cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د روسیې فدرالي واحدونه
سرچينې
وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي رادارونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روس وېشنيزه:روسان وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي ختيځپوهان وېشنيزه:روسي ژبه
د کوچنیو سیارو کمربند
د کوچنیو سیارو کمربند په لمریزه منظومه کې د سیارې د شاوخوا تر ټولو کوچنۍ او دننه (د نورو تر منځ) دایره ده چې تر دې مهاله پېژندل شوې ده. شاوخوا نیمايي کتله یې په څلورو لویو سیارو سېرېس، وېسټا، پالاس او هېجیا کې موجوده ده. د کوچنیو سیارو ټوله کتله د سپوږمۍ د کتلې څلور سلنه کېږي.
سېرېس د کوچنیو سیارو په کمربند کې یوازنۍ سیاره‌ګۍ ده چې کافي اندازه لویه ده او قطر یې ۹۵۰ کیلومترو ته رسېږي، په داسې حال کې چې د وېسټا، پالاس او هېجیا قطر له ۶۰۰ کیلومترو کم دی. پاتې اجسام د دوړو د ذرو په اندازه دي. د کوچنیو سیارو مواد دومره نازک دي چې ګڼې بې چلوونکي فضايي بېړۍ پرته له کومې پېښې ترې تېرې شوې دي. له دې سره سره، د لویو سیاره‌ګیو تر منځ ټکر رامنځته کېږي او ګڼې داسې سیارې ترې پیدا کېږي چې مداري ځانګړنې او ترکیبات یې سره ورته وي. د کوچنیو سیارو په کمربند کې دننه انفرادي سیارې د خپلو طیفونو له مخې ډلبندي کېږي چې ډېری یې په درېیو بنسټیزو ګروپونو وېشل شوې دي او دا ګروپونه کاربني، سیلیکاټ او اوسپنه‌لرونکې کوچنۍ سیارې دي.
د کوچنیو سیارو کمربند د کوچنیو سیارو د یوې عمومي ډلې په توګه له لمریزو ورېځو څخه جوړ دی. د مریخ او مشتري تر منځ جاذبوي ګډوډیو په نویو سیارو کې بې حده ډېره مداري انرژي رامنځته کړه چې ټوله په یوه سیاره کې نه شوای را ټولېدای. ټکرونه ډېر شدید شول او له یو بل سره د هم‌غاړۍ پر ځای پر کوچنیو سیارو او لا ډېرو کوچینو برخو ووېشل شوې. بالاخره د کوچنیو سیارو د لومړني کمربند ۹۹.۹ سلنه کتله د لمریزې منظومې د تاریخ په لومړیو ۱۰۰ کلونو کې له منځه لاړه. ځینو ټوټو له لمریزې منظومې څخه بهر لاره پیدا کړه چې له امله یې اسماني ډبرو له داخلي سیارو سره ټکرونه وکړل. کله چې د لمر په شاوخوا کې د کوچنیو سیارو څرخېدنه له مشتري سره مدار جوړوي، د سیارو مدار ورسره ګډوډېږي. په دغو مداري فواصلو کې کله چې دوی نورې مدارونو ته کشول کېږي، یو واټن په کې رامنځته کېږي.
په نورو ځایونو کې د لمریزې منظومې د کوچنیو اجسامو طبقې ځمکې ته نږدې اجسام، سنټورونه، د کویپر کمربند اجسام، د وېشلي ډېسک اجسام، سډنوئیدونه او د اورټ ورېځې اجسام دي.
د ۲۰۱۴ کال د جنورۍ میاشتې په ۲۲مه نېټه د اروپا د فضايي مرکز پوهانو د کوچنیو سیارو د کمربند په لوی جسم یعنې سېرس کې د لومړي ځل لپاره د اوبو بخار وموند. دغه تشخیص د هرشل فضايي کتنځي د لرې ماورای بنفش وړتیاوو په مرسته ترسره وشو. دا یوه ښه موندنه وه، ځکه چې لکۍ لرونکي ستوري معمولاً د جېټونو په توګه پېژندل کېږي. د یوه ساینس‌پوه په وینا د لکۍ لرونکو او سیاره‌ګیو تر منځ کرښې لا ډېرې محوه کېږي.
ځانګړنې
د معمولو تصویرونو په خلاف د کوچنیو سیارو کمربند تر ډېره تش دی. کوچنۍ سیارې تر ډېره خپرې دي او په دقیق ډول له موخې ګرځونې پرته یوې کوچنۍ سیارې ته رسېدل ناشوني دي. له دې سره سره، دا مهال سلګونه زره کوچنۍ سیارې پېژندل شوې دي او د ټولو شمېر یې په میلیونونو کې بېلابېل دی. څه باندې ۲۰۰ داسې کوچنۍ سیارې پېژندل شوې دي چې تر ۱۰۰ کیلومتره لویې دي او څېړنو ښودلې ده چې د کوچنیو سیارو کمربند له ۷۰۰۰۰۰ څځه تر ۱.۷ میلیونو پورې داسې کوچنۍ سیارې لري چې قطر یې ۱ کیلومتر وي یا تر دې هم ډېر وي. د اکثرو پېژندل شویو کوچنیو سیارو بشپړه ځلا له ۱۱ څخه تر ۱۹ پورې او په اوسط ډول شاوخوا ۱۶ ده.
ترکیب
اوسنی کمربند تر ډېره له درې ډوله کوچنیو سیارو څخه جوړ دی چې کاربني کوچنۍ سیارې، سیلیکاټي کوچنۍ سیارې او فلزي کوچنۍ سیارې دي.
کاربني کوچنۍ سیارې لکه څرنګه چې له نامه یې ښکاري، هغه کوچنۍ سیارې دي چې په کاربن بډایه دي. دا سیارې د کوچنیو سیارو د کمربند پر بېرونیو برخو برلاسې دي. دغه سیارې د لیدل کېدونکو کوچنیو سیارو څه باندې ۷۵ سلنه برخه جوړوي. رنګ یې د نورو سیارو په نسبت څه ناڅه سور دی او البېډو یې ټيټه ده. سطحي ترکیبات یې کابني کنډریټ میټافورمیک یا اسماني ډبرو ته ورته دي. له کیمیاوي نظره یې طیف د لمریزې منظومې له لومړني ترکیب سره مطابقت لري، یوازې څه ناڅه سپک عناصر او نور مواد یې حذف شوي دي.
دویم ډول کوچنۍ سیارې چې سیلیکاټي بلل کېږي (له سیلیکاټ څخه بډایه دي) د کمربند په داخلي برخه کې له لمر څخه په ۲.۵ نجومي واحده واټن کې واقع دي. په سطحو کې یې د سیلیکاټ او څه ناڅه فلز شتون ښکاري، خو کاربني ترکیبات یې ډېر زیات نه دي. له دې ښکاري چې مواد یې له خپل لومړني ترکیب څخه د ویلې کېدو له لارې اصلاح شوي دي. د دغه ډول کوچنیو سیارو البېډو څه ناڅه لوړه ده او د ټولو کوچنیو سیارو شاوخوا ۱۷ سلنه برخه جوړوي.
درېیم ډول کوچنۍ سیارې (له فلز څخه بډایه) د ټولو کوچنیو سیارو شاوخوا ۱۰ سلنه برخه جوړوي. طیف یې د نېکل اوسپنې ته ورته دی. باور دا دی چې ځینې یې د بېلابېلو پخوانیو هغو فلزي اجسامو له هستو څخه جوړې شوې دي چې د ټکرونو په پایله کې ګډوډي شوي دي. له دې سره سره، د سیلیکاټ ځینې ترکیبات هم دې ته ورته ظاهر رامنځته کولی شي. د بېلګې په توګه د دغه ډول سیارو په ډله کې لویه یې «کالیوپ ۲۲» داسې ښکاري چې په بنسټیز ډول له فلز څخه جوړه ده. د کوچنیو سیارو په کمربند کې د دغه درېیم ډول کوچنیو سیارو خوروالی په شاوخوا ۲.۷ نجومي واحده نیمه اصلي محور کې اوج ته رسېږي. دا چې ایا د دغه ډول کوچنیو سیارو ټول ډولونه د ترکیب له نظره سره ورته دي که نه او یا دا چې د ګڼو هغو نورو لپاره کوم لېبل شته که نه چې په منظم ډول په کاربني او سیلیکاټي ګروپونو کې نه واقع کېږي، تر اوسه مشخصه نه ده.
د روسيې کلتور
روسي کلتور د دې هېواد د تاريخ، جغرافيايی موقعيت او د دې هېواد د پراخه سيمې، ديني او ټولنيزو دودونو او لوېديځ اغېز په مټ جوړ شوی. روسي فلسفيانو او ليکوالانو د اروپايي اند په پرمختګ کې مهمه ونډه درلودلې ده. روسانو همدا راز په کلاسيکي موسيقۍ، بيلي (يوډول نڅا ده)، لوبې، انځورګرۍ او سينما هم اغېز کړی. دې هېواد همدا راز د ساينس او ټيکنالوژۍ او فضايي څېړنو سره هم مخکښې مرستې کړي دي.
ژبه او ادب
په روسيه کې ۱۶۰ توکميزې ډلې شا اوخوا په سل ژبو خبرې کوي. د ۲۰۰۲ز کال د سرشمېرنې تر مخې، ۱۴۲.۶ ميليونه خلک په روسي ژبه غږېږي، له دې وروسته تاتاري ژبه ده چې ۵.۳ ميلیونه خلک پرې خبرې کوي،  اوکرايني ژبه ۱.۸ ويونکي لري. روسي يواځينۍ رسمي دولتي ژبه ده، خو اساسي قانون انفرادي جمهوريتونو ته حق ورکړی چې خپلې اصلي ژبې د روسي تر څنګ ګډې شريکې ژبې وګرځوي. د روسيې د پراخه سيمې سره سره، روسي ژبه په ټوله روسيه کې يو شان ده. له جغرافيايي اړخه، روسي ژبه د يوروايشيا تر ټولو زياته خپره شوې او هغه سلاوي ژبه ده چې تر ټولو زيات ويونکي لري. روسي ژبه د اندو-اروپايي ژبې کورنۍ سره اړه لري او د ختيځو سلاوي ژبو يوه له ژونديو غړيو څخه ده؛ نورې يې بيلاروسي، اوکرايني (او شونې ده چې روسين) وي. د زړې ختيځې سلاوي (زړې روسي) ژبې ليکلې بېلګې له لسمې پېړۍ څخه راپدېخوا تايید شوي دي.
د نړۍ يو په څلور برخې څخه زيات ساينسي ادب په روسي ژبه کې خبور شوی دی. روسي ژبه همدا راز د نړيوال علم د شفر کولو او زېرمه کولو د يوې وسيلې په توګه کارول کېږي، د نړۍ د ټولو معلوماتو له جملې -۶۰-۷۰٪ يې په انګليسي او روسي ژبو کې خپاره شوي دي. روسي ژبه د ملګرو متلونو له شپږو رسمي ژبو څخه يوه رسمي ژبه ده.
ولسي ادب
روسي ولسي ادب د لرغونو سلاويانو د بت پرستۍ په عقايدو کې رېښې لري، کوم چې تر اوسه پورې په روسي ولسي ادبياتو کې ښودل کېږي. روسي حماسي بايلينا (يو روسي حماسي شعر دی) هم د سالوي افسانو لپاره مهمه برخه ده. د کيفي جريان تر ټولو لرغونې لارې د روسيې په شمال کې، په ځانګړي ډول په کيريليا کې ثبت شوي دي، چېرته چې د فينلينډ ډيری توکميز حماسه «کالیوالا» هم ثبت شوی و.
د ښاپېريو ډېری روسي افسانې او «بالينا» د روسي خوځنده فلمونو يا د اليګزينډر پټوشکو (اليا موروميسټ، سډکو) او «اليګزينډر رو» (مروزکو، واسيليسا دي بيوټيفل) په څېر د فلمونو د مشهورو لارښودونکو د ځانګړو فلمونو لپاره غوره شوي دي. د «پيوتر يرشوف» او «ليونيډ فيلاتوف» په ګډون، يو شمېر روسي شاعرانو د کلاسيکي روسي ښارپېريو د کيسو يو لړ مشهور شاعرانه توضحيات پنځولي دي او کله کله، د «اليګزينډر پشکن» په څېر، په بشپړ ډول يې د ښاپېريو د کيسو نظمونه جوړ کړي دي چې ډېر مشهور دي.
کله چې جوزف سټالين واک تر لاسه کړ او په ۱۹۲۸ز کال کې يې خپله لومړۍ پنځه کلنه طرحه وړاندې کړه، شوروي اتحاد د ولسي ادب پر مطالعاتو نيوکې او د هغې سانسور کول پيل کړل. سټالين او شوروي حکومت ولسي ادب وځپل، باور يې درلود چې دا پخوانی د تزاري نظام او پانګوال اقتصاد څخه ملاتړ کوي. دوی دې ته د وروسته پاتي روسي ټولنې د بيا يادښت په سترګه وکتل چې بالشويکانو له دوی څخه د مخکې تګ لپاره کار کاوه. د دې لپاره چې ولسي ادب مطالعه په واک کې وساتي او د ولس په منځ کې د نامناسبو اندونو د خپرېدو مخه ونيسي، حکومت RAPP جوړ کړ  - د پروليتاري ليکوالو روسي ټولنه. RAPP په ځانګړي ډول د ښاپېريو د نکلونو او ماشومانو پر ادب محدوديتونه ته توجه وکړه، باور يې درلود چې خيالي نکلونو او «د بورژوا بې معناوالي» د راپورته کېدونکو شوروي اتباعو پرمختګ ته زيان رسولی دی. د ښاپېريو نکلونه د کتابونو له الماريو څخه ليرې کړای شول او ماشومان وهڅول شول چې د طبيعيت او علومو په اړه کتابونه ولولي. بالاخره RAPP د خپل سانسور کچه لا پسې زياته کړه او په ۱۹۳۲ز کال کې د شوروي د لیکوالو ټولنه جوړه شوه.
د ولسي ادب څېړنې او شننې ته د دوام ورکولو په موخه، روڼ اندي اړ وو چې کمونست حکومت ته د دې ارزښت توجيه کړي. په بل حالت کې، د سټالين د پنځه کلنې طرحې د موخو لپاره، بې ګټې ګڼل کېدونکی د ټول ادب تر څنګ د ولسي ادب داستانونو ټولګې د مطالعې يوه د نه منلو وړ دايره وه. په ۱۹۳۴ز کال کې، «ماکسيم ګورکي» د شوروي ليکوالانو ټولنې ته وينا وکړه، په کومه کې چې نوموړي استدلال وکړ چې په حقيقت کې ولسي ادب په هوښيارتيا سره د کمونستي ارزښتونو د ترويج لپاره کارېدای شي. د ولسي ادب د هنري ارزښت پر روښانه کولو سربېره، نوموړي ټينګار وکړ چې دوديزو داستانونو او د ښاپېريو نکلونو بېلګه، پر ټولنه ولاړ خصوصياتو ښودنه کړې ده، کوم چې د نمونوي شوروي تبعه بېلګه وړاندې کوي. ولسي ادب، د کوم چې ډېر اختلافات د مزدور د ژوند پر هلو ځلو ولاړ دي، له کمونيزم سره اړيکه درلوده، ځکه چې  نه يې شول کولای د کارګرې طبقې د نېغ په نېغه مرستې څخه پرته شتون ولري. «ګورکي» همدا راز تشريح کړه چې د ولسي ادب کردارونو د لوړې کچې هيله مندۍ څرګندونه وکړه او په همدې بنسټ کولای شي چې لوستونکي وهڅوي، څو مثبت ذهنيت ولري، په ځانګړي ډول په داسې حال کې چې د کمونيزم له زياتې ودې سره د دوی ژوند هم بدلون وموند.
د شوروي لیکوالو ټولنې د ولسي ادب د برخې مشر «يوري سوکولوف» هم د ولسي ادب مطالعې ته د دې دليل په وړاندې کولو سره وده ورکړه چې ولسي ادب د کارګرو خلکو شفاهي روايتونه دي او د دې په پايله کې اوسمهال د ټوليزو پروژو د هڅونې او الهام ورکولو لپاره کارېدای شي. په دوديزو روسي ولسي نکلونو کې کردارونه ډېر ځله ځان د خپل ځان د موندلو په سفر کې مومي، يوه داسې پروسه چې له امله يې خپل ځان د يو فرد په توګه نه، بلکې د يوې شريکې هستې د يوې اړينې برخې په توګه ارزښت ورکولو پر لور رهي کړي. د دا ډول افسانوي کردارونو چلندونه له دې ذهنيت سره برابر و، کوم چې شوروي اتحاد غوښتل په خپلو اتباعو کې يې پيدا کړي. هغه همدا راز د ګڼو نکلونو شتون ته اشاره وکړه، په کومو کې چې د کارګرې طبقې غړي د خپلو ظالمو بادارانو څخه د مخکې تګ په حال کې ښودل شوي دي، يو ځل بيا د شوروي نظرياتو په پراخه پیمانه د هېواد د ټولنې لپاره د ولسي ادب د ارزښت د ثابتولو لپاره کار کوي.د ګورکي او سوکولوف په دلايلو سره قانع شوي شوروي حکومت او شوروي لیکوالو ټولنې په ټول هېواد کې د ولسي ادب په راټولولو او د هغې په ارزولو پيل وکړ. دې ټولنې ځانګړې کيسې وټاکلې او ثبت کړې چې د هغوی په اند اجتماعي روح ته يې تر پوره اندازې وده ورکولای شوه او د شوروي اتحاد ګټې او پرمختګ څرګندونه يې کوله. دوی له دې وروسته د تايید شويو کيسو نسخې په ولس کې بيا ووېشلې. په ورته وخت کې، د ولسي ادب سيمه ييز مرکزونه په ټولو سترو ښارونو کې جوړ شول. دې سازمانونو چې د شوروي ملتپالنې د احساس د استازولۍ مسئوليت يې درلود ډاډ تر لاسه کړ چې رسنيو د روسي ولسي نکلونو مناسبې نسخې په منظم ډول خپرې کړي دي.
په اژه سمندرګي کې اختلافات
په اژه سمندرګي کې اختلافات د یونان او ترکیې ترمنځ د اژه سمندرګي په اوږدو کې د قلمروي حاکمیت او اړوندو حقونو پر سر د اختلافاتو ټولګې ته ویل کېږي. دغو اختلافاتو په شدیده توګه له ۱۹۷۰ زکال راهیسې د یونان او ترکیې ترمنځ په اړیکو اغېز لرلی چې دوه ځله؛ یو ځل په ۱۹۸۷ زکال او بل ځل د ۱۹۹۶ زکال په لومړیو کې د لوی کړکېچ لامل وګرځېدل او آن نږدې و چې پوځي شخړه یې پر سر پیل شي. په دغه سیند کې موجود مسایل په څو برخو ویشل کېږي:
د دغو اختلافاتو یو له عواملو څخه له سمندریزو قوانینو څخه بېلابېل تفسیرونه دي: ترکیې نه د قاره یي فلاتونو کنوانسیون لاسلیک کړی او نه یې هم د سمندري حقونو اړوند د ملګرو ملتونو کنوانسیون چې د ۲۰۲۲ زکال تر مۍ میاشتې پورې د یونان په ګډون د ۱۶۸ هېوادونو له خوا لاسلیک شوی؛ په دې ترتیب ترکیه د یونان د جزایرو په څنګ کې یو قانوني قاره یي فلات او د هغو انحصاري اقتصادي زون په رسمیت نه پېژني.
له ۱۹۹۸ زکال څخه د ۲۰۱۰مې لسیزې تر لومړیو پورې دواړه هېوادونه د یو لړ دیپلماتیکو اقداماتو په ځانګړې توګه له اروپايي اتحادیې سره د ترکیې په یوځای کېدو کې د اسانتیاو د برابرولو له امله یو بل ته نږدې شول. خو له دې سره یوې اساسي حل لارې ته د رسېدو په موخه د مناسب دیپلماتیک مسیر پر سر اختلاف شتون لري او لا هم تر ۲۰۲۲ زکال پورې دغه ستونزې پر خپل ځای دي.
تر نفوذ لاندې هوايي او سمندري قلمرونه
د اژه سمندرګي ډیری مسایل د دواړو هېوادونو اصلي قلمرونو ته په څېرمه برخو کې د هوايي او سمندري نفوذ څخه سرچینه اخلي. د دغو مسایلو پیچلتوب بیا د اژه سمندرګي د جغرافیايي ځانګړونو او هغو ته له اړوندو قلمرونو څخه رېښه اخلي. په داسې حال کې چې د یونان او ترکیې اصلي قلمرونه له دواړو لورو څخه له اژه سمندرګي سره پوله لري، او په ساحلي کرښو کې دواړه لوري برابر حق لري خو د اژه سمندرګي ډېری ټاپوګان یونان ته اړوند دي. په ځانګړې توګه د ترکیې د لویدیځو سواحلو لوري ته د یوناني ټاپو ګانو (لسبوس، خیوس، ساموس او دودکانیز ټاپوګان) یو زنځیر شتون لري چې یو شمېر یې د ترکیې له اصلي قلمرو سره ډېر نږدې موقعیت لري. د دغو جزایرو شتون مخه نیسي څو ترکیه په خپلو سواحلو کې یوازې له څو سمندري مایلو پرته خپل نفوذ ته پراختیا ورکړي. له دې امله چې د سمندریز او هوايي نفوذ پراختیا د یوه هېواد له تر ټولو نږدې پام وړ قلمرو څخه چې ټاپوګان یې هم په کې شاملېږي اندازه کېږي د دغه ډول سیمو هر ډول احتمالي پراخوالی د ترکیې په نسبت یونان ته په زیاته ګټه تمامېږي.
قلمروي اوبه
قلمروي اوبه اړوند دولت ته د هغو په هوايي حریم کې د بشپړ کنټرول او د بېړیو د ګرځېدو په برخه کې د یو شمېر استثناآتو په لرلو کنټرول په واک کې ورکوي، په داسې حال کې چې بهرنۍ بېړۍ (هم ملکي او هم پوځي) باید له هغو څخه د بې ضرره نارمل تېرېدو ژمنه ورکړي. د قلمروي اوبو د کچې اندازه چې هېوادونه له هغو څخه د ګټنې حق لري په پرله پسې توګه یې د شلمې پېړۍ په اوږدو کې زیاتوالی موندلی: په پیل کې دغه کچه ۳ سمندري مایله (۵.۶ کیلومتره) وه چې د پېړۍ په پیل کې ۶ سمندري مایلو (۱۱ کیلومتره) ته زیاته شوه او اوس مهال یې کچه ۱۲ سمندري مایلو (۲۲ کیلومتره) ته رسېږي. اوسنۍ کچه په ۱۹۸۲ زکال کې د سمندري حقونو اړوند د ملګرو ملتونو د سمندریزو حقونو د کنوانسیون د حقوقو د معاهدې په دریمه ماده کې ټاکل شوې ده. په اژه سمندرګي کې د دواړو لورو له خوا د ادعا شوو قلمروي اوبو کچه لا هم د ۶ مایله په اندازه ده. تر ۱۲ مایله پورې د هغو احتمالي پراختیا د ترکیې اندېښنه راپارولې ځکه چې په نامتناسبه بڼه بیا د یونان تر کنټرول لاندې قلمرو ته پراختیا ورکوي.
ترکیې په دغه کنوانسیون کې له غړیتوب ډډه کړې او ځان هغو ته پابند نه ګڼي. ترکیه دغه کنوانسیون res inter alios acta ګڼي یعنې د داسې هوکړې په توګه چې یوازې لاسلیک کوونکي یې اړ دي په هغو پابند اوسي نه نور. یونان د دغه کنوانسیون یو له لاسلیک کوونکو څخه دی او څرګنده کړې یې ده چې دا خپل حق ګڼي دغه قانون عملي کړي او په راتلونکې کې په اژه سمندرګي کې د خپل نفوذ کچه تر ۱۲ مایله پورې پراخه کړي (له دې وړاندې یې همدغه ډول چاره لویدیځ لوري ته په پراته ایوني سمندرګي کې ترسره کړې). یونان باوري دی چی د ۱۲ مایلي قاعده نه یوازې د هوکړې پر بنسټ حق دی بلکې د نړیوالې ټولنې د پراخې اجماع پر بنسټ د عرف له مخې هم دی. مقابل لور ترکیه بیا استدلال کوي چې د اژه سمندرګي د جغرافیايي جوړښت له امله د ۱۲ مایلي قانون کره اجرا بیا د حقونو په ورکړه کې غیرقانوني ویش کوي. ترکیې خپله له اژه سمندرګي بهر په خپلو نورو سواحلو کې د ۱۲ مایلي نفوذ له کړنلارې ګټنه کړې.
د ۱۲ مایلي حق غوښتنې پر سر د دواړو هېوادونو ترمنځ اختلافات د ۱۹۹۰مې لسیزې په لومړیو کې هغه مهال اوج ته ورسېدل کله چې په پام کې وه د سمندرونو قانون اجرایوي بڼه خپله کړي. د ۱۹۹۵ زکال د جون په ۸مه نېټه د ترکیې پارلمان په رسمي ډول اعلان وکړ چې د یونان له خوا یو اړخیز اقدام د جګړې د پیل لپاره د مشروع دلیل په توګه ګڼل کېدلای شي. دغه اعلامیه د یونان له خوا د ملګرو ملتونو د سازمان له منشور څخه د سرغړونې په توګه وغندل شوه هغه منشور چې «د هر هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ پر وړاندې له ګواښ او زور څخه کار اخیستنه منع کوي».
ملي هوايي حریم
ملي هوايي حریم په معمول ډول د هغې فضا په توګه تعریف کېږي چې د یو هېواد ځمکنی قلمرو او همدارنګه څېرمه قلمروي اوبه په خپل ځان کې رانغاړي. ملي هوايي حریم خپلواکو هېوادونو ته په بهرني هوايي چلن باندې پام وړ کنټرول په واک کې ورکوي. په داسې حال کې چې د هوايي چلن ملکي تګ راتګ ته د نړیوالو معاهداتو پر بنسټ اجازه ورکول کېږي خو بهرنۍ پوځي الوتکې او نورې دولتي الوتکې (په قلمروي اوبو کې د پوځي بېړیو د تګ راتګ پر خلاف) د یو هېواد د ملي هوايي حریم څخه د آزاده تېرېدو حق نه لري. د ملي هوايي حریم د حدودو ټاکل په دې برخه کې د یونان ځانګړې انحصاري ادعا ده ځکه چې د قلمروي اوبو له پولو سره تطابق نه کوي. یونان د اوسنيو ۶ مایله قلمروي اوبو په بدل کې  د ۱۰ سمندري مایله (۱۹ کیلومتره) هوايي حریم ادعا لري. له ۱۹۷۴ زکال راپدېخوا ترکیه د یونان د قلمروي اوبو څخه رادیخوا د ۴ مایلي بهرني کمربند د اعتبار له منلو ډډه کوي. ترکیه د ملکي هوايي چلن د نړیوال سازمان (ICAO) په اساسنامه ټینګار لري چې څرګندوي دواړه قلمرونه باید له یو بل سره منطبق واوسي. ورته مهال یونان استدلال کوي چې:
د نظامي الوتنو پر سر شخړې د دوامداره پارونکو تاکتیکي پوځي تمریناتو لامل ګرځېدلې، په داسې توګه چې ترکي پوځي الوتکې د جنجالي هوايي حریم په ۴ مایلي فاصله کې پرواز کوي او یوناني الوتکې هم د هغو شا نیسي. دغه جنجالونه تر ډېره پورې د «سپیو د جګړې» په اصطلاح د یو لړ شخړو لامل ګرځي او د خطرناکو پوځي مانورونو په ترسره کولو سره بیا پای ته رسېږي چې څو ځله د تلفاتو لامل هم ګرځېدلې دي. د بېلګې په توګه په ۱۹۹۶ زکال کې ادعا شوې چې د ترکیې یوه الوتکه په تصادفي بڼه د یوې یوناني الوتکې له خوا راغورځول شوې ده.
کيروف ولايت
{| class="js-no-interprojets" style="border-collapse:collapse;width:100%;margin:1em; padding-right:6px;font-size:100%;font-weight:bold;font-family:Bahij Nazanin; background:none;" {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float; margin:.7em" align="left"
کیروف اوبلاست Ки́ровская о́бласть, Kirovskaya oblast ) د روسیې یوه فدرالي موضوع (ولايت) ده چې د ولګا فدرالي ولسوالۍ کې موقعیت لري. اداري مرکز یې د کیروف ښار دی.
سرچينې
وېشنيزه:روسيه وېشنيزه:روسي رادارونه وېشنيزه:روسي ساينسپوهان وېشنيزه:روسي اوبتلونه وېشنيزه:روسان وېشنيزه:روس وېشنيزه:روسي وېشنيزه:روسي اغوستن وېشنيزه:روسي الوتکې وېشنيزه:روسي جنرالان وېشنيزه:روسي ختيځپوهان
ویلیام بلېک
ویلیام بلېک (زوکړه: د ۱۷۵۷ زکال د نومبر ۲۸ مه – مړینه: د ۱۸۲۷ زکال د اګست ۱۲ مه) انګلیسي شاعر، نقاش او چاپګر و. بلېک په داسې حال کې چې د خپل ژوندانه په اوږدو کې ډېر پېژندل شوی کس نه و، خو اوس مهال د رومانتیکې دورې د اشعارو او بصري هنرونو د تاریخ له مخکښو څېرو څخه ګڼل کېږي. د شلمې پېړۍ منتقد نورتروپ فرای د بلېک آثار «وړاندوینه کوونکي» بولي او په انګلیسي ژبه باندې یې د هغو شعرونو په توګه یادوی چې ډېر لږ لوستونکي یې په خپل وخت کې لرلي. د هغه بصري هنر لامل وګرځېد چې د ۲۱ مې پړۍ منتقد جاناتان جونز نوموړی «تر اوسه پورې د بریتانیا یو له مخکښو هنرمندانو» څخه وبولي. په ۲۰۰۲ زکال کې د بي بي سي په یوه ټول پوښتنه کې نوموړي د ۱۰۰ مخکښو بریتانویانو په کتار کې ۳۸ ځایګی خپل کړ. نوموړي خپل ټول ژوند یوازې له هغو دریو کلونو پرته چې په فلفام کې یې تېر کړي په لندن کې تېرکړی او دغه مهال یې ګڼ شمېر غني سمبولیک آثار تولید کړې چې د «خدای د تجسم» او یا «د انسان د خپل وجود د تجسم» تخیل ته اړوندېږي.
په داسې حال کې چې بلېک د خپلو معاصرینو له خوا د یو لړ ځانګړو لیدلور له امله لېونی بلل کېده، خو راتلونکو منتقدینو بیا نوموړي ته د هغه په اثارو کې د پټو فلسفي او عرفاني بهیرونو د بیان او خلاقیت له امله ډېر پام کړی. د هغه نقاشۍ او اشعار د روماتینک خوځښت د برخې او همدارنګه له «رومانتیک وړاندې» په توګه پېژندل کېږي. له دې سره دا ویل شوي چې نوموړی «د رومانتېزم او ملت پالنې له لومړنیو مدافعینو» څخه و. بلېک د یو ژمن عیسوي په توګه د انګلستان له کلیسا (په واقعیت کې له ټولو سازمان یافته مذهبي ډولونو سره) دښمني لرله چې د فرانسې او امریکا د انقلابونو د آرمانونو او ځان غوښتنو تر اغېز لاندې راغلی و. په داسې حال کې چې نوموړي وروسته ډېری خپل دغه سیاسي باورونه رد کړي، خو له سیاسي فعال توماس پین سره یې نږدې ملګرتیا لرله. نوموړی همدارنګه د یو شمېر مفکرینو لکه د امانوئل سوئدنبورګ تر اغېز لاندې و. د دغو څرګندو اغېزو سربېره دا ستونزمنه ده چې د بلېک آثار دې په واحد کتار کې طبقه بندي شي.
لومړی ژوند
ویلیام بلېک د ۱۷۵۷ زکال د نومبر په ۲۸ مه د لندن د سوهو په ۲۸م براډ سړک (اوسنی براډویک سړک) کې وزېږېد. نوموړی د خپلې کورنۍ له اوو ماشومانو څخه دریم و چې دوه یې په ماشومتوب کې مړه شوي و. د بلېک پلار، جیمز د جورابو ګنډونکی و چې له آیرلنډ څخه لندن ته راغلی و. نوموړي یوازې تر دې کچې پورې په ښوونځي کې زده کړې وکړې چې لیک لوست یې زده کړ او په ۱۰ کلنۍ کې یې ښوونځی پرېښود؛ پر ځای د خپلې مور کاترین بلېک (کورنی نوم یې رایټ و) له خوا په کور کې وروزل شو. په داسې حال کې چې د دوی کورنۍ د انګلیسي عقایدو مخالفه وه، خو ویلیام ته د ډسمبر په ۱۱ مه د سنټ جیمز په کلیسا کې د تعمید غسل ورکړل شو. بایبل پر بلېک لومړنی او ژور اغېز وکړ چې د ټول ژوند په اوږدو کې ورته الهام بخښونکی و.
بلېک د یوناني لرغونو نقاشي شوو آثارو د هغو کاپیانو په حکاکۍ پیل وکړ چې پلار یې ورته پېرلې و، هغه کار چې نوموړی یې خپلو نقاشیو ته چمتو کړ. په دغو نقاشیو کې بلېک د رافائل، میکل آنژ، مارتن ون هیمسکرک او البرشت دورېر د آثارو له مخې له کلاسیک ډولونو سره بلد شو. هغو آثارو او صحافي شوو کتابونو ته په پام چې جیمز او کاترین د ځوان ویلیام لپاره پېرلي و ښيي چې بلېکانو لږ تر لږه د یوه مهال لپاره کافي شتمني لرله. هغه مهال چې ویلیام لس کلن و، والدین یې د هغه د تند خوی اړوند هغه مهال وپوهېدل چې دی یې ښوونځي ته له تلو راوګرځاوه، هغوی نوموړی د لندن په سټرانډ کې د پاریس د هنرونو په ښوونځي کې شامل کړ. هغه په ډېرې لیوالتیا سره هغه موضوعات مطالعه کول چې خپله به یې ځانته ټاکل. په دغه دوره کې بلېک له شعر سره لیوالتیا پیدا کړه چې په لومړنیو آثارو کې یې د بن جانسون، اډمونډ سپنسر او مزامیز اغېز څرګند دی.
د کار زده کړې دوره
د ۱۷۷۲ زکال د اګست په ۴ مه بلېک د یوې اووه کلنۍ دورې لپاره د ۵۲.۱۰ پونډه مدد معاش په لرلو سره په ګریټ کوین کوڅه کې د حکاک جیمز باسیر شاګرد شو. د خپلې دورې په پای کې هغه مهال چې ۲۱ کلن و په یو حرفوي حکاک باندې واوښت. د هغه او بلېک ترمنځ د شاګردۍ په دغه دوره کې د هېڅ ډول جدي اختلاف سابقه شتون نه لري، په داسې حال کې چې پیټر اکروید څرګندوي چې بلېک وروسته د باسیر نوم د خپلو هنري مخالفینو په کتار کې اضافه کړ، خو بېرته یې هیسته کړ. له دې ور هاخوا د باسیر د حکاکۍ سبک هغه مهال د نورو مخکښو سبکونو په پرتله ډېر زوړ و. داسې ویل کېږي چې د بلېک په منسوخ ډول دغه روزنه لامل ګرځېدلې وه چې د نوموړي د کار او شهرت موندلو په برخه کې هغه ته زیان واوړي.
سلطنتي اکاډمي
د ۱۷۷۹ زکال د اکټوبر په ۷ مه بلېک سټرنډ ته څېرمه په اولډ سامرسټ هاوس کې د سلطنتي اکاډمۍ زده کوونکی شو. په داسې حال کې چې د نوموړي د مطالعې شرایطو د لګښت ورکولو ته اړتیا نه لرله، خو تمه دا کېده چې هغه باید په خپله شپږ کلنه دوره کې خپل کاري توکي خپله برابر کړي. هلته نوموړی د روبینز په څېر د ورځې په موډ د برابرو نقاشانو د ناتمامه سبک سره چې د هغه د ښوونځي د لومړني مشر جاشوا رینډولز له خوا یې ملاتړ کېده، مخالفت پیدا کړ. د وخت په تېرېدو سره بلېک د هنر پر وړاندې د رینولډز له لیدلوري په ځانګړې توګه د «عامه حقیقت» او «عامه ښکلا» له لیدلوري کرکه پیدا کړه. رینولډ په خپلو څرګندونو کې لیکلی چې «له عمومي کېدو او طبقه بندۍ سره مخالفت ته مخه کول، د انسان د ذهن د لویي څرګندويي کوي»؛ بلېک د خپلې شخصي نسخې په حاشیه کې د هغو پر وړاندې غبرګون وښود او څرګنده یې کړه چې «عمومیت د احمق توب په معنای دی، ځانګړي کول د غوره توب اصل دی». بلېک همدارنګه د رینولډز له ظاهري تواضع څخه چې هغه یې ریاکاري بلله، کرکه لرله. بلېک د رینولډز د غوړ رنګ د نقاشیو پر ځای د میکل آنژر او رافائل د کلاسیکو اثارو د دقت اغېز غوره باله.
بلېک په سلطنتي اکاډمۍ کې د خپل ګډون په لومړي کال کې له جان فلاکسمن، توماس سټوټارډ او جورج کامبرلنډ سره ملګری شو. هغوی راډیکال نظریات لرل چې بیا سټوټارډ او کامبرلنډ د اساسي قانون د اطلاعاتو له کمېټې سره یوځای شول.
ګورډون پاڅونونه
د بلېک لومړني ژوند لیک لیکونکي الکساندر ګلیچرېست لیکلې چې د ۱۷۸۰ زکال په جون میاشت کې هغه مهال چې بلېک په ګریټ کوین سړک کې د باسیر د پلورنځي په خوا پیاده روان و، په هغو پارېدلو وګړو کې ورګډ شو چې په نیوګېټ بند باندې یې برید وکړ. دغو پارېدلو وګړو په بېلچو او کلنګونو باندې د بند په دروازې برید وکړ، ودانۍ ته یې اور واچوه او بندیان یې را خوشي کړل. د راپورونو له مخې د برید پر مهال بلېک د دغو کسانو په لومړي کتار کې و. دغه پاڅونونه چې د رومن کاتولیکانو پر ضد د بندیزونو د لغو کولو د پارلماني لایحې په غبرګون کې راوتلي و په ګوردون پاڅونونو یې شهرت وموند چې له امله یې پاچا دریم جورج ګڼ شمېر قوانین رامنځته او د پولیسو لومړی ځواک یې جوړ کړ.
نسیب البکري
نسیب البکري (زوکړه: ۱۸۸۸ زکال – مړینه: ۱۹۶۶ زکال) سوریايي سیاستوال او د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمايي کې د سوریې ملت پاله رهبر و. هغه د الفتات په نامه د ځوانانو د هغه زیرزمیني سازمان په جوړولو کې مهمه ونډه لرله چې عثماني سترواکۍ ته د اړوند عربي قلمرونو د یو ځای کېدو په لټه کې و. البکري د الفتات او په حجاز کې د مستقرو هاشمیانو د مشر استازي په توګه وروسته له هغه چې په ۱۹۱۶ زکال کې د عربو د پاڅون په پایله کې امیر فیصل د سوریې پاچاهۍ ته ورسېد د هغه له نږدې همکارانو څخه شو. البکري په فرانسه کې د فرانسوي قیمومیت سره مخالفت وکړ، د سوریې د لوی پاڅون له قوماندانانو څخه شو او هغه پاڅون کوونکي یې رهبري کړل چې د لنډ مهال لپاره یې دمشق ونیو. نوموړی په ۱۹۲۷ زکال کې د اعدام جزا له امله له سوریې څخه وتښتېد، خو یوکال وروسته له هغه بېرته سوریې ته راوګرځېد چې عمومي بخښنه اعلان شوه.
البکري له ۱۹۳۲ زکال څخه تر ۱۹۴۶ زکال پورې د سوریې په پارلمان کې د دمشق د استازي په توګه خدمت وکړ. نوموړی په ۱۹۳۶ زکال کې د عمومي اعتصاب یو له اصلي همغږو کوونکو څخه و او د ملي ډلې مرستیال مشر شو. هغه په ۱۹۳۸ زکال کې د عبدالرحمن شهبندر په ګوند کې د شاملېدلو په موخه له یادې ډلې جلا شو. د سوریې له خپلواکۍ وروسته البکري په اردن کې د سوریې سفیر شو خو په ۱۹۵۳ زکال کې یې د ادیب الشیشکلي له خوا د واک نیولو په اعتراض کې استعفا ورکړه. راتلونکی کال د خلکو د ګوند مشر شو، خو په ۱۹۵۷ زکال کې تقاعد شو.
د سوریې په لوی انقلاب کې ونډه
د ۱۹۲۵ زکال اوړی په سوریه کې د لوی انقلاب د پیلېدو شاهد و چې د سویلي سوریې په جبل العرب سیمه کې د سلطان پاشا الاطرش له خوا پیل شو. هغه مهال چې د اطرش کسانو په الکفر سیمه کې د فرانسوي پوځ یوه ډلګۍ له منځه یووړه، البکري د جولای په ۲۳ مه د الاطرش له لوري لیک ترلاسه کړه چې ترې غوښتي یې و د دمشق ملت پاله په دغه انقلاب کې ورګډ کړي؛ البکري له ځنډ پرته دغه غوښتنه وه منله. د اګست په دریمه په المزرعه جګړه کې د فرانسویانو له ماتې وروسته، البکري د السویدا له مذهبي سیاسي رهبر عبدالغفار الاطرش سره په کار پیل وکړ څو دغه انقلاب ته له حوران بهر پراختیا ورکړي او د هېواد ټولو برخو ته یې ورسوي. البکري د دمشقي ملت پالو او د سلطان الاطرش ترمنځ په القابون سیمه کې د سلطان په خپل کور کې ناسته تنظیم کړه. له دغې ناستې وروسته دواړو لورو هوکړه وکړه چې له سوریې څخه د فرانسویانو په ویستلو کې به له یوبل سره مرسته کوي.
له دغې ناستې وروسته البکري له الشهبندر سره خبرې وکړې؛ شهبندر په انقلاب کې د دمشق له ښکلتیا سره هوکړه وکړه، په داسې حال کې چې لومړنۍ هڅو یې رنګ را نه وړ. ورته مهال د الطرش کسانو د دمشق پر لور حرکت کړی و څو د فرانسوي ځواکونو پر وړاندې هلته بریدونه وکړي، البکري هم د دمشق له مختلفو سیمو او کلو له دې ډلې له الشغور، باب مصلی، المیدان او جرامنیا څخه داوطلبه ۲۶۰ وسله وال کسان راغونډ کړي و. البکري د قبادي له سیمه ئیز مشر حسن الخراط سره چې د البکري سره یې کورنۍ تله راتله هم لرل نږدې اړیکې ساتلې. د اګست میاشتې په لومړیو کې الخراط د البکري په ټینګار یوه ملیشه ډله جوړه کړه چې په ټول هېواد کې په اغېزمنې یاغي ډلې واوښته. هغه مهال چې فرانسوي چارواکي د ملت پالو یاغیانو له پروګرامونو خبر شول، د اګست په ۲۷ مه یې په ټول ښار کې د پراخو نیونو عملیات پیل کړل او د دمشق ملت پاله نږدې ټول مشران او د هغو ویندویان یې ونیول، خو البکري، وروڼه یې او الشهبندر په تېښته بریالي شول.
هغه د دروزي جنګیالیو سره په ګډه په حوران سیمه کې د فرانسوي ځواکونو په دفاترو او پوستو باندې په برید کې ونډه لرله او له دې سربېره د دروزیانو ترمنځ د نورو ټولو دمشقي قوماندانو په پرتله ورته ډېر درناوی کېده. په غوطه کې د یاغیانو او فرانسوي ځواکونو د شخړې په زور اخیستو سره؛ البکري داسې عملیاتي پلان جوړ کړ چې د دمشق د قلا او اعظم ماڼۍ په نیولو سره د دمشق کنټرول د فرانسویانو له واکه وباسي. لومړنی یې د فرانسوي ځواکونو مرکز و او دویمي یې هم د فرانسې د عالي کمیشنر موریس سارای دفتر و. البکري له الاطرش او د هغو له کسانو څخه مرسته وغوښته، خو هغوی د حوران په جګړه کې ښکېل و او البکري ته یې خبر ورکړ چې د دوی له خوا هر ډول مرسته له ځنډ سره مخ کېدلای شي. له دې سره البکري پرېکړه وکړه چې وړاندې ولاړ شي. د اکتوبر په ۱۷ مه هغه د الخراط ډله او د یاغیانو نورې ډلې له المیدان او جرامانه څخه دمشق ته دننه کړې. راتلونکې ورځ الخراط عملیات پیل کړل.
په داسې حال کې چې د الخراط کسانو وکولای شول اعظم ماڼۍ او د باب الصغیر د پولیسو مرکز ونیسي؛ ورته مهال البکري هم د ۲۰۰ جنګیالیو په لرلو سره په المیدان کې له خپل مرکز څخه په القدم کې د ارمني کډوالو په کمپ برید وکړ او ګڼ شمېر ارمني کډوال یې ووژل. یاغیانو ارمنیان – چې له چرکساینو سره په خوا کې د فرانسوي چارواکو متحدین و – په دې تورن کړل چې په تېرو اونیو کې یې له فرانسوي ځواکونو سره په ګډه د الغوطه په څو کلو کې بریدونه کړي. په القدم باندې له برید وروسته د البکري ځواکونو د ښار په لوري حرکت وکړ او باب الجابیه، باب مصلی او قنوات کې یې د پولیسو مرکزونه ونیول. د هرې سیمې په نیولو سره له بریدونو سره علاقه لرونکي نندارچیان هم په دغه ځواکونو کې ور ګډېدل او د هغوی شمېر ورسره زیاتېده.
سارای چې د بریدونو پر مهال په دمشق ښار کې نه و، د دغه ښار د بمبارد کولو امر یې ورکړ چې له امله یې ټوله سیمه ویجاړه او د دمشق په سلګونو تنه وګړي ووژل شول. د اکتوبر په ۲۴ مه یاغیان وځپل شول او البکري وتښتېد. نوموړی د نورو یاغي مشرانو لکه د سیدالعاص تر نیوکو لاندې راغی. العاص څرګنده کړه چې البکري داسې مهال پرېکړه وکړه چې د الاطرش نږدې ۱۰۰۰ تنه کمکي ځواکونو ته په تمه پاتې نشو او یو نا همغږی برید یې د خپلو داوطلبو وسله والو کسانو پر مټ ترسره کړ چې لامل یې هم د شخصي افتخار خپلول و. البکري د دمشق د ملت پاله مخکښانو یوازنی غړی و چې په مستقیم ډول یې په ځمکنۍ جګړه کې ونډه واخیسته.
د ډسمبر په لومړیو کې البکري د سقبا په غوطه کلي کې د یاغي مشرانو د یوې ناستې مشري پر غاړه واخیسته. هغه په دغه ناسته کې د دیرالزور سیمې په یاغي مشر رمضان الشلاش کلکې نیوکې وکړې او هغه یې د دوما، القیسا، حران العوامید او میدعا کلو له خلکو څخه د پراخو جریمو او نور لګښتونو په اخیستو تورن کړ. له دې سره چې دغه مالیات د عادي وګړو یا دهقانانو پر ځای تقریبا په بشپړه توګه د ځمکو مالکینو او ښاري اشرافیانو ته اړوند و. هماغه ډول چې الشلاش له ځانه د یو ماهر قوماندان په توګه دفاع کوله د البکري له مشرۍ یې نیوکه وکړه او هغه یې د پټ نفرت او ځان غوښتنې په لرلو تورن کړ. له دې سره البکري او د هغه متحد الخراط وتوانېدل په دغه ناسته کې الشلاش له پاڅون څخه وباسي او د هغه وسله او نښان ترې واخلي. له دې سره د فرانسویانو له خوا د سقبا بمبار کولو الشلاش ته لار برابره کړه څو له مجازاتو وتښتي. الخراط هم دوه اونۍ وروسته د فرانسویانو په یو برید کې ووژل شو، په داسې حال کې چې الشلاش د فرانسویانو لور ته وتښتېد. د البکري کوچنی ورور اسعد هم په ۱۹۲۶ زکال کې د عملیاتو پر مهال ووژل شو.
شتمني
شتمني د ارزښتناکو مالي پانګو يا فزيکي ملکيتونو ډېرښت دی، چې د راکړې ورکړې وړ بڼې ته بدلېدلی شي. دا لکه څرنګه چې د رامنځته کېدونکې پخواني انګليسي ويي (weal) کې په پام کې نيول شوی دی، مرکزي معنا رانغاړي چې رېښه يې د هند و اروپايي ويې څخه ده. د شتمنۍ معاصر مفهوم د اقتصاد په ټولو برخو کې اغېزناکتوب دی او په روښانه ډول د ودې اقتصاد او پرمختګ اقتصاد لپاره تر اوسه د شتمنۍ معنا په خپلې برخې پورې تړلې ده. هغه شخص چې بنسټيز سوچه ثروت ولري، شتمن ورته وايي. سوچه شتمني يا ثروت د يوه شخص د پانګو د لږو پورونو د شته ارزښت په توګه راپېژندل شوی دی (د باور دلايلو کې د اصل په اېستلو سره).
په تر ټولو عمومي کچه کې اقتصادپوهان کېدای شي، شتمني د هر ارزښت لرونکي څيز په توګه راوپېژني، چې د يادې نظريې موضوعي مزاج او هغه نظريه دواړه رانغاړي چې شتمني يو ثابت يا بې حرکته مفهوم نه دی. د شتمنۍ بېلابېلې پېژندنې او مفهومونه د بېلابېلو اشخاصو له لوري او په بېلابېلو برخو کې بيان شوې دي. د شتمنۍ ورپېژندل په راز راز اخلاقي لاسته راوړنو سره يو معياري يا قانوني پړاو اوسېدلی شي، ځکه چې ډېری وختونه د شتمنۍ ډېرښت د يوې موخې په توګه په نظر کې نيول کېږي يا دا چې فکر کېږي، شتمني په خپله يو معياري اصل دی. هغه ټولنه، سيمه يا هېواد چې د عامه ښه والي په ګټه دا ډول پرېمانه ملکيتونه يا سرچينې لري، د شتمنې ټولنې، سيمې يا هېواد په توګه پېژندل کېږي.
د شامل شتمنۍ (inclusive wealth) په اړه ملګرو ملتونو پېژندنه هغه پولي اندازه يا معيار دی، چې د طبيعي، انساني او فزيکي پانګو ټول ټال رانغاړي. په طبيعي پانګه کې ځمکه، ځنګلونه، د انرژي سرچينې او منرالونه شاملېږي. انساني پانګه د وګړو زده کړې او مهارتونه دي. فزيکي يا جوړې شوې پانګې، لکه: د ماشين الاتو، ودانيو او بنسټونو ته ورته شيانو ته وايي.
تاريخچه
Adam Smith د ملتونو شتمني په نوم کتاب په ليکلو سره په خپل لومړني کار کې شتمني «د ځمکې او د ټولنې د کارکوونکي لاسي توليدول» په توګه تشرېح کړه. دا «توليدول» په خپلې تر ټولو ساده بڼه کې دي، چې د انساني هوساينې اړتياوې او غوښتنې پوره کوي.
په عمومي کارونه کې شتمني د شيانو د اقتصادي ارزښت د يوې پرېمانۍ يا د دې ډول شيانو د اداره کولو يا لرلو حالت په توګه روښانه کېدلی شي، چې په عادي ډول د پيسو، ريښتيني شتو يا دولت او شخصي شتمنۍ په بڼه وي. هغه شخص چې شتمن، موړ يا بډای په پام کې نيول کېږي، هغه څوک دی چې د نورو په پرتله په خپله ټولنه يا ورګرځېدونکې ډله کې متراکمه (راټوله کړې) بنسټيزه شتمني لري.
شتمني په عرضه يا چمتو کولو کې د محدودو شيانو د يوې ټولګې په توګه هم راپېژندل شوې ده، چې د لېږد وړ ده او د انساني هيلو په خوښولو کې ګټوره ده. کمښت د شتمنۍ لپاره يو بنسټيز عامل دی. کله چې د تمې يا ارزښت وړ يو جنس (د لېږد وړ توکی يا مهارت) په پراخه ډول هر چا ته د لاسرسي وړ وي، نو د جنس څښتن به د شتمنۍ لپاره هيڅ ځواک ونه لري. کله چې يو د غوښتنې او ارزښت وړ يو جنس په لږه عرضه کې وي، نو د جنس مالک به د شتمنۍ ستر ځواک ولري.
شتمني د سرچينو (سوچه پانګې ارزښت) يو څه راټولېدنې ته وايي، که پرېمانه وي او که نه. مړښت د دې ډول سرچينو (عايد يا بهير) پرېمانۍ ته وايي. يو شتمن شخص، ټولنه يا ملت پر همدې بنسټ د بېوزله په پرتله زياتې متراکمې سرچينې (پانګه) لري. د شتمنۍ خلاف غريبي ده او د مړښت خلاف نيستي ده.
ياده اصطلاح، له هغو شيانو سره په اړيکه کې د مالکيت رامنځته کولو او ساتلو لپاره يو ټولنيز تړون پلی کوي، چې د څښتن يا مالک په برخه کې په لږې يا هيڅ هڅې او لګښت سره مرستندويه کېدلی شي. د شتمنۍ مفهوم اړوند دی او نه يوازې د ټولنو تر منځ توپير کوي، مګر په ورته ټولنه کې د بېلابېلو برخو او سيمو تر منځ هم توپير کوي. د متحده ايالتونو په زياتره برخو کې د ۱۰۰۰۰ امريکايي ډالرو سوچه شخصي پانګه به جوته ده چې شخص د هغې ځای د تر ټولو شتمنو وګړو په ليکه کې کې ځای نه کړي. که څه هم دا اندازه به په غريبو مخ پر وده هېوادونو کې د شتمنۍ غير عادي اندازه جوړه کړي.
د شتمنۍ مفهوم د وخت له مخې هم توپير کوي. د ستونزمن پس اندازمعاصر نوښتونه او د پوهو پرمختګ په معاصرو ټولنو کې ان د تر ټولو غريبو خلکو لپاره د ژوند کولو معيار ته په پراخ ډول وده ورکړې ده. د وخت له مخې دا پرتليزه شتمني د راتلونکي په اړه هم د پلي کولو وړ ده. د انساني پرمختګ دې ورکړل شوی ميلان سره شوني ده، چې د ژوند کولو هغه معيار چې نن ورځ يې تر ټولو شتمن خلک خوند اخلي، د راتلونکو نسلونو له لورې به د بې ځواکه شوې په توګه په پام کې ونيول شي.
صنعتي کېدنې د تيکنالوژۍ پر ونډه باندې ټينګار وکړ. زياتې دندې خپل چارې وې. ماشينونو د ځينو کارکوونکو ځای ونيو، په داسې حال کې چې ځيني نور کارکوونکي يو څه زيات تخصصي شول. د کارکوونکو تخصص د اقتصادي بريا لپاره ګواښوونکی شو. که څه هم فزيکي پانګه، لکه څرنګه چې وپېژندل شوه، د طبيعي او بنسټيزو پانګو په لرلو سره د شتمنۍ د شننې د تمرکز ټکی شو.
Adam Smith د شتمنۍ رامنځته کېدنې ته په داسې يوه لاره د توکو، کارکوونکو، ځمکې او ټيکنالوژي د ترکيب په توګه وکتل، چې يوه ګټه تر لاسه کړي (د توليد له بيې څخه پورته). د David Richardo، John Locke او John Stuart Mill نظرياتو په ۱۸ او ۱۹ پېړيو کې د شتمنۍ په اړه د هغو نظرياتو بنسټ کېښود، چې موږ يې نن ورځ کلاسيک يا لرغونی اقتصاد بولو.
د شتمنۍ پيدايښت
د بېليونونو پانګې څښتنان، لکه: Bill Gates، Jeff Bezos، Warren Buffett، Elon Musk، Charlie Munger او نور د شتمنۍ پيدايښت راتلونکوې اصول وړاندې کوي:
په نړۍ کې د شتمنۍ کچه
په ۲۰۱۷ ز کې د کورڅښتنانو د شتمنۍ کچه تر ۲۸۰ ترېليون امريکايي ډالرو پورې وه. د نړيوالې شتمنې راپور د اتمې نسخې له مخې د ۲۰۱۷ ز کال په نيمايي کې ټوله نړيواله شتمني د 6.4% په اندازه لوړه شوه، چې دا له ۲۰۱۲ ز کال راهيسې تر ټولو چټک ګام و او د ۱۶،۷ ترېليون امريکايي ډالرو په تر لاسه کولو سره ۲۸۰ ترېليون امريکايي ډالرو ته ورسېده. دې د عدل بازارانو کې غير مالي پانګو کې د ورته راپورته کېدنو سره په پرتلنې پراخه لاسته راوړنې منعکس کړې، چې په دې کال کې له کړکېچ څخه د مخکې کال د ۲۰۰۷ ز کال کچې څخه پورته لاړ. د شتمنۍ ودې له ودې څخه هم مخکې تللې، نو د نړيواله منځنۍ شتمني د يو بالغ په نسبت تر ٪۴،۹ پورې وده وکړه او د يو رسېدلي ځوان [بالغ] لپاره د ۵۶۵۴۰ امريکايي ډالرو نوي لوړ ثبت ته ورسېده. Tim Harford استدلال کړی دی، چې يو کوچنی ماشوم په ترکيب شوې نړۍ کې د ۲ بيليون تر ټولو غريبو وګړو په پرتله ځکه زياته شتمني لري، چې کوچنی ماشوم هيڅ پور نه لري.
تر ټولو شتمن ښارونه
په ۲۰۱۷ ز کال کې د نړۍ تر ټولو شتمن ۱۵ ښارونه:
خمير روج
خمير روج هغه نوم دی، چې په عام ډول د کمبوديا د کمونيست ګوند “Communist Party of Kampuchea (CPK)” غړو او د پراختيا له مخې هغه نظام ته ورکړل شوی و، چې له لارې يې ياد ګوند د ۱۹۷۵ او ۱۹۷۹ز کالونو تر منځ پر کمبوديا باندې حکومت وکړ. خمير روج نوم په ۱۹۶۰ز لسيزه کې د وخت دولت رئيس نورودوم سيهانوک “Norodom Sihanouk” له لورې رامينځته شو، چې موخه يې ورڅخه د خپل هېواد ډول ډول يا غيرمتجانس او د کمونيست په مشرۍ مخالفينو څرګندول وو، چې نوموړی ورسره په ۱۹۷۰ز کال کې له واک څخه له لرې کېدلو وروسته يو ځای شو.
د خمير روج پوځ د ۱۹۶۰ ز لسيزې د وروستيو پر مهال د ختيځې کمبوديا په ځنګلونو کې په بطي ډول جوړ شوی و، چې د شمالي ويتنام د پوځ وېټ کانګ “Viet Cong”، “The Pathet Lao” او د چین د کمونيست ګوند “Chinese Communist Party (CCP)” له لورې يې ملاتړ وشو. که څه هم پوځ په اصل کې د چين د کمونيست ګوند په سلا د سېهانوک پر وړاندې وجنګېده، مګر خمير روج خپل دريځ بدل کړ او وروسته له هغې يې د سېهانوک ملاتړ وکړ، چې نوموړی د لون نول “Lon Nol” له لورې د ۱۹۷۰ زکال کودتا کې له واکه لرې کړای او نول امريکا پلوی خمير جمهوريت رامېنځته کړل. د دوی پر وړاندې د امريکا له لورې د پراخه بم غورځونې له مبارزې سره سره، خمير روج پوځ هغه وخت د کمبوديا کورنۍ جګړه وګټله، چې په ۱۹۷۵ زکال کې يې د کمبوديا پلازمېنه ونيوله او خمير جمهوريت “Khmer Republic” يې نسکور کړ. له خپلې بريا څخه وروسته خمير روج د پول پوټ “Pol Pot”و نيون چيا “Nuon Chea”، اينګ ساري “Ieng Sary”، سون سين “Son Sen” او خيو سامفان “Khieu Samphan” په مشرۍ په سمدستي ډول په زور سره د هېواد د سترو ښارونو خالي کول پيل کړل. په ۱۹۷۶ز کال کې يې د هېواد نوم ديموکراتيک کمبوديا “Democratic Kampuchea” ته بدل کړ.
د چين کمونيست ګوند په ۱۹۷۰ز لسيزه کې د خمير روج ستر ملاتړ او تمويل کاوه او له ماو زيډنګ له لورې يې تاييد کېده. اټکل شوې ده چې نظام لپاره د چمتو شوې بهرنۍ مرستې ٪۹۰ د چين له لورې کېدلې. ياد نظام په ۱۹۷۹ز کال کې هغه مهال له واک څخه لرې کړای شو، چې ويتنام پر کمبوديا باندې بريد وکړ او په چټکۍ سره يې د خمير روج د ځواکونو ډېری برخه له مينځه وېوړه. خمير روج له دې څخه وروسته تايلېنډ ته وتښتېد، چې حکومت يې دوی د کمونيست ويتناميانو پر وړاندې د لاسپوځي ځواک په توګه وګڼل. خمير روج په ۱۹۸۹ زکال کې د جګړې تر پايه پورې د ويتاميانو او د کمبوديا د نوي ولسي جمهوريت د حکومت پر وړاندې جګړې ته دوام ورکړ. د خمير روج په ګډون د کمبوديا تبعيد شويو حکومتونو تر ۱۹۹۳ز کال پورې د پام وړ نړيوال ملاتړ په مرسته ملګرو ملتونو کې د کمبوديا څوکۍ وساتله او دا هغه وخت و، چې پاچاهي بېرته ورغول شوه او د کمبوديا دولت نوم د کمبوديا پاچاهۍ “Kingdom of Cambodia” ته بدل شو. يو کال وروسته د خمير روج نظام زرګونه چريکي جنګياليو د حکومت له لورې عمومي بخښنه کې ځانونه تسليم کړل.
په ۱۹۹۶ زکال کې د اينګ ساري له لورې د ملي اتحاديې ديموکراتيک خوځښت “Democratic National Union Movement” په نوم نوی سياسي ګوند جوړ شو؛ اينګ ساري ته د خمير روج د مسرتيال مشر په توګه د ونډې له امله د عمومي بخښنې ډاډ ورکړل شوی و. ياده اداره د ۱۹۹۰ز لسيزې نيمايي کې په پراخه کچه ړنګه او په پای کې ۱۹۹۹ز کال کې په بشپړ ډول تسليم شوه. په ۲۰۱۴زکال کې د خمير روج نظام مشران نيون چيا او خيو سامفان د ملګرو ملتونو په ملاتړ محکمې له لورې د ټول عمر بند سزا واورول شوه؛ محکمې هغوی د خمير روج د عام وژنې مبارزه کې د ونډو له امله د انسانيت ضد جرمونو له امله محکوم کړل.
ارپوهنه
د خمير روج “Khmer rouges” اصطلاح چې فرانسويان يې سور پوستو خميرانو ته کاروي، د پاچا نورودوم سېهانوک له لورې رامېنځته او وروسته د انګريزي ويونکو له لورې د “Khmer Rouge” ناسمې نسخې په بڼه ومنل شوه. دا اصطلاح په کمبوديا کې واک ته د هغو کمونيست ګوندونو يو په بل پسې راتګ ته ويل کېدله، چې د کمبوديا کمونيست ګوند او وروسته د ديموکراتيک کمبوديا ګوند کې يې تکامل وکړ. پوځ يې په پرله پسې ډول د کمبوديا اوښتونيز پوځ “Kampuchean Revolutionary Army” او د ديموکراتيک کمبوديا ملي پوځ “National Army of Democratic Kampuchea” په توګه پېژندل کېده.
د کمونيست فکر اغېز
د خوځښت نظريه د ۱۹۷۶ز کال پر مهال د واک د هڅې له مخې بڼه غوره کړې وه، چې د پول پوټ په مشرۍ تش په نوم “Party Centre” په کې د خپلې مشرۍ نورو سيمه ييزو عناصرو ته ماتې ورکړه. د پارټي سنټر ګوند نظريې په پياوړي ډول د خمير ملتپالنې پردي پال بڼه له کمونيزم عناصر سره يو ځای کړه. تر يوې اندازې د ګوند د محرميت او ټولنه ته د خپل ځان ورپېژندې څرنګوالي کې د بدلونونو له امله يې د سايسي دريځ پوهنيزې ژباړې پراخه توپير لري، چې له خورا مارکسيست-ليننست خوځښت په توګه ژباړنې څخه د مارکسيست ضد «کروندګر اوښتون» په توګه مشخص کولو پورې پراخه لړۍ جوړوي. لومړۍ ژباړنه باندې د تاريخپوه بين کېرنان “Ben Kiernan” له لورې نيوکه شوې ده، نوموړی ادعا کوي چې ياده ژباړه د کمونيست ضد هوسا ليد څخه سرچينه اخلي. د ګوند مشرانو او انديالانو چې زياتره يې د ۱۹۵۰ز لسيزې پر مهال د فرانسې د کمونيست ګوند خورا سټالين پلوې نظريې تر اغېز لاندې راغلي وو، يوه بېله او ټاکنيزه “post-Leninist” نظريېته وده ورکړه، چې د سټالين اصالت (سټالينيزم)، ماو اصالت (ماويزم) او د فرانتز فانون “Frantz Fanon” د استعمار پلوې نظريې د عناصرو پر بنسټ تر لاسه شوه. د ۱۹۷۰ز لسيزې په لومړيو کې خمير روج د اينور هوکزها “Enver Hoxha” د البانيا موډل په پام کې ونيو، چې د دوی په باور هغه مهال تر ټولو پرمختللی کمونيست دولت و. =
که څه هم خمير روج نظام خپلې ځانګړتياوې په خورا بې سارې بڼه څرګندې کړې، مګر داسې ښکاري چې زياتره يې د ماوېست نظريې تر اغېز لاندې وې. لکه: د اوښتون د سنګر په توګه د ښاري کارګرې ډلې په پرتله پر کليوالي بزګر پوړ باندې تمرکز، د چين د “Great Leap Forward” ډول نوښتونو باندې ټينګار، انساني چلند کې د شخصي ګټو د له منځه وړلو هيله، د ټولنيز ژوند او خواړو برخه کې پرمختګ او د تخنيکي پوهې په اړه پر درک شوي عمومي فکر يا حس باندې تمرکز. د دې تر څنګ هغوی چې خميريان نه وو او د بزګر پوړ د پام وړ برخه يې نيولې وه، د نژاد له امله له دندو څخه ګوښه کړای شول. د بين کېرنان له نظره «دا نه هغه کمونيست کارګر اوښتون و، چې کارګر پوړ ته يې لومړيتوب ورکاوه او نه د ټولو بزګرانو په ګټه کروندګر اوښټون و».
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا
دغه شورا د ملګرو ملتونو په غړو هېوادونو کې د بشري حقونو څخه د سرغړونې ادعاوې ارزوي او په هغو کې د بشري حقونو موضوعي مسایل لکه د شورا ګانو او ټولنو د جوړولو آزادي، د بیان آزادي، د عقیدې او مذهب آزادي، د ښځو حقونه، د همجنسګرایانو حقونه او د نژادي او قومي لږکیو حقونه څېړي.
دغه شورا د ۲۰۰۶ زکال د مارچ په ۱۵ مه د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له خوا تاسیس شوه څو د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د کمیسیون (UNCHR) ځای ناستې شي. دغه شورا د بشري حقونو د عالي کمیشنر له دفتر سره همکاري لري او د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو ځانګړې لارې چارې همغږې کوي. دغه شورا د هغو هېوادونو د غړیتوب له امله چې بشري حقونه تر پښو لاندې کوي تر شدیدو نیوکو لاندې ده.
جوړښت
د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا د ۴۷ څوکیو لپاره غړي ټاکي. د ټاکل شوو غړو کاري دوره درې کاله ده او هېڅ غړی نه شي کولای له دوه پرله پسې دورو څخه زیات دغه څوکۍ په واک کې ولري. پخواني د بشري حقونو کمیسیون (CHR) ۵۳ غړي لرل چې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا د حاضرو رایو ورکوونکو غړو د اکثریت رایو پر مټ ټاکل کېدل.
غونډې
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په منظم ډول په کال کې درې ځله غونډه کوي چې غونډې یې د مارچ، جون او سپټمبر په میاشتو کې دي. دغه شورا همدارنګه د غړو هېوادونو د یو په دریمې برخې په غوښتنه کولای شي د بشري حقونو څخه د سرغړونې جدی مواردو ته د رسېدګي په موخه ځانګړې غونډه جوړه کړي. یادې شورا د ۲۰۲۰ زکال له مۍ میاشتې وروسته ۲۸ ځانګړې غونډې کړې دي.
غړي
څوکۍ په لاندې ترتیب سره وېشل کېږي:
د غړیتوب ځنډونې
عمومي اسمبلۍ کولای شي د دغې شورا د هر غړي حقوق او امتیازات په داسې حالت کې چې اړوند هېواد یې په شورا کې د غړیتوب پر مهال د بشري حقونو څرګندې او سیستماتیکې سرغړونې ترسره کړي، وځنډوي. د تعلیق پروسه د عمومي اسمبلۍ د رایو دوه پر درې اکثریت ته اړتیا لري. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا د تاسیس په پرېکړه لیک کې راغلي چې «د شورا د غړو د ټاکلو پر مهال، غړي هېوادونه باید د بشري حقونو د ودې او ملاتړ په موخه د نوماندانو ونډه او د هغوی هغه دواطلبانه ژمنې په پام کې ونیسي چې دوی یې د بشري حقونو اړوند لري»، همدارنګه دا چې «شورا ته ټاکل شوي غړي باید د بشري حقونو د ترویج او ملاتړ په برخه کې تر ټولو غوره معیارونه رعایت کړي».
د دغو مفاداتو پر بنسټ او همدارنګه د شورا د غړو د لارښوونو په ځواب کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د ۲۰۱۱ زکال په مارچ میاشت کې د معمر القذافي د دولت له خوا «په له تاوتریخوالي ډک ډول د دولت ضد اعتراضاتو د ځپلو له امله» په دغه شورا کې د لیبیا غړیتوب وځنډاوه، خو د ۲۰۱۱ زکال د نومبر په ۱۸ مه بېرته د دغه شورا غړی هېواد وګرځېد.
په نړیواله کچه دوره یي ارزونکی کاري ګروپ
د دغې شورا یو له مهمو چارو څخه د ملګرو ملتونو د ټولو ۱۹۳ غړو هېوادونو بشپړه دوره یي ارزونه ده چې د نړیوالې دوره یي ارزونې په نوم (UPR) یادېږي. د دغې ارزونې د ترسره کولو کړنلار د هغو راپورونو پر مټ ده چې له مختلفو سرچینو ترلاسه کېږي او یوه برخه یې هم د غیردولتي سازمانونو (NGOs) په همکارۍ برابرېږي. د هر هېواد وضعیت د یو درې نیم ساعته بحث په ترڅ کې ارزول کېږي.
د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ پرېکړه لیک د دغې شورا اړوند ټاکلې چې «شورا باید خپلې چارې او فعالیتونه د هغو له تاسیس ۵ کاله وروسته و ارزوي». د ارزونې اصلي چارې د یو بین الدولتي کاري ټیم له خوا چې د ۲۰۰۹ زکال د اکتوبر په لومړۍ نېټه د یادې شورا د ۱۲/۱ پرېکړه لیک پر مټ رامنځته شو، ترسره شوې. دغه ارزونه د ۲۰۱۱ زکال په مارچ میاشت کې وروستۍ شوه او د یوې «پایلې» په توګه د شورا د شپاړلسمې غونډې له تصویب وروسته په ۱۶/۲۱ ګڼه پریکړه لیک کې ضم شوه.
لومړنی پړاو: د ارزونې لپاره لاندې شرایط او کړنلارې د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلۍ له خوا په ۶۰/۲۵۱ پرېکړه لیک کې وټاکل شوې:
دویم پړاو: د بشري حقونو د شورا ۱۶/۲۱ پرېکړه لیک لاندې بدلونونه په ارزونه کې راوړل:
مشورتي کمېټه
د بشري حقونو د ترویج او خوندیتوب فرعي کمیسیون د بشري حقونو د شورا اصلي برخه جوړه کړه. دغه فرعي کمیسیون د بشري حقونو په برخه کې د منتخبو ۲۶ کارپوهانو څخه جوړ و چې دنده یې د تبعیض لرونکو چارو اړوند څېړنې او د داسې وړاندیزونو وړاندې کول و څو ډاډ ترلاسه شي چې د نژادي، ملي، مذهبي او ژبنیو لږکیو حقونه د قانون پر مټ خوندي دي.
په ۲۰۰۶ زکال کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو نوې رامنځته شوې شورا د فرعي کمیسیون مسئولیت پر غاړه واخیست. د دغه فرعي کمیسیون ماموریت د یوه کال لپاره (د ۲۰۰۷ زکال تر جون میاشتې) تمدید شو، خو وروستۍ غونډه یې د ۲۰۰۶ زکال په اګست میاشت کې وکړه. دغه کمیسیون په خپله وروستۍ غونډه کې وړاندیز وکړ چې د بشري حقونو شورا ته د مشورې ورکولو په موخه باید یوه مشورتي کمېټه رامنځته شي.
د ۲۰۰۷ زکال په سپټمبر میاشت کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا پرېکړه وکړه څو د مشورو د ترلاسه کولو په موخه د ۱۸ غړو په لرلو یوه تخصصي مشورتي کمېټه رامنځته کړي او د هغو د غړو ترتیب یې په داسې توګه وړاندې کړ چې پنځه غړي له افریقايي هېوادونو؛ پنځه غړي له آسیایي هېوادونو، درې غړي د لاتین امریکا او کارابین له هېوادونو، درې له لویدیځو اروپايي او نورو هېوادونو او دوه نور له ختیځو اروپايي هېوادونو وټاکل شي.
وای کروموزوم
وای کروموزوم د هغو دوو جنسي کروموزومونو (الوزومونو) له ډلې دی چې د انسان په ګډون په تي لرونکو حیواناتو کې موجود دی. بل اېکس کروموزوم دی. وای کروموزوم معمولاً په اکثرو نوعو کې د جنسیت د ټاکلو کروموزوم دی، ځکه دا د وای موجودیت او نه موجودیت دی چې د جنسيت په تولید کې د اولاد نرینه یا ښځینه جنسیت ټاکي. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم اېس.ار.وای جین لري چې د نرینه د ودې لامل کېږي. د انسان د وای کروموزوم ډي.اېن.اې له شاوخوا ۵۹ میلیونه پېس پایرونو څخه جوړه ده چې د اندازې له نظره «۱۹ کروموزوم» ته ورته ده. وای کروموزوم یوازې له پلار څخه زوی ته لېږدول کېږي. وای کروموزوم د انسان او شمپانزیانو تر منځ په ۳۰ سلنې توپیر سره د انسان د جینوم هغه برخه ده چې تر ټولو چټکه وده کوي. د انسان وای کروموزوم شاوخوا ۱۰۰ تر ۲۰۰ جینونه لېږدوي چې له ۴۵ څخه تر ۷۳ پورې یې پروټین کوډ کوونکي دي. د وای اړوند ټول هغه جینونه چې یوه کاپي لري، هیمیزایګس دي (یعنې یوازې په یوه کروموزوم کې موجود دي)، پرته له انیوپلویډي مواردو څخه چې اېکس.وای.وای سنډروم یا اېکس.اېکس.وای.وای سنډروم یې د بېلګې په توګه یادولی شو.
کشف
وای کروموزوم د جنسیت ټاکونکي په توګه په ۱۹۰۵ کال کې په «براین ماور» کالج کې د «نیټي سټیونز» له‌خوا د یوې څېړنې په جریان کې وپېژندل شو. «اډمونډ بیچر ویلسن» په خپلواکه توګه په هماغه کال کې پر هیمپترا د څېړنې په جریان کې ورته میکانیزمونه کشف کړل. سټیونز وویل چې کروموزومونه تل په جفت ډول موجود دي او دا کوچنی کروموزوم (چې اوس د وای کروموزوم په نامه پېژندل کېږي) د اېکس کروموزوم جوړه ده چې اېکس کروموزوم په ۱۸۹۰ کال کې «هیرمن هینکینګ» کشف کړی و. دې ومونده چې د «کلیرنس ایرون مک کلنګ» هغه پخوانی نظر ناسم و چې ویل یې اېکس کروموزوم جنسیت ټاکي، بلکې جنسیت په حقیقت کې د وای کروموزوم د شتون او نه‌شتون له مخې ټاکل کېږي. د ۱۹۲۰مې لسیزې په لومړیو کلونو کې «تیوفیلس پینټر» څرګنده کړه چې اېکس او وای کروموزونه په انسانانو (او نورو تي لرونکو حیواناتو) کې جنسیت ټاکي.
ډولونه
ډېری وحشي تي لرونکي حیوانات په هره حجره کې یوازې یوه جوړه جنسي کروموزوم لري. نرینه یو وای کروموزوم او یو اېکس کروموزوم لري او ښځینه دوه اېکس کروموزومونه لري. په تي لرونکو حیواناتو کې وای کروموزوم د اېس.ار.وای په نامه یو جین لري چې په نرینه کې د جنین د ودې لامل کېږي. د انسان او نورو تي لرونکو حیواناتو وای کروموزومونه نور جینونه هم لري چې د سپرم د طبیعي تولید لپاره اړین دي.
له دې سره سره، ځینې استثناوې هم موجودې دي. په انسانانو کې ځینې نرینه دوه اېکسونه او یو وای لري، او یا هم یو اېکس او دوه وایونه لري؛ او ځینې ښځې د دوو اېکسونو پر ځای درې اېکسونه یا یوازې یو اېکس لري. نورې استثناوې هم شته چې په هغو کې اېس.ار.ای جین زیانمن شوی وي (چې د ښځې د اېکس.وای لامل کېږي)، یا اېکس ته کاپي شوی وي (چې د نرینه د اېکس.اېکس کېدو لامل کېږي).