cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ځانګړي نسبيت تاريخ
د ايتر موډلونه او د مکسول معادلې
د توماس ينګ “Thomas Young” (۱۸۰۴ز) او اګسټين جين فريسنيل “Augustin-Jean Fresnel” (۱۸۱۶ز) له کار څخه وروسته داسې باور کېده، چې رڼا د ځلاند ايتر په نوم په يو فنر ډوله يا ارتجاعي وسط يا وسيله کې د يوې پرې کوونکې څپې په توګه خپرېږي. که څه هم د رڼا اړوند د ليدو وړ يا بصريۍ او برېښنايي محرکې قوې (الکتروډيناميک) ښکارندو تر منځ توپير رامنځته شوی و، نو د ټولو ښکارندو لپاره د ايتر د ځانګړو موډلونو رامنځته کول اړين وو. د يادو موډلونو د يو (متحد) کولو يا د هغوی د يوې بشپړې ميخانيکې تشرېح رامنځته کولو هڅې بريالۍ نه شوې، مګر د مايکل فارادي “Michael Faraday” او لورډ کالوېن “Lord Kelvin” په ګډون د زياتو پوهانو له لورې له پام وړ کار څخه وروسته جېمز کلرک ماکسول په ۱۸۶۴ ز کال کې د الکترومقناطيسيت يوې کره يا سمې نظريې ته وده ورکړه. نوموړي ياده نظريه په بريښنا، مقناطيسيت او “inductance” (د برېښنايي هادي هغه تمايل، چې په برېښنايي بهير کې د تېرېدونکي بدلون مخنيوی کوي) کې د يو لړ معادلو په تر لاسه کولو سره رامنځته کړه او «د مکسول معادلې» يې ونوموله. هغه په لومړيو کې وړانديز وکړ، چې رڼا په حقيقت کې په ورته ايتري وسط کې څپانده (الکترومقناطيسي وړانګه) وه، چې همدا د برېښنا يا الکتريک او مقناطيس ښکارندو لامل دی. که څه هم د مکسول نظريه د خوځنده جسمونو د رڼا او ليد پوهنې ته په پام سره بې سوده يا نه قانع کوونکې وه او په داسې حال کې چې نوموړي که له يوه پلوه د يو بشپړ رياضيکي موډل د وړاندې کولو وړتيا درلوده، مګر له بله پله يې د ايتر د يوې اړوندې ميخانيکي تشرېح د چمتو کولو وړتيا نه درلوده.
وروسته له هغې چې هنريچ هرتز “Heinrich Hertz” په ۱۸۸۷ ز کال کې د الکترومقناطيسي څپو شتون ته اشاره وکړه، د مکسول نظريه په پراخه کچه ومنل شوه. د دې تر څنګ اولېور هيويسايډ “Oliver Heaviside” او هرتز ياده نظريه نوره هم پياوړې کړه او د مکسول معادلو عصري نسخې يې وړاندې کړې. د «مکسول – هرتز) يا «هيويسايډ – هرتز» معادلو په پای کې د برېښنايي محرکې قوې (الکتروډيناميک) د نورې ودې لپاره يو مهم بنسټ جوړ کړ او د هيويسايد يادونه اوس هم کارول کېږي. د مکسول نظريه کې نورې مهمې مرستې د جورج فيتزګيرالډ “George FitzGerald”، جوزف جان تامسن “Joseph John Thomson”، جان هنري پوينټينګ “John Henry Poynting” هنډريک لورينز “Hendrik Lorentz” او جوزف لارمور “Joseph Larmor” په واسطه وشوې.
د ايتر لټون
نسبي حرکت او د مادې او ايتر دوه اړخيز اغېز ته په پام سره دوه متناقضې (يو د بل ضد) نظريې وې. يوه نظريه د فريسنيل “Fresnel” (او په پای کې د لورينز) له لورې رامنځته شوې وه. د «ثابت ايتر نظريه: Stationary Aether Theory» په نوم دې موډل ادعا وکړه، چې رڼا د يوې څپاندې څپې په توګه خپرېږي او ايتر په اړخيز ډول يا د يوې برخېې په توګه د مادې په واسطه په يو معلوم ضريب سره ويستل شوی دی. فريسنيل د دې انګېرنې پر بنسټ د رڼا او رڼا اړوند نورو زیاتو ښکارندو د کږېدنې [له سمې طبيعې معمولي لارې څخه] د تشرېح کولو وړتيا درلوده.
بله انګېرنه يا فرضيه د جورج ګبرېل سټوک “George Gabriel Stokes” له لورې وړانديز شوې وه. نوموړي په ۱۸۴۵ ز کال کې وويل چې ايتر په بشپړ ډول د مادې له لورې له مخې لرې شوی (ويستل) شوی و (دا نظريه وروسته د هرتز له لورې هم خپره شوه). په دې موډل کې ايتر ښايي (د جنغوزي له شيرې سره د ورته والي له مخې) د تېزو شيانو لپاره ټينګ يا شخ او د يو څه بطي شيانو لپاره مايع وي. په دې ډول ځمکې کولی شول په مناسبه توګه ازاد ډول د هغې له لارې حرکت وکړي، مګر د رڼا د لېږد پر وړاندې به پوره ټينګ يا سخت وي. د فريسنيل نظريه ځکه غوره کړای شوې وه، چې د نوموړي د ويستلو ضريب په ۱۸۵۱ ز کال کې د فيزيو “Fizeau” د ازمايښت له مخې تاييد شوی و. ياد ازمايښت په خوځنده مايعاتو کې د رڼا سرعت اندازه کړ.
بهيج انگليسي پښتو سيند
بهيج انگليسي پښتو سيند يو دوه ژبيز سيند دی. دا سيند عبدالحميد بهيج عثماني ليکلی.
وېشنيزه:پښتو سيندونه
جان ستورات میل
جان ستورات میل (۲۰ می ۱۸۰۶ – ۷ می ۱۸۷۳ زکال) انګلیسي فیلسوف، سیاستوال، اقتصاد پوه، د پارلمان غړی او دولتي ملکي کارکوونکی و. د کلاسیک لیبرالېزم په تاریخ کې دغه تر ټولو اغېزمن متفکر په پراخه کچه له ټولنیزو، سیاسي او اقتصادي نظریاتو سره مرسته وکړه. هغه چې «د نولسمې پېړۍ د اغېزمن انګلیسي فیلسوف لقب خپل کړ»؛ د نامحدود دولتي او ټولنیز کنټرول پر خلاف یې آزادي د فردي آزادیو په توګه انګېرله.
میل د ګټې پالنې پلوی و، هغه اخلاقي نظریه چې د هغه د مخکښ جرمي بنټام له خوا رامنځته شوې وه. هغه د علمي میتودولوژي له ارزونې سره مرسته وکړه؛ په داسې حال کې چې په دې اړه د نوموړي پوهه د یو شمېر نورو متفکرینو د لیکنو په ځانګړې توګه د ویلیام ویول، جان هرشل، اګوست کنت او د هغو څېړنو پر بنسټ چې الکساندر بین د میل لپاره ترسره کړې وې؛ وه. هغه له ویوېل سره لیکلې مناظره ترسره کړه.
میل چې د لیبرال ګوند یو له غړو او د ښځو د انقیاد (The Subjection of Women) په نامه د لومړني فیمینسستي کتاب لیکوال و؛ دویم پارلمانی استازی و چې له هنري هانت وروسته یې په ۱۸۳۲ زکال کې ښځو ته د رایو ورکولو د حق د ورکړې غوښتنه وکړه.
د آزادۍ تیوري
میل د آزادۍ په اړه (On Liberty) نومي خپله رساله کې د واک هغه محدودیتونه او ماهیت تشرېح کوي چې کېدلای شي، په مشروع توګه د ټولنې له خوا په فرد پلي شي. د میل نظریه دا ده چې یوازې هغه مهال چې یوه دیموکراتیکه ټولنه د آزادۍ له اصل څخه پیروي وکړي، د هغو سیاسي او ټولنیز بنسټونه بیا کولای شي، د ملي شخصیت په جوړولو کې رول ولوبوي؛ بیا نو وګړي کولای شي، د مترقي موجوداتو په توګه د وګړو دایمي ګټې تصور کړي (رالز، د فلسفې په سیاسي تاریخ کې وینا، ۲۸۹ پاڼه).
میل د آزادۍ اصل په دې ډول بیانوي: «د بشریت یوازنۍ موخه چې په فردی یا ټولیزه توګه د آزادۍ په ټولو چارو کې خوندي کېږي، د ځان خوندیتوب دی». «یوازنۍ هغه موخه چې اړوند یې کېدلای شي، د یوې متمدنې ټولنې د هر غړي لپاره د هغو د میل پر خلاف په سمه توګه له قدرت څخه ګټنه وشي، نورو ته له زیان اړولو څخه مخه نیول دي. دا د هغوی په خپله ګټه دي، آن که دا ګټه فزیکي او یا هم اخلاقي وي، خو دا کافي تضمین نه شي کېدلای».
ټولنیزه آزادي او د اکثریت استبداد
میل باوري و چې:«د آزادۍ او اقتدار ترمنځ مبارزه د تاریخ د څانګو یو له پام وړ ځانګړنو نه ده». د هغه لپاره په لرغونې زمانه کې «سیالي ... د دولت او رعیت یا هم د رعیت د یو شمېر طبقاتو ترمنځ» آزادي وه.
میل ټولنیزه آزادي د «سیاسي واکمنانو د استبداد» پر وړاندې د خوندیتوب په معنا تعریف کوي. هغه د استبداد څو بېلابېل مفاهیم تعریف کړل چې د ټولنیز استبداد او اکثریت استبداد په توګه یادېږي. د میل لپاره ټولنیزه آزادي د حاکم ځواک محدود کول و؛ څو و نه شي کولای، له خپل ځواک څخه د خپلو غوښتونو لپاره ګټنه وکړي او له امله یې داسې پرېکړې وکړي چې کولای شي، ټولنې ته زیان واړوي. وګړي باید د دولتي پرېکړو اړوند د نظر ورکولو حق ولري. هغه څرګنده کړې چې ټولنیزه آزادي «د قدرت هغه حدود او ماهیت دی ،چې کېدلای شي، په مشروع توګه د ټولنې له خوا په فرد پلې شي». د دغې چارې هڅه له دوو لارو وشوه: لومړی، د یو شمېر خوندیتوبونو (لکه د سیاسي آزادیو او حقونو) په رسمیت پېژندل او دویم ، د «اساسي قانون د لارښوونو له مخې» د نظام رامنځته کېدل.
د بیان آزادي
دآازادۍ په اړه نومې رساله کې د بیان له آزادۍ څخه پیاوړې دفاع شتون لري. میل استدلال کوي چې: ازاد بحثونه د فکري او ټولنیزې ودې لپاره اړین دي. هغه باور لري چې موږ هېڅکله ډاډمن کېدلای نه شو چې هغه نظریات چې خاموش شوي؛ حقیقې عناصر دې و نه لري. هغه استدلال کوي چې: وګړو ته د دې اجازه ورکول چې خپل ناسم نظریات خپاره کړي، د دوو لاملونو له امله ګټمن دي: لومړی دا چې، ښکېل کسان که چېرې په آزاده توګه خپل عقاید بیان کړي، کېدای شي، خپل ناسم عقاید پرېږدي. دویم دا چې، د بحث په بهیر کې د اړوندو کسانو دې ته متقاعد کول چې خپل عقاید ارزیابي او یا هم بیاځلي تائید کړي، د دې لامل کېږي، څو د هغوی باورونه په تعصب ډکو باورونو بدل نه شي.
د مطبوعاتو آزادي
دآازادۍ په اړه نومې رساله کې میل څرګندوي چې: اړینه ده هغه د مطبوعاتو د آزادۍ موضوع څرګنده کړي. هغه څرګندوي چې: دغه استدلال لا له وړاندې بریالی دی. د نولسمې پېړۍ په نیمايي کې نږدې هېڅ یو سیاستوال یا مفسر نه غوښتل، د تودور او ستورات له خوا دې د غوښتل شوي مطبوعاتي سانسور غوندې سانسور شتون ولري. له دې سره میل خبرداری ورکړ چې کیدای شي، د سانسور نوي ډولونه په راتلونکي کې رامنځته شي.
کلونیالېزم
له ۱۸۲۳ زکال څخه تر ۱۸۵۸ زکال پورې د ختیځ هند د کمپنۍ کارکوونکي میل له هېواده بهر د مستعمراتو د اداره کولو په اړه د خیر غوښتونکي استبداد څخه په ملاتړ استدلال کاوه. میل استدلال وکړ: "دا ډېره لویه تېروتنه ده چې د یوه متمدن ملت او نورو ترمنځ یا د یو متمدن ملت او بربریانو ترمنځ نړیوال رسوم یا آداب او یا دې هم د اخلاقو نړیوال قواعد پلي شي.... خو دا چې له بربرو او وحشي وګړو سره چلن دې ځانګړی وي، دا نو بیا د ملتونو له قوانینو څخه سرغړونه ده او د دې څرګندويي کوي چې هغوی چې په دې اړه خبرې کوي، هېڅکله یې دغه موضوع په پام کې نه ده نیولې."میل په هند کې د یاد شرکت له حاکمیت څخه کلک ملاتړ وکړ، خو د دغه شرکت د یو شمېر هغو سیاستونو په اړه چې ورسره مخالف و، یو شمېر ملاحظات یې څرګند کړل.
غلامي او نژادي مساوات
په ۱۸۵۰ زکال کې، میل فریزر مجلې ته د توماس کارلایل د نامعلوم لیک په غبرګون کې چې د غلامۍ په اړه یې په کې بحث کړی و، یو نامعلوم لیک ولېږه (هغه چې د «سیاه پوستانو د مسئلې» تر عنوان لاندې پېژندل کېږي). میل په متحده ایالاتو کې د غلامۍ له ختمېدو ملاتړ وکړ او له غلامۍ سره یې خپل مخالفت په ۱۸۶۹ زکال کې د The Subjection of Women تر عنوان لاندې مقاله کې څرګند کړ.
د ښځو حقونه
له تاریخ څخه د میل لید دا و چې: د هغه تر مهاله «ټولې ښځې» او «ډېری نارینه» یوازې «غلامان» و. هغه له مخالفو استدلالونو سره مخالفت وکړ او استدلال یې وکړ چې: د جنسونو ترمنځ اړیکې یوازې «د جنسیتونو ترمنځ د قانوني فرمانبردارۍ له مخې دي – [هغه] چې خپله غلط دي او اوس د انسان د ودې پر وړاندې یو له اصلي خنډونو جوړوي؛ چې دا باید په بشپړ مساوات سره بدل شي».
تاج اېښودنه
تاج اېښودنه هغه مراسم دی چې په هغه کې پاچاهی اختیارت په رسمی ډول بل نفر ته ورکول کېږی. دا د اختیار او قدرت ورکول، د پخوانیو دودنو په ډول پر سر باندی د تاج یا نیم‌تاج د اېښودولو په وسیله ترسره کېږی.
معمولا په تاج اېښودنه کې د هېواد مذهبي څیری، د لشکری نظام مشران، سفیران او نور معتبره خلک موجود وی.
سرچینې
Wikipedia contributors, "Coronation," Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed My 8, 2016).
يمال
وېشنيزه:واوره
۱۲ (عدد)
۱۲ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۱ څخه  مخکي او د ۱۳ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۲:
په کلینډر کې
۱۲ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۲ د مگنېزيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۲ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
عبدالباري حيرت
ښاغلى عبدالباري حيرت د حيات الله كاكړ زوى پر ۱۳۵۶ ل كال د زابل ولايت په "دارې" كلي كې زېږېدلى دى.
زده کړې
د جگړو تور ښامار كډوالۍ ته اړويست، په كډوالۍ كې يې تر اتم ټولگي پورې د لورلايي په "زنگيواله" كې زده كړه وكړه. پر1376ل. له "گورنمنټ ډگري كالج" څخه ددوولسم ټولگي په برياليو زده كوونكو كې و،پر همدې كال د كانكور تر ازموينې وروسته د كندهار  پوهنتون  ته  بريالى شو او اوس د كندهار پوهنتون د طب پوهنځي ددرېيم كال محصل دى.
ادبي ژوند
له پنځو كلونو راپه د ېخوا شعرونه ليكي. حيرت د خپل شعري پر مخيون په بري كې د"پښتو ادبي جرگې " مشر خير محمد عارف ډېرې هڅونې ستايي، چې دده په اند ډېر څه يې ترې زده كړي دي. شعري بيان يې ساده او عاطفي دى، كه يې ډېر څه ولوستل د راتلونكي لپاره دډېرو ښو هنري پنځونو لپاره به د پياوړي مگټ څښتن شي، كه د وزن او څپو په برخه كې يې هم له لږ څه غور څخه كار واخيست شعري بيان به يې لا ښكلى شي، د نويو غورو شعري ټولگو لوستل هم په دې كار كې ورسره مرسته كولاى شي. د كندهار پوهنتون فرهنگي څانگې په مياشتنيو غونډو كې هم گډون كوي، همدا راز كله كله كندهار ادبي ټولنې ته هم ورځي او خپله ادبي تنده په كې ماتوي، د پوهنتون د درسونو تر څنگ ادبي او فرهنگي هڅې روانې ساتي.
باندنۍ تړنې
وېشنيزه: پښتانه شاعران
کیسه گۍ
کیسه‌گۍ په داستاني ادبیاتو کې له مینیمالیزم څخه راوتلی فورم دی. مینیمالیزم په ټوله کې هنرونو ته گډېږي خو په ادبیاتو کې داسې سبک یا ادبي اصل دی چې په تر ټولو لږو ممکنه کلمو کې د یوه ادبي اثر محتوا راونغاړي. مینیمالیست لیکوالان تر خپلې وسې له اثر څخه نااړین توري او کلمات باسي، متن لنډوي، کلمې محدودوي او په تر ټولو لږو ممکنه کلمو کې خپل اثر ځایوي، چې مهمه ځانگړنه يې هم همدا د تر ټولو لږو ممکنه کلمو شتون دی او د انگلیسي ژبې (flash fiction) (micro fiction) او (sudden fiction) او داسې نور او د پښتو ژبې کیسه گۍ یې ښې بېلگې گڼل کېدای شي. په ادبیاتو کې مینیمالیسم په تېره بیا په داستان کې اصل موضوع او محتوا ډېره له اضافي کلمو را لوڅه کړې او گڼ کره کتونکي يې نیوکو او حتی مخالفت ته هڅولي او د دوی ستر دلیل هم دا دی چې دومره لنډون په تېره بیا په داستان کې د داستان روح او خوند له منځه وړي. د ودې شالید يې: مینیمالیزم له دوهمې نړیوالې جگړې وروسته په لویدیځي هنر کې غځونې کړې، په تېره بیا په امریکايي تجسمي هنرونو کې ېې ۱۹۶۰ م او د ۱۹۷۰ یمو لومړي کلونه د یادولو دي. په تجسمي هنرونو کې د مینیمال آرټ یا ساده هنر په عنوان او ځینې وختونه د "literalist art" یا له معنا ډک هنر په نامه تر ډېره په نیویارک کې په ۱۹۶۰مو کلونو کې مینیمالیزم پام وړ نظر ځان ته واړاوه. په مینیمالیست ډیزاین کې هم ساده گي چې تر ډېره له جاپاني دودیز ډیزاین یا طراحۍ او معمارۍ څخه يې الهام اخیستی هنر ته ننوته او حتی د بوکمنسټر فیولر دا جمله چې "په لږو ډېر څه کول" لا مشهوره شوه. په ادبیاتو کې مینیمالیزم یا ادبي ساده خوښونه او ساده گرايي په تجسمي هنرونو کې د زیاتي کرښو او رنگونو د کارونې د له منځه وړلو په څېر اضافي کلمې له منځه یوړې او لوستونکی یې تر ډېرې کچې د هغه په خپل ذهن کې د یوې کیسې د بېلابېلو اړخونو غوره کولو ته هڅولی او داسې فکر کېږي چې په ۱۹۴۰مو کلونو کې د یو شمېر مشرحو لیکنو په غبرگون کې په ادبیاتو کې ساده گۍ ته ډېر پام واوښت او په ۱۹۶۰مو او اویایمو کلونو کې د میتافکشن یا فراداستاني ادبیاتو په غبرگون کې هم ادبي مینیمالیزم ډېر رول ودرلود، ځکه د دغه پېر ډېری لیکوالانو په خپلو اوږدو لیکنو کې حتی په رواني لحاظ له خپلې اصلې کیسې هم لیرې تلل. مینیمالیسم او یو ظاهري تناقض: مینیمالیزم (Minimalism) یا لنډ لیکنه ساده لیکنه (ساده گرایی) داسې هنري مکتب دی چې د آثارو او بیان بنسټ یې په ساده گۍ، لنډو او له معمولو پېچلتیاو په تش بیان او ساده لارو چارو بنا دی، په داسې حال کې چې یو شمېر مخاطبان په تجسمي هنرونو کې په مینیمال آثارو تر نورو وروسته او حتی په گرانه پوهېږي، دغه راز په ادبیاتو کې مینیمالیزم چې کیسه گۍ یې ښه بېلگه ده د ځینو لپاره لا پېچلی ښکاري او حتی په مینیماليستي موسیقۍ کې هم عيني موضوع ده او ځینې ذوقونه ورسره جوړ نه راځي؛ خو له دې ټولو سره سره زه فکر کوم چې مینیمالیزم د هنري پرمخ یون د لارې یو ملگری دی نه سولېدلي پاتوړي، ځکه نو فکر کوم چې مینیمالستان باید ونه ترهول شي بلکه هماغه محدود "ځينې" دې د هنر په سکن کولو او رااخیستون کې یو څه زیاتي دقت وکړي.
د مینیمالیزم گټې: مینیمالیزم هسې راته ایسي لکه په ژوند کې له افراطونو، اصرافونو، ولخرجیو او ډېر تجلل او حرص لیرې د خوښۍ، قناعت او آزادۍ احساس چې ښايي په بېلابېلو برخو کې مینیمال د ژوند او ژواک په ډول او هنري – ادبي سبک کې له موږ سره مرسته وکړي چې ۱. ناخوښي لیرې کړو ۲. وخت بچت کړو ۳. په حال او شېبه کې مو واوسوي ۴. موخه تعقیب کړای شو ۵. لاره آسانه ومومو او وباسو ۶. ریښتينې آزادي تجربه کړو ۷. ډېر جوړ کړو لږ مصرف کړو ۸. په خپل ژوند کې اهداف ومومو ۹. په ځان جوړونه، روغتیا او ښه پالنه کې مرسته وکړو. ځینې بېلگې یې: ابدي مساپر: ویل یې ځم که خدای کول ډک لاس به راوگرځم، لاړ بیرته هیڅ رانغی... تقدیر: ویل يې که دې دا ځل بیا هم لور وشوه نو شله به دې کړم، خدای زوی ورکړ خو شل... یتیمه: نکاح ناآشنا ملا تړله، پوښتنه یې وکړه د ناوې وکیل خو یې پلار دی؟ د نجلۍ نیکه په لړزیدلو گوتو د چوپ اشاره ورته وکړه او تر سترگو یې اوښکې وڅڅیدې... دُر: ویل یې وخت سره زر دی خو نه د خدای پامانۍ وخت...
عبدالله الهام جمالزی
کیچفو
کیچفو ښار په مقدونیایي Кичево) د شمالي مقدونیه هیواد په سویل لویدیځ ولایت کې پروت ښار دی.
گورگاو
گورگاو د هند يو ښار دی، دا د هند په هريانه ايالت کې دی. دا د هند 55م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 173,542 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 876,824 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
عبدالقيوم زاهد مشواڼی
عبدالقيوم زاهد مشواڼی يو افغان سيندکښونکی، ليکوال او ژباړن دی.
وېشنيزه:پښتانه ليکوال
مونيکا چودهري
مونيکا چودهري په ٢٨ جون ١٩٩۴ کال کي په ډېلي، هند کي دنيا ته سترګې پرانېستې. مونيکا په کم عمر کې د تياتر سره اشنا سوه، او په لارو او کوڅو کي يې د خپل ملګرو (ټېم) سره خپله فنکاري ته ملا وتړله، او د همهغې لارې څخه يې خپل جېب خرڅ هم لاسته راوړه. خو دا هغه وخت مشهوره سوه، کله چې په هندي سريال اپهارن کي راښکاره سوه.
بنسټپالنه
د نولسمې عيسوی پيړۍ په آخرو او د شلمې عيسوی پيړۍ په اوايلو کې د فانډمنتاليسم اصطلاح د امريکا د متحدو ايالتونو د عيسوی دین د پروتستانو د مذهب د پيروانو ترمنځ په عيسويت کې د آزادۍ او تمدن دميلان د پرمختگ پر ضد د يوه پرشاتلونکی (عقبگرا)، محافظه کار او ارتجاعی جنبش له پاره استعمال شوه. د پروتستانتانو دا جنبش په عيسوی دين کې د تمدن، آزادۍ او د علمی اکتشافاتو په اړه د دين د تحمل او بردبارۍ د ميلان او رواج په وړاندې را پیدا شو. دا جنبش د هغه وخت د نورمال او معمول عيسويت په وړاندې ، چې په خلکو کې خپور ؤ، راپورته شو. په معمول او رواجی عيسويت یې داسې حملې شروع کړې، چې ځينو فکر کاوه، چې دا د عيسوی دين څانگه نه، بلکې بيخی يو نوی دين دی. دوی يوه خپله ډيره مهمه نشريه چې مصارف يې کوم سرمايدار ورکړی ؤ او په میليونونو کاپۍ يې په وړيا توگه په روحانيونو اومحصلينو وويشلې دFundamentals: A Testimony to the Truth (د حقيقت د بيان بنسټونه) تر نامه لاندې خپره کړه. همدا ليکنه په لنډه توگه د Fundamentalsد (بنسټونه) په نامه مشهوره شوه او د هغې پر اساس همدې حرکت د fundamentalists فانډمنټاليست يا بنسټپالونکی نوم واخيست او تيوری يې په fundamentalism فانډمنټاليسم يا بنسټپالنه مشهوره شوه.
په دې ډول د فانډمنتاليسم هغه لغوی معنی چې د اصولويا بنسټونه پالل کيدای شوای، نوره له همدې ځايه په نويې اصطلاح واوښته او ځان ته يې نوی محتوا او تعريف وموند. د وخت په تيرېدو ، د اوضاع له نوی انکشاف او نويو اجتماعی- سياسی حوادثو سره يوځای د فانډمنتاليسم د اصطلاح منځپانگه نويې، غنی او تکميله شوه، تر څو چې دې اوسنی حالت ته راورسيده.
هغه عيسوی پروټسټانتی ريفورميستی نهضت چې خپل اساسی تیزسونه يې «د حقيقت د بيان د بنسټونو» په نامه ياد کړل او وروسته يې د خپلو طرفدارو ژورنالستانو او ليکوالو له خوا په لنډه توگه د بنسټونو نوم ونيو او له همدې نامه څخه بيا دا جنبش د فاندمنټاليسم يا بنسټپال په نامه ياد شو، په نشر شوو مشهورو «بنسټونو» کې يې څلورو شيونو ته زيات پام ورگرځولی ؤ، یا په بل عبارت سره ، دې ارتجاعی ريفورميستی نهضت څلور مهم بنسټونه درلودل. اول : د انجيل د مقدس کتاب په تحت اللفظی او ټکی په ټکی (نه په استنتاجی) صحت او رښتينوالی يې ټينگار کاوه او په دې عقيده ؤ چې ددې کتاب هر حرف او جمله په همغه ډول چې ليکل شوې، کلمه په کلمه د تطبيق وړ او له هر ډول سهوې او خطا خالی دی. دویم: د ټولو هغو موجودوعصری دينی علومو محو او له منځه وړل چې تر اوسه پورې يې رواج درلود او د دوی په نظر د انجيل شريف سره يې ټکی په ټکی انطباق نه درلود. دریم: دوی په دې عقيده ؤ چې هر هغه څوک چې د دوی د نظر نه يوې او يابلې خواته ميلان لری او د دوی په مستقيم خط روان نه دی، نو عيسويان هم نه دی او دين ته خاينان دی. څلورم : دوی د دولت او کليسا ترمنځ د بيلوالی او مدنی ژوندانه دحقوقی نظم سره مخالف ؤ او په دې يې ټينگار کاوه چې کليسا او دولت د سره يو شی او یا دا چې دولت بايد د کليسا تر کنترول او لاس لاندې وی.
سره له دې چې دوی خپل تيوريکی «بنسټونه» په احتياط سره په ملايم ډول فورمولبندی کړی ؤ ، خو بيا هم د هغو له جملو او محتوی څخه د هغوتر شا پټ اهداف او عملی نتيجی ليدل کېدلای شوای. ددې بنسټپالو اصلی څيرې د هغوی د «بنسټونو» نه زياتې بيا د دوی د اعمالو په نتيجه کې ولسونو ته څرگندې شوې. دوی د هرې مدنی پديدې سره ضديت کاوه او په ټولنه کې يې تشنج، ناآرامی، بې اتفاقی او وهم او ترس را پیدا کاوه. دوی داسې تبليغ کاوه چې وخت آخر دی، قيامت ډير رانږدی دی او د عيسويت دين د امحاء او نابودۍ په خطر کې دی. له دې کبله بايد رښتينی عيسويان هر هغې سوله ايز يا قهری عمل ته لاس واچوی، چې د عيسويت دين له نابودۍ او امحاء څخه وژغوری.
دوی له يوې خوا خپلو پیروانو ته داسې روحيه ورکوله چې مطلق حق د دوی په خوا دی او له بلې خوا يې ورته تبليغ کاوه چې عيسوی دين ، دا دنړۍ یوازينی د خدای له خوا را ليږل شوی او ثابت شوی حق او حقيقت، د ورکوالی او له منځه تلو په خطر کې واقع دی، چې ساتنه يې د موږ عيسويانو دینی وجيبه او عبادتی ثوابی کار دی. دې روحيې او دې ډول تبليغاتو د فانډمنتاليسم طرفدار عيسويان له عصبی تشنج او روحی ناقراريو سره مخامخ کول. دوی يې د دوی په نظر د عيسوی دين د مطلق او يوازينی حق او رښتينتيا په منطق د نورو اديانو او باورونو په وړاندې متعصب او فناتيک روزل، له ټولو نورو عقيدو او اديانو څخه يې کرکه او نفرت لاره، دهغو سره منطقی بحث او د هغوی د خبرو اوريدو ته نه ؤ چمتو او له هغوی سره يوځای ناسته او ولاړه يې حرام او ناروا بلل. له يوې خوا به ډار اخيستی ؤ، چې دين یې د امحاء په خطر کې قرار لری او له بلې خوا يې فکر کاوه چې ټول هغه انسانان چې ددوی له باورونو سره سل په سلو کې جوړ نه ؤ، منحرف، بې دينه کافر او له لارې وتلی دی او بديې ترې راتلل، نو ځکه یې د هغو په وړاندې کينه لرله او د حلم او زغم لرلو توان يې ترې اخيستی ؤ. دوی عصبی مزاجه، فناتيک، ورانکاره او زورزياتی ته تيار ؤ. د خپلې عقيدې د نجات او خپرولو له پاره يې له هرډول ترور او وحشت څخه مخه نه اړوله. د نوروعقيدو د څښتنانو وژل او ځورول يې د خدای په لارکې عبادت او پر ځان لازم عمل گاڼه. هر چا او هر بل عيسوی به چې د دوی په زړه او نظر جوړه خبره او عمل نه کاوه، هغه یې دين ته خاين، منحرف او کافر باله. دوی داسې غير واقعی او توهمی افکار خپرول چې د نورو عقيدود څښتنانو په وړاندې زغم او تحمل ناروا دی. د دولت او کليسا (د دين او سياست) جدايی او متمدن ټولنيز سيستم يې د عيسويت زوال باله. مدنيت يې د خپلې عقيدې سره په ټکر کې باله او داسې فکر او باور يې لاره چې د نورو په وړاندې تحمل او بردباری د دوی عقيدې ته د خيانت او له خپلو دينی او عقيدوی «بنسټونو» څخه لری والی او پردی کيدلو ته زمينه جوړوی.
په دې ډول د کلونو په اوږدو کې په سياسی، اجتماعی او دينی علومو کې فانډمنتاليسم په اصطلاحی لحاظ ځان ته نوی تعريف وموند او په علمی، سياسی او دينی مؤسسو، محافلو او کړيو کې په امريکا، اروپا، آسيا ، افريقا او استرالياکی قبول او ومنل شو او خپل ځای يې ونيو.
فاندمنټاليسم يا بنسټپالنه لکه څنگه یې چې له نامه څخه ښکاری ، هغه نظر او عقيده ده، چې د خپل حقانيت د ثبوت له پاره د هغې په اولی مبداء ، په لومړنی بنسټ او لومړنی پيدا يښت تکيه کوی. د آسمانی اديانو او د بشر د مذهبونو سربيره ډيرې داسې نورې فلسفی نړۍ ليدونه او سياسی مفکورې هم په تاريخ کې منځته راغلې دی، چې هرې يوې ځان مطلقه حقيقت او رښتينتيا بللې او نورې ټولې يې غلطې بللې او رد کړی دی. په دې ډول يې د ټولې نړۍ بشريت په ايماندارو او بې ايمانه ، د سمې عقيدې او کږې عقيدې او په لنډه توگه په ښو او بدو ډلو او په دوست او دښمن باندې ويشلی دی. بنسټپالان داسې عقيده لری چې هغه څوک چې له موږ سره دی، بايد مطلق زموږ په څير و اوسی او هغه چې مطلق زموږ په څېر نه دی، نو زموږ دښمنان دی. فانډمنتاليسم پخوا د عيسويت په دين کې رامنځته شوی او بيا په نورو فلسفی او سياسی تيوريو او د اسلام په دين کې هم رواج شوی دی. دا بايد په یاد ولرو چې په ډيرو فلسفی نړۍ ليدونو او مذهبونو کې فانډمنتاليستان او فانډمنټاليسم شته، خو کله کله، په ځينې خاصو شرايطو کې په ځانگړو فلسفی نظريو، سياسی مفکورو او دينی عقيدو کې کثرت، شدت او تسلط مومی. د مثال په توگه په پخوا وختو کې همدې جريان په عيسويت کې ډیر نفوذ موندلای ؤ. کله به چې کوم علمی کشف او يا کومه هنری او فنی اختراع وشوه او دينی عالمانو به هغو ته په انجيل شريف کې د توضيح لاره ونه موندله، نو کاشف او مخترع به یې کافر باله، جزا به يې ورکوله او واژه به يې. له همدې کبله عيسويت تر ډیره وخته د علم د پرمختگ مانع او دښمن ؤ. په شوروی اتحاد کې بيا ويلای شو چې مارکسيستی او لنينيستی بنسټپالنه را څرگنده شوه او هرې پيښې ته يې د مارکس او لنين په تاءليفاتو او کلياتو کې توضيح او د حل لاره کتله. هره بله نظريه او د اجتماعی پرابلمونو د حل بله لار يې مطلقه غلطه بلله او لرونکی ته یې د اظهار، تشريح او خپرولو اجازه نه ورکوله. دا ډول فانډمنتاليسم په شوروی کې د نويو اجتماعی- سياسی نظريو د راپيدا کېدو او د هغو د رشد او پخوالی د مخنيوی سبب ؤ. حتې تر دې چې پخپله د مارکس اولنين د نظرياتو تعبير او تفسير هم د حاکمې کړۍ په اختيار کې ولويد او له هغې څخه هم د حاکمې کړۍ د نظر پر خلاف بل چا بل ډول تعبير او تفسیر نه شوای کولای. عملا داسې شوه، چې مارکسيستی تيوری له خپل خلاقيته ولوېده او د يوې مړې نظريې په حيث يې د دولتی او گوندی واکمنانو په خدمت کې قرار ونيو. اوس بيا د ډيرو سياستوالو په نظر همدا مفکوره په اسلام او اسلامی هیوادو کې ډيره خپره او مسلطه ده ، چې يوازې د اسلام دين مقدس او نور ټول اديان، فلسفی او عقايد مردود، غلط، غير مقدس او د ځان دښمن بولی. د اوسنيو علمی، هنری او فنی کشفياتو او اختراعاتو له پاره د توضيح او تشريح منطق يوازې په قرآن شريف کې لټوی او که په هغو کې يې د کوم شی له پاره د توضيح استدلال ونه موند، ردوی يې او کفری پديده يې بولی.
بنسټپالنه هر څه ته د صحیح توضيح او هر سوال ته د سم حل د لارې موندل پخپله مبدا او اولی آثارو کې لټوی. د نمونې په توگه، هغه مارکسيستان چې دمعاصرو پروسو سمه توضيح او تفسیر د مارکس په آثارو کې لټوی او د مارکس خبرې مطلقې سمې او د نورو ټولو غلطې بولی، دا فانډمنټاليست مارکسيستان بلل کیدای شی. هغه عيسويان چې د معاصرو پرابلمونو حل د ۲۰۰۰ کلن پخوانی کتاب، انجيل شريف په پاڼو کې لټوی او د اوسنيو حوادثو په اړه د انجيل شريف احکام مطلق سم او د نورو ټولو هغه مطلق غلط بولی، د عيسوی بنسټپالانو په نوم نومول کېدای شی. همدا راز هغه مسلمانان چې د اوس زمانې د ټولو دنيايی پرابلمونو د حل سمې لارې او د ټولو اجتماعی او طبيعی حوادثو توضيح او تفسير یوازې په قرآن کريم کې لټوی او له هغو نه پخپل فکر را ايستل شوی تعبيرونه مطلق درست او نور ټول ورته په کامله توگه غلط ښکاری، د اسلامی فانډمنتاليستانو په نوم ياديږی.
د 'فانډمنتاليسم' بله مشخصه علامه داده چې د نورو عقايدو، اديانو او نظريو زغم نه لری .ان د هغو مفکورو په وړاندې هم زغم او طاقت او تحمل نه کوی، چې ډيرې ورته نږدی او شريکه مبداء ولری. يعنې دا چې بنسټپالنه د مبداء د تشريح او تفسير د رنگارنگوالی تحمل او برداشت هم نه لری. مثلا کله چې په عيسويت کې پروټسټانت را پیدا شول، نو د سختو جگړو او قتل او قتال وروسته يې په ټولنه کې ځان تثبيت کړ. داسې چې کاتوليکانو په عيسويت ، چې مبداء يې ورسره شريکه وه، بله طريقه نه شوای زغملای. خو په اوس زمانه کې دا کار بيا په عيسویت کې آسان شونی دی، هر څوک کولای شی، چې انجيل شريف پخپل فکر او پوهه تعبير او تفسير کړی. همدا ډول په شوروی کې هم د مارکسيسم تعبير د حاکمانو په زړه جوړ کېدای شوای، چې بل ډول تعبير او تفسير یې رويزيونيسم باله. په اسلامی فانډمنټاليسم کې بيا مثلا سنی مذهبه بنسټپالان حتی د شعيه گانو تحمل نه شی کولای، هغوی کافر او له دينه وتلی او د ځان دښمنان بولی. شعيه فاندمنتاليستان بيا د سنيانو په وړاندې همداسې فکر کوی او زغم او تحمل يې نه لری. د قرآن د آياتونو نوی تفسير او يا پخپله له قرآن عظيم الشان سره بل ډول چلند د سپکاوی او ابداع تر نامه لاندې ردوی او د مجازات وړ يې بولی. نور اديان او سياسی او فلسفی مفکوری خو واضحه خبره ده چې نه شی تحمل کولای، د کفر، بې دينۍ اوالحاد ترنامه لاندې يې د ځان دښمنان بولی، د مغلوبولو، ورکولو، له منځه وړلو او يا د ځانته تسليمولو له پاره یې هرې وسيلې ته لاس اچوی. اسلامی فانډمنټاليستان د اسلام ،قرآن شريف او احاديثو یوازې هغه ډول تفسير او تشريح سمه بولی چې د دوی په زړه برابره وی. د هغه څخه نور ډولونه يې نه منی.
عيسوی فاندمنتاليستانو د خپلو مخالفينو او دښمنانو په وژلو کې ځنډ نه کاوه، هر ډول غير انسانی اعمال او دسيسې يې د خپل دين او عقيدې د ساتلو او بريالی کولو له پاره روا او جايزې بللې. مارکسيستی فاندمنتاليستانو هم همدا کار کاوه او اسلامی فانډمنتاليستان هم همداسی کوی. فانډمنتا ليسم له هرې روا او ناروا، انسانی او غير انسانی، سوله ايزې او جنگی، پټې او برملا وسيلې څخه د خپلې عقيدې او نظر د خپرولو او معمولا له دې لارې د خپلو گټو د ساتلو له پاره کار اخلی.
سرچينې
‎
وېشنيزه:مذهبي بنسټپالنه
مومپېک
مومپېک(Mompech) د لوګزامبورګ د اشترناخ په ولایت کې يوه ښاروالۍ ده چې د 27.58 مربع کیلومتره مساحت لري او په 2009 مېلادي کال کې یې نفوس 1013تنه و.
هدمارک
هدمارک د ناروی هیوادد ۱۹ برخو سه یوه برخه ده
نور معلومات
وېشنيزه:ناروې
سرسوتي سيند
سرسوتي سيند يو خدايي سيند دی چې په لومړي ځل يې په رګويدا او وروسته يې په ويدي او له ويدي (ويدا: د هندوانو لرغونی سپېڅلی کتاب) څخه وروسته متنونو کې يادونه شوې. دې سيند په ويدي مذهب کې مهمه برخه درلودلې، د رګويدا له څلورم کتاب پرته په نورو ټولو کې راغلی دی.
د يو طبيعي سيند په توګه، د رګويدا په لرغونو متنونو کې دې ته "په شمال لوېديځ هندوستان کې د يو ستر او سپېڅلي سيند" په توګه اشاره شوې ده، خو د منځنيو او وروستيو وختونو په رګويدا کتابونو کې د يو کوچني سيند په توګه بيان شوی دی، چې په يو وروستي بند جهيل (سمودرا) کې پای مومي. د ښځينه خدای سرسوتي په توګه، د سرسوتي د اصطلاح لپاره دويمه حواله، کوم لفظ چې چې د ويدي څخه وروسته زمانه کې د يوې ازادې پېژندګلو په توګه منځ ته راغی، دا سيند همدا راز د يو ځواکمن سيند او غښتلی سيلاب په توګه تشريح شوی دی. سرسوتي هندوان په مابعد الطبيعياتي بڼه کې هم موجود بولي، کوم کې چې دا سيند په ترويني سنګم کې له سپېڅلي سيندونه ګنګا او يمنا سره يوځای شوی و. د (Michael Witzel) په وينا، په ويدي سروستي سيند، "اسماني سمندر" نصب دی: د شيدو لار، کومه چې له مړينې وروسته د ابديت او اسماني لارې" په توګه بلل کېږي.
رګويدایي او وروسته ويدي متنونه، د اوسنيو سيندونو، يا لرغونو سينديزو بسترونو سره د پېژندلو د وړانديز کولو لپاره استعمال شوي دي. په رګويدا (10.75) کې ناديستوتي مذهبي سرود په ختيځ کې د يمنا او لوېديځ کې د ستلج په منځ کې د سرسوتي يادونه کوي، يو لفظ کوم چې اوس په عام ډول د سمندر په معنا سره ژباړل کېږي، خو د دې معنا جهيل هم دی. وروسته يې د تانډيا برهمن او جمنيا برهمن په څېر ويدي متنونه او همدا راز مهابهارت کې يادونه شوې چې سرسوتي په دښته کې وچ شوی دی.
د نولسمې پېړۍ په وروستيو کې، ګڼو پوهانو د سرسوتي پېژندګلو د ګګرـ هکر سيند د سيستم سره يو ځای وړانديز کړې ده، کوم چې د شمال لوېديځ هندوستان او ختيځ پاکستان څخه، د يمنا او ستلج په منځ کې بهېږي، او د «تر« په دښته کې پای مومي. د وروستيو جيوفزيکي څېړنې څخه روښانه شوې چې اټکل شوی لاندې بهېدونکی ګګر–هکر غېر فعال کانال په اصل کې د ستلج يو وچ شوی کانال دی، کوم چې د سند د سيند ډيلټا کانال، نارا سيند کې بهېږي. 10,000-8,000 کاله مخکې، کله چې ستلج خپله لاره بل لور ته واړوله، نو دا لاره پرېښودل شوې وه، ګګر-هکر د موسمي بارانونو په اوبو بهېدونکو سيندونو د نظام په توګه پاتې شو، کوم چې تر سمندر پورې نه شو رسېدای.
د سند درې مدنيت هغه وخت ښه وغوړېد، کله چې سيندونو ته اوبه ورکونکې موسمي بارانونه تقريباً 5,000 کاله مخکې کم شول، او ISRO ليدلي چې په کالي بنګن (راجستان)، بنوالي، او راکهي ګړهي (هريانه)، دهولاويرا او لوتهل (ګجرات) کې د سند درې د مدنیت مهمې سيمې د دې لارې په اوږدو کې پرتې دي. کله چې سيندونو ته اوبه برابرونکي موسمي بارانونه نور هم کم شول، نو هکره شا اوخوا 4,000 کاله مخکې وچ شو، او په دې ډول کله کله بهېدونکی سيند پاتې شو، ښاري هړپه مدنيت سقوط وکړ، او په دې ډول د کوچنيو کرنيزو کليو په توګه سيمه ييز پاتې شو.
له ګګر-هکر سيستم سره د يو  پياوړي فزيکي رګويدي سرسوتي پېژندګلو له دې امله ستونزمنه ده، چې ګګر-هکر د رګويد د ليکل کېدو له مهال څخه مخکې پوره وچ شوی و. د (Wilke) او (Moebus) په ټکو، کله چې رګويدي خلکو د هندوستان شمال لوېديځ لور ته کوچ کاوه، نو تر هغه وخته سرسوتي "په دښته کې د يو کوچني څاڅکي بڼې ته" راښکته شوی و. د يو فيزیکي سيند په اړه رګويدي حوالې دا هم وايي چې سرسوتي له مخکې څخه د اوبو د چمتو کولو خپله بنسټيزه سرچينه له لاسه ورکړې وه او شا او خوا 3000 کاله مخکې په يو ولاړ جهيل (سمودرا) کې ختم شوی و"، "د اوسني حالت په انځورولو سره، سرسوتي خپلې ټولې اوبه له لاسه ورکړې وې". همدا راز، د سرسوتي په اړه رګويدي تشريحات، د ګګر – هکر د واقعي جريان سره سمون نه لري.
د سرسوتي پېژندګلو همدا راز د افغانستان په سويل کې له هلمند [د اراکوشيا يا هراکسوتي په سيمه کې] سره هم شوې ده، چې شونې ده د کوم نوم چې د ګګر-هکر سيند د زیات لرغوني سنسکرت نوم سره بيا استعمال شوی وي، له هغه وروسته چې ويدي قبيلې پنجاب ته لېږدېدلي وي. شونې ده چې د رګويدا سرسوتي دوه جلا جلا سيندونو ته اشاره کوي، په داسې حال کې چې د کورنۍ په کتابونو کې د هلمند سیند ته اشاره کوي، او تر ټولو وروستي لسم منډلا کې ګګر-هکر ته اشاره شوې ده.
د يوويشتمې پېړۍ په لومړيو کې د ګګر-هکر نظام پېژندنې يو نوی اهميت خپل کړ، ځيني هندوتوا مدافعين د رګويدا لرغوني تاريخ په وړاندې کولو سره؛ د سند درې مدنيت نوم د سرسوتي کلتور، سرسوتي مدنيت، سند سرسوتي مدنيت، يا سندهو سرسوتي مدنيت، په نوم بدل کړی، او وړانديز کوي چې د سند درې او ويدي کلتورنه سره يوځای کېدای شي؛ او د هندو-اريايي کډوالۍ نظريه ردوي، کومه چې د شا او خوا 1900  او 1400 مخزېږديز تر منځ موده کې سويلي اسيا ته په اندو-اروپايي ژبه غږېدونکو خلکو د کډوالۍ د يو غزېدلي پړاو اټکل کوي.
ار پوهنه
سرسوتي د ساسوت صفتي بڼې، ښځينه ټاکلی واحد شکل دی (کوم چې په رګويدا کې د اسماني اوبو د ساتونکي د نوم په توګه وړاندې شوی دی)، له ساراس+واټ څخه اخيستل شوی، او معنا يې ده د سراس درلودل. د سنسکرت سارس معنا ده جهيل، ډنډ (cf. اشتقاق يې سارس، يعنې د جهيل مرغۍ = ساروس ډينګ (لګ لګ يا ډينګ يو ډول مرغه دی)). (Mayrhofer) د *sar تلل، بهېدل، له رېښې سره اړيکه ناممکنه بولي، خو له دې سره موافق دی چې شونې ده دا يو داسې سيند و چې ډېر جهيلونه يې يو له بل سره د اوبو د زيات بهنګ له امله سره وصل کړي وو.
شونې ده چې سروستي د اوستان هرکسواتي پېژندګلو وي. په وروستي اويستان کې، هراکسواتي اراکوشيا دی، يوه داسې سيمه، چې په سيندونو بډايه ښودل شوې، او د هغې زوړ فارسي همغاړی هاراواتي دی.
په هندوايزم کې اهميت
د سرسوتي سيند د هندوانو لپاره ډېر د درناوي وړ او مهم بلل کېدو، ځکه ويل کېږي چې د ويدي برهماوارت ايالت کې، د دې مرستيال درشادوتي سره يو ځای، د دې سيند څنډې هغه ځای و، چېرته چې د ويدي سنسکرت ابتداء وشوه، او مهمې ويدي صحيفې لکه د رګويدا ابتدايي برخه او د ډېرو سپېڅلو اپنشدونو په اړه فکر کېږي چې د ويدي پيغمبرانو له خوا ترتيب کړای شول. په مانوسمرتي کې، برهماوارت د ويدي کلتور د سوچه مرکز په توګه وړاندې کړای شوی دی. (Bridget) او (Raymond Allchin) په هندوستان او پاکستان کې د مدنيت عروج (The Rise of Civilization in India and Pakistan) کتاب کې دا نظريه خپله کړې چې هندوستان او پاکستان کې اريايانو لرغونی هېواد (اريه ورتا يا برهماوارت) د رګويدا په وخت کې د پنجاب د سرسوتي په درو او دريشدوتي په سيندونو کې و.
د يو سيند په توګه
د سرسوتي سيند يادونه په ټولو کې موندل کېږي، خو د ويداګانو په څلورم کتاب ميکډونل او کيت په خپل ويدي فهرست کې د سرسوتي سيند د ويدي حوالو يوه جامع سروی وړاندې کړې ده. په وروستي کتاب 10 کې، د دې سيند په اړه يوازې په دوه حوالو کې په څرګند ډول اشاره شوې ده: 10.64.9، د درې سترو سيندونو سنهو، سرسوتي او سريو د مرستې غوښتنه کوي، او 10.75.5، د ناديستوتي سکته د جغرافيايي فهرست. په دې سرود کې، د سرسوتي سيند د جمنا او ستلج تر منځ اېښودل شوی دی.
د کلات خانات
د کلات خانات (خانیت قلات) د بلوڅاننو یو مستقل شاهی دولت وو چې په ۱۶۶۶ میلادی کال کې رامېنځته شو او تر ۱۹۵۵ میلادی کاله پورې يې دوام وکړ.
بهرنۍ تړنې
وېشنيزه:بلوچستان وېشنيزه:د کلات خانات
خليل الله وفا راستين خدرخېل
خليل الله وفا راستين خدرخېل (په انگرېزي: Khalilullah Wafa Rastin Khederkhel) يو افغان سيندکښونکی دی. هغه د فرانسوي پښتو دوه ژبيز سيند کښلی.
کوپره کونه کبر
کوپره کوني کبر Coconut crab د غل چنګاښ (robber crab) په نامه هم یادیږي. د ډول نوم یې بېرګوس لاترو (Birgus latro) ده، د شپې لخوا په وچه کې ژوند کوونکی چنګاښ ده چې د ارام سمندر په سوېل غرب او د هند سمندرګي په سیمو کې ژوند کوي. له پاچا او منزوي چنګاښ (hermit crab and king crab) سره ډېر نږدې تړاو لري. غل چنګاښ په دیکاپوډوا ډله (order Decapoda) او کروستاسیا کلاس (class Crustacea) کې ډلبندي شوی. غټ یې تر یو متر (۴۰ انچه) پورې اوږدوالی او تر ۴.۵ کیلو ګرامه (۱۰ پونډه) پورې وزن لري. د بدن رنګ یې له بانجاني او ارغواني تر نصواري پورې شته. تازه غټ شوي یې نصواري رنګ لري او په پښو یې تور خالونه موجود وي.
ناریال چنګاښ په مردارو شو حیواناتو او میوې ځان تغذیه کوي له دې پرته د نورو چنګاښونو صدف هم تېروي کوم چې له کلسیم څخه جوړ شوي وي. خپل پنسونه چې د کیلای (chelae) په نامه یادیږي د کوپرې ماتولو لپاره کاروي. تر ټولو غټ ناریال چنګاښ په خپلوپنسونو ۳۳۰۰ نیوټنه ځواک (۷۴۲ پونډه ځواک) کارولی شي. د کوپرې یا ناریال د ماتولو لپاره ونې ته خیژي او له هغه ځایه کوپره راغورزوي، یا یې په پنسونو کې نیسي او په ځمکه یې وهي له دې پرته خپل پنسونه هم د کوپرې د پوستکي د شکولو لپاره کاروي.
ښځه یې رسېدلې یا پخې شوې هګۍ (ripe eggs) په سمندر کې پرېږدي چې په فوري توګه مایکروسکوپي زویس لاروای بچیان (zoeas) تر جوړیږي، زویس یې لمړی لاروا پړاو ده کوم چې په اوبو کې ژوند کوي او په وړو اورګانیزمونو یا غړو ځان تغذیه کوي. له ۲۰ تر ۳۰ ورځو پورې زویس وده کوي او په ګلوکوتوی (glaucothoe) بدلیږي چې دا یې منځنی پړاو یا مرحله ده. په دې پړاو کې سمندر پرېږدي او د درې یا څلور اونیو لپاره په سمندري صدفونو کې پټیږي. له دې مودې وروسته دغه صدفونه پرېږدي او په شګه کې ځان خښوي چې له راوتو وروسته په واړه چنګاښ بدلیږي. ناریال یا کوپره چنګاښ د ورځې لخوا په ۶۰ سانتي متره (۲ فټه) ژورو غارونو کې پټیږي او د شپې لخوا خوړو پسې راوځي. په کومو سیمو کې چې دا چنګاښ پیدا کیږي د هغو سیمو خلک یې د خوړو وړ ګڼي.
تړلې لیکنې
د چنگاښ کورنۍ چنگاښ
د فراری سریال فصلونه
فراری ډرامه یاد (فراری سریال) له ۲۰۰۵م کال نه تر ۲۰۱۹ کال پوری په شپږ فصلونو او نوي برخو کې بازار ته وړاندی شو.
نريندرا مودي
نريندرا مودي د هند اوسنی لومړی وزير دی. هغوی له دې نه مخکې د ګجرات ستر وزير هم تېر شوی دی. دوی په ګجرات کې زېږېدلی دی. نريندرا مودي د بهارتيه جنتا پارټي سياسي ګوند مشر دی.
عبدالبصير عبرت
ارواښاد عبدالبصير عبرت پر ١٣٥٢ل كال د زابل ولايت، ناوې والسوالۍ په بلبلي كلي كې زېږېدلى دى. له اره د وردگو ولايت د سيداباد ولسوالۍ اوسېدونكى دى، چې پلار او نيكونه يې ډېر كلونه پخوا زابل ولايت ته راكډه شوي او هملته يې استوگنه غوره كړې ده. په څوارلس كلنۍ كې يې د پاكستان په يوه ديني مدرسه كې خپلې لومړنۍ زده كړې پيل كړې او بيا يې د همدې هېواد د بېلابېلو سيمو په ديني مدرسو كې درسونه وويل. تر څه مودې وروسته بېرته خپل هېواد ته راستون شو؛ يو كال يې تېر كړى نه و چې بېرته پاكستان ته لاړ او يو ځل بيا يې پر ديني زده كړو پيل وكړ، د يوه كال په بهير كې يې قران كريم په بشپړ ډول حفظ كړ. نوموړي په خپل ژوند كې گڼ شمېر فرهنگي او ادبي كارونه ترسره كړي، د هرات او كندهار ولايتونو په اطلاعاتو او كلتور رياستونو كې يې ډېره موده د يوه ژمن او هوډمن ليكوال او ادبپال په توگه دنده ترسره كړې ده. نوموړي پر دې بوختتياوو سربېره شاعري هم كوله چې د شعرونو ټولگه يې د ده تر شهادت وروسته د كندهار اطلاعاتو او كلتور رياست له خوا پر ١٣٧٨ل كال خپره شوه، په دې ټولگه كې د عبرت هغه شعرونه راغلي چې له ١٣٧١_١٣٧٠ل كال راوروسته شعرونه راغلي دي. كېدى شي دا ټولگه بشپړه نه وي او ډېر نور شعرونه يې له چاپه پاتې وي، ددې ټولگې ډېر شعرونه حماسي او رزمي بڼه لري، ورسره ځينې داسې بېلگې هم لولو چې د هنريت له مخې ډېر لوړ او ارزښتمن دي. د عبرت شاعري دده د عمر په پرتله ډېره اوچته ښكاري كه چېرې ژوند ورسره وفا كړې واى نو عبرت به خپلې ټولنې ته داسې هنري بېلگې وړاندې كړي واى چې په ښو او معياري بېلگو كې وشمېرل شي، له بده مرغه نوموړى پر ١٣٧٦ل كال په بادغيس ولايت كې په شهادت ورسېد. او هنري ژوند يې هم نيمگړى شو
برېښنامېچ
وېشنيزه:برېښنا مېچنه
علي گړ
علي گړ د هند يو ښار دی، دا د هند په اتر پرديش ايالت کې دی. دا د هند 56م لوی ښار دی. په کال 2001 کې ددې ښار د وگړو شمېر 669,087 و او بيا په کال 2011 کې چې وگړ شماري وشوه نو د هغه له مخې ددې ښار ابادي 872,575 وه.
وېشنيزه:د هند ښارونه
دقیقه
وېشنيزه:نامبهمه مخونه وېشنيزه:وخت واحد
۱۳ (عدد)
۱۳ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۲ څخه  مخکي او د ۱۴ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۳:
په کلینډر کې
۱۳ کولاي سي:
په کیمیا کې
۱۳ د الومېنيوم اټومي عدد ده
سرچينې
وېشنيزه:۱۳ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دوه رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه وېشنيزه:فیبوناچې عددونه
د مشهورو کوریایي سریالونو نوملړ
سریالونهد سویلي کوریا مشهور سریالونه (تلویزیونی ډرامي)
مینیمالېزم
مینیمالیزم په ټوله کې هنرونو ته گډېږي خو په ادبیاتو کې داسې سبک یا ادبي اصل دی چې په تر ټولو لږو ممکنه کلمو کې د یوه ادبي اثر محتوا راونغاړي. مینیمالیست لیکوالان تر خپلې وسې له اثر څخه نااړین توري او کلمات باسي، متن لنډوي، کلمې محدودوي او په تر ټولو لږو ممکنه کلمو کې خپل اثر ځایوي، چې مهمه ځانگړنه يې هم همدا د تر ټولو لږو ممکنه کلمو شتون دی او د انگلیسي ژبې (flash fiction) (micro fiction) او (sudden fiction) او داسې نور او د پښتو ژبې کیسه گۍ یې ښې بېلگې گڼل کېدای شي. په ادبیاتو کې مینیمالیسم په تېره بیا په داستان کې اصل موضوع او محتوا ډېره له اضافي کلمو را لوڅه کړې او گڼ کره کتونکي يې نیوکو او حتی مخالفت ته هڅولي او د دوی ستر دلیل هم دا دی چې دومره لنډون په تېره بیا په داستان کې د داستان روح او خوند له منځه وړي.
د ودې شالید يې:
مینیمالیزم له دوهمې نړیوالې جگړې وروسته په لویدیځي هنر کې غځونې کړې، په تېره بیا په امریکايي تجسمي هنرونو کې ېې ۱۹۶۰ م او د ۱۹۷۰ یمو لومړي کلونه د یادولو دي. په تجسمي هنرونو کې د مینیمال آرټ یا ساده هنر په عنوان او ځینې وختونه د "literalist art" یا له معنا ډک هنر په نامه تر ډېره په نیویارک کې په ۱۹۶۰مو کلونو کې مینیمالیزم پام وړ نظر ځان ته واړاوه. په مینیمالیست ډیزاین کې هم ساده گي چې تر ډېره له جاپاني دودیز ډیزاین یا طراحۍ او معمارۍ څخه يې الهام اخیستی هنر ته ننوته او حتی د بوکمنسټر فیولر دا جمله چې "په لږو ډېر څه کول" لا مشهوره شوه. په ادبیاتو کې مینیمالیزم یا ادبي ساده خوښونه او ساده گرايي په تجسمي هنرونو کې د زیاتي کرښو او رنگونو د کارونې د له منځه وړلو په څېر اضافي کلمې له منځه یوړې او لوستونکی یې تر ډېرې کچې د هغه په خپل ذهن کې د یوې کیسې د بېلابېلو اړخونو غوره کولو ته هڅولی او داسې فکر کېږي چې په ۱۹۴۰مو کلونو کې د یو شمېر مشرحو لیکنو په غبرگون کې په ادبیاتو کې ساده گۍ ته ډېر پام واوښت او په ۱۹۶۰مو او اویایمو کلونو کې د میتافکشن یا فراداستاني ادبیاتو په غبرگون کې هم ادبي مینیمالیزم ډېر رول ودرلود، ځکه د دغه پېر ډېری لیکوالانو په خپلو اوږدو لیکنو کې حتی په رواني لحاظ له خپلې اصلې کیسې هم لیرې تلل.
مینیمالیسم او یو ظاهري تناقض:
مینیمالیزم (Minimalism) یا لنډ لیکنه ساده لیکنه (ساده گرایی) داسې هنري مکتب دی چې د آثارو او بیان بنسټ یې په ساده گۍ، لنډو او له معمولو پېچلتیاو په تش بیان او ساده لارو چارو بنا دی، په داسې حال کې چې یو شمېر مخاطبان په تجسمي هنرونو کې په مینیمال آثارو تر نورو وروسته او حتی په گرانه پوهېږي، دغه راز په ادبیاتو کې مینیمالیزم چې کیسه گۍ یې ښه بېلگه ده د ځینو لپاره لا پېچلی ښکاري او حتی په مینیماليستي موسیقۍ کې هم عيني موضوع ده او ځینې ذوقونه ورسره جوړ نه راځي؛ خو له دې ټولو سره سره زه فکر کوم چې مینیمالیزم د هنري پرمخ یون د لارې یو ملگری دی نه سولېدلي پاتوړي، ځکه نو فکر کوم چې مینیمالستان باید ونه ترهول شي بلکه هماغه محدود "ځينې" دې د هنر په سکن کولو او رااخیستون کې یو څه زیاتي دقت وکړي.
د مینیمالیزم گټې:
مینیمالیزم هسې راته ایسي لکه په ژوند کې له افراطونو، اصرافونو، ولخرجیو او ډېر تجلل او حرص لیرې د خوښۍ، قناعت او آزادۍ احساس چې ښايي په بېلابېلو برخو کې مینیمال د ژوند او ژواک په ډول او هنري – ادبي سبک کې له موږ سره مرسته وکړي چې ۱. ناخوښي لیرې کړو ۲. وخت بچت کړو ۳. په حال او شېبه کې مو واوسوي ۴. موخه تعقیب کړای شو ۵. لاره آسانه ومومو او وباسو ۶. ریښتينې آزادي تجربه کړو ۷. ډېر جوړ کړو لږ مصرف کړو ۸. په خپل ژوند کې اهداف ومومو ۹. په ځان جوړونه، روغتیا او ښه پالنه کې مرسته وکړو.
ځینې بېلگې یې:
ا===بدي مساپر: === ویل یې ځم که خدای کول ډک لاس به راوگرځم، لاړ بیرته هیڅ رانغی...
یتیمه:
نکاح ناآشنا ملا تړله، پوښتنه یې وکړه د ناوې وکیل خو یې پلار دی؟ د نجلۍ نیکه په لړزیدلو گوتو د چوپ اشاره ورته وکړه او تر سترگو یې اوښکې وڅڅیدې...
دُر:
ویل یې وخت سره زر دی خو نه د خدای پامانۍ وخت...
اېسټروجن
اېسټروجن (په انگرېزي: Estrogen) يو ښځينه جنسي هورمون دی چې په ښځينه جنسي غدې اووېريوم (Ovarium) کې ترشح کېږي. د کيميايي جوړښت له مخې له سټېروئيډونو له ډلې نه گڼل کېږي او د ترکيب منځني توکي يې له پروجېسټرون نه عبارت دی. د پروجېسټرون هورمون په دواړو ښځينه او نارينه جنسي غدو کې شته دي. اېسټروجن د کولېسټرول نه مېنځ ته راځي.
په ښځو کې د اېسټروجن او اندروجن دواړه هورمونونه شته، خو د اېسټروجن کچه يې د اندروجن په پرتله ډېره ده. د مونث جنس د هورمونو نه اېسټراډيول ډېر فعال دی. همدارنگه د اسټريول، اېسټران او د اېسټراډيول سټېروئيډي هورمونونه چې په پلاسېنټا (Placenta) او زهدان کې ترشح کېږي، د همدې هورمونو له ډلې نه گڼل کېږي. اېسټروجن په ډېره لږه اندازه د اډرېنال غدې په پوټکي او ټېسټېس (Testes) (خوټې) کې ترکيبېږي. په ډېرو بوټو کې سټېروئيډي هورموني مرکبات د اېسټروجن د هورمون په شان ځانگړنې لري. په اورگانيزم کې د اېسټروجن ژوندپوهنيزې اغېزې عبارت دی له مياشتني دوران، بلاربښت او د شيدو توليد، په جنسي غړو او زهدان کې د ځانگړو بدلونونو، د شيدو د غُدې د ودې او د دويمو جنسي نښو او علامو، لکه د ښځو د تيو د اورگانيزم جوړښت، د وېښتانو کموالی او نورو سبب گرځي. د حُجروي انقسام او د هډوکو توليدولو عمليې تحريکوي، د فوليکول (Folicle) په پخېدلو سره د زهدان (زيلان) د محاطې غشاء په وده او ژېړ جسم په ساتلو کې مرسته کوي. د زهدان په ووبونو (انساج) کې مېټابوليزم لوړوي او د آکسيجن لگښت او د نيوکليک اسيدونو او پروټينو ترکيب پياوړی کوي. وروسته له ۴۰ - ۴۵ کالونو نه په ښځو کې د اېسټروجن ترشح کمېږي، چې د دې په پايله کې د ښځو مياشتنی دوران بې نظمه کېږي او په ورو ورو له منځه ځي. د مياشتني دوران له مېنځه تللو سره ځينې ناکرارۍ لکه ميالجيا (Myalgia) (د عضلاتو دردونه)، عصبانيت او نورې نښې راپېدا کېږي. اېسټروجن د وينې له بهېدلو د گړنديتوب وړتيا لري، نو ځکه د وريد په داخل کې د ۲۰ ملي گرامه اېسټروجن اېسټر سلفېټ نه کار اخيستل کېږي. اېسټروجن د پروسټاټ د سرطان په درملنه کې چې د جراحۍ اسباب نه لري، هم کارېږي.
وېشنيزه:هورمونونه
د چنگاښ کورنۍ
د چنګاښ کورنۍ یا کلک پوستي Crustaceans د کروستاسیا فرعي فیلوم (subphylum Crustacea) هغه ټول غړي دي چې په چې په ارتروپوډا فیلوم (phylum Arthropoda) کې ډلبندي شوي. فیلوم یا فایلم په طبقه بندۍ کې له پاچایي (kingdom) ښکته او له کلاس (class) څخه پورته کټګورۍ یا وېشنیزې ته وایي. د بې شمزیو یا غېرې فقاریه یو ګروپ ده چې تقریبا ۴۵۰۰۰ ډولونه پکې شامل دي کوم چې د نړۍ په مختلفو برخو کې ژوند کوي.تر ټولو زېات پېژندل شوي چنګاښونه کوني کبر(crab)، استوانه اي چنګاښ (lobster)، د اوبو ملخ (shrimp) او دلرګیو سپګې (wood louse) دي خو له دې پرته د چنګاښ کورنۍ کې خورا زېات نور ډولونه هم شامل دي کوم چې تر مسلکي خلکو پورې محدود دي. چنګاښ له نورو ارتروپوډ (arthropods) سره توپیر لري: توپیر یې دوه لمړۍ پښې دي چې په پنسونو بدلیږي (antennules and antennae)، بل توپیر یې له خولې سره دوه وړې ضمیمې دي چې د ژامو په توګه یې کاروي.
د چنګاښ په کورنۍ کې تر ټولو ستره ډله دیکاپوډا (Decapoda) ده په کومه کې چې د چنګاښ ۱۰۰۰۰ مختلف ډولونه شامل دي. په دې ډله کې د امریکا استوانه اي چنګاښ (American lobster) شامل ده کوم چې تر ۲۰ کیلو ګرامه (۴۴ پونډه) وزن کوي، د جاپان غڼه کوني کبر (Japanese spider crab) پکې شامل ده چې پښې یې تر ۳.۷ متره (۱۲ فټه) پورې پراخې دي، تر ټولو واړه ډولونه یې د اوبو ګونګټې (water fleas) دي او په دې ګونګټو کې الونېلا (Alonella) تر ۰.۲۵ ملي متره (۰.۰۰۹ انچه) پورې اوږدوالی لري.
د چنګاښ د کورنۍ ډولونه په تازه اوبو کې، سمندر کې او په ځمکه ژوند کوي؛ ځینې ډولونه یې په داسې مالګینو اوبو کې هم شته چې مالګه یې د سمندر په پرتله څو ځلې زېاته وي. ځینې ډولونه یې د سمندر په تل کې ژوند کوي، ځینې لامبو وهونکي په بندونو کې دي. د ایزوپوډا او امفای پوډا ډلو (orders Isopoda and Amphipoda) ځینې ډولونه یې د سمندر په ۱۰۰۰۰ متره ژورو کې موندل شوي. د چنګاښ کورنۍ غړي د ټولې نړۍ په بندونو او سیندونو کې کالونۍ لري، په هغو بندونو کې هم شته چې د سمندر له سطحې ۵۰۰۰ متره لوړ دي.
د چنګاښ کورنۍ کې ځینې د کوني کبر ډولونه دوه ژواکي دي او له اوبو څخه په مردارو شوو ژو پسې د ځان تغذیه کولو لپاره راوځي. د کوني کبر ځینې ډولونه ونې ته د ختلو وړتیا هم لري. ځینې ډولونه یې له اوبو څخه د ډېرې مودې لپاره لرې ژوند کوي خو د هګیو اچولو پر وخت بېرته سمندر ته کوزیږي او لاروای بچیان یې هم په سمندر کې لاروال دوره تېروي چې د ځمکې کوني کبر نوم ورته اخلي. هغه چنګاښونه چې بیخي په وچه کې ژوند کونکي دي د لرګي سپګې دي کومې چې په ایزوپوډا ډله (order Isopoda) او اونیسکوایدیا کورنۍ (family Oniscoidea) کې ډلبندي شوي. په نمناکه ځایونو کې ژوند کوي. د ایزوپوډ ځینې ډولونه په صحراګانو کې هم شته.
د اوبو ملخ
منګوله یا صدف د اوبو ملخ Clam shrimp په انګرېزۍ کې ورته (claw shrimp) نوم هم اخلي، ټول هغه چنګاښونه دي چې په کانکوستراکا ډله (order Conchostraca) او برانکیوپوډا فرعي کلاس (subclass Branchiopoda) کې ډلبندي شوي. تقریبا ۲۰۰ ډولونه لري چې د ټولې نړۍ په موقتي ډنډونو، جهیلونو، تازه اوبو کې ژوند کوي. صدف د اوبو ملخ نوم ځکه پرې اېښول شوی چې ټول بدن یې په منځ دوه کېدونکي صدف کې نغښتی. د صدف داخل کې د دې ژوي بدن ۲۸ جوړه غړي لري کوم چې د مایکروسکوپي خوړو د فلټر کولو او د حرکت (locomotion) لپاره کاروي (په هغو ډولونو کې چې لامبو وهي). نر یې لمړي دوه غړي د جنسي نزدیکت پر وخت د ښځې د رانیولو لپاره کاروي. تر ټولو غټ یې تر ۲ سانتي متره پورې اوږدوالی لري. په فوسیلي یادون یا ریکارډ کې پرېمانه دي. فوسیلي نسلونه یې د سیلورین دورې ( Silurian Period) دي (له ۴۱۶ میلیونه تر ۴۴۸ میلیونه کلونو وړاندې تر منځ).
د چنگاښ کورنۍ
نورمال د مثل تولید له هګۍ سره د سپرم اتحاد یا ادغام (fusion) ده، خو د چنګاښ کورنۍ ډېر غړي خاکي هګۍ کوي او خاکي بچیان زېږوي په دې مانا چې هګۍ یې د نر په سپرمو القاح شوې نه وي. دا ډول د مثل تولید کونکي چنګاښونه د پارتېنو جینیتیک (parthenogenetic) په نامه یادیږي. د چنګاښ د کورنۍ د ځینو ډولونو ښځې خپلې هګۍ په اوبو کې ازادې پرېدي لکه د کالانوس ډول (Calanus) چې یو کوپېپوډ (copepod) ده. همداسې مالا کوستراکان (malacostracan) چې د باتینېلاسیا (Bathynellacea)، اناسپیداسیا (Anaspidacea)، او اوفوزیاسیا ډلو (Euphausiacea) ډلو غړي دي خپلې هګۍ د سینې پسې نښتو غړو کې ګرځوي.
د اوبو ملخ
تړلې لیکنې
چنگاښ د مالگینو اوبو ملخ
د چنگاښ کورنۍ
انسانانو ته یې غټ ډولونه ارزښت لري چې عمدتا دیکاپوډ دي. د ارام سمندر په شمال او سوېل برخو کې کب نیونکي د سوداګرۍ لپاره د اوبو ملخان (shrimps)، د اوبو ملخ ته ورته چنګاښ (prawns)، استوانه اي ازغن چنګاښ (spiny lobster) او پاچا کوني کبر (king crab) نیسي. په اروپا او شمالي امریکا کې د خوړ وړ چنګاښ نیله کوني کبر (blue crab)، ډانجنېس کوني کبر (Dungeness crab)، ډبره کوني کبر (stone crab) دي کوم چې د کب نیونکو لخوا نیول کیږي. په سوېلې امریکا کې یو ډول برنکل ده چې اوږدوالی یې تر ۲۷ سانتي متره (۱۱ انچه) پورې رسیږي، د ډول نوم یې بالانوس پسیتاکوس (Balanus psittacus) ده د خوړو وړ ګڼل کیږي. د فرانسې او هسپانیا خلک بیا د میتېلا پولیسیپس ډول برنکل (Mitella pollicipes) خوري. په جاپان کې برنکل ساتل کیږي او کله چې غټ شي ټوټه ټوټه کیږي او په ځمکو کې د سرې په توګه کار ترې اخیستل کیږي. د چنګاښ د کورنۍ ځینې ډولونه د سوداګریزو کبانو خواړه دي.
تړنې
ژوې بیولوژي کوپره کونه کبر
زما ژوند او جدوجهد
زما ژوند او جدوجهد د ستر پښتون ملتپاله سیاستوال او خدایي خدمتګار خان عبدالغفار خان (باچا خان) ژوند لیک (سوانح حیات) دی. دا کتاب د ليکوال پر ژوند پېښو رڼا اچوي او د ليکوال له نظره د هغه ماشومتوب، زده کړې، سياسي هلې ځلې، د هند د خپلواکۍ هڅې او د عدم تشدد او خدايي خدمتگارۍ د فلسفې کيسې موږ ته کوي.
د اقليم د بدلون ځورمنتيا
د اقليم بدلون ځورمنتيا (د اقليم ځورمنتيا يا د اقليم د خطر ځورمنتيا) د اقليم د بدلون په اړه د ځورمنتيا ارزونه ده، چې د اقليم بدلون په اړه د ټولنې د غبرګون په بحث کې لکه د اقليم د بدلون توافق، د اقليم د خطر ارزونې يا په د اقليم برابرۍ د اندېښنو په مشخص کولو کې د پړاوونو لپاره کارول کېږي. د اقليم ځورمنتيا د بېلابېلو معناګانو، حالتونو او د اقليم د بدلون په څېړنه کې د بېلابېلو برخو يو پراخ ډول شاملوي، مګر له ۲۰۰۵ز راهيسې په علمي څېړنه کې يو مرکزي مفهوم دی. ياد مفهوم د IPCC په درېيم راپور کې په دې ډول تعريف شوی دی: «د اقليم د بدلون وړتيا او نابرابرۍ په ګډون هغه پړاو يا درجه چې يو سيستم ورته په کې د اقليم د بدلون په منفي اغېزو سره اغېزمنوونکی او ورسره مبارزه ناشونې وي».
ځورمنتيا په بنسټيز ډول په دوو سترو ډلبنديو باندې وېشل کېدلی شي، چې يوه يې د ټولنيزو او اقتصادي عواملو پر بنسټ اقتصادي ځورمنتيا ده او بله يې جغرافيوي ځورمنتيا ده. هيڅ يوه يې په دوه اړخيز ډول ځانتنۍ (ځانګړې) نه ده. د اقليم د بدلون په اړه په نړيوال پلاوي کې د ځورمنتيا په اړه د سيستم کچې طريقې سره په ليکه کې، زياتره څېړنه اقليمي ځورمنتيا د ټولنو، اقتصادي سيستمونو يا جغرافيو د تشرېح کولو په موخه کاروي. که څه هم د اقليم د بدلون پراخو اغېزو د لږو منظمو اندېښنو د تشرېح کولو په موخه د اقليمي ځورمنتيا کارونې ته لارښوونه کړې ده. لکه: د انفرادي روغتيا ځورمنتيا، د اغېزمن شوو سيستمونو تر شا زيان منونکي حالتونه يا نور کاريالونه، لکه: د انفرادي حيواني نوعو د ځورمنتيا تشرېح کول. ګڼ سازمانونه او توکي شته چې د نړيوالې ټولنې او عالمانو له خوا د اقليم د ځورمنتيا ارزونې په پار کارول کېږي.