قوالي
د قوالی اختراع کوونکی امیر خسرو
حضرت امير خسرو د قوالۍ بنسټګر ګڼل کېږي او دا د هغه د هنر د صداقت ثبوت دی چې د پېړيو په تېرېدو سره هم دغه هنر ژوندی دی او د خوښونکو يوه برخه هم شته. یو روایت دی چې یو ځل امیر خسرو د خپل مرشد حضرت نظام الدین اولیاء په خدمت کې حاضر شو او غوښتنه یې وکړه چې د ده په شعر کې دې داسې خوږه وي چې بې مثاله وي. مرشد د پيروان غوښتنه واوريده او ورته ويې ويل چې تر بستره لاندې بوره ده، راواخله. پخپله یې وخورئ او په حاضرینو یې وویشئ. امير خسرو هم همداسې وکړل او بيا يې په ژبه کې داسې خوږه راغله چې نن د اووه سوه کلونو په تېرېدو سره هم د هغې خوږوالۍ کمه شوې نه ده. خسرو ته د خپل وخت د یوه پاچا له خوا د ملک الشعراء لقب ورکړل شو، خو هغه د کشور سخنوري امپراتور ثابت شو چې تر ننه پورې یې امپراتورۍ له ننګونو سره مخ نه ده. غالباً دا د هماغه احسان برکت و چې د نظامی دربار خسرو ته ورکړی و. يوازې شعر نه، بلکې د موسيقۍ په هنر کې هم بې ساري و او ځينې نوي اختراعات او اختراعات يې هم سر ته رسولي دي. خسرو خپل شعر او موسيقۍ ته خالص هندي لمس ورکړ چې په کثرت کې د يووالي بېلګه بلل کېدای شي او د وروسته هنرمندانو لخوا تقليد شو. امير خسرو د اترپرديش ايالت د پتالي په ښارګوټي کې چې له متورا څخه ايتا ته پر لاره د ګنګا په څنډه کې پروت دى، په ٦٥١ هجري قمري کال کې په ١٢٥٢ ميلادي کال کې په يوه شتمنه کورنۍ کې زېږېدلى دى. دا د سلطان ناصرالدین محمود د واکمنۍ وخت و. د پلار نوم امیر سیف الدین محمود او د مور نوم دولت ناز و. پلار یې ترکي مهاجر و او مور یې د (هندو) نو مسلم، تور هندي سیاستوال لور وه. هغه د دریو وروڼو او یوې خور لخوا محاصره شوی و. د خسرو اصلي نوم یامین الدین محمود و، خو په خپل قلمي نوم یې شهرت وموند. امیر، د هغه میراثي لقب و. هغه په خپل شعر او موسیقۍ کې خالص هندي بڼه غوره کړه، له همدې امله هغه خورا مشهور شو. د ده په هنر کې هېوادوالو د دې خاورې بوی احساس کړ. د امیر خسرو نوم د موسیقۍ په برخه کې د هغه د حیرانتیاو تجربو له امله تر نن ورځې پورې ژوندی دی. هغه د نظام الدین اولیاء شاګرد شو. د رواياتو له مخې هغه د “فني الشيخ” منزل ته رسېدلی و. د قوالی ژانر د امیر خسرو د خپل مرشد په اطاعت او اراده د ارزښت وړ و. هغه مختلف نوي راګونه جوړ کړل. د نن سبا سیتار او طبله یوازې د دغه ستر انسان هڅې او اختراع دي. هغه خپل زیاتره قوالونه په بهګیشري، سوهني، بهار او بسنت راګونو کې جوړ کړل. د نظام الدین اولیا په امر یې د دولسو سندرغاړو یوه ډله جوړه کړه. دوی ته د اوریدلو ټول نازک توضیحات ور زده کړئ. له دې جملې څخه یوازې پنځه نومونه نن ساتل شوي دي. په دې دولسو کسانو کې ميا سمات، حسن ساونت، بهلول، تاتار او فغاني شامل وو. دا هنر د ډیلي له سلطانانو څخه مغلو ته په اسانۍ سره سفر وکړ. د شاه جهان د واکمنۍ پر مهال دوه مشهور قوالان رامنځته شول. د دوی نومونه "رضا" او "کبیر" وو. له چاپ تلک سب چیني ری څخه چې حضرت امیر خسرو ته منسوب دی، له ای ری سخي ری مور خواجه غار آی څخه تر بهردو جهولی مری یا محمد پورې، سجده می سر کتادی محمد کی لال نه پورې. د دې ډول قوالانو لوی شمیر شتون لري چې شهرت یې د وخت او ځای له محدودیتونو پورته دی. د برصغیر سیمه د "قوالی" زیږون ځای دی. دا یو خالص هندي هنر دی چې له دې خاورې راوتلی دی. دا په خانقاه کې زیږیدلی او هلته وده کړې. خو وخت او حالاتو پرې اغېز وکړ او ډېر بدلونونه يې را منځ ته کړل. په پيل کې يې ژبه فارسي وه، خو ورو ورو يې ژبه هندي يا اردو شوه، د محمد په ښار کې دامام مست قلندر په عامو خلکو کې ډېر مشهور شو. له دې وروسته په سيمه ييزو ژبو کې هم قوالي ويل پيل شول، په قوالي کې د بدلون دوره راغله، د قوالي هنر دومره مشهور شو، چې له خانقاه راوتلى او عامو خلکو ته ورسيد او په کليو کې يې ويل پيل شول. عامه غونډې. دا نور په خانقاهونو او زیارتونو پورې محدود نه و بلکې د عامو خلکو انتخاب ګرځیدلی و. په هره جلسه کې به د زرګونو او لکونو خلک راټولېدل او قوالۍ سندرغاړي به په شپه کې د شهرت اوج ته رسېدل. په هند کې د سینما له راتګ مخکې د قوالۍ محفلونه د عامو خلکو د تفریح یوه بڼه وه او کله چې دلته سینما جوړه شوه نو قوالۍ ته هم دلته ځای ورکړل شو. خو یو لوی بدلون دا و چې د قوالی موضوعات بدل شول. په داسې حال کې چې د خالص حمد، مناقبت او نصیحت او نصیحت موضوعګانې به یې یوه برخه وه، اوس د عشق موضوع هم په کې شامله شوې ده. لکه څنګه چې په غزل کې ښکلا او مینه بیان شوې، همداسې هم پیل شوه. په داسې حال کې چې فلمي قوالانو د دې هنر د مشهورولو لپاره کار کړی، خو په سوداګریزه بڼه یې د هغې حرمت او حرمت هم تر پښو لاندې کړی دی. قوالی له اخلاقو وتلی او د تصوف موضوع یې د سقان خیال ته اړولې ده. د نارینه او ښځینه قوالانو ترمنځ سیالۍ پیل شوې. د ورته فلم قوالی چې ډیره مشهوره شوه عشق عشق هی، که څه هم په ۱۹۸۰ لسیزه کې د نیکه فلم قوالی، ریشا چیچا لیا ده، د شهرت ټول ریکارډونه مات کړل. د مغل اعظم د فلم هغه اقتباس چې د انارکلي او بهار تر منځ د سیالۍ په بڼه ترسره کیږي، "تیری محفل می غم ازمیک هم بهی دین دی" هیر نشی. د دې تر څنګ به د "انسان تو لوټ لیا مل کی حسن ویل" او "جھم پر جهم شرابي" په څېر قوالۍ د مشهورو قوالانو په لیست کې شاملې شي. د قوالۍ پخوانۍ سټایل بیا راژوندي کول پکار دي