cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سمبالښت
دادرى تاريخچه
ديوه اداره چي اخلاق : دبشر په مادي اومعنوي ژوندانه کى اخلاق او اخلاقي ښيگڼى له خورا مهمواو اساسي نيکمرغيوڅخه يورکن دى ځکه داخلاقي ښيگڼواو عاجزانه خوى او ښه خلق په سيوري کى دټولنيزو اړيکو بنسټونه نه ټينگيږي. مينه ناک چارچلند چې ديو لړاخلاقي عقيدو پربنيټ صورت مومي او دژوندانه په کالبوت کى خوښي راولي او دانسان په زړه اوذهن کى دشخصي او ټولنيزژوندانه بهيراو لوړتياسمسوروي. دملتونواو قامونوپه ژوندانه کې داخلاقي خوبيوتاثيردومره زيات دي چې که هغه دټولنې دفرهنگي او انساني ژوندانه تومنه وبولو. مبالغه به مونه وي کړې. دتاريخ مطالعه مونږ ته دغه ټکي ثابتوي چې دبشري ټولنودبريواو برياليتوبونوعادل اخلاق دې. کوم آمرچې ديوى ادارى مسئوليت په غاړه لري ، دمادي انساني امکاناتوپه لارښوونه او اداره کې. ډيرووړوکارونواو نزاکتونوته اړدوي. ځکه دآمرداخلاقي رول ،دشورادجذبى په پيداکولو،اودانگيزوپه لمنځه وړلو. دواحدونوپه منسجم کولواو کارونوته چټکتياورکول. اونتيجې په لاس راوړل غيرقابل انکاردى.
وړاخلاق اومناسب چارچلن : ښه رويه اونيک اخلاق ديوانسان له مهمواو قيمتي پانگوڅخه دي په ژوندانه کې زمونږه زياترى ښيگڼې او برياليتوبونه دښويابدواخلاقوحاصل دې. ډيرى زړه سواندي ميندى شته چې دخپلوتوندو اخلاقوپه وجه حتى دخپلو اولادونودباوروړندي. ولى ډيربداوناوړه کسان شته چې په خپلوغوړه ماليوئې دخلکوپاملرنه ځانته اړولې اوخپلې موخې ته رسيدلې دي. دهرې ادارى دمرکزهستى وړاخلاق او چارچلنددې. هرڅومره چې يواداره چې پوه اومتخصص وي. پرته دښواخلاقودلرلو څخه نشي کولاى چې پرخپلوکارکوونکونفوذوکړي اومؤثرواقع شي په هغوڅيړنوکې چې په متحده ايا لاتوکې سرته رسيدلې داسى نتيجې په لاس راغلي دانجنيرانو او آمرينوبرياليتوب رمزپه سلوکې پنځلس دهغوې پرتخصص او په سلوکې اتيافيصده دهغوې ښواخلاقواو ښه چارچلن پورى تړلې دې. يوآمربايددنورودخبرواوکرداردزغملوتوان ولري او وکولاى شي دکارمندانواومراجعينوسره ښه خلق او نيک چارچلندوکړي، دحضرت محمد(صلى الله عليه وسلم) زيات برى اوموفقيت داسلام دمبارک دين په خپرولو اودخلکو په راجذبولوکې دقرآنکريم هغه دستراو لوى خلق په درلودلوستائي و اوفرمائي. ((که دحضرت محمد(صلى الله عليه وسلم ) ښه خلق او نيک چارچلن نه وائ.نو په يقين سره خلک به له هغه څخه تښتيدل او هغه نشوکولاى دهغوپه منځ کې نفوذوکړي او هغوى هم دې درهبراولارښودپه توگه نه مانه.
عيب پټول: کوم کسان چې په يوه اداره يامؤسسه کې کارکوي دبيلابيلواستعدادونواو روحيو لرونکې دي ، يوڅوک دنوښت اوذوق خاوندوي اوبل له ښه استعداداو نوښت څخه بې برخې وي، ځينې ذکي او ځينې غبي وي. ځينې ژراو ځينې ډيروروسته پوهيږي ځينې زړه سواندې اوهمکاروي اوځينې بې تفاوته وي. دټول توپيرونه اوخصلتونه دبيلاپيلوعواملو په خاطروي چې هغوې دبحث ځائې دلته نشته. خودومره ويلاى شوچې پدغه توپيرونوکې يومهم علت ،روزنه اوروزنيزي چارې دي. چې په انسان کې دمثبتواومنفي خويونواو خصلتونوزيږنده ده. په اسنانانوکې دډيرونيمگړتياؤاو بديوعلت تربيتي نيمگړتياوې او فرهنگي کمزوۍ دي چې دغه نيمگړتياوى په اسانۍ سره له منځه وړائ نه شو. ولې آمردخپل توان او مسئوليت په کچه بايددنيمگړتياواونوافصودخپريدومخنيوې وکړي، مگرهغه څه چې ډيردپاملرنې وړدې هغه دادې چې دعيبونو اونمگړتياوسره څه ډول چلندوکړۍ آمرکولاى شي چې دعيبونوسره له لاس لاروچاروڅخه کارواخلي چې هم نمگړتياوې ليرى شي او هم دانسانانودشخصيت دجوړيدلوپه خاطر گامونه پورته شي او هم دچاپيريال دخوښۍ په فضا کې کوم زيان رامينځ ته نه شي ، چې دلته له يوڅولاروچاروڅخه يادونه کوو.
١ – آمربايددخپلوهمکارانودعيبونوله ښودلوڅخه چې دهغوى دشخصيت او روحيې دماتيدولامل گرځي ، په کلکه ځان وساتي ځکه چې دنمگړتياوافشاکول اودروحيوماتول نه يواځې داچې په ډيروبرخوکې گناه بلل کيږي بلکې دفعاليت اوکړنې تودچاپيريال په خواشينۍ تبديلوي. ٢ – که چيرې يوآمروغواړي خپلوټولوکارکوونکوته دهغوې ديوه عيب په لرلو خبردارى وکړي، بايددنوم اخستلوپرته ورته ټوله موضوع بيان کړي. ٣ – کله کله دکنائې ژبه دمخامخ ويلوڅخه څوچنده زياته اغيزمندوي اوآمردکنائې په ويلوکولائ شي خپل همکاران په ښه توگه خپلوعيبونوته متوجى کړي. ٤ – که چيرته لازم ؤچې ديوچاعيبونه ورته په گوته شي ندبايدهغه نيمگړتياوى ورته په ځانگړى دول وويل شي. ٥ – په ځينووختونودعيبونواو نمگړتياوى دبيان نولوپرمهال هغه ته دهغه خوئ هم ووائي. ٦ – کله کله دليرى کولوپه وخت په عامه توگه بدبدکارونه انتقادلاندى ونيسي ،نه يوځانگړې شخص .ځکه نويوآمربايدسترالعيوب وي. او په عيب پټولوکې دلوى خداى څخه مرسته وغواړي او څنگه چې الله (جل جلاله ) (ستارالعيوب ) دى هغه هم خپلوکارکوونکولپاره (ستارالعيوب )وي. هغه ډله آمرين چې دنوروعيبونه دهيڅ ډول پاملرنى په پام کې لولوپرته رسوا کوي، ياداچې دخپلوۍ لرلوښايسته خوى نه لري او ياداچې له لازمى تقوى څخه برخمن نه وي اوکله کله غواړي دنورودعيبونوپه بيانولواو دکمزوريوپه خپرولوکى خپل عيبونه پټ کړي. متل دى چې ״خپل عيب دولي مينځ اودبل عيب دکلي مينځ ״.
په وعده وفا: وفاپه عهدديوى ادارى په چاپيريال کې يوله ډيرومهمواوله اهميت نه ډکومسئلوڅخه ده. ځکه چې آمرخپلوموخوته درسيدولپاره ،بايددباوراو د ډاډګيرنى دتقويې اوپراخيدوپه هکله زياته هڅه په کارواچوي ترڅو دهغه په سيوري کې له صميميت او آرامى څخه ډک فعاليت ترسره شي اوهغه اغيزناک عامل چې کولائ شي دهغه په لاس ته راوړلوکې باوراوسوکالي دپام وړرول ولري پروعدى وفااو دتړون سره تعهدکول دي. دتړون ماتول دناوړه خوى دزيانونوڅخه يوزيات چې دوعده خلافۍ څخه سرچينه اخلي کولائ شوپه لاندى څوجملوکې بيان کړو.
١ – دکارپه چاپيريال باوراو ډاډله مينځه وړي. ٢ – دافرادو ترمنځ دمينى اومحبت کى لطمه واردوي. ٣ – دادارى په فضاکې پريشانئ اوتزل زل مينځ ته راولي. ٤ – دبى اتفاقۍ اودوه مخۍ روحيې ته چې دوينااوعمل ترمنځ تضادمينځ ته راولي، وده ورکوي. ٥ – دانسانانوشخصيت او دادارى باورماتول. ٦ – دانسانانوعمرخوشى ضايع کوي،وړفرصت له مينځه وړي اوموجوده پانگه ختموي.
مهرباني اونرمښت : دآمريت له پاره له ځانگړو اړتياؤڅخه دمهربانۍ، لورينى اونرمښت ځانگړنه ده دغه خصوصيت يه آمرپه دى قادروي چې په مختلفوشرايطوکى دلازم شاته تگ خوى ولري.
انتقادمنل : يوه اداره چې بل صفت انتفادمنل دي. دادارى دعلم له نظره آمر يااداره چې بايدخپلوهمکارانواوپرسونل ته دانتقاد داجازه ورکړى. اوهغه انتقادونه چې دهغه په اداره کيږ ي په غور او حوصله گۍ سره مطالعه کړي ودى گوري که چيرته نيوکه ئى پرځائ وه په خپل اشتباه دى اعتراف وکړي. اود خپل حرکت تورى دې سم کړي. بايدپه يادولوچې هرانتقادحق ندى انتقاد کله حق وي اوکله هم ناحقه. عدل کول: اداره چي بايدعادل وي او ټول اداري کارونه په عدل او انصاف سره سرته ورسوي. پد ى بناچې شخص له غلط قضاوت او رواني عقدوڅخه چې دټولنيزموقف دنشتوالي څخه منځ تهراغلى ځان وساتي ، ځکه چې تل هغه دخپلى رضاپه خاطر په ناندرواو خودخواهۍ لاس پورى کوي او دخپل مديريت په چاپيريال کې دانساني ټينگواړيکوپرځائ دهغه زيربنادگډوډۍ سره مخامخ کوي.
ديوه اداره چي منفي صفتونه اداره په اگاهانه لاروچارواوهنرمندانه ډول سره دادرى مادي او معنوي امکانات دهدف په لوپه يوه تشکيلات کې پرمخ بيائي او دنوروشخصي او ټولنيزو چاروپه شان اصول او ضوابط چې هرکله دغه ضوابط په ځير سره اجراشي ، نوموخى او هدف ته به په بيړه او ژر ورسيږي. ولى که چيرته ديوى ادارى چاپيريال خپله سلامتياله لاسه ورکړي ، نو منطيقي او اصولي ضوابط ديو لړهوائي او نفساني غوښتنو اوشخصي اغراضو تراغيزى لاندى راځي او وژونکې ناروغي او ورانوونکې آفت او بلابه دهغى ادارى لمن ونيسي ، انساني اړيکې به خړي پړى او ديووالي مزې به وشلوي او په پايله کې به ديووالي اولارښوونې په عامل به دتشکيلاتو کاروان دمطلوب خواته وروشي ، او آمر به دلارى به مينځ کې له ماتې اوناکامۍ سره مخامخ شي او دمسئوليت له ډگرڅخه به ويستل شي. دلته ددغى موضوع دروښانه کولولپاره هغه منفي صفتونه چې يوآمريااداره چي له پښو غورځوي اوهغه دنابودۍ کندى ته ورکشوي ، اشاره کوو. ١ – جبراو تحکم  ٢ – ځان خوښي ٣ – لوى غوښتنه  ٤- زيات ويل  ٥ – ځان نه پيژندل يا بې ځايه غږيدل  ٦ – له خلکونه بيلتون  ٧ – پرضابطى باندى درابطى وړاندى والى  ٨ – پرچاروکې ځيرنه کول.
١ – جبراوتحکم : يوه سالمه اداره دخلکو دخدمت او ديوى ټولنى دمشکلاتو او ستونزو درفع کولو لپاره کارکوي. په يوه انساني او اسلامي ټولنه کې دخلکو لپاره خدمت کول عبادت دى. نويوآمر ته پکاردي چې دهغو شيانو څخه چې دنابودولو لامل گرځي بايد په کلکه ځان وژغوري. داچې په يوه روغه بشري ټولنه کې يوآمر په پاک او خاص نيت او شوق سره وظيفه اجراکوي. نوبايد دبشر دوستۍ خوي او عادتونه د خپلوهمکارانو په وجود کې راولي. ترڅو چې کارونه دسوداگرانو او غلامانو په څيراجرانشي بلکى په دوستانه اومهربانه لارو چارو څخه کارواخلي ، او له خپلو همکارانو څخه پرته له کومى ويرى ،ډار، ريا او طمعى څخه مرسته وغواړي تجربوښودى ده چى هيڅ يوآمر ندى توانيدلى چې دزور،قدرت او حاکميت له لارى جبرا دکارونو دپرمختگ لپاره ،هغسى چې ښائى وړمطلوب په لاس راوړي. که څه هم په ځينو ځايونو کې زوراو قدرت رغنده رول لري او کارون يوڅه پرمخ بيولې شي ولى پايلى او روحي اورواني عواقب ئې په هماغه اندازه چې دکارنتيجه ده اداري چارواکوته ئى شديدى اوجبران نه منونکى ضربى ورکړې دي. معقول آمر هغه دى چې يواځى دحاکميت او آمريت په زورواکداري نه کزي بلکى هڅه کوي ترڅومناسبى لارى چارى ولټوي او دهمکارانو زړونه لاس ته راوړي.
٢ – ځان خوښي : يود ډيروبدو نفساني صفتونو څخه ځان غوښتنه ده. او هغه څوک پدغى ناروغۍ اخته وي دکندى په غاړه ولاړدي. اوکيدائ شي چې په يوغوړه مالى تعريف او يوخيرخواهانه پيشنهاد سره دحق او عدل له لارى څخه واوړي. دځان غوښتنى ياځان خوښۍ احساس معمولا ناپوهي او جهالت دى او څونگه ځان خوښى انسان پخپلو زياتو علمي نيمگړتياوو او کمزوريو باندى خبرنه وي ، خپل عمل او ويناورته ستره ښکاري او دځان خوښۍ په وحشتناکه تنگۍ کې بندپاتى کيږي ، آمر بايد دهر څه نه مخکى دفکر او عقل دينائې په تيزى او تندرستې سره سنبال وي. ترڅووکولاى شي چې خپل مسئوليت په زيآتى پراخ نظرى دامريت په چوکۍ جې دلارښوونى او هدايت اړخ لري پائ ته ورسوي. ولى کو شې چې دتفکر او دذهن ځلاتياره کوي دځان غوښتنې ناروغي ده. داچې ځان خوښي دډيروکارونو سره جوړه نده ، ولى دټولونه زياته له آمريت سره نه جوړيږي ځکه ددغه ډول خصلت راپيداکيدل په اداره کې ددى لامل گرځي چې دانسان اصول او قوانين مات رازرازگډوډۍ مينځ ته راشي او په پائ کې دتشکيلاتو سمسورتيااو پياوړتيا له منځه لاړه شي. دناوړه پيښو يوبل علت ځان غوښنه ده. چې دانسان څخه دانتقادمنلو ځواک له منځه وړي. او ځان خوښې انسان نشي کولاى پرخپل کمزوۍ باندى اعتراف وکړي.
٣ – لوى غوښتنه : دادارى بل آفت لوى غوښتنه ده چې دهم دځان غوښتنې او ځان لوړ گڼلوريښه لري. کولائ شي په ډير لږ وخت کې آمر دامريت ددندى څخه لاندى وغورځوي. او په تشکلاتو کې دزوال لارى چارى برابروي. هغه کسان چې پدى مرض اخته وي ځان ترټولو لوړ او ښه گڼي ا وپه بيلابيلو چلندونو کې دهغه څه نه چې قانو ن ټاکلې دي. ځان ترنورو زيات مستحق گڼي. ددغه ډول کړنې حاصل پرته له بې عدالتۍ او زورزياتۍ څخه بل شې ندي. ځکه کوم موقعيت اوخيالي شخصيت چې لوى غوښتونکې ئې ځان ته قايل دې. نودنورو مستحقو حقوق ترپښولانى کوي. ددغه ناوړه عمل بله ځانگړنه داده چې ځان ترقانون لوړگڼي او دغه شې کولاى شو په ډاگه دغه کسانو په کړنه دريځونو او موضوع گيريوکې وگورو. لوى غوښتنه دايثار له اصل سره چې دانسانيت يوله پرتمنيو مظاهرو څخه گڼل کيږي ضديت لري ، نولدى کبله لو غوښتنه انسان دانسانيت له سرحد څخه وباسي او بلى خواته ئى سوقوي. هرکله چې په آمرکې دلوى غغوښنې روحيه مينځ ته راشي او له مادي او معنوي امکاناتو څخه دگټى اخيستلو او زياتو غوښتنو هيله وکړي بايد ويي منو چې يوه لويه بلا او آفت دادارى لمن نيولى ده.
٤ – زيات ويل : يو بل لوى طوفان چې کولائ شي اداره او اداره چي څخه سرچينه اخلي له اندازى نه زيات هغه که منفي وي که مثبت دخلکو دکرکى او تنفر لامل گرځي. دراپور ورکولو پرمهال دمقاماتو درضايت حاصلولو په خاطر چې خپل شمير دکميت او کيفيت له احاظه داندازى نه زيات ښۍ، نه يواځى لوړ مقامات په پروگرام جوړونه اوقضاوت کې په اشتباه کې غورځوي ، بلکى يوه کلکه ضربه دنورو په حقوقوهم واردوي. بله داچې داخلاقو له نظره دروغ او غوړه مالۍ ته پراختيا ورکوي او په نتيجه کې غيرواقعي څرگندونى دادارتو او دستگاوو په نسبت خپل باور او اعتماد له لاسه ورکوي.
٦ – بى ځايه غږيدل : له هغومرضونو څخه چې يوآمر له پښو غورځوي ، او دکارونو په اجرااو پرمختگ کې دمانى او خنډ سره مخ کوي ، ځائ نه پيژندل دي هغه آمر چې دکارونوپه سرته رسولو کې دځاى دتشخيص ځواک نه لري ، پرته له دى چې په خپله اداره کې برى نه ترلاسه کوي ، بلکې استعدادونه او موجوده امکانات هم له منځه وړي دامرينو کارله دى لارى څخه دجراحي ډاکټر ته پاتى کيږي. دجراحي دډاکټر لمړى مرض تشخيصوي او وروسته خوږ ځاى په نښه کوي. او بياديو اړ طبي معايناتو او محاسباتو دجراحۍ وخت اوزمان اعلانوي ځکه چې دجراحۍ دعمل په پرمختگ او دناروغ دگټى لپاره زمان يومناسب رول لري. کوم امرين چې وخت او زمان نه پيژني او دکارونو له پائ ته رسيدو څخه دوخت نه مخکى په بيړه په عمل لاس پورى کړي او يادومره سست حرکت کوي چې وخت پرى تيريږي هيځکله بريالى کيداى نشي.
٧ – له خلکو نه بيلتون : دډيرواداره کوونکو لپاره دادارى چوکۍ لکه يولوى ديوال داسى دى چې دخلکو او ددوى ترمنځ راپورته کيږي ، او دارتباط دکړيو او پيوستون پرځاى ژور او ويروونکي خندقونه دخلکو او آمر ترمنځ مينځ ته راوړي دغه حالت چې کومى ناوړى پايلى په ځان پسى لري ، کله چې دخلکو او آمر ترمنځ دامريت مقام ديوى پردى په توگه وي يو لو ى آفت به دهغى ادارى لمن نيولى وي ، سالمه ادره به هيڅکله آمرته ددغه ډول ديوال او پردى اجازه ورنه کړي. له خلکو څخه بيلتون او پريکون کولاى شي ديوه ورانوونکي آفت په توگه آمر له ماتى او ناکامۍ سره مخامخ کړي.
٨ – پرضابطى باندى درابطى وړانى والى: هرکله چې دآمر چاپيريال دضابطى په ماتولو او دقانو ترپښولانى کولو ککړ او الوده او رابطى دضوابطو ځاى ونيسي او اداره دخيانت په آفتونو اخته کيږي. آمر بايد خپله ټوله هڅه دضابطو په اجرا کې مصرف کړي ځکه چې سستي او کله کله له ضوابطو څخه بى پروايي نه يواځى داجى هغه ديو قانو ن ماتوونکي په توگه معرفي کوي. بلکى درانشناسۍ له نظره دخپلو همکارانو ترمنځ دقانون ماتولو روحيه هم پياوړى کوي دقانون ماتولو ناروغي دساري ناورغيو او ژرانتقاليدونکو ناروغيو څخه هم ژرانتقال کوي. ډير کسان او پراخه ساحه ککړوي په ځانګړي ډول که دتشکيلاتو آمر په دى ناروغۍ اخته شي نو دانتقاليدو او څرگنديدو چټکتيا به ئى دوه برابره شي.
٩ – په چاروکې توجه نه کول : په چاروکې توجه نه کول هم دادارى دلمنځه وړو عامل دى. ځکه هغه آمر چې دچاروپه پائ دمنظمى روحى او پوره دقت خاوندنه وي. په ظاهردارۍ او تصنع کى اخته وي نو هغه په يوخطرناک مرض اخته کيږي چى دادمرگ سبب کيږي او دادارى ټول امکانات (دارومدار) او حيثيت نابودۍ سره مخامخ کوي. هغه آمر چې ټو ل امکانات ترسره کړې وي او کارنتيجه ڼى په مطلوب ډول وړاندى کړې نه وي. لږ ترلږه که مجازات نشي نو له ټولو هغه کسانو څخه چې ددغه کار بهير کى ئى ورسره گډون درلود. بايدعذر وغواړي. له دغوپورتني منفي صفاتو څخه چې موذکر کړى نو ر ډير منفي صفتونه شته چې دادارو او سازمانو نو اداره چيان يامسئولين ئى لري. دلته به يوڅه نور په لنډ ډول ذکر کړو.
١٠ – دځان ستاينه کول. ١١ – ډارن او متزل زل. ١٢ – کورکورانه پيښى کول. ١٣ – جنگ او جدال کول. ١٤ – پيغور ورکول او شخند ول. ١٥ – بى حوصلى کيدل. ١٦ – قهرجن او زرعصبي کيدل. ١٧ – خپه کيدل او گوښه گيري کول. ١٨ – بداخلاقي کول او بى ځايه فق وفق کول. ١٩ – دوه مخي اوسيدل. ٢٠ - لاپى شاپى وهل ، غوړه مال او بى فکره قول ورکول. ٢١ – دروغ ويل. ٢٢ – په وعده وفانه کول. ٢٣ – ډيره انديښنه کول. ٢٤ – دنورو په مخ کى دجاپه غوږ کى خبرى کول. ( دمجلس دآدابوخلاف کول ) ٢٥ – تبعيض کول. ٢٦ – زيات او نهى کول. ٢٧ – پخپله خوړل په خپله ځان مرکزگڼل او ځان حاکم او لوړگڼل. ٢٨ – دنورو په تحقير لاس پورى کول. ٢٩ – په بيړه او بى له فکره پريکړه کول. ٣٠ – دچاسره مشوره نه کول. ٣١ – بى لحاظه اوسيدل. ٣٢ – په کارونو کى بى تفاوت اوسيدل اوکمزورى روحيه لرل. ٣٣ – بى نظمه اوسيدل. ٣٤ – مردارخوري کول. ٣٥ – بى فکره ځواب ورکول. ٣٦ – اداري تشريفاتو ته زيات اهميت ورکول. ٣٧ – په خبروکى ادبي کول. ٣٩ – دلوى احساس لرل. او وړوکوالي احساس کول.
دمديريت مبادي(ريښه ) : دمديريت ريښه دځواک اوالهام يوځينۍ سرچينه ده چې دهغى په مرسته ټول فعاليتونه گټور او موښه لونکى پرمخ ځي. مديريت پنځه اصله (ريښى) لري چې په لاندى ډول دي. ١ – دهدفونو او پلانونو ټاکنه او هغوى ته رسيدل. ٢ – دسازمان رامنځته کول او مسئوليتونو ټاکل. ٣ – په فعاليتونو کى ديووالي او لورى ورکولو رامنځته کول. ٤ – دمعيارونو ترتيبول او دڅارنى بڼه رامنځ ته کول. ٥ – په سازمان کى دبيلو بيلو کارکوونکو ترمنځ دمرستى دروحيي رامنځته کول.
پلانونه : پلانونه دهغه معقول او منطقي فکر څخه عبارت دى چى موخى ته درسيدلو لارى چارى لټوي. په پلانونو کى دتيرو پيښو شويو او منځ ته راغليو پيښو له پايلو څخه کاراخستل کيږي او دهغوى له مخى راتلونکي پروگرامونه وړاندى کيږي. په پلان جوړولو کى دژور فکر او ډير غوڅخه کاراخستل کيږي ، ځکه چى بيړه او چالاکي دماتى او پاتى کيدو لامل گرځي او بايد مخ ئى ونيو ل شي. پلانول کوم بل شې ندى ، بى دتصميم نيولو خو البته بى له پلان جوړولو په ځانگړى تو گه هيڅ مطلب وړاندى کيدى نشي. دمديريت په کولو کى دپلان جوړولو او تصميم نيولو دواړه لغتونه يو معنى لي. يعنى يو دبل مترادف دي. دتصميم نيولو په کارکى دپلانولو لانديني څلو ر پړاوه عبارت دى له. ١ – دمشکل پيژندنه   ٢ – دحل دلارى دښکاره کولو پراختيا  ٣ – څيړنه ٤ – ښه ټاکنه
سازمان : سازمان هغه وسيله ده چې مونږ له عملي او سيستماتيکو لارو خپل هدف ته رسوي سازمان هغه ميکانيزم دى چې دهغى په مرسته موخه وال کړه وړه ،پاليسي او پروگرامونه دتطبيق وړگرځي. په سازمان کى لانديني کارونه هدف ته درسيد و په خاطر ترسره کيږي. ١ – دعمل کوونکو ځواک تيارول. ٢ – کارکوونکو ته ددندو وشنه. ٣ – دکارکوونکو په هغو کارونو کى چى په ځانگړى توگه ئى ترسره کوي ددفترونو سره ئى ديو رنگ ولى رامنځ ته کول. لدى امله ډگټورى ، باوري او حاصل ناکو پلانونو په خاطر بايد دسازمان طرحه او بڼه په ډير غورترسره شي ، ښه سازمان ورکونکى مدير يت په خپل بهير کى په لاندينيوپايلو برياترلاسه کولائ شي. ١ – دپوه او ذکي کارکوونکي لرل. ٢ – دځانگړي او گټور لورى ټاکل. ٣ – په وخت پوهول او پوهيدل. ٤ – دگټورى يورنگتيا رامنځته کول. ٥ – گټورنه څارنه. ٦ – هدف لرونکى لارښوونه. دسازمان ورکوني ، گټور او باوري مديريت دکاربهير دهربرخى په نسبت مرکزي رول لري.
دادارى دجوړښت بيلابيلى لارى : دادارى په جوړښت کې لانديني پړاوونه ددى په خاطرعملي کيږي چې اداره دهغى لوى ادارى په چوکاټ کى چى ورپورى تړلې دې داقتصادي خدمتونو دترسره کولو ديو مرکز او گټورى څانگى په توگه بدلون ومومي. دگټورواو هدف لرونکو کارونو ترسره کول لانديني پړاوونه لري. ١ – دادارى دفعاليت په خاطر داساسي ډلو جوړول. ٢ – په رامنځته شوې اجرائيوي څانګى کى دکاراو پلټنى دوړ پرسونل ټاکل. ٣ – په بيلوبيلو څانگو کې دبيلوبيلو کارونو دويش له پاره دلارشوونکو ډلو په توگه دجوړو شويوډلو ډلبندي. ٤ – دلازمو مهارتونو په نظرکى نيولو سره ددندو ټاکل. ٥ – دهرغړي دپوهى او استعداد سره سم دصلاحيتونو ورکول. ٦ – لازمى اسانتياوى ترلاسه کول ، يعنى دټاکليومعيارونو سره دکارکوونکو دپوهى دلوړ تيا په خاطر دداخل خدمت دتعليمي زده کړو دکورسونو جوړو ل.
دوسيه جوړونه : پاڼوته ځائ لرنه هغه کړه وړه دي چې تاسى کولاى شې دادارى ټول ريکارډ په ځانگړى توگه په هغه کې وساتى. پاڼو ته ځاى لرنه په وړترتيب داسنادو دساتلو ښه سيستم دى چې داړتياپروخت بى له وخت تيريدنى او ستړياپه اسانۍ ترى کاراخستل کيږي پاڼو ته ځاى لرنه دسندونو دزيرمه کولو ، ترتيب او تنظيم يوښه سيستم دى چې داړتياپه وخت کى بى ځاى پيداکيږي. پاڼو ته ځاى لرنه لانى گټى لري.
١ – داړتياپرمهال دمکتوبونو اجراکول. ٢ – دپاليسۍ غوره کول او دتصميم نيولو اسانتياوى. ٣ – په بيړنۍ توگه دکتنى او بياکتنى اسانتيا. ٤ – دمستندو شواهدو پاڼوته ځاى لرنه په لاندى توگه ويشل کيږي. الف: دگڼواو شميرله مخى. ب : دالفبادتوروله مخى. ج : دځاى او سيموله مخى. د : دالفبااو شمير له مخى.
١ – دشمير له مخى دپاڼوځاى لرنه : پدى سيستم کې کولاى شو چې خپل فايل (دوسيه ) ياداښت ته شميره يانښه ورکړو. لکه : ١ – ٢ – ٣ - ......
٢ – دالفبادتوروسيستم : پدى سيستم کى کولاى شو چې خپلى دوسيى يا ياداښت دافبادتوروله مخى وښايو. لکه : الف – ب – ج – د - .......
٣ – دسيمو دټاکنى سيستم : پدى سيستم کې کولاى شو چې خپلى دوسيى ياياداښت دسيمى او منطقى دجغرافيائي شتوالي له مخى په ډلبندۍ وويشو او بيادهغى سره سمى دوسيې ترتيب کړو دغه ډول ويشنى او ډلبندۍ ته جغرافياوي ډلبندى وائى. ٤ – دالفبااو شميرى سيستم : پدى سيستم کې کولاى شو چې خپله دوسيه دالفباپه توريو،نښواو هم دشميرله مخى په نښوونوموولکه : الف -٢ ب -٣  ج..... دغه ډول ډلبندۍ دالفبادتورواو گڼودترکيب شوي سيستم په نامه يادولى شو.
اړيکى : دلوړرتبه منيجر څخه ټيټ رتبه او بيانوروکارکوونکو ته دپيغام ليږدول اړيکى نوميږي. اړيکى دخلکو ترمنځ دغوښتنو او هدفونو دترلاسه کولو او هغى ته دپراختياورکولو يوهنردى، په حقيقت کې اړيکى ددوه ياڅوتنو ترمنځ دمعلوماتو ، عواطفو او احساساتو په ورکړى راکړى ټينگاردى له دى امله اړيکى دادارى په تنظيم کې يوگټور او ضروري کاراو دپوره غوروړمنل شوى دى. اړيکى په اداري چاروکې داسانتياوپه رامنځ ته کولو کې د لاملونو څخه شمير ل کيږي ، بې له اړيکونه حقايق ،نه فکرونه او نه تجربى يوبل ته وړاندى کولاى شو. منيجر خپل فکرونه ، معلومات اونظريي داړيکو له مخى نوروته رسوي. دمديريت دچاروڅرنگوالى مخامخ دهغواړيکوپه څرنگوالي اوبڼى پورى تړلى چې دمنيجرله خواترسره کيږي ، يعنې دهغه احساس ، پوهه ، اوفکرنوروته نقلوي.
مالي او محاسبوي مديريت :
د سمبالگرو طبقه بندي
په ټولیز ډول سمبالگر یا(managers) په دریو ډلو ویشل کیږي:
پښتو ويکيسفر
پښتو ويکيسفر د ويکيسفر د ژبو په کتار کې راځي چې د ويکيمېډيا پروژې لخوا يې کوربه توب کيږي.
د جوړېدو چارې
د پښتو ويکيسفر په آزموین ويکي (اېنکيوبېټر) کي ١٠ تر ټولو فعاله کارنان دا لاندي کسان وه:
محمد قسيم فهيم
محمد قسيم فهيم په ۱۹۵۷ ز کال کې په پنجشېر کې زېږېدلی او د دې ولسوالۍ د عبدالمتين زوی و چې تر دې مهاله يې عمر ۵۳ کاله و. وېل کېږي چې فهیم قسیم د پخواني کمونستي رژيم د(خلق او پرچم) په څانگه کې د خاد استخباراتي غړی هم پاتې شوی چې وروسته د کمونيستي حکومت د ړنگېدو څخه ېې د جميعت او بيا ېې د شورای نظار سره کار پیل کړ. نوموړی د بون د تړون له مخې د موقت حکومت د دفاع وزير وټاکل شو چې بيا له ۲۰۰۲ ز. تر ۲۰۰۴ ز. پورې د ولسمشر حامد کرزي لومړی مرستيال و. نوموړی د جهاد په مرحله کې او بيا وروسته د کورنۍ جگړې په مهال د شورای نظار قوماندان و چې په کورنۍ جگړه کې د رول له امله په جنگي جنايتونو هم تورن و.
قسيم فهيم د طالبانو خلاف د احمدشاه مسعود سره اوږه په اوږه جگړه وکړه او په افغانستان يې د امريکا د بريد په مهال د امريکايانو سره ملگری شو چې په موقت حکومت کې د دفاع وزير وټاکل شو. قسيم فهيم د حامدکرزي په لومړۍ دوره کې په اپوزيسيون خو په دويمه دوره کې بيا لومړی مرستيال شو چې د مرگ تر لحظې په همدې دننه بوخت و.
نوموړي او کورنۍ یې د امريکايانو له بري وروسته اقتصادي امپراتورۍ جوړولو ته مخه کړه. د طالبانو خلاف له امريکا څخه په لسگونه مليونه ډالر یې او نورې مجهول المصدر پيسې یې په کار واچولې، او په حيرانونکي توگه دی او ملگري يې د سلگونو مليونونو ډالرو څښتنان شول.
د نوموړي ورور په دې تورن دی چې په کابل بانک کې شريک دی او له خپل بانک څخه یې د عوامو سل مليونه ډالر قرض اخيستي دي چې له قوانينو سرغړونه او څرگند فساد دی.
وېشنيزه:د شورای نظار غړي وېشنيزه:افغان تاجکان وېشنيزه:افغان جنگسالاران
۵
۵ یا  يو د طبيعي عددونه څخه دي. چي د ۴ څخه  مخکي او د ۶ وروسته موجود دي.
په رياضي کي
په رياضي کي ۵:
په کلینډر کې
۵ کولاي سي:
په کیمیا کې
۵د بورون اټومي عدد ده
په نورو موضوعګانو کي
۵ د عدد شمیره ارزښت ه په د ابجد حساب کي دي.
سرچينې
وېشنيزه:۵ (عدد)وېشنيزه:طبيعي عددونه وېشنيزه:تام عددونه وېشنيزه:يو رقمي عددونه وېشنيزه:طاق عددونه وېشنيزه:لمړي عددونه وېشنيزه:فیبوناچې عددونه
په افغانستان کې فساد
د آسیا بنسټ د یوه راپور په ترڅ کې چې «د افغانانو د نظر سنجي نظرونو» له مخې، په ۲۰۱۲ ز کال کې ترسره شوی، څرګنده کړه چې: «د ټولو له نظره په فساد ککړ کسان یوه ښکاره ستونزه ده».
د فساد یوه نوې او تازه قضیه، له ۲۰۱۰ تر ۲۰۱۳ ز کال پورې، د کابل بانک مالي رسوايي وه، په دغه فساد کې ولسمشر حامد کرزي ته نږدې کسان،لکه: محمود کرزی ښکېل وو. شیرخان فرنود، خلیل الله فیروزي، محمد فهیم او څو نورو داخلي کسود کابل بانک په رسوايي، کړکېچ، څېړنو او محکمه کې ګډون درلود، دوی په غیر قانوني توګه، د بانک ۱ میلیارد ډالره پانګه په خپلو شخصي افراطي ژوندونو لګولې او دغه راز یې په پټه، کورنیو، دوستانو اود ولسمشرحامد کرزي او محمود کرزي کسانو ته په پورپيسې ورکړې دي. حکومت د ۲۰۱۲ ز کال د اکتوبرترمیاشتې پورې  په دې وتوانېد چې، د ۸۹۰ میلیون ډالرو له جملې ۱۸۰ میلیونه ډالره چې په جعلي توګه په پور ورکړل شوي وو، ترلاسه کړي.
هغه نظر پوښتنه چې په ۲۰۱۲ ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا ترسره شوه، په افغانستان کې یې فساد او نا امنۍ مهمې ستونزې په توګه کړې. نیویارک ټایمز لیکلي دي چې: په افغانستان کې«فساد د سیستم لپاره نری رنځ( سرطان) دی: فساد په خپله په سیستم بدل شوی». د امریکا نړیوالې پراختیايي ادارې (USAID) په ۲۰۰۹ ز کال کې وویل چې: «په افغانستان کې فساد پراخ، جرړې ( رېښې) لرونکی او سیستماتیک شوی او اوس په هر ځای کې پراخ او بې ساری دی».
هغه نظر پوښتنه چې په ۲۰۱۲ ز کال کې د آسیا بنسټ له خوا وشوه، افغانانو ویل چې:  فساد «د دوی درېیمه لویه ستونزه (۲۱٪)، (نا امني ۳۵٪) او وزګارتیا (۲۳٪) » ده. افغانانو په ۲۰۱۰ او ۲۰۱۱ ز کې بیان کړه چې:  فساد د افغانستان د راتلونکې په اړه د بدبینانه نظر لرلو لپاره دویم مهم دلیل دی. (په ۲۰۱۱۱ ز کې ۱۶ سلنه او په ۲۰۱۰ ز کال کې ۲۷ سلنه). دوی په ۲۰۱۱ ز کال کې اداري فساد د افغانستان حکومت دویمه لویه ناکامي وبلله (۲۵٪). دغه شمېر په ۲۰۱۰ ز کال کې زیات شوی او ۳۰ سلنې ته رسېدلی دی.
په افغانستان کې فساد نن تر ډېره د بډو په وړاندې کولو سره ترسره کېږي او په خصوصي او عامه سکتورونو کې لږ او ډېر شته. د اداري فساد نورډولونه هم شته او هغه دا دي: خپلوي پالل، اختلاس او د ځمکې له ناقانوني اختلاس نه. د افغانستان د بیا رغاونې لپاره د امریکا څارونکي (SIGAR) وړاندوینه کړې، چې د افغانستان د ګمرکونو له نیمايي زیات یې اختلاس کېږي.
پاراګ ار. دارماوراپور په ۲۰۱۵ ز کال کې د یوې مقالې په ترڅ کې څرګنده کړه، سره له دې چې له ۲۰۰۲ ز کال راهیسې، د افغانستان ناخالص تولیدات پېنځه چنده شوي، خو د افغانستان ټولنه تراوسه له فساد سره لاس او ګریوان ده. دارماوراپو ولیکل چې: «هغه څه چې په افغانستان کې د فساد په اړه نا ارامه کوونکي دي، یوازې د بډو ارزښت او شمېر نه دی؛ بلکې د افغانستان حکومت په اډانه کې یې د ماهیت بنسټیزه کېدل دي». دارماور څرګنده کړه چې: هره ورځ «د پولیسو افسران له هټیوالو پيسې اخلي، د لویو لارو په تلاشیو کې له موټرچلوونکو مالیې اخلي او هغه کسان چې سم سندونه ونه لري، جریمه کوي یې». د پولیسو ځینې افسران «په مجرمینو یا اورپکو سترګې پټوي یا له دوی سره شریک شریک دي». دا په داسې حال کې ده چې، د منځنۍ کچې نه پورته افسران « له مجرمینو سره د نشه يي توکو په قاچاق، د پیسو ترلاسه کولو لپاره په سړي تښتونې او نوروغیرقانوني فعالیتونو کې یو لاس دي او له دې لارې زرګونه ډالر ترلاسه کوي». د پولیسو لوړ پوړي چارواکو،« له نړیوالو ملاتړو په میلیونونو ډالر خپلو جیبونو ته لېږدولي دي». د دارماور د راپور له مخې، په افغانستان کې معمول ډول فساد په لاندې ډول دی:
د اداري فساد پروړاندې دمبارزې ستراتيژۍ پر تطبیق د څار عالي اداره (HOOAC) وايي چې: د هېواد په شمال په ځانګړي ډول بلخ ولایت کې له حده زیات دی، دغه ولایت له اوزبکستان هېواد سره ګډه پوله لري، هغه هېواد چې د اداري فساد له نظره له ورته ستونزو سره مخامخ دی. یوه ښکاره بېلګه یې، په غیر قانوني توګه د ځمکې غصب دی. د اداري فساد پروړاندې مبارزې ستراتيژۍ پر تطبیق د څار عالي ادارې، د شمال زون رئیس شمس الله جاوید له پژواک خبري اژانس سره په خبروکې په ډاګه کړه چې: «په بلخ ولایت دولتي ځمکې ته درې ډوله لاس اچونه کېږي: دولتي بنسټونه د یو بل ملکیت غصبوي، امنیتي ځواکونه دولتي ځمکې نیسي او افراد په غیر قانوني توګه د بل کس ځمکه نیسي». نوموړي رسوا کړه چې: په بلخ کې د جوړېدونکو ۶۰ ښارګوټو له جملې، ۵۲ یې غیر قانوني دي. جاوید څرګنده کړه چې: «له تیټ رتبه نیولې تر لوړ رتبه دولتي کارکوونکي پورې، په دغه مصیبت کې ښکېل دي... ځینې کسان چې د فساد په قضیه باندې د څېړنو له امله د دوی ګټې زیانمېږي، موږته ستونزې جوړوي».
د Sibel Edmonds څېړنیز خبریال، د یوه ورځپاڼه لیکونکي او افشا کوونکي په توګه هڅه کړې ده چې، په افغانستان کې د فساد  او د امریکا د مالیه ورکوونکو د میلیاردونو ډالرو د جعل او بې ځایه لګولو، په اړه چې په فساد کې د متحده ایالاتو او د افغانستان د فاسدو چارواکو د لاسوهنې او بې ځایه لګولو له امله پوهاوی ورکړي.
جنرال جان آر. آلن په ۲۰۱۴ ز کال کې د امریکا متحده ایالاتو مشرانو جرګې بهرنیو اړیکو دفاعي کمېټې ته وویل: «د افغانستان د راتلونکې پر وړاندې ګواښ، طالبان یا پاکستان کې د دوی خوندي پټن ځایونه یا په اصل کې د پاکستان د ناوړه چلند د پیل له امله نه ده». «هغه ګواښ چې د عصري(موډرنه) افغانستان اوږدمهالې بډاینه ګواښي، فساد دی». نوموړي څرګنده کړه چې: اورپکو، د مجرمینو ملاتړو شبکې او د نشه يي توکو قاچاق وړونکو «یو چټل(خبیث) ائتلاف» جوړ کړی دی.
مخینه
د امریکا د پرمختګ مرکز( Center for American Progress )  په افغانستان کې د فساد لاملونه د جګړو لسیزو ته چې د دولتي بنسټونو او اغېزناکو مدني ټولنو د جوړېدو پروړاندې خنډ شوي، د قوانینو او مقرراتو کمزوری تنفیذ، د فساد پروړاندې د مبارزې ادارو په کړنو کې تناقض ، د سرچینو نشتوالی او دغه راز دغه حقیقت چې ډېری سرتیري او د پولیسو ځواکونه نالوستي دي او دولتي کارکوونکي تر ډېره لږ معاش او لږ زده کړې لري، په دې اړوند بلل شوي دي. په دې سربېره، څو لسیزې جګړې، دولتي چارواکو ته د دې وړتیا ورکړه، څو خپل شخصي حسابونه  د دولت له پیسو ډک کړي. په همدې حال کې، قومي او قبیلوي دودونه خلک هڅوي څو د خپلو دریځونو له لارې خپلوانو ته ګټه ورسوي. د افغانستان رسمي ادارې له بې کفایتۍ ډکې دي او دغه کار سیمه ییز خلک اړباسي  څو، «د نظم ساتنې او لومړنیو خدمتونو برابرولو لپاره په سیمه ییزو پياوړو شبکوځان متکي کړي».
د نړیوال بانک د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې د ملاتړ دودونه او پارتي بازۍ په عامه دندو، جمهوري ریاست کارکوونکو، د ولسي جرګې غړو، پوځي قوماندانانو او نورو اداري دندو کې د وړتیاوو له مخې ګومارنو کې پر له پسې لاسوهنه، د سیاسي اغېز لامل شوې ــ دغه ټول کارونه د ډېر فساد لامل شوي، چې له بهرنۍ مرستې سره ډېر شوي دي او د تریاکو سوداګري هم دومره ډېره ده چې د هېواد اقتصاد یې را ټیټ کړی دی.
په ۲۰۰۱ ز کال کې، د امریکا متحده ایالاتو له خوا د طالبانو له منځه وړلو وروسته، هغه فساد چې له طالبانو مخکې په افغانستان کې و، یو ځل بیا د افغانانو د ژوند په اصلي ځانګړنې بدل شو او د حکومت ټولو برخو او ان سیمه ییزو حکومتونو ته پراخ شو. له یوې خوا، حامد کرزي ته نږدې سیاسي څېرو یوه شبکه د لوېدیځو چارواکو او مالي ملاتړو ترمنځ په همغږۍ کې په دندو وګومارل شوه او بل پلو، د افغانستان عادي وګړو او همکارانو یې خپلو شخصي حسابونو ته د بهرنیو پانګو او میلیاردونو ډالرو د لېږد په برخه کې له خپلو درېځونو کار واخیست. دغه کارد ګڼو لویو رسوايو سبب شو، له هغې جملې د کابل بانک کړکېچ، چې د رامنځته شوو افشا ګریو له مخې رامنځ ته شوی، د هېواد دغه لوی مالي بنسټ، د Ponzi scheme  یا له درغلۍ ډک فعالیت له امله، کرزي ته د نږدې څو کسانو د ګټو لپاره عمل کړی دی.
د ۲۰۱۴ ز کال په فبرورۍ کې د پنتاګون یوه راپور د متحده ایالاتو په حکومت تور ولګاوه چې، په افغانستان باندې د ۲۰۱۱ ز کال له برید وروسته، د جګړه مارو ملاتړ، په خصوصي تړونونو باندې اتکا او د میلیاردونو ډالرو مرستې په برابرولو سره د یوه داسې حکومت ملاتړ وکړ چې، تر ستوني پورې په فساد کې ډوب دی. متحده ایالاتو په لومړیو وختونو کې، شته ملاتړو شبکو او یو شمېر جګړه مارو ته حکومتي دندې وسپارلې. جګړه ماروته مشروعیت ورکولو، دوی ته د دې موکه ورکړه چې، د خپلو رسمي دندو له عامه سرچینو نه د خپلو جیبونو د ډکولو لپاره کار واخلي. په همدې حال کې، د رسمي سرچینو ډېری پیسې، له جګړې وروسته د بیا رغاونې لپاره بېلې شوې وې، ډېری کارکوونکو لږ معاشونه لرل او اړ کېدل چې بډې واخلي.
پنټاګون په خپل راپور کې وویل: «فساد په مستقیم ډول د افغانستان دولت دوام او مشروعیت ګواښي». دغه راپور زیاته کړه چې: په افغانستان کې امریکايي ځواکونه، په فساد او د جګړه مارو په ساتونکو لوبو کې ښکېل شول. د دغه راپور له مخې: د افغانستان ملت مخکې د فساد پروړاندې د مبارزې په برخه کې هېڅ سرچینې نه لرلې، چې څه ناڅه د افغانستان په استخباراتي دستګاه کې د فساد، فزیکي امنیت نشتوالي اود دغو موضوع ګانو پر وړاندې د نړیوالې ټولنې د پیاوړې ارادې د نشتوالي له امله وې. په دغه راپور کې دغه راز راغلي  دي چې: د امریکا متحده ایالاتو په دولتي بنسټونو کې د جګړو مارو له ګومارلو سره دوی پیاوړي کړل او په پایله کې دوی وتوانېدل چې، حکومتي سرچینې و زبيښي او د فساد شبکې جوړې کړي. کرزی پردغو جګړه مارو متکي وو، هغه کسان چې په افغانستان کې د سوداګرۍ او سیاست لپاره اړین بلل کېږي.
د اسیا بنسټ د ۲۰۱۲ ز کال په راپور کې وویل چې: په افغانستان  کې فساد له فرهنګي پلوه، د افغانستان د خلکو په منځ کې ځای نه دی نیولی. راپور زیاته کړې ده چې: د افغانانو نږدې نیمايي، د اوسني فساد کچه د تېرو لسیزو په پرتله ډېره بولي او باور لري چې، له ۲۰۰۱ ز نه تر ۲۰۱۰ ز کال پورې د حامد کرزي د حکومت په دوره کې، د لنډمهالې ادارې رئیس او د ولسمشرۍ  په دوره کې فساد، د تېرو پينځو رژیمونو په پرتله په مراتبو بدتره و. یو له دلایلو چې افغانان طالبان خوښوي او تراوسه یې هم خوښوي، دا دی چې، طالبان په ظلم  او تاوتریخوالي سربېره، د جګړه مارو مجاهدینو په دوره کې له شته اختلاس او بې عدالتۍ نه د ژغورنې ژمنه کړې وه. د آسیا بنسټ زیاته کړې ده چې: د افغانستان ملت له نظره، د تېرو پينځو کلونو په پرتله، د فساد د جرړو ماهیت بدلون کړی دی؛ په دې معنا چې افغانان په تېروخت کې پردې باور وو چې، فساد د ملکي خدمتونو کارکوونکو د معاش کموالي له امله کېږي، په داسې حال کې چې اوس فکر کوي، فساد د مجازاتو د کموالي او د قانون تنفیض باکفایته ځواکونو د نشتوالي له امله کېږي.
د فساد په اړه لید لوري
افغانان له یوې خوا په فساد نیوکه کوي، خو له بله پلوه، دوی په زیاته کچه د بډو اخیستل او ډلبازي د یوه نه منونکي او د ورځني ژوند قانوني برخې په توګه مني. هغه څېړنه چې په ۲۰۱۲ ز کال کې د ملګرو ملتونو له خوا تر سره شوه، ۶۸ سلنه افغانانو دغه کار چې د ملکي خدمتونو کارکوونکو د خدمتوتو له ترلاسه کوونکو د بډو اخیستل په خپل معاش کې ور زیات کړي، د منلو وړ بللی.
د ايران اداري وېش
د ایران اسلامي جمهرویت د اداري وېش له مخې په 31 ولايتونو کې وېشل شوی چې په فارسۍ کې ورته "استان" ویل کېږي۔ د هر ولايت پلازمېنې ته مرکز ويل کېږي۔
د ايران د سيمو لړليک
جاکوو
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"> جاکووو چې په کرواتي ژبهĐakovo ليکل کيږي د کروشیا په اوسیک بارانیا کې یو ښار دی چې په 2011 مېلادي کال کې يې 27,227 تنه نفوس درلود.
سرچینې
وېشنيزه:کروشيا وېشنيزه:کرواش وېشنيزه:کروشي وېشنيزه:کرو وېشنيزه:کرواسی وېشنيزه:اروپایي هېوادونه وېشنيزه:جاکووور
ممبای
ممبۍ (انګریزي: / mʊmˈbaɪ / ، مراټي: [əmumbəi]؛ بمبي / bɒmˈbeɪ / - تر ۱۹۹۵ ز کال پورې رسمي نوم) د هند د مهاراشترا ایالت پلازمېنې ښار دی. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، تر ۲۰۱۸ پورې، ممبۍ په هند کې له ډیلي وروسته دویم ډېر نفوس لرونکی ښار دی او د شاوخوا ۲۰  میلیون نفوس سره د نړۍ اووم ترټولو ډیر نفوس لرونکی ښار پېژندل شوی. د هند حکومت د ۲۰۱۱ ز کال نفوس سرشمیرنې سره سم، ممبۍ د هند ترټولو نفوس لرونکی ښار و چې د اټکل شوي ښار مناسب نفوس ۱۲.۵ میلیون وګړو د ممبي ښاروالۍ تر نظر لاندې ژوند کاوه. ممبۍ د ممبۍ سیمې مرکز او د نړۍ په کچه شپږم لوی نفوس لرونکی ښار دی چې ۲۳ میلیون وګړي په کې مېشت دي. ممبۍ د هند په لویدیځ د کانکن په  څنډه کې موقعیت لري او د یوه ژور طبیعي بندر لرونکی دی. په ۲۰۰۸ کال کې ممبۍ د الفا نړیوال ښار په نوم و نومول شو. دغه ښار کې د هند د ټولو ښارونو په پرتله، د دغه هېواد ډېری میلیونران او میلیاردران مېشت دي. ممبۍ د یونسکو د درېو نړیوالو میراثي ځایونو کور دی: د الیفنتا غارونه، د چترپتي شیواجي مهاراج ټرمینس، او د ویکتوریا او ارټ ډیکو ودانیو ځايي ځانګړی جوړښت چې په ۱۹ او ۲۰ پېړیو طراحې شوې دي.
اوه ټاپوګان چې ممبۍ تشکیلوي په اصل کې د مراټي ژبې د کولي خلکو د ټولنو کور و. د پیړیو لپاره، د بمبۍ اوه ټاپوګان د ځایي واکمنانو تر کنټرول لاندې و چې له هغه وروسته د پرتګالي امپراتورۍ ته وسپارل شو او بیا له هغه وروسته په ۱۶۶۱ز کال کې د ختیځ هند شرکت ته د کاترین براګانزا د مهریې په توګه د انګلستان له چارلس II سره د واده له لارې ورکړل شو. د اتلسمې پیړۍ په نیمایي کې، بمبۍ د هورنبي ویلارډ پروژې له خوا له سره پلان شو، چې د بحر څخه د اوو ټاپوګانو تر منځ د سیمې بیا رغونه ترسره شوه. د لویو سړکونو او ریل پټلیو جوړولو سره، د بیا رغونې پروژه، چې په ۱۸۴۵ کې بشپړه شوه، بمبۍ د عربي بحیرې په یوه لوی بندر بدله کړه. په نولسمه پیړۍ کې بمبۍ د اقتصادي او تعلیمي پرمختګ مرکز و. د شلمې پیړۍ په لومړیو کې دا د هند د خپلواکۍ غورځنګ لپاره یو پیاوړی مرکز شو. په 1947 کې د هند له خپلواکۍ وروسته دا ښار په بمبي ایالت کې شامل شو. په 1960 کې، د سمیوکت مهاراشترا غورځنګ په تعقیب، د مهاراشترا نوی ایالت د بمبۍ د پلازمینې په توګه رامنځته شو.
ممبۍ د هند مالي، سوداګریزه او تفریحي پلازمېنه ده. دا د نړیوال مالي جریان له مخې، د نړۍ سوداګرۍ له لسو غوره مرکزونو څخه هم دی چې د هند د نا خالصه تولیداتو ۶.۱۶ سلنه تولیدوي او د صنعتي تولید بیا ۲۵٪  جوړوي او همدا رنګه د هند سمندري سوداګرۍ ۷۰٪ سلنه یې ځانته ځانګړې کړې ده. ممبۍ پورټ ټرسټ او JNPT، د هند اقتصاد ته د پانګې لیږد ۷۰ سلنه را نغاړي. ممبۍ په نړۍ کې د میلیاردرانو د لرلو له امله په اتم ځایګي کې دی. د ممبۍ میلیاردرانو په ۲۰۰۸ ز کال کې د نړۍ د هر ښار په پرتله ترټولو د منځنۍ کچې لوړه شتمني درلوده. دغه ښار، د مهمو مالي مؤسسو او هندي شرکتونو او څو ملیتي شرکتونو درلودونکی دی. دغه ښار د هند د مخکښو ساینسي او اټومي مؤسسو کور هم دی. دغه ښار د بالیووډ او مراټي سینما صنعتونو کور هم دی. د ممبۍ سوداګریز فرصتونه له ټول هند څخه کډوال ور جذبوي.
ایتمولوژي
د ممبۍ نوم د ممبا یا مها -امبا څخه اخیستل شوی - د اصلي کولی ټولنې د سرپرست خدای (کولادیوتا) ممبادیوي نوم دی او په مراټي ژبه کې د "مور" معنی لري چې د کولي خلکو مورنۍ ژبه او د مهاراشترا ایالت رسمي ژبه ده. د کولي قوم اصلیت د کاتیاوار او مرکزي ګجرات څخه ده او د ځینو سرچینو له مخې دوی خپل خدای مومبا له کاتیاوار (ګجرات) څخه له ځانه سره راوړ، چېرته چې لا اوس یې هم عبادت کېږي. په هرصورت، نورې سرچینې بیا له دې خبرې سره همغږه نه دي چې ګواکې د ممبۍ نوم یې د مومبا له الهې څخه را اخیستل شوی وي.
دغه ښار لپاره تر ټولو پخواني نومونه کاکاموچي او ګالاجنکجا دي. دا نومونه لا اوس هم کارول کېږی. په ۱۵۰۸ ز کال پرتګالي لیکوال ګاسپر کورییا په خپل لینډاس دا انډیا ("د هند افسانې") کې د "بومبیم" نوم کارولی دی. دغه نوم ممکن د ګالیشین - پرتګالي جملې څخه سرچینه اخیستې وي چې معنی یې "ښه کوچنۍ خلیج" ده او بوم بایم لاهم په پرتګالي کې کارول کیږي. په ۱۵۱۶ ز کال کې، پرتګالي سپړونکي Duarte Barbosa د Tana-Maiambu نوم وکارولو. داسې ښکاري چې تانا د تانې ښار ته نږدې ښارګوټی او میامبو ممبادیوي ته اشاره کوي.
په ۱۶ او ۱۷ پېړیو کې ثبت شوي نور تغییرات دا دي: ممبۍن (1525)، بمبۍ (1538)، بمبۍین (1552)، بمبۍم (1552)، مونبای (1554)، مومبای (1563)، مومبای (1644)، بامبای (1666) ، بومباین (1666)، بومبیي (1676)، بون بي (1690) او بون باهایا. وروسته له هغې چې انګریزانو په ۱۷ پېړۍ کې د ښار واک ترلاسه کړ، دا پرتګالی نوم د انګریزې په بمبۍ نوم بدل شو. علي محمد خان، د ګجرات ایالت شاهي دیوان یا د عوایدو وزیر و چې په میرات احمدي کې په کال  (۱۷۶۲)  دغه ښار د منبای (Manbai) په نوم یاد کړی دی.
د شلمې پیړۍ په وروستیو کې دغه ښار په مراټي، کونکني، ګجراتي، کناډا او سندي کې د ممبۍ یا ممبای په نوم او په هندي کې د بامبۍ په نوم یادیږي. د هند حکومت په رسمي ډول د ۱۹۹۵ کال په نومبر میاشت کې د انګریزي نوم ممبۍ ته بدل کړ. دا د مراټي ملتپال شیو سینا ګوند په اصرار کې راغی چې د مهاراشترا ایالت ټاکنې یې ګټلې وې او په ټول هیواد او په ځانګړې توګه په مهاراشترا کې ورته د نوم بدلول یې وښودل. د سلیټ مجلې ته په پام، "دوی استدلال کولو چې 'بمبۍ' د 'ممبۍ' فاسده انګریزي نسخه او د بريټانوي ښکېلاکي واکمنۍ یو ناغوښتل شوی میراث دی." سلیټ دا هم ویلي "د بمبۍ د نوم بدلولو فشار د لوی غورځنګ برخه وه څو د مهاراشترا په سیمه کې د مراټي هویت پیاوړي کړي." په داسې حال کې چې ځینې اوسېدونکي او د نورو سیمو هندیان دغه ښار د ممبۍ په نوم یادوي. د دغه ښار نوم له غیر بمبي سره ذکر شوی چې په پایله کې احساساتي پاڅونونه کله ناکله د تاوتریخوالي سیاسي بڼه غوره کړې ده.
د ممبۍ خلک
د ممبۍ اوسیدونکو ته په مراټي ژبه کې ممبۍکار ویل کیږي چې په کې د kar وروستاړی د ښار اوسېدونکو په معنی دی. دغه اصطلاح د څه مودې لپاره کارول کېده خو د ممبۍ رسمي نوم له بدلولو وروسته مشهوره شوه. زړې اصطلاح ګانې لکه بمبایټ هم کارول کیږي.
سرچینې
*
وروستی کنګليز پړاو
وروستی کنګليز پړاو « Last Glacial Period (LGP) » د «ايمين» له پای نه پيل او د ځوان «درياز» تر پايه  يې دوام درلود، دا پړاو « c. 115,000 – c. 11,700» کلونه موده دوام کړی و. کنګليز پړاو او د کنګليزو تر منځ پړاوونه د يوې اوږدې لړۍ برخه ده چې د څلورګونو کنګلونو په نوم پېژندل کېږي، دا پړاو شا او خوا  ۲۵۸۸۰۰۰ کاله مخکې پیل شوی او تر اوسه روان دی. د څلور ګوني پړاو پېژندنه (تعريف) د شمالي قطب د يخې چوکې (پوښ) د جوړېدو پر بنسټ ولاړ دی، کوم چې دوه اعشاريه اته پنځوس ميليونه کاله مخکې پيل شوی (Mya). نږدې ۳۴ مايا، د «سينوزوک» په منځ کې (د ايوسن-اليګوسن د انقراض د «منځه تللو» پېښه) په لومړي ځل د شمالي قطب د يخي پوښ جوړېدل پيل شول، د وروستي «سنوزويوک» کنګل پړاو د دې لپاره کارول کېږي، تر څو همدا لومړی پړاو هم په کې شامله کړای شي، (سنوزويوک پړاو د ځمکې اوسنۍ جيولوژيکي دوره ده).
د دې وروستي کنګليز پړاو پر مهال، د کنګلونو د مخکې تګ او شاتګ ډېرې پېښې رامنځ ته شوې. د وروستي کنګليز پړاو پر مهال، وروستی کنګلونه تر ټولو زيات ۲۲۰۰۰ کاله پخوا وو. که څه هم په په عموي توګه د نړیوال سړښت او کنګل مخکې تګ بېلګه يو شان وه، بيا هم د کنګلونو مخکې تګ او شاتګ سيمه ييز توپيرونه، د یوې او بلې لويې وچې تر منځ د تفصيلاتو تر منځ پرتله کول ستونزمن ګرځوي. نږدې ۱۲۸۰۰ کاله مخکې، ځوان «درياز»، د کنګلونو تر ټولې نوی او وروستی پړاو پيل شو، کوم چې د له ۱۰۰۰۰۰ کلونو راهيسې، د کنګلونو د پړاو «کوډا» دی (ځون درياز يا Younger Dryasد کنګونو د پيل يو پړاو دی). له نږدې ۱۱۵۵۰ کلونو نه مخکې د دې پړاو پای ته رسېدل، د «هولوسين» د پيل نښه ده، کوم چې اوسنی جيولوژيکي عصر دی.
د انساني لرغون پېژندنې له نظره، LGP د لومړي ډبرين پړاو او منځني ډبرين پړاو په لومړيو کې پېښ شوی دی. کله چې کنګليزه پېښه پيل شوه، هوښیار انسانان تر ښکتنيو جغرافیايي عرض البلدونو پورې محدود شول، دوی په مرکزي او لويديځه ايروايشيا کې د نياندرتال او په اسيا کې د «ډينيسووانز» او «هومو ارکټوس» له خوا کارول شويو وسايلو سره د پرتلنې وړ وو. د دې پېښې د پای ته رسېدو پړاو سره نژدې وخت کې، هوښيار (ځيرک) انسان ايروايشيا او استراليا ته کډوال شو. د لرغون پېژندنې او جنيټيکي معلومات وړانديز کوی، چې د لومړي ډبرين عصر انسانان له LGP نه په خپرو شويو ځنګليزو سيمو کې خوندي پاتې شول، په هغو سيمو کې خواره واره شول، چې ډېرې حاصلخيزې وي، په داسې حال کې چې له ګڼو ځنګليزو پوښلو سيمو نه يې ځان ساته.
سرچینه او تعريف
LGP ته په عاميانه لهجه کې د «وروستي کنګل پړاو» په نامه سره اشاره کېږي، خو د «کنګل عصر» اصطلاح، په کره ډول نه ده تعريف شوې، له پراخ جيولوژيکي انده، د تېرو څو ميلیونو کلونو په اوږدو کې د دواړو قطبونو سره نژدې د کنګليزو څادرونو د شتون له امله يو واحد کنګليز پړاو بلل کېدای شي. کنګلونه په دې ډول تر يو بريده ښه تعريف شوي دي، چې دا هغه سړې مرحلې دي، په کومو کې چې کنګلونو وده کړي او په پرتليز ډول د تودو کنګلونو په مټ يو له بل نه جلا شوي دي. د وروستي کنګليز پړاو پيل، کوم چې نږدې ۱۰۰۰۰ کاله مخکې و، په عمومي توګهً همدا پړاو د کنګليز پړاو پای بلل کېږي، که څه هم په انټرکتيکا او ګرین ليڼډ کې بيا هم د ټول کال په اوږدو کې ډېر يخونه موجود وي. د تېرو څو مليونه کلونو په اوږدو کې، کنګلونو د کنګلونو-خپلمنځي جريان د «ميلانکووچ» جريانونو په مټ د ځمکې په مدار کې، وخت په وخت د بدلونونو له امله «چټکتيا» موندلې ده.
شمالي نيمه کره
نژدې ټوله کاناډا په يخ پوښلې وه، د متحده ايالاتو شمالي برخه هم دې ته ورته وه، په دواړو د «لارنټايډ» يخ څادرونه پراته وو. د وچ اقليم له امله الاسکا تر ډېره بريده له یخ نه پاکه پاتې شوه. د شمالي کلیفورنيا په «سيرا نيواډا» کې، په ډبرينو غرونو کې، د «کورډيلرن» په يخي پردو کې، د يخ د ځمکو او د يخ د څوکو په څېر سيمه ييز کنګلونه موجود وو. په بریتانيا، د اروپا په مرکزي سيمو او په شمال لويدیځه اسيا کې، د سکينډينيويا د يخ څادر يو ځل بیا تر بریتانوي ټاپوګانو، المان، پولينډ او د روسيې تر شمالي برخو کې پورې ورسېد، کوم چې ختيځ لور ته په لويديځه سايبريا کې د «تيمر» تر ټاپووزمې پورې غځېدلی دی. د لويديځو سايبيريايي کنګلونو اندازه زیات نه زیات له نږدې ۱۸۰۰۰ نه تر ۱۷۰۰۰ BP  پورې رسېدلې وه، په همدې بنسټ له دې وروسته په اروپا کې (۲۲۰۰۰ -۱۸۰۰۰BP) شمال ختيځه سايبيريا د لويې وچې په کچه د يخونو په څادر نه وه پوښلې.د دې پر ځای، د يخونو د سيمو يوې ډېرې سترې، خو محدودې ټولګې، د «کامچاټکا-کورياک» د غرونو په ګډون په شمال ختيځه سايبريا کې د غرونو يوه لړۍ پوښلې وه.
د امريکا او يوروايشيا د سترو يخي څاردونو په منځ کې په ټوله نړۍ کې شمالي منجمد بحر کنګل شوی نه و، خو د نن په څېر، شونې ده چې يوازې په نسبي ډول په کمو (سرسري/کمو ډبرو) يخونو پوښل شوی و، د موسمي بدلونونو پورې تړلی و او د شا او خوا يخونو د څادرونو نه د جلا شويو يخي برخو له امله يې زیان ليدلی و. د ژورو سمندرونو له بېخونو نه د تر لاسه شويو رسوبي موادو د جوړښتونو له مخې، ان دا هم شونې ده چې د پرانيستو اوبو موسمي وختونه هم منځ ته راغلي وي.
له مرکزي يخي څادرونو نه بهر، د «الپايډ» کمربند په لوړو غرونو په لويه پيمانه کنګلونه منځ ته راغلل. د لومړيو کنګلي پړاونو په خلاف، «ورم» کنګل له کوچنيو يخي څوکونه جوړ شوی و او تر ډېره بريده د درو تر کنګلونو پورې محدود و او د کنګل لوبونه به يې د الپ غرونو سيمو ته استول. د سيمه ييزو کنګلونو لړيو يا د کوچنيو يخونو څادرونو د «پايرينيس»، کارپتين غرونه، بلقان غرونه، قفقاز او د ترکيې او ايران غرونو لوړې څوکې پوښلې وې.
په هماليه او تبتي لوړو سيمو کې داسې شواهد شته چې، کنګلونه تر ډېره بريده مخ په وړاندې تللی دي، په ځآنګړي ډول، د ۴۷۰۰۰ او ۲۷۰۰۰BP تر منځ موده کې، خو کره عمرونه او په لوړو تبتي سيمو کې د يو نښتي کنګليز څادر جوړېدلو په اړه لا هم اختلافات شته دي.
د شمالي نيمې کرې نورې سيمې په زياته اندازه د يخ څادرونه نه لري، خو په ډېرو لوړو کې سيمه ييز کنګلونه په پراخه کچه خپاره وو. د بېلګې په ډول: د تایوان ځينې سيمې او جاپاني «الپس» د ۴۴۲۵۰ او ۱۰۶۸۰BP تر منځ بيا بيا کنګل شوي وو. په دواړو سيمو کې، د ۶۰۰۰۰ او ۳۰۰۰۰ BP تر منځ  موده کې کنګلونو زیاته وده وکړه. اوس هم تر کمې اندازې پورې، په افريقا کې کنګلونه موجود وو، د بېلګې په ډول: په لوړ اطلس، مراکش په غرونو، د سويلي الجزاير د اتاکور غر لوړو څوکو او د ايتوپيا په ګڼو غرونو کې. د استوا د ليکې سملاسي سويل لور ته، د ختيځې افريقا غرونو «کليمنجارو» لوړو څوکو، کينيا غر او روينزوري غرونو باندې څو سوه کيلو متره مربع پوښ پروت و، په کوم چې اوس د کنګلونو پاتې شوني پراته دي.
معاذالدين خټک
معاذالدين خټک (زوکړه؟ - مړینه؟) د لوی افغانستان د پښتو ژبې يو کلاسيک شاعر او ليکوال، د ستر، نابغه شاعر او ليکوال خوشال خان خټک کړوسی دی.
مخينه
معاذالدين خټک د ستر شاعر خوشال بابا د مکتب او سبک په سترو نمايده گانو شاعرانو کې شمار لوی شاعر، عالم او طبيب وو. معاذالدين خټک د ګمنامۍ په تيارو کې پټ وو. د دوی څو غزلې نوميالي څېړونکي همېش خليل صيب د سعيد خټک د قلمي ديوان په حاشيه کې ليکل شوې موندلې وې او بيا يې د خپل کتاب ورکه خزانه د لومړي ټوک چاپ ۱۹۶۰ ز کې چاپ کړې.
ليکلي نښیرونه او د هغوی قلمي نسخې
معاذالدين خټک د پښتو، پارسۍ او عربي ژبو او علومو ژور علم لرلو چې ډير کتابونه يې د قلمي نسخو په شکل کې د پېښور پوهنتون د پښتو اکيډمۍ په کتابتون کې خوندي دي. له دغو کتابونو څخه:
۱-ربقته الاسلام په پښتو دوه ييزه (مثنوي) په وړوکي بحر کې په ۱۱۶۰ هجري کې ليکل شوې چې د علم، عقايد، توحيد، تصوف او فقهې مسايل يې پکې راټول کړي دی. دا کتاب ۳۰۰ مخونه لري. د هغه قلمې نسخه د پښتو اکيډمۍ پېښور په کتابتون کې په ۱۴۵۴ نومره خونډي ده. دا کتاب لومړی ځل په ۱۲۹۶ هجري کال په ډهلي کې او په دويم ځل په ۱۳۳۰ هجري کې په نولکشور پريس لاهور د سادهو سنگـھ تاجران کتب ډيره اسماعيل خان په اهتمام سره چاپ شوی دی.
۳- دريمه قلمي نسخه د حصن الايمان منظوم د پښتو مثنوی په وړوکي بحر کې په کال ۱۱۵۷ هـ کې ليکلی، ۳۲۵ مخونه لري، د پښتو اکيډمۍ پېښور په کتابتون کې په ۲۳۲ نومره پرته ده.
د پښتو ژبې اوسنی نومیالی ليکوال، شاعر او څېړونکی ميا وکيل شاه فقيرخېل ليکي:
« معاذالدين خټک څوک وو، د کوم ځای وو، د کومې زمانې وو او ديوان يې چرته شته او که نه؟ دا مالومات يې په تيارو کې پراته ول. په دې هکله زه د دوی د ديوان، د ژوند حالاتو او ځای ځايگي مالومولو په لټون کې د څو کالو نه سرگردان وم، چې د اکوړې د نوميالي شاعر، عالم او مترجم ارواښاد سراج الاسلام سراج صيب په مرسته د معاذالدين خټک د نمسي قاضي انوارالحق صيب سره مې ملاقات وشو او ددغه قاضي انوارالحق نه راته د دوی ديوان، چې زما د ماما نمسي گران ميا طارق شاه کاکاخېل د خپل ذاتي کتابتون د قلمي نسخو نه ورکړی وو، ترلاسه شو. دغه وخت مې د خوشالۍ انتها نه وه، ډېر خوشال وم چې خپل منزل مقصود ته نزدې شوم. د قاضي انوارالحق صيب نه راته دا مالومه شوه چې معاذالدين خټک د دوی نيکه دی. قبر يې د دوی په کلي شېدو کې د ريل د پټلۍ سره خوا کې دی. قبر ته يې بوتلو، خپله شجره يې راکړه، د شجرې نه مالومه شوه چې معاذالدين خټک د خوشال بابا د زوی سعادت خان د زوی اکبر خان خټک زوی دی، چې په ۱۱۵۷ هـ خوا و شا کې يې ژوند کولو. په ۱۱۷۳ هـ کې يې دا ديوان ليکلی وو. د دليل العليل کتاب نه مالومېږي چې تر ۱۱۷۷ هـ پورې يې ژوند مالوم دی. ما دا ديوان د تحقيقي سريزې، چې ۳۳ مخونه لري، او ویپانگې سره مرتب کړو. دا ديوان ۱۷۸ مخونه لري چې د پښتو ژبې او ادب ورک مين اسدالله دانش په خپل لگښت کمپوز او چاپ کړو او له دانش خپرندويې ټولنې نه يې خپور کړ، چې يو جهان يې مننه. شاعري يې د حسن و جمال، عشق و محبت، پند و نصيحته ډکه، خوږه کلاسيکه شاعري ده. دلته د ديوان نه څو شعرونه:
اثري سترگې ستا څه سحر حلال کا - چې حضور يې د کتاب راڅخه يوړو
ما د خولې لباس کاوه زړه مې ساتنه - تا د زلفو په تناب راڅخه يوړو
وايي خوله مې و تا در کړه هومره ځله - ډيرې مينې دې حساب راڅخه يوړو
ما پلو په مخکښې ووړ معاذالدين ته - د آه باد اوس نقاب راڅخه يوړو
او يا دا:
چې له ورايه راښکاره هغه نگار شي - له گلزاره يې د مخ تازه بهار شي
وي عجب خاصه بهار چې تار په تار يې - بنفشه زلفې د يار په سمن زار شي
خماري سترگې يې ناز د نرگس کم کا - له رخساره يې خجل گلاب ابدار شي
او ددې غزل څو شعرونه:
د زلفو په حلقو لکه مضراب مه وهه گوتې - وگوره د يار مخ ته په کتاب مه وهه گوتې
غواړه هغه شونډې چې د يار آب حيات دي - مه غوليږه اې دله په شراب مه وهه گوتې
او رقيب ته داسې خېرې کوي: لکه زه دې خوار کړم خوار اوسې رقيبه - خوار خسته او دل افگار اوسې رقيبه
چې زينار دی د لعنت په گردن وينم - طوق په غاړه د زينار اوسې رقيبه
سخت عذاب چې له دوزخ اور يرې شې - ترې په سل رنگه دشوار اوسې رقيبه
معاذالدين ته چې اور دې جمع کړی - ته سوخته په دغه نار اوسې رقيبه
چاپ شوي نښيرونه يې
۱- د معاذالدين خټک ديوان، سریزه، کتنه، ویېپانگه میاوکیل شاه فقیرخېل، د ۱۳۹۲ ل ل کال کابل چاپ، دانش خپروندویه ټولنه.
۲-
اخځليک
۱- د ميا وکيل شاه فقيرخېل فېسبوک پاڼه.
۲- http://www.nzdl.org/gsdlmod?e=d-00000-00-...00--off-0areu--00-00-10-0---0---0direct-10---4-dte--0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11-1-0utfZz-8-00-0-0-11-10-0utfZz-8-00&cl=CL5.33&d=HASH01186995788925d36243b264&x=1
وېشنيزه:پښتانه ليکوال وېشنيزه:پښتانه شاعران وېشنيزه:افغاني ليکوال‎ وېشنيزه:پښتانه وېشنيزه:افغانان
ماریا ترزا
ماریا ترزا والبورګا کریستیانا (۱۳ مۍ ۱۷۱۷ – ۲۹ نومبر ۱۷۸۰ زکال) له ۱۷۴۰ ز کال څخه په ۱۷۸۰ زکال کې د خپلې مړینې ترمهاله د هابسبورګ د پاچهۍ واکمنه او یوازنۍ مېرمن وه چې دغه ځایګی یې درلود. نوموړې د اطریش، هنګري، کرواسیا، بوهمیا، ترانسلوانیا، مانتوا، میلان، لودمیریا او ګالیسیا، اطریشي هالنډ او پارما حاکمه وه. په واده کولو سره نوموړې د لورن دوکه (په شاهي نظامونو کې درجه ده)، د توسکان لویه دوکه(امیره) او سپېڅلې رومي سترواکه شوه.