدل په منظمه توګه د پیسو چک لیږه. د پیسو د چکونو لیږل هغه وخت بند شول کله چې د لېنون پلار په پوځ کې له اجازې پرته رخصتۍ په خاطر غیر حاضر شو او په پوځ کې د شپږو میاشتو لپاره له معاش پرته کار کولو ته اړ ایستل شو. کله چې شپږ میاشتې وروسته کور ته راستون شو نو خپلې کورنۍ ته یې وړاندیز وکړ چې د هغوی ساتنه وکړي، مګر د هغه ښځې یولیا، چې هغه وخت یې د بل سړي ماشوم پر نس و د هغه وړاندیز رد کړ. وروسته له هغې چې د یولیا خور میمي د لېورپول ټولنیزو خدمتونو ادارې ته له یولیا نه دوه ځلي شکایت وکړ، له هغه وروسته یولیا د لېنون د ساتنې واک میمي ته ورکړ.
د ۱۹۴۶ز کال په جولای میاشت کې، د لېنون پلار د میمي کور ته ورغی او خپل زوی لېنون یې ورځنې بلک پول ته یووړ، هغه غوښتل چې په پټه لېنون د ځان سره نیوزیلنډ ته بوځي. يولیا د خپل هغه وخت خاوند، بابي ډایکینس سره هغه تعقیب کړ او له یو څه شدیدې لفظي شخړې وروسته د لېنون پلار هغه پنځه کلن ماشوم په زور مجبور کړ چې د خپلو والدینو تر منځ دې یو انتخاب کړي. د دې پېښې د یوه روایت په اساس، لېنون دوه ځلې خپل پلار انتخاب کړ، مګر کله چې د هغه مور ورځنې روانه شوه نو هغه په ژړا شروع وکړه او په خپلې مور پسې ولاړ. د لیکوال مارک لیویسوهن په وینا، د لېنون والدینو پرېکړه وکړه چې یولیا دې هغه د ځانه سره بوځي او یو کور دې ورته ورکړي. بیلي هال، چې د دې پېښې شاهد و وايي چې د لېنون هغه ډراماټیک انځور چې په هغې کې لېنون داسې انځور شوی دی چې ګواکې په زوره مجبور شوی تر څو د خپل مور او پلار تر منځ یو انتخاب کړي صحیح نه دی. لېنون تر هغې وروسته تر نږدې ۲۰ کلونو پورې د آلفریډ سره اړیکه نه درلوده.
لېنون د خپل ماشومتوب او ځوانۍ په پاتې برخه کې د خپلې ترور (خاله) میمي او د هغې خاوند جورج ټووګوډ سمیت چې سره هغوی خپله اولاد نه درلود، د وولټون په مینډیپس کې ، په ۲۵۱ مین لوو کوڅه کې اوسیده. د نوموړي ترور هغه ته د لنډو کیسو څو جلده کتابونه وپېرل، او د خاله مېړه یې چې د خپلې کورنۍ په فارم کې د لبنیاتو پلورونکی و، نوموړي ته یې د خولې ساز وپېره او د متقاطع کلیمو د معماوو په حلولو یې بوخت کړ. یولیا به په منظم ډول منډيپس ته ورتله او جان به کله د لېورپول په بلومفیلډ ۱ سړک  کې له هغې سره لیدنه کولوله، چېرته چې هغې ورته د الویس پرېسلي ضبطونه پلې کول، بنجو (د موسیقۍ یوه اله چې ۵ تارونه لري) یې ور زده کوله او د فاټس ډومینو "هغه شرم نه دی" سندره څنګه زمزمه کړي. د ۱۹۸۰ز کال په سپټمبر کې لېنون د خپلې کورنۍ او خپل یاغي طبیعت په اړه تبصره وکړه: زما یو زړه غواړي تر څو د ټولنې د ټولو اړخونو له لوري د منلو وړ واوسېږم او دا اوس غوندې ځوږ لرونکی لېونی شاعر/ساز غږوونکی نه یم. خو زه هغه څه نشم کېدی چې نه یم... زه هغه څوک یم چې په اړه به مې د پاول د پلار په ګډون ـــ د نورو هلکانو پلرونو ـــ ویل چې، "له ده څخه لرې ګرځئ" ... یاد پلرونه په پوره ډول پوهېدل چې زه یو ستونزه جوړوونکی یم، په دې معنا چې زه به له دوی سره جوړ نه راتلم او د هغوی ماشومان مې تر اغېزې لاندې راتلل، چې دا کار مې وکړ. ما خپله ټوله هڅه وکړه تر څو د هر ملګري کور ګډوډ کړم ... تر یوې کچې له هغه حسادت له مخې چې ما په اصطلاح کور نه درلود ... اما درلود مې ... پنځه ښځې وې چې زما کورنۍ بلل کېدې.
پنځه غښتلې، هوښیارې، ښایسته ښځې، پنځه خویندې. یوه یې په ناڅاپي توګه زما مور وه. [هغې] یواځې له ژوند سره ګوزاره نشوی کولی. هغه تر ټولو کشره وه او یو مېړه یې درلو چې سمندر ته تښتېدلی و او جنګ روان و او هغې ونشوی کولی چې زما له عهدې ووځي، او زما برخلیک دا شو تر څو د هغې له مشرې خور سره ژوند وکړم. اوس هغه ښځې په زړه پورې وې ... او هغه زما د فېمېنسټۍ لومړنۍ زده کړې وې ... ما به د نورو هلکانو په ذهنونو کې نفوذ کاوه. زه ویلی شم چې، " مور او پلار خدایان نه دي ځکه زه له ځان سره ژوند نه کوم، نو په همدې دلیل، پوهېږم. "
توکمپالنه (جرم)
د توکمپالنې جرم د ۲۰۰۲ز کال نړيوالې جنايي محکمې د روم د اساسنامې پر بنسټ په دې ډول تعريف شوی چې دا د انسان په وړاندې د نورو جرمونو په څېر هغه غیر انساني کارونه دي، کوم چې «د يو منظم حکومت په تناظر کې د يوې نسلي ډلې له خوا د بلې نسلي ډلې يا ډلو په وړاندې د منظم ظلم او تسلط په چوکاټ کې تر سره شوي وي، د ارتکاب موخه يې دا وي چې هغه حکومت په خپل ځای وساتي».
د ۱۹۷۳ز کال د نومبر مياشتې په دېرشمه نېټه د ملګرو ملتونو عمومي مجلس د توکمپالنې د جرم د مخنیوي او مجازات کولو اړوند د نړيوال کنوانسيون د لاسليک او تايید لپاره پرانيستل شو. په دې تړون کې د توکمپالنې جرم په دې ډول تعريف شوی دی: «د خلکو د يوې توکميزې ډلې له خوا د يوې بلې توکميزې ډلې پر خلکو  د واکمنۍ کولو او د هغوی په وړاندې په منظم ډول د تيري (ظلم او جبر) په موخه غیر انساني کارونه توکمپاله جرم بلل کېږی».
تاریخچه
د «اپارتيد» ټکی، د «افريکانسي» ژبې څخه اخستل شوی چې د «اپارتنس» په معنا دی، دا په سويلي افريقا کې د توکميز توپير د رسمي نظام نوم و، کوم چې له ۱۹۴۸ز کال وروسته موجود و. د دې نظام اړوند شکايتونه د ۱۹۴۸ز کال د جولای په دوولسمه نېټه هغه مهال ملګرو ملتونو ته ورسېدل، کله چې په ملګرو ملتونو کې د هندوستان استازي «ډاکټر پدمانابها پلي» عمومي منشي ته يو ليک واستاوه، په دې ليک کې هغه د سويلي افريقا په اتحاديه کې د توکميزو هندوستانيانو په وړاندې د د روان نسلي چلند په اړوند خپلې اندېښنې څرګندې کړې وې. څومره چې دا ډېر مشهور شو، په نړیواله کچه د سويلي افريقا توکمپالنه د ناعادلانه او توکميزې کړنې په توګه وغندل شوه او ډېرو پرېکړه وکړه چې د سويلي افريقا پر حکومت د نړیوال فشار اچولو په موخه د يوه رسمي حقوقي چوکاټ جوړول اړين دي.
په ۱۹۷۱ز کال کې، شوروي اتحاد او ګينيا په ګډه سره د توکمپالنې د ځپلو او ورته د سزا ټاکلو په موخه د يو کنوانسيون (تړون/کړنلاره) لومړۍ مسوده وړاندې کړه. په ۱۹۳۷ز کال کې، د ملګرو ملتونو عمومي مجلس د توکمپالنې د جرم د مخنيوي او ورته د سزا ورکولو اړوند د نړیوال کنوانسيون پر متن موافقه وکړه (ICSPCA). دې کنوانسيون يو دېرش لاسلیکونه او ۱۰۷ اړخونه (فريقه/ډلې) درلودې. وروسته له هغې چې شلو هېوادونو دا کنوانسيون تايید کړ، په ۱۹۷۶ز کال کې نافذ شو. دا هېوادونه دا وو: بنين، بلغاريا، بيلاروس، چاډ، چيکوسلواکيا، ايکواډور، المان ديموکراتيک جمهوريت (ختيځ المان) ګينيا، هنګري، عراق، منګوليا، پولنډ، قطر، سوماليا، سوريا، اوکراين، شوروي اتحاد، متحده عرب امارات، تنزانيا اويوګوسلاويا.
په دې ډول توکمپالنه د انسانيت په وړاندې يو جرم وبلل شوه، د کوم دايره چې له سويلي افريقا څخه ډېره پراخه شوه. په داسې حال کې چې له ۱۹۴۸ز کال وروسته د توکمپالنې جرم ډېر ځله د سويلي افريقا د توکمپاله تګلارو سره تړلی بلل کېږي، بيا هم  د دې اصطلاح په مټ په هر هېواد کې د توکم پر بنسټ هر ډول تګلارو ته توکمپالنه ويل کېږي.
وروسته شپږ اويا نورو هېوادونو په دې کنوانسيون لاسليک وکړ، خو د لويديځو ديوکراتيکو هېوادونو په ګډون يو شمېر هېوادونو ICSPCA نه لاسليک او نه تايید کړ، په دې هېوادونو کې، کاناډا، فرانسه، المان، اسرائيل، ايټاليه، هالنډ، انګلستان، استراليا، نيوزيلانډ او متحده ايالات شامل دي. د دې کنوانسيون په خلاف د راېې ورکولو په توضيحاتو کې، د متحده ايالاتو استازي «کليرنس کلايډ فرګوسن جونير» وويل: «موږ نه شو کولای...ومنو چې په دې ډول سره توکمپالنه د بشريت پر ضد جرم وبولو. د بشريت په وړاندې د جرمونو طبيعيت دومره سخت دي چې بايد د اوسنيو نړيوالو قوانينو په رڼا کې روښانه او په جديت سره تشريح شي».
په ۱۹۷۷ز کال کې په جينوا کنوانسيون کې شامل لومړي پروټوکول توکمپالنه له پروټوکول څخه سخته سرغړونه او جنګي جرم وباله. په دې پروټوکول کې ۱۶۹ ډلې شاملې دي.
نړيواله جنايي محکمه د انسانيت په وړاندې د جرمونو لپاره انفرادي جرمي مسئوليتونه وړاندې کوي چې په دې کې د توکمپالنې جرم هم شامل دی.
د ۲۰۰۲ز کال د جولای په لومړۍ نېټه نړیواله جنايي محکمه (ICC) منځ ته راغله، دا محکمه یواځې د هغو جرمونو قضيې پر مخ وړلای شي چې له دې نېټې وروسته تر سره شوې دي. دا محکمه په عمومي توګه يواځې په هغو قضاياوو کې د لاسوهنې واک لري، په کومه کې چې تورن د يو دولتي اړخ تبعه وي، دا جرم د يو اړخ هېواد په خاوره کې تر سره شوی وي يا دا حالت د ملګرو ملتونو د امنيت شورا له خوا دې محکمې ته راجع کړای شوی وي. (ICC) د درناوي پر بنسټ خپل واکونه کاروي. ډېرېو غړيو هېوادونو په خپلو ملي محکمو کې د همدې جرمونو په اړوند د نړيوال قضايي واک اجازه ورکړې ده او دوی د انسانيت په وړاندې د جرمونو لپاره د هېڅ قانون محدوديتونه نه مني. د ۲۰۰۸ز کال د جولای تر مياشتې پورې، ۱۰۶ هېوادونه د دې محکمې غړي دولتونه دي (ټاکل شوې چې د ۲۰۰۸ز کال د اکتوبر په مياشت کې سرينام او کلک ټاپوګان ورسره يوځای شي)، څلوېښتو نورو هېوادونو په دې تړون لاسليک کړی، خو لا يې تر اوسه تصويب کړی نه دی. په هر حال، د چين، هندوستان، متحده ايالاتو، اندونيزيا او پاکستان په ګډون د نړۍ ډېری ګڼ وګړيز هېوادونه د دې محکمې غړي نه دي او په همدې بنسټ د دې محکمې په قضايي دايره کې اختيار کې نه دي شامل، مګر هغه مهال کله چې د ملګرو ملتونو امنيت شورا د دې هېوادودنو کومه قضيه دې محکمې ته وسپاري.
ICSPCA د توکمپالنې جرم څه ډول تعريف کړی
الف. د يوې توکميزې ډلې يا ډلو د غړي يا ډېرو غړيو د شخصي ژوند او آزاداۍ څخه انکار کول.
I. د توکميزې ډلې يا ډلو د غړيو په وژلو سره.
III. په خپل سري ډول د يوې توکميزې ډلې يا ډلو د غړيو نيول يا په ناقانونه ډول زنداني کولو سره.
ب. په خپل سري ډول په يوې توکميزې ډلې يا ډلو په قصدي ډول داسې شرايط/حالات تپل چې د دوی د بشپړې يا نيمه بدني زيان لامل وګرځي.
ج. هرهغه قانوني اقدامات يا نور ګامونه پورته کول، چې په دې موخه اخستل شوي وي، تر څو يوه توکميزه ډله يا ډلې د هېواد په سياسي، ټولنيز، اقتصادي او کلتوري ژوند کې له برخې اخستلو بې برخې کوي او په منظم ډول د هغو شرايطو منځ ته راوړل چې د دې ډلې يا ډلو د بشپړ پرمختګ مخه نيسي، په ځانګړي ډول د يوې توکميزې ډلې يا ډلو د غړيو د بنسټيزو اساسي حقوقو او آزادۍ څخه انکار کول، د کار، د رسمي سوداګريزې اتحاديې د جوړولو، د زده کړې، له خپل هېواد څخه د وتلو او بېرته ورته د راستنېدلو، د يوه هويت تر لاسه کولو، د نقل او حرکت او اوسېدو د خپلواکۍ، د بيان او نظر د څرګندولو د آزادۍ او په سوله ييز ډول د راټولېدو او اجتماع د آزادۍ د حقوقو په ګډون.
د. د قانون جوړولو د اقداماتو په ګډون هر ډول اقدامات چې په دې موخه جوړ شوي وي، څو خلک په توکميزو ليکو ووېشي، په دې ډول چې د يوې توکميزې ډلې يا ډلو د غړيو لپاره د جلا ځايونو يا د لږه کيو د مېشت ځايونو جوړولو، د بېلا بېلو توکميزو ډلو د غړيو تر منځ د ودونو کولو د منع ګرځولو، د يوې توکميزې ډلې يا ډلو يا د دې ډلې يا ډلو د غړيو د ملکيت لرونکو شتمنيو مصادره کولو له لارې.
هـ. د يوې توکميزې ډلې يا ډلو له غړيو څخه د کار لپاره ناوړه ګټه اخستل، په ځانګړي ډول دوی جبري کار ته اړ کول.
راجیو ګاندي
راجیو ګاندي (زوکړه: د ۱۹۴۴ زکال د اګست ۲۰ مه – مړینه: د ۱۹۹۱ زکال د مۍ ۲۱ مه) هندي سیاستوال و چې له ۱۹۸۴ زکال څخه یې تر ۱۹۸۹ زکال پورې د هند د شپږم لومړي وزیر په توګه خدمت وکړ. نوموړی په ۱۹۸۴ زکال کې د خپلې مور، لومړۍ وزیرې اندرا ګاندي له ترور وروسته د هند د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو او په دې سره نوموړی د ۴۰ کلنۍ په عمر د هند تر ټولو ځوان لومړی وزیر شو.
ګاندي په هند کې د نهرو- ګاندي د تر ټولو مخکښې سیاسي کورنۍ غړی و او د هند ملي کانګرس ګوند ته اړوند و. د هغه د ماشومتوب پر مهال د نوموړي مورنی نیکه جواهر لعل نهرو د هند لومړی وزیر و. ګاندي په بریتانیا کې زده کړې وکړې او په ۱۹۶۶ زکال کې هند ته له راګرځېدو وروسته د هند په دولتي هوايي شرکت کې د مسلکي پیلوټ په توګه وګمارل شو. نوموړي په ۱۹۶۸ زکال له سونیا ګاندي سره واده وکړ او له خپلو دوه اولادونو؛ راهول ګاندي او پریانکا ګاندي وادارا سره په ډهلي کې استوګن شو. د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال د هغه مور اندرا ګاندی د هند لومړۍ وزیره او ورور یې سنجی ګاندی د پارلمان غړی و؛ خو له دې سره بیا هم راجیو له سیاست لرې و. په ۱۹۸۰ زکال کې د یوې هوايي پېښې له امله د سنجي له مړینې وروسته، نوموړی زړه نا زړه د خپلې مور په لارښوونه سیاست ته ننوت. راتلونکی کال هغه له امیټهي ټاکنیزې حوزې څخه خپل ورور ته اړونده څوکۍ خپله کړه او د لوک صباح یا د هند د پارلمان د ولسي جرګې غړیتوب یې ترلاسه کړ. ګاندي د خپلې سیاسي ودې پر مهال د کانګرس عمومي منشي شو او د ۱۹۸۲ زکال د آسیایي لوبو په تنظیم کولو کې یې مهم رول ولوباوه.
د ۱۹۸۴ زکال د اکتوبر په ۳۱ مه د نوموړي مور (لومړۍوزیره اندرا ګاندي) د ساتوانت سېنګ او بینت سېنګ په نومونو د خپلو دوه سک ساتونکو له خوا د هند د پوځ د بلو سټار (آبي ستوري) په نامه هغو عملیاتو په غبرګون کې ووژل شوه چې د مندیر صاحب له طلایي معبد څخه یې سېک جلا غوښتونکي فعالین وویستل. د همدغې ورځې په ناوخته کې ګاندي د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو، ځکه د هغو ګوند ته اړوندې منظمې ډلې په ټولنه کې د سېکانو پر وړاندې راپورته شوې او په ډهلي کې یې ګڼ شمېر سېکان ووژل. سرچینې د وژل شوو سېکانو شمېر له ۸۰۰۰ څخه تر ۱۷۰۰۰ تنو پورې ښيي. د همدغه کال په ډسمبر کې کانګرس ملي ګوند د لوک صباح له ۵۴۲ څوکیو څخه ۴۱۱ خپلې کړې او په دې سره یې په لوک صباح کې بشپړ اکثریت تر لاسه کړ. د راجیو ګاندي د لومړي وزارت دوره د یو شمېر جنجالونو شاهده وه؛ تر ټولو مهمې یې هم کېدای شي د بوپال فاجعه، د بوفورس رسوايي او د موهد په نامه د احمد خان پر وړاندې د شاه بانو بېګم قضیه وي. په جامو کشمیر کې د وزیر په توګه د ګل شاه له ټاکلو ډېر ژر وروسته په ۱۹۸۶ زکال کې په کشمېر کې بغاوتونه پیل شول. په ۱۹۸۸ زکال کې هغه د مالدیو کودتا وپاشله او د PLOTE ډلې په څېر یې له تامیل ملیشه ډلو سره څرګند مخالفت وکړ. نوموړي په ۱۹۸۷ زکال کې سرېلانکا ته سوله ساتي ځواکونه ولېږل چې له آزادي غوښتونکو تامیل پرانګانو (LTTE) سره په ښکاره نښته واوښتل. د ۱۹۸۷ زکال په نیمايي کې د بوفورس د فساد رسوايي د هغه ځایګي ته زیان واړوه چې له امله یې د نوموړي ګوند د ۱۹۸۹ زکال ټاکنې وبایللې.
ګاندي د ۱۹۹۱ زکال د ټاکنو ترمهاله د ملي کانګرس ګوند مشر پاتې شو. په داسې حال کې چې نوموړي د ټاکنو لپاره مبارزه کوله د تامیل پړانګانو د یوځانمرګي برید ګر له خوا ترور کړای شو. د هغه کونډه سونیا په ۱۹۸۸ زکال کې د ګوند مشره شوه او خپل ګوند یې د ۲۰۰۴ او ۲۰۰۹ زکال په پارلماني ټاکنو کې بریا ته ورساوه. د هغه زوی راهول ګاندي د پارلمان غړی دی او تر ۲۰۱۹ زکال پورې د ملي کانګرس ګوند مشر و. په ۱۹۹۱ زکال کې د هند دولت د نوموړي له مړینې وروسته د بهارت راتنا تر ټولو لوړ ملکي نښان ګاندي ته ورکړ. په ۲۰۰۹ زکال کې د هند د رهبرۍ په کنفرانس کې د هند د معاصر انقلابي رهبر جایزه هم ورکړل شوه.
د هند لومړی وزارت
د ۱۹۸۴ زکال د اکتوبر په ۳۱ مه راجیو ګاندي په لویدیځ بنګال کې و چې مور یې اندرا ګاندي د خپلو دوه ساتونکو ساتوانت سېنګ او بینت سېنګ له خوا د آبي ستوري د عملیاتو پر مهال په طلایي معبد باندې د برید په غبرګون کې ووژل شوه. سردار بوتا سېنګ او ولسمشر زیل سېنګ په راجیو فشار راوړ د خپلې مور له مړینې څخه وروسته د څو ساعتونو په اوږدو کې د لومړي وزیر په توګه د هغې ځای ناستی شي. راجیوګاندي په ډهلي کې د سېکانو ضد په پاڅونونو کې وویل، «هغه مهال چې یوه لویه ونه راچپه کېږي، د هغو لاندې ځمکه به لړزېږي»؛ هغه څرګندونه چې له امله یې پر نوموړي شدیدې نیوکې وشو. د ګوند ګڼ شمېر سیاستوالو یې هغه د تاوتریخوالو په تنظیم کولو تورن کړ.
واک ته له رسېدو ډېر ژر وروسته نوموړي له ولسمشر سېنګ څخه وغوښتل پارلمان منحل کړي او نوې ټاکنې ترسره کړي، ځکه چې لوک صباح خپله پنځه کلنه دوره بشپړه کړې وه. ګاندي په رسمي توګه د کانګرس ګوند مشر شو، هغه ګوند چې د هند د پارلمان په تاریخ کې په مطلق اکثریت واک ته ورسېد او په دې سره ګاندي هم پر حکومت بشپړ واک ترلاسه کړ. هغه د خپلې ځوانۍ او همدارنګه د دغه باور له امله چې د فاسد سیاست له صحنې لرې و ډېره ګټه واخیسته. ګاندي د ۱۸۹۴ زکال د ډسمبر په ۳۱مه لوړه وکړه؛ واک ته د رسېدو پر مهال هغه ۴۰ کلنۍ ته رسېدلی و او په دې سره د هند تر ټولو ځوان لومړی وزیر شو.
بهرنۍ پالیسي
د هند د بهرني سیاست د څېړونکي او د کانګرس ګوند د ایډیالوژي د مفسر راجول کریم لاسکار په خبره؛ د نوي نړیوال نظم اړوند د راجیو ګاندی لیدلوري په نړیوال ډګر کې د هند په مخکښ ځایګي لرلو ټینګار درلود. د لاسکار په خبره، د راجیو ګاندي د بهرني سیاست ټول پام پر دې و چې هند «د یو خپلواک او پر ځان بسیا هېواد په توګه د نړۍ د لومړۍ درجې هېوادونو په کتار کې راولي». د لاسکار په خبره د راجیو ګاندي دیپلماسي « د اړتیا پر مهال روغه خوښوونکې» او همدارنګه « د اړتیا پر مهال قاطعانه» وه.
په ۱۹۸۶ زکال کې ګاندي د سیشل د ولسمشر فرانس آلبرت رنه په غوښتنه د هغه پر ضد د کودتا د مخه نیولو په موخه سیشل ته هندي ځواکونه ولېږل. د هند په مداخلې سره له کودتا مخه ونیول شوه. دغه ماموریت د Operation Flowers are Blooming په نوم پېژندل کېږي. په ۱۹۸۷ زکال کې د راجیو د عملیاتو په نامه پوځي عملیاتو پر مهال هند وکولای شول چې د پاکستان او هند سره په پوله د سیاچین په جنجالي سیمه کې کوایډ پوست بېرته ونیسي. په ۱۹۸۸ زکال کې د مالدیو د کودتا پر مهال د مالدیو ولسمشر مامون عبدالقیوم له ګاندي مرسته وغوښته. هغه ۱۵۰۰ هندي سرتېري ورته ولېږل او کودتاچیان یې وځپل.
د ۱۹۸۸ زکال د جون په ۹ مه د پنجشنبې په ورځ د ملګرو ملتوتو د عمومي اسمبلۍ په پنځلسمه ځانګړې ناسته کې چې په نیویارک کې ترسره شوه، ګاندي له اټومي وسلو څخه د پاکې نړۍ اړوند خپل لیدلوری بیان کړ څو له اټومي وسلو پرته او له تاوتریخوالي څخه پاک نړیوال نظام په پروګرام کې تحقق ومومي.
هغه وویل: "افسوس چې اټومي وسلې یوازې د ټولیزې وژنې وسلې نه دي. د ژوندانه په علومو کې نوي علوم د رامنځته کېدو په حال کې دي. د دغو پرمختګونو څخه پوځي ګټنه په چټکۍ سره کولای شي د بیولوژیکي وسلو څخه د پوځي ګټنو اړوند شته کنوانسیونونه کمزوري کړي. زموږ اندېښنې باید د ټولیزې نابودۍ تر ټولو وسایلو پورې پراختیا ومومي."
پاکستان
د ۱۹۸۷ زکال په فبروري میاشت کې د پاکستان ولسمشر ضیاالحق ډهلي ته ولاړ او هلته یې له ګاندي سره ملاقات وکړ څو د راجستان او پنجاب په پوله کې د «هند د ځواکونو د معمولو پوځي تمریناتو» اړوند خبرې وکړي. په همدې توګه ګاندي په ۱۹۸۸ زکال کې اسلام آباد ته ولاړ او د پاکستان له لومړۍ وزیرې بې نظیر بوټو سره له لیدنې وروسته یې د ۱۹۷۲ زکال د شېملا هوکړه تائید کړه.
د سوریې کلتور
سوریه یوه دودیزه ټولنه ده، چې یو اوږد کلتوري تاریخ لري. کورنۍ، مذهب، زده کړو او خپلې روزنې او درناوي ته ارزښت ورکول کېږي. د دودیزو هنرونو لپاره د سوریانو ذوق په نڅا کې ښکاره کېږي؛ لکه د السماح نڅا، دابکیه له ټولو بڼو سره یې او د تورو نڅا. د واده مراسم د عامیانه رسومو او ادابو د ښکارونې لپاره یو مناسبت دی.
د اوګاریټ (نننی راس شمرای) کاتبانو له میلاد نه مخکې په څلورمه پېړۍ کې مېخي الفبا رامنځته کړه. دغه الفبا د انګلیسي ژبې په اوسني پېژندل شوي ترتیب سره لیکل شوې، خو توري یې توپیر لري.
لرغونپېژندونکو په لرغوني تاریخي ښار ابلا (نننی تل مردیخ) او د هغه په شاوخوا کې د عراق او مصر له سیال کلتور سره ډېری لیکنې او شواهد موندلي دي. وروسته بیا سوري پوهانو او هنرمندانو له هلنیستي او رومي کلتور او فکر سره مرسته وکړه. سیسرو په اتن کې د انتیوخوس اسکالون زده کوونکی و او د پوزیدونیوس اپامیا لیکنو پر لیوي او پلوتارک اغېز وښېنده.
ادبیات
سوریانو له پېړیو راهیسې د عربي ژبې له ادبیاتو سره مرسته کړې او سوري لیکوالانو په ۱۹مه پېړۍ کې د عربي کلتور او ادب په بیا راژوندي کولو کې مهمه ونډه لرلې ده. د سوریې د اوسنیو غوره لیکوالانو له ډلې؛ آدونیس، محمد مغوت، حیدر حیدر، غاده السمان، نزار قباني او زکریا تامر دي.
په ۱۹۴۸ز کال کې د ګاونډي فلسطین وېش او د اسراییلو رامنځته کېدل د سوریې د لیکلو په سیسټم کې نوې د بدلون نقطه وه. ادب اللتزم (د سیاسي تعهد ادبیات)، چې تر ډېره له ټولنیز ریالیزم سره سمون لري، په ټوله کې د مخکینیو پېړیو د رومانټیک بهیر ځایناستی شو. حنا مینا، چې هنر د هنر لپاره یې نه مانه او د خپل دور له سیاسي او ټولنیزو مسایلو سره مخ وه، نو په دغې دوره کې د سوریې له تر ټولو غوره ناول لیکوونکو نه شمېرل کېدله. په ۱۹۶۷ز کال کې تر شپږ ورځینۍ جګړې وروسته ادب النسکا (د ماتې ادبیات) د اعرابو له ماتې سره لاس او ګرېوان وو.
شاعري
سوریه تل د عربي شعر د نوښت له پلازمېنو نه وه او د شفاهي او لیکني شعر ویاړ لري. دغه شعر د عربي په کلاسیکو او دودیزو ژانرونو کې د فرانسوي رومانټیکو اثارو تر اغېز لاندې و، چې د فرانسې د حکومت پرمهال دغه هېواد ته راغلی و او ورسره یې مرسته وکړه.
د سوریې یو له غوره شاعرانو نه بدوي الجبل دی او د هغه شعري سبک د عربي کلاسیک نثر دی، چې د عباسيانو د منسوخو روایاتو پر اساس و. اثار یې تر ډېره د خپلې جلاوطنۍ، فقر او سیاسي فعالیتونو تر اغېز لاندې وو. بدوي الجبل د «لرغوني مکتب تر ټولو لوی شاعر» ګڼل کېږي.
موسیقي
د سوریې پلازمېنه دمشق، له ډېر وخت راهیسې د عربي نړۍ د کلتوري او هنري نوښتونو پلازمېنه ده په ځانګړې توګه د عربو په کلاسیکه موسیقي کې یې مهمه ونډه لرلې ده. سوریې هم د پان عرب څو ستوري تولید کړي دي؛ لکه: اسماهان، فرید الاطرش او سندرغاړی لنا چمامیان. د حلب ښار د مووششاه، چې د اندلس د شعر یوه بڼه ده او د صبري مدالل له خوا دود شوی دی او همدارنګه د نامتو ستورو لکه د صباح فخري له امله مشهور دی.
د سوریې فولکلوریکه موسیقي زیاتره پر عود، نی او لاسي ډولونو ولاړه ده او ورسره لږ غږېزه بڼه هم لري. په کوچیاني سیمو کې بیډوین موسیقي دود ده، چې پر میزمار او رباب ولاړه ده.
رسنۍ
په ۱۹۶۰ز کال کې په سوریه کې تلویزیون جوړ شو دا هغه مهال و، چې سوریه او مصر(چې په هماغه کال کې یې تلویزیون ومانه) د متحده عربي جمهوریت برخې وې. تر ۱۹۷۶ز کال پورې د تور او سپین په بڼه ښودل کېده. د عربو اتحادیې په رسمي ډول د سپوږمکۍ له اپرېټرانو عربسات او نیلست نه وغوښتل، چې په ۲۰۱۲ز کال کې د سوریې رسنۍ بندې کړې.
د الیزابیت دوره
د انګلستان په تاریخ کې د الیزابیت دوره د تیوډر په عصر کې د ملکې لومړۍ الیزابت (۱۵۵۸-۱۶۰۳) د واکمنۍ پرمهال ده. ډېری تاریخپوهان د انګلیس په تاریخ کې دا دوره د زرینې دورې په توګه انځوروي. د بریټانیا سمبول (د لویې بریټانیا یوه ښځینه شخصیت) د لومړي ځل لپاره په ۱۵۷۲ ز کال کې وکارول شو، او وروسته د رنسانس په توګه د الیزابیت دورې څرګندولو لپاره چې ملي ویاړ د کلاسیکو ایډیالونو، نړیوالې پراختیا او په هسپانیا کې د بحري بریا له لارې الهام ورکړ، کارول شوی دی.
د سوریې کلتور
رسنۍ
د ۱۹۷۰ لسیزې تر پایه، د سوریې د سینما په برخه کې خصوصي سکټور و، خو خصوصی پانګې اچونې په هغه مهال کې د ګټورو تلویزیوني سریالونو سوداګرۍ ته غوره والی ورکړ. سوریي سریالونه په بېلابېلو سبکونو کې (خو ټول میلوډراماټیک) په ټوله ختیځه عربي نړۍ کې ښه بازار لري.
د الیزابیت دوره
دا «زرینه دوره» د انګلیسي رینسانس د اوج استازیتوب کوي او د شعر، موسیقۍ او ادب د پرمختګ شاهده ده. دا دوره د خپل تیاتر له امله خورا مشهوره ده، ځکه چې ویلیم شکسپیر او ډیریو نورو داسې ډرامې رامنځته کړې چې د انګلستان د پخواني تیاتر سبک یې مات کړ. دا د پرمختګ دوره له هېواده بهر وه، په داسې حال کې چې په کور دننه، د پروټیسټانټ اصلاحات د خلکو لپاره په ځانګړې توګه وروسته له هغه چې د هسپانوي بحري ځواک له منځه یوړل شو، د منلو وړ و. همداشان د هغې دورې پای و کله چې انګلستان د سکاټلینډ سره د شاهي اتحاد نه دمخه یوه جلا پاچاهۍ وه.