cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ځانخبري مو له درانه خوبه راویښوي
وینو یو له هغو مواردو چې انسان ځان ورکوي او "پردی" د "ځان" پر ځاي نیسي، هغه مورد دی چې خاورینه تنه د ځان پوره واقعیت انگېري. که سوچ وکړو موږ بې له دې خاورینې تنې بل څه نه یو؛ نو باید پوه شو چې یو له بدترینو الیناسیونونو او د مسخ له بدترینو ډولونو پیدا شوی او تر دې روسته په هغې نړۍ کې ژوند کوو چې خپله پکې حاضر نه یوو او پردی مو په نړۍ کې ژوند کې خپل استازی کړی او همدا مو پر ځای کار کوي، ژوند کوي، او نړۍ چورلیزیږي؛ خو حق دا و چې خپله ددې نړۍ اوسېدونکي اوسو. او جوته ده کله چې یو څوک خپل ټول ځان د ځان پریوې برخې یعنې په خپلې تنې بدل کړي او پر خپل ځای یې کېنوي، په دې حال کې کومه نړۍ چې د دې چورلیز پربنسټ جوړېږي او ژوند چې پر همدې مبنا تر سره کېږي، بیخي به بل رنگ او بله بڼه خپله کړي. نومړی تر دې روسته په داسې نړۍ کې ژوند نه کوي چې یو اوچت او متعالي "خود" او "ځان" پکې حاضر وي. د مادي ښوونځيو ښوونې را زده کوي موږ بې له همدې خاورینې تنې بل څه نه یوو او باید ټولې ننگېرنې او اندېښمني مو د همدې خاورینې تنې د سوکالۍ په پار وي. دا هغه نړۍ ده چې مادي ښوونځي را ته سازوي. باید ټینگار وکړم، بیخي منع نه ده چې انسان د خاورینې تنې د سوکالۍ په لټه کې وي او په پار یې هڅه ونکړي.
موږ هډو د تنگلاسۍ، ناپوهۍ او ظلم بیه نه یو او نه وایو: تنه پرېږدئ چې کمیس و نه غواړي. موږ دغسې منطق نه خوښوو او نه یې تبلیغوو؛ خو ددې ترمنځ توپیر وي چې په داسې نړۍ کې ژوند کوو، چې پکې، بې له خاورینې تنې بل څیز نه موندلېږي او دا خاورینه تنه چورلیز شي او زموږ گرده نړۍ ترې راتاوه جوړه شي او تن داسې یو رکن شي چې نړۍ مو پرې ولاړه وي، یا په داسې نړۍ کې ژوند وکړو چې پکې یو بل "خود" او ځان هم موجود وي.
شاه ان باشد که از خود شه بود ـــ نه به لشکر ها و مخزن شه شود.
قرآن په دې باب ډېر تعابیر لري. د قرآن له نظره کوم کسان زیانمېږي؟ هغوی چې خدای یې هېر کړی دی. حشر ـــ ۱۹:(( وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ)) " او د هغو په څېر مه کېږئ جې خدای یې هېر کړ؛ نو خدای (هم) خپل ځانونه ترې هېر کړل، همدوی پوله ماتي او فاسقان دي. " فسق لکه څنگه چې ځینو مفسرینو لیکلي، ړومبی ځل قرآن و، چې په ځانگړې مانا یې ـــ چې اوس یې کارووـــ د عربو فرهنگ ته وردننه کړ. فسق په لغت کې له کجورې یې د زڼي را ایستو پر مانا ده. قرآن د هغو کسانو په هکله چې خدای هېروي او له لامله یې ځان هم هېروي، د فسق تعبیر کاروي، ته وا دا انسانان د خپل واقعي انسانیت له پوټکي دباندې راوځي او تر دې روسته ځانونه له نورو څېزونو سره عوضي نیسي؛ نو ځکه یې پردی پر ځای کېني. دا هم یو ډول الیناسیون دی. موږ د اسلامي منطق له مخې یوازې له خدای سره په تړاو هویت موو.
هغه موجود چې ځان پر خپلې هستۍ متکي، پر ځان بسیا او ختم شوی انگېري او عارفانه او آگاهانه انگېرنه ونلري چې په بل ټکي او بل موجود متکي دی او له شؤونو یې یو شان دی، په دې حال کې دې انسان ځان ورک کړی او له ځانه داسې انگېرنه لري چې له واقع سره اړخ نه لگوي. په داسې نړۍ کې ژوند کوي چې خپل ترې غایب او ناسوب دی؛ خو په عین حال کې په یو ډول پکې حاضر او سوب دی؛ یعنې په دروغو مني چې پکې حاضر دی؛ خو واقعا ترې وتلی دی.
له دې چار سره بې تړاو نه دی چې موږ نن په خپل پېر کې له رانغاړونکې ناروغۍ سره مخ یو، چې تر یوه بریده د صنعتي کېدو او د خلکو له متجدد کېدو سره جوخته وده او پراختیا مومي او پېژندل به یې د مخنیوي او درملنې لپاره سمه لا ور مخې ته کړي. دا ناروغۍ له ځانه تشېدل، خپلواکي نه درلودل، بې جرړې کېدل؛ په دې مانا چې انسانان ځانونه څوک نه بولي او په ځان کې څه ښه توب، ژورتیا، پېرزوینه او لطافت نه ویني چې له ځان سره ملگرتوب او ناسته پاسته وکړای شي او په همدې چار غافلونیکیو بوختیاوو ته پناه وروړي. دا چې زموږ په پېر کې انسانان دغسې بې زغمه شوي او د بې زغمېدو نښه یې همدا ده چې په لومړی درجه کې خپل ځانونه زغملای نشي او په دویمه درجه کې نور؛ نو په همدې پار خپله له خپلو (ځانونو) سره نه دي. د دوی په نړیو کې نور هر څيز شته؛ خو خپله په خپلو نړیو کې حضور او شتون نه لري.
تر موږ به موږ ته کوم ښه لیدونکی چار او خورا را نژدې موجود وي؟ هغه څیز مو ښه ایسي، ښکلی او ښه يې بولو، چې راسره سازگار او رانژدې وي. اوس په ډاگه شوه چې موږ خپله تر بل هر څیز ځان ته خورا ورنژدې او تر هر موجود له ځان سره په تړاو سازگار یو. له همدې مخې ځانونه باید تر بل هر ملگري ښه زغمونکي او تر بلې هرې ښکلا ښکلي ومومو؛ نو ولې موږ له خپلو ځانونو تښتوو؟ ولې یوه شېبه په خپل حضور کې کېناستای نشو، او له دې مو مطلب، یوازېتوب او تنهايي ده. سکوت دی، ولې یوه شېبه سکوت زغملای نشو او وحشت مو نیسي؟ ولې؟ ان که څو دقیقې فرصت ومومو چې یوازې کېنو؛ خو په یوه لا نه په یوه لار ــــ چې اوسني روزگار او تمدن نښتې ته را چمتو کړې ـــ تښتوو؟ یا رادیو ته غوږ ږدو، یا تلوېزیون ته گورو. یا کوم دوست او ملگري ته تېلفون کوو، یا کوم فیلم ننداره کوو، یا چکر وهو. په دې ټولو مواردو کې مو لټه له ځانه یو ډول تېښه ده له ځانونو نه سره نه کېنوو، دا ولې؟ دا ځکه په خپلو نړیو کې نه یوو او له خپلو ځانونو سره پردي یوو.
چرچرک
چرچرکان (په لاتين: Gryllidae) د مستقيم وزر لرونکو خوځندکو څخه یو غوښه خوړونکی ژوي دي چې د اېنسیفېرا تر طبقې لاندی راځي. نوموړي ژوي استوانه یی بدن، دایروي سر، درې جورې پښې، یوه جوره مرکب سترگې او دوه انتنونه لري. چرچرکان د نړی په بېلا بېلو سیمو کې په ځنگلونو کې ژوند کوي. د دی خوځندکې تر ټولو لوی ډولونه ۵ ساتیمتره اوږدوالی لري. تر اوسه پورې د چرچرکانو ۹۰۰ ډوله پېژندل شوي دي.
ځانخبري مو له درانه خوبه راویښوي
تو بـــــــه هر صورت که ایی بایستی ـــ که منم این، والله این تو نیستي یک زمان تنها بمانی تو ز خلق ـــ در غم و اندیشه مانی تا به حلق (مثنوي)
چرچرک
وېشنيزه:سيخ وزري خوځندکې وېشنيزه:خوځندکې
ځانخبري مو له درانه خوبه راویښوي
ته چې مدعي یې زه خپله یم دروغ وایې. ته خو د یوازېتوب زغم نلرې او که یو وخت له خلکو تش نس پاتې شې او څوک درسره ملگری او همغمږی نه وي، سر تر پایه په غوسه کې ډوبېږې او یوه شېبه په خپل حضور کې کېناستای نشې، ایا دا ته یې؟ دا هماغه ته یې چې مدعي یې، چې زه یم؟ که ته هماغه وې چې انگېرې ځان دې د ځان پر وړاندې خوندور څیز مونده او له خلوته نه غمجنېدې؛ بلکې خوشحالېدې. له ځان دې ملگرتوبه تېښته او خلکو او بوختیاوو ته دې ورځغاسته، بې له دې بل دلیل نه لري چې پردی دې په ځان کې راننه ایستی دی ته د ځان او نفس دښمن سره ملگری همخونی او په یوې کوټې کې يې. نه نفس مو، یعنې دروغجن خپل مو؟ یعنې پر بدیو امر کوونکی نفس مو سر تر پایه هستي رانغاړي او داسې نړۍ را ته جوړوي او داسې ژوند ته برنامه ریزي کوي چې زموږ واقعي نړۍ نه ده؟ یعنې هغه نړۍ نه ده چې موږ پکې شتون ولرو.
او ایا حاضر یاست په داسې نړۍ کې ژوند وکړئ چې بل څوک، پردی او دښمن مو پکې وي او پر ځای مو هوډ ونیسي او تاسې هم په پټو سترگو او د مريي په څېر راکاږي؟ دا د ادیانو له بنسټېزو ښوونو ځنې دي چې انسانانو ته خپل واقعي ځان ورورښيي او ورته ووایي چې څنگه په خپلې نړۍ کې حاضرېدای شو ا و د مولانا په تعبیر د بل پر ځمکه کور ودان نکړو. د اسلام د پېغمبر (ص) پیغام هم بې له دې بل څه نه و. اقبال لاهوري (رح) په وینا: ای ز خود پوشیده خود را بازیاب ـــ در مسلمانی حرام است این حجاب.
څه چې په مسلمانۍ کې واجب او لازم دي او څه چې ټول شرایع یې په پار راغلي او هغه حقیقت چې گرد حقیقي او رښتوني عارفان یې په لټه کې وو، همدا وو جې د انسان واقعي او رښتونی خپل ـــ چې کله نا کله پټېږي او ډول ډول پردې او دوړي پرې اچول کېږي ـــ صیقل او راڼه کړي، دوړې ترې پاکې او سینگار یې کړي او خپله وگړي ته یې وروښیي چې ژوند ورسره وکړي او خپلې نړۍ ته یې راننباسي. مولانای بلخي چې د بشري اندنې د تاریخ یو له نادرو ځان پېژاندو ځنې دی په مثنوي کې یو ښکلی داستان لري، چې د هغه مطلب څرگندوی دی چې دلته یې په لټه کې یو. وایي: یو مارگیر غره ته تللی و، چې مار ونیسي، له یوه مړمار سره مخ شو. البته مار مړ نه و، له ډېر سړښته یخ وهلی او بې حرکته و. مارگېر و انگېرله چې مړ دی. راپورته یې کړ او ښار ته راغی. په عراق کې یو ښار ته. غږ یې کړ یو مار مې راوړی او خلک یې نندارې ته راوبلل. مار یې د ښار پر یوه پله واچو، او ډېر خلک ترې راتاو شو، چې د اژدها په څېر مار وویني. خلکو ویل: مارگیری اژدها اورده است ـــ بوالعحب نادر شکاری کرده است (مثنوي)
رو رو لمر توېده او ښه تود شو. دومر تود شو چې د اژدها مړاوتیوب او یخ ځپنه لرې شوه، او خلک چې د اژدها په نندارې اخته او عافل وو، مار ناڅاپه برید وکړ او په لومړي قدم کې یې خپله مارگير او ورپسې یو شمېر نندارچیان ووژل. دا ساده افسانه په همدې ځای پای ته رسي. مولوي چې افسانه د اشعارو په ترڅ کې یاده کړې د داستان د یادولو په پیلامه کې یې په پایله اخستو پیل کړی، چې ډېره عبرتناکه پایله ده. او لومړی درس یې را دادی.
مارگیر از بهر حیراني خلق ـــ مارگیرد، اینست نادانـــــــــــــــــــی خلق! آدمی کوهی است چون مفتون شود؟ کوه اندر مار حیران چون شود؟ صد هزاران مار و که حیران اوست ـــ او چرا حیران شده است و مار دوست؟ (مثنوي)
هغه انسان چې باید طبیعت او نړۍ یې نندارې ته راشي، هغه انسان چې باید هر څه ورته هک اریان شي، خپله ورغلی او یو مار ته هک اریان شوی دی؟ هغه انسان چې خپله یو غر دی او بلکې سل گونه غر دی او ټول غرونه او ماران ورته هک اریان دي، اوس دومره سپک، حقیر او بې منځپانگې شوی چې یو مار ته هېښ پېښ شوی دی؟ ولې د ځان نندارچې کېږې نه؟ ولې دې ځان نظر نه کوې؟ ولې خپلې لیکنې نه لولې؟ دا ده د خلکو ناپوهي او ناداني، دا د خلکو ناآگاهي او ناځانخبري ده. دا د دوی د دنننیو هېښتیاوو او ښکلاوو له ناخبرۍ را ولاړه شوې ده. د تېرو بوختیا د مار لیدنه وه او په اوسني پیر کې د تلوېزیون، سینمايي فلمونو او ډول ډول بوختیاوو لیدنه. نو ځکه باید په دقت او ځیرنه څېړنه وکړو، چې ولې ځان ته هک اریان نه یو؛ خو د نورو ښکارندو هېښ یو. ایا تر انسانه به هېښنده ښکارنده وموندل شي؟ دا یو سبق دی چې ټولو عارفانو رد کړی دی؛
ای نسخه نامه الهی که تو یی ـــ ای آئینه جمال شـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــاهی که تو یی بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست ـــ از خود بطلب هر آنچه خواهی که تو یی علي (ک) وایي: اتزعم انک جرم صغیر ــــ و فیک انطوی العالم الاکبر
فوزيه گيلاني
فوزيه گيلاني د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
ځانخبري مو له درانه خوبه راویښوي
"انگېرې چې یوه ناڅېزه جوثه او تنه یې، حال دا ستره نړۍ درکې پرته ده." چېرې انگېرلای شو یو څوک دا ستره نړۍ پرېږدي او د کوچنیو هېوادونو لیدو ته ورشي؟ دا یوازې هله وي چې له دې سترې نړۍ ناخبره وي.
فوزيه گيلاني
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
ځانخبري مو له درانه خوبه راویښوي
مرغ کو ناخورده است آب زلال ــــ اندر آب شور دارد پروبال (مثنوي)
طبیعي ده کله چې درسته و نه وینې؛ نو دې ناڅېړو ته به ورمخ کړې. هغه بوختیا چې د ځان ورکاوي لاملېږي او ټوله فلسفه یې همدا وي چې انسان ښه ډېر له ځانه غافل کړي، یوازې هله دا حالت واقع کېږي چې څوک ځان حقیر او ناڅیزه وبولي یا ځان ونه ویني او د ځان زغمل شونې و نه ګڼي او له ځانه تېښته او دوی ته پناه ور وړي. دا انسان چې دومره له ځانه تش نس دی چې هر سپک او ناڅیز شي یې پر ځای کېناستای شي؛ نو دا د یو مسخ شوی انسان بېلگه ده.
دا یو انسان دی په هغه نړۍ کې چې خپله پکې حاضر نه دی. نور څېزونه د ده ونډه لوبوي. هر څه یې پر ځای کېناستای او له ځانه یې پردی کولای شي: یو مار، یو خوشې او بې مانا تلوېزیوني فیلم او .... یو لیکوال لیکلي، نه پوهېږم ولې ځينې وگړي ټینگار لري جې خلک ویده کړي، حال دا معقوله او ټولمنلې دا ده چې راویښ یې کړي. باید دا پوښتنه دلته وکړو. ولې ځینې دومره ټینگار لري چې ځانونه له ځانه غافل کړي؟ ولې؟ ولې یې ځانخبری اوسېدو ته نه پرېږدي؟ ځواب په ډاگه دی. دا ځکه په منځ کې "خودي" او ځان نه ویني. دا ځکه کله چې ځان ته رجوع کوي تش نس یې ویني. دا تشلاسي ده چې پرده پوشۍ ته اړتیا لري. ځان تش نس لیدل، د وگړي د خپلواکۍ لرې کولو لپاره غوره لاره چاره ده.
هډو باور مه کوئ چې د استقلال او خپلواکۍ مانا دا ده چې د چا دې په چا کار نه وي. کله چې دې ځان تش نس ولید، نور به ځان ته راوبولې او خپل څان ته به لار وړکړې. د یو هېواد خپلواکي یوازې دا نه ده، چې له بهره، د چا کار ورپورې نه وي؛ بلکې هر یو وگړی خپلواکی نه وي، په دې مانا چې "خود" او ځان ولري. آخر کله چې "خودي" په منځ کې نه وي، څوک خپلواکي غواړي؟ ایا خپله نه غواړو چې خپلواک اوسو؟ کوم یو خپل؟ د خپلواکۍ او د استقلال نشتون دا دی چې پردی مو پر ځای کېني او پردی مو واکمن وي او واک راباندې چلوي او دا کټ مټ هله میسرېږي چې "خود" او ځان له منځه ولاړ شي او "خودي" تری تم شي. او دا تشه کاسه که اوبه ډکه نه کړي، هوا به یې ډکه کړي.
په همدې پار که موږ له ځان سره او په خپل ځان کې ناست نه اوسو، بل به مو پر ځای کېني. په دې حال کې د خپلواکۍ څه دعوا؟ او د خپلواکۍ څه تمه؟ او څنگه د خپلواکۍ هیلمنېدای شو؟ په اوسني پېر کې روږدي یو، چې پر ځای مو بهرني لاملونه چارې ترسره کړي. ډېر ټینگار دی چې قوانین ټولې چارې وکړي. هیڅکله څوک نه وایي چې څنگه اوسم چې چارې سمسکې وي؛ بلکې وايي پلانی قانون نیمگړی دی او پلانی قانون باید داسې شي چې چارې سمې شي. دا ټول په دې پار دي چې وگړي ځان ته په کومې ونډې او شان گروهن نه وي. ټول څېزونه له یوه بهرني لامله تمه لري. دا د دې نښه ده چې انسانانو ځانونه د یوه درانه، حاضر او واقعي خود او ځان په توگه هېر کړي او تل څوبمن دي چې پر خپل ځای نور عوامل کېنوي. ایا کله مو سوچ کړی چې انسانان نن ډېر لږ کړښت هم زغملای نشي؟ لکه د خوړو پر میز ،چې ناروغ د طبیب په اړه ډېر مقاومت ښیي ناروغ چمتو دی هر ډول درمل وخوري؛ خو حاضر نه دی چې لږ شان ته امساک او څه خورې پرهېز وکړي. ولې؟ دا ځکه امساک کټ مټ په هغه ځای پورې اړوندېږي چې د "خود" پښه را منځ ته کېږي او همدلته انسان باید خپله مهارت وښیي او دا کټ مټ هغه څه دي چې عموما ترې تښتي او ډېر کسان څوبمن دي چې بهرني څیزونه یې کارمندان وي. په دې حال کې له دوی څه تمه درلودای شو چې خپلواک وي. او څنگه له ټولگې یې یوه خپلواکه ټولنه جوړه کړای شو؟ داسې انسانان چې شتون او بودن یې خپل "خود" (او ځان) ته د پردیو عین بلنه ده.
نن رادیو تلویزیون په ټولنه کې حساسترین رسالت لري باید د خلکو د راویښوولو، د نادودو د سمولو او فرهنگي ویښتیا په باب رغنده برنامې ولري. او هغه دسیسي شنډې کړي چې پردي یې زموږ پردي کولو ته جوړوي. ددې غونډال ونډه دا ده چې خلکو ته ورزده کړي چې یوازې نندارچیان نه وي، منفعل نه وي، بهر ځپلي نه وي، خپلې دنننی نړۍ ته سوچ وکړي. مطلب مو دا نه دي چې صوفیانه سوچونه وکړي؛ بلکې له دنننۍ نړۍ مطلب مو یعنې په خود کېدل؛ یعنې ددې پېژندل چې موږ یو، لوبغاړي یو، او یو کاره یو او یوازې څو پرانستي ورونه نه یو چې یوازې واردات ولرو، صادرات هم لرو. موږ نندارچیان نه یو، بلکې لوبغاړي یو او په دې لوبه کې شتون لرو او په دې حضور ښیو چې شتون لرو او یو او له ځانه په پرده او پوښ کې نه یو. په کومې نړۍ کې چې ژوند کوو ونډه لرو او ځان مو په کې په بل څیز بدل کړی نه دی. ځان ته هېښ یو، د ځان نندارچیان یو، خپلې ښکلاوې حس او مومو. پر خپل نزد حاضر یو او په خپل حضور کې کېناستای او ځان زغملای شو. موږ خپلواک زڼي یو، موږ د چاپېریال غبرگون نه یو، موږ هغه عنصر یو چې چاپېریال را دبره کوو. نو ځکه وایو هغه انسان چې خپله په خپله نړۍ کې حاضر وي او ژوند کوي له هغه انسان سره توپیر لري چې پردي یې پر ځای ژوند وکړي او دا یې په منځ کې غایب او ناسوب وي.
متاسفانه زموږ په زمانې کې یوازې لوبې او بوختیاوې نه دي چې له موږه د موږ اخستنې ونډه لري؛ بلکې داسې فلسفې هم شته چې "زموږ" پر ځای "خود" یانې را ته ټاکي او راښیي. دا فلسفې چې را ته وایي؛ "خود" دې هغه خېل او نژاد دی، چې ته ترې یې او ورپورې اړوند یې، هغه تاریخ دی چې ورپورې تړاو لري او یا واقعي خود دې هغه ملت دی چې ورپورې اړوند یې. گرد سره کار یې دا وی چې یو خود دروښیي چې هر وخت ورپورې اړوند وې؛ نو خپل واقعي ځان به دې موندلی وي او که نه وې له ځانه به شلېدلې او لرې شوي یې. دا فلسفې زموږ په پېر کې ډېرې سترې مسخوونکې ونډې لري او راښیي چې د ځان پېژندنې مساله له یوې نږه فلسفي کچې وځي او د سیاسي پایلو تر پړاوه را ټیټېږي."
په راروسته ویینو کې د هغې نړۍ ځانگړې تشریح کوو چې خدای پکې مرکز وي هماغه نړۍ چې اسلام راښوولې، هماغه نړۍ چې پکې مرو او پکې ژوند کوو او پکې عبادت او قرباني کوو، او دا له بلې نړۍ سره یې پرتله کوو جې بل چورلیز لري. (انشا الله)
ځوانانو! د نورو هېوادونو له تجربو گټنه یوه آریز دنده ده. باید دا اصلي ننگېرنه ولرو چې څنگه د نړیوالو دوستانو له مرستې په ملي او دیني روحیه د هېواد د بیارغاونې په بهیر کې وکاروو. د هېواد رغاونې او د نظام ثبات ته پانگونه وکړو، نه دا چې څه ترې راوڅنډو او جېبونو ډک کړو. یوازې همدا تاسې یاست چې راتلونکی کهول به مو په اړه قضاوت وکړي او راځئ چې دې نېک قضاوت ته ځانونه چمتو کړو.
چوپسټېک
چينايان په لرگيو ډوډۍ خوري چې په انگليسي ژبه چوپستيک او په چيني ژبه کوای ځه وايي. د کوای ځه په باب د چين په شمال ختيځ کې يوه کيسه ده چې وايي دوه زره کاله مخکې د چين د شيا امپراطورې دورۍ بنسټ ايښودونکي چې يو نومېده ، د سيلاب مخنيوي په بهير کې درې واره له خپل کور څخه تېر شو، خو کور ته نه ننووت او په بهر کې يې ډوډۍ پخه کړله. کله چې په ديگ کې غوښې پخې شوې او اوبه يې هم ډېرې گرمې وې ، نو غوښې يې په لرگيو خولو ته وړې چې دا د کوای ځه لومړی شکل و. د بشر تاريخ د تکامل تاريخ دی. په لومړۍ ټولنه کې انسانانو په لاسونو ډوډۍ خوړله ، خو د گرمې ښوروا د څښلو او خوړلو لپاره لاسونه مناسب نه وو ، نو د زمانې په تېريدو سره د خوړلو وسايل مثلا کاشوغه ، کاشوغ پنجه او کوای ځه اختراع شويدي.
اوس د چين د لو شون ښار په موزيم کې د لرگيو په هکله يوازنې نندارې تالار جوړ شوی چې پکې د نوې ډبرې په زمانه کې د ژويو د هډوکيو څخه جوړ شوي لرگي په چون چيو زمانه کې د برېښنايي لرگي او اوسمهال عصري لرگي ليدل کېږی. له زرو بېلا بېلو لرگيو څخه د چين د لرگيو د پرمختگ تاريخ څرگندېږی. د مالوماتو له مخې، داسی لرگي په لو شون ښار کې د عامه وگړيو ليو باو گوه او د ده پلار لخوا ور کول شوي. د تېرې پيړۍ په نهمه لسيزه کې ليو باو گوه چې د لرگيو په کاروبار بوخت و، له بهرنيو سره د اړيکو او تبادلې په ترڅ کې يې د لرگيو تاريخي ارزښت پېژندلی. له هغه وخت څخه ليو باو گوه له خپل پلار سره د هېواد په گوټ گوټ کې لرگي راغونډ کړی. په ١٩٩٦ کال کې ليو باو گوه د خپلې فابريکې په ديوال کې د لرگيو يو نندارتون جوړ کړ. خو ور پسې هغه احساس کړل چې د دې نندارتون کتونکي ډېر کم و. نو په ٢٠٠٠ کال کې ليو باو گوه راغونډ شوي لرگي لو شون موزيم ته ور کړل چې له دې څخه د دوی تاريخي ارزښت تر ډېرې پورې ښودل او څرگندېږی.
په دغو زرو لرگيو کې تر ټولو اوږد لرگي د سوې امپراطورۍ په دوره کې توليد شوې چې اوږدوالی يې دری دېرش اعشاريه يو سنتی مترو ته رسيږی. دغه لرگی د جه جيانگ ولايت په يو ولسوالی کې له خاورو څخه راايستل شوې. په دغو لرگيو کې تر ټولو قيمتی لرگې د پيل له عاښ څخه جوړ شوې لرگي دي او تر ټولو لرغوني لرگي د چون چيو په زمانه کې توليد شوې لرگي چې اوږدوالی يې لس گونه سنتی متره دی او د کارپوهانو تر قضاوتېدو وروسته پخلی شوي چې دا د هېواد لومړی درجه لرغوني اثر دی.
وېشنيزه:چیني پنځونې
دښتي ملخ
دښتي ملخ (په لاتين: Schistocerca gregaria ) د ملخانو څخه دي چې په افريقا او آسیا کې ژوند کوي.
وېشنيزه:ملخان
هادي جمشيدي
هادي جمشيدي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
نذير احمد
نذير احمد د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
شیري
شیري (په انګلیسي: Measles) یو ساری ناروغی ده چې په پسرلي کې پیدا کیږي او ډیره شدیده ناروغي ده، په عمومي ډول په کوچنیانو کې څرګندیږي.
دا ناروغی په پر نفوسه ځایونو لکه مکتبونو، سینماګانو او نورو ځایونو کې د یوه شخص څخه بل شخص ته خپریږي.
ددې ناروغۍ اعراض عبارت دې له ټوخي، شدیده تبه، د سترګو دید نه لرل د روښنایي خواته او په ټول بدن کې د کوچنیو دانو پیدا کیدل دي.
داهم وګورئ
کڅوک
جامعه اسلامیه (علامه ټاون)
جامعه اسلاميه (علامه ټاون) یو ستر اسلامي پوهنتون دی چي د پاکستان بلوچستان ایالت په لوېديځ کي موقعیت لري او د دیني دعوت او محمدي امت د چوپړ لپاره په ایشیا براعظم (لویه وچه) کي تر ټولو غټه څانګه (اداره) ده.
دا پوهنتون په چمن chaman ښارګوټي کي شتون لري کوم چي د پاکستان او افغانستان په مینځ کي یو وېشنیزه (باډري) علاقه ده.
د تاسیس نېټه
دا پوهنتون په ۱۹۹۷ عیسوي کال د الحاج علامه عبد الغني (شهید) رحمه الله تعالی پر لاس تاسیس شو، یاني : بنسټ یې په همدا یاد کال کي کښېښودل شو.
په منځني ختیځ کې بشري حقونه
په منځني ختیځ کې بشري حقونه له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو د حقوقي او سیاسي پراختیا او په منځني ختیځ کې د هغوی د پلي کېدو له لارې مطرح شوي. د ملګرو ملتونو د عرب بشري پرمختیا د ۲۰۰۴م کال راپور (AHDR) د ادعا له مخې، که څه هم عربي - اسلامي دودونه د بشري هوساینې د مفکورو لپاره ځانګړی اهمیت لري، خو تاریخ ثابته کړې چې "دغه دودونه په ټولنه کې په داسې اندازه دود نه وو چې د یوه سیاسي تړون پربنسټ یو کلتور وروزي او وپالي، او د نظرونو د اختلاف مشروعیت، خبرو اترو او د واک لېږد ته اجازه ورکړي." په دې سیمه کې د ډیموکراسۍ د اعتبار او بشري حقونو مسئلې هغه اصلي ننګونې دي چې د منځني ختیځ ټولنه اوسمهال ورسره مخ ده.
جامعه اسلامیه (علامه ټاون)
د تاسیس نېټه
او د لومړي ځل لپاره علامه صاحب په دې پوهنتون کي په ۲۰۰۰ عیسوي کي چي له ۱۴۲۱ هجري سره سمون خوري د دوره حدیث (لویه دوره) سبقان پيل کړله چي ورځ د چهارشنبې وه، بیا یې تر دې مبارکي افتتاح (پرانیستني) وروسته نور پاته علوم او فنون پکي پيل کړله.
څانګې او ټولګې
په دې جامعه اسلامیه پوهنتون کي څو څانګې او یو معهد شتون لري او هغه لکه :
سرچینې
وېشنيزه:وفاق المدارس العربية وېشنيزه:اسلامي ښوونځي وېشنيزه:د ۱۹۹۷ تاسیسات وېشنيزه:نړیواله ښوونځۍ وېشنيزه:د پاکستان ښوونځۍ
په منځني ختیځ کې بشري حقونه
نړیوال مکلفیتونه
په ۱۹۴۸م کال کې مصر، ایران او پاکستان د بشري حقونو نړیواله اعلامیه (UDHR) لاسلیک کړه. خو سعودي عربستان "د غیرلوېدیځو هېوادونو کلتوري او مذهبي شرایطو په پام کې نه نیولو له استدلال" سره دا اعلامیه نه ده لاسلیک کړې.
په اسلام کې د بشري حقونو په اړه د قاهرې اعلامیه (CDHRI)، د ۱۹۹۰م کال په اګست کې د اسلامي همکارۍ سازمان (OIC) د ۴۵ غړو دولتونو له خوا تصویب شوه. دا اعلامیه ډېری هغه حقونه له پامه غورځوي چې د بشري حقونو نړیوالې اعلامیې (UDHR) تضمین کړي او پر ځای یې غړو دولتونو ته اجازه ورکوي چې د بشري حقونو د یوې داسې ټولګې درناوی وکړي چې شرعي قوانینو خوندي کړي دي. د بېلګې په توګه، د بشري حقونو د نړیوالې اعلامیې (UDHR) ۱۸مه ماده وایي چې هر څوک "د دیني او مذهبي آزادۍ حق لري، د خپل مذهب د بدلولو آزادي لري او په تدریس، عمل، عبادت او مراعاتولو کې د خپل دین د څرګندولو آزادي لري". د قاهرې د اعلامیې (CDHRI) ۱۰مه ماده بیا وایي چې "بل دین یا الحاد ته د اړولو لپاره پر انسان باندې د هر ډول اجبار کارول یا د هغه له بې وزلۍ یا ناپوهۍ څخه ناوړه ګټه پورته کول منع دي."
د عربي ټولنې د بشري حقونو کمېټه په ۲۰۰۹م کال کې د بشري حقونو د عربي منشور پر پیروۍ د څارنې لپاره جوړه شوه چې د ۲۰۱۷م کال په مارچ میاشت کې نافذ شو. د ۲۰۰۹م کال له اکتوبر راهیسې ۱۰ عربي هېوادونو د بشري حقونو په اړه عرب منشور تصویب کړی. دغه ۱۰ هېوادونه الجزایر، بحرین، اردن، لېبیا، فلسطین، قطر، سعودي عربستان، سوریه، متحده عربي امارات او یمن وو. د ۲۰۱۲م کال تر فبروري میاشتې پورې، څلورو نورو هېوادونو هم عرب منشور تصویب کړ. دغه هېوادونه عراق، کویت، لبنان، سوډان او یمن وو. منشور یو داسې بهیر رامنځته کوي چې له لارې یې دغه کمېټه د دولتونو راپورونه ترلاسه کوي او ګوري یې او د لازمو سپارښتنو وړاندیز کوي. دغه منشور د شکایتونو کوم مېکانېزم نه دی وړاندیز کړی.
دغې کمېټې درې غونډې لرلې دي چې "د خپل کار د تنظیم پر کړنلارو" یې پکې تمرکز درلود.
د اعدام سزا
په منځني ختیځ کې د اعدام سزا له منځه وړل ستونزمن ثابت شوي ځکه د ډېری هېوادونو حقوقي نظامونه د مذهب پر بنسټ ولاړ دي، چې "یوازې د قانون پر بنسټ ولاړو نظامونو په پرتله یې بدلون سخت دی". د منځني ختیځ په ډېرو هېوادونو کې، حقوقي نظام تر ډېره پر شریعت ولاړ دی. که څه هم، د اسراییلو حقوقي نظام بېلابېلې سرچینې لري. د شریعت له خوا په ټاکل شوي جزايي قانون کې زياتره جرمونه چې د حدودو په نوم ډلبندي شوي، سزا یې مرګ ده او د اسلامي ټولنې لپاره خطرناک ګڼل کېږي. د دغو جرمونو سزاګانې په قرآن او حدیث کې ټاکل شوې دي. په دغو جرمونو کې زنا، ارتداد، وسله والې غلاوې یا قطاع الطریقي او نافرماني شاملېږي. په ۲۰۱۲م کال کې، ایران په ورځ کې له دوو اعدامونو سره د سیمې په کچه خپل مخکښ ځای ثابت کړ او ایران له خپلو نړیوالو مکلفیتونو سره سره د کم عمره بندیانو اعدامولو ته دوام ورکوي. په ۲۰۱۵م کال کې د بښنې نړیوال سازمان له خوا ترسره شوو څېړنو له مخې، لږترلږه ۱۱۹۶ اعدامونه د منځني ختیځ په اتو هېوادونو کې ترسره شوي وو – "چې په ۲۰۱۴م کال کې په اتو هېوادونو کې له ثبت شوو ۹۴۵ اعدامونو څخه د ۲۶ سلنه زیاتوالي ښودنه کوي". "ایران په یوازې سر په سیمه کې د ټولو ثبت شوو اعدامونو ۸۲ سلنه برخه جوړوله او سعودي عربستان لږترلږه ۱۵۸ کسان اعدام کړي وو – چې په ۲۰۱۴م کال کې له ثبت شوو اعدامونو د ۷۶ سلنه زیاتوالي او له ۱۹۹۵م کال راهیسې په سعودي عربستان کې د اعدامونو تر ټولو لوړې شمېرې ښودنه کوي."
مذهبي آزادۍ
په مصر کې د ۲۰۱۱م کال د مارچ د اساسي قانون اعلامیه او د ۲۰۱۱م کال د ډسمبر پر ۲۲مه تصویب شوی نوی اساسي قانون تر یوه بریده د مذهبي آزادیو زمینه برابروي، خو د اساسي قانون ځینې مادې، قوانین او د حکومت تګلارې او کړنې بیا هم دا آزادۍ محدودوي.
د کویټ اساسي قانون د مذهبي آزادۍ اجازه ورکوي خو بیا تر ډېره په عمل کې نه پلي کېږي. حکومت عموما د نورو قوانینو او پالیسیو پربنسټ پر رامنځته شوو مذهبي آزادیو محدودیتونه پلي کوي. شريعت (اسلامي قانون) د قانون جوړونې اصلي سرچينه ده او اسلام د دولت دين دی. د عراق او لبنان حکومتونه بیا عموما د مذهبي ازادۍ درناوی کوي او په اساسي قانون او نورو بېلابېلو قوانینو کې خوندي دي. په لبنان کې "اساسي قانون د ټولو وګړو لپاره له توپيرپالنې یا تبعیض او غوره والي پرته د حقونو او وظایفو مساوات بیانوي خو د لویو مذهبي ډلو ترمنځ د ځواک یو انډول هم ټاکي." په عراق کې اسلام رسمي دین ګڼل کېږي. اساسي قانون لارښوونه کوي چې اسلام باید د قانون جوړونې اصلي سرچینه وګڼل شي، او هم وایي ​​چې هېڅ داسې قانون نه شي پلی کېدای چې د "اسلام له بنسټیزو احکامو" سره په ټکر کې وي.
د بیان آزادي
د بیان آزادي په منځني ختیځ کې له کلونو راهیسې د ځپلو/آنلاین منځپانګو لرې کولو، د مخالفینو، فعالینو، یا د حکومت د منتقدو ژورنالستانو جاسوسي، او خپل‌سرو نیونو له لارې په پراخه کچه سانسور شوې. د ۲۰۲۱م کال په جنوري کې د ډېرو حکومتونو په منځ کې د منځني ختیځ د هېوادونو له حکومتونو څخه په سیمه کې د بیان د آزادۍ او مدني فعالیت د مخنیوي لپاره د عامې روغتیا ساتنې له لارښودونو څخه د ناوړه ګټې اخیستنې له کبله غوښتنې وشوې. په دغو هېوادونو کې مصر، بحرین، کویټ، ایران، سعودي عربستان، مراکش، متحده عربي امارات او تونس شامل وو.
د بشري حقونو سیمه‌ییز نوښتونه
ډېری سیمه‌ییز پروګرامونه او نوښتونه اوسمهال د بشري حقونو ملاتړ کوي، چې لاندې نوښتونه پکې د یادولو وړ دي:
د ښځو او نجونو لپاره ځانگړې ورځې
د ښځو پر نړيوالې ورځې سر بېره، د نړۍ په گوټ گوټ کې يو شمېر نور جشنونه هم په ځانگړی توگه د ښځو لپاره ټاکل شول.
د ميندو ورځ
د ميلادی کال د هره می دوهمه يک شنبه د امريکا، کاناډا او يو شمېر اورپايي هېوادونو د ميندو ورځ ده. عمده موخه يې د ميندو درناوی کول دي. اوس په چين کې دغه ورځ گام په گام د خلکو پاملرنه راجلبوي، زياتره کسان په دې ورځ خپل مورگانو ته مبارکي وايي او سوغاتونه ورته وړاندې کوي.
د ښځو د واک ورځ
د سويس په يو شمېر ځايونو کې د هر کال د جنورۍ څلورمه نېټه د ښځو د واک ورځ ده. د دغه څلور ورځني اختر په موده کې په کورنيو کې ټولې چارې بايد د ښځو د پريکړو سره سم تر سره کېږي. نارينه د پريکړې واک نه لري.
د ښځينه وو ښاروالانې ورځ
په هاسپاڼيا کې د ښځينهوو ښاروالانې اختر د هر کال په فبرورۍ کې نمانځل کېږي. په دغه ورځ ښځې به د ښاري چارو اداره او حکمونه ورکوي. که نارينه د دغو حکمونو مراعات ونه کړي، هغه به د عامو وگړيو لخواوغندل شي.
د نجونو اختر
د مارچ درېيمه نېټه په جاپان کې د نجونو اختر دی. د جاپانيانو په اند، پسرلی د شفتالو گلانو د غوړېدو موده ده، دغه گلان د نجونو په شان دي. نو د شفتالو گل اختر په توگه دغه ورځ هم يادېږي.
داستراحت ورځ
په يونان کې د دسمبر يو دېرشمه نېټه د کورنيو ښځو د استراحت ورځ ده. په دې ورځ کې مېرمنې په کورونو کې هيڅ کارونه نه کوي او ټول کورنۍ کارونه د خاوند پر غاړه وي.
وېشنيزه:ځانگړې ورځې
منشي سلجوقي
منشي سلجوقي د افغانستان د ولسي جرگې غړی دی.
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
د وينا ازادي
د وينا ازادي [څنگه، څومره او ولې؟] (انسان ته ځکه دوه غوږونه او يوه خوله ورکړل شوې، چې دوې خبرې واوري، يوه وکړي). سريزه: انسان ځکه تر نورو ژونديسارو ممتاز دى، چې د خپلو عقايدو د څرگندولو لپاره بېلابېلې وسيلې کارولاى شي. دا د انسان يو روا حق دى چې خپله عقيده، نظر او رايه په ازادانه ډول څرگنده کړي، د خپل ايډيال او ارمان د ترلاسه کولو لپاره روا مبارزه وکړي. د وينا ازادي بايد په دې مانا ونه گڼو، چې يوازې دې يو انسان خپله عقيده، رايه او نظر څرگند کړي، بلکې انسان دا حق هم لري چې په همدې کچه له نورو خلکو څخه هم معلومات ترلاسه کړي. د يوې انساني ټولنې د جوړېدو لپاره دا يو ډېر ضروري رکن هم دى، ځکه چې خلک د وينا او چوپتيا په حالتونو کې مسوولين دي، که چېرې وينا وکړي، ښايي د ښې هغې له کبله ځان او نورو ته گټه ورسوي، خو که چېرې د جبر په وړاندې غلي کښېني، بيا هم يو وجداني مسووليت ورته راجع کېږي. خو انسان هغه وخت چوپتيا غوره کولاى شي، چې وينا يې زيان رسوونکې تمامه شي، گنې هېڅوک هم حق نه لري چې يو انسان په زوره د ځينو اطلاعاتو افشا کولو ته اړ باسي. کله چې په ناقانوني ډول د يو کس د وينا مخه نيول کېږي او بنديز ورباندې لگول کېږي، په حقيقت کې يوازې د هغه شخص پر حق تېرى نه دى شوى، بلکې د هغو اشخاصو پر حق هم تېرى شوى، چې دا معلومات ترلاسه کوي. حکومتونه دا مسووليت لري چې د وينا ازادۍ ته وده ورکړي، گني په زيان به يې تمام شي، ځکه چې په دې برخه کې دوى هم ځانگړى مسووليت لري. ’په نړۍ کې حکومتونه څلور ډوله دي:
١. ډيموکرات او ليبرال حکومتونه چې خلک په دې ډول حکومت کې په رښتينې مانا گډون لري، مشران حکومت په خپله ټاکي او ډيموکراسي په کې پلې ده. هلته د وينا او مذهب خپلواکي شته، په دې شرط چې انارشۍ ته لار خلاصه نه کړي. ښه بېلگه يې امريکا ده. په ډيموکراتو ټولنو کې دا يو اصل دى چې حکومت يو ځواکمن ارگان دى، دېته اړتيا نه لري چې د خپلو پاليسيو د غښتلتيا لپاره ورځپاڼې، جريدې او مجلې په کار وگماري.
٣. درېيم ډول يې هغه دي، چې ډيموکرات دي، خو ليبرال نه دي، له نوم څخه يې څرگندېږي، چې د حکومت مهم اشخاص د خلکو له خوا ټاکل کېږي، خو د وينا، مذهب او مسلک خپلواکي په کې نه شته، ښه بېلگه يې په چين کې د مائو، په کيوبا کې د کاسټرو او په خپله د شوروي حکومتونه دي.
٤. څلورم ډول يې هغه حکومتونه دي، چې نه ډيموکرات دي نه ليبرال، نه د حکومت مشران د خلکو له خوا ټاکل کېږي، نه هم په کې د عقيدې او وينا ازادي شته، بېلگې يې د درېيمې نړۍ په جغرافيه کې موندلاى شو، لکه افغانستان او عراق (د امريکا تر بريد مخکې) دغه راز عربستان او نور‘.
د وينا ازادي:
د افغانستان د ټوليزو رسنيو (مطبوعاتو) قانون هم حکم کوي:
’(١) هر كس د فكر او بيان د آزادۍ حق لري. د دولتي مسوولينو له خوا له مداخلې او محدوديت پرته، د معلوماتو او نظريو غوښتل، ترلاسه كول او انتقال په دې حق كې شامل دي او د بيان او د معلوماتو د خپرولو، وېش او تر لاسه كولو د وسايلو آزادي هم په خپله لمن كې رانغاړي.
د بشر د حقونو UOHR د نړيوالې اعلاميې په نولسمه ماده او د ملگرو ملتونو د سازمان په يوه پرېکړه کې د وينا د ازادۍ په باب ډېر څه راغلي دي. ’هرڅوک د خپلې عقيدې او نظر د څرگندولو حق لري....‘ که سړى دې موضوع ته له يوه اړخ څخه وگوري، نو دا به ورته څرگنده شي، چې د وينا د ازادۍ په برخه کې کارنده ادارې هېڅ هم نه دي کړي، ځکه چې ازادي خو هسې هم د انسان فطري حق دى، چې هېڅوک يې ورڅخه نه شي اخيستلاى، دا که څوک په يوه ټولنه کې کله- کله د وينا، عقيدې او نظر څرگندونې واک يا چانس نه لري دا خو د شرايطو ستونزه ده، کله چې شرايط سم شي دا حقونه هم په خپله اعاده کېږي، يا يې د اعادې لپاره زمينه او شرايط برابرېږي، دغه راز که د ښځو د حقونو موضوع وڅېړو، په دې وروستيو کلونو کې په دې برخه کې خپرېدونکو خبرونو، تحليلونو او ليکنو له موږ څخه لار ورکه کړې ده، خو په عمل کې هېڅ هم نه دي شوي، البته په دې خبره دې څوک خوا نه بدوي، ځکه چې د کابل يو څو مېرمنو ته کار ورکول، يو څو لوستو مېرمنو ته په دفترونو کې کار پيدا کېدل خو دا مانا نه ورکوي، چې افغانستان گل او گلزار شو، يا هم افغانو مېرمنو ته هرڅه ورسېدل!. بلکې موږ اوس هم په خپل هېواد کې وينو چې د وينا د ازادۍ په وړاندې لا د ټوپک او ټوپکواکۍ گواښ عملاً موجود دى، چې دا ننگونه لا هم د خلکو پر خولو باندې د چوپتيا مهر لگوي. د بشر د حقونو نړيواله اعلاميه پر هېوادونو اجباري نه ده، خو دا اعلاميه چې په ١٩٤٨م کال تصويب شوې، په خپله نولسمه ماده کې پر دغې خپلواکۍ ټينگار کوي، خو د کتابونو او په عمومي ډول د کاغذ پر مخ خبرې د انسانانو له عملي ژوند سره ډېر توپير لري. شرايط هم هر وخت يو ډول نه وي، په ځينو هېوادونو کې سړى کولاى شي چې ځينې نوې پديدې په ډېر سرعت سره پلې کړي، خو په ځينو ټولنو کې بيا دا کار ډېر وخت ته اړتيا پيدا کوي. افغانستان د ١٩٨٣م کال د جنورۍ پر څلورمه نېټه د مدني او سياسي حقونو نړيوال تړون يا ICCPR تصويب کړى او د دې تړون نولسمه ماده چې د وينا له ازادۍ سره يې موضوع ډېره نژدې ده تضمينوي.
’١. هرڅوک به د عقيدې ازادي لري.
د امریکا په متحده ایالاتو کې د مېرمنو د رایې ورکولو حق
مېرمنو د امریکا په متحده ایالاتو کې د رایو ورکولو  حق د نیمې پېړۍ څخه اوږدې دورې په تېرولو ترلاسه کړ، په لومړي پړاو کې په یو شمېر ایالاتونو او ځینو سیمو کې، کله هم په محدود ډول خو په ۱۹۲۰ کال کې یې په ملي ډول ورته لاسرسی وموند.
رایو ورکولو ته د مېرمنو د لاسرسي اړوند هڅې په ۱۸۴۰مه لسیزه کې د مېرمنو د حقونو د پراخ خوځښت له خوا پیل شوې. په ۱۸۴۸ کال کې د مېرمنو د حقونو لومړی کنوانسیون چې د سینچا فالس کنوانسیون Seneca Falls Convention په نوم یادېده سره له دې چې ددغه کنوانسیون د یو شمېر مدیریت کوونکو له مخالفت سره چې په نظر یې ددوی نظریه ډېره افراطي او سخت دریځه وه، بیا هم د مېرمنو له خوا د رایو ورکولو د حق په برخه کې پرېکړه لیک صادر کړ. ورته مهال په ۱۸۵۰ کال کې د مېرمنو د حقونو د ملي کنوانسیون د دریځ او غوښتنو تر ټولو مهمه برخه د رایې ورکولو حق وو.
په ۱۸۶۹ کال کې د رایو ورکولو د حق لومړنی ملي سازمان هغه مهال جوړ شو چې په خوا کې یې دوه رقیب سازمانونه هم جوړ شوي وو، چې د یوه مشري  سوزان بی آنتوني Susan B. Anthony او الیزابت کادی ستانتون Elizabeth Cady Stanton  او د بل مشري یې لوسي سټون Lucy Stone او فرانسیس الن واتکینز هارپر Frances Ellen Watkins Harper پر غاړه لرله. له کلونو رقابت وروسته دغه دواړه سازمانونو په ۱۸۹۰ کال کې سره یوځای او د امریکايي مېرمنو د رایې ورکولو د حق غوښتنې د اتحادیې National American Woman Suffrage Association (NAWSA) په نامه د انتوني تر رهبرۍ لاندې اتحادیه جوړه کړه.
د رایې ورکولو لومړني فعالیتونه
لیدیا تافت(۱۷۱۲- ۱۷۷۸)، مالداره کونډه ښځه ،کومه چې اجازه یې ترلاسه کړه په کال ۱۷۵۶ کې د ماساچوستس د آکسبریج په ښاري غونډه کې رایه ورکړي. د استعمار په دغه دوران کې د بل هېڅ یوې ښځې رایه نه ده ثبت شوې.
د نیوجرسي اساسي قانون په ۱۷۷۶ کال کې ټولو هغو بالغ اوسېدونکو ته د رایو ورکولو حق ورکړ، کوم چې یوه ټاکل شوې کچه ملکیت به یې په واک کې درلود. په ۱۷۹۰ او ۱۷۹۷ کلونو کې د تصویب شوو قوانینو له مخې رایې ورکونکي د (هغه او هغې) په ضمیر یادېدل یعنې ښځو کولای شول په منظمه توګه رایه ورکړي. خو له دې سره په ۱۸۰۷ کال کې هغه قانون تصویب شو چې له مخې یې ښځو نشو کولای د ایالت په کچه رایه ورکړي.
کنتاکی بیا د امریکا له داخلي جګړې مخکې په ایالتي کچه د ښځو د رایې ورکولو د حق لرلو لومړنی قانون تصویب کړ(هغه مهال چې نیوجرسي په ۱۸۰۷ کال کې د ښځو د رایو ورکولو حق لغو کړ). په ۱۸۳۸ کال کې هرې ښځې، کونډې ښځې یا هغې ښځې چې له قانوني پلوه یې د کور مشري پر غاړه لرله او له ۲۱ کلونو پورته هغه ښځو چې خپل ملکیت یې درلود او د تکس ورکولو نوي سیستم ته برابر وو رایه ورکولی شوه. دا په داسې حال کې وو چې د رایو ورکولو دغه حق یوازې سپین پوستو ښځو ته نه وو ځانګړی شوی.
د ملي شورا لپاره لومړنۍ نومانده ښځه
دې ته په پام چې ښځو نشو کولای رایه ورکړي د ملي شورا د څوکۍ لپاره د یوې ښځینه کاندی کېدل ډېر جالبه کار وو، الیزابت کادی ستانون لومړنۍ ښځه وه چې په ۱۸۶۶ کال کې یې ځان د امریکا کانګرس ته کاندید کړ. په ۱۸۷۲ کال کې ویکتوریا وودهل سیاسي ګوند جوړ کړ او ځان یې د امریکا د جمهوري ریاست ټاکنو ته کاندید کړ په داسې حال کې چې هغه په شرایطو برابره نه وه ځکه لا ۳۵ کلنه شوې نه وه.
د نوې ښځو اصطلاح
د نوې ښځې اصطلاح د ۱۹ مې پېړۍ په پای کې رامنځته شوه څو د ښځو، په ځانګړې توګه د ځوان نسل خپلواکې چارې په ښه بڼه څرګندې کړي. د یو څېړونکي په وینا،"د نوې ښځې اصطلاح د فیمینسم په منځ ته راتلو او همدارنګه د رایو ورکولو د حق لاسته راوړلو لپاره د هڅو، ټولیز کلتور، لګښت لرلو او په اسانه ډول د جنسیت بیان کولو وروسته کوم چې د ۲۰ مې پېړی په لومړۍ لسیزه کې مطرح شوي وو، تړاو لري. "
په عامه چاپېریال کې د ښځو ونډه په بېلابېل ډول څرګنده شوه. د ۱۸۹۰ مې لسیزې په وروستیو کې د ښځو له لوري د بایسکل کارول یوه نوې چاره وه کوم چې د ښځو د لا زیات تحرک څرګندویي یې کوله او همدارنګه یې هغه دودیزو افکارو ته پای ټکی کېښود کوم چې د ښځو د ناتواني او ماتې منلو اړوند وو. د سوزان بی انتوني په وینا بایسکل"په نړۍ کې د بل هرڅه په پرتله د ښځو په خپلواک کولو کې ډېره مرسته کړې". د الیزابت کادی ستانتون په وینا" ښځې د رایو ورکولو د حق اخیستو لپاره بایسکل چلوي".
فعالینو د رایو ورکولو د حق اخیستو په موخه په هر ډول غونډو یا کمپاینونو کې چې ځینو ان هغه”غیر دوستانه یا ناسم“ ګڼل ګډون کاوه لکه د لاریون کولو په تمثیل، د سرک غاړې د صابون په کارتنونو وینا کولو. په ۱۹۱۲ کال کې په نیویارک کې د رایو ورکولو حق غوښتونکو د ۱۷۰ مایلو په اوږدو ”البانی ته د پلي تګ“۱۲ ورځنۍ کمپاین پیل کړ څو نوي والي ته خپل د رایې ورکولو د حق غوښتنې پیغام ورسوي.په ۱۹۱۳ کال کې حق غوښتونکو د”هدسن د پوځ“تر نامه لاندې د ۲۵۰ مایل په اوږدو له نیویارک څخه تر واشنګټن پورې ۱۶ ورځنی مارش وکړ، چې په ملي کچه ورته تبلیغ وشو.
د رایې ورکوونکو په شمېر کې بدلون
له دې سره چې په ۱۹۲۰ کال د جنسیت له مخې د نظر پوښتنو پر وړاندې محدودیتونه غیر قانوني اعلان شول، خو ښځو تر ۱۹۸۰ کال پورې د نارینه وو په شمېر د رایو صندوقونو ته مخه ونکړه. هغه اصطلاح چې په عام ډول په دولت کې د مساوي حق لرلو لپاره کارول کېده لکه د هیندارې انعکاسي ښوول. په دولت کې د جنسیت برابروالی باید په ټولنه کې هم د هماغه ځانګړي جنسیت له سهم سره برابر وي. له ۱۹۸۰ څخه راپیل تر اوسه ښځې د نارینه وو د شمېر له سلنې سره برابر او یا له هغو زیات ګډون کوي. په رایه ورکولو کې د نارینه او ښځینه وو ترمنځ دغه تفاوت په رایه ورکولو کې د جنسیتي توپیر په نوم یادېږي. د سیاست په ډګر کې د رایو ورکوونکو ترمنځ دغه توپیر د نوماندانو د کمپاین تر څرنګوالي او د تبلیغ له ډول سره اړیکه لري.
په استازولیواو دولتي پروګرامونو کې بدلونونه
وروسته له هغه چې ښځو د رایو ورکولو حق ترلاسه کړ، په کانګرس کې له ۱۹۲۰ کال وروسته د ښځو ونډه په تدریجي ډول او په ځانګړي ډول له ۱۹۸۱ کال وروسته په دوامداره توګه زیاته شوه. نن ورځ ښځې په مخ پر ودې بڼه سیاست د دندې په توګه تعقیبوي. په ایالتي او ملي کچه، ښځو حساسو جنسیتي موضوعاتو، جنسیتي مساوات او د ماشومانو حقونو ته پام اړولی. په سیمه ییزه کچه په دولت کې د ښځو ونډه لوړه شوې.
په ۲۰۱۶ کال کې، هیلري کلینټن ولسمشریزو ټاکنو ته لومړنۍ نومانده ښځه وه چې د یو مهم او لوی ګوند له خوا نومانده شوې وه.
په ۲۰۱۹ کال کې، له هرو ۱۰۰ سناتورانو څخه ۲۵  او له ۴۳۵ نورو استازو څخه ۱۰۲ یې ښځې وې. دغو شمېرو په نړیواله بڼه د هغو منځنۍ کچه ښودله، په ۲۰۱۸ کې په ملي کچه د پارلمان نږدې نیمایي شمېر استازې ښځې وې.
په ۲۰۲۱ کال کې د ولسمشر مرستیالې کامله هریس وروسته له هغه چې د ولسمشر جوبایدن په څنګ کې یې خپله څوکۍ وګټله د امریکا د تاریخ په اوږدو کې د ښځو لپاره تر ټولو لوړ مقام خپل کړ.
۱۷۰ (عدد)
۱۷۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۶۹ څخه  مخکي او د ۱۷۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۷۰:
په کلینډر کې
۱۷۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۷۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
فتحي يکن
ادبي ژوند
استادفتحی یکن د اسلامی دعوت په بیلا بیلو موضوعگانو کې بډایه تصنیفات تر سره کړی چې د تل لپاره به د توحید او دعوت لارویو ته د څراغ اوډیوی حیثیت ولری. استاذ فتحی یکن ته د همدغو علمی خدماتوت په پاس د اسلامی او عربی زده کړو د فخری دوکتورا بری لیک هم ورکړل شوی ،هغه کابو ۳۵ تصنیفات لری چې ځینی یې په لاندې ډول دی:
د یادولو وړ ده چې د هغه میرمن دوکتوره منی حداد دده په څارنه کې په طرابلس کې د (الجنان) د اسلامی پوهنتون تهداب ایښی چې د علمی او دعوتی خدمت کې ستر نوم لری. استاد یکن په واقعیت سره یو داسې د عوتگر و  چې پر کتابونو یې داسلامی امت افکار راټول شوی وو او پرفکر یې  عقلونه سره راغونډ یدلی شی. دا سلامی امت په قضیو کی د هغه رسا نظر تر هر چا ځلانده و او د همدی موخو لپاره یې گڼو کانفرانسونو کې برخه اخیستې وه. هغه په دې معتقد و چې انسان مخکی له دی نه چې خیټه یې تشه وی له روحی خلا سره د مخامختیا درد یې د خیټې د درد په نسبت څو چنده او هغه ټولنیز، اقتصادی او سیاسی مشکلات چې د لوړو اخلاقو د تزلزل او لوړو ارزښتونو او معیارونو د نشتوالی له امله راپیدا شوی بی مثله او له نورو سره د انډول وړ نه دی. هغه په خپلو لیکنو کې دا ثابته کړی چې اسلام یوازینی دین او منهج دی چې دانسان اصلی فطرت تلی او اندازه کوی یې، د هغه نفسی او روحی غوښتنو ته د هغه بدنی او مادی اړتیاوو سره گوری او بیا یې دې ته یو داسې منهج او لار جوړه کړی چې د هرې ټولنی او زمانی لپاره جوگه او سمه وی. استاد یکن یعنی څه کم د یوې پیړۍ د دعوت او مبارزی هغه باب و چې بالاخره د ۲۰۰۹ د جون میاشتی په ۱۳مه نیټه د شنبی په ورځ یې له دې فانی نړۍ سره په مخه ښه وکړه. الله جل جلاله دې د نوموړی درجات لوړ او فکر دې ورته روښانه  ولری.
سرچینې
لیکوال / جنید الله ظهیر
د افغانستان او انګلستان اړيکې
ستره لوبه (۱۸۰۰-۱۸۳۹)
نولسمه پېړۍ د برتانوي او روسي سترواکۍ تر منځ په اسيا کې د اغېز پيدا کولو لپاره د ديپلوماتيکې سيالۍ پړاو و، چې د برتانيې له خوا د (سترې لوبې) او د روسيې لپار ه د «د سيورو سيالۍ» په نوم پېژندل کېږي. د سترواک پاول څخه پرته، چا چې په ۱۸۰۰ز کال کې پر هند د يرغل حکم ورکړ (کوم چې په ۱۸۰۱ز کال کې د هغه له وژل کېدو وروسته لغوه شو)، هيڅ روسي تزار په جدي ډول پر هند د يرغل په اړه فکر نه دی کړی، خو د نولسمې پېړۍ په اوږدو کې، په برتانيه کې روسيې ته د «يو دوښمن» په سترګه کتل کېدل او د مرکزي اسيا پر لور د روسېې هر ډول مخکې تګ (په لندن کې) د هند د مستقيم نيولو په معنا تعبيريدو، لکه چې امريکايي تاریخ پوه ډاويډ فرامکن وايي، «که څومره هم دا تعبير له ذهن لرې وي» بيا هم دا تعبير شونی دی.
په ۱۸۳۲ز کال کې، په برتانيه کې لومړۍ هغه سموونکې لايحه تصويب شوه چې د رايې ورکولو او يوې دندې اخیستلو لپاره يې د قانوني حق شرايط کم کړل، چې د روسيې زيات محافظه کار سترواک لومړي نيکولاس ورسره په څرګند ډول مخالفت وښود او په دې ډول يې د روسيې او انګلستان تر منځ «سړې جګړې» ته زمينه برابره کړه، ډيری باور لري چې د روسيې مطلق العنان (اتوکراسي) او د برتانيې ديموکراسي، جګړې ته اړ وو. په ۱۸۳۷ز کال کې، لارډ پالمرسټون او جان هابهاوس د افغانستان او سیند له ناکرارۍ، د شمال لويديځ پر لور د سيکانو د سلطنت د مخ پر ودې ځواک، وېره درلوده، او د افغانستان له لارې يې پر برتانوي هند د روسيې د احتمالي بريد فکر راپورته کړ. روسي سترواکۍ کرار کرار خپل واک د مرکزي اسيا پر غزولو او دې چارې ته د ختيځ هند کمپنۍ له خوا په هندوستان کې د دوی د ګټو په وړاندې د ګواښ په سترګه کتل کېدل. په نولسمه پېړۍ کې په روسيه کې په «ختيځ کې د روسيې د ځانګړي ماموريت» نظريې هم شتون درلود، په دې معنا چې روسيې د اسيا د ډېرې برخې د نيولو دنده لرله، خو دا دنده تر ډېره بريده د مرکزي اسيا هېوادونو او د «ژيړ ګواښ» پر لور وه، يعنې د چين پر لور نه د هندوستان پر لورې. برتانيې د سترواک لومړي نيکولاس له بهرنۍ پاليسي څخه د برتانيې په مخالفت او په اسيا کې د پراختيا غوښتنې په توګه ناسم درک وکړ، په داسې حال کې چې نيکولاس د يو لیبرال جمهوريت په توګه برتانيه نه خوښوله او دا يې «عجيبه» بلله، هغه د تل لپاره باور درلود چې په اسيا کې د اغېز پر سرله برتانيې سره تفاهم ته رسېدل شوني دي، په دې عقيده و چې د برتانوي ټولنې محافظه کاره طبيعيت به د ليبراليزم د خپرېدو مخه ونيسي. د نيکولاس د بهرنۍ تګلارې بنسټيزه موخه د اسيا نيول نه و، بلکې په اروپا کې د شته وضعيت ساتنه يې موخه وه، په ځانګړي ډول د روسيې او اطريش د همکارۍ په مټ او د فرانس په څنډې کولو سره، ځکه چې د فرانسې پاچا لومړي لويس فليپ څخه نيکولاس د يو «غاصب» په توګه کرکه کوله. «ډک ډي اورليان» چې يو وخت د نيکولاس ملګری و، خو کله چې هغه د ۱۸۳۰ز کال له اوښتون وروسته د فرانسې واک په لاس کې واخيست، نيکولاس له خپل پخواني ملګري څخه کرکه پيدا کړه، د چا په اړه چې هغه فکر کاوه چې د ليبراليزم د تور اړخ پر لور تللی دی.
کمپنۍ کابل ته يو استازی واستاوه، تر څو د افغانستان له امير دوست محمد خان سره د روسيې پر ضد ايتلاف وکړي. دوست محمد خان تازه په تازه د افغانستان دويمه پلازمېنه پېښور د سيکانو د سترواکۍ په وړاندې له لاسه ورکړې وه او هيله يې درلوده چې له برتانيې سره ائتلاف جوړ کړي، که چېرې هغوی د پېښور په بېرته نيولو کې د هغه ملاتړ وکړي، خو برتانويانو دا نه غوښتل. د دې پر ځای برتانويان د فرانسويانو له خوا له روزل شويو «دال خالصه» څخه وېرېدل او د سيکانو پوځ يې د افغانانو په نسبت زيات سخت ګواښ باله، هغه افغانستان چې هېڅ پوځ يې نه درلود، يواځې د جهاد تر توغ لاندې يې جهادي قبايل درلودل چې د امير لپاره د جګړې په موخه راپورته کېدل. دال خالصه يو ستر پوځ و چې فرانسوي افسرانو روزنه ورکړې وه، په نويو وسلو سمبال وو او د هند په ټوله نيمه لويه وچه کې تر ټولو ځواکمن پوځ بلل کېدو. له همدې امله، لارډ اوکلنډ د افغانستان پر ځای له پنجاب سره ائتلاف غوره وباله، کوم افغانستان چې د دال خالصه په برابرۍ هېڅ نه درلودل. برتانويانو کولای شو چې يا له پنجاب سره اتحاد وکړي، يا له افغانستان سره، خو په يو وخت کې له دواړو سره نه. کله چې د هندوستان والي لارډ اوکلنډ کابل ته د روسيې د دربار د استازي جان جان پروسپر ويتکيويچ (په خپل روسي نوم يان ويتکوويچ ښه پېژندل کېږي) له رسېدلو او له دې خبر شو چې شونې ده دوست محمد خان د ملاتړ لپاره د روسيې پر لور واوړي، د هغه سياسي سلاکارانو دا ګواښ ستر وباله. برنز د ويتکيوويچ په اړه وايي: «هغه يو شريف او د موافقې وړ سړی و، نږدې دېرش کلن و، په فرانسوي، ترکي او پارسي يې روانې خبرې کولې او د قزاقانو د يو افسر لباس يې اغوست». د ويتکيوويچ شتون برونز د نا اميدۍ حالت ته بوت، د هغه وخت يو کس يې په اړه وايي: «ځان يې ناهيلۍ ته وسپاره، سر يې په لمدو ټوټو او دوستمالونو وتړلو او د خوشبويي بوتلونه به يې بويول». په اصل کې دوست محمد کنت ويتکيوويچ کابل ته رابللی و، تر څو انګريزان ووېروي او د هغه د اصلي دښمن، د پنجاب د راجا رنجيت سنګ په وړاندې له هغه سره ايتلاف وکړي، نه د دې لپاره چې هغه په واقعيت کې غوښتل له روسيې سره ائتلاف وکړي. برتانيې دا ځواک درلود چې سنګ اړ کړي تر څو پخوانۍ افغاني خاورې وسپاري کومې چې هغه نيولي دي، په داسې حال کې چې روسانو دا واک نه درلود، په دې ډول وضاحت ورکوي چې ولې دوست محمد خان غوښتل له برتانيې سره ايتلاف وکړي.
الکساندر برنز، هغه سکاټلينډی چې په افغانستان کې يې د ختيځ هندوستان د کمپنۍ د مشر سياسي افسر په توګه دنده تر سره کړې، د ۱۸۳۷ز کال د ديسمبر په وروستيو کې له کونت ويتکيويچ سره د ماښامنۍ تر خوړولو وروسته خپل دفتر ته ولیکل: «موږ په يو ګډوډ کور کې يو، د روسيې سترواک کابل ته يو استازی استولی، تر څو د رنجيت سنګ سره د جګړې لپاره د پيسو وړانديز وکړي!!! زه په خپلو سترګو او غوږونو باور نه شم کولای». د ۱۸۳۸ز کال د جنورۍ په شلمه نېټه، لارډ اوکلنډ دوست محمدخان ته يو ضرب الاجل واستاوه او ويې ويل: «ته بايد له روسيې سره له هر ډول همغږۍ دډه وکړې. ته بايد کله هم له دوی استازي ونه منې، يا زموږ له اجازې پرته له هغوی سره کوم کار ولرې؛ ته بايد کپتان ويکتوويچ لرې کړې؛ په ډېر درناوي ته بايد پېښور ته ټولې ادعاوې وسپارې».
د ارام سمندر جګړه
د ارام سمندر جګړه، چې کله ناکله د اسیا – اقیانوسیه جګړې په نوم هم یادیږي، د دویمې نړیوالې جګړې تیاتر و، چې په اسیا، ارام سمندر، هند او اقیانوسیه کې جګړه شوي و. له جغرافیایي پلوه دغه تیاتر د جګړې تر ټولو لوی تیاتر و، په شمول د ارام سمندر پراخ تیاتر، د ارام سمندر سویل لوېدیځ تیاتر، د چین-جاپان دویم جنګ او د شوروي او جاپان جنګ. د جاپان د سترواکۍ او د چین جمهوریت ترمنځ دویمه جګړه د ۱۹۳۷ ز کال د جولای میاشتې له ۷مې نېټې راهیسې روانه وه، چې د ۱۹۳۱ ز کال د سپټمبر میاشتې تر ۱۹مې نېټې پورې په منچوریا باندې د جاپان له یرغل سره جګړه روانه وه. دا په پراخه توګه منل شوې، چې د آرام سمندر جګړه د ۱۹۴۱ ز کال دسمبر په ۷مه هغه مهال پیل شوه، چې جاپانیانو په تایلینډ ، مالیا، سینګاپور او هانګ کانګ کې یې د بریتانیا په مستعمراتو او دغه راز په هاوايي، ویک ټاپو، ګوام او فیلیپین کې د متحده ایالاتو پر پوځي او سمندري اډو هم برید وکړ.
د ارام سمندر په جګړه کې متحدین د جاپان په وړاندې ودریدل، وروستی یې د تایلینډ له خوا او تر یوې اندازې پورې د محور متحدینو، المان او ایټالیا له خوا مرسته وشوه. یاده جګړه په تاریخ کې د ځینو لویو سمندري جګړو او د اسیا او ارام سمندر ټاپوګانو کې له سختو جګړو او جنګي جنایتونو نه جوړه وه، چې په پایله کې یې ډېری مرګ ژوبله رامنځته شوه. جګړه په جاپان باندې د متحدینو د پراخو هوایي بریدونو او د هیروشیما او ناګاساکي اټومي بمباریو سره پای ته ورسېده، د شوروي اتحاد د جګړې اعلان او په منچوریا او نورو سیمو کې د ۱۹۴۵ ز کال د اګست میاشتې ۹مې نېټې یرغل د دې لامل شو، چې جاپانیان د ۱۹۴۵ ز کال د اګست میاشتې په ۱۵مه نېټه د تسلیمۍ ته اړ شو. د جاپان تسلیمۍ رسمي مراسم د ۱۹۴۵ ز کال د سپټمبر میاشتې په ۲مه نېټه د توکیو په خلیج کې د USS میسوري په جنګي بېړۍ کې ترسره شول. له جګړې وروسته جاپان په اسیا او ارام سمندر کې د خپلو پخوانیو ملکیتونو ټول حقونه او لقبونه له لاسه ورکړل او حاکمیت یې څلورو اصلي ټاپوګانو او یو شمېر نورو هغو کوچنیو ټاپوګانو ته محدود شو، چې د متحدینو له خوا ټاکل شوي و. د جاپان د شینټو سترواک د شینټو لارښود له لارې خپل ډېر واک او خپل الهی حیثیت پرېښود، ترڅو پراخو کلتوري او سیاسي اصلاحاتو ته لاره هواره کړي.
متحدین
د دې جګړې اصلي ګډونوال د متحدینو لویه برخه چین، متحده ایالات او د بریتانیا سترواکي وه. چین تر دې دمخه له ۱۹۳۷ ز کال راهیسې د جاپان په وړاندې په خونړۍ جګړه کې ښکېل و، چې د KMT حکومت ملي انقلابي اردو او CCP واحدونو لکه د اتم چریکي لارې  پوځ، نوي څلورم پوځ او دغه راز نورې کوچنۍ ډلې په کې ښکېل وې. متحده ایالات او اړوند سیمې یې لکه د فیلیپین مشترک المنافع هېوادونه د جاپان له خوا تر برید وروسته جګړې ته ننوتل. د بریتانیې سترواکي هم یوه لویه جنګي برخه وه، چې د بریتانوي سرتیرو سره یوځای د هند د وسله والو ځواکونو لوی شمېر استعماري سرتیرو او همدارنګه د برما، مالیا، فیجي، ټونګا نه د استرالیا، نیوزیلینډ او کاناډا د سرتیرو سربېره د هالند تبعیدي حکومت (د ختیځ هند مالک په توګه) هم په دې جګړه کې ښکیل وو. دا ټول د ارام سمندر د جګړې اړوند شورا غړي و. له ۱۹۴۴ ز کال نه وروسته د فرانسې کومانډو ګروپ (Corps Léger d'Intervention) هم په هند او چین کې د مقاومت په عملیاتو کې برخه واخیسته. په ۱۹۴۵ ز کال کې د فرانسې هند او چیني ځواکونه له جاپاني ځواکونو سره په کودتا کې مخامخ شول. کومانډويي ځواکونو له کودتا وروسته تر ازادۍ پورې خپلو عملیاتو ته دوام ورکړ. د متحدینو ملاتړ یو شمېر فعال چریکان په اسیا کې د مالیزیا د خلکو د جاپان ضد پوځ، د کوریا د خپلواکۍ پوځ، د تایلند د خپلواکۍ غورځنګ، ویت مین او هوکبالاهاپ هم شامل وو.
شوروي اتحاد په ۱۹۳۸ ز کال کې او بیا په ۱۹۳۹ ز کال کې له جاپان سره دوه لنډې نا اعلان شوې سرحدي شخړې وکړې، بیا د ۱۹۴۱ ز کال په اپرېل میاشت کې د شوروي-جاپان د بې طرفۍ تړون له لارې د ۱۹۴۵ ز کال تر اګست میاشت پورې بې طرفه پاتې شو، یعنې تر هغه وخت چې له نورو متفقینو ( منګولیا) سره یوځای شو. متحدینو یې د منچوکو، چین، داخلي مغولستان، د کوریا د جاپاني محافظه کاره او د جاپان د ادعا شوې سیمې لکه جنوبي سخالین سیمې اشغال کړې.
مکسیکو د ۲۰۱ ز جګړییزو سکادرونونو په بڼه یو څه هوایی ملاتړ چمتو کړ او فرانسې د (Le Triomphant) او وروسته بیا د (Richelieu) په بڼه وړیا سمندري ملاتړ هم ورواستاوه. په دې توګه د لاتینې امریکا زیاتره هېوادونو په دې جګړه کې ډېره ښکېلتیا نه درلوده، د هغو هېوادونو په شمول، چې په ارام سمندر کې یې تاپوګانې لرلې، لکه: چیلي هېواد، چې د ایسټر ټاپو او د ارام سمندر یو شمېر نور ټاپوګان اداره کوي او اکوادور هېواد، چې د ګالیپاګوس ټاپو اداره کوي. دا ټولې ټاپوګانې د جګړې له امله اغېزمنې شوې نه دي.