الکان
C : د دوو الکايل راډيکالو Disproportionation : د مثال په توګه د دوو ايتايل راډيکالو څخه يو ماليکول ايتان او يو ما ليکول ايتلين حاصليږي. د الکانونو ايزوميرونه د يو مرکب څو کيمياوي جوړښتونه دي او دا په دې مانا چې د ډول ډول شکلونو (ماليکولي جوړښتونو ) ځانګړې څيرې دي چې په ماليکولونو کې يې اتومونه او د هغه شمير سره يو شان خو ماليکولي جوړښت يې چې د هغه له مشرح فورمول څخه په ښه توګه څرګنديږي يو له بل څخه توپير لري او څرګنديږي چې د اتومونو ځايونه يا د ګروپونو يا ورپوري تړلي څانګي يو له بل سره توپير لري. ايزوميرونه که څه هم د يو مرکب څو څيري چې ماليکولي جوړښتونه يې سره توپير لري ښودونکي دي خو دا چې کيمياوي اړيکې په دې څيرو کې بدلون مومي نو ځکه د ايزوميرونو خاصيتونه هم له يو له بل سره توپير لري. د سارې په توګه د نارمل بيوتان د ايشيدو تودوخه -0,5c0  ده او د ايزو بيوتان د ايشيدو تودوخه -11,7c0  ده د دې ډول ايزوميري لپاره په عضوي کيميا کې د Structurd  isomerism نوم کارول کيږي چې په هغه کې د کاربني ځنځير جوړښت د څانګو په رامنځته کيدو سره بدلون مومي. د الکانونو دري لومړني استازي د ايزوميرونو له جوړولو څخه بې برخي دي. د ايزوميرونو جوړونکي لومړني استازي په دغه بهير کې بيوتان دى چې يواځي او يواځي دوه ايزومري څيرې څرګندولاى شي د هغه وروسته پنتان کولاى شي په درې ګونو ايزوميري څيرو راڅرګند شي او په دې ډول په هغه کې کاربني سکليټ درې ځله بدلون مومي. هر څومره چې کاربني سکليټ لوى او کاربنونو شمير په هايدروکاربن کې زياتيږي په همغه اندازه د ايزوميرونوشمير هم زياتوالى مومي. يواځي په تيوريک ډول ويلاى شو چې هغه وخت چې د کاربني اتومونو شمير په يو اوکتان کې د يو بل څخه زيات وي نو ايزوميرونه يې هم زيات دي او د ا زياتوالى په متناسب ډول مخ په لوړيدو دي. د سارې په توګه هګزان پنځه ايزوميره ، او هيپتان نهه ايزوميره ، اوکتان اتلس ايزوميره ، نونان پنځه ديرشت ايزوميره ، پنتاديکان (C15 – H32 ) 4347   ايزوميره او تراى کنتان (C30 – H62  ) له څلورملياردو څخه زيات (4111846763) ايزوميرونه لري. مونږ بايد په يا د ولرو چې د ا ايزوميرونه ټول په عملي توګه نه دي پيژندل شوي او يواځي (C1–C9 ) پورې هايدروکاربنونو ټول ايزوميرونه پيژندل شوي او له هغه ورسته مرکباتو يو څخه شمير په عملي ډول پيژندل شوي او نور يې لا څرګند نه دي. په نظري ډول د ايزوميرونو فورمولونو جوړول دا ډول دي چې په ترتيب سره د ماليکول له سر څخه يو کاربني يا يو کاربني لرونکي برخه جلا او له هغه څخه د ځنځير څنګ ته څانګه جوړه کړو او په دې ډول پرله پسي توګه په ځنځير کې دا ډول کړو وړو ته دوام ورکړو او وبه ګورو چې ډول ډول جوړشوي څانګي له بل سره توپير لرونکي فورمولونه چې دا ځانګړو ترکيبونو استازي توب کوي منځنته راځي. دا کړه وړه په هيپتان (اوه کاربن لرونکي الکان) کې سرته رسوو. په پورتنيو ماليکولونو کې د کاربن اړيکې له بل کاربني اتوم سره هر ځاى يو شان نه دي نو دلته ګورو چې داسې کاربني اتومونه شته چې يوازې يوه اړيکه له بل کاربني اتوم سره لري چې دا ډول کاربني اتومونه د لومړني (Primary) کاربن اتوم په نوم او هغه چې دوه اړيکې له کاربن اتومونو سره لري دوهمي (Secondary) کاربن اتوم او د دريو دا ډول لرونکي د دريمې(Tertiary) کاربن اتوم او په همدې ډول د څلورو اړيکو لرونکو څلورمي (Quaternary) په نوم سره ياديږي. د نورمال ځنځير لرونکو هايدرو کاربنونه (نورمال الکانونه) ماليکولونه يوازې لومړني کاربن اتومونه دي چې په وروستيو برخو کې ليدل کيږي و دوهمي کاربن اتومونه چې په منځنيو برخو کې ځاى لري د ليدو وړ دي. که د يوالکان څخه (د هغه د ماليکول په يوه برخه کې ) يو هايدرو جن کم شي نو په پايله کې الکايلونه يا الکايل راډيکالونه (Alkyls or  alkyls radicals) منځته راځي. دا ډول يو ولانسه عضوي راډيکالونه په عضوي کيميا کې ډير د اهميت وړ کڼل کيږي .د دي راډيکالونو نومونه هم د اړوند هيدروکاربنونو څخه لاسته راځي يعني که دهايدروکاربن (الکاني هايدروکاربن ) د نوم ورسته برخه (ane) چې الکانونو په نومونو کې دا وروستي برخه د پيژندني څرګنده نښه ده په (yl) بدله کړو د الکان د کاربني اتومونه د شمي له مخي ټاکل کيږي. په لاندې ډول د شپږو لومړيو الکانونو اړوند راډيکالونه دا ډول نومونه لري. CH3....................................metyl                         C4H9.......................Buthyl C2H5.................................Ethyl                             C5H11....................Pnthyl C3H7.................................Propyl                           C6H13.....................Hexyl د الکانونو داړيکو اوږدوالى او زاويه په الکان کې دکاربن اتومونه دساده يوه ګونى C  –C  اړيکوپه واسطه ديوه بل سره تړلې دي. د سګما اړيکه (δ SP – SP – mo) د دوو کاربنو SP هايبريد اربيټال د تداخل په نتيجه کې جوړيږي. همدارنګه د هايدروجن اتوم د سګما اړيکې په واسطه د کاربن سر ه تړلي ده. دغه اړيکه د کاربن د SP هايبريد اربيټال او هايدروجن د 1S اربيټال د تداخل څخه منځته راځى (δ SP, S – mo). څرنګه چې په الکان کې يواځې د C – C او C – H ساده اړيکې وجود لري نو لدې کبله د ټولو الکانونو د اړيکو اوږدوالى او زاويې سره ورته دي. C – H د اړيکې اوږدوالى په ميتان کې 0,109 nm او په نورو ټولو الکانونو کې 0,110 nm دى. د C – C اړيکو اوږدوالى په ټولو الکانوکې 0,154 nm دي. د الکانو د H – C –H ،  C – C – H او C – C – C  تيترائيد ر زاويې سره نږدې دي. که چيري د څنګ په څنګ اتومو دفع قواوې اثر وکړي ، نو په دې حالت کې د تيرائيدر زاوي قيمت لږ څه توپير کوي. د مثال په توګه په پروپان کې C –  C  –  C  اوپه C2  باندې دH  – C  –  H   زاويه  1060 ده. د الکانونو کنفرميشن (Conformation ) شکلونه لکه چې پوهيږودميتان په ماليکول کې دکاربن اتوم ديوتترائيدرياڅلورمخي Tetra eder په مرکز کې وي او د تترائيدر په کنجونو کې د هايدروجن اتومونه وي او په مساوي فاصله موقيعت نيولي يعني د کاربن سره هر يو اتوم يې په مساوي فاصله کې وي مګر ايتان ماليکول او يا تعويضي شوي ايتان کولاي شي چې C –  C   رابطي يې ګرد کولاي شي او انتظام ساتي چې د دغه دوران په اثر د C –  C او د هايدرو جن کاربن او يا د کاربن د نورو معوضونو په موجوديت خپل د وراني حرکت ته دوام ورکوي او مختلف موقيعتونه عبارت دي له Staggered او Eclipsed په نومونو سره ياديږي. د اتوموترتيب د دورا ن په اثر د يو رابطى په دور کې د ساده رابطى د کاربن کاربن او يا بل کوم ساده رابطه د کاربن هايدرو جن او يا د کاربن د نورو اتومونو سره مختلف جوړښتونه غوره کوي دغسې بدلونونه اوتغيرات صورت نسي او واقع کيدل يې د Conformation په نوم سره ياديږي. د ژوري څيړني څخه دا سې ترلاسه شوي چې دواړه د ايتان  Conformation د بين البيني قوي نسبت د هايدروجن اتومو انرژي له مخي سره مساوي نه دي د مثال په توګه : Staggered Confarmation حالت نسبت  Eclipsed په اندازه  3   لږه انرژي لري د دغې انرژي اختلاف دومره لږ دي چې کوم انرژي حرارتي چې ماليکول د حرکت څخه توليديږي کفايت کوي چې د ايتان ماليکول د يو Conformon څخه بل  Conformation څخه تبديل کړي په هر صورت د ګاز په حالت زيات شمير ماليکولونه Conformation په حالت Eclipsed جوړښت لرونکى وي مګر ايتان د جامد په حالت يواځى Staggered Conformation حالت لري  چې ډيره لږه انرژي لري. په پروپان کې سره د دې چې CH3 په اندازه اختلاف انرژي Staggered او Eclipsed  3,5  Kcal/mol او د بيوتان په حدود 7 kcal/mol لاسته راغلي ده. مهم الکانونه ميتان methane CH4 : په ټولو هايدروکاربنونو او يا پارافينو کې تر ټولو ساده هايدروکاربن او يا الکانونو څخه ميتان دى ، د ميتان غاز د زحل او مشتري د اتوموسفير زياته برخه نيولي ده ، همدارنګې ميتان هغه غاز دى چې د ځمکې لاندې غازونه ، خند قونو او جبو کې موندل کيږي ، د سوځيدو غاز دى جې زمونږ په بازارو کې خرڅيږي په سلوکې 98 برخي د ميتان غاز لري په همدې توګه د سوځيدو په دې غاز کې د ايتان ، پروپان او او نور غازونه هم شته. د تيلو په غاز کې 30 – 80% د ميتان غاز شته دى همدارنګې زمونږ هېواد طبعي غاز چې د هېواد پ شمالي ولايتونوکې ايستل شوي دى هم د پورتيو غازونو لرونکي دي ، د ترکمنستان ، ايران او د مرکزي اسيا هېوادونه د طبعي غاز ستري ذخيري لري طبعي غاز په سوځيدو او د صنعت په زياتو برخو کې استعماليږي په همدې توګه د زياتو کيمياوي موادو جوړولو کې ورڅخه کار اخيستل کيږي. د يو ميتر مکعب طبعي غاز د سوځيدو څخه (46000 ) کيلو ژوله انرژي په لاس راځي. هغه انرژي چې د دې غاز د سوځيدو څخه لاس ته راځي د ډبرو سکرو په نسبت ډيره زياته اقتصادي ده ځکه چې ډير ژر سوځيږي. د ميتان فزيکي خواص ميتان يو بي رنګه او بي بويه غاز دى چې په جبو او خندقونو کې پيدا کيږي محصوص وزن يې 0,55 gr/cm3 دى او ويلي کيدو ټکى يې -183C0 او جوش ټکى يې -162C0 دى د انجماد ټکى يې -184C0 دى د هوا څخه سپک دى او په اوبو کې نه حليږي. د ميتان کيماوي خواص د ميتان د سوځيدني تعامل د نورو مرکبونو په شان ميتان هم د اکسيجن سره تعامل په وخت کې اوبه او CO2 او زياته تودوخه توليدوي چې د تعامل د سون يا Combstion په نوم سره ياديږي چې معادله يې په لاندې ډول ده. CH4   +   O2                                          Co2     +    H2o    +    E د ميتان استحصال :  ميتان د هغې د مربوطه عناصرو څخه د برقي په طريقه کيږي.