cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سیاسي انسان پوهنه
سیاسي انتروپولوژي د شلمې پیړۍ په دېرشمه لسیزه کې د حقوقي او قبیلوي سیسټمونو د پوهیدو له لیوالتیا څخه زیږیدلې وه او دا چې څنګه د غیر مستقیم حکومت په بڼه د سیاسي فعالیت سره مطابقت لري چې د برتانوي استعمار لپاره ځانګړی و، نو سیاسي انتروپولوژي نشي کولی. د دې په اړه فلسفي بیا فکر کول د ټولنې او دولت اصل په پام کې نیسي او نه یوازې د سیاسي تنظیم میتودونو مطالعه نه د دولتونو رامینځته کیدو پرځای.
سياسي انسان پوهنه
سیاسي انتروپولوژي يا سياسي انسان پوهنه یوه هڅه ده چې د سیاست له تجربو او تعلیماتو څخه بهر ځي او په ساينسي ډول انسان د يو سياسي بشر په توګه د څېړنې لاندې نيسي او د تاریخي او جغرافیوي تنوع کې د ټولو سیاسي سازمانونو مشترک ځانګړتیاوې وپیژني. له بلې خوا، سیاسي انتروپولوژي د ټولنیز انتروپولوژي یا انتروپولوژي یوه څانګه ده؛ ځکه چې دا د سیاسي سیسټمونو تشریح او تحلیل ته پاملرنه کوي (ساختمانونه او پروسې)، په ځانګړې توګه هغه ټولنې چې د ابتدايي یا لرغونو په توګه پیژندل کیږي؛ په دې دوهم مفهوم کې، د یو خپلواک نظم په توګه د هغه ژوند وروستیو وختونو ته ځي.
سیاسي انسان پوهنه د حقوقي او قبیلوي سیسټمونو د پوهېدو هڅه ده او دا چې دوی څنګه د ځانګړي حکومتونو په بڼه سیاسي فعالیت سره تطابق کوي، او پدې کې د ټولنې او دولت د اصل په اړه فلسفي بیاکتنه هم شامله ده. د انسان پېژندنې بل مفکر جورج بالندیه، سیاسي انسان پوهنه د مختلفو بنسټونو او کړنو د موندلو او مطالعې لپاره وسیله ګڼي چې د انسان حکومت جوړوي، او دا هڅه په انتروپولوژي تمرکز کوي، په ځانګړې توګه په پخوانیو ټولنو کې.
سیاسي انتروپولوژي د شلمې پیړۍ په دېرشمه لسیزه کې د حقوقي او قبیلوي سیسټمونو د پوهیدو له لیوالتیا څخه زیږیدلې وه او دا چې څنګه د غیر مستقیم حکومت په بڼه د سیاسي فعالیت سره مطابقت لري چې د برتانوي استعمار لپاره ځانګړی و، نو سیاسي انتروپولوژي نشي کولی. د دې په اړه فلسفي بیا فکر کول د ټولنې او دولت اصل په پام کې نیسي او نه یوازې د سیاسي تنظیم میتودونو مطالعه نه د دولتونو رامینځته کیدو پرځای.
سوکراتي ويناوې
سوکراتي ويناوې يا د سوکرات خبرې (به  کې   د سقراط د شاګردانو او په ځانګړې توګه د اپلاتون د خبرو اترو پاتې ټوټې ته اشاره کوي، په کوم کې چې سوکرات او بله ډله د فلسفي مسلو په اړه بحث او جنجال کوي. په دې برخه کې د اپلاتون لومړنۍ خبرې تر وروستیو خبرو ډېرې مهمې دي. داسې برېښي چې اپلاتون د سوکرات د افکارو د يادولو ترڅنګ په ځينو موضوعاتو کې د سوکرات د شخصيت له ژبې څخه افکار هم نقل کړي دي چې په حقيقت کې د هغه خپل فکرونه وو.
حيواني انسان پوهنه
اېتونوزولوژي يا حيواني انسان پوهنه په چاپېریال کې د انساني کلتورونو او حیواناتو ترمینځ د تېرو او اوسنيو متقابلو اړیکو مطالعه ده. په دې موضوع کې د ژوولوژي د مختلفو بڼو طبقه بندي او نومول، کلتوري پوهه او د وحشي او کورني حیواناتو کارول شامل دي. دا د انتروپولوژي یو له لوی فرعي برخو څخه دی او د انتروپولوژي سره ډېری تګلارې او تیوریکي چوکاټونه شریکوي.
سرچينې
وېشنيزه:ژوپوهنه وېشنيزه:انسان پېژندنه
ګوګلېمو مارکوني
ګوګلېلمو ګېوواني ماريا مارکوني، د مارکوني لومړی مارکيز [اشرافي وړ نوم] (زوکړه: ۱۸۷۴ د اپرېل ۲۵، مړينه: ۱۹۳۷ د جولای ۲۰) يو ايټالوي مخترع او برېښنايي انجنير و، چې د راډيوي څپې پر بنسټ د عملي بې سيم ټلګراف سيستم د جوړولو له امله پېژندل کېږي. دا د دې لامل شول، چې مارکوني ته د راډيو د لومړني رامنځته کونکي يا مخترع امتياز ورپه برخه شي او نوموړي د کارل فيرديناند براون سره په ګډه د بېسيم ټلګراف د ودې برخه کې د خپلو ونډو له امله، د فزيک برخه کې د ۱۹۰۹ز کال د نوبل جايزه تر لاسه کړه.
مارکوني يو تشبث کونکی، سوداګر او په ۱۸۹۷ز کال انګليستان کې د بېسيم ټلګراف او اشارې شرکت “The Wireless Telegraph & Signal Company” بنسټګر هم و، چې د شرکت نوم وروسته په مارکوني شرکت “Marconi Company” بدل شو. په ۱۹۲۹ز کال کې مارکوني ته د ايټاليې د پاچا درېيم وېکتور ايمانويل له لورې د مارکيز اشرافي درجه ورکړل شوه او په ۱۹۳۱ زکال کې يې د يوولسم پاپ پايس “Pope Pius XI” لپاره د واتيکان راډيو “Vatican Radio” جوړه کړه.
زده کړې
مارکوني د يو کوچني په توګه ښوونځي کې ګډون ونه کړ او رسمي لوړو زده ته هم نه دی تللی. د دې پر ځای، نوموړي په کور کې له هغو خصوصي روزونکو څخه، چې د مور او پلار له لورې يې ګومارل شوي وو؛ کيميا، رياضيات او فزيک زده کړل. کورنۍ يې ورته په ژمي کې هغه مهال نور روزونکي هم وګومارل، چې د يو څه نرم اقليم لپاره يې پلان درلود، بولګونا پرېږدي او توسکاني يا فلورنس ته لاړ شي. مارکوني يادونه وکړه، چې يو مهم سلا ورکونکی پروفيسور وېسينزو روزا و، چې لېورنو “Livorno” سيمه کې د عالي ښوونځي د فزيک استاد و. روزا ۱۷ کلن مارکوني ته د فزيکي ښکارندو بنسټونه او همدا راز د برېښنا په اړه نوې نظريې وروښودلې. د ۱۸ کلنۍ په عمر او کله چې بېرته بولوګنا ته راغلل، مارکوني د بولوګنا پوهنتون “University of Bologna” له فزيکپوه اګسټو رېګي “Augusto Righi” سره اشنا شو، چې د هينريچ هرتز د کار په اړه يې څېړنه تر سره کړې وه. رېګي مارکوني ته اجازه ورکړه، چې پوهنتون کې ويناوو کې ګډون وکړي او د پوهنتون له لابراتوار او کتابتون څخه ګټه پورته کړي.
د راډيو اړوند کار
مارکوني له ځوانۍ څخه د ساينس او برېښنا برخو سره لېوالتيا درلوده. نوموړي د ۱۸۹۰ز لسيزې په لومړيو کې د بېسيم ټلګراف (د برېښنايي ټلګراف خلاف، د سيمونو له تړلتيا پرته د ټلګراف پيغامونو لېږد) نظريې په اړه کار پيل کړ. دا يوه نوې نظريه نه وه؛ ګڼو پلټونکو او مخترعينو له ۵۰ کالونو راهيسې او ان د برېښنايي هادي، الکترو مقناطيسي انډکشن او د رڼا اشارې په کارونې سره يې د بېسيم ټلګراف ټيکنالوژۍ سپړلې او ان دا ډول سيستمونه يې رغول، مګر هيڅ يو يې په تخنيکي او سوداګريز ډول بريالی نه و ثابت شوی. په دې برخه کې د هينريچ هرتز له لورې يو نوی پرمختګ رامنځته شو، چې په ۱۸۸۸ زکال کې يې په ډاګه کړه، چې يو څوک کولی شي د جېمز کلرک ماکسوېل د کار پر بنسټ، الکترومقناطيسي وړانګه توليد او ومومي. په هغه وخت کې دا وړانګې په عمومي ډول د هرتز د څپو په نوم يادېدلې او اوس ورته په عمومي دول راډيوي څپې وايي.
د فزيک ټولنه کې د راډيوي څپو په اړه ډېره لېوالتيا وه، مګر دا لېواتيا يوازې د هغې د پوهنيزې ښکارندې په برخه کې وه، نه د اړيکو د يوې لارې چارې په توګه د هغه د ځواک برخه کې. فزيکوپوهانو په عمومي ډول راډيوي څپې د رڼا د يوې نه لېدونکې بڼې په توګه ګڼلې، چې يوازې د ليدلارې په اوږدو کې يې تګ کولی شو او د څپې لړۍ يې د ليدلو وړ شته اشارې په څېر د بصري څنډې تر بريده ګڼله. په ۱۸۹۴زکال کې د هرتز مړينې د برتانوي فزیکپوه اوليور لوج “Oliver Lodge” له لورې د راډيوي څپو د لېږد او موندنې په اړه د څرګندونې او د اګسټو رېګي له لورې د هرتز د کار په کاړه د يوې مقالې په ګډون، د نوموړي د لومړنيو موندنو خپرې شوې کتنې وړاندې کړې. د رېګي مقالې د راډيوي څپو پر بنسټ د بېسيم ټلګراف سيستم په جوړولو کې د مارکوني لېوالتيا له سره تازه کړه، چې همدا لکيره د پلټنې هغه کرښه ده، چې مارکوني يادونه وکړه، چې نور اختراع کونکي داسې نه برېښېدل، چې هغه څارلی وی.
مارکوني د ۲۰ کلنۍ په عمر
مارکوني د ۲۰ کلنۍ په عمر د راډيوي څپو برخه کې د ازمايښتونو تر سره کول پيل کړل او د خپل کور زياتره توکي يې د خپل چوپړي مېګناني په مرسته، د کور بامبوټۍ کې ورغول، چې [کور يې] د ايټاليا په پونتيچيو کې د وېلا ګرېفوني سيمه کې و، چې اوس د ساسو مارکوني يوه اداري څېرمه يا فرعي څانګه ده. د مارکوني کار د هرتز د اصلي ازمايښتونو پر بنسټ و او د رېګي په وړاندیز سره يې له يو کوهيرر [سره نښلونکې وسيلې] څخه کار اخېستل پيل کړل، چې د فرانسوي فزيکپوه ايډوارډ برانلي د ۱۸۹۰ز کال د موندنو پر بنست يوه لومړنۍ موندونکې او د لوج ازمايښتونو کې کارېدلې وسيله وه، چې د راډيوي څپو پر وړاندې د راتللو پر مهال يې خپل مقاومت بدل کړ. د ۱۸۹۴ زکال اوړي کې، نوموړي يو پياوړی د خطر زنګ جوړ کړ، چې له يوې بټرۍ، نښلونکې وسيلې يا کوهيرر او برېښنايي زنګ څخه جوړ شوی و او هغه مهال له کاره ولوېده، چې د رڼا په واسطه توليد شوې راډيوي څپې يې [فضا ته] پورته کړې.
د ۱۸۹۴ زکال ډسمبر کې يوه شپه ناوخته، مارکوني خپلې مور ته د راډيوي څپو لېږدونکې اله (راډيو ټرانسمېټر) او د لېږدول شويو څپو بېرته رانيونکې اله (ريسيور) وښود او دا يو داسې ترتيب و، چې د خونې په بله څنډه کې يې پر اوږدې څوکۍ باندې د ټلګرافي تکمې په کېکاږلو سره د زنګ غږ توليد کړ. نوموړي د خپل پلار په ملاتړ د ادبياتو لوستلو ته دوام ورکړ او د هغو فزیکپوهانو نظرونه يې غوره کړل، چې د راډيوي څپو په کارولو سره يې ازمايښتونه تر سره کول. هغه د لېږد وړ لېږدونکو او تر لاسه کونکو سيستمونو په څېر وسيلې جوړې کړې، چې له لرې واټن څخه يې کار کولی شو او په اړين ډول لابراتواري ازمايښت يې د اړيکو په ګټور سيستم باندې بدل کړ. مارکوني يو وظيفوي يا فعال سيستم رامنځته کړ، چې ګڼې برخې يې درلودې:
مارکوني د ۱۸۹۵ زکال اوړي کې بولوګنا کې د خپل پلار ملکيت کې، خپل ازمايښتونه له کوره د باندې راوويستل. نوموړي له بېلابېل ډول او جوړښت انتن څخه کار واخېست، مګر ان له پرمختګونو سره سره يې وکولی شول، يوازې د يو نيم ميل په واټن يوه اشاره ولېږدوي، چې ياده کچه اوليور لوج په ۱۸۹۴ زکال کې د راډيوي څپو د لېږد د زيات نه زيات واټن په توګه اټکل کړی و.
انساني حيوان پوهنه
اېتونوزولوژي يا انساني حيوان پوهنه په چاپېریال کې د انساني کلتورونو او حیواناتو ترمینځ د تېرو او اوسنيو متقابلو اړیکو مطالعه ده. په دې موضوع کې د ژوولوژي د مختلفو بڼو طبقه بندي او نومول، کلتوري پوهه او د وحشي او کورني حیواناتو کارول شامل دي. دا د انتروپولوژي یو له لوی فرعي برخو څخه دی او د انتروپولوژي سره ډېری تګلارې او تیوریکي چوکاټونه شریکوي.
سرچينې
وېشنيزه:ژوپوهنه وېشنيزه:انسان پېژندنه
کرېټیسوس
کرېټیسوس (/krəˈteɪʃəs/ krə-TAY-shəs) د ځمکې پېژندنې یوه دوره ده چې کابو ۱۴۵ تر ۶۶ میلیون کاله پخوا (Mya) وغځېده. دا د مېزوزوئیک دریمه او وروستۍ دوره او همدارنګه ترټولو اوږده دوره ده. له کابو ۷۹ میلیون کالو سره، دا د ټولې فانروزوئیک ځمک‌پېژندنې دورې ترټولو اوږده دوره ده. دا نوم د Creta له لاتین ویي «ګچ» څخه اخیستل شوې چې د دې دورې په دوهمه نیمایي کې ډېر زیات پیدا کېږي. په معمول ډول د K حرف په توګه خلاصه کېږي، ځکه چې په آلماني کې یې ژباړه Kreide ده.
د کرېټیسوس دوره د نسبتاً ګرم اقلیم درلودونکې وه چې په پایله کې د ایوسټاټیک سیندونو کچه لوړه وه چې د کم ژوروالي لرونکي ګڼ داخلي سیندونه یې جوړ کړل. دا سمندرونه او سیندونه د سمندري خزندګانو، آمونیټ او روډیسټ په لرلو نامتو وو چې اوس ختم شوي دي، په داسې حال کې چې ډایناسورانو په وچه ځمکه لاهم تسلط درلود. نړۍ له یخ څخه پاکه وه او ځنګلونه تر قطبي سیمو پراخ شول. د دې وخت په اوږدو کې د تی لرونکو او مرغانو نوې ډلې راڅرګندې شوې. د کرېټیسوس په لومړیو کې، ګلداره بوټي راڅرګند شول او په چټکۍ سره یې په تنوع پیل وکړ او د کرېټیسوس په پای کې، د جیمنوسپرم ډلو له کمېدو او ختمېدو سره سم چې پخوا پراخې وې، په ټوله ځمکه کې د بوټو په ډلو بدلې شوې.
ریښه پېژندنه او تاریخ
د کرېټیسوس دوره د یوې جلا دورې په توګه د لومړي ځل لپاره د بلجیمي جیولوجسټ جان ډي اومالیوس ډي هالوي په ۱۸۲۲م کال کې د ځمکنۍ کرېټیسوس په توګه تعریف شوه چې د پاریس په سیمه کې یې له ځینو طبقو کار اخیست او د ګچ پراخ شتون له امله (کلسیم کاربونېټ چې د سمندري بې فقراتو ژوو، په ځانګړې توګه کوکولیټ، له لوري یې رسوب کړی وو) په دې نوم ونومول شوه، چې د لوېدیځې اروپا په پورتنۍ کرېټیسوس کې پیدا کېږي. د کرېټیسوس نوم له لاتیني ويي creta یعنې ګچ څخه اخیستل شوی دی. د کرېټیسوس دوه ګونی ویش د کاني بیره او فیلیپس له لوري په ۱۸۲۲م کال کې ترسره شو. آلسیډ ډي اوربیګني په ۱۸۴۰م کال کې فرانسوۍ کرېټیسوس په پنځو مرحلو وویشه: نئوکومیان، آپټیان، آلبیان، ټورونیان او سېنونیان، وروسته یې بیا د نئوکومیان او آپټیان په منځ کې د اورګونیان مرحله او د آلبیان او ټورونیان په منځ کې د سېنومانیان مرحله هم زیاته کړه.
فرعي وېشونه
د کرېټیسوس دوره د لومړنۍ او وروستنۍ کرېټیسوس دورو، یا لاندنۍ او پورتنۍ کرېټیسوس لړیو باندې وېشل شوې ده. په پخوانیو ادبیاتو کې، کرېټیسوس کله کله په درې لړیو وېشل کېږي: نئوکامین (لاندنۍ/لومړنۍ)، ګالیک (منځنۍ) او سنوني (پورتنۍ/وروستنۍ). یو فرعي وېش په ۱۲ مرحلو کې چې ټول یې له اروپایي ګچ‌پېزندنې یا سټراټیګرافي څخه سرچینه اخلي، اوس په ټوله نړۍ کې کارول کېږي. د نړۍ په ډېرو برخو کې، ځایي بدیل فرعي وېشونه لا هم د کارونې په حال کې دي.
سرحدونه
د کرېټیسوس لاندنی سرحد تراوسه ندی تعریف شوی، او د ژوراسیک-کرېټیسوس مرز په اوسني وخت کې یوازینی سیسټمیک مرز دی چې د نړیوال سټراټوټایپ برخې او ټکي (GSSP) تعریف څخه برخمن ندی. د دې سرحد لپاره د GSSP ځای پرځای کول، د ډېرو بایوسټراټیګرافیکو نښو د پیاوړي سیمه ایز توب او د کیموسټراټوګرافیک پېښو نه شتون، لکه ایزوټوپي سفرونه (د ایزوټوپونو په نسبت کې ناڅاپي لوی بدلونونه)، چې کولی شي د یوه سرحد د ارتباط او تعریف لپاره وکارول شي، ستونزمن کار دی. Calpionellids، د کوزې په بڼې کالسیټي آزمېښتونکو لرونکې پلانکټونیکي اعتراض کوونکو یوې پټې ډلې په هکله، چې د ژوراسیک وروستۍ دورې څخه د کرېټیسوس لومړیو پورې ډېر زیات وو، سپارښتنه شوې چې د ژوراسیک-کرېټیسوس سرحد ترټولو ژمنه نومانده ده، او په ځانګړې توګه coalpionella alpine له لومړي څرګندېدو سره، چې د آلپینا هم نومي کوچني زون په توګه تعریف شوي دي، د کرېټیسوس د اصلي تعریف په توګه مطرح شوی دی. د سرحد لپاره کارول شوی تعریف په توګه د Strambergella jacobi آمونیټ لومړني څرګندېدل قرار ورکول شوی دی، چې پخوا یې د Berriasella په نسل کې شتون درلود، خو د سټراټیګرافیک شاخص په توګه د هغه کارونه لا هم تر پوښتنې لاندې ده، ځکه چې د هغه لومړني څرګندېدل له C. alpine سره اړیکه نلري. د سټراټیګرافي نړیوال کمیسیون په رسمي توګه دا سرحد کابو ۱۴۵ میلیون کاله پخوا په پام کې نیسیي، خو د U-Pb ځمکې پېژندنې په اساس نور اټکلونه هم وړاندې شوي دي چې د ۱۴۰ میلیون کاله پخوا اټکل کوي.
د کرېټیسوس دورې پورتنی سرحد په ښکاره توګه تعریف شوی، او د ایریډیم – بډایه لایه کې قرار لري چې په ټوله نړۍ کې پیدا کېږي او باور پر دې دی چې د Chicxulub اغیزې خښتې پورې تړاو لري، د هغه له سرحدونو سره چې د یوکاتان ټاپوګان او مکسیکو خلیج برخې په کې شاملې دي. د دې لایې تاریخ ۶۶.۰۴۳ میلیون کاله پخوا اټکل شوی دی.
د کرېټیسوس دورې په پای کې، له ځمکې سره د یوه لوی جسم برخورد د ماسټریشټین دوره کې د ژوند تنوع تدریجي کمېدو پای کې د ټکي ایښودنې نښې رامنځته کړې وي. چې پایله یې د ځمکني بوټو او ځناورو بڼو درې پر څلورمه برخې ختمېدل وو. دې اغیزې شدیده ماتې رامنځته کړه چې د K-Pg سرحد په توګه پېژندل کېږي (چې پخوا د K-T سرحد په توګه پېژندل کېده). د ځمکې د ژوند تنوع د پام وړ وخت ته اړتیا پیدا کړه ترڅو د دې اغیزې څخه بیا روغه شي، سربېره پر دې چې د ایکولوژیکي خالي ځایونو شتون امکان هم شته دی.
د K-Pg ختمېدو پېښې د شدت سربېره، د کلاډونو په منځ کې د ختمېدو په کچه کې د پام وړ تنوع رامنځته شوې ده. هغه ډولونه چې فوټوسنټیز پورې یې تړاو درلود کم شول یا ختم شول ځکه چې اټمسفیري ذراتو لمریزه انرژي بنده کړه. لکه څنګه چې نن ورځ شتون لري، فوټوسنټېز کوونکي موجودات، لکه فیټوپلانکټون او ځمکني بوټو، د کرېټیسوس په وروستیو کې د خوراکي زنځیر اصلي برخه جوړوله او هر هغه څه چې هغو پورې اړوند وو هم زیان وموند. بوټي خورونکي څاروي چې د خوړو په توګه بوټو او پلانکټون پورې تړلي وو، د خوراکي منابعو په کمېدو سره له منځه لاړل. په پایله کې، غوره ښکاریان، لکه Tyrannosaurus rex هم له منځه لاړل. په همدې حال کې، د څلورپښو لرونکو څارویو درې اصلي ډلې په بشپړ ډول ورکې شوې؛ نه الوتونکي ډایناسوران، پلېزیوساران او پتروساران. د کرېټیسوس نورې ډلې چې د سېنوزوئیک تر دورې ژوندي پاتې نشول – ایکتیوساران، وروستني تمنوسپانډیلان او تی نه لرونکي سینوډیتان – د دې پېښې له پېښېدو څخه میلیونونه کالونه مخکې له منځه تللي وو.
کوکولیتوفوریډان او مولوسکان، په شمول د آمونیټان، روډیسټان، د خوږو اوبو حلزونان او صدفان او همدارنګه هغه موجودات چې خوراکي زنځیر یې د صدف جوړوونکو په شمول وو، له منځه لاړل یا یې هم سخت زیانونه ولیدل. د بېلګې په توګه، اټکل کېږي چې امونیټ د موزاسورانو اصلي خواړه وو، د سمندري لویو خزندګانو هغه ډله چې په سرحد کې ختم شول.
پوهېږم چې نه پوهېږم
" پوهېږم چې نه پوهېږم " د یوناني فیلسوف سوکرات یو خورا مشهوره وينا ده.
د انساني پوهې نفې
له دې جملې څخه یو مطلب دا دی چې انسان هیڅکله په هیڅ نه پوهیږي. دلته پوښتنه دا راپیدا کیږي چې که هغه په هیڅ نه پوهیږي، نو څنګه پوهیږي چې هغه هیڅ نه پوهیږي؟ ځینو دا تفسیر د سوکرات پاراډوکس تر سرلیک لاندې ليکلی دی، چې د درواغجن پاراډکس یو ډول دی.
اوبه خور (پڼه کول)
اوبه خور (د ځمکې پڼه کول يا خړوبول) ځمکې ته د مديريت شويو اوبو اندازې ورکولو يو کرنيز جريان دی، تر څو د کرنيزو محصولاتو په توليد کې مرسته وکړي، همدا راز هغه جريان دی چې د ښکلا بوټو او چمنونو د خړوبولو لپاره کارېږي، په دې برخه کې دا د اوبه ورکولو په نوم پېژندل کېږي. هغه کرنه چې له اوبه خور څخه کار نه اخلي، نېغ په نېغه د باران په ورېدو متکي وي، پر باران متکي بلل کېږي (للمي). اوبه خور له پنځه زره کلونو راهيسې د کرنې يو مرکزي ځانګړتيا ده او په ټوله نړۍ کې يې د ګڼو کلتورونو له خوا په خپلواک ډول وده کړې.
پوهېږم چې نه پوهېږم
د انساني پوهې نفې
خو بله لار دا ده چې د سقراط مطلب دا و چې انسان هېڅکله د خپلې نړۍ په اړه په ډاډه زړه نه شي پوهېدلای، بلکې له خپل باطني حالت څخه ضرور پوهېدلای شي. له دې امله، هغه کولی شي ووایې چې هغه د نړۍ په اړه په هیڅ شی نه پوهیږي او په دې خبره کې هیڅ تضاد شتون نلري.
اوبه خور (پڼه کول)
اوبه خور د کرنيزو فصلونو د کرلو، د ځمکې د ښکلا ساتنې او په وچو سيمو کې او له منځنۍ کچې څخه د کم باران ورښت پر مهال د وچې ځمکې په کرلو کې مرسته کوي. اوبه خور د فصلونو د توليد په نورو برخو کې هم کارول کېږي، په دې کې له يخنۍ څخه خونديتوب، د غلو دانو په کروندو کې د وښو د ودې مخه نيول او د ځمکې د سختېدو مخنيوی شامل دي. د اوبه خور سيستمونه همدا راز د څارويو د يخ ساتلو، د دوړې د مخنيوي، د فضله موادو له منځه وړلو او کان کېندنې لپاره هم کارول کېږي. اوبه خور ډېر ځله د اوبو لپاره د کيندنو سره يو ځای تر مطالعې لاندې نيول کېږي، کوم چې په يوه ټاکلې سيمه کې د سطحې او د فرعي سطحې د اوبو لرې کول دي.
پوهېږم چې نه پوهېږم
د انساني پوهې نفې
دا په دې مانا هم کېدای شي چې هر څومره چې انسان پرې پوهيږي، لا هم داسې څيزونه شته چې تر اوسه نه دي کشف شوي او د دغو ناڅرګندو شيانو شمېر ډېر دی؛ دا، مهمه نده چې موږ څومره پوهېږو، دا د هغه څه په پرتله چې موږ نه پوهیږو ډېر او خورا مهم دی.
اوبه خور (پڼه کول)
اوبه خور ګڼ قسمونه لري. د زيات اوبه خور په پرتله کوچنی اوبه خور کې کم فشار او د اوبو کم بهنګ کاروي. د څڅېدو اوبه خور د جرړو په سيمه کې سوکه سوکه راڅرګندېږي.
پوهېږم چې نه پوهېږم
د انسان د ترلاسه شوې پوهې کم ښودل
د سوکرات د خبرو بل احتمالي تفسیر دا دی چې د هغه مانا دا وه چې هغه لږه پوهه لري، دومره لږ چې دا پوهه د هغه د نامالومو په پرتله صفر ده. لکه څنګه چې د سوکرات د محاکمې په تفصیل کې راغلي چې سوکرات وایي چې یو ځل یې د ډیلفي معبد د هوښیار خلکو په اړه پوښتنه وکړه او ځواب یې دا و چې سوکرات تر ټولو هوښیار دی. سوکراتپخپله هم په دې خبره حیران او دريان شو. ځکه هغه پوهيږي چې پوهه نه لري. او خدای هم دروغ نشي ویلای.
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
د لرغون پېژندنې څېړنو څخه په داسې سيمو کې د اوبه خور شواهد موندل شوي دي، چېرته چې د باران پر بنسټ د کرنې لپاره د فصلونو لپاره پوره طبيعي باران نه ورېدو. په دې برخه کې يو شمېر لومړيو پېژندل شويو ټيکنالوژيو تاريخ تر شپږمې مخزېږېديزې زرېزې پورې د اوسني ايران د سويل لويديځ په خوزستان سيمه کې مندل شوي دي. له ايران سره پر پوله په عراق کې د «شوغا مامي» سيمه يې تر ټولو پخوانۍ سيمه بلل کېږي، چېرته چې له شريک پړاو څخه شا اوخوا شپږ زره کاله مخکې د ويالو د اوبه خور فعاليت ليدل شوی دی.
پوهېږم چې نه پوهېږم
د انسان د ترلاسه شوې پوهې کم ښودل
هغه په پای کې دې پایلې ته رسیږي چې "یوازې خدای پوهیږي. په دې حساب، ولې خدای سوکرات د خلکو تر ټولو هوښیار ګڼلی؟ سوکرات ځواب ورکړ چې خدای د سوکرات په مانا نه دی، بلکې خدای د سوکرات نوم د مثال په توګه کارولی دی. لکه: هغه څوک هوښیار دی چې د سوکرات په څېر پوهیږي چې د هغه پوهه هیڅ ارزښت نلري. »
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
اوبه خور د سند درې د مدنيت په رسوبي اوارو سيمو کې له اوبو څخه د کار اخيستلو د يوې وسيلې په توګه استعمالېدو. د اټکل تر مخې د دې چارې پلې کېدل نږدې ۴۵۰۰ مخزېږديز کال کې پيل شوي دي او دې چارې د سند مدنيت د کرنيزو کلو په پراختيا او نېکمرغۍ کې د پام وړ زياتوالی راوست. د سند درې تمدن د اوبه خور او اوبو د زېرمه کولو لپاره تر ټولو نوی نظام جوړ کړی و، په کومو کې چې له شريک پړاو  ۳۰۰۰ نېټه کې د «ګرنار» مصنوعي زېرمې او د ويالو لومړي اوبه خور نظام شامل دي. له شريک پړاو مخکې په ۲۶۰۰ کال کې د پراخې پيمانې کرنه تر سره کېده، په داسې حال کې چې د اوبه خور په موخه يې د ويالو يوه پراخه شبکه درلوده.
چاپېريالي لرغونپوهنه
چاپېریالي لرغون پوهنه د لرغونپوهنې یوه څانګه ده چې د لرغون پېژندنې په شرایطو کې د نباتاتو او حیواناتو پاتې شونو مطالعه کوي ترڅو د لرغونو ځایونو د چاپیریال شرایطو بیا موندنه او بيارغونه وکړي او په یو بل باندې د چاپیریال او کلتور دوه اړخیز اغېز درک کړي.
د چاپیریال د پاتې شونو (د بېلګې په توګه، د څارویو هډوکي، خاوره، د نبات پاتې شونو) د راټولولو او تحلیل له لارې د انسانانو د تیرو اقتصادي، سیاسي او دودیزو چلندونو مطالعه د چاپیریال لرغونپوهنه تشکیلوي.
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
د بين النهرين په اوارو سيمو کې کروندګرو له شريک پړاو مخکې په لږ تر لږه درېيمه زريزه کې له اوبه خور څخه کار اخيست. دوی د اوبه خور هميشنی نظام جوړ کړ چې د بوټو د ودې د موسم په اوږدو کې به يې په کرونده کې د جوړو شويو کوچنيو ويالو د محوريت پر مټ سره اوبه يو ځای کولې او په منظم ډول به يې فصلونه خړوبول. لرغونو مصريانو د نيل سيند د سيلابونو په کارولو سره هغه ځمکې په اوبو ډکولې چې شا او خوا به يې بندونه جوړ شوي وو. د سيلاو اوبه به تر هغه وخته موجودې وې، تر څو به انجنيرانو زیاتې اوبه د اوبو په جريان کې بېرته نه وې بهولې. د دولسمې واکمنۍ کورنۍ (له شريک پړاو شا او خوا ۱۸۰۰ کاله مخکې)  لرغوني مصري فرعون «امينيمهيټ درېيم» له وخته داسې شواهد موجود دی چې هغه د «فيوم» باغ طبيعي ډنډ په وچو موسمونو کې د کارولو لپاره د زياتو اوبو د زېرمه کولو په موخه کارولی و. د نيل سيند له سيلاو څخه به هر کال دا ډنډ ډکېدو.
پوهېږم چې نه پوهېږم
ساده جهل او جامع جهل
د علم څخه تر پېژدنې او پېژندنې څخه تر علم تر منځ د توپیر د لا روښانه کولو لپاره؛ ناپوهي په مطلق (ساده) او مرکب وېشل کېدی شي. ناپوهي هغه ساده حقيقت دی چې انسان په يو څه نه پوهيږي او پخپله هم پوهيږي چې نه پوهيږي، په دې صورت کې د علم حاصلولو مقام ته رسيدلی شي. لږ تر لږه د نورو خبرو ته غوږ نيسي چې ومني که رښتيا وي نو دا ناپوهي ډېره خطرناکه نه ده. خو جهالت له دې څخه جوړ دی چې انسان نه پوهيږي او نه پوهيږي چې نه پوهيږي او د مثال په توګه فکر کوي چې د غرور له امله پوهيږي. دا ډول جهالت لاعلاج دی، ځکه غرور د جهالت د له منځه وړلو اجازه نه ورکوي.
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
لرغونو «نوبيانو» د اوبه خور يوه بڼه جوړه کړې وه، په دې کې يې د اوبو د څرخ په څېر يوه اله کارولې وه چې «ساکيا» بلل کېده. په نومبيا کې د شريک پړاو د دويمې او درېيمې زريزې تر منځ په کوم مهال کې اوبه خور پيل شوی دی. دا تر ډېره بريده په سيلابي اوبو متکي و، کوم چې د نيل له سيند او نورو سيندونو څخه تېرېدل، کوم چې اوس سوډان بلل کېږي.
چاپېريالي لرغونپوهنه
د چاپیریال د لرغونپوهنې په ګډو څیړنو کې درې مهمې برخې عبارت دي له: بوټانو لرغونپوهنه، ژوبڼ لرغونپوهنه، جغرافیه
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
په نيمه سهارايي افريقا کې اوبه خور له شريک پړاو مخکې په لومړۍ يا دويمه زريزه کې د نايجر د سيند د سيمې د مدنيتونو او کلتورونو پورې ورسېد او دا اوبه خور د لندو سيمو د سيلابونو او اوبو پر بنسټ پر کرنه ولاړ و.
پوهېږم چې نه پوهېږم
ساده جهل او جامع جهل
جامع جاهل یا د جاهلیت جاهل (زه نه پوهیږم چې زه نه پوهیږم) د ناپوهۍ یو ډول دی چې په هغه کې یو څوک د خپل ناپوهۍ څخه خبر نه وي او فکر کوي چې پوه دی. او په دې خاطر به د خپل جهالت د له منځه وړلو په لټه کې نه وي، ځکه دا د جهالت علم دی چې انسان د خپل جهالت له منځه وړي.
چاپېريالي لرغونپوهنه
سرچينې
وېشنيزه:انسان پېژندنه وېشنيزه:انسان پوهنه وېشنيزه:بوټي وېشنيزه:حيوانات وېشنيزه:څاروي وېشنيزه:ځناور
پوهېږم چې نه پوهېږم
ساده جهل او جامع جهل
لاندې جملې ورته اشاره کوي:
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
د اوارې ځمکې د خړوبولو ثبوت له کولمبياڅخه مخکې امريکا، د سوريې لومړيو مودو، هندوستان او چين کې موندل کېږي. د پيرو د اينډيس غرونو په «زانا» دره کې لرغونپېژندونکو د اوبه خور د درې ويالو پاتې شوني موندلي دي چې د راډيو کاربن تاريخونه يې له شريک پړاو څخه مخکې څلورمې زرېزې، درېيمې زرېزې او د شريک پړاو تر نهمې پېړۍ پورې رسېږي. دې ويالو په نوې نړۍ کې د اوبه خور تر ټولو لرغوني ثبوت وړاندې کړی دي. د يوې ويالې نښې چې شونې ده تاريخ يې د شريک پړاو پنځمې زريزې ته رسېږي، د څلورمې زرېزې د ويالې لاندې موندل شوي دي.
پوهېږم چې نه پوهېږم
ساده جهل او جامع جهل
البته، جاهل ښايي پورته غلط تعبیر شي، په پورتنۍ برخه کې د "هیڅ شی" یا "ناپوهۍ" څخه مراد دی چې دومره ډیر ناپوهان شتون لري چې زموږ پوهه تقریبا هیڅ نه ده (بشپړ) لري، نو دا دی چې هغه نه پوهیږي) هغه ارزښتناک دی لکه څنګه چې ابن سینا وايي چې که څه هم هغه د (ډېر کوچني) ویښتو زړه ټوټه ټوټه کړ (په ډیر څه یې پوه شو) مګر هغه حتی یو ویښته یا خیام هم په بشپړ ډول نه پوهیده چې وايي د ساینس زده کولو لپاره یې ټول هڅه وکړه. (که څه هم علم ساینس نه دی، مګر ساینس پوهه ده) هغه هیڅ شی نه زده کړل. (ځکه چې د هغه د پوهې اندازه صفر ته رسیږي، هیڅ شی نه راځي.)
اوبه خور (پڼه کول)
لرغونی تاريخ
لرغوني پارس (اوسنی ايران) له شريک پړاو څخه مخکې تر شپږمې زريزې پورې په هغو سيمو کې د وربشو د کرلو لپاره له اوبه خور څخه کار اخيست، چېرته چې پوره طبيعي باران نه ورېدو. قناتونه له شريک پړاو څخه مخکې په نږدې ۸۰۰ کال کې په لرغوني پارس کې جوړ شوي دي او دا د اوبه خور يو له لرغونو طريقو څخه دي چې اوس هم کار ځينې اخيستل کېږي. دا اوسمهال په اسيا، منځني ختيځ او شمالي افريقا کې موندل کېږي. دا نظام د عمودي څاګانو له يوې شبکې او د کرارو رېونده سرنګونو څخه جوړ وي، کوم چې د ګارو له اړخونو او ولاړو غرونو څخه د ځمکنيو اوبو د رهبري کولو لپاره کارول کېږي. «نوريا» د اوبو يو څرخ دی، د کوم په څنډو کې د خاورې لوښي وي، کوم چې د اوبو په بهنګ (یا د څارويو په مټ، چېرته چې د اوبو سرچينه هم موجوده وي) چلېږي، دا هغه مهال په لومړي ځل د شمالي افريقا کې د مېشتو روميانو په منځ کې کارول شوي دي. د شريک پړاو تر ۱۵۰ کال پورې په دې لوښو کې والونه لګول شوي وو، تر څو په اوبو کې په زور سره د ډکېدو سره مرسته وکړای شي.
پوهېږم چې نه پوهېږم
پايليکونه
وېشنيزه:فلسفه وېشنيزه:فلسف وېشنيزه:فلسفي اندونه وېشنيزه:فلسفي شکاکیت وېشنيزه:فلسفي مالوماتبکس وېشنيزه:فلسفي مفسرین وېشنيزه:فلسفي ويپانگه وېشنيزه:فلسفي وگړپوهنه وېشنيزه:فلسفي ویي
اوبه خور (پڼه کول)
سريلانکا
د لرغونې سريلانکا د اوبه خور کار، کوم چې د تاریخ د شريک پړاو په نږدې ۳۰۰ کال کې د پاچا «پانډوکابايا» د واکمنۍ پر مهال پيل شوی و او د راتلونکو زرو کلونو لپاره په پرله پسې ډول د پرمختګ په حال کې و، د لرغونې نړۍ د اوبه خور يو له پېچلو سيستمونو څخه و. تر ځمکې لاندې ويالو سربېره، «سنهاليان» لومړي هغه څوک و چې د اوبو د زېرمه کولو لپاره يې په بشپړ ډول مصنوعي زېرمې جوړې کړې وې. د اوبو دا زېرمې او د ويالو سيستم په بنسټيز ډول د شولو (وريژو) د کروندو د خړوبولو لپاره استعمالېدل، د کوم کر کيلې چې زیاتو اوبو ته اړتيا درلوده. له دوی څخه د اوبه خور ډېری سيستمونه تر اوسه پورې په «انوراداپورا» او «پولوناروا» کې له کوم زيان پرته موجود دي، لامل يې پرمختللې او دقيقه انجنيري ده. د «پراکرام باهو» (د شريک پړاو ۱۱۵۳-۱۱۸۶) د واکمنۍ پر مهال دا سيستم په پراخه کچه پر ځای او پراختيا ورکړل شوه.
چين
د چين لرغوني هايډروليکي انجنيران د پسرلي او د مني د پړاو «سنشو او» (له شریک پړاو مخکې شپږمه پېړۍ) او د جګړه ييزو دولتونو د پړاو «زيمن باو» (له شريک پړاو مخکې پنځمه پېړۍ) وو، دوی دواړو د اوبه خور په سترو پروژو کار کړی و. د لرغوني چين د «کين» سره اړيکه لرونکي «سيچوان» په سيمه کې، د «کين» چينايي هايدرولوژي پوه او اوبه خور انجنير «لي بنګ» له خوا وضع کړای شوي «ډوجيانګيان» اوبه خور نظام د شريک پړاو څخه مخکې په ۲۵۶ کال کې د کروندګرۍ د يوې پراخې سيمې د خړوبولو لپاره جوړ شوی و، کوم چې اوس هم اوبه مهيا کوي. تر دويمې زېږديزې پېړۍ پورې، د هان واکمنۍ کورنۍ پر مهال، چينايانو همدا راز د ځنځيري پمپونو استعمال هم کړی دی، کومو چې اوبه له ښکته لوړوالي څخه پورته لوړوالي ته پورته کولې. دا په خپله خوښه د پښو په پيډل، هايډروولک اوبو څرخونو، يا د غوايانو په مټ تاويدونکو ميخانيکي څرخونو په مټ چلېدل. دا اوبه د عامه کارونو لپاره کارېدې، ښاري دولتي ودانيو او د ماڼيو باغونو ته يې اوبه برابرولې، خو تر ډېره بريده د کرنيزو ځمکو د ويالو او ناوو د اوبه خور لپاره کارېدې.
لرغونې انسانپوهنه
لرغونې انسانپوهنه ، چې د لرغونې ژوند پوهنې او بيولوژيکي انسان پېژندنې د دوو ساینسي برخو ترکیب دی، د انسان اصل مطالعه کوي. د لرغونې انسانپوهان د انسانانو د فوسیلونو سره ډیره معامله کوي.
انارشي-اتحادیه پالنه (انارکو-سینډیکالیزم)
انارکو سنډیکالیزم یوه سیاسي فلسفه او انارشيستي مکتب دی چې په کپیتالیستي ټولنه کې انقلابي صنعتي اتحادیه پالنه یا سنډیکلیزم  د کارګرانو لپاره د یوې تګلارې په توګه انګېرې ترڅو اقتصاد کنټرول او د هغه له لارې په پراخه ټولنه کې نفوذ کنټرول کړي. د سنډیکلیزم نهایي موخه د مزد د سیسټم لغوه کول دي، او هغه مزدي غلامي بولي. د انارکو-سنډیکالیسټ تیوري عموما د کارګرانو په غورځنګ تمرکز کوي. انارکو – سنډیکالیزم چې انارشیستي فلسفه له هغه ځایه منعکس کوي چې له هغې یې خپل لومړني الهام اخیستی، په داسې نظر متمرکز دی چې ځواک فاساد راوړي او هر هغه مراتبي سلسله چې په اخلاقي توګه توجیه کېدای نشي باید له منځه یوړل شي.
د انارکو سنډیکالیزم بنسټیز اصول پیوستون، مستقیم عمل (هغه عمل چې د دریمې ډلې، لکه سیاستوالو، بیوروکراټانو او منځګړیو، له مداخلې پرته ترسره کېږي) او مستقیمه ولسواکي یا د کارګرانو ځان-مدیریت دي. د دې فلسفې د پلویانو په اند دی د دوی اقتصادي تیورۍ د پرولتاریا یا ګرګرانو د خودکار-فعالیت د اسانتیا لپاره ستراتیژي وړاندې کوي او د ډیموکراتیکو ارزښتونو او تولید پر بنسټ یو بدیل تعاوني اقتصادي نظام رامنځ ته کوي چې د بشري اړتیاوو په پوره کولو تمرکز کوي. د دې لیدلوري ملاتړي وایې چې د دولت لومړنی دنده د سرمایوي اجناسو په بڼه د فردي مالکیت ساتنه او په دې توګه د اقتصادي، ټولنیز او سیاسي امتیازاتو دفاع ده. د دې ډول چارو په ساتنه کې، دولت د خپلو ډېری اتباعو له هغه وړتیاوو انکار کوي چې د مادي خپلواکۍ او هغه ټولنیزې خپل اختیارۍ څخه چې له هغې څخه سرچینه اخلي، خوند واخلي.
سرچینه
هوبرټ لاګاردیل لیکلي چې پییر جوزف پرودون د انارکو سنډیکالیزم بنسټیز نظریات وړاندې کړل او په دې بهیر کې یې کپیتالیزم او دولت دواړه رد کړل ځکه چې هغه ازاد اقتصادي ګروپونه او مبارزه، لکه څنګه چې په انسانانو کې حاکم دي، د سوله ایز نه ویني.
د ۱۹۰۳ کال په سپټمبر او د ۱۹۰۴ کال په مارچ کې، سیم مینوارینګ په انګلستان کې د عمومي کاربندیز تر نوم لاندې د یوې لنډمهاله ورځپاڼې دوه نخسې خپرې کړې. دا یوه داسې نشریه وه چې د اتحادیې د بیوروکراسي په "رسمیت پلوۍ" یې پراخې نیوکې وکړې او د اتحادیه پلوه تګلارو پر مټ یې په اروپا کې کاربندیزونه عام کړل.
په ټایلند کې بشري حقونه
ټایلند د لومړیو هیوادونو څخه و چې د ملګرو ملتونو د 1948 د بشري حقونو نړیواله اعلامیه یې لاسلیک کړه او په ټایلند کې د بشري حقونو ساتنې ته ژمن ښکارېده. په عمل کې، واقعیت دا دی چې ځواکمن کولی شي د معافیت په درلودلو سره د بشري حقونو څخه سرغړونه وکړي. له 1977 څخه تر 1988 پورې، د بخښنې نړیوال سازمان راپور ورکړ چې "... په ټایلینډ کې د 1،436 خپلوسری توقیف، 58 جبري ورکېدل، 148 شکنجه او 345 له قانون لوړې وژنې وې. د بخښنې نړیوال سازمان (AI) د بخښنې نړیوال راپور 2017/18؛ د نړۍ د بشري حقونو وضعیت، څرګندوي چې په منځمهاله کې ډیر بدلون نه دی راغلی. د 2019 HRW راپور د بخښنې نړیوال سازمان عمومي کتنې ته پراختیا ورکوي ځکه چې دا په ځانګړي ډول د ټایلنډ قضیې باندې تمرکز کوي.
انارشي-اتحادیه پالنه (انارکو-سینډیکالیزم)
د کارګرانو نړواله ټولنه
په ۱۹۲۲ کال کې، د کارګرانو نړیواله ټولنه (IWA) په برلین کې تاسیس شوه او CNT سمدلاسه ورسره یوځای شوه، خو د میګیل پریمو ډی ریویرا د دیکتاتوري نظام په راتګ د کارګرانو اتحادیه په راتلونکي کال کې یو ځل بیا غیرقانوني اعلان شوه. خو د روسیې د انقلاب څخه وروسته د کارګرانو د غورځنګ په بیا راژوندي کېدو سره، اوسنۍ IWA رامنځ ته شوه، او ځان یې د اصلي پخوانۍ نړیوالي ټولنې "ریښتینی وارث" ګڼه. په روسیه کې د ۱۹۱۷ کال کال د بالشویک په مشرۍ بریالی انقلاب په ټوله نړۍ کې د سنډیکالیستي بریالیتوبونو د څپو پر مټ منعکس شو، چې په کې په متحده ایالاتو کې د نړۍ د صنعتي کارګرانو خوځښت (IWW) همدارنګه  په ټوله لاتین امریکا کې د ډله ایز انارشیستي اتحادیو تاسیس او په جرمني، پرتګال، هسپانیه، ایټالیا او فرانسه کې د سنډیکالیزم تر مشری لاندې لوی کار بندیزونو، ګډوڼ درلود، او دا یادونه وشوه چې "خنثي (اقتصادي، نه سیاسي) سنډیکالیزم نور له منځه وړل شوی". د دې نوي نړیوالې ټولنې، چې مخکې د کارګرانو د نړیوالې ټولنې په نوم یادېده وروستی جوړښت د ۱۹۲۲ کال په ډسمبر کې په برلین کې په یوه غیرقانوني کنفرانس کې ترسره شو، چې د نړیوال سنډیکالیسټ غورځنګ او بالشویکانو ترمنځ یې قطعي بېلتون را منځ ته کړ. د ایټالیا سنډیکالیسټ اتحادیه (۵۰۰۰۰۰ غړي)، د ارجنټاین د کارګرانو سیمه ایز بنسټ (۲۰۰۰۰۰ غړي)، په پرتګال کې د کارګرانو عمومي کنفدراسیون (۱۵۰۰۰۰ غړي)، د آلمان د آزاد کارګرانو اتحادیه (۱۲۰۰۰۰ غړي)، په فرانسه کې د انقلابي سنډیکالیزم دفاع (۱۰۰۰۰۰غړي)، د پاریس څخه د جنګیالیو فدراسیون (۳۲۰۰۰ غړي)، د سویډن د کارګرانو مرکزي سازمان (۳۲۰۰۰ غړي)، د هالنډ د کار ملي سکرتریت (۲۲۵۰۰ غړي)، په چیلي کې د نړۍ صنعتي کارګران (۲۰۰۰۰ غړي) او په ډنمارک کې د سنډیکالیسټ تبلغ اتحادیه (۶۰۰ غړي) په IWA کې ګډون درلود.
په ټایلند کې بشري حقونه
د اساسي قانون ضمانتونه
د 2006 کال د سپتمبر د میاشتي په نظامي کودتا سره د 1997 کال اساسي قانون ملغی شو. نظامي رژیم یو موقت اساسي قانون وضع کړ چې د 2007 کال تر قانون چې یو کال وروسته د ټولپوښتنې له لارې تصویب شو، نافذ ؤ. د 2007 کال اساسی قانون قانون تر یوې اندازې د نظامي رژیم له خوا لغوه شو چې د 2014 کال د مې په میاشت کې واک ته ورسید او موقت اساسي قانون د هغه ځای ونیو څو چې په 2016 کال کې نوی اساسي قانون تصویب شو.
د 1997 اساسي قانون کې ډیری نوي حقوق معرفي شوي وو. په هغه کې د وړیا زده کړې حق، د دودیزو ټولنو حقونه، او د کودتا او د قدرت لاس ته راوړلو نورو غیر قانوني لارو پر وړاندې د سوله ییز اعتراض حق، د ماشومانو، لویانو، معلولینو حقونه، او د جنسیت مساوات شامل وو. د معلوماتو ازادي، د عامې روغتیا او تعلیم حق، او د مصرف کوونکي حقونه هم پیژندل شوي وو. د 1932 د قانون په پرتله چې یوازې نه حقونه پکې وو، په دې قانون کې په مجموعي توګه 40 حقونه پېژندل شوي وو.
اوسني (2016) اساسي قانون، چې د نظامي جنتا (NCPO)  لخوا ټاکل شوي ارګان لخوا ترتیب شوی، په 4 مه برخه کې وایي: "د خلکو عزت، حقوق، ازادي او د خلکو مساوات باید خوندي شي". دا د 2007 کال اساسي قانون څخه بدل شوی نه دی. د 26 څخه 63 برخې پورې په پراخه کچه یو لړ مشخص حقوق لکه جرمي عدالت، تعلیم، د تبعیض منع، مذهب او د بیان ازادي ځای پر ځای شوي دي.
د 2007 کال اساسي قانون ډېری هغه حقوق چې د 1997 کال د خلکو په اساسي قانون کې په ښکاره توګه پېژندل شوي وو، بېرته را ژوندې کړل. په هغه اساسي قانون کې د بیان ازادي، د مطبوعاتو ازادي، سوله ییزه غونډې، ټولنې، دین، او په هېواد کې د ننه او بهر کې د خوځښت حقوق مطرح شوي وو. له دې سره، د 2017 کال اساسي قانو د سالم چاپېریال حق هم منځ ته راوړ.
سرغړونې
د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزارت او نورو په ډیری برخو کې اندیښنې ښودلې دي:
پر فعالانو بریدونه
له 2018 راهیسې، په ټایلند کې په سیاسي فعالانو 11 فزیکي بریدونه شوي. د برید په اړه د پولیسو څېړنو هېڅ پرمختګ نه دی ښودلی.
د رژیم په انتقاد کوونکی ایکاچای هانګ کانګورن په 2017 کال کې اووه ځله برید شوی. بریدونو د هغه ملکیت او هغه په خپله په نښه کړی دی. وروستی برید د می په 2019 کې ترسره شو، کله چې هغه د محکمې ودانۍ مخې ته د څلورو بریدګرو لخوا ووهل شو. چارواکي د بریدونو په مخنیوي کې بې واکه ښکاري. یو مجرم په 2018 کې ونیول شو، جریمه یې ورکړه، او خوشې شو.
د جون په 28، 2019 کې، د جنتا ضد فعال سیراویت "جا نیو" سیریتوات د څلور بریدګرو لخوا د بنکاک په بېروبار سړک کې د بیسبال توپ په ډنډو په واسطه تر برید لاندې ونیول شو. د جون په میاشت په لمړیو کې، سیراویت کله چې له یوې سیاسي غونډې څخه کور ته روان و د پنځو کسانو لخوا برید وشو. د وروستي برید په قضیه کې، د لومړي وزیر مرستیال په سیاسي بریدونو د حکومت چوپتیا ماته کړه او پولیسو ته یې امر وکړ چې د برید کونکو د موندلو لپاره ګړندي عمل وکړي.
جبري ورکېدل
د ټایلنډ د بخښنې سازمان په وینا، لږترلږه د بشري حقونو 59 مدافعین له 1998 راهیسې د جبري ورکیدو قرباني شوي. د بنکاک پوسټ د شمېرو له مخې له 1980 راهیسې 80 تنه تایید شوي او احتمالاً وژل شوي. په 2018 کال کې د بشري حقونو د مرکز لپاره د ټایلنډي وکیلانو لخوا ترتیب شوی راپور ښیې چې لږترلږه86  سیاسي کډوال د کودتا اړوند دلایلو له مخې د 2014 کال کودتا وروسته هېواد پریښود. د لومړي وزیر پریوت چان اوچا حکومت د شکنجې او جبري ورکیدو په اړه په دوامداره توګه انکارکوي.
د هغو کسانو په مینځ کې چې ورک شوي:
د بشري مرستو لپاره د ټایلنډ د حقوقي مرستې د ډلې په وینا، لږترلږه 88 ټایلنډیان له هېواد څخه وتلي چې د 2014 کال د می په میاشت کې د نظامي تسلط وروسته یې بهرکې پناه غوښتې.ده. د دوی ترمنځ د Thai band Fai Yen غړي هم شته. میوزیک د دوی جرم دی، ځکه چې د دوی ځینې سندرې پاچاهي ته سپکاوی کوي چې په ټایلنډ کې یو جدي جرم بلل کېږي. دا ډله چې نوم یې د 'سوړ اور' په نوم دی، په ټولنیزو رسنیو کې اعلان وکړ چې دوی د خپل ژوند په اړه وېره لري. وروسته له هغې چې "ډیری باوري سرچینو موږ ته وویل چې د ټایلنډ پوځ په موږ پسې راځي او موږ به ووژني." د 2019 په اګست کې د فای یین ډلې غړي فرانسې ته کډوال قبول شول څو د کډوالۍ جواز ترلاسه کړي. ټول هغه څوک چې د 2018 په وروستیو او د 2019 په پیل کې ورک شوي د ټایلنډي چارواکو له خوا د پاچاهۍ ضد فعالیت په تور تورن شوي.
د اسمان څکالي ویروم
د اسمان څکالي ویروم (په انګلیسي: bat virome ) د ویروسونو یوه ډله ده چې له اسمان څکالي سره تړاو لري. اسمان څکالي د ویروسونو د یوې متنوعې مجموعې مېزباني کوي، چې ټول هغه اووه واړه ډولونه شاملوي کوم چې د بالتیمور د طبقه بندۍ د سېستم په واسطه شرح شوي دي: (I) دوه پوښه ډي ان اې ويروسونه (double-stranded DNA viruses) (II) یو پوښه ډي ان اې ويروسونه (single-stranded DNA viruses)؛ (III) دوه پوښه ار ان اې ویروسونه (double-stranded RNA viruses)؛(IV)  مثبت سنس لرونکي هغه یو پوښه ار ان اې ویروسونه (positive-sense single-stranded RNA viruses)؛ (V)  منفي سنس لرونکي یو پوښه ار ان اې ویروسونه (negative-sense single-stranded RNA viruses)؛ (VI)  هغه مثبت سنس لرونکي یو پوښه ار ان اې ویروسونه چې د یو ډي ان اې واسطې له لاري تکثر کوي (positive-sense single-stranded RNA viruses that replicate through a DNA intermediate)؛ (VII)  دو پوښه ډي ان اې ویروسونه چې د یو پوښه ار ان اې واسط له لارې تکثر کوي (double-stranded DNA viruses that replicate through a single-stranded RNA intermediate). له اسمان څکالو سره د تړلیو ویروسونو لویه برخه چې په ۲۰۲۰ ز کال کې تشخیص شول د کورونا ویروسونو (Coronaviridae) په کورنۍ کې له څلورم (IV) ډول څخه دي
له اسمان څکالو سره د تړاو لرونکو ویروسونو له پرېمانۍ سره سره، نوموړي الوتونکي په ندرت سره له ویروسي عفونتونو څخه ناروغېږي، او د لېوني سپي ناروغي یواځینۍ هغه پېژندل شوې ویروسي ناروغي ده چې اسمان څکالي وژني. د اسمان څکالي د ویرولوژۍ په هکله، په ځانګړې توګه د اسمان څکالي د معافیتي عکس العمل په هکله زیاتې څېړنې ترسره شوې دي. د اسمان څکالي معافیتي سېستمونه په هغوی کې د یو شمېر هغو انفلامازومونو د نشتوالي له کبله چې د بدن لمسوونکی سېستم فعالوي، او همدارنګه د انټرفېرون جېنونو د عکس العمل  (STING) د یو کمزوری محرک له امله کوم چې د پتوجنونو یا د ناروغیو د مولدینو پر وړاندې د مېزبان د عکس العمل په کنترول کې مرسته کوي،  له نورو تي لرونکو څخه توپیر لري. ابتدایي شواهد ښیي چې اسمان څکالي له همدې امله د ویروسي انتاناتو پر وړاندې له نورو تي لرونکو څخه ډېر مقاوم دي. په داسې حال کې چې زیاتې څېړنې د حیواني منشا لرونکو ناروغیو د یوې سرچینې په توګه په اسمان څکالو متمرکزې دي، ارزونو په دې اړه چې ایا اسمان څکالی له نورو ډلو څخه ډېر حیواني منشا لرونکي (zoonotic) ویروسونه لېږدوي او که نه، بېلابېلې پایلې موندلې دي. د ۲۰۱۵ز کال یوې ارزونې وښودله چې اسمان څکالي د پرايمېټانو (د تي لرونکيو ژويو هغه لومړني انواع چې په تکامل او بدلون سره نور ځينې منځ ته راغلي وي) او ژوونکو (rodents) تي لرونکو په پرتله ډېرو د انسانانو او ځناورو ګډې منشا لرونکو ویروسونو ته ځای نه ورکوي، که څه هم دغه درۍ ډلې د تي لرونکو له نورو ډلو څخه ډېرو ویروسونو ته ځای ورکړی دی.په پرتلیز ډول، د ۲۰۲۰ز کال یوې ارزونې وښوده چې په هغه صورت کې چې د مېزبان له تنوع سره په تړاو د یروسونو توپير اندازه شي، اسمان څکالي له نورو هر ډول مرغانو یا تي لرونکو څخه زیات ویروسونه نه لري، ځکه اسمان څکالي د تي لرونکو دویم تر ټولو ډېر متنوع ترتیب دی.
ویروسي تنوع
ویروسونه د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د اسمان څکالو په جمیعتونو کې موندل شوي دي. د بالتیمور د طبقه بندۍ له مخې اسمان څکالي د ویروسونو د ټولو ګروپونو لرونکي دي، چې د ویروسونو د لږ تر لږه  ۲۸ کورنیو ښودنه کوي. زیاتره هغه ویروسونه چې اسمان څکالي یې مېزباني کوي ار ان اې ویروسونه (RNA viruses) دي، که څه هم هغوی د ډي ان اې ویروسونو (DNA viruses) په درلودلو هم شهرت لري.
که څه هم چې اسمان څکالي د بېلابېلو ویروسونو مېزباني کوي، اما نوموړي ویروسونه د خپله اسمان څکالو لپاره په ندرت سره وژونکي دي. یوازې د لېوني سپي ویروس او د یو څو نور لایزاویروسونو په اړه تایید شوې ده چې د اسمان څکالي مېزبان لپاره وژونکي دي. د ویروسي عفونتونو پر وړاندې د اسمان څکالو په ژوندي پاتې کېدو کې د بېلابېلو عواملو د ونډې ادعا شوې ده. یو احتمال د اسمان څکالو له لوري د الوتنې کارول دي. الوتنه تبې ته ورته یو عکس العمل تولیدوي، چې د نوموړي عکس العمل په پایله کې د بدن تودوخه (تر °C۳۸ (°F ۱۰۰) پورې) لوړېږي او مېتابولیک میزان هم ورسره لوړېږي. له دې څخه علاوه، دغه تبې ته ورته عکس العمل ښایي له دوی سره په یوې حقیقي ویروسي ناروغۍ د اخته کېدو پر مهال د هغې په زغملو کې مرسته وکړي. ځینې څېړنې ښیي چې، د اسمان څکالو معافیتي سېستم هغوی ته دا وړتیا وربښلې ده چې بېلابېلۍ ویروسي ناروغۍ وزغمي یا مقابله ورسره وکړي. د ۲۰۱۸ز کال یوې مطالعې په ډاګه کړه چې په اسمان څکالو کې د STING عکس العمل د نورو تي لرونکو په پرتله کمزوری دی، کوم چې هغوی ته دا وړتیا ورکولی شي تر څو د ویروسي تهدیدونو پر وړاندې د حد نه له زیات غبرګون پرته ځواب ووایي. STING  یو سېګنال ورکوونکی مالیکول دی چې د پتوجنونو پر وړاندې د مېزبان د بېلابېلو دفاعي جېنونو په تنظیم کې مرسته کوي، د نوموړې مطالعې لیکونکي دې پایلې ته رسېدلي چې، "د STING  هغه کمزوری شوی عملکرد چې په پوره توګه له منځه نه وي تللی ښایي په اسمان څکالو باندې ژور اغېز ولري تر څو د موثر عکس العمل متعادل حالت وساتي اما د ویروسونو پر وړاندې له حد نه زیات غبرګون ونه ښیي."
سربېره پر دې، اسمان څکالي یو شمېر هغه انفلامازومونه چې په نورو تي لرونکو کې موندل کېږي، نه لري؛ نور انفلامازومونه پکې په لوړه کچه له لږ عکس العمل سره موجود دي. په داسې حال کې چې التهاب د ویروسونو پر وړاندې یو معافیتي عکس العمل دی، اما له حد نه زیات التهاب بدن زیانمنوي، او د شدید حاد تنفسي سندرو کرونا ویروس (SARS-CoV) په څېر ویروسونه له هغې ډلې څخه پېژندل شوي دي چې انسانان د حد نه د زیات التهاب له کبله وژني. د اسمان څکالو معافیتي سېستمونو ښايې د نورو تي لرونکو په پرتله د فشار راوړونکو عواملو لکه ویروسي انتاناتو پر وړاندې داسې تکامل موندلی وي تر څو یې پر وړاندې زیات مقاوم واوسي.
انسانانو ته لېږدېدنه
د اسمان څکالي د ویروسونو لوی اکثریت حیواني- انساني منشا لرونکی یا زونوتیک (zoonotic) ظرفیت نه لري، په دې معنا چې هغوی انسان ته د لېږدېدو توان نه لري. زونوتیک ویروسونه انسانانو ته د لېږدېدو څلور احتمالي لارې لري: د اسمان څکالي د بدن له مایعاتو (وینې، لاړو، ادرار او مدفوع) سره مستقیمه اړیکه؛ منځني یا واسط مېزبانان؛ تر چاپېریالي اغېزې لاندې راتلل؛ او وینه خوړونکي مفصلیه ژوي (arthropods). لایزاویروسونه لکه د لېوني سپي ویروس له اسمان څکالو څخه انسانانو ته د داړلو له لارې لېږد مومي. په داسې حال کې چې د زیاترو نورو ویروسونو د لېږد صورت نیول د داړلو له امله نه بلل کېږي. د اسمان څکالي له مایعاتو لکه د هغې له ښورې (guano)، ادرار، او لاړو سره تماس له اسمان څکالو څخه انساناناو ته د انتاناتو د بهېدنې (spillover ) یوه مهمه سرچینه ده. نور تي لرونکي ژوي هم ښایي خلکو ته د اسمان څکالي د ویروس په لېږد کې ونډه ولري، لکه څرنګه چې په مالېزیا او استرالیا کې د خوګانو فارمونه له اسمان څکالي څخه د لېږدېدونکو ویروسونو یوه سرچینه ده. له اسمان څکالي څخه د لېږدېدونکو ویروسونو ټولې نورې ممکنه لارې تر ډیره حدس او ګمانونه دي. دا ممکنه اما تایید شوې نه ده چې د اسمان څکالي ښکار، قصابي، او د هغه د غوښې مصروفول د ویروسي بهېدنې لامل کېدی شي.
په داسې حال کې چې مفصلیه ژوي (په لاتين: Arthropoda) لکه غوماشې، شیني، او ورږې ښایې ویروسي انتانات له نورو تي لرونکو څخه انسانانو ته ولېږدوي، په دې تړاو په لوړه کچه ګمان کېږي چې حشرات انسانانو ته د اسمان څکالي د ویروسونو په لېږد کې د منځني مېزبان یا واسط یو رول لوبوي. له اسمان څکالو څخه انسانانو ته د ویروسونو د چاپېریالي لېږد په اړه ډېر لږ شواهد موجود دي، په دې معنا چې له اسمان څکالي څخه لېږدېدونکی ویروس په چاپېریال کې د ډېر وخت لپاره ژوندی نشي پاتې کیدی. په هر ترتیب، د مطالعاتو یو محدود شمېر د دغه موضوع په اړه پایلې ته رسېدلې دي.
د سینا او فلسطین لښکر کشي
د لومړۍ نړیوالې جګړې د منځني ختیځ له صحنې څخه د سینا او فلسطین لښکر کشي د عربي پاڅون او برتانوي سترواکي له لوري د عثماني سترواکۍ او د هغې د جرمني سترواکۍ د متفقینو پر وړاندې تر سره شوه. نوموړې لښکر کشي  په ۱۹۱۵ز کال کې د سویز په کانال باندې د عثمانیانو له یوې حملې سره پیل او په ۱۹۱۸ز کال کې د مودروس له اوربند سره چې عثماني سوریه پکې رامنځته شوه، پای ته ورسېدل.
جګړه د ۱۹۱۵ز کال په جنوري کې، کله چې د جرمنیانو په مشرۍ یوه عثماني ځواک د سینا په ټاپووزمه باندې کومه چې په هغه وخت کې د برتانویانو د مصر د قیمومیت یوه برخه وه، یرغل وکړ، تر څو له دې لارې څخه د سویز په کانال خپل ناکام برید تر سره کړي. د ګالیپولي یا چناق قلعې له جګړې وروسته، د برتانوي سترواکۍ مجربو افسرانو د مصر اعزامي ځواک (Egyptian Expeditionary Force یا EEF) رامنځته کړ، او د عثماني سترواکي تجربه لرونکو افسرانو څلورمه اوردو رامنځته کړه تر څو په ۱۹۱۶ز کال کې د سینا ټاپووزمې د نیولو لپاره جګړه وکړي. د ۱۹۱۷ز کال په جنوري میاشت کې د دښتې د ستون په نامه یوې پوځي فرقې د رفح په جګړه کې د سینا بېرته نیول تکمیل کړل. د مصر د دغې مهمې سیمې د نیولو په تعقیب په مارچ او اپرېل کې د مصر اعزامي ځواک (EEF) په سویلي فلسطین کې د عثماني سترواکۍ تر واک لاندې سیمو کې  د غزې په لومړۍ او دویمه جګړه کې ماتې وخوړه.
له یوې مودې ځنډ وروسته په سوېلي فلسطین کې د ۱۹۱۷ز کال له اپرېل څخه تر اکتوبره پورې جنرال اډمونډ الېنبي د بئر السبع سیمه له دریمې فرقې څخه ونیوله. عثماني دفاعي پوځیان د نومبر په ۸مه نېټه اسیران شول او او څارنې پیل شوې. د مصر د اعزامي ځواک یا EEF بریاوو د مغار د غره په هسکو څوکو کې د نومبر له ۱۰مې خڅه تر ۱۴مې نېټې پوې او د یورشلم په ګړه کې د نومبر له ۱۷مې نېټې څخه د ډسمبر تر ۳۰مې نېټې پورې دوام وموند. په لوېدیځه جبهه کې د ۱۹۱۸ز کال په مارچ میاشت کې د جرمني اریک لودندروف د پسرلني یرغل په ترڅ کې، برتانوي سترواکي دې ته اړ شوه تر څو له EEF څخه مرستندویه ځواکونه ورواستوي. پرمختګ تر هغې پورې په ټپه ودرېد، کله چې د الېنبي ځواکونو په سپټمبر کې د مجدو د مانوري جګړې په بهیر کې یرغل له سره پیل کړ.
یاده لښکر کشي د نړیوالې جګړې پر مهال ډېره نه وه مشهوره شوې او په اړه یې خلک نه پوهېدل. په بریتانیا کې عامه فکر دا و چې نوموړې یو لړ کوچیني عملیات وو، چې ورسره هغه دقیقې سرچینې ضایع کېدې کومې چې د لوېدیځې جبهې لپاره په ښه توګه مصرفېدلی شوی، په داسې حال کې چې د هندوستان خلک تر ډېره د بین النهرین لښکر کشۍ او د بغداد اشغالولو ته لېواله وو. استرالیا په نوموړې سیمه کې تر هغه وخته پورې د جګړې کوم خبریال نه درلود، تر څو چې کپتان فرانک هورلي لومړنی استرالیایي رسمي انځورګر د ۱۹۱۷ز کال په اګست کې له لوېدیځې جبهې څخه له لیدنې وروسته راورسېد. هِنري ګللېت د جګړی لومړنی رسمي خبریال د ۱۹۱۷ز کال په نومبر کې راورسېد.
د دغې لښکر کشۍ اوږدمهاله اغېره د عثماني خلافت تجزیه وه، په داسې توګه چې فرانسې د سوریې او لبنان قیمومیت او برتانوي سترواکۍ د بین النهرین او فلسطین قیمومیتونه وګټل. د ترکیې جمهوریت په ۱۹۲۳ز کال کې له هغې وروسته چې د ترکیې د ازادۍ جګړې عثماني سترواکۍ ته د پای ټکی کېښود، خپل شتون اعلان کړ. اروپایي قیمومیتونه هم کله چې په ۱۹۳۲ز کال کې د عراق ټولواکي، په ۱۹۴۳ز کال کې د لبنان جمهوریت، په ۱۹۴۸ز کال کې د اسراییلو دولت، او په ۱۹۴۶ز کال کې د اردن هاشمي ټولواکي او د سوریې عربي جهوریت رامنځته شول، پای ته ورسېدل.
مخینه
له ۱۸۰۵ز کال څخه را په دې خوا مصر د محمد علي د سلسلې تر واکمنۍ لاندې یو بالفعل مستقل دولت و، که څه هم یاد دولت په رسمي توګه د عثماني خلافت یوه برخه پاتې شو. له ۱۸۸۲ز کال څخه وروسته د برتانیې له لوري د مصر اشغال په شدت سره د مصر د بالفعل دولت ازادي رالږه کړه، خو خپل قانوني حیثیت یې له لاسه ورنکړ، په داسې بڼه چې له تخنیکي پلوه مصري خدېو د عثماني خلیفه د تابع په توګه پاتې شو. په لومړۍ جګړه کې د محور د قدرتونو په پلوۍ لومړۍ نړیوالې جګړې ته د عثماني خلافت له ننوتلو سره ، خدېو عباس دویم (Abbas II) په دې هېواد باندې د برتانویانو د اشغال د خاتمې په پار د عثماني خلافت پلوي وکړه. دې کار برتانیا اړ کړه تر څو نوموړی له واک څخه لرې کړي، په مصر باندې د عثماني خلافت واکمنۍ ته د پای ټکی کېږدي، او د سلطان په توګه له واک څخه د لرې کړای شوي خدېو د کاکا حسین کمال په نومولو سره د مصر د سلطنت د بیا احیا اعلان وکړي. یاد سلطنت باید د برتانیې د یو قیمومیت په توګه اداره شوی وای، په داسې بڼه چې ټول هغه مسایل چې له جنګ سره یې تړاو درلود صرف د انګلستان له لوري کنترول شوی وای. د سویز کانال برتانویانو ته له حیاتي ستراتیژیک اهمیت څخه برخمن و، ځکه له هند، نیوزیلنډ، او استرالیا څخه یې اروپا ته د بېړۍ چلونې وخت رالږاوه.
د پایلې په توګه، مصر د جګړې په بهیر په ځانګړې توګه د ګالیپولي یا چناق قلعې د جنګ په بهیر کې په یوې لویې قرارګاه بدل شو. سویز کانال د جرمني او عثماني خلافت لپاره د برتانیې د مواصلاتو ترمنځ تر ټولو نږدې او کمزورې کړۍ وه. له کانال څخه دفاع له ځان سره یو شمېر ستونزې درلودې، ځکه لوی حجم یې په یوازېتوب سره کنترول سخت کړی و. له قاهرې څخه ورته سړک نه و تېر شوی، په داسې حال کې چې یوه د رېل پټلۍ یې له ۳۰ مایلۍ (۴۸ کیلومترۍ) څخه له قاهرې څخه اسماعیلیې ته مخکې له دې چې شمال ته د سعید بندر ته او سوېل ته سویز ته منشعبه شي په دښته کې تېره شوې وه. د اسماعیلیې چاپېره د مرکزي سیمې کنترول له لوړې کچې ستراتېژیک اهمت څخه برخمن و، ځکه دغه دریو د کانالي ښارونو تر اصلي دروازو او هلته نږدې پرچاوي دریڅو پورې له نیل سیند څخه د خوږو اوبو د کانال په واسطه په راتلونکو تازه اوبو اتکا کوله.
پريماتولوژي
پریماتولوژي د پریمیټ مطالعه ده. دا پوهه پراخه علمي ساحه ده او څېړونکي یې په بېلابېلو پوهنځیو کې فعال دي او څېړنه کوي لکه انسان پېژندنه ، بیولوژي، طب، ارواپوهنه، وترنري طب او ژوولوژي، او همدارنګه موزیمونه او ژوبڼ.
پریمیټولوژیست د دوی په استوګنځایونو او همدارنګه په لابراتوار کې د ژوندیو او ورک شوي پریمیټانو په اړه څېړنې ترسره کوي ترڅو د دوی د تکامل او چلندپه بېلابېلو اړخونو پوه شي.
اشرافیت / اشرافي خلک
اشراف یوه ټولنیزه ډله ده، چې په یو شمېر هغو ټولنو کې پیدا کېږي، چې رسمي اشراف یا اریستوکراسي لري. دا ډله خلک معمولاً په سمدلاسه توګه د امتیاز تر حق لاندې درجه بندي کېږی. اشرافي یا د لوړې طبقې خلک تر ډېره داسې په ډاګه کېږي، چې د ټولنې د نورو طبقو اړوندو خلکو په پرتله له ښو امتیازاتو او غوره ټولنیز موقعیت نه برخمن دي. د اشرافیت اړوند امتیازات ښایي د غیر اشرافي وګړو په پرتله د پام وړ ګټې او ځانګړنې ولري یا کېدای شي تر ډېره افتخاري وي (لکه د لومړیتوب ځانګړنه) او دغه راز ځانګړي هېواد او ځانګړې دورې پورې اړوند وي. د اشرافو په ډله کې غړیتوب د میراثي او پلرنیو حقوقو او مسئولیتونو له ډلې نه وي.
له تاریخي پلوه په اشرافو کې غړیتوب د یو پادشاه یا یو دولت په وسیله ورکړل شوی وي او ځینې وخت د مناسبه اندازې ځواک، شتمنۍ، نظامي ځواک یا هم د سلطنتي لطف او مهربانۍ ترلاسه کول د ټولنې عادي وګړو ته د دې وړتیا ورکوي، ترڅو د اشرافو ډلې ته ورسېږي. په لوړه کچه داسې د اشرافي او نجیبو ډلو ترمنځ بېلابېل پړاوونه او رتبې موجودې وي. په سلطنتونو او پادشاهیو کې په قانوني توګه د اشرافیت په رسمت پېژندل موجود و؛ خو په ځینې رژیمونو لکه د هالند جمهوریت (۱۵۸۱ – ۱۷۹۵ ز کال)، د جنوا جمهوریت (۱۰۰۵ – ۱۸۱۵)، د ونیز جمهوریت (۶۹۷ – ۱۷۹۷ ز)، د سوئیس لرغوني فدراسیون (۱۳۰۰ – ۱۷۹۸ ز) کې اشراف او د ځینو غیر ارثي کوچنیو رژیمونو لکه سن مارینو او په اروپا کې د ښار د ټولنیز قانوني جوړښت ځینې برخې پاتې دي. په لرغونې کلاسیکه دوره کې اشراف د رومي جمهوریت اړوند اشراف هغه کورنۍ وې، چې د پادشاهۍ یا کنسولۍ مقام ته رسېدلو وګړو له نسل او کورنۍ څخه وې. هغه خلک چې د پاتریسیون موروثي کورنیو پورې اړوند و، هغوی اشراف و؛ خو هغه پلبېان چې نیکونه او اجداد یې کنسول و، هغوی هم اشرافو په ډله کې راتلل. د روم په سترواکۍ کې موجوده اشراف د دې جمهوري غوښتونکو اشرافیانو د نسلونو او اولادونو له ډلې څخه و. حال دا چې د لرغوني روم له اشرافو څخه د معاصرو اشرافي او نجیب زاده کورنیو نسب ښایي له فني اړخه شونی وي، خو په اروپا کې داسې د هیڅ توکم او نسل، په هکله د نسل په نسل، او نسلي اوږدې شجرې اړوند توکم په هکله تاریخي اسناد او مستندات نشته.