cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
هومو
نومونه او ډلبندي
د هومو نسل، په ډولونو او فرعي ډولونو ډلبندي د نابشپړو معلوماتو تابع ده او په کمزورې توګه ترسره کېږي. دا ان په علمي څېړنو کې د دې لامل شول چې، عام نومونه ("نیندرتال" او "ډینیسووان") کې وکارول شي، څو د incertea sedis (نا څرګند ځای پر ځای کولو) په توګه، د درې ګونو نومونو یا د ډلبندي کېدونکو ډلو له پېچلتیا څخه مخنیوی وشي. د بېلګې په توګه: د هومو ایریکټس ګورګیوکس پروړاندې نیندرتالینسیز یا هومو ګورګیوکس. د هومو په نسل کې ځینې په نږدې وختونو کې له منځه تللي ډولونه، یوازې په دې وروستیو کې کشف شوي او تر اوسه پورې له دوه ګونو نومونو سره سمون نه خوري. (د ډینیسووا هومینین او سرې هوسۍ د غار خلکو په اړه معلومات وګورئ. د هولوسین له پیل راهیسې، د دې احتمال شته چې، هومو ساپینز (اناتومي پلوه ننني عاقل انسانان) ،د هومو یوازینی موجود ډول دی.
جان اډوارډ ګری (۱۸۲۵ ز کال) د قبیلو او کورنیو په ټاکلو سره د ډلو د طبقه بندي کولو لومړنی مدافع و. ووډ او ریچمنډ په (۲۰۰۰ کال) وړاندیز وکړ، چې هومیني ("hominins") د یوې داسې قبیلې په توګه وپېژندل شي چې، د لومړنیو انسانانو او له انسان وړاندې د انسانانو اجداد تر د چمپینزي پورې– انسان تر وروستي ګډو اجدادو پورې ټول ډولونه په کې شامل وي او دا چې هومینینا، د هومیني د فرعي قبیلې په توګه وپېژندل شي، چې یوازې د هومو نسل په کې شامل شي او د آسټرالیوپیتیکوس، اورورین توګینسیس، آرډیپیتیکوس، یا سهیلانتروپس په څېر په کې د پلیوسین لومړني په دوه پښو تلونکي هومینین شامل نه شي. د هومینینا لپاره بدیل نومونه موجود وو، یا وړاندیز شوي وو: آسټرالیوپیتیسینی (ګریګوری او هیلمن ۱۹۳۹زکال) او پریانتروپینی (سیلا کونډ او التابا ۲۰۰۲ ز کال). وروسته سیلا-کونډي او ایالا (۲۰۰۳ ز کال) وړاندیز وکړ چې، څلور نسلونه Australopithecus، Ardipithecus، Praeanthropus، او Sahelanthropus ، باید له هومو سره په هومینیني (Pan وګورئ) کې ډلبندي شي.
آسټرالوپیتیکس او د هومو (انسان) راڅرګندېدنه
د اسټرالیوپیتیکوس ګیري، اسټرالیوپیتیکوس سیډیبا، اسټرالیوپیتیکوس افریقینس، او آسټرالیوپیتیکوس افرینسیس  په څېر ډېری ډولونه، د هومو نسب د اجداد یا خور په توګه وړاندیز شوي دي. دا ډولونه مورفولوژیکي ځانګړتیاوې لري چې دوی د هومو سره برابروي، خو په دې اړه هېڅ توافق نشته چې کوم یو هومو ته وده ورکړې ده.
په ځانګړې توګه، د ۲۰۱۰ مې لسیزې راهیسې، په اسټرالیوپیتیکوس کې د هومو څرګندونې ډېرې جنجالي شوې. په دودیز ډول، د هومو را څرګندېدنه د ډبرینو وسایلو (د اولډوان صنعت) له لومړنۍ کارونې  او له همدې امله، د ټیټ پیلیولویتیک د پیل له تعریف سره سمون خوري، خو په ۲۰۱۰ ز کال کې داسې شواهد وړاندې شول چې د ډبرینو وسایلو کارول، د نږدې ۳.۳ کلونو پخواني او د هومو په لومړي ځل راڅرګندېدلو څخه نږدې یو میلیون کلونه مخکې، اسټرالیوپیتیکوس افرینسیس ته منسوبوي. LD ۳۵۰-۱، د ۲.۸ میلیونه کلونو پخوانۍ د ژامې فوسیل ټوټه چې، په ۲۰۱۳ زکال کې د ایتوپیا په افارښار کې کشف شوه، په وروستي هومو کې له لیدل شوي مشتق مورفولوژۍ درلودونکي لومړني اسټرالیوپیتیکوس کې د لیدل شويو لومړنيو ځانګړنو ترکیبي عنوان په توګه بیان شوی دی." ځینې لیکوالان د هومو پراختیا نږدې یا آن درې میلونه کلونه پخوا ګڼي. نورو په دې اړه شک څرګند کړی دی، چې ایا هومو هابیلیس، باید په هومو کې شامل شي، چې پر ځای یې نږدې ۱.۹ میلیونه کلونه پخواني هوموایریکتوس سره د هومو سرچینې اصلیت وړاندیزوي.
اسلامي فلسفه
اسلامي فلسفه په فلسفه کې یو بدلون دی او ځانګړنه یې دا ده چې، په اسلامي عقیده کې رېښې لري. په دودیز ډول په اسلامي نړۍ کې دوه اصطلاحات فلسفې کارول کېږي، لومړی فلسفه د کیلمې په اصلي معنا چې منطق، ریاضیات او فزیک ته راجع ده؛ دویمه اصطلاح «کلام» چې، د کیلمې په اصلي معنا «خبرو» ته ویل کېږي او د اسلامي عقایدو عقل‌پلوې بڼې ته راجع کېږي.
لومړنۍ اسلامي فلسفه، له ابو یوسف یعقوب الکندي سره د اسلامي جنترۍ په دویمه پېړۍ کې (تر میلاد وروسته د نهمې پېړۍ په لومړیو کې) پیل شوه او په شپږمه هجري پېړۍ کې (د دولسمې میلادي پېړۍ په وروستیو کې) له ابن رشد سره پای ته ورسېده، دا نژدې له هغې دورې سره برابره ده چې، د اسلام زرینه دوره بلل کېږي. د ابن رشد له مړینې سره د اسلامي فلسفې یوه ځانګړې لړۍ پای ته ورسېده، چې معمولاً مشاء اسلامي مکتب بلل کېږي او همدا راز‎ په لویدیځو اسلامي هېوادونو، لکه:  اندلس او شمالي افریقا کې فسلفي فعالیتونه په څرګند ډول مخ پر ځوړ شول.
اسلامي فلسفې ډېره موده په ختیځو اسلامي هېوادونو، لکه: صفوي ایران، عثماني سترواکۍ او مغولي سترواکۍ کې دوام درلود چې ګڼ فلسفي مکتبونه په‌ کې مخ پر غوړېدو شول: ابن‌سینیزم (ابن سینا)، اوریزم (ابن رشد)، د اشراق فلسفه، عرفاني فلسفه، حکمت متعالیه او اسلامي فلسفه. ابن خلدون په خپل کتاب «مقدمه» کې د تاریخ په فلسفه کې مهمه ونډه لرلې. له اسلامي فلسفې سره لېوالتیا د ۱۹مې پېړۍ په وروستیو او د ۲۰مې پېړۍ په لومړیو کې د عربو د ویښتابه غورځنګ په لړ کې بیا را ژوندۍ شوه او تر ننه دوام لري.
اسلامي فلسفې پر مسیحي اروپا د پام وړ اغېز درلود. کله چې لاتیني ژبې ته د عربي فلسفې متنونه وژباړل شول، «د منځنیو پېړیو په لاتینې نړۍ کې نږدې د ټولو فلسفي برخو د بدلېدو لامل شول»، په ځانګړې توګه په طبیعي فلسفه، ارواپوهنه او میتافزیک کې د مسلمانو فیلسوفانو ډېر اغېز څرګند و.
پېژندنه
اسلامي فلسفه، هغې فلسفې ته ویل کېږي چې په اسلامي ټولنه کې پنځول کېږي. دا چې دغه فلسفه له دیني مسائلو سره اړونده نه ده او یوازې مسلمانان یې نه پنځوي، له دې امله ډېری څېړونکي غوره ګڼي چې، «عربي فلسفه» وبلل شي.
اسلامي فلسفه، یوه عامه اصطلاح ده چې په بېلابېلو ډولونو تعریفېدای او کارېدای شي. په پراخه کچه کې د اسلامي نړۍلید په معنا ده چې د کایناتو د خلقت او د خالق د ارادې په اړه له اسلامي متنونو څخه را اخیستل شوې ده. په بله معنا هر هغه فکري مکتب ته ویل کېږي چې د اسلامي سترواکي پر مهال یا د عربي ـ اسلامي فرهنګ او اسلامي تمدن تر سیوري لاندې غوړېدلی وي. په تر ټولو کمې کارېدونکې معنا سره هغو ځانګړو فکري مکتبونو ته ویل کېږي چې، تر ډېره د یوناني فلسفې د نظامونو، لکه: د نوې‌ اپلاتوني او ارستويي فلسفې اغېز منعکسوي.
تخلیقي اغېزې
د کلاسیکې یا لومړنۍ اسلامي فلسفې اصلي سرچینې په‌خپله د اسلام سپېڅلی دین (په تېره له قران‌کریم څخه اخیستل شوي او تفسیر شوي عقاید) او یوناني فلسفه ده چې، لومړنیو مسلمانانو ته "له اسلام وړاندې هندي فلسفې" او فارسي فلسفې سره یوځای د فتوحاتو په پایله کې په لاس ورغله. ډېری لومړني فلسفي بحثونه، د دین او عقل پر جوړجاړي متمرکز وو چې، د یونان فلسفه یې د وروستۍ بڼې یا عقل اړونده ده.
لومړنۍ اسلامي فلسفه
په لومړنيو اسلامي افکارو کې چې« داسلام د زرینې دورې» فلسفې ته راجع کېږي او د اتمې او دولسمې پېړیو تر منځ وخت ته ورګرځي، دوه اصلي بهیرونه تشخیصولی شو. لومړی یې «کلام» دی، چې تر ډېره د اسلامي عقایدو د پوښتنو اړوند دی او بل هغه فلسفه ده چې د ارستويي او نوې اپلاتوني فلسفې پر تعبیرونو ولاړه ده. وروستیو فیلسوفانو-دیني‌ پوهانو هڅه وکړه چې، دواړه بهیرونه سره همغږي کړي، په ځانګړې توګه ابن سینا  چې ابن‌سینېزم مکتب یې جوړ کړ، ابن رشد چې اوېرویزم مکتب یې جوړ کړ او نور، لکه:  ابن هیثم (الحزن) او ابوریحان البیروني.
کلام
علم الکلام، هغه فلسفه ده چې د ډیالکټیک له لارې د اسلامي عقایدو اصول پلټي. دغه کلیمه په عربي ژبه کې کې د لغت له مخې د «خبرو» په معنا ده.
په دویمه هجري پېړۍ کې د عراق د بصرې په عقیدوي مکتب کې نوی خوځښت راڅرګند شو. د بصرې د اوسېدونکي حسن البصري یو شاګرد واصل بن عطا هغه مهال له دې ډلې جلا شو چې، له خپل استاد سره یې په دې اختلاف رامنځته شو چې، که مسلمان کبیره ګناه وکړي، ایا ایمان یې باطلېږي که نه. ده د پخوانیو په ځانګړې توګه قادریه او جباریه فرقو سخت‌درېځي نظریات منظم کړل او دغه نوی مکتب یې معتزلة ونوماوه.
معتزله‌یان، د سخت‌درېځې عقل‌پلوۍ په لټه کې وو چې د هغې له مخې اسلامي عقاید تفسیر کړي. د دوی هڅې په اسلام کې د عقل‌پلوو عقایدو د پيروۍ لومړنۍ هڅې وې. سره له دې چې، پر دوی نورو اسلامي فیلسوفانو، لکه: ماتریديه‌یانو او اشاعره‌وو سختې نیوکې وکړې. لوی اشاعره عالم فخرالدین رازي د معتزله‌وو پر ضد «المتکلمین في علم الکلام» کتاب ولیکه.
فلسفه
فلسفه له یوناني ژبې څخه یو پور شوی لغت دی چې (د یوناني ژبې philosophia تلفظ پر فلسفه بدل شوی). تر نهمې پېړۍ وروسته د خلیفه مامون او د هغه د ځای‌ناستي له‌خوا د یونان فلسفه عربو ته راوړل شوه او د مشاء مکتب تکړه استازي پیدا کړل. له دې ډلې الکندي، فارابي، ابن سینا او ابن رشد وو. بل بهیر چې اخوان الصفا یې استازیتوب کاوه، د اپلاتوني او نیوفیثاغورثي نړۍلید د اساسي تشرېح لپاره یې ارستويي ژبه کاروله.
د عباسي خلافت په دوران کې یو شمېر مفکرینو او علماوو چې ځينې یې ګمراه مسلمانان یا غیر مسلمانان وو، مسیحي لویدیځ ته د یوناني، هندويي او له اسلام وړاندې نورو علومو په لېږد کې رول درلود. دوی په مسیحي اروپا کې د ارستو په پېژندلو کې مرسته وکړه. درېیو نظري مفکرینو: «فارابي، ابن سینا او الکندي» ارستو‌پالنه او نوی‌اپلاتونیزم، له نورو هغو مفکورو سره یوځای کړل چې، د اسلام له لارې رامنځته شوې دي.
د اسلامي فلسفې په اړه سرچینې
لاندې کتابونه د اسلامي فلسفې په اړه دېر مشهور دی:
بهرنې تړن
وېشنیزه:اسلامي فلسفه
اخځیلکونه
‎
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:اسلامي فلسفه
د اشراق فلسفه
د اشراق فلسفي ښوونځی د سهروردی یا شیخ الاشراق لخوا د اوومې هجري سپوږمیزی پېړۍ په لومړیو کې منځته راغلې دی. دې په خپل کتاب حکمت الاشراق کې ددې فلسفي ښوونځي په اړه ښه مفصل مالومات ورکړي.
تصوف و عرفان
د اشراقي فلسفې له بنسټیزه سرچینو څخه همدا تصوف گڼلای شو. همدا تصوف دی، چې د اشراق تگلاره یې له مشايي فلسفي تگلارې څخه بېله کړې ده. ذوالنون مصری, سهل بن عبد الله تستری , ابو یزید بسطامی , حسین بن منصور حلاج او ابوسعید ابی الخیر هغه صوفیان دي، چې سهروردي له دوي څخه اغیزمن شوې.
د یونانیانو الهي حکمت
سهروردي د نورو فیلسوفانو برعکس، چې هغوي به د ارستو مینان ول، دې د فیثاغورث، امپدیکلوس او په ځانگړي توگه اپلاتون، چې د اشراقي تگلارې بنسټگر گنل کېږي، څخه سخت اغیزمن وو.
نرنگ ولسوالۍ
نرنگ ولسوالۍ د افغانستان د کنړ ولايت یوه ولسوالۍ ده. دا ولسوالي هم داسعداباد په سوېل ختيځ کې پرته ده ، مساحت يې ۲۹۷ کيلومتره مربع دی ، ۸۳ کلي لري ، ۴۵۹۳۰ تنه نفوس يې اټکل شوى، ، خلک يې په کرنه او مالدارۍ بوخت دي، د ډيورنډ کرښې اود خاص کونړ او مرورې ولسواليو او مرکز اسعد اباد سره سرحدونه لري.
سرچينې
وېشنيزه:د کونړ ولسوالۍ
کورنډم
کورنډم (په انگرېزي:Corundum) د اکسایډ المونیم کريستلي شکل دی چی د کروم، اوسپنې تيتان د جزونو محتوي ولري. نوم یی د سانسکریت د ژبې څخه اخیستل شوي دی چی په پښتو کی د یاقوت معنی لري.
وېشنيزه:قيمتي ډبرې
بابولاله
بابولاله
بابولاله په انګیسي Babulala.
د پښتنو ﻳﻮﻩ ﺳﻨﺪرﻩ ﺩﻩ چي ﺩ ﻧﺎﻭﯤ ﺩ ﻧﺎﻭﯤ ﮐﻮﻟﻮ په وخت د ښځینه وو له خوا ویل کيږي.
بابولاله د پښتو له ولسي ادبیاتو څخه ګڼل کيږي، چي په لوی کندهار او ور څيرمه سیمو کښي ډير رواج لري.
بابولاله د سندرغاړو له خوا څخه هم په ښایسته، ښکلي او بیلابیلو طرزونو کښي ویل کيږي.
د بابولالي څو بېلګي او د ویلو طرز یي
بابولاله:
ناوې ځه په مخ دي ښه سه
د ویلو طرز:
ناوې ځه په مخ دي ښه سه - وای وای - بابولاله - الله ناوې ځه وۍ - ووی الله په مخ دي ښه سه - وای وای
ای چي ستا وۍ- په سر کي درد سي - وای وای- بابولاله - الله نېلی آس - وۍ - دي صدقه سه - وای وای
وروره راسه لار یي باسه
که لار د زرو نه وي د هوسۍ په ښکر یي باسه
وروره راسه لار یي باسه - وای وای - بابولاله - الله وروره راسه وۍ - ووی الله لار یي باسه - وای وای
که لار - وۍ - د زرو نه وي - وای وای - بابولاله - الله د هوسۍ - وۍ - په ښکر یي باسه - وای وای
در بالښت لاندي انار دی
داسي زوم مو در وستلی چي نامي د کندهار دی
داسي زوم وۍ - مو در وستلی  وای وای - بابولاله - الله چي نامي وۍ - د کندهار دی  وای وای
چي په پای کښي بابولاله تېزيږي او د ویلو طرز یي هم بدليږي.
د سهار خونه توده ده
زما ګران ځيني را وځي چي په لاس کي وظيفه ده
د سهار خونه توده ده - د سهار خونه توده ده - د سهار خونه توده ده
ناوې ټيټه ولاړیږي
زما جان امېل ورکړې په لمن کي نه ځایږي
ناوې ټيټه ولاړیږي - ناوې ټيټه ولاړيږي - ناوې ټيټه ولاړيږي
زما جان امېل ورکړې په لمن کي نه ځایږي - په لمن کي نه ځایږي
او لاندي بیت سره بابولاله پای ته رسوي.
بیت:
څلور نیم زره مو ورونه زما د جان د ناوې پسول دې
څلور نیم زره مو ورونه زما د جان د ناوې پسول دې - زما د جان د ناوې پسول دې
ای دا هم د دنیا دود دی ناوې وړي افسوس یي نور دې - ناوې وړي افسوس یي نور دې - ناوې وړي افسوس یي نور دې.
سرچینې
ولسي ادبیات
احمد علي كهزاد
احمد علي كهزاد چي د افغانستان له مشهوره تاریخ پوهانو او لیکولانو څخه ګڼل کيږي د 1287 لمریز کال دثور پر8 نیټه په کابل کي زېږېدلی دی. کهزاد خپلي لمړنۍ زدکړي په سید عبدالحمید اغا ښوونځۍ کي ترسره کړې او وروسته په 1308 زیږدیزکال کي له استقلال لیسې څخه په لوړو زدکړو فارغه سو. نوموړي خپله لمړنۍ دنده په دارالتحریر کي پیل کړه او څه عمر وروسته په ایټالیا هیواد کي دافغانستان دسفارت سکرټر وټاکل سو.
په استقلال لیسه کي دزدکړي پرمهال ښاغلی کهزاد له فرانسوي ژبي سره اشنايي پیدا کړه اوپه یاده ژبه کي یې ډیر لوی مهارت ترلاسه کړ. څرنګه چي دافغانستان دوخت واکمن له فرانسې څخه زدکړي ترلاسه کړي وې له همدې کبله یې کهزاد ته په شاهي دفتر کي دژباړي دنده وسپارل. تردې وروسته کله چي نوموړی په ایټالیا کي دسکرټر په حیث وټاکل سو هلته یې ایټالوي ژبه او کلتور هم یاد او ترډېره یې معلومات پکښي حاصل کړه.
په ایټالیا کي دافغانستان سفیر چي له کهزاد سره یې څه ستونزه راغلې وه دنوموړي دکار مخه یې ډب اوښاغلی کهزاد بیرته مجبوره سو چي هیواد ته راوګرځي. نوموړی چي کله کابل ته راغلی دافغانستان حکومت دپورتنی جرم له کبله په یوولس میاشتي بند محکوم کړ.
دبند څخه تر را ایله کېدو وروسته احمدعلي کهزاد له خارجه وزارت څخه لیري اوبیرته یې خپلو علمي کارونو ته ادامه ورکړه. کهزاد پخپل پنځوس کلن علمي فعالیت سره وکولای سوای ترڅو دافغانستان له نوموتو لیکوالانو په ډله کي راسي اوتر هیواد دباندي په نړیواله کچه هم ډیر مشهوره څېره وګڼل سوه.
دښاغلي کهزاد ځیني مشهوره اثار په دې ډول دي :
• مسکوکات افغانستان
• رجال و رویدادهای تاریخی افغانستان
• تاریخ ادبیات افغانستان
• روابط فرهنگی افغانستان و هند
• از جنگیز تا تیمور
• فروغ فرهنگ
• آریانا
• رایان کابلی
• عرف و عادات افغان‌ها
• موزییم کابل
استاد احمدعلي کهزاد په 1362 لمریزکال کي وفات سو.
اخځلېکونه
وېشنيزه:Mondigak.com وېشنيزه:افغان لېکوالان
پښتو تلویزیونونه
د پښتو تلویزیونونو نوملړ کوم چې په پښتو ژبه فعالیت کوي او پښتو یې لومړنۍ ژبه ده.
افغانستان کې
دولتي تلویزیونونه
فزيک یا طبیعیت
د فزیک کلیمه د یوناني ژبې له فزیوسس (Phsusis) څخه اخیستل شوی چې معنا یې طبیعیت ده.
فزیک په اصل کې د مادې او انرژۍ او د دوی ترمنځ خپلمنځي اړیکو مطالعه کولو ته وایي.
یا په بل ‌‌‌‌‌‌ډول فزیک د مادو ظاهري بڼې بدلېدلو یا تغیریدلو ته وايي.
نجيبه شريف
مخینه
نجيبه شريف د دكتور سلطان الله يار لورپه 1342هجري لمريز كال كې دكابل په ولايت كې زيږيدلې ده ، اصلي ټاټوبى يې دكاپيساولايت د تگاب ولسوالۍ ده ، اوسنى ټاټوبى يى دكابل ښاردى.
زده كړې
دكابل پوهنتون دساينس د پوهنځۍ لېسانسه.
دندې
دافغانستان د راډيوټلويزيون پخوانۍ ويانده پاتې شوې په راډيوټلويزيون کې ېې دهنراوادبياتوپه څانگه کې کار کړی، دكابل ښاردالفتح په ليسه كې ښوونكې ،ديونسكودښوونې اوروزنې دكميسيون غړې اوسكرترې، دروزنې دمجلې مسوول مديرې اودښځوچارووزارت دمالي اواداري معينې په توگه ېې هم دندې ترسره کړي.اوسمهال د کابل ولسي جرگې کې د وکیلې په توگه دنده ترسره کوي.
شخصي ژوند
آغلې نجیبه شریف واده كړی ،او د واده ثمره ېې يوه لور او درې ځامن دي.
وېشنيزه:پښتنې ليکوالې
جیمز کامرون
جېمز فرانسیس کامرون (په انګرېزي: James Francis Cameron) چې د اګست میاشتې پر ۱۶مه، ۱۹۵۴م کال کې زېږېدلی، کاناډايي فلم جوړوونکی دی. ده ځینې غوره فلمونه ډایرکټ کړي لکه ترمیناتور (۱۹۸۴) م کال، چې تر دغه فلم وروسته په هالیووډ کې د فلم د لارښود په توګه مشهور شو. وروسته یې د Aliens په نوم فلم ولیکه او لارښود یې و. په وروستیو کې یې تر ټولو مشهور فلمونه ټیټانیک دی، چې په ۱۹۹۷م کال کې بازار ته وړاندې شو. بل فلم یې اواتار دی، چې په ۲۰۰۹ م کال کې مارکیټ ته وړاندې شو. وېشنيزه:1954 زېږېدنې
خيال محمد حسيني
ښاغلى حاجي خیال محمد حسینی د ارواښاد غلام محمد زوى په ۱۳۳۰ هجري لمريز كال كې د غزني ولايت د اندړو په ولسوالۍ كې زيږيدلى دى. د خيال محمد حسيني اصلي او اوسنى ځاى د غزني ولايت دى. حاجي خيال محمد د بكلوريا تر درجې پورې زده كړې دي. پخواني دندې : د غزني د فرقي قوماندان او د زابل ولايت والي. اوسمهال په ولسي جرگه كې د غزني ولايت وكيل دى. ښاغلي حسيني واده كړى دى ، اووه زامن او درې لوڼې لري.
اخځونه
وېشنيزه:د ولسي جرگې غړي
پزوی شیلی
وېشنيزه:چېلي
ځمکنی غوزاړی
ځمکنی غوزاړی (په لاتين: Carabidae)د غوښه خوړونکو گونگټو څخه یوه لویه کورنۍ ده چې د نړۍ په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي. تر اوسه پورې ۳۰ زره ډوله ځمکنۍ گونگټې پېژندل شوي دي. په عمومي توگه د گونگټو اوږدوالی د ۲ میلیمترو څخه تر ۱۰ سانتیمترو پورې وي. ځمکنۍ گونگټې درې جوړې اوږدی پښې، قوي کرغښی او دوه انتنه لري. ددی گونگټو څو ډولونه مقعد ته نژدې مرغړى لري. کله چې څیروونکي ځناور یا انسان پر هغه باندی بريد وکړي نو ځمکنۍ غوزاړی پر بريد کوونکي ځناور ددغو مرغړو څخه اوبلن مواد وشیندي. نوموړی غوزاړی خوځندکې او حلزونان ښکاروي. ځمکني غوزاړی معمولا تور یا نسواري رنگ لري خو ددی ژويو څو ډولونه فلزي رنگ هم درلودلای شي. د ځمکني غوزاړو څو ډولونه چې په منځنۍ اروپا کې ژوند کوي تړل شوي وزر پوښ (elytra) لري او د دی لپاره نشي الوتلای.
وېشنيزه:غوښه خوړونکی گونگټې وېشنيزه:ځمکنی غوزاړی
د اروپايي اتحادیې سیاسي نظام
د اروپايي اتحادیې سیاسي نظام د دغې اتحادیې د ځانګړي طبیعت له امله له ډېرو نورو سیاسي جوړښتونو او دولتونو سره توپیر لري. اروپايي اتحادیه یو کنفدراسیون ته ورته ده، چېرې چې د سیاست ګڼ شمېر حوزې د قانون جوړولو په موخه سره فدرال کېږي؛ د بهرني سیاست، دفاعي سیاست او د مستقیمو مالیاتو ډېری سیاستونه د اووه ویشتو غړو دولتونو لپاره خوندي دي (اتحادیه د توکو په ارزښت باندې د مالیاتو کچه محدوده کوي). دغه سیمې په عمومي ډول د اروپايي اتحادیې د غړو دولتونو تر کنټرول لاندې دي، په داسې حال کې چې په دغو سیمو کې په مشخصه کچه سازمان شوې او همغږې همکارۍ هم ترسره کېږي. د دې لپاره چې اروپايي اتحادیه په دغو برخو کې یو لړاساسي اقدامات ترسره کړي، ټول غړي هېوادونه باید ورسره رضایت وښیي. د اتحادیې قوانین د تاریخي کنفدریشنونو په پرتله تر ډېره د غړو دولتونو قوانین په پام کې نه نیسي؛ په داسې حال کې چې اروپايي اتحادیه په قانوني ډول د خپلو واکونو څخه بهر د قانون جوړولو حق نه لري، خو که چېرې هغه د دولت او یا هم سیمه يیزې کچې (فرعي) سره مناسب نه وي، هغه مهال بیا له خپلو انحصاري واکونو پورته عمل کوي.
مشترک بنسټونه د اروپايي اتحادیې بین الحکومتي او فراملي (فدرال ته ورته) اړخونه سره ګډوي. د اروپايي ټولنې هوکړې څرګندوي چې، دغه اتحادیه د استازولۍ دیموکراسي پربنسټ ده او د اروپا د پارلمان لپاره مستقیمې ټاکنې ترسره کېږي. پارلمان له شورا سره یوځای د اروپايي اتحادیې قانون جوړونکی مټ جوړوي. شورا له ایالتي حکومتونو جوړه ده چې د اروپايي اتحادیې د بین الحکومتي طبیعت استازولي کوي. د قوانینو وړاندیز د اروپايي کمیسیون له خوا کېږي چې د پارلمان او شورا له خوا ټاکل کېږي او هغو ته ځواب ورکوونکی دی، په داسې حال کې چې دغه کمیسیون ډېر کم اجرائیوي واک لري.
په داسې حال کې چې مستقیمې ټاکنې په هرو پنځو کلونو کې ترسره کېږي، خو په ملي معنا په کې هیڅ سیاسي منسجم ګوندونه نشته. پر ځای یې د یوې ایدیالوژي لرونکو ګوندونو ائتلاف شتون لري چې له یوبل سره په خوا کې په پارلمان کې کښېني او رایه ورکوي. دوه لوی ګوندونه یې د اروپا د خلکو ګوند (European People's Party) (مرکزي – ښی اړخی، تر ډېره عیسوي دیموکرات) او د اروپايي سوسیالیستانو ګوند (Party of European Socialists) (مرکزي – کیڼ اړخی، تر ډېره سوسیال دیموکرات) دي چې لومړنی هغه یې له ۱۹۹۹ ز کال راهیسې د پارلمان لویه برخه جوړوي.
غړي هېوادونه
په اروپايي اتحادیه کې اووه ویشت غړي هېوادونه شتون لري چې یو شمېر واکونه یې د اروپايي اتحادیې بنسټونو ته وربښلي (نور هېوادونه د نورو لارو چارو له مخې له اروپايي اتحادیې سره تړلي دي). د واکونو د ورکړې په بدل کې د اروپايي ټولنې غړي هېوادونه د نورو مواردو په خوا کې په شورا کې د رایو ورکولو حق، په پارلمان کې چوکۍ او اروپايي کمیشنر لري. د غړو هېوادونو داخلي حکومتونه له ولسمشریز سیسټم څخه تر پاچاهیو، فدراسیونونو او کوچنیو دولتونو توپیر کوي، خو ټول غړي باید د کوپنهاګن شرایطو ته  درناوی ولري چې باید دیموکراتیک وي، د بشري حقونو درناوی وکړي او د آزاد بازار اقتصاد ولري. د دغې اتحادیې غړي د وخت په تېرېدو ورسره یوځای شوي، په ۱۹۵۸ ز کال کې د اصلي شپږو غړو هېوادونو څخه رامنځته او په نږدې راتلونکې کې نور غړي هم ورګډ شول.
بنسټونه
د اروپايي اتحادیې اصلي بنسټونه اروپايي کمیسیون، اروپايي شورا، د اروپايي اتحادیې شورا (شورا) او اروپايي پارلمان دي.
پارلمان
د اروپا پارلمان د اتحادیې لپاره د قانون جوړونې او بودیجې ټاکلو په برخه کې یو شمېر واکونه له شورا سره شریک کوي. د دغه پارلمان ۷۰۵ غړي په هرو پنځو کلونو کې د عمومي رایو ورکولو له مخې ټاکل کېږي او د سیاسي وفادارۍ له مخې چوکۍ خپلوي. د شورا پر خلاف چې د غړو هېوادونو استازولي کوي؛ دوی په مقننه بهیر کې د ټولو اروپايي وګړو استازولي کوي. په داسې حال کې چې پارلمان د اتحادیې د مقننه قوې له دوو جرګو یوه جوړوي، خو په یو شمېر محدودو برخو کې له شورا لږ واک لري او د قانون جوړونې ابتکار نه لري. په ورته مهال په کمیسیون باندې بیا هغومره واکونه لري چې شورا یې نه لري. د پارلمان واکونو د کلونو په اوږدو کې په پام وړ ډول زیاتوالی موندلی او آن په نږدې ټولو برخو کې له شورا سره یو مساوي واک لري.
اروپايي شورا
اروپايي شورا د اروپايي اتحادیې د غړو هېوادونو له ولسمشرانو څخه جوړه ده. دغه شورا په کال کې څلور ځله ناسته کوي، څو د دغې اتحادیې سیاستونه تعریف کړي او د اتحادیې د غړو یووالی څرګند کړي. د اروپايي شورا مشر د دغه بنسټ د چارو د مخته وړو او مشرتابه مسئولیت پر غاړه لري، چې د اروپايي اتحادیې د تر ټولو لوړ سیاسي ځایګي لرونکي کس په توګه توصیف کېږي.
د اروپايي اتحادیې شورا
د اروپايي اتحادیې شورا (په نارسمي ډول د وزیرانو شورا او یا هم یوازې شورا په نوم پېژندل کېږي) هغه بنسټ دی چې مقننه واک او محدود اجرائیوي واک لري، له همدې امله د دغې اتحادیې د پرېکړې کولو اصلي مرجع ده. مشري یې په هرو شپږو میاشتو کې د غړو هېوادونو ترمنځ بدلېږي. دغه شورا د ۲۸ ملي وزیرانو (د هر هېواد څخه یو) جوړه ده. په ورته مهال د شورا ناستې د هغو له موضوعاتو سره اړوندې دي. د بېلګې په توګه: که چېرې د کرنې په موضوعاتو باندې بحث کېږي، شورا د هر هېواد د کرنې له وزیرانو جوړېږي. هغوی د خپلو دولتونو استازولي کوي او خپل ملي سیاسي نظام ته ځواب ویونکي دي.
کمیسیون
اروپايي کمیسیون د هر غړي هېواد له یو انتصاب شوي غړي څخه جوړه ده، چې اوس مهال ۲۷ غړي لري، خو دغه کمیسیون داسې طراحي شوی چې له ملي ګټو خپلواک دی. دغه بنسټ د اروپايي اتحادیې د ټولو قوانینو د مسودې جوړولو او د قانون جوړونې د ابتکاراتو انحصار په واک کې لري. د اتحادیې ورځنۍ چارې څاري او مسئولیت لري چې له قوانینو او هوکړو ساتنه وکړي (د دغې دندې له مخې«د هوکړو ساتونکي» په توګه هم پېژندل کېږي).
۱۹۸۷ (عدد)
۱۹۸۷ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۹۸۶ څخه  مخکي او د ۱۹۸۸ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۹۸۷:
په کلینډر کې
۱۹۸۷ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۹۸۷ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:څلور رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
د اوبو کمښت
د اوبو کړکېچ د اوبو د معياري غوښتنې د پوره کولو په موخه د تازه اوبو سرچينو کمښت دی. د اوبو د کمښت دوه ډولونه پېژندل شوي دي چې د فزيکي او اقتصادي اوبو کمښت دي. د اوبو فزيکي کمښت دا دی چې په ګټور ډول د ايکوسيستم د دندې تر سره کولو په موخه د اړينو اوبو په ګډون د ټولو غوښتنو د پوره کولو لپاره پوره (کافي) اوبه نه وي. وچې سيمې (لکه مرکزي او لويديځه اسيا او شمالي افريقا) زياتره د فزيکي اوبو له کمښت نه کړېږي. له بله اړخه د اقتصادي اوبو کمښت د ساختمان يا ټيکنالوژي په برخو کې له سيندونو، aquifers يا د اوبو له نورو سرچينو نه د اوبو د تر لاسه کولو په موخه د لږې پانګې اچونې يا د اوبو د غوښتنې پوره کولو (راضي کولو) په موخه د ناکافي انساني وړتيا له امله دی. د افريقا د فرعي دښتو زياته برخه د اقتصادي اوبو کمښت په واسطه مشخص شوې ده.
د نړيوالو اوبو د کمښت شتون د تازه اوبو د غوښتنې او د اوبو د شتون تر منځ جغرافيوي او حرارتي نامطابقت دی. په نړيواله کچه او پر يو کلني بنسټ د دې غوښتنې د پوره کولو لپاره کافي تازه اوبه شته، مګر د اوبو د غوښتنې او شتون فضايي او حرارتي بدلونونه پراخ دي، چې د کال په معلومو وختونو کې د نړۍ په بېلابېلو برخو کې د فزيکي اوبو کمښت ته لاره هواروي. د اوبو لپاره د نړيوالې غوښتنې لوړېدلو لپاره اصلي چلوونکي قوې د نړۍ د نفوسو زياتېدل، د ژوند معيارونو وده، د مصرف د نمونو بدلون (لکه: د زياتو حیواني توليداتو پر لور د خوړو يا غذايي رژيم بدلون) او د خړوب شوې کرنې پراختيا دي. د اقليم بدلون (د وچکالۍ او سيلابونو په ګډون)، د ځنګلونو پرې کول، د اوبو زياته شوې ککړتيا او د اوبو له ضايعاتو نه ډکه ګټه اخيستنه د اوبو د ناکافي وړاندې کوونې سبب کېدلی شي. کمښت د طبيعي هايدرولوژيک بدلون د پايلې په توګه وخت په وخت توپير کوي، مګر د اقتصادي کړنلارې د غالب کېدنې، پلان جوړونې او مديريتي لارو د دندې په توګه ان يو څه زيات توپير کوي. کمښت نه تمه کېدلی شي چې د اقتصادي پرمختګ په زياتو بڼو سره پياوړې کړي، مګر که چېرې په سمه توګه وپېژندل شي، د اوبو د کمښت زيات سببونه اټکل کېدلی شي، مخنيوی يې کېدلی او لږېدلی شي.
د اوبو د کمښت ارزونې د شنو اوبو (د خاورې لندبل)، د اوبو کيفيت، د چاپېريالي بهير د غوښتنو، نړيوالتوب او د اوبو د سوداګرۍ په اړه د معلوماتو ترکيبولو ته اړتيا لري. د هايدرولوژيکي، د اوبو د کيفيت، د اوبو د ايکوسيستم پوهې او د ټولنيزې پوهې ټولنو تر منځ د اوبو کمښت د ارزونې په برخه کې مرستې ته اړتيا ده. د «اوبو فشار» د يو پاراميتر په توګه د اوبو کمښت د انداره کولو په موخه (لکه د پرله پسې پرمختګ د ۶ موخې په برخه کې) کارول کېږي. د نړۍ د نفوسو دوه پر درې برخه (۴ ميليونه وګړي) لږ تر لږه د کال په يوه مياشت کې د اوبو د سخت کمښت تر حالتونو لاندې ژوند کوي. په نړۍ کې نيم بيليون وګړي د ټول کال په جريان کې د اوبو له سخت کمښت سره مخامخ کېږي. د نړۍ د تر ټولو پراخو ښارونو نيمايي برخه د اوبو کمښت ازمايي.
د اوبو کمښت د کمولو اختيارونه د عرضې او غوښتنې د برخې مديريت، د هېوادونو تر منځ مرستې، د اوبو ساتنه (د اوبو د ککړتيا د مخنيوي په ګډون)، د کارونې وړ اوبو د سرچينو پراخول (د ضايع شوو اوبو د بيا کارونې يا له مالګينو اوبو نه د منرالي برخو د لرې کولو د پړاو په واسطه) او د اصلي اوبو سوداګري دي.
پېژندنې
د «اوبو کمښت»، د «اوبو فشار» او د «اوبو خطر» لپاره بېلابېلې پېژندنې دي، چې په ادبياتو کې ورته شوي دي او د همدې له امله په ۲۰۱۴ ز کې د CEO Water Mandate [د اوبو د قيموميت اجرائيه رئيس] له خوا يوه همغږي وړانديز شوې ده. دوی د خپل بحث په مقاله کې وايي چې يادې درې اصطلاحګانې بايد په متبادل ډول ونه کارول شي.
د اوبو کمښت
د اوبو کمښت د تازه اوبو سرچينو د حجمي پراخوالي يا د هغې د کمښت په توګه پېژندل شوی دی او فکر کېږي، چې د انسان په واسطه دې پرمختلونکی وي. [اصلي سبب يې انسان دی]. دې ته د اوبو فزيکي کمښت هم وايي. د چاپيريالي اوبو غوښتنې ځيني وختونه د اوبو د کمښت په پېژندنو کې ګډيږي، مګر دې ته رسېدل له يوه سازمانه تر بله توپير لري.
د اوبو فشار
ځيني سازمانونه د «اوبو فشار» د يو پراخ مفهوم په توګه راپېژني. د هغې پېژند له مخې د اوبو فشار کېدای شي د اوبو د شتون اړخونه، د اوبو کيفيت او د اوبو لاسرسی راونغاړي. وروستی پېژاند د شته ساختمان او دې پورې تړلی دی، چې ايا پېرېدونکي د اوبو لپاره اداينه زغملی شي که نه. دا د ځينو نورو له خوا د اقتصادي اوبو کمښت نومول شوی دی.
د خوړو او کرنې سازمان (FAO) د اوبو فشار د اوبو کمښت د نښو په توګه راپېژني. دا ډول نښې د اوبو محدوديتونه، د ګټې اخيستونو تر منځ د اوبو نابرابري، د اوبو لپاره د سيالۍ او د خدمت معيارونو کمېدل کېدلی شي. دا د اوبو فشار شاخصونو په يوې لړۍ سره اندازه کېږي.
د اوبو فشار يو بل پېژند دا دی: «د اوبو کمښت د اوبو د شتون اړوند د زياتې کارونې اغېزې (له اوبو لاس اخيستنه يا مصرف) ته ورګرځي. د اوبو فشار د همدې له امله د «غوښتنې پر بنسټ کمښت» په توګه په پام کې نيول کېږي.
د اوبو ګواښ
«د اوبو ګواښ» د «د يوه موجود امکان چې د اوبو اړوند ګواښ تجربه کوي، (لکه: د اوبو کمښت، د اوبو فشار، سيلاب راتلل، د زېربنا ويجاړېدل، وچکالي)». د اوبو ګواښ په سرچپه ډول د اوبو له خونديتوب سره اړيکه لري؛ په دې معنا: هر څومره چې د اوبو ګواښ زياتېږي، د اوبو خونديتوب کمېږي. د اوبو ګواښ پېچلی او ګڼ اړخيز دی. دا له طبيعي آفتونو نه ګواښونه لکه سيلاب راتلل او وچکالي رانغاړي، چې د زېربنا پاتې والي او تر ټولو بدې لوږې ته لاره هوارولی شي. کله چې دا ګواښونه وموندل شي شي، د اوبو په کمښت کې پايله لري.
د اوبو ګواښ بالقوه اقتصادي اغېزې مهمې دي. ټول صنعتونه، لکه: خواړه او څښاک، کرنه، غوړي او ګاز، د هوساينې خدمتونه او نيمه هادي جسمونه او صنعتونه د اوبو ګواښ له امله ګواښل شوي دي. کرنه د نړۍ د تازه اوبو ٪۶۹ مصرفوي، چې د اوبو د فشار په برخه کې صنعت په خورا زيات ډول زيانمنونکې کوي. مالي برخه د اوبو د ګواښ د بالقوه اغېزو او د مناسب مديريت لپاره د اړتيا په اړه يو څه زياته اګاه کېږي. تر ۲۰۲۵ ز پورې تر مديريت لاندې ارزونو کې ۱۴۵ ترېليون ډالر اټکل شوي دي، چې د اوبو د ګواښ برخه کې رابرسېره شي.
د اوبو ګواښ له کمولو سره د مرستې کولو لپاره شرکتونه د اوبو ګواښ مديريتي پلانونه جوړولی شي. دا پلانونه د شرکت د چاپېريالي، ټولنيزې او حکومت لرلو کړنو او د اوبو ګواښ د اندازه کولو او د اوبو ګواښ په مديريت کې د مشرانو د مشخص کولو په موخه د مالي مارکېټونو له خوا کارول کېږي. د نړيوالو سرچينو انسټيټيوټ (World Resources Institute) د ګواښ ارزونې او اوبو مديريت لپاره د aqueduct په نوم يو پرليکه د اوبو معلوماتو پل سټه (Platform) هم جوړ کړ. د چين اوبو ګواښ (China Water Risk) په چين کې د اوبو ګواښ باندې د پوهېدلو او مديريت ته يو ناانتفاعي وقف شوې اداره ده. د نړۍ د ژوو صندوق د اوبو ګواښ يو چاڼ (Water Risk Filter) لري، چې له شرکتونو سره د ۲۰۳۰ زاو ۲۰۵۰ ز کالونو لپاره په نندارو سره د اوبو ګواښ په ارزونه او پر وړاندې يې غبرګون کې مرسته کوي. د نړۍ د ژوي ژوند صندوق له DWS سره هم مل شوی دی، چې د اوبو د متمرکزې پانګې اچونې د صندقونو په ګډون د اوبو ګواښ په اړه اضافي سوداګريزې حل لارې برابروي.
د اوبو خونديتوب
د اوبو خونديتوب د «د روغتيا، معيشت او توليد لپاره د اوبو د منلو وړ کميت او کيفيت د باور وړ شتون، چې د اوبو اړوند ګواښونو په يوې د منلو وړ کچې سره جوړه شوی وي» په توګه راپېژندل شوی دی. دا په هغه کچه درک شوی دی، چې د اوبو کمښت نه شته (ناموجود دی) يا لږ شوی يا له منځه تللی دی او هغه درجه چې سيلابونه او د تازه اوبو د ککړېدنې عرضې نه ګواښوونکي دي. د اوبو خونديتوب په يوه سيمه کې د خلکو د ژوند په کيفيت کې د اوبو د ارزښت له امله د هميشني پرمختګ د يوې اړتيا اوسېدلو په توګه په پام کې نيول کېږي.
مائو تسه تونګ
مائو تسه تونګ (د ۱۸۹۳ کال د ډسمبر ۲۶ – د ۱۹۷۶ کال د سپټمبر ۹) چې د مشر مائو په نوم هم یادېږي، یو چینايی کمونیست انقلابي او د چین د ولسي جمهوریت (PRC) بنسټګر ؤ، چې د چین د کمونیست ګوند د مشر په توګه یې په ۱۹۴۹ کال کې د چین د ولسي جمهوریت له رامنځته کېدو څخه په ۱۹۷۶ کال کې تر خپلې مړینې پورې د دې حکومت مشري وکړه. د آیډیالوژیکي پلوه یو مارکس پلوه  – لینن پلوه ؤ او د هغه نظریې، نظامي ستراتیژۍ او سیاسي تګلارې جمعاً د مائویزم په نوم یادېږي.
مائو د هونان په شائوشان کې د يوه هوسا بزګر زوی ؤ. هغه د چینایي ملتپالنې ملاتړی ؤ او د خپل ژوند په لومړیو کې یې د امپریالیزم ضد لید درلود او په ځانګړې توګه د ۱۹۱۱ کال د شین های انقلاب (Xinhai Revolution) او د ۱۹۱۹ کال د مې د څلورمې غورځنګ (May Fourth Movement) پیښو تر اغېزې لاندې راغئ. کله چې په پیکنګ پوهنتون کې یې د کتابدار په توګه کار کاوه، مارکسیزم– لینینیزم یې ومانه او د چین د کمونیست ګوند (CCP)  یو بنسټګر غړی شو او په ۱۹۲۷ کال کې یې د مني درمند پاڅون (Autumn Harvest Uprising) مشري وکړه. مائو د چین د کورنۍ جګړې پرمهال چې د کومین تانګ (KMT) او چین د کمونیست ګوند ترمنځ وشوه، د چینايي کارګرانو او بزګرانو د سره پوځ په رامنځته کېدو کې یې مرسته وکړه، د جيانګشي شوروي ځمکنۍ افراطي تګلاره یې پر مخ یوړه او په نهایت کې د اوږده لاریون (Long March) په اوږدو کې د چین د کمونیست ګوند مشر شو. که څه هم د چین کمونیست ګوند د چین او جاپان دوهمې جګړې (۱۹۳۷ - ۱۹۴۵) په اوږدو کې تر دوهمې متحدې جبهې لاندې د کومین تانګ سره د لنډې مودې لپاره متحد شو، د جاپان له تسلیمېدو وروسته د چین کورنۍ جګړه بیا پیل شوه او د مائو ځواکونو ملتپال حکومت ته ماتې ورکړه او په ۱۹۴۹ کال کې یې تایوان ته شاتګ وکړ.
مائو د چين د دننه او بهر يوه لاجمنه څېره وه او لا تر اوسه د شلمې پېړۍ تر ټولو اغېزناکه څېره ګڼل کېږي. مائو د سیاست هاخوا د یوه نظرخاوند، پوځي ستراتیجیست او شاعر په توګه یادېږي. د مائو په دوره کې چین د آسیا په سویل ختیځ کمونیستي نښتو لکه د کوریا جګړه، د ویتنام جګړه او د کمبوډیا کورنۍ جګړه کې ډېر ښکیل ؤ، چې خمر روج (Khmer Rouge) یې واک ته ورساوه. هغه په چین باندې د یوه استبدادي او دیکتاتوري رژیم له لارې حکومت وکړ چې د ډله ییزې ځپنې او همدارنګه د دیني او کلتوري آثارو او ځایونو د ویجاړونې مسؤل ؤ. حکومت د لوږې، ځورونې، د زندان کار او د ډله ییز اعدامونو له لارې د زیات شمېر مړینو مسؤل ؤ چې قربانیانو شمېر د ۴۰ څخه تر ۸۰ مېلیون کسانو پورې رسي. مائو له نيمې مستعمرې څخه د نړۍ په يو مخکښ ځواک د چین د بدلولو له امله چې ډېر پرمختللی سواد، د ښځو حقونه، د روغتيا لومړني خدمتونه، لومړنی تعلیم او متوسط ژوند لري، ستايل شوی دی.
د نوم انګلیسي رومي بڼه
د مائو د ژوند په اوږدو کې، انګلیسي ژبې رسنیو عموماً د معیاري چینایي لپاره د ویډ ګیلز (Wade-Giles) د ژباړې سیسټم په کارولو سره د هغه نوم د مائو تسه تونګ وژباړه، که څه هم د Tsê په هجاء کې یې د سرمفلیکس اکسنټ حذف کړ. د نوم د پیژندلو له امله یې دا املا په پراخه کچه کارول کېده، حتی د چین خلق جمهوریت د بهرنیو چارو وزارت له خوا وروسته له هغه وکاول شوه چې د هانیو پنین (Hanyu Pinyin) سیسټم په ۱۹۵۸ کال کې د ماندارین چینایي لپاره د چین خلق جمهوریت کې د رومي بڼې رسمي سیسټم شو؛ د مائو د سیاسي بیانیو په مشهور کوچنی کتاب، کوچنی سور کتاب (The Little Red Book) باندې په انګلیسي ژباړو کې رسماً د مشر مائو تسه تونګ مسایل (Quotations from Chairman Mao Tse-tung ) نوم کېښودل شو. پداسې حال کې چې د پنین څخه اخیستل شوې املا Mao Zedong  زیاته عام ده، د ویډ ګیلز څخه اخیستل شوې املا Mao Tse-tung  تر یو حده پورې په عصري خپرونو کې کارول کېږي.
د روم ټولواکمني
رومي سترواکي، له جمهوريت نه د وروسته پړاو لرغونی روم و. د يوه دولت په توګه يې په اروپا، شمالي افريقا او لويديځه اسيا کې د مديترانې سمندر په څنډو کې پراخې ځمکې په واک کې درلودې، چې مشري يې سترواکانو کوله. واک ته د قيصر اوګوسټوس له رسېدو څخه په درېيمه پېړۍ کې تر پوځي ګډوډۍ پورې، په ايټاليه کې دا سترواکي د ولايتونو لپاره مرکز او روم يوازينۍ پلازمېنه وه (له ميلاد مخکې ۲۷-۲۸۶). له پوځي کړکېچ وروسته، دا سترواکۍ د ګڼو سترواکانو له خوا اداره کېده، چې په لويديځه رومي سترواکۍ او ختيځه رومي سترواکۍ يې په ګډه حکومت کاوه. روم تر ۴۷ز کال پورې د دواړو برخو تش په نامه پلازمېنه وه، تر هغه وخته چې د «اوډوسر» د بربريانو له خوا راوينا ښار ونيول شو او له هغې وروسته د رومولس اګوسټولس معزول شو او قسطنطينې ته د سترواکۍ نښې واستول شوې، په ۳۸۰ز کال کې رومي سترواکۍ، مسيحي مذهب د دولتي کليسا په توګه ومانه او لويديځه رومي سترواکۍ د جرمني پاچایانو په لاس ماتې وخوړه. همدا ټکی د کلاسيکي لرغونتيا پای او د منځنيو پېړيو پيل بلل کېږي. د دې پېښو تر څنګ په کرار کرار د ختيځې رومي سترواکۍ د يوناني کېدو له امله تاريخ پوهان د منځنيو پېړيو رومي سترواکي جلا بولي، کومه چې د بيزانس په ختيځو ولايتونو کې ژوندۍ پاتې شوه.
له رومي سترواکۍ مخکې جمهوري روم (چې له ميلاد مخکې په شپږمه پېړۍ کې د رومي سلطنت ځای ناستی ګرځېدلی و) د يو لړ کورنيو جګړو او سياسي ټکرونو له امله سخت بې ثباته شو. له ميلاد مخکې د لومړۍ پېړۍ په نيمايي کې، جوليان سزار د دايمي ټولواک په توګه وټاکل شو او بيا له ميلاد مخکې په ۴۴ کال کې ووژل شو. کورنۍ جګړې او بنديزونو دوام درلود او دا حالت هغه مهال خپل اوج ته ورسېد، کله چې د سزار په زوی ولۍ نيول شوی «اوکتاويان» له ميلاد مخکې په ۳۱ کال کې د اکتيوم په جګړه کې د مارک انتوني او کليوپاترا په وړاندې بريا تر لاسه کړه. په ورپسې کال اوکتاويان بطلميوسي مصر فتح کړ او هلنيستي پړاو یې پای ته ورساوه، کوم چې له ميلاد مخکې په څلورمه پېړۍ کې د مقدوني ستر سکندر په فتوحاتو سره پيل شوی و. له دې وروسته د اوکتاويان ځواک د يرغل وړ نه و او له ميلاد مخکې ۲۷ کال کې د روم د سنا مجلس هغه ته په رسمي توګه، پراخ واکونه او نوی لقب «اګوستس» ورکړ او په دې توګه هغه په عملي توګه، د روم لومړی ټولواک شو.
د دۍ سترواکۍ لومړۍ دوه پېړۍ په بې ساري ثبات او نېکمرغۍ کې تېرې شوې، چې د پاکس رومن (رومي سوله) په نوم يادېږي. د تراجان (۹۸-۱۱۷ز) د واکمنۍ پر مهال رومي سترواکي تر ټولو پراخې ځمکنۍ کچې ته ورسېده. د کوموډوس (۱۷۷-۱۹۲) د واکمنۍ پر مهال د ناکرارۍ او ځوړ پړاو پيل شو. په درېيمه پېړۍ کې سترواکي له بحران سره مخامخ شوه، چې د دې سترواکۍ شتون يې له ګواښ سره مخامخ کړ، په داسې حال کې چې ګاليک سترواکي او پالميرن سترواکي له رومي حکومت سره جلا شوې او لنډ مهالو سترواکانو، تر ډېره بريده «لژونيانو» دا واکمني پر مخ وړله. د اورليان (۲۷۰-۲۷۵) د واکمنۍ پر مهال دا سترواکي بيا سره متحده شوه. د ثبات په يوه هڅه کې «ديوکلتيان» د يونان په ختيځ او لويديځ کې په ۲۸۶ز کال کې د سترواکۍ دوه جلا جلا محکمې جوړې کړې. په ۳۱۳ز کال کې د ميلان له فرمان وروسته، په څلورمه پېړۍ کې مسيحيان واک ته ورسېدل. د کډوالۍ له پړاو لږ وروسته، چې د جرمن او د اتيليا د هونيانو پراخه بريدونه په کې شامل و، لويديځه رومي سترواکي له زوال سره مخامخ شوه. د جرمني هروليان په لاس د راوانا له سقوط او په ۴۷۶ز کال کې د اودواسر په لاس د رومولوس اګوستوس له واکه له لرې کولو وروسته، بالاخره لويديځه رومي سترواکي ونړېده، د «زينو» ختيځه رومي سترواکي په رسمي ډول په ۴۸۰ز کال کې ونړېده. له بلې خوا ختيځه رومي سترواکي د يوې بلې زريزې لپاره وپاېده، ان تر دې چې، په ۱۴۵۳ز کال کې د عثماني ترکیې سلطان محمد دويم قسطنطينيه ونيوله.
د رومي سترواکۍ زياتې پراختيا او اوږدې مودې دوام ته په کتنې سره، پر ژبې، دين، هنر، معمارۍ، ادبياتو، فلسفي، قانون او تر واک لاندې سيمو کې په حکومت جوړولو او له دې ورهاخوا ډېر څه باندې رومي ادارو او کلتور بنسټيز او دايمي اغېز درلود. د روميانو لاتيني ژبه، د نړۍ په منځنيو اوعصري (موډرنو) رومي ژبو بدله شوه، په داسې حال کې چې د منځنيو پېړيو يوناني ژبه، د ختيځې رومي سترواکۍ ژبه شوه. د سترواکۍ له خوا د مسيحيت په منلو سره د منځنيو پېړيو مسيحيت رامنځ ته کړ. يوناني او رومي هنر په ايټالوي رنسانس بنسټيز اغېز درلود. رومي معماري روايت د رومانس او نيو کلاسيک لپاره بنسټ وګرځېد او همدا راز پر اسلامي معمارۍ يې ژور اغېز پرېښود. د منځنيو پېړيو په اروپا کې د يوناني او رومي علم او ټيکنالوژۍ بيا موندنې (کوم چې د اسلامي علومو لپاره هم بنسټ وګرځېد) د علمي رنسانس او علمي انقلاب لپاره بنسټ شو. د روم د حقوقو ټولګه، د ناپيلیوني اصولو په څېر، د اوسنۍ نړۍ په ډېرو حقوقي نظامونو کې اغېز لري، په داسې حال کې چې د روم جمهوري ادارو خپل دايمي ميراث پرېښود او په منځني پړاو کې يې د ايټاليې پر ښاري جمهوري دولتونو اغېز درلود، په ورته توګه يې پر متحده ايالاتو او نوو ديموکراتيکو جمهوريتونو هم اغېز پرېښود.
له جمهوريت نه په سترواکۍ بدلون
له ميلاد مخکې، په شپږمه پېړۍ کې د جمهوريت د بنسټ له اېښودو لږ وروسته، روم په پراختيا پيل وکړ، په داسې حال کې چې د ايټاليې له ټاپووزمې څخه بهر يې له ميلاد مخکې تر درېيمې پېړۍ پورې پراختيا نه وه موندلې. د يوه سترواک له شتون مخکې د اوږدې مودې لپاره هغه يوه سترواکي وه (يعنې يو لوی ځواک). په اوسني تصور رومي جمهوريت يو ملي دولت نه و، بلکې د ښارونو يوه شبکه وه، چې په خپل ځان يې حکومت کاوه (په داسې حال کې چې دا ښارونه د روم د سنا له مجلس څخه په بېلا بېلو کچو خپلواک وو) او د ولايتونو يوه ټولګه وه، چې د پوځي قوماندانانو له خوا اداره کېده. دوی د ټولواکانو له خوا نه، بلکې په کلنۍ بڼه د ټاکلو قاضيانو له خوا چې له سنا مجلس سره يې اړيکې لرلې اداره کېدل (چې رومي استازی به د دوی ټولو پر سر و). د جلا جلا لاملونو له امله په لومړۍ زېږديزه پېړۍ کې د سياسي او نظامي بدلونونو پړاو و چې په پايله کې يې د سترواکانو حکومت رامنځ ته شو. د استازو پوځي ځواک د سترواکۍ (imperium) په حقوقي مفهوم ولاړ و، چې ټکی په ټکی معنا يې «امر» دی (خو دا يې پوځي معنا وه). کله کله به برياليو استازو ته د سترواک (قوماندان) لقب ورکول کېده او له همدي ټکي څخه د سترواک (امپراتور) ټکی اخستل شوی دی، ځکه چې همدا نوم (د نورو په پرتله) د تل لپاره لومړيو سترواکانو ته هغه مهال ورکول کېده،کله به چې هغوی واک تر لاسه کړ.
تاریخ
د روم تاریخ په دریو دورو وېشل شوی دی چې پیل یې د باچاهۍ له یوه مدني دولت څخه وشو. د ا د جمهوریت غوښتونکي په ډول عروج ته ورسېد او د زوال تر وخته پورې یو ظالم او مطلق العنان حکومت و. په شاهي دوره کې د دولت سربراه یو با چا و چې د میراثي سردار،خانداني مشر،قومي مشر، مذهبي پېشوا او د سیاست د یوه منتخب حکمران حیثیت یې درلود. د باچا د مرگ په وخت کې به واک د مشرانو کونسل ته ( Council of Leaders ) بېرته ورکول کېده. د سولې او جنگ په دواړو وختونو کې به د باچا واک لا محدود ؤ. اما رواج په واک باندې دوه بندیزونه لگولي وو.
له باچا څخه هیله کېده چې د مشرانو له کونسل سره سلا او مشوره وکړي او د هغوی د مشورو صحت ومني. د مرگ د سزا درلودونکو ټولې دعوې به د حتمي پرېکړي لپاره عوامو ته وړاندې کېدلې.
تر مېلاد ۵۱۰ کاله مخکي د روم امپراتوري پای ته ورسېده او پر ځای یې د جمهوریت غوښتونکو حکومت راغی. ملکي او نظامي واک د دوو افسرانو په لاس کې و او هغوی به هر کال انتخابېد ل. لیکن په دې حکومت کې ټولو اتباعو مساوي حقونه نه درلودل. په عامو یا د ټيټي کورنۍ ( Plebian ) په خلکو باندې اقتصادي ، سیاسي او کلتوري بندیزونه لگېدلي وو. او د حکومت پر چوکۍ باندې یې کار نشو کولی. د خانانو یا د لوړي کورنۍ خلکو ( Patrician ) په نظم او قانون باندې بشپړه سلطه درلوده حتی چې حکومتي ځمکې او څړ ځایونه هم یوا ځې دوی ته ورکول کېدل.
د عروج په وخت کې د روم سلطنت سیاسي ادارو ته ډېرې مهمې گټې ور ورسولې. رومیانو د خاندان او دولت واک ټینگ کړ. له دې سره سره هغوی فتح شویو میلتونو ته د روم د اتباع کېدو حق ورکولو ته هم چمتو وو. هغوی د ټولو د اسانتیاوو لپاره د قانون جوړولو د گډواک د عنصر درک ولگاوه. د ملتونو قانون ) Law of nations) د هغوی په پرمختگ کې ډېر ستر گام ؤ. هغوی په خپل قانوني نظام کې د فطرت د قانون له یوناني تخیل څخه هم کار واخیست.
سرچينې
وېشنيزه:د روم امپراطوری وېشنيزه:د ترکيې پېښلیک
هوکا شرشره
هوکا د اوبو شرشره په انګلیسي Huka Falls) د نیوزیلنډ هیواد په شمالي ټاپو ګانو پرته یوه ښکلې او مشهوره شرشره ده.
ملکه الېزابېت، د ملکه مور
الېزابېت، انګېلا مارګرېټ بووېس لیون (د ۱۹۰۰زکال/اګسټ/۱۴- ۲۰۰۲زکال/مارچ/ ۳۰) د برتانیا او برتانوي مشترک المنابع مستعمرو ملکه او د ۱۹۳۶ز کال د ډېسمبر له یولسمې څخه د ۱۹۵۲ز کال د فبروري تر شپږمې پورې د پاچا شپږم جورج مېرمن وه. نوموړې په ۱۹۳۶ز کال کې د ټولواک پاچا چوکۍ ته د خپل مېړه  له رسېدو څخه بیا د ۱۹۴۷ ز کال په اګسټ کې په هند باندې د برتانیا د راج تر منحلېدو پورې د هند وروستۍ ټولواکه وه. وروسته له هغې چې مېړه یې ومړ، نوموړې د ملکې الېزابېت-مور ملکې په توګه ونومول شوه تر څو د هغې له لور، ملکې الېزبت  دویمې (Queen Elizabeth II) سره یې تفکیک وشي.
توپاز
توپاز (په انگرېزي Topaz) د سلکون د ډبرو څخه دی چی کيمیایی فرمول یی Al2SiO4(F,OH)2 دی. نوموړي قیمتي ډبره په روسيې، افغانستان، چېک جمهوريت، آلمان، پاکستان، سويډن او نورو هېوادونو کی استخراج کېږي. توپاز معمولا روڼ او رنگ لرونکی ډبره ده او سور، زير او نارنجی رنگ درلودلای سی مگر بې رنگ توپازونه هم شته. بې رنگ توپاز د توپازونو د ډولونو څخه تر ټولو ارزښتمن دی
ملکه الېزابېت، د ملکه مور
الېزابېت چې په یوه برتانوي اشرافي کورنۍ کې زيږېدلې وه، هغه وخت یې شهرت وموند چې د پاچا جورج پنځم او ملکې ماري له زوی سره یې چې د یارک ښار ډیوک (په برتانیا کې د اشرافو موروثي لقب) و، واده وکړ.
توپاز
وېشنيزه:قيمتي ډبرې
ملکه الېزابېت، د ملکه مور
دغې جوړه او لورګانې یې الېزابېت او مارګارېټ د کورنۍ او عمومي خدمتونو په تړاو د یوې عرفي نظريې ښکارندویي کوله. نوموړې ډوچس (د ډېوک مېرمن) په بېلابېلو عمومي فعالیتونو کې ونډه واخیسته د خپلې دایمي له خوښۍ ډکې څېرې لپاره یې شهرت وموند
په ۱۹۳۶ز کې، د الېزابېت مېړه ناڅاپه پاچا شو، ځکه د هغه مشر ورور اتم (۸) اډوارډ د امریکایۍ مطلقې والیس سېمپسون سره د واده کولو په پار له واک نه لاس په سر شو. الېزابېت په دې ډول ملکه میرمن شوه. نوموړې له دوهمې نړیوالې جګړې څخه مخکې فرانسې او شمالي امریکا ته په ډېپلوماتیکو سفرونو کې د خپل مېړه ملګرتیا وکړه. د جګړې په بهیر کې د نوموړې له ورایه ښکارېدونکې هوډمنې روحیې د برتانوي خلکو د مورال په جګ ساتلو کې مرسته وکړه. له جګړې وروسته د نوموړې د مېړه روغتیایي وضعیت په خرابېدو شو او په ۵۱ کلنۍ کې کونډه شوه. مشره لور یې، چې ۲۵ کلنه وه، نوې ملکه شوه.
په ۱۹۵۳ز کال کې د ملکي ماري له مرګ وروسته، الېزابېت ته د برتانوي سلطنتي کورنۍ د مشرې په سترګه کتل کېدل. نوموړې د خپل ژوند په وروستیو وختونو کې په پرلپسې بڼه د کورنۍ له مشهورو غړو څخه شمېرل کېده، ان تر دې چې د کورنۍ نور غړي له ټیټې کچې عامه تائید څخه برخمن وو. هغې  په ۱۰۱ کلنۍ کې له خپلې مړینې نه تر یوازې څو میاشتو مخکې پورې خپل فعال عامه ژوند ته دوام ورکړ، چې د نوموړې مړینه د هغې د لور شهزادګی مارګرېټ څخه اووه اونۍ وروسته وه.
د ژوند لومړنۍ وختونه
د الېزابېت د زیږېدو ځای نا معلوم پاتې شوی، خو په باوري توګه نوموړې په بېلګرېو مانسیونز، ګروسوېنور ګاردنز (Belgrave Mansions, Grosvenor Gardens) کې په خپل پلرني د وېست مېنستر (Westminster) کور کې، یا یو روغتون ته په لاره د آس په واسطه چلېدونکي امبولانس کې زيږېدلې ده. په نورو احتمالي ځایونو کې د لندن په هام کې د هغې د مورنۍ انا لوییسا سکاټ کور فوربېس هاوس شامل دی. د نوموړې زېږون د هېرفورډشایر په هېچین کې په اس ټي. پاول والډن بوری کې د ستارثمور انګلیسي اطرافي کور ته نږدې ثبت شوی دی، چې دا ځای هم د راتلونکي کال په سر-شمېرنه کې د نوموړې د زېږون د ځاي په توګه یاد شوی دی. د نوموړې د نوم اېښودنې (د تعمید غسل ورکولو) مراسم د ۱۹۰۰ز کال د سپټمبر په ۲۳مه همالته د همدغې سیمې په آل سېنټس کلیسا کې ترسره شول
الېزابېت د خپل ماشوموتوب زیاتره وخت په اس ټي پاول والډن او ګلامیس قلعه کې چې په سکاټلنډ کې د اېرل پلرنی کور و، تېر کړ. نوموړې تر ۸ کلنۍ پورې خپلې لومړنۍ زده کړې د یوې کورنۍ استادې له خوا په خپل کور کې وکړې، او د بهر لوبې، آسان زغلونه او سپي یې خوښېدل. کله چې دې په لندن کې ښونځی شروع کړ، په دوو یوناني کلیمو- د زینوفون انابابیس (Xenophon's Anabasis) باندې یې د خپلې مقالې په هوښیارانه بڼه پیل کولو سره خپل ښوونکي هک پک کړل. د نوموړې د خوښې مضامین ادبیات او انجیل وو. وروسته له هغې چې د کاتې کوبلر (Käthe Kübler) په واسطه یې چې یوه یهوده جرمنۍ وه، خصوصي ښوونې ته مخه کړه، په دیارلس کلنۍ کې د اکسفورډ په سیمه ییزه ازموینه کې په لوړ امتیاز سره بریالۍ شوه.
د الېزابېت د څورلسمې کلیزې په ورځ برتانیې د جرمني په وړاندې جګړه اعلان کړه. د دې څلورو وروڼو په پوځ کې خدمت ته ورودنګل. مشر ورور یې فېرګوس چې د بلک واچ په کنډک کې یو افسر و، په ۱۹۱۵ز کې د لوس په جګړه کې په عملیاتو کې ووژل شو. د یو بل ورور میچېل په اړه یې د ۱۹۱۷ز د اپرېل په ۲۸مه په یو عملیاتو کې د ورکې ریپوټ خپور شو. وروسته له دریو اونیو یې، کورنۍ وپوهېده چې نوموړی له ټپی کېدو وروسته اسیر شوی دی. د جګړې تر پایه د جګړې د اسیرانو په یو کمپ کې پاتې شو. ګلاميس چې الېزبت یې په فعالېدو کې مرسته وکړه، د جنګي اسیرانو لپاره د درملنې به یو کور بدل شو. الېزابېت د ۱۹۱۶ز د سپټمبر په شپاړسمه د یوې خطرناکې اورلګېدنې په بهیر کې د قلعې د اجناسو د نجات په هڅو کې په ځانګړې توګه برخه واخیسته. یو عسکر چې دې یې درملنه کوله د هغې د لاسلیکونو په کتاب کې داسې ولیکل، چې د نوموړې ګرېوان ځوړند و، لېږدول کېده به، او اعطاء ورته شوې وه ... ګرېوان یې له الماسو ډک و، د آس په یوې ګاډۍ کې چې څلور کسان به ورسره مل وو، لېږدول کېده، او د ځمکې پرمخ تر ټولو ښه کور ور نصیب شوی و " . هغې د ۱۹۱۶ز د نومبر په پنځمه نېټه په فورفار کې د سېنټ جان په سکاټلنډۍ اسقفي کلیسا کې د خپل تعمید تائید (په مسیحیت کې چې چا ته په کوچینوالي کې تعمید غسل ورکړل شوی وي، په لوی والي کې یې د تائید مراسم تر سره کوي) وکړ.
واده
شهزاره البرټ د يارک ډیوک ـــ چې په کورنۍ کې یې د "برټي" په نوم شهرت درلود، د پاچا پنځم جورج (King George V) دوهم زوی و. هغه د لومړي ځل لپاره په ۱۹۲۱ز کال کې له الېزابېت سره د واده غوښتنه وکړه، خو هغې دا غوښتنه ونه منله، ځکه هغه "له دې ډارېده چې بیا به هېڅکله هم ونشي کولی څرنګه چې دا په رښتیا سره څرنګه چې احساسوي په هماغه شان په آزادانه ډول فکر، خبرې او کار وکړي". کله چې البرټ اعلان وکړ چې له بل هېچا سره به واده نه کوي، نو مور یې ملکه ماري ګلامیس ته ولاړه تر څو په هغه چا پسې وګرځي چې د زوی زړه یې غلا کړی. ملکه ماري په دې قانع شوه چې الېزابېت داسې یوه نجلۍ ده چې برټي خوشحاله کولی شي. خو سره له دې یې له مداخلې نه انکار وکړ. په همدې وخت کې الېزابېت د شهزاده البرټ د یو خدمتګار (د آسونو د پالنې په برخه کې) جېمز سټوارټ له خوا خواستګاري کېده، تر دې چې نوموړي د د امریکا د تېلو په سوداګرۍ کې د یو ښه معاش درلودونکې دندې په تر لاسه کولو سره د شهزاده خدمت پرېښود.
د ۱۹۲۲ز کال په فبرورۍ کې الېزابېت له وېسکونټ لاسلس سره د البرټ د خور شهزادګۍ ماري په واده کې یوه ټنګور وه. راتلونکې میاشت، البرټ بیا خواستګاري وکړه، اما الېزابېت یو ځل بیا هغه رد کړ. په پای کې د ۱۹۲۳ز کال په جنورۍ کې الېزابېت سره له دې چې د شاهي ژوند په اړه یې اندېښنې لرلې، ومنله چې له البرټ سره واده وکړي. له الېزابېت سره چې د شاهي کورنۍ غړې نه وه مګر د یو نجیب زاده لور وه، د البرټ د واده کولو د انتخاب آزادي د سیاسي عصریتوب  خوا ته د ورتګ یوه نښه وه؛ پخوا به له شهزاده ګانو تمه دا وه چې د یوې بلې شاهي کورنۍ له یوې شهزادګۍ سره واده وګړي. دوی د خپلې کوژدنې لپاره یوه پلاتینومي ګوتمۍ انتخاب کړه چې کشمیري (Kashmiri) یاقوت ورباندې کښل شوي وو او په دواړو خواوو کې د الماسو په غميو سره ښکلا ورکړل شوې وه.
دوی د ۱۹۲۳ز کال د اپرېل په ۲۶مه په وېسټمنسټر کلیسا (Westminster Abbey) کې واده وکړ. الېزابېت ناڅاپه خپله د ګلو ګېډۍ کلیسا ته په لاره کې د خپل ورور فېرګوس په یاد د ګمنام جنګیالي (the Unknown Warrior) په قبر باندې کېښوده. الېزابېت ته د والاحضرتۍ په مقام کې د یارک د دوچس (Duchess of York) لقب ورکړل شو. په بکېنګ هام ماڼۍ کې د واده له ناشتې وروسته چې د آشپز ګابرییل تشومي له خوا تیاره شوې وه، دغه نوې دوچس او مېړه یې د خپلې عسلو میاشت تېرولو لپاره پولسډېن لاسي (Polesden Lacey) ته په سوري سیمه کې د مارګارېټ ګراویلی اربابي کور ته چې یوه اشرافۍ او د دې ملګرې و، ولاړل.
دوی وروسته سکاټلنډ ته ولاړل چېرته چې دا تور "نا رومانتیک" ټوخي ونیوله.
هم مهاله تکامل
په بیولوژي کې هم‌مهاله تکامل هغه وخت پېښېږي، چې دوه يا ډېر ډولونه د طبیعي انتخاب(ټاکنې) د پروسو له لارې په متقابل ډول د یو بل پر تکامل اغېز ولري. یاده اصطلاح، ځينې وختونه په يو ډول کې د دوو بېلابېلو صفتونو لپاره، چې د یو بل تکامل اغېزمنوي کارول کېږي، لکه: د جین کلتور هم‌مهاله تکامل (gene-culture coevolution) د دوه ګوني وراثت نظریه، چې له مخې يې د انسان چلند د دوو بېلابېلو او متقابلو تکاملي بهیرونو محصول دی.
چارلس ډاروین، د ډولونو په اړه کتاب کې، چې ۱۸۵۹ ز کې خپور شو، د ګل‌لرونکو بوټو او حشتراتو تر منځ د دوه‌ګونو اغېزو يادونه کړې. که څه هم هغه د هم‌مهاله تکامل کليمه نه ده کارولې، هغه یادونه کړې، چې څنګه بوټي او حشرات د متقابلو تکاملي بدلونونو له لارې تکامل کولی شي. په ۱۸۰۰ ز لسیزه کې طبیعت‌پالونکو(نیچرالېستانو) د ډولونو تر منځ د دوه اړخیزه اغېزو د څرنګوالي نور مثالونه، چې په تکامل کې د متقابل بدلون لامل کېدی شي، مطالعه کړل. د ۱۹۴۰ ز لسيزې  له پيل سره د بوټو پتالوژستانو (د بوټو د ناروغيو متخصصینو) ځينو اصلاحي(سموونکو) پروګرامونو ته پراختیا ورکړه، چې د انسان په وسیله د هم‌ مهاله تکامل بېلګې وې. د بوټو د نویو ډولونو(ویراټيو) پراختیا، چې د ځينو ناروغیو پر وړاندې مقاومت لري، د پټوجنونو(ناروغۍ زېږنده) د نفوس له چټک تکامل سره مرسته کوي، چې د مقاومو بوټو د دفاع پر وړاندې بريالي شي. په ورته حال کې دا چاره، د مقاومو بوټو د نویو وېراټيواو ډولونو پراختیا ته اړتیا لري او د بوټو او کرنیزو ناروغیو ترمنځ د متقابل تکامل یوه دوره رامنځته کوي، چې تر نن پورې دوام لري.