cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کټواز
الف : د كټواز تاريخي اوضاع
پدي سره نادرشاه قدرت ته ورسید ده په ۱۳۰۹ وږي (۱۹۳۰ سپتمبر) کې د نوي حکومت د پالیسیو او د نوي اساسي قانون (چي د افغانستان دوهم اساسي قانون وه) د تصویب لپاره لویه جرګه کابل ته راوغوښتله، چي په دي لویه جرګه کې د کټوازولوي حکومت څخه چي د جنوبي (لوئي پکتیا) د اعلی حکومت مربوط وه څلورونفرو نماینده ګې کوله چي میرشاه خان، بهاول خان، صاحب جان او علی محمد خان وه. (فیض زاد) ۱۴۲
د نادرشاه تر شهادت څخه وروسته په ۱۹۳۳ ز کې د هغه ځوان زوی محمد ظاهرشاه پاچا شو چي دچاروواکې تر ډیره حده دده د تره محمد هاشم خان لمړي وزیر په لاس کې وي چي دده په دوره کې په ۱۹۴۵ کې د کټواز خلکو د هیواد د نورو سیمو په د ډیر مالیاتو له امله د شاشۍ په مشرۍ پاڅون وکړ چه د هاشم خان لخوا غلی شو او پاڅون کونکي یاغیان د افغانستان شمالۍ دښتو ته تبعید شول. (غبار) ۹۳۵، ۹۳۶، ۹۴۸.
د ظاهر شاه په دوره کې په ۱۳۴۲ ه ش کې د دیموکراسۍ د لسیزي په پیل سره د افغانستان نوي او دریم اساسي قانون د تصویب لپاره لویه جرګه راوغوښتل شوه، چي په دغه لویه جرګۍ کې د کټواز د لوي حکومت څخه چي د غزني د اعلی حکومت
دديموكراسي دلسيزي په ختميدوسره دظاهر شاه ۴۰ كلنه دوره هم ختمه شوه اوپه ۱۳۵۲ ه ش كي محمد داؤد خان واك ته ورسيد چي ده هم په د۱۳۵۵ ه ش كالد د نوي اودافغانستان دڅلورم اساسي قانون دتصويب لپاره په سلواغه كې لويه جرګه راوغوښتله چي پدغه جرګه كي داؤد خان اساسي قانون دتصويب ترڅنګ د افغانستان دلمړني ولس مشر په توګه وټاكل شو.په دي جرګه كي هم له كټواز لوي حلومت څخه څلور نفرو :نياز محمد ،كټوازي ،محمدخان ،دوازي خوا ،محمدرفيق خان دښرني څخه اوحاجي محمد سرور كوچي نماينده ګي كوله (فيض زاد ) ۳۳۶
دداؤد خان دوره چي په ۱۳۵۷ دغوائي په اومه په خونړي كودتاسره پاي ته ورسيده له چي له هغه څخه وروسته د۱۳۵۸ دمرغومي دشوروي په يرغل سره دهيواد ټولو برخوته زيانونه ورسيدل چي له هغو څخه كټوازهم ګوښي پاتي نشو اوپه هيواد كي پرله پسي پاڅونونه او د يرغلګرو په مقابل جهاد پيل اودشوري ځواكونوتروتلوپوري ئي خپلومبارزوز ته دوام وركړ. چي له دغو مباريزينو څخه يوهم دشاهي دوري نامتو جنرال عبدالحكيم خان كټوازي ده چي دهيواد دناخوالودختمولولپاره ئي تل دسياسي لياري مبارزه كوله اودخپل عمرترپايه ئي خپلي مبارزي ته دوام وركړ.ترڅوپه كي دهيواد او دصلحي دوخير خواهي ددښمنانو له خواپه پيښور ښار كي په شهادت ورسيد.(ځدران)ص :۱۱۰: ۲۵۵، ۲۶۹
په دغه شل كلن اړودوړكي چي په افغانستان كي ئي جريان درلود ،بهرنيو مداخيلو هم زور واخيست ، په تيره بيا زمونږ ختيځ ګاونډي پاكستان چي تل ئي دخپل سلف (برتانوي هند) په څير په تيروڅه دپاسه سلو كلوكي چي د ډيورنډ كرښي دټړون څخه تيريږي تل هڅه كړي ده چي افغانستان دولت پر پښوونه دريږي ترڅو پر دغه ټړون اوكرښي ددعوا مهلت پيدانه شي چي په همدغوكلونو كي دپاكستان دغه سياست ډير دتطبيق وړوه په تيره دطالبانو په دوره كي مګر دطالبانو داسلامي امارت له دغوډول ډول فشارونه سره خصوصاَ دسرحدونووزير مولوي جلال الدين حقاني په ښه توګه مقابله وكړه اوتسليم نه شو.(مژده) ۱۲۶
چې له دي څخه وروسته پاكستان هڅه وكړه چې په بل ډول په سرحدي كرښوكې دقومونواوقبايلوترمنځ اختلافات پيدااوهغه ته لمن ووهې ترڅو افغانستان ترفشارلاندي راولې، چې په دي لړكې دپاكستان دولت دكټواز د(ترؤاوبو) په سيمه كې چې يوه سرحدي منطقه ده ددوه قومونودلونداوسليمان خيلو ترمنځ چې له پيړو راهسي ئي هلته دوروڼو په څير ژوند كاوه ،دپاكستان دولت دلوند قوم خلكوته سلااوپيسي وركړي اوهغه يې وهڅول چې كه هغه ځايونه پاكستاني وبولي .دهغوسيمي ته به بريښنا ، دتلفون آسانتيا ،ښونځي ،روغتونونو څخه برخمن كړل شي. چي دسليمان خيلودقوم خلكو دپاكستان ددغه تصميم په مقابل كې راپورته اودپاكستان مخالفت يي وكړچي دهغه په پايله كې دسليمانخيلواولوند قومونوترمنځ جنګ ونښت، اودلوند خلكودپاكستان ددولت دامكاناتوڅخه په ګټه اخيستنيي سره دسليمانخيلو خلك د(ترؤاوبو) له سيمي څخه وايستل ،اود هغوي كورونه يي وسوځول چي دطالبانود دولت دلوړوزده كړووزارت دمرستيال مولوي ارسلا رحماني په مشرۍ يوهيئت دكټواز همدي سيمي ته وشخړي دهواري لپاره وليږه چې نوموړي هيئت دقومونو ترمنځ صلح برقراره كړه مګر اصلي مسئله حل نشوه .(مژده)۱۲۷ ۱۲۸
په ۱۳۸۰ ه ش كال كې دطالبانو ددوري دسقوط سره چې په هيواد كې دبن دغونډي په اساس نوي نظام منځ ته راغي په دغه دوره كې چې دبهرنويو ځواكونوپه راتګ سره پيل اوحامدكرزي دهيواد ولس مشر په توګه وټاكل شو.په ۱۳۸۲ ه ش كې د۲۰۰۳م كال د ديسميبركې دنوي يعني دافغانستان دشپږم اساسي قانون دتصويب لپاره لويه جرګه راوغوښتل شوه .چې دادحامد كرزي ددوري دوهمه لويه جرګه وه چې دليندي له ۲۳ شتمي نيټي څخه پيل شوه په دغه جرګه كې دكټواز دسيمي څخه چې دپكتيكا په ولايت كي واقع ده څلورو نفرو: نادرخان كټوازي له خير كوټ څخه حاجي محمود كټوازي له جاني خيلو څخه ،نظرګل شاه له خيركوټ څخه او ډاكتر عيد محمد له اومني څخه استازيتوب كاوه (مجاهد)۴۹- ۶۲.
بلاخره دافغانستان د۱۳۸۲ يعني شپږم اساسي قانون پر بنسټ چې ديموكراتيزه بڼه لري اوپه هغه كې ددولت دري واړه قواوو صلاحيتونه اوواكونه مشخص كړاي شول اوپه لمړي ځل دپارلمان لپاره په آزاده اومستقيمه توګه دنماينده ګانو ټاكل تصويب شول چي د نوړي قانون په اساس په ۱۳۸۴ه ش كې دولسي جرګې ټاكنې وشوي چې دنوموړوټاكنوكې له ټول هيواد څخه ۲۴۹ انتخابي نماينده ګانو څخه دپكتيكا ولايت دڅلورونفرڅخه يې دوه تنه دكټواز څخه په ډيرورايو نادرخان كټوازي اوغرغښته سليمانخيل كټوازۍ وټاكل شول چې دهيواد په ولسي جرګه كې دنوموړي سيمي نمايند ګې كوي.
ب : کټواز د تاریخ په اوږدو په ملیکی ویش کی
احمد شاه بابا چی په ۱۷۴۷ زکی ئی هیواد خپلواک او یو موټی کړ او تر ۱۷۷۳ ز پوری د افغانستان پادشاه وه ، افغانستان ئی خپلو اصلی سرحدونو ته ورساوه چی له هغه وروسته ئی هیواد داداره کولو لپاره په اتو ولایتو او (۱۵) اعلی حکومتو وویشه ، چی په هغ ویش کی د کټواز سیمه د غزنی داعلی حکومت سره وه ( عارض )۳۳.
داحمد شاه بابا دغه اداری ویش یو څه وخت دوام وکړ تر څو د سدوزی حکومت وروسته د محمد زیو په دوره کی هغوۍ د متمرکزدولت په جوړیدلو بریالی نشول او افغانستان د زامنو ، وروڼو او وریرونو تر منځ وویشل شو، چی هر یو د خپلی ترتسلط لاندی سیمی مطلق پاچا حسابیده ، خو په ټولیز ډول د محمد زیو په دوره کی هیواد په څلورو ولایتو کندهار ، هرات ، بلخ ، او کابل ویشل شوی وه ، او په پاتی ساحو کی محلی حکومات وه چی پر دغو ولایتو پوری تړلی وه ، چی دغه حاکم نشینان په عمومی ډول لس وه چی یو له هغو څخه د کټواز او زرمت حاکم نشین وه. (دولت آمادی)۸۴
دغه اداری ویش تر امیر عبدالرحمن دوری پوری دوام وکړ ، چی دهغه هیواد په ځو جغرافیائی ساحو وویشه په دی ډول : د غزنی او کندها ، خوست او ننګرهار ، فراه هرات هزاره جات ، ترکستان او کابل ساحی او ۵۸ حاکم نشینه منځ تر راوستل په ۱۳۱۷ ه ق کی چی حاکم نشین له هغو څخه د کټواز حاکم نشین وه چی د امیر حبیب الله په وخت کی هم پدغه ډول وه. ( دولت آبادی) ۸۶.
د امیر امان الله د دوری پ راتګ سره د نورو ساحو په څیر په اداری تشکیلاتو کی هم ستر بدلون راغی چی د نوی اساسی قانون او د ۱۳۰۰ ه کال د اساسیه تشکلکیلاتو په نوم داداری تشکیلاتو د نوی تدوین شوی قانون په اساس چی ټول هیواد ئی په « ۲۱۶« اداری واحدو وویشل شو چی په مختلفو نومو لکه : ولایت ، اعلی حکومت لوی حکومت، لمړی دویمه او دریمه درجه حکومت او لمړی او دویمه درجه علاقداریو باندی وویشل شو ، چی ټول هیواد په ۵ ولایتونه ۴ اعلی حکومتونه ۸ لوی حکومتونه ۶۹ لمړی ،دویمه او دریمه درجه حکومتونه ، ۱۰۳ لمړی ، دویمه او دریمه درجه علاقداری وی .چی په دغه ویش کی د کټواز د لوی حکومت په بڼه رامنځ ته او د غزنی د اعلی حکومت سره وتړل شو. چی د یوه دویمه درجه حکومت ، یوه دریمه درجه حکومت او (۷) علاقداریو پدی ډول وویشل شو. (عارض ) دتاریخ په اوږدوکی دافغانستان سرحدونه او اداری ویش ) ۴۱.
دوه حکومتونه : د ښرنی دوهمه درجه حکومت ، دوازی خوا دریمه درجه حکومت. دلوی حکومت کټواز مرکز (خیر کوټ) پوری تړلی ۵ علاقدارۍ:
1.    دډیلی لمړی درجه علاقداری.
2.    دیحیی خیلو (سلطانخیلو ) لمړی درجه علاقداری.
3.    د جانی خیلو لمړی درجه علاقداری.
4.    د اومنی دوهمه درجه علاقداری.
5.    د ناوی دریمه درجه علاقداری.
د ښرنی ددوهمه درجه حکومت مرکز ( محمد خیل ) پوری تړلی یوه علاقداری.
1.    دیوسف خیلو دوهمه درجه علاقداری.
دوازیخوا د دریمه درجه حکومت مرکز ( وازه خوا ) پوری تړلی علاقدرای یوه :
دوړممۍ لمړی درجه علاقداری. (ناهض ) ۷۸.
د امان الله خان له دوری څخه وروسته په ۱۳۰۸ ه کی د نادرشاه په راتلو سره د کټواز لوی حکومت په نوموړی تشکیل سره د غزنی د اعلی حکومت څخه جدا او دسهیلی (پکتیا ) د ولایت  سره وتړل شو.(دولت آبادی ) ۹۷.
تر څو په ۱۳۱۸ ه کی د ظاهر شاه په دوره کی د نویو تشکیلاتو په اساس د کټواز لوی حکومت دوباره د غزنی  د اعلی حکومت سره شو. (دولت آبادی) ۱۱۲
مګر یو کال وروسته په ۱۳۴۴ ه کی بیرته دګټواز په لوی حکومت بدل او د غزنی دولایت سره یو ځای کړل شو.
له دی څخه وروسته بیا د ګټواز په برخه کی په تشکیلاتو کی کوم بدلون رانغی تر څوپه ۱۳۵۷ ه کی دنوی دولت د پروګرامو په اساس د سلواغی په ۲۹ د وزیرانو شورا د پریکړی په اساس هیواد دوباره په ۲۹ ولایتو ۲ لوئی ولسوالیو ، ۱۸۳ ولسوالیو ، ۱۵۱ علاقداریو ، ۶۳ ښارګوټی او ۱۳۵۳۶۴ اصلی او فرعی کلی شول. چی په دغه وروستی ویش سره کټوازهم دوباره د پکتیا څخه د ځینو بیلو شویو سیمو په ګډون په نوی نوی ولایت د پکیتکا په نوم په ولایت بدل شو .(کلن) ۱۳۵۸ ) ۹۲۸.
چی په دی سره د کټواز پراخه سیمه تر اوسه د پکتیکا ولایت یوه برخه ده او دنوموړی ولایت له نیمائی څخه زیاته برخه جوړوی چی کټواز اوس ۱۲ ولسوالی ده چی د کټواز ولسوالی ګانی تاسی ته درپیژنو :
۱: - د یوسف خیلو ولسوالی
۲:- دډیلی (خوشامند) ولسوالی
۳:- د وازیخوا اولسوالی
۴:- دوړممۍ ولسوالی
۵:- د اومنی ولسوالی
۶:- د یحیی خیلو ولسوالی
۷:- د جانی خیلو ولسوالی
۸:- د تروی ولسوالی
۹:- ددوچینی ولسوالی
۱۰:- د باکی خیلو ولسوالی
۱۱:- د شاکی خیلو ولسوالی.
د کټواز کلتوری او ټولنیز وضعیت
د کټواز زیاتره اوسیدونکی سلیمان خیل دي چی د کټواز په ټوله سیمه کی د سردی د بند څخه تر تروو او د ګوملی څخه تر مقره پوری دغه ټبر پورت دی د سلیمان خیل ټبر چی د پښتنو غلجیو له څانګی څخه ده چی نور ډیر نژدی دي څانګی یی علی خیل او اکاخیل دي چی د دوی په شا او خوا سیمو کی او کله هم له دوی سره ګډ ځایو کی میشت دي له ټولو غلجیو څخه د سلیمان خیلو د ښاخ شمیر زیات دی چی په یوه پراخه سیمه سلطه لري چی څلور څانګی یی مشهوری دي خو د اوسیدلو د ځای له مخی په دوه برخو ویشل کیږي چی سهیلی برخه(د کټواز او زرمت سیمه) او شمالی برخه(ګردیز، احمد آبا، حصارک، خاک جبار، لوګر، میدان، کابل او لغمان ځینی سیمی) چی په سهیلی برخه کټواز کی یی دغه دو قومونه: قیصرخیل، شاملزی(اسماعیل زي) څانګی اوسي چی په کټواز کی د دغو دوه لویو ښاخو څانګی: ادین خیل، نسو خیل، قلندرخیل، شکی خیل، شاتوري، جلال زي، کلاخیل، محمود خیل، مشی خیل او نور اوسیږي.(کاتبه) ۹۹.
په کټواز کی سربیره د سلیمان خیل له ټبر څخه د پښتنو، غلجیو ځینی نور قومونه هم استوګنه لري چی له هغو څخه علی خیل زیاتره په ښرنه کی، اندړ په یو څو کلیو کی، ناصر په وازه خوا کی، ترکی په ناوه کی، سریاڼی په تروو کی او داسی نور(حیات خان)۶۱ دریم ټوک.
دکتوازسیمه کی سربیره ځایی خلکو همیشه یوشمیرکوچیان هم استوګنه لری اویاله کتوارڅخه تیریږی.
چی اوس په کتوازکی دهغوسلیمانخیلوقبایلوچی په کتوازکی اوسیږی اوزیاتره په ملداری لګیاری.
۱ – کامرانی سلیمانخیل: چی په اوړی کی په جانی خیلواوپه ژمی کی پښتونخوا ته ځی.
۲ – حاجی خیل کامرانی: په اوړی کی په جانیخلو کی او په ژمی کی پښتونخواته ځی.
۳ – سلطانخیل کامرانی: په اوړی کی په خوشامندکی او په ژمی کی پښتونخواته ځی.
۴ – سلطانخیل پانی خیل:په اوړی کی په بک خیلو او په ژمی کی زرملن ته ځی.
۶ – سلطانخیل زانکی:په اوړی کی په زرنګیخیلواو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۷ – سلطانخیل موسی خیل:په اوړی کی په یخی خیلواو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۸ – سلطانخیل ادین خیل:په اوړی کی په ډیلهاو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۹ – سلطانخیل دورملی:په اوړی کی په ډیلهاو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۱۰ – سلطانخیل مشړی خیل:په اوړی کی په ډیلهاو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۱۱ –سلطانخیل چندوخیل:په اوړی کی په جانی خیلواو په ژمی کی زرملن ته ځی.
۱۲ – سلطانخیل نوری خیل: په اوړی کی په شین څاه او په ژمی کی زرملن ته ځی.
۱۳ – سلطان خیل محمدخیل: په اوړی کی په شین څاه او په ژمی کی زرملن ته ځی.
۱۴ – سلطان خیل جلکی: چی اوړی کی په یخی خیلو او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۱۵ – سلطانخیل ګلی خیل:چی په اوړی کی دیله او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۱۶ – سلطانخیل محمود خیل: چی په اوړی کی محمد دوست‌،خیرکوټ،سه ګانه،او په ژمی کی وازی خواته ځی.
۱۷ – سلطانخیل: په اوړی کی یحی خیلو کی او په ژمی کی زرملن او پشتونخوا ته ځی.
۱۸ –میرخانخیل خضرت خیل:په اوړی کی خوشامندی کی او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۱۹ – میرخانخیل عمرخیل: په اوړی کی محمد حسن کی او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۰ – میرخانخیل رحمت خیل: په اوړی کی جانی خیلو او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۱ - شاه بیکی : په اوړی کی محمد حسن او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۲ – یخی خیل: په اوړی کی په یخی خیلو او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۴ – هارون خیل: په اوړی کی یحی خیلو او په ژمی کی زرملن اوپښتونخوا ته ځی.
۲۵ – ګلی خیل: په اوړی کی ګیناوهاو په ژمی کی زرملن اوپښتونخوا ته ځی.
۲۶ – یحی خیل مروت خیل:په اوړی کییخی خیلواو په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۷ – صاحب خیل: چی په اوړی کی دیله او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۸ – لنډیزی : چی په اوړی کی دیحی خیلو پارک دښته او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی.
۲۹ – جلال زی: چی په اوړی کی سرونډی اوجانی خیلو او په ژمی کی زرملن او پښتونخوا ته ځی
30. پاینده خیل: په دوبی کې په سرونډي او جاني خیلو او په ژمی کې پښتو نخواته ځې.
31. نظام خیل:      =       ډیله   =       وازه خوا او شینکې په غره کې.
32. شیخ خیل:      =       جاني خیلو       =       دوچنداو او وازیخواته ځې.
33. بابو خیل:                =       بابو خیلو                  =       پښتونخواته څې.
34. ګاري:                   =       ادین خیلو                 =       =
35. سپین سری:    =       یحی خیلو        =       =
36. درمای:                   =       وازه خوا                  =       =
او همدارنګه شهاب الدین خیل، فتح خیل، عاشق خیل، محمود خیل، شیخ خیل، قیصر خیل، خوا ځک، زنکی خیل، ولی خیل په دوبی کې په وازه خوا او په ژمی کې سند او پنجاب ته ځې.
کوک خیل مینزی، سلیمانزي، نیکزي مینزي، قمبر خیل مینزي، مالې خیل نیکزي، دینارخیل، سلیمانخیل، لنډیزي، اکاخیل، اسلامیان، خرلنډي، محمودخیل چي په دوبی کې په ښرنه او شاوخوا کې وی او به ژمی کې پښتونخواته ځي، او همدارنګه لندړیزی، شملزی او سلیمانزی په دوبی کې یو سف خیلو ته راځي.
په کټواز کې په نوموړو کوچیانو سربیره یو شمیر نور کوچیان هم شته چي هغه سلیمانخیل نه دي او د کټواز څخه په پسرلې او منې کې تیرېږی، چي د کوچیانو دغه قومونه د عبوری کوچیانو په نوم یادېږي چي عبارت دي له: دوتاڼي، احمدزی، کلاخیل، بابه تی، ضیالادین خیل او چي دوۍ په دوبي کې ناور، جاغوریو، غزني او نورو سیموته تیرېږي او په ژمی کې بیرته پنجاب او سند ته ستنېږي. (ځلمی) ۶۸ – ۷۳
اوس د کټواز د خلکو چي عموماً د سلیمانخیل ټبر هلته میشت دي نور کلتوري او ټولنیز حالت په لاندي ډول تشریح کېږي:
1.    په کټواز کې د سلیمانخیلو د خانانو حال:- په پخوا کې د سلیمانخیلو د قبیلي خانان او ملکان د غلجیو د نورو قبیلو په شان د ډیر اختیار او واک خاوندان تیر شوي دي لکه: مهتر موسی خان، سلیمان خیل، ادروماما، مولادادخان، خدای نظرخان، او داسي نور چي تر او سه هم د دغو ملکانو کورنیو ته د عزت او اعتبار په سترګه کتل کېږي، په سلیمان خیلو کې د خان او ملک په انتخاب کې د موروثي بڼه لري. او هر کلي یو ملک لري، چي هغه د کلي ټولي چاري سمبالوي. (حیات خان، دوهم ټاک) ۳۶ – ۴۵
2.    د کټواز د خلکو کسبونه او عادتونه:- د کټواز زیاتره خلک په تجارت بوخت دي، چي دوۍ زیاتره سوداګري له هیواد څخه بهر او په نورو هیوادو کې کوي. چي له تجارت سر بیره یو شمیر خلک تنها په ژمي موسم کې خارج ته د وړو سوداګریو لپاره بهر ته ځې چي زیاتره ئي شپږ میاشتي تیروي، او ځني نورئي په هند کې د شتو راکړه ورکړه کوي چي ډیروخت حتی څوکاله هلته تیروي، د کټواز خلک سربیره پرتجارت یو شمیر خلک ئی په ماداري لګیا دي، خصوصاً د پسونو په زوزنه چي د هیواد په اقتصادی وده کې مهم رول لوبولې، او همدارنګه ډیر کم خلک ئی په کرهڼه هم لګیا دي. چی د اوبو د کموالې له آمله ئی شمیر کم دي (ناهض، دریم ولد) ۳۰۸
3.    د جنګ او ملی مراسم: د کټواز نارینه عموماً د نورو غلجیو په شان تګړه او توانا سپاهیان دي، چي پخوا به ئی زیاتره پلیته ئی ټوپک او چتماقی ټوپک استعمالول. او همدارنګه هر سړی سره یوه توره وي، چي ځني ئی تمانچې او چړې ساتي، سپاره ئی عموماً نیزي ګرځوي، او همدارنګه په هر کور کې یو څو ټوپکه او نوري سلاوي موجودي وي. د کټواز خلک د جنګ په شان همدارنګه د صلحی لاره هم لري او دجرګی له لاري صلح کوي، چي د هغی فیصله حتمی منل کېږي. (حیات خان) ۴۷
4.    پښتني ننګ یا پښتونولي:- داچي دټولو پښتنو مشترک نالیکل شوي قانون دي. چي عبارت دي له ننواتي، بدل او میلمستیا او د پښتنو له ځینو نورو رواجونو څخه، چي د پښتنو د ژوند ټول اړخونه په برکې نیسی، داننګ په کټوازکې په پوره قوت سره عملي کېږي. چي په لسګونو مواد او موارد لري. چي دمثال په ډول ئی دادرۍ بیانوو: ننواتي هغه دود دي چي کوم سړي د چاکورته پناه وروړي په داسي حال کې چي د کور خاوند ته ئی سخت ضرر هم رسولې وي د کوروالا مجبور دي چه دده ننواتي او همدارنګه په عادي ډول پناه هم و مني. او همدارنګه دغه سړي له نورو دښمنانو څخه په خپل کور کې په سر او مال وساتي اوهمدارنګه میلمه پالنه او نور.
5.    د کټواز د خلکو میلمه پالنه:- د کټواز سلیمانخیل ډیر میلمه پالونکي خلک دي، دوۍ د هر پردي سړي په لیدلو او میلمه کولو ډیر خوښېږي، حتی د کوچیانو په حجرو کې هم تل د میلمنو لپاره بندوبست موجود وي، په دوۍ کې ډیر لوي ملک او خان هم د میلمه پالني او هغوۍ ته د ډوډۍ ورکولو څخه نه خلاصېږي، په زیاتره کلیوکې مسافران جوماتونو او حجروته ځې او په عمومي ډول دهغه چاسره چي لمړی ځل ورسره مخامخ شي میلمه کېږي، چي دغه ملمه پالنه د ټولو خلکو لپاره ده، یوازي د پښتنو او همدارنګه یوازي د مسلمانانو لپاره نه ده، بلکه د هر قوم او هر مذهب لپاره همداشان میلمه پالنه ده.
6.    د کټواز د خلکو د غم او ښادي مراسم:- د کټواز د ماتم مراسم د نورو پښتنو په شان دي مثلاً که د چا مړي وشي دهغه کور ټول غړی ترڅو شپو پوري نورګاونډیان او د کلی خلک ډوډۍ ورکوي، بیاله هغه وروسته د مړی کورنۍ خیرات کوي او فاتحه هم د مړي د خپلوانو له خوا تر ډیره وخته حتی تر یوه کاله پوري په جومات او یا په دیره کې اخیستل کېږي. او همدارنګه د ښادي مراسم د نورو پښتنو په شان دروپیو په بدل کې نجلۍ ودوي چي ولور ورته وائی، ځوانان ئی زیاتره په ۱۸ یا ۲۰ کلنۍ کې او پیغلی په ۱۴ یا ۱۶ کلنۍ کې ودونه کوي، چي د واده واک او اختیار کاملاً د مور او پلار په خوښه سره کېږي.
7.    د کټواز د خلکو خوراک او پوښاک:- په خوراک کې داخلک زیاتره د غنمو ډوډۍ او کله جوار هم، ژیړ غوړی، او د پسه غوښه استعمالوی، همدارنګه پوڅه، سابه، کورت او داسي نور هم خوري. او له ډول ډول میوو څخه هم ګټه اخلي، او پوښاک ئی پراخ کمیسونه چي لوي لستوڼی لري پر توګ، او همدارنګه د کمیس د پاسه کوچنۍ چپنه یا واسکټ، او دنارینه وو په سر ئی لویه لونګۍ چي زیاتره زریني، سنډي او پشمی رنګونه لري چي ټیسر ئی بولۍ.
8.    د استوګنځي څرنګوالې:- په کټواز کې زیاتره خلک په لویو او غټو کلاګانو کې چي د خټو څخه جوړي شوي وي ژوند کوي. چي هره کلا د بر جونو درلودنکې وي، او همدارنګه ځنې بې وسه خلک په وړو کورونو کې ژوند کوي. پداسي حال کې چي د کټواز کوچیان ځنې په کېږدیو او سېږي، کېږدۍ چي یوه وړه خیمه ده، چي اوږدوالۍ ئی د ۱۵ څخه تر ۲۵ فوټو پوري او پلن والې ئی د ۱۰ څخه تر ۱۲ فوټو پوري او جګوالې ئی د ۸ فوټو څخه زیات وي. چي یو کور څو کېږدۍ در وي.
9.    د کټواز د خلکو ځني معمولۍ عادتونه:- په مذهبی لحاظ سلیمانخیل او د کټواز ټول خلک سني مسلمانان دي او د خپلو ملایانو او اخوندانو ډیر سخت تابع دي. او شرعۍ احکام تر سره کوي لمونڅ او روژه په ښه ډول تر سره کوي او ډیر ئی نه قضا کوي، په هر کلی کې یو جومات شته او هر جومات یو ملا لري. د جومات تر څنګ یو بل ځاي د عوامو د کښناستلو لپاره شته چي ژمي خلک هلته کښینی. داخلک زیاتره په حجرو، مهمانخانو او په جوماتونو کې سره راټولېږي، چي له جومات څخه بغیر په نورو ځایو کې چلم ځکوي، نصوار اچوي او دخپلي کرهڼی مالدارۍ او دحکومت په باب خبري کوي، دوۍ له ښکار سره هم مسنه لري ددوۍ تر منځ ډول ډول لوبي هم تر سره کېږي، له مشهورو لویو څخه ئی اتڼونه او دڅانګو وهلو لوبه، چي تقریباْ هر ماښام دوۍ ډلونوته اتڼونه کوي او همدارنګه څانګې د اسانو په وسیله وهې. (کیرو) ۱۷۴ – ۱۷۶
10.                       د کټواز ښوونه او روزنه:- په کټواز کې په رسمي او دولتي زده کړو سربیره، چي اوس په ۱۳۸۸ کال له کټواز په ټوله سیمه کې ۱۴۴ لمړنې ښوونځۍ، ۱۷ منځني ښوونځۍ، ۱۴ لیسۍ، ۴ مدرسۍ، یو دارالعلوم او یو دارالحفاظ په رسمي توګه موجود دي، همدارنګه له پخوا زمانو څخه د هر کلی په جومات کې د ملایانو له خوا جریان لري، چي د کلي ټول ماسومان او ځوانان له زده کړو چی خصوصاً دینی زده کړي هلته تدریس کېږي او همدارنګه په لسګونو غیر رسمی مدرسۍ شته (حیات خان، دوهم ټوک) ۳۶ – ۴۹.
دکتوازاقتصادی وضیعت
دکتوازسیمه چی دهیواد له مهمومنطقوڅخه شمیرل کیژی چی د دغی سیموخلکودخپلوعمده کسبونولکه سوداګیری،ملداری،کرهنی او همدارنګه ددغی سیمی کانی زیرمی چی تراوسه لاپلټل شوی نه دی دهیوادپه اقتصادکی مهم رول لری چی په لاندی ډول شرح کیژی.
۱ – تجارت(سوداګری) دکتوازدخلکومهم کسب تجارت او سوداګری ده چی دکتواز دخلکوکورنی اقتصاد
کاملا په تجارت ولاړری چی له پخوا زمانوڅخه په دغه کسب مصروف دی،چی له هیوادڅخه دباندی اودننه یی سرته رسوی،چی ددغوخلکودتجارت یوعامل هم دګوملی دره ده چی کتوازته یی ستراتیژیک موقعیت ورکړی دی چی دغه دګوملی دری لاره چی په افغنستان کی دوریښمودلاری یو څانګه وه.
چی دختیځو مالونه اوتجارتی اموال یی.
او د وریښمو مشهوره لاره له همدغه ځایه تیریدله، چي د نوموړو هیوادو په منځ کې د بودائی زائیرینو او د سوداګرو د قافلو دتګ راتګ لار وه، چي د ۹ ه کال په حدودو کې او وروسته له هغه ددغې سیمي په اړه معلومات د هیونتسنګ په وسیله موږ ته رسدلی دي.
له افغانستان څخه د هند لوئی وچۍ ته درۍ تجارتي لوئی لاري تللي وي. لمړي شمالې لار چي د کابل او پیښور په مسیر د خیبر درۍ لار، دوهمه مرکزي لار چي دغزني کټواز او دبنو او دیره اسمعیل خان په مسیر د ګومل دری لار، او دریمه سهیلی لار چي د سیستان، کندهار او کویټي په مسیر د بولان دری لار، چي له هغی جملی څخه دوهمه مرکزی د غزني کټواز او د بنو او دیره اسمعیل خان تر منځ د ګوملی ددری لار زمونږ تر مطالعي لاندي ده، دغه لار د هیواد په ختیځ کې له غزني او د پکتیا د کټواز څخه د ګومل د دری له لاری ختیځ لوری ته غزیدلې. (حبیبي) ۴۷۷.
چي له هغه طرفه د اسمعیل خان دیري څخه پیلېږي او د ګوملی له کوتل څخه د ۷۵۰۰ فټه په لوړوالۍ تیرېږي بیا کټواز ته چي د ګوملی سیند سرچینه له هغه ځایه ده او بیا له هغه ځایه غزنی او کلات او کندهار ته خورېږي. (دریم ولد، دایره الغازی) ۲۳۸۸.
دغه لار د دیره اسمعیل خان څخه تر دره بند او د ګوملی د دری څخه بیا تر کټواز او بالاخره تر غزنی پوري (۲۳۰ میله) واټن لري او بیا له غزني څخه د کلات له لاری تر کندهاره پوري ۲۲۰ میله واټن دي. (حیات خان لمړی، ټوک) ۵۸.
ددغي یعني ګوملي د درۍ په پاي کې د غزني ښار موقعیت لري چي یو مهم سوداګریز ښار وه او د هغه شهرت او اهمیت زاتر له دی امله هم دي چی د هغه په شاوخواکې د خلیج خلک (د غلجیو، سلیمانخیلو اوسنی کوچیان چي زیاتره په کټواز کې میشت دي) له ډیرو پسونو سره وه، چي د سوداګریزو مالونو د انتقال وسیله ګرځیدله. (حبیبي) ۴۷۸.
د سلیمانخیلو خلک له پخوازمانو راهیسي له دغي لاري د غزني او پنجاب او سند تر مینځ خپله سوداګري کوي، چي د دوۍ سوداګری زیاتره د اوښانو، کچرو، اسانو او غوایانو سره وي، چي یوه برخه ئی کوچیان دي چي د هغوۍ څاروي په پسرلۍ او اوړۍ کې په غزني، کلات، زرملي، ناور او نورو سیمو کې څري او خپل مالونه همغلته خرڅوي، داکتوبر په میاشت کې له خپلو قافلو سره د هند خواته تګ پیلوي، او د غزني څخه له خپلو څارویو او کورنیو سره د کاروان په ډول روانېږي، چي دوۍ اکثراً د کټواز او ګومل دری په لار د سلیمان له غرو څخه تیرېږي او د اسمعیل خان دیری د ضلعي د دامان په سیمه کې د سند درود په غاړو څړ ځایو کې خپلي کورنۍ پرېږدي او بیا داکاروانونه د ملتان پخوا ټول هندوستان ته خپرېږي چي ختیځ ته تر کلکتی او بنګال پوري رسېږي. (حیات خان، لمړي ټوک)۶۲، ۶۳.
همدارنګه د کټواز خلک اوس هم اکثریت سوداکری کوي چي زیاتره ئی د هیواد څخه بهر سرته رسوي، چي ځنې ئی په ژمې کې هند او پاکستان او عربي هیوادونو ته د سوداګري لپاره ځې او یوه برخه ئی تر شپږو میاشتو پوري هلته تیره وي.
۲- مالدارۍ:- له سوداکرۍ څخه وروسته په دوهمه درجه کې د کټواز ډیر خلک په مالدارۍ لګیا دي، چي له تجارت څخه وروسته د هغو د کورنیو اقتصادي مالونه په روزلو ولاړ دي او له دغي لاري خپل ځانته روزی په لاس راوړي چي په مالونو کې زیاتره پسونه روزي چي د پسونو غټي رمي لري چه په سلها‌ؤ پسونه او ګډې لري. چي د شپنو په سر پرستي څرول کېږي. چي له دي کبله د پسونو غوښي شیدي، وړۍ او نور اجزاء په کټواز کې ډیر او ارزانه وي، همدارنګه د کټواز خلک په دوهمه درجه اوښان ډیر روزي چه له هغو څخه زیاتره د مالونو په وړلو او راوړلو کې ډیره استفاده کوي، او د هغوۍ له غوښو څخه هم ګټه اخلې، داخلک آسان هم روزۍ چي زیاتره ئی شتمن خلک او کوچیان هم ساتي چي له آسانو څخه کوچیان د مالونو په انتقال کې ګټه اخلې، او په کټواز کې له آسانو څخه زیاتره د څانګي وهلو په لوبه کې هم استفاده کېږي، وزي هم په کټواز کې روزل کېږي چي ځنې خلک ئی غټي غټي رمې لري، چه د وزو له پوستکې، شیدو او نورو څخه په پراخه اندازه ګټه اخیستل کېږي او همدارنګه د وزوز له پوستکی څخه د دریا ګانو په جوړولو کې ډیره ګټه اخلې چه هغه د خوښي په مراسمو کې استعمالېږي، د کټواز خلک غوایان او غواوي هم ساتي چي یوه خوئی هر ځوک حتمي په کورکې لري، چي ځیني ئی دیري او همدارنګه د غوا وو لوي لوي ګورمونه هم شته چي ديري په یوه ځاي په د ښتو کې څرول کېږي.
همدارنګه د کټواز خلک کورنۍ ژوي لکه چرګان چه دهغو له هګیو څخه په پراخه اندازه ګټه اخیستل کېږي، او په کورونو کې نور ژوي لکه سویان چه د هغوۍ له غوښي څخه ګټه اخلې او نور ساعت تیري مرغان لکه کوتري، جلان، توتیان او همدارنګه پیشوګانۍ او نور ډیر وي.
د کټواز په غرونو او د ښتو کې ډیر وحشي ځناور هم ژوند کوي چي زیاتره په ځنګلونو کې اوسي او کله، دمحلي خلکو له خوا هم ښکار کېږي لکه د دښتي هوسۍ، لیوه، ګیدړه، شغال او مرغان لکه هیلۍ، باز او نور ډیر پیداکېږي (دابرت المعاني ..) ۴۴ – ۶۸.
۳- کرهڼه:- د کټواز ځمکي هموارۍ او حاصل ورکونکي دي مګر د اوبو د لږوالې له آمله ئی په کرهڼه باندي لږ خلک بوخت دي. د کټواز هوا معتدله او په ژمی کې یو څه یخ وي او ځمکي ئی په واوره پوښل کېږي. او په پسرلۍ کې بارانونه ډیر اوری، خو له دي آمله چي د اوبو د ذخیرو نشتوالۍ له آمله اوبه خوشی بهېږي او د استفادي وړ نه وي، تنها یو سیند چي د کټواز ډیري ځمکي د هغه تر ساخي لاندي دي د پالتو سیند دي. او په هغه باندي یو بند د سردارمخمد داؤدخان په وخت کې په ۱۳۳۵ ه ش کې په پند کار پیل مګر له هغه وروسته بیا تر اوسه جوړ شوي نه دي چي نه جوړښت ئی د کټواز اقتصاد ته ډیر زان رسولۍ ده او اوس تقریتاً لس په سلوکې ځمکي ئی د کاریزو په و سیله او بېږي او پاتي یو څه برخه ئی د واټر پمپو او نور دللمي په شکل کرل کېږي. او د کټواز نوري څمکي د دښتي په شکل چه په پسرلۍ کې څړ ځاي وي. په کټواز کې په هغه برخو کې چي اوبه ور رسېږي او کرهڼه کېږي زیاتره هلته غنم چي په منې کې کرل کېږي او په پنځو، شپږو میاشتو کې حاصل ورکوي، او بل مهم نبات جوار دي چي په پسرلۍ کې کرل کیږي او درۍ میاشتو کې حاصل ورکوي. چي له جوارو څخه د حیواناتو د خوراک لپاره هم ګټه اخیستل کېږي، او همدارنګه د کټوازانو مشهور نباتات: اوربشې، هندواڼې، خټکې، کچالو، بادرنګ، پیاز، شوتله، ریشکه، چغندر، ګازرې او سابه لکه پالک، ګندنه او نور.
د کټواز په ځینو برخو کې باغونه هم وي، چي زیاتره په هغو کې د توتو، څنځلو، انګورو، مڼو باغونه وي او بیمیونی وني لکه چنار او نور هم ډیر دي او د کټواز په ځنګلونو کې هم د چنغوزې او نوري ډول ډول بی میوي وني دي چي د کټواز غرونه ئی پوښلي دي. د کټواز په غرونو کې په ونو سربیره، یو قسم بوټي لیدل کېږي لکه د کتواز په ژړ غره کې یو بوټي ده چي له هغه څخه خلک د شین چاي په ځاي ګټه اخلې، او یا د پیاز په شان یو بوټي ده چي دانی هم لری اوسوسن شکله ګل لری چی دغبرګولی اوچنګاښ په میاشتوکی پخیږی له دغه څخه اوږی په ځای استفاده کوی او همدارنګه دلواند(مجیته» په نوم یو بوټی ده چی په کتوازکی ډیرپیداکیږی. چی دا بوټی په ۴ کاله کی پختن ته رسیږی، چی له هغه څخه ټوکرانوته په سره رنګ ورکولو کی ګته اخستل کیږی چی په صنعت کی استعمالیږی.(حیات خان» لمړی توک ۵۲
۴- کاني زیرمۍ: که څه هم زمونږ په هیواد کې تر اوسه کاني زیرمۍ پټي دي او پلټل شوي نه دي، مګر بیاهم په کټواز کې له پخوازمانو څخه یو څه مهم کاني مواد او همدارنګه نوي کاني مواد پیداشوي دی. د کټواز په غروکې یو ډول خاوره شته چي له هغي څخه کورونو ته په سپین رنګ ورکولو کې کار اخلې جه د محلي خلکو له خوا زیاته د استعمال وړ ده. .....
همدارنګه دریښه دتېږکانونه چي له هغي څخه د اور ضد وسایل جوړیږي او په نني صنعت کې مهم رول لري، په کټواز کې ئی کانونه شته (دولت آبادي) ۶۱.
او په دي وروستیو کې په ۱۳۸۴ کال کې د افغانستان د کانو دوزارت او د امریکا د فضائی اداری (ناسا) د ځمکي پیژندني له څانګۍ سره د یوه قرارداد په بنسټ په افغانستان کې ژنوفیزیکې پیژندني له څانګۍ سره کړي دي، چي ددغو پلټنو په بنسټ د افغانستان په ختیځ د کټواز په حوزه او همدارنګه په لویدیځ کې د هرات په حوزه کې د نفتو د ستروکاني زیرمو درلودونکي دي چي تراوسه بشپړي دي. (انټرنټ) د کانو د وزارت سایټ
پايله
كټوازهم زمونږ دګران هيواد افغانستان دنورسيمو په څير دخپل ځانګړي موقيعت په اساس داريخي ،كلتوري ،ټولنيزواو اقتصادي څانګرنو درلودونكي دى. كه چيري په تفصيل سره تربحث لاندي ونيول شي نوكتابونه ور څيني ډك شي. كه څه هم ما په دي پايليك كې تر ډيره حده هڅه كړي ده تر څومطالب په لنډه ،آسانه اوعام فهمه ژبه لوستونكوته وړاندي كړم خو بيا هم دغه هڅه پوره نده يواڅې دا څيړنه خو دهغومره لوي كټواز لپاره ډيره كمه ده بلكه دا يواځې دراتلونكو څيړنو اوپلټنو اساس اوبنسټ دي.چې دنوموړي څيړني پربنسټ به په راتلونكي كي نورو څيړنو اوپلټنو پراختيا وركول كيږي .همدا راز له دي څيړنو څخه څرګنديږي چي كټواز هم لكه دنړۍ دنورو سيمو په څير چي هركله دنړۍ نور قومونه اوپرګني له پخوازمانو څخه داوسيدلولپاره تل دسندونو اونورو په شاخواكي سره رايوڅاي شويدي. چي په دي ډول يې تمدنونه او امپراطوري منڅ ته راوړي چې كټواز هم ديوه سند درلودونكې ده چي هغه دګوملي سند ده چي ترميلاد دمخه ۲۰۰۰دوزه كاله په شاخواكې چې كله ويدي قبايل له شمال څخه دهندوكوش سهيل ته راو ليږديدل نو دهغوي يوه برخه يي  د ګوملي دسند په شاخوا كې سره را ټول اوميشت شول .چې ننۍ دكټواز سيمه هم په هغه كې را ځي .چې په پيړيو پيړيو يي يه دي سيمه كي ژوند كاوه اودغي سمي ته داسلام په راتګ سره يي خپل ملي غرو ر او پښتونولي داسلام له اركانوسر ه يو څاي اوله غزنويانو ،غويا نو سره يي په هند كي ستر فتوحات وكړل. اوداسلام دين يي په خپل شهامت سره خور كړاوهمدارنګه يي له هغه څخه وروسته په ۱۸ پيړي كي له هوتكيانوسره اوبيا وروسته له ابداليانوسره بيا خپل وملي حاكميت را ژوندي كړاوله هغه څخه راوروسته يي هم دهيواد په ټولوحساسو مرحلواوهمدارنګه دپرديو دتيري په وخت كي دهيواد په ساتنه اوسرنوشت ټاكنه كي ستر رول لوبولي دي اوتل يي له خپل موقيعت څخه دهيواد اوخلكوپه كټه كار اخستي.
ديدبان پيک
ديدبان پيک د کابل ولايت نه خپرېدونکې يوه اونيزه ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
د پښتنو او بلوڅو د پیوستون ورځ
له پښتنو او بلوڅو سره د پیوستون ورځ چې د سنبلې په نهمه هر کال د افغانستان د قومونو او قبایلو وزارت له خوا لمانځل کیږی. په ۱۳۲۸ کال کې په کابل کې د یوې سترې غونډې په ترڅ کې چې د لر او بر قومي مشرانو او سیاسي گوندونو استازو په کې گډون کړی وو، د وږې نهمه د لر او بر پښتنو او بلوڅو د پیوستون د ورځې په نامه ونومول شوه. پخوا به د وږې نهمه په ډېرو شاندارو مراسمو نمانځل کېده، خو د ډاکټر نجیب الله د حکومت تر سقوط وروسته دغه ورځ له پامه ورغورځول شوه او په وروستیو څو کلونو کې د سرحدونو او قبایلو چارو وزارت له خوا یوازې د یوې تشریفاتي غونډې په بڼه نمانځل کېږي. په داسې حال کې چې له یوې خوا لر او بر پښتانه په لوی لاس افراطیت او جگړې ته هڅول کېږي او له بلې خوا یو شمېر مغرضو کړیو د دغه واحد قوم په جلا کولو پسې راخیستې ده، نو افغان حکومت باید د داسې ملي او تاریخي ورځو له نمانځنې څخه د لر او بر افغانانو په پیوستون او همغږۍ کې د یوه فرصت په توگه کار واخلي. پښتانه او بلوڅ د تاریخ په اوږدو کې له یو بل سره نږدې پاتې شوي دي، گډ دیني، فرهنگي او تاریخي مشترکات لري، د لر او بر دښمنان به هېڅکله ډیورنډ کرښې ته څېرمه پراته وروڼه قومونه سره جلا نه شي کړای.
بلوڅ،بلوچستان او افغانستان
بلوڅان چی د تاریخ په اوږدو کی د پښتنو وړونو سره ښی نږدی اونه ماتیدونکۍ روابط او خپلوی لرونکۍ خلگ دی ، یو بل په غم شریک خلگ پاتی شوی دی، پښتانه وړونه د بلوڅانو د دشمنانو په ماتولو کی تل ددوی سره ډیری مرستی کړی چی کولای شو د قاجاریانو په مقابل د بلوڅانو جنگونو ته او همدا راز د انگریزانو جنگونو ته اشاره وکړو چی پښتون د بلوڅ سره تل یوځای پاتی شوی دی ، دا خلگ دواړه د مشترک فرهنگ او کلتور لرونکی خلگ دی ، بلوڅ خلگ افغانستان هیواد د خپل لپاره محفوظ او خپل ټاټوبۍ بللی دې، افغان واکمنان د تاریخ په اوږدو کی ددوی نه سیاسی ملاتړ کړی دی.خو د افغانستان دولت په دی وروستیو کی د یوی معاهدی پر اساس هوکړه کړی چی ټول بلوڅ فعالین او مشران په نیمروز ،هلمند، کندهار او فراه کښی په نښه کړی، چی دا به بلوڅو لپاره ډیره لویه ضربه وی او د بلوڅو آزادی غوښتونکی هڅی د تل لپاره مړي کړی.
وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:بلوڅان وېشنيزه:پښتونستان وېشنيزه:بلوچستان
دنيا (ورځپاڼه)
دنيا د کابل نه خپرېدونکې يوه ورځپاڼه ده.
وېشنيزه:افغاني چاپي رسنۍ
ال – ۴۱۰
ال – ۴۱۰ (په چيکي:L - 410) د دوو څرخو باروړونکي او مسافروړونکي الوتکه ده چی د چېک په جمهوريت کی د Let Kunovice طرحی شرکت لخوا جوړېږي. د ۱۹۶۹ کال څخه تر اوسه پورې ۱۴۰۰ الوتکې جوړ شوي دي.
وېشنيزه:چېکي مسافروړونکي الوتکې
شمالي کارولینا
شمالي کارولینا آیالات په انګلیسي North Carolina) د امریکا متحده آیالاتونو سویل کې پروت یو آیالات دی. د یاد آیالات مرکز رالی او نور مهم ښارونه یې شارلوت او اشویل دي.
بیل بین ښار
بیل ښار په الماني Biel په فرانسوي Bienne دسویس هیواد د بیرن آیالات شمال لویدیځ ته په 26km کی موقیعت لري. چی د وګړو شمیر یی 649’54 نفرو ته رسیږي او رسمي ژبی یي الماني او فرانسوي دي. 10 ایداری واحدونه لري چی عبارت دي له Rebberg ریبرګ Altstadt الت شتادت (زوړ ښار) Neustadt Nord نیو شتادت نورد (نوي شمالی ښار) Neustadt Süd نیو شتادت سود (نوي جنوبي ښار) Champagne چامپاګنی Bözingen بوڅینګن Mett میتت Madretsch Nord مادریچ نورد Madretsch Süd مادریچ سود   او Vingelz فینګلڅ او همسایه ښارونه یي زاوګي Sauge) بیترلین Pieterlien) لاوبرینګن Laubringen) اورفین Orvin) توان Twann) اورپوند Orpund) سافنیرن Safner) بروګګ Brügg) دبیل سمندر ګی Bielsee) نیداو فورست Nidau porst او توشرڅ Tuscherz دي.
د یاد ښار ښکلو منظرو او ددي ښار سمندرګي چی دبیړۍ چلولو وړ دی د کورنیو او بهرنیو توریستانو (لیدونکو) پام ځان ته راړولی دي. رسمي وبسایت یی www.biel-bienne.ch
چارلز کورټېس
کورټیس چې د کاو قوم غړی او د کنزاس په خاوره کې زېږېدلی و، لومړنی کس و چې د سورپوستانو د هر نسب او د تصدیق شوي غیر اروپایي نسب په درلودلو سره په فدرال اجرائیوي څانګه کې له دوو ترټولو لوړو چوکیو نه یوه خپله کړه. هغه تر اوسه پورې ترټولو لوړ رتبه سورپوستی غړی دی، چې په فدرال حکومت کې یې خدمت وکړ. نوموړی د اجرائیوي څانګې ترټولو وروستی د مقام څښتن دی چې د ایالت یا فدرالي ناحیې نه بهر په بله خاوره کې زېږېدلی دی.
کورټېس د خپلې شخصي تجربې پربنسټ، باور درلود چې سورپوستان کولای شي د موجوده زده کړې او فرهنګي یوشانوالي نه ګټه واخلي. کله چې کورټېس ۳۲ کلن و، سیاسي ژوند ته دننه شو او د کنزاس په توپیکا کې یې د خپلې ناحیې نه څو دورې وګټلې او په ۱۸۹۲ ز کال کې یې د متحده ایالاتو د استازو په جرګه کې د جمهوري غوښتونکي په توګه کار پیل کړ. کورټېس د استازيتوب د خدمت پرمهال، د ۱۸۹۸ ز کال د کورټېس قانون په تصویب کې مرسته او مالي ملاټر وکړ، چې دې کار د سورپوستانو خاورې پنځو متمدنه قبیلو ته د داوس قانون وغځاوه. په دې توګه یې د دوی ځانواکمنۍ پای ته ورسوله او د قبیلې غړو انفرادي کورنیو ته وروسته له هغه چې په رسمي لېستونو کې ثبت شوې، ګډې ځمکې تخصیص کړې. دې کال د هغوی قبیلوي محکمې او حکومت محدود کړ. کومې ځمکې چې نه وې توزیع شوې، فدرال حکومت اضافي وګڼلې او د ځمکې دا برخې یې په  غیر بومي خلکو وپلورلې. د دې قانون پلي کولو د سورپوستانو په خاوره کې د قبایلي ځمکو د مالکیت سندونه له منځه وړل بشپړ کړل، چې دا لویه خاوره يې برابره کړه ترڅو د اوکلاهوما د ایالت په توګه ومنل شي، چې په ۱۹۰۷ ز کال کې ترسره شو. حکومت هڅه وکړه چې سورپوستان وهڅوي، چې انفرادي تابعیت او ځمکې ومني او  اروپايي-امریکایی کلتور په لاره واچوي. د ۱۹ پېړۍ په پای کې یې د سورپوستو ماشومانو لپاره لیلیه لرونکې ښوونځۍ ،د فرهنګي یوشانته والي د یوې بلې تګلارې په توګه را منځ ته کړ.
کورټېس لومړی په ۱۹۰۶ ز کال کې د کنزاس مقننه قوې له خوا او بیا په ۱۹۱۴، ۱۹۲۰ ز او ۱۹۲۶ ز کلونو کې د خلکو په رایو سره د متحده ایالاتو د سنا مجلس ته وټاکل شو. کورټېس (د مرستیال ولسمشر په توګه له خپلې ټاکنې وروسته) د ۱۹۰۷ ز کال نه تر ۱۹۱۳ کال پورې یوه شپږ کلنه دوره او بیا د ۱۹۱۵ کال څخه تر ۱۹۲۹ کال پورې ډېری دری دورې  خدمت وکړ. په کنزاس کې د کورټېس پراخ شهرت او اړیکو او ولسي سیاست مرسته وکړه ترڅو په سنا مجلس کې پیاوړی مشر شي؛ نوموړي د ۱۹۱۵ کال نه تر ۱۹۲۴ ز کال پورې د مشر د جمهوري غوښتونکي مرستیال په توګه او بیا د ۱۹۲۴ کال نه تر ۱۹۲۹ ز کال پورې د سنا مجلس د اکثریت مشر په توګه د خپل ټاکل کېدو لپاره ملاتړ چمتو کړ. هغه په دې چوکیو کې د قوانینو په اداره کولو او د جمهوري غوښتونکو ملي موخو په سرته رسولو کې ګټور و.
هربرټ هوور د ولسمشر په توګه او کورټېس د مرستیال ولسمشر په توګه په ۱۹۲۸ ز کال کې نوماند شول. دوی په زیات توپیر سره بریا خپله کړه. کله چې دوی د ستر ناورین پرمهال په ۱۹۳۲ ز کال کې بیا نوماند شول، خلکو  د رایو په زیات توپیر سره ډیموکراټان فرانکلین ډي روزولټ او جان نانس ګارنر وټاکل.
د  ژوند لومړني او زده کړې
کورټېس د ۱۸۶۰ ز کال د جنورۍ په ۲۵مه، یو کال مخکې له دې چې کنزاس د ایالت په توګه ومنل شي، د کنزاس خاورې په شمالي توپیکا کې نړۍ ته سترګې پرانیستې، چارلز کورټېس ۳\۸ د سورپوستان او ۵\۸ اروپایی امریکایی اصل او نسب درلود. مور یې، الن پاپن (چې د پاپان په بڼه هم لیکل کیږي)، کاو، اوسیج، پوتاواتومي او فرانسوي وه. پلار یې، اورن کورټېس، د انګریزانو، سکاتلندیانو او ویلزیانو له نسب نه و. کورټېس د خپلې مور له پلوه، د کاو قوم د مشر وایټ پلم او د اوسیج قوم د مشر پاوهوسکا له اولادې نه و.
د کورټېس د ماشومتوب لومړنۍ خبرې په فرانسوي او کانزا وې، چې دواړه ژبې یې له خپلې مور نه زده کړې وې. نوموړې په ۱۸۶۳ ز کال کې کله چې کورټېس ۳ کلن و، مړه شوه، خو وروسته له هغه د یوې مودې لپاره د کاو په خاوره کې یې د خپلې مورنۍ انا او نیکه سره یو څه وخت ژوند وکړ او په وروستیو کلونو کې دوی ته بېرته راستون شو. هغه د آس ځغلولو سره مينه پیدا کړه، وروسته په چټکه آس ځغاسته کې ډېر بریالی آس ځعلوونکی شو.
وروسته له هغه چې د کورټېس مور په ۱۸۶۳ ز کال کې مړه شوه، پلار یې بیا واده وکړ خو ډېر ژر یې طلاق ورکړ. اورن کورټېس په کورنۍ جګړه کې د خپل خدمت په اوږدو کې ونیول شو او بندي شو. کمکی چارلز د دې مودې په جریان کې د خپلې مورنۍ انا او نیکه له خوا ساتل کېده. همدارنګه هغوی وروسته له ده سره مرسته وکړه چې په شمالي توپیکا کې د خپلې مور د ځمکې ملکیت ترلاسه کړي، چې د کاو قبیلې د مورني سیستم پر پربنسټ له هغې نه په میراث ورته پاتې و. پلار یې د دې ځمکې د کنټرول ترلاسته کولو لپاره ناکامه شو. اورن کورټېس په درېیم ځل واده وکړ او د تریزا پرملیا "ډالي" کورټیس په نوم د یوې لور څښتن شو، چې د جګړې د ختمېدو وروسته په ۱۸۶۶ ز کال کې وزېږېده.
د ۱۸۶۸ ز کال د جون په لومړۍ نېټه، ۱۰۰ بیزوګیانو جنګیالیو د کاو په ریزرواسیون یرغل وکړ. د کاو نارینه وو خپل مخونه رنګ کړل، رګالیا یې واغوستې او په آسونو سپاره شول، ترڅو د بیزوګیانو سره مقابله وکړي. سیال سورپوستو جنګیالیو غوره آس سپرلي نندارې ته وړاندې کړه، چې د جګړه ییزو نارو او د مرمیو او غشو په وېشتلو سره مل وه. ډار شوو سپین پوستو استعمارګرو هملته نږدې کونسل ګروف ته پناه یووړه. نږدې څلور ساعته وروسته، بیزوګیان د څو غلا شویو آسونو او د کونسل ګروف سوداګرو له لوري د قهوې او بورې د سولې وړاندیز سره شاتګ وکړ. دواړو خواوو ته کوم زیان نه وو اوښتی. د جګړې په اوږدو کې جو جېم چې یو کاو ژباړونکي و، ۶۰ مایله (۹۷ کیلومتره) تېز توپیکا ته ولاړ، ترڅو د والي نه مرسته وغواړي. اته کلن چارلز کورټېس د جېم سره سپور و، چې بیا د "سورپوستی چارلي" په نامه یادېده.
کورټېس چې په ځوانۍ کې له کنزاس نه د سورپوستانو خاورې ته لېږدول شوی و، بېرته د کاو قوم غړی شو. کورټېس د اناګانو او نیکونو دواړو جوړو تر کلک اغېز لاندې لاړ. د سورپوستو لپاره په ټاکل شوې ځمکه کې د خپلې مورنۍ انا او نیکه، ام. پاپن او جولي ګانویل سره د ژوند کولو وروسته، د توپیکا ښار ته راستون شو. هلته یې د خپل پلارنۍ انا او نیکه سره یې ژوند کاوه، په عین حال کې یې د توپیکا عالي لیسه کې زده کړې کولې. دواړه اناګانو نوموړي په زده کړو کې هڅاوه.
کورټېس په یوه رسمي شرکت کې چې نیم وخت کار یې کاوه، قانون ولوست. په ۱۸۸۱ ز کال کې په وکالت کې ومنل شو او په توپیکا کې یې عملي کار پیل کړ. هغه د ۱۸۸۵ ز کال نه تر ۱۸۸۹ ز کال پورې د کنزاس په شاني ولایت کې د څارنوال په توګه خدمت وکړ.
د احصایې او معلوماتو ملي اداره
د احصایې او معلوماتو ملي اداره (NSIA,  , د احصایې او معلوماتو ملي اداره)، په انګریزي: National Statistics and Information Authority (ANSIA. پخوا د مرکزي احصایې اداره (CSO؛    ) ; داحصاي مرکزی اداره   )، د افغانستان دولتي اداره ده چې د افغانستان لپاره د احصایوي معلوماتو راټولولو او ساتلو مسولیت لري.
مرکزي دفتر د کابل په اوومه ناحیه کې دی.
ددې ادارې بنسټ په لومړی ځل په 1972 کې کېښودل شو
مخېینه
د موقتې ادارې له جوړېدو نه وروسته، د احصایې مرکزي ادارې خپل احصاییوي فعالیتونه له سره پيل کړل چې هماغه پخوانی ماموریت ( د ارقامو راټولول، یوځای کول، شننه او خپرول) وو.
د احصایې مرکزي اداره په 1397 کال کې د افغانستان اسلامي جمهوري دولت، د اړتیا له مخې د مسلکي او مالي او اداري معاونیتونو ترڅنګ د جغرافیایي معلوماتو د انسجام او د معلوماتي سېستمونو د پراختیا او انسجام معاونیتونه یې هم د دې ادارې په تشکیلاتي چوکاټ کې اضافه کړه چې د ادارې د همدې تشکیلاتو د پراخوالي نه وروسته د ادارې نوم هم د احصایې او معلوماتو ملي ادارې ته واوړېد.
ورپسې د ۱۳۹۷ کال د مرغومي په ۲۲ نېټه د ولسمشرۍ عالي مقام د ‍۱۲۹ ګڼې فرمان په اساس د نفوسو احوالو ثبت او تذکرو وېش خدمتونو لوی مسوولیت چې مخکې د نفوسو د احوال ثبتولو مرکزي ادارې اړوند و، ور وسپارل شول.
د احصایې او معلوماتو ملي اداره د هېواد په کچه د پراخو تشکیلاتو لرونکې ده چې څلور معاونیتونه لري چې ټول د یوه عمومي ریاست اغېز لاندې فعالیت کوي.
د دې ادارې احصایې معاونيت دنده لري څو د احصاييوي سېستمونو معياري جوړولو، پياوړتیا او د احصاييوي فعاليتونو پراختیا برخو کې کار وکړي، یاد معاونيت په بېلابېلو اقتصادي، ټولنیزو او چاپيريالي فعاليتونو برخو کې باکیفيته ارقام توليد او وړاندې کوي.
د جغرافیایي معلوماتو معاونیت، د هېواد ټول جغرافیایي معلومات راټولوي، ثبتوي او سمبالوي. په ملي کچه د معلوماتو راټولونه، د ریموټ سینسنګ نوې ټېکنالوژۍ او د جغرافیایي معلوماتو سیستم ((Geographic Information System نه په ګټنې ترسره کېږي.
د معلوماتي سېسټمونو معاونيت د نوې تېکنالوژۍ نه په ګټنې تر ډېره د ارقامو او احصاییوي معلوماتو په راټولولو، د هېواد لرې پرتو سيمو کې د اغېزمنو سروې ګانو په ترسره کولو، په واحد اطلاعاتي بانک کې د احصاييوي معلوماتو ځای پرځای کول، دولتي ادارو ته د معلوماتي سېسټمونو جوړول او پراخه کول، همدرانګه د ادارې دننه د معلوماتي ټېکنالوجۍ سېسټمونه مدیريت کوي.
د احوال ثبتولو معاونیت د ژوند پېښو مدني معلوماتو د ثبتولو او د هېواد دننه او بهر کې د هویت تثبیت یوازینی مرجع ده چې هېوادوالو ته د الکترونیکي تذکرو په ګډون، دوامداره او با کیفیته خدمتونو په وړاندې کولو بوخت دی څو د ښې حکومتولۍ په رامنځته کولو کې رول ولوبوي.
د احصایې او معلوماتو د ملي ادارې تشکیلات په مرکز کې ۳۳ ریاستونو ته رسېږي او همدارنګه ددې ادارې دفترونه د هېواد په ټولو ولایتونو کې د احصایې او معلوماتو ریاست تر نامه لاندې فعالیت کوي.
ټول هغه ارقام او احصاییوي معلومات چې دا اداره یې وړاندې کوي، د شواهدو پر بنسټ ولاړه ده، په ملي کچه د پالیسیو د جوړولو او په اغېزمنو پلان ګذاریو او تصمیم نیولو کې ډ‌ېر ارزښت لري.
تشکیلاتي جوړښت
د احصایې او معلوماتو ملي اداره د هېواد په کچه پراخ تشکیلات لري، چې پکې درې معاونیتونه، یو عمومي ریاست، په مرکز کې ۲۹ ریاستونه او یو حقوقي مشاوریت او په ولایتونو کې د احصایې او معلوماتو تر نامه لاندې ۳۴ ریاستونه دي، چې ټول د دې ادارې د مقام تر اثر لاندې فعالیت کوي.
مالي او اداري معاونیت مسوولیت لري، چې بشري سرچینې، اداري، خدمتونه، تدارکات او مالي څانګې مدیریت کړي او له نورو مسلکي او تخنیکي برخو سره د موخو په تر لاسه کولو کې مرسته وکړي.
د احصایې معاونیت، د احصاییوي سیستمونو د پراختیا، پیاوړتیا او معیاري کولو، سروې ګانو تطبیق کولو، او د احصاییوي ارقامو او معلوماتو راټولولو، توحید، ارزولو او وړاندې کولو په برخه کې فعالیت کوي.
د نفوسو د احوال ثبتولو معاونیت، د دیموګرافیکي او حیاتي معلوماتو د ثبت او د هېواد د وګړو د هویت د تثبیت مرجع ده، چې خلکو ته د کیفیت لرونکو خدمتونو وړاندې کولو په موخه کار کوي تر څو د ښې حکومتولۍ په برخه کې  د مثبت بدلون را وستلو په برخه کې خپل رول ولوبوي.
د جغرافیایي معلوماتو عمومي ریاست، د هېواد جغرافیایي معلومات راټولوي، ذیرمه او مدیریت کوي او په ملي کچه معلومات د معاصرې ټکنالوژۍ لکه ریموټ سینسنګ، او جغرافیایي معلوماتي سیسټم یا  Geographic Information System (GIS)په کارولو سره راټولوي.
لیدلوری
ځواب ویوونکي او پایښت لرونکي احصاییوي سېسټم جوړول
ادارې تشکیلاتي جوړښت
د احصایې او معلوماتو ملي اداره د هېواد په کچه پراخ تشکیلات لري، چې پکې درې معاونیتونه، یو عمومي ریاست، په مرکز کې ۲۹ ریاستونه او یو حقوقي مشاوریت او په ولایتونو کې د احصایې او معلوماتو تر نامه لاندې ۳۴ ریاستونه دي، چې ټول د دې ادارې د مقام تر اثر لاندې فعالیت کوي.
مالي او اداري معاونیت مسوولیت لري، چې بشري سرچینې، اداري، خدمتونه، تدارکات او مالي څانګې مدیریت کړي او له نورو مسلکي او تخنیکي برخو سره د موخو په تر لاسه کولو کې مرسته وکړي.
د احصایې معاونیت، د احصاییوي سیستمونو د پراختیا، پیاوړتیا او معیاري کولو، سروې ګانو تطبیق کولو، او د احصاییوي ارقامو او معلوماتو راټولولو، توحید، ارزولو او وړاندې کولو په برخه کې فعالیت کوي.
د جغرافیایي معلوماتو عمومي ریاست، د هېواد جغرافیایي معلومات راټولوي، ذیرمه او مدیریت کوي او په ملي کچه معلومات د معاصرې ټکنالوژۍ لکه ریموټ سینسنګ، او جغرافیایي معلوماتي سیسټم یا Geographic Information System (GIS)په کارولو سره راټولوي.
معاونیتونه
مسلکي معاونيت یاد فعاليتونه د ملي محاسباتو، اقتصادي او ټولنيزو احصايو، سيمه ييزو عملياتو، د وګړو د احصاييو او د احصايوي زده کړو او څېړنو رياستونو او د چاپيريال، طبيعي سرچينو او بنسټونو د رياست له لارې تنظيم او مديريت کوي. په نوې بڼه د شمېرو وړاندې کول د دې لامل شو چې ټولې پاليسي جوړونکې موسسې او ادارې له ځنډ پرته شمېرو ته لاس رسی ولري او د پراختيايي پروګرامونوپه جوړولو کې ترې پر وخت ګټه واخلي.
اوس مهال د دولت ډېری اقتصادي او ټولنيزې پالیسۍ، تګلارې او پلانونه د هغو شمېرو پر بنسټ جوړېږي، چې د احصایې معاونيت لخوا وړاندې کېږي.
د نفوسو د احوال ثبتولو معاونیت
د احصایې او معلوماتو ملي ادارې د نفوسو د احوال ثبتولو معاونیت په افغانستان کې د ژوند مدني معلوماتو د ثبتولو او د هېواد د ننه او بهر د هویت تثبیت یوازینۍ مرجع ده. دا معاونیت د کاغذي او الکترونيکي تذکرو وېش چارې سمبالوي او همدرانګه د حياتي خدمتونه لکه د مړينو او زېږونونو، ودونو، طلاق او کډوالۍ معلوماتو د ثبتولو چارې پرمخ وړي.
د موقت ادارې په رامنځته کېدو او وروسته له هغې، حکومت دا موضوع درک کړه. په لومړي ځل د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې د نفوسو د احوالو او بهرنیو وګړو د ثبتولو لوی ریاست په کال ۱۳۸۲ لمریز کې د همدې ستونزو هوارۍ په پار جوړ شو چې وروسته وروسته د کاغذي تذکرو پرځای د الکترونيکي تذکرو طرحه، د ګټنې وړ وګرځېده.
که څه هم په افغانستان کې کور په کور شمېرنه، سرباز نیونه او ماليو راټولولو برخه زرکاله د مخه ان د سلطان محمود خان غزنوي واکمنۍ پورې مخينه لري، خو د تابعیت لومړۍ تذکره په ۱۲۹۸ لمریز کال کې د وخت شاهي نظام له لوري غازي شاه امان الله خان ته صادره شوه.
په ۱۳۰۱ لمریز کال کې د کورنیو چارو وزارت په چوکاټ کې د احصایې مرکزي اداره رامنځته شوه چې ټولو خلکو ته یې د یوې پاڼې په ډول د تابعیت تذکره وېشله چې دا بهیر تر ۱۳۱۸ کال پورې دوام وکړ. په کال ۱۳۱۸ کې د تذکرې بڼې په تغیر سره په کتابچه يي ډول نظر د هغه وخت نافذه قانون سره سمه چاپ شوه، د تذکرو وېش تر ۱۳۵۵ کاله دوام وموند او د هماغه کال په جدي میاشت کې په ټول هېواد کې د تذکرو وېش پيل شو او تر ۱۳۵۵ کاله پورې یې دوام وکړ.
ددې ټولو ورهاخوا، په بېلابېلو رژیمونو کې بېلابېلې بڼې غوره کړې لکه ( ورقه يي تذکره، کتابچه يي) تذکرې وېشل شوي، چې د سموالي په صورت کې ټولې د باور وړ دي.