cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د نادرشاه مینې نوم ولې مکروریان شو؟
په پای کې یو ځل بیا پر خپله پورتنۍ خبره ټینګار کوم چې د هېڅ ځای او سیمې نوم چې یو ځل په رسمي توګه پر یو نوم ثبت یا لیکل شوی وي هېڅ څوک یا هېڅ دولت د سیاسي یا عقيدوي ملحوظاتو له وجې د تل لپاره نه شي بدلولی او خامخا به بېرته خپل ذاتي یا اره نوم ته راګرځي، د نادرشاه مینه او نادرخان واټ به بیا رغېږي او پخپل نوم کېږي به.
د یادونې وړ ده چې د کارتې نو سیمه لومړی د سید نور محمد شاه مینه، د کارتې چهار سیمه د شېر شا سوري مینه، د سېراهي علاوالدین او کارتې سې سیمې د محمود طرزي مینه او د دېبوري یا د کوټه سنګي شاوخوا سیمې د میرویس میدان په نوم یادېدلې یا نومول شوې وې چې باید بېرته خپلو اره نومونو ته وګرځول شي.
عزیز معارج
ریموند ندونګ سیما
ریموند ندونګ د افریقایي هیواد ګابن د ولسمشر علی بونګو وندیمبا د ولسمشرې په دوره کې لومړی وزیر دی.
7 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
محمد انور بسمل
محمد انور بسمل يو افغان ليکوال، رسنوال او د کابل د ادبي انجمن پخوانی غړی و.
ريفليکشن اوشين فرنټ ټاور
ريفليکشن اوشين فرنټ ټاور تهای لېنډ په ښار  چونبوري کې جوړ شوې  يوه  لوړه ودانۍ  ده، په دې ودانۍ کې 58 منزلونه دي او ددې لوړوالی  252 ميټر (827 فټ) دی، ددې جوړول په کال  2013 کې ترسره شو۔
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
پولیا
اپولیا.ولایت (آپولیا ایټالیا) په ایټالوي Apulia) د ایټالیا په سویل ختیځ کې د ادریاتیک سمندر په غاړه پروت آیالات دی.         بیرغ او رسمي نښان
جلفا ولسوالي
جلفا ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان جلفا)  د ايران د آذربايجان شرقي ولايت یوه ولسوالي ده. د دغه ولسوالي پلازمېنه د هاديشهر ښار دی. دا ولسوالي ۶۱٬۳۵۸ تنه نفوس لري او مساحت یې ۱٬۶۷۰ کیلومتره مربع دی. د جلفا ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۷۴ کېښودل شو.
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان شرقي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
څلېر کې د ددو دود
څلېر کې د ددو دود ، دانجینر صفی الله فردوس شعري ټولګه ده، چې د مومند خپرندویه ټولنې – جلال اباد څخه په ۱۳۹۶ لېږدي کې ۱۰۰۰ ټوکه له چاپه سلامت تېر کړي دي.
خپرندوی پتې:
نوټ : زما ګټه په کې نشته د پښتون پښته، په ۱۱۵ افغانۍ مې له مالیه سره را وباسته، ۵۰۰ دانې مې وړیا ویشلي او دا نور پلورم. په ۱۰۰ افغانۍ چې له یو کرډیټ کارټ سره برابر شي قعمت یې. ګټه خو یې نشته که دا لږ پېسې په لاس راغلي نو بل کتاب خو به پرې چاپ کړم. بس وایې چې د لیکوال ګټه د شپانه ګټه ده.
اخځوک
http://Https://ketabton.com/index.php/book/820
8 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
همنوګپالنه
همنوګپالنه چې په پښتو ژبه کې ورته همجنسپالنه، هم ویل کیږي؛ یو ډول جنسي غریزه ده چې د خپل همجنس او همنوګ سره جنسي اړیکو پاللو ته وایي.
ژباړه
ژباړه (Translation) د اصلي یا سرچینې ژبې څخه د هدف وړ ژبې ته کټ مټ د متن د معنا لېږدول او رسول دي. په انګلیسي ژبه کې د ژباړې اړوند یو اصطلاحي توپیر شته (چې هره ژبه یې نه لري) او هغه دا دی چې په انګلیسي کې لیکلې ژباړې ته د (translating) او شفاهي ژباړې یا د مختلفو ژبو د کاروونکو ترمنځ شفاهي یا اشاروي ارتباطاتو ته د (interpreting) اصطلاح کارول کېږي چې په دې ترتیب سره ژباړه (Translation) یواځې هغه مهال پیل کېږي چې په یوه ژبه یو شی ولیکل شي.
یو ژباړونکی تل له دې خطر سره مخامخ وي چې په تېروتنه د اصلي ژبې کلیمې، ګرامر، یا نحوه او جمله بندي د هدف وړ ژبې ته راولېږدوي. له بلې خوا، دا ډول "اوښتنې" ځینې مهال د اصلي ژبې څخه داسې ګټورې کالک کلیمې (calques) او پوروېیونه (loanwords) راواردوي چې د هدف وړ ژبې لابډایه کوي. د سپېڅلو [آسماني] کتابونو او متنونو د لومړنیو ژباړونکو په ګډون، ټولو ژباړونکو د هغو ژبو په شکڷ نیونه کې مرسته کړې چې دوی ورته ژباړې کړې دي.
دا چې ژباړه یو ستونزمن بهیر دی، نو د ۱۹۴۰مې ز لسیزې راهیسې د ژباړې اتومات کولو یا د انساني ژباړونکي سره د میخانیکي مرستې لپاره تر یوه حده بېلابېلې بریالۍ هڅې شوې دي. په دې وروستیو کې، د انټرنیټ منځته راتللو د ژباړې خدمتونو لپاره د نړۍ په کچه بازار غوړولی او د "ژبې ځایی کول یا لوکلایزېشن" یې اسانه کړي دي.
آرپوهه(رېښه)
د انګلیسي "translation" کلیمه د یوناني "translatio" څخه اخیستل شوې چې "trans" په معنا د "سراسر" او " ferre " په معنا د "لېږد" یا "راوړلو" دی (چې بیا "latio" د "latus" اصطلاح او د "ferre" د مفعولي حالت څخه راځي). په دې توګه translatio له یوې ژبې څخه بلې ته د متن "لېږدول" یا "راوړل" دي.
له هالنډي او افریقايي یا افریکانس ژبو پرته، ځینو سلاویکي ژبو او جرمن ژبې د translatio پر ځای د "translation" مفهوم لرونکې کلیمې رااخیستې دي او د لاتیني ریښو لرونکو ځای د دوی خپلو سلاویکي یا جرمني رېښو لرونکو کلیمو نیولی دی. پاتې سلاویک ژبو د دې پرځای د "translation" لپاره خپل وییونه د لاتین ژبې له بدیلې کلیمې "trāductiō" څخه را اخیستې چې له "trāductiō" څخه مشتق شوې او (د "سراسر مشري کولو" یا "سراسر لېږدولو") په معنا ده او trans "سراسر" او dūcō "مشري کولو یا "راوړلو" ته وايي.
لوېدیځو او ختیځو سلاویک ژبو (د روسۍ ژبې پرته) د translātiō  بېلګه غوره کړه، خو روسۍ او سویلې سلاویک ژبو د trāductiō بېلګه غوره کړه. د رومانس ژبو چې په مستقیم ډول له لاتین څخه اخیستل شوې ده اړتیا نه درلوده چې د "ژباړې" لپاره همغومره مساوي کلیمې وړاندې کړي؛ د دې پر ځای، دوی ډېر ساده د دوو بدیلو لاتیني کلیمو څخه دویمه هغه راواخیسته، یعنې trāductiō..
د "ژباړې" لپاره لرغونې یوناني اصطلاح، μετάφρασις (مېټافریز یا metaphrasis، "سراسر خبرې کول")، انګلیسي ته د "مېټافرېز" ("لفظي"، یا "ټکي په ټکي"، ژباړه) راوړې ده او له "تأویل یا paraphrasis" سره توپیر لري چې ("په بله وینا یا بل عبارت" ژباړل کېږي، او د یونانی له παράφρασις، paraphrasis څخه اخیستل شوې ده). "مېټافریز" په وروستیو اصطلاحګانو کې د "شکلي معادل" او "پارافرېز"، د "خوځنده معادل" سره سمون لري.
په روښانه ټکو، د مېټافرېز مفهوم - "ټکي په ټکي ژباړه" - یو نیمګړی مفهوم دی، ځکه چې ډېری مهال یوه مشخصه کلیمه په یوه مشخصه ژبه کې له یوې څخه ډیرې معنا ګانې لري او له دې امله شونې ده چې د یوې کلیمې معنا په یوه مشخصه ژبه کې له یوې څخه په ډېرو کلیمو کې بیان شي. له دې سره سره، "میټافریز" او "پارافرېز" ښايي د ژباړې د ممکنه تګلارو د کارولو په برخه کې د مطلوبو مفهومونو په توګه ګټور وي.
لویدیځه نظریه
د ژباړې د نظریې او عمل په اړه بحثونه لرغونو زمانو ته وررسېږي او لا یې هم د پام وړ دوام لرلی دی. لرغونو یونانیانو د مېټافرېز (تحت اللفظي ژباړې) او پارافرېز ترمنځ توپیر کاوه. دا توپیر د انګلیسي ژبې شاعر او ژباړونکي جان ډرایډن (۱۶۳۱-۱۷۰۰ ز کلونه) په کار واچاوه جان ډرایډن ژباړه په هدف وړ ژبه کې د اصلي ژبې د کارول شویو عبارتونو د معادل او مترادف موندلو د غوراوي پر مهال د افادې او جمله بندۍ د دغو دوو حالتونو د معقول ترکیب په توګه راوپېژندله. "کله چې [کلیمې]... په رښیا هم ډېرې زړه راښکونکې وي، نو د هغوی بدلول لیکوال ځوروي. خو هغه څه چې په یوه [ژبه] کې ښکلي وي، ډېری مهال ناسم یا نادوده او ځینې مهال بې معنا کلیمې او عبارتونه لري؛ په بله وینا: دا به معقوله نه وي چې یو ژباړن د لیکوال د کلیمو په کوچنۍ محدوده کې محدود کړل شي: 'همدومره بس ده چې ژباړن داسې عبارتونه وکاروي چې معنا او مفهوم ورخراب نه کړي'."خو ډرایډن د "تقلید یا ورته والي" اړوند د عمل آزادۍ، لکه اقتباسي ژباړې پر خلاف خبرداری ورکړی دی او وايي: "کله چې یو انځورګر ژوند کاپي کوي... د ځانګړنو او عمومي بڼې یا څېرې د بدلون اجازه نه لري...".
د ژباړې د اصلي مفهوم عمومي جوړښت - معادل موندل - له هماغه راهیسې مهم دی چې سیسرو او هوراس په روم ښار کې په لومړۍ قبل المیلاد پېړۍ کې وړاندیز کړی و او د "ټکي په ټکي" (verbum pro verbo) ژباړې پر ضد یې ټینګ خبرداری ورکړی و.
ځینې مهال د تیوریکي تنوع سره سره، د لرغونې زمانې راهیسې د ژباړې واقعي کار ډېر لږ بدل شوی دی. د مسیحیت په لومړیو وختونو کې او د منځنیو پېړیو پر مهال د خورا سختې ټکي په ټکي ژباړې او په بېلابېلو زمانو (په ځانګړي ډول له کلاسیک دورې وړاندې روم او په ۱۸مه پېړۍ) کې د مطابقت ورکوونکو (adapters) څخه پرته، ژباړونکو زمینې او شرایطو ته په کتو په عمومي توګه د امکان تر کچې د معادلونو - "لغوي"، او د اړتیا په حالت کې د اصلي معنا او نورو مهمو "ارزښتونو" د تأویل یا paraphrastic په لټه کې له احتیاط څخه ډک نرمښت ښودلی دی. مهم ارزښتونه، لکه: د موسیقۍ په همغږۍ، یا په فلمونو کې د وینا د بیاني حرکتونو سره، د سبک یا سټایل او د نظم (منظومه) بڼه.
په عمومي توګه ژباړونکو د معنايي واحدونو (sememes) د اصلي ترتیب او د اړتیا پر مهال- د کلیمو د ترتیب د بیا تولید له لارې، په خپله د زمینې او متن د ساتلو هڅه کړې ده، او واقعي ګرامري جوړښت یې بیاځلي تعبیر او تفسیر کړی دی؛ د بېلګې په توګه، له معلوم حالت (active voice) څخه نامعلوم حالت (passive voice) ته بدلول او برعکس. د "کلیمو ثابت ترتیب لرونکو" ژبو (لکه، انګلیسي، فرانسوي، جرمني) او "د کلیمو آزاد ترتیب لرونکو" ژبو (لکه، یوناني، لاتیني، پولنډي، روسي) تر منځ ګرامري توپیرونه په دې برخه کې هېڅ خنډ نه دي. د اصلي ژبې د متن ځانګړې نحوه (جملې-جوړښت) د هدف وړ ژبې د نحوي اړتیاوو سره سم عیارېږی.
کله چې د هدف وړ په ژبه کې د اصلي ژبې اصطلاحګانې نه پیدا کېږي، نو ژباړونکي دغه اصطلاحګانې پور کوي او په دې توګه د هدف وړ ژبه لابډایه کوي. د ژبو تر منځ په ستره کچه د کالکونو او پوروېیونو د تبادلې  او له نورو ژبو څخه د راواردولو په برکت، په عصري اروپايي ژبو کې ډېر لږ داسې مفهومونه شته چې "نه ژباړل کېدونکي یا untranslatable" دي، خو ستره ستونزه بیا له فرهنګ سره د تړلیو اصطلاحګانو راژباړل دي چې د هدف وړ په ژبه کې معادل نه لري. د بشپړ پوهېدو په پار، دا ډول مسئایل باید توضیح او تفسیر شي.
سرچينې
وېشنيزه:ژباړه
د اسلامي دولت او طالبانو شخړه
د اسلامي دولت – طالبانو شخړه په افغانستان کې د طالبانو او اسلامي دولت ترمنځ روانه وسله واله شخړه ده. دغې شخړې هغه مهال زور واخیست چې د اسلامي دولت د خراسان ډلې وسله والو د ۲۰۱۵ ز کال کې د فبروري په دویمه نېټه په لوګر ولایت کې مخکښ طالب قوماندان عبدالغني وواژه. له هغه مهال وروسته، طالبان او د اسلامي دولت خراسان ډله تر خپلو ولکو لاندې قلمرونو باندې تر ډېره په ختیځ افغانستان کې سره ونښتل، خو په شمال لویدیځ او شمال ختیځ کې د اسلامي دولت د خراسان ډلې د هستو او طالبانو ترمنځ هم نښتې رامنځته شوې.
حقاني شبکه، القاعده او نور له طالبانو ملاتړ کوي، په داسې حال کې چې له اسلامي دولت (داعش) نه د افغانستان د اسلامي امارت عالي شورا، د ملا دادالله ډله او د اوزبیکستان د اسلامي خوځښت داعش پلوه ډله ملاتړ کوي. په ۲۰۲۱ ز کال کې د طالبانو له خوا د کابل په کنټرول ترلاسه کولو سره، د افغانستان د استخباراتي سازمان او د افغان ملي ځواک یو شمېر غړي د اسلامي دولت له خراسان ولایت سره یوځای شوي دي.
مخینه(شالید)
له ۱۹۹۶ ز کال نه تر ۲۰۰۱ ز کال پورې د افغانستان د اسلامي امارت د واک په لومړۍ دوره کې، واکمنو طالبانو له سخت درېځه دیوبندي اصولو نه په انګېزه اخیستو سلفیت ځپونکي سیاستونه پلي کړل. په دغه مهال کې د سلفي عالمانو اصلي لید لوری دا و چې طالبان د ما تریدي صوفیانو(Maturidi Sufis )له خوا رهبري کېږي. له همدې امله له ۱۹۹۶ ز کال نه تر ۲۰۰۱ ز کال دوره کې د طالبانو له خوا په اهل حدیثو غیررسمي ممنوعیت د دې لامل شو چې یو شمېر سلفیان پېښور ته کډه شي. په ورته مهال په ۲۰۰۱ ز کال کې په افغاستان باندې د متحده ایالاتو له برید وروسته، طالبان او اهل حدیث یو موټي شول، څو د دغه برید پر وړاندې په ګډه جهاد وکړي. افغان سلفیانو پرېکړه وکړه چې له طالبانو سره خپلې ستونزې یوې غاړې ته پرېږدي او د متحده ایالاتو پر وړاندې په «لوی جهاد (جهاد اکبر)» کې ونډه واخلي. د القاعده په لیکو کې یو شمېر عرب سلفیانو د طالبانو او افغان سلفیانو ترمنځ د ستونزو د هواري په موخه منځګړیتوب وکړ؛ هغوی یې په افغانستان کې د متحده ایالاتو او د هغو د متحدینو پر وړاندې د جګړې د مهمې دندې لپاره یو موټي کړل. ګڼ شمېر سلفي قوماندانانو او د اهل حدیثو بنسټونو د طالبانو تر قوماندې لاندې په طالب یاغیتوب (۲۰۰۱ – ۲۰۲۱ ز کال) کې ونډه واخیسته.
د طالب یاغیتوب پر مهال، د ۲۰۱۵ ز کال په جنوري میاشت کې اسلامي دولت د خراسان ولایت بنسټ کېښود او د اسلامي دولت خراسان ډله یې رامنځته کړه. د اسلامي دولت د خراسان ډلې اصلي موخه دا وه چې د خراسان سیمه چې افغانستان هم په کې شاملېږي، ونیسي. په داسې حال کې چې د اسلامي دولت د خراسان ډلې لومړۍ ډله د طالبانو او د پاکستاني طالبانو د تحریک (TTP) له جلا شوو غړو جوړه وه چې له سلفیانو سره له ایدیالوژیکي پلوه یو شان وه، له همدې امله د سلفیانو تر واک لاندې راغله. د پاکستاني طالبانو د تحریک ناراضه غړو د اسلامي دولت د خراسان او پاکستان ډله جوړه کړه او ننګرهار ولایت ته ولېږدېدل. هغه مهال چې د دغې ډلې د پاکستاني طالبانو د تحریک نه جلا شوي پاکستاني مشران د متحده ایالاتو د بې پیلوټه الوتکو په بریدونو کې ووژل شول، افغان سلفیانو د پاکستاني طالبانو د تحریک مشري پر غاړه واخیسته.
د اسلامي دولت د خراسان ډلې په رامنځته کېدو سره، سخت درېځو افغان سلفیانو دا موکه ترلاسه کړه، څو یو سیال ځواک جوړ کړي، په داسې حال کې چې له دغې ډلې نه د سلفیانو ملاتړ راکم شو، ځکه ګڼ شمېر افغان سلفیانو له ایدیالوژیکي پلوه باور درلود چې دغه ډله «له حده زیاته سخت درېځه او بې رحمه» ده. په پایله کې دافغان سلفیانو لویه برخې بیا هم له طالبانو ملاتړ وکړ. د ۲۰۲۰ ز کال په مارچ میاشت کې د اهل حدیثو ګڼ شمېر علما د شیخ عبدالعزیز نورستاني او حاجي حیات الله تر مشرۍ لاندې په پېښور کې راغونډ شول، څو له طالبانو سره بیعت وکړي او په ښکاره ډول د اسلامي دولت خراسان ډله وغندي. دغو علماوو له افغان طالبانو وغوښتل، څو د اهل حدیثو د ټولنې ساتنه وکړي.
په افغانستان کې د طالبانو د جګړې له بریا او د اسلامي امارت له یو ځل بیا واکمنېدو وروسته، د اهل حدیثو ګڼ شمېر عالمان راغونډ شول، څو له اسلامي امارت سره خپل بیعت اعلان کړي. د افغانستان په ګڼ شمېر ولایتونو کې اهل حدیث روحانیونو او د هغو استازو غونډې جوړې کړې، څو بیاځلي له طالبانو ملاتړ تايید او په رسمي ډول د طالبانو له خوا د اسلامي دولت د خراسان ډلې له ځپلو ملاتړ اعلان کړي.
د اسلامي دولت بیاځلي بریدونه او سلفیت ضد پاکوونه (چارې)
طالبانو په پایله کې د ۲۰۲۱ ز کال په اوړي کې د افغانستان له اسلامي جمهوریت نه د افغانستان واک خپل کړ. کابل د ۲۰۲۱ ز کال د اګست په ۱۵ مه سقوط وکړ او د اسلامي دولت د خراسان ډلې مشران یې دې ته اړ کړل، څو په افغانستان باندې د دغې ډلې واکمني وغندي. طالبانو له ځنډ پرته د اسلامي دولت د ملاتړو او سلفیانو په ګډون د خپلو احتمالي مخالفینو د له منځه وړو او یا هم تابع کولو په موخه ګام واخیست. طالبانو په ټول هېواد کې د سلفي علمیه جوماتونو د تړلو امر ورکړ او هڅه یې وکړه ، مخکښ سلفي مشران ونیسي، چې له امله یې ګڼ شمېر مخکښه سلفیان پټ شول. په دې ډله کې ان هغه سلفي علما د نویو طالب مشرانو له خوا په نښه شول، چې په ښکاره ډول یې د داعش له خراسان ډلې سره مخالفت څرګند کړی و. څېړونکی عبدالصیاد څرګندوي چې: دغه پاکوونه احتمالاً په طالبانو کې د سلفیت ضد سخت درېځو له خوا طراحي شوې وه چې انګېزې یې هم تر ډېره د اسلامي دولت د خراسان ډلې د راتلونکي بغاوت نه د وېرې پر ځای د دواړو ډلو ترمنځ د اوږد مهاله پخوانیو مخالفتونو نه سرچینه اخیسته. د اګست په ۱۶ مه نېټه طالبانو ادعا وکړه چې، د کابل له بندخونې نه د بندیانو د خوشي کېدو پر مهال د دغې ډلې د خوشي شوي پخواني مشر ابو عمر خراساني په ګډون یې د داعش د خراسان ډلې ۱۵۰ جنګیالي وژلي دي. په ورته مهال ګڼ شمېر داعشي جنګیالي وتوانېدل، وروسته له هغه چې د طالبانو له خوا بندخونې پرانیستل شوې، بېرته له دغې ډلې سره یوځای شي.
د اګست په ۲۶ مه، د افغانستان په کابل کې د حامد کرزي د نړیوال هوايي ډګر آبي دروازې مخه ته ځانمرګی برید او په زیاته کچه ډزې وشوې، دغه برید څو ساعته وروسته له هغه وشو، چې د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت له هوايي ډګر نه بهر امریکایانو ته امر وکړ چې د ترهګریز برید د ګواښ له امله هوايي ډګر ته لاړ نه شي. په دغه برید کې د دیارلسو امریکايي سرتېرو په ګډون لږ تر لږه ۱۸۵ کسان ووژل شول. طالبانو دغه برید وغنده او څرګنده یې کړه چې: «شیطاني غونډې به په کلکه سره ودروي». طالبانو وروسته اعلان وکړ چې، د اسلامي دولت د خراسان او پاکستان ډلې د مشر شهاب المهاجر د نیولو په موخه به له هرې لارې چارې کار واخلي. په همدغه ورځ، د طالبانو د جنايي څېړنو مشر سیف الله محمد انګلیسي ټایمز ورځپاڼې ته وویل چې: دوی د داعش خراسان ډلې اړوند ۶ جنګیالي، د کابل په لوېدیځ کې د نښتې پر مهال نیولي دي.
د اګست په ۲۸ مه نېټه طالب وسله والو مخکښ سلفي عالم مولوي ابو عبیدالله متوکل وتښتاوه، هغه یوه اونۍ وروسته په ډېره بې رحمانه توګه ووژل شو. طالب ویاند ذبیح الله مجاهد د متوکل په وژنه کې د طالبانو لاس لرل رد کړل، خو د هغه وژنه یې وه نه غندله. په داسې حال کې چې متوکل د اسلامي دولت د خراسان ډلې پیاوړی طرفدار بلل کېده او د هغه ګڼ شمېر زده کوونکي د داعش د خراسان ډلې غړي و، خو هغه هېڅکله په رسمي ډول له اسلامي دولت نه ملاتړ نه و کړی. د اسلامي دولت خراسان ډلې، د هغه له مړینې وروسته د هغه لپاره د دعا هېڅ مراسم ترسره نه کړل او څرګنده یې کړه چې: هغه د اسلامي دولت خلافت ته وفادار نه و. د ۲۰۲۱ ز کال کې د نومبر په ۹ مه نېټه، د رویټرز خبري آژانس خبریال جیمز مکنزي څرګنده کړه چې: په دغه جګړه کې «د مکررو او کوچنيو جنایاتو» راپور تر ډېره نه ورکول کېږي. په ننګرهار کې د اسلامي دولت په پیاوړي مرکز سربېره، د دغې ډلې تر اغېز لاندې نورو برخو کې په مرکزي افغانستان کې غزني، په لویدیځ کې هرات، په شمال کې بلخ او سویل ختیځ کې پکتیا، پکتیکا او خوست شاملېږي.
تره‌کي
سمول تره کي يا ترکئ ، د پښتنو د عنعنوي شجرو له مخې تره کي د غلجيو په ټو لنيز گروپ پورې اړه لري٠ تره کی د موسی زوی دابر اهيم لمسی او د غلجي کړ وسی دی٠ تر ه کي زياتره د غزني ولايت د مقر، نا وې،گيلان او اب بند په ولسواليو کې ميشته دي چې ٢پر ٣ بر خه خلک يې په کليو او با نډو کې او يوه بر خه خلک يې په پو ونده او کو چيا ني ډول ژوند کوي چې ددوی دشمير په تنا سب د هغوی سيمه وړه او کو چنۍ ده٠ ددې په وجه چې دمقر د سيمې زيا ته بر خه د علي خيلو او خدو زيو( خدرزيو) په لاس کې ده نو ځکه د ځمکې دلږ والي له کبله يې يو پر ٣ برخې خلک په شپو نتوب او دپسونو، ميږو، وزو او غواگانو په روزنه او پا لنه ژوند کوي٠
د تره کي قبيلي جنوب او جنوب ختيز ته د سليمان خيلو او تو خي قبيلې، ختيز ته يې سليما ن خيل، شمال ته يې علي خيل، اندړ او هزاره او جنوب ته يې سيمه د ډيورنډ پر کر ښه د کا کړو پښتنو سره نښتي ده ٠ د تا ريخ حيات افغا ني مؤ لف ډپټي محمد حيات خان په خپل دغه تا ريخي اثر کې چې ١٤٤ کلو نه دمخه يې کښلی دی د تر ه کو پښتنو په اړ وند داسې ليکلي دي : " په افغا نستان کې دتره کو د قبيلې شمېر پنځلس زره کو رنيو ته رسيږي چې له ٢ پر دريو نه زيات خلک يې دايمي استو گنځي لري او يوه دريمه برخه خلک يې په پوونده او کو چي ډول ژوند کوي٠ ددوی اصلي ټا ټو بی د مقر او ناوې سيمه ده چې ددوی دسيمې په پر تله د هغوی سيمه وړه ده٠ ددغې قبيلې خلک د مني مو سم په پيل کې د ژمي دتير ولو له پاره کند هار ته ځي او په پسر لي کې بير ته د مقر سيمې ته را ستنيږي چې ددوی ددې تگ راتگ په اړوند د پښتو يو مشهور متل دی چې داسې وايې:
چې چو نگښې وايې قر، تره کي وايې مقر چې چو نگښې وايې غار، تره کي وايې کندهار
د دې متل مقصد دادی چې کله د گر مۍ د مو سم په پيليدو سره چو نگښې دقر غږ پو رته کوي،نو په دغه وخت کې تره کو کو چيانو ته خپل وطن او ټا ټو بی ور په ياد شي، نو د دوبي دتير ولو له پاره بير ته مقر ته راځي، خو کله چې چو نگښې د يخنۍ د رار سيد لو له کبله د غار نارې وهي نو تر ه کي د ژمي د تير ولو له پاره کند هار ته ځي چې دغه متل ډير شهرت لري٠
دتره کي قبيله په لاند نيو ښا خو نو ويشله شوې ده: با دين خيل، ميرک خيل، ناخيل، ساک خيل، تسويل خيل، گر بز خيل، با رک خيل،مصري خيل، حسن خيل، حا تم خيل، لالو خيل،جما ل خيل،گربز خيل، حريف خيل،گلان خيل، شباب خيل،تراب خيل، سليم خيل، کنجو خيل، ،کلو خيل، نوروز خيل، تا جو خيل، اناري خيل، صا بر خيل، نازک خيل، دلدار خيل، شيکي، المري، قدرت خيل ، دوران خيل، خجل خيل، شاگل خيل، شيرين خيل، سدو خيل، شيخ نور خيل،نور خا ن خيل، سدو خيل، خيرو خيل، کبير خيل، سالي خيل، قتال خيل، اکبر خيل، زرين خيل، تري خيل، بستام خيل،لا جمير خيل ، شهباز خيل، قباد خيل، سيني زي، نورزي، ملک دين خيل، موسی خيل، گران خيل، بر ا هم خيل، زلو خيل، خان خيل، صا حبداد خيل، فراق خيل، بيگو خيل، شاه عبدال خيل
دتره کو دقبيلې نوميالي او مشران :
د تاريخ حيات افغا ني په قول ١٤٤ کلو نه وړاندې په مقر او نا وه کې ددوی مشران او نو ميالي خان تر ه کی،محمود خان تر ه کی، زمان خان تر ه کی،هارون خان تر ه کی،مر تضی خان تر ه کی او مير احمد خان تر ه کی ول٠ د افغانستان د خلک ډيمو کر اتيک گو ند مشر او د انقلابي شورا رئيس نور محمد تره کي چې د ١٩٧٨ کال دثور دکو دتا په نتيجه کې يې ځواک تر لا سه کړ هم دغزني دمقر ولسوالۍ دسور کلي تره کی و٠
سر بيره پردې عبدالقدير تره کی د افغا نستان د سترې محکمې لو مړنی رئيس و، چې د اعليحضرت محمد ظا هر شاه له خوا پر دغه دنده گو مارل شوی و٠ دکابل پو هنتون د حقو قو د پو هنځي پخوانی استاداو سيا ستپوه ښاغلی دکتور رو ستار تر ه کی هم د تره کی قبيلي ته منسوب دی٠ تره کي غير تي، ميلمه پا له ، هيواد پا لو نکي او په پښتني ننگ او پښتنواله با ندې ټينگ خلک دي٠ دانگريزي ير غلگرو سره په دري گو نو جگړو کې يې ښې تورې و هلي دي چې ښه بيلگه يې د ستر غازي صاحب خان په مشرۍ ددوی د غه و يا ړلې مبا رزې وې چې زموږ دگران هيواد افغا نستان په ويا ړلي تا ريخ کې ثبت دي٠
همدارازدتره کو دقبېلې يو بل نامتو مبارز او ملي شخصيت غازي پير محمد خان و چې دغز ني ولا يت د گيلان دو لسو الۍ او سيد ونکی و او دزابل ولايت په شاه جوی او دغز ني ولايت په ناني نومې سېمه کې يې انگريزي ير غلگرو ته مر گوني گوزارونه ورکړل٠ همدا و جه ده چې په پښتو ولسي ادب کې دده نوم تلپا تې او ژوندی دی او په سندرو کې دده د ويا ړلو کار نا مو ستا ينه کيږي٠ دروسي ير غلگرو او ددوی دلاسپو څو پر خلاف هم د تره کو د قبيلې مبارزې دستا ينې او شا بسي وړدي٠ اوسنی مشر نواب سليمان غلجي تره‌کی
سرچينې
١- تاريخ حيات افغاني، پښتو ژباړه، ٢٨٩ مخ، دپيښور چاپ٠٢-پښتني قبيلې، د دکتور لطيف ياد اثر،٧٩،٨٠ او ٨١ مخونه، دپيښور چاپ٣-معلو مات مختصر در باره اقوام وقبايل سر حدي کشور، دکابل چاپ،٧٣ او ٧٦ مخو نه٠٤- د پښتنو قبيلو شجرې او مينې، دپو هنوال محمد عمر روند ميا خيل اثر،ميوند خپر ندو يه ټو لنه،٢٥١ او ٢٥٢ مخونه٠ احمد خان تره‌کی کوټه
د هندوستان ولسمشر
د ولسمشر دفتر هغه مهال جوړ شو، کله چې د ۱۹۵۰ز کال د جنورۍ په ۲۶مه نېټه دا هېواد په جمهوريت بدل او اساسي قانون يې نافذ شو. ولسمشر په غیر مستقيم ډول د ټاکنيز پلاوي (اليکټورل کالج/چې د خلکو استازي ولسمشر وټاکي، نه دا چې خلک نېغ په نېغه ولسمشر ته رايه ورکړي) له خوا ټاکل کېږي چې د هندوستان د پارلمان د دواړو جرګو او د هندوستان د هر ايالت يا سيمې د مقننه اسامبليو څخه جوړ وي چې هغوی بیا خپله د نېغ په نېغه ټاکنو له لارې ټاکل کېږي.
که څه هم د هندوستان د اساسي قانون ۵۳ مه ماده وايي چې: ولسمشر کولای شي خپل واکونه له څو استثنائاتو پرته، په مستقيم يا تر لاس لاندې مسئولينو له خوا عملي کړي، د ولسمشر ټول اجرائيوي اختيارات په عملي ډول د لومړی وزير (د لاس لاندې مسئول په توګه) په مټ، د وزيرانو شورا په مرسته تر سره کېږی. د قانون له مخې ولسمشر اړ دی چې تر هغه وخته د لومړي وزير او کابينې په مشوره عمل وکړي، تر کومه چې دا مشوره له اساسي قانون څخه سرغړونه نه و.
«رام نات کويند» څوارلسم او اوسنی ولسمشر دی چې د ۲۰۱۷ز کال د جولای له ۲۵مې په دې چوکۍ کار کوي
اصل
هندوستان د ۱۹۴۷ز کال د اګست په ۱۵مه له بریتانيې څخه خپلواکي تر لاسه کړه، په لومړي سر کې د ټولګټو هېوادونو په دننه کې د يوې واکمنۍ په توګه يو ګورنر جنرال له باچا جورج شپږم څخه استازيتوب کاوه. بيا هم له هغې وروسته، د هندوستان قانون جوړونکې جرګې د «بي.ايم.امبيډکر» په مشرۍ، د هېواد لپاره د یو نوي اساسي قانون د مسودې چمتو کولو چاره پيل کړه. د ۱۹۴۹ز کال د نومبر په ۲۶مه نېټه د هندوستان اساسي قانون جوړ او د ۱۹۵۰ز کال د جنورۍ په ۲۶مه نېټه نافذ شو او په دې ډول هندوستان يو جمهوریت شو. د پاچا او ګورنر جنرال د دفترونو ځای د هندوستان د ولسمشر نوي جوړ شوي دفتر ونيو چې «راجیندر پرساد» يې لومړی رئيس و.
د هندوستان اساسي قانون ولسمشر ته د هندوستان د اساسي قانون او قانون د حاکمیت د ساتنې او دفاع مسئولیت او دنده سپاري. د تل لپاره، هر ډول اقدام چې د اساسي قانون د اجرائیه يا مقننه قواوو له خوا تر سره کېږي، يواځې د ولسمشر له موافقې وروسته قانون ګرځي. ولسمشر بايد د اجرائيه يا مقننه قوې هر هغه کارونه ونه مني چې د اساسي قانون خلاف وي. ولسمشر د اساسي قانون (۶۰ ماده) تر ټولو مهم، ډېر ځواکمن او چټک دفاع کوونکی دی، څوک چې په اجرائیوي يا مقننه کارونو کې د اساسي قانون سره د مطابقت په اړوند له مخکې څخه اختيارات لري. د هندوستان د اساسي قانون په ساتنه کې د قضايیه قوې دنده د هندوستان د اتحاديې د اجرائيوي يا مقننه ادارو د اساسي قانون سره په مخالفت کې د هر ډول اقداماتو په لغوه کولو کې د دفاع دويمه کرښه ده.
واکونه او دندې
د اساسي قانون د مسودې تر مخې، ولسمشر د انګستان په اساسي قانون کې د پاچا په څېر موقعيت څخه برخمن دی. هغه د دولت مشر دی، خو د اجرائيه قوې نه. د ولس استازولي کوي، خو په ولس واکمني نه کوي. هغه د ملت يوه نښه (رمز) ده. په اداره کې د هغه ځای په مهر د يوې تشريفاتي الې په توګه دی، د کوم په مټ چې د ملت پرېکړې معلومېږي.
ــ بيم راو امبيډکر، د هندوستان د اساسي قانون د مسودې جوړولو پلاوي رئيس.
محدوديتونه
مقننه قوه – هره هغه لايحه چې پارلمان يې تصويب کړي، شونې ده چې د هندوستان د ولسمشر له خوا لاسلیک، رد يا پارلمان ته وګرځول شي. که ولسمشر يې لاسلیک کړي، هغه يو قانون ګرځي. که چېرته ولسمشر دا لايحه رد يا يې د وخت تر پای ته رسېدو پورې بېرته ستون کړي او همدا لايحه يو ځل بيا معرفي او په پارلمان کې تصويب شي، دا لايحه د ولسمشر له لاسلیک پرته په خپله قانون ګرځي.
اجرائيه قوه – که څه هم د اساسي قانون تر مخې ولسمشر اړ دی چې د لومړي وزير سلا واخلي، بيا هم وروستی فرمان د ولسمشر له خوا صادريږي. په همدې بنسټ، د لومړي وزير سلا ردول، يا د اساسي قانون سره سم د دې پرېکړې له ننګولو پرته يې د ډېر وخت لپاره ساتل د ولسمشر واک نه دی. په ورته توګه، لومړی وزير کولای شي د ولسمشر په هغه پرېکړه نیوکه وکړي چې د کابينې له سلا پرته په يواځې سر يې کړې وي.
قضايه قوه – يواځې قضاييه قوه کولای شي چې د اعدام سزا په عمري بند بدله کړي.
دندې
د ولسمشر لومړۍ دنده د اساسي قانون او د هندوستان د قانون ساتنه، خونديتوب او ورڅخه دفاع کول دي، لکه چې د هغه د لوړې یوه برخه ګرځول شوې (د هندوستان د اساسي قانون ۶۰مه ما ده). ولسمشر د ټولو خپلواکو قانوني ادارو شریک مشر دی. د هغه ټول کارونه، سپارښتنې (۳ ماده، ۱۱۱ ماده، ۲۷۴ ماده، او داسې نور) او د اجرائيه او مقننه قوې په ادارو د څارونې واکونه (۷۴ (۲) ماده، ۷۸C ماده، ۱۰۸ ماده، ۱۱۱ماده او داسې نور) د  اساسي قانون د ساتنې لپاره کارول کېږي. په محکمه کې د دفاع لپاره د ولسمشر په کارونو هېڅ بنديز نه شته.
تقنيني واکونه
له سراسري ټولټاکنو وروسته ولسمشر پارلمان په وينا کولو سره د پارلمان پرانيسته کوي او د ۸۷  مادې له مخې هر کال د لومړۍ ناستې په پيل کې وينا کوي. په دې مراسمو کې د ولسمشر د ويناوو مطلب عموماً د حکومت د نویو تګلارو روښانه کول وي.
د ۱۱۱مې مادې تر مخې د پارلمان له خوا ټولې پاس شوې لايحې د ولسمشر د موافقې له تر لاسه کولو وروسته په قانون بدليږي. کله چې یوه لايحه هغه ته وړاندې شی، ولسمشر کولای شي اعلان کړي چې له لايحې سره يې وافقه کړې، يا ورسهر خپله موافقه ردوي. د درېیم اختيار په توګه، که چېرته دا  پيسو لايحه نه وي، نوموړی دا لايحه د بيا کتنې (بيا ارزونې) لپاره بېرته پارلمان ته استوي. شونې ده ولسمشر په دې اند وي چې د پارلمان د مقننه واکونو تر مخې يوه ځانګړې تصويب شوې لايحه له اساسي قانون څخه سرغړونه ده، هغه کولای شي دا لايحه د خپلو سپارښتنو سره يو ځای بيا واستوي، تر څو دا لايحه د ۳۶۸مې مادې د طرزالعمل تر مخې د پارلمان د اساسي قانون له واکونو سره سمه تصويب شي. کله چې د بيا کتنې وروسته، دا لايحه په ورته توګه تصويب او يو خل بیا ولسمشر ته وړاندې شي، که تعديلات پکې وي که نه وي، ولسمشر نه شي کولای له موافقې څخه ډډه وکړي. ولسمشر همدا راز کولای شي د يوې لايحې سره له موافقې ډډه وکړي، کله چې په لومړي ځل دا رايحه هغه ته وړاندې شوې وي (بې له دې چې بېرته يې پارلمان ته واستوي) په دې ډول د ۷۴يمې مادې سره سم د لومړي وزير یا وزيرانو شوار په سلا له «جيبي رد» څخه کار اخلي (جيبي رد د قانون تر مخې ولسمشر ته ځانګړی اختيار دی چې يو قانون په خاصو شرايطو کې له ځانه سره ايساروي او نه يې لاسلیکوي)، خو که چېرته دا لايحه له اساسي قانون سره سمون نه لري. ۱۴۳مه ماده ولسمشر ته واک ورکوي چې د اساسي سره د يوې موضوع د سمون په اړه له سترې محکمې سره سلا وکړي. د ۱۶۸ (۲) مادې تر مخې ولسمشر د رد له واک لرلو پرته بايد د اساسي قانون د تعديل له لايحو سره موافقه وکړي.
تهران ولسوالۍ
تهران ولسوالۍ د ايران د تهران ولايت یوه ولسوالۍ ده. د دغه ولسوالۍ پلازمېنه د تهران ښار دی.
سرچينې
وېشنيزه:د تهران ولايت وېشنيزه:د تهران ولسوالۍ
مانکګودي، بوټسوانا
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> مانک ګودي Monkgudi د بوټسوانا د کونېنګ ولسوالۍ یو ښار دی چې په 2000 مېلادي کال کې یې 6,277 تنه نفوس درلود، چې 2,868 یې نارینه او 3,409 یې ښځې وې.
سرچینې
وېشنيزه:بوسټ وېشنيزه:مانکګودي وېشنيزه:ښاریتوب وېشنيزه:ښاري انجينري وېشنيزه:ښارگي وېشنيزه:ښارجوړونه
9 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
شوروي اتحاد
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:0em; padding-right:12px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float; margin:em" align="left" شوروي اتحاد، په رسمي توګه د شوروي سوسیالیستي جمهوریتونو اتحادیه (USSR)، یو سوسیالیست یا ټولنپال دولت و، چې له ۱۹۲۲ کال څخه تر ۱۹۹۱ کال پورې یې یوروشیا سیمه تر خپل کنټرول لاندې لرله. د نوم له پلوه دا د څو ملي جمهوریتونو فدرالي اتحادیه وه او په عملي لحاظ یې بیا حکومت او اقتصاد تر وروستیو کلونو پورې خورا متمرکز وو. دا هېواد (تر ۱۹۹۰ مخکې) یو-ګوندي دولت و، چې د شوروي اتحاد د کمونست ګوند له خوا اداره کېده او مسکو یې د خپل لوی او ستر نفوس لرونکي جمهوریت (Russian SFSR) پلازمېنه ټاکلې وه. نور لوی ښاري مرکزونه یې لیننګراد (Russian SFSR)، کیېف (Ukrainian SSR) مینسک (Byelorussian SSR)، تاشکند (Uzbek SSR) الماتا (Kazakh SSR) او نووسیبیرسک (Russian SFSR) وو. دا په نړۍ کې ترټولو لوی هېواد و، چې ۲۲۴۰۲۲۰۰ مربع کیلومتره (۸۶۴۹۵۰۰ مربع میل) مساحت یې درلود او ۱۱ وخت زونونه (time zones) یې تر پوښښ لاندې وو.
د شوروي اتحاد ریښې د ۱۹۱۷ کال د اکتوبر انقلاب ته رسېږي، کله چې د ولادیمیر لینن په مشرۍ بالشویکانو هغه لنډمهال حکومت ړنګ کړ چې مخکې د روسي امپراتورۍ د رومانوف ماڼۍ ځایناستی و. دوی د روسیې د شوروي جمهوریت تاسیس کړ، چې د نړۍ لومړی د اساسي قانون له مخې تضمین شوی سوسیالیستي دولت و. شخړو په ټوله پخوانۍ امپراتورۍ کې د بالشویک سره پوځ او ډېری بالشویک-ضد ځواکونو ترمنځ کورنۍ جګړې توندې کړې، چې تر ټولو لویه ډله پکې سپین ګارد (White Guard) و. سپین ګارد د بالشویکانو او شکمنو کارګرانو او بزګرو بالشویکانو پرضد چې د سپین ترور (White Terror) په نوم پېژندل کېږي، د کمونیست-ضد تاوتریخجنو ځپلو کې ښکېل وو. سور پوځ پراخ شو او له سیمه‌ییزو بالشویکانو سره یې د واک په ترلاسه کولو کې مرسته وکړه، شوروي شوراګانې یې تاسیس کړې او د سره ترور (Red Terror) له لارې یې خپل سیاسي مخالفین او یاغي بزګران وځپل. په ۱۹۲۲ کال کې، د ځواک انډول بدل شو او بالشویکان بریالي راووتل او په دې توګه د روسیې، قفقاز، اوکراین او بېلاروس جمهوریتونو په یوځای کولو سره شوروي اتحاد جوړ شو. د کورنۍ جګړې په پای کې د لینن حکومت نوې اقتصادي پالیسي معرفي کړه، چې د آزاد بازار او شخصي ملکیتونو د یوې برخې د بېرته راستنېدو لامل شوه، چې بیا د اقتصادي بیارغونې د یوې دورې لامل هم شوه.
په ۱۹۲۴ کې د لینن له مړینې وروسته جوزف سټالین واک ته ورسېد. سټالین د کمونست ګوند دننه د خپلې واکمنۍ پر وړاندې ټول سیاسي مخالفتونه وځپل او دستوري اقتصاد (command economy) یې پیل کړ. د پایلې په توګه، دغه هېواد د ګړندي صنعتي کېدو او جبري مشترک اقتصادي سیستم (forced collectivization) یوه دوره تجربه کړه، چې د پام وړ اقتصادي ودې لامل شوه، مګر په په ورته وخت کې په ۱۹۳۲-۱۹۳۳ کې د په لاس جوړې شوې قحطۍ لامل هم شوه او د ګلګ (Gulag) کارګر کمپ نظام یې پراخ کړ. سټالین همدا راز سیاسي جنون ته لمن ووهله او د پوځي مشرانو، د کمونست ګوند د غړو او عامو وګړو د ډله‌ییزو نیولو له لارې یې له ګوند څخه د هغه د واقعي او تصور شوو مخالفینو د حذف او لرې کولو لپاره ستره تصفیه وکړه، کوم چې بیا د اصلاحي کارګرانو کمپونو ته لېږل کېدل او یا پر اعدام محکومېدل.
په ۱۹۵۳ کال کې د سټالین له مړینې وروسته، د نیکیتا خروشچیف په مشرۍ د سټالین-زدایۍ (de-Stalinization) او خروشچیف تاو (Khrushchev Thaw) په نامه دوره پیل شوه. په دې دوره کې دغه هېواد په چټکۍ سره وده وکړه او په میلیونونو بزګران صنعتي ښارونو ته ولېږدول شول. شوروي اتحاد له لومړنۍ سپوږمکۍ او لومړنۍ انساني فضايي الوتنې او په بله سیاره، زهره کې، د ځمکې لپاره په لومړنیو څېړنو سره د فضا په سیالۍ کې مخکښ شو. په ۱۹۷۰ لسیزه کې د لنډ وخت لپاره له امریکا سره اړیکې نورمالې (détente) شوې، خو کړکېچ بیا هغه مهال پیل شو چې شوروي اتحاد په ۱۹۷۹ کال کې افغانستان ته خپل ځواکونه واستول. جګړې اقتصادي سرچینې وچې کړې او ورسره هم‌مهاله د مجاهدینو له جنګیالیو سره د امریکا پوځي مرستې زیاتې شوې.
د ۱۹۸۰ لسیزې په نیمایي کې، د شوروي وروستي مشر، میخایل ګورباچوف، د ګلاسنوست (glasnost) پېرېسترویکا (perestroika) پالیسیو له لارې د اقتصاد د اصلاح او ازادۍ هڅه وکړه. موخه د کمونست ګوند ساتنه او په ورته وخت کې د اقتصادي رکود معکوس کول وو. سړه جګړه د هغه د دورې پر مهال پای ته ورسېده او په ۱۹۸۹ کال کې، په ختیځه اروپا کې د وارسا تړون هېوادونو خپل اړوند مارکسیستي - لیننیسټ رژیمونه ړنګ کړل. د شوروي اتحاد په سوسیالیستي جمهوریتونو کې قوي ملتپال او بېلتون غوښتونکي خوځښتونه پیل شول. ګورباچوف یوه ټولپوښتنه پیل کړه – چې د بالتیک جمهوریتونو، ارمنستان، جورجیا او مالدووا لخوا بایکاټ شوه – او په پایله کې یې اکثریت ګډون کونکو وګړو د نوي فدراسیون په توګه د اتحادیې د ساتلو په ګټه رایه ورکړه. د ۱۹۹۱ کال په اګست میاشت کې د کمونست ګوند سخت دریځو له لوري د کودتا هڅه وشوه. دا هڅه ناکامه شوه او د روسیې ولسمشر بوریس یلسین له کودتا سره په مقابله کې مخکښ رول ولوباوه. اصلي پایله د کمونست ګوند بندیز و. د روسیې او اوکراین په مشرۍ جمهوریتونو خپلواکي اعلان کړه. د ۱۹۹۱ کال د ډسمبر په ۲۵مه ګورباچوف استعفا وکړه او ټول جمهوریتونه د شوروي اتحاد له ړنګیدو وروسته د خپلواکو دولتونو په توګه راڅرګند شول. د روسیې فدراسیون (پخوا د روسیې سوسیالیستي فدراتیف شوروي جمهوریت SFSR) د شوروي اتحاد حقونه او مکلفیتونه په غاړه اخیستي او په نړیوالو چارو کې د خپل دوامداره قانوني شخصیت په توګه په رسمیت پېژندل شوی.
شوروي اتحاد د نظامي ځواک اړوند ګڼې مهمې ټولنیزې او تکنالوژیکي لاسته راوړنې او نوښتونه رامنځته کړل. دا هېواد د نړۍ د دویم ستر اقتصاد او په نړۍ کې ترټولو ستر دایمي پوځ لرونکی و. شوروي اتحاد د اټومي وسلو لرونکو پنځو هېوادونو له ډلې دی. همدا راز د ملګرو ملتونو د امنیت شورا بنسټګر دایمي غړی او همدارنګه په اروپا کې د امنیت او همکارۍ سازمان (OSCE)، د کارګرو د اتحادیې نړیوال فدراسیون (WFTU) غړی او د دوه اړخیزو اقتصادي مرستو شورا او د وارسا تړون مخکښ غړی و.
شوروي اتحاد له منحل کېدو وړاندې او له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د څلورو لسیزو لپاره د متحده ایالاتو ترڅنګ د نړۍ د زبرځواک په توګه خپل ځای ساتلی و. ځینې ​​​​وختونه د "شوروي امپراتورۍ" په نوم هم یادېږي، او په ختیځه اروپا او نړۍ کې یې د نظامي او اقتصادي ځواک، نیابتي جګړو او په مخ پر ودې هېوادونو کې د نفوذ او په ځانګړې توګه د فضايي ټکنالوژۍ او د وسلو په برخه کې د ساینسي څیړنو د تمویل له لارې خپله برلاسي او سیطره ساتلې وه.
جغرافيه
شوروي اتحاد تر ۲۲۴۰۲۲۰۰ مربع کیلومتره (۸۶۴۹۵۰۰ مربع میل) څخه زیاتې سیمې تر کنټرول لاندې لرلې او په دې توګه د نړۍ ترټولو لوی هېواد و، چې ځای یې د هغه د ځایناستي هېواد روسیې لخوا ساتل شوی دی. شوروي اتحاد د ځمکې د سطحې شپږمه برخه پوښلې وه، او اندازه یې د شمالي امریکا له لویې وچې سره د پرتلې وړ وه. په اروپا کې یې لویدیځه برخه د دغه هېواد د مساحت څلورمه برخه جوړوي چې کلتوري او اقتصادي مرکز یې هم و. په اسيا کې یې ختيځه برخه ختيځ ته تر ارام سمندر او سوېل ته تر افغانستان پورې غځېدلې وه او د منځنۍ اسيا له ځينو سيمو پرته کم نفوسه و. شوروي اتحاد د ختیځ او لوېدیځ په اوږدو کې ۱۰۰۰۰ کیلومتره (۶۲۰۰ میل) سیمه په ۱۱ وخت زونونو (time zones) کې او د شمال او سوېل ترمنځ بیا له ۷۲۰۰ کیلومتره (۴۵۰۰ میل) پورې سیمې تر پوښښ لاندې لرلې. پنځه اقلیم زونونه (climate zones) یې لرل: تونډرا، تایګا، سټیپس، صحرا او غرونه.
شوروي اتحاد، د روسیې په څېر، د نړۍ تر ټولو اوږده پوله لرله، چې ۶۰۰۰۰ کیلومتره (۳۷۰۰۰ میله) یا د ځمکې د ټول محیط ۲/۱+۱ برخه کېږي، چې دوه پر دریمه برخه یې ساحل وه. د دغه هېواد پوله (له ۱۹۴۵ کال څخه تر ۱۹۹۱ کال پورې): ناروې، فنلینډ، بالتیک سمندر، پولنډ، چکسلواکیا، هنګري، رومانیا، تور سمندر، ترکیه، ایران، کسپین سمندر، افغانستان، چین، منګولیا او شمالي کوریا وه. د بیرینګ تنګي (Bering Strait) دا هېواد له متحده ایالاتو څخه جلا کړی و او لا پیروس تنګي (La Pérouse Strait) بیا له جاپان څخه جلا کړی و.
ړنګیدل
د افغان شوروي جګړې په پایله کې شوروي اتحاد له مالي ستونزو سره مخ شو او په کال ۱۹۹۱ز کې د نړۍ دا ستر سوسیالستي هېواد ړنګ شو ، د اوسنۍ روسیې په ګډون په پنځلسو هېوادونو کې ووېشل شو.
جغرافیه
د شوروي اتحاد مساحد ۲۲،۴۰۲،۲۰۰ کیلومترو ته رسیده چې په خپل وخت یې د نړۍ ۱/۶ برخه واک لاندې وه.
له شوروي څخه ازاد شوي هیوادونه
د شوروي اتحاد د ړنګېدو په پایله کې دا لاندیني هېوادو ازاد شول. ۱.روسیه ۲. قزاقستان ۳.تاجکستان ۴. ازبکستان ۵. آذربائجان ۶. کرغزستان. ۷. ګرجستان ۸. ترکمانستان ۹. ارمنستان ۱۰. اوکراین ۱۱. مولداویا ۱۲. استونیا. ۱۳.لتونیا ۱۴. لوتایا ۱۵. بلاروس
کونستانتين اېدواردوويچ تسيولکوفسکي
کونستانتين اېدواردوويچ تسيولکوفسکي (17 سېپتمبر، 1857 – 19 سېپتمبر، 1935) (په روسي: Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский ) يو روسی ساينسپوه او ستورپوه و.
دي هاربر سایډ
نور ولولئ
وېشنيزه:د اسيا لوړې ودانۍ
د قانون حاکمیت
د قانون حاکمیت هغه سیاسي فلسفه ده، چې په یوه هېواد، دولت او یاټولنه کې ټول وګړي او بنسټونه د ورته قوانینو په وړاندې ځواب ویونکي دي. د قانون حاکمیت په انسائیکلوپیډیا بریتانیکا کې داسېپېژندل شوی:«هغه میکانیزم،بهیر، اداره، عملیا نورم چې د قانون په وړاندې د ټولو اتباعو مساوي ملاتړ کوي، د حکومت غیرحاکمه بڼه خوندي کوي او په عمومي توګه د واک د خپل سري کارونې مخه نیسي». د قانون د حاکمیت اصطلاح له اساسي قانون او همدارنګه لهRechtsstaat سره نږدې تړاو لري او یوه سیاسي حالت ته اشاره کوي، نه کوم ځانګړي قانوني حاکمیت ته.
د جملې کارېدنه د ۱۶مې پېړۍ په انګلستان کې هم تعقیبېدای شي. په راتلونکې پېړۍ کې سکاټلینډي خدای پېژندونکي سامویل رودرفورډ دا کلیمه د پاچایانو د الهي حق په وړاندې په استدلال کېوړاندې کړه.جان لاک لیکلي، چې په ټولنه کې د ازادۍمعنایوازې د مقننه قوانينو تابع ده، چې په هرچا پلي کېږي، په بل ډولیو شخص د ازادۍ په اړهله دولتي او شخصي دواړو محدودیتونوازاد وي. «د قانون حاکمیت» په ۱۹مهپېړۍ کې د بریتانوي حقوقپوه ای وي ډیسيله خوا نور هم مشهور شو. په هر حال دا جمله د پخوانیو مفکرینوله خواپېژندل شوې ده. ارستو لیکلي دي: «د هر یوه اتباع په پرتله د قانون حاکمیت ډېر مناسب دی».
د قانون حاکمیتپه دې معنا دی، چې هر شخص د قانون تابع دی،د هغو کسانو په ګډون، چې قانون جوړوونکي، قانون پلي کوونکي چارواکي او قاضیان دي. په دېمعنا، دا د استبداد یا د شتمنو د حکومت په مقابل کې ولاړ دی، چېرې چې واکمنان له قانون نه پورته ساتل کېږي.
تاریخچه
که څه هم په عصري وختونو کې د «قانون حاکمیت» د بیان د مشهورولو کرېډیټ معمولاً ای وي ډیسي ته ورکول کېږي،د قانوني مفکورې پراختیا د تاریخ په اوږدو کې د لرغوني یونان، میسوپوتامیا، هند او روم په ګډون په ډېرو پخوانیو تمدنونو کې موندل کېدای شي.
لرغونی تاریخ (۶۰۰۰ ق م – ۶۵۰)
په پخوانیو اسراییلو کې د خدای قانون په ټولو مساوي پلی کېده. هیچا حق نه درلود، چېڅه ترې کم یا اضافه کړي او قاضیانو ته خبرداری ورکړل شوی و، چې د زورواکو په ګټه تبعیض ونه کړي.
په لوېدیځ کېد پخوانیویونانیانو په پیل کې د حکومت غوره بڼه د غوره خلکو له خوا د واکمنۍ په توګه ګڼل کېده. اپلاتون د یوې خیریه پاچهۍ پلوي کوله، چې د یوه ایډیال فیلسوف پاچا له خوا اداره کېده، چې له قانون نه پورته و. اپلاتون بیا هم هیله درلوده، چې غوره خلک به د رامنځته شوو قوانینو په درناوي کې ښه وي، دا تشرېح کوي: «چېرې چې قانون د بل واک تابع وي او د هغه واک نه لري، زما په اند د دولت سقوط یې لرې نه دی،خو که قانون د حکومت بادار وي او حکومت د هغه غلام وي، نو حالت له ژمنوډک وي او خلک له ټولو هغو نعمتونو خوند اخلي، چې خدایانیېیوه دولت ته ورکوي.د اپلاتون په پرتله ډېرڅه چې کوي، ارستو یې په کلکه مخالفت وکړ، څو لوړ پوړو چارواکو ته اجازه ورکړي چې واک د قوانینو ساتنه او خدمت وکړي. ارستو د قانون د حاکمیت پلوي وکړه: "داډېره مناسبه ده، چې قانون باید د ټولو اتباعو په پرتله حاکم وي: د ورته اصولو له مخې: که دا ګټور وي، چې لوړځواک په ځینوځانګړو اشخاصو کېځای پرځای شي، دوی بایدیوازې ساتونکي او د قوانینو خادمان وټاکل شي."د رومي سیاستوال سیسرو په اړه ډېر ویلکېږي: «موږټول د قانون خدمتګاران یو، څو آزاد واوسو». د روم د جمهوریت په لړ کې ښايي د جنجالي قاضیانو د دندې د مودې له پاتې ته رسېدووروسته هغوی محاکمه شي. د روم تر امپراتورۍ لاندې حاکم په شخصي توګه معافیت درلود، (لیګبوس سولوټس)، خو هغه کسان چې شکایتونه لري کولای شي، په خزانه کې دعوه وکړي.
له کلاسیک وروسته تاریخ (۵۰۰ـ۱۵۰۰ زېږدیز)
په اسلامي فقه کې د قانون حاکمیت په اوومه پېړۍ کې وضع شو، څو د خلیفه په ګډون هېڅ چارواکیله قانون نه پورته دعوه ونه کړي.
په۹مه پېړۍ کې د انګلو ساکسون پاچا الفریډ لوی د خپل سلطنت قانون اصلاح کړ او د قانون کوډ (د عذاب کتاب) یې راټول کړ، چې د انجیل پر حکمونو ولاړ و. هغه وويل چې: باید پر ټولو وګړو، هغه که شتمن وي که غريب، دوست وي او که دښمن یو ډول قانون پلی شي. دا احتمالاً د لیویتکوس ۱۹:۱۵ له خوا الهام شوی و: « په قضاوت کې هېڅ ګناه مه کوئ، له بدبختو سره مرسته مه کوئ او شتمنو ته به نه تسلیمېږئ،د خپل ملګري قضاوت په رښتینولۍ سره وکړئ».
په۱۲۱۵ز کال کې آرچ بشپ سټیفن لینګټن په انګلستان کې بارانیان راټول کړل او پاچا جان او راتلونکي واکمنان او مجسټریټانیې د قانون تر حاکمیت لاندېبېرتهاړ کړل، چې د مالیاتو د اخیستلو په بدل کې د میګنا کارټاله خوا د پخوانیوازادیوساتنه د اساسي قانون لپاره دا بنسټ د متحده ایالاتو په اساسي قانون کېځای پرځای شوی و.
په۱۴۸۱ز کال کې د اراګون د د دویم فرډینند د واکمنۍ په لړ کې د کاتالونیا د عمومي محکمېله خوا د ارزونې اساسي قانون تصویب شو، د کاتالونیا د سلطنت قوانینو ته د شاهي واک (د افسرانو په ګډون) سپارنه تاسیسشوه.
ارګانونه
د قانون د حاکمیت په پرمختیا کې بېلابېل ارګانونه شامل دي.
د اروپا شورا
د اروپا د شورا اساسنامه د قانون حاکمیتیو له هغو اساسي اصولو ګڼي، چې پر بنسټ یې دا سازمان رامنځته شوی دی. د اروپا د شورا د اساسنامې په درېیمه فقره کې راغلي:« د دوی په معنوي او اخلاقي ارزښتونوکې د دوی د عقیدې بیا تاییدول، چې د دوی د خلکو ګډ میراث او د فردي ازادۍ، سیاسي ازادۍ او د قانون حاکمیت رښتینې سرچینه ده، هغه اصول چې د ټولې رښتینې ډیموکراسۍ اساس جوړوي».اساسي قانون د قانون د حاکمیت له اصولو سره موافقت د اروپايي دولتونو لپاره د دې سازمان بشپړ غړیتوب لپاره د شرط په توګه وړاندې کوي.
د حقوق پوهانو نړیوال کمېسیون
په۱۹۵۹ ز کال په نوي ډیلي کې یوه پېښه وشوه او د حقوق پوهانود نړیوال کمېسیون په توګه یې خبرې وکړې، د قانون د حاکمیت د اساسي اصولو په توګه یې اعلامیه خپره کړه. په دې غونډه کېله۵۳ هېوادونونه۱۸۵ قاضیانو، وکیلانو او د حقوقو پروفیسورانو برخه اخیستې وه. وروسته د ډیلي د اعلامیې په نوم وپېژندل شوه. د اعلامیې په ترڅ کې دوی اعلان وکړ، چې د قانون حاکمیت څهمعنا لري. په دوی کې ځینې حقونه او آزادۍ، خپلواکه قضا او ټولنیز، اقتصادي او کلتوري شرایط شامل دي، چې د انسان له کرامت سره برابر دي. یو اړخ چې د ډیلي په اعلامیه کې شامل نه و، د قانون د حاکمیت لپاره و او مقننه ځواک ته اړتیا لري چې د قضایي بیاکتنې تابع وي.
10 جولای
د عيسوي کليز درېمه ورځ ده
نور ولولئ
وېشنيزه:جنوري
ویلارډ ون اورمن کواین
ویلارډ ون اورمن کواین، چې ملګرو ته یې د «ون» په نامه ور پېژندل شوی و، د (۱۹۰۸ز) کال د جون په ۲۵مه زېږېدلی او د (۲۰۰۰ز) کال د دسمبر په ۲۵مه یې له نړۍ سترګې پټې کړې دي. ون امریکایي فیلسوف او منطقپوه و او د شلمې پېړۍ د دودیزې ارزونې په فیلسوفانو کې یوه خورا اغېزمنه څېره وه. له (۱۹۳۰ز) کال نه تر مړینې، یعنې اویا کاله یې په هاروارډ کې لومړی د زده کوونکي په توګه او بیا د ښوونکي په توګه کار کړی دی. ون له (۱۹۵۶ نه تر ۱۹۷۸ز) پورې په هاروارډ کې د اډګر پيېرس ځایناستی و.
کواین د منطق او د سېټ تیورۍ ښوونکی و. دی د هغه مقام له امله مشهور و، چې د لومړۍ درجې منطق یوازینی ډول دی، چې د نوم  وړ یې دی. د ریاضیاتو سیستم او د سېټ تیورۍ ته یې، چې د نویو بنسټونو په نامه پېژندل کېږي، وده ورکړه. د ریاضیاتو په فلسفه کې هغه او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین ـ پوتنم د اړینوالي استدلال ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره دلیل دی.
په هر حال، کواین په دې نظر و، چې فلسفه مفهومي تحلیل نه دی، بلکې په ساینس پورې اړه لري.
«د ساینس فلسفه، پوره فلسفه ده» دا په تجربوي علومو کې پر نامتو طنز بدل شو. هغه په خپله د ساینس له سرچینو نه پر ساینس د پوهېدو لپاره سیستماتیکه هڅه وکړه او اغېزمنه طبیعي پوهه پېژندنه یې رامنځ ته کړه او هڅه یې کوله، تر څو د دې لپاره ښې ساینسي څرګندونې وړاندې کړي، چې موږ څنګه د لږ حسي انډول پر بنسټ پخوانۍ ساینسي تیوري رامنځ ته کولی شو. هغه په ساینس کې د نسبي وجود پېژندنې ((ontological پلوي هم وکړه، چې دThesis   Duhem _ Quine   په نامه یادېږي.
د هغه مهمې لیکنې د (څه شته) په اړه مقالې دي، دا یې په ( ۱۹۴۸ز) کال کې لیکلي، چې د برټرنډ رسل د توضیحاتو تیوري یې روښانه کړې او د انټولوژیکې ژمنې( تعهد) په اړه د کواین مشهوره وینا ده. «اوسېدل یو متغیر ارزښت دی» او «دوه تجربوي اصول» چې پر دودیز تحلیلي – مصنوعي توپیر او کمونې باندې یې برید وکړ، د هغه وخت مشهور منطقي باور یې کمزوری کړ او پر ځای یې د سیمانتیک هولیزم پلوي وکړه.
په (۲۰۰۹ز) کال کې د تحلیلي فیلسوفانو ترمنځ یوه ټول پوښتنه وشوه، چې کواین یې په تېرو دوو پېړیو کې پینځم فیلسوف ونوماوه. هغه په (۱۹۹۳ز) کال کې د منطق او فلسفې په برخه کې د شاک لومړۍ جایزه وګټله. دا جایزه یې د خپلو سیستماتیکو او د پام وړ بحثونو له امله وګټله، چې د شته وو ټولنیزو شواهدو په رڼا کې د ژبې او اړیکو د زده کړې لپاره او پایلې یې د ژبنیو معناوو او د پوهې په تړاو نظریې وې. په (۱۹۹۶ز) کال کې یې په هنر او فلسفه کې د کیوټو جایزه وګټله، ځکه په شلمه پېړۍ کې یې د فلسفې د پرمختګ لپاره بېلابېلې نظریې، لکه:  د منطق، پوهې پېژندنې، د علم فلسفې او د ژبې د فلسفې په برخه کې وړاندې کړې.
ژوندلیک
کواین د اوهایو په اکرون کې له پلار او مور او مشر ورور رابرت کلوایډ سره لوی شوی. پلار یې کلوایډ رابرټ د اکرون تجهیزاتو د شرکت بنسټګر و، چې ټایرونه یې تولیدول. مور یې هیرېټ ای د ښوونځي ښوونکې وه، چې وروسته د کور مېرمن شوه. کواین په ځوانۍ کې ملحد و.
کواین دوه ودونه کړي وو او څلور بچیان یې لرل. رابرټ کواین یې وراره و. هغه له سیاسي پلوه محافظه کار و، خو د هغه د لیکنو لویه برخه د فلسفې په تخنیکي برخو کې وه، چې له مستقیمو سیاسي مسایلو نه لرې وې.
زده کړې
کواین په (۱۹۳۰ز) کال کې له اوبرلین کالج نه په ریاضیاتو کې لېسانس ترلاسه کړ او په (۱۹۳۲ز) کال کې یې له هاروارډ نه، په فلسفه کې دوکتورا ترلاسه کړه. د تېزس لارښود ښوونکی یې الفرډ نورث وایټ هېډ و. کواین د هاروارډ پوهنتون تر ټولو ځوان محصل و، چې د څلورو کلونو لپاره یې له تدریسه معاف کړ.
د (۱۹۳۲-۱۹۳۳ز) کلونو په لړ کې، هغه د شېلډون په مالي مرسته اروپا ته ولاړ او هلته یې له پولنډي منطقپوهانو (سټانسیلاو لزنیفسکي او الفرډ تارسکي)، د وین د حلقې له غړو سره د روډولف کارنپ په ګډون او له یوه منطقي پوزېټېوېسټ سره لیدنه وکړه.
هاروارډ
په هاروارډ کې یې له ډېوېډ لوئېس، ګیلبرټ هارمن، ډاګفین فولسډل، هائو وانګ، هوګس لبلانک او نورو سره د پایلیکونو په برخه کې مرسته وکړه. له (۱۹۶۴-۱۹۶۵ز) پورې په ویسلیان پوهنتون کې د پرمختللو مطالعاتو د مرکز غړی و. په (۱۹۸۰ز) کال کې یې د سویډن له اپسالا پوهنتون نه په بشري علومو کې افتخاري دوکتورا ترلاسه کړه.
د کواین شاګرد وایي چې: کواین د ژوند په وروستیو کې خپله حافظه له لاسه ورکړه. د هغه د لنډمهالې حافظې خرابېدل تر دې بریده وو، چې په سختۍ یې د دلیلونو د تعقیب لپاره مبارزه کوله. کواین هم په خپله پروژه کې د پام وړ ستونزې درلودلې، ترڅو په Word  او Object کې بیاکتنې وکړي. له مړینې مخکې یې مورټن وایټ ته وویل: «نه پوهېږم، چې زما د ناروغۍ نوم څه دی، التوسر که الزایمر، خو دا چې زما په یاد نه ده،نو باید الزایمر وي» هغه په (۲۰۰۰ز) کال کې د کرسمس په ورځ د ورپېښې ناروغۍ له امله مړ شو.
منطق
کواین د خپل مسلک په لړ کې د رسمي منطق په اړه ډېرې تخنیکي او تشرېحي لیکنې خپرې کړې، چې ځینې یې په (غوره منطقي مقالې) او (د پاراډوکس لارې) کې بیا چاپ شوې دي. د مقالو تر ټولو غوره ټولګه یې منطقي لیدلوری دی.
کواین په هغه احتمال ډېر باوري و، چې رسمي منطق به په پای کې له فلسفې او ریاضیاتو نه بهر پلی شي. هغه په برېښنايي انجینیرۍ کې د بولین الجبرا په اړه ډېرې مقالې لیکلي او له اډوارډ جي مک کلوسکي سره یې د بولین معادلې د کمولو لپاره د کواین- مک کلوسکي الګورېتم طرحه جوړه کړه.
سېټ تیوري
کواین خورا نوښتګر و. په منطق کې د کواین ونډه او د سېټ تیوري په اړه یې په زړه پورې څرګندونې او یو شمېر تخنیکي نتایج وړاندې کړل. هغه تل ویل چې: ریاضي سېټ تیورۍ ته اړتیا لري او دا تیوري له منطق سره ډېر توپیر لري. هغه د یو څه وخت لپاره له نومینالېست نېلسن ګوډمین سره سیالي وکړه، خو کله چې کواین د ریاضیاتو لپاره د نومینالیست په موندلو کې پاتې راغی، نو له سیالۍ نه په شا شو. کواین د خپل مسلک په لړ کې درې محوري تیورۍ وړاندې کړې.
میتافزیک
کواین پر معاصر میتافزیک ډېرې اغېزې درلودلې. هغه د (مجردې مادې) اصطلاح جوړه کړه او د (اپلاتون ږیره) اصطلاح یې، د خالي نومونو د ستونزو لپاره وکاروله.
د ریاضیاتي ریالیزم لپاره لازمي استدلال
د ریاضیاتو په فلسفه کې، کواین او د هاروارډ ملګري یې هیلري پوتنم د کواین - پوتنم مقالو ته وده ورکړه، چې د ریاضیاتو د شته والي لپاره یو دلیل دی. استدلال یې داسې دی: یو کس باید د ټولو هغوعناصرو لپاره انتولوژیکي(هستۍ) ژمنې ولري، چې د غوره ساینسي تیوریو لپاره اړینې دي او دغه موجودیت ته په عمومي توګه (ټول او یوازې) وایي.
د غوره ساینسي تیوریو لپاره ریاضیاتي موجودات اړین دي، له همدې امله باید یو کس له ریاضیاتي موجوداتو سره انتولوژیکي ژمنې ولري. د لومړي بنسټ څرګندونې ډېرې جنجالي دي، پوتنم او کواین دواړه د ټولو ناساینسي نهادونو د اېستلو لپاره طبیعي فلسفې ته بلنه ورکوي او له «ټول او یوازې» نه، د «یوازې» دفاع کوي.
محمد علي کلي
محمد علی په انګلیسي Muhammad Ali) د نړیوال درانه وزن اتل محمد علي کلي د (ring) د نړۍ یوه جادوگره څېره ده. ده په درځنونو سیالیو کې گډون کړی، چې له یو نیمې سیالۍ څخه پرته یې نورې ټولې گټلي او بریالې ترې راوتلی دی.
زوکړه او ماشومتوب
د محمد علي لومړنې نوم (كاسېس مارسلېس كلي ؤز دۍ د جنورۍ په ۱۸مه نيټۀ، كال ۱۹۴۲ز د امريكې په لازېل كمټكې نومي كلي كې وزېږېد. دده پلار كاسېس مارسلۍس كلي د لوحو رنگولو كاروبار كاوه. د مور نوم يې (اوډېسا كلي) ؤ، دده كورنۍ تورپوستې او د عيسوي دين د كاتوليك د ډلې لارويان ول. د نورو تورپوستو په انډول د كلي كورنۍ يوه درنه او ښه كورنۍ وه. د كلي پلار يو خوارېكښ انسان ؤ، نوځكه خو د تنگلاسۍ او غربت له ازمېښټ څڅه خوندي و. نو ځكه د محمد علي كلي ماشومتوب د نورو تورپوستو كوشنيانو په څېر له محرومۍ او ناچارۍ ښكار نه ؤ.
دده پلار يو عزت لرونكې سړۍ ؤ. د عام تورپوستي په څېر يې داسې كوم كار ندې كړې چې كله دې بندي كړاى شوې وي، ده له خپلو ماشومانو سره ډېره زياته مينه كوله، او دا يې غوښټل چې دده كوشنيان ښوونه ترلاسه كړي او د ټولنۍ يو معزز ښاري جوړ شي. كلي يې د همدې موخۍ لپاره په ښوونځي كې ورگډ كړ، لېكن د هغه چندانې زړه كړې ته زړه نه ښه كولو. دې د شوخ، چالاك او زيرك كوشنې ؤ. ملگرو سره جگړې كول، او هغوي په سوكانو وهل او ډارول دده د خوښۍ كار ؤ. كله چې يې په جون ۱۹۶۰ز كې د مركزي لېسې ازموينه وركړه، نو په ډېرو لږو نمبرو بريالۍ شو. مگر له سوك وهلو سره يې له وړوكوالي څخه مينه وه. دده عمر دولس كاله ؤ، چې د متقاعد تورن جوزف مارټن نظر پرې هغه وخت ولږېد، كله چې ده د كوڅې ماشومان په ډېر جوش او جذبې وهل.
د سوك وهنې نړۍ ته راتلل
له پوهنتون څخه په فارغېدو پورې د كلي نوم په ټوله امركا كې خپور شوې ؤ.
ژوندليک
محمد علي كلي د كال ۱۹۴۲ز د جنورۍ په مياشت كې زېږېدلې. پلار يې (كلي) د لوحو جوړولو كار كاوه، مور يې (اوډېسه گرېډي كلي) د كور كار كاوه. د كلي پلار يو مېتودېست (مسيحي ډله ده) ؤ، مگر خپله ښځه يې دې كار ته پرېښوده، چې خپل دواړه زامن د باپتيزم ډله كې وردننه كړي. ۱ ده به هره ورځ له ښوونځي څخه په رخصتېدو له خپلو ملگرو، لارويانو سره جگړې كولې. د ښوونځي سرښوونكي (اتووډ) به هر وخت دده څنگ نيوه، او خپلو زده كوونكيو ته به يې ويل، چې دا هلك به يو وخت له تاسو ټولو څخه زياتې پيسې وگټي. دده د بخت ستورې هغه وخت وځلېد، چې چا ترې سائيكل غلاكړ. نو دې مجبورا د پوليسو په ماموريت ورهۍ شو، او د خپل سائيكل په اړه يې د پوليس مامور ته وويل. كله چې د پوليسو مامور دده په ټنډه كې د يوه ښه راتلونكي اثرات وليدل، نو له ځان سره يې د سوك وهنې ځايي كلب ته بوتلو، او د سوك وهنې په روزنځاى كې يې ورداخل كړ.