cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
محمد ظاهر شاه
دندې
ظاهر خان په ١٣٤٣ هـ ل کال کي د افغانستان نوی اساسي قانون مينځ ته راووست. د دغه اساسي قانون له مخي سياسي فعاليتونه په هيواد کي ازاد سوه چي په نتيجه کي يې يو زيات شمېر سياسي گوندونه منځ ته راغلل. خلکو تر يوې اندازې پوري د خبرو او ليکنو ازادي پيدا کړه. تر دغه وروسته په هيواد کي د فارسي ژبي نوم په دري واوښت.
په ١٣٥٢ هـ ل کال د سرطان پر ٢٦ نېټه سردار محمد داود د يوې کودتا په نتيجه کي د افغانستان لومړی جمهوريت اعلان کړ. ظاهر خان چي د داود خان د کودتا په وخت کي په ايټاليا کي وو د ١٣٥٢ کال د اسد پر ٢١ نېټه يې داود خان ته يو ليک را و لېږه چي په هغه کي يې نوي رژيم ته بيعت ور کړ.
انځورتون
لمسیان
سرچينې
وېشنيزه:افغان سرداران وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:د افغانستان پاچايان
محرم الحرام میاشت
محرم الحرام د هجري سپوږمیز کال مياشت ده چې ۳۰ ورځې لري. محرم د اسلامي کليز لومړۍ مياشت ده. دغه په اسلامي گروهې د کال له څلورو سپېڅلو مياشتو څخه شمېرل کېږي، او په دې مياشت کې په جگړو کولو بنديز لگېدلی. دا چې اسلامي کليز د سپوږميز کليز په چوکاټ کې راځي، نو ځکه یې مياشتې له يو کال څخه بل کال ته توپیر لري او خپل خپل مهالونه بدلوي رابدلوي. دې مياشتې ته محرم ځکه وايي چې جگړې باندې بنديز لگېدلی او جگړه یې ناروا (حرامه) بللې. دغه د بنديز دود په دغې مياشتې کې مخکې له اسلام څخه هم راروان و، نو ځکه رسول الله دغه مياشت باندې ټينگار کړی چې سپېڅلې مياشت ده او همدا رنگه د دغې میاشتې په روژو نيولو يې هم ټينگار کړی. رسول الله صلی الله علیه وسلم خپل يو حديث کې ددې مياشتې په اړه ډېرې يادونې کړي دي او هم یې يو بل حديث کې د نهمې ورځې روژې باندې ټينگار کړی.
"د ابن عباس له خولې چې یې ويلي و: کله چې محمد صلی الله علیه وسلم مدينې منورې ته کډه وکړه نو هلته یې يهوديان وليدل چې د محرم په لسمه ورځ یې روژه نيولې وه، ځينو ویل چې دوی روژه ددې لپاره نيولې چې بني اسرايلو د فرعون له ظلم څخه د الله تعالی په مرسته خلاصون موندلی و، او د موسی او ملگرو ته یې د سور سمندر په منځ کې لاره سيخه کړې وه تردې چې هغوی ترې تېر شي. د همدې اورېدو سره رسول الله صلی الله علیه وسلم وفرمايل: موږ موسی علیه السلام ته له يهوديانو څخه ډېر نږدې يو، ځکه نو باید چې ټول مسلمانان د محرم روژې ونيسي. (ابو داود)"
"حضرت محمد (ص) فرمايلي: که په محرم مياشت کې څوک روژې ونيسي، يوه روژه به یې د دېرشو روژو سره برابره وي. (طبري)"
د محرم الحرام مياشتي په هکله:
دا په قرآن باندي ثابته سوې خبره ده چي الله پاک، کال د دوولسو مياشتوڅخه جوړ کړی دی لکه په قرآن شريف کي چي راځي: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ.[سورة التوبة 36] يعني شمېر د مياشتو د الله په نزد دوولس دی چي په کتاب الله کي ليکل سويدي مراد ورڅخه لوح محفوظ دی.
يوه ددغه دوولسو مياشتو څخه د محرم الحرام مياشته ده چي د هجري سپوږميز کال لومړنی مياشته کيږي، دا مياشته هم د نورو مياشتو غوندي يوه برخه د وخت او زمانې ده چي پر انسانانو باندي راځي، د نورو مياشتو غوندي پدې مياشتي کي هم ځيني پېښي سوي او لا هم کيږي چي ممکن ددې میاشتي حیثیت، حکم او ډېر مسائل ورسره تړلي وي.
د محرم الحرام مياشتي شرعي حيثيت:
د محرم الحرام مياشته هم دکال د دوولسو مياشتو څخه يوه مياشته ده، په شريعت کي فقط دومره ثابت دي چي پدې مياشتي کي د روژې نيول سنت او يا مستحت کار دی لکه په لاندي حديث او فقهي عبارت کي چي راځي:
عن عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ رضى الله عنهما أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَصُومُونَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- صَامَهُ وَالْمُسْلِمُونَ قَبْلَ أَنْ يُفْتَرَضَ رَمَضَانُ فَلَمَّا افْتُرِضَ رَمَضَانُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- إِنَّ عَاشُورَاءَ يَوْمٌ مِنْ أَيَّامِ اللَّهِ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ.[ صحيح مسلم2698]
د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما څخه روايت دی چي د جاهليت د وخت خلګو به د (محرم الحرام) لسمي ورځي روژه نيول، رسول الله صلي الله عليه وسلم او مسلمانانو هم مخکي تر دې چي د روژې مياشتي روژه فرض سي دغه روژه نيول، کله چي د روژې مياشتي روژه فرض سوه نو رسول الله صلی الله عليه وسلم وفرمايل: د (محرم الحرام) لسمه ورځ د الله پاک د ورځو څخه يوه ورځ ده د هر چا چي زړه غواړي روژه دي ونيسي او که يې زړه غواړي ندي نيسي.
وَيُسْتَحَبُّ صَوْمُ أَيَّامِ الْبِيضِ الثَّالِثَ عَشَرَ وَالرَّابِعَ عَشَرَ وَالْخَامِسَ عَشَرَ مَا لَمْ يَظُنَّ إلْحَاقَهُ بِالْوَاجِبِ وَكَذَا صَوْمُ عَاشُورَاءَ وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يَصُومَ قَبْلَهُ يَوْمًا وَبَعْدَهُ يَوْمًا فَإِنْ أَفْرَدَهُ فَهُوَ مَكْرُوهٌ لِلتَّشَبُّهِ بِالْيَهُودِ.[تبيين الحقائق] ژباړه: د رڼا د ورځو دیارلسمي، څوارلسمي او پنځلسمي روژه نیول مستحب دي تر څو په واجب پوري د نښلولو ګمان یې ونسي، همداسي د عاشوراء ورځي روژه هم مستحب ده او دا هم مستحب دی چي یوه ورځ مخکي یا وروسته یې روژه ونیسي، که یې یواځي ددغه ورځي روژه ونیوله نو هغه مکروه دی ځکه د یهودو سره یې مشابهت راځي.
پدې خاطر هم د بخاري شريف په حديث کي راځي چي عبدالله بن عمر رضي الله عنه ددې ورځي روژه نه نيول:
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِىَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ صَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَاشُورَاءَ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ تُرِكَ ، وَكَانَ عَبْدُ اللهِ لاَ يَصُومُهُ إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ صَوْمَهُ.[ صحيح البخاري 1892]
ژباړه: د عبدالله بن عمر رضي الله عنهما څخه روايت دی چي رسول الله صلی الله عليه وسلم د عاشوراء د ورځي روژه ونيول نورو ته يې هم د هغې د نيولو امر وکړ، خوکله چي رمضان فرض سوه نو دغه روژه پرېښودل سوه، عبدالله بن عمر رضي الله عنهما به دغه روژه نه نيول مګر دا چي دده د عادي روژو سره يې موافقت راغلی وای.
پدې مياشتي کي څو مهمي پېښي:
همدېته ورته نوري ډېري پېښي پدې مياشتي کي سويدي.
پدې مياشتي کي د عاشوراء د ورځي عمل:
قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى الله عَليْهِ وسَلَّمَ: صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ.[ سنن ترمذي1738]
رسول الله صلي الله عليه وسلم فرمايي: زه  د الله تعالی څخه ددې طمع لرم چي د عاشوراء د ورځي په روژې باندي به د تېر سوي کال ګناهونه عفو کړي.
البته کوم خلګ چي ددې مياشتي د عاشوراء د ورځي روژه نيسي هغوی ته د شريعت لخوا لارښوونه سوېده چي بايد د نهمي ورځي روژه هم ورسره ونيسي ترڅو چي په روژه نيولو کي د يهودو سره مشابهت رانسي، ځکه چي هغوی هم ددې ورځي روژه نيسي، پدې خاطر چي موږ ددوی سره په مخالفت باندي امر سوي يو نو موږ بايد يوه ورځ مخکي تر دغي ورځي روژه ونيسو، اوکه د چا څخه نهمه ورځ تېره سوې وي نو بيا هغه مسلمان دي د يوولسمي ورځي روژه ورسره ونيسي.
دې میاشت کې هيڅ ځانګړی مصيبت نشته
د شريعت د عمومي اصل پر بنياد چي مصيبت تر درو ورځو اضافه نسته، نو پدې مياشتي او يا ددې مياشتي پرلسمه چي په هغه وخت کي کومي د مصيبت پيښي سويدي، اوس يې لمانځل او يا يې کليزه نيول نه رواکيږي لکه چي په حديث کي راځي:
لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا.[ صحيح البخاري 1281]
يعني د هيڅ هغي ښځي لپاره چي پر الله او ورځي د آخرت ايمان لري نه رواکيږي چي پر مړي باندي تر درو ورځو اضافه زينت او ځان جوړل پريږدي (د مصيبت اظهار وکړي) مګر پرخپل خاوند باندي چي څلور مياشتي او لس شپې زينت او ځان جوړل پريږدي (اظهار د مصيبت کوي). په خاصه توګه په نياحت او لوړ آواز باندي ژړل چي هيڅ وخت نه رواکيږي لکه په حديث کي چي راځي:
عَنْ عَبْدِ اللهِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَطَمَ الْخُدُودَ وَشَقَّ الْجُيُوبَ وَدَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ.[ صحيح البخاري كتاب بدء الوحي، حديث 1294]
ژباړه: د عبدالله رضي الله عنه څخه روايت دی: چي رسول اکرم صلی الله علیه وسلم وفرمايل: زموږ څخه ندی څوک چي خپل باړخو په څپېړه (چپلاخه) ووهي، خپل ګرېوان څيري کړي، او د جاهليت د وخت خبري وکړي.
نو پدې مياشتي کي او يا ددې مياشتي په لسمه ورځ چي په "عاشوراء" باندي مشهوره ده هيڅ شرعي مصيبت وجود نلري، هيڅ مسلمان بايد دا مياشته او يا دا ورځ، د مصيبت او غم ونه بولي، همدا راز پدې مياشتي کي ځانګړې خوشالي او مراسم هم وجود نلري.
دا معلومه خبره ده چي پدې باندي چي الله پاک په لسمه ورځ ددې مياشتي موسي عليه السلام او مسلمانانو ته نجات ورکړی هر مسلمان خوشال دی خو دا چي ددې خوشالۍ لپاره دي ځانګړي مراسم جوړ سي شرعا هيڅ ثبوت نلري.
پدې مياشته کي هم د نورو مياشتو په څېر که څوک وغواړي نکاح او واده کولای سي همدا راز هغه خوشالۍ چي شرعا يې اظهار په واده کولو روا وي هم ښکاره کولای سي هيڅ ممانعت پکښې نسته.
که د چا مړی وسي د نورو مياشتو په څېر پدې مياشتي کي هم نور مسلمانان شرعي تعزيه ورته ويلای او ورکولای سي.
خلاصه دا چي مسلمان بايد پدې باندي پوه سي چي:
د عاشورا يا وير ورځ
د دغې سپېڅلې مياشت لسمې ورځې ته په عربي کې يوم الآشورا (د وير ورځ) وايي. همدغه ورځ د وير ورځې په نوم ځکه يادېږي چې د اسلام د لارښود رسول الله (ص) لمسی حضرت حسين ابن علي (رض)، د نورو بيبيانو او د هغه سره نور مسلمانان د عراق په کربلا سيمې باندې د اسلامي کليز په ۶۱م کال کې د يزيد د لښکر لخوا شهيدان شوي او دا د هماغه شهداؤ په يادښت سره په وير نمانځل کېږي، خو د شعيه گانو لخوا د ځان په ځورېدنې، ربړونې، او وير و ژړا بدرگه او نمانځل کېږي. سوني مسلمانان په دغې ورځې باندې روژې نيسي، ځکه چې موسی (ع) په دغه ورځ د مصر په فرعون باندې بريا موندلې وه، په همدې وجه یې د دوه ورځو د روژو نیولو ټينگار کړی، ځکه چې د يهوديانو څخه یې په توپیريزه توگه نيولي وي.
د شعيه گانو عنعنې
د شعيه گانو عنعنې له سونيانو په دې توپیر لري چې شعيه گان(سیدان) ځان د امام حسين اولاده او عوام یې د هغه محبین گڼي، او له همدې له لامله په دې ويرجنې ورځ باندې دوی ځانونه ځوروي او ژاړي. د شعيه گانو د ځور څو ډوله اوزار لري لکه ځانونه په چړو وهل، په زنځير وهل، خپل ټټر وهل، او ملا په ستنو سورۍ کول او داسې نور.
پیر ټیلار دو شاردن
پیر ټیلار دو شاردن (زوکړه: د ۱۸۸۱ زکال د مۍ ۱ نېټه – مړینه: د ۱۹۵۵ زکال د اپرېل ۱۰مه) فرانسوي یسوعي کشیش، عالم، د لرغوني ژوندانه عالم، الهیات پوه، فیلسوف او ښوونکی و. هغه دارویني لیدلوری درلود او د څو اغېزمنو الهیاتي او فلسفي کتابونو لیکوال و.
په ۱۹۶۲ زکال کې د عقیدوي دوکتورینو ټولنې (Congregation for the Doctrine of the Faith) د ټیلار څو اثرونه د هغه د ادعايي ابهاماتو او عقیدوي تېروتنو له امله وغندل. ورته مهال یو شمېر پام وړ کاتولیک څېرو له دې ډلې شپاړلسم پاپ بندیکټ او پاپ فرانسېس له هغه مهال څخه تر نن ورځې پورې د نوموړي د یو شمېر نظریاتو اړوند مثبت نظرونه وړاندې کړې دي. د هغه د لیکنو اړوند د پوهانو غبرګونونه په مخالفو او موافقو غبرګونونو ویشل شوي دي.
ټیلار په لومړۍ نړیواله جګړه کې د ټپي سرتېرو د لېږدونکي په توګه خدمت کړی. هغه ګڼ شمېر رسمي جوایز ترلاسه کړي چې په دغو کې پوځي نښان او همدارنګه د فرانسې تر ټولو عالي پوځي او ملکي مډال، لژیون دونور شاملېږي.
لومړني کلونه
پیر ټیلار دو شاردن د ۱۸۸۱ زکال د مۍ په لومړۍ نېټه په سارسنات اورسینس قلا کې وزېږېد چې د فرانسې دریم جمهوریت ته د اړوند اوورني ایالت د کلرمون – فران ښار شمال لویدیځ لورې ته په شاوخوا ۴ کیلومتره (۲.۵ مایله) فاصله کې موقعیت لري.
د هغه پلار له شارتس ښوونځي څخه فارغ شوی و او یو مشتاق طبیعت پوه و چې د یوه سیمه ییز کتابدار په توګه یې خدمت کاوه. هغه به ډبرې، حشرات او بوټي راغونډل او خپله کورنۍ یې د طبیعت اړوند څېړنو ته هڅوله. د پیر ټیلار معنویت د هغه د مور له خوا را بیداره کړای شو. هغه مهال چې دولس کلن و په ویلفرانش-سور-سان کې مونګر یسوعي کالج ته ولاړ او له هغه ځایه یې د فلسفې او ریاضیاتو په برخه کې د لیسانس سند ترلاسه کړ. په ۱۸۹۹ زکال کې نوموړی نوي رامنځته شوي ایکس- این یسوعي مرکز ته ولاړ. د ۱۹۰۰ زکال په اکتوبر میاشت کې یې په سن میشل دلاوال کالج کې زده کړې پیل کړې. د ۱۹۰۱ زکال د مارچ په ۲۵ مه هغه خپله لومړنۍ لوړه وکړه. په ۱۹۰۲ زکال کې یې د ادبیاتو په برخه له کان پوهنتون څخه د لیسانس سند ترلاسه کړ.
همدغه کال لومړي وزیر امیل کومبیس د پخواني لومړي وزیر پیر ویلډیک روسو روحانیت ضد پروګرامونو ته دوام ورکړ. په پایله کې مذهبي جوړښتونه اړ کړای شول خپل اموال دولت ته تسلیم کړي او یسوعیان اړ شول بریتانیا تبعید شي. ټیلار تر ۱۹۰۵ زکال پورې په جرسي ټاپو کې خپلو فلسفي څېړنو ته دوام ورکړ. له دې امله چې نوموړی په ساینسي مواردو کې تکړه و، د عثماني سترواکۍ تر ولکې لاندې د مصر د قاهرې ښار دي لا سینت فامیلي کالج (په عربي ژبه: مدرسه العائله المقدسه) ته د فزیک په برخه کې د تدریس په موخه ولاړ او تر ۱۹۰۸ زکال پورې هلته پاتې شو.
د راتلونکو څلورو کلونو لپاره نوموړي د ختیځ ساسکس د هاسټینګر په اور پلس کې د یسوعیانو غړی پاتې شو او همالته یې الهیاتي افکار رامنځته شول. نوموړي همدلته خپله علمي، فلسفي او الهیاتي پوهه د تکامل په رڼا کې ترلاسه کړه. دغه مهال هغه د خلاقانه تکامل (Creative Evolution) په نامه د هنري برګسون اثر ولوست چې بیا یې د هغو اړوند ولیکل: «یوازنی هغه اغېز چې دغه ځلاند کتاب پر ما وکړ دا و چې په لنډ مهال کې د خپل زړه او فکر د رامنځته کېدوني اور لپاره په مناسب وخت کې د سون توکي برابر کړم». د برګسون نظریاتو د مادې، ژوند او انرژۍ اړوند د هغه پر لیدلوري اغېز درلود. نوموړی د ۱۹۱۱ زکال د اګست په ۲۴ مه د ۳۰ کلونو په عمر کشیش وټاکل شو.
د لرغوني ژوند پوهنه
له ۱۹۱۲ زکال څخه تر ۱۹۱۴ زکال پورې ټیلار د فرانسې د طبیعي تاریخ د ملي موزیم د لرغونې ژوند پوهنې په ازموینځای/لابراتوار کې کار وکړ او د منځنیو پیړیو دویمې دورې ته په اړوندو تي لرونکو موجوداتو یې څېړنه ترسره کړه. له دې وروسته یې د اروپا په بله برخه کې زده کړې وکړې. د ۱۹۱۲ زکال په جون میاشت کې یې له آرتور سمیت ووډوارډ او چارلز ډاوسون سره یوځای په پلیتډاون لرغوني سایټ کې د کنستنو په موخه اصلي ډله وروسته له هغه جوړه کړه چې د «پلیتډاون د سړي» فوسیلونه کشف شول. یو شمېر باوري دي چې ټیلار هم په دغه دروغي کشف کې ونډه لرلې. د نئاندرتالانو د څېړنو متخصص مارسلین بول چې ګویا د ۱۹۱۵ زکال په لومړیو کې یې د پلیتډاون غیر انساني ریښه تشخیص کړې، په تدریجي بڼه یې ټیلار د لرغوني ژوند پوهنې لور ته هدایت کړ. د انساني لرغونې ژوند پوهنې د انستیتیوت په موزیم کې له هانري برویل سره ملګری شو او په ۱۹۱۳ زکال کې یې له هغه سره یوځای د هسپانیا په شمال لویدیځ کې له تاریخ وړاندې نقاشي شوي ال کاستیو غار په کنستنه کې ونډه واخیسته.
په لومړۍ نړیواله جګړه کې خدمت
ټیلار د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د ۱۹۱۴ زکال په ډسمبر میاشت کې د فرانسوي ځواکونو په لیکو کې ځای پر ځای او د فرانسې د استعماري وسله والو ځواکونو په اتمه لوا کې یې د مړو او ټپیانو د لېږدونکي په توګه خدمت وکړ. هغه ته د خپل خدمت او شجاعت له امله پریمانه جوایز ورکړل شوي چې په دغو کې پوځي مډال او همدارنګه د فرانسې تر ټولو عالي مډان لژیون دونور شامل و.
د جګړې پر مهال نوموړي خپلو افکارو ته د خپلو یاددښتنو په لیکلو او همدارنګه له خپلې تره لور مارګاریت ټیلار شامبون سره د لیکونو د تبادلې پر مټ پراختیا ورکړه چې هغې بیا د دوی ترمنځ د تبادله شوو لیکونو ټولګه وروسته خپره کړه. ټیلار وروسته ولیکل: «... جګړه له واقعیت سره د هغه مخ کېدل و...». په ۱۹۱۶ زکال کې نوموړي خپله لومړنۍ مقاله د کیهاني ژوند (La Vie Cosmique) تر عنوان لاندې ولیکله، چې خپل علمي او فلسفي فکر یې د عرفاني ژوند په توګه په کې بیان کړی و. هغه مهال چې له پوځ څخه د مرخصۍ په حالت کې و، د ۱۹۱۸ زکال د مۍ په ۲۶مه یې په سنت-فوآ-له- لیون کې د یو یسوعي په توګه لوړه وکړه. د ۱۹۱۹ زکال په اګست میاشت کې هغه مهال چې بریتانیا ته په اړوند جرزي ټاپو کې و د مادې د معنوي ځواک (The Spiritual Power of Matter) تر عنوان لاندې اثر یې ولیکه.
ټیلار د پاریس په پوهنتون کې د طبیعي علومو اړوند د ځمک پوهنې، بوټو پوهنې او ژوو پوهنې په برخه کې زده کړې وکړي. هغه د خپلو زده کړو په پای لیک کې د فرانسې د ټیټو برخو ائوسن تي لرونکي او د هغو خټه (چینه پوهنه) وڅېړله. له دې وروسته یې په ۱۹۲۰ زکال کې د پاریس په کاتولیک انستیتیوت کې د ځمک پوهنې اړوند وینا وکړه او په ۱۹۲۲ زکال کې د ساینس په برخه کې له دوکتورا اخیستو وروسته همدلته د مرستیال ښوونکي په توګه وګمارل شو.
په چین کې څېړنه
ټیلار په ۱۹۲۳ زکال کې له یسوعي کشیش/پلار امیل لیسنټ سره چې د فرانسې د طبیعي تاریخ د ملي موزیم او په تیانجین کې د مارسین بوسل د لابراتوار ترمنځ د پراخو همکاریو مسئولیت ور ترغاړې و، چین ته سفر وکړ. لیسنټ له هغو مبلغینو سره په پام وړ کچه کار وکړ چې د خپل فراغت په وختونو کې به یې د طبیعت اړوند علمي څېړنې کولې.
کلیسا له هغه وغوښتل څو په کاتولیک انستیتیوت کې لکچر ورکول پرېږدي او په چین کې د ځمک پوهنې اړوند خپلو څېړنو ته دوام ورکړي.
ټیلار بیاځلي د ۱۹۲۶ زکال په اپرېل میاشت کې چین ته سفر وکړ او شاوخوا ۲۰ کاله هلته پاتې شو؛ همدارنګه یې له دغه ځایه د نړۍ ډېرو برخو ته سفرونه کول. نوموړی تر ۱۹۳۲ زکال پورې په تیانجین کې له امیل لیسنټ او وروسته هم په بیجنګ کې میشت و. ټیلار له ۱۹۲۶ زکال تر ۱۹۳۵ زکال پورې په چین کې پنځه جیولوژیکي څېړنیز سفرونه ترسره کړل. دغه سفرونه لامل وګرځېدل څو په بشپړه توګه د چین جیولوژیکي نقشه جوړه کړي.
اروزګان غږ راډیو
اروزګان غږ اروزګان غږ راډیو په روزګان کې يوه له فعالو رسنيو څخه ده، چې په ۲۰۰۸ کال کې د ايساف په مالي لګښت د صادق افغان له لوري رامنځته شوه.٢٤ساعته خپرونې او لس کارکوونکي لري.
سمایلوډون
سمایلوډون (په یوناني: Smilodon) د مړ شويو پرانگانو څخه یو ښکار کونکي ځناور وو. هغه پړانگ چي د تورې غوندي غاښونه يي وو په امريکا کی ۲،۵ میلیون کاله مخکې د پلیستوسن په وخت کی یی ژوند کاوه خو نوموړي پرانگ د یخی عصر په ختم کی د خواړو د کمبود په امله مړ شو. سمایلوډون تر ټولو لوی د پيشو گانو ځناور وو چی لوی جنگلي ځناوران یی ښکار کاوه.
توصيف
د سمایلوډون اسکلت په ۱۸۴۱ کال کی په برازیل کی د ډېنمارکي عالم پټر ويلهېم لونډ لخوا کشف او وڅيړل شو. د سمایلوډون وزن د ۵۵ کیلوگرامو څخه تر ۳۰۰ کيلوگرامو پورې وو. لکۍ یی لنډ وو او پښه گان یی ډېر ځواکمند وو. سمایلوډون د نېښ لوړ غاښونه درلود چی اوږدوالي یی ۱۷ سانتيمتر وو او د دي غاښونو په مرسته لوی ځناوران یی وواژه.
د سمایلوډون ډولونه
وېشنيزه:پيشيان
پر مختللي هېوادونه
پرمختللي هېوادونه (یا صنعتي هېوادونه، لوړ عاید لرونکي هېوادونه، له اقتصادي پلوه پرمختللي هېوداونه (MEDC)، مخکښ هېوادونه) هغه ځواکمن هېوادونه دي چې د لږ صنعتي هېوادونه په پرتله د ژوندانه لوړ کیفیت، پرمختللی اقتصاد او پرمختللې تکنالوژيکي زیربېناوې لري. په عامه توګه د اقتصادي ودې د ارزونې معیارونه ناخالص داخلي تولیدات (GDP)، ناخالص ملي تولیدات (GNP)، سړي سر عاید، د صنعتي والي کچه، د لویو زیربېناوو شمېر او د ژوند کولو عمومي نورمونه (سټنډرډونه) دي. دا چې له کومو معیارونو باید کار واخیستل شي او کوم هېوادونه د پرمختللو هېوادونو په نوملړ کې راتللی شي د بحث موضوع ده. په ۲۰۲۱ ز کال کې د ۲۰ زره امریکایي ډالرو کچې ته د سړي سر اسمي ناخالص تولیداتو رسېدل د پیسو د نړیوال صندوق (IMF) لپاره د ښه ټکی دی، دا په ۱۹۶۰ ز کال کې د امریکا د متحده ایالاتو د ودې له کچې سره برابره ده.
په عام ډول پرمختللي هېوادونه له صنعتي کېدو وروسته پرمختللي اقتصادونه لري، په دې مانا چې د خدماتو برخه له صنعتي سکتور څخه ډېره پانګه جوړوي. دغه هېوادونه له مخ پر ودې هېوادونو سره چې د صنعتي کېدو په حالت کې دي او یا هم له صنعتي کېدو وړاندې هېوادونو سره چې په بشپړ ډول کرنیز اقتصاد لري، چې یو شمېر یې د لږ پرمختللو هېوادونو په ډله کې راځي، پرتله کېږي. د پیسو د نړیوال صندوق د شمېرو له مخې، له ۲۰۱۵ کال راوروسته، پرمختللي اقتصادونه د اسمي ارزښت له مخې د نړیوالو ناخالصو داخلي تولیداتو ۶۰.۸ سلنه او د پېرلو د وړتیا له مخې د نړیوالو ناخالصو داخلي تولیداتو ۴۲.۹ سلنه جوړوي.
د پرمختللو هېوادونو تعریف او معیار
اقتصادي معیارونه په دې بحث کې ډېر رول لري. یو له دغو معیارونو د سړي سر عاید دی؛ هغه هېوادونه چې په لوړه کچه ناخالص داخلي تولیدات (GDP) لري د پرمختللو هېوادونو په توګه شمېرل کېږي. بل اقتصادي معیار صنعتي کېدل دي؛ په هغو هېوادونو کې چې د صنعتي کېدو په برخه کې د صنعت درېیمه برخه (tertiary) یا خدمات او څلورمه برخه (quaternary sectors) یا اقتصادي فعالیتونه پیاوړي وي د پرمختللو په توګه یادېږي. په وروستیو کې د انساني ودې شاخص (Human Development Index) چې د اقتصادي معیارونو، ملي عاید او اړوندو نورو معیارونو، ژوند ته د هیلو او زده کړو له ټولګې جوړېږي تر ټولو مهم ګڼل کېږي. د دغه معیار له مخې پرمختللي هېوادونه د انساني ودې د لوړ شاخص ((HDI لرونکي هېوادونه دي. دغه شاخص، یو شمېر فاکتورونه لکه په یوه هېواد کې سړي سر پانګه او یا هم د توکو کیفیت په پام کې نه نیسي. په دغه صورت کې ګڼ شمېر مخکښ هېوادونه لکه د جي ۷ (G7) غړي هېوادونه او نور په ټیټه پوړۍ کې راځي.
د ملګرو ملتونو د شمېرو د برخې د راپور پر بنسټ:"د ملګرو ملتونو په سیستم کې د 'پرمختللو' او 'مخ پر وده' هېوادونو د ټاکلو لپاره هېڅ کنوانسیون نشته."همدارنګه یې یاده کړې چې:"د 'پرمختللو' او 'مخ پر ودې' نومونه یوازې د احصایوي اسانتیاوو په موخه دي، نه د دې لپاره چې د ودې په بهیر کې د یوه ځانګړي هېواد یا سیمې ځایګی څرګند کړي."
مترادف (ورته) اصطلاحات
د پرمختللو هېوادونو له مفهوم سره اړوند اصطلاحاتو کې " مخکښ هېوادونه"، "صنعتي هېوادونه"، "ډېر پرمختللي هېوادونه" (MDC)، "د اقتصاد له مخې ډېر پرمختللي هېوادونه" (MEDC)، "د نړیوال شمال (Global North) هېوادونه"، "د لومړۍ نړۍ هېوادونه" او له "صنعتي کېدو وروسته هېوادونه" شاملېږي. د صنعتي هېوادونو اصطلاح کېدای شي مبهمه وي، ځکه صنعتي کېدل یوه دوامداره پروسه ده چې ستونزمنه ده تعریف شي. بریتانیا لومړی صنعتي هېواد و، چې له هغه وروسته بلجیم و. ورپسې جرمني، د امریکا متحده ایالات، فرانسه او د اروپا نور لویدیځ هېوادونه هم په دغه نوملړ کې ور ګډ شول. د یو شمېر اقتصاد پوهانو لکه جیفری ساکس (Jeffrey Sachs) پر باور، د پرمختللو او مخ پر وده هېوادونو ترمنځ اوسنی وېش د ۲۰ مې پېړۍ پدیده ده.
د متیس واکرناګېل (Mathis Wackernagel) پر باور پر هېوادونو دغه ډول ټاپه وهل "نه توصیفي او نه توضیحي دي. د ناخالصه داخلي تولیداتو د جادو زیان اړونکې او بې فکره تائیدي ده. په حقیقت کې دلته دوه ډوله هېوادونه نشته، ۲۰۰ بېلابېل هېوادونه شته، ټول د طبیعت له یو ډول قانون سره مخ دي، او هر یو یې ځانګړې ځانګړنې لري".
د ۲۰۲۱ ز کال تحلیلونه بیا د ظهور یا راپورته شوي (emerged) مفهوم د بازارونو، اقتصادونو او هغو هېوادونو لپاره چې د بازار د ظهور له حالت څخه راوتلي، خو تراوسه د پرمختللو هېوادونو کچې ته ندي رسېدلي، وړاندیز کوي.
لوړ عاید لرونکي اقتصادونه
یو شمېر بنسټونو د پرمختللو هېوادونو لیکلړ برابر کړی: د ملګرو ملتونو سازمان، د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (CIA) او د اسهامو د بازار د شاخصونو یو شمېر وړاندې کوونکي (FTSE ګروپ،MSCI،S&P، ډوجانز "Dow Jones"، سټاکس "STOXX"، او نورو). دویم مورد یې دلته نه دی ځای پر ځای شوی ځکه پرمختللي هېوادونه له دواړو لوړ عاید لرونکو هېوادونو او پرمختللو بازارونو سره مستقیمه اړیکه نه لري.
د نړیوال بانک له خوا لوړ عاید لرونکي اقتصادونه
د نړیوال بانک د راپور له مخې لاندې ۸۰ هېوادونه (چې یو شمېر قلمرونه هم پکې شاملېږي) د "لوړ عاید لرونکو اقتصادونو" په توګه طبقه بندي کړي. په ۲۰۲۲ مالي کال کې لوړ عاید لرونکي اقتصادونه هغه دي چې په ۲۰۲۰ ز کال کې یې سړي سر د ملي ناخالصه تولید کچه ۱۲۶۹۶ ډالر وه.
په اروپا کې ۳۶ هېوادونه او قلمرونه: اندورا، اطریش، بلجیم، ډنمارک، چنل آیسلنډ، کرواسیا، چک جمهوریت، ډنمارک، استونیا، فاروی ټاپوګان، آیرلنډ، ایسل آف من، ایټالیا، لختنشتاین، لتویا، لتوانیا، لوکزامبورګ، مالټا، موناکو، هالنډ، ناروې، پولنډ، پرتګال، سان مارینو، سلواکیا، سلوانیا، هسپانیه، سوېډن، سویتزرلنډ او بریتانیا.
په امریکا لویه وچه کې ۲۰ هېوادونه او قلمرونه: انتیګوا او باربودا، اروبا، باهاماس، باربادوس، برمودا، د بریتانیا ویرجین ټاپوګان، کاناډا، کیمن ټاپوګان، چلي، کارګوا، ګرینلنډ، پرتوریکو، سېنټ مارتین، سېنټ مارتین (چې له منځه تللی) سېنټ کېټس او نېوس، تورکس او کایکوس ټاپوګان، ټرېنډاد او توباګو، د امریکا متحده ایالات، یوروګوای، د امریکا ویرجن ټاپوګان.
په آسیا کې ۱۵ هېوادونه او قلمرونه: بحرین، بروني، قبرس، هانګ کانګ، اسرائیل، جاپان، کویټ، ماکو، عمان، قطر، سعودي عربستان، سنګاپور، سویلي کوریا، تایوان او عربي متحده امارات.
په اقیانوسیه کې ۸ هېوادونه او قلمرونه: استرالیا، فرانسوي پولینیسا، ګوام، نائورو، نیو کلدونیا، نیوزلنډ،شمالي مارینا ټاپوګان او پالائو.
په افریقا کې یو هېواد:سیشل جمهوریت
د لوړ عاید لرونکي ۹ پخواني اقتصادونه عبارت دي له: امریکايي ساموا (۱۹۸۷-۱۹۸۹)، ارجنټاین (۲۰۱۳،۲۰۱۵،۲۰۱۷)، ایکواټوریل ګینه (۲۰۰۷- ۲۰۱۴)، ماوریتوس (۲۰۱۹)، آنتیل هالنډ (۱۹۹۴- ۲۰۰۹)، پاناما (۲۰۱۷-۲۰۱۹)، رومانیا (۲۰۱۹)، روسیه (۲۰۱۲- ۲۰۱۴) او وینزویلا (۲۰۱۴).
د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (OECD) لوړ عاید لرونکي غړي
د نړیوال بانک د راپور له مخې، د اقتصادي همکارۍ او پراختیا سازمان (OECD) لاندې ۳۴ غړي هېوادونه د لوړعاید لرونکو هېوادونو په توګه پېژندل شوي:
په اروپا کې ۲۶ هېوادونه: اطریش، بلجیم، د چک جمهوریت، ډنمارک، استونیا، فنلنډ، فرانسه، جرمني، یونان، هنګري، آیسلنډ، ایټالیا، لتویا، لتوانیا، لوکزامبورګ، هالنډ، ناروې، پولنډ، پرتګال، سلواکیا، سلوانیا، هسپانیه، سویډن، سویتذرلنډ او بریتانیا.
په امریکا لویه وچه کې درې هېوادونه: کاناډا، چلي او د امریکا متحده ایالات.
په آسیا کې درې هېوادونه: اسرائیل، جاپان، سویلي کوریا.
په اقیانوسیه کې دوه هېوادونه: اسټرالیا او نیوزلنډ.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
راټولوونکی نصیراحمد حسین خیل لغمان پوهنتون کرنې پوهنځی چاپيریال ساتنې او ځنګلونوڅانګه
د کاربن مونو اکساید پيژندنه او زهریت
کاربن مونو اکساید یو بی رنګه ، بی بویه ،بی خونده او زهری غاز دې چې د احتراق په عملیه کی د فرعی محصول په توګه تولیدیږې. نوموړی ګاز د موټرونو،سامان الاتو،برقی سامانونو څخه کله چی حرارتی انرژی ورته وکارول شی تولیدیږي. د کاربن مونو اکساید زهریت هغه وخت منځته راځی کله چې یو انسان ډیر کاربن مونو اکساید تنفس کړي. کاربن مونو اکساید یو زهری ګاز دی چی رنګ،بوي،خوند په لومړی سر کې غیر تخریش کوونکې ګاز دي. کاربن مونو اکساید د عضوی موادو څخه هغه وخت لاسته راځی کله چی د اکسیجن د کموالي په وخت کی عضوی مواد تجزیه شې چي په پایله کي عضوی مواد په پوره توګه نه تجزیه کیږی او کاربن مونو اکساید تولیدیږی. کله ناکله د صنعتی فعالیتونو او د موټرو او عراده جاتو څخه هم چي ګیسولین،ډیزل،میتان کاروي یا ځینی نور کاربن لرونکې محرقات کاروی کاربن مونو اکساید تولیدیږی. همدارنګه په کورنو کی هم د کاربن لرونکې موادو لکه: پروپان،بیوتان او جارو کول په خپلو سامانونو، ګازی ګرموونکې او پخلي په سامانونو کی یې کاروو تولیدیږي. هر کله چې د کاربن مونو اکساید غلظت تر سل پی پی ام یا لدي څخه ډیر شې د انسان د صحت لپاره زهری ثابتیږی. کله چی د کاربن مونو اکساید لږ ګاز تنفس شي نو پدې وخت کي ځینی حاد نه ښکاره کیدونکې زهری علایم ښکاره کوي د بیلګې په توګه کمزوری،سردردی،پریشانی،د سر دردی بیلابیل ډولونه،ذکام او د سر ګرځیدل. که چیري ډیر تنفس شې نو پدي وخت کی ډیر زهریت ښکاره کوي لکه د مرکزی عصبی سیستم او زړه حتی د مرګ سبب ګرځي. همدارنګه کاربن مونو اکساید د فیټس یا جنین باندي هم د حاملګی په وخت کی تاثیرات اچوي.که چیری په کم غلظت لرونکې کاربن مونو اکساید کې د ډیر وخت لپاره تنفس ترسره شي نو پدې وخت کی فشار ، پریشانی او د یاداشت د لاسه ورکولو ستونزي منځته راځي. د کاربن مونو اکساید یو له خطر لرونکې ستونزو څخه هغه وخت منځته راځي کله چې کاربن مونو اکساید له هیموګلوبین سره تعامل وکړي او کاربوکسي هیموګلوبین (HbCo) په وینه کې ترکیب کړي. ددي کار په نتیجه کې د هیموګلوبین مخه نیول کیږي تر څو اکسیجن د بدن انساجو ته ورسوي چې د هایپو کزیا د منځته راتللو سبب ګرځي. همدارنګه ددي کار په پایله کی د مایوګلوبین او مایتوکاندریا سایتوکروم تحمض په لویه پیمانه صورت نیسی. کاربوکسي هیموګلوبین بیرته په هیموګلوبین باندی بدلیږی خو څرنګه چې نوموړی مرکب یو څه با ثباته مرکب دي نو یو څه وخت ته اړتیا لري ترڅو دغه بدلیدنه ترسره کړي. ددغې ستونزي د معالجی لپاره په لوړه کچه اکسیجن د ۱۰۰ فیصده په ورکړي سره یا هایپرباریک اکسیجن په ورکړی سره درملنه کیدی شی. په دی کار کی اکسیجن د انتي ډوت په څیر عمل کوي کله چی د اکسیجن غلظت زیاتیږی له هیموګلوبین څخه کاربن مونو اکساید لري کیږي. او په پایله کی د بدن لپاره په کافي اندازه اکسیجن پوره کیږی. مونږ کولاي شو چې په کورونو کي کاربن مونو اکساید د ځیني ځانګړو توکو په کاروني سره چی کاربن مونو اکساید پیژنی مخنیوی کولای شو. د کاربن مونو اکساید زهریت په ډیرو ملکونو کې ترټولو عام مړ کوونکې زهر دي. تاریخ ته په کتو سره نوموړی ګاز د ځان وژني یو کاریدونکې عام طریقه ده. عصري موټري حتی برقی احتراقات کنترول شوي او کتلایتکی بدلونکې تر اوسه هم کاربن مونو اکساید تولیدوی کوم چې په یوې بنده ساحه کې یا ګراج کي کولاي شی وژونکې تمامم شي، ځکه چې په دي ځایونو کې تولید شوي کاربن مونو اکساید ګاز نشي کولاي چی خارج شې.
نښې او علایم (Sign and syptoms)
کاربن مونو اکساید د ژوند ټولو ډولونو لپاره زهری ندي دا هغه وخت زیانمن تمامیږی کله چی له هیموګلوبین سره تعامل وکړي او ورسره یو ځای شی نو ځکه د هغه ژوندیو موجوداتو لپاره چې دغه ګازونه کاروي زیانمن دي. خو په ضیایی ترکیب کوونکې نباتاتو کی زیانمن نه دي. دا ګاز په اسانی سره د سږو په واسطه جذبیږی، چي ددې ګاز په تنفس کولو سره هایزوکزیک (په وینه کی د اکسیجن کموالی ) د عصبی سیستم زیانمن کیدل او حتی مړینه رامنځته کیږی. مختلف خلک او نفوس کیدای شی د کاربن مونو اکساید په وړاندی د مقاومت بیلابیل وړتیا ولري، په اوسط ډول که چیرې انسانان د ۱۰۰ پی پي ام کاربن مونو اکساید سره مخ شي نو د هغوی د صحت لپاره زیانمن او مضره تمامیږی. په امریکا کې په کار ځایونو کي ددې ګاز سره د مخامخ کیدو لپاره اکزاسونه شتون لری چی نه پریږدی تر څو ددې ګاز غلظت د ۸ ساعتونو لپاره تر ۵۰ پی پی ام ورسیږی. خو که بیا هم نوموړی اندازه به بندو ځایونو کې تر ۱۰۰ پی پی ام پوری ورسیږی نو پدې صورت کی کارګران د نوموړی ځایه د باندی ویستل کیږی. د کاربن مونو اکساید سره د مخ کیدو په صورت کی د زړه زیان له کبله د یو انسان د ژوند موده کمیږی. د یو انسان مقاومت د کاربن مونو اکساید په وړاندي د ډیرو عواملو او فکتورونو پوري اړه لري چې په دي برخه کي د کارکولو سطحه یا موده، د تهوی کچه،د مخه د زړه او د زړه د رګونو ناروغۍ،د زړه څخه د وینی په خارجیدو ، انیمیا ، د حجرو سیکل ناروغۍ او نورو هیموټولوجیکل ناروغۍ، بارومتیریک فشار او میتابولیک اندازی پوری اړه لري.
ليلياس ارمسټرانګ
ليلياس ايولين ارمسټرانګ (29 سپتمبر 1882 – 9 ديسمبر 1937) يو انګلستانۍ غږ پوهه (غږ پوهانده/فنيم پوهه) وه. نوموړې په لندن يونيورسټي کالج کې کار کړی و، چېرته چې نورموړې ته د ريډر رتبه وه (په علمي رتبو کې د reader  رتبه له اکاډميک څخه پورته او له پروفيسر څخه ښکته وي). ارامسټرانګ د انګليسي ژبې د لحن تر څنګ د صومالي او کيوکيو ژبې په غږونو او لحن هم د خپلو کارونو له امله زيات شهرت لري. د انګليسي ژبې پر غږونو د هغې کتاب چې له « Ida C. Ward» سره يوځای ليکل شوی و، پنځوس کلونو لپاره چاپېدو. ارمسټرانګ په صومالي او کيکيو ژبو کې هم د لهجې لومړي تفصيلي تشريحات وړاندې کړي دي.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
نښې او علایم (Sign and syptoms)
==د کاربن مونو اکساید غلظت نښی او علایم== 35 ppm(0.0035%) د شپږو څخه تر اتو ساعتونو پوري دوامداره سردردي او د سر ګرځیدنه. 100 ppm(0.01%) په دوو یا دریو ساعتونو کې کمزوري سردردي. 200 ppm(0.02%) د دوو څخه تر دریو ساعتونو پوري کمزوری سردردي پدې وخت کي یو څه زهني ستړیا رامنځته کیږي چي په اساني سره قضاوت پکې نشو کولي. 400 ppm(0.04%) د یو یا دوو ساعتونو لپاره د سر د مخکینی برخي درد. 800 ppm(0.08%) د ۴۵ دقیقو لپاره د سر ګرځیدل،کانګې کول او د زړه ټکان خوړل چې تر دوو ساعتونو لپاره نه محسوسیږي. 1600 ppm(0.016%) د ۲۰ دقیقو لپاره سردردي، د زړه د زربان ډیریدنه ، د سر ګرځیدل او کانګې کول چې له دوو ساعتونو څخه په کمه موده کې مړینه هم رامنځته راکوي. 3200 ppm(0.032%) له ۵-۱۰ دقیقو لپاره سردردي،سرګرځیدل او کانګې کول،تر ۳۰ دقیقو پورې که دوام وکړي مړینه هم رامنځته کوي. 6400 ppm(0.064%) له یو څخه تر دوو دقیقو لپاره سردردي او د سر ګرځیدل رامنځته کوي له ۲۰ دقیقو څخه د مخه د زړه ټکان،تنفسي تنګوالی او مړینه رامنځته کوي 12800 ppm(1.28%) له دوه یا دریو کرتو ساه اخیستنې وروسته بیهوشي رامنځته کوي.او د دریو دقیقو څخه د مخه مړینه منځته راوړي.
ليلياس ارمسټرانګ
ارمسټرانګ په شمالي انګلستان کې ستره شوه. نوموړې د ليډز پوهنتون څخه فارغه شوې، چرته چې نوموړې فرانسوي او لاتيني ژبې ولوستې. نوموړې د يو څه مودې لپاره په يو لومړني ښونځي کې د فرانسوي ژبې درس ورکړ، خو له هغې وروسته يې د يونيورسټي کالج د اوازپوهنې په څانګه کې داخله واخيسته، چې مشري يې «ډينيل جونز» کوله. د نوموړې د يادونې وړ اثار د « A Handbook of English Intonation» په نوم د 1926ز کال يو کتاب دی چې له «وارډ» سره يې په شریکه ليکلی و، د « The Phonetic Structure of Somali» په نوم د 1934ز کال يوه مقاله او د « The Phonetic and Tonal Structure of Kikuyu» په نوم يو کتاب و، چې د نوموړې له مړينې وروسته په 1940ز کال کې خپور شو، نوموړې په 1937ز کال کې د مغزي سکتې له امله په پنځه پنځوس کلنۍ کې مړه شوې وه.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
شدید زهریت(Chronic Poisoning)
د کاربن مونو اکساید کم غلظت د ډیر وخت لپاره کیدای شی د وامداره سردردي،کمزورې سردردي،فشار،ګنګس توب، د یاداشت د لاسه ورکول، دز ړه ټکان خوړل او کانګې کول رامنځته کړي. تر اوسه پورې جوته شوې نده چې ولې کم مقدار خو دوامداره مخامخ کیدل د کاربن مونو اکساید سره ولې دایمي عصبي زیان رامنځته کوي. په عامه توګه کله چې د کاربن مونو اکساید له محیط څخه لرې شوي نښې او علام په عامه توګه خپله له منځه ځي، خو یو څه نه ښکاره کیدونکې زهریت په تدریجي توګه ښکاره کیږي. سرچینه غلظت د اتوموسفیر طبیعی سرچینه 0.1 ppm په کورونو کی اوسط کچه 0.5 to 5 ppm په کورونو کې د ځای پر ځای شوو بخاریو ترڅنګ 5 to 15 ppm د مکسیکو په مرکزی ښار کې د موټرو څخه راوتلی ګازونو کې. 100 to 200 ppm په کور کې د لرګیو د سوځیدو څخه رامنځته شوي لوګي. 5000 ppm د کتلایتیکی بدلونکي پرته د موټرو غیر تصفیه شوي ګاز. 7000 ppm په هغه کانونو کې چې سکاره ولري د ګازاتو د بندیدو په وخت کې. 30000 ppm د کرونیک په توګه د کاربن مونو اکساید سره مخامخ کیدل کیدای شی د زړه او د زګونو ځینې ناروغي په ځینو خلکو کې ښکاره کړي، که چیري د اوږدي مودې لپاره په دوامداره توګه د کاربن مونو اکساید سره مخامه شو نو پدې صورت کې د شریان سختیدل رامنځته کوي. همدارنګه که چیري د اوږدي مودي لپاره یو کس د کاربن مونو اکساید له غاز سره مخامخ شي نو پدې صورت کې هغه ښځې چې د حمل په دوران کې وي د اکلیلی شریان د ناروغۍ سره مخامخ کیږي. کاربن مونو اکساید په هغه چاپیریال کې چی اکسیجن پکې په کافي اندازه شتون ونلري د عضوی مرکباتو د احتراق څخه منځته راغلې محصول دي ځکه ې د اکسیجن د نه شتون له کبله عضوي ماده پوره نه سوځي او پایله کې د کاربن ډای اکساید پرځای کاربن مونو اکساید تولیدیږی. د کاربن مونو اکساید زیرمی عبارت دی له : د سګرټ څکل، په کورونو کې د اور لګول، بی ځایه پخلی کول، ګرموونکې ، هغه بخاری ګانی چي لرګی پکي سوځی، داخلی احتراقي موټرونه، برقی جنراتورونه ، هغه سامان الات چې پروپان لرونکې تیل مصرفوي، ګیسولین مصرفوونکي سامانونه لکه Leaf blowers ، چمن پري کوونکې ماشین ، لوړ فشار لرونکي وینځونکي ، کنکریټ پري کوونکي اري، برقي مال او ویلډينګ کاري. ددي ګاز ټولیدنه په هغه ځایونو کې ډیر وي چیرته چی د هوا جریان شتون ونه لري. هغه موټري چي په واورو کې یې د لوګی د وتلو پایپ بند وی د لوګی د بندیدو په صورت کي د کاربن مونو اکساید زهریت رامنځته کیږی. جنراتورونه او په کشتیو ، په خاصه توګه په کور لرونکې کښتیو کي ماشینونه ډیر کاربن مونو اکساید تولیدوی. په ځینو رنګ پاکوونکو موادو کي چې ډای کلورو میتان ولری هغه وخت رامنځته کیږی کله چې عضوي مواد له ازادي هوا سره مخ شي ځکه چي ډای کلورومیتان میتابولیزم کاربن مونو اکساید تولیدوي.
ليلياس ارمسټرانګ
نوموړې له يوې لسيزې څخه د زياتې مودې لپاره د «Le Maître Phonétique» په نوم د غږپوهنې د نړيوال ژورنال مرستياله مشره وه، او د خپل تعليم دوران او د دې څانګې د دوبي په رخصتيو کې د تعلیمي دورو دواړو له امله نوموړې ستايل شوې ده. «جونز» د هغې د مړينې پر مهال په خپل يادښت کې ليکلي چې  نوموړې په نړۍ کې لومړۍ غږپوهه وه.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
پتوفزیالوژي(Pathophysiology)
د بدن په سیستم کی هغه دقیق میکانیزم د کومې په وسیله چي د کاربن مونو اکساید تاثیرات او اغیزی معلومیږی یو څه پيچلې ده او تر اوسه پوری په کره توګه نه دي پيژندل شوي. پيژندل میکانیزم په دي ډول دي چې کاربن مونو اکساید د هیموګلوبین ، مایوګلوبین او مایتوکاندریایی سایتوکروم او کسیدیز سره یوځای کیږی، او د اکسیجن برابروني یا سپلاي مخه نیسی او کاربن مونو اکساید د ماغزو د شحم پیروکسیدیز سبب ګرځي.
ليلياس ارمسټرانګ
د ژوند لومړي کلونه
ليلياس ايولین ارمسټرانګ د 1882ز کال د سپتمبر د مياشتې په نهه وشتمه نېټه د لنکشاير په «پينډلبري» کې د جيمز وليام ارمسټرانګ، چې يو ازاد ميتوديست مذهبي مشر و، او ميري الزبت ارمسترانګ کره زېږېدلې وه. د نوموړې د روزنې له امله د هغې په خبرو کې يو څه شمالي انګريزي ژبې ځانګړتياوې موجودې وې. ارمسټرانګ د ليډز په پوهنتون کې لاتيني او فرانسوي ژبې ولوستې، چېرته چې نوموړې د کينګز عالمه وه. نوموړې په 1906ز کال کې د لسانس سند تر لاسه، او د ښوونکې په توګه يې هم روزنې تر لاسه کړې.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
هیموګلوبین   Haemoglobin
کاربن مونو اکساید د اکسیجن په پرتله د انتشار لوړ ضریب لری او یواځینی انزایم چې د انسان په بدن کی کاربن مونو اکساید تولیدوي هغه د هیم اکسیجینیز انزایم دی کوم چي په حجرو کې شتون لري او هیموګلوبین ماتوي. په عادی حالاتو کې په پلازما کې د کاربن مونو اکساید سطحه 0mmHg دي ځکه چې دا د انتشار لوړ ضریب لري او بدن په اسانی سره کولای شی چی تولید شوي کاربن ډای اکساید جذب کړي. کله چې کاربن مونو اکساید تهویه نشی نو پدې صورت کی هغه په اسانی سره د هیموګلوبین سره یوځای کیږی، کوم چې په وینه کي د اکسیجن د لیږدوني یواځینۍ او اساسي مرکب دی، دا یو مرکب چی د کاربوکسی هیموګلوبین په نوم یادیږی تولیدوی. پخوانی نظر دادی چې کاربن مونو اکساید زهریت د کاربوکسی هیموګلوبین د تولید په اساس ډیریږی، کوم چې په وینه کې د اکسیجن کچه کموي او د دي حیاتی عنصر لیږدونه تر تاثیر لاندې راولی او کموی چې په پایله کې په بدن کې وظایفو د ترسره کولو لپاره د اکسیجن مقدار کمیږی. د کاربن مونو اکساید او د همیوګلوبین ترمنځ د جذب قوه۲۳۰ بارې د اکسیجن او هیموګلوبین ترمنځ د جذب په پرتله قوي دی نو پدې لحاظ د اکسیجن پرځای کاربن مونو اکساید د وینی له همیوګلوبین سره تعامل کوي. هیموګلوبین په څلورو خواوو کې د اکسیجن سره د اړیکو د لرلو له کبله یو تیترامیر دی، کله چی کاربن مونو اکساید یوځای کیدنه په دي درې ساحو کې ترسره شی نو د اکسیجن جذب زیاتیږی کوم ې په دې دریو ساحو کی شتون لري نو دا د دې لامل ګرځی چي دغه دري نور اکسیجنونه انساجو ته ورکړي. د هیموګلوبین او اکسیجن ترمنځ د جذب د قوي د ډیروالی له امله کله چي کاربن مونو اکساید زهری کیدنه ترسره شی انساجو ته په حقیقت کې په من مقدار سره اکسیجن برابریږی. چي دا د انسجاو هايپوکزیک زیان رامنځته کوي. هیموګلوبین کله چې په کاربوکسی هیموګلوبین باندی بدل شي روښانه سور رنګ ترلاسه کوی نو پدې صورت کې هر جسم او حتی تجارتي غوښي چې د کاربن مونو اکساید سره معامله شوي وي یو غیر طبیعی سور رنګ ترلاسه کوي.
ليلياس ارمسټرانګ
د ژوند لومړي کلونه
له ليډز څخه تر فراغت وروسته، ارمسټرانګ په «ختيځ هيم» کې د څو کلونو لپاره فرانسوي ژبه تدرس کړه؛ نوموړې په دې کاري لړۍ کې برياليتونه تر لاسه کړل، او تر 1918ز کال، کله چې نوموړې دا دنده پرېښوده؛ نو د سرښوونکې ټاکل کېدو پر لور روانه وه. کله چې نوموړې مشره مرستياله استاده وه، نوموړې د خپلې فرانسوي ژبې په تلفظ کې د خپلې زده کړې د پرمختګ لپاره د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د ماښام له اړخه نيمه وخت د غږپوهنې زده کړه پيل کړه. په 1917ز کال کې، ارمسټرانګ په فرانسوي غږپوهنه کې له امتياز سره ډيپلومه تر لاسه کړه؛ له هغې وروسته کال کې نوموړې په انګريزي غږپوهنه کې له امتياز سره بله ډيپلومه تر لاسه کړه.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
مایو ګلوبین (Myoglobin )
همدارنګه کاربن مونو اکساید د هیموپروټین مایو ګلوبین سره یوځای کیږی. چی دا د اکسیجن په پرتله د مایوګلوبین سره ۶۰ برابره ډیر جذب وړتیا لري، کله چی کاربن مونو اکساید له مایوګلوبین سره یوځاي شي کیدای شی چی د اکسیجن کارونه چې مایوګلوبین په واسطه ترسره کیږی زیانمن کړي. دا د زړه څخه د وینی په ویستنه او هایپوټینشن کې د کموالي سبب ګرځي کوم چې په مغز کې د لنډې مودې کم خونې رامنځته کوي یعنی ماغزو ته د وینی اندازه کمیږی. چي په پایله کې د کاربوکسی هیموګلوبین د اندازې لوړوالی سبب ګرځي، دا پایله کیدای شی چې د مایوګلوبین څخه د کاربن مونو اکساید د جلاکیدنې د ځنډ پواسطه ترسره شوي وي کوم چي په پایله کې د همیوګلوبین سره یوځای کیږی.
ليلياس ارمسټرانګ
د ګومارنې تاریخ
ارمسټرانګ په لومړي سر کې په 1917ز کال کې د «ډينيل جونز» د دوبي ښوونيزه دوره کې د مذهبي مبلغينو لپاره د غږپوهنې تدريس وکړ؛ ان له هغې مخکې، «جونز» په پام کې درلوده چې ارمسټرانګ ته د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د پوره وخت دنده ورکړي. دا طرحې هغه مهال په لنډمهالي ډول ودرول شوې، کله چې د اکتوبر په مياشت کې د لندن ولسوالۍ شورا د دې ادارې په بوديجه کې د زياتوالي پر ضد پرېکړه وکړه، خو د 1917ز کال د نومبر په مياشت کې، جونز ارمسترانګ د يوې لنډ مهالې، نيمه وخت درس ورکولو تر لاسه کولو لپاره نومانده کړه، کومه دنده چې نوموړې د 1918ز کال د فبرورۍ په مياشت کې پيل کړه. بالاخره نوموړې وتوانېده چې د 1918-1919 ښوونيز کال په پيل کې د پوره وخت کار کول تر لاسه کړي، او په دې ډول هغه د غږپوهنې د څانګې لومړۍ د بشپړ وخت مرستياله شوه. ارمسټرانګ په 1920ز کال کې ښوونکې وه، په 1921ز کال کې ارشده ښوونکې او په 1937ز کال کې د «ريډر» رتبې ته ورسېده. په « he Times» مجله او « The Universities Review» جريده کې د ريډرې په توګه د هغې ترفيع اعلان شوه. ارمسټرانګ همدا راز کله کله د ختيځ پېژندنې د مطالعاتو په ښوونځي کې هم تدريس کاوه. کله چې جونز اړ شوه چې د 1920ز کال د لومړيو نهو مياشتو رخصتي واخلي، نو ارمسټرانګ د هغه پر ځای د دې څانګې سرپرسته رئيسه شوه. په دې موده کې، نوموړې له زده کونکو سره مرکې کولې او هغوی يې په دې څانګه کې داخلول. په يونيورسټي کالج کې نورې دندې چې هغې تر سره کړي دي، په هغې کې د خوړنځيو د کميټې مشري او د ښځينه کارکونکو د عمومي خونې منشيتوب و. په هغو علمي ټولنو کې چې ارمسټرانګ ورسره اړيکه درلوده، د غږپوهنې نړيواله ټولنه، د نوې ژبې ټولنه، او د غږپوهنې علومو نړيوال کانګريس شامل وو.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
سایتوکروم تحمض (Cytochrome Oxidase )
یو بل میکانیزم چې مایتو کاندریایی تنفسی انزایم په ځنځیر تاثیر لري همدغه لامل د انساجو د اکسیجن د موثرې استفادي مسول هم دی. د کاربن مونو اکساید د اکسیجن د جذب په پبرتله په کم وړتیا سره د سایتوکروم اکسیدیز سره تعامل کوي، نو ددې کار د پاره د حجرو ترمنځ په وینه کې د کمی اکسیجن حالت ته اړتیا لري تر څو نوموړي کار ترسره شي. دا تعامل کوونه د هوازي میتابولیزم او ادینوزین ترای فاسفیت کافی ترکیب سره سر او کار لري. حجری د غیر هواز ی میتابولیزم سره عکس العمل ښکاره کوي چې د اکسیجن د کموالی،لکتیک اسیدوسیز او پایله کې د حجرې د مړینی سبب ګرځي. د کاربن مونو اکساید او سایتوکروم اکسدیز ترمنځ د جلا کمیدنې کچه ټیټ دي، چې د تحمضي میتابولیزم د خرابیدنې لامل ګرځي.
ليلياس ارمسټرانګ
علمي دورې او درسونه
ارمسټرانګ د فرانسوي، انګريزي، سويډني او روسي ژبو او د ډينټل جونز سره يوځای د خبرو د خرابۍ د درملنې په اړه د « Lecture-demonstrations on Methods of Correcting Defects of Speech» تر عنوان لاندې ټولګيو کې درسونه ورکړل. ارمسټرانګ همدا راز د اورېدلو د روزنې تمرينونونو مشري هم وکړه، کوم چې د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په څانګه کې د تدريس يوه مهمه برخه وه.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
د مرکزي عصبی سیستم تاثیرات(Central Nervous System Effects)
هغه میکانیزم چې د پام وړ ځنډ شوي اغیزی دي هغه د وینی ترکیب شوي حجرې او کیمیاوی منځګړي دي کوم چې د ماغزو د شحم پیروکسیډیشن لامل کیږی. کاربن مونو اکساید اندوتیلیل حجرې اغیزمن کوي او دمویه صفحات نایتریک اکساید تولیدوی او همدارنګه د اکسیجن ازاد زاډیکلونو چې پکې پیروکسی نایتریت شامل دي تولیدوي. په ماغزو کې دا کار د مایتوکاندریایی غیر نارمل دنده ترسره کولو، د شعریه عروقو زخمي کیدل، لیکوسایت تجزیه او Apoptosis لامل ګرځي. دا ټول د شحم په پیروکسیدیشن کې خپل تاثیرات لري کوم چې په مرکزی عصبی سیستم کې دسپینې مادې چې د جرنکر مایلینو پاتي بلل کیږی. د ځنډیدلي معکوس De Myelinization سبب کیږی کوم چي کیدای شی د ماغزو نیکروسیس او Edema لامل شي، دا بی نظمیانی د سریبرل یعنی دماغي سپینی مادي او قاعدوی ګنګالیا پوری اړه لري. د حامله ګي په دوران کې د کاربن مونو اکساید تاثیرات کاربن مونو اکساید په حامله ښځو کې کیدای شي د جنین جدي معکوس تاثیراتو لامل وګرځي. د کاربن مونو اکساید د زهري کیدنې له امله د جنین د حجرو اکسیجن کمیږی چې په پایله کې د مور څخه جنین ته د اکسیجن د برابرولو کچه کمیږي کاربن مونو اکساید همدارنګه د نوم څخه تیریږی او د هیموګلوبین سره یوځای کیږی چی په مستقیمه توګه د جنین د انساجو د وینی د کمښت لامل ګرځی. سربیره پر دې د جنین هیموګلوبین د بالغ انسا د وین ید همیوګلوبین په پرتله ۱۰-۱۵ سلنې څخه ډیر د کاربن مونو اکساید سره د یوځاي کیدو یا تعامل کولو میل لري، چې په جنین کې د بالغ په پرتله د ډير زهریت لامل ګرځي. له جنین څخه د کاربن مونو اکساید د لري کولو عملیه بطي وي چې د کیمیاوي زهري موادو د جمع کیدو لپاره لاره همواروي. چي له دي امله په جنین د مړینی ډیر سطحه شتون لري.
ليلياس ارمسټرانګ
علمي دورې او درسونه
سربېره پر دې، ارمسټرانګ په يونيورسټي کالج کې جوړو شويو د رخصتيو په يو شمېر درسي دورو کې په تدريس کولو کې هم ښکېله وه. په 1919ز کال کې، د غږپوهنې څانګې په فرانسوي او انګريزي غږپوهنه کې د رخصتيو خپل مشهور درسي کورسونه پيل کړل. د 1919ز کال په پرانيستونکي کورس کې، ارمسټرانګ په ورځني بنسټ د يوې تعلیمي دورې لپاره د اورېدلو د روزنې تمرين تر سره کړ، چې موخه يې د فرانسوي ژبې تدريس کونکي او ښوونکي وو. د انګليسي د مطالعاتو دوه لوستونکي، چې د انګريزي د 1919ز کال د دوبي تعلیمي دوره کې يې ګډون کړی و، دواړو د ارمسټرانګ د اورېدلو ازموينه، يوه لویه مرسته او ډېره ښه وبلله؛ د « Leuvensche Bijdragen» په نوم يو ژورنال هم د اورېدلو د روزنې دا تمرين وستايه. د 1921ز کال په ناستو کې يو هالنډي ګډونوال د ارمسټرانګ د اورېدلو د روزنې د ټولګيو ستاينه وکړه، او د هغې تفصيلات يې وړاندې کړل. د 1921ز کال د دوبي تر کورس پورې، نوموړې نه يوازې د اورېدلو د روزنې تمرينونه وړاندې کړل، بلکې له «جونز» سره يوځای يې د انګليسي ژبې د غږپوهنې په اړه درسونه هم ورکړل، نوموړې وروسته د بهرنيانو په انګليسي د خبرې کولو تعلیمي دورې لپاره د انګلسي ژبې غږپوهنې په اړه درسونه ورکړل، کوم يې چې د 1930ز کال په دوبي کې له جونز او ارتر لايډ جيمز سره يوځای وړاندې کړل. د 1935ز کال د دوبي د تعلیمي دورې لپاره په يو اعلان کې دا ټول پروګرام د جونز او ارمسترانګ د عمومي لارښونې لاندې وښودل شو؛ په دې کال کې ارمسټرانګ او «جان روپرټ فرت» د ښوول شويو درسونو تر څنګ، د جونز او ارمسترانګ په مشرۍ، د اورېدلو د روزنې تمرينونه هم شامل وو.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
د مرض پيژندونکي(Diagnosis )
د کاربوکسی هیموګلوبین د مشبوعیت مانیټور نوټ: دا د پلس اکسیمیټر په څیر نه دي د دې پواسطه دواړه د اکسیجن او د کاربن مونو اکساید مشبوعیت معلومیږی. د کاربن مونو اکساید مانیټور د وتل شوي هوا څخه د کاربن مونو اکساید غلظت د پی پي ام په اساس ښکاره کوی او همدارنګه د کاربوکسی هیموګلوبین غلظت هم په څنګ کې ښکاره کوي. د کاربن مونو اکساید پواسطه رامنځته کېدونکي علایم او نښي کیدای شي د ډیرو نورو ساري ناروغیو سره ورته والي ولری د بیلګی په توګه د زکام سره چې ددې علایمو توپیر یو څه ستونزمن دي په تاریخی لحاظ د کاربن ډای اکساید سره کله چې له سوځیدونکي اور سره ناست ووسو ددې خطر شته ې زهریت رامنځته کړي خو مونږ کولی شو چې په وینه کې د کاربن مونو اکساید غلظت کچه معلوم کړو. چې دا کار کیداي شي چې د کاربوکسی هیموګلوبین او هیموګلوبین مقدار په وینه کې پرتله کړو. د کاربن مونو اکساید اوکزی میټر ددې د پاره استعمالیږی چې د کاربوکسی هیموګلوبین اندازه په ګوته کړي. د زړه د زربان د CO-oximeters هم هغه آله ده چې د کاربوکسی هیموګلوبین کچه معلوم کړي دغه آلي دګوتې په څوکه کې کيښودل کیږی د بیلابیلو اوږدوالو لرونکو څپو د تیریدلو په واسطه چي په شعریه عروقو کې د هیموګلوبین د بیلابیلو ډولونو د رڼا د جذبېدنې په اساس معلوموی. د Pulse Oximeter دوامداره کارونه د کاربن مونو اکساید د زهری کیدنې په معلومولو کې موثره نه دي ځکه چې د دوامداري کارونې په اساس هغه خلک چې د کاربن مونو اسکاید د زهریت څخه رنځ وړي د اکسیجن د غلظت نورماله سطحه ښکاره کوي. دا لدې امله دي چي کاربوکسی هیموګلوبین د اوکسی هیموګلوبین په ډول ښکاره کوي. دا لدې امله دی چې کاربوکسی هیموګلوبین د اوکسی هیموګلوبین به ډ،ل ښکاره کیږی. ددې آأې پرځای د تنفسی CO Monitoring کارول موثره دي. ددې آلی به واسطه د کاربوکسی هیموګلوبین سطحې یا اندازی په تنفس کې د کاربن مونو اکساید غلظت سره یوځای ښکاره کوي. برسیره پردې ، ددې آلو ډیر یې اړتیا لري تر څو ژور ساه واخلي او خپل ساه یو څه ودروي ترڅو کاربن مونو اکساید پریږدي ترڅو مخکي له اندازه کولو څخه سږو ته لاړ شی.
ليلياس ارمسټرانګ
علمي دورې او درسونه
د 1922ز کال د اکتوبر په مياشت کې، ارمسټرانګ په يونيورسټي کالج کې د فرانسوي ژبې په ښوونه کې د غږپوهنې د استعمال په اړه يو عمومي درس ورکړ. « The Verse Speaking Fellowship» نوموړې ته بلنه ورکړه چې د 1933ز کال د هغوی په کلني کنفرانس کې وينا وکړي. نوموړې په 1925ز کال کې سويډن ته سفر وکړ، تر څو د انګليسي ژبې په لحن درس ورکړي، په سپتمبر کې ګوتنبرګ او په اکتوبر کې سټاکوهلم ته ولاړه. د 1927ز کال د اپریل په مياشت کې، نوموړې د فينلينډ د هيلسينکي د نوې ژبې ټولنې په ناسته کې د انګليسي ژبې پر لحن وينا وکړه. په نورو هغو هېوادونو کې نيدرلينډ او شوروي اتحاد شامل دي، چې ارمسټرانګ هلته د درس ورکولو لپاره سفرونه کړي.
دکاربن مونو اکسایډ زهريت او اغیرې
په بیولوژیکي نمونو کې پيژندنه (Detection in biological Specimens )
کاربن مونو اکساید په وینه کې د سپیکټروفو ټومیتریک د طریقو یا کروماتوګرافیک تخنیکونو په کارونې سره د هغی مقدار اندازه شي پرته لدې چې زهریت پيژندنه په یو شخص کې جوته شي. په سګرټ څکونکي یا هغه خلکو کې چې د موټرونو د وتل شوو ګازونو سره ډیر وخت لپاره مخامخ وي په خپله وینه کې د کاربوکسی هیموګلوبین اندازه د ۸ څخه تر ۱۰ سلنې پورې لري. په هغه خلکو کې چې د کاربن مونو اکساید په واسطه تر تاثیر لاندې راغلي وی دغه کچه د ۱۰ څخه تر ۳۰ سلنې پورې وي پداسي حال کې چي هغه خلک چې مړه شوي وي د مړینې وروسته د معاینی وروسته د کاربن مونو اکساید د کچي د ۳۰ څخ تر ۹۰ سلنی پوري لري.
ليلياس ارمسټرانګ
زده کونکي
ارمسترانګ ګڼ زده کونکي درلودل، څوک چې خپله مشهور پوهان او ژبپوهان وو. هندوستانی ژبپوه سنيتي کمار چټرجي له 1919 څخه تر 1921ز کال پورې د لندن په پوهنتون کې د « D.Litt» (په تورو کې دوکتورا) زده کړه وکړه؛ کله چې نوموړی هلته و، نو ارمسټرانګ او « Ida C. Ward» نوموړي ته غږپوهنه وښوده، او هغه ته يې د اورېدلو د روزنې او ليکنې تمرين ورکړ. جان روبرټ فرت، چا چې وروسته خپله د يونيورسټي کالج د غږپوهنې په ډيپارټمنټ کې له ارمسټرانګ سره کار وکړ، له 1923 څخه تر 1924ز کال پورې په يونيورسټي کالج کې زده کونکی و، په هغو ټولګيو کې چې نوموړې پکې ګډون درلود، په فرانسوي غږپوهنه کې د ارمسټرانګ تعلیمي دورې شاملې وې. د 1934ز کال په دوبي کې، سکاټلينډی غږپوه « J. C. Catford» چې هغه مهال اولس کلن و، د فرانسوي غږپوهنې په اړه په هغه ټولګي کې ګډون درلود، چې ارمسټرانګ او « Hélène Coustenoble» له خوا تدريس کېدو. ارمسټرانګ همدا راز امريکايی ژپوه «لورينزو ډاوټرنر» ته هغه مهال پرمختللې غږپوهنه وښوده، کله چې نوموړي له 1936 څخه تر 1937ز کال پورې د ختيځ پوهنې د مطالعاتو په ښوونځي کې ما فوق دوکتورا څېړنې کولې. فرانسوي کاناډايي ژبپوه «جين پال وني»، چا چې د ارمسټرانګ تر څارنې لاندې د زده کړې په کولو سره په 1937ز کال کې د ماسترۍ سند تر لاسه کړی و، او وروسته يې له هغې سره یوځای کار وکړ، په ځانګړي ډول د ارمسټرانګ د مهربانۍ او په ويناوالۍ کې د ارمسټرانګ وړتيا ته اشاره کړې ده. کله چې استراليايي ادبپوه «رابرټ ګايي هاورټ» له 1937 څخه تر 1938ز کال پورې، په انګليسي ژبه کې د دوکتورا زده کړه کوله، هغه هم په غږپوهنه کې يو سند تر لاسه کړ، او د ارمسترانګ او نورو له خوا تدريس کېدونکی د عمومي غږپوهنې يوه تعلیمي دوره کې يې ګډون وکړ.