cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د سپي اېلَونه
سپي‌ډوله ژوي او د انسان تکامل
۶ میلیونه کاله پخوا، کابو د میوسېن پېر په پای، د ځمکې اقلیم په تدریجي ډول سوړ شو. په پایله کې، د کنګلېدنې پلیوسېن او پلیستوسېن دورې رامنځ‌ته شوې، چې په ټولیز ډول «د کنګل پېر» په نامه یادېږي. په ګڼ‌شمېر سیمو کې، ځنګلونه او ساواناوې، بېدیاوې او څړځایونه وګرځېدل او یوازې له دغه بدلونونو سره د ژوندیو موجوداتو توافق موندلې نوعې ژوندۍ پاتې شوې.
د شمالي امریکا په سویل کې، کوچنیو ځنګلي ګیدړو وده وکړه، غټې او لا ښې ځغاستې ته چمتو شوې او د میوسېن په وروستیو کې د Canis جنس لومړنی نسل پیدا شو؛ ویل کېږي چې دغه جنس د کایوتونو، لېوانو او اهلي سپیو اصلي نسب دی. په ختیځې افریقا کې، د پرایمېټونو یوه ډله پر دوو پښو حرکت پیل کړ، د وخت په تېرېدو او د ماغزو د اندازې په لویېدو سره یې پرمختللې ټکنالوجۍ، ژبې او هڅوب ته پراختیا ورکړه او په داسې حال کې چې خپله یې په ښکار پیل وکړ، هڅه یې کوله چې د نورو ژویو ښکار ونه‌ګرځي. سپي‌ډولو ژویو او انسانانو، په پای کې، په اوراسیا کې ګډ ژوند پيل کړ.
په سایبریا کې ۲۳،۰۰۰ کاله پخوا اېل شوي سپي
د پلیستوسېن لېوانو انقراض، د اېلېدنې لومړیو پړاوونو په اوږدو کې د ځناورو او اهلي ډلو ترمنځ د کوچنیو مورفولوجیکي بدلونونو او په دغه وخت کې د انسان مادي هم‌مهاله هڅوب په هکله د معلوماتو او ارقامو د نه‌شتون له‌امله، د سپیو د اصل او نسب ځای‌موندنه ستونزمنه شوې ده.
په ۲۰۱۶ز کال کې یوې جنتیکي مطالعې وموندله چې لرغوني او اوسني سپي د ختیځې اوراسیا او لوېدیځې اوراسیا په یوه کلاد کې واقع کېږي. په ۲۰۱۷ز کال کې، یوې بلې جنتیکې مطالعې د یوې واحدې «سپي-لېوه» اوښتنې په هکله شواهد وموندل چې ۳۶،۹۰۰ تر ۴۱،۵۰۰ کاله پخوا پېښه شوې وه او وروسته له‌هغې، ۱۷،۵۰۰ تر ۲۳،۹۰۰ کاله پخوا د ختیځې او لوېدیځې اوراسیا ترمنځ سپیو ترمنځ یوه اوښتنه رامنځ‌ته شوه او دا ښیي چې د ۲۰،۰۰۰ او ۴۰،۰۰۰ پخوا کلونو ترمنځ د د سپي د اېلېدنې یوه پېښه واقع شوې ده.
په ۲۰۲۱ز کال کې، د DNA مطالعاتو له‌مخې د وړاندې شویو مهال‌بندیو له استنتاج شویو اوسنیو شواهدو یوه بیاکتنه ښیي چې سپی ۲۳،۰۰۰ کاله پخوا په سایبریا کې د لرغونو شمالي سایبریایيانو له‌خوا اهلي شوی دی. وروسته بیا د وګړو کډه کېدو له‌امله، د اهلي شوي سپي نسل ختیځې خوا ته د امریکا لویې وچې او لوېدیځې خوا ته په ټولې اوراسیا کې خور شو. لرغوني شمالي سایبریاییان یو وخت هغه خلک وو چې د پخوانیو نسلونو لرغوني پاتې شوي آثار یې د شمالي سایبر د یانا سیند په دلتا کې، د ډبرو لرغوني پېر په یانا RHS (د کرګدن د ښکر سیمه) موندل شوي دي چې ۳۱،۶۰۰ کاله مخینه لري؛ همدا راز د مغولستان (منګولیا) په شمالي څنډه کې، د سویلي سایبریا د بایکال جهیل په مالتا سیمه کې موندل شوي آثارو مخینه ۲۴،۰۰۰ کاله پخوا ته رسېږي. د دغې فرضیې د تایید لپاره، دغه مهال او مکان پورې اړوند د سپي پاتې شوي آثار لا تر اوسه موندل شوي نه‌دي.
دغه بیاکتنه داسې یوه تیوري رامنځ‌ته کوي چې د اعظمي کنګلي پېر د ځپونکي اقلیم له‌امله، انسانان او لېوان لا سره نږدې شوي وي، په داسې حال کې چې په لېرې پناځایونو کې سره جلا شوي وو. دواړه نوعې ورته ښکار ترسره کوي و د هغو ترمنځ د ورځ په ورځ زیاتېدونکي تعامل په پایله کې کېدای شي په ملتیا سره ګډ ښکار پسې ګرځېدنه یې پیل کړې وي، لېوانو د انسانانو استوګنځیو ته راغلي وي، په اړیکو کې یې بدلون رامنځ‌ته شوی او په پای کې لېوان اهلي شوي وي.
انټي اکسياډينټ
انټي اکسياډينټ (د اکسيايډ کېدلو ضد مواد/له نورو موادو سره د اکسيجن د ترکيب ضد مواد)
انټي اکسياډينټ هغه مرکبات دی چې د اکسياډ کېدو (له نورو موادو سره د اکسيجن د يو ځای کېدو) مخه نيسي، يو داسې کيمياوي غبرګون چې کولای شي ازاد راډيکالونه او ځنځيري غبرګونونه پيدا کړی، کوم چې د يو ژوندي موجود حجرې زيانمنولای شي. انټي اکسياډنټونه لکه «تيولس» يا «ايسکوربک اسيډ» (ويټامين سي) کولای شي د دې غبرګون مخه ونيسي. د اکسياډيټ کونکي فشار د انډول برابرولو لپاره،  ژوندي موجودات انټي اکسياډيټونه لري او توليد کولای يې شي، لکه ګلوټاتيون، مايکوتيول يا بيسيليتيول.
يواځيني خوراکي انټي اکسياډ کونکي وټامين ای، سي او اي، دي. «انټي اکسياډينټ» اصطلاح د صنعتي کيمياوي موادو لپاره هم کارول کېږي، کوم چې د توليد پر مهال په مصنوعي ربڼ، پلاستيک او سون توکو کې د اکسياډ کېدو مخه نيسي، يا په خوراکونو او سينګار توکو کې د خوندي کونکو په توګه ګټه ځينې اخيستل کېږي.
له خوراک سره اړيکه
که څه هم د ښې روغتيا لپاره په خوراک کې د انټي اکسياډينټ وټامينونو يوه ټاکلې کچه اړينه وي، بيا هم په دې اړوند د پام وړ بحث شته چې ايا انټي اکسياډينټ څخه ډکو خوراکونو يا غذايي مکملو درملو کې د ناروغۍ ضد فعاليت موجود وي که نه. سربېره پر دې، که دا په رښتيا هم ګټور وي، خو بيا هم دا معلومه نه ده چې کوم انټي اکسياډنټونه په خوراک کې روغتيا ښه کونکي او په کومه کچه په عام خوراک کې له اندازې څخه زيات دي. يو شمېر لیکوالان په دې اټکل اختلاف لري چې انټي اکسياډينټ وټامينونه د مزمنو ناروغيو مخه نيولای شي او ځينو اعلان کړی ده چې دا اټکلونه ثابت شوي نه او ناسم دي. د «پوليفينول» ماده چې د معاينې به بوتل کې د انټي اکسياډينټ ځانګړتياوې لري، په بدن کې ناڅرګند انټي اکسياډينټ فعاليتونه دي، د کوم لامل چې د هضم کېدو له پروسې څخه وروسته په پراخه کچه د ميټابوليزم او ګټورتيا ډېر کم طبي ثبوت دی.
منفي اغېزې
په پرتليز ډول پياوړي کمونکي اسيدونه د هاضمې په دستګاه کې د غذايي معدنياتو، لکه وسپنه او زنک سره په نښلېدلو او له جذب کېدو سره د هغې په مخنيوي له غذاييت څخه خوندي کونکي اغېزې درلودلای شي. بېلګې يې اکساليک اسيډ، ټيننز او فايټک اسيد دي، کوم چې له بوټو څخه جوړو شويو غذاګانو کې زيات وي. په مخ پر وده هېوادونو کې، چېرته چې غوښه کمه خوړل کېږي او له لوبيا او د غلو دانو څخه جوړه شوې ډوډۍ زياته مصرفېږي، په دې سيمو کې کلشيم او وسپنې کمی غېر معمولي خبره نه ده. په هر حال، راټوکېدل، لندېدل، يا مايکروبيل تخمير دا ټولې کورنۍ لارې چارې دي، کوم چې د نا تصفيه شويو غلو فايټيټ او پوليفينول مواد کموي. د Fe, Zn او Ca په جذب کې زياتوالي خبرتيا په هغو بالغانو کې ورکړل شوې ده چې د ډيفايټينايزډ غلې دانې خوري، په مقابل کې يې هغه غلې دانې دي، په کومو کې چې د دوی اصلي فايټيټ موجود وي.
شونې ده چې په زیاته کچه يو شمېر انټي اکسياډنټونه په اوږد مهال کې زيانمنې اغېزې ولري. د سږو د سرطان په ناروغيو اخته ناروغانو د «بيټا کيروټين» او «ريټينول» ګټورتيا ازموينې (CARET) له څېړنې معلومه شوې ده چې نشه کوونکو ته «بيټا کيروټين» او د وټامين ای لرونکي غذايي مکمل درمل ورکړل شوي چې په پايله کې يې د سږو د سرطان کچه زياته شوې ده. وروستيو مطالعاتو د دې منفي اغېزو تايید کړی دی. شونې ده چې دا زيانمنې اغېزې په نشه کوونکو کې ولیدل شي، لکه چې يو «ميټا» تحليل (د پخوانيو څېړنو د پايلو ارزول)، په کوم کې چې د نږدې ۲۳۰۰۰۰ ناروغانو معلومات شامل دي، څخه معلومه شوې چې β-carotene، وټامين ای او ويټامين اي غذايي مکمل درمل له زياتې شوې مړينې سره اړيکه لري، خو له وټامين سي څخه کوم ځانګړی اغېز نه دی ليدل شوی. کله چې د ټولو بې ترتيبه مديريت شويو مطالعو په يو ځای تحليل وکړای شو، نو د روغتيا هېڅ راز ګواښ ونه ليدل شو، خو هغه مهال د مړينې په کچه کې زياتوالی وليدل شو، کله چې يواځې د لوړ معيار او  کمو ګواښونو ازموينې په جلا جلا وکتل شوې. له دې امله چې د کمو ګواښ ازموينو ډيری يې يا خو د عمر خوړليو خلکو، يا د ناروغيو لرونکو خلکو سره سروکار لري، له همدې امله دا پايلې په عامو خلکو نه شي پلې کېدای. همدې لیکوالانو وروسته دا «ميټا» تحليل بيا تکرار او پراخه کړ او د پخوانيو پايلو تايید يې وکړ. دا دواړه خپرونې د يو شمېر پخوانيو ميټا تحليلونو سره مطابقت لري، په کومو کې چې داوړانديز هم شوی و چې د وټامين اي له غذايي مکملو درملو څخه د مړينې کچه لوړه شوې وه او دا چې انټي اکسياډينټ غذايي مکمل درملو د لويې کولمې د سرطان ګواښ لوړ کړی و. «بيټا کيروټين» د سږو په سرطان کې هم زياتوالی راوستلای شي. په ټوله کې، په انټي اکسياډنټ غذايي مکملو درملو شويو طبي تجربو ډېری برخه وايي چې يا خو د دې مصنوعاتو پر روغتېا هېڅ اغېز نه غورځي، يا دا چې دا په عمر خوړليو يا کمزورو خلکو کې د مړينې يو څه زياتوالي لامل ګرځي.
په بيالوژي کې اکسياډيټ کونکي ننګونه
په حجرو کې پیدا کېدونکو د غبرګون کونکو اکسيجن انواعو کې هايډروجن پيرواکسايډ (H2O2)، هايپوکلورس اسيد (HClO) او د ازادو راډيکلونو، لکه هايډروکسيل راډيکل (•OH) او سوپراکسايډ انيون (O2−) شامل دي. هايډروکسيل راډيکل په ځانګړي ډول غېز ثابت وي او د ډېرو بيالوژيکي ماليکلونو سره په چټکۍ سره او په ناځانګړي ډول غبرګون ښيي. دا انواع له هايډروجن پيرواکسايډ څخه د فلزي کتلايز ريډوکس غبرګون په پروسه کې پیدا کېږي، لکه فينټن غبرګون. دا اکسياډينټ کيمياوي مواد د ځنځيري غبرګون په پيل کولو سره حجرو ته زيان رسولای شي، لکه «لپډ پيرواکسيډيشن»، يا د «ډي اين ای» يا پروټين په اکسډايز کولو سره. «ډي اين ای» ته رسېدونکی زيان د بدلونونو او په ممکنه ډول د سرطان لامل ګرځې، که چېرې د «ډي اين ای» د رغولو د تګلارو په مټ هغه بدل نه کړای شي، په داسې حال کې چې پروټين ته رسېدونکی زيان د اينزام د مخنيوي، بدلون او پروټين د کمښت لامل ګرځي.
د ميټابوليک انرژۍ د توليد د پروسې د برخې په توګه د اکسيجن استعمال د غبرګون ښودونکي اکسيجن انواع توليدوي. په دې پروسه کې، د اليکترون د لېږد په ځنځير کې د څو پړاونو د اړخيز توليد په توګه «سوپراکسايډ ايون» توليدوي. په پېچلي III کې د coenzyme Q کمښت په ځانګړي ډول له اهميت څخه برخمن دي، له دې امله چې زيات غبرګون لرونکی ازاد راډيکل د یو منځګړي (Q•−) په توګه جوړوي. دا د غېر ثابت منځګړي اليکترون د «ترشح» لامل ګرځېدای شي، کله چې اليکترون نېغ په نېغه د اکسيجن پر لور ټوپ کوي او اليکترون لېږدونکي ځنځير په سم ډول د مديريت شوي غبرګون د عامې لړۍ څخه د تېرېدو پر ځای، د «سوپراکسايډ ايون» جوړوي. «پيرواکسايډ» د کم شوي «فيلوپروټينز» د اکسايډ کېدو څخه منځ ته راځي، لکه complex I. په هر حال، که څه هم دا اينزامونه اکسيډنټس توليد کولای شي، خو د اليکترون د لېږد د ځنځير د نورو پروسو په پرتله، کوم چې «پيرواکسايډ» توليدوي، څرګند نه دي. په بوټو کې، اوبړۍ او «سيانوباکټريا»، غبرګون لرونکي اکسيجن انواع همدا راز د «فوټوسينتيسس» پر مهال توليدېږي، په ځانګړي ډول د تېزې رڼا د سختوالي په حالاتو کې. دا اغېز تر يو بريده په «فوټوانهبيشن» کې د «کيروټيناډز» د ښکېلتيا څخه او د اوبړيو او سيانوبيکټریا کې، ايوډايډ او سيلينيم د زياتې اندازې څخه منځ ته راځي، په کومو کې چې دا انټي اکسياډنټس موجود وي، کوم چې د «فوټوسينټيک» غبرګون د مرکزونو د اړتيا څخه زياتو کمو بڼو سره غبرګون ښيي، تر څو د غبرګون ښودنکي اکسيجن انواعو د توليد مخه ونيسي.
د انګلستان دریم اډوارډ
دریم اډوارډ (زوکړه: د ۱۳۱۲ زکال د نومبر ۱۳ مه – مړینه: د ۱۳۷۷ زکال د جون ۲۱ مه) چې د وینډوزر د اډوارډ په نوم هم پېژندل کېږي د ۱۳۲۷ زکال له جنوري میاشتې څخه په ۱۳۷۷ زکال کې د خپلې مړنې تر مهاله د انګلستان پاچا او د ایرلنډ لارډ/ارباب و. نوموړی د خپل پلار، دویم اډوارډ له جنجالي او غیر معمول سلطنت وروسته د خپلو پوځي بریاو او د سلطنتي اقتدار د بېرته رامنځته کولو له امله پام وړ وګرځېد. دریم اډوارډ د انګلستان پاچاهي په اروپا کې په تر ټولو مخکښې پوځي پاچاهۍ واړوله. د نوموړي ۵۰ کلنه واکمني د انګلستان په تاریخ کې یو له اوږد مهالو واکمنیو څخه وه چې د انګلستان د پارلمان د تکامل او د تور مرګ د زیانونو د له منځه وړو په ګډون یې د حکومتولۍ او قانون جوړونې په برخه کې پرمختګونه له ځانه سره لرل. نوموړي له خپل مشر زوی، تور شاهزاده اډوارډ (Edward the Black Prince) څخه زیات ژوند وکړ او تخت یې لمسي دویم ریچارډ ته په میراث پاتې شو.
اډوارډ د څوارلس کلنۍ په عمر وروسته له هغه پاچاهۍ ته ورسېد چې پلار یې د مور، فرانسوۍ ایزابلا او د هغې د مین/ملګري راجر مورټیمر له خوا له واکه ګوښه کړای شو. نوموړي د ۱۷ کلنۍ په عمر د هېواد د ډي فکټو واکمن مورټیمر پر وړاندې بریالۍ کودتا رهبري کړه او خپله شخصي واکمني یې پیل کړه. په سکاټلنډ کې له بریالیو عملیاتو وروسته نوموړي په ۱۳۳۷ زکال کې ځان د فرانسې د تاج او تخت وارث اعلان کړ. دغه چاره د سل کلنې جګړې په نامه د مشهورې جګړې د پیل کېدو لامل وګرځېده. له څو لومړنیو ماتو وروسته د جګړې لومړنی پړاو د انګلستان په ګټه شو؛ د کرسي او پواتنه په جګړو کې بریاوې د برتیني د ګټمنې هوکړې لامل وګرځېدې چې له مخې یې انګلستان پام وړ ځمکنۍ لاسته راوړنې لرلې او اډوارډ هم د فرانسې د تاج او تخت اړوند په خپله ادعا سترګې پټې کړې. دغه پړاو د اډوارډین جګړې په نوم شهرت وموند. د اډوارډ د ژوندانه وروستي کلونه په نړیوال ډګر کې د انګلستان د پاتې راتلو او د کورنیو جګړو په پیلېدو سره مشخص کېږي چې تر ډېره پورې د نوموړي د کم فعالیت او ناسم روغتیايي حالت له امله و.
اډوارډ جدي خوی درلود، خو د بخښنې په برخه کې یې غیرعادي چلند کاوه. هغه له څو اړخونو څخه په دود برابر پاچا و چې اصلي لیوالتیا یې له جګړې سره وه. نوموړی چې په خپل مهال او له هغه مهال څخه پېړۍ وروسته هم ستایل شوی د وروستیو تاریخ پوهانو لکه د کشیش ویلیام ستابز له خوا د یو غیرمسئول کړکېچ پالونکي په توګه غندل شوی، خو معاصرو تاریخ پوهان بیا د یو لړ مهمو لاسته راوړنو ویاړ هغه ته اړوند بولي.
لومړنی ژوند (۱۳۱۲ – ۱۳۲۷ زکال)
اډوارډ د ۱۳۱۲ زکال د نومبر په ۱۳ مه په وینډوزرقلا کې وزېږېد چې له امله یې د خپل ژوند په لومړنیو کلونو کې د اډوارډ وینډوزر په نوم یاد کېده. د نوموړي د پلار، دویم اډوارډ واکمني د انګلستان په تاریخ کې جنجالي دوره وه. د دغو جنجالونو یوه سرچینه د پاچا غیرفعال توب او همدارنګه د سکاټلنډ په روانه جګړه کې یې پرله پسې ناکامۍ وې. بله بحث پارونکې موضوع هم د هغه د خوښې وړ ډېرو لږ کسانو څخه د پاچا انحصاري ملاتړ و. په ۱۳۱۲ زکال کې د هغه د نارینه وارث زیږون د نوموړي ځایګی د باروني مخالفینو پر وړاندې قوي کړ. پاچا هم د ځوان شهزاده د اعتبار پیاوړي کولو په موخه هغه د چسټر ارل وټاکه؛ په داسې حال کې چې یوازې ۱۲ ورځې عمر یې درلود.
په ۱۳۲۵ زکال کې د فرانسې څلورم چارلز چې د دویم اډوارډ اوښی و له هغه وغوښتل د آکیتن د انګلیسي دوک نشینه پر وړاندې درناوی وکړي. اډوارډ له دې امله چې خوښ نه و هېواد پرېږدي ځکه چې بیاځلي په کور دننه ناخوښۍ رامنځته شوې وې، هغه هم له ځوان هیو ډسپېنسر سره د زیاتې لیوالتیا له امله؛ همدا و چې هغه خپل زوی د آکیتن د دوک په توګه وټاکه او فرانسې ته یې د درناوي کولو په موخه ولېږه. ځوان اډوارډ له خپلې مور ایزابلا سره چې د پاچا چارلز خور وه، لاړ او په پام کې وه چې له فرانسویانو سره د سولې هوکړه لاسلیک کړي. ایزابلا هغه مهال چې په فرانسه کې وه له تبعیدي راجر تیمور سره یې توطئه وکړه څو اډوارډ له واکه ګوښه کړي. د دغې چارې لپاره د دیپلماتیک او نظامي ملاتړ د رامنځته کولو په موخه ایزابېلا خپل زوی د هاینو له دولس کلنې فیلیپا سره کوژده کړ. ایزابلا او مورټیمر پارلمان راغوښت و او پاچا اړ شو څو د خپل زوی په ګټه له واکه لاس واخلي چې په دې سره ځوان اډوارډ د ۱۳۲۷ زکال د جنوري په ۲۵ مه په لندن کې پاچا اعلان شو. ځوان پاچا د فبروري په لومړۍ نېټه د څورلس کلنۍ په عمر په ویسټ منېسټر کلیسا کې د پاچاهۍ تاج پر سر کېښود.
شخصي واکمني
لا ډېر دوام یې نه و کړی چې نوی سلطنت له نورو هغو ستونزو سره مخ شو چې د مورټیمر له مرکزي ځایګي څخه یې سرچینه اخیسته او اوس مهال په بالفعل یا ډي فکټو توګه د انګلستان واکمن و. مورټیمر د املاکو او اشرافي القابو د ګټنې په موخه له خپل واک څخه ګټنه کړه او سکاټلنډیانو ته یې د دورهام سیمې د سټانهوپ پارک په جګړه کې له پرېکنده ماتې ورکولو وروسته  په ۱۳۲۸ زکال کې له هغوی سره د ایډنبورګ – نورث همپټون هوکړه لاسلیک کړه. ورته مهال ځوان پاچا له خپل ملاتړي (مورټیمر) سره مخالف شو. مورټیمر پوهېده چې ځایګی یې د پاچا سره د اړیکې له امله له ګواښ سره مخ دی؛ همدا و چې هغه ته یې په سپکاوي کولو پیل وکړ. د دوی ترمنځ ترینګلتیاو وروسته له هغه زور واخیست چې اډوارد او فیلیپا د ۱۳۲۸ زکال د جنوري په ۲۴ مه په یورک منېسټر کې واده وکړ او د ۱۳۳۰ زکال د جون په ۱۵ مه د ووډسټاک د اډوارډ په نامه د هغوی زوی وزېږېد. بالاخره پاچا پرېکړه وکړه چې مستقیما د مورټیمر پر وړاندې ګام اوچت کړي. اډوارډ د خپل نږدې ملګري ویلیام مونټاګو چې د مونټاګو دریم بارون و او همدارنګه د خپلو ډېر لږ باوري کسانو په مرسته د ۱۳۳۰ زکال د اکتوبر په ۱۹ مه نوموړی په ناتینګهام قلا کې غافلګیر کړ. مورټیمر اعدام کړای شو او د دریم اډوارډ شخصي سلطنت پیل شو.
په سکاټلنډ کې جګړه
د سکاټلنډ پروړاندې د ستراتیژۍ د بدلون یو لامل هم د انګلستان او فرانسې ترمنځ په اړیکو کې د ستونزو د رامنځته کېدو مخ پر زیاتوالي اندېښنه وه. تر هغه مهاله چې سکاټلنډ او فرانسه له یو بل سره متحد و، انګلیسان له دوه اړخونو سره د جګړې په فکر کې و؛ فرانسویانو د انګلستان په سواحلي ښارونو برید وکړ چې له امله یې په انګلستان باندې د فرانسې د پراخو بریدونو اړوند ګنګوسې رامنځته شوې.
مقناطیسیت
مقناطیسیت د فزیکي ځانګړنو یوه طبقه ده چې د مقناطیسي میدانونو له لارې رامنځته کېږي. د بنسټیزو ذراتو الکتریکي جریانونه او مقناطیسي حرکات یو مقناطیسي میدان جوړوي چې پر نورو مقناطیسي جریانونو او حرکاتو اغېز لري. مقناطیسیت د الکترومقناطیسیت د ترکیبي پدیدې یو اړخ دی. تر ټولو نږدې اغېزې په فرومقناطیسي توکو کې رامنځته کېږي چې مقناطیسي میدانونه یې په کلکه جذبوي او کولای شي مقناطیسي شي تر څو پر دایمي مقناطیس بدلې شي او په خپله مقناطیسي میدانونه تولید کړي. یوازې کم شمېر توکي فرومقناطیسي دي؛ تر ټولو معمول یې اوسپنه، کوبالټ او نېکل او د هغه الیاژونه دي. کم‌پیدا خاورین فلزات «نیوډیمیم» او «ساماریم» یې لږ معمولې بېلګې دي. فرو (ferro) مختاړی یې اوسپنې ته راجع دی، ځکه دایمي مقناطیس د لومړي ځل لپاره په «لوډسټون» کې ولیدل شو چې د مګنیټ Fe3O4 په نامه د یوې طبیعي اوسپنې ډبره ده.
ټول توکي په یو ډول مقناطیست څرګندوي. مقناطیسي توکي د خپل حجم د حساسیت له مخې ډلبندي کېږي. فرومقناطیس د اکثرو هغو مقناطیسي اغېزو مسؤولیت لري چې په ورځني ژوند کې ورسره مخامخ کېږو، خو مقناطیس ګڼ ډولونه لري. پارامقناطیسي توکي لکه «الومنیم» او «اکسیجن» په یوه مقناطیسي میدان کې په ډېر کمزوري ډول جذبېږي. ډیامقناطیس توکي لکه «مس» او «کاربن» په کمه اندازه دفع کېږي؛ په داسې حال کې چې فرومقناطیسي ضد توکي لکه «کرومیم» او «سپېین ښیښې» له مقناطیسي میدان سره تر نورو پېچلې اړیکه لري. پر پارامقناطیس، ډیامقناطیس او فرو مقناطیس ضد توکو د مقناطیس ځواک معمولاً تر هغه کمزری دی چې احساسېږي او یوازې د ازمېښتي وسایلو په مرسته تشخیصېدای شي، له دې امله په ورځني ژوند کې دغه ډول توکي تر ډېره غیر مقناطیسي توکي بلل کېږي.
د مقناطیسي میدان قوت کابو هر وخت له واټن سره کمېږي، که څه هم چې د قوت او واټن تر منځ دقیقه ریاضیکي اړیکه توپیر لري. د مقناطیسي حرکاتو او الکتریکي جریانونو بېلابېلې بڼې کولای شي چې پېچلي مقناطیسي میدانونه رامنځته کړي.
تاریخچه
مقناطیس د لومړي ځل لپاره په لرغونې نړۍ کې کشف شو، دا هغه مهال و چې خلکو ولیدل چې طبیعي اهنرباوې یا مګنټېټ کاني طبیعي مقناطیسي ټوټې کولای شي اوسپنه جذب کړي. مقناطیس کلمه له یوناني اصطلاح (μαγνῆτις λίθος magnētis lithos) څخه اخیستل شوې ده. په لرغوني یونان کې ارسطو د مقناطیس په اړه لومړنی علمي بحث د میلټوسي فیلسوف «ټالس» اړوند وباله چې له شاوخوا ۶۲۵ مخزېږد څخه یې تر شاوخوا ۵۴۵ مخزېږد کال پورې ژوند کړی. د لرغوني هند طبي متن «سوشروټا سامهیټا» د شخص په بدن کې د ننوتلیو غشیو د را ایستلو لپاره د مقناطیس د کارولو سپارښتنه کوي.
په ۱۶۰۰ کال کې «ویلیم ګیلبرټ» د ځمکې د لویو مقناطیسونو او مقناطیسي اجسامو په اړه خپل کتاب خپور کړ. په دغه کتاب کې یې د ټېرېلا (terrella) په نامه د خپل ځمکني ماډل په مرسته خپل ډېر ازمېښتونه تشرېح کړي دي. ښاغلی ګیلبرټ له خپلو ازمېښتونو څخه دې پایلې ته ورسېد چې ځمکه په خپله مقناطیسي ده او له همدې امله قطب‌نماوې د شمال پر لوري دي (پخوا ځینې په دې باور وو چې قطبي ستوری «پولاریس» یا لوی مقناطیسي ټاپو په شمالي قطب کې دی او قطب‌نما د ځان لوري ته جذبوي یا کشوي).
د برېښنا او مقناطیس تر منځ د اړیکې په اړه پوهه په ۱۸۱۹ کال کې د کوپن هاګن پوهنتون د استاد «هانس کریسټین اورسټډ» په څېړنو سره پیل شوه چې د یوه سیم تر څنګ یې د قطب‌نما ستنه په تصادفي ډول وښوروله او ویې مونده چې الکتریکي جریان کولای شي مقناطیسي میدان رامنځته کړي. دغه مهم ازمېښت د اورسټډ (Ørsted) د ازمېښت په نامه پېژندل کېږي. تر دې وروسته «انډري ماري امپر» ګڼ نور ازمېښتونه هم وکړل، په ۱۸۲۰ کال کې یې ومونده چې د تاوېدو په حال کې مقناطیسي میدان په یوه تړلي مسیر کې د هغې سطحې د عبوري جریان اړوند دی چې مسیر احاطه پرې کړې ده؛ «جان باپټیسټ بیوت» او «فلیکس ساوارټ» په ۱۸۲۰ کال کې د بیوټ-ساوارټ قانون وړاندې کړ چې د جریان لېږدوونکي سیم د مقناطیسي میدان لپاره معادله وړاندې کوي. مایکل فاراډي په ۱۸۳۱ کال کې ومونده چې له وخت سره متغیر مقناطیسي جریان د یوه سیم له لارې ولټاژ لېږدوي. د دې تر څنګ نورو څېړونکو هم د مقناطیس او برېښنا تر منځ لا ډېرې اړیکې موندلې دي. جېمز کلېرک مکسوېل دغه لیدلوري د مکسوېل په معادلاتو کې راټول او پراخ کړل او برېښنا، مقناطیس او اپټیک یې د الکټرومقناطیس په برخه کې سره یوځای کړل. په ۱۹۰۵ کال کې البرټ انشټین دغه قوانین د نسبیت د تیورۍ لپاره وکارول.
سرچینې
مقناطیسیت له دوو سرچینو څخه را پیدا کېږي:
د توکو د مقناطیسي خواصو دلیل تر ډېره د هغوی د اتومونو د هغو مقناطیسي الکترونونو حرکات دي چې د تاوېدو په حال کې دي. د اتومونو د هستې مقناطیسي حرکات د الکترونونو تر مقناطیسي حرکاتو زرګونه واره کوچني دي، له دې امله د توکو په مقناطیسي برخه کې ډېر د پام وړ نه دي. اتومي مقناطیسي حرکات په نورو برخو لکه اتومي مقناطیسي ریزننس (nuclear magnetic resonance) او د مقناطیسي ریزننس په عکاسۍ (magnetic resonance imaging) کې هم ډېر اهمیت لري.
الکترومقناطیس
الکترومقناطیس د مقناطیس هغه ډول دی چې مقناطیسي میدان یې د الکتریکي جریان په مرسته تولیدېږي. د جریان په پرې کېدو سره مقناطیسي میدان ورکېږي یا له منځه ځي. الکترومقناطیسونه له ډېر شمېر هغو نږدې سیمونو څخه جوړ وي چې مقناطیسي میدان رامنځته کوي. سیمونه د یوې داسې مقناطیسي هستې پر شاوخوا پېچل شوي وي چې له فرومقناطیسي توکو لکه اوسپنې څخه جوړه وي. مقناطیسي هسته مقناطیسي جریان متمرکز کوي او تر نورو قوي مقناطیس رامنځته کوي.
د دایمي مقناطیس په پرتله د الکتریکي مقناطیس ښېګڼه دا ده چې په دې ډول کې منقاطیسي میدان په سیم کې د الکتریکي جریان د اندازې په کنترولولو سره بدلولی شو. د دایمي مقناطیس پر خلاف چې برېښنا ته اړتیا نه‌لري، الکتریکي مقناطیس د مقناطیسي میدان د ساتلو لپاره دوامدر جریان ته اړتیا لري.
الکترومقناطیسونه په پراخه کچه د نورو الکتريکي یا برېښنايي دستګاوو د برخو په توګه کارول کېږي چې په دې کې موتورونه، جنراټورونه، سولنایډونه، هارډ ډېسکونه، اېم.ار.ای دستګاوې، علمي وسایل او مقناطیسي جلا کوونکي تجهیزات شاملېږي. الکترومقناطیس په صنعتي برخه کې د پولادو په څېر درنو اوسپنیزو شیانو د ځای پر ځای کولو لپاره کارول کېږي. الکترومقناطیس په ۱۸۲۰ کال کې کشف شو.
ژوندي موجودات
ځینې ارګانېزمونه یا ژوندي موجودات کولای شي مقناطیسي میدانونه تشخیص کړي او دا ښکارنده د مګنټسپشن (magnetoception) په نامه یادېږي. په ژوندیو موجوداتو کې ځینې توکي فرومقناطیسي دي، خو څرګنده نه ده چې مقناطیسي خواص کوم ځانګړی فعالیت لري که یوازې د اوسپنې لرونکی فرعي تولید دی. د بېلګې په توګه کیټون چې یو سمندري ژوی دی، مقناطیسي اوسپنه (magnetite) تولیدوي تر څو خپل غاښونه کلک کړي او حتا انسانان هم په بدني نسجونو کې مقناطیسي اوسپنه تولیدوي. مګنټو بیولوژي پر ژوندیو موجوداتو د مقناطیسي میدانونو اغېزې څېړي. هغه میدانونه چې په طبیعي ډول د یوه ژوندي موجود له‌خوا تولیدېږي، د «بیومقناطیس» په نامه پېژندل کېږي. ډېری بیولوژيکي موجودات له اوبو څخه جوړ دي او دا چې اوبه ډیامقناطیس دي، ډېر قوي مقناطیسي میدانونه کولای شي دغه ژوندي موجودات دفع کړي.
ویلیام آدام (معمار)
ویلیام آدام (زوکړه: ۱۶۸۹ زکال – مړینه: د ۱۷۴۸ زکال د جون ۲۴ مه) سکاټلنډي معمار، ډبرې غوڅونکی او د کاري فرصتونو برابرونکی و. هغه د خپل مهال له مخکښو سکاټلنډي معمارانو څخه و چې ډیری دولتي ودانۍ او کورنه یې طراحي کړي و او تل به یې د یو قراردادي معمار په توګه دنده ترسره کوله. د هغه د معماریو په تر ټولو مشهورو چارو کې ایډنبورګ ته څېرمه د هوپټون ماڼۍ او په بنف کې ډاف ماڼۍ شاملېږي. د هغه ځانګړی او جذاب سبک د پلادیايي سبک پر بنسټ جوړ شوی، خو د ونبرو او قاره یي معماریو له بورک جزیاتو څخه یې په کې الهام اخیستی.
لومړنی ژوند
ویلیام آدام د ابوتشال په لینک ټاون سیمه کې چې اوس مهال د فایف کرکالډي سیمې برخه ده وزېږېد او د ۱۶۸۹ زکال د اکتوبر په ۲۴ مه د تعمید غسل ورکړل شو. نوموړی د ډبرو غوڅونکي جان آدم (مړینه: نږدې ۱۷۱۰ زکال) او هلن کرانسټون یوازنی ژوندی پاتې شوی ماشوم و. مور یې د کرانسټون د دریم لارډ ویلیام کرانسټون لور وه. د هغه پلرنی بابا ارچیبالډ آدام په انګوس کې ځمکې لرونکی و. آدام په ډیر احتمال سره تر ۱۷۰۴ زکال پورې هغه مهال چې ۱۵ کلن شو د کرکالډي په ګرامر ښوونځي کې یې زده کړې وکړې او بیا یې له خپل پلار څخه د ډبرو غوڅولو هنر زده کړ. داسې هم ویل کېږي چې ادام په کینروس ماڼۍ کې د ویلیام بروس سره هم شاګردي کړې؛ په داسې حال کې چې نیټې په دې اړه شاهدي نه ورکوي. جان فلمینګ څرګندوي که چېرې آدام اصلا د بروس تر نظر لاندې زده کړې کړې وي، باید د هوپټون په ماڼۍ کې وي ځکه چې هغه له ۱۶۹۹ زکال تر ۱۷۰۳ زکال پورې دغه ماڼۍ جوړوله. په ۱۷۱۷ زکال کې ادام د کرکالډي د ډبرو غوڅونکو د ټولنې په شرایطو برابر غړی و چې له ۱۷۲۰ زکال وړاندې یې فرانسې او نورو کښته هېوادونو ته هم سفرونه وکړل او له کلیوالي کورنو او اوسټنډ کانال څخه یې لیدنه وکړه.
په ۱۷۱۴ زکال کې آدام د ګلاډني له لوی ځمکه لرونکي ویلیام رابرټسون سره شریک شو څو په لینک ټاون کې د بلوکو یوه کارخونه جوړه کړي. دغه پانګونه بریالۍ شوه او آدام په سکاټلنډ کې د هالنډي بلوکو د جوړونې اعتبار خپل کړ. آدام د ‍۱۷۱۶ زکال د مۍ په ۳۰ مه د رابرټسون له لور ماري سره واده وکړ او دغې جوړې په ابوتشال کې د هغه کور، ګلاډني ماڼۍ ته کډه وکړه.
شهرت ته رسېدل
دا نه ده معلومه چې څه ډول ویلیام آدام له هغه پیله په یو بریالي معمار واوښت، خو په ۱۷۲۱ زکال کې هغه په فلورز کسل ماڼۍ کې په یو لړ مهمو پروژو کې بوخت شو چېرې چې نوموړي د ونبرو له طراحیو څخه کار واخیست او همدارنګه یې د هوپوټون ماڼۍ پراختیايي چارې ډیزاین کړې. جان ګیفورډ د آدام شهرت ته رسېدل د جمیز سمیټ تقاعد ته اړوند بولي چې د اتلسمې پېړۍ تر ټولو مخکښ معمار و او دغه مهال د خپل ژوند په اویایمه لسیزه کې و. آدام د سمیت په څېر یو روزل شوی تزئین کوونکی و چې د خپلې کورنۍ په مرسته یې ټولنیزې اړیکې لرلې او د خپلو سوداګریزو پانګونو په موخه یې مالي پشتوانه لرله. په ۱۷۲۱ زکال کې و چې آدام د ایډنبورګ په لومړۍ شمېره لوژ (ماري معبد) کې فراماسون (معمار) شو.
له دې سره، آدم د سقفیانو سمیت او بروس پر خلاف د بریتانیا د دولت د واکمنۍ پر مهال پروتستانت ویګ و. سکاټلندي سقفیان یعقوب پالونکي و او له همدې امله ورته د هانوور حاکم رژیم له لوري څخه چندان پام وه نه شو. د بېلګې په توګه ویلیام بروس له ۱۶۹۳ زکال څخه په ۱۷۱۰ زکال کې تر خپلې مړینې پورې د خپلو اصولو له امله درې ځله بند تېر کړ. د آدام باورونه د ټولو د منلو وړ باورونه و، په داسې حال کې چې هغه وکولای شول خپلې اړیکې له تبعید شوي یعقوب پالونکي اماتور معمار، جان ارسیکن سره چې د مار ارل و وساتي. د آدام سیاسي دریځ هغه ته اجازه ورکړه څو د جان دالریمپل یا دویم ارل سټېر او د پنیکویک د جان کلرک په څېر نفوذ لرونکي ملاتړي ومومي. دوی له دې سربېره چې د هغه پېرودونکي و، هڅه یې کوله د آدام لپاره دولتي څوکۍ او قراردادونه تضمین کړي. د بېلګې په توګه جان کلرک د ایډنبورګ د ښاري مقرراتو له مخې د ښار د معمارۍ برخې لپاره هغه وړاندیز کړ څو وکولای شي په پلازمینه کې د نوو ودانیزو چارو نظارت وکړي؛ خو بریالی نه شو. په ۱۷۲۷ زکال کې سټېر ناکامه هڅه وکړه څو آدام په سکاټلنډ کې د پاچا له آثارو څخه د نقشه اخیستونکي په توګه وټاکي، خو یو کال وروسته هغه وکولای شول د جان آنستروتر تر نظر لاندې د پاچا د آثارو د خزانه دار او همدارنګه د نقشه اخیستونکي منشي لږ ټیټه څوکۍ ترلاسه کړي. په ۱۷۳۰ زکال کې آدام د بریتانیا په شمال کې د اصلي څارونکي پلاوي د معمار په توګه وګمارل شو.
په ۱۷۲۷ زکال کې آدام او جان کلرک لندن ته سفر وکړ او د لارې په اوږدو کې یې د کلاوډون، ویلټون او وانسټد ماڼیو په ګډون د ښار ګڼې ماڼۍ وکتلې. په لندن کې آدام هڅه وکړه چې لا زیاتې سیاسي اړیکې پیدا کړي او همدارنګه یې د معماريو د پلانونو په نامه خپل کتاب لپاره په یو حکاک پسې لټون وکړ؛ د ده دغه کتاب په پایله کې په Vitruvius Scoticus واوښت. همدارنګه هغه مهال چې په لندن کې و د خپل انځور اخیستنې په موخه د ویلیام آیکمن پر وړاندې کښېناست.
وروسته ژوند
په ۱۷۴۱ زکال کې آدام اړ شو د ویلیام او لارډ براکو پر وړاندې قانوني دوسیه له دې امله پرانیزي چې ده ته یې په ډاف ماڼۍ کې د خپل کار مزد نه و ورکړی. د دوی ترمنځ هېڅ رسمي قرارداد شتون نه درلود چې له امله یې پېرودونکي او معمار د غوڅو کړو ډبرو د حکاکۍ د لګښتونو پر سر اختلاف درلود. آدام د ۵۷۹۶ پونډه مزد ترلاسه کولو په موخه شکایت وکړ، دغه موضوع په پیل کې د هغه په ګټه حل شوه. خو له دې سره براکو هم سخت سری مخالف و او د پیسو د ورکړې موضوع یې وځنډوه چې د آدام د مړینې څخه تر ډېر لږ مهال وړاندې پورې دغه جنجال حل نه شو.
په ۱۷۴۵ زکال کې د یعقوب پالونکو په ظهور سره په نظارت کوونکي پلاوي کې د میسون/معمار په توګه د آدام ځایګي هغه ته په لوړو ځمکو کې پراخه پوځي قراردادونه را پیدا کړل. په ۱۷۴۶ زکال کې د وسلو په پلاوي کې د نجار استاد ځایګی خالي شو او آدام هم په چټکۍ سره د خپل زوی نوم دلته مطرح کړ، په داسې حال کې چې وه نه توانېد دغه څوکۍ ترلاسه کړي. د هغه درې مشران زامن تر ۱۷۴۶ زکال پورې په خپله کورنۍ سوداګرۍ کې بوخت و، جیمز او جان دواړو ژر ایډنبورګ پوهنتون خوشی کړ څو له خپل پلار سره مل شي.
طبيعي فلسفه
د طبیعت فلسفه د طبيعت او فزيکي کايناتو فلسفي مطالعې ته ويل کېدل کوم چې د نوي علم له ودې مخکې حاکم و. طبيعي فلسفه د طبيعي علم ځای نيوونکی بلل کيږي.
لرغونې نړۍ له ارسطو څخه، تر نولسمې پېړۍ پورې، د طبيعت د مطالعې د چارو لپاره د طبيعي فلسفې لفظ کارېدل عام و. په نولسمه پېړۍ کې د علم تصور نوې بڼه او نوي نومونه غوره کړل لکه ژوند پوهنه او ژوند پېژندونکی، فزيک او فزيک پوه، د نورو تخنيکي برخو او نومونو تر څنګ، ادارې او ټولنې هم رامنځته شوې او د ټولنې او کلتور د نورو اړخونو سره بې مخينې تعاملات او معاملات رامنځ ته شول. د اسحاق نيوټن کتاب چې په انګليسي کې يې د کتاب نوم په دې ډول  ژباړل کيږي «د طبيعي فلسفې رياضياتي اصول» (۱۶۸۷ ز)، د طبيعي فلسفې  اوسنۍ  کارونه په اصلي معنی څرګندوي، يعنې «د طبیعت منظمې مطالعې» ته ورته. ان په نولسمه پېړۍ کې، د لارډ کيلوين او پيتر ګتري تايټ يو پوهنليک او منظمې څېړنې ته، کومې چې د نوي فزيک په تعريف کې یې زياته مرسته وکړه،  د طبيعي فلسفې په اړه پوهنليک (۱۸۶۷ز) نوم ورکړل شو.
په الماني روايت کې، په اتلسمه او نولسمه پېړۍ کې د طبيعت فلسفې د طبیعت او روح د فکري يوځای والي د هڅې په توګه دوام پيدا کړ. د الماني فلسفې يو شمېر لوی نومونه له دې خوځښت سره تړلي پاتې شوي دي، چې په هغوی کې ګويته، هيګل او چيلينګ شامل دي. د طبيعت فلسفه له رومانتيسيزم «په ادبياتو کې په احساساتو، خيال او فکري ازادۍ ټينګار کول» سره يوځای وو او داسې ګڼل کېده چې طبيعي نړۍ يو ډول لوی موجود دی، د جان لاک او اسحاق نيوټن په څېر اشخاصو د فلسفي تګلارې په خلاف چا چې د نړۍ د زياتې ميخانيکي فلسفي ملاتړ وکړ او نړۍ يې يو ماشين بلله.
د لفظ اصليت او ارزونه
د طبيعت د فلسفې کلمه د اوسني طبيعي علم «لکه تجربوي علوم» څخه مخکې رامنځته شوې. له تاریخي پلوه تجربوي علومو له فلسفې وده کړې او که په ډېر دقت سره وويل شي د طبيعت له فلسفې منځته راغلې. د طبیعت فلسفې ته د نویو علومو له طبيعي تاريخ څخه توپير ورکړل شوی، د طبیعت په هغه فلسفه کې دليل او څرګندوالی شامل وو (او د ګالیلیه وروسته، مقداري استدلال)، په داسې حال کې چې طبيعي تاريخ په اساسي ډول د معيار او تشريح پر اساس ولاړ ؤ.
په څوارلسمې او پینځلسمې پېړیو کې، د طبیعت فلسفه د فلسفې د ډېرو څانګو څخه يوه وه، خو د لوستلو لپاره د تخصص برخه نه وه. جاکوپو زاباريلا لومړی هغه شخص و چې په ۱۵۷۷ ز کال کې په پادوا پوهنتون کې د طبيعي فلسفې د متخصص په توګه وټاکل شو.
د  ساینس او ​​ساینس پوهانو د اصطلاحاتو عصري معنی تاریخي پلوه تر نولسمې پېړۍ رسېږي. له هغې مخکې، د علم معنا له پوهې او مطالعې سره يو شان وه. دې اصطلاح هغه مهال نوې معنی تر لاسه کړه کله چې تجربوي ساینس او ساینسي طريقې له طبيعي فلسفې څخه جلا او د لوستلو يو تخصصي څانګه شوه.
د نولسمې پېړۍ له نيمايي، کله چې ساینس پوهانو لپاره دا غېر عادي شوه چې له فزيک او کيميا سره مرسته وکړي، نو د طبيعي فلسفې معنا يوازې فزيک شو او دغه لفظ اوس هم د اکسفورډ پوهنتون د سند په عنوان کې په همدې معنا کارول کيږي. په عموم کې، ډېر مخکې په پخوانیو پوهنتونو کې دا طبيعي فلسفې څوکۍ د فزيک د پروفيسرانو له خوا نيول شوي دي. د اسحاق نيوټن کتاب «د طبيعي فلسفې رياضياتي اصول» (۱۶۸۷ ز)، د طبيعي فلسفې  اوسنۍ کارونه په اصلي معنی څرګندوي، يعنې «د طبیعت منظمې مطالعې» ته ورته. ان په نولسمه پېړۍ کې، د لارډ کيلوين او پيتر ګتري تايټ يو پوهنليک او منظمې څېړنې ته، کومې چې د نوي فزيک په تعريف کې زياته مرسته وکړه،  د طبيعي فلسفې په اړه پوهنليک (۱۸۶۷ز) نوم ورکړل شو.
يوناني فيلسوفانو يې داسې تعريف وکړ: په کايناتو کې اوسېدو او د انسان له خوا جوړو شويو شيانو ته د نه پاملرنې امتزاج طبيعي فلسفه بلل کيږي. بل تعريف يې انساني طبيعت ته ورګرځي.
موخه
د افلاطون په مشهوره وينا کې چارميډيز، د ساینس يا د پوهې د هغو جوړښتونو چې فزيکي پايله تولیدوي یا یې نه تولیدوي، د طبيعت فلسفه د فلسفې نظري برخه بلل شوې نه عملي څانګه (لکه اخلاق). هغه علوم چې د هنرونو لارښوونه کوي او د طبیعت له فلسفي پوهې ګټه اخلي کېدای شي عملي پايلې ولري خو فرعي علوم (لکه معماري يا طب) د طبیعت له فلسفې ډېر مخکې ځي.
د طبيعي فلسفې لوستل دا هڅه کوي چې په هره اړينه لاره کاينات راوسپړي څو په کايناتو وپوهېږي. ځينې نظريات له وړاندې داسې اټکل کوي چې بدلون يو حقيقت دی. سره له دې چې دا په څرګنده ښکاري چې ځينې داسې فيلسوفان شته چې هغوی د خواصو څېرې او شرايطو بدلون نه مني، لکه له افلاطون څخه مخکې تېر شوی پارامينډيس او وروسته بيا يونانی فيلسوف سيکسټس ايمپيريوس، او کېدای شي چې ځينې ختيځ فيلسوفان هم وي. جورج سانټايانا په خپل کتاب شک او د حيواناتو عقيده کې هڅه کړې چې وښيي چې د بدلون حقيقت نه شي ثابتېدای. که د هغه استدلال معقول وي، نو بيا د دې لپاره چې يو څوک فزيک پوه شي، يو څوک بايد خپل شک او دوه زړي توب دومره په واک کې واخلي، څو په خپلو حواسو باور وکړي او که داسې نه وي نو بيا بايد پر واقعيت ضد باور تکيه وکړي.
د رينه ديکارت (René Descartes )، د عقل او جسم د اصالت ماوراء الطبیعتي (میتا فزیک) نظام دوه ډوله مادې تشریح کوي: ماده او ذهن. د دې نظام تر مخې، هر هغه څه چې هغه ماده ده، هغه قطعي او طبيعي دی او په دې اساس د طبيعت له فلسفې سره اړيکه لري او هر هغه څه چې هغه ذهن يا عقل دی هغه فيصله کوونکی او غېر طبيعي دی او د طبيعت د فلسفې له  حدودو بهر شمېرل کيږي.
څانګې او اصلي موضوع
د طبيعت د فلسفې په لويو څانګو کې ستور پېژندنه او کاينات پېژندنه شامل دي، په پراخه کچه د طبيعت مطالعه؛ لامل او اغېز پېژندنه، (باطني او کله کله ظاهري) لاملونه؛ د فرصت مطالعه، يعنې احتمالاً او ډېرلږ؛ د عناصرو مطالعه؛  نه ختمېدونکي او نا محدوده مطالعه (مجازي او واقعي)؛ د مادې مطالعه؛ ميخانیک، د حرکاتو او بدلونونو ژباړه؛ د طبیعت مطالعه یا د کارونو بېلا بېلې سرچينې؛ د طبيعي څرنګتيا مطالعه؛ د فزيکي اندازې مطالعه؛ د فزيکي موجوداتو ترمنځ د اړيکو مطالعه د وخت او فضا فلسفه. (اډلر، ۱۹۹۳)
تاريخ
په دقيق ډول له طبیعت سره د انسان ذهني تړون د تمدن او ثبت شوي تاريخ څخه وخت پورې رسېږي. د طبيعي نړۍ په اړه فلسفي او په ځانګړي ډول غير مذهبي افکارو تاريخ تر لرغوني يونان پورې رسېږي. د افکارو دغه کرښې له سقراط څخه مخکې پيل شوې وې، څوک چې د طبیعت په اړه له خپلو اټکلونو څخه له فلسفي مطالعې د انسان په لور اوښتی ؤ، يعنې د سياسي فلسفې پر لور. د لومړيو فلسفيانو لکه پارامينډيز، هيرکليټس او ديموکريټس افکارو په طبيعي نړۍ تمرکز کاوه. سربېره پر دې، له سقراط مخکې درې فيلسوفان څوک چې د ميلټس په لوينن ښار کې اوسېدل (يعنې د فلسفې ميلانين مکتب)، تاليس، اناکسيمينډر او اناکزيمينرز، هغوی هڅه وکړه چې طبيعي ښکارنده (پديده) تشریح کړي؛ خو په دې ډول هغو ټاکلو رواياتو ته مراجعه ونه کړي چې يوناني خدايان په کې رانغښتل شوي دي. دوی ته د طبيعت فلسفيان ويل کېدل يا لکه ارسطو چې دوی فزیک پوه ياد کړی دی. پر بشر باندې د تمرکز کولو برخه کې افلاطون سقراط تعقيب کړی. دا د افلاطون شاګرد ارسطو و چا چې په طبيعي نړۍ کې د خپلو افکارو په متمرکز کولو سره تجربه خپل لومړي ځای ته راوګرځوله او په ورته وخت کې يې انسان ته هم په نړۍ کې ځای پرېښود. مارټين هيډګر داسې فکر کوي چې ارسطو د طبیعت د تصور بنسټ اېښودونکی دی کوم چې له منځنيو پېړيو تر نوي عصر پورې خپور دی.
خلم، افغانستان
خلم (په انګریزي: Kholm) چې وړاندې د تاشقرغان په نوم پېژندل کېده د افغانستان په شمالي بلخ ولایت کې یو ښار دی چې د مزار شریف ښار ختیځ ته په ۶۰ کیلومترۍ فاصله کې د کندز د لارې په یو په دریمه برخه کې موقعیت لري. خلم یو لرغونی ښار دی چې د خلم سیند (د تاشقرغان د سیند) په حاصلخیزه او داخلي دلتا کې پروت دی. له همدې امله له کرنیز پلوه بډایه او له ګڼې ګوڼې ډک ښار دی. دغه ښار د سر پټي بازار د درلودو له امله شهرت لري چې د پسونو او لرګیو د سوداګرۍ مرکز دی. یو مهال د سمنګانو د ولایت برخه وه، خو اوس مهال د بلخ ولایت په خلم ولسوالۍ کې موقعیت لري.
ریښه موندنه
د دغه ښار اصلي نوم تاشقرغان (په لاتیني ډول: Tashkorghan) یو ازبکي لغت دی چې «تاش د ډبرې په معنی او قرغان هم یې هم د مقبرې معنی لري» چې بشپړه معنی یې ډبرینه مقبره راځي. د دغه ښار نوم د افغانستان د شمالي برخو د پښتو کېدو پر مهال د افغانستان د مرکزي حکومت له خوا چې هغه مهال وزیر محمد ګل خان د کورنیو چارو وزیر و، خلم ته واوښت.
تاریخچه او مخینه
د ګڼ شمېر پېړیو لپاره افغانستان د اروپا، چین او هند ترمنځ (د ورېښمو د لارې په اوږدو کې) د پخوانیو کاروان سرایونو په لار کې موقعیت درلود. د دغې لارې په اوږدو کې ګڼ شمېر مهمو کلتوري مرکزونو وده وکړه. د پنځلسمې پېړۍ پر مهال یا له هغو وروسته اروپا د ختیځ لور ته نوي سمندري مسیرونه رامنځته کړل. د ځمکې له لارې سوداګري را کمه شوه او د ورېښمو د لارې په اوږدو کې کلتوري مرکزونه منزوي شول.
د خلم لرغوني ښار په اکسوس دښته کې موقعیت درلود چې چاپیر یې د میوو باغونو ډک کړی و، خو دغه ښار د احمد شاه دراني له خوا ونړول شو او ټول استوګن کسان یې له دغه ځایه لرې کړل څو نوی ښار ودان کړي. اوسنی تاشقرغان ښار د نوولسمې پېړۍ په لومړیو کې په همدغه نږدې شاوخوا کې جوړ شو او د افغانستان په شمال کې یو له مهمو ښارونو څخه شو. دغه مهال ګڼ شمېر صنعتي محصولات او توکي لکه وسلې، چاقو ګان، فلزي وسایل، ستنې، شیشې، هېندارې، چیني لوښي، کاغذ، چای، نخي ټوکر او ورېښم د اوښانو په کاروانونو لېږدول کېدل. ګڼ شمېر دغه محصولات د روسیې په اروپايي برخه کې تولید کېدل او یو شمېر نور یې هم روسي ترکستان ته اړوند و. له هند څخه هم ګڼ شمېر سیمه ییز تولیدات او بریتانوي صنعتي محصولات لکه دوربینونه، د ږیرې د خریلو پلونه، نیل، مسالې، عاج، کوپره او زرین وریښمني ټوکر د نړۍ نورو برخو ته لېږل کېدل. افغانستان هم د وړیو، خام وریښمو، میوو، نباتي رنګونو او آسونو په صادرولو سره په دغه سوداګرۍ کې ونډه لرله.
د نوولسمې پېړۍ په دویمه نیمايي کې دغه ښار په پیل کې نسبتا لوی او خپلواک کندز ولایت ته اړوند شو. ورپسې په ۱۸۴۱ زکال کې د کندز ولایت مرکز تاشقرغان وټاکل شو. له دې سره په ۱۸۴۵ زکال کې د دغه ولایت ډیری برخې د کندز په ګډون جلا شوې. له دې امله تاشقرغان د یوه کوچني خپلواک ولایت د مرکز په توګه پاتې شو.
د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې تاشقرغان په تدریجي ډول د افغانستان د شمال ټولواکي له لاسه ورکړه. مزارشریف او کندز چې له آمو سیند څخه د تېرېدو په برخه کې یې غوره موقعیت درلود د سوداګرۍ مسیر یې خپل کړ او په دې سره دغه ښار ته د کاروانونو راتګ ودرېد. په داسې حال کې چې تاشقرغان د نړیوالې سوداګرۍ د مرکز په توګه خپل اهمیت له لاسه ورکړی و، خو سیمه ییزو صنعت کارانو او شوروي ته د اړوندې مرکزي آسیا کډوالو (چې ډیری یې صنعت کاران وو) د تاشقرغان موقعیت په ټول هېواد کې د ورځنۍ استفادې لپاره د کارېدونکو بېلابېلو توکو د تولید په موخه غوره کړ. په ۱۹۶۰مه لسیزه کې د کابل او مزار شریف کرېړ سړک بشپړ شو. د دغه سړک په کرېړ کېدو سره ۳۵۰ کیلومتره لار له ۸ څخه تر ۹ ساعتونو پورې طی کېدله (چې پخوا یې دوه اونۍ وخت نیو). تاشقرغان ته د داخلي او بهرنیو سیلانیانو راتګ پام وړ زیاتوالی وموند. د ګڼ شمېر فردي سیالانیانو له راتګ پرته، دغه ښار ته تنظیم شوي سیاحتي سفرونه پیل شول؛ همدا و چې د عتیقه آثارو ګڼ شمېر هټي د سیلانیانو پر مخ پرانیستل شوې.
د ۱۹۷۰مې لسیزې پر مهال تاشقرغان د یونسکو سازمان له خوا د یو مهم هنري- تاریخي ښار په توګه وبلل شو، په داسې حال کې چې افغان دولت د هغو د لرغوني بازار مرکز او ودانۍ د ملي آثارو په توګه اعلان کړې.
جهان نما ماڼۍ
د جهان نما بڼ مانۍ چې د خلم ښار په سویل کې حلقوي لویې لارې ته نږدې موقعیت لري د امیر عبدالرحمن خان د حکومتولۍ پر مهال له ۱۸۹۰ زکال څخه تر ۱۸۹۲ زکال پورې جوړه شوه. دغه مانۍ بیاځلي د ۱۹۷۴- ۱۹۷۶ زکال پر مهال د ولسمشر محمد دواود خان د واکمنۍ پر مهال ورغول شوه. پلان داسې و چې دغه ماڼۍ په موزیم واړول شي، خو د ۱۹۷۶ زکال ځمک ښویېدنې ورته جدي زیان واړاوه او د دغه پلان د پلي کېدو مخه یې ونیوله. د راتلونکو نښتو او کورنیو جګړو پر مهال دغې ماڼۍ او بڼ ته زیات زیان واوښت او چندان پام ورته ونشو، ځکه چې له دغې ماڼۍ څخه د پوځي موخو لپاره ګټنه کېدله.
بڼ
د دغې ماڼۍ بڼ د تېرو جګړو له توکو څخه پاک کولو ته اړتیا لري، د بڼ په په څو برخو کې کانکرېټ باید له منځه یووړل شي. دغه کانکرېټونه د شوروي اتحاد د ځواکونو له خوا شوي چې اړتیا یې لرله خپل ټانګونه په یوه کلک ځای ودروي څو د ډز کولو پر مهال د هغو د لړزې مخه ونیسي. د سیمه ییزو ټولنو سره په ګډه د بیارغونې د ټیم معمارانو د دغه بڼ د بېرته رغولو په موخه نقشه جوړه کړه. د دغو سیمو یو شمېر زیات عمر لرونکي کسان په یاد راوړي چې د جګړو له پیل وړاندې (له ۱۹۷۹ زکال وړاندې) دغه بڼ څه ډول مالومېده. دغه چاره د یو تاریخي بڼ د بیارغونې په برخه کې ډېره ګټمنه وه. بڼ په اوو برخو کې جوړ شوی و چې د هغو د برخو د لوړوالي اختلاف په کې په ټولیزه بڼه ۹ متره کېده. د دغه بڼ اصلي ښکلا د هغو «د بوټو تنوع» ته اړونده بلل کېده چې بېلابېلو ونو، په ښاخونو کې جګېدونکو نباتاتو، کوچنیو ونو، بوټو او ګلانو د یو غوره اکوسیسټم په جوړولو کې مرسته کوله. د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور وزارت سره په همغږۍ د دغه بڼ د میوه ورکوونکو ونو، نورو ثمر ورکوونکو ونو او بوټو د ودې پلان ونیول شو چې د لوی سومیت کومار داس له بڼ څخه په کار اخیستو یې خپل دغه پلان ترسره کړ. همدارنګه د شاتو د مچیو د پروژې پیل کولو نظر هم شتون درلود ځکه چې په دغه بڼ کې د بېلابېلو ګلانو شتون د شاتو د مچیو لپاره غوره چاپېریال برابر کولای شو او په دې سره یاد بڼ د خپلو شاتو او مومو د تولید وړتیا موندله. له دې سره د ګڼ شمېر هغو کسانو لپاره چې پر لار تېرېدل د جهان نما بڼ د ماڼۍ د ټولګې ننداره ورته یوه زړه راښکونکې ننداره جوړېده. همدارنګه د دغه بڼ بیاځلي بیارغونې دغه پارک په یوې اقتصادي شتمنۍ بدلوه چې د میوو ونو یې ځانته عاید درلود او همدارنګه د سیمه ییزو وګړو او مسافرانو لپاره د تفرېح کولو په یوه زړه راښکونکي ځای اوښت.
مالګې تېزاب(نايټريک اسيد)
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left" نايټريک اسيد يا د مالګې تېزاب د HNO 3 فارمول سره يو ډېر قوي منرالي اسيد دی. د دې خالص جوړښت بې رنګه دی، مګر د وخت په تېرېدو سره، د نایتروجن اکسایډونو او اوبو د تخریب له کبله، دا په تدریجي ډول ژېړ کیږي.
خالص نايټريک اسيد (HNO 3 ) په -41.6 درجو سانتي ګراد کې خړوب شوی بې رنګه مايع توليدوي، مګر د حرارت درجه او د رڼا د شعاع درجې پورې اړه لري، د رنګ سلسله له زېړ څخه تر نسواري سور پورې توپير لري. دا بدلونونه د لاندې عکس العمل له مخې د هغې د تخریب پایله ده:
4HNO 3 → 2H 2 O + 4NO 2 + O 2
د دې دلیل لپاره، د دې کانټینرونه تل د کنټرول فشار لاندې وي. نايټريک اسيد د اوبو سره د احتراق وړ دی او محلول يې يو ازوټروپ جوړوي چې د جوش نقطه يې د سانتي ګراد 121.9 درجو سره مساوي ده چې د HNO 3 وزن يې 68.7% لري.
په بازار کې موجود ډیری نایټریک اسیدونه په اوبو کې 68٪ غلظت لري. دا محلول د یو اتموسفیر په فشار کې د 120.5 درجې سانتي ګراد د تودوخې نقطه لري. د دې لپاره دوه هایډریټ فارمونه پیژندل شوي دي:
تاریخ
نایټریک اسید يا د مالګې تېزاب يا په ساه اصطلاح د ښورې تېزاب په 16 پېړۍ کې د سرو زرو څخه د سپینو جلا کولو لپاره کارول کېده.
نايټريک اسيد د ښورې څخه ترلاسه کيږي. په دې توګه، دوی د اوسپنې سلفیټ یا الماس د تودوخې په وخت کې د خندق په برخه کې کارول. د تولید دا طریقه ښیي چې کارول شوي ډنډ خالص وو. دوی د دوو موادو په مخلوط کې لږه شګه ، لیمو یا ماتې شوې خټې اضافه کوي؛ ترلاسه شوي ماده په یو کوچني جار(ښيښه) کې د پوښ سره واچول شوه. دا شیشې د لیمو په بټۍ کې کیښودل شوې وې چې د دې شیشې دوه قطارونه درلودل ، هر قطار څلور شیشې درلودې. دا شیشې تر غاړې پورې په خاورو یا ايرو کې ایښودل شوي چې د تودوخې د خپریدو لامل کیږي او د شیشې د ماتیدو مخه نیسي. پایپونه د شیشې له پوښونو څخه راوتلي ، کوم چې د فرنس څخه بهر په یوه پلیټ فارم کې د ورته شمیر مایع شیشې سره وصل وو. ټول بندونه په احتیاط سره تړل شوي. لومړی، تودوخه معتدله وه چې خام مواد په جارونو کې وچوي، بیا په هرو شپږو ساعتونو کې، تودوخه زیاته شوه، د نایترو ګازونه د مالګې کریسټال کولو اوبو په واسطه ایستل شوي. هرکله چې د ډیسټیل رنګ په ګوته کړي چې تخریب بشپړ شوی ، تودوخه په تدریجي ډول کمه شوې.
د فیرس سلفیټ بنسټیز میتود د ګلوبر لخوا تشریح شوی. دا طریقه بې له شکه یوازینۍ طریقه وه چې د 18 پیړۍ تر پیل پورې د نایټریک اسید تولید لپاره کارول کیده. انګریزانو او هالنډیانو د اوسپنې سلفیټ طریقه تر ډیره وخته پورې وکاروله. مګر په فرانسه کې، د المونیم طریقه خپل ځای ونیوله.
په تیره پیړۍ کې، د نایټریک اسید تولیدونکو فکر کاوه چې د الومینا طریقې سره د تولید موثریت د اوسپنې سلفیټ سره د هغې موثریت څخه ټیټ دی. لږ وروسته، مخالف نظر غالب شو، پرته له دې چې دا معلومه شي چې دا د نظر بدلون د کومو مشاهدو پر بنسټ شوی دی. دا څرګنده ده چې په دې عمل کې د لابراتوار کار غیر موثر دی. د کیمیا په کتابونو کې د نسخې په څیر لارښوونې شاملې دي چې د دوی لیکوالانو د متخصصینو څخه ترلاسه کړي. داسې ښکاري چې په دودیزو میتودونو کې بدلون د ښه بازار او ډیرو غوښتنو د رامنځته کولو پایله وه.
د نایټریک اسید د چمتو کولو میتودونه
نن ورځ، د نایټریک اسید په صنعتي تولید کې، امونیا د خامو موادو په توګه کارول کیږي. په تاریخي توګه، نایټریک اسید په لومړي ځل د سوډیم نایټریټ (چیلي پیمانه) کې د سلفوریک اسید د عمل څخه ترلاسه شوی. عکس العمل په تنور کې د 150 څخه تر 170 درجو سانتي ګراد حرارت سره ترسره کیږي. ترلاسه شوي اسید د 83 څخه تر 86٪ غلظت لري؛ کوم چې د فومینګ اسید په نوم یادیږي، د دې تیزاب رنګ سور او ژیړ دی.
د Birkeland-Eyde پروسې په دې طریقه کې، نایټریک اسید د لاندې عکس العمل له مخې د نایټریک اکسایډ څخه ترلاسه کیدی شي.
HNO3 ته د NO تبادله د اکسیډریشن او هایډریشن لخوا ترسره کیږي. په دې پروسه کې، د NO د ټیټ غلظت له امله، د بریښنایی انرژی لګښت سربیره، یو څه ګاز هم باید جریان ولري. سربیره پردې، د تودوخې لوړه درجه د عکس عکس العمل او د NO د تخریب لامل هم کیږي.
د <b id="mwYg">اوستوالډ پروسه:</b> لومړی، امونیا د اکسیجن په شتون کې بدلیږي، یو کتلست لکه پلاټینیم یا روډیم تودوخه کیږي ترڅو د اکسیډیشن کمښت ترسره شي او نایټروجن اکسایډ او اوبه ترلاسه شي. نايټروس آکسايډ بيا اکسیډیز کیږي ترڅو نایټروجن ډای اکسایډ جوړ کړي. کله چې ماده کمه کړئ او بیرته یې په نایتروجن اکساید بدل کړئ، د اوبو په واسطه د ګاز جذبولو غبرګون هم ترسره کیږي، او د نایټریک اسید ضعیفه ترلاسه کیږي، او بیا د تحلیل په واسطه مطلوب غلظت ته رسیږي.
= فزیکي او کیمیاوي ځانګړتیاوې = په بازار کې موجود نايټريک اسيد يو ازوټ دی چې په اوبو کې 68% غلظت لري.<math xmlns="http://www.w3.org/1998/Math/MathML"> <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mstyle displaystyle="true" scriptlevel="0"><mrow class="MJX-TeXAtom-ORD">  <mrow class="MJX-TeXAtom-ORD"><mn> </mn>      </math> دی. دا محلول په 1 اتموسفیر کې د 120.5 °C د تودوخې نقطه لري. دا د "متمرکز نایټریک اسید" په نوم پیژندل کیږي. خالص متمرکز نایتریک اسید د خونې په حرارت کې بې رنګه مایع دی.
دوه جامد هایډریټ پیژندل شوي: مونو هایدریټ (HNO3·H2O یا [H3O]NO3) او ټرای هایډریټ (HNO3·3H2O).
یو زوړ کثافت پیمانه کله ناکله لیدل کیږي، د متمرکز نایټریک اسید سره د 42° په توګه نښه شوي.
د نایتروجن ډای اکسایډ سره اړیکه
نايټريک اسيد د تودوخې او رڼا د تخريب تابع دی او له همدې امله اکثرا د نسواري شیشې بوتلونو کې زیرمه کیږي.
4 HNO3 = 2 H2O + 4 NO2 + O2
دا عکس العمل ممکن د مایع څخه پورته د بخار فشار کې د لږ بدلون لامل شي ځکه چې تولید شوي نایټروجن اکسایډونه په جزوي یا بشپړ ډول په تیزاب کې منحل کیږي.
نایتروجن ډای اکسایډ (NO2) په نایټریک اسید کې په ژیړ یا حتی سور رنګ کې په لوړه تودوخې کې حل کیږي. په داسې حال کې چې خالص اسید د هوا سره د تماس په وخت کې سپین ګاز ورکوي، د منحل شوي نایتروجن سره تیزاب یو سور نسواري بخار ورکوي، چې د "نایټریک اسید" او "غصه شوي نایټریک اسید" په نامه یادیږي. نايتروجن اکسايد په نايټريک اسيد کې منحل کيږي.
نايټريک اسيد غوړوي
د سوداګریزې درجې فومینګ نایټریک اسید 98% HNO3 او کثافت 1.50 g/cm3 لري. دا درجه اکثرا د چاودیدونکو توکو په صنعت کې کارول کیږي. دا د انهایډروس اسید په څیر بې ثباته او ژونکي ندي او د هغې نږدې غلظت 21.4 M دی.
سور فومینګ نایټریک اسید، یا RFNA، د پام وړ منحل شوي نایتروجن ډای اکسایډ (NO2) لري، چې محلول د سور نسواري رنګ سره پریږدي. د منحل شوي نایتروجن ډای اکسایډ له امله، د سور بخور د نایټریک اسید غلظت په 1.490 g/cm3 کې ټیټ دی.
انهایډروس نایټریک اسید
فومنګ سپین نایټریک اسید، خالص نایټریک اسید یا WFNA، د انهایډروس نایټریک اسید سره ډیر نږدې دی. دا د 99.9٪ نایټریک اسید په توګه شتون لري. د سپینو فومینګ نایټریک اسید یوه ځانګړتیا دا ده چې دا اعظمي 2٪ اوبه او اعظمي 0.5٪ منحل NO2 لري.
انهایډروس نایټریک اسید د 1.513 g/cm3 کثافت لري او نږدې غلظت یې 24 M دی. انهایډروس نایټریک اسید یو بې رنګ ګرځنده مایع دی چې د 1.512 g/cm3 کثافت لري چې په -42 ° C کې ټینګیږي او سپین کرسټال جوړوي.
کله چې دا په NO2 او اوبو کې تخریب شي، دا یو ژیړ رنګ ترلاسه کوي. دا په 83 درجو کې جوش کیږي. دا معمولا د شټر پروف امبر شیشې بوتل کې ساتل کیږي چې دوه ځله سر ځای لري ترڅو فشار رامینځته کړي ، مګر حتی د دې احتیاطي تدابیرو سره سره بوتل باید د فشار خوشې کولو لپاره هره مياشت خالي شي.
جوړښت او پیوستون
د NO بانډونو څخه دوه مساوي او نسبتا لنډ دي (دا د ریزونانس تیوریو لخوا تشریح کیدی شي؛ په دې دوه بانډونو کې دودیز ډولونه د دوه بانډ ځانګړتیا ښیي چې دوی د نورمال NO بانډونو څخه لنډ کوي) او د NO بانډ دریم اوږد دی ځکه چې O اتوم هم د پروټون سره تړلی دی.
= غوښتنلیک = د نايټريک اسيد اصلي صنعتي استعمال د سري توليدول دي. نايټريک اسيد د امونيا سره بې طرفه کيږي او امونيم نايټريټ ورکوي. دا برنامه د 26 ملیون ټنو کلني تولید (1987) څخه 75-80٪ مصرفوي. نورې لویې کارونې د چاودیدونکو توکو ، نایلان مخکینیو، او ځانګړي عضوي مرکباتو تولید لپاره دي.
د عضوي نایتروجن مرکباتو مخکینۍ
په عضوي ترکیب ، صنعتي او داسې نورو کې، د نایترو ګروپ یو څو اړخیزه فعاله ډله ده. د نایټریک او سلفوریک اسیدونو مخلوط د الکترو فیلیک اروماتیک بدیل سره د نایټرو بدیل په مختلفو اروماتیک مرکباتو کې معرفي کوي. ډیری چاودیدونکي توکي لکه TNT پدې ډول چمتو کیږي:
متمرکز سلفوریک اسید یا اولیم اضافي اوبه جذبوي.
د نایټرو ګروپ د امین ګروپ په جوړولو کې کم کیدی شي، د مختلفو نایتروبینزینونو څخه د انیلین مرکبونو جوړولو ته اجازه ورکوي.
د اکسیډیزر په توګه وکاروئ
د نایلان مخکینۍ، اډیپیک اسید ، په لویه پیمانه د "KA تیلو" د اکسیډیشن په واسطه تولید کیږي - د cyclohexanone او cyclohexanol مخلوط - د نایټریک اسید سره.
راکټ پروپولشن
نايټريک اسيد په بيلابيلو شکلونو کې د مايع سونګ راکټونو لپاره د اکسيډزر په توګه کارول کيږي. په دې شکلونو کې سور فومیګینټ نایټریک اسید شامل دي، سپین فومیګینټ نایټریک اسید چې د سلفوریک اسید سره مخلوط شوي او دا شکل د HF مخنیوی کونکي سره. IRFNA (Red Inhibited Nitric Acid Vapor) د BOMARC راکټ د 3 مایع تیلو اجزاو څخه یو و.
د فلزي پروسس کول
نايټريک اسيد د فلزاتو په اکسیډز شوي شکلونو بدلولو لپاره کارول کیدی شي، لکه د مسو فلز د مسو نایټریټ ته. دا د هایدروکلوریک اسید سره په ترکیب کې د اوبو په توګه هم کارول کیدی شي ترڅو عالي فلزات لکه د سرو زرو تحلیل کړي (لکه کلوروریک اسید). دا مالګې د بیا رغاونې پروسې او غوره باران لپاره کارول کیدی شي د سرو زرو او نورو فلزاتو د 99.9٪ پاکوالي څخه هاخوا پاک کړي.