د_سيلابونو_په_مخنيوي_کی_د_ځنګلونو_رول
دخاوري تخريب
دخاوري پورتني پوړ(surface loyer) دژوند يوه حياتي طبقه دي چي د نباتاتو دودي لپاره ټول غذايي عناصر پکي موندل کيږي. له همدي امله نوموړي طبقه د نبات د تغذيي زون په نوم ياديږي. دپاسني خاوري داښيرازه طبقه د طبيعت د قيمتي سرچينو څخه شميرل کيږي. عموما د ځمکي په مخ د (۱۵-۲۰) سانتي مترو په اندازه غوړيدلي ده. زياتره خلک په دي عقيده چي خاوره دمنرالونو يومړه غيرفعاله ماده نده مګر په حقيقت کي يوه سالمه خاوره دمايکرواورګانيزمونو(باکترياوو،فنجيانو،الجيانو،پروتوزوا،چينچيانواوحشراتو) دشتون له امله فعاله او ژوندي برخه دي کچيري نوموړي برخه دتخريب د لاملونو په وسيله تخريب کيږي او باران يي د هغه پيروي داوبو په وسيله شاربي يا باد د هغه قيمتي زري د سترګو پناه کوي نو بيا خاوره په کافي اندازه غذايي عناصر نباتاتو ته نشي برابرولي .په پاي کي خاوره خپل توليدي توان ورو ورو له لاسه ورکوي. او د حاصلاتو د کموالي سبب ګرځي. د نړي د زياتيدونکي نفوس لپاره به موجوده ځمکه بسوالي ونه کړي. ځکه دامهال يوازي ۴۴سلنه ځمکه دکرني لاندي ده او ۵۶سلنه ځمکه د کرني لپاره مناسبه نه ده.دخاوري تخريب په ټوله نړي کي يوه ستره ستونزه بلل کيږي افغانستان هم دنوموړي ناورين سره مخامخ دي دخاوري غلط استعمال ،دکرنيزوځمکو غيرمنظمه اداره،دونو او ځنګلونو وهل،زيات څړ،دخاوري سستوالي ،داوبو ضعيفه اداره دښارونو پراخيتا او داسي نور هغه څه دي چي د خاوري د تخريب سره مرسته کوي.د خاوري تخريب حاصلخيزي له مينځه وړي داوبو په رسولو کي ستونزي مينځ ته راوړي او د حاصلاتو د کموالي سبب ګرځي. په نورمال ډول د خاوري د تخريب پروسه دومره د انديښني وړ نه ده خو کله چي انساني کړنو له امله خاوره تخريب کيږي نو بيا په نړي کي يوډول ناانډولي مينځ ته راوړي او په مخنيوي کي يي بايد ارومرو لازم اقدامات ترسره شي. داوسني خاوري تخريب دهر بل وخت څخه زيات خطرناک دي او دنړي د مهمو اجتماعي او محيطي ستونزو څخه ګڼل کيږي چي نن سبا بشري ټولنه ورسره مخامخ ده.په دي ډول تخريب کي دخاوري خراب والي او توليدي توان دکموالي تر څنګ نور بي شميره مشکلات پکي نغښتي دي. داوبو ذخيري ، ډنډونه ،ويالي ،بندرونه درسوباتو څخه ډک کيږي. دښاروالي او اوبو رسولو سيستم ته هم زيان رسيږي. بادي تخريب په هوا کي ګرد او غبار توليدوي انساني روغتيا ته ضرر رسوي په وچو سيمو کي خصوصا په هغه ځايونو کي چي خاوري د نباتي پوښ په وسيله باندي پوښل شوي نه وي د رطوبت کموالي ترڅنګ تيز موسمي بادونه هم ولري نو دخاوري لمړني تخريبونکي باد ګڼل کيږي چي دخاوري تخريب مينځ ته راوړي. دخاوري تخريب په ټوله نړي کي دانسانانو د نيکمرغي او سوکالي لپاره د يو خطر او خنډ په ډول باندي پيژندل شوي دي. دډيرو پخواني تمدونونو او امپراتوريو د مينځه تللو مهم لامل د هغوي د خاوري خرابيدل وو. دګرديز او خوست په لويه لاره کي د ځدرانو ځنګلونو ته بي حده زيات زيان رسيدلي دي چي په ليدو يي انسان د خواشيني سره مخامخ کيږي دنوموړي سيمي په ډيرو برخو کي دخاوري Cهوريزونونه له ورايه ښکاري چي دخاوري O,AاوB هوريزونونه دباد اوباران له امله له مينځه تللي دي او يوازي تيږي او کمرونه په ميراث راپاتي شوي دي. کچيري خاوري جوړوني ته نظر وکړو نو د يو سانتي متر سريني خاوري د جوړوني لپاره کلونه کلونه وخت نيسي مګر په يو عادي باد او په معمولي سيلاب سره ډير ژر د تخريب وړ ګرځي هرڅومره چي خپلي خاوري د تخريب څخه خوندي وساتو په هماغه اندازه به اسوده او ارام ژوند ولرو او د ډيرو بدمرغيو څخه به په امن کي شو. دخاوري د تخريب په هکله د پخوا څخه ځينو پوهانو خپلي نظريي ورکړي دي په دي برخه کي افلاطون دسيلابونو راتلل،دځنګلونو پريکول ،دخاوري د تخريب څخه يي شميري. رومي عالمانوهريوورجل(virgile)او پلني(pliny)دخاوري ساتني په باره کي دکر او کښت څخه يادونه کړي ده چي د کرلو طريقه او نباتات دخاوري ساتلو کي مهم رول لوبوي نباتات خاوره د دباد او باران د تخريبي اغيزو څخه ساتي. دخاوري د تخريب په باب لومړني څيړني دولني (wollny) له خوا په جرمني کي د۱۸۷۷ او ۱۸۸۵ عيسوي کلونو ترمينځ پيل شوي. په دي څيړنو کي د خاوري سټرکچر په خرابيدو باندي يو زيات شمير عواملو اغيزي تر څيړني لاندي ونيول شي. په نومړي عواملو کي دنباتاتو په وسيله د ځمکي دپوښل شامل او د خاوري دډول او ځمکي د سلوب اغيزي ،دځمکي پر مخ د روانو اوبو او د خاوري په تخريب باندي مطالعه شوي.سره له دي چي د ولني پخواني څيړنو د شيندونکي تخريب د مخنيوي حياتي ارزښت څرګند کړ، خو د خاوري د تخريب د پروسي د ارزيابي په باب څيړني نه وي شوي همدارنګه د باران د څاڅکو ميخانکي اغيزي په ۱۹۴۴م کال د اليسن (Ellison)له خوا د لومړي ځل لپاره وڅيړل شوي د زينګ لخوا په ۱۹۴۰م کال په خاوري د تخريب باندي د ځمکي د سلوب درجي او اوږدوالي اغيزي ارزيابي کړي او تر هغي وروسته سيميټ(Smith) په ۱۹۴۱م کال دخاوري په ضايعاتو باندي د نباتاتو د تنظيم او د خاوري د سانتي فکتورنه تر څيړني لاندي ونيول همدارنګه مسګريو(Musgrave) په ۱۹۴۷ک کال ديوي کميټي مشري په غاړه واخسيته او د خاوري د تخريب اندازه يي د يوي معادلي په شکل وړاندي کړه وروسته ويچ ماي ۱۹۶۵او سمېت ۱۹۸۰) نوموړي معادلي ته دبدلون په ورکولو او په هغي کي د اصطلاحاتو په راوستلو سره د خاوري په ضايعاتو په نړيوال معادلي تبديل کړه.