cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
له ۱۸۵۰ کال راهیسې د طبیعي یخچالونو شاتګ
د شمالي امریکا په لوېديځ، اسیا، الپ غرونو او د سوېلي امریکا په تودو او نیمه تودو سیمو کې، همدا راز په افریقا او اندونیزیا کې د غرنیو طبیعي یخچالونو شاتګ د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د نړیوالې تودوخې د زیاتېدو شواهد وړاندې کوي. له ۱۹۹۵ کال راهیسې د ګرینلنډ د مهمو خروجي یخچالونو او د لوېديځ اتلانتیک د کنلګیزو لایو د شاتګ له چټکتیا سره ښايي د سمندر د سطحې د لوړېدو وړاندوېینه وشي چې پر ساحلي سیمو اغېز کوي.
د کنګل کوچنۍ دوره له شاوخوا ۱۵۵۰ څخه تر ۱۸۵۰ پورې روانه وه چې په دې دوره کې د ځینو ځانګړو سیمو هوا د مخکې او وروسته وخت په نسبت څه ناڅه سړه وه. ورپسې تر شاوخوا ۱۹۴۰ کال پورې په ټوله نړۍ کې طبیعي یخچالونو د اقلیم له ګرمېدو سره شاتګ وکړ. د ۱۹۵۰ او ۱۹۸۰ کلونو تر منځ په ډېرو مواردو کې د کنګلونو شاتګ د نړیوالې تودوخې له څه ناڅه کمښت سره ټکنی شو او حتا د لنډ مهال لپاره معکوس شو. له ۱۹۸۰ کال راهیسې د اقلیمي بدلونونو له امله طبیعي یخچالونو شاتګ کړی دی چې دا لړۍ چټکه شوې او پراخه شوې ده، په داسې ډول چې ځینې طبیعي یخچالونه په بشپړ ډول ورک شوي دي او ډېری نور طبیعي یخچالونه له ګواښ سره مخ دي. اند او همالیا ته په ورته ځایونو کې د طبیعي یخچالونو له منځه تګ د اوبو پر سرچینو اغېز لرلای شي.
لاملونه
د یوه یخچال د پایښت لپاره کتلوي تعادل یا د ویلې کېدو او بخار کېدو (ذوب او تصعید) تر منځ توپیر ډېر مهم دی. اقلیمي بدلونونه ښايي د واورې په ورښت او تودوخه کې بدلونونه پېښ کړي او په پایله کې یې کتلوي تعادل بدل شي. طبیعي یخچالونه د پایدار یا دوامدار منفي تعادل له امله خپله موازنه یا برابروالی بایلي او شاتګ کوي. مثبت پایدار تعادل هم له برابروالي بهر دی او ښايي د برابروالي د بیا ټينګښت لوري ته پرمختګ وکړي. دا مهال کابو ټول یخچالونه منفي کتلوي تعادل لري او د شاتګ په حال کې دي.
اوبه
د طبیعي یخچالونو د شاتګ دوام به څه ناڅه متفاوتې اغېزې ولري. هغه سیمې چې د اوړي په ګرمو میاشتو کې د طبیعي یخچالونو له ویلې کېدو څخه په بهېودونکو اوبو تکیه دي، هلته د یخچالونو د اوسني شاتګ دوام کنګلونه له منځه وړي او بهېدونکې اوبه ورسره کمېږي یا بېخي له منځه ځي. د بهېدونکو اوبو کموالی د محصولاتو پر خړوبولو اغېز کوي او هغه اوړنی جریان کموي چې د بندونو او زېرمو د ډکولو لپاره اړین دی. دغه وضعیت په سوېلي امریکا کې د کښتونو د خړوبولو لپاره شدید دی. په سوېلي امریکا کې ګڼ مصنوعي سیندونه یوازې د کنګلونو له ویلې کېدو څخه د بهېدونکو اوبو په مرسته ډکېږي. د مرکزي اسیا هېوادونه هم له تاریخي لحاظه د کښتونو د خړوبولو او د څښاک د سرچینو لپاره د موسمي یخچالونو په ویلې کېدو پورې تړلي پاتې شوي دي. په ناروې، الپ غرونو او د شمالي امریکا په شمال لوېديځ ارام سمندرګي کې د اوبو د انرژۍ لپاره د طبیعي یخچالونو بهېدونکې اوبه ډېر اهمیت لري.
ایکوسیستمونه
د خوږو او تروشو اوبو د حیواناتو او نباتاتو ډېری نوعې د ځانونو لپاره د سړو اوبو د هغو ژوندځایونو د ډاډمنولو لپاره د یخچالونو په اوبو پورې تړلي دي چې مطابقت یې ورسره کړی دی. د خوږو اوبو د کبانو ځینې نوعې د ژوندي پاتې کېدو او نسل تولیدولو لپاره سړو اوبو ته اړتیا لري او دا چاره د «سالمون» او «وژونکي سالمون» کبانو په مورد کې لا ډېر صدق کوي. د کنګلونو د بهېدونکو اوبو کموالی د دغو نوعو د ودې لپاره د ناکافي جریان لامل کېدای شي. د یخچالونو له ویلې کېدو څخه د خوږو اوبو د ډېروالي له امله په سمندري جریانونو کې بدلونونه او د سمندرونو په ترموهالین جریان کې بالقوه بدلون ښايي پر اوسنۍ کب‌نیونه هم اغېز وکړي چې انسان هم پرې تکیه دی.
سېلابونه
یوه لویه اندېښنه د کنګلیزو سیندونو د طغیاني سېلابونو خطر ډېرېدل دي چې په تېر کې یې پر ژوند او اموالو زیاتې اغېزې کړې دي. د طبیعي یخچالونو د ذوب یا ویلې کېدو اوبه چې د دغو یخچالونو له شاتګ څخه را پاتې کېږي، د هغو یخچالي رسوباتو له امله مهارېږي چې ښايي ناپایدار وي او د زلزلې، ځمک‌ښویېدنې یا واورېژ په پایله کې د ماتېدو یا بې ځایه کېدو په صورت کې لاندې ځي. که لاندېنی یخچالي رسوب هومره قوي نه وي چې پورته تلونکې اوبه د ځان تر شا وساتي، کېدای شي چاودنه وکړي او د یوه لوی ځايي سېلاب لامل شي. د یخچالونو د شاتګ له امله د یخچالي سیندونو د جوړېدو او پراخېدو په دلیل د دغسې پېښو د رامنځته کېدو احتمال د ډېرېدو په حال کې دی. په تېر مهال کې دغه ډول سېلابونو ډېر ځاني او مالي زیانونه اړولي دي. په ګړنګ‌وزمه او نریو درو کې هغه کلي او ښارونه تر ټولو ډېر له ګواښ سره مخ دي چې تر کنګلیزو سیندونو لاندې پراته دي. په ۱۸۹۲ کال کې د یوه کنګلیز سیند د طغیاني سېلاب په پایله کې د «ټټ روس» یخچال له سیند څخه شاوخوا ۲۰۰۰۰۰ متر مکعبه (۲۶۰۰۰۰ یارډ مکعبه) اوبه خوشې شوې چې د فرانسې په «سینټ-ژوریس-له-باین» ښار کې یې څه باندې ۲۰۰ کسان ووژل. د کنګلیزو سیندونو طغیاني سېلابونه د نړۍ په هره هغه سیمه کې شته دي چې هلته طبیعي یخچالونه موجود دي. تمه کېږي چې د یخچالونو شاتګ به د یخچالي سیندونو د جوړولو او پراخولو لامل شي او د راتلونکو طغیاني سېلابونو ګواښ به لوړ کړي.
د سمندر د سطحې لوړوالی
د سمندر د سطحې ډېروالی تر ډېره د ګرینلنډ او انترکتیکا د قطبي کنګلونو په ویلې کېدو پورې تړاو لري، ځکه دا هغه ځای دی چې د یخچالونو اکثریت کنګلونه په کې واقع دي. که د انترکتیکا ټول کنګلونه ویلې شي، د نړۍ سمندرونه شاوخوا ۷۰ متره (۲۳۰ فوټه) را پورته کېږي. که څه هم مخکې فکر کېده چې د انترکتیکا کنلګونه د سمندرونو د اوبو د کچې په ډېرېدو کې ډېر رول نه لري، خو وروستیو څېړنو ښودلې ده چې انترکتیکا او ګرینلنډ دواړه په جلا جلا ډول هر کال د سمندرونو د سطحې په ډېرېدو کې ۰.۵ ملي متره (۰.۰۲۰ اېنچه) ونډه لري. د انترکتیکا په لوېديځ کې «تویتز» طبیعي یخچال دا مهال په یوازې ځان د نړیوال سمندر د سطحې په ډېرېدو کې شاوخوا ۴ سلنه ونډه لري. دا یخچال تر شاوخوا دوه فوټه (۶۵ سانتي مترو) پورې د سمندرونو د سطحې لوړولو لپاره کافي کنګل لري او خپل ګاونډي یخچالونه هم شاته پرېږدي چې که ټول کنلګونه له منځه لاړ شي، د سمندرونو کچه تر ۸ فوټه (۲.۴ مترو) پورې لوړوي. دا واقعیت چې د سمندرونو د سطحو لوړېدو لپاره د اقلیمي بدلونونو د حکومت‌منځي پلاوي (IPCC) په اټکلونو کې د کنلګونو د لایو چټک له منځه تګ نه دی شامل، د سمندرونو د سطحو لوړېدو لپاره د منلو وړ اټکل ستونزمنوي، خو په ۲۰۰۸ کال کې یوې څېړنې وښوده چې تر ۲۱۰۰ کال پورې به د سمندرونو د سطحو ډېرېدو لږ تر لږه کچه شاوخوا ۰.۸ متره (۲.۸ فوټه) وي.
جرمن سترواکي
د جرمني سترواکي (په جرمني ژبه: Deutsches Kaiserreich) چې د شاهي جرمن، کایسررایش (Kaiserreich)، یا دوم رایش (دوهم شاهي جرمن)، یا په په ساده ډول جرمني په نامه هم یادېږي، په ۱۸۷۱ کال کې د جرمني د یووالي راهیسې، د ۱۹۱۸ کال د نومبر تر انقلاب پورې، د جرمني د رایش دوره وه، چې په دې وخت کې د جرمني رایش خپل حکومت بڼه له شاهي څخه جمهوریت ته واړوله.
دا سترواکي د ۱۸۱۷ کال جنوري په ۱۸ نېټه هغه مهال تاسیس شوه، چې د سوېلي جرمني ایالتونه، پرته له اتریش نه، د شمالي جرمني له تړون (کنفدراسیون) سره یوځای شول او د اپرېل په ۱۶ نېټه نوی اساسي قانون نافذ شو او د فدرالي دولت نوم یې د جرمني سترواکۍ ته بدل کړ او د اول وېلهېم، د پروشیا پاچا چې د هوهینزولرن له کورنۍ څخه و، د جرمني سترواک لقب یې معرفي کړ. برلین یې پلازمینه پاتې شو، او د پروشیا رئیس الوزا اوټو ون بسمارک د حکومت  مشر، یا لومړی وزیر شو. لکه چې دا پېښې رامنځ ته کېدې، د پروشیا تر مشرۍ لاندې د شمالي جرمني کنفدراسیون او د هغې د سویلي جرمني متحدین لکه باډن، باویریا، وورتمبورګ او هیس، لاهم د فرانس-پروشیا په جګړه کې ښکېل وو.
له ۱۸۵۰ کال نه وروسته، د جرمن دولتونه د ډبرو سکرو، اوسپنې (او وروسته فولادو)، کیمیاوي موادو او ریل پټلۍ کې په ځانګړي ځواک سره، په چټکۍ صنعتي شول. په ۱۸۷۱ کال کې جرمني ۴۱ میلیونه نفوس درلود. په ۱۹۱۳ کال کې، دا شمېر ۶۸ میلیونو ته لوړ شو. د ۱۸۱۵ کال د پراخه کلیوالي ټولګې د ایالتونه، په متحد جرمني کې په پراخه کچه ښاري شول. د شلمې پېړۍ له پیل راهیسې د جرمني د صنعتي کېدو بریالیتوب په دوه بڼو را څرګند شو، چې د جرمني فابریکې د دوی د بریتانوي او فرانسوي سیالانو په پرتله خورا لویې او عصرې وې. په طبيعي علومو، په تېره بيا په فزيک او کيميا کې د جرمني د سترواکۍ برلاسي داسې وه، چې د نوبل د ټولو جايزو يو پر دريمه برخه جرمني اختراع کوونکو او څېړونکو ته ورسېده. د جرمني سترواکۍ د خپلې ۴۷ کلن موجودیت په اوږدو کې، د اروپا صنعتي، ټیکنالوژیکي او ساینسي لوی هېواد شو او په ۱۹۱۳ کال کې، جرمني په اروپا کې ترټولو لوی اقتصاد او په نړۍ کې دریم لوی اقتصادي ځواک و. همدارنګه، جرمني هم یو لوی ابر ځواک شو، چې د اروپا تر ټولو اوږده د اورګاډي شبکه، د نړۍ تر ټولو پیاوړی پوځ، او د چټکې ودې صنعتي اډه یې را منځ ته کړه. د دې هېواد سمندري ځواک چې په ۱۸۱۷ کال کې خورا کوچنی پیل شو، په یوه لسیزه کې د برتانیا د شاهي سمندري ځواک څخه وروسته یې دویم ځای خپل کړ. په ۱۸۹۰ کال کې د دوهم وېلهليم لخوا د اوټو ون بسمارک له ګوښه کوولو وروسته ، سترواکي د نړیوال سیاست (Weltpolitik) په لور لاړه – چې دا یو جنګ غوښتونکی نوی مسیر و چې په په پایله کې یې د لومړۍ نړیوالې جګړې په بلېدو کې مرسته وکړه.
د دې ترڅنګ، د بسمارک جایناستو د دې توان نه درلود چې د خپل مخکیني پیچلی، بدلیدونکی او یو بل سره تړلی یوالی وساتي چې جرمني یې له ډیپلوماټیک پلوه له انزوا څخه ساتلی و. دې دورې د ډول ډول فکتورونو له ځانه سره درلودل چې د سترواک په پرېکړو اغېز کاوه، چې زیاتره د خلکو له لوري متضاد یا له توقع لرې ګڼل کېدل. د جرمني سترواکۍ په ۱۸۷۹ کال کې د اتریش- هنګري سره دوه اړخیز یوالی پیاوړې کړ، چې ورپسې په ۱۸۸۲ کال کې د ایټالیا سره د دری اړخیز یوالی لامل شو. همدارنګه، له عثماني سترواکۍ سره یې پیاوړې ډیپلوماتیکي اړیکې هم ساتلې. کله چې د ۱۹۱۴ کال ستر ناورین پیل شو، ایټالیا له یوالي څخه ووته او عثماني سترواکي په رسمي توګه د جرمني سره متحده شوه.
په لومړۍ نړیواله جګړه کې د ۱۹۱۴ کال په مني کې د پاریس د چټک نیولو لپاره د جرمني پلانونه ناکام شول او په لوېدیځه جبهه کې جګړه له خنډونو سره مخ شوه. د متحدینو سمندري کلابندي د خوراکي توکو د سخت کمښت لامل شوه. خو شاهي جرمني په ختیځه جبهه کې بریالیتوب درلود؛ دوی د بریسټ-لیتوسک د تړون څخه وروسته ډېرې سیمې په ختیځ لور کې اشغال کړې. د ۱۹۱۷ کال په پیل کې د جرمني له لوري د اوبتلو پر مټ د نامحدوده سمندري جګړې اعلامیې، متحده ایالات جګړې ته را کش کړل. د ۱۸۱۷ کال. د ۱۹۱۸ کال د اکتوبر په میاشت کې د پسرلي له ناکامو خوځښتونو وروسته د جرمني پوځونه د شاتګ په حال کې وو، متحدین اتریش- هنګري او عثماني سترواکۍ سقوط وکړی و او بلغاریا تسلیم شوه. د ۱۹۱۸ کال د نومبر په انقلاب کې، دا سترواکۍ د خپلو پاچاهانو په ګوښه کولو سره ړنګه شوه، چې د جګړې وروسته فدرالي جمهوریت ته یې د ویجاړ شوي د حکومت په میراث پرېښود. د وارسای تړون له جګړې وروسته د ۱۳۲ میلیاردو سرو زرو سکو (چې په ۲۰۱۹ کال کې شاوخوا ۲۶۹ میلیارد ډالر یا ۲۴۰ میلیارده یورو کېږي، یا په ۱۹۲۱ کال کې شاوخوا ۳۲ میلیارد ډالر کېدل)، غرامت وټاکل شو او همدارنګه پوځ ۱۰۰۰۰۰ کسان ته محدود شو او جلب او جذب ته یې اجازه نه وه جازه نه وه، زغره وال وسایط، اوبتلونه، الوتکو ته او له شپږو څخه زیات جنګی بېړیو ته اجازه نه وه. په پایله کې اقتصادي ویجاړتیا، چې وروسته د ستر ناورین له امله لاپسې زیاته شوه، او همدارنګه د جرمن وګړو له لوري تجربه شوي سپکاوی او قهر د اډولف هټلر او نازیزم د ودې مخکښ لاملونه ګڼل کېږي.
د ښځو حقونه
هغه مفاهیم چې په معمول ډول د ښځو له حقونو سره تړاو لري د دوی ځاني یووالي او خپلواکۍ ته اړوند حقونه دي لکه له جنسي تاوتریخوالي خوندیتوب، د رایې ورکولو حق، د عامه خدمتونو د څوکۍ لاسته راوړل، د قانوني هوکړو ترسره کول، په کورني حقونو کې د مساوي حقوقو لرل، د کار حق، د عادلانه او یا هم مساوي معاش لرل، د اولاد راوړلو حق، د مالکیت او د زدکړو کولو حقوق شامل دي.
بین النهرین
په لرغوني سومر کې ښځو کولای شول توکي واخلي، ملکیت یې ترلاسه کړي، و یې پلوري او یا هم د ارث له مخې یې واک ترلاسه کړي. دوی کولای شول په سوداګرۍ کې ونډه ولري او یا هم د محکمې پر وړاندې شاهدي ورکړي. له دې سره د دوی خاوندانو کولای شول چې د یو کوچني غلط کار په کولو دوی ته طلاق ورکړي. د هغوی طلاق شوي خاوند بیا ځلي په اسانی واده کولای شو، خو په دې شرط چې د هغوی طلاق شوې ښځې به د دوی لپاره کوم اولاد نه درلود. د اینانا په څېر ښځینه خدایانو به تل عبادت کېده .اکدی شاعر ایندوانا، کشیش اینانا او د هغه لور سارګون له لومړنیو شاعرانو دي کوم چې نومونه یې ثبت شوي دي. د بابل پخوانیو قوانینو، مېړونو ته اجازه ورکړې وه چې د هر ډول شرایطو سره کولای شي خپلو ښځو ته طلاق ورکړي. خو له دې سره هغه اړ وو چې خپل هر څه هغې (طلاق شوې ښځې) ته ورکړي ان ځینې وخت به د یوې جریمې په ورکړې هم مکلف وو.
ډیری قوانینو بیا د ښځې له لوري د طلاق غوښتل منع کړي وو او ان هغو ښځو ته چې له خپل مېړه به یې د طلاق غوښتنه کوله له هغو ښځو سره ورته چې په زنا به نیول شوې وې جزا په پام کې نیول کېده. له دې سره بیا هم د بابل او اشور یو شمېر قوانینو ښځو ته د طلاق ورکولو حق ورکړی وو خو له نارینه وو سره د یو شان جریمې په ورکړه به مکلف وو. دغه ټول په داسې حال کې وو چې ډېری ختیځ سامي خدایان نارینه وو.
بایبل
د بایبل (انجیل) له نازلېدو وړاندې او د هغه د نازلېدو پر مهال، په ټولنه کې د ښځو ونډه تر ډېره محدوده وه. په داسې حال کې چې په بایبل کې ښځو په محکمو کې د خپل حق غوښتلو، د هوکړې کولو، پلور، پېر، مالکیت او ارث اخیستو حق درلود او همدارنګه یې هغوی ته له خپلو خاوندانو سره د جنسي اړیکي د ټینګولو حق خوندي کړی وو. د هغوی مېړونو یا خاوندانو ته یې بیا امر کولو چې د خپلو ښځو ډوډی او کالي برابر کړي. د پخوانۍ زمانې له دغو قوانینو څخه سرغړاوي بیا ښځو ته له څو ښځو لرونکي خاوند څخه د طلاق اخیستو لار پرانستې پرېښې وه. "که چېرې د هغې خاوند له بلې ښځې سره واده کړی وای هغه مکلف وو چې خپلې لومړۍ مېرمن ته خواړه، کالي برابر او د ګډ ژوند نور حقونه یې پر ځای کړي. که چېرې یې دغه درې نشو کولای د هغه ښځه ازاده وه پرته له دې چې پر هغې کومه نغدي جریمه ولګول شي"
قرآن
قرآن شریف، پر محمد(ص) د ۲۳ کلونو په اوږدو کې نازل شوی، اسلامي ټولنې ته یې لارښوونه وکړه او د عربو په ټولنه کې یې موجود رواجونه بدل کړل. اسلام ښځو ته د واده، طلاق او میراث په برخو کې ځانګړي حدود ټاکلي دي. قران شریف د ښځو لپاره په واده، طلاق او میراث کې محدود شمېر حقونه معلوم کړي دي. له دې امله ښځه نه د هغې کورنۍ کولای شي له خپل مېړه مهریه ترلاسه او د خپل شخصي ملکیت په توګه یې وکاروي. همدا شان په قرآن شریف کې راغلي چې ښځه باید په نکاح خط کې د رسمي لوري په توګه وپېژندل شي.
په داسې حال کې چې د عرفي قوانینو له مخې میراث یوازې نارینه اولاد ته اړوند کېږي، خو قرآن شریف بیا وراثت ته داسې حدود ټاکلي چې د وارثینو ترمنځ به د ټاکل شوي حد له مخې وېشل کېږي، چې تر ټولو د مخه نږدې ښځینه وارث او بیا د هغو نارینه خپلوانو ته وېشل کېږي. د آنماري شیمل Annemarie Schimmel په وینا ” له اسلام وړاندې د ښځود ځایګي سره په پرتله، اسلامي قوانین د یو لوی پرمختګ نښه وو. ښځو لږ ترلږه د قوانینو له مخې حق درلود څو هغه څه چې یې د خپل کار له امله ګټلي او کورنۍ ته یې راوړي مدیریت کړي. “
د عربو ښځو لپاره، اسلام نه یوازې د ښځینه ماشومانو له وژنې په مخنیوي راغونډېږي بلکې، هغوی ته د بشپړ شخصیت ورکول هم په کې شاملېږي. په عمومي توګه ښځو له اسلام مخکې عربي نړۍ او اروپايي هېوادونو د ښځو په پرتله زیات حقونه ترلاسه کړل. په نورو کلتورونو کې ښځو تر ډېرو پېړیو داسې قانوني حالت نه درلود. د پروفیسور ویلیم مونتګومری واټ William Montgomery Watt  په خبره ، دغه ډول تاریخي حالت ته په کتو، محمد (ص) " د یو داسې شخصیت په توګه چې د ښځو د حقونو په برخه کې یې شهادت (خبر) ورکړ یاد کړ. "
ښځو ته د هغوی له قانوني حقونو خبرتیا یا د پوهاوي ورکول
په ځانګړې توګه په مخ پر ودې هېوادونو کې د ډېری ښځو ترمنځ د حقوقي پوهې کمښت د ښځو د وضعیت د ښه کېدو پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ دی. نړیوالو بنسټونو لکه ملګري ملتونو، په ډاګه کړې چې له دولتونو څخه په دې اړه د اړوندو قوانینو د تصویب په برخه کې ژمنې اخیستل کافي نه دي بلکې ښځو ته باید د هغو د اړوندو حقونو د لرلو په برخه کې پوهاوی ورکړل شي څو وکړای شي د عدالت په لټه کې شي او خپل حقوق په عملي بڼه ترلاسه کړي. له همدې امله، دولتونه باید دغه قوانین په واضحه توګه ټولو ته تشریح کړي، څو له قوانینو څخه د غلط مفهوم اخیستو او یا هم د هغو په اړه له د نا خبرۍ مخه ونیول شي. د جنسیتي عدالت لپاره د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام دا څرګندوي چې،" ښځې باید پر خپلو حقونو وپوهېږي او له دې سره وکړای شي قانوني سیستم ته لاسرسی ولري".
د ښځو نړیوال حقوق
په لوېدیځ کې د ښځو د حقونو مدافع خوځښتونو په پرتله، د ښځو نړیوال حقوق له بېلابېلو مسایلو سره مخ دي. په داسې حال کې چې دا د ښځو د نړیوالو حقونو په نامه یادېږي. خو کولای شو د درېیمې نړۍ د فیمینیسم په نوم یې هم یاد کړو. د ښځو نړیوال حقونه په یو لړ مسایلو لکه واده، جنسي غلامۍ، په زوره د ماشومانو واده کول او د ښځو په سنت کولو (ختنې) را څرخي. د دغه سازمان له څرګندونو سره سم، مساوات یعنی مساوات، " ملګرو ملتونو ډېرې حیرانوونکې شمېرې ورکړې لکه: د نجونو د سنت کولو شمېر – چې د پیغلو نجونو له وفادارۍ څخه د ډاډ ترلاسه کولو په موخه د هغوی د کلیتورس د لرې کولو شمېر ښيي، د هغوی شمېر ۱۳۰ میلیونه دی. نږدې ۶۰ میلیونه نجونې په ماشومتوب کې واده کېږي چې ځینې یې له تښتولو او تېري وروسته واده ته مجبورېږي. هغه څه چې له دغو ستونزو سره د مقابلې لپاره رامنځته شوي د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض مخنیوي کنوانسیون دی. دغه کنوانسیون د زده کړو، واده، جنسي تاوتریخوالي او سیاست په ډګر کې د هر ډول تبعیض څخه مخنیوي په برخه کې جوړ شوی. په داسې حال کې چې دغه چاره یوازې لوېدیځو هېوادونو ته اړونده نه ده، بلکې ۱۹۳ هېوادونو هغه تصویب کړې او ځینو نورو هېوادونو لکه ایران، پالو، سومالیا، شمالي او سویلي سوډان، تونګا او د امریکې متحده ایالاتو له هغو سره مخالفت کړی دی.
د کينز اقتصاد
د کينز اقتصاد ته ځيني وختونه کينز پالنه وايي او د برتانوي اقتصادپوه جان مېنارد کينز “John Maynard Keynes” په نوم نومول شوی دی، چې د لوی اقتصاد بېلابېل نظريات او موډلونه دي، چې څنګه ټوليزه تقاضا (اقتصاد کې ټول لګښت) په کلکه په اقتصادي وتنۍ او انفلاسيون باندې اغېز کوي. په کينزي نظريه کې ټوله تقاضا يا غوښتنه په اړين ډول د اقتصاد له تولید پراخوالي سره برابره نه ده او پر ځای يې د ځينو عواملو له مخې اغېزمن کېږي، چې ځيني وختونه نامنظم چلند کوي او توليد، ګومارنه او انفلاسيون تر خپل اغېز لاندې راولي.
کينز پلوي اقتصادپوهان په عمومي ډول استدلال کوي، چې ټوليزه غوښتنه اوښتونکي او بې ثباته ده، او په پای کې د بازار اقتصاد زياتره هغه وخت د لوی اقتصاد بې اغېزې وتنۍ (شاتګ) تجربه کوي، چې تقاضا کمه وي يا د تقا ضا د لوړوالي پر مهال انفلاسيون وي. د دې سربېره، دوی استدلال کوي چې دا اقتصادي بدلونونه د حکومت او مرکزي بانک تر منځ د اقتصادي تګلارې د همغږي شويو ځوابونو له مخې کمېدلی شي. په ځانګړي ډول د مالي تګلارې لارې چارې چې د حکومت له لورې تر سره کېږي او د پيسو يا پولي تګلارې کړنې چې د مرکزي بانک له لورې تر سره کېږي، د اقتصادي وتنۍ، انفلاسيون او پر سوداګريز دوران باندې د بېکارۍ په ټينګولو کې مرسته کولی شي. کينز پلوي اقتصادپوهان په عمومي ډول د يو منظم بازار اقتصاد او په عمومي ډول د خصوصي سکتور ننګه کوي، مګر په ورته وخت کې د اقتصادي شاتګ او کړکېچونو پر مهال د حکومتي لاسوهنې د فعالې ونډې ملاتړ کوي.
د کينز اقتصاد د نيوکلاسيک جوړښت د برخې په توګه د ستر کړکېچ د وروستۍ برخې، دويمې نړيوالې جګړې او له جګړې څخه وروسته (۱۹۴۵-۱۹۷۳زکال) د اقتصادي پراختيا پر مهال پرمختللو هېوادونو کې د لوی اقتصاد د معياري موډل په توګه خدمت وکړ. دا اقتصاد په خپله برخه کې د لوی کړکېچ د روښانه کولو هڅه وکړي او اقتصادپوهانو سره مرسته وکړي، چې د راتلونکو کړکېچونو په اړه وپوهېږي. دې اقتصاد د تېلو له ټکان يا کړکېچ او په پايله کې يې د ۱۹۷۰ز لسيزې له “stagflation” څخه وروسته يو څه اغېز له لاسه ورکړ. د کينز اقتصاد وروسته د کينز د نوي اقتصاد “New Keynesian Economics” په توګه يو ځل بيا وده وکړه او د معاصر نوي نيوکلاسيک جوړښت برخه شو، چې د اوسمهال د لوی اقتصاد اصلي بهير جوړوي.
له کينز څخه وړاندې لوی اقتصاد
لوی اقتصاد د هغو عواملو څېړل دي، چې په ټوليز ډول اقتصاد کې پلي کېږي. د لوی اقتصاد مهم بدلېدونکي [عوامل] د بيې ټوليزه کچه، د سود کچه، د ګورمانې کچه او عايد (يا په برابر ډول وتنۍ) چې په رښتينو شرايطو کې اندازه کېږي.
د يو اړخيز انډول نظريې “partial equilibrium theory” لرغونی دود دا و، چې اقتصاد په بېلو بازارونو ووېشي او د هر يو د توازن حالتونه به د يوې دوه اړخيزې برابرۍ په توګه ويل کېدلی شو، چې يوازې يو بدلېدونکی به يې مشخص کاوه. د عرضې او تقاضا د منحني نظرياتي وسايلو چې د فليمينګ جينکېن او الفرد مارشال له لورې رامنځته شول، دې تګلارې لپاره يو واحد رياضيکي بنسټ چمتو کړ، چې د لاوزان مکتب “Lausanne School” د انډول د عمومي نظريې په برخه کې عمومي کړ.
د لوی اقتصاد لپاره اړوند يو اړخيزو نظريو کې د پيسو د اندازي يا مقدار نظريه “Quantity theory of money” او د سود د کچې لرغونې نظريه شامله وه، چې لومړۍ هغه يې د بيې کچه څرګندوي. ګورمانې ته په پام سره هغه حالت چې کينز «د لرغوني اقتصاد لومړۍ ګڼنه» بلله، څرګنده کړه چې مزد د اړخيز توليد برابر دی، چې دا د هغو اړخيزپلويو اصولو مستقيمه کارونه ده، چې د نولسمې پېړۍ پر مهال يې وده وکړه. کينز غوښتل د لرغونې نظريې ټول درې اړخونه د خپلې نظريې تر اغېز لاندې راولي.
د کينز پالنې
که څه هم د کينز کتاب د لوی اقتصادي کړکېچ په راتګ سره ځلېدلی و او انګېزه ورکړل شوې وه، مګر په اقتصاد کې د عمومي مړښت يا اشباع د طبيعت د شتون په سر د اوږدمهاله بحث برخه و. يو شمېر هغه تګلارې چې کينز يې د لوی اقتصادي کړکېچ د په نښه کولو په موخه پلوي کوله (په ځانګړي ډول د ټيټې خصوصي پانګونې يا مصرف وختونو کې د حکومت د کسر لګښت) او د هغه له لورې وړانديز شوې زياتره تيوريکي نظريو (لکه: ګټوره تقاضا، زياتونکی [ضربونکی]، د سپما تناقض) د ۱۹ پېړۍ او د ۲۰ پېړۍ د لومړيو ليکوالانو له لورې پرمختګ کړی و. د بېلګې په ډول: جی ام روبرتسن “J. M. Robertson” په ۱۸۹۲ز کال کې د سپما تناقض ته وده ورکړه. د کينز بې ساري مرسته د دوی د يوې عمومي نظريې چمتو کول وو، چې د اقتصادي رامينځته کېدنې لپاره د منلو وړ ثابت شول.
د کينز د اقتصاد يو فکري شاتر تر مصرف ښکته “underconsumption” [توليدد] نظريې وې، چې په جان لا، توماس مالتس، د توماس اډووډ په بيرمينګم مکتب او امريکايي اقتصادپوهانو ويليم ټروفانټ فوسټر او وادېل کېچينګس پورې اړه لری، چې په ۱۹۲۰ او ۱۹۳۰ز لسيزو کې اغېزناک شخصيتونه وو. «تر مصرف ښکته توليد پالونکي» له هغوی څخه وروسته د کينز په څېر وو، چې د اټکلي وتنۍ د ترلاسه کولو په موخه يې د ټوليزې تقاضا ناکامۍ په اړه اندېښمن وو او دا يې د زيات توليد پر ځای (چې په تقاضا باندې تمرکز کوي) تر مصرف ښکته توليد (چې عرضه باندې تمرکز کوي) ګڼه او د اقتصادي مداخله پالنې ملاتړ يې کاوه. کينز په ځانګړي ډول د عمومي نظريې “General Theory” د ۲۲ څپرکي په څلورمه او د ۲۳ څپرکي په اومه برخه کې تر مصرف ښکته توليد په اړه بحث وکړ، چې نوموړي د “under-consumption” په بڼه وليکه.
د ۱۹۳۰ز لسيزې پر مهال د ستکهلم مکتب له لورې له کېنز څخه بېل او پخوا ګڼ شمېر مفکورې رامنځته شوې وې؛ دا لاسته راوړنې د ۱۹۳۷ز کال يوه مقاله کې روښانه شوې وې، چې د ۱۹۳۶زکال د عمومي نظريې په غبرګون خپاره شول او سويډني موندنې يې شريکولې.
د کينز لومړنۍ ليکنې
کينز په ۱۹۲۳ز کال کې د اقتصادي نظريې برخه کې د پيسو د سمون مقاله “A Tract on Monetary Reform” تر سرليک لاندې خپله لومړنۍ ونډه خپره کړه، چې نظر يې کلاسيک دی، مګر هغه نظريې همغږې کوي، چې وروسته يې عمومي نظريه کې ونډه ولوبوله. په ځانګړي ډول د اروپايي اقتصاد ستر انفلاسيون ته په پام سره، نوموړي د ساتلو پيسو د موکې لګښت “opportunity cost” (چې د ګټې په پرتله په انفلاسيون سره مشخص شوی دی) او د دوران پر چټکتيا باندې د هغې اغېز په پام کې ونيو.
نوموړي په ۱۹۳۰ز کال کې يې «د پيسو په اړه مقاله :A Treatise on Money» د خپلې موضوع د هر اړخيزې درملنې په نيت خپره کړه، چې يوازې د زيان رسونکو شخړو د ليکوال په توګه به د نوموړي د حيثيت پر ځای به هغه د يو رښتيني پوهنيز پوه په توګه تاييد کړي او د نوموړي د وروستيو نظرياتو په لارښوونه کې به يو لوی ګام په نښه کړي. په دې ليکنه کې نوموړی بېکاري د مزد په سختۍ پورې تړي او د خپلواکو پرېکړو له مخې د اداره شوې سپما او پانګونې په اړه په دې باور دی، چې سپما د سود له کچې سره مثبت او پانګونه ورسره منفي بدلون کوي. د دوران چټکتيا د سود د کچې د دندې په توګه بيان شوې ده. نوموړي په پيسو د بدلېدلو د وړتيا په اړه خپل بحث د سود د سوچه پولي نظريې په معنا ژباړلی دی.
د کينز د کيمبرېج سرکس او رالف هاوټري ځوان ملګرو باور درلود، چې د نوموړي استدلالونو په څرګند ډول د بشپړې ګومارنې ادعا وکړه او دې [ادعا] د نوموړي د وروستي کتاب لوری اغېزمن کړ. د ۱۹۳۳ز کال پر مهال نوموړي د بېلابېلو اقتصادي موضوعګانو په اړه مقالې وليکلې، چې ټولې يې په ټوليز ډول د وتنۍ د حرکت حالتونو کې کارول شوي دي.
اشوري خلک
هغه قبایلي سیمې چې د اشوریانو ټاټوبی جوړوي، د اوسني شمالي عراق برخې (د نینوا دښتې او دحوک ولایت)، سویل ختیځ ترکیه (حکري او تور عبدین)، شمال لویدیځې ایران (ارومیه) او په دې وروستیو کې د سوریې شمال ختیځ (الحسکه ولایت) برخې دي.
ډېری یې د تېرې پیړۍ په اوږدو کې د شمالي امریکا، شام، استرالیا، اروپا، روسیې او قفقاز په ګډون د نړۍ نورو سیمو ته کډوال شوي دي. کډوالي د عثماني سترواکۍ او متحدو کردانوله خوا د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د دیارباکر عام وژنه، د اشوریانو نسل وژنه (له ارمنیانو او یوناني نسل وژنې سره یوځای)، په ۱۹۳۳ ز کال کې په عراق کې د سیمله عام وژنه، په ۱۹۷۹ ز کال کې د ایران انقلاب سره پیل شوې، په عراق کې د عرب ملتپال بعثي سیاست (د ۱۹۶۸-۲۰۰۳ ز کلونو ترمنځ) او سوریه، په سوریه او عراق کې ډېری برخې په ځانګړې توګه د ۲۰۱۴-۲۰۱۷ ز کلونو ترمنځ د اسلامي دولت له خوا د نینوا دښتې ونیول شوې.
له مسیحیت څخه دمخه تاریخچه
اشور، د اشوريانو ټاټوبی دی، چې په لرغوني نږدې ختیځ کې موقعیت لري. په پخوانیو وختونو کې، هغه سیمه چې د اشوریا (او سبارتو) په نوم پیژندل شوې وه، د د لومړنیو انسانانو د اوسېدو ځای و چې د هغو پاتې شوې نښې چې د شانیدار په سمڅه کې موندل شوې دي.
د اشو تاریخ، د اشور ښار په جوړولو سره پیل کیږي، چې ښایي د ۲۵ پیړۍ دمخه پیل شوې وي. د برونزو د دورې په لومړیو کې، سارګون اکاد ټول اصلي سامي ویونکي خلک (د اشوریانو په ګډون) او د بین النهرین سومریان یې د اکدي سترواکۍ (۲۳۳۵-۲۱۵۴ مخکې له میلاد) لاندې متحد کړل. د اشور او نینوا ښارونه (ننی موصل)، چې د لرغونې آشوري سترواکۍ ترټولو زوړ او لوی ښارونه وو، له یو شمېر نورو ښارګوټو او ښارونو سره یوځای، د ۲۵ مخکې له میلاد پیړۍ په پیل کې شتون درلود، که څه هم داسې ښکاري چې په دې وخت کې د خپلواکو دولتونو پر ځای د سومریانو د واکمنۍ اداري مرکزونه وو.
عصري تاریخ
ډېری هغه اشوریان چې په نننۍ عصري ترکیې کې ژوند کوي، د ترکیې د خپلواکۍ په جګړه کې د ترکیې له بریا وروسته سوریې یا عراق ته وتښتیدل. په ۱۹۳۲ ز کال کې، اشوریانو د عراق د نوي جوړ شوي دولت برخه کېدل رد کړل او پرځای یې د یو ملت په توګه د دوی د رسمیت پیژندلو غوښتنه وکړه.
د اشوریانو مشر یوویشتم شیمون عیشایي د ملګرو ملتونو له ټولنې څخه وغوښتل چې د عراق په شمال کې د «اشوري مثلث» په نوم پیژندل شوې سیمه دې د اشوریانو د حکومت د حق په توګه په رسمیت وپیژني. د فرانسې د واکمنۍ په دوره کې ځینې آشوریان، چې په عراق کې د سمیل عام وژنې په بهیر کې له توکمیز پاکولو څخه تښتیدلي وو، د ۱۹۳۰ ز لسیزې په اوږدو کې د خابور سیند په اوږدو کې ډېری کلي جوړ کړل.
هېواد
د اشوریانو په هېواد کې د نینوا (موصل)، نوحدرا (دوهوک)، ارافا/بیت ګرمای (کرکوک)، القوش، تیسکوپا او اربیل (اربیل) په عراق کې، ارومیه په ایران کې، او حکري (یوه لویه سیمه)، په ترکیه کې د یوکسکووا، هاکري، چکورکا، سیمدینلي او اولودیر عصري ښارونه، اډیسا/اورهای (ارفا)، حران، امیدا (دیارباکر) او تور عبدین (میدیات او کافرو) ښارونه په کې شامل دي. ځینې ​​ښارونه اوس مهال د کردانو په ولکه کې دي او په ځینو کې یې لا هم اشوریان شتون لري، ځکه چې د ترکیې په سویل ختیځ کې د اشوریانو نفوس (لکه په حکري کې) د لومړۍ نړیوالې جګړې په بهیر کې د اشوریانو د نسل وژنې په جریان کې په توکمیز ډول پاک شوي وو. هغه کسان چې ژوندي پاتې شوي وو د عراق په شمال کې د اشوریانو د میشت ځایونو غیر اغیزمنو سیمو ته وتښتیدل، او نور یې په جنوب کې د عراق په ښارونو کې مېشت شول. که څه هم ډیری یې د قفقاز او منځني ختیځ په شاوخوا کې ګاونډیو هیوادونو لکه ارمنستان، سوریه، ګرجستان، سویلي روسیه، لبنان او اردن ته هم کډوال شوي وو.
هویت او فرعي وېش
د منځني ختیځ سوریایي عیسویان او ډیاسپورا د خپلو ټولنو په اصل او هویت کې د متضادو باورونو پراساس د ځان پیژندنې لپاره بېلابېل شرایط کاروي. د ۱۹ مې پیړۍ په بهیر کې، انګلیسي لرغونپوه آسټین هینري لیارډ په دې باور و چې د اشور په تاریخي سیمه کې اصلي عیسوي ټولنې د پخوانیو اشوریانو له نسل څخه دي. که څه هم په ورته وخت کې هوراتیو ساوتگیت او جورج توماس بیټاني د بین النهرین له لارې د خپلو سفرونو په ترڅ کې ادعا وکړه چې سوریایي مسیحیان د ارامیانو اولادونه دي.
فرهنگ
اشوري کلتور تر ډېره بریده د عیسویت تر اغېز لاندې دی. د اشوریانو ډېری دودونه شتون لري چې د منځني ختیځ په نورو کلتورونو کې عام دي. اصلي جشنونه د مذهبي رخصتیو په بهیر کې پیښیږي ،لکه: ایسټر او کرسمس. دلته غیر مذهبي رخصتۍ هم شتون لري لکه خا ب-نیسان (پسرلنی انډول). خلک ډېری خپلوانو ته سلام کوي او په هر کال کې د ښکلولو سره او د «ܫܠܡܐ ܥܠܝܟ» Shlama/Shlomo lokh په ویلو سره، چې معنا یې په نويارامیک کې: «سلام پر تاسو» دی. نورو ته یواځې د ښي لاس په ورکولو سره ښه راغلاست ویل کیږي، د منځني ختیځ د دودونو له مخې کیڼ لاس له شر سره تړاو لري.
ژبه
نوې-اراميک ژبې، د افریقایي اسیایي ژبې د کورنۍ له سامي څانګې څخه دي، چې په پای کې د زاړه ختیځ له آرامي ژبې، نوې اشوري سترواکۍ په وروستي پړاو کې له نړیوالو ژبو څخه یې سرچینه اخیستې. ارامیان او ډیری نور توکمونه د دوی له فتحې وروسته د اشوریانو سترواکۍ کې شامل شوو. په پای کې، دوی د اشوریانو په توګه ګڼل کېدل او ارامي ژبه د اکدي ژبې تر څنګ د اشوریانو رسمي ژبه شوه.
ارامي د سوداګرۍ، راکړې ورکړې اواړیکو ژبه وه او په لرغوني زمانې کې د اشور عامه ژبه شوه. په لومړۍ وروسته له میلاد پیړۍ کې، اکدي ژبه له منځه تللې وه، که څه هم د معاصر ختیځ نوي-ارامیک ژبو اغېزې چې د آشوریانوله خوا ویل کیږي، د پام وړ دي او ځینې پورشوي لغاتونه لاهم په دې ژبو کې ژوندي پاتې دي.
موسیقي
د اشوري موسيقي، د دوديزې ولسي موسيقي او د لويديځ معاصرې موسيقي ژانرونو، لکه :پاپ او نرم راک او هم دبرېښنایی  نڅا موسيقي په کې شامله هم ده. هغه وسایل چې په دودیز ډول د آشوریانو له خوا کارول کیږ،ي زرنا او داوولا شامل دي، خو ګیتارونه، پیانو، ویولن، سینت‌سایزر (کیبورډونه او بریښنایی ډرمونه)، او نورو وسایلو هم وده کړې.
په عصري وختونو کې ځینې پیژندل شوي اشوري سندرغاړي، د اشور بیټ سارګیس، سارګون ګبریل، ایون اګاسي، جانان ساوا، جولیانا جینډو، او لینډا جورج دي. آشوري سندرغاړي چې په دودیز ډول په نورو ژبو سندرې وايي، میلیچش، تیمز او اریل بریخا دي. اشوري-استراليايي ډله ازدوتا خپلې سندرې په اشوري ژبه کې وړاندې کوي، په داسې حال کې چې د لوېديځ سټایل وسيلې کاروي. د ارامي موسیقۍ لومړی نړیوال فیستیوال د ۲۰۰۸ ز کال د اګست په میاشت کې په لبنان کې د اشوریانو لپاره په نړیواله کچه ترسره شو.
کوماوني ژبه
کوماوني कुमाऊँनी ; وينګ [kuːmɑːʊni] ) د اندو - آریایي ژبو له ډلې ده چې د شمالي هند د اتراکنډ ایالت د کماون سیمې او په لوېدیځ نیپال کې د دوټي سیمې د دوه ملیون څخه ډېر خلک خبرې کوي. د 1961 سروې له مخې په هند کې 1,030,254 کوماوني ژبې ويونکي وو. په 2011 کې د ویناوالو شمېر 2.2 ملیون ته لوړ شو.
کوماوني له خطر سره مخامخ نه ده، خو د یونیسکو د نړۍ د ژبو اتلس په خطر کې دا د یوې غیر خوندي کټګورۍ ژبې په توګه نوموي، پدې مانا چې دا د ساتنې دوامداره هڅو ته اړتیا لري.
ليکدود
کوماوني د دیوناګري ليکدود کاروي.
جغرافیایی وېش او ژبې
د کوماون په سیمه کې څو ژبې ویل کیږي. د کوماوني د ژبو د وېشلو لپاره یو واحد منل شوی میتود شتون نلري. په پراخه توګه، کالي (یا مرکزي) کوماوني په المورا او شمالي نینیتال کې ویل کیږي. شمال ختیځ کمونی په پیتوراګر کې خبرې کیږي. سویل ختیځ کمونی په سویل ختیځ نینیتال کې ویل کیږي. لوېدیځ کوماونی د المورا او نینیتال په لویدیځ کې ویل کیږي.
په ځانګړې توګه:
د راپورونو له مخې په لوېدیځ نیپال کې د کوماوني ځینې وینا کونکي هم موندل کیږي.
تاریخ
د کوماوني مختلف متنونه د کاټیوري او چاند دورې څخه د معبد په ډبرو او د مسو په تختو کې د لیکلو په توګه رامینځته شوي. کوماوني د کوماون سلطنت رسمي ژبه وه.
رسمي دریځ
د هند د اساسي قانون په اتم شیډول کې د ګاروالي سره د کوماوني د شاملولو غوښتنه شوې ترڅو دا د هند د مهالوېش ژبه جوړه شي. په 2010 کې، د شخصي غړو بل په لوک سبھا کې د بحث لپاره معرفي شو چې موخه یې د اساسي قانون په اتم شیډول کې ګاروالي او کوماوني شاملول وو.
په هرصورت، د ډیسمبر په 2019 کې د مورنیو ژبو د ودې او ساتنې لپاره په یو ګام کې د دولت حکومت د کوماون ډیویژن ښوونځیو د 1-5 ټولګیو زده کونکو لپاره رسمي کوماوني کتابونه معرفي کړل.
کوماونی ادبیات
کوماوني ژبه ډېر د پام وړ لیکوالان لري، چې د دوی په منځ کې مشهور دي
تياتر
د کوماوني تیاتر چې د راملیلا ډرامو له لارې یې وده وکړه، وروسته د تیاتر ستورو لکه موهن اوپریتي ، نعیمه خان اوپریتي او دنیش پانډي، او د "پاروتیا کلا کیندر" په څیر ډلو (موهن لخوا پیل شو) په هڅو سره په عصري تیاتر بڼه بدله شوه. Upreti) او 'پاروتیا لوک کلا منچ'. د لکنو "انخار" د کوموني تیاتر په برخه کې ډیر ښه کار وکړ. انخار یو شمیر کوموني ډرامې لوبولې دي لکه "می یو ګیون، می یو ستکیون" لیکوال نند کمار اوپریتي، د چارو چندر پانډي لخوا "پنټوري"، د ګویند بلاب پنت لخوا "موټر روډ"، "لب ربهدي" لیکوال نند کمار اپریتي، "کګارې" اګ" او "تمهاری لیا" د هیمانشو جوشي لخوا، د کموني ژباړه نوین جوشي او کماوني ڈرامې-جیل تې، ویل پای.
کليواله موسيقي
د فولکلوري سندرو ژانرونو کې د مراسمو منډالونه، مارشل panwaras او خندا khuded ، thadya او jhoda شامل دي.
د کوماون په موسيقۍ کې کارول شوي د موسيقۍ الات شامل دي masakbhaja ، turri ransingha dhol damoun daur ، thali ، bhankora او dholki. طبله او هارمونیم هم کارول کیږي، خو تر یوه حده.
ځینې مشهور سندرغاړي دا دي:
د 1990 لسیزې په لومړیو کې د بدلېدونکي ژوند طرز په اړه سندرې په عمده توګه د هغه چا په اړه چې د ښار په لور روان دي په کوم کې چې meri kumau ki gaadi ، hit meri punjaban billo uttarakhand pahara, bwaari tamaaku pija او داسې نور په کومووني ټولنه کې د بدلون په چلند نیوکه کوي. د موهن منرال په مستقیمه توګه د میټروپولیټان کموني ټولنې د بدلون ذهنیت باندې نیوکه کوي چې له خپلو ریښو څخه تیریږي.
بهرنۍ اړیکې
وېشنيزه:ژبې وېشنيزه:هندو اروپايي ژبې وېشنيزه:هندوان وېشنيزه:اندو وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
ملګرتيا
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left"
دوستي يا ملګرتيا د خلکو تر منځ د متقابلې مینې اړیکه ده.
ملګرتيا يوه مثبته، دوه اړخيزه او ټولنیزه اړیکه ده. ملګرتیا رسمي یا زیږون اړیکه نه ده او ترلاسه کیدی شي. ملګرتيا د يوازېنۍ اشنايي څخه ژوره او ټينګه ده. معمولا، ملګرتیا د پېژندلو په دوام کې اود ګډو او خوندورو تجربو په تکرار سره رامينځته کيږي. د پیژندونکو سره د اړیکو په پرتله لکه د ټولګيوال، ګاونډی یا همکار سره،ملګرتيا د وګړو ترمنځ د اړيکو پياوړې بڼه ده. په ځینو کلتورونو کې، د ملګرتیا مفهوم په څو ژورو اړیکو پورې محدود دی. په ډیری ځایونو کې یو سړی کولی شي ډیری ملګري ولري، او شاید د یو یا دوه کسانو سره خورا ژورې اړیکې ولري چې ممکن غوره ملګري وبلل شي.
د ملګرتیا موضوعیتوب په اکاډمیک برخو کې مطالعه شوی لکه ارتباط، ټولنپوهنه ، ټولنیز ارواپوهنه ، انتروپولوژي او فلسفه. د ملګرتيا په اړه بېلابېل علمي نظريات وړاندې شوي، پشمول د ټولنيزې تبادلې تيوري، د مساواتو تيوري، ارتباطي جدلات ، او د ملګرتيا سټايلونه. که څه هم د ملګرتیا ډیری ډولونه شتون لري، چې ځینې یې ممکن له یو ځای څخه بل ځای توپیر ولري، د دې ډیری اړیکو لپاره ځینې ځانګړتیاوې شتون لري. په دې ځانګړتیاوو کې د یوځای کیدو غوره کول، د یو بل سره د تیر شوي وخت څخه خوند اخیستل، او د یو بل لپاره د مثبت او ملاتړي رول لوبولو توان لري. د خلکو په اړه د ترسره شویو څیړنو په ترڅ کې خلکو د ملګرتیا موخه د دوی شخصي پرمختګ ګڼلی. د څېړنې په ترڅ کې چې ترسره شوې، دې نتیجې ته ورسیده چې پنځه اصلي ځانګړتیاوې شتون لري چې دا امکان لري چې خلک یو له بل سره ملګري شي او د دوی ملګرتیا به دوام ومومي:
۱- جغرافيايي نژديتوب: تر ټولو مهم عامل چې خلک ورسره ملګري کوي، جغرافيايي نږدېوالی دی. د ارواپوهنې د ارواپوهنې د یوې تیورۍ له مخې، چې د ارواپوهنې یوه څانګه ده، خلک له هغو خلکو سره ډېره لېوالتیا لري چې دوی ورسره نږدې وي، ځکه چې دا د دوی د ژوندي پاتې کېدو احتمال زیاتوي. په دې حالت کې، دا پایله شوې چې احتمال چې یو څوک به د خپل ژوند په اوږدو کې خپل ورک شوی نیمایي ومومي په هرو دوه ملیونو کې یو دی. نو څه شی د دې لامل کیږي چې خلک واده وکړي یا اوږده ملګرتیا ولري؟ جغرافیایی نږدېوالی ترټولو مهم فکتور دی چې په ورته وخت کې خلک د یو له لاسه ورک شوي نیمایي څخه ډیر لیوالتیا لري چې هیڅکله یې ندي لیدلي.
۲- رسمي فکر: کله چې خلک یو له بل سره وویني، لومړی شی چې د دوی پام ځانته را اړوي د هغوی بڼه وه. دا معلومه شوه چې د یو کس سره د ملاقات په لومړیو 37 ثانیو کې، د هغه شخص ترټولو ذهني انځور په هغه شخص کې جوړیږي، د بیلګې په توګه، جامې، بڼه، مخ او بدن ټول د هغه شخص په ابتدايي انځور کې اغیزمن دي. سړی د دوی د خوښې وړ ګڼي. کله چې له خلکو وپوښتل شول چې دوی د موضوع په اړه څه یادوي، دوی اکثره د لومړۍ او وروستۍ ناستې یادونه وکړه. همدا رنګه، سپین خلک د سپینو خلکو سره ډیر آرام وو او تور خلک د تور خلکو سره ډیر آرام وو.
3- د شخصیت مطابقت: هغه خلک چې د شخصیت له پلوه یو بل سره ډیر ورته وي، که د انتفاضې یا اضطراب له نظره، که هغه مستحکم وي یا بې ثباته (سکون یا کیفی)، یو بل ډیر پوهیږي. د بېلګې په توګه، کله چې متفکران او انټروورټونه یو له بل سره وویني، نو انټروورټس یو بل سره خبرې کوي او فکر کوي چې دا خلک د دوی په خبرو سره د زیان رسولو اراده لري، په داسې حال کې چې د انټروورټ خاموشي د دوی د ځای څخه د وتلو نښه ګڼل کیږي.
۴- یو شان او په ورته کچه درلودل: د یوې څېړنې په ترڅ کې چې په ۴۰ زره برتانوي جوړو باندې ترسره شوې، دا په ډاګه شوه چې هغه جوړې چې د ژوند کچه یې ورته ده، د ژوند د کلونو له لحاظه ډېر دوامدار وي. د خلکو ټول شاخصونه یو اغیزناک عامل دی، د عمر، فزیکي حالت، د پوهنتون زده کړې، مالي حالت، دنده او نور د ورته والي په توګه، خلک یو بل ته نږدې وي، د دوی ترمنځ اړیکې ژورې او ښه پوهیږي. . په همدې ډول، څومره چې شخصي ګټې ورته ډېرې وي، هومره د خلکو تر منځ د جګړې احتمال کم وي. په همدې کچه پاتې کېدل یې دې ته اړ کړل چې نور خلک هم د خپلې درجې په توګه وګڼي او ځان له پوښتنې لاندې کس څخه لوړ یا ټیټ ونه ګڼي. په دې څیړنه کې، حتی ورته سیاسي تمایلات په اړیکو کې اغیزمن دي.
۵- یو له بل سره پیژندګلوي: کله چې خلک یو بل سره ډیر پیژني، د دوی د ملګرتیا احتمال ډیریږي. له همدې امله په سړک کې د یو چا سره د ملګري کیدو چانس خورا ټیټ دی. د نوم پيژندل د ملګرتيا چانس ډيروي، همدارنګه د هغه کس د کورنۍ د تير، شغل، ځانګړتياوو او د هغه شخص په معلوماتو پوهيدل د ملګرتيا چانس زياتوي.
د ملګرتیا هدف
د ملګرتیا د اړیکو د جوړولو موخه په مختلفو عمرونو او د مختلفو شخصیتونو په خلکو کې توپیر لري. مګر په عموم کې، د ملګرتیا اړیکه د انسان د شخصیت په ټولنیزتیا ټینګار کوي او د ملګرو سره د ټولنیزو اړیکو پراختیا یو ډول ګڼل کیږي.
د ماشومتوب په جریان کې
په ځوانۍ کې ماشومان د یو بل سره د لوبې کولو د هڅونې سره ملګرتیا رامینځته کوي، او د ملګري په تعریف کې، دوی یو څوک د ملګري په توګه ګڼي چې دوی ته اجازه ورکوي د خپلو لوبو سره لوبې وکړي، او دوی یو ملګری د خپل عمر د هغه چا په توګه تعریفوي چې اجازه ورکړي. دوی د خپلو لوبو څخه کار اخلي، هغه ورکوي
د ځوان په توګه
د ځوانۍ په جریان کې، خلک د فزیکي بلوغت او فکري او احساساتي بلوغت پړاوونو څخه تیریږي. په ځوانۍ کې. په دې دوره کې خلک د بلوغت له ستونزو لکه بلوغت، د راتلونکي په اړه ذهني ګډوډي او داسې نور سره مبارزه کوي، د ځوانۍ په وخت کې خلک ډېر قوي احساسات او عواطف لري او د دې دورې ملګري هم د همدغو ستونزو او قوي احساساتو تر اغېز لاندې راځي. منل
ځوان
د شخص د عمر، دندې ډول او موقف پورې اړه لري، خلک کولی شي د ملګرتیا مختلف انګیزې ولري
د بیلګې په توګه، هغه خلک چې په پوهنتون کې زده کړې کوي د دې شیانو په منځ کې کولی شي د ملګرتیا، یو بل خبرتیا، د کتابونو تبادله، په ټولګي کې فعاله اړیکه او د ټولګیوالو سره د زده کړې انګیزه ولري.
په زوړ عمر کې
زاړه خلک چې استراحت لري او د ځوانۍ انرژي نلري ډیر وړیا وخت لري. او نږدې ټول د ورځې په اوږدو کې وړیا وخت لري او دوی د ټیکنالوژۍ لکه تلویزیون او ګرځنده تلیفونونو سره د ځان ساتیري کولو لپاره ډیر وخت نه لري، او دا د دوی لپاره د خبرو اترو لپاره ډیر اطمینان لري. د کورنۍ لیدنې او د خپلو لمسیانو لیدو سربیره او په ارامه چاپیریال لکه پارکونو کې د وخت تیرولو سربیره ، دا خلک د خپل عمر ګروپ نورو لویانو سره راټولول خوښوي. په دې عمر کې د ملګري ملګرتیا ډیری وختونه د وړیا وخت مصرف کولو او د هغه سره د خبرو اترو موخه وي
د ماشومتوب ملګري
په ماشومتوب کې، ماشومان د لوبو ذهن لري او د لوبو او تفریح په لټه کې دي. د ماشومانو تر ټولو مهمه انګیزه د یو بل سره ملګري کول او لوبې کول دي.
د ملګرتیا په اړه د ماشومانو پوهه په برخو تمرکز کوي لکه ګډ فعالیتونه، فزیکي نږدېوالی، او ګډې هیلې. ډیری ماشومان د شیانو سره ملګرتیا بیانوي لکه شریکول، یو ماشوم ډیر احتمال لري چې د هغه چا سره شریک کړي چې دوی یې ملګري ګڼي. دوی د خپلو ملګرو سره د خواخوږۍ وړتیا ترلاسه کوي او د ګروپ لوبې څخه خوند اخلي. دوی د ملګري رد کولو تجربه هم کوي ځکه چې دوی د منځني ماشومتوب څخه تیریږي.
په کم عمر کې د ښې ملګرتیا جوړول له ماشوم سره مرسته کوي چې په راتلونکې کې په ټولنه کې ښه تطابق وکړي.
د ښوونکو او میندو د راپورونو له مخې، د ښوونځي څخه مخکې 75٪ ماشومان لږترلږه یو ملګری درلود. دا شمیره د پنځم ټولګي لخوا 78٪ ته لوړه شوه، او 55٪ یو غوره ملګری شریک کړ.
د ملګرتیا احتمالي ګټو کې د خواخوږۍ او ستونزې حل کولو په اړه د زده کړې فرصت شامل دي.
والدین باید خپلو ماشومانو ته د دې حساسو مسلو په اړه درس ورکړي.
د ځوانۍ په وخت کې د دوو ملګرو پخلی
تنکي ځوانان د هغو ملګرو په لټه کې دي چې کولی شي په خپلو ملګرو کې د " بښلو ، شریکولو، صادقانه او صادقانه، ملاتړي او په زړه پورې" ځانګړتیاوې ومومي. او د هغو ملګرو څخه ډډه وکړئ چې د دوی لپاره ستونزې رامینځته کوي او د دې اړتیاو پوره کولو توان نلري.
شخصي ځانګړتیاوې او غوره توبونه د ځوانانو لپاره هم مهم دي کله چې ملګري غوره کړئ. ارواپوهنه
په اړیکو کې ملګري په ګډو ارزښتونو، وفادارۍ ، او ګډو ګټو تمرکز کوي.
په ځوانۍ کې ملګرتیا
دا ملګرتیا، مینه ، او همدارنګه احساساتي ملاتړ چمتو کوي او د رواني روغتیا او ښه فزیکي روغتیا سره مرسته کوي. لویان ممکن په کار کې د معنی ملګرتیا ساتل ستونزمن وي.
ډیری لویان په اوسط ډول دوه نږدې ملګري لري. د لویانو سره ډیری مطالعې ښیي چې ملګرتیا او نور مالتړي اړیکې د ځان باور لوړوي.
ارواپوهنه او د ملګرو سره اړیکه
د څو یا هیڅ ملګرو درلودل د یو لړ رواني اختلالاتو په تشخیص کې لوی شاخص دی.
د ملګرتیا لوړ کیفیت په مستقیم ډول د ځان درناوي ، ځان باور او ټولنیز پرمختګ کې مرسته کوي.
د نړۍ د خوښۍ ډیټابیس مطالعې موندلې چې هغه خلک چې نږدې ملګري لري ډیر خوشحاله دي، که څه هم د ملګرو مطلق شمیر خوښي نه زیاتوي.
نورو څیړنو ښودلې چې هغه ماشومان چې د لوړ کیفیت ملګرتیا لري ممکن د ځینې اختالفونو لکه اضطراب او خپګان له پراختیا څخه خوندي وي. برعکس، د لږو ملګرو درلودل د ښوونځي پریښودو سره تړاو لري، په بیله بیا د تیري او لویانو جرم. د ملګرو رد کول هم د کار ځواک او په ټولنیزو فعالیتونو کې د ګډون کولو وروسته تمایلاتو سره تړاو لري، پداسې حال کې چې د ملګرتیا لوړه کچه په لویانو کې د لوړ ځان درناوي سره تړاو لري.
د نورو مطالعې لپاره
وېشنيزه:Pages with unreviewed translations
کریسټینا فرناندز د کیرشنر
کریسټینا الیزابت فرناندز د کیرشنر (زوکړه: د ۱۹۵۳ زکال د فبروري ۱۹ مه) ارجنټایني وکیله او سیاستواله ده چې له ۲۰۱۹ زکال راهیسې یې د مرستیال ولسمشرې په توګه خدمت کړی. نوموړې همدارنګه له ۲۰۰۷ زکال څخه تر ۲۰۱۵ زکال پورې د ارجنټاین د ۵۴مې ولسمشرې په توګه خدمت کړی او د خپل مېړه نستور کیرشنر د واکمنۍ پر مهال د دغه هېواد لومړۍ مېرمن پاتې شوې. نوموړې د ارجنټاین لومړنۍ انتخابي ښځینه ولسمشره او له ایزابل پرون وروسته د ارجنټاین دوهمه ښځینه ولسمشره ده. له ایډیالوژیک پلوه نوموړې د کیرشنرېزم په نامه د خپل سیاسي لیدلوري په لرلو سره ځان پرونېسته او ترقي غوښتونکې بلله.
نوموړې د بوئنوس آیرس د ایالت په لاپلاتا کې وزېږېده او د لاپلاتا په پوهنتون کې یې د حقوقو په څانګه کې زده کړې وکړې چې له زده کړو وروسته یې له خپل مېړه نستور کیرشنر سره پاتاګونیا ته کډه وکړه. هغې ایالتي قانون جوړونکې شورا ته لار ومونده او مېړه یې د ریو ګالګوس انتخابي ښاروال شو. په ۱۹۹۵ زکال کې نوموړې د ملي سناتورې په توګه وټاکل شوه او یوه بحث پارونکې دوره یې تېره کړه، په داسې حال کې چې مېړه یې د سانتاکروز ایالت لپاره والي وټاکل شو. له دې سربېره نوموړې په ۱۹۹۴ زکال کې د اساسي قانون اصلاح کوونکې شورا ته لار ومونده چې د ارجنټاین اساسي قانون یې اصلاح کړ. همدارنګه له ۲۰۰۳ زکال څخه تر ۲۰۰۷ زکال پورې هغه مهال چې مېړه یې ولسمشر و، د هېواد لومړۍ مېرمن وه.
نستور کیرشنر بیاځلي ټاکنو ته وه نه درېد او پر ځای یې مېرمن د بریا جبهې د ائتلاف نومانده شوه چې د ۲۰۰۷ زکال د ټاکنو په ګټلو سره د ارجنټاین ولسمشره شوه. د هغې لومړۍ کاري دوره په کرنیز سکتور کې په یو لړ ستونزو سره پیل شوه او نوی مالیاتي سیستم یې پېشنهاد کړ چې وه نه منل شو. له دې وروسته نوموړې د شخصي تقاعد خزانه ملي اعلان کړه او د مرکزي بانک رئیس یې له دندې ګوښه کړ. د عمومي خدمتونو بیې د دولتي سبسایډي لرونکې پاتې شوې او د YPF په نامه د انرژۍ شرکت یې بېرته ملي کړ. د هغې د ولسمشرۍ پر مهال ارجنټاین د سویلي امریکا له نورو هېوادونو سره ښې اړیکې لرلې او له لویدیځ بلاک سره یې اړیکې کېڼ اړخ ته د اوښتو (pink tide) په نامه سیمه ئیز سیاسي خوځښت له امله ترینګلې وې. نوموړې د بشري حقونو په برخه کې د خپل مېړه سیاستونه تعقیب کړل او له رسنیو سره یې شدیدې مخالفې اړیکې لرلې. نستور کیرشنر په ۲۰۱۰ زکال کې ومړ او نوموړې په ۲۰۱۱ زکال کې یوځل بیا د ولسمشرې په توګه وټاکل شوه. نوموړې د ۲۰۱۱ زکال په عمومي ټاکنو کې د ۵۴.۱۱٪ رایو په ګټلو سره له ۱۹۸۳ زکال راهیسې د ټولو بریالیو ولسمشرانو په پرتله ډېرې رایې خپلې کړې. د خپل سیال بینر موراندیني سره د ۳۷.۳٪ رایو توپیر د ارجنټاین د عمومي ټاکنو په تاریخ کې دویم تر ټولو لوی توپیر و. نوموړې د خپلې ولسمشرۍ په دویمه دوره کې د بهرنیو اسعارو په پلور او پېر باندې محدودیتونه ولګول او دغه هېواد په ۲۰۱۴ زکال کې له دولتي افلاس سره مخ شو. نوموړې په ۲۰۱۵ زکال کې په داسې حال کې دنده پرېښوده چې د محبوبیت کچه یې له ۵۰٪ څخه لوړه وه.
د نوموړې د ولسمشرۍ په دوه دورو کې د فساد څو سترې قضیې افشا شوې چې له امله یې د هغې د واکمنۍ پر وړاندې ګڼ شمېر اعتراضات رامنځته شول. نوموړې په ټیټه بیه د ډالرو په پلور کې په چلوټۍ تورنه شوه، خو وروسته یې برائت ترلاسه کړ. په ۲۰۱۵ زکال کې د البرټو نیسمن د بحث پارونکي تور پر بنسټ چې ګویا د ارجنټاین دولت او د ایران دولت داسې یوه هوکړه لاسلیک کړې چې په ۱۹۹۴ زکال کې د آمیا په ترهګریزو بمي چاودنو کې (په بوئنوس ایرس کې د یهوادنو په یوه مرکز وشوې) د ښکېلو ایراني وګړو له مجازاتو څخه د خلاصون په موخه دی او هڅه کوي د هغو اړوند د څېړنو مخه ونیسي. په ۲۰۱۷ زکال کې د ارجنټاین قاضي القضات د فرنادز دی کیرشنر د نیولو حکم صادر کړ او هغه یې په «خیانت» تورنه کړه، خو د پارلماني خوندیتوب لرلو له امله هغه وه نه نیول شوه او وروسته هم پر هغې د «خیانت» تور لغو شو، په داسې حال کې چې د نیسمان له خوا نور تورونه پر خپل ځای و. په ۲۰۱۸ زکال کې نوموړې په مالي فساد تورنه شوه او پرې تور پورې شو چې د هغې دولت د عمومي پروژو د قراردادونو په ورکولو کې بډې اخیستې دي. د ۲۰۲۰ زکال د سپټمبر په ۳۰ مه د جنايي جرمونو فدرال ایستناف محکمې په فرناندز دی کیرشنر باندې د فساد تورونه تائید کړل او د هغې اعتراضات یې د منلو وړ وه نه بلل. اتمې فدرال شفاهي محکمې بیا له ایران سره د هوکړې اړوند چې هېڅکله تصویب شوې نه وه د تورنو کسانو د ادعاوو په تجزیې او تحلیل سره د ۲۰۲۱ زکال د اکتوبر په ۷ مه دغه قضیه باطله اعلان کړه. قاضیان دې پایلې ته رسېدلي و چې له ایران سره د هوکړې لاسلیک کوم جرم نه دی او له دغه تورونو څخه یې کریسټینا او نور ټول تورن کسان پاک اعلان کړل.
ساینس د روشنګرۍ په عصر کې
د روشنګرۍ په عصر کې د ساینس تاریخ، په دغه عصر کې په ساینس او تکنالوژۍ کې پرمختیاووې څاري یعنې هغه مهال کله چې په اروپا او شمالي امریکا کې د روشنګرۍ نظریات خپریدل. په عمومي توګه، دغه دوره د ۱۶مې او ۱۷مې پیړۍ د علمي انقلاب له وروستیو ورځو څخه پیل او تقریباً د ۱۹مې پیړۍ او د فرانسې انقلاب وروسته (۱۷۸۹) او د ناپلیون تر واکمنۍ (۱۷۹۹-۱۸۱۵) پورې یې دوام وکړ. ساینسي انقلاب د لومړنیو علمي ټولنو په رامنځته کېدو، د کوپرنیکیزم په را وتو او د ارسطو د طبیعي فلسفې او د جالینوس د لرغوني طبي دوکتورینو له ځای پر ځای کېدو وروسته رامنځته شو. په ۱۸مه پیړۍ کې، علمي یا ساینسي اقتدار د مذهبي اقتدار ځای ونیو او کیمیا او طالع بیني خپل علمي اعتبار له لاسه ورکړ.
په داسې حال کې چې نشو کولای روشنګري په یوه ځانګړي دوکتورینو یا د اصولو په ټولګه کې ډلبندي کړو، خو ساینس د روشنګرۍ په بحث او فکر کې اصلي ونډه ترسره کړه. د روشنګرۍ زیاتره لیکوالان او متفکرین په ساینس کې اوږده مخینه لري او د ساینس پرمختګ د وینا او فکر د ازادۍ د پراختیا په ګټه د دین او دودیزد اقتدار نه پر سترګو پټولو سره اړوند بولي. په عمومي توګه، د روشنګرۍ ساینس تجریباتو او عقلاني فکر ته زیات ارزښت ورکاوه چې پرمختګ او ترقي د روشنګرۍ له نظریې سره غوټه شوې وې لکه د روشنګرۍ د نورو لیدلورو په څیر، د ساینس ګټې په نړیواله کچه و نه لیدل شوې. ژان ژاک روسو له ساینس څخه په دې خاطر انتقاد وکړ چې انسان له طبعیت څخه لري ساتي او د خلکو د خوشاله ساتلو لپاره هېڅ څه نه لري.
پوهنتونونه
په ۱۸مه پیړۍ کې په پاریس کې د پوهنتونونو شمېر نسبتاً ثابت پاته وو. تر ۱۷۰۰ کال پورې په اروپا کې ټولټال ۱۰۵ پوهنتونونه او کالجونه وو. شمالي کوریا ۴۴ پوهنتونونه درلودل چې په دې کې نوي جوړ شوي د هاروارډ او ییل پوهنتونونه هم شامل وو. د روشنګرۍ په دوره کې له برېټانویانو پرته په ډېرو لویدیځو هېوادونو کې د پوهنتون د زده کوونکو شمېر نسبتاً په ورته شمېرکې وو. په داسې حال کې چې په بریټانیا کې بیا د تحصیلي ادارو او زده کوونکو په شمېر کې د پام وړ زیاتوالی راغلی وو. د پوهنتونونو محصلین په عمومي توګه د هوسا او بډایه کورنیو څخه وو چې هغوی د طب، حقوقو او کلیسا په برخه کې زده کړې کولي. په اصل کې پوهنتونونه په هغه وخت کې د راتلوونکو ډاکترانو، وکیلانو او د روحانیت د غړو د روزنې لپاره شته وو.
د طبیعي فلسفې تر عنوان لاندې د ساینس مطالعه په فزیک او د کیمیا په مختلط ګروپ بندي او طبیعي تاریخ باندې وېشل شوې ده، چې په کې اناتومي، بیولوژي، جیولوژي، مینرال پیژندنه او زولوژي شاملیږي. زیاترو اروپايي پوهنتونونو د ۱۸مې پیړۍ په لومړیو کې د میخانیکي فلسفې ډیکارتي بڼې تدریس کاوه او یوازې د ۱۸مې پیړۍ په نیمايي کې یې په ارامۍ سره نیوتونیزم ومانه. د پام وړ یوه استثنا د هسپانیې پوهنتونونه وو، چې د کاتولیکیزم تر اغیز لاندې یې زیاتره د ۱۸مې پیړۍ تر نیمايي پورې د ارسطو پر طبیعي فلسفې تمرکز درلود؛ دا هغه وروستني پوهنتونونه وو چې دغه کار یې کاوه. یوه بله استثنا د جرمني او سکاندیناوي په پوهنتونونو کې رامنځته شوه، چېرې چې د هاله پوهنتون پروفیسور، کریسټین اولف د لایبنیتزي فزیک له خوا اصلاح شوی یو ډول ډیکارتیزم تدریس کولو.
له ۱۸مې پیړۍ مخکې، د ساینس کورسونه یوازې د رسمي لکچرونو له لارې تدریس کېدل. د همدې کورسونو جوړښت د ۱۸مې پیړۍ په لومړیو لسیزو کې کله چې په لکچرونو کې فزیکي نمایشات اضافه شول، بدلون  وکړ. پییر پولینییر او ژاک روهولت د هغو دوو لومړنیو کسانو څخه وو چې په درسي ټولګیو کې یې فزیکي اصول وړاندې کړل. په دغو تجربو کې په یوه سطل کې د اوبو د اړولو او را اړولو نه نیولې چې د سنتریفیوژ ځواک په مټ اوبه په سطل کې وې او نه ترې توییدې د هوا د پمپ تر کارولو پورې ډېرې جالبې تجربې تر سره شوې. د هوا د پمپ یو تر ټولو جالبه ننداره داوه چې د هوا د پمپ له لارې په شیشه اې نل کې یې مڼه اېښې وه، چې هغه ته یې هومره هوا ورکړه څو مڼه په شیشه اې نل کې وچاودله. د پولینییر نمایشات دومره جالبه ووچې له امله یې په ۱۷۲۲ زیږدیزکال کې نوموړي ته بلنه ورکړل شوه څو خپلې نندارې د فرانسې پاچا، لوی شپاړسم ته وړاندې کړي.
د ساینس د نصاب جوړښت د اصلاح لپاره ځینې هلې ځلې په ۱۸مه پیړۍ او د ۱۹مې پیړۍ په لومړیو لسیزو کې وشوې. د ۱۷۴۵ زیږدیزکال په پیلیدو سره، په سویډن کې د خولیو ګوند (Hats Party) د پوهنتون د ښوونیز نصاب د اصلاح په موخه دغه وړاندیز وکړ چې له مخې یې طبیعي فلسفه په دوو ځلا پوهنځیو یعنې فزیک او ریاضیاتو باندې وېشل کېده. که څه هم دغه وړاندیز هېڅکله عملي نشو، خو هغوی بیا هم د ۱۸مې پیړۍ په وروستیو کې د بنسټیزو اصلاحاتو لپاره خپلې غوښتنې زیاتې کړي. په ۱۷۷۷ کال کې، د پولنډ په کراکاو او ویلینا کې د هنرونو زده کړه په دوو بیلوپوهنځیو اخلاقي فلسفې او فزیک سره ووېشل شوه. خو بیا هم، دغه اصلاحات له ۱۷۹۵ کال او د درېیم ځل وېش ورهاخوا پر خپل ځای پاتې نشول. د فرانسې د انقلاب په اوږدو کې، د فرانسې ټول کالجونه او پوهنتونونه په ۱۸۰۸ کال کې د واحدې مؤسسې Université imperial له خوا لغو او اصلاح شول. د هنرونو او ساینس پوهنتونونه یې په بېلو پوهنځیو باندې ووېشل، هغه څه چې له دې وړاندې په اروپا کې نه وو شوي. د هالنډ متحده پاچاهۍ له همدې سیستم څخه په ۱۸۱۵ کال کې کار واخیست. خو بیا هم د اروپا نورو هېوادونو د ۱۹مې پیړۍ تر پایه د پوهنځیو ورته ډلبندۍ و نه کړه.