cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
د عبدالرحمان بابا سبک :
د عبدالرحمان بابا د سبک او طرز مقبوليت او معقوليت په دغه مسئله کې نغښتی دی چې نوموړی د خپل کلام د ښکلاوو او رنګينۍ لپاره له جميل ذات جل جلاله څخه غوښتنه کړې ده او د بې نيازه ذات دربار ته يې دوعا کړې ده چې لايزال خدای جل جلاله او مجيب الدعوات د خپل حبيب له برکت د وينا د دغه استاد دغې ساده او بې تکلفې انشاء ته ځانګړې رنګيني او زړه راښکونتيا وربښلې ده او د هغه سبک او طرزته يې بې بېلګې ښکلا ور په برخه کړې ده چې مونږ يې تل د جوماتونو له منبرونو څخه نيولې د خانقاوو تر مجلسونو، مدسو او پوهنتونونو  پورې دغه رنګين او ځلېدونکی کلام په تکرار، تکرار سره اورو او دا په خپله پر دې دلالت کوي چې د ټولو خلکو او لوستونکو پر زړونو يې يو ډول منګولې ښخې کړي دي او لکه د لمر غوندې ارام او په طبيعي ډول ځليږي.
الهـــي د خپل حبيـــــب لــــه برکتـــــــه
دا ساده انشاء رنګينه د رحمان کړې
( ۶ : ۵ مخ )
نه خليل، نـــــه داودزي يم، نـــــه مومنـــد
( ۶ : ۶ مخ )
پښتو متل پېژندنه
څه رنګه چې متلونه د ګړني ( شفاهي ) ادب لويه برخه جوړوي چې د نړۍ په هر يو ژوندي قام او ژبه کې د ولسونو په منځ کې دود لري، نو په پښتو ژبه او ولسونو کې هم د پخوا زمانو راهيسې رواج لري، چې ډېر اوږد تاريخي لرغونتوب لري، متلونه د ګړني ادب هغه ځانګړې برخه ده چې پښتني چاپېريال کې ژوند کوي، ډېر زيات تر سترګو کيږي او اورېدل کيږي، زياتره د ي، کار او عمل د کېدلو وروسته د خلکو په منځ کې د وينا او خبرو کولو پرمهال کارول کيږي، ترڅو پرې د خبرو پخلی څرګند شي لکه پښتانه وايي (( چې بد ګرځي، بد به پرځې )) مطلب دا چې که ښه کوې، نو ښه به ګورې او که بد کوې، نو بد به ګورې يانې د خير زېږنده خير او د شر زېږنده شر دی، متلونه هم لکه د لنډيو په څېر جوړوونکي نه لري او نه يې د جوړېدو څرګنده نېټه معلومه وي، خو د پښتو په فولکوريک ادب کې د ځينو عاداتو، عملونو، دودونو او اخلاقو هېنداره ګڼل کيږي، څنګه چې ښايي هغسې له پېړيو راهيسې د متلونو لپاره يو منل شوی او ځانګړی تعريف او پېژندنه نه ده شوې، خو ځينې ادب پوهانو په دې ډول خپل نظرونه څرګند کړي دي، لکه چې وايي (( متلونه هغه خوږو مقولو ته وايي چې د طنز په بڼه د يوې ځانګړې خبرې په ترڅ کې ويل کيږي. )) په همدې ډول بل تعريف يې دا دی چې ((  متلونه هغه پراخه مفهوم لرونکې، په وزن برابرې او لنډې ويناوې دي، چې د استدلال د تاثير او تصديق لپاره د خبرو اترو په ترڅ کې ويل کيږي. )) متلونه د تجربو هغه لنډې ويناوې دي چې  د يو عمل او کار په پايله کې په منثور يا منظومه بڼه رامنځته کيږي او په غوره شويو الفاظو کې له خولې څخه راوځي، زړونو کې ځای مومي، کور په کور، کلي په کلي، حجره په حجره، سيمه په سيمه، او خوله په خوله خي، متل د فورم او شکل له مخې لنډ برېښي، خو د مانا او مفهوم له مخې ډېر پراخه او بډايه مفهوم څرګندوي، متلونه که څه هم د پښتو ژبې په فوکلوريک ادب کې په منثوره بڼه زيات تر سترګو کيږي، خو يو شمېر يې په منظومه ( قافيه واله ) بڼه هم شته لکه (( څه چې کرې، هغه به رېبې ) يا دا چې (( اوړه دې په اوړه، منت دې په څه  )) په همدې ډو ل (( ژرنده که د پلار ده هم په وار ده )) او ډېر نور...
په متلونو کې د ټولنيز ژوند ټولې ځانګړتياوې خوندي دي او ډېر زيات منطقي اړخونه د ځان سره لري، نو ځکه مطلب يا خبروته قوت او ځواک وربښي، په همدې اساس د پښتو ژبې په هره ادبي دوره کې په منثوره او منظومه ډول هر چا په خپلو هنري ليکنو او شعرونو کې همدا ولسي مرغلرې په ډېر ماهرانه انداز کې پېيلي دي.
( ۵ : ۵۷ مخ )
د بديع علم په اړه معلومات
بديع په لغت کې د يو شي پيداکولو، راپنځولو او رامنځته کولو ته وايي او په اصطلاح کې هغه وينا يا کلام ته بديع وايي چې پراخوالی، ښکلا او بلاغت پکې راشي، يعنې هرو مرو به دغه الفاظ او کلام ښکلی وي، ځکه کله چې ورته د بديع علم وضع شو، نو يو لامل يې همدا و، چې ښکلي او پراخ الفاظ تر څېړنې لاندې ونيسي.
د بديع علم د رامنځته کېدو په اړه استاد عبدالرؤف بې نوا په خپل اثر ادبي فنونو کې وايي چې (( د بديع علم واضع عبدالله بن المعتز دی چې دا علم يې اختراع کړ او په ۲۷۴ هجري کال يې د بديع نوم پرې کېښود.))په لومړي سر کې يې دغه پوهه په دوو څانګو ووېشله، يوه يې هغه وه چې په لفظ کې يې ښکلا وپېژندل شي يانې لفظي صنايع او بله څانګه يې هغه وه چې په مانا کې يې ښکلا او ښايست په توګه شي يانې معنوي صنايع.
( ۳ : ۲۰ مخ )
ارسال المثل :
ارسال المثل هغه ادبي صنعت ته وايي چې شاعر په خپل کلام کې يو متل په ځانګړي هنر او فن سره داسې وکاروي چې خبرې ته يې نور قوت هم ور کړي.
د عبدالرحمان بابا په شاعرۍ کې د ارسال المثل ادبي صنعت :
د ارسال المثل ادبي صنعت په مظومه ليکنو کې ډېر زيات کارول کيږي چې د دې ادبي صنعت له مخې شاعران او ناظمان د يو مشهور متل په کارونې سره خپل شعر ته لاقوت او پياوړتيا ور کوي او هنريت په رنګ يې رنګوي او خلکو ته يې وړاندې، چې د ارسال المثل ادبي صنعت د عبدالرحمان بابا په شعرونو کې هم ډېر زيات تر سترګو کيږي، چې دلته به د رحمان بابا له اشعارو د ارسال المثل ادبي صنعت بېلابېلې بېلګې په د ابېڅۍ په ترتيب  وړاندې کړو :
آ ( a ) توری :
و هر چا ته په خپل شکل څرګندېږم
آيېنې غوندې بې روپه بې ريـــــا يم
( ۲ : ۲۱۹ مخ )
ا ( a ) توری :
ای رحمانه! اول ته نصيحت واخله
دغه پسه بيا وبل ته نصيحت کړه
( ۲ : ۲۸۵ مخ )
په پورته بيت کې د ( اول زده کړه، بيا ور کړه زده کړه ) مشهور متل راغلی دی چې په همدې اساس مونږ پورته بيت د ارسال المثل د ادبي صنعت لرونکی بيت ګڼلی شو.
د ( الف ) توري دا يوه بله بېلګه هم وګورئ :
بې عمل که کتاب کېږدي په څـــه شو
ګويا ايښی يې تر پښو لاندې کتاب
( ۲ : ۴۱ مخ )
په پورتني شعر کې د ( بې عمله علم هيڅ دی ) مشهور متل راغلی دی چې ارسال المثل ادبي صنعت يې جوړ کړی دی.
ب ( b ) توری :
بې زحمته راحت نشته زمـــا وروره
که راحت غواړې زحمت درلره بويه
( ۲ : ۲۷۲ مخ )
په دې بيت ې د ( بې زحمته راحت نشته ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه مونږ دا بيت د ارسال المثل ادبي صنعت لرونکی بيت ګڼو.
پ ( p ) توری :
پادشاهان په يو دم کې ګدايان کا
ما ليدلي فسادونه د ګـــردون دي
( ۲ : ۳۴۷ مخ )
په ياد بيت کې دغه ( پاچاهي ښه ده خو چې تل وای ) مشهور متل راغلی دی چې د همدې له کبله مونږ دغه بيت د ارسال المثل ادبي صنعت لرونکی ګڼو.
د ( پ ) په توري کې د ارسال المثل ادبي صنعت دا يوه بله بېلګئ هم وګورئ :
په ظاهر لباس غلط د سړي مـــــه شــــه
منځ يې ګوره چې چغزي دی که مټاک
( ۲ : ۲۹۸ مخ )
ت ( t ) توری :
تر ورخ تېرې اوبه بېرته نه جاروځي
نه جاروځي تېر ساعت په بېرته بيا
( ۲ : ۱۰۳ مخ )
دا هم د ( ت ) توري يوه بله بېلګه د رحمان بابا په شاعرۍ کې چې  د ارسال المثل ادبي صنعت يې پکې کارولی دی :
ته په اصل کې سړی يې څاروی نه يې
د چارپايو چارې مــــه کوه دوپــــايـــــه
په دې بيت کې ( هدف د انسان څخه دی نه د چارپايو څخه ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
ج ( j ) توری :
جدايي له اشنايۍ نــــه پيدا کيږي
نا اشنا لره هيڅ غم د هجران نشته
په پورته بيت کې د ( دغه جدايي مقصد دی ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت ګڼلای شو.
چ (  C) توری :
چې په خپله رسوايۍ دې پروا نشته
نور به څه کړې په جهـــان د چــــا پروا
( ۲ : ۹۰ مخ )
په پورته بيت کې عبدالرحمان بابا ( چې په خپل آب نه دی د بل اب ورته څه دی) مشهور متل  څخه کار اخيستی دی چې د ارسال المثل ادبي صنعت يې جوړ کړی دی.
چې په زور ورسره نه يې برابر
د هغو ترڅنګه مـــه کېنه زړور
( ۲ : ۱۸۲ مخ )
په ياد بيت کې د ( چې زورور نه يې زور مه کوه ) مشهور متل کارول شوی دی او د ارسال المثل ادبي صنعت نه پکې استفاده شوې ده.
چې الله درسره مل نه وي رحمــــانـــه
که لښکرې درسره وي يک تنها يې
( ۲ : ۱۶۵ مخ )
رحمان بابا په پورته بيت کې د ( چې الله درسره مل نه وي يک تنها يې ) متل کارولی دی، نو ځکه ويلی شو چې په پورته بيت کې ارسال المثل ادبي صنعت راغلی دی.
چې نيکي بدي په تله کې تلل شي
خود په خپله تله واخله عدالت کړه
( ۲ : ۲۸۴ مخ )
په پورته بيت کې د ( نېکۍ او بدۍ څخه عبارت دی ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
خپل صورت په آيېنه کې هر څوک ويني
که څېره د چا صفــــــــــا وي کــــه ريمنـــــه
( ۲ : ۴۰۳ مخ )
په پورته بيت کې د ( څه رنګه چې څېره وي آيېنه دروغ نه وايي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه مونږ وايو چې د ارسال المثل ادبي صنعت کارول شوی دی.
دا يې هم يوه بله بېلګه :
خدای د رزق په زېرمه مه هېروه کلک شه
تر ســــــــــــــړي د ســـــــــــړي رزق مــــقــــــدم
( ۲ : ۲۰۳ مخ )
په ياد بيت کې د ( خدای چې انسان ته پيدا کوي، نو رزق هم ور کوي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې مونږ ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
خزانه د سخــــاوت ســــــره زياتيـــږي
د کوهي اوبه چې وکاږې بسيار شي
( ۲ : ۳۶۱ مخ )
د ياد بيت څخه مطلب ( خروار د موټي نه معلوميږي ) مشهور متل دی چې رحمان بابا د ارسال المثل ادبي صنعت په کارولو په دې بيت کې ځای پرځای کړی دی.
د ( d ) توری :
هر سرود اواز په طور د خپل تارکا
( ۲ : ۷۱ مخ )
په لوړ بيت کې د ( بدبخته غاښ په فالوده وځي ) مشهور متل کارول شوی ، نو ځکه يې مونږ د ارساالمثل ادبي صنعت بولو.
دا لاندې بېلګې يې هم وګورئ :
د حريص له خپلـــــه نقده بهـره نشتـــه
لکه مار د ګنج دپاسه پېچ وتاب وي
( ۲ : ۳۸۱ مخ )
په پورتني بيت کې ( که حريص هر څومره مالدار وي، خو بيا هم د خپلې خزانې څخه راتاو وي ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
دوباره د راتلـــــــــه نشتـــــــــــــه په دونيا
نن دې وار دی که دروغ کړې که رېښتا
په دې بيت کې د ( دونيا ته دوباره راتګ نشته ) مشهور متل راغلی دی، نو ځکه يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
د دونيا چارې په مثل خواب و خيال دي
څوک به څه کا اعتماد په خواب وخيال
( ۲ : ۱۹۸ مخ )
په لوړ بيت کې د ( دا دونيا د خوب په څېر ده ) مشهور متل راغلی دی، نو مونږ يې ارسال المثل ادبي صنعت بولو.
ر توری ( r ) :
رنګ رېزان دې اول خپلې ږيرې رنګ کا
( ۲ : ۱۳۱ مخ )
په پورته بيت کې رحمان بابا دامتل چې وايي ( لومړی ځان پوه کړه بيا نورو ته نصيحت کوه) متل کارولی، نو ځکه يې مونږ ارسال المثل ادبي صنعت ګڼلی شو.
فرانکلین ډیلانو روزولټ
فرانکلین ډیلانو روزولټ ( د ۱۸۸۲ز کال د جنوري په ۳۰مه زېږېدلی او د ۱۹۴۵ز کال د اپریل په ۱۲مه مړ شوی) ډېری وختونه د خپل نوم د لومړیو تورو (FDR)په نوم پېژندل کېږي. نوموړی یو امریکایي سیاستوال او د مجلس استازی و، چې له ۱۹۳۳ز کال نه تر ۱۹۴۵ز کال  پورې تر خپل مړینې پورې د متحده ایالاتو د ۳۲م ولسمشر په توګه دنده ترسره کوله. هغه له ډیموکرات ګوند نه څلور ځلې د ولسمشرۍ ټاکنې وګټلې. روزولټ دلوی اقتصادي ناورین پر مهال د فدرالي حکومت مشري پر غاړه واخیسته، چې د متحده ایالاتو په تاریخ کې یو لوی اقتصادي ناورین ګڼل کېږي. د یاد ناورین د له منځ وړلو لپاره روزولټ د (New Deal domestic agenda) پلې کړه. د هغه د ولسمشرۍ درېیمه او څلورمه دوره د دویمې نړیوالې جګړې په لړ کې وه، چې په خپل د کار دفتر کې دهغه له مړینې وروسته ډېر ژر پای ته ورسېده.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
ز ( z ) توری :
فرانکلین ډیلانو روزولټ
روزولټ د نیویارک ایالت په هایډ پارک سیمه کې په روزولټ کورنۍ کې زېږېدلی، له غبرګو ګروټون ښوونځي او هاروارډ کالج نه فارغ  او د کولمبیا د حقوقوپوهنځي کې یې زده کړې وکړې، خو وروسته له هغې چې نوموړې نیویارک ښار کې د وکالت ازموینه کې بریالی شو، د کلمبیا دحقوقو پوهنځۍ یې پرېښود. په ۱۹۰۵ز کال کې هغه له ایلانور روزولټ سره واده وکړ، چې د روزولت د شپږو ماشومان مور وه. هغه په ۱۹۱۰ز کال کې د نیویارک ایالت مشرانو جرګې ټاکنې وګټلې او بیا یې د لومړۍ نړیوالې جګړې پرمهال د ولسمشر ووډرو ویلسن په مشرۍ د سمندري ځواکونو د معاون سکرتر په توګه دنده ترسره کړه. د ۱۹۲۰ز کال ولسمشریزو ټاکنو کې روزولټ د ډیموکراټ ګوند غړي جیمس ایم کاکس مرستیال و، چې د جمهوري غوښتونکي ګوند نوماند وارن جی هارډینګ له خوا یې ماتې وخوړه. په ۱۹۲۱ز کې روزولټ په فلج ناروغۍ اخته شو، چې ګمان کېده ګوزڼ به وي او پښې یې د تل لپاره فلج شوې. په داسې حال کې چې د خپل حالت نه د ښه کېدو هڅه یې کوله، روزولټ د جورجیا په ګرم سپرینګز سیمه کې د پولیو د بیارغونې مرکز جوړ کړ. که څه هم، هغه له مرستې پرته تګ نه شو کولی، خو په ۱۹۲۸ز کال کې د نیویارک د والي په توګه وګمارل شو. هغه له ۱۹۲۹ز کال نه تر ۱۹۳۳ز کال پورې د والي په توګه دنده ترسره کړه. روزولټ د خپلې ولسمشرۍ پرمهال د متحده ایالاتو اقتصادي ناورین له منځ وړلو لپاره ډېر پروګرامونه طرح او پلي کړل.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
زورور که رسوي و چاته فيض
فرانکلین ډیلانو روزولټ
د ۱۹۳۲ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې روزولټ د جمهوري غوښتونکو ګوند نوماند هربرټ هوور ته په لوی توپیر سره ماتې ورکړه. نوموړی په داسې وخت کې واک ته ورسېده چې امریکا له لوی اقتصادي ناورین سره لاس او ګریوان وه. د متحده ایالاتو د ۷۳مې کنګرې او د خپلې ولسمشرۍ په لومړیو ۱۰۰ورځو کې روزولټ بې ساري فدرالي قوانین تصویب کړل. هغه د (New Deal)پروګرام د پلې کولو لپاره پراخ اجرائیوي فرمانونه توشیح کړل کوم چې د هوساینې، بیارغونې او اصالاحاتو د رامنځته کولو لپاره ځانګري شوی وو. هغه له ملي بیارغونې ادارې او نورو ادارو سره د اقتصادي بیا رغونې په لټه کې د بیکارانو او بزګرانو لپاره د مرستې ډېری پروګرامونه رامنځته کړل؛ د مالیې، مخابراتو او کار پورې اړوند لوی تنظیمي اصلاحات یې رامنځته او پر اقتصاد سربېره د مخ په زیاتېدونکو جرمونو د مخنیوي اړوند یې نه ستړې کېدونکې هلې ځلې  وکړې.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
له دې فيضه سره وګـــڼه ضــــرر
فرانکلین ډیلانو روزولټ
د روزولټ د ولسمشرۍ پر مهال د امریکا اقتصاد له ۱۹۳۳ز کال نه تر ۱۹۳۶ز کال پورې په چټکۍ سره وده وکړه او روزولټ په ۱۹۳۶ز کال کې په پراخ توپیر بیا ولسمشریزې ټاکنې وګټلې. له ټاکنو وروسته، هغه د ۱۹۳۷ز کال د قضایي طرزالعملونو د اصلاحاتو قانون تصویبولو غوښتنه وکړه، خو یاد قوانین د نوي جوړ شوي محافظه کار ائتلاف له خوا بند شو او هم د (New Deal domestic agenda) په ترڅ کې د نورو قوانینو رامنځته کولو د مخنیوي په لټه کې هم و، چې په پایله کې له ۱۹۳۷ز کال نه تر ۱۹۳۸ز کال پورې د لوې اقتصادي ناورین لامل شو. د ۱۹۳۰لسیزې نور اړین قوانین او ادارې، چې د روزولټ د ولسمشرۍ پر مهال پلي شوي دا دي؛ د امنیت او تبادلې کمیسیون، د کار ملي اړیکو قانون، د فدرالي زېرمو د بیمې شرکت، ټولنیز امنیت، او د عادلانه کار معیارونو قوانین.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
په پورته بيت کې دغه ( زورور که فيض چاته رسوي هغه پر ضرردی ) مشهور متل راغلی، نو ځکه يې مونږ ارسال المثل ادبي صنعت ګڼو.
فرانکلین ډیلانو روزولټ
روزولټ د ۱۹۴۰ز کال په ولسمشریزو ټاکنو کې د درېیمې دورې لپاره بیا وټاکل شو او په دې ډول هغه د متحده ایالاتو یوازینی ولسمشر شو، چې له دوو دورو نه زیات خدمت کوي. په ۱۹۳۹ز کې دویمه نړیواله جګړه په پیلېدو وه، چې متحده ایالات یې د یو لړ قوانینو د تصویبولو او د لاسوهنې ردولو غبرګون ته وهڅاوه. له دې سره سره ولسمشر روزولټ، چین، بریټانیا او شوروي اتحاد ته قوي ډیپلوماټیک او مالي ملاتړ ورکړ. د ۱۹۴۱ز کال د ډسمبر په ۷مه په پیرل هاربر باندې د جاپان له برید وروسته، هغه له کانګرس نه د جګړې اجازه ترلاسه کړه. د ډسمبر په ۱۱مه د جاپان متحدینو، نازي جرمني او فاشیستې ایټالیا د متحده ایالاتو پر وړاندې د جګړې اعلان وکړ. په ځواب کې امریکا رسماً له متفقینو سره یو ځای شوه او په دې توګه د اروپا د جګړې ډګر ته ننوته. روزولټ د خپل لوړپوړي همکار هیري هاپکنز په مرسته او له قوي ملي ملاتړ سره هغه د بریټانیا له لومړي وزیر وینسټن چرچیل، د شوروي عمومي منشي جوزف سټالین او د چین له جنرال الیسیمو چیانګ کای شیک سره د متحدینو په وړاندې د متفقینو قدرتونو په رهبرۍ کې له نږدې کار وکړ. روزولټ د جګړې د هڅو د ملاتړ لپاره د متحده ایالاتو د اقتصاد د بسیج څارنه هم کوله، چې د اروپا لومړۍ ستراتیژی یې پلي کړه او د جرمني ماتې ته یې د جاپان د ماتې په پرتله لومړیتوب ورکړ. د روزولټ ادارې د پنټاګون څارنه کوله او د نړۍ په کچه یې لومړۍ اټومي بم جوړ کړ او د نورو متفقینو له مشرانو سره یې د ملګرو ملتونو او د جګړې وروسته د نورو بنسټونو د جوړولو لپاره لاره هواره کړه. د روزولټ په مشرۍ د جګړې پر مهال امریکا د نړۍ په کچه په یوه لوی زبرځواک بدل شو.
روزولټ له جګړې وروسته، د ۱۹۴۴ز کال ولسمشریزو ټاکنو کې د بیا رغونې په پلیټ فارم کې بیا ځلې ټاکنې وګټلې. د هغه فزیکي روغتیا د جګړې په وروستیو کلونو کې په خرابېدو و او په دې ډول د څلورمې دورې نه لږ تر لږه درې میاشتې وروسته د ۱۹۴۵ز کال د اپریل په ۱۲مه مړ شو. مرستیال ولسمشر هیري ایس ټرومن د ولسمشر په توګه واک تر لاسه کړ او د متحدینو د تسلیمۍ په لټه کې شو. د روزولټ ځینې کړنې، لکه د جاپاني امریکایانو بندي کول له نیوکو سره مخامخ شو.روزولټ د ځینو محققانو، سیاست پوهانو او تاریخپوهانو له خوا د امریکا د درېیو ځواکمنو ولسمشرانو: جورج واشنګټن او ابراهیم لینکن سره په یوه پوړکې ډلبندي کېږي
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
ژودي کاندي د دونيا کاروبارونه
فرانکلین ډیلانو روزولټ
د فرانکلین ډي روزولټ ادارې بهرنۍ تکلاره (۱۹۳۳ز کال نه تر ۱۹۴۱ز کال پورې)
د روزولټ د لومړۍ دورې د بهرنۍ تګلارې اصلي نوښت د ښه ګاونډیتوب تګلاره وه، چې د لاتینې امریکا په اړه د متحده ایالاتو د تګلارې بیا ارزونه وه. وروسته له هغه چې روزولټ واک  ترلاسه کړ، هغه له هایټي نه د متحده ایالاتو ځواکونه واېستل او له کیوبا او پاناما سره یې نوي تړونونه لاسلیک کړل. د ۱۹۳۳ز کال په ډسمبر کې روزولټ د ایالتونو د حقوقو او دندو په اړه د مونټیویډیو کنوانسیون لاسلیک کړاو د لاتینې امریکا هېوادونو په چارو کې د یوې اړخیزې لاسوهنې حق یې رد کړ. روزولټ له شوروي اتحاد سره هم اړیکې عادي کړې، ځکه متحده ایالاتو له۱۹۲۰لسیزې راهیسې په رسمیت نه وپېژندلی. هغه هیله درلوده چې د لومړۍ نړیوالې جګړې د روسیې د پورونو په اړه بیا خبرې پیل کړي، چې سوداګریزې اړیکې پرانیزي، خو په دواړو مسئلو کې یې هېڅ پرمختګ ونه کړ.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
په مړو پرېواته د خاورو انبارونه
فرانکلین ډیلانو روزولټ
د فرانکلین ډي روزولټ ادارې بهرنۍ تکلاره (۱۹۳۳ز کال نه تر ۱۹۴۱ز کال پورې)
کله چې د ۱۹۳۹ز کال په سپټمبر کې دویمه نړیواله جګړه په پولنډ او بریټانیا باندې د المان له برید سره او د فرانسې له خوا په المان باندې د جګړې اعلان وروسته پیل شوه، روزولټ له بریټانیا او فرانسې سره د پوځي مرستو لپاره لارې لټولې، خو انزوا غوښتونکو مشرانو لکه چارلس لیندبرګ او سناتور ویلیم بوره د روزولټ د وړاندیز شوي بې طرفۍ قانون لغوه کولو سره مخالفت وکړ، خو روزولټ د وسلو د پلور په اړه د کانګرس تصویب ترلاسه کړ. هغه هم د ۱۹۳۹ز کال  سپټمبر کې د بریټانیا د لوی درستیز، وینسټن چرچل سره منظم پټ لیکونه پیل کړل او په دې ډول روزولټ له چرچیل سره نږدې شخصي اړیکې ټینګې کړې، چې د می په ۱۹۴۰ز کال کې د بریټانیا لومړی وزیر وټاکل شو. د ۱۹۴۰ز کال جون کې د فرانسې له سقوط سره د امریکا ولس ټکان وخوړ او د بی طرفې احساس هم لږ شو.
د ۱۹۴۰ز کال په جولای کې روزولټ دوه مداخله کوونکي جمهوري غوښتونکي مشران، هینري ایل سټیمسن او فرانک ناکس په ترتیب سره د جګړې او سمندري سکرترانو په توګه وټاکل. دواړو د امریکا د پوځ د چټکتیا لپاره د هغه د پلانونو ملاتړ کاوه، خو انزوا غوښتونکو خبرداری ورکړ چې روزولټ به امریکا له المان سره غیر ضروري جګړې ته یوسي او دا به د پوځ شمېر د ۱۹۳۹ز کال په پای کې له ۱۸۹۰۰۰کسانو نه د ۱۹۴۱ز کال په نیمایي کې ۱.۴میلیونو کسانو ته لوړ کړي.
د رحمان بابا لنډه پېژندنه
ارسال المثل :
څوک سرتور پښې يبل خاورو لره درمي
وانيور بوش
وانيور بوش (مارچ 11، 1890 – جون 28، 1974) يو امریکايي انجنير، مخترع او ساينسي مدير و، چا چې د دويمې نړيوالې جګړې پر مهال د متحده ايالاتو د ساينسي څېړنو او پرمختګ دفتر (OSRD) مشري کړې، د کومې ادارې له لارې چې، په رادار کې د مهمو پرمختګونو او د منهاتن پروژې پيل او ابتدايي مديريت په ګډون، د جګړې پر مهال نږدې ټول پوځي R&D (Research and development  څېړنه او پرمختګ) تر سره کېدل. نوموړي د ملي امنيت او اقتصادي هوساينې لپاره د ساينسي څېړنو په اهميت ټينګار وکړ، او په بنسټيز ډول د هغه خوځښت مسئول و، د کوم په پايله کې چې ملي ساينسي بنسټ جوړ شو.
بوش په 1919ز کال کې د «ماساچوسټس» د ټينالوژۍ انسټيټيوټ (MIT) د برېښنايي انجنرۍ له څانګې سره يو ځای شو، او د يو شرکت بنسټ يې کېښود چې په 1922ز کال کې «Raytheon Company» شرکت وګرځېد. بش د MIT مرستيال مشر او په 1932ز کال کې د MIT د انجنيرۍ ښوونځي رئيس شو، او په 1938ز کال کې د واشنګټن د «کارنيګي» انسټيټيوټ رئيس شو.
د خپل مسلک په اوږدو کې، بوش د خپلو اختراعاتو يوه لړۍ په خپل نوم ثبت کړه. نوموړی په ځانګړي ډول د انالاګ کمپيوټرونو په اړوند د خپلې انجنيرۍ د کار او memex (memex يوه برېښنايي ميخانيکي اله ده) له امله پېژندل کېږي. په 1927ز کال کې په پيل کولو سره، بوش يو تفاضلي محلل محلل، کوم چې له يو شمېر ډيجيټلي اجزاوو سره يو انالاګ کمپيوتر و، کوم چې د اتلسو خپلواکو متغيراتو سره تفاضلي معادلې حل کولای شي. د بوش او نورو له خوا په MIT کې د کار يوه څانګه د ډيجيټلي سرکټ د جوړولو د تيورۍ پيل و. memex، د کوم د جوړولو کار چې نوموړي په 1930ز لسيزه کې پيل کړی و، (له 1928ز کال څخه د Emanuel Goldberg د شمارياتي ماشين څخه زیات اغېزمن و) د يو اټکلي جوړېدو وړ کوچني فلم ښوونکی و، د کوم جوړښت چې هايپرټيکسټ (hypertext یو سافټوير سيستم دی) ته ورته وو. memex او د " As We May Think" په عنوان د بوش د 1945ز کال ليکنې، د کمپيوټر د ساينسپوهانو په نسلونو خورا اغېز وکړ، چا چې د راتلونکي په اړه د هغه له لرليد څخه الهام واخيست.
بوش په 1938ز کال کې د هوايي سفر لپاره د ملي سلاکارۍ په کميټه (NACA) کې وګومارل شو، او ډېر ژر د هغې رئيس شو. د ملي دفاعي څيړنيزې کمېټې (NDRC) د رئيس په توګه، او وروسته د OSRD د رئيس په توګه، بوش په جګړه کې د ساينس په کارولو کې د نږدې شپږ زره مخکښو امريکايي ساينسپوهانو فعاليتونه همغږي کړل. بوش په دويمه نړيواله جګړه کې يو مشهور پاليسي جوړونکی او دولتي پوهاند و، هغه مهال کله چې نوموړی لومړی ولسمشريز ساينسي سلاکار و. د NDRC او OSRD د رئيس په توګه، هغه د منهاتن پروژه پيل کړه، او ډاډمنه يې کړه چې هغه د حکومت له لوړپوړو کچو څخه د لوړې کچې لومړيتوب تر لاسه کړی دی. په 1945ز کال کې د «In Science, The Endless Frontier» تر عنوان لاندې د متحده ايالاتو ولسمشر ته په خپل راپور کې، بوش د ساينس لپاره د دولت د ملاتړ د زياتوالي غوښتنه وکړه، او هغه د ساينس د ملي بنسټ پر جوړولو ټينګار وکړ.
مياندوآب ولسوالي
مياندوآب ولسوالي (په پارسي کې: شهرستان میاندوآب)  د ايران د آذربايجان غربي ولايت یوه ولسوالي ده. دا ولسوالي ۲۷۳٬۹۴۹ تنه نفوس لري. د مياندوآب ولسوالي بنسټ په کال ۱۳۳۷ کېښودل شو.
وانيور بوش
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
وانيور بوش د 1890ز کال د مارچ د مياشتې په يوولسمه نېټه د «ماساچوسټس» په «ايوريټ» کې زېږېدلی و. نوموړی د نړيوالتوب د نظريې د سيمه ييز راهب «Richard Perry Bush» او د هغه د مېرمنې Emma Linwood (née Paine)، څوک چې د «پرووينسيټاون» د يوې نوميالۍ کورنۍ لور وه، درېیم او يوازېنی زوی و. نوموړي د Edith او Reba په نومونو دوه مشرانې خوېندې درلودې. هغه ته د John Vannevar په وياړ نوم ورکړل شو، چې د دې کورنۍ يو پخوانی ملګری و، چا چې له Perry سره په Tufts کالج کې يوځای زده کړې کړې وې. دا کورنۍ په 1892ز کال کې د ماساچوسټس «چيلسي» ته وکوچېده، او بوش په 1909ز کال کې د چيلسي له عالي ليسې فارغ شو.
د خپل پلار په څېر نوموړي وروسته په Tufts College کې زده کړې وکړې. د يو پېژندل شوي محصل په توګه، هغه د تحصيل په دويم کال د خپل ټولګي مرستيال مشر، او په ماقبل اخر ټولګي کې د خپل ټولګي مشر و. په خپل وروستي کال کې، نوموړي د فوټبال د لوبډلې مديريت وکړ. نوموړی د «Alpha Tau Omega» همخيالې دلې غړی وګرځېد، او «Phoebe Clara Davis» سره يې ملګرتيا شوه چې هغه هم له چيلسي څخه وه. ټفټس کالج محصلينو ته اجازه ورکوله چې د خپلې لسانس له دورې سره په همهاله ډول د ماسترۍ څلور کلن سند هم تر لاسه کړي. بوش د خپلې ماسترۍ د رسالې لپاره د پروفايل تعقيبونکی (د پېژنديال موندونکی) اختراع کړ. دا د سروی کونکو د مرستې لپاره د نقشه جوړولو يوه اله وه، چې د وښو د پرې کولو د ماشين په څېر ښکارېده. دې د بايسيکل دوه اربې درلودې، يو قلم يې درلود، کوم چې د هغې سيمې نقشه جوړوله چې سفر يې پرې کاوه. دا د نوموړي د اختراعاتو د لړۍ پيل و. په 1913ز کال کې په فارغېدو سره، هغه په ساينس کې د لسانس او ماسترۍ دواړه سندونه تر لاسه کړل.
مياندوآب ولسوالي
سرچينې
وېشنيزه:د آذربايجان غربي ولايت وېشنيزه:د ايران ولسوالۍ
وانيور بوش
د ژوند لومړي کلونه او زده کړه
له فراغت وروسته، بوش د نيويارک د Schenectady په جنرل اليکټريک (GE) کې په يوه اونۍ کې د څوارلس امريکايي ډالرو معاش په بدل کې کار وکړ. د ازمايښتي مامور په توګه، د هغه دنده دا وه چې د وسايلو ارزونه وکړي، تر څو د هغوی خونديتوب ډاډمن کړي. نوموړی د لوړ ولتاژ په ټرانسفارمرونو د کار کولو لپاره د ماساچوسټس پټس فيلډ کې د GE مرکز ته ولېږدول شو، خو په دې مرکز کې د اور لګېدنې څخه وروسته، د بوش او نور ازمايښتي کسانو دندې وځنډول شوې. نوموړی د 1914ز کال په اکتوبر مياشت کې بېرته ټفټس ته ستنون شو، تر څو هلته د رياضياتو تدريس وکړي، او د 1915ز کال د دوبي رخصتۍ يې د بروکلين د سمندري ځواک په مرکز کې د برېښنايي پلټونکي په توګه په کار کولو تېرې کړې. بوش ته د «Arthur Gordon Webster» د دوکتورا د محصل په توګه په کلارک پوهنتون کې د زده کړې کولو لپاره د يو نيم زر امريکايي ډالرو بورس ورکړل شو، خو Webster غوښتل چې بوش د صوتي علومو (اوريز/غږ پوهنه) زده کړه وکړي، دا هغه مهال د علم يوه مشهوره څانګه وه چې ډېر يې کمپیوتر ساينس ته رهنمايي کړل. بوش د يو داسې مضمون د لوستلو پر ځای د دې بورس پرېښودل غوره کړل، چې هغه پکې لېوالتيا نه درلوده.
له دې وروسته بوش ته د ماساچوسټس د ټيکنالوژۍ د انسټيټيوټ (MIT) د برېښنايي انجنيرۍ په پروګرام کې داخله ورکړل شوه. دا چې د واده لپاره يې پوره مالي تامين ته اړتيا درلوده، نوموړي د 1916ز کال د اپريل په مياشت کې د « Oscillating-Current Circuits: An Extension of the Theory of Generalized Angular Velocities, with Applications to the Coupled Circuit and the Artificial Transmission Line» په نوم خپله رساله وسپارله. د نوموړي لارښود « Arthur Edwin Kennelly» له هغه څخه د نور کار غوښتنه وکړه، خو بوش رد کړه، او د Kennelly غوښتنه د ډيپارټمنټ د رئيس له خوا لغوه شوه. بوش په انجنيرۍ کې خپله دوکتورا په شريکه له MIT او هارورډ پوهنتون څخه تر لاسه کړه. نوموړي د 1916ز کال د اګست په مياشت کې له Phoebe سره واده وکړ. دوی دوه زامن درلودل: Richard Davis Bush او John Hathaway Bush.
د انجنيرۍ ابتدايي فعالیتونه
بوش له ټفټس سره يوه دنده ومنله، چېرته چې نوموړی د امریکايي راډيو او څېړنې شرکت (AMRAD) سره په فعاليت کې مصروف شو، کومې چې د 1916ز کال د مارچ په اتمه نېټه د پوهنتون څخه د موسيقۍ خپرول پيل کړي و. د دې راډيو مالک Harold Power نوموړی په دې موخه وګوماره چې د شرکت لابرتوار پر مخ يوسي، د نوموړي معاش له هغه ډېر و چې بوش په ټفتس کې تر لاسه کاوه. په 1917ز کال کې، په لومړۍ نړيواله جګړه کې د متحده ايالاتو له داخلېدو وروسته، نوموړی د ملي څېړنيزې شورا سره د کار لپاره ولاړ. هغه د زمکې په مقناطيسي برخه کې د خلل د اندازه کولو سره د اوبتلونو د معلومولو د يوې وسيلې د چمتو کولو هڅه وکړه. د هغه وسيلې څنګه چې جوړه شوې وه هغه شان کار وکړ، خو يوازې د لرګي له يوې کښتۍ څخه؛ د هغه دا هڅې ناکامې شوې چې د ويجاړونکي (Destroyer د سمندري ځواک یوه اصطلاح ده او سمندري ځواک کې ځانګړو بېړيو ته کارول کېږي) په څېر وسپنيزې بېړۍ باندې هم کار وکړي.
حافظ آباد ولسوالۍ
حافظ آباد ولسوالۍ د پاکستان د پنجاب ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر په ۱۹۹۸ کال کې ۸۳۲،۹۸۰ و.
سرچينې
وېشنيزه:د پاکستان ولسوالۍ وېشنيزه:د پنجاب ولايت (پاکستان)
د اقليم بدلون کمښت
د اقليم بدلون کمښت هغه کړنې دي چې پر مټ يې نړيواله تودوخه او له هغې سره نښتي اغېزې محدوديږي، په دې کې د انسانانو له خوا د شنو خونو د ګازونو د خوشې کولو (GHGs) په برخه کې د کمښت تر څنګ هغه کارونه هم شامل دي چې په اتموسفير کې د دې ګازونو راټولېدل کموي. دا د ښه پر لور د بدلون تر څنګ د اقليمي بدلونونو په وړاندې د ځواب ويلو له طريقو څخه يوه ده.
فوسيلي سون د توکي (هغه سون توکي چې د ژویو او بوټو د پاتې شونو څخه منځ ته راځي) په ټوليز ډول تر ټولو زيات کاربن ډای اکسايډ (CO2) او د شنو خونو ګاز خارجوي. تر ټولو مهمه ننګونه دا ده چې د ډبرو سکرو، تيلو او ګازونو سوځول ودرول شي او يواځې پاکه انرژي وکارول شي. په نرخونو کې د لوړې کچې د کمېدو له امله، د هوا انرژي او لمريز فوټوولټکس (PV) (د لمر له وړانګو انرژي اخستل) په تېزۍ سره د ډبرو سکرو، ګاز او تيلو سره په سيالۍ کې دي، خو دا په خپل وار سره د انرژۍ زېرمه کولو او غوره برېښنايي شبکو ته اړتيا لري. له دې امله چې کمه وتونکې انرژي په پراخه کچه مصرف کړای شوې وي، شونې ده چې نقل و حمل او د تودوخې نظام تر ډېره بريده د برېښنايي سرچينو پر لور ولېږدول شي.
شونې ده چې په اقلیمي بدلونونو کې کمښت په کرنه کې د بدلونونو له لارې تر لاسه شي (په دې ډول چې له کرنې څخه د شنو خونو ګاز خوشې کول کم کړای شي)، همدا راز د ترانسپورت، ځنګلي مديريت (د ځنګونو بيا کرل او ساتل)، پراخه انتظام، ودانيو او صنعتي نظامونو له لارې. د ميتان خپرېدل، کوم چې د لنډې مودې لوړ اغېز لري، د لبنياتو د مصنوعاتو او غوښې په مصرف کې د کمي له لارې په نښه کېدای شي.
نږدې ټول هېوادونه د ملګرو ملتونو د اقلیمي بدلون په اړوند د تړون چوکاټ (UNFCCC) برخه دي. د UNFCCC وروستۍ موخه دا ده چې د GHGs اتموسفيري غلظت (ټينګوالی/راغونډېدل) په داسې یوه کچه کې ثابت وساتي چې وکولای شي، په اقليمي نظام کې د خطرناکې انساني لاسوهنې مخه ونيسي. په ۲۰۱۰ز کال کې، د UNFCCC اړخونو موافقه وکړه چې له صنعتي کچې څخه مخکې وخت په تناسب سره، راتلونکې نړيواله تودوخه بايد له 2 °C (3.6 °F) کمه محدوده کړای شي. په ۲۰۱۵ز کال کې د پاريس په تړون کې له دې سره موافقه وشوه.
په نړيواله کچه د شنو خونو د ګازونو د ايستل کېدو اوسنۍ چټکتيا نړيواله تودوخه له 1.5 يا 2 °C څخه کمې درجې پورې محدود ساتلو سره مطابقت نه لري، سره له دې چې دا اندازه په نړيواله کچه د اقتصاد له اړخه ګټوره ده او په ځانګړي ډول په لوړه کچه د زيات GHG خارجوونکو هېوادونو لپاره، لکه: چين او هندوستان.
د شنو خونو د ګازونو د غلظت ثابت ساتلو موخې
په ۲۰۱۸ز کال کې، د اټکل له مخې انساني فعاليتونه نږدې د 1.0 °C نړيوالې تودوخې لامل ګرځېدلی و، کوم چې د صنعتي پړاو له کچې څخه لوړ دی چې ممکنه کچه يې له 0.8 °C څخه تر 1.2 °C ده.
په خارجولو کې د کمښت اړتيا
تر 1.5 °C پورې د تودوخې د محدودې ساتلو لپاره د ملګرو ملتونو د چاپېريال ساتنې پروګرام د اخراج د توپير د راپور تر مخې، د GHG اخراج د ۲۰۲۰ ز کال له کچې څخه تر ۲۰۳۰ پورې بايد ۷۶ سلنه کم شي.
د ساينسپوهانو يوې کوچنۍ ډلې د IPCC د شپږمې ارزونې له راپور څخه د کاري ډلې III (د اقلیم بدلون کمښت) د پايلو په اړوند يو څه معلومات خپاره کړل. له دې امله چې حکومتونه د IPCC راپورونو لپاره د تګلاره جوړونکو (SPM) لنډيزونو ته بدلونونه ورکولای شي، ساينسپوهانو وېره درلوده چې شونې ده سياستوال په لنډيز کې دا معلومات کمزوري کړي (بې اغېزې کړي). د خپرو شويو معلوماتو تر مخې، انسان بايد تر ۲۰۳۰ز کال پورې د GHG په اخراج کې ۵۰٪ سلنه کمښت راولي، تر ۲۰۵۰ پورې يې بايد په بشپړ ډول کم کړي او تر ۲۰۲۵ز کال پورې يې خپل اوج ته ورسوي، تر څو تودوخه تر 1.5 °C درجې پورې محدوده پاتې شي.
د نړيوالې تودوخې په اړوند د ځانګړي راپور له مخې:  له 1.5 °C څخه کم يا د 1.5 °C (2.7 °F) ته نژدې حد پورې تودوخه د ۲۰۱۰ له کچې څخه تر ۲۰۳۰ پورې د خالص CO2 په خارجولو کې نږدې ۴۵٪ کمي او تر ۲۰۵۰ز کال پورې تر خالص صفر پورې د رسېدلو اړتيا شته. له 2 °C (3.6 °F) څخه کم حد پورې د نړیوالې تودوخې د محدودولو لپاره، د CO2 په اخراج کې تر ۲۰۳۰ز کال پورې ۲۵٪ او تر ۲۰۷۵ز کال پورې ۱۰۰٪ د کمي اړتيا ده. په دواړو حالتونو کې، اړتيا ده چې غېر- CO2 اخراج په يو ډول سطحو په سختۍ سره کم کړای شي.
د کاربن کمي
د کاربن درول، د يوې اوږدې مودې لپاره په يو جامد او حل شوي بڼه کې د کاربن ډای اکسايډ د زېرمه کولو پروسه ده. دا يوه فوق العاده عمل دی، کوم چې کولای شي په يو ثابت حالت کې د انساني کاربن اغېزې کمې کړي، خو د دې پروسې لګښت بې اغېزې کېدای شي او په نورو چاپيرياليزو جرياناتو کې د دې عمل ساتنه ناڅرګنده ده.
محاسبات
IPCC د يو ټاکلي کاربن اخراج د بوديجې له تصور سره کار کوي. که چېرې اخراج د ۴۲  GtCO2 په اوسنۍ کچه پاتې شي، نو د 1.5 °C لپاره د کاربن بوديجه په ۲۰۲۸ز کال کې ختمېدای شي. تر دې کچې پورې د تودوخې درجه کې زياتوالی د ۲۰۳۰ او ۲۰۲۵ز کلونو تر منځ به له يو څه ځنډ سره مل وي. ان که دا ممکنه وه چې په راتلونکي کې منفي اخراج تر لاسه شي، د چاپېرياليز نظام له زیان څخه د خوندي کولو لپاره هر وخت بايد له 1.5 °C څخه زيات نه شي.
د 1.5 °C په اړوند د نړيوالې تودوخې په ځانګړي راپور کې، IPCC د نړيوالې تودوخې له دې کچې څخه لاندې ساتلو پر ګټو ټينګار کړی. پرته يا د محدود زيات خپرېدلو لارې به د انرژۍ، ځمکې ښارياتو او زېربناوو، د حمل او نقل او ودانيو او صنعتي نظامونو په ګډون کې چټکو او پراخو بدلونونو ته اړتيا ولري. هغه لارې چې موخه يې تر ۲۱۰۰ پورې د لنډمهالي تودوخې درجه کې له زياتېدو وروسته تر 1.5 °C پورې د تودوخې محدود ساتل دي، د کاربن ډای اکسايډ د لرې کولو (CDR) کړنو په پراخه کچه ټاکنې پورې اړه لري، کوم چې يقيني نه دي او د څرګندو ګواښونو سره مخ دي.
په ۲۰۱۱ز کال کې يوې څېړنې وړانديز کړی چې د نهه مليارده خلکو لپاره د خوراک د توليدولو لپاره د خارجولو د فضا جوړولو څخه وروسته، په نړيواله تودوخه کې د زياتوالي له 2 °C څخه د کم ساتلو لپاره، دا لازمي ده چې په پرمختللې نړۍ کې (يا هغه هېوادونه چې په ۱ ضميمه کې نه دي ثبت شوي) اخراج نږدې په سملاسي ډول خپل اوج ته ورسېږي، د ۲۰۲۰ز کال په شا او خوا کې خپل اوج ته ورسېږي او هر کال نږدې له ۱۰٪ کچې څخه ښکته شي، څو د ۲۰۳۰ز کال په شا اوخوا کې تر صفر اخراج پورې ورسېږي، په داسې حال کې چې په ۲۰۳۰ز کال کې به د هغو هېوادونو چې په ۱ ضميمه کې نه دي ثبت شوي اخراج په خپل اوج کې وي (د ټولنيزې او اقتصادي ودې او بې وزلۍ له منځه وړلو له کبله، چې دا به لومړي او غالب لومړيتوبونه وي).
اغېزې
که چېرې اخراج کم او صفر ته ورسول شي، نو له لسو څخه تر شلو کلونو پورې په تودوخه کې د زیاتېدو مخه نيول کېدای شي. د بالقوه غبرګونونو اغېزې په هر ډول اټکل کې د لوړې درجې د غېريقيني حالت لامل ګرځېدای شي. د IPCC د پنځمې ارزونې راپور څخه اقليمي بدلون د کمښت حالتونه د يوويشتمې پېړۍ تر پای پورې تر 1.5 °C (2.7 °F) حد تودوخې درجې ته پوښښ ورکوي، که چېرته اخراج کم شي او ۲۰۵۰ ز کال پورې خالص صفر ته ورسېږي، يا 4.8 °C (8.6 °F) ته ورسېږي، که چېرته اخراج مخ په بره روان وي، تر دې چې دوی د اوسنۍ کچې درې چنده ته نه وي رسېدلی.
اېلېکټرون
اېلېکټرون (په انگرېزي: Electron) د لېپټونونو څخه یوه اټومي زېره ‌ذره ده چې منفي بریښنايي بار (چارج) لري.
وېشنيزه: لېپټونونه وېشنيزه: اټومي ذرې
اېلېکټرون يا اِلــِــکترون (اَنګارلۍ يا اَنګارلیون يا برېښــَــک) Electron
اُوس اِلکترون يوه ډېره وَړه ذره (بــَــرخــَــکلۍ يا بــَــڅــِــرکه) particle پېژندل شوې ده چې يو ډَول برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټــَــی) لري او کېدَی شي چې «الکترون» ته په پښتو ژبې کښې «اَنګارلۍ» يا «اَنګارليون» يا «برېښک» وویل شي اَو په فيزیک (پنځپوهن) اَو په کېميا کښې د الکترون (برېښک) برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټي) ته د منفي (نغوښتشويځ يا نغوښتدي) چاړج يا شارژ (يا بار يا پېټــَــی) يا negative charge نوم ورکړل شوی دئ. وَیل شوي چې دِ اېلېکټرون (یا د اِلــِــکترون يا د اَنګارلیون يا د برېښک) دروندتهيا يا weight يا اَصلاً اَو آرليځ چې کــُــتله يا مــَــنځـســِــټ یا mass ئې
me = 9,1093897(54)x10-31 kilogram
دئ اَو د برقي (برېښي يا انګارليځ يا کهربائي) چاړج (بار يا پـېـټـي) electric charge اندازه يا مېچ يا کچ ئې
e = 1,60217733(49)x10-19 Coulombs
په تجرِبـېـوں يا آزمايــِــښـتـهوں کښې همدونمره اَندازه يا مېچ يا کچ شــِــوي ميندِل شــِــوي دي. برق ته په عربي ژبې کښې «کــَــهرَباء» فرمايل کيږي ، اَو «کــَــهرَباء» د ځينوں وِنوں د پوټکي څخه راوتونکې سريښناکې مادې (مونږتاوَړ يا مووَر) يا matter ته هم فرمايل کيږي چې په اول وقت يا ړومبین مهال يا پروړاندتر زمان کښې «کــَــهرَباء» لږ څه نرمه ډَوله وي مګر چې وچه شي کلــَــک تهوکی ورڅې جوړيږي چې رنګ ئې تيارِه سور يا تیاره مــِــسي ډَوله رنګ وي ، اَو چې د مصاله ډَوله ماده يا تهوکي په ډَول که په ويښتان وموښل شي اَو بيا ځينې سپک او ډېر واړه واښه يا د کاغذ وړې ټوټې که ورته د موښل څخه (يا څې) وروسته نږدې کړل شي ، آں واړه واښه يا د کاغذ وړې ټوټې د ځان خوا ته کښــِــل يا کــَــش کــَــوِل يا چور کول يا روبــِــل يا رېبــِــل کولي شي اَو ويل شوي دي چې د عربي ژبې کلمه (وَيــَــی يا وَیون يا وَیوکــَــی) چې «کــَــهرَباء» ده شاید چې د پاړسي ژبې څخه د «کاه رُبا» په ډَول عربي ژبې کښې کارَوِل شوي وي ، چې په پاړسي ژبې کښې «کاه» يعني (منځآند کوي) چې «واښــِــه» اَو «رُبا» د «روبيدن» يعني «د روي څې يا د مخ څخه بې يا بدون کـېـدِل» چې «رُباينده» په پاړسي ژبې کښې «تــِــښتــَــوِندوي يا تښتوونکي يا اِختــِــطافګــَــر» ته هم وَيل کيږي اَو په پاړسي ژِبې کښې «رَبودن» يعني (يا منځآندَوي) چې «تــِــښـتــَــوِل» يا «اِخـتــِــطاف کــَــوُل» ، اَو په پاړسي ژبې کښې «روباه» يعني (منځآند کوي) چې «ګيدړ» ته هم وَیل کيږي ، ځکه چې «ګيدړ» «دِ ګير کېدو څې ډار» به ئې شاید چې لــَــرِه اَو بیا چالاک اَو ظالم او غــَــل اَو دزد اَو سارِق څاروَی وو چې چرګان ئې غلا اَو دزدي اَو ســِــرقــَــت کــَــوِل او «د روي څخه بې يا بدون کول» اَو چرګان ئې وَژل او چرګان ئې خوَړل ، په تأسف اَو په خواشيني. اَو په پاړسي ژبې کښې «روباندن» يعني اَو منځآند کوي چې «روبــِــل» يا «رېبز کول» يا «جارو کول» يا «جاروب کول» ته هم فرمایل کيږي چې د ځمکې څخه واړه خس او خاشاک او خــَــځــَــلې اَو خاوره د ځمکې د پوړ يا د فرش د روي يا د مخ څخه ايسته او بې او بدون کېدل ، چې په پښتو ژبې کښې «رېبل» يا «روبــِــل» يا «لــَــو کول» يا «دَرَو کول» هم د ځمکې د روي يا د مخ څخه بوټي بې يا بدون يا ايسته کول وو.
همداراز په عربي ژِبې کښې چې «چاړج» ته «شــُــحـنـة» فرمايل کيږي ، شاید چې دا د «شــُــحـنـة» کلمه (ويی يا ويون يا ويوکی) هم د پاړسي د ژِبې ســَــره شاید چې اَړیکه يا رابطه شاید چې لري ، ځکه چې په پاړسي ژِبې کښې «شانه» هم «ږمــَــنځ» ته فرمايل کيږي چې پــِــه ويښتان يا پــِــه مويان موښــِــل کيږي ، اَو همداراز په پاړسي ژِبې کښې «شانه» يعني (يا منځآندَوي) چې «اُوږه» يا «وِلــَــی» يا «دوش» يا «کــَــتـف» چې ځينې اِنسانان (يا ځينې سړيلیزان) پــِــر اُوږې يا پــِــر وِلي يا پــِــر شانې کوم «بار» يا کوم «پـېـټــَــی» ئې وړل. همداراز په يوناني (يا اِغريقي يا اِېـلـېـنـيـکي) ژِبې کښې يا په Greek language کښې βαρος چې «باروس» لوَستــِــل کيږي دا يعني (يا منځآندَوي) چې «بارون» يا «بار» يا «پـېـټــَــی» يا «دروندتـوب» يا «دروندتـهـيـا» يا «دروندوالــَــی». مګر په يوناني (يا اِغريقي يا اِېـلـېـنـيـکي) ژِبې کښې يا په Greek language کښې ، د برق لپاره چاړج يا د برېښنا يا د انګارليځيتهيا يا electricity ته اړيکوال «بار» ، ته φορτίο لــِــکه چې فرمايل کيږي ، چې «فورتيـْـو» لــِــکه چې لـوَسـتــِــل کيږي اَو چې د پښتو ژِبې «پورته اِي وو» کلمې (ويي يا وَيان يا وَيونان يا وَيوکي) شاید چې د کوم چا پام يا توجه ته راوړي ، اَو «بار» يا «پـېـټــَـی» هم ځينې پلاوې «پورته» کېدِه ، د وړل لپاره.
برقي چاړجونه (برېښي بارونه يا انګارليځ پـېـټـي يا کــَــهـرَبائي شــُــحـنــَــة ګانې) Electric charges
په طبیعت (پنځون يا پیداشوښت يا نــَــسڅېشوِښت يا نــَــسڅــِــښتکړا یا nature ) کښې دوه ډَوله برقي (برېښي يا اَنګارليځ يا کــَــهرَبائي) چاړجونه (بارونه يا پېټي يا شارژان يا شــُــحنة ګان) میندل شوي وو چې د ځينوں تهوکیوں يا څــِــهيزوں يا شــَــيوں تر موښلوں وروسته ځينې ذرې (يا بــَــرخــَــکلۍ ګانې) يا وړې ټوټې يو بــِــل ته کــَــش کېدل يا راکښــِــل کېدل او ځينې نورې ټوټې يا ذرې (يا بــَــرخــَــکلۍ ګانې) د يو بــِــل څخه (يا څې) تښتېدل. اَو ځينوں پوهوں وَګــَــړيوں دسې و ئې اَنګېرل چې د تهوکیوں يا دِ څــِــهيزوں يا د شــَــيوں آں وړې ټوټې (يا بــَــرخــَــکلۍ ګانې) که يو بــِــل راکښي ، آں نور بــِــل ډَول يا مخالف یا پر ضد يا پرځېل يا ناهــَــمډَول برقي چاړجونه (برېښي بارونه يا انګارليځ پېټي يا کــَــهـرَبائي شــُــحـنــَــة ګانې) به شاید چې لري ، اَو که د يو بــِــل څخه يا څې د تهوکيوں ذرې يا ټوټې که يو څه لرې تښتي يا ځانوں ته نــِــه نږدې کيږي ، آں ذرې (يا بــَــرخــَــکلۍ ګانې) يا ټوټې به همډَول يا همنوع برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټــَــی يا کــَــهرَبائي شــُــحنة) به شاید چې لري. او پوهان يا پوهوں دوه نومان ئې برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټي يا کــَــهرَبائي شــُــحنة) ته ئې وټاکل چې دسې نومول شوي دي :
۲. «مــَــنفي (نــِــغوښتشويځ يا نــِــغوښتدي يا نــِــغـوښـتـليځ يا ســَــلبي) چاړج (يا شارژ يا بار يا پېټــَــی يا شــُــحنة)» negative charge. ءِ دې ليکــِــن لـوَسـتــِــندويان کولي شي چې ځان ته باوري کړي چې برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټــَــی) په رِښتهیا شته يا سته دئ ، اَو آں په دې ډَول چې د کاغذ يوه برخه په ډېروں وړوں ټوټېوں څيرې کړي اَو اول يا ړومبین يا پروړاندتر چې پام او تــَــوَجــُّــه وُکړي چې یو مصاله ايځ قلم لــِــکه د بيک قلم د کاغذ وَړوں څيرې شــِــويوں ټوټېوں ته که کوم څوک هاسې قلم که خوشې نږدې کړي نور د کاغذ وړې ټوټې به هېڅ خوځښت لــِــکه چې وُ به نــِــه کړي ، مګر چې همآں مصاله ايځ قلم لــِــکه د بیک قلم که واخلي او په خپل ويښتان يا په خپلوں ويښتوں همآں مصاله ايځ قلم يو څه که وموښي يا مالــِـښت که يو څه وَرکړي او بیا د کاغذ وَړېوں ټوټېوں ته که په ويښتوں موښــِــل شــِــوَی قلم که نږدې کړي ، کېدَی شي چې ولیدل شي چې د کاغذ وړې ټوټې ، د مصاله ايځ قلم خوا ته به لــِــکه چې راوکښــِــل شي او يا کــَــش شي. چې دا کــَــش کېدا يا راکښــِــل کېدا د برقي چاړج (برېښي بار يا د انګارليځ پېټي) د شتون څخه (يا څې) د رامنځته کېدو د رُويه يا د وَجه څخه (یا څې) په سوچ کښې توضيح يا جـَــوتکړن شوي.
=== ماده (يا مونږتاوَړ يا مووَر) Matter ، هــَــمـپـېـږده (يا مــُــرَکــَّــبه) ماده (يا مونږتاوَړ يا مووَر) Compound Matter اَو آپــِــهـلمــَــنده (يا آپــَــيلمــَــنده يا عــُــنصــُــري) ماده (مونږتاوَړ يا مووَر) Elemental Matter === اُوسمهال فیزیک پوهان (يا پنځپوهان) اَو کېمیا پوهان دِسې اَنګېري چې په جهان کښې ټول شيان يا څــِــهيزان چې ليدل کيږي او په لاس کښې لمس يا لاسموښ يا ټکموښ يا موښل کېدی شي ، او «دروندتهیا» weight يا «کـــُـــتـله» يا «مــَــنځـســِــټ» mass که لري ، آں ته «ماده (يا مونږتاوَړ يا مووَر) matter» وَيل کېدَی شي ، اَو که آں ماده (مونږتاوَړ يا مووَر) يا تهوکی يا څــِــهيځ که دِ څو ناهــَــمډَوليوں بــَــرخـېـوں څــِــخه (يا څې) ګډه يا همپـېـږده يا مــُــرَکــَّــبه ماده (مونږتاوَړ يا مووَر) يا تهوکی يا څــِــهيځ  compound matter or thing  که نــِــه وي ، اَو که صافه اَو سوچه اَو ناګــَــډه ماده (مونږتاوَړ يا مووَر) یا تهوکی که وي ، آں ماده (يا مونږتاوَړ يا مووَر) يا تهوکي يا څــِــهيځ ته «عــُــنصــُــر» يا «آپــَــيلمــَــند» يا «آپــِــهلمــَــند» يا element يا «عــُــنصــُــري ماده (يا آپــِــهلمــَــندي مونږتاوَړ يا آپــَــيلمــَــندي مووَر) elemental matter»  فرمایل کيږي چې په جهان کښې د ۲۰۱۶ میلادي يا زېږدين مسيحي کال پورې شاوخوا ۱۱۸ عنصران يا آپهلمندان پېژندل شوي وو اَو فيزیک پوهان (پنځپوهان) اَو کېمیا پوهان انګېرلي وو چې آں ټولې عنصري پا آپهلمندي مادې (مونږتاوَړان يا مووَران) یا تهوکي د واړه ترینوں ټوټېـوں څخه جوړ شوي دي ، چې که آں وړه ترینه ټوټه که ماته کړله شي ، بیا د همآں مادې (يا مونږتاوَړ يا مووَر) يا تهوکي خاصیت (ځانګړتهیا) دمنځه ځي ، اَو د عنصري يا د آپهلمندي مادې يا تهوکي وړې ترينې ټوټې ته «اَتوم» يا «نامات» فرمایل شوي وو.
۱. اَلفا يا اَلفه وړانګشون يا تشعشع Alpha or  α  radiation
۱. اَلفا يا اَلفه يا «اَلــِــف» وړانګشون يا تشعشع  alpha or  α  radiation چې د هېليوم (نمــَــرون يا د هالمــَــرون)  helium  د عنصر (آپهلمند) د اتوم (نامات) د هستې (نوکټکلۍ يا نناکېلون يا خستکې يا زڼي يا زړي يا نواة) په ډَول ده چې د څلوروں واړه تروں ذرة ګانوں (بــَــرخــَــکليوں يا بڅرکيوں) څخه جوړه شوې ده چې دوه ئې پروتون يا پروټون (پــِــروړاندتــَــرون يا پروړاندون يا اَوَّلون) يا proton نوميږي چې مثبت (پځيشويځ يا پځيدي) برقي چاړج (برېښي بار يا انګارليځ پېټی) لري ، اَو دوه نور ذره ګان (یا برخکلۍ ګانې یا بڅرکيان) نېوْترون يا نېوْټرون (نادِهــَــريــَــوون يا خــُــنثیٰ وُون يا ناخواوَرون يا ناخواوون) يا neutron نوميږي ، اَو د اتوم (نامات) د هستې (نوکټکلۍ يا د نناکېلون يا د خستکې يا زڼي يا زړي) nucleus د ماتېدوں څخه وروسته د اَلفا يا اَلفه يا د «اَلــِــف» وړانګشون يا تشعشع   alpha or  α  radiation شاوخوا ته الوُوځي ، مګر څه وَړ چې نسبتواليځ يا برخئړيکي يا پرتليځ يو څه درانده تر ذره ګان (برخکليان یا بڅرکي) دي ، نور خی ډېر لرې واټنوں يا مــَــسافېوں يا فاصــِــلېوں ته ډېر نــِــه شي الوتلي ، مګر نوروں مادېوں (يا مونږتاوَړوں يا مووَروں) يا تهوکيوں يا څــِــهيزوں ســَــره که ولګيږي ، نور په لګېدوں ئې ، د ِاِنسان روغـتـهـيـا يا صــِــحــَّــت ته يو څــِــه ډېـر زياد زیانمند اَو خطرناک اُوسېدلي شي.
۲. بېتا يا بېته وړانګشون يا تشعشع Beta or β radiation
۲. بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» وړانګشون يا تشعشع  beta or β radiation چې ډېرتر د الکترونوں (انګارليونوں يا انګارلۍ ګانوں يا برېښکيوں) څخه جوړ شوي چې منفي (نغوښتشويځ يا نغوښتدي) برقي چاړج (برېښي بار یا انګارليځ پېټی) لري. چې د اَلفا يا د اَلفه يا د «اَلــِــف» د وړانګشون په نسبت (برخئړیک يا پرتلې) کښې ډېرتر واټن (يا مسافې يا فاصلې) ته تللي شي ، مګر که څه هم چې خطرمند اَو زیانمند وړانګشون کېدَی شي چې وي ، خو اَو مګر بیا هم د اَلفا يا د اَلفه يا د «اَلــِــف» د وړانګشون په نسبت (برخئړیک يا پرتلې) کښې يو څه کمتر او لږتر زیان رَســَــوُونکی وړانګشون دئ ، مګر بیا هم دِ اِنسان روغـتـهـيـا يـا صــِــحــَّــت ته هم دِ پـام وَړ زيان رَســَــوونکي لــِــکه چې دي. البته مګر په فيزيکي (پنځپوهنيځ) ځينې تجرِبي (آزمايښتي) مــُــشاهــَــدوں (ليدکــَــتــِــنوں) کښې يو بــِــل ډَول بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» وړانګشون يا تشعشع   beta or β radiation هم راپور شــِــوي يا خــَــبرراوړلي يا ګړېداراوړلي شوي دي چې مثبت (پځيشويځ يا پځيدي) برقي (برېښي يا انګارليځ يا کهربائي) چاړج (يا شارژ يا بار يا پـېـټــَـی يا شــُــحنة) لري ، چې آں ته بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» پېلوپــِــسې (جمع يا مثبت يا پځيشويځ يا پځيدي يا اِيجابي يا زائــِــد) وړانګشون يا تشعشع   beta or β plus radiation ويل شوي دي ، اَو په آں کښې د الکترون (انګارليون يا برېښک) ءِ دروندتهيا weight  يا منځسټ mass په اندازې (يا مېچ يا کچ) يوه بــِــله ذره (يا برخکلۍ يا بڅرکه) انګېرل شوې چې هماسې د الکترون (انګارلیون يا برېښک) دروندتهیا يا منځسټ ته مساوي (يا برابره يا سياله يا يوڅهياله) دروندتهیا يا منځسټ لرندويه ذره (يا برخکلۍ يا بڅرکه) انګېرله شوې ده ، مګر برقي چاړج (یا برېښي بار يا انګارليځ پـېـټی يا کهربائي شــُــحنة) ئې مثبت (پځيشويځ يا پځيدي) ويل شوي دي ، اَو په آں ډَول بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» پېلوپــِــسې (جمع يا مثبت يا پځيشويځ يا پځيدي يا اِيجابي يا زائــِــد) وړانګشون ته ويل شوي چې په کښې ذرې (برخکلۍ ګانې يا بڅرکي) ئې «پوزيترون» يا positron يا «پــُــځيـدوَرون» ونومــَــوِل شي.
۳. ګاما يا ګــَــمه وړانګشون يا تشعشع Gamma or γ radiation
۳. ګاما يا ګــَــمه يا «جيم» وړانګشون يا تشعشع  gamma or γ radiation چې د رَڼا يا د نــُــوْر يا د روښنايي په ډَول يو ډَول اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic  وړانګشون يا تــَــشــَــعـشــُــع دئ چې کــُــتله يا منځسټ يا mass يا دروندتهیا يا weight نــِــه لري او مګر دِ ګاما يا دِ ګــَــمه يا دِ «جيم» وړانګشون يا تشعشع   gamma or γ radiation په سترګېوں هم په آساني نه شي ليدل کېدی مګر لرې واټنوں (اَو مسافېوں او فاصلېوں) ته خپرېدلي شي ، اَو فرېکوېنسيان يا frequencies (يا فرېمانکېدواندڅــِــهياګان یا تــَــواتــُــران يا پلاڅودِشېبیان د رَپېدوں يا دِ اِهـتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second کښې) ئې د نوْر یا د رڼا يا د روښنايي د هر ډَول رنګېوں د فرېکوېنسيـوں (فرېمانکېدواندڅــِــهياووں یا تــَــواتــُــروں یا پلاڅودِشېبیوں د رَپېدوں یا دِ اِهتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second کښې) په نسبت يا برخئړيک کښې زیاد ډېرتــَــر يا ډېر لـوَړتر دي. اَو په فيزیک (پنځپوهن) کښې فرمایل شوي دي چې اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic وړانګشونان (يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان) يا موجونه (يا څپې) ډېر ډَولونه لري ، چې د فرېکوېنسيوں (فرېمانکېدواندڅهياووں یا تــَــواتــُــروں یا پلاڅودِشېبیوں د رَپېدوں یا دِ اِهتــِــزازوں ئې ، په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا second) د فــَــرقـمــَــند (يا ءِ ديپــَــرخواند يا ءِ ديـپــَــرخـمــَــنـد) تــَــمدیدوالــَــی یا اِمـتــَــدتوب يا رَسـېـدواندتــَــګ يا د different range لرندويان اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا electromagnetic وړانګشونان يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان يا موجونه يا څپې دسې نومونه لرلي شي : ۱. د راډيو (يا دِ وړانګيو) اَو د تېلېڤيزيون (يا د تــِــلــِــويزیون يا د ټېلېڤيژِن يا دِ تـېـرلــِــرېـويـنــِــمـڅـېـون) موجونه يا څپې radio and television waves.
۲. ميکروڅپې يا ميکروموجونه (يا مايکړوڅپې يا مایکروموجونه يا مایکرووېڤ يا مويـڅـېـوَړوکيڅــَــپې) microwave.