cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
د ناسمو معلوماتو اغېز
د ناسمو معلوماتو اغېز هغه وخت رامنځته کېږي، کله چې د پېښې وروسته معلوماتو له امله د پېښو یادولو په اړه د شخص یادونه په پوره کچه دقیقه نه وي. د ناسمو معلوماتو اغېز د ۱۹۷۰مې لسیزې نیمايي راهیسې څېړل شوی دی. په دې برخه کې الیزابت لافتوس یو له خورا ډېرو اغېزمنو څېړونکو څخه دی.یوه تیوري دا ده چې اصلي معلومات له ګمراه ګوونکو معلوماتو سره چې له حقیقت وروسته وړاندې شوي دي،له یو بل سره یوځای شوي دي. بله تیوري دا ده چې ګمراه کوونکي معلومات اصلي معلومات پېچلي کوي. په پایله کې، پوهان د دې وړاندیز کوي،چې ګمراه کوونکي معلومات له دې امله ډېر وروستي دي چې هغو ته بیا لاسرسی ډېر آسانه دی.
د ناسمو معلوماتو اغېز د نویو یادښتونو د لاسوهنې یوه بېلګه ده او هغه وخت رامنځته کېږي، کله چې وروسته وړاندې شوي معلومات د مخکې کوډ شویو معلوماتو ساتلو وروسته وړتیا سره لاسوهنه وکړي. اشخاص هم د دوی په يادښت (حافظه) کې د ګمراه کوونکو معلوماتو د شاملولو لپاره حساس ښودل شوي دي، په ځانګړې توګه کله چې دا د یوې پوښتنې دننه وړاندې کېږي.په اړینه توګه، هغه نوي معلومات چې یو شخص یې ترلاسه کوي د اصلي پېښې د یادښت د خرابولو لپاره د وخت په تېرېدو سره کار کوي. یوه کړنلاره(میکانیزم) چې د هغې له لارې د ناسمو معلومات اغېز رامنځته کېږي، د هغې نا سموالی ده، چې په کښې د پېښې وروسته ورکړل شوي غلط معلومات د اصلي پېښې په اړه د خلکو له یاددښت سره یو ځای کېږي. د ناسمو معلوماتو اغېز د یاددښت له کمزورتیا نه هم سرچینه اخلي،په دې معنا چې له پېښې وروسته ناسم معلومات د خلکو لپاره د پېښې یاد ساتل ستونزمن کوي.ناسم معلومات د یاددښت دوه اصلي ګناوې منعکسوي: وړاندیز کول،زمونږ په یادښت کې د نورو خلکو د تمو اغېز؛ او ناسم نسبت ورکول، هغه معلومات چې یوې ناسمې سرچینې ته نسبت ورکړل شوي دي.
د ناسمو معلوماتو د اغېز څېړنې د یاددښت د دوام او اعتبار په اړه اندېښنې رابرسېره کړي دي. د ناسمو معلوماتو د اغېز پوهېدل د هغو د عیني شاهدانو د دقت په پام کې نیولو سره هم مهم دي، لکه څنګه چې له نورو شاهدانوسره د خبرو اترو،د پولیس د پوښتنو کولو او په محکمه که د را څرګندېدو له لارې د شاهدانو په یاددښتونو کې د ناسمو معلوماتو یو ځای کېدو ډېرې موکې شته.
مېتودونه
لافتوس میلر او بورنز د ناسمو معلوماتو اغېز په اړه رسمي څېړنه په ۱۹۷۸م کال کې پیل کړې. ګډونوالو ته یولړ سلایډونه وښودل شول،چې په یوه سلایډ کې یو ګاډی د درېدو په حال کې د درېدو نښان ته مخام ښيي.د سلایډونو له لیدو وروسته، ګډونوالو د هغه څه توضیحات لوستل چې وه یې لیدل. ځینو ګډونوالو ته د ناسمو معلوماتو لرونکي توضیحات ورکړل شوي ول، داسې په کښې ویل شوي ول چې ګاډی د بل ګاډي ته د لارې ورکولو له نښان سره ولاړ دی. د سلایډونو په تعقیب او د توضیحاتو په لوستلو سره، ګډونوال د هغه څه شي په وسیله وازمایل شول چې دوی ولیدل. پایلو وښوده چې هغه ګډونوالو ته چې دا ډول ناسم معلومات ورښودل شوي ول په ډېر احتمال سره یې د دې راپور ورکړ چې بل ګاډي ته د اجازې نښان یې لیدلی وه، په داسې حال کې چې هغوی ته ناسم معلومات نه وه ورکړل شوي.
ورته مېتودونه به د ناسمو معلوماتو د اغېز په څېړنو کې په پرله پسې توګه وکارول شي. په معیاري مېتودونو کې ، معمولا ډول د سلایډ شو یا ویډیو په بڼه د موضوعګانو یوه پیښه ښودل شامل دي. په پایله کې، ګډون وال د اصلي  پيښې د ياددښت په اړه بیا وازمایل شول. اصلي څېړنې د اغېز څو نقلونو ته لاره هواره کړه،څو چې داسې شیان لکه ځانګړي بهیرونه چې په لومړي قدم کې د اغېز رامنځته کېدو لامل شوي دي او دا چې څنګه فردي توپیرونه د اغېز په ا ړه حساسیت اغېزمن کوي.
عصبي لاملونه
له ۲۰۱۰م کال راهیسې،د انځور اخیستنې فعال مقناطیسي ریزورانس Functional magnetic resonance imaging د مغز ځینې هغه برخې په ګوته کړې چې په ځانګړې توګه د ناسمو یاددښتونو د بیا ترلاسه کولو په وخت کې فعالې وې. ګډونوالو د fMRI په وخت کې انځورونه ولوستل. وروسته،هغوی د انځورونو په اړه هغه توضیح کوونکې جملې ولوستلې چې د ځینو معلومات یې له انځورونو سره په ټکر کې ول. یوه ورځ وروسته، ګډونکوونکي د انځورونو د منځپانګې په اړه د ياددښت د تشخیص یو حیرانوونکې برخې ته راستانه شول.
پایلو دا وښودله، چې ځینو ګډونوالو ناسم ياددښتونه رامنځته کړي دي، دا چې د لفظي معلوماتو راپور ورکول یې له انځورونو سره په ټکر کې دي. د اصلي پړاو په بهیر کې، په کیڼ اړخ کې د fusiform gyrus او ښي temporal/occipital cortex کې د فعالیت زیاتوالی موندل شوی، چې ممکن د لید توضیحاتو ته یې پاملرنه منعکسه کړې وي، چې د بحراني مواردو په اړه وروستی دقیق یاددښت همدارنګه د وروستیو ناسمو معلوماتو په اړه د مقاومت پایله وګرځېده. د ریښتونو یاددښتونو بیا ترلاسه کول د حسي ځانګړو کورټیسونو په لویه کچه بیا فعالېدو سره تړاو درلود، د بېلګې په توګه: د لید لپاره occipital cortex. د دې مسئلې په اړه د الیکټروینسفالوګرافي Electroencephalography څیړنه هم د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو بیرته تر لاسه کول د ریښتونو یادونو په پرتله د پام کمولو او د یادولو اړوند پروسس کولو سره تړاو لري.
حساسیت
د دې په یاد کې ساتل اړین دي،چې د ناسمو معلوماتو په اړه هر څوک حساس نه دي. د ناسمو معلوماتو یادولو په اړه انفرادي ځانګړتیاوې او وړتیاوې حساسیت یا زیاتوي او یا یې هم کموي. دا ډول ځانګړتیاوې او وړتیاوې عمر،د یاددښت کاري وړتیا،شخصیتي ځانګړتیاوې او انځوریزې وړتیاوې په بر کې نیسي.
عمر
ډېرو څېړنو د عمر په مختلفو ډلو باندې د ناسمو معلوماتو د اغېز په اړه د نفوذ تمرکز کړی دی. ځوان – په ځانګړې توګه له ښوونځي نه مخکي عمر لرونکي ماشومان د غټ عمر لرونکو ماشومانو او مشرانو په پرتله – د ناسمو معلوماتو په اړه ډېر حساس دي. کوچني ماشومان په ځانګړي ډول د دې اغیزې لپاره حساس دي، ځکه چې دا د پردیو یادونو او معلوماتو سره تړاو لري، لکه څنګه چې ځینې شواهد د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو اغېز د نوي جوړ شوي یاددښت په پرتله پر شته ضمني یاددښت پیاوړی اغېز لري. دا اغېز دوه چنده کیږي که سرچینه یې د پوښتنې پر ځای د داستان په بڼه وي. که څه هم، ماشومان هم په ډېر احتمال سره ناسم معلومات هغه وخت مني، کله چې د خلاصو پوښتنو پر ځای د خاصو پوښتنو پر ځای وړاندې شي.
د دې سربېره، په لویانو کې د ناسمو معلوماتو د اغېز د زیانمنتیا په اړه ډول ډول لید لوري شته. ځینې شواهد د دې وړاندیز کوي، چې د ناسمو معلوماتو په اړه مشران د ځوانانو په پرتله ډېر حساس دي. د دې لید لوري پر خلاف، که څه هم، نورې څېړنې ښیي چې د ناسمو معلوماتو د اغېز په اړه مشران د ځوانانو په پرتله لږ تیروځي، دا د پوښتنې ډول او په یادولو کې اړینو مهارتونو پورې اړه لري.دا متضاد لید لوری دا په ګوته کوي، چې هغه عمر پورې تړلی ځانګړی فکټور لږ تر لږه په لویانو کې په لویه کچه د دوی د پوهېدو وړتیا پورې اړه لري، او د پوهېدو(درک) خرابوالی چې په معمول ډول له عمر سره مل وي،د عمومي لیدل شوي کمښت عام لامل وي. د دې سربېره، ځینې څېړنې د دې وړاندیز کوي، چې مشران د ځوانانو په پرتله د ناسمو معلومات پروړاندې یو ډول حساس دي.
کوینسي جونز
وینسي ډيلایټ جونز جونیر د ۱۹۳۳ز کال د مارچ په ۱۴ مه زېږېدلی. یو امریکایي ریکارډ جوړوونکی، موسیقي جوړوونکی، د ملي سندرو لیکوال، کمپوزر، د فلمونو او تلویزیوني خپرونو ترتیب کوونکی دی. په تفریحي صنعت کې د هغه 70 کلن مزل، د ۸۰ ګرامي (Grammy Award)، ۲۸ ګرامي جایزې له  نوماندۍ او په ۱۹۹۲ز کال کې د ګرامي لېجنټ جایزې سره مل و.
جونز په فلمونو او پاپ موسیقۍ کې تر کارکولو مخکې په ۱۹۵۰مه لسیزه کې د جاز د تنظیموونکي او لارښود په توګه شهرت تر لاسه کړ. په ۱۹۶۸ زکال کې جونز او د هغه سندرې لیکونکی ملګری باب راسیل لومړني افریقایي الاصله امریکایان وو چې د بانېنګ فلم د اصلي سندرې "د مینې سترګې" په پار د يوې اکادمۍ د غوره اصلي امتیاز جایزې ته نوماند وو. جونز په ۱۹۶۷ ز کال کې د سړې وینې (کولډ بلډ/ (Cold bloodپه فلم کې د خپل کار په پار د موسیقۍ د غوره متن لیکونکي په توګه د اصلي امتیاز اکادمي جایزې ته نوماند شو او په دې توګه هغه لومړنی افریقایي الاصله امریکايی ش،و چې په یو کال کې دوه ځلې د جایزې ترلاسه کولو ته نوماند شو. جونز د مایکل جکسن درې تر ټولو بریالي البومونه تولید کړل: چې په ۱۹۷۹ کال کې له دېوال نه بهر (Off the Wall)، په ۱۹۸۲ ز کال کې ټرېلر(Thriller ) او په ۱۹۸۷ ز کال کې د بد (Bad ) البوم و. جونز په ۱۹۸۵ز کال کې د «موږ نړۍ یو» خیریه سندره ترتیب او تولید کړه، چې په اتوپيا کې یې د قحطۍ ځپلو لپاره مالي مرسته راټوله کړه.
په ۱۹۷۱ز کې هغه لومړنی افریقايي الاصله امریکايی شو، چې د موسیقۍ مدیر او د اکاډمۍ د جایزو لارښود مشر وټاکل شو. په ۱۹۵۵ ز کال کې هغه لومړنی افریقايي الاصله امریکايی شو چې د جان هیرشولټ اکادمۍ (Jean Hersholt Humanitarian Award) د انسان دوستۍ د جایزې ګټونکی شو. هغه د غږ له طراح او اوسکار جایزې ته له هرو اووه نوماندانو نه ډېر ځله نوماند شوی دویم افریقايي الاصله امریکايي ويلي‌ډي.بورټون (Willie D. Burton) سره تړلی و. جونز په ۲۰۱۳ز کال کې د احمد ارتګان / Ahmet Ertegun (یو ترکي الاصله امریکایی انسان دوست او ملي ترانه ویونکی) جایزې د ګټونکي په توګه له لو اډلر (Lou Adler) سره د راک او رول د پېژندل شویو څېرو تالار ته ورپېژندل شو. هغه په شلمه پېړۍ کې د هغه وخت د جاز موسیقۍ له خورا اغېزمنو موسیقي غږوونکی نه و.
لومړنی ژوند
کوینسي ډيلایټ جونز جونير د ۱۹۳۳ز کال د مارچ په ۱۴مه د شیکاګو د سویلي برخې په ایلینویزکې زېږېدلی، مور یې ساره فرانسس (Sarah Frances) د یوه بانک افیسره او د اپارتماني مجتمع مدیره وه چې په ۱۹۹۹ ز کال کې وفات شوې او پلار یې کوینسي ډیلایټ جونز (Quincy Delight Jones) د بېسبال لوبغاړی او نیمه مسلکي ترکاڼ(نجار) و چې د کېنتاکي (Kentucky) اوسېدونکی و. د جونز پلرنۍ انا د لوئیزویل (Louisville) له پخوانیو لامانو نه وه او جونز وروسته وپوهېده چې پلرنی نیکه يې ولزش(Welsh )(د انګستان یو ولایت) و. جونز په ۱۹۷۲ ز کال کې د سالټ لیک سیټي د اخرې زمانې د څېړونکو او لیکوال الکس هیلي (Alex Haley) په مرسته دا ومونده چې د جېمزلنیر (James Lanier) په ګډون د شاعر سیدني لینر له خپلوانو نه یو د هغه د مورنیو اجدادو نه دی. جونز وویل: «هغه زما د مشرې انا [یوې غلامې] نه یو ماشوم درلود او زما انا همالته [د کېنتاکي په یوه باغچه کې] زېږېدلې. موږ دا موضوع تر لنیرز، د ټینسي ویلیامز ترهمغې کورنۍ وڅارله. په دې وپوهېدو چې د لنیرمهاجر شوي نیکونه له فرانسوي هیوګنوټ (Huguenot ) (د فرانسوي ټبر نوم) نه وو چې د خپلو نیکونو په منځ کې يې درباري موسیقي غږوونکي لرل، جونز د خپلې موسیقۍ غږونې يوه برخه په هغوی پورې وتړله.
جونز په ۲۰۰۶ ز کال کې د  BPS (په امریکا کې د عامه نشراتي خدماتو په نوم لویه تلویزیوني او راډیويي شبکه ده) لپاره د افریقايي امریکایانو ژوند تلویزیوني خپرونه کې د خپلې  ډي ان اې ازموینه(معاینه) وکړه او نسب پېژندونکو څو څو ځله د هغه د کورنۍ تاریخچې په اړه څېړنه وکړه. د هغه له DNA نه دا څرګنده شوه چې هغه تر ډېره افریقايی دی، خو له دواړو غاړو د هغه د کورنۍ اجداد ۳۴ سلنه اروپايي نسب هم لري. څېړنو وښوده چې د پلار له طرفه د هغه ټبر انګلیسي، فرانسوي، ايټالوي او ولزي دی. د مور له خوا یې ټبر د لوېديځې او مرکزي افريقا نه، په ځانګړي ډول د کامرون (Cameroon) د ټېکار (Tikar ) له خلکو نه دی. د هغه مور هم اروپايي نیکونه لرل چې د نارینه‌وو له ډلې يې لانیر یادولی شو چې د یووالي لپاره جنګېده، دغې مبارزې هغه د تجربه لرونکو پخوانیو سرتېرو د زامنو د همتړونۍ(کنفدرالي) سازمان (Sons of Confederate Veterans) د غړیتوب وړ وګرځاوه. د هغه له اناګانو نه یوه د ولسمشر جورج واشنګټن خور بيټي واشنګټن لوئیس (Betty Washington Lewis) وه.
د جونزکورنۍ د لوی مهاجرت پر مهال شیکاګو ته کډه شوه. جونز د لویډ (Lloyd) په نوم یو کشری ورور درلود چې د خپل مرګ تر ورځې (۱۹۹۸) یې د سيټایل ښار په کومو(KOMO) تلویزیون کې د انجینر په توګه دنده تر سره کړه. جونز د خپلې مخامخ ګاونډۍ لوسي جکسون (Lucy Jackson) او خپلې مور په واسطه چې تل به یې مذهبي سندرې ویلې، له موسیقۍ سره اشنا(بلد) شو. کله چې جونز د پنځو یا شپږو کلونو و، جکسون د دروازې په څنګ کې ګام په ګام پيانو غږوله او هغه به د دېوال تر شا ورته غوږ نیولی و. لوسي هغه یوه ورځ د پیانو غږولو ته بللی و، کله چې هغه واورېده، نو لوسي ونه شو کولی چې هغه له پيانو نه لرې کړي.
کله چې جونز زلمی و، د هغه مور په شېزوفرینیک(schizophrenic ) (یو ډول اروايي ناروغي) اخته شوه او رواني مرکز ته ولېږل شوه. پلار يې له مور نه طلاق واخیست او له الورا جونز سره یې واده وکړ، هغه د وېمونډ، ترزا او کاترین په نوم درې ماشومان لرل. وروسته الورا او کوینسي په ګډه د درې ماشومانو څښتن شول: چې جانت، مارګي او ريچارډ نومېدل. جونز او کورنۍ يې په ۱۹۴۳ ز کال کې د واشنګټن برمېرټون ښار ته کډه شول او هلته يې پلار د جنګ پرمهال د پوګېټ سونډ (Puget Sound) په نوم د سمندري ځواکونو د بېړۍ جوړولو په یوه فابریکه کې  دنده ترلاسه کړه. تر جګړې وروسته یې کورنۍ سيتایل ښار ته لاړه او هلته جونز د ګرافېلډ په عالي لېسه کې شامل شو. په لېسه کې هغه د ټرامپېټ (د موسیقۍ آله) د غږوونکي او تنظیموونکي په توګه خپلو مهارتونو ته وده ورکړه. چارلس ټایلر يې ټولګیوال و چې ساکسیفون (د موسیقۍ آله) یې غږاوه، مور یې اېولين ‌بانډي د سيټایل د جازموسیقۍ ډلې له مشرانو نه وه. جونز او ټایلر د موسیقۍ غږول یو ځای پيل کړل او په څوارلس کلنۍ کې يې د نېشنل ريزيرف (National Reserve) له ډلې سره موسیقي وغږوله. جونز وویل په یو کوچني ښار کې له لویېدلو سره یې د موسیقي په برخه کې ډېره تجربه ترلاسه کړې، ځکه له دې حالت پرته به هغه له ډېرو سیالانو سره مخامخ و.
جونز په څوارلس کلنۍ کې ۱۶ کلن رې چارلس ته ځان وروپېژنده، ځکه هغه یې په بلاک اېلکس کلب (Black Elks Club) کې د لوبېدو په حال کې لیدلی و. جونز له چارلس نه د هغه د موسیقۍ د مسلک د لومړني الهام ورکوونکي په توګه یادونه کوي او دې ټکي ته هم اشاره کوي چې چارلس د موسیقۍ په برخه کې د خپلو موخو له ترلاسه کولو سره په خپلې ناتوانۍ (ړوندوالي) برلاسی شو. هغه د خپلې کورنۍ د یوه موټي ساتلو په برخه کې د خپل پلار د مینې ځواک او کاري اخلاقو ته کرېډیت(امتیاز) ورکړ. یو ځل یې وویل چې پلار يې یو قافیه لرونکی شعار درلود: «کله دې چې یو تازه کار پيل کړ ،هېڅکله يې مه پرېږده، تر هغو دې چې پای ته نه وي رسولی. کار که لوی وي يا کوچنی په ښه توګه یې ترسره کړه، یا یې بیخي مه ترسره کوه.» جونز په ۱۹۵۱ ز کال کې د سیټایل پوهنتون تحصیلي بورس ترلاسه کړ، چېرې چې هغه ځوان کلېنټ اېسټوډ (د موسیقۍ له پېژندل شویو څېرو نه و) د پوهنتون د موسیقۍ په ډله کې د موسیقۍ غږولو په حال کې وليده. تر یو سمستر وروسته جونز په بل بورس د بوستون ښار د برکلي د موسیقۍ پوهنتون ته ولاړ. کله یې چې په برکلي کې زده‌کړې کولې، په لزي اورتس بار او ګریل (Izzy Ort's Bar & Grille) کې يې له بوني کمپبېل او پرېستون یندیفورډ (Bunny Campbell and Preston Sandiford) سره موسیقي وغږوله، چې هغه د خپلې موسیقۍ په برخه کې د خورا اغېزناکو څېرو په توګه یاد کړي. هغه د یو سفر په لړ کې د موسیقۍ د یوې ډلې له مشر ليونل هيمپتون (Lionel Hampton) سره ولیدل او د ټرومپېټ او پيانو د غږوونکي او تنظیموونکي په توګه يې د کار وړاندیز ترلاسه کړ، چې په پایله کې هغه خپلې زده‌کړې پرېښوې او په خپل مسلک کې يې کار پيل کړ. هغه له هيمپتون سره پر سړک د یوې سندرې د تنظیمولو ننداره وړاندې کړه. هغه نیویارک ته ولاړاو هلته یې د خپلو نږدې ملګرو سارا وان (Sarah Vaughan)، دیناواشنګټن (Dinah Washington)، کنت بیسي (Count Basie)، ډک‌الینګتون (Duke Ellington)، جېن‌کروپا (Gene Krupa) او رې‌چارلس (Ray Charles) له خوا د تنظیماتو د لیکلو ازاد ماموریت ترلاسه کړ.
جي۲۰ (G20)
جي ۲۰ يا د شلو ډله، د دولتونو تر منځ يوه تولنه ده چې له نولسو هېوادونو او اورپايي اتحاديې څخه جوړه ده. دا د نړيوال اقتصاد اړوند سترو ستونزو حل لپاره کار کوي، لکه نړيوال مالي ثبات، د اقلیم د بدلون کمول او دوامدار پرمختګ.
جی ۲۰ (G20) د نړۍ له تر ټولو سترو اقتصادونو څخه جوړ دی چې صنعتي او پرمختللي هېوادونه پکې شامل دي او د نړۍ د ناخالص توليد (GWP) ۹۰٪ برخه، د نړيوالې سوداګرۍ ۷۵-۸-٪، د نړۍ د نفوس دوه په درې برخه او د نړۍ د ټولې ځمکې نږدې نيمه برخه جوړوي.
ګڼو اقتصادي بحرانونو ته په ځواب کې په ۱۹۹۹ز کال کې د جي ۲۰ بنسټ کېښودل شو. له ۲۰۰۸ز کال راهيسې دا ټولنه لږ تر لږه په کال کې يو ځل غونډه کوي، په دې سرمشريزو کې د هر غړي هيواد د دولت يا حکومت مشر، د ماليې وزير، د بهرنيو چارو وزير او نور لوړ پوړي مسئولين ګډون کوي، اروپايي کميسیون او اروپايي مرکزي بانک د اروپايي ټولنې استازولي کوي. نور هېوادونه، نړيوال سازمانونه او نادولتي سازمانونه هم سرمشريزه ته رابلل کېږي، ځينې يې په دايمي بنسټ بلل کېږي.
د ۲۰۰۹ز کال په سرمشريزه کې جي ۲۰ خپل ځان د نړيوالې اقتصادي او مالي همغږۍ لپاره لومړی ځای اعلان کړ. له دې وروسته لسيزه کې د دې ډلې حيثيت لوړ شو او شنونکي يې د پام وړ نړيوال اغېز څخه کار اخيستونکې ډله بولي، له دې امله تر نيوکو لاندې ده چې غړي يې محدود دي، د عملي کولو ځواکونه يې کم دي او شته نورې نړيوالې ادارې کمزورې کوي. د دې ګروپ سرمشريزې ډېر ځله له لاريونونو سره مل وي، په ځانګړي ډول د نړيوالتوب ضد ډلو له خوا.
بنسټ اېښودنه
جي ۲۰ له دويمې نړيوالې جګړې وروسته لړۍ تر ټولو وروستی نوښت دی، موخه يې د اقتصادي تګلارې نړیواله همغږي ده، په دې ګروپ کې د «Bretton Woods twins»، پيسو نړيوال صندوق او نړيوال بانک په څېر ادارې شاملې دي، نړيوال سوداګريز سازمان هم اوس د دې برخه ده.
د جي ۲۰ وړاندوينه په ۱۹۹۹ز کال د جون په مياشت کې په «کولون» کې د جي ۷ د سرمشريزې پر مهال شوې وه او د ۱۹۹۹ز کال د سپتمبر په شپږ وېشتمه نېټه د جي ۷ د ماليې وزيرانو په ناسته کې منځ ته راوړل شوې ډله ده، لومړۍ ناسته يې د ۱۹۹۹ز کال د ديسمبر په پنځلسمه او شپاړسمه نېټه په برلين کې وشوه. د کاناډا د ماليې وزير «پال مارټين» يې لومړی مشر ټاکل شوی و او د المان د ماليې وزير «هانس ايچل» يې لومړۍ ناستې کوربه و.
د بروکنګز انستيتيتوت د «کولن ای. بريډ فورډ» او «جوهانس ايف لن» د ۲۰۰۴ز کال په يو راپور کې ټينګار شوی چې په بنسټيز ډول د جي-۷ ګروپ بنسټ د هغه مهال د مشر «ايچل» په نوښت جوړ شوی دی. خو «براډ فورډ» وروسته د کاناډا د هغه مهال د ماليې وزير (او د کاناډا راتلونکی لومړی وزير) «پال مارټين» «د ماليې وزير په کچه د جي-۲۰ په جوړېدو کې يو مهم شخص بللی دی، همدا راز لومړی هغه څوک چې وړانديز يې کړی و چې د جي-۲۰ دې د هېوادونو د مشرانو په کچه ناستو پر لور حرکت وکړي. کناډايي اکاډيميکې او ژورنالستي سرچينو هم جي-۲۰ د داسې يوې پروژې په توګه تعريف کړی دی چې مارټين او د هغه امريکايي سيال د هغه مهال د خزانې وزير «ليري سمرز» پيل کړې وه. خو ټول مني چې المان او متحده ايالاتو په حقيقت کې د دوی د لرليد په بدلولو کې مهمه ونډه درلودلې ده.
مارټين او سمرز د پورونو د سترو بحرانونو د لړيو په غبرګون کې د جي۲۰ (G20) تصور وړاندې کړ، کوم بحرانونه چې د ۱۹۹۰ز لسيزې په وروستيو کې په مخ په وده بازارونو کې خپاره شوي وو، پيل يې د مکسيکو له پيسو بحران سره شوی و، او وروسته یې د ۱۹۹۷ز کال اسيايي مالي بحرانونه، د ۱۹۹۸ز کال روسي مالي بحران او په پايله کې په متحده ايالاتو اغېز وکړ، تر ټولو څرګند يې د ۱۹۹۸ز کال د مني په موسم کې د پیاوړي «hedge fund Long-Term Capital Management» سقوط و. دې حالت دوی ته انځور کړه چې په چټکۍ سره د نړيوال توب پر لور روانه نړۍ، جي۷، جي۸ او د بيټن ووډز نظام به ونه شي کولای چې له مالي اړخه باثباته شي، په همدې بنسټ دوی د يو نوي، پراخه حدودو لرونکي، د نړۍ د سترو اقتصادونو د ګروپ تصور وړاندې کړ، کوم به چې د دې مالي مرستو په مهيا کولو کې خپل غږ او مسئوليت ولري.
د لویې بریتانیا پاچاهي
د لویې بریتانیا پاچاهي (په رسمي ډول لویه بریتانیا) د ۱۷۰۷ زکال د مۍ له لومړۍ نېټې څخه د ۱۸۰۱ زکال د جنوري تر لومړۍ نېټې پورې په لویدیځه اروپا کې خپلواک هېواد و. دغه هېواد په ۱۷۰۶ زکال کې د اتحادیې د قوانینو له مخې رامنځته شو؛ چې د انګلستان (د ولز په ګډون) او سکاټلنډ پاچاهۍ یې یو موټې او یوه واحده پاچاهي یې رامنځته کړه چې د لویې بریتانیا ټاپو او همدارنګه یوازې له من ټاپو او له مانش ټاپوګانو پرته د هغو شاوخوا ټول ټاپوګان په کې شاملېدل. دغه واحد دولت په ویسټ منیسټر ماڼۍ کې د واحد پارلمان له خوا اداره کېده خو په کې له جلا حقوقي نظامونو – انګلیسي قانون او سکاټلنډي قانون –ګټنه کېدله.
جي۲۰ (G20)
لومړي موضوعات
د جي۲۰ لومړی تمرکز د نړيوال اقتصاد په مديريت و. د سرمشريزو شعارونه کال په کال بدلون مومي. د ۲۰۰۶ز کال د جي۲۰ د وزيرانو په کچه د ناستې شعار «د نېکمرغۍ جوړول او ساتل» و. په هغو موضوعاتو کې چې تر بحث لاندې نيول شوي وو د «دوامدارې ودې» تر لاسه کولو لپاره کورني اصلاحات، نړيوالې انرژۍ او د سرچينو د توکو بازارونه، د نړيوال بانک او پيسو نړيوال صندوق سمون او د نړۍ د مخ پر وده نفوس له امله د نفوسي بدلونه شامل وو.
د لویې بریتانیا پاچاهي
دغه جلا پاچاهۍ د ۱۶۰۳ زکال د تاجونو له اتحادیې وروسته هغه مهال چې د سکاټلنډ شپږم جیمز د انګلستان او ایرلنډ پاچا شو په شخصي اتحاد کې سره یو موټې شوې. د جیمز د واکمنۍ له مهال څخه هغه چې ځان خپله د «لویې بریتانیا پاچا» باله د بریتانیا د پاچاهیو د دوه اصلي برخو ترمنځ د سیاسي اتحاد د رامنځته کېدو هڅې وشوې خو د انګلستان او سکاټلنډ دواړو د پارلمانونو له خوا به له ماتې سره مخ شوې. ملکې آن (۱۷۰۲-۱۷۱۴ زکال) پروتستانت واضح وارث و نه ټاکه او د ځای ناستوب سلسله یې په خطر کې واچوله؛ همدا و چې په دواړو جلا پاچاهیو کې د ځای ناستوب د قوانینو له امله د ۱۶۸۸ زکال په عظیم انقلاب کې تبعید شوې رومن کاتولیک ستورات کورنۍ د سکاټلنډ پاچاهۍ ته ورسېده.
جي۲۰ (G20)
لومړي موضوعات
په ۲۰۰۷ز کال کې، سويلي افريقا د دارالانشاء کوربه توب وکړ چې د سويلي افريقا د ماليې وزير «ټريور اي مينول» د جي۲۰ رياست پر غاړه درلود.
د لویې بریتانیا پاچاهي
رامنځته شوې پاچاهي له خپل پیل څخه د ایرلنډ له پاچاهۍ سره په قانوني او شخصي اتحاد کې وه، خو د بریتانیا پارلمان په سیاسي اتحاد کې د ایرلنډ د یوځای کېدو د هڅو پر وړاندې مقاومت کاوه. د متحدې پاچاهۍ لومړني کلونه د یعقوب پالونکو د پاڅونونو په ځانګړې توګه په ۱۷۱۵ زکال کې په یعقوب پالونکي پاڅون سره په نښه شول. د هانوفر پاچایانو نسبي کمزورتیا د پارلمان د واکونو د زیاتوالي لامل وګرځېد او د «لومړي وزارت» په نوم نوی رول د رابرټ والپول د واکمنۍ د اوج پر مهال راڅرګند شو. د «سویلي سمندرګي د حباب» په نامه اقتصادي کړکېچونه د سویلي سمندر د شرکت په پاشل کېدو سره چې یو له لومړنیو سهامي شرکتونو څخه و رامنځته شول. د یعقوب پالونکو مبارزات په ۱۷۴۶ زکال کې د ستورات یانو د آرمانانو په له منځه تلو (کالودن جګړې) پای ته ورسېدل.
جي۲۰ (G20)
لومړي موضوعات
د ۲۰۰۸ز کال د اکتوبر په يوولسمه نېټه د جي-۷ د ماليې وزيرانو له ناستې وروسته، د متحده ايالاتو ولسمشر جورج ډبليو بوش وویل چې د جي۲۰ بله ناسته به د ۲۰۰۸ز کال د مخ پر زياتېدو اقتصادي بحران لپاره د حل لارو د پیدا کولو لپاره مهمه وي.
سرمشريزې
د جي۲۰ د ماليې وزيرانو او مرکزي بانک د رئيسانو ناسته، څوک چې د مشرانو سرمشريزه جوړوي او د هغوی پرېکړې عملي کوي، د ۲۰۰۷-۲۰۰۸ز کلونو مالي بحرانونو او همدا راز د هغو زياتېدونکو اعترافاتو په غبرګون کې جوړې شوې وې چې ګوندې مخ پر وده هېوادونه په مناسب ډول په بنسټيزو نړيوالو اقتصادي بحثونو او مديريتونو کې نه وو شامل کړای شوي. سربېره پر دې، د جي۲۰ د دولتونو او حکومتونو د مشرانو سرمشريزې تر سره شوې.
د لویې بریتانیا پاچاهي
په اووه کلنه جګړه کې بریا د بریتانیا د سترواکۍ د واکمنۍ لامل وګرځېده هغه چې د څه باندې یوې پېړۍ لپاره په لوی نړیوال ځواک واوښته. له دې وروسته لویې بریتانیا د هند په مستعمره کې د ختیځ هند د شرکت د سوداګریزې او پوځي پراختیا له لارې د هند په نیمه لویه وچې واکمني ومونده. د فرانسې پر وړاندې د جګړو له امله یې د پورتنۍ او لاندنۍ کاناډا کنټرول ترلاسه کړ او تر هغه مهاله چې د امریکا د خپلواکۍ په جګړه کې یې ماته وخوړه په دیارلسو مستعمراتو یې هم واک درلود. له ۱۷۸۷ زکال وروسته بریتانیا اسټرالیا ته د جزایي تبعید د لومړیو کښتیو په لېږلو سره د نوي سویلي ولز په استعمار هم پیل وکړ. بریتانیا د فرانسې په انقلابي جګړو کې له اصلي جنګیالیو څخه وه.
جي۲۰ (G20)
سرمشريزې
په ۲۰۰۸ز کال کې په واشنګټن کې د پيل له ناستې وروسته، د جي-۲۰ مشرانو دوه ځلې په يو کال کې سره وکتل: په ۲۰۰۹ز کال کې په لندن او پيټسبرګ او په ۲۰۱۰ز کال کې په ټورنټو او سويل کې.
د لویې بریتانیا پاچاهي
لویه بریتانیا د ایرلنډ له پاچاهۍ سره د ۱۸۰۱ زکال د جنوري په لومړۍ نېته د ۱۸۰۰ زکال د اتحادیې د قوانینو پر بنسټ چې د لویې بریتانیا او ایرلنډ له خوا د دریم جورج تر واکمنۍ لاندې تصویب شول ادغام او د بریتانیا او ایرلنډ متحده پاچاهي یې رامنځته کړه.
جي۲۰ (G20)
سرمشريزې
له ۲۰۱۱ز کال راهيسې، له کله چې فرانسې د جي۲۰ کوربه توب کړی، سرمشريزې په کال کې يواځې يو ځل تر سره کېږي. د ۲۰۱۶ز کال ناسته د چين په «هانګزو» کې تر سره شوې وه، د ۲۰۱۷ز کال سرمشريزه د المان په هامبرګ، د ۲۰۱۸ز کال سرمشريزه د ارجنټاين په «بيونس ايرس»، د ۲۰۱۹ز کال سرمشريزه د جاپان په اوساکا، د ۲۰۲۰ز کال سرمشريزه د سعودي عربستان په رياض کې ټاکل شوې وه، خو د کرونا له امله په مجازي ډول تر سره شوه، د ۲۰۲۱ز کال سرمشريزه د ايټاليې په روم ښار کې تر سره شوه او د ۲۰۲۲ز کال سرمشريزه به د اندونيزيا په بالي کې تر سره شي.
د لویې بریتانیا پاچاهي
سیاسي جوړښت
د انګلستان او سکاټلنډ پاچاهیو له ۹ مې پېړۍ را وروسته (له ولز سره چې انګلستان په ۱۶ مه پېړۍ کې ځانته الحاق کړی و) تر ۱۷۰۷ زکال پورې د جلا دولتونو په توګه شتون درلود. له دې سره په ۱۶۰۳ زکال کې هغه مهال چې د سکاټلنډ شپږم جیمز د لومړي جیمز په توګه د انګلنډ پاچا شو دغه پاچاهۍ په یوې شخصي اتحادیې واوښتې. د ستورات سلسې تر واکمنۍ لاندې د پاچاهانو دغه اتحادیه په دې معنی وه چې د لویې بریتانیا ټول ټاپو د یو پاچا له خوا اداره کېده او د انګلنډ د پاچاهۍ له مخې یې پر ایرلنډ هم پاچاهي کوله. د دغو دریو پاچاهیو هرې یوې خپل پارلمانونه او قوانین لرل. د من ټاپو او مانش ټاپوګانو پر ګډون یو شمېر کوچني نور ټاپوګان هم د پاچا تر حکومتولۍ لاندې و.
جي۲۰ (G20)
سرمشريزې
له ۲۰۱۰ز کال راهيسې د وزيرانو په کچه د جي۲۰ يو لړ ناستې تر سره شوي دي. په ۲۰۱۱ او ۲۰۱۲ز کلونو کې د کرنې د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې؛ په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۳ز کلونو کې د بهرنيو چارو د وزيرانو ناستې تر سره شوې وې، په ۲۰۱۲ او ۲۰۱۴ز کلونو کې د سوداګرۍ  د وزيرانو ناستې او له ۲۰۱۰ز کال راهيسې په کلني ډول د کار د وزيرانو ناستې تر سره کېږي.
د لویې بریتانیا پاچاهي
سیاسي جوړښت
هغه مهال چې د ۱۷۰۷ زکال د اتحادیې قوانینو د لویې بریتانیا د واحدې پاچاهۍ او یو موټي پارلمان په جوړولو سره عملي بڼه ومونده دغې چارې په بشپړ ډول بدلون وکړ. تر هغه مهاله چې د ۱۸۰۰ زکال د اتحادیې قوانین اجرایوي شول ایرلنډ په رسمي ډول د خپل پارلمان په لرلو جلا پاتې شو. د سکاټلنډ د امنیت د ۱۷۰۴ زکال د قانون او د ۱۷۰۳ زکال کې د سولې او جګړې قانون پر ځای چې په ۱۷۰۷ زکال کې یې د یو شمېر قوانینو په لغو کېدو سره خپل اغېز له لاسه ورکړ؛ د ۱۷۰۷ زکال اتحادیې د ۱۷۰۱ زکال د استوګنې د انګلیسي قانون له مخې واک ته یوازې د پروتستانت ځای ناستوب کړنلار وړاندې کړه. د حل او فصل قانون دا لازمي کړه چې د انګلیسي تاج او تخت وارث باید د هانوفر د الکتریس سوفیا له لمسیانو څخه وي نه یو رومي کاتولیک. دغه چارې په ۱۷۱۴ زکال کې د لویې بریتانیا د لومړي جورج ځای ناستوب ته لار برابره کړه.
د سکاټلنډ لپاره د یو جلا پارلمان د له منځه تلو سربېره دغه هېواد خپل قوانین او قضایه سیسټم وساته او همدارنګه یې په نویو تاسیس شوو پروتستانت کلیساو او ښوونځو خپل کنټرول وساته. ټولنیز جوړښت یې په پریمانه کچه د مراتبو د سلسلې لرونکی و او هماغه حاکمه طبقه له ۱۷۰۷ زکال وروسته په واک کې پاتې شوه. سکاټلنډ همدارنګه خپل پوهنتونونه لرل او د خپلې روڼ انډې ټولنې په لرلو سره یې په ځانګړې توګه په ایډنبورګ کې سکاټلنډي روڼ آندۍ په بریتانوي، امریکايي او اروپايي تفکر پام وړ اغېز له ځانه پرېښود.
مريم څڅ
تاريخ
مريم څڅ ۲۰۰۰ کاله مخکې په لرغوني روم کی د علاج لپاره کار شوي وو. یو مشهور رومي ډاکټر پلينيوس (Plinius)د دی بوټي په هکله ولیکه چې مريم څڅ د انسانانو د ترخې (صفرا) پر  ترشح باندي ښه آغېزه لري. نوموړی بوټي په ځانگړي ډول په منځنی پېړ‌ی کی کرل کېده او د ۱۶ پېړی څخه راهيسي په طب کی کارېږي.
توصيف
مريم څڅ د څڅونو څخه یو درملي بوټي دي چی د Asteraceae په کورنی او د Silybum په جنس پورې اړه لري. نوموړي بوټي قوي ساقه لري او پاڼې یی نېښونه لري. گل یی سور یا بانجڼي رنگ لري او اوږدوالي یی تقريبا ۱۵۰ سانتیمتره دي. د مريم څڅ د مېوه لویوالي ۷ میلیمتره دي. دغه بوټي د جولای څخه تر سپټمبر پورې گل کوي. خوند یی تریخ دي. مريم څڅ یو شمېر طبيعي موادې لکه فلافوليجنانونه silybin, silychristin, silydianin, silybinin ، isosilybin او فلافونويډونه taxifolin, kvercetin, apigenin, chrysoeriol, eriodictiol ، naringenin لري.
مريم څڅ په روغتيا کې
د مريم څڅ طبيعي توکې د انسانانو پر روغتيا باندي ښه آغېزه لري او نوموړي توکې د ينو ژونکې د زهرلرونکو توکو او نورو خطرناکو موادو پر ضد ساتي ، ويجاړ شوي ژونکې بیا جوړوي او د ینو رنځونو پرضد لکه هېپاتيت، سیروز (د ینې تشمع) ښه آغېزه لري. مريم څڅ د بواسیرو او  وريسو رگونو،زهرشيندنو  او حساسيتونو د درملنې لپاره  ورڅخه کار اخیستلای شی. د دي درملو توکو ورځي مقدار ۲۰۰ - ۴۰۰ میليگرامه دي او تقريبا یو میاشت ورکول کېږي.
وېشنيزه:شفا بښونکي نباتات وېشنيزه:تريز ډوله بوټي
د ګینه خلیج
د ګینه خلبج په انګلیسي Gulf of Guinea) د افریقا لوی وچې په لویدیځ کې د اطلس سمندر غاړی ته پروت لوی خلیج دی.
ابراهيم اميري
ابراهيم اميري يو افغان راډيو وياند او د بي بي سي پښتو راډيو څانگې خبريال دی.
سرچينې
وېشنيزه:د بي بي سي راډيو خبريالان
ايمو راښکته کول
ايمو
کاريال / اپلکېشېن ؛
د ايمو اپلېکېشین يو پېغام رسوونکی اپلکېشېن دی تاسو کولای شئ چې په اسانۍ سره له خپلو ملګرو سره په ټوله نړۍ کې خبري وکړئ ، پېغام چټ / غږیز زنګ / ویډیو زنګ لپاره ترې کار اخيستلی شئ ,
ډانلوډ لپاره لاندې لینک کلیک کړئ
https://play.google.com/store/apps/details?id=com.imo.android.imoim
د افغانستان ژبې
پښتو د افغانستان په شرق، غرب، جنوب کې مطلق اکثریت ده، چې پکې د هېواد ترټولو لوی ښارونه؛ کابل، کندهار، ننګرهار، لوګر، لغمان، کونړ، پکتيا، پکتيکا، بلخ، هلمند، فراه، نیمروز، بغلان، کاپيسا، غزني، ارزګان، زابل، بادغيس او ډېر نور ولايتونه شامل دي.
دري ژبه يوازې په بدخشان او پنجشير ولايتونو کې اکثريت وګړي جوړوي.
ژبې او د ويونکو شمېر
د ۲۰۲۱ زېږديز کال د نړيوالې وګړشمېرنې رسمي احصايې پر اساس ، پښتو د افغانستان ترټولو لويه ژبه ده
افغانستان دا مهال لږ تر لږه ۴۷ ميليونه نفوس لري، که څه هم دا نفوس د نړيوالې وګړشمېرنې لخوا نه دی اعلان شوی، خو د افغانستان اسلامي جمهوريت د اټکل له مخې د افغانستان نفوس ۴۷ ميليونه دی.
د پښتو ژبه
پښتو د افغانستان له ټولو لوی ژبه ده او دا د اریانا د ژبو څخه ده چې په ځانگړي ډول د افغانستان په شمال ختيځ بلخ شاوخوا سيمو کې په ۳۵۰۰زره کاله مخزېږدي کې رامنځته شوې. دا ژبه يوازې سمتي نده بلکې د پخوا څخه د افغانستان ملي ژبه وه،ځکه چې د سمت له پلوه په ټولې اسيا کې د پښتو ژبې ويوونکي په افغانستان کې اکثریت جوړوي او دافغانستان کې هرې برخې او هر گوټ کې ويونکي خواره واره مېشت دي. همدارنگه د افغانستان د تر ټولو ډېرکي قام ژبه ده. دغه ژبه برسېره پر ټول افغانستان کې په ځانگړي توگه سوېلي او ختيځو سیمو کې ډېر ويوونکي لري. پښتو تقریبًا ۵۰ گړدوده لري. د دغو گړدودونو څخه درې گړدوده په درېو سيمو کې ډېر ويونکي لري. په دغه درې سيمو کې د کندهار گړدود، د ننگرهار گړدود او د پکتیا گړدود د يادولو وړ گړدودونه دي ، خو په رسمي لحاظ په درېو سمتي ليکو يادېږي ، لکه سوهيلي گړدود ، سوېلي گړدود ، او منځينی گړدود. او د مهمو گړدودونو په کتار کې شمېرل کېږي. پښتوابېڅې له عربي توروڅخه جوړې شوي ، چي د تورو ( فونيمونو )شمېر يې څلوېښتو ته رسيږي. په دې کې اته غږونه ( ټ ، ډ ، ړ ،ږ ،ژ،ځ ،څ ، ښ ،ڼ ) دپښتو خپل ځانگړي فونيمونه دي. دپښتوداوسنۍ ابېڅې په باب عام روايت دادی، چې دااوسنۍ بڼه يې دسلطان محمودغزنوي په زمانه کې دده دوزير خواجه حسن ميوندي په حکم دقاضي سيف الله په زياراوکوښښ تراصلاح اوسمون وروسته رامنځته شوه. په عين حال کې د هندي ليکوالو له خوا داسې روات دی چې د محمود غزنوي په وخت کې د پښتو ژبې سره سخت حسايستونه رامنځته شوه او حساسيتونه دې پولې ته ورسېدل چې د ځينو سيمه ييزو شاعرانو په خولو کې به ېې سکروټې ورکولې او د ظلم لاندې به ېې نیولي و. په هماغه پیر کې د پښتنو ډېر علمي اثار له منځه تللي. عام روايت داسې دی چې د پښتنو روحاني مشر د قلم او تورې خاوند بايزيد روښان ( ٩٣١ ـــ ٩٨٠ هـ ق ) د ژبې لیکدود او ليکبڼه د عربي ابېڅو په مرسته ورغوله .په پښتوالفبې کي د پير روښان بايزيداورمړ، داخونددروېزه ننگرهاري ( ٩٣٩ ـــ ١٠٤٨ هـ ق ) ، دخوشحال خان خټک ( ١٠٢٢ ـــ ١١٠٠ هـ ق) اوبيا په معاصرينوکي دوزيرمحمدگل خان مومند ، خان عبدالصمدخان اوقلندرمومند له خوا يولړبدلونونه راغلي دي خوپه دې ټولوکي يې هغه شکل منل شوی اوعام شوی دی ، چي دکابل د پښتو ټولنې په نوښت دافغانستان اوپښتونخواپوهانو تر گډو غونډواوپرېکړو وروسته ومنل. زموږ دپښتنومعاصر ې ليکنې له ځينو بدلونونوسره په همدې ابېڅو ليکل کېږي. د پښتو د ژبې اهمیت په ۱۷۴۷ زېږدي کال کې راوچت شو او په ۱۹۳۶ ز ېږدي کال کې پښتو د افغانستان رسمی او ملي ژبه منل شوې.
د دري ژبه
دري د عصري فارسي د ژبو د فورمونو څخه ده چي په افغانستان کې د دري په نوم رسمي شوې. دغه ژبه د سرشمېرنې او وگړشمېرنې له اړخه سمتي ژبه ده ځکه چې د پښتنو پر پرتله د افغانستان په ځینو سیمو کې د دري ژبو شتون لږ دی او يا هم وگړي يې په ټول افغانستان کې تیت او خواره واره ندي ، يوازې غټو ښارونو کې او په شمال کې يې شمېر ډېر دی. د دري ابېڅې له عربي توروڅخه جوړه شوې ده ، چې د تورو ( فونيمونو )شمېر يې ۳۲ ته رسېږي. په دې کی څلور غږه ( پ، چ، گ، ژ ) د دري يا پاړسي ځانگړي توري دي. د ۱۰مې پېړۍ څخه ویل او لیکل شوې ده. دغه ژبه د ساسانیانو پاړسي څخه جوړه شوه. د ژبپوهانو په نظر د دري نوم د دربار د کلمې څخه اخیستل شوی دی. همدا رنگه د تاريخ لومړني مخکښ هېروډوټس خپل هيستېريه کتاب کې د دري ژبې او ويوونکيو په هکله دا وايي چې دغه خلک د ننني افغانستان د شوهيلي غرونو لمنو کې استوگنه درلوده او په غرونو کې ايسار ېې د کډوالۍ ژوند کاوه ځکه ېې خلک د درې خلک ياد شوي چې ښايی د ژبې نوم هم د درې څخه رامنځته شوی وي. د دري ژبه تقریبًا ۲۰ میلیونه ویونکی لري چی پکې تاجیکیان،هزاره گان او ایماقان شامل دي. همدا ژبه د ډېرو شاوخوا گړدودونه لري چې په دې کې هزاره گي ، ايماقي ، تاجيکي ، ايراني ، يا پاړسي او هم فارسي د يادولو وړ دي. دغه ژبه په ځانگړي ډول په کابل، مزار شریف، بدخشان، هرات او بامیان کې ډېره ویل کېږی. دري ادبیات په افغانستان کې د ۱۰ مې پېړۍ څخه رواج شوې ده. په ۱۱ مې پېړۍ کې د محمود غزنوي په پاچایۍ کې مشهورو شاعرانو ابوالقاسم حسن عنصري بلخي، ابوالحسن علي بن جولوغ فرخي سیستاني او حکیم ابوالقاسم فردوسي توسي خپل اثرونه رامنځته کړل. په ۱۵ مې پېړۍ کې د تیموریانو د حکمرانانو په وخت کې دري ادبیات اوج ته ورسېده.په دې وخت کې نورالدین عبدالرحمن جامي او بدرالدین هلالي مشهور شاعران و. په ۱۹ مې پېړۍ کې حمید کشمیري یو مهم اثر ولیکه چی د اکبرنامه په نوم یادېږي.
اوزبکی ژبه
اوزبکي ژبه د لویدیځې تورکي ژبو څخه شمېرل کېږي، د اوزبکي ژبې يو گړدود افغانستان په شمال کې هم ویل کېږي. په افغانستان کې د اوزبکي ویوونکيو شمېر ۱يو میلیون تنو ته رسېږې. اوزبکان په افغانستان کې د اوزبکي لیکنې لپاره د عربي تورو څخه کار اخلی، خو اوزبکي ابېڅې د سیریلیک او لاتین ژبو د تورو څخه هم کار اخیستلای شي. اوزبکي ادبیات په افغانستان کې په ځانگړي ډول د گوډ تېمور حکمرانانو په وخت کې د هرات په ښار کی پراختیا ومومله. په ۱۵مې زېږدي پېړۍ کې هرات او سمرقند د سيمو د ژبو مهم ادبي او ثقافتي مرکزونه ول. نظام الدین علي شېر هروي د اوزبکانو تر ټولو مشهور شاعر و، چې د نوایي په نوم هم نومېدلی. نوایي خپل اثرونه په ځانگړي ډول په چغتايي ژپه ولیکل. خو څو ليکلي اثار ېې په فارسي، هندي او عربي ژبو هم ليکل شوي دي.
نورستاني ژبه
نورستاني ژبه د هندو- آریاني ژبو څخه يوه شمال ـ ختيځه ژبه ده چی د افغانستان په ختیځ کې د نورستان په ولایت کې ویل کېږي. په افغانستان کې شاوخوا ۲۵۰۰۰ تنه د ژبې ویونکي شته.
تورکمني ژبه
تورکمني ژبه د تورکي ژبو څخه يوه شمالي مغلي ژبه ده چې د همدې ژبې يو گړدود د نن سبا افغانستان په شمال کې هم ویل کېږي. افغانستان په نننی وخت کې شاوخوا ۳۸۰،۰۰۰ تنه تورکمن وگړي لري چې په دغه ژبې غږېږي. په تورکمني ژبه کې تر ۱۹۲۹ زېږد کال پورې عربي توري کارېدل. اوس د ۱۹۲۹ زېږدي کال څخه تر ۱۹۹۱ زېږدي کال پورې د سیریلیک د تورو څخه کار اخیستل کېږي. مخدوم قلي فراغي د تورکمنانو تر ټولو مشهور روحاني مشر او شاعر و. هغه په ۱۷۳۳ زېږدي کال کې ایران کې وزېږېد. مخدوم قلي فراغي خپل اثرونه په ځانگري ډول په چغتايي ژبه ليکلي.
بلوڅي ژبه
بلوڅي ژبه د اریاني ژبو څخه يوه شما لوېديځه ژبه ده چې د افغانستان په سوېل، ايران او پاکستان کې ویل کېږي. د بلوڅي ژبې ابېڅې د عربي (اوردو) تورو څخه جوړه شوې. ، د تورو د ( فونيمونو )شمېر يې ۲۳ ته رسيږي. دغه ژبه شپږ گړدوده لري او د رقشاني گړدود، لشاري گړدود او لوټوني گړدود ېې د مهمو گړدودونو له کتاره گڼل کېږي. په افغانستان کې بلوڅي ژبه په ځانگړي ډول د نیمروز په ولایت کې او د هلمند په ولایت کې ويوونکي لري. دغه ژبه په ۱۹۷۸ زېږدي کال کې د افغانستان په سيمه ييزو ژبو کې رسمي ژبه شوه.
سرچینې
وېشنيزه:د افغانستان ژبې وېشنيزه:افغانستان
د راونډا فرانک
راونډایي فرانک د افریقایي هیواد راونډا د پیسو واحد دی, چې کنټرول د یاد هیواد د مرکزی بانک لخوا کیږي.
ذهن ته معلوماتو سپارلو لارې چاري
یو جرمني ارواپوه هیرمن اسینګ هاز دانسان د حافظي سره ډیره لیوالتیا درلوده چې له امله یې دانسان د حافظي د مطالعه کولو لپاره یوه څیړنه پیل کړه اوغوښتل یې چې یوه شي انسان په کوم ډول معلومات دزیات وخت او تل لپاره په حافظه کې ساتلي شي. دغه جرمني ارواپوه په دې باور درلود که چیري مالومات پوره یویی ورځي لپاره په ذهن کې پاتی شی نو همدا معلومات به دتل لپاره حفظ شوی وي دغه اروا پوه له ‌ډیرو تجربو او څیړنو وروسته یوه په زړه پوري حل لارې    ددې لپاره چې معلومات په ښه ډول په حافظه کې وساتل شي رامنځته کړ چې دغه حل لاره  دمهارت په نامه یادیږي  یعني کله چې موږ څوڅوځلي یو څه ولولو او ترمنځ یې واټڼ په نظر کې ونیسو نوبه به ډیر آسانۍ سره کولۍ شو چې زده یې کړو.
که چیرې یو څوک وغواړي یوه موضوع د زیات وخت لپاره په ذهن کې وساتي نو له دې مهارت څخه دې ګټه واخلي:
•یوه موضوع وروسته له مطالعه کولو باید سمدلاسه بیا تکراره شي.
•وروسته له شل (۲۰) دقیقو ځنډ څخه، د دویم ځل لپاره باید بیا تکراره شي.
•وروسته له شپږ او یاهم اته ساعتونو ځنډ څخه، د درېیم ځل لپاره باید بیا تکراره شي.
•وروسته له یوې ورځې واټن څخه، د څلورم ځل لپاره باید بیا تکراره شي.
که چیرې یو څوک وغواړي یوه موضوع د تل لپاره په ذهن کې وساتي نو له دې مهارت څخه دې ګټه واخلي:
•یوه موضوع وروسته له مطالعه کولو باید سم دلاسه بیا تکراره شي.
•له یو نیم ساعت ځنډ وروسته باید د دریم ځل لپاره بیا تکراره شي.
•وروسته له شپږ او یا هم اته ساعتونو ځنډ څخه، د څلورم ځل لپاره باید بیا تکراره شي.
•دوه<font size="6" face="Arabic Typesetting"><font size="6" face="Arabic Typesetting"> یا هم درې اونۍ وروسته باید د شپږم ځل لپاره بیا تکراره شي.
•دوه یا هم درې میاشتې وروسته باید د اووم ځل لپاره بیا تکراره شي.
د مسينجر راښکته کول Messenger Download
فېسبوک مسيجر يو پېغام رسوونکی اپلکېشېن دی ، تاسو کولای په انډريد او آيفون ګرځنده ټيلېفونونو کې انسټال کړئ ،
که غواړئ چې له فېسبوک مسينجر څخه کار واخلي باید مخکې له مخکې د فېسبوک ګڼون ولرئ ! که چېرې تاسې د فېسبوک ګڼون نلرئ ، کولی شئ د مبایل شمېره يا بريښناليک دننه کړئ تازه فېسبوک ګڼون جوړ کړئ. او ترې ګټه واخلئ.
د دغه اپلکېشېن راښکته کولو لپاره لاندې لینک کلیک کړئ
https://play.google.com/store/apps/details?id=com.facebook.orca
۱۹۰ (عدد)
۱۹۰ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۱۸۹ څخه  مخکي او د ۱۹۱ وروسته موجود دي.
په رياضي کې
په رياضي کې ۱۹۰:
په کلینډر کې
۱۹۰ کولاي سي:
سرچينې
وېشنيزه:۱۹۰ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:دري رقمي عددونه وېشنيزه:جفت عددونه وېشنيزه:مرکب عددونه
مار
ماران یا منگوران (په لاتین: Serpentes) د فلس لرونکو ژويو څخه دي چې د نړی په بېلا بېلو سیمو کې ژوند کوي.په اوس وخت کې په نړی کې د مارانو ۳۴۰۰ ډوله ژوند کوي او د هغو مارانو څخه تقریبا ۴۱۰ ډوله زهرلروکي ماران دي. نوموړي ژوي په ځانگړی ډول خوله لگوونكى ژوي خوري. ماران ښکار شوي ځناور د څپل زهر په مرسته وژلای یا زندۍ کولای سی.
د مارانو تکامل
ماران ۱۰۰ - ۱۵۰ میلیونه کاله مخکې د شرمښکيانو (سمسارو) څخه رامنځ ته شوي وو. د لومړنیو پخوانيو مارانو څخه Lapparentophis defrennei تر ټواو مشهور مار وو چې ۱۵۰ میلیونه کاله مخکې په افريقا کې یی ژوند کاوه. لمړنی سمندري مار ۱۰۰ میلیونه کاله مخکې اروپا ته نژدې یی ژوند کاوه. نوموړی ژوي د لويو وچو د جوړولو په وخت کې ژوند کول چې د دي ژويو د نړی پر توزيع باندي آغېزه  لرل
توصيف
مار یو غوښه خوړونکی خاپوړن دي چې پښې نه لري. اسکلت یی د ملا تیر، پوښتيو او ككرۍ څخه جوړ شوي دي. نوموړي ژوي کولای سی ۴۰۰ مهرې ولري. مار ارتجاعى پوستکی لری چې د فلسونو لخوا پوښ شوي دي.
شاپور ۱
شاپور ۱(په پهلوي کې: - تلفظ:شَهپُهْر ) د ساسانیانو د کوړنی څخه یو مشهور حکمران او فاتح وو. پلار یی اردشیر پاپاکان چی د ساسانیانو د کورنی بندسټ ایښودونکی وو. شاپور په ایران کی ډير ښارونه او کلی تاسیس کړ او د رومانی امپراطوری په خلاف یی جگړه کوله.
سرچینې
وېشنيزه:د ساسانیانو حکمرانان
سيکولريزم
سیکولاریزم د سیکولار او طبیعت ګرایانه ملاحظاتو له مخې د انساني چارو د تر سره کولو په خاطر د هلوځلو اصل دی. د دې اصطلاح زیاتره عام تعریف له مدني چارو او دولت څخه د دین بېلتون دی او کېدای شي د ژوند په هر ډګر کې د دین د ونډې د لري کولو یا حداقل ته رسولو په خاطر په ورته موضع کې نورهم پراخ شي. دغه اصطلاح پراخې معناګانې لري خو په ټول قیاسي حالت کې ښايي هره هغه موضوع چې په هره برخه کې د سیکولار د لوړتیا لامل ګرځي، هغه له ځان سره ولري. دا کېدای شي له روحانیت سره ضد لرل، الحاد او طبیعت ګرايي اوسي یا هم له عامه ادارو څخه د مذهبي نښو نښانو لري کول وي.
د یوې فلسفې په توګه، سیکولاریزم په دې لټه کې دی چې ژوند د هغو اصولو له مخې تفسیر کړي کوم چې یوازې له مادي نړۍ څخه  اخیستل شوی دی، پرته له دې چې دیني سرچینو ته ور وګرځي. سیکولاریزم له دین څخه پام «زماني» او مادي اندیښنو ته را ګرځوي.
بیا کتنه
هغه کس چې د سیکولاریزم لغت یې د لومړي ځل لپاره د اوسني مفهوم له مخې وکاراوه هغه په ۱۸۵۱ کال کې یو بریټانیايي لیکوال، جورج هالي اوک ؤ. دا چې د هغه په نظر «الحاد» یوه ډېره غصناکه کلیمه وه، نو د داسې اصطلاح په لټه کې شو څو وکړای شي داسې یوه موضع توصیف کړي چې له مخې یې ژوند یوازې د طبیعت ګرایانه (سیکولار) ملاحظاتو له مخې پر مخ یوړل شي، پرته له دې چې دین پکې رد شی، چې په دې توګه له هغو کسانو سره چې عقیده لري د هغوی همکاري به هم ممکنه شي. له سیکولاریزم څخه د هالي اوک تعریف له هغه څه سره چې بیا را وروسته لیکوالو تعریف کړی، توپیر لري. لکه څرنګه چې د Humanist Heritage وېب پاڼه کې ورته اشاره شوې ده، هالي اوک د سیکولاریزم تعریف داسې کړی چې «تر زیاتې کچې پورې د هیومانیزم له اوسنيو تعریفونو سره او د الحاد له تعریف څخه ډېر پراخ دی». د سیکولاریزم په اړه زیاتره اوسني تعریفونه په زیات احتمال سره د شخصي باورونو په پرتله د کلیسا او دولت تر منځ د بېلتون په اړه دي.
کولای شو سیکولاریزم په دوو ډولونو ووېشو، «سخت» او «نرم»:‎ سخت سیکولاریزم دیني وړاندیزونه له معرفتي اړخه نامشروع بولي او هڅه کوي تر کومه ځایه چې  شونې وي هغه رد کړي. خو نرم سیکولاریزم بیا پر زغم او لیبرالیزم باندې ټینګار لري.
دولتي سیکولاریزم
په سیاسي اصطلاحاتو کې، سیکولاریزم د دین او دولت تر منځ د بېلتون یو خوځښت دی (چې زیاتره د کلیسا او دولت تر منځ د واټن رامنځ ته کولو په اصطلاح هم کاریدلی). دغه اصطلاح کېدای شي د حکومت او دولتي دین تر منځ د اړیکو کمېدو ته هم اطلاق شي، چېرې چې مدني قوانین د شریعت او نورو سپیڅلو کتابونو ځای نیسي او د مذهب له مخې تبعیض له منځه وړي. ویل کېږي چې په دې کار سره د دیني لږکیو د حقونو د ملاتړ له امله دیموکراسي نوره هم  ټینګیږي.
د دولتي ادیانو د ازادي د نظریې په اړه ستر اغېز د جان لاک له لیکنو راغلی، کوم چې د زغم په اړه لیک کې یې د دینی زغم په اړه استدلال کړی وو. هغه دغه استدلال کړی وو چې حکومت باید له ټولو اتباعو او ادیانو سره په برابره توګه چلند وکړي او بل دا چې د هغوی اعمال محدود کړي خو نه د هغو ترشا پروت دیني مقصد.
د ۱۹مې پیړۍ په لومړۍ نیمايي کې د سیک امپراطورۍ واکمن ماهاراجه رانجیت سنګ د هند په پنجاب کې په بریالیتوب سره یو سیکولار دولت رامنځته کړ. دغه سیکولار واکمن د ټولو نژادونو او ادیانو غړو ته درناوی درلود او هغوی ته یې اجازه ورکړه چې له تبعیض پرته د رنجیت سنګ په دربار کې ګډون وکړي او له همدې امله د هغه په دربار کې د سیک، مسلمان او هندو ادیانو استازي شامل وو. رنجیت سنګ همداشان په پراخه کچه زده کړې، دین او د بېلابېلو ادیانو او ژبو هنرونه تمویل کړل.
سیکولاریزم زیاتره په اروپا کې د روشنګري په عصر کې مطرح شو چې د لویدیځې ټولنې په رامنځته کولو کې یې اصلي ونډه ترسره کړه. په امریکا کې له سیاست څخه د دین بېلتون او په فرانسه کې لایسیته په پراخه کچه د سیکولاریزم له مخې رامنځته شوی دی. سیکولار دولتونه په منځنیو پیړیو کې په اسلامي نړۍ کې هم شته (اسلام او سیکولاریزم وویني).
له دولت څخه د کلیسا د بېلتون له عقیدې سره سم، سیکولاریستان دې ته ترجیح ورکوي څو سیاست وال د دیني دلایلو په پرتله سیکولارپرېکړې وکړي. په دې برخه کې، د جنین د سقط، له امېندواره کېدو څخه پر مخنیوي، د بنیادي حجرې په اړه څېړنې، د همجنس بازانو ودونه او د سکس د زده کړې په اړه د امریکا سیکولار سازمانونه لکه Center for Inquiry ډېر زیات تینګار کوي.
ځینې مسیحي بنسټ پالان او عالمان (په تیره بیا په متحده ایالاتو کې) له سیکولاریزم سره مخالف دي او ادعا کوي چې په اوسني وخت کې د «راډیکال سیکولاریستانو» ایدیالوژی منل شوې ده او دوی سیکولاریزم د «مسیحیانو د حقونو» او ملي امنیت پر وړاندې یو ګواښ بولي.
ځینې هغه مشهور دولتونه چې زیاتره د «مشروطه سیکولار» په توګه پیژندل کېږي، داد دي: له متحده ایالاتو، فرانسې، ترکیې، هند، مکسیکو او سویلي کوریا څخه، که څه هم له دغو هېوادونو څخه هېڅ یو یې د دین له اړخه کوم واحد ډول حکومتولي نه لري. د بېلګې په توګه، د هند په سیکولازیرم کې د دولت لاسوهنه او د دین محدودول شاملیږي، په داسې حال کې چې په فرانسه کې بیا سیکولاریزم په دین کې د دولت د لاسوهنې خنډ ګرځي.
سیکولار ټولنه
سپېره رنګ‌ لرونکي هېوادونه د سيکولريزم نظام سره مخالف دي، او خپل دين يې رسمي کړی. زرغون رنګ هېوادونو کې سيکولريزم نظام عام دی. د سيکولريزم نوم، د لومړي ځل لپاره په کال ۱۸۴۶ ز. کې د بريټانوي ليکوال جورج هالي اوک له خوا وکارول شو. نوموړي وويل چې سکولريزم هغه عقيده او اند دی چې انسانيت او پرمختګ ته لومړيتوب ورکوي. او هغه کسان چې دين باور نه لري، په دې حقيقت پوهېږي.
پېښليک
هالي اوک په 1896 زیږدیز کال کې د [سيکولريزم انګرېزي] په نوم ، په خپل يوه کتاب کې سيکولريزم په لاندې ډول تعريفوي:
سکولريزم د انساني قانون او مادياتو څخه جوړ يو فکر او عقيده ده، او د هغه کسانو لپاره ده چې دين نا لايق او بې باوره ګڼي.
د سيکولريزم اصول په لاندې ډول دي: (د نوموړي په وینا)
۱: د ژوند پرمختګ
۲: پوهه يا تعليم ، یوازنی وسيله ده چې انسان ورته لاسرسی لري
۳: دا چې خیر په نېکۍ کې دی، څه دین وي څه نه. نو اړتيا نشته چې دين د سياست سره ګډ کړو.
د سيکولر هېوادونه نوملړ
روسیه د تاجکستان، ازبکستان ، ترکیې او ترکمنستان په ګډون ډېر نور آسيايي هېوادونه اروپا ، امريکا او نور.... خو اروپا د سيکولريزم اصلي ريښه لرونکي هېوادونه دي.
د سيکولريزم مخالفو هېوادونو نوملړ
افغانستان، عراق، ایران او څو نور اسلامي هېوادونه، د سيکولريزم نظام سرسخته مخالفين ګڼل کېږي.
د افغانستان پخواني سيکولري نظامونه
ببرک کارمل (د ببرک کارمل په نظام کې هېڅ کوم دين په رسميت پېژندل شوی نه وه او لومړيتوب يې نه درلود.)
ظاهر شاه: د ظاهر شاه حکومت يو خپلواک او شاهي حکومت وو، د نوموړي په حکومت کې هېڅ دين رسميت نه درلود.
او ډېر نور....
د ترکيې سيکولر نظام
که څه هم ترکيه يو له هغو هېوادونو څخه ده چې اوسېدونکي يې اکثريت مسلمانان دي، خو سیکولري نظام پکې د اروپايي هېوادونو څخه هم ډېر عملي شوی.
د ترکیې سيکولريزم نظام هم نورو اروپايي هېوادونو ته ورته دی.
د اسلامي هېوادونو سيکولريزم
د اسلامي هېوادونو سيکولريزم او مخالف نظامونه :
🔴 اسلامي هېوادونه
🔶 رسمي دين لرونکي هېوادونه
زرغون رنګ: سیکولريزم هېوادونه
ورته لیکنې
سيکولر حکومت
فرېدرېک بارټ
ډاکټرفرېدرېک بارټ ( ۱۹۲۸م زېږدي کال) يو ټولنپوه ، وگړپوه او توکمپوه دی. همدا رنگه د ټولنپوهنې او وگړپوهنې په څانگه کې د امريکې د بوسټن ښار په پوهنتون کې رسمي پروفيسر دی.
مخينه
پوهاند فرېدرېک بارټ په ناروې کې زېږېدلی دی. دی د نړېوال څېړونکي ، توکمپوه او ټولنپوه پوهاند مورگن ستيرنې زده کوونکی او علمي اړخ کې ېې پالونکی دی.
علمي کارونه
ډاکټر پوهاند فرېدرېک بارټ په سلهاؤ نړېوالو رسنيو کې ليکنې ، علمي څېړنې ، او نورې شننې خپرې کړي. همدا رنگه ېې ډېر علمي او څېړنيزو سکاليو گانو باندې ځانگړي کتابونه خپاره کړي. ده په ځانگړي توگه د افغانستان ـ پاکستان پولې ته څېرمه په قبايلو او د هغوی په ژوند باندې څېړنيزه اثار کښلي دي ، په دې لړ کې ېې (The Political Leadership Among the Swat Pathans) (1959) ېې نړېوال شهرت موندلی. پوهاند فرېدرېک بارټ برسېره پر خپل مورنۍ ژبه ناروېژي ، انگرېزي ، جرمني ، فرانسوي پښتو او هندي باند ې هم گړېدی شي.
سرچينې
د انگرېزي ويکيپېډيا پوهنغونډ
پير بابا
پير بابا د محمد علیه السلام د کورنۍ نه دی. دا يو لویې پير و چې پښتنو ته د اسلام پوهه ښووله. اوس د پير بابا کورنۍ په بدرگې کلي کې مېشته ده. بدرگه يو کلی دی په ملکنډ ولسوالۍ، پښتونخوا ولايت کې.
سرچينې
وېشنيزه:صوفیان وېشنيزه:تصوف وېشنيزه:صوفي
پاول کاګامی
پاول کاګامه Paul Kagame) (پل کاګامه) زوکړه ۲۳ اکتوبر ۱۹۵۷م کال) له ۲۰۰۰م کال له افریل څخه د راونډا هیواد ولسمشر دی.
انټېنیو ایسکوهوټادو
انټېنیو ایسکوهوټادو (زوکړه د ۱۹۴۱ کال د جولای ۵مه- مړینه د ۲۰۲۱کال د نوامبر ۲۱مه) چې په عام ډول د ایسکوهوټادو په نوم یادیږي، یو اسپانوی فلیسوف، حقوق‌پوه، مقاله لیکونکی او د پوهنتون استاد و. د هغه کار او ژوند تر ډېره په حقوقو، فلسفه او ټولنپوهنې متمرکز و، خو لا یې هم ډېرو نورو څانګو ته پراختیا ورکړې. ایسکوهوټادو د نشه‌يي توکو اړوند د خپلو څېړنو او د هغه د ممنوعیت خلاف پېژندل شوې دريځ له امله د خلکو تر منځ خورا شهرت ترلاسه کړ. د هغه د تاج جواهر د نشه‌يي توکو عمومي تاریخ  تر ټولو جامع کتاب دی چې تر دې مهاله په هره ژبه او ټولو اکادمیو کې د نشه‌ي ‎ي توکو اړوند لیکل شوی. د هغه د کارونو لایټ‌موتیف (یوه لنډه ډېره تکرارېدونکو موسیقیايي نغمه، ژباړن) هم همداسې د وېرې یا فشارونو پر وړاندې چې انسان د بېلابېلو غلامیو لور ته بیايي د یو انتي‌دود/نوش دارو په توګه د ازادۍ تایید دی. د هغه افکار د ازادي پالنې او لېبرالیزم په چوکاټ کې ځاییږي.
د فکري بهیر لنډيز
ایسکوهوټاډو تر یو ځل ډېر دا اعلان کړی چې «د خپل ځان له روښانونې پرته باید بل محرک ونه لرو او نه هم د ټولو شیانو د پای او پیل له موندلو پرته کومه بله قطب نما.» د هغه په وینا د هغه کار د کارونو پراختیا له ځان څخه د زده‌کړې بهیر دی چې د بېلابېلو موضوعاتو اړوند یې د جینولوژیکي طریقې د تجزیې او تحلیل له لارې څېړلي، یوه تاریخي طریقه چې په تاریخ‌وار ډول معلومات تنظیموي او طبقه‌بندۍ شکمنوي.
د ۱۹۶۰مې لسیزې په بهیر کې هغه د یو حقوق پوه او فلیسوف په توګه د اورتګا وای ګاست او زوبیري درسونو ته لېوال شو- د حیاتي پایلو او د تاریخي پایلو له مفهوم څخه اغېزمن شوـ چې له دې لارې یې د فرایډ او په ځانګړې توګه هېګل سره وپېژندل او د هغه مذهبي فلسفه یې د خپلې دوکتورا په تېزس کې د ناراض وجدان له سرلیک سره په ۱۹۷۲ کال کې تحلیل کړه. د نوموړي دا کار د حقیقت ښکارونې او جوهر په نوم اثر سره چې په ۱۹۸۵ کال کې یې خپور کړی و- په د منطق او خالص میتافیزیک یو یرغل دی – چې د یوې کلکې فلسفي ودانۍ بنسټ جوړوي او د هغه پاتې نور فکرې تولیدات پرې ولاړ دي. هغه د ډي فېزس ا پولوس (۱۹۷۵) کتاب کې بېرته تر سقراط مخکې فلسفي مفکرانو ته ستون شوی، حال دا چې په ورته وخت کې یې په ۱۹۷۶ کال کې د ډیسکو امینیسیا (شپنی کلپ) له تاسیس سره د فرهنګي ضد تمرکز په توګه د ایبیزا ټاپو له راپورته کولو سره په اسپانیه کې د فرانکوییزم په پای ته رسولو او دیموکراتیکې وېښتیا کې اصلي رول ولوباوه.
د هغه سیاسي موقف د فرانکو د رژیم پر مهال تر ځمکه لاندې جګړه‌مارۍ څخه تر هغه چې ځان یې یو «لېبرال دیموکرات» معرفي کړ وده وکړه، حال دا چې د هغه په کار کې دا نظریه پخه شوه چې «هره خیالي سیاسي نړۍ په پای کې د انساني نژاد د اصلاح له یوې یا بلې نامشخصې پروژې څخه پیلیږي، چې د نسل‌وژنې د شرکتونو لپاره یو ښه تعبیر دی» له سیاسي پلوه هغه د اسپانیې په لرلید کې یو سیاسي متفکر دی چې تل په ښه توګه نه پېژندل کېږي، ځکه هغه د دودیز ښي/چپ محور برخه نه دی، خو تر ډېره د ازادۍ/زورواکۍ پر موضوعاتو تمرکز کوي، خیالي سیاسي نړۍ/اوټوپیایي او زورواکي د عقل‌پالنې او عمل‌پالنې له موقفونو ردوي. له دې سره هغه ځان «په اسپانیه کې چپ‌اړخی عمل‌پال» اعلان کړ. اسکوهوټادو د خپلو بېلابېلو مقالاتو له لارې چې لومړی په اېل پېس او وروسته په اېل موندو او دېاریو۱۶ کې خپرې شوې د خپلو معاصرانو لپاره ځان د روانو ټولنیزو او فرهنګي چارو په تاریخ‌پوه او شنونکي بدل کړ. د مثال په ډول هغه دولتي جنایات چې د GALs (د ترهګرۍ ضد ازادي پالې ډلې) له‌خوا ترسره کېدل د اسکوهوټادو د نظریو او مقالو په برخه کې د سیاسي ځواک او ټولنپوهنې اړوند مقالو په واسطه په عام ډول افشا کېدل؛ د مثال په ډول اعلیحضرت، جرمونه او قربانۍ (۱۹۸۷)، او یا د کمیدي روح چې په ۱۹۹۲ کال کې یې د اناګراما کتنپلاوي د مقالاتو جایزه ترلاسه کړه.