فزيکي_کیهان_پېژندنه
د موضوع تاريخچه
معاصره کیهان پېژندنه د نظريې او کتنې د پرله پسې هڅو په اوږدو کې رامنځته شوه. په ۱۹۱۶ ز کې البرټ انسټاين د عمومي نسبيت نظريه خپره کړه، چې د فضا او وخت د هندسي ځانګړتيا په توګه يې د جاذبې قوې يوه واحده تشرېح برابره کړه. په هغه وخت کې انسټاين په بې حرکت نړۍ باور درلود، مګر ويې موندل چې د هغه د نظريې اصلي جوړښت ورته د دې منلو اجازه ورنه کړه. دا ځکه چې کتلې په جاذبي ډول د راښکون په واسطه په ټوله نړۍ کې وېشل شوې دي او د وخت په تېرېدو سره د يو بل پر لور حرکت کوي. که څه هم نوموړي درک کړل، چې د هغو معادلو د يوې هغې ثابتې اصطلاح پېژندنې ته اجازه ورکړه، چې پر دنيايي کچه باندې يې د راښکونکې قوې پر ضد عمل کولی شو. انسټاين په ۱۹۱۷ ز کې د نسبيتي کیهان  پېژندنې په اړه خپله لومړنۍ مقاله خپره کړه، چې نوموړي په کې د خپلې برخې معادلو ته دا (cosmological constant) [د کیهان پېژندنې ثابت] ورزيات کړ، چې پر دوی د زور راوړلو له مخې يوه بې حرکته کیهان نمونه يا موډل کړي. د انسټاين موډل يوه ساکنه نړۍ راپېژني؛ فضا ټاکلې يعنې محدوده او ناټاکلې ده (د يوې کرې سطحې ته ورته، چې ټاکلې سيمه لري، مګر څنډې نه لري). که څه هم د انسټاين دا تش په نوم موډل د کوچنيو ربړونو يا اختلالونو په اړه ناثابت دی چې په پای کې به پراخېدل يا لنډېدل پيل کړي. [يا به نوره هم په پراخ دول ومنل شي او يا به يې منښت نور هم راکم شي]. وروسته درک شوه چې د انسټاين موډل د شونتياوو د پراخ ټولګې له ډلې څخه يو و، چې ټول يې په عمومي نسبيت او د کیهان پېژندنې اصل سره استوار او ثابت قدم وو. د عمومي نسبيت کیهاني حل لارې د ۱۹۲۰ ز لسيزې په لومړيو کې د Alexander Friedmann له لوري وموندل شول. د نوموړي معادلې د د Friedmann، Lemaitre، Robertson او Walker نړۍ څرګندوي، چې کېدای شي پراخه يا رالنډه شي او هندسه يې کېدای شي پرانيستې، هوازه ( بنده) وي. په ۱۹۱۰ ز لسيزه کې Vesto Slipher (او وروسته Carl Wilhelm Wirtz) د مارپېچ نيبولا red shift [سوربخن رنګ] د Doppler shift په توګه وژباړه، چې له ځمکې څخه د دوی لرې کېدل يې په ډاګه کړل. که څه هم تر اسماني شيانو د واټن معلومول ستونزمن دي. يوه لاره يې د يوه جسم د ګوټيز (زاويه لرونکي) اندازې سره د هغې د فزيکي اندازې پرتله کول دي، مګر د دې تر سره کولو لپاره بايد يوه فزيکي اندازه په پام کې ونيول شي. يوه بله کړنلاره د يوه جسم د روښانتيا اندازه کول او د ذاتي رڼا په پام کې نيول دي، چې له دې مېتود څخه په ګټنې سره د سرچپه مربع قانون په کارولو سره کېدای شي، واټن معلوم شي. د يادو مېتودونو د کارونې د پېچلتيا له امله دوی ونه پوهېدل، چې نيبولا زموږ د کهکشان څخه د باندې په ريښتيني ډول کهکشانونه وو او نه يې د دنيايي مفهومونو په اړه فکر وکړ. د رومي کاتوليک بلژيکي کشيش Georges Leamitre په ۱۹۲۷ ز کې په خپلواک ډول د Friedmann، Lemaitre، Robertson او Walker له معادلو څخه پايله واخيستله او د مارپېچ نيبولا د راګرځېدنې پر بنسټ يې وړانديز وکړ، چې کاینات د يو خورا ستر اتوم په چاودنې سره پيل شوو، چې وروسته Big Bang ونومول شوه. Edwin Hubble په ۱۹۲۹ ز کې د Lemaitre د نظريې لپاره يو مشاهداتي بنسټ برابر کړ. هبل د Cepheid بدلېدونکو ستورو د روښنايۍ د اندازو په کارونې سره د هغوی د واټنونو معلومولو له مخې روښانه کړل، چې مارپېچ نيبولا په اصل کې کهکشانونه وو. نوموړي دا د هغه دليل په توګه وژباړه ،چې کهکشانونه خپل واټن ته په ورته سرعتونو کې په هر لوري له ځمکې څخه لرې کېږي. دا ريښتيا اوس د هبل د قانون (Hubble’s law) په نوم پېژندل کېږي، که څه هم د لرې کېدونکې چټکتيا او واټن اړوند د هبل له خوا موندل شوی عامل د Cepheid variables د ډولونو په اړه د نه پوهېدلو له امله د لس د يو عامل له خوا له کاره لوېدلی و.