cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د سيلابونو په مخنيوي کی د ځنګلونو رول
داوبو په واسطه د خاوري تخريب
دخاوري ذرات د اوبو او باد د حرکت له امله د خپل ځايه څخه ليري کيدل يا د سريني او حاصلخيزي خاوري له مينځه تلل د خاوري د تخريب يا (siol erosion) په نوم ياديږي. همدارنګه د خاوري تخريب په لاندي ډول هم تعريف کيدلي شي: د خاوري ذرات د مختلفو طبعي عواملو په واسطه د يو ځاي څخه بل ځاي ته تلل د خاوري تخريب بلل کيږي. د اوبو په وسيله د خاوري تخريب د(water erosion) په نوم ياديږي. اوبه د خاوري په تخريب کي د نورو عواملو په پرتله زيات اغيز لري د نړي زياتره خاوره د اوبو په وسيله باندي تخريب کيږي. هر څومره چي د ځمکي فرش د نباتي پوښ پوسيله پوښل شوي وي په هماغه اندازه د خاوري تخريب کم وي .څومره چي نباتي پوښ د ځمکي له سطحي څخه ليري کيږي او له مينځه ځي نو په هماغه اندازه خاوره د تخريب سره زياته مخامخ کيږي.لومړي دباران څاڅکي له خاوري سره په شدت لګيږي دخاوري داني اولوټي ماتوي.داهغه وخت صورت نيسي چي په ځمکه باندي نباتات موجود نه وي. کله چي د باران څاڅکي په لوڅو او غيري محفوظو خاوروباندي ولګيږي نو دخاوري ذرات ماتوي او په کوچينيو برخو باندي ويشل کيږي او په اوبو کي د ځوړند شکل غوره کوي. نوموړي ذرات په مخ ځوړ حرکت کوي چي د (Run off) په شکل خپل مسير ټاکي او يو برخه په ځمکه جذبيږي.کله چي د خاوري ځوړند ذرات دخاوري په سوريو کي ځاي ونيسي نو په نفوذ تيريدنه يا (Infiltration) باندي اثر کوي کچيري نوموړي عمل دوام پيداکړي نو دخاوري سوري د کوچينيو جامدو ذراتو څخه ډکيږي او په ځمکه کي د اوبودننوتلو چانس کميږي په پاي کي زياتي اوبه د بهيدني په شکل جريان پيداکوي د اوبو په واسطه
د خاوري تخريب مرحلي
په لاندي ډول دي:
ريل تخريب
نوموړي تخريب د مينځونکي تخريب څخه ګلي تخريب ته داوبو اورسوباتو دانتقالونکي رول اداکوي.دځمکي پر مخ راټولي شوي اوبه د خپل ځان لپاره د مسير په ټاکلوسره کوچني لښتي مينځ ته راوړي او په دغه لښتيو کي اوبه جريان پيداکوي. نوموړي لښتي دعادي کرنيزو وسايلو په واسطه لمينځه ځي.
ګلي تخريب
يا کله چي دويالي د تخريب اندازه د ۱۸ اينچ سور او ۱۲ اينچ ژوروالي څخه پورته شوه نو دګلي د تخريب مرحله شروع کيږي. نوموړي تخريب د عادي کرنيزو عمليو په واسطه نشي له مينځه تللي. او دماشين الاتو دتګ راتګ مانع ګرځي. داډول تخريب عموما په هغو سيمو کي زيات ليدل کيږي چي دځمکي سطحه يي لوڅه وي او يا کم نباتي پوښښ ولري. لکه وچي او نيمه وچي سيمي.مګر داډول تخريب په هغو سيمو کي کم تر سترګو کيږي چيرته چي ګڼ ځنګلونه اونباتي پوښښ په پراخه ډول وده کړي وي.
دسيند غاړي تخريب
ځيني وخت دنوموړي تخريب له امله زراعتي ځمکي له کر څخه وځي دډبرو او شګو په ډيريو او انبارونو بدليږي. نوموړي تخريب کرنيزو توليداتو ته ډير زيان رسوي او په اقتصاد باندي ناوړه اغيزي لري همدارنګه دانساني او حيواني مرګ ژوبلو سبب هم ګرځي.سيندونه د سيلابونو شکل غوره کوي او ځيني وخت په ټولينيز اقتصاد باندي نه جبرانيدونکي اغيزي شيندي. لکه دايران او افغانستان تر مينځ چي کوم سيند ده هر کال د سيند غاړي تخريب له امله د افغانستان ډيره خاوره له تخريب سره مخ کوي او له سيند سره يي ګډوي.
څپي ډوله تخريب
داوبو په واسطه باندي د خاوري د تخريب لاملونه انسانان دخاوري په تخريب زياتولو او کمولو کي ستره ونډه لري ځيني عوامل چي د خاروي دتخريب سبب ګرځي دانسانانو له توان څخه پورته وي اما ځيني عوامل په اساني سره کنټرول کيداي شي
هغه عوامل چي داوبو په واسطه باندي د خاوري تخريب ګړندي کوي
په لاندي ډول دي:
دباران پراختيا او ويش:
داتموسفير مرطوب او لانده ترسوبات په خاوري باندي مستقيم اغيز لري څومره چي اورښت زياتيږي نو په هماغه اندازه د خاوري تخريب لوړيږي. دخاوري تخريب دکلني اورښت په ويش او شدت پوري هم اړه لري. دمعتدلو سيمو بارانونه د کال په ټولو فصلونو کي په نورمال شکل او د وخت په يوه اوږده موده کي صورت نيسي.همداوجه ده چي د تخريب اندازه يي کمه وي.مګر د وچو سيمو بارانونه چي د کال په يو ټاکلي فصل کي په يو لنډه موده کي واقع کيږي د تخريب اندازه يي زياته وي.
هغه شيان چي دباران تخريبي توان (erosivity) ټاکي
الف ـ دباران اندازه ب ـ دباران شدت ج ـ دباران سرعت د ـ دباران ويش ه ـ دباران څاڅکي
دځمکي ميلان
دځمکي ځوړ يا ميلان دخاوري دتخريب په تيزوالي او پراخوالي باندي زيات اغيزه لري په هموارو سيمو کي د خاورو تخريب ښايي چي دومره ستونزي مينځ ته نه راوړي.خو په ميلان لرونکو سيمو کي د خاوري تخريب ډير ستونزي پيداکولي شي. دځوړ اوږدوالي او درجه دتوپوګرافي له ډيرو مهمو اجزاوو څخه ګڼل کيږي چي دخاورو په تخريب باندي ډير تاثير لري دځوړ درجه اکثر داوبو جريان په چټکتيا(Velocity) باندي اغيزه کوي. کچيري د ځمکي ځوړ (slope)څلور ځله زيات شي نو د بهيدونکو اوبو چټکتيا دوه برابره کيږي. نو له دي امله داوبو دحرکي انرژي (kinetic energy) تخريبونکي يا تږونکي توان يي څلور چنده ډيريږي.دځمکي زيات او اوږد ځوړکي دکم او لنډ ځور په نسبت زياته خاوره د تخريب سره مخامخ کوي په اوږد ځوړکي اوبه په تيزي سره حرکت کوي نودتخريب توان يي زيات وي هر څومره چي د ځمکي ميلان کم او لنډ وي نو په هماغه اندازه يي تخريب هم کم وي. د خاوري په تخريب کي د ځمکي شکل هم په نظر کي نيول کيږي. په محدب (convex) يا ګومبزه شکل (Dome shaped) ځوړکي د مقعر يا پيالي شکله ځوړپه پرتله زياته خاوره تخربيږي.
دخاوري ځانکړتياوي
دتخريب په مقابل کي دخاوري حساسيت او مقاومت د (Erodibility) په نوم ياديږي.داوبو دتخريب په وسيله د اوبو شيندنه او د اوبو د جذب اندازه د خاوري په فطرت او خصوصياتو پوري اړه لري. دخاوري ذرات او جوړښت داوبو په نفوذ او تيريدني باندي اغيزي کوي هغه خاوري چي پاسني طبقه يي کلکه وي نو په داسي خاوره کي داوبو نفوذ او تيريدنه کمه وي اوداوبو زياتره برخه د ځمکي پر مخ بهيږي. په شګلنو خاوروکي د اوبو نفوذ زيات وي او ډيره کمه برخه يي دځمکي پر مخ جريان پيداکوي. ميده زري لرونکي کلي او کلي لوم خاورو کي په زياته اندازه واړه سوري (micro pores) شتون لري نو پايله کي په کمه اندازه اوبه په خاوره کي جذبيږي او ډيره برخه يي د ځمکي پر مخ روانيږي. دخاوري ډولونه دتخريب په مقابل کي مختلفي اندازي لري دخاوري دوه خواصه د خاوري د تخريب په مقابل کي مقاومت ښيي. يو په تيزي سره د اوبو جذب او بل د جذب شويو اوبو دساتلو توان دي دغه مهم خصوصيات دخاوري په ذراتو دهغوي په کيمياوي ترکيب د عضوي موادو په اندازي دخاوري په فزيکي حالت او داسي نورو پوري اړه لري.ژوري سوري لرونکي ښي زيم ايستونکي او د منځني ټيکسچر لرونکي خاوري د تخريب په مقابل کي ښه مقاومت لري. ۴ـ دځمکي په مخ نباتات: نباتي وده د خاوري تخريب په مخنيوي کي مهم رول لري. څومره چي دځمکي مخ په نباتاتو پوښلي وي په هماغه اندازه خاوره د تخريب څخه ژغورل کيږي. نباتات دخاوري دتخريب مخه نيسي دنباتاتو پاڼي اوداسي نوري برخي په ځمکه کي غورځيږي او په خاوره کي عضوي مواد اضافه کيږي. دخاوري فزيکي حالت اصلاح کوي يو ښه نباتي پوښ لکه دوښو ښيرازه نمو او يا يو ګڼ ځنګل ښايي چي د اقليم توپوګرافي او خاوري دتخريب اثرات بي اغيزي کړي.دتخريبونکو لاملونو په وړاندي ځمکه هغه وخت رالوڅيږي چي د ځمکي نه نباتي پوښ ليري کيږي نو په پاي کي د خاوري تخريب ورسره زياتيږي.
دنباتي پوښ هغه غوره خاصيتونه چي دتخريب دمخنيوي په وړاندي يي لري
په لاندي ډول دي:
داورښت مخه نيونه
کله چي په ځمکه باندي نباتات موجود نه وي نو دباران څاڅکي مستقيما د خاوري د دوهمي ذراتو سره ټکر کوي او د هغوي د ماتولواو تخريبولو باعث ګرځي. خوکله چي په ځمکه باندي نباتي پوښ شتون ولري نو باران يوه برخه دنباتي چتر(plant canopy)رانيسي.او هيڅکله ځمکي ته نه رسيږي بلکي د پاڼو او تنو څخه دبخار په شکل بيرته هوا ته پورته کيږي او بله برخه يي په کراره ځمکي ته لويږي. دباران نوموړي اندزاه داوبو د جريان سره مرسته نه کوي ترڅو دځمکي په مخ باندي وبهيږي. دباران له امله د خاوري شيندنه(Dispersion of siol ) زياته مينځته راځي. داډول شيندنه د نباتي پوښ په وسيله کميږي او خاوره په کمه اندازه باندي تخريب کيږي.
دخاوري دتخريب مخنيوي
۶ـ دڅړ مخنيوي: زموږ دهيواد ډير مالداران د څړځايونو دپايښت او دهغه څخه دسمي ګټي اخيستني په هکله کمه پوهه لري دحيواناتو زياته څريدنه د يوي سيمي څړځايونو ته ډير زيان رسوي او د خاوري د تخريب سبب ګرځي. که دحيواناتو څړ په سيمه کي نوبتي بڼه غوره کړي نو له يوي خوا به دڅړځايونو د پايښت او دودي سبب وګرځي او له بلي خوا به حيواناتو ته په کافي اندازه غذاء برابره شي. خاروه به هم د تخريب څخه وژغورل شي. ۷ـ کانتور په ډول کرنه : کانتور دسلوب په مقابل کي د کرنيزو عمليو اجراکولو دنباتاتو کرلو ته ويل کيږي د ځوړ برخلاف د غونډيو په لمنو کي چي ډير زيات ځوړ ونه لري کانتور کرنه صورت نيسي. په دي کرنه کي کوچني او واړه لښتي رامنځته کيږي او اوبه نه پريږدي چي ښکته خواته حرکت وکړي. بلکي اوبه په دي کوچنيو لښتيو کي راايساريږي په خاوره کي داوبو جذب زياتيږي او ترډيره وخته پوري دنباتاتو داستفادي وړ ګرځي.دکانتوري په اساس د خاوري د تخريب مخه نيول کيږي. ۸ـ په څيري کي نباتي کرنه : هغه ځمکي چي لږ ځوړ لري مناسبه برخو او څيرو سره ويشل کيږي او نباتات پکي کرل کيږي چي(stripe cropping) په نوم ياديږي. په نوموړي څيرو يا(strip)کي ريشقه ،واښه او د حبوباتو کرل مناسب بريښي ديوي خوا نوموړي نباتات دځمکي مخ پټوي اوله بلي خوا څخه دباد اوباران داغيزو څخه خاوره خوندي ساتي. که چيري په نوموړي ساحه کي د جوارو او الوګانو کرنه صورت ونيسي نو د خاوري ځيني برخي لوڅي پاته کيږي. اوپه دي ترتيب مينځونکي تخريب مينځته راځي او بيلاخره لښتي ډوله (Rill) او وياله ډوله (Gully) تخريباتو ته لاره هواريږي. که چيري پولي مضبوتي او دتيږو څخه جوړي شوي وي او د پولو لوړوالي زيات وي او د اضافي اوبو د خوندي سيستم ولري نو بيا پورته نباتات په داسي څيرو کي کرل کيدي شي. اما غوره داده چي دداسي نباتاتو څخه جلوګيري وشي. څرنګه چي ريشقه او يا ريشقي ته ورته نباتات د ځمکي ډيره برخه نيسي نو نوموړي نباتات کولاي شي چي دخاوري ډيره برخه د باد اوباران د تخريب څخه وژغوري. ۹ـ دتراسونو جوړل: په مايل لرونکو سيمو کي نباتات په تراسونو کي هم کرل کيږي په داسي سيمو کي د ځوړ برخلاف يو اندازه اوږد څير يا ګوړي باسل کيږي او د ګوړي خاوره دميلان په خلاف د پولي په شکل اچول کيږي دباران اوبه په نوموړي کنده يا څير کي ذخيره کيږي او دنباتاتو د استفادي وړ ګرځي تراسونه په زياته اندازه اوبه په ځان کي ساتلي شي چي له دي لاري داوبو د ضايعاتو مخه نيول کيږي او هم د خاوري د تخريب څخه جلوګيري کيږي. ۱۰ـ ګلي کنترول: تيزي اوبه دخاوري يو او بله غاړه په چټکي سره تخريب کوي ددي لپاره چي د تيزو اوبو جريان ورو کړو نو لازم ده چي د لاروپه اوږدو کي کوچيني ډيمونه جوړ شي نوموړي ډيمونه به د اوبو د سرعت په کمولو کي ډيره مرسته وکړي. د خوړونو اوويالو يوه اوبله خوا نباتات ،بوټي اووني کرل د اوبو په مهارولو کي پوره مرسته کوي د خوړونو او ويالو په امتداد کي داوبو د جريان ورو کولو لپاره د تيږو ګمدي او سيمټي ديوالونه جوړيږي تر څو د اوبو دسرعت په کمولو او د خاوري د تخريب په مخنيوي کي مرسته وکړي.
هغه لازم وړانديزونه چی کومک کوي
۱ـ دا چي ځنګلونه دسيلابونو او دخاوری دتخريب په مخنېوی کې رغنده رول لري نو په ساتنه کې بايد لاندی وړاندېزونه عملی شي. •	د مصنوعي ځنګلونو د احداث لپاره خلکو ته د قرضي ورکول. •	د ځنګلونو په هکله د خلکو د ښووني او روزني د سطحي لوړول او د څيړنيزو علمي مرکزونه پرانستل. •	د ځنګلونو په قطع کولو ناغه ايښودل ، د هغوي د ساتني لپاره د قومي شوراګانو جوړونه او قوانين نافذول او عملي کول. •	د ځنګلي محصولاتو د قاچاق د مخنيوي لپاره د ادارو مؤظفول او د ځنګل له مامورينو سره امنيتي کړيو د اړيکو ټينګول. ۲ـ داچي سيلاب يوه ناوړه طبعي پيښه ده او هر کال دډيرو انسانانو ژوند د خطر سره مخامخ کوي نو د سيلاب د کمښت لپاره بايد لاندي فعاليتونه اجراء شي: •	دکانالونو ويستل •	دبندونو د سرچينو ساتل •	دځنګلونو څخه ساتنه •	دسيلاب د خطر په اړه باندي عامه پوهاوي
سرچینې
۱.عبدالحی.خدايداد.،اسمعلي.اباذر.(۱۳۹۰ه ش).آبخيزداري وحفاظت خاک.محقق اردبيلی.(ص۴۵۸ ـ۴۶۰ ).
۲.هاشمي.محمدحنيف.(۱۳۹۵ ه ش).دخاوري تخريب اودچاپيريال ککړتيا.شيخ زايدپوهنتون،زراعت پوهنځی،خوست.(ص.۶ـ۳۴).
۳.حسينی.سکندر.(۱۳۸۹ه ش).دافغانستان ځنګلونه او داوبو زيرمې.په کابل پوهنتون کې دافغانستان دمعلوماتودمنبع مرکز(ACKU).(ص.۱۳،۱۴).
۴.نيازی.حفيظ الله.(۱۳۹۶ه ش).دمهترلام ښاردلرګينونباتاتو پيژندنه.لغمان پوهنتون.(ص.۹).
۵.حميدي.اتل.(۱۳۹۱ه ش).دځنګل احداث لکچرنوټ.سيدجمالدين پوهنتون.(ص.۱ـ۴).
۶. http:// www.google شبکه اطلاع رساني افغانستان.
جمعیت اصلاح افغانستان
--د جمعیت اصلاح افغانستان-- اصلاحي ـ ټولنیز حرکت د ۱۳۸۲لمریز کال په مني کې خپل فعالیت د یو ټولنیز سازمان په چوکاټ کې له معتدل اسلامي مرجعیت سره، پیل کړی.
جمعیت اصلاح د ټولنې د تغییر او اصلاح لپاره د سولییزې او ډاګیزې مبارزې لاره غوره کړې، هڅه کوي چې د دعوت، فکري او کلتوري فعالیتونو او خلکو ته د خدمت له لارې د افغانستان په مادي او معنوي رغونه کې ونډه واخلي.
د جمعیت اصلاح اهداف
د »جمعیت اصلاح» له ټولو کوښښونو او هڅو څخه اساسي موخه د اسلام د سپېڅلي دین د اقامې او تطبیق په لاره کې د هڅو له مخې د الله(جل جلاله) رضا او اخروي بریالیتوب ته رسېدل دي.
د »جمعیت اصلاح» په اند د دین د اقامې معنا دا ده چې انسان په هغه چارو کې چې دده د واک په دایره کې وي، په خپله رضا اوخوښه د الله تعالی نظام او حاکمیت داسې ومني لکه چې ټولو کایناتو د فطرت له مخې منلى دى.
د جمعیت اصلاح پروګرامونه
جمعیت اصلاح خپلو لوړو موخو ته د رسېدو لپاره له لاندې وسایلو او لارو څخه زیاته ګټه اخلي
الف – دعوت او تبلیغ
له دعوت او تبلیغ څخه موخه دا ده چې جمعیت اصلاح، فکر، اهداف او د اسلام پيغام له ممکنو وسایلو څخه په ګټې اخیستنې سره په روښانه توګه د ملت غوږونو ته ورسوي. په دې برخه کې زمونږ عمده وسایل، د قرآن کریم د پوهنې اونۍ، د  قرآن کریم د ترجمې دورې، د نبي کریم صلی الله علیه وسلم د سیرت دورې، سیمینارونه، کنفرانسونه، د اسلامي معارف کورسونه او ځوانان د تحصیل او تخصص  لاس ته راوړلو په برخه کې هڅول او له هغوی سره مرسته او داسې نور دي.
ب ـ تنظیمول او روزنه:
جمعیت اصلاح، په لومړي قدم کې د اسلام عام پيغام او اهدافو ته قانع شوي کسان تنظیموي، بیا هغوی د اسلامي تعلیماتو په اساس داسې روزي چې هر یو یې په صالح او مصلح شخص تبدیل شي او د دنیوي امتیاز په پام کې نیولو پرته د وطن د آبادۍ او د اسلامي آرمانونو د تحقق په لاره کې هر ډول خدمت ته تیاری ولري.
آنګولا
انګولا (آنګولا), په رسمي توگه د آنگولا جمهوريتRepública de Angola), په سوېل-منځنۍ افريقا کې يو هېواد دی چې په سوېل کې د نامیبیا، او کانګو دمکراتیک جمهوریت، په ختيځ کې د زمبیا هېواد او په لوېديځ کې يې سمندري پوله اطلس سمندر ته ورغځېدلې. د کابیندا ولايت چې د دې هېواد يو دی، د کانگو جمهوريت او د کانگو ډيموکراټيک جمهوريت سره گډه پوله لري.
انګولا (  /ænˈɡoʊlə/اورېدل  )؛ په پرتګالي ژبه: [ɐ̃ˈɡɔlɐ]  په رسمي ډول د انګولا جمهوریت ( په پرتګالي ژبه: República de Angola د سویلي افریقا په لویدیځ ساحل کې پروت هېواد دی. دا تر برازیل وروسته د مساحت او نفوس له مخې د لوزوفون (پرتګالي ژبو) دویم لوی هېواد او د افریقا اووم لوی هېواد دی. له سویل څخه له نامېبیا، له شمال  څخه د کانګو له دیموکراتیک جمهوریت، له ختیځ څخه له زامبیا سره او له لویدیځ څخه له اطلس سمندر سره پوله لري. انګولا د کابېندا په نوم یو جلا ولایت لري چې د کانګو له جمهوریت او د کانګو له دیموکراتیک جمهوریت سره پوله لري. تر ټولو لوی ښار او پلازمېنه یې لواندا ده.
انګولا د ډبرمهال راهیسې د اوسېدو وړ وه. د یو ملت - هېواد په توګه یې رامنځته  کېدل د پرتګالیانو د استعمار دور ته ورګرځي. چې د لومړي ځل لپاره په ۱۶مه پېړۍ کې له سوداګریزو پوستونو او ساحلي مېشت ځایونو سره رامنځته شوې. اروپایانو په ۱۹ پېړۍ کې په ورو ورو په داخل کې ځان تاسیسول پیل کړل. د پرتګال مستعمره چې په انګولا بدله شوه د شلمې پېړۍ تر لومړیو پورې یې د لرغونو ډلو لکه کواماتو، کوامانیا او امبوندا د مقاومت له امله خپلې اوسنۍ پولې نه لرلې.
انګولا د استعمار ضد تر یوې اوږدمهاله مبارزې وروسته په ۱۹۷۵ ز کال کې د یو واحد مارکسیست - لینینست ګوند په توګه خپلواکي ترلاسه کړه. دا هېواد په هم هغه کال یوې ورانوونکې کورنۍ جګړې ته دننه شو. د جګړې ښکېلې غاړې د شوروي اتحاد او کیوبا په ملاتړ د انګولا د خپلواکۍ لپاره حاکم ولسي غورځنګMPLA) ) او د متحده ایالاتو او سویلي افریقا په ملاتړ د انګولا د بشپړې خپلواکۍ لپاره د کمونیست ضد ملي اتحادیې یاغیان UNITA)) او د کانګو د دیموکراتیک جمهوریت په ملاتړ د انګولا   د آزادۍ ملي جبهېFNLA) ) د اورپکو سازمان وو. دا هېواد په ۱۹۷۵ز کال کې د خپلې خپلواکۍ راهیسې د MPLA له خوا اداره کېږي. انګولا د جګړې تر پای وروسته په ۲۰۰۰ ز کال کې د یو څه باثباته او واحد جمهوریت په توګه له اساسي قانون سره را څرګند شو.
انګولا د تېلو او معدني موادو عظیمې زېرمې لري او اقتصاد یې په ځانګړي ډول د داخلي جګړې تر پای وروسته د نړۍ په کچه د چټکې ودې په حال کې دی. پر دې سربېره اقتصادي وده په سخت ډول نابرابره ده. داسې چې د هېواد د شتمنۍ ډېره برخه د نفوس په یوه کوچنۍ برخه او په شدید ډول په چین او متحده ایالاتو متمرکزه ده. د ډېری انګولیانو د ژوند سټندردونه ټيټ پاتې شوي؛ د نړۍ په کچه ژوند ته هیله‌مندي تر ټولو لږ ده، حال دا چې د نویو زېږېدلو ماشومانو د مړینې کچه په کې تر ټولو لوړه ده. د ژوائو لورنسو دولت له ۲۰۱۷ ز کال راهیسې له فساد سره مبارزه په خپلو لومړیتوبونو کې ځای پر ځای کړه. داسې چې د پخواني دولت ډېری افراد  یا په بند کې دي یا د محاکمې انتظار کوي. ځینې زندانیان دا کړنې له سیاسي انګېزې سره مل بولي، حال دا چې بهرنیو دیپلوماتانو دا هڅې مشروع یادې کړې.
انګولا د ملګرو ملتونو، د افریقا اتحادیې، د تېلو د صادروونکو هېوادونو سازمان OPEC))، د پرتګالي ژبو هېوادونو د ټولنې او د سویلي افریقا د پرمختګ ټولنې غړې ده. په ۲۰۲۱ ز کال کې د انګولا د وګړو شمېر(نفوس) ۳۲۸۷ میلیونه اټکل شوی. انګولا یو څو فرهنګي او څو قومي هېواد دی. د انګولا کلتور د پرتګالیانو د کلونو نفوذ منعکسوونکي دی یعنې د پرتګالي ژبې او کاتولیک کلیسا غلبه د سیمه ییزو ادابو او دودونو له بېلابېلو ډولونو سره ګډه شوې ده.
رېښه
د انګولا نوم له پرتګالي استعماري نوم رينو ډي انګولا (د انګولا پاچهۍ) له نوم څخه اخیستل شوی، چې په ۱۵۷۱ ز کال کې د پایولو ډیاس دنووایس د منشور په لومړیو کې راڅرګند شو. پرتګالیانو دا نوم د نګولا له لقب څخه اخیستی چې د ندونګو او متامبا د پاچایانو له خوا کارول کېده. ندونګو د کوانزا او لوکالا د سیندونو تر منځ پرته یوه لوړه سیمه ده چې تش په نوم د کانګو د پاچهۍ اړونده سیمه وه، خو په ۱۶ پېړۍ کې د لا ډېرې خپلواکۍ په لټه کې وه.
لومړني مهاجرتونه او سیاسي واحدونه
مډرنه انګولا د بانټویانو تر لومړي مهاجرت مخکې تر ډېره د خوی او سان د خلکو مېشت ځای و. د خوی او سان خلک نه مالداران وو نه هم کروندګر، بلکې ښکاریان وو. هغوی د بانټو د خلکو په واسطه چې له میلاد څخه مخکې په لومړۍ زریزه کې له شمال څخه راغلي وو چې ډېری یې اصالتاً د نایجیریا له شمال لویدیځ او سویل څخه و، بې کوره شول. د بانټو ویناوالانو د کېلې او تارو (یو ډول نشایسته لرونکی بوټی) کښت او همدارنګه یې د انګولا په مرکزي ارتفاعاتو او د لواندا په بېدیا کې یې د غواګانو لویې رمې معرفي کړې.
یو شمېر سیاسي بنسټونه رامنځته شول. تر ټولو مشهوره یې په انګولا کې مېشته د کانګو پاچهي وه چې د شمال لور ته د کانګو تر دیموکراتیک جمهوریت، د کانګو جمهوریت او اوسني ګابن پورې غځېدلې وه. دې هېواد د سویل لویدیځو سمندرغاړو ښکته او پورته او د افریقا له لویدیځ او ان د لویې زېمبابوې او موتاپا امپراتورۍ له ګڼو ښارونو دولتونو او تمدنونو سره ټاکلې سوداګریزې لارې جوړې کړې. که څه هم د سمندرونو تر منځ سوداګري يې لږه یا اصلاً نه تر سره کوله. په سویل کې يې د ندونګو پاچهي پرته وه، چې د پرتګال بله استعماري سیمه وه او ځینې وختونه د دونګو په نوم یادیده او هغې ته څېرمه د ماتامبا پاچهي موجوده وه.
د پرتګال استعمار
په ۱۴۸۴ ز کال کې پرتګالی کاشف دیوګو کایو دغې سیمې ته ورسېد. کال مخکې يې پرتګالیانو له کانګو سره اړیکې ټینګې کړې وې چې هغه مهال له مدرن ګابن څخه په سویل کې د کوانز سیند تر شمال پورې غځېدلې وه. پرتګالیانو خپل لومړنی سوداګریز پوست په سویو کې تأسیس کړ، چې اوس مهال د کابېندا سیمې پرته د انګولا تر ټولو شمالي ښار دی. پایولو دیاس ډنووا په ۱۵۷۵ ز کال کې له سل زره مهاجر کورنیو سره سایوپايولو دو لواندا (لواندا) رامنځته کړه. بنګوېلا په ۱۵۸۷ ز کال کې ورغېده او په ۱۶۱۷ ز کال کې په یو ښارګوټي بدله شوه.
پرتګالیانو د انګولا د ساحلونو په دوام څو نور سوداګریز پوستونه، ښارګوټي او کلاوې رامنځته کړې، چې عمدتاً يې د کروندو لپاره له انګولیايي غلامانو سره سوداګري کړه. د سیمه‌ییزو غلامانو خرڅوونکو به له اروپا څخه د تولید شویو مالونو په بدل کې د پرتګال د سترواکۍ لپاره ګڼ شمېر غلامان تیارول.
په ارام سمندر کې د غلامانو د سوداګرۍ دې برخې د برازیل تر خپلواکۍ وروسته تر ۱۸۲۰ز لسیزې پورې دوام وکړ.
سیاست
د کانګو هیواد اوسنی ولسمشر جووا لورنسو له ۲۶ د سپټمبر ۲۰۱۷م کال راهیسی د یاد هیواد ولسمشر دی. د یاد افریقایي هیواد لومړی وزیر بورنیتو دی سوزا دی.
اقتصاد
د انګولاهیواد د پیسو واحد د آنګولا کوینز دی چې د یاد هیواد د مرکز بانک لخوا وړاندی کیږي.
سرچینې
وېشنيزه:آنگولا وېشنيزه:د افریقایي اتحادیه غړي هیوادونه
د متحده ایالاتو د اساسي قانون څوارلسم تعدیل(اصلاحیه)
د متحده ایالاتو د اساسي قانون څوارلسم تعدیل (تعدیل XIV) د ۱۸۶۸ز کال د جولای په ۹ مه د بیارغونې د تعدیلاتو په توګه تصویب شو. ډېری وختونه دا یو له ډېرو اړینو تعدیلاتو نه شمېرل کېږي، له قانون سره سم د تابعیت د حقونو مساوي خوندیتوب په ګوته کوي او د امریکا له کورنۍ جګړې وروسته د پخوانیو غلامانو اړوند مسایلو په ځواب کې وړاندیز شوی.
۱ برخه: تابعیت او مدني حقونه
۱ برخه. ټول هغه کسان چې په متحده ایالاتو کې زېږېدلي او یا هم تابعیت ورکړل شوی او د هغه د قضایي واک تابع دي، د متحده ایالاتو او یا هر هغه ایالت اوسېدونکي دي، چېرې چې دوی اوسېږي. هیڅ دولت باید داسې قانون جوړ یا پلي نه کړي چې د متحده ایالاتو د وګړو امتیازات او خوندیتوب کم کړي او نه هم کوم دولت د قانون له پرېکړې پرته څوک له ژوند، خپلواکي او ملکیت نه بې برخې کړي.
مخینه
د تعدیل ۱ برخه په رسمي ډول د متحده ایالاتو تابعیت تعریفوي او له بېلابېلو مدني حقونو نه د دولت او یا د دولتي فعال له خوا د لنډولو یا ردولو نه ساتنه کوي. د خصوصي کسانو له خوا د مدني حقونو لنډول یا ردول د د دې تعدیل له خوا نه منل کېږي. سترې محکمې د مدني حقونو په قضیو (۱۸۸۳) [۱] کې پرېکړه وکړه چې تعدیل د «دولت عمل» پورې تړلی ده او له همدې امله کانګرس ته اجازه نه ورکوي، چې د خصوصي کسانو یا سازمانونو له خوا توکمیز تبعیض منع کړي (که څه هم کانګرس ځینې وختونه کولای شي ورته پېښو ته ورسېږي). د اساسي قانون د نورو برخو له لارې تبعیض، لکه: د سوداګرۍ ماده چې کانګرس د ۱۹۶۴ د مدني حقونو قانون پلي کولو لپاره کارولی (سترې محکمې د متحده ایالاتو د اتلانتا موټل په زړه کې په (۱۹۶۴ز) کې دا چلند تایید کړ.
د تابعیت ماده
د تابعیت قانون د سترې محکمې د ډریډ سکاټ پرېکړه رد کړه چې تور خلک اتباع نه دي او نه شي کولای اتباع شي او نه هم د تابعیت له ګټو نه برخمن کېدای شي. د کانګرس ځینو غړو څوارلسم تعدیل ته رایه ورکړه، تر څو د مدني حقونو د قانون ۱۸۶۶ ز د اساسي قانوني توب  په اړه شکونه له منځه ولاړ شي او یا ډاډ ترلاسه شي چې هېڅ راتلونکی کانګرس نه شي کولای، د اساسي قانون اساسي احکام رد یا هم په هغو کې بدلون راولي.
اصلي امریکایان
د تعدیل په اړه د کانګرس د اصلي بحث په اوږدو کې د مشګین سناتور جیکیب ایم هاوارډـ د تابعیت بند لیکوال ـ دا بند له بېلابېلو عبارتونو سره سره، د مدني حقونو قانون ۱۸۶۶ ز سره د ورته منځپانګې په توګه تشرېح کړ چې: په دې کې هغه اصلي امریکایان شامل نه دي چې خپلې قبیلوي اړیکې ساتي او «په متحده ایالاتو کې زېږېدلي خلک، چې بهرنیان دي او د سفیرانو یا بهرنیو چارو وزیرانو له کورنیو سره تړاو لري».
د امتیازاتو او خوندیتوبونو ماده
د امتیازاتو یا خوندیتوبونو ماده، چې د ملي تابعیت امتیازات او خوندیتوبونه د دولتونو له لاسوهنې نه ساتي، چې د څلورمې مادې د امتیازاتو او معافیتونو له بند نه راخیستل شوې، چې د نورو دولتونو له لاسوهنو نه د دولتي تابعیت امتیازات او معافیتونه ساتي.
د حقوقي بهیر ماده
د حقوقي بهیر ماده د عدالت پلي کولو ته ژمنه ده، نو په دې توګه د حقوقي بهیر ماده د قانون له تصویب نه بهر د حکومت له خوا د ژوند، خپلواکۍ یا ملکیت د خپل سري ډډه کولو نه د ساتنې لپاره کار کوي. سترې محکمې عادلانه پروسه «د خپل سري عمل په وړاندې د فرد خوندیتوب» په توګه تشرېح کړې.
د حقیقي بهیر ماده
د متحده ایالاتو سترې محکمې د حقیقي بهیر ماده تشرېح کړه، چې له خصوصي قراردادونو نه په اساسي توګه ملاتړ وکړي، په دې توګه  یې بېلابېل ټولنیز او اقتصادي مقررات منع کړل. دا اصل د« د آزادۍ قرارداد » په نامه یادېږي.
دمساوي خوندیتوب ماده
د مساوي خوندیتوب ماده په لویه کچه له تورو کوډونو سره، په ایالتونو کې د قانون له خوا د نابرابره خوندیتوب په ځواب کې رامنځته شوې. د تورو کوډونو پر بنسټ تورپوستو دعوا نه شوای کولای. هغوئ ته به د سپینو په پرتله سخته سزا ورکول کېده.
۲ برخه: د استازو وېش
۲ برخه. استازي باید د څو ایالتونو ترمنځ د دوی د اړوندو شمېرو له مخې ووېشل شي، په هر ایالت کې د خلکو ټول شمېر، پرته له هغو هندیانو چې مالیه نه لري شمېرل کېږي.
پلي کول
د څوارلسم تعدیل له نافذېدو وروسته، لومړی راپور په ۱۸۷۳ کې د ۱۸۷۰ کال د سرشمېرنې پر بنسټ رامنځته شو.داسې ښکاري چې کانګرس هڅه کړې چې د ۲ برخې احکام پلي کړي، خو دوی د دې توان نه درلود، چې هغه رایې وروکوونکي وپېژني چې د رایې ورکولو له حقه بې برخې وو، ترڅو یې د ایالتونو استازولیو ته بدلون ورکړی وای.
د رایو پر حقونو اغېزه
ځینو استدلال کړی، چې ۲ برخه په واضح ډول د پينځلسم تعدیل له خوا لغوه شوې، خو سترې محکمې په وروستیو پرېکړو کې ۲ برخه ومنله.
د پاڅون یا بغاوت لپاره د دندې د صلاحیتونو اخیستل
په ۱۸۶۸ ز کې د کورنۍ جګړې له بایللو نه لږ ځنډ وروسته، هغه ایالتونه چې د اتحادیې برخه و، د «نا توبې» پخوانۍ اتحادیې (لکه د اتحادیې پخوانی مرستیال الکساندر ایچ سټیفنز) واشنګټن ته د سناتورانو او او استازو په توګه لېږل پیل کړل.
۲۰۲۱ ز د متحده ایالاتو د ملي شورا پر ماڼۍ برید
د جنوري په ۱۰، ۲۰۲۱ ز کال، نانسي پلوسي، د جرګې رئیس په رسمي توګه له استازو نه د ۳ برخې پر بنسټ د معلوماتو غوښتنه وکړه ، چې ایا د متحده ایالاتو د پخواني ولسمشر ډونالډ ټرامپ نه د صلاحیتونو اخیستل، د ۶ د جنورۍ په برید کې د هغه د لاس لرلو له امله وڅېړي او که نه.
۴ برخه: د عامه پورونو اعتبار
۴ برخه د کانګرس له خوا د ټولو اختصاص شویو عامه پورونو مشروعیت تاییدوي. دوی دا یې هم تایید کړه چې نه متحده ایالات او نه هم کوم بل دولت به، د غلامانو یا پورونو له لاسه ورکولو لپاره پیسې ورکړي چې د اتحادیې له خوا مصرف شوې وي.
د دولتونو له خوا تصویب
د جون په ۱۶، ۱۸۶۶ ز کال کې، د بهرنیو چارو وزیر ویلیم سیوارډ څوارلسم تعدیل د تصویب لپاره د څو ایالتونو والیانو ته واستاوه. په هر پخواني کنفیډریټ ایالت کې قانون جوړوونکو، په استثنا د ټینیسي د دې له تصویب کولو نه ډډه وکړه، چې په پایله کې د بیارغونې د قوانینو د تصویب لامل شو.
آرام‌اس ټايټانيک
http://geography.about.com/od/politicalgeography/a/multiplecapital.htm
دمرغاب ولسوالۍ
مرغاب ولسوالۍ د افغانستان د غور ولايت یوه ولسوالۍ ده. په دغې ولسوالۍ کې د مېشتو خلکو شمېر ۴۰،۰۰۰وگړو ته رسېږي. قومونه:د قومی په لحاظ صرفا تاجکان په دغه ولسوالۍ کې اوسېږي
سرچينې
https://www.pajhwok.com/en/2019/11/26/senate-approves-marghab-district-creation-ghor
وېشنيزه:د غور ولسوالۍ
پاکستان د نړيوالې ترهگرۍ ځاله
پاکستان د نړيوالې ترهگرۍ ځاله د ليکوال محمد طاهر کاڼي له خوا له بېلابېلو سرچينو څخه راټول شوی او له روسي ژبې څخه پښتو ته راژباړل شوی نښير دی. د دې نښير منځپانگه د پاکستان اسلامي دولت له خوا ددغه هېواد په خاوره کې د ترهگرۍ وده، ملاتړ، تمویلول، مرسته کول او بهرنۍ نړۍ ته صادرول دي. دا نښير پر ۱۳۹۲ (۲۰۱۳) ز کال د افغانستان د پوهنو اکاډمۍ د سیمه ييزو مطالعاتو مرکز له خوا د ۵۰۰ ټوکو په شمېر چاپ شوی، چې ټول ۴۰۴ مخه دی. د کتاب په پای کې له ۳۵۸ مخه وروسته ۴۵ انځورونه راغلي دي. کتاب په سپين کاغذ کې چاپ شوی، چې چاپ زيار يې څېړندوی عبدالرحمان حبيب زوی ايستلی دی.
اخځونه
وېشنيزه:پښتو کتابونه
انابه ولسوالۍ
انابه ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
پولي واحد
پولي واحد د یو هیواد رایج ارز ته وایی چی د مرکزي بانک لخوا په مختلفو بڼو لکه بانکنوټونه او نور .. بازار ته عرضه کیږی او خلگو ته د خرڅولو او رانیولو آسانتیاوی برابروی د مثال په توگه د افغانستان پولي واحد افغاني دی.
وېشنيزه:پیسۍ
بازارک ولسوالۍ
بازارک ولسوالۍ د افغانستان د پنجشېر ولايت یوه ولسوالۍ ده. دا ولسوالۍ د سمنگان ولايت منځۍ (مرکز) دی.
سرچينې
وېشنيزه:د پنجشېر ولسوالۍ
شونکړۍ
شونکړۍ دره د افغانستان د کونړ ولايت د سرکاڼو ولسوالۍ یوه ختيځه او د ميني څخه ډکه سيمه ده چي تقريبا ۱۸ کلي لري چي زياتره يي د تحريک طالبان پاکستان  د دغه سيمو ته د هجرت له کبله او د پاکستان  د راکټي بريدونو او د غربت له کبله شړ او په کنډرونو بدل شوي ، څه شمير اوسيدونکي يي د پاکستان  مختلفو ښارونو لکه پيښور ، کراچۍ او پنډي او ورته نورو ښارونو ته مهاجر شوي دي  چې ... تنه وگړي لري. ددې درې اوسېدونکي په پښتو ژبه خبرې کوي.
شونکړۍ دره لاندي کلي لري چي شمير يي د ۱۷ څخه زیات دی.
شيخال
کرکنۍ
صباګی
دوردانۍ
خاديخيل
ګورګورۍ
پاتا څلی
ملاګورو
سکاندره
ميا
غوښتونکی
باغ
شنه ژوره
وچه ژوره
سرچینې
وېشنيزه:افغانستان وېشنيزه:کلي وېشنيزه:د کونړ کلي وېشنيزه:د ختیځو ولایتونو کلي وېشنيزه:د افغانستان کلي  وېشنيزه:د افغانستان اړونده لړليک
دیوید بکام
دیوید بکام یاهم (داوید بکام) ټول نوم (دیود رابرټ جوزف بکام) په انګلیسي David Robert Joseph Beckham) زوکړه ۲ مې ۱۹۷۵م کال لندن ،انګلستان یو انګلستانی تقاعد فوټبال لوبغاړی، مډل او میامې انټر لوبډلهی مسول مدیر دی. نوموړی همدارنګه د سالفورډ سیټي فوټبال لوبډلی ۱۰ سلنه شریک هم دی. بکام په خپل ورزشي ژوند کې له مانچسټر یونایټد، ریال مادرید ،لس انجلس ګلکسی او د انګلستان فوټبال ملي لوبډلهی سره لوبیدلی دی.
ولاديمير لينن
ولادیمیر لینن په شلمه پیړی دبلشویکی کمونسیتی انقلاب رامنځته کوونکې دې چی شعار یی داوو دنړی کارګرانوسره یوشی او مخکنی شعار چی دفرانسی له انقلابه یی سرچینه اخیستی وه کور کالی ډوډی وو اودا انقلاب داکتوبر په میاشت ۱۹۱۷ کی دکارګرانو دانقلاب ترنامه لاندی رمنځته شو اوبیا چین روسیی افغانستان دشرقی اروپا هیوادونو او ان ترکیوبا او کمبودیا پوری وغځیدی
د تلپاتې پراختیا ۱۱ موخه
د تلپاتې پراختیا ۱۱ موخه (SDG 11) یا 11مه نړیواله موخه، چې سرلیک یې "تلپاتې ښارونه او ټولنې" دی، د تلپاتې پراختیا له اوولسو موخو نه یوه ده. دا موخه په ۲۰۱۵ز کال کې د ملګرو ملتونو د عمومي ټولنې له خوا جوړه شوه. دSDG11  رسمي دنده دا ده، چې "ښارونه؛ ټولشموله، خوندي، انعطاف منونکي او تلپاتې کړي". SDGs17 دا په پام کې نیسي، که چېرې په یوه سیمه کې اقدام کېږي؛ نو په نورو سیمو کې به هم اغېزمنې پایلې ولري او دا پراختیا باید ټولنیز، اقتصادي او چاپېریالي پایښت سره متوازن کړي.
د تلپاتې پراختیا ۱۱ موخه په نړیواله کچه پر لسو نښو او ۱۴ شاخصونو وېشل شوې، چې اووه یې د "پایلې نښې" دي. درې نورې یې "د موخو د لاسته راوړلو وسیلې" دي.
SDG11  لس نښې لري، چې د ۱۵شاخصونو پرمټ اندازه کېږي. د پایلې اووه نښې یې دا دي: خوندي او ارزانه کورونه، ارزانه او دوامدار ټرانسپورټي سیسټمونه، ټولشموله او تلپاتې ښاري ژوند، د نړۍ د کلتوري او طبیعي میراثونو ساتنه، د طبیعي پېښو منفي اغېزې کمول، د ښارونو د چاپېریالي اغېزو کمول، خوندي او ټولشموله شنو او عامه سیمو ته د لاسرسي چمتو کول.
"د لاسته راوړلو وسیلې" چې درې نښې لري، دا دي: د پیاوړې ملي او سیمه ییزې پراختیا پلان جوړونه؛ د شمولیت د تګلارو پلي کول؛ د سرچینو اغېزمنتیا، د ناورین د خطر کمول او په لږ پرمختللو هېوادونو کې د تلپاتو او انعطاف منونکو ودانیو جوړول. اوسمهال د نړۍ په کچه ۳.۹ میلیارده وګړي ـ د نړۍ نیم نفوس ـ په ښارونو کې ژوند کوي. اټکل کېږي، چې تر ۲۰۳۰ز کال پورې به پینځه میلیارده وګړي په ښارونو کې ژوند وکړي.
SDG11 د کلیوالې ښکارندې په توګه، په نړیواله پراختیایي همکارۍ کې د بدلون لپاره پر بېوزلۍ تمرکز کوي، ترڅو را وپېژني چې ښارونه، په ځانګړې توګه د نړۍ سویلي برخه له بې کچې بېوزلۍ، چاپېریالي تخریب، اقلیمي بدلون او د طبیعي پېښو له سترو ګواښونو سره مخ ده.
شالید
د ۲۰۱۵ز کال په سپټمبر کې د ملګرو ملتونو عمومي غونډې د ۲۰۳۰ز کال لپاره د تلپاتې پراختیا اجنډا وټاکله، چې په کې د تلپاتې پراختیا ۱۷موخې شاملې وې. دا موخې داسې جوړې شوي، چې نړیوال ناورینونه؛ لکه: بېوزلۍ، نابرابرۍ، اقلیمي بدلون، چاپېریالي تخریب او په سوله او عدالت پورې اړوند ناورینونه حل کوي او د باثباته راتلونکي جوړولو لپاره یې د یوې نقشې په توګه طرحه کوي.
SDG11 د کنډوالو رغونه، د بشري استوګنځیوو مدیریت او پلان جوړونه، د اقلیمي بدلون کمول او برابرول او ښاري اقتصاد را په ګوته کوي. د څېړنې لویه برخه چې په SDG11 پورې اړه لري د امریکا، انګلستان او چین له خوا پلي شوې ده. د چاپېریالي او ټولنیزو علومو په برخو کې د تلپاتې ۱۱ پرمختیايي موخې په اړه ډېرې څېړنې شوې او تر دوی وروسته طب، انرژي او انجنیري دي.
۱.۱۱ نښه: خوندي او ارزانه کورونه
د دې نښې پوره سرلیک دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې به ټولو ته مناسب، خوندي او ارزانه کورونه او بنسټیز خدمتونه وړاندې کوي او د بېوزلو ویجاړې سیمې به رغوي".
هغه خلک چې په کنډوالو کې اوسي، پاکو اوبو، صحي خدمتونو، ښو استوګنځیوو او پایېدونکو کورونو ته لاسرسی نه لري.
۲.۱۱ نښه: ارزانه او تلپاتې ټرانسپورټي سیسټمونه
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې خوندي، ارزانه او تلپاتې ټرانسپورټي سیسټمونو ته لاسرسی چمتو کول، د واټونو ساتنه، په ځانګړي ډول د عامه ټرانسپورټ په زیاتولو سره اړمنو خلکو ته ځانګړې پاملرنه؛ لکه: ښځې، ماشومان، معلولین او زاړه خلک".
۳.۱۱ نښه: ټولشموله او تلپاتې ښارمېشتي
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې، په ټولو هېوادونو کې د ټولشمولې او تلپاتې ښارمېشتۍ ډېرول او د انسانانو د استوګنځیوو مدیریت او پلان جوړونې لپاره د ظرفیت لوړول".
دا نښه دوه شاخصونه لري:
۴.۱۱ نښه: «د نړۍ د کلتوري او طبیعي میراث ساتنه»
د نښې پوره متن دا دی: "د نړۍ د کلتوري او طبیعي میراثونو د ساتنې لپاره هڅې ګړندۍ کوي".
دا نښه یو شاخص لري: د ۱.۴.۱۱ شاخص د "ټولو کلتوري او طبیعي میراثونو ساتنه او د ساتنې لپاره یې له هر وګړي نه د مالیې اخیستل، چې د تمویل سرچینې یې (عامه او خصوصي)، د میراث ډول يې (کلتوري او طبیعي) او د حکومت کچه یې (ملي، سیمه ییزه او محلي/ښاري) ده".
۵.۱۱ نښه: د طبیعي پېښو منفي اغېزې کمول
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې به د مړینې او اغېزمنو خلکو شمېر راکم کړي او د نړیوال ناخالص کورني تولید په پرتله به د ناورینونو له امله رامنځته شوي مستقیم اقتصادي زیانونه هم کم کړي، لکه په اوبو پورې اړوند ناورینونه او په سختو حالاتو کې د بېوزلو خلکو ساتنه".
شاخصونه یې دا دي:
۶.۱۱ نښه: د ښارونو د چاپېریالي اغېزو کمول
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې به په ښارونو کې د چاپېریال منفي اغېزې کمې کړي او د هوا کیفیت، ښاروالۍ او د کثافاتو مدیریت ته به ځانګړې پاملرنه کوي".
دا نښه دوه شاخصونه لري:
۷.۱۱ موخه: خوندي او ټولشموله شنو او عامه سیمو ته د لاسرسي چمتو کول
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۳۰ز کال پورې به خوندي، ټولشموله، شنو او عامه ځایونو ته نړیوال لاسرسی چمتو کوي، په ځانګړي ډول د ښځو، ماشومانو، زړو او معلولو کسانو لپاره".
د دې دوه شاخصونه دا دي:
۱۱ الف نښه: د پیاوړې ملي او سیمه ییزې پراختیا پلان جوړونه
پوره متن یې دا دی: "د ملي او سیمه ییزو پراختیایي پلانونو د پیاوړتیا له لارې د ښاري او کلیوالي سیمو ترمنځ د مثبتو اقتصادي، ټولنیزو او چاپېریالي اړیکو ملاتړ کول".
دا موخه یو شاخص لري.
۱۱ ب نښه: «د شمولیت، د سرچینو د موثریت او د ناورین د خطر کمولو تګلارو پلي کول»
پوره متن یې دا دی: "تر ۲۰۲۰ز کال پورې به د هغو ښارونو او بشري استوګنځیوو شمېر زیاتوي، چې ګډې تګلارې او پلانونه پلي کوي، همدارنګه د سرچینو موثریت، د اقلیمي بدلون کمول او ورسره توافق کول او د ناورینونو پر وړاندې مقاومت په کې شامل دي. د زیاتو SDGs پرخلاف، چې باید تر۲۰۳۰ز کال پورې ترلاسه شي، مګر دا شاخص به تر ۲۰۲۰ز کال پورې ترلاسه کېږي".
دوه شاخصونه یې دا دي:
۱۱ ج نښه: په لږ پرمختللو هېوادونو کې د تلپاتو او انعطاف منونکو ودانیو جوړول
پوره متن یې دا دی: "د لږ پرمختللو هېوادونو ملاتړ کول، چې په کې د مالي او تخنیکي مرستو له لارې، د ځایي موادو په کارولو سره د تلپاتو او مقاومو ودانیو رغول دي".
دا نښه یو شاخص لري.
څارنه او پرمختګ
د پرمختګ په اړه راپورونه، په لوړه کچه د ملګرو ملتونو د عمومي منشي له خوا په کلني ډول جوړېږي، چې د تلپاتو پراختیایي موخو پرمختګ ارزوي. تر ټولو وروستی راپور په ۲۰۲۱ز کال کې خپور شو او پخوانی راپور د ۲۰۲۰ز کال په اپرېل کې خپور شوی و.
د کووېډ۱۹وبا اغېزې
د ډېرو هېوادونو ښارونه د کووېډ۱۹ مرکزونه ګرځېدلي دي. د کووېډ۱۹ وبا کابو ۶۰سلنه پېښې په ښارونو کې ثبت شوې دي، چې د وبا په رامنځته کولو او ګړندۍ کولو کې یې پراخه ونډه درلوده.
په اقتصادي نابرابریو کې د کووېډ۱۹ کنټرولول خورا ستونزمن دي. عامه ټرانسپورټ د ټیټو عاید لرونکو ټولنو لپاره اړین دی؛ ځکه دوی د خپل سفر لپاره پر عامه ټرانسپورټي خدمتونو تکیه کوي، تر هغه وروسته خوندي، ارزان او تلپاتې ټرانسپورټي سیسټمونه اړین دي. .
د ملګرو ملتونو سیسټم
امریکا د ځیرکو تلپاتو ښارونو (U4SSC) د نوښت لپاره او د تلپاتو پراختیایي موخو د څارلو لپاره په ښاري چاپېریال پورې اړوند ازمایښتي کړنې ترسره کړې دي.
د افغانستان د شمال لوېديزې پولې ټاكل، روسي او برتانوي امپراتورۍ
د افغانستان د شمال لوېديځې پولې ټاکل ، روسي او برتانوي امپراتورۍ يو مهم تاریخي اثر دی چې ليکوال او ژباړن محمد طاهر کاڼي پښتو ته راژباړلی دی. =د کتاب د منځپانگې په اړه= په دې تاریخي اثر کې راټول شوي او ژباړل شوي لاسوندونه «د ختيځ اثار» په نامه روسۍ انټرنېټپاڼې د «منځنۍ اسیالاسوندونه» له برخې راکاپي شوي دي ، چې د ټولو راژباړل شويو لاسوندونو شمېر ۱۵۴ ته رسیږي. په دې کتاب کې اوډل شوي لاسوندونه په ۱۹ زېږدي پېړۍ کې د امير شېر علي خان او امير عبدالرحمان خان د واکمنيو پر مهال ، د افغانستان د شمال لوېديځې ، يانې له خواجه صالح نه تر ذوالفقاره پورې پولې د ټاکلو په اړه د برتانوي او روسي امپراتوريو ترمنځ د تبادله شويو ليکونو ، يادښتونو ، ټلگرامونو او د دوی ترمنځ خبرو اترو ټولگه ده. همدا راز پر ۱۸۸۵ ز کال پر پنجده باندې د تزاري روسیې له لوري د یرغل په پايله کې د افغانانو او روسانو ترمنځ جگړې په اړه هم بيان شوی دی. روسانو پنجده خپله خاوره گڼلې او ډېره هڅه یې کړې چې ددغې جگړې ټوله پړه پر افغانانو واچوي. هېره دې نه وی چې د کتاب په پيل کې څو لاسوندونه د افغانستان د شمالي پولې او بدخشان په اړه هم شتون لري. د پنجدې له جگړې وروسته برتانوي او روسي چارواکيو د افغانستان د شمال لوېديځې پولې د ټاکلو لپاره په خپل منځ کې يو گډ کميسيون جوړ کړ او افغان پلاوي ته یې اجازه ورنه کړه چې پکې شامل شي. پر دې خبره روسي لوری ډېر ټينگار کاوه چې افغان استازی دې په سرحدي کمیسیون کې نه وي. په پايله کې د افغانستان شمال لوېديځه پوله د برتانيا او روسیې له لوري د دوی په خوښه وټاکل شوه. =د چاپ چارې= د افغانستان د شمال لوېدیځې پولې ټاکل اثر په جرمني کې د افغانستان د کولتوري ودې ټولنې له خوا خپور شوی دی. د دې کتاب د چاپ چارې د اسدالله دانش چاپخونې له خوا پر ۱۳۸۸ لمريز (۲۰۰۹ ) ز کال ترسره شوې دي. دغه کتاب په پرتليز ډول سپين کاغذ کې چاپ شوی ، چې ۳۲۷ مخه لري. کتاب په وروستۍ برخه کې د ۳۲ تاریخي انځورونو يو البوم هم لري. د کتاب کمپوز پخپله ژباړن کړی دی. =اخځونه=
وېشنيزه:پښتو کتابونه
حميد مومند
بټنوک|حميد مومند
پلار او يا دا چې د چا زوی دی تر اوسه پورې کوم باوري او د قناعت وړ ماخذ هم نه شته، چې بشپړ مالومات په کې وي، خو د اوسمهالو ليکوالانو له ډلې څخه يوه نوماند ليکوال محمد اصف صميم يې د پلار نوم عبدالحق ښودلی دی. ( ۱)
د زوکړې ريښتينې نېټه يې نه ده څرگنده، خو داسې گومان کيږي چې د يوولسمې يونيزې (هجري) پيړۍ په اخرو کې به زيږېدلی وي. (۲)
د پښتو ادب څېړونکو دده په ديوان کې ځينې تاريخي پېښو ته دڅنگزنو (اشارو) له امله د ده د زوکړې نېټه په خپل خپل تحليل ښودلې ده. پوهاند حبيبي وايي چې په (۱۱۰۰) ه ق کال زېږېدلی دی، همدغه نظر رښتين صاحب او الفت صاحب هم تايید کړی. خوو بېنوا صاحب بيا د (۱۰۷۵) ه ق ښودلې ده، ډاکټر انوارالحق په در و مرجان کې (۱۰۷۵ – ۱۰۸۰) ترمنځ ښوولې ده. همېش خليل د ورکې خزانې په لومړي ټوک کې د حميد بابا د زوکړې نېټه (۱۰۸۳) ه ق گنلې وه، خو داسې ښکاري چې د اورنگزېب د پاچاهۍ پر مهال يې دشعر هنگامه گرمه وه؛ لکه چې وايي:
سره له دې يې هم د اورنگزيب عالمگير مړينې (۱۱۱۸- ۱۰۶۸) ته هم په يوه بيت کې دا ډول څنگزنه (اشاره) کړې ده.
څوک چې دغه مهال د شعر ويلو داسې قريحه ولري، چې مهم ټولنيز او سياسي حالات په خپل شعر کې رانغاړي، هغه به د ژوندانه د څلي په نيمايي او يا هم د ژوند پوخوالي ته رسېدلی وي، نو په همدغه لاسوند د حميد بابا د زوکړې نېټه موږ د دېوان د دننېو شواهدو پر بنسټ تر (۱۰۸۰) ه ق راپه دېخوا اټکل کولی شو.
د بابا په باب ډېر پوهان، ليکوالان او څېړونکي په يوه خوله دي او وايي چې مومند دی، خو قوم يې ماشوخېل دی، چې د مومندو يوه پښه گڼلی کيږي؛ لکه چې وايی:
د حميد بابا د دېوان او نورو اثارو څخه دا جوتيږي چې عبدالحميد د خپل مهال مروجه علوم لوستي وو او په خپل وخت کې په ملا عبدالحميد نوماند وو. د ا خبره چې دی ملا وو د ده د ځينو اثارو د خطي نسخو په پای کې ليدل کيږي. (۱ )
په پاړسي، عربي او هندي ژبې پوهېدو. همدا ډول د حميد بابا د مړينې او مزار په باب کورني او بهرني څېړونکي او ليکوالان تر (۱۳۳۸ لمريز – ۱۹۵۹ زېږديز) پورې په دې اند وو، چې گڼې حميد مومند تر (۱۱۴۵) ه ق پورې ژوندی وو او يا د بلومهرټ پر ژبه په همدغه کال مړ دی. خو، د حميد بابا د شرعة الاسلام په پيدا کېدو سره دغه گروهه واوښته او تر (۱۱۴۸) پورې يې ژوند يقيني شو؛ ښايي تر (۱۱۵۰) پورې ژوندی وي او دا چې د مړينې جوته نېټه يې نه ده څرگنده، خو دا ښکاره ده چې مزار يې د ماشوگگر په هغه لويه هديره کې دی، چې د کلي ترڅنگ د خوړ پورې غاړې سوېل ده دې ته پرته ده. (۲)
زوکړه
دحميدبابابا په ژوندخبرې کول يوڅه ستونزمن کاردى داځکه چې ټولو ادبي تاريخونو ،تذکرو اونورو دې ته ورته اثاروکې دده دژوند اوکورنۍ دحال په باب ضد خبرې موندل کيږي. دپښتو ادب څيړونکو دده په ديوان کې ځينو تاريخې پيښوته داشارو له امله دده دزوکړې نيټه په خپل تحليلي ډول ډول ښودلى ده. پوهاند عبدالحى حبيبي په خپلو ټولو اثاروکې دحميد دزوکوې نيټه (( ١١٠٠هـ ق )) کال ښودلى دى .(١) (٢:ص٢٣٢ ). پوهاند صديق الله رښتين دده زوکړى نيټه دحميدديوان دهغې چاپي نسخې په مقدمه کې چې پښتو ټولنې خپورکړى (( ١٠٧٥هـ ق )) کال ښودلى دى (٣)(:ص ٣٣).همدرانګه هميش خليل دورکې خزانې په لومړى ټوک کې دحميد دزوکړې نيټه  ((١٠٨٣ هـ ق )) کال ښودلي دى.(٣)(٤:٢٣٥). داکترانوارالحق درمرجان په مقدمه کې دغه نيټه د(( ١٠٧٥ – ١٠٨٠ هـ ق )) کال ښودلي ده .(٤)(٥:ص١). خوپه اريانا دايرۀ المعارف په پنځم ټوک کې دحميد دزوکړې تر (( ١١٠٠ هـ  ش)) کال دمخ ښودل شوي د ه. اوس چې دحميد دزوکړې په هکله دپښتو ادبي تاريخ دپوهانو نظريات راوړل نوددغو نظرياتو ترڅنګه دده ديوان ته هم مراجعه کوو اودزوکړې دکال دمعلومولو لپاره يې وقايع پکې ګورو ، اوبيا دهغو له له مخې يې دزوکړې دنيټې اټکل کوو، دحميد دديوان مطالعه څرګنده وي چې داورنګزيب عالمګير دپاچهي په وخت کې دده دشاعرۍ هنګامه ګرمه وه ، دمثال په توګه له دې بيته : په قـــــــــــــــــــــــوت ديـــــــــــاددردګـــــــــدايۍ داورنګ پادشاه ترتخت لاندې مواس شوم (١)(١٢:ص ٢٠٢ ).
پورتنۍ موضوع ډېره ښه ښکاري. سربيره پردې يې داورنګزيب عالمګير (( ١٠٦٨- ١١١٨ هـ ق )) مړينى ته هم اشاره کړى ده : څه به شورنه وي دهند په ميخــــــانه کې چې اورنګ څخه دحکم جام نسکور شو (٢)(١٢:ص٢٠٢). داورنګ دمړينې کال ((١١١٨ هـ ق )) کال دى څوک چې دغه مهال دشعر ويلو داسې قريحه ولري چې ډېر مهم اجتماعي اوسياسي حالات په شعر کې بيان کړي ( په يوه ځاى کې يې داورنګزيب بې نياويو اوخودسريو ته هم اشاره کړى ده ) دښاغلي زلمي هيوادمل په وينا نوايا دې به په دغه مهال څوکلن وي ؟ حتماً وايو تر ديرشو کالو زيات ، نودهمدې اټکل له مخې دحميد دزوکړې نيټه دده  دديوان دداخلي شهادتونو له مخې ((١٠٨٠ هـ ق ))کال څخه راپدې خوا کولاى شو. ټاټوبى : لکه څنګه چې دحميد بابا دزوکړې په هکله څيړونکي سره مختلف وو همداډول دحميد دې لاندې بيت : چې دعشق طاغوني رنځ دحميد مـــــل شو زربه ښخ په هديره شي دمــــــــــــــــــــــــــــاشو ټولوڅيړنکو اوحتى مستشرقينو ته داښودلي ده ، چې دحميد ټاټوبي دپيښوردښارلمرپريواته ته ، واقـــــــــــــــــــع د(( ماشوخيلو )) کلي بولي ، مګر مستشرقينو ته دانه وه معلومه چې دپيښتو دکلاسيک ادب دغه عظيم شان شاعردپيښور دجنوبي خواپه اته ميلۍ کې بډه بيرې ته نزدې د ((ماشوګګر)) په کلي کې زوکړى اوهورې يې استوګنه درلوده ،نه په ماشوخيلو کې ، دماشوخيلواوماشوګګرترمنځ واټن درې ميله دى ، دغه کلى دکوهاټ اوپيښور دلوى سرک پرغاړه واقع دى.
دحميد نيرنګ عشق دهغې چاپي نسخى په سرپاڼه کې چې په ١٢٨٤ هـ ق کال دپيښور کال په مصطفايي مطبعه کې چاپ شوي ده داسې کښل شوى : ((تاليف دعبدالحميد مومند دماشوګګر)) همدارنګه دنيرنګ عشق هغه مخطوطه چې دکابل پوهنتون په کتابخانه کې ساتل کيږي ، دهغې په پاى کې هم داکښل شوي چې دحميد د(( ماشوګګر)) اوسيدونکى ؤ. (١)(١٢:ص٩). ټبر: دحميد دټبرپه باب که مستشرقينو اونورو پښتنو پوهانو څه کښلي ، نو حميد دزوکړى دځاى اوځينو نورو خارجي دلايلو په بناء يې دى په قام مومند ښوولى دى. دحميد دديوان په ډېرو نسخوکې که يوڅيړونکى دده قوميت په باب دداخلي دليل پلټنه وکړي ، نوپرته له دې بيته : دحميد دساده شعر کمال ګوره                     چې شمله شوه دتمام سړبني نورڅه نه شي پيداکولى. نودهمدغو خارجي اوضعيفو داخلي دلايلو په بناء پښتو تذکره ليکوونکو ، اودحميد داثارو خپرونکو دده دقوميت په باب داسې نظريي څرګندې کړي دي چې حميد بابا په خټه ماشوخيل و چې دمومندو يو ه پښه ده (٢) (٢:ص٢٣٢). همدرانګه قاضي عبدالسلام دادبي سوغات په ((٣١٠ مخ )) چې دريم چاپ يې په پيښورکې په (( ١٣٧٠ هـ ق )) کال کې چاپ شوى ، ليکلي دي : (( حميد په خټه ماشوخيل دى چې دمومندو يوه پښه ده ، اودپيښور په لته دسړبن په کلي کې هستوګنه اوژوندکاوه .)) هميش خليل هم چې دنيرنګ عشق کومه نيمګړې نسخه په ورکه خزانه لومړى ټوک کې خپره کړى ده هلته يې دده دټبر په باب داسې کښلي دي : ((.... ولى بيا هم دډير معتبر داخلي اوجارجي شهادت له رويه موږ دا ويلي شو چې حميد بابا په قوم دباړې مومند ؤ.))
مګر دغو ښاغلو څيړونکو ته دحميد په اثاروکې داسې کوم سند نه ولاسته ورغلى چې حميد دې پخپله دخپل ټبر اوقوم په باب څه پکې ويلي وي خودملا ښايسته خان په خطي جونګ کې دحميد دوي غزلې له شاعرانه تصلفه ډک لاندې دوه بيتونه لري: دمومند جوهر خانې لره دې راشي          که څوک غواړي ښه لعلونه يمني +               +                    +                 + دمومند دمينې کوټ به کره ووځي    که پرې پيښ شي نکته دان دانا صراف ددې بيتونو پيداکيدل دحميددټبر په هکله داسې شهودي دلايل دي چې هيڅ رد نه شي پيداکولي. دپښتو په پخوا نيو شاعرانو کې کاظم خان شيدا ( ١١٣٥ _١١٩٤ هـ ق ) هم دخپل ديوان په يوځاى کې داسې ويلي دي : چې مومندو قيل وقال کړ يعنې دوى سحر حلال کړ
دې بيت ته لمن ليک کې ليکل شوي دي : (( مطلب رحمان بابا اوحميد بابا دى .)) (١) (٨:ص٤ ).
زده کړه :
دحميد بابا ديوان اودنورو اثارو مطالعه داخبره په ډا ګه کوي چې حميد دخپل وخت دوديز علوم لوستي وو ، په ديني اوشرعي علوموکې دښې مطالعې څښتن و ، اوپه ادبي علومو کې يې هم ښه لاس درلود ، په پارسي اوعربي اوحتى دهندي ژبو په ځينو لهجوپوهيده. په ديوان کې يې ديوې پښتو _ هندي ملمع غزلې اوځيني هندي الاصله لغاتونو موجوديت ددې خبرې ښه لاسوند دى. دده داثارو مطالعه داهم راښيي چې حميد له پښتو ادبه سربيره په پارسي ادب کې هم ژوره مطالعه درلوده ، اوددې ژبې په ادبياتو هم لاس برى و ، دده له اثارو اوادبي مهارته داهم راڅرګنديږي چې ده په کوچنيوالي کې په زده کړه پيل کړى وي. ځيني څيړونکي په دې ګروه دي چې حميد مدرس ملا ؤ اودمروجو علومو طالب العلمانو ته يې تدريس کاوه ، ددې ادعا ملا تړ دده  ځينو اثارو دمخطوطاتو له اختتاميه  ليکنو هم څرګنډيږي ، دحميد نيرنګ عشق هغه خطي نسخه ده چې دزلمي هيوادمل په کتابخانه کې خوندي ده ، دهغې په پاى کې کښل شوي دي : (( تمت تمام شد نيرنګ عشق ازتصانيف مولوي عبدالحميد پشاوري )). مړينه اومزار : ډيرو څيړونکو په روايتي ډول دحميد دمړينې نيټه ١١٤٥ هـ ش ښودلى ده خو دحميد په شرعة الاسلام کې دقوي شهودي دليل په پيداکيدو سره هغه مات شو خوسره له دې ځينې ښاغلي دراورټي نظر چې ګواکي حميد په ١١٤٥ هـ ق کې زيږيدلى دى اوس هم مني ،بايد يادونه وشي چې تر ١١٤٨ هـ ق کال پورې دحميد دژوند يقيني توب کومه روايتي خبره نه ده اوچايې روايت نه دى کړى ، بلکې شاعر په خپله دشرعة الاسلام په خاتمه کې ويلي دي :
خــــــــــــــــانمـــــــــــه کړه په خير                       چې لــه خيره نه شم غير وکړه مــا خداى ته داتيښته                          په زرســـل اته څلويښته دشوال په شپږ ويشــــــــــــــتم                           په دا داد خـــداى وکتم که کا خـــــــــــداى دافيروزي                        دحــــــــميد فقــــير روزي دحميد دمړيني يقيني تاريخ نه دى څرګند ، ځکه دراورټي نظر چې دده مرګ کال يې ١١٤٥ هـ ق بللى ؤ _ دشرعة الاسلام په پيداکيدو سره باطل شو ، بل داسې سند دده دمړينې په باب په لاس کې نه شته خو په ديوان کې له يوه بيته ښکاري چې تر پنځه پنځوس کلنۍ پورې رسيدلى دى ، دى وايي : له هغه چې پوهيدلى په ښه بديم     رسيدلى دپنجاوپنج ترحديم اوله يوه بله بيته يې داهم ښکاري چې ډير سپين ږيرى شوى ، اوزوړوالي يې ملا غبرګه کړې ده ، ده ويلي دي : چې پيري مې ږيره سپينه کړه ملا بغرګه بويه قد دسروى قــصـــــــــــــــا تر تخرګه (١)(١٢:ص٣٠٦). دغه رنګه له يوه بل بيته يې داهم ښکاري ، چې شاعر دمحمد شاه مغلولي ( ١١٣٠ – ١١٦٠ هـ ق ) په زمانه کې ژوندکړى دى ، دى وايي : که دښکلو د درګاه ګدايي مومم هى توبه دمحمد شاه له سلطنته (٢)(١٢:ص٢٥٣). له دغو بيتونو پرته مونږ په دې باب بل کوم سند دده په اثارو کې نشو پيداکولى ، خو لوى استاد ارواښاد پوهاند عبدالحى حبيبي په خپلو وروستيو اثاروکې دحميد له نامه سره دغه اعداد ( ١١٠٠ _ ١١٥٠ هـ ق ) کښلى دى. دحميد مزار دماشو ګګر په لويه هديره کې دى ، دادبيات سرحد مولف ليکلي دي: چې قبر يې خاورين اوډير خسته حال دى. مګر نوى روايات داسې دي چې دغه قبر جوړشوى اوکله کله دادبيانو اوشاعرانو مشاعرې پرې کيږي.