cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
انا ماريا ون شرمن
ژوند
ون شرمن په «کولون» کې زېږېدلې وه، د «انټورپ» د « فريډريک وان شرمن» (مړ. ۱۶۲۳ز کال)او«ايوا ون هارف ډی ډريبون» يوه روښانه لور وه چې مور او پلار يې شتمن خلک وو. هغې په څلور کلنۍ کې لوستل کولای شول. په شپږ کلنۍ کې، دا مهال يې له کاغذونو څخه د شيانو په جوړولو کې مهارت تر لاسه کړی و او په دې ډول يې د خپل عمر نور ماشومان تر شا پرېښي وو. په لس کلنۍ کې، هغې خامک کول يواځې په درې ساعتونو کې زده کړل. په خپلو ځینو لیکنو کې هغه وايي چې: په څه ډول يې له موم څخه د مجسمې د جوړولو طريقه رامنځته کړه، هغه وايي «ما بايد داسې ډېر شيان موندلي وای چې هېچا ماته نه و ښودلي». د هغې خپله د موم مجسمه ژوند ته دومره ورته وه، په ځانګړي ډول د هغې اميل چې د نوموړې ملګرې شهزادګۍ «ناساو» وسکونډله، څو ډاډ تر لاسه کړې چې دا حقيقي نه وه. د ۱۶۱۳ او ۱۶۱۵ز کلونو تر منځ، د هغې کورنۍ «يوټریکټ» ته ولاړه او نږدې لس کاله وروسته دوی يو ځل بيا وکوچېدل، دا ځل په «فريزليند» کې «فرينکر» ته ولاړه. له نږدې يوولس کلنۍ نه، شرمن ته د هغې پلار لاتيني ژبه او نور مضامين تدريس کړل، تر څنګ يې خپل زوی ته هم تدريس کاوه، دا يوه غیر عادي پرېکړه وه، ځکه چې هغه مهال د نومياليو کورنیو نجونو په ټولګيو کې زده کړه نه کوله. د لاتيني زده کولو لپاره د هغې پلار هغې ته «سينيکا» (يو رومي فيلسوف و) د لوستلو لپاره ورکړ. له پېژندل شويو خلکو سره د ليکنو د تبادلې او بحثونو له لارې يې خصوصي زده کړه او مطالعه بشپړه شوه، په دې پوهانو کې «اندری ريوټ» او «فريدريک سپينهيم» هم شامل وو، دوی دواړه د «ليډن» پوهنتون پروفيسران وو، همدا راز د کورنۍ له ګاونډي «ګيسبرټس ويټوش» سره څوک چې د «يوټريګټ» پوهنتون پروفيسر و. هغې په انځورګرۍ، پاڼو پرې کولو، خامک دوزۍ او لرګيو په نقاشۍ کې مهارت درلود. بل هنر چې هغې تجربه کړ، خطاطي وه، کوم هنر چې هغې يو نمونوي کتاب ته د کتلو له لارې زده کړی و. کله چې په دې هنر کې ښه تکړه شوه، هغې داسې بڼې اختراع کړې چې له هغې سره يې مرسته وکړه، په هغو ژبو لیکل وکړي چې پرې پوهېده. د پلار له مړينې وروسته، دا کورنۍ په ۱۶۲۶ز کال کې بېرته «يوټريکټ» ته کډه شوه. په شل کلنۍ کې د شرمن کور د پوهانو د ليدنو کتنو مرکزي نقطه وه. د هغې په ملګرو کې « Constantijn Huygens, Johan van Beverwijck, Jacob de Witt, Cornelius Boy, Margaret Godewijck» او « Utricia Ogle» شامل وو. د ۱۶۳۰ز لسيزې په اوږدو کې، هغې له «ميګډالينا وان ډي پاسي» سره د حکاکۍ زده کړه وکړه. هغې حکاکي په خطاطۍ کې له خپل مهارت سره يو ځای کړه، د هغې پېژندل شويو حکاکي شوې خطاطۍ ټوټو د هغې د معاصرو په ګډون د هر هغه هغه چا پام را اړاوه چې دا ټوټې يې ليدلې وې. سره له دې چې هغه شوخه، ساعتېرې ښځه او تجربې يې کولې، د خپل هنر په اړه ډېره جدي هم وه، د هغې معاصر له دې خبر و. هغې خپله ويل چې:«الله(ج) په هنرونو کې په سترسوغات نازولې ده».
په ۱۶۳۴ز کال کې، په لاتيني ژبه کې د زيات امتياز له امله، هغې ته بلنه ورکول شوې وه چې، د «يوتریکټ» پوهنتون د پرانيستې لپاره يو شعر وليکي. په شعر کې هغې د «يوټريکټ»  ښار او نوي پوهنتون لمانځنه وکړه. هغې د سيلاو او راين درياب د لارې د بدليدو له امله د ښار د اقتصادي اغېزو سره د ښار د مبارزې سره د مرستې کولو په موخه د پوهنتون د وړتياوو يادونه وکړه، خو تر څنګ يې له پوهنتون څخه د ښځو اېستلو ته ګواښ وکړ. د هغې شکايت ته په ځواب کې د پوهنتون مسئولينو هغې ته اجازه ورکړه چې د پروفيسر«ويټشيس» درسونو ته حاضره شي. په همدې بنسټ، په ۱۶۳۶ز کال کې، هغه په پوهنتون يا ويلی شو چې په يو هالنډي پوهنتون کې لومړۍ ښځينه محصله شوه. هغه مهال په پروټسټان هالنډ کې ښځو ته اجازه نه وه چې په پوهنتون کې زده کړه وکړي، کله به چې هغه درسونو ته حاضرېده، نو د پردې شاته يا د پرده لرونکې کوټه ګۍ کې به کېناسته چې نارينه محصلینو به نه شوه لېدای. په پوهنتون کې هغې عبراني، عربي، چالدي، سرياني، او ايتوپیايي ژبې ولوستې. په فلسفه او الاهياتو کې د هغې لېوالتيا او د هغې هنري وړتيا د «يوريچټ ستورې» په توګه د هغې په شهرت او پېژندګلو کې مرسته وکړه. تر ۱۶۴۰ز لسيزې پورې هغه په څوارلسو ژبو کې پوهه شوې وه او په لاتيني، يوناني، عبراني، ايټاليايي، فرانسوي، عربي، فارسي، ايتوپايي، الماني او هالنډي ژبو کې يې لیکنې وکړې.
د هغې د همعصر «پير يوون» له مخې: شرمن په رياضياتو، جغرافيې او فلکياتو کې غوره مهارت تر لاسه کړی و. داسې برېښي چې د دې پرهېزګارې خپل ځانې عالمې ګڼ مرکه کوونکي درلودل. کله چې په ۱۶۳۱ز کال کې د «کوستانټيجن هيګنز» مېرمنه مړه شوه، نوموړي په شرمن د واده لپاره مرکه وکړه او په ۱۶۳۴ز کال کې يې هغې ته په درې ژبو کې لس نظمونه وليکل. نورو هالنډي مفکرينو هم  هيګنز هڅولی و. داسې برېښېده چې د شرمن پېغلتوب او له زده کړې سره تړون نالړزانده و. کله چې هغې د « Amor Meus Crucifixus Est» (زما مینه اعدام شوې ده) جمله خپل نصب العين وګرځوله، نو بالاخره د هغې مفکر ملګري قانع شوي وو چې د هغې دې غوراوي چې نه غواړي واده وکړي، د هغې د علمي دندې پر ځای، د هغې په پرهېزګارۍ کې رېښې کړې وې.
شرمن همدا راز په شيشه، مجسمه جوړولو، د موم په نمونو، د پيل غاښ او لرګي د نقاشۍ په کولو سره د الماسو نازکې حکاکۍ کړي دي. هغې همدا راز انځورګري کړې، په ځانګړي ډول د شيانو انځورونه يې کښلي، هغه لومړۍ پېژندل شوې هالنډۍ انځورګره ده چې په انځورګرۍ کې يې «پاسټل» وکاراوه (پاسټل يعنې رنګه انځور یا هغه انځور چې ډېر رنګونه په کې کارول کېږی).
شرمن له نوميالۍ ډنمارکۍ مېرمنې«برجیټ تاټ» سره د لیکونو له لارې اړیکه درلوده، چا چې د کلاسيکي لیکوالانو آثار او مذهبي ليکنې ژباړلي دي. د «سینيکا» په هغو فلسفي اثارو کې چې «تاټ» ژباړلي وو، يوه سریزه شامله وه چې، په کومه کې چې هغې د ښځو د زده کړې د حق په پلوۍ بحث کړی دی. تاټ ويلي دي چې: هغې له دې امله کلاسيکي آثار ژباړلي چې ډېرو کمو ښځو لاتيني لوستلای شوه. شرمن په عامه ټولنه کې «تاټ» ته شهرت ورکړ او هغه يې «د شمال لسمه موسی» وبلله. شرمن د خط او کتابت له لارې په ټوله اروپا کې د لوستو ښځو يوه شبکه جوړه کړه. هغې له «ډروتيا مور» سره په لاتيني او عبراني ژبه ليکنې کولې، له «باستوا ماکين» سره يې په يوناني  ژبه کې، د بوهميا له ازابيت سره یې په فرانسوي ژبه کې او د سويډن له ملکې کسټينا سره يې په لاتيني ژبه کې لیکونه تبادله کول. په دې لیکنو کې تکراري موضوع د ښځو تعلیم و. شرمن په خپلو لیکونو کې د «ليډي جين ګری» او «ملکه الزابيت لومړۍ» په څېر باسواده ښځو ستاينه کوله.
سیېرپېډ
سیریپېد Cirripede ټول هغه سمندري چنګاښون دي چې په سیریپېدیا انفرا کلاس (infraclass Cirripedia) کې او په کروستاسیا فرعي فیلوم (subphylum Crustacea) کې ډلبندي شوي. تر ټولو زېات نامتو او پېژندل شوی یې برنکل صدف ده. غټ یې په سمندري بې شمزیو ژو کې پرازیت دي لکه په ستوري کب (starfish)، کوني کبر، سمندري ناوې (jellyfish) کې. تر اوسه پورې د سیریيپېد ۱۰۰۰ ډولونه مطالعه شوي.
تړلې لیکنې
چنگاښ برانکیوپیوډ
د افغانستان د اورگاډي تاريخ
افغانستان سره لدې چې په وچه کې راتاو دئ، د يوه حساسه جغرافيوي – سياسي موقعيت په درلودو سره، د تاريخ په اوږدو کې د ختيځو او لويديځو مدنيتونو د يوځاې کيدو مناسبه زمينه برابره کړې، او څرنگه چې د وريښمو د تاريخي سترې او مهمې لارې په تقاطع کې، يعنې هغه لويه لاره چې ختيځه آسيا يې د لويديځې آسيا، او د هند سمندر يې د منځنۍ ايشيا سره نښلولو، پروت وو، د هند د نيمې وچې، منځني ختيځ، مرکزي آسيااو اروپا ترمنځ سوداگرۍ کې يې ستره برخه درلودلې وه. خو زمونږ هيواد د استقلال تر گټلو وروسته د ترانسپورت په چارو کې د سترو ستونزو سره مخامخ وو. نه يې سيندونه د بيړيو د تگ راتگ وړ وو، نه يې د اورگاډو پټلۍ درلودې، نه د هوايي ليکو او الوتکوخاوند وو، لارې يې هم د غريزو سيمو څخه تيريدې او د ترانسپورت ستره وسيله يې هم قچرې او اوښان وو.
تاریخچه
څرنگه چې غازي امان الله خان د هيواد په اقتصادي ژوندانه کې د ترانزيت او ترانسپورت په مهم رول پوهيدو، نو ځکه يې د ترانسپورت د سکټور پراختيا ته خاصه توجه وکړه، د تليفون او تلگراف پراختيا، د نوو لويو لارو جوړول او د پخوانيو سړکونو ودانول، د يو شمير پلونو جوړول، د لومړني ملکي هوايي چلند د پروگرام پرانيستل، د پوستي خدمتونو اصلاح، د کابل او سترو ولايتونو سره د هوايې چلند ټينگول او د کابل او باندنيو هيوادونو لکه ترکيې، ايران، هند، شوروي او نورو سره د هوايي پوستي د ليکو ټينگولو ته يې د خپلو اقتصادي او پراختيايي پروگرامونو په سر کې ځاې ورکړ. او ددغه لومړنيو پروژو په ترڅ کې يوه هم د هيواد داورگاډي د پټليو جوړول وو. په افغانستان کې کې د اورگاډي لومړنۍ پټلۍ د خپلواکۍ د گټلو وروسته، لومړنيو کلونو کې جوړه شوه. د نولس سوه شلمې (۱۹۲۰) لسيزې په سر کې غازي امان الله خان د جرمنی په کاسيل ( Kassel) کې د هينشيل ( Henschel) د کمپنۍ څخه د اورگاډو دري کوچني بخاری ماشينونه واخيستل او د کابل د ښار د دهمزنگ د ماشينخانې او پغمان د نوې ښارگوټي تر منځ اوه (۷) کيلومتره لاره کې يې په کار واچول. د لوکوموتيف د مجلې د ۱۹۲۲ کال د دسمبر دمياشتې گڼه د دغه اورگاډی په هکله ليکلي چې «د افغانستان څخه راغلي مسافر وايي چې د کابل څخه د دارالامان نوی ښارگوټي ته د تقريبا شپږو ميلو په واټن ا ورگاډې په کار اچول شوې او ددغه اورگاډي ځينې واگونونه خپله د کابل په کارخانو کې جوړ شوي دي». د همدغه لوکوموتيف د مجلې د ۱۹۲۸ کال د اگست د مياشتې گڼې هم ليکلي چې «په افغانستان کې يواځينی اورگاډي د کابل او دارالامان ترمنځ هغه اورگاډې دئ چې درې کوچني بخاري لوکوموتيفونه يې د جرمنی په کاسيل Kassel کې د هينشيل Henschel د کمپنۍ څخه رانيول شوي دي». دارالامان د غازي امان الله خان د پاچاهۍ په دوران کې د افغانستان نوې اداري پايتخت وو، چې د ۱۹۲۰ مې لسيزې په لومړيو وختو کې جوړ شو، او يو شمير حکومتی دفترونه، او د شورا او ښاروالۍ يوه ستره تاريخي ودانۍ پکې شامله وه. د دربار غړو او د دولت جگ پوړو مامورينو هم په دغه ښارگوټي کې د استوگنې کورونه جوړ ول.
د جوړولو د پیل چارۍ
غازي امان الله خان په افغانستان کې د اورگاډو د پټليو د جوړولو او عصري کولو سره مينه درلوده. هغه اروپا ته په سفر کې د انگلستان د اورگاډي د سيستم د کار څخه کتنه وکړه، او غوښتل يې چې د اورگاډي د نوې تکنالوژۍ په پرمختگ ځان پوه کړي. هغه د اورگاډو د ماشينونو د جوړولو بيلابيل مراحل ، او په هغو کې د کارول شوو وسايلو څخه ليدنه وکړه. غازي امان الله خان د ۱۹۲۸ ميلادي کال د مارچ د مياشتې د يوويشتمې نيټې تر غرمې وروسته د سويندن (Swindon) د اورگاډو د ماشينونو د سترې کارخانې څخه ليدنه وکړه او د دوهم چارلس د پاچا د ۶۰۰۵ شميرې د نوي اورگاډي د جوړولو چارې يې وکتلې. د لوکوموتيف د مجلې د ۱۹۲۸ کال د اگست د مياشتې په رپوټ کې راغلي چې «پاچا امان الله خان د اروپا د سفر څخه وروسته د امريکايې، فرانسوي او جرمني کمپنيو نمايندگان د لويو لارو او اورگاډو د پټليو د سروې دپاره کابل ته رابللي او اوس اعلان شوې چې د برلين د لنز Lenz شرکت، د افغانستان د ټولو لويو لارو او عمومي اورگاډو د جوړولو او عملي کولو د تړون گټونکې او ټاکل شويدئ ». د اورگاډي نړيوالې خپرونې Railway Gazette International د افغانستان د اورگاډي د پروژې تر سرليکې لاندې د ۱۹۳۰ کال د نومبر د مياشتې په ۶۸۶ مخ کې وليکل چې «د اورگاډي لومړۍ برخه چې جرمنيان يې جوړوي، جلال آباد د کابل سره نښلوي. په پاې کې به د اورگاډې دا ليکه په پيښور کې د هند د اورگاډي د ليکې سره وصل او تر هغې وروسته به د قندهار او هرات سره د کابل د نښلولو ليکې جوړيږي».
اوسنۍ دوره کې
د حامد کرزی او اوسنۍ نظامونه کې ډیری هلی ځلی د اورگاډی د جوړولو په خاطر سوی دی.
د افغانستان، ترکمنستان او تاجکستان ترمنځ د گډې ریل پټلۍ
د افغانستان د ریل پټلۍ ادارې چارواکي وايي د افغانستان، ترکمنستان او تاجکستان ترمنځ د گډې ریل پټلۍ د لومړنۍ څیړنې پایلې بشپړې شوې او تمه ده چې د روان کال تر پایه یې بنسټیزه سروې هم بشپړه شي. دغه پروژه چې نژدې یو میلیارد ډالر لگښت لري، د چارواکو په وینا د افغانستان د کانونو د استخراج او ترانزیتي اسانتیاوو د رامنځته کولو په برخو کې ډېر اقتصادي ارزښت لري. له کابله سمیع الله موسی زی په خپل رپوټ کې وايي د ۶۳۵ کیلومتره په اوږدوالي د ریل پټلۍ چې افغانستان، تاجکستان او ازبکستان سره نښلوي په افغانستان کې یوه له مهمو بنسټیزو پروژو گڼل کیږي. د دې پروژې زیاتره د افغانستان په خاوره کې ده چې اوږدوالی یې ۴۹۵ کیلومترو ته رسېږي. د افغانستان د ریل پټلۍ د عمومي ادارې رئیس محمد یما شمس وايي د دغې سترې پروژې لومړنۍ څیړنې بشپړې شوې او تمه ده چې د روان میلادي کال تر پایه یې اساسي څیړنه هم بشپړه شي. ښاغلي یما زیاته کړه د دغې ریل پټلۍ ۹۰ کیلومتره د ترکمنستان په خاوره کې ده چې نژدې د دریمې برخې بدنه یې بشپړه شوې او د افغانستان پر لور د دغې پروژې چارې په چټکۍ سره روانې دي. په افغانستان کې د دغې سترې بنسټیزې پروژې مالي لگښت د آسیا پراختیايي بانک په غاړه اخیستی. د ریل پټلۍ دا کرښه د آقینې، اندخوی، شبرغان او مزار شریف له مسیره تېرېږي او د شیرخان بندر له لارې د تاجکستان تر پولې رسېږي. افغان چارواکي وايي د دې پروژې په بشپړېدو سره به افغانستان د سیمې هیوادونو ترمنځ په یوه مهمه ترانزیتي لاره بدل شي. د دوی په وینا د دې پروژې پلي کول به د افغانستان ځايي تولیداتو ته د لیږد او صادرولو او زمینه برابره کړي. د افغانستان د فوایدي عامې وزارت چارواکي وايي د دې کرښې په مسیر کې د طبیعي زیرمو ستر کانونه هم شته چې د استخراج په برخه کې به یې ډېر گټور تمامه شي. د دغې پروژې تړون تېرکال د ترکمنستان په پلازمینه عشق آباد کې د درې واړو هېوادونو د ولسمشرانو له خوا لاسلیک شو.
د افغانستان، تاجیکستان، قرغیزستان، چین او ایران ترمېنځ د اورگاډي پروژه
په دې پروژه کې هغه هېوادونه لکه ایران، قرغزستان، چین او تاجکستان شامل دي چې اقتصاد اوتجارت یې ښه دی؛ د دوی له اړیکو، تجارت او ټرانزیټ سره به د هېواد اقتصاد هم ښه شي. دا موضوع د افغان حکومت او فواید عامې وزارت په لومړیتوبونو کې ده. دا زموږ پخوانۍ هیله ده چې افغانستان د منځنۍ او جنوبي اسیا د هېوادونو ترمینځ د یو ټرانزیټي هېواد په توگه بدل کړو او دا هیله به مو د اورگاډي د پټلۍ له جوړولو پرته، تحقق ونه مومي. د دې پټلۍ اوږدوالی شا و خوا دوه زره کیلو متره ښودل شوی، چې څه باندې زر کیلو متره یې د افغانستان له لارې تیریږي. افغان چارواکي او د اقتصادي چارو پوهان؛ د چین او افغانستان ترمینځ د ریل گاډي د پټلۍ جوړول؛ د هېواد د تجارت او ټرانزیټ لپاره مهمه گڼي.
افغانستان او ایران ترمنځ د اورگاډي پټلۍ
دغه پټلۍ چې د ایران د خواف نه بیا تر هراته غځول کېږي ۱۳۰ کیلو متره واټن لري، چې چارې یې په ۱۳۸۵ لمریز کال کې پیل شوې وې خو په وروستي پړاو کې د هرات ښار ته نژدې د دغې پټلۍ د غځیدلو چارې نیمگړې پاتې شوې. د دغې پروژې د یوې برخې لگښت د ایران په غاړه دی. د اورگاډي دغه پټلۍ د افغانستان په خاوره کې ایله تر ۱۳۵ کیلو مترو رسېږي. خو د اورگاډي دغه پټلۍ چې افغانستان له ایران سره نښلوي د هرات په ولایت کې جوړیږي چې د یوې برخې مالي لگښت یې ایران پرې کوي. د افغانستان د اورگاډي پټلۍ د ادارې مشر یما شمس وايي، دواړو خواو هوکړه کړې چې تر راتلونکو شپږو میاشتو به دغه پروژه بشپړه شي. د ایران افغانستان تر منځ د اورگاډي د دغې پتلۍ تر څنگ د افغانستان، ترکمنستان او تاجکستان تر منځ هم د اورگاډي پټلۍ د غځولو پریکړه دوه کاله وړاندې شوې وه، چې ۸۵ کیلو متره یې د ترکمنستان په خاوره او تر درې سوو کیلو مترو په شاوخوا کې د افغانستان په شمالي ولایتونو کې جوړیږي. د شیرخان بندر له لارې افغانستان د تاجکستان سره نښلوي چې په دې توگه افغانستان د اورگاډي د نړیوالې پټلۍ سره هم نښلول کېږي.
سرچینې
وېشنيزه:اورگادي
څوکری، پښۍ (رواش)
څوکری چې په دري ژبه یې رواش بولي د پښتنو په بېلابېلو سیمو کې په بېلابېلو نومونو سره یادېږي. ځینې پښتانه یې سخاربل، ريی او پښۍ هم بولي. څوکری یا رواش ته ایرانیان ریواس او راوند وایي، په عربي ژبه یې راوند الحدائق، په اردو ژبه ورته ریوند چیني، په انګرېزي کې ورته (Rhubarb) وایي او پوهنيز (علمي ة او ساینسي نوم یې  (Rheum rhabarbarum)  دی. څوکری یو بوټی یا نبات دی چې هم کرل کېږي او هم په غرونو کې په پنځو (طبيعي) ډول پیدا کېږي او ډنډر يې په پاخه او اومه ډول خوړل کېږي.
رواش د (سېک) انرژۍ، کاربو هیدریډ ،شکرې، فایبرونو، اوسپنې مګنیشیم، فاسفورس، کلشیم، پوتا شیم او پروټینو لرونکی دی او ویټامین (B1،(B2، B6 او ويټامین C، E،Kلري.
د افغانستان د ماهیپر، میدان وردګو، د پروان کوه ساپي، منځني افغانستان او سالنګ د غرونو رواش ډیر ښه او خوندور دي، خو پاڼې یې زهر جنې دي او نه کله چې د رواشو پاڼې لویې شي نو وګړي یې شکوي هغه په اوبو کې ایشوي او بیا یې اوبه پر هغو ونو او بوټو وهي چې رنځ (مرض) نیولي وي.خوړلی کېږي.
گلبدين حکمتيار
گلبدين حكمتيار (۱۳۲۷ هـ. ل.) یو افغان جنگسالار او د افغانستان د حزب اسلامي جګړه مار گوند مشر دی چې له څو لسيزو څخه د افغانستان په سياست کې ښکېل دی. بېلابېل افغاني سياسي نظامونه يې پخپلو سياسي او جهادي تگلارو اغېزمن کړي. هغه د روسانو پر وړاندې د جهاد ۷۰٪ سلنه فعالیتونه درلودل او گوند يې تر ټولو ډېره جهادي مخینه لري. همدارنگه يې تر ټولو ډېره مالي او پوځي مرستې د پاکستان، عربي هېوادونو او امريکا څخه ترلاسه کولې. کله چې په افغانستان کې کورنۍ جگړه پيل شوه نو د گلبدين حکمتيار گوند په دغې جگړه کې يو فعاله گړند و او د هغه وخت د لنډمهاله حکومت پر وړاندې د يو مخالف اړخ په توگه د شورای نظار او جمیعت پر سختدريځه ځانځاي سياسي تگلارو چې تاجکي نشنلزم يې په محور کې څرخېده اړخ بدل کړ.
مخينه
هغه د عبدالقادرخان زوي په ۱۳۲۷ هجري لمريز كال د كندوز ولايت د حضرت امام صېب ولسوالۍ د ورته بز په كلي كې زېږېدلې دى. نوموړی د څو لسيزو نه راپدېخوا د افغانستان په سياسي چارو کې راښکېل دی. خو تر ټولو ډېر هغه وخت مشهور شو کله چې روسانو پر افغانستان باندې يرغل وکړ او دی د سرولښکرو پر وړاندې د جهاد تکل وکړ. ددې سره سره دی د ۱۹۹۳ تر ۱۹۹۵ پورې دافغانستان پخوانی لومړی وزير هم پاتې شوی. د حكمتيار كورنۍ د نائب الحكومه شېر محمد خان په وخت كې له غزني څخه كندز ته كډه او په امام صېب كې مېشته شوه. پلار يې د غزني د شاه جوى او مور يې د قره باغ اوسېدونكې وه. څلور وروڼه او درې خوېندې لري، چې د وروڼو نومونه يې دا دي:
پلار او دوه وروڼه يې (اختر محمد او نورالدين) د وخت د كمونست رژیم لخوا ونيول شول او په زندان كې په شهادت ورسول شول. د شهادت څرنگوالى او د خښولو ځاى يې نامالوم دى، خو د يوه سرتيري د خولې نكل دى چې: عبدالقادر خان يې له زندان څخه  بهر ووېست او د آودان دښتې ته يې يووړ. هورې يې په پوځي جيپ پورې وتاړه، او جيپ يې ترهغې ځغلاوه ترڅو چې يې په بې رحمۍ سره په شهادت ورساوه.
سياست
کله چې د داود خان د واکمنۍ په وخت کې د افغانستان وگړو ته د سياسي گوندونو د آزادۍ تر څنگ د بيان آزادي ورکړل شوه نو. د دغه فرصت نه گڼ شمېر وگړو ناوړه گټه پورته کړه او په افغانستان کې د سياسي ډلو د جوړولو بازار تود شو. په همدې وخت کې حكمتيار د انجنيري پوهنځي زده كوونكی ؤ او د کمونستي بړېڅو سره به يې ډغرې وهلې. دا هغه وخت و چې د کابل پوهنتون انگړ په يوه سياسي لوبغالي بدل شوی و او هر څوک چې به د يوه سياسي نظر خاوند و نو د خپل مخالف سره به په مناقشه اومباحثه كې ورگډ و. حکمتيار يو اسلامپال زده کوونکی و او د اخوان المسلمون له افکارو او نظريو نه اغېزمن شوی و او د همدغو ډلو په سياسي فعالينو کې شمېرل کېده او د وخت د سياسي نظام سره يې په ډېرو مسايلو اختلافونه رامېنځ ته شول.
د اسلامي غورځنگ جوړېدنه
له يوې خوا په پوهنتون كې كمونستانو خپله ولكه ورځ ترورځې ټينگوله، او د غېر اسلامي سياسي ډلو ورځ په ورځ خورېدونكو هځو په ديني شعائرو د كمونستانو بېباكانه تېري ځورول، له بلې خوا د يوه اسلامي غورځنگ نشتوالي |ځورول. په پوهنتون كې چا ملي جامه نشوه اغوستلې، ږيره پرېښودل نه ؤ، په هغه چا به ټوكې او مسخرې وهل كېدې چاچې به ږيره يا پگړۍ په سر كړې وه. پدې وخت كې په دين او وطن مېن ځينو ځوانان د لومړي ځل لپاره د لمانځه لپاره له پوهنتون څخه د لمانځه ځاى وغوښت، چې له ډېر كړاو څخه ورته د لېليې ۳ېم پوړ خالي كړاى شو، چېرې چې به مخكې لدې كنسرتونه او نڅاگانې كېدلې. د لمانځه ځاى د اسلامي غورځنگ لپاره د بنسټيزه خښتې په څېر ؤ چېرې چې مسلمان ځوانانو يوبل سره وپېژندل.
حكمتيار له هرلمانځه څخه وروسته به يې له ځوانانو سره د پوهنتون سياسي روان حالات څېړل. د هغوي نظربه يې مالوماوه، او د هغوي اسلامي روحيه به يې تلله. پدې وخت كې له شهيد مولوي حبيب الرحمن سره او بيا دهغه له لارې د شريعياتو له ځينو نورو کسانو سره اشنا كېږي. د ليدنو كتنو دا كړۍ ورځ په ورځ پراخېدله ، نو دغوکسانو وپتېيله چې د يوه منظم سياسي كار د روانولو لپاره سره راغونډ شي او ټول هغه کسان راوبلي چې ددې كار لپاره وړ كسان وي. د هماغه پسرلي په يوې داسې شپه كې چې باران ورېده او د پوهنتون په انگړ كې هېڅوك نه ليدل كېدل، د ښوونې او روزنې د پوهنځي په يوه ښوونيزه خونه كې لاندې ځينې ځوانان سره راټول شول: له دې ډلې څخه ټول په شهادت رسېدلي، يواځې حكمتيار ژوندى پاتې دى. په غونډه كې له اوږدو خبرو اترو نه وروسته دا پرېكړه وشوه چې منظم كار روانوو، ځوانان اسلام ته رابولو، ولس راويښوو، د كمونستانو مقابله كوو، د دوي لخوا چې زموږ هېواد ته كوم جدي گواښ پېښ دى، او د دوي سياسي هلوځلو په ماهيت خلك خبر كړو. فېصله وشوه چې دا د يوې داسې شبنامې په واسطه وشي.
د کابل کورنۍ جگړه
کله چې په ۱۹۹۲ ز. کال کې د ډاکتر نجيب الله حکومت استعفا وکړه نو د دغې استعفا سره سم عبدالرشيد دوستم او پرچميانو پر ډاکتر نجيب کودتا وکړه او وروسته له کودتا يې د احمد شاه مسعود او جمعيت د سياسي گوندونو سره يو سياسي اېتلاف وکړ. دا هغه وخت و چې گلبدين حکمتيار لا په پېښور کې و. کله چې په اسلام اباد کې د پاکستان د حکومت لخوا دا پرېکړه وشوه چې د جهادي گوندونو کوم مشر تر کومې مودې د افغانستان ولسمشر پاتې کېږي او تر دې وروسته همدا جهادي گوندمشران افغانستان ته راغلل نو د واک پر سر اختلافونه يې په جگړه بدل شول او هر يو جهادي گوند د بل سره يا په اېتلاف کې او يا هم په وړاندې وجنگېده. په دې وخت کې د حکمتيار گوند د کابل نه دباندې په چارآسيا کې و او د مسعود ملېشه پوځ د کابل ولايت واک په لاس کې و. حکمتيار د مسعود سره د واک په اختلاف کې په کابل د راکټونو باران پيل کړ چې په دغو پېښو کې ۷۰۰۰۰ ولسي وگړي ووژل شول.
د ۲۰۰۱ م زېږدي امريکايي يرغل پروړاندې درېدل
مخکې لدې چې د امریکا په ملاتړ په افغانستان باندې يرغل پیل شي حکمتيار په ايران کې اوسېده چې په کال ۱۹۹۷م زېږدي کې کډوال شوی و. ښاغلي حکمتيار د پاکستان لخوا ډېرې مرستې ترلاسه کړلې او دننه په پاکستان کې یې ډېر واک له ۱۹۷۳م زېږدي څخه تر ۱۹۹۳م زېږدي پورې درلودل ، خو کله چې پاکستان په کال ۱۹۹۴م زېږدي کې پدې پوه شو چې د ښاغلي حکمتيار په مشرۍ گوند ته د افغانستان ډېره کي وگړي چې پښتانه دي ملاتړ نه ورکوي ځکه چې د قدرت پر سر پخپلو کې سره ولېدلي او د دننه د افغانستان کورنيو جنگونو کې هم نور اړخونه نشي مهار کولی نو مخه یې طالبانو خواته واړوله. د ۱۱م سپټمبر ۲۰۰۱م زېږدي کې چې د امريکا د نیوپارک په ښار کې اسمانڅکو دوه ودانيو باندې چې د امریکا او نړۍ د وټه ییزو اړیکو مراکزونه ول پرې د عرب توکمو سختدريځو لخوا برید وشو نو امریکې ته د شاوخوا استخباراتي مالوماتو په ترڅ کې افغانستان کې د پټ شوي عرب اسامه بن لادن سختدريځه گوند القاعده په گوته شول. پدې ترڅ کې د امریکا د وخت هېوادمشر کشر واکر بوش برحاله ولسمشر و. د ښاغلي بوش په اداره کې يوه افغان الاصله وگړي چې د امریکا د منځيني ختيځ او نورو اسيايي هېوادونو سياسي مشاور و ښاغلی زلمی خلیلزاد د امنیت ادارې سره په کار وگومارل شو. ښاغلي خلیلزاد د اېم اېس اېن بي سي خبرپاڼې سره يوې مفصلې مرکې کې د اووه لاروچارو مشورو پر بنسټ د بوش په ادارې ټینگار وکړ چې طالبان په ځانگړي توگه تر عرب جنگياليو لا خطرناک دي او باید چې ورباندې برید وشي. د دغو طرحو په وړاندې کولو سره بوش وپتېیله چې افغانستان باندې کال ۲۰۰۱م زېږدي د اکتوبر په ۷مه نېټه برید وکړي. پدې ترڅ کې خلیلزاد له پخوا څخه د شمالي ټلوالې ملاتړ د امریکا برید لپاره ترلاسه کړی و او ښاغلي احمد شاه مسعود او برهان الدین رباني خپل ډاډونه ورکړي ول او په کال ۲۰۰۰م زېږدي کې او ۲۰۰۱ زېږدي کې پنځه کسان د پلاؤو په توگه اروپا ته واستول او بيا يې واشنگټن ته د همدې پلان لپاره واستول چې د سي آی اې ملاتړ یې همدې برید لپاره ترلاسه کړ. پدې ترڅ کې ښاغلي حکمتيار د برید مخالفت وکړ او جهاد یې د بهرنیو پوځونو د برید په مقابل اعلان کړ. ښاغلی حکمتيار تر نن پورې يوه نامالوم ځای کې اوسېږي او هغه ته اړونده اورپکي یې د امریکايانو پرمټ جوړ شوي حکومت پر خلاف او د بهرنیو پوځونو نارواؤ پر خلاف چې پدې ۱۳ کالونو کې يو نیم میلون شاوخوا ولسي وگړي شهیدان کړي او د خلکو پتونه یې ننگولي خپلې جگړې ته دوام ورکړی همدارنگه افغاني طالبان هم ورسره يوځای غلچکي بریدونو ته دوام ورکړی. د پاکستان خوا طالبان د پاکستان په خلاف جگړې کوي ځکه چې د پاکستان حکومت هم د امریکا ملاتړی دی او د پښتنو مېشت ځايونه چې ډېری وگړي یې نالوستي کلیوال دي په نخښه کوي او په هوايي بمباريو د بې پیلوټه الوتکو پر مټ شمالي او سوېلي وزیرستان وولي. اوس جگړه دې حد ته رسېدلې چې د افغانستان دننه شمالي ټلوالې يوه ډله د نظار شورا د پنجاب حکومت سره په گډه نيابتي جگړې مخه د افغانستان په لور اړولې ځکه چې پنجاب خپل د واک گډوډېدو څخه وېره لري او پاکستان کې دننه بلوڅان هم د زور زياتيو په مقابل د پنجابي زورواکيو څخه خپل د حقوقو غوښتونکي دي چې دغو باندې پاکستان مشکوک دی چې د کرزي بيا د اشرف غني اداره یې ملاتړ کوي. پدې ترڅ کې مختلفه ناجوړه وگړي د ځانوژنې لپاره چمتو کوي او افغانستان ته یې استوي. خو په افغانستان کې دننه سياستوال لا هم ندي توانېدلي چې د پاکستان يرغل په کونړ او نورو سیمو او نيابتي جگړې لوبغاړي چې دننه په افغانستان کې ښايي عطانور یې لارښودی دی مخنيوی وکړي.
ادبي ژوند
حكمتيار له خپل سياسي او جهادي ژوند سره سره ليك ليكنې ته بشپړ وخت وركړى، او خپل سياسي، جهادي، ديني او ټولنيز موضوعات يې د قلم ژبې ته وركړي، او ښې ډېرې ليكنې يې كړي، چې د اټكل له مخې يۍ شمېره ۱۲۰ سلو ډول، ډول موضوعاتو ته رسېږي.
په لاندې ډول د هغو كتابونو نومونه ياد شوي چې انجنير گلبدين حکمتيار ليكلي:
سرچينې
‎
وېشنيزه:۱۹۴۷ز زوكړي وېشنيزه:ژوندي خلک وېشنيزه:افغانان وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:جهادي سياستوال وېشنيزه:شاعران وېشنيزه:افغان شاعران وېشنيزه:لیکوالان وېشنيزه:افغان لیکوالان وېشنيزه:افغان مشران وېشنيزه:افغان جنگسالاران وېشنيزه:افغان جهادي رهبران وېشنيزه:اخوانیان وېشنيزه:جهادي رهبران وېشنيزه:لومړي وزیران وېشنيزه:افغان لومړي وزیران
مایکل فراډې
مایکل فراډې (۲۲ سپټمبر ۱۷۹۱ – ۲۵ اګسټ ۱۸۶۷) یو انګلیسي ساینسپوه و چې د الکټرومقناطیس او الکټروکېمیا په برخه کې یې څېړنې کړې دي. د هغه په عمده موندنو کې د الکټرومقناطیس القا، دیامقناطیس او الکټرولیز اساسي اصول راځي.
که څه هم فراډې لږ رسمي زده کړې ترلاسه کړې وې، خو بیا هم د تاریخ یو له تر ټولو اغېزناکو ساینسپوهانو څخه دی. دا د هغه د مقناطيسي ساحې په اړه د هغه څېړنه وه چې د یو هادي (conductor) په شاوخوا کې مستقیم جریان لیږدوي چې فاراډې په فزیک کې د الکترومقناطیسي ساحې مفهوم بنسټ رامنځته کړ. فاراډې دا هم ثابته کړه چې مقناطیس کولی شي د نور په شعاعو اغیزه وکړي او دا چې د دوو پدیدو تر منځ یوه بنسټیزه اړیکه شتون لري. هغه په ورته ډول د الکترومقناطیسي القا او ډیامقناطیس اصول او د الکترولیز قوانین کشف کړل. د هغه د الکترومقناطیسي څرخېدونکو (rotary) وسایلو اختراع ګانو د بریښنایی موټر ټکنالوژۍ بنسټ کېښود او دا په لویه کچه د هغه د هڅو پایله ده چې بریښنا په ټکنالوژۍ کې د استفادې لپاره عملي شوه.
د یو کیمیاپوه په توګه، فراډې بنزین کشف کړل، د کلورین پر کلاترېټ هایډرېټ يې څېړنه وکړه او د بونسن څراغ (Bunsen burner) لومړنۍ بڼه او د اکسېډېشن شمېرو سیسټم يې اختراع کړ او د "انوډ"، "کتود"، الکترود" او "آیون"  اصطلاحات يې مروج کړل. بالاخره فراډې په شاهي بنسټ (Royal Institution) د ټول عمر لپاره د کیمیا لومړنی پوهاند (Fullerian Professor) وټاکل شو.
فراډې یو زښته تکړه اهل تجربه و چې خپلې مفکورې یې په واضحه او ساده ژبه بیان کړې دي؛ خو په ریاضیاتو کې يې پوهه له مثلثاتو نه ورتېرېده او علم یې تر ساده الجبره پورې محدود و. جېمز کلېرک مکسوېل د فراډې او نورو آثار ولوستل او د معادلاتو یوه ټولګه يې ترې جوړه کړه چې د الکټرومقناطیسي پدېدو د ټولو عصري نظریو د بنسټ په توګه منل کېږي. د فاراډې د قوې د کرښو د کارولو په اړه، مکسویل لیکلي چې ښيي فاراډې "په حقیقت کې یو خورا لوړرتبه ریاضي پوه و – چې راتلونکي ریاضي پوهان باید دهغه د اثارو څخه ارزښتناک او نوښتګر، ګټور میتودونه ترلاسه کړي." د SI د برقي خازن ظرفیت واحد د هغه په ​​درناوي نومول شوی دی: فاراد (farad).
البرټ انشټاین د آرتور شوپنهاور او جیمز کلېرک مکسویل د انځورونو تر څنګ د فاراډې انځور هم د خپلې مطالعې په دیوال بند کړی و. فزیکپوه ارنېسټ روترفورډ وايي: "کله چې موږ د ساینس او ​​صنعت په پرمختګ کې د هغه د کشفیاتو اغېز، ستروالي او اندازې ته پام کوو، نو فراډې د یادولو لپاره د هغه وړ ستر ویاړ نه لرو، ځکه دی د انسانانو د تاریخ یو له تر ټولو لویو ساینسي کاشفینو څخه دی."
ماشومتوب او ځواني
مایکل فرادې د ۱۷۹۱ کال د سپټمبر میاشتې په ۲۲مه نیټه د سوري په نیوینګټن بټس کې زیږیدلی و (چې اوس د لندن بورو آف ساوت وارک یوه برخه ده). کورنۍ يې شتمنه نه وه. د هغه پلار، جیمز، د عیسویت د ګلاسیټ فرقې غړی و. جیمز فاراډې خپله ښځه او دوه ماشومان د ۱۷۹۰ کال په ژمي کې د ویسټ مورلنډ له اوتګیل سیمې څخه لندن ته راکډه کړل، چیرته چې هغه د کلي د آهنګر (پښ) شاګرد شو. مایکل د همدې کال په مني کې زیږیدلی و. ځوان مایکل فارادې، او د څلورو ماشومانو څخه دریم هغه و. فاراډې یوازې د ښوونځي تر ټولو ابتدایه زده کړې درلودې، او له تعلیمي اړخه يې باید خپل ځان يې پخپله رسولی وای.
په ۱۴ کلنۍ کې هغه د جورج ریباو په نامه د بلنډفورډ په کوڅه کې یو ځایی کتاب جوړونکی (صحاف) او کتاب پلورونکی شاګرد شو. فراډې د خپلې اوه کلنې شاګردۍ په ترڅ کې ډېر کتابونه ولوستل، چې په کې د اسحاق واټس د ذهن د ښه والي کتاب (The Improvement of the Mind) هم شامل و او په لېوالتیا سره یې هغه اصول او وړاندیزونه پلي کړل، چې په کې موجود وو. هغه د ساینس سره هم لېوالتیا پیدا کړه، په ځانګړي توګه د برق سره. فاراډې په ځانګړې توګه د جین مارسیټ د کیمیا په اړه د خبرو اترو له کتاب (Conversations on Chemistry) څخه الهام اخیستی و.
ځواني
په ۱۸۱۲ کې، په ۲۰ کلنۍ کې او د خپلې شاګردۍ په پای کې، فاراډې د شاهي بنسټ او شاهي ټولنې (Royal Society) د نامتو انګلیسي کیمیاپوه همفري ډیوي او د ښار د فلسفې ټولنې (City Philosophical Society) بنسټ ایښودونکي جان ټاتم لخوا په وړاندې کېدونکو لیکچرونو کې ګډون وکړ. د دې لیکچرونو ډیری ټکټونه فراډې ته د ویلیم ډانس لخوا ورکړل شوي وو، چې د شاهي فلهرمونیک ټولنې (Royal Philharmonic Society) بنسټ ایښودونکی و. فاراډې وروسته ډیوی ته د هغو یادښتونو پربنسټ لیکل شوی ۳۰۰ مخیز کتاب واستاوه چې د دې لیکچرونو په جریان کې یې اخیستی وو. د ډیوی سملاسي، مینه ناک او مناسب ځواب ورکړ. په ۱۸۱۳ کې، کله چې د نایټروجن ټرایکلورایډ په یوه پېښه کې د ډیوی سترګې زیانمنې شوې، هغه پریکړه وکړه چې فاراډي د مرستیال په توګه وګماري. په تصادفي ډول د شاهي بنسټ یو مرستیال، جان پاین، له دندې ګوښه شو او سر همفري له ډیوي څخه وغوښتل شو چې یو بدیل کس ومومي؛ په دې توګه هغه د ۱۸۱۳ کال د مارچ په لومړۍ نېټه په شاهي انسټیټیوټ کې د کیمیاوي مرستیال په توګه فراډې وټاکه. ډیر ژر ډیوی فراډې ته د نایتروجن ټرای کلورایډ نمونې چمتو کولو دنده وسپارله او دوی دواړه د دې خورا حساسې مادې په چاودنه کې ټپیان شول.
فارادې یو پرهېزګاره عیسوی و. د هغه د سنډیمانیا مذهب د سکاټلینډ د کلیسا یوه څانګه وه. له واده وروسته، هغه د خپلې ځوانۍ په عبادت ځای کې د دیکون (عیسوي مشر) په توګه وټاکل شوه او دوه دورې يې خدمت وکړ. د هغه کلیسا په باربیکان کې په پاولس الئ کې موقعیت درلود. دا عبادت ځای په ۱۸۶۲ کې د برنسبري ګریو، اسلینګټن ته ولېږدول شو. د نارت لندن همدغه ځای و چې فراډې د خپلې دوهمې دورې وروستي دوه کاله د مشر په توګه خدمت وکړ او بیا يې استعفا ورکړه. ژوند لیکونه کاږي چې "د خدای او طبیعت د یووالي پیاوړی احساس د فراډې په ژوند او کار منګولې لګولې وې."
وروسته ژوند
د شاهي ټولنې درې تنه غړي فراډې ته د ریاست وړاندیز کوي، ۱۸۷۵
د ۱۸۳۲م کال په جون میاشت کې، اکسفورډ پوهنتون فراډې ته د مدني حقوقو افتخاري دوکتورا ورکړه. د هغه د ژوند په اوږدو کې، فراډې ته ته د ساینس لپاره د هغه د خدماتو په اعتراف کې د زړورتوب رتبه (knighthood) وړاندیز شوه چې هغه بیا په ​​دیني دلیلونو کې رد کړ، ځکه دی په دې باور و چې دا د انجیل د حکم خلاف عمل دی چې شتمني راټوله کړې او په دنیوي اجر پسې وګرځې، وېې ویل چې دی غواړي د ژوند "تر پایه ساده ښاغلی فاراډي" پاتې شي. په ۱۸۲۴م کال کې د شاهي ټولنې غړی وټاکل شو، او هغه دوه ځله د دې ټولنې ریاست ونه مانه. فراډې په ۱۸۳۳م کال کې کې په شاهي بنسټ کې د کیمیا لومړنی فولېریان پروفیسور شو.
رابي کلا
رابي کلا (په چکي: Hrad Rabí) یوه کلا ده چی په ۱۳ پېړی کی لويديځي بوهميا کی د Sušice ښار ته نژدې د تجارتي لارو د ساتلو لپاره جوړه شوه. دغه کلا د ۱۱۲۴ کال څخه تر ۱۲۷۳ کال پورې د باواريا د واکمنانو په لاس کی وله. په ۱۳ پېړی کی رابي کلا د چېکی اشرافانو (Páni z Velhartic) په لاس کی وه. په ۱۵ پېړی کی رابي کلا د هوسيانو د مخالفينو مهم مرکز وو. په ۱۴۲۰ کال کی د هوسيانو سالار يان ژيژکا پر رابي کلا باندي برید وکړ او د کاتوليکانو پلويان یی ماته ورکړه. تر جگړې وروسته هوسیان رابي کلا ویچاړ وکړل. په ۱۴۲۱ کال کی رابي کلا د کاتوليکانو لخوا بيا جوړه شوه خو يان ژیژکا پر رابي کلا باندی بیا یرغل وکړ خو د یوې پښې (یو تصادف) په سبب دويمه سترگه له لاسه ورکړی. هوسیانو رابي کلا بیا ویچاړ وکړ او کاتولیکي بلويان یی هم ووژل. په ۱۵ پېړی کی دغه کلا د چېکي اشراف پوټا ۲ لخوا بيا جوړه شوه. ددېرش کالو د جگړې په وخت کې رابي کلا د سويډني پوځ لخوا بيا ویجاړه شوه.
له ځوانۍ
له شپنۍ تر سوداګرۍ له بعثت مخکې،د پېغمبر اکرم د ژوند يوه برخه په شپنۍ كې تېره شوې ده.څه وخت يې د څارويو پر روزلو تېره كړه،چې د انسانانو روزلو ته يې سينه پراخه شي، او ټول كړاوونه او خپګانونه ورته اسان او و يې زغملاى شي؛ ځكه كه انسان څاروي چې د هوش او پوهې له پلوه بيخي له انسان سره د پرتلې وړ نه دى، روزلاى شي؛ نو هرومرو به انسان روزلاى شي هغه بې لارې انسان ته لارښوونه وكړاى شي، چې فطرت يې پر خداى ايمان دى. په حديث كې راغلي:خداى داسې پېغمبر نه دى رالېږلى،چې له پېغمبرۍ مخکې يې شپني نه وي كړې، چې په دې توګه ورته د خلكو روزنه زده كړي. ډېرو سيره ليكونكيو هم د پېغمبر اکرم له خولې ويلي دي: ټولو پېغمبرانو تر پېغمبرېدو مخکې شپني كړې ده. وپوښتل شو: آيا تا هم شپني كړې؟ ويې ويل: هو! ما هم څه موده په "قراريط" کې د مكې رمه څرولې ده. (54) د کوم شخصيت،چې له "ابولهبانو" او "ابوجهلانو" سره مبارزه وي او د ډبرو او لرګيو له بت لمانځيو داسې انسانان وروزي،چې يوازې حق ته تسليم شي؛نو بايد د ډېرې مودې لپاره د صبر او زغم په ډول ډول ښوونځيو كې وروزل شي. دويم علت: داسې انسان ته،چې په رګونو كې يې د غيرت،مېړانې او ازادۍ وينه بهېږي،ډېره سخته ده،چې د قريشو ظلمونه،فساد، له حقه سرغړونه او د بوتانو عبادت وزغمي؛نو ځكه پېغمبر اکرم سلا وګڼله څه موده په غرونو او دښتو كې تېره كړي،چې د مكيانو له ناوړو لرې وي؛ البته دا په دې مانا نه ده، چې پوه او متقي انسان د ظلم او فساد پر وړاندې چوپ كېني او د خپلو چارو حساب ترې بېل كړي؛بلكې د پېغمبر چوپ كېدل د خداى له لوري وو؛ځكه لا د بعثت وخت ورته نه و چمتو شوى. درېم علت: دا كار ښه فرصت و،چې حضرت "محمد"(ص) په اسمان، ځمكه،ستوريو،تكويني او انفسي آيتونو او نښو كې فكر وكړي. كه څه هم د پېغمبرانو زړونه له پيدايښته د توحيد په ډيوه روښانه وي ؛ خو هغوى هېڅكله ځان د هستۍ او الهي آيتونو له څېړنې،بې نيازه نه ګڼي او له دې لارې د يقين او ايمان تر ټولو سترې زده كړې تر لاسه كوي او ځان د ځمكو او اسمانو ملكوت ته رسوي.
د ابوطالب وړانديز "ابوطالب"،چې د خپل وراره د ژوند حالات وليدل؛نو دې ته اړ شو، چې يو كار ورته پيدا كړي؛نو ورته يې وويل :"خديجه" د "خويلد" لور د قريشو سوداګره ده،چې د خپلو چارو سمبالښت ته په ډاډمن سړي پسې ګرځي، چې مالونه يې په "شام" كې وپلوري؛نو ښه به وي، چې ورته ځان وښيې او دا دنده ومنې.(55) د حضرت "محمد" (ص) متانت او د روح ستروالي ددې مخه نيوه،چې نېغ په نېغه دې خديجى ته ځان وښيي؛نو خپل تره ته يي وويل: كېداى شي هغه په خپله درپسې څوك راولېږي؛ځكه حضرت "محمد"(ص) پوهېده، چې په خلكو كې په  امين مشهور دى او همداسې هم وشول. حضرت خديجه چې د "ابوطالب" او حضرت "محمد"(ص) له خبرو خبره شوه؛ نو له واره يې ورپسې څوك ولېږه او ورته يې وويل: ستا ښه خوى، صداقت او امانت مې خوښ شوى دى،زه به دوه ګرايه تنخواه او دوه مريان هم دركړم، چې په چارو كې درسره لاس وكړي. (56) د خداى رسول راغى او کيسه يې خپل تره ته وكړه. تره يې ورته وويل: دا كار دې، چې خداى تعالى درپېښ كړ ژوند ته يوه وسيله ده. دلته يوه بله خبره هم بايد سپينه شي او هغه دا چې: آيا حضرت "محمد" (ص) په كاروان كې د حضرت خديجې د "اجير" په توګه ګډون كړى و، كه ورسره يې تړون كړى و،چې د مال په ګټه كې ورسره شريك وي؟ (په مضاربي بڼه)؛نو د هاشمي كورنۍ مقام او موقعيت او د حضرت "محمد"(ص) د عزت نفس غوښته وه،چې د خديجى اجير نه؛بلكې په ګټه كې ورسره شريك وي؛ دا ځكه چې: لومړى: د "ابوطالب" په خبرو كې داسې كوم ټکى نشته، چې حضرت "محمد"(ص) دې د حضرت خديجې اجير شي؛بلكې له دې مخکې "ابوطالب" له خپلو ورونو سره خبره كړې وه: راځئ د خديجې كره ولاړ شو او ورته ووايو: څه مال حضرت "محمد"(ص) ته وركړه، چې سوداګري پرې وكړي.(57)* دويم:"يعقوبي" په خپل تاريخ كې ليكي: پېغمبراکرم په خپل عمر كې د چا اجير نه و. (58) د قريشو كاروان حركت ته چمتو شو،حضرت خديجې خپل وكيل او دوو مريانو ته وويل : له ادبه به كار اخلئ او څه چې حضرت "محمد"(ص)  كول؛ تاسې پرې د نيوكې حق نه لرئ او څه يې چې درته ويل؛نو تاسې يې په دواړو سترګو منئ. كاروان خپل پړاو ته ورسېد او په دې سفر كې هر چا څه وګټل؛خو حضرت "محمد"(ص) تر ټولو زياتې وګټلې او د "تهامه" په بازار كې يې څه مال پلورلو ته واخېست. او كاروان مكې ته راستون شو. په دې سفر كې حضرت "محمد"(ص) په دويم ځل د "عاد" او "ثمود" له سيمو راتېر شو،چې په ليدو يې په چورت كې شو.پردې سربېره،پخواني يادونه يې پر زړه راوورېدل، چې يوه ورځ له خپل تره سره له دې سيمو تېر شوى و. كاروان مكې ته رانږدې شو،"ميسره"د حضرت خديجې مريي حضرت "محمد" (ص) ته وويل: ښه به وي، چې تاسې تر موږه مخكې مكې ته ورننوځئ او خديجه له دې بې سارې ګټې خبره كړئ. حضرت خديجه په خپل دوكان كې ناسته وه او حضرت "محمد"(ص) ورته په خپله خوږه ژبه د سوداګرۍ حال ووايه. ډېر وخت لا تېر شوى نه و،چې ميسره هم راورسېد.(59) ميسره،څه چې په سفر كې تېر شوي وو،ټكي په ټكي حضرت خديجې ته وويل، چې د مسيره ټولو خبرو د حضرت "محمد"(ص) پر عظمت او معنويت ګواهي وركوله. د مسيره خبرې دا وې: امين په يوه خبره له يو تاجر سره وران شو. تاجر ورته وويل: پر "لات" او "عزى" قسم وخوره،چې په خبره دې باور وكړم.امين ورته وويل: هغوى ماته بې ارزښته دي! زه ترې كركجن يم. بل دا چې امين په بصره كې دمې ته تر يوې ونې لاندې كېناست او چې د راهب سترګې، پرې ولګېدې؛نو راغى او له ما يې د هغه نوم وپوښته. راهب وويل: دا تر ونې لاندنې ناست، هماغه پېغمبر دى،چې په "تورات" او انجيل كې يې زېرى شوى دى.
حضرت خديجه د اسلام بېلګه مېرمن تر هغې ورځې پورې د حضرت "محمد" اقتصادي وضع لا دومره ښه شوې نه وه او د خپل تره "ابوطالب" مالي مرستو ته اړ و او له اقتصادي پلوه پرځان ډاډه نه و،چې واده وكړي؛خو "شام" ته د حضرت خديجې د وكيل په توګه سوداګريز سفر د هغه اقتصادي وضع جوته كړه. حضرت خديجې ته حضرت "محمد"(ص) د كارپوهۍ او مېړانې له امله ډېر ګران و؛نو ځكه پر تړون سربېره، يې څه زياتې پېسې انعام وركړې؛خو د قريشو دې ځوان يوازې د خپل تړون پېسې واخېستې او د انعام پېسې يې و نه منلې او د "ابوطالب" كور ته روان شو او څه،چې يې ګټلي وو،په دواړو لاسو يې "ابوطالب" ته ډالۍ كړل. د سترګې پر لار تره سترګو ته يې په ليدو د خوشحالۍ اوښكې راغلې؛ځكه وراره يې نور په خپلو پښو درېدلى دى، بيا يې دوه اسونه او دوه اوښان وركړل،چې سوداګرۍ ته دوام وركړي او حضرت "محمد"، "ابوطالب" ته ګټلې پېسې وركړې،چې واده ورته وكړي. حضرت "محمد"(ص) هوډ وکړ، چې خپل كور اباد كړي؛خو څنګه وشو،چې حضرت خديجې له دې مخکې د ډېرو شتمنو "عقبه بن ابي معيط" "ابوجهل" او "ابوسفيان" مركې نه وې منلې او بيا يې ترمنځ دومره الفت پيدا شو،چې حضرت خديجې خپله ټوله شتمني د خداى په لار كې ولګوله.كور يې،چې د وخت تر ټولو کورونو مجهز او ښکلى و،د مسلمانانو مركز شو. ددې پېښو ريښه بايد د حضرت خديجې د ژوند په تاريخ كې ولټوو؛ خو څه چې ترې انكار كېداى نه شي دا دي، چې: داسې ځان تېرېدنه كه په معنوياتو كې ريښه و نه لري ؛ نو ډېر ژر له منځه ځي. تاريخ ګواه دى،چې دا واده د حضرت خديجې له ايمان، تقوا، پاكلمنۍ او امانت ساتنې راولاړ شوى و، چې سند يې هغه روايتونه دي، چې د حضرت خديجې د فضيلت په باب راغلي دي. حضرت خديجه پاكلمنه ښځه وه،چې د با ايمانه مېړه په لټه كې وه؛نو ځكه يې پېغمبر اکرم په اړه وايي: "حضرت خديجه د جنت له ارزښتمنو ښځو ده". له ښځو لومړنۍ، چې پر حضرت "محمد" (ص) يې ايمان راووړ، حضرت خديجه وه. حضرت علي (ک) په يوه خطبه كې وايي: يوه مسلمانه كورنۍ هم نه وه؛ خو يوازې د "محمد" او خديجې كورنۍ وه، چې درېيم يې زه وم. "ابن اثير" ليكې: "عفيف" نومې سوداګر "مسجدالحرام" ته راننووت، چې د درې کسيزې ټولنې عبادت خورا حيران كړ. و يې ليدل، چې پېغمبر اکرم له حضرت خديجې او علي سره په عبادت بوخت دى. هغه په دې پېښې پوهېدانې ته د پېغمبر اکرم تره  "عباس" ته ورغى، "عباس" ورته وويل: هغه د پېغمبرۍ ادعا كوي او هغه بله يې ښځه ده او هغه درېم زما وراره علي دى. بيا يې وويل: په دې ځمكه بې له دې درېو تنو څوك نه وينم، چې ددې دين پلويان وي. د حضرت خديجې د فضيلت په باب د نقل شويو روايتونو د راوړو وخت نه لرم؛خو غوره به وي،چې د هغو علتونو په باب په تفصيل خبرې وكړو، چې دا تاريخي پېښه يې راپېښه كړه.
د واده ظاهري او باطني لاملونه مادي انسان،چې هر څه ته د مادياتو په سترګو ويني،او انګېري: دا چې حضرت خديجه سوداګره او شتمنه وه؛نو د سوداګريزو چارو د سمبالښت لپاره يې رښتيني سړي ته اړتيا درلوده او حضرت "محمد"(ص)  هم دا،چې د هغې د ژوند له وضع او اعتباره خبر و؛ نو سره له دې،چې عمرونه يې انډول نه وو (درويشت او څلوېښت)؛ خو بيا يې هم واده وكړ؛ خو تاريخ وايي چې: له حضرت "محمد"(ص) سره د حضرت خديجې واده د مادياتو له مخې نه؛ بلكې د معنوياتو پر بنسټ و، چې شاهدان يې دا دي: 1 _ کله چې د حضرت خديجې مريي "ميسره" ورته د حضرت "محمد"(ص) د سفر کيسه وكړه او كوم كرامات،چې يې ترې ليدلي وو او د راهب خبرې يې ورته وكړې؛نو حضرت خديجې خپل مريي ته وويل: مسيره! بس دى، زما مينه دې ورسره نوره هم زياته كړه.ځه ولاړ شه! ته او ستا مېرمن مې ازاد كړئ او هم به درته دوه سوه درهمه،دوه اسونه او ګران بيه جامې دركړم. حضرت خديجې چې څه له مسيره اورېدلي وو،"ورقه بن نوفل" ته [چې د عربو له پوهانو و] کيسه وكړه. ورقه بن نوفل ورته وويل: ددې كراماتو خاوند هماغه عربي پېغمبر دى. (61) 2 _ يوه ورځ "حضرت خديجه" په کور كې ناسته وه،چې ګردچاپېره ترې مريان او مينځې راټولې وې.په دې غونډه كې يهودي عالم هم و،چې ناڅاپه يې حضرت "محمد"(ص) د كور له څنګه تېرېده،چې د يهودي عالم سترګې پرې ولګېدې.عالم له حضرت خديجې وغوښتل حضرت "محمد"(ص) څو شېبې زموږ په غونډه كې ګډون وكړي. حضرت "محمد" (ص) د يهودي عالم غوښتنه ومنله،چې ورته په خپل بدن د نبوت نښه وښيي. په همدې وخت كې حضرت خديجې يهودي عالم ته وويل: كه ترونه يې پوه شول، چې تا يې وراره لټولى دى؛نو لانجه به جوړه شي؛ځكه هغوى د خپل وراره په باب له يهودانو ډېر ډارېږي. يهودي عالم ورته وويل: دا ته څه وايې!؟ مګر څوك حضرت "محمد"(ص) ته زيان رسولاى شي!تقدير يې نبوت او د خلكو لارښوونې ته ټاكل شوی دى.؟ حضرت خديجې وويل: له كومه يې وايې،چې د دومره ستر مقام خاوند دى؟ عالم: ما د اخرې زمانې د پېغمبر په باب په "تورات" كې لوستي، چې له نښو يې يوه دا ده، چې مور و پلار به يې مړه شي او نيكه او تره به يې روزنه  كوي او د قريشو له يوې غورې ښځې سره به واده وكړي. بيا يې حضرت خديجې ته اشاره وكړه او ويې ويل: بختوره به وي،چې له حضرت "محمد"(ص) سره واده كوي.(62) 3 _"ورقه بن نوفل"،د حضرت خديجې تره،د عربو له پوهانو و، چې تل يې ويل: ((له قريشو به يو پېغمبر د خداى له لوري د خلكو لارښوونې ته راشي او د قريشو له يوې شتمې ښځې سره به واده وكړي او دا چې حضرت خديجه د قريشو شتمنه ښځه وه؛كله كله يې حضرت خديجې ته ويل: يوه ورځ به راشي،چې ته به د ځمكې پر مخ تر ټولو له شريف انسان سره واده وكړې. )) (63) 4 _ حضرت خديجې يوه شپه خوب وليد،چې لمر پر مكې چورلي او په ورو ورو راكوز شو او پر كور يې كېناست. خپل خوب يې "ورقه بن نوفل" ته ووايه. هغه ورته تعبير كړ،چې:له ستر انسان سره به واده وكړې، چې په ټوله نړۍ كې به مشهور وي.(64) دا هغه پېښې دي،چې ځينو تاريخپوهانو راخېستې او په تاريخي کتابو كې ثبت دي او ددې خبرې پخلى كوي، چې له حضرت "محمد"(ص) سره د حضرت خديجې  واده د معنوياتو له مخې و او دا بې ځايه خبره ده،چې وايي حضرت خديجې له حضرت "محمد امين"  سره د سوداګريزو چارو د سمبالولو لپاره واده كړى و.
مركه شك نشته،چې وړانديز لومړى د حضرت خديجې له لوري و. "ابن هشام" وايي: حضرت خديجې پېغمبر اکرم ته خپله مينه ښکاره كړه: د تره زويه! دا چې ته په قوم كې پر "امين" مشهور يې او ټول دې پر امانت ساتنه او ښه خوى ګواهي وركوي او په خپله هم عزتمن او ستر انسان يې؛نو ډېره به خوشحاله شم كه درسره واده وكړم.حضرت "محمد"(ص) ورته وويل: په كار ده،چې په دې باب له خپلو ترونو سره سلامشوره وكړم. (65) خو يوه ډله نور تاريخ ليكونكي وايي چې: "نفيسه" د "عليه" لور وه، چې د حضرت خديجې پيغام يې پېغمبر اکرم ته ورساوه:" محمده! ولې د خپل ژوند د شپې تيارې د كورودانې په څراغ نه رڼا كوې؟ كه د ښايست، شتمنۍ،شرافت او عزت وړانديز وكړم؛نو و به يې منې؟ حضرت "محمد" ورته وويل: څوك دې په پام كې نيولې؟ هغې ورته د حضرت خديجې وړانديز وكړ. حضرت "محمد" ورته وويل: آيا هغه په دې كار خوښه ده؟ سره له دې،چې زما ژوند (عمر) ورسره ډېر توپير لري؟ "نفېسې" ورته وويل: اختيار يې زما په لاس كې دى، زه به يې راضي كړم. ته يو وخت وټاكه،چې د هغه وكيل (عمرو بن اسد) له تا او ستا له ټبر سره په يو ځاى كې راټول شي او د واده مراسم پر ځاى شي. د خداى رسول "ابوطالب" له دې پېښې خبر كړ؛غونډه يې جوړه كړه، چې د قريشو ستر شخصيتونه پکې راټول شوي وو. لومړى "ابوطالب" د خداى تر ستاېنې وروسته وويل: زما وراره "محمد بن عبدالله" كه د قريشو له هر چا سره پرتله كړئ؛نو تر ټولو غوره دى،كه څه هم له شتمنۍ بې برخې دى؛ خو مال د لاس خيرى دى،چې د چا په لاس کې نه پاتې كېږي؛ خو اصل او نسب پاتېدونى دى.(66)
د حضرت خديجې عمر مشهوره ده،حضرت خديجې چې له حضرت "محمد" سره واده كاوه؛نو څلوېښت كلنه وه. له عام الفيله 15 كاله مخکې زيږېدلې وه؛خو ځينو تاريخپوهانو له دې څه كم ليكلي دي. حضرت خديجې پخوا هم دوه ودونه کړي وو، چې دواړه مړونه يې مړه شوي وو، چې دا: "عتيق بن عايذ" او "ابوهاله بن بناش التميمي" وو. نهم څپرکى
له واده تر بعثته له دې څوك نټه نه کوي، چې حضرت "محمد" ننګيالى،غښتلى او غرمټ و؛ ځكه په داسې چاپېريال كې روزل شوى و،چې له هر ډول غوغا لرې و او داسې كورنۍ يې درلوده،چې د ننګ او مېړانې بېلګه وه. د حضرت خديجې په څېر شتمنه ښځه،چې يې په نكاح شوه او د ښه ژوند امكانات يې درلودل؛نو ايا پر مزو چړچو بوخت شو او د ډېرو ځوانانو په څېر د خپلو غرايزو په سړونې او مړونې پسې شو؟ نه! په دې امكاناتو يې داسې کړلار جوړه كړه، چې د هغه معنويات يې راښوول. تاريخ ګواه دى،چې حضرت "محمد" د هوښيار او كارپوه انسان په څېر ژوند درلود. په څېره كې يې د تفكر او تدبر آثار ښکاريدل او د ټولنې له فساده بچ كېدو ته به زياتره په غره كې و او هلته يې په هستۍ، خالق او مخلوقاتو كې تفكر كاوه. د ځوانۍ عواطف په مكه كې يوه پېښه وشوه، چې د حضرت "محمد"(ص) انساني عواطف يې ټپي كړل،و يې ليدل،چې يو جوارګر جواري كوي او له بده مرغه په جوارۍ كې يې خپل اوښ او د استوګنې كور يې بايلود، ان كار دې حد ته راورسېد،چې د خپل ژوند لس كاله يې هم وبيلل. دې پېښې حضرت "محمد"(ص) دومره خواشينى كړ، چې له ډېره غمه په مكه كې پاتې نه شو؛بلكې شاوخوا غرونو ته يې پناه يووړه او نيمه شپه كور ته راستون شو.حضرت "محمد"(ص) به ددې پېښو له ليدو خورا خواشينېده او ددې بې لارې ډلې بې عقلۍ او بې شعورۍ ته به ګوته پر غاښ و. د حضرت خديجې كور،له حضرت "محمد"(ص) سره له واده مخکې،د بېوزليو سرپناه و او چې واده يې وكړ؛نو په ورکړه او پېرزوېنو كې يې د ذرې هومره توپير هم رانغى. په قحطۍ او وچكالۍ كه به د حضرت "محمد"(ص) رضاعي مور "حليمه" د خپل زوى ليدو ته راتله.حضرت "محمد"(ص) به هم خپله عبا (چپنه) تر لاندې اواروله،دې راتګ به ورته وړوكتوب ورياداوه او په مينه به يې خبرو ته غوږ نيوه او د حليمې د ستنېدو پر مهال به يې ورسره تر وسې مرسته كوله.(67) له حضرت خديجې بي بي د حضرت "محمد" اولاد د اولاد زوکړه،د مېړه او ښځې ترمنځ د مينې مزي لا پسې كلكوي او د ژوند شپې يې لا نورې روښانوي. له حضرت خديجې يې شپږ اولاده درلودل،چې دوه زامن وو.مشر "قاسم" او بل "عبدالله" نومېده،چې "طاهر" او "طيب" يې هم ورته وايه او څلور يې لوڼې وې. "ابن هشام" ليكي چې:مشره لور يې "رقيه" وه،ورپسې "زينب"، "ام كلثوم" او "فاطمه" وه. له حضرت خديجې بي بي د پېغمبر اکرم زامن له بعثته مخکې وفات شول؛خو لوڼو يې د پلار د نبوت پېر وكوت. ځينې وايي: د پېغمبر اکرم زامن تر دوو زيات وو. (68) په ناوړو پېښو كې له لويې سينې كار اخستل د حضرت "محمد" عادت و؛خو له دې لويې سينې سره،د خپلو زامنو په مرګ كې يې اوښكې راتويې شوې. د "ابراهيم" په مرګ،چې مور يې"ماريه" وه خورا خواشېنى و. په خوله يې د خداى شكر ايسته،كه څه هم د صبر بېړۍ يې د غم په سمندر كې ډوبه وه. دومره يې وژړل،چې ځينو د پېغمبر اکرم پر ژړا نيوكې وكړې. پېغمبر اکرم ورته وويل: داسې ژړا رحمت وي او بيا يې وويل: څوك، چې پر چا ونه لورېږي؛نو خداى به پرې ونه لورېږي. (69)
له بعثته مخکې د حضرت "محمد" دين له زوکړې تر مړينې يې بې له "الله" تعالى د بل چا عبادت نه دى كړى. روزونكي يې "عبدالمطلب" او "ابوطالب" ټول موحدين وو. په ياد به مو وي،چې د "ابرهه" د فيلانو د بريد پر مهال،"عبدالمطلب" د كعبې كړۍ ونيوه او د موحد په څېر يې له خپل خداى سره مناجات وكړ چې: (( خدايه! بې له تا هيچا ته هيله من نه يم.)) دغسې،"ابوطالب" به د سوکړې او وچكالۍ پر مهال خپل وراره "مصلى" ته بېوه او د هغه په مقام او منزلت به يې خداى ته قسم وركاوه،چې باران ووروي. په دې باب "ابوطالب" مشهور  شعرونه لري،چې د تاريخ په کتابو كې راغلي دي. ان په خپله پېغمبر اکرم له "بحيرا" (بصري راهب) سره په كتنه كې له بوتانو كركه څرګنده كړه. هلته چې راهب حضرت "محمد" ته وويل: ستا دې پر "لات او عزى" قسم وي،چې څه درنه پوښتم،ځواب يې راكړه؛نو حضرت "محمد" په غوسه شو او ورته يې وويل: ما ته پر "لات" و "عزى" قسم مه راكوه،چې له عبادته يې كركجن يم. بيا ورته راهب وويل: نو! ستا دې پر خداى قسم وي. څه چې درنه پوښتم،ځواب يې راكړه،چې ويې ويل: سمه ده وپوښته.(73) دا ټولې پېښې ګواه دى،چې رسول اکرم او د "عبدالمطلب" كورنۍ موحدين وو او ددې خبرې تر ټول ستر ګواه له بعثته مخکې د پېغمبر اکرم اعتكاف دى. تاريخپوهان يوه خوله دي،چې حضرت "محمد" به په كال كې څو مياشتې په "حرا" غار كې عبادت كاوه. په دې باب حضرت علي (ک) وايي: پېغمبر اکرم هر كال د حرا غار ته ته او بې له ما به بل چا نه ليده. (74) ان پېغمبر اکرم هغه ورځ،چې پر پېغمبرۍ مبعوث شو؛په حرا غار كې پر عبادت بوخت و. حضرت علي (ک) د پېغمبر اکرم د ژوند ددې برخې په باب وايي: حضرت "محمد"(ص)،چې له تي غوڅ شو؛نو خداى يې روزنې ته پرېښته وټاكله چې شپه و ورځ يې ورته ښه خويونه ورښوول. (75) د قريشو امين په حرا غار كې د حرا غار د مكې شمال ته پروت دى، چې سړى ورته په نيم ساعت كې ورخېژې. ددې غار ظاهري بڼه تورو تبځو جوړه كړې،چې د ژوند کوچني آثار هم په کې نه ليدل كېدل. حضرت "محمد" به له بعثته مخكې، زياتر هلته و او كور ته به، چې را نه غى؛نو حضرت خديجې به په ډاډ ويل،چې په حرا غار كې دى او چې څوك به يې ورپسې لېږه؛نو د عبادت پر حال يې ليده. حضرت "محمد" مخکې له دې، چې پېغمبر شي،د دوو څيزونو په باب زيات فكر كاوه: لومړى:د ځمكې او اسمانو په ملكوت كې په فكر بوخت و. د خداى په هر مخلوق كې يې د خداى رڼا،ځواک او علم ليده او له دې لارې يې ځان ته د غيبو پر لور دريمڅې پرانېستې. دويم:د هغې درندې دندې په باب،چې پر اوږو يې اېښوول كېږي. د هغه وخت په فساد كې د ډوبې ټولنې سمون يې، په نظر ناشونى كار نه و؛خو زياتې هڅې يې غوښتې. د ټولنې فسادونه يې،چې ليدل؛نو سمون ته يې په فكر كې ډوب و،چې خلكو به بوتانو ته عبادت كاوه؛نو ډېر به خواشينى كېده او څو پر ضد مبارزې ته يې ګومارل شوى نه و؛نو خلكو ته يې څه نه ويل.
د وحې پېل حضرت جبرائيل عليه السلام د خداى له لوري موظف شو، چې د پېل لپاره ورته څو آيتونه ولولي او پر ((نبوت)) يې و وياړي؛دا ورځ هماغه د "مبعث" ورځ وه، چې د دې ورځې په باب به په راتلونكې كې خبرې وكړو. بېشکه چې له پرېښتې سره مخېدل ځانګړى تيارى غواړي. د چا روح، چې ستر او قوي نه وي؛نو د نبوت او پرېښتې د كتنې زغم نه لري. حضرت "محمد" دا تيارى له مخکې،په اوږدو عبادتونو،تفكر او الهي عنايت سره كړى و. ډېرى تاريخ پوهان ليكي: له بعثته مخكې يې داسې خوبونه ليدل،چې د رڼا ورځې په څېر يې واقعيت درلود. (76) تر څه مودې تېرېدو وروسته ورته تر ټولو خوشحاله وختونه،هماغه ګوښه توب (خلوت) او عبادت و،چې پرېښته راغله او ورته يې وويل: "اقراء"؛ يعنې ولوله؛ دا چې هغه اُمي  و؛ نو و يې ويل: زه د لوستو وس نه لرم. د وحې پرېښتې ورته زور وركړ او بيا يې ترې وغوښتل:ولوله؛خو هماغه ځواب يې واورېد. پرېښتې بيا زور وركړ او دا کار درې واره تكرار شو او تر درېم ځل فشار وروسته يې احساس كړه، څه چې پرېښتې پر ډبره ليكلي،لوستاى شي او حضرت "محمد" په حقيقت كې د بشر د نېكمرغۍ كتاب ووايه، چې آيتونه او ژباړه يې دا ده: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ= ولوله ! د خپل پالونكې په نامه ،چې (هرڅه يې) شته كړي دي، خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ= انسان يې له ځوړندې (پرنډې وينې) پيداكړ. اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ= ولوله چې ستا پالونكى (ترټولو) ډېر عزتمن دى؛ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ= هغه [ پالونكى ] ،چې په قلم يې ښوونه وكړه، عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ= انسان ته يې هغه څه وښوول، چې پرې نه پوهېده (77) جبرائيل خپله دنده سرته ورسوله او پېغمبر اکرم هم د وحې تر نازليدو وروسته،د حراء له غاره راكوز شو او د حضرت خديجې كور ته راغى.(78)* په پېل كې ددې آيتونو نزول د پېغمبر اکرم لنډه کړلار راښيي، چې د دين بنسټ يې لوستل، پوهه او قلم كارول دي.
بيا څه وشول؟ د پېغمبر اکرم ستر روح په وحې رڼا شو. څه، چې يې له حضرت جبرائيل امين زده كړي وو،په زړه كې يې وليكل. تر دې پېښې وروسته،هماغې پرېښتې ورته وويل:((محمده! ته د خداى استازى يې او زه جبرائيل يم.)) كله ويل كېږي،چې دا خبره يې هله واورېده،چې له "حرا غاره" راكوز شوى و او دې دواړو پېښو سخت ډاروى و او له هغه لوري يې وېره درلوده،چې ډېره لويه دنده يې ورسپارلې ده؛ البته دا وېره تر څه ځايه طبيعي ده او د پېښې په باب د حضرت "محمد"(ص) له يقين او ډاډ سره ټکر نه لري؛ځكه كه روح څومره ستر او غښتلى هم وي او له غيبو سره په اړيکه كې وي؛خو بيا هم،چې انسان په لومړي ځل له داسې پرېښتې سره مخ شي،چې كله يې نه وي ليدلى او هغه هم د غره پر سر؛ نو وېره طبيعي څيز دى،چې وروسته دا وېره له منځه ولاړه. وېره او ستړيا ددې لامل شوه،چې نېغ كور ته راشي. كور ته،چې راننوت؛نو كورودانه يې پر تندي پوه شوه.جريان يې ترې وپوښته. څه، چې پېښ شوي وو،ورته يې وويل. حضرت خديجې په درناوي ورته وكتل او د خير دعا يې ورته وكړه: ((خداى به دې مل شي.)) رسول اکرم احساس كړه،چې ستړى دى.حضرت خديجې ته يې وويل:((ما پټ كړه!)) پټ يې كړ او يوه شپه وېده شو. حضرت خديجه بي بي "ورقه بن نوفل" ته ورځي په مخکې پاڼو كې مو "ورقه" وپېژانده، چې د حضرت خديجې د تره زوى او د عربو له پوهانو و، چې د "انجيل" تر لوستو وروسته مسيحي شوى و.حضرت خديجه ولاړه او دا پېښه يې ورته ټكى په ټكى وويله. ورقه ورته په ځواب كې وويل: د تره زوى دې رښتينى دى او څه،چې ورته ورپېښ شوي،د پېغمبرۍ پېل دى او هغه "سترناموس" (رسالت) پرې راكېوتى دى.