cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
نغمه
د شعر غوراوی
هنر او موسيقي د شعر په ځواك سره غښتلې كيږي او ښكلا پيداكوي، څومره، چې شعر لوړ او د ذوقونو د خړوبتيا لامل وي، په همدغه كچه يې هنرمند او موسيقي هم غښتلې او ځواكمنه راځي. د نغمې په پخوانيو سندرو كې د شعرونوځواك له ورايه څرگندېده، خو په دې وروستيو كې يې په ناڅاپي توگه د بازاري شعرونو په لور مخ واړاوه. نغمه د شعر د غراوي په اړه وايي، چې كله كله د ميوزيك سنټرونو او خلكو له خوا د همدغسې سندرو فرمايشونه راځي، خو بيا هم هڅه كوم، ښكلى او قوي شعر غوره كړم. د نغمې په سندرو كې زياتره د بابرزي نوم راځي، خو هغه د بابرزي ترڅنگ دباري جهاني،ْ اسحاق ننگيال ،كاروان او رحمت شاه سايل شعرونه هم ډېرخوښوي. په غزلبولوسندرغاړو كې يې ايوب استاد، منگل، شاه ولي، خيال محمد او شاه محمد خوښيږي.
انځورتون
وېشنيزه:کندهاریان وېشنيزه: پښتنې شاعرانې وېشنيزه:پښتنې سندرغاړې وېشنيزه:افغان سندرغاړي
د انرژي اغېزمنه کارونه
د انرژي اغېزمنه کارونه، چې زیاتره په ساده ډول د انرژي اغېزمنتوب بلل کېږي، هغه موخه ده چې د توکو او خدماتو په چمتووالي کې د اړتیا وړ انرژي کچه کمه کړي او د هوا د ککړتیا اغېزې ټیټې کړي. د بېلګې په توګه: د ودانۍ عایق کول مرسته کوي چې د تودوخې د کنټرول ترلاسه کولو او ساتلو لپاره د تودوخې او ساړه لږ انرژي وکارول شي. د ال اي ډي (د روښنایي خپروونکي دوه قطبي) څراغونو نصب، فلوروسینټ څراغونه، یا د آسماني طبیعي رڼا کړکۍ د دودیز ریشته وي څراغونو په پرتله د روښانایي د ترلاسه کولو لپاره اړینه انرژي کموي. د انرژۍ په اغېزمنتوب کې پرمختګ په عمومي توګه د لا اغېزمنې ټیکنالوژۍ یا د تولید د بهیر یا د انرژي د ضایعاتو کمولو لپاره د منل شوو تګلارو په کارولو سره ترلاسه کېږي.
ډېرې هڅونې د انرژي د اغېزمنتوب د غوره کولو لپاره شته. د انرژي د مصرف کمول د انرژي لګښتونه کموي او که چېرې د انرژي سپما د انرژي د اغېزمنې ټیکنالوژۍ د پلي کولو اضافي لګښتونه جبران کړي، ښایي د مصرف کوونکو لپاره د مالي لګښت د کمښت لامل شي. د انرژي د کارولو کمښت د شنو خونو د ګازونو د خپرېدو د کمولو د ستونزې لپاره د حل لارې په توګه ګڼل کېږي. د انرژۍ د نړیوالې ادارې له قوله، په ودانیو، صنعت او ترانسپورت کې د انرژۍ د اغېزمنتوب لوړوالی کولای شي په ۲۰۵۰ کال کې د نړۍ د انرژي اړتیا یو پر دریمه راټیټه کړي، او د نړۍ د شنو خونو د ګازونو د خپرېدو په کنټرول کې مرسته وکړي. بله ارزښتمنه حل لاره دا ده چې د حکومت له د انرژي سبسایډي لرې کړل شي چې د نړۍ تر نیمو زیاتو هېوادونو کې د انرژي لوړ مصرف او د انرژي نااغېزمنې کارونې ته وده ورکوي.
د انرژي اغېزمنتوب او د تجدید وړ انرژي د پايېدونکي انرژي د سیاست دوه ستنې ګڼل کېږي او د پایښت وړ انرژی په ډلبندي کې لوړ لومړیتوبونه دي. د انرژي اغېزمنتوب په زیاتره هېوادونو کې د ملي امنیت د ګټې په توګه انګېرل کېږي ځکه چې دا د بهرنیو هېوادونو څخه د انرژي د وارداتو د  کمښت لپاره کارول کېدای شي او کولای شي د انرژي د کورنیو سرچینو تشول سوکه کړي.
لنډه کتنه
د انرژي اغېزمنتوب د ودانیو د اقتصاد په برخه کې د انرژي د مصرف له زیاتوالي پرته د لګښت مؤثره ستراتیژي ثابته شوې ده. د بېلګې په توګه: د کالیفورنیا ایالت د ۱۹۷۰ ز کلونو په اوږدو کې د انرژي د اغېزمنتوب ګامونه، لکه د ودانیو قانون او د سخت اغېزمنتوب له شرایطوسره د وسایلو معیارونه په لاره واچول. د کلیفورنیا د انرژۍ مصرف د راتلونکو کلونو په اوږدو کې، د سړي پر سر د لګښت پر بنسټ نږدې افقي پاتې شوی دی، په داسې حال کې چې د متحده ایالاتو ملي مصرف دوه چنده شوی دی. کلیفورنیا د خپلې ستراتیژۍ د یوې برخې په توګه، د انرژۍ د نوو سرچینو لپاره د "لوډ کولو حکم" پلي کړ چې په کې د انرژي اغېزمنتوب لومړی ځای، د تجدید وړ برېښنا غځول دویم ځای او د فوسیلي برېښنا نوې فابریکې وروستی ځای لري. نورو ایالاتونو، لکه کانکټیکټ او نیویارک دولتي ډوله زرغون بانکونه رامنځ ته کړي، ترڅو د هستوګنیزو او سوداګریزو ودانیو مالکینو سره د انرژي د اغېزمنتوب د پراخیتا په تمویل کې مرسته وکړي او د ګازونو خپرښت کم کړي او د مستهلک د انرژي لګښتونه تيټ کړي.
د لووین راکي ماونټین انسټیټیوټ څرګندوي چې په صنعتي چاپېریال کې د انرژي او لګښت د سپما لپاره "د رڼا، بادپکې او پمپ سیسټمونو په برخه کې له ۷۰٪ څخه تر ۹۰٪ پورې، د برېښنایی موټرو په برخه کې ۵۰٪ ؛ او د تودوخې، ساړه، د دفتر د تجهیزاتو او وسایلو په برخه کې ۶۰٪ " پراخ فرصتونه شته دي. په ټوله کې، تر ۷۵٪ پورې برېښنا چې اوس په متحده ایالاتو کې کارول کېږي د اغېزمنتوب په ګامونو سپما کېدای شي چې له لګښت یې په خپله له برېښنا څخه لږ دی، همدارنګه دا حالت د کور په برخه کې هم صدق کوي. د متحده ایالاتو د انرژۍ وزارت ویلي چې په کورونو کې د انرژي د اغېزمنتوب په لوړوالي سره د انرژي د سپما شونتیا ۹۰ ملیارده کیلواټه په ساعت کې ده.
نورو څېړنو هم په دې ټینګار کړی دی. یو راپور چې د مک کینزی ګلوبل انسټیټیوټ له خوا په ۲۰۰۶ ز کال کې خپور شو، څرګنده کړه چې: "د انرژي د مولدیت د لوړولو لپاره پوره اقتصادي فرصتونه شته چې کولای شي، د نړۍ د انرژۍ د تقاضا وده په کال کې له ۱  سلنې څخه لږ وساتي" – له نیمی لږ ۲.۲ سلنه اوسط وده په ۲۰۲۰ ز کال کې د سوداګرۍ په معموله سناریو کې اټکل شوې ده. د انرژۍ مولدیت چې د انرژۍ په هر کارول شوي واحد کې د توکو او خدماتو حاصل او کیفیت اندازه کوي، کېدای شي، د تولید لپاره د اړتیا وړ انرژي په کمولو، یا د ورته انرژۍ څخه د توکو او خدماتو مقدار یا کیفیت لوړولو څخه لاس ته راشي.
د اقلیم د بدلون په اړه د ملګرو ملتونو د کارچوکاټ کنوانسیون تر څارنې لاندې، د ۲۰۰۷ ز کال ویانا د اقلیم د بدلون د خبرو راپور، په روښانه توګه ښیي چې "د انرژۍ اغېزمنتوب کولای شي په ټیټ لګښت کې د ګازونو د خپرېدو حقیقي کمښت را منځ ته کړي."
نړیوال معیارونه آیسو ۱۷۷۴۲ او آیسو ۱۷۷۴۲ د هېوادونو او ښارونو لپاره د انرژۍ د سپما او د انرژۍ اغېزمنتوب په اړه د محاسبې او راپور ورکولو لپاره مستنده تګلاره وړاندې کوي.
د یو هېواد یا سیمې د انرژۍ شدت، په ناخالص کورني تولید یا د اقتصادي محصول ځینې نور اندازه کوونکو کې د انرژۍ د کارونې نسبت"، د انرژۍ د اغېزمنتوب څخه توپیر لري. د انرژۍ شدت د اقلیم، اقتصادي جوړښت (د بېلګې په توګه تولیدي یا خدماتي)، سوداګرۍ او د ودانیو، وسایطو او صنعت د انرژۍ د اغېزمنتوب له خوا اغېزمن کېږي
ګټې
د انرژي د مصرف کوونکي له نظره ، د انرژي د اغېزمنتوب بنسټیزه هڅونه په ساده ډول د انرژي د پېرود د لګښت د کمښت پر مټ د پیسو سپما ده. د دې ترڅنګ، د انرژۍ د سیاست له اړخه، د "لومړي سون" په توګه د انرژۍ د اغېزمنتوب په پېژندنه کې اوږده بحثونه شوي دي، دا د هغې وړتیا په معنا ده چې حقیقي سون موادو له مصرف څخه مخینوی وکړي او دهغه لپاره ځایناستی و ټاکي. په حقیقت کې، د انرژۍ نړیوالې ادارې محاسبه کړې چې د ۱۹۷۴ز کال څخه تر ۲۰۱۰ ز کال پورې د انرژۍ د اغېزمنتوب د ګامونو پلي کولو دا بریا را منځ ته کړې ده، په خپلو غړو هېوادونو کې یې د هر ځانګړي سون، لکه د تیلو، ډبرو سکرو او طبیعي ګاز د مصرف په پرتله، د انرژي د ډېر مصرف مخه ونیسي.
له دې ها خوا، دا د اوږدې مودې راهیسې منل شوې ده چې د انرژي اغېزمنتوب د انرژي د مصرف کمښت سربېره نورې ګټې هم راوړي. د دې نورو ګټو د ارزښت ځینې اټکلونه چې زیاتره د ګڼو ګټو، ګډو ګټو، ضمني ګټو یا غیر انرژی ګټو په نوم یادېږي، د دوی مجموعي ارزښت حتی د انرژۍ د مستقیمو ګټو په پرتله لوړ ګڼل کېږي. د انرژۍ د اغېزمنتوب په دې ګڼو ګټو کې د اقلیم د بدلون د اغېزو کمښت، د هوا د ککړتیا کمښت او د روغتیا غوره والی، د کور دننه د شرایطو غوره والی، د انرژي د خوندیتوب غوره والی او د انرژي د مصرف کوونکو لپاره د نرخ د خطر کمښت ګډون لري. د دې ګڼو ګټو د پولي ارزښت د محاسبه کولو تګلارې رامنځ ته شوې، لکه د غوره والي لپاره د ټاکنې د تجربې تګلاره چې مصنوعي برخې لري (لکه د طبعیت ښکلا یا آرامتیا) او د نرخ خطر کمښت لپاره د تومینین سیپینین مېتود. کله چې د انرژي د اغېزمنتوب د پانګونې اقتصادي ګټې په تحلیل کې شاملې شي، په ساده ډول د سپما شوي انرژي د ارزښت په پرتله د پام وړ لورې ښودلای شي.
بسم الله الرحمن الرحيم
بسم الله الرحمن الرحيم چې په لنډه توگه بسم الله هم بلل کېږي د قرآن هغه آيت دی چې د ۱۱۳ سورتونو پيل ورباندې کېږي. يوازينی سورت چې په بسم الله نه پيلېږي هغه د التوبه سورت ده. همداراز مسلمانان په دې عقيده دي چې د هر کار پيل بايد په بسم الله وشي. د دې آيت مانا «شروع کوم د الله په نامه چې مهربان او ډېر بخښونکی دی» ده.
وېشنيزه:قران
محمد نادر ايوبي
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" محمدنادر ایوبي کندهاري (۱۳۱۰ هـ. ل. = ۱۹۳۱ ز. - ۲۲ د وږي، ١٣٩٠ ل. = ۱۳ د دېسمبر، ۲۰۱۱ ز.) يو افغان ديپلومات، سياسي کارپوه او ليکوال و.
مخينه
محمد نادر ايوبي د مرحوم محمد سرورخان ایوبي زوی دشهید محمدایوب خان ایوبي چې د افغانستان د مشروطه غوښتنې د ستر مبارزاتي غورځنگ يو فعال سياسي غړئ ؤ لمسی او د میوند د غزأ د اتل مرحوم غازي تاج محمدخان کړوسئ او د یحیی خان پوپلزي کوسئ ؤ. هغه په ۱۳۱۰ لمريز کال کې د کندهار په ښار کې زېږېدلی و.
دندې
د مكلفيت له دورې څخه وروسته يې د بهرنیو چارو وزارت د خونديز(آرشیف) او فرهنگي، اقتصادي، وثاېق، شفر او د قونسلگرۍ په مديريتونو كې دندې ترسره كړي. د مورنۍ ژبې (پښتو) سربېره په عربي، پاړسي، انگلېسي او اردو ژبو هم ښه پوهېده. په كال ۱۳۴۲ل واشنگټن كې د افغانستان په سفارت كې د اتاشي په توگه وټاكل شو. له دندې سره، سره يې د هارورډ پوهنتون د سياسي علومو له پوهنځي څخه د ماسترۍ سند ترلاسه كړ، او په همدې وخت كې د هاروډ پوهنتون د غوښتنې له مخې د هغه پوهنتون د ختيځ پېژندنې د څانگې لپاره د پښتو ژبې د زده كړې اساس هم د لومړي ځل لپاره كېښود. درې نيم كاله وروسته برېته وطن ته راستون شو. په كال ۱۳۴۹ل كې په قاهره كې د افغانستان په سفار ت كې د دويم سكرتر په توگه وټاكل شو. له دندې سره، سره يې د عربي ژبې او فقهې ځانگړې زده كړې وكړى. په ۱۳۵۱ل كال په هغه كانفرانس كې د افغانستان استازيتوب هم وكړ چې د اسلامي هېوادو نړېوال لومړني اسلامي بانك د پرانيستو لپاره جوړ شوې ؤ. په كال ۱۳۵۲ل كې د كوټې په ښار كې د افغان جنرال قونسل د كفيل په توگه ولېږل شو، مگر د سردار داود خان د كودتا له امله مخكې لدې چې خپلې دندې ته ورشي، په تهران كې د افغان سفير د لومړي سكرتر په توگه وټاكل شو. په ۱۳۵۶ل كال تهران كې جوړېدونكي د اسيايي هېوادونو د كار د وزيرانو په كانفرانس كې د خپل هېواد رسمي استازيتوب وكړ. هلته يې ۵كاله دنده ترسره كړه. په وطن كې د دويمې كودتا له كېدو سره سمدلاسه خپله استعفى ليك وړاندې كړ او له رسمي دندو څخه يې ځانوژغوره. څه موده وروسته د امريكا متحده ايالتونو ته مهاجر شو اوخپل ورځينيو چارو ته يې مخ واړاوه. ښاغلې ايوبي صېب په امريكه كې له آرام ژوند تېرولو سره، بيا هم خپل كړېدلې ولس هېر نه كړ، او د غازي صوفي حاجي محمد نعيم ايوبي سره يې چې د كوټې په ښار كې يې د (الجهاد) په نامه يو لوى روغتون درلود خپلې هراړخيزه مرستې ونه سپمولې. دارنگه يې نورې ښوونيزه، روزنيزه ټولنې جوړې او د افغان بچيانو له حال احوال څخه يې ځان خبراوه. د افغانستان دننه يې هم روغتيايي څانگې پرانيستې ترڅو د ټپي مجاهدينو درملنه هملته د لومړنوي مرستو په توگه ترسره شي. ښاغلي ايوبي د خپل ژوند لويه برخه په مسافرتونو كې تېره كړې. د نړۍ د ولسونو، اديانو، مذهبونو، عرف او عاداتو قوانينو او ټولنيزه حالاتو د پېژندنې سره ډېره مينه لري. چې ددې كار لپاره يې هم ډېر ملكونه له نظره تېر كړي. ښاغې ايوبي نن سبا د امريكې په ورجېنيا په ايالت كې استوگنه لري.
ليکلي آثار
د مرحوم زیاتره تالیفات ، آثار او لیکنې  دمهاجرت په حالت کې  د هیواد څخه په بهرکې چاپ او نشر سوئ دئ. د لیکوال مرحوم استاد محمدنادر ایوبي ، تالیفونه ، لیکنې اواثار په لاندي دول دي :
وېشنيزه:افغان ديپلوماتان وېشنيزه:افغان ليکوال
اخځليكونه
وېشنيزه:افغاني ليکوال وېشنيزه:افغانان
پښتو ليک او لوست
ډېر خلک “د” د “له” پر ځای او “له” د “د” پر ځای کاروي. د ژبدوديز (ګرامري) ليدلوري له پلوه دواړه په بېلابېلو معناوو او په مختلفو ځايونو کې کارول کېږي.
د” د تول یا ملکیت سربل (preposition) دی، چې د انګرېزي له of سره سمون خوري.
بېلګه:
د دې واټ نوم باچاخان دی.
“د” اړیکه هم ښيي:
ننګیال د هغه ورور دی.
له … څخه: هغه له کابل څخه راغی.
له … خوا: باد له دغې خوا راځي.
د ځانګړي ځای څرګندونه:
د .. له سره: د غر له سره ټول ښار ليدلی کېږي.
د .. له پاسه: د بام له پاسه د باران د څاڅکو غږ اورېدل کېږي.
د ځانګړي مهال څرګندونه:
له … وروسته: له غرمې وروسته راشه.
له … راهيسې: له ۲۰۱۰ کال راهيسې زه په کابل کې ژوند کوم.
ترکيي
= تورکيه = د ويکيپېډيا، وړیا پوهنغونډ له خوا و اصلی برخی ته ورشید پلټنې ځای ته ورټوپ کړی ترکیه ياهم ترکیه هیواد په ترکي Türkiye) چې په رسمي توګه د ترکي ولسمشريزه ده په لویدیځه آسیا کې پروت یو اوراسيايي هېواد او اسلامي هېواد دی.
پښتو ليک او لوست
د اړیکې/تړاو او اړوندتوب څرګندونه:
ترکيي
ددی هیواد لویه برخه آناتولي یاهم وړه اسیا د منځنی ختیځ او آسیا په شمال لویدیځه برخه کې پرته ده. او یوه وړه برخه یې د تراکیه په نوم د اروپا په سویل لویدیځه برخه او بالکان سیمه کې موقیعت لرې.
پښتو ليک او لوست
له … سره: زه له هغه سره ښار ته ځم.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه (Sustainable Development Goal 3) روغتیا او هوساینه ده او د ملګرو ملتونو سازمان د هغو ۱۷ موخو له ډلې ده چې په ۲۰۱۵ ز کال کې ټاکل شوې دي. رسمي عبارت یې داسې دی: " چې د ټولو لپاره په ټولو سنونو کې د روغ ژوند ضمانت او هوساینه ډېره کړي." د تلپاتې پراختیا د درېیمې موخې هدفونه، د روغ ژوند بېلابېل اړخونه او د روغ ژوند ډول رانغاړي او تمرکز پرې کوي. د دغو هدفونو پر لوري پرمختګ، د ۲۱ شاخصونو په مرسته کچ کېږي.
ترکيي
ایداري وېش
د ترکې هیواد ایداري وېش (د ترکیه هیواد ولایتونه) ترکیه ټول ۸۱ ولایتونه لري، بغیر له دري ولایتونو چې مرکزي نومونه یې د ولایت نوم سره توپیر لري نور ټول ولایتي مرکزونه د ولایت له نوم سره یو دي. یاد دري ولایتونه عبارت دي له ختای مرکز انتاکیه) قوجا ایلي مرکز ایزمیت) او سقاریه مرکز آداپازاري).
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه ۱۳ هدفونه او د دغو هدفونو پر لوري د پرمختګ د اندازه کولو ۲۸ شاخصونه لري. لومړي نهه هدفونه، د پایلې په اړه دي. دا هدفونه په دې ډول دي: د میندو مړینه کمول، تر پنځه کلنۍ په ټیټ عمر کې د ټولو هغو مړینو ختمول، چې د مخنیوي وړ دي، له ساري ناروغیو سره مبارزه، د غیر ساري ناروغیو له امله د مړینو کمښت تضمینول او رواني روغتیا لوړول، د توکو او درملو د ډېر لګښت مخنیوی او درملنه، د ترافیکي پېښو مرګ ژوبله کمول، د ټولو لپاره جنسي روغتیا پالنو ته د لاسرسي زمینه برابرول، د نړیوالې روغتیا پوښښ او د خطرناکو کیمیاوي توکو او ککړتیا له امله، د راپیدا شویو ناروغیو او مړینو کمول. د تلپاتې پراختیا درېیمې موخې ته د رسېدو هدفونه څلور لارې چارې لري، چې په دې ډول دي: د تنباکو یا دخانیاتو د کنټرول په اړه د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د چوکاټ کنوانسیون عملي کول، د ارزانه واکسینونو او درملو د څېړنې، پراختیا او نړیوال لاسرسي ملاتړ، په مخ پر وده هېوادونو کې د روغتیا مالي تکیه لوړول او د روغتیايي کاري ځواک ملاتړ او د نړیوالو روغتیايي خطرونو لپاره د لومړني خبرداري د سیستمونو پراختیا.
پښتو ليک او لوست
له … سره سم: له ژمنې سره سم مې دغه کار تر سره کړ.
ترکيي
اقتصاد
د ترکې اقتصاد په وروستیو دوه لسیزو کې د پام وړ پرمختګ کړی دی اوس مهال ترکیه د صنعتي هیوادونو سازمان غړیتوب هم لري.
تاریخ
د ترکې تاریخ زرګونه کلونو ته رسیږي یوه ښه بیلګه یې عثماني واکمني ده چې کابو ۶۵۰ کاله واکمني یې وکړه.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
د تلپاتې پراختیا د درېیمې موخې مطلب، د ټولیزې روغتیا پوښښ ته رسېدل دي چې د ټولو نارینه‌وو او ښځینه‌وو لپاره روغتیايي خدمتونو ته عادلانه لاسرسی برابروي. دغه چاره د نویو زېږدلو ماشومانو او تر پنځو کلونو ټيټ عمر لرونکو ماشومانو د مخنیوي وړ مړینو او وباوو د ختمولو وړاندیز کوي.
پښتو ليک او لوست
د لامل /کبل څرګندونه:
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
ښه روغتیا د تلپاتې پراختیا او ۲۰۳۰ ز کال اجنډا لپاره مهمه ده. دغه پروګرام پر پراخو اقتصادي او ټولنیزو نابرابریو، ښاریتوب، اقلیمي ناورین، HIV او نورو ساري ناروغیو تمرکز لري او د غیر ساري ناروغیو په څېر، نوي راڅرګند شوي ګواښونه له پامه نه غورځوي. کووېډ-۱۹ نړیوالې وبا ته په کتو سره، په نړیواله کچه ښې روغتیا او هوساینې ته د رسېدو کلکه اړتیا ده.
پښتو ليک او لوست
دی د ناڅاپې پېښېدونکې ناروغۍ له لامله ومړ.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
مخینه(شالید)
د ماشوم له ژوندي پاتې کېدو او ودې نه ډاډمنېدل په یو شمېر اغېزناکو لاسوهنو پورې اړه لري، لکه: تر زیږېدو وړاندې، د زیږېدو پر مهال او تر زیږېدو وروسته پر مور او ماشوم پاملرنه، له مور نه ماشوم ته د HIV د لېږدېدو مخنیوی، له ساري ناروغیو نه د ماشومانو ساتنه او پوره خوړو ته لاسرسی.
پښتو ليک او لوست
د استثنا څرګندونه:
له… پرته: له دې پرته بله حللار نشته.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
مخینه(شالید)
د شمېرو له مخې، په ټوله نړۍ کې «په ۲۰۱۹ ز کال کې ۲.۴ میلیونه ماشومان، د ژوند په لومړۍ میاشت کې مړه شوي دي. هره ورځ کابو ۶۷۰۰ نوي زیږېدلي ماشومان مري، چې دا تر زېږون وروسته په لومړۍ ورځ د ماشومانو د ټولو مړینو درېیمه برخه او په لومړۍ اونۍ کې کابو څلورمه برخه جوړوي. باکیفیته روغتیایي خدمتونو ته د لاسرسي نه‌شتون، د سیمه‌ييزو شمېرو تر شا یو اصلي عامل دی چې د افریقا د صحرا په سویل او سویلي اسیا کې د نویو زېږېدلو ماشومانو د مړینې تر ټولو لوړه کچه ښيي، چې په ترتیب سره یې په ۲۰۱۹ ز کال کې په هرو ۱۰۰۰ ژوندیو زېږونونو کې ۲۷ او ۲۵ د مړینې موارد لرل.
پښتو ليک او لوست
له چا ملاتړ کول
له څه لاس اخيستل
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
مخینه(شالید)
د میندو او ماشومانو د مړینې د ځینو لویو عواملو د کمولو او د ژوند لپاره د هیله‌مندۍ ډېرولو لپاره ځینې مهم ګامونه پورته شوي دي. د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۶ ز کلونو تر منځ په ټوله نړۍ کې تر پنځه کلنۍ د ټیټ عمر لرونکو ماشومانو مړینه ۴۷ سلنه کمه شوه (په هرو ۱۰۰۰ ژوندیو زیږونونو کې له ۷۸ مړینو نه ۴۱ مړینو ته راکمه شوه). له دې سره سره، د هغو ماشومانو شمېر ډېر زیات دی چې تر پنځه کلنۍ په ټیټ عمر کې مړه کېږي: یوازې په ۲۰۱۶ ز کال کې ۵.۶ میلیونه مړه شوي دي. نوي زېږېدلي ماشومان د دغو مړینو ډېرېدونکې برخه جوړوي او بېوزله ماشومان د ځینو عواملو له امله تر پنځه کلنۍ په ټیټ عمر کې د مړینو له تر ټولو ډېر خطر سره مخامخ دي. د تلپاتې پراختیا د درېیمې موخې مطلب دا دی چې، تر پنځه کلنۍ د ټيټ عمر لرونکو ماشومانو د مړینې کچه، په هرو ۱۰۰۰ ژوندیو زېږونونو کې ۲۵ مواردو ته راکمه کړي، خو که اوسنی بهیر دوام وکړي، څه باندې ۶۰ هېوادونه به د ۲۰۳۰ ز کال د اجنډا لپاره د نویو زېږېدلو ماشومانو د مړینې کمولو موخې ته ونه‌رسېږي. د دغو هېوادونو شاوخوا نیمايي برخه به، ان تر ۲۰۵۰ ز کال پورې هم دغې موخې ته ونه‌رسېږي.
پښتو ليک او لوست
له چا مننه کول
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
مخینه(شالید)
د یونیسف، روغتیا نړیوال سازمان، نړیوال بانک او (UNDESA) راپورونه ښيي چې: د ۲۰۱۷ او ۲۰۳۰ ز کلونو تر منځ به ۶۰ میلیونه هغه ماشوم ومري، چې تر پنځو کلونو ټیټ عمر لري، په داسې حال کې چې په ۲۰۱۶ ز کال کې د مړو شویو ماشومانو شمېر (۵.۶) میلیونه وو او د ۲۰۰۰ ز کال د هغه شمېر په پرتله کم و، چې هغه مهال ۹.۹ میلیونه مړه شوي وو. د تلپاتې  پراختیا د درېیمې موخې مطلب هم دا دی چې، په هرو ۱۰۰۰۰۰ ژوندیو زېږونونو کې د میندو د مړینې کچه ۷۰ مواردو ته راټيټه کړي. که څه هم د ۲۰۰۰ او ۲۰۱۵ ز کلونو تر منځ د میندو د مړینې کچه ۳۷ سلنه لږه شوه، خو په ۲۰۱۵ ز کال کې په ټوله نړۍ کې نژدې ۳۰۳۰۰۰ میندې مړې شوې دي چې، ډېری یې په داسې ډولونو مړې وې، چې د مخنیوي وړ وې. په ورته ډول پاکو اوبو او روغتیا ته په لاسرسي او د ملاریا، توبرکلوز، پولیو او HIV/AIDS په کمولو کې پرمختګونه شوي دي. په ټکنالوژۍ کې د انټرنېټ په څېر پرمختګونو د روغتیايي سوابقو ډيجیټل کول او د ډاکترانو او روغتیايي کارکوونکو لپاره انلاین روغتیايي سرچینو ته لاسرسی ممکن کړی، چې له امله یې د ناروغانو درملنه او پایلې ښې شوې دي.
پښتو ليک او لوست
ليکوال: کامران منګل
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
څارنه
د ملګرو ملتونو عمومي منشي هر کال یو داسې راپور برابروي چې، د تلپاتې پراختیا په موخو کې شوی پرمختګ ارزوي. په ۲۰۱۷ ز کال کې د ملګرو ملتونو د لوړې کچې سیاسي مجمع، د تلپاتې پراختیا د درېیمې موخې لپاره یوه موضوعي کتنه خپره کړه.
پښتو ليک او لوست
۱) زه پرون د امريکې نه راغلم.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
څارنه
د ټولو خلکو اړتیاوو ته د ځواب‌ویونکو عادلانه روغتیايي خدمتونو په لاره کې د پرتو خنډونو د لرې کولو لپاره په څو اړخیزو مشارکتونو کې پانګونه د تلپاتې پراختیا لپاره د ۲۰۳۰ ز کال اجنډا ته مهمه ده. له دې امله د ښې روغتیا او هوساینې د ضمانت لپاره، د ملګرو ملتونو د غړو هېوادونو او نړیوالې ټولنې پر پیاوړو ژمنو ټينګار کېږي.
پښتو ليک او لوست
۱) زه پرون له امریکې څخه راغلم.
۲) لوبغاړي توپ له دغې خوا راوشاړه.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
د کووېډ-۱۹ وبا اغېز
کووېډ-۱۹ وبا، په ۲۰۲۰ ز کال کې د تلپاتې پراختیا درېیمې موخې ته ،چې د ټولو لپاره روغ ژوند او هوساینه ده، یو لوی ګواښ دی. په ټوله نړۍ کې د دغې وبا په خپرېدو سره د څه باندې ۷۰ هېوادونو قرنطین کېدو، بېلابېل روغتیايي خدمات، لکه: د ماشومانو واکسیناسیون، کورنی تنظیم، د سرطان کشف او نور ټکني کړل. په ۲۰۲۰ ز کال کې، باید تر پنځه کلنۍ د ټيټ عمر لرونکو ماشومانو د سلګونو زرو مړینو تمه ولرو. دغه وبا، د بې‌کچه ډېرو روغتیايي وسایلو د اضافه کېدو لامل هم شوې ده او ډېری خلک پر وبا د اخته کېدو له وېرې، دغو مرکزونو ته له ورتګ نه ډار شوي دي.
پښتو ليک او لوست
۲) لوبغاړي توب د دغې خوا نه راوشاړه.
د تلپاتې پراختیا درېیمه موخه
د کووېډ-۱۹ وبا اغېز
ډېری غیر کووېډ-۱۹ ناروغۍ یا جدي نه دي ګڼل شوې یا یې مخه نیول شوې ده او د روغتیايي خدمتونو سیستمونه هم د خدمتونو د وړاندې کولو لپاره د خپل ظرفیت تر کچې ډېر زیات پراخ شوي او غځېدلي دي. دا د پرمختګ په لسیزو کې یو لوی شاتګ دی او د روغ او هوسا ژوند د اړوندو مسایلو د لومړیتوب او تلپاتې پراختیا درېیمې موخې ته په رسېدو کې یې هڅو ته د دولتونو پر اړتیا بیاځلي ټینګار کړی دی.
پښتو ليک او لوست
۳) دا د دوی کور دی.
۳) دا له دوی کور دی.
۴) الوتکې د وارو له پاسه الوزي.
۴) الوتکې د وارو د پاسه الوزي.
۵) له یو کال راهيسې مې ته نه یې ليدلی.
۵) د یو کال راهيسې مې ته نه یې ليدلی.
۶) د غرمې نه وروسته درسره وینم.
۶) له غرمې وروسته درسره وینم.
۷) زه د خپلو ملګرو سره په چکر ځم.
۸) د دغه کتاب نه پرته، نور مې نه خوښېږي.
۸) له دغه کتاب پرته، نور مې نه خوښېږي.
۹) موږ له هغه ملاتړ کوو.
۹) موږ د هغه نه ملاتړ کوو.
۱۰) زه له تاسو ټولو مننه کوم.
۱۰) زه د تاسو ټولو نه مننه کوم.
د عبرت څخه د ډکو کيسو لړۍ
استاد نورالله خان احمدزى
دقرآن کريم د علومو باره کي مخلتف نظريات دي چي شاه ولي الله محدث دهلوي په خپل کتاب الفوز االکبير في اصول التفسير کي ليکي چي دقرآن کريم پنځه علومو باندې مشتمل ده.
اول: علم التذکير بايام الله (دتيري زماني واقعات يا پيښو دتذکير علم)
دوهم: علم التذکير بآلاء الله (دالله تعالي په نعمتونو دتذکير علم).
څلورم: علم الاحکام (داحکامو الهي علم).
پنځم: علم الجدل (دنورو مذاهبو له خلکو سره دمباحثو علم).
قرآن کريم د همدغو علومو په مرسته انسان ته د هدايت لاره ښيي او د ژوند د هري شعبې او برخي لارښوونه ورته کوي. دلته همدغه اول علم چي علم التذکير بايام الله چي د تيري زمانې او وختونو د پيښو او حوادثو له ذکر کولو او انسانانو ته داصلاح او هدايت لپاره ډير مؤثر دئ، دغه علم کي يوه خوا انبياء، صلحاء، او دمؤمنانو پيښي او واقعات پکښي بيان سوي ترڅو انسان خپل ژوند د هغوى په تګ او هغه چي هغوى ترسره کړي دوى يې هم خپل کړي او عمل پرې وکړي، کله چي انسان دا کړني ترسره کوي نو بريا، سعادت، خوښي او نيک بختي به د دوى په برخه وي. او بلخوا د کفارو، منافقينو، فساق، فجار، بد عملي او نافرماني او داسې نور ناروا اعمالو سره انسان په قهر الهي اخته کيږي او د دوى اخروي ژوند له ماتي او ناکامۍ سره مخ کيږي. نو انسان بايد د تير وخت له کيسو او او پيښو څخه عبرت واخلي او پر هغي لاري ولاړ نه سي کومه چي جهنم خواته خلک وړي.ددې بحث موخه داده چي دا ډول کيسو او پيښو څخه انسانان بالخصوص مسلمانان بايد د عبرت د ډکو کيسو څخه پند واخلي او له هغو خلکو او ډلو او اعمالو څخه لاس په سر سي کوم چي دوى د بربادۍ کندي ته غورځوي. نو پايله داسوه چي نېکان به د نېکانو خلکو لاره غوره کوي او دوى به دبدو خلکو له واقعياتو او پيښوڅخه د هغوى له غلط کارونو ، خبائثو، او د هغوی د بدو پايلو په ذريعه دا امت په صراط مستقيم باندې روانوي او د هغوى له بدو کارونو څخه عبرت اخلي.
دلته په دغو موضوعاتو خبري سوي. د ايمان او يقين حيرانوونکي طاقت او قوت، ذکر او تلاوت - حلاوت او طاقت يې، معرفت او محبت الهي، محبت او عظمت - يو زړه راښکونکي نقش، ايثار او سخاوت کي داسلافو مقابله، د شيطاني مکر او فريب، د تصوف او سلوک هنداره، ذوق د عبادت او مجاهده، فکر دآخرت او د دنيا حقارت، تقوا او طهارت - خوف او خشيت، عاجزي او تواضع يعني دا دسلوک لويه لاره، علم او مرتبه داهل علم، د ټولني حسن يا ښايست، د ګناهونو نحوست – دتوبې فضيلت او داسې نور.
ډيرى وخت به مو ليدلي او اورېدلي وي چي خلک په کورونو کي خپلوماشومانو ته داسې کيسې کوي لکه دځنارو باره کي، د بازار، او يا په حقيقت نه ولاړي کيسې ورته کوي، په حجرو يا ميلمستونو کي هم داسې خلک او داسې کيسې کوي چي ټولي دنياوي او د دين هيڅ ذکر پکښي نه وي، سپين ږيري، واړه، ځوانان او ښځي چي هرځاى کي وي نو دوى به ديو او بل غيبت، د دنيا کيسې او يادونه کوي، ما د همدې موخي لپاره لازمه وګڼل چي داسې کيسې تاسو ته وړاندي کړم چي هم اسلامي دي او له عبرت، پند، درس، حلاوت دايمان، ذکر، مجاهده، پاکوالي دنفس، تقوا، زهد، علم او عمل او د ژوند د هري برخي باره کي به انشاءالله ګټوري ثابت سي او تاسو بايد دا د عبرت څخه ډکي کيسې خپلو ملګرو، ماشومانو او هر هغه چاسره چي پيژنى يې ورته وکړئ ترڅو ثواب دارين مو په برخه سي
د بشري حقونو نړیوال قانون
د بشري حقونو نړیوال قانون د نړیوال قانون هغه برخه ده چې په ټولنیزې، منطقوي او داخلي برخو کې د بشري حقونو د ودې په موخه وضع شوی دی. د نړیوال قانون د برخې په توګه د بشري حقونو نړیوال قانون د هغو هوکړو او موافقو پایله ده چې د خپلواکو دولتونو ترمنځ ترسره شوې او موخه یې هم دا وه چې د هوکړې په لورو او همدارنګه په عرفي نړیوالو قوانینو اغېز وکړي. د بشري حقونو نور نړیوال اسناد په داسې حال کې چې له قانوني پلوه الزامي بڼه نه لري د بشري حقونو د نړیوال قانون له پلي کېدو، درک او پراختیا سره مرسته کوي او د سیاسي ژمنو د منابعو په توګه پېژندل کېږي.
د بشري حقونو د نړیوال قانون او د بشرپالونکو نړیوالو حقوقو ترمنځ اړیکه د نړیوالو قوانینو د پوهانو د بحث موضوع جوړوي. دغه بحث د بین المللي حقونو د پراختیا له لوی بحث څخه سرچینه اخلي. په داسې حال کې چې یو شمېر کثرت ګرا پوهان د بشري حقونو نړیوال قانون له بشرپالونکو نړیوالو حقوقو جلا بولي، خو د مشروطه غوښتونکي چلن پلویان بیا دویم د لومړي فرعي برخه بولي. په لنډه توګه هغه چې د جلا او خپلواکو رژیمونو ملاتړي دي د دغو په کارونو کې په توپیرونو ټینګار کوي؛ بشر پالونکي نړیوال حقوق یوازې د وسله والې جګړې پر مهال پلي کېږي.
د ملګرو ملتونو سیسټم
په ۲۰۰۶ زکال کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کمیسیون د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو د پلي کولو په موخه د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا ځای ونیو. دغه سازماني بدلون د ډېرو تنظیماتو په لرلو سره په هرو څلورو کلونو کې د بشري حقونو د دوسیو د څېړونو د الزام وړاندوینه کوي. د ملګرو ملتونو د تل پاتې پراختیا ۱۰ موخې هم د نابرابرۍ د له منځه وړو په موخه د قوانینو او پالیسیو د ترویج موخه لري.
د بشري حقونو نړیواله اعلامیه
د بشري حقونو نړیواله اعلامیه (Universal Declaration of Human Rights) د ملګرو ملتونو د عمومۍ اسمبلۍ هغه پرېکړه لیک دی چې د بشري حقونو د نړیوالو قوانینو په اډانه کې الزام نه رامنځته کوي. د حقوقو ډېری څېړونکي دغه اعلامیه د بین المللي عرفي قوانینو لپاره د یو سند په توګه یادوي.
د بشري حقونو نړیوالې هوکړې
په ۱۹۶۶ زکال کې د دوه پراخو میثاقونو (یعنې د سیاسي او مدني حقونو نړیوال میثاق او د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نړیوال میثاق) په تصویب سره چې د بشري حقونو د نړیوالې لایحې برخه جوړوي، په نړیواله کچه نورې هوکړې هم تصویب شوې دي چې په ټولیزه توګه د بشري حقونو د اسنادو په توګه په پام کې نیول کېږي چې د دغو هوکړو یو شمېر مهمې یې دا دي:
سیمه ئیز خوندیتوب او بنسټونه
د بشري حقونو د نړیوال قانون متمم او بشړونکي سیمه ئیز سیسټمونه د نړۍ په ځانګړو برخو کې له بشري حقونو څخه په ملاتړ او د هغو په ودې سره د بشري حقونو نړیوال او ملي قوانین خوندي او ترویج کوي. د بشري حقونو درې مهم نړیوال اسناد شتون لري چې د سیمو پر بنسټ یې د بشري حقونو قوانین رامنځته کړي:
امریکا او اروپا
د امریکايي هېوادونو سازمان او اروپايي شورا د ملګرو ملتونو په څېر یو شمېر هوکړې (البته د کمزوري اجرایوي میکانېزم په لرلو) چې د اقتصادي، ټولنیزو او کلتوري حقونو نوملړونه په کې راغلي د پورته یادو شوو کنوانسیونونو سربېره چې تر ډېره سیاسي او مدني حقونو ته اړوندېږي؛ تصویب کړې دي:
افریقا
افریقايي اتحادیه له ۵۵ افریقايي هېوادونو څخه جوړه یوه فراملي اتحادیه ده چې په ۲۰۰۱ زکال کې تاسیس شوه او موخه یې په افریقا کې د دیموکراسۍ، بشري حقونو او تل پاتې اقتصاد خوندیتوب دی.
د بشري او وګړیزو حقونو لپاره افریقايي منشور په دغه سیمه کې د بشري حقونو لپاره اصلي سند دی چې د افریقا د یووالي سازمان (چې افریقايي ټولنې یې ځای ونیو) تر ملاتړ لاندې رامنځته شو. د بشري او وګړیزو حقونو د افریقايي منشور د ترسیم هوډ په ۱۹۷۹ زکال کې اعلان شو. دغه منشور د افریقا د یووالي سازمان د رایو په اتفاق سره په ۱۹۸۱ زکال کې تصویب شو.
د بشري او وګړیزو حقونو افریقايي کمیسیون د افریقايي اتحادیې شبه قضايي ارګان دی چې مسئولیت یې د افریقا په ټوله لویه وچه کې د بشري او وګړیزو حقونو ملاتړ او ترویج او همدارنګه د افریقايي منشور تفسیر دی. همدارنګه د یاد منشور څخه د سرغړونې اړوند د فردي شکایاتو د څېړنې مسئولیت هم پر غاړه لري. دغه کمیسیون په دریو پراخو برخو کې مسئولیت لري:
د دغو موخو لپاره کمیسیون مکلف دی چې «اسناد راغونډ کړي، د بشري او وګړیزو حقونو په برخه کې د افریقایانو د ستونزو په اړه څېړنې ترسره کړي، سیمینارونه، سمپوزیمونه او کنفرانسونه تنظیم کړي، اطلاعات خپاره کړي، د بشري او وګړیزو حقونو اړوند ملي او محلي بنسټونه وهڅوي، خپل نظریات وړاندې کړي او دولتونو ته لارښوونې وکړي».
تقاعد
تقاعد (/ˈpɛnʃən/ د لاتین له pensiō، «تادیه») نه اخیستل شوی او هغه فنډ دی، چې د کارکووونکي د کار په کلونو کې یوه اندازه پیسې اضافه کېږي او د هغه له کار نه د دورې د تادیاتو په بڼه د شخص د تقاعد د ملاتړ لپاره تادیات اخیستل کیږي. تقاعد ښايي د «تعریف شویوګټو پلان» وي، چې یوه کس ته په منظمه توګه ثابتې پیسې ورکول کیږي یا د «تعریف شوې ونډې پلان» چې پر اساس یې په ثابته اندازه پانګونه کېږي، چې بیا د تقاعد په عمر کې شته. تقاعد باید د جلا کېدو له معاش سره ګډوډ نه شي؛ پخوانۍ پیسې معمولاً له تقاعد وروسته د ژوند لپاره په منظم مقدار کې تادیه کېږي، په داسې حال کې چې وروستنی پیسې معمولاً له تقاعد مخکې د دندې له غیر ارادي پای ته رسېدو وروسته د یوه ثابت مقدار په توګه ورکول کېږي.
د «د تقاعد پلان» او «تقاعد» اصطلاحات هغه تقاعد ته اشاره کوي، چې د فرد د تقاعد په وخت کې ورکول کېږي. د تقاعد پلانونه ښايي د کار ګمارونکو، بیمې شرکتونو، حکومت یا نورو ادارو لکه د کارپنځوونکو اتحادیویا سوداګریزو اتحادیوله خوا ترتیب شي. په متحده ایالاتو کې د تقاعد پلانونو په نوم یادېږي، دوی عموماً په انګلستان او ایرلېنډ کې د تقاعد سکیمونو او په اسټرالیا او نیوزیلینډ کې د تقاعد پلانونو (یا سوپر) په نوم پېژندل کېږي. د ریټایرمنټ تقاعد عموماً د تضمین شوي ژوند کلنۍ په بڼه وي، په دې توګه اوږد عمر د خطر په وړاندې بیمه کوي.
یو تقاعد چې د یوه کارپنځوونکي له خوا د کارکوونکي د ګټې لپاره رامنځته شوی، معمولاً د حرفوي یاګمارونکي تقاعد په نوم یادېږي. کيدای شي د کارګرانو اتحادیې، حکومت یا نور سازمانونه  هم تقاعد ورکړي. حرفوي تقاعد د ځنډول شوي جبران یوه بڼه ده، معمولاً د مالې دلایلو لپاره د کارکوونکي او کارپنځوونکي لپاره ګټور وي. زیاتره تقاعدونه د بیمې اضافي اړخ هم لري، ځکه چې دوی ډیری وختونه ژوندي پاتې شوي یا معیوبوګټه اخیستونکو ته ګټې ورکوي. نور وسایط (د بېلګې په توګه د لاټرۍ ځینې تادیات یا کلنۍ) ښايي د تادیاتو ورته جریان وړاندې کړي.
د تقاعد د اصطلاح عام استعمال د هغه تادیاتو تشریح کول دي، چې معمولاً د مخکې ټاکل شوي قانوني یا قراردادي شرایطو لاندې یې یو شخص د تقاعد پرمهال ترلاسه کوي. د ریټایرمنټ تقاعد ترلاسه کوونکی د تقاعد اخیستونکي یاریټري په توګه پېژندلکېږي.
د کار پر بنسټ تقاعد
د تقاعد پلان یو داسې ترتیب دی، چې خلکو ته هغه وخت د تقاعد پرمهال عاید چمتو کوي، کله چې دوی نور له دندې ثابت عاید نه ترلاسه کوي. ډېری وختونه د تقاعد پلانونه کارپنځوونکي او کارکوونکي دواړو ته اړتیا لري، چې د دوی د کار په جریان کې فنډ ته پیسې ورکړي، ترڅو د تقاعد په وخت کې تعریف شوېګټې ترلاسه کړي. دا د مالیې دځنډول شوې سپما وسیله ده، چې د تقاعد د عاید په توګه وروسته د کارولو لپاره د فنډ له مالې نه په پاک ډول جمع کولو ته اجازه ورکوي. تمویل له نورو لارو لکه د کارګرانوله اتحادیې، دولتي ادارویا د ځان تمویل شوي سکیمونونه چمتو کېدای شي. له همدې امله د تقاعد پلانونه د «ځنډول شوي جبران» بڼه ده. ای ایس ایس ای ایس په انګلستان کې د کار پر بنسټ د تقاعد یوډول دی. 401 (k) د ځان تمویل شوي تقاعد یو مشهور پلان دی، چې زیاتره امریکایان د هغوی د تقاعد د عاید لپاره ورباندې تکیه کوي؛ په دې کې ځینې وختونه د پراخ سکیم په کارولو سره د یوه کارکوونکي پیسې شاملېوي؛ خو تر ډېره یا په بشپړه توګه د انفرادي له خواتمویلېږي، چې د کارکوونکي له معاش نه پیسې د دوی په لارښوونو کې ساتل کېږي، ترڅو د کارمند په پلان کې د دوی د کارپنځوونکي له خوا مرسته وشي. د دې پیسو ځنډ د مالې له مخې د پلان په دقیق ماهیت پورې اړه لري.
ځینې هیوادونه پوځي تجربه لرونکو ته تقاعد هم ورکوي. پوځي تقاعد د حکومت له خواڅارلکېږي، د ولاړې ادارې یوه بېلګه د متحده ایالاتو د پخوانیو سرتېرو د چارو وزارت دی. ښايي اډ هاک کمیټې هم د ځانګړو دندو د څېړنې لپاره امنځته شي لکه د امریکا د تجربه کارانو د تقاعد کمېسیون په ۱۹۵۵-۵۶ (په عمومي ډول د «برادلي کمېسیون» په نوم پېژندل کېده). ښايي تقاعد پخپله له پخوانیو سرتېرو له مړینې تېر شي، کونډې ته د پیسو په ورکړه کې دوام ورکول کېږي.
ټولنیز او دولتي تقاعد
ډېرو هیوادونو خپلو اتباعو او اوسیدونکوته فنډونه رامنځته کړي،څو د تقاعد کېدو ( یا په ځینو مواردو کې د معیوب کېدو) پر وخت ورته عاید چمتو کړي. معمولاً دا د اتباعو د کاري ژوند په اوږدو کې تادیاتو ته اړتیا لري، چې وروسته د ګټو لپاره وړتیا ولري. د دولت اساسي تقاعد د «ونډې پر بنسټ»ګټه ده او د یوه فرد د ونډې په تاریخ پورې اړه لري. د بېلګو په توګه په انګلستان کې ملي بیمه یا په متحده ایالاتو کې ټولنیز امنیت وګورئ.
ډېرو هیوادونو د «ټولنیز تقاعد»ځای هم نیولی دی. دا منظم، د مالې تمویل شوي بې مرستې نغد لیږدونه دي، چې زړو خلکو ته ورکول کېږي. له ۸۰ډېر هیوادونه ټولنیز تقاعد لري. ځینې یې نړیوالې ګټې دي، چې د عاید، شتمنیویا د کار ریکارډله پام کې نیولو پرته ټولو زړو خلکو ته ورکول کېږي. د نړیوال تقاعد په مثالونو کې د نیوزیلینډ سوپرانیویشن او د موریشیس بنسټیز تقاعد شامل دي. که څه هم ډېری ټولنیز تقاعد د وسیلوازموینې دي، لکه د امریکا په متحده ایالاتو کې اضافي امنیتي عاید یا په سویلي افریقا کې«د زړو کسانو مرستې».
د معلولیت تقاعد
په هغه حالت کې چې دوی معلولیت ولري،د تقاعد ځینې پلانونه به ورته د غړو لپاره چمتو شي. دا ښايي د عادي تقاعد  له عمر نه د کم عمر لرونکي معلول غړي لپاره د تقاعد پلان ته د لومړنۍ داخلې بڼه ورکړي.
تره
تره په کورنيو د ځوځاتو په اړیکو کې د پلار ورور ته وېل کېږي. تره په پښتنو کې د پلار پر ځای گڼل کېږي او د پلارگنۍ د وینې شراکت ورسره وي ځکه يو وراره د خپل د تره سره نږدې اړیکې لري. تره ته په ځينو سیمو کې اکا او ځينو ځایونو کې کاکا هم وايي.
تقاعد
ګټې
د تقاعد پلانونه د ګټو له ټاکلو سره سم ښايي د تعریف شویوګټو، تعریف شوې ونډې یا تعریف شوې لېوالتیا/ هدف د ګټې په توګه طبقه بندي شي د ګټو تعریف شوی پلان د تقاعد په وخت کې له یوه ثابت فورمول سره سم یوه ټاکلې تادیه تضمینوي، چې معمولاً د غړو په معاش او په پلان کې د غړیتوب د کلونو په شمېر پورې اړه لري. د ونډې یو تعریف شوی پلان به د تقاعد په وخت کې تادیه چمتو کړي، چې د مرسته شویو پیسو په کچه او د کارول شوې پانګونې د وسایطو په فعالیت پورې اړه لري. له همدې امله د ونډې له تعریف شوي پلان سره خطر او مسؤلیت له کارمند سره دی، چې تمویل به د تقاعد له لارې کافي وي، په داسې حال کې چې د ټاکل شویو ګټوله پلان سره خطر او مسؤلیت د کارپنځوونکي یا د پلان له مدیرانو سره دی.
تره
وېشنيزه:کورنۍ
سيمټيکس
منابع
وېشنيزه:چاودېدونكى مواد
تقاعد
ګټې
د تقاعد د پلانونوځینې ډولونه لکه د نغد بیلانس پلانونو، د تعریف شویوګټو او تعریف شوې مرستې پلانونوځانګړتیاوې سره یوځای کوي. دوی ډېری وختونه د هایبرډ پلانونو په نوم يادېږي. د دې ډول پلان ډیزاینونه په متحده ایالاتو کې د ۱۹۹۰ لسیزې راهیسې خورا مشهور شوي. په مثالونو کې د نغد بېلانس او د تقاعد د برابري پلانونه شامل دي.
د مشخصو ګټو پلانونه
دمشخصې ګټې (DB)د تقاعد پلان هغه پلان دی، چې پر اساس یې کارکوونکي په یوه شرکت کې د خپل وخت په لړ کې د تقاعد حقونه ترلاسه کوي او د تقاعد پرمهال شرکت دوی ته هغه ګټه ورکوي، چې په شرکت کې د اړوندو کارکونکو د دندې او د دوی د عایداتو فعالیت دی. په بله ویناDBپلان یو پلان دی، چې په هغه کې د تقاعد ګټه د پانګې اچونې د بېرته راستنېدو پر ځای د یوه ټاکل شوي فورمول له خوا ټاکل کېږي. د امریکا په متحده ایالاتو کې دولتي تقاعد لکه ټولنیز امنیت د ګټو د تقاعد د پلان یوډول دی. په دودیزډول د کارپنځوونکو لپاره د ګټو تعریف شوي پلانونه د هغو موسسو له خوا اداره کېږي، چې د لویو کاروبارونو یا د حکومتي کارکوونکو او یا پخپله د حکومت له خوا د دې هدف لپاره ځانګړې دي. د تعریف شویوګټوپلان دودیزه بڼه د معاش وروستی پلان دی، چې له مخې یې د تقاعد تادیه د کار د کلونو له شمېرسره مساوي وي، د تقاعد په وخت کې د غړي له معاش سره ضربېږي، د یو فکتور له خوا ضربېږي، چې د عاید د نرخ په نوم پېژند لکېږي؛ خو معمولاً میاشتنۍ وروستۍ راټولې شوې پیسې د میاشتني تقاعد یا یو واحد رقم په توګه شته.
مسراشمیت بي اف ۱۱۰
مسراشمیت بي اف ۱۱۰ (په آلمانی: Messerschmitt Bf 110 ) د دوو موتورونو یوه المانی ښکاری الوتکه وه چی د دښمن د الوتکو د منځه وړولو لپاره ور څخه کار اخیستل کېدله. دغه ښکاری الوتکه د ۱۹۳۴ کال څخه تر ۱۹۴۵ کال پورې په آلمان کی د مسراشمیت شرکت لخوا جوړېدله او تر ۱۹۴۵ کال پورې ۶۱۷۰ تنې الوتکې جوړې شوې. مسراشمیت ب‌اف ۱۱۰ کولای سول په شپه کی جگړه وکړی او د دی لپاره نوموړی الوتکه د ۱۹۴۰ کال څخه د شپې د اکتشافو لپاره ورڅحه کار اخیستل کېدله.
تاریخ
د مسراشمیت ب‌اف ۱۱۰ پرمختگ په ۱۹۳۴ کال کی د Hermann Göring د غوښتنو په اساس پېل شو. لومړنی الوتنه یی يه ۱۹۳۶ کال کی تر سره شوه او تر ۱۹۳۹ کال پورې ۵۰۰ الوتکې جوړې شوې وې.
سرچینې
‎ وېشنيزه:آلمانی الوتکې وېشنيزه:د مسراشمیت الوتکې
۱۷۸ (عدد)
۱۷۸ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۷۷ څخه  مخکي او د ۱۷۹ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۷۸:
په کلینډر کې
۱۷۸ کولاي سي:
په یووېشتمه پېړۍ کی غلامي
معاصره غلامۍ چې د عصري غلامۍ یا د اوسنۍ غلامۍ په توګه هم پېژندل کېږي، هغې رسمي غلامۍ ته وایي چې په نننۍ ټولنه کې دوام لري. د اټکل او د غلامۍ د تعریف په بنسټ د سروې له مخې، د غلامانو د نن ورځی شمېر اټکل د ۳۸ میلیونو څخه تر ۴۶ میلیونو پورې دی. د غلامانواټکل شوی شمېر، د بحث موضوع ګرځېدلې، ځکه چې د عصري غلامۍ په اړه په نړیواله کچه منل شوی پېژند نشته، هغوی چې په غلامۍ کې دي، ډېری وخت یی پېژندل ګران وي او پوره شمېر یې نه دی څرګند. د کار نړیواله اداره اټکل کوي چې، د دې ادارې د تعریفونو له مخی، د ۴۰ میلیونو څخه زیات خلک، نن د غلامۍ په یو ډول کې ښکېل دي. ۲۴.۹ میلیونه خلک په جبري کار اخته دي، چې له دې ډلې څخه ۱۶ میلیونه خلک په خصوصي سکتور کې، لکه د هېواد د ننه کار، ودانیزو چارو یا کرنه کې تر زبېښاک لاندې دي، ۴.۸ میلیونه خلک په جبري جنسي استثمار کې دي او ۴ میلیونه کسان د ایالتی چارواکو له خوا په جبري کار کې اچول شوي دي او۱۵.۴ میلیونه کسانو په جبري ډول واده کړی دی.
تعریف(پېژند)
له  انساني قاچاق سره د څارنیزې مبارزې دفتر، چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت یوه څانګه ده وایي: عصري غلامي، « د وګړو قاچاق»، او «د انسان قاچاق» په ګومارنه، په بندرونو کې کار، لېږدلو، د اجباری کار یا د زور له لاری د جنسي عمل د سوداګرۍ لپاره د کسانو د چمتو کولو یا ترلاسه کولو، تقلب یا ګواښلو په برخه کې عادي اصطلاحات دي". د دې تر څنګ، د امریکا د متحده ایالاتو د فدرالي قربانیانو د قاچاق او تاوتریخوالی د ساتنې د ۲۰۰۰ کال په قانون کې او د ملګرو ملتونو د انسان قاچاق، په ځانګړې توګه د ماشومانو او ښځو، د مخنیوی، ځپلو او سزا په پروتوکول کې، د یو شمېر مختلفو اصطلاحاتو څخه کار اخیستل شوی، چې بی رضایته خدمت، غلامي  یا غلامۍ ته ورته کارونه، د پور اسارت او جبري کار په کی شامل دي.
امریکایی پروفیسر کیون بالیس چې د غیردولتي ادارې او غلامان ازاد کړئ مدافع ډلې مرستیال بنسټ ایښودونکی او پخوانی رییس دی، وایي چې: "عصري غلامۍ هغه وخت رامنځته کېږي چې یو شخص د بل چا په ولکه کې وي او د هغه د کنترول او ساتلو لپاره تاوتریخوالی او زور وکاروي او د هغه د کنترول هدف استثمار وي". د غلامۍ اغېز هغه وخت پراخېږي چې د ماشومانو په شان زیان منونکې ډلې په نښه شي. د دې تعریف له مخې، د نړیوالې غلامۍ په شاخص باندې د ازاد وګرځئ بنسټ څېړنې په ۲۰۱۸ زکال اټکل کړی و چې، په نړۍ کې شاوخوا ۴۰.۳ میلیونه غلامان وو. په یو بل اټکل کې چې وایي دا شمېره د ۴۵.۸میلیونو په شاوخوا کې ده، اټکل کړی چې د اوسنیو غلامانو نژدې لس میلیونه یې ماشومان دي. بالس خبرداری ورکړی، له دې  امله چې غلامي په رسمي توګه هر ځای منع شوې ده، ګټه اخیستل یې ناقانونه دي او په دې خاطر، د ډېری خلکو او چارواکو له سترګو څخه پټه ده. دا له لومړنیو سرچینو څخه د کره شمېرو ترلاسه کول ناشونی کوي. تر ټولو ښه کار چې کېدای شي دا دی چې د دویمو سرچینو، لکه: د ملګرو ملتونو له پلټنو، د ورځپاڼو له مقالو، د حکومت له راپورونو او د نا دولتی مؤسسو د شمېرو پربنسټ اټکل وشي. عصري غلامي د ډېرو ورته لاملونو له امله، لکه څنګه چه په پخوانیو بڼو کې ترسره کېدله، اوس هم دوام لری: دا د اخلاقی اندېښنو سره سره، په اقتصادی توګه یو ګټور کار دی. دا ستونزه په دې وروستیو کلونو کې د غلامانو د شتون او په بې سارې توګه، د هغوی د بیې د را ښکته کېدو له امله نوره هم لویه شوې ده.
لاملونه
له  هغه وخته چې غلامي په رسمي توګه منع او له منځه تللې، غلامي نورد قانونی ملکیت په بحث کې نه ده، بلکې د ناقانونه ولکې په شاوخوا را څرخېږي. دوه بنسټیز بدلونونه یو د غلام کارګر د پیشکې پیرودلو، او بل د کارکولو په بڼه د غلامانو شتون بلې بڼې ته اوښتي. په داسې حال کې چې احصائیه ښیي چې د استثمارې کارګرو بازار مخ په پراخیدو دی، په داسې حال کې چې هغه فکر چې له شته سرچیني څخه د انسانانو قصدي پلوردی، زوړ شوی دی. دا ډول بنسټیزې معاملې اوس هم رامنځته کېږي، په اوسنیو پېښو کې هم، خلک په بېلابېلو ډولونو په غلامۍ ته ورته حالتونو کې بند پاتې کېږي.
عصري غلامي، زیاتره د فقر د پایلې په توګه لیدل کېږي. په هغو هېوادونو کې چې زده کړې او د قانون د واکمنۍ شتون نه لری، د ټولنې بېوزله جوړښت کولای شي، داسې چاپېریال رامنځته کړي چې د غلامۍ د منلو او خپرېدو ته وده ورکړي. غلامي سره له دې چې په پرمختللو هېوادونو کې هم شته، په بې وزله هېوادونو او هغو کسانو کې چې د لږه کیو په زیانمنو ټولنو کی دي، تر ټولو ډېره پراخه ده. په لسګونو زره  ،غلامی ته په ورته حالاتو په صنایعو کې، لکه د کانونو، کرنې او فابریکو، د کورنی لګښت لپاره، د توکو په تولیدولو کی کار کوي او یا ډېرو شتمنو هېوادونو ته صادرېږی.
غلام ساتونکو، د غلامۍ په پخواني ډول کې د غلامانو په تر لاسه کولو کې ډېر لګښت کاوه. دا د غلامانو لپاره ډېره ګرانه وه چې له دوی څخه جلا شي. د هغوی د روغتیایي ساتلو لګښت، د دوی په ځای د بل غلام د ترلاسه کولو څخه ښه پانګونه ګڼل کېده. په عصري غلامۍ کې اسانه ده چې خلک په ټیټه بیه ترلاسه شي، نو کله چې استثمار کوونکی، له ستونزو سره مخامخ شي، د هغوی ځایناستی (تعویض) اسانه وي. غلامان بیا په هغو سیمو کې کارول کېږي چې دوی په اسانۍ پټېدلی شي، په داسې حال کې چې د استثمار کوونکی لپاره ګټه هم رامنځته کوي. غلامان د ناخوښو کارونو لپاره ډېراو خوندورکارونو لپاره لږ د مالک له خوا ګمارل کېږي.
عصري غلامي کولای شي چې ډېره ګټه ولری او فاسد حکومتونه غلې (په پټه) دا اجازه ورکوي، سره له دې چې د نړیوالو تړونونو، لکه: په بشپړه توګه د غلامۍ د منسوخ کولو او سیمه ییزو قوانینو له خوا ناقانونه دی. د قاچاق وړونکو کلنی عاید، په ۲۰۱۴ ز کال کې تر ۱۵۰ میلیارده ډالرو ‌ډېر اټکل شوی وو، خو ګټه یې د پام وړ ټېټه وه. امریکایی غلامان په ۱۸۰۹ زکې د نن ورځې په پیسو کې، د ۴۰ امریکایی ډالرو په شاوخوا کې پلورل شوي وو. نن ورځ غلام په ۹۰-۱۰۰ ډالرو اخیستل کېدای شي.
بالاس څرګنده کړه، «دا یو اقتصادی جرم دی ... خلک هغه خلک نه غلاموي چې د هغوی لپاره وسیله وي. دوی دا کار کوي چې ګټه وکړی».
نسبي غلامي او د ملکیت په څېر غلامي
نسبي غلامي، چې د ملکیت غلامي هم ورته ویل کېږي، هغه ډول دی چې زیاتره د غلامۍ د کلمې سره تړاو لری. په ملکیت غلامۍ کې، غلام شوی شخص د بل چا شخصی ملکیت ګڼل کېږي او معمولاً اخیستل کېدای او خرڅیدای شي. له تاریخي اړخه، د فتحې څخه ریښه اخلی چې یو فتح شوی شخص غلام کېږي، لکه د روم په سترواکي یا عثماني سترواکي کې، یا د غلامانو د برمته کولو، لکه د اتلانتیک د غلامانو په سوداګرۍ کی. په ۲۱ مه پېړۍ کې، نژدې هر هېواد، په قانونی توګه د ملکیت غلامي له منځه یووړه، خو د هغو کسانو شمېر چې اوس مهال په ټوله نړۍ کې غلام شوی دي، د اتلانتیک تاریخي غلامانو د سوداګرۍ د غلامانو له شمېر څخه ډېر زیات دی.
په لیبیا کې د ۲۰۱۴ز کال د کورنۍ جګړې راهیسې او د قانون او نظم ماتولو له امله، په دې هېواد کې په آزاد بازار کې د کډوالو غلامانو د پلورلو په اړه راپورونه ترلاسه شوي دي.
د پور اسارت هم، د ملکیت غلامۍ په څېر بچیانو ته پاتې کېدای شي.
هغه کسان چې په عصري نړۍ کې د جنسي غلامۍ په سیستم کې بند دي، ډېر ځله په اغېزمنه توګه د ملکیت په ډول غلامان وي، په ځانګړې توګه، کله چې هغوی په زور جنسي کار ته اړ کړل شي.
د اېکو سېستم خدمتونه
د اېکو سېستم خدمتونه هغه زیات شمېر او بېلابېلې ګټې دي چې انسانانو ته د طبیعي چاپېریال او له روغو اېکو سېستمونو له خوا چمتو کېږي. دا ډول  اېکوسېستمونه د بېلګې په توګه، کرهڼیز اېکوسېستمونه، د ځنګل اېکوسېستم، د وښو یا چمن لرونکې ځمکې اېکوسېستمونه او د اوبو اېکو سېستمونه شاملوي. دغه اېکوسېستمونه په روغو اړیکو کې په فعالیت کولو سره، د حبوباتو د طبیعي ګرده افشانۍ، پاکې هوا، د جګې تودوخې راکمولو او د انسان د روحي او فزیکي روغتیا په څېر څیزونه  چمتو کوي. په مجموعي ډول، دغه ګټې د اېکوسېستم د خدمتونو په نامه سره پېژندل کېږي، او زیاتره وخت د خوړو په برابرولو، د څښاک د پاکو اوبو په تهیه کولو، د فاضله موادو په تجزیه کې او د خوړو د اېکو سېستمونو په غځېدلو او د خوړو د اېکوسېستمونو ګټورتوب په څېر بشپړوونکي عناصر ګڼل کېږي
په داسې حال کې چې ساینس پوهانو او چاپېریال پوهانو د اېکوسېستم خدمتونه د لسیزو لپاره په ضمني ډول تر بحث لاندې نیولي دي، خو د اېکوسېستم عصري ارزونه (Millennium Ecosystem Assessment ) یا MA چې د ۲۰۰۰مې لسیزې په لومړیو کې تر سره شوې ده، دغه مفهوم ته یې ډېر شهرت ورکړی دی. په یاده ارزونه کې د اېکوسېستم خدمتونه په څلورو پراخو کټګوریو وېشل شوي دي چې لاندیني موارد شاملوي: د خوړو تیارول، لکه د خوړو او اوبو تولید؛ تنظیمول، لکه د اقلیم او ناروغیو کنترولول؛ ملاتړ کول،  لکه د غذایي موادو ځنځیر او د اوکسیجن تولید؛ او کلتوري، لکه معنوي او تفرېحي ګټې. د دې لپاره چې د پرېکړه کوونکو په خبرولو کې مرسته وکړای شي، د اېکوسېستم زیاتره خدمتونه داسې ارزول کېږي چې د انسان په لاس له مهندسي شوو زېربناوو او خدمتونو سره معادلې پرتلې رامنځته کړي.
د بحیرې د هغې برخې چې د سیند په خوله کې ننوتلې وي او د ساحل اېکوسېستمونه دواړه سمندري اېکوسېستمونه بلل کېږي. یاد اېکوسېستمونه په ګډه سره له بېلابېلو لارو څخه د اېکوسېستم د خدمتونو څلور واړه خدمتونه تر سره کوي: "د تنظیم خدمتونه" د هوا د حالاتو تنظیم او همداراز د کثافاتو مصرفول او د ناروغیوو کنترول او حایلې سیمې. "د خوړو تیارولو خدمتونه" د چارتراش لرګي په شمول د ځنګل تولیدات، د سمندر د تازه اوبو تولیدات، خام مواد او بایو-کېمیاوي او جنیتیکي سرچینې. د ساحلي اېکوسېستمونو "کلتوري خدمتونه" الهام بښونکې جنبې، تفرېح او سیلانیت، ساینس او زده کړې شاملوي. د ساحلي اېکوسېستمونو "د ملاتړ خدمتونه" د خوراکي موادو دوران، په بیولوژیکي بڼه رامنځته شوی چاپېریال او ابتدايي تولید شاملوي.
تعریف
د اېکوسېستم خدمتونه یا اېکو-خدمتونه انسانانو ته د اېکو سېستمونو په واسطه د چمتو کېدونکو څیزونو او خدمتونو په توګه تعریفېږي، د ۲۰۰۶کال د  د اېکو سېستم په عصري ارزونه (MA) کې، د اېکوسېستم خدمتونه " هغه ګټې بلل شوې دي چې خلک یې له اېکوسېستمونو څخه ترلاسه کوي". نوموړې ارزونې (MA) همداراز د اېکوسېستم د خدمتونو څلور کټګورۍـــ د ملاتړ خدمتونه ، د خوړو برابرولو خدمتونه ، د تنظیم خدمتونه، او کلتوري خدمتونه هم تعریف کړي دي چې په لاندې توګه مطرح کېږي. په ساده الفاظو کې، نوموړې کټګورۍ د خوراکي توکو، اوبو، لرګي، فایبرونو او د درملنې برابرول دي.
په ۲۰۱۰ زېږديز کال کې په ادبیاتو کې د اېکوسېستم د خدمتونو اړوند بېلابېل کاري تعریفونه او توضېحات موجود وو. د بېلګې په توګه د دې لپاره چې د اېکوسېستم د خدمتونو په محاسباتو کې له دوه ځلي حسابولو څخه مخنیوی وکړای شي، د اېکوسېستم اقتصاد او د استوګنې تنوع (TEEB) د اېکو سېستم په عصري ارزونه (MA) کې "د ملاتړ د خدمتونو" پر ځای "د استوګنځي خدمتونه او د اېکوسېستم فعالیتونه" ځای ناستي کړل، چې "د اېکوسېستم له ساختمان او هغو پروسو تر منځ د متقابلو اغېزو د یو فرعي سېټ په توګه تعریفېږي کومې چې د توکو او خدمتونو د وړاندې کولو لپاره د یو اېکوسېستم په ظرفیت باندې اتکا لري".
کټګورۍ
د اېکوسېستم د عصري ارزونې د ۲۰۰۵ز کال په راپور کې د اېکوسېستم خدمتونه د هغو ګټو په توګه تعریف شوي دي چې خلک یې له اېکوسېستم څخه تر لاسه کوي، او نوموړې ارزونه د اېکو سېستم څلور کټګورۍ په ګوته کوي، چېرې چې په اصطلاح د ملاتړ خدمتونه د نورو دریو کټګوریو لپاره د بنسټ په توګه بلل شوي دي.
د خوړو د تیارولو خدمتونه
لاندیني خدمتونه همداراز د اېکوسېستم د ابزارو په نامه شهرت لري:
کلتوري خدمتونه
د اېکوسېستم د خدمتونو عمومي نړیواله طبقه بندي (CICES) د سېستمونو د شمېرنو (لکه ملي شمېرنو او داسې نورو) لپاره د طبقه بندۍ یو چوکاټ دی، چې د ملاتړ له خدمتونو سره د خوړو او تنظیم د خدمتونو د بیا-شمېرنې د مخنیوي په پار رامنځته شوی دی.
د ملاتړ خدمتونه
دغه خدمتونه اېکوسېستمونو ته د خوړو د تیارولو، سېلابونو د تنظیم او اوبو د تصفیې په څېر خدمتونو د چمتو کولو د شونتیا زمینه برابروي. سلاید او همکاران یې دا وضعیت داسې په ګوته کوي چې په هغه ځایونو کې چې د نوعو(species) شمېر زیات وي نو هلته به د اېکوسېستم خدمتونه هم په لویه پیمانه وي.
توممر نېسه
توممر نېسه (په ناروېجي: Tømmerneset)  د سوالبرد  د پاچا کارلز سيمې د پاچا ټاپو د سویل ختیځې برخې د پیل (د سر) سيمه ده.
د سر دا برخه دوه نومول سوي ټکې (د پیل مقامونه) لري، چي دواړه يې؛ توممر پينتن او اوستره توممر پينتن نومېږي. ويستره توممر پينتن د برایبوکتا خليج ختیځه توسعه يا په عامه اصطلاح غځونه ټاکي.
سرچينې
وېشنيزه:د سوالبرد اړوند
ځ او ز توپير
ځ او ز يو نه دي، په پښتو ځانګړو تورو کې یو هم ځ دی. د عام تصور خلاف د «ځ» غږ نه یوازې «ز» نه دی چې ددې دواړو ګډول ليکدوديز(املایي او انشایي تېروتنې رامنځته کوي. دغه ستونزه د پښتو له څلور ګونو لهجو څخه په شمال ختیځه هغه کې ډېر لیدل کېږي.
نور ولولئ
ځينې پښتانه، لکه د شمال ختیځې لهجې ويونکي، هغلته چې بايد (ځ) وليکل شي، (ز) ليکي او چېرې چې (ز) ته اړتيا وي، هلته  (ځ) کاږي. د «ځ» پر ځای د «ز» بېلګې: غزېدل، خوزېدل، وزي، زلېدل، زيرک...؛ په ځینو نورو لهجو او بېلګو کې ددې سرچپه هم راځي.
د «ز» پر ځای د «ځ» بېلګي: ځوی، استاځی، ځېږېدل، ځانګو، ځنګول، ځنګېدل، يواځې، ځما، ځموږ، ځګېروی، خورځه، سلېمانځی...
ځینې نور ټکي شته چې سټه یې په «ځ»  ده او د تلفظ بېلګې یې هم په يو لړمنځنيو لهجو، لکه د خروټو، اندړو او وردگو کې موندل کېدلی شي، خو د لږه کيوالي له کبله له آرومعياره غورځي، لکه «ځلمی». اوس تر دې د «زلمي» بڼه عامه شوې او ځکه یې ګړدودي او ليکدودي ارزښت ډېر شوی دی.
د دې لپاره د « يوې- کره پښتو ليکلارې» پر بنسټ د «ځ» کارونځايونه په لاندې ډول لنډيزمومي:
۱- تلل، وتل، راوتل، ننوتل، پرېوتل، پورېوتل، کښېوتل، پرتل او پرانېستل کې «ت» په حال زمانه کې پر ((ځ)) اوړي، په دې ډول: ځم، وځم، راوځم، ننوځم، پرېوځم، پورېوځم، کښېوځم، پرځم، پرانېځم...
۲- لته چې خپلوانې  ژبې همريښه ټکي په «ج» کاږي، په پښتو کې «ځ» ته اوړي، لکه: ځمکه (هندي جماکه)؛ ځنګل (هندي، فارسي او انګليسي جنګل)؛ گاځره (هندي گاجر)، ځای (جا، جای)؛ ځوان (جوان)؛ ځنبل (جنباندن)؛ ځولۍ (جولی)؛ ځلېدل، ځل، ځلا (جلا)؛ ځلوبۍ (جلبي)؛ ځوږ (جوش). دغسې دي پېنځه، ځيګر، ځنکدن، زنځير يا ځنځير....
په ځینو ځایونو کې «ځ» د «د» پروړاندې راځي لکه په «ګرديدن» او «ګرځېدل» کې.
په همدې توګه، «ځواب» هم  له عربي جواب څخه کېدای شي، پښتو له فارسي لارې راخپل کړی اوسي، لکه څنګه چې«خرڅ» له عربي«خرج» څخه ړومبی فارسي«خرچ» او بيا پښتو«خرڅ» شوی دی.